Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg á eina brtill. við frv. þetta á þgskj. 365, og vildi jeg leyfa mjer að mæla örfá orð með henni. Hún hefir vitaskuld komið nokkuð seint fram, en þó vona jeg að menn láti það eigi verða henni að falli. Mönnum hefir yfirsjest að koma á samræmi milli 2. og 3. gr. frv. Í stjfrv. var upphaflega að eins gert ráð fyrir árekstri tveggja skipa, en því var breytt í þá átt, að gert var ráð fyrir að skipin gætu rekist á fleiri í einu. En svo hefir mönnum í báðum deildum skotist yfir að athuga það, að í næstu grein er að eins talað um tvö skip. Brtill. mín á að ráða bót á þessu. Þá virðist mjer og óheppilegt orðalag á niðurlagi 3. gr. Það hljóðar svo : „Skylt er og þeim skipstjóra, að segja hinum skipstjóranum til nafns á skipi sínu og til heimkynnis þess, úr hverjum stað eða höfn það kom og hvert því er ætlað að fara“. Hjer er ekki gott að sjá við hvaða skipstjóra er átt, enda virðist sjálfsagt, að þessi skylda hvíli á báðum eða öllum skipstjórunum. Með brtill. minni er einnig þessu kipt í lag, og með því að hún annars ekki fer fram á neinar efnisbreytingar, vona jeg að hv. deild taki henni vel og samþykki hana.



Frv. þetta hefir verið sent hingað aftur frá hv. Nd., vegna þess að því hefir verið breytt þar lítið eitt. 1. gr. siglingalaganna hefir verið tekin upp í það og því ákvæði bætt við hana, að ráðherra Íslands megi veita hlutafjelögum undanþágu frá búsetuskilyrðunum og skilyrðinu um rjett innborinna manna, „þegar að minsta kosti 2/3 hlutar stjórnarnefndarmanna fullnægja þessum skilyrðum“. Þetta er svo í dönsku sjólögunum og þaðan hefir nefndin tekið það. Þó er sá munur, að að eins þarf meiri hluta stjórnarnefndar til að fullnægja skilyrðum þessum eftir dönsku lögunum. Enn fremur hefir Nd. gjört eina orðabreyting á frv., sem er þýðingarlaus, og svo bætt því ákvæði við, að þegar frv. þetta öðlast lagagildi, þá skuli fella texta þess inn í meginmál siglingalaganna. Nefndin hjer hefir getað fallist á allar þessar breytingar. - Loks hefir nú á síðustu stundu komið fram brtt. við 3. gr. frá háttv. þingm. Seyðf. Jeg skal taka það fram, að jeg er í rauninni ekki á móti þeirri brtt., en satt að segja tel jeg hana óþarfa, því að orðalagið á 3. gr. getur ekki valdið neinum misskilningi. Það er að vísu rjett, að yfirsjest hefir að koma 3. gr. í fult samræmi við 2. gr., en jeg get ekki skilið, að það geti vilt nokkurn mann. Jeg vil því leggja það til, að brtill. verði feld, því að ef hún verður samþykt, má búast við að Nd. vinnist eigi tími til ; þess að afgreiða málið, en þetta frv. er svo gott og nauðsynlegt, að eigi er rjett að stofna því í hættu.



Mjer finst það í meira lagi undarlegt, að hvað eftir annað eru menn hjer að tala um, að þingið hafi eigi tíma til þess að gjöra rjett. Hv. framsm. álítur brtt. mína til bóta, en vill þó láta fella hana, af því að svo langt sje liðið á þingtímann. Mjer er ekkert kappsmál um þessa brtt., en það vil jeg segja, að ef þingið hefir ekki tíma til að gjöra það sem það viðurkennir að sje rjett, þá væri betur að það hefði aldrei komið saman, og færi heim sem fyrst og kæmi aldrei saman.



Það má segja með fullum rjetti um þetta mál, að það sje ekki nema smámál. Það virðist undarlegt, hve miklar umræður hafa orðið um það, bæði hjer og í Nd., að það væri hættulegt, að þetta frumvarp næði fram að ganga. Menn hafa talið sennilegt að hjerarnir gjörðu stórskaða, ef þeir ílendust hjer, Jeg verð að ætla, að þetta sje ekki á nægum rökum bygt. Þótt það kynni að koma fyrir, að einn hjeri eða svo kæmist í garða og nagaði þar eitthvað, verður að telja slíkan skaða svo lítilfjörlegan, að ekki sje ástæða til að óttast hann. Hitt er meira um vert, hvort þeir gjöra tjón á skógi eða hríslandi Jeg hefi enga trú á, áð svo mikið kveði að slíku, að það sje takandi til greina. Jeg held, að engin hætta sje á, að þetta dýr baki landsmönnum mikið tjón. Hví má ekki gera tilraun til að vita, hvort dýr þetta getur lifað hjer eða ekki. Hitt get jeg aftur verið efins um, hvort hinir löngu vetrar hjer á landi, snjóalög og harðindi, mundu ekki gjöra það að verkum, að dýr þetta geti ekki lifað hjer og þrifist. Ekki er þó ómögulegt, að svo reyndist, að þeir geti lifað hjer. Jeg held því, að rjett sje, úr því að útlendingur einn er fús á að gjöra tilraun með að flytja hjera hingað, - að leyfa, að þeir eigi hjer friðland. Hann er að mínu áliti ekki nema hugarburður, þessi mikli ótti við að þeir skemmi skóga og kálgarða. Og vart mun þurfa að óttast, að þeim fjölgi svo, að ástæða verði til að friða skóga með sjerstökum girðingum vegna þeirra. Það væri frekar ástæða ti1 að friða skóga okkar og garða fyrir þeim skepnum, sem við höfum. Búpeningur okkar gjörir oft talsverðan usla í görðum, af því þeir eru ekki nógu vel varðir, og sá skaði, sem hjerarnar kynnu einstöku sinnum að gjöra, mundi verða smáræði hjá því, sem fyrir kemur af öðrum orsökum.

Magnús Pjetursson : Við 1. umr. ætlaði jeg að ganga af hjerunum dauðum, en það fóru svo leikar, að þeir stóðu yfir höfuðsvörðum mínum. Jeg býst við, að nú fari og á sömu leið. Hjerunum var talið það til gildis, að þeir væru vel ætir, og í öðru lagi, að selja mætti veiðirjett að þeim, þegar þeir ef til vill síðar yrðu friðlausir gjörðir. Jeg skal ekki mótmæla því, að þeir sjeu ljúffengir til matar, og að því leyti nokkurs virði, en veiðirjetturinn get jeg varla hugsað mjer að verði mikils virði, minsta kosti ekki svo, að hægt sje að jafna því saman við laxinn, eins og háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) gjörði við 1. umræðu. Úr því að jeg er sjálfur með öllu óhjerafróður, verð jeg að fara eftir þeim gögn. um, er lögð hafa verið fram í málinu. Eftir þeim virðist mjer það talsverð áhætta, að þessi dýr ílendist hjer. Í bók, sem vitnað er í í nefndaráliti Nd., eru þeir taldir mjög skaðleg dýr fyrir sveitabændur. Þar er það og (í nefndarálitinu) haft eftir annari bók, að þeir sjeu mjög nærgöngulir í harðindum, „að engar girðingar haldi þeim, nema þjett net, sem óvíðast verði við komið“. Nefndinni í Nd. virðist og ekki áhættulaust að flytja hjera hingað, óttaðist að rót þeirra kynni að valda uppblæstri, og mjer virðist brjef skógræktarstjórans benda á, að þeir sjeu hættulegir - og hann ætti að vera þessu máli manna kunnugastur. Hann segir, að skógræktarmenn álíti, að þeir gjöri skaða með því að bíta plönturnar í nýstofnuðum gróðrarstöðum. - Það er búið að nefna kálgarðana, hver hætta að þeim getur stafað af hjerunum. Skógræktarstjórinn segir, að það megi vernda þá og skógana - með því að setja upp vírnet. Jeg veit ekki,. hvort öllum myndi þykja það góð kaup, að verða að girða alla garða og skóga með vírnetjum og fá hjerana í staðinn. Þá er sagt, að alt af megi eyða þeim. Ef jeg væri viss um, að það væri rjett, gæti jeg ef til vill greitt frumvarpinu atkvæði, en jeg efast um að það takist, af því að landið er svo víðáttumikið. Skógræktarstjórinn virðist gjöra ráð fyrir, að þar að geti komið, að það verði að eyða þeim, svo skaðlegir geti þeir orðið. Mjer finst því vera mjög varhugavert að hleypa hjerunum á land. Það væri öðru máli að gegna, ef gjörð væri tilraun með þá í eyjum, sem til þess væru fallnar. Menn láta það vonandi ekki fæla sig frá að greiða atkvæði með frumvarpinu, að sagt kann að verða um þá, að þeir sjeu hræddir við hjera. Það er ekki betra að vera hræddur við það, að vera kallaður hræddur við hjerana. Háttv. þm. Skagf. (J. B.) mintist á, að það væri ekki mikið úr því gjörandi, þó að hjerar skytust inn í garða stöku sinnum. Kýr og kindur færu oft í garða og skemdu þá, og enginn fengist um það. Jeg verð að játa, að mjer þykir þetta ekki góður samanburður, því það dylst víst engum, að við höfum meira gagn af kúm og kindum en líkur eru til, að við höfum af hjerunum, og fáir mundu sjálfsagt láta sjer detta í hug að koma með slíkan samanburð. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta, en finst alt benda á, að hjera eigi; ekki að friða hjer á landi.



Jeg talaði ekkert um, að jeg væri hjerafróður, nje heldur ófróður, svo að ummæli háttv. þm. Strand. (M. P.) gátu ekki átt við mig. En jeg þykist vita svo mikið um hjera, að jeg geti fullyrt, að þeir sjeu ekki nein stórkostleg skaðskemdardýr. Jeg hefi hvorki í Noregi nje Danmörku heyrt nokkurn mann minnast á, að æskilegt væri að útrýma þeim. Þrátt fyrir ummæli skógræktarstjórana, hefi jeg enga trú á, að hjer yrði nokkurntíma að leggja í útrýmingarbaráttu til að eyða þeim. Eitt kemur mjer í hug, sem jeg sjerstaklega vil benda háttv. þm. Strand. (M P.) á, af því það mælir með frumvarpinu frá hans sjónarmiði, og það er það, að hjerar eru taldir góð tófufæða. Þeir, sem vilja fjölga tófum og hafa tófurækt, ættu því líka að vera hlyntir því, að hingað flyttust hjerar. Og þeir, sem illa er við tófuna, ættu ekki að vera mótfallnir hjerunum, því sagt er, að tófur sæki meira eftir hjerum en lömbum, og eru því líkur til, að þeir gætu hlíft nokkrum lömbum.



Mjer þykir næsta undarleg þessi hjerahræðsla, sem svo mjög ber á í þinginu. Ef vissa væri fyrir því, að hjerar væru meira til tjóns en gagns, væri einsætt að banna innflutning þeirra. En þessi vissa er ekki til. Eins og hv. þm. Skagf. (J. B.) tók fram, vita menn engin dæmi þess, að styrjöld hafi verið hafin, hjerum til útrýmingar, í þeim löndum, sem þeir lifa í. Eftir því virðast þeir ekki illa þokkaðir af þeim, sem þekkja þá og búið hafa við þá. Síður en svo. Þeir eru einmitt friðaðir mestan hluta árs á Norðurlöndum og víðar. Á reynslu annara þjóða getur því hjerahræðsla þingsins ekki bygst. Hjer á landi er engin reynsla fyrir því, hvort hjerar yrðu til gagns eða tjóns. Hjerahræðslan stafar því hvorki af innlendri nje útlendri reynslu eða vissu, heldur að eins af óvissunni. Það er nú vanalega svo, að menn eru hræddastir við það, sem þeir vita ekki, hvað er. Af því stafar t. d. myrkfælni. Hjerahræðslan mun stafa af svipuðum orsökum og myrkfælnin. Myrkfælnum manni var eitt sinn gefið það ráð, að hann skyldi standa kyr og telja til tíu í hvert skifti, sem hann yrði myrkfælinn að mun. Hann gjörði þetta. Og myrkfælnin fór af honum. Vera má, að þeim háttv., þm. sem minst er um hjerana og hræddastir eru við þá, væri heillaráð að bíða við nokkuð og telja til 5–10 ára, svo að hjerarnir fengi að sýna sig og reynast hjer. Jeg býst við, að þá færi hræðslan af þeim. Í þessu máli sem öðrum verður sá, sem að rjettri niðurstöðu vill komast, að hafa þrek og þor til að „ganga úr skugga“ um málið Aðalástæðurnar, sem færðar hafa verið gegn hjerunum, eru: ad þeir muni skemma ræktað land - einkum matjurtagarða og skóga. Gegn þessum ástæðum vil jeg benda á það, að tún og matjurtagarðar eru ekki nema um 3/l000 og skógar 2/l000 af öllu flatarmáli landsins. Þó nú yrði að verja öll tún, garða og skóga landsins fyrir hjerunum, er það þó ekki nema um 1/2% af flatarmáli landsins, eða 1% af nothæfu landi, þegar jöklar og öræfi dragast frá. Lítið er gjört úr þjóðinni, ef hún á ekki að geta varið fyrir hjerunum 1% af nothæfa landinu, eða 1/2% af landinu sínu. Það er sagt, að það yrði dýrt að girða alt þetta land, og mun það satt vera. En slíkt kemur ekki til mála. Það eina, sem komið gæti til greina að girða, eru matjurtagarðar og gróðrarstóðvar. En jeg vil benda á, að það má verja garðana með hundum á sumrum, og þá er hverjum hundi út sígandi. Á vetrum þarf ekki að verja garðana. Hjerar eru mjög hræddir við hunda, annars mundu þeir halda sig mest upp til fjalla á sumrum. Þar hafa þeir nóg af mýrgresi og berjum og þykir hvorttveggja gott. Það yrðu því að eins skógarnir - eða gróðrarstöðvarnar, sem gæti stafað veruleg hætta af hjerunum. En bæði er það, að skógarverðir eiga að gæta gróðrarstöðva árið um kring, og svo ætti ekki að vera ókleift að girða gróðrarstöðvarnar tryggilega. Ekki er eyðandi orðum að þeirri ástæðu gegn frumvarpinu, að hjerarnir grafi landið svo í sundur, að það blási upp. Mjer þykir það undarlegt og óskiljanlegt, að þeir sem vilja friða erni, er geta tekið lömb og jafnvel börn frá mönnum, að eins til að vita þá lifa og ef til vill sjá þá örsjaldan á æfinni, skuli ekki vilja flytja í landið og friða hjera, sem óneitanlega mætti verða gagn að og gaman. Það er mjer jafn undarlegt og óskiljananlegt, að þeir sömu menn, sem vilja friða rjúpur, sem þó óneitanlega skaða skógana mjög í harðindum, með því að bíta barrið og kvistina yngstu, skuli vilja verja hjeranum land, vegna þess, að þeir kunni að spilla skógunum eitthvað. Hvernig sem jeg velti málinu fyrir mjer, sje jeg eigi annað en rangt sje og þarflaust með öllu, að sýna þeim manni, er boðist hefir til að flytja hjerana hingað inn, þá ókurteisi að banna innflutning á þeim. Ekki þarf jeg að taka það fram, hvaða gagn getur orðið af hjerunum, það hafa aðrir gjört. En jeg vona, að 40 þingmenn verði ekki svo illa hugaðir, að þora ekki að leyfa innflutning 40–50 hjera. Það væri eftirminnilegt, ef allur þingheimur hræddist svo mjög ekki voðalegri skepnur en veslings hjerana.

Júlíus Havsteen Háttv. þm. Strand. (M. P.) sagði, að hjer væri enginn maður hjerafróður. Jeg er að vísu enginn hjerafræðingur, en jeg hefi, svo sem jeg áður hef drepið á, dvalið 20 ár í Danmörku og aldrei heyrt talað um þennan mikla skaða, er staðið geti af hjerunum. Jeg vona því, að málið fái að fara gegnum deildina. Það getur ekki gjört neinn skaða, en heldur orðið að gagni.



Jeg verð að biðja háttv. þingdeild afsökunar á, að jeg vissi ekki, að deildin ætti sjerstaka hjerafræðinga hjer inni, en mjer finst þeim vera að skjóta upp nú. Hjer við umræðurnar og allar upplýsingar er óyggjandi vissa komin fyrir því, að hjerar geta gjört skaða. Það er margupplýst, að í merkum fræðibókum er margt talað um skaðsemi hjera, en jeg hefi ekki heyrt þá, sem halda því fram, að hjerarnir sjeu með öllu skaðlausir, færa neinar heimildir fyrir skoðunum sínum. Jeg hefi átt tal við mann, sem áreiðanlega ber gott skyn á þetta mál, og hann taldi það mjög varhugavert, að hleypa hjerunum út um landið, þó að hann áliti hitt skaðlaust, að hafa þá á umgirtu svæði eða í eyjum. Jeg hygg að hjerar mundu minstan hluta ársins halda sig í óbygðum hjer á landi. Nei, þeir mundu flykkjast niður í sveitirnar og hafast þar við lengst af. Það hefir verið sagt, að hægt sje að verjast hjerunum með hundum. Jeg efast ekki um, að það sje rjett, en er nokkurt vit í því, að flytja inn hjera og þurfa svo strax að fara hugsa út. hvernig maður eigi að verjast þeim ? Hundarnir okkar eru ekki vanir að elta hjera, það þyrfti víst að koma upp nýrri hundakynslóð til þess, eða þá að útvega sjer hjerahunda frá öðrum löndum. - Þá hefir það verið fært frumvarpinu til varnar, að skógræktarstjórinn væri því meðmæltur. En forsendurnar í álitsskjali skógrækarstjórans benda þó í aðra átt, og er ekki gott að segja, hvernig hann hefir komist að þeirri niðurstöðu, að frumvarpið ætti að samþykkjast. Hann segir meðal annars, að hjerar flysji börk af trjám á hörðum vetrum, en flestir vetur eru hjer harðir í samanburði við þau lönd, sem hann þekkir hjera í, og er því hætt við, að allir ókostir hjeranna mundu koma í ljós hjer á landi í fylsta mæli.

Karl Finnbogason Hv. þm. Strandam. (M. P.) segir, að engin rök hafi verið færð fyrir því, að hjerar sjeu óskaðlegir. Jeg hafði leyft mjer að benda á, að sambúð manna og hjera í öðrum löndum væri sönnun þess, að hjerarnir væru engin skaðræðis dýr og að ekki væri ástæða til þess að óttast, að reynsla manna hjer á landi yrði öðru vísi en annarsstaðar. Ef til vill telja hjerafjendur útlendar sannanir ekki nægar, en þess er að gæta, að íslenskar sannanir fást ekki, fyr en hjerar koma hingað til lands. Maður þarf sem sagt að gefa sjer tíma til þess að telja af sjer óttann. Hv. þm. Strandam. (M. P.) lagði áherslu á það, að danskir fræðimenn telji hjerana skaðlega í Danmörku. En Danmörk er lítið land og nálega öll ræktuð. Það er því mikil ástæða til að hjerarnir sæki á ræktaða landið og spilli því. Ísland er hins vegar stórt land og lítið ræktað, og hygg jeg því, að reynslan yrði hjer önnur, og að íslenskir fræðimenn mundu leggja annan dóm á hjerana en hinir dönsku. Hinn hv. þm. (M. P.) sagði enn fremur, að íslenskir vetrar væru vanalega harðir. Það er satt, og veturnir mundu einmitt aðstoða mennina mjög vel í því, að eyða hjerunum, þegar þeim fjölgaði að mun, svo að engin ástæða er til þess að halda, að þeir yrðu landplága. Einu sinni var talað um að flytja moskusuxa hingað til lands og veikst Alþingi vel undir það og veitti jafnvel allmikið fje til þess. En nú amast menn við því, að fá hjerana flutta inn ókeypis. Þetta er undarleg samkvæmni. Tæpast verður því þó haldið fram, að moskusuzarnir hefðu ekki getað gjört neinn skaða, því að engin lifandi skepna er til, sem ekki á einn eða annan hátt getur orðið öðrum skepnum að meini. Til þess eru þau óbrotnu rök, að alt, sem hreyfst getur og eitthvað þarf til sín, getur orðið fyrir öðrum og eytt einhverju frá þeim. En hjer gjörist víst enn þá einu sinni gamla sagan, að menn vilja það síst, og meta það minst, sem gefið er af góðum hug. Halda, að það sje ilt eða einskis virði, en best það, sem hæstu verði er virt.



Jeg álít, að fullar sannanir hafi verið færðar fyrir því, að hjerar sjeu skaðleg dýr. Mjer er það ráðgáta, hvernig nefndarmennirnir í Nd. og skógræktarstjórinn hafa getað mælt fram með frv., þó að þeir játi, að hjerar skemmi skóga, geti valdið uppblástri lands o. s. frv. - Moskusnaut og hjerar eru ólík dýr, enda eru það nú aðrir þingmenn, sem um hjerana fjalla heldur en um moskusnautin á sinni tíð, og sje jeg því ekki að hv. þm. Seyðf. (K. F.) geti unnið þessu frv. neitt gagn með tali sínu um moskusnautin. - Annars vil jeg benda á, að þótt þetta frv. verði ekki samþ., er mönnum samt leyfilegt að flytja inn hjera. Ef einhver hefir löngun til þess, getur hann sjálfsagt fengið einhvern bónda til að taka á móti hjerunum, og jafnvel komið því til leiðar, að þeir verði friðaðir í heilli sveit. Ef slík tilraun hepnaðist vel, þá gæti komið til mála að samþ. slíkt frv. sem þetta. En meðan engin reynsla er fengin, er óhæfilegt að samþ. slík friðunarlög, eftir því sem fyrir liggur um málið.

Hákon Kristófersson : Án þess að jeg ætli mjer að lengja mikið umræðurnar um þetta mál, þykir mjer hlýða að gjöra grein fyrir afstöðu minni til málsins með nokkrum orðum. Mjer var það ljóst, þegar jeg var kosinn í þá nefnd, sem átti að fjalla um þetta mál, að til þess var jeg allra manna ófærastur. Afstaða mín til málsins varð því að byggjast mikið á því, hvort jeg álíti ástæður þeirra, sem fylgdu málinu fast fram, svo veigamiklar, að jeg gæti veitt því fylgi mitt. Í fyrstu leit jeg svo á, að þörf sú, er væri fyrir stofnun þessa kennarastóls, væri tæplega svo mikil sem stæði, að stofna bæri nýtt embætti í því skyni. En er jeg athugaði ástæður þær, sem hv. meðnefndarmenn mínir færðu fyrir því, að þörf væri á stofnun þessa kennarastóls, þá virtust mjer rök þau, sem fram voru borin málinu til stuðnings, svo veigamikil, að jeg yrði að hugsa mig vandlega um, áður en jeg gjörði nokkuð til að hindra að málið gengi fram, þó jeg á hinn bóginn verði að játa, að jeg er mjög andvígur fjölgun embætta. Það var því með tilliti til þessa, er jeg þegar hefi tekið fram, að jeg skrifaði undir nefndarálitið án fyrirvara, og gjörði jeg það með það fyrir augum, að jeg mundi ekki breyta skoðun minni frá því, sem hún var þá, heldur fylgja málinu fram vegis. En eins og hinni háttv. deild er kunnugt, þá eru nokkuð aðrir tímar nú en þegar málið var fyrst til umræðu hjer í deildinni og nefndin hafði það til meðferðar, þó skamt sje síðan. Það er því ekki því að leyna, að margskonar útlit hinna síðustu daga hafa gjört það að verkum, að jeg hefi ráðfært mig enn betur við sjálfan mig og samvisku mína og komist að þeirri niðurstöðu, að jeg með engu móti gæti fylgt neinu því máli, er hefði útgjöld fyrir landssjóð í för með sjer, nema brýn þörf væri til slíkra framkvæmda. Þar sem jeg verð að álíta, að þessu máli sje ekki þannig varið, að það með engu móti geti þolað bið, þá verð jeg að lýsa því yfir, að jeg mun greiða atkvæði með þeirri rökstuddu dagskrá, sem nú er fram komin hjer í deildinni og læt mjer á sama standa, þó að einhverjir segi að jeg hafi horfið frá fyrri skoðun minni í þessu máli, þar sem jeg get ekki með góðri samvisku gjört annað eins og nú standa sakir. Hversu háttv. meðnefndarmenn mínir líta á þetta mál nú, veit jeg ekki, en ljúft væri mjer að heyra, að afstaða þeirra til málsins væri nú orðin lík þeirri, sem jeg nú hefi tekið. Það er laust við að jeg sje þessu máli andvígur í sjálfu sjer; jeg álít að kensla í þessum málum verði innan skamms að komast á við Háskólann, en breyttir tímar gjöra það að verkum, að jeg get ekki fylgt þessu máli nú, eins og jeg hafði ætlað mjer í fyrstu. Það kæmi í bera mótsögn hvað við annað, ef við færum að leggja landssjóði útgjöld á herðar, sem vel mega bíða, á sömu tímum og við gjörum ráðstafanir til þess að verja landið hættu, sem því stafar af ófriði þeim, er nú geysar. Jeg vil enda þessi orð mín með því að taka það fram, að jeg er ekki að öllu leyti andvígur þessu frumvarpi, en eins og nú standa sakir, get jeg ekki fylgt því fram. Þess hefir verið getið til, að það mundi vera af hræðslu við kjósendur mína, að jeg vildi ekki veita máli þessu, jafnsjálfsagt og rjettlátt og það væri, fylgi mitt. Þeim til skilningsauka, er þessari skoðun halda fram, vil jeg geta þess, að jeg hefi enga ástæðu til að vera hræddur við mína kjósendur, og þó svo væri, að jeg gjörði eitthvað, er væri gagnstætt vilja þeirra, þá hefði það aldrei verri afleiðingar fyrir mig en það, að þeir kysu mig ekki aftur á þing, en þó svo færi, þá tel jeg það ekki með skaða mínum, því með allri virðingu fyrir þingmenskunni, verð jeg þó; að álíta það, að fyrir hana sje ekki svo mikið gefandi, að menn láti af sannfæringu sinni.



Við 2. umræðu lýsti jeg með örfáum orðum afstöðu minni til þessa máls. Jeg leyfði mjer þá að benda á, að ef það væri tilgangurinn með frumvarpi þessu, að endurreisa forntungnanám hjer á landi, þá væri hjer byrjað á öfugum enda. Og jeg vil enn þá taka það fram, að þó að þetta frv. verði samþykt, þá er jeg sannfærður um, að afleiðingin verður ekki sú, að forntungnaþekkingin aukist til nokkurra muna hjer á landi. Jeg vil nú reyna að skýra þetta nokkru betur. Ef mönnum er það áhugamál, að endurreisa forntungurnar, þá verða menn að snúa sjerað Mentaskólanum, en ekki Háskólanum. Menn verða þá að byrja að neðan, en ekki að ofan. Jeg hygg, að þá yrði heppilegasta fyrirkomulagið, að breyta lærdómsdeild Mentaskólans þannig, að latínunám væri aukið þar og grískan tekin upp aftur. Ef þetta væri gjört yrði afleiðingin sú, að allir stúdentar fengju talsverða undirstöðu í klassískum fræðum, svo að þeir gætu haldið því námi áfram við Háskólann, ef þeim sýndist og ef þess þyrfti. En þenna kennarastól við Háskólann ætti ekki að stofna fyr en slíkt fyrirkomulag væri komið á Mentaskólann fyrir nokkru eða ekki fyrr en stúdentar kæmu frá Mentaskólanum, er mentast hefðu undir nýa fyrirkomulaginu. Þá hygg jeg að hinn nýji kennarastóll geti náð tilgangi sínum, og þá - en ekki fyr gæti Háskólanum orðið, sæmdarauki og heiður að honum. Ganga mætti að því vísu. að þá mundu ýmsir latínu og grískulærðir stúdentar halda námi sínu áfram í öðru hvoru faginu, og þá mætti, ef þurfa þætti, gjöra guðfræðisnemendum við Háskólann að skyldu, að halda eitthvað áfram grískunámi vegna Nýja Testamentisins. Ekki mega menn skilja orð mín svo, að jeg sje hjer að koma með tillögu um að breyta fyrirkomulagi á lærdómsdeild Mentaskólans, eins og jeg hefi minst á að því mætti breyta. Jeg á ekki tillöguna um kennarastólinn, en þeir, sem hafa komið fram með hana og barist fyrir því máli, ættu að koma með tillögu þess efnis, svo að þetta mál geti komist í rjett og eðlilegt horf. Jeg verð hjér að gjöra ráð fyrir mótmælum, sem hafin kynnu að verða gegn því, að lærdómsdeildarfyrirkomulaginu yrði breytt, eins og jeg hefi drepið á að gjöra mætti. Mótmælin eru þau, að með því yrði nemendunum gjört námið erfiðara og þyngra, og það væri ekki rjett, einkanlega er á það er litið, hversu mikil aðsókn er að Mentaskólanum. Um þetta vil jeg fara nokkrum orðum. Menn vita það, að aðsóknin að Mentaskólanum fer stöðugt vaxandi, svo að mörgum þykir nú keyra úr hófi. Ekki álít jeg þó að þetta eigi við um gagnfræðadeild Mentaskólans, því að þeir menn eru aldrei ofmargir sem afla sjer gagnfræðamentunar. En gegn um lærdómsdeildina ganga miklu fleiri menn en þarf til þess, að fullnægja embættismannaþörf landsins. Nú er hjer orðið fult af kandídötum, sem ekkert embætti hafa og ekkert hafa að gjöra. Þetta held jeg stafi af því, að ofmargir haldi áfram námi í lærdómsdeildinni. Dregur það um of menn frá verklegum störfum, þeim störfum, sem auka framleiðsluna og um leið verklegar framkvæmdir í landinu: Það mundi því vera kominn tími til að athuga, hvort ekki mætti gjöra eitthvað til þess að stemma stigu fyrir aðsókninni að lærdómsdeild Mentaskólans. Þetta mætti gjöra á tvennan hátt. Með skólagjaldi og með því að þyngja námið og gjöra það fullkomnara og erfiðara. Nú yrði námið þyngra ef grísku yrði bætt við. Jeg get ekki sjeð neitt því til fyrirstöðu, þú að námið sje gjört þyngra fyrir þá, sem ætla að verða embættismenn. Seinna námið, háskólanámið, mundi gjöra þetta nauðsynlegt og gagnlegt frá sjónarmiði þeirra, sem vilja stofna kennarastól í klassískum fræðum. Jeg segi frá sjónarmiði þeirra. Hjer er um stórkostlega breytingu á skólafyrirkomulaginu að ræða, sem þyrfti að ganga á undan framkvæmd þessa máls, sem hjer hefir verið fitjað upp á. Jeg vona að mjer leyfist að gjöra svo lítinn útúrdúr, og það því fremur sem það er alltítt um ýmsa þingmenn, að þeir láta sjer í ræðum sínum lítt markaðan bás. Jeg vildi að fyrirkomulag Mentaskólans væri athugað, því að þá mundi fleira vera athugað en það eitt, hvort auka beri forntungnanám í skólanum. Þá mundi einnig verða athugað, hvort ekki mætti koma á betra samræmi á milli gagnfræðadeildarinnar á Akureyri og gagnfræðadeildarinnar hjer í Mentaskólanum. Í báðum þessum skólum er kent hið sama og skólaárin eru jafnmörg. En í öðrum skólanum, Mentaskólanum, er skólatíminn 9 mánuðir árlega, en í hinum 8. Í Reykjavíkurskólanum verða piltar því að eyða fje og tíma í einn mánuð á meðan námssveinar Akureyrarskólans geta unnið sjer inn hátt kaup. Skólatíminn ætti að vera sá sami á báðum stöðunum, þar sem piltar frá Akureyrarskóla standa jafnfætis piltum úr gagnfræðadeildinni til inngöngu í lærdómsdeild Mentaskólans. Ef nemendurnir á Akureyri læra jafn mikið á 8 mánuðum og hinir á 9, væri þá ekki sjálfsagt að stytta skólatímann í Reykjavík? Og væri ekki ástæða til að athuga, hvort ekki mætti víðar við skóla fremur stytta en lengja hinn árlega skólatíma? Við hvaða verk sem er, við andlega vinnu sem við líkamlega, skiftir mestu, að unnið sje af kappi á meðan unnið er. Árangurinn af vinnunni fer ekki eftir lengd vinnutímans, heldur eftir því, hversu vel og kappsamlega er unnið. Að vinna með hangandi hendi gefur lítinn arð, þótt lengi sje unnið. Af löngum vinnutíma leiðir, að menn venjast á að fara sjer hægt, verða snerpulausir og kapplausir, verða að slóðum. Og þetta á sjer að öllu leyti jafnt stað um bóknám, sem um líkamlega vinnu. Jeg vil biðja afsökunar á þessum útúrdúr mínum. En það, sem fyrir mjer vakir, er að jeg vil leggja það til, að skólamál vor sjeu tekin til rækilegrar athugunar. Þetta ætti stjórnin að annast, og fela það starf hæfum mönnum. Einu sinni, fyrir nokkrum árum, var skorað á stjórnina að gjöra ráðstafanir til þess að koma á samræmi á milli gagnfræðadeildarinnar á Akureyri og gagnfræðadeildarinnar hjer, en úr því varð ekkert. Jeg vil nú nota tækifærið til þess að ítreka þessa áskorun til stjórnarinnar, og gjöri það um leið og jeg kem fram með rökstudda dagskrá er hljóðar þannig: „Í því trausti að stjórnin taki þetta mál í sambandi við skólamál vor til rækilegrar íhugunar og sjerstaklega láti rannsaka hvort og hvernig breyta megi fyrirkomulagi lærdómsdeildar Mentaskólans, svo að stúdentar þaðan eignist haldgóða undirstöðu í klassískum fræðum, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“. Þegar jeg hefi lokið máli mínu, skal jeg afhenda hana forseta. Jeg vil bæta því við, að þeir, sem berjast fyrir því, að stofnaður verði kennarastóll í klassískum fræðum við Háskólann, mættu vel una við þau úrslit, sem hjer er farið fram á, að stjórnin taki það mál til rækilegrar íhugunar og ljeti rannsaka skólamál vor, sjerstaklega hvort mentaskólafyrirkomulaginu mætti ekki breyta þannig, að gagn og sæmd verði að stofnun þessa embættis, sem hjer er um að ræða, þegar það hleypur af stokkunum. Jeg álít farsælla að afgreiða málið á þennan hátt heldur en að hleypa því lengra. Ef við hleypum því lengra, er óvíst um örlög þess. Því getur orðið lokið á þrennan hátt. Í fyrsta lagi að það dagi uppi í neðri deild, eða verði felt þar. Það álít jeg skaða fyrir málið, ekki einungis frá sjónarmiði þeirra, sem hafa flutt þetta mál inn á þingið, heldur einnig frá mínu sjónarmiði, því að þá fengi stjórnin enga bendingu um að rannsaka skólafyrirkomulagið. Í öðru lagi getur verið að neðri deild samþykki frumvarpið og stofni þannig nýtt embætti, og álít jeg það óheppilegt, af því að það gæti ekki náð tilgangi sínum og yrði því gagnslaust. Enn fremur er hagur landsins nú svo, að ekki er viðeigandi að stofna nýtt embætti á meðan svo er ástatt. Í þriðja lagi gæti farið svo, að neðri deild afgreiddi málið með rökstuddri dagskrá, eins og hjer er til ætlast af mjer. En er þá ekki rjettara að við gjörum það hjer í deildinni nú strax? Skal jeg svo leyfa mjer að afhenda hæstv. forseta hina rökstuddu dagskrá.



Jeg get ekki tekið undir með hv. þm. Vestm. (R. E.), að það sje þinginu til skammar, að afgreiða mál þetta að þessu. sinni með rökstuddri dagskrá. Þvert á. móti mun jeg hiklaust greiða atkvæði með henni, eigi síður en jeg gjörði það við 2 umr. Það er engin hætta, þótt málið bíði næsta þings og eins og nú er komið, tek jeg það langhyggilegast og sæmilegast. fyrir þingið. Það verður að taka tillit til þess, hvernig horfurnar eru. Það væri fremur undarlegt afspurnar, ef hægt yrði að segja um þingið 1914, að því hefði sýnst horfurnar svo ískyggilegar, að það hefði stöðvað lögheimilaðar vegabætur og önnur nauðsynleg landsfyrirtæki, og þá. um leið svift marga menn atvinnu, sem. ráðnir höfðu verið í landsins þjónustu til að inna þessi störf af hendi; en að hið sama þing stofnaði svo samtímis nýtt em bætti, sem flestir munu játa, að ógn vel megi bíða með, þangað til þeirri bliku ljettir, sem nú hefir dregið yfir. Slík: ósamræmi og ákafi er lítt skiljanlegt. Jeg er viss um að þinginu verður ekki lagt það illa út af almenningi, þótt stofnun embættisins sje frestað í þetta sinn; hitt er jeg ekki jafnviss um, að það auki vinsældir þingsins og traust, að það sje nú komið í gegn. Það getur að vísu rætst svo vel úr öllu, að ekki þurfi að gjöra allar þær ráðstafanir landinu til bjargar, sem ráðgjörðar hafa verið. En það er ekki holt að gjöra sjer tómar glæsivonir á tvísýnum tímum ; hitt ekki úr vegi að vera varkár og enda dálítið tortrygginn, og því vil jeg segja, að fyrir geti komið, að til fleiri örþrifaráða verði að grípa en nefnd hafa verið ; það getur meira að segja rekið svo langt, að ekki verði hægt að greiða embættismönnum, þeim, sem nú eru lögmælt laun þeirra; dæmi eru til slíks, og finst. mjer það meira en lítið andkannalegt af þinginu, að fara að stofna ný embætti á slíkri tíð.



Af því verið er að brúka styrjöldina fyrir grýlu í þessu máli; þá vil jeg benda á það, að í frv. er ekkert á það minst, hve nær embættið skuli sett á stofn. Það má geta því nærri, að stjórnin muni ekki fara að stofna þetta nýja embætti meðan svo svarfar að, að ekki sje hægt að borga embættismönnum, þeim sem fyrir eru, laun þeirra. Þetta tal um styrjöldina í þessu sambandi, sem það er notað hjer nú, er því vindhögg, sem auðsjáanlega er slegið í þeim tilgangi að drepa frv.



Jeg spyr hv. formælendur frv. á hverju þeir byggi það, að þetta embætti verði ekki stofnað undir eins og lögin eru gengin í gildi. Þó að ekkert standi í frv. um það, hve nær það skuli stofnað, getur stjórnin ekki frestað að veita það. Lögin ganga í gildi 12 vikum eftir að staðfesting þeirra er birt í B-deild Stjórnartíðindanna; þá skal stofna þetta embætti, - lögin segja skal, og eftir þeim verður ráðherra að fara, en ekki eftir því, sem feður þeirra láta nú í veðri vaka, í vandræðum sínum.

Framsögum. (Sigurður Stefánsson) : Meining mín var sú, að lög þessi kæmu til framkvæmdar samkvæmt gildandi reglum. Hitt hefði verið barnaskapur, að búa þau til upp á það, að stjórninni væri í sjálfsvald sett, hve nær hún ljeti þau koma til framkvæmdar, eða hvort hún yfir höfuð framfylgdi þeim nokkurn tíma. Slíkan leikaraskap má ekki ætla þinginu, að það sje að semja lög, sem ekki þurfi að ganga í gildi fyr en 1900 og súrkál; þá mætti með sanni segja, að það þing hefði ekki haft mikið þarft að vinna, ef það færi að stytta sjer stundir með öðru eins og því.

Karl Einarsson : Jeg skal ekki verða langorður, því að mjer finst umræðurnar þegar orðnar helst til langar og ekki laust við að þær sjeu að verða hlægilegar. Það er auðvitað, að lögin öðlast gildi 12 vikum eftir að þau hafa verið birt í Stjórnartíðindunum; en þar fyrir þarf stjórnin ekki strax að skipa mann í embættið og ekki fyr en fje hefir verið veitt til þess.

Karl Finnbogason : Mjer finst það undarleg röksemdafærsla gegn frv. þessu, að hefta beri framgang þess, af því svo geti farið, að ekki verði hægt að borga embættismönnum, þeim sem nú eru, laun þeirra, og þá sje harla óviðkunnanlegt, að fara að stofna nú nýtt embætti, meðan horfurnar sjeu svona. Það má geta nærri, að engri stjórn mundi detta í hug að gjöra það, ef slíkt útlit væri, og sýnir það ekki lítinn skort á góðum og gildum röksemdum, að bera fram annað eins og þetta. Enda varla von að flutningsmanni verði auðfundin rök móti sínu eigin máli.



Jeg ætla ekki að vera langorður. En jeg verð að lýsa því yfir, að mig furðar stórlega á meðnefndarmönnum mínum. Þetta er nú í annað sinn, sem rökstudd dagskrá kemur fram í þessu máli, sama efnis. Hvort orðalag hennar er svo samhljóða hinni fyrri, að þess vegna sje rjett að vísa henni frá, læt jeg ósagt; jeg ætla forseta að úrskurða um það. Jeg skal játa það, að jeg get fallist á margt af því, sem háttv. 5. kgk. (B. Þ.) sagði um skólamálin. En við getum ekki á þessu augnabliki kipt þeim í það horf, sem við helst vildum. Reglugjörð Mentaskólans er gjörð eftir því, sem mentamenn hjer álíta heppilegast, og jeg býst ekki við að þeir hafi breytt skoðun sinni á þessu máli. Gangurinn er alstaðar sá, að í öllum hinum lægri mentastofnunum er lögð meiri og meiri áhersla á hin praktísku fræði og við getum því ekki búist við að farið verði að gjöra Mentaskólann okkar aftur að latínuskóla. Meining okkar með frumvarpinu er sú, að sjá um að latína og gríska deyi ekki algjörlega út á þessu landi. Jeg sje ekki minstu ástæðu til að setja þetta mál í samband við Evrópustríð; það er auðvitað, að ef harðnar í búi og þröng. verður um fje í landssjóði, þá má treysta landsstjórninni til þess, að hún setji ekki þetta embætti á stofn fyr en um hægist aftur; það er ekki heldur neitt ákvæði um það í lögunum, svo að hún getur þess vegna dregið það. Jeg tel mig með þessu hafa sýnt hve ástæðulaust það er fyrst hv. þm. Barðstr. (H. Kr.) að hafa breytt skoðun sinni og snúast nú móti frv. af styrjaldarhræðslu. Hjer er ekki farið fram á nein fjárútlát úr landssjóði í bráð eða meðan að þrengir. Jeg vona að hv. d. gjöri ekki þessu máli þá vansæmd og sjálfri sjer þann vansa, að samþykkja rökstudda dagskrá, þrátt fyrir það þótt hún rjett nýlega hafi felt aðra alveg samskonar dagskrá. Jeg býst ekki við að málið komist gegnum þingið að þessu sinni, en finst það þó sæma betur þessari deild, að lofa því að koma til kasta bv. Nd. og lofa henni að láta uppi álit sitt á því. Hitt væri deildinni til skammar, að samþykkja dagskrána eftir það, sem á undan er gengið.



Jeg játa það, að það hefir frá upphafi verið hjá mjer barátta milli holdsins og andans í þessu máli. Jeg hefi fyrir alllöngu kastað trúnni á latínu og grísku, að þær eigi að skipa öndvegissess í æðri skólum og sitja í fyrirrúmi fyrir öðrum námsgreinum. Veittu þessar námsgreinar mjer þó mesta ánægju á námsárum mínum, og jeg lagði sjerstaka rækt við þær. Þrátt fyrir þetta vil jeg þó ekki stuðla að því, að forntungukensla sje aukin að nokkrum mun í Mentaskólanum. Jeg vil ekki taka verulega aukinn tíma frá 140–150 nemendum til þessa náms, vegna fáeinna manna, sem gjöra má ráð fyrir að hafi veruleg not af því. En hinsvegar finst mjer það vera stórvafasamt, hvort það hæfi, að svifta þá menn tækifæri til að nema þessar tungur, sem löngun hafa til þess. Vegna þessa átti jeg í talsverðri baráttu við mig um það, hvernig jeg skyldi greiða atkvæði um hina rökstuddu dagskrá, sem borin var fram við 2. umr. Niðurstaðan hjá mjer varð þó sú, að jeg greiddi atkvæði með henni, því að mjer fanst ekki miklu spilt, þótt stofnun þessa embættis drægist til næsta þings. En fyrst dagskráin fjell þá, finst mjer hálf óviðkunnanlegt, að fara nú að samþykkja aðra dagskrá sama efnis, og jeg get ekki neitað því, að mjer þykir það ærið fast sótt, að stytta frv. aldur, að dagskráin skyldi vera vakin upp af. nýju hjer í deildinni eftir afdrif hennar síðast. Jeg held, eftir því sem komið er,. að rjettast sje að lofa hv. Nd. að fá málið til meðferðar. Mjer finst alveg óþarfi að bendla mál þetta við ófrið þann, sem nú geysar; það getur varla komið til mála, að láta hann hafa áhrif á úrslit þess. Hitt er satt, að margt þarf enn að athuga um fyrirkomulag æðri mentamála vorrar en á því stend jeg fast, að eigi sje tiltækilegt að auka forntungnanámið að. nokkrum mun í Mentaskólanum, hvorki: með því að taka upp grískukenslu af nýju,. nje með því að auka latínukenslu svo nokkru nemi.

Framsögum. (Sigurður Stefánsson) : Jeg get í rauninni skrifað undir alt, sem tekið hefir verið fram af fyrri ræðumönnum. Að jeg lít nú öðruvísi á málið en þegar það kom fyrst fram, kemur af þeim ástæðum, sem hv. þingm. Barð. (H. K.) og háttv. 5. kgk. (B. Þ.) hafa tekið fram. Jeg flutti málið hjer inn á þingið, af því að jeg áleit, að þessi kennarastóll ætti að komast á, en þrátt fyrir það, var það ekki álit mitt, að hann þyldi enga bið. Jeg skal játa það, að jeg hugsaði ekki út í það, þegar jeg flutti málið inn á þingið, hvort ekki væri rjettara að byrja á þessu í Mentaskólanum, en jeg sannfærist ávalt betur og betur um, að það er rjett að athuga það mál sem best, því að fyrir mjer vakir það, að þessi kennarastóll geti orðið að tilætluðum notum. Jeg mun greiða atkvæði með hinni rökstuddu dagskrá, af því að jeg játa, að kringumstæðurnar eru nú breyttar frá því, sem þær voru þegar málið var hjer áður fyrir deildinni. Þingið hefir nú gjört ráðstafanir til þess að hefta lögmætar greiðslur úr landssjóði, og það er óviðurkvæmilegt að þingið á sama tíma stofni ný embætti, sem hafa útgjöld í för með sjer fyrir landssjóðinn.