Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Skúli Alexandersson (frh.): Virðulegi forseti. Ætli sé ekki rétt hjá mér að byrja á því að leiðrétta smámissögn í Alþýðublaðinu? Það er kannske ekki nema eðlilegt að þar komi einhverjar missagnir vegna þess að annir ritstjórans eru miklar, sjálfsagt - en frétt um málið sem við erum að ræða er á fyrstu síðu Alþýðublaðsins. Þar segir í fyrsta lagi að ég hafi lýst mig alveg mótfallinn tillögunni eða lagafrv. sem ég gerði ekki þó að ég lýsti ekki neinni hrifningu yfir því. Í öðru lagi er mér gerð upp skoðun hv. þm. Helga Seljans-  Fyrst ég er farinn að leiðrétta Alþýðublaðið langar mig að gera svolítið meira að því þó að það tilheyri kannske frekar hv. Nd. en að það sé gert í Ed. Það er um atkvæðagreiðslu í þeirri hv. deild fyrir tveimur árum síðan. Í Alþýðublaðinu segir, og er haft eftir hv. þm. Karvel Pálmasyni, að formaður Alþb. hafi greitt atkvæði gegn breytingartillögum í sambandi við heimild til aukinna línuveiða, sem er ekki rétt, og einnig að hann hafi greitt atkvæði gegn breytingartillögu hv. þm. Karvels Pálmasonar um sérstaka breytingu á kvóta vegna uppbyggingar atvinnuvega á hverju svæði. Þar sat hv. þm. Svavar Gestsson, formaður Alþb., hjá en greiddi ekki atkvæði á móti. Ég var kominn þar í umræðu um frv. að ég var að ræða um flokkana og benti á það að oftast nær, þegar verið er að tala um prófkjör og verið að tala um aukið lýðræði, fylgir einhver neikvæð umræða um flokkana, þessa félagseiningu sem við byggjum okkar stjórnkerfi á. Og að vissu leyti hefur þetta tengst þeirri umræðu sem fer fram um það að röðun skuli eiga sér stað á lista eins og þetta frv. gerir ráð fyrir, það sé verið að flýja frá valdi flokkanna til þess að gefa hinum almenna kjósanda betra tækifæri til þess að ráða við flokksvaldið. Ég held að þessi umræða sé röng og það sem frekar eigi að stefna að, þegar umræða fer fram á þennan hátt, sé að þá verði leitað einhverra ráða og tillagna um það að auka lýðræði og betrumbæta stjórnmálaflokkana og kannske undir mörgum kringumstæðum benda á ágæti þeirra. Í sambandi við það að raða mönnum á lista bendi ég á að ég tel að við slíka uppstillingu sé mjög hætt við því að málefnaleg pólitísk umræða hverfi eða minnki og að það verði fram á síðasta dag fyrst og fremst rætt um manninn en ekki málefnin. Við getum kannske lent í svipaðri stöðu og við höfum séð myndir af í okkar ágæta sjónvarpi, hvernig kosningabarátta átti sér stað fyrir skömmu vestur í Bandaríkjunum. Þar var fyrst og fremst verið að ræða um persónur þeirra sem voru í framboði, ekki þau málefni eða þann málefnagrundvöll sem þessi eða hinn barðist fyrir. Ég tel mjög vafasamt hvort í eðli sínu sé verið að auka lýðræði með þessari aðferð sem hér er lagt til að tekin verði upp. Að vissu leyti má segja að hinum almenna kjósanda er boðið upp á meiri möguleika, en er hann nokkuð betur upplýstur eða hefur hann raunverulega meiri möguleika tit að velja þarna heldur en að velja beinlínis á flokksvettvangi og starfa innan flokks þeirrar félagseiningar sem við byggjum stjórnkerfið á? Ég held að innan flokksins verði maðurinn betur upplýstur en að ákvörðunartaka við þær aðstæður sem hér er lagt til að verði verði ansi yfirborðskennd. Yrði það nú ekki frekar til þess að auka lýðræðið að leita þeirra ráða að leggja stjórnmálaflokkunum einhverjar ákveðnar skyldur á herðar gagnvart sínum félögum og þeim sem ætla að styðja þá? Ég hef þá tilfinningu að það sé sú besta leið sem við getum farið. En hér eru ekki neinar reglur um starfsemi flokka. Þeir geta sett sínar reglur hver fyrir sig og annar verið lýðræðislegur, hinn einræðislegur, og þeir sem eru valdir á vegum flokka til ýmissa trúnaðarstarfa hafa mjög frjálst val eins og við þekkjum héðan frá hv. Alþingi. Hvað skeði hér? Heill þingflokkur lagði sjálfan sig niður og gekk inn í tvo aðra flokka. Það var engin skylda gagnvart þeim flokki og gagnvart þeim kjósendum sem höfðu kosið þessa menn. Það hefði ekki breytt einu eða neinu þó að þessir hv. þm. hefðu verið kjörnir og valdir eftir þeirri aðferð sem hér er lögð til. Það eru ýmsir þættir sem þarf að leita að til þess að auka lýðræðið og auka ábyrgð þeirra sem taka að sér það að vera valinn fulltrúi til þessa eða hins starfsins. Ég lýsi ekki andstöðu minni gegn þessu frv. en vil ekki lýsa stuðningi mínum á þann veg að ég telji að þetta sé sú leið sem sé heppilegust til þess að auka lýðræðið og að það verði gert á þann máta sem við erum öll að leita eftir, að það skapi ekki og skilji ekki eftir vandræði eftir ákvörðunartökuna eins og hér var lýst í sambandi við prófkjörið í fyrri hluta þessarar umræðu.



Hæstv. forseti. Í þessu frv. er gert ráð fyrir verulegum breytingum á lögum um kosningar til Alþingis. Að sumu leyti lítur þetta vel út á yfirborðinu og að mörgu leyti held ég að flestir geti tekið undir það að sú aðferð sem almennast er nú notuð, þ.e. prófkjörin, hefur algjörlega gengið sér til húðar. Ég held að ég geti tekið undir svo til allt sem hv. 6. landsk. þm. hafði að segja um þetta mál við umræðuna á mánudaginn var. Prófkjörin eru þegar orðin hreinn skrípaleikur. Þau eru komin út í þá sjálfheldu að það er ekkert sem getur bjargað þeim annað en að leggja þau niður í því formi sem þau eru nú. Þetta er ekki einungis orðin spurning um að óhemju fjármagni er veitt til þeirra sem veldur því að annaðhvort verða menn að vera mjög efnum búnir til þess að geta tekið þátt í stjórnmálabaráttu eða þá, sem er langtum lakara, að hafa á bak við sig aðila, samtök eða jafnvel fyrirtæki sem fara beinlínis að kosta kosningabaráttu einstakra aðila. Þá held ég að fulltrúalýðræðið sé komið út í algjöra ófæru, reyndar fúafen, ef fjársterkir aðilar í þjóðfélaginu fara beinlínis að velja sína menn inn á löggjafarsamkunduna. Ég held að þetta sé atriði sem menn hafi ekki veitt nægilega athygli hvert geti leitt og ég vara eindregið við því að þessari aðferð verði haldið áfram nema með einu skilyrði, því skilyrði að sett verði lög um framkvæmd prófkjara, og það gæti verið í sambandi við mjög nauðsynlega löggjöf um starfsemi stjórnmálaflokka sem hlýtur að koma til. Það er aldeilis með fádæmum að stjórnmálaflokkar landsins sem eru hornsteinar lýðræðis, sem eru stofnanir sem hafa gífurleg völd og áhrif, sem velta miklum fjármunum, skuli ekki hafa neina skyldu til að upplýsa um starfsemi sína eða fjármögnun og í raun og veru hafa ekki neinum skyldum að gegna við þjóðfélag að þessu leyti sem aðrar stofnanir þurfa að inna af hendi. Verði farin sú leið að setja lög um prófkjör eða val frambjóðenda væri eðlilegast að það væri í sambandi við löggjöf um stjórnmálaflokkana. Hvað er það þá sem um er að ræða? Hér er í rauninni lagt til að prófkjörin verði færð inn á kjördaginn. Ég var lengi mjög spenntur fyrir írsku aðferðinni sem einmitt byggir á þessu og sömuleiðis hafa kosningaaðferðir Dana vakið athygli mína. Ég sé þó ýmsa vankanta á þessari aðferð en ég vil taka það skýrt fram að ég tel þessa aðferð betri og heppilegri en það kraðak prófkjara sem nú fer fram um land allt og hefur farið fram fyrir undanfarandi kosningar. Og þegar ég tala um kraðak á ég við það að það er ekki einasta að það sé mismunandi frá kosningum til kosninga hvaða aðferð er notuð eða mismunandi aðferðir flokka, heldur getur sami flokkur haft margs konar aðferðir við undirbúning sömu kosninganna. Þetta er náttúrlega aldeilis fráleitt og í sumum tilvikum, sem ég þarf ekki að nefna vegna þess að allir þekkja við hvað er átt, er beinlínis fundin upp prófkjörsaðferð sem gerir sitjandi þingmönnum mjög erfitt fyrir og raunverulega krefst þess að þeir berjist innbyrðis, en það er náttúrlega algjörlega andstætt öllum reglum, því auðvitað er það styrkur flokka að standa saman og geta haft áhrif á þann hátt að vilji kjósenda nái fram að ganga án þess að örlítill meiri hluti geti jafnvel komið í veg fyrir að maður, sem væri með mjög mikið fylgi í annað sæti, lenti niður í 4., 5. eða 6. sæti á listanum. Þetta er náttúrlega alveg fáranlegt fyrirkomulag. Nú stendur það í stjórnarskrá að þingmaður skuli einungis bundinn af sannfæringu sinni. En langflestir þingmenn munu nú sennilega einhvern tíma hafa fórnað a.m.k. broti af sannfæringu sinni fyrir flokkinn sinn og verður ekki hjá því komist. Það kerfi að einangra menn í baráttu innan síns flokks fyrir sæti á framboðslistum getur leitt til þess að flokksbönd riðlist mjög verulega. Og þar sem þingræði ríkir hefur þetta vissar hættur í för með sér. Ef menn fara að spila mjög mikla einleiki í undirbúningsbaráttu undir kosningar getur það leitt til þess að þeir verði annaðhvort að slá mjög af þegar til alvörunnar er komið, þ.e. inn á þing, ég tala nú ekki um ef menn lenda í þeirri erfiðu stöðu að vera stjórnarþingmenn, eða að þingið verður bókstaflega óstarfhæft vegna þess að hver og einn fer sína leið. Þetta atriði hefur ekki svo mikið að segja þar sem þingræði er ekki, þar sem mjög skýr greinarmunur er á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Í Bandaríkjunum getur þetta gengið þó að margir séu farnir að ræða um að þar sé komið í mikið óefni hvað þetta snertir og flokkarnir eru raunverulega ekki annað en nafnið tómt og hver þingmaður siglir meira og minna annaðhvort eigin sjó eða þá í kjölfar einhvers öflugs leiðtoga. Þar sem þingræði hins vegar er eru flokkarnir nauðsynlegir til þess að unnt sé að marka nokkuð ákveðna og mótaða stefnu eitthvað verulega fram í tímann. En í sambandi við þetta held ég að við ættum að hafa í huga orð Max Webers sem mikið hefur skrifað um einmitt hlutverk stjórnmála og stjórnmálamanna. Hann sagði einhvern tíma að stjórnmálamönnum mætti skipta í tvennt: þá sem lifa á stjórnmálum og þá sem lifa fyrir stjórnmál. Og ég held að við ættum að vara okkur örlítið á því í okkar litla og að mörgu leyti samstæða samfélagi að ekki séu allt of margir sem beinlínis lifa á stjórnmálum. Og ég held að ef sú þróun yrði sem ég impraði á í upphafi máls míns gæti svo farið að við sætum uppi með allstóran hóp manna sem væri farinn að lifa á stjórnmálum í stað þess að lifa fyrir þau. Nú er það svo að þeir sem á þing setjast þurfa oft og tíðum að taka þátt í afgreiðslu mála á þann hátt að ekki er nákvæmlega í samræmi við það sem þeir gjarnan vildu og ég hef þegar rætt um hvernig þetta getur birst. Þegar ég fyrst settist inn á Alþingi sem varaþingmaður fyrir sex árum var þar góðkunningi minn fyrir sem hafði setið í nokkur ár hér, ég held ein 7-8 ár, og hann sagði: Þú veist það að stjórnarþingmaður, sem ekki er ráðherra, þarf aðeins að kunna tvennt. Það er að þegja og rétta upp hægri höndina. Nú er þetta að vísu dálítið kuldaleg lýsing en ef við rýnum aðeins nánar í þetta er það kannske þetta sem er grundvöllur þess að við getum búið við þingræðisskipulag, að við getum rætt málin innan flokkanna, þar sé mótuð stefna. Það er oft sagt að átökin á Alþingi fari fram í þingflokksherbergjunum, ekki þingsölunum, og ég held að þegar upp í þingsalina kemur reyni a.m.k. stjórnarþingmenn í flestum tilfellum að sætta sig við þá niðurstöðu sem orðið hefur í hinum lokuðu þingflokksherbergjum. Ef hins vegar rís upp sú stétt manna sem byggir á mjög sterkum aðilum utan flokkanna, hjá fyrirtækjum, hjá samtökum og öðrum slíkum, gæti svo farið að þingflokkarnir yrðu áhrifalausir og hvert einasta mál gæti lent í miklum hrakningum vegna þess að samstaða flokkanna innbyrðis væri með öllu rofin. Ég bendi aðeins á að þetta atriði er nú mikið rætt, m.a. í Bandaríkjunum, enda þótt þeir búi við aðra skipan en við, en til þess að stjórnmálaöfl í landinu færist ekki algjörlega út frá því sem við gætum kallað hið "ideala" eða hugmyndafræðilega, þar sem menn stefna að ákveðnu þjóðfélagsformi, ákveðinni þjóðfélagsgerð, að það gleymist ekki heldur komi í staðinn það sem kalla mætti hagsmunapot sem aðeins lítur til næstu mánaða eða í mesta lagi til næsta fjárhagsárs. Að endingu, hæstv. forseti, lýsi ég yfir ánægju minni með þær umræður sem hafa farið fram um þetta frv. Ég tel margt í því athyglisvert en ég er ekki tilbúinn að styðja það vegna þess að ég tel að það verði að kanna miklu nánar hvort við getum ekki fengið betri og heppilegri leið við val og kjör frambjóðenda flokkanna. Og ég vil einnig minna á það í lokin að í þeim kosningalögum sem verða í gildi við næstu alþingiskosningar er mjög harkalega vegið að sérframboðum og aukaframboðum. Um það má deila en á hinn bóginn var það hugsað sem aðferð til þess að koma í veg fyrir of mikinn klofning, of mörg smábrot sem ekki er talið æskilegt að eigi of greiðan aðgang að Alþingi. Ég held að þetta megi samræma þannig að öll sjónarmið verða að njóta nokkurs verulegs stuðnings á landsmælikvarða til þess að þau eigi erindi inn á löggjafarsamkomuna.



Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. góðar undirtektir við dagskrármálið. Ég hef ekki séð Alþýðublaðið í morgun og get því ekki fullyrt hvort rétt hafi verið eftir mér haft eða ekki en þó heyrist mér á öllu að svo hafi verið. Ég sagði blaðinu að hv. 4. þm. Vesturl. hefði einn þeirra þm. sem til máls hefðu tekið í þessari hv. deild s.l. mánudag lýst andstöðu við frv. Blaðamaðurinn spurði mig hvort fram hefði komið að Alþb. hefði flutt svipað mál áður og ég sagði að það hefði komið fram í umræðunum og eignaði það hv. 4. þm. Vesturl. í stað þess að það átti að vera hv. 2. þm. Austurl. Ég biðst afsökunar á því að hafa líklega víxlað þessum ágætu hv. þm. í viðtali mínu við Alþýðublaðið. Hv. 4. þm. Vesturl. sagði að innanflokksátök færðust frá prófkjörunum yfir á kjördaginn sjálfan ef frv. yrði samþykkt. Þetta er auðvitað að einhverju leyti rétt. En þau átök verða jakvæðari en gengur og gerist í dag eins og hv. 4. þm. Norðurl. v. kom inn á í sinni ágætu ræðu hér s.l. mánudag. Menn og konur koma til með að keppast við að sýna almenningi, ekki aðeins virkum flokksmönnum, sínar jákvæðu hliðar í stað þess að grafa hver undan öðrum eins og dæmi eru um með núverandi fyrirkomulagi og menn hætta að sækjast eftir stuðningi utanaðkomandi afla. Menn hætta að sækjast eftir stuðningi annarra flokka manna. Það gefur auga leið. Kostnaðurinn minnkar verulega. Verði einhver auglýsingakostnaður kemur hann öllum flokknum til góða en ekki bara að það sé verið að auglýsa einn mann upp á kostnað hinna. Menn koma til með að skrifa í blöð um sín áhugamál og auglýsa sig eftir smekk og getu hvers og eins eins og verið hefur. En ég er viss um að þetta verður allt með miklu jákvæðari hætti en nú hefur viljað brenna við. Það sem mér sýnist að verði kannske einna erfiðast er hvernig á að ákveða hverjir frambjóðenda komi fram í sjónvarpi á vegum viðkomandi flokks. En auðvitað verður að skipta því sem jafnast. Ég tel að þróunin verði sú að sjónvarp og aðrir fjölmiðlar muni kynna hvern frambjóðanda með stuttum viðtölum um áhugamál þeirra en formenn flokka og þingflokka verða líklega eins og hingað til mest áberandi þegar flokkarnir takast á framan við upptökuvélar útvarps og sjónvarps. En auðvitað ber að skipta því á frambjóðendur líka eftir því sem hægt er. Við megum ekki gleyma því að þm. koma til með að hafa, eins og nú, verulegt forskot á flesta aðra. Þeir eru yfirleitt miklu þekktari en flestir aðrir frambjóðendur. Kynning frambjóðenda mun fara mjög vaxandi í fjölmiðlum, blöðum, útvarpi og sjónvarpi. Það gefur auga leið að þegar svona margir eru inni í myndinni eru það ekki bara fyrstu menn sem verður að kynna, það verður að kynna þá alla. Virðulegi forseti. Að lokum þetta. Ég hef rætt við marga Dani um kosningafyrirkomulagið hjá þeim en þeir hafa nú um árabil haft það fyrirkomulag sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Allir sem ég hef talað við, undantekningarlaust, ef þeir á annað borð hafa minnsta áhuga á pólitík, hafa verið ánægðir með núverandi kerfi í Danmörku og enginn þeirra hefur viljað taka upp gamla fyrirkomulagið með röðuðum listum, enginn. Og það er alveg sama hvort ég tala við hinn almenna kjósanda, ef ég get sagt sem svo, eða stjórnmálamenn. Þeir eru allir sama sinnis um það, að þetta kerfi sé margfalt betra en það sem áður var, sem var svipað því sem við búum við. Ég mælist eindregið til þess við hv. þm., ekki síst þá sem sitja í hv. allshn., að þeir kynni sér reynslu Dana í þessum efnum. Reynslan er ólygnust.