Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (B. Sv.) Mjer hefir borist eftirfarandi brjef: „Vjer undirritaðir alþingismenn neðri deildar Alþingis leyfum oss hjer með að óska þess, að kvöldfundir verði sem oftast haldnir í deildinni, auk hinna venjulegu deildarfunda, til þess að flýta fyrir afgreiðslu málanna. Neðri deild Alþingis, 3. maí 1921. Sigurður Stefánsson, Pjetur Ottesen, Þórarinn Jónsson, Pjetur Þórðarson, Þorleifur Guðmundsson, Björn Hallsson, Einar Þorgilsson, H. J. Kristófersson, Jón Sigurðsson, Sveinn Ólafsson, Þorsteinn Jónsson, Eiríkur Einarsson, Jón A. Jónsson, Þorleifur Jónsson, Jón Baldvinsson, Jón Þorláksson.“ Þykir mjer gott að hafa brjef þetta í höndum, svo að jeg viti ger, hver vilji háttv.þm. er í þessu efni. En því hefi jeg eigi haldið kvöldfundi til þessa, að mál hafa verið í nefndum, og þær haft ærið að starfa, en meðan svo hefir verið, hafa kvöldfundir eigi verið tíðkaðir undanfarið. Hafa og nefndirnar farið þess á leit, að kvöldfundir væru ekki haldnir, og það síðast í gærkvöldi.

Bjarni Jónsson Jeg hefi ekkert á móti beiðni þessara háttv. þingmanna, heldur þvert á móti, því þá ætti frekar að mega ljúka málunum. En jeg vildi leyfa mjer að biðja hæstv. forseta að kalla eftir frv. tveimur frá háttv. allsherjarnefnd, sem jeg á hjá henni, um endurbætur á kosningarrjetti manna. Mun nefndin hafa lokið svo störfum sínum, að hún getur komið með þau, og ætti þá að vinnast tími til að halda svo marga þingfundi, að frv. þessi næðu fram að ganga, svo að kjósendur fengju rjett sinn óskoraðan. Ætti þetta eigi síður að vera hægt en það, að halda 6 þingfundi á 10 mínútum, eins og hjer var gert fyrir stuttu, til að afgreiða mál frá þinginu.

Forseti (B. Sv.) Þar sem þessi ósk er fram borin, um að flýta fyrir málum þessum, þá vona jeg, að þessi mikilvirka nefnd leggist ekki á málið, sem kallað er, og dragi ekki um skör fram að skila því frá sjer.

Sigurður Stefánsson Þakka hæstv. forseta áminningarnar, en læt hann jafnframt vita, að nefndin mun haga sjer eftir sínum kringumstæðum.

Bjarni Jónsson Þessi ummæli hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) munu eiga að merkja það, að nefndin ætli alls eigi að skila frv. Munu ástæður hennar fyrir því vera köpuryrði nokkur, sem fallið hafa frá mjer í garð hennar. Þykir mjer gott, að það sjáist í Þingtíðindunum, hversu göfugar ástæður henni hafa til gengið til að halda fyrir kjósendum rjetti þeirra.

Forseti (B. Sv.) Jeg legg þann skilning í orð háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.), að nefndin muni ætla sjer að greiða fyrir málunum. Er svo umr. lokið um mál þetta, og verður tekið til dagskrár. IV. Leiðrjetting þingræðna. Á 52. fundi í Ed., þriðjudaginn 26. apríl, áður en til dagskrár væri gengið, mælti

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Jeg leyfi mjer að vísa til nefndarálits á þingskjali 432 um meðferð og undirbúning þessa máls. Jeg vænti þess, að háttv. deildarmenn hafi fylgst vel með um frv. þetta og borið sig saman um efni þess, því að alllangur tími er síðan það kom fram, og hefir það legið fyrir deildinni alt frá þingbyrjun. Ekkert af skattafrumvörpum þeim, sem legið hafa fyrir þessu þingi, er jafnmargþætt og þetta, ekkert grípur eins inn í hagsmuni almennings og er jafnnærgöngult einstaklingnum. Það er bersýnilegt, að til þess að slík lög og þessi nái tilgangi, verður að gera ráð fyrir allmiklum siðferðilegum þroska gjaldenda og skattanefnda. Það er augljóst, að lögin verða aðeins pappírsgagn, ef þennan þroska vantar. Nefndin hefir fundið til þessa, og það er ekki síst vafinn um það, hvort lögin í þessari mynd næðu tilgangi, sem tafið hefir afgreiðslu málsins. Það getur einnig verið álitamál mikið, hvernig eigi að haga skattstiganum og ákvæðum þeim, sem lúta að framkvæmd laganna; en þó að reynslan kunni að skera úr á annan veg en ráð er fyrir gert, hefir nefndin þó talið rjettast að samþykkja frv. að mestu óbreytt. Nefndin vill byggja á því, að þeir góðu eiginleikar, sem jeg benti til áður, þegnhollusta og samviskusemi, sjeu til með þjóð vorri og óhætt sje á þá að treysta. Það hefir verið um það spurt, hve miklar tekjur þessi skattur gæfi, ef frv. yrði samþykt eins og það kemur frá nefndinni. Um það get jeg ekki sagt, og nefndin hefir ekki sjeð sjer fært að gera glögga áætlun um þetta. Skatthæðin hlýtur að fara eftir framtalinu og því, hvernig gengið verður eftir því af skattanefndum, og ekki síst eftir því, hvernig eignir þær verða metnar, sem nú á að skattleggja og aldrei áður hafa skattskyldar verið. Það er bersýnilegt, að skatturinn verður hærri en ábúðar- og lausafjárskatturinn gamli, en hvort hann nemur 1/2 miljón kr., 1 milj. eða meira, er ómögulegt að ákveða. Þessi skattur er - hvernig sem reyndin verður - lagður á eftir ákveðnum óskum, sem fram hafa komið um land alt og æ orðið háværari og háværari. Menn hafa viljað draga úr óbeinu sköttunum, sem eru orðnir illa þokkaðir, og koma á beinum sköttum í þess stað. Frv. er fyrsti ávöxtur þessara óska, ef svo má að orði kveða. Framkvæmdin veltur mest á árverkni skattanefnda, og er ekki hana út fyrirfram, en vænta, að hún verði sæmileg. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að brtt. á þskj. 432. Það er ekki svo að skilja, að nefndin hafi ekki haft fleiri brtt. með höndum en þar eru fram komnar, en það varð loks að samkomulagi, að bera ekki fleiri fram. Nefndin leggur til, að í næstsíðustu málsgrein 3. gr. breytist tölustafurinn 5 í 3. Hún taldi rjett að hafa töluna ekki hærri, því að skattgjaldið minkar þegar skattinum er skift milli fleiri manna. Það hefði mátt hugsa sjer þetta takmark lægra, t. d. 2, en hitt varð þó ofan á. Næsta brtt. er við 7. gr. Það er undanþága frá almennu reglunni um skattskyldu fjelaga, og fastákveður 6% af gróða, þegar í hlut eiga samvinnufjelög og önnur skyld fjelög, sem starfa til hagsbóta almennings, en ekki í beinu gróðaskyni, fjelög, sem álíta verður rjettast að sjeu skattfrjáls að mestu eða öllu leyti, eins og sveitarsjóðir og líkar stofnanir. Nefndin ætlast til, að þetta nái einnig til gagnkvæmra ábyrgðarfjelaga, hússtofnstryggingarfjelaga og annara slíkra almenningssjóða. Þá er brtt. við 9. gr., og lýtur að úrfellingu einnar málsgreinar, sem óþörf er, vegna breytingarinnar við 7. gr. Þá er 4. brtt. við 11. gr. e. Hún virðist í fljótu bili ekki þýðingarmikil, og lýtur að því að gefa þeim, sem keypt hafa lífsábyrgðir, rjett til að draga iðgjöld sín frá upphæð þeirri, sem skattleggja á. Embættismönnum eru áskilin þessi fríðindi, og er þá sanngjarnt, að aðrir fái að njóta þeirra líka. Þeir, sem líftryggja sig, gera það venjulega ekki sjer til hagsbóta, heldur niðjunum og öðrum, Sem eftir lifa, og verður að líta á slík iðgjöld eins og öryggisgreiðslu í opinberar þarfir, sem kemur þjóðfjelaginu beint eða óbeinlínis að liði. Þá er 5. brtt. við 13. gr., og geri jeg ráð fyrir, að á hana verði litið misjöfnum augum. Háttv. deildarmönnum eða hæstv. stjórn þykir ef til vill of djúpt tekið í árinni með henni og höggið of stórt skarð í tekjustofninn. Jeg þarf varla að skýra brtt., hún er augljós og skýrir sig sjálf. 200 kr. eru of lágt meðlag með barni, einkum á skólaaldri, og virðist einsætt, að draga verði 300 kr. frá fyrir hvert barn í fóstri. 6. brtt. við 18. gr. lýtur að því að fella undan skattframtali fatnað, og lítur nefndin svo á, að gengið sje of nærri skattþegnum, ef klæðnaður þeirra er skattskyldur gerður. Hjer hefði átt við að fella fleira undan að mínum dómi, en samkomulag náðist ekki um það í nefndinni. Jeg álít jafnvel rjett að fella undan skattframtali minniháttar bókasöfn, sem nauðsynleg eru á hverju heimili, enda mun reyndin verða sú, að þau hækka lítið skattgjaldið. 7. brtt. við 31. gr. er aðeins til málfegrunar, „að viðlögðum drengskap“ kemur í í stað „æru og samvisku“. 8. brtt. við 38. gr. er heldur ekki efnisbreyting. 9. brtt. við 53. gr. má skoða eins og efnisbreytingu. Svo er ákveðið í greininni, að húsbónda skuli skylt að greiða skatt fyrir þá, sem teljast þar til heimilis. Þetta ákvæði getur verið varhugavert. Mönnum er gert að skyldu að greiða skatt fyrir þá, sem erfitt getur verið eða ómögulegt að heimta hann af aftur, og kemur þá greiðslan ómaklega niður á húsráðanda. Lausamenn, húsmenn og allskonar lausingjar dvelja lengri eða styttri tíma á heimilunum og hvarfla til og frá. Ráð þessara lausamanna er yfirleitt mjög á reiki og þeir eigi mjög staðbundnir. - Nefndinni hefir því ekki þótt rjett að leggja þessa skyldu á húsbóndann alment, heldur vill hún, að hver gjaldi þar, sem hann er til heimilis á gjalddaga. Þetta er samkvæmt þeirri reglu, sem gilt hefir undanfarið og virðist hafa reynst vel. Jeg vil svo ekki fjölyrða þetta frekar að sinni. Mjer gefst ef til vill tækifæri til að taka aftur til máls, og svara þá því, sem andmælt verður.

1335Þorleifur Jónsson: Jeg efast ekki um, að háttv. nefnd hefir athugað þetta mál allrækilega. En þótt jeg hafi ekki borið fram brtt. að þessu sinni, vildi jeg þó gera ýmsar smáathugasemdir um frv. Jeg skal játa það, að mjer virðast brtt. nefndarinnar yfirleitt til bóta, en þó vildi jeg gera athugasemd við eitt atriði. Í 11. gr. a. er sagt, að draga megi þann kostnað, sem gengur til að afla teknanna. Í seinni lið sömu greinar má þó ekki telja til rekstrarkostnaðar kaup handa skylduliði atvinnurekandans, nema það telji fram tekjur sínar sjerstaklega. Við þetta hefi jeg það að athuga, að skylduliðið vinni fyrir búinu, og því á þá ekki að draga kaup þess frá eins og annara verkamanna. Það er altítt, að börn vinni við bú foreldra sinna, og því má þá eigi draga kaup þeirra frá, eins og vandalausra, og telja það til rekstrarkostnaðar. Þetta á bæði við um land- og útvegsbændur. Jeg vil skjóta því til nefndarinnar, hvort hún vilji ekki breyta þessu í þá átt, sem jeg hefi bent á. Það kemur varla til mála, að skylduliðið telji fram sjerstaklega, því að kaup þess er yfirleitt svo lágt. Þá vil jeg vekja athygli nefndarinnar á því, að þó að hún hafi felt úr fatnað í 18. gr., þá er það svo lítilvægt, að fleira verður að koma á eftir. Jeg tel sjálfsagt að fella einnig undan bókasöfn. Það er í sjálfu sjer hart að vera að skattleg?? smá bókasöfn, sem einstakir menn eiga. Þessar mentalindir heimilanna á ekki að elta með álögum. Það ber enn oft við, að menn verja stórfje til bókakaupa, og gefa síðan safnið einhverri opinberri stofnun að sjer látnum. Það virðist því hart að skattleggja slíkt, auk þess sem bókasafn verður að teljast bráðnauðsynlegt á hverju heimili. Það er vafasamt, hvort skattleggja á innanstokksmuni yfir höfuð. Því verður ekki neitað, að þeir verða að teljast nauðsynlegir, og einnig er erfitt að koma mati á þá. Jeg vil því leggja til, og beina því til nefndarinnar til yfirvegunar, hvort ekki sje rjett að undanskilja bókasöfn og innanstokksmuni skattgjaldi. Einnig tel jeg breytingu 13. gr. til bóta, og mjög sanngjarnt að hafa þann frádrátt, sem brtt. fer fram á. En þó. finst mjer þetta sanngjarna ákvæði ekki ná nógu langt. Jeg hefði kunnað betur við, að það hefði einnig náð til þeirra persóna, sem búa saman, þótt ógift sjeu, veita heimili forstöðu og ala ef til vill upp fjölda mannvænlegra barna. Virðist mjer sem rjettur þeirra ætti að vera hinn sami. Að öðru leyti hefi jeg ekki neitt sjerstakt að athuga við frv. eða brtt. nefndarinnar, en jeg vildi leyfa mjer, lítilsháttar þó, að vekja athygli á framkvæmdum þessara laga í framtíðinni. Það er vandasamt starf, sem skattanefndirnar koma til með að hafa með höndum, þegar frv. þetta er orðið að lögum, að minsta kosti fyrstu árin. Hjer á landi er mörgum skattgreiðanda erfitt að gefa upp tekjur sínar og útgjöld, og á það ekki síst heima við bændur, því að eins og kunnugt er, er það aðeins undantekning, að þeir færi búreikninga. Þessum mönnum þyrftu skattanefndirnar að koma að liði og hjálpa til að glöggva sig á rekstri búsins. Vitanlega má varla búast við, að góður rekspölur komist á þetta þegar í stað, en sjálfsagt getur stjórnin ljett mikið undir með skattanefndunum, með því að gefa út nákvæma reglugerð um alt, er að þessu ábyrgðarmikla starfi lýtur. Eins og jeg hefi tekið fram, hlýtur starf skattanefndanna að verða geysimikið, og því afarnauðsynlegt, að búið sje vel í höndur þeirra.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg get þakkað háttv.fjhn. fyrir meðferðina á frv. þessu, enda þó að það lægi nokkuð lengi hjá henni, en hún hefir haft mikið að gera og mörgu öðru að sinna, svo að það verður að vera til afsökunar á því, hversu seint frv. kemur frá henni. Háttv. frsm. (Sv. Ó.) sagði, að frv. þetta væri nærgöngult, og í því mörg ný ákvæði, sem menn kynnu kannske ekki við í upphafi. Jeg játa að vísu, að svo sje í ýmsum ákvæðum, en jeg neita því, að hjer sje gengið lengra eða nær mönnum heldur en tíðkast hefir um skeið í öðrum löndum. Að hver og einn segi sjálfur til og telji fram tekjur sínar, er siður, sem viðgengst alstaðar, og sýnist líka vera það eina rjetta. Það má vera, að önnur ákvæði þyki líka ganga of nærri, t. d. hvað skatturinn er hár, en þó er ekki ætlast til að greiða skatt af öðru en hreinum tekjum, þ. e. af ágóða, og er það mikill munur, hvort greiða á skatt, hvort sem halli er á atvinnurekstrinum eða ekki. Háttv. frsm. (Sv. Ó.) sagði, að erfitt væri að segja um nú, hvað skattafrv. þetta myndi gefa ríkissjóði í tekjur, og er það satt, en þó held jeg ekki fjarri sanni að áætla þær alt að 1 milj. kr. í hverju meðalári. Í góðu ári ætti þá að vera von um talsvert meiri tekjur; en í vondum árum geta þær að sjálfsögðu farið talsvert niður úr þessari ágiskun. Um brtt. nefndarinnar hefi jeg lítið að segja. Jeg get fallist á þrjár fyrstu brtt. Með tilliti til skattsins af samvinnufjelögunum vil jeg geta þess, að eftir að frv. var samið og lagt fyrir Alþingi, hafa hjer verið samþykt lög, sem stefna að því að gera samvinnufjelagssjóðina að nokkurskonar almannaeign, og er þá öðru máli að gegna um skatt af þeim. Í 4. brtt. er aðeins um orðamun að ræða, en enga efnisbreytingu, og finn jeg enga ástæðu til að fjölyrða um hana. Þá kemur 5. brtt., og þar er um efnisbreytingu að ræða, sem stefnir að því að rýra tekjur ríkissjóðs til muna. Sá frádráttur kemur almenningi til góða, með því að taka part af skattskyldum tekjum allra, og við það tapast mikið fje frá því, sem frv. gerði ráð fyrir. Sjerstaklega nær þetta þó til þeirra, sem kallast mega vel stæðir og hærri tekjur hafa, en snertir einnig þá, sem minna hafa umleikis. En virðist ástæðulaust og ekki rjett að telja frá tvöfalda upphæð hjá hjónum, því að ólíkt ódýrara er fyrir þau að búa saman heldur en á meðan þau eru hvort í sínu lagi. Þau geta miklu fremur lifað saman fyrir 7–800 kr. heldur en hvort í sínu lagi fyrir 500 kr. Jeg get því ekki greitt atkvæði með þessari brtt., en það er ekki af því, að jeg viðurkenni ekki fyllilega, að skemtilegt væri að geta dregið þetta f rá, heldur ræður hitt, að við megum ekki við því, ríkissjóðsins vegna. Þessi frádráttur, samkv. brtt., myndi nema hjá hjónum, sem eiga 6 börn, 2800 krónum, og er það mikið stökk frá því, sem nú á sjer stað. Að draga fatnað undan skatti er naumast veruleg ástæða til, enda kemur þessi brtt. þeim efnaðri að gagni; þeir eiga meiri föt og þesskonar heldur en þeir fátæku, sem lítið eiga annað en það, sem þeir standa í. Um 9. brtt. er það að segja, að meiningin með frv.-greininni var sú, að húsbændur ættu að greiða skattinn fyrir hjú þau, sem væru hjá þeim á þeim tíma, er skattskrá var samin. Húsbændurnir eiga að halda eftir af kaupi hjúanna til þess að greiða hinn opinbera skatt. Jeg skal játa, að þetta ákvæði er nokkuð nærgöngult, en jeg sje heldur ekki, að hjá því verði komist, því að oft mun það svo vera, að húsbændurnir vita ekkert um hvert hjúin fara, og getur því valdið miklu vafstri að heimta inn skattinn. Háttv. þm. A.-Sk. (Þorl. J.) vildi undanskilja innanstokksmuni og gera þá skattfrjálsa; þar er jeg honum ekki samdóma, enda þótt jeg viðurkenni, að hjá mörgum eru slíkir munir ekki mikils virði. En hjá ríka fólkinu er alt öðru máli að gegna. Þar nemur það stórupphæðum, t. d. hjer í Reykjavík, sem efnamenn verja til að prýða stofur sínar, og á þann hátt geyma þeir fje sitt í dýrum innanhússmunum, og eiga því að rjettu lagi að greiða skatt af því. Háttv. sami þm. (Þorl. J.) vakti eftirtekt á starfi því, er bíður skattanefnda þegar frv. þetta er orðið að lögum. Jeg skal fúslega viðurkenna, að þetta verður mikið vandastarf fyrir skattanefndirnar, enda mun verða lagt alt kapp á það að gera þeim starfið sem hægast, bæði með því að gefa út nákvæm eyðublöð, svo og reglur, sem þeim ætti að veitast ljett að fara eftir. Mjer er það ljóst, að það verður ýmsum erfiðleikum bundið að koma þessum tekjuskatti á hjer, og búa eins vel um hnútana og erlendis, en það verður að koma þessum skatti á, og ef vel er á haldið, mun hann reynast sanngjarnasti og rjettlátasti skatturinn, sem til er. En ef það skyldi nú sýna sig í reyndinni, að ekki verði hægt að búa við þennan tekjuskatt, sje jeg ekki annað ráð en taka verði upp gamla fyrirkomulagið, lausafjárskattinn, þó að hann sje langtum ósanngjarnari. Annað mál er það, og á því byggjast vonir mínar, að þegar lausafjárskatturinn verður afnuminn, hljóti öllum bændum að verða ljúfara að greiða þennan tekjuskatt.

Pjetur Þórðarson Jeg ætlaði nú ekki að tala alment um þetta mál, en datt hins vegar í hug að spyrja háttv.fjhn., hvort ekki hefði komið til athugunar í nefndinni ákvæði frv. í 10. gr. um tekjur þær, sem undanþegnar eru skatti, eða sjerstaklega d.-liður 10. gr., er jeg hafði áður minst á við háttv. nefndarmenn, en það er að fella niður dagpeningana. Mjer hefir fundist sjálfsagt að fella þennan lið niður, því að mjer virðist ekki áhorfsmál, að dagpeningar teljist með þeim tekjum, sem eru skattskyldar. Jeg hafði hugsað mjer að koma með brtt. í þessa átt, þó að það hafi farist fyrir, en hafi nefndin athugað þetta og ekki getað fallist á mína skoðun, þá mun jeg koma með brtt. við 3. umr. málsins. Þetta ákvæði laganna, um að undanskilja tekjuskatti dagpeninga þeirra manna sem ferðast, er auðvitað skilið á ýmsan hátt. Sumir telja slíka dagpeninga alls ekki með tekjum sínum, eða draga þá frá, en aðrir telja þá með tekjunum, enda hefir það svo verið í reyndinni, að mörgum hefir þótt rjettmætt að telja þá með öðrum tekjum, og þar af leiðandi greiða skatt af þeim, því að þeir líta svo á, að þessir peningar sjeu ekkert rjetthærri heldur en aðrir, sem greiddir eru úr ríkissjóði fyrir opinber störf. Jeg skal t. d. nefna þingmann, sem fær dagpeninga hjer í Reykjavík; þessir dagpeningar eru ef til vill miklu hærri en þeir dagpeningar, sem hann fær fyrir aðra dagvinnu heima í hjeraði, og því ranglátt að telja þá ekki með öðrum skattskyldum tekjum. Að þetta ákvæði hefir verið sett í frv. hygg jeg fremur stafi af gamalli venju heldur en því, að sanngjarnt eða sjálfsagt sje að hafa það þar og undanþiggja þessar tekjur skatti. Hins vegar er ekki líklegt, að till. um að fella þetta ákvæði niður fái góðan byr, ef fjhn. vill ekki fallast á það, en um það er ekkert hægt að vita, fyr en hún hefir látið eitthvað uppi um það. Jeg lofaði í upphafi að fara ekki langt út í þetta mál, enda ástæðulítið að gera það, þar sem nefndin hefir ekki haft meira við frv. að athuga en sjá má á brtt. hennar. Jeg get þó ekki látið vera að láta í ljós þá skoðun mína, að enda þótt miklum örðugleikum verði bundið um góðar framkvæmdir þessara laga í byrjun, þá verði þó óumflýjanlegt að koma einhverju slíku skattakerfi á, fyr en síðar. Og þó að illa hafi gengið að ná tekjuskatti síðustu árin, þá held jeg, að þær framkvæmdir hafi verið nauðsynlegur undanfari þessa skattafrumvarps. Þess vegna geri jeg ráð fyrir því, að allir muni fallast á þetta skattafyrirkomulag og venjast því vel, enda get jeg tekið undir það, sem hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að slíkt kerfi sem þetta er það allra sanngjarnasta, sem hægt er að nota í skattaálagningu. Svo er líka nauðsynlegt að fá reynslu um það, hvernig menn taka nýjum sköttum. Mjer er kunnugt um það sjálfum, að allir hafa sætt sig vel við lausafjárskattinn og ábúðarskattinn; venjan hefir þar sem annarsstaðar numið í burt óþægindin, og þegar nýtt er upp tekið kunna menn kannske ekki altaf við það í fyrstu, þótt miklu sanngjarnara sje. En þetta breytist með árunum og „tímans straumur“ sigrar hjer sem annarsstaðar. Jeg er á sama máli og hæstv. fjrh. (M. G.), að mjer finst fulllangt gengið hjá nefndinni með brtt. við 13. gr. Þó held jeg, að jeg sje fastráðinn í því að greiða atkv. með frv. eins og það nú er, en þætti vitanlega betra, ef það tæki þeim breytingum, sem jeg hefi minst á.

Bjarni Jónsson Það var lítils háttar atvik, sem kom mjer til að standa upp að þessu sinni, sem jeg mun síðar minnast á. Vil jeg þá þegar minna á það í viðurkenningarskyni, að hjer eru á ferðinni lög, sem ganga langt frá öllu rjettlæti. Má það til þess færa meðal annars, að gjöldin koma harðast niður á miðlungstekjunum, og verða því þeir menn verst úti um skattgjaldið, sem miðlungstekjur hafa og skattanefndirnar vita best um, en það eru embættismennirnir. Ekki munu heldur skattanefndirnar vera óskeikular. Hefi jeg heyrt, að í tveim nágrannahjeruðum hafi svo miklu munað hjá skattanefndunum, að þurft hafi að tífalda gjaldið á manni í hreppnum A. til þess að jafna við mann í hrepp B., en báðir þessir menn áttu að bera jafnháan tekjuskatt. Að vísu voru þetta hvortveggja útgerðarmenn og höfðu ekki fastar tekjur. Annars vil jeg ekki væna höfund frv. um ósanngirni, þótt mjer þyki sýnt, að hann hækki helsti hægt skattinn á hinum stærri upphæðum. Þá vil jeg drepa á ákvæði 8. gr., um að skattskyldar skuli vera tekjur manna af vísindum, bókmentum og listum. Þetta ákvæði sýnist mjer nokkuð tvíeggjað sverð. Ef slíkir starfar væru vel launaðir, þá væri þetta rjett. En sú er raunin, að fyrir bókmentastarfsemi fá menn hjer ekki nema 1/100 hluta þess, sem þeir eiga með rjettu, og margir verða að borga fje úr eigin vasa, til þess að koma verkum sínum fyrir almennings sjónir. Sýnist því ekki rjett, að þessir menn greiði skatt í ríkissjóðinn af því, sem þeim er tap en ekki gróði. Mætti því bæta við greinina: ,,þó því aðeins að þeir sleppi skaðlausir“. Ef jeg fæ eina krónu fyrir 100 krónur, þá þykir mjer nóg að greiða þjóðinni þessar 99 krónur, þótt ekki greiði jeg líka skatt af þessari 1 krónu. Er þetta dæmi rjett, því að slíkir menn vinna verkið fyrir þjóðina og hún nýtur ávaxta þess. Að vísu eru tekjurnar litlar, sem þessir menn hafa, og því ekki hár sá skattur, sem þeir þurfa að greiða. En það ætti að viðurkenna með lögum rjett þessara manna, með því að þiggja þá undan skattinum. Þá kem jeg að því atriði, sem rak mig á fætur. Þegar jeg las 18. gr. frv., þá urðu fyrir mjer þau firn, sem jeg held að hvergi muni sjást í löggjöf siðaðra þjóða, að taka skatt af bóka- og listasöfnum. Er jeg þess viss, að svo spakur maður sem Njáll hefði látið sjer slíkt segja þrem sinnum.  (S. St.: Ætli hann hefði ekki látið sjer nægja tvisvar)  . Satt er það, að Sigurður er sálnahirðir og nauðkunnugur hinumegin, og ætti því um þetta að vita. En eftir þeim kynnum, sem jeg hefi haft af skapferli Njáls, þá mun jeg þó ekki frá þessu hverfa. Það er svo langt frá því, að rjett sje að skattleggja menn fyrir það að afla sjer bóka og listaverka á heimili sín, að það ætti miklu fremur að verðlauna menn fyrir. Jeg veit, að hæstv. fjrh. (M. G.) mun segja, að skatturinn sje lágur og að ekki muni um að greiða hann. En með þessu er búið að smeygja inn litla fingrinum, og altaf má hækka skattinn. Þessi skattur hlýtur að draga úr bókakaupum manna, og af því að hann er aðeins ákveðinn af skuldlausri eign, þá mega menn að vísu eiga bækurnar skattfrjálsar meðan þær eru ekki borgaðar. En þá má guð hjálpa veslings bóksölunum, ef menn skáka í því skjólinu að fá bækurnar til láns og tregðast við að borga þær. Með þessum skatti er stigið spor í þá átt að letja almenning til bókakaupa, og þar með til mentunar og andlegra framfara. Jeg vil minna hjer á dæmi, sem áður hefir verið hjer upp tekið, að ef maður ætti bókasafn fyrir 100 þúsund krónur, sem hann legði stöðugt fje til að fullkomna og ætlaði að gefa það Háskólanum að lokum, hvort ekki þætti þá háttv.þm. það tilhlýðilegt og sanngjarnt, að þessi maður borgaði árlega háan skatt af þessari eign, sem hann ætlaði að gefa landinu. En ef mönnum sýnist rjett að skattleggja bókasöfn einstakra manna, þá ættu sveitarfjelögin að hafa rjett til þess að skattleggja bókasöfn landsins. Væri þá sjálfsagt fyrir bæjarstjórnina hjer að leggja drjúgan skatt á Landsbókasafnið. Það er nú yfir því kvartað, að sveitarfjelögin vanti tekjustofna, en úr því mætti bæta að nokkru með því, að þau skattlegðu bóka- og listasöfn landsins. Þessi skattur er einnig að því leyti heppilegur, að menn eru nú svo óðfúsir að kaupa verk íslenskra listamanna, til þess að þeir geti dregið fram lífið, eða hitt þó heldur, að rjett væri að leggja þeim stein í götu með þessu skattgjaldi. Nema sú sje ástæðan, að stjórnin vilji meina einstökum mönnum að kaupa listaverkin, af því að ríkissjóður vilji endilega kaupa þau sjálfur, og er það í samræmi við undirtektir þingsins undir fjárveitingar til slíkra kaupa nú.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg skal vera stuttorður; ætla ekki að gera þjark út af bóka- og listasöfnunum, en held því fram, að ekki sje ástæða til að undanþiggja þau. En það, sem fyrir mjer vakti, þegar jeg samdi frv., var það, að hafa hjer engar undantekningar. Jeg er hræddur um, að ef hjer væri eitt undantekið, þá mundi fleira þar á eftir fara. Jeg skal játa það, að það er hægt að finna dæmi, þar sem þessi lög virðast ekki koma sem rjettlátast niður. En fyrir slíkt verður aldrei girt með neinum lögum, því að lögin eru samin fyrir heildina, en ekki fyrir einstök tilfelli. Jeg býst og við því, að slíkur maður, sem um ræðir í dæmi hv.þm. Dala. (B. J.), gæti fengið undanþágu frá skattgjaldinu, ef hann sannar það, að hann ætli að gefa safnið hinu opinbera. En vitaskuld getur ekki komið til mála að undanþiggja eignir skattinum fyrir það eitt, að eigendur þeirra þykjast ætla að gefa þær því opinbera. Þess ber og að gæta, að skatturinn af hinum smærri upphæðum er svo lágur - aðeins 1 kr. af þúsundi - að ekki væri það mikill bókaelskandi, sem ljeti fallast frá bókakaupum af þeirri ástæðu. Viðvíkjandi skattstiganum get jeg ekki tekið undir með háttv.þm. Dala. (B. J.), að hann hækki of lítið, og þeir, sem miðlungstekjur hafa, verði því harðast úti. Og ekki getur til mála komið að semja sjerstök tekjuskattslög fyrir embættismenn, eins og hann virðist vilja. Þeir eiga að greiða skatt af öllum sínum eignum og tekjum eins og aðrir. Jeg held, að það sje alls ekki hægt að undanskilja hjer endurgjald fyrir vísindastarfsemi. Það var hugsunin með frv. að leggja skatt á allar tekjur. Og jeg held, að það sje alveg ómögulegt fyrir skattanefndirnar að meta t. d. hvort háttv.þm. (B.J.) fær hæfil. mikið fyrir að þýða Faust eða ekki. Slík mál sem þessi verður að taka praktiskt en ekki teoretiskt. Jeg viðurkenni, að hugsunin sje logiskt rjett hjá háttv.þm. (B. J.), en það er praktiskt óframkvæmanlegt.

Magnús Jónsson Jeg skal hjer ekki fara að fetta fingur út í skattstigann. Það er erfitt mál. En þó get jeg ekki neitað því, að mjer finst háttv.þm. Dala. (B. J.) hafa rjett að mæla um það, að skatturinn sje of hár á miðlungstekjunum, og mun jeg koma að því nánar í öðru sambandi. En mig langar til að minnast örlítið á ákvæði 13. gr., um skattfrjálsu upphæðirnar. Þessi upphæð er svo lág í stjórnarfrv., að engin von er til, að nokkur maður geti komist af með hana sjer til viðurværis. Nefndin hefir að vísu ögn úr þessu bætt, en þó er það ófullnægjandi. Hæstv. fjrh. (M. G.) sagði, að ekki væri rjett að hafa þessa upphæð hærri, vegna þess, að það drægi þá af skattgjaldi þeirra, sem miklar tekjur hafa. En fyrir þetta mætti að nokkru leyti byggja, með því að hafa skattinn nokkuð meira hækkandi, eða með hinu, að láta frádráttarupphæðina lækka eftir því sem tekjurnar hækka. Jeg er viss um það, að allir háttv.þm. hljóta að finna til þess, hvað þessi upphæð er hverfandi lítil nú í dýrtíðinni. Þess vegna er það, að jeg vil beina þeirri spurningu til hv. nefndar, hvort ekki mundi tiltækilegt að hafa þessa frádráttarupphæð færanlega. Mjer sýnist, að margt gæti með þessu mælt. Þegar peningar eru í lágu verði, þá þurfa menn mikið fje að krónutali til þess að lifa af, og tekjurnar vaxa. Það sýnist því ekki vera rjett að miða alt af við sömu krónatöluna, hvort sem kaup fyrir ákveðið verk er eitt þúsund krónur eða fjögur þúsund krónur. Jeg skal ekkert um það segja nú, hvort rjett væri að hafa hjer sama verðstuðulinn og notaður er við útreikning dýrtíðaruppbótar. Jeg vil aðeins spyrja nefndina, hvort hún hafi tekið þetta til athugunar. Þá kem jeg að öðru atriði, sem mjer sýnist vera álitamál, og það er, hvort leggja eigi skatt á þær tekjur, sem ríkið sjálft greiðir. Mjer skilst, að það sje nokkuð sama eins og að taka aftur með annari hendinni það, sem gefið er með hinni. Hjer er að ræða um beinan skatt í rík sjóð af launum, sem borguð eru beint úr ríkissjóði. Ennfremur er rjett að geta þess, að laun embættismanna landsins voru ákveðin áður en þessi skattur kom til, og er því hjer beinlínis verið að draga af tekjum embættismanna. Laun starfsmanna ríkisins voru þá miðuð við það, sem þeir gætu komist af með, og gæti jeg því trúað, að þeir mundu ekki sitja þegjandi hjá, ef nú ætti að fara að klípa utan af þeim með þessum skatti. Það sýnist því að öllu leyti rjett og sanngjarnt, að starfsmenn ríkisins sjeu undanþegnir þessu skattgjaldi.

Jakob Möller Jeg hefi skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara. Finst því rjett af mjer að standa upp og gera nokkra grein fyrir, af hverju sá fyrirvari stafar, enda þótt jeg búist ekki við, að mínar sjerkreddur fái mikinn byr hjer í háttv. deild. Það er nú ekki svo að skilja, að það sje ekki fleira en eitt eða jafnvel tvö atriði, sem athuga þyrfti. En eins og háttv.frsm.fjhn. (Sv. Ó.) tók fram, þá er ekki hlaupið að því t. d. að hrófla við skattstiganum, þó að maður hefði tilhneigingu til að breyta eitthvað til. En auk þess var störfum svo hagað í nefndinni, að þetta mál kom lítið til minna kasta þar. Af því að nefndin hafði svo margt fyrir, þá höfðu nefndarmenn verkaskiftingu með sjer, og hafa því sumir nefndarmanna haft minni áhrif á sum málin en aðrir. Er því t. d. þannig varið um þetta frv., að jeg hefi ekki haft tækifæri til að rannsaka það eins og skyldi. Jeg get ekki látið hjá líða að geta þess, að sá samanburður, sem gerður er í aths. við frv. á skattstiga frv. og núgildandi tekjuskatti, sýnir berlega, hve nærri er gengið á vissu teknasviði, svo að skatturinn hækkar stórkostlega, frá því sem nú er, og miklum mun meira en á öðrum stigum. T. d. vil jeg aðeins benda á, að á vissu sviði er hækkun á tekjuskatti 200 kr. frá því sem nú er. Er það að vísu á nokkuð háum tekjum, eða á 10–12 þús. kr. og upp í 15 þús. kr., og er hækkunin þar reyndar ennþá meiri, eða alt að 300 kr. Það er því augljóst, að þetta er gífurleg hækkun. Það er einnig athugandi, að á þessu sviði verður skatturinn áberandi hærri en t. d. í Danmörku, sem hjer er tekin til samanburðar í athugasemdunum. Á hærri tekjum er hann aftur á móti áberandi lægri. Við eigum þannig aðallega að byggja á tekjuskatti af lægri tekjunum, í stað þess sem aðrar þjóðir byggja aðallega á hinum hærri. Þegar kemur yfir 40 þús. kr. tekjur, fer skatturinn aftur að lækka, í samanburði við danska skattinn og frá því, sem hjer hefir verið að undanförnu. Jeg þykist vita, að það hafi vakað fyrir hæstv. stjórn, að hjer á landi sje ekki mikilla tekna að vænta af tekjuskatti af svo háum tekjum eða hærri. En þó að svo háar tekjur sjeu kannske tæplega til hjer nú, þá má þó gera ráð fyrir því, að það breytist til batnaðar með tímanum. Mjer finst því ástæðulaust að hlífa háu tekjunum af þessum ástæðum. Skattstigann hefði átt að ákveða með fullu tilliti til þess, hvað sanngjarnt er og til frambúðar. Mjer hafði nú dottið í hug að fara nær danska skattstiganum en gert er í frv., lækka skattinn nokkuð á lægri tekjunum og hækka hann á þeim hærri, en jafnframt þá að hækka eignarskattinn eitthvað, til að bæta upp þann tekjumissi, sem orðið hefði að þessu, að minsta kosti í svipinn. En aðallega var það nú ekki þetta, sem var því valdandi, að jeg skrifaði undir nál. með fyrirvara, heldur voru það ákvæðin um skattgreiðslu samvinnufjelaganna, og það var það, sem jeg átti við, að ekki mundi fá mikla áheyrn hjá háttv. deild, þó að jeg færi að hreyfa því. En jeg gat þó ekki þagað og setið hjá. Það er búið að fylla svo eyru allra landsmanna, og þá einnig háttv.þm. með slagorðunum um „tvöfalda skattinn“, að jeg býst tæplega við því, að mínar hjáróma athugasemdir komist inn í hlustirnar. Jeg sje enga sanngjarna ástæðu til að gera nokkurn mun á verslunarrekstri samvinnufjelaga og annara fjelaga eða einstakra manna. Verslun samvinnufjelaganna er alveg sama eðlis og önnur verslun; hún er líka rekin í ábataskyni, og á þess vegna að bera sömu skatta. Skattalöggjöfin á ekki að ívilna einum verslunarrekanda öðrum fremur í skatti. Það varðar þjóðarheillina mestu, að verslunin sje sem ódýrust. En samvinnufjelögin gera í raun og veru ekkert til að bæta verslunina. Þau selja vörur sínar yfirleitt engu lægra verði en kaupmenn. Ef þau geta ekki staðist samkepni kaupmanna án ívilnana í skatti, þá eiga þau engan rjett á sjer. Það er þá af því, að verslun þeirra er dýrari en kaupmannaverslunin. Það verður þá beint tap fyrir landið að halda þeim uppi. Á hinn bóginn er líka rangt að íþyngja keppinautum fjelaganna með sköttum, ef það getur leitt til þess, að þeir geti ekki staðist samkepnina. Samkepnislaus verslun getur aldrei orðið góð til lengdar, hvort sem hún er rekin af einstökum mönnum eða fjelögum. En samkepnin sjálf hlýtur að skera úr því, hvor verslunin er ódýrari. Ef það er rjett, sem haldið er fram af forvígismönnum samvinnustefnunnar, að samvinnuverslunin sje ódýrari, þá þarf þar engra ívilnana við: kaupmennirnir hljóta þá blátt áfram að verða undir. Þá er það í annan stað athugavert, hvernig hjer er farið fram á að ívilna samvinnufjelögunum. Ef þeim ætti að ívilna á nokkum hátt, þá ætti það að vera þannig, að það væri um leið hvatning til að safna sjer tryggingarsjóðum, en ekki til að borga meðlimum sínum sem mestan ágóða. Það vita allir, hvernig þessi fjelög eru bygð og að þau starfa í raun og veru þannig, að ekkert fjármagn er á bakvið, annað en samábyrgð fjelagsmanna. Ef þau verða fyrir einhverjum skakkaföllum, þá getur af því leitt fjárhagshrun fyrir heilar sveitir. En þær ívilnanir, sem hjer er um að ræða í tekjuskattsfrv., fara einmitt í þú átt að hvetja fjelögin til þess að láta bráðabirgðahag viðskiftamanna sitja fyrir, en ekki að tryggja fjelögin með því að safna sem mestum sjóðum. Jeg hefði vel getað fallist á að ívilna fjelögum þessum eitthvað í skatti á þann hátt, að viss hluti árságóða þeirra, sem lagður væri í fasta tryggingarsjóði þeirra, skyldi alveg undanþeginn tekjuskatti. En hitt, að undanskilja einmitt það skatti, sem úthlutað er viðskiftamönnum í lok hvers árs, og þannig beinlínis hvetja til þess að leggja sem minst í tryggingarsjóði, það tel jeg alveg fráleitt. Það mun líka draga úr hvötinni til að keppa við aðra. Það er alkunnugt, að þessi fjelög selja vörur sínar eins dýrt og jafnvel oft og einatt dýrara en kaupmenn. Fjelögin láta sig þannig eingöngu skifta hag sinna fjelagsmanna, en ekki hitt, hve hátt vöruverð er alment í landinu. Þau vinna þannig ekkert að því að bæta verslunina eða gera hana ódýrari alment. Og með þessum ívilnunum eru þau á engan hátt hvöt til þess, heldur þvert á móti. Ef þingið vildi á nokkurn hátt hafa áhrif á verslunina með skattalöggjöfinni, þá ætti það þó vissulega að gera það á þann hátt, að reyna að tryggja hana og bæta. Það væri líka bersýnilegur órjettur ger þeim mönnum, sem ekki versla við kaupfjelögin, ef það þá er rjett, sem haldið er fram af forvígismönnum samvinnustefnunnar, að yfirleitt sje meiri hagnaður af viðskiftum við kanpfjelög en kaupmenn. Kaupmenn eiga að greiða alla skatta, og verður þeirra tilkostnaður þeim mun meiri en fjelaganna, og þeim tilkostnaði verða þeir að ná að einhverju leyti af viðskiftamönnum sínum. Samkvæmt 9. gr. eru samvinnufjelögin algerlega undanþegin skatti af viðskiftum við fjelagsmenn, og það er hvergi tekið fram, að ágóðahluti fjelagsmanna, sem þeim er úthlutað í árslok sem uppbót á verði keyptra vara, skuli skattskyldur hjá þeim, og af því verður þá enginn tekjuskattur greiddur.  (Ýmsir þm.: Jú)  . Jeg finn engin ákvæði í frv. um að slíka uppbót skuli telja fram til skatts. En þó að svo væri, að þessi verslunarágóði einstakra fjelagsmanna væri talinn með skattskyldum tekjum þeirra, þá er auðsætt, hve miklu rýrari sá skattur yrði, tekinn af smáupphæðum í mörgum stöðum, heldur en ef það væri skattað í einu lagi, og þá eftir hærri taxta. - En hinsvegar ef það er viðurkent, að þessar tekjur eigi að vera þannig skattskyldar, þá verð jeg að segja, að þá er ekki lengur fylgt kenningum samvinnuforkólfanna, sem svo mjög hefir verið haldið hjer að fólki, því að samkvæmt þeim kenningum átti þetta hvergi að vera skattskylt, hvorki hjá fjelaginu nje einstökum mönnum. En ef forkólfar samvinnustefnunnar játa það þó í öðru orðinu, sem þeir neita í hinu, þá mega þeir það að vísu fyrir mjer. En mjer finst þá svo skamt á milli, að þeir ættu tregðulítið að geta gengið inn á það, að skatturinn verði krafinn þar, sem hægast er að ná honum og hann verður drýgstur ríkissjóði, en það er hjá fjelögunum. Jeg hafði gert ráð fyrir að koma með brtt. um þetta við 3. umr., en er þó ekki ráðinn í því, þar sem jeg þykist vita fyrir forlög slíkra till.

Bjarni Jónsson Jeg ætla að sleppa því að tala, úr því að hæstv. fjrh. (M. G.) er ekki við; jeg ætlaði bara að segja honum, að hann hefði gleymt börnunum.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Jeg ætla aðeins að svara þeim athugasemdum, sem fram hafa komið, að því leyti, sem hæstv. fjrh. (M. G.) er ekki búinn að því. Háttv. þm. A.-Sk. (Þorl. J.) gerði athugasemd út af 11. gr., en þeirri athugasemd er hæstv. fjrh. (M. G.) búinn að svara, svo að jeg þarf ekki meira um hana að ræða, og gaf hann skýringu á því, hvers vegna ekki ætti að draga frá skattskyldum tekjum kaup þeirra barna, sem hjá foreldrum vinna og eigi eru sjálf skattskyld. Reglan er að sjálfsögðu rjett, því að kaupið er skattstofn og á að teljast hjá öðruhvoru, foreldri eða barni. Ennfremur gerði háttv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) athugasemd við 18. gr., um að skattur skyldi leggjast á bókasöfn og listasöfn. Því hefi jeg áður svarað með því, sem jeg tók fram í fyrri ræðu minni, og hefði jeg að vísu kosið, að minni háttar bókasöfn væru undanþegin skatti. Jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að minni háttar bókasöfn, sem ættu að vera og eru nær á hverju heimili, eigi að vera undanþegin skatti, og væri langeðlilegast að miða við einhverja ákveðna fjárhæð, svo sem 200 kr. virði í bókum, því að harla óviðfeldið virðist mjer að skattskylda sálmabók eða húslestrarbækur. Sami háttv.þm. (Þorl. J.) gerði þá athugasemd við 13. gr., að 1000 kr. frádrátturinn næði aðeins til þess heimilisföður, sem kvæntur væri, en ef hann byggi með bústýru, þá nyti hann aðeins 500 kr. frádráttar, en því er til að svara, að þá dregst kaup hennar frá, sem rekstrarkostnaður búsins. En ef þau búa fjelagsbúi, þá er ekki hægt að koma þessari ívilnun að, jafnvel þótt þau hafi eigi fjölskyldu saman. Nefndin sá þetta að vísu, en sá sjer ekki fært að stuðla að því, að slíkt lausungarhjónaband yrði mjög alment upp tekið, þótt nú tíðkist það víða, og síst telur hún það verðlaunavert. Háttv. þm. (Þorl. J.) mintist á það, að starf skattanefnda mundi verða erfitt og vandrækt. Um það er jeg honum alveg sammála. Það verður að minni hyggju erfiðara en nokkurn grunar. Þá var eitt atriði í ræðu háttv.þm. Mýra. (P. Þ.), þar sem mjer virtist kenna misskilnings. Virtist mjer hann álíta, að nefndin hefði lagst undir höfuð að athuga frádráttinn, sem 10. gr. fjallar um í seinasta lið, sem sje dagpeninga fyrir þá menn, sem. vinna verk í almennings þarfir fjarri heimili sínu. Háttv. þm. (P. Þ.) gerir ráð fyrir að koma með brtt. um þetta við 3. umr. og vill gera þessa dagpeninga skattskylda. En jeg skal geta þess, að þessi undanþága er gömul og hefir að minsta kosti gilt frá 1877, þótt henni hafi ekki ætíð verið beitt eða alstaðar; orsökin til þess er, að menn hafa sumstaðar misskilið lögin frá 1877. Rjettmæti þessa ákvæðis liggur í því, að maður, sem vinnur í þarfir þess opinbera fjarri heimili sínu, Vanrækir atvinnu sína eða verk heima fyrir, svo að gera má ráð fyrir, að tekjur hans verði þar af leiðandi rýrari. En hann verður samt sem áður skattskyldur af atvinnunni heima fyrir, eins og hún hefði engin áföll beðið. Háttv. þm. (P. Þ.) tók til dæmis þingmenn. En jeg vil benda honum á það, að þingmenn, sem eru bændur, þurfa að fá mann eða menn til heimilisstarfa og stjórnar í fjarveru sinni, og kaup þeirra manna, ásamt vanhöldum, sem oft munu leiða af fjarveru húsbónda, mun ósjaldan jafngilda dagkaupinu. Þetta ákvæði um skattundanþágu er því eðlilegt. Þá var annað atriði, sem háttv.þm. Mýra. (P. Þ.) mintist á í sambandi við 13. gr. Það var sá frádráttur, sem gert er ráð fyrir vegna ómegðar. Honum fanst nefndin ganga of langt í að draga frá framfærslueyri. Mjer skildist á honum, að hann hallaðist að stjónarfrv. um þetta atriði. En jeg á bágt með að trúa því, ef hann athugar þetta vel og gerir upp búreikninga fyrir sig og granna sína, að hann komist þá að þeirri niðurstöðu, að hægt sje að framfleyta fjölskyldu sómasamlega með minni tilkostnaði en nefndin gerir ráð fyrir, og fráleitt hefir það verið hægt síðustu árin. Það mundi, eftir því, sem mjer hefir skilist, verða þvert á móti, og útkoman fremur sýna of lítinn frádrátt. Háttv. þm. Dala. (B. J.) talaði um 6. gr., eða skattstigann yfirleitt, og að því, er mjer virtist, erum við þar alveg sammála. Eins og skattstiginn lítur út ber hann það með sjer, að það er tiltölulega hærri skattur af lágum tekjum en háum, þegar miðað er við það aukna gjaldþol, sem fylgir háu tekjunum, en altaf verður álitamál, hve ört skatturinn eigi að stíga þegar kemur fram úr þurftartekjum, og hjer kemst þó gjaldið allhátt á þeim tekjum, sem ætla má eðlilegar hjá stærri atvinnurekendum, t. d. í 12% þegar tekjurnar eru 40 þúsundir. Um hæstu tekjurnar, sem gefa 25% skatt, verður líklega ekki að ræða. Skattstigana í 6., 7. og 15. gr. má hugsa sjer á marga vegu, en nefndin sá sjer ekki fært að breyta þeim, eins og vikið er að í nál., en álítur, að reynslan verði að segja til um nokkur ár áður breytt er, þótt að vísu hefði mátt nú þegar fjölga þrepunum í skattstiganum og smækka þau. Þá var háttv. sami þm. (B. J.) að tala um ákvæði 8. gr., skattskyldar tekjur, sem fljóta af vísindalegri starfsemi. Það verður að kannast við það, að kjör rithöfunda og vísindamanna eru þröng á voru landi og að ákvæði greinarinnar geta komið hjer illa við, því að efnin leyfa oss ekki að sýna þeim rausn. En ef svo er, sem háttv.þm. (B. J.) sagði, að þeir skili þjóðinni án endurgjalds verðmætum verkum sínum, er þeir falla frá, þá má líkt segja um margan kotunginn, sem einskis nýtur af alþjóðarfje, en elur upp vel mannaðan barnahóp, og gefur þannig þjóðfjelaginu allan árangurinn af æfistarfi sínu. Það er auðvitað ekki hægt að setja í lög svo nákvæm ákvæði, að útiloki alt misrjetti. Athugasemdum háttv.þm. (B. J.) um bókasöfn hefi jeg svarað, er jeg svaraði ræðuháttv. þm. A.-Sk. (Þorl. J.) Þá komu fram nokkrar athugasemdir við frv. og nál. frá háttv. 4. þín. Reykv. (M. J.), og jeg held, að jeg hafi tekið rjett eftir því, að hann spyrðist fyrir um, hvort nefndin sæi sjer ekki fært að breyta frádráttarákvæðum 13. gr. þannig, að frádrátturinn yrði mismunandi eftir efnum gjaldenda. Þetta hefir nefndin athugað og ekki sjeð ástæðu til að gera slíka breytingu. Mjer finst eðlilegt, að efnameiri menn fái sama rjett til að draga frá sem aðrir, því að þeir þurfa jafnmikið til framfæris og hinir. En þegar framfærslueyrir er frá dreginn, kemur að því, að efnamennirnir þurfa að greiða hlutfallslega meira, og er því ekkert órjettlæti í þessu. Þetta er auðveldari aðferð en hin, að minka frádráttinn eftir því, sem efni manna aukast. Þá þótti háttv.þm. (M. J.) eðlilegt, að frádrátturinn færi eftir dýrtíðinni, og minkaði með henni eða ykist. Jeg er sammála honum um, að þetta væri æskilegt. en jeg held, að erfitt verði að framkvæma það. Við lifum líka allir í þeirri trú, að dýrtíðinni fari að ljetta af, og sje þá ekki þörf á þessu fyrirkomulagi. Þá mintist háttv.þm. (M. J.) á það, að það væri að gefa með annari hendinni en taka með hinni, að skattleggja þá menn, er taka laun sín úr ríkissjóði. Þetta er satt að vísu, en það kemur í raun rjettri í sama stað niður fyrir ríkissjóð, hvort launin eru lækkuð að því er skattinum nemur, eða höfð hærri og skatturinn krafinn, en síðari aðferðin er gömul og góð og miklu eðlilegri. Jeg held líka, að embættismennirnir hafi gott af því að finna til þess eins og aðrir, að þeir bera og eiga að bera byrðar þjóðfjelagsins. Þeim mun þá skiljast betur, að þeir eru hluti úr heildinni og samvaxnir henni. Auk þess má benda á það, að embættismenn hafa oft aðrar tekjur en laun sín, og verður að ná til þeirra eftir sem áður. Þá kem jeg að hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) og samvinnufjelögunum. Jeg held, að okkur skilji ekki mikið, og þurfum við því varla að deila lengi. Í fjhn. hefir okkur yfirleitt samið vel, þótt ekki gætum við orðið till. að öllu sammála. Jeg get fallist á, að ástæður þær, sem fyrir honum vöktu, sjeu eðlilegar, en jeg held, að nokkuð einhliða sje litið á það mál. Stofnsjóði samvinnufjelaganna ætti ekki að skattskylda, og tekjurnar af þeim, sem til fjelagsmanna renna, eru eigi annað en bústekjur þeirra. En hv.þm. (Jak. M.) heldur því fram, að skiftingin milli fjelagsmanna rýri skattinn ótilhlýðilega, með því, að skatturinn dreifist á fleiri og verði á lægri þrepum skattstigans. Þetta er að nokkru leyti rjett. En þegar þess er gætt, að þessi úthlutun gerir fjelagsmenn færari um að bera skattinn, bæði þennan og aðra, styrkir og styður gjaldþegnana í hvívetna, að fjelagsskapurinn er til almenningsheilla, virðist ekki ósanngjarnlegt að ívilna honum að nokkru um skattinn. Ívilnunin kemur líklega þjóðfjelaginu að meira liði með þessu móti heldur en dálítil skattaaukning við að hleypa sjóðunum fortakslaust undir ákvæði 7. gr. Annað þarf jeg ekki að segja. Háttv. þm. (Jak. M.) hefir lýst því yfir, að hann sje fjelagsskap þessum hlyntur, og er það vel, og okkur greinir aðeins á um aðferðir, en tæpast um efni.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Frumvarp þetta er framkomið að tilhlutun stjórnar Síldveiðifjelags Íslands, eins og sjá má af þskj. 402. Stjórn fjelagsins hefir látið frv. fylgja greinargerð; en þó þykir mjer viðkunnanlegra að bæta þar við nokkrum orðum. Það er oft tekið svo til orða, að fiskimiðin kring um strendur Íslands sje einhver auðugasta gullnáma heimsins. Þetta er auðvitað eins og það er virt; en það er víst, að þetta má til sanns vegar færa; en þá er um leið að líta á það, hvort þessi gullnáma hafi ávalt orðið þjóðinni til blessunar. Mjer virðist nokkuð skorta á það, að svo hafi ætíð verið. Þjóðina skorti lengi hagsýni og áræði til þess að notfæra sjer þessi gæði, og framleiðslan var lengi framan af ekki verslunarvara. En útlendingar komu snemma auga á þessi auðæfi og hagnýttu sjer þau. En eftir því sem þjóðin mannaðist, fóru menn að veita því eftirtekt, að óviðfeldið væri að útlendingar tækju öll þessi gæði rjett fyrir húsdyrum vorum. Þess vegna hafa menn nú á síðustu árum lagt meira kapp á það að hagnýta sjálfir auðsuppsprettur landsins. Og þá óviðfeldið væri að útlendingar tækju öll vor stendur fullkomlega jafnfætis sjómönnum annara landa, ef ekki feti framar. En það má segja, að fullgeist hafi verið af stað farið. Þjóðin hefir varið tugum milj. til þess, að atvinnuvegurinn væri stundaður með þeim tækjum og á þann hátt, sem samsvaraði kröfum nútímans. En því miður hefir reynslan orðið sú, að sú viðleitni virðist ekki hafa svarað kostnaði. Og ástæðurnar liggja í því, að samkepni útlendinga hefir valdið því, að það, sem framleitt var, kom ekki að fullum notum, með því að keppinautarnir áttu hægara aðstöðu hvað markaðinn snerti, og þeir innlendu menn urðu þá ver úti í viðskiftum sínum. Það má segja, að þessi 3 síðustu ár hafi verið óhagstæð, og það mun ekki vera of djúpt tekið í árinni að segja, að þessi atvinnuvegur standi nú á harmi glötunarinnar, ef ekki er að gert. Það er því eðlilegt, að hugsandi menn og forgangsmenn í þessum atvinnurekstri geri eitthvað til að ráða hót á þeim misfellum, sem nú eru, og stofni með sjer fjelagsskap í því skyni að vinna að því, að atvinnuvegurinn verði rekinn á sem hagkvæmastan hátt. Stefna þessa frv. er nú sú, að takmarka veiðina, með því að gera útlendingum erfiðara fyrir en verið hefir til að keppa við innlenda menn. Í öðru lagi að reyna að haga sölunni svo, að síldin verði aðallega seld hjer á landi, seld á skipsfjöl hjer. Á síðari árum hefir þetta verið lítt mögulegt, því kaupendur hafa gert með sjer samtök um að heimta vöruna flutta heim til sín, eða þangað sem þeim hentaði hest. Í þriðja lagi kemur það atriði til greina, að framleiðslan verði hæfilega mikil, svo verðfall verði ekki af því, að of mörg framboð sjeu fyrir hendi. Og enn er eitt atriði, sem getur orðið til hagnaðar, en það er, að allir standa jafnt að vígi að njóta bestu kjaranna. Auk þess er áhersla á það lögð, að nákvæmt eftirlit sje haft með vöruvönduninni og að tilraunir sjeu gerðar til þess að auka markaðinn fyrir hana. Jeg hygg nú, að háttv. þingdeild sje það ljóst, að hjer er ekki um neinn hjegóma að ræða, heldur mjög mikilsvert mál. Enda hefir fregnin um þetta mál flogið svo að segja land úr landi og vakið feikna eftirtekt. Af þessu virðist mjer mega ráða, að þar sem þessir útlendingar telja þennan atvinnuveg svo þýðingarmikinn fyrir sig, þá sje hann það ekki síður fyrir oss, ef rjett er á haldið. Ef þessi fjelagsskapur kæmist á fót, þá er líklegt, að koma megi alveg í veg fyrir það, að stórtjón hljótist af þessum atvinnurekstri nú þegar á þessu ári. Það er því beinlínis skylda þingsins að sjá fyrir því, að þetta mál nái fram að ganga. Það gæti komið til mála að setja inn í þetta frv. ákvæði um að fresta framkvæmd laganna, ef fullkomin vissa fengist fyrir því, að nú væru fyrir hendi viðunanleg tilboð frá útlendum fjelögum um kaup á þeirri síld, sem veidd yrði á þessu ári, t. d. sem svaraði 150 þús. tunnum. Nefndin hefir nú við athugun frv. gert nokkra breytingu á því, t. d. felt burtu ákvæði, er fjelagið lagði mjög mikla áherslu á, en sem nefndin áleit, að mundi valda deilum við erlend ríki. Frv., eins og það var, gerði útlendingum með öllu ómögulegt að stunda veiði hjer; en slíkt fær ekki staðist, því margir útlendir menn hafa öðlast rjett búsettra manna hjer, að því er snertir verkun aflans á landi, og þá er ekki hægt að meina þeim að veiða utan landhelgi og verka á stöðvum sínum á landi. En úr því að þessu er breytt, sje jeg ekki, að frv. geti valdið neinni óánægju milli landsstjórnarinnar og annara ríkja. Nefndin hefir einnig gert aðrar breytingar, t. d. að allir fjelagsmenn fái sama rjett, hvort sem þeir leggja meira eða minna af mörkum. Í upprunalega frv. var þetta eigi nægilega skýrt fram tekið. Nefndin hefir síðan sjeð, að breyta mætti orðalagi á 1. gr. frv., og mun koma með breytingu í þá átt við 2. umr. Jeg vildi beina þeim tilmælum til hæstv. forseta, ef frv. verður samþ. nú, að láta það koma svo fljótt til umræðu aftur, að frá því megi ganga í þessari viku hjer í þessari deild.

Jón Baldvinsson Það eru aðeins örfá orð. Jeg heyrði ekki, hvort hv.frsm. (M. K.) mintist á það, að ekki hefðu allir í sjútvn. verið óskiftir um þetta frv. Jeg fyrir mitt leyti ljet í ljós, að jeg væri ósamþykkur ýmsum ákvæðum þess. Meira ætla jeg svo ekki að segja við þessa umr., nema tilefni gefist.

Stefán Stefánsson Mjer þótti mjög mikið á vanta, þegar þetta frv. kom fram, að nefndin skyldi ekki gefa einhverjar bendingar frá eigin brjósti um það, hvernig hún liti á málið. Nefndin hefði átt að birta allar þær helstu upplýsingar, sem hún hlýtur að hafa aflað sjer við nána athugun málsins. Tilgangur frv. er að sjálfsögðu sá, að reyna að tryggja Íslandi svo sem unt er síldveiðina og markaðinn erlendis fyrir íslenska síld. Og því er ekki að neita, að næðist þetta, þá væri það mikilsvert, næðist það með því móti eða á þann hátt, að við þá ekki bökuðum okkur tjón á annan hátt í viðskiftunum við önnur ríki. En ráðið til þess að tryggja þessa verslun okkar líst mjer helst eftir frv. eiga að vera það, að banna útlendingum að verka síld í landhelgi og í landi. Það kann að vera, að þetta sje eina ráðið, en samt er jeg nú ekki trúaður á það, því að á síðari árum hafa útlendingar veitt mjög mikla síld utan landhelgi. t. d. hefi jeg fengið upplýsingar um, að á árinu 1919 hafi Svíar aflað með þessu móti 70 þús. tunnur síldar, sem þeir svo fluttu til Svíþjóðar og seldu þar sem íslenska síld. Þetta gefur mjer bendingu um það, að það sje spursmál, hvort tilgangi þessa frv. verði náð, þótt bann sje sett um verkun á landi eða í landhelgi, hvort það verði ekki einmitt til að hvetja útlendinga til að haga þannig síldarverkuninni framvegis, svo allar þær þúsundir króna, sem ríkissjóður, verkafólk og landeigendur hafa orðið aðnjótandi, tapist með öllu, en þeir hafi svo íslenska síld á markaðinum, sem spilli sölunni alveg á sama hátt og eins mikið fyrir okkur eins og sú, sem verkuð er í landi eða í landhelgi. Og ef þetta frv. yrði þess valdandi, þá væri ver farið en heima setið. Mjer hefir því dottið í hug, hvort ekki væru önnur ráð, sem grípa mætti til, t. d. að öll síldarsalan kæmist undir eina stjórn. Eða mundi óhugsandi, að Norðmenn og Svíar yrðu tilleiðanlegir til þess að láta stjórnina, eða máske stjórn Síldveiðifjelags Íslands, standa fyrir sölunni? Annars er þetta mjög athugavert mál, einnig að því leyti, að það geti stofnað okkur í hættu gagnvart öðrum viðskiftum okkar við þessar nágrannaþjóðir. Nú er það svo, að selt er mikið af útfluttu saltkjöti til Noregs, og ef þeir tækju ákvæði þessa frv. illa upp, þá væri hægt um vik fyrir þá að gjalda líku líkt og láta hart mæta hörðu. Um þessa hlið málsins verður heldur eigi sagt með vissu, en hún getur orðið allalvarleg, ef þannig verður við snúist af Norðmönnum. Nú höfum við trjáviðarverslun okkar aðallega við Norðmenn og Svía, og mætti svo fara, að þau viðskifti yrðu gerð okkur erfiðari, ef frv. þetta næði fram að ganga. Og hvernig standa svo sakirnar fyrir innlendum útgerðarmönnum gagnvart bönkum? Fá þeir nægilegt fje þaðan sem stendur til þess að reka útveginn í stórum stíl? En ef varnað yrði öllum útlendum mönnum frá því að verka hjer síld í landi, og með því kastað frá ríkissjóði og verkalýð öllum þeim þúsundum króna, sem þaðan koma, án þess þó, að við getum hagnýtt okkur alla þá framleiðslu, sem markaðurinn þolir erlendis af íslenskri síld, þá teldi jeg slíkt eigi hyggilega ráðið. Annars tel jeg, að fara eigi varlega í þessa útilokunarstefnu, ef svo mætti vera, að hún gæti orðið til þess að hálfgert verslunarstríð við helstu viðskiftaþjóðir okkar hlytist af. Og sýnist mjer, að hjer megi um fram alt eigi hrapa að neinu að lítt hugsuðu máli. Því sje nokkur hætta á, að þetta ráð spilli okkar kjötsölu eða geri viðskiftin að öðru leyti erfiðari, þá er það óráð.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Háttv. 2. þm. Reykv. (J. B.) sagðist hafa látið þá skoðun sína í ljós í nefndinni, að hann væri málinu mótfallinn. En jeg varð engra mótmæla var hjá honum, að minsta kosti eigi hvað snertir takmarkanirnar til þess að tryggja innlendum mönnum veiðina. Hitt má vera, að hann hafi fremur kosið smávægileg fyrirkomulagsatriði öðruvísi, og er það eigi nema eðlilegt, þar sem þessi háttv.þm. (J. B.) hefir sjerstöðu í ýmsu, sem þar að lýtur. Þá hefir háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) látið í ljós eindregið, að hann teldi varhugavert að samþ. þetta frv. Verð jeg að vorkenna honum, að hann skuli eigi af undanfarinni reynslu hafa látið sannfærast um, að hjer er þörf skjótra úrræða. Hefði jeg óskað, að hann hefði haft betri málstað að verja en hann nú hafði. En afstaða hans mun nú hafa orðið þessi sökum þess, að nokkur hluti kjósenda hans hefir misskilið, hvað hjer var á ferðinni, og krafist þess svo af honum, að hann hjeldi fram máli þessu. En jeg vona, að þessi háttv.þm. (St. St.) sjái að sjer í tíma og bæti ráð sitt. Háttv. sami þm. (St. St.) sagði, að það þyrfti að leita upplýsinga í málinu. Jeg sje eigi annað en málið liggi alveg ljóst fyrir. Hjer er ekki farið fram á annað en það, að innlendir menn og útlendir, sem öðlast hafa rjettindi innlendra manna, bindist samtökum um það að gera þennan atvinnuveg arðvænlegri en verið hefir að undanförnu, ef unt er; Sje jeg eigi, að altof mikla áherslu megi leggja á það, þó að einhverjum útlendingi kynni að líka þetta miður. Er hjer heldur eigi farið fram á að svifta neinn rjettindum, sem hann hefir áður haft, og er því útlendum mönnum, búsettum á Siglufirði, enginn órjettur ger. En það sýnist mjer sjálfsagt að varna því, að útlendir menn flykkist hingað til að eyðileggja atvinnuvegi landsmanna sjálfra. Minnist jeg í þessu sambandi sögunnar um bóndann, sem kom að manni, sem áði í landi hans. Kvaðst bóndi eigi vera það lítilmenni að þola honum, að hann beitti land sitt, og sá svo um, að til þess gat eigi aftur komið. Finst mjer hjer vera líkt á komið. Væri það lítilmenska af okkur að þola útlendingum að beita svo land okkar, að við hefðum þess lítil eða engin not, og því verðum við að grípa til varnarráðstafana, þó að með nokkrum öðrum hætti sje en bóndinn viðhafði. Jeg verð að fara nokkuð fljótt yfir sögu, enda sakar það eigi, því ástæður þingmannsins (St. St.) voru allar gamlar og alþektar og marghraktar. Um þá ástæðu háttv.þm. (St. St.), að útlendingar mundu þá veiða þess meira utan landhelgi, þarf ekki að fjölyrða, hún hefir oft áður heyrst og reynst vera fremur veigalítil. Er jeg og þess fullviss, að svo mundi eigi verða. Þá ástæðu met jeg líka einskis, að útlendar þjóðir muni láta okkur snúa afarkostum, þó við reynum að tryggja atvinnuvegi okkar. Munu flestar þeirra hafa viðskifti við okkur vegna þess, að þær álíta, að þær hagnist á því, og munu þær halda þeim viðskiftum áfram jafnt eftir sem áður. Hvað undirskriftirnar snertir, þá má geta þess, að oft þarf eigi nema einn duglegan mann til þess að safna fjölda þeirra, en áhugi eða hagsmunir þarf eigi að vera til staðar hjá þeim, sem undirskrifa. Jeg held því, að háttv. deild ætti eigi að láta þessar undirskriftir aftra sjer frá því að samþ. frv., því eigi er kunnugt um, að þessir menn sjeu svo settir, að þeir eigi að ráða hjer öllu um. Mun jeg því eigi svara þessu meira að sinni. nema ef fram koma mótmæli, sem eru á einhverju bygð og þörf er á að hnekkja.

Jón Baldvinsson Mjer þykir undarlegt, að háttv.frsm. (M. K.) skyldi eigi vilja við það kannast, að jeg hefði verið ósamþykkur frv. í nefndinni í mörgum atriðum. Var þetta því einkennilegra, þar sem það var beint tekið fram, að hann skyldi geta þess, og mundi jeg þá eigi hafa tekið til máls. En sannleikurinn er sá, að jeg var í mörgu ósamþykkur frv., jafnvel eftir breytingar nefndarinnar, sem voru þó til bóta. Jeg taldi rjett, að einkasala væri tekin á síldarframleiðslunni af ríkinu, og við því gátu erlendar þjóðir ekkert sagt. Var þetta eitt sem á milli bar. Líka taldi jeg stjórnina ekki heppilega skipaða.

Stefán Stefánsson Það eru aðeins örfá orð sökum þess, að mjer virtist sem hv.frsm. (M. K.) tæki það nokkuð óstint upp fyrir mjer, að jeg skyldi vilja fara varlega og athuga ástæður bæði með og móti, og teldi varhugavert að athuga eigi, hvaða áhrif þetta gæti haft á verslun okkar við Norðmenn og jafnvel Svía. Að ekki sje verið að svifta neinn rjetti, má ýmislegt um segja, í það minsta að því leyti þó, að útlendingum hefir hingað til ekki verið bannað að verka hjer síkt, fyr en með frv. þessu. ef bað verður að lögum. Segi jeg auðvitað ekkert um, hvaða afleiðingar þetta kynni að hafa, en jeg vil láta rannsaka það. Sje jeg ekki, að sje nein lítilmenska að athuga þetta; fremur það, að hrapa að málinu og verða svo ef til vill að slá af. Háttv. frsm. (M. K.) sagði, að útlendingar mundu því aðeins hafa viðskifti við okkur, að þeir sæu sjer í hag. Má vel vera, að það sje rjett, en færi svo, að útlendingar þeir, sem hjer eiga hlut að máli, tækju okkur þetta óstint upp, og verslunarstríð leiddi af, þá veit jeg, að háttv.frsm. (M. K.) mun mörgum öðrum frekar geta gert sjer grein fyrir, hvaða afleiðingar gætu af því hlotist fyrir okkur. Undirtektirnar frá Siglufirði mintist jeg á vegna þess, að jeg taldi sjálfsagt að leyna ekki Alþingi þeim, og sýndist líka, að Siglfirðingar hefðu fullan rjett til þess að þær væru gerðar kunnar, þar sem þær voru samþ. á almennum borgarafundi með öllum greiddum atkvæðum, tvö hundruð og tuttugu að tölu.

Flm. (Þorleifur Jónsson) Sá þingmaður, sem ekki hefir getað sótt þetta þing fyrir lasleika sakir, Gísli Sveinsson sýslumaður, hefir sent þetta frv. hingað með þeim tilmælum, að það væri flutt á Alþingi. Frv. kom of seint suður til þess, að hægt væri að leggja það fyrir hið háa Alþ. án afbrigða frá þingsköpum, en jeg hefi nú tekið að mjer flutning þess eftir beiðni hæstv. fjrh. (M. G.). Frv. fylgir greinargerð frá hendi sýslumannsins, og getur hv. deild sjeð þar ástæður þær, sem hann telur því til gildis. Jeg skal geta þess, að það mun óvíða jafnmiklum erfiðleikum bundið að þjóna sýslumannsembætti eins og í Skaftafellssýslu, vegna hinna miklu vegalengda þar og stórvatnanna, sem oft eru ófær yfirferðar; og þegar Skeiðará hleypur, er, eins og kunnugt er, öll umferð tept um langt skeið. Sýslumaðurinn, sem er búsettur vestast í Vestursýslunni, getur líka orðið teptur við embættisstörf í Vestursýslunni á þeim tíma, sem búið er að boða sýslufund og manntalsþing í Austursýslunni, og hefir því nokkrum sinnum komið fyrir, að þurft hefir að setja mann eystra til að gegna þessum störfum, halda uppboð o. s. frv. Slíkt getur átt sjer stað annarsstaðar, þar sem sami sýslumaður hefir tvö sýslufjelög undir, og þurfa þeir þá að geta falið hreppstjórum eða öðrum hæfum mönnum þau störf, sem hægt er að meinalausu, þegar forföll banna þeim sjálfum að framkvæma þau. Það er ekki meiningin með þessu að hvetja sýslumenn til að fela öðrum mönnum störfin að óþörfu. Jeg álít, að almenningur eigi heimtingu á að ná tali af sýslumanni sínum einu sinni á ári, ef þeim er unt að ferðast um, enda er tekið fram í frv., að heimildin gildi aðeins, „ef forföll banna þeim sjálfum (sýslumönnunum) að framkvæma þessi störf.“ Það gæti litið svo út, að þetta sje ekki bráðnauðsynlegt, því sýslumenn geti fengið löggilta menn fyrir sig af stjórnarráðinu, ef þeir sjálfir eru tálmaðir. En höfundi frv. hefir fundist óhagkvæmt að þurfa altaf að hlaupa til stjórnarráðsins í hvert skifti, sem þörf væri á slíkri löggiidingul Jeg býst við, að frv. verði vísað til allshn., og vona, að hún afgreiði það fljótt, svo það geti komist gegnum þingið.

Forsætisráðherra (J. M.) Eins og háttv.flm. (Þorl. J.) tók fram, þá held jeg, að sjaldan sje fyrirstaða á því, að stjórnarráðið leyfi sýslumanni, sem sjálfur er forfallaður, að láta hreppstjóra halda fyrir sig uppboð eða umboðsmann halda manntalsþing. Þetta hefir oft komið fyrir í Austur-Skaftafellssýslu, og aldrei verið fyrirstaða á að veita það. Jeg hefði samt ekki á móti því, að sýslumanninum þar væri veitt sú heimild, sem þetta frv. fer fram á. En jeg held, að engin nauðsyn sje á að veita sýslumönnum alment slíka heimild, því það stendur óvíða líkt á og í Skaftafellssýslum. Ef manntalsþing yfirleitt hafa nokkra þýðingu, þá er það því aðeins, að sýslumenn haldi þau sjálfir og sýslubúum gefist þar kostur á að ná tali af þeim að minsta kosti einu sinni á ári. Það væri hreinlegra að leggja manntalsþingin alveg niður heldur en farið væri að tíðka það, að sýslumenn ljetu aðra halda þau fyrir sig. Það hefir komið fram á þingi frv. um að leggja manntalsþingin niður. Jeg man, að jeg mælti þá á móti því, vegna þess, að jeg mundi frá mínum yngri dögum, að það þótti af atriði heppilegt, að sýslumenn kæmu í hreppana einu sinni á ári að minsta kosti og gætu athugað mál manna og almenningi gæfist kostur á að leita ráða hjá þeim. Nú er vitanlega margt orðið svo breytt, að ef til vill mætti leggja þau niður að meinalitlu. En mjer þykir athugavert að gefa svona almenna heimild, meðan þau haldast. Annars vil jeg skjóta því til þeirrar nefndar, sem fær frv. til athugunar, hvort hún ekki geti orðið mjer samdóma um að binda heimildina við sýslumanninn í Skaftafellssýslu. Venjulegast er nú sýslumaðurinn í Vík, og þá kostar það aðeins símskeyti að fá löggildingu, svo heimildin hefir ekki mikla þýðingu. Heimildin til að fela hreppstjórum eða sjerstökum umboðsmönnum að halda uppboð skiftir minna máli en um manntalsþingin. Helst gæti það verið um stranduppboð. Það kemur stundum fyrir á stranduppboðum, að eigendurnir fetta fingur út í meðferð á munum sínum, og má þá búast við, að þeir vilji heldur, að sýslumenn sjálfir haldi þau. Að lokum vil jeg sjerstaklega taka það fram, að rjettara er að binda heimildina við Skaftafellssýslu.

Gunnar Sigurðsson Jeg er sammála hæstv.forsrh. (J. M.) um það, að manntalsþing eigi helst ekki aðrir að halda en sýslumaðurinn. Og því tel jeg óþarfa að gera undantekningu um Skaftafellssýslu eða yfir höfuð nokkra sýslu. Eins og hæstv.forsrh. (J. M.) tók fram, þá kostar það sýslumanninn aðeins símskeyti að fá löggildingu á manninn fyrir sig, og enn fremur er það víst, að hvaða stjórn sem er mundi telja það skyldu sína að gera slíkt, þegar lögmæt forföll eru fyrir hendi. En sýslumaðurinn sparar sjer alls ekki þetta skeyti, þó frv. yrði samþ., því samkvæmt því er honum gert að skyldu að skýra stjórnarráðinu frá ráðstöfuninni í hvert skifti. Frv. er því í rauninni algerlega þarflaust.

Fjármálaráðherra (M. G.) Jeg vil aðeins geta þess, að þessi sjúki starfsbróðir okkar, Gísli Sveinsson sýslumaður, sendi þetta frv. til mín og bað mig um að koma því á framfæri. Talaðist þá svo til milli háttv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) og mín, að hann flytti málið hjer fram. Jeg vil mælast til þess við hina háttv. deild, að hún leyfi að minsta kosti nefnd að athuga málið, því oss er skylt að taka svo mikið tillit til þessa sjúka starfsbróður, sem forföll banna að flytja frv. þetta fram sjálfum. Annars get jeg fallist á sömu lausn og hæstv.forsrh. (J. M.) hefir bent á.

Flm. (Þorleifur Jónsson) Jeg hefi ekki á móti því, að frv. verði aðeins bundið við Skaftafellssýslu, og getur þá hv. nefnd breytt því í þá átt, ef henni sýnist svo. Jeg er alveg á móti því, að manntalsþing sjeu feld niður. Það er nauðsynlegt, að almenningur geti átt kost á að fá úrskurði og leiðbeiningar ýmsar á manntalsþingunum hjá sýslumönnunum. Og eins og jeg hefi tekið fram áður, á ekki að hlífa sýslumönnum við manntalsþingahaldi og þess háttar, nema sjerstök forföll banni.

Frsm. (Jón Þorláksson) Þessi till. stendur í sambandi við frv. til laga um hinn lærða skóla í Reykjavík, sem mentamálanefndin hefir látið frá sjer fara. Ástæðurnar fyrir till. eru þær fyrst og fremst, að eins og kunnugt er, eru megn vandræði fyrir aðstandendur námsmanna að útvega húsnæði og fæði handa þeim hjer í bænum. Og örðugleikarnir fyrir aðstandendur nemenda við mentaskólann eru meiri en annara, sökum þess, að þangað fara menn yfirleitt mjög ungir, og þar af leiðandi getur ekki talist forsvaranlegt að senda þá hingað, nema sjeð sje fyrir fæði og húsnæði hjá góðu fólki, en á því vill verða misbrestur sökum húsnæðisvandræðanna. Önnur ástæðan fyrir því, að nefndin ber fram þessa till., er sú, að hún álítur heimavistir nauðsynlegar vegna skólans sjálfs og skólalífsins. Áður voru heimavistir við þennan skóla. Aðalástæðan til þess, að þær voru afnumdar, var rúmleysi. Meðan þær voru mótuðu þær skólalífið. Þær ólu upp fjelagsanda meðal pilta, og þeir hefluðust við að umgangast hverjir aðra. Reynslan sýndi, að þótt heimavistirnar nægðu ekki nema handa helmingi nemenda, þá var þó sá hópur nógu stór til þess að vera miðpunktur skólalífsins og draga einnig hina, sem ekki bjuggu þar, að sjer. Eftir að heimavistirnar lögðust niður, hefir alt skólalífið breyst mjög. Oss, hina eldri skólamenn, furðar á því, hve lítil kynni piltar hafa nú hver af öðrum. Því fer fjarri, að nemendur þekki nú alla skólabræður sína með nafni. Þess hefir orðið vart, að nú fara menn af skólanum óánægðir með hann og veru sína þar. Stingur þetta mjög í stúf við það, sem áður var. Jeg efast ekki um, að þetta stafar mikið af því, að heimavistirnar eru farnar og með þeim samlíf það á milli pilta, sem af þeim leiddi. Svo teljum við heimavistirnar nauðsynlegar til að koma rjettingu á það hlutfall, sem nú er á milli reykvískra nemenda og nemenda annarsstaðar að. Örðugleikarnir á að koma nemendum hjer fyrir draga úr aðsókninni frá öðum hjeruðum, og að sama skapi fjölgar Reykvíkingunum. 2/3 hlutar allra nemenda mentaskólans eru nú úr Reykjavík. Nefndin er sammála um að telja óheppilega slíka röskun á hlutföllunum, og álítur hún nauðsynlegt að skapa skilyrði til þess, að utanbæjarmenn geti sótt skólann. Að því er meiri hluta mentamálanefndarinnar snertir, þá stendur tillagan einnig í sambandi við frv. það, sem mentmn. hefir afgreitt til þingsins. Þar er gert ráð fyrir, að slitið verði hinu beina sambandi milli Akureyrarskólans og skólans hjer. Þá verða þeir, sem ætla sjer að ganga mentabrautina, að jafnaði að byrja strax hjer, þótt hitt sje auðvitað ekki útilokað, að duglegir menn geti gengið inn í efri bekki, eins og altaf hefir átt sjer stað. Við skólann á Akureyri eru nú heimavistir. Þær hafa mjög stuðlað að því, að fyrir menn af Norður- og Austurlandi hefir verið þægilegra að sækja skólann þar en hjer. Ef sambandinu milli skólanna yrði slitið, ykist þess vegna mjög örðugleikinn við skólanám fyrir menn úr þessum landshlutum. Úr þessu mætti mikið bæta með góðum heimavistum og mötuneyti hjer við skólann, því við það lækkaði mjög kostnaðurinn við að dvelja hjer. Enn skal jeg geta þess, að ráðunautar þeir, sem stjórnin hefir skipað til að athuga skólamál vor, Guðmundur prófessor Finnbogason og Sigurður prófessor Sívertsen, víkja að því í áliti sínu, að nauðsynlegt sje að koma upp heimavistum við mentaskólann, þótt þeir ekki komi fram með neinar beinar tillögur um það. Í sambandi við þetta mál hefir stúdentaráðið beint því til mentamálanefndarinnar, hvort hún áliti ekki unt að koma upp verustað fyrir stúdenta í sambandi við heimavistirnar handa mentaskólapiltum. Nefndin vill ekki gera að tillögu sinni, að slíkum verustað sje blandað saman við heimavistirnar, en hún mælir hið besta með, að þarfir stúdentanna sjeu teknar til álits og undirbúnings svo fljótt sem mögulegt er. Brtt. er komin fram frá hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.). Hún fer fram á, að undirbúningur sje líka gerður til að koma á heimavistum við kennaraskólann. Nefndin sem heild hefir ekki viljað gera þetta að tillögu sinni í bili, sökum þess, að alt er óráðið um skipun þess skóla í framtíðinni. Það má raunar líka segja það um mentaskólann, en þó er skemmra komið með kennaraskólann. Till. milliþinganefndarinnar um þann skóla eru alveg nýkomnar. Nefndin vill gera kennaraskólann viðskila við aðra skóla, eins og mentaskólann. Þó vill mentamálanefndin ekki taka gefið, að þetta verði gert. Hugsanlegt væri, að hann yrði látinn vera í einhverju sambandi við gagnfræðaskólana, og fyr en sjeð verður með vissu, hvert samband verður þar á milli, er ekki hægt að gera ákveðnar tillögur um skipun heimavistar við kennaraskólann. þess vegna vill nefndin ekki taka upp ákvæðið í brtt.hv. 1. þm.N.-M. (þorst. J.) að sinni. En hún er að sjálfsögðu með því, að kennaraskólinn fái heimavist, og þegar búið er að ákveða skipulag hans, þá mun hún leggja til með því, að byrjað verði á undirbúningi þess máls. Jeg vil geta þess, að þótt þessi till. mentamálanefndarinnar verði samþykt, þá hefir hún ekki neinn sjerstakan kostnað í för með sjer, því að eftir því, sem horfir nú með fjárlögin, þá mun byggingarmeistari fá aðstoðarmann með háum launum, og ætti hann því að geta undirbúið þetta mál án sjerstaks kostnaðar fyrir ríkissjóð. Mentamálanefndinni var ljóst, þótt hún bæri tillöguna fram, að miklir örðugleikar eru á framkvæmd þessa máls sökum fjárhagsástands landsins og hversu dýrt er nú að byggja. En þótt nefndin áliti þennan tíma illa fallinn til framkvæmda, þá álítur hún rjett að nota einmitt þennan tíma til undirbúnings, svo að hægt sje að byrja undir eins á framkvæmdunum og um hægist.

Eiríkur Einarsson Jeg hafði ekki ætlað mjer að taka hjer til máls. En er jeg tók eftir, að flutningsmaður brtt. (Þorst. J.) er ekki hjer við, ákvað jeg að segja nokkur orð. Jeg sá mjer ekki fært að flytja þessa brtt., um að bæta kennaraskólanum við, með hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.), en jeg met ástæður þær, sem hann færir fram með till., mikils. Og af því að mjer er vel til brtt., þá vil jeg spyrja hæstv. forseta, hvort hann sæi sjer ekki fært að fresta umr. um málið, þar sem flm.brtt. (Þorst. J.) er ekki viðstaddur, og jeg er viss um, að honum mun þykja verra að geta ekki tekið þátt í umræðunum. - Nú sje jeg, að hv. 1. þm.N.-M. (þorst. J.) er kominn. Læt jeg þá staðar numið, því jeg tók eingöngu til máls sökum fjarveru hans, og tek jeg þá aftur beiðni mína til forseta um að fresta umr.

Þorsteinn Jónsson Jeg býst ekki við, að stjórnin geti mikið framkvæmt á næsta ári í þessu máli, þó að tillagan á þskj. 311 ásamt brtt. minni yrði samþykt. Tilgangurinn með þeim er líka aðeins sá, að hún færi að hugsa um málið og framkvæmi svo verkið, er hún sjer sjer fært. Enginn vafi er á því, að mikil þörf er á heimavist við mentaskólann, en engu minni þörf er á henni við kennaraskólann, því allir nemendur þess skóla eru utan af landi, en meiri hluti nemenda mentaskólans er úr Reykjavík. Þess vegna á að haldast í hendur undirbúningur heimavista við þessa tvo skóla. Þessir skólar báðir eru mjög þýðingarmiklar stofnanir. Stefnan er víðast sú, að gera þessum tegundum skóla jafnhátt undir höfði. Hingað til hefir kennaraskólinn verið settur skör lægra hjer á landi en mentaskólinn; t. d. eru laun kennara við hann mikið lægri en laun kennaranna við mentaskólann. Enginn taki orð mín svo, að jeg sje á móti heimavistum við mentaskólann, en jeg legg áherslu á, að þeim sje líka komið á við kennaraskólann.

Bjarni Jónsson Jeg stend ekki upp af því, að framsögumaður (J. Þ.) þurfi hjálpar, heldur vegna samanburðar þess, sem síðasti ræðumaður (Þorst. J.) gerði á nauðsyninni á heimavistum við mentaskólann og kennaraskólann. Sá samanburður var skakkur. Nauðsyn heimavista er miklu meiri við mentaskólann. Það er nauðsynlegra fyrir óþroskaða unglinga en allþroskað fólk að eiga vísan góðan stað til að dvelja hjer, því að unglingar eru síður vaxnir að standast ill áhrif, en það ætti þroskað fólk frekar að vera fært um. Svo er annað. Unglingar, sem lenda á heimilum þar sem sjúkleiki er, kunna síður að forðast smitunarhættu en fullorðnir. Ef bera á saman þörfina fyrir heimavist við báða þessa skóla, þá er þannig ekki nokkur vafi á, að þörfin er óendanlega miklu meiri hjá mentaskólanum. Annað atriði í þessu máli er það, hversu heimavist er nauðsynlegur hlutur í uppeldi lærðra manna, af því að nemendur mentast ekki síður af umgengni hver við aðra en af náminu sjálfu. Ísambúðinni í heimavist fá þeir tækifæri til að koma saman á fundum og fá tækifæri til að færa út í lífið það, sem þeir hafa lært. Jeg þekki þetta af eigin reynslu, því jeg var í heimavist; við sváfum 20 í „Langaloftinu“ og 12 í ,,Litlaloftinu“ svo nefndu. Jeg þekki því vel hvaða áhrif heimavistarlífið hafði á mig og skólabræður mína. Hjá okkur vaknaði viðleitni á að reyna að koma orðum að hugsunum okkar og láta aðra verða aðnjótandi þeirra hugsana, sem vöknuðu hjá okkur út af því, sem við vorum að læra. - Jeg er svo heppinn að eiga fundarbók úr bekkjarfjelagi frá skólaárum mínum. Úr henni gæti jeg lesið upp, hvaða skoðanir á stjórnmálum ýmsir menn, sem um langan tíma hafa tekið þátt í stjórnmálabaráttu vorri, höfðu þá. par geta menn sjeð haldið fram þeim skoðunum, sem síðar hafa sigrað. Jeg nefni þetta sem dæmi, en svona er það á öllum sviðum, að það er gersamlega horfið. Það bar á þessu þegar jeg var kennari við skólann, - stundakennari, því jeg komst nú aldrei lengra en það, - og byrjaði með því, að bóka-„auktionin“ var afnumin, en svo kom hvað á eftir öðru, en eftir því sem fleira hvarf af því, sem var gömul tíska, minkaði samúð á milli pilta í skólanum, og nú er það svo, að þeir þekkjast varla, og það kemur fyrir, að þeir þjerast. Þegar jeg var í skóla, heilsuðust piltar með kossi er þeir komu fyrst til bæjarins, svo einlæg var vináttan þeirra á milli. Þetta er alt öðruvísi nú, sem von er, því piltar hafa ekkert tækifæri til samstarfa og sambúðar; slíkt næst ekki nema piltar búi saman, sjeu í heimavistum. Auk þess er það mjög ótryggilegt fyrir pilta, sem úr sveitum koma, að eiga það á hættu að vera settir hjer eða þar, kannske í óvistlegar og óhollar íbúðir. Jeg vil ekki viðhafa nein ill orð um bæ þennan, en hitt er víst, að svo mikill stórborgarbragur er orðinn á Reykjavík, að það er ekki sama, hvar óreyndur sveitapiltur lendir. En ef heimavistir eru, og 2 og 2 piltar búa saman, eða eftir því, sem haganlegt þætti, þá væru það alt aðrar viðtökur, og foreldrarnir mættu vera óhræddir við að sleppa börnum sínum hingað. Það græðist því margt við þetta, og jafnvel þótt þetta kostaði of fjár, þá má ekki hika við framkvæmd þessa nauðsynjaverks, því það mundi margborga sig, ekki einungis óbeinlínis, heldur einnig beinlínis. það hreint og beint gæfi landinu alt aðra framtíð. Jeg skal ekki neita því, að það væri einnig nauðsynlegt fyrir kennaraskólann að fá heimavistir, en óneitanlega er málavöxtum þar nokkuð öðruvísi háttað en fyrir mentaskólann, því að í honum eru flestir nemendur vaxnir úr grasi og eru nægilega þroskaðir orðnir til þess að forðast þær hættur, sem óreyndum og lítt þroskuðum „busum“ gæti að falli orðið. En hvað því viðvíkur, sem hv.þm. (Þorst. J.) talaði um, að þessir tveir skólar ættu að fylgjast sem mest að, þar eð þeir væru í ýmsu líkir, þá vil jeg minna hann á gamalt orðtæki svo hljóðandi: „Það, sem guð hefir sameinað, má maðurinn ekki sundur skilja“, en hann vill auðsjáanlega snúa því við og segja: „Það, sem guð hefir sundur skilið, má maðurinn sameina“. Það er alt öðruvísi háttað með latínuskólann en með kennaraskólann, því í hann ganga ekki aðrir en þeir, sem eru að leita sjer undirbúnings undir æðri mentun. Það er ekki einungis, að þeir þurfi að sitja þar 6 ár, heldur verða þeir að vera í öðrum æðri skóla 4–6 ár á eftir, sem komið er undir því, hvað þeir nema. Eins og kennaraskólinn er nú, er hann ekki annað en gagnfræðaskóli, en hann á að vera háskóli, æðsti skólinn í alþýðumentunarstiganum. Undirbúningsskólinn undir hann á að vera gagnfræðaskóli, og skilyrði fyrir inngöngu í hann á að vera gagnfræðapróf. Þar á að vera kend almenn sálarfræði með sjerstöku tilliti til barna og unglinga; þar eiga að vera gerðar kröfur til þess, að nemandinn hafi lesið t. d. Preyers: Die Seele der Kinder, eða aðrar slíkar bækur, áður en hann fer frá skólanum. Þar á einnig að vera kend uppeldisfræði, og verkleg kensla á að vera í skólanum samhliða því bóklega. Það yrði að vanda mjög til kennara við skólann, svo að ekki væru fengnir aðrir en þeir, sem væru starfinu fullkomlega vaxnir. Með slíku fyrirkomulagi gæti hann verið grein af Háskóla Íslands. Jeg vildi að eins láta þessa getið, en geri það að engu kappsmáli, að brtt.hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) verði feld; miklu fremur vildi jeg styðja að því, að bæði væri gerð áætlun um heimavistir í kennaraskólanum, og einnig um stúdentabústaðinn, og eins og hv.frsm. (J. Þ.) tók fram, mundi það ekki kosta svo mjög, þar eð við höfum nú bæði húsagerðarmeistara með fullum launum og aðstoðarmann hans með embættismannslaunum. Gætu þeir vel gert áætlun, þó væri fyrir þrjú hús eða fleiri, en jeg vil aðeins, að mentaskólinn sje látinn sitja í fyrirrúmi fyrir öðrum skólum, því jeg álít það þjóðarskaða, hvert árið sem líður án þess, að hús verði reist til þessa.

Þorsteinn Jónsson Það er ekkert, sem jeg þarf að svara hv.þm. Dala. (B. J.), því að jeg er honum algerlega sammála um það, sem hann vildi láta kenna við kennaraskólann. Reyndar get jeg nú tekið það fram, að sumt af því, sem hann taldi upp, er þegar kent við skólann, t. d. eins og uppeldisfræði o. fl.  (B. J.: Það er víst kákað í því)  . Það hefir verið kastað höndum til þessa skóla frá upphafi, nema hann hefir verið svo heppinn að fá góða kennara. Húsið er óvandað, bygt í grjótholti, og því enginn blettur þar sem nemendur geta verið að leikjum í frímínútum sínum. Nemendum er ætlaður of stuttur tími til náms. Jeg hefi oft hugsað um, að heppilegast mundi vera að heimta gagnfræðapróf til inntöku, en hafa hann þriggja ára skóla sem nú. Jeg ætla ekki að fara að halda langa ræðu um nauðsyn heimavista, en það mun vera sanni næst, að þær eru nauðsynlegar fyrir báða skólana, mentaskólann og kennaraskólann, og munu hafa góð áhrif, en vitanlega verður að vanda til þeirra, sjerstaklega fyrir unglinga í 1. og 2. bekk mentaskólans, enda mun það vera tilætlunin að gera þær góðar. En það var ein ástæða, sem jeg gleymdi að taka fram áðan, að meiri þörf væri á heimavistum fyrir kennaraskólann en mentaskólann, og hún er sú, að það eru vanalega fátækari piltar, sem sækja kennaraskólann, og heimavistirnar ættu því að gera þeim ljettara fyrir og gera þeim ódýrari vistina hjer heldur en að þurfa að búa úti í bæ.

Frsm. (Jón Þorláksson) Jeg ætla að eins að gera dálítið nánari grein fyrir, hvers vegna jeg álít, að ekki sje fært fyrir stjórnina að gera undirbúning til heimavista fyrir kennaraskólann að svo stöddu. Jeg drap á áðan, eins og hv.þm. Dala. (B. J.) og hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) einnig gerðu, að það eru mjög skiftar skoðanir um það, hvernig fyrirkomulag skólans eigi að vera, hvort hann á að vera gagnfræðaskóli og kennaraskóli, eins og verið hefir, eða hvort hann á að vera þriggja ára skóli með gagnfræðapróf sem inntökuskilyrði. Eftir þessu fer heimavistarfyrirkomulagið. Ef tillaga ráðunautanna um að hafa skólann bæði kennaraskóla og gagnfræðaskóla nær fram að ganga, og bekkjum skólans verður fjölgað, þá hlýtur sá, sem á að gera áætlun um fyrirkomulag heimavistanna, að haga starfi sínu eftir því, bæði hvað húsrúm og tilhögun snertir. En þar sem fyrirkomulag skólans er engan veginn ákveðið enn þá, þá fæ jeg ekki annað sjeð en að byggingarráðunauturinn hljóti að vísa þessu frá sjer, þar til hann veit, hve marga bekki skólinn á að hafa. Þess vegna held jeg, að maður geri máli þessu ógagn með því að hnýta þessu aftan í tillögu nefndarinnar, og það gerir málið þokukendara, ef eitthvert það ákvæði er sett inn, sem ekki er hægt að afgreiða fyr en eftir næsta þing. Jeg tók það fram áðan, að jeg álít, að kostnaðurinn hljóti að verða lítill við að gera þessar áætlanir, þar sem við höfum tvo menn með fullum launum, er vel ættu að geta sint þessu. En hins vegar býst jeg við því, að ekki sje hægt að nota neitt það húsrúm, sem nú er í skólanum, til heimavista, og verður því að sjálfsögðu að byggja hús til þeirra. Jeg leyfi mjer því að skjóta því til hv.flm.brtt. (Þorst. J.), þar sem hann sjálfur er ekki fastur á því, hvort tillaga ráðunautanna eigi að vera hin endanlega tilhögun skólans eða ekki, að hann taki brtt. aftur, í trausti til þess, að við hinir nefndarmenn viljum glaðir fylgja tillögu hans, strax er tími er til kominn.

Þorsteinn Jónsson Eins og jeg tók fram, þá býst jeg ekki við, að mikið verði gert þar til næsta þing kemur saman, þótt þessi tillaga til þingsályktunar verði samþykt, og finst mjer þá enginn skaði skeður þótt brtt. mín fljóti með, enda er stjórnin ekki skyld að framkvæma alt það, sem skorað er á hana að gera með þingsályktunum, svo framarlega sem henni finst það ekki ráðlegt, og getur hún því látið heimavistaráætlun kennaraskólans bíða, jafnvel þó að hún láti gera áætlun um heimavistir mentaskólans.

Bjarni Jónsson Það er aðeins stutt athugasemd út af ummælum hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.), að stjórnin sje ekki skyldug til að verða við þeim þingsályktunartillögum, sem samþyktar eru. Þetta gat jeg ekki látið fram hjá mjer fara ómótmælt. Jeg álít stjórnina skylda til, ef hún vill ekki verða við þeim áskorunum, sem hún fær frá Alþingi og samþyktar hafa verið þar, að segja til í tíma og segja af sjer, ef hún, einhverra hluta vegna, ekki sjer sjer fært að verða við þeim. Hitt er annað mál, að stjórnin er ekki skyld til að gera eða láta gera báðar áætlanirnar á sama tíma, þótt báðar hafi verið samþyktar á þingi.

Þorleifur Guðmundsson Jeg ætla að segja fáein orð, ekki til þess að andmæla till., heldur til þess að lýsa ánægju minni yfir því, að hún skuli vera komin fram. Mjer finst það bara ekki tekið nægilega vel fram í till., hvað það er, sem hæstv. stjórn á að rannsaka. Till. tekur sem sje aðeins yfir tvær tegundir trygginga og fleira. Þetta fleira veit jeg ekki hvað á að merkja. Jeg vil geta þess, að mjer hafa borist áskoranir frá 2 fundum á Stokkseyri og Eyrarbakka um að bera upp till. fyrir hið háa Alþingi um að fela stjórninni að reikna eða láta reikna út: 1. Ellistyrk frá 65 ára aldri, að upphæð 600 kr. 2. Ókeypis sjúkrahúsvist, lyf og læknishjálp, þegar alvarleg veikindi ber að höndum. 3. öryrkjatrygging. 4. Uppeldisfje barna (lögákveðið meðlag). Jeg get hugsað, að einhverjum þyki þetta æðiloftkent. Þó held jeg, að það geti komið í ljós, að þetta getur vel komið til mála alt saman. Og fyrsta sporið til þess að koma því til jarðarinnar er, að möguleikarnir sjeu reiknaðir út. Jeg held, að ef nákvæmir útreikningar væru gerðir, þá sýndi sig, að þetta er vel framkvæmanlegt. Það er líklegt, að það mætti haga þessu þannig, að hver maður greiddi alt í einu lagi, að minsta kosti þeir, sem eru vinnufærir og fullþroska, en ekki hafa haft fyrir börnum að sjá. En með þessu mundi safnast saman geysifje til verklegra framkvæmda í landinu. Fundarsamþyktirnar gera ráð fyrir, að tvítugur maður hafi greitt eða greiði einskonar þegnskyldugjald í eitt skifti fyrir öll, fyrir öll rjettindi, sem jeg hefi áður nefnt. Hvort þetta er framkvæmanlegt eða ekki er ekki hægt að segja um fyr en það hefir verið nákvæmlega reiknað út. En jeg get vel ímyndað mjer, að tvítugir menn alment mundu geta svarað út þessari upphæð, t. d. ef hún væri 1000 kr. Ef mennirnir gætu ekki greitt það sjálfir, þá gætu ef til vill foreldrar eða vandamenn hjálpað þeim til þess. En ef þeir væru ekki heldur færir til þess, þá mætti láta sveitina greiða fyrir þá, gegn endurgreiðslu á 5 árum. En þá hjálp ætti ekki að skoða sem fátækrastyrk. Það mætti segja, að sumir þessir menn myndu ekki lifa í þessi fimm ár. Fleiri myndu þó lifa þann tíma. En þótt svo færi, að sveitin fengi þetta ekki endurgreitt hjá einhverjum þeirra, þá ber þess að gæta, að sveitin ljetti með þessum hætti að mestu leyti öllu fátækraframfæri af sjer. Þetta fyrirkomulag myndi ljetta miklum sveitarþyngslum af, og jafnframt verða til þess að safna saman fje til þjóðnýtra fyrirtækja, sem annars lægi ef til vill ónotað að miklu leyti. Jeg hefi kynt mjer talsvert, hvað margir fæðast hjer á landi á ári hverju. Skal jeg lesa hjer upp skýrslu nokkurra ára. 1914 fæddust 2333 karlar og konur 1915 - 2438 - - - 1916 - 2329 - - - 1917 - 2420 - - - 1918 - 2360 - - -- Á þessu sjest, að á ári fæðast hjer um 2400 karlar og konur. Vitanlega nær ekki alt þetta fólk tvítugsaldri. Eftir því, sem ráða má af skýrslum, þá fækkar því um 223 af þúsundi hverju áður en það nær tvítugsaldri. Þá verða það 777 af því, sem ná þessum aldri árlega, eða 1848 samtals að meðaltali. En það má gera ráð fyrir, að þessi tala aukist heldur í framtíðinni, því samkvæmt reynslu síðari ára fer manndauði á þessu aldursskeiði heldur minkandi, vegna betri aðbúðar og aukinnar læknishjálpar og annars þvílíks. Það má þá áætla, að 1900 manns nái tvítugu. Ef nú hver maður greiddi 1000 kr., þá kæmi þar samtals 1 miljón og 900 þús., og má það teljast álitleg upphæð. Vitanlega má segja, að ekki dugi að festa alt þetta fje í fyrirtæki, svo sem brúargerðir, hafnargerðir og annað þvílíkt. En mikið má þó festa. Það ætti ekki að þurfa meira en 1/3 til þess að geta greitt út alla styrki; 2/3 mætti festa í verklegum fyrirtækjum. Jeg heyrði raddir um það eystra, að ekki mundi borga sig fyrir efnamenn eða svo kallaða bjargálnamenn að tryggja sig. En enginn veit sína æfina fyr en öll er, og ekki heldur þeir. Þó að ríkur maður eða bjargálnamaður ætti það víst að verða aldrei styrkþurfi alla æfi, mundi það margborga sig fyrir hann. Því ef þetta kæmist á, mundi hann komast hjá að greiða til sveitar mikið af þeim gjöldum, er hann annars þyrfti að greiða. Þá má geta þess, að af þeim, sem ná 20 ára aldri, deyja að meðaltali 130 karlar og 100 konur af þúsundi, samtals 230. Frá 40–60 ára eru sjúkdómstilfelli enn tíðari, og má því gera ráð fyrir meiri manndauða. það verður því allmikið af ellistyrknum, sem aldrei þarf að greiða út. Til þess að hv. deildarmenn gangi þess ekki duldir, að nokkur kostnaður fylgir þessari rannsókn, get jeg nefnt það, að í Danmörku var skipuð 19 manna nefnd árið 1903 til þess að reikna út elli- og öryrkjatryggingar. Þessi nefnd skilaði ekki af sjer fyr en eftir 12 ár, og má af því sjá, að hún hefir ekki álitið þetta neitt áhlaupaverk. Nefndarmenn komust allir að þeirri niðurstöðu, að æskilegt og framkvæmanlegt væri að koma á þessum skyldutryggingum. Þeir voru þó ekki allir sömu skoðunar að öðru leyti, hvernig ætti að haga henni. Sumir vildu láta 18-33 ára menn greiða 6 kr. á fjórðungsárinu, en aðrir vildu láta sveitar- og ríkissjóð greiða alt fyrir menn. Það er því enginn efi á því, að ef þetta mál nær fram að ganga í því formi, sem jeg hefi lýst, er það tvímælalaust eitt albesta og stærsta nauðsynjamál, sem fyrir þessu þingi liggur, mál, sem hefir afarmikið gildi, bæði fyrir einstaklingana, til að gera tilveru þeirra öruggari, og einnig fyrir ríkið í heild sinni, til að afla því starfsfjár. Jeg leyfi mjer því fastlega að vænta þess, að háttv. deild sýni máli þessu þann sjálfsagða sóma að samþykkja það, og einnig að hæstv. stjórn framkvæmi það sem næst því, sem jeg hefi nú lýst.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Þess var getið í umr. um frv. um hrossasölu til útlanda, að landbúnaðarnefnd ætlaði að bera fram till. um endurbætur á fyrirkomulagi hrossasölunnar innanlands, þar sem henni virtist ýmislegt hafa farið þar öðruvísi en æskilegt hefði verið, einkum að því er til kostnaðarins kemur. En ástæðan til þess, að þetta hefir dregist, er einkum sú, að nefndin gat ekki fyr athugað til fulls reikninga yfir söluna. Jeg vil því, áður en jeg sný mjer að till. nefndarinnar, leyfa mjer að gera þess nokkra grein, hvernig sölunni var hagað í fyrra og kostnaðinum við hana. Er þá fyrst að geta þess, að til þess að halda markaðina voru ráðnir 6 menn, og þótti mörgum þar talsvert í borið um of, þar sem 1 eða 2 menn hafa oft annað þessu áður. En nú var einn til að mæla, einn til að klippa, einn til að skoða tennur, einn til að gá að járnum o. s. frv. En þetta er bersýnilegur óþarfi og tefur fyrir markaðshaldinu, enda gekk það þá með ógreiðlegasta móti. Og mín persónulega skoðun er sú, að aðalmarkaðshaldarinn sjálfur hefði verið færastur til að gera þetta alt og vel haft tíma til þess með venjulegri aðstoð. En þessi hálfa tylft manna fór nú ekki heldur í loftköstum yfir landið. T. d. skal jeg geta þess, að þeir fóru lausríðandi á 5 dögum frá Reykjavík til Blönduóss, þar sem venja er þó að fara á ekki meira en 3 dögum. Og svona mætti fleiri telja. T. d. voru dagleiðir frá Svignaskarði að Grund, þaðan að Þyrli, þaðan að Möðruvöllum í Kjós, og þó dag um kyrt á Grund og Möðruvöllum. Þó vil jeg taka það fram, að ekki eiga allir sammerkt mál í þessu, því yfirleitt virðist sá hafa farið best með tímann, sem fór um Dalina og Snæfellsnessýsluna; hann var alls 15 daga. Svo kemur kostnaðurinn. Kaup mannanna var mismunandi. Tveir markaðshaldararnir höfðu 40 kr. á dag og í uppbót 1% af söluverði hrossanna, en þrír höfðu 60 kr. á dag og 5 kr. í fæðispeninga og enga uppbót. Kaupið var því yfir 150 kr. á dag hjá sumum, þeim sem höfðu uppbótina, og má það heita rjett sæmilegt, þegar þess er gætt, hverjar dagleiðir þeir höfðu. Kaup annara starfsmanna var einnig mismunandi, yfirleitt um 25 kr. á dag hjá þeim, sem Eggert Benediktsson rjeð, en þó allmiklu hærra hjá sumum, frá 35 kr. til 45 kr., aðallega þeim, sem voru við þetta norðanlands, hvernig svo sem á því stendur. Yfirleitt má finna það að sumum reikningunum, að ekki sje nægilega skýr grein gerð þar fyrir ýmsum atriðum, og ekki nógu vel sundurliðað um ýms atriði. Þetta kemur ekki síst fram í reikningunum um gistingar, vöktun og slíkt, og eru þeir oft furðulega háir. T. d. voru á einum stað greiddar fyrir vöktun (og sennilega einnig markaðshald ?) í 3 eða 31/2 sólarhring 1263 kr. Á öðrum stað voru greiddar fyrir næturgistingu með stóð (þess ekki getið hve fjölment) á suðurleið 450 kr. um nóttina, og þó komst það á einum stað upp í 750 kr., með einhverri frekari vöktun og haga. Skal jeg svo drepa stuttlega á helstu kostnaðarliðina í heild sinni. Markaðshald og rekstur kostaði kr. 78107, hagi, þ. e. geymsla hjer syðra, og rekstur til skips 29046 kr. 65 aura, framskipun 12297 kr., skrifstofukostnaður 9106 kr., umboðslaun 11935 kr., og ýmislegur kostnaður 1134 kr. Kostnaðurinn við þessi 3436 hross, sem seld voru, varð því alls um 120 þús. kr., eða um 10% af hrossaverðinu, eða vel það, þar sem meðalverðið var 330 kr., og kostnaður varð því um 35 kr. á hross. Þegar litið er yfir þetta, er ekki nema eðlilegt, að sú spurning vakni, hvort kostnaðurinn sje ekki orðinn óþarflega mikill og hvort eða hvernig megi úr honum draga. Og það var einmitt þetta, sem rannsóknir nefndarinnar beindust að, og skal jeg nú gera þeirra örstutta grein. Aðalbreytingin er fólgin í því, að till. gerir ráð fyrir því, að hrossasöluhjeruðin annist sjálf þær framkvæmdir innanlands, sem að sölunni lúta. En sparnaðurinn við það yrði allmikill. T. d. mætti sjálfsagt spara 3 menn við markaðshaldið, og mundu þar koma fullar 7 þús. kr. Annað atriði, sem reyndar hefir víst að ýmsu leyti leitt af óvissum skipagöngum, er kostnaður við haga og vöktun syðra, um 29 þús. kr. Þennan lið telur nefndin að spara megi að mestu eða öllu leyti, með því að láta alls ekki geyma hrossin neitt hjer syðra, en haga rekstrunum hentugar. Þetta hefir einnig mikið gildi að öðru leyti, af því að hagagangan hjer syðra hefir verið svo lítil og ljeleg, að hrossunum hefir hríðhrakað hjer, og er oft ömurlegt að sjá hvernig þau eru útleikin, og getur það spilt markaðinum og farið illa með skepnurnar. Jeg skal nú ekki segja, nema það væri til of mikils mælst, að spara mætti þetta alt, en mjög mikið af því má áreiðanlega spara. Sama er að segja um skrifstofukostnaðinn. Þó að hann geti sennilega ekki horfið allur, má vafalaust lækka hann um helming. Svo er þóknunin til nefndarinnar, sem reyndar er ekki unt að gera sjer fulla grein fyrir af reikningnum, en má áætla um 8 þús. Á liðunum um kaup, rekstur, haga og gæslu virðist því ekki langt gengið að áætla 10% sparnað. Svo má vafalaust spara að minsta kosti helming, eða um 5 þús. kr., af vöxtum af peningum, sem nú er venjulegt að flytja með sjer til að greiða andvirði keyptra hrossa. Þegar þetta er því alt dregið saman, sjest fljótt, að það er ekki lítið, sem spara má á hvert hross, ef skynsamlega er á haldið. Yrði það eftir þessari áætlun á þessa leið: 1. Á mannahaldi við markaðshald ca. kr. 7000 2. Á geymslu hrossanna hjer syðra ca. - 27000 3. Á skrifstofukostnaði ca. ........... - 5000 4. Á þóknun til nefndarinnar ca. - 8000 5. Á vöxtum af peningumca. - 5000 6. Á kaupi rekstrarmanna, haga og ýmsri aðstoð ca. - 7000 eða samtals ca. kr. 59000 Vel má vera, að tölur þessar sjeu settar fullháar, og þeim er aðeins slegið fram til athugunar fyrir hæstv. stjórn. En það vænti jeg að engum dyljist, að hjer sje mjög hægt að spara frá því sem nú er. Jeg býst nú við, að þessir hrossasölureikningar hafi gengið á milli allra þeirra nefnda, sem um slík mál fjalla, og þess vegna megi treysta þeim. Þó vildi jeg leyfa mjer að minnast á eitt atriði í þessu sambandi, og er það atvik, sem nýlega hefir komið fyrir uppi í Borgarfirði. Þar fanst fyrir skömmu hross niðri í, og voru menn fengnir til þess að draga það upp úr tókst þeim að bjarga hrossinu lifandi. Þegar svo farið var að spyrja um eiganda þessa hross, kom það upp úr dúrnum, að landssjóður ætti það. Þetta væri hryssa, sem skilin hefði verið eftir þar efra sumarið 1919, og að nú fylgdi henni tryppi á öðru ári. Menn þeir, sem sögðu mjer sögu þessa, kváðust hafa farið til hrossasölunefndarinnar og spurst þar fyrir um, hvort nokkur innstæðureikningur hefði fylgt frá þeirri nefnd, er þá hafði söluna með höndum, og sömuleiðis höfðu þeir farið til þeirra manna, sem helst var trúandi til að vita um þetta, en það fór alt á sömu leið; hvorki nefndin nje hinir einstöku menn gátu neitt upplýst í máli þessu. En hvernig sem annars liggur í þessu, þá virðist þó, að ríkissjóður eða þá útflutningsnefndin eigi þarna tvö hross. Jeg skal ekkert um það segja, hvort líkur sjeu til, að þetta hafi átt sjer víðar stað, en mjer finst full ástæða til, að mál þetta sje ekki látið liggja í þagnargildi, heldur verði reynt að upplýsa það eins og föng eru á. Jeg geri ráð fyrir því, hvað þetta tilfelli snertir, að hryssan hafi verið fylfull, og þess vegna verið komið í geymslu þarna, en þá kem jeg að öðru atriði, sem mjer finst full ástæða að minnast á. Og það eru markaðshaldararnir, þessir hestavitringar, sem gefa sig út fyrir afarkaup og þykjast öllum fróðari í þessum sökum. Mjer finst það ófyrirgefanlegt af þeim að kaupa fylfullar merar, og þó að jeg hafi ekki fleiri dæmi á hraðbergi lík þessu, eða að hryssur, sem þeir hafa keypt, hafi kastað áður en þær komust á útflutningsstaðinn, þá er hitt þó kunnugt, að á leiðinni yfir hafið út til Hafnar köstuðu 8 hryssur síðastliðið sumar. Að markaðshaldararnir, trúnaðarmenn ríkisstjórnarinnar í þessum efnum, geri sig seka í því að kaupa slík hross, það verður aldrei rjettlætt. Þá ætla jeg að leyfa mjer að fara nokkrum orðum um einstaka liði þessarar þingsályktunartillögu, því jeg þykist hafa sýnt fram á það í þessum inngangi, að það sje síst að ástæðulausu, að landbúnaðarnefnd hefir fallist á, að breyta þurfi fyrirkomulagi hrossasölunnar frá því, sem verið hefir. Fyrsti liðurinn byggist á því, að nefndinni hefir fundist eðlilegast, að hrossahjeruðin sjálf hefðu fjelagsskap um hrossasöluna, þann veg, að hrossasölufjelögin nái yfir öll hrossahjeruð, en hefðu svo umboðsmann í hverri sveit, og taki fullkomlega tillit til þess, hvað best á við, ekki einungis í hverri sýslu, heldur hverri einstakri sveit. Starf þessara fjelaga er mikið, því eins og gengið hefir að undanförnu, þá hefir undirbúningur hrossasölunnar verið mjög ófullkominn. Þegar spurst var fyrir um, hve margra hrossa mátti vænta úr hverri einstakri sveit, þá lenti það í handaskolum, og endanleg loforð um ákveðinn hrossafjölda fengust ekki fyr en eftir langa mæðu. Ef þessi hrossasölufjelög kæmust á, með umboðsmanni í hverri sveit, myndi úr þessu bætt. Umboðsmennirnir ættu, hver í sinni sveit, að vita, hve margra hrossa mætti vænta, og þeim ætti líka að vera kunnugt um, í hvaða ástandi hrossin væru. Og það er ekki aðeins nauðsynlegt, að hrossasölufjelögin viti um ástand hrossanna, heldur ættu þau líka að beita sjer fyrir betri meðferð þeirra, enda hafa hrossin, því miður, ekki altaf verið í eins góðu standi til útflutnings og vera ætti. Þarna er því ærið starf fyrir hrossasölufjelögin, að sjá um betra uppeldi á útflutningshrossum. Og spá mín er, að slíkur fjelagsskapur gæti ýtt undir það, að menn alment færu betur að sinna hrossarækt og hugsa meira um kynbætur heldur en verið hefir. Því eftir því, sem hrossin batna og stækka og útlit þeirra verður betra, má búast við hærra verði. Þá kemur annar liðurinn. Nefndin hefir fallist á það að ganga ekki lengra en að leyfa stjórninni aðeins að ráða markaðshaldarann. Er þó nefndin með þessu ekki að vantreysta stjórninni, en svo gæti farið, að samkomulag fengist um þetta atriði og fjelögin sjálf fengju einnig að ráða markaðshaldarann. En á meðan stjórnin hefir einkasöluna á hendi, þykir hlýða að hún ráði aðalmarkaðshaldara, en hrossasölufjelögin sjái um aðstoð við markaðshald, ráði kaupi rekstrarmanna og fjölda þeirra, útvegi haga og annist að öllu leyti rekstur hrossanna frá markaðsstaðnum og þangað, sem þeim verður skipað út. Þriðji liðurinn gerir ráð fyrir því, að þar, sem ekki eru hrossasölufjelög, taki sýslunefndirnar að sjer framkvæmdir þessa máls. Það má nú vera, að naumur tími sje til að koma þessu í kring þegar á þessu voru. Þó held jeg, að það megi takast, að meira eða minna leyti, enda býst jeg við, ef stjórnin fyrirskipaði sýslumönnum þetta þegar í stað, að sýslunefndirnar myndu taka þetta að sjer. Þá er það fjórði liðurinn. Hjer er um mikinn sparnað að ræða á rekstri hrossanna, vöktun þeirra og fleira, sem hlýtur að sparast við það, að þurfa ekki að reka þau alla leið úr Norðurlandi og hingað suður. Þessi staður, Borðeyri, er ugglaus útskipunarstaður. Það er auðvitað fundið að Borðeyri, að þar sje ekki bryggja og aðeins smáir bátar, en kunnugir hafa sagt mjer, að úr þessu mætti bæta með því að fá stærri báta, og myndi þá hrossaútskipunin takast vel. Það, sem sjerstaklega þarf að stefna að í þessu hrossasölumáli, er það, að hrossin missi sem allra minst, áður en þau eru flutt um borð í skipin. Þess vegna verður að fjölga útskipunarstöðunum, svo þessi langi rekstur á hrossunum hverfi úr sögunni. Á þetta leggjum við Norðlendingar aðaláhersluna, því við þykjumst fara nærri um það, að betur myndi um hross okkar fara, ef þeim væri skipað út í Norðurlandi; og Borðeyri er sá staðurinn, sem bæði Skagfirðingar og Húnvetningar gera sig ánægða með. Það kom fram í umr. um hrossaeinkasölufrv. hjer á dögunum, þegar rætt var um, að skjóta málinu til sýslunefnda og leita umsagna þeirra, að búast mætti við, að sýslurnar settu skilyrði um framkvæmdirnar.  (Atvrh. P. J.: Að því leyti, sem hægt er)  . Já, vitanlega. Og eitt af þeim skilyrðum er þá þetta um fjölgun útskipunarstaðanna, og því er sjerstaklega stefnt til stjórnarinnar í sambandi við þann skipakost, sem hún hefir sjálf yfir að ráða, landssjóðsskipin, að hún muni geta bætt úr þessu. Þá er það fimti liðurinn og líklega sá liðurinn, sem mest verður um deilt. Með ákvæði þessu mælir það, að með því fyrirkomulagi, sem verið hefir, tapast miklir vextir, áhætta fyrir markaðshaldarana að ferðast með þessa miklu fúlgu af peningum og alt of dýrt að senda slíkar upphæðir með pósti. Á móti þessu mælir það, að flestir þurfa á peningunum að halda strax. Þó býst jeg við, að sumir þeir, sem selja mörg hross, geti tekið mikið af verði þeirra í bankaávísunum, því flestir þeir hinir sömu hafa kaupafólk hjer að sunnan, sem borga mætti með ávísunum þessum, er útborgaðar væru svo, þegar fólkið kæmi hingað suður. Einnig gæti komið til mála, að sýslumenn gætu bjargað þessari útborgun að einhverju leyti, ef fyrir þá væri lagt að senda ekki greiðslur sínar hingað suður, heldur greiða hrossaverðið að því leyti sem fjársjóðir þeirra hrökkva. En hvað sem því annars líður, ætla jeg, að þessu mætti kippa svo í lag, að vextirnir ættu að geta sparast að minsta kosti um helming frá því, sem verið hefir. Það þýðir víst ekki að fjölyrða frekar um till. þessa. Hún er á fullri sanngirni bygð, og vænti jeg því, að hæstv. stjórn taki hana til rækilegrar athugunar og sjái sjer fært að framkvæma hana. Jeg skal taka það fram, að till. er ekki fram borin til þess að áfella hæstv. stjórn nje ásaka hana fyrir, hvernig tekist hefir til með hrossasöluna undanfarið. Það ætlast enginn til, að stjórnin hefði á hvað tíma sem var getað fylgst með framkvæmdum þessa máls. Það er öllum kunnugt, að stjórnin hefir haft í svo mörg horn að líta þessi ár, að hún þess vegna hefir orðið að treysta þeim trúnaðarmönnum sínum, er hún sjálf fól allan veg og vanda af málinu. Það vill líka altaf brenna við, að þegar einhverju er stjórnað hjeðan úr Reykjavík, verður það dýrara og stundum lakara í framkvæmdunum heldur en ef valdir væru kunnugir menn á staðnum. Og þeir menn, sem þarna eiga að vinna að, eru mennirnir, sem gera það í sjálfs sín hag; þeirra aðstaða er betri, þeir hafa þekkinguna á öllum staðháttum og vita hvað best gegnir. Og þó að því ræki, að stjórnin t. d. í sumar yrði að hafa allar þessar framkvæmdir með höndum, vegna þess, að tími ynnist ekki til að stofna þessi hrossasölufjelög, þá vona jeg samt, að hæstv. stjórn taki till. þessa til greina og reyni af fremsta megni að sporna við því, að slíkur kostnaður verði við sölu hrossanna og jeg hefi bent á.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Jeg get ekki sagt, að hv. landbúnaðarnefnd hafi verið sjerstaklega nærgætin við stjórnina í aðfinslum sínum við framkvæmdir hrossasölunnar síðastliðið sumar, þar sem hún kemur hjer með slíka „krítik“ á hrossasölumálinu og slöngvar yfir mig, án fyrirvara og óviðbúinn, til þess að bera hönd fyrir höfuð mjer. Þótt jeg hafi ekki hjer á reiðum höndum nú gögn þau, sem við þurfa, þá veit jeg fyrir víst, að flest af þessum kæruatriðum má leiðrjetta og kostnaðinn rjettlæta, ef menn vilja eftir taka og kryfja málið frá rótum. Nefndin hafði haft við orð við mig, að hún mundi leggja fram nefndarálit um hrossasöluna. Og þótt jeg ætti alls ekki von á, að þess þyrfti í því skyni að finna að framkvæmdum stjórnarinnar í hrossasölumálinu áður, þá hefði sannarlega verið rjettara að láta allar þessar athugasemdir í ljós á þann hátt, sem nú byltist hjer út í ræðu, og þá hefði jeg getað mótmælt ýmsu með gögnum og upplýst með skýringum. Að þessu sinni verður því ekki mörgu svarað, en þó skal jeg reyna að leiðrjetta sumt af því, sem hv.frsm. (Þór. J.) hafði fram að bera. Hann mintist á tímaeyðslu markaðshaldaranna, og hefir þá sennilega miðað við það, sem gerðist fyrir norðan. Maðurinn, sem þangað fór, komst ekki af með minni tíma, og ekki hægt að haga markaðshaldinu öðruvísi, úr því reka varð hrossin suður, en að skipa þeim út fyrir norðan reyndist ekki framkvæmanlegt, og það af ástæðum, sem jeg skal koma að síðar. Hann (Þór. J.) mintist líka á, að hagbeit hrossanna hefði orðið óþarflega dýr í flestum áningastöðum, gistingar og yfir höfuð allur reksturinn. Það er nú kunnugt, að dýrtíð og „spenningur“ var á öllu, mönnum sárt um haglendi sín í slíku grasleysisári, og ekki síst þegar þess er gætt, að þetta var á þeim stöðum, sem mest er umferðin, enda hygg jeg, að hvergi nokkursstaðar hafi verið borgað meira en krafist var, og jafnvel erfiðleikum bundið að komast að samningum fyrir það verð, sem borgað var. Það er víst óhætt að segja, að bændur sjeu ekki neitt sjerlega greiðugir í þessum efnum, enda oft alls ekki að ætlast til þess. En alt safnast þegar saman kemur, og svo var hjer; margt varð náttúrlega til þess að auka þennan kostnað. Jeg er þess fullviss, að markaðshaldararnir hafa gert sitt besta, verið sanngjarnir í viðskiftum sínum við bændur og vandir að virðingu sinni. En hjer á Suðurlandi var mjög ljeleg grasspretta, og eftir því sem markaðshaldaramir segja, þótti mjög skarpt um haga þegar búið var að reka einn stóran rekstur úr Hrútafirði og hingað suður, og komu þó inn á sama svæði fleiri rekstrar, bæði úr Dalasýslu og Borgarfirði, svo slíkur ágangur á högum bænda hefir að sjálfsögðu hækkað í verði að mun hagbeit hrossanna hjá bændum. Nei, jeg er hræddur um að hv. landbúnaðarnefnd hafi ekki athugað alla þá örðugleika, sem voru á því að flytja út hross, sjerstaklega síðastliðið sumar; t. d. virðist hún algerlega hafa gengið fram hjá því atriði, sem ekki skiftir þó hvað minstu máli, en það er skifting hrossanna á markaðina erlendis; hestarnir seldir til Englands, en hryssurnar, meiri hlutinn, til Danmerkur, og það af hryssum, sem fóru til Englands, varð að vera af sjerstakri stærð. Þetta gerði það að verkum, að öllum hrossunum varð að safna saman á einn stað og skilja þau þar í sundur. Meðal annars af því var ekki hægt að flytja út úr Norðurlandi. Þurfti að senda stærstu hestana til Danmerkur, en hina minni til Englands vegna þess, að enginn verðmunur var á hestunum í Englandi, þeim sem voru yfir 50 þuml. á hæð. Þetta alt, sem jeg hefi nú talið, gerði mikla erfiðleika og kostnað fyrir útflutninginn. Ekki má hjer heldur gleyma einu atriði, sem miklu máli skifti, og það var skipakosturinn. Útflutningsnefndin hafði ekki sjálf ráð á neinu skipi til útflutnings hrossanna. Zöllner lagði sjálfur til skip fyrir hrossin til Englands, en setti það þó upp að fá nægan farm í hvert skifti. En þetta var ekki hægt að standa við fyllilega. Og beið hann því skaða af því, að ekki var hægt að útvega jafnmörg hross og til stóð í fyrri farmana. þetta eru alt saman örðugleikar, sem þessi hv. nefnd hefir ekki gert sjer í hugarlund. Hv. frsm. (Þór. J.) hugsar sjer, að hægt hefði verið að spara að miklum mun geymslu- og hagakostnað við hrossin. En slíkt er af ókunnugleik hans á þessum sökum. Það var hverri stjórn ómögulegt, eins og á stóð. Til þess hefði að minsta kosti þurft að hafa minni farma og fleiri, svo að ekki hefði þurft að safna saman mjög mörgum hrossum í senn. Eins og kunnugt er, þá er hagatollur mjög hár hjer. Geldinganes og Álfsnes eru skárstu beitilöndin hjer, því bæði er þar aðhald gott og hagi kjarngóður. Útflutningsnefndin hafði hrossin í Gufunesi 1919, en var knúð til þess af dýraverndunarfjelaginu að taka þau þaðan, vegna þess, að fjelagið áleit þau ekki hafa þar sæmilega haga, Kom nefndin þeim þá í geymslu hjer nálægt Reykjavík; þar varð að hnappsetja þau og fóru þau því miklu ver með sig en ef þau hefðu fengið að vera kyr í nesinu. Það er sá kostur á að hafa hross á afgirtu svæði, að þar geta þau gengið frjáls um svæðið. Hv. frsm. (Þór. J.) mintist á það, að nú yrði framvegis betra að hafa ráð á skipum, og mintist á landssjóðsskipin. En þar til er því að svara, að þau skip eru nær því óhæf til hrossaútflutnings. Þó er það engan veginn meining mín með þessu, að ekki verði hægt að fá sæmileg skip til þessa, t. d. skip Eimskipafjelags Íslands. Enn hjelt frsm. (Þór. J.) því fram, að hægt væri að lækka skrifstofukostnaðinn. Það getur verið, að eitthvað megi lækka hann á næsta sumri, en jeg held fast við, að hann hafi ekki verið óeðlilega hár nú. Þá kem jeg að hneykslissögum hv.frsm. (Þór. J ). þeim tla jeg ekki að svara. En hitt veit jeg, að tiltölulega mjög fátt af þeim hrossum, sem hingað hafa komið, hafa reynst óhæf til útflutnigs. Dýralæknir hjer hefir skoðað hrossin, og þau eru sárfá, sem hann hefir dæmt óhæf til útflutnings. Annað mál er það, og algengt, að hross farast á leiðinni eða meiðast. Það hefir og fyrir komið, að hross hafa heltst hjer, og þá verið geymd til næsta farms. En jeg hygg, að það hafi ekki verið nema 6–10 hross þessi 3 ár undanfarin, sem þurft hefir að selja hjer af þeim sökum. Annars held jeg, að það sje mikill ókunnugleiki í nefndinni á því, hve útflutningur í svona stórum stíl er afarvandasamur. Jeg nefni það hjer sem dæmi, að svo stóð á um vissan stærðarflokk af hryssum, að ef þær voru sendar til Englands, þá fekst 130 kr. lægra verð fyrir þær en ef þær voru sendar til Danmerkur. Sama má segja um hestana, að vissar stærðir af þeim þurftu að fara til hvors landsins, Englands og Danmerkur. Þá vil jeg minnast á hina fyrirliggjandi þingsályktunartillögu. Stjórnin hefir nú þegar skipað útflutningsnefnd sömu mönnum og í fyrra. Ástæðan til þess var sú, að stjórnin taldi þessa menn hafa reynst sæmilega, og kom ekki auga á aðra betri. Auk þess hafa þessir menn mjög góð sambönd við menn í hrossahjeruðum landsins. Jeg hafði nú tækifæri til þess í gær að bera þessa þál. landbúnaðarnefndar undir útflutningsnefndina, og get jeg borið álit þeirra fyrir mig um einstaka liði till. Jeg get gengið inn á það, að gott sje að koma hrossafjelögum á fót, en jeg er hræddur um, að slíkt geti ekki komist í kring á þessu vori. Það hefir ekki reynst auðhlaupið að því fyrir stjórnina að fá ýmsar áríðandi upplýsingar frá hjeruðunum, t. d. vissu um það, hve mörg hross komi úr hverju hjeraði. því þótt þau hafi lofað ákveðinni tölu hrossa til útflutnings, þá hefir ekki verið staðið við þau loforð. Þetta hefir verið mjög bagalegt, þar sem stjórnin hefir þurft að útvega fyrirfram ákveðið skipsrúm á ákveðnum degi á ákveðnum stað. En vegna brigða hjeraðanna á loforðunum hefir ekki ætíð verið hægt að standa algerlega við slíka samninga. Hlýtur þetta að draga úr eftirspurn hrossanna og minni líkur til, að hagstæðir samningar fáist, ef ekki er hægt að segja fyrirfram með nokkurn veginn vissu, bæði um tölu hrossanna og útskipunartíma. En vel má vera, að hrossafjelögin geti einmitt bætt úr þessu með tímanum. Annan lið till. bar jeg undir útflutningsnefnd. Taldi hún mjög varhugavert að treysta á það, að hjeruðin sæu sjálf um rekstur hrossanna til útskipunarstaða. Það sjest og ekki af þessari till., hvort hvert hjerað eigi að bera kostnaðinn af rekstrinum sjerstaklega. Væri það eðlilegra, enda þótt rekstrarkostnaðurinn hafi hingað til verið greiddur af óskiftu. Því verður ekki neitað, að allmikill munur er á því, hvort hrossin eru tekin í nágrenni Reykjavíkur eða norður í landi. Sýnist því rjett, að hjeruðin fái að njóta aðstöðu sinnar í þessu efni. Hygg jeg, að það væri best, til þess að stjórnin hefði sem minstan vanda, að komið yrði með hrossin til framskipunarstaðar, og að þar yrðu þau mæld og keypt af markaðshaldara stjórnarinnar. En þetta er auðvitað þeim skilyrðum bundið, að framskipunarstaðir fáist víðar en í Reykjavík. Fjórði liður till. er um útskipun hrossa á Norðurlandi. Þetta hafa útflutningsnefndirnar reynt, og það tókst um einn farm árið 1919. Það áttu að vera tveir farmar, en annar þeirra fórst fyrir, af því að stóð á skipinu. Í fyrra tókst ekki að semja um slíka útskipun nyrðra, nema þá af Akureyri. En slíkt var ógerningur, vegna hins tvennskonar markaðar, sem jeg hefi áður drepið á. Nú er von um, að hægt verði að fá framskipun af Borðeyri. En þá þarf að gera þar talsverðan undirbúning, því útskipunartækin eru þar svo ófullkomin, að ekki er við þau unandi. Fimti liðurinn er um andvirði hrossanna. Útflutningsnefndin og stjórnin hafa ætlað sjer að skifta um þá aðferð, að flytja peningana fyrir hrossin um allar sveitir, en borga heldur hrossin framvegis með tjekkávísunum á bankana hjer. En svo hefir reynst undanfarið, að allmikil tregða hefir á því verið að fá hrossin, og því þurft að gera alt til þess, að framboð á hrossunum ykist. Og stundum hefir staðið á því að fá hrossin keypt, jafnvel þó að peningarnir hafi verið boðnir seljendunum út í hönd. Markaðshaldarar hafa því talið óhjákvæmilegt, að hrossin væru borguð út í hönd á hverjum markaðsstað, svo að ekki yrði tilfinnanleg vöntun á þeirri hrossatölu, sem um hefir verið samið í hvert sinn. En nú ætlar útflutningsnefndin framvegis að reyna að prófa hina aðferðina, og borga í ávísunum, ekki síst þar sem það hefir reynst mjög dýrt að fá þessi peningalán fyrirfram og borga af þeim „disconto“ í bönkunum. Loks vil jeg geta þess, að jeg uni mjög illa þessum hneykslissögum um hryssumar, og þykir það nokkuð ónærgætnislegt af nefndinni að slá slíku hjer framan í stjórnina óviðbúna og fyrirvaralaust. Jeg get því miður ekki svarað til þessa nú, og vil því skjóta því til hæstv. forseta, að hann taki nú málið af dagskrá og fresti þessum umr.

Forseti (B. Sv.) Jeg vil verða við tilmælum hæstv. atvrh. (P. J.) um, að taka þetta mál nú af dagskrá og fresta um það umr. svo að hæstv. stjórn gefist kostur á að leita sjer nánari upplýsinga um þessar hryssur og hneykslissögur í sambandi við þær.

Pjetur Ottesen Mig langar til þess að fá að skjóta örfáum orðum til hv. landbúnaðarnefndar, áður en þessari umr. er frestað.

Forseti (B. Sv.) Nokkrir þm. hafa nú þegar kvatt sjer hljóðs í þessu máli, og sýnist mjer því rjettast, annað hvort að hætta umræðum þegar, eða þeim verði þá áfram haldið til úrslita. Þó má það vel vera, að hv.þm. Borgf. (P. O.) fái að segja örfá orð, ef hann leggur mikið kapp á.

Pjetur Ottesen. Jeg vil aðeins skjóta því til hv. nefndar, viðvíkjandi öðrum lið till., að þar mundi rjettara að gera á nokkra breytingu. Jeg held að það sje óhjákvæmilegt, að það komi skýrt fram, að markaðshaldarar ráði því, hvernig mörkuðunum skuli hagað. Þetta verða þeir svo að sjálfsögðu að ákveða í samráði við stjórnina, sem hagar því eftir áætlunum þeirra skipa, er flytja eiga hrossin út. Komi þetta ekki skýrar fram en það er orðað nú, gæti risið reipdráttur um þetta atriði milli markaðshaldara og hjeraðanna, sem sjá eiga um hrossin að öðru leyti, sem gæti orðið til þess að rugla og tefja útflutninghrossanna. Það væri gott, að nefndin vildi athuga þetta nánar.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Till. sú, sem jeg ber hjer fram, er af sama toga spunnin og önnur þingsályktunartillaga, sem jeg var flutningsmaður að á aukaþinginu í fyrra vetur, og náði fram að ganga hjer í hv. deild. Sú till. var einungis hvatningarorð til landsstjórnarinnar, þess efnis, að styðja ullariðnað í landinu, en hjer er farið lengra og gerðar till. um nauðsynlegar rannsóknir og undirbúning, svo að þessu mikla nauðsynjamáli verði sem fyrst hrundið í framkvæmd. Að öðru leyti hefir mál þetta eigi verið rætt nje undirbúið hjer á þinginu, og sýnir það best, hve mikil deyfð er oft og einatt, er nauðsynjamálin eiga í hlut, í samanburði við það umræðumagn, er oft á sjer stað um hið einskisverða. En að einu leytinu hefir ullariðnaðarmálið fengið mikilsverðan undirbúning. Það er vitanlegt, að alþjóð manna er það áhugamál, og víða í hjeruðum rætt um það sem brýna og aðkallandi nauðsyn. Spurningin um, hvort hafist skuli handa í þessum efnum, er því fyrir mörgum í rauninni hið sama og spurningin um það, hvort fremur eigi að leitast við að vera sjálfbjarga eða láta alt drasla eins og það er, sem er að verða bjargleysisástand. Með hversdagslegum orðatiltækjum er hjer spurt að, hvort við eigum að duga eða drepast. Þessi nauðsyn ætti líka að skýrast fyrir okkur Íslendingum, er við gætum þess, hvert kapp allar menningarþjóðir leggja nú á það, að vera sjálfum sjer nógar, bjargast sem mest með sína eigin framleiðslu og forðast mest kaup á útlendum varningi. Ættu gjaldeyrisvandræðin, sem hjer er nú við að búa, að vera manni þar til áminningar. Það ætti og á engan hátt að verða til þess að draga úr áhuga okkar í ullariðnaðarmálinu, þótt ullin falli í verði og vefnaðarvörur þá jafnvel líka. Nei, það ætti að auka áhugann til að tryggja okkur not svo dýrmætrar vöru, sem ullin er, tryggja okkur hana til eigin nota. Jeg tel þýðingarlítið að benda á dæmi um þá meðferð, er ull okkar sætir nú. Það vita allir, að við verjum henni illa. Skal jeg þó til lítilsháttar skýringar í þessu efni geta þess, að árið 1918 var útflutt ull 941905 kg. að þyngd, en aðfluttar vefnaðarvörur námu það sama ár 5.222.595 krónum. Hefi jeg þetta eftir verslunarskýrslunum, hvort sem öll kurl koma þar til grafar. Skal jeg geta þess, að alt vefnaðarvöruefni, svo sem garn o. s. frv., er fluttist til landsins hið sama ár og nam mörg hundruð þúsundum kr., er eigi talið með í fyrnefndri upphæð. Ef við nú gerðum ráð fyrir, að í stað hinnar útlendu vefnaðarvöru væru unnir í landinu sjálfu dúkar, er svöruðu rúmlega til eins klæðnaðar handa hverjum landsmanni, kæmi þar fram sparnaður, er næmi fleiri miljónum króna. Kemur þetta í ljós við samanburð á verðlagi dúka frá verksmiðjunum á Álafossi og Glerá annars vegar en útlendum efnum hins vegar. Eins og jeg drap áður á, hefir lítill áhugi eða viðleitni komið fram á þingi, er miði að því að koma ullariðnaðinum á rekspöl. Hins vil jeg geta, hv.þm. til lofs, áð þeir hafa játað nauðsyn þessa iðnaðar með því að heita þeim tilstyrk, er þegar hafa komið verksmiðjum á stofn. Er í því sambandi nóg að geta þess erindis, sem nú er fyrir þinginu frá eigendum Álafossverksmiðjunnar og lýtur að lántökuhjálp. Hefir þessi háttv. deild heitið þar tilstyrk, og tel jeg það rjett, er um svo gott mál er að ræða í í höndum svo áhugasamra manna. En þetta er ekki nóg. Álafoss og Gefjun fullnægja ekki þörfinni. Hjer þarf að hefjast handa til iðnaðar í stórum stíl, er verði sameiginlegt mál allra Íslendinga. Þess vegna þarf að undirbúa málið og koma því í framkvæmd, þótt það verði ekki alt í einu, á þeim grundvelli, sem ekki sje neitt handahóf. Þar getum við einmitt lært af nágrannaþjóðunum og fært okkur þekkingu þeirra í nyt. Að þessum undirbúningi miða tillögur mínar, þær er hjer liggja fyrir þingdeildinni. Vakir þar fyrir mjer, að nauðsynlegt sje að byrja með því að afla upplýsinga með rannsókn þeirra, er hafa vit á, hvar og hvernig best muni að hefjast handa. Gerðar sjeu tillögur um nauðsynlegar byggingar og vjelaútvegun, og sjest best, hvað tiltækilegt er að framkvæma, þegar eitthvert yfirlit er fengið. Fyrir þessum rannsóknum á landsstjórnin að beita sjer og flýta þeim eftir því, sem hægt verður. Þegar um þetta er rætt, er þess gætandi, að aldrei mundi fremur en nú auðvelt að fá ódýra menn til að framkvæma rannsóknirnar; það er vegna atvinnuleysisins, sem nú á sjer stað í slíkum verksmiðjum víða um lönd, t. d. í Þýskalandi. Mjer er og kunnugt um það frá Noregi, er jeg var þar á ferð fyrri partinn í vetur, að auðvelt mun vera að fá þaðan tilstyrk í þessum efnum. Veit jeg t. d. af dúkagerðarverksmiðju í Kristjaníu, er hefir nýlega fengið stóra vefstóla og aðrar vjelar, og vill því selja ódýru verði það, sem fyrir var og eigi var að sjá, að úr sjer væri gengið, að öðru leyti en því, að vera of lítið við þeirra þarfir. Einnig komst jeg þar að því hjá stjórnvöldum, að auðsótt mundi verða að fá aðstoð og liðsinni þaðan til að hrinda slíku máli í framkvæmd hjer. Við megum ekki láta góð tækifæri ónotuð. Þótt alt það yrði nú rannsakað, sem till. mín gerir ráð fyrir, er auðsætt, að ekki yrði öllu komið í framkvæmd á einum degi. Jeg geri líka ráð fyrir, að byrjað sje þar, sem verkefnin eru best fyrir hendi og geri jafnframt ráð fyrir ullariðnaði í smærri stíl, svo sem lopa- eða kembingarvjelum, er nauðsynlega þyrfti að hraða þar, sem best þykir henta, og mundu þær verksmiðjur mjög hentugar í sambandi við heimilisiðnaðinn, eins og hann yrði nú best framkvæmdur. Þá vil jeg geta þess, að engan má hræða frá að vilja undirbúa þetta mál, með því, að það sje svo dýrt. Ef við erum svo fátækir, að við stöndumst ekki kostnað til viðreisnarúrræða, þá eigum við ekki viðreisnarvon. Loks skal jeg geta þess, að tillögur þær, sem jeg geri til þess, að einnig verði rannsökuð aðstaða til sútunar og skinnaverkunar, eru meir til þess að hreyfa því máli, sem einnig er merkilegt og verðskuldar athugun, en til hins, að jeg geti vænst þess, að því verði svo fljótt hrundið í framkvæmd, sem ullariðnaðinum. En athugunin á ekki að þurfa að vera svo dýr og getur komið að notum. Annars mun jeg við aðra umr. gera nánar grein fyrir till. eftir því, sem tilefni gefst til. Geri jeg ráð fyrir, að henni verði vísað til nefndar til athugunar, sem má vel vera.

Björn Hallsson Jeg vil lýsa ánægju minni yfir þál. þeirri, sem komin er fram um aukinn ullariðnað, á þskj. 393. Mjer barst áskorun frá fulltrúafundi austur á Fljótsdalshjeraði fyrir stuttu síðan, þar sem skorað var á Alþingi að gefa stjórninni heimild til að láta rannsaka aðstöðu og skilyrði fyrir stofnun og rekstri kembi- og lopavéla á Fljótsdalshjeraði og fullkominnar klæðaverksmiðju við höfn á Austurlandi. Þessu hreyfði jeg í landbn., og ákvað nefndin að flytja till. í tilefni af þessari áskorun, um allvíðtæka rannsókn á þessu máli, eftir óskum frá hlutaðeigandi hjeruðum. Nefndin var búin að ræða till. og hafði hana til skrifaða, þegar þessi till. kom fram, og sá hún þá enga ástæðu til að koma með aðra till. um sama efni. Eigi að síður er þessi till. nokkuð á annan veg en nefndin hafði ætlað sjer, þó að aðaldrættirnir sjeu þeir sömu. Það hefir vakað fyrir flm. (E. E.) hið sama og fyrir nefndinni, að nauðsyn bæri til að bæta úr þeirri hnignun ullariðnaðarins hjer á landi, sem hann er kominn í, og reyna að efla hann og auka aftur eftir föngum. Það er tilfinnanlegt og ekki álitlegt, að við skulum kaupa mestöll fataefni okkar dýru verði frá útlöndum, en selja svo ullina út úr landinu fyrir smánarverð. En sem betur fer er nú komin hreyfing um alt land til að reyna að kippa þessu í lag. En þá eru þröskuldir, sem komast þarf yfir, og eru þeir misháir. Jeg held, að fyrst og fremst sje sú leið tiltækilegust, að komast yfir lægsta þröskuldinn. Að því stefna líka heimilisiðnaðarfjelög og vefnaðarnámsskeið, sem stofnuð hafa verið hjer á landi, að efla heimilisiðnaðinn sem undirstöðuatriði. Til þess að styrkja hann hefir hv.flm. (E. E.) bent á það, að spunavjelar gætu komið til greina og þá einnig prjónavjelar. Tillaga landbúnaðarnefndar stefndi að því að auka heimilisiðnaðinn og jafnframt koma upp klæðaverksmiðjum, er unnið gætu utanyfirfataefni nægileg handa landsmönnum. En nú gengur sú alda yfir hjer á landi, að menn geta ekki notað neitt heimaunnið í utanyfirföt, þykir það ekki nógu „fínt“. Það vakti fyrir nefndinni, að viðráðanlegast, vegna kostnaðar, og álitlegast til flýtis heimavinnu væri að koma upp vjelum til að kemba ull og koma henni í lopa, og svo tækju við af þeim vjelum spuna- og prjónavjelar. Með því móti væri stefnt að því marki, að losna við nærfata- og millifatakaup frá útlöndum, og eins plagga. Hins vegar er vinna nú svo dýr, að ekki borgar sig að taka kaupafólk til þess að vinna með handafla einum að ullarvinnu. Aftur á móti er fólk víða svo fátt, að það kemst ekki yfir mikla ullarvinnu auk venjulegra heimilisstarfa. Þess vegna þarf smærri vjelar til að ljetta og flýta vinnu vorri. Kembi- og lopavélar eru á Halldórsstöðum í Þingeyjarsýslu, og hafa gefist vel. Einnig er þar fundin upp handspunavjel, sem virðist álitlegur vegur til flýtis heimavinnu ullar. Jeg er nýbúinn að fá skeyti af Seyðisfirði um það, að þar sje stofnað undirbúningsfjelag til þess að koma þar upp klæðaverksmiðju. Það sýnir, að þó að getuna vanti ef til vill, þá vantar ekki viljann, og er það straks spor í rjetta átt. Af því, sem jeg hefi nú tekið fram, sjest, að landbúnaðarnefnd hugsaði sjer þessar rannsóknir ekki eins víðtækar nú þegar eins og hv.flm.till. (E. E.). Taldi nefndin mega bíða þau atriði þessara rannsókna, sem ekki væri líklegt, að gætu komist í framkvæmd fyrst um sinn, svo sem stofnun sútunarverksmiðju og svo fullkominna klæðaverksmiðja, að hægt væri að vinna alla íslenska ull þar. Enda mundi ómögulegt að framkvæma það, sem till. innibindur, nema á mörgum árum.  (E. E.: Jeg tók það fram)  . Jeg undirstrika það, að við verðum að byrja neðan frá heimilisvinnu og halda svo áfram til víðtækari starfa, uns aðaltakmarkinu er náð, að vinna úr okkar eigin ull allan þann fatnað, er landsmenn þurfa. Jeg vil ekki gera neina tillögu um, hvort málinu skuli vísað til landbn. eða ekki, af því, að jeg á þar sæti, en af því, að nefndin hafði líka till. á prjónunum, bjóst jeg við, að henni mundi verða vísað til hennar. Hins vegar fylgja till. útgjöld fyrir ríkissjóð, ef hún verður samþ., og þykir þess vegna ef til vill tiltækilegra að vísa henni til fjárveitinganefndar. En landbn. mun eigi að síður athuga hana og gera brtt., sem henni þættu má ske betur fara.

Pjetur Ottesen Jeg vil gera það að tillögu minni, að máli þessu verði vísað til landbúnaðarnefndar og það því fremur, sem mjer er einmitt kunnugt um, að hún hefir till. á prjónunum, sem fer í svipaða átt. Færi best á því að sameina þær báðar og að það kæmi skýrt fram í till. nefndarinnar, hvað sitja ætti í fyrirrúmi um rannsóknir. Það er vitanlega nauðsynlegt að athuga og rannsaka öll þessi atriði, en svo verður að haga þessu, að rannsókn og undirbúningur nái fyrst til þess, er fyrst má að gagni verða. Tillögu þessa, sem hefir í för með sjer fjárútlát úr ríkissjóði, verður að sjálfsögðu að bera undir fjárveitinganefnd og fá álit hennar um þá hlið málsins.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Jeg gerði líka ráð fyrir því, að till. yrði vísað til nefndar, og þá landbn. Fjárhagsatriðið gæti jöfnum höndum komið til athugunar hjá fjárveitinganefnd.