Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. þessi, sem hér er til umr., er fram borin af hv. 12. þm. Reykv. og er á þá leið, að Alþingi álykti að skora á ríkisstj. að láta fram fara athugun á því, hvernig verði bezt fyrir komið hreyfanlegri viðgerðarþjónustu við fiskileitartæki síldveiðiflotans. Það er óþarft að fara um það mörgum orðum, hversu þýðingarmikil þessi fiskileitartæki eru fyrir veiðiskipin og mikið undir því komið, ef eitthvað ber út af með þau, að unnt sé að veita skjóta og góða viðgerðarþjónustu. Þessari till. var vísað til allshn. og hefur n. rætt hana á nokkrum fundum og sent hana til umsagnar. Það eru fjórir aðilar, sem hafa sent umsagnir um þessa till., þ. á m. er Alþýðusamband Íslands, en það segir svo m.a. í sinni umsögn, sem ég vil leyfa mér að lesa hér upp úr, með leyfi forseta: „Alþýðusambandið telur sjálfsagt, að slík athugun fari fram, þar eð augljóst er, að árangur síldveiðanna er að mjög miklu leyti háður þessum dýrmætu leitartækjum. Það er því óbætanlegt tjón, ef miklar veiðitafir verða vegna bilana á þessum tækjum. Athuga ber sérstaklega, hvort umboð fiskileitartækjanna verða ekki að teljast skyld til að kosta og sjá um viðgerðarþjónustu í því formi, sem bezt tryggir skjóta viðgerð, ef bilanir verða.“ Þetta var úr umsögn A.S.Í. Og nm. vilja einmitt alveg sérstaklega vekja athygli á þessari ábendingu, að þegar að því kemur, að athugun fari fram í sambandi við þessa till., ef hún verður samþykkt, þá sé einmitt mjög rík ástæða til að hugleiða, hvort ekki sé hægt að skylda umboð eða seljendur fiskileitartækjanna til að veita betri þjónustu en gert er nú. Till. var einnig send til umsagnar Sjómannasambandi Íslands, og það mælir eindregið með því, að hún verði samþykkt. Þá var hún enn fremur send til umsagnar landssímanum. Landssíminn tekur fram, að hann hafi að vísu ekki með viðgerðarþjónustu á þessum tækjum að gera, en hann hafi hins vegar séð um viðhald radíótækja í skipum. En landssíminn telur, að svipað fyrirkomulag geti hentað um viðgerðarþjónustu vegna fiskileitartækjanna og á þann hátt að hafa viðgerðarmenn í stærstu verstöðvunum með hreyfanlegum verkstæðum og með nægum birgðum varahluta og tækja. Þá var þessi till. einnig borin undir Landssamband ísl. útvegsmanna, en í umsögn þess segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Vér viljum þó nú þegar greina frá því, að vér teldum heppilegra, að staðsettir yrðu viðgerðarmenn með næga varahluti í fiskileitartækin á þeim 3-4 stöðum á Norður- og Austurlandi, sem mestu síldarmagni er landað á, heldur en komið yrði á hreyfanlegri viðgerðarþjónustu, eins og um getur í bréfi yðar.“ Allshn. er sammála um, að það sé nauðsyn á bættri þjónustu í þessum efnum. Hins vegar kunni það að þurfa nánari athugunar við, á hvern hátt sé eðlilegast að bæta þjónustuna, hvort það verði gert t.d. á þann hátt, eins og lagt er til í till., að hún verði hreyfanlegri en áður, eða þá með einhverjum öðrum hætti, og allshn. telur ekki rétt, að það sé í upphafi tekin afstaða til þess, á hvern veg viðgerðarþjónustan verði bætt, heldur sé bezt, að þeir aðilar, sem verði falin athugun þessa máls, ákveði það að Þeirri athugun lokinni. Þess vegna hefur allshn. einróma lagt til, að þáltill. yrði samþykkt með þeirri breyt., sem greinir á þskj. 243, sem sagt að tillgr. orðist svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta fara fram athugun á því, hvernig bæta megi viðgerðarþjónustu í sambandi við fiskileitartæki síldveiðiflotans, þ. á m. verði athugaðir möguleikar á hreyfanlegri þjónustu.“ Þá hefur n. einnig lagt til, að fyrirsögn till. verði breytt í samræmi við þetta.



Herra forseti. Ég vil aðeins skýra það, að ég er algerlega samþykkur þeim brtt., sem hv. allshn. hefur gert á þeirri till., sem hér er til umr., og tel, að þær skaði ekki meginhugmyndina, sem að baki till. liggur, um bætta þjónustu í þessum efnum. Ég vil þakka n. skjóta og góða afgreiðslu og tel, að hér sé merkur áfangi stiginn til bættrar þjónustu við þennan mikilvæga atvinnuveg. Ég ítreka það, að ég fellst á þær breytingar, sem n. hefur gert á till., og tel, að þar hafi vel verið að unnið.



Herra forseti. Allshn. hefur haft til meðferðar till. til Dái. um rannsókn á kali í túnum o.fl. , en till. er prentuð á þskj. 71. Enn fremur hefur n. haft til meðferðar umsagnir um þetta mál frá Búnaðarfélagi Íslands, Stéttarsambandi bænda og atvinnudeild háskólans. Þessar umsagnir eru jákvæðar gagnvart afgreiðslu málsins, og hefur n. samþykkt einróma að þeim athuguðum að leggja til við Alþingi, að till. verði samþykkt eins og hún liggur fyrir á þskj. 71. Ég skal ekki hafa mörg orð um þetta mál. Þó vil ég leyfa mér að benda á það, sem reyndar kemur fram í nál. á þskj. 233, að samkvæmt upplýsingum atvinnudeildarinnar er áætlað, að tjón af kali í túnum hafi numið um 30 millj. kr. árið 1951 og 50 millj. kr. á árinu 1962, en þessi ár, 1951 og 1962, eru mestu kalár í seinni tíð hér á landi. Ég skal svo að öðru leyti láta mér nægja að vísa til nál. og þeirra þskj., sem fyrir liggja í þessu máli.



Herra forseti. Eins og kemur fram í nál. hv. allshn. og raunar í framsöguræðu frsm. n., hafði n. sent nokkrum stofnunum mál þetta til umsagnar og þær allar gefið jákvæð svör. Og á þeim álitum hefur svo hv. allshn. byggt sínar till., sem hér liggja fyrir. Ég vil fyrir hönd okkar flm. þakka hv. allshn. fyrir afgreiðslu málsins og vona, að hæstv. ríkisstj. sjái sér fært að láta framkvæma sem allra fyrst það, sem í till. felst.



Herra forseti. Það vakti fögnuð meðal flestra þjóða heims, þegar ríkisstj. Bandaríkjanna, Sovétríkjanna og Stóra-Bretlands komust að samkomulagi á s.l. sumri um takmarkað bann gegn tilraunum með kjarnorkuvopn í gufuhvolfinu, himingeimnum og neðansjávar. Friðelskandi fólk um víða veröld þóttist í þessu samkomulagi stórveldanna í vestri og austri eygja nýja von um batnandi horfur í alþjóðamálum og auknar líkur fyrir afvopnun í stað sívaxandi herbúnaðar kalda stríðsins. Samningur stórveldanna um takmarkað bann gegn tilraunum með kjarnorkuvopn var fullgiltur af frumaðilum hans 10. okt. 1963. Fulltrúar fjölda annarra þjóða hafa jafnframt undirritað samninginn. Af hálfu Íslands var hann undirritaður í London, Moskvu og Washington hinn 12. ágúst s.l. En gildistaka hans fyrir Ísland er háð fullgildingu og fer till. sú, sem hér liggur fyrir, fram á heimild Alþingis til þess. Utanrmn. hefur fengið þessa till. til meðferðar og leggur einróma til, að hún verði samþykkt. Hv. 3. þm. Reykv. hefur ásamt tveimur öðrum hv. þm. flutt brtt. við till. á þskj. 274. Meiri hl. utanrmn. mælir gegn þeirri brtt., þar sem hún telur hana fjalla um allt annað atriði en felst í sjálfri megintill., sem enginn ágreiningur ríkir um. Að svo mæltu leyfi ég mér að ítreka, að utanrmn. leggur til, að till, verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Utanrmn. varð öll sammála um þá till., sem hér liggur fyrir. Ég leyfi mér að taka undir þá yfirlýsingu, sem hv. frsm. og formaður n. kom með um ánægju okkar allra yfir því, að þetta samkomulag skyldi takast og allur þorri þjóða heims hefur sameinazt um þetta bann við tilraunum með kjarnorkuvopn. Við höfum hér þrír þm., hv. 5. þm. Reykn., hv. 5. landsk. og ég, flutt brtt. á þskj. 274 um, að aftan við tillgr. bætist svo hljóðandi mgr.: „Jafnframt ályktar Alþingi að lýsa yfir því, að það muni aldrei leyfa staðsetningu neins konar kjarnorkuvopna á Íslandi né að slíkum vopnum verði nokkurn tíma beitt frá stöðvum hér á landi: Það liggur nokkurn veginn í augum uppi, að það er ekki sérstaklega mikið, sem við Íslendingar þurfum að leggja af mörkum til þess að vinna að því að reyna að hindra, að í framtíðinni verði gerðar tilraunir með kjarnorkuvopn eða þeim beitt, með því einu að gerast aðili að Moskvusamningnum frá síðasta sumri. Það liggur nokkurn veginn í augum uppi, að það hefði aldrei komið til greina, að við færum að gera neinar tilraunir með kjarnorkuvopn eða færum að leyfa neinar tilraunir hér með slíkt. Hins vegar finnst okkur flm. þessarar brtt. rétt, að við sýnum það að nokkru í verki, Íslendingar, að við metum það mikils, að það skuli hafa tekizt samkomulag um að banna allar tilraunir með kjarnorkuvopn og það skuli þannig hafa verið stigið visst stórt skref í þá átt að hindra, að kjarnorkuhernaður verði nokkurn tíma háður. Við viljum undirstrika okkar þátt í þessu með því, að Alþingi samþykki, að hér á Íslandi skuli aldrei leyfð staðsetning neins konar kjarnorkuvopna né að slíkum vopnum verði nokkurn tíma beitt frá stöðvum hér á landi. Það er vitananlegt, að það er eins og margoft hefur komið fram, skoðun allra þm. og allrar hæstv. ríkisstj. líka, að hér eigi ekki að staðsetja kjarnorkuvopn, hér hafi ekki verið staðsett kjarnorkuvopn og hér hafi þau aldrei verið leyfð. Hví í ósköpunum ættum við ekki að taka af öll tvímæli um þetta með skorinorðri yfirlýsingu frá Alþingi, að hér verði aldrei kjarnorkuvopn leyfð? Það hefur verið greinilega tekið fram, m.a. af hæstv. utanrrh., ef ég man rétt, að það hafi heldur aldrei verið farið fram á það að staðsetja hér slík vopn. Hví í ósköpunum ætti ekki Alþingi Íslendinga einmitt við þetta hátíðlega tækifæri, þegar yfir 100 af ríkjum heims hafa sameinazt um að banna tilraunir með kjarnorkuvopn, áð lýsa yfir, að það komi aldrei til mála, að hér verði leyfð nein staðsetning kjarnorkuvopna né þeim verði beitt héðan? Okkur finnst þetta liggja svo í augum uppi, að þetta sé slík yfirlýsing, sem Alþingi beri að gera. Við getum máske skilið það, að fyrir nokkrum árum, þegar hiti var í þessum málum, hafi ekki allir getað orðið sammála um þetta atriði. Nú aftur á móti, þegar kalda stríðinu er að lykta, nú, þegar það koma yfirlýsingar hverjar á fætur annarri, jafnt frá forseta Bandarfkjanna sem frá forsætisráðherra Sovétríkjanna og forustumönnum Stóra-Bretlands, að til kjarnorkuhernaðar megi ekki koma, hví í ósköpunum skyldum við þá ekki, vopnlaus þjóðin, af okkar litla mætti taka undir þetta á þann máta að lýsa yfir, að það verði aldrei staðsett kjarnorkuvopn hér á Íslandi og þeim verði aldrei beitt héðan, a.m.k. ekki með leyfi Alþingis? Við vitum, að það fer sívaxandi sú hreyfing í heiminum og á sér fylgi hjá fjölda þjóða, að í löndum þeirra þjóða sé lýst yfir, að þau verði kjarnorkuvopnalaus, þar verði aldrei staðsett kjarnorkuvopn og þaðan verði aldrei beitt kjarnorkuvopnum. Það er ekki langt að bíða þess, að stór svæði í heiminum, heilar heimsálfur og hálfar, lýsi yfir, að slíkt komi ekki til greina. Það hefur alltaf hvílt viss skylda á Íslendingum í þessum málum, að sýna og sanna, að vopnleysi sé óhætt í veröldinni. Við byrjuðum með því sjálfir 1918, þegar við fengum okkar fullveldi, að lýsa yfir, að við værum vopnlausir og vildum vera hlutlausir í hernaði. Og núna, þegar aftur, eftir að nokkuð hefur syrt að um tíma, birtir til í heiminum, ætti það einmitt að vera okkar heiður að ganga jafnvel á undan öðrum þjóðum í því að lýsa því yfir, að kjarnorkuvopnum a.m.k. skuli aldrei beitt frá þessu landi og þau skuli aldrei staðsett í þessu landi. Það er þess vegna ekki fram á mikið farið og þarf ekki að neinu leyti að brjóta í þá ga við þær mismunandi skoðanir, sem uppi eru, eins og kunnugt er, á meðal þm. um það, hvort hér eigi setu t.d. erlendur her og hvort með því sé veitt einhver hervernd fyrir landið og annað þess háttar. Þetta atriði með kjarnorkuvopnin kemur sem sé því máli ekki við. Við getum stigið þetta stóra spor og gefið öðrum þjóðum fordæmi í sambandi við þessa yfirlýsingu alveg án tillits til þess. Meira að segja þeir menn, sem eru bandamenn Íslands í Atlanatshafsbandalaginu, Þau ríki, sem eru bandamenn Íslands þar, hafa aldrei fram á það farið, að hér væru staðsett nein kjarnorkuvopn eða þeim væri beitt héðan. Og vissulega er engin heimild til þess heldur að gera það án samþykkis Alþingis. Það er þess vegna skoðun okkar flm. þessarar brtt., að með því að samþykkja hana undirstriki Alþingi Íslendinga anda þeirrar samþykktar, sem hér er verið að gera, og leggi fram mikilvægan skerf af sinni hálfu til þess, að öruggari friður megi komast á í veröldinni. Við viljum þess vegna eindregið, alveg án tillits til þess skoðanaágreinings, sem annars kann að vera hjá hv. þm., fara fram á það, að Alþingi samþykki þessa brtt.



Herra forseti. Ég vil þakka utanrmn. fyrir skjóta og góða afgreiðslu á þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir. Ég get, að því er varðar brtt. þá, sem fram hefur verið borin, tekið undir það, sem hv. frsm. utanrmn. sagði um þá till. Ég er honum og meiri hl. utanrmn. algerlega sammála um, að brtt. sú, sem hér er á ferðinni, á ekki heima í sambandi við þá till., sem hér liggur fyrir. Hér er farið fram á það eitt að staðfesta fullgildingu á alþjóðasamningi, sem íslenzka ríkisstj. hefur ákveðið að gerast aðili að og biður nú um heimild Alþingis til að staðfesta. Sú brtt., sem hér er lögð fram, gengur lengra og inn á víðara svið en samningurinn sjálfur fjallar um, og það er að mínu viti algerlega ótímabært, eins og málin standa, að fara að blanda þessum tveimur atriðum saman. Því hefur verið hvað eftir annað lýst yfir af hálfu ríkisstj., að hér hafi engin kjarnorkuvopn verið, hér séu engin kjarnorkuvopn og ekki hafi verið farið fram á að hafa þau hér. Þetta er að sjálfsögðu byggt á því ástandi, sem ríkt hefur og ríkir í alþjóðamálum. Tilefni til þess að hafa hér kjarnorkuvopn hafa alls ekki verið fyrir hendi. En það er skoðun ríkisstj., að það sé ekki ástæða til að slá því föstu um alla framtíð, að hér skuli engin kjarnorkuvopn vera. Það er ekkert tilefni til að gefa slíka yfirlýsingu í dag, og maður veit ekki á Þessari stundu, hvernig skipast kunni í alþjóðamálum í framtíðinni, og það er því fremur fráleitt að gefa yfirlýsingu eins og þá, sem farið er fram á í brtt., sem að undanförnu hafa staðið yfir og standa enn yfir milliríkjaráðstefnur, þar sem verið er að ræða þessi mál og reyna að komast að samkomulagi um afvopnun og bann við kjarnorkuvopnum. Þessar ráðstefnur hafa lengi staðið yfir, þær standa enn yfir, og menn eru að gera sér vonir um, að þar fáist heildarárangur í þessum málum, árangur, sem ekki snertir okkur eina: heldur allar þjóðir. Og það væri vissulega nokkuð úrhættis fyrir okkur, á meðan málin standa þannig, að fara að gefa yfirlýsingu eins og þá, sem hér er farið fram á, að hér skuli aldrei kjarnorkuvopn vera, til hvaða atburða sem kunni að draga í heiminum. Ég vil eindregið leggja til, að brtt. verði felld og þáltill. sjálf verði samþykkt óbreytt, eins og hún liggur fyrir.



Herra forseti. Hæstv. utanrrh. sagði, að þessi brtt. ætti ekki heima þarna. Ég held, að hún eigi hvergi nokkurs staðar eins vel heima og þarna. Ég sé eiginlega ekki, hvar maður gæti komið henni betur fyrir. Það er verið að ákveða það, að við Íslendingar tökum þátt í samningi um, að við munum ekki gera neinar tilraunir með kjarnorkuvopn og við munum ekki heldur leyfa neinar tilraunir með kjarnorkuvopn í okkar landi, a.m.k. ekki þá nema neðanjarðar. Hvað á nú betur við, þegar maður er að taka ákvörðun um það, að maður ætli ekki að gera neinar tilraunir með kjarnorkuvopn og ekki leyfa neinar tilraunir með kjarnorkuvopn í sínu eigin landi, heldur en ákveða um leið, að maður ætli ekki að láta beita þeim hérna? Ég sé ekki betur en það sé ekkert eins skylt og þetta tvennt. Það væri nú nokkuð hart, finnst mér, ef maður ætlaði að fara að láta líta svo út, að við viljum engar tilraunir með kjarnorkuvopn hérna, a.m.k. ekki ofanjarðar, en við getum ósköp vel hugsað okkur, að til kæmi, að þeim yrði beitt hérna. Ég held, að það sé einmitt sú rökrétta afleiðing fyrir okkur af því að taka þátt í þessum samningi og fullgilda hann, að við lýsum því yfir um leið, að við munum ekki leyfa neina beitingu kjarnorkuvopna frá þessu landi eða neina staðsetningu þeirra hér. Þetta er því eðlilegra og á því betur heima sem viðbót við þessa heimild til hæstv. ríkisstj. sem hæstv. utanrrh. nú eins og áður lýsir því yfir, að kjarnorkuvopn séu ekki staðsett hérna, að það hafi ekki verið farið fram á að staðsetja þau hérna né fá aðstöðu til að beita þeim héðan. Þegar meira að segja okkar bandamenn, sem hafa her hér í landinu, hafa ekki farið fram á það, að hér væru staðsett kjarnorkuvopn, hví í ósköpunum ættum við að vera að gefa undir fótinn með það, að svo framarlega sem þessi ríki færu fram á slíkt, mundu þau ekki verða alveg örugg um afsvar? Hví í ósköpunum ættum við að láta okkur detta í hug að gefa undir fótinn með slíkt? Hæstv. utanrrh. lýsir yfir, að það hefur ekki verið farið fram á Það af þessum ríkjum, eins og Bandaríkjunum, og er þá ekki einmitt núna augnablikið til að taka af öll tvímæli, meira að segja til þess að okkar ágætu bandamenn séu ekkert að ónáða sig með það í framtíðinni að fara fram á slíkt eða reikna með neinu slíku? Það getur meira að segja verið bezt fyrir þá að vita það strax, að það komi aldrei til greina. Þeir gera þá kannske sínar ráðstafanir annars staðar, ef það yrði kjarnorkustríð. Hæstv. utanrrh. segir, að það sé ekki hægt að segja neitt um alla framtíð. Jú, það er einmitt um alla framtíð, sem við þurfum að gefa þessa yfirlýsingu. Við þurfum einmitt að koma í veg fyrir það, að jafnvel þó að það syrti eitthvað í loftinu aftur og eitthvað kólnaði í áróðursstríðinu, Þá yrði ekki farið fram á það, að hér séu staðsett kjarnorkuvopn. Við vitum það allir saman, að staðsetning kjarnorkuvopna hér á Íslandi þýðir eingöngu að bjóða kjarnorkusprengjum heim, ef til kjarnorkustyrjaldar kæmi. Það þýðir ekkert annað. Það dettur engum manni í hug að halda, að staðsetning kjarnorkuvopna sé nein vörn. Það er Þess vegna einmitt núna, þegar kjarnorkustórveldin sjálf hafa þó loks komið sér saman um að hætta tilraununum, þá er einmitt um að gera, að smáþjóðir eins og við og það sem allra flestar í veröldinni noti tækifærið til þess að segja við þessi stórveldi: Við viljum ekki láta staðsetja kjarnorkuvopn hér og munum aldrei leyfa það og aldrei leyfa, að þeim sé beitt frá okkar landi. - Og ef þorrinn af þjóðum heims, þeim sem ekki hafa t.d. kjarnorkuvopn, lýsir slíku yfir, er það stórkostlegt framlag af þeirra hálfu til þess að koma í veg fyrir, að kjarnorkustórveldin hyggi nokkurn tíma á kjarnorkustyrjöld. Við vitum það ákaflega vel, að bæði helztu kjarnorkustórveldin; Sovétríkin og Bandaríkin, eru svo óskaplega hikandi í þessum málum einmitt vegna þess, að þeim er kannske ljósara eða þeirra forustumönnum beggja en flestum öðrum, hve ægileg eyðilegging, hvert sjálfsmorð það væri, meira að segja fyrir þessi stóru ríki, að leggja út í slíkt. Og hvað á það þá að vera fyrir okkur, - okkur, sem höfum meiri hl. þjóðarinnar staðsettan hérna í nánd við aðalherflugvöllinn eða mitt á milli aðalflugvallarins og e.t.v. þess, sem gæti orðið eins konar flotastöð? Þess vegna finnst mér satt að segja alveg óðs manns æði af okkur að lýsa ekki yfir, einmitt nota tækifæri, þegar ofur lítið vorar, þegar ofur lítið hlýnar í þessu kalda stríði, til þess að segja: Það kemur aldrei til mála, að hér verði staðsett nein kjarnorkuvopn, - þannig að bæði þeir, sem við værum í bandalagi við, og þeir, sem væru þeirra andstæðingar, vissu af þessu og gætu reiknað með því, hvað sem gerðist í framtíðinni, að hér yrðu aldrei staðsett kjarnorkuvopn. Ég held þess vegna, svo að ég noti orð hæstv. utanrrh., hvaða atburðir sem kunna að koma fyrir í framtíðinni, hvaða atburðir sem kunna að koma fyrir, þá á það að vera skýrt, að á Íslandi verði ekki staðsett nein kjarnorkuvopn, ekki a.m.k. með leyfi Alþingis, þ.e.a.s. með leyfi þjóðarinnar, þannig að bæði vinir og óvinir í stríði, ef sú hörmung skyldi skella yfir, viti það, og ef svo færi, sem við allir erum sammála um og vonum, að ekki verði, að þessi stórveldi ættu eftir að lenda í kjarnorkustríði, og ef það vald, sem við nú erum í bandalagi við, kysi að staðsetja hér kjarnorkuvopn, sé það gert án þess, að Ísland og Íslendingar eigi þar nokkra sök á og kalli nokkra sök yfir sig með því að leyfa slíkt, þá sé það gert þannig, að það sé gert í okkar óleyfi, í okkar banni og án okkar siðferðilegu ábyrgðar. Það þýðir kannske ekki mikið upp á það, hvernig menn drepast, en viðkunnanlegra er það Þó a.m.k., ef eitthvað skyldi lifa af Íslendingum eftir úr slíkri styrjöld, að það hafi ekki verið beinlínis kallað yfir landið af forustumönnum sjálfrar þjóðarinnar, heldur hafi þetta þá verið gert af öðrum aðilum, sem við gátum ekki ráðið við. Ég held þess vegna, að það sé einmitt núna sá rétti tími til að gefa þessa yfirlýsingu og þessi yfirlýsing eigi hvergi betur heima en sem framlag þeirrar vopnlausu íslenzku þjóðar í sambandi við þennan ánægjulega samning, sem stórveldi heimsins þarna hafa gert.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð. - Á nýafstöðnu þingi Norðurlandaráðs lá fyrir þinginu þáltill. frá nokkrum finnsku fulltrúanna, þar sem lagt var til, að Norðurlandaráð lýsti því yfir, að Norðurlönd yrðu í framtíðinni kjarnorkulaust svæði. Þessi till. var á þinginu felld með yfirgnæfandi meiri hl. atkv., ekki vegna þess, að nokkur einasti þingfulltrúa væri þeirrar skoðunar, að Norðurlönd ættu að hafa kjarnorkuvopn, heldur vegna þess, að það var talið algerlega óeðlilegt að gefa neina slíka einhliða yfirlýsingu, og til þess vitnað, að það væri alkunna öllum þjóðum heims, að Norðurlöndin legðu á það áherzlu alla tíð innan samtaka Sameinuðu þjóðanna að vinna gegn notkun kjarnorkuvopna og þau yrðu hvarvetna útiæg gerð og að það yrði unnið að því , eins og Svíar hafa lagt til, að koma á stórum kjarnorkulausum beltum víðs vegar um heiminn og þannig smám saman draga úr áhættu af notkun kjarnorkuvopna og þau yrðu hvarvetna útlæg gerð og að það yrði unnið að því, eins og Svíar hafa lagt til, að koma á stórum kjarnorkulausum beltum víðs vegar um heiminn og þannig smám saman draga úr áhættu af notkun kjarnorkuvopna. Hins vegar var á það bent, og það er kannske fróðlegt að geta þess, vegna þess að Svíar hafa ætíð haft nokkra sérstöðu vegna síns yfirlýsta hlutleysis, - það var á það bent af þeirra hálfu, að þeir væru einnig andvígir að gefa slíka yfirlýsingu, vegna þess að þótt þeir hugsuðu sér ekki að leyfa nein kjarnorkuvopn né framleiða kjarnorkuvopn, teldu þeir mjög hæpið að vera að gefa slíkar yfirlýsingar fyrir mjög afmörkuð landssvæði. Þeirra fyrrv. utanrrh., eins og menn vafalaust vita, hafði frumkvæði að því að leggja til, að komið yrði á stóru kjarnorkulausu belti í Evrópu, og það var af hálfu þeirra forsrh. á það bent núna, að þetta væri áfram þeirra skoðun, en þeir teldu, að það þjónaði engum tilgangi í þessu máli að vera að gefa takmarkaða yfirlýsingu fyrir Norðurlönd, því að þetta þyrfti að skoðast frá miklu víðari sjónarhóli og ætti af eðlilegum ástæðum að vinna að þeim málum með samstarfi Norðurlanda innan Sameinuðu þjóðanna. Það væri öllum kunnugt um það, öllum heimi, að Norðurlönd væru andvíg kjarnorkuvopnum og öllum vopnabúnaði og þau hefðu alltaf hingað til og mundu hér eftir leggja sitt af mörkum til þess að styðja öll þau öfl, sem ynnu gegn slíku á alþjóðlegum vettvangi. Það var ekki minnzt á Ísland í þessari till. Norðurlandaráðs, en að sjálfsögðu er okkar sjónarmið af eðlilegum og sjálfsögðum ástæðum alveg byggt á sömu forsendum, enda hefur Ísland ætíð staðið með öllum aðgerðum á þessu sviði á alþjóðlegum vettvangi með hinum Norðurlöndunum. Það má kannske segja sem svo, að það sé meinlaust að gefa yfirlýsingu sem þessa. En ég held nú sannast sagna, að ef menn fara að skoða hana niður í kjölinn, sé hún harla fánýt, í fyrsta lagi vegna þess, að það er auðvitað fjarri öllu lagi, að Alþingi geti með þál. bundið þingið um alla framtíð. Það er gersamlega útilokað mál. Það getur orðið skipað á allt annan veg og að sjálfsögðu ekki nokkur möguleiki til þess, að það sé hægt að binda þingið á þennan hátt, og að gefa slíka yfirlýsingu er nánast næsta broslegt. Það er hægt að gefa hana fyrir þann tíma, sem núv. þm. hafa sitt umboð, en það getur auðvitað ekki bundið þingið í komandi framtíð, þannig að af þeirri ástæðu einni saman er svona till. harla hæpin. Að öðru leyti má svo benda á það, sem ég hygg að muni vera rétt, að þegar lagðar eru hér fyrir Alþingi þál. um staðfestingu alþjóðlegra samninga, á hvaða sviði sem það er, þá held ég, að það hafi aldrei verið venjan að fara að tengja við það aðrar yfirlýsingar, þó að það kunni eitthvað að vera skylt því máli, heldur sé aðeins gefin einföld yfirlýsing um staðfestingu viðkomandi samnings, en ekki farið að taka upp önnur mál í sambandi við það, enda þótt þau kunni að vera meira og minna skyld. Mér sýnist það því vera augljóst mál, að þó að menn geti ekki fallizt á þessa brtt., sem hér er flutt af hv. 3. þm. Reykv., þá auðvitað felur það ekki í sér það, að nokkur einasti þm. hér, og ég þykist þess fullviss, að það sé ekki einn einasti þm. finnanlegur hér á hinu háa Alþingi, sem ekki sé í allan máta andvígur hvers konar notkun kjarnorkuvopna og beitingu þeirra frá okkar landssvæðum eða annars staðar og eigi enga ósk heitari en það sé hægt að útrýma slíkum vágestum úr veröldinni, - þá ber ekki að skoða viðhorf manna til þessarar brtt. sem neina yfirlýsingu um það efni, heldur nákvæmlega á sama hátt og kom fram í Norðurlandaráði hjá þeim mikla þorra þingfulltrúa, sem greiddi atkv. þar gegn till., sem gekk í svipaða átt, en var þó mun vægar orðuð en þessi till. hér.



Herra forseti. Það er aðeins út af þeim umr., sem hér hafa orðið í sambandi við þessa brtt., að ég vil taka fram, að Framsfl. hefur tekið afstöðu gegn því, að hér verði leyfð kjarnorkuvopn, verði staðsett kjarnorkuvopn. Á síðasta flokksþingi var samþykkt hér að lútandi orðuð þannig, að Framsfl. lýsir sig andvígan því, að hér á landi sé leyfð staðsetning kjarnorkuvopna. Af þessu leiðir, að ég vil mæla með því, að þessi till., sem hér liggur fyrir, verði samþykkt þó að það megi kannske eitthvað setja út á orðalag hennar, þá er meginstefnan í till. sú sama og kemur fram í þessari samþykkt Framsfl. og mæli ég því með henni.



Herra forseti. Ég vil aðeins leggja hér orð í belg, þegar um það er rætt. hvort þessi brtt., sem hér liggur fyrir, eigi heima við afgreiðslu á þessari till. um staðfestingu á samningi um bann við kjarnorkuvopnatilraunum. Ég vil benda á það til viðbótar því, sem sagt hefur verið hér. að þegar þessi samningur var undirritaður í Moskvu í sumar, gerðist það einmitt, að U Thant, framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, einn helzti valdamaður heimsins. hvatti til þess, að næsta skrefið á afvopnunarbrautinni yrði einmitt að koma upp kjarnorkuvopnalausum beltum sem víðast á jörðinni og að einstakar smáþjóðir reyndu að eiga frumkvæði að slíku. Þess vegna er það að mínu áliti heldur en ekki út í hött að segja, að þessi brtt. eigi ekki hér heima, því að ef við samþykktum þessa brtt., værum við ekki að gera annað en að verða við tilmælum framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna. Hæstv. utanrrh. sagði hér áðan, að kjarnorkuvonn hefðu ekki verið hér á Íslandi, þau væru ekki hér á Íslandi og það hefði ekki verið farið fram á það, að þau yrðu staðsett hér. En hann vill ekki lýsa því yfir, að þau verði ekki hér í framtíðinni. Mér er spurn: Er þá í rauninni aðeins beðið eftir því, að farið verði fram á, að kjarnorkuvopn verði staðsett á Íslandi? Hver er hin raunverulega ástæða til þess, að ekki er hægt að gefa þessa yfirlýsingu, sem þó allir, sem hér hafa talað, virðast a.m.k. á yfirborðinu telja sig sammála? Að lokum vil ég nefna það atriði, sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, þar sem hann sagði, að ekki væri hægt að gefa slíka yfirlýsingu af hálfu þingsins, ekki væri hægt að binda þingið um alla framtíð. En hvað er verið að gera með samningnum, sem hér liggur fyrir til umr.? Er ekki verið að binda þingið og ríkisstj. eins og allar aðrar ríkisstj. og öll önnur þjóðþing i heiminum, sem hafa þegar samþykkt þennan samning? Erum við ekki að binda hendur okkar um alla framtíð? Og hvers vegna ættum við ekki að geta gefið slíka yfirlýsingu um þetta tiltekna atriði? Ef ekki er unnt að gefa slíka yfirlýsingu og binda hendur þingsins og ríkisstj., þá er í rauninni ekki hægt að gera neina alþjóðasamninga yfirleitt, og sér þá auðvitað hver maður, að þessi skilningur er alrangur.



Herra forseti. Það er bara út af því, sem hv. 6. þm. Norðurl. e. sagði út af orðinu: aldrei. Ég er ekki lögfræðingur eins og hann. Raunverulega skil ég svona orð, þegar þau standa í stjórnarskrá eða lögum, sem sterkt áherzluorð um, að bað skuli ekki gert. Það er að mínu áliti rétt skýring hjá honum, að það er náttúrlega aldrei hægt að binda neinn aðila með slíku. Það getur hver aðili sem er breytt því aftur. Við höfum t.d. í stjórnarskránni ákvæði í 72. gr., að ritskoðun og aðrar tálmanir fyrir prentfrelsi má aldrei í lög leiða. Þetta er held ég eina skipti, sem þetta orð, aldrei. er notað í stjórnarskránni. Náttúrulega er gefið, að ef þjóðin vill og samþykkir það, getur hún breytt þessari grein stjórnarskrárinnar, og það er náttúrlega ekki hægt að binda hennar hendur þannig upp á framtíðina. En þetta er af hálfu löggjafans þegar þetta er sett, hugsað sem alveg sérstaklega sterkt atriði í staðinn fyrir að segja: ,,má ekki í lög leiða“, að setja ,,má aldrei í lög leiða“. Það er hátíðlegri yfirlýsing, en það er náttúrlega hægt að breyta þessu, hægt að breyta stjórnarskránni. Sama er þetta í okkar till. Þetta er sérstaklega sterk yfirlýsing: það má aldrei, Alþingi mun aldrei leyfa það. Það er rétt, annað Alþingi, sem er kosið, getur náttúrlega gert aðra samþykkt, sem afnemur þessa. En þá þarf að gera slíka samþykkt. Munurinn er sá. Og það hefur meira að segja einu sinni komið fram hér í umr, einmitt um þetta mál, og ég held, að ég fari þar ekki rangt með, að í umr. við hæstv. utanrrh. kom þetta einu sinni til umr. hjá okkur, og ég held, að við höfum spurt hann í þeim umr., hvort hann vildi lýsa því yfir, að ríkisstj. mundi alls ekki gefa svona leyfi án þess að spyrja Alþingi. Ég vitna nú alveg eftir minni, svo að það getur verið, að mig misminni, en hæstv. ráðh. getur þá leiðrétt það eða staðfest. Og ég held, að hæstv. ráðh. hafi sagt, að hann gæti ekki lofað því að leggja slíkt fyrir Alþingi, því að þetta gæti borið þannig að, að það væri ekki neinn tími eða aðstaða til þess. Og mér skildist, að það, sem fyrir hæstv. utanrrh. hafi vakað, hafi verið þetta: Segjum, að Alþingi er í fríi, það er mitt sumar, og engin aðstaða til að ná því saman og allt í einu er kjarnorkustríð að bresta á, og með hálftíma fyrirvara verður ríkisstj. að segja til um, landið er enn þá í Atlantshafsbandalaginu og ríkisstj. verður að segja til um, hvort hún álíti, að það stríð, sem er að brjótast út, fullnægi þeim ákvæðum í Atlantshafsbandalagssamningnum, að ríkisstj. Íslands líti á þetta sem stríð, sem Ísland eigi að vera með í, og bandamenn Íslands fari fram á það alveg tafarlaust, að það séu staðsett kjarnorkuvopn á Íslandi og beitt þaðan, ríkisstj. verði innan hálftíma, skulum við segja, að segja til um það, hvort hún leyfi það, og hún hefur engan tíma til þess að ráðfæra sig við Alþingi og hún segir já eða nei. Ég skildi a.m.k. röksemdafærslu hæstv. utanrrh. þá þannig, þegar hann sagði þetta. Það er einmitt til þess að koma í veg fyrir slíkt, að við flytjum þessa till. hér. Ef slíkt ástand kæmi upp, Alþingi er hvergi nærri, utanrrh. eða hæstv. ríkisstj. getur ekki ráðgazt við Alþingi um að taka svona veigamikla ákvörðun, en till. eins og þessi brtt. okkar hefur verið samþykkt á Alþingi, þá veit þar með hæstv. ríkisstj. og hæstv. utanrrh., að þeir hafa aðeins einu að svara, ef farið er fram á það af hálfu okkar bandamanna að fá að staðsetja hér kjarnorkuvopn og fá að beita þeim héðan, þeir verða að segja nei. Með þessari ákvörðun, með samþykkt þessarar brtt. er það ákveðið, og hæstv. utanrrh., hver sem hann er á þeim tíma, þarf ekki að fara í neinar grafgötur um það, að hann svari neitandi. Hafi þetta hins vegar ekki verið samþykkt, þá kom það a.m.k. fram, ef ég man rétt, í þessum umr., að ríkisstj. gæti litið þannig á, að jafnvel þó að hún væri út af fyrir sig algerlega andvíg beitingu kjarnorkuvopna og allt saman slíkt, kynni hún með þetta stuttum fyrirvara og í því uppnámi, sem yrði náttúrlega, þegar þessir hræðilegu atburðir gerðust, að ganga inn á þetta út frá einhverjum forsendum, sem hún ímyndaði sér kannske að gætu eitthvað orðið til að bjarga landinu eða eitthvað þess háttar, ég mundi ekki vilja ætla henni nema góðar hvatir í því , en hún gerði þennan hlut með öllum þeim ægilegu afleiðingum, sem hann hefði fyrir landið. Þess vegna vildi ég segja, að einmitt fyrir hæstv. ríkisstj. og fyrir hæstv. utanrrh. væri það það bezta, sem skeð getur, að knýja svona samþykkt í gegn, til þess að taka af öll tvímæli, firra þá alli ábyrgð og allri sök í framtíðinni í sambandi við þetta, ef einhverjir voðalegir hlutir skyldu gerast. Orðalagið á þessari till. er í lagi. Það er í samræmi við það, sem stjórnarskráin tekur sjálf fram um þá hluti, sem löggjafinn á hverjum tíma álítur hvað veigamesta og hvað mesta undirstöðu fyrir líf og frelsi landsbúa.



Herra forseti. Á það hefur verið bent í umr., að það kynni út af fyrir sig að hafa heldur lítið gildi, sérstaklega ekki um alla framtið, þó að samþykkt yrði þáltill. á Alþingi um, að hér skyldi aldrei leyft að hafa kjarnorkuvopn, vegna þess að auðvelt væri að breyta þessari ályktun, hvenær sem menn sæju tilefni til. Ummæli eins og þessi gáfu hv. 3. flm. brtt. tilefni til þess að gera nokkurn samanburð á gildi þáltill. sjálfrar og brtt., og einmitt þessi samanburður, ef hv. þm. hefði hirt um að rekja hann dálítið lengra, sýnir, hversu gersamlega flm. misskilja þetta mál í eðli sínu og í heild og hversu fjarri því fer, að þeir geri sér grein fyrir því, hvaða munur er á sjálfri þáltill., eins og hún er orðuð frá ríkisstj., og þeirri brtt., sem hér er verið að flytja. í aðaltill, er lagt til, að Alþingi fullgildi milliríkjasamning, sem fjöldi þjóða hefur undirritað. Með þessum samningi skuldbinda öll aðildarríki hans sig gagnvart hvert öðru til þess að hlíta vissum reglum um meðferð kjarnorkuvopna. Hér er um gagnkvæman samning fjölda ríkja að ræða, og einmitt gildi málsins og það öryggi, sem í samningnum kann að felast, liggur fyrst og fremst í því, að hér eru ótal ríki að skuldbinda sig til að gera ekki ákveðna hluti og það fyrst og fremst ríkin, sem ráða yfir kjarnorkuvopnum. Það er þessi skuldbinding, sem færir okkur það öryggi, sem kann að felast í samningnum, og það er þetta, sem gefur honum gildi. Og þetta er ástæðan fyrir því, að ríkisstj. hefur lagt til, að Ísland gerist aðili að samningnum. En í brtt. er farið fram á allt annað. Þar er lagt til, að Ísland lýsi því yfir einhliða. að hér skuli ekki vera höfð kjarnorkuvopn. Á móti þessari yfirlýsingu kemur ekki nein skuldbinding og ekki neitt loforð frá neinum öðrum. Það eina, sem við höfum gert, er að binda okkur, meðan sú ályktun væri í gildi, um, að hér væru ekki kjarnorkuvopn. Allar aðrar þjóðir hefðu jafnóbundnar hendur gagnvart okkur þrátt fyrir þessa till., þótt samþykkt yrði. Brtt., sem hér er lögð fram, færir okkur þess vegna ekki það öryggi, sem gagnkvæmur samningur færir okkur, og Það öryggi, sem við teljum að felist í Moskvusamningnum. Ef eitthvað lægi fyrir um það, að hægt væri að fá samninga við þá, sem yfir kjarnorkuvopnum ráða, að þeir mundu með milliríkjasamningi gera eitthvað svipað því, sem farið er fram á í brtt., fælist öryggi í málinu, og þá horfir það allt öðruvísi við. Í þessu liggur sá stóri hnútur. Á meðan móti yfirlýsingu frá Íslandi um, að hér skuli ekki höfð kjarnorkuvopn, kemur ekki neitt, er ástæðulaust og tilefnislaust fyrir okkur að segja annað og meira en það: Hér eru ekki kjarnorkuvopn, hér hafa ekki verið kjarnorkuvopn, og það eru ekki ráðagerðir uppi um að hafa neitt slíkt. Það er vissulega ósk og von íslenzku þjóðarinnar, að aldrei þurfi til þess að koma, að hér né annars staðar þurfi að vera kjarnorkuvopn, þar sem þau eru ekki í dag, og helzt, að þeim verði eytt, þar sem þau eru til. En til þess að hægt sé að ýta undir það, að samkomulag megi takast á milli þeirra ríkja, sem kjarnorkuvopnum ráða, eigum við Íslendingar og þeir aðrir, sem ekki hafa leyft kjarnorkuvopn í sínum löndum, ekki að vera að gefa yfirlýsingar eins og þá, sem farið er fram á í brtt. Við eigum þvert á móti að segja, eins og ríkisstj. hefur sagt: Við höfum ekki kjarnorkuvopn. Og við getum bætt því við, að við mundum fagna því, ef hægt væri að koma á samkomulagi um allan heim og fyrst og fremst hjá stórveldunum, sem kjarnorkuvopnunum ráða, að gera samkomulag eins og felst í brtt. Þegar slíkt samkomulag fæst, þá er öryggi í því, en fyrr er það ekki. Það var vitnað til þess, sem U Thant, framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, hafði sagt, þegar samkomulagið um bann við tilraunum með kjarnorkuvopn var undirritað á sínum tíma. Það var rétt, framkvæmdastjórinn hvatti allar þjóðir og ekki hvað sízt smáríkin til þess að hafa ekki og leyfa ekki kjarnorkuvopn í sínum löndum. Ég efast ekki um, að öll smáríki veraldarinnar og öll þau ríki, sem hafa ekki kjarnorku í dag, væru vissulega reiðubúin til þess að taka undir þessa áskorun framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, ef þau ættu þess kost, að stórveldin vildu gera samkomulag við smáveldin um að banna gersamlega kjarnorkuvopn alls staðar, hvar sem er í heiminum. En því miður er ekki neinu slíku að heilsa, eins og málin standa í dag.



Herra forseti. Hæstv. utanrrh. hefur nú sagt mest af því, sem ég vildi hér sagt hafa til svars því, sem fram hefur komið, einkanlega í ræðu hv. 5. landsk. þm. En það var aðeins eitt atriði, sem ég vildi þó benda á, þar sem hv. þm. hélt því fram, að með yfirlýsingu þeirri, sem hér væri lagt til í brtt. að Alþingi gerði, væri verið að gefa sams konar bindingu fyrir þingsins hönd og með þáltill. sjálfri. Á þessu er lagalega séð grundvallarmismunur, vegna þess að með þáltill, sjálfri er Alþingi að heimila ríkisstj. að fullgilda gagnkvæman samning. Slík heimild byggist á lögum, og eins og er um alla gagnkvæma samninga, hljóta þeir að sjálfsögðu, strax og þeir eru fullgiltir, að vera bindandi fyrir þann, sem fullgildir þá, þannig að þessi yfirlýsing út af fyrir sig, sem aðrir geta byggt rétt á, verður auðvitað bindandi fyrir þingið einnig í framtíðinni. Það er ekki hægt að afturkalla slíkt. Það er sama og ráðh. í dag, sem undirritar skuldbindingu fyrir ríkið og byggir hana á gildandi lögum, það getur ekki annar ráðh. afturkallað það. Brtt. er hins vegar um það eitt, að Alþingi gefi einhliða yfirlýsingu af sinni hendi, sem enginn getur byggt neinn rétt á nema Alþingi sjálft. Og það vitum við náttúrlega, að hefur allt aðra þýðingu, og má segja í rauninni, að sé hægt að afturkalla hvenær sem er og getur ómögulega haft þýðingu. Það er aðeins skoðun þingsins, eins og það er skipað í dag, á þessu máli, og það getur ekki haft gildi fyrir framtíðina, nákvæmlega eins og það er mjög hæpið, að yfirlýsing ráðh. um það, að hann eða ráðh. muni ekki gera tiltekna hluti í framtíðinni, sé á nokkurn hátt bindandi fyrir komandi ráðh., ef ekki er hægt að byggja á þeirri yfirlýsingu rétt til handa þriðja manni. Þetta er aðeins lögfræðileg túlkun á atriðinu, sem ég vildi láta koma fram, af því að hv. þm. hélt því fram, að hér væri um nákvæmlega sama að ræða. Varðandi svo hitt atriðið, sem hv. 3. þm. Reykv. minntist hér á, að þessi till. hefði gildi að því leyti til, ef ríkisstj. væri sett frammi fyrir þeim vanda að eiga að svara með hálftíma, klukkutíma fresti á örlagaríkri stundu, hvort hér ættu að vera kjarnorkuvopn eða ekki, þá held ég sannast sagna, að jafnreyndur þm. og hv. 3. þm. Reykv. geri sér þess fulla grein, hvort einhver þál., sem er mjög deilt um í stjórnlagarétti, hvort hefur yfirleitt nokkra lögformlega bindingu í för með sér, mundi hafa áhrif á það, ef ríkisstj. á hverjum tíma, hverjir sem hana skipa, yrði á örlagastundu að taka slíkar ákvarðanir, og þeir mundu þá svara því til, að þingið hefði einhvern tíma gert ályktun sem hindraði það. Vonandi kemur aldrei til, að neinn ráðh. þurfi að svara slíkri spurningu. Við erum áreiðanlega öll sammála um þá ósk og von, að aldrei komi til þess. En auðvitað mundi slík ályktun ekki hafa nokkra þýðingu varðandi ákvörðun á úrslitastundu i þeim efnum. Við vitum ósköp vel, hvað gerzt hefur hér á undanförnum árum í þeim efnum á hernaðartímum, að það er ekki spurt að slíkum hlutum, heldur verðum við að ákveða það eins og hverju sinni líf og hagsmunir þjóðarinnar teljast krefja. Menn geta svo alltaf deilt um það, hvort rétt ákvörðun er tekin eða ekki. Það er önnur saga.

ATKVGR. Till, vísað til allshn. með 35 shlj. atkv. og umr. frestað.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. á bskj. 295, svo hljóðandi: „Hvað líður framkvæmd þál. um óháða alþýðuskóla frá 2. des. 1955?“ Þál. frá 2. des. 1955 hljóðar þannig, með leyfi forseta: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að undirbúa löggjöf um stofnun eins eða fleiri æskulýðsskóla og sérskóla, enda verði landspróf ekki haldið í þeim skólum. Jafnframt verði athugað, hvort ekki er hægt að ná þessu marki með því að breyta einum eða fleiri skólum gagnfræðastigsins í þessa átt. Leitað sé m.a. álits Ungmennafélags Íslands um þetta mál og till. ríkisstj. um það lagðar fyrir næsta reglulegt Alþ." Það er komið á níunda ár, síðan till. þessi var samb. hér á hv. Alþ. Hins vegar bólar ekkert á umræddri löggjöf. Á Alþ. 1960 gerði ég sama konar fyrirspurn til hæstv. menntmrh. ásamt hv. þm. Ásgeiri Bjarnasyni. Þá skýrði hæstv. menntmrh. frá því, að þriggja manna nefnd hefði verið skipuð af ráðuneytinu 31. des. 1955 til að athuga mál þetta og gera um það till. til ráðuneytisins. Hann skýrði síðan frá álitsgerð nefndarinnar, sagði enn fremur, að ekki hefði þá verið tímabært að hefjast handa um framkvæmdir, m.a. vegna þess, að þá hefði staðið yfir heildarendurskoðun fræðslulöggjafarinnar, og taldi rétt að bíða eftir henni, áður en ráðizt yrði í að stofna nýjar tegundir skóla. Síðar sagði hæstv. ráðh. orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Þessari endurskoðun fræðslulöggjafarinnar er nú nýlokið, og eru till, þeirrar nefndar, sem um það mál fjalla, til athugunar í ráðuneytinu, og mun menntmrn. leggja sérstaka áherzlu á að ljúka þeirri athugun af sinni hálfu í sumar (þ.e. 1960), þannig að það af till. þeirrar nefndar, sem menntmrn. vill gera að sínum, verði komið fyrir Alþ. næsta haust (þ.e. 1960). í því sambandi er einnig eðlilegt, að þetta mál komi til athugunar. Samþykkt skólamálanefndarinnar, sem lauk störfum 17. ágúst 1959, var þannig í máli þessu, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin telur, að breyta þurfi lögum um skólaskyldu og fræðslukerfi í það horf, að hægt sé að styrkja af almannafé skóla, sem ekki eru liðir í hinu samfellda skólakerfi, t.d. lýðháskóla og aðra óháða alþýðuskóla, kvöldskóla. og litur svo á, að æskilegt sé, að hér á landi verði komið upp lýðháskólum með líku sniði og tíðkast á Norðurlöndum.“ Það er viðurkennd staðreynd, að alger eyða sé í skólakerfi Íslendinga, meðan óháðir alþýðuskólar eru ekki stofnaðir. Það má raunar segja, að með fyrstu héraðsskólunum hafi verið myndaður vísir að óháðum alþýðuskólum á Íslandi. En starfsemi þeirra sveigðist fljótlega í farveg skyldulærdóms, og með fræðslulöggjöfinni frá 1946 eru þeir felldir inn í fræðslukerfið og hverfa þá algerlega frá því ætlunarverki, sem sumir þeirra voru upphaflega stofnaðir til. Forsendur vorir á Norðurlöndum telja lýðháskólana gagnmerkan þátt í skólakerfinu, enda er starfsemi þeirra alls staðar veigamikil, þótt hún muni vera með mestum blóma í Danmörku - landi Grundtvigs og Kristofers Colds. Í hartnær öld hafa nemendur dönsku lýðháskólanna verið afl í menningarlífi þjóðarinnar. Þeir hafa haft mikil áhrif til vakningar, ábyrgðartilfinningar og heilbrigðrar þjóðrækni. Þeir eru jafnframt öflugir í norrænu samstarfi, svo sem Íslendingar mega gjarnan minnast vegna drengilegs stuðnings danskra lýðháskólamanna við málstað Íslands í handrítamálinu. Óháðir alþýðuskólar taka á móti nemendum á ýmsum aldri, sem náð hafa fullum þroska, nemendum frá ýmsum störfum og stéttum þjóðfélagsins, sem vilja leita fræðslu og þekkingar án þess að vera rígbundnir við prófkerfi fræðslulaganna, nemendum, sem vilja efla með sér félagshæfni, þjóðrækni og virðingu fyrir frjálsu menningarlífi á Íslandi. Draumurinn um slíkan skóla hefur áreiðanlega vakað fyrir flm. þáltill. þeirrar, sem samþ. var hér á Alþ. 1955. Ég efast ekki um, að sá velvilji gagnvart máli þessu, sem þá kom fram á Alþ., sé enn fyrir hendi, aðeins ef forusta er tekin fyrir því. Ég tel því mikilvægt að heyra svör hæstv. menntmrh. um það, hvað gert hefur verið í málinu og hvers má vænta um framkvæmdir.



Herra forseti. Á Alþ. 1960 bar fyrirspyrjandi ásamt hv. 1. þm. Vesturl., Ásgeiri Bjarnasyni, fram sams konar fsp. og hann hefur nú borið fram. Svaraði ég henni í Sþ. 18. maí 1960. Skýrði ég þá frá því, að í framhaldi af þál., sem samþ. hafði verið 2. des. 1955, hafi menntmrn. 31. des. 1955 falið þeim Helga Elíassyni fræðslumálastjóra, séra Eiríki J. Eiríkssyni, forseta Ungmennafélags Íslands, og Magnúsi Gíslasyni námsstjóra að athuga þetta mál og gera um það till. til ráðuneytisins. Enn fremur gat ég þess, að álitsgerð þeirra hefði borizt ráðuneytinu með bréfi, dags. 9. nóv. 1957, og leggur nefndin til í álitsgerðinni, að stofnaður verði lýðháskóli á einhverjum sögufrægum stað, t.d. Þingvöllum eða nágrenni, og hafi helztu félagasamtök landsins forgöngu um stofnun hans, og benti nefndin á eftirtalda aðila sem stofnendur skólans: Ungmennafélag Íslands, Íþróttasamband Íslands og Alþýðusamband Íslands. Nefndin taldi aðalmarkmið skólans eiga að vera að efla þjóðrækni, íslenzk fræði, félagsþroska og kristilegt siðgæðisuppeldi. Þá gerði nefndin ráð fyrir því, að stofnendur skólans útveguðu fé til þess að greiða a.m.k. 1/4 stofnkostnaðar og önnuðust greiðslu a.m.k. helmings rekstrarkostnaðar. Að öðru leyti átti ríkið að greiða kostnað við stofnun og rekstur skólans. Ég fyrir mitt leyti hafði þá og hef ekki enn neitt á móti því, að stofnaður sé lýðháskóli hér á landi, t.d. með líku sniði og tíðkast á Norðurlöndum. Skólamálanefndin, sem hafði fengið íslenzka fræðslulöggjöf til endurskoðunar á árinu 1957 og lauk störfum 1959, taldi slíka skóla einnig í sjálfu sér æskilega. Frelsi varðandi kennsluhætti og námsval er æskilegt. Eitt af því, sem finna má að skólakerfi okkar Íslendinga, eins og það er nú, er einmitt, að það er að sumu leyti komið í of fastar skorður. Hitt er svo annað mál, að ég er sammála nefndinni, sem starfaði að þessu máli á árunum 1956 og 1957, um það, að ríkið sjálft á ekki að hafa forgöngu um stofnun slíkra skóla eins og nú stendur, heldur á það að vera verkefni frjálsra félagssamtaka með stuðningi ríkisvaldsins. Þetta var og í rauninni álit eða stefna skólamálanefndarinnar, sem lauk störfum 1959. Þó að margir skólamenn og æskulýðsfrömuðir séu sammála um nauðsyn á starfi slíkra lýðháskóla og ég sé þeim í grundvallaratriðum sammála, ef skólastarfinu er sniðinn líkur stakkur og t.d. á sér stað á Norðurlöndum, þá er ekki þar með sagt, að nægilegur áhugi sé á slíku skólastarfi hjá æskulýðnum sjálfum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að þess gætir nokkuð hjá íslenzkum æskulýð, sem nefna mætti skólaþreytu. Skyldunámið tekur yfir 8 ár, og þar á eftir taka við ýmiss konar sérskólar, þar sem stefnt er að ákveðnum prófum, sem yfirleitt veita tiltekin réttindi. Um marga möguleika er að velja í þessum efnum, og sem betur fer er það aðalregla hér á landi, að skólar eru algerlega reknir af hinu opinbera og nám því ókeypis. Þetta veldur því, að reynsla hefur sýnt, að æskufólk virðist fremur tregt að sækja skóla, sem eru með frjálsu sniði og veita ekki tiltekin réttindi, jafnvel þótt skólavist þar sé ókeypis, hvað þá ef hún þarf að kosta eitthvað. Skilyrði fyrir slíkum skólarekstri virðist því vera, að hann hafi að bakhjarli samtök, sem hafa virkan og vakandi áhuga á því, að starfræksla hans heppnist, og hafi innan sinna vébanda æskufólk, sem vill sækja slíka skóla. Þetta virðist hafa verið skoðun nefndarinnar, sem að málinu starfaði 1956 og 1957, þ.e. hún gerði ráð fyrir því, að helztu félagasambönd landsins hefðu forgöngu um stofnun slíks lýðháskóla, svo sem Ungmennafélag Íslands, Íþróttasamband Íslands og Alþýðusamband Íslands. Í þessu grundvallaratriði er ég nefndinni sammála. Ég hef þess vegna ekki talið það hlutverk ríkisvaldsins að hafa forgöngu um stofnun slíks skóla. Ef áhugi væri fyrir stofnun hans hjá þessum félagasamtökum, sem nefnd voru, eða fleirum, þá teldi ég sjálfsagt, að ríkisvaldið tæki til athugunar, hvað það væri fúst að leggja af mörkum til stofnkostnaðar og rekstrarkostnaðar slíks skóla.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir svör hans við fsp. þeirri, sem hér liggur fyrir til umræðu. Hins vegar verð ég að segja það, að ég hef orðið fyrir nokkrum vonbrigðum yfir því, að hann virðist algerlega hafa gefið málið frá sér. Þegar þessi fsp. var á dagskrá 1960, gaf hann yfirlýsingu um, að ráðuneytið mundi þá innan skamms tíma beita sér fyrir löggjöf í framhaldi af tillögum skólamálanefndarinnar, sem hér hefur verið lýst að framan, og ég er þeirrar skoðunar, að enda þótt ýmis félagasamtök eigi að standa að þeim skóla, sem hér um ræðir, þá verði forustan í þessum efnum að koma frá ríkisvaldinu. Stuðningur ríkisvaldsins við þetta mái hlýtur að verða mjög veigamikill, og þess vegna var gert ráð fyrir því upphaflega, þegar þessi þáltill. var samþ. hér 1955, að ríkisstj. léti gera löggjöf um óháðan alþýðuskóla á Íslandi, og þá var einmitt tekið fram, að slíkur alþýðuskóli ætti að vera í samvinnu við ýmis félagssamtök í landinu, eins og ráðh, las upp og ræddi nánar um. Ég held þess vegna, að ráðh. megi ekki láta hendur fallast í þessu máli, enda þótt félagssamtökin hafi ekki komið fram með tillögu um ákveðna löggjöf í því, heldur sé æskilegt og nauðsynlegt, svo að málið komist á rekspöl, að hæstv. menntmrh. láti undirbúa löggjöf að slíkum skólum í samvinnu við þau félagssamtök, sem hér hefur verið minnzt á að framan. Ég verð þess vegna að harma, að það hefur ekkert verið gert í þessu máli undanfarin 4 ár, þrátt fyrir þá von og þau fyrirheit, sem svar hæstv. ráðh. 1960 gaf í sambandi við undirbúning þessa merka og nauðsynlega máls, sem ég er alveg sannfærður um að á mikinn hljómgrunn meðal þjóðarinnar, ef forusta væri tekin upp fyrir því.



Herra forseti. Ég get ekki fallizt á það með hv. fyrirspyrjanda, að ekkert hafi verið í þessu máli gert af hálfu hins opinbera, síðan málið var hér rætt síðast 1960, einnig að hans frumkvæði. Það er rétt, sem hv. fyrirspyrjandi sagði, að ég taldi þá rétt að bíða álits nefndar, sem starfaði að heildarendurskoðun skólalaganna. Mér þótti sjálfsagt að fá vitneskju um, hvaða till. hún kynni að gera varðandi m.a. þetta mál. En það kom í ljós, að nefndin var sammála þeirri nefnd, sem fjallað hafði um fyrstu till. Alþ. í málinu, að hér væri um að ræða mál, sem eðlilegast væri að frjáls félagasamtök í landinu hefðu forustu um, vegna þess að slíkur skóli sem þessi ætti ekki að verða liður í hinu lögbundna skólakerfi ríkisins. Sú skoðun, sem ég hafði á málinu, var því í raun og veru alveg staðfest með starfi og áliti skólamálanefndarinnar, sem lauk starfi 1959. Síðan hef ég ekki talið, að neitt stæði upp á mig eða menntmrn. eða ríkisvaldið í þessum efnum. Það tilboð, sem ég gerði þá og get gjarnan endurtekið enn, hefur staðið öll undanfarin ár, að ef áhugi væri fyrir stofnun slíks skóla hjá frjálsum félagasamtökum í landinu, Ungmennafélagi Íslands, Íþróttasambandi Íslands, Alþýðusambandinu - Það eru þau félög, sem upphaflega voru nefnd fyrir einum 7 árum, - ef áhugi væri fyrir stofnun og rekstri slíks skóla hjá þeim eða öðrum samtökum, svo sem kirkjunnar t.d., þá er sjálfsagt, þá skal ekki standa á mér að athuga, hvern stuðning ríkisvaldið gæti og ætti að veita við stofnun og starfrækslu slíks skóla. En í þau 7 ár, sem ég hef gegnt starfi menntmrh., hefur aldrei verið rætt við mig af neinum fulltrúa Ungmennafélags Íslands, Í.S.Í. eða A.S.Í. varðandi ósk um stofnun eða starfrækslu slíks skóla. Og meðan svo er, tel ég ekki, að neitt standi upp á mig eða mína stjórnardeild varðandi þessi efni. Hitt get ég svo gjarnan endurtekið og lokið máli mínu með því, að ég tel hugmyndina um lýðháskóla að norrænni fyrirmynd vera ágæta hugmynd, mjög æskilega hugmynd, sem sé alls góðs stuðnings verð og muni eiga stuðning vísan, ef að henni er unnið og hún undirbúin af nægilegum áhuga og á réttan hátt.



Herra forseti. Á síðasta Alþ. voru samþ. lög um afhendingu Skálholts til þjóðkirkju Íslands. Það hefur að sjálfsögðu verið mikið rætt um það, hver skuli vera framtíð Skálholtsstaðar, hvað þar skuli vera og hvað þar skuli gera. Eitt af því, sem hefur verið nefnt í því sambandi, er kristilegur lýðskóli eða lýðháskóli. Mér er kunnugt um það, að prestastéttin styður þá hugmynd, og ég veit ekki betur en að því sé unnið, að sú hugmynd komist í framkvæmd. Ég vil aðeins minna á þetta í sambandi við þá fyrirspurn, sem hér er fram borin, um leið og ég fagna þeim orðum hæstv. menntmrh., að hann heitir öllum stuðningi sínum við hugmyndina um slíkan skóla, ef einhver samtök í landinu - kirkjan eða önnur - beita sér fyrir því og hafa áhuga á því, að slíkur skóli rísi í landinu.



Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því, að þáltill., sem samþ. var 1955 um þetta mál, fól í sér áskorun til ríkisstj. um að undirbúa löggjöf um óháða alþýðuskóla og leggja till., þ.e.a.s. frv. að slíkri löggjöf, fyrir Alþ. Þetta hefur ekki verið gert þrátt fyrir þessa samþykkt Alþingis.