Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jónas Árnason) : Herra forseti. Mér hafði verið tjáð, að það hefði a. m. k. einn maður verið kominn á mælendaskrá, svo að mér kom það nokkuð á óvart að þetta mál ætti þegar að fara út af dagskrá og til n. Að vísu hefur þegar orðið alllöng umr. um málið og e. t. v. allt verið tínt til frá beggja hálfu sem máli skiptir, en ég vil þó ekki sleppa þessu tækifæri til þess að beina fyrirspurnum til hæstv. iðnrh. Í fyrsta lagi: Hvaða horfur eru á framhaldi framkvæmda við Grundartanga? Og í öðru lagi: Hvað er hæft í því, sem kom fram í einu dagblaðanna ekki alls fyrir löngu, að komnir væru til skjalanna nýir ráðamenn hjá auðhringnum Union Carbide og þeir legðu áherslu á að samningnum yrði breytt í þá átt, að auðhringurinn ætti meiri hluta í verksmiðjunni og íslendingar þar með minni hluta?

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Hv. þm. spurði hvort eitthvað mundi hæft í því, sem sagt hefur verið í blaði, að nýir menn væru komnir til valda í félaginu Union Carbide og þeir vildu breyta aðild þannig að Union Carbide eignaðist meiri hluta í verksmiðjunni. Ég hef ekki heyrt á þetta minnst og veit ekki til þess að nokkur fótur sé fyrir þessari fregn. Varðandi hina spurninguna, um það hvað liði fyrirætlunum um framkvæmdir, þá var eins og kunnugt er, ákveðið af stjórn félagsins að endurskoða áætlanir um framkvæmdakostnað og rekstrarkostnað og þeirri endurskoðun er að mestu lokið. Stjórn félagsins mun halda fund nú á næstunni þar sem sú endurskoðun verður rædd og þá teknar frekari ákvarðanir.



Herra forseti. Í tilefni af ummælum hv. 5. þm. Vesturl. um eignaraðild að Grundartangaverksmiðjunni, þá vildi ég gjarnan nota þetta tækifæri til að lýsa því yfir, að ég mundi telja - ég persónulega, eins og menn segja nú á dögum, - að eðlilegast væri að útlendingarnir ættu hana einir, ég held að það væri heppilegast, og við hefðum góða og trygga orkusölusamninga við þá. Ég hafði ekki heyrt það áður, að til greina kæmi að Union Carbide óskaði eftir meirihlutaaðild að verksmiðjunni eða jafnvel að það ætti hana eitt. Það vildi svo til að hv. 5. þm. Vesturl. flutti hér till. um frestun á framkvæmdum sama daginn, held ég, og þeir hjá Union Carbide fóru fram á eitt og hið sama. Hann virðist hafa góð tengsl við þessa menn - eða einhvern veginn hugartengsl alla vega, svo að ég vona að hann hafi rétt fyrir sér í því að þeir vilji eiga meira í verksmiðjunni en áður hefur komið fram og helst alla.

Flm. (Jónas Árnason) : Herra forseti. Mér kemur ekki á óvart þessi yfirlýsing frá hv. þm. Eyjólfi K. Jónssyni, að hann mundi fagna því að Union Carbide vildi eiga verksmiðjuna án aðildar okkar Íslendinga. Ég ætla ekki að pexa við hann um þessi sjónarmið, en segja það aðeins, að nógu vond held ég hún muni reynast okkur þessi verksmiðja þó að við hefðum þá aðstöðu að fá þar einhver áhrif á með meirihlutaaðild. Ég fagna þeirri yfirlýsingu ráðh., að það standi ekki til að breyta samningnum í þessa átt, að auðhringurinn eignist meiri hlutann. Hann getur hins vegar ekkert sagt ákveðið um það, hvað verði um áframhald við Grundartanga. Það er alltaf verið að endurskoða. Mikið held ég að það sé þreytandi að bera ábyrgð á svona framkvæmdum og þurfa að standa í þessari endalausu endurskoðun. Ég held að það væri réttast að létta af þessum endurskoðunaráhyggjum öllum saman með því að ákveða að hætta við að byggja þessa verksmiðju við Grundartanga, beini þessum vinsamlegu tilmælum til stjórnvalda. Líka vil ég vekja athygli á því að þegar sumarið kemur, tíð gróandans, og ef ekkert verður aðhafst frekar þar efra og kannske verður þá ljóst að enn muni lengi dragast framkvæmdir, þá vil ég benda á það, að í landslögum segir að þegar gert hefur verið jarðrask af þessu tagi, þá sé viðkomandi aðilum skylt að græða upp sárin. Ég beini þessu til stjórnvalda, að láta ekki liða mjög langt fram á vorið án þess að safna liði upp að Grundartanga til uppgræðslu, til að sá í sárið.



Herra forseti. Ég vil aðeins staðfesta það sem hæstv. iðnrh. hefur hér sagt varðandi þetta mál, að endurskoðun á því stendur nú yfir og er væntanlega senn lokið um framkvæmdahraða. Varðandi þau önnur atriði, sem hv. þm. Jónas Árnason hefur hér minnst á, þá finnst mér rétt að minna á það, ef það er ákveðið í hugum manna, eins og hann virtist vilja vera láta, að þarna skuli framkvæmdir stöðvaðar eða hætt að fullu og öllu, þá verða menn líka að taka tillít til þess, sem ég efast ekki um að hann veit, að íslenska ríkið og Alþ. hefur tekist á hendur ákveðnar skuldbindingar í sambandi við þetta mál. Þær skuldbindingar eru ekki þess háttar sem bægt er að henda út um gluggann og segja: Nú er ég hættur, ég er farinn í fýlu eða er orðinn vondur og ætla ekki að hafast frekar að. Þarna eru skuldbindingar sem við verðum að standa við, rétt eins og hinn aðilinn, sem þarna á hlut að máli, verður að standa við sínar skuldbindingar. Þetta eru atriði sem eiga að vera öllum hv. alþm. ljós. Það er ekkert launungarmál, að þetta efni, sem umrædd verksmiðja á að framleiða, ferrosilíkon, fylgir stálverði. Stálverð hefur farið lækkandi á undanförnum mánuðum á heimsmarkaðnum og þar af leiðandi þetta efni líka. Ég efast ekki um að þetta kann að hafa einhver áhrif á hinn aðilann að fyrirtækinu og draga að einhverju leyti úr áhuga hans þótt ekki sé neitt staðfest um það. En alla vega er augljóst að sú endurskoðun, sem nú fer fram, eða þeir áfangar hennar, sem þegar eru ljósir, hafa leitt í ljós að hér er ekki um þá hættu að ræða að framkvæmdir verði stöðvaðar. Forsögu málsins þarf ég ekki að rekja hér. Hana þekkir hv. þm. Jónas Árnason eins vel og ég og fyrir hverra forgöngu þessir samningar voru gerðir. En landslög eru það eigi að síður og opinberir samningar, og við þá verður að standa.

Flm. (Jónas Árnason) : Herra forseti. Athugasemd mín er sú, að ég sé ekki hvaða ástæðu hv. síðasti ræðumaður hefur til þess að herma upp á mig eitthvað í sambandi við skuldbindingar sem við höfum tekið á okkur varðandi þessa verksmiðju. Þeir skulu bera ábyrgð á þessum skuldbindingum að mínum dómi sem bera ábyrgð á því að við íslendingar höfum álpast út í þessa framkvæmd.



Herra forseti. Í tilefni af orðum síðasta ræðumanns vil ég aðeins láta þess getið, að ég man í fljótu bragði ekki eftir öðru máli sem fastar var sótt í tíð vinstri stjórnarinnar af hálfu Alþb. að samþykkt yrði og hrundið í framkvæmd en þessu máli sem nú er á dagskrá. Þess vegna undrar mig nokkuð ákafi þessa hv. ræðumanns nú, þegar búið er að fresta framkvæmdum um sinn og allt málið er í nánari athugun miðað við breyttar aðstæður. Ég man að það var fast sótt á um það, - ég held að það hafi verið veturinn eða vorið 1974, meðan vinstri stjórnin sat að völdum, - að Sjálfstfl. gengi með fullum þunga að þessu máli ásamt vinstri stjórninni. Þess vegna er nú að mínum dómi, þegar aðstæður eru nokkuð breyttar, sjálfsagt að skoða þetta mál á nýjan leik, og ég vona að við getum allir verið sammála um það. 



Herra forseti. Ég stend nú einungis upp til að mótmæla þeirri staðhæfingu sem hér er flutt, að þetta mál hafi verið sótt af einhverjum einstæðum þunga af hálfu Alþb. í tíð vinstri stjórnarinnar. Þetta er algjör rangfærsla staðreynda, og ég bið menn að leita eftir því í þskj. eða með öðrum hætti að það hafi nokkurs staðar komið fram í tíð vinstri stjórnarinnar að Alþb. væri hlynnt því að þessi verksmiðja yrði reist. Staðreyndin er sú, að í tíð vinstri stjórnarinnar hafði Alþb. enga afstöðu tekið til þessa máls - enga. Ég get vitnað til fjölmargra ummæla sem t. d. ég viðhafði á opinberum vettvangi, þar sem ég var spurður um þetta mál og hver væri afstaða Alþb. til þess og ég svaraði því ævinlega á sama veg, að Alþb. hefði ekki tekið afstöðu til þessa máls. Hitt er allt annað mál, að í tíð vinstri stjórnarinnar var að störfum svonefnd stóriðjunefnd á vegum iðnrh. sem hafði þetta mál til athugunar, og þessi ákveðna stóriðjunefnd kannaði málið allrækilega og setti upp ákveðnar ráðagerðir og undirbjó ákveðið frv. Hins vegar hafði engin ákvörðun verið tekin innan vinstri stjórnarinnar og enn síður innan stjórnarflokkanna um að þetta mál skyldi verða að lögum. Það, sem gerðist, var einungis, að menn kynntu sér allar staðreyndir málsins. Menn settu upp ákveðið prógram um að það gæti komið til greina að reisa þessa ákveðnu verksmiðju í tengslum við byggingu Sigölduvirkjunar, vegna þess að það var talið að mörgu leyti hentugt að geta selt til orkuvers ákveðið magn af orku. Hins vegar höfðu menn ekki gert upp við sig á þessum tíma hvort þetta væri endanlega hyggilegt með hliðsjón af öllum öðrum staðreyndum málsins. Ég get hins vegar upplýst það, - já, það er alveg velkomið að skjóta spurningum inn.  Það er sem sagt rangminni ef einhverjir alþm. ímynda sér að þetta mál hafi verið flutt hér í þinginu í tíð vinstri stjórnarinnar. Ég get upplýst að lokum, vegna þess að minni ýmissa hv. þm. virðist eitthvað vera farið að ryðga, að Alþb. tók ekki afstöðu til þessa máls, taldi sig ekki fært að taka endanlega afstöðu til málsins fyrr en allar staðreyndir þess lægju skýrt og ljóslega fyrir, og það var ekki fyrr en haustið 1974. Þá tók Alþb. afstöðu til þessa máls, það var á landsfundi Alþb. sem haldinn var í nóv. 1974, og sú afstaða var neikvæð. Menn töldu að enda þótt ýmis rök hefðu verið færð fram fyrir gildi þess að byggja slíka verksmiðju, þá væru ókostirnir meiri, vægju þyngra, og þar við bættist að á haustinu 1974 voru aðstæður orðnar með nokkuð öðrum hætti en þær höfðu verið einu ári áður, fyrst og fremst vegna tilkomu olíukreppunnar og með hliðsjón af mörgum öðrum staðreyndum. Menn töldu að það væri ekki fjárhagslega hyggilegt að ráðast í byggingu þessarar verksmiðju, að íslendingar hefðu annað við sitt fjármagn að gera heldur en að eyða því í byggingu þessarar verksmiðju, og í öðru lagi að á komandi árum mundi vera óhagkvæmt að selja orku til þessarar verksmiðju á svo lágu verði eins og virtist vera að orkuverðið yrði og reyndar hefur komið á daginn. Þetta vildi ég sem sagt upplýsa hér alveg skýrt og greinilega, þannig að menn séu ekki að fara með órökstuddar dylgjur um afstöðu Alþb. til þessa máls. Alþb. tók aldrei afstöðu til þessa máls fyrr en haustið 1974, og þá var sú niðurstaða neikvæð. Hitt er allt annað mál, að í tíð vinstri stjórnarinnar var þetta mál til undirbúnings og í athugun hjá ákveðinni n. sem starfaði og starfar á vegum iðnrn. og ber nafnið stóriðjunefnd.



Herra forseti. Í fjarveru fyrri flm. þessarar þáltill. á þskj. 96, um innanlandsflugvöll á Reykjavíkursvæðinu, leyfi ég mér að mæla fyrir till. Ég get raunar haft um hana stutt mál, því að fyrri flm. flutti mjög ítarlega ræðu fyrir þessu máli á síðasta þingi og er sú ræða að sjálfsögðu prentuð í þingtíðindum. Einnig fylgir till. ítarleg grg. þar sem mjög vandlega er gerð grein fyrir þessu máli og ástæðum fyrir því að það er flutt. Í fáum orðum má segja að meginástæðan er sú, að lengi hefur mönnum verið ljóst að Reykjavíkurflugvöllur, þar sem hann er nú, þjónar til frambúðar ákaflega illa að ýmsu leyti innanlandsflugi hér á landi og alls ekki utanlandsflugi. Því hafa menn lengi hugað að öðru flugvallarstæði. Athuguð var staðsetning á Álftanesi og einnig í hrauninu sunnan Hafnarfjarðar, en hvort tveggja hefur verið talið ófært. Þá er einnig ljóst að landssvæði það, sem Reykjavíkurflugvöllur nú er á, er ákaflega verðmikið fyrir Reykjavíkurborg og væri einnig af þeirri ástæðu æskilegt ef unnt væri að finna annað flugvallarstæði í nágrenni borgarinnar sem hefði einnig möguleika til stækkunar og gæti þá tekið við stærri vélum, sem eflaust eiga eftir að flytjast hingað jafnvel til innanlandsflugs á næstu árum, og jafnvel orðið að einhverju leyti flugvöllur fyrir millilandaflug. Í þessari till. er vakin athygli á þeim möguleika að gera flugvöll við Löngusker í Skerjafirði með uppfyllingu þar. Í umr. um þetta mál hefur ýmsum þótt þarna seilst nokkuð langt og talið slíkt ærið kostnaðarsamt fyrirtæki, og hefur mér heyrst að margir vilji útiloka þennan möguleika strax og án frekari umr. Mér þykir það ekki eðlilegur háttur þegar um svo mikilvægt mál er að ræða. Sjálfsagt er að skoða það, enda er eingöngu farið fram á slíkt í þessari till. að ríkisstj. skipi n. sérfróðra manna til að kanna þessa hugmynd, og ætti þá að taka afstöðu til málsins að sjálfsögðu þegar niðurstöður slíkrar n. liggja fyrir. Mér virðist ekki vera farið fram á mikið þegar um svo stórt mál er að ræða og mikilvægt mál fyrir þennan ákaflega veigamikla þátt í okkar samgöngum. Ég vil einnig vekja athygli á því, að frá því að þessi till. var lögð fram á síðasta þingi, þar sem hún var ekki útrædd, hefur málið verið til umr. hjá Þróunarstofnun Reykjavíkurborgar. Sú stofnun skrifaði 19. jan. s. l. skipulagsnefnd Reykjavíkur bréf sem ég vil - með leyfi hæstv. forsela - lesa upp úr, en þar segir: „Við umræður í skipulagsnefnd undanfarið um flugvöll í Reykjavík hefur komið fram sú skoðun að rétt sé að kanna frekar en gert hefur verið hugsanleg flugvallarstæði í nágrenni Reykjavíkur, kæmi upp sú staða að loknu næsta skipulagstímabili að flugvöllurinn yrði að víkja af núverandi stað. Staðsetning flugvallar á Lönguskerjum er einn af þeim möguleikum sem bent hefur verið á í þessu sambandi, og teljum við ástæðu til að mæla með því að gerð verði athugun á því, hvort hér gæti verið um raunhæfan möguleika að ræða, svo og athugun á öðrum þeim möguleikum sem fram kæmu og fýsilegir þættu í næsta nágrenni Reykjavíkur.“ Undir þetta skrifar fyrir hönd Þróunarstofnunar Reykjavíkurborgar Hilmar Ólafsson. Hér er m. ö. o. tekið fyllilega undir það, að þessi hugmynd sé skoðuð, og sýnist mér það mjög mikilvægt framlag í þessu máli. Ég vil geta þess að lokum, að mjög hefur verið kannað á hvern máta mætti gera þær breytingar á Reykjavíkurflugvelli að bann gæti fullnægt um nokkuð langa framtíð þörfum flugsins innanlands. En þær hugmyndir, sem fram hafa komið um breytingar, hafa ekki hlotið náð hjá skipulagsyfirvöldum, enda á þeim ýmsir annmarkar, og verður niðurstaðan sú, að flugvöllurinn verður a. m. k. fyrst um sinn óbreyttur frá því, sem nú er, að mestu leyti. Þarna er því enn óleyst ákaflega mikið og stórt vandamál sem þarf að skoða. Ég endurtek að með þessari till. er aðeins reynt að benda á eina hugsanlega lausn. Enginn dómur er kveðinn upp í þessari till. um þessa lausn. Hins vegar er lögð fram ítarleg grg. Málið er vandlega undirbúið og þar er bent á ungan mann sem hefur kynnt sér þessi mál sérstaklega á síðustu árum og mun áreiðanlega fús til þess að leggja fram þær upplýsingar sem hann hefur þegar aflað. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa um þetta lengra mál, því að eins og ég sagði, málið liggur mjög ítarlega fyrir, einnig í þeirri þingræðu sem um það var flutt á síðasta þingi, og legg til að málinu verði vísað til hv. allshn.

Flm. (Helgi F. Seljan) : Herra forseti. Ég hef ásamt fimm hv. alþm. öðrum leyft mér að flytja till. til þál. um heildarlöggjöf varðandi málefni vangefinna. Till. er svo hljóðandi: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta undirbúa og leggja fram frv. til l. um heildarskipulag varðandi öll málefni vangefinna. Löggjöfin taki mið af þessum meginatriðum: 1. Stefnt skal að því að koma á heildarkerfi, framtíðarskipan í samræmi við þau viðhorf sem ríkja í þessum málum og þær þjóðir byggja á sem lengst eru á veg komnar. 2. Löggjöfin spanni þannig yfir heilsugæslu, kennslu og þjálfun og félagslega þjónustu hvers konar og samræmi alla þessa þætti undir einni heildarstjórn.“ Ég hef áður leyft mér að flytja till. um skyld málefni ásamt hæstv. menntmrh. Vilhjálmi Hjálmarssyni og hv. þm. Karvel Pálmasyni. Þar var að vísu hreyft við einum afmörkuðum þætti þessara málefna, aðstöðunni á landsbyggðinni og úrbótum þar sérstaklega. Í kjölfar þeirrar till. fór fram ítarleg könnun á málefnum vangefinna í heild, sú veigamesta sem hér hefur fram farið. Könnunin leiddi margt í ljós sem fólk almennt mun ekki hafa áttað sig á og þó það helst, hve mörgu er hér enn ábótavant þrátt fyrir mikið starf margra. Í framhaldi af þessu var mér það verkefni hugleikið, sem hér er nú reifað í tillöguformi, þ. e. að hér skortir heildarlöggjöf sem á mætti byggja til frambúðar þá skipan þessara mála sem okkur væri sæmandi. Það er að vísu rétt að taka það fram strax að í raun verða þessi mál ekki tekin fyrir einangruð svo að vel sé. Tengsl við menntaþátt seinþroska barna, sem nú fyrst er farið að sinna skipulega, eru nauðsynleg, því að oft eru mörk hér á milli óglögg og nauðsyn að hyggja að hvoru tveggja samhliða. Almenn félagsleg þjónusta í landinu og heilsugæslumálin almennt koma inn í þessa mynd á þann hátt að sérþörfum þessa fólks sé ævinlega sinnt í þeirri heildarlöggjöf á hverju sviði og framkvæmdin sé eftir því. Inn á það atriði er komið í grg. þar sem undirstrikað er höfuðmarkmiðið með þessum tillöguflutningi, þ. e. jafnrétti vangefinna á öllum sviðum samfélagsins eftir því sem kostur er. Sú stefna hefur ríkt hér að fjarlægja þetta fólk frá þjóðfélaginu, safna því saman og reyna þar að gera fyrir það sem unnt er, og ekki skyldi það vanmetið. En þegar um það er einnig að ræða að starfið beinist eingöngu inn á við án tengsla við þjóðfélagið, það líf sem við almennt lífum, í stað þeirrar aðhæfingar sem nauðsyn er að sem allra flestir njóti, þá er tilganginum aldrei að fullu náð. Mætti jafnvel segja að mikið af starfi væri unnið í of miklu tilgangsleysi. Frændþjóðir okkar á Norðurlöndum hafa á seinni árum snúið algjörlega frá þessari innhverfu stefnu, og nútímaviðhorf öll beinst að því að þroska og þjálfa alla þá hæfileika, sem finna má hjá hinum vangefna. Með því að hefja nógu snemma alhliða þjálfun telja þeir, sem best til þekkja, að möguleikarnir margfaldist fyrir stóran hóp af vangefnum til þess að eiga sér sjálfstæða tilveru, einkum þó þegar vakandi félagsleg aðstoð er fyrir hendi, eins og þar er nú orðið. Þar eru samstilltir kraftarnir á menntunar-, heilbrigðis- og félagslega sviðinu, svo sem best verður á kosið. Í Danmörku er sérstök yfirstjórn á vegum félmrn. danska, en það er mjög til fyrirmyndar því að skipulagið er gott. Landinu er skipt í 12 svæði, þar sem á hverju svæði er séð fyrir dagheimilum, skólum, barna- og unglingaheimilum, vinnustöðum, aðallega vernduðum, og stofnunum meira í ætt við sjúkrahús fyrir þá sem bágast eru staddir, þ. e. eru á örvitastigi eða eiga við sjúkleika að stríða ásamt andlegri fötlun sinni. Öll starfsemin beinist að því að gera þetta fólk sem allra flest fært um að lifa sem sjálfstæðustu lífi, starfa og búa í eðlilegu umhverfi þegar mögulegt er, þó að vel sé með því fylgst. Þess má t. d. geta að skólaskyldan sjálf er þar 14 ár fyrir þetta fólk. En þó vekur hitt meiri athygli, að skipulagið er hið sama og hjá heilbrigðum, þ. e. leikskóli, forskóli, skyldunám og atvinnuþjálfun eða beinn skipulagður undirbúningur undir ákveðið starf sem best þykir við hæfi. Svipaða sögu má segja frá Svíþjóð. Í Noregi er einnig unnið á sama hátt í anda nýrra viðhorfa sem óneitanlega hafa ekki náð hér eins mikilli fótfestu í starfi og æskilegt væri, þó að myndarlegur vísir sé hér á Reykjavíkursvæðinu sem gjörbreytt hefur aðstöðu og lífi fjölmargra vangefinna. Áhugastarfið hér á landi hefur verið mikið og margir lagt þar á sig mikið erfiði, og mjög hefur fjölgað á síðari árum vel hæfu starfsliði bæði á sviði menntunar og verklegrar þjálfunar. En áhugastarfið hefur verið miklu ríkari þáttur hér en á hinum Norðurlöndunum - en nær væri að segja að forganga ríkisvalds hefði verið minni hér en á Norðurlöndunum. Á það jafnt við um löggjöf, skipulag og fjárhagslegan stuðning, þó að þar hafi ýmislegt verið vel gert. Gleggst dæmi hér um er vitanlega það, að heildarlöggjöf sú, sem þessi till. fjallar um, er ekki til, heldur aðeins úrelt og gömul löggjöf um fávitastofnanir án nokkurra skýrra markmiða eða framtíðaráforma, enda fyrst og fremst miðuð við eitt hæll, Kópavogshæli, og í samræmi við þau sjónarmið sem þá voru allsráðandi, að öllum vangefnum skyldi safnað á einn stað, og bera of mikinn keim af innilokun á hæli, útilokun frá þjóðfélaginu. Hér var þó á sínum tíma um ótvíræða bót að ræða eftir vanrækslu á málefnum þessa fólks - algjöra vanrækslu og í raun algjört skilningsleysi á möguleikum þessa fólks til aukins þroska, nýs og betra lífs. Hugsunarháttur liðinna tíma er sem betur fer horfinn að miklu leyti. Afstaða til hins vangefna hefur gerbreyst, skilningurinn aukist, einkum á því hversu langt er í raun unnt að koma hinum vangefnu á þroskabraut ef nógu skjótt er við brugðið. Því verra er það að hér skuli engin heildarlöggjöf, aðlöguð nútíma viðhorfum, með sveigjanleika fyrir framtíðina, hún skuli ekki vera til að markvisst starf skuli í raun stranda að verulegu leyti á vöntun þessarar löggjafar. Slíkt er okkur ekki sæmandi. Í grg. er vikið að því, að tveir möguleikar hafa verið fyrir hendi: endurskoðun löngu úreltrar löggjafar og þá umbylting á mörgu eða jafnvel flestu sem þar er á byggt eða ný heildarlöggjöf byggð á því sem best gerist annars staðar, byggð á okkar reynslu einnig og við hæfi okkar sérstöðu um margt, m. a. vegna fámennis og strjálbýlis. Við völdum hiklaust síðari kostinn, og eins og ég hef minnst á er löggjöf Norðurlandanna tiltækust. Löggjöf þessara þjóða þriggja er um margt mjög lík, sömu meginstefnu er fylgt og þá meginstefnu leggjum við til grundvallar einnig hér. Ég hef áður rakið ástand þessara mála almennt hér á þingi og skal aðeins að því vikið á ný. Kópavogshælið, aðalstofnunin hér, er t d. ekki í dag fær um að veita þá lágmarksþjónustu sem telja verður sjálfsagða. Þar vantar ekki fjármagn fyrst og fremst heldur meira sérmenntað starfslið. Ég nefni sem dæmi, sakir þess hversu sá þáttur er mikilvægur, menntaþáttinn, að ég hygg að þar starfi nú 2 kennarar í stað 8 sem heimild er þó til. Þetta er því alvarlegra þegar þess er gætt, að af nær 200 manns eru um 50 böru yngri en 16 ára á þessu hæli og meginhlutinn á skyldunámsstiginu. Kópavogshælið er lýsandi dæmi um gömul og úrelt viðhorf um hæli fyrir vangefna. Þar eru allt of margir vistmenn, allt of fátt fólk til að sinna vistmönnum, mennta- og heilbrigðisþjónusta því í algjöru lágmarki. Hér er þó um að ræða hinn mótandi aðila um öll málefni vangefinna samkvæmt núgildandi löggjöf. Það skal fram tekið, að það fólk, sem þar starfar og annast forstöðu, leggur sig fram og vill án efa sem best gera. Um það vitna ég af kynnum við þetta fólk. Það er skipulagið sem er rangt. Það er fjöldinn sem veldur erfiðleikum. Það er vanræksla vissra þátta sem afleiðing af ónógu starfsliði og þá sér í lagi vel menntuðu starfsliði. Okkur er fullljóst að ein höfuðforsendan fyrir árangri af nýrri löggjöf er markvisst skipulag á menntun starfsfólks. Við erum nú að eignast töluverðan hóp sérkennara, þroskaþjálfa og félagsráðgjafa sem ásamt heilsugæsluliði gætu gert miklu meira en nú er gert ef við tækjum öðruvísi á málum. Þar ber hæst þroskun og þjálfun vangefinna í þá átt að gera sem flesta þeirra starfhæfa á einn eða annan hátt, gagnstætt innilokunaraðferð þeirri sem í raun er of ríkur þáttur í núgildandi lögum. Og í þessu skiptir mestu að hver einstakur fái sem fyrst þá umönnun og aðstoð sem nýtist til að verða sem fullgildastur þegn í þjóðfélaginu. Ein yfirstjórn í ákveðnu rn. er frumskilyrði. Samstarfsnefnd væri svo sjálfsögð frá hverjum þessara aðila: menntakerfinu, heilbrigðisþjónustunni og félagslegri ráðgjafarþjónustu, sem enn skortir að vísu tilfinnanlega í þessu sem annars staðar. En við flm. teljum rétt að ganga út frá yfirstjórn félmrn., eins og er á hinum Norðurlöndunum. Ábyrgur aðili í stjórnkerfinu er nauðsyn. Eitt meginatriðið, sem á þarf að komast sem fyrst, er ráðgjafar- og greiningarstöð fyrir vangefna, því að hvert glatað ár hins vangefna er dýrt, oft nær óbætanlegt. Ég held, eftir að hafa kynnt mér nokkuð hina merku löggjöf, sem norðmenn búa við og mjög er miðuð við sérþarfir strjálbýlisins, að þar af mættum við mikið læra. Í hverju fylki er þar skipulögð þjónusta þar sem fólki eru kynntir allir möguleikar sem fyrir hendi eru, þar sem aðstandendur hins vangefna geta fengið allar þær upplýsingar sem þeim geta að gagni komið, og alla aðstoð, sem unnt er í té að láta. Í hverjum landsfjórðungi þyrfti hér að koma á fót slíkri þjónustu, en hún gæti spannað yfir víðara svið og náð til fleiri aðila sem hjálpar og leiðbeiningar eru þurfi. Reykjavík er nú komin nokkuð á veg, og alveg sérstaklega eru sérkennslumálin þar í örri þróun fram á við. En þar segja menn mér að í ýmsu strandi á ófullnægjandi löggjöf til hliðar við þau ákvæði sem nýju grunnskólalögin fela í sér, þ. e. fyrir það fólk sem er á mörkunum að vera seinþroska og vangefið. Ég skal ekki hafa þessa almennu grg. öllu lengri. Við flm. treystum á framgang þessa máls. Við vitum að í dag eigum við hóp ágæts fólks sem vill takast á við þetta verkefni, sérfróða aðila jafnt og áhugafólk. Allt of margt af þessu fólki hefur tjáð okkur að starfsgrundvöll vantaði um of. Þennan starfsgrundvöll erum við að reyna að leggja með þessari till. Jafnrétti er aðalatriðið. Sá vangefni nýtur ekki jafnréttis í dag. Of mörg vanræksludæmi mætti telja. Könnun Margrétar Margeirsdóttur félagsráðgjafa leiddi það berlega í ljós. Meira að segja í okkar þó um margt fullkomna tryggingakerfi hefur hinn vangefni ekki sama rúm og aðrir öryrkjar. Hann kann ekki heldur og getur ekki sótt rétt sinn sjálfur, og við höfum um of vanrækt skyldur okkar þar sem annars staðar þó að breytingin á hugarfari og skilningi sé geysileg. Ég vitna í lokaorð grg. okkar, þar sem dregin eru saman veigamestu tildrögin og rökin að þessari till. Þar segir: „Í heildarlöggjöf sem slíkri þarf margs að gæta. Heilsugæsla vangefinna er t. d. mun þýðingarmeiri og viðameiri en annarra, svo sem auðskilið er. Jafnrétti til fyllsta þroska til starfsmöguleika úti í þjóðfélaginu eða á vernduðum vinnustöðum hlýtur að vera sjálfsagt markmið. Menntunarþáttinn þarf að stórbæta, og eru þegar uppi till. í þeim efnum sem eru ærið verkefni ef framkvæmdar yrðu. Sá þáttur er auðvitað í nánum tengslum við atvinnuþáttinn, þ. e. á hvern hátt megi nýta sem best starfskrafta vangefinna í þágu þeirra sjálfra og þjóðarheildar. Menntunarþátturinn, sem að leiðbeinendum og ráðgjöfum snýr, er skammt á veg kominn enn, en hlýtur þó að teljast frumforsenda þess, að þjálfun og þroska vangefinna verði sem best sinnt. Ráðgjöf til aðstandenda þarf að stóraukast, tryggt þarf að vera að hinir vangefnu njóti fyllsta réttar í tryggingakerfi okkar og þar verði enginn út undan. Sú heildarlöggjöf, sem till. þessi beinist að, á að vera rúm og af viðsýni gerð. Hún þarf að tryggja rétt hins vangefna, jafnrétti á við aðra þegna, og hún á að beinast að því að koma hverjum og einum sem lengst á þroskabraut - með námi og þjálfun - svo að hinn vangefni megi verða sem hlutgengastur í samfélaginu, eigi þar sína fyllstu möguleika. Án samræmds, skipulegs átaks verður þessu marki seint eða ekki náð. Því er till. þessi flutt.“ Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til að þessari till. verði vísað til hv. allshn.