Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Þorláksson) Jeg veit ekki, hvort það er til of mikils mælst, að frv. þetta með brtt. nefndarinnar gangi umræðulaust til 3. umr. Allsherjarnefnd hefir gert grein fyrir undirbúningi málsins, og sýnist mögulegt að láta þær umræður, sem frv. þarfnast, fara fram við 3. umr.

Magnús Pjetursson Jeg skal ekki tefja tímann með langri ræðu. Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. við þetta frv., og eins og háttv. deildarmenn muna, mættu þær talsverðum mótmælum. Það voru ákvæðin um gamalmennahælin, sem mesta mótspyrnu vöktu. Menn vildu ekki láta sjúkrahúsákvæðin ná til þeirra sjerstaklega, vegna þess, að þm. óttuðust, að málið mundi daga uppi í hv.Ed., ef það færi þangað aftur. Nú hefi jeg felt þennan agnúa burtu úr brtt. mínum, og þar sem frv. verður nú hvort sem er að fara til Ed., ættu þessar breytingar, sem jeg hefi lagt til, að gerðar yrðu á því, að vera aðgengilegri.

Frsm. minni hl. (Gunnar Sigurðsson) Jeg gerði grein fyrir því við 2. umr. þessa máls, að jeg væri með því, að styttur yrði sveitfestistíminn, og úr því frv. á að fara aftur til Ed., geri jeg það að till. minni, að sveitfestistíminn verði færður niður í 4 ár. Jeg vænti því, að háttv.þm. taki þessari tillögu vel, og þar sem rök mín fyrir þessu eru kunn frá 2 umr., þarf jeg eigi að endurtaka þau nú. Jeg mun greiða atkvæði með brtt.háttv.þm. Dala. (BJ), og legg til, að hún nái fram að ganga.

Bjarni Jónsson Jeg hefi nú lagað brtt. mína að nokkru, frá því sem hún var við 2. umr. Það var fundið að henni þá, að hún væri ekki rjettilega orðuð, og því vænti jeg nú, að háttv. deild fallist á hana, þar sem mjer hefir virst, að fleiri væru henni fylgjandi en háttv. 1. þm. Rang. (GunnS). Vil jeg nú þakka honum fyrir hönd kjósenda hans, er hann nú er kominn til viðurkenningar þess, sem rjett er, og vill veita þeim þau hlunnindi, er brtt. mínar fara fram á.

Frsm. meiri hl. (Björn Hallsson) Nú hafa ræðurnar orðið nokkuð í styttra lagi undanfarið, og er það gott til eftirbreytni. Vil jeg minnast lítið eitt á brtt., sem fram hafa komið, og mun reyna að vekja ekki miklar umræður. Það er fyrst brtt. frá háttv.þm. Str. (MP); er hún næstum því hin sama og kom fram frá honum við 2. umr. þessa máls, og því kunn þaðan. Aðeins hefir verið felt úr henni nú ákvæðið um sjúkrahúsrjett gamalmennahælisins. Jeg tel óþarft að ræða þessa brtt., bæði vegna þess, sem jeg sagði um hana við 2. umr., og vegna þess, að jeg hefi ekki átt kost á að tala um hana eins og hún er nú við 2. umr. Að öðru leyti býst jeg við, að nefndin greiði atkvæði um hana á sama hátt og áður, því þó að felt hafi verið úr henni það ákvæðið, sem jeg lagði mest á móti, eru þó ýmsir annmarkar eftir enn, og vil jeg í því vísa til ástæðna minna, sem jeg færði fram við 2. umr., og svo hins, að meiri hl., og líklega öll nefndin, vill breyta frv. sem minst, til þess að stríða ekki Ed. um skör fram. Og þó mjer sje í rauninni ekki kappsmál um þessa breytingu, vil jeg ekki láta málið stranda í Ed. þess vegna Er því óþarft að fara fleiri orðum um þetta. Þá er brtt. frá háttv.þm. Dala. (BJ) á þskj. 514, og er þar sama að gegna um hana, að nefndin hefir ekki rætt hana, en jeg greiði henni atkvæði, eins og jeg var búinn að taka fram við 2. umr., þar sem jeg er þessu máli hlyntur. vegna þess, að mjer er kunnugt, hversu oft er erfitt að fá þurfaling fluttan fátækraflutningi. Hafa læknar jafnvel fengið ámæli fyrir það, að vera of greiðugir á að gefa vottorð um það, að þurfalingar væru ekki flutningsfærir. Verða svo sveitir þær, sem eiga að sjá um framfærslu þeirram oft að greiða tvöfalt meðlag með þeim í aðrar sveitir eða bæi, við það sem væri, ef þurfalingurinn fengist fluttur. Mun jeg því greiða þessari till. atkvæði. Geri jeg ekki ráð fyrir, þótt þessi brtt. verði samþykt, að það geti orsakað árekstur milli deilnanna. Þar næst kem jeg að brtt. frá háttv. 1 þm. Rang. (GunnS), og er hún miðlunartillaga milli atkvgr. Ed. um sveitfestistímann, og Nd. við 2. umr. um hana hefir nefndin óbundnar hendur. Jeg fyrir mitt leyti er henni hlyntur og vil hana heldur en frv. Ed , og legst því ekki á móti henni. Það er að mínu áliti ekki auðvelt að segja, hvað er best. 3–4 eða 5 ár; úr því verður reynslan að skera, hvað best reynist í þessu efni, er enginn getur um það sagt fyrirfram. Fari svo, að þetta mál komi fyrir Sþ., býst jeg við, að þá yrði samþykt að færa sveitfestistímann niður í 3 ár, eftir fylgi því, sem sú stefna hefir í Ed. En í Nd. var 5 ára sveitfesti samþykt með litlum atkvæðamun. En jeg er sömu skoðunar og áður, og þykir mjer því of langt farið að stíga niður í 3 ár. En jeg vil fá framgang þessa máls á þessu þingi, og legg minna kapp á það, hver áratalan verður ofan á hjá þinginu Held jeg því fram sem fyr, að ekki sje stigið of langt spor í einu, og þykir því hugsanlegt, að það geti skeð, að Ed. fallist á að hafa sveitfestistímann 4 ár, og verði það ofan á þar, þarf málið ekki að koma fyrir Sþ. Er þá girt fyrir það, að sveitfestin verði færð í 3 ár, og því þykir mjer þessi breyting skárri en frv. Ed.

Jón Þorláksson Jeg ætla aðeins að segja örfá orð. Nefndin hefir fjallað um brtt.hv.þm. Str.(MP), og þar varð það ofan á, að vilja ekki raska þeim lagaákvæðum, sem nú gilda um þátttöku ríkissjóðs í kostnaði á framfærslu sjúkra þurfalinga. Því hefir verið hreyft áður hjer í deildinni, - jeg held það hafi verið hæstv atvrh., - að hlutfallið í þessari þátttöku ríkissjóðs væri óeðlilegt, er það er einskorðað við 4 þurfamenn úr hverju sveitarfjelagi, án tillits til fólksfjölda. Nú vildum við ekki breyta þessu, vegna þess að í ráði er að gera víðtækari breytingar á fátækralögunum, og vildum við því bíða átekta til næsta þings. Viðvíkjandi niðurfærslu sveitfestistímans vil jeg taka það fram, úr því enginn þm. fyrir kaupstaðarkjördæmi hefir drepið á það, að jeg held, að aðalástæðan fyrir því að vilja ekki færa hann niður í 3–4 ár sje fólgin í því, að í kaupstöðum og sjóþorpum fari menn að amast við fólksflutningum þangað, ef þetta yrði úr, að hann yrði styttur svo mjög. Menn mundu óttast, að fólksstraumurinn úr sveitunum legðist of þungt á þá, sem fyrir eru í sjávarþorpunum, og gerði þeim mönnum þar erfiðara fyrir, sem berjast í bökkum, að bjarga sjer. Þetta álít jeg að væri ekki rjett, ef það kæmi fyrir, að hömlur yrðu lagðar á flutninga manna milli hjeraða, enda þótt það væri ef til vill hægt að gera það á löglegan hátt. Jeg álít, að það eigi ekki að stytta tímann meira í einu en svo, að sveitarfjelögin í raun og veru sætti sig við það, án þess að leita undanbragða til að skjóta sjer undan afleiðingunum.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Það má með sanni segja, að vatnamálið sje gamall gestur á þingi. Það hefir gist hvert þing frá 1917, að einu undanskildu þinginu 1918. Ekkert annað mál hefir verið hjer jafnþaulsætið, ekkert mál jafnþungt í vöfum og vandhæfismikið, enda er meðferð þess orðin dýrari en nokkurs annars máls á þessu tímabili. Jeg hygg, að jeg fari rjett með, þegar jeg giska á, að meðferð þessa máls hafi kostað 90–100 þús. kr. fram að þessu. Það mun ekki misminni hjá mjer, að störf milliþinganefndarinnar og utanför hennar hafi kostað 60–70 þús. kr., og það mun ekki of mikið í lagt, að meta kostnaðinn og alla fyrirhöfn við þetta mál á þeim 5 þingum, sem það hefir legið fyrir. 20 þús. kr. Vitaskuld er þetta mál fyrirferðarmikið og margþætt og margs að gæta við afgreiðslu þess. Svo hefir líka farið í öllum nágrannalöndunum, að svipuð vatnalöggjöf hefir tekið langan tíma. Hjer hefir drátturinn á afgreiðslu þessa máls ekki stafað svo mjög af þeim erfiðleikum, sem þar hafa tafið, því að frá öndverðu höfðum vjer fyrirmyndir í löggjöf nágrannaþjóðanna. Þess vegna gat starfið orðið auðveldara hjer, að styðjast mátti við lög þeirra í þessu efni. Það, sem valdið hefir mestum drætti, er hinn óheillavænlegi ágreiningur sem kom upp í milliþinganefndinni 1919, þegar hún hafði starfað á annað ár í sátt og samlyndi. Svo sem kunnugt er, var þessi ágreiningur þannig vaxinn, að meiri hluti milliþinganefndarinnar hvarf að því ráði að neita umráðarjetti landeigenda yfir vatni á landi þeirra og synja fyrir, að sá rjettur hefði nokkurn tíma verið lögfestur. Minni hl. hjelt fram hinum alviðurkenda umráða- og eignarrjetti landeigandans, sem hvarvetna kemur fram í allri eldri löggjöf landsins, og bygði hvor nefndarhlutinn á sinni niðurstöðu mjög ólíka lagabálka. Komu þeir báðir fyrir þingið 1919, bornir fram af nefndarhlutunum sjálfum, en hvorugur af stjórninni. Var mjög um þessar stefnur þráttað, en hvorugt frv. náði að ganga fram. Síðan hefir stjórnin borið fram á hverju þingi frv. til vatnalaga og jafnan bygt á stefnu minni hluta milliþinganefndarinnar. Þótt undarlegt megi virðast, þá er það samt svo, að hvergi á Norðurlöndum hefir komið upp ágreiningur um þetta efni, nema hjer á Íslandi. Hvergi í nágrannalöndunum hefir nokkur ágreiningur var um það, að landeigandi ætti umráðarjett yfir vatni á landi sínu. Og ágreiningurinn hjer er því eftirtektarverðari, sem engin Norðurlandaþjóð önnur hefir jafnskýlaus ákvæði um rjett landeiganda til vatnsins í fornum lögum sem vjer Íslendingar. Þessi fyrirmæli hinna fornu laga vefengdi meiri hl. milliþinganefndarinnar og hártogaði á ýmsa vegu. Þó veit hver maður, sem kominn er til vits og ára, að þessi eignarumráð landeiganda að vatninu eru hliðstæð eignarumráðum yfir landinu, en vitanlega takmörkuð, eins og þau. Ótvíræðar bendingar um lögfestingu þessa rjettar má finna í Grágás. kap 191. 208. 422. 438. 439 og víðar. Hvarvetna er þar talað um vatnið, ár, læki og stöðuvötn eins og eign landeiganda, svo sem eðlilegt er, því að landið námu landnámsmenn eins og það var frá hendi náttúrunnar, með gögnum og gðum, eins og enn er kveðið að orði, og skildu vitanlega ekkert undan, hvorki handa ríkinu, sem þá var aðeins óljóst hugtak hjá þeim, eða nokkrum öðrum. Þetta var því eðlilegra nám á vatnsrjettindunum, sem þau voru þá í föðurlandi þeirra, Noregi, eign landeiganda. Grágás er nú að vísu úr lögum numin, eða var með Járnsíðu og síðar með Jónsbók á 13. öld, en ákvæðin um vatnsrjettindin koma aftur fram í Jónsbók með líkum hætti og í Grágás, og jafnvel ákveðnari. Má þar finna þau í 24. og 26. kap., en ljósust þó í 56. kap. Ákvæði hans gilda enn í dag, og eru þess vegna þau gildandi vatnalög. Vil jeg ekki eyða tíma í að lesa upp úr þeim nema fáar setningar. Þar stendur meðal annars: „Hverr maðr á vatn ok veiðistöð fyrir sinni jörðu ok á sem at fornu hefir verit“ „Nú ef á brýtr af annars þeira jörð, þá á sá á, er jörð átti .... En ef hon brýtr meirr, þá á sá, er jörð átti, bæði á ok granda“ Engi skal fara í annars á, nema hann vili þeira veiða, er ána á.“ Þessar setningar og margar aðrar af sama tægi sýna, hvernig þessu var háttað á 13. öld. Á þessu hefir altaf verið bygt. Á þessu var bygt 1905, er lög voru sett um Glerá - lögnámslögin. - Á þessu var bygt sama ár, er lög voru sett um forkaupsrjett leiguliða að fossum í landi þeirra, er gengju kaupum og sölum. Á þessu var bygt árið 1907, er sett voru svo nefnd fossalög, eða lög um takmörkun á eignar- og umráðarjetti á fossum o fl., sem áttu að fyrirgirða, að fossarnir lentu í höndum útlendinga. Í 7. gr. þeirra er það fram tekið, að ef kona eigi foss (þ. e. vatnsrjettindi) og giftist manni, sem eigi hefir rjett til að eiga fossa hjer á landi, þá skuli fossinn sjereign hennar. 12. gr. sömu laga sýnir einnig, að Alþingi hafði þá þennan skilning á ákvæðum Jónsbókar. Þar er talað um það, að sá, er eigi fossa, skuli skyldur að láta þá af hendi. er hið opinbera þarfnist þess. gegn fullu endurgjaldi. Á þessu bygði þingið 1913, er það gaf út vatnsveitulögin. Þar er t. d. sagt, í 3. gr., að ef áveituvatn sje tekið úr landi annars manns, þá skuli koma fyrir það endurgjald og bætur eftir mati. Yfirleitt má alstaðar sjá það, að í síðari löggjöf hefir jafnan verið bygt á vatnalögum Jónsbókar. Ávalt og alstaðar hefir stefnan verið sú sama, og ætíð viðurkend umráð landeiganda yfir vatninu á landi hans, eins og húseiganda yfir húsi eða skipseiganda yfir skipi. En í öllum síðari tíma lögum er þessi rjettur meira og minna takmarkaður að eðlilegum hætti, og löglega þó, vegna þarfa fjelagsheildarinnar. Aldrei hefir nokkur maður á þessu landi vefengt þennan rjett landeiganda, fyr en á því herrans ári 1919. Hinir færustu lagamenn síðustu aldar, svo sem Vilhjálmur Finsen og Jón Pjetursson, töldu hann óyggjandi. Um þetta gamla ágreiningsatriði milliþinganefndanna virðist annars lítil þörf að ræða, því að bæði er það þingheimi kunnugt, og svo er öldungis víst, að allur þorri landsmanna telur stefnu meiri hluta milliþinganefndarinnar fjarstæðu og lögleysu. Auk þess er það víst, að sjálfir meirihlutamennirnir 1919 voru gersamlega sammála minni hlutanum um eignarrjett að vatni meira en árlangt áður en nefndin klofnaði, og svo hitt, að stefna meiri hl. var tekin upp - eftir því, sem þeir sögðu, og segja enn - af praktiskum ástæðum, eða af einskonar vafasamri umhyggju fyrir þjóðarhag. En þá þótti líka nauðsynlegt að afneita þeim fornu, lagasetningum, því ella var stefnan orðin að beinni árás á 63. gr. stjórnarskrárinnar. Um þetta mál hafa nú fjallað margir lögfræðingar utan þings og innan, auk þingnefnda á undanförnum 4 þingum, og veit jeg ekki til þess, að nokkur lögfræðingur, að undanteknum ráðunaut milliþinganefndarinnar, hafi fallist á kenningu meiri hl. um það, að vatnsrjettindin hefðu aldrei verið lögfest landeigendum til handa. 7 lögfræðingar eiga nú sæti hjer á Alþingi, og veit jeg ekki betur en að þeir líti allir á þetta atriði eins og jeg lít á það. Það er því þýðingarlaust að halda því fram, svo sem oft hefir gert verið, að kenningin um eignarumráð landeiganda á vatni sje sjerviska úr mjer, eða minni hl. milliþinganefndarinnar, og tekin upp af eigingjörnum hvötum. Votturinn er harla ljós í þessu efni, því að öll þau 4 skifti, sem stjórnin hefir borið vatnamálið fram, hefir hún bygt það á stefnu minni hl. milliþinganefndarinnar og viðurkenningu eignarumráða landeiganda. Engin stjórn og enginn ráðh., sem setið hefir að völdum frá 1917, hefir nokkurn tíma treyst sjer til að bera fram andstæðu stefnuna. Þegar litið er á undirbúning þessa máls, eins og honum er nú komið, þá má segja, að hann sje talsvert ítarlegur. Málið hefir gengið í gegnum hvern hreinsunareldinn af öðrum hjá stjórn og þingnefndum og verið samræmt hliðstæðri löggjöf nágrannalandanna. En allar nágrannaþjóðir vorar hafa skipað vatnamálum sínum á líkan hátt og hjer er lagt til í frv. og allar hafa þær viðurkent og virt rjett landeigandans, en að sjálfsögðu takmarkað hann misjafnlega mikið eftir þjóðarþörf, vatnsskorti, vatnsgnægð og öðrum ástæðum Allar reisa þær skorður við of miklu einræði landeigandans með sjerleyfislagaákvæðum, þar sem hugsast gat, að það kæmi of nærri hagsmunum fjelagsheildarinnar. Það verður því ekki með rökum sagt, að frv. þessu hafi verið flaustrað saman eða að undirbúningur þess sje ónógur. Andstæðurnar, sem um það hafa barist, hafa líka átt sinn þátt í því að skýra efnið, að minsta kosti aðalágreiningsatriðin. Háttv. Ed. hefir nú afgr. frv. hingað fyrir tæpum 4 vikum og gert á því talsverðar breytingar, alls um 40. Allmargar af þessum breytingum eru teknar frá nefndarhlutum vatnanefndarinnar 1921, en hinar flestar komnar fram við meðferð málsins í Ed. Allar eru breytingar þessar til bóta, og er frv. þess vegna miklu aðgengilegra en áður, enda má heita, að deildin hafi afgreitt málið einróma eins og það liggur nú fyrir. Í því út af fyrir sig liggur mikil trygging fyrir vönduðum og vel athuguðum undirbúningi þess, en mestu trygginguna tel jeg þó liggja í því, að háttv. 4. landsk.þm. (JM) hefir lagt svo mikla alúð við undirbúninginn og unnið svo kappsamlega að honum. Hann er, eins og menn vita, manna kunnugastur málinu fyr og síðar, og auk þess sá maður, sem enginn kunnugur efar, að hafi til að bera sjerstaka glöggskygni um lögfræðileg efni. Vjer, sem nú erum meirihl.menn vatnanefndar og berum fram álit vort á þskj. 436, álítum að vísu, að ýms ákvæði frv. mættu betur fara, ef breytt væri, og að ýmislegt fleira hefði mátt fella úr frv. en felt hefir verið, en þær breytingar teljum vjer ekki svo mikilvægar, að vjer þeirra vegna viljum stofna frv. í hættu eða láta það fjara uppi. Þess vegna leggjum vjer eindregið til, að það verði samþykt óbreytt eins og það kom frá háttv.Ed. Þess er alls ekki að vænta, að jafnyfirgripsmikill lagabálkur sem vatnalögin eru, sjeu samin svo, að gallalaus verði, meðan reynsluna vantar um mörg ákvæði þeirra. Þess vegna verður að gera ráð fyrir því, að smíðalýti þau, sem á frv. kunna að vera, verði lagfærð síðar, þegar reynslan fer að skera úr. Frv. er að öðrum þræði samdráttur gildandi laga um vatnsrjettindi og notkun vatns, en að hinum nýmæli um þessa hluti, og fer öllu meira fyrir nýmælunum. Þau eru að mestu tekin eftir hliðstæðum lögum nágrannaþjóðanna. 1. 2. 3. og 4. kafla eru saman dregin og lítið breytt eldri ákvæði um vatnsrjettindi, um vatnsnotkun til heimila og um vatnsveitur. 5. kaflinn, um orkunot, er að mestu nýmæli. 6. kaflinn, um vatnsmiðlun, er að öllu leyti nýr og sniðinn eftir norskum lögum. Líkt er að segja um 8. (þurkun lands), 9. (um óhreinkun vatns), 11. (um vatnafjelög). 14. (um vatnsvirki), 15. (um skaðabætur), 16. (um meðferð vatnamála) og 17. (um stjórn vatnamála). Mjög lítið af efni þessara kafla hefir áður verið til hjer í lögum, og verður um margt af þeim nýmælum eigi sagt með vissu, hve vel þau eiga við, fyr en reynslan fer að tala. Aðalatriðið hjer er þó það, að frv. er bygt á gildandi landsrjetti og á sjer öflugan stuðning í rjettarmeðvitund þjóðarinnar. Að vísu gerir frv. óvenjumiklar takmarkanir á umráðarjetti vatnseiganda hvarvetna þar, sem hagsmunir heildarinnar krefjast þess, en að því leyti er það hliðstætt löggjöf annara germanskra þjóða: en þær viðurkenna allar, að meira eða minna leyti, eignarumráð landeiganda, og Norðurlandaþjóðirnar hafa þó allra víðtækastan rjettinn. Einnig er frv. að þessu leyti hliðstætt landsins eigin löggjöf um takmarkanir á eignarrjetti þar, sem þjóðarþörfin krefst þess, svo sem um skóg, sem enginn má höggva, þótt eigi, nema eftir ákveðnum reglum og undir opinberu eftirliti, og silfurberg, sem enginn má versla með, þótt námur eigi, nema við ríkið, og fleira mætti nefna. Yfirleitt byggir frv. á sama grundvelli og grannþjóðirnar hafa gert. Það ætlar ríkinu með drottinvaldi sínu öll yfirtökin, ef hagsmunir vatnseiganda og almennings rekast á, og gengur jafnvel svo langt (sjá 65. gr.) að gera einstökum manni kleift, með stjórnarleyfi, að taka vatnsrjettindi annars manns lögnámi. En það lætur þó ósnertan insta kjarna eignarrjettarins, og rekur sig því ekki á 63. gr. stjórnarskrárinnar eða gildandi lög, og kemur því ekki af stað neinni byltingu í þjóðfjelaginu. Hins vegar er það nauðsynlegur undirbúningur og ómissandi fyrir sjerleyfislöggjöf þá, sem á eftir kemur og á að vera undirstaða að skynsamlegri þjóðnýtingu vatnsins og jafnframt vörn gegn útlendri ásælni og gerræði einstakra manna eða fjelaga, sem vötn kynnu að nota í stórum stíl. Vatnalöggjöfin, eins og hún er nú hjá oss, er öll í molum, ósamstæð og að mörgu úrelt, en auk þess á sumum sviðum svo einhliða og fábreytt, að óumflýjanlegt er að koma henni í samstætt kerfi, svo sem hjer liggur nú fyrir. Hefðu vatnalög verið hjer til um síðustu aldamót, og sjerleyfislög samræmileg við þau, þá hefði aldrei svo farið um fossasölu til útlanda sem fór. Útlendingarnir keyptu fossana í þeirri von að geta hagnýtt þá kvaðalaust, í skjóli lagaleysisins hjer, til stóriðju. En svo brá þessum kauplæðingum við, þegar milliþinganefndin birti frv. sín til sjerleyfislaga 1919, að allri fossasölu var jafnsnemma lokið. Jeg vil ekki tefja tímann að óþörfu með mjög langri ræðu, og skal nú aðeins, áður en jeg lýk máli mínu, víkja lítið eitt að nál.háttv. minni hl. og brtt. Jeg verð um það að segja, að jeg hefi ekki sjeð öllu kyndugra plagg en þskj. 486. Í gegnum það alt gengur einhver gremjuþrungin vandlætingarsemi yfir einhverjum sjálfstæðis- eða rjettindamissi, sem ríkið verði fyrir, ef frv. verði samþykt, og er líkast því, sem landráð væru á ferðinni. Er svo að sjá af nál. háttv minni hluta, sem hann sje sendiboði æðri stjórnar, kominn fram til að aftra þessum ósóma og gera hina síðustu tilraun til þess að forða landinu frá þessum voða! Eru þessi ólíkindalæti háttv. minni hluta svo gagnsæ og innantóm, að engan eiga að geta blekt. Þeir látast ætla að gera þá ítrustu tilraun til að vernda mikilsverða þjóðarhagsmuni gegn hættulegri ásælni og lögleysu. Hverjir eru þeir þjóðarhagsmunir, sem stofnað er í hættu með frv. Ef nú ætti að meta þjóðarhagsmuni annars vegar eftir frv., en hins vegar eftir gildandi lögum, þá eru þeir óneitanlega miklu miður trygðir nú en þeir verða eftir frv. Því að ef háttv. minni hluti á við, að hætta stafi af því, hve víðtækur sje gerður umráðarjettur landeiganda í frv., þá er hann þó miklu víðtækari eftir gildandi lögum. Nú er hann sá, að ríkið getur ekki, þótt þörf sje á, hnekt honum nema með sjerstökum lögum um lögnám, sbr. Glerárlögin, en í frv. er heimilaður lögnámsrjettur alment fyrir ríkið. hjeruð og einstaka menn. nær takmarkalaust. Háttv. minni hluti hefir því alger hausavíxl á hlutunum, með því að rjettur landeigandans er miklu takmarkaðri eftir frv. en hann er nú að lögum. Háttv. minni hluti segir meðal annars, að með þessu frv. sje alerlendum og hálferlendum fjelögum gefinn víðtækari rjettur en áður hefir verið. Hjer eru höfð algerð endaskifti á sannleikanum, og getur það eigi verið óviljaverk. Skal jeg þar vísa í 49. gr. frv., máli mínu til sönnunar. Eftir þeirri grein getur enginn eigandi vatnsrjettinda án leyfis ráðherra virkjað meira en 500 hestöfl úr vatni því, er hann ræður yfir. Þótt hann jafnvel ætti vatnsrjettindi í allri Þjórsá, þá væri honum, eftir þessu frv., ekki heimilt að nota til orkunýtingar meira en ein 500 hestöfl, nema með leyfi ríkisstjórnarinnar eða jafnvel Alþingis. Má öllum auðsætt vera, hvernig þetta ákvæði frv. hittir útlend og innlend fossafjelög, sem nú geta að lögum hagnýtt svo mikið af vatnsorkunni, sem þeim sýnist. Þá segir háttv. minni hluti, að með frv. sje gefin mikil uppörvun til fossaprangs, og engar hömlur á það lagðar. Þetta jafnfjarstætt og fyrri kenningin. Lög nr. 63, 1919, banna útlendingum að eiga fasteignir hjer, og þar á meðal vatnsrjettindi, en hins vegar gerir þetta frv. alla fossasölu torveldari en áður var, með þeim víðtæku takmörkunum, sem þar eru gerðar hvarvetna á eignarumráðum yfir vatni. Háttv. minni hluti þykist hafa gert oss mjög aðgengileg tilboð um samkomulag í þessu máli og furðar sig allan á því, að vjer skulum ekki hafa tekið þeim. Hver mundi geta skilið þetta eins og alvörutal? Hvernig á að semja um samleið fyrir 2 menn, sem stefna í gagnstæðar áttir? Þess var auðvitað aldrei að vænta, að sameinaðar yrðu þær tvær stefnur í vatnamálinu, að svifta landeiganda umráðum vatnsins og láta hann þó halda þeim. Samningatilraunirnar frá hendi háttv. minni hluta voru aldrei annað og gátu aldrei verið annað en tilraun til að brengla málið og villa heimildir á vatnsrjettindum, til þess að nálgast ögn dauðadæmda stefnu hans. Allar kenningar háttv. minni hluta um væntanlegt fossabrask með smáfossa, ef frv. verði lögfest, eru hugarburður. Hann veit eins vel og jeg, að allur fjöldinn af smáfossum og minni vatnsföllum er með öllu verðlaus og óútgengilegur, þótt falur væri. Enginn virkjar slík vötn að gamni sínu og enginn kaupir þau til annars en virkjunar. Til þess er notkun smávatna of dýr og erfið. Meginhluti slíkra vatna er í afskektum og strjálbygðum fjallahjeruðum, þar sem þeirra verða engin not, en auk þess eru mörg þeirra óbrúkleg vegna landslags og illrar aðstöðu. Það eina, sem hjer getur verið um að ræða, eru einstöku hentugar fallhæðir í vatnsmiklum þverám, sem nærri liggja þjettbýli eða þorpum. Slík vötn munu þorpin reyna að tryggja sjer, þar sem nokkuð verulegt er við þau, og eigendur þeirra munu oftast tregir til að láta þau af hendi, nema svo sje, að þeir jafnframt geti haft þeirra not. Verslun með slík rjettindi er alls eigi að óttast, öðruvísi en þá til ákveðinnar virkjunar þegar í stað eða fljótlega. Þau hafa ekkert slíkt seiðmagn sem stóru vatnsföllin, sem keypt voru með von um að geta bygt á þeim stóriðju, meðan henni voru engin takmörk sett með vatnalögum eða sjerleyfislögum Allar bollaleggingar háttv. minni hl. um þetta væntanlega fossabrall með smávötn er því hreinasti fyrirsláttur og yfirskinsvarúð. Hitt er sanni nær, sem hann segir um verðmun á hagstæðri og óhagstæðri vatnsorku, en við það er ekkert að athuga fremur en t. d. verðmun á góðri og frjórri lóð og hins vegar grýttri og óhagstæðri lóð. Háttv. minni hl. fer eigi rjett með í nál. á þskj. 486, þegar hann talar um frv. þetta eins og einsdæmi í löggjöf þjóðanna, eða gefur í skyn, að eignarrjettur á rennanda vatni sje mjög óvíða viðurkendur. Sannleikurinn er sá, að þetta frv. er í öllum aðalatriðum samhljóða vatnalögum Svía, Finna og Norðmanna, en allar þessar þjóðir viðurkenna hiklaust eignarrjett á rennanda vatni, og auk þeirra að meira eða minna leyti allar Evrópuþjóðir norðan Alpafjalla. Um brtt.háttv. minni hl. á þskj. 487 má í fám orðum segja það, að þær lúta eindregið að því að hverfa við frv. og þeirri gildandi löggjöf um vatnsrjettindi og svifta landeiganda umráðarjettinum, og er það að vísu eðlileg tilraun til að bjarga þeirri gömlu villukenningu þeirri fjelaga. En geta má þó þess, að af þeim 25 brtt., sem þarna eru fluttar, eru 2 sem ekki meiða stefnu frv. eða mundu spilla því, sem sje 1. og 21. till., en hvorug þessi brtt. hefir neina verulega þýðingu, og er því ástæðulaust að hrekja frv. milli deilda þeirra vegna. Með samþykt á hinum öðrum brtt. er stefnt til stjórnarbyltingar í vissum skilningi. stefnt að því að nema úr lögum helgi eignarrjettarins á vissu sviði, stefnt að broti á 63. gr. stjórnarskrárinnar, sem vitanlega verndar jafneindregið eignarrjett að vatnsrjettindum sem að landi því sjálfu, sem vatnsrjettindin eru bundin við. Háttv. minni hluti ber að vísu fram varatill. við 2. gr. frv., um það, að sami rjettur skuli landi fylgja til vatns sem verið hefir, án þess að tiltaka hann nokkru nánar. En svo ætlast hann til, að samþyktar verði brtt. þær, sem á eftir fara og sem færa þá frv. að öðru leyti í form og anda þeirrar stefnu um einkayfiráð ríkisins, sem hann heldur fram. Þetta má enginn láta villa sjer sýn. Þetta yrði hreinn vanskapnaður á lögunum og 2. gr. yrði í beinni mótsögn við lögin að öðru leyti. Og þá mundi verða uppfylt sú ósk háttv.flm. að koma lögunum til dómstólanna, til þess að úrskurða það. hvar rjetturinn væri í raun og veru, er hver greinin æpti við annari. Slík lög væru í raun og veru „idiotisk“ og með öllu óframbærileg, en um það virðist háttv. minni hl. ekki hirða, ef hann aðeins getur vilt þær fornu heimildir til vatnsins. - Ákefð hv. minni hl. að koma ágreiningnum í þessu máli undir úrskurð dómstólanna er í raun og veru örþrifaráð. Alþingi hefir aldrei spurt dómstólana leyfis um það, hvort eða hvernig það mætti lög setja. Það hefir eðlilega ætíð ákveðið sjálft efni og form laganna, svo sem sjálfsagt er. Segja má, að hjer sjeu 2 vegir fyrir hendi. Annar er sá, að afgreiða frv. óbreytt, eins og vjer meirihlutamenn leggjum til og vitandi þess, að með því hefir málið verið leitt til sæmilegra lykta og brautin rudd, svo hægt er að byggja upp viðeigandi sjerleyfislög á landsháttum bygð. Hinn er sá, sem hv minni hl. stefnir að, að brengla alla þessa vatnalöggjöf með breytingartillögum, sem leiða til þess, að málið gengur ekki fram að þessu sinni og verður að veltast fyrir þinginu framvegis í óskapnaði þeirrar lögleysu, sem minni hl. stefnan hefir bygt og byggir á. Öllum verður að vera það ljóst, að breyting á einu atriði eftir till. minni hl., svo sem 2. eða 49. gr., leiðir hugsunarrjett til breytinga í öðrum efnum, því að allar eru breytingartill. minni hl. að svo miklu leyti samræmilegar. Hjer má því engin tilviljun eða teningskast ráða úrslitum, ef sómasamleg niðurstaða á að fást.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg ætla að hafa þann formála, að enda þótt þetta frv. hafi legið fyrir Alþingi síðan jeg fjekk þar sæti, þá hafa ýms atvik valdið því, að málið hefir aldrei verið rætt í Nd. Því það geta ekki umræður talist, þó byrjað væri á einni framsöguræðu um málið á þinginu 1921, en þeirri ræðu varð aldrei lokið. Nú kemur mál þetta þann veg fyrir deildina, að meiri hl. nefndarinnar vill varna því, að deildin taki það til efnismeðferðar. Frsm. meiri hl. (SvÓ) lýsir því yfir, að hann vilji ekki greiða atkvæði með þeim af framkomnum breytingartillögum, sem hann þó er samþykkur, heldur vill hann, að frv. sje keyrt fram óbreytt, eins og það kemur til deildarinnar, og er slíkt engin efnismeðferð á slíkum lagabálki. Jeg verð að álíta þessa aðferð alveg óverjandi og alósæmandi, að deildarmenn hugsi til að afgreiða slík lög sem þessi án þess að taka frv. í heild til gagngerðrar efnismeðferðar. Það hefir nú atvikast þannig, að mál þetta kom seint fram, og nú er unnið á þinginu, jafnt daga sem nætur við deildarfundi og nefndarstörf, og verð jeg því að játa að jeg hefi ekki haft tíma til að búa mig svo vel undir framsögu mína, sem málið sjálft og minn góði málstaður verðskuldar. Við háttv.þm. Dala. (BJ) erum nú í minni hl. í nefndinni og berum fram nokkrar breytingartill. á þskj. 487. Eins og menn muna, bárum við tveir, ásamt Guðm. Björnssyni landlækni, fram sem eiginlegar tillögur í milliþinganefndinni í vatnamálum, og miða brtt. okkar nú að því að færa frv. nokkru nær þeim tillögum. En þótt við háttv.þm. Dala (BJ) þannig höfum fylgst að um tillögur, bæði nú og þá, má vera, að við lítum á þetta mál frá nokkuð mismunandi sjónarmiði; þótt við sjeum ásáttir um efni og orðun lagagreinanna, er ekki víst, að hið sama vaki fyrir okkur um framkvæmdir í þessum málum. En þar veit jeg mig vera í algerðu samræmi við fyrv. formann okkar í milliþinganefndinni, Guðm. Björnsson, og af því að þetta verður máske fyrsta og síðasta tækifærið til að gera grein fyrir sameiginlegri afstöðu okkar tveggja, þá ætla jeg nú að tala fyrir okkar hönd, en háttv.þm. Dala. getur gert grein fyrir sinni skoðun, ef hún er eitthvað frábrugðin því, sem jeg nú flyt, og hygg jeg, að svo muni ekki vera nema að mjög litlu leyti. Eftir þennan formála vil jeg þá fyrst gera grein fyrir því, hvað við eigum við, þegar við tölum um fossabraskara og fossaprang. Það má líta á fallvötn vor sem ónotuð landgæði, sem geti orðið að gagni síðar meir, til að auka lífsþægindi landsmanna. Fossabrask köllum við það, þegar reynt er að ná með kaupsamningum valdi yfir fallvötnum. Í því skyni að selja þau aftur fyrir hækkað verð, án þess að nokkur viðleitni fylgi með eða vilji til að leggja á sig útgjöld eða vinnu til virkjunar þeirra. Þeir, sem kaupa eða leigja fallvötn til virkjunar og sýna fullan vilja og viðleitni á að framkvæma hana, eiga ekkert skylt við braskarana. Það má líkja þessari ónotuðu orku vatnsfallanna hjer á landi við heimasætu í föðurgarði. Þeir, sem falast eftir orkunni til virkjunar, koma fram sem heiðarlegir biðlar heimasætunnar, og er sjálfsagt að taka þeim með fullri kurteisi og velvild, jafnvel þótt rjett þyki af einhverjum ástæðum að synja þeim ráðahagsins. En braskararnir vilja það eitt, að gerast friðlar þessarar heimasætu, hafa af henni stundarhagnað og skilja hana svo eftir spjallaða af verðhækkun, og þar með svifta því helsta yndi, sem hún hafði að bjóða heiðarlegum biðli. Þá skal jeg reyna að gera í stuttu máli grein fyrir þeirri hugsjón, sem var leiðarstjama okkar Guðmundar landlæknis við frumvarpasmíðina í milliþinganefndinni. Hún var sú, að sníða löggjöfina þannig, að sem greiðast yrði að taka vatnsorkuna til notkunar í þarfir landsmanna sjálfra, til þess að veita hita og ljósi inn á sem flest heimili landsins. Nýjar uppgötvanir á þessu sviði höfðu rutt úr vegi öllum verklegum erfiðleikum. Orkan er nóg til í landinu; allir erfiðleikarnir á að koma þessu í framkvæmd voru nú eingöngu fjárhagslegs eðlis. Fyrst kostar mikið að virkja fallvötnin, og svo er veitukostnaðurinn út um strjálar bygðir ekki síður erfiður, ef orkan er unnin í stórum verum og veita þarf yfir víðlend svæði. Okkur varð fljótt ljóst, að til orkunýtingar fyrir sveitaheimili þessa lands er einungis um tvær leiðir að ræða. Önnur er sú, að byggja smástöðvar fyrir einstök heimili, sem sleppa þá að mestu við veitukostnaðinn. Hin er sú, að sameina heil hjeruð um eitt stórt orkuver, með mjög ódýrri orku; þá hlýtur að vísu að koma mikill veitukostnaður á hvert býli, en úr því farið er að veita orkunni langleiðis á annað borð, verður veitukostnaður á hvert býli ekki mjög mismunandi, hvort sem svæðið er haft mjög stórt eða nokkru minna. Þó hefir þetta hvorttveggja, orkukostnaður og veitukostnaður, hingað til valdið því, að engin þjóð hefir treyst sjer til að koma þessu í kring að nokkru ráði, og verður hjer að leita allra ráða til að hafa kostnaðinn sem minstan, ef nokkur von á að vera um framkvæmanleik. Nú er það svo um virkjunarkostnaðinn, að hann fer eftir því, hvað stór orkuverin eru. Hann verður því minni á hverja hestorku, sem verið er stærra. Til þess að gefa rjetta mynd af þessu, skal jeg minna á, að samkvæmt ítarlegri rannsókn á virkjunarkostnaði í Svíþjóð, var hlutfallið á milli stórra og smárra orkuvera þannig, að þegar hver hestorka kostar 680 kr. í 5000 hestafla veri, þá kostar hún einungis 205 kr. í 45000 hestafla veri. eða minna en þriðjung fyrra verðsins. Í láglendishjeruðum þessa lands er nú alls ekki um það að ræða, að hvert heimili geti komið sjep upp orkuveri. Þau eiga ekki kost fallvatna til þess. Og það segir sig sjálft, að ef nokkur von á að vera um raforkuveitur fyrir þessi hjeruð, þá verður að byggja svo stóra stöð, t. d. 45000 hestöfl, að orkan geti orðið ódýr, miðað við hvert hestafl. En þetta er ókleift, nema unt sje að selja a. m. k. 2/3 af orkunni til einhverrar fastrar iðju, því enginn landshluti getur torgað meiru en 1/3 af þessari hestaflatölu til almenningsþarfa. Þar að auki er þess að gæta, að af orku þeirri, sem látin er í tje til almenningsnota, hagnýtist ekki nema 1/3, sökum misjafnrar notkunar, eftir árstímum og dagtímum. Fyrirtæki það, sem afgangsorkan væri seld til, þyrfti því að starfa árlangt og geta aukið og minkað starfræksluna eftir vild, til að þessi mismunur á orkunýtingunni fari ekki forgörðum. Það er reikningsleg niðurstaða, að ef bygt er stórt orkuver, þar sem 1/3 fer til almenningsþarfa þá stundina, sem sú notkun er mest, en afgangurinn er notaður til fastrar iðju, þá má búast við, að orkan kosti ekki nema 1/8 eða 1/9 af því, sem hún yrði að kosta, ef hún væri unnin í litlu veri og seld eingöngu til almenningsnota. Nú getur kostnaðurinn við bygging og viðhald orkuvera altaf breyst, en sjálft hlutfallið milli kostnaðarins við stóra stöð og litla breytist ekki, og engin líkindi til að muni breytast, í svo fastar skorður sem tilhögun slíkra mannvirkja er komin. Til þess að orka svona stórs vers verði sem ódýrust. útheimtist það, að þeir, sem orkunnar eiga að njóta, fái notið þeirrar hagkvæmustu aðstöðu um virkjun, sem kostur er á. Nú er það sjálfsagt svo, að þar sem eignarrjettur einstaklinganna yfir rennandi vatni er viðurkendur, þá láta eigendur hinnar hagkvæmu aðstöðu eðlilega borga sjer fyrir hana, og getur þetta komið hart niður á þeim, sem orkunnar eiga að njóta, og munað t. d. alt að 100 kr. á hvert hestafl. Það eru þá í stuttu máli þrjú höfuðatriði, sem útheimtast til þess, að orkan verði sem ódýrust: 1. Að fallvatnið sje sem hagkvæmast til virkjunar og virkjendur fái að njóta hagkvæmninnar, í stað þess að hún sje unnin upp með tilsvarandi háu verði á fallvatninu óvirkjuðu. 1. Að orkuverin sjeu sem stærst, svo virkjunarkostnaðurinn á hvert hestafl geti náð lágmarki eftir stærð orkuversins. 2. Að nægilega mikill hluti orkunnar sje frá upphafi seldur til fastrar iðju, sem geti borið fyrirtækið uppi fjárhagslega að sínum hluta, og stutt fyrirtækið að öðru leyti með því að nýta að nokkru leyti afgangsorkuna frá almenningsþörfunum. Okkur landlækni var það ljóst, að þessi meginatriði verður fyrst og fremst að hafa fyrir augum, þegar setja skal íslenska vatnalöggjöf og sjerleyfislöggjöf. Og löggjöfin getur í tveim meginatriðum ráðið miklu um, hvort þessi skilyrði verða fyrir hendi í landinu eða ekki. Með hagkvæmri vatnalöggjöf má hindra, að ónotuð vatnsorkan hlaupi upp í braskverð. Og með hagkvæmum sjerleyfislögum má koma í veg fyrir, að aðrar þungar kvaðir sjeu lagðar á þá virkjendur, eða þau orkuver, sem láta af hendi ódýra orku til almenningsþarfa. Þá gerir löggjöfin það, sem hún getur gert fyrir sitt leyti, til þess að landsmenn geti fengið það hnoss, sem ljós og hiti inn á heimilin óneitanlega er. Nú hafa orðið æðimargar hindranir í vegi fyrir þessum hugsjónum okkar landlæknis. Fyrst og fremst höfum við rekist á fossabraskarana. Þeir hafa hafið óhlutvanda æsingabaráttu í sumum blöðum, fundið upp slagorðið „vatnsrán“ og reynt að slá á eiginhagsmunahvatir bændanna. Þeir hafa lagt kapp á að fá grundvelli vatnalöggjafarinnar breytt sjer í hag, en vitanlega þagað vandlega um almenningsþarfirnar, sem við landlæknir höfðum fyrir augum. Önnur hindrunin var hræðslan við innstreymi útlendinganna, ef stóriðja væri hafin hjer (innilokunarstefnan). Hún stafaði að miklu leyti af því, að miðað var við miklu stærri fyrirtæki á þessu sviði en þörf er á og upphaflega var ætlast til. Það þarf varla að taka það fram, að sú hræðsla er algerlega ástæðulaus og óþarft að setja hana í samband við okkar fyrirætlanir. Til að starfrækja orkuna, sem fullnægði einum landshluta, og tilheyrandi iðjuver, sem notaði 2/3 orkunnar úr 45000 hestafla veri, myndi þurfa nærfelt 800 verkamenn, og þegar þess er gætt, að fólki hjer á landi fjölgar um 1000 á ári, þá ætti það að vera ljóst, að þetta getur ekki valdið neinu tjóni eða truflun, hvorki á atvinnuvegum vorum eða þjóðerni. Þriðja hindrunin var breytt fjárhagsaðstaða fyrir vatnsorkuiðjuna. Er hún sprottin af nýjum uppgötvunum á sviði iðnaðarins og rafmagnsfræðinnar, þar sem tekist hefir að vinna áburð og fleiri nytsöm efni á annan ódýrari og hagkvæmari hátt en með notkun vatnsorku. Þessi hindrun er alveg afgerandi í svipinn, og eins og nú stendur vantar alt verkefni fyrir orkuna, og því engar líkur til, að sú iðja, sem þyrfti til notkunar orkunnar frá orkuveri því, sem jeg hefi miðað við, mundi geta risið upp í náinni framtíð. En auðvitað geta nýjar uppgötvanir áður en varir breytt þessu og skapað nýja möguleika með vatnsaflið. Og heimska væri það, að fresta löggjöfinni um þessi efni fyrir þær sakir, að skilyrðin sjeu ekki fyrir hendi í svipinn. Nú var svo ástatt, að þegar fossanefndin sat að störfum, voru svo að segja öll stærstu og hagkvæmustu fallvötn landsins komin í hendur útlendinga, nema hluti landssjóðs og Reykjavíkurbæjar í vatnsrjettindum Sogsins. Ýmist voru vötnin seld eða leigð útlendum fjelögum til lengri eða skemri tíma. Af þessum ástæðum tókum við til athugunar, hvort fara skyldi eins að og Norðmenn 1880 og viðurkenna eignarrjettinn, og leggja síðan strangar sjerleyfishömlur á verslun þeirra. En okkur þótti of seint að fara þá leið. Við vorum búnir þegar að selja vatnsrjettindin í hendur útlendinga. Þegar Norðmenn settu sjerleyfislög sín, var búið að selja örfá fallvötn þar í landi til virkjunarfjelaga. Sjerleyfislög þeirra gátu ekki náð til þeirra fallvatna, og þetta var nú orðin aðstaða okkar að því er snerti allan þorra fallvatna hjer á landi. En nú vill háttv. meiri hluti fara þessa leið og gefa útlendingunum allan þann framtíðargróða, sem vjer getum haft af notkun fallvatnanna. Jeg er ekki fyrir að nota stór orð, en get þó ekki látið hjá líða að flytja þessari háttv. deild þá orðsendingu frá fyrv. forseta Ed. og fyrv. meðnefndarmanni mínum, Guðmundi Björnsyni landlækni, eftir beinum tilmælum hans, að hann geti ekki skoðað þetta öðruvísi en föðurlandssvik. Höfuðmótbáran gegn okkar stefnu er sú, að með henni sje hinn forni rjettur landeigenda fyrir borð borinn. Þetta er sú eina ástæða, sem komið hefir fram opinberlega, og mun jeg víkja að henni síðar. En fyrst vil jeg svara annari mótbáru, sem jeg hefi heyrt koma fram hjá einstökum óvitrum mönnum. Hún er sú, að eins, og eignarrjettur einstaklingsins yfir landi sje friðhelgur og viðurkendur, þá skuli hann eins vera það yfir vatninu, og afleiðingin af því að neita eignarrjetti á vatni hljóti að vera sú, að menn neiti þá líka eignarrjetti á landi. Jeg er nú enginn sameignarmaður, eins og háttv. deild mun kunnugt, en þetta gefur mjer tilefni til að draga fram hlið á málinu, sem rjett er að minnast á. Það hefir nefnilega frá öndverðu verið undirstaða vatnsrjettarins, að bakkabúar ættu einir þann rjett, sem þeir einir gætu notað, eða ættu miklu hægara með að nota en aðrir. En almenningur hefir á hinn bóginn frá öndverðu í öllum löndum átt rjett til þeirrar notkunar vatnsins, sem allir höfðu jafna aðstöðu til. Í mörgum löndum eru stór vatnsföll aðallega notuð til umferðar, og eru þá almenningar, og voru ákvæði um þetta tekin í Rómarjett og í þau landslög, sem þaðan eru leidd. Á Norðurlöndum er sú almenningsnotkun vatnsfalla tíðkuð, að flytja trjávið eftir þeim, og er þessi notkunarjettur almennings lögverndaður í mörgum vatnsföllum í Svíþjóð, á þann hátt, að þriðjungur vatnsfallsins eftir miðju er almennings- eða ríkiseign (konungsáll), en bakkabúar eiga hvor sinn þriðjung. Alt er þetta í samræmi við grundvallarregluna, sem jeg nefndi. Það hafa verið stór aldahvörf í sögu mannkynsins, er fyrst var tekið að fleyta bátum eftir vatni, því með því var grundvöllurinn lagður að skiftingu vatnsrjettarins, þeirri, að smávötnin urðu einkaeign, en stórvötnin almenningar. En nú hafa nýlega gerst önnur aldahvörf, engu ómerkari. Áður gátu þeir einir hagnýtt sjer orkuna úr fallvötnunum, sem lifðu og störfuðu á vatnsbakkanum. En uppgötvanir síðustu áratuga hafa gerbreytt þessu, svo að nú er enginn teljandi munur lengur á aðstöðu bakkabúa og annara um orkunýtinguna. Nú má veita orkunni svo langar leiðir, að hún getur orðið í fylsta mæli almenningseign, og því er eigi nema eðlilegt, að sama aðstaða skapist um þá notkun, sem um hina eldri, að almenningur fái rjett til þeirrar vatnsnotkunar, sem hann þarfnast, jafnt og bakkabúar, og á jafnhægt með að veita sjer og bakkabúar. Og er þessi hugsun í fullu samræmi við þá viðurkenningu eignarrjettar að löndum og lausafje, sem þjóðfjelag vort byggist á. Það eru líka ýmsir sjerstakir eiginleikar hins rennandi vatns, sem valda því, að einstaklingseignarrjettur á því er óvíða lögtekinn. Því ef hjer er um eign að tala, þá er það eign, sem er á sífeldu hvíldarlausu iði frá einum eiganda til annars. Þar sem háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sagði, að í Noregi hefði engin deila verið um þetta atriði, þá er það víst gleymska einber hjá honum, því að hann veit vel, að um þetta stóð snörp deila kringum 1880.

Alls ekki um þetta

. Jú, einmitt um þetta. Jeg get sýnt honum heila kafla í lögfræðibókum frá þessum tíma, þar sem um það er rætt, hvort eignarrjetturinn geti náð yfir svo hverfulan hlut sem þennan. Þá kem jeg að höfuðmótbárunni, þeirri, að með þessu sje jarðeigandinn sviftur nokkru af fornum rjetti sínum. Jeg ætla þó að biðja hv.þm. Dala. (BJ) að svara þeim hluta þeirra „röksemda“, sem snerust um það í þessu efni að kalla álit okkar „kringilegt þingskjal“. ólíkindalæti o. s. frv., því hann getur gert það betur en jeg. En þar sem hv.frsm. meiri hl. (SvÓ) vitnaði í Grágás og Jónsbók, sínu máli til stuðnings, þá er það alveg gagnslaust. Því þar verður ekki fundið annað en það, að orðið „eiga“ er notað um þann rjett landeiganda, sem hjer er um að ræða. En ágreiningurinn í þessu máli er nú fyrst og fremst um það, hvort rjettur landeiganda til vatnsins sje eignarrjettur eða takmarkaður hlutarjettur og íslensk tunga, alt frá Grágás til vorra daga, notar sagnorðið „að eiga“ um hvorutveggja þennan rjett, og þá segir það sig sjálft, að það eitt, að lögbækurnar nota þetta orð, getur ekki úr því skorið, um hvora tegund rjettarins þar sje verið að ræða. Því til sönnunar, að orðið „eiga“ sje ekki notað eingöngu um eignarrjett í lagaskilningi, heldur líka um takmarkaðan hlutarjett, nægir að minna á t. d., að talað er um að eiga átak, og er þar þó aðeins um að ræða takmarkaðan hlutarjett. Það er jafnvel talað um að eiga veðrjett og eiga ábúðarrjett. Af notkun orðsins „eiga“ í Grágás og Jónsbók verður því ekkert ályktað um þetta. Þá vísaði hv.þm. í lögin um eignarnám á Glerá í þessu sambandi. En hann fór þar villur vegar, því það var búið að virkja ána, og lögin voru einmitt sett af því að það var búið, og við í minni hlutanum mundum orða þetta enn á sama hátt og þar er gert, því við viðurkennum rjett manna til þess vatns, sem þeir hafa tekið til notkunar eða virkjað. Eins er það, að bætur fyrir landsspjöll á ætíð að greiða eftir okkar skilningi líka, svo að það var alveg óþarfi fyrir hv.frsm. meiri hl. (SvÓ) að vera að reyna að hártoga þetta í þessu sambandi. Annars yrði það of langt mál, ef jeg færi að rekja alt það, sem fram hefir verið fært með og móti því, hvort núverandi rjettur yfir vatni væri eignarrjettur eða ekki, enda mundi verða sagt svo um okkur leikmennina, að við bygðum þar meira á trú en þekkingu. Og jeg ætla því að fara fram á það við hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), að hann sýni nú sína trú í verkum sínum og samþykki í dag að minsta kosti varabreytingartillaga okkar hv. þm Dala. (BJ) við 2. gr. frv., en hún kveður svo á, að rjettur landeiganda til vatns skuli vera sá, sem nú er og verið hefir. Ef hann gerir það ekki gengur hann af trú sinni, en við fyrir okkar leyti erum óhræddir við það, að láta setja þetta í lög. Hv. þm. hafði einnig aðra ástæðu fram að færa gegn þessu, þá sem sje, að eftir okkar till. yrði 2. gr. í mótsögn við aðrar greinar frv., en frv. væri alt bygt á þeim grundvelli, sem hann telur rjettan, eignarrjetti landeiganda. Nú hljóðar aðaltillaga okkar á þá leið, að landareign hverri fylgi sá rjettur til vatnsumráða og hagnýtingar, sem lög þessi heimila. Hvernig þetta ákvæði, sem er tilvísun í allar aðrar greinar frv., geti verið í mótsögn við þær, fær víst enginn skilið. Það verður þá að vera varatillaga okkar, sú, að rjettur landeiganda skuli vera sá sami, sem nú er og verið hefir, sem að dómi þessa háttv.þm. (SvÓ) er í mótsögn við þau eignarrjettarákvæði, sem hann þykist finna í öðrum greinum frv.

Rangfærsla!

. Já, jeg get óhikað skotið því undir dóm þeirra fáu, sem nentu að hlusta á ræðu hv.þm. (SvÓ), að hann sagði meðal annars, að lakara væri að samþykkja varatill. en hina. Annars er þetta að ýmsu leyti skiljanlegt um háttv.þm. (SvÓ), og ekki nema eðlilegt, að hann uggi nokkuð um sinn málstað. En sannleikurinn er sá, að það er fullkomlega gerlegt að samþykkja aðaltill. eða varatill. okkar við 2. gr., án frekari breytinga á frv., þó frv. verði hins vegar ekki vel orðað nema allar hinar einstöku brtt. okkar verði samþyktar líka. En þá mundi líka fást fram frumvarp, sem löggjafarvaldið gæti verið stolt af, þó það verði hins vegar líka nothæft með hinu mótinu, eða án samþyktar á hinum einstöku brtt. Reyndar sagði hv.þm. (SvÓ) í öðru sambandi, að 1. brtt. snerti ekki grundvöll frv., en gekk jafnframt svo langt að segja, að allar hinar miðuðu að því að gera stjórnarbyltingu í landinu. Og þá verður varla lengra komist í röksemdaþroti en þetta, að segja, að bein og einföld íhaldsákvæði, eins og varatillaga okkar við 2. gr. er, stefni að stjórnarbyltingu, og þarf jeg ekki að eyða fleiri orðum að því. Jeg skal svo snúa mjer að því, sem hann sagði um störf milliþinganefndarinnar. Því það er ekki rjett, að hún hafi setið í marga mánuði sammála, þó hins vegar hafi liðið alllangur tími meðan hv.þm. (SvÓ) var að „fóta sig“, sem hann kallaði, og áður en við vissum, að hann var á annari skoðun en hinir, þá talaði háttv.þm. um það, að óhætt væri að samþykkja frv. eins og það legði sig nú, af því að margir góðir menn í Ed. hefðu um það fjallað, þar á meðal hv. 4. landsk.þm. (JM), og ber jeg að vísu mikla virðingu fyrir vitsmunum og vinnudugnaði þess háttv.þm. En jeg verð þó að segja, að í þessu máli virðist mjer afstaða nefndarinnar, sem hann átti einnig sæti í, allfurðuleg. Því auk vatnalaganna hefir nefndin jafnframt sent frá sjer sjerleyfislög, þannig úr garði gerð, að mjer er alveg óskiljanlegt, hvernig mönnum dettur í hug að samþykkja þá lagasamstæðu saman, og jeg ber enga virðingu fyrir þeim vinnubrögðum, sem það hafa gert eða ætlast til þess. Þeir, sem það geta, eru áreiðanlega ekki búnir að átta sig til fulls á grundvallaratriðum málsins. Jeg efast líka um það, að nokkur lögfræðingur hjer á þingi hafi sett sig svo inn í þetta sem þarf og ekki heyrt neinn þeirra taka ákveðna afstöðu, og ekki heldur stjórnina, sem þó leggur málið fyrir þingið. Og út í frá munu skoðanir lögfræðinganna skiftar líka. Út af nál. minni hluta, sem jeg nú að öðru leyti get vísað til, spurði háttv.þm. (SvÓ). hverjir væru þeir þjóðarhagsmunir, sem þar væri talað um að stofna í hættu. Já - það eru - ef farið er inn á rangar brautir - möguleikar sveitaheimilanna á því að fá raforku til ljósa og hitunar í framtíðinni. Og ummæli hv.þm. um þetta atriði, að kalla það öfugmæli og slíkt, eru ekki annað en ein af mörgum auglýsingum hans um það, að hann vanti röksemdir. Skal jeg svo láta útrætt um þessi atriði í ræðu háttv. 1. þm. S.-M. ( SvÓ), en snúa mjer aftur að því, sem jeg hvarf fyr frá og er aðalefni ræðu minnar, sem sje skoðanir okkar Guðmundar Björnsonar landlæknis sjerstaklega í þessum málum í milliþinganefndinni. Við höfðum og höfum enn trú á því, að sá tími komi, að unt verði að ráða fram úr þeirri fjárhagslegu þraut að nota vatnsorkuna fyrir ljósgjafa og hitagjafa handa landsmönnum, og við förum því fram á það, að löggjafarvaldið sýni þá framsýni að taka tillit til nauðsynjarinnar á þessum framkvæmdum og leggja ekki stein í götu þeirra, og við förum fram á það, að þeir jarðeigendur, sem kynnu að hafa gert sjer von um að geta selt einhver vatnsrjettindi, sleppi þeim vonum vegna nauðsynjar eftirkomendanna. Ef fulltrúar sveitakjördæmanna eru vissir um, að þeir með fullum heiðri geti jarðað þessa hugsjón okkar undir eignarákvæðum þessara vatnalaga, þá er okkur persónulega engin mótgerð sýnd með því. Hvorugur okkar býr í sveit, og við eigum ekki ljós eða hita undir ákvæðum þessara laga. En jeg bið þessa háttv.þm. áður en gengið er frá frv., að taka málið til raunverulegrar athugunar og íhuga, hvort það sje nokkuð, sem rekur eftir því að lögleiða nú slíkan eignarrjett á vatni, sem 2. gr. frv. fer fram á. Í sveitunum hefir þetta mál mest verið flutt frá annari hliðinni, svo að sannleikurinn hefir dulist mörgum, og ættu þeir að íhuga, að þó að sannleikurinn eigi erfitt í bili, þá verður hann samt ávalt ofan á að lokum. Ef háttv.þm. ljetu nú þennan einhliða málflutning villa sjer sýn, þá gæti svo farið, að þeim þætti það miður, er sannleikurinn hefir náð þeim yfirráðum hjer, er hann hlýtur að ná. Vona jeg að minsta kosti, að bæði í nál. okkar og máli mínu hafi jeg sýnt það nægilega ljóst, að það tjáir ekki að samþykkja sjerleyfislögin eins og þau nú eru við hlið þessa vatnalagafrv. Eða ætla þeir að fara að dæmi Norðmanna? Sjá þeir sjer fært að fara þessa leið eftir að öll stórvötn eru komin í hendur útlendinga? Jeg sje ekki, að þetta sje fært, en það verður, ef 2. gr. vatnalagafrv. er samþykt eins og hún nú er. Verður þá ómögulegt að ráða bót á afleiðingum þessa, nema með því að setja í eitt skifti fyrir öll ákvæði, er hindri virkjun fallvatna, en þetta á ekki að vera markmiðið og er sannkallað örþrifaráð. Er það jafnóviturlegt sem að leggjast á móti því, að jörðin verði tekin til ræktunar. Jeg vil því enn biðja hv.þm. að athuga, hvort þeir geti að minsta kosti ekki greitt atkvæði með varatill. okkar við 2. gr. Um aðrar brtt. okkar skal jeg ekki fara mörgum orðum, en háttv.frsm. meiri hl. (SvÓ) fór ekki rjett með, hverjar þær brtt. væru, er snerta ágreiningsatriðið um rjettargrundvöllinn, og hverjar ekki. Vil jeg því geta þeirra, svo að þessi ummæli háttv.frsm. meiri hl. blekki ekki. 1. brtt. okkar er aðeins um, að skilgreiningin á orðinu „almenningur“ falli burtu. Teljum við hana óþarfa, því að hún er alkunn. 3. brtt. er þess efnis, að fyrir „vatni“ komi: jarðvatni. Er þetta aðeins rjetting, svo að rökrjett hugsun raskist ekki. 4. brtt. er líka leiðrjetting á ákvæði, er sett var inn í frv. í Ed. og raskaði hugsuninni. 6. brtt. snertir heldur ekkert rjettargrundvöllinn, heldur er aðeins leiðrjetting á prentvillu eða málvillu, er komist hefir í frv. hjá Ed. 21. brtt. er líka rjetting. Grein frv. er meinloka, en sett rjett meining í hana með brtt. 22. og 25. brtt. eru líka rjetting. Hinar brtt. snerta grundvöllinn. En þó snertir ein hann ekki svo mikið, að ekki megi samþykkja hana sjerstaklega. Á jeg þar við 7. brtt., við 39. gr. Eru í henni ákvæði um skaðabótaskyldu fyrir töku áveituvatns. Er það reglan, að neysluvatn er látið ganga fyrir áveituvatni og áveituþörfin fyrir orkuþörfinni. Er víða skipað svo fyrir í frv., að ekki skuli krafist bóta, þótt vatn sje tekið til neyslu, og ekki heldur þótt orkuvatn sje tekið til áveitu. Brtt. miðar að því, að ekki sje krafist bóta, þótt vatn sje tekið til áveitu, enda þótt það kunni að rýra orkunýting í framtíðinni. Er þetta þess eðlis, að vel má samþykkja án þess rjettargrundvelli frv. sje raskað.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Þótt það sje sennilega óþarfi að fara nú að halda langar ræður frá almennu sjónarmiði um þetta mál, þar sem það er þrautrætt áður, einkum hjer í deildinni, þá verð jeg þó með nokkrum orðum að skýra afstöðu mína til þess, þar eð það hefir orðið mitt hlutskifti að leggja þetta frv. fyrir þingið. Aðalágreiningurinn í þessu máli er sá, að sumir, þar á meðal háttv. meiri hluti vatnamálanefndar hjer í deildinni, halda því fram, að landeigendur eigi vatnið, sem rennur um landareign þeirra, en háttv. minni hl. nefndarinnar heldur því fram, að ríkið eigi vatnið, en hins vegar viðurkennir hann, að landeigendur eigi botninn og hafi, innan vissra takmarka, umráðarjett yfir vatninu, svo það virðist nú ekki mikið bera á milli, en jeg mun víkja að því síðar. Jeg held, að það sje ekki ofmælt, þó jeg fullyrði, að engum manni í landinu hafi dottið annað í hug fyrir 1919 en að landeigandi ætti vatnið í ánni sinni eða læknum sínum, og þá líka orkuna, sem í vatninu lægi. Jeg hygg, að sannfæringin um þetta hafi verið rótgróin í meðvitund almennings alt frá byggingu landsins. Grundvöllurinn fyrir þessari skoðun finst líka, að minni hyggju, alveg viss í fornum lögum, en meðan fossarnir voru lítils virði, var ekki von, að menn rannsökuðu eignarspurninguna sjerstaklega, heldur ljetu sjer nægja sannfæringuna um þennan rjett. En þegar það sást, að fossarnir fóru að verða verðmiklir, eins og komið hefir á daginn síðari árin, þá var eðlilegt, að vaknaði spurningin um það, hvort þessi rjettarmeðvitund manna væri rjett, hvort hún væri annað en vanahugsun, og hvort bæði eldri lög og núgildandi lög væru ekki bygð á röngum grundvelli, hvort útfallið yrði ekki annað, ef málið væri tekið upp til rannsóknar á vísindalegum grundvelli. Og þetta hefir verið gert og komist að þeirri niðurstöðu, að svo væri, að rennandi vatn væri þess eðlis, að það gæti ekki verið eignarrjetti undirorpið. En þessi skoðun kemur í bága við skýlaus fyrirmæli laga, bæði forn og ný. Þegar fyrstu landnámsmenn komu hingað, tóku þeir landið algerlega til eignar, en ekki aðeins til vissra afnota. Var það líka eðlilegt, því að það var í fullu samræmi við þær venjur og löggjöf, er þeir áður höfðu búið við. Er hægt að vitna í fornlaganna í þessu efni, bæði til Grágásar og Jónsbókar, um að þessi skilningur sje rjettur. Það er að vísu rjett hjá hv. minni hluta, að ýms sagnorð í íslensku hafa margvíslegar þýðingar, þar á meðal t. a. m. sögnin að „eiga“. En almenningur skilur vel, hvaða merkingu orðið hefir í þessari og þessari merkingu. Hann skilur vel, að það er alt önnur merking í því að „eiga“ hlut eða „eiga“ samleið með einhverjum. Eru fjöldamörg ákvæði bæði í Grágás og Jónsbók, sem sýna það ótvírætt, að með orðinu „eiga“ er átt við eignarrjett og ekkert annað, og hafa ekki verið skilin öðruvísi og verða heldur ekki skilin á annan hátt. En þessu er ekki einungis slegið föstu í eldri lögum. heldur og nýjum; jeg skal aðeins minna á fossalögin frá 1907. Þau lög tala alveg ótvírætt um eignarrjett að fossum og gera ráð fyrir, að eigendaskifti geti orðið að þeim, þeir geti gengið kaupum og sölum og eigendaskifti geti orðið fyrir nauðungarráðstöfun. Þetta hefir nú líka verið viðurkent af þeim, er halda fram rjetti ríkisins, en þeir bæta því við, að lög þessi sjeu bygð á skökkum grundvelli og misskilningi á fornum lögum, og sjeu því ekki bindandi; en það er algerlega rangt. Jeg skal koma með annað dæmi, enn nýlegra. Á þinginu 1916–1917 var borin fram þáltill., sem beinlínis gerir ráð fyrir eignarrjetti einstaklinga yfir fossum, sjá einkum niðurlagið, sem hljóðar svo: „þeim, er eigi heyra til neinni ákveðinni jörð“. Enn má nefna þingsályktunartillöguna frá 1918, er milliþinganefndin var skipuð. Þar er gert ráð fyrir, að nefndin rannsaki, hvort ekki væri ástæða til, að landið „keypti fossa“. Það þarf ekki að kaupa það, sem maður á. Það var því ekki að furða, þótt mörgum brygði í brún, þegar kenningin 1919 kom fram. Þar var því haldið fram, að vatnið væri „res nullius“, háð umráðum ríkisins, en landeigendur hefðu aðeins takmarkaðan afnotarjett yfir því til búsþarfa, áveitu eftir þörfum jarðarinnar, og enn fremur til orkunýtingar innan vissra takmarka. Enn fremur, að eldri lög bæri að skilja svo, að þar væri gert ráð fyrir eignarrjetti ríkisins, og þau nýrri lög, er ákvæðu annað, væru bygð á misskilningi, og væri því ekkert á þeim byggjandi. En eins og jeg hefi þegar tekið fram, eru gömlu lögin alveg skýr, að mínu áliti, og veita einstaklingunum fullan eignarrjett að vatni, en þó svo væri, að eitthvað mætti draga út úr yngri lögum gegn fullum eignarrjetti, sem hæpið er, þá gilda engin sjerlög gagnvart almennum gildandi lögum, svo sem fossalögunum. Því hefir verið haldið fram, að athugasemdirnar við fossalögin væru bygðar á misskilningi um eignarrjettinn, en jeg, sem átti nokkurn þátt í undirbúningi þessara laga, neita því alveg, að svo hafi verið. Þau voru grundvölluð á þeirri almennu meðvitund og sannfæringu, að hver landeigandi eigi eins straumvatnið í sjálfri ánni sem botninn sjálfan. Þegar þessar mismunandi skoðanir eru bornar saman, þá sýnist nú ágreiningurinn ekki vera svo ýkjamikill við fyrstu sýn, enda var því haldið fram í háttv.Ed., að munurinn væri aðeins „teoretiskur“. En jeg held nú, að munurinn sje meiri. Mundi þessi ágreiningur varla hafa valdið svo miklum töfum málsins sem orðið hefir, ef hann væri ekki annars eðlis og meiri. Kemur þessi munur glögt fram í einstökum ákvæðum frv., eins og ljóst er, ef menn bera frumvörpin saman. Má líka sjá þetta af nál. minni hl., er heldur því fram, að ef frv. þetta verði samþykt í sambandi við sjerleyfislögin, þá muni það valda miklu tjóni. Nú sje jeg, að komið hefir fram miðlunartillaga frá háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ), sem hann bar fram á fundi vatnamálanefndar á þinginu í fyrra. Í þessari miðlunartillögu, sem borin er fram sem varabrtt. við 2. gr. frv., er lagt til, að greinin orðist svo: „Landareign hverri fylgir sá rjettur, sem nú er og verið hefir, til umráða og hagnýtingar því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem er á henni“. Jeg vissi ekkert um þessa till. fyrri en jeg las hana í nefndarálitinu. En jeg fæ ekki sjeð, þó að þessi varabrtt. minni hl. verði samþykt, að nokkuð vinnist við hana; hún þokar ekki hóti nær takmarkinu. Hún segir: Landareign hverri fylgir sá rjettur, sem nú er og verið hefir“, o. s. frv. Meiri hlutinn telur, að þessi rjettur til vatnsins, sem nú er og verið hefir, sje eignarrjettur, en minni hlutinn telur það aðeins vera takmarkaðan afnotarjett. Þetta þarf því úrskurðar við eftir sem áður. Það hefir komið fram áður á þingi, að rjett mundi vera að leggja þetta spursmál undir úrskurð dómstólanna. Jeg hefi í rauninni ekkert á móti því. Jeg veit mjög vel, hvernig færi; en jeg tel óviðkunnanlegt, að ríkissjóður fari í mál, sem er fyrirsjáanlegt, að hann tapar. Það hefir komið fyrir áður, að ríkinu hefir verið svo að segja skipuð málshöfðun, en hefir þó tapað, og það er leiðinlegt. En það er til annað vald en dómstólarnir, og það er Alþingi; það á að gefa lög og getur skorið úr, hvað hafi verið lög. Margir þingmenn hafa viljað varpa af sjer ábyrgðinni í þessu máli. En jeg sje ekki, að það geti komið sjer hjá því að greiða úr málinu. Það verður nú að koma til kasta þingsins. Það getur ekki þolað að láta málið þvælast lengur á dagskrá. Við verðum á þessu þingi að komast út úr þessu máli. En jeg sje ekki, að varabrtt. minni hlutans sje að neinu gagni nje aðgengileg til samkomulags. Aftur á móti virðist aðaltillaga háttv. minni hluta um breytingu á 2. gr. frv. geta verið nothæf, það er að segja, ef feldar eru þá allar aðrar brtt. hans við frv. Munurinn milli beggja nefndarhlutanna er í rauninni djúpur, þar sem þeir byggja á svo mismunandi grundvelli, og það verður að fylgja honum stricte, hver sem hann er; þar má ekki blanda í greinum, er bygðar eru á öðrum grundvelli. Menn mega ekki láta blekkja sig á því, þótt einstaka breyting virðist vera til bóta. Slíkt er ekki auðvelt að sjá í fljótu bragði, einkum í svona stórum lagabálki. Jeg hefi frá upphafi verið á sömu skoðun og minni hluti fossanefndarinnar í þessu máli; og þess vegna þótti mjer rjett að leggja til grundvallar frv. minni hl. En til frekari fullvissu því, að þetta frv., sem hjer liggur fyrir. væri heilsteypt og ekkert kák, lagði jeg það fyrir einn besta lögfræðing á þessu landi, til að fá álit hans.

Hvern?

Það get jeg sagt háttv.þm. privat. Jeg treysti þessum manni best til þess að kveða upp rjett og hlutdrægnilaust álit um frv. Hann taldi það vera samfelda heild og fullkomið samræmi í því. Og nákvæmlega á sama grundvelli stóð Ed. Þær breytingar, sem hún gerði við frv., eru bygðar á eignarrjetti einstaklingsins, svo frv. er nú ein samfeld og samræmd heild. Þó að vera kunni, að einhverjar smábrtt. á þskj. 487. frá minni hluta nefndarinnar, kunni að vera óskaðlegar og jafnvel nothæfar, þá vil jeg ekki „risikera“ neinu með þær. Jeg vil því, að frv. verði samþykt óbreytt. Þá álít jeg, að Alþingi skilji vel við þetta mál. En þegar jeg athuga aðaltillögu minni hlutans við 2. gr., þá get jeg ekki sjeð, að hún komi að neinu leyti í bága við þá grundvallarreglu, sem frv. er bygt á, nefnilega eignarrjett einstaklingsins. Til samkomulags gæti jeg því fallist á hana, með því skilyrði, að allar aðrar brtt. væru teknar aftur, svo engin hætta væri á því, að mótsagnir væru í frv. Auðvitað er ekki hægt að fortaka það í svo stórum lagabálki, að hvergi sje árekstur, en jeg held þó tæplega, að mikil brögð verði að því. Sómi þingsins liggur við, að þetta mál verði afgreitt sem lög; þá er mikið afrekað. Ef þinginu tækist þetta, mundi það verða talið merkisþing. En að öðrum kosti gæti jeg búist við, að það yrði kallað magra þingið. Jeg sakna þess mikið, að sjerleyfislögin geta ekki komist líka fram á þessu þingi. En þó gerir það minna til; nú strandar hvort sem er mest á peningamálunum í heiminum. Jeg er á gagnstæðri skoðun við háttv.frsm. minni hl. (JÞ um sjerleyfislagafrv., og jafnvel líka hv.frsm. meiri hl. (SvÓ). Jeg álít, að sjerleyfislögin standi ekki að baki vatnalögunum. Ef þau hefðu verið til áður, þá hefði nú verið búið að virkja hjer vatnsföll í stærri stíl samkvæmt þeim, sem svo hefði haldið áfram smám saman.

Bjarni Jónsson Jeg verð að biðja hv. deildarmenn, sem hjer eru eftir inni, og eins þá stóla, sem auðir eru og ekki hafa verið teknir með á uppboðið, að fyrirgefa, þó að jeg haldi ekki langa ræðu. Jeg hafði ekki búist við því, en ætlaði háttv.frsm. minni hl. (JÞ) að bera þunga dagsins, eins og hann nú hefir gert. Þó var það eitt atriði í ræðu hans, sem jeg vildi minnast á, þar sem hann sagðist tala sjerstaklega fyrir sig og Guðmund Björnsson landlækni. Jeg sá ekki, að þar kæmi fram neinn mismunur á skoðunum mínum og þeirra í þessu máli. Ef þetta er síðasta tækifærið fyrir mig eins og hann til að tala í þessu máli, þá er rjettast, að jeg skýri mína afstöðu. Það hefir frá upphafi vakað fyrir mjer að gera rjett í málinu, og þá um leið að gera það innan þess ramma, að þjóðarheildinni væri trygð varðveisla á rjettinum til vatnsorkunnar. Þegar uppgangurinn var sem mestur og talað var um stóriðju hjer á landi, þá hjeldu menn, að þeir ættu vatnsorkuna, og höfðu selt mikinn hluta hennar út úr landinu. Nú er mjer ljóst, að fámenn bændaþjóð má ekki við því, að stóriðja rísi hjer upp. Innflutningur fólks mundi aukast mjög, ef nokkuð yrði úr framkvæmdum, svo að máli og menningu þjóðarinnar yrði hætta búin. Í öðru lagi vakti það fyrir mjer, ef fossabraskið hjeldi áfram, að þá mundu náttúrugæðin eða vatnsorkan verða of dýr fyrir bændur, svo að þeir gætu ekki notað hana til þess að lýsa og hita bæi sína. En það vakti fyrir mjer, að eftir því sem tímar liðu fram, þá tæki þjóðin sjálf vatnsorkuna í sína þjónustu, þegar framkvæmanlegt þætti. En eftir 50 ár mætti t. d. hugsa sjer, að farið yrði að reisa smástöðvar, og þá er gott að geta gripið til vatnsorkunnar, og eins, ef menn vildu, til stærri iðju. Jeg hefi aldrei verið innilokunarmaður, þó að það hafi verið sagt um mig í blöðunum. Í ritgerð, sem jeg birti í tímariti og nefndi: „Gaktu hægt um gleðinnar dyr“, talaði jeg um virkjun á efri hluta Sogsfossanna; áleit það ekki geta leitt til hættulegrar stóriðju. Þetta var minn hugur; og frá upphafi var enginn mismunur á milli mín og Guðmundar Björnssonar, en eitthvað lítilsháttar bar á milli okkar Jóns Þorlákssonar, en þó var það ekki þessu viðkomandi. Fyrir okkur öllum vakti sama framtíðarhugsjón, að innan ekki mjög langs tíma gætu býli þessa lands fengið birtu og yl frá straumvötnum þess. Ekki frá stóriðjustöðvum, því að þá yrði veitan of dýr, heldur frá smærri stöðvum, fleiri og hagfeldari, þar sem orkuveitan gæti orðið ódýrari. Það, sem háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) þótti „kringilegt“ í nefndaráliti minni hl., býst jeg við, að hafi verið þetta, að við viljum ekki leyfa mönnum að braska líka með smærri straumvötn og læki. Við viljum forða þeim, til þess að þau verði landsmönnum sjálfum að notum. Við viljum láta geyma orkuforða hinna stærri straumvatna, þangað til hagur þjóðarinnar er orðinn þannig, að hún sjálf er fær um að taka þau til notkunar. Þegar við nefndarmenn hófum störf okkar í þessu máli. vissi jeg ekki annað en að sú torfæra yrði á vegi okkar, að einstakir menn ættu vötnin, nje hvernig hún yrði yfirstigin. Jeg bjóst ekki við, að þeir fossar, sem búið var að pranga út, yrðu teknir aftur undir landið, nema gegn því að greiða handhöfum þeirra skaðabætur. En mjer til mikillar gleði, þegar jeg fór að rannsaka málið, sá jeg, að fyrir þessu var enginn fótur; hjer á landi hefi aldrei verið til eignarrjettur á rennandi vatni. Enda er það ekki eðlilegt, að svo sje. Þá skal jeg minnast á þá ástæðu háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), sem hann ætlaði að dauðrota með allar okkar röksemdir. Á einum stað í Jónsbók. Llb. 56. kap., bls. 188. stendur þetta, sem jeg skal lesa upp. með leyfi hæstv. forseta : „Hverr maðr á vatn ok veiðistöð fyrir sinni jörðu ok á sem at fornu hefir verit“. Þetta þýðir aðeins, að hann eigi rjett til að veiða fyrir sinni jörðu, því að þetta eru veiðiákvæði. Samkvæmt þessum ákvæðum Jónsbókar eru þau, sem standa í Landabrigðisþætti Grágásar II 438, bls. 509–510, að „þar er menn eigu merkivötn saman, þá á hverr at veiða fyrir sínu landi“. Það, sem hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) heldur fram um þessa lagastaði, eru því tómir draumórar. Að jeg sje ekki einn um að skýra þetta ,,á“ í 56. kap. Llb. Jónsbókar, nægir að benda á lög frá 19. febr. 1886, um friðun á laxi, 2. gr., þar sem svo er kveðið að orði: „Eigi einn maður veiði í á“ etc. En hvernig stendur þetta nú í Grágás?: „Eigi eigu menn at leggja net um þvera á, nje gera teinor í eða gera garða (I eigi gerða svá, at eigi sje hlið á) eða ker, nema einn maður eigi alla ána“. Þetta skildi löggjafinn 1886 svo, að þarna sje að eiga ána sama og að eiga veiðina í ánni. Voru þá á þingi lögfræðingar engu ósnjallari háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) og eigi verri löggjafar. Mun svo vera, að hvert eitt atriði, er hann vill tilfæra sinni skoðun til stuðnings, mun jeg geta ósannað fyrir honum, með því að benda aðeins á lögbækurnar sjálfar og tilfæra álit löggjafa og lögfræðinga fornra og nýrra, sem alt styður mína skoðun, án þess að jeg nefni prófessor Einar Arnórsson, sem hefir komist að alveg sömu niðurstöðu. Hafði jeg gaman af því, hve skoðanir hans í þessu máli komu vel heim við það. er jeg hafði áður talið rjett, enda þótt jeg sje ekki lögfræðingur. Það er með þetta „vatn og veiðistöð“, að það er það. er á grísku heitir ?v ??? ?vo?v, eða „eitt í tvennu“. Er það algengt bæði í grísku og latínu og íslensku, og hefir þetta vilt þá bókstafsþræla, sem ekki kunna málið betur. Er það og alveg rjett, og sannar mitt mál, sem háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) tók fram, að alstaðar þar, sem Grágás hefir „á“, þar hefir Jónsbók ,,má“ Sýnir það, að hjer er ekki um eignarrjett að ræða, heldur takmarkaðan rjett, sem ríkið ljer eigendum jarðanna. Þegar þessa er gætt, verður augljóst, hvað átt er við í þessu þskj., sem háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) kallaði kringilegt. Sökum þess, að menn hafa aldrei haft meira en afnotarjett yfir vatni, hafa þeir aldrei getað selt útlendingum meira. Og ef einhver útlendingur skyldi hafa álitið, að hann við kaupin fengi eignarrjett yfir vatninu, þá á hver við sinn sala, og rjettur hans verður engu að meiri fyrir það heldur en sá átti, er seldi. En fari svo, að frv. yrði samþykt óbreytt, þá fengju útlendingar meiri rjett en þeir hafa haft hingað til, því í 1. gr. frv. er hrein skilgreining á eignarrjettinum, eins og lagaprófessor háskólans kennir hana lærisveinum sínum. Jeg heyrði hæstv. atvrh. (KIJ) tala um það, að maður kæmist eigi nær takmarkinu, þótt varatill. okkar minnihlutamanna yrði samþykt, því þá hjeldi hver fram sinni skoðun eftir sem áður á þessu atriði. Og þá slepti þingið úr höndum sjer úrskurðarvaldinu í málinu, og var sem hann teldi miður heppilegt, að þingið skæri eigi úr flóknum lagamálefnum. En þá finst mjer mikið færst í fang, ef vjer þingmenn eigum að gerast hæstarjetrardómarar í svo flóknu máli, sem eingöngu heyrir undir vísindin og dómstólana. Jeg býst eigi við, að menn vilji taka á sig ábyrgðina á því, að láta svo mikinn rjett af hendi til einstaklinga, og þeim, sem svo væru gerðir, ætti ekki að hrjósa hugur við að greiða atkvæði með smáum styrkveitingum, er þeir vilja firra ríkið svo dýrmætum rjettindum. Til þess að forðast þetta er beinasta og besta leiðin að láta dómstólana skera úr málinu, og er það engin áhætta. Má vel vera, að úskurðurinn falli meiri hluta nefndarinnar í vil. Að minsta kosti er jeg ekki sá maður, að taka á mig ábyrgð sem æðsti dómstóll í þessu máli. Þetta er það, sem skilur meiri og minni hlutann; minni hl. vill láta dómstólana skera úr þessu, en meiri hlutinn, með háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) í broddi fylkingar, heimtar sinn dóm staðfestan af Alþingi. Jeg skal í þessu sambandi minnast á, að konungsríkið Saxland hefir látið sjer sama að fara sömu leið og minni hl. fer fram á, að farin verði. Þar var einnig deilt um rjettindi yfir vatni, og lagði stjórnin fyrir þingið frv. um það, að vatn skyldi vera alþjóðareign. En þingmenn sögðu, að þeir gætu ekki ákveðið neitt um þetta, heldur væri það vísindanna og dómstólanna að gera það. Er það og sannmæli, að þetta er dóms- og vísindamál, en ekki þingmál. Jeg býst heldur ekki við, að háttv.þm. vilji fara að veita útlendingum meiri rjett yfir vötnum hjer en verið hefir. Ef svo væri gert, yrði vitanlega ekkert þrot á vatnaprangi. Braskfjelög yrðu stofnuð og menn sendir út um lönd til þess að fá auðtrúa útlendinga til þess að kaupa hlutabrjef í vatnafjelögum. Við þetta yrði vatn svo dýrt hjer, að enginn gæti hagnýtt það, og ef ætti að taka það eignarnámi í almenningsþágu, yrði það ókleift sökum dýrleika, því taka yrði tillit til gangverðsins eða prangverðsins. Og eins og Einar Þveræingur spáði, að kotkörlum mundi þykja þröngt fyrir dyrum, ef Ólafur konungur fengi Grímsey, eins ætla jeg, að bændum mundi þykja ilt að þurfa að kaupa vatn á jörð sinni. Það dugir ekki að hespa þetta og spinna lopann eins og ræður úr einu sæti hjer. Það er áreiðanlega ekki rjett af háttv.þm. að láta þetta ganga gegnum greipar sjer án þess að gefa sjer nægan tíma til þess að hugsa og ræða málið og setja sig inn í hvert atriði. Það þyrfti meiri tíma og meira kapp en hægt er á þeim tíma, sem eftir er af þessu þingi, til þeirra hluta. Sannleikurinn er sá, að þótt þetta mál sje lengi búið að flækjast hjer, hefir það aldrei verið verulega rætt, nema þá helst á þinginu 1919. Árið 1921 var flutt hálf framsöguræða, og sofnaði það þá þar með.  Hæstv. atvinnumálaráðherra talaði um, að sómi þingsins væri undir því kominn, að frv. næði nú fram að ganga. Eftir því lítum við víst á málið hvor frá sínu sjónarmiði, því ekki vil jeg telja sæmd þingsins að meiri, þótt það ljeti vanhugsuð frumvörp ganga fram, illa undirbúin og lítið rædd, og síst þegar um annað eins framtíðarmál er að ræða sem hjer, þar sem er ljós og ylur í landinu. Munu margir hugsa til þess síðar, er þeir sitja í kulda og myrkri, að ljós- og ylgjafinn var burtu látinn fyrir ekki neitt. Er ekki samboðið sóma þingsins að hrapa svo að þessu. Er betra að gerhugsa málið en greiða þannig atkvæði um það nú, að iðrast þurfi þess síðar. Háttv. frsm. meiri hl. (SvÓ)), sá sem strauk úr nefndinni, taldi það vera „hugsanfræðilegan ómögulegleika“, að samkomulag yrði um þetta. En jeg vil biðja þennan háttv.þm. að benda mjer á þá hugsunarfræði, er hann hefir lesið, því samkvæmt mínum skilningi ætti þetta vel að geta gengið. Svo var hann að minnast á stjórnarbyltingum sem jeg held, að hafi átt að skilja svo, að tillögur minni hl. mundu valda stjórnarbyltingu, ef þær næðu fram að ganga, og mun hann þar hafa átt við þá grein í stjórnarskránni, að eignarrjetturinn skuli vera friðhelgur. En ef ríkið hefir nú altaf átt vatnið, hver gerir þá byltinguna ? Hitt má til sanns vegar færa, að hluti, sem enginn einstaklingur getur helgað sjer, þá á ríkið. En hver er þá með byltingunni, við, sem viljum fá óvilhallan úrskurð dómstólanna um málið, eða hann, sem vill láta þingið setja lög um þetta efni, sem máske yrði til þess, að það afsalaði dýrmætum rjettindum úr hendi ríkisins? Jeg vil enn benda á þessi orð úr Grágás og Jónsbók, gera og á að gera. Hver leyfir slíkt annar en sá, sem valdið hefir, löggjafinn? Hjer kemur glögt fram, að það er ríkið, sem þessum hlut á að ráðstafa. Jeg get líka nefnt eitt dæmi, sem tekur af öll tvímæli. Það er, að ef á flytur sig úr farvegi sínum og yfir á annars manns land, þá er raunar eiganda beggja jarða heimilt að veita henni aftur í sinn forna farveg, en sje það ekki hægt, t. d. sökum jarðskjálfta eða annars slíks, þá missir sá, sem þá jörðina á, er áin flutti sig úr, allan rjett til hennar framvegis. Honum er ekki heimilt að veiða lengur einn fisk í henni, hvað þá meira. En hvað flyst svo annað yfir á annars manns land, að eigandinn geti ekki heimtað fult verð fyrir? Þetta er glögt dæmi þess, að hjer er ekki um eignanjett að ræða, og betra dæmi en háttv.frsm. meiri hl. getur komið með á fornri eða nýrri íslensku.

En það getur margt fleira flust yfir á annars manns land. Já, en þá er altaf hægt að heimta það aftur, eða fult verð fyrir. Jafnvel reka má sækja í land annars manns, ef búið hefir verið að merkja hann rekamarki. (PÞ: En skriða?

. Já, þarna kom það. Ef skriða væri eign, mætti sjálfsagt finna það út úr fasteignamatinn í Mýrasýslu, hvers virði hún væri. Þá talaði háttv.frsm. meiri hl. (SvÓ) um „idiotisk“ lög. Af því að talsvert hefir verið rætt um grískukenslu hjer í háttv. deild, þá þykir mjer gott, að hann er farinn að leggja sig eftir henni og lætur hrjóta orð og orð á stangli. Jeg skal ekki fara mörgum orðum um það, er háttv.frsm. meiri hl. (SvÓ) vill reyna að telja þeim háttv. deildarmönnum, er ekki vita öll deili á málinu, trú um, að hvergi á Norðurlöndum hafi verið deila um eignarrjettarhugmyndina. Háttv. frsm. minni hl. (JÞ) hrakti þetta, og jeg vil leyfa mjer að benda á, þó ekki væri nema Konungsáll í Svíþjóð, er mál hafa risið af svo tugum skiftir. Það er einnig hárrjett hjá háttv.frsm. minni hl. (JÞ), að í norskum lögfræðiritum voru miklar deilur um þetta efni áður en Norðmenn tóku það óyndisúrræði 1887 að gefa vatnið. Þó var þeim nokkur vorkun í samanburði við oss, þar sem fornar lögbækur norskar hafa óskýrari ákvæði í þessu efni en lögbækur vorar. Sjest það berlega af því, að í Hákonarbók eða Járnsíðu eru þessi ákvæði helmingi styttri en í Grágás. Er bersýnilegt, að menn hafa ekki viljað una þessu, og eru því öll ákvæði Grágásar um þetta tekin upp í Jónsbók. Menn vildu ekki þola, að fyrirmæli lögbókarinnar væru ónákvæmari en áður. En í Noregi hafði margskonar nýting á vatni farið fram frá fornu fari, svo sem trjáfleyting, og ýmsar venjur verið í því efni, og dró það ásamt öðru Norðmenn til þess að gefa vatnið. En síðan hafa þeir altaf verið að berjast við að semja sjerleyfislög, til þess að taka aftur þessa gjöf sína. Í kosningabaráttu minni síðast varð okkur háttv. 5. landsk.þm. (JJ) sundurorða um þetta mál, eins og margt annað. Hann taldi þá rjett, að öll vötn þyrftu að vera ríkiseign, en því mætti koma fram á annan hátt en með því að skilja rjett gildandi lög. Benti hann á þá leið, að leggja skatt á vatnið og taka það þann veg af mönnum. Þá var landfleygt að kalla oss vatnsræningja, sem vildum halda fram yfirráðarjetti ríkisins á vatni, en þá mætti kalla hina skattræningja. Munurinn á þessum tvennskonar ránsmönnum er sá, að þeir fyrnefndu telja landeigendur ekki hafa neinn eignarrjett, og taka því ekki neitt frá þeim, en hinir vilja taka það frá þeim, er þeir telja þá eiga að lögum. Býst jeg við, að telja megi háttv.frsm. meiri hl. (SvÓ) í flokki þessara skattræningja. Þá talaði háttv.frsm. meiri hl. (SvÓ) um, að hann hefði aldrei sjeð kringilegra þingskjal en nál. minni hlutans. Þó að menn tali ýmislega um háttv.frsm. minni hl. (JÞ). hefi jeg aldrei heyrt um hann sagt, að hann væri svo heimskur, að hann byggi til kringileg skjöl. En það er ef til vill einhver sjerstakur lagaskilningur í þessu orði austur á fjörðum. En aldrei hefi jeg heyrt skringilegri ræðu en framsöguræðu háttv.frsm. meiri hl. (SvÓ). Hvað sem annars má segja um gáfur þess hv.þm., hefir hann aldrei haft minsta vit á þessu máli, og fær aldrei. Það er spaugilegt að heyra hann halda langa ræðu, þegar hann sýnir í hverju orði, að hann er ekki fær um að fást við lagaskýringar. Jeg á þá ótalað um eitt atriði, en það er, hve mikið kapp hv.frsm. meiri hl. (SvÓ) og fjelagar hans leggja á að koma þessu frv. nú gegnum þingið. Satt er það að vísu, að aldrei hefir hnífur þeirra komið í jafnfeitt sem nú. Háttv. Ed. hefir nú afgreitt frá sjer þetta frv., sem lögfestir eignarrjett manna á rennandi vatni. Auk þess hefir sú hv. deild sent hingað annan lagabálk um vatnsorkusjerleyfi, þar sem ekki er sagt annað en: „gerðu svo vel og taktu mig“. Það frv. er algerlega bygt á hinni stefnunni, að vatnið sje líkiseign, og getur því aldrei komið heim við þetta frv. eða samrýmst því. Úr þessari lagasamstæðu yrði hin fullkomnasta opingátt. En af hverju liggur mönnum svo mjög á? Nú verður gengið til kosninga í haust. Til þessa hefir aldrei verið kosið um vatnamálið, og er það þó svo mikilvægt, að það væri vel þess virði. Jeg hygg, að minni samvisku yrði borgið, ef þjóðin fengi að leggja sinn dóm á málið í kosningunum. Þá er málið komið á hennar ábyrgð, og þurfa menn ekki að bera kinnroða, þó að þeim hafi á orðið einhver mistök. En það er næsta undarlegt ef síðasta þing fyrir kosningar fer að hrapa að því að berja þetta mál í gegn. Það er eins og menn sjeu að reyna að forðast það, að þjóðin fái að láta uppi vilja sinn í málinu. Þessir menn, sem eru svo sannfærðir um, að þeir skilji rjett ákvæði Grágásar og Jónsbókar og eru svo hárvissir um eignarrjettinn yfir vatninu, þora hvorki að leggja málið undir dóm þjóðarinnar nje dómstólanna. Ætli eitthvað annað geti ekki búið undir þessari afstöðu.

Frsm. meiri hl. (Sveinn Ólafsson) Hæstv. atvrh. (KlJ) hefir í raun og veru svarað flestu í framsöguræðu háttv.frsm. minni hl. (JÞ), og því tekið af mjer fyrirhöfnina um mörg þessi atriði. Reyndar er ekki mikil þörf að svara ýmsum atriðum í ræðu hans, því að þau voru ýmist afbakanir á því, sem jeg hafði sagt, eða nýgervingar, sem hann leiddi svo út af ýmsa skraddaraþanka eftir eigin geðþótta. Jeg skal því aðeins nefna örfá dæmi. Háttv. frsm. minni hl. (JÞ) var fyrst og fremst að gera grein fyrir stefnu sinni og samverkamanns hans í milliþinganefndinni. Guðmundar landlæknis Björnssonar, þeirri landsföðurlegu umhyggju, að losa landeigendur við umráð vatnsrjettindanna. Eftir því, sem honum fórust orð, var tilgangur þeirra fyrst og fremst að útvega öllum almenningi kost á raforku til hitunar og lýsingar á heimilunum með góðu móti. Jeg verð að segja, að þetta eitt fyrir sig var ekki fremur stefna þeirra en annara nefndarmanna. Þetta var yfirleitt verkefni og stefna allrar nefndarinnar, að því leyti, sem því varð náð með lagasetningu, í samræmi við gildandi landsrjett. En þó að allir nefndarmenn hefðu þetta fyrir augum, gátu þeir ekki allir hugsað sjer sömu leiðina. Háttv. þm. (JÞ) hvað það hafa verið hugsun þeirra, að almenningur í sveitum landsins ætti að njóta ávaxtanna af þessari viðleitni þeirra tvímenninganna. Jeg fæ ekki skilið, að almenningur til sveita geti uppskorið nokkuð sjerstaklega við það, þó að vatnsrjettindin sjeu tekin af vatnseigendum og lögð undir ríkið. Það eitt fyrir sig getur ekki fært einstaklingum í sveitunum nein hlunnindi. Það er þó altaf betra hjá sjálfum sjer að taka en sinn bróður að biðja. Hinu er ekki að neita, að þeir samherjar hafa litið svo á, að þessi hlunnindi af vötnunum mundu verða að almennari notum, ef öll vatnsrjettindi væru í höndum eins vatnamálastjóra í höfuðstað landsins, sem væri einvaldur um meðferð allra vatna. Sú hugmynd var á sveimi hjá þeim fjelögum og í miklu eftirlæti. En jeg hefi ekki orðið var við eða sjeð neina hagsmuni fyrir almenning af þessu. Það má fullyrða, að bændur líta alment svo á, að vatnsrjettindunum, sem þeir hafa jafnan talið sig eiga eins og hluta af jörðum sínum, sje ekki betur borgið í höndum þessa einvalda vatnamálastjóra, sem þeir ættu að sækja leyfi til um alla notkun vatns, en hjá þeim sjálfum. Háttv. frsm. minni hl. (JÞ) beindi til mín ýmsum skeytum, sem lítið komu við þessu máli og síst eru því til skýringar. Til dæmis kom hann með skilaboð til háttv. deildar, og líklega ekki síst til mín, frá fyrverandi samherja hans, Guðmundi landlækni Björnssyni, sem mjer virtust vera dálítið á annan veg en samboðið væri háttsettum embættismanni eða jafnvel sómdi að hafa eftir honum. Háttv. frsm. minni hl. (JÞ) sagði, að landlæknirinn teldi þá föðurlandssvikara, sem hölluðust að stefnu minni hluta milli þinganefndarinnar og viðurkendu eignarrjett á vatni. (JÞ. Ekki voru skilaboðin alveg svona). Þetta var þó meiningin. Jeg vil nú aftur á móti spyrja hv.frsm. minni hl. (JÞ ) í áheyrn alls þingheims: Var landlæknir ölvaður, er hann sagði þetta, eða hafði hann cocain í nefinu?  Þá vildi háttv.frsm. minni hl. (JÞ) gera þá grein fyrir orðunum í nál. minni hl. um þá þjóðarhagsmuni, sem minni hlutinn læst vilja varðveita og láta sjer svo ant um, að þessir þjóðarhagsmunir væru möguleikar fyrir almenning til að geta haft not af vötnum til þess að fá raforku, og átti sjálfsagt að skilja þau orð svo, að ef frv. næði fram að ganga með stefnu meiri hlutans, mundi þessi von glatast og verða að engu. Mikil er sú umhyggjusemi fyrir annara högum, sem lýsir sjer í þessum fullyrðingum hv.frsm. minni hl. (JÞ). En jeg veit ekki, hvernig hann ætlar að gera það skiljanlegt, að nokkur von týnist, þó að frv. verði samþykt. Eins og vötnin breyti eiginleikum eftir því, hver ræður yfir þeim, eða að þeirra yrðu meiri not fyrir almenning, ef einhver reykvískur vatnamálaráðherra, eftir því sem tvímenningarnir lögðu til, fengi færi á í nafni ríkisins að taka dálítinn toll af þeim. Hygg jeg, að hann hafi ekki íhugað þessi orð nógu vel, áður en hann ljet sjer þau um munn fara. Háttv. frsm. minni hl. (JÞ) sagði, að jeg skyldi sýna trú mína í verkinu. Með því átti hann við, að jeg ætti að sýna trú mína á þann ótvíræða rjett landeig anda til vatnsorkunnar, sem jeg teldi felast í ákvæðum fornra laga og nýrra, með því að greiða atkvæði með varabrtt minni hlutans við 2. gr. Jeg hefi reyndar tekið fram áður, að jeg gæti hiklaust gengið að þessari brtt., ef aðrar brtt;. minni hlutans yrðu feldar, jafnvel þó að lögin yrðu þá ankannaleg og rjettargrundvöllurinn óljóslegar afmarkaður. En sú breyting getur á engan veg til bóta orðið, og á því alls ekki að koma til greina. Jeg tók það einnig fram, að verði varatillagan samþykt og hinar aðrar brtt., sem fara á eftir, þá mótmæltu lögin sjer sjálf og yrðu ósamræmileg. Þá yrði sem sje í 2. gr. ákveðinn sami rjettur landeiganda til vatnsins sem nú er og verið hefir, en gengið í gegn þessum rjetti með öðrum ákvæðum frv. Það var þetta, sem jeg kallaði „idiotiska“ lagasetningu. Sneri háttvirtur þm. Dala (BJ) út úr þessu og reyndi að auglýsa grískukunnáttu sína um leið; hvað sem líður grískukunnáttu hans, þá tel jeg víst, að engan hafi hann getað sannfært um ágæti slíkrar lagasetningar. Sami háttv.þm. sagði ennfremur, að með því að samþykkja frv. yrði opnuð leið til þess að braska með smávötn. Jeg hefi áður tekið það fram, að ef sú leið opnast með þessu frv., er hún enn þá opnari nú. Þá vildi háttv.frsm. minni hl. (JÞ) halda því fram, eða reyna að telja hv. þingdeild trú um, að eiginhagsmunahvatir hefðu ekki ráðið því, að hann og meiri hluti milliþinganefndarinnar gengu á móti þeirri stefnu, sem þeir höfðu fylgt áður, og rjeðust á eignarrjett landeiganda. Á yfirborðinu lítur að vísu svo út, að þetta sje gert vegna hagsmuna almennings, og því hafa þeir haldið mjög á lofti. En ef betur er skygnst að þessari kenningu, þá vaknar óneitanlega efi um, að þessi landsföðurlega umhyggja hafi staðið mjög djúpt hjá þeim fjelögum, því að einkennilega var þeim ant um að ná sem algerðustu valdi yfir öllum nothæfum vötnum undir vatnamálaráðherra þann, sem þeir lögðu svo mikla áherslu á, að skipaður yrði. Síðan háttv.frsm. minni hl. (JÞ) talaði hefir komið fram, að jeg hygg frá hans hendi, einskonar samkomulagstilboð um það, að minni hlutinn taki aftur allar brtt. sínar, ef aðalbrtt. við 2. gr. yrði samþykt. Jeg kannast fúslega við, að boðið er frjálsmannlegt og stór fórn int af hans hendi, það er að segja, þegar litið er á málið frá hans hlið. En í raun og veru er ekkert unnið við þetta fyrir stefnu meiri hluta milliþinganefndarinnar, annað en það, að lögin verða miklu óskýrari, og jafnvel ólöguleg. Verður þá að leita í síðari greinum laganna að því, sem þá væri tekið úr 2. gr. með brtt., og er það í raun og veru mjög ankannalegt og ólíkt því, sem aðrar þjóðir haga byggingu slíkra laga, og jafnframt torveldar þetta framkvæmd laganna og eftirbreytnina hjá þeim, sem undir þeim búa. Það er rjett, sem hæstv. atvrh. (KIJ) tók fram, að eftir öðrum greinum frv. má finna stefnu frv., og eignarrjetti landeiganda á vatninu er auðvitað bjargað, en lagasetningin verður, ef breytingin kemst að, mjög ankannaleg og hál. Jeg vil nú leyfa mjer, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp þá grein í hliðstæðum lögum Svía, er gilt hefir að undanförnu, en hún hljóðar svo: „Enhvar äger att det vatten, som á hans grund finnes, sig tilgodogöra, såvidt ej här nedan eller eljest í lag annarledes stadgas“. Hjer er tekið fram alveg hið sama, sem stendur í 2. gr. frv., því að í sænsku lögunum koma líka ýmsar takmarkanir á vatnsrjettindunum fram í síðari greinum laganna. Hins vegar hafa Norðmenn orðað þessi ákvæði á þennan veg: „Med eiendomsretten til grund förger, naar ikke særlige retsforhold medförer noget andet, retten til at raade over og nyttiggjöre det vand, som findes paa grunden, være sig sjö, elv eller bæk, med den hegrænsning, som fölger av lov eller sedvane“ Af þessu er sýnilegt, hvernig þessar þjóðir haga vatnalöggjöf sinni. Þær setja fremst í lögin nákvæma skilgreining á eignarumráðum landeigandans og þeirri grundvallarstefnu, sem lögin byggjast á að öðru leyti. Þarf þá ekki að leita að skýringum á því, hver rjetturinn sje, innan um aðrar greinar laganna, en það þyrfti hjer, ef brtt. minni hl. við 2. gr. ætti að verða samþykt. Jeg álít því brtt. skemma frv. mjög, þótt ekki tortími þá þeim rjetti landeiganda, sem deilt hefir verið um. Hann helst eftir sem áður, aðeins óskýrari og óljóslegar ákveðinn. Og þótt jeg telji samþykt þessarar brtt. mikla skemd á frv., þá vil jeg þó ekki ámæla þeim, sem kunna að hallast að henni til þess eins að geta bjargað aðalstefnu frv. og komið málinu fram. En það verður þá að skoðast eins og neyðarráðstöfun til þess að bjarga því, sem meira er vert, og binda enda á þessa langvinnu og kostnaðarsömu baráttu. Háttv. þm. Dala. (BJ) sendi mjer að vanda nokkrar vingjarnlegar kveðjur, en þótt telja megi það óþarfa hæversku að svara honum ekki, þá er jeg að hugsa um að tefja ekki tímann, en leiða hjá mjer hnútukastið frá honum að mestu. Hann talaði mikið um það, að vatnið gæti ekki verið eignarhæft, af því að það væri á sífeldri hreyfingu. Þessu hafa margir haldið fram áður, og er það engin nýlunda. Hafa rjettarfræðingar til og frá um þetta deilt, bæði í Noregi, Svíþjóð og víðar, þar sem eignarrjettur að vatni er lögfestur. En slíkar hyggjusetningar hafa ekkert gildi, því að rjettindin yfir vatninu eru jafneignarhæf, hvort viðurkendur er eignarrjettur í merkingu hlutarjettar yfir vatninu eða ekki. Þetta hefir hvarvetna orðið ofan á, þar sem deilt hefir verið um skilning á eignarhugtakinu forna. Háttv. þm. Dala. (BJ) sagði, að Alþingi gerði sig að dómara, ef það kvæði svo upp úr um vatnsrjettindi sem við viljum gera láta. Það er þá nákvæmlega um sama dóminn að ræða og yfirleitt í hvert sinn, er Alþingi setur lög um ákvörðun eða takmörkun einhverra rjettinda. Satt að segja munu engin dæmi þess, að nokkurt löggjafarþing hafi spurt dómstólana um það, hvort það mætti setja lög um eitthvert efni og hvernig þau ættu að vera, svo sem háttv. minni hl. leggur svo mikla áherslu á, að hjer verði gert. Hv. þm. Dala. (BJ) þóttist víst greiða kenningu okkar meiri hl. manna fullkomið rothögg, með því að benda á það, að bæði eftir fornum og nýjum lögum mistist rjettur til vatns, ef það brytist úr farvegi á einni landareign og flytti sig á aðra. Þetta virðist mjer einkar hæpin ályktun hjá honum. Þetta atvik er einmitt átakanleg sönnun þess, að landið helgar sjer vatnið, hvar sem það er, og er dæmið því stuðningur við mína stefnu, en ekki hans. Er jeg háttv.þm. þakklátur fyrir þennan stuðning, sem hann veitti mjer þarna, þótt óviljandi væri. Háttv. þm. (BJ) sagði, að jeg hefði neitað því, að deilur hefðu orðið í nágrannalöndunum um eignarrjettinn á vatninu, og þóttist geta upplýst um það, að slíkar deilur sem hjer hefðu þar orðið. Jú, jeg neita því framvegis, að slíkar deilur sem hjer hafi nokkursstaðar komið upp hjá grannþjóðunum; þar hefir enginn dirfst að neita rjetti landeigenda til vatnsins. Hitt veit jeg vel, að deilt hefir þar verið um takmörkin milli eigna ríkis og einstaklinga, svo sem yfir vötnum sem runnu úr óbygðum inn á lönd einstakra manna, þar sem landamerki vantaði við óbygðirnar. Einnig hefir þar deilt verið um takmörk milli rjettar ríkis og almennings í stórvötnum, eins og líka um það, hve langt mætti ganga í takmörkun á umráðarjetti landeigandans; en þessar þjóðir hafa alls ekki vefengt það, að landeigandinn ætti vatnsrjettindin eða að vatnið fylgdi landinu. Jeg get að öðru leyti slept að svara háttv.þm. Dala. (BJ). Ræða hans var í aðalatriðunum sú sama og áður um þetta efni og alt á sandi bygt. Jeg vil aðeins að leikslokum geta þess, að jeg tel þessa miðlunartilraun, sem fram hefir komið frá háttv. minni hl., og sem hæstv. atvrh. (KIJ) mælti svo eindregið með, að taka aftur allar brtt. sínar, ef þessi eina brtt. við 2. gr. verði samþykt, þarflausa skemd á frv. og aðeins til að lýta það. Auk þess getur hún orðið til þess að tefja málið, svo að það fjari uppi á þessu þingi. Hitt er annað mál, að ef vonlaust hefði verið um að koma málinu fram öðruvísi en með þessari breytingu, þá hefði jeg, ef til vill, gengið að henni sem síðasta úrræði, en jeg sje enga slíka nauðsyn hjer fyrir hendi. Þess vegna mun jeg sem fyr neita þessu boði og greiða atkvæði gegn tillögunni.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Það er aðeins út af þeim orðum, sem seinast fjellu, sem jeg vildi segja nokkur orð. Jeg hefi nú athugað nákvæmlega þessa samningatilraun, sem háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) gat um nú seinast í ræðu sinni, og hefi jeg komist að þeirri niðurstöðu, að hún sje aðgengileg. Kemur hún og í engan bága við þá grundvallarskoðun í þessu máli, sem jeg fylgi. Tel jeg hana meira að segja fult eins góða og frv.- greinina, sem hún á við. Þar er sagt, að rjetturinn sje bundinn þeim takmörkunum, sem gildandi lög um þetta efni feli í sjer, en till. ákveður, að rjetturinn skuli bundinn þeim takmörkunum, sem þessi lagabálkur sjálfur felur í sjer, og hann er allur bygður á eignarrjetti einstaklingsins yfir vatninu. Að vísu skal jeg játa, að þetta er ekki eins vel orðað og í norskum og sænskum lögum, en þó lít jeg svo á, að vel megi una við þetta. Jeg tel ekki svo mikla hættu á því, að svo fari, sem háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) óttaðist, að málið nái ekki fram að ganga á þessu þingi, ef þessi till. yrði samþykt. Þetta mál getur hæglega komið inn aftur á laugardaginn, og er þá engin hætta á öðru en að tími vinnist til að afgreiða það. Geri jeg auk þess ráð fyrir, að tími sparist miklu fremur við þetta, er ágreiningnum lýkur og menn fara samhuga að vinna að því að hraða málinu. Verður þetta því besta leiðin fyrir þá, sem á annað borð óska eftir því, að málið komist sem fyrst frá.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Það er nú komin á svo mikil kyrð og friður í þessu máli, að jeg er fús á að gera mitt til þess að raska honum ekki. Jeg vil þó ekki láta standa með öllu athugasemdalaust í Þingtíðindunum þau orð hæstv. atvrh. (KIJ), að engum hafi fyrir 1919 dottið í hug annað en að landeigandi ætti það vatn, sem rynni um land hans. Sjálfir fossasamningarnir sýna einmitt ljóslega, að svo er ekki. Þar er alstaðar talað um að selja eða leigja landið og vatnsrjettindin, en ekki vatnið. Svo er t. d. um Sogsfossasamningana. Það er fyrst á allra seinustu árum, sem farið er að taka upp í einstaka samning ákvæði um sölu á sjálfu vatninu, og mun það að kenna norskum áhrifum. Er óvíst, að fossabröskurunum hefði nokkurntíma dottið í hug, að vatnið rennandi gæti orðið eign einstakra manna, ef ekki hefði verið um þessi áhrif frá norskum lögum að ræða. Jeg álít það annars rjett, sem hæstv. atvrh. (KlJ) tók fram, að hjer sje um annað meira en teoretiskan skoðanamun að ræða. Deilurnar hafa að vísu verið nokkuð fræðikendar. En það stendur annað og meira á bak við þennan skoðanamun, og það mun vaxa annað og meira upp af honum en deilur um rjettarfræði. Það gladdi mig annars, er hæstv. atvrh. (KIJ) kom fram með samkomulagstilraun sína. Hjer hefir einmitt ræst það, sem jeg hefi um hríð haft á tilfinningunni, að það, sem nú vantaði helst í þessu máli, væri samkomulagstilraun utan frá. Eins og oft vill verða, hefir ágreiningurinn náð svo föstum tökum á þeim mönnum, sem mest hafa um málið fjallað, bæði á þingi og í nefndum, að þeim er erfiðara um samkomulag en þeim, er utan við hafa staðið. Þótt jeg því bæri fram þessa samkomulagstilraun, þá var mjer það í upphafi ljóst, að hún hefði fremur átt að koma úr annari átt. Kom þetta líka brátt í ljós, er háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) lýsti yfir því, að hann gæti ekki átt neinn þátt í slíku. En nú, eftir að hæstv. atvrh. KIJ) tók að reyna að miðla málum, hefir þessi háttv.þm. (SvÓ) lýst yfir því, að hann gæti að vísu gengið að því að hafa 2. greinina svo orðaða, en sá ljóður væri þó á því, að um leið yrði að breyta ýmsu í lagabálkinum til samræmingar breytingunni, en það gæti hæglega valdið því, að frv. fjaraði uppi á þessu þingi. Svo langt hefir þá háttv.þm. nú gengið áleiðis móti okkur minnihlutamönnum, og sýnir þetta best, að rjett var hugboð mitt um það, að það gagnlegasta fyrir málið væri nú samkomulagstilraun utan frá. Hvað snertir þessa miðlunartillögu hæstv. atvrh. (KIJ), þá hefi jeg þegar sagt honum, að jeg myndi sjá mjer fært að ganga að henni. Má þó hver maður vita, að það er ekki af því, að jeg sje ánægður með þau úrslit málsins. Jeg finn vel, að rjett er það, sem háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sagði áðan, að við hefðum ekki fengið alt það, sem við vildum, ef ekki yrði samþykt nein önnur efnisbrtt. okkar en þessi eina En jeg er nú orðinn þreyttur á þessu þrefi og hefi enga löngun til þess að halda lengur uppi deilum í landinu um það, eftir að möguleikar eygjast til að afgreiða málið í þolanlegu formi. En það hlyti jeg þó að gera, ef ekki fengist þessi rjetting á 2. gr. frv. Því enginn skyldi ætla, þótt frv. í því horfi næði samþykki þessa þings, að það væri þar með á enda kljáð. Við myndum þegar vekja það upp á ný á næstu þingum, eftir að kosningar hafa farið fram, og er þá mjög óvíst, hver úrslitin yrðu að lokum. En jeg vil nú taka það fram, að fáist þessi rjetting á 2. gr., þá mun jeg eftirleiðis láta málið í friði. Út af ræðu háttv.frsm. meiri hl. (SvÓ) þarf jeg annars ekki margt að segja. Mjer þykir leiðinlegt, ef mjer hefir orðið það á að snúa út úr fyrir honum áðan, og er það óviljandi gert. Jeg skal taka það fram, að jeg heyrði hann ekki segja neitt í þá átt, að frv. yrði afkáralegt, ef varatill. okkar yrði samþykt, en hin ekki. Er jeg fús, háttv.þm. til hugarhægðar, að gefa honum þessa skýringu. Annars minti háttv.þm. (SvÓ) mig í svarræðu sinni á eitt atriði, sem jeg gleymdi að svara áðan. Hann hjelt því fram í framsöguræðu sinni, að tekið hefði fyrir fossabraskið, er frv. til sjerleyfislaga var lagt fyrir þingið. Jeg vildi, í því tilliti, aðeins taka það fram, að það var ekki bara þetta, sem olli þeirri stöðvun. Um þetta leyti kom upp meiri hluti milliþinganefndar í fossamálum, sem hjet fram langtum óaðgengilegra skilningi á lögunum fyrir fossabraskarana en gert var í Noregi, og auk þess tóku menn um þessar mundir að efast um það, að einsýnn gróði yrði að því að virkja fossana. Þeim getsökum, sem háttv.þm. (SvÓ) bar fram algerlega órökstuddar á hendur mjer og landlækni, að afstaða okkar í málinu hafi lotið eigin hagsmunum, þeim svara jeg aðeins með einni neitun. Slíkum dylgjum er ekki hægt að hnekkja með rökum. Þær ganga sjálfar óstuddar, og mun jeg því ekki fara að ganga með rökstaf í hönd á móti þeim, heldur aðeins mótmæla, að nokkuð sje hæft í þeim. Jeg get svo látið útrætt um málið. Aðeins vil jeg sýna hæstv. atvrh. (KIJ) þá viðurkenningu fyrir samkomulagstilraun hans, að taka aftur 1. brtt. mína við frv., svo að hún þurfi ekki að valda ruglingi við atkvgr. Jafnframt get jeg svo gefið þá yfirlýsingu fyrir hönd okkar minnihlutamanna, að ef samþykt verður aðaltillaga okkar við 2. gr. frv., þá tökum við aftur allar hinar brtt. okkar. Verði aftur á móti þessi aðaltillaga okkar ekki samþykt, þá koma náttúrlega allar brtt. til atkvgr.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Það er öllum kunnugt, að sjúkrahælið á Kleppi er löngu orðið of lítið, og er það almennur vilji þjóðarinnar, að það verði stækkað sem fyrst. En til þess að bæta úr brýnustu þörfinni hefir verið stofnað hjer lítið bráðabirgðahæli handa geðveikum mönnum, sem nefnt hefir verið Litli-Kleppur. Og þótt það sje næsta ófullnægjandi og sannkallað neyðarúrræði að gera út þetta hús hjer í bænum, þá hafa menn þó orðið fegnir að skjóta þangað inn mönnum, sem orðið hafa fyrir því óláni að missa heilsuna á þennan veg, og sem erfitt og nærri ógerningur oft og einatt er að hafa heima í sveitunum. En vistin á þessu bráðabirgðahæli hefir af skiljanlegum ástæðum orðið nokkuð dýr, 8–10 kr. á dag, að því er jeg hefi komist næst, og er það sýnilegt, að þetta kemur mjög tilfinnanlega niður á þeim, sem þurfa að senda sjúklinga þangað, hvort sem það kemur niður á bæjar- eða sveitarfjelögum eða einstaklingum. Hins vegar er ekki óeðlilegt, þótt vistin verði svona dýr, þar sem tilkostnaðurinn hefir hlotið að verða mikill við að koma hælinu upp og starfræksla þess að sama skapi mjög dýr hlutfallslega. Auk yfirvarðmannsins eru 3 aðstoðarmenn, sem gæta sjúklinganna, en húsrúmið á hinn bóginn svo lítið, að það rúmar aðeins 8 sjúklinga. Einnig hefir orðið að endurbæta húsið mikið og laga skemdir, sem iðulega geta átt sjer stað, af völdum sjúklinganna. Að þessu athuguðu er það engin furða, þótt mikill kostnaður komi á hvern sjúkling. En einmitt um þennan háa kostnað hafa kvartanir komið hvaðanæfa frá, og er vonlegt, að menn finni til þess að þurfa að borga með geðveikum mönum þar margfalt gjald á við það, sem greitt er með sjúklingum á Kleppi. Enda er sannast að segja, að það sje að öllu leyti sanngjarnt að þeir, sem sækja í þessa viðbót eða bráðabirgðahæli, verði látnir sæta sömu kjörum og á Kleppi, meðan ríkið skýtur sjer undan þeirri skyldu, að stækka það hæli. Í þá átt, að ríkið bæti hinum framfærsluskyldu þennan umframkostnað, er hlýst af því, að Kleppshælið er ófullnægjandi, fer tillaga sú, sem hjer liggur fyrir. En nú hefir komið fram brtt. við tillögu mína, frá hv.þm. Borgf. (PO), þar sem gert er ráð fyrir, að ákvæðið nái einungis til þurfamanna, og hefi jeg fyrir mitt leyti ekkert á móti því, að hún nái fram að ganga, enda munu flestir þessara vesalinga vera í flokki þurfalinga, sveitarómaganna. Þá er og ákveðið í brtt., hvað meðlag með sjúklingunum megi vera hæst, eða 8 kr. á dag. Þessu get jeg líka fylgt, þar sem þetta eru eðlilegar skorður við því, að það fari fram úr öllu hófi, þótt jeg hins vegar búist við, að meðlagið þurfi ekki, eins og í garðinn er búið, að teljast afarhátt, þótt það yrði alt að 10 kr. á dag. Til samanburðar skal jeg geta þess, að dæmi munu til þess, að goldnar sjeu með sjúklingum 10–12 kr. á dag á öðrum sjúkravistarhælum. Hefi jeg það eftir lækni. Síðast eru þá tryggingarákvæðin, eða það skilyrði fyrir þessum styrk, að stofnunin sje háð eftirliti heilbrigðisstjórnarinnar. Get jeg að sönnu einnig fallist á þetta atriði, þótt mjer dyljist annars ekki, að þetta ákvæði sje viðkvæmast. Litla-Kleppi er komið upp af vandræðum, og er það ekkert leyndarmál, að synt hefir verið milli skers og báru með yfirumsjónina. Hún er nú sem stendur í höndum geðveikralæknisins á Kleppi og fleiri lækna, svo því ætti að vera sæmilega borgið og sæmilega trygt, að um sjúklingana fari eins vel og hægt er að gera ráð fyrir. En hvort hæstv. landsstjórn eða landlæknir vill samþykkja þetta, veit jeg ekki, en tel þó víst, að þar sem hjer er um sanngirnismál að ræða, þá muni engin mótmæli koma þaðan. Og hvernig svo sem Litli- Kleppur annars er úr garði gerður, þá er hann undir lækniseftirliti og hefir aðeins verið settur til bráðabirgða, uns Kleppur er stækkaður, sem auðvitað þarf að gera sem allra fyrst. Vil jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta, og get að öllu leyti fallist á brtt.hv.þm. Borgf. (PO), að sumu leyti sem meinlausar og að öðru leyti nauðsynlegar.

Pjetur Ottesen Jeg skal lofa að tefja ekki umræðumar lengi. Hv. 1. þm. Ám. (EE) hefir fallist á brtt. mínar og viðurkent, að með því væri málinu betur komið. Mjer fanst ekki ástæða til þess að láta ákvæðið um meðlagsstyrkinn ná til annara en þurfamanna, en það var ekki tekið fram í upphaflegu tillögunni. Þá hefi jeg líka sett ákvæði um hámark meðlagsins, og geri það 8 kr. á dag. Fanst mjer ástæða til að athuga, hvort kostnaðurinn þyrfti að fara fram úr þessari upphæð. Nú sem stendur mun meðlagið vera 10 kr. á dag, að því sem mjer hefir verið tjáð, en þó er mjer kunnugt um, að nýlega hefir verið komið sjúkling þangað með 8 kr. meðlagi á dag. Þar sem alt er nú aftur að lækka, þá ætti sú upphæð, sem jeg tilnefndi, ekki að vera fjarri sanni. Þá hefði jeg talið æskilegt, að hv.flm. (EE) hefði gert nokkra grein fyrir því, hvaða kostnað þetta hefði í för með sjer fyrir ríkissjóðinn, ef tillagan yrði samþykt. Hygg jeg líka, að hann hafi hlotið að leita sjer upplýsinga um þetta, enda auðvelt, því ekki þarf annað en vita um það, hvað hælið tekur marga sjúklinga, því óhætt mun að ganga út frá því, að það sje alskipað, eftir því sem sagt er um aðsóknina. Síðasta atriðið í brtt. minni er um það, að eftirlitið sje í höndum heilbrigðisstjórnarinnar; það er auðvitað sjálfsagður hlutur, að svo sje, og því sjálfsagðara, ef ríkissjóður tekur þátt í kostnaði við dvöl sjúklinga þarna. Að öðru leyti finn jeg ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Hv. þm. Borgf. (PO) æskti þess, að jeg gerði grein fyrir því, hvaða kostnað þetta gæti haft í för með sjer fyrir ríkissjóðinn. En tillagan svarar því sjálf að mestu leyti. Á Kleppi er meðlag með ómögum 2 kr. á dag, og það, sem ríkið þyrfti þá að greiða með hverjum þurfamanni á Litla-Kleppi, er þá 8÷2 kr. á dag, eða mismunurinn, sem er 6 kr., þannig, að sveitarfjelagið greiðir 2 kr., en ríkið 6 kr., miðað við 8 kr. hámarksgjaldið. Litli-Kleppur tekur um 8 menn og býst jeg við því, að hann, því miður, verði jafnan fullskipaður. Eftir þessu verður kostnaðurinn af þessu fyrir ríkið 6x8 kr. á dag, en hvað það verður lengi, fer auðvitað eftir því, hve lengi dregst að stækka geðveikrahælið á Kleppi, og er vonandi, að það verði gert strax í sumar.