Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef á þskj. 650 flutt fsp. til iðnrh. um orkuverð til Járnblendifélagsins. Tilefni þessarar fsp. er að á síðastliðnu ári var gerður nýr samningur um orkuverð til Járnblendifélagsins í tilefni af því að nýr eignaraðili kom inn í það fyrirtæki. Forsenda þess að hinn nýi eignaraðili kom inn í fyrirtækið var greinilega sú að hið lága orkuverð Járnblendifélagsins, 6.6 mill væri framlengt um mjög langan tíma. Búin var til ágóðaformúla sem átti að gefa Landsvirkjun einhvern tíma í framtíðinni hugsanlega hlutdeild í hagnaði verksmiðjunnar en þó aðeins ef skuldir og önnur fjárhagsstaða fyrirtækisins mundi breytast mjög frá því sem verið hefur á undanförnum árum. Nú er það ljóst að verulegur hluti erlendra skulda Íslendinga er vegna framkvæmda í orkumálum sem tengjast stóriðjuuppbyggingu í landinu. Hér hafa á undanförnum árum staðið miklar umræður um orkuverð til stóriðjufyrirtækja. Þær umræður hafa leitt til þess að gerður hefur verið samningur um hækkun á orkuverði til ÍSALs, fyrirtækis Alusuisse, sem hefur það í för með sér að fyrirtækið greiðir nú um 12.6 mill fyrir orkuna og þykir okkur sumum það verð vera greinilega of lágt miðað við kostnaðarverð okkar að framleiðslu orkunnar hérlendis. Ef Járnblendifélagið hefði greitt Landsvirkjun fyrir orkuna á árinu 1984 það sama og ÍSAL greiðir nú fyrir orkuna hefði Járnblendifélagið orðið að greiða Landsvirkjun um það bil tvisvar sinnum hærri upphæð fyrir rafmagnið en greitt var á s. l. ári. Landsvirkjun hefði þá fengið um 112 millj. til viðbótar fyrir orkuna og hagnaður Járnblendifélagsins hefði þá numið í kringum 20 millj. en ekki þeim 132 millj. sem mjög var básúnað í fjölmiðlum fyrir nokkru síðan að hagnaðurinn hefði verið. En ef miðað væri við orkuna sem ÍSAL greiddi í reynd á árinu 1984, áður en til hækkunarinnar kom skv. hinum nýja samningi, hefði Járnblendifélagið orðið að greiða Landsvirkjun 64 millj. kr. meira fyrir orkuna. Ég veit að ég þarf ekki að minna hv. alþm. á það að almenningur í landinu greiðir núna margfalt þetta orkuverð. Landsvirkjun hefur talið sér nauðsynlegt að verðleggja orkuna til almenningsveitna á 32–35 mill til þess að geta skilað hallalausum rekstri á s. l. og yfirstandandi ári. Þess vegna er það ljóst að almenningur í landinu er í reynd að styrkja Járnblendifélagið um upphæð sem nemur röskum 100 millj. á ári eða yfir 1 milljarð á áratug samanborið við það orkuverð sem önnur stóriðja greiðir nú í landinu. Og auðvitað getur það ekki gengið til lengdar að almenningur sé í gegnum svo lágt orkuverð látinn styrkja þetta fyrirtæki svo að nemur risavöxnum upphæðum. Ég hef þess vegna á þessu þskj., herra forseti, spurt hæstv. iðnrh. hvort hann sé reiðubúinn til að beita sér fyrir því að teknir verði upp samningar um nýtt orkuverð til Járnblendifélagsins og um leið spurt hæstv. ráðh. hverjar séu þær upphæðir á föstu verðlagi ársins 1984 sem ríkið hefur lagt fram í formi hlutafjáraukningar til Járnblendifélagsins og enn fremur lána með ríkisábyrgð á undanförnum árum.



Herra forseti. Um þetta mál má að vísu margt segja. Og þá má fyrst spyrja sem svo: Hverju reiddust goðin í Alþb. þegar ákvörðun var tekin á sínum tíma um það orkuverð sem gildir enn í dag til Járnblendiverksmiðjunnar? Enn í dag fyrir utan það að nú á þó Landsvirkjun mikla hagnaðarvon vegna þeirra ákvæða sem tekin voru inn í viðaukasamning sem gerður var við orkusamning við fyrirtækið nú á liðnu hausti. Ég veit að fyrirrennari minn hlýtur alveg sérstaklega að fagna þessari umræðu og blanda sér í hana því að hann á erindi við hinn sóknharða fyrirspyrjanda, hv. varaþm. Ólaf Ragnar, hann á erindi við hann. Og ég tók með mér til upprifjunar fyrirsögn sem var búin til af hv. þm. Reykv., varaþm. Ólafi Ragnari Grímssyni nú í vetur er leið. Þar segir hv. fyrirspyrjandi: „Milljarðar út í bláinn. 4–41/2 milljarða umframfjárfesting í orkuveitum Landsvirkjunar. Samsvarar 10% af öllum erlendum skuldum þjóðarinnar. Vaxtakostnaður um 500 millj. á ári, hækkar orkuverðið um 40%“, allt búið til og niðurskrifað af hv. fyrirspyrjanda. Og nú þykist ég vita að fyrirrennari minn, sem á allar þessar upphrópanir svo til einn og sjálfur, hlýtur að snúast vasklega til varnar. Það er ekki langt síðan að þeir hv. fyrirspyrjandi, varaþm. Ólafur Ragnar Grímsson, og fyrirrennari minn, hv. 5. þm. Austurl., höfðu alla forustu í þessu máli, annar sem afgreiðslustjóri á hinu háa Alþingi til handa framkvæmdavaldsmanninum hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni, á Alþingi þar sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson réði einna mestu um afgreiðslu mála sem formaður þingflokks Alþb. Þá var haldið þann veg á málum sem hér er frá skýrt með stríðsfyrirsagnaletri Þjóðviljans. Þessi fsp. nú um afkomu Járnblendifélagsins á meira erindi en aðeins að fá beinar upplýsingar um staðreyndir málsins, vegna þess að þær blasa við. Hún er enn á ný, af hvaða orsökum sem það svo er, bein árás og ögrun við hv. 5. þm. Austurl., fyrirrennara minn, orkuráðherra Hjörleif Guttormsson. Og nú bíðum við og sjáum hvað setur, hvernig hann grípur til vopna gegn þessum margítrekuðu og endurteknu árásum ritstjóra eða skriffinns Þjóðviljans, hv. fyrirspyrjanda Ólafs Ragnars Grímssonar. En þótt svo stæði á fyrir Járnblendifélaginu á sínum tíma að stórfelldur halli væri á rekstri þess, þá þótti þessum yfirmönnum og stjórnendum engin ástæða til þess að taka málið til yfirvegunar og umræðu allan þann tíma. Ég vil upplýsa að þær greiðslur sem hafa verið inntar af hendi fyrir raforku á tveimur síðustu árum á föstu sama verðlagi eru 16 millj. kr. hærri en allt tímabilið á undan. Hverju reiddust goðin þegar þeir bjuggu við þetta orkuverð sem nú er svo stórlega gagnrýnivert? Það verður að svara því. Það þarf að svara því alveg sérstaklega vegna þess að hjá Járnblendifélaginu stendur þann veg á nú að það hefur verið reist við. Reist við þannig að í fyrsta skipti skilar það verulegum arði. Auðvitað hefur orkuverðið afgerandi áhrif í þeirri afkomu. Hverjum dettur annað í hug? Það þarf engan sérstakan reiknimeistara til að segja fyrir um það að ef orkuverðið hefði verið hærra hefði afkoma félagsins verið lélegri, þá hefði ágóðinn verið minni. En ætli það sé ekki nokkuð mikil einföldun á dæminu að leggja það þannig fyrir að það sé almenningur sem borgar brúsann? Við skulum þá nefna fleiri atriði þar sem almenningur hefur verið látinn borga brúsann fyrir ráðdeild –eða með öðrum orðum og réttari óráðsíu Alþb. sem hafði stjórn þessara mála með höndum í nærfellt fimm ár. Það má til að mynda rifja það upp að þá stjórnuðu þeir einhendis þessum málum, afgreiðslustjórinn í Alþingi, formaður þingflokks Alþb., og framkvæmdastjórinn í málunum, þegar þeir ráku Landsvirkjun með 152 millj. kr. halla á árinu 1982 á verðlagi þess árs. Það þarf að snúa því yfir á verðlag þessa árs sem við lifum nú. Það voru þessir menn sem í skjóli einkavalds, sem þeir höfðu tekið sér í verðmyndunarmálum raforkunnar, sem stjórnuðu þar til á fyrri hluta árs 1983. Það stefndi í 400 millj. kr. halla hjá Landsvirkjun. Það er alveg nauðsynlegt að rifja þetta upp fyrir hv. fyrirspyrjanda, varaþm. Ólafi Ragnari Grímssyni, af því sem hann er kominn í stjórn þessa fyrirtækis, sem svo grálega var leikið af þeim mönnum sem þóttust vera að stjórna þessum málum á sinni tíð. En Járnblendifélaginu hefur orðið á það sem ekki má nefna í herbúðum Alþb. Ég segi ekki að það sé glæpur eftir þeirra kokkabókum, en það jaðrar við glæp. Það er þessi staðreynd að fyrirtækið skuli hafa skilað ágóða, það hefur grætt. Slíkt má ekki heyrast nefnt í kokkabókum þessara herra. Og þess vegna hefst undiraldan og ókyrrleikinn í þeirra röðum. Það má til með að afflytja þetta með einhverjum hætti. Þannig stendur á að það tókust nýir samningar um þennan félagsskap sem undirritaðir voru í Osló 13. september s. l. Samningar þar sem Elkem í Noregi seldi Sumitomo fyrirtækjasamsteypunni í Japan 15% af hlutafé sínu. Og með því var tryggður markaðurinn. Auðvitað liggur það alveg ljóst fyrir og er ekki ný uppgötvun hjá hv. fyrirspyrjanda að hið lága orkuverð hefur haft úrslitaáhrif á aðild Sumitomo. En við tryggðum markaðinn í sama máta. Allan tímann fram til ársins í ár var þessi verksmiðja rekin kannske á hálfum afköstum og minna en það með stórfelldu tapi. En með þessum nýju samningum og með því að félagið var reist við, viðreisn þess í öllum atriðum efnahagslega fór fram, þá skilar það þessum árangri sem nú ber raun vitni um. Og meira en það að verksmiðjan gangi á meira en hálfum afköstum. Hún gengur á töluvert meiri afköstum en nokkurn tíma var gert ráð fyrir að þessi verksmiðja annaði, eða 63 þús. tonnum, en hún var gefin upp fyrir 55 til 60 þús. tonn sem þeir bjartsýnustu höfðu á orði. Og þetta hefur náðst fyrir frábæra verkkunnáttu, fyrir frábæra stjórn í þessu fyrirtæki, fyrir það að þarna hafa stjórnendur sem launþegar tekið höndum saman um reksturinn með þessari glæsilegu niðurstöðu. Og það henti að ákveðið var að bæta starfsfólkinu sérstaklega upp vegna þessarar góðu afkomu. Það er auðvitað af hinu vonda líka. Það er auðvitað af hinu vonda líka að vinnuveitendur nálgist launþegana með þeim hætti að góður andi ríki á vinnustað. Það er auðvitað ekki af hinu góða. Það er ekki eftir kokkabókum Alþb. sem vill hafa óeirðir og stríð á vinnustöðunum. Ég sé að hv. fyrirrennari minn gerist nú ókyrr í sæti sínu. Ég vænti þess sérstaklega að hann eigi líka erindi við fyrirspyrjandann vegna fyrirsagnanna og vegna innihaldsins sem hér getur á að líta. Fsp. hv. þm. svara ég þannig að ég er ekki reiðubúinn til þess að hefja eins og sakir standa nýja samningalotu vegna Járnblendifélagsins. Ég undirritaði nýja samninga vegna þessa félagsskapar 13. september s. l. Er hv. þm. kannske að spyrja um það hvort ég ætli að rifta nýgerðum samningum, hvort ég ætli að svíkja nýgerða samninga? Liggur það í þessari fsp.? Og af hvaða rótum eru þá slíkar hugrenningar runnar? Ég ætla ekki að gera það. Auðvitað þyrftum við að fá verulega hærra orkuverð. En ég minni á að við eigum þó 55% í þessu félagi. Og ég vil hér beinlínis, af því sem um þetta er spurt, upplýsa þau skilyrði sem fullnægja þarf til þess að Landsvirkjun eigi von í verulegum ágóðahlut eða í verulega hærra orkuverði heldur en virkjunin býr nú við. Ég vitna, með leyfi hæstv. forseta, orðrétt í plögg mín: „Til þess að Landsvirkjun fái greiddan hlut í ágóða Járnblendifélagsins þarf að fullnægja tveimur skilyrðum áður. Annars vegar þarf eiginfjárstaða Járnblendifélagsins að batna þannig að hlutfall skulda gagnvart eigin fé sé 60 á móti 40, eða að eiginfjárstaða Járnblendifélagsins hafi náð 40% af heildareignum. Hins vegar eru ákvæði um að hreinn hagnaður Járnblendifélagsins fyrir skatta verði að ná hið minnsta 14% af samanlögðu hlutafé Járnblendifélagsins áður en til ágóðaskiptingar kemur. Þessi upphæð hefur verið reiknuð út og er nú 52.9 millj. nkr. á ári sem ekki koma til ágóðaskiptingar. Allur hagnaður umfram ofangreinda upphæð mun skiptast í þeim hlutföllum að Landsvirkjun fái 1/3 af viðbótarágóðanum í sinn hlut. Miðað við flýtisskoðun á núverandi áætlun Járnblendifélagsins um afkomu sýnir það sig að Landsvirkjun getur vænst þess að fá ágóðahlut í fyrsta sinn fyrir rekstur ársins 1988. Þessi ágóðahlutur yrði þá, ef áætlanir standast, rúmlega 8 millj. nkr. en mundi fara hækkandi með hverju ári sem líður. Ef tekin er summa áranna 1988–1993 yrði ágóðahlutur Landsvirkjunar um það bil 117 millj. nkr., eða rétt um 20 millj. nkr. á ári að jafnaði.“ Þetta eru ákvæðin nýju sem geta gefið Landsvirkjun verulega fjármuni í aðra hönd. 
             Hæstv. forseti. Ég hlýt að ljúka máli mínu þar sem tími minn er á enda runninn. En vegna þessarar auglýsingastarfsemi hv. fyrirspyrjanda í fjölmiðlum sem fulltrúa í stjórn Landsvirkjunar skal á það minnt að það vill nú oft verða í Þjóðviljanum að hann vitnar til skálds sem einu sinni sagði: „Hálfsannleikur oftast er óhrekjandi lygi.“ Hann lætur þess ekkert getið þegar hann ræðir um orkuverðið til Járnblendifélagsins og ber það saman við ÍSAL að þar er ekki um sömu vöru að ræða. Þetta veit hv. þm. nákvæmlega, af því sem hann er í stjórn þessa fyrirtækis, að hér skiptir til helminga um forgangsorku og afgangsorku. Ég veit að allir sem hér eru inni þekkja það að þar skiptir alveg í tvö horn og var a. m. k. á sínum tíma mjög hagkvæmt fyrir Landsvirkjun að geta búið við það að vera ekki skyldugt að afhenda nema helminginn af þeirri orku sem þetta fyrirtæki kallaði til sín. Það stendur að vísu svo á í kerfinu nú að nægjanleg orka er til þess að ekki þurfi að koma til stöðvunar hjá Járnblendifélaginu. En það er dýrt spaug ef til þess þyrfti að grípa. Mig minnir fastlega að einu sinni hefði orðið að grípa til niðurskurðar á orku til fyrirtækisins um 214 gígawattstundir á ári. Það er líka rangt sem haldið hefur verið fram í sambandi við það sem kallað er að básúna út hagnað Járnblendifélagsins. Þess er getið í skýrslu þess sérstaklega að ein af meginástæðunum er auðvitað hið hagstæða orkuverð. Sem betur fer eru það nú flestir sem fagna því sérstaklega hversu vel hefur tekist til með þetta fyrirtæki og önnur fyrirtæki orkugeirans, eins og Landsvirkjun, að nú er snúið frá gjaldþrota- og greiðsluþrotastefnu þeirra sem áður réðu ríkjum Alþb. í þessum efnum.



Herra forseti. Það var gállinn á hæstv. iðnrh. hér í stólnum áðan. Það var svona varla að hann kæmist til að svara þeirri fsp. sem til hans var beint. Í sambandi við samninga um orkuverð til Íslenska járnblendifélagsins væri ástæða til að segja hér margt. Um þessa verksmiðju var samið af ríkisstjórn Sjálfstfl. og Framsfl. 1976, um hana sett lög gegn vilja Alþb. Þá var búið þannig um hnúta í sambandi við orkuverð að reiddar voru hér fram á Alþingi rangar upplýsingar um hvað fælist í hinni svokölluðu afgangsorkusölu til þessa fyrirtækis.

Hver gerði það?

Núverandi aðstoðarframkvæmdastjóri þess sem skilaði grg. til iðnrn. um málið sem var síðan framreidd hér á Alþingi. - Látið var liggja að því af hálfu Landsvirkjunar að í raun væri um afgangsorku að ræða, 50%, í sambandi við orkuafhendingu. Reyndin er öll önnur í þessum samningum, það þekkir þingheimur væntanlega. Hér er um bundna orku að yfirgnæfandi hluta að ræða í reynd. Þegar óskað var eftir stækkun á þessu fyrirtæki skv. samningi 1978–1979 óskaði ég eftir því, með samþykki ríkisstj., að frestað yrði ákvörðunum um það um 1–2 misseri vegna þess að ekki voru góðar markaðshorfur. Þá kom það fram að inn í lögin hafði verið tekið ákvæði sem veitti samstarfsaðila, minnihlutaaðilanum Elkem, neitunarvald. Því neitunarvaldi beittu þeir og þess vegna varð að fallast á kröfu þeirra um það að hefja framkvæmdir við ofn 2 á Grundartanga. Þegar Elkem óskaði eftir því að fá að minnka sinn hlut í fyrirtækinu, þegar mjög illa gekk um rekstur þess, féllst ég á að viðræður yrðu teknar upp við þriðja aðilann haustið 1982, Sumitomo í Japan, gegn ákveðnum skilyrðum. Eitt af þeim skilyrðum var það að losað yrði um ákvæðið varðandi orkuverð og það yrði tekið upp til endurskoðunar. Í öðru lagi og ekki síður að tekið yrði til endurskoðunar hinn fráleiti markaðssamningur sem gerir Elkem sem minnihlutaaðila kleift að hafa sitt að mestu leyti á þurru með því að hirða fyrir svokallaða tækniþjónustu 1.5% af veltu fyrirtækisins. Og þriðja atriðið, sem ég hef ekki hér í huga mér, var einnig tekið inn í þetta bréf. Þessir samningar stóðu yfir þegar ríkisstjórnarskipti fóru fram. En það sem gerðist var að ekki var staðið með eðlilegum hætti að framhaldinu. Það var gefist upp við þessi skilyrði öll sömul þegar gengið var frá samningum. Þess vegna gat Alþb. ekki staðið að því frv. sem hér var samþykkt á ábyrgð ríkisstj. um innkomu þriðja aðilans. Auðvitað fögnum við því að betur horfir með afkomu járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga en áður var. Þetta fyrirtæki var þannig 



Herra forseti. Það var skemmtilegt að heyra að hæstv. iðnrh. hefur ekki gleymt gömlu stílbrögðunum alveg. Virðuleiki ráðherraembættisins er ekki alveg að sliga hann. Hins vegar hefði hann gjarnan mátt rifja það upp áður en hann kom hér í stólinn að það er betri siður ráðh. áður en byrjað er á almennu pólitísku skítkasti að svara fsp. fyrst. En því miður er það nú þannig, hæstv. forseti, að iðnrh. á eftir að svara helmingnum af fsp. mínum. Hann svaraði að vísu á síðustu mínútunni 1. lið en að 2. lið kom hann bara alls ekki og á eftir að svara honum gersamlega. Þar var beðið um ákveðnar upplýsingar sem hæstv. iðnrh. lét ekki í té.

Ég er með þær hérna.

Hann upplýsir nú að hann sé með þær. En það er merkilegt að hann skyldi ekki lesa þær þegar hann fékk 10 mín. hér til þess að svara fsp. Nú er það hins vegar þannig með þingsköpin að eftir að ég er búinn að tala hér, herra forseti, og iðnrh. kemur hér væntanlega upp á eftir og svarar seinni hlutanum, þá er ég búinn með minn tíma.

Það kemur nú ekki að sök.

Það getur vel verið, hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson, að það komi ekki að sök, en það er aukaatriði í þessu máli. Aðalatriðið er það að iðnrh. hafði svo vondan málstað greinilega í þessu máli að hann kaus að leggja höfuðáhersluna á almennt pólitískt skítkast í stað þess að gera það sem honum ber skylda til: að svara fsp. Vænti ég þess að hann geri það hér á eftir, 2. lið. Því miður er það nú svo, hæstv. iðnrh., að ég á ekki heiðurinn af þessum ágætu fyrirsögnum sem iðnrh. var að lesa hér á leiðurum og fréttum sem eru merkt einstaklingum í Þjóðviljanum. En það er svo sem eftir öðru að hæstv. iðnrh. komi hér og eigni mér leiðara og fréttir sem eru greinilega merktar í blaðinu öðrum einstaklingum. Ég skal ekki draga úr því að þetta eru ágætir leiðarar og ágætar fréttir en þær eru greinilega merktar öðrum einstaklingum. Og það sýnir best hvernig málstaðurinn var að iðnrh. skyldi þurfa að grípa til þess bragðs hér að veifa þessu plaggi, blaðaúrklippum janúarmánaðar s. l., og eigna mér þar alls konar setningar og tilvitnanir sem hann las hér upp þó að þær séu greinilega merktar öðrum einstaklingi. Kjarni málsins er hins vegar sá, hæstv. iðnrh., að járnblendiverksmiðjan borgar nú helmingi lægra orkuverð en verksmiðjan í Straumsvík og borgar þó verksmiðjan í Straumsvík hvergi nærri nægilega hátt orkuverð. Þegar málefni járnblendiverksmiðjunnar voru til umræðu á síðustu árum á vettvangi Alþb. þá var hvað eftir annað, eins og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur hér upplýst, lögð á það rík áhersla að endurskoðun á orkuverðinu og.öðrum þáttum yrði höfuðatriði í samningum um nýja eignaraðila. Það var meginatriði af hálfu Alþb. í þeirri umræðu. En það er alveg ljóst að hæstv. iðnrh. hljóp algerlega frá þessum skilyrðum og féllst á kröfu Japananna um að þeir kæmu inn í fyrirtækið og fengju í staðinn óbreytt orkuverð um langa framtíð. Og þessar ágóðatölur, sem hann las hér upp, til Landsvirkjunar einhvern tíma við lok þessa áratugs eða næsta áratugs eru algerlega lauslegar spásagnir, sem enginn fastur grunnur er fyrir að muni koma til fyrirtækisins og eru þar að auki mun lægri upphæðir en sem nemur muninum á orkuverðinu frá járnblendiverksmiðjunni annars vegar og til ÍSALs hins vegar, þannig að jafnvel þótt Landsvirkjun fengi eitthvað af þeim ágóða sem hæstv. iðnrh. var að lýsa hér áðan, þá væri það bara lítið brot af þeim verðmun sem er á orkunni til Járnblendifélagsins og annarrar stóriðju í landinu. Það er því mjög veigalítil borgun til baka sem þarna er um að ræða. Áfram verður ríkjandi styrkjastefna frá orkuverum almennings í landinu til þessa fyrirtækis í gegnum hátt orkuverð til almennings. En fyrst hæstv. iðnrh. fór að gera að umtalsefni hér mál inni í flokkum, varðandi þessa verksmiðju og þennan samning, hafði að vísu rangt fyrir sér hvað Alþb. snertir, en látum það liggja á milli hluta, þá vil ég bara geta þess, hæstv. iðnrh. til upplýsingar, að það eru fleiri en ég í stjórn Landsvirkjunar sem ekki voru hrifnir af þessum samningi. Þegar þessi samningur hæstv. iðnrh. kom til afgreiðslu í stjórn Landsvirkjunar - og ég tek það fram að ég segi þetta hér vegna þess að hæstv. iðnrh. kaus að flytja þessa umræðu inn á flokkspólitískan grundvöll, ella hefði ég ekki vakið á því athygli hér -þá lýsti borgarstjórinn í Reykjavík, Davíð Oddsson, formannsefni í Sjálfstfl., því yfir að hann stæði ekki að þessum samningi, hann gæti ekki stutt hann, hann væri svo lélegur. Hann sat hjá í atkvgr. í stjórn Landsvirkjunar um þennan samning. Og sá fulltrúi sem Sjálfstfl. hér á Alþingi kaus í stjórn Landsvirkjunar, Árni Grétar Finnsson, lýsti því yfir þegar hann kom á fund Landsvirkjunar eftir að samningurinn hafði verið gerður - hann var fjarstaddur þegar samningurinn var afgreiddur - að hann hefði ekki stutt hann. Það liggur því alveg ljóst fyrir að það er mjög víðtæk gagnrýni í stjórn Landsvirkjunar á þennan samning, sem hæstv. iðnrh. er hér að reyna að gylla sem eitthvert aðdáunarvert verk, sem allir séu að hrópa húrra fyrir og séu ánægðir með nema bara einhverjir óknyttapiltar í Alþb. og þá í annarlegum tilgangi. Herra forseti. Það væri nær fyrir hæstv. iðnrh. að kynna sér skoðanir stjórnarmanna Landsvirkjunar úr hans eigin flokki á þessum samningi og vera reiðubúinn í efnislegar umræður við okkur hér á Alþingi um þetta hneykslanlega lága orkuverð heldur en að kjósa þann pólitíska skætingstón sem hann kaus hér í svari sínu og upplýsti fyrst og fremst eitt: að hæstv. iðnrh. hefur svo lélegan efnismálstað að verja í þessu máli að hann kýs ýmist að svara ekki fsp. eða nota eina mínútu í lokin til að svara hinni fyrri, en nota síðan megintímann í almennt pólitískt skítkast.



Herra forseti. Ég veit að hv. þm. hafa veitt því athygli hversu rösklega hv. 5. þm. Austurl. brást við árásunum af hálfu fyrirspyrjanda, bæði nú og hér í blaðagreinunum, því að sjálfur hafði hv. fyrirspyrjandi ekki þrek eða kjark til þess að mæta á fundi Landsvirkjunar þar sem gagnrýnin mikla á offramleiðslu í orkusektornum var lögð fram og sendi varamann sinn á vettvang til þess að leggja hana fram, en kaus að sitja niðri á Þjóðvilja og búa til árásarfyrirsagnirnar á hv. fyrirrennara minn, 5. þm. Austurl. Hv. fyrirspyrjandi vitnaði í afstöðu manna í stjórn Landsvirkjunar og nefndi með nafni. Landsvirkjunarstjórn samþykkti orkusölusamninginn við Sumitomo, það liggur fyrir. En af hverju vitnaði hv. þm. ekki líka í félaga sinn, Finnboga Jónsson? Ég er með fundargerð Landsvirkjunar hér. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Finnbogi Jónsson fagnaði þessu samkomulagi enda væri framtíð Íslenska járnblendifélagsins tryggð.“ Það er engin athugasemd við þessa fundargerð gerð. Síðan ræddi Finnbogi um afgangsorku þá sem seld væri Járnblendifélaginu o. s. frv. Þetta stendur bókað þarna.

Hvað meira?

Ég hef ekki tíma til þess að lesa upp heilu ritgerðirnar þótt hv. þm. kjósi gjarnan. Hann getur kynnt sér þetta. Þetta stendur hér ótvírætt. En ég ætla að ljúka að svara fsp. í heild sinni. Spurt var um aukið hlutafé árin 1979–1983. Ég vænti þess að eitthvað komi fram í þessum fræðum sem hv. fyrirspyrjandi sagðist sérstaklega gera athugasemdir við og þá muni hæstv. forseti, vegna þess hvernig ég króaðist af með tíma minn, taka tillit til þess og gefa honum ráðrúm til að gera sínar athugasemdir þó að það geti ekki beinlínis kallast að bera af sér sakir. Árin 1979–1983 var ekkert aukið hlutafé greitt til Járnblendifélagsins. Árin 1979 og 1980 fóru fram síðustu greiðslur upphaflegs hlutafjár, samtals 28.6 millj. kr. sé miðað við erlendar fjárhæðir og gengi í september 1984. Á árunum 1981–1983 veitti ríkissjóður Járnblendifélaginu lán sem hér segir á sama gengi, í september 1984: Árið 1981 83 millj. kr., og var það upphaflega ráðgert sem hluthafalán, 1982 139 millj. kr., 1983 44.8 millj. kr. Í öðru lagi er spurt um ríkisábyrgðir. Árið 1982 veitti ríkið þessu til viðbótar ábyrgð á láni. Hluti ríkissjóðs af þeirri ábyrgð var 122.1 millj. kr. á gengi í september 1984, en á árinu 1983 bættust við það 16.4 millj. í vexti. Á árinu 1984 var öllum hluthafalánum breytt í hlutafé og hlutafé þar til viðbótar aukið um 247.8 millj. kr. með yfirtöku á hagstæðum lánum til þess að tryggja fjárhagsgrundvöll fyrirtækisins. Á gengi í september 1984 er heildarfjárhæðin, sem ríkissjóður hefur lagt til fyrirtækisins umfram það sem upphaflega var til ætlast, 431.6 millj. kr. Það er svona rétt rúmlega fjárhæðin sem búið er að eyða í tilraunirnar í saltverksmiðju suður á Reykjanesi svo að ég vænti þess fastlega að þeir sem fyrir því íslenska hugviti og framtaki stóðu fíkist ekki sérstaklega í þessa tölu. Þess er vert að minnast að Elkem, meðeigandi í fyrirtækinu, hefur á sama tíma lagt því til jafngildi rúmlega 350 millj. kr. reiknað með sama hætti á sama verðlagi. Með þessu tel ég, hæstv. forseti, að ég hafi lokið við að svara fsp. út í gegn. 

Já.

350 millj. kr. á sama verðlagi. Ég hef svo, hæstv. forseti, fáu við þetta að bæta. Hv. 5. þm. Austurl. kom hér og reyndi að berja í brestina. Það er alveg gersamlega tilgangslaust. Yfir þessu réði hann og ríkti um langt árabil án þess að nokkuð breyttist til batnaðar, öll fyrirtæki rekin með bullandi tapi, Landsvirkjun við það að fara á höfuðið og hefði gert það vafalaust, því að hvernig átti að bæta henni upp þá stöðu sem stefndi í á miðju ári 1983? Hvernig var það hugsað? Hvernig var 152 millj. kr. tapi jafnað á árinu 1982? Hvernig ætli það hafi verið hugsað? Að sjálfsögðu með nýjum dollaralánum. Þannig var allur búskapurinn, þannig var öll fyrirhyggjan. Og það er lýsandi dæmi að þá og þá, þegar fyrirtæki hefur náð vopnum sínum, eins og þetta prýðilega fyrirtæki sem nú er í dag, þá skuli menn hefja upp nagg og nöldur eins og hér ber raun vitni um, og reynt að hrugga við því, tutta af því mannorðið ef menn gætu nú haft tök á því. Hvaðan hefur hv. 5. þm. Austurl. það að ég hafi viljað einhvern tíma hlaupa frá þessu fyrirtæki? Ég kom að þessu fyrirtæki í maílok 1983. Þá voru þar félagar hv. þm. fyrir, hæstv. núv. forsrh. sem lýsti því yfir hátt og í hljóði og í fjölmiðlum að það væri ekkert að gera við þetta fyrirtæki nema loka því. Ég ætla að biðja ykkur að rifja það upp, og þið getið séð það í blöðum líka hv. þm., hver mín svör voru aftur á móti.

Núv. forsrh.?

Núv. hæstv. forsrh. Hann lýsti því yfir að það væri ekkert annað að gera en loka þessu eftir að hafa horft á hv. 5. þm. Austurl. rembast eins og rjúpan við staurinn við að koma þessu á réttan kjöl en aldrei tókst. Það var von að maðurinn væri uppgefinn. Frá þessu er þetta að segja. Ég veit hins vegar að venjulegt fólk, sem hefur vit á rekstri, sér ekki ofsjónum yfir þessu. Það fagnar því alveg sérstaklega. Og enda þótt við þyrftum að fá miklu hærra verð, þá er það samt svo að við eigum meiri hluta í þessu fyrirtæki þannig að ágóði þess kemur til okkar, a. m. k. 55 af hundraði.



Herra forseti. Síðustu orð hæstv. ráðh. voru á þá leið að við eigum meiri hluta í þessu fyrirtæki og ágóðinn kemur til okkar. Er eitthvert ljós að renna upp fyrir hæstv. ráðh. að það kunni nú að vera skynsamlegt fyrir Íslendinga að veðja ekki á útlendinga í sambandi við arðvænleg iðnaðarfyrirtæki hérlendis og möguleika, sem eru reistir á eitthvað traustari grunni en járnblendiverksmiðjan á Grundartanga, sem því miður hefur ekki skilað jákvæðri nettóafkomu til eigenda sinna enn þann dag í dag eftir þann rekstur sem þar hefur farið fram, því miður. Þegar stjórnarskipti urðu 1983 um vorið þá lá fyrir stöðuskýrsla um samningaumleitanir vegna hugsanlegrar eignaraðildar Sumitomo að Íslenska járnblendifélaginu. Í þeirri skýrslu sem mér var afhent rétt um stjórnarskipti af þeim sem þá tóku þátt í samningaviðræðum segir svo, með leyfi forseta: „Í viðræðum þessum hefur íslenski aðilinn lagt áherslu á eftirfarandi: 1. Ísland getur fallist á eignaraðild Sumitomo að Íslenska járnblendifélaginu ef vissum skilyrðum til þess föllnum að tryggja hagsmuni Íslands og Íslenska járnblendifélagsins er fullnægt. 2. Helstu atriði af þessu tagi eru: Ísland haldi meirihlutaeign sinni í Íslenska járnblendifélaginu. Elkem verði áfram næststærsti eignaraðilinn að Íslenska járnblendifélaginu. Sumitomo kaupi fast lágmarksmagn af framleiðslu Íslenska járnblendifélagsins, t. d. 15–20 þús. tonn árlega, á verði sem nemi framleiðslukostnaði að viðbættum eðlilegum hagnaði. Fullnýting afkastagetu Íslenska járnblendifélagsins verði tryggð. Samningar Íslenska járnblendifélagsins og Elkem varðandi tækniþóknun og söluþóknun verði endurskoðaðir. Óskað er eftir því að tækniþóknun lækki úr 3% í 0.5% og söluþóknun lækki eða falli niður. Rafmagnssamningur Íslenska járnblendifélagsins og Landsvirkjunar verði endurskoðaður með eftirfarandi fyrir augum: Forgangsorkuverð hækki í 17.5 mill. Orkuverðið verði verðtryggt. Orkuverðið verði ákveðið í SDR. Hlutfalli forgangs- og afgangsorku verði hugsanlega breytt. Íslenska járnblendifélagið taki virkan þátt í markaðsfærslu afurða sinna.“ Þetta voru meginatriðin miðað við kröfur Íslendinga í þessum samningaviðræðum. Nokkrir þættir náðust fram, m. a. um kaupskyldu Sumitomo, sem hefur vissulega þýðingu. En varðandi tækniþóknunina, sem er hreint nýlendufyrirbæri í viðskiptum, og varðandi rafmagnsverðið var hopað og einnig að því leyti að Íslendingar yrðu virkir í markaðsfærslu þó að aðeins sé opnað fyrir það í fyrirliggjandi samkomulagi. Þetta vildi ég að kæmi hér fram, herra forseti, og síðan vildi ég aðeins rifja það upp að öðruvísi mér áður brá við tóninn frá hæstv. iðnrh. og hans flokksbræðrum í stjórnarandstöðu hér þegar ég fór með iðnaðarmál í hæstv. ríkisstj. Þá var nú ekki talað um framkvæmdagleðina og athafnasemina af þeirra hálfu, heldur eitthvað allt annað ef ég man rétt.



Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá að gera hér örstutta athugasemd sérstaklega vegna þess að það var ekki fyrr en í seinni lotu sinni sem hæstv. iðnrh. svaraði öðrum meginhluta fsp. Hæstv. iðnrh. segist ekki vera reiðubúinn til þess að taka á næstunni að nýju upp samninga um orkuverð Járnblendifélagsins og vill halda þeim samningum óbreyttum. Hann hefur einnig svarað því hér hvað íslenska ríkið hefur lagt fram til viðbótar til Járnblendifélagsins, en það eru rúmar 430 millj. kr. Sé þetta lagt við mismuninn, sem er á orkuverðinu til Járnblendifélagsins annars vegar og til ÍSALs hins vegar, þá er það alveg ljóst að á þessum áratug munu Íslendingar leggja til Járnblendifélagsins í beinum styrkjum, annaðhvort beinum ríkisframlögum eða með hróplega lágu orkuverði, á bilinu 1200–1500 millj. kr. Það er sem sagt hátt á annan milljarð sem almenningur í landinu leggur með fyrirtækinu á þessum áratug. Ég vænti að hæstv. iðnrh. hafi ábyrgð til þess að átta sig á því að við slíkt má ekki una til lengdar. Málið verður þess vegna að taka upp að nýju, því að við getum ekki búið við það að þurfa að leggja slíkar himinhrópandi upphæðir, einhvers staðar á bilinu 1200–1500 millj. kr., til eins fyrirtækis á þessum áratug.



Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá að stinga mér inn í umr. út af þingsköpum. Til þess að ekki fari á milli mála hvers vegna það er, þá er það til þess að kvarta yfir framkomu ráðh. við þingnefndir og gerði ég þetta vegna þess að viðkomandi ráðh. var hér í salnum rétt áðan og gengur nú inn í salinn, en þar er um að ræða hæstv. heilbrrh. Þann 18. október var tekið fyrir mál í Sþ. um kerfisbundna leit að brjóstakrabbameini hjá konum. Því máli var vísað til nefndar þann 23. október. Það var tekið fyrir í nefndinni og sendar út beiðnir um umsagnir til nokkurra aðila, m. a. til heilbr.- og trmrn. Nefndinni barst svohljóðandi bréf frá rn., með leyfi hæstv. forseta: „Ráðuneytinu hafa borist tvö bréf frá allshn. Sþ., dags. 20. nóv. s. l. Í öðru bréfinu óskar allshn. eftir umsögn rn. um þáltill. um kerfisbundna leit að brjóstakrabbameini hjá konum og í hinu bréfinu óskar allshn. eftir umsögn rn. um þáltill. um athvarf fyrir unga fíkniefnaneytendur.“ Þá kem ég að því atriði sem ég tel mjög ámælisvert í svari rn. og þá á ábyrgð ráðh.: „Ráðh. hefur ákveðið, þar sem hann í umr. kemur skoðunum sínum og þar með rn. á þessum málum á framfæri, að ekki sé þörf á því að frekari umsögn rn. berist allshn. Sþ.“ Ég vil bera fram kvartanir mínar við hæstv. forseta og biðja hann að gera ráðh. grein fyrir stöðu hans gagnvart þingi og þingnefndum. Ráðh. er í starfi skv. okkar umboði en við ekki starfsfólk hans. Ég verð að játa að mér varð nokkuð mikið niðri fyrir þegar ég sá þetta bréf. Þetta kann að virðast í sumra augum ekki mikilvægt mál, en þm. hafa náttúrlega enga aðstöðu til þess að fara yfir öll mál, sem þeim berast og þurfa umsagna við, í þingtíðindum og skoða umsagnir viðkomandi aðila þar. Ég bendi á að þm. hafa e. t. v. ekki verið á þeim þingfundi þar sem um málið var fjallað þannig að þeir hafi getað numið umsagnir ráðh. um málið, þegar hann tók til máls, og orð ráðh. eru náttúrlega ekki alltaf þess eðlis að þau verði ódauðleg. Ég vil því endurtaka það að ég bið hæstv. forseta að áminna ráðh. um stöðu hans gagnvart þingi og skyldu hans til þess að sinna því þegar nefndir biðja um umsagnir um mál, hvaða eðlis sem þau eru, og ekki hvað síst jafnmikilvæg mál og hér um ræðir.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Ég var í hliðarherbergi að tala við tvo þm. út af ákveðnu máli og það er meira af tilviljun að ég birtist í gættinni þegar hv. 8. þm. Reykv. tók til máls. Mér skildist á orðum hans að hann væri að fara þess mjög ákveðið á leit við forseta Sþ. að hann gæfi mér sem ráðh. áminningu. Þarna eru alveg ný vinnubrögð tekin upp í þingi. Í fyrsta lagi, ef þm. ætla að beina máli sínu til ráðh. í utandagskrárumr., hefur hingað til verið venja að forseti hefur sagt viðkomandi þm. að hann yrði að hafa samband við ráðh. ef einhverju er beint til viðkomandi ráðh. Ég er búinn að vera lengur á þingi en hv. málshefjandi og ég veit ekki til þess að hægt sé að leggja það á rn. eða ráðh. að gefa umsagnir um mál eins og farið er að tíðkast á allra síðustu árum. Yfirleitt er leitað umsagna allra annarra aðila en rn. sjálfra. Ég ræddi þetta mál þegar það var hér til umr. í þingi og hv. þm. fær þingtíðindi, að ég tel, eins og allir aðrir þm. Hvaða þm. sem er getur fylgst með afgreiðslu mála og séð hverjar umr. eru. Ég tel mig ekki vera neinn starfsmann þessa hv. þm.; ef hann segir mér að ég skuli gera þetta eða hitt sé ég skítpliktugur að gera það. Ég mun ekki gera það nema mér sýnist.



Að gefnu tilefni skal það tekið fram að forseta var ekki kunnugt um hvað hv. 8. þm. Reykv. ætlaði að tala um. Hann óskaði eftir að tala um þingsköp, en það mál sem hann hefur hér komið með verður ekki talið spurning um þingsköp og verður því ekki tekið sem umr. um þingsköp og er þá þessari umr. lokið.



Herra forseti. Um svipað leyti og hv. þm. deildu um réttmæti á uppsetningu fyrirhugaðra radarstöðva og þá í ljósi þess að um væri að ræða ákjósanleg skotmörk átti sér stað vestur á fjörðum loftárás, má segja, á sauðfé í fjöllum á sunnanverðum Vestfjörðum. Þar höfðu menn fundið skotmarkið. Ég hygg að það hafi fleirum en mér orðið nokkuð hverft við þegar það barst á öldum ljósvakans 16. mars s. l. og í öðrum fjölmiðlum að átt hefði sér stað skotárás á sauðfé í fjöllum á sunnanverðum Vestfjörðum. A. m. k. í mínum huga var þetta heldur ógeðfelldur, nánast viðbjóðslegur, atburður eins og frá honum var sagt og því var lýst. Mér finnst nauðsynlegt að fá um það upplýsingar frá viðkomandi hæstv. ráðh. með hvaða hætti slíkir atburðir geta gerst, í hvers umboði slíkt er gert og hver ber ábyrgð á slíku. Ég hef því ásamt hv. 5. þm. Vestf. lagt fram fsp. á þskj. 589 til hæstv. landbrh. og dómsmrh. um skotárás lögreglu og landhelgisgæslu á sauðfé í fjöllum á sunnanverðum Vestfjörðum. Fsp. er í fjórum liðum og er þannig, með leyfi forseta: „1. Hver ákvað skotárás þá sem gerð var úr þyrlu Landhelgisgæslunnar á sauðfé í Sjöundárhliðum og fjallinu Tálkna á sunnanverðum Vestfjörðum 15. mars s. l.? 2. Var hún gerð með vitund eða samþykki ráðh.? 3. Hverjar voru ástæður þess að gripið var til svo vafasamra aðgerða? 4. Voru aðfarir þessar hinar einu réttu að mati hæstv. ráðh.?“



Herra forseti. Hv. 3. þm. Vestf. hefur borið fram fsp. til mín á þskj. 589 og er hún í fjórum liðum. 1. spurningin er: „Hver ákvað skotárás þá sem gerð var úr þyrlu Landhelgisgæslunnar á sauðfé í Sjöundárhlíðum og fjallinu Tálkna á sunnanverðum Vestfjörðum 15. mars s. l. ?“ Það var sýslumaður Barðastrandarsýslu sem óskaði eftir að fá þyrlu Landhelgisgæslunnar, en hann hafði samráð við sveitarstjóra Patrekshrepps og oddvita Barðastrandarhrepps, tilkynnti þetta heilbrigðisfulltrúa, héraðsdýralækni og sauðfjárveikivörnum. Þá hefur komið fram í fréttum að sveitarstjóri Patrekshrepps var með í þyrlunni þegar hún fór um innan marka Patrekshrepps, en fulltrúi hreppsnefndar Barðastrandarhrepps var í vélinni þegar átt var við kindurnar í Sjöundárhlíðum. 2. spurningin: „Var hún gerð með vitund eða samþykki ráðh.?“ Mér var ekki kunnugt um þennan leiðangur fyrr en ég frétti um hann eftir á í fjölmiðlum eins og aðrir hv. þm. Hins vegar var haldinn fundur í rn. í janúarmánuði s. l. með sýslumanni Barðstrendinga og fulltrúa sauðfjárveikivarna þar sem rætt var um nauðsyn þess að smala þeim kindum sem þá voru enn úti í fjallinu Tálkna, og var þar óskað eftir að sýslumaður veitti aðstoð við það ef nauðsyn krefði, en á hvern hátt það yrði var ekki rætt frekar. 3. spurning: „Hverjar voru ástæður þess að gripið var til svo vafasamra aðgerða?“ Eins og hv. alþm. er kunnugt á að hýsa fé og smala því á haustdögum. Það hafði ekki tekist þarna. Sérstaklega var brýnt að hreinsa landið að þessu sinni vegna þess að ákveðinn hafði verið niðurskurður vegna riðuveiki eftir eindregnar áskoranir heimamanna, þ. e. allra sýslunefnda á svæðinu, frá Búnaðarsambandi Vestfjarða og einnig Fjórðungssambandi Vestfirðinga. En það hafði ekki tekist að hreinsa landið og ástæðurnar eru vitanlega þær. 4. spurningin: „Voru aðfarir þessar hinar einu réttu að mati ráðh.?“ Í 57. gr. laga um afréttarmálefni, fjallskil og fleira stendur: „Nú verður vart fjár í ógöngum, og er þeim þá skylt, er sér, að tilkynna það oddvita viðkomandi sveitarfélags. Skal hann þá leitast við að fá færa menn til að bjarga fénu, ef fært þykir. Sé björgun óframkvæmanleg eða of hættuleg að dómi björgunarmanns eða aðstæður það örðugar, að tvöfalt verð fjárins hrökkvi ekki fyrir björgunarkostnaði, er skylt að skjóta féð, sé það unnt.“ Þetta eru þær kvaðir sem Alþingi hefur lagt á sveitarstjórnarmenn og verði þeir ekki við þeim hlíta þeir ekki lagafyrirmælum Alþingis. Ég treysti mér ekki hér til að meta hvernig aðstæður eru þarna fyrir vestan. Ég ætla ekki að ásaka á þá, sem reynt höfðu að ná þessu fé, fyrir að hafa ekki gert sitt til þess. Hv. fyrirspyrjandi er vafalaust færari um að dæma um það. En sú skylda hvílir á sveitarstjórnum skv. lögum frá Alþingi að beita þeim aðferðum sem beitt var ef aðrar aðferðir ekki duga.



Herra forseti. Um það verður ekki deilt að sé fé í ógöngum sé nauðsyn að beita skotvopnum til að aflífa viðkomandi kindur. Hins vegar bið ég ráðh. að hugleiða hvort ekki muni vera nokkuð rúmar hvað haglendi snertir þær ógöngur sem sauðfé er í ef það helst lifandi frá haustdögum og fram á þann tíma sem farið var í þennan leiðangur. Hér er ekki verið að tala um að kindur séu fastar á klettasyllu og séu búnar með þá beit sem um er að ræða. Hér er verið að tala um að sauðfé hafi haft það landrými til að vera á að það sé búið að hafast þar við megnið af vetrinum - og hin spurningin hlýtur þá jafnframt að vakna hvort viðkomandi sveitarstjórnir hafi brotið lög á undanförnum árum þegar sauðfé hefur gengið úti á þessum stöðum. Mér er ljóst að í fjalllendi vestra getur verið spauglaust að eiga við sauðfé þegar frost er komið í jörðu og illt að ferðast þar um. En það er spurning hvort það á að sýkna þær sveitarstjórnir sem standa þannig að málum að þær svíkjast um á haustdögum að framkvæma smalamennskur með eðlilegum hætti, en kalla svo á víkingasveit lögreglunnar til að skjóta niður útigöngukindur þegar komið er fram undir vor. Ég vil taka það fram að ég tel þetta alveg forkostuleg vinnubrögð. Mér er til efs að t. d. hv. 2. þm. Norðurl. v. hefði verið svona brosleitur ef kölluð hefði verið til víkingasveit lögreglunnar til að skjóta niður hrossin fyrir norðan þegar þau voru á heiðum uppi og tilkynnt að ekki væri hægt að reka þau til byggða vegna þess að árnar tefðu för. Ég er ekki búinn að sjá það að hann hefði verið jafnbrosleitur ef hann hefði fengið fréttir af slíku. Ég vil beina því til dómsmrh. að hann afli sér fullnægjandi upplýsinga hjá landbrh. um þetta mál og meti það að því búnu hvort ekki sé rétt að fram fari lögreglurannsókn á því hvort umrætt fé hafi verið í ógöngum eða ekki því að því aðeins ber að beita þessum lögum að féð hafi verið í ógöngum. En með því að nota það brjóstvit sem mönnum er gefið hlýtur hver og einn að spyrja sjálfan: Fær það staðist að það sauðfé sé í ógöngum sem búið er að lifa af megnið af vetrinum? Hlýtur það ekki að hafa haft það rúmt svæði til yfirferðar að túlka verði það fyrst og fremst á þann veg að hafi verið í hagagöngu á viðkomandi stöðum? Ég tel að það hljóti að vera umhugsunarefni hvort verjandi sé, miðað við lög um dýravernd o. fl., að sýslumenn gangi fram fyrir skjöldu og fyrirskipi vinnubrögð sem þessi. Mér er til efs að það sé réttlætanlegt, herra forseti, að þeir haldi sinni stöðu ef þeir standa þannig að verkum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin. A. m. k. skil ég þau svo að hæstv. ráðh. hafi ekki átt neinn hlut að þessu máli, þessari skotárás. Ég ætla ekki að gerast neinn dómari í þessu máli, enda hef ég ekki tök á slíku. Hins vegar hlýt ég eins og aðrir að reyna að mynda mér skoðun á því og öllu því sem þar gerðist og kringumstæðum þar vestra. Hæstv. ráðh. minntist á fund sem haldinn var í rn. í janúar s. l. Í þessari skotárás voru, að því er mér er tjáð, skotnar 32 kindur, 28 þeirra í Tálknanum og fjórar á Sjöundárhlíðum. Nú hefur verið nokkur ágreiningur vestra um niðurskurð á þessu svæði, en ég ætla ekki að fara að rekja hann hér. Hins vegar hef ég undir höndum bréf undirritað af hæstv. landbrh. Það varðar eitt sveitabýlið þar sem ágreiningur er um niðurskurð, Lambeyri við Tálknafjörð. Þar lýsir hann yfir að niðurskurði á Lambeyri verði frestað til haustins 1985, þ. e. þar þarf enginn niðurskurður á fé að fara fram fyrr en í haust. Hluti af því fé sem skotið var var frá Lambeyri, það fé sem raunverulega var búið að gefa líf fram á haust. Ég tek undir með hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni. Kannske er það vegna ókunnugleika, en ég sé ekki að það hafi verið neitt þarna að gerast sem gat knúið menn til slíkra óhæfuverka, eins og þarna hafa átt sér stað. Ég veit ekki betur en menn hafi farið á staðinn annaðhvort daginn eða tveimur til þrem dögum eftir að þetta gerðist. Mörg hræin munu liggja þarna enn. Það mun ekki bæta úr skák ef sýking er talin vera hugsanleg á þessu svæði. Ekki hefur því verið að unnið í þeim anda að bægja frá sýkingunni. Í þessum hræjum hefur fuglinn verið og ber að sjálfsögðu sýkla þar sem hann fer sé um sjúkt fé að ræða. Mér er líka tjáð að í skotárásinni hafi verið skotið bæði í læri og út um kvið á þessu fé. Mér finnst óhugnanlegt ef almennt er hægt að eiga von á því í framtíðinni að yfirvöld, hvort sem um er að ræða sýslumenn, oddvita eða hreppstjóra, geti tekið upp og ákveðið aðfarir eins og hér um ræðir. Það er óhugnanlegt. Það þurfa a. m. k. að vera gífurlega sterk rök sem mæla með aðferðum eins og þarna áttu sér stað. Ég fullyrði að það er mikil gremja í fólki vestra út af þessum atburði og ég er ekki á því hissa. Þegar munu hafa verið sendar yfir 200 undirskriftir þar sem þess er krafist að þetta mál verði kannað frekar og gengið úr skugga um hvort þessi verknaður hafi verið nauðsynlegur eins og hann var framkvæmdur. Ég tek undir það sem hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson sagði hér áðan, og það skulu verða mín lokaorð, því að ég held að oft hafi verið framkvæmd lögreglurannsókn af minna tilefni en þessu til að fá hið rétta fram.



Herra forseti. Það hefur alllengi verið mikið um það rætt hversu oft stjórnvöld hafa gripið inn í löglega gerða kjarasamninga aðila vinnumarkaðarins með ýmsum hætti og menn um það deilt hversu oft það hefur átt sér stað og með hvaða hætti slíkt hefur verið gert. Mér fannst rétt að gera tilraun til þess að fá upplýsingar um það hversu oft er um að ræða inngrip stjórnvalda í gerða kjarasamninga á vissu árabili og reyna að draga fram í dagsljósið svo að ekki verði bornar brigður á hversu oft.þetta hefur vérið gert og með hvaða hætti slíkt hefur þá átt sér stað. Ég hef því leyft mér að leggja fram á þskj. 596 fsp. til hæstv. forsrh. um íhlutun stjórnvalda í kjarasamninga á vinnumarkaði. Fsp. er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Hversu oft og með hvaða hætti hafa stjórnvöld gert ráðstafanir á s. l. 15 árum til að breyta launagreiðslum skv. löglega gerðum kjarasamningum á vinnumarkaði? Óskað er sundurliðunar og dagsetninga á ráðstöfunum hverrar ríkisstjórnar fyrir sig á umræddu tímabili.“



Herra forseti. Eins og fram kom í orðum hv. 3. þm. Vestf. er spurt um aðgerðir af opinberri hálfu í efnahagsmálum undanfarin 15 ár. Ég hef beðið Þjóðhagsstofnun að taka saman slíkt yfirlit og segir í bréfi Þjóðhagsstofnunar að yfirlitið nái yfir helstu aðgerðir eða þær sem máli skipta eins og þar segir, og jafnframt að skv. yfirlitinu hafa stjórnvöld gripið 12 sinnum inn í launasamninga með beinum hætti á s. l. 15 árum. 1. Í lögum nr. 94/1970, sem gildi tóku 19. nóvember, var kveðið á um frestun á greiðslum samsvarandi tveimur stigum kaupgreiðsluvísitölu til 1. september 1971, eða sem samsvarar 1.9% kauphækkun. Þá var með þessum lögum ákveðið að 15–17% verðhækkun áfengis og tóbaks og hækkun iðgjalda almannatrygginga skyldi ekki bætt í launum. Með bráðabirgðalögum nr. 77/1971 var greiðslu þeirra tveggja k-stiga, sem frestað var 1970, flýtt til 1. ágúst. 2. Hinn 11. júlí 1972 voru útgefin bráðabirgðalög um tímabundnar efnahagsráðstafanir, er kváðu á um að kaupgreiðsluvísitala skyldi vera óbreytt í 117 stigum, en hefði átt að hækka í allt að 119.5 stig. Hækkun umfram 1.5 stig skyldi hins vegar bætt. Er gildistími þessara laga rann út við áramótin var kauplagsnefnd falið með lögum (nr. 100/1972) að ákveða verðlagsbætur frá og með 1. janúar á grundvelli almenns verðlags 1. nóvember. 3. Með lögum um neyðarráðstafanir vegna jarðelda á Heimaey (nr. 4) frá 7. febrúar 1973 var 2% viðlagasjóðsgjald sett á söluskattsstofn og var sú hækkun ekki reiknuð í kaupgreiðsluvísitölu. 4. Brbl. um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu (nr. 28), sem sett voru 21. maí 1974, kváðu á um bindingu vísitölubóta um þriggja mánaða skeið. Kaupgreiðsluvísitalan hefði átt að hækka um 15.45 stig eða 14.6%. 3.04 k-stig vegna hækkunar eigin bifreiða var ekki bætt og þá komu til frádráttar 7.86 k-stig vegna aukinna niðurgreiðslna 20. maí. Að teknu tilliti til þessara tveggja liða hefði kaupgreiðsluvísitalan því átt að hækka um 7.2%. Hinn 22. ágúst 1974 voru sett lög nr. 25 um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu og var með þeim framlengt ákvæði laga nr. 28 með sama heiti. Vísitölubindingin var framlengd til 30. september. 5. Með brbl. nr. 88 frá 24. september 1974 um launajöfnunarbætur, bætur almannatrygginga og verðlagsmál voru almennar verðlagsuppbætur afnumdar á tímabilinu 1. október 1974 til 31. maí 1975. Í þeirra stað komu launajöfnunarbætur sem greiddar voru sem föst upphæð á laun að ákveðnu marki. Upphæðir launajöfnunarbóta skyldu endurskoðast ef framfærsluvísitalan færi fram úr 358 stigum á gildistíma laganna. 6. Hækkun söluskattsstofns um 1% til að draga úr áhrifum olíuverðshækkana á hitunarkostnað var lögleidd 27. febrúar 1976. Jafnframt var ákveðið að sú hækkun verðlags sem af hlytist skyldi ekki valda hækkun kaupgreiðsluvísitölu. 7. Með lögum um ráðstafanir í efnahagsmálum nr. 3 frá 17. febrúar 1978 voru verðbætur og verðbótaauki launa helminguð fram til 1. desember 1978, en ákvæði voru um lágmarksgreiðslu á hvert prósentustig kaupgreiðsluvísitölu. Þær breytingar urðu á lögum þessum með setningu brbl. nr. 63 frá 24. maí 1978 að greiddar skyldu fullar verðbætur á dagvinnulaun að ákveðnu hámarki, en föst krónutöluupphæð á hærri laun. 8. Brbl. um kjaramál (nr. 96), sem sett voru 8. september 1978, kváðu á um að frá 12. september skyldi hámark verðbóta vera hið sama í krónufölu og reiknast skv. ákvæðum gildandi kjarasamninga á dagvinnulaun samsvarandi 300 000 kr. á mánuði. 9. Hinn 10. apríl 1979 voru gefin út lög um efnahagsmál o. fl. (Ólafslög). Í þeim fólust nokkrar breytingar á ákvæðum um útreikninga verðbóta frá og með 1. júní sama ár. Draga skyldi frá breytingu framfærsluvísitölu breytingar sem stafa af vísitöluhækkun á launalið verðlagsgrundvallar búvöru, breytingar verðlags vegna skatta eða gjalds til að draga úr kyndingarkostnaði. Þá skyldi og draga frá breytingar áfengis- og tóbaksverðs. Að síðustu var tekinn upp viðskiptakjarafrádráttur en 30% af viðskiptabreytingu skyldi draga frá hækkun verðbótavísitölu. Bráðabirgðaákvæðin fela í sér að frádráttur vegna viðskiptakjara 1. júní 1979 skyldi hæst nema 2% af verðbótavísitölu og það sem umfram væri skyldi tekið til greina 1. september. Þá var og viðskiptakjarafrádrætti á laun lægri en 2100 kr. á mánuði frestað til 1. desember. Með brbl. nr. 92, sem sett voru 20. nóvember 1979, voru laun undir 263 000 kr. hækkuð um 2% eða til mótvægis viðskiptakjarafrádráttar sem frestað var frá 1. júní. 10. Um áramótin 1980–1981 voru gefin út brbl. um ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu. Verðbótahækkun launa, sem til greiðslu skyldi koma 1. mars, var ákveðin 7% lægri en hún hefði orðið skv. ákvæðum laga nr. 13/1979, þ. e. Ólafslaga. Eftir 1. mars skyldu laun hækka í hlutfalli við hækkun framfærsluvísitölunnar að frádregnum áfengis- og tóbaksliðum. Aðrir frádráttarliðir efnahagslaganna skyldu þó gilda um laun hærri en 7250 kr. á mánuði. 11. Með brbl. um efnahagsmál nr. 79, sem sett voru 21. ágúst 1982, voru verðbætur á laun, sem til greiðslu skyldu koma 1. september, lækkaðar um 2.9% en sú skerðing var í samningi ASÍ og VSÍ frá 30. júní 1982. Enn fremur var í lögunum ákvæði þess efnis að lækka skyldi um helming þá verðbótahækkun launa sem ella hefði orðið 1. desember 1982 skv. ákvæðum laga nr. 13/ 1979. Þessi lækkun nam 7.72%. 12. Með brbl. um launamál frá 27. maí 1983 eru verðbætur á laun felldar niður á tímabilinu frá og með 1. júní 1983 til og með 31. maí 1985. Laun skyldu hækka um 8% 1. júní og 4% 1. október. En verðbætur hefðu átt að hækka um 22% 1. júní. Þá voru allir gildandi kjarasamningar framlengdir til 31. janúar 1984. Eins og sjá má af þessari upptalningu hafa beinar íhlutanir ríkisvaldsins í launasamningum verið æði tíðar. Reyndar virðist það svo að einungis einu sinni á síðustu 15 árum hafi verið gerðir almennir kjarasamningar til lengri tíma en eins árs sem ríkisvaldið hefur ekki rofið. Það var árið 1976. Ríkisstj. sú sem nú situr hefur lagt mikla áherslu á að breyta þessari sérkennilegu hagstjórn. Áhersla er lögð á að mynda almenna umgjörð ákvarðana í efnahagslífinu með fjármála-, gengis- og peningastefnu. Aðilar vinnumarkaðarins geri síðan samninga sína á eigin ábyrgð. Þess vegna hefur ríkisvaldið ekki gripið inn í þá samninga sem gerðir voru s. l. haust. Ríkisstj. vonast til að í framtíðinni verði unnt að stjórna efnahagsmálum hér á landi með almennum hagstjórnaraðferðum en ekki beinum inngripum í gerða samninga sem hefur verið megineinkenni hagstjórnar s. l. 15 ár. Það er farsælla til lengdar fyrir efnahagslífið, en setur um leið mikla ábyrgð í hendur aðila vinnumarkaðarins.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir hans svör. Það var ekki mín meining að gera þetta sérstaklega að umræðuefni. Ég taldi mjög nauðsynlegt að reyna að fá um það upplýsingar sem menn geta síðan skoðað. En það er eigi að síður fljótt á litið mjög athyglisvert sem fram kemur í þessum upplýsingum. Nú skal ég ekkert um segja hvaða mat Þjóðhagsstofnun leggur á þegar hún segir „helstu aðgerðir sem máli skipta“. Það gefur verið teygjanlegt orð „sem máli skipta“. Eigi að síður er hér um að ræða að á s. l. 15 árum hefur ríkisvaldið gripið 12 sinnum inn í gerða kjarasamninga. Það nálgast það að vera á hverju einasta ári sem stjórnvöld grípa til þess ráðs með einhverjum hætti að ógilda gerða kjarasamninga aðila vinnumarkaðarins. Slík þróun er auðvitað alveg með eindæmum og er til þess eins fallin að egna til ófriðar á vinnumarkaðnum. Nú náði ég ekki nákvæmlega hvort þetta er mjög breytilegt eftir ríkisstjórnum. Ég hygg að allar ríkisstjórnir eigi þátt í þessu, kannske eitthvað mismunandi mikið, en allar eigi þær það sameiginlegt að hafa gripið inn í gerða kjarasamninga. Ég hef hér fyrir framan mig ljósrit úr grein sem út mun hafa komið hjá Almenna bókafélaginu og heitir Íslensk haglýsing. Það eru greinar um íslensk efnahagsmál og ekki ómerkari einstaklingur en Þórður Friðjónsson er ritstjóri ásamt fleirum góðum mönnum. Þar kemur í ljós að á árunum 1956 til 1983 hafa stjórnvöld gripið 34 sinnum inn í gerða kjarasamninga aðila vinnumarkaðarins. Það er orðið meira en á hverju einasta ári þetta tímabil, í 29 ár, sem ríkisstjórnir hafa gripið inn í eða ógilt með einhverjum hætti gerða kjarasamninga verkalýðshreyfingar og vinnuveitenda. Ætli slíkt sé nú ekki einsdæmi í heiminum að á hverju einasta ári og meira en það skuli stjórnvöld grípa þannig inn í hjá aðilum vinnumarkaðarins samninga um kaup og kjör? Ég er að vísu ekki víðförull maður, þekki lítið til úti í heimi, það gera aðrir hér betur en ég, en ég hugsa að það megi víða leita til þess að finna samanburð við þetta. En eins og ég sagði, ég ætla ekki að orðlengja frekar um þetta, það var ekki mín ætlan. En ég tel að það sé gagnlegt að fá slíkar upplýsingar sem menn geta síðan skoðað og borið saman og ítreka þakkir til hæstv. forsrh. fyrir svörin.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 510 að beina fyrirspurn til hæstv. sjútvrh. og landbrh. um undirbúning að löggjöf um fiskeldi. Ég sé sem stendur aðeins hæstv. landbrh. í salnum, en vænti þess að úr því verði bætt.

Það er verið að ná í hæstv. sjútvrh. Ég vona að hann komi innan tíðar.

Á síðasta þingi flutti ég ásamt þremur öðrum þm. Alþb. till. til þál. um fiskeldi og rannsóknir á klaki og eldi sjávar- og vatnadýra. Ég leyfi mér að vitna til þeirrar till.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa áætlun um eflingu fiskeldis með það að markmiði að eldi og ræktun sjávar- og vatnadýra geti sem fyrst orðið gildur liður í þjóðarbúskap og atvinnulífi á Íslandi. Við gerð áætlunarinnar verði m. a. haft samráð við Hafrannsóknastofnun, Veiðimálastofnun, Rannsóknaráð ríkisins og Háskóla Íslands. Sérstök áhersla verði lögð á þá þætti sem skilað geta arði sem fyrst, svo sem eldi á ungfiski úr sjó, en jafnhliða verði sköpuð aðstaða til víðtækra rannsókna og tilrauna með aðra þætti, svo sem klak og seiðaeldi við íslenskar aðstæður. Fyrstu aðgerðir á þessu sviði verði m. a. í því fólgnar: 1. að undirbúa heildarlöggjöf um fiskeldi þar sem m. a. verði ákveðin yfirstjórn þessara mála og stuðningur af hálfu hins opinbera; 2. að koma upp tilraunaaðstöðu vegna fiskeldis og klaks á vegum Hafrannsóknastofnunar sem jafnframt geri tilraunir með öflun á ungfiski til eldis svo og með fóðuröflun; 3. að undirbúa fjármögnun til framkvæmda á þessu sviði; 4. að kanna almennar forsendur fyrir fiskeldi hérlendis, m. a. varðandi fisktegundir, markað og arðsemi; 5. að meta gildi jarðvarma og aðrar staðbundnar forsendur fyrir fiskeldi; 6. að draga saman vitneskju um rannsóknir og reynslu hérlendis og erlendis í ræktun vatna- og sjávardýra. Áætlunin skal lögð fyrir Alþingi ásamt frv. tál l. um fiskeldi eigi síðar en í þingbyrjun 1984.“ Þessi till. fékk umfjöllun í hv. atvmn. Sþ. og meiri hl. hennar lagði til s. l. vor að till. yrði vísað til ríkisstj. Það komu fram mjög jákvæð viðhorf til þessa máls í hv. atvmn. og leitað var m. a. umsagnar sjútvrn. um þetta efni. Kom það fram í nál. að sjútvrn. hefði hafið undirbúning að skipun nefndar til að undirbúa heildarlöggjöf um fiskeldi í sjó sem áformað hafði verið að leggja fyrir Alþingi sem frv. til l. Hins vegar hafi komið í ljós að starfandi var nefnd á vegum Rannsóknaráðs ríkisins, sem skipuð var haustið 1982, og var sú nefnd að vinna að sömu hlutum og fyrirhuguð nefnd á vegum sjútvrn. átti að vinna að, segir í nál. Síðan segir þar: „Eftir þeim upplýsingum sem rn. hefur fengið frá ritara nefndar Rannsóknaráðs, Úlfari Antonssyni, mun nál. þeirrar nefndar verða tilbúið innan fárra vikna.“ Þetta er dagsett 16. maí 1984. Þar segir síðan: „Það er ætlun sjútvrn. að um leið og álit nefndar Rannsóknaráðs ríkisins liggur fyrir hefji nefnd sjútvrn. störf og með þau markmið að leiðarljósi sem fyrr eru nefnd.“ Þessari till., sem vísað var til ríkisstj., var beint til sjútvrn. með bréfi dags. 29. maí s. l., en samhljóða bréf sent landbrn. þar sem ljóst er að bæði þessi rn. hafa lögum samkvæmt með að gera ákveðna þætti - og þá kannske alveg sérstaklega landbrn. - sem varða fiskeldi og fiskirækt. Ég hef leyft mér að beina fsp. til hæstv. ráðh. beggja, sjútvrh. og landbrh., svofelldri: „Hvað líður undirbúningi að heildarlöggjöf um fiskeldi með hliðsjón af þáltill. um fiskeldi og rannsóknir á klaki og eldi sjávar- og vatnadýra sem vísað var til ríkisstj. 22. maí 1984?" Ég vil bæta því hér við að eftir að afstaða var tekin til þessa máls í hv. atvmn. með hliðsjón af umsögn frá sjútvrn. sem byggði á upplýsingum Rannsóknaráðs ríkisins þar sem talið var að álits væri að vænta frá nefnd þar innan fárra vikna hefur mikið verið rætt og fjallað um fiskeldismál og komið hafa upp mörg atriði sem sýna hve brýna nauðsyn ber til þess að tekið sé á þessum málum af löggjafanum, þeim markaður farvegur í stjórnkerfinu, fjármagn tryggt til aðgerða, rannsóknaraðstaða og stefna varðandi rannsóknir á þessu sviði verði fastmótuð eins og gert var ráð fyrir í till. okkar Alþb.-manna. Þetta hefur því miður enn ekki gerst. Ég vil leyfa mér hér að lokum að vitna til orða framkvæmdastjóra Rannsóknaráðs ríkisins, Vilhjálms Lúðvíkssonar, sem hann viðhafði á ársfundi Rannsóknaráðs ríkisins þann 8. febr. s. l. varðandi þetta efni. Hann segir þar með leyfi forseta: „Þó þannig hafi fremur dregið mátt úr rannsóknastarfseminni um skeið er mikið talað um nauðsyn nýsköpunar í atvinnuvegunum og nefndar háar tölur um fjármagn sem eigi að fara til þeirra hluta. Því miður er það svo að þau atvinnutækifæri sem menn tala mest um, t. d. á sviði líftækni og fiskeldis, eru að miklu leyti enn þá óundirbyggð að því er rannsóknir varðar og hafa þegar orðið af því stórfelld skakkaföll. Ég óttast", segir Vilhjálmur Lúðvíksson, „að á næsta leiti sé alda fjárfestingar í fiskeldi sem að miklu leyti verði byggð á sandi því að þeir þættir, sem arðsamt matfiskeldi þarf að byggjast á hér á landi, eru enn að miklu leyti órannsakaðir og hvergi hefur enn þá verið sýnt fram á hvernig reka eigi fiskeldi í heild frá klaki til markaðar þannig að rekstraröryggi verði tryggt. Sú skýring á vaxtarferli laxins með aðstoð jarðhita, sem hér er reiknað með, er flókið og mjög vandasamt mál." Þetta voru orð Vilhjálms Lúðvíkssonar framkvæmdastjóra Rannsóknaráðs. Þau minna okkur á nauðsynina á að tekið sé á þessum málum af löggjafar- og framkvæmdavaldi með öðrum hætti en gert hefur verið.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Austurl. hefur borið fram fsp. til sjútv.- og landbrh, um undirbúning að löggjöf um fiskeldi. Eins og fram kom í máli hans var fjallað um þetta mál á síðasta Alþingi. Í nál. frá meiri hl. atvmn. um þáltill þar að lútandi er lagt til að till. sé vísað til ríkisstj., en vitnað m. a. í umsögn frá Rannsóknaráði ríkisins. Á vegum Rannsóknaráða ríkisins er nú unnið að úttekt á stöðu og framtíðarhorfum í eldi sjávar- og vatnadýra og annarra lífvera í sjó og vatni. Í athugun þessari er m. a. unnið að hliðstæðri upplýsingaöflun og óskað er eftir í umræddri þáltill. Tilgangur athugunarinnar er m. a. að gefa stjórnvöldum betri innsýn í möguleika þessa atvinnusviðs og leggja grundvöll að stefnumótun varðandi rannsóknir og aðgerðir til stuðnings þessu atvinnusviði. Það kemur einnig fram í nál. að sjútvrn. hafði ætlað að skipa nefnd til að fjalla um málið frá sinni hlið, en frestað því vegna vinnu Rannsóknaráðs ríkisins. Það sama má segja um landbrn. Ég átti viðræður við framkvæmdastjóra Rannsóknaráðs ríkisins um þessi mál nokkrum sinnum á s. l. ári. Þá vonaðist hann til að nál. væri að koma alveg á næstunni. Því miður hef ég ekki séð það enn. Hins vegar virtist mér þörf á því að reyna að vinna að málinu á meðan, úr því að dráttur varð á þessu starfi, og óskaði því eftir að gerð yrðu drög að frv. um fiskeldi. Það var gert á vegum landbrn. í vetur. Lögð var áhersla á að reyna að samræma þessi mál öll og koma á náinni samvinnu milli þeirra sem að þessu gætu staðið og um það þurfa að fjalla. Hins vegar er ljóst að þarna er um marga aðila að ræða og því ekki einfalt að ganga frá málinu í endanlegan búning. Þess vegna hefur nú verið ákveðið að forsrh. skipi nefnd, þar sem hér er um málefni að ræða sem nær a. m. k. til tveggja rn., með fulltrúum bæði frá landb.- og sjútvrn. til þess að undirbúa svona lagasetningu og skoða þær hugmyndir og vinnu sem þar er búið að inna af hendi en jafnframt verði nefndinni falið að vinna að þessum málum nú þegar innan þeirra marka sem löggjöf setur og vera ráðgefandi um þessi mál fyrir þau rn. sem ákvarðanir þurfa að taka á þessu sviði þannig að ekki verði lengur dráttur á samræmdu starfi í þessum málum. Ég vonast til að með þessu sé markað nokkuð ákveðið skref í því að hrinda lagasetningu í framkvæmd, en jafnframt að samræming verði betri milli þeirra stofnana sem um þetta fjalla og markvissari vinnubrögð.



Herra forseti. Ljóst er að það er nauðsynlegt að setja löggjöf um fiskeldi og ákveða með hvaða hætti því skuli fyrir komið í okkar stjórnkerfi. Jafnvel þó að ég viðurkenni að slík löggjöf sé mjög nauðsynleg er enn þá nauðsynlegra að samræma vinnubrögð á þessu sviði. Ég get ekki séð að það muni standa og falla með löggjöfinni sem slíkri, heldur að samræmd séu vinnubrögð allra þeirra sem koma að málum, þannig að þau fyrirtæki sem hyggjast fara út í þennan atvinnurekstur geti notið sín með eðlilegum hætti. Strax vorið 1983 hafði ég sem sjútvrh. áhuga fyrir því að hrinda af stað frekari undirbúningi þessara mála en varð fljótt var við að Rannsóknaráð ríkisins hafði hafið starf á þessu sviði. Það er einnig mikilvægt að ekki séu margar nefndir og margir aðilar að vinna að sömu verkefnum og því geta allir verið sammála að mikilvægara sé að reyna að samræma kraftana. Ég verð að segja eins og er að ég hef orðið fyrir verulegum vonbrigðum með það hversu lengi hefur dregist að þessi nefnd skili af sér, en að sjálfsögðu má það ekki koma í veg fyrir að hér sé staðið eðlilega að málum. Með því að skipa þá nefnd, sem hæstv. landbrh: nefndi hér, væntum við þess að samræmd verði störf rannsóknastofnana á þessu sviði. Ýmsar rannsóknastofnanir vinna að fiskeldi; Fiskifélag Íslands, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, Hafrannsóknastofnunin, veiðimálastjóri og fleiri aðilar. Það hefur verið ákveðið að Hafrannsóknastofnun efli rannsóknastarf í þessu sviði, enda er það í samræmi við lögin um Hafrannsóknastofnunina, og þá er að sjálfsögðu mikilvægt að fullt samstarf sé haft við aðrar stofnanir. Hlýtur að vera eðlilegt að stofnun eins og Hafrannsóknastofnun sinni þessu verkefni í ríkum mæli því að þar eru saman komnir okkar helstu sérfræðingar á sviði fiskifræði. Að sjálfsögðu er ekki mikill munur á því í mörgum tilfeilum hvort er um að ræða fiskeldi eða aðra fiskifræði og nauðsynlegt að nýta þá sérþekkingu. Þessi nefnd mun hefja væntanlega störf alveg á næstunni. En það sem skiptir meginmáli er fjármögnun þeirra fjárfestinga sem nú er byrjað á. Það er brýnasta verkefnið og hefur því miður verið nokkuð á reiki hvernig að skuli staðið. Sem betur fer er það að skýrast um þessar mundir. Ég sé ekki ástæðu til að segja meira um þetta mál. Það liggur alveg fyrir að fiskeldi hefur ekki verið sinnt nægilega vel af okkur á undanförnum áratug og margir hafa farið þar verulega fram úr okkur. Ég hef t. d. talið að það bæri að auka rannsókn á laxinum í hafinu þannig að við vissum meira um hætti hans. Því hefur ekki verið tekið mjög vel af ýmsum aðilum og virðist mörgum að ekki megi skoða þann ágæta fisk á því svæði, það megi aðeins skoða hann þegar hann gengur upp í árnar. Með þessu var ég ekki að leggja til að hafin væri laxveiði í sjó. Hins vegar er mjög slæmt að geta ekki nýtt rannsóknaskip til þessarar starfsemi. Við höfum nýlega eignast ágætis skip, endurnýjað Dröfnina, sem er vel búið til að stunda slíkar rannsóknir. Ég er enn þeirrar skoðunar að þær beri að gera og vænti þess að það geti orðið. Hér mega ekki ríkja neinir fordómar og mönnum ber að sameina kraftana þannig að þeir geti fengið sem fyllsta vitneskju um þessi efni.



Herra forseti. Þessi fsp. og raunar umr. um þessi mál eru áreiðanlega af hinu góða. Ég lít a. m. k. þannig á að þessum málum hafi alls ekki verið sinnt á þann hátt sem þörf er á. Það er ágætt og nauðsynlegt að setja löggjöf um þetta mál, en sú nefnd sem er að starfa að þessum málum þarf að vita, um leið og hún er að semja frv. að lögum, hvaða stefna á að ríkja í þessum málum. Mér er ekki kunnugt um að það hafi verið gert upp á nokkurn hátt. Á t. d. að kanna hvaða möguleikar eru á fiskirækt hjá þeim sem búa nú í hinum strjálu byggðum? Á að halda þannig á málum að þetta verði til þess að styrkja byggðirnar, eins og t. d. Norðmenn halda á þessum málum? Á að takmarka á einhvern hátt að erlendir aðilar fari inn í þennan rekstur og hafa hönd í bagga með því að þessar stöðvar séu ekki of stórar eða fari fram úr einhverju ákveðnu marki, eins og Norðmenn hafa gert? Það er ekki nóg að setja einhverja nefnd til að semja frv. ef stjórnvöld eru ekki búin að taka áður afstöðu til hinna ýmsu atriða. Ég held að það sé mörgum spurningum ósvarað. Mér er a. m. k. ekki kunnugt um að þessi mál hafi verið gerð upp. Ég hef aðstæður til þess að fylgjast með hvað er að gerast í Noregi í þessum málum. Maður hrekkur við þegar fréttist af því að t. d. er boðið í þá Íslendinga sem eru að læra núna þessi fræði. Þeir fá atvinnutilboð þrátt fyrir þá þekkingu sem þar er. Það er vandséð að við getum fengið þá til þess að koma heim vegna þess að þeir hafa mikla möguleika til að komast áfram þar í landi.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. báðum fyrir þeirra upplýsingar sem hér komu fram. Ég tel að þeim fengnum að það hafi í rauninni verið mistök að Alþingi gekk ekki betur frá þessu máli fyrir ári með því að samþykkja fyrir sitt leyfi þá þáltill. sem ég hef hér rifjað upp, þannig að þessi mál færu ákveðnar og út frá ákveðnum sjónarmiðum á hreyfingu. Nú hefur komið í ljós að hæstv. landbrh., svo sem þakkarvert er, hefur áhuga á þessum málum. Hann hefur verið að fást við að láta semja frv. um þetta afriði. Sjútvrn. hefur þar sín sjónarmið og hæstv. sjútvrh., sem kom fram í hans máli, hafði ætlað sér þegar eftir að hann tók við ráðherrastarfi að fara að sinna þessum málum. Það munu hafa verið nokkur átök á milli rn. um meðferð málsins, ef ég hef skilið það rétt, og mátti raunar ráða af máli ráðherranna, og nú er gripið til þess ráðs af forsrh. að skipa nefnd. Ég tel að það sé betra seint en aldrei að þannig sé á máli tekið og vonandi fer að sjást í þá áætlun sem Rannsóknaráð ríkisins lofaði í rauninni eða gerði ráð fyrir að liti dagsins ljós vorið 1984 samkvæmt þeim upplýsingum sem fram komu á nál. Við skulum því vænta þess að eitthvað fari úr að rætast í þessum efnum. Ég vil inna hæstv. ráðh., annan hvorn þeirra, eftir því hvort búið sé að ganga frá skipun nefndarinnar og hverjir hafi þá verið þar til kvaddir og hvort það sé búið að ganga frá ramma um hennar starfssvið. Eins og hv. þm. Stefán Valgeirsson minnti á í sínu máli áðan skiptir mjög miklu máli að sá rammi sé markaður því að annars verður ekki mikið á þessum málum tekið af festu. Ég vil taka undir þau orð sem hv. þm. Stefán Valgeirsson lét falla áðan um sjónarmið sem varða uppbyggingu þessa atvinnurekstrar. Að því er varðar fiskeldi, t. d. laxarækt er það stórt atriði, sem menn verða að hafa afstöðu til, hvort þeir ætla að láta fáa stóra aðila um tilraunir og framkvæmdir á þessu sviði eða hvort þeir ætla að nýta þetta sem lið í byggðastefnu hérlendis til þess að styrkja byggðirnar víða um land þar sem skilyrði eru til þessa. Og ættum við að hleypa útlendingum í þetta í þeim mæli sem vísbendingar eru nú þegar um að þeir sæki í slíkt? Það eru spurningar sem þarf að svara. Á þessu vakti ég athygli þegar ég mælti fyrir þáltill. um þetta efni 20. jan. 1984 og benti þá á hvernig Norðmenn hafa staðið mjög skipulega að þessum málum með það fyrir augum að tryggja yfirráð heimamanna í einstökum byggðum, yfirráð þeirra yfir fyrirtækjunum og gera skilmerkilega kröfur um það efni áður en leyfum er úthlutað og loka á útlenda hagsmuni og hagsmuni stórfyrirtækja sem ráðandi á þessu sviði. Ég er ekki að segja að við eigum að apa eftir Norðmönnum öll atriði í löggjöf hér, en skylt er að meta þá reynslu sem þar er fengin og sjá hvernig til hefur tekist að þessu leyti. Það vekur athygli mína blaðafregn nýlega, í Morgunblaðinu 27. mars, þar sem greint er frá því að fram sé að koma nýtt frv. til laga um fiskeldi í Noregi. Hægri stjórnin þar hverfur ekki frá þessum sjónarmiðum varðandi skilyrði í sambandi við úthlutun leyfa til fiskeldis, áfram skuli það vera í höndum heimamanna, þeir skuli hafa þar forustuna og hagsmunir stórfyrirtækja verði ekki ráðandi í fyrirtækjunum. Hér er stórkostlegt mál á ferðinni og snertir auðvitað margt annað en laxarækt, eins og ég hef að vikið. Þetta varðar búskap okkar til lands og sjávar, náttúrlega nýtingu vatnafiska, en einnig sjávarfiska. Þar kunna möguleikarnir að vera stórbrotnir í framtíðinni þó að ekki verði mikið um það fullyrt án þess að nánari rannsóknir og tilraunir fari fram. Því er brýnt að slíkar tilraunir verði hafnar fyrr en seinna, við drögum að alla tiltæka þekkingu erlendis frá og mótum hér jafnframt stefnu til þess að fá hér viðspyrnu svo sem þörf er á í okkar atvinnulífi.



Herra forseti. Hér er til umr. fsp. um undirbúning að heildarlöggjöf um fiskeldi. Það er upplýst að slík löggjöf er í undirbúningi. Sá undirbúningur getur tekið langan tíma, eins og títt er um heildarlöggjöf um ýmis efni. Það er góðra gjalda vert og sjálfsagður hlutur að undirbúa rammalöggjöf um svo mikilvægt málefni. Á hitt vil ég benda að það er þó ekki algjört grundvallarskilyrði. Ég vil nefna það einu sinni enn að ráðamenn þjóðarinnar, hæstv. ráðh. og aðrir, eru margbúnir að hampa því að leggja verði áherslu á mikilvægar aukabúgreinar í framtíðinni. Þar hefur verið nefnt fiskeldi og loðdýrarækt. Það er hafið yfir allan vafa að fiskeldi er mjög álitleg búgrein hér á landi. Þess vegna þurfa hæstv. ráðamenn að leggja kapp á að hlynna að þessari atvinnugrein, ekki bara ræða um það og skrifa, heldur veita fé til þessara framkvæmda, hlynna að undirbúningi þess á allan hátt að slík búgrein geti farið af stað. Ég geri ekki lítið úr því að mikilvægt sé að setja um þetta góða og nýtilega löggjöf. Á hitt vil ég aðeins benda og leggja á það áherslu að það er ekki hægt að bíða eftir þeirri löggjöf, það er ekki hægt að afsaka sig með því að slík löggjöf sé ekki fyrir hendi. Ráðamenn þurfa þegar í stað að leggja sig alla fram um að styðja og styrkja þessa álitlegu búgrein.



Herra forseti. Eins og kunnugt er sagði hæstv. forsrh. á fundi í Framsóknarfélagi Reykjavíkur nýlega að það hefðu verið pólitísk mistök að láta viðgangast misvægi launakjara í landinu og lánskjaravísitölu. Þetta var í rauninni engin smáræðis yfirlýsing því að þetta misvægi er kjarninn í efnahagsstefnu ríkisstj. Efnahagsstefnan var í megindráttum fólgin í tvennu, annars vegar því að afnema vísitölutryggingu launa en halda henni á öðrum sviðum og svo að hinu leytinu að stórhækka raunvexti. Það sem hæstv. forsrh. var að segja var að kjarninn í stjórnarsáttmálanum, bæði hinum upprunalega og hinum endurnýjuðu stjórnarsáttmálum í sumar, efnahagsstefnan sjálf hefði verið röng, þá væntanlega bæði afnám verðtryggingar á laun en ekki verðtryggingar á öðru, sem bjó til þennan mismun að mestu leyti, og svo vaxtastefnan, sú stefna að hækka raunvexti. Það varð auðvitað ekki önnur ályktun dregin en að efnahagsstefnan, stjórnarstefnan og stjórnarsáttmálinn væru pólitísk mistök. Formaður Sjálfstfl., Þorsteinn Pálsson, dró þá eðlilegu og rökréttu ályktun að myndun ríkisstj. hefði skv. orðum forsrh. verið pólitísk mistök. Það var vitaskuld ekki hægt að draga aðra ályktun af orðum hæstv. forsrh. Þetta líkaði hæstv. forsrh. ekki og sagðist ekkert skilja í Þorsteini Pálssyni, hann væri að snúa út úr fyrir sér og ríkisstjórnarmyndunin væri auðvitað ekki pólitísk mistök, það hefði hann aldrei sagt, heldur að misgengi launa og lánskjara væru pólitísk mistök. Þá stóðu menn í sömu sporum aftur. Kjarni stjórnarstefnunnar, efnahagsstefna ríkisstj. frá upphafi var þá pólitísk mistök og allir stjórnarsáttmálarnir og allar yfirlýsingarnar en ekki stjórnin sjálf. Sem sagt, ef ríkisstj. hefði haft aðra stefnu þá væri allt í lagi, eða: stjórnin var góð en hún var bara mynduð um stefnu sem var röng, stefnu sem var pólitísk mistök að dómi hæstv. forsrh. Þessi niðurstaða verður þá sú að það hafi ekki verið pólitísk mistök að mynda stjórnina en hins vegar hafi hún verið mynduð um stefnu sem var pólitísk mistök. Það var kannske ekki nema von að hv. þm. Þorsteini Pálssyni þætti erfitt að átta sig á þessu. En hæstv. forsrh. sagði fleira í þessu sjónvarpsviðtali. Hann kenndi Seðlabankanum um misræmið milli lánskjara og launa og sagði að þeir seðlabankamenn ættu að hugsa um þetta, þaðan ættu tillögur að koma, þessar tillögur vantaði. Hann gaf í rauninni í skyn að ríkisstj. réði engu um þetta misræmi. Þá fór nú heldur að vandast málið. Ef það var Seðlabankinn, ef það voru embættismenn úti í bæ sem réðu þessu, hvernig gátu þetta þá verið pólitísk mistök, hlutu menn að spyrja, ef stjórnmálamennirnir höfðu ekkert með það að gera? Þessi svör vöktu þannig fleiri spurningar en þau svöruðu í rauninni. En í ljósi alls þessa og til þess að reyna að fá glætu í málið, þá virðist rétt að minna á að ríkisstj. sjálf ákveður vexti á afurðalánum, hún sjálf en ekki Seðlabankinn, hún þarf ekkert að bíða eftir honum með það. Og sú fsp. sem hér er fram borin ætti því að geta varpað einhverri glætu á vaxtastefnuna á reynd vegna þess að ríkisstj. ræður ein að því er afurðalánin varðar og svör við þessari fsp. ættu þá að upplýsa hvernig samræmi eða misræmi hafi verið í ákvörðunum ríkisstj. í þessum efnum þegar hún ræður ein og sér og hvernig hún standi að því ein og sér að gera það sem hæstv. forsrh. nefnir pólitísk mistök. Fsp. eru þannig: „Hvaða raunvextir hafa verið á afurðalánum vegna útflutnings annars vegar og á afurðalánum vegna sölu innanlands hins vegar á tímabilinu frá 1. ágúst 1984 til 1. febrúar s. l.? Ef hér er um mismun að ræða, telur þá ráðh. að sá mismunur sé eðlilegur og hvaða efnahagsleg rök eru fyrir honum?“ Þessari fsp. er beint til hæstv. viðskrh.



Herra forseti. Án þess að víkja hér að löngum inngangi hv. þm. að þeirri fsp. sem hann hér hefur flutt leyfi ég mér að taka fram í upphafi að í svari mínu hér á eftir er gert ráð fyrir að hv. fyrirspyrjandi eigi við raunvexti á innlendan mælikvarða eftir að erlend kjör útflutningslána hafa verið umreiknuð í krónur. Þá þykir mér rétt að gefa svarið í þrennu lagi miðað við tímaviðmiðanir. Hafa verður í huga að meiri háttar gengisbreyting fellur innan þess tímabils sem fsp. markar. Fyrst skal gerð grein fyrir raunvöxtum afurðalána miðað við tímabilið frá 1. ágúst 1984 til 1. febrúar 1985 eins og beðið er um í fsp. Á þessum tíma var ársávöxtun afurðalána út á innanlandssölu 23.8% en árshækkun lánskjaravísitölu 26%. Raunvextir voru því neikvæðir um 7%. Ávöxtun afurðalána af útflutningsframleiðslu miðað við heilt ár reyndust 75.6% og raunvextir 31.9. Það er áður en eftirgjöf gengismunar af hálfu Seðlabankans er tekin með í reikninginn. Að teknu tilliti til hennar verður ársvöxtun hins vegar 59.6% og raunvextir 19.9%. Eins og áður segir er þetta tímabil þannig valið að meiri háttar gengisbreyting fellur innan þess. Það hlýtur því að teljast raunhæfara að miða við þann tíma sem gengisbreytingin endist, ef þannig má að orði komast. Til þess að komast nær sanni í þessu efni voru raunvextir afurðalána reiknaðir fyrir allt árið 1984. Þá verður útkoman að afurðalánin út á innanlandssölu skila 1.9% raunvöxtum en afurðalán vegna útflutnings 21.4 án eftirgjafar en 10.3% með vaxtaeftirgjöf. Loks er nærtækast að miða samanburðinn á raunvöxtum afurðalána vegna útflutnings annars vegar og vegna sölu innanlands hins vegar við það tímabil sem erlendir afurðalánavextir hafa verið í gildi frá 21. september 1983 og út þann tíma sem gengisfellingin í nóvember 1984 er talin muni endast að meðtöldu hugsanlegu gengissigi skv. áður upplýstum þjóðhagsmarkmiðum, sem fram komu í september þegar núgildandi kjarasamningar geta runnið út. Samanburður yfir þetta tímabil hefur verið gerður að því er tekur til viðbótarlána og sýndi sú athugun nána samsvörun innlendra og erlendra lánskjara yfir þetta tímabil og hvors árs þess um sig. Sams konar samanburður fyrir endurkeypt lán mundi hins vegar sýna lægri innlenda vexti frá ágústmánuði 1984 en þar kæmi á móti 10% eftirgjöf Seðlabankans sem fyrr er greint frá. Með vísan til þessa sem ég hef nú sagt og um það hvernig nærtækast sé að bera saman raunvexti á afurðalánum vegna útflutnings annars vegar og vegna sölu innanlands hins vegar tel ég ekki um mismun á vaxtakjörum að ræða.



Herra forseti. Seinustu orð hæstv. ráðh. voru mjög athyglisverð. Eftir að hafa hjakkað í þremur útreikningum þá kemst hann að þeirri niðurstöðu að ekki sé um misræmi í lánskjörum að ræða. En í svarinu við fsp. kom fram að á lánum vegna innanlandsframleiðslu hafi á því tímabili sem um var spurt verið neikvæðir raunvextir upp á 7% en vegna útflutningsframleiðslu jákvæðir upp á 20–32%, eftir því hvernig var reiknað. Hér verð ég nú að segja að verulega munar í milli. Munurinn er upp á 27–39%. Halda menn að von sé á öðru en að sjávarútvegurinn, sem er með útflutningsframleiðsluna, eigi í erfiðleikum þegar honum er gert að greiða raunvexti af afurðalánum sem eru á bilinu milli 22–32%? Auðvitað má velja einhver önnur tímabil aftur á bak og áfram. En það er nú heldur einkennilegt að fara að velja tímabil, sem ekki er liðið, eins og er í þriðju atrennu hæstv. ráðh. við að reyna að komast út úr þessari fsp. Þá velur hann tímabil sem á að enda í septembermánuði n. k., þ. e. eftir sex mánuði, eftir hálft ár. Ég er hræddur um að eitthvað geti gerst á þeim tíma. Allur slíkur samanburður er gersamlega út í hött og þess vegna er líka augljóst að það er ekki samræmi í slíkum vöxtum heldur mikið misræmi. Meira að segja þegar hæstv. ráðh. gerir tilraun nr. tvö, þegar hann reiknar árið 1984, þá kemur fram raunvaxtamunur á útflutningnum á bilinu 12–24%, eftir því hvaða reikniaðferð er notuð. Útflutningsatvinnuvegunum er m. ö. o. gert að standa undir raunvöxtum sem eru langtum hærri, hvernig sem reiknað er, heldur en eru nokkurn tíma yfirleitt á erlendum lánamarkaði og hærri en þekkist að öðru leyti hér hjá okkur. En á sama tíma er hin innlenda framleiðsla með neikvæða raunvexti. Nú hefði maður haldið að það væri markmið að auka útflutningsframleiðsluna, að auðvelda útflutningsframleiðsluna. Ekki væri afkoman það góð í aðalútflutningsgreininni, sjávarútvegi, að það væri ástæða til að ætlast til þess að menn stæðu þar undir 20–30% raunvöxtum. Það hefur líka verið talað um að framleiðsla á landbúnaðarafurðum til innanlandsneyslu væri langt umfram það sem æskilegt gæti talist og nú virðast allir loksins vera orðnir sammála um það. En hvers vegna þá að velja þennan gífurlega mun, að hafa stórlega neikvæða raunvexti á afurðalánum sem varða innanlandsframleiðslu, og þá fyrst og fremst landbúnaðarframleiðslu, en stórkostlega jákvæða raunvexti upp í 20–30% á útflutningsframleiðslunni, sem er meira og minna á hausnum, eins og nauðungaruppboðin gefa nú til kynna víðs vegar um landið? Ég er ansi hræddur um að ríkisstj. hafi ekki staðist það próf hvernig ætti að ákveða vexti þegar hún fékk að ráða því algerlega ein og sjálf. Ég er hræddur um að það þýði lítið fyrir ríkisstj. að kvarta undan því að það vanti tillögur frá Seðlabankanum eða leiðsögn, eins og hæstv. forsrh. hefur gert, þegar það kemur í ljós í þeim efnum að þegar hún á að ákveða vextina sjálf og ein og óstudd þá fer hún fram með þessum hætti. Ég get ekki tekið svar hæstv. viðskrh. alvarlega þegar hann segir, eftir allar þessar reiknikúnstir og með því að fara að tala um viðbótarlán, sem ekkert er um spurt, að þessi mismunur sé ekkert til þess að gera veður út af, hér sé í rauninni enginn mismunur. Mér finnst það óvirðing við þingið þegar þessar tölur liggja fyrir. Og ég verð að ítreka það að þetta er ákaflega furðuleg stjórnarstefna, að ætla útflutningsgreinunum að standa undir 20–30% jákvæðum raunvöxtum en innanlandsframleiðslan getur verið á neikvæðum raunvöxtum upp á 7%. Ekki verður þetta nú talið að vera samkvæmur sjálfum sér, að vera með hnitmiðaða stjórnarstefnu. Í þessu felst verulegt misræmi. Herra forseti. Að öðru leyti þakka ég hæstv. ráðh. svörin.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 590 að bera fram fsp. til hæstv. landbrh. um væntanlegt verð á áburði. Mál eru þannig að skv. erindisbréfi sem sett er á grundvelli laga um Áburðarverksmiðju ríkisins, erindisbréfi fyrir stjórn Áburðarverksmiðjunnar, er gert ráð fyrir því sem einu af verkefni stjórnarinnar „að gera tillögur til landbrh. um áburðarverð sem ákveður það. Tillögur skulu sendar ráðh. þannig að hann hafi að lágmarki 15 daga til ákvörðunar áburðarverðs. Hafi áburðarverð ekki verið ákveðið af ráðh. fyrir 1. apríl ár hvert, enda sé liðinn 15 daga frestur, skal stjórnin ákveða það.“ Þetta eru ákvæði í erindisbréfi fyrir stjórn Áburðarverksmiðjunnar sett af landbrh. 22. ágúst 1973, undirritað af Halldóri E. Sigurðssyni og Sveinbirni Dagfinnssyni. Nú er kominn 2. apríl og ekkert hefur frést um áburðarverð frá hæstv. landbrh. eða ríkisstj. Það eina sem menn heyra eru spásagnir í blöðum um líkur á gífurlegri hækkun á áburðarverði. Þannig segir Morgunblaðið frá 28. mars, með leyfi forseta: „Milljónatuga tap varð á rekstri Áburðarverksmiðju ríkisins í Gufunesi á s. l. ári og skv. heimildum Morgunblaðsins er talið að miðað við ákveðnar gengisforsendur þurfi verksmiðjan allt að 58% hækkun áburðarverðs frá og með 1. apríl n. k. þegar ný gjaldskrá tekur gildi, ef stjórnvöld grípa ekki til sérstakra aðgerða verksmiðjunni til stuðnings. Við slíka hækkun færi áburðurinn upp í um 13 þús. kr. tonnið, en það er 85% hækkun til bænda vegna þess að áburðarverðið var greitt niður með fé úr kjarnfóðursjóði á s. l. ári.“ Þetta er tilvitnun í Morgunblaðið. Frá stjórnvöldum hefur hins vegar ekkert frést. Sem kunnugt er er staða bændastéttarinnar á heildina litið með því allra hraklegasta sem gerist hjá vinnandi stéttum í þessu landi og er þó víða þröngt fyrir dyrum. Ég hygg að hv. stjórnvöld séu kannske að átta sig eitthvað á þessu því að nú er farið að heyrast í bændum fram hjá þeim stéttarsamtökum sem eiga að vera málsvarar þeirra ef allt væri með felldu og þeir eru farnir að fylkja sér saman í sérstökum félögum til varnar hagsmunum sínum. Það þarf engan að undra eins og á málefnum landbúnaðarins hefur verið tekið á undanförnum árum. Áburðarverð, tilkostnaður vegna áburðar er stór þáttur í rekstrarstöðu búanna og þar er um að ræða þátt sem skiptir ekki aðeins máli á viðkomandi ári, heldur skiptir máli fyrir komandi ár í sambandi við þá ræktun og gripaeldi sem á að verða á grundvelli hennar. Hér er því um að ræða stefnumarkandi þætti í sambandi við landbúnað til lengri tíma litið. Þess vegna er það mjög slæmt, svo að ekki sé dýpra í árinni tekið, að áburðarverð skuli ekki liggja fyrir eins og gert er ráð fyrir í erindisbréfi stjórnar og nú er komið fram yfir tilsettan tíma hvað það snertir. Það kann að vera að það sé ekki einsdæmi. g hygg að svo sé ekki, en þegar um er að ræða svo gífurlega hækkun á verðinu ofan í þá rekstrarstöðu sem við blasir hjá þorra bænda, þá er hér um að ræða stórkostlega þýðingarmikinn þátt. Í rauninni fæ ég ekki séð hvernig stjórnvöld gætu ætlað bændum að bera áburðarverðshækkun upp á 50%, hvað þá upp á 85% eins og látið er að liggja að þörf sé á út frá sjónarhóli Áburðarverksmiðjunnar, en úr því verður væntanlega skorið hér í svari hæstv. ráðh. Ég spyr hann: „1. Hvað er gert ráð fyrir að áburðarverð til bænda hækki mikið í vor? 2. Hvaða ástæður eru til hækkunar á áburðarverði? 3. Eru fyrirhugaðar ráðstafanir af hálfu ríkisstj. til að auðvelda bændum kaup á áburði? 4. Er ráðgert að greiða niður áburðarverð úr kjarnfóðursjóði eins og á síðasta verðlagsári?“



Herra forseti. Hv. 5. þm. Austurl. hefur spurst fyrir um væntanlegt verð á áburði og fyrsta spurningin er: „Hvað er gert ráð fyrir að áburðarverð til bænda hækki mikið í vor?“ Áburðarverð hefur ekki enn þá verið ákveðið og því get ég ekki svarað þessari spurningu. Fyrir nokkru bárust frá Áburðarverksmiðjunni gögn um afkomu verksmiðjunnar og horfur. Þegar ég fékk þau sendi ég þau til athugunar hjá hagsýslustofnun og efnahagsráðunaut ríkisstj., Þjóðhagsstofnun og Seðlabanka. Ég fékk í morgun greinargerð frá efnahagsráðunaut ríkisstj. með athugunum á þessum upplýsingum frá Áburðarverksmiðjunni og lagði það fyrir ríkisstjórnarfund, en þar sem þessar upplýsingar bárust ekki fyrr en á fundinum var ekki unnt að taka afstöðu til þeirra þá. Áburðarverksmiðjustjórnin hafði óskað eftir ábendingum frá ríkisstj. áður en hún gerði tillögur um áburðarverðið. Áburðarverksmiðjustjórnin hefur sem sagt ekki enn þá gert tillögur til ráðh. um áburðarverð í vor. „2. Hvaða ástæður eru til hækkunar á áburðarverði?“ Það sem hafði mjög mikil áhrif á afkomu verksmiðjunnar á s. l. ári var óhagstæð gengisþróun þar sem hún hefur tekið erlend rekstrarlán í dollurum. Ástæðan fyrir þessari miklu rekstrarlánaþörf er hallarekstur verksmiðjunnar frá árinu 1980. Tap hennar frá árunum 1980–1983 orsakaði það að hún þurfti að taka erlend rekstrarlán, skv. upplýsingum verksmiðjunnar, að upphæð um 8 millj. dollara og þegar gengisbreyting verður óhagstæðari en gert er ráð fyrir við ákvörðun áburðarverðs er þetta mikil upphæð. Það er þessi uppsafnaði vandi frá liðnum árum sem áburðarverksmiðjustjórnin segir að sé aðalástæða fyrir erfiðleikunum. 3. spurningin: „Eru fyrirhugaðar ráðstafanir af hálfu ríkisstj. til að auðvelda bændum kaup á áburði?“ Til þess að auðvelda áburðarkaup er um tvennt að ræða sem hefur áhrif. Annars vegar er það verðið á vörunni og hins vegar möguleikar bænda til að greiða vöruna. Það er vissulega rétt að staða bænda er erfið um þessar mundir. Það eru þar samverkandi ástæður þó að tvímælalaust sé veigamesta ástæðan samdrátturinn í framleiðslunni frá 1979 sem veldur minni brúttótekjum bænda án þess að annað hafi komið í staðinn til að bæta það tekjutap. Þá eru það fjármögnunarmöguleikarnir. Seðlabankinn hefur ákveðið að rekstrarlán til bænda hækki um 43% frá fyrra ári út á hvern dilk á sama tíma sem grundvallarverðið hefur hækkað um rúm 30%. Þarna verður því allveruleg hækkun umfram almenna verðlagsþróun. En aðgerðir til að hafa áhrif á verðið er ríkisstj. með til athugunar. Hún fékk nauðsynlegar upplýsingar í morgun og væntanlega verður tekin ákvörðun um það á næsta fundi hennar hvernig þarna verður við brugðist. 4. spurningin: „Er ráðgert að greiða niður áburðarverð úr kjarnfóðursjóði eins og á síðasta verðlagsári?“ Ég hef ekki lagt fram tillögur um að hafa sama hátt á eins og þar var við hafður. Sú niðurgreiðsla létti vitanlega undir með bændum við að kaupa áburðinn á s. l. vori. Að því leyti kom hún að góðu gagni. Hins vegar hafa ýmsir framkvæmdaörðugleikar verið á þeirri tilhögun, þannig að ég tel æskilegra að hafa annan hátt á.



Herra forseti. Ekki fengust mikil svör við þeirri spurningu sem þarna skiptir mestu: Hvert verður áburðarverðið og hvenær verður það ákveðið? Hæstv. ráðh. greindi okkur frá því að sá háttur hefði nú verið hafður á af hálfu stjórnar Áburðarverksmiðjunnar að gera ekki tillögu til ráðh., heldur leita eftir ábendingum frá ríkisstj. áður en tillaga er gerð til ráðh. sem gert er ráð fyrir skv. erindisbréfi að komi 15 dögum fyrir 15. apríl eða um miðjan marsmánuð. Ég spyr hæstv. ráðh.: Hvað veldur því að ekki er gerð tillaga af hálfu stjórnar Áburðarverksmiðjunnar til ráðh. um þetta efni? Hvað veldur því að svo seint er verið að verki í sambandi við þetta mál? Mér er kunnugt um að síðasti fundur í stjórn Áburðarverksmiðjunnar var haldinn um mánaðamót febrúar-mars, en síðan þá enginn fundur. Í stjórn Áburðarverksmiðjunnar er auðvitað ákveðinn stjórnarmeirihluti ríkisstjórnarflokkanna. Er það hann sem stendur fyrir þessu í samráði við ráðh.? Hefur ráðh. gefið stjórn Áburðarverksmiðjunnar um það leiðbeiningar að hún skuli nú ekki vera að gera ákveðna tillögu, heldur skuli hún leita eftir ábendingum og fyrst að þeim gefnum af hálfu ríkisstj. móti stjórn Áburðarverksmiðjunnar tillögur til ráðh.? Hvenær á þetta að enda? Hvenær gerir ráðh. ráð fyrir að hafa ákveðið áburðarverðið? Mér sýnist að það sé alllangt ferli eftir? Hvenær er næsti ríkisstjórnarfundur sem á að ganga frá forsendum til stjórnar verksmiðjunnar þannig að hún geri tillögur sem ráðh. var að tala um? Verður hann haldinn fyrir páska? Verður hann haldinn eftir páska? Síðan er eftir að fá tillögur stjórnarinnar og síðan telur ráðh. sig hafa frest, kannske allt að 15 dögum skv. erindisbréfi, til að taka á þessu máli. Þetta eru aldeilis forkastanleg vinnubrögð, sem eru hér viðhöfð, þegar það liggur fyrir ómótmælt af ráðh. að uppi séu hugmyndir um og forsendur bendi til þess að um sé að ræða gífurlega hækkun á áburðarverði. Það voru ekki vefengdar þær tölur, sem ég vitnaði til úr Morgunblaðinu, upp á 85% hækkun sem þar væri talin þörf á í þessu sambandi. Ég fel að hér sé þannig að staðið gagnvart bændum að það sé stórkostlega gagnrýni vert að ákveða ekki áburðarverðið. Í fyrsta lagi standa margir bændur frammi fyrir því sem ráðgátu hvernig þeir eigi að fjármagna áburðarkaupin. Í öðru lagi vita þeir ekki hvaða framleiðslumagn þeir fá fullt verð fyrir á yfirstandandi verðlagsári og því er allt í óvissu í rauninni um með hvaða hætti þeir skuli skipuleggja sinn búrekstur. Þetta grípur hvað inn í annað. Hæstv. ráðh. sagðist hafa sent ábendingar áburðarverksmiðjustjórnarinnar til fjögurra aðila. Hann hefði fengið svar frá einum, ef ég skildi hann rétt. Enn heyrðist ekkert frá öðrum. Ég inni hæstv. ráðh. eftir því í hvað stefni skv. þeim gögnum sem fyrir liggja varðandi hækkun áburðarverðs. Hæstv. ráðh. gerir ekki ráð fyrir að létta á áburðarverðinu með greiðslum gegnum kjarnfóðursjóð - greiðslum sem vissulega eru teknar af bændum sjálfum og fjármagnaðar af bændum sjálfum og gripið var til á síðasta verðlagsári. Skv. því og að engar aðrar hugmyndir eru mótaðar um þetta efni, þá blasir hér við áburðarverðshækkun á bilinu 5–100%. Hvernig telur ráðh. að verði kleift að standa að búskap á yfirstandandi ári ef þetta á fram að ganga? Ætlar hann að koma í veg fyrir að þessi hækkun nái fram að ganga? Það færi betur að leiðir beindust í því efni. Ég sé ekki annað en þetta geti þýtt að bændur fari að taka pokann sinn fyrr en ella. Ráðh. gerði svo að umtalsefni í framhjáhlaupi stöðu bænda, tók undir það að hún væri erfið, og hann nefndi framleiðslusamdráttinn 1979. Hann nefndi ekki fjármagnskostnaðinn sem ríkisstj. hefur hleypt lausum á allan atvinnurekstur í landinu jafnt og á launafólk sem skuldar. Það er kannske ekki minna atriði. Ætli fjármagnskostnaðurinn sé ekki stærra atriði en framleiðslusamdrátturinn? Og hvað um samdrátt niðurgreiðslnanna? Ekki var minnst á samdráttinn í þeim og þann samdrátt í sölu sem hlýtur að fylgja í kjölfarið á samdrætti niðurgreiðslna sem ríkisstj. hefur lækkað hvað eftir annað á sínum valdaferli. Fleira mætti þarna til tína. Hér er um að ræða slíka vanrækslu í sambandi við málefni landbúnaðarins, slíka stefnu gagnvart landbúnaðinum og bændum, að við blasir byggðahrun ef fram heldur sem horfir í þessum efnum. Sú staða sem við blasir hér, hið óleysta dæmi í sambandi við áburðarkaupin, vekur ekki bjartsýni á meðan ekki kemur annað fram en lesa mátti út úr svörum ráðh., sem raunar voru engin svör, við mínum spurningum, nema varðandi 4. lið, að ekki er ráðgert að grípa til aðgerða eins og greiðslu í gegnum kjarnfóðursjóð til að lækka áburðarverðið. Það var í rauninni það eina sem fram kom fyrir utan ástæður fyrir hækkuninni. Ég skal ekki vefengja það sem þar kom fram. En ég vænti frekari svara frá hæstv. ráðh.



Herra forseti. Það sem skiptir höfuðmáli í þeirri umr. sem hér fer fram er ekki hvort áburðarverð verður ákveðið nokkrum dögum fyrr eða síðar, heldur hitt hvort framleiðslukostnaður við þá innlendu áburðarframleiðslu sem hér á sér stað er á heimsmarkaðsverði eða hvort sá framleiðslukostnaður er kominn yfir heimsmarkaðsverð. Það er við því sem bæði bændur og þingheimur þyrftu að fá svar. Sé svo komið, sem mig grunar og sjálfsagt fleiri, að framleiðslukostnaður á áburði sé kominn yfir heimsmarkaðsverð, er hér um að ræða iðnaðarvanda sem er velt yfir á landbúnaðinn. Ég vænti þess að ráðh. beiti sér fyrir athugun á því hvort svo er. Í beinu framhaldi af því vaknar sú spurning hvort skynsamlegt sé að Áburðarverksmiðjan hafi einkaleyfi á innflutningi á áburði. Það hlýtur að vera sjálfsagður hlutur að áburður verði fluttur inn af þeim aðilum sem áhuga hefðu á slíku og treystu sér til að selja á lægra verði en Áburðarverksmiðja ríkisins býður upp á. Það sem ég tel fyrst og fremst alvarlegt við þessa stöðu er að hér er um verðlagningu frá einokunaraðila að ræða. Ég vil geta þess að mér þykir vænt um að heyra hjá hv. 5. þm. Austurl. miklu vinsamlegri tón til bænda en ég varð var við á fundi sem ég mætti á í Reykjavík ásamt hv. Ólafi Ragnari Grímssyni þar sem hann taldi rétt að hnýta í bændur. En þar var hlustendahópurinn ekki úr þeirra röðum, heldur úr röðum iðnaðarmanna, og e. t. v. er þar að finna skýringuna.



Herra forseti. Það er ekki möguleiki á að ræða þessi mál mikið í fyrirspurnatíma. Ég bendi á að það hefur komið fyrir nokkrum sinnum áður að áburðarverð hefur ekki verið ákveðið fyrir tilskildan tíma eins og stendur í erindisbréfi sem fyrirspyrjandi réttilega tók fram hvernig til er komið. En það sem er aðalmálið í þessu öllu saman er hvernig stendur á því að Áburðarverksmiðjunni var gert að skyldu að taka erlend lán og það dollaralán til rekstursins. Sú verðhækkun, sem hefur verið á undanförnum árum og sem er aðalvandamálið nú, er þannig til orðið að Áburðarverksmiðjan hefur orðið að búa við þetta á sama tíma t. d. sem Sementsverksmiðjan hefur fengið sitt rekstrarlán innanlands. Hvernig stendur á því að mál standa svona? Ef Áburðarverksmiðja ríkisins hefði fengið innlent rekstrarlán eins og Sementsverksmiðjan hefði vandinn verið langtum minni. Ég skal þó ekki segja hve mikið minni hann er. Aðalmálið er að hægt sé að finna leið til að draga úr áburðarverðshækkunum sem er búið að segja að þurfi að verða yfir 80%. Það þyrfti að láta rannsaka hvernig á því stendur og hver ber ábyrgðina á því að Áburðarverksmiðjan fær ekki innlent fjármagn til síns rekstrar.



Herra forseti. Ég hef ekki gefið stjórn Áburðarverksmiðjunnar fyrirmæli um hvernig hún skuli haga störfum, þannig að það er ekki að mínum fyrirmælum að tillaga hefur ekki komið frá henni enn þá. Ég mótmæli því að orð mín séu skilin þannig hér að verðhækkun á áburði verði 50–100%, eins og mér fannst hv. fyrirspyrjandi gera. Meðan áburðarverðið hefur ekki verið ákveðið treysti ég mér ekki til að segja hvað það verður. Hv. 3. þm. Norðurl. e. ræddi um þá áhættu sem Áburðarverksmiðjan tekur varðandi lán og af hverju hún ekki hefur sama hátt á og Sementsverksmiðjan. Það hefur frá upphafi verið þannig að Áburðarverksmiðjan hefur veitt greiðslufrest á áburðinum til bænda, þannig að hluti af honum er ekki greiddur fyrr en afurðalán koma í nóvember að hausti. Sá mismunur veldur miklu, bæði kemur andvirðið seint og áhættan af gengisbreytingum verður meiri. Ég óskaði eftir því að reynt yrði að kanna hversu samkeppnisfær Áburðarverksmiðjan væri við innfluttan áburð. Eftir upplýsingum um áburðarverð erlendis frá að dæma og þegar tekið er tillit til verslunarháttanna, verðjöfnunar t. d. sem er á flutningskostnaði á áburði frá verksmiðjunni og kemur inn í áburðarverð, virtist sem þar væri um sambærilegt verð að ræða þó að nákvæma tölu hafi ég ekki í höndunum og geti ekkert fullyrt. Þetta er samkv. þeirri athugun sem gerð var.



Herra forseti. Það er örstutt.

Hefur þegar talað tvisvar og gerir örstutta aths.

Já. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir viðbótarsvör. Mér þykir það góðs viti að hann dregur í efa að áburðarverð þurfi að hækka á bilinu 50–100% og vona að það gangi eftir að ekki þurfi að koma til slíkrar hækkunar, enda eins og ég hef þegar tekið fram vandséð hvernig bændur ættu að rísa undir slíku eins og þeirra afkomu nú er háttað. Ég tek undir það sem hv. þm. Stefán Valgeirsson nefndi áðan í sambandi við lántökur Áburðarverksmiðjunnar á undanförnum árum þar sem hún hefur ekki haft aðgang að innlendu fjármagni, en verið gert að taka erlend dollaralán. Ég held að það sé í rauninni full þörf á því að fram fari rækileg úttekt á Áburðarverksmiðjunni, rekstri hennar og rekstrarforsendum, miðað við hvernig til hefur tekist á undanförnum árum. Ég er ekki með því að gera því skóna að í rekstri Áburðarverksmiðjunnar sé sólundað eða illa staðið að málum, ég hef ekki þekkingu til að dæma um slíkt, en ég tel eðlilegt að fram fari slík úttekt og teldi eðlilegt að ráðh. hlutaðist til um að svo yrði m. a. í ljósi núverandi stöðu.



Herra forseti. Nokkuð hefur skolast til hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni hvaða orð hann lét falla. En ég man það vel. Rollubændur fengu sérstaka kveðju á þessum fundi frá þm. Núna telur hann aftur á móti vænlegra að víkja að vinnslustöðvum landbúnaðarins. Það er vissulega rétt að vinnslustöðvar landbúnaðarins hafa byggt yfir sig og sína starfsemi, en varðandi Mjólkursamsöluna mætti hv. þm. minnast þess að þegar Mjólkursamsalan seldi sínar mjólkurbúðir úti um allan bæ eignaðist hún vissulega nokkuð digran sjóð sem hún hefur varið til fjárfestingar. Hann minnist á sláturfélögin og Bændahöllina. Það er viðurkennt, og það veit Ólafur Ragnar, að milliliðakostnaður í íslenskum landbúnaði, þ. e. álagning sem milliliðir hafa lagt á, hefur verið lægri en annars staðar. Ég get aftur á móti tekið undir það að veitt hefur verið of miklum fjárhæðum í það að byggja rándýr sláturhús. Ástæðan fyrir því er að mínu viti sú að menn gerðu svo miklar kröfur af hálfu heilbrigðiseftirlits og slíkra aðila að það nær engri átt. Varðandi Bændahöllina er kannske rétt að geta þess að þegar hún var byggð á sínum tíma var tekið til þess erlent lán. Það var búið að veita þessa lóð undir húsnæði fyrir Búnaðarfélagið. Þáverandi borgarstjórn Reykjavíkur setti svo það skilyrði að hús skyldi vera af þeirri stærð á þessari lóð að það þurfti að byggja mjög stórt. Þá var farið í það m. a. að taka vissan hluta undir hótelrekstur. Ég hef gaman af því þegar hv. 3. þm. Reykv. telur að hann geti bjargað sér á hundasundi frá því að hafa verið með aðkast í garð bænda á fundi hér í Reykjavík yfir í það að tala illa um afurðasölufélögin. En þó að hann sé e. t. v. syndari góður efa ég að hann bjargi sér á þessu sundi.



Herra forseti. Ég vil gera aths. við þann málflutning sem hv. 3. þm. Reykv. viðhafði áðan um forustumenn bændastéttarinnar þar sem þeir hafa ekki tök á að svara fyrir sig. Ég held að það sé lítill ávinningur fyrir menn að upphefja slíkan málflutning um fjarstadda menn. Við sem þekkjum til landbúnaðar vitum allt of vel að það eru óviðráðanlegar aðstæður fyrir okkur sem valda erfiðleikum landbúnaðarins nú. Það er hvorki á valdi forustumanna bændastéttarinnar eða annarra. T. d. nefni ég þá þróun á markaðsaðstæðum, sem er í öllum löndum í kringum okkur, sem valdið hefur því að þar hefur orðið að draga úr framleiðslu. Til viðbótar því sem ég nefndi áðan um samdráttinn frá 1979 má vissulega geta um hið erfiða tíðarfar mörg þessara ára. Það skilur eftir ærið þungar klyfjar á mörgum bændum.



Herra forseti. Það er skrýtin formúla hjá hæstv. landbrh. að það megi ekki tala um menn sem ekki eiga sæti hér á Alþingi. Meðan hæstv. landbrh. var forseti Sþ. leyfðist mönnum að flengríða í ræðustólnum á forustumönnum verkalýðshreyfingarinnar og mörgum öðrum aðilum utan þings án þess að þáv. forseti gerði nokkru sinni aths. við það, en þegar komið er að forustumönnum Framsfl. í landbúnaðarmálum eiga þeir allt í einu að vera stikkfrí á Alþingi. Þá má ekki minnast á af því að þeir eru fjarstaddir. Svona formúla getur einfaldlega ekki gengið, hæstv. landbrh., nema þá að ráðh. vilji halda öðru tveggja fram: annaðhvort að um þá forustu eigi alls ekki að tala hér á Alþingi vegna þess að hún eigi ekki sæti hér og geti ekki svarað fyrir sig, og hverfur þá stór partur af umræðusneið þjóðfélagsvandamálanna af borðum þm., eða þá að hæstv. landbrh. ætlar að taka á sig sjálfur alla ábyrgðina af því sem þessir menn hafa verið að gera á undanförnum árum. Ef það er ætlun hæstv. landbrh. er út af fyrir sig hægt að ræða málin á þeim grundvelli. Auðvitað er það staðreynd að Framsfl. ber meginábyrgðina á þessu öllu saman. Þeir menn sem hafa verið í forustu í bændasamtökunum hafa um leið verið flokkspólitískir forustumenn Framsfl. Ég þekki það vel til í þessum herbúðum að ég veit að menn eru ekki valdir í þessar stöður nema njóta þess flokkslega trúnaðar Framsfl. að þeir séu taldir fullburðugir þess að reka í senn erindi flokksins og þessara samtaka og láta samtökin þjóna flokknum fyrst og fremst.

Hvað hafa mennirnir brotið af sér, Ólafur Ragnar?

Þeir hafa fyrst og fremst brotið það af sér, hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson, að þeir hafa haldið þannig á málefnum landbúnaðarins að á sama tíma og milliliðafyrirtækin í landbúnaðinum hafa hlaðið upp stórgróða hér á höfuðborgarsvæðinu og standa núna fyrir byggingu mestu stórhýsa á höfuðborgarsvæðinu hefur sífellt stærri hluti bændastéttarinnar úti um land orðið fátækari og fátækari. Þetta kalla ég að bregðast trúnaði við sína félagsmenn að halda þannig á málefnum landbúnaðarins að það séu stórkostlegar framkvæmdir fyrir gróðann af þessum fyrirtækjum því að sum þeirra hafa ekki tekið krónu að láni í að byggja þessi stórhýsi. Þrjú af stærstu stórhýsunum sem eru í byggingu á höfuðborgarsvæðinu eru byggð á vegum bændasamtakanna og fyrirtækja þeirra. Ásamt Íslenskum aðalverktökum eru þetta þau fyrirtæki sem standa fyrir mestu stórhýsabyggingum á höfuðborgarsvæðinu. Mætti þó að vísu bæta Hagkaupum við ef tilvonandi verslunarhús þeirra er haft með.  Það sem þessir menn hafa brotið af sér, svo að ég endurtaki það fyrir hv. þm., er það að þeir hafa látið þessa gróðamyndun og stórkostlegu eignasöfnun eiga sér stað á sama tíma og stór hluti félagsmanna þeirra, sem þeir hafa átt að gæta hagsmuna fyrir, hefur orðið fátækari og fátækari. Það er ósköp eðlilegt að flokkspólitískir oddvitar Framsfl., eins og hæstv. landbrh. Jón Helgason, vilji alls ekki láta tala um þetta á Alþingi. Sameinað þing, 68. fundur.