Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Erlendir kröfuhafar Arion banka hafa eignast þriðjung í stærsta sjávarútvegsfyrirtæki landsins. Er þetta löglegt? Er þetta áhyggjuefni? Ég held að svarið við báðum spurningunum sé já. Þetta er hugsanlega, og að öllum líkindum, löglegt en það er áhyggjuefni. Erlent eignarhald í íslenskum auðlindafyrirtækjum, fyrirtækjum sem byggja á nýtingu auðlinda, er áhyggjuefni á meðan lagaramminn um sjálfa auðlindanýtinguna er ekki traustari en hann er. Á meðan kvótinn er meðhöndlaður sem eign, keyptur og veðsettur þvert á markmið laga, á meðan hægt er að moka upp fiski í íslenskri lögsögu og flytja hann óunninn úr landi án þess að hann hafi viðkomu á innlendum uppboðsmarkaði, á meðan möguleikar eru skertir fyrir innlenda fiskvinnslu til að bjóða í og kaupa aflann til vinnslu í landi, á meðan ekki er tryggt að nýting auðlindarinnar skili sér í eflingu atvinnu, byggðar og hagvaxtar innan lands er ástæða til að hafa áhyggjur. Á meðan ekki hefur verið skilið á milli eignarhalds fyrirtækjanna og nýtingarréttar auðlindarinnar er ástæða til að hafa áhyggjur. Þetta dæmi sem kann að vera hið fyrsta af mörgum sýnir okkur svart á hvítu að það má ekki dragast að gera breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu, að koma tímabundnum nýtingarsamningum og almennum opnum leigumarkaði upp þar sem forræði yfir aflaheimildunum er á hendi ríkisins en ekki þeirra sem reka sjávarútvegsfyrirtækin. Fréttir gærdagsins af því að erlendir kröfuhafar hafi eignast þriðjung í HB Granda hljóta að vera þinginu brýn hvatning í þessu efni því að hér er ekki um einhverja 

Virðulegi forseti. Í gær var hæstv. fjármálaráðherra í viðtali í þætti sem ber nafnið „Hard talk“ og er á BBC og mig langar að gera það að umræðuefni í dag. Þegar Icesave-deilan stóð sem hæst ræddum við í stjórnarandstöðunni mikilvægi þess að stjórn og stjórnarandstaða kæmu saman á erlendum vettvangi til að verja hagsmuni Íslands. Hæstv. fjármálaráðherra stóð sig með miklum ágætum í þessum viðtalsþætti þar sem hart var að honum vegið, en ég velti fyrir mér hvort við ættum ekki að hefja einhvers konar samræmdar aðgerðir til að verjast því áliti sem virðist vera á Íslandi víða erlendis og þeim aðgerðum sem Íslendingar hafa gripið til. Til að mynda hefði ég talið herra forseta Ólaf Ragnar Grímsson betur til þess fallinn að verja hagsmuni hvað varðar Icesave en hæstv. fjármálaráðherra í viðtalinu í gær. Ég hefði talið einhvern annan en hæstv. fjármálaráðherra betur til þess fallinn að útskýra af hverju við erum að sækja um inngöngu í Evrópusambandið þegar þáttarstjórnandinn benti réttilega á að Íslendingar kæmu betur út úr kreppunni en flestar aðrar Evrópuþjóðir, eingöngu vegna þess að við búum yfir sjálfstæðum gjaldmiðli og getum beitt aðferðum sem þjóðir innan Evrópusambandsins geta ekki. Þetta finnst mér það mikilsvert að ég vona að stjórnarflokkarnir taki þetta upp og að við komum samhent fram á erlendum 

Frú forseti. Á þingi í síðustu viku, miðvikudaginn 5. október, spurði ég hæstv. utanríkisráðherra út í framlengingu umboðs Atlantshafsbandalagsins til að halda áfram hernaðaraðgerðum í Líbíu og hvernig sú ákvörðun hefði verið tekin hér á landi, hvort það hefði verið borið undir samstarfsflokkinn. Í svari hæstv. utanríkisráðherra kom fram, með leyfi forseta: „Þegar ákvörðun var tekin núna, hin síðasta, þá leit ég svo á að þar væri ekki um meiri háttar utanríkismál að ræða. Þá lá það fyrir að átökin voru á svipuðu stigi og þau eru núna, nánast til lykta leidd. Það átti eftir að ljúka ákveðnum hlutum og það umboð sem óskað var eftir af hálfu Atlantshafsbandalagsins var þrír mánuðir til að ljúka því en menn töldu að það yrði miklu skemmri tími. Það var ástæðan fyrir því að ég taldi ekki þörf á að fara í utanríkismálanefnd.“ Ég spyr hv. formann utanríkismálanefndar, hv. þm. Árna Þór Sigurðsson, hvort hann sé sammála því mati hæstv. ráðherra að ákvörðun um framlengingu umboðs Atlantshafsbandalagsins og ákvörðun utanríkisráðherra Íslands að styðja slíkt vegna hernaðaraðgerða í Líbíu sé ekki meiri háttar utanríkismál. Hver er skoðun þingmannsins á því? Síðan kom líka fram í máli hæstv. utanríkisráðherra, með leyfi forseta: „Að því er varðar Líbíu tel ég raunar, eins og ég hef fært rök að í ræðustól Alþingis, að ég hefði getað tekið þá ákvörðun sem ég tók, hina fyrstu, án þess að ræða það við utanríkismálanefnd. Það er algerlega ljóst, og án þess að fara eftir því sem endilega hefði verið niðurstaða utanríkismálanefndar vegna þess að það er ekkert í lögunum sem segir að ég þurfi að fara eftir því.“ Er formaður utanríkismálanefndar sammála þeim skilningi ráðherra að hann geti tekið svona ákvörðun án aðkomu hv. utanríkismálanefndar og án þess að ræða það við nefndina? Ég mundi vilja fá svör hv. formanns utanríkismálanefndar við þessum spurningum.

Frú forseti. Það hefur áður komið fram í umræðum um þetta mál að hæstv. utanríkisráðherra ræddi málið á vettvangi utanríkismálanefndar þegar til stóð að taka ákvörðun á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og sömuleiðis þegar til stóð að taka ákvörðun á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Ég tel að það hafi verið rétt að koma með það mál inn í utanríkismálanefnd á þeim tíma og ég tel að það mál hafi utanríkispólitískt verið þannig vaxið að það hafi fallið undir ákvæði þingskapa um samráð við utanríkismálanefnd. Það er mín afstaða í þessu máli. Þegar síðan var tekin ákvörðun nýlega um framlengingu á því, ákvörðun sem þingmaðurinn vísar til, tel ég að hún hafi verið framhald á þeirri ákvörðun sem þegar hafi verið tekin og geri ekki athugasemdir við þann framgangsmáta hæstv. utanríkisráðherra. Það er hins vegar alveg ljóst að afstaða okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði gagnvart þessu máli hefur komið fram bæði í utanríkismálanefnd og í ríkisstjórn með sérstökum bókunum þar að lútandi á báðum þessum stöðum. Hv. þingmanni er ljóst hver afstaða okkar er í þessu efni og hún hefur einnig komið fram í máli mínu og fleiri þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í umræðum um þetta mál á síðasta þingi. Ég tel að ég hafi svarað fyrirspurn hv. þingmanns sérstaklega. Ég tel hins vegar einnig mikilvægt að leiða hugann að því hvernig við stöndum að málum af þessum toga og ég vek athygli á því að í tillögum stjórnlagaráðs um nýja stjórnarskrá er tillaga um að í stjórnarskrá verði bundið að Ísland geti ekki verið þátttakandi í hernaðaraðgerðum af neinum toga öðruvísi en að samþykki Alþingis liggi fyrir Ég tel að það væri gott skref að stíga og styð þá hugsun sem þar er á bak við og þætti fróðlegt að vita hvort þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins gerir það einnig. Sömuleiðis tel ég af þessu tilefni og ýmsum öðrum, m.a. vegna þess að nú stendur til að fara í vinnu við mótun þjóðaröryggisstefnu, að þjóðin taki afstöðu til þess í þjóðaratkvæðagreiðslu 

Virðulegi forseti. Mig langar að blanda mér aðeins inn í þá umræðu sem hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir hóf áðan og vil í því sambandi vekja athygli á því að í lögum um erlenda fjárfestingu er að finna ákvæði sem bannar beina erlenda fjárfestingu í sjávarútvegi. Þetta er gert með tilteknum rökum, þeim að um er að ræða sjálfa sjávarauðlindina og að við viljum vernda aðgang Íslendinga að henni með þessum hætti. Hins vegar er þar líka að finna ákvæði sem heimilar óbeina erlenda fjárfestingu eftir tiltölulega, getum við sagt, flóknum reglum sem gera það meðal annars að verkum að það getur aldrei orðið svo, þrátt fyrir þessa heimild til óbeinnar fjárfestingar, að erlendir aðilar eignist meiri hluta eða ráðandi hlut í íslenskum sjávarútvegi. Þetta er að mínu mati ákaflega mikilvægt atriði. Við vitum reyndar að í fortíðinni hafa verið gerðar nokkrum sinnum atlögur að þessu ákvæði. Mörgum hefur fundist þetta íþyngjandi en ég er ekki sammála því. Mér finnst hins vegar nokkuð hraustlega skyrpt frá hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur úr Samfylkingunni að koma með þetta mál hingað upp vegna þess að sá flokkur hefur það sérstaklega á sinni stefnuskrá að Ísland gerist aðili að Evrópusambandinu. Það er alveg ljóst að allar reglur sem hamla erlendri fjárfestingu í íslenskum sjávarútvegi yrðu fyrir bí þann dag sem við gerðumst aðilar að Evrópusambandinu. Það hljómar því mjög sérkennilega þegar hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir eða aðrir þingmenn úr Samfylkingunni tala um þessi mál í ljósi þess að flokkurinn leggur þessa miklu áherslu á aðildina að Evrópusambandinu. Það er auðvitað ljóst að þann dag sem við gerðumst þar aðilar væru allar þessar hömlur horfnar út úr íslenskri löggjöf. Ég ítreka að hér er ekki um að ræða mál sem felur í sér beina erlenda fjárfestingu í íslenskum sjávarútvegi. Hér er um að ræða tímabundið ástand sem allir þekkja og ef til dæmis erlendur kröfuhafi mundi eignast íslenskt sjávarútvegsfyrirtæki hefði hann ekki heimild 

Frú forseti. Á aðalfundi Greiðrar leiðar ehf. sem er hlutafélag á Akureyri kom fram að þann 9. mars 2011 var stofnað nýtt hlutafélag, Vaðlaheiðargöng hf., í samræmi við lög nr. 97/2010. Félagið er 49% í eigu Greiðrar leiðar og 51% í eigu Vegagerðarinnar. Stofnhlutafé er 20 milljónir. Fyrir hönd Greiðrar leiðar situr í stjórn Pétur Þór Jónasson en fyrir hönd Vegagerðarinnar Kristján L. Möller og Kristín H. Sigurbjörnsdóttir sem er formaður. Kristján L. Möller er formaður atvinnuveganefndar og ég óska honum til hamingju með að það hafi borist tilboð í þetta verk, Vaðlaheiðargöng, sem lofa góðu, einhver þeirra eru jafnvel undir kostnaðaráætlun, og spyr hann hvernig sé háttað fjármögnun þessa verkefnis. Hver er það sem lánar? Það er getið um það í þessari fundargerð að óskað sé eftir svari fjármálaráðherra um fjármögnun. Nú get ég ekki fundið þessu stað í fjárlögum, fjáraukalögum eða lánsfjárlögum. Það má vel vera að það sé ekki orðið það fast í hendi enn þá og ég spyr sem sagt hvernig þessari fjármögnun er háttað. Síðan vil ég spyrja: Hvað gerist ef dæmið gengur ekki upp? Segjum að fólk vilji frekar keyra þessum 11 mínútum lengur um hálsinn, dæmið gangi ekki upp, þetta fyrirtæki verði gjaldþrota og geti ekki borgað af þessum lánum sem ríkissjóður hugsanlega veitir - hvað gerist þá?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu og hamingjuóskir til okkar allra með tilboðið sem kom til okkar allra í gær. Það er rétt, tilboð voru loks opnuð í gær eftir langt og strangt ferli. Við fengum boð upp á 95% af kostnaðaráætlun sem er þá 5% undir kostnaðaráætlun. Ég get alveg verið hreinskilinn og sagt, vegna þess að ég er keppnismaður, að ég vil alltaf fá tilboðin lægri en þau hafa verið en við jöfnum okkur á því. Þetta eru nokkuð þekktar tölur og oft eru tilboð hærri, minni frávik frá kostnaðaráætlun, í jarðgöngum en hefðbundnum vegagerðarverkum. Hv. þingmaður spyr um fjármögnun. Samkvæmt 5. gr. samþykktra fjárlaga er heimild til handa fjármálaráðherra að fara í skuldabréfaútboð sem yrði lánað svo til félagsins á ákveðnum vöxtum sem taka mið af vöxtum ríkissjóðs að viðbættu hóflegu álagi þannig að það sé sagt. Eftir því sem ég best veit er í núverandi fjárlögum óskað eftir heimild. Sú heimild sem ég gat um áðan átti að vera fyrir suðvesturverkefni líka en við vitum að það er búið að slá þau af og horfi ég nú til hægri handar. Það er sem sagt farið en vantar viðbót hvað þetta varðar og ég veit ekki betur en að það sé inni í fjárlögum núna. Það er sú leið, virðulegi forseti, sem lífeyrissjóðirnir vildu fara strax í byrjun. Þeir vildu frekar hafa þetta þannig að þeir keyptu skuldabréf af ríkissjóði og að ríkissjóður lánaði svo félögunum. Það slitnaði upp úr viðræðunum við lífeyrissjóðina vegna þess að okkur, fulltrúum ríkisins, fannst vaxtaálagið og vaxtatalan sem lífeyrissjóðirnir vildu lána á vera allt of há á þeim tíma. Þessi aðferð er notuð við það en það er alltaf, og það skal vera alveg á hreinu og sagt einu sinni, gert ráð fyrir því að þessi framkvæmd standi undir sér, að veggjöldin sem þarna verða rukkuð 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Einar Kristinn Guðfinnsson tók eiginlega sama pól í hæðina og ég ætlaði að taka, um erlenda fjárfestingu í sjávarútvegi og fór ágætlega yfir málið út af þeirri umræðu sem hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir kveikti hér á. Mig langar þó að nefna eitt þessu tengt sem er að mínu viti alveg sjálfsagt að hafa með í umræðunni. Við vitum að þegar bankarnir voru endurreistir klikkaði ríkisstjórnin á því að gæta hagsmuna heimilanna, þ.e. að gæta þess að afskriftirnar rynnu til heimilanna. Nú velti ég fyrir mér hvort það geti verið að ríkisstjórnin hafi glatað tækifærinu til að tryggja, ef til þess kæmi að sjávarútvegsfyrirtæki lentu hjá bönkunum, erlendu kröfuhöfunum sem ríkisstjórnin ákvað að selja eða afhenda bankana þegar þeir voru einkavæddir á ný, einhvers konar forkaupsrétt eða yfirráð ef þessi fyrirtæki kæmu til bankanna. Ég held að það sé augljóst að ríkisstjórnin hefur enn og aftur brugðist þegar kemur að því að ræða endurreisn bankakerfisins, einkavæðingu bankanna og afhendingu á þeim til kröfuhafanna. Það er alveg ljóst að ef ríkisstjórnin hefði viljað slá einhvern varnagla varðandi sjávarútveginn hefði hún átt að gera það þegar hún hafði tækifærið til, þegar bankarnir voru einkavæddir á ný. Þar klikkaði ríkisstjórnin líkt og með heimilin. Við Íslendingar verðum hins vegar að sjálfsögðu að passa okkur á því að glata ekki yfirráðum yfir auðlindum okkar til erlendra ríkja eða erlendra einstaklinga. Þar tek ég undir orð hv. þm. Einars Kristins Guðfinnssonar þegar kemur að mögulegri inngöngu í Evrópusambandið, sem verður vonandi aldrei. Það er alveg skýrt hvernig hlutirnir líta þar út. En að mínu viti brást ríkisstjórnin í þessu máli eins og gagnvart heimilunum.

Virðulegi forseti. Mikil umræða hefur verið um að Alþingi Íslendinga hafi ekki staðið sig í eftirlitshlutverki sínu. Ég ætla þess vegna að upplýsa þingið um staðreyndir sem liggja fyrir og hvet hv. þingmenn til að sameinast um að sinna þessu eftirlitshlutverki. Í fjölmiðlum hefur komið fram að einn sparisjóður, Byr, hefur ekki uppfyllt kröfur um eigið fé í í það minnsta 18 mánuði og er langt frá því. Eiginfjárhlutfall þessa sparisjóðs var 4–5% þegar lög kveða á um 8% og sú skylda var sett á þær stofnanir sem fengu fyrirgreiðslu frá ríkinu að hlutfallið væri 16%.  Ég vek athygli á því að á sama tíma og þessi banki uppfyllti ekki lagaskilyrði um eigið fé, var hann að opna útibú. Sá sem fór með eigandahlutverkið var hæstv. fjármálaráðherra. 

Frú forseti. Ákvörðun Landspítala – háskólasjúkrahúss um að leggja niður réttargeðdeildina á Sogni núna í morgun kom eins og þruma úr heiðskíru lofti. Með henni er verið að rífa formála- og aðdragandalaust með rótum upp öfluga og vel rekna heilbrigðisstofnun sem hefur verið á þessum stað í 20 ár. Þarna er skákað í skjóli sparnaðar og óljósra faglegra ástæðna fyrir þessari afdrifaríku ákvörðun. Rökin eru sögð fagleg og þurfa 30 starfsmenn Sogns að sæta því að vinnustaður þeirra sé lagður niður og þeim boðið að sækja um ný og jafnvel önnur störf í Reykjavík og óljóst hvernig úr því spilast. Um fagleg rök má deila, enda var ákveðin fagleg ástæða fyrir vali staðsetningarinnar á sínum tíma. Með henni fólst auðvitað líka skuldbinding við samfélagið á staðnum. Því er óviðunandi og ámælisvert að ákvörðun um að leggja niður réttargeðdeildina á Sogni sé tekin einhliða, aðdragandalaust af framkvæmdastjórum Landspítalans án samráðs við stjórnvöld, sveitarfélag og samfélagið eystra. Þá gengur ákvörðunin þvert á stefnu stjórnvalda í byggðamálum sem gengur meðal annars út á það, litið til 20/20-áætlunar og allra annarra opinberra gagna um landsbyggðina, að fjölga opinberum störfum á landsbyggðinni og hlúa að þeim stofnunum sem þar eru fyrir. Þarna er um að ræða stóra stofnun, eins og ég tók fram áðan, stóran vinnustað sem skiptir gífurlega miklu máli. Ég óska eftir því að fjárlaganefnd og þingmönnum kjördæmisins verði gerð grein fyrir ákvörðuninni og faglegum og fjárhagslegum forsendum hennar, á fundum núna áður en vikan er liðin. Í hverju felst hagræðið, hver eru faglegu rökin og hvernig stendur á því að slík ákvörðun er tekin með þessum hætti? Það er að sjálfsögðu holur hljómur í öllu tali um byggðastefnu ef þessi ákvörðun gengur eftir.

Virðulegi forseti. Ég ætla fyrst að fá að gera það að umtalsefni að ég sakna þess í málaskrá fjármálaráðherra að ekki er minnst á frumvarp um skattfrádrátt vegna kaupa á hlutabréfum í sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum. Þetta mál verður að koma fram í þinginu enda mikilvægt að við styðjum sérstaklega við þessa grein. Um 30% fyrirtækja í þessum geira hafa fengið gylliboð um að flytja starfsemi sína til útlanda. Þá langar mig einnig að gera að umtalsefni nýjustu fregnir af stöðu HB Granda og taka undir með hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur um mikilvægi þess að skilja á milli eignaraðildar á auðlindinni og nýtingar á auðlindinni. Þetta mál sýnir okkur svart á hvítu hversu mikilvægt er að skilja þar á milli sem allra fyrst og vonandi munu þingmenn allir koma með okkur í það verkefni á þessum þingvetri. Við verðum að skapa útveginum möguleika til að skila arðsemi þar sem menn geta rekið greinina á viðskiptalegum forsendum en við eigum um leið að tryggja að þjóðin öll fái hlutdeild í þeirri arðsemi sem greinin gefur. Það er verkefni okkar. Mér þótti einkennilegt að heyra í forsvarsmönnum Sjálfstæðisflokksins tala um þennan lið rétt áðan vegna þess að ég veit ekki betur en að sá flokkur hafi verið fylgjandi erlendri fjárfestingu í orkufyrirtæki, HS Orku, suður með sjó. Þar kom inn Magma Energy og sjálfstæðismenn studdu að þangað kæmi inn erlent fjármagn. En þeir eru ekki samþykkir því að hið sama gildi um fyrirtæki sem starfa í sjávarútvegi. Hver er munurinn á þessum tveimur geirum? Jú, í öðrum þeirra erum við búin að skilja á milli nýtingar auðlindar og eignarhalds auðlindar en við höfum ekki gert það í sjávarútvegi. Þetta sýnir svart á hvítu mikilvægi þess að við göngum í þetta verkefni hið allra fyrsta. Sá veruleiki sem við okkur blasir sýnir líka muninn á lánsfé og eignaraðild. Þessi fyrirtæki hafa möguleika til að gera upp í evrum og hafa þannig aðgengi að erlendu fjármagni til að styðja við reksturinn. Lánsféð er erlent og erlendir bankar standa á bak við fyrirtækin. Ef um það er að ræða lenda fyrirtækin oft 

Hæstv. forseti. Mig langar að taka þátt í umræðunni sem hv. 1. þm. Suðurk., Björgvin G. Sigurðsson, hóf áðan um málefni réttargeðdeildarinnar á Sogni. Það voru að sjálfsögðu sláandi fréttir sem komu hér í morgunsárið af starfsmannafundi þar sem tilkynnt var að starfseminni yrði lokað og hún flutt til Reykjavíkur, á Klepp. Ég hélt að við öll hefðum lært eitthvað af umræðunni í fyrra, Landspítalinn þar ekki undanskilinn, að svona ákvarðanir á ekki að taka án undangengins samráðs við hlutaðeigendur. Þetta eru vinnubrögð sem eru ekki líðandi. Ég hélt að eftir öll lætin sem urðu í fyrra vegna úrvinnslu á tillögum ríkisstjórnarinnar um niðurskurð í heilbrigðiskerfinu, hefðu menn lært eitthvað af reynslunni. Svo virðist því miður ekki vera. Þessa ákvörðun þurfum við að skoða, það þarf að endurskoða hana og ég fagna því að hv. 1. þm. Suðurk. hefur þegar óskað eftir fundi með forsvarsmönnum Landspítalans til að fara yfir ákvörðunina og forsendurnar að baki henni. Það er einfaldlega ekki hægt að slá því fram að þetta verði allt í lagi vegna þess að fólkinu sem þarna vinnur bjóðist störf í Reykjavík. Lausnin á vandamálum okkar varðandi endurskipulagningu ríkisfjármálanna er ekki fólgin í því að flytja störfin til Reykjavíkur og bjóða fólkinu sem býr á landsbyggðinni að flytja með suður. Ég sé ekki að það sé lausn, því miður. Þetta verklag er ekki til fyrirmyndar og við munum að sjálfsögðu berjast gegn því. Þetta er reiðarslag fyrir íbúa Suðurlands og mikil blóðtaka fyrir atvinnulífið þar og það ágæta fólk sem er í miklu áfalli yfir því hvernig staðið er að þessum málum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að vekja athygli þingheims á bleika bindinu sem búið er að hengja á styttu Jóns Sigurðssonar á Austurvelli. Bleika bindið er áminning femínista til okkar um að setja jafnréttismálin í forgang. Og ég vil taka undir með femínistum, nú þegar fyrir liggja upplýsingar um að launamunur kynjanna hafi aukist. Eftir hrun minnkaði kynbundinn launamunur vegna þess að margir hálaunaðir karlar misstu vinnuna en nú virðist sem að karlar séu búnir að ná vopnum sínum og farnir að fá í mun meiri mæli aukagreiðslur fyrir störf sín. Frú forseti. Rannsóknir sýna að ójöfnuður eykst í kreppu vegna þess að niðurskurður ríkisútgjalda bitnar harðar á konum en körlum. Á síðasta ári komu fram upplýsingar um að stöðugildum hjá ríkinu hefði fækkað frá hruni um 540. Af þessum 540 stöðugildum hefðu konur verið í 470 þeirra eða um 85% stöðugildanna sem töpuðust. Fyrirhugaður niðurskurður mun koma mjög hart niður á konum þar sem fátt annað er eftir að skera niður en kvennastörf hjá ríkinu. Ég vil því spyrja hv. formann fjárlaganefndar, sem hefur fram til þessa beitt sér ötullega í jafnréttisbaráttunni, hversu mörg störf, og þá sérstaklega kvennastörf, er gert ráð fyrir að verði lögð niður á næsta ári?

Frú forseti. Ég vildi koma hér upp og blanda mér í umræðuna um niðurskurðarhugmyndirnar, ekki síst í heilbrigðisgeiranum. Ég get tekið undir margt af því sem kom fram í máli hv. þm. Lilju Mósesdóttur áðan, um að niðurskurðurinn á síðasta ári bitnaði auðvitað fyrst og fremst á kvennastörfum, því miður mjög gjarnan á landsbyggðinni. Nú heyrðist það í morgun að skera eigi niður á réttargeðdeildinni á Sogni með skyndilegum hætti - ég er ánægður með að 1. þm. Suðurkjördæmis hafi brugðist svo skarpt við - og þá er það ekki gert á sómasamlegan hátt í samráði við heimaaðila og upplýsingar veittar, því þetta er auðvitað viðkvæmur vinnustaður. Sagt er að þetta eigi að gerast undir þeim formerkjum að spara fjármuni og það er talað húsnæðismál. Ég hef ekki heyrt að Kleppur sé sérstaklega tilbúinn til þess að taka við þessari deild og húsnæðið þar sé neitt sérstaklega frábært. Á Sogni hefur aftur á móti verið starfsemi í 20 ár og um 50–60 sjúklingar farið þar í gegn. Þar eru til að mynda tvö pláss laus núna. Haft var eftir forsvarsmanni LSH í hádegisútvarpinu að þarna mundu skapast tvö, þrjú ný pláss strax, en það eru tvö pláss laus nú þegar, þannig að það virðist ekki vera bráður vandi á að leysa þetta svona. Það alvarlega í þessu og sem þarf að taka til umræðu hér í þingsal og í samfélaginu, er á hvaða leið við erum eiginlega. Á að skera niður alla þjónustu á landsbyggðinni og færa hana til Reykjavíkur? Það er sama hvort það eru fangelsismál, þessi deild eða heilbrigðisstofnanirnar hringinn í kringum landið, það á að byggja upp nýtt stórt sjúkrahús í Reykjavík fyrir 40 milljarða í 1. áfanga og enda í 100 milljörðum, en á meðan á að skera allt niður og allt fólk á landsbyggðinni á að sækja alla þjónustu til Reykjavíkur. 

Frú forseti. Hv. þm. Lilja Mósesdóttir beinir til mín spurningu varðandi fækkun starfa kvenna vegna áætlaðs niðurskurðar í fjárlagafrumvarpinu 2012. Nú skal ég svara því til að fjárlaganefnd hefur ekki haft tækifæri til þess að afla sér upplýsinga um áhrif á fækkun starfa af niðurskurðinum,  Ég kynnti mér tölur sem ég gat komist í fljótlega. Vil ég fyrst segja þetta, frú forseti. Með hruni töpuðust um 14 þús. störf af íslenskum vinnumarkaði og oft hafa heyrst nefndar m.a. af hálfu ASÍ mun hærri tölur og allt að 22 þús. Ég ætla að hafa eftir þá tölu sem hv. iðnaðarráðherra miðar við, sem er um 14 þús. störf. Á tímabilinu 2008–2010, sem er það tímabil sem ég hef tölur um, hefur ríkisstarfsmönnum í BSRB, KÍ og BHM fækkað um 430. Þar af hafa 229 stöðugildi kvenna horfið. Ég er ekki að gera lítið úr þessari fækkun starfa, enda er hvert skipti sem einhver missir atvinnuna alvarlegt. Það segir sig sjálft að í hagkerfi sem hefur misst 14 þús. störf eru færri til tekjuöflunar. Það hlýtur að hafa áhrif á umsvif ríkisins og fjölda starfsmanna. Ég vil leyfa mér að fullyrða að 430 störf, þó hvert og eitt sé þungbært, sé ótrúlega góður árangur og sýni að ríkisstjórnin hafi beitt mjög markvissri forgangsröðun í niðurskurði sínum.

Virðulegi forseti. Ég ræði hér mál sem við þekkjum öll mjög vel, enda um fátt annað meira rætt en yfirfærslu á eignum frá gömlu bönkunum yfir til hinna nýju og hvernig hún hefur skilað sér til einstaklinga og fyrirtækja. Ég bið ekki um þessa umræðu til þess að fara í enn eitt karpið um vinnubrögð og hraða í þessu máli. Ég vonast til að umræðan verði til þess að varpa ljósi á, ef ekki í umræðunni þá í framhaldinu, hvernig er í pottinn búið og á þeim grunni ættum við að geta unnið okkur áfram. Ég lagði eftirfarandi fyrirspurnir, virðulegi forseti, til hæstv. ráðherra. Þær eru þessar: Hverjar eru raunverulegar leiðréttingar lánasafns á milli gömlu og nýju bankanna? Hvernig stendur á því að aðrar tölur eru frá Seðlabankanum en öðrum? Hvernig hafa þessar leiðréttingar skilað sér til heimila og fyrirtækja? Hversu hratt hafa þær skilað sér til heimila og fyrirtækja? Áhyggjur mínar eru einfaldlega þessar. Ég hef áhyggjur af því að við séum á leiðinni inn í japanskt ástand. Hvað er japanskt ástand? Það er þegar fyrirtæki og einstaklingar eru fyrst og fremst að greiða vexti en safna ekki neinu eigin fé. Þetta gerðist í kjölfar banka- og efnahagskrísu í Japan fyrir einum eða tveimur áratugum síðan og þeir hafa verið nokkurn veginn fastir í sömu sporum vegna þessarar stöðu. Ef við skoðum núna afkomu bankanna og að minnsta kosti þá ársreikninga sem birtir hafa verið fram til þessa, sér hver maður að þeir hafa fram til þessa einkennst af því að afkoman, sem sýnir gríðarlegan hagnað, er fyrst og fremst til komin vegna þess að verið er að endurreikna lán, lán sem fóru á lágu verði inn í nýju bankana. Talið er að hægt sé að fá meira út úr þeim og þar af leiðandi er sú eign verðmeiri og einhverra hluta vegna er hún oftar en ekki skráð eða talin til tekna í rekstrarreikningum bankanna, sem er nú sérkapítuli út af fyrir sig. Síðan hafa, t.d. á árinu 2010 í stóru bönkunum þremur, 43 milljarðar skilað sér til eigendanna, svokallaðra kröfuhafa, vegna þessa endurmats eða hagnaðar. Það er að vísu reiknað með misjöfnum aðferðum eftir bönkunum þremur, en talan er um 43 milljarðar. Þá er það hin hliðin, virðulegi forseti, en það er á hvaða kjörum þessar eignir, þ.e. lánasöfnin, fóru inn í bankana. Nú hafa margir spurt að þessu. Almenna reglan er sú að það eru aldrei sömu svörin. Ég vek t.d. athygli á því að hv. þm. Ásbjörn Óttarsson spurðist fyrir um þetta fyrir nokkuð löngu síðan. Hann fékk það svar að að meðaltali hefði endurmatið eða húsnæðislánin farið inn á 72% af virðum eignanna. Ég spurðist fyrir um þetta og bað um sundurgreiningu á bönkunum þremur. Eina ákveðna svarið sem ég fékk varðaði Landsbankann og þá hafði verið greitt fyrir 66% af virðum lánanna af nýju bönkunum. Síðan tók Annas Sigmundsson, blaðamaður á DV, tölur upp úr tölum Seðlabankans og samkvæmt niðurstöðum hans er virði eignanna, húsnæðislánanna, 50%. Virðulegi forseti. Í stað þess að við séum að þræta um þetta, er ekki kominn sá tími, allra hluta vegna, að við fáum óháðan aðila til að fara yfir þetta, hvort sem það er Ríkisendurskoðun eða einhver annar? Og vill hæstv. ráðherra ekki beita sér fyrir því? Þó að ekki væri til annars en að við gætum tekið málefnalegri umræðu um hvað sé hér á ferðinni, sem er markmið í sjálfu sér. Það hagnast enginn á þessu ástandi í dag. Það hagnast enginn á því að bankarnir sýni einhvern gríðarlegan hagnað sem fyrst og fremst er til kominn út af endurmati eigna, en það er eiginlega engar tekjur af hefðbundinni bankastarfsemi. Það er enginn sem hagnast á því til lengri tíma litið ef fyrirtæki og einstaklingar eru yfirskuldsett á Íslandi. Enginn mun hagnast á því, í það minnsta enginn Íslendingur og ekki einu sinni bankarnir. Virðulegi forseti. Ég vonast til þess að hæstv. ráðherra muni upplýsa okkur um þetta og svara þessum spurningum. Ef ekki, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hefja máls á þessu og fagna sérstaklega þeim orðum hans að hann vilji ekki efna til karps um þetta heldur ræða málið yfirvegað og reyna að leita sannleikans í þessu og finna út hvað rétt er. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Það er algjör óþarfi að þræta um tölur í þessu og rétt að greiða úr óvissu sem kann að skapast ef menn telja sig hafa verið að sjá ólíkar tölur, og reyna að setjast yfir þær og finna það sem rétt getur talist. Hv. þingmaður vekur máls á þeim miklu hagnaðartölum sem sjást hjá bönkunum núna vegna endurmats eigna. Vissulega er það rétt sem hann segir að það er óheppilegt fyrir okkur að við sjáum þessar hagnaðartölur, því eins og hann segir réttilega gefa þær enga mynd af raunverulegum rekstri bankanna. Þetta er í reynd þannig að rekstur bankans sjálfs, rekstur eiginlegrar bankastarfsemi, er bara hluti af reikningnum og hann er ekkert sérgreindur eða auðgreinanlegur. Það skekkir alla mynd okkar af afkomu bankanna og felur t.d. fyrir okkur þá staðreynd að bankakerfið í dag er of dýrt og of óhagkvæmt og þar er brýn þörf á hagræðingu. Þær tölur sem núna birtast í hækkuðum væntingum um endurheimtur lána og skila sér þar af leiðandi sem hagnaðartölur inn í rekstur bankanna, eru misjafnar eftir bönkunum. Það fer auðvitað áreiðanlega eftir eignasöfnum í hverju tilviki um sig, enda er það þannig í ársreikningum Landsbankans þar sem greina má þetta nokkuð glöggt, að þar er ljóst að þeir meta niður væntar endurheimtur af einstaklingslánum, en meta upp endurheimtur af lánum til fyrirtækja. Það endurspeglar einfaldlega að minna hefur orðið um endurheimtur á lánum til einstaklinga en gert var ráð fyrir, en meiri endurheimtur og betri hjá fyrirtækjum en gert var ráð fyrir í endurmatinu á sínum tíma þegar stofnefnahagsreikningur bankans var búinn til. Umræður um svigrúmið og hverjar leiðréttingarnar voru við stofnun nýju bankanna eru langdregnar og menn virðast oft finna leiðir til að vefengja það sem sagt er í því efni. Ég hef engar aðrar opinberar tölur en þær tölur sem koma fram í stofnefnahagsreikningum bankanna. Vert er að hafa í huga að þar er ekki um leiðréttingar að ræða. Þar er verið að freista þess að finna hugmynd um raunverulegt virði eignanna. Það er rétt sem kom fram í svari mínu til hv. þm. Ásbjörns Óttarssonar í fyrra, að þar er verðmætið 72% af upphaflegu verði á íbúðalánum og 40% á fyrirtækjalánum.  Samkvæmt því svari um svigrúm, reiknað með þessum hætti, teiknar þetta sig upp á um það bil 90 milljarða í tilviki íbúðalána og upp á um 1.600 milljarða í tilviki fyrirtækja. Hvernig hafa bankarnir skilað því svigrúmi sem þeir hafa til heimila og fyrirtækja? Þær aðgerðir sem bankarnir og Íbúðalánasjóður hafa þegar gripið til, standa núna í um 164 milljörðum. Það mun þurfa meira til. Þess vegna hef ég alltaf verið tregur að tala um þetta svigrúm sem einhverja heilaga tölu. Ég vil einfaldlega að þeir kosti því til sem þarf. Ég vil ekki að þeir hætti núna og segi: Við ætlum ekki að gera neitt fleira fyrir fólkið í landinu því við erum komnir yfir 90 milljarðana. Ég vil þvert á móti að þeir eyði meiru til, vegna þess að meira þarf til. Í tilviki fyrirtækjanna er búið að afskrifa um 920 milljarða, miðað við þessar tölur, en þar er enn meira eftir og mikil fyrirtækjaúrvinnsla eftir og meira í pípunum. Það er því í sjálfu sér ekki útséð um hvort heildartap á fyrirtækjalánunum nær þeim 1.600 milljörðum sem gengið var út frá við yfirfærsluna eða hvort það verður eitthvað minna. Hitt er gleðiefni fyrir okkur öll ef fyrirtækin eru að skila betri afkomu og standa betur í skilum en gert var ráð fyrir við uppskiptinguna. Hversu hratt hefur þetta gengið? Þetta hefur gengið of hægt, en við höfum gert allt 

Virðulegi forseti. Ef kröfuhafar fengu lánasöfnin á gríðarlegum afslætti en skila nú gríðarlegum hagnaði, verður það fyrst og fremst rakið til þess að þeir eru að ganga að almenningi, þeir eru að innheimta á heimilin í landinu. Þar liggur hundurinn einfaldlega grafinn. Ég vil þakka hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni fyrir að hefja þessa umræðu. En ég vil líka benda á að þegar við framsóknarmenn mæltumst til þess að farið yrði í almennar aðgerðir fyrir heimilin í landinu varðandi skuldamálin, tók aðeins einn sjálfstæðismaður þátt í þeirri umræðu, hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson. Ég fagna því sérstaklega að fleiri þingmenn eru nú reiðubúnir að taka þátt í þeirri umræðu. Það er grafalvarlegt að við höfum þessar afskriftir ekki á hreinu. Við höfum heldur ekki á hreinu þann afslátt sem bankarnir fengu á lánasöfnin. Það er gríðarlega alvarlegt. Ég saknaði þess að heyra ekki frá hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra hverjar tölurnar væru í raun og veru. Við setningu neyðarlaganna skapaðist hér mikið óréttlæti. Þeir sem áttu peninga í bönkum, þeir sem áttu í peningamarkaðssjóðum, þeim var bjargað. En hvað með hina sem ákváðu að setja allan sinn sparnað í húsnæði? Þeir voru kannski í þeirri stöðu að verða að hafa þak yfir höfuðið, ungt barnafólk að stofna fjölskyldur. Í dag er það þetta fólk sem þarf að borga brúsann. Ég held að ríkisstjórnin þurfi ekki að halda fleiri fundi með Hagsmunasamtökum heimilanna þar sem samtökin ganga út og lýsa yfir stríði við núverandi ríkisstjórn. Það þarf að koma til almennra aðgerða. Ef setja þarf ný neyðarlög í landinu til að leiðrétta 

Frú forseti. Í því ástandi sem ríkir á Íslandi er best að allir geri sér grein fyrir einu grundvallaratriði strax í byrjun, það er að bankar og fjármálastofnanir eru samviskulaus fyrirbæri.  Hvað gerðist næst? Það gerist næst að íslenskur almenningur, skattgreiðendur, „beilar“ út þessa aumingja. Stofnaðir eru nýir bankar, ekki á rústum hinna, húsin stóðu eftir. Núna þegar fólk fer í banka og biður um skilning eða niðurfellingu á lánum, mætir því maður sem er með sama hárgelið, hann er í sömu jakkafötunum með sama bindið, en hann segir: Þetta kemur mér ekki við, þetta er nýr banki. Þannig er ástandið í þjóðfélagi okkar. Engum böndum hefur verið komið á bankastarfsemi í landinu. Bankarnir hegða sér eins og dýrbítur innan um lömb, nema að dýrbíturinn bítur aðeins þegar hann er svangur, bankarnir eru alltaf  
            

Forseti. Í síðustu viku var viðtal í morgunútvarpinu á Rás 2 við Birnu Einarsdóttur, bankastjóri Íslandsbanka. Hún svaraði þeirri spurningu sem við erum að spyrja hér, hvert svigrúmið væri. Hún segir, með leyfi forseta: „Þegar við tókum yfir þennan banka tókum við yfir lánasafn á þúsund milljarða, svakalega há tala, við tókum það yfir á milli 500 og 600 milljónir og þá segja margir: Það er mikill afsláttur. Það er alveg rétt, það er há tala sem þar er á milli.“ Hún meinti reyndar milljarða og var leiðrétt með það, en þetta er svigrúmið sem þessi banki hefur. Það eru ekkert aðrar formúlur í öðrum bönkum. Það sem ég óttast mest er að í samfélaginu verði algjört siðrof vegna þess að það er ekki hægt að vera manneskja hérna og horfa upp á þessar afskriftir hjá fyrirtækjum og hjá fólki sem fór óvarlega, sem setti þjóðina á hausinn en heldur öllu sínu. Það er ekki hægt að horfa upp á þetta og horfa svo í hina áttina og sjá fjölskyldur, vel menntað fólk, sem vinnur allan sólarhringinn og nær samt ekki endum saman vegna þess að lánin stökkbreyttust. Það hafði ekki gert neitt. Það vissi ekki hvað var í gangi. Það gat ekki vitað það, það var blekkt. Allur ævisparnaður, lífeyrir þessa fólks, var í fasteignum þeirra. Sá hluti er nú gufaður upp. Þetta verðum við að laga. Kreppur einkennast af fjármagnsflutningum. Þannig er það. Hlutverk stjórnvalda er að sjá til þess að tapið deilist jafnt niður. Þar hefur okkar ágæti ráðherra algjörlega brugðist. Ef hann treystir sé ekki til að standa með fólkinu í landinu 

Frú forseti. Allt frá hruni hefur verið mikill blekkingaleikur í gangi af hálfu þeirra sem líta á sig sem hagsmunagæslufólk fyrir innlenda og erlenda fjármagnseigendur. Strax eftir hrun var reynt að blekkja lántaka með því að segja að afslátturinn sem nýju bankarnir fengu á lánasöfnum gömlu bankanna væri í samræmi við töpuð útlán. Því væri nauðsynlegt að innleiða sértæk skuldaúrræði sem gáfu bönkunum frjálsar hendur við að ákveða hverjir fengju leiðréttingu og hversu mikla. Mikill hagnaður nýju bankanna frá hruni hefur orðið til þess að opna augu lántaka fyrir því að þeir hafi verið blekktir. Mun meira svigrúm er til afskrifta en látið hefur verið uppi, en viðbrögð ráðherra og bankamanna voru að gefa upp misvísandi tölur um svigrúmið til afskrifta. Ræða hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra breytir ekki miklu þar um. Frú forseti. Deilurnar um svigrúmið til almennra afskrifta munu lama þjóðina þar til upplýsingar um afsláttinn koma fram í dagsljósið og svigrúmið nýtt til að leiðrétta forsendubrestinn, ekki aðeins hjá vildarvinum bankanna. Ef norræna velferðarstjórnin heldur áfram að vinna gegn almennri leiðréttingu lána, mun hún bera ábyrgð á stóraukinni misskiptingu hér á landi, milli þeirra sem sitja uppi með forsendubrestinn og hinna sem áttu innstæður eða tókst að fá fram réttláta leiðréttingu í gegnum dómstóla.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni fyrir að hefja þessa umræðu og tek undir með honum og hæstv. ráðherra um að mjög mikilvægt sé að menn ræði þetta út frá réttum upplýsingum. Ég vil árétta að ég var búinn að bera upp áður þá fyrirspurn sem vitnað var til áðan, til þáverandi hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra Gylfa Magnússonar. Þá kom svarið mjög stutt og laggott: Þessar upplýsingar er ekki hægt að veita þinginu vegna bankaleyndar. Síðan var skipt um ráðherra og ég lagði nákvæmlega sömu spurninguna fram og henni var svarað samviskusamlega. Við þurfum fyrst og fremst að hafa réttar upplýsingar. Ég vil þó líka segja að það er mjög mikilvægt að bankastofnanir og fjármálafyrirtæki skili til baka til fyrirtækjanna og heimilanna í landinu þeim afskriftum sem þeir sannarlega geta veitt þeim. Við verðum að muna að það voru ekki heimilin sem settu bankana á hausinn, það voru bankarnir sem settu heimilin á hausinn, mörg hver. Ég staldra líka dálítið við þetta umhverfi. Ekki þarf að deila um að það sem skapar núna hagnað bankanna er fyrst og fremst uppfærsla á eignasöfnum og síðan vaxtamunur. Ég hef mjög miklar áhyggjur af því, og það kristallast í þessu umhverfi sem við erum margoft búin að gagnrýna hér, að þegar innlánin streyma inn í bankana vegna pólitískrar yfirlýsingar um að ríkisábyrgð sé á innlánunum, þá er ekkert atvinnulíf til að taka við fjármunum úr bönkunum til að ávaxta þá fyrir bankana og þar af leiðandi innlánseigendur. Það sem gerist er að bankarnir setja peningana yfir í Seðlabankann og búa þannig til vaxtamuninn, síðan kemur ríkissjóður þar á eftir í röðinni. Til að hann geti fjármagnað vaxtamuninn við Seðlabankann verður hann að skattleggja einstaklinginn þannig að við erum með hagkerfi sem fer í hring. Við þurfum að búa þannig um hnútana að hér sé atvinnulíf sem geti tekið við peningunum og ávaxtað þá, svo að fjármálakerfið verði með eðlilegum hætti. Að lokum þetta, virðulegi forseti. Það er mjög mikilvægt að bankastofnanirnar nýti það svigrúm 

Virðulegi forseti. Ég vil viðra eitt atriði í umræðunni sem gleymist oft, en það er að þegar bankarnir voru endurreistir tókust aðilar á um mat á lánasafni bankanna. Nýi bankinn, þ.e. sá íslenski, vildi fá mikinn afslátt af lánasafninu en erlendu kröfuhafarnir, sem héldu utan um gamla bankann, vildu gefa lítinn afslátt, með það að sjónarmiði að staða lánasafnsins væri miklu betri en nýju bankarnir töldu. Lánasafnið væri gott og á grundvelli eignarréttar væri ekki hægt að meta það niður. Vegna þess að aðilarnir náðu ekki saman um matið, var ákveðið að meta söfnin lágt í yfirfærslunni en að gamli bankinn eða þrotabúið mundi svo njóta þess ef endurheimtur yrðu betri. Þetta var að mínu viti klók niðurstaða. Rými til afskrifta var búið til. Það var gefið. Lántakendur voru þar með settir í betri stöðu. Við sjáum hins vegar að bankarnir sýna ekki hagnað af kjarnastarfsemi sinni heldur er kostnaður þeirra að aukast þegar á heildina er litið og tekjur að minnka. Það er áhyggjuefni enda er mikilvægt fyrir atvinnulífið í landinu sem og heimilin að bankarnir okkar séu sterkir og geti stutt vel við bakið á heimilum og fyrirtækjum. Ég vil líka segja, virðulegi forseti, að við þingmenn ættum ekki að býsnast yfir miklum afskriftum til einstakra fyrirtækja. Við ættum fremur að fagna því að heyra tölur um miklar afskriftir vegna þess að það þýðir að útlendingar eru að setja pening í íslenskt atvinnulíf. Þeir eru að gefa eftir skuldir til íslenskra fyrirtækja og því meira sem gefið er afskriftir af, því betur standa fyrirtækin. Hafi menn hins vegar brotið lög í fyrirtækjarekstri sínum fyrir hrun munu dómstólar ná þeim aðilum. Þess vegna eigum við að fagna því þegar miklar afskriftir eru gefnar. Að lokum vil ég segja þetta, virðulegi forseti. Það er mikilvægt að bankar hraði þeirri vinnu sem þeir standa í núna, við að vinna á skuldamálum fyrirtækja og heimila.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni fyrir að hefja þessar umræður hérna. Þær eru svo sannarlega þarfar. Okkur berast daglega fréttir af því að möguleikar bankanna til þess að afskrifa hjá heimilum og fyrirtækjum séu talsvert miklu meiri en verið er að gefa eftir í dag. Hver er ástæða þessa? Ástæðan er sú, eins og fram hefur komið í umræðunni í dag, að það er verið að uppfæra eignasöfnin. Eignasöfnin fóru yfir á lágu verði og það er verið að uppfæra þau, og fyrirtækin og heimilin í landinu fá ekki það sem þeim ber. Hv. þm. Þráinn Bertelsson sagði að bankar og fjármálastofnanir væru samviskulaus fyrirbæri. Þetta er hárrétt hjá hv. þingmanni, ég er hjartanlega sammála honum. Ég vil benda á eitt, þegar þessir flutningar fóru fram var mikið tekist á um þetta mál, m.a. í þingflokki Vinstri grænna. Þá var ráðist á hvern þann - hv. þm. Lilja Mósesdóttir vakti oft máls á þessu - sem ræddi þetta á þeim nótum að það ætti að ráðast í almennar leiðréttingar á lánum heimila og fyrirtækja. Það kom frá forustu Vinstri grænna og ekki síst frá þingmönnum Samfylkingarinnar sem létu að því liggja að hver sá sem gagnrýndi stefnu ríkisstjórnarinnar með þessum hætti væri að ráðast á fyrstu hreinu vinstri stjórnina í landinu. Þetta er grafalvarlegt. Vegna þess að umræðan var keyrð áfram á sínum tíma með þessum hætti trúðu fæstir öðru en að hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra væri alvara. Vegna þess hvernig þau höfðu talað um hagsmuni heimilanna og að hæstv. forsætisráðherra Jóhanna barðist gegn verðtryggingunni á sínum tíma trúði fólk ekki öðru en að þessi ríkisstjórn væri að taka á málum. Hvað er að koma í ljós? Skjaldborgin sem átti að vera um heimilin í landinu er utan um 

Forseti minnir hv. þingmenn á að þeim ber að stöðva mál sitt þegar forseti slær í bjöllu, þeim ber að nefna hér þingmenn og ráðherra með fullu nafni úr ræðustóli Alþingis og virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Við ræðum afskriftir og afkomu bankanna. Allt frá fjármálahruni og frá endurreisn bankanna hefur verið unnið hart í því af hálfu stjórnvalda með fjármálafyrirtækjum að vinna úr skuldavanda heimila og fyrirtækja. Í dag erum við þar stödd að frá hruni hafa um 900 milljarðar verið afskrifaðir hjá fyrirtækjum og um 164 milljarðar hjá heimilum landsins. Frá sama tíma hafa bankarnir skilað um 120 milljarða hagnaði og skýringin sögð vera endurmat eigna bankanna. Það er mjög eðlilegt að fólk spyrji sig: Hafa bankarnir fullnýtt það svigrúm sem þeir hafa til skuldaleiðréttingar og ekki bara til þeirra sem fóru óvarlega í fjárfestingum fyrir hrun, heldur skili hagnaði og mögulegu svigrúmi einnig til þeirra sem berjast við að standa í skilum og hafa ekkert fengið afskrifað til þessa? Ég tel það samfélagslega skyldu bankanna að taka að fullu þátt í endurreisn efnahagslífsins og skila sanngjörnum hluta hagnaðar aftur út í samfélagið. Sérstöku samkomulag um endurskipulagningu skulda lítilla og meðalstórra fyrirtækja lýkur um áramót og stefnir í að verða um 200 milljarðar. Lánastofnanir stefna að því að ljúka afgreiðslu umsókna vegna skuldavanda heimila fyrir áramót. Það kemur fram í skýrslu hjá sérstakri eftirlitsnefnd sem fylgst hefur með skuldaaðlögun heimila og fyrirtækja að stærstur hluti afskrifta er vegna fjárfestinga og eignarhalds fyrirtækja og í mörgum tilfellum er hluta skulda breytt í hlutafé. Athygli vekur að fimm sjávarútvegsfyrirtæki fengu 61% skulda sinna niðurfellt og skera sig úr að því leyti að þar halda eigendur þeirra öllu sínu, fyrirtækjum, skipum og eftir atvikum aflaheimildum, en lög um bankaleynd koma í veg fyrir að upplýst sé hvaða fyrirtæki þetta eru. Þarna tel ég að ríkið eigi að beita sér fyrir því að komast yfir aflaheimildir og úthluta þeim aftur 

Forseti. Ég ítreka það sem ég hef sagt hérna áður, bönkunum er alveg sama um okkur. En nú þurfum við að taka hérna öll höndum saman, stækka vopnabúrið og pína fjármálafyrirtækin til að skila því svigrúmi sem þau fengu og gert var ráð fyrir að færi aftur til minni fyrirtækja og til heimila. Ég beini þeirri spurningu til ráðherrans hvað hann ætli að gera, ef eitthvað, til að rétta hag heimilanna. Nú er síðasti séns og það þýðir ekkert að benda á 110%-leiðina. Til að skilja hana þarf maður fyrst að skilja 100%-leiðina og hún heitir á íslensku gjaldþrot.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu sem hefur verið málefnaleg og góð. Ég get tekið undir með kannski flestu sem hér hefur komið fram en ég ætla ekki að fara að endurtaka allt sem hér hefur verið sagt. Ég held að það sé þrennt sem skiptir máli og fólk þurfi að hafa í huga. Í fyrsta lagi er ástæðan fyrir þessum leiðréttingum sú að lánveitendur fóru óvarlega. Það er ekki þannig að þeir hafi sagt: Okkur þykir svo vænt um ykkur, íslenska þjóð, að við ætlum að setja leiðrétt lán þarna á milli gömlu og nýju bankanna. Það er vegna þess að þeir töldu þetta tapað fé. Síðan reyna þeir eðli máls samkvæmt að hámarka sinn arð eins og allir aðrir. Þá erum við komin að öðrum þætti sem ég held að geri það að verkum að allir tapa. Það eru tveir vítahringir. Annars vegar er tortryggnisvítahringurinn, fólk veit ekki hvað er fram undan. Hæstv. ráðherra svaraði því til dæmis ekki af hverju var munur á tölum Seðlabankans og tölunum sem við hv. þm. Ásbjörn Óttarsson erum með, sem eru að vísu líka misvísandi. Hins vegar er þessi efnahagslegi vítahringur sem er til kominn vegna þess að heimili og fyrirtæki skulda of mikið. Meðan heimili og fyrirtæki skulda of mikið fer efnahagslífið ekki af stað. Þar af leiðandi getum við ekki skapað verðmæti í þjóðfélaginu. Það eru þessir tveir vítahringir; efnahagslegi vítahringurinn og tortryggnisvítahringurinn. Við getum ekki að mínu áliti, virðulegi forseti, komið okkur út úr þessum vítahringum nema með því að veita upplýsingar. Þess vegna fer ég náðarsamlegast fram á það við hæstv. ráðherra að hann svari skýrt spurningunni: Er hæstv. ráðherra tilbúinn að beita sér fyrir því að óháður aðili, t.d. Ríkisendurskoðun, komi að málinu, fari yfir þessi gögn og gefi mat á því hvaða tölur eru réttar þannig að við þurfum í það minnsta ekki að eyða tíma okkar hér og í öllu þjóðfélaginu í að deila um hverjar þær eru? Virðulegi forseti. 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég tók eftir því að hv. þingmaður, upphafsmaður umræðunnar, lýsti henni sem málefnalegri. Hún er búin að vera það um margt, en ég held samt að menn þurfi aðeins að gæta orða sinna. Í þessari umræðu hafa menn komist upp með það athugasemdalaust úr forsetastóli að segja mig hafa haft í frammi blekkingaleik, afhent vísvitandi rangar upplýsingar o.s.frv. Sú orðræða er engum til sóma. Það liggur alveg fyrir hvaða upplýsingar ég lagði hér fram. Það eru upplýsingar sem eru byggðar á stofnefnahagsreikningum bankanna. Þar var engum tölum breytt. Þær tölur sem liggja fyrir um afskriftir eru byggðar á sömu gögnum, reikningum bankanna. Svo segja menn að ekkert hafi verið afskrifað. Miðað við þau gögn sem liggja fyrir er búið að nýta tæpa 1.200 milljarða af þeim 1.700 sem eru til ráðstöfunar og við vitum að það er mjög mikið eftir óunnið í skuldaúrvinnslunni. Það er ekki einu sinni fullljóst hvort þetta svigrúm verði fullnýtt og hvort jafnvel þurfi að nýta enn meira svigrúm. Það verður þá gert á kostnað bankanna og það vil ég að verði gert. Ég bið menn um að fara sér hægt í þeim yfirlýsingum sem þeir hafa gengið fram með hér. Ólíkar tölur og ólíkar forsendur, það er sjálfsagt að greiða úr því og forsætisráðherra hefur þegar sett af stað vinnu í því efni og óskað eftir aðkomu Hagsmunasamtaka heimilanna til að menn tali saman um tölur. Það er rétt að vekja athygli á og minna á það enn og aftur að allar ákvarðanir sem teknar hafa verið um afskriftir skulda heimila og fyrirtækja hafa verið teknar á Alþingi með þverpólitískri samstöðu allra flokka. Það bera allir ábyrgð á því og menn geta ekki hlaupist frá því. Að síðustu, menn kalla hér eftir að forsendubrestur verði leiðréttur með sama orðfærinu og þeir hafa alltaf notað. Þeir hlusta ekki á og hugsa ekki til þess að það er búið að prófa það mál og er ljóst að það verður ekki gert nema með því að skaða almenning í landinu með stórfelldum hætti. Ég get sagt hreint út og alveg skýrt að ég er ekki tilbúinn að flytja skuldir af þeim sem stofnuðu til þeirra yfir á eignalaust fólk sem á ekkert nema lífeyrisréttindin sín. Það mun ég aldrei gera. 

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga á þskj. 8 sem er 8. mál þessa þings um breytingu á lögum um meðferð sakamála og lögum um meðferð einkamála (endurupptökunefnd). Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Eygló Harðardóttir, Atli Gíslason, Birgitta Jónsdóttir, Helgi Hjörvar, Árni Þór Sigurðsson, Margrét Tryggvadóttir og Þór Saari. Frú forseti. Það kemur fyrir, enda þótt hæstaréttardómar eigi að heita endanlegir, að óska þarf endurupptöku mála. Endurupptaka er í sjálfu sér ekki ákvörðun um að breyta niðurstöðu dóma, heldur ákvörðun um að taka málið á ný til efnislegrar meðferðar í ljósi nýrra gagna eða annarra lagaskilyrða. Í flestum ríkjum og dómskerfum eru slík úrræði í lögum, enda snúast efnisreglur sem lúta að endurupptöku um mikilvæg mannréttindi. Þótt dómur sé fallinn er nefnilega nauðsynlegt að geta tekið mál upp að nýju til að saklausir menn séu ekki dæmdir með röngu. Slík mál rata stundum í fréttir, þ.e. beiðnir um endurupptöku, og umræðan er oft tilfinningarík. Hún getur varað um árabil. Í 5. máli á dagskrá í dag er vísað til gamals endurupptökumáls sem var synjað fyrir 14 árum. Ég er hér að nefna og minna á beiðni um endurupptöku í Guðmundar- og Geirfinnsmálum. Ég vil líka nefna annað mál sem hefur verið í fjölmiðlum sem var beiðni um endurupptöku á máli sem kennt er við Slippinn í Reykjavík og loks vil ég nefna það mál sem er kveikjan að þessu máli af minni hálfu, svokallað Engihjallamál, mál móður sem í tíu ár barðist fyrir því að morðingi dóttur hennar væri ákærður og dæmdur fyrir brot á öðrum hegningarlagagreinum, þ.e. fyrir nauðgun. Hún hafði ekki erindi sem erfiði og gafst upp í fyrravetur. Það hefur verið fullyrt opinberlega að nær öllum beiðnum um endurupptöku sé hafnað og að það sé vegna þess að dómstólar, í okkar tilfelli Hæstiréttur, séu í reynd að kveða upp úrskurð í eigin málum, jafnvel þannig að sömu dómarar og dæmdu viðkomandi mál taki ákvörðun um endurupptöku, af eða á. En um það er í reynd mjög lítið vitað. Upplýsingar um fjölda beiðna um endurupptöku og um afdrif þeirra hafa nefnilega ekki verið gerðar opinberar á Íslandi. Síðasta vetur lagði ég því fram þrjár fyrirspurnir um slíkar beiðnir, um endurupptöku dæmdra mála og um afdrif þeirra á Íslandi síðustu tíu árin, og fékk skrifleg svör frá hæstv. innanríkisráðherra sem eru fylgiskjal með frumvarpinu og er að finna á þskj. 909, 1361 og 1930 á 139. löggjafarþingi. Þá kom ýmislegt í ljós. Meðal annars kemur þar fram að Hæstiréttur hefur aðeins í þremur tilfellum samþykkt beiðni um endurupptöku á tíu ára tímabili, frá 2000–2011. Þau þrjú mál sem voru samþykkt til endurupptöku voru samþykkt á árunum 2001, 2007 og 2010. Beiðnir um endurupptöku voru á þessu tímabili 41 en í fimm tilfellum var beiðni afturkölluð. Þegar málinu var svarað var eitt mál enn óafgreitt, frá árinu 2009 ef ég man rétt. Í svörunum kemur einnig fram að algengast sé að þrír dómarar Hæstaréttar fjalli um beiðnir um endurupptöku máls en það er heimilt að þeir séu fimm. Í einstaka tilfellum hafa fleiri dómarar tekið þátt í meðferð slíkra mála. Þannig tóku þrír af dómurum Hæstaréttar ákvörðun um beiðni um endurupptöku í 31 tilviki af 32 á þessu árabili og í einu tilviki tóku allir dómarar Hæstaréttar þátt í að taka ákvörðun. Þetta þýðir, frú forseti, að í tíu tilvikum af 32 sem synjað var hafi þeir dómarar sem tóku ákvörðun um beiðni um endurupptöku ekki dæmt málið, sem sagt í tæplega þriðjungi tilfella, en í 16 tilvikum var einn dómari sem tók þátt í að dæma viðkomandi mál, aftur kominn að málinu til að taka þátt í ákvörðun um afgreiðslu á beiðni um endurupptöku. Í fimm tilvikum voru tveir dómarar sem komu að endurupptöku og höfðu tekið þátt í dómi. Í því tilviki þegar allir dómarar Hæstaréttar tóku þátt í að afgreiða slíka beiðni voru á meðal þeirra þeir þrír sem dæmdu málið. Við þetta má bæta að í svörunum kemur fram að ákvarðanir Hæstaréttar um endurupptöku eru skráðar í gerðabók og umsækjendum og gagnaðilum sent endurrit í pósti en ákvörðunin ekki birt opinberlega líkt og tíðkast með dóma Hæstaréttar. Í því sambandi vil ég vekja athygli á svari við spurningu nr. 3 á þskj. 1361 á bls. 7 með frumvarpi þessu. Loks vil ég benda á að í þessum svörum kom einnig fram að á þessu tímabili liðu allt frá 26 upp í 427 daga frá því að réttinum barst beiðni um endurupptöku og þar til umsækjanda var tilkynnt um synjun hennar á árunum 2000–2010. Frú forseti. Af þessum svörum er ljóst að ekki er óalgengt að beiðnir berist um endurupptöku máls fyrir Hæstarétti en einnig að langflestum þeirra er hafnað, aðeins þrjár beiðnir af 36 hafa verið samþykktar á tíu árum. Þá eru dæmi um að dómarar sem dæmt hafa viðkomandi mál komi að ákvörðun um samþykki eða synjun um endurupptöku þess, þar á meðal allir þeir sem dæmdu í einu máli. Þetta þykir flutningsmönnum þessa frumvarps ekki eðlileg málsmeðferð. Menn verða að geta treyst því að opinberar stofnanir, ekki síst dómstólar, séu óvilhallar. Málsmeðferðin verður líka að vera gagnsæ og upplýsingar um afgreiðslu mála verða að vera opinberar eins og gildir um sjálfa dómana. Og því er þetta frumvarp flutt. Hér er ekki verið að gagnrýna einstaka úrskurði eða ákvarðanir Hæstaréttar, hér er ekki hróflað við efnisreglum um skilyrði til endurupptöku mála. Þetta mál snýst um málsmeðferð og að hún megi vera hafin yfir allan vafa. Það er heldur ekki stefnt að því að fjölga endurupptökum eða að fleiri beiðnir væru samþykktar heldur aðeins, og ég ítreka það, að málsmeðferðin verði hafin yfir allan vafa, að hún verði óháð og gegnsæ. Á Norðurlöndunum þekkjast tvær leiðir í þessum efnum. Þar taka ýmist endurupptökunefndir eða sérstakir dómstólar ákvarðanir um endurupptöku. Í Noregi er starfandi sérstök nefnd á grundvelli norsku dómstólalaganna sem hefur það hlutverk að ákvarða um endurupptöku. Í Danmörku er starfandi sérstakur dómstóll, „Den særlige klageret“, með leyfi forseta, en hann fjallar meðal annars um beiðnir um endurupptöku í refsimálum. Alþingi fjallaði á 122. og 123. þingi um frumvarp sem þáverandi hv. þm. Svavar Gestsson flutti um svokallaðan réttarfarsdómstól, en honum var meðal annars ætlað að fjalla um endurupptökubeiðnir. Kveikjan að þeim málflutningi á sínum tíma var einmitt Guðmundar- og Geirfinnsmál, þau sem enn, 14 eða 15 árum síðar, eru hér á dagskrá í dag. Í umsögn réttarfarsnefndar frá þeim tíma, reyndar frá árinu 1998, var á það bent að hér á landi hefur stefnan verið sú að fækka sérdómstólum en ekki stofna til nýrra. Þannig voru á árinu 1991 lagðir niður ansi margir sérdómstólar, svo sem fógetaréttur, uppboðsréttur, skiptaréttur, kirkjudómur, sakadómur í ávana- og fíkniefnamálum, sakadómur og loks siglingadómur ári síðar, 1992. Öll þessi verkefni voru lögð til héraðsdóms sem skyldi efldur á móti. Nú má segja að auðvitað megi stofna til nýrra dómstóla ef þörf krefur þrátt fyrir þessa stefnu en flutningsmenn hafa kosið aðra leið. Við sóttum fyrirmynd í norsk lög og því er hér lögð til stofnun óháðrar endurupptökunefndar sem fjalli um beiðnir um endurupptöku, bæði í opinberum málum og einkamálum. Gert er ráð fyrir því að um störf nefndarinnar gildi ákvæði stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, og að staða endurupptökunefndarinnar verði með sama hætti og staða annarra úrskurðar- og áfrýjunarnefnda sem starfandi eru. Þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru breytingar á tveimur lagabálkum, annars vegar á lögum um meðferð sakamála, nr. 88/2008, með síðari breytingum, og hins vegar á lögum um meðferð einkamála, nr. 91/1991, með síðari breytingum. Þessar breytingar, frú forseti, eru eins og ég hef hér áður vikið að aðallega orðalagsbreytingar þar sem efnislegum skilyrðum endurupptöku er ekki breytt, heldur einungis skipt út þeim aðila sem taka skal ákvörðun um endurupptöku, þ.e. í stað Hæstaréttar kemur endurupptökunefnd. Þó felast í frumvarpinu ný ákvæði að sjálfsögðu um endurupptökunefndina sjálfa, skipan hennar og starfshætti. Þar á meðal er gert ráð fyrir því að ákvarðanir nefndarinnar verði birtar opinberlega en það eru ákvarðanir Hæstaréttar um endurupptöku ekki núna. Þá er gert ráð fyrir að nefndina skipi fimm menn og að formaður hennar uppfylli hæfisskilyrði hæstaréttardómara og að hluti nefndarmanna sé löglærðir menn. Með þessu móti, frú forseti, er tryggt að dómarar endurskoði ekki eigin dóma, að þeir sem fjalla um beiðnir um endurupptöku lúti stjórnsýslulögum hvað varðar hæfi og að um birtingu niðurstaðna gildi sömu reglur og um birtingu dóma. Það er markmiðið með þessu frumvarpi og ég vona svo sannarlega að um það markmið geti allir alþingismenn verið sammála. Ég legg svo til að lokum að frumvarpinu verði vísað eftir 1. umr. hér til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að þetta mál skuli komið á dagskrá Alþingis, en ég hef verið að benda á að erfitt sé að koma þingmannamálum á dagskrá. En hér er þetta mikilvæga frumvarp komið á dagskrá þingsins, frumvarp til laga um breytingu á lögum um íslenskan ríkisborgararétt nr. 100/1952, með síðari breytingum. Alþingi hefur haft þá heimild að veita ríkisborgararétt með lögum í lok desemberþings og í lok vorþings ár hvert. Þróunin hefur verið á þá leið að þeim einstaklingum sem veittur hefur verið ríkisborgararéttur með lögum frá Alþingi hefur fjölgað mjög í seinni tíð. Ég minni á að þessi heimild er til staðar í fyrrverandi dómsmálaráðuneyti, í fyrrverandi dóms- og mannréttindaráðuneyti og liggur nú í hinu svokallaða innanríkisráðuneyti þannig að heimild fyrir erlenda einstaklinga sem hafa ekki fæðst á Íslandi er greið og vel fær, en svo hefur verið litið á að þessi aðgerð, að veita ríkisborgararétt með lögum, ætti að heyra til undantekninga. Fjölgunin hefur verið slík síðustu ár með þessari lagasetningu að líta má á að undantekningarreglan sé orðin að meginreglu og það er mjög bagalegt. Í frumvarpinu er lagt til, í 1. gr., að 6. gr. laganna falli brott, en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi veitir ríkisborgararétt með lögum. Áður en umsókn um ríkisborgararétt er lögð fyrir Alþingi skal ráðuneytið fá um hana umsögn lögreglustjóra á dvalarstað umsækjanda og Útlendingastofnunar. Eigi sá börn sem ríkisborgararétt fær með lögum fer um þau eftir ákvæðum 5. gr., nema lögin láti öðruvísi um mælt.“ - 5. gr. fjallar um það að börn fylgi foreldrum sínum, öðru eða báðum, fái þau ríkisborgararétt. Ég vil með frumvarpi þessu að þessi grein falli niður vegna þess að ég tel að alþingismenn eigi ekki að vera að vasast í því hverjir fá ríkisborgararétt. Slíkt getur boðið upp á spillingu. Þetta felur ekki í sér gegnsæi, hverjir það eru sem fá ríkisborgararéttinn, því það er einungis þriggja manna undirnefnd allsherjar- og menntamálanefndar sem sér þau gögn sem liggja til grundvallar. Í þriðja lagi vil ég að þessi lagagrein verði felld brott vegna þess að umsækjendur njóta ekki þess jafnræðis að vita hver fær ríkisborgararétt og hver ekki og á hvaða forsendum, þannig að inn í þetta vantar jafnræðisregluna, að sambærilegir aðilar séu meðhöndlaðir á sambærilegan hátt. Þeir einstaklingar sem sækja um ríkisborgararétt með lögum geta ekki komist í gögn hver um annan og því er ómögulegt að upplýsa um það á hvaða reglum er byggt, enda hefur allsherjarnefnd ekki byggt þetta á neinum reglum heldur er það fremur tilfinningalegs eðlis hverjir hljóta náð fyrir þriggja manna nefnd allsherjarnefndar. Ferillinn hefur verið á þá leið að þessi þriggja manna undirnefnd allsherjarnefndar fær þessar umsóknir, leggur mat á umsækjendur og gerir tillögu að frumvarpi með nöfnum einstaklinganna til allsherjarnefndar sem leggur það svo fyrir þingið. Frú forseti. Ég verð að minnast á tvö atriði sem lúta að þessari lagabreytingu hér í þinginu. Skemmst er að minnast þess þegar lítið barn fékk íslenskan ríkisborgararétt í gegnum Alþingi sem staðgöngumóðir á Indlandi hafði fætt. Setti ég mig mjög á móti því að hægt væri að ganga fram fyrir þær heimildir sem þáverandi dóms- og mannréttindaráðuneyti hafði og koma barni til landsins með frumvarpi til laga um að því yrði veittur íslenskur ríkisborgararéttur, en samkvæmt íslenskum lögum var þetta barn indverskt því það var fætt af indverskri móður á Indlandi. Þetta fór í gegnum þingið á sínum tíma. Hef ég ekkert við barnið sjálft að athuga né íslenska foreldra þess svo að þess sé gætt, heldur verklag þingsins. Líta má á þetta sem einsdæmi, að aðrir geti ekki nýtt sér þetta úrræði, en þetta mál fékk mikla athygli á sínum tíma. Annað ber að nefna. Þingmaður átti tengdadóttur sem fékk ríkisfang í gegnum lagasetningu Alþingis. Það varð allt vitlaust í samfélaginu vegna þess eins og menn muna, en því var stillt upp sem dæmi um spillingu og að þingmenn væru að hygla sínum eigin fjölskyldumeðlimum og þarna væri greiðari aðgangur að ríkisborgararétti fyrir suma en aðra ekki. Þess vegna vil ég afnema 6. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt, að afnumið verði úr lögum að Alþingi geti veitt ríkisborgararétt með lagasetningu. Í 2. gr. frumvarpsins er vikið að orðalagsbreytingum, en þar segir, með leyfi forseta: „Eftirfarandi breytingar verða á 7. gr. laganna: a. Í stað orðanna „Þrátt fyrir ákvæði 6. gr. er ráðherra heimilt“ í 1. mgr. kemur: Ráðherra er heimilt. b. Síðari málsliður 2. mgr. og 3. mgr. fellur brott.“ Þá hef ég farið yfir þetta að þessu leyti, frú forseti. Ég legg til í 3. gr. að þessi lög öðlist þegar gildi þegar þau eru útrædd. Mig langar að fara yfir greinargerðina og ætla þá að fá að lesa hana upp. Ég flutti frumvarp sama efnis á 139. löggjafarþingi, en það var ekki útrætt. Þess ber að geta að ég er eini flutningsmaðurinn á þessu máli. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Í gildandi lögum um ríkisborgararétt, nr. 100/1952, er meðal annars kveðið á um ríkisfangsveitingar til þeirra sem öðlast ekki íslenskt ríkisfang við fæðingu. Þar kemur fram að ríkisborgararéttur sé annars vegar veittur með lögum og hins vegar með stjórnvaldsákvörðun. Með frumvarpi þessu er lagt til að felld verði brott valdheimild 6. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt þar sem kveðið er á um að Alþingi veiti ríkisborgararétt með lögum. Slík valdheimild verði til framtíðar stjórnvaldsákvörðun á hendi innanríkisráðherra. Innanríkisráðuneytið færi með þær valdheimildir sem tiltækar eru í undanþágum þegar veita þarf þeim ríkisfang sem öðlast ekki íslenskt ríkisfang við fæðingu. Innanríkisráðuneytið býr og yfir öllum upplýsingum um einstakling sem hyggst sækja um íslenskt ríkisfang í samvinnu við lögreglustjóra á dvalarstað umsækjanda og Útlendingastofnun og er því best í stakk búið að taka ákvörðun sem þessa. Í lokamálslið 1. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um að útlendingi verði aðeins veittur íslenskur ríkisborgararéttur samkvæmt lögum. Ákvæðið kom inn í stjórnarskrá með 4. gr. stjórnarskipunarlaga, nr. 97/1995. Fyrir setningu þeirra var kveðið á um að útlendingur gæti ekki fengið ríkisborgararétt nema með lögum. Í athugasemdum með frumvarpinu kemur fram að með orðalagsbreytingunni sé hinum almenna löggjafa veitt svigrúm til að setja almenn lög um veitingu íslensks ríkisborgararéttar og hefði hann því val um hvort farin yrði sú leið að setja sérstök lög um að veita tilteknum einstaklingum ríkisborgararétt eða fela stjórnvöldum að annast veitingu ríkisborgararéttar. Jafnframt var tekið fram að löggjafinn gæti einnig ákveðið að báðum aðferðum yrði beitt. Með lögum nr. 62/1998, um breytingu á lögum um íslenskan ríkisborgararétt, var ráðherra veitt heimild til að veita útlendingi ríkisborgararétt án þess að umsókn væri lögð fyrir Alþingi. Í athugasemdum við frumvarpið er vísað til þess að í breytingunni fælist það fyrirkomulag sem vísað hefði verið til í athugasemdum með stjórnarskipunarlögum nr. 97/1995, þ.e. að íslenskur ríkisborgararéttur yrði bæði veittur með lögum og samkvæmt almennri reglu í lögum um ríkisborgararétt. Líkt og fram kemur í fylgiskjali með frumvarpi þessu nýtur einstaklingur ákveðinna réttinda á grundvelli ríkisborgararéttar síns jafnframt því sem hann ber ákveðnar skyldur gagnvart því ríki hvers ríkisfang hann ber. Sem dæmi má nefna stjórnmálaleg og félagsleg réttindi og landvistarrétt í viðkomandi ríki auk þess sem ríkisborgarar njóta diplómatískrar verndar frá því ríki. Þá er í fylgiskjalinu vísað til þess að meginreglan sé sú að menn öðlist ríkisborgararétt við fæðingu sem byggist fyrst og fremst á ríkisfangi foreldra og/eða fæðingarstað en undantekningar frá þessu séu til dæmis ríkisfangsveitingar til ættleiddra barna og erlendra ríkisborgara á grundvelli búsetu. Lagasetning Alþingis um ríkisborgararétt hefur lengst af gengið vel og hafa fjölmargir einstaklingar öðlast ríkisborgararétt með þeim hætti. Vinnuferlið hefur verið að dómsmálaráðuneytið (nú innanríkisráðuneyti) hefur gefið umsögn til Alþingis, eftir samráð við lögreglustjóra á dvalarstað umsækjanda og Útlendingastofnun. Í þessum umsögnum er lagt mat á hvort einstaklingur uppfylli skilyrði laga um ríkisborgararétt, meðal annars hvort hann geti sannað hver hann er, hvort hann hafi brotaferil að baki, hvernig fjölskylduaðstæður hann búi við, hvort hann geti sýnt fram á framfærslu o.s.frv. Þeir þjóðkjörnu fulltrúar sem á Alþingi sitja hafa lengst af tekið tillit til þessara umsagna og farið að ráðgjöf ráðuneytisins. Nú hefur orðið breyting á og í að minnsta kosti tvígang hefur Alþingi, að tillögu meiri hluta allsherjarnefndar, gengið lengra en ráðuneytið ráðleggur. Til framtíðar getur slíkt skapað mikinn vanda fyrir íslenskt þjóðfélag í heimi þar sem ríkisborgararéttur, sá dýrmæti frumréttur, er ekki eins sjálfsagður og áður var. Geti einstaklingur ekki sannað ríkisfang sitt eru honum allar dyr lokaðar og í seinni tíð hafa hafist ólögleg viðskipti með þennan rétt. Því verða allir að vera á varðbergi í þessu mikilvæga máli og leggja allt af mörkum til að loka fyrir leiðir sem eru á gráu svæði.“ Í framhaldi af þessu, frú forseti, langar mig til að benda á það að ekki fyrir svo löngu sóttu tíu Kanadamenn um ríkisborgararétt á grundvelli þessa lagaákvæðis, 6. gr. laga um íslenskan ríkisborgararétt, og hétu því í staðinn að koma inn í landið með 2 þús. milljarða til fjárfestinga. Það mál vakti mjög mikla athygli og fékk mikla umfjöllun, en þarna var raunverulega verið að segja að ef Alþingi mundi setja lög um að þessir einstaklingar ásamt fjölskyldum, 30 aðilar, utan Evrópska efnahagssvæðisins, fengju ríkisborgararétt kæmu þeir með þetta fjármagn inn í landið. Þetta eru alvarlegir hlutir og sýnir að það erum við sem þurfum að standa vörð um þann rétt sem við setjum sem einstaklingar í þjóðfélagi og löggjafi í réttarríki. Það er augljóst mál að aðilar utan Íslands, utan Evrópska efnahagssvæðisins, skoða hreinlega hverja einustu löggjöf sem héðan kemur og þau lög sem í gildi eru. Var þessi umsókn mjög vel rökstudd, en var á sínum tíma tekin fyrir í allsherjarnefnd og var vísað frá á óformlegum fundi vegna þess að ekki myndaðist stemning fyrir því að taka málið fyrir formlega. Þetta sannar að lagakerfi okkar er gegnumlýst af einstaklingum sem kannski eru á gráu svæði varðandi ýmis mál. Til dæmis voru umræddir einstaklingar ekki búnir að skila inn sakavottorði og gátu jafnvel ekki upplýst hverjir þeir væru. Því er enn mikilvægara, frú forseti, að þetta mál verði að lögum, því að leiðin er opin fyrir þessa einstaklinga og þá er það leiðin í gegnum framkvæmdarvaldið, leiðin í gegnum innanríkisráðuneytið og sú leið er opin öllum að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Það er sú sía sem við verðum að fara með þessa einstaklinga í gegnum, en ekki að taka af handahófi einhvers konar þöggunarmál og þöggunarkennitölur og gera það að lögum að ákveðnir einstaklingar geti fengið ríkisborgararétt úr þessu húsi. Með frumvarpinu fylgir fylgiskjal sem mig langar líka til að lesa. Það byggist á grein eftir Írisi Lind Sæmundsdóttur lögfræðing, sem hún skrifaði í Árshátíðarrit Orators árið 2011. Ritstjóri þess rits var Inga Skarphéðinsdóttir en greinin heitir „Um ríkisfangsveitingar Alþingis.“ Langar mig, með leyfi forseta, að lesa það fylgiskjal, það rökstyður frumvarpið sem fyrir liggur: „Á grundvelli ríkisborgararéttar nýtur einstaklingur ákveðinna réttinda jafnframt því sem hann ber ákveðnar skyldur gagnvart því ríki hvers ríkisfang hann ber. Hér má nefna ýmis stjórnmálaleg og félagsleg réttindi, landvistarrétt í viðkomandi ríki auk þess sem ríkisborgarar njóta diplómatískrar verndar frá því ríki á erlendri grundu. Meginreglan er sú að einstaklingar öðlast ríkisborgararétt við fæðingu og er hann þá almennt tengdur ríkisfangi foreldra eða fæðingarstað. Helstu undantekningar frá þessu eru ríkisfangsveitingar til ættleiddra barna og erlendra ríkisborgara á grundvelli búsetu. Í gildandi lögum um ríkisborgararétt, nr. 100/1952, er meðal annars kveðið á um ríkisfangsveitingar til þeirra sem öðlast ekki íslenskt ríkisfang við fæðingu. Þar kemur fram að það sé annars vegar veitt með lögum og hins vegar með stjórnvaldsákvörðun. Með 6. gr. áðurnefndra laga hefur Alþingi fengið sjálfu sér það hlutverk að veita ríkisborgararétt með lögum og með 7. gr. þeirra er framkvæmdarvaldinu, þ.e. innanríkisráðherra, að auki heimilað að veita íslenskan ríkisborgararétt. Í 2. mgr. 7. gr. segir að heimild ráðherra sé bundin við þau mál þar sem vafalaust er að umsækjandi uppfylli lögmælt skilyrði en að ráðherra sé þó ávallt heimilt að vísa umsóknum um ríkisborgararétt til ákvörðunar Alþingis. Af lögunum má ráða að meginreglan sé sú að Alþingi veitir íslenskan ríkisborgararétt og að innanríkisráðherra geri það einungis í undantekningartilvikum, eða þegar fyrirliggjandi gögn staðfesta með óyggjandi hætti að umsækjandi uppfylli skilyrði laganna. Þau skilyrði sem hér er vísað til er að finna í 8. og 9. gr. laganna. Í 8. gr. er að finna búsetuskilyrði og í 9. gr. er að finna önnur skilyrði, en skv. 1. mgr. beggja ákvæðanna gilda þau um ríkisfangsveitingar ráðherra. Í hvorugu ákvæðanna er tilgreint að Alþingi sé einnig gert að fara eftir þessum sömu skilyrðum þegar það veitir ríkisborgararétt, en líkt og fram kemur í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, er alþingismaður eingöngu bundinn við sannfæringu sína. Alþingismennirnir 63 geta því hver og einn ákveðið upp á sitt einsdæmi til hvaða þátta þeir líta við ákvarðanatöku um hvort veita eigi umsækjanda íslenskan ríkisborgararétt með lögum eða ekki. Þar geta ráðið niðurstöðu málefnalegar ástæður, geðþótti, pólitískir hagsmunir, fjárhagslegir hagsmunir eða guð má vita hvað. Í 2. gr. stjórnarskrárinnar er fjallað um þrískiptingu íslensks ríkisvalds. Þar segir meðal annars að Alþingi og forseti Íslands fari saman með löggjafarvaldið, að forseti og önnur stjórnarvöld fari með framkvæmdarvaldið og að dómendur fari með dómsvaldið. Ákvæðið byggir á þeirri kenningu að hver handhafi fari með sína grein ríkisvaldsins sem hafi það að markmiði að tempra eða takmarka vald hins svo komið sé í veg fyrir að einn handhafi geti viðhaft ofríki eða kúgun gagnvart borgurunum. Eðlilegt er að velta því upp hvort ákvörðun um ríkisfang eigi heima hjá löggjafanum en við mat á því verður einkum að líta til þess hvers konar ákvörðun um er að ræða. Ákvörðun um veitingu íslensks ríkisborgararéttar er ákvörðun sem beinist að tilteknum einstaklingi og veitir honum, líkt og fram hefur komið, ákveðin réttindi og leggur á hann skyldur hér á landi auk þess sem viðkomandi á tilkall til diplómatískrar verndar af hálfu íslenskra sendiskrifstofa erlendis. Ákvörðunin er bindandi bæði gagnvart viðkomandi einstaklingi og öðrum hér á landi sem erlendis enda verður enginn sviptur íslensku ríkisfangi líkt og fram kemur í 66. gr. stjórnarskrárinnar. Þó að um lagasetningu sé að ræða má í raun segja að í eðli sínu sé ákvörðun um veitingu ríkisborgararéttar bindandi og beinist að einstaklingi, en í framkvæmdarvaldinu felst einmitt meðal annars vald til að taka slíkar ákvarðanir.“ - Það vald er ekki hjá löggjafanum. „Alþingi er með lögum um íslenskan ríkisborgararétt veitt heimild til að fara með málefni sem í eðli sínu ætti frekar að vera á verksviði framkvæmdarvaldsins. Þó vissulega sé rétt að löggjafinn taki í sumum tilvikum þátt í meðferð framkvæmdarvaldsins þá má deila um hvort rétt sé að hann fari með ákvarðanir um tiltekna einstaklinga sem sækja um íslenskan ríkisborgararétt. Háværar raddir hafa verið uppi í samfélaginu um að valdhöfunum verði mörkuð skýrari skil og að skýrlega verði greint á milli þeirra þannig að þeir fari ekki með valdheimildir sem rétt væri að aðrir handhafar ríkisvaldsins færu með. Þátttaka Alþingis í meðferð framkvæmdarvalds er frávik frá meginreglunni í 2. gr. stjórnarskrárinnar um að það fari með löggjafarvaldið. Samkvæmt því ætti Alþingi aðeins að taka þátt í meðferð framkvæmdarvalds í hreinum undantekningartilvikum. Um ríkisfangsveitingar eiga að gilda skýr og hlutlæg skilyrði og geðþótti á aldrei að geta ráðið því hvernig umsókn einstaklings um svo mikilvæg réttindi er meðhöndluð. Stjórnvöld eiga ávallt að fara eftir hlutlægum og skýrum skilyrðum við meðferð mála og þau eiga ekki í neinum tilvikum að geta tekið ákvarðanir um réttindi fólks byggðar á geðþótta. Það er því kominn tími til að endurskoða lög nr. 100/1952 og afnema þær heimildir sem Alþingi fer með samkvæmt þeim til ríkisfangsveitinga og færa þær alfarið í hendur framkvæmdarvaldsins.“ Það hefur verið gagnrýnt að með þessu sé alfarið verið að loka á rétt útlendinga til fjárfestinga hér á landi, ef menn vilja koma hingað og leggja okkur lið við uppbyggingu landsins. Ég vil af því tilefni minna á að ríkisborgararéttur er allt annar réttur en dvalarréttur. Ég hef til dæmis talað mjög fyrir þeirri leið sem Kanadamenn fóru á sínum tíma til að byggja upp leikjaiðnað sinn. Þeir ákváðu að byggja upp leikjaiðnað sem mótvægi við Bandaríkjamenn hvað varðar Hollywood-iðnaðinn, leikaraiðnaðinn, og gáfu þá einstaklingum dvalarleyfi í Kanada með ákveðnum skattahlunnindum og ívilnunum varðandi skólaskyldu barna og annað. Þeirri leið er ég mjög hrifin af og býð alla erlenda fjárfesta sem vilja koma hingað í atvinnuuppbyggingarskyni velkomna á þeim grunni, enda sú leið nú þegar fær, því að hér geta allir fengið dvalarleyfi hafi þeir til þess haldbær rök og gögn og geti sýnt fram á hverjir þeir eru. Ef fólk kemur frá svæðum utan EES, frá hinum svokölluðu þriðju ríkjum, þarf ósk um atvinnu- og dvalarleyfi til dæmis að koma frá fyrirtækjum hér á landi. Þess skal þá getið að viðkomandi sé boðið að koma hingað og stunda vinnu og þá er landið galopið fyrir viðkomandi einstakling. Þessu má ekki rugla saman við veitingu ríkisborgararéttar. Ég tók sérstaklega fyrir í ræðu minni áðan þá aðila sem vildu koma hingað og fá íslenskan ríkisborgararétt gegn peningagreiðslu sem átti að leggja hér í atvinnuuppbyggingu. Allsherjarnefnd hefur ætíð komið fram sem einn maður þegar kemur að því hverjir fá íslenskan ríkisborgararétt. Það gerðist hins vegar ekki þegar litla drengurinn átti í hlut, ég gat ekki sætt mig við málsmeðferðina hér í þinginu. Frumvarpið var þá lagt fram sem þingmannamál og var það einsdæmi frá því að þessi lagasetning varð hér á þingi. Ég geri það af djúpri sannfæringu, frú forseti, að leggja þetta fram, ég hef skoðað þessi ákvæði í lögunum um íslenskan ríkisborgararétt mjög vel. Ég geri þetta af mjög yfirveguðu og vel athuguðu máli og það er staðföst trú mín að Alþingi eigi ekki að hafa þær heimildir sem 6. gr. laganna felur í sér. Veiting ríkisborgararéttar á að vera hafin yfir pólitískt argaþras. Við höfum dæmin sem sanna að Alþingi hefur misbeitt þessum heimildum sem finna má í 6. gr. Ég lýk hér máli mínu, frú forseti, um frumvarp til laga um breytingu á lögum um íslenskan ríkisborgararétt. Ég óska eftir því að þetta mál fái efnislega umfjöllun í allsherjar- og menntamálanefnd og komi sem fyrst fyrir þingið aftur.

Frú forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um skipan sannleiksnefndar til rannsóknar á málsmeðferð Guðmundar- og Geirfinnsmála svokallaðra. Í henni segir að Alþingi álykti að fela forseta Alþingis í samráði við forsætisnefnd að skipa sannleiksnefnd til að rannsaka málsmeðferð svonefndra Guðmundar- og Geirfinnsmála. Sannleiksnefndin fari ítarlega yfir alla málsmeðferð og rannsókn Guðmundar- og Geirfinnsmála frá því á áttunda áratug 20. aldar. Nefndin verði skipuð þremur einstaklingum, lögfræðingi, sagnfræðingi og reynslumiklum fjölmiðlamanni, og skili niðurstöðum til Alþingis eigi síðar en 1. október 2012. Nefndin á að hafa óheftan aðgang að öllum gögnum málanna og leitast við að kalla til alla þá sem enn lifa og komu við sögu í rannsókn þeirra og málsmeðferð. Áður en ég vík að greinargerðinni og rökstuðningnum fyrir tillögu þessari vil ég geta þess að nokkru eftir að þessi tillaga kom fram í þinginu skipaði hæstv. innanríkisráðherra starfshóp á vegum ráðuneytisins til að fara ofan í rannsókn Guðmundar- og Geirfinnsmálanna á sínum tíma og fagna ég því mjög. Það er jákvætt innlegg í uppgjör og endurskoðun og vonandi að lokum endurupptökubeiðni samþykkta af Hæstarétti. Það er jákvætt fyrsta skref inn í það. Skipaði ráðherrann prýðilegt fólk í þennan starfshóp. Efast ég ekki um að hún skili athyglisverðum gögnum í þessa málsmeðferð, en starfshópnum er ætlað að skila áfangaskýrslu í apríl á næsta ári. Það er jákvæð viðbót við málsmeðferð þessa alla og tónar ágætlega við það að Alþingi skipi sannleiksnefnd sem hefði náttúrlega miklu umfangsmeira hlutverk og miklu sterkari stöðu til að fara ofan í alla sauma á rannsókn og málsmeðferðinni á sínum tíma og mun niðurstaða áfangaskýrslu starfshóps ráðherrans alveg áreiðanlega nýtast sannleiksnefndinni mjög vel þannig að eitt þvælist ekki fyrir öðru. Það var jákvætt fyrsta skref í því að taka þessi mál til endurskoðunar að ráðherra skyldi skipa þennan starfshóp. Fagna ég því og fer það vel með þessari tillögu hér. Guðmundar- og Geirfinnsmálin eru einhver umdeildustu dómsmál í íslenskri sögu. Það þarf ekki annað en að lesa dómsniðurstöðuna og ýmis þeirra skjala sem eru aðgengileg til að sannfærast um að niðurstaðan er svo málum blandin, og er þá vægt til orða tekið, að sakborningarnir hefðu ólíklega fengið dóm ef málið hefði komið fyrir nú. Málið snýst um tvö mannshvörf frá áttunda áratug síðustu aldar. Annað, Guðmundarmálið, snerist um ungan mann, Guðmund Einarsson, sem fór á dansleik, sást síðast nokkuð ölvaður á heimleið af ballinu en hvarf. Lík hans fannst aldrei og í raun bendir ekkert til þess að þetta mannshvarf sé sakamál nema mjög mótsagnakenndar játningar sakborninganna á þeim tíma. Þær voru líka jafnóðum dregnar til baka og nú liggur fyrir að játningarnar voru fengnar með þrýstingi rannsóknaraðila og mundu nú á dögum teljast óeðlilegar og sjálfsagt einhverjar ólöglegur sé trúnaður lagður á framkomnar skýrslur um það mál, bæði frá sakborningum, fangavörðum á þeim tíma og ýmsum öðrum sem komu að þessum málum og höfðu upplýsingar og vitneskju um rannsóknina, yfirheyrslur yfir sakborningum, mánaðar- og áralanga einangrun sakborninga og margt annað sem maður getur rétt ímyndað sér að hafi verið til þess fallið að rugla fólk mjög í ríminu og brjóta niður viljaþrek þess og allan andlegan styrk. Hitt málið snerist um hvarf Geirfinns Einarssonar sem átti stefnumót við óþekktan mann en hvarf. Þar gæti vissulega hafa verið um að ræða saknæman atburð, en eins og í fyrra tilfellinu hefur ekkert lík fundist, engar vísbendingar um hvað gerðist, engin sönnunargögn af neinu tagi nema þær mótsagnakenndu játningar sem einnig einkenndu fyrra málið. Við flutningsmenn þessarar tillögu, auk mín hv. þingmenn Þráinn Bertelsson, Margrét Tryggvadóttir, Guðmundur Steingrímsson, Róbert Marshall, Ólína Þorvarðardóttir, Skúli Helgason, Sigmundur Ernir Rúnarsson, Lúðvík Geirsson og Sigurður Ingi Jóhannsson, trúum að menn hafi talið sig gera gagn á sínum tíma. Rannsókn sannleiksnefndarinnar á ekki að snúast persónulega um þá sem stóðu að rannsókninni á þeim tíma. Menn höfðu þá mun takmarkaðri skilning á því en núna hvað það er í rauninni auðvelt að knýja fram játningar sakborninga og menn hafa líka betri skilning á því núna hversu rangt er að beita nokkurs konar þvingunum við yfirheyrslur eins og var svo augljóslega gert á mörgum stigum þessa máls þegar maður les hafsjó ýmissa gagna og frásagna opinberra skjala, óopinberra, útgefinna og óútgefinna, um þessar yfirheyrslur, málsmeðferðina og rannsóknina alla. Það er ekki aðeins siðferðilega rangt heldur leiðir líka nær undantekningarlaust til rangrar niðurstöðu. Eftir umfangsmikla rannsókn á þessum tveimur aðskildu mannshvörfum benti ekkert til þess að mönnunum hefði verið banað en að henni lokinni voru sex ungmenni dæmd til þungra refsinga, sumir segja svipt lífinu og ærunni. Með öllu er óljóst hvað olli því að þau voru almennt tengd hvarfi mannanna, hvað þá fangelsuð og höfð í einangrun mánuðum og árum saman, eins og ég nefndi áðan. Þekktasti sakborningurinn er án nokkurs efa Sævar Ciesielski sem lést fyrr á þessu ári. Hann var dæmdur í ævilangt fangelsi í héraði sem var mildað í 17 ár í Hæstarétti. Að lokum sat hann í fangelsi í níu ár. Hann barðist alla tíð fyrir því að málið yrði tekin upp aftur og það fengi réttláta málsmeðferð. Því var hafnað þrátt fyrir ítarlegar greinargerðir Sævars og Ragnars Aðalsteinssonar lögmanns fyrir um 14 árum. Þá var heilmikill dampur í málinu, mikil umræða um að þörf væri á endurupptöku og endurskoðun á þessu mikla og fræga sakamáli. Því var því miður hafnað sem var mikið áfall fyrir þá sem fyrir því börðust og málið lagðist í lágina í framhaldinu. Enn eru flestir á velli sem komu að málinu á seinni helmingi áttunda áratugarins og ekki skortir gögnin sem styðja nýja rannsókn á málinu að mati okkar sem flytjum þetta mál hérna. Þar vísum við í greinargerð Ragnars sem lögð var fram í Hæstarétti í febrúar 1997 og segir í niðurlagi, með leyfi forseta: „Lögð hafa verið fram ný gögn eins og lýst hefur verið í greinargerð þessari. … Í framlögðum skjölum er að finna annars vegar nýjar upplýsingar um málsatvik og hins vegar um málsmeðferð. … Með þessu er átt við að því meiri vafi sem leikur á því að sönnunargögn eins og játningar hafi verið rétt metin, því meira máli skiptir hversu vel og löglega var staðið að rannsókn málsins utan og innan réttar og meðferð á sökunautunum sjálfum t.d. varðandi öflun játninga. Því meiri upplýsingar um ranglæti við úrlausn máls og meðferð þess, ólöglegar aðferðir til að koma sökunautum til játningar og vanræksla á að gæta réttra aðferða við meðferð máls eða úrlausn, því meiri kröfur verður að gera til þess að sönnunargögn verði ekki vefengd með skynsamlegum hætti, ekki síst játningar.“ Það er mikilvægt að halda til haga nokkrum meginatriðum málsins eins og þau birtast í gögnum sem voru lögð fram við endurupptökubeiðnina árið 1997 og þess vegna tínum við til í upptalningu í greinargerðinni nokkur helstu og þyngstu atriðin sem talin eru að mati okkar og margra annarra styðja endurupptökubeiðnina að nýju. Auðvitað verður það aldrei annað en Hæstaréttar að taka ákvörðun um endurupptöku málsins. Það liggur alveg ljóst fyrir. Þess vegna held ég, eins og umræðan þróaðist í sumar þegar mikið var rætt um þessi mál, að sannleiksnefnd sem Alþingi skipar og hefði umfangsmikinn aðgang að öllum gögnum máls og því fólki sem hefur þessa sögu að segja gæti gert mikið gagn í því að gera málið upp, varpa ljósi á staðreyndir, hugsanlega og örugglega í mörgum tilfellum að færa fólki æruna aftur þannig að margir sem komu að þessum hörmulegu málum geti lifað í sátt við málatilbúnaðinn og atburðarásina alla, hvorum megin borðsins sem þeir voru. Þetta snertir ekki bara sökunautana og sakborningana, auðvitað liggja líka þeir sem stóðu að rannsókninni og höfðu með yfirheyrslur og rannsókn málsins að gera undir þungu ámæli og það yrði örugglega ekki síst þeim að skapi og mikilvægt fyrir þá að málið yrði tekið fyrir aftur. Vonandi getur niðurstaða slíkrar sannleiksnefndar á vegum Alþingis orðið það veigamikið gagn í endurupptökubeiðni að Hæstiréttur meti það svo að málið skuli tekið fyrir aftur. Það kemur bara í ljós. Alþingi tekur ekki fram fyrir hendurnar á dómsvaldinu, en skipun slíkrar sannleiksnefndar held ég að sé mjög heppilegt framlag til þessa máls. Ég ræddi í aðdragandanum við marga sem hafa haft með ýmis slík mál að gera og það eru ýmsar skoðanir á því en það virtist nokkuð ágæt sátt um að þessi leið yrði farin. Það styður mjög að Alþingi fari þessa leið. Eins og ég nefndi í upphafi ræðu minnar fellur það vel að störfum slíkrar sannleiksnefndar að starfshópur á vegum innanríkisráðuneytisins fari yfir tiltekna þætti málsins, vinni þannig með sannleiksnefndinni, styðji vinnu hennar enn frekar, létti undir með henni og komi með gögn inn í þessa mikilvægu vinnu. Auðvitað skiptir miklu máli þegar upp er staðið að um sé að ræða uppgjör á þessu mikla máli sem hefur að mörgu leyti hvílt eins og mara yfir hluta af íslensku samfélagi alla þessa áratugi og kemur alltaf upp aftur og aftur og snertir mjög við réttlætisvitund mjög margra Íslendinga. Það er óhætt að fullyrða það eins og umræðan er þegar þetta mál ber á góma, bæði í samtölum manna á meðal og í opinberri umræðu. Það geta verið mjög öfgakenndar og skiptar skoðanir um sekt og sakleysi og hvernig að málum var staðið, en það er svo mikil óeining um niðurstöðuna og svo miklar efasemdir um rannsókn og meðferð máls og hæstaréttardóminn að lokum að ég held að endurupptaka sé óumflýjanleg. Þessi sannleiksnefnd mun örugglega gera mikið gagn í því að gera þetta mikla mál upp. Morð eða mannshvörf, það er það sem málið snýst um. Þegar endurupptökubeiðnirnar voru lagðar fram komu fram skriflegar nýjar skýrslur frá fjölda fólks sem kom að málum. Þær studdu kannski umfram nokkuð annað það að málið yrði tekið fyrir aftur. Þetta eru skýrslur frá Erlu Bolladóttur, Alberti Skaftasyni, Gísla Guðmundssyni, fyrrverandi yfirlögregluþjóni, nágrönnum Erlu, Hlyni Þór Magnússyni, fyrrverandi fangaverði, Jóni Bjarman fangelsispresti, Magnúsi Leópoldssyni og Magnúsi Gíslasyni fréttamanni. Þá höfðu að auki komið fram yfirlýsingar um málið frá Guðjóni Skarphéðinssyni í fjölmiðlum árið 1996 og hafa bæði Guðjón og Erla mjög hvatt til þess, eins og Sævar gerði, að málin verði tekin fyrir aftur. Þau fagna því að þau séu nú á dagskrá bæði ráðuneytis og Alþingis og styðja mjög að farið verði ofan í þetta mál að nýju. Í öllum þessum nýju gögnum er að finna nýjar upplýsingar um bæði málsatvik og málsmeðferð sem hafa mikið með samhengi hlutanna að gera, mat sönnunargagna á borð við játningar, hvernig staðið var að rannsókn málsins utan og innan réttarins og meðferð á hinum grunuðu, t.d. varðandi öflun játninga. Þá getum við í upptalningu þeirrar einföldu en sláandi staðreyndar að ekkert vitni sá Guðmund Einarsson í nánd við Hamarsbraut 11 þar sem honum átti að hafa verið ráðinn bani eða sökunauta í Guðmundarmáli ráðast á Guðmund og verða honum að bana. Ekkert vitni sá Geirfinn Einarsson fara inn í bifreið með sökunautunum og aka með þeim í dráttarbrautina í Keflavík. Ekkert vitni sá slagsmál í dráttarbrautinni þetta kvöld og enginn sá einhvern ráðast á Geirfinn og verða honum að bana. Ekkert vitni sá eitthvert hinna grunuðu með lík mannanna, enda hafa lík þeirra aldrei fundist. Þá nefnum við að mjög var á reiki vitnisburður um það með hverjum Guðmundur Einarsson sást um nóttina og áttu lýsingar ekki við Kristján Viðar líkt og dómurinn byggist þó á. Málið er að langmestu byggt á játningum þeirra sem játuðu í Geirfinnsmáli af því að aldrei fannst lík og enginn sá atburðinn. Ástæður meintra manndrápa eru mjög á reiki. Sakborningar hafa nú skýrt frá því að ákæruvaldið hafi búið til söguna sem dæmt var út frá, þeim hafi verið lögð orð í munn eftir átta tíma viðtöl á dag, dag eftir dag, undir áhrifum geðlyfja, rænulítilla af svefnleysi. Eins og ég nefndi áðan eru þetta þungar ásakanir á þá sem höfðu með rannsóknina að gera og ekki okkar að fella nokkra einustu dóma um hvað er rétt og hvað rangt, hvað er satt og hvað ósatt í því. Þess vegna mun sannleiksnefnd á borð við þessa skipta miklu máli til að létta þessari möru af þjóðinni og gera upp þetta stóra, mikla og erfiða mál.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um forvirkar rannsóknarheimildir lögreglu. Nokkrir flutningsmenn er að þessu máli, 1. flutningsmaður er sú er hér stendur en aðrir flutningsmenn eru hv. þingmenn Róbert Marshall, Birgir Ármannsson, Birkir Jón Jónsson, Jónína Rós Guðmundsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Kristján L. Möller og Sigurður Ingi Jóhannsson. Þingmenn þriggja flokka flytja þetta mál, þ.e. Framsóknarflokks, Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks en ekki þingmenn frá Vinstri grænum né Hreyfingunni. Ég vil samt taka það fram, og kannski nægir að fara aðeins betur yfir það í lokin, að hæstv. innanríkisráðherra Ögmundur Jónasson sem er á þingi fyrir Vinstri hreyfinguna – grænt framboð, hefur látið vinna frumvarp sem er í þessum anda og kynnti það m.a. á blaðamannafundi fyrir ekki mjög löngu síðan í tengslum við starfsemi sem sneri að ákveðnum glæpagengjum á Íslandi. Mér skilst að hæstv. ráðherra hafi lagt það frumvarp fyrir þingflokka á vordögum en það kom ekki inn í þingið. Það er svipaðs eðlis og þetta mál og er á lista mála sem hæstv. innanríkisráðherra hyggst flytja á þinginu í haust eða á vorþingi, bráðlega. Það má því kannski segja að miklu breiðari samstaða sé að myndast og pólitísk samstaða að aukast um að klára það að heimila lögreglunni að nýta aðferðir eins og lögreglan annars staðar á Norðurlöndum hefur til að varna því að hér verði framdir skipulagðir glæpir af ákveðnum toga. Virðulegur forseti. Ég ætla að fara almennt yfir það út á hvað þetta mál gengur. Tillögugreinin hljóðar eins og hér segir, með leyfi virðulegs forseta: „Alþingi ályktar að fela innanríkisráðherra að vinna og leggja fyrir Alþingi frumvarp sem veiti lögreglunni sambærilegar heimildir og lögregla í öðrum norrænum ríkjum hefur til að rannsaka og grípa til fyrirbyggjandi aðgerða gegn skipulagðri glæpastarfsemi (forvirkar rannsóknarheimildir).“ Tillagan er að íslenska lögreglan fái sambærilegar heimildir og lögreglan annars staðar á Norðurlöndunum hefur til að rannsaka og grípa til fyrirbyggjandi aðgerða gegn skipulagðri glæpastarfsemi. Reyndar tíðkast þetta ekki bara annars staðar á Norðurlöndunum og þykir sjálfsagt, heldur nánast í öllum Evrópuríkjum að ég held, og þó víðar væri leitað. Í greinargerðinni kemur fram að sama mál var lagt fram á síðasta þingi en tiltölulega seint og ekki náðist ekki að mæla fyrir því. Þar af leiðandi fór málið ekki til nefndar eða í umsagnarferli þannig að segja má að núna sé mælt fyrir málinu í fyrsta sinn þó að það sé lagt fram í annað sinn. Eins og við þekkjum breytist ýmislegt í samfélagi okkar eins og gengur og gerist og þar á meðal umfang og eðli skipulagðrar glæpastarfsemi. Hún er gríðarlega breytt frá því sem áður var og starfsemi lögreglunnar þarf að sjálfsögðu að taka mið af þeirri þróun. Þá ratar glæpastarfsemi sem á sér stað í nágrannaríkjum okkar einnig til Íslands fyrr eða síðar og mörg dæmi eru því til staðfestingar. Nefna má mansal en fyrir fáum árum var fjarstæðukennt að það mundi rata til Íslands. Það voru ekki margir sem trúðu því. Það eru önnur dæmi um alvarlega og skipulagða glæpastarfsemi sem hefur borist hingað frá nágrannaríkjum okkar og að einhverju leyti sprottið upp hér á landi. Ég nefndi mansal, ég vil líka nefna fíkniefnainnflutning, aukin umsvif skipulagðra glæpagengja og hryðjuverkaógn. Vegna aukinnar hörku og útsmoginna aðferða sem eru notaðar við skipulagða glæpastarfsemi hafa nágrannaríkin okkar og fleiri ríki gripið til aukinna heimilda til lögreglu til að sporna við henni. Í þessu felst að lögreglan í öðrum löndum hefur fengið, og fengi hér ef við samþykkjum þetta, heimild til að safna upplýsingum um einstaklinga eða lögaðila þótt ekki liggi fyrir grunur um tiltekið afmarkað afbrot sem hefur verið framið. Rannsókn fer þá fram áður en brot er framið, markmiðið er að koma í veg fyrir brot. Hins vegar felur þetta ekki í sér að hægt sé að rannsaka allt sem mönnum dettur í hug þá og þá stundina, nánast af handahófi, alls ekki. Gagnrýnendur þessarar hugmyndafræði segja oft að þetta sé allt of opið. Það er alls ekki þannig, virðulegur forseti. Slíkar rannsóknar mundu beinast að atferli sem talið væri ógna almenningi, öryggi ríkisins og sjálfstæði þess, þ.e. það þarf að vera alvarlegt mál á ferðinni sem menn óttast. Í nágrannaríkjum okkar er slíkum heimildum alls ekki beitt nema mjög mikil ástæða sé til og sérstakar eftirlitsstofnanir hafa eftirlit með því að þeim sé ekki misbeitt. Lögreglan í Svíþjóð, Noregi, Finnlandi og Danmörku telur þessar heimildir hafa verið ómetanlegar í baráttunni gegn skipulagðri glæpastarfsemi. Þeir hafa nefnt sérstaklega mansal, fíkniefnainnflutning og hryðjuverkaógn sem hið helsta og það má kannski minna á að nýlega kom danska og sænska lögreglan í veg fyrir fyrirhuguð fjöldamorð á starfsfólki Jyllandsposten, að þeirra sögn vegna svona rannsóknarvinnu. Hún kom í veg fyrir mikinn glæp. Það er þó ekki alltaf hægt þótt menn hafi yfir slíkum heimildum að ráða. Ég vil nefna annan mikinn glæp sem var framinn í sumar, 22. júlí í Noregi þar sem maður að nafni Anders Breivik myrti fjölda manns, 77 manns bæði í Ósló og í Útey, en ekki náðist að hindra það, því miður, þrátt fyrir að norska lögreglan hefði þessar heimildir. Stundum tekst að hindra glæpi en alls ekki alltaf, þótt menn hafi heimildirnar. Þetta sýnir kannski hvað menn geta stundum verið berskjaldaðir gagnvart skipulagðri glæpastarfsemi og erfitt að verjast glæpastarfsemi þar sem mönnum dettur virkilega í hug að gera svona hluti. En að minnsta kosti er hægt að sanna að svona heimildir hafa talsvert oft komið í veg fyrir fjöldamorð og líka í veg fyrir mansal, fíkniefnainnflutning og aðra slíka glæpastarfsemi þannig að það er full ástæða til að veita slíkar heimildir og eiginlega fáránlegt ef Íslendingar ætla ekki að veita lögreglu sinni sambærilegar heimildir og lögreglan hefur annars staðar á Norðurlöndunum. Þá værum við virkilega að fljóta sofandi að feigðarósi í þessum málaflokki. Hins vegar er algerlega ljóst að ákveðin varúðarsjónarmið þurfa að vera á lofti um hvernig beita eigi þessum heimildum. Til að gæta allrar varúðar er rétt að mjög skýrt eftirlit sé haft með beitingu þeirra og það gæti verið í höndum eftirlitsnefndar sem Alþingi kysi eða sérstakrar deildar innan dómstóls, nema hvort tveggja sé. Þetta þarf þingið að skoða. Það er svolítið misjafnt hvernig þetta er gert í öðrum löndum en að minnsta kosti er alveg á hreinu að koma þarf á ströngu aðhaldskerfi gagnvart beitingu heimildanna. Það eru hins vegar engin rök fyrir því að lögreglan á Íslandi hafi minni eða þrengri heimildir en lögreglan annars staðar á Norðurlöndunum. Lögreglan hefur ítrekað bent á að þessar heimildir skorti. Þær ábendingar hafa komið fram í skýrslum sem unnar eru á vegum ríkislögreglustjóra, í skýrslum frá júní 2008, febrúar 2009 og mars 2010. Þær heita Mat ríkislögreglustjóra á skipulagðri glæpastarfsemi og hættu á hryðjuverkum. Skýrslan frá 2010 er einmitt fylgiskjal með þessari tillögu. Ég vil líka nefna að fleiri aðilar en lögreglan hafa bent á að þessar heimildir vanti, svo sem Ríkisendurskoðun en hún gaf út skýrslu í nóvember 2007 sem bar heitið Ráðstafanir gegn innflutningi ólöglegra fíkniefna - stjórnsýsluúttekt en þar segir, með leyfi virðulegs forseta: „Svigrúm yfirvalda til að stunda sértæka eftirgrennslan er takmarkað ef þau hafa ekki heimildir til að beita svokölluðum forvirkum rannsóknaraðferðum (e. proactive investigation). Hafi yfirvöld slíkar heimildir mega þau fylgjast með og safna upplýsingum um einstaklinga jafnvel þótt ekki liggi fyrir rökstuddur grunur um brot. Erlendis eru slíkar heimildir yfirleitt bundnar við tilteknar löggæslustofnanir sem háðar eru sérstöku eftirliti.“ Ríkisendurskoðun bendir líka á að auðveldara væri að eiga við ólöglegan innflutning ef þessar heimildir væru til staðar. Tveir fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherrar hafa líka komið að þessu. Ég vil nefna Björn Bjarnason sem á sínum tíma færði rök fyrir því að við yrðum að veita lögreglunni þessar heimildir ásamt ströngu eftirlitskerfi með beitingu þeirra. Ég vil líka nefna að á síðasta ári fól Ragna Árnadóttir, þáverandi hæstv. dómsmálaráðherra, réttarfarsnefnd að vinna tillögur að frumvarpi um forvirkar rannsóknarheimildir. Hún færði rök fyrir því af hverju hún gerði þetta. Það var vegna frétta og upplýsinga sem hún fékk sem hæstv. dómsmálaráðherra um stöðu mála. Ég ætla að vitna í hana, með leyfi virðulegs forseta. Hún segir í Fréttablaðinu 16. ágúst 2010: „Sjálf hef ég til þessa verið mikil efasemdamanneskja og talið að það ætti fremur að halda að sér höndum í þessum efnum heldur en hitt. En eftir að hafa fengið ákveðnar greiningar, upplýsingar og gögn, meðal annars um skipulagða glæpastarfsemi hér á landi, tel ég mér ekki stætt á öðru en að bregðast við.“ Hún undirstrikar að forvirkum rannsóknarheimildum verði að fylgja skýrt eftirlit og það geti verið í höndum þingnefndar eða sérstakrar deildar innan dómstóls, nema hvort tveggja sé. Einnig bendir hún á að í aðgerðaáætlun gegn mansali sem var samþykkt á Alþingi vorið 2009, séu beinlínis áform um hvort lögreglan eigi að fá þessar heimildir til að stemma stigu við mansali. Hún fjallar um að mansal hafi verið fjarlægt okkur en tveir hæstaréttardómar hafi samt fallið um einstaklinga þar sem var dæmt fyrir slík brot. Fjölmargir aðilar hafa þannig látið sig þessi mál skipta upp á síðkastið og löngu tímabært að við tökum á þeim og klárum þau. Ég vil líka nefna að lögreglan á Íslandi er í samstarfi við lögregluna á öðrum Norðurlöndum og fleiri löndum og til að það samstarf sé eðlilegt er mjög óeðlilegt að ekki séu sambærilegar heimildir hér á landi, þannig að þessu þarf að kippa í liðinn. Það má líka segja og allir sjá það, að afbrotamenn geta nú ferðast hindrunarlítið milli landa og gera það. Ákveðin hætta er á því að þeir leiti þangað sem viðbúnaður lögreglu er lakari og jafnvel vægari refsingar en í öðrum löndum. Það má færa rök fyrir því að friður fyrir afbrotamönnum sé ákveðið velferðarmál; að fólk geti búið við ákveðið öryggi í landinu. Að mati flutningsmanna er ábyrgðarlaust ef við veitum ekki lögreglunni heimildir til forvirkra rannsókna og óásættanlegt að grípa ekki til þeirra heimilda fyrr en það er jafnvel orðið of seint með tilheyrandi afleiðingum fyrir öryggi almennings. Ég sé að ég á eina og hálfa mínútu eftir. Ég vil nýta hana í að hvetja hæstv. innanríkisráðherra Ögmund Jónasson til að leggja áfram sitt lóð á vogarskálarnar í þessum málaflokki. Ég veit að skiptar skoðanir hafa verið innan Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um þessi mál, bæði í þingflokknum og í grasrót flokksins, en það er bara þannig komið, virðulegur forseti, að glæpastarfsemi virðir ekki landamæri. Sömu glæpir geta komið upp á Íslandi og í nágrannaríkjum okkar og ekkert bendir til annars en að svo verði í framtíðinni með einhverjum hætti, eins og við höfum séð mál þróast um mansal, fíkniefnainnflutning og annað. Við eigum því að klára þetta mál en ég vil um leið undirstrika mjög skýrt að það verður að vera strangt eftirlit með beitingu heimildanna. Að mínu mati bendir ekkert til þess að þær verði misnotaðar, það á ekki að vera hægt ef við höfum eftirlitskerfi með heimildunum. Því miður er nútímasamfélag orðið þannig að lögreglan verður að hafa jafnmikil úrræði og lögreglan í öðrum norrænum ríkjum. Ísland er ekki pínulítið, einangrað eyland einhvers staðar úti í hafi. Því miður er það bara einhver rómantísk, ímynduð staða. Hér geta hlutirnir skeð og gera það eins og annars staðar. Ég skora á þingheim að klára þetta mál í vetur, veita heimildirnar en tryggja líka eftirlit með þeim.

Frú forseti. Ég kem upp til að andmæla þessari þingsályktunartillögu. Ég tel hana í rauninni óhæfu. Ég tel það óhæfu að leyft sé að njósna um saklaust fólk og fólk er saklaust þar til sekt þess hefur verið sönnuð eða a.m.k. þar til það er alvarlega grunað. Saga hlerana og njósna á Íslandi um almenna saklausa borgara og stjórnmálamenn sem höfðu skoðanir sem voru andstæðar skoðunum þeirra sem réðu er sorgleg. Yfirvöld misnotuðu ítrekað aðstöðu sína og málin hafa aldrei verið að fullu upplýst. Ég leyfi mér að nefna stóra njósnamálið þar sem menn á endanum kveiktu í einhverjum gögnum í olíutunnu og fyrir ekkert mjög löngu síðan símhleranir í stórum stíl sem voru til umræðu á þinginu á sínum tíma en upplýstust aldrei almennilega. Við höfum líka fyrirliggjandi hjá lögreglu fyrirbæri sem heitir málaskrá lögreglu, gríðarlega stór skrá sem var til umræðu fyrir nokkrum árum. Menn vissu ekki einu sinni fyrir þann tíma að hún væri til en þá kom í ljós að hlutfallslega fleiri Íslendingar voru á málaskrá lögreglunnar á Íslandi en höfðu verið á skrá hjá STASI, leynilögreglu austur-þýska alþýðulýðveldisins á hápunkti þess tíma. Þessi málaskrá er enn þá til, það er enn verið að safna á hana nöfnum og þeir sem eru á henni fá engar upplýsingar um það. Við megum ekki láta stjórnast í svona málum af áhuga lögreglu á auknum heimildum. Lögregla á hverjum tíma mun alltaf krefjast aukinna heimilda, aukinna heimilda til njósna, aukinna heimilda til valdbeitingar. Þannig er það bara. Það er hlutverk þingmanna að vernda almenna borgara gegn ofríki m.a. og ein aðferðin til þess er að damla á móti áhuga lögreglu á að efla starfsemi sína ef mögulegt er. Það verður að leysa þessi mál um aukna glæpi með öðrum hætti og betur en með einhverjum heimildum til njósna á saklausu fólki. Hægt er að leysa þau að hluta með betur mannaðri löggæslu og auknum fjárveitingum t.d. frekar en með njósnum um borgarana. Það verður aldrei hægt að koma algerlega í veg fyrir glæpi. Það er alveg gefið mál, því miður, en með hóflega auknum fjárveitingum og auknum mannafla er kannski hægt að halda þessari vá niðri. Við getum t.d. bara rétt ímyndað okkur hvað hefði verið gert við þá sem voru úti á Austurvelli í aðdraganda búsáhaldabyltingarinnar, þá sem stóðu fyrir mótmælafundum. Þeir hefðu ekki verið lengi að smella nokkrum hlerunum á þá með þann dómsmálaráðherra sem þá var við völd, og við skulum ekki gleyma því að eftir honum var m.a. haft að mótmælin yrðu stöðvuð með hverjum þeim ráðum sem þurfa þætti. Það var að kvöldi þess dags sem hann mælti þau orð sem Reykjavíkurdeild Samfylkingarinnar hélt fund í Þjóðleikhúskjallaranum og greip í taumana og krafðist þess að ríkisstjórnarsamstarfinu yrði slitið sem betur fer. Við höfum einfaldlega það umhverfi í löggæslu og í dómsmálum að því er ekki almennilega treystandi. Í nágrannalöndum þar sem slíkar heimildir eru til staðar hafa þær ekki komið í veg fyrir mansal og vændi. Þær hafa ekki komið í veg fyrir innflutning og framleiðslu fíkniefna, þær hafa ekki komið í veg fyrir innbrot og þjófnaði. Það gerist einfaldlega ekki. Hvað varðar vélhjólagengi þá er miklu einfaldara og skilvirkara að leysa þau mál með því að banna vélhjólagengi á ákveðnum forsendum en út um allan hinn vestræna heim eru ýmisleg hættuleg samtök einfaldlega bönnuð. Það er miklu einfaldara en að taka upp heimildir til njósna á saklausum borgurum. Hvað varðar fjársvik og peningaþvætti þá búum við við það umhverfi á Íslandi að fjársvik og peningaþvætti gerðust í bönkum og fjármálafyrirtækjum þar sem tilteknar eftirlitsstofnanir sem voru til staðar brugðust algerlega. Það hefur ekki verið bætt úr því enn þá og ég átta mig ekki á hvernig njósnaheimildir í því umhverfi sem við búum við í dag ættu að geta tekið á því. Hvað peningaþvætti varðar þá leyfi ég mér að benda á að haustið 2008 var tekið fyrir hjá peningaþvættisnefnd OECD með hvaða hætti peningar voru þvættaðir í gegnum íþróttafélög. Tekin voru tvö dæmi. Annað þeirra dæma var knattspyrnufélagið West Ham sem var í eigu Íslendinga á þeim tíma. Þær upplýsingar rötuðu aldrei heim til Íslands eða þær rötuðu til Íslands en þær rötuðu ekki í almenna umræðu. Ég leyfi mér einfaldlega að velta því upp hvers vegna það var þegar stofnun eins og OECD tekur félag í eigu Íslendinga sem dæmi um peningaþvætti. Það eru til eftirlitsstofnanir til að taka á þessu en þær eru bara ekki notaðar. Hvað varðar lögregluna sjálfa þá er lögreglan góð til síns brúks. Mér finnst að lögreglan hafi t.d. staðið sig sérstaklega vel fyrir utan veggi Alþingishússins undanfarin ár þegar komið hefur til mótmæla og með allt öðrum hætti en við höfum nokkurn tíma upplifað t.d. í nágrannalöndunum. En lögreglan hefur líka farið langt út fyrir regluverk sitt, t.d. á sínum tíma þegar þeir voru að fylgjast með Saving Iceland-mótmælunum við Kárahnjúkavirkjun og fylgdust með fullt af fólki dögum og vikum saman án þess að hafa heimildir til þess. Við vitum um breska lögreglumanninn Mark Kennedy sem var á vegum Breta og það hefur ekki enn verið upplýst með hvaða hætti samstarfi hans við íslensku lögregluna var háttað. Við höfum ríkislögreglustjóra sem almennt er vantreyst og hefur nýverið að öllum líkindum orðið uppvís að lögbroti og er enn þá við störf. Við höfum lögreglustjóra höfuðborgarsvæðisins sem á sínum tíma var skrifstofustjóri í dómsmálaráðuneytinu þegar kínversk yfirvöld kröfðust þess að hundruðum manna sem tilheyrðu trúarhópnum Falun Gong yrði meinað að koma til Íslands og þeir sem kæmust til Íslands yrðu lokaðir inni. Þessi maður sem þá var í stöðu skrifstofustjóra og að skipan dómsmálaráðherra beitti sér mjög afgerandi í því máli og lét m.a. loka tugi manna inni í barnaskóla í Keflavík á sínum tíma fyrir utan það að fjölda manns var meinað að koma til landsins.

Forseti biður hv. þingmann að gæta þess að vega ekki að fólki sem ekki getur borið hönd fyrir höfuð sér í ræðustóli Alþingis.

Þetta eru bara staðreyndir sem ég er að telja upp, frú forseti. Það er ekki flóknara en það. Við búum við umhverfi þar sem lögreglu er vantreyst, því miður, og það mun ekki lagast ef sömu lögreglu eru veittar heimildir til að njósna um fólk. Nú geri ég mér alveg ljóst að meiningin á bak við þessa tillögu er góð og að fólk heldur að njósnir leysi hér vandamál en njósnir skapa einfaldlega fleiri vandamál en þær leysa. Það er bara spurning um tíma, hvenær, ekki hvort heldur hvenær heimildirnar verða misnotaðar og hvenær kerfið kemst í óefni og skapar meiri grunsemdir og meira vantraust en nokkru sinni áður. Ég legg til að í stað þess að tillagan verði samþykkt beiti menn sér kannski frekar fyrir því þegar hún kemur til nefndarinnar að leita annarra úrræða til að efla löggæslu í landinu og koma í veg fyrir glæpi en að veita lögreglunni heimildir til njósna.

Virðulegur forseti. Ég er mjög ósammála flestu sem kom fram í máli hv. þingmanns en ég ætla að vera sammála honum um það að þessar auknu heimildir, rannsóknarheimildir, munu ekki leysa allan vanda, það er hárrétt, en þær mundu leysa einhvern vanda og þær mundu aðstoða við að fyrirbyggja ákveðna glæpi. Ég nefndi það í ræðu minni að þær heimildir sem norska lögreglan hefur í dag og hefur haft komu ekki í veg fyrir hryðjuverkin 22. júlí, þær gerðu það ekki, en þær heimildir sem danska lögreglan hefur haft og hefur í dag komu í veg fyrir fjöldamorð á starfsfólki Jyllandsposten, svo ég taki tvö dæmi sem eru nærtæk frá Norðurlöndunum. Auðvitað virkar þetta ekki alltaf en þetta er enn eitt tækið sem önnur lönd nota og þá eigum við líka að nota sama tæki, sem hefur virkað í sumum tilvikum mjög vel á Norðurlöndunum og víðar um heimsbyggðina. Og sú orðræða að það eigi bara að bæta við fjármagni hjá lögreglunni og bæta mönnun, það er alveg rétt, það væri mjög gott að gera það en þetta er bara annars eðlis. Hérna er verið að tala um ákveðnar heimildir til ákveðinna rannsókna. Ég hef líka tilhneigingu til að verja lögregluna svolítið. Mér heyrðist hv. þingmaður segja að lögreglunni sé ekki alveg treystandi o.s.frv. Ég tel að almenningur hafi sýnt það m.a. í skoðanakönnunum að hann treystir lögreglunni afar vel, margfalt betur en t.d. þinginu þar sem við sitjum, hv. Alþingi. Lögreglan mælist alveg í toppi í trausti. Hér var líka sagt að ríkislögreglustjóraembættið hefði líklega brotið lög o.s.frv. Ég veit ekki betur en að gefnar hafi verið opinberar skýringar á því og reyndar send einhver greinargerð til innanríkisráðuneytisins. Ég vara við því að hér sé talað af tortryggni í garð lögreglunnar. 

Frú forseti. Varðandi það sem ég sagði um tortryggni í garð lögreglunnar þá byggi ég það t.d. á því sem fram hefur komið um kaup lögreglunnar á einhvers konar varnarbúnaði undanfarnar vikur þar sem ekki hafa fengist enn þá viðhlítandi skýringar á því hvers vegna ekki var farið að lögum við kaup á þeim búnaði. Auðvitað er ekki lögreglunni allri vantreyst, alls ekki, og ég vantreysti ekki heldur lögreglunni almennt heldur ber ég mjög gott traust til hennar. En engu að síður í því andrúmslofti almenns vantrausts í samfélaginu og vantrausts á yfirmönnum lögreglunnar vegna sögu þeirra tel ég mjög varasamt að veita henni auknar heimildir. Ég held sjálfur að ég mundi hugsanlega bera meira traust til lögreglunnar eða til að veita svona heimildir ef ég byggi í öðru landi en Íslandi. En eins og ég taldi upp áðan, miðað við forsögu þessa máls og atvik sem ég taldi upp þá hefur það verið lenska hér að menn hafi farið langt umfram það sem þeim hefur verið leyfilegt að gera í mörgum tilvikum, og menn hafa hegðað sér, ja, ég veit ekki hvað á að kalla það þegar yfirvöld taka tugi manna og læsa þá inni í barnaskóla í Keflavík. Ef það er ekki brot á lögum veit ég ekki hvað það er, en það er engu að síður eitthvað sem var gert hér að skipun stjórnvalda kínverska alþýðulýðveldisins. Við þurfum að leysa úr því fyrst að svona hlutir geti ekki gerst aftur áður en við förum að veita sömu yfirvöldum njósnaheimild.

Virðulegur forseti. Ég heyri að hv. þingmaður er að bakka aðeins úr vantraustinu á lögreglunni virðist treysta henni að hluta til. Ég held að það sé ákaflega mikilvægt að við sem einn þriðji hluti ríkisvaldsins á Íslandi, þ.e. Alþingi, við höfum líka framkvæmdarvald og dómsvald, séum ekki að tortryggja eða grafa undan trausti á stofnunum sem eru gríðarlega mikilvægar í samfélagi okkar eins og lögreglan. Ég er mjög ánægð með hvað lögreglan hefur mælst hátt í trausti þrátt fyrir allt sem gekk á í búsáhaldabyltingunni. Lögreglan stóð sig með gríðarlega mikilli prýði þar og hefur gert það síðan og hefur haldið trausti. Það er bara stórmerkilegt hvernig það tókst í því ástandi sem hér hefur ríkt. Aðalatriðið er það að við viljum gæta að öryggi borgaranna og við sem hér vinnum í almannaþágu eigum að gera okkar til þess. Að mínu mati er þetta nauðsynlegt til að auka öryggi borgaranna til framtíðar varðandi þá þætti sem hér voru nefndir, glæpi sem eru tiltölulega nýir og hafa verið að eflast hér upp á síðkastið, því miður, eins og mansal, það er búið að nefna það, fíkniefnainnflutningur, skipulagðir glæpahópar, hryðjuverkaógn. Þetta er til staðar og verður til staðar í næstu framtíð. Hvernig ætlum við að bregðast við því? Ætlum við ekki að gera neitt í því? Ætlum við ekki að gera það sama og aðrar Norðurlandaþjóðir hafa gert með ágætisárangri í mörgum tilvikum? Að sjálfsögðu eigum við að gera það, það er engin spurning. Við eigum að samþykkja þetta mál, taka þessar heimildir upp, þær eru notaðar í ákveðnum tilvikum þar sem mikil hætta steðjar að og eru undir ákveðnu eftirliti þannig að það á að vera útilokað að misnota þær. Auðvitað setjum við ekki kerfi sem verður misnotað. Við eigum ekki að sitja hér og halda að okkur höndum þegar við vitum hvað er að gerast úti í bæ.

Herra forseti. Eins og ég hef tæpt á áður hefur reynslan því miður sýnt okkur að það er bara spurning um tíma hvenær svona heimildir eru misnotaðar. Hvað varðar gagnsemi þeirra þá vil ég taka hér enn eitt dæmi. Ég bjó í Bandaríkjunum til margra ára og á árinu 1995 var ég búsettur í New York þegar gerð var úttekt á 20 ára sögu þess sem menn kölluðu „war on drugs“ í Ameríku, þar sem menn höfðu beitt leyniþjónustunni, alríkislögreglunni, öllum þeim löggæslustofnunum sem til voru í Bandaríkjunum og meira að segja bandaríska hernum gegn innflutningi á fíkniefnum í 20 ár. Árið 1995 hafði aldrei verið meira framboð af heróíni í umferð í Bandaríkjunum. Það hafði aldrei verið hreinna og það hafði aldrei verið ódýrara. Þetta virkar því miður ekki. Það virkar kannski í einhverjum einstaka tilfellum og í einstaka málum sem hv. þingmaður taldi upp, eins og t.d. um Jyllandsposten, en ég held að það sé skynsamlegra að reyna að leysa slík vandamál sem gætu komið upp með einhverjum öðrum leiðum en njósnaheimildum til handa yfirvöldum, því að það er einfaldlega kerfi sem vindur upp á sig og vindur sífellt upp á sig og verður aldrei hægt að vinda ofan af aftur. Eins og ég segi, hættan á misnotkun er alltaf fyrir hendi og það verður að öllum líkindum bara spurning um tíma hvenær menn ganga of langt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um uppstokkun réttarkerfisins og millidómstig. Hún felst í því að Alþingi álykti að fela innanríkisráðherra að undirbúa uppstokkun réttarkerfisins með samræmingu vinnureglna og undirbúningi millidómstigs sem annars dómstigs á milli héraðsdóms og Hæstaréttar. Við vinnuna verði haft samráð við Dómarafélag Íslands, Lögmannafélag Íslands og háskólaprófessora með sérþekkingu á sviði réttarfars. Virðulegi forseti. Það er rík ástæða til að styrkja og betrumbæta íslenska réttarkerfið. Að mörgu leyti má segja að íslenska réttarkerfið sé ýmsum vanköntum búið. Það má jafnvel segja að það sé svo veiklega grundað að það sé ekki einu sinni fyrir bananalýðveldi heldur bavíanalýðveldi og það er ekki það sem við eigum að hafa sem metnað fyrir íslenskt samfélag og íslenskt þjóðfélag. Það er mikið misræmi á milli dóma á Íslandi og hefur aukist á síðustu árum. Dæmi eru um að sama dag hafi fallið dómar í gagnstæðar áttir í sambærilegum dómsmálum. Oft og tíðum virðist sem dómar grundvallist á algjörum hugdettum dómara, bæði í héraðsdómi og Hæstarétti. Það er ekki boðlegt, virðulegi forseti. Með fjölgun dómara hefur það sýnt sig að það er mikil hætta á að misræmi aukist og því er mikilvægt að stokka kerfið upp, gera það heilsteyptara og auka trúverðugleika fremur en að draga úr honum eins og nú virðist stefna í. Íslenska réttarkerfinu hefur stundum verið líkt við það sem ég nefndi áðan, bananalýðveldi, og ekki af einum heldur mörgum. Þeir sem lengst ganga í þessum efnum telja réttarkerfið að mörgu leyti stórslasað. Vandræðagangurinn í kringum landsdóm sem var barn síns tíma og hefur dagað uppi sem tröllaklettur í réttarkerfi nútímans er nægur grundvöllur ástæðna og raka til að gera þá bragarbót á réttarkerfinu sem framsækið þjóðfélag þarf á að halda. Hæstaréttardómarar voru fimm talsins til skamms tíma, síðan sex og svo níu. Nú hefur þeim verið fjölgað tímabundið í 12. Fjölmargir lögmenn telja að fjölgun hæstaréttardómara sé ekki það sem við þörfnumst því að fjölgun dómara auki það sem fyrr var greint, misræmi á milli dóma réttarins. Miklu nær er að setja á fót millidómstig sem gæti fengið heitið Lögrétta, staðsett milli héraðsdóms og Hæstaréttar. Millidómur mundi væntanlega taka til meðferðar mörg sakamál og úrskurða til að mynda um gæsluvarðhald. Til greina kæmi að þar færi fram önnur umferð skýrslutöku á eftir héraðsdómi, en sem kunnugt er fer skýrslutaka ekki fram í Hæstarétti nema í undantekningartilvikum. Það þýðir í reynd að ef Hæstarétti þykir dómur héraðsdóms ekki nægilega ígrundaður ógildir hann dóm héraðsdóms. Fyrir almenna borgara kemur slíkt þannig út að erfitt verður fyrir þá að skilja misræmið sem von er. Mörgum málum sem annars er vísað til Hæstaréttar yrði þá lokið í millidómi, réttarkerfið yrði liprara og mál gengju fljótar fyrir sig. Það er mikilvægt. Ljóst verður að telja að millidómstig mundi létta mjög álaginu af Hæstarétti. Danir og margar fleiri Evrópuþjóðir eru með millidómstig, og skiptist dómskerfi þeirra í héraðsrétt, landsrétt og Hæstarétt. Reikna mætti með því að í millidómi sætu þrír dómarar að öllu jöfnu þannig að heildarfjöldinn þyrfti væntanlega að vera alls fimm til sex dómarar. Virðulegi forseti. Þetta er brýnt mál. Það er mikilvægt að vinna að framgangi þess af festu og ákveðni því að það mundi eyða tortryggni og mörgum neikvæðum þáttum í samfélagi okkar um stöðu réttarkerfisins í heild.