Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (BF): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Reykjavík. 13. apríl 1966. Halldór Ásgrímsson, 2. þm. Austf., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég get ekki sinnt þingstörfum næstu vikur vegna sérstakra anna heima fyrir, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og, með skírskotun til 138. gr. I. um kosningar til Alþ., að fara fram á, að 1. varamaður Framsfl. í Austurlandskjördæmi, Vilhjálmur Hjálmarsson bóndi, Brekku, Mjóafirði, taki sæti mitt á Alþ. í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Sigurður Bjarnason, forseti Nd. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Vilhjálmur Hjálmarsson bóndi, Brekku. hefur áður átt sæti á þinginu á þessu kjörtímabili og rannsókn farið fram á kjörbréfi hans. Þarf því ekki að skoða það að þessu sinni, og býð ég hann velkominn til þingstarfa.



Herra forseti. Þessi þáltill. eða sams konar þáltill. hefur verið tvisvar áður flutt hér á hv. Alþ., í bæði skiptin, eins og raunar nú líka, af Kristjáni Thorlacius deildarstjóra í fjmrn., þegar hann hefur átt hér sæti sem varamaður. Eins og gangur mála er í Sþ., hefur hans þingseta ekki að þessu sinni enzt til þess að mæla fyrir till., og vil ég því leyfa mér að gera það með nokkrum orðum í fjarveru hans. Ég get að miklu leyti vísað til þeirrar framsögu, sem hann hélt hér á sínum tíma, svo og til þeirrar grg., sem prentuð er með till. á þskj. 256, en mun þó e.t.v. leyfa mér að bæta við þetta nokkrum orðum frá eigin brjósti. Efni till. er, að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að skipa 5 manna nefnd til þess að undirbúa löggjöf um stofnun embættis lögsögumanns með sérstakri hliðsjón af löggjöf á Norðurlöndum um embætti „ombudsmands“. Og svo er talað um það, á hvern hátt nefndin eigi að vera skipuð, þ.e. að hver þingflokkur tilnefni einn mann í nefndina og hæstiréttur þann fimmta. Hér á landi hefur þróunin orðið sú, eins og víða annars staðar, að afskipti ríkisvaldsins og annarra opinberra aðila af málum, sem snerta daglegt líf einstaklinganna, hafa aukizt að miklum mun. Ríkið og sveitarfélögin eru stærstu vinnuveitendur í þjóðfélaginu, og þúsundir manna starfa hjá þessum aðilum og fyrirtækjum þeirra sem fastráðnir starfsmenn og svo aðrir sem lausráðnir tímakaups- eða vikukaupsmenn. Bankarnir flestir og lánastofnanirnar eru ríkiseign. Það er enn fremur algengast, að bæjar- og sveitarfélög séu eigendur byggingarlóða. Sveitarstjórnir hafa þannig í hendi sér, hverjir fá leigðar lóðir undir hús, hvort sem um er að ræða hús til atvinnurekstrar eða íbúðar. Til ýmiss konar atvinnurekstrar þarf leyfi stjórnarvalda. Hið opinbera úthlutar borgurunum auk þess margháttuðum styrkjum og hlunnindum. Þannig mætti auðvitað halda áfram að telja lengi þau afskipti, sem ríkisvaldið hefur af daglegu lífi borgaranna, en ég mun ekki halda þessari upptalningu lengur áfram. En af því, sem hér hefur verið nefnt, ætti að vera ljóst, að segja má, að efnahagsleg afkoma hvers einasta borgara þessa lands sé að meira eða minna leyti undir því komin, hvernig viðskipti hans við opinbera aðila takast. Um margt af þessum viðskiptum gilda ákveðnir lagabókstafir eða reglur, en um annað fer eftir mati hlutaðeigandi yfirvalda. Það er alkunna, að í okkar þjóðfélagi er fjármagn mjög af skornum skammti og svo til allur atvinnurekstur landsmanna byggist á lánsfé frá opinberum lánastofnunum. Það fer því eftir mati stjórnenda þessara lánastofnana, hverjir geti rekið atvinnufyrirtæki, hvort sem um er að ræða útgerð, landbúnað, iðnað, verzlun eða annað. Lánastofnanirnar og húsnæðismálastofnun ríkisins veita lánsfé til íbúðarhúsnæðis, sem landsmenn reisa. Á einstaklinga eru lagðar margháttaðar kvaðir af þjóðfélagsins hálfu, bæði fjárhagslegar og annars konar kvaðir. Framkvæmd skatta- og tollalöggjafar er t.d. sá þáttur í rekstri þjóðfélagsins, sem mjög er umdeildur og ekki hefur alltaf þótt fara nægilega réttlátlega úr hendi. Og loks er svo framkvæmd réttarfarslöggjafarinnar. Af öllu þessu er ljóst, að hver einstaklingur og þjóðfélagið í heild á ekki lítið undir því, að hinu mikla valdi, sem opinberum afskiptum fylgir, sé samvizkusamlega og réttlátlega beitt. Höfuðmarkmiðið með stofnun þess embættis, sem hér um ræðir og við flutningsmenn höfum nefnt lögsögumannsembætti, er að skapa traust almennings á stjórn þjóðfélagsins og eyða tortryggni. Þetta skal gert með eftirliti, ýmist að frumkvæði lögsögumannsins sjálfs eða eftir ábendingum og umkvörtunum annarra. Með skyldu lögsögumanns til að gefa þinginu skýrslu um störf sin á að vera tryggt, að starf hans sé unnið fyrir opnum tjöldum, en einmitt það er skilyrði þess, að stofnun slíks embættis nái tilgangi sínum. Eins og fram kemur af grg. með till., hafa Svíar lengsta reynslu af starfi lögsögumannsins hjá sér. Slíkt embætti var stofnað þar í landi árið 1809. En stofnanir, sem gegna svipuðu hlutverki, eru starfandi í Danmörku, Finnlandi og Noregi. Nýjasta löggjöfin á Norðurlöndum um þetta efni er norska löggjöfin, sem mun vera frá 22. júní 1962. Höfuðmarkmið embættisins er alls staðar það sama, að gæta hagsmuna almennings gagnvart opinberum aðilum. Að vísu er þessu ekki alls staðar eins fyrir komið. Sænski lögsögumaðurinn hefur á ýmsan hátt frábrugðið starfssvið starfsbræðrum sinum annars staðar. Hann hefur talsvert meiri völd en þeir. En í reynd má þó segja að ekki sé ýkjamikill munur á störfum sænska lögsögumannsins og því hlutverki, sem t.d. þeim norska er ætlað að gegna, en lítil reynsla er enn komin á starf hans. Sænski lögsögumaðurinn gripur sárasjaldan til þess valds, sem honum er ætlað umfram hina, en hann hefur fullt ákæruvald og því rétt til að höfða mál á hendur þeim, sem misbeitt hafa valdi sínu. Þennan rétt hefur norski lögsögumaðurinn hins vegar ekki, en honum er skylt og heimilt að gefa bendingar um réttarrannsóknir eða málshöfðun, ef þurfa þykir. Þegar norsku lögin voru sett, var það túlkun formælanda þeirra, að embætti lögsögumanns skyldi fylgja slík virðing, að enginn aðili teldi sér fært að skorast undan tilmælum hans um leiðréttingar á misferlum. Lögsögumenn Norðurlanda eiga sjálfir að fylgjast með framkvæmdum öllum, er snerta mál borgaranna, auk þess getur hver og einn, sem telur sig eða einhvern annan beittan órétti, kvartað til lögsögumanna þar í landi. Sænski lögsögumaðurinn er t.d. skyldur að svara sérhverju bréfi, er honum berst, en það gildir ekki annars staðar. Hann á að ferðast um landið árlega og heimsækja dómstóla, fangahús, geðveikrahæli, ofdrykkjumannahæli og aðrar stofnanir, er fjalla um frelsisskerðingu manna eða annast hana. Öllum þessum lögsögumönnum er gert skylt að senda þjóðþinginu árlega skýrslu um störf sín, þar sem m.a. er gerð grein fyrir ástandinu í réttarfarsmálum, og enn fremur ber þeim að gera till. um breytingar á lögum og reglugerðum, er þeim þykir ástæða til þess. Á Norðurlöndum er höfð sú regla við skipun lögsögumanna, að þeir eru kjörnir af þjóðþingunum. En það er skoðun okkar flutningsmanna, að hér þurfi að fara aðrar leiðir í því efni en þær, að einfaldur meiri hl. Alþ. kjósi lögsögumann. Ýmsar leiðir koma þarna til greina, og það verður hlutverk þeirrar nefndar, sem væntanlega verður kosin til að sinna þessu máli, ef þáltill. verður samþykkt, að finna þær, og ég skal ekki fara að leiða getur að því frekar, á hvern hátt þessu verði heppilegast fyrir komið. Lögsögumönnum er hvarvetna fengið víðtækt vald til þess að rannsaka mál og hafa aðgang að öllu í því efni, er þeir telja sig við þurfa. Það er skoðun okkar flutningsmanna, að hér á landi sé þörf á breytingum, er stuðli að aukinni tiltrú almennings til framkvæmdavaldsins og dómsvaldsins, að það verði að vera unnt að sannfæra menn um það með rökum, að tortryggni í garð þessara aðila sé ástæðulaus. Höfuðtilgangurinn með stofnun embættisins á því að vera að auka möguleika þess, að lög og reglur þjóðfélagsins gangi réttlátlega yfir alla og að menn þurfi ekki að leita réttar síns eftir annarlegum leiðum. Til þess að stofnun embættis lögsögumanns nái tilgangi sínum, verður að tryggja, að það verði óháð framkvæmdavaldi og dómsvaldi og stjórnmálabaráttunni í landinu. Þess vegna er mikil nauðsyn, að víðtæk samstaða náist á hv. Alþ. um undirbúning slíks máls sem þessa. Þess vegna er sú tilhögun ráðgerð, sem ég áðan nefndi, um skipun þeirrar nefndar, sem starfi sérstaklega með hliðsjón af lögum á Norðurlöndum. Ég vil aðeins geta þess, að nú alveg upp á siðkastíð hafa Nýsjálendingar bætzt í hóp þeirra þjóða, sem hafa komið slíku embætti upp hjá sér, og að brezka ríkisstjórnin hafði nokkru fyrir kosningar lagt frv. fyrir þingið um sama efni og gert ýtarlega grein fyrir þessu máli og þýðingu þess í svonefndri hvítri bók, sem hún gaf út í októbermánuði s.l. Síðan þessari till. var fyrst hreyft hér á hv. Alþ. fyrir u.þ.b. 2 árum, hafa nokkrar raddir komið fram um starfsheitið, sem hefur verið valið, að lögsögumaður kallist í vitund okkar Íslendinga annað embætti, sem hafði aðra þýðingu á sínum tíma, og það sé ekki rétt fyrir okkur að taka slík gömul starfsheiti og endurnýja þau. Um þetta má eflaust deila. En ég vil fyrir mitt leyti segja það, embættisheiti þessa starfsmanns verður á engan hátt aðalatriði fyrir okkur flutningsmönnum, og við erum að sjálfsögðu fúsir til viðtals um hverja þá breytingu á þessu starfsheiti, sem betri mætti kallast. Ég vil svo að lokum, herra forseti, til þess að undirstrika þýðingu þessa máls og hverjum augum litið er á það annars staðar, leyfa mér að vitna til nokkurra kafla úr viðtali, sem birtist í fréttabréfi Atlantshafsbandalagsins í febrúarmánuði s.l., við prófessor Stephan Hurwitz, sem er danskur „ombudsmand“ eða danskur lögsögumaður, ef ég má nota það orð. Hann er Íslendingum, flestum lögfræðingum a.m.k., að góðu kunnur og nýtur hvarvetna mikils álits. Í þessu viðtali segir, með leyfi forseta: „Þetta er starf, þar sem sennilega er meira virði að fyrirbyggja heldur en að lækna. Sú staðreynd ein, að þessi embættismaður er til og að fleiri og fleiri vita, að hann er til, gerir það í sjálfu sér ólíklegra, að ranglæti verði framið.“ Ég vil taka fram, að þetta er flutt hér í minni eigin lauslegu þýðingu og ef einhvers staðar er missagt í henni, er við mig einan að sakast um það. En áfram segir: „Í sannleika sagt hygg ég, að hver einasti maður í þessu landi viti nú orðið, að ég er til og að hann eigi rétt á því að koma til mín með kvörtun og fá hana rannsakaða. Augljóst er, að við þessar kringumstæður mundi starf mitt vera algerlega óframkvæmanlegt, ef skilningur almennings á réttarfari væri ekki á allháu stigi. Það er raunar skoðun mín, að „ombudsmand“ geti aðeins starfað með árangri í þeim löndum, þar sem fólkið er, ef svo má segja, nægilega menntað til þeirrar ábyrgðar að nota sér tilvist embættisins á réttan hátt. Iðulega koma til mín sendimenn og biðja um ráðleggingar frá nýsjálfstæðum ríkjum, þar sem þjóðfélagsbyggingin er enn þá ekki komin á það stig, að slíkur embættismaður gæti starfað með árangri. Persónuleg skoðun mín er sú, að þetta sé staða, sem einungis getur náð árangri í þeim ríkjum, þar sem það eru sjaldgæf tilfelli, að rangindum sé beitt af framkvæmdavaldinu.“ Væntanlega teljum við Íslendingar okkur í hópi þeirra þjóða, þar sem svona er ástatt, eins og þessi danski prófessor var nú að lýsa, þannig að af þeim ástæðum gæti embættið mjög vel átt við hér. - Síðar segir í samtalinu, með leyfi forseta: „Hverju fæ ég þá áorkað? Af þeim nokkur þúsund kvörtunum, sem hingað berast árlega, eru u.þ.b. 200-300 teknar til rækilegrar rannsóknar. Af þessum fjölda eru það gjarnan um 60 tilfelli, sem enda með ávítum eða till. eða hvoru tveggja, sem beint er að viðkomandi stjórnardeild. En enginn skyldi samt halda, að hinn mikli meiri hluti af kvörtunum, sem reyndust ekki eiga við rök að styðjast, hafi ekkert verið annað en tímaeyðsla fyrir alla, sem hlut eiga að máli. Því fer fjarri. Í fyrsta lagi er það ekki ákjósanlegt, að borgararnir í lýðfrjálsu landi gangi með þær hugmyndir, að þeir beri kala til framkvæmdavaldsins. Mjög oft er þýðingarmikið, að hlutaðeigandi fái málsástæðurnar skýrðar og að honum sé hjálpað til þess að skilja, að hann hafi í raun réttri ekki verið órétti beittur.“ Og enn segir í þessu viðtali: „Vitanlega kemur það oft fyrir, að sú staðreynd ein, að ég bið um að fá að sjá málsskjöl í tilteknu máli, leiðir til endurskoðaðrar og jafnvel breyttrar niðurstöðu viðkomandi stjórnardeildar, án þess að til frekari aðgerða þurfi að koma af minni hálfu. Framkvæmdavaldið veit, að afskipti mín af málum geta haft áhrif til beggja handa, og það veit, að það verður hreinsað af þeim ákærum, sem ekki eiga við rök að styðjast. Þau dæmi eru til, þar sem þýðingarmikið er fyrir ráðuneyti eða stjórnardeild að fá úr því skorið, hvort tiltekinn embættismaður hefur brotið af sér í starfi eða ekki. Í upphafi var nokkur andstaða gegn þessu embætti í röðum ríkisstarfsmanna, en ég get sagt frá því nú, að einn þeirra, sem hvað harkalegast veittist gegn embættinu á sínum tíma, hefur síðan komið hingað sem viðskiptavinur og mér tókst að greiða úr máli hans.“ Ég vil leyfa mér að undirstrika þetta sérstaklega, að þetta embætti getur ekkert síður verið vernd fyrir embættismenn fyrir röngum ásökunum heldur en að það er vernd almennings fyrir röngum stjórnarathöfnum. Síðast í þessu viðtali leggur prófessor Hurwitz ríka áherzlu á það, hversu góð samvinna við blaða- og útvarpsmenn sé þessum embættismanni mikils virði, og hrósar hann dönsku blöðunum mjög í þessu efni og segir að lokum, með leyfi forseta: „Þetta (þ.e. sambandið við blöðin) er enn ein ástæðan fyrir því, hversu þýðingarmikið er, að sá, sem þetta embætti skipar, sé ekki tengdur neinum pólitískum flokki, sem mundi óhjákvæmilega þýða, að hluti blaðanna væri með honum, en annar hlutinn á móti. Ef blöðin eru á móti manni frá byrjun, getur starfið ekki heppnazt. Þegar ég var fyrst útnefndur í þetta starf, hélt ég hundruð fyrirlestra víðs vegar um landið. Það var þreytandi, en hefur reynzt borga sig mjög vel. Þessu nýja embætti var hvarvetna vel tekið. Ég tel, að það sé mjög nauðsynlegt fyrir þann mann, sem gegnir þessari stöðu, að gleyma því aldrei eitt augnablik, að árangur hans byggist að verulegu leyti á skilningi og stuðningi almennings“ Ég skal ekki þreyta hv. þingheim á því að lesa meira upp úr þessu viðtali við prófessor Stephan Hurwitz, en það er miklu lengra, og margar athyglisverðar upplýsingar koma þar fram umfram þær, sem ég hef í þessu stutta máli gert að umtalsefni. En ég leyfi mér að vitna til þeirrar reynslu, sem Danir hafa haft af 10 ára starfi síns lögsögumanns, og vil segja, að reynsla þeirra hafi tekið fram öllum vonum, sem framast voru við starfið bundnar í öndverðu. Þegar Danir voru að endurskoða stjórnarskrárlög sín fyrir u.þ.b. 20 árum, fóru þeir yfir löggjöf annarra Norðurlandaþjóða til þess að leita að nýjungum og því, sem betur mætti fara. Þá fundu þeir lögin um sænska lögsögumanninn og tóku þau upp með þeim árangri, sem ég hef nú verið að reyna að lýsa. Ég vil leyfa mér að ljúka þessum fáu orðum með upphafsorðum margnefnds viðtals. Þar segir, og er þá blaðamaðurinn, sem talar: „Er ástæða til þess að vernda almenna borgara fyrir hugsanlegu getuleysi eða misnotkun valds af hendi stjórnarvaldanna? Eiga opinberir starfsmenn, sem skv. stöðu sinni geta ekki risið til varna í sjálfs sín sök, rétt á einhverri vörn gagnvart óbilgjörnum eða óupplýstum borgurum? Svarið við báðum þessum spurningum virðist vera já, ef dæma má eftir þeim vaxandi áhuga, sem er í ýmsum lýðræðislöndum á embætti af skandinavískri rót, sem nefnist á Norðurlandamálum „ombudsmand“ og hefur þær skyldur að rækja að láta einmitt þessa vernd í té.“ Ég vona, að ég segi það eitt, sem rétt er, þegar ég held því fram, að þessi áhugi sé einnig mjög vaxandi hér á Íslandi, og þess vegna vil ég leyfa mér að vænta þess, að hv. Alþ. geti fallizt á að samþykkja þá þáltill., sem ég hef hér gert að umtalsefni. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til, að að þessari umr. lokinni verði málinu vísað til hv. allshn. og síðari umr.



Herra forseti. Hér er vissulega um athyglisvert mál að ræða. En ég tel þó engu að síður, að betur þurfi að íhuga það mál, áður en ráðizt verður í að stofna þetta embætti. Það er oft talað um það og það með réttu, að embættakostnaður á Íslandi er hlutfallslega meiri en í flestum, það má segja öllum öðrum þjóðríkjum. Þetta er óhjákvæmilegt vegna okkar smæðar og vegna þess, hversu byggðin er strjál. En af þessu leiðir einnig, að við verðum að fara mjög varlega í að gera embættakerfið enn flóknara en það hefur verið og þarf að vera. Nú er það auðvitað ljóst, að ýmsar breytingar þarf að gera frá því, sem verið hefur, og hér á dagskránni í dag er mjög athyglisverð till. frá nokkrum þm., þar sem hv. 4. þm. Sunnl., Björn Fr. Björnsson, er fyrsti flm., um athugun á nýrri dómaskipun. Ég tel, að þetta sé eitt mest aðkallandi mál varðandi okkar embættaskipan nú og ólíkt þýðingarmeira og mikilsverðara en setning slíks embættis eins og er um að ræða í þessari tili. Það er vitað mál, að það er mjög óheppilegt, að dómsvald sé í höndum hinna sömu, sem framkvæmdavaldið hafa, og einnig að dómsvald sé í höndum þess sama manns og annast rannsóknir í sakamálum eða opinberum málum. Þetta hafa menn þó orðið að una við hér lengur en tíðkanlegt hefur verið annars staðar, af því að þeir hafa ekki treyst sér til að setja upp alveg sjálfstæð dómaraembætti og ef svo mætti segja taka dómsvaldið úr héruðunum og sameina annaðhvort á einum stað í landinu eða á fáum stöðum. Frá réttarsjónarmiði má þó segja, að þessi hreyting sé nánast sagt sjálfsögð og nauðsynleg til að fullnægja þeim kröfum, sem gerðar eru til dómaskipunar nú á dögum. Þetta hefur gengið hér, vegna þess að segja má, að þjóðfélagið allt sé svo lítið og gagnsætt, að misbeiting á dómsvaldinu af hálfu þessara framkvæmdavaldsmanna og áhrif æðri stjórnvalda á framkvæmdavaldshafana, sem einnig eru dómarar, hefur ekki komið að sök. Við getum þess vegna sagt, að í kenningunni sé fyrirkomulagið ótækt, en í framkvæmd hafi þetta gengið, þannig að við getum þrátt fyrir þessa ágalla talið okkur vera fullkomið réttarríki og okkar réttarskipan sé örugg og sjálfstæði dómendanna tryggt, þó að þetta sé með öðrum hætti en talið sé nauðsynlegt annars staðar. Fyrir því verðum við að gera okkur grein, að þarna er verulegur ágalli á. En bæði af sparnaðarástæðum og af þessum ástæðum, að menn hafa hikað við að flytja dómsvaldið, ef svo má segja, úr strjálbýlinu annaðhvort hingað til Reykjavíkur eða á nokkra aðra þéttbýlisstaði, þá hafa menn ekki treyst sér í þessa breytingu. Ég tel hins vegar sjálfsagt nú, úr því að formleg till. er fram komin og frá einmitt einum þm., sem lengi hefur verið í senn dómari og framkvæmdavaldshafi, að þetta verði tekið til mjög rækilegrar athugunar og gerð að því gangskör að athuga, hvort ekki sé hægt að fá um þetta allsherjarsamkomulag. Mér er það ljóst, að í því sambandi er hægt að skapa ýmiss konar tortryggni og magnaðar deilur, ef málið er tekið upp á þeim grundvelli. Það er einmitt gert af þeim aðilum nú, að síður ætti að vera hætta á tortryggni og getsökum en ef málið væri tekið upp með öðrum hætti, og ég vil lýsa fögnuði mínum og gleði yfir því, að sú till. er komin fram. Ég vil engan veginn segja hið gagnstæða um þá till., sem hér liggur fyrir. Þvert á móti, eins og ég sagði, tel ég hér um mjög íhugunarvert mál að ræða. En einmitt af því sama, sem hefur gert okkur mögulegt að þola þessa ágalla á okkar dómaskipun, sem verið hafa, það, hversu þjóðfélagið er lítið og svo má segja gagnsætt, þá er minni þörf á slíku embætti hér á Íslandi en víðast hvar annars staðar. Það er alveg réttilega sagt í grg. þessarar till., með leyfi hæstv. forseta: „Löggjöf Norðurlanda um þetta efni er nokkuð sitt með hverjum hætti, og í okkar fámenna þjóðfélagi eru aðstæður á ýmsan hátt aðrar en hjá fjölmennari þjóðum. Þess vegna hlýtur löggjöf um lögsögumenn að verða í ýmsu frábrugðin hliðstæðri löggjöf annarra Norðurlandaþjóða í þessu efni.“ Þetta er hverju orði sannara, og þarna er vikið að meginatriði þessa máls. Það er enginn vafi á því, að í stórum þjóðfélögum, - þó fer það nokkuð eftir stjórnskipun og stjórnarvenjum, - er og getur verið fullkomin þörf á slíkum embættismanni. Það er þó athyglisvert, að þvílíkur embættismaður hefur verið lengi í Svíþjóð, hann vakti þar enga sérstaka athygli, og menn komu ekki auga á nytsemi hans starfa, fyrr en, eins og hv. frsm. sagði áðan, þegar Danir fyrir nokkrum árum voru að leita að nýjungum, rákust þeir á þetta fordæmi, stofnuðu embættið og - á það legg ég höfuðáherzlu - voru svo heppnir að fá í embættið alveg frábæran mann, framúrskarandi mann, sem ekki er einungis einn af allra færustu lögfræðingum Norðurlanda, heldur að allra manna mati, sem hann þekkja, einstakur mannkostamaður, sem nýtur sérstakrar virðingar og tiltrúar í sínu heimalandi. Ekki sízt þessir eiginleikar mannsins, ef til vill nokkuð samhliða því, að hann hefur lag á því að vekja athygli á sínum störfum og láta ekki liggja í þagnargildi það, sem vel er gert, sem heldur engin ástæða er til, það hefur orðið til þess að vekja menn til umhugsunar um þetta viðar og þá ekki sízt í Englandi, þar sem málið hefur lengi verið til athugunar. Norðmenn tóku þetta upp fyrir nokkrum árum, eitthvað einu eða tveimur árum, hygg ég, að maður hafi verið skipaður í embættið. Það var álitlegur maður. En um reynslu af því hef ég ekki heyrt enn þá, hvernig til hafi tekizt. En ég mundi telja rétt, áður en menn fara langt út í bollaleggingar um skipan þess embættis, bæði að gera sér grein fyrir, að auðvitað safnar slíkt embætti alltaf mönnum í kringum sig, það verður ekki lengi einn maður í þessu, heldur kemur þarna - vonandi ekki embættisbákn, en stofnun, sem nokkur tilkostnaður hlýtur að verða samfara, og athuga þarf, hvers konar mál það eru, t.d. í Danmörku og Noregi, sem hafa komið til úrskurðar eða afskipta þessara manna, kanna það til hlítar, og í því mundi, að því er ég hygg, ekki síður fordæmi Norðmanna vera fróðlegt fyrir okkur heldur en Dana, vegna þess að um sumt, a.m.k. í vissum byggðum í Noregi, eru aðstæður mun líkari þar því, sem er á Íslandi. Ef ég man rétt, - það verður þá leiðrétt af framsögumanni, - er þetta „ombudsmands“ nafn til komið á þann veg, að maðurinn er talinn umboðsmaður þjóðþingsins gagnvart ríkisstjórninni. Nú tel ég og legg á það áherzlu til umhugsunar, að í okkar litla þjóðfélagi þurfi þingið í sjálfu sér ekki slíkan umboðsmann gagnvart ríkisstj. Hér getur, má segja, hver einasti maður haft í fyrsta lagi beinan aðgang að sínum þm. Hann hefur beinan aðgang að hvaða þm. sem er. Hér taka allir á móti öllum, sem óska eftir viðtali. Hann hefur beinan aðgang að hvaða ráðh. sem er, forseta landsins og getur komið fram öllum sínum kvörtunum og ábendingum við hvern sem er milliliðalaust og án þess að nokkur hafi löngun eða nokkurn möguleika til þess að skjóta málum undir stól eða fela þau. Við skulum segja, að embættismenn reyni að koma í veg fyrir, að það sannist, að þeir hafi misgert, þegar þeir eru sannfærðir sjálfir um, að þeir hafi ekki misgert. Menn hafa oft vissa löngun til þess að halda hlífiskildi yfir þeim, sem eru þeirra undirmenn og þeir bera ábyrgð á. En ef það lukkast ekki að vekja hvorki embættismanninn sjálfan né hans yfirmann, ráðherrann, til umhugsunar, þá er ekkert hægara en að koma með málið til þm., fá þm. til þess að taka málið upp, annaðhvort á þingi í formi þáltill., í fsp. eða með því að fara t hlutaðeigandi embættismann og biðja hann um að skoða málið.“ Það er þessi smæð þjóðfélagsins, þetta, hvað hér er allt gegnumsætt, sem gerir það að verkum, að það er minni þörf á ýmiss konar milliliðum og ýmiss konar eftirliti hér en í þeim stærri þjóðfélögum, og þess vegna, þegar við með réttu kvörtum undan því, að stjórnkostnaðurinn sé mikill og oft og tíðum óbærilegur, verðum við að átta okkur á því líka að vera ekki að setja upp þau embætti hér, sem geta haft og átt fulllan rétt á sér í stærri þjóðfélögum, en hafa sáralitla þýðingu og litlu verkefni að gegna í þjóðfélagi, sem er eins statt og við. Það er ekki vegna þess, að ég vilji halda hlífiskildi yfir embættismönnum og embættismennsku eða stjórnarvöldum. Við vitum það, að þessi fer með stjórn í dag og hinn á morgun, og þetta getur velzt á ýmsa vegu og tjáir ekki að líta á þetta mál út frá því sjónarmiði, heldur hinu: Er okkar þjóðfélag þannig upp byggt, að það sé þörf á sérstökum rannsóknaraðila, sem þarna komi til, og mundi hann hafa hér í raun og veru verulegu verkefni að gegna? Það er allt annað mál, en mér kemur það stundum til hugar, að menn hafa séð t.d., að blaðamannafundir eru mjög tíðkaðir í Bandaríkjum Norður-Ameríku, og hafa því spurt: Af hverju er þetta ekki tíðkanlegt eins í Evrópu? Menn hafa viljað koma slíkum blaðamannafundum á hér á Íslandi. Þetta kemur einfaldlega af því, að í Bandaríkjunum hafa hvorki forseti ríkisins né ráðh. aðgang að þinginu, þannig að þeir verða ekki þar krafðir sagna, þurfa ekki að gera grein fyrir sínum málum, eiga ekki kost á að skýra sínar till., þess vegna hefur þessi háttur verið tekinn upp með blaðamannafundi. Í Bretlandi, sem er aftur fordæmi hins evrópska þingræðis, er sams konar verkefni leyst á þingfundunum, þar sem ráðh. koma og skýra sín mál, ýmist í umr. um lagafrv. eða í spurningatímum. Að verulegu leyti er það sama hér á landi. Það er gersamlega út í bláinn, meðan þing stendur yfir, að íslenzka ríkisstjórnin færi að kalla saman blaðamannafundi. Hér eru menn í þingsölunum og hægt að krefja þá sagna, og hér gera menn grein fyrir þeim málum, sem þeir sjá ástæðu til að tala um. Þannig verður að skoða hvern einstakan þátt stjórnskipulagsins í ljósi heildarinnar og gera sér grein fyrir, af hverju þetta hefur farið svona í þessu þjóðfélagi, en á annan veg í öðru þjóðfélagi. Það, sem á sér fullan rétt annars staðar, og það er óneitanlegt, að þetta hefur reynzt vel í Danmörku, er engan veginn víst, að hafi sama verkefni að gegna hér. Þessar athugasemdir vildi ég láta koma fram nú. Ég tel sjálfsagt, að þingnefnd kynni sér þetta mái. Ég mundi telja eðlilegt, að hún fengi og aflaði sér skýrslna um störf þessara manna, bæði í Danmörku og í Noregi. Samkvæmt því, sem hér var upplýst, eru þetta ekki fleiri mál en svo, að menn geta fljótlega áttað sig á, hvers konar mál það eru, sem þarna er bæði kært yfir og embættismaðurinn tekur síðan til sérstakra afskipta. Og þegar menn eru búnir að íhuga það betur, þá beri menn saman ráð sín um það, hvort ástæða sé til að gera gangskör að stofnun embættisins.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni af ræðu hæstv. forsrh., sem ég vil leyfa mér að þakka fyrir það að virða þó málið það mikils að gera við það nokkrar aths., um leið og ég met það, að hann talaði á þann veg, að hér væri mál, sem mjög væri vert athugunar, þó að hann hafi ekki eins mikla trú á því og við flm., að embættið gæti komið hér að gagni. Ég vil segja í upphafi, að reynsla nágrannaþjóðanna af þessu embætti er ekki löng, ef Svíþjóð er undanskilin, og reynslan í Danmörku, sem ég vitnaði til hér áðan, er mjög jákvæð. Að einhverju leyti kann það að stafa af því, sem hæstv. forsrh. nefndi, að Danir hafi verið mjög heppnir í vali síns embættismanns í þetta vandasama embætti, þar sem prófessor Stephan Hurwitz nýtur almenns trausts og álits víða um heim fyrir embættisstörf sin fyrr. En fyrir fram tel ég þó ekki vonlaust, að við Íslendingar gætum líka verið heppnir í okkar mannvali í þessa stöðu, ef til kemur. Á því veltur vissulega mikið. Hæstv. ráðh. talaði um, að þetta mundi auka embættisbáknið, sem væri þó of mikið fyrir. Það er vissulega rétt, að það mundi fjölga starfsmönnum ríkisins fyrst um sinn um einn og ef til vill síðar fleiri. Ég vil alls ekki loka augunum fyrir þeim möguleika, að þessi embættismaður þyrfti á starfsliði að halda fljótlega. En ég hygg þó, að hér sé ekki um svo mikla útþenslu á embættiskerfi ríkisins að ræða, að við af þeirri ástæðu einni ættum að falla frá þessari hugmynd, ef hún að öðru leyti sýndi sig að eiga hingað erindi. Þá rakti hæstv. forsrh. ýmis rök, sem hann taldi hníga að því, að okkar þjóðfélag væri þannig upp byggt, að við þyrftum ekki á slíkum embættismanni að halda. Það er viðurkennt af okkur flm. þessarar þáltill., að hér eru ástæður öðruvísi en annars staðar gerist. Það kann vel að vera, að þörf fyrir þennan umboðsmann eða lögsögumann nú sé ekki alveg eins brýn og á meðal stærri þjóða, - ég get vel fallizt á það, - en ég hygg, að þessi sömu rök, sem hér voru flutt, hafi líka verið flutt á sínum tíma í Danmörku, fyrir rúmum 10 árum, þegar var verið að ákveða það, hvort þessa embættis væri þar þörf eða ekki. Og a.m.k. lætur prófessor Hurwitz það í ljós í áður nefndu viðtali, sem ég hef hér gerzt nokkuð ákafur að vitna til, þar segir hann herum orðum, að eins og búast mátti við, þá mætti till. slæmum undirtektum frá ýmsum mönnum, sem tóku þá afstöðu, að réttarkerfið starfaði á fullkomlega eðlilegan hátt nú þegar og þetta embætti væri þar af leiðandi óþarft. Ég hygg, að það hafi komið í ljós í Danmörku, að þessar raddir eru ekki lengur hafðar uppi þar, um embætti „ombudsmannsins“ þar. Nú dettur mér á engan hátt í hug að halda því fram, að hæstv. forsrh. hafi tekið þessa afstöðu til þess að halda hlífiskildi yfir embættismönnum, enda tók hann það berum orðum fram. Það dettur mér alls ekki í hug að halda, alveg á sama hátt og ég segi það skýrt og skorinort, að þessi till. er á engan hátt flutt sem gagnrýni eða vantraust á núverandi embættiskerfi. Hún er einungis flutt vegna þess, að við, sem að henni stöndum, höfum trú á því, að það væri til bóta fyrir íslenzkt réttarkerfi, að þetta embætti væri til, sérstaklega ef okkur mætti lánast að vera heppnir í mannvali og fá í það mann, sem allur almenningur treysti. Þessi till., sem ég hef verið hér að mæla fyrir, gengur aðeins út á það, að ríkisstj. skipi n. til þess að undirbúa löggjöf um þetta efni með sérstakri hliðsjón af löggjöf Norðurlanda. Ég vil hiklaust segja það, ef það þættu heppilegri vinnubrögð, er það fullkomlega samþykkt af minni hendi a.m.k., að einhverri annarri nústarfandi nefnd yrði falið að athuga þetta mál betur, og það undirbúningsstarf getur sem bezt byrjað hjá hv. allshn. með því, að hún afli þeirra gagna, sem vissulega væri æskilegt og raunar nauðsynlegt fyrir okkur að hafa, þegar við stigum þetta skref.



Út af þeim aths., sem hæstv. forsrh. gerði hér áðan, vildi ég aðeins koma á framfæri tveimur atriðum eða svo. Hann benti á það, hæstv. forsrh., að stofnun slíks embættis sem þessa mundi hafa kostnað í för með sér og enn fremur væru aðstæður hér aðrar á ýmsan veg en á hinum Norðurlöndunum, og því kynni að vera, og að hans áliti var það svo, að hér væri minni þörf á slíku eftirliti en á Norðurlöndum. Að sjálfsögðu er það laukrétt, að aðstæður eru hér aðrar og fámennið gerir það að verkum, að menn fylgjast betur með ýmsum greinum hér en þar. En ég vil benda á tvö atriði, sem ég tel mæla með því mjög sterklega, að hér þurfi að vera eitthvert slíkt eftirlit af þingsins hálfu. Og það er f fyrsta lagi það, að þó að stjórnsýslan sé hér óbrotnari og einfaldari á margan hátt en á Norðurlöndum, skortir hana líka þar á móti mjög formfestu á við það, sem þar er. Hér er því miður stjórnsýslan á ýmsa grein mjög formlaus og langt frá því, að í því efni séu gerðar þvílíkar kröfur hér sem þar, en einmitt þetta formleysi og skortur á formfestu getur haft í för með sér vissar hættur og skapað visst svigrúm, sem ella er ekki fyrir hendi. Í annan stað vil ég á það benda, að hæstv. forsrh. sagði, að hér væri nú ekki kunnugt um misbeitingu af hálfu embættismanna. Og það sé fjarri mér að staðhæfa, að slík misbeiting sé fyrir hendi. En ég kem þá aftur að fámenninu og því, að vegna fámennisins er hér fyrir hendi önnur hætta, sem ekki er fyrir hendi í jafnríkum mæli í öðrum fjölmennari löndum, og það er hættan á vinsemd kunningsskaparins. Ég held, að það séu ekki brögð að því, að embættismenn eða stjórnsýslumenn geri mönnum beinlínis rangt til í sínum embættisathöfnum. En ég er því miður ekki jafnviss um, að víðsýni þeirra og góðhugur til þess, sem þeir eiga skipti við í það og það skiptið, hafi ekkert að segja, og það er þessi hætta, sem ég held við verðum líka að hafa opin augu fyrir, því að í sjálfu sér er ekkert síður misbeiting í því fólgin að mismuna mönnum til hins betra en til hins verra. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar, að það sé þörf á aðhaldi, auknu aðhaldi hér með stjórnsýslunni í rýmstu merkingu, og ég held, að þau ráð, sem hæstv. forsrh. benti á, að tiltæk væru hverjum og einum, sem teldi sig órétti beittan, að snúa sér til þm. og fá þm. til þess að taka málið upp, sé hvorki fær leið í mörgum greinum og þaðan af síður æskileg. Ég held, að mörg þau erindi, og það hygg ég, að menn muni glögglega sjá, þegar þeir athuga skýrslur þær, sem umboðsmenn á Norðurlöndum hafa gefið til þinganna árlega, eigi ekkert erindi inn á þing og það væri mikil tímaeyðsla hér á Alþ, að fara að eyða tíma í að ræða þau mál hér. En þau geta samt sem áður verið mál, sem eru þýðingarmikil og mikilvæg í augum þess einstaklings, sem þau lúta að, og það getur verið full ástæða til þess að reyna að rétta hans hlut. Ég held, að það sé nú því miður kannske komið svo, að þetta, sem sagt er, að hér sé þingræði og þingið geti haft eftirlit með stjórninni og gagnrýnt stjórnina, sé ekki alltaf fullnægjandi. Ég held, að í slíkri gagnrýni beri nú æ meira á pólitískum málum en einstökum stjórnarathöfnum. Það er yfirleitt ekki venja hér að taka til umr. á Alþ. einstakar stjórnarathafnir, og ég held, að þeir starfshættir væru ekki til bóta að fara að innleiða þá hér. Ég held þess vegna, að þingið hafi í raun og veru ekki svo ríkt eftirlit með ríkisstjórn hér, að því er varðar einstakar stjórnarathafnir hennar, eins og kannske að sumu leyti væri æskilegt. Það eru önnur atriði, sem þingið meir fylgist með og athugar í hennar störfum. Og ég held, að önnur þau úrræði, sem þingið hefur til eftirlits með stjórnsýslunni, séu ekki sérstaklega virk hér á landi. Það er t.d. búið að gera alveg óvirka þá helmild, sem er þó í stjórnarskránni, að skipa rannsóknarnefndir af þingsins hálfu. Það tíðkast hér ekki. Það eru að vísu kosnir yfirskoðunarmenn árlega til þess að endurskoða reikninga ríkissjóðs, og þeir gera það auðvitað samvizkusamlega. Þeir gera sínar athugasemdir, þær eru lagðar hér fyrir Alþingi, en ég hef ekki orðið þess var, að það væri mikið gert í tilefni af þeim aths., sem þeir gera. Ég held þess vegna. að það sé þörf á eftirliti í einhverri mynd. Þar með er ég ekki að segja, að það þurfi endilega að vera í þessari mynd, sem hér er stungið upp á. Það er hægt að hugsa sér ýmis önnur úrræði í þeim efnum og hægt að hugsa sér ýmis önnur form en gert hefur verið í þessu efni á Norðurlöndum. Reyndar er það svo, eins og kom fram hjá hv. frsm. og hæstv. forsrh., að þessum málum er mjög misjafnlega fyrir komið á Norðurlöndum, þó að þar séu starfandi umboðsmenn. Og það er náttúrlega ekki alveg rétt, að Danir hafi uppgötvað þetta fyrst, eftir að Svíar höfðu haft þetta hjá sér langa tíð, því að þegar eftir að Finnland öðlaðist sjálfstæði, var 1919 settur þar á fót sérstakur „justitie-ombudsmann“ alveg eins og í Svíþjóð, og í Noregi hafði reyndar verið um alllangt skeið starfandi sérstakur umboðsmaður fyrir varnarmálasýsluna. Enn fremur er það, að þessum málum er mjög misjafnlega fyrir komið, á þann veg, að valdsvið þessara umboðsmanna er mjög mismunandi, eins og hér hefur líka nokkuð verið vikið að. Það má segja, að það sé á vissan hátt langvíðtækast í Svíþjóð. Það er líka nokkuð víðtækt í Danmörku nú orðið. Í fyrstu var það þó takmarkað í Danmörku, þannig að það tók ekki til sveitarstjórnarinnar. En seinna meir og að reynslu fenginni var þetta rýmkað þannig, að það var einnig látið taka til sveitarstjórnaryfirvalda. Í Danmörku tekur eftirlitið til ráðh., en það er, að ég hygg, eina landið, þar sem eftirlit umboðsmanna tekur beinlínis til ráðh. Í Svíþjóð eru þeir alveg undanskildir, og í Noregi eru þeir undanskildir að því leyti, sem athafnir þeirra fara fram í ríkisráði eða með atbeina þjóðhöfðingja. Í Noregi er sveitarstjórnin, að ég held, alveg undanskilin eftirliti umboðsmannsins, og ýmis fleiri afbrigði eru til í þessum efnum. Þetta er vitaskuld allt athugunarefni, og ég efa það ekki, að ef þessi mál eru athuguð, munu fást ýmsar gagnlegar upplýsingar um þetta. En það, sem ég vildi leggja áherzlu á, er, að ég tel, að hér sé hreyft mjög merkilegu máli, það sé sjálfsagt að athuga það mjög gaumgæfilega. Ég tel nauðsyn á auknu eftirliti af þingsins hálfu með stjórnsýslunni. Ég tel þörf fyrir stjórnsýsluna að fá aukið aðhald. Hvort það á að vera í þessu formi, að setja upp sérstakt embætti, eða með einhverjum öðrum hætti, skal ég ekki segja um á þessu stigi. Það hafa komið hér fram á ýmsum tímum ýmsar hugmyndir í þessu efni. Einu sinni voru t.d. sett hér upp rekstrarráð, sem kölluð voru, til þess að hafa eftirlit með ríkisstofnunum. Það mætti ætla, að þau hefðu ekki gefizt vel, ef litið er til þess, að þau voru lögð niður nokkru síðar. En ýmislegt svona getur komið til álita. Það er alveg rétt, að allt, sem í þessu efni er gert, kostar fé, kostar nokkurt fé. En ég vil segja það, að ef með því er stefnt að auknu réttaröryggi í landinu, má ekki horfa í það, þó að það kosti nokkurt fé, því að svo mörgu er nú til kostað hér á ýmsum sviðum, að þó að það væru launaðir 2-3 menn í þessu skyni, væri ekki í það horfandi, ef það hefði í för með sér aukið réttaröryggi í þessu landi og hinn einstaki borgari yrði þess vegna sannfærðari um það, að sér væri ekki gert rangt til í neinu falli eða öðrum mismunað óhæfilega samanborið við hann. Ef sú sannfæring yrði útbreidd í landinu, væri nokkru til kostandi að mínum dómi. Auðvitað má búast við því, að þessi embætti færist kannske eitthvað í aukana, eins og er um önnur embætti. Ég held þó, að reynslan af Norðurlöndum sé sú, að þessum embættum þar hafi verið haldið innan hóflegra marka. Ég veit það t.d., að á fyrsta starfsári norska umboðsmannsins, 1963, en hann tók til starfa 1. janúar 1963, var starfslið hans það, að það voru þrír lögfræðingar þar á skrifstofunni og þrennt annað starfsfólk. Og sé litið til fólksfjölda í þessu sambandi, ætti að vera hægt að komast af hér með allmiklu færra starfslið en þetta. En ástæðan sem sagt til þess, að ég stóð upp, var, að mér fannst það koma fram hjá hæstv. forsrh., að hann legði of mikla áherzlu á mínushliðina í þessu, ef svo mætti segja, en tæki ekki fullkomlega með í reikninginn öll þau atriði, sem gera að mínum dómi þinglegt eftirlit hér á landi mjög æskilegt einmitt nú á tímum.



Herra forseti. Ég heyrði að vísu ekki, hvað ég sagði sjálfur, og skal þess vegna ekki þræta við hv. síðasta ræðumann, en ætlun mín var alls ekki sú að fullyrða, að hér hefði ekki átt sér stað og ætti sér ekki stað misbeiting á embættisvaldi. Það var alveg utan minnar ætlunar að fullyrða neitt um það. Því miður er það svo, að að vissu marki er einhver slík misbeiting alltaf óhjákvæmileg, einfaldlega vegna þess, að enginn maður er fullkominn og mönnum verður alltaf á að sjást yfir og gera verr en skyldi. Eins og hv. þm. sagði, þá má segja, að um misbeitingu sé að ræða, hvort sem það er gert með því, að maður sé vilhallur einhverjum eða skeyti ekki nóg um mál annars. Mér hefur aldrei komið til hugar að fullyrða, að slíkt hefði ekki verið hér. En ég vil leggja áherzlu á það, án þess að við skulum fara að þræta um of, að hv. síðasti ræðumaður lagði á það ríka áherzlu, að það væri þörf á auknu þinglegu eftirliti. Það er einmitt það: þinglegu eftirliti. Það er Alþ., sem á að hafa eftirlit með ríkisstj., stjórnsýslunni, eða hvernig sem menn vilja orða það, og ég hef talið, að vegna þess, hversu þjóðfélagið væri lítið og gegnumsætt, þyrfti hér ekki sérstakan millilið á milli þingsins og embættisvaldsins til þess að annast þetta eftirlit, heldur væri nóg, ef þingið sjálft væri hér á verði. Nú segir hv. þm., og það er alveg rétt: Mörg af þessum málum eru þannig, að það er enginn vinningur við að taka þau til umr. á sjálfu Alþ. - Þetta játa ég. Þó er svo með ýmsar embættisathafnir, að þær hafa verið til umr. á Alþ. fyrr og síðar í mismunandi myndum og oft mjög hart sótt á handhafa framkvæmdavaldsins af þm., stundum áður fyrr af þinginu í heild, sbr. Skúlamálin fyrir aldamót, svo að við tökum aðeins frægasta dæmið. En við þekkjum það einnig, að það er algengt í afgreiðslu fjárl., að þar fá menn fjárveitingar, stundum litlar, stundum meiri, til þess að bæta úr einhvers konar misgerð, sem talið er að þeir hafi orðið fyrir af hálfu ríkisvaldsins. Það þarf ekki lengi að fletta í fjárl. til þess að finna dæmi þess. Þó mundi ég segja, að það væri sjaldnar, að slíkt kæmi til þingsins kasta beinlínis, og gerir það þó sem sagt mjög oft. Hitt er miklu oftar, að einstakir þm. taka upp mál fyrir hönd sinna kjósenda og ræða þau við ráðh. og biðja hann um að athuga, hvort þarna hafi verið rétt að öllu farið. Mér kemur t.d. til hugar einhvers konar sóttvarnarmál á Vestfjörðum fyrir nokkrum árum. Einn eða fleiri þm. mér andstæðir í stjórnmálum komu til mín og báðu mig um að kynna mér það, hvort þarna hefði ekki tiltekinn maður orðið fyrir ósanngirni. Ég lét grandskoða málið oftar en einu sinni, vegna þess að fyrsta athugun leiddi ekki til þess, að á manninn hefði verið hallað. Ég man ekki betur en maðurinn fengi einhverja leiðréttingu, áður en yfir lauk, vegna þess að það var ekki gefizt upp við fyrstu athugun og engin löngun til þess af hálfu embættismanna, enn þá síður ráðh., sem hafði hvergi við sögu komið, að halla á manninn. Hann fékk leiðréttingu sinna mála. Slík dæmi eru óteljandi. Þetta verða menn að vita. Í þessu eru þm. ekki að misbeita sinni stöðu. Þeir eru að gegna einum hluta af sinni þingmannsskyldu. Við vitum það, að margs konar erindrekstur fyrir kjósendur hefur tíðkazt hér ætíð, frá því að núv. stjórnskipan var tekin upp, og í ákaflega mörgum myndum. Eitt af þeim erindrekstri er að gangast í að kanna til hlítar, hvort hallað hafi verið á menn með einstökum ákvörðunum embættismanna. Þetta er engin nýjung hér á landi, þetta hefur ætíð verið gert. Þetta verða menn að vita og gera sér grein fyrir. Ég játa það fyllilega, að ef ég væri sannfærður um, að verulega aukið réttaröryggi fengist, mundi ég ekki horfa í það, þó að einhverjir embættismenn bættust í hópinn. Það er rétt, að hann er stór, og það má ekki gera of mikið úr því embættisbákni, sem kæmi, vegna þess að eins og hv. síðasti ræðumaður var réttilega inni á, ef við tökum tölurnar af því, sem er erlendis, bæði af mannfjölda, sem að þessu starfar, og af fjölda þeirra kærumála, sem hv. 11. þm. Reykv. gat um, mundu það auðvitað verða sárafá mál hér á landi. Ég efast um, að það yrðu fleiri, ef það væru sambærilegar tölur hér, en eitthvað milli 5 og 10 mál á ári, sem kæmu fyrir þennan embættismann, - ef það væru sambærilegar tölur og mér heyrðist hv. frsm. minnast á frá Danmörku. Það er auðvitað til staðfestingar því, að þetta þyrfti ekki að verða mikið embættisbákn, ef eftir því væri farið, sem annars staðar er. En þá bendi ég líka á það, að þarna er í okkar litla þjóðfélagi ekki um svo mikið verkefni að ræða, að þingið geti ekki annazt það sjálft, til viðbótar því, eins og ég segi, að hér á landi hefur hver einasti maður greiðan persónulegan aðgang að ríkisstj., ráðherrum. Það er ákveðinn tími í hverri viku, þar sem hver einasti borgari getur komið og lagt mál sitt fyrir, auk þess sem menn hafa aðgang að sínum þm., auk þess sem smæðin er svo mikil, fólksfæðin, að ranglætið getur ekki haldizt uppi til lengdar í þeirri merkingu, sem við hér tölum um. Pólítísk ágreiningsefni og annað slíkt er annað mál. Það er allt annars eðlis en þau vandkvæði, sem hér er verið að tala um. Ég held þess vegna og hika ekki við að láta uppi þá skoðun mína, að það sé miklu minni þörf á þessu hér en annars staðar, og menn ættu, áður en þeir fara að gera gangskör að því að koma þessu af stað hér, að athuga til hlítar, hvernig þetta hefur verið í framkvæmd hjá öðrum. Þetta er ekkert kappsmál fyrir mér. Ef ég sannfærist um, að af þessu verði aukið réttaröryggi, skal ég styðja það með mínu atkv. Enn þá vantar mig sannfæringu fyrir því, og ég fullyrði, að till., sem hv. 4. þm. Sunnl., Björn Fr. Björnsson, og hans félagar flytja um breytingu á dómaskipuninni, er ólíkt meira aðkallandi, og þar er mál, sem ég get sagt að ég hef oft hugleitt, að mér verði með réttu legið á hálsi fyrir að hafa verið of lengi dómsmrh. án þess að gera gangskör að leiðréttingu í því efni. En um það er eins og margt annað, hvað verður að bíða síns tíma. Á þeim árum var ekki tímabært að taka það mál upp af ýmsum stæðum. Nú skeður það ánægjulega, að embættismaður eins og 1. flm. þeirrar till, og hans félagar taka þetta upp. Það gerir málið miklu auðveldara viðureignar og tekur það frekar út úr pólitískum deilum, sem ella voru yfirvofandi, ef það hefði verið tekið upp með nokkrum öðrum hætti. Ég hef þess vegna sjaldan orðið glaðari en þegar ég sá þá till. og þakka flm. mjög fyrir þann myndarskap að flytja hana, en segi: Þar er ærið verkefni í bili, þótt við látum hitt a.m.k. bíða og athugum, hvernig það reynist hjá okkar næstu nágrannaþjóðum, áður en við förum að taka það kerfi upp hér á landi.



Herra forseti. Till. þessi er á þá lund, að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að vinna að bættri aðbúð síldarsjómanna í helztu löndunarhöfnum, sérstaklega með því að koma á fót sjómannastofum, svo og með því að greiða fyrir bókláni til síldveiðiskipa. Till. er afleiðing af þeim breytingum, sem hafa orðið á síldveiðum á síðustu árum, sérstaklega því, að veiðarnar eru nú stundaðar fyrir öðrum landshlutum en áður var, og meginmagni síldar er landað í höfnum, sem að mörgu leyti eru enn ekki við því búnar að taka við þeirri umferð, sem löndun síldarinnar fylgir. Mál þessi hafa verið rædd á fundum í samtökum sjómanna. Sjómannafélag Reykjavíkur skoraði m.a. á aðalfundi sínum á heildarsamtök sjómanna að beita sér fyrir því, að komið verði upp sjómannastofum í stærstu síldarmóttökuhöfnunum á Austurlandi, svo og í Vestmannaeyjum og víðar, þar sem mörg skip landa eða hafa viðlegu. Í samþykktinni var raunar einnig fjallað um bætta aðbúð sjómanna í Reykjavík, og hygg ég, að sjómenn úr öðrum landshlutum muni taka undir þá ósk. Þó að margt sé fyrir hendi í höfuðstaðnum, er ekki víst, að þar sé greiður aðgangur fyrir sjómenn, sem hafa stutta viðdvöl og koma utan af landi, að þeirri þjónustu, sem þeim kæmi bezt. Þá hefur Farmanna- og fiskimannasamband Íslands á 22. þingi sínu rætt þessi sömu mál. Taldi þingið brýna nauðsyn á, að þau sjávarpláss á Austfjörðum og annars staðar á landinu, sem ekki hafa komið sér upp sjómannastofum, leggi áherzlu á, að í hverri verstöð geti sjómenn fengið samastað, þar sem þeir geti lesið, skrifað eða notið annarrar fyrirgreiðslu. Farmanna- og fiskimannasambandið gerði einnig ályktun, þar sem skorað var á yfirvöld að láta athuga, á hvern hátt heppilegast sé að koma því við, að ætið séu handbærir bókakassar til útlána til fiskiskipa, ekki sízt til síldarflotans fyrir Austurlandi. Ætla má, að hægt sé að gera ýmsar ráðstafanir, sem mundu koma til móts við óskir sjómanna í þessum efnum, án þess að kostað væri til stórfé eða lagt í dýrar byggingar. Sums staðar ræður ríkið yfir húsnæði, sem mætti nota í þessum tilgangi, og vert væri að athuga, hvort ekki er hægt að hafa gagn af einhverjum þeirra mörgu og dýru félagsheimila, sem reist hafa verið víðs vegar um land, í sambandi við þetta nýja félagslega vandamál. Þess vegna höfum við flm. lagt till. fram og leggjum til, að ríkisstj. verði falið að taka þetta mál til athugunar og úrlausnar, eftir því sem framast er unnt. Herra forseti. Ég legg til, að till. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Í dag er 13. apríl. Í dag eru 5 ár liðin síðan fyrrv. utanrrh., Guðmundur Í. Guðmundsson, veitti herstjórn Bandaríkjanna leyfi til stækkunar sjónvarpsstöðvarinnar. Í 5 ár hefur það ástand ríkt, sem hæstv. menntmrh. hefur sjálfur viðurkennt að sé ósamboðið Íslendingum sem sjálfstæðri menningarþjóð. Í dag er fundur í Sþ. 7. málið á dagskrá fundarins er þáltill. um takmörkun sjónvarps frá Keflavíkurflugvelli. Þessi till. er flutt af 6 fulltrúum stjórnarandstöðuflokkanna hér á Alþ. Bak við hana standa ekki aðeins þm. stjórnarandstöðunnar, heldur fyrst og fremst íslenzkir menntamenn í einni fylkingu, stúdentar, rithöfundar, listamenn og kennarar, sem opinberlega hafa komið fram í þessu máli með einstæðri samheldni og krafizt aðgerða Alþingis. Það var ætlun stjórnarandstöðuflokkanna að flytja þetta mál miklu fyrr á þessu þingi en gert var. En ég held, að það sé ekkert launungarmál, að því var stöðugt frestað, viku eftir viku, vegna þess að upplýsingar bárust frá æðstu stöðum um, að mál þetta væri í athugun hjá ríkisstj. og tillöguflutningur stjórnarandstöðuflokkanna gæti haft óheppileg áhrif á gang málsins. Loksins brast menn þolinmæði í marz s.l., og 9. marz var till. á þskj. 296 útbýtt meðal þm. Síðan eru liðnar 5 vikur, og í dag eru, að því er mér sýnist, ekki mjög miklar líkur til, að málið komi til umr. Ég tek það fram, að ég er alls ekki að halda því fram, að þessu máli sé sérstaklega stungið undan eða að það eigi að hafa forgangsrétt fram yfir önnur þau mál, sem framar eru á dagskránni í dag. Ég er alls ekki að halda þessu fram. En ég vil benda á, að með þeim seinagangi, sem er á afgreiðslu mála hér í Sþ., minnka óðum líkurnar fyrir því, að þessi þáltill. fái fulla þinglega afgreiðslu, þar sem nú eru e.t.v. aðeins tvær vikur til þingloka. Ég vil spyrja hæstv. forseta, hvort ekki sé möguleiki á að hraða afgreiðslu þeirra mála, sem á dagskránni eru, t.d. með nokkrum kvöldfundum, og ég þykist tala fyrir munn margra þm., þegar ég segi, að það er alls óviðunandi, að mál séu ekki tekin til umr. fljótlega, eftir að þau eru lögð fram hér í þinginu, hvað þá þegar dregst í marga mánuði, að umr. hefjist, eins og oft vill vera.

Forseti (BF): Ég vil taka það fram, að sú þáltill., sem hv. 5. landsk. þm. gerði hér að umtalsefni, hefur jafnan verið á dagskrá í Sþ., eftir að hún var lögð fram, en ástæðan fyrir því, að hún hefur ekki komið til umr., er ekki sú, að forseti eða aðrir hafi viljað stinga till. undir stól, heldur sú alkunna staðreynd, sem ég veit að hv. þm. þekkja allir, að umræðutími Sþ. hefur á undanförnum fundum farið í allt önnur mál. Ég vil aðeins taka þetta fram í tilefni af orðum hv. 5. landsk. þm. En að öðru leyti mun ég taka til athugunar tilmæli hans um að hraða afgreiðslu mála á dagskránni, og ég vil upplýsa í því sambandi, að það hefur verið gert ráð fyrir, að þessum fundi í dag yrði haldið áfram, annaðhvort seinni hluta dags eða í kvöld.



Herra forseti. Undanfarin missiri hefur mikið verið rætt og ritað hér á landi um sjónvarp og sjónvarpsmál, svo sem alkunnugt er. Til þess liggja margvísleg rök. Það er fyrst að nefna, að sjónvarp er tiltölulega nýtt, en geysilega áhrifamikið tæki, sem heita má, að hafi lagt undir sig heiminn á undraskömmum tíma. Nú er svo komið, að það er orðið daglegt brauð með fjölmörgum þjóðum, líkt og bækur, blöð og útvarp. Sjónvarp situr svo að segja í öndvegi á heimilum manna með kostum sínum og göllum, albúið þess að miðla fréttum, fróðleik, skemmtun, áróðri og yfirleitt þjóna hverju því hlutverki, sem ráðamenn sjónvarpsstöðva telja henta og ákveða, að það skuli þjóna. Og sjónvarp er að því leyti öflugra og áhrifameira tæki en flest önnur, að það nær ekki einungis til þroskaðra áhorfenda eða lesenda, eins og bækur, heldur til ómótaðra barna og unglinga í mótun. Það hefur jafnvel sérstakt aðdráttarafl fyrir æskufólk. Það er því ljósara en um þurfi að ræða, að sjónvarp hefur og hlýtur að hafa mikilvæg áhrif á hina ungu kynslóð. Það verður sterkur þáttur í mótun hennar og uppeldi. Þar sem stofnun íslenzks sjónvarps hefur fyrir nokkru verið ákveðin og rekstur þess er á næstu grösum, mætti telja það eitt ærna ástæðu til umr. um sjónvarpsmál. Svo mikið er í húfi, að vel takist til um þá starfsemi, sem Íslendingar ætla nú að hefja, að rökræður um áhrifamátt sjónvarps, um kosti þess og galla, eru sízt að ófyrirsynju né ótímabærar nú af þeirri ástæðu, að við erum að hefja sjónvarpsrekstur. En um þessa hlið málsins, um rekstur íslenzks sjónvarps, mótun þess og höfuðmarkmið, hafa umr. þó fram að þessu orðið næsta litlar, og ég vil segja, að þær hafa orðið stórum minni og einhæfari en vert væri. En ástæðan til þess er vafalaust sú, að við Íslendingar höfum nú um skeið búið við það ástand í sjónvarpsmálum, sem mun dæmafátt eða jafnvel dæmalaust í veröldinni. Hér hefur aðila frá öðru ríki verið heimilaður sjónvarpsrekstur, sem nær eða getur a.m.k. náð til meiri hl. þjóðarinnar. Og þar er ekki um að ræða almennan eða venjulegan sjónvarpsrekstur, sem sniðinn er við hæfi þjóðfélagsborgara yfirleitt, heldur tómstunda- og skemmtisjónvarp, sem er ætlað amerískum hermönnum til dægrastyttingar í einangrun þeirra í framandi landi. Ég tel ekki þörf á því að þessu sinni að rekja í löngu máli sögu þessa sjónvarps, herstöðvarsjónvarpsins hér, enda býst ég við, að hún sé öllum hv. alþm. nokkurn veginn kunn. Ég mun einnig láta hjá líða, nema þá sérstakt tilefni gefist til, að fjölyrða um það, hverjir beri ábyrgð á þeirri þróun, sem þessi mái hafa tekið. Það er liðin tíð. Og í dag skiptir það vitanlega langmestu máli, hvort íslenzkir ráðamenn, hvort Alþ. og stjórnarvöld gera sér ljóst, að þessi sjónvarpsrekstur er orðinn stórfellt þjóðfélagslegt vandamál, og ef menn gera sér það ljóst, að þeir gangi þá heils hugar að því verki að leysa þennan vanda með skaplegum og skynsamlegum hætti. Fáein atriði, að því er varðar forsögu málsins, tel ég þó óhjákvæmilegt að rekja í stuttu máli. Þegar íslenzk stjórnarvöld veittu bandaríska hernum upphaflega leyfi til að reka sjónvarpsstöð á Keflavíkurflugvelli, þá var það ekki sízt gert á þeim forsendum samkv. yfirlýsingu ráðamanna þá, að með þeirri ráðstöfun mundi draga úr ferðum hermanna út fyrir herstöðina. Þetta upphaflega leyfi var formlega veitt 7. marz 1955 af póst- og símamálastjóra, eftir að hann hafði haft samráð við ríkisútvarpið, sem lögum samkv. hefur einkaleyfi á útvarps- og sjónvarpssendingum hérlendis, og að fenginni heimild utanrrh., sem fer með málefni herstöðvarinnar. Í leyfisbréfi þessu frá 1955 er það tekið fram, að bandaríska herliðinu á Keflavíkurflugvelli sé í bili og þangað til annað verður því tilkynnt veitt heimild til að framkvæma tilraunasjónvarpssendingar. Það skilyrði var enn fremur sett fyrir leyfisveitingunni, að styrkleiki stöðvarinnar yrði ekki meiri en 50 vött og sendingum yrði ekki beint til Reykjavíkur eða út fyrir herstöðvarsvæðið, heldur yrði hringurinn, sem sjónvarpssendingarnar næðu til, takmarkaðar með þar til gerðum skermi. Árið 1956 fóru Bandaríkjamenn fram á leyfi til að stækka sjónvarpsstöðina á Keflavíkurflugvelli, en var þá synjað um heimild til þess af sömu stjórnarvöldum og veitt höfðu sjónvarpsleyfið árið áður, þetta takmarkaða leyfi. Við þetta sat síðan í 5 ár. Fáeinir Íslendingar utan herstöðvarinnar keyptu sér sjónvarpstæki, en munu hafa haft af því takmarkaða ánægju. enda má segja, að sjónvarp væri allan þennan tíma bundið við herstöðina eina, eins og fyrir var mælt í heimild íslenzkra stjórnarvalda. En árið 1961, hinn 17. apríl, veitir svo póst- og símamálastjórnin að fenginni heimild ríkisútvarpsins og utanrrh. leyfi til að stækka sjónvarpsstöðina á Keflavíkurflugvelli úr 50 í 250 vött, þannig að orka hennar fimmfaldaðist. Fullyrt var af ráðamönnum, að þetta væri einungis gert vegna þess, að gamla sjónvarpsstöðin væri of lítil og úr sér gengin, hins vegar mundi stækkunin hafa hverfandi litla breytingu í för með sér, að því er tæki til sjónvarpssendinga út fyrir herstöðina. Þessi stækkun var síðan framkvæmd, og jafnhliða voru gerðar tvær aðrar ráðstafanir, sem ég hygg, að reynzt hafi æði örlagaríkar. Önnur var sú, að hætt var að nota sjónvarpsskerma eða skerm til þess að draga úr sendiorku stöðvarinnar. En hin var í því fólgin, að í stað þess að áður munu venjulegir símastaurar hafa verið notaðir sem loftnet hinnar gömlu og litlu sjónvarpsstöðvar, þá voru nú settar upp nýjar, háar og tiltölulega voldugar sjónvarpsstengur, sem leystu gömlu símastaurana af hólmi. Kunnáttumenn um tækni að því er varðar sjónvarp og sjónvarpssendingar fullyrða, að þessi hin síðastnefnda ráðstöfun ein hafi aukið sendingarmátt stöðvarinnar öllu meira en aukning orkunnar úr 50 í 250 vött. Það stafar af því, að með hækkun loftnetanna var svokölluð sjónlína stöðvarinnar hækkuð mjög verulega. Reyndin varð líka sú, að eftir allar þessar aðgerðir náðu sjónvarpssendingar frá Keflavíkurflugvelli hæglega til Reykjavíkur og raunar um allt Faxaflóasvæðið, þar sem búa nær 3/5 hlutar allra Íslendinga. Þróunin hefur líka orðið á þá lund, að sívaxandi fjöldi íslenzkra manna hefur aflað sér sjónvarpstækja, svo að nú eru þau komin á mörg þúsund heimili. Það veit víst enginn, hversu mörg sjónvarpstæki eru nú í eigu íslenzkra manna. Að vísu mun einhver tilraun hafa verið gerð af hálfu ríkisútvarpsins til að komast að raun um fjölda sjónvarpstækja í eigu Íslendinga, en hætt er við, að sú könnun hafi verið harla ónákvæm. Ég hef heyrt ýmsar tölur nefndar í þessu sambandi, 6, 8 eða 10 þúsund. Ég vil ekkert um það fullyrða, hvort þessar tölur eru nærri lagi, en hitt er hafið yfir allan vafa, að útbreiðsla sjónvarpstækja í þéttbýlinu hér við Faxaflóa er orðin mjög mikil og miklu meiri en flestir gerðu sér í hugarlund að verða mundi, þegar hið síðara leyfi um stækkun stöðvarinnar var veitt 1961. A.m.k. hafa ýmsir áhrifamenn lýst því yfir á opinberum vettvangi, að þá hafi ekki órað fyrir því árið 1961, að útbreiðsla sjónvarpsins yrði slík sem raun ber vitni, og það hefur ljóslega mátt skilja á ummælum þessara manna, að afstaða þeirra til stækkunar sjónvarpsstöðvarinnar mundi hafa orðið allt önnur en varð, ef þeim hefði komið til hugar, að herstöðvarsjónvarpið næði að vörmu spori, þ.e.a.s. eftir örfá ár, inn á gafl á þúsundum, kannske tugum þúsunda íslenzkra heimila. En nú er þetta orðin staðreynd. Þetta er staðreynd, hverju eða hverjum sem þarna er um að kenna. Því er ekki heldur að leyna, að ríkjandi ástand í þessum efnum á sína formælendur og það vafalaust ekki mjög fáa. Þá sjaldan reynt er að halda uppi einhverjum rökræðum af hálfu þeirra manna, sem sjá ekkert athugavert við það, að herstöðvarsjónvarpið sé jafnframt sjónvarp handa Íslendingum, er einkum hampað eftirfarandi röksemdum, ef röksemdir skyldi kalla, staðhæfingar vil ég fremur kalla það: Íslendingar eiga að hafa frelsi til að sjá og heyra hvað sem þeim sýnist og það sem kostur er á, segja þessir menn. Það er frelsisskerðing, segja þeir, að takmarka Keflavíkursjónvarpið við herstöðina eina. Síðan halda þeir áfram og segja: Íslenzk menning er svo sterk og svo rótgróin, að henni stafar engin hætta af sjónvarpsrekstri eins og þessum. Það er karlanöldur eitt, vilja þeir halda fram, það er ekki annað en leifar af útkjálkahugsunarhætti þeirra, sem vilja forðast erlend áhrif, vilja einangra sig frá umheiminum, að vera að amast við þessu herstöðvarsjónvarpi. Slíkt er, segja menn, háttur hins þröngsýna heimaalnings, sem hræðist nýjungar og tækni. Þetta hefur maður lesið nýlega. Og enn segja menn: Innan skamms kemur alþjóðasjónvarp. Ætla menn þá einnig að berjast gegn því? Við þessar og þvílíkar röksemdafærslur eða þessar og þvílíkar staðhæfingar er að mínu viti margt að athuga. Ég skal aðeins drepa á fátt eitt. Það er þá fyrst að nefna, að hér er sízt um frelsi eða eitthvert sérstakt mannréttindamál að ræða. Enginn Íslendingur getur gert neina kröfu til þess, að erlend þjóð sjái honum fyrir ókeypis sjónvarpsefni, og þó að einhver erlend þjóð af einhverjum ástæðum kysi að gera slíkt, þá hníga engin eðlileg rök að því, að íslenzk stjórnarvöld heimili erlendum aðila að beita áhrifaríkasta áróðurstæki veraldar í íslenzku þjóðlífi. Slíkt getur vitanlega hvorki samrýmzt metnaði né þjóðarvitund nokkurrar þjóðar, að öðru ríki sé með svo áhrifamiklum hætti gefinn kostur á að móta einhliða smekk landsmanna og skoðanir. Því er stundum hampað, að andstaðan gegn herstöðvarsjónvarpinu sé hliðstæð við það, að tekin sé upp barátta gegn því, að menn lesi erlendar bækur, bækur á erlendum málum. Ég tel aftur á móti, að krafan um, að herstöðvarsjónvarpið sé rekið sem eins konar íslenzkt þjóðarsjónvarp, hún sé helzt sambærileg við það, ef tungumál og bókmenntir einnar framandi þjóðar væri gert að ríkismáli hér, kennt sem slíkt í skólum, notað í kirkjum o.s.frv. Og eftir að íslenzkt sjónvarp væri komið með til að mynda tveggja klst. dagskrá, en Keflavíkurdagskráin væri áfram 7-14 klst., þá værum við eitthvað líkt settir og Færeyingar snemma á 19. öld, þegar danskan hljómaði af prédikunarstólnum þrjá sunnudaga af hverjum fjórum, en prédika mátti fyrir náð á færeysku í hæsta lagi fjórða hvern sunnudag. Ég vil spyrja: Hver hefðu orðið örlög íslenzkrar tungu og íslenzkra bókmennta, ef Danir hefðu til að mynda um siðaskipti gert dönskuna að kirkju- og skólamáli hér á landi? Þeir Íslendingar voru vissulega til, ekki sízt á 18. öld, sem vildu, að landsmenn legðu niður tungu sína og tækju upp dönsku af hagkvæmnisástæðum og til þess að rjúfa einangrun landsins. En þeir fengu því ekki ráðið, og munu fáir Íslendingar nú á dögum harma það. Sú staðhæfing, að andstaðan gegn herstöðvarsjónvarpi inn á íslenzk heimili beri vott um vilja til að einangra Íslendinga frá umheiminum, er fráleit og naumast svaraverð. Ég fullyrði, að í röðum andstæðinga herstöðvarsjónvarpsins er fjöldi manna, sem hefur á því sízt minni skilning en jábræður þessa sjónvarps yfirleitt, að Íslendingar eiga að hafa góð og náin samskipti við aðrar þjóðir, ekki sízt í menningarefnum. En slík samskipti ber okkur að hafa við sem flestar þjóðir, og þau eiga að fara fram á eðlilegan og verðugan hátt. Sama máli gegnir um afstöðu til alþjóðasjónvarps, þegar það kemur til sögunnar, enda má gera ráð fyrir, að það verði háð alþjóðlegu samkomulagi og lúti jafnvel einhverju alþjóðlegu eða samþjóðlegu eftirliti. Það á vissulega ekkert skylt við hneigð til einangrunar eða ótta við eðlileg menningarleg samskipti, þó að menn snúist gegn því, að einu tilteknu stórveldi séu veitt þau dæmalausu forréttindi að hafa gagnger áhrif á og móta smekk, hugsunarhátt og lífsviðherf heillar þjóðar. Hér gildir einu, hvaða erlent ríki á í hlut og hvort við teljum menningu þess góða, miðlungi góða eða miður góða. Vitanlega getum við Íslendingar margt jákvætt lært af Bandaríkjamönnum, ekki sízt á sviði vísinda og tækni. En hitt er fráleitt, að við kynnumst verðmætustu þáttum amerískrar menningar í herstöðvarsjónvarpinu. Til þess eru aðrar leiðir vitanlega eðlilegri og líklegri til árangurs. Að mínu viti er kjarni þessa máls engan veginn sá, þótt það skipti vissulega máli, hvort sjónvarpsefnið frá Keflavíkurstöðinni er gott eða illt eða blendingur af þessu tvennu. Meginatriðið er vitanlega hitt, að engin sjálfstæð menningarþjóð getur látið sér sæma, að erlendur aðili, hver sem hann er, hafi sérstöðu um sjónvarpsrekstur í landi hennar. Hinn erlendi aðili er ekki bundinn neinum skyldum við íslenzkt þjóðfélag. Hann miðar störf sín við allt önnur viðhorf. Hann lýtur ekki íslenzkum lögum um rekstur né efnisval. Mundi nokkrum detta í hug að veita auðugri milljónaþjóð sérleyfi eða einkaleyfi til bóka- og blaðaútgáfu hér á landi? Slíkt væri vitanlega fjarstæða. En það er þó á margan hátt algerlega sambærilegt við það, sem orðið hefur í reynd í sjónvarpsmálinu. Nú kann einhver að spyrja: Er ekki stórum minni ástæða en áður til að takmarka herstöðvarsjónvarpið, eftir að íslenzkt sjónvarp tekur til starfa? Þar til er að mínu viti þessu að svara: Með tilkomu íslenzks sjónvarps fjölgar að sjálfsögðu sjónvarpstækjaeigendum stórlega og mjög ört. Þá er og í ráði að innheimta allhátt afnotagjald af eigendum sjónvarpstækja, og það á að standa að verulegu leyti undir rekstri hins íslenzka sjónvarps. Nú gilda að sjálfsögðu þau almennu viðskiptalögmál um íslenzka sjónvarpið, að það verður að greiða fyrir innlent jafnt sem erlent sjónvarpsefni. Er vandséð, hvernig stjórnendur íslenzka sjónvarpsins ætla að standast samkeppni við erlent sjónvarp, kostað af auðugustu þjóð heims, sem munar ekkert um að sjónvarpa hér hvort heldur er 7 eða 14 klst. á dag, á meðan hið íslenzka sjónvarp mun eiga fullt í fangi með að standa straum af 2 eða í hæsta lagi 3 klst. dagskrá. Með tilkomu íslenzka sjónvarpsins verða slík tímamót í þessum málum, að annað tveggja verður hið erlenda sjónvarp takmarkað þá eða það verður ekki gert um ófyrirsjáanlega framtíð. Ég sé ekki ástæðu til að rökræða það, hvort sjónvarpsdagskrá Keflavíkursjónvarpsins er góð eða léleg. Frá mínu sjónarmiði er það engan veginn kjarni málsins. Mér hafa tjáð skilríkir menn, sem eiga sjónvarpstæki og eru þessum efnum nokkuð kunnugir, að þessi dagskrá sé afar misjöfn, þar séu ýmsir þokkalegir, jafnvel góðir skemmtiþættir, stöku sinnum og þó sjaldan listrænar kvikmyndir, svo og tónverkaflutningur af ýmsu tagi, en margt sé þar einnig, mjög margt, af lélegu og jafnvel óhæfu efni, einkum ef höfð eru í huga börn og ómótaðir unglingar, sem oft verða hvað fíknust í að horfa á það, sem er hrollvekjandi og veldur sem mestri taugaspennu. Og það gefur að sjálfsögðu auga leið, að öll er þessi dagskrá gagnsýrð af algerlega framandlegum hugsunarhætti, framandlegum viðhorfum, enda við það sniðin að vera dægrastytting fyrir nokkur þúsund ameríska hermenn, sem eru hér í fásinni og einangrun, sjálfum sér og öðrum til leiðinda. Nei, kjarni þessa máls er ekki sá, hvort sjónvarpið á Keflavíkurflugvelli er sæmilegt eða lélegt eða jafnvel gott. Hér er einfaldlega um það að ræða, hvort það sé sæmandi fyrir þjóð, sem telur sig sjálfstæða menningarþjóð og vill halda áfram að vera það, að leyfa rekstur svo áhrifamikils tækis sem sjónvarp er, án þess að hafa um það neinar forsagnir né að það lúti í einu eða öðru íslenzkum lögum eða íslenzkum reglum. Það er að vísu rétt, sem sagt hefur verið, að um þjóðlegan metnað tjáir kannske lítt eða jafnvei ekki að rökræða. Slíkt er tilfinning, sem menn bera í brjósti. Þeir, sem kunna að vera slegnir þeirri tilfinningu, láta vitanlega sem vind um eyrun þjóta, þótt skírskotað sé til slíkrar kenndar. Hinir ættu að gera sér það ljóst, að ástand þessara mála hér á landi í dag er óviðunandi og niðurlægjandi. Þetta hafa þeir menn fundið, sem fyrr og síðar hafa í ræðu og riti gagnrýnt ríkjandi ástand og varað við afleiðingum þess. Þeirra á meðal eru margir kunnustu menn þjóðarinnar, kunnir menn á vettvangi félagsmála, uppeldismála, lista og vísinda. Og nú síðast hefur þorri íslenzkra háskólastúdenta tekið mjög rösklega og myndarlega í þennan sama streng. Viðhorf manna til þessa sjónvarpsmáls eru óháð stjórnmálaskoðunum og afstöðu manna til dvalar erlends hers í landinu. Andstaða fjölmargra manna úr öllum stjórnmálaflokkum gegn óheftu herstöðvarsjónvarpi mótast fyrst og fremst af heilbrigðum, íslenzkum þjóðarmetnaði og af ábyrgðartilfinningu gagnvart heilbrigðu uppeldi æskufólks, gagnvart íslenzku menningarlífi. Menn gera sér það ljóst, að geysilega áhrifamikið tæki, eins og sjónvarpið er, verður að vera í höndum þjóðarinnar sjálfrar. Það kemur beint inn á heimilin, gagnstætt t.a.m. kvikmyndum þeim, sem sýndar eru í kvikmyndahúsum. Sjónvarpið getur fremur en nokkurt annað tæki mótað skoðanir æskufólks og smekk, lífsvenjur og lífsviðhorf, eins og ég lef áður lagt áherzlu á. Það er því afar mikilvægt, að slíku tæki sé vel stjórnað og eðlilegar skorður reistar við allri hugsanlegri misnotkun þess. Engin sjálfstæð menningarþjóð getur látið það viðgangast, að erlendur aðili hafi sérstöðu um rekstur slíks tækis í landinu. Það mundi ekki tjóa fyrir íslenzka einstaklinga, flokka eða félög að sækja um leyfi til sjónvarpsrekstrar. Þó vildi ég segja, að það væri ólíkt nær lagi og háskaminna heldur en hitt, sem nú er látið viðgangast. Slíkum rekstri í höndum félaga eða jafnvel einstaklinga mætti þó setja starfsreglur og margvíslegar skorður að íslenzkum lögum. Slíkur rekstur mundi háður opinberu eftirliti. Það mundi hafa aðhald af frjálsri gagnrýni. Engu slíku er til að dreifa um herstöðvarsjónvarpið. Allt um það hefur löggjafarvaldið talið langsamlega réttast og eðlilegast að veita ríkisvaldinu einkarétt til rekstrar fjarskiptatækja, svo sem útvarps og sjónvarps, og það má telja líklegt og raunar víst, að undanþága yrði ekki undir neinum kringumstæðum veitt íslenzkum aðila. Er þá nokkur heil brú í því að veita erlendu stórveldi slíkt leyfi, samþykkja án eftirlits eða minnstu takmarkana rekstur sjónvarpsstöðvar, sem nær til meiri hluta þjóðarinnar? Ég get ekki látið hjá líða að fara um það fáeinum orðum, hver áhrif Keflavíkursjónvarpið hefur nú þegar og hlýtur að hafa í vaxandi mæli, verði engar skorður reistar, á ýmsa menningarviðleitni okkar fámennu þjóðar. Það er reynsla annarra landa, þar sem sjónvarp hefur tekið til starfa og náð verulegri útbreiðslu, að það hefur alls staðar reynzt skæður keppinautur margvíslegrar menningarstarfsemi, einkum þó fyrstu árin. Sjónvarp hefur dregið úr aðsókn að leikhúsum, hljómleikum og kvikmyndahúsum. Blaða-, tímarita- og bókakaup fara minnkandi, a.m.k. um sinn. Við Íslendingar erum að basla við að halda uppi slíkri og þvílíkri starfsemi, við kostum til þess miklum fjármunum og mikilli fyrirhöfn, og öll þessi starfsemi svo að segja á í vök að verjast vegna fámennis þjóðarinnar. En við teljum, Íslendingar, við höfum talið og teljum enn, að þessi og önnur slík menningarviðleitni okkar sé bæði sjálfsögð og nauðsynleg, og við viljum, að hún eflist, en biði ekki varanlega hnekki. Nú er það vitanlega ljóst, að innlent sjónvarp getur orðið öðrum menningarstofnunum, sem höllum fæti standa, nokkuð þungt í skauti, ég vona, að sjónvarpið okkar verði menningarstofnun og megi þess vegna tala um aðrar menningarstofnanir. En þegar um það er að ræða, íslenzkt sjónvarp, er þó það að aðgæta, að því er ekki ætlað að starfa nema skamman tíma dag hvern, og ætla verður, að það veiti þó nokkra uppbót menningarlega séð fyrir það, sem kynni í bili að tapast á öðrum vettvangi. A.m.k. má gera ráð fyrir, að það flytji íslenzka list að einhverju töluverðu marki og að það ráði í þjónustu sína íslenzka listamenn, sem þannig fengju að töluverðu leyti ný verkefni til nokkurs mótvægis við það, sem þeir kynnu að missa vegna samdráttar, sem óhjákvæmilega gæti orðið hjá öðrum menningarstofnunum þjóðarinnar. En varðandi hermannaútvarpið frá Keflavík er engu slíku til að dreifa eins og þessu. Það hefur í fyrsta lagi miklu lengri sjónvarpsdagskrá en nokkur gerir ráð fyrir, að íslenzkt sjónvarp hafi í náinni framtíð. Keflavíkursjónvarpið er kostað af auðugustu þjóð heims, og það á þess vafalaust kost að sjónvarpa margvíslegu léttu skemmtiefni, sem höfðar ekki hvað sízt til ómótaðs æskufólks, og það yrði þess vegna oft þungur róðurinn að kenna þessu æskufólki að meta menningarlegri viðfangsefni og að njóta menningarlegra íslenzkra viðfangsefna. Það er sjálfsagt örðugt að gera sér grein fyrir því, hversu mikið og hversu varanlegt tjón hlytist af óheftu herstöðvarsjónvarpi á komandi árum, að því er varðar íslenzka menningarviðleitni yfirleitt. En eftir að sjónvarp væri komið á nær hvert íslenzkt heimili, hlytu slík áhrif herstöðvarsjónvarpsins að verða stórfelld og mjög örlagarík. Það er eiginlega sama, hvert litið er á vettvangi íslenzkra menningarmála, hvort við lítum til leikhúsanna, til sinfóníuhljómsveitarinnar, til bókaútgáfu, til tímarita- og blaðaútgáfu. Ég fullyrði, að hvarvetna yrði um vaxandi örðugleika að ræða. Og það má nefna kvikmyndahúsin einnig í þessu sambandi, því að þótt menningargildi kvikmynda, sem sýndar eru í þeim húsum, sé vitanlega harla misjafnt, þá standa kvikmyndahúsin íslenzku undir rekstri ýmissa menningarog mannúðarstofnana, en önnur eru skattlögð í sama skyni. Og í því sambandi, að því er snertir kvikmyndahúsin, má minna á það, að hér eiga hlut að máli stofnanir eins og háskólinn, eins og þjóðleikhúsið, eins og sinfóníuhljómsveitin, félagsheimilasjóður, elliheimili og fleiri aðilar. Ég hef með vilja látið hjá líða að rekja í smáatriðum hina heldur óskemmtilegu sögu þessa sjónvarpsmáls eða hvernig það hefur þróazt. Í dag er það mikilvægast, hvort ábyrgir aðilar hafa gert sér grein fyrir afleiðingum þeirrar þróunar, sem þegar er orðin og hlýtur að verða með stórfelldri fjölgun sjónvarpstækja á íslenzkum heimilum, ef hér verður ekki á móti spyrnt. Hafi hv. Alþ. og hæstv. ríkisstj. gert sér ástandið fullkomlega ljóst, er vissulega mál til komið, að hér verði nú skorður við reistar. Flm. þessarar till. lita svo á, að eigi síðar en við þau tímamót, þegar íslenzkt sjónvarp tekur til starfa, beri stjórnarvöldunum að sjá til þess, að Keflavíkursjónvarpið verði takmarkað við herstöðina eina. Ástæða er til að ætla, að þessi sé vilji meiri hl. Alþ. Þeir alþm., sem frá upphafi hafa verið andvígir leyfisveitingum til rekstrar sjónvarps á Keflavíkurflugvelli, svo og þeir, sem því hafa mótmælt, að slík starfsemi næði út fyrir herstöðina sjálfa, eru vitanlega allir á einu máli um, að sú takmörkun, sem hér um ræðir, sé bráðnauðsynleg. En sömu stefnu hljóta þeir einnig að taka, sem viðurkenna, að afleiðingarnar af stækkun sjónvarpsstöðvarinnar 1961 hafi orðið aðrar og miklu stórfelldari en þeir gerðu sér í hugarlund. Og það er sannast mála, að margir hafa vafalaust gert sér litla grein fyrir því þá, hver þróunin yrði á skömmum tíma í þessum efnum, að Keflavíkursjónvarpið yrði á fáeinum árum eins konar ríkissjónvarp á Íslandi. Vissulega má áfellast ráðamenn fyrir það að hafa sýnt andvaraleysi í þessu efni og hafa orðið a.m.k. berir að barnalegri trúgirni, þegar þeir samþykktu stækkunarleyfið athugasemda- og kvaðalaust. En þeim, sem festu trúnað á þær staðhæfingar, að stækkunin mundi litlu eða engu breyta um útbreiðslu sjónvarpsins, var vitanlega vorkunn. En nú gegnir allt öðru máli. Það er hverjum manni algerlega vorkunnarlaust að sjá það og skilja nú, að herstöðvarsjónvarpið er orðið stórfellt vandamál, eitt hið stærsta og alvarlegasta, sem leitt hefur af dvöl erlends herliðs í þessu landi. Og þá er vitanlega ekkert sjálfsagðara en að þeir ráðamenn, sem lýsa því yfir, að þeir hefðu ekki fallizt á stækkunina 1961, ef þeim hefði komið til hugar, að afleiðingin yrði sú, sem raun ber vitni í dag, standi nú að því að leiðrétta mistökin og takmarka Keflavíkursjónvarpið við herstöðina. Ég fæ til að mynda ekki betur séð en formaður útvarpsráðs. hv. 5. þm. Vesturl., Benedikt Gröndal, sé eindregið þessarar skoðunar. Hann hefur oftar en einu sinni rætt þetta vandamál í blaði sínu, Alþýðublaðinu. Í grein, sem hann birti þar undir nafni 30. maí 1965, komst hann m.a. þannig að orði: „Svo virðist sem skynsamleg málamiðlun sé fundin í sjónvarpsmálinu. Fleiri og fleiri hafa komizt á þá skoðun, að bandaríska sjónvarpið verði að takmarka við Keflavíkurflugvöll, jafnskjótt og íslenzkt sjónvarp er komið vel af stað.“ Síðan færir greinarhöfundur rök að því, að þessi lausn málsins verði óhjákvæmileg, ekki aðeins frá sjónarhóli Íslendinga, heldur einnig Ameríkumanna. Hæstv. menntmrh., Gylfi Þ. Gíslason, hefur oftar en einu sinni látið sömu skoðun í ljós og hann hefur raunar kveðið enn fastar að orði. Á fundi með allmörgum menntamönnum, sem baldinn var í Tjarnarbúð 17. maí í fyrra, svaraði hann ýmsum spurningum um sjónvarpsmál. Samkv. frásögn blaðs komst hann þar að orði á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðh. kvaðst telja núverandi ástand í sjónvarpsmálum óviðunandi fyrir sjálfstæða menningarþjóð. En eins og nú væri komið, yrði ekki ráðin bót á því, fyrr en komið væri á önnur vegamót. Þegar íslenzkt sjónvarp hefði tekið til starfa, taldi hann rétt að taka leyfisveitinguna til varnarliðsins til endurskoðunar, og kvað hann það vera sina persónulegu skoðun, að þá ætti að takmarka hið erlenda sjónvarp við Keflavíkurflugvöll einan, enda væri sjónvarpsleyfið við það miðað að gefa varnarliðsmönnum kost á bandarísku sjónvarpi.“ Í grein, sem hæstv. menntmrh. ritaði fáum dögum síðar og birtist undir fullu nafni hans í Alþýðublaðinu hinn 22. maí 1965, kemur ráðh. nánar inn á þetta atriði og lýsir viðhorfum sínum til málsins á skýran og að því er mér virðist algerlega ótvíræðan hátt. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa stuttan kafla úr þessari grein hæstv. menntmrh., en þar segir á þessa leið : „Af hálfu íslenzkra stjórnarvalda hefur auðvitað aldrei verið til þess ætlazt né ráð fyrir því gert, að sjónvarp varnarliðsins yrði jafnframt sjónvarp Íslendinga. Sjónvarp er svo áhrifamikið menningartæki, að í sérhverju landi verður það að mótast af viðhorfum og sjónarmiðum þjóðarinnar sjálfrar og stjórnvalda hennar. Íslenzkt sjónvarp mundi ekki fullnægja eðlilegum óskum varnarliðsmanna í Keflavík um sjónvarp, og bandarískt sjónvarp er ekki í samræmi við óskir eða sjónarmið Íslendinga á þessu sviði. Eftir að móttökuskilyrði sjónvarpsins bötnuðu mjög hér í Reykjavík og nágrenni í kjölfar þeirra breytinga, sem gerðar voru á sjónvarpsstöðinni sjálfri og tæknibúnaði hennar 1961, hefur útbreiðsla sjónvarpsins hér orðið mjög ör og miklu örari en flestir munu hafa látið sér til hugar koma. Fáa mun hafa grunað, að á örfáum árum mundi sjónvarp verða keypt á 6-7 þús. heimili. Ég hika ekki við að segja, að ef menn hefðu séð þetta fyrir, annaðhvort 1955, þegar upphaflega leyfið var veitt, eða 1961, þá hefðu margir litið öðrum augum á málið. Jafnsjálfsagt og það er að veita undanþágu frá einkarétti íslenzka ríkisins til sjónvarpsrekstrar, til þess að varnarliðið geti séð sinum mönnum fyrir bandarísku sjónvarpi, jafnóeðlilegt er það, að Íslendingar fái sjónvarpsþjónustu sína frá annarri þjóð. Þegar íslenzkt sjónvarp tekur til starfa, hefur íslenzka ríkið tekizt á hendur að gegna þeirri sjálfsögðu skyldu sinni að verða við mjög almennum óskum um sjónvarp. Þegar Íslendingar hafa fengið kost á að njóta síns eigin sjónvarps, er óeðlilegt, að erlend sjónvarpsstöð hafi sömu eða svipaða aðstöðu til þess að sjónvarpa inn á íslenzk heimili.“ Þetta var úr grein hæstv. menntmrh. Till. sú til þál. á þskj. 296, sem við flytjum 6 þm. Alþb. og Framsfl., fjallar um lausn þessa sjónvarpsmáls á þeim grundvelli, sem hæstv. menntmrh. og fjölmargir menn aðrir hafa mælt með, að við þau tímamót, þegar íslenzkt sjónvarp tekur til starfa, verði sú breyting gerð á tæknibúnaði Keflavíkursjónvarpsins, að sjónvarpssendingar þaðan takmarkist við herstöðina eina. Áður en þessi till. var lögð fram, leituðum við flm. lengi eftir sem viðtækastri samstöðu um flutning slíkrar till. Mánuðum saman var leitazt við að fá menn úr öllum þingflokkum til að standa að þessari eða þvílíkri till. Því miður tókst það ekki. Ég vil mega vænta þess, að tregða hv. stjórnarþm. við að beita sér fyrir lausn málsins með tillöguflutningi hér á Alþ. sé ekki vottur um það, að þeir séu andvígir slíkri lausn. Ég fæ ekki séð, að Alþ. og ríkisstj. geti skotið sér undan þeirri siðferðilegu skyldu að leiðrétta þau glappaskot, sem gerð hafa verið, að bæta fyrir það þjóðernislega og menningarlega slys, sem þegar er orðið, áður en stærra slys hlýzt af. En það verður aðeins gert á þann veg, eins og málum er nú komið, að Íslendingar eigi og reki sitt sjónvarp sjálfir, en Keflavíkursjónvarpið verði jafnframt takmarkað við herstöðina eina.



Herra forseti. Ég er einn af flm. þessarar þáltill., en efni hennar er það, að þegar íslenzka sjónvarpið fer af stað, verði Keflavikursjónvarpið takmarkað við herstöðina eina í Keflavík. Ég vona, að hv. alþm. séu sammála um, að sjónvarpsmálið er mikið vandamál, þ.e.a.s. þessi þáttur þess, sem er starfræksla á hersjónvarpi í landinu, og það vandamál verður að leysa, ástandið í þeim efnum sé óviðunandi. Mér finnst ég hljóti að verða að gera mér vonir um það, að hv. alþm. og hæstv. ríkisstj. geti sameinazt um að leysa það mál á þá lund, sem gert er ráð fyrir í þessari þáltill. Að vísu eru ekki flm. þáltill. nema úr tveimur flokkum Alþ., en ég veit, að fleiri hafa áhyggjur af þessu máli en þeir, sem eru í þingliði stjórnarandstöðuflokkanna, og enn fremur, að hæstv. ríkisstj. hefur málið til athugunar, og það er kunnugt, að hæstv. menntmrh. er sammála okkur flm. þessarar þáltill. um, hvernig skynsamlegast muni vera að leysa málið, eins og fram hefur komið hvað eftir annað af hans hendi, og hefur hann ekki farið dult með það. Og af því hlýtur það að leiða, að hann vinnur að því vafalaust að reyna að koma þeirri lausn í framkvæmd. Ég vil lýsa því yfir, að ein af ástæðunum til þess, að ég er flm. að þessari þáltill., er sú, að ég vil, að það komi alveg skýrt fram, að ég vil styðja hæstv. menntmrh. og þá aðra, sem hafa nú betri aðstöðu til að leysa þetta mál en ég, - ég vil styðja þá í því. Þeir hafa stuðning minn alveg eindreginn með því að koma þeirri lausn í framkvæmd. M.a. af þessu er ég flm. að þessari þáltill., til þess að það liggi alveg ljóst fyrir. Ef það er komið þannig, að það eru einhver veruleg óþægindi við að leysa þetta mál á þann hátt, sem þarf að gera, vil ég taka á mig hluta af þeim óþægindum, og þess vegna flyt ég þáltill. Ég álit þetta slíkt nauðsynjamál, að það megi enginn draga sig undan að eiga hlut að því að koma þessari lausn í framkvæmd, hér eigi ekki að koma til greina nein pólitísk hliðarsjónarmið af nokkru tagi og þeir, sem eru sammála um það, sem ég vona að verði sem flestir, hv. Alþ, og ríkisstj., að það þurfi að leysa það á þessa lund, taki höndum saman um það, hvað sem öðrum málum líður og hvað sem afstöðu manna líður til annarra málefna eða flokka. Ég tel, að þetta mál sé þannig vaxið, að það þurfi að taka það út úr öllum slíkum efnum, leysa það frá öllum flokkasjónarmiðum. Af því, sem ég hef nú þegar sagt, leiðir að ég mun ekki ræða aðdraganda þessa máls. Ég mun alveg sleppa því að rekja það, hvernig það ástand hefur skapazt, sem nú er orðið. Ég segi eins og 1. flm., að það eina, sem máli skiptir, er að fá lausn á þessum vanda. Nú vil ég taka fram, þó að það sé kannske óþarfi, vegna þess að hv. þm. er það vel kunnugt, að ég er hinn mesti stuðningsmaður sjónvarps og hef alla tíð verið, frá því að það fyrst kom til orða að setja upp íslenzkt sjónvarp. Og síðan sjónvarpið kom hér frá Keflavíkurflugvelli, hef ég hert um allan helming á stuðningi mínum við íslenzkt sjónvarp. Ég álit, að íslenzka sjónvarpið eigi að vera sem myndarlegast, til þess að það geti komið alveg í staðinn fyrir hersjónvarpið frá varnarliðinu alveg í staðinn fyrir það, - og það sé engin ástæða til þess að skera við nögl sér það, sem til þess á að ganga af fjármunum, svo að það geti þjónað sínu hlutverki vel, og menn geti unað því, að sú breyting verði á að fá það í staðinn fyrir erlenda sjónvarpið. Ég tel óviðeigandi, að Íslendingar búi við erlent hersjónvarp. En ég flyt ekki þessa till. af því, að ég hafi andúð á því, sem bandarískt er, né vegna þess að ég vilji draga úr vestrænni samvinnu eða samvinnu við Bandaríkjamenn, síður en svo. Þvert á móti er það ein af ástæðunum til þess, að ég vil ekki, að hersjónvarpið verði hér áfram, að ég tel, að það stefni í beina hættu nauðsynlegu samstarfi við Bandaríkjamenn, - í beina hættu nauðsynlegu samstarfi við þá. En ég kem að því ofurlítið síðar, hvernig ég hugsa þetta og hvaða áhyggjur ég hef í því sambandi. En áður en ég kem að því, vil ég færa rök fyrir því, að sjónvarp frá herstöðinni getur alls ekki og á ekki að mínu viti að koma til mála sem heimilissjónvarp fyrir Íslendinga. En sjónvarp snertir daglegt líf manna í landinu meira en flest annað, því að segja má, að á hverju kvöldi, á flestum heimilum, horfi menn og hlusti á sjónvarp meira og minna, sumpart einstaklingar í fjölskyldunum og sumpart fjölskyldurnar allar. Það ætti ekki að þurfa að deila um, að það er ekki heppilegt, að hermálaráðuneyti erlendrar þjóðar ráði heimilissjónvarpi nokkurrar þjóðar, t.d. heimilissjónvarpi Íslendinga, og það er sannast að segja sárgrætilegt, að um það skuli vera deilur í landinu, að það skuli ekki talinn sjálfsagður hlutur, að slíkt geti ekki komið til mála. Hvaða þjóð ætli geti hugsað sér að hafa sem heimilissjónvarp hjá sér sjónvarpsstöð, sem rekin er af hermálaráðuneyti annarrar þjóðar og efnið búið út í hermálaráðuneyti þeirrar þjóðar og miðað við, að það skuli skemmta hermönnum, sem dveljast fjarri heimastöðvum sínum? En það er vitanlegt, að sjónvarp, sem er rekið á þennan hátt, er fyrst og fremst miðað við þarfir hermannanna, enda þarf ekki lengi að kynnast þessu varnarliðssjónvarpi til þess að sjá, að því fer fjarri, að það sé heppilegt heimilissjónvarp. Ætla ég ekki að fara að færa dæmi að því hér. Satt að segja álit ég, að hv. alþm. séu og hljóti að vera alveg færir um að gera sér grein fyrir því, að þetta sjónvarp verður fyrir hermennina og það er gert úr garði fyrir þá og rekið af hermálaráðuneyti hlutaðeigandi lands í því skyni. Þetta er alveg nægilegt út af fyrir sig til þess að sjá, að það er ekki heppilegt fyrir Íslendinga að hafa slíkt sem heimilissjónvarp. Ég álít, að það eigi ekki að koma til mála að tengja sjónvarp í landinu á einn eða annan hátt við dvöl varnarliðs í landinu og það sé mjög þýðingarmikið sjálfstæðis- og menningarmál fyrir Íslendinga að breyta til aftur frá því, sem nú hefur tíðkazt um skeið í þessu tilliti. Það er mjög óskynsamlegt á allan hátt að binda slíkan þátt í þjóðlífinu sem sjónvarp, jafnstórkostlegan hátt í heimilislífinu, við dvöl erlends varnarliðs í landinu. Það er mjög óhyggilegt, og satt að segja vona ég, að við verðum öll sammála um, að við þurfum að losa okkur út úr þessum vanda með því að slíta þetta tvennt alveg í sundur. Ég kem aðeins aftur að þessu, hvort þetta sjónvarp henti fyrir íslenzk heimili og hvaða vandkvæði það hefur skapað í landinu, að þetta sjónvarp er rekið og Íslendingar hafa tekið að horfa á það. Ég held, að það sé ekki ofsögum sagt, að þessi framkvæmd, að farið var að láta hersjónvarpið ná til Íslendinga, hafi skapað vandamál á flestum íslenzkum heimilum á því svæði, sem það getur náð til. Ég held, að það sé ekki of mikið sagt, að það hefur skapað vandamál á flestum íslenzkum heimilum á þessu svæði. Í fyrsta lagi hefur það vandamál komið upp á flestöllum heimilum, hvort ætti að fá sér sjónvarpstæki til þess að setja sig í samband við herstöðina á Keflavíkurflugvelli eða ekki. Og það eru ekki fá heimili á þessu svæði, þar sem þetta hefur orðið mikið vandamál og viðkvæmt vandamál og viðkvæmt á þann hátt, að það er hvorki heppilegt fyrir Íslendinga né Bandaríkjamenn, það er alveg víst, viðkvæmt á þann hátt, að það hefði verið bezt fyrir báða, að slíkt hefði ekki komið upp. Í annan stað ætla ég, að það séu ekki neinar ýkjur, að þar sem þetta sjónvarp er komið, verður það víða að stórfelldu vandamáli á heimilinu. Það kemur nefnilega upp það vandamál víðast hvar, að hve miklu leyti íslenzka útvarpið, og svo íslenzka sjónvarpið, þegar það kemur, skuli víkja fyrir hersjónvarpinu. Það verður ákvörðunarvandamál nálega daglega á öllum þessum heimilum og það oft ekki neitt smávægilegt vandamál og vandamál af því tagi, sem ég býst við að væri bezt fyrir báða aðila, sem hér eiga hlut að máli, að væri tekið á brott. Á flestum heimilum er þannig ástatt, að því er varðar húsakynni og alla aðstöðu, að það er ekki hægt að gera hvort tveggja í senn, að fylgjast með íslenzkri útvarpsdagskrá og sjónvarpinu frá Keflavík. Það verður því að gera upp við sig á þessum heimilum oft á dag, hvort skuli víkja. Og ef það verður nú t.d. ofan á, að íslenzka útvarpið skuli víkja, við skulum segja að staðaldri, hvað er þá skeð? Þá er það skeð, að sú fjölskylda, þar sem slíkt verður ofan á að staðaldri, er í raun og veru að verulegu leyti flutt úr íslenzku menningarumhverfi og yfir í bandarískt, og þetta getur gengið svo langt, góðir hálsar, og orðið svo alvarlegt mál, að það geta orðið hundruð heimila á Íslandi, jafnvel þúsundir, sem fylgjast ekki með íslenzku útvarpi og kannske ekki heldur íslenzku sjónvarpi, eftir að það verður komið, kannske varla með fréttum. Ég hygg, að við getum öll séð þetta, ef við viljum hugsa um þetta öfgalaust, og við þekkjum þennan vanda vafalaust meira og minna. Nú vil ég segja það sem mína skoðun, að ég tel, að þessi vandi minnki fremur við íslenzka sjónvarpið, ef það verður myndarlegt, heldur en vaxi, vegna þess að ég tel, að það mundu verða fleiri, sem mundu þó horfa á íslenzkt sjónvarp heldur en bandarískt, en hinir, sem hlusta á íslenzkt útvarp fremur en bandarískt sjónvarp. En því fer alls fjarri, að vandamálið sé úr sögunni, þó að komi íslenzkt sjónvarp. Því fer alls fjarri, þó að það minnki eitthvað frá því ofboðslega ástandi, sem nú er í þessum efnum. Því tel ég, að við ættum öll að sameinast um að fara þá einu leið, sem til er í þessu sæmileg, og hún er sú, að um leið og við setjum upp myndarlegt sjónvarp, þá förum við að eins og aðrar þjóðir, þar sem erlent varnarlið er, að við skiljum þar á milli. Varnarliðið getur vitaskuld haft sjónvarp fyrir sig, meðan það er. Það kemur okkur ekki við, þar eigum við að skilja á milli, eins og aðrar þjóðir gera, þar sem erlent varnarlið er. Við eigum að hafa sama hátt á og leiðrétta það, sem gerzt hefur, og sannast að segja ættu ekki að þurfa að vera um þetta neinar deilur og íslenzkir sjónvarpsnotendur ættu ekki að þurfa að hafa af þessu neinar áhyggjur, vegna þess að við eigum að vera menn til þess að hafa okkar sjónvarp sæmilega myndarlegt. Við eigum að hafa í því íslenzkt efni, og við eigum líka að hafa í því mikið erlent efni. En það hættulegasta við Keflavíkursjónvarpið er auðvitað ekki það, að menn horfi á erlenda þætti í sjónvarpi, heldur hitt, að menn þurfa bókstaflega að velja, menn geta ekki gert hvort tveggja í senn að fylgjast með íslenzku ríkisútvarpi að neinu ráði og með bandaríska sjónvarpinu. Menn geta ekki heldur fylgzt með íslenzku sjónvarpi, þegar það kemur, að neinu ráði og fylgzt líka með bandaríska sjónvarpinu. Þennan vanda eigum við að sjálfsögðu að leysa á þennan einfalda hátt. Ég geri fastlega ráð fyrir því, að ef menn hefðu álitið, að ástandið yrði eins og það hefur orðið, þá hefði engum dottið í hug að leyfa, að sjónvarpið á Keflavíkurflugvelli næði til landsmanna, - ef menn hefðu gert sér grein fyrir því, að ástandið yrði á þessa lund. Ég er alveg sannfærður um það og vil segja það hér, nota tækifærið til þess að segja það hér, að þessi látlausa viðureign, sem nú stendur á þúsundum íslenzkra heimila um þetta mál, og þessi sífelldi styr og barátta, sem hlýtur að standa um hersjónvarpið, á meðan það er, þetta hlýtur að magna óvild í garð Bandaríkjamanna hjá mörgum. Það er óhugsandi annað. Það er alveg óhugsandi annað en þetta magni óvild, og við megum allra sízt við því, að hún festi rætur. Þetta er alveg víst, að svona er þetta, því að það verða alltaf þúsundir og aftur þúsundir og tugir þúsunda í landinu, sem betur fer, sem sætta sig ekki við þetta. Og fjöldinn allur af því fólki, sem þannig hugsar, er í raun og veru meðal beztu stuðningsmanna vestrænnar samvinnu og mundi ekkert fremur vilja en sem allra bezta samvinnu við Bandaríkjamenn, sem nú um skeið hafa haft hér varnarlið í landinu. En það er alveg óhugsandi, að þetta fái staðið öðruvísi en að afleiðingarnar verði óvild, ef þetta verður látið halda áfram á þessa lund, og jafnvel þó að íslenzka sjónvarpið komi, þá skiptum við bara þjóðinni um sjónvörpin. Það þýðir ekkert að láta sem svo, að sjónvarp sé ekki þýðingarmikill þáttur í lífi manna, eða líkja því við kvikmyndahús eða annað slíkt, sem er algerlega út í hött. Sjónvarpið kemur inn á hvert einasta heimili eftir örskamman tíma á hverjum einasta degi, en það gera bíóin ekki. Það er alger hugsanavilla að bera slíkt saman, og ég vona, að það eigi ekki eftir að heyrast hér í sölum Alþingis. En ef þessu heldur áfram á þessa lund, verður þetta þannig alveg vafalaust, að nokkur hluti þjóðarinnar telur sig ekki mega án þess vera að hafa bandarískt sjónvarp. Nokkur hluti þjóðarinnar verður þannig. Þeir, sem velja þann kostinn að slíta sig úr tengslum við íslenzkt útvarp og íslenzkt sjónvarp og halla sér að hinu, sem alltaf verður einhver talsverður hópur, mun sækja það með miklu kappi, kannske vaxandi kappi, að hafa þetta samband. En svo verður aftur á móti mikill hluti þjóðarinnar, sem heldur uppi harðri baráttu gegn þeim áhrifum, sem erlent herstöðvasjónvarp hefur í landinu, og þetta verður að óbreyttu ástandi eða a.m.k. þangað til varnarliðið þá færi og þar með sjónvarpið, eitt viðkvæmasta og erfiðasta deilumál í landinu og nátengt varnarmálunum. Auðvitað nær ekki nokkurri átt að halda þessu áfram, og það ætti að vera alveg sjálfsagður hlutur, að við sameinuðumst öll um það að breyta þarna til á þennan einfalda hátt, sem við höfum tækifæri til núna, þegar íslenzka sjónvarpið tekur til starfa. Alls konar misskilningur hefur komið upp í sambandi við þetta mál, sem áreiðanlega leiðréttist, ef þetta er rætt skynsamlega og ekki af neinum ofsa, t.d. eins og það, sem hefur komið fram og maður hefur heyrt, að það væri einhver sérstök frelsisskerðing í því að gera þá ráðstöfun, að Keflavíkursjónvarpið verði bundið við varnarstöðina eina. En vitanlega er þetta byggt á algerum misskilningi, og ég vona, að það komi ekki fram hér á Alþ., að þessu verði blandað inn í málið. Við sjáum þetta bezt á því, að enginn mundi vilja halda því fram, að það sé ámælisverð frelsisskerðing í því fólgin, að Íslendingum er yfirleitt ekki leyft að flykkjast inn í varnarstöðina til að sækja skemmtanir á vegum varnarliðsins eða hafa þar samneyti við varnarliðið. Ég veit ekki betur en allir hafi verið nokkurn veginn sammála um, að það væri sjálfsagt að reyna af fremsta megni að halda herliðinu sér, ef við gætum orðað það þannig, þjóðlífinu sér og herlífinu sér, eins og frekast væri mögulegt. En vitanlega er ekki til stórfelldara brot á þeirri reglu en að láta hersjónvarpið koma inn á íslenzk heimili, enda er mér ekki kunnugt um, að það sé nokkurs staðar þannig, að hver sem er geti rekið sjónvarp. Það er alls staðar ríkisvaldið, sem áskilur sér rétt til þess að ákveða það, hverjir reki sjónvarp, og þannig á það að sjálfsögðu einnig að vera hér. Við getum ekki tekið upp þá stefnu, að hver sem er geti rekið sjónvarp, og sættum okkur ekki við, að það sé kölluð frelsisskerðing, ef ekki er á slíkt fallizt. Það kemur heldur ekkert þessu máli við, þó að svo kynni að fara síðar, að sjónvarp nái meira á milli landa en nú er og þá til okkar erlendis frá, því að þá yrðum við alveg í sama báti og aðrar þjóðir í því tilliti, og þá yrði það sjónvarp frá venjulegum sjónvarpsstöðvum, en ekki sjónvarpsstöðvum, sem sérstaklega væru bundnar við að þjóna herliði, og slíkt sjónvarp mundi ekki á nokkurn hátt verða tengt við dvöl varnarliðs á Íslandi. Mín ályktunarorð í þessu efni eru því þau, að ég tel, að erlent hersjónvarp í landinu verði sífellt ásteytingarsteinn og hörkulega umdeilt mál og því hinn versti skaðvaldur góðri sambúð og nauðsynlegri samvinnu Íslendinga og Bandaríkjamanna. Ég álít, að erlent sjónvarp, sem er miðað við þarfir hermanna, sem dveljast fjarri heimilum sínum, sé alls ekki þannig vaxið, að það eigi að koma til mála, að það sé heimilissjónvarp Íslendinga. Þess vegna finnst mér ekki vera nema um eina leið að ræða, og hún er sú að takmarka sjónvarpið við herstöðina eina, og tækifærið til þess að gera þetta sé einmitt nú, þegar íslenzka sjónvarpið tekur til starfa. Ég vil gera mér vonir um, að um þetta náist viðtækt samkomulag, bæði á Alþ. og við hæstv. ríkisstj., og að hún sjái sér fært að fallast á þessa stefnu, sem hæstv. menntmrh. hefur lýst sig fylgjandi. Þátttaka mín í flutningi þessarar þáltill. á m.a. að taka af allan vafa um, að ég vil vinna að þessu með öllum þeim, sem þessa stefnu vilja taka upp, og álit, að um það ættu að myndast víðtæk samtök, utan og ofan við allar deilur.



Herra forseti. Ég átti nú von á því, að hæstv. menntmrh. mundi koma hér og biðja um orðið og gefa hér einhverja yfirlýsingu um þetta mál. Ég býst við, að flestir hafi átt von á því. En úr því að svo hefur nú ekki orðið enn þá, vil ég ræða hér um efnisatriði þessa máls. Við skulum ímynda okkur, að í fyrramálið bærist ríkisstj. bréf frá Ameríku, þykkt og mikið bréf. Og við skulum ímynda okkur, að þetta bréf væri ritað af bandarískum milljónamæringi, sem ekki vissi aura sinna tal, og í þessu bréfi færi hann fram á að fá hjá valdhöfum landsins nauðsynleg leyfi til að mega gera eftirfarandi: Í fyrsta lagi óskaði hann eftir að mega reisa hér á landi svo sem 100 skóla af ýmsum tegundum, barnaskóla, gagnfræða-, verknáms-, menntaskóla og háskóla og reka þá a.m.k. næstu 10 árin. Í öðru lagi óskaði hann eftir að mega gefa út dagblað hér á landi, fjölbreytt að efni og 100 síður að stærð á hverjum degi og senda það ókeypis inn á hvert heimili í landinu. Bréfritari léti þess getið, að efni dagblaðsins yrði bæði úr íslenzku og erlendu þjóðlífi, en blaðið yrði þó aðeins gefið út á enskri tungu. Um skólastarfsemina væri það að segja, að þar yrði veitt fullkomnasta fræðsla, sem völ væri á í bandarískum skólum, en öll kennsla færi fram á ensku, og megináherzlan í fræðslunni allt frá 7 ára aldri yrði lögð á að veita nemendum innsýn í bandaríska menningu og andans afrek meðal engilsaxneskra þjóða. Væri gert ráð fyrir, að 500-600 bandarískir kennarar störfuðu við skólana fyrstu árin. Tilgangur milljónamæringsins skiptir auðvitað ekki máli. Við getum t.d. ímyndað okkur þann tilgang, að auðmaðurinn vildi eyða svo sem 1500 millj. af eignum sínum til að styrkja gott málefni, áður en hann hrykki upp af. Hann hefði komið í heimsókn til Íslands, og honum hefði þótt ömurlegt að sjá, hve Íslendingar væru einangraðir frá heimsmenningunni. Sem bisnessmaður hefði hann strax séð, hvað það væri fjárhagslega óhagkvæmt fyrir 200 þús. einstaklinga að notast við sérstakt tungumál og halda uppi sjálfstæðu menningarlífi. Hann óskaði sem sagt eftir að hjálpa Íslendingum til að flytja anda sinn inn á nýtt menningarsvæði, svo að íslenzka þjóðin gæti með auðveldum hætti ausið af nægtabrunni bandarískrar hámenningar. Sem sagt, ríkisstj. fær þetta ímyndaða bréf, og þegar í stað hefjast rökræður meðal ráðandi manna um, hvað gera skuli í þessu máli. Og hvernig yrðu nú þær rökræður? Vafalaust mundu nú margir verða til þess að benda á, að hér á landi hefur lengi verið mikill skortur á skólahúsnæði og víða um land er hreint neyðarástand í þeim efnum, að ekki sé talað um kennaraskortinn. 100 nýir amerískir skólar mundu gerbreyta ástandinu. Hundruð ungmenna, sem nú fá hvergi fræðslu vegna skorts á heimavistarskólum, fengju nú tækifæri til að mennta sig, og ríkisstj. þyrfti ekki framar að gefa út brbl. til að stöðva skólabyggingar. Jafnvel mætti nota ýmsar skólabyggingar ríkisins til annarra þarfa. Auk þess mundu nokkur hundruð bandarískra uppalenda bæta úr brýnustu kennaraþörfinni og jafnvel leysa íslenzkt vinnuafl af hólmi, en það gæti auðvitað komið sér vel við byggingu alúminíumverksmiðjunnar. Og eins þætti vafalaust ekki lakara, að nýju lífi yrði hleypt í dagblaðaútgáfu á Íslandi. Stórt og glæsilegt dagblað á ensku, sem væri efnismeira en öll íslenzk dagblöð samanlagt og sent væri inn á hvert heimili í landinu á hverjum degi, - hver gæti staðið á móti því? Er ekki líka sama, hvaðan gott kemur? Og atvinnurekendur mundu segja: Loksins fáum við blað, sem borgar sig að auglýsa í. Hver er ekki orðinn leiður á þessum litlu, ómerkilegu íslenzku blöðum, sem þar að auki eru rándýr? En þannig mundu ekki allir tala. Sumir mundu rísa upp og mótmæla, jafnvel mjög margir. Þar mundu menntamenn einkum hafa forustuna, t.d. stúdentar og kennarar. Þessir menn mundu segja: Það er ekki mannsæmandi fyrir Íslendinga sem sjálfstæða menningarþjóð að veita erlendum aðila heimild til að keppa við íslenzka ríkið um menntun barna og unglinga. Slíkt getur engin sjálfstæð þjóð leyft í landi sínu. Íslenzk dagblaðaútgáfa væri í mikilli hættu, ef erlendur auðmaður fengi tækifæri til að yfirbjóða íslenzk dagblöð, bæði með ókeypis útgáfu og margfalt fjölbreyttara efni. Og þeir mundu segja, að slík áform mundu kalla stórfellda hættu yfir tungu Íslendinga, þjóðerni þeirra og menningu. Þegar hér væri komið sögu, mundu auðvitað flestir sjá, að röksemdirnar gegn áformum Bandaríkjamannsins væru í aðalatriðum hinar sömu og bornar hafa verið fram gegn tilvíst bandarísku sjónvarpsstöðvarinnar. Þá kemur sér einmitt vel, að fylgjendur dátasjónvarpsins hafa komið sér upp íburðarmiklu vopnabúri með hinum fjölbreyttustu röksemdum. Þeir hafa haldið því fram, að áhrif sjónvarpsins á íslenzka menningu væru mjög lítil, og bent á, að mikið er keypt til landsins af erlendum bókum og blöðum og erlendar kvikmyndasýningar eru víða um land á hverju kvöldi. Eins munu þeir segja, að 100 síðna dagblað inn á hvert heimili í landinu muni engu breyta. Varðandi æskulýðinn hafa þeir bent á, að börnin sitji ekki nema nokkra klukkutíma á dag framan við sjónvarpið, og þeir munu benda á, að ekki yrðu börnin í amerískum skóla nema nokkra klukkutíma á dag. Þeir segjast geta fullyrt, að dátasjónvarpið hafi engin veruleg áhrif á uppvaxandi æskulýð. Eins mundu þeir segja: Mitt barn var í skóla í Ameríku, og ekki var það minni Íslendingur, þegar það kom heim. Hvers vegna ættu börnin okkar að vera minni Íslendingar, þótt þau séu í bandarískum skólum á Íslandi? Þeir hafa fullyrt, að í bandaríska sjónvarpinu sé margt fróðlegt og menntandi að sjá, hlutir, sem þeir ella hefðu ekki átt kost á að kynnast. Og þeir munu segja: Íslenzk skólayfirvöld eru fátæk af fjármunum og nýtízku tækjum. Börnin okkar munu læra í hinum bandarísku skólum á Íslandi fjöldamargt, sem þau annars hefðu farið á mis við. Loks hafa þeir stöðugt undirstrikað: Íslenzk menning er máttug og sterk og hefur kannske aldrei staðið traustari fótum. En ef hún í raun og veru er svo máttlítil, að hún þolir ekki, að um hana leiki vindar heimsmenningarinnar, þá er hún ekki þess virði, að í hana sé haldið. Þessi röksemd er ævinlega höfð á lofti í umr. um sjónvarpsmál, og henni má auðvitað beita á margan veg: Ef íslenzk dagblöð eru svo illa úr garði gerð, að þau gefast upp í samkeppni við erlent stórblað, eiga þau ekki skilið að fá að lífa. Þá er eins gott, að þau drepist strax! Ég hef nú gert grein fyrir röksemdum beggja aðila í þessari ímynduðu deilu. Nú er spurningin: Hvað mundi ríkisstj. gera? Hún er nú öll gengin út úr þingsalnum, svo að erfitt er að segja um það. Kannske væri líka réttast, að ég hætti hér þessari sögu, sem enn hefur ekki gerzt og sjálfsagt mun aldrei gerast. Kannske væri varlegast að svara ekki þeirri spurningu, hver verða mundu viðbrögð ríkisstj. Samt ætla ég mér að geta mér til um svarið, því að í raun og veru liggur svarið á borðinu. Ríkisstj. féllst á málflutning þeirra, sem börðust fyrir bandarísku dátasjónvarpi, og veitti Bandaríkjamönnum leyfið. Hún mundi sjálfsagt taka sömu afstöðu í annað sinn. Bandaríkjamaðurinn kæmi færandi hendi til Íslendinga, og auðvitað yrðu allar dyr opnar. Hitt er svo allt annað mál, að eftir nokkur ár, þegar Bandaríkjamaðurinn væri búinn að yfirtaka fræðslustarfsemi á Íslandi og íslenzk dagblöð hefðu gefizt upp í samkeppninni við erlent stórblað, mundi ríkisstj. vafalaust vakna upp við vondan draum allt í einu. Þá færu sumir hinna ráðandi manna að fá bakþanka og einhverjir þeirra, t.d. ritstjóri Alþýðublaðsins, 5. þm. Vesturl. hv., mundu kannske fást til að lýsa því yfir, að málið væri „komið í andstyggilega sjálfheldu,“ eftir að hafa sjálfur átt verulegan þátt í framgangi málsins. En þegar til skarar ætti að skriða, þegar minnzt yrði ú, að loka ætti bandarískum skólum á Íslandi og stöðva markvissa viðleitni til að breyta Íslendingum í Ameríkana, þurfum við ekki að efast um, að margir hugumstórir frelsisvinir og lýðræðissinnar mundu stíga fram á sjónarsviðið. Til þess að átta okkur á hugsanlegum málflutningi þeirra, skulum við lita á það, sem nú er sagt um sjónvarpsmálið. Einn af forustumönnum ungra sjálfstæðismanna segir í Lesbók Morgunblaðsins fyrir einum mánuði, með leyfi forseta: „Hvað er það annað en einangrun, þegar útiloka á sjónvarpseigendur frá því að horfa á það, sem þeim bezt þykir? Hvað er það annað en einokun, þegar sjálfskipaðir menningarverndarar ætla að ráða því fyrir okkur hina, á hvað við megum horfa?“ Og einn æstasti aðdáandi bandaríska sjónvarpsins, Guðlaugur Gíslason, hv. 3. þm. Sunnl., segir í Morgunblaðinu 15. febr. s.l.: „Mundu ekki þær tugþúsundir sjónvarpsnotenda, sem þegar eru til í landinu, telja það skerðingu á frelsi sínu og athöfnum, ef þeir væru allt í einu sviptir rétti til að nota þessi tæki? Hvað er það í dagskrá Keflavíkursjónvarpsins, sem miðar að því að grafa undan tilveru íslenzku þjóðarinnar?“ Þarna er sannarlega dramatískt til orða tekið. Af þessum orðum ætti að vera auðvelt að geta sér til um málflutning þessara manna við hinar nýju aðstæður. Þeir mundu segja: Það má vel vera, að erlenda stórblaðið hafi stuðlað að uppgjöf íslenzkra dagblaða, eins og sjónvarpið hefur kannske einhver áhrif á áhuga fólks á íslenzkri menningu. En hvað er það í þessu blaði, sem miðar að því að grafa undan tilveru íslenzku þjóðarinnar? Hvaða námsgrein er það í þessum bandarísku skólum, hvaða kennslubók getið þið nefnt, sem miðar að því að eyðileggja íslenzka menningu? Og víst er, að margir ættu vafalaust erfitt með að svara svo háspekilegri spurningu. Og enn munu þeir segja: Hvers eiga þau börn að gjalda, sem nú sitja í bandarískum skólum á Íslandi? Mundu þau ekki telja það skerðingu á frelsi sínu og athöfnum, ef þau væru svipt rétti til að sækja bandaríska skóla á Íslandi? Hvað á þessi einokun og ófrelsi að þýða? Ef íslenzk börn vilja ekki læra íslenzku, á þá að þröngva henni upp á vesalings börnin? Þeir munu segja: Við lifum í lýðfrjálsu landi. Ef íslenzk börn vilja verða amerísk í hugsun, eiga þau að ráða því sjálf. Herra forseti. Nú mun e.t.v. einhver segja, að þessi dæmisaga eða samlíking, sem ég hef hér borið fram, sé ekki raunhæf eða í samræmi við raunveruleikann. Það muni engum detta í hug að veita íslenzkum unglingum kennslu í dýrum, erlendum skólum, sem byggðir yrðu á Íslandi, og engum mundi detta í hug að fara að gefa erlent dagblað inn á hvert heimili í landinu. Ég skal fúslega viðurkenna, að dæmisögur eða samlíkingar eru sjaldnast í samræmi við raunveruleikann. En það vill svo til, að þessi samlíking á sér raunverulega fyrirmynd. Saga hermannasjónvarpsins er saga um bandarískan milljónamæring, sem fékk leyfi íslenzkra stjórnarvalda til að brjótast á eigin kostnað inn í íslenzkt menningarlíf með voldugasta áróðurstæki nútímans. Hann reisti stöð í landinu sjálfu og eyðir nú til þess tugum millj. kr. að komast með dagskrá sína inn á íslenzk heimili 7 klukkutíma á dag. Á hverjum degi gefur hann Íslendingum ókeypis fréttablað í myndum og hefur þegar skákað keppinaut sínum, íslenzka ríkisútvarpinu, út af þúsundum heimila. Þessi milljónamæringur fær ekkert í aðra hönd fyrir erfiði sitt og umstang. En hann veit, hvað hann er að gera. Hann er hugmyndaríkur uppalandi, og kennsla hans er myndræn, Á hverjum degi sitja þúsundir íslenzkra barna við fótskör hans. Daglega veitir hann tugþúsundum Íslendinga nákvæma innsýn í bandarískt þjóðlíf og menningarlíf, meðan athygli þeirra og áhugi á íslenzkum viðfangsefnum og þjóðmálum sljóvgast að sama skapi. Ég hef nefnt hér dæmi um hugsanlega einokun Bandaríkjamanna á íslenzkri dagblaðaútgáfu eða fræðslustarfsemi í landinu og ef ekki einokun, þá a.m.k. erfiða samkeppni íslenzkra aðila við erlend áhrifaöfl, sem veitt væri aðstaða til hömlulausra áhrifa á íslenzka menningu. Ég hef nefnt þessi dæmi til að minna á, að hér er um algerlega sambærileg mál að ræða. Spurningin er aðeins, hvar vilja þessir menn draga markalínuna? Hvað geta þeir hugsað sér að ganga langt í þá átt að afhenda útlendingum einstakar greinar hins menningarlega fullveldis Íslendinga? Í þessu sambandi er vissulega fátt hlægilegra og heimskulegra en tala um það í fullri alvöru, eins og hv. 3. þm. Sunnl., Guðlaugur Gíslason, að verið sé að svipta sjónvarpsnotendur frelsi sínu til að nota sjónvarpstæki. Spurningin er ekki um frelsi sjónvarpsnotenda, heldur um hitt, hvort erlent stórveldi skuli fá leyfi og frelsi til að ryðjast til áhrifa í íslenzku menningarlífi í krafti mikils fjármagns og einstæðrar aðstöðu. Í íslenzkum lögum eru auðvitað margs konar ákvæði, sem takmarka rétt erlendra ríkisborgara til athafna hér á landi. Ég vil minna á, að nýlega voru sett lög, sem takmarka réttindi til atvinnurekstrar við íslenzkan ríkisborgararétt. Með því er auðvitað verið að svipta erlenda ríkisborgara ákveðnu frelsi. En engum hefur hingað til dottið í hug, að með því væri í raun og veru verið að svipta væntanlega íslenzka viðskiptavini þessara manna frelsi, þótt þeir muni ekki fá að gera viðskipti sín við þessa erlendu ríkisborgara. Ég trúi því tæpast, að nokkur hv. alþm. geri sér ekki ljóst, að ef Íslendingar vilja heita sjálfstæð þjóð, hljóta þeir að verða að takmarka athafnarétt útlendinga og erlendra ríkja hér á landi með ýmsum hætti. M.a. verður yfirstjórn og rekstur helztu menningartækja að vefa í höndum íslenzkra manna. Í umræðum um dátasjónvarpið er því oft haldið fram, að innan tíðar muni verða stofnað til alheimssjónvarps frá gervitungli, sem hver og einn geti notið í stofunni heima hjá sér, og því sé fáránlegt og tilgangslaust að ætla að takmarka sjónvarpsstarfsemi Bandaríkjamanna hér á landi. Í fyrsta lagi er auðvitað rétt að benda á, að fullyrðingar um sjónvarpssendingar frá gervitungli beint inn í viðtökutæki á heimilum manna, fullyrðingar um slíka tækni að fáeinum árum liðnum eru algerlega úr lausu lofti gripnar. Það veit enginn, hvort tæknin kemst á slíkt stig á næstu áratugum, og meðan það er ekki, verður sérhvert land að hafa móttökustöðvar og senda dagskrána um endurvarpsstöð til sjónvarpsnotenda í hverju landi. Gefst þá auðvitað tækifæri til þess að fella slíkar sendingar inn í íslenzkt dagskrárefni. Sem sagt, það verður tækifæri til að hafna og velja. En við skulum samt ræða hinn möguleikann og bera hann saman við núverandi ástand. Auðvitað þarf ekki mikla skarpskyggni til að sjá, að sjónvarpssendingar frá alheimssjónvarpi væru allt annars eðlis en bandaríska dátasjónvarpið og hefðu allt önnur og skaplegri áhrif á íslenzka menningu en núverandi sjónvarpseinokun Bandaríkjamanna. Kjarni sjónvarpsmálsins er fyrst og fremst sá, að íslenzkri menningu stafar hætta af dátasjónvarpinu í Keflavík, vegna þess að áhrifin berast úr einni átt, áhrifin á tunguna eru frá einu tungumáli, áhrifin eru þau sömu á sérhvern sjónvarpsnotanda, og sjónvarpsnotendur hlusta allir á sömu stöðina, en verða ekki fyrir áhrifum úr ýmsum áttum, eins og þeir, sem hlusta mikið á erlent útvarp. Áhrifin á íslenzkt þjóðlíf, á lífsviðhorf Íslendinga, berast öll frá sama erlenda menningarsvæðinu. Það er aðeins ofurþungi bandarískrar menningar og ómenningaráhrifa, sem hvílir á íslenzku menningarlífi. Þar með er Íslendingurinn ekki lengur einbúi í Atlantshafi, sem lífir sjálfstæðu þjóðlífi og skyggnist um veröld víða, kynnir sér menningarstrauma margra þjóða, lærir eitt af þessum nágranna sínum og annað af hinum án þess að verða fyrir allt of miklum áhrifum af einum einstökum. Stór hluti þjóðarinnar hefur keypt á heimili sitt hinn stóra útsýnisglugga Bandaríkjanna, sem hlýtur eðlis sins vegna að byrgja sýn til annarra þjóða. Þetta fólk er nú fyrst og fremst þátttakendur í bandarísku þjóðlífi. Það hlýtur með tíð og tíma að hverfa af hinum aldagamla sjálfstæða íslenzka sjónarhól og verða að miklu leyti bandarískt í viðhorfum sínum og hugsun. Innreið bandaríska sjónvarpsins á Íslandi er ótrúleg staðreynd, og sagan mun áreiðanlega dæma þá íslenzka ráðamenn hart, sem veittu Bandaríkjamönnum sjónvarpsleyfið, ef einhver íslenzk saga verður þá til. Ósannindi og staðlausir stafir Guðmundar Í. Guðmundssonar fyrrv. utanrrh., sem hann hélt að þm., þegar hann varði gerðir sínar hér á Alþ., munu lengi í minnum hafðir. En þyngstan áfellisdóm mun þó hæstv. menntmrh. hljóta. Hæstv. menntmrh. er búinn að vera forustumaður íslenzkrar menningarstarfsemi í áratug, málsvari íslenzkrar menningar í ríkisstj. og æðsti yfirmaður uppeldis- og fræðslumála. Þegjandi og án þess að gera nokkra aths. hefur hann fylgzt með þróun málsins ár frá ári, og það var ekki fyrr en núna fyrir tæpu ári, nánar tiltekið 17. maí, að hann lýsti því loksins yfir, að það ástand, sem hlotizt hefði af stækkun dátasjónvarpsins, væri ósamboðið Íslendingum sem sjálfstæðri menningarþjóð. Það ástand, sem ráðh. talaði um og flokksbróðir hans, hv. þm. Benedikt Gröndal, kallar andstyggilega sjálfheldu, hefur skapazt í ráðherratíð hans, undir verndarvæng hans og með atfylgi hans og atkv. hér í þinginu. Nú er mér vel ljóst, að hæstv. ráðh. hefur snúizt hugur í málinu og frá því fyrir einu ári hefur hann haft vissa viðleitni í frammi til þess að fá þarna nokkru um þokað. Ég hélt satt að segja, eins og ég sagði áðan, að við mundum fá einhverja yfirlýsingu um þetta mál strax á eftir framsöguræðu. En það hefur ekki orðið. Ég verð að segja, að ég furða mig á því, ef hæstv. ráðh. ætlar að sitja hér þegjandi undir þessum umr. án þess að láta í ljós, hvaða skoðun hann hefur nú á málinu. Eins og ég sagði, veit ég um hans viðleitni. Hann er vissulega alls góðs maklegur fyrir sína viðleitni, enda þótt hún kæmi nokkuð seint. En viðleitnin ein nægir ekki. Við hljótum hér í þinginu að krefjast þess af honum, að hann skýri okkur frá því, hvað ríkisstj. hyggist fyrir í þessu máli. Ég vil líka minna á, að það er vegna hans tilmæla, að dregið var viku eftir viku að flytja þetta mál hér í þinginu, þar til loks að þetta mál var flutt núna fyrir 5 vikum. Nú eru líklega ekki nema tvær vikur eftir af þingtímanum, og e.t.v. verður þetta mál að fara til n. Við vitum, hvað n. eru fljótar að skila frá sér áliti. Það stendur sem sagt mjög tæpt, að hægt sé að fá þetta mál afgreitt. Þess vegna tel ég, að þeir aðilar í ríkisstj., sem óskuðu eftir því lengi framan af, að flutningi þessarar till. yrði frestað, beri tvímælalaust fulla ábyrgð á því, ef svo færi, að till. dagaði uppi og ekkert yrði gert í þessu máli. Þess vegna endurtek ég spurninguna: Hvað hyggst ríkisstj. fyrir í þessu máli?



Herra forseti. Ég mun eini þm., sem lýst hefur opinberlega afstöðu minni til þessa máls, og þarf ég kannske ekki af þeirri ástæðu að vera mjög langorður um það, en tel þó rétt að ræða till. nokkuð. Þegar þetta mál hefur verið hér til umr. á Alþ., hafa komið aðallega fram tvenn rök fyrir því, að loka ætti eða takmarka Keflavíkursjónvarpið við herstöðina eina, og er það í fyrsta lagi, að það væri vansæmandi fyrir Íslendinga sem sjálfstæða menningarþjóð að heimila einni erlendri þjóð að reka hér á landi sjónvarpsstöð, og í öðru lagi, að sjónvarp varnarliðsins stefndi íslenzku þjóðerni í hættu. Þessi rök, sem tvær þáltill., sem hér hafa verið fluttar á Alþ., eru byggðar á, þ.e. fyrst þáltill. á þskj. 470 á þinginu 1963-1964, flutt af þeim hv. þm. Gunnari Guðbjartssyni, Bergi Sigurbjörnssyni og Alfreð Gíslasyni, aðalástæðan og aðalrökin, ég vil segja einu rökin, sem koma fram fyrir því frá þessum aðilum, eru, að það sé vansæmandi fyrir Íslendinga sem sjálfstæða menningarþjóð að heimila einni erlendri þjóð að reka hér á landi sjónvarpsstöð. Þessi till. er beint flutt vegna áskorunar 60-menninganna svokölluðu, sem send var Alþ. á þessum tíma. Sú till., sem hér liggur fyrir á þskj. 296, er aðallega og ég vil segja eingöngu byggð á því, að sjónvarp varnarliðsins stefni íslenzku þjóðerni í hættu. Einnig sú till., sem hér er flutt og rædd nú, er fram komin, að því er séð verður á grg. og fskj., sem henni fylgja, vegna áskorana til Alþ. undirritaðra af 600 stúdentum við Háskóla Íslands. Á móti þessum tillöguflutningi og þessum áskorunum, sem þessar tvær till. eru byggðar á, kemur svo áskorun 14600 sjónvarpsnotenda, sem krefjast þess að fá áfram að horfa á Keflavíkursjónvarpið, ef þeir vilja svo vera láta. Þegar þm. flytja till., sem sjáanlega eru fram komnar beint vegna áskorana ákveðinna hópa, hlýtur að vakna sú spurning: Hvernig ætla þeir að svara þeim 14600 sjónvarpsnotendum, sem gera sínar kröfur um að fá að nota þau tæki, sem þeir hafa keypt í þeim tilgangi fyrst og fremst og ég vil segja eina tilgangi margir hverjir að horfa á Keflavíkursjónvarpið? Þetta er að sjálfsögðu spurning, sem þeir aðilar, sem að þessum till. standa, hljóta að verða að svara þessum 14600 sjónvarpsnotendum, sem sína áskorun hafa einnig sent hingað til Alþ. Ef hægt er að hyggja þáltill. á áskorun 60 manna eða áskorun 600 manna, hljóta hinir sömu aðilar einnig að verða að taka tillit til áskorana 14600 aðila. Í sambandi við þetta sjónvarpsmál hlýtur að vakna önnur spurning, sem ég hef greinilega tekið eftir, að allir þeir, sem tala gegn sjónvarpinu, hafa mjög forðazt að minnast á, en það er Keflavíkurútvarpið. Það er vitanlegt, að tæknifróðir menn halda ákveðið fram, að enginn skilsmunur sé á sjónvarpi og útvarpi. Þessi skoðun hefur einnig komið fram hér á Alþ., og ég hef engan heyrt mæla því gegn, að þetta væri rétt niðurstaða. Ég tel rétt að lofa þm. að heyra a.m.k. það, sem hér var sagt um þetta mál af einum hv. alþm. nú fyrir skömmu. Það var í sambandi við umr. og deilur, sem urðu út af fsp. á þskj. 59. Þá sagði hv. 5. þm. Vesturl., formaður útvarpsráðs, í upphafi sinnar ræðu, sem ég vil, með leyfi forseta, lesa upp: „Ég vildi aðeins segja örfá orð út af lagalegri hlið sjónvarpsmálsins, sem hefur komið til umr. Ég er algerlega ósammála hv. síðasta ræðumanni um það, að útvarp og sjónvarp séu sitt hvað. Útvarp og sjónvarp eru nákvæmlega það sama, aðeins sá tekníski munur, hvort það, sem sent er út í eterinn og fólk tekur á móti, er hljóðbylgja eða bylgja, sem myndar mynd.“ Þetta er það, sem formaður útvarpsráðs hafði um þessa hlið málsins að segja, og er hún í fullu samræmi við það, sem fram hefur komið hjá tæknifróðum mönnum um málið. Og eins og ég sagði áðan, ég hef engan heyrt andmæla því, hvorki hér á þingi né annars staðar, að þessi skoðun formanns útvarpsráðs væri rétt. Þegar nú er tekið tillit til þessa, að við erum þarna að tala um tvö atriði, annars vegar Keflavíkurútvarpið og hins vegar Keflavíkursjónvarpið, hlýtur það að vekja undrun, að þeir menn, sem berjast gegn Keflavíkursjónvarpinu, skuli ekki minnast á Keflavíkurútvarpið. Ef það er rétt, sem hér hefur verið haldið fram, að það sé ekki sæmandi fyrir Íslendinga að hafa Keflavíkursjónvarpið og það stefni íslenzku þjóðerni í hættu að hafa Keflavíkursjónvarpið, hlýtur eftir þessum rökum, sem hér liggja fyrir og enginn hefur mótmælt, að gilda það nákvæmlega sama um Keflavíkurútvarpið. Nú er það vitað, að á þessu ári eru liðin sennilega rúm 15 ár, síðan Keflavikurútvarpið var leyft af íslenzkum stjórnvöldum. Tveir flm. að þeirri till., sem hér er verið að ræða í dag, hafa í millitíðinni, siðan það var leyft, verið ráðh. í ríkisstj. Íslands, þ.e. hv. 1. þm. Austf. og hv. 5. þm. Austf., sem í vinstri stjórninni svokölluðu voru ráðh., án þess að nokkuð liggi fyrir um það mér vitanlega, að þeir hafi gert tilraun til þess að fá Keflavíkurútvarpinu lokað. Það hlýtur því að vekja nokkra undrun og eftirtekt, að það skuli aðeins sjónvarpshliðin á þessu máli vera tekin hér til umr. og mótmælt af þeim, þegar þeir allan þennan tíma, bæði meðan þeir hafa setið hér á þingi sem alþm. og einnig þegar þeir hafa setið sem ráðh., hafa aldrei látíð sér detta í hug að fara fram á það, að Keflavíkurútvarpinu yrði lokað. Ég hef haldið fram opinberlega og held því alveg hiklaust fram hér, að ég tel það beinlínis vantraust á íslenzku þjóðinni að halda því fram, að þjóðerni hennar stafi hætta af Keflavíkursjónvarpinu. Að sjálfsögðu má deila um þetta endalaust, og ef við ættum að taka alvarlega dæmið, sem hv. síðasti ræðumaður, hv. 5. landsk. þm., var hér með um það, að amerískur milljónamæringur kæmi hér og stofnaði barnaskóla, ég tel, að ef engin sterkari rök eru til í þessu máli gegn Keflavíkursjónvarpinu, er þar um hrein rökþrot að ræða, því að það er svo fjarskylt mál að bera saman, að ég tel, að það séu hrein rökþrot að hafa ekkert annað sterkara fram að færa en það.  Það hefur verið bent á það áður, sem er alveg rétt og er staðreynd, sem ég held að hv. alþm. og íslenzka þjóðin hafi vel efni á að gera sér grein fyrir, að menning þjóðarinnar og þjóðarmetnaður og þjóðarkennd hefur aldrei staðið styrkari fótum en hún stendur nú í dag. Þetta byggist ekki eingöngu á því, eins og lengi var, að okkar frægð eða okkar menning byggðist eingöngu kannske á fornum bókmenntum og fornri frægð. Þetta byggist fyrst og fremst á því, að Íslendingar eru orðnir jafnokar annarra þjóða, þeir eru orðnir í beinum samskiptum við aðrar erlendar stórþjóðir, eiga sæti og samstöðu með þeim í alls konar samtökum, bæði Sameinuðu þjóðunum og víðar, og eru þar viðurkenndir. Og þeir eru fyrst og fremst viðurkenndir fyrir það, sem hefur verið að gerast nú á síðasta mannsaldri hér á Íslandi, svo að þeir hafa mjög vel efni á því að viðurkenna það, að okkar menning sé ekki svo rýr og svo veik, að henni stafi hætta af Keflavíkursjónvarpinu. Ég tel, að þetta mál sé komið á það stig, að það sé ekki raunverulega lengur verið að deila um Keflavíkursjónvarpið eða Keflavíkurútvarpið, fyrir mér liggur málið þannig fyrir, að ég tel, að það sé verið að deila um það, hvort Alþ. ætlar inn á þá braut að fara að ákveða, hvað landsmenn megi horfa á í sjónvarpi, horfa á í kvikmyndum, lesa í blöðum eða hlusta á í útvarpinu. Þetta er nákvæmlega það, sem er að gerast með Keflavíkursjónvarpið. Það er, að ég tel, alveg sama aðstaða með það eins og erlendar kvikmyndir, sem hér eru sýndar. Hv. 1. þm. Austf. vildi ekki, að menn minntust hér á kvikmyndir í sambandi við sjónvarp. En hvað er kvikmynd, og hvað er sjónvarp? Þetta er nákvæmlega sama, og mestmegnis erum við hér með erlendar kvikmyndir, sem fylgir erlendur texti og erlent mál, þannig að ef Íslendingar þola ekki að horfa á og hlusta á erlent sjónvarp, þola þeir vissulega ekki heldur að horfa á erlendar kvikmyndir, þannig að ég tel, að deilan standi orðið um þetta, hvort Alþ. ætlar sér að fara inn á það að skerða þennan rétt, sem ég hef haldið fram að ætti að taka af mönnum. Ég hika ekki við að segja það, að þegar þúsundir, - hér sagði ræðumaður kannske: tugir þúsunda, - Íslendinga eru búnir að kaupa sjónvarpstæki, gera það í þeirri góðu trú og þeirri vissu, að þeir eru að gera það með fullu leyfi íslenzkra stjórnvalda að kaupa þessi tæki, og þeir gera það með fullri vissu um það, að þeir hafa leyfi til þess, það eru engin íslenzk lagaákvæði, sem geta bannað þeim að horfa á Keflavíkursjónvarpið, er þar bókstaflega verið að taka af þeim rétt til þess að haga sér í þessu sambandi eins og þeir sjálfir kjósa að gera. Ég tel ekki, að Alþ. eigi að fara inn á það að grípa þarna inn í og segja þeim fyrir verkum, hvað þeir megi hlusta á í Keflavíkursjónvarpi eða Keflavíkurútvarpi. Hv. l. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, eyddi nokkuð miklu af sínum ræðutíma í það, að það væru deilur á íslenzkum heimilum um, hvort ætti að kaupa sjónvarpstæki til að horfa á Keflavíkursjónvarpið, og það væru deilur um það, hvort ætti frekar að horfa á sjónvarpið eða hlusta á útvarp. En hvað skeður, þegar íslenzka sjónvarpið kemur? Geta þá ekki orðið alveg eins deilur um það á heimilum, hvort það eigi að kaupa sjónvarp eða ekki eða hvort eigi að horfa á íslenzka sjónvarpið eða hlusta á íslenzka útvarpið? Ég held, að það sé nákvæmlega sama aðstaða með það, að ef þetta er fyrir hendi, þá getur orðið nákvæmlega það sama fyrir hendi, þegar íslenzka sjónvarpið kemur. Það geta orðið deilur innbyrðis á heimilum um það, hvort eigi að taka og hvort eigi að horfa á og hvort eigi að hlusta á, þannig að það eru engin rök fyrir því, að Íslendingar megi ekki, ef þeim sýnist svo horfa á Keflavíkursjónvarpið. Ég tel, að það þurfi ekki að vera að ræða það, sem hv. 1. flm. þessa frv. hélt hér fram í sinni framsöguræðu í dag, þegar hann líkti Keflavíkursjónvarpinu við það, að taka ætti upp kennslu í öllum skólum hér á landi á erlendu máli eða ætti að fara að prédika í kirkjum landsins á erlendu máli fyrir Íslendinga. Ég tel þetta svo fjarstæðukennt og ólíkt, að það er um það nákvæmlega eins og um staðhæfingar hv. 5. landsk. þm. um skóla hins ameríska auðkýfings eða blöð, að þarna er sjáanlega ekki um nein eðlileg rök að ræða. Það, sem ég vil leggja aðaláherzlu á, er að spyrja flm. frv. um, hvers vegna þeir krefjast þess ekki í sinni till., að Keflavíkurútvarpið sé einnig takmarkað við Keflavíkurvöllinn, eins og þeir krefjast, að Keflavíkursjónvarpið sé takmarkað við þann stað einan, og ég ítreka það, sem ég sagði, að það hafa verið færð hér á Alþ. og annars staðar alveg greinileg rök fyrir því, að sjónvarp og útvarp er nákvæmlega það sama. Hvort tveggja getur verið áróðurstæki og kann að vera, ef því er þannig beitt, og þess vegna væri það eðlilegt, að slík till. eins og hér liggur fyrir næði einnig yfir þennan þátt málsins. Við þessu hlýtur maður að geta ætlazt til, að komi grg. og svar frá þeim aðilum, sem þarna eiga hlut að máli og að þessari till. standa. Ég skal nú við þessa umr. ekki orðlengja þetta meira. Það er greinilegt, að bæði hér á Alþ. og án efa utan Alb. eru skiptar skoðanir um það, hvort almenningur hér á landi á að fá leyfi til að horfa á Keflavíkursjónvarp eða hvort á að takmarka það við herstöðina eina. Ég hygg, að það sé öllum alveg ljóst, en fyrir Alþ. liggur það alveg greinilega, að það er miklu stærri hópur, sem hingað hefur sent sitt álit, sem vill, að almenningur fái að velja eða hafna um það, hvort hann horfir á Keflavíkursjónvarpið eða ekki. Það er miklu stærri hópur en þeir hópar, sem hingað hafa sent áskorun um að takmarka það eða loka því.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, því að ég hef lofað forseta að tefja ekki afgreiðslu málsins. Það er mín helzta ósk, að málið komist áfram sem allra fyrst, og ég vil því ekki segja hér nema aðeins fáar setningar. Hv. seinasti ræðumaður lagði mikla áherzlu á, hve stór hópur hefði skorað á Alþ. og stæði hans megin í málinu, og gat þess, að þar hefðu verið á ferðinni yfir 14 þús. sjónvarpsnotendur. Ég vildi aðeins láta það koma fram, að í hans sporum mundi ég blygðast mín fyrir að nefna þessa lista máli mínu til stuðnings. Ég vil aðeins spyrja hv. þm., hvort hann hafi skoðað þessa lista. Ég efast um, að honum finnist það viðeigandi, að hv. alþm. taki mark á mönnum, sem segjast vera að safna undirskriftum meðal Íslendinga 18 ára og eldri, en þó þarf ekki annað en skoða þessa lista lítillega til að sjá, að þar úir og grúir af börnum og unglingum, - já, þar eru jafnvel 8 ára pottormar að skora á Alþ. Nei, þessir undirskriftalistar, sem félag sjónvarpsaðdáenda sendi Alþ., eru vissulega hreint hneyksli, og ég held, að það væri betra fyrir okkur báða að reyna að gleyma þeim sem fyrst.



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja umr., en það var vegna þessarar fsp. frá hv. 5. landsk. þm. Vissulega hef ég litið á þessa lista, ég hef skoðað þá, þótt ég hafi ekki lesið þá frá nafni til nafns, en þar sem ég þekki menn á þessum listum, veit ég, að þar er um eldri aðila að ræða en 18 ára.