Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (JónasJ): Þetta frv. var flutt í Ed. í fyrra af tveimur þm. þeirrar hv. d., en kom svo seint fram, að það náði ekki samþykki Alþ. í það sinn. Frv. er undirbúið af fjelagi tannlækna og miðar að því að tryggja rjett þeirra, sem hafa fengið fullkomna mentun í sinni grein, og hinsvegar að tryggja þjóðinni hæfa lækna. Frv. hefir verið athugað af landlækni, og álítur hann, að það sje til bóta. Vona jeg, að hv.þdm. geti fallist á, að svo sje. Vænti jeg, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til allshn.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Frv. þetta er flutt samkv. tilmælum dansk-íslensku ráðgjafarnefndarinnar, og nægir að öllu leyti að vísa í grg. frv. Leyfi jeg mjer að leggja til, að frv. verði vísað til sjútvn. að umr. lokinni.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Jeg ætla, að ekki þurfi að flytja langt mál til þess að skýra hv.þdm. frá því, hversu þýðingarmikið er, að leggja svo ríflega til alþýðufræðslunnar í landinu, að það komi að fullu haldi. Þingið hefir sýnt greinilega, að það viðurkennir, að þetta sje rjett og sjálfsagt. Það er vart hægt að verja fje ríkissjóðs betur á annan hátt en þann, að manna þjóðina og búa hvern einstakling hennar sem best undir lífsstörf sín. Þó verður ekki sagt, að Alþingi hafi í þessu efni gengið framar en vænta mátti. Jeg og aðrir þdm. hafa tekið eftir því, þegar hæstv. fjmrh. (TrÞ) flutti fjárlagaræðu sína um daginn, að framlag ríkissjóðs til fræðslumálanna hefir lækkað hlutfallslega við önnur útgjöld ríkissjóðs og það að miklum mun, frá því að Ísland fyrst fjekk sjálfsforræði. Á síðari árum hefir þó allmikið verið gert til þess að efla alþýðufræðsluna á ýmsum stöðum í landinu. Til hjeraðsskóla Þingeyjarsýslu hefir eftir atvikum verið lagt æði mikið fje. Þá var í sumar reist byrjun að skólanum að Laugarvatni, og í fyrra voru samþ. lög um bráðabirgða-ungmennafræðslu í Reykjavík. En það er undarlegt, að einmitt sá landshlutinn, sem til þessa hefir orðið mest útundan um alþýðufræðslu, Vestfirðingafjórðungur, hefir enga uppbót fengið í þessu efni á síðustu árum. Ísafjarðarkaupstaður hefir af eigin rammleik haldið uppi ungmennaskóla í 25 ár. Það hefir verið farið fram á, að sá skóli yrði gerður að gagnfræðaskóla, svipuðum gagnfræðaskóla Akureyrar til þessa, en því hefir ekki fengist framgengt. Ísafjarðarkaupstaður hefir haldið uppi skólanum, með mjög litlum styrk úr ríkissjóði, en samtímis því hefir ríkið haldið uppi dýrum Akureyrarskóla og mjög dýrum Austurlandsskóla, þegar tekið er tillit til nemendafjölda. Jeg get nefnt nokkrar tölur til samanburðar. Þær eru að vísu nokkuð gamlar, frá árinu 1924–25, en þó hygg jeg, að þær sjeu enn mjög nærri sanni, í öllu falli síst of háar. Til Akureyrarskólans hafa verið lagðar 504 krónur á hvern nemanda. Til Eiðaskólans hafa verið lagðar 605 krónur á hvern nemanda. Til Flensborgarskólans hafa verið lagðar 258 krónur á hvern nemanda. Til Ísafjarðarskólans hafa verið lagðar 40 krónur á hvern nemanda. Þetta er ekki alveg rjettur samanburður, af því að skólatíminn við Ísafjarðarskóla er lítið eitt styttri en við Akureyrarskóla, en sá sami og við Flensborgar- og Eiðaskóla. Rjettara er að bera saman, hvað styrkurinn hefir numið á nemanda, t. d. á viku. Þá verður útkoman þessi: Við Akureyrarskóla ..... kr. 14,40 - Eiðaskóla - 20,86 - Flensborgarskóla ..... - 9,92 - Ísafjarðarskóla .... - 2,06 Menn skyldu ætla, að þar sem það er vitanlegt, að núverandi kenslumálaráðherra er sjerstakur áhugamaður um skólamál, og auk þess víðsýnn maður og glöggskygn á marga hluti, hefði hann þegar komið auga á það misrjetti, sem Vestfirðingafjórðungur hefir orðið fyrir í þessu máli. En jeg verð að harma það, að hæstv. ráðherra virðist ekki hafa sjeð þetta enn, því að í fjárlagafrv. stjórnarinnar er ekki gert ráð fyrir, að bætt verði úr þessu misrjetti. Til Akureyrarskólans var veitt árið 1928 kr. 53120 Til sama skóla árið 1929 ..... - 59300 Til Eiðaskólans var veitt árið 1928 - 22120 Til sama skóla árið 1929 .... - 19000 Til Flensborgarskólans var veitt árið 1928 - 14000 Til sama skóla árið 1929 .. - 16000 Til ísafjarðarskólans var veitt árið 1928 - 4000 Til sama skóla árið 1929 .. - 6000 Í fjárlagafrv. stjórnarinnar fyrir 1930 er gert ráð fyrir 60 þús. kr. fjárveitingu til Akureyrarskóla og um 24 þús. kr. til Eiðaskóla. Ísafjarðarskóli virðist eiga að hafa óbreyttan styrk, svo og Flensborgarskóli. Ísafjarðarskólinn fær því tæplega 1/10 af því, sem Akureyrarskólinn fær, af því, sem Austurlandsskólinn fær og 3/8 af því, sem Flensborgarskólinn fær. Sá skóli er þó undir handarjaðrinum á Reykjavík. Menn hljóta að sjá, að hjer er framið óafsakanlegt ranglæti og því meira, þegar þess er gætt, hve mikið Ísafjörður hefir sjálfur lagt af mörkum til þess að geta haldið uppi skólanum. Hafnfirðingar eða Gullbringu- og Kjósarsýsla leggja ekkert til Flensborgarskólans. Þrátt fyrir lítinn styrk hefir Ísafjarðarskólinn stækkað ár frá ári. Nú er hann í tveim deildum og nemendur eru um 60, og mundu áreiðanlega vera fleiri, ef húsrúm og fjárhagur leyfði. Kenslukraftar eru mjög góðir og skólinn nýtur hvarvetna hins besta álits. Hæstv. kenslumálaráðherra hefir lagt fyrir þessa hv. d. frv. um hjeraðsskóla, og er ekki nema gott um það að segja. Þó að jeg hafi ekki kynt mjer til hlítar einstakar greinar þess, býst jeg við, að jeg verði því fylgjandi í aðalatriðum. En jeg verð að segja, að mig furðar það stórum, að hæstv. ráðherra skuli ekki enn hafa sjeð hina brýnu nauðsyn Vestfirðingafjórðungs á bættri ungmennafræðslu. Með lögunum í fyrra um ungmennaskóla í Reykjavík skildist mjer, að tekið væri upp skipulag, sem ætti að gilda í kaupstöðum landsins. Þar voru ákveðin framlög kaupstaðanna og ríkissjóðs til skólanna. Bæði í fyrra og hittiðfyrra var borið fram frv. um gagnfræðaskóla á Ísafirði, en náði ekki fram að ganga. Hefi jeg því ekki ráðist í að flytja það enn, leggja það einu sinni enn undir hnífinn hjer í hv. deild. Frv., sem jeg nú flyt, er að mestu sniðið eftir lögunum um bráðabirgða-ungmennafræðslu í Reykjavík, þó með þeim mun, að í frv. er gert ráð fyrir þremur deildum, en ekki tveimur. Reynslan sýnir, að það er óumflýjanlegt. Afleiðingin er sú, að það þurfa að vera þrír fastir kennarar, í stað tveggja hjer. Námsgreinar eru hinar sömu og kendar eru í ungmennaskólanum hjer, auk alþjóðamálsins esperantó, sem sjálfsagt er að taka upp, - jeg vil segja við alla alþýðuskóla á landinu. En eitt er dálítið nýmæli við þetta frv. Það er, að í sambandi við skólann sje rekinn kvöldskóli. Þeim kvöldskóla eru ætluð þrenns konar verkefni. Í fyrsta lagi að veita fræðslu þeim mönnum, sem gjarnan vilja afla sjer almennrar fræðslu, án þess að fella niður atvinnu sína og stunda reglulega skólagöngu. Í öðru lagi að veita þá fræðslu, sem samkvæmt lögum um iðnir og iðnnám er gert ráð fyrir að láta iðnnemum í tje. Kvöldskólinn kæmi þá í stað iðnaðarmannaskóla á Ísafirði. Í þriðja lagi er það, að þeir, sem hafa lokið burtfararprófi frá þessum skóla, geti með aðstoð kennara búið sig undir aðra skóla, t. d. próf undir efri deild Mentaskólans, eða einstaka bekki hans, ef opnir verða, og aðra slíka skóla. Jeg ætla, að menn greini ekki á um það, að þetta væri til mikilla bóta, ef hægt væri að koma því við í sambandi við sem flesta alþýðuskóla. Þar, sem kennaraval er gott, er enginn vandi að koma þessu saman, að nota sömu kenslukrafta í báðum deildum. Ein örlítil breyting er enn: Gert er ráð fyrir, að skólanefnd Ísafjarðar, sem til þessa hefir stýrt málum ungmennaskólans þar, verði skólanefnd fyrir þennan væntanlega skóla, en ekki sje kosin sjerstök skólanefnd fyrir hann. Loks er þess að geta, að ekki er gert ráð fyrir, að nemendur búsettir í Ísafjarðarkaupstað greiði skólagjöld, en þau sjeu hinsvegar heimt af nemendum úr þeim hjeruðum, sem engan styrk leggja til skólans. Ísafjörður greiðir með framlaginu fyrir sína nemendur, skólagjöld utanbæjarnemenda koma þar á móti. Jeg ætla, að jeg þurfi ekki að flytja lengra mál fyrir þessu frv. Það er nokkurn veginn ljóst, hvað hjer er um að ræða. En mjer væri þökk í því, ef hv.þdm. vildu gera sjer það ljóst, að ef menn virkilega hafa trú á því, að gagnlegt sje að veita alþýðunni fræðslu í skólum, svipuðum og þessum, og ef menn viðurkenna þá skyldu þess opinbera að leggja fram fje til slíkra stofnana, þá verða hv.þm. líka að viðurkenna, að það verður að vera samræmi í þessum fjárframlögum. Það er ekki rjett að styrkja einn landshluta tíu sinnum meira en annan ár eftir ár, og bera þannig rjett sumra landshluta fyrir borð, til þess að hefja rjett annara. Jeg legg svo til, að frv. verði að lokinni umræðu vísað til hv. mentmn.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg ætla ekki að þessu sinni að víkja nema stuttlega að þessu frv. Jeg játa með hv.flm., að skólinn á Ísafirði er minna styrktur af landsfje heldur en aðrir samskonar skólar. Jeg hefi látið gera yfirlit yfir það, eins og jeg mintist á, þegar jeg talaði um hjeraðsskólana, hvað skólar landsins kostuðu yfirleitt, og Ísafjarðarskólinn er af öllum sambærilegum skólum langódýrastur fyrir landið. Kvennaskólinn fær þrefalt meira, og sumir meira en það. En þótt jeg játi þetta með hv.flm., þá er jeg ekki alveg viss um, að þetta mál sje eins einfalt eins og fyrir honum vakir. Því er nefnilega þannig varið um ungmennaskóla í sveit með heimavist, sem við töluðum um á laugardaginn, að um þá er komin miklu lengri reynsla heldur en þá nýju og þó nauðsynlegu ungmennaskóla í kaupstöðum. Aðstaðan er að ýmsu leyti svo ólík, að ekki er vel heppilegt að hafa sömu heildarlög fyrir hvoratveggja. En jeg hefi gert ráð fyrir, að ef frv. um ungmennaskóla, sem við nýlega ræddum, næði fram að ganga í vetur, og kæmist fast skipulag á þá sveitaskóla, sem nú eru til, þá sje næsta sporið að freista þess á þingi 1930 að gera sams konar heildarlög fyrir skóla í kaupstöðum. Og jeg hefi nú þegar að mínu leyti hafið undirbúning í því skyni. Vandinn er þar öllu meiri, - ekki um fjárhagshliðina, því að hún virðist nokkuð ljós, - heldur hvernig þeirri gagnfræðslu eigi að vera nánar fyrir komið, sem sjerstaklega er heppileg fyrir þá, sem ekki fara í aðra skóla á eftir, eins og er um meginþorra af mönnum. Jeg hugsa mjer þá, að þegar gerð verða heildarlög um skóla í kaupstöðum, þá komi alþýðuskólinn nýi í Reykjavík, Flensborg, Ísafjarðarskólinn og neðsta deild skólans á Akureyri undir sömu lög, og væntanlegur skóli Austfjarða í einhverjum af kaupstöðunum þar, og í Vestmannaeyjum. Þetta eru þær litlu upplýsingar um afstöðu mína til þessa máls nú, að jeg álít ágætt, að þetta komi fram og sje rætt. En jeg er að sjálfsögðu mótfallinn því, að frv. í þessa átt verði samþ. nú í vetur.

Jón A. Jónsson Jeg er sammála hv.flm. um það, að Vestfirðir hafi orðið mjög út undan í fræðslumálunum. Það litla, sem ríkissjóður hefir lagt af mörkum til skólanna þar, er meira til að sýnast heldur en til nokkurs verulegs gagns. Frv., sem liggur fyrir, virðist samt sem áður aðeins bráðabirgðafyrirkomulag og ljetta að einhverju leyti kostnað við kenslu ungmenna í Ísafjarðarkaupstað. En sem framtíðarskipulag get jeg ekki sjeð að þetta dugi. Eins og hv.flm. gat um, þá hefir verið - og er enn - álit Ísfirðinga, að þeir þurfi að fá gagnfræðaskóla, sem fyrst og fremst veiti unglingum almenna fræðslu, en jafnframt og ekki síður ljetta undir með ungum námsmönnum að ganga mentaveginn. Og til þess er aðeins ein leið, að hafa gagnfræðaskóla, þar sem menn geta notið undirbúningskenslu undir 4. bekk hjer. Með tilliti til þess, hvað Ísafjarðarkaupstaður og Vestfirðir leggja af mörkum til ríkissjóðs, þá held jeg, að ekki sje farið fram á of mikið, þótt gagnfræðaskóli yrði settur á stofn með heimavist. Mjer er það vel kunnugt, líka af eigin reynd, að það er næsta erfitt fyrir efnalitla menn að koma börnum sínum til mentunar alt að stúdentsprófi. Það má heita svo, að það sje ofvaxið allflestum bændum og öðrum efnalitlum mönnum, meðan svo er ástatt sem nú er. Eins og menn vita, hafa Norðlendingar um langt skeið haft alt aðra aðstöðu, þar sem er Gagnfræðaskólinn á Akureyri með heimavist. Það er líka venjulega ljettara að kosta krakka sína til náms innan hjeraðs heldur en utan, enda þótt utan heimilis sje. Og það mundi verða Ísfirðingum margfalt ódýrara og Vestfirðingum í heild, ef heimavistarskóli væri á Ísafirði, heldur en senda börn sín til Akureyrar, enda þótt skólinn þar sje ódýr. En eins og menn vita, hefir á síðustu árum verið mjög takmarkað rúm hjá gagnfræðadeildinni á Akureyri. Mjer er kunnugt um, að fleiri en einn og fleiri en tveir unglingar af Vestfjörðum - Ísafjarðarsýslu - hafa reynt að fá þar upptöku, en var synjað af þeim orsökum. Það er öldungis víst, að margir vel gefnir og námfúsir unglingar fátækra manna á Vestfjörðum verða beinlínis að fara á mis við mentun af þessari ástæðu, að ekki er til gagnfræðaskóli á Ísafirði. Nú fyrir tveimur dögum fjekk jeg áskorun um það úr tveimur hreppum sýslunnar að flytja það frv., sem flutt hefir verið á undanförnum þingum af fyrv. þm. Ísaf. Og jeg býst við að verða við þeim tilmælum, því að sannast að segja er hjer sú nauðsyn á ferð, sem verður að bæta úr að einhverju leyti. Hins vegar verður það að viðurkennast, að íbúar Ísafjarðarkaupstaðar eiga gott skilið. Þeir hafa sýnt mikinn dugnað og áhuga í fræðslumálum og goldið mikið framlag til síns ungmennaskóla í kaupstaðnum. Ekki er því að neita, að mörg ungmenni innan sýslunnar hafa notið þar hinnar bestu fræðslu. Sá skóli hefir fengið það orð á sig, að vera einhver fremsti og besti ungmennaskóli landsins. En hann fullnægir ekki Ísafjarðarkaupstað, og því síður sýslunum í kring. Einkum er það, að það er næstum ókleift allflestum mönnum að kosta krakka sína á Ísafirði, vegna þess að heimavist vantar við þennan skóla.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Mjer þótti gott að heyra hjá hæstv.dómsmrh. að hann hefði í undirbúningi frv. til heildarlaga um alþýðlega skóla í kaupstöðum landsins. Náttúrlega get jeg ekki sagt, hvernig jeg felli mig við það frv., þegar það kemur fram; en það, að hann lýsir yfir þessu, sýnir, að hann hefir hugleitt málið og sjer þörfina og vill reyna að bæta úr henni. En jeg get síður þakkað hæstv. ráðh. fyrir það, sem hann lagði til þessa frv. Hann taldi gott, að frv. kæmi fram, en á engan hátt nauðsynlegt að samþ. það. Jeg held það bæti lítið fyrir alþýðufræðslu á Ísafirði og Vestanlands, þótt við hjer í hv. deild spjöllum um frv. þetta og mentamálan. líka. Það eitt er til verulegra bóta, að gera ráðstafanir til að koma skóla, svipuðum og hjer um ræðir, á stofn á Ísafirði sem fyrst. Jeg vil því vona, að þótt hæstv. kenslumálaráðherra sjái ekki nauðsyn þess að samþ. þetta frv. nú, þá sjái hv.þdm. betur. Hv. þm.N.-Ísf. ljet þess getið, skildist mjer, að hann myndi flytja frv. um gagnfræðaskóla á Ísafirði, svipað því, sem jeg bar hjer fram í fyrra og fyrv. þm. Ísaf. á næsta þingi þar áður. Jeg get ekki neitað því, að þetta kom flatt upp á mig. Jeg hafði ekki búist við, að þessi hv.þm. sæi nú, einmitt um leið og fram er borið frv. um það, að koma upp þriggja bekkja alþýðuskóla á Ísafirði, - endilega svo mikla og brýna nauðsyn á að koma þar upp líka gagnfræðaskóla, þ. e. a. s. öðrum skóla, sem kenni nákvæmlega þau sömu fræði og gert er ráð fyrir að skóli sá, sem gert er ráð fyrir í frv. mínu, kenni. - Mjer þykir þessi óheppilegi, liggur mjer við að segja, skólaáhugi hv.þm. ákaflega einkennilegur. Jeg er heldur ekki viss um það, að ef hugsað er um hjeraðsskóla, sem sjerstaklega kæmi að haldi fyrir Ísafjarðardjúp, og yfirleitt kjördæmi hv.þm.N.-Ísf., að menn óski eftir því sjerstaklega, að skóli sá yrði bygður á Ísafirði. Heyrt hefi jeg raddir um það, að ef Inndjúpið fengi sinn skóla, þá kysu menn að hafa hann á Reykjanesi, þar sem jarðhiti er og skólastaður ágætur. En sá skóli mundi ekki verða til bóta fyrir Ísafjarðarkaupstað. Að vestanverðu við Ísafjarðarkaupstað er til gamall ungmennaskóli, á Núpi, og jeg geri ráð fyrir, að hann verði ekki lagður niður, þó að lög verði samin um alþýðufræðslu á Ísafirði. Eftir frv., sem jeg flyt, yrðu kendar í skólanum á Ísafirði nákvæmlega sömu fræðigreinar eins og nú eru kendar í Gagnfræðaskólanum á Akureyri, og námstíminn er hinn sami, þannig að nemendur ættu að bera úr býtum svipaða fræðslu. Próf mundi samsvara því, sem nú er kallað gagnfræðapróf. Jeg get því ekki varist undrun, er þessi hv.þm. lýsir yfir, að hann ætli samtímis að bera fram frv. um annan gagnfræðaskóla við hliðina. Annars sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta nú. Býst við, að frv. okkar beggja, ef hann gerir alvöru af þessu, fari til hv. mentmn., og hún geri sínar till. og athugasemdir í sambandi við þau.

Jón A. Jónsson Hv. flm. undraðist að jeg myndi bera fram frv. það., sem jeg hjer lýsti, um gagnfræðaskóla á Ísafirði. Því að eftir hans áliti er þessi ungmennaskóli, sem hann fer fram á, nákvæmlega það sama og gagnfræðaskóli. En sá mikli munur er á hans frv., að ekki er gert ráð fyrir neinni heimavist í skólanum. Svo að jeg býst ekki við, að þetta mundi á neinn hátt ljetta undir með fátækum ungmennum utan kaupstaðarins. Það er alveg rjett, sem hann tók fram, að margir hefðu hug á því í Norður-Ísafjarðarsýslu að stofna ungmennaskóla á Reykjanesi. Og sennilega munu renna þar undir fleiri stoðir, þegar fram líða stundir. En það er ekki ætlast til, að í slíkum skóla sje stundað sams konar nám og unglingar þurfa til undirbúnings undir hinn almenna mentaskóla. Enda er með frv., sem fram er lagt fyrir hv. deild af hæstv. kenslumálaráðherra, mörkuð afstaða hjeraðsskólanna greinilega. Jeg held það verði kostnaðarminst og hagfeldast, að gagnfræðaskóli verði stofnaður á Ísafirði, sem ungmenni úr nálægum sýslum og hjeruðum geti sótt þá fræði til, sem þeir þurfa til undirbúnings æðri mentunar. Þá er Ísafjarðarkaupstaður mun betur settur, ef upp kemur fullkominn gagnfræðaskóli með heimavist, eins og jeg mun fara fram á. Þá eru tvær flugur slegnar í einu höggi, styrkt ungmenni úr sýslunni til þess að fá undirbúning undir alment mentanám, og um leið sjeð fyrir góðri ungmennafræðslu á Ísafirði.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Mjer þykir ákaflega leitt, að tvö frv. skuli vera komin fram í sömu deildinni um þetta efni. Ef það er aðallega heimavistin, sem vakir fyrir hv.þm.N.-Ísf., þá skilst mjer, að hægt sje að koma með brtt. við frv. mitt í þá átt, að fje verði lagt fram, þegar til byggingar kemur, með því skilyrði, að bygð verði heimavist við skólann. En í frv. mínu er gert ráð fyrir sömu hlutföllum og við aðra skóla á landinu. Um leið og skólanum yrði sjeð fyrir húsnæði, yrði að sjálfsögðu athugað, hvort ekki mætti hafa heimavist fyrir utanbæjarnemendur í sambandi við skólann. Sýnist mjer það æskilegt í alla staði.

Flm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg býst við, að hv.þm. þyki leiðinlegt nú að hlusta á langar umræður um þau svokölluðu smærri mál á þeim tíma, sem nú stendur yfir (frv. um gerðardóm í vinnudeilum var næst á dagskrá). Jeg vil um útvarpsmálið taka það fram, að jeg álít það stærra mál en það alment er talið. Jeg skal aðeins fara lauslega yfir sögu þess máls á þingi. Eins og hv. deild er kunnugt, þá var nefnd skipuð til að undirbúa málið fyrir síðasta þing, þar sem landssímar stjóri var formaður. Nefndin skilaði allítarlegu áliti og frv. samhliða, sem sent var til allshn. Átti jeg sæti í þeirri nefnd þá eins og nú, og það fjell í minn hlut að vera framsögumaður málsins. Jeg sje ekki ástæðu til að fara að endurtaka þá ræðu, sem jeg hjelt þá, en vísa aðeins til hennar. Jeg tók það fram, að jeg áliti þetta stórmál, eins og á stendur fyrir íslensku þjóðinni. Þingið var sammála ekki einungis af samþ. lögin með miklum meiri hl., heldur var samþ.þáltill. síðar á því sama þingi frá mjer og hv. 1. þm. Reykv. um að flýta þessu máli sem mest. Jeg mun hafa verið sá í hv. deild, sem hjelt því fastast fram, að útvarpið mætti ekki falla niður, heldur yrði haldið áfram á einhverjum grundvelli. Það er nú svo, að þótt fólk til sveita sje ekki alment kunnugt þessu máli, þá leyfi jeg mjer að fullyrða, að það er almennur áhugi fyrir því um alt land. Sem dæmi skal jeg nefna það, að á fjölsóttum þingmálafundum í Rangárvallasýslu í vetur bar jeg fram tillögu um að skora á stjórnina að hrinda útvarpsmálinu í framkvæmd, og var hún samþ. með öllum atkv. Fólkið finnur, hversu mikið menningarmeðal þetta er, einkum þar sem fátt er um í sveitunum og póstgöngur strjálar. Þegar fullkomin útvarpsstöð verður reist hjer í Reykjavík, verður meðal annars varpað út þingræðum frá Alþingi. En það mundi áreiðanlega spara þingmönnum óþarfar ræður, þegar þeir vissu, að þeim væri útvarpað. - Á síðasta þingi voru samþ. heimildarlög, þar sem stjórninni var heimilað að taka lán til þess að láta reisa fullkomna útvarpsstöð í Reykjavík. En stjórnin virðist ekkert hafa gert í því máli, og tel jeg hana ámælisverða fyrir það, þótt jeg hinsvegar játi, að hún hefir ýmsar afsakanir í því efni. Af því að jeg hefi dálítið kynt mjer þetta mál, skilst mjer, að þær afsakanir, sem stjórnin hefir í þessu máli, sjeu aðallega tvær. Fyrri afsökunina má telja þá, að ennþá er ekki búið að ganga að fullu frá lántöku ríkisins. Þó skil jeg ekki í öðru en að einhversstaðar hefði verið hægt að fá lán til þessa fyrirtækis. Hin afsökunin er ef til vill öllu veigameiri, sem sje sú, að sá maður, sem er önnur hönd stjórnarinnar í þessu máli, nefnilega landssímastjóri, hefir forfallast sökum veikinda. Nú vænti jeg, að hæstv.forsrh. taki vel og vinsamlega í þessa tillögu mína og láti byrja á að reisa stöðina svo fljótt sem unt er. Það skal tekið fram, að jeg tel engum tíma mega spilla til þess að stöðin verði komin upp árið 1930, sem jeg tel stórnauðsynlegt. Jeg vildi óska, að hæstv. stj. tæki það sjerstaklega til athugunar, að gera móttökutækin sem ódýrust, svo að fátæku fólki verði kleift að eignast þau. Heppilegt mundi vera að semja við eitthvert sjerstakt fjelag um að annast öll innkaup tækja. Vil jeg benda sjerstaklega á eitt slíkt fjelag, sem heitir „Telefunken“ og starfar í Þýskalandi með amerísku fje. Hygg jeg, að innkaup hjá þessu fjelagi mundu reynast mjög heppileg. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta að svo komnu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hefi vitanlega ekki ástæðu til annars en að taka vel í tillögu hv. 2. þm. Rang. Jeg er honum sammála um, að þetta sje hið merkasta menningarmál og ákjósanlegast væri að geta hrundið því í framkvæmd sem allra fyrst. Jeg skal geta þess, að 1. júlí síðastl. var, í samráði við landssímastjóra, opnuð lítil útvarpsstöð í sambandi við loftskeytastöðina hjer. Hún kostaði 3000 krónur, en nægir þó til þess að varpa út nauðsynlegustu frjettum, svo sem veðurfregnum til skipa. En auðvitað er þetta aðeins bráðabirgðaúrlausn. Hv. flm. nefndi tvær ástæður dráttar þess, sem orðið hefir á þessu máli: Drátt þann, sem orðið hefir á lántöku, og veikindi landssímastjóra. En aðalástæðan er þó ótalin. Svo er málum háttað, að áður en stöðin verður reist, þarf að ákveða til frambúðar, hvaða bylgjulengd á að nota. En bylgjulengdina getum við Íslendingar ekki ákveðið einir. Samkomulag um hana þarf að fást á alþjóðafundi. Það hafði verið ákveðið í fyrra að halda slíkan alþjóðafund í Róm 10. okt. síðastl., og var ákveðið, að þangað færi maður hjeðan. En af orsökum, sem mjer eru ókunnar, var fundi þessum frestað, en verður nú haldinn í Prag í aprílmánuði næstk. Hefir þegar verið gerð ráðstöfun til þess, að þar mæti fulltrúi fyrir hönd okkar Íslendinga. Gert er ráð fyrir, að til þess verði valinn verkfróður maður í þessum efnum, Gunnlaugur Briem símaverkfræðingur. En áður en úrslit þess fundar eru kunn, er ekki hægt að hefjast handa um byggingu stöðvarinnar. Veikindi Magnúsar heit. Kristjánssonar fjmrh. áttu mikinn þátt í því, hve undirbúningur lántökunnar dróst. Eins og hv. þingdm. er kunnugt, er hjer um mikið fje að ræða, því að lægri áætlunin um stofnkostnað stöðvarinnar nemur 527 þús. kr. og sú hærri 764 þús. kr., og rekstrarkostnaður er áætlaður upp undir 100 þús. kr. á ári. Vona jeg, að hv.flm. skilji, að hjer er eigi um vanrækslu að ræða af hálfu stjórnarinnar. Hún hefir í þessu máli farið að tillögum þeirra sjerfróðu ráðunauta, sem völ er á, og mun gera svo framvegis að svo miklu leyti sem unt er.

Flm. (Gunnar Sigurðsson) Það vill svo vel til, að jeg er sjálfur persónulega nákunnugur þeim manni, sem hefir verið ráðunautur stjórnarinnar í þessu máli, það er landssímastjóra. Og hann hefir talið mjög ólíklegt, að undanþága fengist um bylgjulengdina. Væri gott, ef hún fengist, en mjer heyrist landssímastjóri vera vondaufur um það. Ekki get jeg neitað því, að mjer þykir stjórnin hafa verið nokkuð dauf í þessu máli: hefir hún að vísu í mörg horn að líta, en þess er að gæta, að hjer er um stórmál að ræða. Jeg finn ekkert að athuga við val á sendimanninum, sem á að fara á alþjóðafundinn í Prag; það mun vera góður maður og vel fær til þess. Mjer skildist, að hæstv.forsrh. hefði ekkert á móti því, að tillaga mín næði fram að ganga, og væri þess jafnvel hvetjandi, og vona jeg, að hv. deild sjái sjer fært að samþ. hana.

Flm. (Jón Baldvinsson) Fyrir svo að segja hverju hinna undanfarandi þinga hafa legið bænarskrár frá embættismönnum ríkisins um að bæta kjör þau, er þeim eru ákveðin samkv. launalögunum frá 1919. Eftir þeim var þeim ákveðin dýrtíðaruppbót, er átti að gilda til 1925, en þá mun hafa verið gengið út frá því, að launalögin yrðu endurskoðuð um leið. En í þinginu hefir ætíð verið einhver ótti við að „opna launalögin“, eins og það hefir verið orðað á þingmáli, og munu þm. hafa hræðst það útgjaldaflóð, er af því mundi leiða fyrir ríkissjóðinn, og óttast, að það yrði honum um megn. Þrátt fyrir nauðsyn þess að endurskoða lögin hefir það þó ekki verið gert, en lögin látin fljóta áfram í þessu vandræða ástandi. Í þess stað hafa í fjárlögunum verið veittar ýmsar uppbætur, ýmist einstökum mönnum eða heilum flokkum embættis- eða starfsmanna. Nú er talað um að endurskoða lögin 1930, en eftir því, sem á undan hefir farið, er eigi ólíklegt, að því verði enn frestað, og mun mörgum þm. hrjósa hugur við að ganga í að samþ. launabætur handa embættismönnum eins og gera þarf - svona rjett fyrir kosningar. Á síðastl. ári var dýrtíðaruppbót þessara manna lækkuð svo að nemur rúmlega 5% á launum þeirra, og það þótt lækkun á raunverulegum útgjöldum heimilanna næmi aðeins 1% samkv. skýrslu hagstofunnar. Er slíkt eigi lítill tekjumissir fyrir þá, er lágt eru launaðir, t. d. þá, er ekki hafa hærri árstekjur en 3000 kr., að missa alt að 150 kr. Nemur sú upphæð útsvari og öðrum opinberum sköttum þeirra, en þegar menn hafa svo lág laun, munar um alt. Okkur flm. finst lækkun þessi ósanngjörn og höfum því borið fram till. til þál. um, að Alþingi heimili ríkisstj. að greiða starfsmönnum ríkisins sömu dýrtíðaruppbót á laun þeirra 1929 og árið 1928. Útgjaldaauki, er af þessu mundi leiða fyrir ríkissjóð, yrði um 100000 kr., og mun það nærri lagi, því að þær upplýsingar hefi jeg fengið hjá skrifstofustjóra fjármálaráðuneytisins. Nú hefir árið 1928 verið mikið tekjuár fyrir ríkissjóð og nemur tekjuafgangur um ½ milj. kr. Ætti Alþingi því að vera ljúfara að samþ.þáltill. þessa en ef fjárhagur ríkissjóðs hefði verið bágborinn, einkum þar sem útlit er fyrir góðæri þetta ár og líkur til þess, að ríkissjóður megi vænta góðra tekna eins og ætíð eftir góðæri, a. m. k. mun tekjuskatturinn verða ríkissjóði drjúgur í ár. Sumir kunna að hafa það á móti till. þessari, að hún komi í bága við lögin um dýrtíðaruppbót frá 1919. Jeg lít svo á, að með till. sje stj. heimilað að bæta kjör þessara manna, en lögin um dýrtíðaruppbót eru eins óbreytt fyrir þessu, og hefir næsta Alþingi alveg frjálsar hendur til breytinga og endurskoðunar, þótt till. þessi yrði samþ. nú. Ennfremur finst mjer mæla með till., að í fjárlögum 1929 er áætluð jafnhá fjárhæð vegna dýrtíðaruppbótar og gert var í fjárlögum 1928, svo að útkoman reikningslega á að vera hin sama, og er það ætíð nokkurs virði, er reikningar og áætlanir fjárlaganna geta staðist á. Verði till. þessi samþ. af Alþingi, skoðum við flm. það sem fullkomna útgjaldaskipun til stj., þótt till. sje í heimildarformi, og það eins þótt stj. kunni að vera á móti till. Jeg vil ekki skilja svo við till. þessa, að jeg ekki aðeins minnist á erindi það, er starfsmenn ríkisins hafa sent Alþingi. Þó verður það ekki eins og skyldi, því að erindið kom ekki fyrr en í morgun og jeg því haft lítinn tíma til þess að kynna mjer það. Telja þeir, að þeim sje eigi að fullu bætt eftir till. á þskj. 30, og halda því fram, að dýrtíðaruppbótin eigi ekki að vera 34%, heldur 51%, og færa að því nokkrar líkur, að 51% dýrtíðaruppbótin sje sú, sem fara ætti eftir, en af því að jeg hefi ekki nógu rækilega kynt mjer þetta langa erindi þeirra, skal jeg ekki fara frekar út í það. Mjer væri kært að heyra álit hæstv. stj. í þessu máli, en að lokinni þessari umr. vildi jeg mælast til, að till. yrði vísað til fjhn. þessarar hv. deildar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Að svo stöddu óska jeg ekki að ræða till. þessa, en tek undir það, að henni verði vísað til fjhn. Mun jeg tala við þá nefnd um málið, eða sá, er síðar kann að taka að sjer starf fjmrh.