Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur eftirfarandi bréf, dags. 4. des. 1991: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísan til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska eftir því að 1. varamaður Framsfl. í Norðurl. v., Elín R. Líndal hreppstjóri, Lækjarmóti, Þorkelshólshreppi, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Páll Pétursson, 1. þm. Norðurl. v.`` Kjörbréf Elínar R. Líndal hefur verið rannsakað og samþykkt. Elín R. Líndal hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hún boðin velkomin til starfa.

Virðulegi forseti. Mig langar til að bera fram eftirfarandi fsp. til hæstv. menntmrh. um verndun Stýrimannaskólans við Öldugötu í Reykjavík: ,,Hyggst menntmrh. beita sér fyrir að húsfriðunarnefnd hafi á forgangslista við sjóðsúthlutun á næsta ári viðgerð og verndun gamla Stýrimannaskólans við Öldugötu?`` Ástæður þess að ég spyr eru eftirfarandi: Stýrimannaskólinn í Reykjavík er 100 ára á þessu ári. Árið 1898 var reist hús yfir skólann sem stendur á Landakotshæð. Húsið bar hátt yfir byggingar við Hlíðarhúsastíg, nú Vesturgötu, og höfnina og var lengi eitt af helstu einkennum Reykjavíkur. Stígur myndaðist upp að skólanum, Stýrimannastígurinn. Við hann og í nálægum götum, sem allar báru heiti tengd sjónum, voru síðan reist hús sem mörg hver hýstu sjómannafjölskyldur. Þetta hverfi er nú friðlýst og er eitt vinsælasta skoðunarsvæði ferðamanna sem sýnishorn af byggingarlist aldamótaáranna. Stýrimannaskólahúsið var nýtt sem slíkt þar til 1945 en eftir það var annað skólahald í húsinu, þ.e. Gagnfræðaskóli Vesturbæjar og Vesturbæjarskóli. Nú er þar engin starfsemi og húsið er allt í hinni mestu niðurníðslu. Varla má bíða lengur með endurgerð hússins ef það á að standa. Byggingin hefur menningarsögulegt gildi. Hún er minnisvarði sjómannastéttarinnar í Reykjavík og reyndar stéttarinnar allrar. Minnisvarði undirstöðuatvinnulífs Reykjavíkur um langan aldur og á því skilið viðeigandi viðhald og virðingu. Mér þykir rétt að benda á þetta á aldarafmæli Stýrimannaskólans og hvetja til að viðgerð á þessu gamla skólahúsi verði hafin hið fyrsta og því gefið viðeigandi hlutverk.

Hæstv. forseti. Svar mitt við fsp. hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur er svohljóðandi: Ég tek í upphafi fram að ég hef fyrir mitt leyti fullan hug á að stuðla að verndun gamla Stýrimannaskólahússins sem tengist merkum þætti í atvinnu- og skólasögu þjóðarinnar og hefur þannig menningarsögulegt gildi eins og hv. þm. nefndi. Fyrir nokkrum árum var hætt að nota húsið til kennslu. Það hefur þó ekki staðið með öllu ónotað. Búið er í hluta hússins og er með þeim hætti séð fyrir nokkru eftirliti. Hins vegar hefur ekki enn verið tekin ákvörðun um framtíðarnotkun hússins þótt ýmsar hugmyndir hafi verið um það efni. Nauðsynlegt er að finna húsinu hentugt og viðeigandi hlutverk og það mál er til athugunar í menntmrn. Ljóst er að húsið þarfnast umfangsmikilla viðgerða sem ætla má að kosti jafnvel einhverja tugi millj. kr. Í fjárlögum þessa árs er 1 millj. kr. ætluð til viðhalds húsinu og í fjárlagafrv. næsta ár, sem nú er til meðferðar á hv. Alþingi, er gert ráð fyrir 3 millj. kr. í sama skyni. Fjármununum er ætlað að duga til bráðaaðgerða, þ.e. til að forða húsinu frá frekari hrörnun. Forsendur eru tæpast til að ráðast í meiri háttar endurbyggingu fyrr en ljósara verður hvaða starfsemi verður ætlað rúm í húsinu. Af því sem hér hefur verið rakið má sjá að nokkur viðbúnaður er af hálfu menntmrn. til að tryggja verndun gamla Stýrimannaskólans. Ég tel hins vegar ekki eðlilegt að ráðuneytið hlutist til um forgangsröðun verkefna á vegum húsafriðunarnefndar. Rétt er að þar ráði sjálfstætt mat nefndarinnar á grundvelli þeirra lagareglna sem gilda um starfsemi hennar.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir fsp. vegna þess að ég held að það sé mjög mikilvægt að vekja athygli á því hvernig komið er fyrir þessari merku byggingu sem er Stýrimannaskólinn við Öldugötu. Varla verður annað sagt en að hann sé nánast að grotna niður þar sem hann stendur nú eftir að hlutverki hans lauk sem skólabyggingu. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að fyrirspurnin beinist að því hvort húsafriðunarnefnd hafi viðgerð á skólanum á forgangslista við sjóðsúthlutun á næsta ári eða hvort menntmrh. hyggist beita sér fyrir því. Ég get tekið undir þau orð menntmrh. að það sé ekki eðlilegt að ráðuneytið sé að hlutast til um úthlutun úr sjóðnum heldur er þar sjálfstæð sjóðstjórn sem hlýtur að láta þau verkefni hafa forgang sem hún telur brýnust og mikilvægust. Þá vil ég líka benda á að í hinum svokallaða bandormi, sem liggur fyrir þingi, er gert ráð fyrir verulegri skerðingu á framlagi til húsafriðunarsjóðs. Mig minnir að sú skerðing nemi af ríkisins hálfu um 24,5 millj. og að öllum líkindum mun framlag Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga verða skert jafnmikið. Ég tel ekki eðlilegt, svo það komi skýrt fram, að húsafriðunarsjóður sé í sjálfu sér að styrkja byggingar á vegum ríkisins heldur eigi það að koma sem sjálfstæð fjárframlög á fjárlögum hverju sinni. Ég get því tekið undir orð ráðherra að ekki sé eðlilegt að svona verði að málum staðið.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir svar hæstv. menntmrh. Ég vil ítreka fyrst og fremst þá skoðun mína að Stýrimannaskólinn þarfnast viðgerða og endurnýjunar hvort sem fjármögnunin verður bein í fjárlögum eða fer í gegnum húsafriðunarnefnd. Ég hvet til þess að skólanum verði jafnframt fundið hlutverk hið fyrsta.

Virðulegi forseti. Ég legg hér fyrir fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. um fæðingarorlof. Fsp. hljóðar þannig: ,,1. Hvaða afgreiðslu hefur frv. um fæðingarorlof (þskj. 673 á 113. löggjafarþingi) hlotið, en því var vísað til ríkisstjórnarinnar 20. apríl 1991? 2. Hvernig hefur ráðuneytið brugðist við dómi bæjarþings Reykjavíkur frá 21. des. 1990 í máli er snerist um fæðingarorlofsgreiðslur Tryggingastofnun ríkisins tapaði?`` Til þess að útskýra nánar ástæður fsp. vil ég leyfa mér, með leyfi virðulegs forseta, að vitna í grg. með umræddu frv., en þar segir: ,,Þegar foreldri hefur töku fæðingarorlofs greiðir Tryggingastofnun fæðingarstyrk ásamt fæðingardagpeningum, það síðarnefnda í samræmi við ákveðinn vinnustundafjölda. Þeir sem eiga rétt samkvæmt kjarasamningum til óskertra launa í fæðingarorlofi, sbr. t.d. opinberir starfsmenn, eiga þó ekki rétt á þessum greiðslum frá Tryggingastofnun. Upphæð fæðingarstyrks er ákveðin fjárhæð og hækkar með sama hætti og aðrar bætur lífeyristrygginga. Fæðingardagpeningar eru tvöfaldir sjúkradagpeningar einstaklings eins og þeir eru ákveðnir á hverjum tíma. Þessar greiðslur nema nú samtals um það bil 50 þús. kr. á mánuði, en þá er um hámarksgreiðslu að ræða. Full laun foreldris á hinum almenna vinnumarkaði geta því numið mun hærri fjárhæð. Í slíkum tilvikum er ekki óeðlilegt að einstaklingur semji við launagreiðanda um greiðslu mismunar á fullum launum og greiðslum frá Tryggingastofnun, enda hluti af því samningsfrelsi er hér ríkir lögum samkvæmt.`` Enn fremur segir í grg., með leyfi virðulegs forseta: ,,Hinn 21. des. 1990 féll í bæjarþingi Reykjavíkur dómur í máli konu gegn Tryggingastofnun ríkisins. Konan höfðaði málið til þess að fá greitt fæðingarorlof (fæðingarstyrk og fæðingardagpeninga) frá stofnuninni. Dómurinn féllst á kröfur konunnar í einu og öllu. Samkvæmt dómnum er því ljóst að framkvæmd þessara mála ætti að vera á þann veg sem mælt er fyrir um í þessu frv. Tryggingastofnun hefur hins vegar ekki enn séð ástæðu til að breyta framkvæmd fæðingarorlofslaganna þannig að konur, sem eins er ástatt fyrir og stefnanda málsins, fá ekki fæðingarorlofsgreiðslur frá stofnuninni ef þær fá einhverjar viðbótargreiðslur frá vinnuveitanda.`` Þar sem um mjög mikilvægt mál er að ræða að mínu mati legg ég fsp. fyrir hæstv. heilbr.- og trmrh.

Virðulegi forseti. Fyrri fsp. hv. þm. hljóðar svo: ,,Hvaða afgreiðslu hefur frv. um fæðingarorlof (þskj. 673 á 113. löggjafarþingi) hlotið, en því var vísað til ríkisstjórnarinnar 20. apríl 1991?`` Svar við spurningunni er að fæðingarorlofsmálin eru nú til sérstakrar skoðunar í heilbr.- og trmrn., m.a. út frá því sjónarmiði að auka jafnstöðu kvenna í réttindatöku til fæðingarorlofs án tillits til þess hver er atvinnuveitandi þeirra. Um það er því nær fullbúið frv. til í ráðuneytinu og er frá tíð fyrrv. heilbrrh. Þau frumvarpsdrög ásamt frv. því, sem hv. þm. spyr um, eru nú til sérstakrar skoðunar m.a. í tengslum við fjárlagagerðina. Engin ákvörðun hefur þó verið tekin enn um næstu skref í fæðingarorlofsmálum að öðru leyti en því að ég reikna með að leggja fram nýtt frv. um fæðingarorlof á Alþingi þó ekki sé víst að það frv. komi fram fyrir áramót. Áður en það verður gert þarf m.a. að ræða málið við aðila vinnumarkaðarins o.fl. Seinni spurningin er: ,,Hvernig hefur ráðuneytið brugðist við dómi bæjarþings Reykjavíkur frá 21. des. 1990 í máli er snerist um fæðingarorlofsgreiðslur og Tryggingastofnun ríkisins tapaði?`` Svar mitt er: Tryggingastofnun ríkisins hefur þegar ákveðið að áfrýja umræddum dómi til Hæstaréttar. Við munum að líkindum bíða eftir úrskurði Hæstaréttar. Í framhaldi af þeim úrskurði verða menn að taka niðurstöðuna til skoðunar varðandi þá endurskoðun sem fram þarf að fara á fæðingarorlofsmálunum.

Hæstv. forseti. Svar hæstv. ráðherra kom mér dálítið á óvart vegna þess að annars vegar boðar hann nýtt frv. til laga um fæðingarorlof jafnvel fyrir áramót og kemur það mér reynar á óvart þar sem lögin eru ekki ýkjagömul og þykir mér það mikil lagasetningargleði en ekki síst vegna þess svars sem hv. 6. þm. Reykv. fær hér. Ef bíða á eftir hæstaréttardómi væri þá ekki rétt að bíða með frv. þangað til hann er kominn? Mér sýnist nú að þetta hangi ekki alveg saman hjá hæstv. ráðherra og undrast dálítið að við eigum að fara að setja ný lög um fæðingarorlof eftir þann stutta tíma sem þau hafa verið í gildi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbr.- og trmrh. fyrir svarið. En ég vek athygli á því að ekki er um að ræða greiðslur úr ríkissjóði heldur er þetta spurning um samningsfrelsi á almennum vinnumarkaði og að foreldrum er mismunað í þeirri framkvæmd sem nú er viðhöfð í Tryggingastofnun. Ég legg á það áherslu að opinberir starfsmenn njóta fullra launa í fæðingarorlofi og enn fremur hafa bankamenn getað samið sig sérstaklega fram hjá þessari túlkun Tryggingastofnunar þannig að þeir hljóta nú viðbótargreiðslur en samt sem áður er réttur þeirra ekki skertur í greiðslum frá Tryggingastofnun. Ég legg áherslu á að þetta mál er mjög mikilvægt. Ég tek undir orð hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur sem minnti á það áðan að það væri nokkuð sérstakt ef það þyrfti að bíða eftir dómi Hæstaréttar í málinu þótt ég skilji þau rök reyndar að vissu leyti. En ég vona að þetta frv. verði tekið í þá endurskoðun sem nú er unnið að í ráðuneytinu og að það fái farsæla úrlausn.

Virðulegur forseti. Það á satt að segja ekki að koma neinum hv. þm. á óvart að talin sé ástæða til þess að endurskoða lögin um fæðingarorlof. Ástæðan er m.a. sú eins og kom fram í máli hv. þm. sem talaði síðast að um talsvert mismunandi réttindi er að ræða eftir því hver er vinnuveitandi viðkomandi konu. Það er að sjálfsögðu rétt að reyna að samræma þau réttindi sem samfélagið býður þegnum sínum þannig að þau séu svipuð í málum sem þessum án tillits til þess hver vinnuveitandinn er. Þetta var ástæða fyrir því að fyrrv. ráðherra skipaði nefnd til að endurskoða frv. Sú nefnd skilaði af sér í apríl árið 1990. Þannig kemur mér mjög á óvart að menn skuli ekki hafa vitað af því og þá ekki síst stuðningsmenn fyrrv. ríkisstjórnar að sú endurskoðun var í undirbúningi af hennar hálfu. En það hefur ýmislegt gerst síðan sem gerir það að verkum að það frv. sem skilað var í apríl 1991 á ekki lengur við, m.a. vegna áhrifa af þeim dómi sem bæjarþing Reykjavíkur kvað upp og var minnst á áðan. Þannig þurfa menn að skoða það mál að nýju. Í því sambandi er einnig til skoðunar frv. það sem var á þskj. 673 og var vísað til ríkisstjórnarinnar 20. apríl 1991. Ég viðurkenni það hins vegar að við í heilbrrn. erum í nokkrum vanda vegna þess að það eru kannski ekki bestu starfshættir þegar mál bíður úrskurðar Hæstaréttar að bíða ekki eftir úrskurðinum áður en menn leggja fram frv. til lagabreytinga er varðar það mál sem Hæstiréttur Íslands er með til umfjöllunar og á eftir að fella úrskurð um. Hins vegar er mér líka ljóst að nauðsynlegt er að hraða þessari endurskoðun svo þess vegna gæti vel verið að ég tæki þá afstöðu að bíða ekki eftir úrskurði Hæstaréttar þó að það sé mjög óæskilegt að löggjafinn sé að breyta lögum á sama tíma og æðsta dómsvald í landinu er að undirbúa sig undir að fella úrskurð í því málefni. Ég vil ekkert útiloka að svo verði, en ég við biðja þingmenn að gæta þess að þarna er rétt að menn fari sér hægt og skoði vel sín mál áður en slíkar lagabreytingar yrðu lagðar fyrir Alþingi án þess að Hæstiréttur hafi áður fellt sinn úrskurð. Og einnig ítreka ég að þetta mál þarf að sjálfsögðu að ræðast við aðila vinnumarkaðarins.

Hæstv. forseti. Hér hefur verið boðað að lagt verði fram á Alþingi frv. til laga um fæðingarorlof og er reyndar rétt að minna á í því sambandi að það er ekki í fyrsta sinn sem slíkar hugleiðingar eru á ferðinni á þessum haustdögum því það var jú boðað í því plaggi, sem ríkisstjórnin lagði fyrir sem samningagrundvöll í samningaviðræðum við opinbera starfsmenn, að þau mál yrðu tekin til endurskoðunar. Þá lýsti ég þeirri skoðun minni að ég vonaði sannarlega að það þýddi ekki að nú ætti að jafna niður á við því mér virðist það vera stefna ríkisstjórnarinnar í flestum málum, þ.e. að jafna niður á við, að skerða þann rétt sem opinberir starfsmenn hafa til fullra launa í fæðingarorlofi og færa hann til samræmis við þær bætur sem Tryggingastofnun greiðir nú í fæðingarorlofi. Mín skoðun er sú að engin kona eigi að missa laun við það að fara í fæðingarorlof ekki frekar en fólk missir laun við það að fara í orlof að sumri til. Ég vona sannarlega að það verði haft að leiðarljósi í þessari frumvarpssmíð.

Hæstv. forseti. Í Stúdentafréttum Háskóla Íslands, sem nýlega komu út, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Fjöldi erlendra stúdenta við Háskólann hefur þurft að gangast undir eyðnipróf til að fá heilbrigðisvottorð. En því þurfa allir útlendingar að framvísa þegar sótt er um dvalarleyfi hér á landi að undanskildum Norðurlandabúum. Þeir stúdentar sem leitað hafa til Heilsugæslustöð[var] miðbæjar hafa nær undantekningalaust þurft að fara í eyðnipróf og í mörgum tilvikum hefur eyðniprófið verið framkvæmt án vitneskju þeirra.`` --- Þá segir enn fremur: ,,Hjá Útlendingaeftirlitinu fengust þær upplýsingar að allir útlendingar sem sækja hér um dvalarleyfi þurfi að fá heilbrigðisvottorð nema fólk frá Norðurlöndunum. Útlendingaeftirlitið geri hins vegar ekki kröfu um hvað fram eigi að koma á vottorðinu, það sé í verkahring landlæknisembættisins.`` Síðan er viðtal við tvo stúdenta sem uppgötvuðu að þeir höfðu verið eyðniprófaðir án þess að þeir hefðu hugmynd um. Annar þeirra, sem mér sýnist vera Hollendingur enda heitir hann Koes A. De. Beer, segist hafa verið sendur í blóðpróf en ekki gert sér grein fyrir eyðniprófinu fyrr en miði var settur á blóðsýnið sem þýddi að blóðið gæti borið HIV-veiruna. Fyrr hafi hann ekki haft vitneskju um eyðniprófið, merkinguna segist hann hafa þekkt vegna vinnu á spítala í Svíþjóð. Ingrid D. Kuhlman var sagt að fara í eyðnipróf en síðan þegar hún fór í Útlendingaeftirlitið til að fá dvalarleyfi var hún ekki beðin um neitt læknisvottorð eða heilbrigðisvottorð. Mér sýnist þessi mál vera æði sérkennileg og hef því lagt fram fsp. á þskj. 169 sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,1. Hvaða erlendir menn eru eyðniprófaðir við komu til Íslands? 2. Hver tekur um það ákvörðun? 3. Er heimilt að eyðniprófa fólk án eigin vitundar þess?``

Virðulegi forseti. Fyrsta fsp. hv. þm. hljóðar svo: ,,Hvaða erlendir menn eru eyðniprófaðir við komu til Íslands?`` Heilbr.- og trmrh. er ekki kunnugt um að erlendir menn séu eyðniprófaðir við komu til Íslands. Í þessu sambandi er vitnað til gildandi laga um varnir gegn kynsjúkdómum, nr. 6/1978, með breytingu nr. 7/1986, til sóttvarnalaga, nr. 34/1954, og til farsóttarlaga, nr. 10/1958. Ráðherra lítur svo á að ekki séu lagaheimildir til að krefjast þess að erlendir menn séu yfirleitt eyðniprófaðir við komu sína til Íslands. Spurning tvö: ,,Hver tekur um það ákvörðun?`` Með vísun til þess svars sem ég hef þegar gefið þarfnast þessi spurning ekki svars vegna þess að enginn hefur leyfi til þess að taka um slíkt ákvörðun. Spurning þrjú: ,,Er heimilt að eyðniprófa fólk án eigin vitundar þess?`` Svar mitt er að aðalreglan í sambandi við samskipti heilbrigðisþjónustunnar og einstaklinga er að enginn sé þvingaður til neinna rannsókna. Ráðherra lítur því svo á að ekki sé heimilt að eyðniprófa neinn án hans vitundar. Í lögum um varnir gegn kynsjúkdómum er sérstaklega tekið fram að heimilt sé að eyðniprófa fólk ef grunur leikur á um að viðkomandi sé smitaður og fer þá eyðniprófið að sjálfsögðu fram með fullri vitund þess sem hlut á að máli og þá og því aðeins þá getur verið hægt að framkvæma prófið án samþykkis hans. Út af því sérstaka tilefni sem hv. þm. minntist á er mér kunnugt um að það munu hafa verið heilsugæslulæknar á Heilsugæslustöð miðbæjar sem hafi sjálfir tekið ákvörðun um að láta þetta próf fara fram. Um leið og málið barst til landlæknis sendi landlæknir heilsugæslulæknum bréf þar sem bent var á nákvæmlega það efni sem hefur verið í mínu svari að óheimilt sé að gera slíkt próf án vitunar og samþykkis þess sem prófaður er. En ég tek aftur fram að það mál, þetta tiltekna mál sem hv. þm. spurði um, hefur hvorki borist formlega né óformlega til heilbrrn.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svörin sem ég tel heiðarleg og góð og rétt. Ég taldi ástæðu til að bera þessa fsp. fram vegna þess að það er auðvitað ólíðandi að einhverjir embættismenn í kerfinu geti tekið það upp hjá sjálfum sér að gera rannsóknir á fólki sem engar lagaheimildir eru fyrir og engin ástæða er til. Vitaskuld kemur það ekki málinu við að fyrirspyrjandi hefur auðvitað ekkert á móti því að fólk sé eyðniprófað og kannski ætti að eyðniprófa alla sem hér í landi búa en það er önnur saga. En það er auðvitað óþolandi að einhver ákveðinn hópur af fólki verði fyrir slíku utan við allt sem heitir lög og réttur. Í viðtali mínu við landlækni fékk ég auðvitað sams konar upplýsingar. Hann tjáði mér að fyrir nokkrum árum hefði verið sett reglugerð, þegar eyðniveiran varð kunn, um að fólk sem kæmi frá Mið-Afríku yrði eyðniprófað þegar það kæmi til landsins en sú reglugerð var numin úr gildi vegna þess að slíkt þótti brjóta í bága við almenn mannréttindi. Ég hef ekki mikið meira um það að segja. Það gleður mig að á þessu máli hefur verið tekið og slík vitleysa stöðvuð. En ég held það væri kannski ástæða til að heilbrigðisyfirvöld létu frá sér heyra og hörmuðu þessi mistök þannig að þeir erlendu menn sem vilja koma hingað og nema við Háskóla Íslands hafi ekki á tilfinningunni að þeir séu meðhöndlaðir öðruvísi en annað fólk hér í landi.

Frú forseti. Í umræðum utan dagskrár um kaup á björgunarþyrlu spurðist ég fyrir um sjómælingaskipið Baldur og fjármögnun þess úr Landhelgissjóði Íslands. Þar sem lítið varð um svör að því sinni lagði ég fram fsp. á þskj. 163 sem nú er til umfjöllunar. Í 1. gr. laga um Landhelgisgæslu Íslands frá 1967 er í átta liðum kveðið á um verkefni gæslunnar. Þar kemur ótvírætt fram að auk almennrar löggæslu á hafinu umhverfis landið er eitt meginverkefni hennar að veita hjálp við björgun manna úr sjávarháska eða á landi, aðstoða skip sem eiga í erfiðleikum og byggðarlög sem lokast inni. En þó að þessi verkefni séu tvímælalaust þau mikilvægustu hefur gæslan líka önnur á sinni könnu. Eitt slíkt eru sjómælingar, en gæslan á að sjá um þær og taka þátt í hafrannsóknum eftir því sem kveðið er á um hverju sinni. Með tilvísun til þessa verksviðs hefur væntanlega verið ráðist í smíði sjómælingaskipsins Baldurs og ákveðið að fjármagna skipið úr Langhelgissjóði Íslands en í 18. gr. laga um Landhelgisgæsluna segir um verkefni sjóðsins, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sjóðnum skal varið til að koma upp strandgæzluskipum eða öðrum varanlegum tækjum til þarfa Landhelgisgæzlunnar. Þó getur fjárveitingavaldið ákveðið, að hluta af árlegum tekjum og vöxtum sjóðsins megi verja til rekstursútgjalda Landhelgisgæzlunnar.`` Ég skal játa að ég hef ákveðnar efasemdir um að rétt sé að verja fé í sjómælingaskip þegar fjármuni skortir í annað og þarfara tæki í þágu Landhelgisgæslunnar, það er björgunarþyrlu. Þess vegna spyr ég nú hæstv. dómsmrh. eftirfarandi spurninga: ,,1. Hvar og hvenær var ákvörðun tekin um smíði sjómælingaskipsins Baldurs og hver ákvað að verkið skyldi fjármagnað úr Landhelgissjóði Íslands? 2. Hver sá um hönnun og smíði skipsins og var verkið boðið út? 3. Hver er heildarkostnaður við smíði skipsins orðinn og hversu miklum fjármunum, á núvirði, hefur verið varið til verksins úr Landhelgissjóði? 4. Hver er áætlaður rekstrarkostnaður skipsins á þessu ári og því næsta og hvernig er reksturinn fjármagnaður?``

Frú forseti. Sem svar við fyrstu spurningu er það að segja að mál þetta var fyrst lagt fyrir ríkisstjórn 26. júlí 1988 af þáv. dómsmrh. Jóni Sigurðssyni, þar sem lagt var til að undirbúningur þessa máls yrði hafinn og kostnaður við smíðina yrði greiddur úr Landhelgissjóði. Með bréfi dómsmrn., dags. 16. ágúst 1989, var Landhelgisgæslunni síðan heimilað að leita tilboða hjá innlendum skipasmíðastöðvum í smíði mælinga- og varðskips úr áli sem smíðað yrði fyrir fé Landhelgissjóðs. Ákvörðun þessi var byggð á greinargerð sem lögð var fyrir ríkisstjórn. Að loknu útboði gerði Landhelgisgæslan samning um smíði mælinga- og eftirlitsskips við Vélsmiðju Seyðisfjarðar hf. Samningurinn var staðfestur af dómsmrn. 28. des. 1989. Sem svar við annarri spurningu er þetta að segja að útlitsteikning og útboðslýsing skipsins var gerð af Skipahönnun hf. í Garðabæ í samráði við sjómælinga- og tæknideild Landhelgisgæslunnar. Smíði skipsins var boðin út innan lands og í samráði við dómsmrn. var ákveðið að taka tilboði Vélsmiðju Seyðisfjarðar hf. um smíði skipsins. Skipasmíðastöðin sá um gerð sérteikninga eins og venja mun vera. Sem svar við þriðju spurningu er það að segja að úr Landhelgissjóði hefur verið varið 67,6 millj. kr. á núvirði vegna smíði skipsins og er innifalið í þeirri upphæð verð vélbúnaðar og annarra tækja sem ekki voru upp talin í smíðasamningi. Sem svar við fjórðu spurningu er það að segja að rekstrarkostnaður, þar með talin laun vélstjóra, voru 6 millj. kr. á árinu 1991 og 7,7 millj. áætlaður á árinu 1992. Þegar skipið er að störfum við sjómælingar eru fimm menn í áhöfn þess. Auk vélstjóra eru það sjómælingamenn og aðrir fastráðnir starfsmenn sjómælinga. Launakostnaður þeirra, annarra en vélstjórans, er ekki talinn með í þeim tölum sem hér hafa verið nefndar þar sem vinna þeirra um borð í mælingaskipi er fastur liður í störfum þeirra. Rekstrarkostnaður mælingaskipsins er innifalinn í þeirri fjárveitingu sem Landhelgisgæslan fær til ráðstöfunar vegna sjómælinga eins og verið hefur áður vegna reksturs mælingabáts.

Frú forseti. Ég þakka ráðherra fyrir skýr svör við þessum fsp. Það kom fram í hans máli að ákvörðun um smíði sjómælingaskipsins hefði verið tekin í ríkisstjórninni og málið hefði verið lagt fyrir ríkisstjórnina af þáv. dómsmrh. Jóni Sigurðssyni. Það var því ekki að furða þó það reyndist erfitt fyrir mig þegar ég var að leita upplýsinga í fjárlögum og kanna málið hjá fulltrúum okkar í fjárln. að ekkert hefði komið um málið þar inn. Þetta virðist vera eitt af þeim málum sem ríkisstjórnin tekur ákvörðun um að ráðist skuli í og hvernig skuli fjármagnað. Það er kannski ekkert undan því að kvarta því kveðið er á um það í lögum um Landhelgisgæsluna að Landhelgissjóður skuli vera undir stjórn dómsmrh. Ég tel hins vegar eðlilegt að mál eins og þessi fari fyrir fjárveitingavaldið og því sé forgangsraðað rétt eins og öðru sem hér er tekin ákvörðun um. Það er ekki síst vegna þess að við stöndum andspænis mjög brýnum verkefnum eins og því að kaupa björgunarþyrlu. Á lánsfjárlögum þessa árs voru 100 millj. til þess verkefnis og það hefði óneitanlega komið sér vel að geta sótt í Landhelgissjóð t.d. tæpar 70 millj. til viðbótar. En það þýðir víst ekki að sýta orðinn hlut. Þetta hefur verið gert en auðvitað vaknar sú spurning hvort ekki hefði verið nær, ef nauðsynlegt er að stunda þær sjómælingar, sem ég efast ekkert um, sem á að gera með þessu skipi, að leigja til þess skip þann takmarkaða tíma ársins sem þetta skip er notað til þessara verka. Ef ég veit rétt þá eru m.a. öll tæki leigð og spurningin er sú hvort ekki hefði verið hægt að leigja skip með tækjum og nýta í þetta verkefni í stað þess að smíða fyrir tæpar 70 millj. nýtt skip.

Frú forseti. Síst af öllu geri ég athugasemdir við það sjónarmið hv. fyrirspyrjanda hversu brýn nauðsyn er á að Landhelgisgæslan eignist viðbótar öfluga björgunarþyrlu en vil aðeins minna á að gerð nákvæmra sjókorta sem grundvölluð eru á nýjum mælingum er líka mikið öryggisatriði fyrir sæfarendur.

Virðulegi forseti. Fsp. mín til hæstv. sjútvrh. er svohljóðandi: ,,Má vænta þess að útlánareglum Fiskveiðasjóðs verði breytt þannig að aukinn verði sá munur sem er á lánshlutfalli til innlendrar og erlendrar nýsmíði skipa?`` Það hefur komið fram í fréttum undanfarið að Fiskveiðasjóður hefur samþykkt lánveitingar til smíði nokkurra skipa sem byggð verða erlendis. Samanlagt munu þessi skip kosta 5--6 milljarða ísl. kr. Ekki mun hafa verið leitað eftir tilboðum í smíði þessara skipa innan lands þrátt fyrir að íslenskar skipasmíðastöðvar séu verkefnalausar og verði því að fækka starfsmönnum jafnt og þétt. Ástæðan fyrir því að þessi verkefni streyma úr landi er sjálfsagt fyrst og fremst gylliboð erlendra skipasmíðastöðva, m.a. niðurgreiðslur, fjármagnsfyrirgreiðsla og í sumum tilfellum uppítökur eldri skipa. Það er óþolandi að horfa eftir þessum 5--6 milljörðum í gjaldeyri og störfum fyrir nokkur hundruð iðnaðar- og tæknimenn fara úr landi á sama tíma og allt bendir til þess að innlend skipasmíði leggist af vegna verkefnaskorts. Nú er það viðurkennd staðreynd að skip byggð á Íslandi eru yfirleitt gæðaframleiðsla og standast fyllilega samkeppni við það besta sem kemur erlendis frá. Það er raunar eðlilegt því að íslenskir hönnuðir og skipasmiðir eru auðvitað í beinu sambandi við þá sem eiga að nota skipin og skilja best þarfir þeirra. Sjósókn Íslendinga er miklu harðari en flestra annarra og því þurfum við sterk og vel útbúin skip. Það verður að segjast eins og er að sum þeirra skipa sem keypt hafa verið erlendis frá hafa alls ekki verið byggð fyrir okkar aðstæður og því hefur oft á tíðum orðið að gera á þeim kostnaðarsamar breytingar svo að þau væru nothæf. Flestir eru sammála um að ríkið geti ekki niðurgreitt íslenska skipasmíði. Við getum hins vegar mætt niðurgreiðslum annarra þjóða með aðgerðum sem hvetja menn til að kaupa innlenda framleiðslu, t.d. með því að auka verulegan þann mun sem er á lánshlutfalli Fiskveiðasjóðs til innlendrar og erlendrar nýsmíði skipa og að sami munur gildi um stærri viðgerða- og breytingaverkefni. Jafnframt verði ekki veitt lán eða ábyrgðir til slíkra viðskipta erlendis nema að undangengnu útboði á innlendum markaði. Í dag er lánshlutfall Fiskveiðasjóðs 65% til innlendrar smíði en 60% til erlendrar. Enginn munur er hins vegar á lánum til viðgerða og breytinga hvort sem þær eru unnar heima eða erlendis. Virðulegi forseti. Ég lagði þessa fsp. fram í síðustu viku. Hæstv. sjútvrh. kaus að svara henni í umræðum á Alþingi í fyrradag er hann upplýsti um viðræður sínar við stjórn Fiskveiðasjóðs. Spurningin er því hvort hann hefur einhverju við það svar að bæta hér og nú.

Frú forseti. Eins og fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda hefur það þegar komið fram í umræðum á Alþingi að í síðustu viku beindi ég þeirri ósk til stjórnar Fiskveiðasjóðs að lækka lánshlutfall til nýsmíði fiskiskipa og auka verulega það bil sem verið hefur á milli lána til innlendra og erlendra skipasmíða. Stjórn Fiskveiðasjóðs hefur rætt þessa ósk á einum fundi og ég geri ráð fyrir því að hún muni taka ákvörðun í samræmi við þessi tilmæli á næsta fundi sínum. Ég vænti þess að þá verði lánshlutfall til nýsmíði á fiskiskipum erlendis komið niður í 40%. Það er mín skoðun að ekki sé þörf á mikilli nýsmíði fiskiskipa eins og á stendur í sjávarútvegi okkar Íslendinga nú um stundir. Sjóðurinn hefur að mínu mati gengið of langt í að veita lánsloforð á undanförnum mánuðum til nýsmíði og það er full ástæða til að draga úr lánveitingum í þessu efni. Um leið tel ég mjög eðlilegt að lánshlutfallið annars vegar til innlendra smíða og hins vegar til smíða erlendis verði breikkað mjög verulega. Að því laut ósk mín til stjórnar Fiskveiðasjóðs og ég vænti þess að niðurstaða sjóðstjórnarinnar verði í samræmi við þau tilmæli og niðurstaða fáist í því máli innan fárra daga.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli. Það er ekki langt síðan við ræddum þessi mál, verkefni og vanda skipasmíða á Íslandi. Þess vegna fagna ég því að þessu máli skuli hér hreyft. Það er auðvitað áhyggjuefni að það er ekki aðeins fjármagnið sem fer frá okkur heldur erum við einnig að missa mikla verkþekkingu úr landinu. Ég kom hér upp til þess að spyrja hæstv. sjútvrh. hvort hann geti upplýst okkur um það hvenær samningar um smíði á þessum skipum voru staðfestir af stjórn Fiskveiðasjóðs.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. svar hans við fsp. og fagna að sjálfsögðu afstöðu hans og þeim skilningi sem hann hefur á þessu máli. Ég vil minna á það í leiðinni að mér finnst að þetta eigi ekki eingöngu að gilda um nýsmíðar skipa heldur einnig um lánveitingar til stærri breytinga- og viðgerðaverkefna. Ég held að það eigi að beina þeim hingað heim með sama hætti og gert er ráð fyrir hvað varðar nýsmíðar. Ég tel reyndar að stjórn Fiskveiðasjóðs hafi hlaupið á sig þegar hún samþykkti þessar lánveitingar til smíði nýrra skipa erlendis upp á 5--6 milljarða nýverið. Ég er þeirrar skoðunar að þetta sé það stór ákvörðun við þær aðstæður sem eru í þjóðfélaginu í dag að maður hlýtur að velta því fyrir sér hvort stjórnvöld eigi ekki að hafa eitthvað um það að segja þegar menn ákveða skipabyggingar upp á 5--6 milljarða erlendis. Að lokum ítreka ég þakkir mínar til hæstv. sjútvrh. og vona að hann fylgi þessu máli fast eftir.

Frú forseti. Vegna fsp. hv. 4. þm. Norðurl. v. um það hvenær Fiskveiðasjóður tók ákvarðanir um að veita þessi lánsloforð, þá hef ég ekki gögn um það undir höndum hér í þingsalnum en ég hygg að að einhverjum hluta megi rekja lánsloforð 1--2 ár aftur í tímann en að stærri hluta til nýrra ákvarðana. Ég tek það fram að ég hef ekki undir höndum gögn um þetta en sjálfsagt að leita þeirra upplýsinga og veita þær.

Virðulegur forseti. Þann 13. júní 1985 samþykkti Alþingi þál. um takmörkun á umsvifum erlendra sendiráða. Ég sé ástæðu til að lesa þá þál. upp, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að leggja áherslu á að umsvif erlendra sendiráða séu jafnan innan hæfilegra marka og felur ráðherra að fylgjast með því að svo sé og gera, ef þörf krefur, með samningum eða einhliða, ráðstafanir í þessu skyni á grundvelli laga nr. 16/1971, um aðild Íslands að alþjóðasamningi um stjórnmálasamband, og laga nr. 30/1980, um breytingu á lögum nr. 19/1966, um eignarrétt og afnotarétt fasteigna, með sérstakri hliðsjón af íslenskum aðstæðum.`` Þessi samþykkt var gerð einróma á Alþingi Íslendinga eftir að ég hafði tvívegis flutt till. til þál. um málið. Ég hef síðan innt utanrrh. í tvígang, fyrrv. utanrrh. einu sinni og núv. utanrrh. einu sinni, eftir því hvað liði framkvæmd á þessari samþykkt Alþingis, hvernig hefði verið farið með hana. Á síðasta þingi þegar ég spurði hæstv. utanrrh. um stöðu þessa máls virtist hann koma af fjöllum og greindi frá því að hann hefði ekkert aðhafst á grundvelli þessarar samþykktar og svo virtist sem forverar hans hefðu ekki gert það að heldur eftir því sem hann greindi frá. Hins vegar sagði hæstv. ráðherra, og ég vitna orðrétt í svar hans frá 6. des. 1990: ,,Nú kann vel að vera að hv. fyrirspyrjandi hafi nokkuð til síns máls þótt augljóst sé að ekki er hægt að gera jafnræðisreglu um starfsmannafjölda með samasemmerki að því er varðar annars vegar Sovétríkin, Bandaríkin og Ísland.`` Og síðar í sama svari: ,,En hitt kann vel að vera að úr því að ekki hefur verið tekin sérstök afstaða til efnisákvæða þessarar þáltill. á þeim árum sem liðu næst eftir að hún var samþykkt þá sé ástæða til að skoða það að nýju.`` Einnig hvatti ég þá hæstv. ráðherra sérstaklega til þess að taka til hendi á grundvelli þessarar samþykktar. Nú hafa komið fram upplýsingar, m.a. frá Noregi, um starfsemi sovéska sendiráðsins þar og hvernig að þeim málum er staðið. Fyrrv. utanríkisráðherra Sovétríkjanna hefur tekið sér í munn margt sem varðar starfsemi sovéskra erindreka. Nú er ég út af fyrir sig ekkert að fullyrða eða draga samasemmerki milli þess sem gerist í öðrum löndum og hér, en ég vísa til þess að núverandi staða hvað snertir stærð og umsvif sendiráða stórvelda hér á landi er í engu samræmi við þau lög sem samþykkt voru og alþjóðasamninga, Vínarsamninginn svonefnda. Því, virðulegur forseti, spyr ég hæstv. ráðherra: ,,Hvað hefur utanríkisráðuneytið aðhafst síðustu missiri til að takmarka umsvif erlendra sendiráða, m.a. sovéska sendiráðsins, með tilliti til ályktunar Alþingis frá 13. júní 1985?``

Virðulegi forseti. Hv. þm. Austurl. spyr og hefur spurt áður: Hvað hefur utanríkisráðuneytið aðhafst í framhaldi af ályktun Alþingis frá 13. júní 1985 um takmörkun á umsvifum erlendra sendiráða? Svarið við því er að utanrrn. hefur ekkert aðhafst í því efni. Það á við um forvera mína í starfi frá því að þessi ályktun var gerð, hæstv. ráðherra Geir Hallgrímsson, Matthías Mathiesen og Steingrím Hermannsson. Það á einnig við um þann sem hér stendur. Í framhaldi af umræðum sem urðu um málið undir árslok 1990 skoðaði ég það og komst að þeirri niðurstöðu að við þær aðstæður sem þá voru væri ekki sérstakt tilefni af minni hálfu til að grípa til sérstakra aðgerða til að hefta eða hindra starfsemi erlendra sendiráða meðan þau hefðu ekki gerst brotleg við ákvæði Vínarsamnings um stjórnmálasamband. Það eina sem gert hefur verið er þess vegna að fylgjast betur með þessari starfsemi, þ.e. eftirlitið með starfsmannahaldi sendiráðanna hefur verið aukið. Það er það eina sem aðhafst hefur verið. Þá spyr hv. 4. þm. Austurl.: Til hvaða aðgerða telur ráðherra þörf á að grípa þar að lútandi? Svar mitt við því er að að svo stöddu tel ég ekki þörf á að grípa til sérstakra aðgerða. Nýjustu tölur um fjölda starfsmanna í sendiráðum eru þessar --- og þá tala ég einkum um það sem menn kalla stórveldin tvö: Í sendiráði Bandaríkjanna eru 8 diplómatar starfandi. Í sendiráði Sovétríkjanna, sem enn er svo skráð, starfa 16. Aðrir starfsmenn, sem ekki hafa diplómatíska stöðu, eru 11 í sendiráði Bandaríkjanna, sem þýðir að starfsmenn eru í heild 19, en í sendiráði Sovétríkjanna 23 sem þýðir að diplómatar og aðrir starfsmenn eru þar 39. Því næst bætast við makar og börn. Heildartölurnar eru þess vegna þær að í sendiráði Bandaríkjanna eru starfandi, ásamt með mökum og börnum, 36 bandarískir ríkisborgarar, en í sendiráði Sovétríkjanna 83. Aðalatriði þessa máls er að við þær aðstæður sem ríktu þegar ályktun Alþingis var samþykkt 1985 var þetta mál vissulega skoðunarvirði. Um það er ég sammála hv. þm. Ég tel hins vegar að á þeim tíma sem þetta hefur verið til skoðunar af minni hálfu, þar sem athyglin ætti þó einkum að beinast að stórveldunum tveimur, hefði það ekki verið skynsamleg né þörf aðgerð. Þá vísa ég sérstaklega til þeirrar jákvæðu þróunar sem orðið hefur í samskiptum þessara stórvelda, svo að ég styðjist nú enn við það orðalag, og sérstaklega til þeirrar þróunar í átt til lýðræðislegra stjórnarhátta sem orðið hefur í Sovétríkjunum, til þeirra deilna sem uppi voru á tímabili milli Íslands og Sovétríkjanna vegna forgöngu Íslendinga á alþjóðlegum vettvangi við að styðja sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsþjóðanna. Nú er hins vegar alveg ljóst að fyrirsjáanlegt er að hér munu verða á breytingar. Í raun og veru eru Sovétríkin, þ.e. þau Sovétríki sem við höfum þekkt á undanförnum áratugum, ekki lengur til og það er fullkomin óvissa um það hvað verður um það ríkjasamband. Til skoðunar er af hálfu ýmissa fyrrum aðildarlýðvelda Sovétríkjanna að lýsa yfir fullu sjálfstæði og líkur á því að sum þeirra í viðbót öðlist viðurkenningu á sjálfstæði sínu og taki þess vegna utanríkisþjónustu í eigin hendur. Allar líkur benda því til þess að starfsemi sovéska sendiráðsins muni fyrr en síðar annaðhvort verða aflögð eða takmörkuð mjög. Þær breytingar sem var vikið að með samþykkt Alþingis eru þannig að verða og eru að verða við þau skilyrði sem við hljótum að lýsa ánægju okkar yfir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir að svara fsp. Ég tel svör hans einkar athyglisverð. Það er engin ástæða til þess að grípa til aðgerða af hálfu íslenskra stjórnvalda. Þetta segir ráðherrann eftir að hafa athugað málið í um það bil eitt ár í framhaldi af eftirrekstri af minni hálfu með fsp. í desember í fyrra. Hann ætlar bara að bíða eftir því að Sovétríkin leggi upp laupana, svo dæmi sé tekið. Ég veit ekki hvort hann sér einhverja viðlíka þróun hjá hinu stórveldinu, sem hann nefndi svo. Ég rek þetta mál sérstaklega út frá þeim lögum sem við höfum sett á Alþingi með staðfestingu Vínarsamningsins um stjórnmálasamband og fullveldisjafnrétti ríkja. Og ég leyfi mér, virðulegur forseti, að vitna til 11. gr. þess samnings þar sem segir í tölul. 1: ,,Þegar ekki er gerður sérstakur samningur um stærð sendiráðs getur móttökuríkið krafist þess að stærð sendiráðs verði sett takmörk er það telur hæfileg og eðlileg með hliðsjón af aðstæðum og ástandi í móttökuríkinu og þörfum hlutaðeigandi sendiráðs.`` Í inngangi að Vínarsamningnum er sérstaklega vísað til meginreglna sáttmála Sameinuðu þjóðanna um fullveldisjafnrétti ríkja. Það er mín skoðun að það sé með öllu óeðlilegt og óþolandi fyrir sjálfstætt ríki að sendiráð haldi uppi starfsemi í viðkomandi landi sem er í engu samræmi við þá starfsemi sem okkar land heldur uppi og telur þörf á í viðkomandi ríki, að ekki sé talað um aðbúnað diplómata, eins hann hefur t.d. verið í Sovétríkjunum um mjög langt skeið. Það er satt að segja undarlegt og furðulegt ef Ísland telur ekki þörf á því að bregðast við og setja sendiráðum takmörk út frá þessum sjónarmiðum. Og það út af fyrir sig óháð því hvert landið er því auðvitað eiga menn ekkert að vera að mismuna í þeim efnum. Menn hljóta að láta eitt yfir alla ganga út frá mati á íslenskum hagsmunum og alþjóðasamningi. Ég tel það sem hér hefur komið fram hjá hæstv. utanrrh. gagnrýnivert. Ég held að Ísland eigi að meta þessar aðstæður út frá eigin sýn og stöðu og sínum hagsmunum og þeim lögum sem Alþingi hefur sett um þessi efni. Ég tel ekki að þróun í ríkjum í lýðræðisátt, eins og réttilega er talað um varðandi Sovétríkin núverandi eða sálugu, sé engin einhlít trygging fyrir því að þessi mál séu í horfi. Ríki haga sinni starfsemi og rekstri sinna sendiráða ekkert út frá því hvernig stjórnmálaaðstæður eru í viðkomandi ríki.  Hæstv. ráðherra gat um fjölda starfsmanna sendiráða. Ég held hann hafi látið vera að tíunda hversu margir Íslendingar eru starfandi í erlendum sendiráðum hér og ég held það sé mælikvarði sem við verðum að taka. 1985 voru 22 Íslendingar í sendiráði Bandaríkjanna í Reykjavík. Hæstv. ráðherra getur kannski bætt því við í sínu svari hvernig þær aðstæður eru því auðvitað er það heildarfjöldi starfsmanna en ekki ríkisfangið sem máli skiptir þegar við erum að líta á þessa hluti. --- Ég þakka, virðulegur forseti, þolinmæðina.

Virðulegi forseti. Ég vísa því á bug sem fram kom í máli hv. þm. að það hafi verið gagnrýni vert að minni hálfu á undanförnu ári að grípa ekki til sérstakra aðgerða til takmörkunar á starfsemi þessara sendiráða. Það kynni að hafa komið til álita við þær aðstæður þegar ályktun var gerð árið 1985. Við skulum ekkert fara í kringum þetta eins og kettir í kringum heitan graut. Þá var sú skoðun uppi að starfsemi sendiráða, sérstaklega Sovétríkjanna, væri ekki með eðlilegum hætti að því er varðar eðlilega diplómatíska starfsemi. Á því geta menn haft þær skoðanir sem þeir vilja. Ég endurtek að ég tel ekki ástæðu til sérstakra aðgerða af minni hálfu nú. Gagnrýni, ef hún er réttmæt, hlýtur fyrst og fremst að beinast að þeim forverum mínum sem þessi ályktun beindist að, sem voru þrír, og ætla ég þó alls ekki að taka undir þá gagnrýni út af fyrir sig. Aðstæður eru gerbreyttar. Það er því ekki sérstök ástæða til aðgerða af minni hálfu að mínu mati.

Hæstv. forseti. Að undanförnu hefur skilningur á þörfinni fyrir endurvinnslu vaxið ört, bæði til að draga úr sívaxandi sóun mannsins á náttúruauðlindum og einnig gífurlegum vanda og kostnað við að koma úrgangi fyrir á viðunandi hátt. Alþingi samþykkti 1989 lög um umhverfismengun af völdum einnota umbúða. Í þeim var fjallað um söfnun og endurvinnslu á innfluttum einnota umbúðum og þeirri starfsemi tryggðar tekjur með lögskipuðu gjaldi. Áður höfðu einstaklingar og fyrirtæki farið af stað á eigin spýtur að byggja upp slíka þjóðþrifastarfsemi með ærnum kostnaði. Eitt þeirra fyrirtækja er Silfurtún hf. í Garðabæ sem hefur á síðustu sex árum komið upp framleiðslu á eggjabökkum úr endurunnum pappír. Þróunarstarf þessa fyrirtækis hefur kostað þrautseigju og a.m.k. 20 millj. kr. útgjöld. Fyrirtækið hefur náð góðum tökum á framleiðslunni og nær 25% af innlenda markaðinum. Viðskiptamenn Silfurtúns eru minni eggjabúin og verðið þar er lægra en á innfluttum eggjabökkum sem hægt er að fá keypta frá innflytjendum. Stærstu búin telja sig hins vegar geta fengið bakkana með beinum innflutningi á heldur lægra verði en Silfurtún treystir sér til að selja á nú vegna hárra vaxta af skuldunum eftir þróunarkostnaðinn. Þessi innflutningur mun kosta í dag um 30 millj. kr. en Silfurtún hf. er þegar í stakk búið til að anna þeirri framleiðslu allri. Hvert tonn af notuðum pappír, sem kostar 500 kr. að sækja til verksmiðjunnar, verður að 200 þús. kr. verðmæti frá henni. Kostnaðurinn við framleiðsluna er fyrst og fremst innlend orka og vinnulaun. Það er því augljóst hvernig sem á málið er litið hversu mikill ávinningur það er fyrir alla aðila og þjóðarbúið í heild að Silfurtún hf. geti haldið áfram starfsemi sinni og sparað þennan innflutning. Til þess að tryggja það þarf að gera fyrirtækinu kleift að ná niður þróunarkostnaðinum sem að sjálfsögðu er tímabundinn. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. á þskj. 172 um það hvað iðnrn. hefur gert eða áformar að gera til stuðnings endurvinnsluiðnaði og í þessu tilviki sérstaklega hvað þetta ágæta fyrirtæki getur átt von á til þess að komast yfir þessa tímabundnu erfiðleika.

Frú forseti. Hv. fyrirspyrjandi spyr hvað iðnrn. hafi gert eða áformi að gera til þess að styðja endurvinnsluiðnað. Ég vil í upphafi benda á að þessi starfsemi heyrir ekki síður undir hæstv. umhvrh., m.a. fyrirtækið Endurvinnslan hf. sem á sínum tíma var stofnað að mínu frumkvæði sem iðnrh. Mér er kunnugt um að hæstv. umhvrh. hefur uppi áform um eflingu endurvinnsluiðnaðar, bæði hvað varðar umbúðir og brotamálm. Það er rétt sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda að endurvinnsluiðnaður er hér enn skammt á veg kominn. Hann nefndi lítið fyrirtæki í Garðabæ, sem framleiðir eggjabakka úr úrgangspappír. Ég vil líka nefna fyrirtæki á Akureyri sem hefur náð góðum árangri við að framleiða ýmsar vörur úr gúmmíúrgangi. Annað fyrirtæki þar í bæ hefur safnað saman ónýtum fiskkerum og kössum til endurvinnslu. Hér í Reykjavík hefur fyrirtæki um alllangt skeið starfað að því að safna saman netaúrgangi til endurvinnslu. Og þá nefni ég loks fyrirtækin Hringrás og Íslenska stálfélagið sem hugsuð eru til þess að sinna endurvinnslu brotamálms. Öll þessi fyrirtæki hafa verið studd af lánasjóðum iðnaðarins. Iðnlánasjóður hefur líka stofnað sérstakan lánaflokk umhverfislána til þess að greiða fyrir því að fyrirtæki leysi umhverfisvanda. En vegna þess sem fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda sérstaklega um fyrirtækið Silfurtún vil ég nefna það að iðnrn. hefur hvatt eggjaframleiðendur til þess nota fremur eggjabakka úr endurunnum pappír en innflutta plastbakka. M.a. fór ég fram á það við landbrh. á árunum 1989 og 1990 að hann beitti sér fyrir þessu með vísun til búvörulaganna, sem ég ætla að hv. fyrirspyrjandi sé mæta vel kunnugur. Í þessu bréfi, sem ég skrifaði reyndar í mars 1989, var hvatt til þess að sett yrði reglugerð á grundvelli búvörulaganna sem skyldaði eggjaframleiðendur til þess að nota undir framleiðslu sína innlenda eggjabakka úr endurunnum pappír vegna þess að í þeim lögum eru ákvæði að þeir sem njóti verndar samkvæmt þeim eigi að láta innlend aðföng ganga fyrir. Landbrn. mun ekki hafa gert þetta. Mér er hins vegar kunnugt um að hæstv. umhvrh. hefur nýlega heimsótt þetta fyrirtæki í Silfurtúni og hefur í hyggju að reyna að veita því frekari stuðning. En svo ég víki nú að almennum málefnum endurvinnslu þá var það svo að áður en umhvrn. var sett á fót fór iðnrn. með þennan iðnað eins og annan og hafði þá forgöngu um stofnun Endurvinnslunnar hf. til þess að safna saman og koma til endurvinnslu skilaskyldum drykkjarvöruumbúðum. Þessu fyrirtæki hefur nú vaxið fiskur um hrygg á þeim tveimur árum sem það hefur starfað. Það hefur náð góðum árangri við það að ná skilum á drykkjarvöruumbúðum. Það flytur notaðar umbúðir út, bæði í formi brotamálms og plasts sem síðan fer til endurvinnslu. Í nýlegri umsögn til umhvrn. um breytingar á lögum um endurvinnsluna hefur iðnrn. lagt til að starfssvið Endurvinnslunnar og álagning skilagjalds verði víkkuð til þess að ná til fleiri tegunda umbúða, einnig til hjólbarða, flúorpera og uppsafnaðra rafhlaðna, sem eru býsna erfið þraut við að glíma. Ég tel að þetta fyrirtæki hafi sýnt árangur sem beri að nýta á fleiri sviðum. Ég vildi líka taka fram að iðnrn. lét á sínum tíma semja frv. um söfnun brotamálma og skilagjald á ökutæki. Því miður náðist ekki samstaða um málið en það er nú í höndum umhvrn. Margir aðilar hafa unnið hér að söfnun brotamálma á liðnum árum, lengst af Sindri hf. og síðan Hringrás í eigu sömu aðila. Þeir hafa lengi stundað slíkan rekstur. Brotajárnið var lengi flutt út en með verksmiðju Íslenska stálfélagsins við Hafnarfjörð hafa opnast möguleikar til þess að bræða málminn og flytja hann út í hleifum til frekari vinnslu. Fyrirtækið hefur yfir að ráða sérstökum tætara fyrir ónýt ökutæki og auðveldar það alla vinnslu brotamálmsins. Ég tel þess vegna að nú standi nokkuð upp á hið opinbera að koma upp skipulögðu kerfi til söfnunar brotamálms og koma honum til eyðingar. Eins og kunnugt er hefur Stálfélagið átt í erfiðleikum. Ég vona að þeir séu tímabundnir og fyrirtækið geti tekið til starfa á nýjan leik eftir að fjárstofn þess hefur gengið í gegnum eldhreinsun gjaldþrots. Ég tek það fram að iðnrn. hefur stofnað til funda með eigendum og stjórnendum þess félags og ýmsum áhugamönnum um framhald rekstrar þess. Gjaldþrot var óumflýjanlegt en ég bind vonir við að það geti komist á fætur aftur. Endurvinnsla úrgangsefna er án alls efa mjög vaxandi og mikilvægur þáttur í okkar atvinnulífi og fyrirspurn hv. 2. þm. Suðurl. því þörf. Meginatriðið er að flokka úrganginn og við munum fylgja þessu máli eftir og reyna að stuðla að því að fram vaxi þessi nýi iðnaður eftir því sem það er á verksviði iðnrn.

Virðulegi forseti. Það er sannarlega þörf á því að við hér á hv. Alþingi fylgjumst með hvernig staða þeirra fyrirtækja er sem sinna endurvinnslu. Hér er um að ræða fyrsta vísi að því sem koma skal í þessum efnum. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að taka þetta einstaka mál upp sem er auðvitað liður í miklu stærra máli og hæstv. ráðherra var að víkja að í svari sínu. Ég held að fram undan sé í rauninni að taka öll mál sem snúa að úrgangi og mögulegri endurvinnslu föstum tökum. Það gerist auðvitað ekki einangrað hérlendis heldur sem liður í alþjóðlegu átaki. Þetta hlýtur að hafa áhrif á viðskiptasamninga og viðskiptastefnu almennt séð, þannig að framleiðendurnir og innflytjendurnir þurfi að taka eðlilegan og gildan þátt í því hvernig málið er til lykta leitt, þ.e. það sem af gengur.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svör hans. Mér var að sjálfsögðu ljóst að þetta mál gæti eins heyrt undir hæstv. umhvrh. en fyrirspurninni varð að beina til ákveðins ráðherra og þar sem þessi mál féllu eingöngu undir hæstv. iðnrh. þar til fyrir skömmu þá kaus ég þessa leið. Líka vegna þess að þó að hér sé um endurvinnsluiðnað að ræða og því mikilvægt að því leyti, þá er þetta líka álitlegt iðnfyrirtæki og ánægjulegt hvernig hægt er að nota þessa möguleika ef vel er að verki staðið. Það kom fram í svari hæstv. iðnrh. að það eru margir sem geta komið þarna að og veitt sinn atbeina til þess að þetta gangi sem best. Það er kannski einhver hætta við slíkar aðstæður að hver vísi á annan og það verði a.m.k. viðkomandi aðila sem eftir leitar erfiðara að festa hendur á því hvar helst er að knýja á. Ég vænti þess að í þessu tilviki og öðrum reyni menn að sameina krafta sína. Miðað við þær undirtektir sem komu fram í máli hæstv. iðnrh. vil ég láta í ljós þá von að þarna og á öðru sviðum finnist farsæl og góð lausn til þess að þetta geti orðið árangursríkt fyrir okkur að öllu leyti, bæði til þess að leysa umhverfisvandamál og líka til þess að skapa arðbæra atvinnu.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst taka það alveg skýrt fram, eins og reyndar kom fram í mínu fyrra svari, að ég færist alls ekki undan því að taka þátt í umræðum um þetta mál eða svara slíkum fyrirspurnum. Mér er málið sannarlega skylt. Endurvinnsluiðnaður er framtíðaratvinnugrein og verður það í þessu landi eins og öðrum þar sem líkt háttar og hjá okkur. En ég vil eingöngu benda á það vegna þess sem ákveðið hefur verið í verkaskiptingu milli ráðuneyta að hér væri líka við umhvrn. að ræða. En vegna þess sérstaka máls, sem hv. 2. þm. Suðurl. hreyfir hér um rekstrargrundvöll og verkefni eggjabakkaframleiðslunnar í Silfurtúni, vil ég taka það fram að í bréfi sem ég skrifaði landbrn. í mars 1989 segir á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: Iðnaðarráðuneytið bendir sérstaklega á þá leið að sett verði samkvæmt 1. gr. e-liðar laga nr. 46/1985, (þ.e. laganna um búvöruframleiðsluna) reglugerð sem kveði á um skyldu eggjaframleiðenda til að nota undir framleiðslu sína innlenda eggjabakka úr endurunnum pappír. Verður ekki annað séð en að slík reglugerð eigi tvímælalausa stoð í áðurnefndu ákvæði. Ég vil þess vegna benda á að þar sem eggjaframleiðendur njóta verndar samkvæmt búvörulögum þá bera þeir líka skyldur samkvæmt þeim. Þetta hefur ekki verið gert og ég veit að þetta hafði áður verið rætt m.a. meðan hv. 2. þm. Suðurl. fór með málefni landbrn. Með þessu er ég alls ekki að vísa málinu neitt milli ráðuneyta. Ég segi bara það sem einfalt er. Ég tel að það eigi á þetta að reyna meðan eggjaframleiðendur njóta sjálfir fullkominnar verndar.

Virðulegi forseti. Fsp. mín til hæstv. iðnrh. er svohljóðandi: ,,Hefur iðnrn. á prjónunum einhverjar aðgerðir til stuðnings íslenskum skipasmíðaiðnaði?`` Það hefur ekki farið fram hjá neinum að íslenskur skipasmíðaiðnaður hefur átt við mikla erfiðleika að stríða á síðustu árum. Svo til öll nýsmíði hefur farið fram erlendis og mörg stærri breytinga- og viðgerðaverkefni. Ástæðan fyrir því er fyrst og fremst þær miklu niðurgreiðslur sem stundaðar eru hjá ýmsum samkeppnisþjóðum okkar. Við slíkar niðurgreiðslur ráðum við ekki en það er fleira sem kemur til. T.d. má nefna að það hefur löngum tíðkast að útgerðir fengju nánast sjálfkrafa bankaábyrgðir fyrir viðgerðaverkefni sem unnin eru erlendis en alls ekki ef verkin eru unnin hér heima. Þá hefur Fiskveiðasjóður lánað sama til viðgerða og breytinga á skipum hvort sem verkið er unnið á Íslandi eða erlendis, en lítils háttar munur er á lánshlutfalli til nýsmíða, 65% til innlendrar smíði en 60% til erlendarar. Loks hafa lánastofnanir afnumið þá reglu sem gilti fyrir nokkrum árum að skylt væri að leita tilboða hjá íslenskum skipasmíðastöðvum áður en lánað væri til verkefna erlendis. Fyrir 10 árum voru um 1.000 ársverk í íslenskum skipasmíðastöðvum og má segja að þessi iðngrein hafi þá verið rammíslensk stóriðja. Síðan hefur stöðugt sigið á ógæfuhliðina og starfsmönnum fækkað jafnt og þétt. Jafnframt hafa skipasmíðastöðvarnar átt í miklum erfiðleikum og sumar hafa hætt starfsemi, t.d. Stálvík sem var eitt af leiðandi fyrirtækjum í þessari grein. Aðrar hafa átt í miklum erfiðleikum. Það lætur nærri að starfsmönnum hafi fækkað um allt að helming. Mér sýnist augljóst að verði ekki einhver breyting á högum íslenskra skipasmíða á næstunni þá leggist þessi iðngrein af á allra næstu árum. Það teldi ég óbætanlegt tjón fyrir þjóð sem byggir afkomu sína að stærstum hluta á fiskveiðum. Þá mundi glatast sú mikla þekking og reynsla sem Íslendingar hafa aflað sér á þessu sviði á síðustu þremur áratugum. Einnig má minna á að skipasmíðastöðvarnar hafa verið mjög afkastamiklar í iðnmenntun og stór hluti þeirra málmiðnaðarmanna sem lokið hafa sveinsprófi síðasta aldarfjórðunginn hafa verið nemar hjá þessum fyrirtækjum. Ég held að það sé óumdeilt að skip sem byggð eru á Íslandi standist fyllilega samkeppni við það besta sem kemur erlendis frá. Íslensk útgerð þarf einnig á viðgerðaþjónustu skipasmíðastöðvanna að halda. Þess vegna er það mikilvægt að þessi iðngrein nái að snúa vörn í sókn. Nú hefur hæstv. sjútvrh. lagt fram hér á Alþingi frv. sem heimilar erlendum skipum hindrunarlausan aðgang að viðgerðum og þjónustu í íslenskum höfnum en það hefur verið baráttumál Landssambands iðnaðarmanna um langt árabil. Sambandið hefur einnig margítrekað ósk sína um að innlend iðnfyrirtæki sitji við sama borð og erlend hvað bankaábyrgðir varðar svo og að lán eða ábyrgðir lánastofnana til kaupa á erlendri vöru eða þjónustu í samkeppni við íslenskan iðnað fáist ekki nema að undangengnu útboði á innlendum markaði. Þessum atriðum ætti að vera létt að kippa í liðinn. Það sem ég tel að skipti hvað mestu máli fyrir íslenskan skipasmíðaiðnað er að aukinn verði sá munur sem er á lánshlutföllum Fiskveiðasjóðs til erlendra og innlendra skipasmíðaverkefna. Það kom fram í svari hæstv. sjútvrh. við fsp. minni fyrr á þessum fundi að hann hefur tekið upp viðræður við stjórn Fiskveiðasjóðs þar að lútandi og ber að fagna því.

Frú forseti. Hv. fyrirspyrjandi spyr hvort iðnrn. hafi á prjónunum einhverjar aðgerðir til stuðnings íslenskum skipaiðnaði. Því er til að svara að í fyrsta lagi verður haldið áfram aðgerðum til stuðning skipaiðnaðinum sem verið hafa í gangi um nokkurt skeið. Ég nefni þar m.a. starf og tillögur skipaiðnaðarnefndar sem skipuð er fulltrúum Félags dráttarbrauta og skipasmiðja og fulltrúum launþegasamtaka sem í greininni starfa auk fulltrúa iðnrn. Þessi nefnd hefur staðið fyrir nokkrum verkefnum. Meðal þeirra er átak til aukinnar framleiðni í skipaiðnaði og sérstakt markaðsátak vegna hans. Framleiðniátakið byggist á úttekt sem breska fyrirtækið A. P. Appeldore gerði á árinu 1989. Í framhaldi af þeirri úttekt voru skipulagðar aðgerðir til að auka framleiðni í íslenskum skipasmíðastöðvum. Markaðsátakið hófst á liðnu ári og mun standa fram á næsta ár. Það byggist m.a. á kynningarátaki bæði innan land og erlendis. Þá má nefna að iðnrn. hefur veitt skipasmíðastöðvum styrki til hönnunarverkefna við ákveðnar aðstæður. Ég nefni þar styrki til hönnunar hafnsögubáta þar sem samgrn. átti einnig hlut að máli. Eins hefur komið til greina að veita slíka styrki til sérhæfðra skipasmíðaverkefna. Ég nefni þar fjölkjalabáta til innfjarðaveiða og reyndar einnig sérhæfð aðstoðarskip. Þá vil ég geta nefndar sem nú er að störfum og er að kanna horfur um verkefni skipaiðnaðarins á næstu árum og leiðir til að tryggja hlut hins innlenda iðnaðar í fyrirsjáanlegri endurnýjun fiskiskipaflotans. Í þessari nefnd eru fulltrúar iðnrn. og sjútvrn. auk fulltrúa málm- og skipasmiðja. Þessi nefnd mun væntanlega skila áliti sínu síðar á þessum vetri. Erfiðleikar skipaiðnaðarins stafa að sjálfsögðu fyrst og fremst af því að sjávarútvegurinn, sem er uppspretta verkefnanna, hefur mætt andstreymi nú um nokkur ár. Þess vegna hefur verkefnunum fækkað mjög og breytingar á samkeppnisstöðu iðnaðarins hafa ekki getað fært honum þær bætur í afkomu sem æskilegt hefði verið. Ég vil benda á það að viðgerðarverkefni hafa mjög flust inn í landið og er alveg áberandi þróun í þá átt sem sérstaklega kemur fram á árinu 1990 en um það höfum við tölur. Þá vil ég geta þess að frá því á árinu 1989 og reyndar síðar á árinu 1990 hefur iðnrn. óskað eftir því við sjútvrn. að ákvæðum í lögum frá 1922, sem banna komur erlendra fiskiskipa í hafnir landsins, verði breytt vegna þess að þau draga úr möguleikum íslenskra skipasmiðja til að veita þeim þjónustu. Slíkt frv. er nú komið fram og mikilvægt að því verði fylgt eftir af hálfu skipaiðnaðarins með kynningu og markaðsátaki. Vegna þess sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda um bankaábyrgðirnar vildi ég benda á að þeim tilmælum hefur ítrekað verið beint til innlendra lánastofnana að gera þar sömu kjör fyrir þá sem smíða heima og erlendis. En á móti má náttúrlega segja það sem einfalt er að þörf fyrir bankaábyrgðir er miklu minni þegar skipti fara fram milli kunnugra aðila. Og það má náttúrlega segja að það sé óþarfa kostnaður fyrir skipasmíðastöðina og útgerðarmanninn ef báðir þekkjast og treysta hvor öðrum að vera að taka þar bankaábyrgð í viðskiptunum. Þetta er nú of sjaldan sagt þegar þetta mál er rætt. Þá vil ég benda á að ég hef nýlega lagt til í ríkisstjórn að útlánareglum Fiskveiðasjóðs verði breytt á þann veg að opið útboð meiri háttar nýsmíða og breytinga á fiskiskipum og fiskvinnslutækjum verði gert að skilyrði fyrir lánveitingum úr sjóðnum. Ég hef einnig ítrekað lagt til að lánareglum sjóðsins verði breytt á þann veg að lánshlutfall til nýsmíða erlendis verði verulega lækkað frá því sem nú er. Með þessum tillögum er verið að koma fram máli sem skipasmíðaiðnaðurinn hefur lengi barist fyrir og ég hef ítrekað flutt tillögur um á vettvangi ríkisstjórnar. Ég bind vonir við það að nú náist um þetta samstaða og að lánahlutfallið til erlendra smíða verði mjög verulega lækkað með tilliti til allra aðstæðna. Að lokum vil ég segja, vegna þess sem fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda, að niðurgreiðslur annarra Vestur-Evrópuríkja á skipasmíðakostnaði valda okkur miklum erfiðleikum. Ríkissjóður Íslands getur ekki, eins og kom fram hjá fyrirspyrjanda, veitt slíka smíðastyrki. En í samkomulaginu um hið Evrópska efnahagssvæði er fengið fyrirheit um það að niðurgreiðslurnar í Evrópubandalagsríkjunum verði teknar til endurskoðunar og samráð verði haft við EFTA-þjóðirnar um framtíðarskipan þessara mála. Ég vil því leyfa mér að vona að samkeppnisstaða íslenska skipaiðnaðarins muni styrkjast á næstu árum vegna lækkunar eða niðurfellingar skipasmíðastyrkja í samkeppnisríkjum okkar. Þar skiptir ekki minnstu máli að Noregur, okkar helsta samkeppnisland, er aðili að þessu samkomulagi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir að hafa hreyft þessu mikilvæga máli og eins hæstv. iðnrh. fyrir svör hans. Ég vil taka fram að nú er í undirbúningi í þinginu mál sem koma til með að liðka fyrir skipasmíðaiðnaðinum og vil ég þar sérstaklega nefna þær upplýsingar sem sjútvrh. kom með í fyrirspurnatímanum áðan að því er varðar lækkun lánshlutfalls Fiskveiðasjóðs. En hann hefur einnig farið fram á það við Fiskveiðasjóð að hækkaðar verði eiginfjárkröfur þeirra sem njóta framlaga úr sjóðnum til skipakaupa erlendis. Ég geri ráð fyrir að lagabreytingar er varða möguleika Íslendinga til að sinna viðgerðaverkefnum, viðhaldi og þjónustu hjá erlendum fiskiskipum komi til með að hafa áhrif á afkomu skipasmíðaiðnaðarins. En ég tek það skýrt fram að ég tel að þessar ráðstafanir séu ófullnægjandi og miðað við stöðuna í dag þurfi fleira til að koma. Staðan í dag er þannig að verkefnin eru mjög takmörkuð. Þau gætu að vísu aukist allverulega á komandi árum og það er einmitt undir þann tíma sem við þurfum að búa okkur. Ég verð vegna orða hæstv. iðnrh. að draga mjög í efa að viðræður okkar um Evrópska efnahagssvæðið leiði til að á þeim vettvangi verði dregið verulega úr niðurgreiðslum til sjávarútvegs.

Hæstv. forseti. Ég heyrði ekki betur en hæstv. iðnrh. héldi því fram að aðalerfiðleikar í íslenskum skipasmíðaiðnaði stöfuðu af því að erfiðleikar væru í íslenskum sjávarútvegi. Ég er ekki sammála þeirri skýringu á málinu heldur hljóti hún miklu frekar að vera sú að þessi verkefni hafa farið meira en góðu hófi gegnir úr landi. Og ef svo er, eins og mér heyrðist á hæstv. ráðherrum, reyndar tveimur hér í morgun, að nú sé verið að grípa til aðgerða til að gera útgerðum erfiðara fyrir hvað það snertir að sækja þessa þjónustu úr landi þá hlýtur það að vera jákvætt. Það sem maður óttast í þessu sambandi er að þessi verkþekking glatist. Þó svo fari að samningar um Evrópskt efnahagssvæði, eða GATT-samningar eftir einhver örfá ár, verði til þess að samkeppnisstaða okkar batni verður það hreinlega of seint. Þess vegna hefði maður getað ályktað sem svo að það væri ekki úr vegi að hugsa sér að íslenska ríkið kæmi inn í þessi mál í einhver örfá ár þangað til þau mál verða til lykta leidd.

Virðulegur forseti. Það er sannarlega gott að samviskan hjá hv. stjórnarliðum og þar á meðal hæstv. iðnrh. virðist vera að vakna varðandi stöðu íslensks skipasmíðaiðnaðar. En það er spurningin hvort það er ekki um seinan. Ályktun Félags dráttarbrauta og skipasmiðja á þessu ári segir að staða íslensks skipasmíðaiðnaðar hafi aldrei verið verri en nú. Þetta segir þar orðrétt. Hæstv. núv. iðnrh. hefur setið í embætti síðan 1988. Hvað hefur hann gert í raun til þess að lyfta stöðu íslensks skipasmíðaiðnaðar? Það er afskaplega veiklað, svo ekki sé sterkara til orða tekið. Í rauninni eru horfurnar þær að menn standa yfir rústum þessa iðnaðar í landinu sem ætti þó eðli málsins samkvæmt að vera ein öflugasta iðngreinin hér á landi vegna þess heimamarkaðar sem við höfum ef menn hefðu unnið að því að tryggja að iðnaðurinn nyti þess og um eðlilega viðskiptahætti væri að ræða því við höfum allan rétt til að grípa inn í m.a. með jöfnunartollum vegna niðurgreiðslu erlendis.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja máls á þessu máli í tveimur fsp. hér í dag. En umfram það sem þegar hefur komið fram þá vil ég bæta atriðum í umræðuna sem ég tel að skipti máli. Í fyrsta lagi að opinberir aðilar hafi stjórn á lánshlutfalli opinberra sjóða eða sjóða undir stjórn þjóðkjörinna fulltrúa til slíkra framkvæmda eða fjárfestingar. Í öðru lagi að almennt verði gerð krafa um útboð stærri verkefna. Ég bendi í leiðinni á að sum þessi verkefni eru mun stærri heldur en opinber mannvirkjagerð sem er gerð almenn krafa um öflun verðtilboða eða útboða á almennum markaði. Ég get nefnt sem dæmi upplýsingar sem sjútvn. fékk nýlega í samtölum við forustumenn eins fyrirtækis í þessari grein í landinu. Til hans var hringt einfalt og lítið símtal og hann spurður hvort hans fyrirtæki gæti staðist samkeppni við ríkisstyrkta keppinauta erlendis. Hann sagði nei og komst að því síðar að hann hafði þar misst af verkefnum upp á sjöunda hundrað millj. sem hann hefði getað náð með samkeppni við útboð. Í þriðja lagi. Ég tel að til álita komi að leggja jöfnunargjald á ríkisstyrkta framleiðslu hvort sem er í skipasmíðaiðnaði eða öðrum greinum sem landsmenn eiga viðskipti við og vek athygli á því að þetta hugtak kemur greinilega fram í samningsdrögum um efnahagssvæði Evrópu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. 5. þm. Vesturl. fyrir að koma fram með þessa fsp. og vekja athygli á vanda skipasmíðaiðnaðarins. Við, hv. þm. Svavar Gestsson ásamt fleirum, höfum lagt fram frv. til laga um þriggja ára þróunarátak í skipasmíðaiðnaði. Þar koma fram þær hugmyndir sem hér hefur verið hreyft, t.d. lækkun á lánshlutfalli til erlendrar smíði. Reyndar er stungið upp á að líka verði lagt jöfnunargjald á innflutt skip og einnig að skerðing verði á þeim úreldingum sem koma á móti erlendum skipum. Með ýmsum ráðstöfunum í þá veru er örugglega hægt að koma til móts við skipasmíðaiðnaðinn. Það verður því miður að segjast eins og er að skipasmíðaiðnaðurinn hefur ekki átt því að fagna á undanförnum árum að stjórnvöld í landinu hafi viljað koma til móts við hann. Það hafa legið fyrir tillögur frá samtökum þeirra, sem eru í þessum iðnaði, ár eftir ár og ekki hefur verið komið til móts við þær. Ég vona að það sem hér hefur komið fram hafi verið af einhverjum ástæðum sem ekki eru lengur fyrir hendi og nú sé hægt að gera eitthvað í málunum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. svar við fsp. minni og öðrum þeim hv. þm. sem hér hafa tekið til máls og lagt þessu máli lið. Hæstv. ráðherra fór nokkrum orðum um hvað gert hefði verið fyrir skipasmíðaiðnaðinn af hálfu hans ráðuneytis á undanförum árum. Það er rétt hjá honum að hann gekkst fyrir því að fá breskt ráðgjafarfyrirtæki til að gera úttekt á stöðu þessa iðnaðar og tillögur um úrbætur sem mættu leiða til framleiðniaukningar. Þetta var mjög þarft og gott verkefni og skilaði fyrirtækið að mínu viti mjög góðri skýrslu og góðum tillögum sem að vísu hafa ekki náð að nýtast mikið vegna þeirrar verkefnaþurrðar sem verið hefur í þessum iðnaði. Framleiðniaukningin hefur að sjálfsögðu ekki skilað sér vegna þess að fyrirtækin hafa ekki haft verkefni. Þó má segja að hún hafi skilað sér varðandi það eina nýsmíðaverkefni sem Slippstöðin á Akureyri fékk á þessum tíma að smíða skipið Þórunni Sveinsdóttur fyrir Vestmannaeyinga. Það var gert með nýjum aðferðum og tókst alveg sérstaklega vel bæði hvað varðaði að skila skipinu á réttum tíma og eins hafa útgerðarmaður og skipstjóri skipsins hælt þessu verki alveg sérstaklega, bæði frágangi og öllum samskiptum við stöðina. Það staðfestir það sem ég sagði áðan að íslensk framleiðsla er í hæsta gæðaflokki. Hæstv. ráðherra nefndi það að erfiðleikar sjávarútvegsfyrirtækja ættu kannski stærstan þátt í því hve lítil verkefni væru fyrir íslensku stöðvarnar. Þetta er nú reyndar búið að segja í fimm, sex ár að það hafi verið erfiðleikar í sjávarútvegi og ekki hægt að búast við verkefnum fyrir stöðvarnar á meðan en samt er það nú svo að öll þessi ár hafa verkefnin streymt til útlanda í milljarðavís. Og það er ekkert lát á því. Eins og hér hefur komið fram eru menn nýbúnir að semja um nýsmíðar erlendis fyrir eina fimm milljarða. Hann nefndi það einnig að viðgerðaverkefni hefðu flust inn í landið. Það er rétt og það er vegna þess að innlend tilboð hafa einfaldlega verið samkeppnisfær við erlend. Ég vil ítreka það að breyting á útlánareglum Fiskveiðasjóðs í þá veru að auka muninn á lánshlutfalli til innlendra og erlendra verkefna skiptir þessa greina mjög miklu máli og ég veit að hæstv. iðnrh. mun í félagi við hæstv. sjútvrh. fylgja því máli fast eftir. Það hlýtur að vera auðvelt að verða við þessu með bankaábyrgðirnar. Hæstv. ráðherra taldi að það skipti ekki miklu máli vegna þess að Íslendingar þekktu hver annan svo vel. Íslenskar stöðvar þekktu íslenska útgerðarmenn. Það er rétt en reynslan er nú samt sú að menn hafa setið uppi með víxla og verðbréf og alls konar pappíra sem þeir hafa fengið í hausinn og hafa valdið þessum stöðvum ómældum erfiðleikum og oft á tíðum tapi. Ég hef mikla trú á íslenskum skipasmíðaiðnaði og tel að stjórnvöld verði að skapa þær aðstæður að hann komist yfir þá erfiðleika sem hafa verið að lama þessa iðngrein síðustu árin. Það er talið að niðurgreiðslur í samkeppnislöndum okkar muni leggjast af á næstu árum og það má ekki ske að þegar til þess kemur verði íslenskur skipasmíðaiðnaður liðinn undir lok. Vegna þeirra orða hv. 4. þm. Austurl. Hjörleifs Guttormssonar um að samviska stjórnarliða væri að vakna í þessu máli þá vil ég minna hv. þm. á að sjálfur hefur hann verið stjórnarliði síðustu þrjú árin og það hefur aldrei í sögu skipasmíðaiðnaðarins fjarað eins hratt undan þessari grein eins og á þeim árum.

Virðulegi forseti. Vegna þess sem fram kom hér hjá hv. fyrirspyrjanda 5. þm. Vesturl. um þá merku athugun og úttekt á íslenskum skipaiðnaði sem breska fyrirtækið A. P. Appeldore gerði á sínum tíma vil ég taka fram að það var fyrirrennari minn, hæstv. núv. fjmrh., sem stofnaði til þessarar athugunar en ég fylgdi henni eftir og ræddi við þetta fyrirtæki um það að þeir bættu við úttektina tillögum um það sem helst kæmi til álita að gera til úrbóta. Þeim tillögum reyndi ég síðan að fylgja eftir í fyrrv. ríkisstjórn. Sumt af því náði fram að ganga, annað ekki eins og gengur. Ég bind nú vonir við það að margt af því sem þar var lagt til, m.a. um lánshlutföll og fleira af því tagi sem hér hefur orðið að umræðuefni í dag, nái nú fram að ganga og fagna því sem fram kom hjá hv. 3. þm. Vesturl. að um þetta mál gæti nú tekist víðtæk samstaða. En vegna þess sem kom fram hjá hv. 5. þm. Norðurl. e. þar sem hann virtist draga í efa að úr niðurgreiðslum eða styrkjum til skipaiðnaðarins drægi á hinu Evrópska efnahagssvæði á næstu árum vil ég benda á það sem er einfalt að það er fyrst með samkomulaginu um Evrópskt efnahagssvæði sem Íslendingar fá einhvern aðgang að þessu máli og Norðmenn, okkar höfuðkeppinautar í þessari grein, eru aðilar að skuldbindandi yfirlýsingum um að fella þessa styrki niður. Þetta er mjög mikils virði en auðvitað er það rétt hjá hv. 5. þm. Norðurl. e. að ekkert í þessu máli er alveg víst en þetta er þó í fyrsta sinn sem Íslendingar fá beinan aðgang að ákvörðunum um málið. Það er þannig og aðeins þannig sem alþjóðasamningar hafa gildi fyrir aðildarríki að slíkum samningum. Vegna þess sem kom fram hér hjá hv. 3. þm. Norðurl. e. og reyndar hjá hv. 4. þm. Austurl., þá finnst mér því miður örla enn á þeirri skoðun að ríkið eigi að ábyrgjast afkomu atvinnufyrirtækja. Það á ríkið ekki að gera. Það á að reyna að skapa þeim eðlileg og hæfileg samkeppnisskilyrði en ekki að ábyrgjast afkomuna eða brúa bil í henni vegna þess sem menn ætla að gerast muni í framtíðinni. Því miður er aðalskýringin á erfiðleikunum í skipaiðnaðinum og öðrum stoðgreinum sjávarútvegs erfiðleikar sjávarútvegs. Þetta er jafneinfalt og það er sagt og þess vegna, virðulegu þingmenn, sem tekið hafa þátt í þessari umræðu, hefur eins og hv. 5. þm. Vesturl. orðaði það fjarað ört undan þessari grein á undanförnum árum. Það er einfaldlega af því að verkefnunum hefur fækkað vegna vandræða þeirra sem kaupa þau.