Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég tala fyrir stjfrv. um breyt. á lögum nr. 56 frá 1978, um verðtag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti, sbr. lög nr.13 frá 1979, um breyting á þeim lögum. Í skýrslu ríkisstj. um aðgerðir í efnahagsmálum, sem lögð var fyrir Alþingi í síðasta mánuði, segir m.a. um verðlagsmál, með leyfi hæstv. forseta: „Í verðlagsmálum verður við það miðað að draga úr opinberum afskiptum af verðmyndun og auka sveigjanleika í verðmyndunarkerfinu samkv. frv. sem lagt verður fram á Alþingi á næstu dögum. Tekið verður upp nýtt fyrirkomulag, sem miðar að því að verðgæsla komi í vaxandi mæli í stað beinna verðlagsákvæða.“ Frv. það, sem hér er lagt fram, er liður í að hrinda í framkvæmd þessari stefnumörkun ríkisstj. í verðlagsmálum, sem fram kemur í skýrslunni. Í því skyni felur frv. í sér breytingu á 8. gr. laga nr. 56 frá 1978, sbr. 59. gr. laga nr. 13 frá 1979, en jafnframt verði gerðar nokkrar aðrar breytingar á lögunum frá 1978 þar sem framkvæmd þeirra hefur leitt í ljós nokkra agnúa sem æskilegt er að nema burt. Kem ég nánar að frv. síðar. Á styrjaldarárunum var vöruskortur og því ekki grundvöllur fyrir virka samkeppni. Þjóðirnar byggðu því yfirleitt á opinberum verðlagsákvörðunum. Að seinni heimstyrjöldinni lokinni óx vöruframboð á alþjóðlegum mörkuðum og heimamörkuðum hröðum skrefum. Þjóðirnar fóru því hver af annarri að hyggja að breytingum í verðlagsmálum. Eftir 1950 tóku t.d. Norðurlandaþjóðirnar og okkar helstu viðskiptaþjóðir upp löggjöf sem byggði á frjálsri samkeppni. Verðlagsmál hafa ætíð verið meira og minna deiluefni og hafa þær deilur fléttast mjög inn í stjórnmálabaráttuna. Þær þjóðir, sem búa við öfluga verslunarþjónustu, hafa komist að þeirri niðurstöðu, að virk frjáls samkeppni sé líklegasta leiðin til að tryggja sanngjarnt vöruverð. Á áratugnum 1960–1970 var undirbúið frv. til laga um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Eins og kunnugt er náði það frv. ekki fram að ganga, en það eru breytingar á lögum nr. 56 frá 1978 sem ég er að tala hér fyrir. Núgildandi lög um þessi mál voru því samþykkt árið 1978 og þeim hefur verið breytt nokkrum sinnum síðan. Hver er höfuðröksemdin fyrir því, að ríkisstj. hyggst nú draga úr hinu opinbera verðmyndunarkerfi, sem við höfum búið við um áratugaskeið, og byggja í þess stað á verðgæslu og samkeppnishvetjandi aðgerðum í vaxandi mæli? Svarið felst m.a. í þeim annmörkum sem fram hafa komið á ríkjandi verðlagskerfi og brýn þörf er að ráða bót á. Það er ekki deilt um það nú, að úrbóta sé þörf á sviði verðlagsmála, en menn getur greint á um hvaða leiðir eru æskilegastar og hve hratt á að fara að settu marki. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem vilji kemur fram hér á Alþingi um að taka upp breytt kerfi í verðlagsmálum og færa það í sveigjanlegra horf, en vonir eru bundnar við að með þessu frv. hafi þó í fyrsta skipti tekst að leggja grunn að því, að nauðsynleg samstaða geti orðið um framkvæmd þeirra breytinga sem fyrirhugaðar eru. Þegar verðlagslögin voru upphaflega samþykkt á Alþingi, í maí 1978, var ljóst að framkvæmd laganna yrði miklum erfiðleikum bundin, m.a.vegna beinnar andstöðu ýmissa aðila við veigamikla þætti þeirra. Með þeim breytingum á lögunum, sem hér eru lagðar til, hefur verið reynt að gera framkvæmd laganna auðveldari með því að taka tillit til fleiri sjónarmiða en áður. Er lögð áhersla á að dregið verði úr verðlagsákvæðum í áföngum og heimildir til að grípa inn í verðmyndunina á ný gerðar afdráttarlausari. Eins og áður segir bindur ríkisstj. vonir við að þær breytingar á lögunum, sem frv. felur í sér, geti stuðlað að því, að andstæð hagsmunaöfl í þjóðfélaginu geti unnið saman að framkvæmd laganna. Reynslan ein mun að sjálfsögðu skera úr um hvernig til tekst. Tilgangurinn með þessari stefnu er að tryggja sanngjarnt vöruverð, bæta gæði og þjónustu. Áður en lengra er haldið er rétt að nefna nokkra af þeim annmörkum sem ég gat um áður að væru hvatinn að þeirri kerfisbreytingu sem ríkisstj. hyggst stefna að. Prósentuálagningarkerfið í versluninni, sem við höfum búið við í áratugi, hvetur ekki til hagkvæmra innkaupa þar eð álagningin í krónum talið er þeim mun hærri sem innkaupsverðið er hærra. Kannanir Verðlagsstofnunar á innflutningsverði benda eindregið til þess, að innkaupsverð til landsins sé hærra en til nágrannalanda okkar. Á þessu hafa menn enga aðra skýringu en þá, að hið fastskorðaða álagningarkerfi hafi m.a.haft í för með sér óeðlilega töku umboðslauna erlendis, sem bæði beint og óbeint hefur haft áhrif til hækkunar vöruverðs. Kannanir Verðlagsstofnunar benda til að um verulega há umboðslaun sé að ræða hjá ýmsum greinum innflutningsverslunarinnar. Með sveigjanlegra álagningarkerfi má draga úr eða afnema umboðslaun, sem m.a.hefði í för með sér betri skil skatttekna og gjaldeyris og minni fjármagnskostnað fyrirtækja. M.ö.o. miðar stefna ríkisstj. að því að spara gjaldeyri og bæta viðskiptahætti þjóðarinnar. Hið opinbera verðmyndunarkerfi hefur í ýmsum tilvikum þjappað saman einstaklingum úr einstökum starfsgreinum til að þrýsta sameiginlega á um hækkun verðtaxta og dregið þannig úr samkeppni. Reynsla yfirvalda er sú, að kröfur þessara hópa um verðhækkanir miðist gjarnan við að rekstur, sem er lakari en í meðallagi, geti starfað áfram án tillits til þess, hvort það er þjóðhagslega æskilegt. Hér hefur vantað hvatningu til hagkvæms rekstrar og góðrar stjórnunar fyrirtækja. Annmarkar hins ósveigjanlega álagningarkerfis hafa einnig komið fram í þjónustuiðngreinum þar sem dæmi eru um að seldar hafi verið út fleiri vinnustundir en unnar hafa verið í því skyni að ná endum saman í rekstri. Því er einnig haldið fram, að hin ósveigjanlegu ákvæði hafi dregið úr áhuga stjórnenda viðgerðarverkstæða til að fjárfesta í framleiðniaukandi eða vinnusparandi tækjabúnaði hafi álagningin miðast við fasta krónutölu fyrir hverja útselda vinnustund. Einnig mun það satt vera, að einhver brögð séu að því, að verslanir hafi minni áhuga á að selja innlenda iðnaðarframleiðslu vegna takmarkaðrar álagningar. Hin ströngu verðlagsákvæði hafa slævt verðskyn neytenda. Neytendur telja, að hið opinbera verðlagseftirlit verndi þá betur en það í raun gerir, og halda því ekki vöku sinni sem skyldi. Neytendur hafa að vissu marki trú á hinum opinbera stimpli. Það þarf mikinn fjölda, allt að því herskara eftirlitsmanna til að tryggja að hinni opinberu álagningu sé fylgt í reynd. Loks má benda á, að fyrirtæki bera oft fyrir sig gagnvart neytendum, að verðlagsyfirvöld hafi ákveðið tilteknar verðhækkanir, og lýsa allri ábyrgð á verðhækkununum á hendur yfirvöldum. Verði sú tilhögun tekin upp að fela í ríkari mæli fyrirtækjum að taka ákvarðanir um nýtt verð er það mat manna, að þeim muni í ýmsum tilvikum vegna samkeppni reynast örðugra að hækka verðið án hins opinbera stimpils. Þau dæmi, sem hér hafa verið tínd til um annmarka núverandi verðlagskerfis, eru engan veginn tæmandi, en þau renna nægilegum stoðum undir að tímabært sé að taka upp breytta stjórnun verðlagsmála. Um það eru æ fleiri sammála. Stefnumörkun ríkisstj. um að draga úr beinum opinberum afskiptum af verðlaginu, og það frv., sem hér hefur verið lagt fram, eru veigamiklir þættir í að koma hinni breyttu skipan á. En það þarf ekki síður að hyggja að sjálfri framkvæmd laganna og er því rétt að fara nokkrum orðum um þá hlið málsins. Hugmyndin í þessu efni er að taka mið af framkvæmd þessara mála eins og hún er hvað þróuðust á Norðurlöndunum, og hefur þegar verið hafist handa um nokkurn undirbúning á þeim grundvelli. Eins og áður er fram komið felur frv. í sér að verðlagsráð geti heimilað að fella verðlagningu undan verðlagsákvæðum þar sem samkeppni er að mati ráðsins nægileg til að tryggja æskilega verðmyndun og sanngjarnt verðlag. Er gert ráð fyrir að eftirlit með þróun verðlags og verðmyndun í þeim flokkum vöru og þjónustu, sem undanþegnir kunna að verða verðlagsákvæðum, verði í formi svokallaðrar verðgæslu. Verðgæslan byggist einkum á eftirfarandi fjórum þáttum: 1. Upplýsingasöfnun um verðlag og verðbreytingar á vörum og þjónustu. 2. Athugunum á verðmyndun og verðlagsþróun. 3. Viðræðum og samningaumleitunum við fyrirtæki og samtök með það fyrir augum að reyna að draga úr verðhækkunum. 4. Upplýsingamiðlun til stjórnvalda og almennings um verðbreytingar og verðlagsþróun. Til að skýra nánar hvað verðgæslan felur í sér má nefna að fyrirtækjum, sem hyggjast breyta verði, verður gert skylt að senda verðlagsyfirvöldum tilkynningar um verðbreytingar tilteknum tíma áður en breytingunum er ætlað að taka gildi. Með því gefst yfirvöldum ráðrúm til að ganga úr skugga um hvort áformuð verðbreyting sé í samræmið við eðlilegar kostnaðarhækkanir. Tilkynningaskyldunni er ætlað að ná til það margra tegunda vöru og þjónustu að góð yfirsýn fáist fyrir þróun verðlags í einstökum greinum. Til að tryggja að verðlagsyfirvöld fái þær upplýsingar, sem þau telja nauðsynlegar til þess að fylgjast með verðmynduninni eru í lögunum mjög ríkar heimildir fyrir þau til gagnasöfnunar. Á grundvelli þessara gagna um afkomu, álagningu, breytingu á kostnaðarþáttum og fleira munu verðlagsyfirvöld, eins og áður segir, leggja mat á hvort tilteknar verðbreytingar eigi sé eðlilegar orsakir. Reynist svo ekki vera verða teknar upp viðræður við viðkomandi fyrirtæki og reynt með þeim hætti að hafa áhrif á fyrirhugaða verðbreytingu. Takist það ekki kann að þurfa að grípa að nýju til beinna verðlagsákvæða. Á sama hátt og segir í lögunum að verðlagsráð geti fellt verðlagningu undan verðlagsákvæðum þegar ráðið telur tímabært, telur samkeppni vera nægilega, getur ráðið tekið verðlagningu undir ákvæði að nýju telji það samkeppni vera ófullnægjandi. Ef ekki reynist unnt að hafa áhrif á óeðlilega verðhækkun með viðræðum við fyrirtæki er væntanlega um takmarkaða samkeppni að ræða á markaðnum í viðkomandi grein og getur þá þurft að taka aftur upp þau úrræði sem nú eru notuð, þ.e. hámarksverð, hámarksálagningu o.fl. Þá þyrfti að taka slík fyrirtæki undir sérstakt eftirlit. Við mat á réttmæti verðhækkana er gert ráð fyrir að verðlagsyfirvöld styðjist við ákveðnar meginreglur sem m.a.feli í sér að reynt verður að koma í veg fyrir verðhækkanir sem stafa af launaskriði, væntanlegum eða áætluðum kostnaðarhækkunum eða samdrætti í sölu. Samhliða því hlutverki verðgæslunnar, sem hér hefur verið lýst, að fylgjast náið með verðmyndun og verðlagsþróun og koma í veg fyrir verðhækkanir sem fyrirtæki geta ekki rökstutt með eðlilegum hætti, felur verðgæslan í sér að verðlagsyfirvöld haldi uppi öflugri upplýsingamiðlun til almennings og stjórnvalda. Er gert ráð fyrir aukinni útgáfustarfsemi í þessu skyni þar sem gerð verður grein fyrir þróun verðlags og álagningar í einstökum greinum og birtar niðurstöður úr verðkönnunum. Lögð verði mikil áhersla á þennan þátt í starfsemi verðlagsyfirvalda í því skyni að örva verðskyn neytenda, þar sem verulega skiptir máli hvernig til tekst með fyrirhugaða kerfisbreytingu að neytendur haldi vöku sinni og fylgist náið með verði og verðbreytingum. Þá verður vægðarlaust skýrt frá nafni og númeri fyrirtækis ef um óhóflega að ræða. Fyrirtækin verða því að gera sér grein fyrir því, að verð þeirra verði auglýst og neytendum leiðbeint um hvar verð er lægst. Ég hef í grófum dráttum gert grein fyrir þeirri kerfisbreytingu í verðlagsmálum sem stjórnvöld hyggjast vinna að á næstunni. Hér er ekki á ferðinni einhlít lausn á þeim vandamálum sem við er að glíma í verðlagsmálum. Settur hefur verið rammi sem felur í sér víðtækar heimildir fyrir verðlagsráð til að fella verðlagningu undan verðlagsákvæðum og taka hana undir ákvæði á nýjan leik. Það fer m.a. eftir því, á hvern hátt þessum heimildum verður beitt, hvernig til tekst um framkvæmdina. Árangurinn mun jafnframt fara eftir því hvernig forráðamenn fyrirtækja fara með þá ábyrgð sem hin breytta skipan mun leggja þeim á herðar. Veltur mikið á að þeir bregðist við á skynsamlegan hátt og sýni sem fyrst árangur í verki. En einnig er brýnt að neytendur sýni árvekni og geri sér grein fyrir að opinber verðgæsla getur aldrei að fullu komið í staðinn fyrir vakandi eftirlit og dómgreind hins almenna kaupanda. Það er skoðun ríkisstj., að sú stefna í verðlagsmálum, sem hér er lagt til að farin verði, geti dregið úr helstu vanköntum þess kerfis sem fylgt hefur verið og m.a. hefur leitt til þeirra óheilbrigðu viðskiptahátta og óhagkvæmni sem við er að glíma í verðlagsmálum innflutningsverslunarinnar, þjónustuiðngreina, innlendra iðnaðarframleiðslu og fleiri greina. Ríkisstj. er ljóst að hin mikla verðbólga, sem hér ríkir, gerir kerfisbreytingu sem þessa í verðlagsmálum erfiðari en væri við eðlilegar aðstæður, og taka verður tillit til þess við framkvæmd löggjafarinnar. Þess vegna leggur ríkisstj. áherslu á að brautin í átt til sveigjanlegra verðlagskerfis verði fetuð í áföngum þannig að tryggt verði að sem varanlegastur árangur náist. Ég hef ætíð verið þeirrar skoðunar, að frjáls samkeppni milli einkaverslunar og samvinnuverslunar og einnig innbyrðis ásamt virkri verðgæslu og sterkum neytendasamtökum sé líklegasta leiðin til að tryggja sanngjarnt vöruverð, vörugæði og góða þjónustu. Ég vil þó ítreka það, að miðað við aðstæður hagkerfis okkar verður að fara fram með gætni í þessum málum og fá sem flesta til að standa að þessu. Ég vil þó vara við því, að þessi stefnubreyting í verðlagsmálum valdi mjög miklu um að ráða niðurlögum hinnar miklu verðbólgu sem hér hefur ríkt um langan tíma. Hins vegar er þessi stefnubreyting eitt af fyrstu skrefunum í þeirri kerfisbreytingu sem ríkisstj. vill gera í okkar efnahagskerfi og stuðlað gæti að hjöðnun verðbólgu án þess að ganga á kaupmátt launa. Þá verður að telja það framför í stjórnarháttum, að verðlag á einstökum vörum verði ekki lengur að velkjast á borði sjálfrar ríkisstj. Áður en ég sný mér að því að gera grein fyrir frv. í einstökum atriðum vil ég leggja áherslu á nokkur meginatriði: 1. Alþingi og ríkisstj. marka hina pólitísku stefnu í verðlagsmálum og setja ramma um meðferð þeirra mála. 2. Við það að draga úr opinberum afskiptum af verðmyndun og auka sveigjanleika í verðmyndunarkerfinu með virkri verðgæslu í stað beinna verðlagsákvæða er verið að leggja mikla ábyrgð á hendur verslunarinnar í landinu og fyrirtækjanna svo og neytenda, Verðlagsstofnunar og verðlagsráðs. Ábyrgð verslunarinnar verður mikil og vel eftir því tekið, hvernig tekst til. 3. Fara verður með gætni við framkvæmd hinnar nýju stefnu og reyna að mynda víðtæka samstöðu innan skynsamlegra marka. 1. nóv. 1979 öðluðust gildi lög nr. 56 frá 1978, um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti, ef frá er skilið verðstöðvunarákvæði 8. gr. laganna eins og því var breytt með lögum nr. 13 frá 1979, um skipan efnahagsmála o.fl. Kom það ákvæði ekki til framkvæmda fyrr en í upphafi þessa árs, þar sem verðstöðvunarákvæði yngri laga viku því til hliðar allt fram til þess tíma. Óhætt mun að fullyrða að mikil reynsla hefur fengist af lögunum á gildistíma þeirra. Í ljós hafa komið fáeinir annmarkar sem æskilegt er að séu sniðnir af. Jafnframt er ljóst að enn meira mun reyna á lögin í næstu framtíð, þegar 8. gr. hefur komið til framkvæmda og tekið við af verðstöðvunarákvæði laga nr. 12 frá 1981, um verðlagsaðhald, lækkun vörugjalds og bindiskyldu innlánsstofnana, sem féll úr gildi um s.l. áramót. Af þessum ástæðum þykir rétt að leggja til að nokkrar breytingar verði gerðar á lögunum. Það má segja að um fimm meginbreytingar sé að ræða: Í fyrsta lagi er lagt til að samkeppnisnefnd verði lögð niður, en verðlagsráð taki við störfum hennar. Þykir breytingin æskileg þar sem hætta er á að verksvið þessara tveggja aðila á sviði stjórnsýslunnar skarist ekki síst nú þegar lögin eru að öllu leyti komin til framkvæmda. Þá þykir það horfa til einföldunar og vinnusparnaðar að einn aðili annist framkvæmd laganna í stað tveggja. Í öðru lagi er lagt til að sett verði á laggirnar þriggja manna nefnd er undirbúi mál fyrir verðlagsráð í því skyni að hraða málsmeðferð. Er og gert ráð fyrir að nefndin geti tekið ákvarðanir um einstök mál er heyra undir verðlagsráð, en ekki er hægt að láta bíða til næsta fundar í ráðinu. Ákvarðanir þessar eru þó einungis til bráðabirgða. Vegna verksviðs nefndarinnar þykir rétt að verðlagsstjóri sé þar í forsæti og að stærstu hagsmunasamtök vinnumarkaðarins eigi þar hvor sinn fulltrúa. Í þriðja lagi er lagt til að verðlagsráð geti fellt verðlagningu undan verðlagsákvæðum án þess að ríkisstj. þurfi að veita sérstakt samþykki sitt til þess. Þá er og lagt til að Verðlagsstofnun geti skyldað aðila til að tilkynna stofnuninni verðhækkanir ef verðlagsákvæði hafa verið afnumin. Í ákvæðinu er enn fremur sleginn sá varnagli, að verðlagsráð geti gripið til ákveðinna aðhaldsaðgerða, þ. á m. hámarksverðs og hámarksálagningar, ef í ljós kemur að samkeppni er takmörkuð eða önnur tilgreind skilyrði eru til staðar. Í fjórða lagi er lagt til að í lögin verði sett ný ákvæði um verðútreikninga. Útreikningar þessir eru mikið grundvallargagn við verðlagningu innfluttra vara. Má t.d. benda á að villa í verðútreikningi hjá innflytjanda getur hæglega komið fram í rangri verðlagningu í smásölu og væri villan til hækkunar yrðu neytendur að greiða hærra verð. Ákvæðin eiga að tryggja að Verðlagsstofnun fái verðútreikninga fljótt í hendur til athugunar. Einnig ættu ákvæðin að auðvelda Verðlagsstofnun að koma fram málum fyrir dómstólum vegna vanskila á verðútreikningum. Loks er kveðið skýrar á um það en áður, hvenær brot, er felst í vanskilum á verðlagsútreikningum til Verðlagsstofnunar, telst fullframið. Í fimmta lagi er lagt til að hámarks- og lágmarksfjárhæðir dagsekta sem verðlagsráð getur lagt á þá, er vanrækja að láta í té nauðsynlegar skýrslur og gögn í sambandi við framkvæmd laganna, verði afnumdar. Að öðru leyti álit ég að lagafrv. þetta þarfnist ekki frekari skýringa í framsögu þar sem brtt. frv. liggja mjög í augum uppi. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til að frv. verði vísað til hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Það hefur löngum verið svo, að íslensk stjórnvöld hafa haft oftrú á gildi opinberra verðlagsákvæða, boða og banna og verðstöðvunar. Reynslan sýnir best hversu gagnslaus ákvæði um verðstöðvun hafa reynst þótt í lög séu leidd. Við Íslendingar höfum búið við verðstöðvun síðasta áratug eða allt frá haustinu 1970 og raunar fram á þennan dag, en á þessu tímabili höfum við reynt mestu verðhækkanir, alvarlegustu verðbólgu sem um getur líklega í allri Íslandssögunni. Við höfum deili um það hér á Alþingi, hvort væri vænlegra til að halda verðlagningu í skefjum: frjáls samkeppni á jafnréttisgrundvelli eða opinber íhlutun og ákvörðunarvald í verðlagsmálum. Það fer ekki á milli mála að við sjálfstæðismenn höfum verið formælendur þess, að frjáls samkeppni á jafnréttisgrundvelli væri vænlegri leið til að vinna bug á verðbólgunni en opinberar ákvarðanir í verðlagsmálum. Það má rifja það upp, að ríkisstjórnin, sem sat 1974–1978, undirbjó löggjöf þá um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti sem var leidd í lög 16. maí 1978. Í fyrri ríkisstjórn sjálfstfl. og Framsfl. var að vísu nokkur ágreiningur milli flokkanna og greindi þar síðast á hvort aðalreglan skyldi vera frjálst verðlag og undantekning, ef um verðlagsákvæði eða aðrar slíkar hömlur væri að ræða, eða hvort verðlagshöft og verðlagsákvæði og opinber stýring skyldu vera aðalreglan og undantekningin frjáls samkeppni og verðmyndun. Það varð úr þessa vordaga 1978 að aðalreglan yrði sú, eins og komist er að orði í 8. gr. laganna, að þegar samkeppni er nægileg til að tryggja æskilega verðmyndun og sanngjarnt verðlag skuli verðlagning vera frjáls. Það var ætlunin með þessum lögum, að þau tækju gildi sex mánuðum síðar eða þá um haustið. En áður en til þess kom var mynduð ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar 1. sept. 1979 og þáverandi viðskrh., Svavar Gestsson, undirritaði lög um breytingu á lögum þeim, er ég hef hér gert að umtalsefni, 15. nóv. 1978, þar sem enn var skotið á frest gildistöku þessara laga til 1. nóv. 1979. Áður en að þeim degi kom voru gefin út lög um stjórn efnahagsmála 10. apríl 1979. X. kafli fjallaði um verðlagsmál. Í þeim kafla voru einkum gerðar breytingar á 8. gr. laganna, þeirri grein sem ég gat um, og fól sú breyting í sér þá stefnubreytingu, að aðalreglan skyldi vera opinberar samþykktir og fyrirmæli um hámarksálagningu og hámarksverð en undantekning að þegar samkeppni væri nægjanleg gæti verðlagsráð að fengnu samþykki ríkisstj. vikið frá þessum reglum. Þegar núv. ríkisstj. hóf störf sín var birtur stjórnarsáttmáli og þar var alllangur kafli um verðlagsmál. Það væri út af fyrir sig áhugavert umræðuefni að draga fram í dagsljósið nú að tveimur árum liðnum hina einstöku þætti þeirrar stefnuyfirlýsingar, en ég skal þó ekki falla fyrir þeirri freistingu, heldur einbeita mér að því að ræða um það er beinlínis snertir löggjöf þá sem hér er til umr. Þar er sagt að hin nýju verðlagslög komi til framkvæmda undir eftirliti verðlagsráðs sem fái bætta aðstöðu til að gegna hlutverki sínu. Menn skildu þetta ákvæði svo á þeim tíma, fyrir tveimur árum, að nú væri ætlunin að hverfa aftur til nokkuð frjálsara verðmyndunarkerfis, og jafnvel var af einstökum formælendum ríkisstj. sagt, ef ekki beinum orðum, þá gefið í skyn, að með þessu væri sagt að lögin frá því í maí 1978 um frjálsa verðmyndun ættu að taka gildi. Það er skemmst frá að segja að engin merki hafa verið þess s.l. tvö ár. Það er fyrst með þessu frv. að gefið er í skyn að til frjálsara verðmyndunarkerfis verði horfið. Því eru þetta í raun e.t.v. einu efndirnar á upprunalegu ákvæði í stjórnarsáttmálanum að þessu leyti. Þar er svo til að taka, að fyrir rúmu ári var sett á laggirnar svokölluð hert verðstöðvun um fjögurra mánaða skeið og í kjölfar hennar var rætt um það, sem og á árinu áður, 1980, að sett yrðu ákveðin mörk verðlagshækkana eða verðhækkana, sem áttu að fela í sér svokallaða niðurtalningarleið Framsfl. á verðbólguvandanum. Þm. er allt of vel kunnugt um árangur þessarar niðurtalningarleiðar til þess að rétt sé að verja miklum tíma í að ræða þann árangur. Hann hefur verið í einu orði sagt hörmulegur. Raunar hefur ríkisstj. gefist upp á að tímasetja mörk í samræmi við markmið um hjöðnun verðbólgu. Ríkisstj. sprakk á þeim mörkum á árinu 1980 og treystist raunar aldrei á s.l. ári að setja sér slík mörk ársfjórðungslega, eins og ætlunin var. Í upprunalegri stefnuyfirlýsingu ríkisstj. er talað um hert verðlagsefrirllt og eflingu neytendasamtaka. Þar er líka talað um að haga verðlagsákvæðum þannig að þau hvetji til hagkvæmra innkaupa og að greiða fyrir því, að unnt sé að lækka vörur vegna innkaupa í stórum stíl. Það hefur fátt afreka heyrst úr garði ríkisstj. á þessu sviði. Þótt ýmislegt það sama væri endurtekið í gamlársdagsboðskap ríkisstj. fyrir rúmu ári hafa þau fyrirheit, ef svo má að orði komast, ekki heldur verið efnd. Raunar er ekki mikið um fyrirheit að ræða í þeirri málaskrá. Þvert á móti eru þar tínd til ákveðin umhugsunarefni sem ekki hafa komist í framkvæmd og eru enda ólíkleg til að gera nokkurt gagn til að lækka verðlag í landinu. Auk þess, sem ég hef þegar getið um og stendur í stjórnarsáttmálanum sjálfum, eru svo frumlegar hugmyndir settar fram af ríkisstjórnarinnar hálfu fyrir rúmu ári, að í athugun sé að beita krónutöluálagningu þar sem kostur er í stað prósentuálagningar. Þessi krónutöluálagning er svo gersamlega gagnslaus í verðbólgu eins og við höfum reynt á síðustu tveim árum og raunar lengur að það er haft fyrir satt, að krónutöluálagning, sem siðast var sett, þurfi að hækka um 170% ef hún á að endurspegla kostnaðarhækkun dreifingaraðila verslunarinnar í landinu á sama tíma. Þá eru vangaveltur eins og þær, að innkaup opinberra aðila verði endurskoðuð með hliðsjón af möguleikum til lækkunaráhirfa á almennt innflutningsverðlag. Við höfum ekkert heyrt um árangur slíkra aðgerða og hæstv. viðskrh. gaf okkur enga skýrslu um það í ræðu sinni áðan. Þá er talað um að ríkisstj. muni stuðla að innkaupum í stórum stíl og stefna að því í áföngum að veita greiðslufrest á tollum. Við erum nú fyrst að heyra það, ári síðar, að greiðslufrestur á tollum sé í undirbúningi, en þó ekki fyrr en að ári liðnu og þá í áföngum. - En athyglisverð er þessi endurtekna yfirlýsing af hálfu núv. ríkisstj., að hún muni stuðla að innkaupum í stórum stíl, væntanlega í þeim tilgangi að lækka vöruverð. Þarna er sennilega um hálfkveðna vísu að ræða. Spurningin hefur verið sú, hvort ríkisstj. hafi á þessu tímabili verið með það í huga að taka að sér ákveðna þætti innflutningsverslunarinnar og þjóðnýta hana að þessu leyti. Það er hvergi berum orðum sagt, en orðalagið gefur hins vegar slíkar hugleiðingar til kynna. Væntanlega hefur ríkisstj. að athuguðu máli séð gagnsleysi slíkra ráðstefna, því að landsverslun eða þjóðnýting verslunarinnar hefur alls staðar verið spor í þveröfuga átt ef tilgangurinn hefur verið að lækka vöruverðið. Slík landsverslun og einokun hefur ávallt leitt til hækkaðs vöruverðs og verri þjónustu neytendum til handa. Ég hef talið nauðsynlegt að rifja upp þessa forsögu og frammistöðu ríkisstj. í verðlagsmálum í tilefni af flutningi þessa frv. og vil láta þá skoðun í ljós, að sé þetta frv. vísbending um að ríkisstj. hafi horfið frá verðlagsákvæðum, höftum, boðum og bönnum, hafi horfið frá hugleiðingum sínum um opinber innkaup eða þjóðnýtingu einstakra þátta innflutningsverslunarinnar, þá sé þetta frv. góðra gjalda vert. Hins vegar er ljóst af ákvæðum þessa frv. að hér er ekki um það að ræða að setja í lög að nýju að aðalreglan skuli vera að þar sem frjáls samkeppni ríkir skuli verðlagning vera frjáls. Eftir sem áður er aðalreglan höft, boð og bönn. Það er undantekning að verðlagning verði gefin frjáls og verðlagsákvæði afnumin. Þess vegna fer það allt eftir framkvæmd þessara laga og eftir því, í hve stórum stíl og hve fast er sótt í frjálsræðisátt, hvort ástæða sé til að fagna þessu frv. eða ekki. Það er bót í máli, að nú er ekki bundið samþykki ríkisstj. þegar verðlagsráð samþykkir að aflétta verðlagsákvæðum eða hámarksverði í vörum, heldur er verðlagsráð einfært um slíka ákvörðun. Ég ítreka og endurtek: Það fer eftir framkvæmd laganna hvort hér er stigið skref í rétta átt eða ekki. Það hefur verið sagt í þeim deilum, sem átt hafa sér stað um stefnur í verðlagsmálum, að það væri útilokað að halda því fram, að frjáls verðmyndun væri tæki eða leið til að vinna bug á verðbólgunni og draga úr verðhækkunum. En reynslan kennir okkur annað. Þetta var t.d. mjög mikið deilumál nýverið á Bandaríkjaþingi og í Bandaríkjunum, þegar umræður stóðu um að afnema verðlagsákvæði á olíu. Menn spáðu að afnám verðlagshaftanna mundi leiða af sér verðhækkanir að olíu. Nú voru það rök fyrir afnámi verðlagshafta á olíu m.a.að farið yrði sparlegar með eldsneytið, en reynslan sýndi ekki eingöngu að þeim tilgangi væri náð, heldur og hitt, að þegar fram í sótti tók verðlag á olíu að lækka. Við höfum annað dæmi nærtækara, og það er hin aukna samkeppni sem átt hefur sér stað í veitingasölu hér á landi, þar sem veitingastöðum hefur fjölgað og þjónustan, sem þeir bjóða, er orðin fjölbreyttari, betri og með fleiri kostum í verði og gæðum en áður var þannig að hagsmunum neytenda er mun betur borgið á þessu sviði en fyrr. Þannig mundi þróunin verða ef menn þyrðu að aflétta verðlagshöftum þar sem samkeppni er fullnægjandi. Húsbóndavaldið mundi flytjast yfir til neytandans, til kaupandans. Hann hefði úr fleira að velja fyrir lægra verð en áður hefur átt sér stað. Það er ljóst að formælendur opinberrar forsjár hér á landi eins og annars staðar í heiminum treysta yfirvöldum betur til að hafa vit fyrir fólkinu en fólkinu sjálfu að sjá hag sínum borgið. Við sjálfstæðismenn eru þeirrar skoðunar, að ekki sé ástæða til að ríkið sé forsjá fullorðins fólks, beiti fullorðið fólk foreldravaldi. Við teljum, að það sé spor í rétta átt að auka þá kosti sem menn eiga völ á í verslun, viðskiptum og þjónustu, og viljum stuðla að því, að þetta frv. verði þannig úr garði gert að það þjóni þeim tilgangi. Ég tók svo eftir við yfirlestur frv. og þegar hlýtt var á framsöguræðu hæstv. viðskrh., að nokkrar breytingar væru gerðar á lögunum frá því í maí 1978 um það sem ég þegar hef gert að umtalsefni, nefnilega þær veigamiklu breytingar, að í stað þess að frjálsræðið er aðalreglan er frjálsræðið undantekning samkv, þessu frv., en auk þess eru þær breytingar m.a.gerðar að samkeppnisnefnd er felld burt og verðlagsráði falin þau verkefni sem samkeppnisnefnd voru ætluð samkv. maílögunum 1978. Nú var það einkum hlutverk samkeppnisnefndar samkv. þeim lögum að fjalla um IV. kafla laganna sem ber fyrirsögnina „Markaðsráðandi fyrirtæki og samkeppnishömlur“. Það var einkum verkefni samkeppnisnefndar að koma í veg fyrir samkeppnishömlur og stuðla að auknu frjálsræði, en hafa þá eftirlit ef um var að ræða tilhneigingu til einokunar eða samkomulag milli aðila, er selja vöru og þjónustu, um verð og aðra skilmála. Samkeppnisnefnd var skipuð formanni verðlagsráðs og þeim tveim meðlimum verðlagsráðs sem tilnefndir voru af Hæstarétti. Þarna var miðað að því, að um væri að ræða hlutlausan aðila sem allir gætu borið fullt traust til að legði hlutlægt mat á úrskurðarefnið. Ég dreg þess vegna í efa að það sé til bóta að leggja samkeppnisnefndina niður og fela verkefni hennar verðlagsráði, en auk formanns og þeirra tveggja manna er Hæstiréttur tilnefnir í verðlagsráð skipa verðlagsráð, eins og kunnugt er, menn tilnefndir annars vegar af Alþýðusambandi Íslands og Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og hins vegar Vinnuveitendasambandinu, Verslunarráði og Sambandi ísl. samvinnufélaga. Það liggur í augum uppi, að fulltrúar þeirra eru fulltrúar hagsmunaaðila og eiga auðvitað rétt á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og hafa áhrif á niðurstöður, en varðandi framkvæmd þessa kafla tel ég það þó síst eiga við. Ég er þeirrar skoðunar við fljótan yfirlestur, að það sé til bóta að skipa þriggja manna nokkurs konar framkvæmdanefnd, en vek athygli á því, að það geti verið að þessu leyti til bóta að verðlagsstjóri sé formaður þeirrar nefndar, en ekki formaður verðlagsráðs, þó að það kunni að torvelda starfsemi og samstarf þessara aðila, þriggja manna nefndarinnar og verðlagsráðs. Ég dreg í efa nytsemi þeirra ákvæða sem í þessu frv. eru og lúta að aukinni skriffinnsku og hertum viðurlögum. Ég skal þó ekki taka afstöðu til þeirra ákvæða á þessu stigi málsins, en beini því til fjh.- og viðskn. þessarar deildar, sem væntanlega fær mál þetta til meðferðar, að fjalla ítarlega um þessi efni frá því sjónarmiði, hvaða gagn slík ákvæði gera miðað við þá skriffinnsku sem þau fela í sér, og er almennt af hinu illa, eins og kunnugt er. Á þessu stigi málsins skal ég ekki fjalla, nema að gefnu tilefni, frekar um þetta frv. Ég tel það til bóta að því leyti að verðstöðvun, sem ekkert gagn hefur gert og er náttúrlega hótfyndni, sbr. þá verðbólguþróun sem við höfum búið við, er þar með úr gildi fallin. Verðstöðvun getur eingöngu átt rétt á sér í mjög skamman tíma og þá eingöngu til að gefa stjórnvöldum tækifæri til þess að bregðast við óvæntri þróun og óvæntum aðstæðum og gefa stjórnvöldum tíma til að gera frambúðarráðstafanir fremur en bráðabirgðaráðstafanir eins og núv. hæstv. ríkisstj. er þekkt fyrir. Að því leyti til er þetta frv. til bóta. Annars fer það eftir framkvæmd þessara laga eða ákvæða, ef að lögum verða, hvort við stefnum í rétta átt í verðlagsmálum. Það fer eftir því, hvort meginmarkmiðið sé að efla samkeppni og stuðla að aukinni samkeppni, greiða fyrir verslunaraðilum til að auka samkeppni sín á milli í þeim tilgangi að færa húsbóndavaldið til neytenda þar sem það á heima.



Herra forseti. Sá málaflokkur, sem hér er um að ræða, snertir hvert einasta heimili á þessu landi. Hve oft hafa menn ekki upplifað það, að árangur af langri og strangri kjarabaráttu hefur orðið að engu á nokkrum dögum sökum þess að skollið hefur yfir mikil verðhækkunarbylgja? Verðlagsmálin eru því ásamt kjaramálunum þeir tveir málaflokkar sem skipta almenning og verkalýðshreyfinguna í þessu landi mestu og ráða öllu um afkomu hvers einasta manns. Það var því eðlilegt, herra forseti, að þegar lögin um stjórn efnahagsmála voru sett á sínum tíma skyldi sérstakur kafli í þessum lögum vera helgaður skyldu ríkisvaldsins til að hafa samráð við aðila vinnumarkaðarins um mál sem sérstaklega snerta afkomu launáfólks. Þessi kafli í lögunum um stjórn efnahagsmál er II. kafli laganna og fjallar um skyldu hæstv. ríkisstj. til að hafa samráð við samtök launafólks, sjómanna, bænda og atvinnurekenda. Í 5. gr. þessara laga er sérstaklega talið upp hvaða mál ríkisstj. sé skylt að ræða við þessa aðila áður en hún ráði ráðum sínum. Í 5. gr. segir að verkefni samráðsins eigi m.a.að vera, auk þess að ræða meginþætti í efnahagsmálum, að fjalla um verðlagseftirlit af opinberri hálfu. M.ö.o.: í þessum lögum er hæstv. ríkisstj. gert skylt að hafa samráð við samtök launafólks, sjómanna, bænda og atvinnurekenda um allar aðgerðir á sviði verðlagsmála, svo ekkí sé talað um ef til stendur af hálfu hæstv. ríkisstj. að gera breytingu á þeim reglum og lögum sem gilda í landinu um verðlagseftirlit. Nú sakna ég þess, herra forseti, að ríkisstj. láti þess getið í grg. með þessu frv. hverjar voru niðurstöður þessa samráðs. Ég lit svo til að það sé skylda félmrh., sem á öðrum fremur að sjá um framkvæmd þessara laga, en hann er jafnframt form. Alþb., að sjá um að hæstv. ríkisstj. virði afdráttarlausa lagaskyldu sína í þessum efnum við samtök launafólks, sjómanna og bænda, ekki síst þegar það er bókstaflega tekið fram í lögunum að samráðið eigi undantekningarlaust að ná til aðgerða á sviði verðlagsmála. Hvernig stendur á því, að þess er ekki getið í grg., að um slíkt samráð hafi verið að ræða? Getur verið að hæstv. ríkisstj. hafi svikist um að hafa þetta samráð, það hafi ekki verið við launþegasamtökin rætt um breytingar á reglum um verðlagseftirlit þó svo að íslensk lög skyldi hæstv. ríkisstj. til þess? Nú sá ég á borði hæstv. forseta að næstur á eftir mér upp í ræðustól á að koma hæstv. félmrh., formaður Alþb. Ég hlýt að biðja hann nánari skýringa. Ég hlýt að óska eftir svörum við því, hvernig á því standi og hvort rétt geti verið - við skulum ekki fullyrða of mikið að þetta lögskipaða samráð hafi ekki verið haft. Ef svo er, hvernig stendur á því, að hann hefur brugðist ráðherraskyldum sínum um að sjá svo til að samráð sé haft við aðila vinnumarkaðarins um mál af þessu tagi sem varða landslýð meira en 2–3% kauphækkun sem menn hafa verið að tala um nú mánuðum saman og nokkur hópur launþega hefur fengið? Einhver skaut því að mér áðan, að það mætti ekki búast við því af minnsta flokknum í landinu að hann réði öllu í sambandi við slík mál. Alþb. hlýtur þó að geta gætt þess þegar Alþb. hefur félmrh., sem á að stýra samráði við launafólk, sjómenn og bændur, og þegar flokkurinn hefur jafnframt í höndum lög sem skylda ríkisstj., sem flokkurinn á aðild að, til að standa að slíku samráði. Ég fæ ekki séð hvernig hægt er að standa í vegi fyrir kröfum um að samráð sé haft áður en svona frv. er samið hafi þær kröfur komið fram innan ríkisstj. Ég get hins vegar, herra forseti, verið atveg sammála þeim mönnum, sem hér hafa talað á undan mér, um að reynslan hefur sýnt okkur að það er mjög nauðsynlegt að gera verulegar breytingar á þeim reglum sem gilda hér um verðlagseftirlit og verðákvarðanir. Eins og þær reglur eru nú má segja að það eina, sem reglurnar geti nokkurn veginn tryggt, sé að verðlag á vöru sé vísitölutryggt. M.ö.o.: reglurnar eins og þær eru og eins og þær eru framkvæmdar eru þannig að ef hægt er að sýna fram á kostnaðarhækkanir, af hvaða völdum sem kostnaðarhækkanirnar verða, gera reglurnar það nánast skylt að kostnaðarhækkanirnar skuli hækka verðlagið. Þetta þýðir auðvitað það, að eins og reglunum er varið vísitölutryggja þær verðlagið. Þær tryggja ekki launafólkinu lægsta verð. Þær tryggja það eitt að sölu- og þjónustuaðilar geta með tilvísun til reglnanna gert kröfur um að allar kostnaðarhækkanir sem verða, þ. á m. launahækkanir, komi fram í verðlaginu. Hins vegar hafa ríkisstjórnir með ýmsum ráðum reynt annaðhvort að fresta því eða koma í veg fyrir að þessar hækkanir nái fram að ganga, en það breytir að sjálfsögðu ekki eðli þessara reglna. M.a. vegna þessa hafa ríkisstjórnir í sívaxandi mæli gerst nokkurs konar verðlagsyfirvöld, vegna þess að reglurnar hafa tryggt að allar kostnaðarhækkanir komi fram í verðlaginu. Ríkisstj. hefur hins vegar viljað stemma stigu við því, að þær næðu fram að ganga. Hæstv. ríkisstj. hefur meira og meira tekið í eigin hendur úrslitaáhrifin um verðlag í landinu og ríkisstjórnarfundir fjalla um það, á hvað eigi að setja heita vatnið frá Hitaveitu Reykjavíkur, á hvaða verði eigi að selja smjörlíki í landinu, hvað skófatnaður eigi að kosta o.s.frv. Þegar ríkisstjórnarfundir hafa með þessum hætti breyst í verðákvörðunarfundi, þar sem jafnvel eru dæmi þess, að atkv. séu látin ganga um eitthvert tiltekið verð á vöru eða þjónustu, segir sig sjálft að fyrir slíka ríkisstj. verður litill tími aflögu til annars. Ríkisstjórnir hafa aldrei átt að vera, hvorki í okkar landi né annars staðar, slík verðlagsyfirvöld. Þær hafa miklu þarfari störfum að sinna en sitja á ríkisstjórnarfundum og ákveða verð á ýmsum vörum og þjónustu, allt frá því stærsta og niður til hins smæsta. Þetta er ástand sem ávallt hefur verið túlkað sem bráðabirgðaástand, en það hefur reynst vera varanlegt ástand, og auðvitað ber brýna nauðsyn til að reyna að breyta því og koma á eðlilegri starfsháttum. Þessi aðferð hefur líka gefist neytendum illa. Hún hefur ekki getað tryggt sanngjarnt vöruverð, hún hefur ekki getað tryggt eðlilega samkeppni og hún hefur síst af öllu getað skapað atmenningi það verðskyn sem fólk þarf að hafa til þess að samkeppni um vöruverð og þjónustu skili einhverjum árangri. Því miður er það orðið svo í okkar samfélagi, að verðskyn almennings á algengustu neysluvörum er orðið litið sem ekki neitt. Í margendurteknum könnunum fjölmiðla hefur komið í ljós að fjöldinn allur af fólki veit ekki verðið á atgengustu neysluvörum og allt og margir landsmanna hafa raunverulega ekki lengur mikinn áhuga á að reyna að fylgjast með vöruverði því að fólk telur það næsta til gangslitið. Það eru sennilega einhverjar verstu afleiðingar þess kerfis, sem við búum við, í senn verðbólgunnar og verðlagseftirlitskerfisins, að það hefur átt þátt í að eyðileggja verðskyn hins almenna borgara. Við skulum ekki fela þá staðreynd fyrir okkur, að enda þótt verðlagseftirlit og strangt verðlagsaðhald geti við ákveðnar aðstæður verið meira en réttlætanlegt, geti raunar verið nauðsynlegt, er slíkt kerfi, þegar það er búið að standa jafnlengi og hér hefur orðið á Íslandi, orðið með þeim hætti að það á þátt í að eyðileggja verðskyn almennings og hamla gegn eðlilegri samkeppni um sem lægst vöruverð. Ég er því alveg sammála þeim sem áður hafa hér talað um nauðsyn þess að breyta því kerfi, enda hefur svo oft og svo mikið verið rætt um þá nauðsyn að ástæðulaust ætti að vera fyrir mig að fara fleiri orðum um það mál hér. Hæstv. núv. ríkisstj. hefur hins vegar haft ein afskipti til breytinga af verðlagsmálum. Núv. ríkisstj. heimilaði fyrir nokkrum mánuðum það, sem ekki hefur áður verið heimilt um langan aldur í okkar landi, að söluaðilar fengju að hækka verð á eldri birgðum sínum um leið og ný sending kæmi með eitthvað hærra verði. Hingað til hefur þetta ekki verið leyft. Verslanir, sem fengu nýja vörusendingu á nýju og hærra verði, t.d. vegna gengisbreytingar, urðu að selja gömlu birgðirnar upp á gamla verðinu áður en þær gátu hafið sölu á hinni nýju sendingu. Allir vita hversu oft og mikið almenningur rak sig á að búið væri að breyta vöruverði með óleyfilegum hætti á gömlum birgðum til hækkunar. Það var nánast eina verðskynið sem almenningur hafði þó enn, þegar menn ráku sig á það í verslunum að búið væri að hækka vöruverð á gömlum birgðum vegna nýrra sendinga. Kvartanir þær, sem verðlagsyfirvöld fengu frá almenningi, voru yfirleitt á þá lund, að búið væri að hækka vöruverð með óleyfilegum hætti á gömlum birgðum vegna nýrra sendinga. Þetta var það, sem fólk vakti hvað mest athygli á, og var það litla sem enn var óbrenglað af verðskyni í landinu. Núv. hæstv. ríkisstj. tók hins vegar þá ákvörðun að breyta þessum reglum þannig að söluaðila væri heimilt að hækka útsöluverð á öllum gömlum birgðum í verslunum sínum um leið og ný sending bærist til landsins. Ég er hræddur um að einhvern tíma hefði verið rekið upp ramakvein af sumum aðilum sem í núv. hæstv. ríkisstj. sitja ef aðrar ríkisstjórnir, sem ekki höfðu þá innanborðs, hefðu tekið slíkar ákvarðanir. En það er nokkuð lærdómsríkt um þær breytingar á afstöðu manna og flokka, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur áorkað, að engir af þeim aðilum, sem í henni sitja, töldu nokkra ástæðu til svo mikils sem að vekja athygli á þessari breytingu. Ég vil leyfa mér að benda mönnum á eitt í þessu sambandi til umhugsunar. Á undanförnum mánuðum höfum við svo til hvarvetna í þjóðfélaginu fengið að heyra ramakvein um slæma stöðu atvinnulífs og atvinnurekstrar. Við höfum heyrt kvartanir frá iðnrekendum, við höfum heyrt kvartanir frá útgerðarmönnum, við höfum heyrt kvartanir frá fiskverkendum, við höfum að sjálfsögðu heyrt kvartanir frá launþegum, en það er einn hópur, sem oft hefur látið í sér heyra í þjóðfélaginu, sem ég minnist ekki að hafa heyrt margar kvartanir á síðustu dögum og það er verslunin. Nú ber svo við, hvað sem því veldur, að verslunaraðilar telja sig ekki þurfa að hafa í frammi sömu kvartanir og jafnháværar kvartanir og þeir hafa oft áður haft. Skyldi valda því sú ákvörðun ríkisstjórnar Alþb., Framsfl. og hluta Sjálfstfl. að heimila þessum aðilum að setja sínar gömlu birgða ávallt á nýtt og hærra verð í hvert skipti sem ný vörusending hefur komið til þeirra? Skyldi það ef til vill vera ein ástæða af mörgum fyrir því, að þessir aðilar telja nú ekki ástæðu til að hafa jafnhátt um slæman hag sinn og þeir hafa oft áður gert? Spyr sá sem ekki veit. En þetta eru sem sé einu afskipti hæstv. ríkisstj. af breytingum á reglum um verðlag og verðlagseftirlit og verðútreikninga þangað til nú, að hún leggur fram og mælir fyrir þessu frv. Herra forseti. Eitt er nauðsynlegt um leið og hvatt er til aukinnar samkeppni um verð og þjónustu og til breytinga á reglum um verðlag og verðlagseftirlit, sem ekki er í þessu frv., ef slíkt á að skila árangri, eins og ég tel nauðsynlegt að slík breyting geri. Ég er fylgjandi því, að reynt sé að leita nýrra leiða í verðlagsmálum til að ýta undir eðlilega samkeppni og lægra vöruverð. En ef slíkar breytingar eiga að geta skilað árangri við núverandi aðstæður okkar með yfir 50% verðbólgu á ári þarf eitt að fylgja sem ekki er að finna í þessu frv. Þá þarf að stórefla alla neytendavernd í landinu og neytendasamtök, vegna þess að fólkið sjálft og samtök þess verða þá að taka við því hlutverki sem verðlagsyfirvöld hafa átt að gegna, en ekki gegnt. Um það er ekki stafkrók að finna í þessu frv. Það er ekkert gert í frv. til að auka rétt íslenskra neytenda, sem ég leyfi mér þó að fullyrða að sé minni en neytendaréttur í nokkru sambærilegu landi. Íslenski neytandinn hefur í samfélagi okkar nánast engan rétt og enga aðstöðu til að fylgja kröfum sínum eftir. Það eru mörg ár síðan samin voru í viðskrn. drög að frv. um neytendavernd. Á mínum fyrstu árum á Alþingi lagði ég ítrekað fram fsp. til þáv. viðskrh. um hvað hann hygðist gera til að fylgja því máli fram og til að undirbúa löggjöf um neytendavernd til að leggja fram hér á hinu háa Alþingi. Þeir viðskrh., sem setið hafa á undanförnum árum, hafa því miður ekki sýnt því máli nægilegan áhuga, því hafa enn engin lög um neytendavernd verið sett á Íslandi sem sambærileg séu við sams konar lög sem í gildi eru t.d. hjá öllum öðrum Norðurlandaþjóðum. Auðvitað er alveg ljóst, um leið og núverandi reglum um verðákvarðanir og verðlagseftirlit er gjörbreytt og reynt að gera þær reglur eðlilegri og líkari því sem gerist í nágrannalöndunum, að á sama tíma verður að gera stórátak til þess annars vegar að efla frjáls neytendasamtök í landinu til að geta gætt hagsmuna neytenda og í öðru lagi að stórauka lagalegan rétt neytenda á Íslandi, en það er til skammar hvað litið hefur verið gert til að tryggja neytendum þau mannréttindi sem sjálfsögð eru talin fyrir þá í nútímaþjóðfélögum. Því miður er ekkert af því í frv. þessu. Mér finnst sjálfsagt og eðlilegt, herra forseti, að þetta frv. verði skoðað mjög vandlega í þeirri nefnd sem væntanlega fær það til meðferðar. Ég lýsi fylgi mínu við þær grundvallarbreytingar sem hæstv. viðskrh. ræddi um að gera þyrfti varðandi verðgæslu og verðlagseftirlit í landi okkar, en þó er ekki að finna í þessu frv. Ég mun beita mér fyrir því, þar sem ég á sæti í nefndinni sem frv. þetta fær, að sérstaklega verði leitað til aðila vinnumarkaðarins, hafi hæstv. ríkisstj. ekki sinnt sinni lagalegu skyldu um að gæta samráðs. Ég mun enn fremur óska sérstaklega eftir því við form. nefndarinnar og meðnefndarmenn mína, að nefndin, væntanlega fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar, leitist við að bæta inn í þetta frv. þeim mikilvægu köflum sem í það vantar, hvort sem það verður gert með sérstöku þingmáli eða breytingum á þessu frv., þ.e. að bæta úr þeim stóru ágöllum að það vantar í íslenska löggjöf og íslenskt réttarfar ákvæði um stóraukna neytendavernd, stóraukinn neytendarétt og stóraukinn stuðning við almenn og frjáls neytendasamtök í landinu.



Herra forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstj. er kafli um verðlagsmál og þar segir á bls. 6 að hin nýju verðlagslög komi til framkvæmda undir eftirliti verðlagsráðs, sem fái bætta aðstöðu til að gegna hlutverki sínu. Hér er um að ræða samkomulagsákvæði milli stjórnarflokkanna sem það frv. byggir á sem nú er komið til meðferðar á hv. Alþingi og hæstv. viðskrh. hefur gert grein fyrir. Það hefur nokkuð verið rætt um meginatriði þessa frv. og ætla ég í sjálfu sér ekki að endurtaka það hér. Ég ætla þó að fara yfir þau atriði sem ég tel að séu meginatriðin í þessu frv. og ég tel að skipti þar meginmáli. Það fyrsta er að samkeppnisnefnd er lögð niður. Samkeppnisnefnd varð til með lögunum frá árinu 1978. Hún er skipuð formanni verðlagsráðs og tveimur fulltrúum Hæstaréttar, sem eru í verðlagsráði samkvæmt þessum nýju verðlagslögum. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar, að það orki mjög tvímælis að láta Hæstarétt tilnefna menn í verðlagsráð, og það hefði komið til greina við meðferð málsins nú, úr því að það er tekið upp á annað borð, að fella það niður að Hæstiréttur sé með menn í verðlagsráði. Það hefur ekki orðið að ráði, heldur að samkeppnisnefnd í þeirri mynd sem hún hefur verið er lögð niður, en í staðinn verður til innan verðlagsráðsins virk framkvæmdanefnd þriggja manna þar sem verkalýðshreyfingin hefur fulla aðild. Í lögunum eins og þau voru í upphafi var ekki gert ráð fyrir að verkalýðshreyfingin hefði neitt um það að segja hvernig það væri metið hvort næg samkeppni væri fyrir hendi eða ekki. Þetta frv. bætir úr veigamiklum ágalla á lögunum í þessum efnum og tryggir verkalýðshreyfingunni aðild að þessari framkvæmdanefnd verðlagsráðs. Það tel ég mjög mikilvægt atriði og gera verðlagsráð öflugra en það hefur áður verið. Í annan stað vil ég nefna það sem mikilvæga forsendu fyrir flutningi þessa frv., að ég tel að með því fyrirkomulagi, sem þar er gert ráð fyrir, verði stuðlað að betri samstöðu um vinnubrögð í verðlagsráði en áður hafi verið. Ég tel að mjög mikilvægt sé að innan verðlagsráðs sé góð samstaða um vinnubrögð og útfærslu á einstökum ákvörðunum frá degi til dags. Ég tel að þetta frv. geti skapað lagagrundvöll að því að auðveldara verði að taka á málum á vettvangi verðlagsráðs, sérstaklega fyrir fulltrúa verkalýðssamtakanna. Ég tel að þetta séu tvö meginatriði frv. Í þriðja lagi tel ég það meginatriði í þessu frv., að í raun og veru er enn einu sinni hafnað þeim texta sem upphaflega var í verðlagslögunum vorið 1978, en í þeim stóð þessi setning: „Þegar samkeppni er nægileg til þess að tryggja æskilega verðmyndun og sanngjarnt verðlag, skal verðlagning vera frjáls.“ Í því frv., sem hér hefur verið lagt fram, er gert ráð fyrir að heimilt sé við sérstakar kringumstæður að fella vörur undan verðlagsákvæðum, en í frv. er jafnframt gert ráð fyrir að vörurnar megi taka undir verðlagsákvæði á ný og verðlagsráð geti tekið vörurnar undir verðlagsákvæði á ný án þess að bera eingöngu fyrir sig skort á samkeppni í viðkomandi grein. Í lögunum eins og þau voru 1978 var einungis gert ráð fyrir að verðlagsráð gæti tekið vörur eða þjónustu undir ákvæði á nýjan leik að þar væri um að ræða ónóga samkeppni. Í 4. gr. þessa frv. er um að ræða víðtækari heimildir fyrir verðlagsráð í þessu efni. Það getur tekið undir ákvæði vöru, sem hefur verið felld undan ákvæðum, hvenær sem er að eigin mati. Eins og hæstv. viðskrh. gat um áðan er ætlunin að framkvæma þetta þannig, að hér verði um að ræða takmörkuð svið og kannað mjög rækilega hvaða áhrif það hefur. Ljóst er að ef áhrifin verða þau, að það hafi í för með sér stórhækkandi vöruverð í þeim greinum, sem kunna að verða felldar undan verðlagsákvæðum, þá eiga þær yfir höfði sér hvenær sem er samkvæmt einfaldri ákvörðun í verðlagsráði að þær verði með sína þjónustu eða vörur teknar undir verðlagsákvæði aftur. Ég vil einnig nefna sem fjórða atriðið í þessu frv. það ákvæði sem kemur fram í 5. gr. þess. Þar er um að ræða skýr ákvæði varðandi meðferð á verðútreikningum. Þau málefni hafa verið í molum hér á landi um langt skeið. Verðútreikningar hafa ekki borist Verðlagsskrifstofunni fyrr en jafnvel löngu eftir að sú vara var seld sem útreikningarnir voru miðaðir við. Hún var seld og horfin úr verslununum áður en Verðlagsstofnunin fékk þessa útreikninga til yfirferðar. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að útreikningar skuli hafa borist Verðlagsstofnun eigi síðar en fimmtán dögum eftir að vara er tollafgreidd. Óheimilt er, segir ennfremur, að hefja sölu á vöru, sem háð er verðlagsákvæðum, fyrr en söluverð hennar hefur verið staðfest af Verðlagsstofnun. Einnig er óheimilt að hefja sölu á öðrum vörum fyrr en verðútreikningur er kominn til Verðlagsstofnunar. Ég tel að hér sé um að ræða mjög þýðingarmikið ákvæði fyrir Verðlagsskrifstofuna til þess að hún geti sinnt hlutverki sínu betur en raun hefur orðið á. Í þessum umr. hefur margt komið fram sem fróðlegt væri að ræða, og ég ætla að fara yfir í nokkrum atriðum. En áður en ég kem að því vil ég nefna fimmta mikilvæga atriðið sem frv. þetta byggist á, en það er mjög efld verðgæsla frá því sem verið hefur. Verðgæsla hér á landi hefur ekki verið nægilega traust og frv. byggist á því að hún verði efld. Í framsöguræðu hæstv. viðskrh. kom fram það fyrirheit hans að stuðla að því, að verðgæsla verði mjög bætt frá því sem verið hefur. Í þessum umr. hefur verið nefnt að prósentuálagningarkerfi hvetji ekki til hagkvæmari innkaupa. Hv. þm. Geir Hallgrímsson ræddi um að krónutöluálagning væri fráleit og i rauninni óframkvæmanleg. Ég er þeirrar skoðunar, að þetta sé ekki rétt. Ég tel að það ætti að kanna mjög rækilega hvort ekki er unnt að koma við krónutöluálagningu í innflutningsversluninni almennt. Ég held að það ætti að gera með þeim hætti að ákveða krónutöluna eftir tilteknum reglum, sem verðlagsráð gæti komið sér saman um, og síðan verði álagningarupphæðin á hverja vöru ákveðin um svipað leyti og vara er tollafgreidd. Ég tel að hér þyrfti ekki að vera um að ræða flókið kerfi, hér væri um að ræða öruggara kerfi en verið hefur að því er varðar verðlag á innflutningsvörum. Ég er raunar þeirrar skoðunar, að ef á að hafa eitthvert raunverulegt verðlagseftirlit uppi á Íslandi verði að færa það að stórauknum hluta til yfir á innflutningsverslunina. Árið 1979 birtist könnum, sem gerð hafði verið á vegum viðskrh., á innflutningsversluninni í landinu. Þá kom í ljós að innflutningsverð til Íslands var talið 10–15% hærra en til annarra landa á Norðurlöndum. Menn höfðu auðvitað uppi ýmsar skýringar á því, af hverju þetta stafaði, en staðreyndin lá þarna fyrir, að þjóðarbúið varð að greiða með gjaldeyri sínum verulegar upphæðir fyrir óhagkvæm innkaup til landsins. Ég tel að þessi könnun sé mjög mikilvægt plagg að hafa til hliðsjónar þegar fjallað er um málefni innflutningsverslunarinnar. Innflytjendur bera því við, að þetta sé svona vegna prósentuálagningarkerfisins. Ég segi: Það er ekki viðbára sem er gild. Auðvitað væri þeim í lófa lagið að halda sig við lög og reglur í þessum efnum, og auðvitað ættu þeir ekki að taka umboðslaun erlendis af þeim vörum sem þeir eru að flytja inn. Hvernig stendur á því, að mennirnir gera þetta, og hvað heitir svona umboðslaunataka, peningataka í eigin þágu, á mæltu máli? Hvernig stendur á því, að þeir þm. Sjálfstfl., sem tala gjarnan digurbarkalega um málefni verslunarinnar, eins og hv. þm. Geir Hallgrímsson, hafa engar áhyggjur af því, að innflutningsverslunin tekur til sín hundruð milljóna króna með allt of háu vöruverði inn í landið? Ég spyr hann alveg sérstaklega vegna þess, að hann þekkir þetta betur en ýmsir aðrir þm., vegna þess að hann á aðild að fleiri heildsölufyrirtækjum en flestir aðrir þm., gæti ég trúað, og þá ekki að undanskildum hv. þm. Albert Guðmundssyni. En áhyggjur þeirra hafa aldrei komið fram í þessum efnum. Þeir hafa komið hér fram með ýmis ummæli um að þeir hafi áhyggjur af þessu og hinu í okkar efnahagslífi, en það hefur aldrei heyrst á þessum hv. þm. að þeir hafi minnstu áhyggjur af því, að innflutningsverslunin sé að hirða hér tugi ef ekki hundruð millj. kr. umfram það sem eðlilegt og nauðsynlegt er ef með skaplegum hætti væri staðið að innflutningsverslun í landinu. Ég held þess vegna, að þær hugmyndir, sem hafa verið uppi um krónutöluálagningu í innflutningsverslun, séu mjög skynsamlegar. Ég tel að á þeim viðhorfum byggist það, sem fram hefur komið í yfirlýsingum ríkisstj., m.a. 31. des. 1980, að athuga eigi krónutöluálagningu í auknum mæli og beita henni þar sem því verður við komið. Ég tel að það sé í raun og veru ekki eins flókið mál að koma krónutöluálagningu við í innflutningsverslun og sumir hafa viljað vera láta. Í ræðu hv. þm. Geirs Hallgrímssonar kom það fram, að rætt hefur verið um að reynt verði að stuðla að innkaupum á vörum með opinberri íhlutun, þannig að t.d. verði boðnir út stórir vöruflokkar og kannað hvort hægt er að fá þá á hagkvæmara verði til landsins, eins og timbur, svo ég nefni dæmi, eða steypustyrktarjárn eða því um líkt. Það kom fram í máli hv. þm. Geirs Hallgrímssonar, að hann gerir sér vonir um að menn væru alveg horfnir frá því að reyna að framkvæma þetta. Ég vil hugga hann með því, eða hryggja eftir atvikum, að það hefur ekki verið horfið frá því. Hæstv. fjmrh. hefur farið þess á leit við Innkaupastofnun ríkisins að hún kanni þetta mál alveg sérstaklega, og sú könnun hefur verið í gangi um nokkra hríð. Við teljum að með þessu móti mætti jafnvel veita innflutningsversluninni hér verulegt aðhald og tryggja að innflutningur á stórum og þýðingarmiklum neysluvörum hér í landinu verði hagkvæmari en verið hefur. Það er alveg greinilegt að samkeppnin, þó að hér væru 2 þús. heildsalar eða 20 þús., dugir ekki í þessum efnum. Hún dugir ekki, þessi margrómaða frjálsa samkeppni, því að reynslan sýnir að innflutningsverslunin á Íslandi er baggi á þjóðarbúinu, er einhver dýrasti þátturinn í íslenska þjóðarbúinu, og þess vegna teljum við að það væri skynsamlegt og nauðsynlegt að stuðla að því að fá fram samanburð við hina svokölluðu frjálsu innflutningsverslun með opinberum innkaupum á stórum vöruflokkum. Þetta held ég að sé rétt að komi hér fram út af ummælum hv. þm. Geirs Hallgrímssonar. Hv. þm. gerði mikið úr því, að það væri nauðsynlegt að færa húsbóndavaldið í verðlagsmálum til neytenda. Auðvitað kann þetta að hljóma býsna vel, en það er ekki það sem hann er að tala um og „ kollegar“ hans í forustu verslunarstéttarinnar hér á Íslandi. Þeir hafa áhuga á að fá sjálfir að ráða hversu mikið þeir taka inn fyrir að selja hverja tegund af vöru. Það er það sem þeir vilja. Það er leiðarljós gróðans, en ekki hagsmunir neytendanna, sem þessir menn eru með í huga. En þeir vefja þetta inn í falleg orð og fallegar setningar, eins og þær, að hagsmuni neytenda eigi að hafa að leiðarljósi og þeir eigi að fá að ráða vöruverðinu sjálfir, eins og þeir geti gengið inn í verslun og sagt: Ég vil að þetta kosti þetta, en ekki hitt. - Þetta er auðvitað endileysa. Hér eru menn að breiða yfir þann tilgang, sem í raun leynist á bak við hina pólitísku stefnu Sjálfstfl., að hér eigi að vera um að ræða frjálsa gróðamyndun í landinu. Það er það sem fyrir þeim vakir og ekkert annað. Hv. þm. Geir Hallgrímsson rakti í nokkrum orðum að verðstöðvun hefði misheppnast í raun og veru hér. Það er nokkuð mikið til í því. Ég tek undir að það hafa verið í lögum verðstöðvunarákvæði árum saman, á sama tíma og verð hækkar í þeirri verðbólgu sem hér hefur verið. Þegar menn eru með slík ákvæði í gildi árum saman eru menn í raun og veru að segja að þeir setji reglur sem þeir sjálfir taki ekki ýkjamikið mark á. Ég tel því að þessi verðstöðvunarákvæði, eins og þau voru sett í lög í upphafi af viðreisnarstjórninni árið 1970 og héldust síðan alllengi það mikla verðbólgutímabil, sem við höfum lifað síðustu árin á Íslandi, hafi í raun og veru gengið sér til húðar, þau segi rangt til, nafnið segi rangt til um staðreyndir verðlagsmálanna á Íslandi, og þess vegna eigi menn ekki að vera að halda í slíkt og í rauninni geti falist í slíkum orðaleik viss blekkingastarfsemi þegar öllu er á botninn hvolft. Ég held þess vegna að það sé einfaldlega ekkert annað en núv. hæstv. ríkisstj. hafi verið að viðurkenna staðreyndir með því að fella úr gildi það sem heitir verðstöðvunarákvæði, vegna þess að verðstöðvunarákvæði standast að sjálfsögðu ekki í þeirri miklu verðbólgu sem hér hefur verið. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson vék í fyrsta lagi að samráði við verkalýðssamtökin og aðra aðila um frv. þetta. Um það vil ég segja að óformlegar viðræður hafa staðið yfir um þessi mál um langt tímaskeið milli aðila að verðlagsráði. g vil hins vegar ekki kalla það fullt formlegt samráð, og ég óska eftir því við hv. fjh.- og viðskn. Nd., að hún leiti samráðs um efni þessa plaggs. Auðvitað er það þannig, að ríkisstj. leggur fyrir þingið tiltekna tillögu. Það er ekki þar með sagt að sú tillaga sé orðin að lögum. Málið fer til meðferðar á Alþingi og það er leitað eftir umsögnum og afstöðu hagsmunasamtaka í landinu til viðkomandi frv. eða tillögu, og þegar sú afstaða liggur fyrir er um að ræða hið endanlega samráð sem þarf að hafa í þessum efnum. Hv. þm. nefndi það, að samráðskafli Ólafslaga heyrði undir félmrh. Það er ekki rétt. Reglugerðin um samráð er gefin út af forsrn. Reyndar er hún gefin út af hv. þm. Benedikt Gröndal, samflokksmanni hv. þm. Sighvats Björgvinssonar. Það er e.t.v. von að hann sé búinn að gleyma því. En hv. þm. var í ríkisstjórn með Benedikt Gröndal um tíma. Hún var ekki lengi sú stjórn sem betur fer. En það er sama, hún kom einu og öðru frá sér. M.a. var gefin út þessi reglugerð og hún var gefin út af forsrh., en ekki af þáv. félmrh. Hv. þm. ræddi mjög um að það hefði verið vafasöm ákvörðun að leyfa hækkun á birgðum vegna gengisuppfærslu. Samkv. þeim upplýsingum, sem ég hafði frá verðlagsstjóra þegar ég var í viðskrn, var talið að verulegur hluti innflytjenda færði upp birgðir þá þegar eftir gengi án þess að það hefði formlega verið leyft, það væri í raun og veru undantekning að menn hlýddu þarna lögum og reglum. Ég hefði gaman af að það yrði kannað - hv. þm. Sighvatur Björgvinsson gæti vafalaust óskað eftir því eins og ég að það verði kannað- hver hafa orðið verðhækkunaráhrifin af þeirri gengisuppfærslu á birgðum sem heimiluð var nú nýverið. Ég hygg að þau hafi í raun orðið mjög lítil vegna þess að menn voru farnir að „praktísera“ þetta áður í stórum stíl. En það væri fróðlegt að kanna, hvaða útkoma hefur orðið úr því, og þá að taka ákvarðanir á ný samkv. niðurstöðum þeirrar könnunar. Ef sú könnun leiðir í ljós að þarna hafi verið um verulegar verðhækkanir að ræða skal ekki standa á mér að standa að samþykkt um að það verði afnumið að menn fái heimild til að færa upp vörubirgðir eftir gengisbreytingu. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson vék nokkuð að neytendamálum og neytendasamtökum og lagalegum rétti neytenda, og ég tek undir margt af því sem hann sagði. Það hefur lítið þokast í þeim efnum. Hér á hv. Alþingi hafa fá mál verið sem snert hafa neytendur. Ég vil nefna eitt mál sem komst í gegnum einar fimm umr. hér í þinginu vorið 1979 og ég tel vera stórt framlag til neytendaverndar á Íslandi. Það var frv. sem ég flutti þá sem viðskrh. um afborgunarkaup, sem gerði ráð fyrir að ekki væri lengur heimilt að hafa svokallaðan tvöfaldan eignarréttarfyrirvara þegar um afborgunarkaup er að ræða, þar sem menn taka bæði veð í hlutnum, sem þeir eru að selja, og víxil líka. Ég held að það sé eitt stærsta neytendamálið á Íslandi að koma skipun á afborgunar kaup í landinu, þar sem fólk er látið leggja fram tvöfalda tryggingu fyrir þeim hlut sem það er að kaupa á hverjum tíma. Því miður hefur þetta frv. ekki náð lengra en það gerði vorið 1979, en ég tel að þetta sé í raun og veru eitt stærsta neytendamálið. Annað mál, sem ég tel mjög stórt í þessu sambandi, er að efla neytendasamtökin og gefa þeim kost á stuðningi af hálfu opinberra aðila til starfsemi sinnar. Þar hefur orðið veruleg aukning á síðustu árum frá því sem var. Fleiri neytendafélög hafa verið stofnuð á undanförnum árum en nokkru sinni fyrr. Ég tel það mjög ánægjuleg tíðindi. Aðalatriðið er þó auðvitað það í sambandi við neytendasamtökin að þan séu sjálfstæð samtök og ekki háð ríkisvaldinu varðandi sína starfsemi nema að því leyti að ríkisvaldið leggi þeim til stuðning og þá sérstaklega til að stofna nýjar neytendadeildir hér og þar i landinu þar sem þær eru ekki starfandi. Í þessu sambandi má minna á að það hefur verið rætt um og gefnar um það yfirlýsingar, að taka eigi upp samstarf við verkalýðshreyfinguna í þessu efni varðandi eftirlit með vöruverði. Mér er kunnugt um að það hefur sums staðar verið gert og gefist allvel. Ég held að þarna sé um að ræða mjög marga og fjölþætta möguleika til verðgæslu og til að fylgjast með vöruverði í landinu og þar eigi neytendasamtökin og verkalýðssamtökin að koma til. Það eru þau samtök sem helst hafa þarna raunverulega hagsmuna að gæta. Almennur lagalegur réttur neytenda hér á Íslandi er auðvitað ákaflega losaralegur. Hér erum við með í gildi áratugagömul lög, allt að því hálfrar aldar gömul lög, um réttarstöðu neytenda í landinu við lausafjárkaup og fleira. Ég er sammála hv. þm. Sighvati Björgvinssyni um að þessi mál þarf að skoða miklum mun betur en gert hefur verið á undanförnum árum hér á landi. Að lokum, herra forseti, vil ég láta það koma fram sem meginatriði máls míns að lögin frá vorinu 1978 eru ekki að koma til framkvæmda með frv. þessu. Hér er um að ræða aðra uppsetningu 8. gr. en þau lög gerðu ráð fyrir. Það er þess vegna rétt sem fram kom hjá hv. þm. Geir Hallgrímssyni í þessum efnum, því að í 8. gr. laga nr. 56 1978 var orðalagið þetta, sem ég endurtek að lokum: „Þegar samkeppni er nægileg til að tryggja æskilega verðmyndun og sanngjarnt verðlag skal verðlagning vera frjáls“. - Orðalagið á því frv., sem hér liggur fyrir, er með allt öðrum hætti. Ég vil svo að allra síðustu taka undir það, herra forseti, sem hér hefur áður verið nefnt af mér og öðrum, að auðvitað verður þetta mál að fara til umsagnar hjá hagsmunaaðilum, sérstaklega verkalýðssamtökunum sem hér eiga stærstra hagsmuna að gæta.



Herra forseti. Mér sýnist af þeim ræðum, sem fluttar hafa verið um þetta frv., að menn séu nokkuð á einu máli um það, að með því og yfirlýsingu ríkisstj. í verðlagsmálum stígi menn skref fram á við í þessum efnum, þó að menn deili um hve stór þau skref séu.  Hv. þm. Geir Hallgrímsson minntist dálítið á niðurtalningu, og mig langar til þess að segja örfá orð um það mál. Um þá stefnu þarf ég ekki að fjölyrða, við höfum lýst henni í Framsfl. á opinberum vettvangi um langan tíma. Við erum þeirrar skoðunar, að stefna niðurtalningar verðbólgu sé líklegasta leiðin til þess að minnka verðbólguna án þess að það valdi mjög mikilli röskun í efnahagskerfinu og á högum manna. Með efnahagsáætluninni, sem samþykkt var um áramótin 1980–1981, voru ákveðnar niðurtalningaraðgerðir, þó að það væri ekki nákvæmlega með þeim hætti sem við í Framsfl. höfum sett fram. Þá var ákveðið að hafa ríkt aðhald í verðlagsmálum og með gjaldskrám þjónustufyrirtækja. Það var ákveðið að lækka skatta á lægri tekjum. Það var ákveðið að lækka aðflutningsgjöld talsvert verulega, m.a. afnám aðlögunargjaldsins o.fl. Það var tvívegis framkvæmd lækkun á vöxtum, og það var lækkun á fjármagnskostnaði. Síðan var ákveðið að skerða verðbætur á laun, eins og kunnugt er, í einum áfanga 1. mars 1981 um 7%. Það var mikið aðhald að fiskverði og gengismálum og peningamálum og raunar einnig fjármálum ríkisins, þannig að á síðasta ári, sérstaklega fram eftir árinu, var niðurtalningarstefnan raunverulega í framkvæmd, þó að hún hafi ekki verið nákvæmlega með þeim hætti sem við mundum kjósa ef við réðum því máli einir. Og hver varð niðurstaðan af þessu tímabili ef litið er á verðbólguna? Niðurstaðan varð sú, að í staðinn fyrir að verðbólga stefndi i 70–80% að því er spáð var seinast á árinu 1980, þá var ekki um það deilt að hún væri 40% í ágústmánuði s.l., 40.2% sagði Seðlabankinn að verðbólgustigið væri þá. Ég skal hins vegar viðurkenna það, að þessar niðurtalningaraðgerðir fjöruðu út seinast á árinu og þeim var ekki fylgt eftir eins og skyldi. Eigi að síður varð niðurstaðan sú, að verðbólga frá upphafi til loka ársins 1981 var 41.1%, samanborið við 59.9%, að ég ætla, árið 1980. Þetta sýnir einmitt að stefna niðurtalningar í viðureigninni við verðbólguna hefur skilað góðum árangri. Nú hefur ríkisstj. ákveðið skammtímaaðgerðir í efnahagsmálum, eins og kunnugt er, og síðan kerfisbreytingar i okkar efnahagslífi. Ég vona að niðurstaðan úr þeim viðræðum og samningum verði sú, að menn beiti áfram niðurtalningaraðferðinni í baráttunni við verðbólguna, og vonast til að það skili eins góðum árangri og raun varð á árið 1981. Það er rétt hjá hv. þm. Geir Hallgrímssyni, að aðalreglan samkv. þessu frv. er ekki sú, að allt verðlag skuli vera frjálst. Það er rétt. Þó að ég sé fylgjandi frjálsræði í þessum málum er ég ekki fylgjandi því og tel ekki hyggilegt að gefa algjört frelsi í þessum málum, miðað við það ástand sem ríkir í okkar efnahagslífi, og gera það í einu vetfangi. Ég held að það sé miklu skynsamlegri stefna sem boðuð er í þessu frv. og raunar einnig í stefnuyfirlýsingu ríkisstj., að framkvæma þetta í áföngum og að jafnframt komi til mjög aukin og efld verðgæsla og verðlagseftirlit til þess að fylgjast með því sem þarna kann að gerast. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson ræddi nokkuð um það, hvort samráð hefði verið um þetta mál. Ég get upplýst það, að eftir að ríkisstj. hafði samþykkt í marsmánuði 1981 að ef innflytjandi felldi niður umboðslaun erlendis fengi hann hækkun álagningar hér heima, ef hann gæti sýnt fram á að vöruverð yrði lægra, féllust fulltrúar launþega í verðlagsráði ekki á að heimila Verðlagsstofnun að framkvæma samþykkt ríkisstj. fyrr en fram hefðu farið innan ráðsins umræður um núverandi verðlagningarkerfi á víðari grundvelli en samþykkinn gaf beint tilefni til. Ég vildi ekki knýja þessa samþykkt fram í verðlagsráði nema sæmileg eining væri um það. Síðan hafa farið fram umræður um þetta mál og ég er að gera mér vonir um, eins og kom fram í minni framsöguræðu, að það verði sæmilegt samkomulag um framkvæmd þeirrar stefnu sem hér er boðuð. Varðandi verðhækkunaráhrif gengisuppfærslunnar hefur Verðlagsskrifstofan upplýst að þau hafi verið sáralítil. Það stafar sennilega af því að menn hafa gert þetta áður í trássi við reglur. Áhrifin eru svo lítil að þeir hafa ekki treyst sér til að mæla þau t.d. í vísitölu. Varðandi lög um afborgunarkaup, sem komu hér inn i umr., get ég upplýst að það mál er í undirbúningi. Það er fær lögfræðingur, sem vinnur að því að undirbúa það mál, sá færasti sem völ er á, og ég á von á að þeim undirbúningi skili það áfram að ekki líði mjög langur tími þangað til menn geta lagt fram frv.

Það er gott að ráðh. getur upplýst „kollega“ sinn um þetta á þingfundi

. Það er ekkert leyndarmál, enda stendur í núv. stjórnarsamningi, að sett skuli ný lög um afborgunarkaup, að því er mig minnir.  Ég er sammála því sem hefur komið fram hér hjá öðrum þm., að frjáls neytendasamtök sé nauðsynlegt að efla. Ég get upplýst það, að á seinasta ári hækkuðu framlög til Neytendasamtakanna talsvert og samvinnan við þau hefur verið stórlega aukin í ýmsum efnum. M.a. fóru fram á seinasta ári verðlagskynningar, og var það gert í samráði við Neytendasamtökin, - viðamiklar verðlagskynningar sem vöktu nokkuð mikla athygli. Í þessum verðlagskynningum kom fram að það er býsna mikill munur á verðlagi í verslunum í landinu, þó að það eigi að vera opinber stimpill sem stimplar verðlagið. Það eru ýmsar ástæður fyrir því að sjálfsögðu, miðað við okkar ástand í efnahagsmálum. Hugmyndin er að efla verðkynninguna verulega sem lið í verðgæslunni og auka samstarf við Neytendasamtökin. Það má kannske segja með réttu að Neytendasamtökin hjá okkur séu ekki nógu virk. Það stafar m.a. af því, hvað menn hafa átt erfitt með að fóta sig í því mikla verðbólguflóði sem við búum við. Varðandi einstök atriði frv. hefur borið nokkuð á góma svokallaða þriggja manna nefnd sem á að setja á fót samkv. frv. Þessi nefnd á að vinna með verðlagsstjóra - hann er formaður hennar - að undirbúningi mála fyrir fundi verðlagsráðs. Nefndin hefur ekki tillögurétt til verðlagsráðs heldur hefur verðlagsstjóri þann tillögurétt áfram. Það er ekki nauðsynlegt samkv. lögunum að það séu verðlagsráðsmenn, sem sitji í þriggja manna nefndinni, heldur verði þeir tilnefndir af Alþýðusambandi Íslands og Vinnuveitendasambandi Íslands ásamt verðlagsstjóra, sem verður formaður nefndarinnar. Ég sé ekki ástæðu til að ræða frekar þetta mál að sinni, en vil undirstrika það sem ég sagði áður, að mér sýnist umr. um málið benda til þess, að stefna ríkisstj. og framlagning þessa frv. séu skref í rétta átt, menn séu sammála um það, þó að menn deili um hversu skrefið er stórt og hversu hratt mönnum skili áfram. En ég er sammála því sem komið hefur fram, að það er að sjálfsögðu mikið undir framkvæmdinni komið og samkomulagi um þessi málefni.