Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur bréf frá Jóni Gunnarssyni um að hann geti ekki sótt þingfundi á næstunni þar sem hann er staddur erlendis. Jafnframt hafa borist tilkynningar frá 1. og 2. varamanni flokksins í kjördæminu, Óla Birni Kárasyni og Rósu Guðbjartsdóttur, um að þau geti ekki tekið sæti að þessu sinni. Í dag tekur sæti á Alþingi varamaður hans, Víðir Smári Petersen háskólanemi. Kjörbréf Víðis Smára Petersens hefur þegar verið rannsakað og samþykkt. Hann hefur ekki tekið sæti á Alþingi áður og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni samkvæmt 2. mgr. þingskapa.

Víðir Smári Petersen hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Virðulegi forseti. Við komum saman til þingfundar til að halda áfram umræðum um skýrslu þingmannanefndarinnar og síðan í framhaldinu þingsályktunartillögur um ákærur gegn fyrrverandi ráðherrum. Ég verð að koma upp og harma það alveg sérstaklega að ekki hafi verið tryggður óheftur aðgangur að þeim gögnum sem nefndin var að vinna með. Það hefur komið fram í umræðunni að nefndin hafi fengið ýmis af þeim gögnum í trúnaði og vel má vera að það hafi átt við um einhver sérstök álit sem nefndin fékk. En uppistaðan af þeim gögnum sem þingmenn fengu aðgang að í trúnaði eru ekki slík gögn þannig að það er algerlega óafsakanlegt og fráleitt að gögnin séu ekki opinber til að breikka umræðuna um þessi mikilvægu mál. Ég verð jafnframt að gera athugasemd við það að forseti skuli ekki hafa hagað þingstörfum á þann veg að hér gæfist í það minnsta eins til tveggja klukkutíma svigrúm til að ræða önnur mál þá þingdaga sem eru fram undan í vikunni. Ég lét þess getið í síðustu viku að það væru fjölmörg mál, og tiltók þau, sem ástæða væri til að gefa tíma fyrir í upphafi þessa þingfundar eða fyrir þingfundinn á morgun eða eftir atvikum á miðvikudaginn, verði þingfundur þá, en það virðist ekki ætla að verða af því og það verð ég að harma.

Forseti vill geta þess að það er samkomulag um fyrirkomulag þinghaldsins á þessum dögum sem nú eru að líða.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um skýrslu þingmannanefndar til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Ein umræða fer fram um þessa skýrslu. Umræðan hófst mánudaginn 13. september og stóð þriðjudaginn 14. og miðvikudaginn 15. september. Að loknum fundi á miðvikudegi var þingfundi frestað og þá tók nefndin skýrsluna til umfjöllunar og þá einkum í ljósi framkominna breytingartillagna og boðaðra breytingartillagna. Nefndin hefur haldið fimm fundi um málið. Hún gaf hv. flutningsmönnum þessara tillagna kost á að koma fyrir nefndina og skýra mál sitt. Það gerðu hv. þm. Þór Saari, Sigurður Kári Kristjánsson, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Höskuldur Þórhallsson, Pétur H. Blöndal, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Guðlaugur Þór Þórðarson og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Nefndin hefur síðan fjallað um allar þær átta tillögur sem þá voru fram komnar - það hefur víst ein bæst við í morgun, skilst mér - og tekið afstöðu til þeirra. Einnig kom Ólína Þorvarðardóttir á fund nefndarinnar og ræddi tillögur um ályktanir varðandi störf ráðherra og embættismanna á árunum fyrir hrun. Ég ætla þá að víkja að þessum tillögum. Ég vil þó í upphafi segja að margar þeirra eru ekki á verksviði þingmannanefndarinnar eins og það er skilgreint í lögum nr. 142/2008 og í lögskýringargögnum. Jafnframt eru þær margar óviðkomandi sjálfri þingsályktunartillögunni, þær snúa að öðrum hlutum. Ég vil geta þess í upphafi og vík að því síðar. Hv. þingmenn Siv Friðleifsdóttir og Höskuldur Þórhallsson lögðu fram breytingartillögu um að skilið yrði betur á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds með því að ráðherra gegni ekki þingmennsku. Við ræddum þetta talsvert mikið. Þessi hugmynd hefur komið fram áður, hún er að nokkru óútfærð að því leyti að það er ekki tiltekið hvaða stöðu ráðherra hefði á þinginu, hvernig bregðast ætti við gagnvart stjórnarandstöðu, að efla styrk og aðstöðu stjórnarandstöðu í þessu tilviki, hvort þessi tillaga eigi að leiða til fækkunar þingmanna, um kostnað og fleira. Forseti Alþingis hefur lagt fram til kynningar hjá þingflokkum tillögu um breytingar á þingsköpum eða ný þingskapalög og við teljum eðlilegt í nefndinni, og þetta frumvarp verður væntanlega lagt fram á komandi þingi, að þessi tillaga sæti skoðun þar og verði rædd þar. Sigurður Kári Kristjánsson o.fl. flytja tillögu sem lýtur að sjálfstæðri og óháðri rannsókn rannsóknarnefndar varðandi svonefnda Icesave-reikninga, innlánsreikninga í Bretlandi og Hollandi. Meginþungi þeirrar tillögu snýr að því að rannsökuð verði atvik sem falla utan skýrslu rannsóknarnefndarinnar og þar með utan verksviðs nefndarinnar og er henni að því leyti óviðkomandi. Ég vil taka það fram að í nefndinni var ekki andstaða við að slík rannsókn færi fram en meiri hluti nefndarmanna taldi rétt að samningaviðræður yrðu leiddar til lykta við Hollendinga og Breta áður en hún færi af stað. Við bendum á að þessi tillaga verði flutt síðar. Við bendum líka á að fyrirhugað er að setja lög um opinberar rannsóknarnefndir og þar er vettvangur fyrir þessa tillögu. Hv. þingmenn Pétur H. Blöndal og Sigmundur Ernir Rúnarsson eru flutningsmenn að breytingartillögu í fimm liðum. Fyrsti liðurinn varðar orðalagsbreytingu á upphafi þingsályktunartillögunnar. Við teljum þá tillögu óþarfa. Í b- og c-lið eru lagðar fram tillögur er varða þingsköp og við vísum til þess að þær tillögur ættu að ganga til þingmannanefndarinnar. Afstaða okkar er að þessu leyti sama og til tillögu hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur. Í d-lið þessarar tillögu er ályktað að fram fari skoðun á erlendum matsfyrirtækjum og erlendum lánveitingum. Þetta er hvorki rannsóknarefni rannsóknarnefndar Alþingis né heldur á verksviði þingmannanefndarinnar eða inni í tillögunum. Við teljum hins vegar að þessi erlendu matsfyrirtæki og lánveitendur beri mikla ábyrgð. Við leggjumst alls ekki gegn slíkri tillögu en leggjum til að henni verði vísað til umfjöllunar á komandi þingi. Síðan er tillaga um að lög um hlutafélög og einkahlutafélög og fleiri félög verði endurskoðuð. Við höfum í skýrslunni fjallað ítarlega um það og bendum á það í forsendum og meginniðurstöðum okkar að slík endurskoðun á löggjöf fari fram. Einnig er lögð til tillaga um athugun á sparisjóðunum í tillögu hv. þingmanna og lögð er fram tillaga um rannsókn á sparisjóðnum og við hyggjum að tillaga hv. þm. Péturs H. Blöndals komi eðlilega þar til skoðunar. Þar er líka fjallað um rannsókn á vátryggingafélögunum. Það fellur líka utan verksviðs okkar. Hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir og fleiri gera breytingartillögu um sjálfstæða og óháða rannsókn á starfsemi Íbúðalánasjóðs. Í umfjöllun nefndarinnar kom fram vilji til þess að slík rannsókn yrði gerð en jafnframt var talið að hún þyrfti að ná til fleiri efnisþátta hvað sjóðinn varðar og enn fremur til lánveitinga viðskiptabankanna sem hófu lánveitingar á árinu 2004. Telur nefndin nauðsynlegt að skoða málefni Íbúðalánasjóðs í samhengi við lán viðskiptabankanna til íbúðakaupa. Til að fá heildarmynd af húsnæðismarkaðnum þyrfti einnig að skoða lánveitingar lífeyrissjóða til húsnæðiskaupa en lífeyrissjóðir, viðskiptabankarnir og Íbúðalánasjóður hafa verið helstu fjármögnunaraðilar við kaup á íbúðarhúsnæði. Við teljum sem sagt rétt að lögð verði fram tillaga um þetta á komandi þingi og henni verði hugsanlega vísað til opinberrar rannsóknarnefndar, sem vonandi verður samþykkt með lagafrumvarpi, sem kynnt hefur verið þingflokkunum þannig að lögð verði fram endurbætt tillaga á komandi þingi. Í breytingartillögu hv. þingmanna Birgittu Jónsdóttur og Þórs Saaris er lagt til að mennta- og menningarmálaráðherra verði falið að breyta aðalnámskrá grunnskóla þannig að heimspeki verði skyldufag og lagt til ákveðið vægi kennslunnar. Við bendum sérstaklega á það í nefndinni að í meginforsendum okkar í kafla um samfélag og siðferði er beinlínis lagt til að slík kennsla verði tekin upp, siðareglur o.fl., og í tillögunum er gert ráð fyrir að fram fari endurskoðun á lögum um háskóla o.fl. Ég vek líka athygli á að í 12. lið, ef ég man rétt, þingsályktunartillögunnar er hvatt til þess að önnur löggjöf verði tekin til endurskoðunar en við beinlínis nefnum á nafn í tillögu okkar. En við tókum ærlega á þessu í tillögum okkar og vísum til þess. Í b-lið breytingartillögunnar er lagt til að stjórnsýsluúttekt fari fram á forsætis-, fjármála- og viðskiptaráðuneyti og starfsháttum þeirra frá ársbyrjun 2007 til loka september 2010. Það voru skiptar skoðanir meðal nefndarmanna um tillöguna einkum í ljósi þess að í skýrslu þingmannanefndarinnar er felldur áfellisdómur yfir stjórnsýslunni á árunum fyrir hrunið í október 2008 og ítarleg rök færð fyrir þeirri niðurstöðu. Við bendum líka á fjölmarga ágalla í stjórnsýslunni. Við leggjum til að stjórnsýslulög verði endurskoðuð og fleiri lög sem lúta að stjórnsýslunni. Við vekjum líka athygli á því að sérstakri nefnd er ætlað að hafa eftirlit með því að þessar úrbætur komist í framkvæmd og verði lokið fyrir 1. október 2012. Við teljum sem sagt að nefndin hafi haft afar skamman tíma til að huga að þessari tillögu og það þurfi kannski að bæta úr henni en við leggjum til að hún verði endurflutt á komandi þingi. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson lagði fyrir nefndina drög að breytingartillögu í fjórum liðum. Fyrsti liðurinn er tvískiptur. Þar er gerð tillaga um rannsókn á einkavæðingunni, þ.e. á sölu Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands. Við bendum á að í umfjöllun nefndarinnar er ítarlega fjallað um þennan þátt. Þá hefur þingmannanefndin tekið afstöðu til einkavæðingar í umfjöllun sinni. Hún er mjög harkalega gagnrýnd í skýrslunni, þeir sem stóðu að henni og aðrir sem komu þar að. Það kemur m.a. fram á bls. 24 og 31 og ég vísa hv. þingmönnum á að lesa þann harða áfellisdóm sem við fellum þar. Heilmikil umræða varð um þetta og það hefur komið fram í þingræðum að samstaða kunni að vera milli flokka um slíka rannsókn. Hv. formaður Sjálfstæðisflokksins, Bjarni Benediktsson, og hv. formaður Framsóknarflokksins, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, lýstu báðir vilja sínum til þess. Við teljum að það sé eðlilegt að reyna að ná samstöðu á milli flokka á komandi þingi og flytja slíka tillögu og afmarka þau rannsóknarefni sem hv. þingmenn telja nauðsynlegt að rýna betur í. Í sama tölulið í tillögu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar er ályktað um rannsókn á matsverði eigna sem fluttar voru milli bankanna við fall þeirra á sínum tíma o.fl. Önnur tillaga sem laut líka, eins og þessi, að málefni sem var fyrir utan rannsóknasvið og verksvið rannsóknarnefndarinnar og er óviðkomandi þingsályktunartillögunni. Við töldum það ekki vera á verksviði okkar að taka þessar tillögur tvær til umfjöllunar vegna þess að þær falla þar fyrir utan. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson leggur líka til rannsókn á sparisjóðunum. Sú tillaga er frammi og við bendum á að þau álitaefni sem hv. þingmaður gerir að umtalsefni í tillögu sinni við slíka rannsókn hljóti að koma til skoðunar. Við rannsókn á sparisjóðunum er óhjákvæmilegt að leggja fyrir Alþingi frumvarp til að veita heimild til slíkrar rannsóknar. Í slíku frumvarpi yrðu væntanlega lögð fram nákvæm drög að því að hverju slík rannsókn ætti að snúa. Síðan liggja fyrir breytingartillögur frá hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni. Það er um þær að segja, eins og ég hef lýst varðandi tillögur sem falla utan verksviðs nefndarinnar, að þær voru ekki undir í rannsókn rannsóknarnefndar Alþingis, og óviðkomandi að því leyti þingsályktunartillögu okkar. Við höfum þá sömu aðstöðu að slík tillaga ætti betur heima á komandi þingi og verði lögð fram þar án þess að við séum að leggja eitthvert mat á efni þessara tillagna, andstöðu eða nokkuð slíkt. Síðan er tillaga frá hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni um stjórnsýsluúttekt og við vísum í nefndinni til umfjöllunar okkar um tillögu hv. þm. Þórs Saaris og Birgittu Jónsdóttur um slíka úttekt. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir kynnti nefndinni drög sín að breytingartillögu þar sem lagt er til að fram fari sjálfstæð og óháð rannsókn á einkavæðingu Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands. Um þá tillögu vísar nefndin til umfjöllunar sinnar um hliðstæða tillögu hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir ræddi við nefndina um ábyrgð ráðherra, embættismanna og hagstjórnarleg mistök sem gerð voru við sölu og einkavæðingu bankanna. Af því tilefni vill nefndin taka fram að m.a. á bls. 24 og 30 í skýrslu nefndarinnar er tekin skýr afstaða til þeirra atriða sem þingmaðurinn gerði að umtalsefni. Auk þess leggur þingmannanefndin til að Alþingi álykti að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé áfellisdómur yfir stjórnvöldum, stjórnmálamönnum og stjórnsýsluverklagi og skorti á formfestu. Ég hef þá farið yfir þessar tillögur nema þá síðustu sem mun hafa komið fram í morgun. Ég beini því til flutningsmanna þessara tillagna að þær verði - að því leyti sem þær varða ekki rannsókn rannsóknarnefndar Alþingis og falla ekki undir verksvið þingmannanefndarinnar, skýrslunnar vegna, ef ég má orða það þannig, og þingsins vegna - dregnar til baka. Í því féllst ekki neinn dómur þingmannanefndarinnar,  Við áréttum að lokum mikilvægi þess að um skýrsluna verði fjallað á málefnalegan hátt og hún ásamt þingsályktunartillögu sem henni fylgdi verði leidd til lykta í atkvæðagreiðslu á Alþingi. Það er áhersluatriði. Ég legg víst seint of mikla áherslu á það að þessi skýrsla, sem við unnum níu manns í þingmannanefndinni, er samstöðuskýrsla. Hún er gagnmerk og tímamót að því leyti. Þess vegna eigum við að kappkosta, þingheimur, að umræðan verði málefnaleg, að við drepum þessari skýrslu ekki á dreif með umræðu um tillögur sem varða ekki skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis eða verksvið nefndarinnar. Ég legg á þetta ríka áherslu. Við leggjum til að tillagan verði samþykkt. Undir þetta nefndarálit rita auk mín hv. þingmenn Unnur Brá Konráðsdóttir, Magnús Orri Schram, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Eygló Harðardóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Sigurður Ingi Jóhannsson og Birgitta Jónsdóttir.

Virðulegi forseti. Ég þakka formanni þingmannanefndarinnar, hv. þm. Atla Gíslasyni, fyrir yfirferðina yfir þetta nefndarálit. Eins og hv. þingmaður gat um flutti ég ásamt öðrum breytingartillögu við þá þingsályktunartillögu sem fylgir skýrslunni sem lýtur að því að ráðist verði í sjálfstæða og óháða rannsókn af sérstakri rannsóknarnefnd á embættisfærslum og ákvörðunum íslenskra stjórnvalda í Icesave-málinu. Sú tillaga er lögð fram vegna þess að þingmannanefndin leggur til rannsóknir á ýmsum atriðum sem ég get í sjálfu sér tekið undir. En ég tel að sé eitthvert mál uppi sem verðskuldar að vera rannsakað sé það Icesave-málið. Ég fagna því út af fyrir sig að því sé lýst í nefndaráliti að ekki hafi verið andstaða innan nefndarinnar við að slík rannsókn færi fram, en ég harma það mjög að meiri hluti nefndarmanna telji að ekki sé tímabært að ráðast í rannsókn á Icesave-málinu fyrr en samningaviðræður við Breta og Hollendinga hafi verið leiddar til lykta. Þessi rökstuðningur finnst mér býsna merkilegur og hlýt því að spyrja hv. þm. Atla Gíslason að því hvort sömu sjónarmið eigi þá ekki við um aðrar þær rannsóknir sem farið hefur verið í í tengslum við Icesave-málið og þar á ég við rannsóknarskýrslu Alþingis. Var hún í ljósi þessa ótímabær úr því að ekki var búið að leiða Icesave-málið til lykta? 

Frú forseti. Ég leyfi mér að vísa í nefndarálit nefndarinnar um afstöðu okkar gagnvart þessari tillögu. Meginmálið er það að eins og ég skil tillöguna lýtur hún að rannsókn frá því að Icesave-málið kom upp, væntanlega í ágúst, líklega 24. ágúst 2008, til dagsins í dag. Það liggur fyrir rannsókn á upphafi þess ferils í rannsóknarnefndarskýrslunni en alls ekki nema til lítils hluta þess tímabils. Þess vegna töldum við þetta falla utan skýrslu rannsóknarnefndarinnar og verksviðs þingmannanefndarinnar.

Virðulegi forseti. Ég get í sjálfu sér alveg tekið undir það að hv. þingmaður getur haldið því fram með rökum að rannsókn á Icesave-málinu falli kannski ekki innan þess verksviðs sem þingmannanefndinni var ætlað að fjalla um, en úr því að hún leggur til að ráðist verði í rannsóknir á ýmsum þjóðþrifamálum tel ég einsýnt að þingið verði að taka afstöðu til þessarar tillögu sem var lögð fram 11. júní á þessu ári en hefur ekki fengist rædd. Ég verð að lýsa þeirri skoðun minni að fyrst meiri hluti nefndarinnar telur ekki tímabært, þrátt fyrir að hann geti efnislega kannski tekið undir að það sé nauðsynlegt að rannsaka Icesave-málið, að ráðast í þessa rannsókn núna þá hljóti þau rök að eiga við um aðra þætti málsins eins og hvort það sé tímabært, úr því að lyktir þess liggja ekki fyrir, að ákæra ráðherra fyrir 

Ég mun svara hv. þingmanni og ræða þingsályktunartillöguna um málshöfðun undir þeim dagskrárlið.

Virðulegi forseti. Ég kem upp til þess að lýsa þeirri skoðun minni að mér þykir þingmannanefndin fara of langt, þ.e. meiri hluti þingmannanefndarinnar, í því að afmarka þau mál sem hún gat tekið til skoðunar. Það segir í lögum nr. 142/2008 að rannsóknarnefnd Alþingis hafi að því marki sem sú nefnd telji nauðsynlegt heimildir til að láta rannsaka atburði sem áttu sér stað eftir gildistöku laganna, þ.e. atburði sem áttu sér stað eftir hrunið. Með nákvæmlega sama hætti hafði þingmannanefndin auðvitað heimildir til að fara út í slíkar rannsóknir ef hún hefði talið þess þörf. Að því marki sem ekki hefur unnist tími til að gera það er alveg sjálfsagt og eðlilegt að við gerum það hér. Þegar við settum lög nr. 142/2008 voru þingmenn almennt sammála um að það gæti verið tilefni til að rannsaka ýmislegt sem átt hefði sér stað eftir hrunið. Ef við tökum Icesave-málið sérstaklega þá er það mál rakið mjög rækilega í rannsóknarnefndarskýrslunni. Þar er komist að þeirri meginniðurstöðu að innleiðing á tilskipunum Evrópusambandsins sem þar eiga við hafi verið með sama hætti á Íslandi og annars staðar og það sé ekkert tilefni til að ætla að nokkur ríkisábyrgð sé til staðar vegna Icesave-reikninganna. Það mál er rakið í smáatriðum í rannsóknarnefndarskýrslunni. Það er því fullt tilefni fyrir okkur til að ræða jafnt um það sem gerðist eftir hrunið og fyrir hrunið í Icesave-málinu. Það sætir þess vegna mikilli furðu að svona mikil tregða sé til að láta skoða embættisfærslur í ljósi þeirra mikilvægu upplýsinga um Icesave-málið sem finna má í rannsóknarskýrslu Alþingis. Athugasemd mín er hins vegar almenn. Mér finnst nefndin almennt vera of treg til þess að vilja skoða hluti sem áttu sér stað eftir hrunið og eins það sem féll fyrir utan 

Frú forseti. Eflaust eru fjölmörg atriði sem nefndin hefði kosið að taka á og ræddi en henni gafst ekki til þess tími. Það er bara þannig. Við áttum að fá rannsóknarnefndarskýrsluna í hendur 8. febrúar, það dróst til 12. apríl. Ég lít eiginlega á það sem kraftaverk eða réttara sagt mikið hrós fyrir nefndina að henni skyldi takast þó þetta á þeim stutta tíma sem nefndinni var markaður.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að nefndin hefur unnið mjög gott starf og það er ánægjulegt að svona breið samstaða varð um allar megintillögurnar. Athugasemd mín snýr bara að því þegar meiri hluti nefndarinnar segir að þær breytingartillögur sem hafa komið fram falli að mestu leyti utan verksviðs þingmannanefndarinnar. Ég verð að gera athugasemd við það því að þegar við settum lögin á sínum tíma sögðum við: Það er ekkert sem fellur fyrir utan þá skoðun sem hér þarf að fara fram. Rannsóknarnefndin hafði heimildir til að skoða hvaðeina sem hún vildi bæði fyrir og eftir hrunið og þegar þingmannanefndin kemur saman og rýnir skýrslu rannsóknarnefndarinnar fellur í raun og veru ekkert í mínum huga fyrir utan verksvið þingmannanefndarinnar. Ég er því ósammála þessari nálgun.

Frú forseti. Ég er ekki alls kostar ásáttur með þetta nefndarálit sem hv. þm. Atli Gíslason mælir fyrir. Stefnan er áfram sú að allir eigi að vera sammála um allt, sem leiðir til þess að niðurstaðan er loðmulla, vegna þess að menn segja ekki nákvæmlega hvað þeir vilja. Hér er öllum tillögum varpað fyrir róða, öllum tillögum hafnað sem koma fram hjá þingmönnum, eins og þingmannanefndin hafi fundið sannleikann. Verk þingmannanefndarinnar kristallast í tillögu til þingsályktunar og þar vísa nokkur atriði til framtíðar og önnur til fortíðar. Mér finnst við ekki gera nógu skarpan mun þar á og ég lagði til að það yrði skerpt á því hvað það þýðir að Alþingi álykti að brýnt sé að starfshættir þingsins verði teknir til endurskoðunar. Hvað þýðir þetta eiginlega? Ég vil hafa þetta nákvæmara. Síðan sagði hv. þingmaður að tillaga mín um það að bæta matsfyrirtækjum og lánveitendum við á listann yfir þá sem þingmannanefndin ályktar að beri mesta ábyrgð á bankahruninu hafi verið beiðni um skoðun. Hún var það ekki, hún var beiðni um að þeir aðilar sem gerðu stjórnendum bankanna kleift að fara út í æfingar sínar yrðu taldir upp. Ef ekki hefði verið fyrir tilverknað matsfyrirtækja hefðu þessir bankar aldrei fengið þessa peninga. Og ef ekki hefði verið fyrir tilverknað lánveitenda hefðu þeir aldrei fengið þessa peninga til þess að leika sér með og þá hefði ekkert hrun orðið. Ef þingmannanefndin ætlar ekki að horfast í augu við þetta og ætlar að segja að þetta sé bara stjórnendum bankanna að kenna, það sé mest þeim að kenna af öllum, þá er hún á villigötum. Ég er ekki sáttur við þau vinnubrögð að hafna öllu af því að það 

Frú forseti. Mér þykir miður að hv. þm. Pétur H. Blöndal tali um niðurstöðu þingmannanefndarinnar sem loðmullu.

… þingsályktunina.

Já, sem loðmullu.  Öllum tillögum hafnað, var það orðað, en það er bara ekki rétt. Við tökum undir nauðsyn þess að fram fari rannsókn, t.d. á matsfyrirtækjunum. Við teljum hins vegar að það eigi að leggja slíka tillögu fram á komandi þingi og óskum eftir því.

Frú forseti. Hv. þingmaður misskilur það sem ég sagði. Við erum hér að ræða nefndarálit og ég sagði að nefndarálitið væri loðmulla og tæki ekki á neinum af þeim góðu tillögum sem hafa komið fram í þinginu og hafi bara vísað þeim öllum frá. Það er loðmulla. Skýrslan sjálf, ég hef lofað hana í hástert, en tillagan til þingsályktunar, sem hún kristallast í, er að mínu mati loðmulla vegna þess að þar er ekki tekið á og sýnt fram á hvernig menn ætla að breyta hlutunum, t.d. varðandi Alþingi. Það er bara sagt að brýnt sé að starfshættir þingsins verði teknir til endurskoðunar. Bíddu við, og hvað svo? Hvað þýðir það? Og vísa svo öllu yfir í einhverja endurskoðun sem eigi að koma. Mér finnst að það þurfi að koma inn í þessa tillögu til þingsályktunar skarpara hvað menn ætli að gera og hvernig menn ætli að gera það.

Frú forseti. Hér er til umræðu skýrsla þingmannanefndarinnar um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem skilað var í apríl og þá einnig nefndarálit þingmannanefndarinnar eftir umfjöllun, ekki á milli umræðna heldur í hléi sem gert var þar til, því hér á sér aðeins stað ein umræða um þessa skýrslu. Ég ætla ekki að fara í smáatriðum yfir efni skýrslunnar eða niðurstöðu þingmannanefndarinnar. Ég ítreka þau orð mín að hér hafi ágætlega verið að verki staðið og að þær tillögur sem þingmannanefndin stendur saman um séu eðli málsins samkvæmt sterkustu niðurstöður hennar. Í ályktunartillögunni er, eins og hv. formaður nefndarinnar Atli Gíslason hefur sagt, kveðið sterkt að orði og það er full þörf á því. Ég vænti þess að þingmenn styðji það og styðji afgreiðslu þingsályktunartillögunnar um skýrsluna. Þar er einnig bent á nauðsynlega endurskoðun löggjafar margs konar og ekki er vanþörf á því heldur þó að auðvitað verði að vera ljóst að í þeirri endurskoðun þurfi menn að koma sér saman um markmiðin. Við getum öll verið sammála um að endurskoða allt milli himins og jarðar, en það kemur kannski ekki mikið út úr því ef við erum ekki sammála um hvaða markmið við eigum að setja okkur. Ég er ekki að segja að það komi ekki fram í umfjöllun um skýrsluna, ég er bara að segja að það er hinn pólitíski veruleiki þegar endurskoðunin hefst um hvert og eitt málefni. Það er mjög brýnt að ráðist verði í þær umbætur sem lagt er til, bæði í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og í niðurstöðu þingmannanefndarinnar, að Alþingi Íslendinga geri. Það er nauðsynlegt, brýnt og löngu orðið tímabært að fara í umbætur á stjórnkerfi Íslands og þeim lögum sem hér eru nefnd til sögunnar. Það er í raun grátlegt, frú forseti, að þurft hafi allsherjarbankahrun með tilheyrandi afleiðingum fyrir samfélag, þjóð og ríkissjóð, til þess að Alþingi Íslendinga kæmi sér saman um nauðsynlegar breytingar á stjórnkerfinu sem við hefðum átt að fara í fyrir aldarfjórðungi til að vera í takt við þróun í þeim löndum sem við berum okkur hvað mest saman við. Þetta er nú staðan sem við erum í og það verður að vinna úr henni eins og hún er. Og ég vona að hv. þingmenn og hv. Alþingi beri gæfu til að vinna úr þessum tillögum þannig að sómi sé að og að úr verði mikil lagabót hér á landi. Þá kem ég að örfáum efnisatriðum sem ég vildi nefna vegna skýrslunnar. Ein spurning er til hv. formanns nefndarinnar, Atla Gíslasonar, og hún er á þann veg hvort í vinnu þingmannanefndarinnar hafi aldrei komið til greina að gera alþjóðlegan samanburð eða einhvers konar millilandasamanburð á viðbrögðum stjórnvalda, ríkisstjórna, við hruninu haustið 2008. Nærtækt dæmi er viðbrögð írsku stjórnarinnar sem lenti á svipuðum tíma í álíka hremmingum, þótt það hafi ekki verið fullkomlega sambærilegt, og reyndar aðrar ríkisstjórnir líka. Ég hygg að gott hefði verið að geta haft þann samanburð, ekki síst til að bera saman viðbrögð stjórnmálamanna í ólíkum löndum. Það hefði jafnvel verið hægt að biðja Alþjóðagjaldeyrissjóðinn um álit eða skoðun á þessu efni. Ég geri mér grein fyrir því að þetta fer ekki fram núna en ég spyr hins vegar hvort þingmannanefndin hafi með einhverjum hætti velt þessu fyrir sér í sínu mikla starfi. Annað efnisatriði sem hv. þingmenn hafa spurt hv. þm. Atla Gíslason út í í svörum og andsvörum er að þingmannanefndin leggur til ákveðna meðferð á öllum breytingartillögum sem liggja fyrir. Ég skal ekki útiloka að hægt sé að ná samstöðu um það á milli flokkanna hvernig við afgreiðum breytingartillögurnar,  Þetta er eitt af því sem kannski er að einhverju leyti tæknileg útfærsla á því sem hér liggur fyrir, en ýmsar breytingartillögur hafa komið fram, m.a. ein frá þingmönnum Samfylkingarinnar sem ég er 1. flutningsmaður að. Sú tillaga - ég kynnti efni hennar fyrir þingmannanefndinni eins og fram kom - er ítarleg útfærsla á efnisatriðum rannsóknar um einkavæðingu Landsbankans og Búnaðarbankans árið 2002 þar sem listað er upp hvaða spurningum þyrfti að svara í slíkri rannsókn, þótt auðvitað sé ekki útilokað að svara megi öðru því sem slík nefnd mundi vilja rannsaka eða kæmi upp í umfjöllun hennar. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson hefur lagt fram að einhverju leyti samkynja breytingartillögu um einkavæðinguna og önnur atriði nær í tíma sem ekki er tekið á í breytingartillögu okkar þingmanna Samfylkingarinnar. Að sjálfsögðu má ræða það hvar þær eiga saman og hvar ekki og það er ekki þar með sagt að tvær tillögur þýði tvær rannsóknir heldur gæti mjög auðveldlega verið hægt að vinna þetta með öðrum hætti ef vilji þingmanna stendur til þess. Við, flutningsmenn þessarar tillögu, erum eindregið þeirrar skoðunar að í þessa rannsókn eigi að fara og að markmið hennar verði að varpa ljósi á rás atburða þegar sala ríkisbankanna fór fram. Það hefur vissulega verið fjallað um það, m.a. í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, en ekki liggja allar upplýsingar fyrir og við teljum mjög mikilvægt að fram komi hvenær og hvers vegna ákvarðanir voru teknar í því ferli og hverjir tóku þær. Markmiðið er að af þessu ferli megi draga réttan lærdóm og byggja á honum við setningu laga og reglna um einkavæðingu ríkisfyrirtækja sem væntanlega mun fara aftur fram einhvern tíma í framtíðinni. Ég mundi ekki útiloka það. Þannig að það sé skýrt í máli mínu, þá er hér verið að biðja um ítarlega úttekt og alls ekki verið að varpa rýrð á það starf sem fram hefur farið, upplýsingarnar sem fram hafa komið eða þá sem hafa lagt það starf á sig og safnað þeim upplýsingum og komið þeim til skila, hvort heldur er í rannsóknarnefndinni eða þingmannanefndinni, heldur einungis verið að bæta við og bæta í þannig að við sem löggjafarsamkoma og íslenskt samfélag getum betur áttað okkur á hvað það var sem gerðist, hvað misfórst og hvað misfórst ekki, ef út í það er farið, og hvernig megi þá best haga þessu í framtíðinni. Það er þetta sem við erum væntanlega að reyna að átta okkur á í þessari miklu vinnu sem Alþingi hóf í desember 2008, ef ég man rétt, þegar við samþykktum lögin um rannsóknarnefndina og síðan þegar þingmannanefndin hóf störf sín fyrir níu eða tíu mánuðum. Ég vildi bara nota þetta tækifæri til að bera fram þessa einu spurningu til formanns nefndarinnar og opna á það að sú meðferð breytingartillagna sem þingmannanefndin leggur til gæti komið til greina en til þess þarf, held ég, fólk að ræða mjög vel saman hér í dag, kvöld, nótt og á morgun. Að síðustu, frú forseti, svo það gleymist ekki, þá er gert er ráð fyrir að kosin verði sérnefnd um úrbætur sem hafi eftirlit með þeim umbótum og því sem hér er lagt til. Ég held að gott væri fyrir lok þessarar umræðu að fá fram sjónarmið frá fulltrúum í þingmannanefndinni og öðrum þingmönnum um hvernig sú nefnd eigi að vera samansett og hvernig hún eigi að starfa, því hún hefur augljóslega grundvallarhlutverki að gegna í framhaldinu svo vel takist til.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir ræðu sína sem var ágætisinnlegg í umræðuna hér. Ég tek eftir því að hv. þingmaður er flutningsmaður að breytingartillögu er varðar einkavæðinguna. Ég hef áður lýst skoðun minni á því að ég telji að það skili ekki miklu að fara í frekari rannsókn á því máli sem hefur verið rannsakað í bak og fyrir. Gott og vel. Hér hafa fulltrúar flestallra flokka lýst því yfir að þeir sjái fyrir sér að þeir gætu náð samstöðu um að fara í einhverja slíka rannsókn sem væri þá ítarlega kortlögð. Ég get ekki séð að tillaga hv. þingmanns uppfylli öll þau atriði sem þingmenn hafa lýst hér í umræðu um þessa skýrslu að þurfi að rannsaka. Ég varð fyrir ákveðnum vonbrigðum með að það séu komnar fram tvær ólíkar tillögur um rannsókn á einkavæðingunni í stað þess að fólk hefði sest niður, þingmenn úr öllum flokkum, í anda þeirra vinnubragða sem þingmannanefndin hefur viðhaft og reynt að koma með sameiginlega tillögu. Ég vil nota tækifærið og hvetja hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur, sem er ein valdamesta konan í þinginu verandi þingflokksformaður Samfylkingarinnar, til að leiða þá vinnu að menn setjist niður og reyni að koma þessu máli í þann farveg að það endi ekki þannig að þegar sú rannsókn sem hv. þingmaður leggur hér til og fleiri er um garð gengin komi menn hér og segi: Þetta er ekki nóg, nú þarf að rannsaka enn frekar. Ég vona og vil sjá það að þingmenn hafi þroska til að viðhafa þau vinnubrögð að setjast saman yfir þessar tillögur og koma svo út með einhverja afurð sem allir flokkar geti væntanlega stutt.

Frú forseti. Hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir var kannski að flytja ræðu mína með eilítið öðru orðalagi. Það er rétt að það liggur fyrir önnur tillaga og auðvitað er þingmönnum fullkomlega frjálst að leggja fram allar þær tillögur sem þeir vilja. Mér var ekki kunnugt um að formaður Framsóknarflokksins væri að vinna slíka tillögu og hann er ekki hér til að svara fyrir það en væntanlega er einfalt mál að ræða þau mál þannig að unnt sé að sjá hvort hægt er að ná þar einhverjum flötum sem liggja saman. Það var nákvæmlega það sem ég var að orða í ræðu minni áðan og það verður svo að koma í ljós hvort það er hægt. Ég vil hins vegar ítreka það af því að hv. þingmaður orðaði það svo að einkavæðingin 2001 hefði verið rannsökuð í bak og fyrir að ég er einfaldlega ósammála því. Það kemur skýrt fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að þrátt fyrir þá góðu umfjöllun og ítarlegu á margan hátt sem þar er sé það mál ekki fullrannsakað. Ég tek fullt mark á því og tel reyndar vegna þeirrar reynslu sem við höfum sem setið höfum í þessum sal í nokkur ár að það sé ekki búið að velta við öllum steinum í því máli. Ef við náum saman um að gera slíkt er það auðvitað mjög gott mál, af því að það er ljóst að það sem hv. Alþingi nær saman um er auðvitað sterkasta tillagan af því að þá förum við fram í krafti samstöðu og krafti fjöldans.

Hæstv. forseti. Það er athyglisvert þegar menn vísa til reynsluleysis þingmannsins sem er hér í andsvörum en menn verða að eiga það við sjálfa sig hvernig þeir nálgast umræðuna. Rannsóknarnefnd Alþingis segir, nefndarmenn ítreka það í skýrslu sinni að hér sé ekki um að ræða heildarúttekt á einkavæðingu banka eða tengdum málefnum en þau velja að fjalla um þau atriði sem eru í einhverjum tengslum að þeirra mati við fall bankanna. Þetta er ítarleg úttekt af hálfu rannsóknarnefndarinnar á þeim hluta sem nefndin taldi varða atriði sem tengdust hruni bankanna. Það er einfaldlega þannig. Jafnframt kemst þingmannanefndin, og tekur mjög stórt upp í sig að margra mati, að mjög hörðum niðurstöðum varðandi einkavæðinguna, m.a. þeirri að skýrsla rannsóknarnefndarinnar sé áfellisdómur yfir verkferlinu við sölu ríkisbankanna og vinnubrögðum þeirra ráðherra sem voru í forsvari við einkavæðingu bankanna. Göngum við þá of langt í þingmannanefndinni með því að draga þessar ályktanir þar sem svo virðist að mati margra 

Frú forseti. Ég er ekki á því að þingmannanefndin gangi of langt í þeim ályktunum sem hún dregur af efni rannsóknarskýrslu Alþingis, alls ekki. Það liggur jafnframt fyrir að téðir verkferlar, ákvarðanir og annað sem gerðist í aðdraganda þessarar einkavæðingar liggur ekki fyrir allt saman sem opinberar skjalfestar upplýsingar. Ég tel mikla þörf á því að það komi fram og frá því greindi ég á fundi þingmannanefndarinnar. Það er einfaldlega mín afstaða og okkar flutningsmanna tillögunnar að svo sé og með því er á engan hátt verið að draga úr eða gera lítið úr þeirri vinnu sem fram hefur farið. Það er fjarri mér að ég sé hér, með vísun til þess að ég er orðin næstum því elsti hundur í þessum þingsal, að gera lítið úr því að ég hafi verið í andsvörum við tiltölulega nýlegan en mjög reynslumikinn hv. þingmann.

Frú forseti. Í mjög merkri skýrslu þingmannanefndar Alþingis sem ég hef margoft lofað les ég eftirfarandi, með leyfi forseta: „Þingmannanefndin telur brýnt að Alþingi taki starfshætti sína til endurskoðunar, verji og styrki sjálfstæði sitt og marki skýr skil á milli löggjafarvaldsins og framkvæmdarvaldsins. Alþingi á ekki vera verkfæri í höndum framkvæmdarvalds og oddvitaræðis.“ Þarna sakna ég reyndar flokksræðis, ég hefði viljað hafa það líka. En hv. þingmaður féll í þá gryfju, ég taldi ekki hversu oft, að segja „okkur þingmönnum Samfylkingar“, „ég lofa þessu ekki fyrir hönd flokksins“ o.s.frv. Hún talaði alltaf um flokkinn og flokksræðið, að þetta yrði eitthvað sameiginlegt hjá flokknum o.s.frv. og hún talaði fyrir hönd samfylkingarmanna allra. Þetta finnst mér vera eitthvað sem við þurfum að læra að hætta að segja. Það er nefnilega mjög merkileg niðurstaða í skýrslu þingmannanefndarinnar, þó að það sé ekki nógu skýrt í tillögu til þingsályktunar, að það eigi að taka umræðuhefðina til endurskoðunar. Þetta er eitt af því, að tala ekki alltaf fyrir hönd heils flokks hverju sinni. Ég hef varast það í gegnum minn allt of langa tíma á Alþingi að segja: Við sjálfstæðismenn hugsuðum þetta eða hitt. Ég hugsa bara alltaf sjálfur fyrir sjálfan mig og veit ekkert hvað aðrir sjálfstæðismenn hvað þá aðrir hv. þingmenn eru að hugsa eða gera.

Frú forseti. Ég var að vísa í - nú man ég ekki nákvæmlega frá orði til orðs hvað ég sagði hér áðan en ég var að vísa í að við værum flutningsmenn breytingartillögunnar, 14 eða 15 þingmenn Samfylkingarinnar, og þá er ég auðvitað að tala fyrir hönd þeirra þingmanna Samfylkingarinnar sem eru flutningsmenn og ég tel mig nú að einhverju leyti geta lýst afstöðu Samfylkingarinnar til stærstu mála héðan úr ræðustól. Hins vegar er það auðvitað alveg rétt hjá hv. þingmanni að við eigum að láta af þeim ávana, flokksræðisávana sem hann átelur hér, og það hljóta þá allir þingflokkar og allir stjórnmálaflokkar að leggjast í þá sjálfsskoðun. Við höfum í þingflokki Samfylkingarinnar, einn þingflokka að því er ég best veit, ákveðið að hafa ekki flokkslínu til þessara tillagna. Það hefur verið rætt, krufið til mergjar í þingflokknum, og það er ekki búið að segja fólki neitt fyrir um það hvaða afstöðu þingmenn taki til tillagnanna. Það hefur svo sem legið fyrir og verið rætt hér og kynnt í þingsalnum. Ég get líka alveg deilt þeirri reynslu minni með þingmönnum í þessum sal, hafandi verið í átta ár í stjórnarandstöðu gegn ríkisstjórnum Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokk að þá sá maður oddvitaræðið og flokksræðið oftar en ég kæri mig um að muna í návígi, fyrst verið er að átelja okkur samfylkingarmenn fyrir það.

Frú forseti. Hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir spyr hvort nefndin hafi gert alþjóðlegan samanburð á viðbrögðum við hruni og nefndi til sögunnar Írland. Stutta svarið er nei, það var ekki gert. Grunnur að vinnu rannsóknarnefndar Alþingis og vinnu þingmannanefndarinnar var lagður með lögum, við fórum að þeim lagagrunni. Rannsóknarnefndin fór ekki út í þennan samanburð þó að hann kunni að hafa verið æskilegur. Við gerðum það ekki, við héldum okkur að meginstefnu og nær alfarið við skýrsluna og drógum af henni lærdóm og tókum afstöðu til hennar í einu og öllu en komumst ekki lengra, satt best að segja. Varðandi einkavæðingartillöguna var þetta rætt ítarlega í nefndinni, mjög ítarlega, og þar segir orðrétt, með leyfi frú forseta: „Það er mat þingmannanefndarinnar að skýrsla rannsóknarnefndarinnar sé áfellisdómur yfir verkferlinu við sölu ríkisbankanna og vinnubrögðum þeirra ráðherra sem voru í forsvari við einkavæðingu bankanna.“ Það hefur síðan komið fram eins og ég sagði áðan að það er líklegt að náðst geti samstaða um að afmarka þessa þætti sem standa út af sem þarf að skoða betur. Ég hygg að við ættum að láta reyna á það, reyna að ná þeirri samstöðu, afmarka þau rannsóknarefni sem út af standa og leggja fram sameiginlega tillögu þingmanna um það rétt eins og gert var þegar rannsóknarnefnd Alþingis var komið á fót.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ástæða þess að ég spurði um alþjóðlegan samanburð eða samanburð við önnur lönd öllu heldur er auðvitað sú að það sem hér gerðist gerðist ekki í neinu tómarúmi. Það gerðist í samhengi við þróun á alþjóðlegum fjármálamörkuðum og hrun banka víða um heim og við því urðu viðbrögð ríkisstjórna, eins og við þekkjum, misjöfn þó að flestar eða margar stjórnir færu þá leið að bjarga bönkunum með stórkostlegum framlögum úr ríkissjóði t.d. Ég nefni þetta svo að það hafi verið sagt hér að auðvitað er þetta þannig að þó að við séum að skoða hina íslensku hlið mála og hún skipti okkur mestu máli núna þá fór ekkert af því sem hér gerðist - ekki frekar en neitt af því sem við erum að gera þessa dagana - fram í einhverju tómarúmi og ekki í beinu sambandi við atburði í öðrum löndum og þá ekki síst þegar fjármálakerfið á í hlut. Annars vildi ég þakka formanni fyrir svörin að öðru leyti. Ég tel það tilraunarinnar virði að leita samstöðu um afgreiðslu þessara tillagna ef það er einhver möguleiki, en eins og ég sagði áður verður það að koma í ljós í starfi okkar í dag og á morgun.

Frú forseti. Eins og fram kom í máli hv. þm. Atla Gíslasonar, formanns þingmannanefndarinnar, lagði ég ásamt þingmönnum Sjálfstæðisflokksins fram breytingartillögu við þá tillögu til þingsályktunar sem fylgir skýrslu þingmannanefndarinnar sem lögð hefur verið fram á þinginu og við ræðum. Sú breytingartillaga fjallar um það að samþykkt verði að ráðast í rannsókn á Icesave-málinu sem allir þekkja. Mælt er fyrir því að skipuð verði sjálfstæð og óháð rannsóknarnefnd sem rannsaka skuli embættisfærslur og ákvarðanir íslenskra stjórnvalda og samskipti þeirra við bresk og hollensk stjórnvöld vegna innstæðna í útibúum Landsbanka Íslands hf. á Evrópska efnahagssvæðinu. Þá segir í breytingartillögunni að rannsóknarnefndin skuli leggja mat á það hvort einstakir ráðherrar eða embættismenn á þeirra vegum hafi fylgt þeim lagareglum sem um störf þeirra gilda, hafi brotið starfsskyldur sínar eða gerst sekir um mistök eða vanrækslu í hagsmunagæslu fyrir íslenska ríkið og íslensku þjóðina, og eftir atvikum leggja mat á það hverjir beri á því ábyrgð. Þessi breytingartillaga er í samræmi við þingsályktunartillögu sem ég ásamt hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins lögðum fram á þskj. 1315 sem er mál 665. Hún er núna lögð til sem breytingartillaga úr því að þingsályktunartillagan hefur ekki fengist rædd á þinginu þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir um að málið verði tekið til umfjöllunar. Eins og sjá má í nefndarálitinu hefur þingmannanefndin fjallað um þessa tillögu og ég sé á nefndarálitinu að þar segir að innan nefndarinnar hafi ekki verið andstaða við að rannsókn á Icesave-málinu færi fram en meiri hluti nefndarmanna telur, samkvæmt því sem í nefndarálitinu segir, að það sé ekki tímabært að ráðast í þessa rannsókn fyrr en samningar við bresk og hollensk stjórnvöld um innlánsreikninga hafi verið leiddir til lykta. Ég er út af fyrir sig ánægður með að heyra að innan nefndarinnar sé ekki andstaða við að ráðist verði í rannsókn óháðrar rannsóknarnefndar á Icesave-málinu en það veldur mér sannarlega vonbrigðum að meiri hluti nefndarinnar telji ekki tímabært að ráðast í slíka rannsókn. Ég hlýt að spyrja í ljósi þessa: Af hverju er ótímabært að rannsaka Icesave-málið en tímabært að ákæra fyrrverandi ráðherra í ríkisstjórn Íslands fyrir embættisfærslur sínar í tengslum við Icesave-málið? Ég fæ engan botn í það hvers vegna meiri hluti nefndarinnar telur að það sé ótímabært að ráðast í rannsóknina en tímabært að leggja til að ráðherrar í fyrri ríkisstjórn verði ákærðir í tengslum við embættisfærslur sínar varðandi Icesave-málið. Maður hlýtur að velta því fyrir sér, úr því að hv. nefnd komst að þessari niðurstöðu um þessa tilteknu tillögu, hvort nefndin telur í ljósi þess sem segir í nefndarálitinu að sú rannsókn sem rannsóknarnefnd Alþingis réðist í og er mikil og gagnmerk rannsókn og úttekt á Icesave-málinu og þeirri lagaumgjörð sem um innstæðutryggingar gildir, hafi verið ótímabær. Ég tel svo ekki vera, ég tel í ljósi þess sem gerst hefur að þingið skuldi þjóðinni að ráðist verði í þessa rannsókn. Það er ekki eftir neinu að bíða í því, virðulegi forseti. Þingmannanefndin leggur til að ráðist verði í ýmsar rannsóknir, en ég tel að Icesave-málið sé það stórt í sniðum og varði svo mikla þjóðarhagsmuni að það mál eitt og sér standi undir því að í slíka rannsókn verði farið í samanburði við þær rannsóknir sem þingmannanefndin leggur til að ráðist verði í, samanber rannsókn á sparisjóðunum og lífeyrissjóðunum. Icesave-málið er miklu stærra mál með fullri virðingu fyrir hinum. Ég tel að alþingismenn hafi í gegnum tíðina beðið um rannsóknir af minna tilefni. Það þarf í sjálfu sér ekki að fara yfir Icesave-málið að öðru leyti en því að það varðar, eins og allir þekkja, einhverja mestu þjóðarhagsmuni sem stjórnvöld hér á landi hafa þurft að takast á við og eins og ég nefndi áðan fór rannsóknarnefnd Alþingis ítarlega yfir það mál í skýrslu sinni. Þó svo að sú umfjöllun muni án efa nýtast hinni nýju rannsóknarnefnd, sem hér er lagt til að komið verði á fót, vel í störfum sínum þá snýr sú rannsókn ekki nema að hluta til að þeim atriðum sem sú rannsókn sem þessari tillögu er ætlað að hrinda í framkvæmd snýr að, þ.e. embættisfærslum, ákvörðunum og samskiptum íslenskra stjórnvalda við bresk og hollensk stjórnvöld eftir hrun bankakerfisins. Rannsókn rannsóknarnefndar Alþingis, sem leidd var af doktor Páli Hreinssyni, laut bara að atburðum sem áttu sér stað fyrir bankahrun. Ég tel og við flutningsmenn þessarar tillögu að það séu komin fram svo mörg veigamikil og efnisleg rök fyrir því að í þessa rannsókn verði ráðist að hjá því verði ekki komist. Það má í sjálfu sér tiltaka fjölmargar röksemdir fyrir því að nauðsynlegt sé að ráðast í slíka rannsókn. Svo ég nefni mína skoðun tel ég að það sé alveg ljóst að með undirritun lánasamninganna 5. júní 2009 og viðaukasamninganna frá 19. október 2009 hafi ríkisstjórnin gerst sek um mistök eða vanrækslu í hagsmunagæslu sinni fyrir íslenska ríkið og íslenska skattgreiðendur. Ég tel að með undirritun sinni á samningana bendi ýmislegt til þess að ríkisstjórnin hafi farið út fyrir það samningsumboð sem hún fékk frá þinginu og ekki virt þau sameiginlegu viðmið sem henni bar að framfylgja samkvæmt ákvörðun þingsins. Í þriðja lagi tel ég mikilvægt að rannsakað verði hvort íslensk stjórnvöld hafi í samningaviðræðunum fallið frá lagalegum rétti Íslendinga í samningaviðræðum sínum við Breta og Hollendinga. Í fjórða lagi vil ég nefna að þegar skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis er lesin, og þá sérstaklega 17. kafli þeirrar skýrslu, og farið er yfir þau lögfræðilegu rök og þá lögfræðilegu úttekt sem þar kemur fram, mjög vönduð, á tilskipanakerfi Evrópusambandsins hvað varðar innstæðutryggingar, tilvísanir í erlenda fræðimenn um inntak þessara reglna, hlýtur maður að spyrja sig hvers vegna í ósköpunum íslenskum stjórnvöldum kom til hugar að undirrita þá lánasamninga, sem síðar komu svo til umfjöllunar í þinginu en voru auðvitað felldir í þjóðaratkvæðagreiðslu af 98% þeirra Íslendinga sem tóku þátt í þeirri atkvæðagreiðslu. Þegar þetta er allt saman borið saman hljóta menn að komast að þeirri niðurstöðu að nauðsynlegt sé að rannsaka málið. Loks vil ég nefna að komið hafa fram opinberlega upplýsingar um það og yfirlýsingar frá þingmönnum stjórnarflokkanna sem benda til þess að ráðherrar í ríkisstjórninni hafi undirritað lánasamningana þrátt fyrir að hafa verið fullvissaðir um að fyrir því væri ekki meirihlutastuðningur á Alþingi. Ég vísa til yfirlýsinga hv. þm. Lilju Mósesdóttur þar um, sem eru alveg skýrar hvað þetta atriði varðar. Hafi það verið gert tel ég að hæstv. ráðherrar hafi verið á mjög þunnum ís lagalega í embættisfærslum sínum. Þar við bætast auðvitað ýmsar yfirlýsingar sem hér hafa verið gefnar eins og yfirlýsing hæstv. fjármálaráðherra þann 3. júní 2009 þegar hann var spurður að því hvort til stæði að undirrita lánasamninga sem hann taldi að stæði ekki til en var svo gert tveimur dögum síðar, þann 5. júní. Allt þetta réttlætir að í slíka rannsókn verði farið. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég segja það að þingið hefur óskað eftir rannsóknum af minna tilefni. Icesave er líklega stærsta og umdeildasta deilumálið sem komið hefur inn fyrir dyr þessarar stofnunar. Þingið þarf að velta því fyrir sér í hvaða stöðu það er felli það þessa tillögu. Hvaða skilaboð er Alþingi Íslendinga að senda umheiminum og þar á meðal viðsemjendum okkar 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni fyrir ágæta ræðu og sérstaklega um Icesave. Mér fannst hins vegar vanta að geta um kannski meginatriðið í málinu sem er það að þegar hæstv. ríkisstjórn fól hæstv. fjármálaráðherra að skrifa undir var það eiginlega tæknilega ómögulegt að hún hafi verið búin að lesa samninginn og öll þau fylgigögn sem fylgdu með, alveg sérstaklega vegna þess að hann er á ensku og sumir ráðherranna eru ekki mjög sleipir í því tungumáli. Það má færa rök fyrir því að menn hafi hreinlega ekki vitað hvað þeir voru að fela hæstv. fjármálaráðherra að skrifa undir þegar hann skrifaði undir 6. júní 2009, sem er ákveðin dagsetning og ákveðinn verknaður öndvert við það sem við erum að kæra hæstv. ráðherra fyrir núna sem er eitthvað óljóst einhvern tíma. Þeir eru kærðir fyrir það sem þeir gerðu ekki. Þarna liggur þó alla vega fyrir mjög ákveðinn gjörningur þar sem fjármálaráðherra skrifar undir og honum var falið það af ríkisstjórninni og ríkisstjórnin verður þá að svara því í svona rannsókn hvort hún hafi verið búin að kynna sér þennan samning í hörgul, sem er eiginlega útilokað því að það tók mig margar vikur að kynna mér þennan samning í hörgul og það var eiginlega ekki fyrr en eftir hálft ár sem ég var farinn að skilja hann svona sæmilega.

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þm. Pétri H. Blöndal að það eru auðvitað fjölmörg atriði sem tengjast Icesave-málinu sem nauðsynlegt er að rannsaka. Þess vegna er þessi tillaga lögð fram. Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni að það hefur líklega verið tæknilega ómögulegt fyrir hæstv. ráðherra í ríkisstjórninni að kynna sér í hörgul efnisatriði Icesave-samninganna áður en þeir veittu umboð til þess að undirrita samningana. Ég man ekki betur en það hafi verið uppi ágreiningur um það í ríkisstjórninni hvort slíkt umboð hafi yfir höfuð legið fyrir, a.m.k. frá einum hæstv. ráðherra sem nú er afturgenginn í ríkisstjórninni. Hann sagði sig úr ríkisstjórninni vegna þeirrar málsmeðferðar sem átti sér stað þá. Þar fyrir utan, sem ég nefndi í ræðu minni, liggja fyrir yfirlýsingar um að hæstv. fjármálaráðherra hafi ekki haft fullvissu fyrir því að hann hefði meirihlutastuðning á Alþingi fyrir slíkri undirritun þegar hann ákvað að undirrita samninginn. Gerð er grein fyrir því í greinargerð með þeirri þingsályktunartillögu sem ég hef flutt um þetta mál að fimm þingmenn úr þingflokki Vinstri grænna hafi lýst andstöðu við það að Icesave-samningarnir yrðu undirritaðir. Samt undirritaði hæstv. fjármálaráðherra samninginn. Ég spyr: Samkvæmt hvaða lögum og lagaákvæðum telur hæstv. fjármálaráðherra 

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða tímamörk.

Frú forseti. Ég vil undirstrika að það sem við ræðum hér er hvort þessi rannsókn verði sett inn í skýrsluna og þingsályktunartillöguna sem við höfum verið að ræða í morgun. Það er sú þingsályktunartillaga sem hv. þingmannanefnd er samróma um að gera engar breytingar á. Ég legg áherslu á að þessi breytingartillaga hv. þingmanns verði virkilega hluti af þeirri þingsályktunartillögu vegna þess að það er svo mikilvægt að komast að raun um það hvort þessi undirskrift undir Icesave, skuldbinding fyrir íslenska ríkið, sem með þeim fyrstu hugmyndum sem voru uppi hefði verið alveg óskapleg. Það hefði verið óskapleg niðurstaða ef það hefði verið samþykkt á Alþingi. Enda kom það í ljós við vinnslu málsins á Alþingi að gerðar voru verulega miklar og stórkostlegar breytingar á því frumvarpi sem fyrst var lagt fram, sem sýnir að það naut ekki meirihlutastuðnings á Alþingi. Þess vegna tel ég svo brýnt að þetta verði rannsakað með öllum þeim heimildum sem rannsóknarnefndin fékk á sínum tíma þannig að menn geti virkilega fundið sannleikann í þessu máli eins og menn leituðu að í rannsóknarnefndinni.

Frú forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að við ræðum hér skýrslu þingmannanefndarinnar. Mitt innlegg í það mál snýr að því að ég tel að það séu full efnisleg rök og fullar ástæður til þess fyrst þingmannanefndin leggur til að ráðist verði í rannsóknir á sparisjóðunum og lífeyrissjóðunum og ýmsar stjórnsýsluúttektir og Icesave-málið sé svo risavaxið í samanburði við þau mál að það sé rétt að ráðast í slíka rannsókn. Ég harma að um það geti ekki náðst full samstaða meðal allra stjórnmálaflokka á Alþingi að ráðist sé í rannsókn á Icesave-málinu sem yrði sambærileg þeirri rannsókn sem ráðist var í undir forustu Páls Hreinssonar. Hverjir ættu að óttast slíka rannsókn? Ég átta mig ekki á hverjir það eru. Þeir sem telja sig hafa breytt rétt og hafi ekkert að fela hafa ekkert að óttast. Þeir sem hafa engar efasemdir um eigin embættisfærslur ættu að fagna því að þær hlytu úttekt hjá óháðum rannsóknaraðila. Ég vil líka undirstrika það sem ég sagði. Ég flyt þessa breytingartillögu við þá þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir og þá skýrslu þrátt fyrir að hv. nefnd telji að hún sé ekki tímabær. Ég vil að hún komi til atkvæðagreiðslu á þinginu. Ég þykist vita að erlendir aðilar, erlendir fjölmiðlar muni fylgjast mjög vel með framgangi þessara mála, bæði ákæranna sem verða til umræðu síðar í dag en líka þessu máli. Við þurfum að velta því fyrir okkur: Hvaða skilaboð væri Alþingi að senda út í umheiminn og til Breta og Hollendinga ef alþingismenn felldu tillögu um að Icesave-málið væri rannsakað? Ég er hræddur um að einhverjir mundu túlka slík skilaboð með þeim hætti að þau 

Virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Í þessari umræðu og umfjöllun velti ég því fyrir mér hvort við uppfyllum skilyrðin sem ég tel að flestir séu sammála um að við höfum ekki gert í aðdraganda hrunsins eða missirunum fyrir hrunið. Ég held að við séum sammála um að það hefði verið þörf á gagnrýninni hugsun og að hjarðhegðunin væri ekki jafnáberandi í þjóðfélaginu og raun ber vitni. Ég held því miður að við höfum lítið lært. Ég held að við séum því miður alltaf að detta í sama pyttinn, hjörðin hleypur í aðrar áttir og gagnrýna hugsunin er ekki eins og hún ætti að vera. Ég held því miður að þetta séum við að upplifa þessa dagana og þá er ég ekkert að ásaka einn eða neinn. Ég er ekki að halda því fram að þingmannanefndin né rannsóknarnefndin hafi gert annað en það sem fyrir þær var lagt. Þær lögðu sig allar fram. Þessi plögg eiga það sammerkt með öllu öðru að hafa ekki náð fullkomnun. Það er afskaplega mikilvægt fyrir okkur að fara vel yfir málin. Við erum og munum ganga frá hlutum á gríðarlegum hraða. Ég held að það liggi fyrir að það verði gert. Þótt það sé alls ekki markmiðið að hanga yfir hlutunum hefði verið skynsamlegra að mínu áliti að fara betur yfir mörg mál og klára þetta þannig að sem breiðust samstaða væri því, í það minnsta vil ég trúa því, að í flestum málunum eru hv. þingmenn sammála. Síðan er spurningin hvort þetta verði afgreitt með þeim hætti sem við getum verið ánægðust með. Hvort við getum verið sátt við það hvernig staðið er að verki og hverju við skilum frá okkur. Það sem við gerum mun hafa mikil áhrif um alla framtíð. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að ég varð fyrir miklum vonbrigðum með að meiri hluti hv. þingmannanefndar hefði ekki notað tækifærið og klárað að ganga frá því að nota hugmyndirnar sem komið hafa fram um rannsóknir sem ég held að flestar, þetta eru nokkuð margar breytingartillögur, ég man ekki eftir neinni svona fljótt á litið, í það minnsta séu vel þess virði að skoða gaumgæfilega. Ég held af mörgum ástæðum hefði verið skynsamlegt að ganga þannig frá að við mundum setja rannsóknirnar af stað í tengslum við lok á störfum þingmannanefndarinnar. Að vísu tel ég að í framtíðinni ættum við að hafa það almenna reglu að rannsaka mál ef upp koma málefnaleg rök fyrir því að það þurfi að fara yfir einstaka hluti. Í því þurfa ekki að vera tímamót heldur erum við fyrst og fremst að sinna eftirlitshlutverki þingsins. Þetta er mikilvægur tímapunktur. Við ættum að hafa nægar upplýsingar frá rannsóknarnefnd Alþingis og umræðunum hér til að ákveða hvar við viljum bera niður og hvað við viljum skoða. Mörg málanna sem við ræðum og rannsökum og formaður hv. þingmannanefndar, hv. þm. Atli Gíslason, talar um að sé gott að koma með á þingið í haust. Mest af þessu kom á þinginu í vor og annaðhvort hefur ekki fengist að tala fyrir því eða það hefur sofnað í nefnd. Við höldum þeim vinnubrögðum áfram. Það skiptir miklu máli að við getum haldið því áfram á sama tíma og við erum að ræða þessi mál sem eru mjög mikilvæg. Hins vegar eru gríðarlega alvarlegir hlutir í gangi í þjóðfélaginu sem ekki hefur tekist að vinna á. Við horfum upp á stöðu heimilanna og núna liggur fyrir að fjöldi fjölskyldna missir húsnæði sitt. Þetta er þvert á það sem lagt var upp með og menn töluðu um eftir hrunið. Því miður höfum við alls ekki, og því fer víðs fjarri, náð þeim árangri sem til var ætlast. Við erum heldur ekki með neinar áætlanir hvernig við ætlum að leysa þetta. Atvinnumálin eru önnur mál sem ég ætla ekki að fara í en það eru risamál sem bíða þingsins. Þess vegna hefði verið skynsamlegt að ná sátt um hvernig menn vinna þessa hluti og hvernig þeir ganga frá þeim. Mér finnst miður að meiri hluti hv. þingmannanefndar skyldi ekki ganga frá málum og taka inn í sínar breytingartillögur rannsóknir og áætlanir sem menn hafa lagt hér upp með. Ég tek undir allt sem fram kom hjá hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni. Sömuleiðis hlustaði ég á hv. þm. Pétur Blöndal ræða breytingartillögur sínar, m.a. breytingartillögu sem hljómar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að erlend matsfyrirtæki, lánveitendur bankanna, stjórnendur og helstu eigendur fjármálafyrirtækja á Íslandi beri mesta ábyrgð á bankahruninu, sem og veila í hlutabréfaforminu.“ Virðulegi forseti. Ef við samþykkjum ekki að aðilar sem fjármögnuðu bankastarfsemi hér á landi og matsfyrirtækin beri ábyrgð er það hreinn og klár heimóttarskapur. Þá þorum við ekki að segja sannleikann vegna hræðslu eða minnimáttarkenndar sem á allra síst heima á þjóðþinginu. Ég er 1. flutningsmaður þriggja tillagna sem ég vil gera að umtalsefni. Fyrst er það sjálfstæð og óháð rannsókn á verklagi og ákvarðanatöku íslenskra fjármálafyrirtækja frá gildistöku laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., til loka ársins 2009. Rannsóknin taki til verklags og ákvarðanatöku við afskriftir krafna á hendur fyrirtækjum og hvort og hvernig afskriftir og aðra fjármálalegar fyrirgreiðslur fyrirtækjanna kom til. Skoðað verður tímabil sem var eftirlitslaust eftir hrun bankanna og fram að síðustu áramótum. Það kom hvað eftir annað fram í fjölmiðlum að misjöfn afgreiðsla væri á málum, bæði fyrirtækja og skuldugra einstaklinga. Það þýðir á íslensku, virðulegi forseti, gríðarlegar eignatilfærslur. Við getum ekki litið svo á að þetta komi okkur ekki við og ætlum því ekki að líta á þetta. Þarna voru bankarnir nokkurn veginn munaðarlausir. Starfsmenn sem höfðu með málið að gera vissu að þeir yrðu þar stutta stund. Á þeim tíma er afskrifað, menn fá fjármálalega fyrirgreiðslu, ekki í milljónum heldur hundruðum milljóna og milljörðum. Það er fráleitt að við höngum yfir þessu máli. Ég ásamt fleiri hv. þingmönnum flutti mál sem hefur legið í viðskiptanefnd í fleiri mánuði og ekki verið formlega tekið fyrir. Ef við ætlum ekki að samþykkja tillöguna eru skilaboðin sérkennileg. Ég veit ekki hvernig við eigum að túlka þau. Annað, við leggjum til sjálfstæða óháða rannsókn um ákvörðun stjórnenda og stjórnar Fjármálaeftirlitsins um að grípa til sérstakra ráðstafana vegna aðstæðna eða atvika, í því skyni að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði. Þar er vísað í lögin. Einnig vísa ég sérstaklega til þess að mikil umræða hefur verið um SPRON, Sparisjóðabankann, VBS fjárfestingarbanka, Byr, Sögu Capital, Askar Capital, Straum o.s.frv. og þetta er alltaf í fjölmiðlunum. Það eru alls konar kenningar um að misjafnlega hafi verið staðið að verki. Ætlum við að láta tortryggnina grassera og ræða þetta næstu árin og áratugina án þess að neinn viti hvað er satt og rétt í þessu eða ætlum við að skoða þetta? Þarna er svo sannarlega um stórar fjárhæðir og hagsmuni að ræða. Ætlum við að ala á tortryggninni eða ætlum við að skoða þetta? Ég segi að þingið eigi að láta skoða þetta. Ég legg til, ásamt öðrum hv. þingmönnum, sjálfstæða og óháða úttekt á stjórnkerfi landsins. Rannsóknin taki til starfsemi og skipulags ráðuneyta og stofnana og hafi það að markmiði að efla samkeppnishæfni þjóðarinnar. Þetta er mikilvægt, hvort sem við ræðum hrun eða ekki. Það er ljóst að það voru og eru gallar í stjórnkerfi landsins. Því miður er sérhópur hæstv. forsætisráðherra ekki að taka á málunum eins og gera ætti. Við verðum að fara í þessa vinnu, það er ekkert flóknara en það. Stóra málið er að við ættum að horfa 

Frú forseti. Ég var í forsvari fyrir eina af þeim breytingartillögum sem gerðar voru við þingsályktunartillögu þingmannanefndarinnar um skýrsluna sem hún lagði fram. Nú er það svo að þingmannanefndin hefur ákveðið að taka þessar tillögur ekki inn, hún hefur samþykkt það. En ég vil fara þess á leit við forseta að það verði tryggt að allar þessar tillögur verði bornar upp til atkvæða. Ég tel eðlilegt að meiri hluti Alþingis fái að taka ákvörðun um það hvort þær rannsóknir sem verið er að leggja til til viðbótar nái fram að ganga. Þingmannanefndin hafnar þessari tillögu á þeim forsendum að koma eigi með nýja tillögu á næsta þingi og þar eigi að skoða lánveitingar til viðskiptabankanna þegar þær hófust árið 2004 og lán lífeyrissjóða og viðskiptabanka. En ég ætla bara að segja að þessi tillaga, sem er ágæt af hálfu nefndarinnar, byggist á ákveðnum misskilningi varðandi tillöguna sem hér liggur fyrir. Tillaga mín og meðflutningsmanna minna snýr ekki eingöngu að húsnæðislánum og húsnæðismarkaði heldur að mikilvægi skipunar húsnæðislána fyrir hagstjórn í landinu. Verið er að leggja til rannsókn á alvarlegum hagstjórnarmistökum sem rædd eru í skýrslu rannsóknarnefndarinnar, en þar eru talin upp þrjú alvarlegustu hagstjórnarmistökin af hálfu ríkisvaldsins sem voru stóriðjuframkvæmdir, breytingar á útlánareglum Íbúðalánasjóðs og skattalækkanir sem voru þensluhvetjandi aðgerðir. Þetta var gert varðandi Íbúðalánasjóð þrátt fyrir aðvaranir Seðlabanka og Hagfræðistofnunar eins og nákvæmlega er rakið í skýrslunni og farið vel yfir. Nú er ég ekki að bera blak af þeirri aðferðafræði sem viðskiptabankarnir beittu við húsnæðislánveitingar sínar. Og ég ætla að leyfa mér, frú forseti, að taka svo stórt til orða og segja að þær hafi verið forkastanlegar. En við getum ekki litið fram hjá því að Íbúðalánasjóður er ríkisbanki. Hann er banki sem Alþingi og framkvæmdarvaldið ber fulla ábyrgð á og það erum við sem munum á næstunni þurfa að samþykkja milljarðafjárveitingar til að efla eigið fé Íbúðalánasjóðs. Þá hljótum við að krefjast svara við þeim spurningum hvers vegna við þurfum á þessum erfiðu tímum að leggja sjóðnum til fé og hvernig við getum tryggt að slík mistök endurtaki sig ekki. Ég tel því mjög mikilvægt að Alþingi samþykki þessa breytingartillögu og óska þess eindregið að hún ásamt öllum öðrum verði borin undir atkvæði. Ég tek algerlega undir það með þingmannanefndinni að mikilvægt er að móta húsnæðisstefnu. Ég hef á áætlun minni, og fagna því ef þingmenn vilja vera með mér í því, að leggja fram þingsályktunartillögu um mótun slíkrar stefnu sem ég hef í smíðum, enda eru húsnæðismál mikilvæg velferðarmál sem varða grundvallarvelferð fjölskyldnanna í landinu. En þau eru jafnframt mikilvægt hagstjórnarmál því að einu fjárfestingar heimilanna eru í húsnæði og á Íslandi eiga yfir 85% heimila húsnæði sitt. Við verðum alltaf að tryggja að annað markmiðið verði ekki á kostnað hins. En við verðum líka að tryggja að fólk búi við húsnæðisöryggi sem er grundvöllur þess að velferð fái þrifist í þessu landi. Það hefur verið undirrót að mjög mikilli angist í samfélaginu undanfarið að fólk sér fram á að missa húsnæði sitt og það er ekki hægt að láta eins og þetta sé ekki vandamál og þetta sé eitthvað sem ríkisvaldið geti drepið á dreif með því að fara í allsherjarrannsókn á öllum stofnunum samfélagsins samhliða. Þetta er vandamál sem mun koma til kasta þingsins í háum reikningum og við skulum bara horfast í augu við það. Við skulum leysa það verkefni sem er fullkomlega í okkar höndum. Þegar það er komið til getur ríkisvaldið ákveðið, eins og lagt er til í þingmannanefndinni, upp úr rannsóknarskýrslunni, að Seðlabankanum verði gefin tæki til að hefta útlán. En það sem ég og meðflutningsmenn mínir, frú forseti, viljum fá svör við er um ákvörðunartökuna um þessar auknu lánveitingar og breytingu á fjármögnunarkerfi sjóðsins, og eins hvernig Íbúðalánasjóður tók þá ákvörðun að veita fjármagn til viðskiptabanka og sparisjóða til að fjármagna eignarbólu í húsnæði sem sannarlega ýmsir aðrir aðilar bera mikla ábyrgð á ef ekki höfuðábyrgð. Ég ítreka sem sagt að það er ekki eingöngu út frá velferðarþættinum varðandi húsnæðislán sem þessi tillaga er lögð fram heldur vegna mikilvægis húsnæðislána fyrir hagstjórnina. Það er kannski ástæða til að fara yfir það, svo að við gleymum því ekki í þessari umræðu, að það voru fjögur atriði sem ríkisstjórnin 2003–2007 hafði í huga varðandi húsnæðislánin. Eitt var að hækka hámarkslánshlutfall í 90% af verðgildi eigna. Númer tvö var að hækka hámarkslán úr 9 millj. kr. í 15,4 millj. kr. Þetta voru aðgerðir sem bæði Hagfræðistofnun og Seðlabanki sögðu um: Þetta mun hafa áhrif til hækkunar fasteignaverðs núna þegar svona mikil þensla er í hagkerfinu. Þetta mun auka á skuldir heimilanna, sem eru gríðarlegar, og þetta mun krefjast aukins aðhalds í peningamálastefnunni. Þá var litið til punkta nr. 3 og 4 sem voru þeir að húsnæðislán yrðu einungis veitt gegn 1. veðrétti og 4. punktinum um að hámarkslánstími yrði styttur úr 40 árum í 30 ár. Þessar aðgerðir áttu að hafa andstæð áhrif við þensluhvetjandi áhrifin í punktum 1 og 2, heldur að draga úr áhrifum þessara hækkana. Þetta kom mjög skýrt fram í máli Seðlabankans. En allt kom fyrir ekki. Ríkisstjórnin ákvað að fara eingöngu í þær aðgerðir sem voru þensluhvetjandi og láta hinar sitja á hakanum. Ég tel að í skýrslunni sé verið að fjalla um þetta sem hagstjórnarmistök og ég vil að þetta verði rannsakað sem hagstjórnarmistök en ekki útvatnað í einhvers konar úttekt á húsnæðislánum eingöngu. En þingsályktunartillögu um mótun húsnæðisstefnu hyggst ég leggja fram mjög fljótlega á nýju þingi.

Frú forseti. Ég get algerlega tekið undir það með hv. þingmanni, sem flutti ágæta ræðu um húsnæðismál, að nauðsynlegt sé að rannsaka Íbúðalánasjóð og starfsemi hans, kannski sérstaklega það sem hann kom inn á um að kaupa skuldabréf af sparisjóðum og jafnvel bönkum sem voru með veð í fasteignum en fjármagnið hafði verið notað án tillits til félagslegra sjónarmiða Íbúðalánasjóðs. Fé með ríkisábyrgð fór sem sagt frá Íbúðalánasjóði til kaupa á bílum og sumarbústöðum og öðrum hlutum sem ekki var hans hlutverk. Hv. þingmaður sagði að skattalækkanirnar hafi verið þensluhvetjandi. Þá tek ég til grein frá hæstv. forsætisráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur, frá 10. mars 2003, þar sem hún segir að skattalækkanir sjálfstæðismanna séu skattahækkanir vegna þess að þær hafi komið fram í auknum tekjum ríkissjóðs af sköttum. Þetta er það sem menn eru alltaf að blanda saman. Það eru tekjur ríkissjóðs af sköttum og hins vegar skattarnir, hvernig þeir virka á almenning. Vissulega voru skattarnir lækkaðir stórkostlega í tíð Sjálfstæðisflokksins en það kom þannig fram að skattstofninn stækkaði þvílíkt að ríkissjóður hafði margfalt meiri tekjur eða umtalsvert meiri tekjur. Hæstv. fjármálaráðherra sagði á ráðstefnu í síðustu viku að allar skattahækkanir hæstv. ríkisstjórnar núna væru skattalækkanir vegna þess að tekjurnar minnkuðu. Ég geri ráð fyrir því að hv. þingmaður, sem er hagfræðingur, átti sig á því að það er munur á skatttekjum ríkissjóðs, sem stórjukust á þessum tíma, og skattprósentunni sem lækkaði.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður vitnar í ræðu Jóhönnu Sigurðardóttur frá árinu 2003. Ég hef ekki náð að kynna mér hana en varðandi þessar skattalækkanir þá jukust tekjur ríkissjóðs ekki eingöngu vegna skattalækkana heldur af því að það varð gríðarleg þensla í íslensku samfélagi. Bent hefur verið á að með því að lækka skatta var verið að auka ráðstöfunartekjur heimilanna og fyrirtækjanna og heimilin gátu viðhaldið neyslustigi sem var langt ofan við hið eðlilega jafnvægi og það sem eðlilegt hefði verið. Þetta olli því að skattastrúktúrinn í ríkisfjármálunum var eyðilagður þannig að það þurfti þensluástand til að skattstofnarnir stæðu undir nauðsynlegum tekjum miðað við þau útgjöld sem voru á þeim tíma. Það segir sig sjálft að þegar það er blússandi þensla og ríkisvaldið lækkar skatta þá aukast skatttekjur ríkissjóðs að sjálfsögðu nema skattalækkanirnar verði svo svívirðilegar að tekjurnar verði nánast engar. Vandinn sem fylgdi þessu, og það sem hv. þingmaður verður að hafa í huga, og það sem allir ábyrgir þingmenn, sem eru að sýsla með ríkisfjármálin verða að hafa í huga, er sá að ekki má eyðileggja mekkanismann í tekjuöfluninni þannig að hann standi eingöngu undir útgjöldum í blússandi þenslu. Og það var vandamál fyrri ríkisstjórna að þær reyndu að halda uppi fullkomlega ósjálfbærum umsvifum í hagkerfinu til að fjármagna ríkisútgjöldin og töldu, í einhverjum misskilningi, sig vera að vinna almenningi og fyrirtækjum gagn.

Frú forseti. Það voru fleiri þættir sem komu þarna til, t.d. stóraukin skuldsetning heimilanna sem byggðist á, að mínu mati, rangri peningastefnu Seðlabankans sem dældi hingað inn jöklabréfum sem fóru í neyslu. Jöklabréfin fóru í neyslu, en t.d. ekki Icesave, ekki skuldir bankanna heldur jöklabréfin sem fóru beint í krónur og þau fóru í neyslu. Það var einn þátturinn sem olli þessari miklu þenslu en eftir stendur að skattalækkanir þurfa ekki endilega að vera skattalækkanir, þær geta verið skattahækkanir ef kakan stækkar nægilega mikið. Það er einmitt það sem er að gerast núna. Við erum búin að hækka skatta, við gerðum það um síðustu áramót, mjög stórkostlega. Og við flæktum skattkerfið alveg óskaplega, sem gerir það mjög dýrt fyrir atvinnulífið. Afleiðingin er sú að það dregst allt saman, það er allt í einum allsherjarsamdrætti og tekjur ríkissjóðs af þessum sköttum eru að minnka á ýmsa mælikvarða, bæði sem hlutfall af þjóðarframleiðslu o.s.frv. Þetta er einmitt það sem hv. þingmaður styður núna, hann styður hæstv. ríkisstjórn. Hann er að styðja það að skattar séu hækkaðir svo mikið, og flækjustigið aukið, að heimili og fyrirtæki kikna undan því og skatttekjurnar minnka eins og hæstv. fjármálaráðherra sagði á ráðstefnu í síðustu viku - sem er algerlega röng hugsun því að skattarnir voru hækkaðir gagnvart einstaklingunum en skatttekjurnar eru að minnka.

Frú forseti. Mig langaði að taka upp tvo punkta úr andsvari hv. þm. Péturs Blöndals og annar varðar flækjustigið núna. Vissulega hefur eitthvað verið aukið á flækjustig en ég vil líka benda hv. þingmanni á að snúið hefur verið af þeirri braut að skattbyrðin aukist stöðugt á þeim tekjulægstu á meðan hún væri að minnka á þeim tekjuhæstu. Og það er þannig að þegar þú vilt ná fram jöfnun lífskjara, þegar það er eitt af markmiðunum með tekjuöfluninni, þá kostar það kannski örlítið meira flækjustig. Þá verður maður að meta: Vill maður einfaldleikann eða vill maður jöfnun lífskjara? Ég vel jöfnun lífskjara og styð það. Hv. þingmaður ræddi hins vegar Seðlabankann og ábyrgð hans á peningamálastjórninni. Það tek ég heils hugar undir. En aðstæður voru þannig í hagkerfinu að þenslan var gífurleg og Seðlabankinn beitti mest tæki sínu, sem voru stýrivextirnir, til að reyna að slá á þessa þenslu. Það var ljóst á þeim tíma sem þetta gekk á að þetta var ekki nein lausn sem hægt var að búa við. En það er kannski það sem við höfum lært. Ég sat í seðlabankaráði og ber fulla ábyrgð á því að hafa setið í því ráði og hef mikla skömm á því og sagði mig úr því. En það sem við stöndum uppi með núna er að horfa á það að við vorum með hagstjórn í þessu landi sem var ekki sjálfbær, sem gat ekki gengið og sem gat ekki skilað neinu nema mjög harðri lendingu eins og fram kemur í rannsóknarskýrslunni. Enginn er undan skilinn í ábyrgð sinni á því. En það er líka skylda okkar allra að komast til botns í málunum og reyna að koma því þannig fyrir að þetta gerist ekki aftur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir ræðu hennar. Ég vil taka fram að fyrst búið var að leggja fram þessar breytingartillögur þarf ekki að benda forseta á að greidd verði atkvæði um þær í þinginu. Þegar skýrslan verður tekin fyrir verði allar þær breytingartillögur sem komið hafa fram lagðar samhliða fram og greidd atkvæði um þær. Hvað þessa tillögu, sem hv. þingmaður er 1. flutningsmaður að, varðar vil ég aðeins lýsa skoðun minni á henni. Það kom fram í nefndinni að við teljum að fara eigi í slíka rannsókn. Ég lagði mikla áherslu á að rannsóknin yrði útvíkkuð þannig að Íbúðalánasjóður yrði ekki einungis skoðaður heldur mundum við, til að geta lært af reynslunni, fara í að skoða húsnæðismarkaðinn í heild, skoða innkomu viðskiptabankanna á húsnæðismarkaðinn og líka hlut lífeyrissjóðanna sem leikið hafa stórt hlutverk á húsnæðismarkaðnum á Íslandi. Hv. þingmaður talaði um að rannsaka ætti þetta sem hagstjórnarmistök en ég tel að þar sé um ákveðinn misskilning að ræða. Ef við ætlum að fara í rannsókn gefum við okkur ekki fyrir fram þær niðurstöður sem koma úr þeirri rannsókn. Íbúðalánasjóður sendi inn skýrslu og brást mjög harkalega við niðurstöðu rannsóknarnefndarinnar. Ég tel að hagstjórnarmistökin hafi legið í því að ríkisstjórnin brást ekki við innkomu bankanna á húsnæðismarkaðinn og hefði raunar átt að setja hámark á veðhlutfall fyrir alla þá sem voru á húsnæðismarkaðinum, ekki bara eins og þeir gerðu gagnvart Íbúðalánasjóði, enda sáum við að það skilaði árangri og það dró úr útlánum Íbúðalánasjóðs, heldur hefði líka átt að gera það gagnvart viðskiptabönkunum og gagnvart lífeyrissjóðunum.

Frú forseti. Ég skil ekki að hagstjórnarþátturinn geti valdið misskilningi. Það er skýrt tekið fram í skýrslunni, sem við erum öll að lofa og prísa, og samþykkja ályktanir á báðar hendur, og algerlega sammála öllu nema varðandi tillögur um ákæru á hendur ráðherrum. Þar er skýrt tekið fram að það eru skattalækkanir, það eru breytingar á útlánareglum Íbúðalánasjóðs og það eru stóriðjuframkvæmdir við Kárahnjúka. Erum við ekki öll að álykta um að þetta sé nákvæmlega vandamálið? Að sjálfsögðu er ég ekki að segja að Íbúðalánasjóður sé eina hagstjórnartæki landsins en það er mikilvægur þáttur í hagstjórninni og hefur verið vanræktur sem slíkur. Það hefur verið í gangi afneitun hjá framkvæmdarvaldinu að horfast í augu við það. Íbúðalánasjóður hefur víðtæk áhrif í hagstjórninni. Ég tel það góðra gjalda vert að Íbúðalánasjóður hafi skilað inn skýrslu um þá gagnrýni sem fram kemur um hann hjá rannsóknarnefndinni. En ég vil þó vara við því að við hér, varðandi ýmsa þætti, förum í gagngera endurskoðun en látum síðan Íbúðalánasjóð vera dómara í eigin sök. Það eru ekki starfsmenn Íbúðalánasjóðs sem munu þurfa að samþykkja og bera ábyrgð á jafnvel tugum milljarða fjárveitinga til Íbúðalánasjóðs. Það eru alþingismenn. Og við þurfum að vera þess fullviss að við séum með óhlutdræga rannsókn á því hver er orsökin fyrir þeim útlátum sem við þurfum að fara í á næsta þingi.

Ég vil endilega benda hv. þingmanni á bókanir okkar hvað þetta varðar þar sem við minnumst á þessa greinargerð hjá Íbúðalánasjóði. Við tökum ekki undir það sem Íbúðalánasjóður segir heldur bendum á þær ábendingar sem koma þar fram. Það var einmitt út af þessari setningu hvað varðar hagstjórnarmistökin að ég leitaði sérstaklega eftir því í vinnu nefndarinnar hvað rannsóknarnefnd Alþingis átti við þegar hún talaði um hagstjórnarmistök. Eins og ég gat skilið það snerust þau ekki um það að orðið hefði útlánaaukning hjá Íbúðalánasjóði heldur um þau skilaboð sem stjórnvöld voru að gefa út á markaðinn með því að hækka veðhlutfallið og gera ekkert til að hafa taumhald á útlánum viðskiptabankanna. Þar liggja hagstjórnarmistökin að mínu mati. Það væri mjög óeðlilegt af okkur þingmönnum að gera ráð fyrir því að sú stofnun sem fer með meginhluta af íbúðalánum almennings í landinu geti einhvern veginn sloppið undan því áfalli sem við urðum fyrir í október 2008. Ég tel því mjög mikilvægt að fara í þessa rannsókn. Ég get tekið undir það að ég hefði gjarnan viljað skoða það að fá að vera flutningsmaður að þessari tillögu þegar hún kom fram. Þess vegna teldi ég að það væri mjög gott, og ég mundi gjarnan vilja bjóða það fram núna, að við mundum bíða með að afgreiða þessa tillögu hvað varðar skýrslu þingmannanefndarinnar en ég mundi gjarnan vilja taka þátt í því með hv. þingmanni að semja og leggja fram nýja tillögu um að fara í rannsókn á þessu máli og hún yrði samþykkt sem heildstæð rannsókn þar sem við skipum þessa rannsóknarnefnd út frá því sem ég hef verið að benda á. Ég vil líka gjarnan leggja til, af því að ég veit að þingmaðurinn sat í stjórn Seðlabankans og er hagfræðingur, og legg sérstaka áherslu á það, að við skoðum það að veita Seðlabanka Íslands heimild til að setja reglur um hámarksveðhlutfall eignaflokka í því augnamiði einmitt að auka virkni peningastefnunnar. Þetta getur þá ekki bara virkað gagnvart húsnæðismarkaðinum, þetta gæti líka virkað gagnvart sjávarútveginum og veðsetningum þar.

Frú forseti. Ég ætla að byrja á því að leiðrétta hv. þingmann. Ég sat ekki í stjórn Seðlabankans heldur seðlabankaráði og er það tvennt ólíkt. Ég geri ráð fyrir því að hv. þm. Eygló Harðardóttir muni taka fullan þátt í því að flytja þingsályktunartillögu um nýja húsnæðisstefnu og almennt um einhverja húsnæðisstefnu sem lýtur að því að tryggja að fjölskyldur í þessu landi hafi þak yfir höfuðið og búi við húsnæðisöryggi. Það er húsnæðisöryggið sem skiptir höfuðmáli og hefur ekki verið sjálfgefið fyrir tekjulægri hópa og viðkvæmari hópa í þessu samfélagi. Ég legg áherslu á að þessi tillaga verði samþykkt því að þetta lýtur að því tæki sem bankinn Íbúðalánasjóður er fyrir ríkisvaldið til að hafa áhrif í hagstjórninni. Ég er alveg sammála því að það er ekki umfang útlánanna sem skiptir máli heldur skilaboðin sem voru gefin með þessum ákvörðunum. Ég ætla því bara að þakka fyrir, frú forseti, mikinn samstarfsvilja hv. þm. Eyglóar Harðardóttur en ég ætla að leggja áherslu á að þessi breytingartillaga verði samþykkt núna á þessu þingi.

Frú forseti. Við ræðum nefndarálit um skýrslu þingmannanefndar til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis frá þeirri sömu hv. þingmannanefnd. Ég hef lýst því áður í andsvörum að ég hafi orðið fyrir ákveðnum vonbrigðum með að hún tók ekki tillit til neinnar af þeim breytingartillögum sem fram hafa komið og eru þó margar mjög gagnmerkar. Hér var rætt um Íbúðalánasjóð, rætt var um að hæstv. ráðherrar eigi ekki að vera þingmenn o.s.frv., margt sem ég tel vera mjög til bóta. Þegar upp er staðið, frú forseti, mun standa upp úr allri þessari miklu vinnu rannsóknarnefndar og síðan hv. þingmannanefndar tillaga til þingsályktunar sem væri þá orðin þingsályktun Alþingis. Það er mjög mikilvægt að þar komi eitthvað bitastætt fram. Ég hef nefnt það hér að það sem kemur fram í tillögu til þingsályktunar er ekki nógu bitastætt. Þegar menn horfa á þessa þingsályktunartillögu, eftir segjum 20 ár eða 10 ár, þá stendur, með leyfi frú forseta: „Alþingi ályktar að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé vitnisburður um þróun íslensks efnahagslífs og samfélags undangenginna ára og telur mikilvægt að skýrslan verði höfð að leiðarljósi í framtíðinni.“ Hvernig var þróunin? Var hún ljómandi góð? Var ekki allt í fínu? Er eitthvað sem menn ætluðu að gera eitthvað, já? Menn vita ekkert um hvað málið snýst. Málið snýst um hrunið. Mér finnst það dálítið undarlegt að í tillögu til þingsályktunar er ekki minnst neins staðar á hrunið sem varð í október 2008. Það er meginþemað og ég vildi að sett yrði inn breytingartillaga, sem var varpað burt sísvona, það var ekki rökstutt neitt, orðuð á þennan veg: „Alþingi ályktar að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé vitnisburður um þá þróun íslensks efnahagslífs og samfélags undangenginna ára sem leiddi til hruns bankanna haustið 2008 og telur mikilvægt að skýrslan verði höfð að leiðarljósi í framtíðinni við brýnar úrbætur.“ Það er það sem verið er að tala um. Við erum að tala um að þetta sé vegna hrunsins og við ætlum að fara í brýnar úrbætur. Þessu var varpað til hliðar eins og öllu öðru, ekki einu sinn eytt á það orðum. Það er ekkert í þessari þingsályktunartillögu sem vísar í hrunið af því að menn eru svo fastir í því að þetta sé það sem allir eru að tala um en það verður ekki þannig eftir 10–20 ár, vonandi ekki. Ég er með breytingartillögu og ætla að fara í gegnum það, frú forseti. Hér stendur, með leyfi frú forseta: „Alþingi ályktar að brýnt sé að starfshættir þingsins séu teknir til endurskoðunar. Mikilvægt sé að Alþingi verji og styrki sjálfstæði sitt og grundvallarhlutverk.“ Hvað svo? Þetta segir mér ekki neitt. Þetta segir mér akkúrat ekki neitt. Það er ekkert skilgreint nánar hvað á að gera. Ég vildi bæta þarna við: Það verði gert meðal annars með því að þingmenn og þingnefndir semji þau frumvörp sem lögð eru fram á Alþingi eða ritstýri þeim. Þetta hefur verið meginljóður - frá því að ég kom á þing hef ég tekið eftir því aftur og aftur að Alþingi er afgreiðslustofnun. Sumir hafa sagt að við séum eins og fólk á kassa. Hvað erum við að gera? Við ræðum frumvörpin fyrst þegar þau koma inn og svo sitjum við í nefndum þingsins og förum í gegnum það hvernig gangi að framkvæma lögin, frumvarpið sem kemur frá ríkisstjórninni, sem kemur frá þeim sem eru að framkvæma. Við spyrjum alls konar aðila: Hvernig haldið þið að gangi að framkvæma lögin um samkeppniseftirlit? En starfsmenn Samkeppnisstofnunar hafa jafnvel samið lögin. Þetta er stórhættulegt. Það er verið að framselja vald kjörinna þingmanna til embættismanna sem eru ekki kjörnir. Þeir gleyma oft og tíðum einhverju í því sem þeir setja upp af því að það hentar þeim eða þeir bæta einhverju inn í sem enginn sér en þeir þekkja í krafti sérfræði sinnar og þeir eru hugsanlega að smíða vopn í baráttunni við borgarana. Ég tel að þingmenn verði að breyta þessu vinnulagi. Ég vil líka að inn komi ný málsgrein til að undirstrika enn frekar sjálfstæði Alþingis, að Alþingi álykti að það skuli starfa samkvæmt eigin fjárlögum og að þingmenn verði á launaskrá hjá Alþingi. Það er alveg fráleitt, frú forseti, að meira að segja frú forseti er á launaskrá hjá hæstv. fjármálaráðherra. Það er einu sinni þannig að ef menn vita hver borgar grautinn þeirra þá eru þeir kannski veikari í gagnrýninni. Alþingi á að hafa sérfjárlög og bera ábyrgð á þeim sjálft, þá verður ábyrgðin miklu meiri. Það er hægt að gagnrýna Alþingi fyrir fjárlögin en nú er það ekki hægt af því að þetta eru fjárlög hæstv. fjármálaráðherra. Í breytingartillögunum er þingmannanefndin með réttu að veita mönnum ákveðna ábyrgð. Nefndin þykist hafa rannsakað bankahrunið svo vel að hún viti hvað olli því. Ég veit það ekki enn og fjöldinn veit það ekki. En þarna er sagt: „Alþingi ályktar að stjórnendur og helstu eigendur fjármálafyrirtækjanna á Íslandi beri mesta ábyrgð á bankahruninu.“ Þeir gleyma því að bankarnir hefðu ekki haft neinum peningum úr að spila í bönkunum í þessar æfingar sínar ef ekki hefðu verið erlend matsfyrirtæki sem gáfu þeim mjög góða einkunn og ef ekki hefðu verið lánveitendur sem lánuðu óhemjufé sem ekki fór til Íslands, þessir peningar fóru ekki til Íslands, eða réttara sagt: fóru strax út aftur. Hrunið varð ekki á Íslandi. Hrunið átti miðstöð á Íslandi en hrunið varð um allan heim. Hrunið er í London, hrunið er í Helsinki, í Osló og í Stokkhólmi. Þar var hrunið en miðstöðin var á Íslandi. Íslensku bankarnir voru, ég vildi segja, misnotaðir af erlendum lántakendum til glannalegra fjárfestinga um alla Evrópu og meira að segja til Makaó. Og að segja að stjórnendurnir beri mesta ábyrgð einir og gleyma þeim stóra lið sem eru erlendu matsfyrirtækin og lánveitendur bankanna finnst mér vægast sagt vafasamt. Ég er með nokkrar breytingartillögur við það sem stendur að ráðast eigi í breytingar og í kjölfar þess eigi hæstv. ríkisstjórn að koma að málinu. Ég er á móti því, ég vil að það sé tekið út. Þetta á alfarið að vera verkefni Alþingis og „forsætisráðherra fyrir hönd ríkisstjórnar“ vil ég að falli út. Þetta er ekki málefni framkvæmdarvaldsins Við ætlum að taka á okkar eigin málum sjálf, hv. þingmenn. Það þarf ekki bara að endurskoða löggjöf í starfsemi á fjármálamarkaði. Það þarf alveg sérstaklega að skoða lög um hlutafélög og einkahlutafélög því að þar eru stórar veilur. Ég hef meira að segja sannað að það er veila í hlutabréfaforminu sjálfu sem gildir um allan heim. Hægt er að búa til heilmikla keðju af fyrirtækjum sem sýnast vera með eigin fé - endurskoðendur gefa því vottorð um að það sé eigin fé í fyrirtækjunum - en það er ekki króna í öllu dæminu. Svo þegar þetta verður fyrir áfalli og hrynur þá hrynur þetta allt saman eins og spilaborg og það er ekkert nema loft inni í því, ekkert efnislegt. Ef menn ætla að horfa fram hjá þessu eða bara gleyma því, eða fatta það ekki eða skilja það ekki, er illa komið, ef menn eru að ráðast á sjúkdóm og lækna hann en sjúkdómsgreiningin er ekki rétt, það er mjög alvarlegt. Ég vil líka að fall sparisjóðanna verði fært aftur til ársins 2000 en ekki 2004 vegna þess að það var árið 2000 sem fyrirtækið Meiður var stofnað af SPRON og fleiri eigendum Kaupþings og Kaupþingi sjálfu og Meiður varð síðan Exista. Ég vil endilega að starfsemi sparisjóðanna sé rannsökuð, ekki bara aftur til 2004 heldur aftur til ársins 2000. Það er ekki hlustað á svona rök. Það er ekki hlustað á þau, þetta er bara samtengt. Þessu er varpað frá í nefndinni eins og það skipti ekki máli. Svo vildi ég að vátryggingafélögin yrðu skoðuð því að þau voru líka að gera alls konar hluti eins og komið hefur í ljós. Ríkissjóður er búinn að bjarga Sjóvá og ég vil að það sé rannsakað.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langaði að koma upp vegna þess að hv. þingmaður er ekki alls kostar ánægður með hvernig nefndin fjallar um þær breytingartillögur sem hann hefur lagt fram. Mig langaði að bæta því við, af því að þingmanninum finnst skorta á að vísað sé til hrunsins og að rökstuðningurinn um það sé þunnur í nefndarálitinu, að afstaða nefndarinnar er sú að það komi fram í textanum á tillögu til þingsályktunar að fjallað sé um viðbrögð Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis 2010 og það segi í rauninni það sem segja þarf varðandi efni og ástæður þessarar þingsályktunartillögu. Tillögurnar sem komu frá hv. þingmanni eru margar hverjar gagnmerkar. Hins vegar hélt þingmannanefndin sig við að það þyrfti að vera sátt í nefndinni, allir nefndarmenn sammála, um þær tillögur sem færu í gegn og niðurstaðan liggur fyrir.

Frú forseti. Það segir reyndar í fyrirsögn þessarar þingsályktunartillögu að hún sé viðbrögð Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndar. En þegar menn lesa þetta eftir 20 ár þurfa þeir að grafa upp: Bíddu, hvaða rannsóknarnefnd, hvaða skýrsla? Þá er þeim bent á stærstu skýrslu sem hefur verið búin til, alla vega stærstu skýrslu sem ég hef séð, í sjö bindum, og þeir eru litlu nær. Af hverju í ósköpunum má ekki segja einhvers staðar í þessari þingsályktunartillögu að hún sé vegna hrunsins? Ég skil ekki af hverju má ekki segja það. Það að ná sátt verður til að hver einasti maður hefur neitunarvald í nefndinni, hver einasti maður í nefndinni hafði neitunarvald. Og ekki bara það, menn spurðu líka út í flokkana sína, því miður. Þó að bæði rannsóknarnefndin og þingmannanefndin legðu áherslu á að ekki ætti að vera flokksræði voru menn að spyrja út í flokkana: Er mótstaða við þetta eða hitt? Auðvitað kemur eitthvað út úr því sem segir ekki neitt. Þessi þingsályktunartillaga sem verður það eina sem situr eftir af öllu þessu starfi segir ekki sérstaklega mikið. Ég vildi nefnilega skerpa á því að hún segði eitthvað en auðvitað getur maður lesið skýrsluna einhvern tíma löngu seinna, ef einhver skyldi finna hana, og fundið út að hún sé út af þessu eða hinu og að hún sé mjög gagnrýnin á þetta eða hitt. Ég hefði viljað sjá tillögur til framtíðar í þingsályktuninni sjálfri: Hvað ætla menn að gera til framtíðar?

Hæstv. forseti. Mig langar að koma upp í lok þessarar umræðu um skýrslu þingmannanefndarinnar og fara aðeins yfir þau helstu atriði sem ég tel vera gríðarlega mikilvæg. Mig langar að nota tækifærið og þakka þeim þingmönnum sem hafa blandað sér í umræðuna og eins ítreka enn og aftur þakkir til samþingmanna minna í þingmannanefndinni. En ég tel rétt að vekja aftur sérstaka athygli á þeirri tillögu til þingsályktunar sem þingmannanefndin hefur sameiginlega lagt fram og má finna í skýrslunni á bls. 15. Þar eru dregnar saman þær helstu ályktanir sem við teljum að Alþingi eigi að draga af þeim atburðum sem urðu hér í kjölfar bankahrunsins og mótast af niðurstöðu rannsóknarnefndar Alþingis. Nokkrar breytingartillögur við skýrsluna hafa komið fram í þinginu og hafa verið til umræðu í dag. Margar þeirra eru mjög góðar og sumar hverjar gæti ég stutt en vegna þess að þingmannanefndin einsetti sér að ná sátt um öll atriði er afgreiðsla nefndarinnar sem greinir í nefndaráliti sú að taka þær breytingartillögur ekki inn í tillögu þingmannanefndarinnar. Ég hefði kosið, vegna þeirrar umræðu sem hefur orðið um skýrsluna og einkavæðinguna sérstaklega og nauðsyn þess að rannsaka ferlið betur, að sjá þingmenn allra flokka setjast saman niður og móta sameiginlega tillögu um hvernig slík rannsókn ætti að fara fram. Ég hef marglýst því yfir í þessum stól að ég telji málið varðandi einkavæðinguna nægjanlega rannsakað. Við í þingmannanefndinni treystum okkur alla vega á grundvelli þeirra upplýsinga sem liggja fyrir til að draga af þeim mjög þungorðar ályktanir og setja fram varðandi einkavæðinguna. Ég hef því spurt þá sem ekki telja nóg að gert varðandi rannsóknir hverju slíkar rannsóknir eigi að skila og hvaða viðbrögð þær eigi að vekja. Minn skilningur er sá að þetta ferli hafi allt verið sett af stað, þ.e. þegar Alþingi setti rannsóknarnefnd Alþingis á fót til að gera upp hrunið og draga fram þær helstu staðreyndir sem ollu því að bankarnir hrundu. Jafnframt þegar þingið fól níu manna þingmannanefnd að móta viðbrögð Alþingis við þeirri skýrslu var ég algjörlega sannfærð um að þingið ætlaði sér að klára þetta uppgjör og horfa svo til framtíðar. Það ber okkur að gera og við eigum að líta á það sem okkar stærsta viðfangsefni. Því miður virðist það ekki vera niðurstaðan. Ég skora enn og aftur á þá hv. þingmenn sem hafa lagt fram ólíkar breytingartillögur varðandi einkavæðinguna að setjast niður. Fulltrúar frá öllum flokkum hafa lýst því yfir að hægt sé að ná saman um hvernig að slíku sé staðið og ég hvet þingheim enn og aftur til að fara í þá vinnu. Ef við ætlum að samþykkja breytingartillögu þar sem lagt er upp með enn eina skoðunina á einkavæðingarferlinu sem ekki allir geta fellt sig við, vegna þess að ég held því fram að þær tillögur sem hafa komið fram, eins ágætlega orðaðar og þær eru, séu ekki í samræmi við öll þau sjónarmið sem hafa komið fram í umræðunni varðandi einkavæðinguna, þá tel ég þegar niðurstaða úr slíkri rannsókn liggur fyrir komi einfaldlega fram enn ein tillagan um enn eina skoðunina á þessu ferli. Hversu lengi ætlum við að vera föst í fortíðinni? Ég hvet menn því til að setjast saman yfir þetta, við höfum enn þá smátíma, og ég treysti því að þingið hafi þroska til að fara í þá vinnu. Mig langar að fara yfir þingsályktunartillöguna á bls. 15 og ég tel, frú forseti, að þessi þingsályktunartillaga sé mjög harðorð. Það er jafnframt brýnt að þingheimur reyni að sýna samstöðu og standi saman að afgreiðslu tillögunnar. Við drögum saman í örfáum línum þessar helstu meginályktanir sem við teljum að Alþingi þurfi að horfast í augu við og samþykkja til að við getum klárað þetta uppgjörsferli á skýran hátt. Hér er t.d. lagt til að Alþingi álykti að eftirlitsstofnanir hafi brugðist. Það eru stór orð en við drögum þá ályktun af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Við teljum jafnframt mikilvægt að Alþingi álykti að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé áfellisdómur yfir stjórnvöldum, stjórnmálamönnum og stjórnsýslu, skorti á verklagi og skorti á formfestu. Það er rauði þráðurinn í skýrslunni. Hins vegar eru allir meðvitaðir um í þinginu og það kemur fram í umræðunni að stjórnendur og helstu eigendur fjármálafyrirtækja á Íslandi beri mesta ábyrgð á bankahruninu. Það er augljóst af lestri skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að það er meginniðurstaða rannsóknarnefndar Alþingis. Þess vegna drögum við það fram og setjum í þessa tillögu til þingsályktunar. Mikið hefur verið fjallað um þann þátt skýrslunnar frá þingmannanefndinni sem snýr að starfsháttum þingsins og sitt sýnist hverjum, hvort við göngum nægilega langt varðandi útfærslur á því hvernig við sjáum fyrir okkur að Alþingi taki starfshætti sína til endurskoðunar og hvernig Alþingi geti varið og styrkt sjálfstæði sitt og grundvallarhlutverk. Það er einfaldlega þannig að við erum fulltrúar ólíkra flokka og þrátt fyrir að við getum náð saman um helstu ályktanir sem við viljum draga af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis verðum við aldrei 100% sammála um útfærslur á öllum atriðum. Ástæðan fyrir því að við erum ekki öll í sama flokki er væntanlega sú að við erum ekki sammála um allt. Hins vegar trúi ég því að ef við erum með þessi leiðarljós, búin að samþykkja þau, fulltrúar allra flokka, gangi okkur betur að horfa fram á veginn, þá gangi okkur betur að einbeita okkur að því að horfa til þeirra sameiginlegu markmiða sem sett eru fram í þessari skýrslu. Við teljum jafnframt brýnt að Alþingi álykti að taka verði gagnrýni á íslenska stjórnmálamenningu alvarlega og leggja áherslu á að draga af henni lærdóm. Ég vonast svo sannarlega til að við öll sem störfum í þinginu tileinkum okkur þann lærdóm sem draga má af skýrslunni að þessu leyti vegna þess, eins og margoft hefur komið fram, að traust á Alþingi hefur minnkað. Við verðum að líta í eigin barm og sjá hvað við getum gert betur. Við leggjum til að Alþingi álykti að mikilvægt sé að allir horfi gagnrýnum augum á eigin verk og nýti tækifærið sem skýrslan gefur til að bæta samfélagið. Það hlýtur að vera megintilgangurinn með þessu öll saman. Ég vona svo sannarlega að við tökum þetta alvarlega og að við einbeitum okkur að því þegar við erum búin að koma fram með þessi leiðarljós og meginmarkmið að draga fram þá framtíðarsýn sem við sjáum fyrir íslenskt samfélag og gerum það á grundvelli reynslunnar og byggjum á þeirri reynslu. Fram hafa komið, eins og ég sagði áðan, margar gagnmerkar breytingartillögur, þar á meðal sú er snýr að Íbúðalánasjóði og var rædd hér áðan. Ég lýsti því yfir þegar umræðan var í gangi í síðustu viku að þetta væri tillaga sem ég gæti stutt og ég teldi vera mjög mikilvæga og nauðsynlega. Hins vegar var algjörlega ljóst að ekki var samstaða í þingmannanefndinni um að samþykkja hana óbreytta og þess vegna gerðum við hana ekki að okkar. Mér finnst hún mjög athyglisverð og vonast til að einn daginn verði hún að veruleika. Þá hefur Sigurður Kári Kristjánsson lagt fram tillögu varðandi Icesave og rannsókn á því máli. Það þingmál var lagt fram fyrr á þessu þingi og ég er einn flutningsmanna. Það er því tillaga sem ég tel að eigi að ná fram að ganga þótt þingmannanefndin hafi ekki gert hana að sinni. Virðulegi forseti. Mikilvægt er að umræðan um skýrslu þingmannanefndarinnar hefur náð að haldast á mjög málefnalegum nótum. Flestallir hafa getað tekið undir mjög margt í skýrslunni og þótt við verðum auðvitað aldrei öll 63 sammála um alla hluti vona ég að tillagan og skýrsla þingmannanefndarinnar geti verið sá grunnur sem við sameiginlega horfum til þegar við byggjum til framtíðar. Mig langar í lokin, frú forseti, að vekja athygli á nokkrum tillögum nefndarinnar vegna þess að því hefur verið haldið fram í umræðunni að við hefðum ekki tekið nægilega sterkt til orða og í rauninni ekki náð að taka á því verkefni að kveða upp áfellisdóm yfir vinnubrögðum fyrrverandi stjórnvalda. Af því tilefni er nauðsynlegt að koma því á framfæri að þingmannanefndin tekur mjög sterkt til orða og tekur á öllum þeim atriðum sem fram hafa komið í umræðunni að skorti á. Mig langar að vísa sérstaklega til bókunar okkar á bls. 30, þ.e. ályktunar þingmannanefndarinnar varðandi einkavæðinguna. Hér segir, með leyfi forseta: „Það er mat þingmannanefndarinnar að skýrsla rannsóknarnefndarinnar sé áfellisdómur yfir verkferlinu við sölu ríkisbankanna og vinnubrögðum þeirra ráðherra sem voru í forsvari við einkavæðingu bankanna.“ Hér er tekið sterkt til orða. Þingmenn allra flokka standa að þessari ályktun þannig að hér er tekið á þeim þætti málsins sem margir hverjir hafa haldið fram í umræðunni að sé meginorsök hrunsins. Þá er jafnframt að finna á bls. 24 ályktanir þingmannanefndarinnar varðandi efnahagsmálin. Hér segir, með leyfi forseta: „Það er mat þingmannanefndarinnar að mikinn lærdóm megi draga af þróun efnahagsmála og hagstjórn síðustu áratuga og nauðsynlegt sé að nýta nú það tækifæri sem gefst til umbóta.“ Þá segir: „Þingmannanefndin telur að mistök hafi verið gerð í hagstjórn og ríkisfjármálum á árunum frá 2003 …“ Hér er að finna mjög harðorðar ályktanir frá þingmannanefndinni í heild sinni. Ég tel ef menn setjast yfir þetta og horfa heildstætt yfir verk og ályktanir þingmannanefndarinnar þá sjái þeir að við tökum á þeim þáttum sem komið hafa fram í umræðunni og mönnum finnst ekki vera nógu skýrir. Í lokin er í tillögunni til þingsályktunar orðalag sem allir ættu að líta til þar sem lagt er til að Alþingi álykti að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sé áfellisdómur yfir stjórnvöldum, stjórnmálamönnum og stjórnsýslu, verklagi og skorti á formfestu. Hér er sterkt tekið til orða. Virðulegi forseti. Ég tel rétt nú, eins og áður þegar ég hef komið í ræðustól vegna þessara mála, að vekja athygli á kafla 1.8 í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem felur í sér þá hugsun að auðvelt sé að vera vitur eftir á. Það er auðvelt að líta til baka og dæma söguna nú þegar við erum með miklar upplýsingar í höndum varðandi tímalínu atburða og hvað var þekkt á hinum mismunandi stöðum innan stjórnsýslunnar þegar stjórnendur tóku ákvarðanir. Við verðum alltaf að líta til baka og dæma hverja ákvörðun í ljósi þess hvernig tíminn var og hvaða upplýsingar lágu til grundvallar akkúrat á þeim tímapunkti þegar ákvörðun var tekin. Við megum ekki vera of dómhörð en við verðum samt að læra af reynslunni. Ég tel að okkur í þingmannanefndinni hafi tekist ágætlega að leggja fram þau meginviðmið, þær meginályktanir og þá meginlærdóma sem Alþingi Íslendinga þarf að draga af hruni bankanna og þeirri skýrslu sem rannsóknarnefnd Alþingis hefur unnið.

Frú forseti. Þetta var ágæt ræða hjá hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur sem hvetur til sátta. En ef menn standa uppi í brú á skipi og einn vill fara fram hjá þessu skeri og hinn vill fara áfram í þessa átt eða hina áttina og sumir vilja fara til baka er dálítið erfitt að finna leið til sátta nema gleraugun séu svo móðukennd að menn sjái bara ekki neitt og viti ekkert hvert þeir eru að fara. Mér sýnist að það sé því miður niðurstaðan af annars mjög góðri vinnu þingmannanefndarinnar að það sem eftir stendur, eins og ég benti á hérna, er sú tillaga til þingsályktunar sem er á síðu 15. Hún er ekki einu sinni fremst, hún er á síðu 15. Hún er einhvers staðar inni á milli. Hún er það sem situr eftir, það eina sem situr eftir. Og þar er sagt, ég ætla að fá að lesa þetta, með leyfi frú forseta: „Alþingi ályktar að fela forsætisnefnd, viðkomandi nefndum Alþingis, stjórnlaganefnd, sbr. lög um stjórnlagaþing, nr. 90/2010, og forsætisráðherra fyrir hönd ríkisstjórnar að ráðast í eftirfarandi …“ Sem sagt, Alþingi felur forsætisráðherra að ráðast í eftirfarandi: „I. Endurskoða löggjöf og eftir atvikum undirbúa löggjöf á tilgreindum atriðum … II. Eftirfarandi rannsóknir og úttektir fari fram á vegum Alþingis … III. Eftirlit á vegum Alþingis …“ Þetta er mótsögn, frú forseti, og sérstaklega ef maður skoðar ummæli hv. formanns nefndarinnar í framsöguræðunni fyrir málinu þar sem hann talaði um að það væri frelsisbarátta Alþingis eða eitthvað svoleiðis. Ég man nú ekki nákvæmlega hvað hann sagði, að Alþingi væri að berjast fyrir frelsi sínu - gagnvart framkvæmdarvaldinu. Og það er undirstrikað aftur og aftur að Alþingi og framkvæmdarvaldið þurfi að aðskilja. Þarna er ákall frá Alþingi til hæstv. forsætisráðherra um að hann hjálpi okkur nú duggulítið við að semja lög.

Hæstv. forseti. Þrátt fyrir að við viljum auka sjálfstæði Alþingis og löggjafarvaldsins viljum við ekki leggja framkvæmdarvaldið niður, það er ekki ein af meginniðurstöðum þingmannanefndarinnar. Ég vek athygli á því að hér er ályktun um að fela forsætisnefnd, viðkomandi nefndum Alþingis, stjórnlaganefnd og síðan forsætisráðherra fyrir hönd ríkisstjórnar, að ráðast í þessar breytingar. Þá leggjum við jafnframt til að það verði nefnd á vegum Alþingis sem hafi eftirlit með úrbótum á löggjöf sem þingmannanefndin leggur til í skýrslu sinni. Það er í lokasetningu þingsályktunartillögunnar. Þingið á að stýra þessu ferli, við ætlumst til að þessi nefnd Alþingis fylgi því hart og fast eftir hvernig unnið verði eftir þessum tillögum en það er okkar, þingmannanna hér, okkar allra, að taka það til okkar og hafa frumkvæði. Hv. þm. Pétur H. Blöndal getur haft allt það frumkvæði varðandi lagasetningu sem þingmaðurinn kýs en þetta er hvorki tillaga um að framkvæmdarvaldið verði lagt niður né að framkvæmdarvaldið megi ekki hafa skoðun á því hvernig móta eigi samfélagið og þá hvernig móta eigi löggjöf. Þetta er ekki tillaga um að þingræðið verði lagt af.

Frú forseti. Hv. þingmaður sagði að ekki ætti að leggja framkvæmdarvaldið niður. Framkvæmdarvaldið á að framkvæma, heimilin í landinu bíða eftir úrlausnum og það er ekkert verið að framkvæma. Það er einmitt það sem skortir á kannski vegna þess að menn eru svo uppteknir af lagasetningu. Framkvæmdarvaldið á að framkvæma og Alþingi á að semja lög, það er þannig. Þá hefðu menn kannski tíma til að sinna fjölskyldunum í landinu og heimilunum og gera einhverjar úrbætur í alls konar málum, í heilbrigðismálum, bara nefna það. Það er alls staðar stopp, það er stöðvun alls staðar vegna þess að menn dunda sér á þingi við að semja og framfylgja lögum. Svo sagði hv. þingmaður, sem var eiginlega allt að því sárt að heyra, að ég geti haft allt það frumkvæði sem ég vildi. Ég er búinn að vera á Alþingi í 15 ár og það hefur ekki verið hlustað á eitt einasta - jú, 2–3 mál hafa verið samþykkt frá mér. Ég er búinn að hafa heilmikið frumkvæði, það hefur ekkert verið hlustað á það. Það er ekki einu sinni rætt. Það er dapurlegt að það skuli ekki einu sinni rætt þegar maður kemur með hugmyndir, t.d. varðandi að dreifa kvótanum á þjóðina o.s.frv. Menn nenna því ekki af því að menn eru afgreiða frumvörp frá hæstv. ríkisstjórn alla daga. Menn eru svo uppteknir við að fara í gegnum frumvörp frá hæstv. ríkisstjórn og sjá svo hvort gangi að framkvæma þau að þeir komast ekki sjálfir í að ræða eigin frumvörp eða frumvörp annarra hv. þingmanna.

Hæstv. forseti. Mér er fullkunnugt um að hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur sýnt mikið frumkvæði í sínum störfum og ég vonast til þess  Varðandi síðan að framkvæmdarvaldið framkvæmi ekki neitt af því að það sé svo upptekið við að setja lög - og ég er sammála hv. þingmanni um að framkvæmdarvaldið ætti að framkvæma meira, sérstaklega fyrir fjölskyldurnar í landinu - er það ekki meginástæðan fyrir því að framkvæmdarvaldið framkvæmir ekki það sem við teljum að það ætti að gera, meginástæðan er ekki sú að menn eru uppteknir við að setja lög. Ég held að meginástæðan sé sú að stjórnarflokkarnir koma sér bara ekki saman um hvað á að gera. Menn eru gríðarlega uppteknir við að smala köttum í hvert skipti sem þarf að taka eina ákvörðun og það er tímafrekt ferli. Ég tel að ástæðan sé sú. Þess vegna hafa menn ekki komist í að setja fram skýra framtíðarsýn fyrir íslenska þjóð og þess vegna fyllir vonleysi nú huga mjög margra fjölskyldna í landinu og það er alvarlegur hlutur. Leiðin til þess að framkvæma er ekki sú að taka allt frumkvæði varðandi lagasetningu af framkvæmdarvaldinu. Leiðin er væntanlega sú að Sjálfstæðisflokkurinn komist í ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp í lok umræðunnar um skýrslu þingmannanefndarinnar. Mig langar í upphafi máls míns til að þakka hv. þingmönnum og þingheimi öllum fyrir góðar móttökur og góða umræðu um skýrslu þingmannanefndarinnar. Eftir að umræðu var frestað tók nefndin allar breytingartillögurnar sem höfðu borist eða kynnt hafði verið að yrðu lagðar fram til umfjöllunar og við fórum yfir hvort við gætum gert þær að okkar. Eins og fram hefur komið er skýrslan nokkur samstöðuskýrsla þar sem nefndarmenn eru meira og minna sammála um alla meginhluti sem koma fram í henni. Eins var í þessu tilfelli. Nefndin var sammála um að nokkrar tillögur ættu heima í þeim tillögum sem við höfum þegar lagt fram. Má þar nefna tillögu frá hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni um sparisjóðina sem við teljum að gæti átt heima í þingsályktunartillögunni þar sem við leggjum til frekari rannsókn á sparisjóðunum. Eins má nefna tillögu frá hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni varðandi Fjármálaeftirlitið og með hvaða hætti það hafi valið og metið hvaða fjármálafyrirtæki yrðu yfirtekin í kjölfarið á hruninu og hvernig það var gert. Hún gæti vel átt heima í stjórnsýsluúttektinni sem þingmannanefndin lagði til að yrði gerð á Fjármálaeftirlitinu. Nokkrar tillögur var nefndin sammála um að væru þarfar en ekki endilega sammála um að þær yrðu teknar upp í skýrslu þingmannanefndarinnar, eins og fram hefur komið hjá öðrum flutningsmönnum, bæði flutningsmönnum tillagnanna og þingmönnum og þingmannanefndarinnar, formanninum hv. þm. Atla Gíslasyni og hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur. Sumar þeirra tillagna sem töldum þarfar og bentum á að gætu farið í sérstakt ferli áttu heima í breytingartillögum sem boðaðar hafa verið, m.a. á þingsköpum. Í þó nokkrum tilfellum vísuðum við til boðaðs frumvarps um opinberar rannsóknarnefndir. Mig langar, með leyfi forseta, að fjalla aðeins um það, þó að það sé ekki komið hér á dagskrá, að gefnu tilefni. Í frumvarpinu sem mun verða borið fram af forseta Alþingis stendur, með leyfi forseta: „Ef Alþingi samþykkir ályktun um skipan rannsóknarnefndar skipar forseti Alþingis nefndina að tillögu forsætisnefndar. Stafi tillaga um skipan rannsóknarnefndarinnar ekki frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins skal sú nefnd taka tillöguna til umsagnar og gefa þinginu álit sitt um hana áður en greidd eru atkvæði um hana.“ Allar þær tillögur sem hér hafa komið fram eru væntanlega þess eðlis að þær koma frá ákveðnum þingmanni eða þingmannahópi. Þeim yrði þá vísað til fyrirætlaðrar stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis ef boðað frumvarp um hana kemur fram og verður samþykkt, sem mér finnst líklegt. Þingmannanefndin lagði t.d. til slíkar hugmyndir í umfjöllun sinni. Í þessu frumvarpi kemur fram að rannsóknarnefndin gæti verið skipuð einum eða fleiri nefndarmönnum og forsætisnefnd mundi ákveða fjölda þeirra og velja formann ef um fleiri en einn er að ræða og afmarka umboð. Rannsóknarnefndin yrði auðvitað óháð í störfum sínum frá öðrum, þar með talið Alþingi, og nefndarmenn skulu jafnframt vera óhlutdrægir og óvilhallir gagnvart þeim stofnunum, fyrirtækjum og einstaklingum og öðrum sem slík nefnd mundi fjalla um. Ég segi þetta vegna þess að í kjölfarið á því að þingmannanefndin lagði fram skýrslu sína og lagði til að fara ætti í ákveðnar rannsóknir er eins og kviknað hafi ljós hjá mörgum þingmanninum um að æskilegt væri að rannsaka eitt og annað. Við getum öll tekið undir að nauðsynlegt sé að rannsaka eitt og annað. Við gætum eytt mjög miklum tíma, fjármunum og orku í að rannsaka stöðugt fortíðina. Ég nefndi það líka í ræðum mínum, bæði um skýrsluna og þingsályktunartillögur um ráðherraábyrgð, að við verðum að tileinka okkur einhverjar leiðir til að ljúka málum. Í sambandi við þær opinberu rannsóknarnefndir sem við nefnum í nefndarálitinu sem góða leið til að vísa öllum þeim rannsóknartillögum sem komu fram í breytingartillögum þingmanna, er rétt að nefna að takmarka þarf umboð þessara nefnda. Það verður að vera skýrt hvað þær eiga að rannsaka og skoða. Það kemur fram í texta um þetta frumvarp sem var dreift til þingmanna í sumar og við áttum að fjalla um, þ.e. frumvarpi til laga um opinberar rannsóknarnefndir, að þessar sérskipuðu rannsóknarnefndir hafa hvorki umboð né varanlega stöðu sem stofnanir í stjórnkerfinu og hafa tiltölulega veika stjórnskipulega stöðu. Það sem gert hefur verið hingað til er að sett hafa verið sérstök lög um hverja einustu rannsóknarnefnd. Núna hugsum við okkur, ef þetta frumvarp verður að lögum, að setja fram með sérstökum hætti opinbera rannsóknarnefndarleið. Ég vil þó nefna að það þýðir að við setjum þá bæði einstaklinga og stofnanir í stórum stíl undir nálarauga opinbers eftirlits og verk þeirra rannsökuð langt aftur í tímann. Við verðum að huga að því, eins og sagt er hér í skýringartexta, að m.a. vegna réttaröryggissjónarmiða er mælt með því að þetta úrræði verði notað af varfærni og einungis í undantekningartilvikum og við sérstakar aðstæður. Við fjöllum um fjölmargar rannsóknir sem við höfum áhuga á að gera til að skýra eitt og annað í fortíðinni til að geta byggt betri framtíð. En við verðum líka að muna að við þurfum að eyða miklu meiri tíma og orku í að horfa fram á við. Við verðum að fara varlega og sparlega með það vald að setja einstaklinga og stofnanir undir stöðugt opinbert eftirlit og rannsóknir. Síðan langar mig að segja nokkur orð um þær rannsóknartillögur sem hér hafa verið bornar fram. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson og fleiri flytja breytingartillögu um rannsóknir á Icesave. Ég minni á að ég nefndi það ítrekað í ræðum mínum í fyrravetur í umfjöllun um Icesave að það væri nauðsynlegt. Ég tel mjög æskilegt að slík rannsókn fari fram. Hvort sem hún ætti að fara fram nú þegar eða við ættum að bíða eftir opinberu rannsóknarnefndarferli þá held ég að skynsamlegast væri að reyna að finna því varanlegan feril. En þetta er ein af þeim tillögum sem ég gæti vel hugsað mér að styðja. Þá gera hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir og fleiri breytingartillögu um sjálfstæða og óháða rannsókn á Íbúðalánasjóði. Nefndin fjallaði um að ef menn ætla sér að nota þessa rannsókn til að setja á laggirnar nýtt húsnæðiskerfi í landinu, en þetta var rætt aðeins fyrr í dag, væri æskilegt að skoða fleiri þætti eins og fasteignalán, bæði lífeyrissjóða, viðskiptabankanna og fleiri. Til umræðu hefur komið, m.a. hjá hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, að verið sé að skoða fleiri fasteignalán en fasteignaútlán Íbúðalánasjóðs. Nefndir hafa verið m.a. þeir fjármunir sem Íbúðalánasjóður fékk í kjölfar þess að bankarnir komu inn á markaðinn í stórum stíl. Þá borguðu menn upp lág lán hjá Íbúðalánasjóði og þeir peningar söfnuðust þar saman. Íbúðalánasjóður var ekki samkeppnisfær við viðskiptabankana vegna undirboða þeirra á vöxtum og hann sat uppi með verulega fjármuni. Valkostir hans voru að setja þá inn í Seðlabankann eða kaupa skuldabréf á þar áður útgefnum lánum, þ.e. fasteignalánum bankanna. Íbúðalánasjóður gerði hið síðarnefnda. Ef hann hefði lagt peningana inn í Seðlabankann hefðu vaxtatekjur Íbúðalánasjóðs verið kannski allt að 10 milljörðum lægri en þær eru. Ég get því vel tekið undir það að nauðsynlegt sé að skoða þessa stöðu en æskilegt væri að skoða hana í stærra samhengi. Einnig nefndi hv. þingmaður í framsögu fyrir tillögunni að þrjár meginástæður hefðu verið fyrir hagstjórnarmistökum og voru nefndar í rannsóknarskýrslu Alþingis og í þingmannaskýrslunni. Stóriðjuframkvæmdirnar á Austurlandi höfðu klárlega áhrif og staðbundin þensluhvetjandi áhrif þar. Síðan voru það útlánareglur Íbúðalánasjóðs, þ.e. varðandi stefnumörkun. Það er samdóma álit og hv. þingmaður viðurkenndi það, að stærðargráðan á útlánum bankanna var kannski 500 milljarðar kr. meðan Íbúðalánasjóður var með 50 og hámarkslán eins og við öll þekkjum. Síðan voru það skattalækkanirnar. Auk þess vil ég nefna, og það er mín persónulega skoðun og kemur reyndar fram í áliti þingmannaskýrslunnar, að bæði ríkisvaldið og borgin, hið opinbera hér á suðvesturhorninu, stóð fyrir umtalsverðum stórframkvæmdum, eins og stækkun á Flugstöð Leifs Eiríkssonar og byggingu tónlistarhússins Hörpu, sem höfðu veruleg þensluhvetjandi áhrif akkúrat á þessu horni, kallaði á innflutning á fjölda iðnaðarmanna og sitthvað fleira. Engu að síður er tillagan góðra gjalda verð. Við ættum að skoða hana og velta fyrir okkur hvort við getum ekki fellt fleiri þætti inn í hana og samþykkt hana og sett í rannsóknarferlið sem ég áður nefndi. Tvær aðrar tillögur vil ég nefna. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson lagði fyrir nefndina tillögu um að fara ætti fram frekari skoðun á einkavæðingu og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir o.fl. hafa gert það líka. Ég ræddi það þó í máli mínu um skýrsluna að ég tel mikilvægt að við lærum á einhverjum tímapunkti að ljúka málum, ekki síst í ljósi þess sem ég renndi yfir í sambandi við opinberar rannsóknarnefndir. Menn verða að átta sig á því í hvaða stöðu fólk er stöðugt sett með þeim og við verðum að fara með þetta vald af varfærni. Við verðum líka að læra að ljúka málum. Rannsóknarskýrsla Alþingis upp á níu bindi er að mínu viti nægilegur vettvangur til að ljúka einkavæðingarferlinu. Ef allir í þinginu ná saman um hvernig sé skynsamlegast að gera það, og ekki síst að horfa til þess að bankarnir hafa verið einkavæddir aftur og skoða þurfi það líka, þá tel ég mjög eðlilegt að við mundum sameinast um slíka tillögu í því formi sem við höfum áður nefnt. Að lokum vil ég nefna breytingartillögu frá hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni. Þar er í fyrsta lagi fjallað um að fram færi sjálfstæð og óháð rannsókn á verklagi og ákvarðanatöku íslenskra fjármálafyrirtækja frá gildistöku laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar, og slíka hluti þar sem fyrirtæki hafa verið afskrifuð eða keypt og seld. Ég held að það sé mjög mikilvæg tillaga og get mjög vel fellt mig við hana og hef talað fyrir henni áður í ræðustól. Sjálfsagt er skynsamlegt að reyna að fara með þetta inn í ferli opinberra rannsóknarnefnda. Þingmannanefndin fjallaði um allar þessar breytingartillögur og náði meira og minna samkomulagi um með hvaða hætti væri hægt að fjalla um þær. Það væri hægt að nefna fleiri, m.a. ágætar tillögur frá hv. þm. Pétri H. Blöndal sem mætti nýta til góðra verka í þinginu. Að lokum langar mig að ræða aðeins atriði sem talsvert hefur verið fjallað um hér og í skýrslunni, þá nauðsyn að þingmenn standi saman um að draga lærdóm af þeirri dýrkeyptu reynslu sem við höfum gengið í gegnum og bæta bæði verklag okkar og stjórnsýslunnar og fleiri þætti. Mikilvægt er að við stöndum saman að því. Varðandi einn þátt vinnu okkar, sem mun koma til umræðu seinna í dag, þ.e. ráðherraábyrgðina, þá hafa menn jafnvel tekið svo til orða, eins og hv. þm. Skúli Helgason, að sú tilraun sem hafi verið gerð með því að setja þessa þingmannanefnd á laggirnar hafi mistekist í ljósi þess að við náðum ekki sameiginlegri niðurstöðu. Þá má reyndar vitna til orða hæstv. forsætisráðherra í sömu veru. Í skýrslunni sem við skilum nú af okkur erum við meira og minna sammála um hvernig við þurfum að draga lærdóm af því sem gerðist og hvaða leið við eigum að fara til framtíðar og ég held að það sýni og sanni að þetta var ekki tilraun sem mistókst. Ég held að þetta sé einfaldlega dæmi um að það er ekkert óeðlilegt að við séum ósammála í einstökum málum. Í því sambandi vil ég gjarnan benda þingheimi öllum á Tamílaskýrsluna þar sem menn skiptust í flestum tilvikum í flokkslínur eftir því hvernig þeir afgreiddu málið varðandi ráðherraábyrgðina, þó ekki varðandi dómsmálaráðherrann Erik Ninn-Hansen. Þar riðluðust línur nokkuð. Í lokin vil ég þá ítreka þakkir mínar til þingmanna fyrir málefnalega og efnislega umfjöllun um skýrsluna. Ég vil einnig þakka meðnefndarmönnum mínum og formanni ekki síst, fyrir góða og gagnlega vinnu allan þennan tíma og einnig starfsmönnum frá nefndasviði Alþingis. Ég vona að skýrslan og sú málefnalega umræða sem við höfum átt og tillögurnar sem við leggjum til, verði til þess að við byggjum betra samfélag og betri stjórnsýslu.

Ræðutími þingskapa gildir í umræðunni að öðru leyti en því að ræðumenn, aðrir en framsögumenn nefndarálita, hafa 25 mínútur í fyrsta sinn, sbr. 2. mgr. 55. gr. þingskapa.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um málshöfðun gegn ráðherrum frá meiri hluta þingmannanefndar til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Nefndin hefur fjallað samhliða um þessar tvær þingsályktunartillögur á þskj. 1502, mál 706, og þskj. 1503, mál 707. Með fyrri þingsályktunartillögunni leggur meiri hluti þingmannanefndarinnar, hv. þm. Atli Gíslason, Eygló Harðardóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Sigurður Ingi Jóhannsson og Birgitta Jónsdóttir, til að Alþingi höfði sakamál fyrir landsdómi gegn fjórum tilgreindum ráðherrum í öðru ráðuneyti Geirs H. Haarde. Í síðari þingsályktunartillögunni leggja tveir nefndarmenn, hv. þm. Oddný G. Harðardóttir og Magnús Orri Schram, til að sakamál verði höfðað fyrir landsdómi gegn þremur tilgreindum ráðherrum í öðru ráðuneyti Geirs H. Haarde. Ég vil nú víkja stuttlega að álitinu, fara yfir það að nokkru leyti. Ég tek fram að þingsályktunartillögurnar tvær eru samhljóða að öðru leyti en því að í síðari tillögunni eru ekki talin efni til að ákæra fyrrverandi viðskiptaráðherra Björgvin G. Sigurðsson. Í nefndarálitinu er ítarlega fjallað um réttarfars- og refsiskilyrði en í umræðum á Alþingi um tillögurnar komu fram þau sjónarmið að lög um landsdóm og lög um ráðherraábyrgð stæðust ekki gagnvart 69. og 70. gr. stjórnarskrárinnar hvað réttarfars- og refsiskilyrði varðaði. Hefur þar m.a. verið vísað til réttarstöðu viðkomandi ráðherra við málsmeðferðina, skýrleika c-liðar 8. gr. og b-liðar 10. gr. laga um ráðherraábyrgð sem refsiheimilda og að málið hljóti samkvæmt lögum um landsdóm aðeins meðferð fyrir einu dómstigi. Í greinargerð með umræddum tillögum til þingsályktana er tekið með ítarlegum og faglegum hætti á téðum álitaefnum og telja flutningsmenn tillögunnar að jafnt réttarfars- sem refsiskilyrði séu uppfyllt. Um þessa niðurstöðu var enn fremur leitað ráðgjafar sérfræðinga. Inn í nefndarálit hafa verið tekin ákveðin áhersluatriði úr greinargerðinni. Um þessi réttarfarsatriði sérstaklega vil ég leyfa mér að vísa til bls. 10–11 í greinargerðinni en mun ekki taka þau frekar til umfjöllunar. Þessir þættir hafa verið teknir upp í nefndarálitið. Það er líka fjallað ítarlega um flokkun embættisbrota í lögum um ráðherraábyrgð og nauðsynlegt að vísa til umfjöllunar í greinargerð með þingsályktunartillögunum um þau athafnaleysisbrot sem greint er frá í þingsályktunartillögunum. Um þau er ítarlega fjallað á bls. 7 í greinargerðinni og vísa ég til þess en það er tekið orðrétt upp í nefndarálitinu og óþarfi fyrir mig að lesa það upp hér. Jafnframt er gerð ítarleg grein fyrir saknæmisskilyrðum laga um ráðherraábyrgð og í kafla 3.5 í greinargerðinni er um þau ritað og með faglegum hætti og er það að finna á bls. 9 í greinargerðinni. Þeir þættir hafa líka verið teknir hér orðrétt upp og ég leyfi mér að vísa til þess. Ég kem þá að 70. gr. stjórnarskrárinnar en þar segir að öllum beri réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur eða um ákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma. Ákvæðið mælir fyrir um réttláta málsmeðferð fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Meðferð máls fyrir landsdómi skiptir hér meginmáli í ljósi þessa mannréttindaákvæðis. 70. gr. stjórnarskrárinnar tekur eftir orðanna hljóðan ekki til meðferðar málsins fyrir rannsóknarnefnd Alþingis eða þingmannanefndinni. Þessi réttindi eru hins vegar fullkomlega tryggð fyrir landsdómi. Þegar ákvörðun Alþingis um málshöfðun gegn ráðherrum liggur fyrir með þingsályktun þar sem kæruatriði eru nákvæmlega tiltekin tekur saksóknari, kosinn af Alþingi, við málinu, sbr. 13. gr. laga um landsdóm. Samkvæmt 15. gr. sömu laga skipar forseti landsdóms ákærðum svo fljótt sem verða má verjanda úr hópi hæstaréttarlögmanna. Þá er það skylda saksóknara Alþingis skv. 16. gr. landsdómslaga að leita allra fáanlegra sannana fyrir kæruatriðum, undirbúa gagnasöfnun og rannsókn í málinu og gera tillögur til landsdóms um viðeigandi ráðstafanir til að leiða hið sanna í ljós. Í 24. gr. landsdómslaga er beinlínis gert ráð fyrir að dómprófanir geti farið fram áður en málið er þingfest fyrir landsdómi. Við slíkar prófanir, skýrslutökur o.fl. eru réttindi ákærðu tryggð. Um hlutverk verjanda sem skal gæta hagsmuna ákærða í hvívetna leyfi ég mér að vísa til 2. mgr. 16. gr. og 17. gr. laganna. Aðeins svo um málsmeðferðina fyrir landsdómi þegar að því kemur. Þegar saksóknari hefur lokið öflun sönnunargagna og öðrum rannsóknum og dómprófunum þingfestir hann málið, leggur fram stefnu með árituðu birtingarvottorði, málshöfðunarályktun Alþingis, ákæruskjal, eftirrit af dómprófum þeim sem þegar kunna að hafa farið fram og önnur þau sakargögn sem fyrir hendi eru og unnt er að leggja fram á dómþingi, sbr. 24. gr. landsdómslaga. Enn fremur leggur hann fram nafnaskrá þeirra manna sem óskað er eftir að skýrsla sé tekin af fyrir landsdómi. Meginatriðið í þessu samhengi og alltaf við meðferð mála fyrir dómi er að sönnunarfærslan fer fram fyrir dómi, þar er hinn rétti vettvangur og þar á að gæta réttinda í hvívetna. Af framansögðu tel ég ljóst að ákærðu er að öllu leyti tryggð réttlát málsmeðferð við öflun saksóknara Alþingis á sönnunargögnum við rannsóknir og dómprófanir áður en mál er þingfest og jafnframt við málsmeðferðina fyrir landsdómi. Um frekari rökstuðning fyrir þessum þætti leyfi ég mér að vísa til álits meiri hluta allsherjarnefndar. Þá aðeins um skýrleika refsiheimilda. Í tillögum til þingsályktunar um málshöfðun gegn ráðherrum eru meint brot viðkomandi ráðherra talin varða við b-lið 10. gr., sbr. 11. gr. laga nr. 4/1963, en til vara við 141. gr. almennra hegningarlaga, og við c-lið 8. gr. laganna, sbr. 11. gr. laga nr. 4/1963, en til vara við 141. gr. almennra hegningarlaga. Málið er enn fremur höfðað á hendur tveimur fyrrverandi ráðherrum til þrautavara fyrir brot gegn 141. gr., sbr. 22. gr. almennra hegningarlaga sem fjallar um hlutdeildarbrot. Þingmannanefndin fjallaði ítarlega um skýrleika þessara refsiheimilda á fjölmörgum fundum áður en skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis var birt 12. apríl 2010 og reyndar einnig eftir það. Leitaði þingmannanefndin ráðgjafar ýmissa lögspekinga og fór yfir fræðaskrif um álitaefnið. Ljóst er af þeirri umfjöllun að tilgreindar refsiheimildir standast fyllilega kröfur um skýrleika. Hins vegar hafa fræðimenn talið að a-liður 10. gr. ráðherraábyrgðarlaganna standist ekki þær kröfur, en það er ekki ákært á grundvelli þess málsliðar. Ég vil sérstaklega vekja athygli á grein Róberts R. Spanós prófessors sem heitir „Stjórnarskráin og refsiábyrgð (síðari hluti) – meginreglan um skýrleika refsiheimilda“ sem birtist í Tímariti lögfræðinga, 1. hefti, 55. árgangi, bls. 5–69, en þessi grein kom út í júní 2005. Hann reifar þar nákvæmlega hin sömu sjónarmið og ég hef fært fram og í nefndaráliti sem ég mæli hér fyrir er tekin upp úr þessari grein umfjöllun hans og ég leyfi mér að vísa til nefndarálitsins þar að lútandi. Verði landsdómur kallaður saman geta ákærðu m.a. látið reyna á álitaefni um formhlið málsins fyrir landsdómi. Meiri hlutinn hefur komist að þeirri niðurstöðu að það sem fram sé komið í málinu sé nægilegt og líklegt til sakfellis og að honum beri í því ljósi skylda til að flytja þingsályktunartillögur um málshöfðun gegn ráðherrum. Álitamál um formsatriði, þ.e. réttarfarsskilyrði, sem að mati meiri hlutans eru studd óhaldbærum gögnum, leysa nefndarmenn í þingmannanefndinni ekki undan þeirri skyldu sem lögin leggja á þá að höfða mál ef það sem fram er komið telst nægilegt eða líklegt til sakfellis. Aðeins um tillöguna til málshöfðunar, því hefur verið hreyft hér í ræðum að þingsályktunartillögurnar fullnægi ekki skilyrðum um meðferð sakamála varðandi form og efni og hefur þar einkum verið vísað til 152. gr. laga um meðferð sakamála. Ég vil taka sérstaklega fram af þessu tilefni að í tillögunum er tilgreindur dómstóll sem málið er höfðað fyrir, nákvæmar upplýsingar um þá einstaklinga sem ákæran beinist að, hver sú háttsemi er sem ákært er út af, hvenær brotin eru talin hafa átt sér stað, hvaða lagaákvæði eigi við um meint brot ákærðu og gerð krafa um refsingu og greiðslu sakarkostnaðar. Sakarefnið er afmarkað og tilgreint með skýrum hætti og að mati flutningsmanna er engin hætta á því að vörn verði áfátt vegna ákærulýsingarinnar. Áður en niðurstöður rannsóknarnefndar Alþingis lágu fyrir fór fram mikil umræða í þingmannanefndinni um lög um landsdóm, ráðherraábyrgðarlögin og lög um verkefni og valdheimildir þingmannanefndarinnar. Eftir að niðurstaða rannsóknarnefndar Alþingis lá fyrir og nefndarmenn höfðu kynnt sér efni skýrslu rannsóknarnefndarinnar ítarlega var samþykkt, um mánaðamótin júní/júlí, að biðja sérfræðinga þingmannanefndarinnar að semja fyrstu drög að þingsályktunartillögu um málshöfðun gegn ráðherrum. Nefndarmenn lögðu mikla áherslu á að skýrleiki refsiheimilda, lýsing kæruatriða, málsmeðferðin og þingsályktunartillagan, þ.e. þessi drög um málshöfðun á hendur ráðherrum, mundi uppfylla öll réttarfars- og refsiskilyrði. Drög að þingsályktunartillögunni voru síðan lögð fyrir þingmannanefndina á fyrsta fundi hennar eftir sumarhlé, þ.e. 17. ágúst 2010, ásamt ítarlegri greinargerð. Eftir að hafa leitað álits utanaðkomandi sérfræðings var ákveðið að gera breytingar á þessum drögum, afmarka kæruatriðin betur og skilgreina skýrt atvik eða tilvik um mikilvæg stjórnarmálefni samkvæmt 17. gr. stjórnarskrárinnar og skilgreina betur athafnaleysið í kæruatriðum er varða b-lið 10. gr. ráðherraábyrgðarlaganna, m.a. til samræmis við verkaskiptingu og embættisverk einstakra ráðherra. Að mati meiri hlutans hefur verið gengið úr skugga um að fyrirliggjandi þingsályktunartillögur um málshöfðun gegn ráðherrum fullnægi öllum skilyrðum laga um meðferð sakamála bæði um form og efni. Þá vík ég örstutt að þætti allsherjarnefndar í þessu máli. Við umræður í þingsal um tillögur til þingsályktunar um málshöfðun gegn ráðherrum komu fram óskir um að málið færi til allsherjarnefndar til umsagnar. Á fundi þingmannanefndarinnar 22. september sl. samþykkti nefndin að verða við þessum tilmælum og ritaði sama dag bréf til allsherjarnefndar sem er tekið orðrétt upp í nefndarálitið og ég leyfi mér að vísa til þess þar. Allsherjarnefnd kom þegar saman síðdegis sama dag til að fjalla um málið. Var henni veittur frestur til kl. 16.30 föstudaginn 24. september til að skila umsögn sinni. Allsherjarnefnd hefur fjallað um málið, kallað til sín sérfræðinga og skilað tveimur umsögnum, umsögn meiri hluta nefndarinnar, þ.e. hv. þm. Róberts Marshalls, sem er formaður hennar, Árna Þórs Sigurðssonar, Marðar Árnasonar, Álfheiðar Ingadóttur, Valgerðar Bjarnadóttur, Vigdísar Hauksdóttur og Þráins Bertelssonar, auk umsagnar minni hlutans sem skipuðu hv. þm. Birgir Ármannsson og Ólöf Nordal. Í áliti meiri hluta allsherjarnefndar kemur m.a. fram að sú tilhögun að fjallað sé um mál vegna ráðherraábyrgðar á einu dómstigi standist ákvæði stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Þá tekur meiri hlutinn fram að endanlegt mat á því hvort málsmeðferð standist ákvæði stjórnarskrárinnar sé hjá dómstólum. Loks telur meiri hlutinn að c-liður 8. gr. og b-liður 10. gr. laga um ráðherraábyrgð standist gagnvart 70. gr. stjórnarskrárinnar. Gerir meiri hlutinn niðurstöður meiri hluta allsherjarnefndar að sínum. Álit meiri hluta allsherjarnefndar og minni hluta fylgja nefndaráliti þessu sem fylgiskjöl þannig að allir geta kynnt sér efni þeirra. Sem fyrr segir fylgir þingsályktunartillögunum afar ítarleg greinargerð flutningsmanna og vill meiri hlutinn að lokum vísa til þessarar greinargerðar í heild sinni. Ég vil geta þess að fyrir mistök er í tillögunum til þingsályktunar um málshöfðun gegn ráðherrum vísað til 20. gr. almennra hegningarlaga um hlutdeildina en þar átti að standa 22. gr. en þessi varakrafa um hlutdeildina nær til tveggja af fjórum ráðherrum, eins og ég hef getið um áður. Nefndarmennirnir hv. þm. Atli Gíslason, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Sigurður Ingi Jóhannsson, Eygló Harðardóttir og Birgitta Jónsdóttir leggja til að tillaga til þingsályktunar á þskj. 1502, 706. mál, verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali. Það eru tvær breytingartillögur, annars vegar frá þessum fimm hv. þingmönnum sem ég nefndi og hins vegar frá hv. þm. Magnúsi Orra Schram og Oddnýju G. Harðardóttur. Þær eru samhljóða þannig að ég les bara aðra og hún er orðrétt með þessum hætti, með leyfi frú forseta: „Í stað tilvísunarinnar „20. gr.“ hvarvetna í B- og C-lið kæruatriða komi: 22. gr.“ Nefndarmennirnir hv. þm. Magnús Orri Schram og Oddný G. Harðardóttir leggja til að tillaga til þingsályktunar á þskj. 1503, 707. mál, verði samþykkt með breytingum sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali og ég hef áður gert að umtalsefni. Undir þetta nefndarálit rita auk mín hv. þm. Magnús Orri Schram, Oddný G. Harðardóttir, Eygló Harðardóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Sigurður Ingi Jóhannsson og Birgitta Jónsdóttir.

Hæstv. forseti. Það er eitt atriði sem vekur athygli mína, bæði í áliti meiri hluta þingmannanefndarinnar og eins í málflutningi hv. þm. Atla Gíslasonar, og það er að ólíkt því sem ég tel að venja sé fyrir í sambandi við skýringar á lagaákvæðum þá finnst mér þingmannanefndin eða meiri hluti hennar ganga út frá því að það beri að skýra réttindaákvæðið þröngt og refsiákvæðið rúmt. Þetta gengur þvert gegn því sem er venja í þessu vegna þess að það er viðurkennd grundvallarregla að refsiákvæði ber að skýra þröngt og réttindaákvæði frekar rúmt. Það hefði ég haldið að væri það viðhorf og viðmið sem menn ættu að hafa í þessu sambandi. Ef við lítum á réttindaákvæðin virðist meiri hlutinn ganga út frá því að það sem ekki er beinlínis bannað sé heimilt og ef réttindi eru ekki tryggð með berum orðum geti rannsóknaraðili eða ákæruvald eða sá sem fer með ákvörðun um rannsókn eða 

Frú forseti. Ég er einfaldlega ósammála hv. þm. Birgi Ármannssyni. Það er ítarlega rökstutt bæði í greinargerð með þingsályktunartillögunni og því nefndaráliti sem ég mælti fyrir hér áðan. Ég verð enn að minna á að það verklag og þær aðferðir sem meiri hluti nefndarinnar hafði til að komast að þessari niðurstöðu var afar ítarleg og vönduð skoðun á öllum þáttum þessa máls.

Hæstv. forseti. Ég held að við lestur greinargerðarinnar komi skýrt fram að verið er að skýra ákvæðin sem eiga að tryggja réttindi þröngt og refsiákvæðin rúmt. Það er verið að teygja refsiákvæðin eins og hægt er til að unnt sé að heimfæra meint brot þar undir. Varðandi málsmeðferðina vildi ég spyrja hv. þm. Atla Gíslason: Nú liggur fyrir í gögnum sem þingmenn hafa haft aðgang að að ýmsir sérfræðingar sem nefndin leitaði til höfðu miklar áhyggjur akkúrat af þeim þætti sem varðar réttindi sakborninga á rannsóknarstigi á fyrstu stigum málsins. Ég vildi spyrja hv. þingmann, vegna þess að það kemur ekki skýrt fram í gögnunum, hvernig meiri hlutinn komst að þeirri niðurstöðu að ekki bæri að taka tillit til viðvörunarorða sem komu fram í pappírum sem finna má frá fyrstu stigum umræðunnar um að þörf væri á sérstakri rannsókn á meintum brotum ráðherranna áður en farið væri út í ákærur. 
            

Frú forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. Birgi Ármannssyni að þingmannanefndin hafði áhyggjur. Það var ábyrgðarmikið hlutverk sem við fengum og þess vegna köfuðum við djúpt í þetta mál, veltum öllum steinum við og unnum þetta með þessum hætti. Hvað verklagið varðar að öðru leyti, þá fórum við í það á fyrstu mánuðum starfsemi nefndarinnar að kafa ærlega í þetta. Eitthvað er til skriflegt en megninu var lýst fyrir okkur munnlega af sérfræðingum á fundum þeirra með nefndinni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka framsögumanni fyrir skýringar hans. Í fyrsta lagi vil ég koma með þá athugasemd að mér finnst ekki hafa verið brugðist við meginathugasemdum úr umræðunni, t.d. um saknæmisskilyrðin. Það er ekkert annað gert í þessu nefndaráliti en að prenta það upp sem stóð í þingsályktunartillögunni sjálfri um saknæmisskilyrðin. Hér hefur komið fram harkaleg gagnrýni á að nefndin hafi ekkert lagt á sig til að sýna fram á að þau mistök og sú vanræksla sem rannsóknarnefndin fjallaði um jöfnuðust á við ásetning eða stórfellt hirðuleysi. Það stendur enn þá alveg óhreyft. Hér er heldur ekki gerð ein tilraun til þess að bregðast við þeim alvarlegu athugasemdum sem fyrrverandi utanríkisráðherra hefur komið fram með síðustu daga, nefnilega að hér sé verið að gera henni að sök að hafa ekki brugðist við þegar ábyrgðin á viðkomandi athöfnum lá skýrt hjá öðrum, m.a. hjá núverandi forsætisráðherra. Þorir nefndin ekki að taka á því máli af því að hæstv. forsætisráðherra á í hlut? Hvað á það eiginlega að þýða að sleppa svona mikilvægum þætti málsins algjörlega og minnast ekki á hann einu orði?

Frú forseti. Auðvitað fór nefndin yfir þá gagnrýni sem sett var fram í þingheimi en við komumst að sömu niðurstöðu og við höfðum komist að áður, það var alveg á hreinu. Ég verð að taka það fram varðandi hvern einstakan ráðherra sem hér er til umfjöllunar að sérstaklega er tilgreint á hvaða forsendum þingsályktunartillagan er lögð fram gagnvart hverjum og einum þeirra.

Virðulegi forseti. Hún hrópar á mann þögnin hér vegna þess sem fyrrverandi utanríkisráðherra hefur bent á í umræðunni undanfarna daga, að verið sé að gera henni að sök að hafa ekki gripið til aðgerða sem voru skýrt á valdsviði annarra ráðherra í fyrrverandi ríkisstjórn. Síðan er auðvitað stórmál að nefndin hefur ekki tekið til umfjöllunar það sem varð þinginu tilefni til alvöruumræðu 1962 og 1963 þegar þetta mál var síðast til umfjöllunar hér í þinginu, nefnilega spurninguna: Á þingið að beita matskenndum ákvæðum laganna til þess að draga fyrrverandi ráðherra til refsiábyrgðar? Þá voru þingmenn almennt sammála um að það væri mikið glapræði vegna þess að ef þingið færi inn á þá braut væri hætta á því að pólitískt uppgjör yrði gert að sakamáli og það er nákvæmlega það sem er í uppsiglingu hér, pólitíska uppgjörið út af hruninu er að verða að sakamáli vegna þeirrar tillögu sem hér liggur frammi. Það þorir enginn að taka umræðuna. Við erum með mál frá starfstíma 

Frú forseti. Hv. þm. Bjarni Benediktsson heldur því fram að við þorum ekki að taka umræðuna. Ég hef flutt hér ítarlegar ræður við báðar umferðir þessa máls og tekið umræðuna.

Ekki um matskenndu ákvæðin.

Nei, ekki um matskenndu ákvæðin, en ég er að lýsa sannfæringu minni. Ég skil ummæli hv. þingmanns þannig að það að þora ekki að taka umræðuna sé að taka hana ekki nema á þeim grundvelli sem hv. þingmaður leggur sjálfur fram. Svo verð ég að ítreka það enn og aftur varðandi þetta pólitíska uppgjör sem hv. þingmaður talar um og biðja hann um að lesa greinargerð Ólafs Jóhannessonar með frumvarpinu 1962 vandlega þar sem hann fjallar um grunninn að þessum lögum. Það hef ég lesið í þaula og er sammála niðurstöðu hans.

Frú forseti. Ég er með tvær spurningar. Annars vegar: Ef Atli Gíslason hefði verið ráðherra á þeim tíma sem við ræðum, hvað hefði hann gert til þess að forða því hruni sem við seinna vissum að yrði, í þeirri stöðu sem bankarnir voru þá, þeirri viðkvæmu stöðu þegar ekki mátti ýja neitt að því að þeir væru í erfiðri stöðu? Hvað hefði hv. þingmaður gert, framsögumaður nefndarálitsins? Þá er það önnur spurning: Jóhanna Sigurðardóttir hélt fræga ræðu 20. september. Þá sagði hv. þingmaður að ef þetta yrði ekki samþykkt yrði að ganga til kosninga. Er hann enn þá þeirrar skoðunar?

Ég vil minna hv. þingmenn á að ávarpa bæði þingmenn og ráðherra með viðeigandi hætti.

Frú forseti. Ég hef farið ítarlega yfir það í ræðum mínum um þessa þingsályktanir að það að gera ekki neitt hafi verið alvarlegustu mistökin. Ekki gera ekki neitt. Ég benti á það í ræðu minni hvað hefði verið hægt að gera til að takmarka tjónið mjög verulega. Ég talaði m.a. um tilsjónarmann, ég nefndi það að Icesave-reikningarnir voru stofnaðir eftir 15. maí og ég nefndi fjölmörg atriði í þessu samhengi sem hefði verið hægt að grípa til á grundvelli gildandi lagafyrirmæla.

Frú forseti. Það að skipa tilsjónarmann hefði þýtt fall bankanna daginn eftir, það er mjög einfalt. Þetta vita þeir sem starfa með banka. Þeir vita það að um leið og einhver efi verður um stöðu bankanna vex sá efi og áhlaup verður á bankana, eins og gerðist reyndar í Kaupþingi í London í byrjun október. Þetta er því mjög vandmeðfarin staða og ekki rétt að menn hafi ekki gert neitt, menn gerðu heilmikið í stöðunni á þeim tíma. Ég ætla að spyrja hv. þingmann líka um ræðu hæstv. forsætisráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur, þar sem hann sagði að það yrði að kjósa. Erum við að ræða hér um pólitík? Er það þannig að hv. þingmaður er að vinna þetta og segir: Við ætlum að kjósa ef þetta verður ekki samþykkt, fá nýja pólitík í landið? Ég lít þannig á að við séum ekki að ræða pólitík en eru þetta virkilega pólitísk réttarhöld?

Frú forseti. Ég bið hv. þingmann líka að skoða sérstaklega ummæli í greinargerðinni og reyndar einnig í nefndarálitinu sem ég mæli hér fyrir um svonefnd hættubrot og samhverf brot. Síðan lít ég svo á að þingmaðurinn hafi misskilið ummæli mín eða ég hafi ekki tjáð mig nógu skýrt þó að ég teldi mig gera það bæði í fjölmiðlum og annars staðar. Ég taldi að virðing Alþingis væri í húfi ef þetta mál kláraðist ekki með atkvæðagreiðslu. Ég nefndi það aldrei í tengslum við það að ég legði fram einhverja pólitíska kröfu um það að ef tillagan yrði ekki samþykkt yrðu kosningar eða eitthvað slíkt. Ég talaði um að virðing Alþingis væri í húfi, þjóðin ætti það skilið að við afgreiddum þetta mál nú á haustþingi.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja það í upphafi að hvorki ræða hv. þingmanns né það nefndarálit sem hann mælti fyrir sannfæra mig um það að efnislegar ástæður séu til þess að gefa þær ákærur út sem hér er lagt til að verði gefnar út. Að sama skapi hef ég enn þá uppi efasemdir um að sú málsmeðferð sem hér er lagt til að ráðist verði í og lögin mæla fyrir um standist þær lágmarkskröfur sem lög og mannréttindasáttmálar mæla fyrir um, fræðimenn hafa bent á að svo sé ekki.

Hvaða fræðimenn?

Hæstv. forsætisráðherra gagnrýndi málsmeðferð nefndarinnar mjög harkalega í ræðu sinni hér á dögunum, hún taldi að það hefði verið eðlilegt að leita álits hjá Feneyjanefndinni og gagnrýndi nefndina fyrir það að hafa á engu stigi upplýst ráðherrana fyrrverandi um það hvaða kæruatriði 

Frú forseti. Ég er ósammála efnislegum og formlegum rökstuðningi hv. þingmanns, við erum ósammála um það. Ég tel mig hafa komist að þeirri niðurstöðu sem liggur fyrir í þingsályktuninni með afar faglegum hætti, eins faglegum hætti og mér var framast unnt. Skýrsla nefndarinnar, stóra skýrslan sem er meginafurð okkar, fær mjög góða dóma fyrir vinnulag, efni, framsetningu og annað slíkt og er hrósað í bak og fyrir. Hæstv. forsætisráðherra hrósaði þessu í ræðu sinni um skýrsluna. Mér fannst því skjóta skökku við þegar hún kom hér upp í ræðu á mánudaginn var með öðrum hætti og ég er bara ósammála henni, ég er ósammála hluta af því sem hún setti fram í þeirri ræðu.

Frú forseti. Það má alltaf deila um hvað er faglegt og hvað ekki. En ég mundi telja að það væri býsna faglegt að menn skoðuðu hug sinn vandlega, a.m.k. hvað varðar málsmeðferðarreglurnar, þegar formaður Lögmannafélags Íslands, formaður Lögfræðingafélagsins, sérfræðingar í refsirétti við Háskólann í Reykjavík og sérfræðingar sem nefndin sjálf leitaði til en bannað er að upplýsa um hér í þingsalnum hverjir eru - svo ég svari frammíkalli hv. þm. Marðar Árnasonar - sem sögðu beinlínis að réttarfar landsdómslaganna uppfyllti ekki lágmarkskröfur laga og mannréttindareglna um réttarstöðu sakborninga á rannsóknarstigi. Síðan leggur hæstv. forsætisráðherra til leiðir til þess að reyna að bæta úr þeim annmörkum sem hún telur að séu á málsmeðferð, fjöldann allan af tillögum. Mig langar til þess að spyrja hv. þingmann: Hvers vegna var þeirri leiðsögn svo illa tekið 

Frú forseti. Ég verð að ítreka það að öflun sönnunargagna, prófanir og annað fer fram að samþykktri tillögu sem hér liggur fyrir, þ.e. háð því auðvitað að hún verði samþykkt. Þar fer öflunin fram og svo fyrir dómi fer sönnunarfærslan fram. Við skoðuðum þá leið mjög vel og vandlega sem hæstv. forsætisráðherra benti á, þ.e. ef ég skildi ummæli hv. þingmanns rétt, að milli fyrri og síðari umræðu færum við í lagabreytingar. Þetta vorum við búin að taka út af borðinu í ítarlegri umræðu í janúar, febrúar og mars. Við störfum eftir þessum lagagrundvelli. Eitt var það í þessu samhengi líka, að setja lög afturvirk á dæmi sem er í gangi, það þykir ekki góð lögfræði.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hlutans í þingmannanefndinni sem skipuð var til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Í stuttu máli sagt er það niðurstaða okkar í minni hlutanum að við teljum saknæmisskilyrðin ekki uppfyllt. Við teljum að ráðherrar hafi hvorki af ásetningi né stórfelldu hirðuleysi brotið gegn stjórnarskrá lýðveldisins, öðrum landslögum eða stofnað hagsmunum ríkisins í fyrirsjáanlega hættu með athöfnum sínum eða athafnaleysi. Þetta er sannfæring okkar og þess vegna stöndum við ekki að þeim tveim þingsályktunartillögum sem lagðar hafa verið fram af öðrum nefndarmönnum í þingmannanefndinni. Við teljum að ekki eigi að leggja fram þingsályktun um að kalla saman landsdóm og ákæra ráðherra fyrir brot gegn lögum um ráðherraábyrgð. Frú forseti. Fjallað hefur verið um þetta mál annars vegar út frá formi og hins vegar út frá efni. Varðandi formið höfum við gagnrýnt að þær málsmeðferðarreglur sem gert er ráð fyrir að farið sé eftir út frá lagagrundvelli landsdómslaganna og laganna um ráðherraábyrgð, uppfylli ekki þau mannréttindasjónarmið og þá þróun sem orðið hefur á grundvelli mannréttinda í heiminum á undanförnum áratugum. Málsmeðferðin, sérstaklega gagnvart meintum sakborningum á rannsóknarstigi málsins, uppfylli ekki almenn sjónarmið í sakamálaréttarfari varðandi málsmeðferð. Þetta höfum við gagnrýnt og vel er farið í þetta í nefndaráliti okkar og svo að sjálfsögðu í nefndaráliti minni hluta allsherjarnefndar sem ég geri ráð fyrir að hv. þm. Birgir Ármannsson og hv. þm. Ólöf Nordal geri grein fyrir á eftir. Ég ætla að nota tíma minn í dag til að fara yfir efnið í meginatriðum og ástæðurnar fyrir því af hverju við teljum saknæmisskilyrði ekki vera uppfyllt. Í 2. gr. laganna um ráðherraábyrgð er kveðið á um að krefja megi ráðherra ábyrgðar samkvæmt því sem nánar er fyrir mælt í lögunum, fyrir sérhver störf eða vanrækt starfa, er hann hefur orðið sekur um, ef málið er svo vaxið að hann hafi annaðhvort af ásetningi eða stórfelldu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, önnur landslög eða að öðru leyti stofnað hagsmunum ríkisins í fyrirsjáanlega hættu. Ef menn ætla að fara inn á þessa braut þarf að skoða embættisverk ráðherrans sem liggja fyrir og það þarf jafnframt að fara eftir því hvaða verkefni voru á ábyrgðarsviði viðkomandi ráðherra. Samkvæmt lögunum er skilyrði refsiábyrgðar að hægt sé að sýna fram á ásetning eða stórfellt hirðuleysi. Það er sérstaklega tekið fram í ákærunni að hvort tveggja sé þar undir og í nefndarálitinu sem hér liggur fyrir og þá vísað til greinargerðarinnar með þingsályktunartillögunni frá meiri hluta þingmannanefndarinnar að hugsanlega hafi verið um ásetning að ræða. Við mat á því hvort saknæmisskilyrði teljist uppfyllt þarf að líta til þessarar háttsemi ráðherra, þ.e. var ráðherrann í góðri trú varðandi þá athöfn eða það athafnaleysi sem varð í starfi hans, og var talið að viðkomandi athöfn eða athafnaleysi færi saman við hagsmuni ríkisins á þeim tíma þegar ákvörðun var tekin. Fjallað er um það í kafla 1.8 í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að auðvelt sé að vera vitur eftir á. Auðvelt sé að dæma ákvarðanir annarra þegar maður situr sjálfur í rólegheitunum með mikið af upplýsingum í höndunum, heila rannsóknarskýrslu, og dæma þannig verk annarra. Menn verða að líta til þess á hvaða tíma ákvarðanir voru teknar og hvaða upplýsingar viðkomandi höfðu. Meta þarf hvort ráðherra hafi hagað sér á þann hátt sem gegn og skynsamur maður hefði talið rétt við sambærilegar aðstæður. Fræðimenn hafa einnig bent á svokallaða „business judgement rule“ sem viðmiðunarreglu, sem felur í sér það viðmið að ef ráðherra er í góðri trú og háttsemi hans er ekki óforsvaranleg á tímamarki hennar þá mæli slíkt almennt gegn ábyrgð. Um þetta fjallar Andri Árnason í grein um ráðherraábyrgð í Tímariti lögfræðinga. Þetta þarf að hafa í huga þegar menn meta háttsemi sem er til skoðunar. Fullyrt hefur verið að ráðherrar þjóðarinnar hafi ekki gert neitt til að sporna við þróuninni og atburðunum sem síðar urðu. Það fullyrti hv. þm. Atla Gíslasyni í andsvari fyrr í umræðunni. Ég tel fulla ástæðu til að mótmæla því harðlega að ekkert hafi verið gert af hálfu ríkisstjórnarinnar. Ég tel að allir þeir sem lesa skýrsluna sem rannsóknarnefnd Alþingis lagði fram sjái augljóslega að menn voru að grípa til aðgerða. Það er jafnframt augljóst ef menn lesa andmælabréfin sem bárust rannsóknarnefnd Alþingis frá þeim ráðherrum öllum sem hafa verið til skoðunar og eins ef menn skoða bréfin sem sömu fyrrverandi ráðherrar sendu þingmannanefndinni sjálfri. Þar er hægt að tína til margvíslegar aðgerðir. Leitað var leiða til að efla gjaldeyrisvarasjóðinn og unnið var að því á vegum viðskiptaráðuneytis, að sjálfsögðu í samráði við Fjármálaeftirlitið og Landsbankann, að flytja innlánsstarfsemi Landsbankans í Bretlandi og Hollandi úr útibúi í dótturfélag. Lögð var áhersla á það af hálfu ríkisstjórnarinnar við bankana að draga úr umsvifum og minnka efnahagsreikninga sína. Unnið var að því af hálfu forsætis- og fjármálaráðuneyta að tryggja Íslandi aðild að samstarfi Evrópuríkja um fjármálastöðugleika, svo einhver atriði séu talin upp. Menn geta fræðst um fleiri atriði með því að lesa þessi andmælabréf og eins skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Hins vegar er ljóst og það er mjög dapurlegt að þessar aðgerðir dugðu ekki til. Öllum er kunnugt um hversu víðtækar afleiðingar fall íslensku bankanna hafði. Aðgerðir stjórnvalda dugðu ekki til og það er stórkostlega erfitt að horfast í augu við það. Afleiðingarnar eru skelfilegar. Hins vegar ber okkur að meta hvort aðgerðir stjórnvalda hafi verið refsiverðar. Mín sannfæring er sú að ekkert í háttsemi þeirra ráðherra sem tillaga liggur frammi um að verði ákærðir og kallaðir fyrir landsdóm kalli á það að gefnar verði út ákærur þeim á hendur. Því hefur jafnframt verið haldið fram í umræðunni og kemur fram í greinargerð meiri hluta þingmannanefndarinnar með þingsályktunartillögunni um ákæru, að ekki þurfi að sýna fram á orsakasamhengi milli athafna eða athafnaleysis ráðherranna og þess tjóns eða atburða sem urðu við fall íslensku bankanna. Ég tel einfaldlega að sá rökstuðningur sem hefur verið færður fram, bæði í þessum ræðustóli og í þeim þingskjölum sem lögð hafa verið fram, standist ekki. Ég tel að það verði að sýna fram á að orsakasamhengi sé þarna á milli. Ekkert hefur komið fram í umræðunni sem hefur sannfært mig um að það þurfi ekki að sýna fram á slíkt orsakasamhengi. Um þetta atriði er fjallað í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og þar segir, með leyfi forseta: „Hvorki rannsóknarnefndin né aðrir aðilar geta fullyrt um að beint orsakasamhengi sé á milli vanrækslu um slík atriði og þess fjármálaáfalls sem hér varð haustið 2008 né slegið því föstu hver innbyrðis þýðing hinna samverkandi þátt sem leiddu til þess hafi verið.“ Hér fjallar rannsóknarnefnd Alþingis um mat sitt á vanrækslu og mistökum fyrrverandi ráðherra og kemst að þeirri niðurstöðu að ekki sé hægt að fullyrða neitt um beint orsakasamhengi. Þetta mat nefndarinnar stendur. Virðulegi forseti. Jafnframt hefur verið fjallað mikið um skýrleika refsiheimilda. Við tökum aðeins á því í nefndaráliti okkar. Jafnframt vísa ég aftur til umfjöllunar hv. þm. Ólafar Nordal og hv. þm. Birgis Ármannssonar sem lögðu fram minnihlutaálit í allsherjarnefnd í kjölfar þess að þingmannanefndin sendi nefndinni bréf og bað allsherjarnefnd um að fjalla um ákveðin atriði. Meginregla í refsirétti er að refsiheimildir eigi að vera skýrar og sú regla byggist m.a. á stjórnarskránni og mannréttindasáttmála Evrópu. Sú meginregla felur í sér að refsiákvæði verður að vera nægilega skýrt og fyrirsjáanlegt til að einstaklingurinn geti gert sér grein fyrir því með lestri ákvæðisins og með því að skoða dómaframkvæmd, sé hún til staðar, hvaða athafnir eða athafnaleysi geti leitt til refsiábyrgðar á grundvelli þess. Fjölmargir fræðimenn hafa fjallað um þetta, m.a. Eiríkur Tómasson, Andri Árnason og Róbert Spanó. Menn greinir á. Það eru ekki allir sammála um hvaða ákvæði ráðherraábyrgðarlaganna eru óskýr en færð hafa verið fyrir því rök í umræðunni og af hálfu þeirra sérfræðinga sem komið hafa fyrir nefndir þingsins, bæði allsherjarnefnd og þingmannanefndina, að verulegur vafi sé á því hvort ákvæði laganna um ráðherraábyrgð séu nægilega skýr til að uppfylla þessar meginreglur refsiréttarins. Ég vísa að öðru leyti til þess sem fram kemur í nefndaráliti okkar um þetta. Enda leggur þingmannanefndin til, allir níu þingmenn þingmannanefndarinnar, að lögin um ráðherraábyrgð og lögin um landsdóm verði endurskoðuð. Það er ekki að ástæðulausu. Ég sjálf hefði kosið að þingmannanefndin hefði lagt fram sameiginlega skýrslu um ráðherraábyrgðina þar sem hægt hefði verið að fara yfir þau sjónarmið sem liggja til grundvallar því mati m.a. að endurskoða þurfi lögin. Hægt hefði verið að velta upp andstæðum sjónarmiðum vegna þess að heilmikið starf liggur eftir þingmannanefndina sem hvergi sér stað. Við fórum mjög ítarlega yfir þessi atriði og það hefði verið gott fyrir þingið að eiga slíka samantekt þrátt fyrir að við værum ekki sammála um niðurstöðuna. Engu að síður leggjum við til að lögin verði endurskoðuð og það er vel. Vonandi verður hægt að nýta þá vinnu sem þingmannanefndin hefur unnið á undanförnum vikum og mánuðum við mat og endurskoðun laganna. Ég vil vekja sérstaklega athygli á einu sjónarmiði sem ekki hefur verið mikið rætt og það er að þær þingsályktunartillögur sem hér liggja fyrir gefa ákveðna vísbendingu um hvaða hátternisreglur Alþingi vill að ríkisstjórnir og ráðherrar ríkisstjórna viðhafi í sínum störfum. Sá ákæruliður sem mér finnst ganga lengst og í rauninni vera fjarstæðukenndur er ákæruliður sem merktur er II þar sem lagt er til að Alþingi ákæri fyrrverandi forsætisráðherra fyrir að hafa á framangreindu tímabili látið farast fyrir að framkvæma það sem fyrirskipað er í 17. gr. stjórnarskrár lýðveldisins, um skyldu til að halda ráðherrafundi um mikilvæg stjórnarmálefni. Þetta er einstaklega einkennilegur ákæruliður og í rauninni vart hægt að sjá annað en verði þetta að veruleika, samþykki Alþingi að fara fram með ákæru á þessum grundvelli, þá sé hægt að draga nánast alla fyrrverandi ráðherra og núverandi ráðherra fyrir landsdóm á grundvelli þessa ákvæðis. Þá er hægt að gera það og þá er verið að gefa slíka leiðbeiningu. Tökum dæmi um t.d. samgönguráðherra sem situr í ráðuneyti sínu, fær á borð sitt skýrslu um jarðgöng á Íslandi sem ekki eru nægilega örugg. Að mínu viti er þetta mikilvægt málefni. Þessi skýrsla er komin fram og samgönguráðherrann kallar ekki eftir því að hún sé rædd í ríkisstjórn. Þar sem ekki þarf ekki að sýna fram á orsakatengsl milli athafnaleysis ráðherra og þess atburðar sem verður er þá hægt að leggja fram í þinginu tillögu til þingsályktunar um að viðkomandi samgönguráðherra verði dreginn fyrir landsdóm? Miðað við þá leiðbeiningu og þá vísireglu sem þeir hv. þingmenn sem standa að ákæruskjalinu leggja fram, er það svo. Inn á hvaða brautir erum við komin þá? Ég tel þetta vera mjög varhugavert og mjög einkennilegt að setja þetta fram með þessum hætti. Ég fullyrði að það væri aldrei farið fram með þennan ákærulið einan og sér. Honum er hent með í púkkið til að fylla upp í ákæruskjalið. Þetta yrði aldrei tekið fram sem sérstakt ákæruatriði, alla vega ekki enn sem komið er en hver veit hvað framtíðin ber í skauti sér verði þetta fordæmi sett. Virðulegi forseti. Við í þingmannanefndinni fengum til okkar nokkra sérfræðinga og mikið hefur verið vísað til þeirra hér í umræðunni, sérstaklega í fjölmiðlaumfjölluninni. Það er rétt að árétta að engir sérfræðingar munu taka þessa ákvörðun fyrir okkur þingmenn hér í dag eða á morgun eða þegar sú atkvæðagreiðsla sem fram undan er fer fram. Það er ekki hægt að skýla sér á bak við sérfræðinga í þessu máli, við verðum að taka sjálfstæðar ákvarðanir og fara eftir eigin sannfæringu, eins og stjórnarskráin býður okkur, hvert og eitt okkar verður að gera það. Við stöndum ekki hér og vísum til þess að einhverjir sérfræðingar hafi sagt okkur að gera einhverja hluti, það er einfaldlega rangt. Sérfræðingarnir voru ekki á einu máli, alls ekki, og að teknu tilliti til þess sem ritað hefur verið af fræðimönnum um þetta efni er algjörlega ljóst að mikill vafi leikur á því hvort þau lög sem okkur er ætlað að fjalla um standist m.a. mannréttindasáttmálann og ég tel algjörlega fullljóst að ekki sé tilefni til að fara fram með þessar ákærur þar sem saknæmisskilyrði eru ekki uppfyllt. Frú forseti. Það er athyglisvert að skoða þá umræðu sem fór fram í þinginu í desember 1962 þegar lög um ráðherraábyrgð voru lögfest og umræður um ráðherraábyrgðina og lögin fóru fram. Hér liggur m.a. frammi nefndarálit frá minni hluta allsherjarnefndar frá 10. desember 1962 sem Alfreð Gíslason, læknir og þáverandi þingmaður, stóð að. Þar er megininntakið að þáverandi hv. þingmaður telur lög af þessum toga vera óþörf og hann vísar sérstaklega til 10. greinarinnar, að ákvæði hennar séu óneitanlega nokkuð matskennd, og heldur áfram, með leyfi forseta: „En það er víðar í frumvarpinu að finna hæpin ákvæði, t.d. í 9. gr., og skal það ekki rætt nánar. Sé nokkur frambærileg ástæða til að breyta lögum um ábyrgð ráðherra, þá er hún sú að fækka „matskenndum“ ákvæðum, en ekki að fjölga þeim, eins og þó er gert í frumvarpinu.“ Þetta er rétt mat hjá þessum fyrrverandi hv. þingmanni og ég tel að við eigum að einbeita okkur að því þegar við förum í endurskoðun þessara laga að fækka matskenndum ákvæðum. Enda sér þess hvergi stað í tillöguflutningnum eða þeirri greinargerð sem liggur fyrir að það hafi verið reynt að fara í þetta mat á saknæminu. Ég get ekki fundið því stað og tek undir með hv. þm. Bjarna Benediktssyni sem fór hér í andsvar við hv. þm. Atla Gíslason áðan og benti á að hér væri verið að færa pólitískt uppgjör inn í ákæruform. Það er miður og sorglegt að málið sé komið á þetta stig. Hv. þm. Alfreð Gíslason benti jafnframt á að ástæðan fyrir því að það þyrfti að setja lög um ráðherraábyrgð væri sú að í stjórnarskránni er kallað eftir því. Síðan segir þingmaðurinn, með leyfi forseta: „Þó sýnast þau heldur gagnslítil yfirleitt, nema þá helst þar sem pólitískt ofstæki má sín mikils, en þar gætu þau reynst einkar hentug.“ Þetta var umræðan á Alþingi 1962 og ég tel að full ástæða sé til að reifa og ræða þessi sjónarmið hv. þáverandi þm. Alfreðs Gíslasonar. Virðulegi forseti. Við búum í réttarríki, við eigum að vanda okkur og við verðum að líta til þessara sjónarmiða og taka það hlutverk okkar alvarlega að vanda okkur, sérstaklega þegar við erum að fjalla um það viðkvæma málefni að fara fram með ákærur á hendur einstaklingum. Þessir einstaklingar eiga að njóta fullra mannréttinda eins og allir aðrir þegnar og íbúar þessa lands og þegar verulegur vafi leikur á því að við séum að uppfylla öll skilyrði varðandi mannréttindi fólks ber okkur að vanda okkur sérstaklega vel. Ég vil hvetja hv. þingmenn til að kynna sér vel það efni sem bent er á í nefndaráliti minni hlutans og eins í nefndaráliti minni hluta allsherjarnefndar. Virðulegi forseti. Ég tel að allir þeir sem komu að íslensku stjórnsýslunni síðustu mánuðina fyrir hrun hafi af fullri einurð verið að vinna að því að koma landinu í gegnum hugsanlega efnahagskreppu án stóráfalla. Ég tel þetta fullljóst. Ég tel að enginn bjóði sig fram til þings eða taki að sér að verða ráðherra á Íslandi með annað að markmiði en að vinna þjóðinni gagn, ég tel að það sé fullljóst. Þess vegna tel ég mjög rangt að leggja það til og halda því fram að menn hafi af ásetningi sýnt af sér hegðun sem hafði þau áhrif að bankarnir féllu og/eða að þeir hafi af ásetningi ætlað sér að auka tjón íslenska ríkisins. Ég tel þetta fásinnu. Á þessum tíma lágu fyrir ýmis opinber gögn, sem sum hver voru vottuð af endurskoðunarfyrirtækjum og opinberum stofnunum, um að staða bankanna væri sterk. Þetta lá fyrir. Ég geri mér grein fyrir því að stjórnvöld vissu að hætta væri á ferðum. Ég tel hins vegar að stjórnvöld hafi vanmetið þá hættu vegna þess að þeim var ekki kunnugt um hversu mikil veiking bankanna var orðin innan frá. Mönnum var ekki kunnugt um það og það kemur m.a. fram í andmælabréfi fyrrverandi forsætisráðherra Geirs H. Haarde að hann var ekki vanur því að logið væri að sér líkt og talið er að bankamenn hafi gert gagnvart íslenskum stjórnvöldum. Ef maður horfir á þær ákvarðanir sem stjórnvöld voru að taka á þessum tíma verður maður að horfa til þeirrar þekkingar sem þau höfðu á þeim tíma, hvaða upplýsingar þau höfðu um hættuna. Það sannast í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að stjórnvöldum var ekki kunnugt um það hversu mikil veiking bankanna var orðin innan frá. Meginniðurstaða skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er sú að bankarnir sjálfir beri meginábyrgð á því hvernig fór, helstu stjórnendur bankanna og helstu eigendur bankanna beri meginábyrgð á því. Við í þingmannanefndinni höfum lagt fram stóra skýrslu, þar sem við drögum fram þá helstu lærdóma sem við teljum að verði að draga af þeim hræðilegu atburðum sem urðu hér á landi við fall bankanna. Við höfum lagt fram mjög harðorðar ályktanir um það hvernig okkur í þingmannanefndinni finnst rétt að koma á framfæri að okkur þyki t.d. ámælisverð þau vinnubrögð sem viðhöfð voru við einkavæðingu bankanna þar sem fallið var frá ákvörðuninni um dreifða eignaraðild. Það er mjög harðorð ályktun frá þingmannanefndinni í skýrslunni okkar á bls. 30, ef menn vilja fletta upp í henni. Þetta eru stór orð, að níu þingmenn taki fram að það sé áfellisdómur yfir vinnubrögðum fyrrverandi ráðherra að falla frá dreifðri eignaraðild. En við erum að því vegna þess að við erum að reyna að gera upp þá atburði sem hér urðu. Jafnframt leggjum við til að Alþingi álykti að stjórnvöld hafi brugðist. Þetta eru stór orð en nefndin öll stendur saman að þessari ályktun. Ég vil og ég hef sannfæringu fyrir því að ef við lítum öll í eigin barm áttum við okkur á því að öll sú vinna sem farið hefur fram, fyrst af hálfu rannsóknarnefndar Alþingis og síðan af hálfu þingmannanefndarinnar, er uppgjör sem var nauðsynlegt, það er erfitt, en við eigum að nota það til þess að standa á þessari skýrslu sem lögð hefur verið fram og horfa síðan til framtíðar. Ég tel einfaldlega að með því að leggja fram tillögur til þingsályktunar um að landsdómur verði kallaður saman séum við á rangri braut. Ég er sannfærð um að við erum á rangri braut með því. Ég tel einfaldlega að þær ályktanir sem við í þingmannanefndinni leggjum sameiginlega fram og það að við köllum eftir því að Alþingi álykti um þau atriði sem ég taldi hér upp um ábyrgð stjórnvalda, um það að eftirlitsstofnanir hafi brugðist og síðan sú afstaða sem þingmannanefndin tekur gagnvart þeim ráðherrum sem störfuðu við einkavæðinguna sé það uppgjör sem þjóðin þarf á að halda. Þetta er réttsýnt uppgjör og ég stend fyllilega í fæturna varðandi það mat sem þingmannanefndin komst sameiginlega að niðurstöðu um. Hins vegar er það djúp sannfæring mín að í háttsemi þeirra ráðherra sem hér hafa verið til skoðunar og lagt er til að ákærðir verði sé ekkert refsivert. Ég fullyrði að ef menn lesa gögnin og kynna sér þau fræði sem fjölmargir fræðimenn hafa lagt á sig að koma á framfæri í gegnum tíðina komist menn að sömu niðurstöðu. Ég tel það einsýnt. Virðulegi forseti. Umræðan hér um þessi mál hefur verið að mestu leyti málefnaleg og ég fagna því. Þetta er erfið reynsla en engu að síður vissum við það öll sem buðum okkur fram fyrir síðustu kosningar að erfiðir tímar færu í hönd og að það þyrfti að fara í erfið verkefni, þannig að þingmenn eiga ekkert að veigra sér við það að taka ákvörðun byggða á sinni eigin sannfæringu. Um ákærurnar í heild og hvernig þær líta út og hvernig þær eru settar fram held ég því fram að þær séu að því leyti gallaðar að ákæruatriðin eru allt of víð. Ég hef haldið því fram hér í fyrri ræðu minni um þetta mál að þetta sé líkt og að meiri hluti þingmannanefndarinnar sé að kasta út víðu neti, eins víðu neti og mögulegt er, til þess að reyna að draga eitthvað að landi. Þetta er eitthvað sem ákæruvald á ekki að gera. Ef menn ætla á annað borð að leggja fram ákærur verða menn að gera tilraun til þess að hafa þær það afmarkaðar, að hafa háttsemina það vel útskýrða að mönnum sé fullljóst hvað átt sé við. Ég vísa í þessu sambandi sérstaklega til liðar I þar sem er sagt að ákæra beri ráðherrana fyrir brot á starfsskyldum sem þeim hefði mátt vera kunnugt um og þeir hefðu getað brugðist við með því að beita sér fyrir aðgerðum, löggjöf, útgáfu almennra stjórnvaldsfyrirmæla eða töku stjórnvaldsákvarðana. Hvað er átt við hér? Hvað er það sem átti að gera? Hvað nákvæmlega er það sem ráðherrar í ríkisstjórn Geirs H. Haarde áttu að gera? Það hefur ekki verið gerð nein tilraun til að sýna fram á það. Í umræðunni í dag hefur reyndar verið bent á að það hefði átt að skipa bönkunum tilsjónarmenn. Hefði það verið gert og bankarnir fallið beint í kjölfarið hvað værum við þá að ræða hér í dag? Værum við þá ekki að ræða tillögur um ákæru á hendur þeim ráðherra sem lagði til að slíkir tilsjónarmenn yrðu skipaðir? Er það ekki það sem við værum að gera? Ég hugsa að það væri akkúrat þannig. Þess vegna finnst mér skjóta mjög skökku við að það hafi ekki verið gerð nein tilraun af hálfu þeirra sem tala fyrir því að farið verði í þessar ákærur til að sýna fram á hvað hefði átt að gera. Hvað hefði átt að gera? Niðurstaða rannsóknarnefndar Alþingis er að eftir árið 2006 hafi íslensk stjórnvöld ekki getað gripið til neinna ráðstafana til að hindra fall bankanna. Þetta er niðurstaða rannsóknarnefndar Alþingis. Það mat stendur óhaggað. Frú forseti. Mig langar að síðustu að ræða aðeins um þau sjónarmið sem hefur verið haldið talsvert á lofti hér að verði þessar ákærur ekki að veruleika þurfi Alþingi að álykta að einhverju leyti eða átelja á einhvern hátt einhverja ákveðna einstaklinga í samfélaginu. Alþingi Íslendinga setti á fór rannsóknarnefnd Alþingis. Alþingi fól rannsóknarnefndinni að komast að niðurstöðu um vanrækslu eða mistök þeirra sem mestu réðu í aðdraganda falls íslensku bankanna. Rannsóknarnefndin komst að niðurstöðu og kvað upp úr með það að ákveðnir aðilar hefðu sýnt af sér vanrækslu. Það mat rannsóknarnefndarinnar stendur óhaggað. Því er ekki hægt að áfrýja á nokkurn einasta stað, það mat stendur um aldur og eilífð að viðkomandi einstaklingar hafi sýnt af sér vanrækslu. Þetta er einsdæmi en það var Alþingi sem fól rannsóknarnefnd Alþingis að gera þetta mat og því mati er lokið. Það mat stendur óhaggað um aldur og eilífð og þess vegna er nóg að gert hvað það varðar. Þess utan er fjöldinn allur af sakamálarannsóknum í gangi hjá sérstökum saksóknara er varða aðra aðila sem tengjast þá aðallega stjórnun bankanna þannig að fjölmörg mál eru í farvatninu. Ég tel að Alþingi hafi með því mati sem rannsóknarnefnd Alþingis var falið að fara í og með þeirri skýrslu sem þingmannanefndin hefur sameiginlega lagt fram og með þeim harðorðu ályktunum sem þar koma fram verið að loka málinu og klára uppgjörið við fortíðina. Það er nauðsynlegt að horfast í augu við mistökin. Fjölmörg mistök voru gerð en það var enginn sem sýndi af sér refsiverða háttsemi á þann hátt sem lagt er til að verði ákært fyrir hér í þessum þingsályktunartillögum.

Forseti. Þetta var fjörleg ræða og ég þakka hv. þingmanni fyrir hana. Það var t.d. prýðilegt dæmi sem hún tók af samgönguráðherranum, sem fær í hendur skýrslu um að tiltekin göng, segjum Hvalfjarðargöngin, séu í hættu, það sé hættulegt að keyra um þau, þau séu ekki nógu góð. Hann stingur þessari skýrslu niður í skúffu og gerir ekkert í málinu, lætur ekki rannsaka það frekar. Hann talar ekki um það á ríkisstjórnarfundi t.d. til að fá fé til frekari rannsókna eða til þeirra viðgerða sem þyrfti. Hvað á að gera við slíkan ráðherra? Bíða í fjögur ár og athuga hvort hann nær kosningu í kjördæmi sínu? Ég held að kannski séum við einmitt með slíka ráðherra hér undir, menn sem fá um það vitneskju eða mega vita að göngin eru hættuleg en gera ekkert í því og hindra líka aðra ráðherra í að aðhafast í málinu. En það var ekki þess vegna sem ég kom upp heldur langar mig nánast af sagnfræðilegum ástæðum að vita hvernig það var með hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur og Ragnheiði Ríkharðsdóttur, hvenær þær komust að þeirri niðurstöðu sem lýst er í nefndaráliti þeirra að mannréttindi væru ekki virt og landsdómur þess vegna ekki brúklegur í íslenskum nútíma. Þær sögðu ekkert um þetta, þær skiluðu ekki neins konar áliti eftir átta mánuði í þingmannanefndinni þar sem meiri hlutinn komst að annarri niðurstöðu og í ræðum þeirra var ekki alveg ljóst eftir þetta hvaða afstöðu þær tóku til þessa máls og verður eiginlega fyrst ljóst eftir að minni hluti í allsherjarnefnd skilar skýrslu um málið. Er þetta atburðarásin, forseti?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir andsvarið. Hefði hann horft á Kastljósviðtal 13. september við þá sem hér stendur hefði hann séð afstöðu mína til landsdóms og þeirra sjónarmiða sem ég hef haldið á lofti varðandi mannréttindi. Það var þannig í þingmannanefndinni og við fjölluðum talsvert um þessi mál á því tímabili frá því að nefndin tók til starfa og þangað til rannsóknarnefndin skilaði skýrslu sinni í apríl. Við höfðum nokkra mánuði og vikur til að fjalla um málið, fengum m.a. sérfræðinga á fundi nefndarinnar sem tóku ólíka afstöðu til þess hvort sú lagaumgjörð sem gildir standist gagnvart Mannréttindastofnun Evrópu. Það hefur því legið fyrir nánast frá því að nefndin hóf störf að þetta voru atriði sem nefndin skoðaði. Við vorum ekki sammála um hvort lögin stæðust að þessu leyti. Það hefur margoft komið fram og í hvert einasta skipti sem ég hef stigið í pontu varðandi þetta mál og haldið ræðu - reyndar kem ég því ekki alltaf að í andsvörum mínum - hefur það komið fram. Ég geri þá ráð fyrir hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir geti skýrt mál sitt út fyrir hv. þm. Merði Árnasyni, finnist honum sá þingmaður ekki tala nógu skýrt, að þetta er atriði sem við höfum haft til skoðunar og gagnrýnt frá upphafi.

Forseti. Já, ég hélt líka að nefndin hefði haft þetta til skoðunar - ítarlegrar skoðunar, og verið með þetta mál í gangi töluvert lengi, í tvo eða þrjá mánuði með öðru að sjálfsögðu, og talað við sérfræðinga um það. Suma þeirra hittum við líka í allsherjarnefnd og aðra tókum við tali í þingflokki Samfylkingarinnar einmitt um þetta efni. Mig minnir að í fyrri ræðu hv. þingmanns í fyrri umræðu hafi hún komið inn á þetta. Ég heyrði hana ekki en ég heyrði ræðu hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur sem skrifar líka undir nefndarálitið og hefur væntanlega verið samferða hv. þingmanni í þessu efni. Ég spurði hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur, af því að mér fannst það óskýrt í ræðunni eða heyrði hana ekki vel - það er nú svona með heyrnina: Er það þannig að mannréttindi séu ekki virt? Er það þannig sem þetta er og landsdómur sé þess vegna ekki brúklegur? Hv. þingmaður svaraði þannig, forseti, með leyfi: „Ég rakti hér ummæli löglærðra manna undanfarna daga og það sem þeir hefðu sagt og tók það fram að það væri ekki skrýtið þó að við hinir ólöglærðu, við leikmennirnir, velktumst í vafa um hvað væri satt og rétt. Ég hef aldrei sagt,“ sagði Ragnheiður Ríkharðsdóttir, „að mannréttindi væru brotin, ég sagði að lög um landsdóm og lög um ráðherraábyrgð væru í fullu gildi og eftir þeim þyrfti að fara,“ og bætti svo við til að ég skammaðist mín sem ég auðvitað gerði: „Mér þætti vænt um ef hv. þingmaður legði mér ekki orð í munn og segði mig segja eitthvað annað en ég hef sagt.“ „Ég hef aldrei sagt að mannréttindi væru brotin, ég sagði að lög um landsdóm og lög um ráðherraábyrgð væru í fullu gildi og eftir þeim þyrfti að fara.“ Og spurningin er: Hvenær komust hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir og Unnur Brá Konráðsdóttir eftir atvikum að annarri skoðun en hér stendur?

Hæstv. forseti. Ég er í talsverðum vandræðum þar sem ég heiti Unnur Brá Konráðsdóttir en ekki Ragnheiður Ríkharðsdóttir þannig að öllum fyrirspurnum varðandi skoðanir og orð Ragnheiðar Ríkharðsdóttur ætti hv. þingmaður að beina til þess hv. þingmanns sem er fullfær um að svara fyrir sig sjálf. Ég tek það ekki að mér að svara fyrir annað fólk en veit ég að hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir hefur engan áhuga á því að ég standi hér og þykist vera hún. Varðandi þessi sjónarmið skal ég prenta út fyrstu ræðu mína um þetta mál og afhenda hv. þm. Merði Árnasyni þar sem hann hefur greinilega ekki hlustað á hana og ekki kynnt sér efni hennar.

Virðulegur forseti. Mig langar að gera grein fyrir áliti meiri hluta allsherjarnefndar sem fékk þau mál sem hér um ræðir til umfjöllunar í síðustu viku en að beiðni þingmannanefndar var því beint til allsherjarnefndar að við tækjum til umfjöllunar tiltekin álitaefni í tengslum við þær þingsályktunartillögur sem hér um ræðir. Í beiðni þingmannanefndarinnar var lögð sérstök áhersla á að allsherjarnefnd fjallaði um hvort lög um landsdóm og lög um ráðherraábyrgð stæðust gagnvart 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Þau álitaefni sem einkum var óskað eftir að nefndin skoðaði og varða ráðherraábyrgð eru eftirfarandi: Að um slík mál sé fjallað á einu dómstigi, þ.e. fyrir landsdómi, og réttarstaða ráðherra við meðferð málsins sem og skýrleiki c-liðar 8. gr. og b-liðar 10. gr. laga um ráðherraábyrgð sem refsiheimilda. Þá skoðaði nefndin einnig sérstaklega viðeigandi ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu. Nefndin fékk á sinn fund eftirfarandi sérfræðinga: Kristínu Edwald, Róbert R. Spanó, Boga Nilsen, Sigurð Líndal, Svölu Ólafsdóttur og Sigurð Tómas Magnússon. Vík ég þá að fyrstu spurningu þingmannanefndarinnar um hvort það samræmist 70. gr. stjórnarskrárinnar að um mál ráðherranna sé fjallað á einu dómstigi. Í stjórnarskránni er ekki með beinum hætti kveðið á um rétt manna til að áfrýja máli til æðri dómstóls. Í samningsviðauka nr. 7 við mannréttindasáttmálann um verndun mannréttinda og mannfrelsis er hins vegar í 2. gr. kveðið á um réttinn til áfrýjunar sakamáls til æðra dómstóls. Þar eru þó heimilar undantekningar frá þeirri reglu, þar á meðal þegar fjallað er um mál manna á frumstigi af æðsta dómi. Samkvæmt 14. gr. stjórnarskrárinnar fer landsdómur með dómsvald í málum sem höfðuð eru gegn ráðherrum fyrir embættisrekstur þeirra og fer Alþingi með ákæruvald í þeim málum. Í landsdómi sitja fleiri dómendur en í Hæstarétti, þeirra á meðal þeir fimm hæstaréttardómarar sem lengsta starfsreynslu hafa. Dómum landsdóms verður ekki áfrýjað og er hann því endanlegt dómstig í málum er lúta að ráðherraábyrgð. Landsdómur er æðsti dómstóll landsins og er auk þess eini dómstóllinn sem getið er um í stjórnarskránni. Meiri hlutinn telur því ljóst að ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu sem lúta að áfrýjun séu uppfyllt. Í 70. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um rétt manna til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómstólum. Í því felst m.a. réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur eða um ákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi fyrir dómi og rétt til að fella ekki á sig sök. Leyst sé úr máli innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli og tryggt að málsmeðferð sé opinber. Þá er svo litið á að uppfylla þurfi lágmarksréttindi sakhæfs manns í refsimáli til að hann teljist njóta réttlátrar meðferðar refsimáls. Þessi skilyrði eru talin upp í 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og eru þau meðal annars að sá sem borinn er sökum fái án tafar vitneskju um efni ákæru, nægan tíma og aðstöðu til að undirbúa vörn sína, kost á lögfræðiaðstoð og möguleika til að spyrja vitni sem leidd eru gegn honum og leiða fram vitni sem bera honum í vil. Meiri hluti allsherjarnefndar telur með vísan til úrskurðar Mannréttindadómstólsins í máli danska ráðherrans Eriks Ninn-Hansens að skipun landsdóms uppfylli þær kröfur sem gerðar eru til óháðs og óhlutdrægs dómstóls í skilningi fyrrnefndrar 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð. Vík ég þá að málsmeðferð fyrir landsdómi. Í 14. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um sérstaka málsmeðferð í málum er varða ráðherraábyrgð og er það eingöngu Alþingi sem tekið getur ákvörðun um að kæra ráðherra vegna embættisreksturs þeirra. Með þeirri tilhögun hefur stjórnarskrárgjafinn ákveðið að um ráðherraábyrgð gildi sérstakar reglur sem falla að rannsóknarréttarfari frekar en að ákæruréttarfari en rannsóknarréttarfar felur í sér skyldu dómara til að upplýsa mál. Lög um landsdóm eru sérlög og ganga sem slík framar almennum lögum en ákvæði stjórnarskrárinnar og lög um meðferð sakamála eru þeim engu að síður til fyllingar. Meiri hlutinn telur að með þessari tilvísun og þeim breytingum sem gerðar voru á lögum um landsdóm árið 2008 sé tryggt að verði landsdómur kallaður saman skuli hann gæta að mannréttindum þeirra sem ákærð hafa verið í samræmi við ákvæði laganna og ákvæði mannréttindasáttmála. Í málum sem höfðuð eru vegna ráðherraábyrgðar fer rannsókn máls fram eftir að kæra hefur verið gefin út. Í almennum sakamálum fer rannsókn mála hins vegar fram áður en kæra verður gefin út. Fyrir nefndinni var þeim sjónarmiðum hreyft að sú tilhögun gæti brotið á réttindum þeirra ráðherra sem ættu yfir höfði sér ákæru. Þá hefði ekki verið gætt að réttarstöðu ráðherranna við umfjöllun þingmannanefndarinnar, þeim hefði ekki verið gefið skýrt til kynna þau tilteknu sakarefni sem þeir væru grunaðir um og bréf þingmannanefndarinnar uppfyllti ekki þessi skilyrði. Þá hafi ráðherrarnir ekki haft þau grundvallarmannréttindi sem verði að veita sökuðum mönnum, til að mynda aðgang að gögnum máls og rétt til að tjá sig og hafa verjanda. Einnig væru grundvallarmannréttindi sakhæfra manna að mál væri fyllilega rannsakað áður en gefin væri út ákæra en þingmannanefndin byggði vinnu sína á skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem ekki væri í eðli sínu sakamálarannsókn. Þrátt fyrir að það sé meginregla íslensks sakamálaréttarfars að rannsókn skuli lokið áður en mál er höfðað með útgáfu ákæru er ekki að finna í stjórnarskránni ákvæði sem kemur í veg fyrir slíka sérreglu í lögum. Eiginleg rannsókn mála af því tagi sem hér er um fjallað fer hins vegar fram eftir að ákæra er gefin út. Þannig skiptir meginmáli hvernig staðið er að málsmeðferð eftir það og að ákærði fái fullnægjandi möguleika til að tjá sig, hafa verjanda og hafa aðgang að gögnum máls. Meiri hlutinn áréttar að fyrir landsdómi er því eingöngu unnt að byggja á þeim gögnum sem þar eru lögð fram og fyrir dómnum fer fram skýrslutaka af ákærða og vitnum. Það er ekki unnt að byggja á þeim gögnum sem aflað hefur verið á fyrri stigum og er það í samræmi við hvernig ákvæði 1. mgr. 6. gr. laga um mannréttindasáttmála um réttláta málsmeðferð hafa verið skýrð, þ.e. réttinn til að fella ekki sök á sjálfan sig. Meiri hlutinn tekur sérstaklega fram að það er hlutverk dómstóla, í þessu tilviki landsdóms, að gæta að því að réttaröryggi sakhæfra manna sé tryggt og að málsmeðferð sé fullnægjandi. Nefndin telur jafnframt að skýrt hafi verið í upphafi þessa máls hvert verkefni rannsóknarnefndar Alþingis og þingmannanefndarinnar væru. Ráðherrum hafi því í upphafi mátt vera ljós tilgangur rannsóknar og bréfaskrifta. Nefndin fjallaði einnig um skýrleika c-liðar 8. gr. og b-liðar 10. gr. ráðherraábyrgðarlaga sem refsiheimilda. Í 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. gr. almennra hegningarlaga, og 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu er kveðið á um að refsiheimildir skuli vera lögbundnar og af reglunni leiðir enn fremur að þær skuli vera nægilega skýrar. Í 2. gr. laga um ráðherraábyrgð er kveðið á um saknæmisskilyrði laganna, þ.e. að ráðherra megi krefjast ábyrgðar samkvæmt því sem nánar er mælt í lögunum fyrir sérhver störf eða vanrækslu starfa sem hann hefur orðið sekur um ef málið er svo vaxið að hann hefur annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, önnur landslög eða að öðru leyti stofnað hagsmunum ríkisins í fyrirsjáanlega hættu. Ákvæði þeirrar greinar sem þingmannanefndin óskar álits allsherjarnefndar á, þ.e. c-liðar 8. gr. og b-liðar 10. gr. laga um ráðherraábyrgð, lýsa sérstökum tegundum brota þar sem ekki er krafist sérstakra sannaðra afleiðinga eða tjóns af völdum athafna eða athafnaleysis. Fyrir nefndinni voru reifuð þau sjónarmið að ákvæðin væru ekki nægilega skýr og þau væru ekki í samræmi við þá þróun sem orðið hefur á sviði mannréttinda og réttinda sakborninga. Meiri hlutinn telur þó að í báðum ákvæðum sé byggt á áþreifanlegum og hlutlægum mælikvarða en tekur engu að síður fram að það er dómstóla, í þessu tilviki landsdóms verði það niðurstaðan, að skera úr um skýrleika refsiheimilda og hvort tiltekin refsiheimild samrýmist meginreglu stjórnarskrár um skýrleika þeirra. Þá er það enn fremur sérstakt viðfangsefni dómstóla að leysa úr réttarágreiningi, sbr. 2. gr. stjórnarskrár, þar á meðal um sekt eða sýknu einstaklinga vegna ætlaðrar refsiverðrar háttsemi í hverju einstöku máli, hvort fyrir liggjandi refsiheimild telst nægilega skýr að teknu tilliti til atvika í því tiltekna máli sem fyrir dómnum liggur, í þessu tilfelli landsdómi. Meiri hlutinn telur því með vísan til framanritaðs að tilgreind ákvæði laga um landsdóm og laga um ráðherraábyrgð standist gagnvart 1. mgr. 70. gr. og 69. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Virðulegi forseti. Mat mitt í ljósi þessa álits meiri hluta allsherjarnefndar er að nú geti þingmenn tekið efnislega afstöðu til þessara mála og skilyrðum formsins er fullnægt að mati meiri hluta allsherjarnefndar, a.m.k. hvað varðar þær spurningar sem sérstaklega var beint til nefndarinnar. Ég ætla ekki í þessari ræðu að fjalla um mitt persónulega mat á þeim efnisatriðum sem hér um ræðir. Ég hef gert grein fyrir þeim mjög víða og þær liggja fyrir. En hér er á ferðinni mjög mismunandi afstaða hv. þingmanna sem þeir byggja á mismunandi sjónarhorni á það flókna viðfangsefni sem er til umfjöllunar. Munurinn birtist í raun í mismunandi skoðunum okkar alþingismanna á því hvort rétt sé fyrir samfélag okkar að hefja sakamál á hendur fyrrverandi ráðherrum. Þingmenn meta þetta mál sem einstaklingar sem kjörnir hafa verið til opinberrar þjónustu fyrst og fremst með hagsmuni þjóðarinnar að leiðarljósi. Þannig hef ég kosið, virðulegur forseti, að skoða þetta mál, ekki með því að setja mig sérstaklega í þær stellingar að ég sé lögmaður, sækjandi, ákærandi eða saksóknari í þessu máli heldur fyrst og fremst hvernig málið þjónar hagsmunum þjóðarinnar. Það er það sem ég hef að leiðarljósi og það er að mínu mati hin eina sanna og rétta mælistika í þessu máli.

Hæstv. forseti. Í stuttu máli ætla ég að gera grein fyrir áliti mínu og hv. þm. Ólafar Nordal sem myndum minni hluta allsherjarnefndar í þessu máli. Allsherjarnefnd hefur, eins og komið hefur fram, fengið málið frá þingmannanefndinni með þeim formerkjum að við ætlum að svara tilteknum lögspurningum um gildi laga gagnvart stjórnarskrá. Það var ekki spurt sérstaklega um þetta mál sem er sérstakt vegna þess að við fjöllum um tilteknar tillögur og þessi takmörkun af hálfu þingmannanefndarinnar var ákveðinn galli. Við vekjum athygli á þessu í minnihlutaáliti okkar og um leið athygli á því að tíminn sem okkur var gefinn til að svara þessum fræðilegu spurningum var afar knappur, tveir sólarhringar. Það var of skammur tími til að vinna með þeim hætti sem við í minni hlutanum hefðum kosið. Það er þannig með flókin verkefni að ekki er hægt að ætlast til þess að menn snari fram áliti fyrirhafnarlaust. Mér finnst rétt að geta þess að mér finnst þingmannanefndin ekki hafa gefið sér nægan tíma til að fara yfir málið milli umræðna. Mér finnst áliti meiri hluta þingmannanefndarinnar hafa vera unnið með því sem við getum kallað, eins og gert er í tölvu, afrita/líma-aðferðinni, þ.e. kaflar eru teknir úr upphaflegri greinargerð og límdir inn í nefndarálit frekar en tekið sé tillit til sjónarmiða sem fram hafa komið, en það er önnur saga. Mér finnst þessi málsmeðferð hvorki fullnægjandi né í samræmi við það sem ætlast er til þegar tekist er á við mál sem er fyrst og fremst málshöfðun gegn tilteknum einstaklingum og markar um leið tímamót í störfum okkar á Alþingi. Þetta er í fyrsta sinn sem við stöndum frammi fyrir því að taka afstöðu til tillagna um að beita lögum um ráðherraábyrgð og landsdóm. Í sögu þingsins og réttarframkvæmda hér á landi er þetta sögulegt. Þess vegna finnst mér málsmeðferðin ófullnægjandi. Ég vil koma sjónarmiðum mínum skýrt fram vegna þess að þingmannanefndin, svo ég leyfi mér að segja það, er gjörn á að hrósa sér og vinnubrögðum sínum. Þess vegna gagnrýni ég það að miðað við að hér er um sögulegt mál að ræða sem á sér ekki fordæmi og miðað við að við ræðum vandasamar spurningar, þá finnst mér ófullnægjandi af hálfu þingmannanefndarinnar að gera ekkert annað milli umræðna en að ítreka fyrri sjónarmið. Að mínu mati endurspeglar það hvers vegna engin ástæða var til að senda málið til þingmannanefndarinnar milli umræðna. Við lögðum til að málið yrði sent til allsherjarnefndar þar sem voru aðrir þingmenn en þeir sem báru ábyrgð á flutningi tillögunnar sem hér er rædd. Auðvitað óttuðumst við þetta þegar málið gekk aftur til þingmannanefndarinnar milli umræðna, að hún væri það niðurnjörvuð í afstöðu sinni að hún mundi ekki skoða málið frá nýjum sjónarhóli heldur beita afrita/líma-aðferðinni til að undirbúa nefndarálitið. En það er önnur saga. Það er rétt að geta þess að þessi tveggja sólarhringa frestur sem við fengum var vel nýttur. Bæði við og meiri hlutinn lögðum nótt við dag til að ganga frá áliti á þessum stutta tíma. Til að gæta fyllstu sanngirni fengum við viðbótarfrest, hálfan sólarhring og ég þakka fyrir það, til að skila okkar minnihlutaáliti. Engu að síður, miðað við sögulega þýðingu málsins og að ekki eru til fordæmi sem hægt er að vísa til, þá var þessi tími ekki nægur til að vinna málið með þeim hætti sem hefði verið þinginu sæmandi. Ég nefndi áðan að þingmannanefndin fól allsherjarnefnd að skoða nokkrar lögspurningar, þ.e. fræðilegar spurningar um það hvort tiltekin lög stæðust ákvæði stjórnarskrár. Við fjölluðum nokkuð um það. Við ræddum 70. gr. stjórnarskrárinnar ítarlega og til að gera langa sögu stutta teljum við að það sé ástæða til að hafa áhyggjur af þættinum sem snýr að réttarvernd þeirra sem bornir eru sökum á rannsóknarstigi máls. Við takmörkum okkur við það. Við erum ekki að lýsa áhyggjum af málinu eftir að það er komið í hendur landsdóms svo það liggi fyrir, við rökstyðjum það í okkar máli. Varðandi réttarstöðu hinna grunuðu sem hafa ekki verið ákærðir enn þá en eru grunaðir, þó þeir hafi ekki fengið tilkynningu um það, þá er það þannig að málsmeðferðin - ef við tökum lagalega þáttinn þá er löggjöfin um ráðherraábyrgð og landsdóm augljóslega ófullnægjandi varðandi rannsókn fyrir ákæru. Það er ekkert um það, það er bara eyða. Á þetta hafa fræðimenn bent. Hér hefur verið vitnað til Eiríks Tómassonar og við gerum það í nefndaráliti okkar þar sem hann segir árið 2005, með leyfi forseta: „Hversu vönduð sem lög um ráðherraábyrgð eru þjóna þau engum tilgangi ef ekki er unnt að framkvæma þau. Frumskilyrði þess“ - takið eftir: „frumskilyrði þess að slíkum lögum verði beitt og Alþingi geti tekið afstöðu til þess hvort ástæða sé til að höfða mál gegn ráðherra fyrir landsdómi er að fram hafi farið ítarleg rannsókn á sakargiftum í garð ráðherrans með svipuðum hætti og þegar lögregla rannsakar mál þegar ákvörðun er tekin um saksókn.“ Ég hef ekki heyrt neinn færa rök gegn þessari skoðun. Ég hef heyrt því haldið fram að af því að réttindi sakborninga séu tryggð fyrir landsdómi þá skipti engu máli hvað gerist í aðdragandanum. Ég er ósammála því sjónarmiði. Ég tel að vegna gallanna í lögunum og skorts á ákvæðum sé málið ófullnægjandi að þessu leyti. Þetta kann að rekast á við kröfuna sem byggja má á 70. gr. stjórnarskrárinnar og eftir atvikum 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð. Ég ætla ekki að staldra lengur við þetta án þess að nefna að það er mat okkar í minni hlutanum að aðdragandi málsins, eins og hann var, fullnægir engan veginn kröfunum sem gera má til rannsóknarinnar. Við nefnum nokkur atriði. Það er alveg ljóst að þeim sem grunur beindist að var ekki ljóst og aldrei tilkynnt að að þeim beindist grunur um tiltekin brot eða verið væri að rannsaka það á þeim forsendum. Þeir vissu að þeir höfðu sætt gagnrýni. Þeir vissu þegar skýrsla rannsóknarnefndar kom út að þeir voru gagnrýndir fyrir tiltekin atriði en það er allt annað en að sæta rannsókn á grundvelli refsiákvæða, á grundvelli refsilaga, það er svolítið annað. Það er líka ljóst að þegar þingmannanefndin beindi sjónum sínum að tilteknum brotum sem mér er ekki ljóst hvort var í maí eða júní, að þegar ráðherrunum fyrrverandi voru send bréf þar sem þeim var gefinn kostur á að andmæla var ekki einu sinni vísað til ákvæða ráðherraábyrgðarlaganna. Af þeirri ástæðu er alveg klárt að ráðherrarnir fyrrverandi höfðu ekki stöðu til að bregðast við grun eða rannsókn á sérstökum sakargiftum og gátu þess vegna ekki neytt réttinda sem slíkir. Við rekjum þetta ítarlega í nefndaráliti okkar. Ég ætla ekki að staldra lengur við það. En atriðið sem snertir réttarstöðu sakborninga, réttláta málsmeðferð og annað teljum við að sé ófullnægjandi í ljósi 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Það er auðvitað rétt sem kemur fram í áliti meiri hluta þingmannanefndarinnar og meiri hluta allsherjarnefndar að það er ekki hægt að fá úr þessu skorið með óyggjandi hætti nema fyrir landsdómi og eftir atvikum Mannréttindadómstólnum. Þarna er vafi sem verður aðeins leystur fyrir dómstólum. Við verðum einfaldlega að sætta okkur við að vafinn er fyrir hendi. Það er ljóst að fari málið áfram mun þetta atriði koma til skoðunar í þessu sambandi. Það má segja að hin spurningin sem þingmannanefndin beindi til okkar í allsherjarnefnd hafi lotið að skýrleika refsiheimilda. Við fjöllum um það í alllöngu máli bæði b-lið 10. gr. og c-lið 8. gr. Við tökum fram í upphafi umfjöllunar að það er enginn ágreiningur um að hér sé um matskennd ákvæði að ræða, ég held að allir séu sammála um það. Þetta eru matskennd ákvæði, ekki síst b-liður 10. gr. Það reynir líka á mat í sambandi við beitingu c-liðar 8. gr. að því er lýtur að skýringum á 17. gr. stjórnarskrárinnar. Er matið eða matskennda eðli ákvæðanna þess eðlis að þetta séu ófullnægjandi refsiheimildir? Við göngum ekki svo langt að fullyrða að svo sé. Við vekjum hins vegar athygli á að kröfur um skýrleika refsiheimilda hafa aukist í dómaframkvæmd hér á landi auk þess sem dómstólar virðast gera auknar formkröfur í refsimálum. Það er því ljóst að á þessi atriði mundi reyna fyrir dómstólum. Eins og í hinu tilvikinu þá er enginn sem getur gefið okkur skýr svör. Allsherjarnefnd getur ekki gefið skýran úrskurð á tveimur sólarhringum um það hvort þessi atriði standist, en vafi er fyrir hendi. Í áliti okkar teljum við að allvíðtæk samstaða sé hjá þeim sem hafa skrifað um þessi mál, að þörf sé á að gera refsiákvæði laga um ráðherraábyrgð skýrari vegna réttarþróunar í landinu. Vísað hefur verið til þess í margvíslegum skrifum, alla vega frá 1999 og fram á síðasta ár, að gera þurfi refsiákvæðin skýrari í ljósi aukinnar kröfu dómstóla um skýrleika refsiheimilda. Eru ákvæðin of óskýr til að þeim verði beitt? Það verður ekki úr því skorið nema fyrir dómstólum, en þarna er vafi. Það verður að viðurkennast að því svörum við þó við höfum ekki verið spurð hvernig eigi eða hvernig við sjáum fyrir okkur eða hvernig við metum það hvernig eigi að færa meint brot tiltekinna ráðherra til þeirra refsiákvæða sem vísað er til. Við fjöllum um það í textanum og vísast til þess í því sambandi. Það tengist því hvernig ákærurnar eru settar fram og hvernig brotin eru tilgreind í ákæruskjölunum. Að okkar mati undirstrikar það skýrt hvað refsiákvæðin eru óljós og matskennd. En það er ekki nóg með það heldur það sem ráðherrunum fyrrverandi er borið á brýn ansi óljóst og matskennt. Ég nefni nokkur atriði sem við tiltökum í nefndaráliti okkar. Það er lagt til að ákært verði fyrir athafnaleysi á löngu tímabili. Það er umdeilt svo ég vitni beint í texta, með leyfi forseta: „Umdeilt er hvenær tilefni var til aðgerða miðað við þær upplýsingar sem fyrir lágu á þeim tíma. Óljóst er til hvaða athafna hefði átt að grípa. Óljóst er til hvaða athafna var heimilt, unnt og forsvaranlegt að grípa, m.a. út frá eðlilegu hagsmunamati á þeim tíma. Ekki er sýnt fram á orsakasamhengi milli meints athafnaleysis og afleiðinga þess og ekki heldur hvort tilteknar athafnir, sem vanrækt var að grípa til eða fylgja eftir og nefndar eru í ákærutexta og greinargerð, hefðu skilað þeim árangri sem að var stefnt.“ Þá er ekki tekið tillit til athafna sem gripið var til á þessu tímabili og m.a. er getið um í andmælabréfum ráðherranna fyrrverandi enda er ljóst af gögnum, m.a. andmælabréfum, að um var að ræða ýmsar aðgerðir, athafnir og viðleitni af hálfu stjórnvalda til að bregðast við vandamálum fjármálakerfisins. Um var að ræða ýmsar aðgerðir í þessu sambandi þó að þær hefðu ekki skilað árangri, þó að þær hefðu ekki skilað þeim árangri að forða hruni. Við nefnum í áliti okkar orsakasamhengi og mat á fyrirsjáanlegri hættu eða fyrirsjáanlegum afleiðingum, mat á því hver hættan er og hvernig á að bregðast við. Þetta krefst skoðunar í þessu sambandi og snertir líka spurningarnar um ásetning eða stórkostlegt hirðuleysi. Við nefnum að ekki sé rökrétt að ætla að ákæra fjóra einstaklinga og krefjast refsingar yfir þeim fyrir að láta ógert að krefjast aðgerða óháð mati á því hvort þær aðgerðir hefðu skilað árangri en hafna því á sama tíma að taka tillit til aðgerða sem gripið var til á þeirri forsendu að árangur hafi ekki náðst. Ef við segjum: Það skiptir ekki máli hvort atriðin sem við nefnum sé dæmi um eitthvað sem hefði verið hægt að gera. Það skiptir ekki máli hvort það hefði skilað árangri. Við erum líka að horfa á það sem menn gerðu óháð því hvort það skilaði í raun og veru árangri, er það ekki rökrétt? Ég get ekki séð það með öðrum augum. Þetta tengist, eins og ég segi, spurningunni um saknæmi, ásetning eða stórkostlegt hirðuleysi. Ég ætla að hlaupa fljótt yfir það, vísa til nefndarálits okkar og ítarlegrar umfjöllunar í nefndaráliti hv. þingmanna Unnar Brár Konráðsdóttur og Ragnheiðar Ríkharðsdóttur í þingmannanefndinni sem fjallar töluvert um það atriði. Ég vil þó í þessu sambandi nefna, af því að ég ræddi um framsetningu ákæranna og kröfurnar sem gera má til þeirra, að það er afar erfitt að festa hönd á hvað þingmennirnir í þingmannanefndinni sem leggja til að ákært verði telja að fyrrverandi ráðherrar hefðu átt að gera. Það er afar erfitt, svo ekki sé meira sagt, að festa hönd á því. Við nefnum dæmi úr ákærum á hendur fyrrverandi forsætisráðherra Geir H. Haarde. Það er talað almennt um að hann hafi látið undir höfuð leggjast að beita sér fyrir aðgerðum, löggjöf, útgáfu almennra stjórnvaldsfyrirmæla eða töku stjórnvaldsákvarðana í því skyni að afstýra fyrirsjáanlegri hættu. Þetta er afar óljóst. Hvaða löggjöf? Hvaða stjórnvaldsfyrirmæli? Hvaða stjórnvaldsákvarðanir? Þurfum við ekki að reyna að glöggva okkur á því? Það er einnig nefnt að hann sé ákærður fyrir að hafa ekki beitt sér fyrir heildstæðri og faglegri greiningu á fjárhagslegri áhættu ríkisins. Heildstæð fagleg greining. Það getur verið dálítið teygjanlegt. Einnig þegar talað er um virkar aðgerðir til að draga úr stærð íslenska bankakerfisins. Hvaða virku aðgerðir hefðu skilað árangri í því skyni? Að stuðla að því að bankarnir minnkuðu efnahagsreikning sinn eða einhverjir þeirra flyttu höfuðstöðvar sínar úr landi? Eiga stjórnvöld að taka ákvarðanir um það að fyrirtækjum beri að flytja höfuðstöðvar sínar úr landi? Er verið að gera kröfu um það?

Stuðla að.

Það að hv. þingmaður sem kallar fram í og vísar til orðanna stuðla að, segir okkur hvað það er erfitt að festa hönd á þetta. Stuðla að er opið orðalag. Ég segi fyrir sjálfan mig að jafnvel þó ég geti tekið undir, sem ég geri í mörgum tilvikum, þá gagnrýni sem komið hefur fram á framgöngu stjórnvalda og einstakra ráðherra á þessum tíma, jafnvel þó ég geti skrifað undir að þeir hafi ekki staðið sig í stykkinu í erfiðum kringumstæðum, jafnvel þó ég geti sagt að sumt sem var gert og sumt sem var látið ógert hafi verið vanræksla eða mistök, þá er ég ekki þeirrar skoðunar að um ásetning eða stórkostlegt hirðuleysi sé að ræða og eru skilyrði þess að refsiábyrgð sé beitt. Stórkostlegt hirðuleysi er það sem menn geta refsað fyrir, annað geta menn gagnrýnt. Það er gríðarlega mikilvægt að við gerum greinarmun í máli okkar í dag, annars vegar á því hvort við getum gagnrýnt það sem hann gerði eða hvort forsendur er til að fara í refsimál. Það eru gerðar allt aðrar kröfur í því sambandi. Ég ætla, hæstv. forseti, í lok máls míns að vísa til niðurstaðnanna í nefndaráliti okkar að á formshliðinni eru ýmis vafaatriði. Það eru ýmis vafaatriði sem við hljótum að hafa í huga þegar við tökum afstöðu til þess hvort ákæra eigi eða ekki. Það eru ýmis vafaatriði sem lúta að því hvort unnt sé að refsa eða dæma til refsingar á þeim forsendum sem hér er lagt upp með. Þetta er formlega hliðin. Hún skiptir líka máli. Efnishliðin er nákvæmlega þetta sem ég vék að síðast. Það er hvort efnislega sé hegðun, háttsemi þessara fjögurra fyrrverandi ráðherra sem við erum að ræða um, eða hvort framganga þeirra hafi verið með þeim hætti að unnt sé að beita refsiákvæðum. Það er kjarni málsins. Kjarni málsins er ekki sá hvort við viljum gagnrýna þá fyrir embættisfærslu, hvort við tökum undir það sem segir í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis eða þingmannanefndarinnar um að margt hafi verið gagnrýnisvert í stjórnsýslu og stjórnarathöfnum á þessum tíma. Það eru ekki spurningarnar sem við þurfum að spyrja okkur í dag. Það eru ekki spurningarnar sem þessar tillögur kalla á. Hér snúast spurningarnar um það hvort fram séu komin nægilega sterk rök fyrir því að sakfelling í refsimáli teljist líkleg á grundvelli þess sem hér liggur fyrir. Svar mitt við þeirri spurningu er ótvírætt nei.

Frú forseti. Hv. þingmaður gat um eitt atriði sem ég vil gjarnan fá skýrari sýn á og það var flutningur banka úr landi. Mjög margir eru vitrir í dag sem voru ekkert voðalega vitrir þá, fyrir hrun og eftir hrun, og ég er þar á meðal. Ég vissi ekki að hrunið kæmi og mig vantaði þær upplýsingar sem við nú vitum um stöðu bankanna og allt það sem gerðist. Þar sem ég gat ekki vitað það hugsa ég að ég hefði verið á móti því á þeim tíma að Kaupþing færi úr landi, að 2.500 hálaunuð störf færu úr landi og starfsmennirnir hugsanlega með og fjölskyldurnar. Ég hugsa að ég hefði ekki verið sammála því og ég er bara hreinskilinn með það vegna þess að mig vantaði upplýsingarnar. Ég spyr hv. þingmann hvort hann hefði verið í hópi með mér og verið líka á móti því að Kaupþing færi úr landi á þeim tíma vegna þess að okkur vantaði upplýsingar. Og af hverju vantaði okkur upplýsingar? Ég hef spurt tvo þingmenn hvað þeir hefðu gert í þessari merkilegu stöðu. Okkur vantaði upplýsingar af því að það mátti ekki gefa þær. Ef þær hefðu verið gefnar hefði verið hætta á því að bankarnir færu á hausinn daginn eftir, einhver hefði lekið upplýsingum, einhver hefði sagt frá og bankarnir hefði farið á hausinn. Og þá væri núna verið að ákæra ráðherrana fyrir að hafa sett bankana á hausinn, fyrir að hafa lekið upplýsingunum. Ég spurði hv. þm. Atla Gíslason að því rétt áðan hvað hann mundi gera. Og hvert var ráðið? Að skipa tilsjónarmann. Yndislegt, frú forseti. Það er akkúrat málið. Daginn eftir hefðu bankarnir farið á hausinn. Ef hann hefði verið ráðherra væri núna verið að ákæra hann fyrir að setja bankana á hausinn.

Hæstv. forseti. Stundum held ég að við hv. þm. Pétur H. Blöndal hugsum líkt og komumst að svipuðum niðurstöðum. Ég deili þeirri sýn hv. þingmanns að þegar litið er í baksýnisspegilinn hefði ég talið það mjög mikið áfall á þeim tíma, segjum á fyrstu mánuðum ársins 2008, að einhver eða allir bankarnir hefðu flutt úr landi miðað við þær upplýsingar sem lágu fyrir. Ég hygg að ráðherrum ríkisstjórnarinnar hafi ekki verið ljóst eða ekki mátt vera ljóst að það væri nauðsynlegt að einhverjir bankanna flyttust úr landi. Ég þori ekki alveg að fara með það en ég held að það hafi, eins og hv. þingmaður nefnir, hlotið að takast á mismunandi sjónarmið og hagsmunamat. Við verðum auðvitað að hafa í huga, þegar við skoðum þessar spurningar, hvaða upplýsingar menn höfðu á þeim tíma og hvaða mat menn gátu lagt á þær. Ég held að þær hafi í raun og veru verið afar misvísandi. Það er rétt sem hv. þingmaður nefnir, sumt af því sem menn hefðu hugsanlega getað gert á þeim tíma hefði sjálfsagt verið stórskaðlegt, t.d. aðgerðir sem beinlínis hefðu gefið í skyn að bankarnir væru ótraustir. Þá hefði hætta getað skapast á því að þeir yrðu beinlínis fyrir áhlaupi innan lands og utan, eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur áður vikið að í þessari umræðu.

Frú forseti. Í mínum huga er þetta eitt megininntakið í ákærunni sem við ræðum í dag. Þeir hv. þingmenn sem ætla að ákæra menn fyrir að hafa gert eitthvað eða ekki gert eitthvað á þessum tíma, setja sig ekki í spor þessa tíma. Þeir setja sig ekki í spor þeirra aðila sem voru að taka ákvarðanirnar en máttu ekki segja frá raunverulegri stöðu bankanna. Örfáir menn í landinu vissu hver raunveruleg staða bankanna var. Þeir máttu ekki segja frá því því að þá hefðu bankarnir hrunið.

Ekki í trúnaði?

Ekki einu sinni - ja, það er nefnilega einmitt talið að ríkisstjórnarfundir hafi ekki verið haldnir meira að segja vegna þess að menn óttuðust lausmælgi. Menn óttuðust lausmælgi vissra ráðherra. Þeir sem nú ætla að ákæra menn fyrir að hafa gert eitthvað í þessari þröngu stöðu hafa ekki sett sjálfa sig í stöðuna fyrir hrun. Fyrir hrun var ekki vitað að yrði hrun. Ég vissi það ekki. Enginn vissi það. Hafi einhver vitað það er sá orðinn moldríkur. Hafi einhver vitað að það yrði hrun í október 2008 hefði sá annaðhvort orðið moldríkur eða hann hefði sett bankana á hausinn með því að segja frá því. Þetta er nefnilega vandinn sem menn stóðu frammi fyrir. Heilmikið var gert, alla daga var verið reynt að finna lausnir á þessu. Það er ekki þannig að menn hafi ekki gert neitt, menn gerðu heilmikið, en þeir máttu ekki segja frá stöðunni. Svo kemur fólk núna og ætlar að ákæra menn fyrir það sem þeir gátu ekki gert.

Virðulegur forseti. Hér eru til umræðu tvær þingsályktunartillögur um málshöfðun gegn ráðherrum. Flutningsmenn annarrar tillögunnar eru hv. þm. Magnús Orri Schram og sú sem hér stendur. Þar leggjum við til að Alþingi álykti að höfða beri sakamál fyrir landsdómi gegn eftirtöldum ráðherrum í öðru ráðuneyti Geirs H. Haarde vegna refsiverðrar háttsemi þeirra í embættisfærslu sinni á árinu 2008: Fyrrverandi forsætisráðherra og oddvita Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórn, fyrrverandi utanríkisráðherra og oddvita Samfylkingarinnar í ríkisstjórn og fyrrverandi fjármálaráðherra. Hv. þm. Atli Gíslason, formaður þingmannanefndarinnar, mælti fyrir nefndaráliti meiri hluta þingmannanefndarinnar fyrr í dag. Í því nefndaráliti er ítarlega farið yfir réttarfars- og refsiskilyrði, flokkun embættisbrota í lögum um ráðherraábyrgð, saknæmisskilyrði laga um ráðherraábyrgð, málsmeðferð fyrir landsdómi og skýrleika refsiheimilda. Þingmannanefndin leitaði álits hv. allsherjarnefndar Alþingis. Í beiðni þingmannanefndarinnar var lögð sérstök áhersla á að hv. allsherjarnefnd fjallaði um hvort lög um landsdóm, nr. 3/1963, og lög um ráðherraábyrgð, nr. 4/1963, stæðust gagnvart 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Þau álitaefni sem einkum var óskað eftir að allsherjarnefnd skoðaði og varða ráðherraábyrgð voru að um slík mál fyrir landsdómi sé fjallað á einu dómstigi og að réttarstaða ráðherra við meðferð málsins sem og skýrleiki c-liðar 8. gr. og b-liðar 10. gr. laga um ráðherraábyrgð sem refsiheimilda. Þá skoðaði nefndin einnig sérstaklega viðeigandi ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu. Niðurstaða meiri hluta hv. allsherjarnefndar var sú að tilgreint ákvæði laga um landsdóm og laga um ráðherraábyrgð standist 70. gr., 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Einnig segir í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Þeir ráðherrar sem kallaðir voru fyrir rannsóknarnefnd Alþingis áttu hins vegar kost á aðstoð lögmanns, gátu neitað að tjá sig og gátu á síðari stigum haft uppi andmæli.“ Og svo segir: „Nefndin telur enn fremur að skýrt hafi verið í upphafi hver verkefni rannsóknarnefndar Alþingis og þingmannanefndarinnar væru. Ráðherrum hafi því í upphafi mátt vera ljós tilgangur rannsóknar og bréfaskrifa. Meiri hlutinn leggur áherslu á að efnisreglur ráðherraábyrgðarlaga beinast að ráðherra sem einstaklingi en ekki sem stofnun og verður því að gæta allra stjórnarskrárbundinna mannréttindareglna við túlkun og beitingu almennra laga sem tryggja réttarstöðu manna sem sakaðir eru um refsiverða háttsemi.“ Þarna vísar meiri hluti hv. allsherjarnefndar til nánari skýringar í Tímarit lögfræðinga í grein eftir Róbert R. Spanó frá árinu 2005 sem ber yfirskriftina „Stjórnarskráin og refsiábyrgð (síðari hluti) – meginreglan um skýrleika refsiheimilda“. Virðulegi forseti. Sú sem hér stendur hefur við fyrri umræðu fært rök fyrir þingsályktunartillögu minnar og hv. þm. Magnúsar Orra Schrams og mun nú fara yfir þau helstu rök að nýju. Fyrir lá í upphafi vinnu þingmannanefndarinnar að viðfangsefni hennar og þingsins í heild réðust af umfjöllun rannsóknarnefndar Alþingis og niðurstöðum hennar. Skýrsla rannsóknarnefndar er ítarlegt plagg, 2.300 blaðsíður sem varpa skýru ljósi á aðdraganda hruns íslensku bankanna og hruns íslensks efnahagskerfis. Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis er efnismikil og fjallar á greinargóðan hátt um aðdraganda bankahrunsins og það sem gerðist á vettvangi Stjórnarráðsins allt árið 2007 og það sem gerðist árið 2008 er rakið nánast frá degi til dags. Þannig gefur skýrslan skýra mynd af því hvað einstakir ráðherrar vissu og vissu ekki. Það er mat þingmannanefndarinnar að ítarleg skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis upp á sjö bindi og 2.300 síður sé rannsókn eins og þær gerast bestar. Þannig taldi þingmannanefndin skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis gefa mjög skýrar upplýsingar um hvað gerðist í raun og veru og á þeim grunni væri hægt að fjalla um ábyrgð einstakra ráðherra. Málsmeðferðarreglur laga um landsdóm eru að hluta til frábrugðnar gildandi reglum um meðferð sakamála. Í fyrsta lagi skal ákæra á hendur ráðherra bundin í þingsályktun og kæruatriðin þar nákvæmlega tilgreind enda sé sókn málsins bundin við þau. Alþingi er handhafi ákæruvalds gagnvart ráðherrum vegna embættisreksturs þeirra samkvæmt 14. gr. stjórnarskrár, lögum um ráðherraábyrgð og lögum um landsdóm. Í hefðbundnum málum er ferill þannig að í framhaldi rannsóknar tekur ákæruvald ákvörðun um ákæru og metur þá hvort það sem rannsóknin hefur leitt í ljós sé nægilegt eða líklegt til sakfellingar. Ef ekki er málið fellt niður en ákæruvaldinu er ekki ætlað að setjast í dómarasæti. Það er ekki hlutverk þess. Ef það væru hin réttu viðmið má spyrja sig hvort dómar um sýknu væru áfellisdómur yfir ákæruvaldinu. En nei, svo er ekki, enda á ákæruvaldið alls ekki að hafa hag af niðurstöðu á einn eða annan veg. Við það viljum við ekki búa. Ef þingsályktunartillagan verður samþykkt skal saksóknari málsins kosinn af Alþingi og afla allra fáanlegra sönnunargagna. Þeir fyrrverandi ráðherrar sem hér er gerð tillaga um að verði ákærðir hafa ekki fengið réttarstöðu grunaðs manns núna og ekki er gert ráð fyrir að öll sönnunargögn málsins séu fram komin heldur mun saksóknari afla þeirra með rannsókn sinni. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis kemur fram á bls. 306 í 7. bindi að ljóst hafi verið á fyrri parti árs 2008 að hlutfallsleg stærð íslenska bankakerfisins miðað við helstu þjóðhagslegu stærðir væri eitt helsta vandamálið sem horfði við í íslenskri hagstjórn. Enn fremur kemur fram á bls. 304 og 305 í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, með leyfi forseta: „Á vormánuðum 2008 mögnuðust mjög ábendingar, m.a. frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, matsfyrirtækjum og erlendum seðlabönkum, um að íslensku bankarnir væru orðnir allt of stórir miðað við íslenska hagkerfið og getu íslenska ríkisins til að koma þeim til bjargar.“ Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er tekið fram að miðað við þær upplýsingar sem fyrrverandi forsætisráðherra, fjármálaráðherra og utanríkisráðherra höfðu telji rannsóknarnefndin að ganga verði út frá því að sömu ráðherrum hafi verið ljós eða mátt vera ljós þörfin á því að þeir hefðu frumkvæði að því að unnin yrði greining á fjárhagslegri áhættu íslenska ríkisins og ríkissjóðs vegna starfsemi íslensku bankanna hér á landi og erlendis eða einstakra þátta í starfsemi þeirra. Brýn nauðsyn hefði verið á því að í innra starfi stjórnvalda væri fyrir hendi heildstæð og fagleg greining á fjárhagslegri áhættu sem ríkið stóð frammi fyrir vegna hugsanlegra áfalla í starfsemi íslensku bankanna. Segir um þá nauðsyn að bæði hefðu slík gögn og upplýsingar getað stuðlað að því að stjórnvöld gerðu sér sjálf gleggri grein fyrir nauðsyn þess að ríkisvaldið gripi í tíma til beinna aðgerða til að vinda ofan af vandanum og að með slíkar upplýsingar hefðu stjórnvöld verið í mun betri stöðu til þess að rökstyðja frumkvæði að aðgerðum til að draga úr stærð bankakerfisins eða setja mikinn þrýsting á bankana til að gera það sjálfir og þá samkvæmt skýrum skilyrðum, svo sem með tímafresti. Líta hefði átt til alvarlegrar aðsteðjandi hættu sem sífellt óx og hvernig fullt tilefni var til að telja aðgerðaleysi miklu verri niðurstöðu. Ítrekað er að á síðustu stigum hljóti raunhæf markmið að hafa snúist um að gera viðlagaáætlun, undirbúa hugsanlegt fjármálaáfall og lágmarka tjón. Það voru bankarnir sem gættu fyrst og fremst eigin hagsmuna en íslenska ríkinu bar að gæta almannahagsmuna. Lagt er til að ráðherrarnir séu ákærðir fyrir brot á b-lið 10. gr. ráðherraábyrgðarlaga því að þeir hafi búið yfir upplýsingum um fyrirsjáanlega stórkostlega hættu fyrir íslenskt efnahagslíf en ekki aðhafst í samræmi við þær með virkum hætti. Ekki er lagt til að fyrrverandi ráðherrar séu ákærðir fyrir að vera valdir að hruninu eða fyrir að hafa ekki komið í veg fyrir það heldur fyrir að grípa ekki til ráða til að lágmarka fyrirsjáanlegt tjón. Við hættubrot er ekki lögð áhersla á afleiðingar verknaðar heldur á hættueinkenni hans. Tjón þarf ekki að hafa orðið af verknaði heldur er nægilegt að sýna fram á að tiltekinni hættu sé valdið af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Dæmi um þetta er hraðakstur. Sá sem ekur of hratt er sektaður vegna þess að það er talið hættulegt að aka of hratt. Hann þarf ekki að hafa valdið tjóni. Einnig er lagt til að ráðherrar séu ákærðir fyrir brot á 17. gr. stjórnarskrárinnar en það er skýlaus skylda ríkisstjórnar að ræða mikilvæg stjórnarmálefni á ráðherrafundi samkvæmt 17. gr. stjórnarskrárinnar en því var ekki fylgt. Ekki er hægt að ganga út frá því að samráð við aðra ráðherra og samráð milli ráðherra hefði ekki haft áhrif á framvindu mála til að mynda með því að auka þrýsting á forsætisráðherra og aðra ráðherra sem málið varðaði að afla frekari upplýsinga og gagna og vinna meira í málefnum bankanna. Rannsóknarnefnd Alþingis komst að þeirri niðurstöðu að fyrrverandi viðskiptaráðherra hefði sýnt af sér vanrækslu í merkingu 1. mgr. 1. gr. laga nr. 142/2008. Rannsóknarnefnd Alþingis lagði mat á háttsemi ráðherra með hliðsjón af verknaðarlýsingum ráðherraábyrgðarlaga en byggði ekki á refsiskilyrðum þeirra. Þarf því nú bæði að taka mið af verknaðarlýsingum og refsiskilyrðum ráðherraábyrgðarlaga. Það var öllum ljóst við upphaf ferils þessa máls að við umfjöllun um hugsanlega refsiábyrgð einstakra ráðherra yrði að byggja sjálfstætt á reglum refsiréttar við úrvinnslu og niðurstöðu rannsóknarnefndarinnar um vanrækslu ráðherra í skilningi laga nr. 142/2008. Þetta tekur rannsóknarnefndin skýrt fram og skilgreinir viðmið sín. Þingmannanefndin lagði því sjálfstætt mat á ábyrgð ráðherra gagnvart ráðherraábyrgðarlögunum. Þess vegna ætti það ekki að koma neinum á óvart að þingmannanefndin hafi komist að annarri niðurstöðu en rannsóknarnefndin. Við höfðum annan mælikvarða í okkar störfum. Virðulegi forseti. Í öðru ráðuneyti Geirs H. Haardes stýrðu oddvitar stjórnarflokkanna tveggja, Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar, miðlun upplýsinga og höfðu verkstjórn og verkaskiptingu með höndum. Þannig voru upplýsingaflæði og samskipti um efnahagsmál og málefni íslensku bankanna takmörkuð við hóp þriggja ráðherra; forsætisráðherra, fjármálaráðherra og utanríkisráðherra. Um þetta má m.a. lesa í 7. bindi skýrslu rannsóknarnefndarinnar á bls. 291. Af þessari skipan leiddi að ekki var samræmi á milli lögboðins valds og raunverulegs valds ráðherra. Þessu til stuðnings skal bent á að fyrrverandi viðskiptaráðherra tók ekki þátt í fundi með formanni bankastjórnar Seðlabanka Íslands 7. febrúar 2008 þar sem formaður bankastjórnar bankans dró upp verulega dökka mynd af stöðu bankanna. Hann fékk ekki heldur upplýsingar um útstreymi af Icesave-reikningum í Bretlandi í lok mars sama ár. Þá hafði hann ekki vitneskju um skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá 14. apríl, hann undirritaði ekki yfirlýsingu sem fylgdi gjaldeyrisskiptasamningum við norræna seðlabanka 15. maí og var ekki viðstaddur fundi um efnahagsmál og málefni bankanna sem nefndir eru í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og aðrir ráðherrar ríkisstjórnarinnar sátu ásamt fulltrúum Seðlabanka Íslands. Loks má þess geta að viðskiptaráðherra vissi hvorki af samtali formanns bankastjórnar Seðlabanka Íslands við bankastjóra Seðlabanka Evrópu né Seðlabanka Bretlands þar sem fram kom að erlendir bankastjórar höfðu áhyggjur af alvarlegri stöðu íslenska bankakerfisins. Fyrrverandi viðskiptaráðherra voru ekki kynntar aðgerðir ríkisvaldsins vegna lánabeiðni Glitnis banka sunnudaginn 28. september 2008. Þann 12. ágúst 2008 lagði hann fram minnisblað fyrir ríkisstjórn sem innihélt tillögur um að efla stöðugleika fjármálakerfisins. Tillaga þessi var ekki afgreidd í ríkisstjórn. Hið sama hafði verið upp á teningnum þegar fyrrverandi viðskiptaráðherra kynnti oddvitum stjórnarflokkanna drög að frumvarpi til breytinga á lögum um Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta snemma árs 2008. Í ljósi alls þessa telja flutningsmenn tillögunnar að fyrrverandi viðskiptaráðherra hafi ekki gerst sekur um refsiverða háttsemi í starfi sínu sem ráðherra, hann hafi ekki haft sömu vitund um þá hættu sem var aðsteðjandi. Á blaðamannafundi þann 12. apríl sl. þegar rannsóknarnefnd Alþingis kynnti skýrslu sína fór Páll Hreinsson yfir verklag í ríkisstjórn Geirs H. Haardes þar sem forsætisráðherra, utanríkisráðherra og fjármálaráðherra höfðu gleggstar upplýsingar um stöðu mála. Þetta hafði verið raunveruleikinn þótt reglur rími ekki við vinnubrögðin. Í máli Páls Hreinssonar kom fram að dæmi hafi verið um að fyrrverandi viðskiptaráðherra hafi ekki vitað um fundi er vörðuðu fagsvið hans og að honum hafi ekki verið gerð grein fyrir því að þeir hefðu farið fram. Forsætisráðherra hafi borið að upplýsa hann svo hann gæti rækt starfsskyldur sínar. Á sama blaðamannafundi talaði Vilhjálmur Árnason um gallaðar boðleiðir og að viðskiptaráðherra hefði verið haldið utan við mikilvæga fundi og ákvarðanir. Frú forseti. Ég hef í máli mínu farið yfir röksemdir fyrir því að minni líkur en meiri séu á því að ákæra á hendur fyrrverandi viðskiptaráðherra leiði til sektar. Því til viðbótar vil ég benda á að í niðurstöðu flutningsmanna þingsályktunartillögu hv. þm. Atla Gíslasonar o.fl. um málshöfðun kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Staða fyrrverandi viðskiptaráðherra er nokkuð ólík stöðu fjármálaráðherra og forsætisráðherra að því leyti að hann var ekki á fundinum 7. febrúar 2008, hann undirritaði ekki yfirlýsinguna frá miðjum maí, það liggur ekki fyrir að hann hafi vitað af áhlaupinu á Landsbanka Íslands í Bretlandi í byrjun apríl, hann sýndi ákveðið frumkvæði á ráðherrafundi 12. ágúst 2008 og honum virðist hafa verið haldið utan við atburðarásina þegar Glitnir féll.“ Þarna eru dregnar fram málsbætur fyrir fyrrverandi viðskiptaráðherra. Þær ásamt þeirri staðreynd að upplýsingar og samskipti um efnahagsmál, þar með talin stærð bankanna, voru í framkvæmd á hendi fyrrverandi forsætisráðherra, fjármálaráðherra og utanríkisráðherra leiða til þeirrar niðurstöðu að vafi leikur á því að fyrrverandi viðskiptaráðherra hafi haft þær upplýsingar að mögulegt sé að saka hann um stórkostlegt gáleysi í starfi með því að bregðast ekki við þeim með virkum hætti. Virðulegi forseti. Með samþykkt þingsályktunartillögunnar ákveður Alþingi að rannsókn skuli fara fram og ákæra útgefin. Dómur er síðan, ef til kemur, reistur á sönnunargögnum við meðferð málsins fyrir landsdómi. Í ræðu minni við fyrri umræðu um þingsályktunartillögu hv. þm. Atla Gíslasonar o.fl. benti ég á heilræði eða ábendingar Þórðar Björnssonar sem hann gaf í tilefni 25 ára afmælis embættis ríkissaksóknara. Ég vil minna á heilræðin hér einnig en í þeim kemur m.a. fram að ákæruvaldið skuli sækja þá til sakar sem það telur að hafi gerst sekir um brot gegn refsilögum en eigi aðra. Ákæruvaldið skal láta rannsaka jöfnum höndum þau atriði, sem benda til sakar og sýknu sökunauts. Þeir sem ákveða hvort ákæra eigi mega aldrei láta óviðkomandi menn eða þrýstihópa í þjóðfélaginu hafa áhrif á það hvort opinber rannsókn fari fram eða ákæra verði útgefin.

Frú forseti. Þann 25. september undirritar hv. þm. Oddný G. Harðardóttir nefndarálit. Ég ætla að spyrja hana hvort hún hafi þá í þeirri vinnu tekið tillit til bréfs frá hæstv. fyrrverandi utanríkisráðherra Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur sem var dagsett 24. og öllum þingmönnum var sent. Þar kemur nokkuð mjög merkilegt fram, t.d.: Hvernig átti hæstv. utanríkisráðherra að minnka bankakerfið sem utanríkisráðherra? Hvernig átti hún að koma í veg fyrir Icesave sem utanríkisráðherra? Hún skrifaði undir samninga við norrænu bankana vegna þess að núverandi hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir var farin af fundi. Hvernig er hægt að ákæra hana fyrir það en ekki hæstv. forsætisráðherra sem vissi nákvæmlega um þann fund sem hún hafði verið á? Ég spyr hv. þingmann: Hvernig stendur á því að þetta bréf hæstv. fyrrverandi utanríkisráðherra var ekki rætt?

Virðulegur forseti. Ég kynnti mér bréf fyrrverandi utanríkisráðherra vel en í því kristallast kannski þetta álitamál, þ.e. hvort mögulegt sé að ákæra ráðherra fyrir það sem falli utan fagsviðs þeirra eða ekki. Ég er, ásamt mörgum sérfræðingum sem um þetta hafa fjallað, þeirrar skoðunar að þegar kemur að refsiviðmiðunum séum við ekki bundin af stjórnsýsluviðmiðunum. Þess vegna tel ég að það sem skipti mestu máli varðandi mál fyrrverandi utanríkisráðherra sé að hún bjó yfir alvarlegum upplýsingum um stöðu mála og hefði á grundvelli þess átt að bregðast við með virkum hætti.

Frú forseti. Þetta var skrýtið svar. Ég spurði um hæstv. forsætisráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur, hún vissi af þessum fundi líka. Hún þurfti að víkja af fundi og hæstv. fyrrverandi utanríkisráðherra segist hafa skrifað undir fyrir hennar hönd. 

Forseti vill minna þingmanninn á að nefna hv. þingmenn sem hann talar um fullu nafni.

Virðulegur forseti. Það er vissulega rétt að fyrrverandi utanríkisráðherra segir í bréfi sínu að hún hafi skrifað undir yfirlýsinguna með gjaldeyrisskiptasamningnum fyrir hæstv. forsætisráðherra. Hins vegar kemur ekki fram … 

Það er einmitt …

Ég vil taka það fram vegna fyrirspurnar hv. þingmanns að oddvitaræði er ekki eitt af 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður fjallaði um hættubrot og rakti hvernig óþarft sé að sýna fram á orsakatengsl við tjónið. Það sem hv. þingmaður verður að gera sér grein fyrir er að það er refsiskilyrði að viðkomandi ráðherrar hafi getað gert eitthvað í málinu. Ekki hefur verið sýnt fram á hvað það ætti að vera. Að öðru leyti vekur auðvitað mikla athygli hér í seinni umræðu málsins, sem fram fer eftir að fyrrverandi utanríkisráðherra hefur lagt opinberlega fram langa greinargerð þar sem rakin eru öll þessu ákæruatriði, að ekki skuli vera svarað einu orði af því sem þar hefur verið bent á, eins og t.d. að öllum þeim upplýsingum sem sagt er að fyrrverandi utanríkisráðherra hafi setið á hafi verið miðlað til viðskiptaráðherra. Ég vil fá að bera upp eina spurningu við hv. þingmann: Getur hv. þingmaður nefnt mér eitt dæmi um að fyrrverandi utanríkisráðherra, eða einhver annar ráðherra 

Virðulegur forseti. Með því að halda upplýsingum frá fyrrverandi viðskiptaráðherra er honum gert ókleift að sinna skyldum sínum. Með því að gera það segi ég að farið sé inn á hans valdsvið vegna þess að það takmarkar getu hans til að sinna skyldum sínum eins vel og hægt væri.

Virðulegi forseti. Ég tel að hv. þingmaður og þeir sem standa að þessum málatilbúnaði misskilji algjörlega alla umræðu um valdsvið ráðherra, fullkomlega. Í fyrsta lagi liggur fyrir að þeim upplýsingum sem hér er verið að ræða um var deilt með fyrrverandi viðskiptaráðherra. Síðan er hitt algjörlega óútskýrt: Hvaða hætta er það sem flutningsmenn tillögunnar telja að viðskiptaráðherra hafi ekki gert sér grein fyrir? Ég skrifaði um það grein í febrúarmánuði þetta ár þar sem ég sagði: Ef bönkunum mistekst að endurfjármagna sig fara þeir á hausinn, þá verður hér fjármálakrísa og það eru ákveðnar líkur á að það gerist. Er verið að halda því fram að viðskiptaráðherra hafi ekki áttað sig á þessu? Við vorum að ræða þetta hér í hverri viku nánast, a.m.k. í hverjum mánuði á þinginu. Það var öllum ljóst að skuldatryggingarálagið var komið upp í hæstu hæðir. Hvaða hætta er það sem menn tala um að viðskiptaráðherra hafi ekki verið meðvitaður um? Hvaða hætta er það? Er verið að segja að hann hafi ekki áttað sig á því að það var bankakrísa í heiminum og hafði varað frá haustinu 2007?

Virðulegur forseti. Ég held að það sé öllum ljóst sem lesið hafa skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að hér er ekki verið að tala um almennar upplýsingar sem öllum voru ljósar. Við tínum til dagsetningar og m.a. fund 1. apríl þar sem talað er um áhlaup á Landsbankann í London. Fyrrverandi viðskiptaráðherra var ekki kunnugt um þann fund eða það sem þar gerðist og það er útskýrt í skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Einnig hafði fyrrverandi viðskiptaráðherra ekki heldur hugmynd um þá yfirlýsingu sem norrænu seðlabankarnir gerðu kröfu um að ráðamenn á Íslandi skrifuðu undir og skuldbyndu sig til þess að gera þar ákveðnar ráðstafanir vegna þess að hér var stórkostleg hætta fyrir efnahagslífið á ferðinni og þar var talað um fleira en það sem almenningur hafði tök á að vita um.

Frú forseti. Mig langar að spyrja hv. þm. Oddnýju Harðardóttur þegar hún hefur í tvígang í ræðustól hér talað annars vegar um hættubrot og fer svo hins vegar að ræða hraðakstur: Er hún ekki sammála mér um að umferðarhraðinn almennt er bundinn í lög og að sá sem ekur hraðar en lögin gera ráð fyrir sé að brjóta lög og það eigi þá ekkert skylt við hættubrot, það eigi einfaldlega að sekta hann vegna þess að hann ekur umfram þann löglega hraða sem bundinn er í lög? Það að aka of hratt er ekki tilefni til hættubrota til mats eins eða neins heldur er sá hinn sami einfaldlega að brjóta lög og við því liggur ákveðin refsing.  
            

Virðulegur forseti. Þegar ég nefndi þetta í ræðu minni áðan var ég að útskýra hvað átt er við með hættubrotum og að það þurfi ekki að vera orsakasamband á milli.

Já, já.

Það er hættulegt að keyra of hratt, menn þurfa ekki að valda tjóni. Þess vegna tók ég þetta dæmi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur svarið en engu að síður er sá sem ekur of hratt að fremja lögbrot. Hann ekur of hratt miðað við umferðarhraða, er oftar en ekki mældur í radar þannig að sá hinn sami er að fremja lögbrot. Lögbrot er refsivert og það á þá ekki að vera neitt mat á því hvort svo eða hvort ekki. Ef menn eru umfram hraða og skapa hættu er það lögbrot.

Virðulegur forseti. Það er einmitt þannig í b-lið 10. gr. ráðherraábyrgðarlaganna, þar er fjallað um hættubrot og ef ráðherra er valdur að slíkri hættu fyrir ríkið hefur hann brotið ráðherraábyrgðarlögin.

Hæstv. forseti. Eins og við fyrri umræðu vekur það mesta furðu í málflutningi hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur og eins í þeim pappírum sem hv. þm. Magnús Orri Schram skrifar undir að þau skuli telja að af þessum fjórum ráðherrum sé ekki ástæða til að ákæra hæstv. viðskiptaráðherra en alla hina vegna mála sem ótvírætt heyra undir málefnasvið viðskiptaráðherrans. Þá vil ég spyrja hv. þm. Oddnýju Harðardóttur: Ef á annað borð er tilefni til þess að ákæra ráðherra vegna aðdraganda bankahrunsins og krefjast refsingar yfir þeim, hvað þá með viðskiptaráðherrann í ljósi þess að hann hafi vanrækt frumkvæðisskyldu sína til að afla sér upplýsinga og leggja sjálfstætt mat á vandann í stað þess 

Virðulegur forseti. Það má auðvitað segja að fyrrverandi viðskiptaráðherra hefði getað gert betur miðað við þær upplýsingar sem hann þó bjó yfir en vegna þess verklags og þeirrar verkaskiptingar sem var og tíðkaðist í ríkisstjórn Geirs H. Haardes held ég að það sé alveg dagljóst, og ég undrast að það skuli ekki allir vera sammála mér í því, að það sé ekki hægt að ásaka fyrrverandi viðskiptaráðherra um stórfellt gáleysi eða fyrir að beita sér ekki vegna upplýsinga sem haldið var frá honum og hann hafði ekki.

Hæstv. forseti. Nú er alveg ljóst að töluvert var um það fjallað í innlendum og erlendum fjölmiðlum að það væri vandi á lánsfjármarkaði fyrir fjármálastofnanir um allan heim. Það var ekkert leyndarmál. Það þurfti ekki að bíða eftir einhverjum tilteknum skýrslum eða tilteknum fundum til að hafa ástæðu, sérstaklega fyrir þann sem er viðskiptaráðherra, til þess að fara af stað og afla sér upplýsinga. Hitt er svo annað mál að þó að það megi hugsanlega gagnrýna og megi gagnrýna hæstv. þáverandi viðskiptaráðherra fyrir jafnvel mistök og vanrækslu í þessu sambandi er ég í rauninni alveg sammála þeirri niðurstöðu hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur og Magnúsar Schrams að ekki sé ástæða til að ákæra hann. Ég tel bara að hið sama eigi við um hina ráðherrana þrjá og ég skil ekki og mér hefur ekki tekist að átta mig á því, þó að hv. þingmenn hafi vísað til eins eða tveggja funda og einnar eða tveggja skýrslna 

Virðulegur forseti. Ég veit ekki hverju ég á að bæta við ræður mínar og röksemdir fyrir því að ekki beri að ákæra fyrrverandi viðskiptaráðherra. Staðreyndin er bara sú að fyrrverandi utanríkisráðherra, fyrrverandi forsætisráðherra og fyrrverandi fjármálaráðherra bjuggu yfir upplýsingum sem gáfu það ótvírætt til kynna að stórfelld hætta stafaði fyrir íslenskt efnahagslíf sem fyrrverandi viðskiptaráðherra hafði ekki á þessum tíma. Og ef hann hefði haft þær 

Virðulegi forseti. Ég tel að í þessu máli, með þeim þingsályktunartillögum sem eru komnar fram um ákærur gegn fyrrverandi ráðherrum, sé verið að gera pólitískt uppgjör að sakamáli. Það er rangt að fara inn á þá braut. Sú hætta hefur lengi verið til staðar, hún kom til umfjöllunar hér á þinginu þegar lögin komu síðast til heildarendurskoðunar árið 1962 og í umræðu 1962–1963 og hún var tekin alvarlega þá. Mér finnst að þessi hlið málsins hafi ekki verið tekin alvarlega í umræðunum í þinginu nú, bara alls ekki. Það sem menn óttuðust sérstaklega þegar málið var rætt var að í lögunum er að finna svo matskennd atriði. Það er hægt að finna sér tilefni til að virkja ráðherraábyrgðarlögin vegna ýmissa atburða sem menn, svona eftir á að hyggja, geta sagt að viðkomandi ráðherra hefði átt að bregðast öðruvísi við. Þegar þessi matskenndu atriði voru til umfjöllunar í þinginu kom t.d. fram hjá hv. þingmanni þess tíma, Alfreð Gíslasyni, ég leyfi mér að vitna orðrétt í ræðu hans, með leyfi forseta: „Ef flokkadrættir miklir yrðu í landinu, harðdrægni ykist í stjórnmálunum, að þá gæti nýr meiri hluti notað sér ákvæði landslaga því frekar sem þau væru matskenndari til þess að ná sér niðri á gömlum andstæðingum.“ Því frekar sem ákvæðin væru matskenndari. Þau ákæruatriði sem við ræðum í þessum þingsályktunartillögum eru öll, nánast hvert og eitt einasta, matskennd atriði. Engu að síður erum við langt komin með seinni umræðuna um þetta mál án þess að því hafi verið gefinn gaumur að þingið er að feta sig inn á nýjar slóðir, slóðir sem menn í þeirri umræðu sem ég vísaði til áðan sögðu nær óhugsandi að þingið færi einhvern tímann inn á vegna þess að með því væri þingræðið komið í algjörar ógöngur. Þá mundi vakna hættan á að slíkt endurtæki sig, að þingmenn fyndu ný tilefni til að draga fram matskennd atriði og gera þau að sakamálum. Mjög athyglisvert er að sama hvar í flokki menn stóðu, sem tóku þátt í umræðunum er lögin komu síðast til endurskoðunar, var samhljómur í málflutningi allra um að þar sem þetta hefði ekki gerst í hálfa öld mætti nú ganga út frá því að menn mundu sýna sömu yfirvegun og skynsemi í framtíðinni. En ég tel að hér sé, án þess að nein sérstök umræða hafi farið fram um það, verið að víkja af þessari braut. Ég vil taka það fram í þessu samhengi að ég er ekki með þessum málflutningi að halda því fram að ekki geti komið upp brot þar sem ástæða er til þess að virkja ráðherraábyrgðarlögin. Ég er sammála þeim sjónarmiðum sem t.d. hv. þm. Atli Gíslason vísaði til áðan, í greinargerðinni með þeim tveimur frumvörpum sem voru lögð fram, til landsdómslaga og ráðherraábyrgðarlaganna, um að þrátt fyrir að þingræði hefði verið komið á í landinu væri enn þá ástæða til að viðhalda þessum ákvæðum vegna séreðlis ráðherraábyrgðarinnar, að ráðherra færi með slíkt vald og hefði slíkt umboð að ekki hefði verið fjallað um þá ábyrgð sem á gæti reynt í störfum hans með fullnægjandi hætti í almennu hegningarlögunum um brot í opinberu starfi. Sú réttlæting sem fram kom í þeirri greinargerð og þeim umræðum sem fylgdu var að mínu áliti skynsamleg og sýnir fram á að sannarlega geta komið upp tilvik sem réttlæta að ráðherraábyrgðarlögin séu virkjuð. Sem betur fer hefur það ekki enn gerst. Þá er væntanlega spurt: Hvers konar dæmi væri það? Jú, það væri dæmi þar sem fyrir lægi að ráðherra hefði af ásetningi brotið lög. Þeim mun minna mat sem þarf að fara fram á því hvort lög hafi verið brotin, þeim mun skýrara er brotið. En þeim mun meira mat sem þarf að fara fram, eins og ég tel að umræðan hér sýni fram á að þörf sé á í öllum ákæruliðum þessarar þingsályktunartillögu, þeim mun hættulegra er að feta sig inn á þessa braut og þeim mun fjarstæðukenndara er að gera viðkomandi ráðherrum refsiábyrgð vegna þess. Ég harma að við skulum ekki hafa náð að taka almennilega umræðu um þetta vegna þess að verði þessar tillögur samþykktar verða vatnaskil hér í þingstörfunum. Þá er horfið frá þeirri aldargömlu venju að beita ekki þessum matskenndu ákvæðum. Við hljótum að átta okkur öll á því að jafnvel þótt íslenska efnahagskerfið hafi ekki lent í mörgum álíka áföllum og þeim sem dundu yfir okkur árið 2008 er afar auðvelt að finna ýmis atvik úr íslensku stjórnmálasögunni undanfarin 100 ár þar sem hægt væri að koma fram með matskennd rök um að ráðherraábyrgðarlögin hefðu verið brotin. Það væri hægt. Ég benti á það í blaðagrein sem ég skrifaði í síðustu viku að slíkt væri t.d. hægt að gera vegna starfshátta núverandi ríkisstjórnar, tiltölulega auðvelt. Ég ætla að rekja dæmi sem ég birti í greininni. Það var þegar íslenska fjármálakerfið stóð í annað sinn á tveimur árum frammi fyrir hættu á áfalli. Það gerðist í sumar, 2010. Þá var til staðar raunveruleg hætta á því að bankakerfið færi aftur á hausinn. Það var raunveruleg hætta á því. Hvers vegna? Það var vegna þess að núverandi ríkisstjórn hafði staðið þannig að endurreisn bankanna að lánasöfnin úr gamla bankakerfinu voru flutt yfir í nýja kerfið án alls fyrirvara um framtíðarvirði lánanna. Sem sagt, ef eignirnar mundu reynast mun verðminni en gengið var út frá þegar efnahagsreikningurinn var stofnaður í Arion banka, Íslandsbanka og Landsbankanum yrði það vandamál viðkomandi banka og í tilfelli Landsbankans yrði það sérstakt vandamál íslenska ríkisins sem aðaleiganda bankans. Það var sem sagt þannig bundið um hnútana að ekki var hægt að fá leiðréttingu á eignaverðinu ef einhver síðari atvik mundu gerast þannig að gamli bankinn mundi þá bæta við eignina eða koma með viðbótargreiðslu. Meðal mikilvægra eigna í nýju bönkunum voru gengistryggð lán, lán með verðtryggingu sem miðaði við þróun gengisins. Það lá fyrir í rúmt ár að dæmt yrði um lögmæti þessara lána, Hæstiréttur felldi dóm 16. júní í sumar þar sem kveðið var upp úr með lögmæti þeirra. Þegar litið er til ákæruatriðanna í þeim tillögum sem hér eru til umfjöllunar, þar sem fyrrverandi ráðherrum er gefið að sök að hafa ekki látið framkvæma greiningu á þeirri hættu sem þeir vissu að var til staðar, eins og segir í þingsályktunartillögunni, og þar með bakað sér refsiábyrgð, er með nákvæmlega sama hætti hægt að segja að núverandi ríkisstjórn, þá viðkomandi ráðherrar í sömu embættum, hafi bakað sér refsiábyrgð með því að gera ekki ráðstafanir áður en dómurinn féll. Þetta snýst jú allt um að hafa ekki látið greina ástandið. Viðkomandi kæruliður í þingsályktunartillögunni eins og hún liggur fyrir byggir á því að sérstakt brot sé fullframið við að hafa ekki látið greina ástandið þar sem menn hafi vitað af hættunni og getað, eins og menn vilja meina, gert eitthvað í málinu. Ég ætla ekki að rekja það hér í löngu máli en eftir uppkvaðningu dómsins lá sem sagt fyrir mat frá nefnd um fjárhagslegan stöðugleika frekar en efnahagslegan stöðugleika, sem ég held að hún sé kölluð, að stöðugleiki íslenska fjármálakerfisins væri í uppnámi. Það færi að lokum eftir fordæmisgildi þessa nýja dóms hvort bankarnir mundu hreinlega lifa þetta af. Við erum að tala um að raunveruleg hætta hafi verið á gjaldþroti allra bankanna í sumar. Nú, til hvers tek ég þetta dæmi? Ég er að reyna að opna augu manna fyrir því að það er alltaf eitthvað að gerast, á vettvangi ríkisstjórnarinnar, sem hægt er að koma eftir á og segja að menn hefðu átt að bregðast öðruvísi við eða gera sérstakar ráðstafanir og að þær hefðu komið að meira gagni en það sem gert var. Það er auðvelt að finna slík mál. Og þetta er eitt þeirra. Ég tek þetta dæmi líka vegna þess að það rímar algjörlega við kæruatriðin í þingsályktunartillögunni. Ég tel að þeir þingmenn sem standa að þessari tillögu séu um leið að segja að núverandi ríkisstjórn hafi brotið ráðherraábyrgðarlögin, þ.e. viðkomandi ráðherrar, þá væntanlega fjármálaráðherra og viðskiptaráðherra, að minnsta kosti, á þessu ári. Ég hef ekki orðið var við mikla umræðu um hvers vegna eigi að láta það mál kyrrt liggja. Ég tel reyndar óréttlætanlegt af þinginu að taka einungis mál sem eru pólitísk hitamál og kæra vegna þeirra en grípa síðan ekki til neinna ráðstafana í sambandi við önnur mál, eins og það sem ég var að rekja, sem hafa ekki farið eins hátt í þjóðfélagsumræðunni. Við skulum líka hafa annað í huga: Fari það þannig að núverandi ríkisstjórn starfi út fjögurra ára starfstíma sinn þá verður þetta brot sem ég er að gera að umtalsefni, mögulega brot skulum við segja, fyrnt. Það verður fyrnt. Það er því kannski fullt tilefni til þess að fara að ræða strax hvort grípa eigi til einhverra ráðstafana ef það er þá meirihlutavilji þingsins að fara inn á þá slóð. Ég tel að við eigum ekki að gera það, ég tel að við eigum að bera skynbragð á að til að eðlilegur starfsfriður sé á vettvangi stjórnmálanna eigum við fyrst og fremst að byggja á þingræðisreglunni. Þegar menn gerast sekir um einhver afglöp í embættisfærslum sínum eigum við fyrst og fremst að byggja á því að hægt sé að koma þeim frá. Ég treysti því að ekki bara viðkomandi þingflokkar komi aðhaldi og ábyrgð yfir sína eigin ráðherra heldur geti þingið gert það líka. Það eru til úrræði hér á þinginu til að víkja ráðherrum frá og lýsa yfir vantrausti á þá. Það er líka hægt að lýsa yfir vantrausti á heila ríkisstjórn. Við sáum það gerast eftir áföllin 2008. Þá fór af stað atburðarás sem varð ekki stöðvuð og endaði með kosningum. Fjölmargir fyrrverandi þingmenn gáfu ekki einu sinni kost á sér þannig að við erum með í stjórnskipan okkar, kosningalöggjöfinni og þingskapareglunum úrræði sem varða ábyrgð þegar menn standa sig ekki í starfi. Þess vegna er refsiábyrgðin sem fjallað er um í ráðherraábyrgðarlögunum algert neyðarúrræði í mínum huga, neyðarhemill þegar ráðherra hefur brotið svo gróflega af sér í embætti að þingið getur ekki vikist undan því að koma ábyrgð yfir viðkomandi, með öðrum orðum er ófullnægjandi sem eins konar viðurlög við þeim afglöpum sem átt hafa sér stað að viðkomandi ráðherra láti af starfi eða honum sé vikið úr ráðherraembætti með vantrausti eða að ríkisstjórnin falli. Það sé óviðunandi, það dugi ekki til og það dugi heldur ekki fólkinu í landinu að geta kosið til forustu nýja leiðtoga, heldur sé brotið svo gróft að til viðbótar við þá ábyrgð sem ég er að fjalla um þurfi sem sagt að koma til refsiábyrgðar. Að mínu mati er það einungis í slíkum tilvikum sem til álita kemur að virkja ráðherraábyrgðarlögin. Ég ætla að láta þetta gott heita um þessa hlið málsins sem mér finnst afar mikilvæg en lítið hefur verið farið inn á í umræðunni almennt. Síðan er það nefndarálitið sem liggur hér frammi. Það bætir svo sem ekki miklu við það sem kom fram í fyrri umræðu um málið og áður hefur komið fram frá flutningsmönnum tillagnanna, enda er það svo að í þessu þskj. 1519 sem við erum með undir í umræðunni er meira eða minna í öllum stórum köflum vitnað orðrétt í þingsályktunartillöguna sjálfa. Það hjálpar ekki mikið að svara þeim athugasemdum sem fram hafa komið í umræðunum frá einstaka þingmönnum með því að vísa bara aftur í það sem áður var sagt. Hér hefur líka verið vísað til bréfs fyrrverandi utanríkisráðherra, sem er dagsett 24. september, þar sem allir kæruliðirnir eru raktir. Í sjálfu sér er uppistaða bréfsins athugasemdir sem áður hafa komið fram í umræðunni en þar eru líka mjög mikilvægar viðbætur, t.d. það sem fyrrverandi utanríkisráðherra áréttar að hún hafi deilt upplýsingum af þeim fundum sem svo mikið er gert úr í þingsályktunartillögum, ekki bara með þingflokki Samfylkingarinnar heldur á sérstökum fundum með ráðherrunum. Síðan er líka í bréfinu vikið að undirritun vegna lánasamninga við Norðurlöndin og á hvaða forsendum hæstv. fyrrverandi utanríkisráðherra hafi skrifað undir. Því er algjörlega ósvarað, menn verða bara að horfast í augu við það, þeir sem standa að þessum tillögum og hyggjast styðja þær, hvers vegna þeir ráðherrar sem bera ábyrgð á málaflokkum sínum eru undanskildir þessum stóru kæruliðum. Það á ekki bara við um fyrrverandi viðskiptaráðherra sem hefur verið talsvert í umræðunni, heldur líka fyrrverandi félagsmálaráðherra. Við skulum horfa á þetta eins og það er, ef það er sem sagt tilefni ákæru á hendur fyrrverandi ráðherra fyrir að hafa ekki gripið til aðgerða til að draga úr stærð Íbúðalánasjóðs og breyta því fyrirkomulagi sem þar var hlýtur sú ákæra að eiga að beinast gegn fyrrverandi félagsmálaráðherra sem bar ábyrgð á sjóðnum. Við lestur rannsóknarskýrslunnar sjáum við líka að ráðherranum var ekki bara kunnugt um það sem sagði í þessum samningi við Norðurlöndin, heldur staðfestir hún eða a.m.k. heldur því fram, sérstaklega í 7. bindinu, ég hygg að það sé í 7. bindi frekar en því 6., að hún hafi verið búin að gera allar ráðstafanir yfir sumarið til að bregðast við þeim kröfum sem sneru að Íbúðalánasjóði og stöfuðu frá Norðurlöndunum, þ.e. ráðherrann sjálfur heldur því fram að hún hafi verið með allt tilbúið og hún segir í skýrslu fyrir rannsóknarnefnd Alþingis að málið hafi meira að segja átt að vera á málaskrá þingsins um haustið. Reyndar þegar málaskrá þingsins fyrir haustið er skoðuð finnst málið ekki sem er dálítið einkennilegt og er enn þá óútskýrt. En ráðherrann hefur haldið því fram í skýrslutöku fyrir rannsóknarnefndinni að hún hafi leyst þetta verkefni og notar það í skýrslutöku til að sýna fram á að það hafi jú verið brugðist við, það sé ekki rétt að ekkert hafi verið að gert vegna Íbúðalánasjóðs. Síðan eru aðrir ráðherrar ákærðir fyrir að ekkert hafi verið gert. Þetta stenst enga skoðun. Svona er hægt að fara, eins og ég gerði reyndar í ræðu minni við fyrri umræðu þessa máls, yfir hvern og einn ákæruliðinn og rekja hvernig þeir standast ekki nánari skoðun. Mér finnst aðalatriðið vera að þeir sem flytja þessar tillögur hafi ekki fært fram fullnægjandi skýringar á því hvers vegna sú vanræksla og þau mistök sem eru sögð hafa verið gerð af rannsóknarnefndinni teljist vera ásetningur og stórfellt hirðuleysi að mati þingmannanna eins og áskilnaður er um í ráðherraábyrgðarlögunum. Það er nefnilega stór munur á þessu tvennu, þetta er eins og að hafa gert einhver annars flokks mistök annars vegar og hins vegar mjög alvarleg mistök. Það er mikill munur þar á og þegar skoðuð er skilgreiningin á mistökum og vanrækslu, eins og hún er útlistuð í rannsóknarnefndarskýrslunni, verður mönnum þetta mjög ljóst. Það er afar skýrt, sérstaklega er tiltekið af rannsóknarnefndinni að hún eigi einungis við vanrækslu og mistök eins og þau séu skilgreind í lögum um nefndina. Engu að síður er í nær öllum þeim tilvikum þar sem mistök og vanræksla beinist að ráðherrum snúið upp í ásetning og stórfellt hirðuleysi, í nær öllum tilvikum án frekari skýringa. Hér hefur verið hvað helst deilt um hvort þessi saknæmisskilyrði séu uppfyllt og ég er þeirrar skoðunar að svo sé ekki. Í raun og veru þarf ekkert að ræða málið frekar eftir að maður kemst að þeirri niðurstöðu. Það þarf í sjálfu sér ekkert að ræða málið frekar ef maður er þeirrar skoðunar að ásetningi eða stórfelldu hirðuleysi hafi ekki verið til að dreifa. Ég ætla ekki að gera hin refsiréttarlegu skilyrði um skýrleika refsiheimilda og annað þess háttar að umtalsefni eða réttarfarslegu atriðin um að sakborningar eigi rétt á að bera hönd fyrir höfuð sér áður en ákæra er gefin út og allt það sem snýr að rannsókna málanna. Ég vil bara taka undir það sem segir í umsögn minni hluta allsherjarnefndar til þingmannanefndarinnar þar sem farið er afar skilmerkilega yfir þetta. Það sem skiptir máli þar er að þetta er ekki skýrt, það eru mikil vafaatriði í þessu. En eins og með önnur vafaatriði eru þessar þingsályktunartillögur byggðar á því að vafaatriði séu túlkuð sakborningum í óhag, öfugt við það sem gerist í allri venjulegri refsiréttarframkvæmd. Um þann þátt þessa máls sem snýr að viðskiptaráðherra sérstaklega er maður settur í dálítið einkennilega stöðu. Ég stend hér sem talsmaður þess að ekki eigi að ákæra neinn, en vegna þess að það eru svo miklar mótsagnir og þversagnir í þessum tillögum þarf einhvers staðar að bera niður og maður lendir í því að taka dæmi sem manni finnst ekki standast nánari skoðun til að sýna fram á veikleika þessa máls. Í tilviki viðskiptaráðherra finnst mér málflutningur þeirra sem að tillögunum standa vera afar veikur og þá er ég sérstaklega að vísa til þess að fulltrúar Samfylkingar í þingmannanefndinni hafa fundið einhverja krókaleið til að koma honum undan ákæru. Það má í sjálfu sér taka undir það, nema hvað mér finnst allar forsendur vera kolrangar. Þær eru allar kolrangar vegna þess að menn hafa algjörlega látið undir höfuð leggjast að taka tillit til ábendinga sem fram hafa komið, t.d. í bréfi frá fyrrverandi utanríkisráðherra, og menn horfa fram hjá því sem er sanngjarnt og eðlilegt að gera kröfur um til viðskiptaráðherra. Allur heimurinn fylgdist með því sem var að gerast í bankaheiminum frá haustinu 2007. Enginn átti frekar að fylgjast með en hæstv. fyrrverandi viðskiptaráðherra og, eins og hv. þm. Birgir Ármannsson vék að hér áðan, á algjörlega að skauta fram hjá allri frumkvæðisskyldu ráðherrans við þessar aðstæður? Það liggur fyrir að viðkomandi ráðherra fékk upplýsingar eins og aðrir, það liggur fyrir hvert valdsvið hans var, ekki hefur verið nefnt eitt einasta dæmi um að annar ráðherra hafi farið inn á valdsvið hans og reynt að taka einhverja ákvörðun. Því hefur verið haldið fram að upplýsingum hafi verið haldið frá viðkomandi ráðherra. Hvaða máli skiptir það þegar eldar loguðu um allan fjármálaheim í allri Evrópu? Eitthvert eitt ákveðið tilvik frá því um vorið, að frá Seðlabankanum hafi komið upplýsingar um að einhvers konar míníáhlaup hafi verið gert á Icesave-reikningana. Nefna menn þetta í alvöru sem dæmi um upplýsingar sem hafi gert viðskiptaráðherra ókleift að bregðast við með þeim hætti sem hinum ráðherrunum er í raun og veru öllum gert að sök að hafa ekki gert? Nei, mér finnst það ekki standast skoðun. Ég er þeirrar skoðunar að enginn fyrrverandi ráðherra eigi að fá á sig ákæru vegna þess sem hér gerðist. Mér finnst þetta pólitíska mál vera gert að sakamáli. Það er dapurlegt fyrir þingið. Við eigum ekki að feta okkur inn á þessa slóð. Við eigum að sammælast um að láta kyrrt liggja. Rannsóknarskýrslan var tímamótaplagg sem við stóðum sameiginlega að, við getum sameiginlega staðið að viðbrögðum við henni og mér sýnist stefna í að við munum gera það, 

Frú forseti. Það er ekki hægt annað en að bregðast við nokkrum atriðum í ræðu hv. þm. Bjarna Benediktssonar. Hann fór hér m.a. að miklu leyti með grein sem hann ritaði í Morgunblaðið í síðustu viku og fjallar um landsdóm og umræðuna um hann á Alþingi í kringum 1963. Ég verð að segja alveg eins og er að þegar ég las þá grein datt mér í hug: Þetta sem helst nú varast vann varð þó að koma yfir hann. Vegna þess að það sem hv. þingmaður rekur í grein sinni og kemur líka fram í ræðu hans hér er í fyrsta lagi að til þess að fella dóma í máli af þessum toga sé krafist mikilla matskenndra ástæðna eða tilvika. En þingmaðurinn fellur auðvitað í þá gröf sjálfur að láta sitt eigið mat ráða afstöðu sinni. Hann vill sem sagt að þingið sé sammála honum um hans mat. Það má enginn hafa aðra skoðun á því eða komast að annarri niðurstöðu. Svo rekur hann umræðurnar um það að við getum verið að innleiða pólitískar ákærur, einfaldlega ef við göngum þá leið sem hér er lögð til. Í raun og veru felst í skrifum hans og orðum ákveðin hótun um að það muni taka við. Gleymir þingmaðurinn þá ekki grundvallaratriði hvað þetta snertir, nefnilega því að Alþingi varð sammála um að setja á laggirnar sérstaka rannsóknarnefnd í þessu máli? Mig minnir að þáverandi hæstv. forseti Alþingis, Sturla Böðvarsson. og þáverandi hæstv. forsætisráðherra, Geir Haarde, hafi verið fyrstu flutningsmenn þess máls. Niðurstaðan varð sú að fara í ítarlega rannsókn. Það hafði enginn gefið sér neitt fyrir fram í því efni. Það var niðurstaða rannsóknarnefndarinnar að ákveðnir ráðherrar hefðu gerst sekir um vanrækslu og meiri hluti þingmannanefndarinnar komst að sömu niðurstöðu. 

Virðulegi forseti. Það er ekki rétt hjá hv. þingmanni að ég geri kröfu um það að aðrir þingmenn séu sammála mínu mati. Ég er einfaldlega að benda á það að eftir því sem ákvæðin sem á að byggja á eru matskenndari þeim mun meira ber að varast þau. Spyrjum okkur t.d. þessarar spurningar: Hvers vegna lá það ekki fyrir um leið og rannsóknarnefndin hafði skilað skýrslu sinni að höfðað yrði refsimál gegn fyrrverandi ráðherrum vegna þeirrar ábyrgðar sem þeir báru? Hvers vegna ekki? Hvers vegna var það ekki öllum ljóst um leið og skýrslan birtist að hér höfðu verið framin lögbrot sem þyrfti að krefjast refsiábyrgðar vegna? Ég man ekki eftir að nokkur einasti þingmaður hafi - jú, kannski ætla ég að gefa hv. þingmönnum Hreyfingarinnar það að þeir kölluðu strax eftir landsdómi. En ég man ekki eftir því að aðrir þingmenn og sérstaklega flutningsmenn þessara tillagna hér hafi þá strax komið fram og sagt: Hér hefur augljóslega verið framið brot. Dugar þetta ekki til að sýna mönnum fram á hversu matskennt þetta allt saman er? Það er svo augljóst að brotin sem hér er verið að ræða um eru afar matskennd og sérstaklega ákvæðin sem byggt er á. Um það að einhver sérstök ástæða sé til þess að fylgja þessu eftir með þeim hætti sem hér er lagt til, að við höfum verið sammála um það í þinginu að senda þetta inn í þingmannanefnd. Það er eitt að ákveða að senda málið til frekari skoðunar. Það er síðan önnur og sérstök ákvörðun að hverfa frá þeirri aldargömlu venju að byggja ekki á svona matskenndum atriðum þegar verið er að virkja ráðherraábyrgðarlögin. Ég hef aldrei tekið þátt í að lofa að víkja af þeirri braut sem hér hefur verið mörkuð í 100 ár með því að málið fari til sérstakrar skoðunar, það er algjörlega fráleitt að halda því fram.

Frú forseti. Áður en rannsóknarnefndin lauk störfum sínum samþykkti Alþingi að sett yrði á laggirnar sérstök þingmannanefnd sem átti að gera tillögur um viðbrögð Alþingis við þeim niðurstöðum sem kæmu frá rannsóknarnefndinni, m.a. að því er lýtur að ábyrgð ráðherra. Það var niðurstaða þingsins og um hana var samstaða. Það hlaut því öllum að vera ljóst að ef niðurstaða rannsóknarnefndarinnar yrði á þá leið að menn hefðu gerst brotlegir við lög hlyti þingið að taka á því  Það er annað atriði sem ég vil líka gera athugasemd við í máli hv. þingmanns. Hann sagði hér áðan og fór að tala um núverandi ríkisstjórn, að ef hún sæti út kjörtímabilið væru þau meintu brot sem hann gerði að umtalsefni um gengisdóminn fyrnd. Það stenst ekki 14. gr. ráðherraábyrgðarlaganna sem segir um fyrninguna að þó að hún sé þrjú ár þá fyrnist sök þó aldrei fyrr en í fyrsta lagi sex mánuðum eftir næstu almennu þingkosningar eftir að hið meinta brot hefur verið framið, þannig að það skal líka vera rétt. Svo er auðvitað líka nauðsynlegt að halda hinu til haga að það mál sem hér er til umræðu byggir á vinnu rannsóknarnefndar, mikilli vinnu, ítarlegri vinnu, og þingmannanefndar í kjölfarið, en þingmaðurinn er í sínu máli í raun að segja: Við skulum bara fara með þetta alltaf í pólitískan farveg ef við erum ósátt við störf og stefnu ríkisstjórnarinnar án þess að það sé þá byggt á einhverri ítarlegri rannsókn, eins og hér er gert. Þetta er auðvitað alveg einstætt mál. Hér varð hrun, fram hjá því verður ekki horft. Í því máli sem þingmaðurinn er að tala um og nefnir sem dæmi, um gengisdóminn, og að hætta hafi verið fyrir hendi fyrir bankakerfið á öðru hruni, það varð ekkert hrun mér vitanlega en það mætti kannski setja rannsóknarnefnd í það til að kanna  
            

Virðulegi forseti. Um það sem hv. þingmaður rakti hér í lokin, þá er auðvitað á því byggt í þessum ákærum sem við erum að ræða að það þurfi ekki að sýna fram á nein orsakatengsl við hrunið þannig að það skiptir í sjálfu sér engu máli hvort hér hafi orðið hrun eða ekki vegna þess að það er hættan sem byggt er á í þessum tillögum. Að öðru leyti finnst mér hv. þingmaður gera mjög mikið úr því að með því að málið hafi verið sent til þingmannanefndar hljóti menn að vilja fylgja þeirri niðurstöðu sem nefndin komst að. Þar erum við einfaldlega ósammála. Ég tel að meiri hluti nefndarinnar hafi dregið rangar ályktanir af rannsóknarskýrslunni og mögulegum brotum á grundvelli ráðherraábyrgðarlaganna miðað við það mál sem hér liggur fyrir. Það er nú ekki lítið sem búið er að fara yfir það lið fyrir lið, hvern og einn einasta kærulið, hvert og eitt einasta atriði sem snýr að réttarfari og refsiréttarlöggjöfinni. Síðan er ég bara að reyna að opna umræðuna um þessi almennu atriði. Hv. þingmaður gerði mjög veikburða tilraun til að halda því fram að brotin sem ég vék að og má færa á ábyrgð núverandi ríkisstjórnar séu einhvers annars eðlis en þau sem hér eru í ákærunum. Ég tel að það sé alveg augljóst að telji menn þetta vera brot sem fjallað er um í þingsályktunartillögunum hafi núverandi ríkisstjórn líka brotið af sér, ég tel það augljóst. Hættan var til staðar, hún var til staðar. Ég var kallaður á fund upp í Stjórnarráð þar sem mér var sagt að hætta væri til staðar á hruni. Hættan var fyrirsjáanleg, hún var fyrirsjáanleg vegna þess að mál hafði verið höfðað og beðið var eftir dómi Hæstaréttar. Í þriðja lagi liggur fyrir, eins og menn vilja meina að eigi við í þessu máli, að ekki neitt hafi verið gert í málinu og þar með hafi brotið verið framið, ekki satt? Vilja menn fara inn á þessa braut? Ég er ekki að hóta einu eða neinu. Ég er bara að benda á fordæmi sem þeir sem styðja þetta mál eru að skapa.

Forseti. Jú, það er einmitt það sem hv. þingmaður gerir, hann hótar. Í grein sinni og ræðum hótar hann ríkisstjórninni og ráðherrum að ef þeir geri það sem þeir mega ekki gera, geti verið að þeir lendi í því. Hvað væri svo vont við það, forseti, að það gerðist, ef atburðarásin hefur verið eins og hv. þm. Bjarni Benediktsson lýsir henni, ef hættan var svona mikil og aðstæðurnar eins og hv. þm. Bjarni Benediktsson heldur fram í greinum og ræðum? Væri þá ekki eðlilegt  Hv. þm. Bjarni Benediktsson sagði, og ég er alveg sammála honum, að við eigum fyrst og fremst að byggja á þingræðislegum úrræðum í þeirri stjórnmálabaráttu sem eðlileg er á þinginu og í samfélaginu, þ.e. að brot þurfa að vera sérstaklega alvarleg til að landsdómur komi til greina. Það verður hv. þingmaður að meta í þessu tilviki því að hann getur borið fram tillögu um að það gerist, fyrst með því að skipuð verði einhvers konar rannsóknarnefnd og þingmannanefnd í kjölfarið því að við höfum auðvitað verið að skapa ákveðna hefð í þannig málum. Þingmaðurinn virðist hins vegar halda, og heldur því a.m.k. fram, að ráðherrar geti ekki farið fyrir landsdóm nema þeir hafi beinlínis brotið lög, þeir hafi verið nappaðir með peningana eða hafi sést sparka í mann eða eitthvað sem er „flagrant“ brot á venjulegan kvarða. Hann gleymir því að í lögunum um ráðherraábyrgð er talað um vanrækt starfa, um stórkostlegt hirðuleysi, um vanræktar embættisathafnir. Þvílík brot geta auðvitað ekki orðið annað en matskennd. Lýsingarorðið „matskenndur“ er ekki neikvætt í sjálfu sér. Það útheimtir hins vegar sérstaka rannsókn og að menn fari varlega og það hefur verið gert í þessu máli.

Virðulegi forseti. Í meðferð þessa máls tel ég að menn hafi gerst sekir um að blanda saman hinum alvarlegu afleiðingum hrunsins og síðan athöfnum eða athafnaleysi. Þeir hafa sett samasemmerki þar á milli. Þar sem afleiðingarnar af hruninu séu svo alvarlegar þá hljóti athafnaleysið eða einstakar athafnir að vera alvarlegar líka. Menn verða að gæta sín á þessu. Þess vegna heyrist mér að hv. þingmaður sjái ekki samlíkinguna við þau brot sem ég nefndi. Að öðru leyti þykist ég geta gengið út frá því að hann mundi styðja ákærur á hendur núverandi ríkisstjórn vegna þeirra brota sem ég hef vitnað til. Það sem ég sagði í tilvitnaðri grein var einfaldlega að eðlilegt væri að slík ákæra kæmi fram ef þingið væri þeirrar skoðunar að ákæra bæri í þessum málum. Ég var að vekja athygli á því, þ.e. fordæmisgildinu. Varðandi hin matskenndu atriði, sem hv. þingmaður rakti í lok ræðu sinnar, þá er rétt að það liggur í orðalagi viðkomandi ákvæða eins og b-lið 10. gr. að mat verður að fara fram. Einmitt þess vegna fór fram umræða árin 1962–1963 um hversu hættuleg ákvæðin væru. Einmitt af þeirri ástæðu hafa þingmenn látið þessi ákvæði liggja niðri vegna þess að það er svo auðvelt að finna til atvik sem heimfæra má undir viðkomandi ákvæði með einum eða öðrum hætti vegna þess hversu matskennt þetta allt saman er. Þau eru hættuleg, svona ákvæði. Ég er sammála þeim sem þá tóku þátt í umræðunni um að hætta væri á þessu. En á hvað treystu menn sem tóku til máls í umræðunni? Menn treystu á að þingið mundi ekki fara inn á þessar brautir. Það var það sem 

Forseti. Hv. þingmaður heldur áfram að hóta með því að ef nú verði gengið til verka á grundvelli rannsóknarskýrslu og þingmannanefndarskýrslu, sem komin er á borðið, muni menn hafa verra af. Þannig hefur hann það. Hv. þingmaður virðist telja í raun að lögin um landsdóm og lögin um ráðherraábyrgð eigi ekki að virða, þau eigi ekki að nota. Það eigi bara - og ég endurtek það - það eigi eingöngu að gera það ef ráðherra nánast næst á sjónvarpsmyndavél að fremja eitthvert það brot sem ekki er við hæfi eða getur valdið hættu. Hann skýrir ekki á hvaða hátt hann telur sem þingmaður að vanrækt starfa, vanræktar embættisathafnir, stórkostlegt hirðuleysi, komi til greina eða komi aldrei til greina. Ég er ekki sammála honum um það. Ég er sammála honum um að fara eigi varlega en það á auðvitað að skoða þetta. Ráðherra á ekki bara að gera og passa sig að gera eitthvað, hann á líka að vara sig á að gera ekki neitt. Það er ekki nóg fyrir hann að efna til athafna, hann á líka að gæta að því hvar hann þarf að grípa til verka. Um það snýst málið, hvernig sem við metum það. Hér er um að ræða þannig brot, ekki þau brot að einhver hafi sparkað í einhvern eða stolið bíl eða farið úr fötunum á almannafæri.

Virðulegi forseti. Það sem ég tel að okkur greini á um er hvort viðkomandi ráðherrar gátu afstýrt hættunni. Gátu þeir afstýrt hættunni? Við þekkjum dæmi frá Frakklandi þar sem ábyrgð var heimfærð á heilbrigðisráðherra. Honum var ljóst að sýkt blóð var í umferð en lét undir höfuð leggjast að skima það. Hann gat afstýrt hættunni, hann lét hjá líða að grípa til aðgerða. Hið sýkta blóð fór í umferð og olli miklum skaða og heilsutjóni. Það er dæmi um brot þar sem ráðherra gat afstýrt hættunni en gerði það ekki. Í umræðunni hér finnst mér hafa skort dæmi um ákveðnar aðgerðir sem ljóslega hefðu getað afstýrt hættunni. Ég hef ekki sannfærst um að greining á stöðunni um vorið 2008 hefði afstýrt hættunni. Ég hef ekki sannfærst um það. Og ég hef ekki sannfærst um að ráðherrunum hafi verið kleift að draga úr stærð bankakerfisins, að raunhæft sé að gera þá kröfu til þeirra, ég hef ekki sannfærst um það. Ég er alls ekki þeirrar skoðunar að hér hafi verið sýndur ásetningur eða stórfellt hirðuleysi. Um þetta allt saman erum við hv. þingmaður greinilega ósammála og það verður bara að vera þannig. Mér heyrist á hv. þingmanni að hann gerði ekki athugasemdir við að ákærur kæmu fram á hendur núverandi ríkisstjórn vegna sambærilegra brota og er að finna í þessum þingsályktunartillögum. Það kom fram í máli hans að hafi hættan verið til staðar og ekkert í henni gert og hún hafi verið svona alvarleg sé væntanlega rétt að ákæra ráðherrana. Það hefur aldrei komið fram nein hótun frá mér, ég er bara að benda á sambærilegt tilvik við það sem við ræðum hér.

Frú forseti. Ég hef áður mært þingmannanefndina fyrir góð störf við skýrsluhlutann. Nefndin skilaði ákaflega góðri og vandaðri skýrslu um helstu úrlausnarefni í íslensku samfélagi í kjölfar bankahrunsins. Ég ætla líka að hrósa þingmannanefndinni fyrir mjög vönduð vinnubrögð þegar kemur að ákæruhlutanum þó svo að niðurstöðurnar hafi verið margs konar. Ég lít svo á að vinnan hafi verið það góð í nefndinni að við ræðum hér bestu mögulegu ákærur sem hægt væri að gefa út. Ég held að það sé gott skref að við höfum þá tillögu fyrirliggjandi. Ég held að það sé mjög mikilvægur hluti af uppgjörinu við hrunið að við ræðum nú þá tillögu óbundin af öðru en sannfæringu okkar hér í þingsal. Þó ekki væri nema fyrir það finnst mér að þingmannanefndin eigi hrós skilið. Ég verð að játa það sjálfur að ég hef sveiflast til og frá í afstöðu minni til ákærunnar. Nú ætla ég að beita þeim mælikvarða að ég hef verið sama sinnis núna í að minnsta kosti viku, þá hlýtur það að mega teljast skoðun mín í þessu máli. Ég hef farið vandlega yfir gögnin og ég hef farið yfir trúnaðargögnin sem liggja í möppu á nefndasviði. Ég skil reyndar ekki alveg af hverju þau eru trúnaðargögn, mér finnst þau vera mjög mikilvæg gögn sem ættu að vera öllum þingmönnum opin vegna þess að við erum öll jafnmiklir þingmenn, það eru engir súperþingmenn sem eiga að hafa aðgang að betri gögnum en aðrir. Mér fannst ákaflega mikilvægt að fara í gegnum þau gögn og þau áttu ríkan þátt í því að móta mína afstöðu. Eftir að hafa farið yfir þetta allt saman, átt óteljandi samtöl við hina og þessa, farið yfir gögnin, þá hef ég ekki sannfæringu fyrir þessum ákærum. Ég hef það ekki. Mér finnst afskaplega margt hafa misfarist í pólitík á undanförnum árum á Íslandi. Ég hef verið mjög reiður á köflum á undanförnum árum og áratugum jafnvel yfir alls konar ákvörðunum sem hafa verið teknar á Íslandi. Mikið dæmalaust rugl var það t.d. að leggja niður Þjóðhagsstofnun á jafnafleitum tíma og þá var, á sama tíma og við gerðum gengið fljótandi. Og að fara í skattalækkanirnar á sama tíma og bankarnir voru að fara inn á lánamarkaðinn og við fórum í stærstu framkvæmdir Íslandssögunnar fyrir austan. Mér fannst það dæmalaust rugl sem og að hleypa bönkunum yfir höfuð inn á lánamarkaðinn með þessum hætti. Mér fannst líka verulega ámælisvert hvernig bankarnir voru einkavæddir. Það hefði hugsanlega átt að gera það á miklu lengri tíma, fara hægar í sakirnar. Við fórum verulega geyst í að aflétta reglum á fjármálamarkaði. Þetta er allt saman gríðarlega ámælisvert sem og margar aðrar ákvarðanir sem maður reif hár sitt og skegg yfir, t.d. hvernig komið var fram við Falun Gong þegar sá hópur kom í heimsókn. Og síðast en ekki síst hvernig staðið var að ákvörðun um að taka þátt í innrásarstríði í Írak. Ég held að ég sé enn þá reiður yfir því. Ég verð að viðurkenna að í allri reiðinni yfir öllum þessum málum kom aldrei upp spurning í mínum huga um að það ætti að fara með þessa stjórnmálamenn fyrir landsdóm. Ég hef alltaf talið þetta vera pólitík, slæma og ámælisverða pólitík, en ég hef ekki viljað fara með hana fyrir landsdóm. Með öðrum orðum, það sem stjórnar afstöðu minni er að ég vil ekki fara með slæma pólitík, ámælisverða pólitík, jafnvel afleita hugmyndafræði, fyrir landsdóm. Ég vil ekki taka þátt í að fara með íslenska pólitík þangað. Á ákveðinn hátt verður kannski að leyfa pólitík að vera pólitík. Á hinu pólitíska sviði mun þrífast hugmyndafræði sem maður sjálfur telur ranga og þar munu verða teknar ákvarðanir sem maður telur rangar. Í þessu máli, í aðdraganda hruns bankanna, tel ég að margar afleitar ákvarðanir hafi verið teknar eða ekki teknar. Mér fannst það því vera einstaklega góð málsmeðferð þegar við lögðum mat á alla þessa pólitík, pólitík sem var svo augljóslega röng vegna þess að hún endaði með hruni fjármálakerfis, að Alþingi skyldi ákveða að skipa rannsóknarnefnd. Ég varð svo yfir mig glaður þegar mér var ljóst, í allri kaldhæðninni í aðdraganda að niðurstöðu rannsóknarnefndar, að rannsóknarnefnd stóð sig vel, hún skilaði mjög vönduðu verki. Hún skilaði níu binda verki þar sem farið er algjörlega í saumana á þessu, hvað það var sem var rangt, hvað það var sem var ámælisvert. Rannsóknarnefndarskýrslan, út af þessari nálgun minni á pólitík, nægir mér. Með öðrum orðum, niðurstaða mín er sú að ég vil ekki stíga skrefið lengra. Ég vil ekki fara með þetta fyrir dóm. Mér finnst að fyrir dómi vakni aðrar spurningar sem eiga ekki erindi þangað. Tökum t.d. hugtakið „aðgerðaleysi“. Ég er fullkomlega sammála niðurstöðu rannsóknarnefndarskýrslunnar um að hér hafi verið sýnt ámælisvert aðgerðaleysi út frá öllu því sem heilbrigð skynsemi sagði mjög mörgum að ætti að gera. En þegar hugtakið „aðgerðaleysi“ er komið fyrir dóm, hvenær verður það refsivert? Aðgerðaleysi er grundvöllur heillar hugmyndafræði í pólitík. Fyrir aðgerðaleysi geta verið mjög sterk rök og sérstaklega geta verið mjög sterk rök fyrir aðgerðaleysi þegar kemur að inngripum á frjálsan markað, sérstaklega í þessu tilviki þegar bankarnir voru við það að hrynja samkvæmt ýmsum teiknum sem þá voru á lofti. Þá gátu verið gríðarlega sterk rök fyrir aðgerðaleysi. Með öðrum orðum, mesta grundvallarhugtakið í þessu öllu saman, sem er aðgerðaleysið, tel ég ekki eiga erindi fyrir sakadóm. Ég er hins vegar mjög ánægður með að rannsóknarnefnd Alþingis kemst að sömu niðurstöðu og ég, að aðgerðaleysið var verulega ámælisvert. Vonandi stundum við aldrei slíkt aðgerðaleysi aftur í íslenskri pólitík. Það er lærdómurinn sem við eigum að draga af þessu. Ég hef líka velt fyrir mér muninum á þessu máli og Tamílamálinu í Danmörku. Það lýtur auðvitað að þessari spurningu: Ef ég er þeirrar skoðunar að við eigum ekki að fara með slæma pólitík, slæma hugmyndafræði, fyrir refsirétt eða fyrir landsdóm, er ég þá þeirrar skoðunar að ekkert eigi að fara fyrir landsdóm? Þá velti ég fyrir mér muninum á Tamílamálinu og þessu máli. Í Tamílamálinu finnst mér þetta býsna skýrt. Þáverandi dómsmálaráðherra í Danmörku afgreiddi ekki umsóknir um dvalarleyfi um fjölskyldusameiningu Tamíla um nokkurra ára skeið. Það var ekki fyrr en embættismenn vöruðu hann við að málið var talið dæmi um vítavert hirðuleysi, gáleysi sem sakfella mætti fyrir. Hann hafði sýnt ásetning í mörg ár, ef ég skil málið rétt, og hann var dæmdur fyrir það að fara ekki að lögum, mjög skýrum lögum. Það er líka mjög athyglisvert að skoða hvaða meðferð þáverandi forsætisráðherra Danmörku, Poul Schlüter, fékk í Tamílamálinu. Schlüter flutti fræga ræðu þar sem hann augljóslega sópaði Tamílamálinu undir teppið og þótti sýnt, ef ég fer rétt með, að hann hefði beinlínis sagt þinginu ósatt. En hann var ekki dæmdur fyrir það. Þetta var bara pólitík, slæm pólitík. Þarna er munurinn kristaltær. Hann braut engin lög með þessu, hann var bara að reyna að hylma yfir eitthvað og samkvæmt landsdómi í Danmörku er það aðeins dæmi um pólitík. Við sjáum það oft á tíðum hér að ráðherrar eða alþingismenn, hæstvirtir og háttvirtir, reyna að hylma yfir, segja e.t.v. ekki allan sannleikann. Það er slæm pólitík en hún á ekki erindi fyrir landsdóm. Við getum heldur aldrei útilokað að í íslensku samfélagi komi upp dæmi eins og t.d. í Frakklandi, að ráðherra láti hjá líða að rannsaka blóð og setji sýkt blóð í umferð. Auðvitað geta slík dæmi komið upp á Íslandi en ég met þetta ekki sem slíkt. Annars vegar er það þessi afstaða mín til landsdóms og pólitíkur almennt sem ræður meginniðurstöðu minni um að ekki eigi að ákæra í málinu eða kæra. Hins vegar eru það ákveðnir þættir sem lúta að hlutverki Alþingis. Nú veltum við því fyrir okkur hér á Alþingi hvort við eigum að kæra fyrrverandi ráðherra, fyrrverandi stjórnmálamenn. Mér finnst að við eigum að fara sparlega með þetta vald. Ein röksemdin fyrir því að við eigum að fara sparlega með þetta vald liggur í mínum huga í því að Alþingi hefur mikið vald og mjög margar leiðir til að refsa ráðherrum. Það er athyglisvert að skoða greinargerð Ólafs Jóhannessonar með frumvarpinu um landsdóm frá 1963, ég geri ráð fyrir að hann hafi skrifað hana, eins og lögin að miklu leyti eða öllu leyti. Þar segir, með leyfi forseta: „Satt er það, að refsiábyrgðar ráðherra gætir minna, þar sem þingræðisstjórn er komin í fastar skorður. Þar er málshöfðun gegn ráðherra fyrir sérstökum stjórnardómstóli fátíð. Þörf á slíku úrræði er þar miklu minni. Hin þinglega ábyrgð veitir ráðherrum nauðsynlegt aðhald, og ráðherra, sem meiri hluti þings vill losna við, verður að víkja.“ Við gleymum því nefnilega stundum að Alþingi hefur mikið vald yfir ráðherrum. Ráðherrarnir starfa í umboði þessarar stofnunar. Alþingi hefur öll völd. Með meiri hluta sínum getur Alþingi rekið ráðherra, komið vantrausti á ráðherra. Alþingi getur spurt alla ráðherra, komið með fyrirspurnir til ráðherra, Alþingi getur beðið um skýrslu frá ráðherra. Það sem stjórnar afstöðu minni nokkuð í þessu máli - og afstaða mín er sú að ég vil láta skýrslu rannsóknarnefndar nægja - er að ég skoðaði aðeins hvernig Alþingi hagaði sér í aðdraganda hrunsins, í eitt ár á undan. Ég skoðaði fundargerðir nefnda. Ég fór yfir skjalalista Alþingis frá 135. löggjafarþingi sem er þingið árið á undan hruninu. Notaði þingið þetta vald sitt? Voru ekki margvísleg teikn á lofti, eins og kemur fram í niðurstöðu þingmannanefndarinnar og niðurstöðu rannsóknarnefndarinnar, um að veruleg áföll væru í aðsigi á fjármálamarkaði, svo að ég orði það bara þannig? Þó að það hafi ekki endilega verið hrun bankanna þá voru teikn á lofti á Íslandi um að eitthvað verulega ískyggilegt væri í aðsigi. Hvernig notaði Alþingi fyrirspurnavald sitt, eftirlitsvald sitt, aðhaldsvald sitt? Ég get ekki séð í fundargerðum funda viðskiptanefndar frá því í október 2007 til hruns, að í eitt skipti - ekki einu sinni - hafi verið rætt um stöðu bankanna. Aldrei. Það er ekki fyrr en 22. ágúst 2008 sem eitthvað þvílíkt er sett á dagskrá. Þá er rætt um gjaldþrot og vanskil annars vegar og gestir koma til fundarins sem, með leyfi forseta: „[…] gerðu grein fyrir skoðunum sínum í tengslum við aukin gjaldþrot einstaklinga og fyrirtækja og svöruðu spurningum nefndarmanna.“ Hins vegar eru rædd málefni sparisjóðanna þar sem, með leyfi forseta: „[…] gestir gerðu grein fyrir afstöðu sinni til stöðu sparisjóðanna í landinu og svöruðu spurningum nefndarmanna.“ Mánuði fyrir hrun, þann 8. september 2008, sat ég sjálfur fund í viðskiptanefnd. Við ræddum þar breytingar á lögum á Viðlagatryggingarsjóði vegna jarðskjálftans á Suðurlandi. Ég sat þennan fund sem varamaður. Vegna þess að það er svo nauðsynlegt að við notum skýrslu rannsóknarnefndarinnar og alla þessa atburði til að spegla okkur sjálf ætla ég að gera það hér og nú. Mér datt ekki í hug að fara fram á, og vera þá einhvers konar ungur, skeleggur þingmaður, að viðskiptanefnd fjallaði um stöðu bankanna. Mánuði síðar voru allir stærstu bankarnir farnir á hausinn. Svona var þetta, svona var ástandið. Svo líður og bíður og það er ekki fyrr en mánudaginn 6. október klukkan 17.44 að tekið er fyrir mál nr. 80, heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði. Þá fara að verða ansi tíð í fundargerðum viðskiptanefndar hugtök og orð eins og „Icesave“, „innstæðutryggingar“, „fjármálakerfið“ og þar fram eftir götunum, en ákaflega lítið fram að því. Vissulega ræddi efnahags- og skattanefnd efnahagsmál, það er auðvitað hluti af hennar verksviði. 1. apríl er haldinn sameiginlegur fundur fjárlaganefndar um núverandi stöðu í efnahagsmálum þjóðarinnar og horfur í ríkisfjármálum. Fundurinn var haldinn að beiðni fulltrúa Framsóknarflokksins í bæði fjárlaganefnd og efnahags- og skattanefnd og var sameiginlegur. Þar er farið yfir ýmislegt og á fundinn komu fulltrúar frá fjármálaráðuneyti, Seðlabankanum, FME, ASÍ, SA, Kaupþingi, Glitni og Landsbanka. Ég skoðaði þessa fundargerð en þar er ekkert um að bankarnir séu að fara á hausinn. Svo kemur heimild ríkissjóðs til sérstakrar lántöku 27. maí 2008 og umræða er um það. En rauði þráðurinn er að það kemur ekki einu sinni ein formleg fyrirspurn á Alþingi, munnleg eða skrifleg, um stöðu bankanna. Enginn virðist hafa verið að spá í þetta. Kannski var þetta nefnt í óundirbúnum fyrirspurnum. Ég get ekki séð, eftir að hafa skoðað skjalalista Alþingis árið á undan, að Alþingi hafi rækt skylduhlutverk sitt, að vera sú aðhaldsstofnun sem hún á að vera. Gætum að því að alþingismenn þurfa ekki að hafa vissu, þeir þurfa bara að hafa það á tilfinningunni að mögulega séu teikn á lofti. Þá leggja þeir fram fyrirspurn. Þetta er auðvitað eitt af okkar meginhlutverkum, þetta á stjórnarandstaðan að gera. Meira að segja stjórnarandstaðan virðist ekki hafa kveikt á þessu á þeim tíma. Af þessum sökum, þegar ég skoða hug minn, finnst mér það einkar viðeigandi að Alþingi, sem einnig brást, skyldi komast að þeirri niðurstöðu að best væri að skipa rannsóknarnefnd sem færi yfir þetta allt saman og setti upp á borðið allar þær mörgu ástæður fyrir því að fjármálakerfið hrundi á Íslandi og varpaði þessum spegli á okkur sjálf. Ég finn mig ekki í því, sérstaklega eftir að hafa rakið hvernig Alþingi stóð sig ekki, að vera núna alþingismaður og gefa út kærur á nokkra stjórnmálamenn sem störfuðu í þessu andrúmslofti í aðdraganda hruns. Ég finn mig ekki í þeirri ákæru, ég hef ekki sannfæringu fyrir henni. Fyrir utan allt annað sem rakið hefur verið, þá finnst mér ákæran ósannfærandi út af því hvað liðirnir eru matskenndir. Búið er að fara ansi vel yfir það og ég get tekið undir margt af því þannig að ég ætla ekki að gera það hér. Frú forseti. Við stöndum frammi fyrir mjög erfiðri ákvörðun en ég kveinka mér ekki. Mér finnst þetta vera hluti af því sem við erum kosin til. Við erum ekki í verri stöðu, eins og hv. þm. Björn Valur Gíslason benti á einhvern tíma, en t.d. verslunarstjórar sem oft þurfa að ákveða hvort þeir eigi að segja upp samstarfsfólki sínu. Erfiðar ákvarðanir eru teknar á öllum vinnustöðum. Mér finnst að mörgu leyti að svona eigi þingið að virka. Vel ígrundaðar og vandaðar tillögur koma úr nefnd og við þingmenn förum yfir þær og tökum afstöðu til þeirra. Ég hef nú rakið meginforsendur afstöðu minnar. Að lokum vil ég segja að mér finnst mjög mikilvægt að við hengjum ekki allt á eina spýtu í umræðunni um þetta mál. Með því að vilja ekki ákæra þessa ráðherra er ég til dæmis ekki að segja neitt um ákæruna sem nú er í gangi gagnvart níumenningunum. Mér finnst sú ákæra afskaplega slæm, hún er ekki í mínu nafni. Ég hef gagnrýnt hana opinberlega. Ég vona að það sé líka alveg skýrt að þótt ég vilji ekki ákæra ráðherrana þá tel ég augljóslega ekki að allt hafi verið í lukkunnar velstandi í aðdraganda hruns. Ég held að hér hafi verið dæmalaust klúður á ferðinni, svo það sé alveg skýrt. Ég tel líka að fara þurfi í mjög yfirgripsmiklar og röggsamar aðgerðir til að fyrirbyggja að hrunið lendi af fullum krafti á heimilum landsins. Það þarf að gera eftir sem áður og þetta er ekkert tengt því. Þó að ég vilji ekki ákæra ráðherrana vil ég samt sem áður augljóslega að við förum í röggsamar aðgerðir til að bjarga heimilunum. Það væri afspyrnuömurlegt réttlæti og dæmi um ranglæti ef eina niðurstaðan í þessu yrði að heimilin mundu brenna. Í þessu afmarkaða máli hef ég komist að þeirri niðurstöðu að ekki séu forsendur fyrir því að kalla saman landsdóm. Kannski er meginástæðan fyrir því að maður hefur ekki sannfæringu fyrir ákærunni líka ofureinföld. Við stöndum frammi fyrir ógnarstórum verkefnum í íslensku samfélagi í dag. Þau sem við ræðum nú hvort við eigum að ákæra, stóðu frammi fyrir ógnarstórum og jafnvel óræðum viðfangsefnum í íslensku samfélagi. Ég finn mig ekki í því að gefa út ákærur á þessa stjórnmálamenn fyrir að hafa ekki staðið sig, fyrir að hafa orðið á mistök, fyrir að hafa ekki getað komið í veg fyrir þetta gríðarlega klúður, á sama tíma og við sem sitjum á Alþingi núna og þeir hæstv. ráðherrar sem sitja í ríkisstjórn eru jafnvel ekkert skárri. Mér finnst verkefni okkar vera að reyna að bæta okkur og þess vegna finnst mér niðurstaða rannsóknarnefndar Alþingis vera það besta sem við höfum. Við eigum að láta hana nægja, læra af henni og reyna svo að bæta okkur. Það væri best og heillavænlegast í þágu þjóðarinnar.

Frú forseti. Frá febrúar 2008 hringdu ótrúlega margar aðvörunarbjöllur um að það stefndi í mikið óefni. Fundur 7. febrúar og síðan samfelldar aðvörunarbjöllur, síðan æpandi. Það sem gerðist t.d. eftir þetta var að skuldarar hlutabréfa í bönkunum fóru undan eigin ábyrgð og stofnuðu einkahlutafélög. Fjöldi þeirra óx mikið í febrúar og mars. Stærstu eigendur bankanna og þeir sem fengu þessar innherjaupplýsingar hlupu líka frá borði eins og rotturnar gera þegar skip er að sökkva. Eftir að þessar upplýsingar komu fram var líka haldið áfram að safna innlánum á Icesave og stofnaðir innlánsreikningar í Hollandi. Það gerðist líka sumarið 2008 að stærstu eigendur bankanna hófust handa við stórfellda sjálftöku fjár út úr bönkunum, með lánveitingum án veða. Allt þetta hefði mátt koma í veg fyrir ef gripið hefði verið til úrræða. Þetta er vanræksla sem við erum að tala um. Tjónið af völdum hrunsins hefði að mínu mati getað orðið jafnvel helmingi minna eða enn minna en það. Varðandi ummæli hv. þm. Guðmundar Steingrímssonar um viðbrögð á Alþingi vil ég benda honum á að í mars 2005 lagði Vinstri hreyfingin – grænt framboð fram ítarlega þingsályktunartillögu á hartnær 100 blaðsíðum þar sem gerð var ítarleg grein fyrir þeim hættumörkum sem voru á lofti og borið saman við kreppuna sem varð í Svíþjóð og á Norðurlöndunum. Þessi tillaga var endurflutt á hverju ári eftir það, ítarleg efnahagsleg greining, þannig að menn lásu hættumerkin, menn komu með tillögur og voru með efnahagslega og hagfræðilega greiningu. Ég hef líka nefnt í ræðustól fleiri þingmenn sem aðvöruðu. Ég nefndi í ræðu minni hv. þm. Einar Odd Kristjánsson heitinn sem gagnrýndi Seðlabankann ítrekað hér í ræðustól og krafðist aðgerða.

Frú forseti. Eins og ég tók fram í ræðu minni fór ég yfir fundargerðir og skjalalista. Á skjalalista Alþingis eru náttúrlega bara munnlegar fyrirspurnir og skriflegar en ég gat þess að ég hefði ekki tæmandi yfirlit yfir það hvað hefði farið fram í óundirbúnum fyrirspurnatíma. Það er um að gera að hrósa þingflokki Vinstri grænna fyrir að hafa lagt ítrekað fram tillögur sem fólu t.d. í sér að endurskipuleggja fjármálakerfið á ákveðinn hátt en það sem ég var að skoða var aðdragandi hrunsins, ár á undan, hvort einhver þingmaður á hinu háa Alþingi hefði lagt fram lagafrumvarp sem tók beinlínis á þessum aðsteðjandi vanda, að bankarnir væru of stórir og gætu farið á hausinn. Var einhver með fyrirspurn um það hvort þeir væru nokkuð að fara á hausinn? Var það rætt í einhverjum þingnefndum? Það var þetta afmarkaða atriði sem ég var að skoða vegna þess að nú ætlum við mögulega að fara að refsa á grundvelli þess að menn hafi ekki verið nógu aðgátssamir varðandi þessa vá.

… höfða mál?

Já, ef við ætlum mögulega að fara að höfða mál, já, já,  Könnun mín skilaði þessum niðurstöðum. Varðandi annað sem kom fram í máli hv. þm. Atla Gíslasonar vil ég endurtaka það sem ég sagði áðan, ég vona að orð mín verði ekki túlkuð sem svo að ég sé að gefa því sem gerðist í aðdraganda hrunsins einhvers konar gæðastimpil. Mér fannst teknar mjög margar ámælisverðar ákvarðanir en mér fannst þær vera dæmi um slæma pólitík. Niðurstaða rannsóknarnefndar Alþingis nægir mér hvað það varðar og mér finnst ekki alveg augljóst heldur, ég er ekki jafnsannfærður um það 

Frú forseti. Ég hlustaði auðvitað grannt á ræðu hv. þingmanns og heyrði það að hann gagnrýndi og var reiður yfir ýmsu sem gerðist á þessum tíma. Ég bendi hv. þingmanni á að í bókun í skýrslu þingmannanefndarinnar er vísað í frumvarp og þingsályktunartillögu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Hv. þingmaður talaði um ónýtt blóð í Frakklandi sem ekki var skimað á sínum tíma. Ég bendi á það að þjóðinni blæðir núna heiftarlega. Fjöldi fjölskyldna er að missa heimili sín, fjöldi einstaklinga á mjög erfitt, allt er það út af því að tjónið var miklu meira af hruninu af því að það var geymt að taka afstöðu. Annað mjög alvarlegt sem gerðist er að ekki voru haldnir ríkisstjórnarfundir sem þýðir að Alþingi gat ekki rækt eftirlitshlutverk sitt. Við fengum ekki upplýsingar, þessu var öllu haldið leyndu. Og jafnvel í tveggja manna tali. Meira að segja ráðherraábyrgðarkeðjan var slitin. Að mínu mati var þetta með því alvarlegra vegna þess að lýðræðisgrundvelli þjóðskipulags okkar var 

Frú forseti. Mér finnst ekki alveg nógu sannfærandi rök að segja að það að Alþingi hafi ekki fengið upplýsingar á þessum tíma hafi leitt til þess að það gat ekki rækt eftirlitshlutverk sitt. Það hefur fyrirspurnavald. Það þurfa ekki annað en að vakna grunsemdir. Mér finnst ekki að upplýsingar þurfi endilega að vera fyrir hendi svo maður fari í fyrirspurn. Það voru nógu mörg alvarleg teikn á lofti á hverjum tíma. Þess vegna vekur það einfaldlega undrun mína að á hinu háa Alþingi hafi menn ekki verið meira á tánum, a.m.k. get ég ekki séð það af fundargerðum eða skjalalistanum. Síðan er það hitt, þjóðinni blæðir, já, og ég vék að því einmitt í ræðu minni að ég tel það vera viðfangsefnið sem við eigum að fara að glíma við. Mér finnst það alveg afleitt ef afstaða manns um að vilja ekki kæra þessa ráðherra er túlkuð þannig að maður vilji gera lítið úr þeim vanda  
            

Forseti. Hv. þm. Guðmundur Steingrímsson rökstuddi ágætlega mál sitt hér áðan. Hann tíndi til nokkur dæmi um það sem honum fannst hafa misfarist við stjórn landsins á undanförnum árum og áratugum sem er vissulega margt. Meðal þess sem hann nefndi voru þau mistök að leggja niður Þjóðhagsstofnun, innrásin í Írak og framkoma stjórnvalda við Falun Gong. Hann nefndi sömuleiðis að stundum væru sterk rök fyrir aðgerðaleysi, með öðrum orðum að aðgerðaleysi gæti verið aðgerð í sjálfu sér, og færði þannig rök fyrir aðgerðaleysi þáverandi ráðherra í ríkisstjórn sem hér starfaði 2008 og kostaði okkur gífurlegar fórnir þótt ég segi ekki að ráðherrarnir séu sekir. Ein af þeim sem vann að skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er Guðrún Johnsen sem er lektor í hagfræði við Háskólann í Reykjavík. Hún segir, með leyfi forseta, í viðtali við íslenska útvarpið þann 23. september: „Þá blasir það við að það er betra að grípa til einhverra aðgerða, jafnvel þótt þér takist ekki ætlunarverk þitt, frekar en að aðhafast ekkert.“ Og hún bætir við, með leyfi forseta: „Með aðgerðaleysi sínu hefði verið hægt að takmarka þann mikla skaða sem við urðum fyrir með því að grípa til aðgerða þegar ljóst var í hvað stefndi.“ Hún áætlar að tjónið vegna aðgerðaleysisins sé um 500 milljarðar kr. sem falla þá á íslenska þegna hér í dag. Hv. þingmaður segist ekki hafa sannfæringu fyrir að styðja það mál sem við ræðum hér, um að höfða mál gegn fyrrverandi ráðherrum. Í ljósi þeirra staðreynda og í ljósi þess að 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða tímamörk.

Frú forseti. Ég fór yfir það í ræðu minni að ég væri mjög sáttur við þann áfellisdóm og sammála því sem kemur fram í rannsóknarnefnd Alþingis. Eitt af því sem gerir það að verkum að ég er sammála þessum áfellisdómi er það að rannsóknarnefndin kemst t.d. skýrt að þeirri niðurstöðu, finnst mér, að það var rangt að leggja hugmyndafræði aðgerðaleysis til grundvallar á frjálsum markaði á Íslandi. Það var rangt og leiddi okkur í ógöngur. Stjórnunarstíllinn í aðdraganda hrunsins bar allur keim af þessari hugmyndafræði. Þetta er nákvæmlega þess konar pólitískt spursmál sem ég er ánægður með að rannsóknarnefnd Alþingis hefur afgreitt fyrir sína parta og vonandi meginhluta þjóðarinnar, sem sagt mér finnst ekki að svona pólitískt álitamál eigi að fara fyrir landsdóm. Nei, landsdómur er dómur sem tekur afstöðu til þess hvort eitthvað var refsivert. Og þá verðum við að taka mjög afmarkaða og skýra umræðu um t.d. tiltekið afmarkað aðgerðaleysi sem beinlínis leiddi til þess að einhver skaði var skeður. Nú er það meginþráðurinn í niðurstöðu þingmannanefndarinnar, ef ég man rétt, að ekki eigi að leggja orsakasamhengi til grundvallar í þessu þannig að það væri þá ný vídd. En á sama tíma og mér finnst allt þetta aðgerðaleysi gríðarlega ámælisvert finnst mér ekki rétt að draga þau fyrir dóm. Ég vil láta rannsóknarnefndarskýrsluna nægja í þessu.

Virðulegi forseti. Ég hefði kosið að þingmaðurinn svaraði því skýrar hvað hann teldi að þyrfti til að kalla saman landsdóm fyrst það dugar ekki að aðgerðir eða aðgerðaleysi ráðamanna hafi kostað íslensku þjóðina a.m.k. 500 milljarða íslenskra króna, að ég tali nú ekki um þá 9.000–11.000 milljarða kr. sem hrunið sjálft kostaði þessa þjóð. Við náum ekki til þess alls, en hvað þarf til að mati þingmannsins fyrst þetta dugar ekki til? Og þetta er svo sannarlega refsivert athæfi ef marka má rannsóknarskýrslu Alþingis. Síðustu sekúndurnar vil ég nota til að mótmæla öllu tali um að þingið hafi ekki fjallað um þessi mál og gert tillögur, að hér hafi ekki farið fram umræða um að stoppa það sem var að gerast. Vinstri hreyfingin – grænt framboð lagði fram frumvarp til laga um ráðstafanir í efnahagsmálum þar sem farið var yfir öll þessi atriði. Það var rætt um verðbólgu sem var farin úr böndum, skuldir heimilanna, skuldir fyrirtækja, skuldir þjóðarinnar 

Framsóknarflokkurinn gerði það líka.

Frú forseti. Ég nefndi tvö dæmi úr veraldarsögunni um það sem ég gæti tekið undir að hefði verið rétt að kalla saman landsdóm, annars vegar Tamílamálið í Danmörku og hins vegar blóðmálið í Frakklandi. Mér finnst það vera um alveg skýrt afmarkað refisvert aðgerðaleysi. Mér fannst það aðgerðaleysi sem var sýnt hér í aðdraganda hrunsins verulega ámælisvert eins og komið hefur fram í máli mínu. En hvernig mundi málflutningurinn fara fram fyrir dómi? Tökum sem dæmi að ekki tókst að setja Icesave-reikningana í dótturfélag. Nú er ákæran orðin þannig að ekki hafi verið unnið að því með virkum hætti að koma Icesave-reikningunum í dótturfélag. Fyrir dómi mundi þetta mál fara þannig að ráðherrarnir sem áttu að sjá um að setja Icesave í dótturfélag - án þess reyndar að hafa til þess heimildir, það var Fjármálaeftirlitið ef ég man rétt - mundu auðvitað mótmæla þessu. Þeir gerðu ýmislegt. 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir mjög góða ræðu og málefnalega. Það sem mér finnst mikilvægt í þessari ræðu er að hv. þingmaður gerir mun á því sem menn vissu fyrir hrun og því sem menn vita eftir hrun. Menn vita þó alla vega að það varð hrun, það vita menn eftir hrun. Það vissu menn ekki fyrir hrun. Hv. þingmaður segist hafa farið í gegnum fjöldann allan af nefndarálitum og því um líku en hann fór því miður ekki nógu langt aftur í tímann því að þá hefði hann fundið í fundargerðum efnahags- og skattanefndar að 1. mars 2005 var haldinn fundur með ýmsum aðilum um hættuna af krosseignarhaldi, sem síðan hefur komið í ljós að er verulega mikill og stór þáttur í hruninu. Jafnvel ég sem fór fram á það gerði mér ekki grein fyrir hvað þetta var alvarlegt. Svo var haldinn fundur með Seðlabankanum 2007 um hættuna af jöklabréfunum, sem var reyndar dálítið minni en hefur eflaust haft mikil áhrif á þá þenslu sem varð hér í landinu fyrir hrun og hefur kannski átt ákveðinn þátt í því að það varð til. Ég vil nefnilega undirstrika það að menn gerðu ýmislegt en það var langt í frá nægilegt. Hv. þingmenn þingflokks Vinstri grænna fluttu hér tillögu aftur og aftur en þeir fóru t.d. ekki í beinar fyrirspurnir, sem hefði mátt gera, til að fá fram það sem þeir voru að reyna að ná fram. Það er vegna þess að það gerði sér enginn grein fyrir að það yrði hrun. Ég fullyrði að það hafi bara enginn gert sér grein fyrir því, það er hvergi nokkurs staðar skjalfest. Þetta er einmitt það sem menn eiga að gera mun á: Hefði ég eða hv. þingmaður eða einhver þingmaður hérna sem ráðherra gert eitthvað annað? Það var nefnilega heilmikið gert. Það var heilmikið gert, menn reyndu og reyndu og reyndu, það bara gekk ekki.

Frú forseti. Það er einmitt athyglisvert að þingið var að fjalla um ýmislegt tengt bönkunum 2005. Hefði þá ekki verið meiri ástæða til að ætla að þingið fjallaði meira um bankana þegar bankarnir voru komnir í miklu verri mál 2008? Af hverju gerðist það ekki? Er það ekki spurning sem væri nær að við spyrðum okkur og sérstaklega við sem vorum á þingi sem varamenn eða aðalmenn á þessum tíma og aðrir líka? Við verðum að hugleiða það. Síðan er auðvitað þetta, og ég tek undir það með hv. þingmanni, að það er mjög mikilvægt að reyna að setja sig í sporin sem þetta fólk var í á þessum tíma. Og án þess að ég ætli að bera blak af því sem var gert - eins og ég hef margoft sagt finnst mér það ámælisvert sem var gert, enda endaði það með ósköpum, sú hugmyndafræði aðgerðaleysis t.d. og allt það er dæmi um slæma pólitík eins og ég rakti, - þá finnst mér líka mikilvægt að maður reyni að setja sig í þessi spor: Hver var t.d. váin? Var það áfall á fjármálamarkaði eða var það mögulegt hrun bankanna á einni viku? Ég held að enginn hafi haft, eða a.m.k. mjög fáir, hugmyndaflug í það að hrun bankanna yrði á einni viku. Greiningardeildir bankanna gáfu út einhverja spá að mig minnir í september 2008 þar sem bankarnir spáðu stöðnun. Ég held að það nái ekki alveg utan um það sem gerðist mánuði síðar. Ég held að við getum ekki lýst hruni allra stóru viðskiptabankanna á Íslandi sem stöðnun beinlínis. Auðvitað voru hér líka mjög misvísandi upplýsingar án þess að ég ætli að bera blak af stjórnvaldsaðgerðum.

Frú forseti. Þetta er hárrétt hjá hv. þingmanni vegna þess að menn voru í svo erfiðri stöðu. Menn gátu ekki sagt frá vissum hlutum sem þeir vissu því að það hefði getað valdið hruni. Hér hefur komið fram tillaga um að það hefði átt að skipa bönkunum tilsjónarmann. Ég fullyrði að daginn eftir hefðu þeir farið á hausinn hvernig sem það hefði verið gert. Það hefði verið þvílíkt merki um vantraust að bankarnir hefðu bara ekki staðist það. Þegar ég hélt þennan fund í mars 2005 um krosseignarhald gat ég ekki minnst á það að ég ætti við Kaupþing og Existu af því að ég var formaður nefndarinnar. Ef ég hefði nefnt það á þessum fundi að ég væri að meina Kaupþing og Existu hefði gengið á þeim bréfum snarlækkað og þau fyrirtæki hugsanlega farið á hausinn í kjölfarið. Ég gat það ekki. Þetta sýnir hvað menn voru bundnir af því að geta ekki sagt frá hlutum sem gerast á hlutabréfamarkaði. Ég hefði þá verið ákærður fyrir það í kjölfarið að ég hefði sett fyrirtækin á hausinn.

Frú forseti. Hér er í rauninni tæpt á einum anga aðgerðaleysisins sem við höfum rætt hér áður. Og nú gefst mér þá kannski líka færi til að svara í leiðinni hv. þm. Birni Vali Gíslasyni aðeins skýrar, kannski gerði ég það ekki nógu skýrt áðan. Rannsóknarnefndin kemst að þeirri niðurstöðu að hér hafi ríkt einhvers konar samfélag aðgerðaleysis. Fyrir dómi yrði væntanlega að sanna að þetta aðgerðaleysi hafi verið dæmi um einhverja stórbrotna vanrækslu, menn hafi látið reka á reiðanum og hitt og þetta. Ég held að það sé erfitt vegna þess að ég held að þetta aðgerðaleysi hafi ekki bara byggt á hugmyndafræði heldur byggði það líka á ákveðnum rökum, í svona tilteknum afmörkuðum dæmum sem við verðum að geta lagt fram fyrir landsdómi. Ég held að það hafi jafnvel verið sterk rök fyrir 

Forseti. Heill þingflokkur og nokkrir hv. einstakir þingmenn að auki hafa í þessari umræðu og hinni fyrri um þetta mál efast um formsþætti þess, fullyrt að lögin um landsdóm væru nánast úrelt og haft miklar áhyggjur af mannréttindum þeirra sem kynnu að standa í sporum sakborninga fyrir dóminum, enn fremur átalið þingmannanefndina fyrir vinnubrögð í málunum sem hér eru til umræðu. Tvennt um þetta áður en kemur að meginþætti málsins: Annars vegar að mér finnst, nokkurn veginn nýkomnum til þings, afar undarlegt að hlusta á þessa umræðu núna í september 2010. Verkinu var hrundið af stað í desember í fyrra, á sama löggjafarþingi og nú stendur enn, og þegar maður les þrjár umræður um frumvarpið um þingmannanefndina sést að það komu ekki fram í einni einustu ræðu efasemdir um þetta efni. Þar tala t.d. ekki hv. þm. Birgir Ármannsson, hv. þm. Ólöf Nordal, hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir, hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir eða hv. þm. Bjarni Benediktsson, þannig að ekki séu nefndir aðrir, um neitt af þessu tagi. Hins vegar tel ég eftir talsverða vinnu einmitt í þessum formsþætti enga ástæðu til efasemda um þetta mál. Ég hef hlustað á töluverðar sveitir lögfræðinga tala um þetta, m.a. í þingflokki Samfylkingarinnar og síðan í allsherjarnefnd hér á dögunum, og sé engin þau sannfærandi rök sem til hafa verið talin í ritum fræðimanna eða dæmum frá öðrum ríkjum, því að hér eru engin fordæmi eins og við vitum sem hægt sé að miða við, sem ættu hér við. Í þriðja lagi, forseti, las ég nákvæmlega aftur þá þingsályktunartillögu sem oft hefur verið vitnað til síðustu daga, þá sem núverandi hæstv. forsætisráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, flutti á fjórum þingum, frá 2001–2005, síðast ásamt mér meðal annarra. Í greinargerð þeirrar þingsályktunartillögu er ekki að finna neinar efasemdir um þau efni sem okkur varða en hins vegar fitjað upp á ýmsum breytingum sem ég er tilbúinn að kynna og ræða hér síðar ef óskað er eftir. Þar er margt merkilegt en það á ekki við okkar stöðu. Að auki má svo nefna svar forseta Alþingis við fyrirspurn Arndísar Soffíu Sigurðardóttur frá 21. desember 2010 þar sem eru reifuð viðhorf forsetans til landsdóms og ráðherraábyrgðar og ekki minnst þar á nein þau álitaefni sem gætu ógnað þessu ferli. Það má svo segja, forseti, að það er auðvitað ýmislegt sem þarf að skoða í þessum efnum í kringum landsdóminn. Það er t.d. furðuleg staða sem við erum í, gangi þetta mál til enda sem ég hygg nú að það geri, að greiða hér atkvæði í máli sem snýst um störf fjögurra ráðherra í ríkisstjórninni 2007–2009, að um málefni þeirra greiða atkvæði sjö aðrir ráðherrar úr þeirri sömu ríkisstjórn. Það kynni að vera undir þeim sjö ráðherrum komið hvernig málið fer ef eitthvað er til í spám hér í hliðarsölum og í fjölmiðlum um stöðu málsins. Þetta eru ráðherrar úr síðara ráðuneyti Geirs H. Haardes, núverandi þingmenn og ráðherrar, hátt- og hæstvirtir, Einar K. Guðfinnsson, Guðlaugur Þór Þórðarson, Jóhanna Sigurðardóttir, Kristján L. Möller, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Össur Skarphéðinsson. Það er auðvitað sérkennilegt að þessir ráðherrar skuli taka þátt í ákvörðun um það hvort eigi að höfða mál á hendur hinum fjórum. Það verður auðvitað líka að gera þá kröfu að einmitt þessir ráðherrar, fyrrverandi og núverandi, skýri mjög vel út fyrir þingi og þjóð hér í umræðunni á hvaða forsendum þeir taka afstöðu í þessu máli um fyrrverandi samráðherra sína og tvo verkstjóra. Forseti. Ég hef kappkostað sjálfur að vinna að afstöðu minni í þessu máli eins vandlega og heiðarlega og mér er unnt. Ég lít svo á að hér verði hver alþingismaður að hugsa óvenjufast um tvennt það sem markar farveg störfum allra þeirra. Í fyrsta lagi drengskaparheit mitt að stjórnarskránni, í öðru lagi sá áskilnaður sömu stjórnarskrár að leiðarljós í störfum mínum fyrir þjóðina sé fyrst og fremst sannfæring mín. Og þetta mál, flókið sem það kann að virðast, er í raun og veru einfalt. Stjórnarskráin skipar mér að athuga hvort þau sakarefni sem hér eru talin séu nægileg og líkleg til sakfellingar þeim ráðherrum fjórum sem um ræðir. Að því komast ekki önnur sjónarmið. Fyrst nokkur orð um afmörkun þessara fjögurra. Af hverju fjórir, hafa menn spurt, af hverju ekki allir 12 eða a.m.k. líka þessi ráðherra og hinn ráðherrann? Svarið af minni hálfu er einfaldlega það að það voru þessir fjórir sem báru ábyrgð á efnahagsmálum og hagstjórn í ríkisstjórninni 2007–2009. Aðrir kunna að hafa komið þar við sögu en ég treysti þeim tveimur nefndum sem til þessa máls hafa verið kosnar á þinginu að hafa farið í gegnum þau mál. Þeir þóttu ekki koma þar til álita og ég er því sammála svo langt sem nef mitt nær. Á hinn bóginn harma ég það með ýmsum hér í salnum og öðrum þingmönnum að hverjar sem sakir þessara fjögurra stjórnmálamanna kunna að vera nær Alþingi og hugsanlegur landsdómur ekki til þeirra sem bera enn meiri ábyrgð og hafa jafnvel enn meira erindi í landsdóm að verja sig. Þetta eru auðvitað forustumenn ríkisstjórnanna sem hér sátu frá árinu 2003 til 2007, þeir sem fá þá einkunn í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að á þeirra vakt, í síðasta lagi árið 2006, hefði verið hægt að koma í veg fyrir fall bankanna haustið 2008. Þessir menn og þessir flokkar brugðust þjóð sinni með skaðlegum aðgerðum og skaðlegu aðgerðaleysi, ekki síst með því að skipta ríkisbönkunum milli vina sinna og vanrækja vegna kreddukenninga að hafa með þeim eftirlit af hálfu almannavaldsins, og gerðu svo illt verra með hagstjórn sem ýmist einkenndist af villtri frjálshyggju eða rakalausum popúlisma, samanber íbúðalánin sem áttu verulegan þátt í fasteignaverðsbólunni sem síðan varð einn af þáttunum í hruninu. Þetta fólk er undanþegið hugsanlegri ákæru vegna fyrningarfrests landsdómslaganna. Sumum finnst, og það er alveg skiljanlegt, að þar með eigi að láta aðra í friði. Það lýsir vissulega ákveðinni hjartahlýju og sanngirni en stendur þvert á réttarfarsvenjur í nútímasamfélagi. Við alþingismenn höfum ekkert val í því efni: Það eru þessir fjórir, plús eða mínus, það eru þeir sem standa núna fyrir framan okkur, það eru sakarefnin á hendur þeim sem hér eru til rannsóknar. Það alvarlega í þessu sambandi er það kannski að ef við bregðumst við þetta verk, vegna hjartahlýju, vegna sanngirnissjónarmiða, vegna einhvers sem ræðumaður áðan kallaði þjóðarhagsmuni og ég kem ekki alveg fyrir í því verkferli sem fram undan er, þótt taka megi til þeirra tillit þegar búið er að fara í gegnum þetta, ef við bregðumst við þetta verk höfum við líka fríkennt þá sem áður komu. Sýkna nú á einhvers konar mér-finnst-forsendum frá þeim sem stjórnarskráin hefur falið málshöfðun gegn brotlegum ráðherrum er um leið sýkna yfir þeim fyrri foringjum sem hér bera vissulega mesta sök. En auðvitað þarf að fara gætilega. Að lokum er spurt um sakarefnin og líkindi á sakfellingu og við þurfum að vera sannfærð um að þau líkindi séu a.m.k. jöfn og sýkna, a.m.k. 50% líkur, segja þeir sem til þekkja. En 50% líkurnar nægja, segja saksóknarar og fræðimenn í refsirétti. Þau sakarefni sem um ræðir felast í alvarlegri vanrækslu gagnvart váboðum árin 2007 og 2008 og felast í því að hafa ekki brugðist við innan ríkisstjórnarinnar, á hinum svonefndu ráðherrafundum, þegar ráðherrana átti að renna í grun hver háski vofði yfir. Þetta er niðurstaða sjö af níu fulltrúum í þingmannanefndinni og í þessu styðjast fulltrúarnir sjö rækilega við rannsóknarskýrsluna. Menn gera mikið úr ágreiningi og klofningi, og mismun skýrslu og ákæru. Fyrir því tali er vissulega fjöður en meginatriðin eru þó alveg ljós í þessu gagnvart ábyrgðarmönnum ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum, gagnvart þeim sem hér liggja undir. Sjálfur hef ég, forseti, ekki komist að endanlegri niðurstöðu um þetta gagnvart öllum fjórum ráðherrunum og ég ætla að nota allan þann tíma sem mér gefst til þess að móta endanlega afstöðu mína. Á þessu stigi get ég þó sagt að mér þykja öll vötn falla til þess fjarðar að í síðara ráðuneyti Geirs H. Haardes hafi verið sýnt stórkostlegt gáleysi og alvarleg vanrækt í efnahagsmálum í skilningi laga. Það má vera rétt hjá rannsóknarnefndinni að ekki hafi verið hægt að koma í veg fyrir fall bankanna eftir árslok 2006 en þá er að minna á þau orð skýrsluhöfundanna í rannsóknarnefndinni að sú ríkisstjórn sem tók við greip heldur ekki til þeirra ráða sem hugsanlega hefðu getað dregið úr afleiðingunum af fallinu, afleiðingunum sem við sjáum allt í kringum okkur og þarf ekki að rekja hér. Ég er með öðrum orðum kominn að þeirri niðurstöðu að forsætisráðherrann fyrrverandi, og eftir atvikum aðrir ráðherrar, annaðhvort gátu vitað eða máttu vita og a.m.k. áttu að vita hvað var á seyði í bönkunum og hversu fátæklegur viðbúnaðurinn var af hálfu stjórnsýslunnar og þeirra stjórnmálamanna sem réðu ferðinni. Þetta sýna öll málsgögn. Forsætisráðherrann er skipstjórinn á þjóðarskútunni. Hann er, eftir atvikum ásamt áhöfn sinni, ábyrgur fyrir siglingunni. Menn láta hér sumir eins og ráðherrarnir í ríkisstjórninni 2007–2009 séu fórnarlömb, þeir hafi ekkert getað áttað sig á náttúruhamförunum sem yfir riðu frá útlöndum. Vondu kallarnir í bönkunum hafi platað þá, og svo bæta sumir félagar mínir því við að hinn plataði Sjálfstæðisflokkur hafi vikið úr vegi til að plata Samfylkinguna. Ég legg til að þeir sem halda þessu fram úr mínum flokki og öðrum fari vandlega yfir atburðarásina árið 2008 sem er lýst hjá þingmannanefndinni á bls. 105 og áfram, þetta eru ekki nema 10–15 síður, í umfjöllun hennar um 6. bindi rannsóknarnefndarskýrslunnar. Ég skal fara yfir þennan feril í annarri ræðu ef áhugi er á og tími vinnst til. Ég hvet þessa hina sömu sérstaklega til þess að skoða sögu Icesave-reikninganna og viðbragða hvers og eins ráðherranna við þeim, bæði dótturfélagsmálsins í Bretlandi og ekki síður upphafs útlána í Hollandi á starfstíma ríkisstjórnarinnar 2007–2009. Ég hvet þá til að íhuga það líka hvers konar andvaraleysi, gáleysi eða vanrækt það er sem felst í því að þáverandi utanríkisráðherra, oddviti Samfylkingarinnar í stjórnarsamstarfinu og talsmaður Samfylkingarinnar í efnahagsmálum, sagði úr þessum ræðustóli hinn 2. september 2008, mánuði fyrir hrun, í umræðu um skýrslu forsætisráðherra um efnahagsmál, að eitt af ráðunum til að leysa lausafjárvanda bankanna, sem ríkisstjórnin taldi þá eitt helsta úrlausnarefni í hagstjórninni, væri að bankarnir ættu að stofna fleiri Icesave-reikninga í útlöndum. Með leyfi forseta: „Þeir geta haldið áfram að afla sér innlána á erlendum mörkuðum …“ Hvernig fellur þetta að alvarlegum athugasemdum sem löngu höfðu borist um þessa starfsemi frá Amsterdam og Lundúnum, frá norrænu seðlabönkunum? Af þeim vissu vel hagstjórnarráðherrar ríkisstjórnarinnar, það kemur í ljós í rannsóknarskýrslunni. Það vissu menn hins vegar ekki á þinginu, forseti, af því að hv. þm. Guðmundur Steingrímsson ætlaði að koma ábyrgðinni hér á Alþingi og einkum á stjórnarandstöðuna sem hér var þá. Ekkert mundi gleðja mig meira ef það tækist nú, að þetta væri þeim hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni, hv. þm. Birni Val Gíslasyni og fleirum um að kenna. Þetta eru ekki aðrir, þetta eruð þið af því að þið spurðuð ekki, eins og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson telur og inklúderar þá sinn eigin Framsóknarflokk í þeirri sekt. Það er líklega margt til í því, eins og ég hef áður sagt, að ekki hafi verið hægt að bjarga bönkunum eftir 2006. En var kannski hægt að bjarga öðrum? Var hægt að hindra tjón fyrirtækja og almennings sem grunlaust og án allrar aðvörunar af hálfu stjórnvalda héldu áfram að taka lán, fjárfesta í tækjum og bílum og húsum allt árið 2008 fram að mánaðamótum september/október, héldu áfram í þeirri góðæristrú sem ríkisstjórnin hélt leynt og ljóst á lífi erlendis og innlendis, m.a. með hástemmdum en algerlega innihaldslausum yfirlýsingum um traust bankakerfi á Íslandi? Hvaða skjól er þessu fólki og þessum fyrirtækjum nú í þeirri afneitunarmöntru að við í ríkisstjórninni seinustu gátum ekkert gert eftir 2006? Ekkert skjól, enda bregst það við með reiði, sannarlega réttlátri reiði, og þó því miður miklu heldur með fálæti, jafnvel uppgjöf, gagnvart þessu samfélagi sem ekkert vit virðist vera í, þessu samfélagi þar sem enginn virðist bera ábyrgð á nokkrum sköpuðum hlut. Forseti. Spurningin sem við alþingismenn stöndum frammi fyrir er í raun og veru sú hvort athafnir ríkisstjórnarinnar 2007–2009 og athafnaleysi hennar lýsi eingöngu vanrækt og gáleysi, eins og hv. þm. Birgir Ármannsson taldi í ræðu sinni hér fyrr í umræðunni, eða hvort þetta er til merkis um alvarlega vanrækt og stórkostlegt gáleysi. Það er það sem við eigum að skera úr miðað við sannfæringu okkar og miðað við drengskaparheit okkar unnið að stjórnarskránni. Sem betur fer dæmum við ekki. Það gera aðrir og það er mikil ábyrgð en þá verðum við líka að gá að því, eins og Sigurður Tómas Magnússon, fyrrverandi saksóknari, sagði, fyrst í útvarpinu og síðar í allsherjarnefnd, að í raun getur saksóknari kveðið upp sýknudóm með því að falla frá ákæru. Í slíkri ákvörðun felst líka mikil ábyrgð gagnvart samfélaginu og framtíðinni. Áður en það er gert þarf líka að gæta að þjóðarhagsmunum eins og hv. þm. Róbert Marshall, held ég að það hafi verið, sagði fyrr í þessari umræðu. Ríkisstjórn Geirs Haardes tókst kannski ekki upp sem skyldi, segja ýmsir stuðningsmenn þeirrar ríkisstjórnar sem eitt sinn voru og aðrir þingmenn, m.a. flokksfélagar mínir, en sakirnar voru þegar fyrir hendi þegar sú stjórn tók við. Óháð sakarefnum einstakra ráðherra hvet ég a.m.k. þá samfylkingarmenn sem telja að flokkurinn hafi verið fórnarlamb í ríkisstjórninni 2007, einkum þá hér á þinginu sem sátu í þeirri sömu ríkisstjórn, sem studdu hana sem alþingismenn eða störfuðu á hennar vegum, til að rifja upp grundvallarrit flokksins fyrir kosningarnar 2007, rit hagráðs Samfylkingarinnar Jafnvægi og framfarir. Þar höfðu menn að vísu ekki hugmyndaflug til að spá fyrir um fall bankanna, það er rétt, forseti, það er rétt hjá Guðmundi Steingrímssyni, það höfðu menn ekki í maí 2007, en í þessu riti er því lýst í greinilegu og rökstuddu máli að hagkerfið var orðið fársjúkt veturinn 2006–2007 og að næsta ríkisstjórn yrði að grípa til róttækra ráðstafana. Hvað var gert við þetta rit Jafnvægi og framfarir? Það var ekki mikið. Sjálfstæðisflokknum var eftirlátin efnahagsstefnan og við ráðuneytaskiptinguna um vorið fékk Samfylkingin aðeins einn hagstjórnarpóst, nefnilega viðskiptaráðuneytið sem þá þurfti að kljúfa út úr öðru ráðuneyti og var sett af stað með fámennt starfslið og auglýst eftir ráðuneytisstjóra. Yfir það var settur stjórnmálamaður sem ég virði mikils en var án sérþekkingar eða reynslu á þessu sviði og nýliði við framkvæmdarvaldsverkefni. Á meðan sat gamli Sjálfstæðisflokkurinn í forsætisráðuneytinu, í fjármálaráðuneytinu og í Seðlabankanum. En við í Samfylkingunni tókum að vísu að okkur það stórmerkilega verkefni fyrir Ísland að koma hérlendum diplómat í öryggisráð hinna Sameinuðu þjóða. Forseti. Það er eðlilegt að við tökum til umræðu verk ríkisstjórnarinnar 2007–2009 sem hóf feril sinn sem Þingvallastjórn en er nú einna helst kölluð hrunstjórnin. Menn hafa sumir kallað eftir því til hvaða ráða hún hefði átt að grípa. Einn ræðumanna í fyrri umræðu virtist halda að hún hefði ekkert getað hreyft sig vegna hugsanlegrar skaðabótaábyrgðar. Þetta var ráðherra sem þarna talaði, hæstv. núverandi efnahags- og viðskiptaráðherra Árni Páll Árnason. Já, það er stórt orð, skaðabótaábyrgð, og ekki von að nokkur ráðherra þori í námunda við slíkar athafnir sem gætu leitt af sér skaðabótaábyrgð fyrir þjóðina. En þá er kannski rétt að líta annars vegar á skaðabótaábyrgðina og hins vegar það gagn sem athöfnin gæti gert. Það var ekki gert á þessum tíma. Og tveimur árum síðar gefur á að líta um skaðabótaábyrgðina að skaðinn skeði en bótina skortir. Og ábyrgðin er úti í móa. Málflutningur af þessu tagi, að síðari ríkisstjórn Geirs Haardes hafi í raun ekkert getað gert, á pólitíska planinu er þessari umræðu eiginlega lokið. Hún fór fram í desember, janúar og febrúar 2008–2009. Þessi málflutningur var hrópaður niður hér úti á Austurvelli á þessum tíma. Sú bylgja sem þar hófst svipti gömlu ríkisstjórninni frá völdum og kom á nýrri ríkisstjórn sem átti að endurreisa landið. Og þeir þurfa að svara því sem telja að ríkisstjórninni 2007–2009 hafi að vísu ekki tekist sem skyldi en sakirnar hvíli allar á eldri ríkisstjórn, hvort það var þá bara eftir allt saman einber misskilningur og ætti kannski að taka aftur og hefja gömlu stjórnina til ríkis á ný. Samfylkingin, og nú á ég við sjálfan stjórnmálaflokkinn sem ég hef verið í í 10 ár, stjórnmálaflokkinn með upp undir 20.000 félaga, hefur af sinni hálfu svarað þessari spurningu um verk ríkisstjórnarinnar 2007–2009, hvað sem sumir fulltrúar þess flokks hér á þingi kunna að vera að segja og hugsa og gera. Það svar var veitt á flokksstjórnarfundi - það er æðsta stofnun flokksins milli landsfunda - í Garðabæ laugardaginn 17. apríl þessa árs þegar sá fundur samþykkti erindisbréf handa sérstakri umbótanefnd sem nú er störfum í flokknum og á að skila af sér um miðjan næsta mánuð. Að gefnu tilefni, og með leyfi forseta, ætla ég að ljúka þessari ræðu með upphafi þessa erindisbréfs sem var samþykkt einum rómi á um 200 manna áhrifamiklum fundi. Það er svona: „Samkvæmt ítarlegri og vandaðri skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008 og tengda atburði má rekja rætur hrunsins til þess hvernig staðið var að einkavæðingu bankanna og markvissri stefnu um afskiptaleysi þar til svo var komið í ofvexti bankakerfisins að grípa hefði þurft til aðgerða í síðasta lagi árið 2006 til að forða hruni. Samkvæmt niðurstöðum rannsóknarnefndarinnar var því þegar of seint að bjarga bönkunum frá falli þegar Samfylkingin settist í ríkisstjórn 24. maí 2007. Hins vegar kemur afdráttarlaust fram í skýrslunni að grípa hefði mátt til margvíslegra aðgerða til að draga úr tjóni samfélagsins eftir að Samfylkingin tók sæti í ríkisstjórn. Þar liggur ábyrgð Samfylkingarinnar.“ Ég endurtek: „Hins vegar kemur afdráttarlaust fram í skýrslunni að grípa hefði mátt til margvíslegra aðgerða til að draga úr tjóni samfélagsins eftir að Samfylkingin tók sæti í ríkisstjórn. Þar liggur ábyrgð Samfylkingarinnar.“ Forseti. Að minnsta kosti þar liggur ábyrgð þeirra ráðherra sem nú er rætt um hér á Alþingi. Og nokkurn veginn þar liggur ábyrgð okkar sem hér stöndum og getum ekki annað.

Frú forseti. Mig langaði til að spyrja hv. þm. Mörð Árnason spurninga sem ég hef spurt fleiri þingmenn sem vilja ákæra. Hvað hefði hv. þingmaður gert verandi ráðherra á þessum tíma sem hefði getað afstýrt því sem hann ásakar þessa ráðherra um að hafa ekki gert? Í öðru lagi: Hefur hv. þingmaður lesið málsvörn Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra, frá 24. september 2010 og getur hann sagt mér hvernig utanríkisráðherra hefði getað haft áhrif á efnahagslega stöðu Íslands bara stöðu sinnar vegna? Þá vil ég spyrja hv. þingmann: Getur verið að það eigi að ákæra hana fyrir það sem hún gat ekki haft áhrif á? Hún var heldur ekki forsætisráðherra þannig að það er ekki hægt að ákæra hana fyrir að hafa stýrt skipinu. Svo kom ekki nægilega skýrt fram hjá hv. þingmanni hvort hann vill ákæra hæstv. fyrrverandi viðskiptaráðherra. Ég gat alla vega ekki lesið það. Svo sagði hann og það er dálítið merkilegt: Sjálfstæðisflokknum var afhent efnahagsstefnan fyrir utan eitt ráðuneyti, viðskiptaráðuneytið sem var búið til og settur, ég man ekki hvernig hann orðaði það, nýgræðingur í. Hvernig í ósköpunum gat þá Ingibjörg Sólrún Gísladóttir borið ábyrgð á efnahagsstefnunni?

Forseti. Þingmaðurinn tók ekki eftir því að ég tók það sérstaklega fram að ég hefði ekki komist að niðurstöðu um alla ráðherrana. Ég talaði um aðra ríkisstjórn Geirs H. Haardes í heild sinni og að því leyti sem ég talaði um persónur þá talaði ég um forsætisráðherrann sjálfan, skipstjórann á skútunni. Ég hef lesið greinargerð Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, bæði þessa og þær tvær aðrar sem hér liggja undir í málinu, en það er ekki efni míns máls hér að ræða þátt Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur eða Björgvins Guðna Sigurðssonar heldur ríkisstjórnarinnar í heild sinni undir forustu vissulega þeirra fjögurra sem báru mesta ábyrgð á efnahagsmálum í þessari ríkisstjórn. Hvað hefði ég gert sem ráðherra? Það er skemmtileg spurning, ágæt spurning. Ég hefði t.d. reynt að bregðast við með því að beita mér fyrir aðgerðum, löggjöf, útgáfu almennra stjórnvaldsfyrirmæla eða töku stjórnvaldsákvarðana á grundvelli gildandi laga í því skyni að afstýra fyrirsjáanlegri hættu fyrir heill ríkisins. Ég hefði t.d. reynt að koma því við að unnin væri heildstæð og fagleg greining á fjárhagslegri áhættu sem ríkið stóð frammi fyrir vegna hættu á fjármálaáfalli sem ég hefði vitað um, sem ég hefði aflað mér upplýsinga um, sem ég hefði ekki reynt að fela inni hjá mér eða þeim sem ég þekkti. Ég hefði líka gengið að, ef ég hefði verið í sama flokki og hv. þm. Pétur Blöndal, þeim vinum sem ég afhenti fyrir nokkrum árum bankakerfið á Íslandi og spurt þá: Af hverju eruð þið að klúðra þessu og hvað er nú til ráða? Ég hefði líka reynt að draga úr stærð íslenska bankakerfisins með þeim ráðum sem til voru og ég benti sérstaklega á, forseti, að ég hefði reynt að flytja Icesave-reikninga Landsbankans í Bretlandi yfir í dótturfélag og ég hefði ekki leyft Landsbankanum að stofna til hins mikla ævintýris síns í Hollandi á starfstíma minnar ríkisstjórnar. Ég hefði líka virkjað samráðshóp stjórnvalda um fjármálastöðugleika sem stofnaður var eftir Fitch-matið og ég hefði 

Forseti biður þingmenn að virða tímamörk.

Frú forseti. Þessi ræða var einmitt eins og menn hafa gagnrýnt ákærurnar, hún var loðin. Það átti að búa til einhverja nefnd, koma með heildstæða lausn - og hvað svo? Nefndin væri sennilega enn þá að störfum ef hún hefði verið sett á laggirnar í maí til að finna lausn á vandanum. Hún hefði verið að starfa fram að jólum og þá var allt löngu hrunið. Það eina sem hægt var að taka á þarna var að hann hefði komið í veg fyrir myndun Icesave í Hollandi. Það vill nú svo til að það var stofnun Icesave sem menn ráðlögðu um allan heim að gera. Matsfyrirtækin verðlaunuðu Landsbankann fyrir að vera með Icesave. Hann fékk hærra mat fyrir bragðið. Svona var staðan fyrir hrun af því að menn vissu ekki að hrunið kæmi. Svo sagði hv. þingmaður að hann hefði tryggt það að Icesave í Bretlandi hefði verið flutt yfir í einkabanka. Það var einmitt það sem menn reyndu og reyndu og breska fjármálaeftirlitið stóð þversum. Af hverju? Þeir vildu fá andvirði allra innlána með sem var ekki hægt. Um þetta stóð deilan. Þetta stendur í skýrslunum öllum. Þetta var ekki svona einfalt. Maður fjarstýrir ekki breska fjármálaeftirlitinu eða bresku ríkisstjórninni, hvað þá þeirri hollensku. Það vill svo til að Landsbankinn gat stofnað Icesave-reikninga í Hollandi með því einu að tilkynna það til Fjármálaeftirlitsins með bréfi, það þurfti að tilkynna það með bréfi að þeir ætluðu að taka upp þessa afurð og ef FME hefði ætlað að neita því var það eina sem þeir gátu gert að loka Landsbankanum. Það var það eina sem þeir gátu gert og þá værum við núna að ræða skaðabætur vegna þess.

Forseti. Það er enginn að halda því fram að verkefni ríkisstjórnarinnar á árinu 2008 hafi verið einföld og það er auðvitað alveg fráleitt að ræða þetta þannig í ræðustól að menn séu að spyrja hver annan: Hvað hefðir þú gert á þessum tíma? Hvernig hefðir þú farið að? Ég veit ekkert hvað ég hefði gert á þessum tíma en ég hefði reynt að standa mig í því hlutverki sem ég tók að mér og ég held að með þá samstarfsmenn sem ég hefði reynt að velja mér hefði ég getað komist á snoðir um hvað var að gerast í bönkunum. Ég hefði líka, t.d. ef ég hefði verið Geir H. Haarde, tekið mark á því sem forsætisráðherra Breta sagði við mig í apríl þetta ár. Ég hefði tekið mark á yfirlýsingunni sem ég skrifaði undir sjálfur við norrænu Seðlabankana. Ég hefði tekið vara við því að þenja bankakerfið enn þá meira út með innlánunum í Bretlandi og Hollandi. Ég las þetta upp fyrir hv. þm. Pétur H. Blöndal vegna þess að hann hefur verið að kalla eftir einstökum aðgerðum. Það er ekki það sem við eigum að horfa á, einstakar aðgerðir. Mér ber engin skylda til að segja að tiltekinn dag hefði tiltekinn maður átt að gera þetta. Ég lít á heildarstörf þessara manna, bæði það sem þeir gerðu og það sem þeir gerðu ekki, og mín niðurstaða er sú að þessi ríkisstjórn eins og ég sagði áðan, ég nefndi ekki persónur í því, hefði sýnt af sér alvarlega vanrækt og stórkostlegt hirðuleysi í þeim skilningi sem við erum að ræða.

Það eru allir sammála því.

Nei, ekki þú, ekki þú.

Jú.

Alvarlega vanrækt og stórkostlegt hirðuleysi. Þú ert ekki sammála því 

Forseti vill biðja þingmenn að ávarpa hver annan samkvæmt venju.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Þegar ég hlustaði á ræðu hv. þingmanns varð þetta einmitt kristaltært í hvaða stöðu við þingmenn erum. Við höfum auðvitað mjög misjafnt sjónarhorn á þetta mál. Hv. þingmaður rökstuddi alveg ágætlega af hverju hann komst að þeirri niðurstöðu sem hann hefur komist að og aðrir komast að annarri niðurstöðu. Mér finnst þetta að mörgu leyti kannski mjög svipað og ég get ímyndað mér að sé hjá dómurum í Hæstarétti. Þeir komast ekki alltaf allir að sömu niðurstöðu í málum sem eru lögð fyrir Hæstarétt og þeir verða engir óvinir á eftir, þá væri Hæstiréttur ekki starfhæfur. Við erum í mjög svipuðu ferli held ég. En þetta var bara svona almennt. Mig langar að gera athugasemd við það að hv. þingmaður skyldi segja, kannski dálítið galgopalega, ég veit það ekki, að ég hefði í ræðu minni verið að freista þess að kenna Alþingi um það sem gerðist í íslensku samfélagi. Það var ég ekki að gera. Tilefni þess hins vegar að ég fór að skoða hvernig Alþingi hagaði sér ári fyrir hrunið var það að Alþingi hefur mjög mikið vald yfir ráðherrum. Mér finnst það ákveðinn grundvöllur þessarar ákvörðunar að skoða hvort Alþingi eigi að nota landsdóm, að skoða hvort Alþingi hafi áður reynt á einhvern hátt að nota þetta vald. Ég komst að þeirri niðurstöðu að í aðdraganda hrunsins eða ári fyrir hrun hefði Alþingi ekki gert það. Það er síðan liður í þeirri niðurstöðu sem ég hef komist að að við eigum þá ekki að kæra. Mér finnst betur við hæfi að við nýtum okkur niðurstöðu rannsóknarnefndar Alþingis til að bæta okkur. Og mér fannst líka yfirferð mín yfir aðgerðir af hálfu Alþingis í aðdraganda hrunsins liður í því að styðja þá mynd sem kemur fram í rannsóknarnefndarskýrslu Alþingis að það var auðvitað mjög margt 

Forseti. Ég virði fullkomlega sjónarmið og skoðanir hv. þm. Guðmundar Steingrímssonar í þessu og lofa að verða ekki óvinur hans að lokinni atkvæðagreiðslunni. Það sem hann minnist á er auðvitað eitt af því sem við þurfum að horfast í augu við á hverjum degi og höfum gert í tvö ár. Það er auðvitað rétt að Alþingi brást líka og hafi stofnanir brugðist var Alþingi ein af þeim stofnunum. Sú stofnun var að vísu að meiri hluta skipuð þingmönnum á vegum þeirrar stjórnar sem hér sat, þar sem sátu forustumenn og leiðtogar þeirra þingmanna sem hana studdu. Kannski brást stjórnarandstaðan líka að vera ekki nógu glögg að krefja ráðherrana svara. Almennt er þetta þannig að það má finna ábyrgð í öllu, gjörvöllu nánast, íslenska samfélaginu. Ég get nú undantekið nokkra hópa af þeim sem standa höllustum fæti og eru á jaðri samfélagsins, en það var auðvitað þannig að almenningur tók þátt í þessu góðæri gagnrýnislítið og kaus yfir sig þessa stjórn hvað eftir annað. Auðvitað er það þannig að bankarnir bera mesta ábyrgð og síðan getum við talað um forustumenn í fyrirtækjum, forustumenn í stjórnmálaflokkum og hvarvetna í samfélaginu en þessi almenna ábyrgð má ekki trufla okkur í því að finna þá og það sem skipti mestu máli. Ég held að „það“ sem skipti mestu máli hafi verið annars vegar stjórnmálakúltúrinn á Íslandi, lélegur stjórnmálakúltúr á Íslandi, og hins vegar sú villta frjálshyggjustefna sem Sjálfstæðisflokkurinn rak hér, og ég held að „þeir“ sem skiptu mestu máli hafi verið þeir sem ég var að tala um áðan, fyrir utan auðvitað bankamennina og viðskiptajöfrana sem við náum ekki í, annars vegar þeir sem stóðu fyrir þessu máli og ég skal nefna þá með nafni, Davíð Oddsson og Halldór Ásgrímsson sem voru foringjar í þeirri ríkisstjórn sem hefði getað stöðvað þetta, og hins vegar verkstjórarnir, a.m.k. verkstjórinn í þeirri ríkisstjórn sem var á vakt þegar hrunið varð.

Frú forseti. Ég sagði það í hálfkæringi þetta með óvinskapinn og það væri einhver hætta á því að menn enduðu þannig eftir þessa umræðu, sem óvinir. Það voru svona hálfkæringsummæli svo því sé haldið til haga og það rati ekki í einhverjar fyrirsagnir í blöðum og væri þá það eina sem kæmi út úr þessari umræðu af minni hálfu í hugum almennings eins og oft vill gerast. Það er best að hafa algeran fyrirvara á því en þingmenn vita hvað ég á við. En varðandi þetta almennt finnst mér ákaflega gott að hv. þingmaður skuli þó alla vega, og ég bjóst svo sem ekki við öðru, skrifa undir það að ábyrgðin liggur auðvitað mjög víða í þessu. Það er reyndar eitt sem stýrir líka afstöðu minni í þessu vegna þess að þetta snýst mjög mikið um grundvallarviðhorf til samfélagsins, held ég, og hvaða sjónarhorn maður hefur á það. Ég held að það sé kannski með nokkurri einföldun hægt að segja að hægt sé að líta á félagslegt stórbrotið hrun eins og varð í íslensku samfélagi með tvennum hætti. Annars vegar að hér hafi verið kerfi sem hafi nokkurn veginn virkað og hins vegar að það hafi verið skemmd epli í þessu kerfi. Sem sagt einstaklingar sem tóku á einhverjum ákveðnum tímapunkti rangar ákvarðanir og það fór með kerfið til heljar. Hins vegar getum við aðhyllst meira þá nálgun að kerfið hafi meira eða minna verið orðið helsjúkt og innan þess hafi verið meira eða minna vel meinandi einstaklingar að reyna að gera eitthvað en vissu ekki hvað og þá nálgun aðhyllist ég í grundvallaratriðum meira. Þetta er kannski munurinn á okkar sjónarhorni. Og mér finnst einmitt ákæran vera dálítið þannig 

Forseti. Sé seinni kosturinn tekinn áttu þeir sem ekki vissu hvað þeir voru að gera og ekki vissu hvað þeir áttu að taka til ráðs og fengu upplýsingar sem þeir gátu ekkert notfært sér að víkja fyrir öðrum. Ósköp einfaldlega áttu þeir að gera það. Það sem skiptir hins vegar máli fyrir okkur er í raun og veru ekki það sem við köllum ábyrgð, hvort sem hún er almenn eða sértæk, það sem skiptir máli hér er að stjórnarskráin gerir okkur að fara í ákveðið ferli þegar vanrækt, athafnir eða athafnaleysi af því tagi að það hafi leitt til mikillar hættu, þ.e. hefur leitt þjóðina út í mikla hættu, og þessar athafnir eða athafnaleysi hafa gert afleiðingarnar mun verri en þó hefði verið hægt að komast af með. Þá segir stjórnarskráin ósköp einfaldlega við okkur sem þingmenn, ekki við okkur sem Mörð Árnason eða Guðmund Steingrímsson sem geta verið vinir eða óvinir, að við eigum að fara í ákveðið ferli og í því ferli eigum við að skoða nægilegar eða líklegar sakargiftir til að leiða til sakfellingar. Það er þannig. Þegar menn hafa komist að því geta menn, þetta er a.m.k. eins og ég horfi á það, velt því fyrir sér: Hvað um þjóðarhagsmuni o.s.frv. o.s.frv.? Í þingflokki mínum spurðum við Róbert Spanó um þetta: Hvaða pólitísku afstöðu getum við tekið? Voru nefnd nokkur dæmi og ég vona að ég sé ekki að bregðast Róberti Spanó með því að segja eftirfarandi: „Þið hafið leyfi til að gera það allt saman þegar þið hafið svarað þessari grundvallarspurningu. Þið hafið meira að segja leyfi til að segja: Ég ætla ekki að ákæra af því að hann er vinur minn. Ég ætla að segja nei af því að hann er vinur minn. En þá skuluð þið“ - sagði Róbert Spanó - „vera reiðubúin að koma og segja það í ræðustól Alþingis.“

Virðulegi forseti. Við ræðum alvarlegt mál, en fyrr hafa verið teknar grafalvarlegar ákvarðanir í þessum sal. Það voru t.d. alvarlegir hlutir til umræðu daginn sem neyðarlögin voru sett fyrir tæpum tveim árum, daginn sem forsætisráðherrann ávarpaði þjóðina í sjónvarpi til að greina frá því að efnahagskerfið væri hrunið. Ég var þá í vinnunni á Landspítalanum og minnist óttans sem greip um sig hjá okkur, fullorðnu fólkinu, og andrúmsloftinu næstu daga á eftir. Ég tel ákvörðunina um Icesave-málið einnig hafa verið grafalvarlega þó að hún hafi ekki náð fram að ganga. Bæði þessi tilvik eru óneitanlega tengd því sem við ræðum nú. Virðulegi forseti. 63 Íslendingar geta breytt lögum með samþykki forsetans eða þjóðarinnar. Þessir 63 eru alþingismenn. Lögum verður þó ekki breytt eftir á. Þess vegna dugar alþingismönnum ekki að segja að lög séu úrelt þegar reynir á að þeir fari eftir þeim. Ef lög eru úrelt munu dómstólar kveða upp um það og væntanlega vísa máli frá. Það hlýtur að eiga við um landsdóm jafnt sem aðra dómstóla. Að þessu sögðu vil ég segja að ég tel lögin um ráðherraábyrgð og landsdóm ekki úrelt og sú skoðun mín styrktist við að hlusta á sérfræðinga sem voru gestir allsherjarnefndar nú fyrir helgina. Sérfræðingarnir eyddu einnig spurningum sem voru í huga mér um hvort nokkur vafi léki á því að þeir sem hugsanlega yrðu kærðir fyrir landsdómi nytu allra þeirra réttinda sem tryggð eru þeim sem stefnt er fyrir aðra dómstóla. Fyrir tæpum tveim árum hrundi efnahagskerfið allt. Bankarnir sem orðnir voru allt of stórir fyrir okkar litla hagkerfi féllu og drógu allt annað með sér. Þetta eru alvarlegustu atburðir sem orðið hafa á Íslandi í aldaraðir og þeir gerðust af mannavöldum, ólíkt öðrum stóráföllum sem þjóðin hefur orðið fyrir í gegnum aldirnar. Þar til nú hafa allar alvarlegar búsifjar orðið vegna náttúruhamfara. Fólk hefur misst vinnuna og fólk missir heimili sín. Laun margra hafa lækkað og gengið hefur lækkað. Vöruverð hefur hækkað, skattar hækkað og lánin og afborganir af þeim hafa hækkað. Svo búum við líka við gjaldeyrishöft. Allt verður þetta rakið til atburða sem urðu af mannavöldum, atburða sem hægt hefði verið að hafa áhrif á. Samt láta margir eins og það komi þeim á óvart að gripið sé til laga um ráðherraábyrgð. Í plaggi framtíðarhóps Samfylkingarinnar, sem kynnt var á landsfundi flokksins árið 2005, má m.a. finna eftirfarandi, með leyfi forseta: „Margt bendir til að valdstjórn þá sem ríkir hér á landi megi rekja til þess að ráðamenn þurfi í raun ekki að bera ábyrgð á gerðum sínum. Innan gildandi kerfis væri hægt að lagfæra þessa hluti að einhverju leyti með því að gera lög um ráðherraábyrgð skýr og með frekara eftirlitshlutverki Alþingis.“ Þann 11. maí sl. ræddum við hér á þingi tillögu sem sex hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins fluttu. Tillagan var um breytingu á lögum um fjárreiður ríkisins. Í þeirri tillögu segir m.a., með leyfi forseta: „Ráðherra ber fjárhagslega ábyrgð á ráðuneyti sínu og með þá ábyrgð skal fara samkvæmt lögum nr. 4/1963, um ráðherraábyrgð.“ Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að nefna þetta til að vekja athygli á því að lögin um ráðherraábyrgð eru lifandi í hugum stjórnmálamanna en ekki gleymd og geymd í grafhýsi eins og mér finnst að sumir vilji vera láta þessa dagana. Virðulegi forseti. Vissulega er ákvörðunin erfið og mjög óskemmtileg svo vægt sé til orða tekið. Þetta snýst um fólk, þetta snýst um einstaklinga, fjölskyldur þeirra og vini, hefur verið sagt í ræðum hv. þingmanna. En allt sem við gerum hér snýst um fólk, um einstaklinga, fjölskyldur þeirra og vini, það er bara andlitslaust fólk. Hafa lög sem skerða lífeyrisgreiðslur til aldraðra eða öryrkja ekki komið illa við vini einhverra hér inni, jafnvel systkini eða foreldra? Kemur niðurskurður á menntakerfinu ekki illa við börnin okkar og barnabörnin? Hér búum við til þær reglur sem allt fólk í landinu verður að fara eftir, líka við. Við verðum að fara eftir þeim reglum sem hér hafa verið settar jafnvel þó að þær komi illa við vini okkar og fyrrum samstarfsmenn. Það er mikil ábyrgð að sitja á Alþingi og það er enn meiri ábyrgð að sitja í ríkisstjórn. Það er svo mikil ábyrgð að sitja í ríkisstjórn að um það gilda sérstök lög, lög um ráðherraábyrgð. Engin getur brotið þau lög nema þau sem sitja í ríkisstjórn. Það er meira að segja kveðið á um ráðherraábyrgðina í stjórnarskránni. Þar stendur líka að Alþingi geti kært ráðherra fyrir embættisrekstur þeirra. Það er nefnilega ekki bara upphefð, bíll, bílstjóri og langur vinnudagur sem fylgir ráðherradómi, honum fylgir líka hin mesta ábyrgð. Ýmis rök eru færð fyrir því að ekki beri að kæra þá ráðherra sem tillögurnar fjalla um. Sumir segja að þrír af fjórum hafi axlað hina pólitísku ábyrgð með því að draga sig í hlé frá stjórnmálum. Dugar þá skipstjóra sem siglir skipi í strand að hætta á sjónum, er hann þá laus allra mála? Aðrir segja að fólkinu sé næg refsing í því að kæran hafi komið fram. Ég spyr: Er kæran þá dómur? Ef tillögurnar eru felldar þýðir það þá að Alþingi lýsi velþóknun sinni á embættisrekstri ráðherranna? Svarið við báðum spurningunum er nei. Ef tillögurnar eru samþykktar er það ekki dómur, þá er málareksturinn eftir fyrir landsdómi, og ef tillögurnar eru felldar þýðir það einungis að Alþingi telur að fólkið eigi ekki að sæta ábyrgð fyrir embættisreksturinn. Sumir virðast einfaldlega þeirrar skoðunar, virðulegi forseti, að ekki eigi að nota lögin um ráðherraábyrgð við þessar aðstæður og þess vegna beri að fella tillögurnar. Sjö af níu nefndarmönnum þingmannanefndarinnar komust eftir vandlega íhugun að þeirri niðurstöðu að ástæða væri til að nota lögin um ráðherraábyrgð. Ég fellst á þá niðurstöðu og ég tel að lögin hafi hlutverki að gegna. Ég er ósammála þeim sem halda því fram að verði tillögurnar samþykktar muni málshöfðun gegn ráðherrum verða daglegt brauð. Ég tel þvert á móti að verði tillögurnar samþykktar muni það hafa áhrif til hins betra á þau sem nú og í framtíðinni gegna ráðherrastörfum. Virðulegi forseti. Það er sannarlega rétt að ríkisstjórnir Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks bera ábyrgð á hinni alræmdu einkavæðingu bankanna og glórulausri hagstjórn til margra ára. Það er líka rétt að Seðlabankinn brást eftirlitshlutverki sínu og hið sama á við um Fjármálaeftirlitið. Allt átti þetta sinn þátt í hvernig fór. Það er hins vegar önnur umræða en sú sem snýr að þeim þingsályktunartillögum sem við fjöllum nú um.

Virðulegi forseti. Ég stend í þessum ræðustól hér í fyrsta sinn og ég heiti Víðir Smári Petersen og er laganemi við Háskóla Íslands. Ég er að skrifa mastersritgerðina mína um mannréttindi og eru mannréttindi og réttlæti því mér mjög hugleikin. Að vera laganemi þýðir að ég mun að öllum líkindum helga líf mitt vinnu við lög, hvort sem það verður að túlka og beita lögum eða jafnvel breyta þeim og bæta. Í laganámi mínu hef ég lært að beita íslenskum lögum, lögum sem Alþingi og þar með þið setjið. Ég ber mikla virðingu fyrir því starfi sem hér er unnið og gaf því kost á mér á lista fyrir síðustu kosningar. Mig langar til að taka þátt í því lagasetningarferli sem hér fer fram, lagasetningarferli sem á að byggja á réttlæti og sanngirni. Réttlæti og sanngirni á að vera leiðarljós í störfum þingmanna. Mín skoðun er hins vegar sú að hvorki gæti réttlæti né sanngirni þegar mál fyrrverandi ráðherra eru rædd hér. Ég hef fylgst með málinu sem utanaðkomandi áhorfandi og nú sem þátttakandi í þessu ferli og niðurstaða mín er einföld. Verði ráðherrarnir fjórir dregnir fyrir landsdóm á grundvelli þessara þingsályktunartillagna er ljóst að Alþingi hefur svipt þessa einstaklinga réttlátri málsmeðferð. Alþingi sem ákæruvald í málinu hefur þá brotið á mannréttindum þeirra og í því vil ég ekki taka þátt. Við skulum fara yfir aðdraganda málsins sem hér er til umræðu. Það varðar hvort draga eigi fjóra fyrrum ráðherra fyrir landsdóm. Rannsóknarnefnd Alþingis var sett á laggirnar í kjölfar bankahrunsins og skilaði glæsilegri skýrslu í vor sem hjálpaði almenningi að átta sig á því sem gerðist fyrir fall bankanna. Þingmannanefndin sem var síðan skipuð á þessu ári átti að hafa það hlutverk að móta tillögur að viðbrögðum Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Málsmeðferð þingmannanefndarinnar virðist hafa verið með þeim hætti að nefndin las skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og grundvallaði niðurstöður sínar á henni, eingöngu af þeim lestri. Þetta var gert bak við luktar dyr og enginn var kallaður til sem þingmannanefndin taldi að hefði gerst sekur um einhvers konar vanrækslu eða refsiverða háttsemi. Það eina sem þingmannanefndin gerði var að senda öllum ráðherrunum sem voru í ríkisstjórn á árunum 2007–2009 bréf þar sem þeim var gefinn kostur á að tjá sig um skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Þetta ferli minnir mig að nokkru leyti á skáldsöguna Réttarhöldin eftir Franz Kafka sem ég las nú nýlega. Þar var aðalpersónunni Jósef K. gefið að sök að hafa framið refsiverðan verknað. Gallinn var hins vegar sá að honum var ekki sagt í hverju sá refsiverði verknaður fólst. Var hann yfirheyrður af ákæruvaldinu og dreginn fyrir dómstól og spurður um þann verknað sem hann framdi. Ómögulegt var hins vegar fyrir hann að svara þessum spurningum enda vissi hann ekki hvað honum var gefið að sök. Eins er með andmælabréfin sem þingmannanefndin sendi ráðherrunum fjórum. Hverju áttu ráðherrarnir að svara? Þau vissu ekkert hvað þeim var gefið að sök og sérstaklega ekki Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, fyrrum hæstv. utanríkisráðherra, sem var ekki einu sinni talin hafa gerst sek um vanrækslu í rannsóknarskýrslu Alþingis. Opið andmælabréf vegna niðurstöðu skýrslu annarrar nefndar getur ekki komið í stað réttlátrar málsmeðferðar þar sem fólk fær réttarstöðu sakborninga. Það sem er hins vegar sérstakt í þessu máli er að Alþingi fer með ákæruvaldið. Alþingi, grundvallarstofnun samfélagsins, fer með ákæruvaldið í málinu og ber að nota það af skynsemi en ekki notfæra sér það. Í Tamílamálinu svokallaða í Danmörku, þar sem landsdómur kom síðast saman þar í landi, var málsmeðferðin öll mun ígrundaðri og réttlátari. Danska þingið setti á stofn eins konar rannsóknardómstól sem hafði það verkefni að yfirheyra vitni og sakborninga og leggja grundvöll að ákærum fyrir landsdómi. Haldin voru 104 þinghöld og 61 vitni kom fyrir dómstólinn. Ekki nóg með það, heldur voru réttarhöldin öll sýnd í beinni útsendingu. Þetta kalla ég, virðulegi forseti, réttláta og opna málsmeðferð. Þingmannanefndin hér á landi tók hins vegar allar sínar ákvarðanir á bak við luktar dyr án þess að veita nokkrum tækifæri á því að útskýra sína hlið á málinu. Ekkert þeirra sem ætlunin er að ákæra fékk tækifæri til að halda uppi vörnum. Meginregla íslensks réttarfars er að sakborningar fái tækifæri til að gefa munnlega skýrslu um sakarefnin sem á þá eru borin. Mikilvægt er að virða þessa reglu hvort sem um er að ræða smærri eða stærri mál, hvað þá þegar einstaklingar eru sakaðir um að hafa valdið heilu bankahruni eða jafnvel heilu kerfishruni. Í Tamílamálinu var ákæruatriðið mun takmarkaðra en hér á landi og þar var aðeins einn ráðherra ákærður fyrir eitt brot. Í þessu máli ræðum við hvort ákæra eigi fjóra ráðherra fyrir að hafa valdið heilu bankahruni. Samt sem áður hefur enginn haft tækifæri á að tjá sig fyrir þingmannanefndinni eða Alþingi sem fer með ákæruvaldið. Frú forseti. Það er ekki eingöngu málsmeðferðin sem er athugaverð í þessu máli heldur eru ákæruatriðin mjög óljós. Þannig er öllum ráðherrunum fjórum til dæmis gefið að sök að hafa látið undir höfuð leggjast að hafa frumkvæði að því að innan stjórnkerfisins væri unnin heildstæð og fagleg greining á fjárhagslegri áhættu sem ríkið stóð frammi fyrir vegna hættu á fjármálaáfalli. Þetta finnst mér mjög matskennt ákæruatriði. Þó að ljóst sé að svona fagleg greining hefði verið æskileg með tilliti til aðstæðna á þeim tíma er ekkert sem gefur vísbendingar um að slík greining hefði getað komið í veg fyrir bankahrun. Það hefði verið hægt að vinna þessi ákæruatriði mun betur og gera þau mun ljósari ef ráðherrunum hefði verið gefið tækifæri á að svara fyrir sig. Þá hefðu ákærurnar ekki verið svona matskenndar og auðveldara hefði verið að benda á einhverja afmarkaða þætti sem skiptu máli. Í staðinn fyrir að veita ráðherrunum tækifæri á málsvörn til þess að skýra málsatvikin með fullnægjandi hætti þarf málsvörn þessara aðila að fara fram á samskiptasíðunni Facebook og í fjölmiðlum. Málsvörnin átti sér ekki stað fyrir framan þingmannanefndina eða fyrir framan Alþingi sjálft, heldur fer hún fram á internetinu. Hugsið ykkur, kæri þingheimur, að við skulum búa í landi þar sem menn þurfa að verja æru sína á netinu vegna þess að ákæruvaldið gefur þeim ekki færi á málsvörn. Dæmi um þetta er sú málsvörn sem Ingibjörg Sólrún Gísladóttir reynir nú að hafa uppi á Facebook og með fréttatilkynningum í fjölmiðlum. Mig langar með leyfi forseta að gefa þingheimi innsýn í hennar orð. Hún sagði til dæmis á Facebook laugardaginn 18. september síðastliðinn, með leyfi forseta: „Mér var boðið að bregðast við þessari niðurstöðu rannsóknarnefndarinnar og ég gerði það. Ég hafði engin andmæli uppi af þeirri ástæðu að ég var ekki borin neinum sökum.“ Þá undrast Ingibjörg Sólrún, fyrrum utanríkisráðherra, að formaður þingmannanefndarinnar hafi litið svo á að hún hefði komið sjónarmiðum sínum á framfæri með því að gefa henni kost á andmælum. Virðulegi þingheimur. Þetta er ekki sú málsmeðferð sem ég vil sjá á Alþingi, að þeir sem bornir eru sökum af ákæruvaldinu þurfi að hefja upp málsvörn sína á Facebook og verja þar æru sína. Mig langar líka að minna á að ráðherrar eru manneskjur með hugsanir og tilfinningar, og þetta mál er þeim þungbært eins og öðrum einstaklingum sem eru ákærðir og dregnir fyrir dóm. Þannig sagði Ingibjörg Sólrún á Facebook-síðu sinni 14. september síðastliðinn, með leyfi forseta: „Þegar ósköpin dundu yfir á laugardaginn fór ég að ráði skjaldbökunnar þegar hún skynjar hættu - dró mig inn í skelina. Þar er gott að hugsa.“ Það þarf ekki frekari orð. Ingibjörg, Geir, Árni og Björgvin eru manneskjur og mannréttindi þeirra ber að virða. Þau eiga skilið þá réttlátu málsmeðferð sem þingmannanefndin ákvað að svipta þau. Alþingi sem fer með ákæruvaldið skuldar þeim réttláta málsmeðferð. Mér hefur orðið tíðrætt um réttláta málsmeðferð og mikilvægi hennar. Ástæðan er einfaldlega sú að réttlát og sanngjörn málsmeðferð er einn grundvöllur þess að hægt sé að segja að við búum í sanngjörnu, réttlátu og lýðræðislegu samfélagi. Á Íslandi höfum við verið þeirrar gæfu aðnjótandi að ákæruvaldið nýtur almennt mikils trausts, trausts sem ekki er auðunnið. Það er hins vegar svo að ýmsar stofnanir samfélagsins hafa brugðist almenningi í gegnum tíðina. En Alþingi er stofnunin þar sem grunnurinn er lagður, grunnurinn að réttlátu og sanngjörnu þjóðfélagi. Hér eru lög sett með yfirveguðum hætti, lagafrumvörp fara í gegnum þrjár umræður, miklar rökræður og yfirvegað nefndastarf. Alþingi á aldrei að taka ákvarðanir í flýti og með friðþægingarþörf að leiðarljósi. Þar sem Alþingi fer með ákæruvald í þessu máli er nauðsynlegt að það svipti ekki fólk réttlátri málsmeðferð eingöngu vegna friðþægingar eða jafnvel pólitískra skylminga. Sú gagnrýni sem ég viðhef hér finnst mér að varði ekki einungis hagsmuni þessara fjögurra einstaklinga, hagsmunirnir eru í raun miklu meiri. Þeir varða þjóðar- og almannahagsmuni vegna þess að fólk verður að finna að það sé öruggt, búi í sanngjörnu og réttlátu landi og má aldrei fá það á tilfinninguna að öryggisventill þess, Alþingi og ákæruvaldið, bregðist því þegar á bjátar. Virðulegi forseti. Ég sagði í upphafi að ég vildi ekki taka þátt í að brjóta á mannréttindum nokkurs manns. Ég hef rakið það hér að umrædd ákæruatriði eru mörg hver óljós. Þar að auki er málsmeðferðin ósanngjörn og stangast á við mörg grundvallarsjónarmið um mannréttindi. Ég tel því miklar líkur á því að ákæruatriðunum verði vísað frá fyrir landsdómi eða ráðherrarnir sýknaðir. Ef það gerist hefur Alþingi eytt bæði miklum tíma og fjármunum til einskis, eingöngu vegna fljótfærni og skorts á vönduðum vinnubrögðum. Hin ætlaða friðþægingarþörf verður þó miklu meiri þegar almenningur verður reiður yfir því að illa var staðið að öllum málatilbúnaði. Ég hef áður sagt að ég hef í gegnum laganám mitt haft mikla trú á Alþingi sem stofnun. Ég hef hins vegar áhyggjur af því að það muni aldrei gleymast að sjálft Alþingi Íslendinga hafi svipt fólk réttlátri málsmeðferð til þess eins að friðþægja. Ég hef líka miklar áhyggjur af því að það verði erfitt fyrir Alþingi að endurheimta þetta traust, hvort sem það er hjá minni kynslóð eða komandi kynslóðum. Líkt og ég sagði í upphafi stend ég í þessum ræðustól í fyrsta sinn. Umræðuefnið er mikilvægt fyrir þingheim, einstaklingana sem um ræðir og almenning í landinu. Ég veit hins vegar að það er til mikils ætlast að biðja ykkur, hv. þingmenn, um að hlusta á eða taka mark á ungum laganema. Engu að síður langar mig að biðja ykkur um að greiða ekki atkvæði með þeim þingsályktunartillögum sem hér liggja fyrir. Mig langar jafnframt að biðja ykkur um að nota Alþingi sjálft aldrei sem vettvang til að brjóta á mannréttindum nokkurs manns.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um málshöfðun gegn ráðherrum. Lagt er til að mál sé höfðað vegna meintrar vanrækslu þriggja eða fjögurra ráðherra í aðdraganda falls bankanna í október 2008. Vanrækslan er að mati flutningsmanna fólgin í afskiptaleysi, fólgin í því að ekki var brugðist við þeim aðvörunarmerkjum sem blikkuðu ákveðið um að vandi fjármálafyrirtækja og þar með íslensks efnahagslífs væri kominn á hættustig. Í umræðunni um tillögurnar hefur mikið verið rætt um form þeirra og aðdraganda. Nú liggur fyrir álit meiri hluta allsherjarnefndar um að tillagan standist ákvæði stjórnarskrár og mikils metnir fræðimenn á sviði refsiréttar hafa fullvissað þingmenn um að málsmeðferðin brjóti ekki gegn mannréttindum þótt hún sé öðruvísi en nú tíðkast við meðferð sakamála. Það er því ljóst að það er fyrst og fremst efni tillögunnar sem við þingmenn í stöðu ákæruvaldsins þurfum að taka afstöðu til. Það hefði verið ósköp þægilegt að geta varið sig í þessu erfiða máli með því að fá vanhæfissamþykkt þegar þeir sem lagt er til að sé höfðað mál gegn eru fyrirmyndir og félagar úr pólitíkinni, skólasystkin og ágætir kunningjar. En um það er ekki að ræða fyrir alþingismenn og -konur og því er ekki annað í stöðunni en að hefja sig upp úr sjálfum sér og meta málið hlutlægt með þeim gögnum sem fyrir liggja. Þá ber fyrst að skoða kæruatriðin, alvarleg vanræksla á starfsskyldum andspænis stórfelldri hættu sem vofði yfir fjármálastofnunum og ríkissjóði sem þeim var eða mátti vera kunnugt um og hefðu getað brugðist við með ýmiss konar aðgerðum til að afstýra eða minnka fyrirsjáanlega hættu fyrir heill ríkisins. Að hafa ekki átt frumkvæði að því að unnin væri heildstæð og fagleg greining á fjárhagslegri áhættu sem ríkið stóð frammi fyrir. Að hafa ekki með virkum aðgerðum unnið að því að draga úr stærð íslenska bankakerfisins. Að hafa ekki fylgt því eftir að Icesave-reikningarnir í Bretlandi yrðu fluttir yfir í dótturfélag. Þessi háttsemi varðar við b-lið 10. gr. laga um ráðherraábyrgð en þar stendur, með leyfi forseta, að ráðherra sé sekur eftir þeim lögum „ef hann framkvæmir nokkuð eða veldur því, að framkvæmt sé nokkuð, er stofnar heill ríkisins í fyrirsjáanlega hættu, þótt ekki sé framkvæmd þess sérstaklega bönnuð í lögum, svo og ef hann lætur farast fyrir að framkvæma nokkuð það, er afstýrt gat slíkri hættu, eða veldur því, að slík framkvæmd ferst fyrir“. Þá er lagt til að mál sé höfðað á grundvelli ákvæðis 17. gr. stjórnarskrárinnar þar sem kveðið er á um skyldu til þess að halda ráðherrafundi um „mikilvæg stjórnarefni“ sem yfirvofandi háski fjármálakerfisins hlýtur að teljast. Brot á þessu ákvæði varðar við c-lið 8. gr. laga um ráðherraábyrgð en þar segir að það varði við ráðherraábyrgð ef ráðherra „lætur viðgangast að framkvæmt sé nokkuð það, er fer í bága við stjórnarskrá lýðveldisins, eða lætur farast fyrir að framkvæma nokkuð það, sem þar er fyrirskipað eða veldur því, að framkvæmd þess farist fyrir.“ Þegar ég tók mína ákvörðun um hvort ég væri sammála því hvort höfða bæri mál gegn þeim ráðherrum sem hér um ræðir skoðaði ég gögn sem snerta þessa þætti. Í mínum huga eru þeir aðilar sem hér eru til umræðu ekki sakamenn í daglegum skilningi þess hugtaks. Þeir ætluðu ekki að valda almenningi á Íslandi skaða og þeir eru ekki höfundar þeirrar atburðarásar sem olli hruninu. Þar eru aðrir leikendur í aðalhlutverki. Því þarf að halda hátt á lofti í þessari umræðu. Hruninu olli skefjalaus græðgi og misnotað eftirlitslaust frelsi en það var ekki nafnlaus persónulegur gerningur, fyrningarreglur bjarga persónum í þessari lotu. En ég tel að þótt ekki sé um orsakavalda að ræða verði að skoða það mjög gaumgæfilega hvernig þeir ráðherrar sem við tölum um nú brugðust við þeim einkennum sem blöstu við í efnahagslífi þjóðarinnar á þeirra vakt. Mikið hefur verið rætt um þá fullyrðingu að ekki hafi verið hægt að bjarga bankakerfinu áfallalaust eftir 2006 og því einkennilegt að sakfella þá sem tóku við völdum 2007. Ég lít málið öðrum augum. Ef staðan var svo alvarleg 2006 að við hruni var búist var enn mikilvægara að grípa til aðgerða árin 2007 og 2008 til að lágmarka tjónið íslensku samfélagi til heilla. Í umfjöllun Andra Árnasonar hæstaréttarlögmanns um ráðherraábyrgð í Tímariti lögfræðinga frá 2009 segir hann, með leyfi forseta: „Brot samkvæmt 10. gr. er fullframið um leið og framkvæmd eða framkvæmdaleysi hefur átt sér stað sem stofnar heill ríkisins í fyrirsjáanlega hættu. Orðalagið „fyrirsjáanleg“ hætta lýtur að verknaðinum, þ.e. að ráðherra hafi séð eða átt að sjá það fyrir að verknaði var svo háttað. Í orðalaginu felst því almennt eða hlutlægt skilyrði. Það skiptir ekki máli hvort ráðherra hafi í raun séð hættuna fyrir eða ekki. Hafi hann séð hættuna fyrir en samt sem áður framkvæmt verkið eða látið undir höfuð leggjast að afstýra því þótt hann hafi séð að hætta mundi hljótast af vanrækslu hans, hefur hann gert sig sekan um ásetningsbrot. Hafi hann ekki séð hættuna fyrir, þrátt fyrir að hún hafi verið fyrirsjáanleg, hefur hann gert sig sekan um stórkostlegt hirðuleysi. Í báðum tilvikum sætir hann ábyrgð, sbr 2. gr. laganna.“ Þær heimildir sem við höfum um fundi og upplýsingastreymi um fjármálakerfið og stöðu þess og áhrif á efnahag íslensks samfélags milli þeirra ráðherra sem við ræðum hér benda mjög ákveðið til þess að þeim hafi mátt vera hættan ljós. Þau gripu til ákveðinna aðgerða en leituðu sér ekki ráðgjafar og upplýsinga á nægilega markvissan og faglegan hátt, fylgdu málum ekki nógu ákveðið eftir, unnu ekki nógu vel saman að lausnum og héldu upplýsingum leyndum hvert fyrir öðru í stað þess að deila þeim, ræða þær, gera áætlanir um aðgerðir og fylgja þeim síðan afar fast og markvisst eftir. Vald þeirra yfirgnæfði á köflum skynsemina. Oft hafði verið þörf á stefnufestu og formfestu en aldrei sem þarna - efnahagur ríkis, fyrirtækja og heimila var í húfi. Ég minni á umfjöllun um stefnufestu og formfestu í skýrslum rannsóknarnefndarinnar og þingmannanefndarinnar og í ræðu minni um skýrslu þingmannanefndarinnar - þessara vinkvenna var sárlega saknað í íslenskri stjórnsýslu og skortur á þessum vinnubrögðum talinn eiga sinn þátt í hruninu. Þótt lög um ráðherraábyrgð geri ráð fyrir því að hver ráðherra beri ábyrgð á sínum málaflokki er erfitt að horfa fram hjá því að verksvið voru ekki í heiðri höfð á þessum tímum. Formenn stjórnarflokkanna gegndu eðlilega lykilhlutverki í erfiðum málum, verksvið riðluðust því og þar með ábyrgðarsvið. Það hlýtur að kalla á ábyrgð þegar ábyrgð er tekin á málaflokk í hita leiksins. Það firrir þó fagráðherra ekki ábyrgð á því að sýna frumkvæði og leita sér upplýsinga um mál sem hann fréttir af á öðrum fundum á hans ábyrgðarsviði. Það er afar erfitt að firra þá ábyrgð sem taka ábyrgð á vinnu annarra svo og þá sem sýna ekki sjálfsagt frumkvæði að því að afla sér upplýsinga um verkefni á eigin verksviði. Ímynd og ímyndarvandi eru hugtök sem voru mikið notuð á góðæristímanum. Það var oft sussað þegar gagnrýnisraddir heyrðust, raddir sem gagnrýndu útrás, bólgið bankakerfi, ofurlaun, styrki til stjórnmálamanna, uppspennt húsnæðisverð, fjölda bygginga o.fl., þóttu afturhaldssamar og líklegar til að tala niður íslenska fjármálaundrið og hina snöggríku auðstétt. Ímynd Íslands sem snilldarríkis á sviði fjármála gæti skaddast og lánalínur lokast. Stjórnmálamenn tóku þátt í ímyndarleiknum og lofuðu hið íslenska fjármálaundur svo seint sem á vormánuðum 2008 - ekki mátti skaða lánamöguleika fjármálafyrirtækjanna þó svo að markviss minnkun fjármálakerfisins væri eitt af því sem ráðgjafar okkar lögðu til. Getur verið að „þetta reddast“-hugtakið íslenska hafi verið orðið allsráðandi í íslenskri stjórnsýslu í góðum félagsskap þöggunar og þröngs valdahroka fólks sem þorði ekki að segja félögum sínum frá vandanum, þorði ekki að leita sér markvissrar ráðgjafar, hvað þá að fara eftir henni, vegna hræðslunnar við að spilaborgin myndi hrynja á þeirra vakt? Ímyndin mundi kollsteypast yfir þau með hræðilegum afleiðingum fyrir íslenskt samfélag. Ég ítreka að þetta fólk lagði ekki grunninn að spilaborginni en hún hrundi á þess vakt og allt bendir til þess að með öðrum vinnubrögðum hefði mátt minnka skaðann. Þegar ég hef talað við sjálfa mig um þetta mál til að reyna að skilja það betur og heimfæra það upp á minn reynsluheim sem kennara sé ég fyrir mér að ég taki við erfiðum 5. bekk sem hefur fengið slæma skólabyrjun, fengið að vaða uppi og lítið lært. Mér er falið það verkefni að sjá um þennan bekk, að hann nái markmiðum sínum um nám og þroska. Ég get auðvitað ákveðið að þetta sé óalandi lið og ekki til neins að leggja það á sig að reyna að snúa þróuninni við og lifað bara við ástandið frá degi til dags. Ég gæti gripið til einnar og einnar ráðstöfunar og vonað það besta. Mér finnst það þó fráleit niðurstaða, heill hóps ungmenna er í húfi og því þarf að taka fast á málum, af formfestu og stefnufestu í samvinnu við börnin sjálf og forráðamenn þeirra, samstarfsmenn og sérfræðinga. Fagmennska manns og heiður á að vera í húfi fyrir því hvernig til tekst og það dugir skammt að setja einhverjar lausnir af stað, það þarf mikla eftirfylgni og stöðugt samráð til að góð lausn finnist þessum hópi til heilla. Auðvitað er þessi líking ekki að öllu leyti sambærileg því efni sem hér er rætt en þó má finna sameiginleg einkenni. Þegar heill íslensks samfélags er í húfi má gera kröfur um að völd og ímynd séu aukaatriði, markviss greining, fagleg ráðgjöf, öflug aðgerðaáætlun og massíf eftirfylgni eru vinnubrögð sem Íslendingar eiga heimtingu á þegar samfélag þeirra hangir á heljarþröm, tal um að allt sé í góðu lagi, bendingar á ábyrgð ráðherrans við hliðina um leið og haldið er fast í valdið, ein og ein samhengislaus aðgerð og fleira í þessum veikburða dúr breyta litlu um heljarþrömina. Því verður að telja að ráðherrarnir fjórir sem við ræðum hér hafi látið hjá líða að framkvæma allt sem í þeirra valdi stóð til að afstýra yfirvofandi hættu. Þetta segi ég með sorg í hjarta því að mér finnst afar erfitt að leggja það til að höfðað verði mál gegn þessu ágæta fólki sem ekki lagði grunninn að spilaborginni. En samviska mín segir mér það mjög ákveðið að annað sé ekki hægt. Svo miklir hagsmunir voru í húfi að m.a.s. lágstemmd hættumörk hefðu átt að setja allar varnir sem íslensk stjórnsýsla bjó yfir samstundis af stað. Mér ber sem þingmanni að hafa almannahagsmuni að leiðarljósi umfram allt. Ég ætla að reyna að starfa eftir ályktun þingmannanefndarinnar sem segir að alþingismönnum beri að sýna hugrekki, heiðarleika og festu í störfum sínum svo Alþingi og alþingismenn endurheimti traust þjóðarinnar með orðum sínum og athöfnum. Á orðum mínum hér á undan og þessari ályktun byggi ég mína afstöðu. Það er afar mikilvægt á tímum sem þessum að ná sátt í þjóðfélaginu. Margir eiga um sárt að binda efnahagslega sem hefur áhrif á alla þeirra líðan. Það má ekki vera til að friðþægja fyrir gerðir annarra að sumir vilja að fyrrum ráðherrar séu ákærðir fyrir vanrækslu. Það er ekki gert til að friða almenning eða bara til að gera eitthvað. Mannfórnir og nornaveiðar heyra sögunni til. Það eru réttlætisástæður sem kalla á málshöfðun, ekki hefndarþorsti. Óháð því hvernig þetta mál fer verða aðilar íslensks samfélags að setjast að samningaviðræðum þar sem vandi er greindur, markmið sett með tímasettri aðgerðaáætlun og reglulegum endurskoðunardagsetningum. Staða margra heimila og fyrirtækja er háalvarleg og það sama á við um ríkissjóð. Það verður því að nást öfgalaus samstaða um hvernig við komumst yfir síðasta hjallann um leið og við gætum þess að minna hvert annað á að við ætlum aldrei aftur að detta ofan í loftbólupyttinn. Hjálpumst að við að girða fyrir slíkt slys. Ályktun þingmannanefndarinnar á við á öllum sviðum - íslensk þjóð þarf að sýna hugrekki, heiðarleika og festu til að skapa traust og samstöðu. Almenningur, atvinnulíf og stjórnvöld geta vonandi sameinast á sanngjarnan hátt um það.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Mig langar hins vegar til að spyrja hann hvernig hann komist að þeirri niðurstöðu að fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, eigi að draga fyrir landsdóm.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Ég tel mig hafa gert fulla grein fyrir þeirri afstöðu minni í máli mínu. Ég álít svo að hæstv. fyrrverandi utanríkisráðherra hafi sem oddviti stjórnarflokks, oddviti Samfylkingarinnar, og leiðtogi hennar á erfiðum tímum tekið á sig ábyrgð annars ráðherra og mér finnst mjög eðlilegt að þegar maður gerir slíkt taki maður ábyrgð á því.

Frú forseti. Hvar í ósköpunum stendur í íslenskum lögum ákvæði um það að þegar menn taka að sér formennsku í flokki séu þeir að taka á sig ákveðna ábyrgð? Ég hef hvergi nokkurs staðar séð það. Hvernig getur staðið á því að við það að Ingibjörg Sólrún Gísladóttir er kosin formaður síns flokks sé hún að taka ábyrgð á Alþingi og fari fyrir landsdóm vegna þess? Ég hefði skilið það ef hún hefði gert eitthvað af sér en það að hún sé formaður síns flokks eigi að valda því að hún sé dregin til ábyrgðar umfram aðra ráðherra sem sátu í þessari sömu ríkisstjórn - ég minni á hæstv. forsætisráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur, ég minni á hæstv. utanríkisráðherra, Össur Skarphéðinsson, þeir eru ekki dregnir til ábyrgðar. Þeir sátu nákvæmlega í sömu stöðunni. Ég get ekki séð að formennska í flokki sé ástæða til að kæra mann fyrir landsdómi.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé hárrétt hjá hv. þingmanni, það að vera formaður í stjórnmálaflokki gerir mann ekki ábyrgan á einn eða neinn hátt. En þegar maður er oddviti stjórnarflokks þar sem tveir stjórnarflokkar vinna saman - foringjar þessara stjórnarflokka setjast að sjálfsögðu niður og ræða málin og ráða ráðum sínum, og ég tala nú ekki um þegar það eru erfiðir og viðsjárverðir tímar. Það eru ákveðnir fundir sem við vitum að eru lykilfundir og lykilatburðir í þeirri atburðarás sem átti sér stað og þá fundi sat hæstv. fyrrverandi utanríkisráðherra fyrir hönd ráðherra Samfylkingarinnar, má segja. Og með vitneskju sinni og í raun og veru undirskriftum og öðru slíku verður að teljast eðlilegt - þar sem hún útdeildi ábyrgðinni ekki áfram til fagráðherra, get ég ekki séð annað en að það sé eðlilegt að hún sæti ábyrgð sem slík.