Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa svohljóðandi bréf, hið fyrsta dags. 27. febr. 1992: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska eftir því að vegna sérstakra anna 1. varamanns Samtaka um kvennalista í Reykjavík taki 2. varamaður Samtaka um kvennalista, Guðný Guðbjörnsdóttir uppeldisfræðingur, sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti.`` Undir þetta bréf skrifar hv. 15. þm. Reykv., Kristín Einarsdóttir. Þessu bréfi fylgir annað bréf sem er frá 1. varamanni Samtaka um kvennalista í Reykjavík, Guðrúnu J. Halldórsdóttur, sem reyndar hverfur af þingi nú í dag en bréfið er dags. 27. febr. 1992 og er svohljóðandi: ,,Þar sem ég hef setið á Alþingi undanfarnar þrjár vikur sem varamaður Kristínar Ástgeirsdóttur, 18. þm. Reykv., get ég ekki vegna starfs míns tekið sæti Kristínar Einarsdóttur, 15. þm. Reykv., nú.`` Undir þetta bréf ritar Guðrún J. Halldórsdóttir. Kjörbréf Guðnýjar Guðbjörnsdóttur hefur verið rannsakað en hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og undirritað drengskaparheit. Hún er boðin velkomin til starfa á Alþingi. Borist hefur bréf dags. 27. febr. 1992: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska eftir því að 1. varamaður Framsfl. í Norðurl. e., Guðmundur Stefánsson framkvæmdastjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti.`` Undir þetta bréf ritar Guðmundur Bjarnason, 1. þm. Norðurl. e. Kjörbréf Guðmundar Stefánssonar, varamanns Framsfl. í Norðurl. e., hefur verið rannsakað og samþykkt. Guðmundur Stefánsson hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber nú samkvæmt 2. gr. þingskapa að undirrita drengskaparheit um að halda stjórnarskrána.

Guðmundur Stefánsson hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Frú forseti. Engum dyljast þær hremmingar sem hafa dunið yfir fiskeldi, þessa ungu atvinnugrein, sem svo miklar vonir voru bundnar við. Þess vegna er það afskaplega mikilvægt að stjórnvöld hlutist til um aðgerðir sem gera það sem hægt er til að vernda þá þekkingu sem hafur skapast í greininni þrátt fyrir allt hér á síðustu árum. Nú er það svo að ýmis teikn eru á lofti sem benda til að betur muni ára á næstu missirum í greininni. Þessar vísbendingar eru til að mynda hækkandi verðlag á fiskeldisafurðum og aukin áhugi kaupenda úti í heimi á íslenskum fiski. Nú er það svo að núv. ríkisstjórn lýsti því yfir skömmu eftir að hún tók til starfa, nánar tiltekið 5. júní sl., að hún hygðist beita sér fyrir tilteknum aðgerðum í fiskeldi. Því hef ég lagt fram fsp. til landbrh.: mig fýsir að vita hvernig þessum aðgerðum miðar áfram.

Hæstv. forseti. Ríkisstjórnin beitti sér fyrir því að útvega fjármuni til sérstakra rekstrarlána til fiskeldis að upphæð 300 millj. kr. á síðasta vori. Á síðasta ári sóttu 30 fyrirtæki um sérstakt rekstrarlán. Tólf fiskeldisfyrirtæki uppfylltu skilyrði um lánveitingu og var veitt sérstakt rekstrarlán að upphæð samtals 142 millj. kr. Reglur um úthlutun sérstakra rekstrarlána til fiskeldis voru samþykktar í ríkisstjórn. Reglur þessar eru almennar útlánareglur þar sem mið skal tekið af eiginfjárstöðu fyrirtækja, lausafjárstöðu, eldisaðstæðum og eldisárangri. Einnig skyldi reynt að sjá til þess að allar tegundir fiskeldis sem stundaðar eru hér á landi verði reknar á úthlutunartímabilinu. Veð fyrir lánunum skal tekið í fiski, fasteignum eða lausafé stöðvanna. Ekki er tekið við persónulegum ábyrgðum einstaklinga á þessum lánum. Ekki skal nota lánin til að greiða niður tap sem þegar er orðið. Eiginfjárstaða þeirra fyrirtækja sem úthlutað fengu lánum á síðasta ári var samtals metin jákvæð um 300 millj. kr. Eiginfjárstaða þeirra fyrirtækja sem sóttu um sérstakt rekstrarlán og ekki fengu úthlutað láni var metin neikvæð um samtals 700 millj. kr. Auglýst hefur verið eftir umsóknum fyrir árið 1992 og er reiknað með að seinni úthlutun þessara rekstrarlána fari fram í næsta mánuði. Leitað hefur verið eftir því við Stofnlánasjóð, Byggðasjóð, Framkvæmdasjóð og Fiskveiðasjóð að langtímalán til fiskeldis verði fryst þannig að ekki verði borgað af þeim lánum a.m.k. næstu tvö ár og helst fjögur. Þessari málaleitan hefur verið vel tekið. Um nokkurt skeið hefur Landsvirkjun veitt 50% afslátt af heildsöluverði rafmagns til fyrirtækja sem nota minnst eina gwst. á ári. Síðasta vor nutu 11 eldisstöðvar þessa afsláttar en hann var hugsaður af hálfu Landsvirkjunar sem tímabundinn styrkur til fiskeldis. Alls nam hann 37 millj. kr. á árinu 1990. Ekki munu veitustofnanir hafa gefið hliðstæðan afslátt af þjónustu sinni en þær bera því m.a. við að þær hafi orðið fyrir verulegum áföllum vegna vanskila og gjaldþrota fiskeldisfyrirtækja. Sl. haust ræddi ég við fulltrúa Landsvirkjunar, Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Suðurnesja um möguleika á að lækka frekar raforkuverð til fiskeldisfyrirtækja. Þeirri málaleitan var hafnað. Nú er á hinn bóginn hafin könnun á því á hvern hátt megi best koma í verð þeirri umframorku sem við höfum í landinu og munum fyrirsjáanlega búa við um einhver ár. Ég mun leita sérstaklega eftir því hvort breytt viðhorf að þessu leyti megi nýtast fiskeldinu og þá ekki síst hvort unnt sé að semja um afsláttarkjör fyrir fleiri fyrirtæki en njóta þeirra nú þegar, þ.e. smærri stöðvarnar.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. landbrh. þessi skýru svör. Ég vil sérstaklega gera að umræðuefni orkusölu til fiskeldisfyrirtækja. Það er skemmst frá því að segja að smærri fiskeldisfyrirtæki njóta einskis afsláttar hjá orkuveitum. Ég verð að harma það sérstaklega að ekki hefur tekist betur til í samskiptum hæstv. ráðherra og orkuveitna en hér hefur komið fram. Það er staðreynd að orkukostnaður, einkum hjá smáum fiskeldisstöðvum, til að mynda seiðastöðvum, er þungur baggi á þeim. Ég verð að segja að það er algjörlega nauðsynlegt að fleiri þessara smærri stöðva, sem í dag eru kjarninn í greininni, njóta afsláttar af orkuverði. Njóti þessar stöðvar ekki lægra orkuverðs en nú tíðkast og eigi þær ekki að fá svipaðan afslátt og stærri stöðvarnar tel ég að mjög illa sé komið fyrir þeim Þess vegna vil ég skora á hæstv. landbrh. að taka höndum saman við hæstv. iðnrh., sem hefur lýst því yfir að hann hyggist beita sér fyrir því að selja þá umframorku sem til er í landinu, og koma því svo fyrir að litlar fiskeldisstöðvar muni einnig í framtíðinni njóta þessa afsláttar vegna þess að það er alveg ljóst að þar er um mál að ræða sem mun skera úr um framtíð þeirra.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda fyrir frumkvæði í þessum efnum og enn fremur hæstv. landbrh. fyrir svör hans. Ég deili þeim áhyggjum með fyrirspyrjanda að það er auðvitað afar alvarleg staða hversu illa raforkufyrirtækin hafa brugðist við þeirri eðlilegu málaleitan að lækka raforkuverðið til fiskeldisins. Ég vil sérstaklega nefna þetta því mér finnst líklegt og mjög margt benda til þess að í þeim uppskiptum sem nú eiga sér stað í fiskeldinu í kjölfar gjaldþrotanna muni það gerast að á rústum þeirra rísi litlar fiskeldisstöðvar heimaaðila, manna sem vilja starfa áfram í greininni í því skyni að efla atvinnu heima í héraði. Þess vegna er alveg sérstaklega þýðingarmikið fyrir þessar stöððvar að á þessum málum verði tekið af festu og ákveðni. Auðvitað er framkoma raforkuyfirvaldanna í landinu óþolandi varðandi verðlagningu á raforkunni. Þetta dæmi um fiskeldið er eitt af mörgum í því sambandi.

Virðulegi forseti. Í síðustu viku sótti ég ráðstefnu skoskra fiskeldismanna í Glasgow og fékk þar m.a. tækifæri til að ræða við þarlenda bankamenn um framtíð fiskeldis. Það kom skýrt og greinilega fram hjá þeim að þeir eru bjartsýnir á framtíð þessarar atvinnugreinar til lengri tíma litið þrátt fyrir það að nú um stundir séu þar í landi erfiðleikar sem við eigum einnig við að glíma hér. Okkar erfiðleikar eru að sumu leyti meiri og annars eðlis en í Skotlandi. Þá má kannski helst rekja til vandræða sem við urðum fyrir vegna brests á seiðasölu til Noregs og sérstakrar og dýrrar uppbyggingar fiskeldis í landeldisstöðvum hér á landi en þar liggja mjög miklar fjárfestingar. Til þess að þær fjárfestingar megi nýtast er það grundvallaratriði að orkuverð lækki því þessar stöðvar byggja á mikilli orkunotkun með dælingu vatns úr holum eða úr sjó í kerin sem á landi standa.

Hæstv. forseti. Það er lítið um þetta að segja. Að sjálfsögðu verður reynt að ýta á það hvort hægt sé að ná betri kjörum fyrir fiskeldisfyrirtæki varðandi orkukostnað. Það sama á raunar við um aðra samkeppnisgrein sem suma dreymir um að verði útflutningsgrein, ylræktina. Hún býr að vísu ekki við hærra orkuverð en í öðrum löndum en mundi muna miklu ef hægt væri að nýta umframorkuna nú til þess að bæta rekstrarskilyrði þessara tveggja greina, ylræktar og fiskeldis.

Virðulegi forseti. Eins og kunnugt er var fullvirðisréttur í sauðfjárbúskap frá öndverðu miðaður við fjölda fjár á hverri jörð á ákveðnum viðmiðunarárum. Þessi réttur var ákveðinn með reglugerð og hann var aldrei skilgreindur með lögum. Fljótlega kom upp spurningin hver væri réttur leiguliða gagnvart jarðeigendum. Samkvæmt úrskurðum landbrn. var fullvirðisréttur talinn réttur jarðarinnar og eiganda hennar og óviðkomandi ábúendum jarðarinnar. Þetta var frá öndverðu nokkuð ósanngjarnt þegar haft er í huga að í fjöldamörgum tilvikum er það einmitt ábúandinn, leiguliðinn, sem hefur skapað þennan rétt en alls ekki jarðeigandinn, ef jarðeigandinn hefur ekki búið á jörðinni. Mörg dæmi eru um það að ábúandi jarðar hafi stórlega aukið fullvirðisrétt jarðar án nokkurs tilverknaðar jarðeiganda, jafnvel unnið upp verulegan rétt úr engu ef jörðin var fjárlaus fyrir viðmiðunarárin þegar ábúandi tók jörðina á leigu. En það hefur sem sagt verið jarðeigandinn sem að forminu til á fullvirðisréttinn. Samt er þetta svo bersýnilega ósanngjarnt að þeir sem hugleiða málið sjá strax að ekki verður við unað. Þegar ríkisvaldið byrjar nú uppkaup á fullvirðisrétti í stórum stíl er sérlega brýnt að fundin sé niðurstaða í þetta mál sem viðunandi sé. Ríkisvaldið hefur þegar viðurkennt fyrir sitt leyti að eðlilegt sé að ábúendur ríkisjarða njóti að nokkru góðs af þeirri uppbyggingu sem átt hefur sér stað á ríkisjörðum og gengur því greiðsla vegna kaupa fullvirðisréttar af ríkisjörðum til ábúenda eftir sérstökum reglum. Ríkið hefur þannig viðurkennt að reglan um jarðeigandann, sem eina rétthafa fullvirðisréttar þótt hann búi ekki á jörðinni, standist ekki í reynd. Með svari sínu við fyrsta lið fsp. minnar vænti ég þess að hæstv. ráðherra geri nánari grein fyrir þessari reglu ríkisins hvað varðar ríkisjarðirnar. En þegar um er að ræða aðra eigendur en ríkið sjálft vantar skýrar og ótvíræðar reglur. Við greiðslu fyrir niðurfærslu fullvirðisréttar hefur því verið farin sú leið að leitað hefur verið til leiguliða og landsdrottna og spurst fyrir um, áður en greiðsla er innt af hendi, hvort þeir hafi útkljáð það sín í milli hvor taki við greiðslunni. Virðist greiðslan hafa gengið til ábúanda ef eigandi hefur samþykkt það skriflega. Af þessu tilefni eru fyrirspurnirnar bornar fram: ,,1. Hvaða reglur gilda um greiðslur til bænda fyrir niðurfærslu fullvirðisréttar samkvæmt búvörusamningi þegar jörð er í leigu, annars vegar þegar um er að ræða ríkisjarðir og hins vegar aðrar jarðir?`` Aðrar fsp. eru á þskj. 419 og les ég þær ekki þar sem tími vinnst ekki til þess.

Hæstv. forseti. Spurt er: ,,Hvaða reglur gilda um greiðslur til bænda fyrir niðurfærslu fullvirðisréttar samkvæmt búvörusamningi þegar jörð er í leigu, annars vegar þegar um er að ræða ríkisjarðir og hins vegar aðrar jarðir?`` Í reglugerð þeirri sem unnið er eftir við uppkaup og niðurfærslu fullvirðisréttar segir um þetta efni: ,,Fullvirðisréttur á lögbýli fylgir því og er kaupverð hans greitt til eiganda þess eða eftir tilvísun hans nema sá fullvirðisréttur sem ábúandi hefur keypt eða flutt með sér á leigujörð sem er greiddur ábúanda. Samningi um sölu fullvirðisréttar þarf fylgja samþykki eiganda og ábúanda lögbýlis sem nýtir fullvirðisrétt af lögbýlinu haustið 1991 ef ekki er um sama aðila að ræða. Fullvirðisréttur utan lögbýla er seljanlegur ríkissjóði á tímabilinu á sama hátt og fullvirðisréttur lögbýla en ella fellur hann niður af fullvirðisréttarskrá 31. ágúst 1993.`` Samkvæmt ákvörðun jarðadeildar landbrn. hafa greiðslur fyrir niðurfærslu fullvirðisréttar runnið til leiguliða ríkisjarða á vegum landbrn. og skulu fyrnast á tíu árum. Þetta er þó háð því skilyrði að ábúendur eigi sjálfir eignir af jörðunum umfram fyrnanlegar greiðslur. Afstaða jarðeignadeildar var kynnt öllum búnaðarsamböndum bréflega 28. apríl 1991. Jafnframt var athygli vakin á því að ábúendur ríkisjarða sem búið höfðu lengur en tíu ár ættu rétt á að fá jarðirnar keyptar. Þá hafa slíkar greiðslur runnið til leiguliða annarra jarða hafi samþykki eigenda legið fyrir. Framkvæmdanefnd búvörusamninga gerði tillögu um framkvæmd þessa sem var staðfest af ráðuneytinu. Spurt er: ,,Ef greiðsla til bænda fyrir niðurfærslu fullvirðisréttar gengur til leiguliða getur þá landsdrottinn krafið leiguliða um greiðsluna?`` Samkvæmt framansögðu er greiðsla fyrir niðurfærslu fullvirðisréttar til leiguliða háð samþykki jarðareiganda og ákvörðun um slíkt samþykki liggur fyrir vegna jarða á vegum landbrn. Líta verður svo á að jarðareigandi geti ekki krafið leiguliða um greiðslu fyrir niðurfærslu hafi hann veitt samþykki sitt án fyrirvara. Spurt er: ,,Ef greiðslan gengur til leiguliða er hann þá bótaskyldur vegna rýrnunar fullvirðisréttar þegar hann stendur upp af jörðinni?`` Samþykki jarðareigandi án fyrirvara að greiðslur fyrir niðurfærslu renni til leiguliða verður ekki séð að jarðareigandi geti haft uppi slíka kröfu síðar við ábúðarlok leiguliða. Spurt er: ,,Ef greiðsla gengur til landsdrottins á þá ekki leiguliði rétt á lækkun jarðarleigu?`` Greiðsla til landsdrottins fyrir niðurfærslu mundi ekki vera innt af hendi án samþykkis leiguliða og þá hefur hann það í hendi sér að áskilja sér hlutfallslega lægri leigu eftir ábýlisjörð sína. Spurt er: ,,Er í undirbúningi að setja ákvæði í lög um kaup og sölu fullvirðisréttar og réttarstöðu ábúenda og leiguliða í því sambandi?`` Vísa má í þessu sambandi til frv. til laga um breytingu á búvörulögum sem nú hefur verið afgreitt í landbn. Í 6. gr. c-liðar er kveðið á um að greiðslumark sé bundið við lögbýli. Í 6. gr. d-lið kemur fram að aðilaskipti að greiðslumarki geti því aðeins átt sér stað að fyrir liggi samþykki jarðareiganda og leiguliða. Þar af leiðir að jarðareigandi getur ekki upp á sitt eindæmi ráðstafað greiðslumarki án samþykkis leiguliða. Þá er í sömu grein kveðið á um að leiguliði geti keypt greiðslumark á ábýlisjörð sína og látið skrá það sérstaklega sem séreign sína. Jarðareiganda er hins vegar tryggður forkaupsréttur að slíku viðbótargreiðslumarki. Þá segir í sömu grein að landbrh. setji nánari reglur um aðilaskipti að greiðslumarki og skráningu þess.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir svör hans. Það kom fram í máli ráðherrans og var staðfest af honum sem ég hafði bent á hér áðan að á ríkisjörðum hefur verið tekin upp sú regla að greiðslan gengur til leiguliða en gert er ráð fyrir því að ef leiguliði flyst af jörðinni komi til uppgjörs á þessum greiðslum sem þó fyrnist á 10 árum. Það er því greinilegt að tekin hefur verið upp sérstök regla varðandi ríkisjarðirnar og maður spyr sig að því hvort sú regla sé þá ekki hin eðlilega regla fyrir öll viðskipti af þessu tagi. Ég hef margspurt að því í hv. landbn. hvort ekki komi til greina að setja inn í búvörulögin, sem hæstv. ráðherra nefndi áðan, ákvæði sem taki af öll tvímæli um þetta efni. Seinast í gær tjáði formaður nefndarinnar mér það að ráðuneytið væri farið að inna af hendi greiðslur á bótum af þessu tilefni með þeim hætti að þær gengju til leiguliða. Þar hefði því orðið stefnubreyting við framkvæmd málsins. Mér fannst hins vegar ekki að svar ráðherrans bæri á nokkurn hátt vott um það og ég hlýt því að vænta þess að málið verði nánar athugað í landbn. Þó að hún hafi að vísu skilað frá sér nál. fyrir 2. umr., þá er greinilegt að þörf er á því að fá á hreint hvernig þessum málum verður háttað og hvort ekki sé hyggilegt að taka af skarið með það í lögunum sjálfum. Eins og ég hef áður rakið er alveg augljóst mál að sú meginregla að setja ábúanda algerlega til hliðar er fullkomlega ósanngjörn og óeðlileg. Ríkisvaldið hefur þegar viðurkennt að sú regla sé óeðlileg einmitt með þeim reglum sem ríkið hefur tekið upp varðandi ríkisjarðirnar. Það liggur því í hlutarins eðli að líta verður á þetta mál hvað varðar önnur viðskipti milli leiguliða og landsdrottna. Að öðru leyti þakka ég fyrir.

Hæstv. forseti. Auðvitað er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að hagsmunir leiguliða og jarðareiganda stangast á. Á hinn bóginn liggur það ljóst fyrir að eftir að kvótinn var upp tekinn hefur hann verið metinn til verðs og í sumum tilvikum er hann jafnvel meiri hluti af jarðarverði þar sem gæði jarðar eru að öðru leyti rýr. Hér er því vissulega um hluta af jarðargæðum að ræða. Það hefur verið skoðun landbrh. og ég held að það hafi verið skoðun þingmanna líka að líta verði svo á að kvótinn verði eign jarðareiganda. Á hinn bóginn er það rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að þessi kvóti er til kominn með ýmsum hætti. Stundum er það auðvitað svo að leiguliðar eldast á jörðum sem hefur haft það í för með sér að bú dragast saman. Undir öðrum kringumstæðum koma ungir og vaskir menn til starfa sem vilja auka umsvif sín og með þeim hætti hefur þeim tekist að auka verðmæti jarðarinnar eins og hún er nú metin. Þetta er bara einn þáttur af þessu máli. Settar hafa verið ýmsar og mismunandi reglur um kvóta frá einu ári til annars. Sigurður Líndal prófessor hefur skrifað um það lærða ritgerð sem kemur bráðlega út. Má raunar segja að ýmislegt hafi verið í óvissu um framkvæmd fullvirðisréttarmálanna á undanförnum árum og hvort rétt hafi verið að þeim staðið og má vera að ekki séu öll kurl komin til grafar í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Ég er hér með fsp. á þskj. 184 til heilbr.- og trmrh. um réttargeðdeild fyrir geðsjúka afbrotamenn. Þessi fsp. er fyrir nokkuð löngu síðan fram komin en aðstæðurnar hafa hagað því þannig að hvorki hefur gefist tími né ráðrúm til þess að svara fsp. fyrr en nú. Lengi hefur staðið til að koma upp réttargeðdeild fyrir geðsjúka afbrotamenn. Hér er hins vegar um afar viðkvæmt mál að ræða, tilfinningamikið mál og það eru, eins og menn hafa nú orðið varir við í umræðum um það að undanförnu, miklir fordómar sem viðgangast í garð þessa hóps. Ég veit að hæstv. heilbr.- og trmrh. hefur unnið ötullega að því að koma réttargeðdeild á fót. Búið var að vinna talsvert starf, bæði á vegum dómsmrn. og heilbrrn. áður til undirbúnings málinu en því miður er það svo að þetta mál hefur ekki enn náð fram að ganga. Ráðherra hefur hins vegar látið hafa það eftir sér að til standi að opna þessa réttargeðdeild að Sogni í Ölfusi og því spyr ég: ,,1. Hvenær verður réttargeðdeild fyrir geðsjúka afbrotamenn opnuð að Sogni í Ölfusi?`` Það eru einkum þrír hópar sem þurfa á þjónustu réttargeðdeildar að halda. Í fyrsta lagi þeir sem dæmdir eru til vistar á viðeigandi hæli, svokallaðir öryggisgæslumenn. Í öðru lagi geðsjúkir afplánunarfangar eða fangar sem hafa geðræn vandamál og í þriðja lagi menn sem úrskurðaðir eru til að undirgangast geðrannsókn. Ef réttargeðdeild á að standa undir nafni þarf hún að veita þessum þremur hópum þjónustu. Nú heyri ég það á máli ráðherra að hann og heilbrrn. eru hætt að tala um þessa stofnun sem réttargeðdeild heldur kallar hana vistheimili fyrir geðsjúka, ósakhæfa afbrotamenn. Á þessu tvennu getur verið reginmunur, hvort menn eru að tala um vistheimili fyrir þennan hóp eða réttargeðdeild sem er í starfstengslum við geðsjúkrahús. Ef menn eru að tala um vistheimili hvarflar það að manni að þarna sé verið að koma upp stofnun þar sem hugmyndin sé að vista fólk til langframa án þess að reyna að koma því aftur út í samfélagið með læknisþjónustu. Því spyr ég hæstv. heilbr.- og trmrh.: ,,2. Hversu mikla öryggisgæslu og hve víðtæka læknisþjónustu mun réttargeðdeildin veita? 3. Verður réttargeðdeildin í starfstengslum við geðdeild einhvers sjúkrahúss, og þá hvaða sjúkrahúss?`` 4. og 5. spurningin á þskj. 184 skýra sig sjálfar en þær hljóða svo: ,,Hve margir vistmenn geta vistast á deildinni hverju sinni?`` og ,,Hve margir starfsmenn verða við réttargeðdeildina og hver er áætlaður kostnaður við rekstur hennar?``

Virðulegi forseti. Það er stórt orð Hákot og rétt er það að hugmyndir stjórnvalda um takmarkaða og tímabundna lausn á þessu vandamáli sem hér er til umræðu hafa aldrei verið á þá lund að menn væru að hugsa um að byggja réttargeðdeild eins og þá sem hv. síðasti ræðumaður ræddi um, samanber áformin sem hafa verið og til stóð að leysa þetta mál með, með kaupum á húseign í Kópavogi til samrekstrar með ríkisspítölum til að leysa vandamál þessa fólks. Þar var um að ræða meðferðarheimili fremur en réttargeðdeild þá sem hv. fyrirspyrjandi talaði um hér áðan og það er sama mál sem verið er að leysa í ráðuneytinu nú. Við höfum því ekki gert ráð fyrir að stofnuð yrði réttargeðdeild að Sogni í Ölfusi heldur hefur verið undirbúið að setja þar á stofn ekki vistheimili heldur meðferðarheimili fyrir ósakhæfa, geðsjúka afbrotamenn. Engar áætlanir liggja fyrir í ráðuneytinu, hvorki unnar af mér né öðrum um stofnun og starfrækslu réttargeðdeildar sem að sjálfsögðu hefur miklu víðtækara starfssvið en vistheimili það sem hér um ræðir með þeirri meðferð sem þar á að fara fram. Staða undirbúnings vegna breytinga á Sogni er þannig að allri hönnunarvinnu var lokið um miðjan ágúst sl. og samkomulag hafði verið gert við tæknisvið ríkisspítala um að framkvæmdir yrðu á þess vegum. Gert er ráð fyrir að breyting á húsnæðinu taki um þrjá mánuði og eru öll tilskilin leyfi fengin, þ.e. frá skipulagsyfirvöldum og frá eigendum viðkomandi húsnæðis en tafir hafa orðið vegna þess að byggingarnefnd Ölfushrepps synjaði fyrst um leyfi til breytinganna og sveitarstjórn Ölfushrepps samþykkti þá ákvörðun byggingarnefndar. Eins og hv. alþm. er kunnugt vísaði ég málinu til umhvrh. til úrskurðar. Hann felldi sinn úrskurð þannig að synjun byggingarnefndar Ölfushrepps á þeim forsendum sem þar voru gefnar stæðist ekki. Byggingarnefnd Ölfushrepps hefur tekið málið til nýrrar athugunar og fengið allar þær viðbótarupplýsingar sem hún óskaði eftir frá heilbr.- og trmrn. og hún hefur samþykkt að veita leyfið. Sveitarstjórn Ölfushrepps hefur haft það mál eða þá fundargerð byggingarnefndar til afgreiðslu á tveimur fundum sínum. Ég á von á því að lokaafgreiðsla málsins eigi sér stað á fundi sveitarstjórnarinnar sem haldinn verður í kvöld. Það er ekkert því til fyrirstöðu að ef sú samþykkt verður jákvæð eins og ég vonast til þá verði þegar í stað hægt að hefjast handa við framkvæmdir. Það bíða og hafa beðið um nokkurra mánaða skeið þjálfunarpláss fyrir starfsfólk þessarar meðferðarstofnunar á tveimur geðsjúkrahúsum í Svíþjóð þar sem gert er ráð fyrir því að fólkið sem þarna muni starfa fái faglega þjálfun í meðferð sjúklinga af þessu tagi sem standi í a.m.k. sex vikur. Sú þjálfun verður okkur Íslendingum að kostnaðarlausu og hefur verið boðin fram af mikilli velvild og vináttu af forstöðumönnum tveggja geðsjúkrahúsa í Svíþjóð sem hafa slíka sjúklinga til meðferðar. Þá er spurt í öðru lagi: ,,Hversu mikla öryggisgæslu og hve víðtæka læknisþjónustu mun réttargeðdeildin veita?`` Svarið við því er að vistheimilið mun hafa sömu öryggisgæslu og sambærilegar deildir í Svíþjóð og öllu meiri öryggisgæslu að mínu mati eftir að ég hef sjálfur ferðast til Svíþjóðar til að kynna mér hvernig þessum málum er háttað í því geðsjúkrahúsi sem vistar nú fjóra Íslendinga. Ég hef skoðað það og kynnt mér það af eigin raun og rætt við þessa fjóra vistmenn. Ég gerði það í tengslum við fund sem heilbrigðisráðherrar Norðurlanda héldu til undirbúnings Norðurlandaráðsþingi. Ég get fullyrt eftir að hafa kynnt mér það að þær aðstæður sem verið er að bjóða á Sogni eru ekki lakari heldur mun betri en þær aðstæður sem ég kynnti mér þar. Læknar og hjúkrunarfræðingar frá Svíþjóð þar sem íslenskir ósakhæfir og geðsjúkir afbrotamenn hafa verið vistaðir hafa verið með í ráðum um þær breytingar sem gera þarf á húsnæðinu að Sogni og hefur verið fallist á allar þeirra tillögur. Meðferðarheimilið mun veita þá almennu læknisþjónustu sem á þarf að halda, þar á meðal geðlæknisþjónustu og verður í því sambandi höfð samvinna við sjúkrahúsið á Selfossi. Viljayfirlýsing bæði heilbrrn. og forsvarsmanna sjúkrahússins á Selfossi liggur fyrir um að sjúkrahúsið muni veita alla þá þjónustu, þar með talda geðlæknisþjónustu, sem meðferðarheimilið þarf á að halda. ,,Hve margir vistmenn geta vistast á deildinni hverju sinni?`` Gert er ráð fyrir því að sjö ósakhæfir afbrotamenn geti vistast að Sogni til jafnaðar en að auki verði hægt að vista þar þrjá vistmenn til skammtímavistunar. ,,Hve margir starfsmenn verða við réttargeðdeildina?`` Gert er ráð fyrir um 30 starfsmönnum. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir 41,8 millj. kr. til þessa verkefnis og í heilbrrn. liggja nú þegar fyrir margar umsóknir um störf bæði frá ófaglærðu fólki og faglærðu. Ég sé engin vandkvæði á því, virðulegi forseti, að hægt sé að tryggja þessum vistmönnum alla þá meðferðarþjónustu sem þeir þurfa á að halda, þar á meðal sérfræðilega læknishjálp og sérfræðilega þjálfun. Stefnt verður að því að þetta fólk fái þá fullkomnustu læknisþjónustu og geti útskrifast af meðferðarheimilinu að Sogni þegar heilsa þeirra leyfir.

Virðulegi forseti. Ef ég hef tekið rétt eftir þá sagði hæstv. heilbr.- og trmrh. að engin plön lægju fyrir í heilbrrn. um stofnun réttargeðdeildar. Þetta er ekki alls kostar rétt því að í maí 1990 skipuðu heilbrrh. og dómsmrh. í sameiningu nefnd til að gera tillögur um fyrirkomulag réttargeðdeildar hér á landi og með hvaða hætti geðsjúkir afbrotamenn skyldu vistaðir. Sá sem hér stendur var formaður þeirrar nefndar. Sú nefnd skilaði af sér í mars 1991 og niðurstöður nefndarinnar voru þessar: ,,Nefndin leggur til að komið verði á fót hér á landi réttargeðdeild sem verði í starfstengslum við einhver geðsjúkrahús og er slíkt fyrirkomulag í samræmi við það sem viðgengst í nágrannalöndunum. Hlutverk réttargeðdeildar verði þjónusta við þessa ósakhæfu afbrotamenn, þjónusta við geðsjúka afplánunarfanga og þjónusta við þá sem undirgangast þurfa sérstakar geðrannsóknir.`` Reginmunur er á því hvort menn eru að tala um meðferðarheimili eða réttargeðdeild og því er að verða grundvallarbreyting á eins og ég hef skynjað af umræðunni. Að mínu viti er mikilvægt af hagkvæmnisástæðum að fangelsum sé veitt slík þjónusta frá réttargeðdeild og einnig þarf að veita mun víðtækari og betri geðlæknisþjónustu en nú viðgengst í fangelsum og þess vegna gæti réttargeðdeild einnig haft því hlutverki að gegna. En eins og ég skil hæstv. heilbr.- og trmrh. verður hlutverk vistheimilisins að Sogni í Ölfusi fyrst og fremst til þess að vista öryggisgæslumenn en geðsjúkir afplánunarfangar og þeir sem undirgangast þurfa geðrannsóknir sitja við sama borð og áður og verður engin breyting á réttarstöðu þeirra. Því er að mínu viti um grundvallarbreytingu að ræða frá þeim hugmyndum sem áður fyrr voru uppi.

Virðulegi forseti. Ég vil koma á framfæri viðbótarupplýsingum ef ég skyldi hafa talað óskýrt áðan. Á Sogni er gert ráð fyrir að fram fari geðlæknisþjónusta. Einnig er gert ráð fyrir því að með þeirri lausn sem þar verður ákveðin, og ég tel ekki tímabært að kynna fyrr en samningar hafa tekist um hana, verði líka leyst geðræn hjálp við fangana á Litla-Hrauni sem ekki hefur staðið til boða hingað til. Enda þótt þeir afplánunarfangar, sem þurfa á geðrænni hjálp að halda og hafa ekki fengið hana, muni ekki vistast á Sogni þá munu þeir fá þá geðrænu hjálp sem þeir hafa lengi beðið eftir án þess þó að það sé gert í þeim byggingum sem verða á Sogni heldur af þeim geðlækni sem mun sinna þeim málum. Virðulegi forseti. Ég tel ekki rétt og tímabært að kynna það samkomulag sem tekist hefur um lausn málsins núna. Ég vil aðeins árétta að gangi það fram þá verður ekki aðeins hinum ósakhæfu afbrotamönnum sem verða á Sogni tryggð geðlæknismeðferð heldur einnig föngum á Litla-Hrauni. Út af fyrir sig mætti halda um það langa tölu og fara um það mörgum orðum hversu heilbrigðiskerfið hefur brugðist þeim þjónustuþætti í mörg undanfarin ár og eru margar ófagrar sögur af afleiðingum þess.

Virðulegi forseti. Sá mikli niðurskurður í heilbrigðismálum sem núv. ríkisstjórn hefur beitt sér fyrir hefur ekki farið fram hjá alþjóð. Margt hefur verið rætt og ritað um þau mál frá því að fjárlagafrv. fyrir árið 1992 leit dagsins ljós. Í þeim niðurskurði hefur verið höggvið á báðar hendur og oft af meira kappi en forsjá. Nú á að skera niður á launalið þrátt fyrir að sjúkra- og heilsugæslustofnanir hafi margar hverjar á liðnum árum verið of fáliðaðar miðað við umfang starfsins. Hjúkrunarfræðinga hefur vantað til starfa, ekki síst úti á landi. Þar hafa lág laun og mikið vinnuálag átt sinn þátt í að ekki hefur verið sóst eftir þeim störfum. Ef fólk með tilskilda menntun býr ekki á staðnum er mjög erfitt að manna stöður og ekki gert mikið af því að laða fólk til flutnings þangað, t.d. með því að útvega húsnæði eða lofa öruggri barnagæslu. Nú hefur verið brugðið á það ráð að skera enn niður framlag ríkisins til launagreiðslna á hinum ýmsu heilbrigðisstofnunum. Því væri fróðlegt að heyra frá hæstv. heilbrrh. hvort enn eigi að skera niður launalið til þeirra stofnana þar sem ekki hefur verið hægt að manna stöður á undanförnum árum sökum skorts á menntuðu starfsfólki. Ég spyr því hæstv. heilbrrh.: ,,1. Hversu mörg stöðugildi eru í heilbrigðisþjónustu á Vestfjörðum og hversu mörg voru ómönnuð 1. jan. sl.? 2. Verður þeim heilbrigðisstofnunum þar sem stöður voru ekki fullmannaðar á síðasta ári gert að draga úr launakostnaði á þessu ári í samræmi við áform um flatan niðurskurð á launalið fjárlaga?``

Virðulegi forseti. Spurt er: ,,Hversu mörg stöðugildi eru í heilbrigðisþjónustu á Vestfjörðum?`` Svarið er: Stöðugildi í heilbrigðisþjónustu á Vestfjörðum eru þannig að á heilsugæslustöð á Patreksfirði eru 6 stöðugildi, á heilsugæslustöð á Þingeyri eru 2,15 stöðugildi, á heilsugæslutöð á Flateyri 2,65 stöðugildi, í Bolungarvík 2,75 stöðugildi, á Ísafirði 14,30 stöðugildi, á Hólmavík 3,55 stöðugildi, eða samtals 31,40 stöðugildi á heilsugæslustöðvum á Vestfjörðum. Stöðugildi á sjúkrahúsum eru þannig að á Patreksfirði eru 31,5 stöðugildi, Þingeyri 7 stöðugildi, á Önundarfirði 5 stöðugildi, Bolungarvík 20 stöðugildi, Ísafirði 67,5 stöðugildi, Hólmavík 12 stöðugildi, þ.e. samtals eru á sjúkrahúsunum 143 stöðugildi. Samtals eru því á Vestfjörðum á heilsugæslustöðvum og sjúkrahúsum 174,4 stöðugildi. Eins og hv. þm. er væntanlega kunnugt eru ráðningarmál ekki lengur í höndunum á ráðuneytinu heldur eru allar ráðningar gerðar af stjórnum og framkvæmdastjórum heima í héraði. Ráðningarmál fara því ekki lengur í gegnum ráðuneyti þótt þau hafi gert það á árum áður. Þess vegna hefur ráðuneytið engar upplýsingar um hve mikið af þessum stöðugildum eru mönnuð. Þær upplýsingar hafa þeir sem stjórna ráðningarmálunum og sjá um þau heima í héraði, en ekki í ráðuneytinu því að það fyrirkomulag var lagt af fyrir nokkrum árum. Við höfum hins vegar þær upplýsingar frá landlækni að allar stöður lækna á Vestfjörðum voru setnar hinn 1. jan. sl. Í öðru lagi er spurt: ,,Verður þeim heilbrigðisstofnunum þar sem stöður voru ekki fullmannaðar á síðasta ári gert að draga úr launakostnaði á þessu ári í samræmi við áform um flatan niðurskurð á launalið fjárlaga?`` Hér held ég að sé um misskilning hjá fyrirspyrjanda að ræða því að hvort sem stöðurnar eru mannaðar eða ekki ganga launagreiðslurnar fyrir stöðunum til stofnananna. Ef stofnanirnar hafa ekki mannað stöðurnar með einhverjum hætti hafa þær engu að síður launaframlögin til ráðstöfunar. Hafi stöðurnar verið mannaðar fólki með lægri menntun og minni launakröfur en gert er ráð fyrir kemur það samt sem greiðsla til viðkomandi stofnunar. Ég held því að það sem kemur fram í fsp. sé misskilningur. Svarið er að ráðuneytið hefur ekki kannað hvaða stöður voru ósetnar á heilsugæslustöðvum og sjúkrahúsum um sl. áramót í sambandi við afstöðu til hins flata niðurskurðar, enda skiptir það ekki máli þar sem launagreiðslurnar koma til stofnananna engu að síður. Fjármálaskrifstofa ráðuneytisins hefur hins vegar kannað mjög gaumgæfilega rekstrarstöðu allra heilbrigðisstofnana og endanlegur niðurskurður var síðan ákveðinn í samræmi við það og að niðurskurðurinn hefði sem minnst áhrif á rekstur stofnananna hverrar fyrir sig. Ég vil í þessu sambandi til frekari áréttingar á því sem ég hef sagt benda á að þess eru dæmi að starfsmenn í heilbrigðisþjónustu, við skulum segja þrír starfsmenn á stöðum þar sem eru fimm stöðugildi, skipti á milli sín launakostnaði hinna fimm stöðugilda þótt aðeins þrír sitji í stöðunum. Þetta ætti hv. þm. að vita. Þetta er vegna þess að launagreiðslurnar ganga í samræmi við stöðugildin til stofnananna alveg án tillits til þess hvort stöðurnar eru að fullu mannaðar eða ekki þannig að ég tel að seinni fyrirspurnin byggist á einhverjum misskilningi hv. þm. um þessi efni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svörin þó að hann haldi að um misskilning sé að ræða hjá mér. Ég held að misskilningurinn liggi hjá honum. Það er vissulega rétt að ráðningar fara fram heima á stöðunum en launin eru eftir sem áður greidd úr ríkissjóði. Ég vil geta þess líka að t.d. á Ísafirði eru 2,5 stöðugildi í heilsugæslu. Það hefur verið mannað af þremur hjúkrunarfræðingum. Álag hefur verið mjög mikið þar, ekki hvað síst vegna þess að þær hafa þjónað heilsugæslunni á Suðureyri sem hefur ekki haft neinn hjúkrunarfræðing að störfum sl. tvö ár Þær hafa einnig þjónað Súðavík og því er ekki óeðlilegt að spurt sé hvort skerðing á launalið heilsugæslustöðvarinnar muni koma að fullu til framkvæmda þar sem mönnunin er í algeru lágmarki og þær þurfa að þjóna nágrannabyggðum og fá enga viðbót á stöðum þess vegna. Til upplýsingar er hér frá heilbrrn. útdeiling úr safnliðum. Flatur niðurskurður var til heilsugæslustöðvarinnar á Ísafirði 1 millj. 930 þús. Samkvæmt safnlið áttu að koma til baka 772 millj. en þeir fá til baka 700 millj. Þeir taka því á sig fulla skerðingu á því sem flati niðurskurðurinn gerði ráð fyrir og þrátt fyrir að verið sé að sinna nágrannabyggðum þá er ekki tekið neitt tillit til þess.

Virðulegi forseti. Auðvitað eru dæmi um að einstakar stofnanir hjá ríkinu hafi fleira fólk í störfum en stöðuheimildir gera ráð fyrir. Þær geta greitt það með því að taka af öðru rekstrarfé. Ef um er að ræða fólk, sem af einhverjum ástæðum hefur ekki full starfsréttindi í þeim stöðum sem stöðuheimildir gera ráð fyrir, hefur það því með lægri laun en gert er ráð fyrir í fjárlagaáætlun og geta þær stofnanir haft fleiri einstaklinga í störfum. En ég ítreka, eins og hv. þm. veit, enda á hv. þm. sæti í fjárln., að launaáætlanir til stofnananna eru gerðar á grundvelli þeirra stöðuheimilda sem stofnanirnar hafa án tillits til þess hvort allar stöðuheimildir eru mannaðar og án tillits til þess hvort allar stöðuheimildir eru mannaðar af sama réttindafólki og þar er gert ráð fyrir þannig að þar er ekki um að ræða tvíniðurskurð. Það er misskilningur hjá hv. þm. ef hann heldur að launakostnaði vegna ómannaðra stöðugilda sé ekki engu að síður haldið til haga til viðkomandi stofnunar. Ég tel því að fsp. sé á þeim misskilningi byggð að hv. fyrirspyrjandi telji að þær stofnanir sem fullnýta ekki stöðuheimildir sínar séu, ef svo má segja, tvískornar. Fyrst séu teknar af þeim þær launagreiðslur sem þær greiða ekki vegna þess að þar er með einhverjum hætti tímabundin eða varanleg vöntun á fólki til að fylla upp stöðugildin, það sé tekið af stofnununum og síðan komi flati niðurskurðurinn ofan á það. Þetta er misskilningur, hv. þm., eins og hann væntanlega veit ef hann hugsar til baka hvernig fjárlagaáætlanir fyrir stofnanirnar eru gerðar.