Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að að lokinni atkvæðagreiðslu um 2. dagskrármálið fer fram utandagskrárumræða skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa að beiðni hv. 4. þm. Norðurl. e. Umræðan stendur í hálftíma og er um viðskiptahindranir Frakka gagnvart íslenskum fiskafurðum.

Virðulegi forseti. Síðar á þessu ári er stefnt að því að opna Þjóðarbókhlöðuna sem hefur verið í byggingu í tæp 20 ár eftir því sem mér telst til. Nú vil ég beina eftirfarandi spurningu til hæstv. menntmrh.: Er það rétt sem hefur heyrst fleygt að Þjóðarbókhlaðan sé þegar orðin of lítil fyrir þá starfsemi sem hún á að hýsa? Ef svo er hvernig hyggst hæstv. menntmrh. bregðast við því?

Hæstv. forseti. Það er rétt að það er stefnt að því að vígja Þjóðarbókhlöðu síðar á þessu ári. Við stefnum að því 1. des. og í því sambandi vil ég geta þess að núna er að ljúka undirbúningi að gerð frv. um hið nýja þjóðbókasafn og verður væntanlega lagt fyrir þingið á allra næstu dögum. En það er alveg nýtt fyrir mér að Þjóðarbókhlaðan sé orðin of lítil. Það hef ég ekki heyrt og hef þó fylgst allvel með gangi mála þar á undanförnum missirum. Hins vegar er ljóst að það er eðli svona safna að þau stækka. Þetta safn var upphaflega hannað fyrir 20 árum og við allt aðrar aðstæður heldur en gilda í dag. Ég nefni aðeins eitt atriði sem hefur tekið alveg grundvallarbreytingum frá því að safnið var hannað. Það er tölvuvæðing safnsins. En sem betur fer þá held ég að það hafi verið þannig hannað í upphafi að það hefur verið tiltölulega auðvelt að breyta upphaflegri hönnun til þess sem betur hentar með breyttri og bættri tækni. En að það sé þegar orðið of lítið hef ég ekki heyrt og hef þess vegna ekki búið mig undir nein sérstök viðbrögð við þeim möguleikum.

Virðulegi forseti. Ég hef mínar upplýsingar um þetta frá fólki sem er nú að huga að fyrirhuguðum flutningi. Það sem býr í þessu máli er m.a. það að Háskóli Íslands þarf á miklu lestrarrými að halda fyrir sína nemendur, lessali, og þetta nýja fyrirhugaða safn er allt of lítið til þess að þjóna þeirri þörf. Hér er um að ræða skólabókadæmi um það hvernig ekki á að standa að opinberum framkvæmdum. Bæði er húsið hannað þannig að það verður ákaflega erfitt að stækka það og eins líður svo langur tími frá því að framkvæmdir hefjast og þangað til þeim lýkur að menn hafa enga yfirsýn yfir þær breytingar sem orðið hafa. Jafnframt því að starfsemi bókasafna hefur gjörbreyst hefur Háskóli Íslands vaxið stórlega og því hygg ég að þessi stofnun muni byrja sitt starf með því að horfa fram á húsnæðisskort og ákveðinn vanda í sínu starfi.

Hæstv. forseti. Það skiptir miklu máli fyrir Háskóla Íslands að hið nýja þjóðbókasafn taki til starfa einmitt vegna þess að við það losnar verulegt rými í byggingu háskólans sjálfs og í hinni nýju Þjóðarbókhlöðu verður þeim viðfangsefnum sinnt og ég hefði haldið við betri aðstæður en eru í háskólabókasafni í dag. Þannig að það er mikið áhugamál háskólans að þetta geti gengið sem allra fyrst.

Virðulegi forseti. Ég beini máli mínu til hæstv. fjmrh. Í 27. gr. laga um virðisaukaskatt frá 1988 eru ákvæði um viðurlög ef virðisaukaskattur er ekki greiddur á tilskildum tíma. Þau ákvæði voru sett með lögum nr. 119/1989. Í tilgreindu lagaákvæði er álag ákveðið 2% af vangreiddri upphæð fyrir hvern byrjaðan dag, þó ekki hærra en 20%. Þegar þessi lagaákvæði voru sett geisaði hér mikil verðbólga og um mitt ár 1989 voru dráttarvextir hér á landi 45,6%. Eflaust eru slíkar álögur í fleiri lögum þó svo ég muni einungis eftir útsvarslögum í fljótu bragði. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh. hvort hann telji slíkt álag ekki gjörsamlega úr takt við tímann þar sem verðbólga og vextir hafa verið á hraðri niðurleið og verða vonandi enn. Einnig vil ég spyrja ráðherra hvort hann telji að slíkar okurálögur skili þeim tilgangi sem til er ætlast.

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. fyrirspyrjanda að það er kominn tími til að endurskoða þær álögur sem um getur í virðisaukaskattslögunum enda eru þær, eins og fram kom hans máli, settar á þeim tíma sem verðbólga var mun meiri en nú. Þetta hefur verið til umræðu í ráðuneytinu en enn hefur ekki komið frv. fram um þetta efni. Ég vil einnig geta þess hér að til umræðu er, sem er skylt þessu, að kanna skattalögin yfir höfuð með tilliti til þeirra miklu breytinga sem orðið hafa á íslensku efnahagslífi því almennt er talið að það sé heppilegra að hverfa frá alls konar verðbindingum sem voru sett í skattalög á sínum tíma til þess að verjast verðbólgunni en eru nú úrelt orðin eftir að hagstjórn hefur breyst mikið hér á landi. Um það hvort þetta ákvæði hafi náð tilgangi sínum vil ég segja að það hefur án efa talsverða þýðingu að álögurnar séu háar. Ég held að það sé þó ekki úrslitaatriði hvort þetta er 1% eða 2%. Ég bendi á að öll innheimta er nú miklu harðari en nokkurn tíma áður, ekki síst vegna þess að fyrir örfáum árum breyttist staða þessara krafna ríkissjóðs á þá leið að þessar kröfur eru ekki lengur forgangskröfur í gjaldþrotabú.

Virðulegi forseti. Fyrispurn mín er til hæstv. forsrh. Í gær kom fram í umræðu um fiskveiðistjórnunina að nokkrir stjórnarsinnar telja rétt að auka þorskveiðiheimildina nú þegar. Hæstv. sjútvrh. hefur þegar úttalað sig í þessu máli. Hver er skoðun hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar í þessu máli? Telur hann rétt að auka þessar heimildir?

Hæstv. forseti. Þær ákvarðanir sem teknar voru um fiskveiðiheimildir sl. vor voru teknar á tilteknum forsendum. Þær forsendur hafa ekki breyst og því ekki efni til breytinga á ákvörðun.

Virðulegi forseti. Mér fannst nauðsynlegt að þetta kæmi hér fram sökum þess að hæstv. forsrh. hefur áður talið rétt að auka þessar heimildir og hefur talað um það á hinu háa Alþingi en hann hefur sem sagt skipt um skoðun.

Hæstv. forseti. Þetta er rangt hjá hv. þm. Eftir að ákvörðun hefur verið tekin á því árabili sem ég hef gengt þessu embætti þá hef ég aldrei lýst því yfir að það ætti að breyta henni eftir að ákvörðun hefur verið tekin. Á umræðustigum máls hafa menn auðvitað farið yfir alla þætti málsins fram að þeim tíma að ákvörðun er tekin sameiginlega af ríkisstjórn og endanlega og formlega af sjútvrh. og ég hef ætíð staðið að þeim ákvörðunum og segi: Þessi ákvörðun var tekin á tilteknum forsendum, þær forsendur hafa enn ekki breyst og því ekki efni til breytinga.

Virðulegi forseti. Þá er það ljóst að hæstv. forsrh. ætlar ekki að taka fram fyrir hendurnar á hæstv. sjútvrh. eins og hann gerir í sambandi við Hæstaréttarhúsið.

Hæstv. forseti. Ég beini máli mínu til hæstv. menntmrh. Mér leikur forvitni á að vita hvað líður störfum nefndar sem er að vinna að endurskoðun grunnskólalaganna. Ef ég man rétt var það hvorki meira né minna en 18 manna batterí sem hæstv. ráðherra setti í það mál, 17 plús 1 hafa sumir kallað það, þ.e. 17 úr kerfinu á Reykjavíkursvæðinu og einn utan af landi. Spurningin er hvort þess sé að vænta að frv. til laga um breytingu á grunnskólalögum komi fram og þá hvenær. Ég vil að vísu taka fram í leiðinni að ég sé enga ástæðu til að umbylta nýjum grunnskólalögum sem ágæt samstaða var um þegar þau voru afgreidd. Það sem á skortir er að standa við þau og framkvæma þau. Ég vil enn fremur í leiðinni spyrja hæstv. menntmrh. með vísan til þeirrar óvissu sem þessi endurskoðunarvinna hefur skapað um málefni grunnskólans, hvort það sé ætlan hæstv. ráðherra að halda við fyrri ákvörðun um flutning grunnskólans til sveitarfélaganna um mitt sumar 1995, eftir eitt og hálft ár eða tæplega það, og hvort hæstv. ráðherra sé enn þeirrar skoðunar að það sé tæknilega framkvæmanlegt og skynsamlegt að halda við þá ákvörðun í ljósi þess hvernig það mál er á vegi statt hvað undirbúning snertir og í ljósi tengsla þess við breytingar ef verða kunna á grunnskólalögunum.

Hæstv. forseti. Menntastefnunefnd, 18 manna nefnd, er að ljúka störfum. Í gær var haldinn fundur í nefndinni þar sem lokið var umfjöllun um framhaldsskólafrumvarpið og ég fékk það afhent. Það fer núna til kynningar hjá ýmsum aðilum sem við höfum sérstaklega óskað eftir að fari yfir það áður en það verður gengið endanlega frá því til framlagningar á hv. Alþingi. Lokaskýrsla nefndarinnar og grunnskólafrumvarpið mun verða tilbúið síðar í þessum mánuði, fyrir mánaðamót alla vega. Þá verður það á sama hátt og framhaldsskólafrumvarpið kynnt fyrir hinum ýmsu aðilum sem ráðuneytið hefur sérstaklega óskað eftir að tjái sig um málið áður en það verður lagt fram í endanlegu formi fyrir hv. Alþingi. Síðari fyrirspurn hv. þm. var um það hvort ég teldi enn tæknilega hægt og skynsamlegt að halda við fyrri áætlanir um yfirfærslu grunnskólans til sveitarfélaganna í ágústmánuði 1995. Svarið við því er já. Ég tel að það sé enn hægt og rétt að stefna að þeirri dagsetningu með yfirfærsluna. Ég bendi í því sambandi á að tvær nefndir hafa sérstaklega verið skipaðar til þess að kanna annars vegar kostnaðinn við flutning grunnskólans og hins vegar er önnur nefnd sem vinnur að því að athuga um réttindamál kennaranna eftir að þeir verða starfsmenn sveitarfélaganna.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin. Ég tel að staða málsins hafi lítillega skýrst en um þetta hefur mikið verið spurt, ekki síst af hálfu sveitarstjórnarmanna og þeirra sem standa að skólamálum í landinu. Það er upplýst að 18 manna nefndin, 17 plús 1 nefndin, 17 sjálfstæðismenn og 1 krati, sagði einhver, muni skila af sér bráðlega. En þá mun hennar starf fara til umsagnar eða kynningar hjá ýmsum aðilum áður en það kemur fyrir þingið. Ég tel því að í svari hæstv. ráðherra hljóti að hafa falist að komið verði langt fram í mars ef ekki marsmánuður liðinn áður en frv. lítur dagsins ljós á þingi og það er mjög seint í rassinn gripið --- ekki satt, hæstv. menntmrh., í ljósi þess að þingi verður væntanlega slitið snemma vegna sveitarstjórnarkosninga ef ekki óvænt eins og stundum hefur gerst. Í öðru lagi taldi hæstv. ráðherra enn tæknilega gerlegt að stefna að flutningi á grunnskólanum til sveitarfélaga 1995. Ég vil lýsa miklum efasemdum um að það sé raunhæft mat, hæstv. ráðherra.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekkert að fara að ræða það við hv. þm. Steingrím J. Sigfússon hvaða pólitískar skoðanir þessir 18 menn hafa. Ég veit t.d. ekkert hver þeirra er krati en ég er afskaplega ánægður ef það er rétt að alla vega 17 þeirra séu sjálfstæðismenn. Það er meira en ég vissi þegar ég skipaði þá enda fór ég ekki eftir neinni merktri kjörskrá. Ég ítreka það að ég tel sjálfsagt að stefna að þessari yfirfærslu eins og áður var ákveðið í ágústmánuði 1995. Ég viðurkenni það að frumvörpin verða seint á ferðinni ef það á að vera mögulegt að afgreiða þau á þessu þingi. Ég held samt enn í þá von miðað við þær viðtökur sem þetta mál hefur fengið hjá ýmsum aðilum sem við höfum leitað til meðan þessi frumvörp hafa verið í vinnslu.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé alveg óhjákvæmilegt að hafa fullan fyrirvara á. Ég veit ekki í hvers umboði hæstv. menntmrh. lofar góðum viðtökum við frv. sem til að mynda stjórnarandstaðan hefur bókstaflega hvergi nálægt komið á nokkurn hátt. Þannig að það á eftir að sýna sig væntanlega. Í öðru lagi er mér varðandi yfirfærsluna til sveitarfélaganna ekki kunnugt um að þær starfsnefndir sem hæstv. ráðherra vitnaði til hafi tekið til starfa fyrr en þá tiltölulega mjög nýlega því upplýst var hér fyrir ekki löngu síðan að sú nefnd til að mynda sem ætti að skoða réttindamál kennara eða starfsmanna skólanna hafði ekki komið saman til fundar og var reyndar mjög seint sett á laggirnar eins og kunnugt er. Í ljósi þess hversu flókin og vandasöm þau mál eru hlýtur að vera nokkur vafi á því að undirbúningurinn sé á því stigi að þetta sé skynsamleg áætlun, burt séð frá því hvort það er það yfirleitt, að tímasetja þetta um mitt sumar 1995. Það getur ekki skipt sköpum hvort þetta er gert árinu fyrr eða árinu seinna þó svo menn kynnu að verða sammála um að gera það að lokum.

Hæstv. forseti. Það er ekkert óeðlilegt við það þótt þær tvær nefndir sem ég gat um áðan hafi tekið til þess að gera nýlega til starfa. Það er t.d. ekki hægt að reikna út kostnaðinn við yfirfærslu grunnskólans fyrr en frv. liggur fyrir í endanlegri mynd vegna þess að það verður að sjálfsögðu tekið mið af hinum nýjum lögum en ekki þeim sem gilda í dag. Varðandi hina nefndina sem vinnur að athugun á réttindamálum kennara, þá veit ég það af viðtölum við formann nefndarinnar að þar eru mál í mjög eðlilegum farvegi og starfið gengur vel. Formaðurinn hefur haft af mjög eðlilegum ástæðum samstarf við mig um það sem þar er verið að gera. Þar hefur verið safnað miklum upplýsingum og málið allt í, eins og ég segi, mjög eðlilegum farvegi. Menn mega orða það svo ef þeir vilja að stjórnarandstaðan hafi hvergi komið nærri. Þó er mér kunnugt um að starfsmenn nefndarinnar, 18 manna nefndarinnar, hafi á fyrri stigum málsins alla vega mætt eftir beiðni á fundum þingflokka stjórnarandstöðunnar. Ég veit ekki hvort þeir hafa mætt hjá Alþb. Því miður veit ég það ekki.

Virðulegur forseti. Ég beini máli mínu til hæstv. menntmrh. Ég ætla að spyrja um aðra nefnd sem menntmrh. skipaði til þess að gera endurskoðun á útvarpslögunum og spyrja hvað líði störfum þeirrar nefndar. En rétt eins og nefndin sem skipuð var til þess að skoða skólamálin, þá átti stjórnarandstaðan þar enga innkomu. Ég vil spyrja hvað líði störfum þessarar nefndar. Þá vil ég líka taka upp þráðinn þar sem við menntmrh. slepptum honum þann 10. des. sl. en þá spurði ég hann um það hvort til væri nefndarálit í menntmrn. frá þriggja manna nefnd sem ráðherra hafði skipað til þess að kanna hvort æskilegt væri að skilja milli útvarps og sjónvarps og gera þær tvær aðskildar stofnanir. Ráðherra staðfesti að þetta álit væri til og hann hefði sent það útvarpslaganefnd og þegar ég bað um álitið þá sagðist hann ætla að ráðgast um það við formann útvarpslaganefndar, hv. þm. Tómas Inga Olrich, en hann var þá fjarstaddur. Nú vil ég spyrja ráðherra hvort hann hafi ráðgast um þetta mál við Tómas Inga Olrich og hvort hægt sé að fá þetta nefndarálit.

Hæstv. forseti. Mér er kunnugt um að fundur er boðaður í útvarpslaganefnd síðar í dag. Ég er ekki alveg viss um hvort það verður síðasti fundur nefndarinnar. Ég held þó að ég viti það rétt að að því hefur verið stefnt að það verði lokafundur nefndarinnar og ég fái þá frv. í hendur á næstu dögum. Varðandi nefndarálit þriggja manna nefndarinnar sem ég skipaði að beiðni útvarpslaganefndar til þess að athuga með skipulag Ríkisútvarpsins, ekki endilega það að það skyldi klofið í tvennt í hljóðvarp og sjónvarp. Það var aðeins eitt af því sem nefndinni var falið að kanna hvort væri heppileg skipan og þá tekið mið af þróun sem okkur var kunnugt að væri að gerast í ýmsum nágrannalöndum okkar. Ég sagði formanni nefndarinnar frá þeirri umræðu sem hér hafði orðið en verð að viðurkenna að ég hef ekki sérstaklega rekið eftir svari við því hvort eðlilegt væri aðð dreifa þessu nefndaráliti. Það fór af eðlilegum ástæðum beint til útvarpslaganefndar vegna þess að hún óskaði eftir því að þessi undirnefnd yrði sett í málið til að kanna sérstaklega skipulag Ríkisútvarpsins vegna þess að hún taldi sig ekki hafa neinar beinar heimildir til þess að fara beint inn í það mál.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svörin. Það er vissulega athyglisvert að síðasti fundur nefndarinnar skuli vera áætlaður í dag og frv. muni líta dagsins ljós á næstu dögum. Það má fullyrða um þessa nefnd að hún hefur ekki haft samband við stjórnarandstöðu eða leitað til hennar með hugmyndir sínar, a.m.k. ekki til þingflokkanna eins og ráðherra taldi þó að hin nefndin hefði gert. Við höfum því hvergi átt nokkurt innhlaup í þessi mál. Heimildir segja mér að niðurstaða þriggja manna nefndarinnar, sem ráðherra skipaði til þess að kanna skipulag Ríkisútvarpsins, eins og hann orðaði það, hafi verið sú að það bæri að skilja á milli sjónvarpsins og útvarpsins. Ráðherra getur væntanlega staðfest það hér hvort ég hef rétt fyrir mér varðandi þá hluti. En úr því að ráðherra er staddur hér í dag og líka hv. formaður útvarpslaganefndar og ég sé að þeir eru að ræða saman, þá gætu þeir vonandi svarað því núna hvort hægt er að fá þetta nefndarálit upp í hendurnar.

Hæstv. forseti. Eins og ég sagði áðan, þá veit ég ekki betur en nefndin sé að ljúka störfum. Ef hún gerir það ekki í dag, þá hlýtur það að verða einhvern allra næstu daga, heldur e.t.v. einn fund til viðbótar. Þetta álit þriggja manna nefndarinnar verður birt sem fylgigagn með frv. Ég get því miður ekki upplýst það hver verður endanleg tillaga nefndarinnar vegna þess að það er ekki búið að ganga frá því með formlegum hætti á nefndarfundi. En eins og ég segi trúi ég því og vona að það verði gert í dag.

Virðulegur forseti. Ég var ekki að fara fram það við hæstv. ráðherra að hann upplýsti hver yrði endanleg tillaga nefndarinnar heldur spyrja hvort hann gæti staðfest það að þessi þriggja manna nefnd hefði komist að þeirri niðurstöðu að það bæri að skilja á milli útvarps og sjónvarps. Þá fannst mér skilaboðin ekki mjög skýr frá ráðherra um það hvort við gætum fengið þetta álit. Hann sagði að það yrði birt með frv. útvarpslaganefndar. Ég er að tala um að við í stjórnarandstöðunni fáum þetta í hendurnar núna og þurfum ekki að bíða eftir frv. Ég vil helst fá skýr svör við því, virðulegur ráðherra.

Hæstv. forseti. Ég skal ræða við formann útvarpslaganefndar strax á eftir og spyrja hvort honum sé þetta útbært núna.

Honum er það ekki.

Honum er það ekki. Þá kemur það fram. Það er gallinn við þessar umræður að það má enginn tala nema ráðherrann, ekki einu sinn formaður útvarpslaganefndar sem er hér staddur, en hann má grípa fram í. Ég heyri það.

Hann má ekki grípa fram í. Það hefur hæstv. ráðherra væntanlega heyrt.

Hæstv. forseti. Ég beini máli mínu til hæstv. menntmrh. eins og fleiri. Það er mikið að gera hjá honum í dag enda margar nefndir sem hann hefur skipað. Ég ætlaði að spyrja hæstv. menntmrh. að því hvað væri mikil alvara á bak við þessa skilagrein um listaháskóla sem var samin af nefnd sem hæstv. menntmrh. skipaði og hefur verið dreift. Því er ekki að neita að það er þó nokkur eftirvænting í þjóðfélaginu eftir frv. til laga um listaháskóla. Áður hefur verið skilað nefndaráliti og lagt fram frv. um listaháskóla. Árið 1990 var það gert, en samkvæmt þessari skilagrein er verið að tala um að kúvenda algerlega og listaháskóli verði eins konar séreignastofnun. Ég vil því spyrja hæstv. menntmrh. að því hvort hann muni leggja fram frv. til laga um listaháskóla sem verði byggt á þessari skilagrein.

Hæstv. forseti. Skilagrein listaháskólanefndar var lögð fyrir mig í júnímánuði sl. Málið hefur verið kynnt síðan við ýmis tækifæri og það liggur að sjálfsögðu full alvara á bak við svona tillögur. Við héldum málþing um þetta mál í byrjun desembermánaðar sl. Það sóttu um það bil 100 manns frá ýmsum samtökum listamanna og frá þeim skólum sem talað er um að fari á háskólastig samkvæmt þessum tillögum. Síðan hafa verið haldnir tveir fundir með fulltrúum hinna ýmsu samtaka listamanna. Sá fyrri milli jóla og nýárs og sá síðari í lok desember og næsti fundur verður einmitt haldinn í kvöld. Þá verður látið reyna á það hvort stuðningur fæst við þá hugmynd sem þarna er sett fram um að listaháskóli verði rekinn sem sjálfseignarstofnun sem er alveg ný hugmynd en þekkist auðvitað í skólakerfinu. Það verður látið reyna á það hvort stuðningur fæst við þá hugmynd hjá skólunum sjálfum og hjá þeim samtökum listamanna sem við höfum sérstaklega leitað eftir skoðunum hjá. Ég mun svo meta stöðuna að loknum þessum fundi hvort frv. verður lagt fram á þessu þingi sem er þá í samræmi við tillögur listaháskólanefndar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin og fyrir það að mér heyrist hann ætla að fara varlega í það að leggja fram frv. í andstöðu við listafólk landinu og það fólk sem starfar við þá skóla sem verið er að tala um að færa að fullu upp á háskólastig. Það er í sjálfu sér gott því að ég óttaðist að það væri einhver harka komin í þetta mál og hæstv. menntmrh. ætlaði að leggja fram frv. í andstöðu við þessa hagsmunaaðila. En hann talar um nýja hugmynd og það er rétt. Ég veit ekki til þess að nokkur staðar sé listaháskóli rekinn með þessu formi. Hvaðan hefur hæstv. menntmrh. þessa hugmynd? Eða, ef hann veit það: Hvaðan fær nefndin hugmynd um listaháskóla sem væri ekki í eigu þjóðarinnar?

Hæstv. forseti. Mér fannst á orðum hv. þm. eins og það lægi ljóst fyrir að ef frv. yrði lagt fram sem gengi út frá þessum tillögum listaháskólanefndar, þá væri það í andstöðu við listafólkið í landinu og þá skóla sem hlut ættu að máli. Ég kannast alls ekki við það. Þetta hefur fengið góðan hljómgrunn einmitt hjá þeim skólum sem talað er um að færist á háskólastig. Ég hef að vísu heyrt á þeim fundum sem ég vitnaði til áðan, efasemdir og jafnvel andstöðu hjá einstaka aðilum. Það viðurkenni ég svo sannarlega. Hugmyndin er komin frá nefndinni sem að þessu máli vann, en mér er kunnugt um að hún kannaði hliðstæða skóla í öðrum löndum. Ég veit t.d. að hliðstæðir skólar eru reknir í Hollandi, svo ég nefni aðeins eitt dæmi.

Hæstv. forseti. Hæstv. menntmrh. talaði um góðan hljómgrunn og ég veit um þennan fund sem haldinn var alveg nýlega þar sem kom fram mikil gagnrýni einmitt á þetta form sem þarna eru uppi hugmyndir um að verði á skólanum. En samkvæmt þessum hugmyndum á stjórn skólans að vera þannig skipuð að stjórnarmenn mega ekki á nokkurn hátt tengjast skólanum þannig að kennarar og skólarektor móta ekki stefnu um skólann sem slíkan. Það held ég að sé í sjálfu sér dálítið athyglisvert. En eins og ég sagði áðan lýsi ég ánægju með það að menntmrh. vill --- ég met orð hans þannig --- fara varlega og hvet hann alveg eindregið til þess því að þetta fyrirkomulag er vægast sagt hæpið að mínu mati hvað snertir rekstur listaháskóla.

Hæstv. forseti. Það þarf ekkert að hvetja mig til þess að fara varlega. Ég tel mig einmitt hafa sýnt það með því að leitast við að kanna sjónarmið þeirra sem eiga að búa við þennan væntanlega listaháskóla. Það hef ég einmitt verið að gera. Og eins og ég sagði áðan, þá kannast ég við gagnrýnisraddir og efasemdarraddir, einkum úr hópi nemenda Myndlista- og handíðaskólans. Þær komu mjög skýrt fram á síðasta fundinum sem við héldum í lok janúar. Hvort þetta stjórnarfyrirkomulag sé hið heppilegasta ætla ég ekki að leggja neinn dóm á hér. Ég veit að það eru skiptar skoðanir um það hvort í stjórn skóla eigi að sitja menn sem hafa bein tengsl, kennarar og nemendur. Það er nokkuð sem við verðum sjálfsagt aldrei sammála um en það er mikill misskilningur ef menn halda að með því séu öll tengsl rofin við hinar einstöku deildir skólans. Það er mikill misskilningur ef menn halda það. Við þekkjum fyrirkomulag ekki óáþekkt þessu, ekki síst í skólakerfinu. Þetta eru ekki allt saman ríkisskólar. Ég nefni nú bara Samvinnuháskólann sem hv. þm. þekkir og situr í stjórn ef ég veit rétt.

Þá hefst utandagskrárumræða eins og áður hafði verið tilkynnt. Hún fer fram að beiðni hv. 4. þm. Norðurl. e. samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og er um viðskiptahindranir Frakka gagnvart íslenskum fiskafurðum.

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hér hljóðs til að leggja fyrir hæstv. utanrrh. spurningar varðandi viðskiptahindranir sem Frakkar hafa gripið til gegn innflutningi á fiski frá Íslandi og reyndar fleiri löndum. Ljóst er að algert ófremdarástand hefur skapast og með tæknilegum viðskiptahindrunum er nánast um praktískt viðskiptabann að ræða. Íslensku fisksölufyrirtækin í Frakklandi fá ekki hráefnið til vinnslu og menn eru að missa af viðskiptasamböndum af þessum sökum. Fiskur hleðst upp í nágrannalöndunum og hér heima og ekki er ólíklegt að á þessari stundu séu a.m.k. 1.000 tonn af fiskafurðum sem áttu að fara á Frakklandsmarkað til vinnslu eða sölu strand. Talsvert magn af fiski bíður ákvörðunar hér heima um það hvort það verði sent áleiðis til Frakklands með skipum á morgun eða ekki. Óþarft er að minna á að fram undan er einn mikilvægasti tíminn í fisksölumálum á þessum markaði, þ.e. vikurnar fram að páskum. Frakkland er gífurlega mikilvægur markaður fyrir íslenskar sjávarvörur. Frakkland er fjórða mikilvægasta útflutningsland Íslands og það á einnig við um sjávarvörurnar sérstaklega. Ef skoðað er hvernig þessi útflutningur hefur þróast sl. ár, voru á árinu 1990 flutt út 48.500 tonn af sjávarvörum að verðmæti 6.800 millj. kr. Á árinu 1991 42.500 tonn að verðmæti 8,3 milljarðar, 8.300 millj., og á árinu 1992 48 þúsund tonn af vörum fyrir 7,7 milljarða. Áætlað er að á sl. ári hafi þessi tala verið á milli 8 og 9 milljarðar og hefði átt að stefna í svipað á nýbyrjuðu ári. Það er því ljóst að hér er um gífurlega mikla hagsmuni að ræða fyrir íslenska útflytjendur. Samkvæmt fréttum hefur franska ríkisstjórnin lofað sjómönnum því að hindra innflutning á fiski með tæknilegum viðskiptahindrunum eða öðrum ráðum svo sem ýtrustu smásmugusemi í sambandi við sýnatökur, vottorð og annað því um líkt a.m.k. fram á mitt sumar og e.t.v. lengur. Því er haldið fram af fjölmiðlum að slíkt loforð hafi verið gefið. Þessi framkoma er satt best að segja ótrúleg í ljósi þess að þetta gerist á fyrstu vikum gildistíma samningsins um Evrópskt efnahagssvæði. Hæstv. utanrrh. hefur talað meira um það en aðrir núlifandi menn að þessi samningur muni tryggja okkur hindrunarlausan og greiðan aðgang að öllum mörkuðum Evrópubandalagsins. Hæstv. ráðherra skuldar okkur því öðrum mönnum fremur skýringar á því sem þarna hefur gerst. Ég vil því leyfa mér að leggja eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. utanrrh: 1. Hvað hefur utanrrn. eða ríkisstjórnin aðhafst til að hnekkja þessari einhliða aðgerð Frakka? 2. Stenst þessi aðgerð Frakka viðskiptareglur alþjóðatollabandalagsins GATT eða ákvæði samningsins um Evrópskt efnahagssvæði að mati utanrrh.? 3. Ef svarið er já, ef Frakkar geta gert nánast það sem þeir sýnist þrátt fyrir samninginn um EES, hvers konar samningagerð var þá þar á ferðinni? 4. Hefur ríkisstjórnin hugleitt gagnaðgerðir gegn Frökkum svo sem þær að stöðva innflutning á frönskum vínum, frönskum bílum eða öðrum slíkum vörum? 5. Hvaða áhrif hefur það að mati utanrrh. á samstarfið innan samningsins um Evrópskt efnahagssvæði ef ein samningsþjóðin kemst upp með framkomu af þessu tagi?

Virðulegi forseti. Ég vil segja það fyrst að íslensk stjórnvöld líta á þetta mál sem grafalvarlegt mál. Eins og fram kom í máli fyrirspyrjanda er Frakkland þriðji eða fjórði stærsti viðskiptaaðili okkar. Útflutningur hefur farið vaxandi, hann er kominn í um 12% og það má meta verðmæti útflutnings á bilinu 8--9 milljarða kr. Viðskiptabann í reynd að því er varðar fiskútflutning okkar til Frakklands mundi í tilviki Frakklands jafngilda því að þeir hefðu sett viðskiptabann á öll sín viðskipti við Bretland, sem er svipað hlutfall af þeirra útflutningi, eða við Benelúx-löndin. Nú er það fljótsagt að ástæðurnar fyrir þessu eru innanlandspólitískar í Frakklandi. Og það sem Frakkar hafa reynt að gera var fyrst að leita til framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins og óska eftir því að setja á innflutningsbann gagnvart þriðju löndum. Því var hafnað að gera það á grundvelli öryggisákvæða. Í staðinn var brugðist við með því að setja á lágmarksverð. Lágmarksverð hafa ekki skert íslenska hagsmuni vegna þess að útflutningur okkar er hátt yfir þeim. Það sem þeir eru í raun og veru að gera er að misbeita með heilbrigðisreglum sem er brot á EES-samningnum, á viðeigandi greinum í bókun 9 sem bannar að misbeita slíkum reglum sem innflutningstakmörkunum og bannar innflutningstakmarkanir, og eru þar af leiðandi brotlegir við EES-samninginn. Hv. þm. spurði um trúverðugleika EES-samningins við slíkar kringumstæður. Og það er rétt að leggja á það áherslu og svara því: Hver væri staða okkar ef við hefðum ekki EES-samninginn? Í fyrsta lagi væri réttur okkar í þessu tilviki enginn. Frakkar hefðu þá getað sett innflutningsbann á okkur sem þriðja ríki eins og þeir hafa gert gagnvart öðrum. Í annan stað hefðum við engan samning og engar stofnanir þar sem við gætum leitað réttar okkar. Við gætum ekki skýrskotað til þess að við höfum þegar fullnægt þeim skilyrðum að leggja fram lista yfir viðurkennda útflutningsaðila og frameiðendur sem framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins hefur metið gilda og Frakkar verða að hlíta. Það var þess vegna með vísan til þessa samnings og þessara réttinda sem Frakkar neyddust til að setja Ísland aftur á lista yfir þau ríki sem ekki er hægt að setja innflutningsbann á, sem verður að flytja inn vörur frá. Við eigum bandamenn í þessu máli sem er framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins sem hefur komið því á framfæri við frönsk stjórnvöld að hér sé verið að brjóta EES-samninginn. Við getum leitað réttar okkar til EES-nefndarinnar. Og það verður gert í framhaldi af mótmælum við frönsk stjórnvöld. Það verður gert strax á fyrsta fundi nefndarinnar á morgun. Það er sýnt fram á að hér sé um að ræða brot á reglum, bókun 9, gr. 2 og 5. Það er sýnt fram á að hér sé um að ræða að þessi brot hafi leitt til fjárhagslegs skaða. Það eru settar fram kröfur um fjárhagslegar bætur í slíku tilviki. Það er gerð krafa um það samkvæmt reglum að EES-nefndin komi saman innan mjög skammst tíma. Reglurnar kveða á um innan fimm daga ef niðurstaða verður ekki á fyrsta fundi. Og það er vakin athygli á því hversu alvarlegt málið er vegna þess að hér er um að ræða svona hátt hlutfall útflutningsafurða okkar, þ.e. samanburður er tekinn við það ef Frakkar hegðuðu sér með þessum hætti gagnvart Bretum eða Benelúx-löndunum. Það er algjör misskilningur að draga af þessu þá ályktun að við séum verr settir vegna EES-samningsins. Við gætum ekki hreyft okkur og engum málum komið fram til að leiðrétta þetta ef við hefðum ekki þennan samning. Og það er einmitt vegna þess að við höfum hann sem við höfum ástæðu til að ætla að við munum getað leitað réttar okkar. Hv. þm. spyr hvað við höfum gert og það er þetta: Um leið og Frakkar gripu til þessara aðgera þá byrjuðum við á því að kalla sendiherrann hér fyrir okkur, mótmæla aðgerðum þeirra og sýna honum fram á að við nytum viðurkenningar fyrir okkar útflutningsaðila. Sama var gert að því er varðar utanríkisráðuneytið í Frakklandi, íslenski sendifulltrúinn þar fór á þeirra fund. Í annan stað þá höfum við undirbúið formleg mótmæli frá íslenskum stjórnvöldum á fundi EES-nefndarinnar í dag. Í fjórða lagi hef ég kallað franska sendiherrann fyrir mig í morgun til að afhenda honum sérstakt bréf sem hann kemur á framfæri við franska utanríkisráðherrann efnislega eins og ég hef þegar gert grein fyrir, þar sem er með öðrum orðum sýnt fram á að hér sé um að ræða brot á samningnum og gerð sú krafa að þetta verði leiðrétt.

Frú forseti. Hæstv. utanrrh. var ansi mikið hógværari núna en í fyrra vetur þegar hann var að gylla fyrir okkur EES-samninginn. Það ástand sem hér hefur skapast er auðvitað óþolandi. Íslendingar verða fyrir stórkostlegu tjóni og nú reynir á EES-samninginn. Við bjuggum áður við bókun 6. Mér skilst á hæstv. utanrrh. að hann gerði ráð fyrir því að ef EES-samningurinn væri ekki kominn í gildi þá lægjum við alveg afvelta í þessu máli og hefðum engin tæki til að rétta hlut okkar. Ég er ekki sammála því. Ég reikna með því að það yrði reynt að beita utanríkisþjónustunni eins. En nú reynir á þennan EES-samning. Í fyrra vetur talaði hæstv. utanrrh. um tveggja milljarða árlegan ábata sem ætti að falla Íslendingum í skaut vegna tollaniðurfellingar. Þeir tveir milljarðar hafa látið bíða eftir sér vegna þess að verðið hefur þá bara lækkað tilsvarandi og það er enginn ábati enn af samningnum. Ég spyr hvort ríkisstjórnin hugsi sér að bæta íslenskum útflutningsfyrirtækjum það tjón sem þau verða fyrir. Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði hefur ekki skilað þeim hagsmunum sem utanrrh. lofaði. Við stöndum eins og glópar og Frakkar beita okkur miklu harðræði. Mér finnst að hæstv. utanrrh. ætti að spara sér að vitna í það hvað við höfum góða aðstöðu í gegnum EES-samninginn þangað til þetta mál er leyst.

Virðulegi forseti. Það sem hefur verið að gerast í fisksölumálum okkar í Frakklandi er vissulega umhugsunarvert í ljósi þess að EES-samningurinn er genginn í gildi. Ég hygg að enginn hafi gert ráð fyrir því að slíkt mál kæmi svo fljótlega upp á borðið. Í Frakklandi er einn stærsti markaður okkar fyrir fiskafurðir eins og hér hefur komið fram. Og ein aðalröksemdin fyrir EES-samningi hvað Ísland varðaði var að þar honum fengjum við aukin tollfríðindi fyrir sjávarafurðir og þar með auknar útflutningstekjur. Það hefur nú komið í ljós að þrátt fyrir samninginn reyna Frakkar allar leiðir til að hefta þennan innflutning og er það liður í þeirri viðleitni þeirra að vernda sínar atvinnugreinar. Í þessu tilviki franska sjómenn sem sjá fram á lækkandi fiskverð sem kemur fram í tekjulækkun hjá þeim. Það dugir ekkert þótt íslensk stjórnvöld mótmæli því að hér sé verið að brjóta samninga. Ég hlýt að spyrja: Hvaða hald er í slíkum samningum? Hvaða hald er í þeim stofnunum sem settar hafa verið á fót í kringum EES-samninginn og eiga að sjá um að hann sé ekki brotinn? Var EES-samningurinn kannski tímaskekkja? Það viðskiptafrelsi sem samningurinn átti að tryggja hefur reynst haldlítið. Jafnvel innri markaðurinn hjá EB hefur heldur ekki haft þau hagvaxtaráhrif sem hann átti að hafa í þeim löndum. Að lokum varpa ég þeirri spurningu fram: Skyldi ekki sá mikli ávinningur sem við áttum að hafa af EES-samningi verða heldur rýr þegar upp er staðið?

Hæstv. forseti. Það er ástæða til að hafa miklar áhyggjur af þeirri þróun sem á sér stað í viðskiptum okkar við Frakkland þessa dagana. Við höfum nú þegar orðið fyrir miklu tjóni vegna þessara mála og sér ekki fyrir endann á því. Auk þess hafa hrannast upp spurningarmerki við það hvort þeir samningar sem við höfum við þessi ríki um innflutning muni verða okkur að gagni. Það er a.m.k. mikið umhugsunarefni þegar það liggur fyrir að stjórnvöld í Frakklandi hafi lofað sjómannastéttinni þar því að þau ætli að tefja innflutning og brjóta samninga sem við höfum gert við þau. Ég held að það hljóti að þurfa að gerast eitthvað áhrifamikið til að menn taki trúna aftur. Mig langar til að spyrja hæstv. utanrrh. hvað hann telji að EFTA-nefndin muni aðhafast í framhaldi af þessu þegar hún hefur fjallað um málið, til hvaða aðgerða hún muni grípa. Mig langar til að biðja hann að útskýra það líka fyrir okkur hv. þm. hvers vegna við hefðum ekki getað gripið til neinna sambærilegra aðgerða áður en þessi EES-samningur varð til á grundvelli þeirra samninga við EB sem við höfðum áður í bókun 6. Ég verð að segja það að lokum að mér finnst við hafa hlustað á svo margar ræður í þinginu um þetta EES-mál og bjartsýnina alla. Einu sinni voru það 7 milljarðar sem við áttum að hafa á ári samkvæmt ræðu sem hæstv. utanrrh. hélt hér. Við lásum blaðagreinar eftir aðra ráðherra og hlustuðum á þá hér á hv. Alþingi þar sem þeir lýstu því að það væru margir milljarðar á ári, oftast 2 nefndir, sem við ættum að hafa út úr þessum EES-samningi. Það þarf að fara að koma eitthvað í ljós af þessum hag sem við höfum af þessum samningi.

Frú forseti. Það er ástæða til að líta mjög alvarlegum augum það sem nú er að gerast varðandi innflutning okkar á fiski til Frakklands og vissulega áhyggjuefni. Það er jafnframt að koma í ljós, sem e.t.v. átti ekki að koma svo mjög á óvart, að það er ákaflega lítið hald í EES-samningnum sem átti að bjarga öllu. Er nú merkilegt að heyra að hæstv. utanrrh. er ekki alveg eins borubrattur og hann var hér oft á tíðum síðustu árin. Og raunar hlægilegt að heyra hann halda því fram að réttur okkar væri enginn ef við værum ekki með þennan EES-samning. Mér finnst hlægilegt að hæstv. utanrrh. skuli láta sér detta í hug að bera þetta á borð fyrir okkur þingmenn. Það er út af fyrir sig hægt að skilja það að sjómenn í Frakklandi reyni að verja tilverurétt sinn. Það er verið að gera það hér á landi einnig. Ég veit ekki betur en það sé verið að berjast í því í þingnefndum að reyna að setja girðingar til að hindra innflutning samkvæmt þessum samningi og öðrum samningum sem við erum aðilar að. Þarna er nákvæmlega það sama á ferðinni. Ég hef ákveðinn skilning á því að menn reyni að berjast fyrir rétti sínum þó það komi sannarlega illa við okkur þykir mér það slæmt að það skuli bitna þannig á okkur. En við verðum að gera okkur grein fyrir því að þessi EES-samningur er ekki það hald sem hér hefur verið haldið fram af hálfu hæstv. utanrrh. og reyndar annarra ráðherra og meiri hlutans á Alþingi sem samþykkti þennan dæmalausa samning. Það er að koma í ljós að fólk í Evrópu, fólk á Íslandi er ekkert tilbúið til að þurrka út landamæri. Það er ekki tilbúið til að steypa allri Vestur-Evrópu í eina heild. Ég held því að það sé rétt fyrir okkur að staldra við og líta á þessa samninga sem við erum að gera með tilliti til okkar hagsmuna fyrst og fremst.

Frú forseti. Mér finnst þetta næsta einkennilegur málflutningur hjá þeim sem efast um að við Íslendingar höfum rétt samkvæmt EES-samningnum til þess að taka á þessu máli og knýja frönsku ríkisstjórnina til að breyta um stefnu. Það kom fram í máli hæstv. utanrrh. að framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins eða Evrópusambandsins er auk þess á sama máli, að franska ríkisstjórnin hafi brotið þá samninga sem hún hefur gert. Og það styrkir ekki málstað okkar að flytja ræður eins og fluttar hafa verið um það að við höfum engin tæki til þess að fá þessari ákvörðun hnekkt. Við höfum þau tæki og þeim tækjum á að sjálfsögðu að beita. Það hefur komið fram í umræðum um þetta mál að hér er um pólitískar ákvarðanir frönsku ríkisstjórnarinnar að ræða til stuðnings 16 þúsund sjómönnum sem stunda fiskveiðar í Frakklandi. Og ég ítreka að þetta er pólitísk ákvörðun sem verður náttúrlega að ræða við Frakka einnig á pólitískum forsendum um leið og beitt er þeim tækjum sem við höfum til að brjóta ákvarðanir á bak aftur samkvæmt alþjóðasamningum. Og ég minni á það að á sínum tíma þegar François Mitterrand, forseti Frakklands, kom í opinbera heimsókn hingað til Íslands þá lýsti hann því yfir að hann hefði mikinn skilning á sérstöðu Íslendinga sem fiskveiðiþjóðar og sjávarútvegsþjóðar. Hann bauðst til þess þegar hann var hér á landi að leggja Íslendingum lið til þess að þeir gætu stundað sínar fiskveiðar og staðið að sínum sjávarútvegi sem fiskveiðiþjóð eins og þeir hljóta að muna sem tóku þátt í viðræðum við forsetann á sínum tíma. Ég tel að nú sé ástæða til þess fyrir hæstv. utanrrh. um leið og ég tel að hann hafi haldið rétt á málum varðandi þetta gagnvart Frökkum á vettvangi EES að leita til forseta Frakklands og minna á þær pólitísku yfirlýsingar sem hann gaf þegar hann kom hingað í opinbera heimsókn og vekja máls á þessu með pólitískum rökum eins og þarf að gera því að hér er um pólitískar ákvarðanir franskra stjórnvalda að ræða til þess að hjálpa sínum sjómönnum.

Virðulegi forseti. Það sem einkum hefur vakið athygli mína í umræðum um málið að undanförnu er að það hefur verið litið svo á að Frakkar geti, ef það virkar ekki að misbeita heilbrigðisreglum og smásmygli af ýmsu tagi, gripið til öryggisákvæðisins, sem oft hefur verið alger nauðvörn og við Íslendingar höfum einnig vissulega velt mikið fyrir okkur. Miðað við þann gang mála sem þá hefst sýnist mér ekki að mótaðgerðir okkar vegi nokkurn skapaðan hlut í þeirri innanlandspólitík sem vissulega er verið að reka í Frakklandi. Þá er augljóst mál að það eru meiri hagsmunir að hafa sjómenn góða, það hefur þegar komið í ljós, en það hvort Íslendingar kaupa nokkrum rauðvínsflöskum, bílum eða ilmvatnsglösum meira eða minna af Frökkum því að það eru okkar möguleikar til þess að halda uppi vörnum. Þannig að ég óttast að ef þetta getur heyrt undir öryggisreglurnar og það hef ég ekki heyrt vefengt, þá muni það verða næsti möguleiki Frakka að nýta sér þá leið. Ég verð að viðurkenna það að ég held að við stöndum jafnvel verr með EES-samninginn en án hans í ljósi þessa.

Virðulegur forseti. Ég vil í fyrsta lagi benda á einn flöt í þessu máli sem ekki hefur komið fram í þessari umræðu. Það er að við getum ekki talað um fríverslun með fisk og fiskafurðir meðan Evrópubandalagsþjóðirnar og Evrópuþjóðirnar viðhalda því verðmyndunarkerfi sem þeir hafa varðandi fisk. Það sáum við kannski best nú fyrir nokkrum dögum þegar franska stjórnin ákvað einhliða að auka styrki sína við franskan sjávarútveg um 3 milljarða. Þetta þýðir einfaldlega að við höfum hag af milliríkjasamningnum um fiskveiðar við þessar þjóðir sem byggist á því að þær standi við það sem í það minnsta í orði er þeirra yfirlýsta stefna, að þær dragi úr beinum stuðningi við þennan atvinnuveg í sínum löndum. Ég vil í öðru lagi benda á að í mínum huga sýnir þetta dæmi núna öðru fremur hvernig við værum stödd ef við hefðum ekki fjölþjóðlega og alþjóðlega samninga um viðskipti sem við byggjum okkar fiskútflutning á. Þetta segir mér kannski öðru fremur hvernig ástandið væri ef við þyrftum í hverju landi fyrir sig að fara yfir tollmúra og sæta geðþóttaákvörðunum á hverjum stað og á hverjum tíma. Ég þarf ekki að ítreka það hér. Ég hef gert það margsinnis áður úr ræðustól að fyrir þjóð eins og okkur Íslendinga sem eigum nánast alla okkar afkomu undir útflutningi er það afar mikilvægt að staðið sé við þá samninga sem við erum aðilar að.

Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að Frakkar hafa með ruddalegum hætti brotið þá samninga sem gerðir hafa verið á vettvangi EES um þessi málefni. Það samningsbrot bitnar að vísu ekki eingöngu á okkur, það beinist ekki eingöngu að Íslendingum heldur er almennara eðlis. En mér finnst fáránlegur sá málflutningur sem hefur skinið í gegn hjá ýmsum sem hafa tekið hér til máls, einkanlega í fyrri hluta umræðunnar, að þetta samningsbrot Frakka væri eiginlega EES-samningnum að kenna og mætti eiginlega líta svo á að nú væri komið í ljós hversu bölvaður þessi EES-samningur væri. Þetta væri bara það fyrsta sem komið hefur í ljós, enda hefði hann ekki skilað okkur neinum hagnaði enn sem komið væri. Þessi málflutningur er auðvitað fyrir neðan allar hellur. Þessi samningur hefur ekki verið í gildi nema í einn og hálfan mánuð. Það er ekki von að hann sé farinn að skila okkur miklu enn sem komið er. Hins vegar eru í honum, eins og fram hefur komið, þau tæki og þau tól sem við þurfum til þess að geta brotið á bak aftur brot sem þessi. Þarna kemur í ljós hvernig við sem smáþjóð getum haldið stórþjóð eins og Frökkum að samningum vegna þess að í þeim er gert ráð fyrir sérstökum ákvæðum til þess að setja niður deilur og leiða ágreining til lykta. Þetta er auðvitað það mikilvæga í málinu. Þetta er það sem EES-samningurinn færir okkur. Hann gefur okkur þá möguleika sem við þurfum til þess að brjóta þetta á bak aftur. Og það er auðvitað fullkomlega ótímabært að halda því fram að þessi tæki séu einskis megnug, eins og hér hefur komið fram, og það sé þegar leitt í ljós að þau muni ekki duga til neins. Það er fyrst í fyrramálið sem haldinn verður fundur í EES-nefndinni, eins og utanrrh. sagði, og framhaldið mun síðan skýrast. Ég hygg að það muni koma í ljós að það verður vel á þessum málum haldið fyrir Íslands hönd og við hljótum að snúa bökum saman um að leysa þetta mál. Það er engum til gagns að standa hér og hlakka yfir því að þetta mál skuli komið upp og kenna EES-samningnum um.

Hæstv. forseti. Þetta er náttúrlega alveg furðulegur málflutningur hér hjá þessum hörundssáru stuðningsmönnum samningsins um Evrópskt efnahagssvæði. Þeir hafa heyrt þau orð inni í sínum eigin huga sem þeir ætla mönnum hér. Það hefur enginn maður staðið upp og kennt EES-samningum sérstaklega um þetta. Hitt er óhrekjanleg staðreynd að þetta gerist þrátt fyrir EES. Hann er kominn í gildi, loksins, loksins, en þrátt fyrir það gerist þetta. Má ekki benda á það? Má ekki draga þá staðreynd fram í dagsljósið að án þess að stuðningsmenn hans komi hér hver um annan þveran og væli í ræðustólnum eins og þeir gerðu hér áðan. Hæstv. forseti. Þetta er grafalvarlegt mál, segir hæstv. utanrrh. og það er rétt. Þetta er grafalvarlegt mál hvað sem líður öllum samningum um EES. Þetta er grafalvarlegt mál fyrir útflutningshagsmuni Íslands. Samningsbrot, segir utanrrh. Og ef þetta er samningsbrot, þá spyr ég aftur: Hvers konar samningur er það þá sem virðist gefa einum aðilanum færi á því að brjóta samninginn og komast upp með það? Ég tel ekki að það hafi verið mjög vel haldið á þessu máli af Íslands hálfu því ef þetta er augljóst samningsbrot af hverju var því þá ekki kippt í liðinn bara samstundis og bent á að svo væri, vísað í viðkomandi paragraf og sagt: Nei, góðir hálsar. Þetta er samningsbrot. Segir þetta kannski ekki sitt um viðhorf gagnaðilans og virðingu hans fyrir þessum samningi? Er það kannski svo að þessi pappír þyki merkilegri hér uppi á Íslandi en úti í Evrópu? Það er óhrekjanleg staðreynd að þrátt fyrir gildistöku samningsins um Evrópskt efnahagssvæði, þá gerist þetta nú. En undanfarin ár höfum við átt greiðan aðgang að Frakklandsmarkaði eins og þær tölur sýna sem ég las hér upp áðan, 7, 8 og 8,5 milljarðar kr. áður en samningurinn gekk í gildi. Nú er allt stoppað og það hlýtur að mega draga þá staðreynd fram í dagsljósið. Það er rétt að þetta er pólitísk ákvörðun og þess vegna á einnig að beita pólitískum ráðstöfunum á næsta stigi af okkar hálfu. Og hæstv. utanrrh. á að reka af sér slyðruorðið. Hann á heiður sinn að verja og óskabarns síns og reyna að kippa þessu í liðinn. En við Íslendingar eigum jafnframt að láta hart mæta hörðu þó í litlu sé. Það er prinsippatriði að láta ekki vaða svona yfir okkur. Þótt ekki muni mikið um nokkrar flöskur af rauðvíni og fáeinar Citroën-druslur, þá ber samt að stoppa það til að sýna að við látum ekki fara svona með okkur.

Virðulegi forseti. Það hljómar dálítið undarlega á löggjafarsamkomu þegar fleiri en einn og fleiri en tveir hv. þm. segja: Það er verið að brjóta lög. Þess vegna eru lögin einskis virði. Ætla hv. þm. að halda því fram að sú staðreynd að þessi löggjafarsamkoma fæst við það að setja lög en það eru fjölmörg dæmi þess að þau eru brotin, þá sé það starf allt einskis virði? Væri ekki nær að segja sem svo: Hér höfum við dæmi um það að smáríki, sem má sín lítils þegar kemur að bolmagni eða valdbeitingu í viðskiptum, hefur gert samning sem hins vegar stórveldi hefur brotið. Væri ekki nær að við litum í eigin barm og rifjuðum upp: Hver er hagur smáríkisins í slíkum samskiptum? Og litum í eigin barm hversu mikilvægt það er fyrir okkur sjálf að halda sjálf þá samninga sem við höfum gert þannig að við getum uppréttir og sjálfum okkur samkvæmir tekið upp slík mál og sagt: Við höfum a.m.k. staðið við okkar samninga.

Höfum við ekki gert það?

Í þriðja lagi segja menn: Nú er EES-samningurinn kominn í gildi og sjá. Þeir hafa ekki staðið við hann, það hafa ekki allir staðið við hann. Má ég minna ykkur á það þegar franskir bændur réðust að búfénaði sem fluttur var inn frá Bretlandi, Evrópubandalagsríki, og drápu hann á torgum, í þorpum eða tóku við víninnflutningi frá Ítalíu og helltu niður. Enn og aftur verndarstefnumenn í Frakklandi að brjóta lög. Að sjálfsögðu var enginn maður sem ályktaði af því: Nú, Evrópubandalagssamningurinn er bara einskis virði. Auðvitað var komið lögum yfir þessa menn. Og auðvitað sáu menn það að hagur þeirra var í því að hafa lög, reglur og samninga. EES-samningurinn kominn í gildi, segja menn. Því miður er það svo að það er enn landamæraeftirlit hjá EB. Við gengum ekki í EB og ráðum ekki þeirra landamæraeftirliti þannig að þeir geta að sjálfsögðu enn beitt landamæraeftirliti. Síðan hitt. Sá þátturinn sem varðar heilbrigðisreglurnar kemur ekki formlega í gildi fyrr en 1. júlí. Eftir það er ljóst að þá er ekkert sem gildir sem Frakkar mega gera nema tilviljunarkenndar sýnatökur og rannsókn á upprunareglum og þeir verða að ljúka slíkum rannsóknum innan 24 tíma. Þangað til verðum við að taka upp málið pólitískt séð og krefjast þess að þeir standi við bókun 9 um það að misbeita ekki heilbrigðisreglum og breyta þeim raunverulega í viðskiptahindrun.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir brtt. allshn. á þskj. 586 við frv. til laga um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópskt efnahagssvæði. Við umfjöllun um þetta frv. í allshn. fyrir 2. umr. kom m.a. fram tillaga nokkurra nefndarmanna um að breytingar yrðu gerðar á því með tilliti til kostnaðar sem gæti fallið á aðila af dómsmáli ef dómarinn tæki ákvörðun um að neyta heimildar samkvæmt frv. til að leita álits EFTA-dómstólsins um atriði máls undir rekstri þess að eigin frumkvæði eða að frumkvæði annars aðila að málinu. Töldu þeir nefndarmenn rétt að kostnaður af máli sem kæmi sérstaklega til vegna slíkrar álitsöflunar yrði borinn af ríkissjóði undir þeim kringumstæðum. Um þetta náðist ekki samstaða innan nefndarinnar og flutti því 2. minni hluti hennar tillögu um breytingu á frv. sem sneri að þessu við 2. umr. Samkomulag tókst síðan um að þessi brtt. yrði dregin til baka og að nefndin tæki frv. enn til athugunar milli 2. og 3. umr. af þessari ástæðu en að því gerðu var frv. afgreitt til 3. umr. og því vísað aftur til nefndarinnar. Við athugun allshn. á frv. eftir 2. umr. hefur orðið að samkomulagi að flytja tillögu um breytingu á því sem nefndin stendur að í sameiningu. Rétt er að taka fram að hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson og Kristinn H. Gunnarsson voru fjarstaddir er þessi brtt. var endanlega afgreidd úr allshn. Í þessari tillögu er farin nokkuð önnur leið en var ráðgerð í fyrri tillögum 2. minni hluta nefndarinnar en hún felst í því að nýrri grein verði bætt inn í frv. þar sem dómsmrh. yrði heimilað að veita málsaðila gjafsókn vegna kostnaðar sem aðgerðir í tengslum við öflun álits EFTA-dómstólsins gætu bakað honum. Er þá gengið út frá að almennar reglur um gjafsókn, sem eru í XX. kafla laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, gildi undir þessum kringumstæðum með vissum frávikum sem mælt er nánar fyrir um í brtt. nefndarinnar. Til að skýra frekar brtt. má í byrjun vekja athygli á því að skv. 1. mgr. hennar yrði hægt að veita málsaðila gjafsókn í tilvikum þegar dómstóll þar sem mál er rekið hefði tekið ákvörðun um að leita álits EFTA-dómstólsins án þess að viðkomandi aðili hefði sjálfur krafist þess. Með þessu eru höfð í huga tilvik þar sem annar hvor gagnaðilinn ætti frumkvæði að öflun álitsins með kröfu um það eða dómstóllinn sjálfur án kröfu frá öðrum hvorum aðilanum. Undir þessum síðarnefndu kringumstæðum kæmi til greina að báðir aðilarnir gætu sóst eftir gjafsókn. Gjafsóknina yrði hægt að veita eingöngu vegna kostnaðar sem álitsöflunin gæti haft í för með sér fyrir málsaðilann og þá án tillits til þess hvort hann hafi óskað eftir gjafsókn vegna kostnaðar af málinu að öðru leyti. Í 1. mgr. er síðan byggt á því að almenn skilyrði fyrir veitingu gjafsóknar ráði hér úrslitum í meginatriðum en samkvæmt 126. gr. laganna um meðferð einkamála felast þessi almennu skilyrði í því að annars vegar verður málstaður umsækjanda um gjafsókn að gefa nægilegt tilefni til málshöfðunar hans eða málsvarnar að mati gjafsóknarnefndar sem gerir tillögu til dómsmrh. um afgreiðslu umsóknar og hins vegar verður einhverju af þrennu að vera fullnægt: Í fyrsta lagi að efnahagur umsækjanda sé þannig að kostnaður af málinu gæti orðið honum ofviða, í öðru lagi að úrlausn málsins hafi verulegt almennt gildi eða í þriðja lagi að málið varði miklu fyrir atvinnu, félagslega stöðu eða aðra einkahagi umsækjanda. Skv. 1. mgr. í brtt. er enn fremur gert ráð fyrir því sérstaka skilyrði fyrir gjafsókn í þessum tilvikum að EFTA-dómstóllinn hafi ekki veitt viðkomandi málsaðila gjafsókn eftir starfsreglum sínum. Með þessu er haft í huga að skv. 72. gr. draga að starfsreglunum, eins og þær liggja nú fyrir, gæti aðili að máli sem kæmi til kasta EFTA-dómstólsins sótt um gjafsókn til hans. Heimild EFTA-dómstólsins til að veita slíka gjafsókn virðist þó ætla að verða þrengri en heimildin sem allshn. leggur hér til því samkvæmt drögum að starfsreglum dómstólsins kæmi gjafsókn aðeins til álita þar vegna fjárhagslegra aðstæðna málsaðila. Í 2. mgr. er gengið út frá að ef málsaðila yrði veitt gjafsókn vegna álitsöflunar fyrir EFTA-dómstólnum, þá nyti hann sömu hlunninda úr hendi ríkisins og fylgja gjafsókn venjulega. Þannig félli m.a. undir gjafsókn allur kostnaður gjafsóknarhafa af ferðalögum sínum eða umboðsmanns hans vegna rekstrar máls ytra, þóknanir handa matsmönnum, vitnum og túlkum í þessu sambandi að því leyti sem slíkur kostnaður væri ekki borinn af EFTA-dómstólnum og þóknun handa lögmanni gjafsóknarhafans fyrir flutning málsins. Í 2. mgr. er tekið sérstaklega fram að gjafsóknarhafinn gæti fengið allan útlagðan kostnað sinn endurgreiddan strax vegna ferðalaga og þóknana handa öðrum en lögmanni sínum, en um þóknun lögmannsins fyrir um málflutning fyrir EFTA-dómstólnum er gert ráð fyrir þeirri reglu að innlendi dómstóllinn, þar sem málið er rekið, ákveði þóknunina í dómi sínum og hún greiðist þá fyrst að gengnum dómnum. Þegar litið er til 3. mgr. í brtt. nefndarinnar er rétt að taka fram til skýringar að samkvæmt almennum reglum í 128. gr. laga um meðferð einkamála breytir gjafsókn því ekki að í dómi í máli er hægt að leggja á gagnaðila gjafsóknarhafans að greiða málskostnað, t.d. ef gagnaðilinn tapar málinu öllu. Í slíku tilviki rennur málskostnaðurinn úr hendi gagnaðilans yfirleitt að öllu leyti í ríkissjóð og þá sem eins konar endurgreiðsla til ríkisins vegna kostnaðar gjafsóknarhafans. Í 3. mgr. í brtt. er gert ráð fyrir að hægt verði að víkja frá þessum almennu reglum á þann hátt að í dómi mætti ákveða að gagnaðili gjafsóknarhafans þyrfti ekki að endurgreiða í ríkissjóð kostnað af gjafsókn fyrir EFTA-dómstólnum heldur yrði hann borinn af ríkinu. Þessi heimild er þó skilyrt á þann veg að þetta yrði yfirleitt ekki gert ef gagnaðilinn hefði sjálfur átt frumkvæði að því að leitað yrði álits EFTA-dómstólsins í málinu. Að öðru leyti en nú hefur verið getið er ætlast til að almennu reglurnar í lögunum um meðferð einkamála gildi um gjafsókn sem yrði veitt í tengslum við öflun álits EFTA-dómstólsins. Taka má fram að þetta hefur m.a. í för með sér að ekki yrði hægt að endurkrefja gjafsóknarhafann sjálfan um þau hlunnindi sem hann nyti í þessu skjóli hvernig sem málið kynni að fara heldur gæti endurgreiðsla aðeins fengist í ríkissjóð úr hendi gagnaðila gjafsóknarhafans eftir þeim reglum sem var áður lýst. Þá er rétt að geta þess, virðulegi forseti, að mér hefur borist bréf fyrir hönd allshn. frá hæstv. dómsmrh. þar sem hann lýsir því yfir að hann sé tilbúinn til þess að láta skoða þennan þátt málsins sérstaklega þegar endanlegar starfsreglur EFTA-dómstólsins liggja fyrir. Að endingu má vekja athygli á því að í tillögum nefndarinnar er gert ráð fyrir breytingu á gildistökuákvæði frv. en á henni er ekki þörf sérstakra skýringa.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. formanni allshn. fyrir þá tillögu sem allshn. flytur hér og ég tel að komi að mestu leyti til móts við þá hugmynd sem lá að baki brtt. 2. minni hluta allshn. sem flutt var við 2. umr. málsins og þá var dregin til baka og mun því ekki verða flutt aftur við þessa umræðu. Þetta er að sjálfsögðu gert með þeim skilningi sem ég held að hafi mátt lesa úr orðum hv. formanns að þessi gjafsóknarheimild verði notuð undantekningarlaust til þess að koma í veg fyrir að málsaðili sem ekki á neinn þátt í því að dómari ákveði að leita álits EFTA-dómstólsins verði ekki fyrir útgjöldum af þeim sökum. Það er rétt að starfsreglur liggja ekki enn fyrir. Við inntum eftir því hvað því máli liði og var tjáð að dómsmrn. vissi ekkert enn þá hvenær þeim yrði lokið og hvað þá endanlega mundi í þeim standa. En það er nokkuð augljóst að sú gjafsóknarheimild sem þar er gert ráð fyrir mun ekki nægja til þess að ná því markmiði sem ætlast var til með þeirri brtt. sem við fluttum við 2. umr. Við spurðum einnig nokkurra spurninga um kostnað sem væri líklegur fyrir okkur af þessum dómstóli, hver yrði heildarkostnaður. Okkur var tjáð að það væri engar upplýsingar að hafa um það. Þá vaknaði sú spurning hvernig fer ef eða þegar flestar EFTA-þjóðirnar verða gengnar inn í Evrópusambandið, sem nú mun heita svo, og standa þá ekki lengur orðið að EFTA-dómstólnum. Hversu miklar byrðar verður þá búið að binda okkur Íslendingum með þessari stofnun, hversu lengi verðum við þá að losna út úr þeim kvöðum sem augljóst er að hljóta að standa eftir þegar hin ríkin eru farin. Ég veit ekki hvort hæstv. dómsmrh. getur gefið okkur einhverjar upplýsingar um það, hvort sú hlið hefur verið skoðuð. Það er augljóst að þetta getur farið svo og reyndar heyrum við sagt jafnvel af hálfu fulltrúa utanrrn. að það séu miklar líkur til að breyting verði á EFTA-aðildinni áður en langt um líður. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta hér, en endurtek þakkir mínar til meiri hluta allshn. að taka undir brtt. 2. minni hluta á þennan hátt en vil jafnframt láta það koma fram að enn þá eru inni í frv. ákvæðin um heimild til héraðsdómstóla að leita álits EFTA-dómstólsins sem við teljum óþarft og rangt að hafa inni. Því get ég ekki stutt málið í heild meðan það stendur inni.

Virðulegi forseti. Nú er komin fram brtt. sem allshn. stendur öll að og á vissan hátt má segja að þar sé tekið á einu af þeim þremur efnisatriðum brtt. sem við sem myndum 2. minni hluta allshn. vorum með við 2. umr. málsins en drógum til baka vegna ákveðinna fyrirheita um að þetta mál yrði skoðað milli 2. og 3. umr. Ég er út af fyrir sig mjög sátt við þá niðurstöðu sem þarna hefur orðið svo langt sem hún nær. En þó vil ég vekja athygli á því að þarna er eitt atriði sem við höfum í rauninni ekkert til að styðjast við annað en túlkun. Hv. 2. þm. Suðurl. vék lítillega að því áðan að það verði að öðru jöfnu gert ráð fyrir því að gjafsóknarbeiðnin verði viðurkennd og gjafsókn verði veitt í þessum tilvikum. Af þeim erindum sem berast til gjafsóknarnefndar fær um það bil helmingur afgreiðslu samkvæmt þeim starfsreglum sem þar gilda og helmingi er synjað. Það hefur verið rakið hér að þar er einkum litið til efnahags, það er litið til möguleikanna á því að málið vinnist og þar komum við að vissu leyti í dálítið sérstæða stöðu varðandi þetta mál þar sem sú staða getur komið upp að bæði sækjandi og verjandi máls leiti eftir gjafsókn og samkvæmt okkar skilningi sem unnum þetta í allshn. fái hana. Ekki geta báðir unnið svo að þarna er í rauninni teflt á tæpasta vað með túlkun, en ég treysti því að þetta haldi því að á þeim forsendum er þetta mál afgreitt þarna í gegn. Síðan er um að ræða mikilvæga almanna- eða mikilvæga einkahagsmuni. Og það eru kannski þau ákvæði sem fyrst og fremst halda vegna þess að ég geri ráð fyrir því að þangað verði málum ekki vísað nema um mikilvæga hagsmuni sé að ræða. En hvernig þeir nákvæmlega verða skilgreindir vitum við ekki. Það er í rauninni kannski stærsti óvissuþátturinn eins og ég rakti við 2. umr. að við sjáum þetta ferli ekki. Við sjáum ekki að hve miklu leyti mun reyna á þetta og það er kannski það óþægilega við það að afgreiða þetta mál. Það er ekki margt fleira sem er ástæða til að bæta við þessa umræðu. Vilji okkar sem stöndum að 2. minni hluta í allshn. hefur komið skýrt fram. Við höfum ekki náð mikilvægum málum í gegn, í fyrsta lagi því að héraðsdómur verði þarna undir sem við höfnuðum og bárum fyrir því ákveðin rök sem ég tel að ekki hafi verið hrakin. Þetta náðist ekki. Það er enginn ágreiningur um að okkur er sú leið fullfær. Það er meiri ágreiningur um það hvort okkur væri fær sú leið að sleppa því að hafa félagsdóm þarna undir. Mitt mat og mín niðurstaða er sú að við hefðum bæði getað gert það og átt að gera það og ég hef rakið það mjög nákvæmlega. Ég hef reynt að kanna það hvort ekki væri vilji til þess að ganga lengra með það mál, en það er orðið alveg ljóst að það er ekki vilji fyrir því hjá stjórnarmeirihluta að taka félagsdóm þarna undan og það finnst mér mjög alvarlegt vegna þess að þetta er í trássi í fyrsta lagi við Vinnuveitendasambandið og í öðru lagi við mjög fjölmenn og stór launþegasamtök. Mér finnst það einfaldlega dálítið alvarlegt að við skulum þegar komin í ágreining og andstöðu varðandi þetta mál sem menn telja mismikilvægt. Þetta mun ekki ganga lengra með þessum hætti nema brtt. okkar í minni hlutanum hefðu verið samþykktar og á það á eftir að reyna í endanlegri atkvæðagreiðslu. Sá möguleiki er eftir sem ég nefndi að Markús Sigurbjörnsson hefði viðrað innan allshn. en hann er sá að það er að sjálfsögu mögulegt að endurskilgreina félagsdóm og draga alla vega að hluta til úr þeirri túlkun að þarna sé um dómstól að ræða því að á því byggist hugsanlega önnur túlkun einhverra nágrannaþjóða okkar heldur en okkar túlkun. Og að sjálfsögðu munu þessi atriði verða kynnt með einum eða öðrum hætti. Ég hef alla vega áhuga á því að hafa frumkvæði að því að láta vita af því að þessar hugmyndir hafi komið upp en það segir hins vegar ekkert um það hver vilji þeirra sem nú eiga aðild að félagsdómi og sækja til félagsdóms er í þessu máli. Það er hreinlega mál sem er á byrjunarreit og ég ætla ekki að fara að gefa mér á þessu stigi málsins neinar skoðanir þar. Mér finnst hins vegar rétt að þeir sem hafa verið andstæðir þessu viti af því að þessi hugmynd var á kreiki þótt hún væri ekki ítarlega rædd enda var ekki vilji fyrir því. Ég tek undir það að mér þykir mjög óheppilegt svo að ekki sé meira sagt að starfsreglur eru ekki tilbúnar og ákveðin efnisatriði munu greinilega falla undir starfsreglur, svo sem kostnaður okkar Íslendinga, og það er fleira sem er óklárt með einum eða öðrum hætti nú þegar við erum á lokaspretti í þessari umræðu og að sjálfsögðu er ég ósátt við það. Ég tel að ég hafi komið mínum sjónarmiðum hér á framfæri og reynt mitt ýtrasta til þess að vinna þeim fylgi þannig að ég hef ekki meira um þetta að segja í bili.

Virðulegi forseti. aðeins stuttlega út af þeim brtt. sem hv. þm. talaði um hér áðan og voru brtt. frá 2. minni hluta allshn. og komu fram við 2. umr. þessa máls, þá vil ég ítreka það að samkvæmt almennum reglum í íslensku réttarfari þá á að leitast við að leysa úr máli á grundvelli sömu gagna og sömu röksemda á báðum dómstigum, en á því yrði brestur ef heimildin til að leita álits EFTA-dómstólsins yrði einvörðungu bundin við Hæstarétt. Það væri þannig andstætt meginreglum í réttarfari sem fela í sér verulegar almennar takmarkanir að nýjum rökum verði fyrst hreyft undir rekstri máls fyrir Hæstarétti. Varðandi þátt félagsdóms í frv. þá er rétt að ítreka það að samkvæmt 34. gr. samningsins milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls verður þessi heimild að vera veitt öllum dómstólum í ríkinu sem kveða upp dóma sem verður ekki skotið til æðri dóms. Félagsdómur hefur hins vegar þá frumskyldu að leysa fljótt úr málum og dómurinn hlýtur að virða þá frumskyldu sína.

Virðulegi forseti. Ég held að hér togist einfaldlega á andstæð sjónarmið varðandi héraðsdóm og hvort það er heppilegt eða æskilegt að hafa héraðsdóm þarna undir. Ég vil taka það fram vegna ábendinga sem ég fékk að vitanlega erum við búin að greiða atkvæði um félagsdóm í 2. umr. en þar sem hann er undir í 3. umr. í heildaratkvæðagreiðslu þá getum við að sjálfsögðu lýst huga okkar gagnvart því máli. Ég vil bara árétta þetta hérna vegna þess að ég vil ekki gera mig seka um að fara rangt með málsmeðferð í þessu máli. En ég held að það hafi ekki upp á sig að efna meira til umræðu um það hvort héraðsdómstóll á að vera þarna undir. Fram kom við 2. umr. að það er ekki bara kostur að hafa samræmi eða skilaboð á milli héraðsdóms og yfir í Hæstarétt heldur getur það einnig verið íþyngjandi í Hæstarétti því það er ekki víst að hæstaréttardómari hefði talið ástæðu til þess að leita þessa álits. Og það hefði ekki verið hægt að knýja hann til þess en í héraðsdómi er hægt að knýja dómara til þess að leita álits. Sá er munurinn og þar af leiðandi situr hæstaréttardómari uppi með það álit sem hluta af því ferli sem mál hefur tekið þannig að hvort sem hann metur að þarna sé æskilegt að hafa þessa túlkun í farteskinu eður ei.

Virðulegi forseti. Sjálfsagt er þessi nýja brtt. til bóta en þó er í henni sérkennilegt atriði sem ég hlýt að vekja athygli á. Hér segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sé gjafsókn veitt samkvæmt 1. mgr. á gjafsóknarhafi rétt á að fá útlagðan kostnað af rekstri málsins fyrir EFTA-dómstólnum endurgreiddan þótt því sé ekki lokið fyrir dómstólum hér á landi. Þetta gildir þó ekki fyrir þóknun umboðsmanna hans fyrir flutning máls fyrir EFTA-dómstólnum en fjárhæð hennar verður ákveðin í dómi í aðalmálinu eftir almennum reglum.`` Þetta þykir mér allsérkennilegt að greiðsla fyrir málskostnað í einum dómstóli sé ákveðin í öðrum. Og ég vil spyrja í fáfræði minni: Er þetta ekki afar sérkennilegt? Og annað hygg ég að gæti komið þarna til. Þeir sem gerast umboðsmenn sóknaraðila og eru kannski langdvölum erlendis við vinnslu málsins, gæti ekki verið að þá færi að lengja eftir greiðslu áður en málinu lýkur hér heima endanlega í héraðsdómi? Nú kann að vera að hér sé misskilningur á ferðinni og þá bið ég um að hann verði leiðréttur. En það er ómögulegt annað en skilja þennan gang málsins ef textinn er lesinn og ég bið þá um að menn leiðrétti mig ef þessi skilningur er alrangur. En síðan er annað skondið við þetta. Hér hefur auðvitað komið fram eins og við höfum kynnst sem sitjum í EES-nefndinni að EFTA-dómstóllinn á langt í land að móta sínar eigin starfsreglur þannig að við getum spurt okkur sjálf: Af hverju erum við að hlaupa svona hratt áður en við vitum í raun og veru hvernig sá hinn mikli dómstóll og eftirlitsstofnun ætla sér að vinna? Það er með öllu óljóst enn þá þannig að ég á erfitt með að sjá hvað liggur á þessu máli. Annað hef ég ekki um það að segja. En ég held að þessi brtt. sé til bóta og bið þá afsökunar ef ég er svona illa læs á texta sem þó er á íslensku því að mest af því sem okkur berst nú af gögnum er á enskri tungu með frönskum slettum svo að það er eins gott að vera allvel að sér í tungumálum ef maður á að gegna skyldum sínum innan þessa mikla virkis. En mér er lífsins ómögulegt að skilja þessa 2. mgr. öðruvísi. Annað hef ég ekki um þetta að segja, forseti, en vildi biðja hv. formann nefndarinnar að útskýra þetta betur fyrir mér.

Virðulegi forseti. Ég held að hér sé byggt á misskilningi vegna þess að sú brtt. sem um er að ræða byggir á íslenskum reglum um málskostnað sem koma fram í einkamálalögunum og það er meginregla í íslensku réttarfari að málskostnaður er að sjálfsögðu alltaf dæmdur þegar málinu í heild er lokið og dómur upp kveðinn. Og sama gildir um þann kostnað er lögmaður hefur af flutningi málsins vegna þess að hinn endanlegi kostnaður kemur að sjálfsögðu ekki í ljós fyrr en þá. Varðandi hins vegar þetta atriði um að gjafsóknari eigi rétt á að fá strax endurgreiddan útlagðan kostnað af rekstri málsins fyrir EFTA-dómstólnum þótt því sé ekki lokið fyrir dómstólum hér á landi, þá er það einmitt undantekning frá þessari meginreglu.

Hæstv. forseti. Ég bið afsökunar. Ég skildi ekki alveg hv. formann nefndarinnar sem hefur reynt að útskýra það fyrir mér en hún hefur fallist á nákvæmlega það sem ég var að segja. Lögmaðurinn sem þarf að vera erlendis og standa fyrir málinu þar sem oft tekur miklu lengri tíma en ef verið væri að flytja málið fyrir einum dómstóli verður, eins og ég benti á, að bíða með að fá sína greiðslu þangað til málinu er að öllu lokið. Og auðvitað eru það ekki ný tíðindi fyrir mér að málskostnaður sé greiddur við lok máls þegar dómur er upp kveðinn. En hér er alveg nýtt atriði á ferðinni þegar verið er að sækja málið á tvennum vettvangi, ef svo má segja og það tefur að sjálfsögðu málið að þurfa að leita með það til erlendra dómstóla. Ég hygg að það væri ekki fjarri lagi að umræddir lögmenn kynnu að verða langeygir eftir greiðslu upp í þann mikla kostnað sem þeir hafa orðið að leggja þarna á sig aukalega.

Virðulegi forseti. Til þess að skýra þetta aðeins betur. Ef um það er að ræða að leitað sé eftir öflun þessa álits, þá getur verið um að ræða kannski einn þátt af mörgum í einu dómsmáli. Það er því eðlilegt að það sé beðið með að reikna út og dæma málskostnaðinn sem lögmanni ber af öllu málinu í heild sinni heldur en gera það bara fyrir afmarkaðan þátt.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. 1. minni hluta sjútvn. um frv. til laga um stöðvun verkfalls fiskimanna í aðildarfélögum Sjómannasambands Íslands og Farmanna- og fiskimannasambands Íslands utan Vestfjarða, svo og Vélstjórafélagi Íslands, Vélstjórafélagi Suðurnesja og Vélstjórafélagi Vestmannaeyja. Frá því er greint í nál. að á fund nefndarinnar komu nokkrir einstaklingar frá samtökum sjómanna og eins frá samtökum atvinnugreinarinnar. Einnig komu á fund nefndarinnar þeir ráðuneytisstjórar sem störfuðu í svokallaðri þríhöfða nefnd og fjallaði um tillögur til þess að koma í veg fyrir viðskipti með aflaheimildir. Fyrsti minni hluti nefndarinnar leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt. Um frv. og lögin má segja að að sjálfsögðu orkar allt tvímælis þá gert er. Verkfallið hafði staðið í um hálfan mánuð og virtist langt í lausn þess þegar þessi lög voru sett. Að sjálfsögðu er alltaf umdeilanlegt hvort setja eigi lög með þessum hætti, hvort kalla hefði átt Alþingi saman eða hvort hefði átt að bíða. Lögin eru hins vegar staðreynd og Alþingi stendur frammi fyrir því verkefni að samþykkja annaðhvort lögin eða fella þau. Ef lögin verða felld, þá upphefst það ástand sem þeim var ætlað að koma í veg fyrir, þ.e. flotinn færi þá nær samstundis í verkfall og það hæfist á nýjan leik. Ég treysti dómgreind þeirra manna sem að þessu stóðu af hálfu ríkisstjórnarinnar og það hafi ekki verið um annað að gera en stöðva verkfallið með bráðabirgðalögum og það hafi ekki haft neinn tilgang að verkfallið stæði lengur. Það hefði alla vega staðið þá svo lengi að tjón af því hefði orðið miklu meira heldur en réttlætanlegt er. Í starfi nefndarinnar var fjallað um nefndaskipanina, þ.e. þríhöfða nefndina, og hennar vinnu. Nefndin hefur þegar sent frá sér tillögur. Þær eru þess eðlis að þær munu koma til umræðu í tengslum við umfjöllun Alþingis um frv. um stjórn fiskveiða og verða þá væntanlega á dagskrá. Sitt sýnist hverjum um þessar tillögur eins og eðlilegt er. Enn fremur voru nokkrar vangaveltur í nefndinni um það hvort það væri rétt að lögfesta ákvæði yfirlýsingar sem var gerð í tengslum við kjarasamninga árið 1992 eða lögfesta ákvæði um úrskurðarnefnd sem var í umræðunni milli aðilanna í deilunni, en niðurstaða 1. minni hluta er sú að gera það ekki heldur láta það vera áfram til umfjöllunar á vettvangi aðila kjarasamninga.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. 2. minni hluta sjútvn. á þskj. 592. Minni hlutann skipa auk mín hv. þm. Halldór Ásgrímsson, Jóhann Ársælsson og Stefán Guðmundsson. Annar minni hluti sjútvn. telur ljóst að ein helsta ástæðan fyrir verkfalli fiskimanna var sú staðreynd að stjórnvöld nýttu tímann illa, lítið eða ekkert samráð var haft við hagsmunaaðila um endurskoðun laga um stjórn fiskveiða og unnið óhönduglega að því máli á allan hátt. Það hefur legið fyrir allt frá sl. vetri að það stefndi í átök milli sjómannastéttarinnar og útgerðarinnar, einkum vegna þeirra áhrifa sem viðskipti með aflaheimildir hafa á kjör sjómanna. Samt var ekkert aðhafst af hálfu hæstv. ríkisstjórnar fyrr en allt var komið í hnút og verkfall skollið á. Þá var gripið til þess að setja bráðabirgðalög nokkrum dögum áður en Alþingi átti að koma saman til starfa. Það er enn fremur ljóst með því að sjútvn. bárust um það óhrekjandi upplýsingar frá hæstv. ríkisstjórn að yfirlýsingar hæstv. ríkisstjórnar og loforð einstakra ráðherra til sjómanna í tengslum við lagasetninguna eru núna að engu hafðar. Þannig kom til að mynda hæstv. utanrrh. fram í fjölmiðlum í tengslum við bráðabirgðalagasetninguna og gaf um það alveg skýlausa yfirlýsingu að í ákvörðun ríkisstjórnarinnar um bráðabirgðalagasetninguna og sérstaka nefndarskipan í því sambandi fælist loforð af hálfu ríkisstjórnar um að tekið yrði á hinu svonefnda kvótabraski og hæstv. utanrrh. sagði a.m.k. á einni ef ekki fleiri ljósvakastöðvum: ,, . . . og frumvarp um það efni verður lagt fram í byrjun febrúar.`` Svo mikið fyrir þau orð, hæstv. forseti. Nú stöndum við enn einu sinni frammi fyrir því, og fara þau nú að verða harla mörg skiptin, að yfirlýsingar af þessu tagi, nánast skýlausar yfirlýsingar hæstv. ráðherra eru að engu hafandi. Þær eru ekki pappírsins virði eða orðsins virði sem þær eru talaðar með. Þetta er auðvitað harla alvarlegt. Það var því þannig að þegar sjútvn. hafði lokið umfjöllun um málið, þ.e. fengið til viðtals við sig þá gesti sem óskað hafði verið eftir, þá óskaði ég eftir því sem starfandi formaður nefndarinnar að hæstv. sjútvrh. kæmi á fund nefndarinnar og gerði okkur grein fyrir því hvort á vettvangi ríkisstjórnarinnar væri eitthvað í gangi sem gerði það að verkum að ástæða væri til þess að bíða með staðfestingu bráðabirgðalaganna þannig að e.t.v. yrði unnt að lögfesta málið í breyttu formi og taka þá á því viðfangsefni sem orðið hafði tilefni deilunnar og í raun lagasetningarinnar í framhaldinu. Svarið barst með bréfi frá sjútvrn., dags. 8. febr. 1994. Var valin sú leið þar sem hæstv. sjútvrh. var upptekinn og komst ekki til fundar við nefndina á þeim degi og sættu menn sig að sjálfsögðu við það að fá svar hæstv. ráðherra bréfleiðis en það er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Fyrir sjávarútvegsnefnd Alþingis liggur nú frumvarp til laga um stöðvun verkfalls fiskimanna í aðildarfélögum Sjómannasambands Íslands og Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands utan Vestfjarða, svo og Vélstjórafélagi Íslands, Vélstjórafélagi Suðurnesja og Vélstjórafélagi Vestmannaeyja. Samkvæmt 1. gr. þess skal sérstök nefnd gera tillögur um hvernig koma megi í veg fyrir að viðskipti með aflaheimildir hafi óeðlileg áhrif á skiptakjör og undirbúa nauðsynlega löggjöf í þeim efnum. Nefndin skilaði tillögum sínum hinn 20. jan. sl. og hafa þær verið sendar sjávarútvegsnefnd til umfjöllunar.`` Svo segir: ,,Eðlilegt er að umfjöllun um áhrif viðskipta með aflaheimildir og skiptakjör sjómanna tengist umfjöllun um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, sem lagt hefur verið fyrir Alþingi og tekið verður til 1. umr. á næstunni. Ráðuneytið telur því eðlilegt að fyrrgreint frumvarp til laga um stöðvun verkfalls sjómanna verði afgreitt úr nefndinni en viðskipti með aflaheimildir og skiptakjör komi til umfjöllunar samhliða afgreiðslu fiskveiðistjórnarfrumvarpsins.`` Skýrara getur það ekki verið. Ráðuneytið sér ekki ástæðu til þess að óska eftir að beðið verði með afgreiðslu málsins úr nefnd þar sem ekkert sé á döfinni af hálfu hæstv. ríkisstjórnar heldur skuli umfjöllun um þetta mál bíða eftir umfjöllun um frv. um stjórn fiskveiða. Hér hafa orðið mikil veðrabrigði sökum þess að í 1. gr. frv. er nefnd þeirri, sem sett er á laggirnar í tengslum við lagasetninguna, ætlað að gera tillögur um hvernig koma megi í veg fyrir að viðskipti með aflaheimildir hafi, eins og þar segir, óeðlileg áhrif á skiptakjör og undirbúa nauðsynlega löggjöf í þeim efnum og skuli nefndin skal skila tillögum sínum sem fyrst og eigi síðar en 1. febr. 1994, segir í frv. Í bréfi sem barst sjútvn. 22. jan. þegar nefndinni var sent minnisblað það sem kom frá svonefndri þríhöfða nefnd til aðgreiningar frá tvíhöfða nefnd, þríhöfða nefndina skipa þrír virðulegir ráðuneytisstjórar, sagði hins vegar eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt 1. gr. bráðabirgðalaga . . . um stöðvun verkfalls skyldi nefnd þriggja manna gera tillögur um hvernig koma megi í veg fyrir að viðskipti með aflaheimildir hafi óeðlileg áhrif á skiptakjör og undirbúa nauðsynlega löggjöf í þeim efnum. Nefndin skilaði tillögum um tilboðsmarkað fyrir aflamark hinn 20. þessa mánaðar. Voru þær til umfjöllunar á fundi ríkisstjórnarinnar í morgun. Var ákveðið að senda þær til umsagnar sjútvn. Alþingis og fylgja þær hjálagðar.`` Í fyrsta lagi varð af yfirlýsingum hæstv. ráðherra, forsrh., sjútvrh. og utanrrh., ekki annað ráðið en í þeim fælist loforð til handa sjómönnum um að tillögur kæmu fram og frumvarp yrði flutt sem tæki á því að viðskipti með aflaheimildir hefðu ekki, eins og sagt var, óeðlileg áhrif á skiptakjör sjómanna. Skýrast talaði hæstv. utanrrh. í þessum efnum sem lofaði hér frv. í byrjun febrúar. Í öðru lagi verður ekki annað ráðið af texta sjálfs frv., sem setur nefndinni tímamörk til 1. febr., og sömuleiðis því orðalagi að undirbúa skuli nauðsynlega löggjöf en að hlutverk nefndarinnar hafi átt að vera að semja frv. sem tæki á þessum málum og tímafresturinn 1. febr. er væntanlega ekki settur út í bláinn. Hann er í beinum tengslum við yfirlýsingar hæstv. ráðherra um að tekið verði á þessum málum og það fljótt. Í þriðja lagi af orðalagi bréfsins, sem fylgdi minnisblaði ráðuneytisstjóranna sem var það eina sem frá þeirri nefnd kom, verður enn ekki annað ráðið en þar sé sent til umsagnar tillögur nefndarinnar sem sé svo væntanlegt frumvarp eða lagatexti til að taka á málinu. En 8. febr. er hins vegar málum þannig komið að hæstv. ríkisstjórn sér ekki ástæðu til að bíða með afgreiðslu bráðabirgðalagafrv. og gerir það skýrt með bréfi til sjútvn. að nú sé óskað eftir afgreiðslu á frv. óbreyttu eins og það var lagt fram án þess að tekið sé á viðskiptunum á einn eða neinn hátt, án þess að nokkuð sé gert með tillögur nefndarinnar sem lögin setti þó á laggirnar. Hér er afar sérkennilegur málatilbúnaður á ferðinni svo ekki sé meira sagt. Það er alveg ljóst að það var verið að reyna að milda lagasetninguna gagnvart sjómönnum með því að búa til þessa nefnd og með því að lofa því að tillögur hennar mundu líta dagsins ljós og þær yrðu lögfestar og það fljótt. En nokkrum vikum seinna er ekkert með þetta gert, ekki neitt, búið að brjóta verkfallið á bak aftur og koma mönnum á sjó og sjómenn sitja að sjálfsögðu eftir með sárt ennið óbættir hjá garði. Það er ekki nokkur leið, hæstv. forseti, annað en rekja þennan gang málsins hér, m.a. vegna þess samhengis sem hann er í við bráðabirgðalagasetningu sem hér átti sér stað og er óvenjuleg og harkaleg aðgerð í atviki af þessu tagi. Og þeim mun ámælisverðara er það að yfirlýsingar, loforð sem gefin eru öðrum deiluaðilanum við þær aðstæður að gripið er til bráðabirgðalagasetningar, skuli svo að engu hafðar. Ég verð að segja alveg eins og er, hæstv. forseti, þó að minni mitt dugi kannski ekki til að telja upp mjög mörg dæmi, en þau eru að verða samt þó nokkur dæmin frá síðustu mánuðum og missirum þar sem skýrar yfirlýsingar ráðherra eru einskis virði og það er alvörumál eða var það a.m.k. í eina tíð. Það var litið svo á að yfirlýsing ráðherra hefði stjórnskipulega mjög sterka stöðu, jafngilti nánast bindandi gjörningi á ýmsan hátt vegna þess að það var talið að mark væri á slíkum orðum takandi. Ég tala nú ekki um ef ráðherrar gáfu skýrar yfirlýsingar um atriði sem vörðuðu fjárhagshagsmuni eða réttarstöðu einhverra hópa í þjóðfélaginu. Hvernig hefur þetta gengið til á undanförnum mánuðum og missirum? Þau eru auðvitað orðin fræg endemin í tengslum við til að mynda loforð hæstv. forsrh. um fjárstuðning til útgerðarinnar vegna sölu á veiðiheimildum Hagræðingarsjóðs. Þá stóð hæstv. forsrh. á tröppum Stjórnarráðsins í miðri viku, á mánudegi eða þriðjudegi eða svo, og sagði: Þetta kemur á föstudaginn. Og menn skildu það svo úti um allt land að þeir fengju sendar ávísanir í pósti á föstudaginn. Síðan liðu nokkur hundruð föstudagar áður en nokkuð varð úr efndum og ávísanirnar komu aldrei því ári seinna féllst hæstv. forsrh. loksins á það að úthluta veiðiheimildum Hagræðingarsjóðs ókeypis. Annað dæmi er hinn ömurlegi hráskinnsleikur í þyrlumálinu. Þar hafa verið gefnar alveg skýlausar yfirlýsingar með dagsetningum. Það hefur verið talað um nokkrar vikur. Sjómenn minntu hæstv. forsrh. á loforð sem hann gaf um að gengið yrði frá kaupum á nýrri þyrlu eftir nokkrar vikur, síðan væru liðnar 50 vikur --- var það ekki, eða þar um bil og síðan hafa nokkrar bæst við. Ekkert gert. Og hér er enn eitt skýlaust brotið á yfirlýsingu af þessu tagi á ferðinni. Annars vegar þar sem hæstv. sjútvrh. og hæstv. forsrh. lofa tillögum þar sem tekið verði á þessu máli og hæstv. utanrrh. gengur lengra og lofar frv. í byrjun febrúar og því er ekki mótmælt af hinum ráðherrunum. En svo stöndum við í þessum sporum hér að frv. til laga um staðfestingu á bráðabirgðalögunum á að fara í gegn óbreytt, reyndar meingallað eins og það er, með þessu furðulega ákvæði í 1. gr. um nefndina, sem er þá auðvitað orðin hlægileg markleysa. Að lögfesta þennan texta um nefndina, til hvers er það? Eða ætla hv. fulltrúar meiri hlutans að manna sig upp í að fella þær greinar út úr frv.? Ætla þeir að láta lögfesta ákvæði um nefndina, sem átti að gera tillögur í þessu sambandi, sem er svo búið að ákveða að hafa að engu, gera ekkert með? Það er náttúrlega alveg við hæfi að láta þetta kostulega ákvæði fara inn í lagasafnið og reyndar gerir það það þar sem hér var um bráðabirgðalagasetningu að ræða. Nú er vísað í frv. til laga um stjórn fiskveiða sem var sent til sjútvn. fyrir eins og tveimur klukkustundum síðan. Þar er að hefjast vinna upp úr miðjum febrúar í einhverju stærsta máli sem komið hefur fyrir Alþingi í langan, langan tíma, eða átti að vera, heildarendurskoðun laga um stjórn fiskveiða. Það lifir skammur tími eftir af starfstíma þessa þings þar sem fyrir liggur að því verði slitið með fyrra fallinu vegna væntanlegra sveitarstjórnarkosninga, ef hæstv. forsrh. kemst þá ekki í það stuð að slíka því óvænt eins og stundum hefur gerst og kunnugt er. En það er alveg ljóst í öllu falli að ekki lifa eftir mjög margar starfsvikur hjá þinginu. Það er því augljóst mál að mikil óvissa ríkir um hvernig tekst og hvort yfirleitt tekst að afgreiða nokkuð í þeim efnum. Og að vísa þess vegna þessu mikla og heita deilumáli sem kostaði hér allsherjarverkfall, sem menn fara ekki í að gamni sínu, út í slíka óvissu, það er auðvitað eins og hreinasti brandari og því miður ekki einu sinni það því hér er ekki gamanmál á ferð. Það er uppgjöf, það er algjör uppgjöf gagnvart því sem þarna var á ferðinni og sú uppgjöf liggur hér fyrir skjalfest í bréfi sjútvrn. frá 8. febr. sl. Svona liggur þetta nú, hæstv. forseti. Það er því alveg ljóst að það er afstaða 2. minni hluta að sú staða sem upp er komin sé alfarið á ábyrgð hæstv. ríkisstjórnar og stuðningsmanna hennar, þeirra sem það kjósa að vera. Stjórnarandstaðan hefur ekki átt aðild að endurskoðun laga um stjórn fiskveiða á nokkurn hátt, allt samráð við hana hefur verið hundsað og reyndar einnig við sjútvn. Alþingis að mestu leyti. Og það hefur að sjálfsögðu ekki verið haft samráð við okkur í stjórnarandstöðu né sjútvn. um þetta mál sérstaklega, þ.e. deilumálið sem varð tilefni til verkfalls og síðan bráðabirgðalagasetningar. Afstaða 2. minni hluta er því sú að við erum algjörlega andvíg setningu þessara bráðabirgðalaga, bæði þeirri aðferð sem þar er beitt og því mótmælum við harkalega að þingið skyldi ekki vera kallað saman, en við erum líka mótfallin efnisþáttum málsins. Við teljum að ríkisstjórnin hafi með öllu klúðrað þessu máli og þegar það bætist svo við að yfirlýsingar og loforð sem deiluaðilum voru gefin í tengslum við lagasetninguna eru að engu höfð, þá eru svikin fullkomnuð, þá er málið endanlega fullkomnað í þeim skilningi hjá hæstv. ríkisstjórn. Öllu neðar verður ekki komist. Það er því að okkar mati eðlilegast að fella frv. Þá geta deiluaðilar sest niður á nýjan leik og tekið upp þráðinn þar sem frá var horfið og þá mundu þeir þurfa að gera það án skjóls lagaíhlutunar, sem augljóslega spillti öllum samningaviðræðum á síðasta sprettinum fyrir áramótin. Það er alveg ljóst að alvörusamningaviðræður komust í raun aldrei á í þessari deilu. Útvegsmenn völdu þann kost eða Vinnuveitendasambandið, hvort heldur var, að vísa aðgerðunum fyrir félagsdóm, kröfugerðinni eða kröfum Sjómannasambandsins, sem var auðvitað furðuleg ráðstöfun og hafði ekki annað í för með sér en að hleypa enn illu blóði í deiluna og tefja tímann svo nam tíu dögum til hálfum mánuði. Síðan lá það einnig fyrir að hæstv. forsrh. neitaði að gefa á Alþingi yfirlýsingu um það að bráðabirgðalagavaldinu yrði ekki beitt í þinghléinu. Það er ekki nokkur vafi á því að sú uppákoma spurðist út til deiluaðilanna, skárra væri það nú, og hafði sín áhrif á andrúmsloftið í framhaldinu. Það virðist hafa legið í loftinu lagasetning og alveg ljóst af síðustu dögum verkfallsins að þá hafa útvegsmenn talið sig hafa uppi í erminni tryggingu fyrir eða loforð upp á lagasetningu og það jafnvel á tilteknum tíma. Eins og fram hefur komið var flotinn nánast sjóklár, tilbúinn með fulla olíutanka, tilbúin veiðarfæri og jafnvel ís í lestum, dagana áður en lögin voru sett og frægt er einnig að undirbúningur að lögskráningu var hafinn á meðan verkfallið stóð. Þetta segir sína sögu um það að hér var ekki staðið að málum með þeim hætti sem vera ber. Þarna voru ekki fyrir hendi eðlilegar jafnræðisforsendur samningsaðila til að reyna að útkljá sín mál. Þær voru það ekki og á því ber hæstv. ríkisstjórn fyrst og fremst ábyrgð. Það er því eina rökrétta niðurstaðan af málsatvikum sem fyrir liggja að greiða atkvæði gegn þessu frv., fella það, þannig að taka megi málið upp á nýjan leik frá byrjunarreit. Það er sú afstaða sem felst í okkar nál. hæstv. forseti, sem ég hef hér gert grein fyrir.

Hæstv. forseti. Mitt andsvar lýtur að því sem ekki kom fram í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og ekki kemur fram á nál. 592, en rifja upp að við 1. umr. þessa máls fór stór hluti af þeim tíma í að fjalla um hvort rétt hafi verið staðið að útgáfu þessara bráðabirgðalaga. Það komu hér fram mjög alvarlegar ásakanir í garð sumra hæstv. ráðherra og einnig í garð forseta sem sat þá á forsetastóli og var ég sjálfur. Það kom fram krafa um að ég frestaði fundi um nokkra daga þangað til hæstv. forsrh. kæmi heim, svo alvarlegt var málið, sem ég neitaði. En ég heyrði þá þær alvarlegustu ásakanir sem ég hef heyrt hér í þingsal í garð forseta við hans störf. Ég bjóst þess vegna við því að þær ásakanir sem komu hér fram á hendur hæstv. ráðherra yrðu skoðaðar gaumgæfilega að frumkvæði þeirra sem þær settu fram í starfi hv. sjútvrn. og kannað hvort fótur og rök lægju að baki. Það var ekki gert. Ekki ein einasta spurning eða ósk kom fram um þetta mál. Ráðuneytisstjórinn í forsrn. mætti meira að segja fyrir hv. sjútvn. en var ekki spurður um þetta atriði. Ég lít svo á að þarna voru fram settar órökstuddar dylgjur og öll þau orð dæmd dauð og ómerk.

Hæstv. forseti. Það er auðvitað með ólíkindum að einn af forsetum þingsins, hv. þm. Gunnlaugur Stefánsson, skuli nota tíma sinn í andsvörum við ræðu mína til að verja ofbeldisaðgerðir sínar á forsetastóli um daginn. Ég held að hv. þm. ætti að biðja um orðið og fara þá yfir það mál en dulbúa ekki vörn sína í andsvari við ræðu mína sem hann kom að öðru leyti ekkert efnislega inn á. Það stendur allt óhaggað sem sagt var um ofbeldisathafnir hæstv. forseta á forsetastóli þetta kvöld, þær liggja fyrir og eru komnar inn í þingtíðindin. Í öðru lagi er það þannig að ástæða þess að óskað var eftir frestun umræðunnar var sú að menn vildu leggja spurningar fyrir hæstv. forsrh. og það er enn tækifæri til þess, svo sannarlega. Ég var að mæla fyrir nál. minni hlutans og gerði það út frá þeirri efnisafstöðu sem tekin er til málsins og þar kemur skýrt fram að við erum andvíg setningu bráðabirgðalaganna. En nú vill svo til að hér talar starfandi formaður sjútvn. og ég tek hv. þm. á orðinu og lýsi því hér yfir að við munum taka málið upp milli 2. og 3. umr. í sjútvn. og fara þar rækilega ofan í það mál sem hv. þm. taldi að ekki hefði verið nægilega vel skoðað í sjútvn., þ.e. hvernig staðið var að setningu bráðabirgðalaganna og öll vinnubrögð í kringum það.

Virðulegi forseti. Ég setti ekki fram slíkar kröfur um slíka athugun. Þær voru settar hér fram með eftirminnilegum hætti við 1. umr. málsins og ég bjóst við því að þeim yrði fylgt eftir í nefndarstarfi hv. sjútvn. Það var ekki gert. Það sýnir að þær kröfur sem settar voru fram við 1. umr. málsins, um að ég mundi fresta fundi sem forseti, þær voru órökstuddar og ekki mark á þeim takandi. Þessar kröfur fólu það m.a. í sér að forseti hefði átt að misbeita valdi sínu í þágu pólitísks málstaðar og misnota þannig þingið í þágu hluta hv. þm. eða hluta af stjórnarandstöðunni sem þar talaði. Það gerði ég ekki og það var rétt og hefur komið fram að sú afstaða var rétt.

Hæstv. forseti. Ég tel rétt að vekja athygli hv. þm. á því, þeirra sem það ekki vita, að hv. andsvarandi á sæti í sjútvn. og hefði að sjálfsögðu getað komið þessum sjónarmiðum sínum þar á framfæri í byrjun ef hann hefði haft áhuga á því. En það hefur nú verið gert og ég ítreka þá yfirlýsingu mína að sjútvn. mun taka þetta mál fyrir milli 2. og 3. umr. og skoða þá mjög rækilega þá efnisþætti sem hv. þm. nefndi. Í öðru lagi liggur hitt fyrir að hér er rétt að hefjast 2. umr. og þá gefst mönnum tækifæri til að leggja spurningar fyrir hæstv. forsrh., þær sem hæstv. forseti, þá starfandi, Gunnlaugur Stefánsson, meinaði mönnum að gera með eðlilegum hætti við 1. umr. málsins, sem hefði auðvitað verið hinn rétti og eðlilegi tímapunktur. En betra er seint en aldrei og út af fyrir sig er rétt og þakkarvert að hv. þm. vekur athygli á því hér þannig að menn geti óskað eftir nærveru hæstv. forsrh. og hafið að undirbúa spurningar sínar til hans. Efnisatriði þess máls liggja í raun og veru fyrir því hæstv. sjútvrh. var og er þar heimildarmaðurinn. Hann upplýsti það og það hefur ekki verið hrakið, að eingöngu hafi verið talað við tvo þm. Sjálfstfl. og sú staðreynd liggur fyrir óhrakin. Það er þá spurning um það sem þeim upplýsingum tengist sem þarf að ræða við hæstv. forsrh. En það er að sjálfsögðu einnig skylt að sjútvn., sem er fagnefnd þingsins í þessu tilviki, fari yfir það mál, þó að rétt sé að upplýsa og viðurkenna að sjútvn. vann fyrst og fremst að hinum faglegu þáttum málsins í sinni umfjöllun undir 2. umr. en ekki hinum stjórnskipulegu eða stjórnarskrárlegu atriðum. En vissulega er sjútvn. einnig vel treystandi til að fara yfir þá hluti og mun það verða gert.

Virðulegi forseti. Nú er þetta mál komið til 2. umr. og ég hef ekki átt þess kost að vera með sér nefndarálit þar sem við kvennalistakonur eigum ekki fulla aðild að sjúvtn. Ég er í mörgum atriðum sammála áliti 2. minni hluta sjútvn., en ég vil þó taka það sérstaklega fram að ein höfuðgagnrýni okkar kvennalistakvenna á þetta frv. --- ég bið forseta að tryggja mér kyrrð í salnum á meðan ég er að tala. Ég held að það sé að skella hér á kyrrð og þá held ég áfram. --- Ein helsta gagnrýni okkar kvennalistakvenna á þessi bráðabirgðalög er sú ósvífni að beita þessari heimild, sem enn er í lögum, um setningu bráðabirgðalaga. Það var margra mat að með breytingum á störfum Alþingis mundi það falla um sjálft sig að þessari heimild yrði yfir höfuð beitt þar sem nú er ekki nokkurt vandamál að kveðja saman þing og fá fram vilja þingsins og lýðræðislega afgreiðslu á örskömmum tíma. Það var ekkert því til fyrirstöðu á þeim tímapunkti sem þessi bráðabirgðalög voru sett frekar en á öðrum tímum. Þannig að þetta er okkar helsta gagnrýni og ég hefði gjarnan viljað hafa möguleika á því að koma henni sérstaklega á framfæri í nál. En ég nýti mér rétt minn í ræðutíma í staðinn til að taka þetta enn og aftur fram og þetta er ein meginástæðan fyrir því að við kvennalistakonur, með Kristínu Einarsdóttur sem 1. flm., flytjum á þskj. 494 frv. til stjórnarskipunarlaga um það að þetta ákvæði, sem er í 28. gr. stjórnarskrárinnar, um að ríkisstjórn geti sett bráðabirgðalög, verði fellt út. Vegna þess að ríkisstjórnin, sem hefur setið síðan lögum um þingsköp Alþingis var breytt, hefur ekki reynst þess trausts verð sem henni var veitt með því að halda þessari heimild inni, jafnvel þó engin þörf sé á henni. Núna hefur þetta bráðabirgðalagavald verið notað bæði mjög frjálslega og mjög freklega og í mjög viðkvæmum pólitískum málum. Og það kom hér glöggt fram við 1. umr. þessa máls að þarna var þessu bráðabirgðalagavaldi hreinlega misbeitt. Það var verið að nýta sér það að í stað þess að hafa samráð, eðlilegt samráð og eðlilega umræðu á Alþingi, eins og að sjálfsögðu átti að gera og hefði ekki verið nokkrum vandkvæðum bundið, þá voru þar nokkrir menn sem ákváðu að það hlyti að vera vilji meiri hluta Alþingis að setja bráðabirgðalög. Það er mjög vafasamt að túlka það svo eftir 1. umr. þessa máls og þar af leiðandi er brotið þeim mun augljósara. En þarna er sem sagt tvöfalt brot að mínu mati. Annars vegar er verið að beita bráðabirgðalagaheimild algjörlega að óþörfu og hins vegar er verið að misbeita henni á þann hátt að kanna það ekki hvort yfir höfuð sé þingmeirihluti fyrir þessum lögum. Það hefði verið einfaldast að gera það með því að kalla saman Alþingi. Þetta finnst mér í rauninni mjög mikilvægt. Annað sem varðar setningu þessara laga eru margítrekuð brot bæði núv. ríkisstjórnar og fyrri ríkisstjórna á beitingu laga, þ.e. að setja lög á vinnudeilur og kjarasamninga. Þetta er mjög alvarlegt mál og brýtur í fyrsta lagi ákvæði félagsmálasáttmála Evrópu, hefur í öðru lagi verið gagnrýnt og tekið upp af tveimur sérfræðinganefndum í Evrópu og þessi gagnrýni hefur verið kynnt að ég held árlega á þingum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Og mönnum má vera fullkunnugt um það að þessi gagnrýni er ekki bara vegna einhvers eins brots heldur margítrekaðra brota og þarna er í rauninni orðin mjög alvarleg íhlutun í frjálsan samningsrétt í þessu landi. Þetta út af fyrir sig hefur sett sinn svip á vinnudeilur. Það lá í loftinu, t.d. í sjómannaverkfallinu í janúar, allan tímann, að þessi möguleiki var fyrir hendi, þessi ógn vofði yfir ...

Forseti vill spyrja ræðumann hvort hann geti lokið ræðu sinni á stuttum tíma. Ef svo er ekki, hvort hann geti gert hlé á ræðu sinni á einhverjum góðum punkti innan tíðar því að nú þyrfti að fara fram atkvæðagreiðsla um 3. dagskrármálið.

Virðulegi forseti. Ég vil gjarnan fá að halda áfram máli mínu þannig að ég mun gera hlé á ræðu minni. Ég ætla aðeins að fá að taka fram eitt í viðbót varðandi þessi mál, vegna þess að ég tel þetta mjög alvarlegt, þessa íhlutun ríkisstjórna í vinnudeilur og kjarasamninga. Ég fer fram á það að a.m.k. sá hæstv. ráðherra sem hér er viðstaddur geri grein fyrir því hvers vegna ríkisstjórnin greip til slíks óyndisúrræðis. Vegna þess að ég sá það skömmu áður en þessi lög voru sett að hann hafði svo sannarlega ekki hug á því að grípa til þessara ráða. Og mig langar líka að spyrja hvort þetta sé þá eitthvað sem má vænta af ríkisstjórninni, að hún muni eilíflega vera tilbúin til að grípa inn í kjarasamninga og vinnudeilur, eins og þarna átti sér stað. Því það eru bara skilaboð sem verða að komast til aðila vinnumarkaðarins og þá verður einfaldlega að setja þrýsting á að ríkisstjórninni verði ekki eilíflega mögulegt að gera slíkt. Ég geri hér hlé á ræðu minni, hæstv. forseti.

Virðulegi forseti. Ég vil bara vekja athygli á því að í þessari brtt. allshn. hefur orðið prentvilla í skjalinu. Það stendur ,,umboðsmanna`` en á að vera: umboðsmanns, og ég vænti þess að forseti leiðrétti þessa villu.