Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Svo sem nál. fjhn. á þskj. 190 ber með sér, mæla 4 nm. með því, að frv. um samþykkt á ríkisreikningnum árið 1963 verði samþ. eins og það liggur fyrir eftir meðferð Nd. Aðrir nm. munu ekki hafa skilað áliti í málinu og lýstu yfir í n., að þeir tækju ekki þátt í afgreiðslu þess. Nefndin hefur ekki haft langan tíma til athugunar á frv., en við athugun á þeim aths., sem yfirskoðunarmenn hafa gert við frv., og svörum hæstv. fjmrh. við þeim aths., sem og till. yfirskoðunarmanna, eins og þær eru prentaðar með ríkisreikningunum, þá þykir ekki vera neitt sérstakt tilefni til þess að gera frekari athugasemdir við málið. Engri af aths. yfirskoðunarmanna er vísað til aðgerða Alþ., og skýringar hafa fengizt varðandi þau atriði, sem helzt hefur verið þar talið athugunarvert í sambandi við reikninginn. Það verður að telja það lofsvert, að á það hefur verið lögð áherzla af hæstv. núverandi fjmrh. að afgreiða ríkisreikning það snemma, að ríkisreikningi næsta árs á undan sé lokið, áður en ár er liðið eftir lok þess reikningsárs, sem veldur því, að tölur allar og efni reikningsins eru mönnum í ferskara minni en þegar svo var háttað, að ríkisreikningur var mörgum árum á eftir lagður fyrir Alþ. Þessi breyting verður að teljast lofsverð, og enda þótt hún hafi leitt af sér það, að hin umboðslega endurskoðun hafi ekki getað lokið endurskoðun á reikningum allra stofnana, þegar ríkisreikningurinn endanlega er samþykktur, þá er það í rauninni ekki nýtt mál, vegna þess að það hefur alla tíð verið svo, jafnvel þótt ríkisreikningur væri samþ. löngu eftir lok reikningsárs, að aths. hinnar umboðslegu endurskoðunar hafa ekki legið fyrir. Það er því ekki sjáanleg nein ástæða til þess, enda hefur verið leitað álíts endurskoðunardeildarinnar um það, að það sé ekki sjáanleg nein ástæða fyrir því að fresta samþykkt ríkisreikningsins. Þó að fram kunni að koma einhverjar breytingar síðar í reikningum stofnananna, þá er alltaf hægt að leiðrétta það og getur ekki haft nema sáralitla þýðingu og í rauninni enga þýðingu varðandi heildarniðurstöður málsins, því að það verður þá leiðrétt á því ári og kemur þá fram í aths. endurskoðunarmanna við þann reikning, þannig að það er engin hætta á því, að neitt falli undan í þessu sambandi, þó að endurskoðuninni sé ekki að öllu leyti lokið. Meiri hl. n. telur því ekki neina ástæðu til þess að bíða með samþykkt reikningsins, þar til slíkri endurskoðun er lokið, og telur mjög æskilegt, að þeim hætti verði haldið að reyna að ljúka meðferð reikningsins, áður en ár er liðið eftir reikningsárið, og vill því meiri hl. fyrir sitt leyti greiða fyrir því, að það geti einnig orðið í þetta sinn, og leggur því til, að frv. sé samþ. eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Þann 7. þ. m. var útbýtt á hv. Alþingi þessu frv., sem hér er til umr., og næsta dag, þann 8. des., var það tekið til 1. umr. í hv. Nd. og afgr. til n. Fjhn. Nd. skilaði álitum innan fárra daga. Nál. meiri hl. var útbýtt þann 12. þ.m., og var þar lagt til, að frv. yrði samþ. án aths., en minni hl. fjhn. Nd. skilaði álíti um þetta mál, sem var útbýtt 15. þ.m., og þar voru gerðar mjög veigamiklar aths. og sýnt fram á það, sem þessi hv. minni hl. taldi vera rangar færslur og ófullgerða endurskoðun. Þessar aths. minni hl. voru þó ekki teknar til greina í hv. Nd., er 2. umr. fór fram í þeirri hv. d. 15. og 16. þ.m. En síðan er málið tekið til 3. umr. í þeirri hv. d. með afbrigðum sama dag, 16. des., og samþ. úr deildinni. Daginn eftir, í gær, er frv. til 1. umr. hér í þessari hv. d. Um það bil sem deildarfundi var að ljúka, kom að máli við mig formaður hv. fjhn. og óskaði eftir því, að við mættum á fundi til þess, eins og hann orðaði það, að ræða vinnubrögð í sambandi við afgreiðslu n. á þessu frv. Ég óskaði eftir því, ef skjóta ætti á slíkum fundi, að það yrði gert strax, til þess einmitt að menn gætu áttað sig á því, hver vinnubrögð yrðu um hönd höfð. Síðan var boðað til fundar. Það kom í ljós, að hvorugur hinna minnihlutamannanna gæti mætt á þeim fundi. Ég mætti þar hins vegar til að ræða það, sem formaður n. hafði rætt um við mig. En þá kom í ljós, að það var ekki það, sem var ætlun meiri hl., heldur var það ætlun meiri hl. að berja í gegn samþykkt málsins í n. og væntanlega, eins og nú er komið í ljós, í. d. án þess að gefa nokkurt tóm til athugunar á málinu. Ég benti á, að það væri æskilegt um þær aths., sem höfðu verið afgreiddar í hv. Nd. daginn áður og voru, hvort sem þær reyndust réttar eða rangar, sýnilega mjög veigamiklar, að það yrði gefið eitthvert tóm til þess að athuga þær, en á það féllst meiri hl. ekki. Nú er málið tekið til 2. umr. í þessari hv. d. með afbrigðum, eins og menn sjá og nú er komið í ljós. Þegar þess konar vinnubrögð eru um hönd höfð, mun ég ekki taka þátt í afgreiðslu þessa máls, og ég mæli þar einnig fyrir hönd félaga míns í fjhn., hv. 1. þm. Norðurl. e. Mun ég svo ekki fara fleiri orðum um þetta frv.



Herra forseti. Ég hef ekki séð mér fært að taka þátt í afgreiðslu þessa máls, eins og hún hefur verið hjá hv. fjhn., og ég get í því efni sagt í raun og veru nákvæmlega það sama og hv. ræðumaður, sem talaði hér á undan mér, um ástæðurnar. Í gær, eftir að þessu frv. hafði verið vísað til n., var ég staddur á öðrum fundi hér í húsinu, en skilaboð komu til mín, að formaður fjhn. bæði mig að finna sig í stigaherbergið. Það gerði ég, og það var þá settur fundur í fjhn. til að afgreiða þetta mál. Ég hafði í fyrsta lagi alls ekki tök á að sitja á fundinum og í öðru lagi taldi útilokað, að hægt væri að afgreiða málið með sómasamlegum hætti á örfáum mínútum, því að ég hafði ekki þá kynnt mér þetta mál neitt og hef ekki gert það enn þá. Ég tel, að mér hafi ekki borið skylda til þess að vera búinn að pæla í gegnum þetta frv., sem er mikið verk, ef það á að gerast þannig, að maður sé í raun og veru fær um að taka nokkra afstöðu til þess, - mér hafi ekki borið skylda til þess, fyrr en málinu var vísað til n., en það var sem sagt gert á samri stundu og fundur var kallaður saman og þess krafizt, að við tækjum þá þegar afstöðu til þess. Ég sagðist ekki taka þátt í slíkri afgreiðslu á málinu. Og sú afstaða mín er óbreytt. Ég hef ekki haft tækifæri til þess að athuga neitt það, sem ég vil kalla stórfelldar aðfinnslur, sem fram hafa komið í neðri deild hjá minni hl. fjhn. þar, þar sem m.a. er talið, að stórlega séu rangfærðar bæði tekjur og eignir ríkissjóðs og einnig skuldir, og þar að auki hafðar uppi miklar aths. um sjálfa endurskoðunina. Nú rétt á stundinni, þegar ég var að líta á þetta, sá ég m.a., að frá því er skýrt, að ástandið í þessu efni, þ.e.a.s. varðandi endurskoðunina, væri engan veginn gott og hefur því miður gengið í öfuga átt við það, sem yfirskoðunarmenn hafa gert sér vonir um og gert ráð fyrir að undanförnu. Þetta er umsögn yfirskoðunarmanna um það, hvernig endurskoðun á reikningunum sé háttað. Ég tel, að bæði í þessu og eins eftir þeim ásökunum, sem komu að öðru leyti fram frá minni hl. fjhn. í Nd., sé þetta mál allt þannig vaxið, að við, sem ætlað er að taka afstöðu til málsins, hljótum að krefjast þess að fá eitthvert tóm til þess. Ég hef verið með í því hér í hv. fjhn. í þessari d. að gera mjög miklar breytingar á ríkisreikningnum, áður en hann hefur verið samþ., en ég er alls ekki viss um það, að eftir að þetta frv. hefði verið athugað, væri þörf á því að gera það. Ég skal ekkert um það fullyrða. Mér hefur ekki gefizt tækifæri til að rannsaka það mál, þannig að ég geti tekið neina afstöðu til þess. Og ég kalla það furðulega ósvífni af hæstv. fjmrh., sem áreiðanlega stendur fyrir því, að slíks og annars eins er krafizt af okkur þm., að við tökum afstöðu til mála án þess að hafa tækifæri til að kynna okkur þau. Það er algert lágmark, sem við hljótum að krefjast, og vissulega ætti sú krafa einnig að vera krafa þeirra, sem nú skipa stjórnarflokkana. Það má vel vera, að það sé rétt hjá hv. 6. þm. Norðurl. e., að það sé lofsvert, að hægt sé að afgreiða ríkisreikninginn, áður en ár er liðið frá reikningslokum þess fjárlagaárs, sem um er að ræða. Ég skal ekkert um það dæma. Það má vel vera, að þetta sé sérstaklega lofsvert, en því aðeins getur það verið lofsvert, að málsmeðferðin sé með sómasamlegum hætti, en á það tel ég mjög skorta. En gæti þá ekki það eins verið tilefni til þess fyrir hæstv. fjmrh. og aðra talsmenn hæstv. ríkisstj. að gæta að því, að nýr háttur hefur verið tekinn upp að öðru leyti í sambandi við afgreiðslu ríkisreiknings, þ.e.a.s., að hann væri þvingaður í gegn með meirihlutavaldi hér á hv. Alþingi, því að ég hygg, að það hafi allajafna getað orðið samkomulag um jafnsjálfsagða hluti. En jafnvel því ætlar hæstv. ríkisstj. að spilla.



Herra forseti. Mér finnst, að hv. 4. þm. Norðurl. e. geti alveg sparað sér þessi stóryrði, sem hann er farinn að temja sér hér í umr. í d., og a.m.k. gefur meðferð þessa máls ekki minnsta tilefni til þessa orðbragðs. Ríkisreikningunum var útbýtt hér í þinginu í októbermánuði, áður en 1. umr. fjárl. fór fram. Að vísu fylgdu ekki aths. yfirskoðunarmanna þá með, þeir höfðu ekki lokið þeim. Hins vegar var svo ríkisreikningnum með þeim aths., svörum rn. og till. yfirskoðunarmanna útbýtt hér, að ég ætla, 7. des. eða fyrir 11 dögum. Það eru því alveg staðlausir stafir, að hér sé verið að þvinga mál fram með óeðlilegum hætti, þar sem þm. hafa þó haft þennan tíma til þess að athuga málið. Varðandi aths. yfirskoðunarmanna vil ég benda á það, sem hv. frsm. meiri hl. tók einnig fram, að oft og tíðum áður fyrr hafa yfirskoðunarmenn vísað einstökum atriðum til aðgerða Alþingis, en í þetta skipti er ekki um neitt slíkt atriði að ræða. Þeir vísa ekki einu einasta atriði til aðgerða Alþingis. Nál., sem minni hl. fjhn. í Nd. skilaði, og brtt. eru eingöngu hótfyndni og að mestu leyti formsbreytingar um bókfærslu. Sumu af þessu er þegar svarað í hinum prentuðu svörum rn. með ríkisreikningnum, og öðru var svarað með grg., sem lesin var upp í Nd. frá ríkisbókara og ríkisendurskoðanda. Hins vegar finnst mér sjálfsagt, fyrst þess er óskað, að málið sé tekið út af dagskrá nú, og legg það til, að umr. sé frestað og málið tekið út af dagskrá.



Herra forseti. Þetta frv. er komið frá hv. Nd. og var þar samþykkt samhljóða í gær, eftir að menntmn. hafði einróma mælt með samþykkt þess. Í frv. er lagt til, að stofnað sé nýtt prófessorsembætti við Háskóla Íslands í lífeðlisfræði, en nú annast sami prófessor kennslu og rannsóknir í lífeðlis- og lífefnafræði, en það er talið nauðsynlegt að skipta þessu embætti, þannig að sinn hvor prófessorinn annist kennslu og rannsóknir í hvorri greininni um sig. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1965 er gert ráð fyrir launum til þess að launa prófessor, sem skipaður yrði, ef þessi lög verða samþykkt, og enn fremur er í fjárlagafrv. gert ráð fyrir fjárveitingu til stofnkostnaðar lífeðlisfræðideildar við læknadeildina. Þetta frv. er flutt í samræmi við áætlun, sem háskólinn hefur gert um fjölgun kennara við stofnunina næstu tíu árin, en ráð er fyrir því gert, að mikil fjölgun verði á stúdentum við háskólann á næstu áratugum. Hefur verið áætlað, að tala stúdenta muni a.m.k. þrefaldast á næstu tveim áratugum. Meginatriði þeirrar áætlunar, sem háskólinn hefur gert um kennarafjölgun við stofnunina, eru þau, að á næstu tíu árum verði stofnuð 32 ný prófessorsembætti við háskólann. Skiptast þau þannig á deildir: 2 við guðfræðideild, 7 í læknadeild, 3 í lagadeild, 1 við viðskiptadeild, 4 í heimspekideild, og 15 í verkfræðideild, eða samtals 32. Gert er ráð fyrir að fjölga öðrum kennurum, þ.e.a.s. dósentum og lektorum, um 49, og skiptast þau þannig á deildirnar: 33 í læknadeild, 5 í lagadeild, 2 í viðskiptadeild, 4 í heimspekideild og 5 í verkfræðideild. Gerir háskólinn þannig ráð fyrir þörf á 81 nýjum kennara á næstu tíu árum. Í sambandi við þetta ber þess að geta, að þessi kennarafjölgun er ráðgerð eingöngu við þær deildir, sem nú starfa við háskólann, en uppi eru ráðagerðir um að auka verksvið háskólans á ýmsum sviðum, bæði að því er snertir kennslu og rannsóknarstörf. Í því sambandi er rétt að láta þess fyrst og fremst getið, að undanfarin ár hefur verið unnið að undirbúningi þess, að allir þeir, sem vilja gerast framhaldsskólakennarar, geti sótt fullgilda háskólamenntun við Háskóla Íslands, bæði á sviði tungumála og annarra hugvísinda og á sviði raunvísinda, þannig að sú menntun verði fyllilega sambærileg þeirri, sem krafizt er af framhaldsskólakennurum í nálægum löndum. En ég tel sjálfsagt að stefna að því, að allir framhaldsskólakennarar við íslenzka skóla verði háskólamenntaðir menn, sem hafi átt þess kost að hljóta menntun sína í Háskóla Íslands. Virðist þetta ekki hvað sízt sjálfsagt, eftir að verksvið kennaraskólans var aukið og hann gerður að stúdentaskóla, auk þess sem hann heldur áfram að mennta kennara fyrir barnaskólana. En jafnframt því sem háskólinn tæki að sér að sjá framhaldsskólakennurum fyrir menntun, framhaldsskólunum fyrir háskólamenntuðum kennurum, ætti kennaraskólinn að hafa aðstöðu til þess að veita þeim, sem eru starfandi eða setla að starfa við barnaskólana, framhaldsmenntun í sérgreinum kennarastarfsins, þ.e. framhaldsmenntun á kennaraháskólastiginu. Þá tel ég rétt að geta þess, að ég tel nauðsynlegt, áður en langt um líður, að taka upp kennslu og rannsóknir í náttúrufræði t.d. og í almennum þjóðfélagsvísindum við háskólann. Ég held, að þessar hugmyndir um vöxt og eflingu háskólans séu ekki aðeins raunhæfar, heldur einnig mjög gagnlegar, og tel, að þeim muni verða vel tekið. Þessu hefur raunar verið mjög vel tekið í hv. Nd., og ég vona, að hið sama verði upp á teningnum hér í hv. Ed. Þá legg ég til, herra forseti, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég er meðmæltur þessu frv., sem hér liggur fyrir, og vil gera mitt til, að það fái greiðan framgang. Hæstv. menntmrh. hefur yfirleitt sýnt málefnum háskólans mikla vinsemd og skilning, og er það honum til sóma, og ég fyrir mitt leyti er honum þakklátur fyrir það. En af því að ég á ekki sæti í þeirri nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, langar mig til með fáeinum orðum að benda á tiltekin atriði til athugunar í sambandi við þetta mál. Hæstv. menntmrh. gat þess lauslega í framsöguræðu sinni hér áðan, að háskólaráð hefði látið frá sér fara ýtarlega greinargerð um nauðsyn á fjölgun fastra kennara við háskólann á næstu 10 árum og þar hefði verið farið fram á 32 ný prófessorsembætti. Það kann að vera, að ýmsum þyki hér gæta nokkurs stórhugar, en ég hygg þó að þessi málaleitan sé allvel rökstudd og ekki muni af þessu veita, ef háskólinn á að geta haldið til jafns við hliðstæðar stofnanir í öðrum löndum. En auðvitað verður í þessu sem öðru, hversu æskilegt sem það kann að vera og er að efla háskólann sem mest, að taka tillit til getu og þjóðfélagshátta hér. Þetta er stórkostlega merkilegt mál og náttúrlega ástæða til þess að ræða það hér mjög ýtarlega, og hefði auðvitað verið æskilegt, að hæstv. menntmrh. hefði gert grein fyrir því máli almennt. En hann hefur gilda afsökun í því efni, þar sem tími er nú naumur og ekki er hægt að ræða þau mál almennt, og það ætla ég ekki heldur að gera. En ég ætla aðeins að nefna það, að eftir því sem ég veit bezt um þessa greinargerð, er gert ráð fyrir því í henni, að tvö prófessorsembætti séu þar í efstu röð, jafnrétthá, að ég held, og gert ráð fyrir því, að til þeirra verði stofnað með lögum á þessu ári. Það var þetta prófessorsembætti í læknisfræði, sem hér er lagt til að stofnað sé, og prófessorsembætti í réttarsögu við lagadeild háskólans. Mér hefur skilizt, að í greinargerð háskólaráðs hafi ekki verið gert upp á milli þessara embætta. Nú hefur hins vegar frv. um aðeins annað verið flutt hér, og er það þá líklega hæstv. ráðh., sem hefur tekið ákvörðun um að láta þetta frv. ganga fyrir. Ég get ekki neitað því, að ég hefði náttúrlega kosið, að þessi tvö prófessorsembætti hefðu fylgzt að, en ef það hefur ekki þótt fært og ef það ekki þykir fært að stofna nú nema annað þeirra, þá skal ég ekki vera með neinn meting í því efni og skal út af fyrir sig ekki gera neina sérstaka athugasemd við það, að þetta prófessorat hefur verið tekið fram yfir. Eins og hæstv. menntamálaráðherra drap á hér áðan, gera fjárlög næsta árs ekki ráð fyrir nema því embætti, sem hér er um að ræða. Þess vegna vil ég ekki leggja það til nú, að það sé stofnað á næsta ári prófessorsembætti í réttarsögu, þar sem fjárlög koma ekki til með að gera ráð fyrir því. En ég vil leyfa mér að skjóta því til nefndarinnar, sem fær þetta frv. til meðferðar, hvort á því sé ekki hægt að gera þá breytingu að bæta við prófessorsembætti í réttarsögu í lagadeild, þannig að þau verði látin sitja við sama borð, þessi prófessorsembætti, og farið að í því efni í samræmi við óskir háskólaráðs, en þó með því ákvæði, að það embætti verði ekki veitt fyrr en frá 1. jan. 1966, svo að það gefist tækifæri til þess að taka það upp í fjárlög, þannig að brjóti ekki á neinn hátt í bága við fjárlög næsta árs. Ég held, að sú tilhögun gæti líka verið skynsamleg ekki aðeins að því leyti, að þá væri alveg, að ég held, farið eftir óskum háskólaráðs í þess greinargerð, heldur og hinu, að með þeirri skipan gæfist nokkurt svigrúm í þessu efni og þeim manni, sem valinn yrði í þetta embætti, t.d. tími til að undirbúa sig undir það. En ég verð að segja, að ég tel það mjög heppilega tilhögun, þegar um stofnun nýrra háskólakennaraembætta er að ræða, að til þeirra sé stofnað með nokkrum fyrirvara, þannig að mönnum gefist svigrúm til undirbúnings. Ég vildi fyrst og fremst skjóta þessu til n. og biðja hana að taka þetta til athugunar. Og í annan stað vildi ég beina því til hæstv. ráðh., hvort hann telur sig ekki eftir atvikum geta fallizt á þessa skipan, en ef hann gæti það ekki, hvort hann væri þá við því búinn nú að gefa yfirlýsingu um þá ætlun sína, að flutt verði frv. um réttarsöguprófessor á næsta ári. Ég sé ekki ástæðu til og vil ekki tefja tímann á því að rökstyðja nauðsyn eða æskileik á stofnun prófessorsembættis í réttarsögu. Ég vil aðeins geta þess, sem öllum má vera kunnugt, að á því sviði eigum við Íslendingar merkilega sögu og sú saga er gildur þáttur í okkar menningarsögu. Þar er mikið og margt órannsakað, og rannsóknir í þeim efnum hafa til þessa ekki verið ræktar sem skyldi, þó að við háskólann hafi starfað ágætir réttarsögufræðingar, en þeir hafa ekki getað sinnt þeirri grein sem aðalgrein. Ég held, að það væri mjög æskilegt, að það gæti verið við háskólann einn maður, sem gæti gefið sig við þessu verkefni, og hans embætti væri þá fyrst og fremst rannsóknarembætti frekar en kennsluembætti. Það er nú svo, að á sviðum lögfræðinnar flestum verðum við í háskólanum yfirleitt frekar þiggjendur en gefendur gagnvart öðrum löndum. Við sækjum mjög okkar hugmyndir þangað, en getum því miður lagt lítið þar af mörkum. En ég held, að einmitt á sviði réttarsögu gætum við frekar verið veitendur en þiggjendur, og ég hygg, að ef vel tækist til með val manns í þá stöðu, gæti hann lagt fram mjög þýðingarmikinn skerf, sem gæti verið metinn af öðrum þjóðum. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Ég tek fram, að ég nefni þetta ekki hér til þess á nokkurn hátt að tefja eða torvelda framkvæmd þessa máls, sem hér liggur fyrir, en vildi aðeins koma þessum aths. á framfæri, biðja n. að athuga það og fá að heyra undirtektir ráðh. undir málið. En málið sjálft, efling háskólans og sú grg., sem frá háskólaráði hefur farið um það, er svo merkilegt mál, að náttúrlega væri það í fyllsta máta eðlilegt, að hæstv. menntmrh. gerði hv. Alþingi grein fyrir hugmyndum sínum í því efni við tækifæri. Og ég vil að lokum geta þess, að það gladdi mig sérstaklega að heyra það í framsöguræðu hans áðan, að hann hefði mikinn áhuga á því að koma upp nýjum kennslugreinum við háskólann, og þá fagna ég ekki hvað sízt því, að upp verði tekin þar kennsla í þjóðfélagsvísindum.



Herra forseti. Þetta frv. er hingað komið frá hv. Nd., þar sem það hefur verið samþ., eins og það liggur fyrir á þskj. 189. Breytingar þær, sem í frv. felast, frá núgildandi l. voru upphaflega tvær, en í Nd. bættist sú þriðja við. Hin fyrsta er varðandi verðákvörðun verðlagsráðsins. Í núgildandi l. er sagt, að við verðlagsákvörðunina skuli miðað við markaðsverð afurðanna eingöngu, en í frv. er lagt til, að við verðákvarðanirnar skuli hafa hliðsjón af markaðsverði sjávarafurða á erlendum mörkuðum svo og framleiðslukostnaði þeirra. Þetta ákvæði er fram komið vegna mjög eindreginna tilmæla frá fiskseljendum, bæði sjómönnum og útgerðarmönnum, sem telja, að of þröngt séu markaðir möguleikar verðlagsráðsins til verðákvörðunarinnar með orðalagi laganna, eins og þau eru í dag. Þetta hefur verið borið undir fiskvinnslustöðvarnar, sem hafa ekki viljað ljá samþykki sitt til þessarar breytingar, en það hefur þótt rétt samt sem áður að fara eftir óskum fiskseljendanna, bæði útgerðarmanna og sjómanna, í þessu efni. Önnur breytingin, sem lagt er til að gerð verði á lögunum, er sú, að fastur oddamaður verði fyrir yfirdómi, ef til hans kemur, en að hann verði hvorki valinn með samkomulagi né tilnefndur af hæstarétti og þar með opnir möguleikar til þess, að sinn maðurinn í hvert skipti skipi þetta sæti. Það er talið, að meiri festa muni fást við verðákvörðunina, ef sami maðurinn skipar oddasætið frá ári til árs, en ekki komi sinn í hvert skipti sem verðákvörðun fer fram, eins og möguleikar eru opnir til að óbreyttum lögum. Það er lagt til í þessum breytingum, að efnahagsráðunautur ríkisstj. taki þetta sæti eða fulltrúi hans og verði það varanleg skipun á þeim málum. Þriðja breytingin, sem gerð var í Nd., er um það, að kostnaðurinn við framkvæmd þessara l. verði framvegis frá 1. jan. 1966 greiddur úr ríkissjóði, en ekki, eins og nú er, úr fiskimálasjóði. Verðlagsráð er nú að koma saman til verðákvörðunar fyrir næstu vertíð og er þess vegna mjög nauðsynlegt, að þetta frv. nái fram að ganga sem allra fyrst, og áður en þinghléið hefst. Ég vildi því leyfa mér að óska eftir því við hv. n., sem málið fær til athugunar, sem væntanlega verður sjútvn., að hún hraði störfum og skili áliti um frv. sem allra fyrst, helzt á morgun, ef mögulegt væri. Um þetta mál varð nokkurn veginn samkomulag í hv. Nd., og ég vona, að það geti eins orðið hér í þessari hv. deild. Ég leyfi mér því að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr og hv. sjútvn.



Herra forseti. Við 1. umr. málsins lýsti hv. 4. þm. Norðurl. e. yfir því, að af hálfu samningsaðila vegna Alþýðusambandsins hefði það verið skilið svo, samkomulagið, sem gert var í júní í sumar, að ef niðurgreiðslur yrðu auknar á árinu til þess að halda verðlagi niðri, þá yrði það gert án þess að nýir skattar yrðu lagðir á þess vegna. En það er skýrt tekið fram af honum, að hann átti einungis við niðurgreiðslur á þessu ári, sem nú er að líða. Ég lýsti því þegar yfir, að af hálfu ríkisstj. hefði engin slík yfirlýsing verið gefin né teldi ég, að samningsaðilar af hálfu Alþýðusambandsins hefðu haft ástæðu til þess að skilja yfirlýsingar mínar eða annarra, sem ég vissi um, á þennan veg, heldur hefði þvert á móti af minni hálfu verið gefin yfirlýsing, sem hefði átt að aðvara þá um, að þessi þeirra skilningur fengi ekki staðizt. Nú hef ég átt frekari viðræður við þá hv. þm., sem voru í þessum samningum af hálfu Alþýðusambandsins í sumar, þá Björn Jónsson, Eðvarð Sigurðsson og Hannibal Valdimarsson, og ég hef af þeim viðræðum fyllilega sannfærzt um, að þeir eru í góðri trú um sinn skilning, jafnframt því sem ég legg áherzlu á, að ríkisstj. telur, að sinn skilningur og sá, sem kemur fram í þessu frv., sé réttur frá hennar sjónarmiði, þ.e.a.s. hún er í góðri trú um sinn skilning. Hér hefur því orðið einhver misskilningur, og þar sem ég tel það vera höfuðnauðsyn, að hvorugur aðili hafi nokkra ástæðu til að ætla, að reynt sé að hlunnfara hann í þessu máli eða nota sér misskilning, sem á sér stað í góðri trú, þá hef ég lagt til við ríkisstj., að hún fallist á, að skattheimtan, sem hér um ræðir, verði lækkuð, þ.e.a.s. í stað 8% verði farið fram á 7 1/2% söluskatt. Það svarar nokkurn veginn til þeirrar fjárhæðar, sem hér er um deilt. Eins og ég segi, tel ég og er sannfærður um, að báðir aðilar eru hér í góðri trú um þann skilning, sem af þeirra hálfu hefur komið fram. Ég tel, að þó að okkur greini á um lausn þess vanda, sem nú liggur fyrir og verður að leysa, sé það frumskilyrði, að menn geti áfram í góðri trú átt viðræður og unnið eftir beztu vitund að leysa þann vanda, sem fram undan er, og í þeirri sannfæringu um, að þetta viðhorf sé rétt, hef ég beitt mér fyrir þessari till. og ríkisstj. fallizt á hana, og hún mun vera lögð hér fram. Að öðru leyti skal ég ekki á þessu stigi blanda mér í deilurnar, sem hér eru um efni málsins, en taldi rétt, að þetta kæmi fram strax í upphafi umr., svo að það deiluefni væri úr sögunni.



Herra forseti. Fjhn. hefur haft þetta mál til meðferðar, og eins og engum hv. þdm. mun koma á óvart eftir 1. umr. málsins, hefur n., eins og nál. þau, sem útbýtt hefur verið, bera með sér, ekki getað orðið sammála um afstöðu til málsins. Við 4, sem að meirihlutanál. stöndum, leggjum til, að það verði samþ., en aðrir nm. hafa tjáð sig frv. andvíga og skilað sérálitum. Eins og fram kemur í nál. meiri hl., höfum við hugsað okkur að flytja smávægilega brtt. við frv., þess efnis að samræma sektarákvæði söluskattsl. og tekjuskattsl., en það er rétt, að það komi nú þegar fram, að við nánari athugun á málinu kom í ljós, að tæknilegir örðugleikar á því að ganga frá þessu reyndust meiri en svo, að sá vandi yrði leystur á þeim skamma tíma, sem hér er til umráða, þannig að þessar brtt. verð ég þá fyrir hönd meiri hl. að afturkalla. Eins og hv. þdm. er kunnugt, hefur verið gerður út af þessu máli mikill úlfaþytur. Stór orð hafa fallið og birtar verið greinar um þetta og fréttir í stjórnarandstöðublöðunum undir stórum fyrirsögnum. Þetta er nú í sjálfu sér ekki neitt nýtt og auðvitað viðkomandi aðila að meta, hvort þeir telji sig hafa pólitískan hagnað af slíku. En eitt er eftirtektarvert í þessu sambandi, og get ég ekki látið hjá líða í upphafi máls míns að vekja athygli á því. Að jafnaði hefur það verið svo, að þegar efnahagsráðstafanir hliðstæðar þessum hafa verið gerðar, eins og gengisbreyting, hækkun á sköttum o.s.frv., þá hafa verið birtir um það einhvers konar útreikningar og tölur, hve miklu sú kjaraskerðing næmi, sem af þessu leiddi. Allir hafa þeir útreikningar að vísu að jafnaði verið meira eða minna villandi. Það er önnur hlið á málinu. En það er athyglisvert, að ekki er gerð nein tilraun til slíkra útreikninga eða að styðja málstaðinn með tölum, heldur gífuryrðin ein látin nægja. Ástæðan til þess liggur e.t.v. í augum uppi, en hún er sú, að ef þetta væri reiknað út á þann hátt, sem venjulega hefur verið, sbr. hina kunnu útreikninga um kaupmátt launanna, væri ákaflega erfitt, held ég, að komast yfir 1%, sem kjaraskerðingin ætti þá að nema. Svo er það önnur hlið á málinu, að auðvitað mundi það vera villandi líka, því að hvort sem söluskatturinn er 6% eða 8% eða hvað, þá hefur það auðvitað engin áhrif á þjóðartekjurnar og kjör heildarinnar. Slíkt getur einhver áhrif haft á tekjuskiptinguna, en á afkomu heildarinnar hefur það engin áhrif. Ég gat ekki látið hjá líða í upphafi að vekja athygli á þessu. En í þessu liggur þó ekki það, að ég vilji á nokkurn hátt vanmeta þær skuggahliðar, sem óneitanlega eru á þessari löggjöf, því að þótt segja megi að vísu, að 3% almenn verðlagshækkun og samsvarandi kauphækkun sé ekki mikil miðað við ýmislegt, sem áður hefur gerzt, er þó hér um að ræða þróun verðlagsmála í öfuga átt við það, sem æskilegt væri, þannig að almenningur á vissulega kröfu á því, að gerð sé sem gleggst grein fyrir nauðsyn þeirra ráðstafana, sem af þessu frv. leiðir. Er þeirra í fyrsta lagi þörf, og sé svo, koma þá ekki aðrar leiðir til greina, til þess að fjárlög verði afgreidd með skaplegum hætti, annaðhvort aðrar tekjuöflunarleiðir eða sparnaður? Það virtist ganga sem rauður þráður gegnum ræður þeirra hv. stjórnarandstæðinga, sem töluðu við 1. umr., að þeir svara fyrstu spurningunni neitandi. Þeir halda því fram, að engra aðgerða af þessu tagi sé þörf, þar eð tekjuáætlun fjárlagafrv. sé svo lág, að unnt sé að tryggja hallalausan rekstur ríkissjóðs með því einu að hækka hana án nýrrar tekjuöflunar. En gallinn á þessu er bara því miður sá, að þetta stangast algerlega á við staðreyndir, sem ég hygg að hv. stjórnarandstæðingum veitist erfitt að vefengja, og á ég þá fyrst og fremst við upplýsingar þær, sem hæstv. fjmrh, gaf í lok 1. umr. málsins um afkomu ríkissjóðs fram til 1. des. En samkv. þeim upplýsingum var 300 millj. kr. halli hjá ríkissjóði í nóvemberlok, en á sama tíma í fyrra stóðust tekjur og gjöld nokkurn veginn á. Nú mun að vísu reynsla undanfarinna ára hafa sýnt það, að í desembermánuði batni afkoma ríkissjóðs að jafnaði verulega, og mun þetta á síðasta ári hafa numið 150-160 millj. kr. En það breytir engu um það, að mjög mikla bjartsýni þarf til þess að ætla, að ríkisbúskapurinn geti orðið hallalaus á því ári, sem nú er að líða, og raunar virðist mér það útilokað með öllu eftir þá breytingu, sem boðað hefur verið af hæstv. forsrh., að gerð verði á frv., en fyrir ástæðu þeirrar breytingar hefur hann gert grein. Hvað snertir tekjuáætlunina fyrir næsta ár, er um að ræða svo mikla hækkun allra hinna þýðingarmestu tekjuöflunarliða, að mér finnst það gefa auga leið, að engin skynsemi væri í því að áætla þá hærri. Það ár, sem nú er að líða, hefur, eins og kunnugt er, verið mikið veltiár, bæði hvað innflutning snertir og annað, og nú er þó gert ráð fyrir talsverðri aukningu í fjárlagafrv. Það mundi því að mínu álíti vera algerlega út í bláinn, ef hækka ætti þessa tekjuáætlunarliði sem nokkru næmi frá því, sem nú er. Ég lít svo á, að í raun og veru væri það ekki annað en fölsun, sem sízt væri Alþingi samboðin af öllum þeim hugsanlegu leiðum, sem til greina koma, ef þessi leið væri farin. Nú ætla ég hv. stjórnarandstæðingum ekki það, að þeir haldi málflutningi sínum, eins og hann var við 1. umr. málsins, til streitu í þessum efnum. Fullyrðingar þeirra bæði þar og eins við fjárlagaumr. um það, að hægt væri að hækka tekjuáætlun fjárl., munu hafa byggzt á því, að þeim hefur verið ókunnugt um þær staðreyndir málsins, sem hér voru upplýstar af hæstv. fjmrh., og ég vænti ekki annars en þær upplýsingar nægi til þess að kveða þetta sjónarmið niður, hvað sem öðru líður. Þessi leið mundi því vera algerlega óraunhæf, og ég lít svo á, að í sjálfu sér mundi það vera miklu málefnalegri afstaða að halda því beinlínis fram, að fjárlög eigi að afgreiða með greiðsluhalla. Og það er tiltölulega auðvelt í sjálfu sér að finna þess dæmi frá öðrum löndum, að sá háttur sé hafður á. Það má t.d. nefna Bandaríki Norður-Ameríku, en s.l. 30 ár mun það að jafnaði hafa verið þannig, að fjárlög þar í landi hafa verið með tekjuhalla, og hefur það þó einmitt verið svo á þessum 30 árum, að gjaldmiðill Bandaríkjanna hefur verið talinn öruggari en gjaldmiðill nokkurs annars lands. Ég teldi það því miklu skárri málefnaafstöðu að halda því beinlínis fram, að það væri hægt að afgreiða fjárl. með tekjuhalla. Að því er snertir mína persónulegu skoðun á þessu máli, er hún sú, að það er mér vissulega ekki nein trúarjátning, að undir öllum kringumstæðum þurfi afkoma ríkissjóðs að vera hallalaus, og byggist hún m.a. á reynslu Bandaríkjamanna í þessu efni. En eitt er það, hvað getur verið verjandi og jafnvel skynsamlegt í Bandaríkjum Norður-Ameríku, miðað við þær efnahagsaðstæður, sem eru þar í landi, og annað, hvað skynsamlegt er miðað við þær efnahagsaðstæður, sem eru hér á landi. Og það er skoðun mín, að miðað við núverandi aðstæður í efnahagsmálum Íslendinga sé það hættulegt, að lagt sé út á þá braut að afgreiða fjárlög með tekjuhalla. Ef það væri þannig, sem hv. stjórnarandstæðingar virðast halda fram, að hægt væri að bæta kjör almennings með því að lækka t.d. söluskattinn um 2%, hvar ætti þá að draga markalínurnar á milli þeirra lækkana, sem mögulegar eru og leiða til kjarabóta, og lækkana, sem ekki væru framkvæmanlegar? Það er nefnilega alveg rétt, sem fram kom í síðari ræðu hæstv. fjmrh., að það er sjálfsblekking, ef því er haldið fram, að almenningur geti sloppið við byrðar ríkisútgjaldanna með því að afla fjár á þann hátt að yfirdraga reikning ríkissjóðs í Seðlabankanum, og skiptir þar að mínu álíti engu máli, hvort ríkissjóður kann að hafa átt þar innstæður áður eða um beina skuldaaukningu sé að ræða. En ef það væri nú þannig, að það væri hægt að bæta kjörin með því að sleppa söluskattshækkuninni, þá verður mér að spyrja, hvort ekki væri þá enn þá betra að sleppa ekki eingöngu þeirri hækkun, sem nú er um að ræða, heldur fella söluskattinn alveg niður. Mér finnst betra, hvort sem við hugsum á röngum brautum eða ekki, að hugsa stórt heldur en að hugsa smátt. Hvers vegna kemur það ekki til greina að taka það spor að fella. söluskattinn algerlega niður? Og mætti þá ekki ganga enn þá lengra í því efni? Hv. 3. þm. Norðurl. v. gerði hér að umræðuefni tekjuskattinn og þær þungu byrðar, sem hann legði á almenning. Væri þá ekki hægt að leysa þennan vanda með því að fella tekjuskattinn algerlega niður og tollana þá líka? Ef það er hægt að bæta hag almennings með því að yfirdraga reikning ríkissjóðs í Seðlabankanum, hvers vegna þá að stöðva sig við 100-200 millj.? Má þá ekki sleppa allri skattheimtu og greiða öll útgjöld ríkisins með því að taka lán í Seðlabankanum? Ef nokkur hv. stjórnarandstæðinga treystir sér til þess að gera grein fyrir þessu eða skýra þetta, og má vel vera, að svo sé, þá væri gaman að heyra það, því að ef hér er um snjallræði að ræða, kemur líka upp sú spurning: Hvers vegna hefur þessi speki ekki verið uppgötvuð annars staðar og þessi leið farin í öllum löndum, að hætta við það að vera að pína almenning með skattaálögum, í hvaða formi sem þær nú eru. Nei, það ætti að vera svo, þegar talað er um málin í alvöru, að allir geri sér ljóst, að hér er ekki um möguleika að ræða á því að leysa efnahagsvandamálin. Og víst er um það, að það er í sjálfu sér talsvert önnur skoðun, sem ég er raunar algerlega sammála, sem fram kemur í nál. hv. 1 minni hl. fjvn. um fjárl. Þar segir svo í lok álítsins, með leyfi hæstv. forseta: „Enda þótt frá fjárlagafrv. sé nú þannig gengið, að það sýni greiðsluhalla, er okkur ljóst, að úr því verður bætt og möguleikar til að brúa bilið eru fyrir hendi og verða að vera það. Að afgreiða fjárlög með greiðsluhalla kemur ekki til mála í slíku góðæri sem nú er til lands og sjávar vegna metafla og hagstæðrar tíðar til landsins.“ Þetta eru ummæli og stefnuyfirlýsing hv. 1. minni hl. fjvn. Annað mál er svo það, að þær ákveðnu till., sem komið hafa frá þessum hv. minni hl., eru ekki í fullu samræmi við þessar skoðanir. En skýringin á því er vafalaust sú, sem ég áðan nefndi, að hv. nm. hefur ekki verið kunnugt um hina raunverulegu afkomu ríkissjóðs um s.l. mánaðamót, og mér kæmi það á óvart, ef þeir mætu menn, sem aðilar voru að þessu nál., breyta ekki um afstöðu í samræmi við þær staðreyndir, sem þeim nú hljóta að vera orðnar ljósar. En hvaða afleiðingar mundi það þá hafa, ef út á þá braut væri farið í stórum stíl að afgreiða fjárlög með tekjuhalla? Það er ein smáaths., sem ég að vísu mundi vilja gera við ummæli þau, sem ég áðan las upp, þótt ég sé raunar þeim að öðru leyti sammála, því að það snertir einmitt það, sem ég kem næst að, þegar ég mun lítils háttar ræða afleiðingar halla á fjárl. Það er talað um það í þessum ummælum, að með tilliti til góðærisins komi ekki til mála, eins og hv. nm. orða það, að afgreiða fjárl. með halla. Ég mundi álíta, að það, sem meginmáli skiptir í þessu sambandi, sé e.t.v. ekki út af fyrir sig, hvernig árferðið er, heldur gjaldeyrisafkoma og verðlagsþróun. Sé gjaldeyrisafkoma hagstæð og verðlagið stöðugt, getur það að mínu áliti verið hættulítið, þó að einhver halli sé á fjárl. hin einstöku ár. Ef það er hins vegar ekki, þannig að um verðbólguþróun er að ræða og gjaldeyrisaðstaðan veik, eins og hún venjulega hefur verið hvað okkur Íslendinga snertir, þá gegnir öðru máli, því að hallinn á fjárl. og sú falska kaupgeta, sem hann hefur í för með sér, kemur fyrst um sinn fram sem rýrnun gjaldeyrisinnstæðna, en þegar þær eru gengnar til þurrðar, kemur það fram í vöruskorti og aukinni dýrtíð. Við höfum líka reynslu í þessum efnum, því að á seinni hluta heimsstyrjaldaráranna síðari og fyrstu árin eftir heimsstyrjöldina, allt fram til 1950, var þessi leið raunverulega farin, sem hv. stjórnarandstæðingar virðast telja mikið snjallræði, að verðlaginu var haldið niðri með niðurgreiðslum úr ríkissjóði, en fjárins var a.m.k. að talsverðu leyti aflað með greiðsluhalla á fjárl., því að um meiri eða minni greiðsluhalla var að ræða á þessum tíma allt fram til 1950. Afleiðingarnar urðu svo þær, sem alkunnar eru frá nýsköpunarárunum, að þá leiddi þetta til þess, að gjaldeyrisinnstæðurnar gengu til þurrðar á allmiklu skemmri tíma en ella hefði orðið, en þegar þær voru gengnar til þurrðar, leiddi þetta til mjög strangra innflutningshafta, skömmtunar á öllum sviðum og vöruskorts. Nú er það auðvitað mál út af fyrir sig, hvort menn æskja eftir því, að hafta- og skömmtunarkerfi verði tekið upp að nýju. Ég skal ekki fara mikið út í það í þessu sambandi, en vil þó vekja athygli á því, að fullkomin ástæða er til slíks, því að vilji menn ekki fylgja almennt viðurkenndum reglum um heilbrigða fjárlagaafgreiðslu, þá hlýtur það auðvitað að þýða það, að taka verður afleiðingunum af því, gjaldeyrisskorti og þeim ráðstöfunum, sem óhjákvæmilegar eru þá gjarnan taldar, til þess að draga úr honum, m.a. með því að taka upp innflutningshöft. Og vissulega er það eins um höftin og um verðbólguna, eins og bar á góma fyrir nokkrum dögum í sameinuðu þingi, þar sem umr. áttu sér stað um efnahagsmál, sem voru miklu málefnalegri en þær, sem voru við 1. umr. þessa máls, að eins og verðbólgan hefur einnig sínar björtu hliðar, þar sem það eru alltaf einstaklingar, sem græða á verðbólguþróuninni, þá má segja það sama um innflutningshöftin. Það eru alltaf einhverjir einstaklingar, sem græða á þeim. Hitt er svo annað mál, hvort sá hagnaður, sem einstaklingar geta borið úr býtum vegna innflutningshaftanna, rennur fyrst og fremst til verkamanna og hinna óbreyttu borgara þjóðfélagsins. Það virðist vera skoðun ýmissa verkalýðsleiðtoga, að það sé verkalýðnum sérstaklega í hag, að rekin sé stefna í efnahagsmálum, sem óhjákvæmilega hlýtur að leiða til mjög viðtækra hafta. Í því efni er ég á alveg gagnstæðri skoðun. Það eru þeir aðilar, sem aðstöðu hafa í þjóðfélaginu, hvernig sem hún svo er, sem sitja við kjötkatlana, þegar varla er hægt að snúa sér við, án þess að fá til þess leyfi einhverrar opinberrar nefndar. Það eru hins vegar hinir óbreyttu borgarar, menn, sem ekki hafa aðstöðu á hærri stöðum, þannig að þeir geti fengið áhrifamenn til þess að tala máli sinu, sem synjanirnar fá. Ég skal svo ekki ræða þetta nánar. En ég hygg, að mönnum hafi í rauninni verið það ljóst fyrir, að tekjuhallaleiðin er ekkert úrræði í þessum efnum. Enda hefur hvorugur stjórnarandstöðuflokkanna lýst sig því í sjálfu sér fylgjandi, að stofnað væri til halla á fjárl., svo að jafnvel hv. stjórnarandstæðingum mun þetta vera ljóst. En það þýðir ekki að hafa frammi fullyrðingar um það, að hallarekstur komi ekki til mála, en vilja svo ekki stuðla með neinu móti að því að frá hallarekstri verði forðað. Þá er spurningin sú: Koma aðrar tekjuöflunarleiðir til greina heldur en sú, sem hér er bent á? Auðvitað er það eins með söluskattinn og alla aðra skattstofna, að sitthvað má honum til foráttu finna. Það er nú einu sinni þannig með alla hina þýðingarmeiri skattstofna, að undanteknum fasteignasköttum og nefsköttum, að það verður aldrei haft svo fullkomið eftirlit með innheimtu þeirra, að ekki megi búast við því, að einhverju af þeim verði stolið. En telji menn söluskattinn verri í þessu efni og öðrum en aðra skatta, kemur auðvitað spurningin um það, ef menn eru líka sammála um það, að hallarekstur hjá ríkissjóði komi ekki til greina, hvaða leiðir eigi þá að fara aðrar til að afla nauðsynlegra tekna. Á að hækka tekjuskattinn? Með tilliti til þeirra umr., sem hér hafa farið fram um hann, m.a. við 1. umr., og þess úlfaþyts, sem gerður hefur verið út af þeim málum allt frá því á s.l. sumri, þá virðist það útilokað, að hv. stjórnarandstæðingar hugsi sér þá leið, að hann verði hækkaður. Þvert á móti hafa þeir gagnrýnt það og munu eiga eftir að gagnrýna það enn þá meira, að fyrirhuguð lækkun á skattstigunum sé ekki nógu mikil. Á þá að fara að hækka tollana? Það kann að láta vel í eyrum þeirra, sem ókunnugir eru málum að öðru leyti, að það eigi að hækka tolla á lúxusvörum, eins og það gjarnan er orðað. En í því efni vil ég aðeins leyfa mér að vísa til fenginnar reynslu, ekki sízt á síðustu árum, að óhóflega háir tollar af hinum svokölluðu lúxusvörum leiða til stórfellds smygls, og aldrei hefur þetta betur sannazt en einmitt nú á allra síðustu árum, þegar það skref var tekið fyrir forgöngu hæstv. núv. fjmrh. að lækka verulega þessa háu tolla og það kom í ljós, að tekjur ríkissjóðs af þessum tollum komu ekki til að minnka, heldur þvert á móti aukast. Ég held, að það sé ekki ástæða til að fjölyrða meira um þessa hlið málsins. Ég vænti þess ekki, að neinn úr hópi hv. stjórnarandstæðinga komi með till. um einhverjar aðrar leiðir en þá, sem hér hefur verið farin til tekjuöflunar. En er þá ekki um neitt annað að ræða í þessu efni? Jú, það er ein leið til, sem borið hefur þegar á góma í þessum umr., og sérstaklega kom það fram í ræðu hv. 5. þm. Reykn. Hann benti á það og vissulega með réttu, að það er hægt að spara. Ég er þessum hv. þm. sammála um það, að hér er um raunhæfa leið að ræða, og ég get jafnvel tekið enn þá dýpra í árinni. Það leiðir einmitt af því, sem ég áður hef sagt, að sé raunverulega vilji fyrir hendi til þess að létta byrði ríkisútgjalda af almenningi, er þetta eina raunhæfa leiðin, sem um er að ræða. Því er þessi leið þá ekki farin? Hér kemur það til, að það er ákaflega auðvelt að tala almennt um það, að eyðslan sé óþarflega mikil og það þurfi að spara. Þetta lætur mjög vel í eyrum allra. En vandinn verður meiri, þegar benda skal á einhverja ákveðna gjaldaliði í fjárl., sem skera eigi niður. Það hefur áður borið á góma, hvaða till. hv. stjórnarandstæðingar hafa gert í þessu efni við meðferð fjárl. Í nál. hv. 2. minni hl. fjvn., hv. 10. landsk., Geirs Gunnarssonar, eru að vísu bornar fram fáeinar till. um lækkun tiltekinna ríkisútgjalda. Mér hefur talizt til við lauslega athugun, að samanlagt næmi þetta eitthvað 7-8 millj. Má vera, að þar skakki 1 eða 2 millj. til eða frá. En jafnvel þó að á það væri fallizt að spara á þeim liðum, sem hv. þm. leggur til, má þó á það benda, að í framkvæmdinni gæti það ekki orðið þegar í stað, því að t.d. ef segja á upp lögregluþjónum á Keflavíkurflugvelli, þurfa þeir þó sinn löglega uppsagnarfrest samkv. l. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. En hvað sem öðru líður, er það auðsætt, að því fer fjarri, að um þetta muni nokkuð, sem teljandi sé, þó að vissulega beri að virða hverja viðleitni til að benda á eitthvað ákveðið í þessum efnum. En móti því kemur það, að sami hv. þm. flutti allmiklar till til hækkunar. Sé litið á nál. og till. hv. 1. minni hl. fjvn., þeirra framsóknarmanna, verður eftirtekjan þó stórum megurri en hvað snertir till. og ábendingar hv. Alþb. í þessu sambandi. Ég hef ekki getað fundið, að það væri nema eitt einasta atriði varðandi útgjaldahliðina, sem þeir gagnrýna, en þetta er hið nýstofnaða prestsembætti í Kaupmannahöfn, en útgjöld við það er gert ráð fyrir að nemi 300 þús. á ári. Það getur auðvitað verið álítamál um þetta eins og aðrar slíkar ráðstafanir, hvort þessum peningum eigi að verja í þessu skyni eða einhverju öðru. En hér við bætist það, að þunginn á bak við þessa einu sparnaðartill., sem fram kemur í nál., er þó ekki það mikill, að flutt hafi verið till. um að fella þennan útgjaldalið niður, a.m.k. hef ég ekki getað fundið hana í till. hv. 1. minni hl. og varð ekki heldur var við það í atkvgr.; að hún væri borin upp. Hér við bætist það, að þó að hv. 2. minni hl. flytti að vísu ýmsar hækkunartill., þá voru þær þó stórum meiri hvað snertir hv. 1. minni hl. Hv. 5. þm. Reykn. talaði um það, og ég hef mikla samúð með því sjónarmiði að auðvitað væri æskilegt, ef visst samstarf gæti tekizt milli stjórnarflokka og stjórnarandstöðu, og satt er það, að í nágrannalöndum okkar mun yfirleitt sá háttur hafður á, að þegar meiri háttar till. eru lagðar fram í efnahagsmálum, þá eru þær tilkynntar stjórnarandstöðunni og leitað við hana samstarfs, ef fáanlegt er. Annað mál er það, að oft kemur auðvitað fyrir, að upp úr þeim samningum slitnar, þannig að ríkisstj. sú, sem með völdin fer, verður þá að fara sínar eigin leiðir. Ég er í sjálfu sér alveg sammála hv. þm. um það, að þetta væri æskilegt. En það virðist bara hafa verið eins konar leikregla í íslenzkum stjórnmálum, að þess er ekki krafizt af stjórnarandstöðunni, hver sem hún er, að hún hafi ábyrga afstöðu til málefna, sem fram komi í því, að lagðar séu fram af hennar hálfu ákveðnar, raunhæfar till. í þeim efnum, og meðan ekki er sýndur meiri litur á því að leggja til eitthvað, sem er raunhæft, heldur en gert hefur verið hingað til af hálfu hv. stjórnarandstæðinga og nál. þeirra og till. um afgreiðslu fjárl. er ljósasti votturinn um, þá get ég ekki annað en fallizt algerlega á það sjónarmið, sem fram kom hjá hæstv. fjmrh. við 1. umr. málsins, að ekki verður séð, meðan ekki verður á þessu breyting, sem vonandi á þó eftir að verða, að það væri annað en tímatöf að fara þessa leið, svo æskileg sem hún er, þó að hún þyki sjálfsögð í öðrum löndum, þar sem andrúmsloftið í þessum efnum er annað en hér. Það, sem er meginvandamálið í þessu sambandi og gerir það erfitt, ekki eingöngu fyrir hv. stjórnarandstæðinga, heldur líka og kannske ekki síður stjórnarflokkana, - því að auðvitað má spyrja að því, hvers vegna stjórnarflokkarnir leggi þá ekki fram þessar sparnaðartill., - er það, að þeir eru allt of margir, sem ekki átta sig á því, að það er ekki bæði hægt að krefjast stórfelldra framlaga af hálfu hins opinbera, bæði til fjárfestingar og til ýmiss konar þjónustu við almenning, og vilja svo ekki sætta sig við að greiða þá skatta og aðrar álögur, sem nauðsynlegar eru til fjáröflunar í þessu skyni. Þegar haldnir eru almennir kjósendafundir, fundir í pólitískum félögum o.s.frv., þá munu fáir slíkra funda vera haldnir þannig, að á þeim komi ekki fram meiri eða minni kröfur og óskir um þáð, að lagt sé í meiri opinberar framkvæmdir af ýmsu tagi. Fólkið skorar þar á þm. sinna kjördæma, ef um almenna kjósendafundi er að ræða, eða þm. sinna flokka, ef um fundi í stjórnmálafélögum er að ræða, að útvega meira fjármagn í vegi, byggja fleiri skóla, byggja fleiri hafnir, leggja fram meira til almannatrygginga og fram eftir þeim götunum. Ég dreg ekki í efa að alvara fylgir máli út af fyrir sig í flestum þessum dæmum og þm., hvar í flokki sem þeir eru, gera auðvitað sitt bezta til þess að framfylgja þessum kröfum. Þeir fá þeim auðvitað sjaldnast eða aldrei öllum fullnægt í einu, en þeir gera sitt bezta. En svo er það bara þetta, að þegar reikningurinn fyrir þessar framkvæmdir er birtur, eru þeir allt of margir, sem hugsa. þannig, þegar þeir sjá þessa reikninga: Nei, þetta er ekki hægt. Og svo mæta þeir á fundum í stéttarfélögum sínum, og ef það eru launþegar, vilja þeir fá hærra kaup, til þess að þeir geti staðið undir skattgreiðslunum, ef það eru bændur, vilja þeir fá hærra afurðaverð, ef það eru útvegsmenn, vilja þeir fá gengislækkun eða meiri uppbætur, og séu það kaupmenn eða kaupfélagsstjórar, vilja þeir fá hærri álagningu. Ég segi ekki, að það séu allir, sem hugsa, þannig, sem betur fer fer því auðvitað fjarri, enda væri það þannig, að allir hugsuðu svo, þá væri sú tilraun, sem við Íslendingar höfum gert til þess að vera sjálfstætt ríki, þegar farin út um þúfur. En þeir eru hins vegar allt of margir, sem þannig hugsa, og það er að mínu álíti undirrót þess vanda, sem hér er við að etja. Meðan hann verður ekki leystur, geta þau vandamál, sem hér er um að ræða, ekki horfið úr sögunni. Það hefur mikið verið talað um það, að kaupmáttur launa, eins og það er orðað, hafi aukizt óeðlilega lítið frá því t.d. í lok seinni heimsstyrjaldar, og birtir um það útreikningar, sem að vísu ber að taka með hinni mestu varúð, að kjarabæturnar, sem fólkið hefur fengið á þessum tíma, séu of litlar og miklu minni en efni standa til. Þó að þessir útreikningar gefi að mínu álíti algerlega villandi niðurstöður, er út af fyrir sig sannleikskjarni í því, að það hefði verið hægt að bæta kjörin á þessum tíma meira en raun er á. En það, sem hefur hindrað það, er fyrst og fremst sú mikla fjárfesting, sem hér hefur átt sér stað og er miklu meiri en yfirleitt gerist í löndum, þar sem þjóðartekjur eru svipaðar og hér. Hér hefur verið gert ráð fyrir því, að þriðjungi þjóðarteknanna væri varið til fjárfestingar. Í Bandaríkjum Norður-Ameríku er tilsvarandi tala eitthvað 13-15%. Þó að þjóðartekjur þar í landi séu miklu hærri en hér, telja stjórnarvöldin þar ekki fært að leggja meiri fórnir á almenning en þessu nemur. Rétt er þó að taka það fram, að til þess að gera þessar tölur algerlega sambærilegar, ber auðvitað að taka tillit til þess, sem Ameríkumenn verja til landvarna, en þau útgjöld erum við auðvitað að mestu lausir við. En þó að fullt tillit væri tekið til þeirra, mundi það ekki raska niðurstöðunni í heild. En hvers vegna er fjárfestingin þá ekki skorin niður? Því get ég ekki á þessu stigi svarað öðruvísi en með annarri spurningu: Vill fólkið takmörkun á fjárfestingunni? Ef marka ber allar þær mörgu fundasamþykktir, sem ávallt eru gerðar og ég minntist áðan á, skyldi maður ekki álíta það. En vandinn er einmitt fólginn í þessu. Allir krefjast sem mestrar fjárfestingar, en þeir eru miklu færri, sem vilja taka á sig þær byrðar, sem hún óhjákvæmilega hefur í för með sér. Ég ætla svo að síðustu aðeins að víkja nokkrum orðum að væntanlegum áhrifum þessara aðgerða, og þá koma mér fyrst í hug ummæli úr ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e., sem mun nú að vísu ekki vera viðstaddur. Hv. þm. vék lítils háttar að mér og að vísu ekki óvinsamlega í þeirri ræðu, sem hann flutti við 1. umr. málsins. Hann var að tala um þá fræðslu, sem ég hefði verið að gefa hv. dm. eins og skólapiltum, svo sem hann orðaði það, þegar frv. um verðtryggingu launa var til umr. á sínum tíma. Og lá nú, fannst mér, dálítið svipaður andi í orðum hans eins og í því, sem haft var eftir hinum mikilhæfa Hólabiskupi, Jóni Arasyni, á sínum tíma, er honum fannst það óþarfi, þegar heimilisprestur hans minnti hann á, að líf væri eftir þetta líf, enda taldi hv. þm., að sér hefði verið kunnugt áður um þær staðreyndir, sem ég nefndi í þessari ræðu minni. Það var nú ekki tilgangur minn í sjálfu sér að fræða þennan hv. þm. eða aðra, enda er mér vel kunnugt um það, að hann hefur dágóða þekkingu til að bera á efnahagsmálum og ekki sízt þeim þáttum þeirra, sem snerta launa- og kaupgjaldsmálin. Hann er að vísu ekki skólagenginn hagfræðingur, en það er hægt að afla sér menntunar á annan hátt en þann að ganga í skóla. Glöggt dæmi um það er sú fjárveiting, sem hækkuð var verulega og að verðleikum við 2. e. umr. fjárl. til bónda á Snæfellsnesi, sem er mikill stærðfræðingur, eins og kunnugt er, og þó að hann muni aldrei hafa í skóla gengið, svo að mér sé kunnugt, fram yfir barnaskóla, skrifar hann í tímarit, sem yfirleitt skrifa ekki aðrir í en þeir, sem eru prófessorar eða doktorar að nafnbót. Nú er það að vísu ekki svo, að ég vilji líkja hagfræðiþekkingu hv. þm. við stærðfræðikunnáttu þessa bónda, en hann veit meira í þeim málum en Pétur og Páll, það er mér vel kunnugt um, og hann er almennt greindur maður. En það, sem við hv. þm. og málefnaafstöðu hans er oft að athuga, er ekki þekkingarleysið, heldur hitt, að svo virðist og allt of oft sem þekking hans liggi í láginni. Hv. þm. lét í ljós áhyggjur yfir því, að þær 3% kauphækkanir, sem hér er um að ræða, yrðu ekki launþegum sú bót fyrir verðhækkanirnar, sem til væri ætlazt, vegna þess, eins og hv. þm. orðaði það: Ætli atvinnurekendur komi ekki til að velta þessu af sér með hækkuðu vöruverði? Nú skal ég sízt af öllu ámæla hv. þm. fyrir það, að þessi hugsun hefur komið upp í hans huga. Þvert á móti tel ég, hvað þetta atriði snertir, að hann tali sem ábyrgur verkalýðsleiðtogi, og það er allt of sjaldan, sem verkalýðsleiðtogarnir spyrja sig einmitt þessarar spurningar: Verða þær kauphækkanir, sem veittar eru, hvort sem farið er eftir þessari leið eða annarri, raunverulegar kjarabætur, eða bæta þær upp þær verðhækkanir, sem um er að ræða, ef dýrtíðaruppbætur eiga sér stað, eða koma þær til að renna alveg út í sandinn í hærra verðlagi? Og það er alveg sérstök ástæða til þess einmitt fyrir íslenzka verkalýðsleiðtoga að spyrja þessara spurninga, því að því miður hefur reynslan sýnt það hér á landi, að mest af þeim kauphækkunum, sem orðið hafa, a.m.k. síðustu 2-3 áratugina, hefur þannig runnið út í sandinn. Ég hugsa, að það sé ekki neitt ýkt, þó að sú tala byggist ekki á neinu sérstöku, ef nefnt er, að það sé a.m.k. 90% kauphækkananna, sem hafa ekki þannig orðið raunverulegar kjarabætur. Þegar þessar kauphækkanir fást fram, er því slegið upp sem stórum sigri, en svo þegar kemur að því að greiða sigurlaunin, hefur að jafnaði verið þannig, að atvinnurekendur hafa sagt: Við höfum enga möguleika á því að borga þetta hærra kaup, sem við höfum verið neyddir til að semja um, við verðum að velta því yfir á vöruverðið. - Og hvað þýðir það? Jú, launþegarnir eru látnir greiða sér sigurlaunin sjálfir, þau eru sótt í þeirra eigin vasa. Hér er vissulega um alvarlegt vandamál að ræða. En þetta sjónarmið hygg ég meginástæðuna til þess, að hæstv. ríkisstj. hefur valið þessa leið, en ekki aðra, sem hefði vissulega komið til greina, nefnilega þá að fella niðurgreiðslurnar að mestu eða öllu leyti niður og sleppa því að leggja söluskattinn á. Það hefði verið hægt að fara þá leið. En þá hefði kaupgjaldið hækkað meira en um 3% eða að mér skilst um a.m.k. 5%, og þá er það vissulega orðið mikið vafamál og jafnvel útilokað með öllu í mörgum dæmum, að atvinnuvegirnir gætu borðið slíka kauphækkun. Meðan kauphækkunin er hins vegar ekki meiri en 3%, mundi ég ætla, að skynsamlegar líkur væru fyrir því, að atvinnuvegirnir gætu borið þetta að verulegu leyti. Maður veit, að það eru einhverjar atvinnugreinar, sem alltaf berjast í bökkum, þannig að þær geta engar kauphækkanir tekið á sig. En gangi maður út frá eðlilegri tæknilegri þróun, finnst mér, að hægt sé að gera sér vonir um, að kauphækkanir innan þeirra takmarka, sem hér er um að ræða, geti verið bornar af atvinnuvegunum. En svo að ég víki nú einnig að öðru, sem mér fannst ekki jafngott í ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e., þá var það nú því miður svo, að hinn ábyrgi verkalýðsleiðtogi, sem hafði orðið, meðan hv. þm. hélt sig að þessu, virtist fljótlega sökkva og hinn gamli Adam, áróðursmaðurinn, skjóta upp kollinum. Í beinu framhaldi af þessu fór hv. þm. að hugleiða það, hvað gerðist í kaupgjaldsmálunum á næsta vori. Komst hann þá þannig að orði, að ekki yrði komizt hjá verulegum kauphækkunum á næsta vori. Ég skal nú ekkert segja um það, í hvaða stærðahlutföllum hv. þm. hefur hugsað, þegar hann talar um verulegar kauphækkanir. Ég geri mér vonir um, að það, sem hv. þm. hefur í huga, og a.m.k. væri það umbjóðendum hans fyrir beztu, að svo væri, sé eitthvað lægra en menn hafa venjulega skilið við það, þegar talað er um verulegar kauphækkanir, og víst er um það, að þótt ekki sé nema 3% kauphækkun, er hún veruleg með tilliti til þeirra möguleika, sem að jafnaði eru á því að greiða almennar kauphækkanir, þannig að þær komi ekki út í verðlagið. En hvað sem þessu liður, þær áhyggjur, sem hv. þm. hafði í sambandi við möguleika atvinnuveganna á því að greiða 3% kauphækkunina og virtust vera miklar, komu alls ekki fram í sambandi við þær verulegu kauphækkanir, sem hv. þm. taldi óhjákvæmilegar á næsta vori. Hann var ekki með neinar bollaleggingar um það. Herra forseti. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri, en vil aðeins að lokum leyfa mér að undirstrika það enn þá einu sinni, að hér er vissulega um mikið vandamál að ræða. En gífuryrði leysa ekki vandann heldur aðeins málefnaleg athugun á því, í hverju vandinn sé raunverulega fólginn og hvaða raunhæfar leiðir komi til greina til þess að leysa hann.



Herra forseti. Í dagblaðinu Vísi í fyrradag var stór fyrirsögn, þar sem stóð: „3% almenn kauphækkun.“ Með smærra letri og lítið áberandi fyrir neðan stóð: „Hækkun söluskatts um 2 1/2% vegna niðurgreiðslu.“ Hækkun söluskatts vegna niðurgreiðslu var ætlunin að láta fólkið skilja það, þó að það væri ekki það, sem skipti mestu máli. Fagnaðarboðskapurinn er: 3% almenn kauphækkun. Hverju var nú verið að lýsa með þeirri grein, sem svona fyrirsögn var sett við? Það var verið að lýsa því frv., sem hér er til umr., þar sem gert er ráð fyrir að leggja 300 millj. kr. nýja skatta á þjóðina til þess að borga niður vöruverð og nægir samt ekki betur en það, að 5 stiga hækkun verður á almennri framfærsluvísitölu. Það eru enn eftir nær 300 millj. í nýjum álögum þrátt fyrir þá breytingu, sem hæstv. forsrh. lýsti í upphafi þessa fundar, sem lagðar eru á þrautpíndan almenning, sem hefur orðið að bæta á sig hundruðum milljóna króna á hverju ári á stjórnarárum hæstv. ríkisstj. Þó er þannig, að þessar álögur nægja engan veginn til þess að halda dýrtíðinni í skefjum. Hún á að hækka, og niðurgreiðslurnar verða hér eftir, eftir að þessar álögur eru á lagðar, óbreyttar frá því, sem þær hafa verið. Skatturinn á þess vegna ekki að ganga til niðurgreiðslnanna í sjálfu sér, heldur á hann að fara til annarra hluta. Hann á að fara í óráðsíuhítina, sem allt virðist geta gleypt. Þjóðin er þrautpínd af skattabyrðinni, svo sem ljóst hefur orðið nú seinustu mánuðina öðrum tímum frekar, og allur almenningur leggur á sig óhæfilega vinnu til að standa undir þessari byrði, og hann getur ekki dregið af sér, hann getur ekki hætt þessari óhæfilegu vinnu vegna þess greiðslufyrirkomulags, sem á sköttunum er. Skattamálin hafa verið mjög á dagskrá undanfarna mánuði, ekki bara í sambandi við þetta frv., sem hér er til umr., heldur af öðrum ástæðum, sem öllum hv. þdm. eru vel kunnar. En einmitt í sambandi við söluskattinn er nauðsynlegt að ræða lítið eitt um aðrar tegundir skatta, ekki sízt vegna þess, að þegar þessi söluskattur var lagður á snemma á árinu 1960, þá var það látið í veðri vaka, að hann væri einmitt lagður á til þess að koma í staðinn fyrir þær tekjur, sem glötuðust við það, að nú skyldi afnema beina skatta á almennar launatekjur. Við þessa yfirlýsingu var svo staðið á þann hátt, að um það leyti, sem lögin um söluskatt voru lögleidd, voru einnig leidd í lög ný skattalög, þar sem persónufrádrættir voru hækkaðir töluvert, og nýr skattstigi lögleiddur, sem í sjálfu sér var ekki óhóflegur á þeim tíma, en jafnframt því sem þetta var gert, þá voru afnumdar þær umreikningsreglur, sem áður höfðu verið á skattstiganum og á persónufrádrættinum, þannig að frádráttarliðirnir breyttust í hlutfalli við verðlagið og einnig tekjutölur skattstigans sjálfs breyttust í hlutfalli við verðlagið. Þegar þessar reglur höfðu verið afnumdar, þá var fyrir því séð, að nú mundi dýrtíðin gerast skattstjóri í landinu, enda fór það á þann veg, að með rýrnandi krónugildi og hækkandi kaupgjaldi þar af leiðandi komust menn sífellt í hærri og hærri skattstiga og verðmæti persónufrádráttarins fóru síminnkandi. Á árinu 1963 óx dýrtíðin miklu meira en nokkru sinni fyrr, eins og menn muna, og sá vöxtur varð til þess, að talsvert miklar launahækkanir áttu sér stað, þ.e.a.s. í krónutölu, og það var því þegar ljóst á árinu sem leið, að að óbreyttum skattlagningarreglum hlaut tekjuskattur og útsvar að hækka gífurlega langt fram yfir það, sem kleift væri að innheimta vandræðalaust. Stjórnarandstæðingar bentu á það við meðferð skattalaganna hér á hv. Alþingi á s.l. vori, að svo mundi fara, að skattabyrðin yrði óhæfileg með þessum hætti. En ríkisstj. og stuðningsmenn hennar létu þær aðvaranir sem vind um eyrun þjóta með þeim afleiðingum, sem nú eru kunnar. Þegar skattskráin kom út í sumar sem leið og skattlagningin, tekjuskattur og útsvör, varð kunn, þá gerðu menn sér ljósar afleiðingar þess. Ég þarf ekki að rifja það upp hér í löngu máli, hverjar viðtökurnar urðu, við munum sjálfsagt allir eftir því. Framsfl. reið á vaðið í mótmælum gegn þessari skattlagningu, og 9. ágúst sendi hann ríkisstj. mótmæli sín ásamt kröfu um það, að skattlagning ársins yrði endurskoðuð. Ég held, að það hafi verið Sósfl., en kannske var það Alþb. eða Kommúnistaflokkurinn, - ég veit ekki almennilega, man ekki lengur, hvaða deild það var, sem einnig fylgdi eftir.  Um þessar mundir sneri einnig Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja sér til ríkisstj. með tilmælum um það, að gengið yrði til samninga við þessi samtök launþega um eftirgjöf eða endurskoðun á sköttum ársins 1964. Í fyrstu virtist eins og ríkisstj. tæki líklega á þessum tilmælum. Settar voru undirnefndir og samningum haldið gangandi um allmargra vikna skeið. Það er þó orðið alllangt síðan það upplýstist, að undirnefndir hefðu skilað álíti, án þess að slíkt álit hafi þó mér vitanlega verið birt, nema þá útdrættir úr því, sem birzt hafa í einhverjum blöðum. En svo mikið er víst, að þessir samningar virðast ekki hafa leitt til neinnar niðurstöðu, og ég minnist þess, að við umr. í hv. Nd. fyrir nokkrum vikum lýsti hv. 3. landsk. þm., Eðvarð Sigurðsson, sem er formaður Verkamannafélagsins Dagsbrúnar, því yfir, að hann teldi, að á þessu máli væri orðin alger brigð frá stjórnarinnar hálfu. Þá varð ljóst, að sá verkalýðsleiðtogi hafði misst trúna á það, að ríkisstj. mundi standa við það, sem hún hafði gefið í skyn, að hún mundi vilja gera í þessu máli. Það birtist svo í fyrradag í dagblöðum samþykkt frá Verkamannafélaginu Dagsbrún, þar sem þetta er undirstrikað. Ég skal ekki rekja þá samþykkt hérna, þar sem hún hefur verið rakin við 1. umr. þessa máls. Þrátt fyrir það, þó að Verkamannafélagið Dagsbrún og formaður þess hafi misst trúna á ríkisstj. í þessu máli, er ekki útilokað, að einhverjir hafi haldið áfram að trúa og vona, og það eru þá þeir, sem hafa fengið umbun sína í þeirri fyrirsögn, sem Vísir birti í fyrradag: 3% almenn kauphækkun. Þar hefur málgagn hæstv. fjmrh, enn einu sinni orðið húsbónda sínum til sóma. En það eru fleiri en skattpíndur almenningur í landinu, sem telur nauðsyn umbóta í skattamálum. Í 1. hefti Fjármálatíðinda fyrir þetta ár, sem er að líða, sem kom ekki út, þó að það heiti 1. hefti, fyrr en líklega í október eða jafnvel nóvemberbyrjun, - í ritstjórnargrein í þessu blaði eru settar fram slíkar skoðanir, að ekki er um að villast, að höfundur þessarar ritstjórnargreinar telur skattamál okkar Íslendinga komin í algert óefni. Greinin er rituð af tilefni þess, að höfundur hennar virðist telja nauðsyn á því að lækka verulegu beina skatta og er að velta fyrir sér möguleikum til annarrar tekjuöflunar. Ég skal taka það fram, að þótt ég muni nú vitna nokkuð í þessa grein, þá er ég ekki með því að lýsa yfir stuðningi mínum við niðurstöðu greinarinnar. Ég læt þá aðalniðurstöðu liggja á milli hluta, sem komizt er að í lok greinarinnar, en í meginmáli hennar koma fram ýmsar skoðanir, sem ég tel fulla ástæðu til að veita athygli í þessu sambandi. Í þessari grein segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Hvar þau mörk liggja, þar sem viðbótarskattlagning fer að hafa í för með sér óviðunandi ranglæti og tekjutap vegna undanbragða og skattsvika, er að sjálfsögðu mjög breytilegt. Fer það m.a. eftir almennu viðskiptasiðferði og almenningsáliti, svo og styrkleika embættismannakerfisins. Því miður virðist hvoru tveggja vera nokkuð ábótavant hér á landi í samanburði við nágrannalöndin, og á hið langa haftatímabil þar vafalaust mikla sök. En hvernig sem því er varið, skiptir sú staðreynd mestu máli, að ekkert þjóðfélagskerfi er svo sterkt, að ekki sé nauðsynlegt að gæta hófs í skattlagningu, ef forðast á alvarlegar afleiðingar ofsköttunar í formi efnahagslegs tjóns og spillingar.“ Á öðrum stað segir, með leyfi hæstv. forseta: „Þær miklu umr., sem orðið hafa að undanförnu um álagningu tekjuskatts og útsvars, gætu orðið gagnlegt tilefni til þess að taka allt ásigkomulag þessara mála hér á landi til gagngerrar endurskoðunar. Það virðist nú almennt álítið, að þær skattareglur, sem í gildi eru, hafi bæði leitt til hærri skattabyrðar á launþegum en þeir vilja sætta sig við og jafnframt því hafi stórfellt ranglæti átt sér stað vegna útbreiddra skattsvika, beinir skattar á tekjur hér á landi séu m.ö.o. orðnir hærri en svo, að hægt sé að tryggja sæmilega réttláta skiptingu skattabyrðarinnar, jafnframt því að sú hætta sé yfirvofandi, að skattarnir dragi verulega úr áhuga manna á starfi og heilbrigðri tekjuöflun. Augljóst virðist, að úr þessu verði ekki bætt nema með verulegri lækkun beinna skatta.“ Þetta er sú skoðun, sem sett er fram í ritstjórnargrein Fjármálatíðinda, tímarits Seðlabanka Íslands, um þetta efni. Og enn fremur segir á öðrum stað, með leyfi hæstv. forseta: „Um óbeinu skattana er það að segja, að þeir hafa hækkað mjög undanfarna tvo áratugi, framan af fyrst sem tollar og aðflutningsgjöld, en síðari árin einkum söluskattar. Skattheimtan á þessum sviðum er áreiðanlega þegar komin nærri og sums staðar yfir þau takmörk, sem heilbrigðri skattheimtu eru sett.“ Og að síðustu langar mig til þess að lesa hér örfáar setningar úr þessari merku grein, þar sem segir: „Á hinn bóginn er það viðurkennt í öllum löndum, sem reynslu hafa í þessu efni, að mikil hætta sé á undanbrögðum frá söluskattsgreiðslu, ef skatturinn hækkar nokkuð verulega. Mikið af söluskattskyldri starfsemi er þess eðlis, að nákvæmt opinbert eftirlit er vandkvæðum bundið, svo að freistingin til skattsvika er þar af leiðandi veruleg. Eftir að söluskatturinn hér á landi hefur verið hækkaður í 5.5%, er full ástæða til þess að fara varlega, svo að ekki skapist einnig á þessu sviði sama vandamálið, sem nú er við að glíma varðandi innheimtu hinna beinu tekjuskatta.“ Þetta var, þegar hann var kominn upp í 5.5%. Nú á að færa hann upp í 7.5%. Og áfram segir í framhaldi af þessu: „Niðurstaða þessara hugleiðinga er því sú, að hækkun tolla og söluskatts sé ekki heppileg leið til þess að afla þeirra tekna, sem nauðsynlegar eru til þess að gera lækkun beinna skatta framkvæmanlega.“ Skoðun sú, sem sett er fram í þessari ritstjórnargrein Fjármálatíðinda er m.ö.o. sú, að hækkun söluskatts sé ekki heppileg leið, jafnvel ekki til þess að afla tekna til þess að lækka beinu skattana, hvað þá þegar þeir eiga ekki að lækka heldur. Hér virðist mér, að hæstv. ríkisstj. hafi fengið alvarlega aðvörun frá þeim aðila, sem oft hefur verið tekið mikið mark á í efnahagsmálum þjóðarinnar af minna tilefni en hér er um að ræða. Ég nefndi það áðan, að árið 1960, þegar söluskattur var tekinn upp í því formi, sem hann er núna, þá var látið í veðri vaka, að það væri gert til þess, að tekjuöflun á þann hátt kæmi í stað tekjuöflunar með beinum sköttum. Niðurstaðan að liðnum þessum árum, sem síðan eru liðin, er samt sú, að byrði hinna beinu skatta er þyngri en áður, og það kemur raunar ákaflega glöggt í ljós, hvað langt við erum komnir frá þessu markmiði, sem þarna var yfir lýst, þegar við gerum okkur það ljóst, að sú hækkun ein, sem varð á söluskattinum í janúarmánuði s.l., nemur svipuðum upphæðum og allur tekju- og eignarskattur á reikningi ársins 1964 kemur til með að gera samkvæmt upplýsingum hæstv. fjmrh. Og sú hækkun, sem farið var fram á í frv., eins og það lá fyrir, áður en hæstv. forsrh. birti brtt. sínar hér áðan, nemur svipuðum upphæðum og allur tekju- og eignarskattur er áætlaður í frv. til fjárl. fyrir árið 1963. Að síðustu má nefna það í þessu sambandi, að þegar þessi breyting hefur verið lögleidd, sem hér liggur fyrir, þá fer söluskatturinn að slaga hátt upp í alla beina skatta, sem innheimtir eru til ríkis og bæjarfélaga og sveitarfélaga í landinu. Og þrátt fyrir það, þó að söluskatturinn eigi að hækka svona nú um áramótin, hafi hækkað eins og hann gerði í janúarmánuði s.l., og þrátt fyrir allar aðrar ferlegar álögur, sem á þjóðina hafa verið lagðar á undanförnum árum, og þrátt fyrir beinu skattana, sem á lagðir voru á seinasta sumri, þá er samt gert ráð fyrir því í fjárl. fyrir árið 1965, að tekju- og eignarskattur hækki um meira en 100 millj. frá því, sem hann var á árinu 1964, á þessu ári, sem nú er að líða, og verður á næsta ári 315 millj. kr. Það er ekki að furða, þó að ritstjórnargreinarhöfundur Fjármálatíðinda velti því fyrir sér, hvort við séum ekki komnir yfir þau mörk, sem hann kallar ofsköttun. Og hvað fara svo þessir peningar í? Það er talað um niðurgreiðslur. Það er talað um, að það sé verið að afla fjár til niðurgreiðslna. Hvað var talað um, þegar var verið að afla fjárins í janúarmánuði s.l.? Þá átti hluti af tekjuöfluninni að fara til þess að greiða 6% uppbætur á fiskverðið í landinu. Þeim uppbótum var svo fljótlega hætt þegjandi og hljóðalaust, en það var haldið áfram að innheimta skattinn. Og á þessu ári hefur ríkissjóður með þessum hætti tekið til sinna almennu þarfa tugmilljónir, sem samþ. voru í janúar s.l. til ákveðinna hluta. Og enn er gert ráð fyrir að halda áfram þeirri tekjuöflun, sem samþykkt var í janúarmánuði s.l., til viðbótar þeirri tekjuöflun, sem núna á að samþ. Það er gert ráð fyrir að halda því áfram þrátt fyrir það, þó að nú sjáist hvergi, að verja eigi 43 millj. til framleiðniaukningar í frystihúsunum af þessu fé, og það sést heldur hvergi, að það eigi að borga 6% uppbætur á fiskverðið á næsta ári, en það á að halda áfram að innheimta þessar tekjur. 43 millj. til framleiðnistyrkjanna, 62 millj. til fiskuppbóta, samtals 105 millj., sem samþykkt var að afla í janúarmánuði s.l. í ákveðnum tilgangi, á að halda áfram að innheimta, þó að sá tilgangur sé nú ekki lengur fyrir hendi. Það á að taka þessa peninga og láta þá í stóra gapið. Þegar á þetta er litið, er ástæða til þess að spyrja sjálfan sig þeirrar spurningar, hvort ríkissjóð vanti í raun og veru það fé, sem hér er lagt til að leggja á þjóðina. Og ég verð að segja það alveg eins og er, að mér virðist ekki, að hv. alþm. hafi sérstaka ástæðu til þess að leggja trúnað á fullyrðingar, sem hniga í þá átt. Því hefur jafnan verið haldið fram af hálfu hæstv. ríkisstj., að ríkissjóð skorti fé. Það liggja þó fyrir ríkisreikningar fjögurra ára af fimm ára stjórnartíð þessarar hæstv. ríkisstj. Á þeim árum hafa tekjur farið samtals 690 millj. fram úr áætlunum fjárl. Á árinu 1960 stóðust fjárl. og reikningur nokkurn veginn á, það vantaði að vísu um 13 millj. kr., en á næsta ári fara tekjur reikningsins 79 millj. fram úr áætlun, á árinu 1962 fara þær 302 millj. fram úr áætlun, á árinu 1963 fara tekjur reikningsins 322 millj. fram úr áætlun fjárl. Samtals hefur hæstv. fjmrh. þess vegna á þessu tímabili haft 690 millj. kr. meiri tekjur en hann kærði sig um að reikna fyrir fram með. Og á þessum árum hefur öll árin verið greiðsluafgangur í ríkissjóði, sem nemur samtals eftir öll fjögur árin 365 millj. kr., og hefur hann verið mestur tvö seinustu árin, sem reikningar liggja fyrir um, árin 1962 og 1963, töluvert á annað hundrað millj. kr. hvort árið. Þarna eru fjögurra ára greiðsluafgangar upp á 365 millj. kr., sem hefur að einhverju mjög takmörkuðu leyti verið ráðstafað, en að mestu leyti eru óráðstafaðar í höndum hæstv. fjmrh. Rekstrarhagnaður á rekstrarreikningum ríkissjóðs hefur numið hundruðum milljóna og meira að segja hundruðum milljóna umfram það, sem fjárlfrv. höfðu gert ráð fyrir. Þegar á allt þetta, sem ég nú hef verið að rekja, er litið, þá get ég ekki séð, að hæstv. ríkisstj. hafi nokkra ástæðu til þess að ætlast til þess, að Alþingi leggi trúnað á, að hana skorti nú fé. Og jafnvel þegar litið er á þær mjög óhagstæðu upplýsingar, sem hæstv. fjmrh. hefur lagt fyrir fjhn., er samt ástæða til þess að ætla, að verulegur afgangur verði á rekstrarreikningi ríkissjóðs á þessu ári, jafnvel þó að veruleikinn reyndist eins óhagstæður og þær upplýsingar, sem lagðar hafa verið fram.

Á hverju byggir hv. þm. þetta?

Ég byggi það á því, að á árinu 1963 var rekstrarafgangur ríkissjóðs 340 millj. kr., og ef þetta ár yrði 300 millj. lakara, sem er það versta, sem mér skilst að menn gætu búizt við, þá eru 40 millj. eftir, og ef ég hef í þessum útreikningi gert einhverja skekkju, þá skal ég taka leiðréttingar hæstv. fjmrh. til greina.

Ruglar hv. þm. ekki saman rekstrarhallanum og greiðsluafganginum?

Ég hef ekki haldið því fram, að með upplýsingum hæstv. fjmrh. mundi verða greiðsluafgangur á þessu ári, því hef ég ekki haldið fram, heldur rekstrarafgangur. En hins vegar hef ég haldið því fram, að greiðsluafgangur undanfarinna ára sé aðgengilegur til þess að jafna metin, ef þörf reyndist á. Ég held, að ég megi til með í þessu sambandi að fara örfáum orðum um nokkur atriði í ræðu hv. 10. þm. Reykv., hv. frsm. meiri hl. fjhn., hér áðan. Mér virtist þar koma fram skoðanir, sem ég að vísu var ekki sammála í fjölmörgum atriðum, en eigi að síður eru mjög athyglisverðar og ástæða er til þess að drepa á. Hv. þm. kom þar að sínu uppáhaldsumræðuefni, sem hann hefur komið að, í hvert sinn sem málefni af þessu tagi hafa verið hér til umr. og hann gefur flutt stórar ræður sem frsm. hv. fjhn. Hann spurði: Vilja menn taka haftakerfið upp að nýju? Hann kann sínar grýlusögur. Vilja menn taka haftakerfið upp að nýju? Það er svar hans jafnan við öllum aths. við þær ráðstafanir, sem lagt er til að gera á hverjum tíma. Auðvitað hefur hvorki fyrir hv. 10. þm. Reykv. né nokkrum öðrum haftakerfið nokkru sinni verið markmið eða það, sem mér skilst, að hann eigi við með orðinu haftakerfi. Annars er það furðulegt af prófessor í hagfræði að nota slíkt orðalag án þess að gera nokkra grein fyrir því, hvað hann meinar með því. Auðvitað eru höft á efnahagslífi af ýmsu tagi á öllum tímum, en ég skal ekki fara frekar út í þetta. En ef haftakerfið á við eitthvað svipað og ég held að hann eigi við, þá liggur það í augum uppi, að það hefur hvorki verið honum né neinum öðrum markmið í sjálfu sér. En hins vegar gaf hann í ræðu sinni áðan mjög athyglisverða skýringu á því, hvernig við komumst í þá aðstöðu að þurfa að búa við slíkt um allt of langt skeið. Hann sagði frá því, að það hefði stafað af greiðsluhalla, og þetta var hann að segja sem rökstuðning fyrir því, að nú mætti til að afgreiða greiðsluhallalaus fjárlög. Hv. þm. sagði, að fram til 1950 hefðu fjárlög mjög oft verið afgreidd með greiðsluhalla og það hefði leitt til gjaldeyrishalla, sem aftur hafi leitt til skömmtunar og vöruskorts. Á þessu tímabili, sem hv. þm. ræðir þarna um, fram til 1950 fór Sjálfstfl. með fjármálastjórn í landinu 11 síðustu árin. Ég tel því, að hv. 10. þm. Reykv. geti beint skeytum sínum um þetta efni í aðrar áttir en hann virðist ætla að gera að þessu sinni. Ég vil enn fremur í tilefni af þeim orðum, sem hv. 10. þm. Reykv. fór um till. hv. 1. minni hl. fjvn. í vetur, - í sambandi við þau orð vil ég segja þetta: Þær till., sem fulltrúar Framsfl. í fjvn. fluttu, voru að vísu nokkuð háar. En þær fjölluðu allar um framkvæmdir. Þær voru fluttar til þess að bjarga því, sem bjargað varð, úr óráðsíuhítinni og í framkvæmdir. Þær verða ekki aftur af okkur teknar. Hv. 10. þm. Reykv. eyddi svo löngum tíma af ræðu sinni í að velta því fyrir sér, af hverju þm. stjórnarandstöðunnar gerðu ekki verulegar sparnaðartili. á fjárl. En svo lagði hann fyrir sjálfan sig mjög athyglisverða spurningu að því loknu, því að þá sagði hann: Af hverju gerir ríkisstj. þá ekki sjálf sparnaðartill.? Og síðan kom hugleiðing, sem mér virtist mjög athyglisverð. Hún fjallaði um það, hve erfitt væri að fá fólkið til þess að skilja, að það þyrfti sjálft að borga fyrir það, sem það krefðist af þjóðfélaginu. Og í þessum erfiðleikum skildist mér, að ætti að felast skýringin á því, hvers vegna ríkisstj. legði ekki sjálf fram till. um sparnað. Ég ætla ekki að gera neinar aths. við þetta. Það lýsir sér sjálft, hvaða hugsun þarna liggur á bak við. Það var mjög greinilegt í sumar, að það, sem reiði fólksins beindist mjög að í sambandi við álagningu hinna beinu skatta, sem þá voru svo mjög á dagskrá, var, að menn voru mjög þeirrar skoðunar, að skattsvik væru orðin algerlega óhæfilega mikil. Og ég man ekki betur en hæstv. fjmrh. hafi látið í ljós þá skoðun í útvarpsþætti í ágústmánuði. Þá munu þeir allir, sem þátt tóku í því tali, hafa verið sammála um nauðsyn aukins skattaeftirlits. Og nú er það augljóst, að enginn skattur getur verið eðlilegur og naumast brúklegur, sem innheimtist ranglátlega. Árið 1960 var söluskatturinn m.a. réttlættur með því, að það væri nauðsynlegt að minnka beinu skattana vegna skattsvikanna. En það er nú orðið alveg ljóst, að það er líka hugsanlegt að svíkja undan skatti, þegar um söluskatt er að ræða. Það er því miður alveg augljóst, og þau skattsvik eru að vissu leyti verri en hin, vegna þess að þar er verið að draga sér fé, sem mönnum er trúað fyrir af öðrum. Nú eru allir sammála um það, virðist mér, að það sé enn þá nauðsynlegra og enn þá erfiðara að hafa eftirlit með söluskattsframtölum heldur en þó nokkurn tíma tekjuskattsframtölum. Þessi skoðun kemur greinilega fram í grein þeirri í Fjármálatíðindum, sem ég vitnaði til áðan, og hún kemur einnig mjög greinilega fram í grg. með frv. um söluskatt, sem lagt var fyrir Alþingi veturinn 1960. Nú liggur ljóst fyrir, að það er almennt álítið, að eftirlit með söluskattinum sé ófullnægjandi, og mér virðist ljóst, að menn hafa ástæðu til þess að halda það. Mér mundi vera það mikið ánægjuefni, ef við mættum við þessa umr. fá lýsingu hæstv. fjmrh. á því, hvernig eftirliti með söluskattsframtölum og söluskattsinnheimtu er raunverulega háttað. Í grg. frv. til söluskattsl., sem ég skírskotaði til áðan, er gerð grein fyrir því, hvernig höfundar þeirra 1. og þá væntanlega um leið hæstv. ríkisstj. hefur hugsað sér, að þetta eftirlit fari fram, og það, sem þar er talað um, hefur að verulegu leyti, þó ekki öllu leyti, virðist mér, verið tekið upp í þá reglugerð, sem í gildi er um innheimtu söluskattsins. En hitt er víst, að þær dreifikannanir, sem þar er gert ráð fyrir, það eftirlit með nótubókum og öðru slíku, verða menn miklu minna varir við en menn höfðu haft ástæðu til að halda. Og mér virðist, að það væri æskilegt, ef hæstv. fjmrh. gæti við þessa umr. skýrt okkur frá því, hvernig þessum eftirlitsstörfum er háttað, ef það mætti verða til þess að auka traust manna á því, að þetta eftirlit komi að einhverju haldi. Það fer t.d. ekki milli mála, af því að nú er það opinbert mál, hvernig söluskattur er greiddur, og eru lagðar fram hjá sýslumönnum og fógetaembættum landsins skrár yfir álagðan söluskatt og þessar skrár hafa í einhverjum tilfellum verið birtar, og það er ekki því að leyna, að þar virðist mörgum, sem þekkja til, hlutföllin vera allmikið önnur en menn höfðu búizt við. Hefur það tilefni eða önnur hliðstæð verið tekin af hálfu hæstv. fjmrh. eða embættismanna hans til þess að kanna þessi mál eitthvað, og þá með hvaða árangri? Ég skal í þessu sambandi geta þess, að jafnvel þó að það eftirlit, sem gert er ráð fyrir í grg. með frv., væri framkvæmt að öllu leyti, mundi ég samt álíta, að það væri ófullnægjandi. Ég álít, að hér þurfi að koma til mjög verulegar endurbætur, ef halda á áfram að innheimta söluskatt í landinu. Ég skal t.d. segja frá því hér, að í nokkuð fjarlægu landi, sem ég bjó einu sinni í um skeið, var söluskattur, og þar var óheimilt, að fram færu nokkur viðskipti í nokkurri verzlun, nema kaupandi tæki við nótu, og á þeirri nótu átti að vera merki fyrir andvirði söluskattsins, svipuð merki og frímerki, sem verzlunareigandi hafði orðið að gera svo vel og kaupa sér hjá yfirvöldum. Í löndum, þar sem ég hef komið og hef að vísu ekki mjög mikinn, en nokkurn kunnugleika sem ferðamaður, hef ég tekið eftir því, að þar sem söluskattur er verulegur, er jafnan meira um nótuskriftir og frumbækur jafnan vandaðri, og það hefur gefið mér tilefni til þess að álykta, að þessar frumbækur mundu verða notaðar til eftirlits síðar meir. Einhverjar ráðstafanir af þessu tagi, sem ég hér hef drepið á, verður að gera, ef söluskattur á að verða veigamikil tekjuöflunarleið í framtíðinni. Enn fremur er ég þeirrar skoðunar, að viðurlög við undandrætti söluskatts eigi að herða mjög verulega. Mér virðist, eins og kom víst aðeins fram í ræðu hv. frsm. meiri hl. áðan, að viðurlög um söluskatt séu eiginlega minni, a.m.k. í vissum tilfellum, heldur en þau eru í sambandi við tekjuskatt. Þetta á við, ef framtöl hafa verið ófullnægjandi, en ef undandráttur sannast, er víst gert ráð fyrir sömu sekt í báðum tilfellum, sem er allt að því tíföld hin undandregna upphæð. En mér virðist, að viðurlög við brotum á söluskatti eigi að vera meiri en af öðrum brotum af ástæðum, sem ég drap á áðan og skal ekki endurtaka að öðru leyti en því að segja, að mér virðist þar um meira trúnaðarbrot að ræða heldur en ef menn draga aðeins undan sinn eigin skatt: Söluskatturinn er, eins og ég sagði áðan, algerlega óhæft skattform, a.m.k. nema tryggt sé öruggt og traust eftirlit. Hann er óréttlátur skattur og gallaður skattur samt, en hann er algerlega óhæfur, ef eftirlitið er ekki öruggt og tryggt. Ég er þeirrar skoðunar, að ef það á fyrir þessu frv. að liggja að verða samþ., þurfi að gera á því ýmsar breytingar í samræmi við það, sem ég nú hef verið að gera að umræðuefni. Ég mun að vísu ekki leggja þær brtt. fram við þessa umr., þar sem ég legg áherzlu á það, að frv. verði fellt, en það mun þá tekið fyrir síðar, ef það á fyrir þessu frv. að liggja að fara gegnum fleiri umr. í þessari deild. Það var gert ráð fyrir því, að 20% af hinum upprunalega söluskatti færu til sveitarfélaganna. Ef það hlutfall hefði átt að haldast, ættu þau nú að fá um 20% af 920 millj., sem eru 184 millj. Af tolltekjunum fá sveitarfélögin 5% eða 76 millj., og þá skortir á 108 millj., að þau fái þann hlut, sem þarna hefur verið gert ráð fyrir, eða tæplega 12% af skattinum, eins og hann yrði eftir samþykkt þessa frv., eins og það liggur núna fyrir eftir breytingu hæstv. forsrh. Nú er að sjálfsögðu alveg ljóst, að tilkostnaður sveitarfélaganna hefur farið hækkandi að undanförnu, ekki síður en ríkisins, þó kannske ekki eins mikið. Í mörgum sveitarfélögum er góð og styrk fjármálastjórn. En eigi að síður hefur tilkostnaður sveitarfélaganna farið mjög hækkandi, og það verður ekki séð, af hverju þeirra hlutfall á allt í einu að fara að lækka mjög verulega. Það mundi aðeins leiða til þess, að útsvarsbyrðin hækkaði, og þá kæmi enn ný skattaukning á herðar almennings í landinu af þeirri ástæðu. Hér þarf einnig að gera leiðréttingu á þessu frv., ef svo skyldi fara, að það kæmi til fleiri umr. Við 1. umr. þessa máls í þessari hv. d. kom það fram, að þeir, sem gerst ættu að vita, voru ekki fyllilega sammála um það, hvað í einstökum atriðum hefði falizt í því samkomulagi, sem gert var milli ríkisstj. og aðila vinnumarkaðarins í júnímánuði s.l. Þau mál hafa nú, ef ekki skýrzt, þá að vissu, takmörkuðu leyti fengið lausn sína af undanhaldi hæstv. ríkisstj. En þó er það ljóst, að þó að samtök launþeganna, alþýðusamtökin, hafi í sambandi við þetta 1/2% ekki talið, að væri um hrein brigðmæli að ræða, þá telja þau þó, að hér hafi verið gengið þvert ú þann anda, sem í samkomulaginu fólst. Ég skal ekki blanda mér í þetta í einstökum atriðum. En hitt er ljóst, að þetta frv. fer algerlega í bága við þann skilning, sem þorri þjóðarinnar að mínu viti hafði á þessu samkomulagi. Þjóðin taldi, að samkomulagið væri í aðalatriðum fólgið í því, að launþegar færu hægar í kjarakröfum sínum, á sama tíma og ríkisstj. hætti að skrúfa upp dýrtíð með nýjum álögum og verðbólguflóði. Þess vegna er það tvímælalaust skilningur flestra, að ríkisstj. hafi hér stigið skref, sem sé ekki í samræmi við þær vonir, sem þjóðin tengdi við þetta samkomulag. Það bregðast vonir margra, þegar hæstv. ríkisstj. slær með þessum hætti á útrétta hönd launþega, og það fer varla hjá því, að það hafi einhverjar afleiðingar fyrir áframhaldandi trúnað milli ríkisvalds og alþýðusamtaka. Fyrir nokkrum dögum eða vikum, þegar til umr. var frv. um verðtryggingu launa, sagði hæstv, forsrh., að þróun mála í þessum efnum á undanförnum árum hefði verið hreinn ófarnaður, og um það er ég hæstv. forsrh. sammála. En ég vildi mega láta í ljós þá ósk, að þegar hæstv. forsrh. flytur frv. eins og þetta, sé hann ekki að stíga skref, sem leiði beint út í ófarnaðinn aftur. Skilningur Alþýðusambands Íslands á þessu samkomulagi frá því í júní og frv. ríkisstj., sem hér er til umr., kemur glögglega í ljós í ályktun, sem stjórn Alþýðusambandsins gerði á fundi sínum í gær og birt hefur verið í blöðum í dag og ég vil leyfa mér að lesa og hljóðar svona, með leyfi hæstv. forseta: „Miðstjórn Alþýðusambands Íslands mótmælir harðlega frv. því, sem nú liggur fyrir Alþingi um hækkun söluskatts og mun hafa í för með sér nýjar álögur, sem nema 300-400 millj. kr. á ári. Miðstjórnin telur, að með frv, þessu sé ýtt af stað nýrri verðbólguöldu, sem stofni hagsmunum launþega og eðlilegri þróun efnahagsmála þjóðarinnar í mikinn háska og torveldi stórlega alla möguleika á friðsamlegum samningum um eðlilegar kjara og launabætur til handa vinnustéttunum. Miðstjórnin telur, að með slíkum aðgerðum til stórfelldra nýrra verðhækkana sé riftað þeim grundvelli, sem lagður var með samkomulagi ríkisstj., verkalýðssamtaka og atvinnurekenda hinn 5. júní s.l. Alveg sérstaklega lýsir miðstjórnin mótmælum sínum við þá beinu brigð á yfirlýsingum, sem gefnar voru í sambandi við júnísamkomulagið um það, að engar nýjar álögur yrðu lagðar á vegna niðurgreiðslna á árinu 1963, en í frv. eru 68 millj. kr. áætlaðar í því skyni.“ Þetta er að vísu það, sem hæstv. forsrh. hefur leiðrétt nú í dag, en svo heldur áfram þannig: „Miðstjórnin telur, að skattahækkun sú, ofan á skattarán sumarsins, verki sem eitur í ógróin sár og brjóti niður trú manna á, að ríkisstj. vilji heils hugar vinna að stöðvun verðbólgu og vaxandi dýrtíðar. Þess vegna varar miðstjórnin alvarlega við því, að söluskattsfrv. verði samþ., og heitir á ríkisstj. að hverfa frá því óráði að gera það að lögum, en freista heldur að draga úr óhófseyðslu í rekstri ríkisins og leita sérhverra ráða til þess að hamla gegn verðbólgu og dýrtíð.“ Þannig lítur Alþýðusamband Íslands á þetta mál. Og einnig var birt fréttatilkynning frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, sem hljóðar á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta, örstutt: „Á fundi stjórnar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja í dag var einróma samþykkt svofelld ályktun: Stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hefur rætt við ríkisstj. um hækkun á söluskatti. Bandalagsstjórnin telur það mjög miður farið, að frv. þetta skyldi lagt fram, án þess að fyrst væri haft samráð um þessi mál við launþegasamtökin. Opinberum starfsmönnum hefur verið synjað um leiðréttingu á launum sínum, og hafa þeir því orðið að taka á sig bótalaust allar verðhækkanir frá 1. júlí 1963, en síðan hefur vísitala framfærslukostnaðar hækkað um 23 1/2%. Eru þeir því illa við því búnir að taka á sínar herðar nýjar álögur. Stjórn BSRB skorar þess vegna á Alþingi að samþykkja ekki frv. um hækkun á söluskatti, heldur leita í þess stað úrræða til stöðvunar verðbólgu og hafa um það fullt samráð við launþegasamtökin.“ Þetta eru viðbrögð launþegasamtakanna, og ég skal ekki fara um þau fleiri orðum, það lýsir sér sjálft, en skal nú snúa mér að því að ljúka máli mínu, herra forseti. Við í 1. minni hl. hv. fjhn., hv. 1. þm. Norðurl. e. og ég, teljum, að hæstv. ríkisstj. vanti ekki fé. Við teljum, að söluskattur sé óréttlát og óskynsamleg skattheimta. Við teljum enn fremur, að hæstv. ríkisstj. sé ekki trúandi fyrir fé. Við leggjum þess vegna til, að frv. verði fellt.



Herra forseti. Ég vil, áður en ég vík að meginefni máls míns, lýsa sérstakri ánægju minni yfir yfirlýsingu hæstv. forsrh. í byrjun þessarar umr. um það, að hæstv. ríkisstj. mundi leggja fram brtt. við þetta frv., þess efnis, að hinn fyrirhugaði söluskattur yrði lækkaður um 1/2% og þar með fallið frá þeirri innheimtu, sem fyrirhuguð var vegna niðurgreiðslunnar á því ári, sem nú er að líða. Ég tel ekki ástæðu til að taka aftur neitt af því, sem ég hef sagt áður hér í hv. deild um þetta mál, né heldur tel ég ástæðu til þess að hafa uppi um þetta frekari deilur. Ég fagna því, að þessi breyting hefur verið gerð og þar með fallizt á það sjónarmið, sem ég hef hér lýst, og ég vil fyrir mitt leyti þakka hæstv, forsrh. persónulega fyrir drengskap hans í þessum sérstaka þætti málsins og lýsa virðingu minni fyrir hyggindum hans að koma þannig til móts við okkur í þessum sérstaka þætti málsins. Á hinn bóginn hlýt ég svo að lýsa því yfir, sem, raunar þarf ekki fram að taka, að þetta breytir auðvitað ekki á neinn hátt skoðun minni á því máli, sem hér ræðir um, því að það er auðvitað út af fyrir sig stigsmunur og ekki annað, hvort söluskatturinn er hækkaður um 1/2% meira eða minna, þannig að þetta breytir ekki á nokkurn hátt afstöðu minni eða skoðunum á því máli, sem hér er til umr. Þeim skoðunum lýsti ég í meginatriðum við 1. umr. þessa máls, og skoðanir mínar á því, hversu þetta frv. er á margvíslegan hátt skaðlegt, hafa ekki breytzt neitt við þá nánari athugun, sem við hefur verið komið á þeim stutta tíma, sem síðan er liðinn, né heldur hafa þær umr., sem hér hafa orðið, sannfært mig á nokkurn hátt um annað álít en ég lét þá í ljós. Miklu fremur mætti segja, að skoðanir mínar hafi styrkzt á því, að með þessu frv. sé stefnt í átt til þeirrar ófæru, sem erfitt geti orðið, bæði fyrir hæstv. ríkisstj. og aðra, sem málið varðar, að komast aftur upp úr. Ég held líka, að þess hafi nokkuð greinilega orðið vart, síðan málið var hér til 1. umr. í fyrradag, að það eru fleiri en ég og aðrir andstæðingar núverandi hæstv. ríkisstj., sem bera í brjósti nokkurn geig varðandi afleiðingar af samþykkt þessa frv. Ég mundi segja, að andrúmsloftið hér á hv. Alþ. þessa dagana hefði borið vott um það, að stjórnarliðið er ekki svo öruggt í sinni sök eins og oft áður, og er trúlegt, að þar komi ekki aðeins til eða valdi um gagnrýni og andstaða okkar stjórnarandstæðinga, heldur líka hitt, að stjórnarliðið finni anda heldur köldu til þessara fyrirhuguðu aðgerða úr sínum eigin herbúðum, jafnvel hér í þingsölunum. Og það bera vissulega ekki allir harm sinn í hljóði. Þannig hefur t.d. hv. 5. þm. Vesturl., ritstjóri Alþýðublaðsins, ekki getað orða bundizt í blaði sínu, en hann segir þar m.a. í gær, með leyfi hæstv. forseta: „Allar þessar ráðstafanir ásamt afgreiðslu fjárlaga með miklum hækkunum eru því markinu brenndar, að þær auka frekar en minnka hættu á nýrri verðbólgu. Verður óhjákvæmilegt fyrir ríkisstj. að taka fljótlega upp víðtækar viðræður við launþegasamtökin, og leita að nýju samkomulagi, sem forði þjóðinni frá nýrri verðbólguöldu. Benti Alþfl. í samþykktum flokksins í nóvember á, að leitað yrði samkomulags við verkalýðssamtökin til að leysa þessi mál.“ Þegar þessi ummæli eins helzta foringja Alþfl. eru athuguð nánar og skoðað, hvað í þeim felst, verður manni vissulega ljósara en áður, hve tæpt hæstv. ríkisstj. stendur í þessu máli, og eru þessi ummæli þó aðeins einn vottur um það. Og hvað er það þá, sem þessi hv. þm. Alþfl. er raunverulega að segja? Hann segir í fyrsta lagi, að þetta frv. ásamt afgreiðslu fjárl., eins og hún er fyrirhuguð, stórauki hættuna á nýrri verðbólguöldu. Hann segir í öðru lagi, að ríkisstj. sjálf sé vanmegnug og óhæf til þess að hindra, að ný verðbólgualda rísi. Og í þriðja lagi segir hann svo, að viðræður og nýtt viðtækt samkomulag við launþegasamtökin séu eina færa leiðin til þess að firra stórvandræðum í þjóðfélaginu. Þetta er raunverulega það, sem þessi hv. þm. er að segja í blaði sínu. Þetta er vissulega allt rétt og í fullu samræmi við það, sem við stjórnarandstæðingar höfum haldið fram. En hvað halda menn svo um afstöðu almennings í landinu, afstöðu verkalýðshreyfingarinnar, fyrst þessi meginatriði eru hugsun helztu stuðningsmanna hæstv. ríkisstj.? Ég held þó, að það sé hægt að leiða fram sterkar líkur fyrir því, að þeir, sem standa henni jafnvel enn nær en 5. þm. Vesturl., eru algerlega andstæðir þeirri stefnu, sem nú er upp tekin, og er þar ekki aðeins um að ræða, að slíkt hafi runnið upp fyrir mönnum nú síðustu dagana, runnið upp eitthvert ljós fyrir þeim, heldur liggur það nú fyrir og hefur legið fyrir, að þeir hafa aðvarað hæstv. ríkisstj. með góðum fyrirvara við þeim aðgerðum, sem nú eru fyrirhugaðar. Þau vitni, sem ég vísa hér sérstaklega til varðandi þetta, eru tveir helztu efnahagsráðunautar ríkisstj., Jóhannes Nordal og Jónas Haralz. Í Fjármálatíðindum, sem komu út á s.l. sumri, ritar Jóhannes Nordal, annar helzti ráðunautur ríkisstj. í efnahagsmálunum, grein um skattamál og kemur þar allvíða við, og hefur sumt af því, sem hann þar sagði um þessi mál, verið tilgreint hér áður í ræðu hv. frsm. 1. minni hl. fjhn. En Jóhannes Nordal segir í þessari grein, á bls. 5 í þessu hefti Fjármálatíðinda, sem ég gat um, m.a. um söluskattinn: „Sérstaklega er ástæða til að freista þess að lækka útgjöldin, ef sterk rök hníga að því, að lækkun skatta sé forsenda þess, að hægt sé að framkvæma skattheimtuna með betri árangri og tryggja réttlátari dreifingu skattabyrðanna.“ Hann ræðir einnig um þau áhrif, sem hækkun söluskattsins mundi hafa á skattsvik, og segir um það m.a. á bls. 1 í sömu grein, að fari skattheimta fram úr ákveðnu marki, sem hann er búinn að ræða áður um, fari öll þessi undanbrögð að borga sig því betur, sem skattarnir eru hærri. Og síðar í greinámi kemur fram, að hann á þar alveg sérstaklega við söluskattinn og óbeinu skattana yfirleitt. Skattheimtan á þessum sviðum er áreiðanlega þegar komin nærri og sums staðar yfir þau takmörk, sem heilbrigðri skattheimtu eru sett. Og enn segir hann: „Á hinn bóginn er það viðurkennt í þessu efni, að mikil hætta sé á undanbrögðum frá söluskattsgreiðslu, ef skatturinn hækkar nokkuð verulega. Mikið af söluskattskyldri starfsemi er þess eðlis, að nákvæmt opinbert eftirlit er vandkvæðum bundið, svo að freistingin til skattsvika er þar af leiðandi veruleg. Og hún vex mjög,“ segir hann, „ef skatturinn er hækkaður frá því, sem nú er.“ Það, sem m.a. má lesa út úr þessu, er það, að Jóhannes Nordal telur, að langsamlega æskilegasta leiðin út úr þeim vanda, sem við erum nú staddir í í sambandi við skattamálin og efnahagsmálin, er sú að draga úr útgjöldum. En hann segir um þetta: „Það er því óhjákvæmilegt, að á móti lækkun beinna skatta komi annaðhvort nýir tekjustofnar eða lækkun útgjalda. Af þessu tvennu er lækkun útgjalda tvímælalaust áhrifameiri, og er tími til kominn að meta, hvort sú mikla aukning framkvæmda og þjónustu á vegum sveitarfélaga og ríkisins, sem átt hefur sér stað síðustu árin, er raunverulega í samræmi við það, sem almenningur sættir sig við að greiða.“ Það er þess vegna alveg greinilegt, að Jóhannes Nordal hefur a.m.k. verið þeirrar skoðunar á miðju þessu ári, að sparnaðarleiðin væri fullkomlega fær, og það hlýtur þess vegna að stoða harla lítið í umræðum um þetta mál að saka okkur stjórnarandstæðinga um það, að við séum algerlega óábyrgir, þegar við minnumst á þessa leið, þegar það liggur fyrir, að þessi ágæti maður, þessi ráðunautur ríkisstj. um efnahagsmál, telur þetta æskilegustu og áhrifamestu leiðina, sem um er að ræða. Mér var sagt það núna rétt áðan, og það getur ekki verið neitt launungarmál, að á fundi fjvn., sem haldinn var í dag, hafi Jónas Haralz forstöðumaður Efnahagsstofnunarinnar lýst því sem sinni skoðun, að það æskilegasta, sem nú yrði gert í fjármálum þjóðarinnar og í skattamálunum, hefði verið það að lækka öll útgjöld, lækka útgjöld ríkissjóðs. Ég held að þegar þetta liggur fyrir, ættu hæstv. ráðh. og aðrir hv. talsmenn ríkisstj. að hafa hægt um sig í fullyrðingum sínum um það, að við stjórnarandstæðingar séum algerlega óábyrgir, þegar við viljum ræða það, hvort ekki séu möguleikar til þess að ná einhverju af því fé, sem hér skortir á til þess að jafna metin í fjárl., með sparnaði. Sannleikurinn er nefnilega sá, eins og þessir menn vita sjálfsagt allra manna bezt, að sparnaðarleiðin viðvíkjandi útgjöldum ríkissjóðs var sjálfsagðasta leiðin, sem reynt væri að fara eftir júnísamkomulagið, og e. t. v. eina leiðin, sem hugsanleg var til þess að halda áfram almennri verðstöðvun í landinu. En það er ekki aldeilis því að heilsa, að hæstv. ríkisstj. hafi borið gæfu til að fara að ráðum þessara manna. Og má segja, að ógæfa þessarar ríkisstj. er mikil, að hún skuli ekki nota sér ráð þessara manna, það sjaldan að það eru góð ráð, sem líkleg eru til að gefast vel, því að hún hefur jafnan verið ákaflega fús í blindni að hlíta ráðum þessara manna, þegar henni hefur verið ráðið af minnstum heilindum. En svo mikil er ógæfa þessarar hæstv. ríkisstj., að hún kann ekki gott að meta, þegar það kemur frá þessum aðilum, sem hún annars trúir og treystir. En það er nú ekki aldeilis því að heilsa, að um sparnað á ríkisútgjöldum hafi verið að ræða, því að eins og ég rakti í ræðu minni við 1. umr. málsins, er það fast í milljarðinn, sem ætlað er að rekstrarútgjöld ríkissjóðs aukist á þessu ári, þ.e.a.s. aðeins tæpur hálfur milljarður samkvæmt fjárlagafrv., eins og það var lagt fram, og nú á að auka þetta um tæpar 400 millj., 342 millj. Meginhlutans til að mæta öllum þessum auknu rekstrarútgjöldum á svo að afla með söluskatti, ekki aðeins þeirri hækkun, sem nú á að fara fram, heldur hækkuninni, sem varð fyrr á árinu og rann þá til annarra hluta, en er hrifsuð til almennrar eyðslu ríkissjóðs. Það er enginn vafi á því, og þarf ekki frekar vitna við um það, að sparnaðarleiðin var fær og er enn þá fær, og það er, hygg ég, augljóst hverjum manni, sem eitthvað reynir að hugsa um þessi mál, að sú þensla, sem verið hefur í ríkisútgjöldunum, er ekki með neinum eðlilegum hætti og ekki í neinu samræmi við þróun efnahagsmálanna að öðru leyti. Það er að vísu rétt, að á undanförnum árum hafa þjóðartekjurnar vaxið mikið. Þær hafa vaxið, að ég held að megi fullyrða, um 6-8% á ári, og kaupgjald hefur líka hækkað verulega í tíð núverandi hæstv. ríkisstj. eða um rösk 50% að meðaltali. Verðlag hefur þó hækkað enn þá meira. En ekkert af þessum hækkunum, ekki einu sinni verðlagshækkunin, gerir neitt nálægt því að vera jafnmikil hlutfallslega og hækkunin á rekstrarútgjöldum ríkissjóðs. Þar eru öll met svo gersamlega slegin, að þar er ekkert samræmi orðið lengur á milli þess vaxtar, sem hefur verið í þjóðartekjum, í kaupgjaldi eða í verðlagi, og slíkt hlýtur að hefna sín, og er raunar ekki hugsanlegt annað, þegar ríkisútgjöld margfaldast, á sama tíma og kaupgjald hækkar þó ekki nema um 50% og verðlag hækkar að vísu nokkru meira, en þegar ríkisútgjöldin hækka alltaf mest hlutfallslega, getur það ekki endað með öðru en þeirri skattpíningarstefnu, sem nú er upp tekin að nýju og hefur reyndar sett einkenni sitt á stjórnarfarið á undanförnum árum. Það er ábyggilegt, að í margvíslegum rekstrarútgjöldum ríkissjóðs væri með góðum vilja unnt að spara, ég tala nú ekki um, ef menn færu að hafa um það samkomulag, víðtækara en ríkisstj. er ein fær um að hafa milli þeirra flokka, sem að henni standa, - ég tala nú ekki um, ef um eitthvert samkomulag gæti verið að ræða við stjórnarandstöðuna, sem vel má vera, þó að hæstv. ríkisstj. hefði ekki talið neitt nauðsynlegt að athuga það, hvort þeir möguleikar væru fyrir hendi, þá hefði verið unnt að spara stórkostlega í ýmsum rekstrarútgjöldum ríkissjóðs. Ég vil segja það, að ef það hefði verið gert og byrjað í sjálfum toppnum, hefði jafnvel getað komið til greina, að almenningur hefði sætt sig við það, að ýmis framkvæmdaútgjöld hefðu einnig verið lækkuð, þegar svo stóð á, að um það var að velja að halda áfram verðstöðvunarstefnu eða á hinn bóginn að ýta nýrri verðbólguöldu af stað, eins og nú er verið að gera. Það er auðvitað líka rétt, að vandinn í efnahags- og skattamálum verður ekki leystur án þess, að einhverjir verði fyrir óþægindum af því. Það vita menn ósköp vel. Ríkisstj. hefur sýnt það á undanförnum árum, að hún vill ekki, að auðfyrirtækin í landinu, atvinnureksturinn, verði fyrir óþægindum af þessu, því að mitt í öllum þeim skattahækkunum, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur staðið fyrir, eru þó fyrirtæki í landinu, sem ekki aðeins hefur verið hlíft við auknum sköttum, heldur hafa þeir verið lækkaðir stórkostlega í tíð núv. ríkisstj. Það eru gróðafyrirtækin í landinu, sem eru þau einu, sem hafa mátt fá lækkun, allir aðrir hafa fengið margföldun á sínum skattabyrðum. Tekjuskattur hefur verið lækkaður á fyrirtækjum, varasjóðstillög aukin og ég man ekki hvað og hvað. Það er sjálfsagt margt fleira, þó að ég muni það ekki í svipinn. En það er alveg öruggt, að fyrirtæki á Íslandi, sem græða, hafa aldrei búið við mildari skattalöggjöf en nú. Nei, hæstv. ríkisstj. vill forða sér frá öllum óþægindum í sambandi við lausn þessara m,ála, öðrum en þeim, sem bitna á almenningi. Hv. frsm. meiri hl. fjhn. gerði þetta nokkuð að umræðuefni og taldi mikið djúp staðfest milli þess að tala nú um sparnað í sambandi við afgreiðslu á þessu frv. og hins vegar hækkunartill. stjórnarandstöðunnar. Ég veit reyndar, að hv. þm. skilur mætavel, hvaða munur er á því, hvaða till. eru fluttar, þegar stefnan er greinilega mörkuð af ríkisstj. um stórkostlega aukna eyðslu, þegar það liggur fyrir, að ríkisstj. ætlar að hækka rekstrarútgjöldin um einn milljarð á árinu, og þá er auðvitað ekkert eðlilegra en að togazt sé á um það fé, sem á að eyða. Eins og stefnan er mörkuð af hæstv. ríkisstj. og meiri hl. fjhn., þurfa þeir ekki að undra sig á því, þó að einstökum þm. sýnist, að ef á að eyða þessum líka litlu upphæðum, þá mætti alveg eins verja einhverju af þeim til einhverra annarra hluta en hæstv. ríkisstj. þykir hagkvæmast. Ég held, að með þeim ummælum, sem ráðunautar ríkisstj. í efnahagsmálum hafa viðhaft um möguleikana á að fara sparnaðarleiðina, sé hæstv. ríkisstj. og talsmenn hennar svo algerlega mátuð í því máli, að það þurfi ekki að ræða það miklu frekar, að þessi leið var fær og hún er fær. En jafnvel þó að við sleppum því alveg, að sparnaðarleiðin sé fær, og veljum þann kostinn að jafna metin, eins og fjárlfrv. gerir nú ráð fyrir, koma einnig til greina aðrar leiðir en sú, sem hér er farin. Það hefur verið minnzt hér á hækkun tekjuáætlunar. Ég ætla ekki að hafa uppi miklar fullyrðingar í þeim efnum né heldur um hugsanlega afkomu ríkissjóðs á árinu 1964, vegna þess að ég tei allar upplýsingar, sem um þetta liggja fyrir, vera það ófullnægjandi, að á þeim verði tæpast mikið byggt. Það er að vísu rétt, að af yfirliti, sem hæstv. fjmrh. lét okkur í té í fjhn., er sýnt, að útgreiðslur hafi orðið um 300 millj. kr. meiri en áætlað var, það sem af er þessu ári, eða til nóvemberloka s.l., tæpar 300 millj. kr. En ég held a.m.k., að það væri ákaflega fróðlegt, áður en miklar ályktanir eru dregnar af þessu, að athuga það, hvort tekjustofnar ríkisins á þessu ári hafa brugðizt og þá hverjir og vegna hvers. En ég hef það fyrir satt, þó að fjhn. hafi ekki verið látnar í té upplýsingar um það, að tekjuskattur hafi farið fram úr áætlun, að tollar fari fram úr áætlun, að gjöld af innlendum tollvörutegundum fari fram úr áætlun, að lestagjöld fari fram úr áætlun, að aukatekjur fari fram úr áætlun, að stimpilgjöld fari fram úr áætlun, að vitagjald fari fram úr áætlun, að leyfisgjöld fari fram úr áætlun, að hluti af umboðsþóknun bankanna fari fram úr áætlun, - og leiðrétti nú hæstv. fjmrh. mig, ef þetta er rangt. Hvað er þá eftir af tekjustofnum ríkissjóðs? Það mundi fyrst og fremst vera söluskatturinn, sem hefur brugðizt, og það væri vissulega ákaflega fróðlegt og nauðsynlegt að fá meira að vita um það, af hverju það stafar. Það skyldi þó ekki geta verið svo, að það sé komið af því, sem Jóhannes Nordal sagði í sinni grein, að skatturinn væri þegar orðinn það hár, að það færi að bjóða heim meiri svikum og svindli í sambandi við skattinn en áður hafi þekkzt, eða þá hitt, að slælegar hefur verið gengið eftir innheimtu skattsins en áður? Um annað en þetta tvennt getur naumast verið að ræða, því að allir vita það, sem hafa opin augu, að viðskiptin í landinu hafa aldrei verið meiri en á þessu ári, sem nú er að líða. Velta í verzlun og öllum viðskiptum hefur aldrei verið meiri, svo að ekki hefur skatturinn brugðizt af því. Þarna getur þess vegna ekki verið nema um tvennt að ræða: Annaðhvort hafa innheimtumennirnir gengið slælegar eftir skattgreiðslunni heldur en áður eða það liggur fyrir, að þessi tekjustofn er þegar, áður en þessi hækkun er framkvæmd, sem nú á að gera, kominn yfir það mark, sem hann þarf að standa í, til þess að nokkur von sé til þess, að hann geti innheimzt forsvaranlega. Nú er það svo, að þarna er að vísu ekki um stórkostlega miklu minna að ræða en gert var ráð fyrir, eða einar 20 millj., þannig að þessar upplýsingar um það, að allir tekjustofnar eða svo til allir aðrir en söluskatturinn hafa farið fram úr áætlun, gætu frekar bent til þess, að ríkisstj. hefði greitt úr ríkissjóði miklu meira en hún hefði heimildir til samkv. fjárl. Hverjar eru þessar greiðslur, og hversu óhjákvæmilegar voru þær? Þetta er líka atriði, sem nauðsynlegt er að gera sér grein fyrir, áður en nokkuð er fullyrt um það, hvort hækkun tekjuáætlunar kemur til greina eða ekki. A.m.k. treysti ég mér ekki til þess að draga neinar ályktanir af þessu, meðan miklu nákvæmari útlistanir og skýrslur um undirliðina, sem þetta byggist á, eru ekki gefnar. Hitt vitum við ósköp vel, að hæstv. ríkisstj. og alveg sérstaklega hæstv. fjmrh. hefur haft ríkar tilhneigingar á undanförnum árum til þess að fara með blekkingar um þessi mál í því skyni að reyna að fá inn í ríkissjóðinn miklu meira fé en þörf var á. Hann viðurkenndi sjálfur í fyrri umræðum málsins, að fyrir árið 1962 hefði innflutningsáætluninni skeikað um 28%. Innflutningurinn varð 28% meiri en hann og hans sérfræðingar höfðu gert ráð fyrir. Og þannig hefur þetta verið öll árin, sem núverandi hæstv. ríkisstj. hefur farið með völd, og það er þess vegna ekki nema eðlilegt, að við úr hópi þm., sem fáum ekki aðstöðu til að kynna okkur alla málavöxtu og fáum ekki fullnægjandi upplýsingar, séum svolitið vantrúaðir á það, að þetta þurfi endilega að vera miklu réttara en það hefur verið á undanförnum árum. Ég vil þess vegna alls ekki afskrifa það, að hægt sé að mæta að einhverju leyti þeirri fjárþörf, sem hér er um að ræða, ef á að afgreiða fjárl. eins og þau koma nú fyrir og eru fyrirhuguð, með einhverri hækkun á tekjuáætlun. Hvað það er mikið eða lítið, það skal ég ekki fullyrða um, ég hef ekki aðstöðu til þess. En það eru líka fleiri liðir, sem koma til greina, jafnvel þótt við sleppum sparnaðarleiðinni og sleppum þeirri leið að hækka tekjuáætlun fjárlaga. Og það er, sem lætur kannske voðalega í eyrum hæstv. ríkisstj. og hennar talsmanna, að nota eitthvað af því fé, sem hún hefur heimt umfram þarfir af almenningi á undanförnum árum. Eftir upplýsingum hæstv. fjmrh. liggur það fyrir, að það er óráðstafað af þessu fé, af greiðsluafgangi frá árunum 1962 og 1963, 220 millj. kr., sem ættu þess vegna að vera handbærar til þess að skila almenningi, þegar nauðsyn krefur: Ég ætla mér ekki að fara út í fræðilegar deilur við hv. frsm. meiri hl. fjhn., allra sízt eftir þá stólræðu, sem hann hélt hér um mig, sem ég fór allur hjá mér við að heyra, sérstaklega af því að mér fannst skjóta þarna svo mjög skökku við, þar sem hæstv. fjmrh. hefur stundum sagt um mig, - það er nú ekki ýkjalangt síðan hann taldi, að það væri nær útilokað, að ég hefði þá greindarvísitölu, að ég gæti staðizt fullnaðarpróf í barnaskóla.  Ég skal ekki fara út í fræðilegar bollaleggingar um það, hvort slík aðgerð að skila almenningi nokkru af því fé, sem hefur verið ranglega af honum tekið og undir fölsku yfirskini og með blekkingum af hæstv. fjmrh. hér á Alþingi, kunni að hafa einhver verðbólgumyndandi áhrif. Ég ætla ekki að fara út í neinar fræðilegar bollaleggingar um það. En hitt veit ég a.m.k. alveg með vissu, og ég held, að það þurfi ekki annað en venjulega skynsemi og engar fræðikenningar til að segja sér það, að það muni a.m.k. ekki hafa meiri verðhækkandi áhrif en skattur, sem beint er lagður á verðlagið í landinu og fer ekkert á milli mála að leggst allur á verðlagið. Það eru svo vissulega til enn þá fleiri leiðir til að mæta tekjuþörf, ef hún er raunverulega fyrir hendi, sem ég dreg mjög í efa. Það væri t.d. hugsanlegt að hækka nú aftur skatta á fyrirtækjum og auðfélögum í landinu, sem hæstv, ríkisstj. hefur lækkað, og taka meira af þeim en áður. Slíkt mundi ekki samkvæmt kenningunni hafa nein verðbólgumyndandi áhrif. Það væri hugsanlegt að leggja á eignarskatta. Og það verður ekki séð, að þeir mundu rakleitt a.m.k. þurfa að fara út í verðlagið í landinu. En út í þessa sálma ætla ég þó ekki frekar að fara. Ég hef rakið þarna a.m.k. fjórar leiðir, sem hefðu komið til greina, aðrar en sú leið, sem hér er farin, til þess að sýna fram á það, að hæstv. ríkisstj. virðist vera staðráðin í því að velja ekki aðeins lakari kost af tveimur, eins og ég sagði hér við 1. umr., heldur lakasta kostinn af mörgum, því að það er enginn kostur verri en sá, sem hæstv. ríkisstj. hefur valið í þessum málum. Ég held, að það sé líka ekki úr vegi að athuga það ofurlítið og benda hæstv. ríkisstj. á það, hvað raunverulega ynnist, ef frá þessum verðhækkunarskatti, sem nú er fyrirhugaður, yrði forðað, ef hætt væri við hann, að hvaða leyti við stæðum raunverulega betur að vígi eftir en áður. Það er í fyrsta lagi alveg auðsætt, að allt verðlag í landinu yrði a.m.k. 2 1/2-3% lægra í fyrstu lotu heldur en það annars verður. Það ætti að vera fyrir því séð a.m.k. um nokkurn tíma, að dýrtíðarhjólið færi ekki að snúast að nýju. Tilhneiging til þess að krefjast hærri launa yrði vafalaust minni en annars. Atvinnuvegirnir stæðu betur að vígi til að standa undir raunverulegum kauphækkunum, því að auðvitað eru það ekki raunhæfar kauphækkanir, þó að kaup hækki að einhverju leyti á móti hækkuðu verðlagi. Og þetta mundi auðvitað létta mjög þá samninga, sem standa fyrir dyrum um launakjörin á n.k. vori. Og af þessu mundi svo leiða, að sterkari líkur yrðu fyrir því en annars, að friður gæti haldizt á vinnumarkaðinum og betri sambúð ríkti á milli ríkisvaldsins og almannasamtakanna. Ég spyr nú: Er ekki til nokkurs að vinna? Má ekki nokkuð á sig leggja, til þess að forðað verði þeim ófriði og vandræðum, sem blasa við, ef þessar aðgerðir verða þvingaðar fram hér á hv. Alþingi í óþökk alþjóðar, í óþökk alþýðusamtakanna og jafnvel í óþökk þeirra, sem ætlað er að standa að því að samþ. þessa till. hér á hv. Alþingi? Ég get ekki skilið svo við þetta mál, að ég minnist ekki sérstaklega á það, hvernig þetta mál allt, þ.e.a.s. bæði frv. og breytingar, sem það varða og eru gerðar á fjárl., hvernig sú atvinnugrein í landinu, hvers afkoma er öðrum fremur mótandi fyrir launakjörin í landinu, fer út úr þessu, þ.e.a.s. fiskiðnaðurinn. Og nú hefði mér þótt vænt um það, að sá eini maður hér í hv. d., sem starfar í þessari atvinnugrein, hv. 4. þm. Vesturl., væri hér viðstaddur, því að mig fýsir að vita, hvað sá maðurinn, sem helzt ætti að vera forsvarsmaður sjávarútvegsins hér í þessari hv. d., hefur um þetta mál að segja. Ég ætlaði ekki að ráðast að þessum hv. þm. neitt persónulega, það er síður en svo, en ég hlýt að lýsa undrun minni yfir því, miðað við það, hvernig fiskiðnaðurinn og sjávarútvegurinn er leikinn í sambandi við þessi mál öll, að ekki skuli hafa heyrzt nein rödd úr hópi stjórnarlíðsins eða neinar tilraunir verið hafðar uppi til þess að forða þeirri meðferð, sem þessi atvinnugrein sætir í sambandi við þessi mál. Og ég geri þetta sérstaklega að umræðuefni vegna þess, að staða þessarar atvinnugreinar hefur sérstaka þýðingu í sambandi við launakjör verkafólks í landinu. Hér er auðvitað um það að ræða, að fiskiðnaðurinn og sjávarútvegurinn yfirleitt verður að taka á sig 3% kauphækkun í sambandi við þetta frv., eins og allar aðrar atvinnugreinar í landinu, en sérstaða þessarar atvinnugreinar er fólgin í því, að hún getur ekki velt neinu af þessum byrðum af sér og verður þess vegna algerlega að standa undir því sjálf, getur ekki veit því yfir á almenning. Það er sérstaða þessarar atvinnugreinar. En það er ekki bara um það að ræða, að fiskiðnaðurinn verði einn atvinnugreina örugglega að standa undir þessari kauphækkun í krónutölu, heldur er um miklu viðtækari aðgerðir að ræða til þess að rýra afkomu fiskiðnaðarins og sjávarútvegsins, þ.e.a.s. það eru teknir af honum styrkir, sem hann áður naut af söluskatti upp á í kringum 100 millj. kr., en það mundi svara til þess, að þessi atvinnugrein væri látin bera 20-25% og þó sennilega nær 25% í hreinni kauphækkun. Hef ég þá fyrir mér útreikninga, sem efnahagsráðunautar ríkisstj. gerðu í sambandi við frv. um aðstoð við sjávarútveginn í fyrra, en það var fullyrt í grg. með því frv., að 15% kauphækkun, sem varð í desember, svaraði til 62 eða 63 millj. kr. aukningar á útgjöldum fiskiðnaðarins, og er þess vegna ekki sú fullyrðing neitt gáleysisleg hjá mér, að með því að svipta sjávarútveginn þessari aðstoð sé verið að gera raunverulega sams konar aðgerð og honum hefði verið gert að hækka kaupið um 25% og að auki þau 3%, sem aðrar atvinnugreinar eiga við að búa. Nú vil ég skjóta hér inn í ofurlitlum vitnisburði um það, hvernig hag þessarar atvinnugreinar er háttað. Í leiðara Vísis í dag segir, að ef niðurgreiðslum væri ekki haldið áfram, mundi kaupgjald í landinu nú hækka um a.m.k. 5%. Hver yrði afleiðing þess? Það er auðsætt. Verðbólgan mundi taka stökk fram á við. Erfiðleikar meginframleiðslugreinar þjóðarinnar, sjávarútvegsins, hinn hækkandi framleiðslukostnaður, sem af slíkri kauphækkun leiddi, mundi bjóða heim stöðvun útflutningsframleiðslunnar eftir skamman tíma. Væri slík stefna í samræmi við hag launþega í landinu? - Ja, ljótt er nú að heyra. Þessi atvinnugrein, sem hæstv. ríkisstj. er með sínum ráðstöfunum að leggja á sem svarar 25-28% kauphækkun, þolir ekki 5% kauphækkun, þá stöðvast hún. Hvernig fer fyrir þessari atvinnugrein? Og nú spyr ég hv. 4. þm. Vesturl., hvað hann álíti um þetta, vegna þess að ég veit, að það er að fara í geitarhús að leita ullar að spyrja hæstv. ráðh. um það, því að þeir hafa ekki hugmynd um það. Er það virkilega skoðun ríkisstj., að sjávarútvegurinn sé svo vel haldinn og hans hagur hafi batnað svo á því ári, sem nú er að líða, og þó ekki fullu ári, að hann geti nú tekið á sig þessa hækkun? Auðvitað fer svo ekki hjá því, að hann verður að taka á sig hækkanir í sambandi við samninga á næsta vori. Það vita allir og hafa allir lengi vitað, að kaup verður að hækka í vor og verður hækkað. Er það virkilega svo, að það sé hugmynd hæstv. ríkisstj., er hún svo fjarri raunveruleikanum að halda það, að þessi atvinnugrein í landinu, þessi þýðingarmesta atvinnugrein okkar, geti staðið undir þessum álögum? Og ef svarið skyldi nú vera neitandi, hvað á þá að gera? Á kannske að leggja á nýja skatta eftir nýárið eins og í fyrra? Er þessi hækkun á söluskattinum núna bara byrjunin á stórkostlegum aðgerðum til nýrrar skattheimtu? Og hvernig á að bjarga málum sjávarútvegsins og fiskiðnaðarins við, ef það er rétt, sem einkamálgagn hæstv. fjmrh. segir, að þessi atvinnugrein þoli ekki 5% kauphækkun, en ríkisstj. er staðráðin í að leggja á hana sem svarar 28%? Hvernig verður því máli bjargað öðruvísi við en með nýrri aðstoð og nýjum sköttum? Þess vegna spyr ég: Er fyrirhugað að leggja á nýja skatta vegna sjávarútvegsins, þegar hv. Alþingi kemur saman aftur? Er þetta kannske bara aðeins byrjunin, sem hér er á ferðinni? Ef það á að leika hér slíkan loddaraleik að hrifsa fyrst yfir 100 millj. af útveginum í eyðsluhítina og koma svo enn á ný og leggja á nýjar álögur, þá fer myndin að skýrast af því, sem er að gerast, og því, sem hlýtur að koma. Ég vil svo aðeins bæta því við í sambandi við fiskiðnaðinn, að ein meginástæðan til þess, að ég a.m.k. álít niðurgreiðslur vera nauðsynlegar og það til þess ýtrasta nú um sinn a.m.k., er einmitt sú, að þær koma þessari atvinnugrein til beinna hagsbóta og gera hana færa um að standa undir þeim lífskjörum, sem nauðsynleg eru og almenningur í landinu getur sætt sig við. Fyrstu viðbrögð launþegasamtakanna við þessu frv. eru nú orðin ljós af samþykktum Alþýðusambands Íslands og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, sem báðar voru lesnar af hv. ræðumönnum, sem töluðu hér næstir á undan mér, og ég þarf þess vegna ekki að rekja nánar. En ég ætla þó, að þær samþykktir og þá ekki sízt samþykkt stjórnar BSRB séu nokkur vottur um það, að í þessu máli eru allir á einu máli í launþegasamtökunum, hvaða flokki sem þeir annars kunna að fylgja eða hafa fylgt, og það virðist vera næstum auðsætt af þessum ályktunum, sem eru afdráttarlausar og skýrar, að þær hafa óhjákvæmilega sín áhrif á stefnu þeirra og viðbrögð í kjaramálunum. Og ég held, að þessar samþykktir og sjálfsagt fleiri, sem á eftir munu koma, sanni það greinilega, sem við höfum haldið fram, Alþb.-menn, að það átti að hafa samráð við verkalýðssamtökin, áður en þetta frv. var lagt fram, og það er trú mín, að ef það hefði verið gert, hefðum við aldrei séð það hér á borðunum hjá okkur, heldur hefði þá verið þrátt fyrir allt reynt að leita annarra leiða, einhverra þeirra leiða, sem ég hef hér bent á. Nú segja menn aftur á móti á eftir, þegar þetta frv. er kornið á góðan rekspöl gegnum þingið, - þá segja menn: Við viljum auðvitað hafa samstarf við launþegasamtökin. Við viljum fljótlega hefja viðræður við launþegasamtökin, segir t.d. Alþýðublaðið, og ræðumenn hv. stjórnartlokka hafa viðhaft svipuð ummæli, og eins og ég sagði áðan, bætir Alþýðublaðið því við, að slíkt samstarf og viðræður eru ekki aðeins nauðsynlegar, heldur eru þær það eina, sem getur bjargað frá bráðum voða. Ég verð að segja, að þar sem hér er um að ræða aðgerðir af hálfu ríkisstj. í landinu, minnir það mann of mikið á pörupilta, sem eru varaðir við því að fremja óknytti, en vilja ekki láta sér segjast og treysta því, að þeir geti beðizt vægðar á eftir, vægðar og vorkunnar fyrir óknytti sína. Slíkt getur auðvitað lukkazt fyrir illa innrættum strákum, en það er ekki víst, að það heppnist jafnvel fyrir þeim, sem eiga að ráða fyrir landi og þjóð og eiga að bera hina þyngstu ábyrgð og mestu ábyrgð í þjóðfélaginu. Nei, bezta tækifærið og raunverulega það eina sjálfsagða til samráðs og samvinnu við alþýðusamtökin var, áður en þetta frv. kom fram, og það tækifæri er illu heilli liðið hjá. Það er þó ástæða til að ætla, að það væri enn þá, þótt það sé orðið á elleftu stundu, mögulegt að hefja viðræður og leita samstarfs milli ríkisstj. og almannasamtakanna um lausn vandamálanna, en þá auðvitað ekki með öðru skilyrði en því, að þetta frv. væri dregið til baka á svipaðan hátt og þvingunarlagafrv. var sæliar minningar dregið til baka hér á elleftu stundu í nóvembermánuði s.l. Ef þetta frv. verður þvingað í gegn nú, er engum blöðum um það að fletta, að það er efnt til nýrrar verðbólguöldu í landinu og því miður, að því er bezt verður séð, með ráðnum hug. Trú manna á það, að ríkisstj. vilji yfirleitt hafa forustu um aðra þróun í efnahagsmálunum en þá, sem tryggir afætunum í þjóðfélaginu sem stærstan hlut með sístarfandi verðbólgu, bíður óbætanlegan hnekki, ef þetta frv. verður samþ., jafnvel þó að hæstv. ríkisstj. sjái að sér síðar. Það er alveg víst, að verðbólguhjólið tekur nú á ný að snúast og það ástand skapast í öllum hagsmunahópum þjóðfélagsins, að enginn telur sig eiga annars kost en að leitast við að ná eins miklu til sín og hann mögulega getur, eins og frekast er auðið. Í slíku ástandi geta engir hagspekingar reiknað það út fyrir fram, hverjar afleiðingarnar verða eða hvenær möguleikar yfirleitt skapast á því að spyrna við fótum. Stríðið er þá hafið með öllum þeim afleiðingum, sem af því hljótast og enginn fær nú að fullu séð fyrir um. Í slíku ástandi væri það auðvitað fásinna af launþegasamtökunum að sitja með hendur í skauti, enda gæti slíkt þá ekki leitt til annars en síhrakandi lífskjara, þrátt fyrir þau miklu góðæri, sem yfir hafa gengið og stórfelldan vöxt þjóðarframleiðslu og þjóðartekna, enda mun slíkt vissulega ekki verða. Rökin fyrir stórbættum launakjörum vinnustéttanna, styttingu vinnudags og öðrum kjarabótum hafa aldrei verið augljósari en einmitt núna, þegar svo harkalega og tilefnislaust er vegið að afkomu vinnustéttanna með því kauplækkunarfrv., sem hér er á ferðinni. Opinberir starfsmenn benda á það í sinni ályktun um þetta frv., að þeir hafi aðeins frá því 1. júlí 1963 orðið að bera 23.5% hækkun framleiðslukostnaðar bótalaust. Verkamannafjölskyldu skortir nú yfir 90 þús. kr. á ári á það, að tekjur hennar af 8 stunda vinnudegi nægi til framfærslu meðalfjölskyldu skv. útreikningum hagstofunnar um framfærslukostnað. Og samt sem áður á nú enn þá að leggja á slíka fjölskyldu auknar byrðar og lækka raunveruleg laun. Vinnutíminn er orðinn slíkur, að heilar starfsgreinar vinna nú allt að því 1000 yfirvinnustundir á ári, miðað við nýjustu skýrslur, sem til eru um vinnutímann á Íslandi. Það svarar til 5 mánaða vinnu á ári til viðbótar við fulla vinnu hina mánuðina 12, og slikir hlutir eiga sér stað, þrátt fyrir það að vöxtur þjóðarframleiðslunnar nemur 7-8% á ári og e.t.v. meira. Þó að þetta sé svo, á enn þá að ráðast gegn þessum stéttum með aðgerðum til kjaraskerðingar. Það á að hleypa verðbólguófreskjunni óbeizlaðri út úr því búri, sem hún hefur verið lokuð inni í nú um stuttan tíma að vísu, og láta hana læsa tönnunum í kjör þessara stétta, þau sem þær þó enn þá búa við. Þegar þannig er farið að, eiga vinnustéttirnar auðvitað ekki neinn annan kost, þó að hann sé þeim nauðugur, heldur en þann að beita valdi samtaka sinna til varnar hagsmunum sínum og lífskjörum, og það munu þær gera. Og þá kynni svo að fara, að jafnvel hæstv. ríkisstj. yrði skamma stund því höggi fegin, sem hún reiðir nú að almenningi á sjálfri jólaföstunni. En því er verr, að þau afglöp, sem hér á að fremja, geta orðið fleirum dýr en sjálfri ríkisstjórninni, því að þau bitna auðvitað fyrst og fremst á meginþorra þjóðarinnar, og það er þess vegna ekki af neinni umhyggju fyrir hæstv. ríkisstj., sem hún er aðvöruð alvarlega við því að slá á þá útréttu hönd almannasamtakanna í landinu, sem enn er tækifæri til að mæta af skilningi og með samstarfsvilja. Það eru hagsmunir alls almennings og þjóðarinnar sem heildar, sem krefjast þess, að ríkisstj. sjái nú að sér. Ef hún hins vegar gerir það ekki, er það skylda Alþingis að taka af henni ráðin í þessu máli og fella þetta verðbólgu- og kjaraskerðingarfrv.



Herra forseti. Hér hefur nú þegar verið af hálfu stjórnarandstæðinga bent á svo margt, sem mælir gegn því, að söluskatturinn sé hækkaður, að meira þarf varla við að bæta honum til fordæmingar. Það hefur verið sýnt fram á, að söluskattur er álöguform, sem leggst á gjaldendur alveg án miðunar við gjaldgetu þeirra og í mörgum tilfellum í öfugu hlutfalli við gjaldþolið, bent á, að hann er fátækraplága, áníðsla á fátæku fólki, sem berst í bökkum. Hann er hinn ósýnilegi draugur, sem étur græðgislega frá börnunum við borð barnmörgu, fátæku fjölskyldunnar. Hann leggst líka þungt á atvinnureksturinn og dregur hann niður. Þennan draug tilkynnir nú hæstv. ríkisstj., að hún sendi heimilunum til framfærslu strax upp úr nýárinu. Góður glaðningur það! Þá hefur verið rækilega á það bent, að söluskatturinn, sem tekinn er án miskunnar af neytandanum, kemur ekki allur til skila. Milliliðirnir sumir er talið að taki sér sneið af ostinum, áður en þeir skila honum, þó að ríkið eigi hann, og er erfitt að fyrirbyggja slíkt. Máske er það ekki heldur vel samrýmanlegt núverandi stjórnarstefnu áð vera með rekistefnu út af slíku. Loks hefur verið bent á, að allar líkur séu til, að hægt væri að komast af með það fé, sem hæstv. ríkisstj. hefur undir höndum og fær í hendur á næsta ári, án þess að hækka söluskattinn, ef vilji til þess væri fyrir höndum og skyldugrar ráðdeildar væri gætt. Áhætta væri a.m.k. áreiðanlega ekki mikil að reyna þetta fram eftir næsta ári. Eða hvenær ætlar hæstv. ríkisstj. að hætta að láta berast fyrir stormi og straumi eins og flak á öldu? Hvenær ætlar hún að hætta flótta sínum undan örðugleikunum? Hækkun söluskattsins er flótti frá mörkum og miðum, sem ríkisstj. þarf að hafa. Í stað þess að keppa að þeim mörkum er um flótta frá þeim að ræða. Álagning söluskattsins er stökk á flóttanum. Hvar nemur staðar með efnahagslífið, ef svona heldur áfram með verðbólguvöxtinn? Söluskattshækkunin er trygging fyrir því, að verðbólgan haldi áfram að vaxa, og lögmál þeirrar tryggingar er sett inn í sjálft frv., þar sem gert er ráð fyrir álögum vegna verðbólguaukningar, sem aftur leiðir af sér nýjan vöxt verðbólgunnar. Ég get ekki að því gert, að hæstv. ríkisstj. minnir mig stundum og einmitt núna á strákinn á Akureyri, sem frægur varð fyrir það að fara á bak benzínhjóli, setja það af stað, geta ekki stöðvað það, komast ekki af baki og ríghalda sér, meðan benzínið entist, en það entist suður í botn Eyjafjarðar. Að vísu má kannske segja, að sá sé munurinn á hæstv. ríkisstj. og stráknum, að hún gæti hent sér af baki. Hæstv. núv. ríkisstj. og stuðningslið hennar á Alþingi og í blöðum hefur stundum talað um það niðrandi, að vinstri stjórnin hafi farið frá vegna verðbólgu, sem hún hafi ekki viljað bera ábyrgð á. Þá er vitnað til 17 vísitölustiga hækkunar. Miðað við núgildandi vísitölustig voru þessi 17 stig víst sama og 8 1/2 stig eftir útreikningum nú. Já, það er rétt, vinstri stjórnin sagði af sér, af því að hún gat ekki myndað nægilega sterka samstöðu til að vinna bug á þessum verðbólguvexti, svo samvizkusöm var hún sem ríkisstj., að hún dró sig í hlé og gaf Alþingi kost á að mynda samstöðu um nýja stjórn, sem að vísu tókst ekki mjög vel. En hvað gerir núv. hæstv. ríkisstj.? Í hennar tíð hefur dýrtið vaxið, að mér skilst, um nálega 130 stig, ef reiknað væri eftir sömu reglu og 17 stigin voru reiknuð, en hún situr samt, og enn stofnar hún til meiri dýrtíðar með þessari söluskattshækkun. Hún heldur með því áfram að trekkja upp gangverk dýrtíðarinnar. Eitt sinn voru stjórnarkreppur til vandræða á Íslandi. Nú er þráseta ríkisstjórnar, sem veldur ekki verkefnum sínum, höfuðvandamál þjóðfélagsins eða eitt af mestu vandamálum þjóðfélagsins. Hvað ætlar hæstv. ríkisstj. lengi að sitja? Ætlar hún að sitja, þangað til benzínið er búið og allt komið í strand? Og hvað ætlar hinn naumi meiri hluti hennar á Alþingi að láta sér lengi lynda, að svona gengur? Ætlar hann að samþykkja söluskattsfrumvarpið? Fáir hafa látið til sín heyra um það enn. Hefur enginn í því liði dug til þess að rísa gegn öðru eins og þessu? Hæstv. ríkisstj. viðurkennir, að sívaxandi verðbólga sé böl og sú þróun sé eyðandi eldur í máttarviðum efnahagslífsins. Samt kyndir hún þennan eld. Hún sér, að því er virðist, úr þessu ekki önnur ráð sjálfri sér til lífs enn um stund. Hún hjalar að vísu um, að það þurfi víðtæka samstöðu til þess að ráða við eldinn, og það gera ýmsir stuðningsmenn hennar, m.a. var vitnað í það, sem einn hv. þm., ritstjóri Alþýðublaðsins, segir í því blaði í gær. En hvað er að marka slíkt hjal, þegar verk fylgja ekki? Það virðist svo, að hún vilji ekki aðra samstöðu en þá, sem væri í því fólgin, að henni sjálfri sé þjónað og stefnu hennar. Hún vill ekki samstöðu með jafnrétti. Upphaflega eða nánar tiltekið 1960 bauð stjórnarandstaðan hæstv. ríkisstj. samvinnu skv. tillögu okkar framsóknarmanna, er allir stjórnarandstæðingar greiddu atkvæði með. Till. var um að skipa efnahagsmálanefnd, tvo menn tilnefnda af hverjum þingflokki, er gerði tillögur um lausn efnahagserfiðleikanna. Þessu hafnaði ríkisstj., ekki blátt áfram, heldur með hroka. Slíka samstöðu vildi hún ekki. Hún vildi ekki og vill enn ekki slíka samstöðu, bara þjónustu við sig og sínar tillögur og sín áhrif. Þeir, sem ekki geta fallizt á hennar sjónarmið, gátu vitanlega ekki gengið til slíkrar þjónustu við hana 1960, og enn síður geta þeir það nú, þegar reynsla er fengin af verkum hennar og eldur verðbólgustefnu hennar hefur geisað og á að geisa áfram. Hún virðist ætlast til þess, en það er svo mikil fjarstæða, að það líkist því, að mér virðist, að Neró keisari hefði gert kröfu til þess, að fólkið í Róm hyllti hann, eftir að hann hafði látið kveikja í borginni. Nei, hv. þm., þetta er ekki hægt lengur. Við verðum að fella þetta frv., sem er olía í eldinn, þann eld, sem er að eyðileggja efnahagslíf þjóðarinnar á mestu uppgripatímum, sem þjóðin hefur lifað, því að á það ber að líta, að hæstv. ríkisstj. hefur notið þeirrar heppni, að á hennar valdatíma hafa þjóðinni fallið í skaut frá náttúrunni meiri aflagóðæri en nokkurn tíma áður, og sölur aflans sem útflutningsvöru hafa gengið mætavel. Þó er það svo, að þegar þess var farið á leit við hæstv. ríkisstj., að hún lyfti undir bagga, sem fallið höfðu á herðar gjaldþegna í landinu óvænt á þessu ári, þá var það helzt, sem hún gat bent á, að þeir fengju kreppulán. Kreppulán á slíkum tímum. Furðulegt! En satt er það nú samt. Hugur hæstv. ríkisstj. stefnir ekki hærra. Hvar eru peningarnir, sem aflazt hafa? Einhvers staðar hljóta þeir að vera. Að einhverju leyti hefur hæstv. fjmrh. reynt að ná þeim til sín. Nú, það er út af fyrir sig búmannlegt, og ég vil ekki hafa ill orð um hann fyrir það. Hann hefur farið að eins og Faraó forðum, búið sig undir harðærið og lagt 100 millj. á bók í sjóð og talið, að það væri nýmæli í sögu þjóðarinnar, að ríkissjóður færi að safna slíkum innstæðum. Sennilega fær hann góða vexti af þessu innlagi. En spurningin er þá nú: Er ekki komið það harðæri, þegar farið er að benda fólki á að taka kreppulán til að greiða skattana sína og þegar lagt er fram frv. um hækkandi söluskatt, að grípa ætti til þessarar innstæðu? En þá kemur vitanlega í ljós, að innstæðan er lítil og rís varla undir því lofi með ráðh., sem hann bar á sjálfan sig vegna þessarar fúlgu. En hvar eru peningarnir? Menn fara í banka, biðja um lán og segjast ganga þaðan bónleiðir. Það er ekki yfirleitt hægt að veita mönnum úrlausnir í þeim efnum, sem að verulegu gagni koma eða svara til þeirrar verðbólgu, sem þjáir þjóðina. Fróðir menn segja, að braskarar hafi grætt. Menn, sem eru ekki sérstaklega góðviljaðir í garð hæstv. ríkisstj., telja, að hún sé ánægð með það, og stóreignaskatt er henni nú t.d. mjög meinlega við. Það hefur maður heyrt. En almenningur getur, þó að hann finni ekki fé í bönkum og fái ekki fé í sína pyngju, þá getur hann séð, hvar peningar eru á ferð, ef hann gengur hér um Reykjavík. Hann getur séð, hvar stórbyggingar þjóta upp, og þær geta ekki orðið til, nema peningar séu fyrir hendi. Þeir menn og þau fyrirtæki, sem þar byggja stórbyggingar, hljóta að hafa fengið drjúgan skerf með einhverju móti af góðæri þjóðfélagsins og þjóðarinnar. Þeir hljóta að hafa fengið hann. Kannske hafa þeir að sumu leyti fengið hann með úrlausn hjá bönkunum, einmitt af því að þeir áttu peninga fyrir og höfðu þá í höndum. Mér hefur dottið í hug, þegar ég hef séð þessar stórbyggingar hér við aðalgötur, frásögn í bók um frumskógalífið í Ámeríku, sérstaklega um háttu skógarbjarna þar. Þeir liggja í híði sínu að vetrinum, en þegar fer að vora, koma þeir á kreik, svangir eftir sveltuna, og leita til laxánna til að ná sér í lax, því að um það leyti fer laxinn að ganga í árnar. Og stóru birnirnir taka sér stöðu á töngunum og nesoddunum við árnar til þess að standa sem bezt að vígi til þess að ná í laxinn, þegar hann fer hjá, og þar veiða þeir. En smábirnirnir verða fyrir því, að stóru birnirnir hrekja þá frá. Þeir mega snópa að baki og á veiðileysum. En stóru birnirnir veiða svo duglega, að jafnvel þótt þeir séu lystugir, torga þeir ekki, en í stað þess að láta litlu birnina hafa afganginn, grafa þeir hann, segir maðurinn, sem skrifar bókina. Mér hefur einhvern veginn sýnzt, að þessi stórhýsi, sem rísa hér upp við aðalgötur yfir viðskiptafyrirtæki, og yfirleitt eru það viðskiptahallir, sem rísa, séu reist á veiðistöðvunum við strauminn, fólksstrauminn, þar sem bezt er að veiða fyrir kaupahéðna. Mér er sagt, að það sé eitthvert samspil milli stefnu hæstv. ríkisstj. og þessara manna, kannske óbeint. Mér er sagt, að jafnvel meiri hluti bæjarstjórnarinnar í Reykjavík sé í þessu samspili og láti þessa stóru birni hafa aðstöðu á töngunum, aðstöðu við strauminn, láti þá sitja fyrir lóðum á þeim stöðum. Ég held, að það sé að í okkar þjóðfélagi, að stóru birnirnir veiði á þessum árum of mikið, þeir bægi hinum smáu frá, og það eru smælingjarnir, sem verða út undan. Það er rétt að hafa þetta í huga. Ég held, að það sé megingalli þeirrar stjórnarstefnu, sem nú ríkir, að hún lætur viðgangast og styður að þessu misrétti. Þetta er á vissan hátt dapurlegt ástand. Það er ekki dapurlegt við strauminn í stórhýsunum, en það er dapurlegt hjá smælingjunum, og það er dapurlegt fyrir hæstv. ríkisstj. að hafa orðið til þess, að þessi þróun hefur átt sér stað, og vera þannig sett, að hún telji sig þurfa að grípa til þess neyðarúrræðis að hækka söluskatt nú upp í 8%. Að vísu hefur hún nú hopað um hálft prósent. Það skal ekki lastað út af fyrir sig, þetta gat hún. Takið eftir: Þetta gat hún, þegar hún varð nógu hrædd um framtíð sína. Af öðru kom það ekki. En hræðsla er slæmur leiðarvísir. Sá, sem hrekst fyrir hræðslu, er ekki heppilegur fararstjóri, en það á ríkisstj. þó jafnan að vera. Hæstv. ríkisstj. getur, eins og hún féll frá hálfa prósentinu, líka fallið frá söluskattshækkuninni allri, ef hún vill. Hverjir ætli gætu hrætt hana til þess núna fyrir jólin? Ekki jólin sjálf. Þeir, sem gætu hrætt hana til þess, eru stuðningsmenn hennar hér á Alþingi, og þeir ættu að gera það. Það er áreiðanlega á þeirra valdi, og það þyrfti ekki nema einn til þess t.d. hér í þessari hv. d. Það væri drengilegt og yrði lengi munað í sögu Alþingis. Hæstv. ríkisstj., sem látið hefur dýrtíðina til jafnaðar á ári hverju á sínum valdatíma vaxa 7-8 sinnum meira en þau 17 stig, sem um var að tefla í lok vinstristjórnartímans, og sér nú ekki annað betur henta en gera ráðstafanir, sem herða á verðbólgunni, á vitanlega að viðurkenna sín taflslok og segja af sér. En þó að hún geri það ekki, þá ætti hún að hafa hyggindi og e.t.v. hræðslu til að draga frv. til baka og óska eftir jafnréttissamstarfi við stjórnarandstöðuna eftir áramótin til að meta efnahagsástæðurnar og leita úrræða, er allir gætu skást talið og allir gætu stutt. Um góð úrræði getur varla verið að ræða, úr því sem komið er ekki lík úrræði og gátu verið fyrir hendi 1960. Mér virðist nefnilega svo komið, að öll þessi „eldraun“ sé orðin svo mögnuð og sé búin að gera svo mikið tjón, að allur hroki, sem var 1960, ætti að vera rokinn úr garði hæstv. ríkisstj. og stuðningsmanna hennar líka. Ég hygg fyrir mitt leyti, að stjórnarandstöðuflokkarnir mundu ekki láta á sér standa til sams konar samstarfs og þeir buðu 1960, þó að nú sé, eins og ég sagði, miklu verr komið en þá var. En auðvitað yrði að leggja grundvöllinn í nefnd, sem starfaði á jafnréttisgrundvelli, og þetta frv. mætti þá alls ekki vera orðið að lögum. Hv. þdm., allt, sem máli skiptir, mælir með því, að við fellum þetta frv., og við skulum gera það, og svo skulum við taka höndum saman.



Herra forseti. Það eru aðeins fáein atriði, sem mig langaði til að hafa orð á í sambandi við þetta mál. Ég þykist hafa hlerað það síðustu daga, að stjórnarliðið muni ekki vera meira en svo ánægt með sig í þessu máli, það muni ekki beinlínis vera hreykið af flutningi þessa frv., sem hér liggur fyrir. Mig undrar það í rauninni ekki. Og þá er það enn síður undrunarefni, að stjórnarandstaðan skuli vera lítt hrifin af þessu afkvæmi hæstv. ríkisstj. Í forustugrein Alþýðublaðsins í gær er vikið að þessu frv., og sú grein ber það sýnilega með sér, áð blaðið er síður en svo hreykið af þessari lausn vandans. Þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Allar eru þessar ráðstafanir, ásamt afgreiðslu fjárlaga með miklum hækkunum, því markinu brenndar, að þær auka frekar en minnka hættu á nýrri verðbólgu. Verður óhjákvæmilegt fyrir ríkisstj. að taka fljótlega upp víðtækar viðræður við launþegasamtökin og leita að nýju samkomulagi, sem forði þjóðinni frá nýrri verðbólguöldu.“ Hér er sem sagt stungið upp á því, að leitað verði á ný til verkalýðshreyfingarinnar og hún beðin um að bjarga málunum fyrir hæstv. ríkisstj. Í þessu sambandi langar mig sérstaklega til að beina þeim orðum, þeirri spurningu til hv. þdm. úr flokki Alþfl., hvers vegna var ekki leitað til verkalýðshreyfingarinnar, áður en þetta frv. var borið fram. Því var ekki leitað samráðs við alla þá aðila, sem að júnísamkomulaginu stóðu? Það er vitað mál, að þetta frv. kemur eins og þjófur á nóttu, verkalýðshreyfingunni a.m.k. og öðrum launþegasamtökum algerlega að óvörum. Eins og í pottinn er búið, eftir að samkomulagið var gert í júní s.l., hefði það óneitanlega verið sanngjarnt, að hæstv. ríkisstj. hefði borið þetta mál undir viðkomandi launþegasamtök, áður en frv. var lagt fram á þinginu. En þetta var ekki gert. Hæstv. ríkisstj. tók til sinna ráða, valdi þá leið, sem hún kaus helzt af einhverjum ástæðum, án þess að ráðfæra sig við launþegasamtök. Svo er talað um á eftir, að nauðsynlegt sé að leita á ný til verkalýðshreyfingarinnar um samning til þess að reyna að firra þeirri verðbólguöldu, sem hæstv. ríkisstj. er nú vitandi vits að magna. Ég er meðal þeirra, sem líta svo á, að með þessu frv. orðnu að lögum hafi ríkisstj. brugðizt siðferðilegri skyldu sinni og skuldbindingum, sem hún tók sér á herðar 5. júní s.l. með samkomulaginu við atvinnurekendur og verkalýðshreyfinguna. Hún tekur það upp á sitt eindæmi að flytja mál, sem leiðir til verðbólgu. En aðalmarkmið viðræðnanna í júní s.l. var einmitt að stöðva verðbólguna. Hvað sem líður orðalagi samkomulagsins, lít ég svo á, að hún sé siðferðilega að bregðast skyldu sinni í sambandi við þetta samkomulag. En það er ekkí í fyrsta sinn, sem þessi hæstv. ríkisstj. fer sínu fram. Hún hefur áður borið ýmislegt á borð hér á Alþ. og haft það fram allajafna, með þeirri einu undantekningu, sem gerðist á síðasta þingi, í nóv. 1963, þegar hún guggnaði á lagasetningu um kaupbindingu og bann við verkföllum. Ég hlustaði með athygli á ræðu hv. frsm. meiri hl. fjhn. hér í dag. Ég gerði ráð fyrir því fyrir fram, að ég mundi nokkuð geta af ræðu þessa hv. þm. markað afstöðu hans til málsins, og ég verð að segja, að ég varð ekki fyrir vonbrigðum. Hann markaði afstöðu sína í ræðunni, en þó miklu frekar með þeim orðum, sem hann sagði ekki, heldur en þeim, sem hann lét sér um munn fara. Ræða hans var á mjög breiðum grundvelli, en lítt tekið á einstökum málum, sem hér hafa verið rædd, sérstaklega af stjórnarandstöðunni. Hann tók þó fram í byrjun ræðu sinnar, að stjórnarandstaðan væri búin að hafa mörg og stór orð um þetta frv. og að hún hefði fullyrt mikið í þá átt að fordæma frv. og efni þess. Þess vegna hefði mátt búast við, að frsm. hv. meiri hl. hefði snúizt til varnar, tekið það, sem stjórnarandstaðan gagnrýndi, lið fyrir lið og hrakið það. En þetta láðist hv. frsm. meiri hl. að gera. Hann talaði vítt og breitt um dýrtíðarmál og efnahagsmál, en kom lítið inn á þá gagnrýni, sem fram hefur komið í sambandi við þetta frv. sérstaklega. Þessi hv. þm. gat þess, að stjórnarandstaðan hefði ekki gert hér neina tilraun til að styðja gagnrýni sína með tölum að þessu sinni. Þar átti hann við, að stjórnarandstaðan hefði ekki látið uppi tölur um, hve mikil kjaraskerðingin yrði af völdum þessarar hækkunar á söluskattinum. Þetta er alveg rétt. En það er ekki þetta fyrst og fremst, sem gagnrýnt hefur verið í sambandi við frv., heldur er það fyrst og fremst það, að með þessari hækkun á söluskattinum eru allar líkur á, að verðbólguhjólið verði sett í gang á ný. Það er þetta, sem við í stjórnarandstöðunni leggjum megináherzlu á í gagnrýni okkar og vörum við. Við óttumst, að hækkun söluskattsins verði til þess á næstu mánuðum eða missirum að opna á ný flóðgáttir nýrrar verðbólgu. Þetta hafa hv. stjórnarsinnar ekki reynt að hrekja, enda er þeim ljóst, að hér er hætta á ferðum, og þeir viðurkenna það. Þá varpaði hv. frsm, meiri hl. fram þessum spurningum í sambandi við hækkun söluskattsins, hann spurði: Er þessa þörf, koma ekki aðrar leiðir til greina? - Og hann svaraði sjálfum sér, að ef einhver héldi, að ekki væri þörf neinna aðgerða, eins og virtist koma fram hjá stjórnarandstæðingum, þá stangaðist það á við staðreyndir. Ég vil hafa orð á þessu, af því að hv. frsm. er skýr maður og glöggur og sanngjarn í sínum dómum. Hann veit það eins vel og ég, að til lausnar á þessum vanda voru til og eru til ýmsar leiðir, svo að ég segi ekki margar leiðir, og við stjórnarandstæðingar teljum, að þetta, hækkun söluskattsins um 300 millj. eða meira, sé ein af þeim leiðum, sem sízt hefði átt að velja. Þá fór hv. frsm. nokkuð inn á almennar bollaleggingar um það að fella niður alla tolla og skatta og taka í þess stað bara lán í Seðlabankanum. Ég veit ekki með vissu, hvaða tilefni hann taldi sér gefast með þessum bollaleggingum, en ég er viss um það, að enginn hv. alþm. hefur látið sér detta það í hug í sambandi við þetta mál, að fella ætti niður alla tolla og skatta. Það er síður en svo, að við í stjórnarandstöðunni ætlumst til þess eða leggjum það til. Við teljum tolla og skatta nauðsynlega, og við teljum, að þá verði að hafa háa, til þess að unnt sé að veita almenningi sem mesta þjónustu. En það er annað, sem við látum orð falla um í sambandi við hækkun á söluskattinum. Það er, að það er ekki sama, hvernig tollar og skattar eru á lagðir, og það er ekki heldur sama um skattformið. Og við erum margir á því hér á hinu háa Alþ., að söluskatturinn sé eitt það ranglátasta og varhugaverðasta form á sköttum, sem til er. Ég er þeirrar skoðunar, og ég hygg, að hv. frsm. meiri hl. sé líka þeirrar skoðunar. Þá ræddi hv. frsm. meiri hl. nokkuð um það, og það ekki alveg án fyrirlitningar, að taka upp aftur haftakerfið gamla. Auðvitað mætti gera það, ef þess væri óskað af meiri hl. Hv. stjórnarsinnar hafa hrósað sér af því, að þeir hafi afnumið haftakerfið. Ég efast um, að það sé heilagur sannleikur. En hvað gera þeir í staðinn? Í staðinn fyrir að innleiða höft á innfluttum vörum leitast þeir við að taka peningana af almenningi, svo að hann geti ekki keypt nema takmarkað magn af innfluttum vörum. Þetta eru þeirra höft. Það eru líka höft. Hv. frsm. talaði. lítillega um aðrar tekjuöflunarleiðir, sem kæmu til greina. Hann nefndi hækkun tolla á lúxusvörum, og hann nefndi eitthvað fleira. En ósköp var sú upptalning fátækleg hjá honum, jafnfróðum manni um þessi efni og hér er um að ræða. Vitanlega eru leiðirnar til þess að koma í veg fyrir hækkun söluskattsins að þessu sinni fjöldamargar. En ég er ekki viss um, að það þurfi að grípa til þeirra úrræða svo mjög í sambandi við þetta mál að hækka tolla eða skatta. Ég er þeirrar skoðunar, eins og fram hefur komið hjá fleirum hér, að þetta megi gera að miklu leyti, það megi ná þessu fá að miklu leyti með nokkrum lagfæringum án nýrrar skattaálagningar. Hæstv. forsrh. innleiddi þessa umr. hér í hv. deild í dag. Hann skýrði frá því, að hæstv. ríkisstj. ætlaði eð bera fram brtt. við frv., tillögu, sem felur í sér lækkun úr 8% í 7 1/2%. Hér er um að ræða 68 millj. kr. Hvar á að taka þessar 68 millj. kr.? Hæstv. forsrh. eyddi ekki einu orði að því í ræðu sinni, hvernig ætti að afla þessara 68 millj. kr., svo lítið var það atriði í hans augum. Ég hafði, áður en þessi till. hans eða hæstv. ríkisstj. kom fram, látið mér detta í hug: Þessar 68 millj. kr. þurfum við ekki að ná í með hækkun á söluskatti, við skulum bara láta tekjuafgang ársins 1964 sjá fyrir þessum lið. - Og það mætti segja mér, að þetta væri ætlun hæstv. ríkisstj. Ef svo er ekki, þá kemur það væntanlega fram, hver leið hennar er í þessu atriði. Það mætti nefna fleiri upphæðir, sem hér koma við sögu, upphæðir, sem hæstv. ríkisstj. endilega hyggst þurfa að fá með hækkun á þessum söluskatti og ekki með neinu öðru móti. Þeirra 207 millj. kr., sem ætlaðar eru til aukinna niðurgreiðslna á árinu 1965, tel ég, að vafalaust megi afla án nýrrar skattlagningar. Hér er um að ræða 207 millj. kr. Ég held, að með góðum vilja yfirvaldanna mætti afla þessa fjár á árinu 1965 með hertu eftirliti með skattframtölum og þar af leiðandi betri innheimtu tekjuskatta og umfram allt betri innheimtu á 5 1/2% söluskattinum. Það er enginn vafi á því, að þetta mundi gefa ríkissjóði réttmætar tekjur, sem næmu tugum millj. kr., ef ekki á annað hundrað millj. Til viðbótar mætti svo áreiðanlega áætla aðflutningsgjöldin árið 1965 hærra en hæstv. ríkisstj. er nú fáanleg til að gera. Og þar er við að styðjast reynslu tveggja síðustu ára, áranna 1963 og 1962, og það var hæstv. fjmrh., sem upplýsti það í tölum, hve mikið innflutningurinn að verðmæti fór fram úr því, sem áætlað hafði verið þau árin. Og þó að þær tölur yrðu ekki nándar nærri eins háar á árinu 1964, þá er vafalaust um verulega aukningu fram úr áætlun að ræða. 68 millj., sem áttu að fara til niðurgreiðslna á árinu 1964, þarf ég ekki að fjölyrða um. Hæstv. forsrh. hefur sjálfur strikað þær út í dag með einu pennastriki. Og þá eru loks eftir 42 millj., sem ætlaðar eru vegna hækkunar á kaupi, - hækkunar, sem leiðir af hækkun söluskattsins. Ef söluskatturinn verður ekki hækkaður, falla þessar 42 millj. niður sjálfkrafa. Ég bendi hér á eina leið. Ég efast ekki um, að þær eru margar fleiri til, ef vilji væri nokkur fyrir hendi hjá hæstv. ríkisstj. til að ræða málin og athuga málin frá hinum ýmsu hliðum. Ég skal svo láta máli mínu lokið. En ég vil aðeins minna á það enn einu sinni, að viðræðurnar, sem áttu sér stað á s.l. vori milli hæstv. ríkisstj., Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambandsins, snerust um leiðir til þess að stöðva verðbólguna og til þess að bæta kjör verkafólksins. Og samkomulagið, sem gert var að lokum 5. júní, var um atriði, sem ótvírætt hnigu í þessa átt, fyrst og fremst stöðvun verðbólgunnar og siðan um kjarabætur handa verkafólki. Þetta samkomulag var síðan staðfest og hátíðlega undirritað, og það átti að gilda í eitt ár a.m.k. , eða fram á næsta vor. Það er enginn efi á því, að allur þorri landsmanna fagnaði þessu samkomulagi. Og það er enginn efi á því, að hæstv. ríkisstj. óx töluvert í áliti hjá þjóðinni við að hafa gert þetta samkomulag við verkalýðssamtökin. Þetta samkomulag átti að gilda í heilt ár, eða til næsta vors a.m.k. Ýmis skilyrði voru sett af hendi hæstv. ríkisstj., m.a. það, að verkalýðshreyfingin skyldi beita sér fyrir því, að ekki yrði um kauphækkanir að ræða á þessu tímabili. En hverjar eru skyldur hæstv. ríkisstj. í þessu samkomulagi? Er það í samræmi við þær skyldur, sem hún tókst á herðar með þessu samkomulagi, að rjúka nú til á miðju tímabilinu og gera ráðstafanir, sem óhjákvæmilega hafa í för með sér, að verðbólguhjólið fer í gang á ný? Hvað sem bókstafnum líður í þessu atriði, er ég ekki í neinum vafa um það, að hér er hæstv. ríkisstj. að bregðast skyldu sinni í meginatriðum málsins. Ég lít svo á, að með þessu rifti hún samkomulaginu frá 5. júní í vor. Og það er enginn efi á því, að það eru fleiri en ég í þessu landi, sem líta þannig á. Óhugur hefur gripið landslýðinn í sambandi við þetta mál, og nú kvíðir almenningur því, að nú skelli dýrtíðaraldan yfir á ný, aukin dýrtíð, ný verðbólguskriða. Hvað gera verkalýðssamtökin? Eru þau ekki laus allra mála hér eftir? Það er minn persónulegi skilningur. Það eru til menn í þessu landi, sem fagna því, sem nú er að gerast. Það eru verðbólgubraskararnir, þeirra á meðal fasteignasalar og bílasalar. Þeir kunna sér ekki læti þessa dagana. Allt er að komast í gang aftur, eins og þegar verðbólguhjólið snýst sem hraðast. En almenningur í landinu fagnar ekki, hefur enga ástæðu til að fagna. Þegar hæstv. forsrh. steig hér í stólinn í dag, beið ég þess með mikilli eftirvæntingu, hvaða boðskap hann hefði að flytja. Ég verð að segja, að ég varð fyrir nokkrum vonbrigðum, því að sannast sagna bjóst ég við því, að hann ætlaði að lýsa því yfir hér í hv. d., að þetta frv. yrði fyrst um sinn dregið til baka af hæstv. ríkisstj. Það spor hefði vakið fögnuð með þjóðinni, og hefði verið ástæða til, að stjórnarandstaðan tæki því spori með viðurkennandi orðum í garð hæstv. ríkisstj. Ég vil aðeins að lokum segja það, að ég gerði mér þarna of háar vonir um ágæti þessarar hæstv. ríkisstj. og hafði raunar ekki neina átyllu til þess að búast við svo góðu af henni, enda kom það á daginn, að ætlunin er að halda málínu til streitu, þvert í stefnu samkomulagsins, sem náðist í vor.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umræður, aðeins segja nokkur orð út af því, sem hv. 4. þm. Norðurl. e. beindi til mín út af stöðu sjávarútvegsins í sambandi við þær ráðstafanir, sem nú er verið að gera. Hv. þm. lét það álit sitt í ljós, að fiskiðnaðurinn verði að standa undir kauphækkunum og byggja afkomu sína á söluverði afurðanna á erlendum markaði. Þetta er mikið rétt og ekkert nýtt, sem þarna kemur fram, frá því, sem áður var þekkt um sjávarútveginn yfirleitt í landinu. Hann verður að bjargast við það, sem hann getur selt sinn afla á erlendum markaði, nema til komi, eins og stundum hefur orðið að grípa til, uppbætur úr ríkissjóði eða tilfærsla á tekjum innanlands. Það er svo með þennan aðalatvinnuveg þjóðarinnar, að hann á aðeins um tvennt að ræða, ef hann á að bjargast, ef tilkostnaðurinn eykst umfram það, sem rekstrarkostnaðurinn er hverju sinni, rekstur fiskiskipaflotans og kostnaðurinn við að fullvinna vöruna í landi. Ef kostnaðurinn eykst umfram það, sem til fellur til að standa undir, þá er um tvennt að ræða: annars vegar að leiðrétta gengi krónunnar og hins vegar að færa til peninga innanlands til þess að brúa bilið, sem verður, til þess að forða atvinnuveginum frá stöðvun. Í sambandi við þetta mál, sem hér er til umræðu í þessari hv. deild, vil ég segja það, að sjálfsagt er sjávarútvegurinn ekki fær um að taka á sig þá hækkun, sem gert er ráð fyrir, eða 3% kauphækkun. En enn þá síður hefði sjávarútvegurinn verið fær um að taka á sig 5% hækkun, sem hefði leitt af þeirri kauphækkun, ef vísitalan hefði ekki verið greidd niður með þeim tekjum, sem koma í gegnum þennan nýja skatt. Það leiðir af sjálfu sér og af því samkomulagi, sem gert var milli ríkisstj. og atvinnurekenda og launþegasamtakanna með júnísamkomulaginu, sem gert var á s.l. sumri. Án þess að til kæmi þessi tekjumöguleiki hjá ríkinu til þess að greiða niður vöruverðið og halda vísitölunni niðri um þær prósentur, sem hér um ræðir, hefði komið til 5% hækkun, og ég er sammála skoðun hv. 4. þm. Norðurl. e. um, að sjávarútvegurinn er illa fær um að taka á sig 3% og enn þá verr fær um að taka á sig 5%, sem hefði orðið, ef þessi niðurgreiðsla, sem hér á sér stað, hefði ekki komið til. Ég vil lýsa ánægju minni yfir þeim skilningi, sem þessi hv. þm. hefur á möguleikum útflutningsframleiðslunnar til þess að taka á sig auknar álögur, í hvaða mynd sem það annars er, og ef sá skilningur hefði áður verið og almennt verið hjá þeim, sem gera kröfur á sjávarútveginn og útflutningsframleiðsluna, þá er enginn vafi á því, að það hefði oft mátt firra vandræðum og stýra fram hjá ýmsum erfiðleikum, sem átt hafa sér stað við að sjá sjávarútvegsframleiðslunni farborða á undanförnum árum.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð út af ræðu hv. 4. þm. Vesturl. Mér sýnist, að honum sjáist yfir mjög veigamikið atriði í þessu máli. Það, sem ég talaði alveg sérstaklega um, var sú ráðagerð hæstv. ríkisstj. að taka af fiskiðnaðinum og sjávarútveginum í landinu rösklega 100 millj. kr. En ég útlistaði það, held ég, alveg sæmilega greinilega, að það svarar til þess, að kaup yrði hækkað um 20-25%, og ég var að spyrja um það í því sambandi, hvort þessi hv. þm., sem sérstakur fulltrúi fiskiðnaðarins og sjávarútvegsins, teldi þetta mögulegt, án þess að til kæmu þá nýir skattar, sem lagðir yrðu á sjávarútveginum til aðstoðar. Og ég spurði þess vegna: Er þessi skattahækkun, sem hér er um að ræða, aðeins byrjunin, eða hefur kannske fiskiðnaðinum í landinu og sjávarútveginum verið lofað því, að honum verði bjargað upp úr áramótunum með nýjum sköttum til þess að jafna þessi 20% eða 25%. Þetta er kannske meginatriðið í þessu máli. Hitt er svo auðvitað alger misskilningur hjá þessum hv. ræðumanni, að fara að bera saman einhver 5%, sem sjávarútvegurinn þyrfti að bera, ef þetta frv. yrði ekki samþ. 3% kauphækkunin er einmitt bein afleiðing af samþykkt þessa frv. Ef fjár verður aflað með öðrum hætti en hér er gert ráð fyrir eða sparað á fjárlögum, þá er þetta frv. óþarft og þar með sú 3% kauphækkun, sem hér er um að ræða. Mér þykir þess vegna sýnilegt af þessu, þótt furðulegt sé, að þessi eini þm. hér í hv. deild, sem hefði átt sérstaklega að kynna sér, hvaða áhrif þessar aðgerðir allar hafa á sjávarútveginn, er svo fávís að koma með aðra eins endemisræðu og þessa, sem hann hélt, því að það er greinilegt, að þessi hv. þm. veit alls ekki, hvað hér er um að ræða.



Herra forseti. Ég svaraði beint spurningu hv. þm. um það, hvað ég teldi í sambandi við þá hækkun, sem leiddi af þessum lögum, sem hér væri verið að staðfesta. Það er rétt, að ég kom ekki inn á hitt, sem hann telur að muni verða. Hann sagði í fyrri ræðu sinni 25-28%, að það mundi hækka dýrtíðina um 25% að fella út 100 millj., og með þessum 3%, sem koma þarna, yrðu það 28%. Ég er alveg sannfærður um, að þessar tölur, sem hann er með, eru alveg út í hött. Þó að hann telji, að hann fari hér rétt með, þá er það nokkurn veginn víst, að 400 millj. eru ekki sú tala, sem um er að ræða, hver heildarvinnulaunakostnaður yrði við fiskiðnaðinn eða sjávarútveginn í landinu. Það er langt frá því og fer víðs fjarri. Ég er alveg viss um það. Þó að ég hafi ekki þær tölur hjá mér, þá er ég viss um, að það er hærra. En hitt vil ég að gefnu tilefni, sem kom fram í ræðu hv. þm. áðan, taka fram í framhaldi af því, sem ég sagði áðan, að í dag verður ekki um það sagt, við hvað sjávarútvegurinn bjargast eftir áramótin. Þess vegna er ekki fyrir hendi að taka neina upphæð inn í fjárlögin til þess að mæta þeim halla, sem ef til vill verður á rekstri bátaflotans og fiskvinnslustöðvanna eftir áramótin. Það segir sig sjálft, að það skýrist fyrst, þegar verðlagsráð sjávarútvegsins hefur farið yfir áætlanir um söluverð afurðanna og um þann kostnað, sem á sér stað í sambandi við að afla fisksins. Þá liggur þetta fyrst fyrir, hver hlutur sjávarútvegsins er og hvort hann bjargast af með það erlenda söluverð, sem er á afurðunum á markaðnum. Og það kann vel svo að fara, að það þurfi að leggja á nýja skatta eftir áramótin. Um það verður ekkert sagt í dag. Ef kemur til að þurfa að brúa einhver bil, sem oft hefur þurft áður að gera í sambandi við sjávarútveginn, þá kemur það náttúrlega þá fyrst í ljós, eftir að liggja fyrir raunverulegar tölur, hvað fiskverðið verður annars vegar og hvað fiskvinnslustöðvarnar geta greitt fyrir hráefnisverðið. Þá fyrst liggur dæmið fyrir, og þá er fyrst hægt að segja um, hvað það er stór upphæð, sem þarf til þess að brúa bilið í heild hjá sjávarútveginum, bæði hvað snertir bátaflotann og fiskvinnslustöðvarnar. Fyrr verður ekki um það sagt.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja hér mikið umræður, en ég hlýt þó að gera nokkra athugasemd við það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði um þetta. Og það er þá í fyrsta lagi það, að ég fari hér með staðlausa stafi, þegar ég segi, að rösklega 100 millj. kr. álagsaukning á sjávarútveginn svari til 20-25% kauphækkunar. Ég hef hér fyrir framan mig frv., sem samþ. var hér í fyrravetur, frv. til l. um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins. Grg. er væntanlega samin af efnahagsráðunautum hæstv. ríkisstj., og þar segir m.a. í 2. mgr. grg.: „Samkvæmt útreikningum Fiskifélags Íslands nemur aukning útgjalda hraðfrystihúsanna vegna 15% kauphækkunar sem svarar 5.2% af framleiðsluverðmæti húsanna. Miðað við 1200 millj. kr. árlega framleiðslu frystihúsanna, sem er áætluð framleiðsla þeirra árið 1963, er hér um að ræða 62 millj. kr. upphæð, sem svarar til 15% kauphækkunar.“ Nú held ég, að það verði nokkuð ljóst af þessu, að það er ekki fjarri því, að hvert prósent í kauphækkun kosti fiskiðnaðinn þannig rétt um 4 millj. kr. Og ef við deilum 4 í ca. 100 millj., þá fæ ég a.m.k. 25, og þegar ég bæti 3 við það, fæ ég 28. Kann að vera, að þetta sé ekki hárnákvæmt. Þetta kann að breytast örlítið vegna breyttra aðstæðna. En mjög fjarri lagi getur þetta ekki verið.  Hv. ræðumaður sagðist í sinni fyrri ræðu vera sannfærður um það, að fiskiðnaðurinn gæti ekki tekið á sig 3% kauphækkun og enn þá síður gæti hann tekið á sig 5% hækkun. En í síðari ræðunni segir hann svo, að nú viti auðvitað enginn, hvað fiskiðnaðurinn geti borið. Menn sjá nú, hvernig málflutningur þetta er. Auðvitað veit ég, að hann sagði sína sannfæringu miklu frekar, þegar hann sagði, að sjávarútvegurinn gæti ekki tekið á sig 3% og enn síður 5%, enda kom þar máli hans síðast, að hann sagði, að vel gæti svo farið, að þörf væri nýrra skatta eftir nýárið. Það var einmitt þetta svar, sem ég bjóst við að fá, og ég tel útilokað annað en svo fari, ef á að svipta fiskiðnaðinn í landinu þeim stórfellda styrk, sem hann hefur áður notið, og nota til almennrar eyðslu. Þá kemur það í ljós, sem mig hefur grunað, að þetta frv., sem hér ræðir um, sé aðeins upphafið, afleiðingarnar verði miklu meiri aðgerðir í þessu í sömu átt, þ.e.a.s. enn þá ný og aukin skattheimta, þegar Alþ. kemur aftur saman.



Herra forseti. Eins og hv. þdm. mun kunnugt, er frv. þetta fylgifrumvarp frv. um söluskatt. Fjhn., sem hefur haft þetta til meðferðar, hefur eðlilega haft sömu afstöðu til þessa máls og söluskattsfrv., sbr. nál. meiri hl. á þskj. 186. Að öðru leyti leyfi ég mér að vísa til þeirra skýringa við þetta frv., sem hæstv. fjmrh. gaf, þegar hann lagði það fyrir. En ég vil þó aðeins leyfa mér að vekja athygli á brtt. við frv. frá ríkisstj., sem flutt er á þskj. 194, af því að ég minnist þess ekki, að fyrir henni hafi verið talað sérstaklega, en þessi brtt. er eðlileg afleiðing þeirrar brtt., sem hæstv. ríkisstj. hafði flutt við söluskattsfrv., þannig að lækkun söluskattsins kemur fram sem tilsvarandi hækkun á þeim hundraðshluta, sem sveitarfélögunum er ætlaður. En þetta breytir ekki því grundvallarsjónarmiði, sem hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir, sem er það, að hlutur sveitarfélaganna í söluskattinum verði sem næst óbreyttur að krónutölu.



Herra forseti. Ég vil aðeins taka fram, að ég teldi eðlilegra, að skóli sá, sem um er fjallað í frv., yrði rekinn af ríkinu sem hluti í hinu almenna skólakerfi, en væri ekki einkaskóli rekinn af einu bæjarfélagi. Hins vegar hef ég aflað mér upplýsinga um það, að eftir slíku hefur alls ekki verið leitað af hálfu þeirra aðila, sem að skólastofnuninni standa, bæjarsjóði Vestmannaeyja, og tel því ekki ástæðu til, að þessi d. bregði fæti fyrir framgang þessa máls á síðasta stigi málsins, þar sem það mundi aðeins tefja afgreiðslu frv. Þetta vildi ég láta koma fram, en sé ekki ástæðu til þess að vera andvígur frv. og segi því já.