Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta, sem ég hef leyft mér að bera hér fram ásamt hv. þm. Snæf. og hv. 1. þm. Árn., um kirkjubyggingar og þátttöku ríkissjóðs í stofnkostnaði kirkjuhúsa, hefur í öllum aðalatriðum legið fyrir hæstv. Alþ. áður og var fyrst borið fram árið 1944. Þá fylgdi því allýtarleg grg., eins og líka vísað er til í grg. þessa frv., sem hér liggur fyrir. Vænti ég þess, að hv. þm. flestir eða allir hafi fyrr eða síðar kynnt sér þá grg., sem fylgdi frv., er það fyrr var fram borið. Sú grg. gefur nokkuð ljóst til kynna, hvers vegna þetta frv. var flutt og af hvílíkri nauðsyn það nú er fram komið á hæstv. Alþ. enn á ný. En síðan það var borið fram 1944, hefur það gerzt að tilhlutun biskupsins yfir Íslandi og í samráði við hlutaðeigendur, að ekki aðeins öllum þjónandi prestum á landinu, heldur einnig öllum söfnuðum hefur þetta frv. verið sent með tilmælum um, að safnaðarfundir væru haldnir um málið og prófastar létu taka málið til athugunar á héraðsfundum, til þess að þessir aðilar létu í ljós álit sitt á því, hvort þeir væru því fylgjandi, sem í frv. er sett fram. Niðurstaðan af þessu er nú höfð til hliðsjónar við flutning þessa máls, en hún er sú, að málið, sem legið. hefur fyrir öllum söfnuðum landsins, eins og ég tók fram, það hefur fengið þær undirtektir, að allir safnaðarfundir, sem málið hafa tekið til meðferðar, hafa gert um það ályktanir og lýst sig málinu fylgjandi og sömuleiðis margir héraðsfundir. Hafa prestastefnan (synodus) 1945 og hinn almenni kirkjufundur sama ár einnig gert um það ályktanir og lýst sig því fylgjandi og óskað þess, að málið nái fram að ganga. Fram hafa komið till., sem eru um ýmsar smávægilegar breyt. á frv. eða til skýringar, þar sem þörf hefur þótt, og er í því frv. um málið sem nú er borið fram, tekið fullkomlega tillit til þess. Af því, sem ég nú hef tekið fram, má ætla. að hv. þm. geti skilið það nú og við frekari meðferð málsins, að hér er ekki aðeins um áhugamál að ræða, sem á fylgi vítt og breitt um allt landið, heldur líka nauðsynjamál. Og þetta er ekki aðeins nauðsynjamál fyrir héruð landsins, heldur líka hverja einstaka sveit, meira og minna, eða þá söfnuði, sem er þörf á, að kirkjuhús séu byggð upp hjá þeim. Og má fullyrða, að þörfin á þeirri uppbyggingu sé svo mikil, að það sé almenningsmál, eins og komið hefur fram gagnvart einstökum þm., þannig að um það ætti ekki að þurfa að deila. Á síðustu árum hefur það komið hvað skýrast fram, hversu rík nauðsyn rekur hér á eftir, bæði vegna þess, að kirkjuhús eru víða og hafa verið svo úr sér gengin að engin bið var gerleg lengur á því að byggja þau upp. Og geng ég þá út frá því, að almennt sé viðurkennt, að kirkjuhús eigi að standa á þessu landi. Í annan stað hefur þróazt hjá mörgum ráðamönnum fólksins sú tilfinning, að ekki væri tilhlýðilegt, sóma og annars vegna, að þessi hús, guðshúsin, væru þannig úr garði gerð, að að þeim væri frekar smán heldur en hitt. Því að viðkomandi nauðsyn á skýli til þess að hafa guðsþjónustur inni í, þá er nú svo komið, í þessum efnum sem öðrum, að menn sætta sig ekki við það að byggja neina kofa. Þess vegna er viðkomandi þessum byggingum, eins og öðrum, krafa um það, að þær séu þannig gerðar, að mannsæmandi séu og að í þeim sé góður aðbúnaður. En kunnugt er, að mikið hefur skort á af mörgum ástæðum, áð kirkjuhúsin væru þannig. Að nokkru leyti er vikið að þessu í grg., sem ég gat um. Eins og augljóst má vera, er það ókleift fyrir fátæka og lítils megandi söfnuði að byggja slík mannsæmandi kirkjuhús - auk alls annars, sem hvíli á skattborgurum landsins í heild. Þess vegna þótti tímabært að færa þetta mál á þennan vettvang, sem það nú er á og það var fært inn á fyrr á hæstv. Alþ., vegna þess líka, að fullar upplýsingar liggja til þess, að ríkinu ber skylda til - þar sem hér er ríkiskirkja, þjóðkirkja - að halda við húsum til guðsþjónustu, hjálpa fólkinu til þess að eignast slík hús og að halda þeim í góðu ástandi. Þetta er því fremur óumdeilanleg skylda hins opinbera, að því er ég tel, þar sem rökin fyrir því eru einnig þau, að ríkisvaldið tók af kirkjunni þær eignir, sem hún sem sjálfstæð stofnun átti og eignaðist, áður en ríkið tók að sér umsjá hennar, og þeim eignum hefur ekki verið skilað aftur. Afleiðing af þessari eignatöku, eftir að siðbót komst á, var að sjálfsögðu sú, að ríkið tæki að sér byggingu og viðhald kirkna. Öðruvísi gat með þessu móti það ekki náðst, að kirkjuhúsum væri haldið við. Ábyrgðin á þeim aðila, sem hefur þetta með höndum, fé það, sem kirkjan átti, og rekstur kirkjunnar að miklu leyti sem stofnunar, ábyrgð sú er því þessi, að annast um, að kirkjuhúsin séu til og sómasamlega gerð. En af því að kirkjuhúsin höfðu þá staðið uppi, er hinar arðberandi eignir kirkjunnar voru teknar af henni, og söfnuðunum hafði tekizt að eignast kirkjuhús, var látið svo ganga, að söfnuðirnir héldu kirkjuhúsunum við - sem varð í meira og minna óstandi og ættu að halda því áfram. Nú leyfi ég mér að vísa til þeirra stjórnlaga, sem gilt hafa og gilda enn, ákvæðanna um, að hér á landi skuli vera ríkiskirkja, og tek þetta fram til stuðnings því máli, að ríkinu ber skylda til að annast þennan hluta kirkjumálanna, að kirkjuhúsin séu í lagi, eins og aðra hluti þeirra mála, sem ríkið hefur tekið að sér að annast. Nú er hér að vísu ekki um það að tala, að stigið sé þetta spor að fullu með því að samþykkja ákvæði þessa frv., sem hér liggur fyrir. En með því mundi það þó stigið að miklu leyti. Eins og tekið er fram í 1. gr. frv., skal það opinbera, ríkið, ef frv. verður samþ., greiða stofnkostnað þessara húsa að 3/4 hlutum. Hitt greiða söfnuðirnir. Og eins og nú er ástatt viðkomandi því að byggja vönduð hús og væntanlega mun verða framvegis um skeið, hvað sem yfir dynur, þá mun jafnvel 1/4 stofnkostnaðar við kirkjuhúsbyggingar verða ærinn til þess, að söfnuðir finni til hans. Þar að auki eiga nú - og það er ekki nein till. í frv. til breyt. á því - söfnuðirnir að halda við kirkjuhúsunum á sinn kostnað með kirkjugjöldunum að undirstöðu, sem þeir sjálfir greiða. Sömuleiðis eru hér í frv. sérákvæði um ýmislegt, sem sumt skuli hvíla eingöngu á söfnuðum og sumt að nokkru leyti á söfnuðunum og að nokkru leyti á hinu opinbera, sem hv. þm. munu kynna sér undir meðferð málsins. Það er vitanlega svo, að allar kirkjur á landinu samanlagt eiga allverulegar og enda miklar eignir, en þær skiptast mjög misjafnt niður á kirkjuhúsin, eins og vitanlegt er, sem sumpart fer eftir megni safnaðanna. Sumpart hafa þessar eignir myndazt af því, að kirkjur hafa verið tekjumiklar og söfnuðir þar þá ekki lagt í mikinn kostnað við kirkjuhúsin, og hefur því safnazt fyrir fé í sjóðum kirkjunnar um landið í heild, sem eru sameinaðir í einum sjóði, hinum almenna kirkjusjóði. Sá sjóður eða þessir sjóðir, sem eru til nota kirkjuhúsanna, eru að sjálfsögðu, eftir ákvæðum frv. einnig, til þess ætlaðir, að kostnaður, sem verður af kirkjuhúsum, hvort sem er stofnkostnaður við byggingu eða viðgerðir, greiðist fyrst og fremst úr þeim. Þessu er ekki breytt hér. Við ætlumst til þess, að þetta fé renni í fyrstu röð til byggingar kirknanna, og síðan komi það af stofnkostnaðinum, sem þar er fram yfir, til skipta á milli ríkis og safnaða að greiða, sbr. ákvæði 1. gr. frv., þannig að ríkið greiði 3/4, en söfnuðir 1/4 hluta af þessum hluta stofnkostnaðarins. Þetta er því opinbera og söfnuðunum falið að sjá um, og þess vegna er biskupinn sjálfkjörinn yfirmaður þessa og einnig starfsmenn ríkisins, svo sem húsameistari ríkisins, sem eiga að sjá um, að framkvæmdir á þessum byggingamálum gangi eðlilega og reglulega, eftir því sem þörfin kallar að, og eiga þeir að sjá um, að þar sé fyrst unnið að framkvæmdum í þessum málum, sem þörfin fyrir það er brýnust. En þó að ég nefni í þessu sambandi húsameistara ríkisins, þá eru ákvæði í frv. um það, að aðrir húsameistarar geti komið þar til greina til þess að gera teikningar að kirkjuhúsum og áætlanir um byggingu þeirra, og þarf ekki til þess annað en að samþykkja það af þeim, sem þarna standa að. Má vera, að ýmsum mönnum þyki þetta frjálslegra, og þykir mér það að sjálfsögðu, því að söfnuðir geta haft þann vilja, þó að þeir vilji byggja kirkjuhús, að vilja ekki láta byggja eftir einni snúru, en óska heldur t.d. að hafa samkeppni um þessar byggingar eins og ýmsar aðrar, og eftir frv. á það þá að vera gerlegt. Í frv. er greint, hvernig skuli ákveða, í hvaða röð kirkjubyggingar eigi að framkvæmast. Þar er til tekið, að á fyrsta ári, eftir að l. þessi eru komin í gildi, skuli biskupinn láta fram fara undir umsjón húsameistara ríkisins rannsókn á því, hverjar kirkjur muni þurfa að byggja upp á næstu fimm árum, og að að þeim tíma liðnum skuli fara fram sams konar rannsókn til fimm ára og þannig áfram, þó svo, að skipt sé á milli landsfjórðunga þannig, að ekki sé ójöfnuður í frammi hafður. Og þegar þess er gætt, að nú er þegar töluvert upp byggt af kirkjuhúsum, sem mega endast lengi, þá sjá menn, að þar sem svo sterkir aðilar eiga að vinna að þessu, sem eru ríkið annars vegar og söfnuðir hins vegar, þá ætti þetta ekki að vera verulega þungbært, heldur mjög létt, einkum þegar fyrir fram er búið að gera áætlun um þetta. En þetta atriði verður þó að beygjast undir það, eins og aðrar framkvæmdir, að ef ógerlegt er að koma einhverju fram, þá verður það að þoka til hliðar um stund, þar til kleift er að framkvæma það. Ég vil aðeins drepa á það, að hér er svo til tekið í frv., að þau kirkjuhús, sem eru í smíðum, þegar þetta frv. - væntanlega bráðlega - öðlast lagagildi, þau hús geti fallið undir ákvæði þessara l., því að dæmi eru til þess á þessum síðustu árum, að fátækir og fámennir söfnuðir hafa brotizt í að byggja ný kirkjuhús. Ef viðkomandi stjórnarvöld samþykkja það, geta þessi hús komizt undir ákvæði þessara l., og er þessa þörf, því að menn hafa búizt við, að þetta mál gengi hraðar hjá löggjafarvaldinu en raun er á. En ég sakast ekki um það. Aðalatriðið er, að málið hljóti nú afgreiðslu á sómasamlegan hátt. Þetta mál var til meðferðar hjá menntmn. þessarar hv. d. síðast og fer væntanlega þangað aftur. En þeim hv. nm., sem þar unnu að, vannst ekki tími til þess að senda málið frá sér þegar það var flutt fyrr. Nú er þetta mál flutt svo tímanlega á þinginu, að takast mundi mega að afgreiða málið á þessu þingi. Ég hef talið mér skylt að taka inn í þetta frv. ákvæði um það, að kleift sé að stofna fríkirkjusöfnuði í landinu, ef vilji er nægur fyrir því. Og ég vil ganga það langt, að þeir söfnuðir, sem að tilteknum meiri hluta samþykkja það, eigi kost á að fá kirkjuhúsin, sem þar er um að ræða, til eignar eða umráða, því að það er að sjálfsögðu þannig, að hvert kirkjuhús, á hvaða stað sem er, er byggt fyrir allan þorra safnaðarins, sem þar er, en ekki þá fyrst og fremst, sem eftir vildu vera í þjóðkirkjunni, ef meiri hluti safnaðarins óskar að hafa fríkirkju. Að svo mæltu óska ég, að málið verði látið ganga til 2. umr. og menntmn.



Herra forseti. - Skattamál okkar Íslendinga eru í miklum ólestri. Munu flestir um þetta sammála, enda minnir mig, að allir stjórnmálafl. hafi haft það á stefnuskrá sinni við síðustu kosningar að færa þau mál til betri vegar. - Ég tel, að fyrirkomulagi og framkvæmd skattamálanna, eins og það nú er, sé ábótavant einkum í fjórum atriðum. Í fyrsta lagi er tekjum skotið undan skatti í mjög stórum stíl með beinum skattsvikum. Í öðru lagi er tekjum komið undan skatti með því að sniðganga skattal. Í þriðja lagi eru ýmis meginatriði skattal. þannig, að þau orka mjög tvímælis. Og í fjórða og síðasta lagi eru ýmis ákvæði skattal. í innbyrðis ósamræmi. Um fyrsta atriðið, beinu skattsvikin, er það að segja, að erfitt er að koma í veg fyrir þau með beinum lagafyrirmælum. Þó hygg ég, að gera mætti skattal. þannig, að skattsvik yrðu torvelduð miklu meir en nú á sér stað, og að þessu miðar ein af þeim fjórum breyt., sem gert er ráð fyrir í frv., þ.e. í 3. gr. frv. - Nú er það svo, að framteljendur geta dregið skuld frá eign án þess að gefa upp, hver sé skuldareigandi. Það er engin trygging fyrir því, að krafan sé hins vegar gefin upp sem skattskyld eign. Sérstaklega mun þetta gilda um handhafaskuldabréf. Sú upphæð handhafaskuldabréfa, sem talin er fram sem eign, mun vera miklu lægri en sú, sem talin er fram sem skuld. Það tíðkast hér og, að fyrirtæki taki lán rétt fyrir áramót og telji þau til skuldar, en lánsupphæðin er ekki talin sem eign. Við þessu er nauðsynlegt að reisa rönd með ákvæðum í skattal. Og sérstaklega er nauðsynlegt að reisa rönd við því, að handhafaskuldabréfum sé skotið undan við eignaframtal, en það er tiltölulega einfalt að gera, þ.e.a.s. með því að ákveða að banna að draga skuld, sem handhafaskuldabréf er fyrir, frá eign, nema nafns skuldareiganda sé getið. Og svo mætti ganga úr skugga um það, hvort krafan hafi verið talin fram sem eign hjá skuldareiganda. Að þessu miðar ein af fjórum breyt. þessa frv. Tvær af þeim breyt. á l., sem þetta frv. gerir ráð fyrir, miða að því að koma í veg fyrir, að skattal. séu sniðgengin. Hér er gert ráð fyrir, að með reglugerð, sem fjmrh. setur, skuli ákveða, eftir hvaða reglum greidd laun hjá fyrirtækjum skuli talin til rekstrarkostnaðar, þ.e.a.s. til frádráttar tekjum. Það er nú á allra vitorði, sem nokkuð þekkja til skattamála hér, að einkafyrirtæki greiða mjög há laun forstjórum sínum og ýmsu öðru starfsfólki og miklu hærri laun en tíðkast fyrir sambærileg störf hjá hinu opinbera. Ef leitað er eftir ástæðunum fyrir þessu, virðast þær liggja nokkuð í augum uppi. Skattstigarnir íslenzku eru mjög háir, og mörg fyrirtæki hafa svo góða afkomu, að þau lenda í háum skattstiga. Er auðskilið, að sú upphæð, sem dregin er frá sem rekstrarkostnaður, rýrir ágóðann hjá fyrirtækinu um sömu upphæð, þar af leiðandi skattskyldar tekjur þess og þá um leið skattinn, kannske að mjög verulegu leyti og þeim mun meira, sem ágóði fyrirtækisins er meiri og fyrirtækið lendir í hærri skattstiga. Það má því segja, að fyrirtæki, sem hafa mjög háar tekjur og lenda í háum skattstiga, geti sér að kostnaðarlitlu hækkað laun forstjóra sinna og starfsfólks. Meiri hluti launanna, sem þannig er greiddur, er þá raunverulega ekki greiddur af fyrirtækinu, heldur hinu opinbera, af því að skattur fyrirtækisins lækkar svo tiltölulega mikið við þessa launahækkun. Þetta hygg ég, að sé ástæðan til þess, að einkafyrirtæki láta sig það minna máli skipta, hversu mikil laun þau greiða, heldur en opinber fyrirtæki. Af þessu leiðir tvennt. Einkafyrirtæki standa betur að vígi en fyrirtæki hins opinbera í samkeppninni um hæfa starfskrafta, og mun það hafa komið greinilega fram á stríðsárunum, að forstjórar opinberra fyrirtækja hafa átt erfitt með að ráða til sín hæfa starfsmenn, vegna þess að um mjög há yfirboð einkafyrirtækja var að ræða. Og það er óeðlilegt og ástæðulaust, að einkafyrirtæki greiði mun hærri laun en hið opinbera telur hæfilegt að greiða fyrir hliðstæð störf, sérstaklega þegar svo háttar, að ríkisvaldið gerir þeim þetta kleift með skattaákvæðum, og verulegur hluti af þeim umframlaunum, sem þau greiða, er raunverulega tekinn frá því opinbera.l)



Herra forseti. - Frv. þetta, sem ég ber hér fram, fjallar um aðstoð ríkis og sveitarfélaga við uppeldi barna þeirra innan skólaskyldualdurs, er í þéttbýli búa. Þar sem hér er um að ræða nýmæli í löggjöf landsins, sem hafa mun í för með sér allmikil fjárútlát af hálfu hins opinbera, vildi ég mega skýra málið nokkru nánar. Á þeim aldri, er frv. nær til, eru börnin áhrifagjörnust og uppeldisaðgerðir allar því suðveldastar og notadrýgstar, en mistök og vanræksla á því sviði að sama skapi óheillavænleg. Um það eru kunnáttumenn, svo sem heilbrigðis- og uppeldisfræðingar, á einu máli, að sú andlega heilsuvernd, sem í góðu uppeldi er fólgin, sé í alla staði jafnmikilvæg og líkamleg heilsugæzla, en um gildi hennar munu fáir efast lengur. Annars er allur aðgreiningur þar á milli næsta fánýtur, í fyrstu bernsku a.m.k., svo mjög eru þeir þættir saman tvinnaðir, að ógerlegt er að draga glögga markalínu milli uppeldisaðgerða og heilsuverndar líkamans, og er það ofurskiljanlegt, þegar þess er gætt hve hjálparvana börnin eru og algerlega háð umhverfi sínu og aðhlynningu, en hvort tveggja hefur óhjákvæmilega örlagarík áhrif á heilsu og hugarfar, því að á þessu aldursskeiði, sem hér um ræðir, er vöxturinn meiri og örari en nokkru sinni síðar á ævinni. Sérstaklega er þroskaúttekt og framþróun taugakerfisins mikil og hröð, og skiptir mestu, að hún verði með sem eðlilegustum hætti, en hvorki tefjist vegna of lítillar eða einhliða örvunar né sé íþyngt með of miklum og margbreytilegum áhrifum. Þeim, sem lítið þekkja til þarfa barnsins og þroskaleiða, er meðalhófið oft vandratað á þessu tímabili hins mikla náms og nýsköpunar í lífi barnsins. En það eru engar ýkjur, að maðurinn öðlast meiri og fjölbreyttari tækni og lærdóm á fyrstu 5–6 aldursárunum en síðar á fyrir honum að liggja að læra í langskóla lífsins. Og að þeirri undirstöðumenntun, sem ungbarnauppeldið er, býr einstaklingurinn allt sitt líf, því að uppeldið ræður, ásamt upplagi og heilsufari, persónuleika og skapgerð. En hvort tveggja er að mestu fullmótað um það bil, sem barnið er 6 ára gamalt. Úr því að þeim aldri er náð, verða hvers konar ávanar, óvanar, skapbrestir og skapgerðarveilur erfiðari viðfangs. Allt enduruppeldi er örðugt og langvinnt og þó að það takist með bezta móti, ber maðurinn þess samt einhverjar menjar alla ævi, hver aðbúnaður hans var í fyrstu bernsku. Frá sjónarmiði þjóðfélagsheildarinnar hlýtur markmið uppeldisins að vera það að skapa barninu skilyrði til að ná þeim líkams- og sálarþroska, sem meðfæddir eiginleikar frekast leyfa, temja því hollur lífsvenjur og heilbrigð lífsviðhorf, svo að það megi verða farsæll maður, góður drengur og svo nýtur þegn sem gáfur og gervileiki standa til. Að sama marki vilja vafalaust allir ábyrgir foreldrar stefna, og þó að þeim sé lokamarkið ekki alltaf jafnhugfast og uppeldisaðgerðir því stundum nokkuð lausar í reipunum, þá er þó engum efa undirorpið, að langsamlega flestir foreldrar vilja búa sem bezt að börnum sínum og ekki láta sitt eftir liggja, að þeim megi farnast sem bezt. En góður vilji nægir ekki einsamall, skilnings og lagni er líka þörf, og aðstæður mega ekki vera óhagkvæmar. Bresti á eitthvað af þessu, er undir hælinn lagt, hvort útkoman verður ekki vansæll og vanheill vandræðamaður, sjálfum sér ónógur, en öðrum til ama og byrði. Barnið á þá réttlætiskröfu á hendur foreldrum sínum, að til slíks komi ekki, en séu þeir þess ekki umkomnir, verður þjóðfélagið að takast þá skyldu á herðar, og ætti því að vera ljúft að inna hana af hendi, ekki aðeins af mannúð, heldur og af hagsýni líka. En nú er svo komið, að uppeldisskilyrði víða í kaupstöðum, en þó einkum hér í Reykjavík, eru orðin svo slæm, að með öllu er óviðunandi og ekki annað sýnna en stefnt sé í voða, ef ekki er að gert. Og horfur eru á, að fremur muni ástandið versna en batna, ef látið er skeika að sköpuðu. Um orsakir þessa óheillaástands er óþarfi að orðlengja. Þær eru margvíslegar, en mestu valda vafalaust breyttir lifnaðarhættir þjóðarinnar og hinn öri vöxtur bæjanna á síðustu áratugum. Breyting á lífsvenjum foreldranna hefur alltaf einhverja uppeldiserfiðleika í för með sér. Bæði er það, að los vill komast á heimilislífið meðan nýir siðir eru að mótast, og þau siðaskipti geta orðið æði langvinn og margbreytileg, þegar fjölskyldan lendir á hrakhólum vegna heimilisleysis af húsnæðisskorti, eins og nú er afar títt, einkum þó ef einhleypar mæður eiga í hlut. En jafnvel þó að ekki sé svo ömurlegu ástandi til að dreifa, tekur það foreldrana samt alltaf nokkurn tíma að átta sig á hinum breyttu viðhorfum, einkum ef mjög skeikar frá því, sem þeir sjálfir áttu að venjast í uppvextinum. En þótt foreldrarnir reki sig fljótlega á annmarkana og afleiðingar þeirra, fá þeir að jafnaði ekki rönd við reist af eigin rammleik. Hin snöggu umskipti frá strjálbýli til þéttbýlis og þröngbýlis, sem orðið hafa hér á landi, hafa leitt þetta mjög áberandi í ljós. Hvorki þeir, sem til kaupstaðanna flytja úr sveitum og þorpum, né hinir, sem þar eru bornir og barnfæddir, virðast enn hafa gert sér nægilega grein fyrir áhrifum þeim, sem svo mikið aðstreymi og ör vöxtur hlýtur að hafa á uppeldisaðstæður allar, og að allt annarra aðgerða er þörf, þar sem margt er um manninn og umferðaerill meiri en til sveita. Það er engu líkara en alls ekki hafi verið búizt við börnum í kaupstöðum landsins og því láðst að búa að þeim á mannsæmandi og heilbrigðan hátt. Börnunum er, að því er bezt verður séð, ofaukið bæði inni og úti. Má í því sambandi minnast á hinar örsmáu íbúðir, þar sem öll fjölskyldan, stór eða smá, verður að kássast saman í einu til tveim herbergjum eða kannske þremur, ef vel lætur. Mjög víða er andrúmsloft algerlega ófullnægjandi handa svo mörgum mönnum, og ekki er alls staðar séð fyrir nægri birtu. Um rúm eða afdrep til leikja fyrir börnin er ekki að ræða, nema kannske helzt í dragsúg á dimmum göngum eða tröppum. Um húsnæðisvandræðin og hinn lélega húsakost ætla ég ekki að tala nú, en hjá því verður ekki komizt að geta þess, hve mikilsvert atriði björt og rúmgóð húsakynni eru, þegar um er að ræða andlega jafnt sem líkamlega heilsuvernd. En á slíku eiga allt of fá börn kost, eins og kunnugt er. Ekki tekur betra við, þegar út kemur í kaupstaðnum. Þar er næsta fátt um bletti, sem börnin geta verið óhult að leikjum. Afgirtir leikvellir munu óvíða vera, en þeir fáu, sem til eru, sniðnir eftir þörfum stálpaðri barna en hér um ræðir, og umsjón þess vegna ónóg, ef kornbörn eiga í hlut, sem aðgæzlu þurfa. Eina athvarf langsamlega flestra kaupstaðabarna er gatan eða bryggja, þar sem svo til hagar, með þeim afleiðingum, að umferðaslys og drukknanir eru tíðar dánarorsakir. En auk þessa eru minni áverkar, svo sem brunar, beinbrot, heilahristingur og hvers konar limlestingar og meiðsl afar algeng. Áleitni geðbilaðra manna og unglinga á smástúlkur, 2–5 ára, og raunar drengi líka, er miklu tíðari en margan grunar. Og má segja, að flestra illra áhrifa sé að vænta, þegar ungbörn hafast við eftirlitslaus á alfarabraut. Eins og allir mega vita, er nú orðið miklum erfiðleikum bundið að fá stúlkur til aðstoðar við heimilisstörf, og ekki er lengur kostur á unglingum til barnagæzlu. Það kemur því í hlut móðurinnar að sinna um barnið úti og inni, en hún er oftast nær önnum kafin við búsýslu og aðdrætti til heimilisins, en þeir eru stundum alltímafrekir, t.d. mjólkurkaup. Reyndin verður sú, að þegar barnið kemst á legg, er annaðhvort látið skeika að sköpuðu, krakkinn settur í umferð, út á götuna, en í húsasundum og ólæstum görðum tollir fjörugur krakki ekki, hann sækir í sollinn til jafnaldra sinna, eða þá að barnið er lokað inni og kemst aðeins undir bert loft í fylgd með fullorðnum. Er hvorugur kosturinn góður, en báðir illir frá sjónarmiði uppeldisfræði. Fyrir móðurina er þetta erfitt taugastríð. Hún á enga frjálsa stund, áhyggjulausa, á hverju sem gengur. Hér er vissulega úrbóta þörf, og óneitanlega væru meiri og róttækari aðgerðir æskilegar en hér er farið fram á. Að sumu yrði mikil bót, ef frv. þetta væri samþ., þó að það nái aðeins til takmarkaðs hluta barnanna, sem verst eru sett. En aðgerða löggjafarvaldsins til úrbóta, sem nægi, er ekki að vænta. Áhugamenn um uppeldismál hafa að vísu sums staðar hafizt handa um samtök til rekstrar dagheimila, og hefur Barnavinafélagið Sumargjöf verið mikilvirkast og unnið afar mikið og ómetanlega þarft verk hér í Reykjavík. En þrátt fyrir nokkurn styrk af hálfu hins opinbera hefur það ekki haft bolmagn til að bæta úr þörfinni nema að litlu leyti og aðsókn að hinum tveimur dagheimilum verið svo mikil, að aðeins lítill hluti þeirra barna, sem beðið hefur verið fyrir, kemst þar að. Þetta er að vonum. Dagheimilin verða vinsæl, jafnskjótt og almenningur kynnist þeim. Þar fá börnin kjarngott uppeldi, dveljast í rúmgóðum, björtum húsakynnum og hafa aðstöðu til leikja úti og inni undir umsjá sérmenntaðra kennara, sem leiðbeina börnunum þannig, að þau nái þeim vitsmunum og félagsþroska, tækni og líkamsþjálfun, sem hæfileikar leyfa, en skapgerð þeirra mótast á eðlilegan hátt í umgengni við önnur börn á sama aldri. Foreldrarnir verða þess fljótlega varir, að barnið er ánægðara og umgengnisbetra. Uppeldisáhrif þeirra sjálfra eru ekki skert, enda eiga hvorki dagheimilin né mega koma í stað foreldra, heldur aðeins vera þeim til aðstoðar og leiðrétta eða bæta úr ágöllum, sem óhjákvæmilega eru á uppeldi í heimahúsum, þar sem þéttbýlt er og slysahætta mikil. Fyrir konur, sem utan heimilis vinna af nauðsyn eða áhuga á starfanum, eru dagheimilin bezta lausnin, og fyrir einhleypar mæður eru þau ómetanleg hjálp. Án þeirra eiga þær margar hverjar ekki annars úrkost en að koma barninu fyrir hjá öðrum, og er það neyðarúrræði, eða vera á meira eða minna flækingi með það, og þarf ekki að lýsa, hve ill sú aðstaða er fyrir bæði. Ég vona, að hv. þm. hafi kynnt sér þetta frv. Eins og hv. þm. sjá, eru í 1. gr., a-lið, ákvæði um gæzlustöðvar fyrir börn frá eins mánaðar aldri til þriggja missira. B-liður 1. gr. er um leikskóla fyrir börn eins og hálfs til sex ára gömul, og er til þess ætlazt, að þau dveljist þar daglangt. Undir c-lið er gert ráð fyrir leikskóla fyrir börn á aldrinum eins og hálfs til sjö ára og að þau börn dveljist þar aðeins hálfan daginn, fyrri eða síðari hluta dags eftir ástæðum. Á þessum árum er ráð barna oft á reiki. Þau dveljast í smábarnaskóla nokkurn hluta dagsins, og þá oftast fyrri hlutann, en flækjast svo á götum og tröppum seinni hluta dagsins. Nauðsynlegt er, að úr slíku ástandi verði bætt. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að yfirstjórn dagheimilanna sé í höndum fræðslumálastjórnarinnar. Það þótti mér eðlilegast, þar sem um eins konar skóla er að ræða. En í hinu nýja frv. um menntun kennara, sem lagt hefur verið fram hér á hæstv. Alþ., er gert ráð fyrir kennslu í smábarnauppeldi. Einn slíkur skóli hefur þegar verið stofnaður hér í Reykjavík í haust. Frk. Valborg Sigurðardóttir sálfræðingur rekur hann og nýtur til þess styrks, bæði frá ríki og bæjarfélagi, og hefur þar með og fengizt viðurkenning fyrir þörf skólans. Svo er kostnaðarhliðin. Kostnaður er náttúrlega allmikill við þetta. Um hann er það að segja, að gert er hér ráð fyrir, að ríkissjóður greiði 2/5 hluta hans, en hinn hlutann greiði hlutaðeigandi bæjar- eða sveitarfélag. Þetta getur varla þótt mjög ósanngjarnt, þegar þess er gætt, hve mannmargir kaupstaðirnir eru. En sumir kaupstaðir, a.m.k. smástaðirnir, munu eiga óhægt með að leggja fram mikið fé til stofnkostnaðar dagheimila eða leikskóla. Það má gera ráð fyrir með lauslegri áætlun, að stofnkostnaður hvers heimilis verði um hálf millj. kr. Þó má ef til vill fá hann eitthvað lægri, ef keypt eru gömul hús og þeim breytt. Um það skal ég þó ekkert fullyrða. Hvað launagreiðslum viðvíkur, er ætlazt til, að ríkið greiði laun. hjúkrunarkvenna og leikskólafóstra. Mundi þurfa eina hjúkrunarkonu við hvert heimili. Sérstaklega er hennar þörf við gæzlustöðvar, þar sem börn á fyrsta og öðru ári dveljast. Þar mun vera þörf á fjórum leikskólafóstrum við hvert heimili, en, fjórum öðrum stúlkum til aðstoðar. Hugsanlegt væri líka, að nemar uppeldisskóla ynnu þarna kauplítið eða kauplaust. - Um stærri dagheimilin hef ég gert ráð fyrir, að þau taki 120 börn alls. Í smærri kaupstöðum er það kannske ríflega áætlað, svo og í kauptúnum. Ég hef ekki athugað það náið, enda erfitt að fá vitneskju um barnafjölda hvers staðar. En reynslan hefur sýnt, að betra er, að þessi heimili séu lítil og dreifðari um bæina. Með því móti er hægara að stjórna þeim og hægara fyrir foreldra að koma börnunum og sækja þau þangað. Það verður því allmikið fé, sem þessi dagheimili kosta. En þá vaknar spurningin um það, hvort það borgi sig að leggja fram svo stórkostlegar fjárhæðir til hluta, sem gefa ekki beinan arð. Ég vil halda því fram, að engu fé sé betur varið en því, sem fer til að manna, hlúa að og ala upp hina verðandi þjóðfélagsþegna. Og ég vona, að hv. þdm. séu svipaðrar skoðunar og að þeir líti því svo á, að hér sé um gróðafyrirtæki að ræða og samþykki frv. til 2. umr. Að því loknu vildi ég, að því yrði vísað til hv. heilbr.- og félmn. Þó að hér sé um mikið fjárhagsmál að ræða, þá er það þó fyrst og fremst heilbrigðismál og félagsmál.