Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 18 er till. til þál. um vinnu framhaldsskólanemenda við framleiðslustörf á vetrarvertíð. Till. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta athuga, hvort unnt reynist að haga árlegum kennslutíma í framhaldsskólum á verstöðvum á Suðvesturlandi og annars staðar, þar sem skortur er á mannafla til framleiðslustarfa á vetrarvertíð, þannig, að elstu nemendurnir, sem áhuga hefðu á að sinna framleiðslustörfum í mars og apríl, gætu fengið sig lausa frá skólanámi þann tíma. Verði við það miðað, að námstími þeirra flytjist til á árinu sem því nemur. Þessi athugun fari fram með það fyrir augum, að reynt verði að leysa úr þeim vanda, er sjávarútvegurinn hefur átt við að etja yfir helstu vertíðarmánuðina vegna skorts á vinnuafli. Jafnframt verði leitast við, að fjölbrautarskólar geti hið allra fyrsta boðið nemendum upp á námsbrautir, þar sem virk þátttaka í atvinnulífinu, svo sem við fiskveiðar og fiskverkun á vetrarvertíð; sé mikilvægur liður í námi þeirra.“ Allshn. hefur haft þessa till. til meðferðar og hefur leitað umsagnar nokkurra aðila. Í fyrsta lagi var leitað umsagnar Sölusambands ísl. fiskframleiðenda. Í umsögn þess segir, með leyfi hæstv. forseta, um þessa till.: „Á fundi stjórnar SÍF í dag var umrædd till. rædd, og ákvað stjórnin að mæla eindregið með því, að þáltill. þessi verði samþ. Bent var á það á fundinum til athugunar, að í framkvæmd yrði vinnufríum hagað þannig, að einum bekk í hverjum aldursflokki væri gefið frí í eina viku í einu og að þeim tíma liðnum tæki næsti bekkur við, þar til reynsla væri komin á þessa tilhögun.“ Enn fremur fékk n. umsögn frá Landssambandi ísl. útvegsmanna. Í þeirri umsögn kemur fram, að aðalfundur LÍÚ, sem haldinn var dagana 28. og 30. nóv. s.l., ályktaði um þessa till. og mælti með henni, svo sem orðrétt segir í ályktun þessa fundar, með leyfi hæstv. forseta: „Mælir fundurinn með því, að þessi mál verði til frambúðar könnuð rækilega á grundvelli þáltill. á þskj. 18, sem flutt hefur verið á yfirstandandi Alþingi.“ Í þriðja lagi fékk n. umsögn Landssambands framhaldsskólakennara, en þar segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Landssambands framhaldsskólakennara telur sig ekki geta mælt með samþykkt umræddrar till., þar eð af því leiddi veruleg röskun á starfstíma og starfskjörum viðkomandi kennara og þar af leiðandi mismun í starfsaðstöðu. Stjórnin vill hins vegar benda á nauðsyn aukinnar starfsfræðslu í skólum og nánari tengsla nemenda við undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar. Viku til hálfs mánaðar vinna nemenda, skipulögð í hverju skólahéraði af skólanefnd, skólastjóra og kennurum, kemur vel til greina sem liður í skólastarfinu til þess að ná því marki. Ekki ætti að vera þörf á að lengja skólatíma fram á sumarið af þeim sökum.“ Með hliðsjón af þeim umsögnum, sem n. bárust, og til þess að leitast við að mæta að nokkru því viðhorfi, sem kemur fram í þessari síðast töldu umsögn frá Landssambandi framhaldsskólakennara, varð n. einhuga um að leggja til. að orðalagi þáltill. yrði lítillega breytt, og er því brtt. n, svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta athuga hvort unnt reynist að haga árlegum kennslutíma í framhaldsskólum í verstöðvum á Suðvesturlandi og annars staðar, þar sem skortur er á mannafla til framleiðslustarfa á vetrarvertíð, þannig, að þeir nemendur, sem því hefðu áhuga, gætu unnið skólanámsins vegna við slík störf takmarkaðan tíma í mars og apríl. Jafnframt stuðli ríkisstj. að því, að fjölbrautaskólar geti hið allra fyrsta gefið nemendum sínum kost á námsbrautum, þar sem virk þátttaka í atvinnulífinu, svo sem víð fiskveiðar og fiskverkun á vetrarvertíð, sé mikilvægur liður í námi þeirra.“



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. til þál. um bætt skipulag tónlistarnáms. Till er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að taka til gagngerðrar endurskoðunar allt tónlistarnám í landinu. M.a. skal starf hinna einstöku tónlistarskóla samræmt skyldunáminu og almenn tónlistarkennsla skipulögð, þar sem engin er nú. Skal að því stefnt að færa undirstöðukennslu í hljóðfæraleik inn í alla skyldunámsskóla nemendum að kostnaðarlausu. Við þessar aðgerðir, svo og aðrar, sem nauðsynlegar reynast, skal stuðst við álit tónmenntunarnefndar menntmrn. frá 30. ágúst 1972.“ Það skal þegar tekið fram, að ég hef hér fyrst og fremst í huga landsbyggðina, alveg sérstaklega þá fjölmörgu staði, þar sem aðstaða til tónlistarnáms er engin eða aðeins nafnið tómt. Ég veit, að með samþykkt grunnskólafrv, verður stigið stórt skref til aukningar alls tónlistarnáms á skyldustiginu. Ég get varla efast um, að grunnskólafrv. í einhverri mynd hljóti að ná fram að ganga með öllum þeim kostum, sem það hefur, m.a. í þessu sérstaka tilliti. Hitt er þá eftir allt of víða, að koma á því skipulagi, sem frv. gerir ráð fyrir í framkvæmd, og seint mun takast að gera það alls staðar. Ég hef sem skólamaður staðið í því ár eftir ár að tryggja nemendum mínum, þótt ekki væri nema smávegis innsýn í tónmennt, en það hefur allt saman komið fyrir lítið. Söngurinn t.d. sem skyldugrein hefur allt of víða setið algerlega á hakanum, sumpart fyrir skilnings- og viljaleysi, sumpart fyrir skort á hæfum kennurum til að taka verkefnið að sér. Átak í þessum málum, sem tryggði lágmarksárangur, yrði því vissulega að vera stórt, og þess þyrfti víða að sjá stað, ekki síst í skipulagðri menntun nægilega stórs hóps kennara, sem gætu sinnt verkefninu sómasamlega. Þar er kannske brýnasta verkefnið að finna. Það þarf mikið átak til þess að koma upp aðstöðu til vissrar tónmenntunar hvarvetna á landinu, og það er líka sannarlega meira en að segja það. Í þessari grein erum við það langt á eftir, það margt er þar óunnið, að engum kemur til hugar, að úr sé hægt að bæta á auðveldan að ekki sé nú talað um ódýran hátt. Hins vegar álít ég það eina af frumskyldum menntayfirvalda að huga vel að þessari grein einmitt vegna þess, hversu afleitt ástand hennar er, og þá einnig vegna þess, hve greinin er í raun þýðingarmikil sem uppeldis- og þroskagjafi. Hið ágæta framtak menntmrn, að fela sérstakri n. það verkefni að gera ítarlega till. um tónmennt á skyldustigi er vissulega þakkarvert, og álit n., sem till. mín vísar sérstaklega til. er góð undirstaða allra skynsamlegra athafna í málinu. Á hinn bóginn er ætíð fyrir hendi sú hætta, að því stærra sem vandamálið er og torleystara, því erfiðara sé um vik að koma á umbótum, hvað þá framkvæma allt það, er þyrfti. Fjarri sé það mér að vanmeta allt það starf, sem unnið hefur verið að tónmenntunarmálum hér á landi, og allar þær framfarir, sem þar hafa orðið. Margir skólar hafa átt á að skipa ágætum starfskröftum til söngskennslu, enda starf þeirra borið ríkulegan ávöxt, en því tilfinnanlegri verður hlutur hinna enn fleiri, sem við allsleysi hafa búið í þessum efnum. Ekki skal ég heldur gera lítið úr því ágæta áhugastarfi, sem unnið hefur verið viða, ótrúlega víða, jafnt gagnvart söng og kennslu í hljóðfæraleik. Þar hafa tónlistarskólarnir og félögin, sem þá hafa rekið, oftlega sýnt undraverðan árangur, þó að ýmislegt væri af vanefnum gert, og hefur góður andi og óbilandi áhugi skilað margföldum arði. En aftur kemur þá í hugann hlutur hinna allt of mörgu, sem hér hafa borið skarðan hlut frá borði eða engan af einhverjum ástæðum, oft óviðráðanlegum með öllu. Ekki skal ég vanmeta stuðning ríkis og sveitarfélaga í þessum þætti, stuðning þeirra við tónlistarfélög og tónlistarskóla almennt. Þar hefur gjarnan verið stórmannlega að staðið og af ríkum skilningi, þótt um hitt sé einnig dæmi. En allt þetta sannar það, að bætt skipulag þessara mála ásamt miklu átaki og góðu þarf til að koma, ef viðunandi árangur á að nást, ég tala nú ekki um viðunandi jöfnuð, þannig að sveitabarnið eigi sem líkasta möguleika og Reykjavíkurbarnið til að njóta söngiðkunar, - þannig að barn hins fátækasta eigi sömu möguleika til að læra hljóðfæraleik og barn hins ríkasta. Og auðvitað ber allt að sama brunni hér sem í öðru. Það er ekki hið svokallaða frjálsa einkaframtak, sem leysir vandann í heild. Það er samhjálp og aðgerðir ríkisvaldsins, sem geta ein leitt til þess, að þessi grein megi hljóta þann sess hjá öllum, sem hún á skilið. Að sjálfsögðu er hér ekki gert ráð fyrir öðru en því, að einstakir tónlistarskólar og tónlistarfélög, sem að þeim standa, starfi áfram sem fullkomlega sjálfstæðir aðilar að öðrum verkefnum sínum, sem eru ærin. Aðeins er til þess ætlast, að sá þáttur í starfsemi þeirra, er beint getur samræmst hinu eiginlega tónlistarnámi skyldustigsins, verði sem best nýttur í þágu skólafólksins og þar verði sem bestri og mestri samræmingu á komið. Þá er komið að till. beint og efni hennar. Ég dreg enga dul á það, að ég álít söngkennsluna eina ekki nægilega sem hlut skólakerfisins í tónmennt okkar. Það hlýtur að vera okkar markmið að taka í æ ríkari mæli fleiri greinar tónmennta inn í námskerfi okkar, og að því stefnir grunnskólafrv. ótvírætt. Sumir skólar, sem við besta aðstöðu búa, hafa þegar útvíkkað starfsemi sína á þennan hátt. Sem uppeldis- og þroskagjafi hef sér grein fárra, hann á að vera sameign semur tónlist mikið gildi, - gildi, sem hafið er yfir allan efa. Þessi þroskagjafi má ekki vera sérgrein fárra, hann á að vera sameign sem allra flestra. Sumar þjóðir, svo sem Ungverjar, hafa náð ótrúlega langt á þessu sviði, og þeir telja sig t.d. engan veginn geta verið án þessa þáttar í uppeldi ungu kynslóðarinnar. Sem áfangi að þessu marki þarf að koma til samræming þeirra tónlistarskóla, sem víða eru úti á landi, og hins eiginlega skólastarfs. Víða er þetta gert að hluta og hefur mér vitanlega hvarvetna reynst ágætlega. Hér þarf ekki mikið átak að mínu viti til að samhæfa nám og námsefni sem best til góða fyrir nemendur, einkum þá, sem ekki treysta sér efnahags vegna til að kaupa dýra einkatíma. Hitt veit ég, að verður erfiðara, að finna lausn á vanda hinna mörgu staða, sem enga tónlistarmennt hafa, en þar dugir eflaust engin ein allsherjarlausn á vandanum. Ég benti á það, þegar ég skaust hér snöggvast inn fyrir 17 árum, að hvað söngkennsluna snerti gæti ráðið verið umferðarkennsla í söng, þar sem erfiðast væri að koma stöðugri samfelldri kennslu við. Og enn dettur mér þetta ráð í hug, þar sem allt annað þrýtur. Mér sýnist tónmenntunarnefndin einnig gera ráð fyrir þessari leið í erfiðustu tilfellum. Það hlýtur að vekja eftirtekt mína í sambandi við þetta, að sú till., sem ég bar þá fram hér á hv. Alþ. og fól einmitt í sér þessa umferðarkennslu í söng og samþykkt var, var að mínu viti aldrei nema pappírsgagn. Mér er ekki kunnugt um, að nokkurn tíma hafi verið gert nokkuð til þess að framkvæma eitt eða neitt af því, sem hún gerði ráð fyrir. Það er fullljóst, að margra leiða þarf að leita að þessu marki og velja síðan í hverju tilviki þá leið, sem líklegust er til árangurs. Sá liður till., sem lýtur að því að færa undirstöðukennslu í hljóðfæraleik inn í skyldunámið, er tvímælalaust hinn viðameiri, og þykir e.t.v. mörgum, að of mikið sé hér færst í fang. Ég minnti á það áðan, að ýmsir best settu skólarnir hefðu þegar farið að nokkru inn á þessa braut, og verði framkvæmd grunnskólafrv. eða væntanlegra l. í samræmi við fyrirheit, er mjög til móts við þetta sjónarmið gengið. Aðalástæða þess, að lagt er til, að í þessa átt sé stefnt, er það misrétti, sem sannarlega viðgengst í þessum efnum, ekki aðeins milli einstakra skóla, heldur einnig hinu, hve hér er um kostnaðarsama hluti að ræða. Slíkt nám má ekki og á ekki að heyra til forréttinda hinna betur stæðu í neinu. Þar þurfa allir að eiga sem jafnasta aðstöðu, og hún fæst ekki nema með einhverjum þeim hætti, sem í till. er nefndur, þ.e. að færa a.m.k. undirstöðukennsluna inn í skólakerfið og auka svo við smátt og smátt, eftir því sem möguleikar leyfa. Ég tek það enn fram, að hér eigi fyrst og fremst að tala um nemendur landsbyggðarinnar. Ég veit, að hér í Reykjavík eru ýmsir möguleikar fyrir hendi, þótt einnig þar þurfi betur að gera og ná meiri jöfnuði, þannig að allir eigi þar jafna möguleika til náms. Nú rétt fyrir áramótin, var t.d. vakin á því sérstök athygli í dagblaði einu hér í höfuðstaðnum, hver forréttindi hinna betur stæðu um tónlistarnám eru hér í raun í dag. Ég tel óþarfa að hafa framsögu þessa máls lengri. Fyrir tillöguflutningi þessum liggja þær ástæður helstar, sem hér hafa verið raktar, þótt margar fleiri mætti til tína. Þrátt fyrir ýmislegt, sem til bóta horfir í þessum efnum nú, taldi ég rétt að vekja á málinu sérstaka athygli, því að sannarlega er á því þörf. Það er mál, að þeim forréttindum ljúki sem fyrst, sem hér hafa gilt, að sameign þessara verðmæta verði sem allra mest í staðinn. Ef þessi till. mætti stuðla að því, þótt í litlu væri, væri tilgangi hennar náð. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til. að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef árætt að bera hér fram till. til þál. um kostnaðaráætlanir við stjórnarfrumvörp. Þessi þáltill. hljóðar svo með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að beina því til ríkisstj., að frumvörp, sem fela í sér ný útgjöld fyrir ríkissjóð, séu ekki lögð fram án þess, að þeim fylgi rækilegar kostnaðaráætlanir.“ Í raun réttri þarf ég ekki að fylgja þessari þáltill. úr hlaði með mörgum orðum, því að öllum þm. er fyllilega ljóst, hvað hér er um að ræða. Það hefur komið mér alveg sérstaklega á óvart sem þm. og hef þó ekki nema 2–3 ára reynslu, hversu stjórnvöld varpa hér inn í þingsalina frumvörpum, sem hafa bersýnilega kostnað í för með sér, án þess að gerð sé nein áætlun um hann. Að vísu fylgir sumum frv. lausleg áætlun, öðrum nokkuð rækileg, en þau eru ekki fá, þar sem ekki er hirt um að gera grein fyrir, hvað það kostar ríkið eða almenning, ef viðkomandi frv. verður að lögum. Þetta er að sjálfsögðu blöskrunarefni, og beint tilefni til þess, að ég lagði þessa þáltill. fram, var frv. til l. um Félagsmálaskóla alþýðu, 178. mál þessa þings og er á þskj. 305. Það er lagt fram af félmrn. Þar er gert ráð fyrir, að stofnaður sé nýr skóli, nefndur Félagsmálaskóli alþýðu, og greiðist allur kostnaður við hann úr ríkissjóði, þar með talinn byggingarkostnaður skólahúss. Í grg. með frv. segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Áætlun um stofnkostnað og rekstrarkostnað skólans liggur ekki fyrir nú. Ef frv. þetta verður að lögum, mun félmrn. gera áætlun um kostnað vegna skólaus og hlutast til um, að fé verði varið til hans í fjárl. samkv. áætlun rn.“ M.ö.o.: þingheimi er boðið að samþykkja stofnun nýs skóla, rekstur nýs skóla, án þess að hafa hugmynd um, hvað það muni í reynd kosta Alþ. og almenning. Þetta frv. kom til umr. í Ed. fyrir skömmu, og ég sá þá í Alþingistíðindum, að ekki einn einasti þm. hafði séð ástæðu til að kynna sér eða athuga, hvað þetta frv. mundi kosta, og enginn hafði hreyft aths. við frv. í sambandi við þennan frágang. Nýlega var frv. flutt hér í hv. Nd., sem heitir: Frumvarp til laga um tryggingadóm. Það er 198. mál. Þar er ætlunin að setja á laggirnar tryggingadóm, sem er nýmæli í lögum, og segir í 26. gr. þessa frv.: „Kostnaður vegna tryggingadóms greiðist úr ríkissjóði.“ En hvað kostar þessi tryggingadómur? Það virðist ekki skipta svo ýkjamiklu máli. Þannig mætti tína til fjölda frv. af hálfu ríkisstj., þar sem ekki er talin ástæða til að gera þingheimi grein fyrir því, hvað frv. muni koma til með að kosta, ef það verði að lögum. Þetta tel ég með öllu óviðunandi, og eins og sakir standa í fjármálum ríkisins ætti það að vera skylda þm. að sjá til þess, að frv. af þessu tagi fengju ekki afgreiðslu. Og svo er hinn angi málsins, hvort ríkisstj., sem situr við völd, getur í raun og veru leyft sér svona vinnubrögð. Ég hygg, að þetta hafi tíðkast mjög lengi á Alþingi Íslendinga, sérstaklega vegna þess, að meirihlutastjórnir hafa setið við völd, þ.e.a.s. stjórnir, sem hafa stuðst við meiri hl. þm. og ekki haft þá ástæðu til að gera sér grein fyrir því, hvað hlutirnir kostuðu. En það skiptir ekki máli, hvort ríkisstj. styðst við meiri hl. alþm. eða minni hl. Þetta eru nauðsynleg vinnubrögð, að kostnaður sé kannaður hverju sinni við þau frv., sem lögð eru fram. Að sjálfsögðu koma fram önnur frv., t.d. þmfrv., sem hafa kostnað í för með sér. Ég vil ekki gera jafnmikla kröfu til þmfrv., vegna þess að einstakir þm. hafa miklu verri aðstöðu til þess að meta kostnað, og eins hitt, að það er alls ekki tryggt, að slík þmfrv. fái fljóta afgreiðslu, heldur munu þau flest detta út fyrir einhvers staðar á leiðinni gegnum þingið. Hitt er miklu alvarlegra, þegar frv. ríkisstj. eru lögð fram, því að nær alltaf er þeim tryggður fyrir fram þingmeirihluti. Hér er líka um að ræða að sýna alþm. nokkra virðingu. Ég tel, að það sé virðingarleysi gagnvart alþm. og Alþ. sem stofnun að leggja fram frumvörp af þessu tagi. Og svo er það hin hliðin, þ.e.a.s. að ríkisbáknið, eins og við vitum, þenst út, og kann ég ekkert orð yfir þá útþenslu. Mig brestur orð yfir hana. En einhvern tíma kemur að því, að Alþingi Íslendinga þarf að fara að beita sér gegn þessari útþenslu og miklu fremur fara að taka í taumana og skera ýmislegt niður. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Ég vænti þess, að stjþm., sem hafa engar áhyggjur af efnahagsástandinu, leggist nú ekki á þetta mál og láti það sofna í n. Ég hygg, að þetta sé almennt skynsemisatriði, og ég veit, að þm. hafa nokkuð sæmilegt brjóstvit, þannig að ég treysti því, að þessi till. til þál., sem hér er lögð fram, fái skjóta og góða afgreiðslu í þinginu.



Herra forseti. Flatey á Skjálfanda liggur á norðan- og norðvestanverðum Skjálfandaflóa. Hún er um 2.5 km. frá landi, þar sem heitir Flateyjardalur, en það er raunar strandlengjan frá norðaustanverðum skaganum á milli Eyjafjarðar og Skjálfandaflóa. Upp frá þeirri strönd gengur dalur, sem fer fyrst hækkandi til landsins og lækkar síðan aftur og gengur niður í Fnjóskadal. Sá dalur er reyndar nefndur Flateyjardalsheiði. Upphaflega var eyjan, dalurinn og heiðin, sem öll voru þá byggð, einn hreppur með Fnjóskadalnum, og hét hann Hálshreppur. Hálshreppi var skipt 1907, og Flatey og Flateyjardalur mynduðu Flateyjarhrepp. Flatey er talin 262 ha. að stærð op er um 2.5 km á lengd og 2 km á breidd. Öll er eyjan lág úr sjó og rís hæst um 22 m. Hún er nú nær öll grasi gróin, og þar eru um 45 ha. tún. Flateyjar er snemma getið í heimildum. Um 1200 er þess getið, að þangað sé sótt skreið. Eyjan hefur alla tíð þótt eftirsótt verstöð. Upphaflega var Flatey ein jörð og var þá 60 hundruð að fornu mati. Síðan fjölgaði býlum þar, og urðu þau flest 13 að tölu, en auk þess tvær þurrabúðir. Flestir urðu eyjabúar um 120 að tölu. Það var skömmu eftir 1940. Íbúðarhús urðu flest 17 og þar af 10 steinhús. Vélbátaútgerð hófst í Flatey 1907, og 1919 var þar stofnað Fisksamlag Flateyinga. Byggðin var öll á sunnanverðri eynni, og var þar góð lending, og síðan var þar gerð bryggja. Árið 1968 var svo gerð höfn í Flatey, og þykir það góð framkvæmd, þó að svo tækist til, að það ár legðist niður föst búseta í eyjunni. Íbúarnir, sem þá voru eftir, fluttust nær allir til Húsavíkur, en höfnin hefur verið notuð og er lífhöfn fyrir báta, sem lenda í vondum veðrum út af Eyjafirði eða vestarlega á Skjálfandaflóa. Allt að 150 tonna bátar gátu lagst að bryggju í Flatey. Þótt Flatey þætti forðum heldur rýr að venjulegum landkostum, var sjávargagn og hlunnindi þar ríkulegt. Þar var eggver, selveiði og hrognkelsi og eins og fyrr segir útræði hið besta. Sjávargagnið var á öllum öldum meginbústoðin, þó að þar væri ræktað verulega, og þar var flest um 1000 fjár, sem flutt var til afréttar á Flateyjardal, og kýr höfðu Flateyingar fyrir sig. Á blómatíma Flateyjar, eftir að vélbátaútvegur hófst og efldist og fram undir 1960, var þar mikilla verðmæta aflað á sjó, og oft var þar aðkomufólk í fiskverkunarvinnu á sumrin. Eftir að síðasti hópurinn fluttist til Húsavikur 1968, hafa Flateyingar og raunar einnig aðkomubátar frá Eyjafjarðarhöfnum stundað hrognkelsaveiðar í Flatey og haft þar viðlegu. Í Flatey eru allir möguleikar fyrir hendi til smábátaútgerðar og handfæraveiða. Þar er góð höfn, eins og fyrr getur, fiskverkunarhús og íbúðarhús, sem vel mætti gera með litlum eða kannske nær engum tilkostnaði hæf til sumarbúsetu. Þar var sameiginleg raflýsing, þar var útibú Kaupfélags Þingeyinga, og standa hús þessi öll enn. Hér hef ég að nokkru lýst aðstæðum, og kem ég þá að því að skýra og rökstyðja tilgang þeirrar þáltill., á þskj. 347, sem ég ásamt 1. þm. Norðurl. e., Ingvari Gíslasyni, hef leyft mér að flytja. Tilgangur till. er tvíþættur: Í fyrsta lagi að nýta og koma í veg fyrir, að eyðist og spillist verðmæti í mannvirkjum og náttúrufari, sem eru í eynni, og í öðru lagi og með sömu aðgerðum að stuðla að þjóðhollri starfsemi, sem væri rekstur sjóvinnubúða fyrir unglinga, - starfsemi, sem væri þroskavænleg fyrir unglinga, sem hennar nytu, en með henni yrði jafnframt stuðlað að kynningu og tengslum unglinganna við einn mikilvægasta atvinnuveg þjóðarinnar. Með þeirri kynningu og þeim tengslum ykist skilningur unga fólksins á mikilvægi framleiðslugreinanna og líkur ykjust til þess, að dugmiklir unglingar kæmu síðar sem fullvaxta fólk til starfa við atvinnuveginn. Um fyrra atriðið, þ.e. verndun verðmæta í Flatey, er það að segja til viðbótar því, sem ég hef að framan rakið, að það er augljóst, að þar sem byggð hefur verið í hartnær ellefu aldir, er mönnum eftirsjón í því, að nær allt leggist í auðn. Og enginu veit raunar, hvenær fólk kynni að vilja setjast að með fastri búsetu í Flatey á ný. Með aukinni og breyttri samgöngutækni og ekki síður breyttum hugsunarhætti hefði slíkt orðið fyrr en varir. Mannvirki eru þarna veruleg, sem mundu grotna niður, ef ekki yrði fundin fyrir þau einhver not. Höfninni, sem eins og áður er getið er lífhöfn fyrir þetta svæði, þar sem mjög mikil smábátaútgerð er einmitt stunduð af Eyjafirði og frá Húsavík og víðar, yrði einnig hætt við að skemmast, og hún þarf umhirðu við. Búseta í eyjunni, þótt ekki væri nema um vor- og sumartímann, yrði líka til þess að tryggja þar náttúruverðmæti. Varp- og fuglalíf hvers konar mundi varðveitast betur. Ef eyjan er algerlega í eyði, yrði sífellt hætta á því, að aðvífandi menn spilltu þarna fuglalífi og öðru. Þá kem ég að því, sem ég tel mest um vert, en það er það, að ef hægt væri að gera þarna alvarlega tilraun til að koma upp sjóvinnubúðum fyrir unglinga, sem eru undir þeim aldri, að þeir gangi á hinn almenna vinnumarkað, þá væri það mikils virði. Þessum unglingum fer hlutfallslega fjölgandi, en tækifærum þeirra til að taka þátt í atvinnulífi þjóðarinnar fer aftur á móti fækkandi, sérstaklega í þeim atvinnugreinum, sjávarútvegi og landbúnaði, sem brýnast er, að unga fólkið tengist. Þjóðinni er fátt brýnna á þessum tímum en það, að unglingarnir, sem nú alast upp í borg og bæjum, slitni ekki úr tengslum við atvinnulífið, að sem allra flest af unga fólkinu kynnist og alist upp með þeim atvinnuvegum, sem skapa okkur frumverðmætin. Í þessu felst ekkert vanmat á öðrum atvinnuvegum, svo sem iðnaði eða hvers konar þjónustustörfum. Sem betur fer er það svo enn þá, að fjöldi unglinga á þess kost að njóta hollrar og þroskandi dvalar í sveitum landsins á sumrin. Það er bæði sveitunum og unglingunum hollt og eftirsóknarvert. Kaupstaðarbörnin tengjast sveitunum og fólkinu þar oft ævilöngum böndum. Þetta skapar aukinn skilning. Margir kaupstaðarunglingar koma t.d. í bændaskólana síðar, og er augljóst, að áhugi þeirra á því hefur skapast af kynnum af landbúnaðinum með sumardvöl í sveit, og nokkuð margir þeirra verða síðan bændur. Gera mætti miklu meira að því að skapa unglingum, hvaðan sem þeir koma, möguleika á því að komast í snertingu við sjóinn. Fiskveiðar og fiskverkun, handfæraveiðar og saltfiskverkun eru mjög vel til þessa fallnar. Það væri lokkandi og spennandi fyrir unglinga að fá að stunda slíkar veiðar. Undir stjórn reyndra sjómanna á smábátum lærðu þeir undirstöðuatriði sannrar sjómennsku. Eyjalíf kynni einnig að vera lokkandi og hafa sinn sjarma fyrir unglingana. Til þess að koma upp slíkum búðum sem hér er bent á þyrfti ekki stórmikinn tilkostnað. Það þyrfti að sjálfsögðu báta og veiðarfæri og nægilega marga reynda sjómenn, sem vildu vinna með unglingunum og fást við þetta. Ef ríkið legði til þá aðstöðu, sem það á í Flatey, er ekki ólíklegt, að bæjarfélög eða önnur félagasamtök vildu leggja nokkuð af mörkum til þess að reka slíkar búðir. Ýmis félög gera þetta þegar, ýmis félög, sem eru á vegum kirkjunnar, reka sumarbúðir fyrir unglinga, og er það vissulega þakkarvert. En víst er það, að starfið hlýtur að vera guði jafnþóknanlegt og að slíkar búðir, sem væru tengdar starfinu, hafa verulega mikið þroskagildi. Þær leiddu unglingana í snertingu við undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar. Ef þessir atvinnuvegir, eins og sjávarútvegur og landbúnaður og fiskverkun, afmannast og við þurfum e.t.v. að fara að flytja inn fólk til að draga fyrir okkur fiskinn og vinna hann, þá er örugglega illa komið fyrir þjóðinni. Og því miður óttast ég það verulega, að skóla- og menntakerfi okkar allt mennti fólkið of mikið frá atvinnuvegunum og það slíti það of mikið úr tengslum við þá, í staðinn fyrir að þetta okkar ágæta kerfi ætti að geta menntað fólkið jafnt til atvinnuveganna. Við þurfum gott og vel menntað fólk í þessa atvinnuvegi eins og hvarvetna í atvinnulífið um landið. Og þessi atriði verður að hafa ríkt í huga við setningu allrar löggjafar um menntamál í landinu. Tilraunir með sjóvinnubúðir, með skólaskip, með landgræðslustörf skólaæskunnar o.fl. gætu allt verið spor í rétta átt í þessu efni. Herra forseti. Ég legg til, að umr. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Á þskj. 358, hef ég leyft mér að flytja till. til þál. um aukna tekjustofna sýslufélaga ásamt hv. 4. þm. Sunnl. Till. er á þessa leið: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að gera nú þegar ráðstafanir til að auka tekjur sýslufélaga, svo að þeim verði gert kleift að sinna lögboðnu hlutverki og aðkallandi viðfangsefnum.“ Í 76. gr. stjórnarskrárinnar segir, að rétti sveitarfélaganna til að ráða sjálf málefnum sínum með umsjón stjórnarinnar skuli skipað með lögum. Nú gilda um þessi efni hin almennu sveitarstjórnarlög, nr. 58 frá 1961, og í þeim l. fjallar IV. kafli sérstaklega um sýslufélög. Í 1. gr. þessa kafla, 92. gr. sveitarstjórnarlaga, er fjallað um helstu verkefni sýslufélaga, og eru þau ærið margþætt, eins og upptalningin ber með sér. Sýslufélögum ber að annast m.a. eftirlit með fjárreiðum allra hreppa innan sýslufélagsins, endurskoðun á úrskurðum ársreikninga þeirra og allra fyrirtækja, sem rekin eru á vegum hreppanna, umsjón með, að hreppsnefndir starfi yfirleitt í sveitarstjórnarmálum samkv. gildandi lögum og reglugerðum. Sýslunefndum ber að annast setningu reglugerða um notkun afrétta, fjallskil. fjárheimtur, smalanir haust og vor og fleira af slíku tagi, sjá um, að markaskrár séu prentaðar eigi sjaldnar en 10. hvert ár yfir fjármörk, o.s.frv. Þá ber sýslufélögum einnig að hafa umsjón og stjórn vegamála samkv. vegal. og sýsluvegasamþykktum, og er þetta allstór þáttur starfa þeirra. Þá er um að ræða afskipti af forðagæslu samkv. búfjárræktarlögum og fleira á því sviði. Þá fjalla sýslunefndir um setningu byggingarsamþykkta fyrir sýsluna samkv. l., enn fremur um álitsgerðir mála, er varða einstaka hreppa sýslunnar eða sýsluna í heild, enda skal engu slíku máli til lykta ráðið, fyrr en álitsgerðar sýslunefndar hefur verið leitað. Þá er rætt um í 92. gr., að eitt af verkefnum sýslunefndar sé að tilnefna þrjú hreppstjóraefni, þegar skipa skal hreppstjóra. Enn fremur er rætt um, að á vegum sýslufélaga fari fram stjórn allra sveitarstjórnarmála, er varða sýsluna í heild, svo og till. um hvað eina, sem verða má sýslunni til gagns eða til að afstýra bjargarskorti eða hallæri. Og loks ber sýslunefnd að fjalla um önnur þau störf, er lög og reglugerðir mæla fyrir um. Af þessari upptalningu má ráða, að hlutverk sýslunefnda er ærið margþætt. En þó vil ég vekja sérstaka athygli á næstsíðasta lið, sem þarna er talinn, en samkv. honum ber að fjalla á vegum sýslunnar eða í sýslunefnd um till. um hvað eina, sem verða má sýslunni til gagns. Þetta er æði víðtækt orðalag, gripur yfir allt það, sem verða má héraðinu til gagns og heilla. Þá má segja, að af þessu leiði jafnframt, að sýslunefndir hafa verið nokkuð misjafnlega starfsamar. Þegar um svona víðtækt hlutverk er að ræða, fer óneitanlega oft þannig, að sumir láta sér nægja það, sem nauðsynlegast er að framkvæma úr verkefnaskránni, en aðrir - í þessu tilviki aðrar sýslunefndir - leggja sig fram um að fjalla um flest, sem til gagns og heilla má horfa. Þess vegna er það svo, a.m.k. sumir sýslusjóðir, þar sem ég hef þekkt til á undanförnum árum, láta stórfé af hendi rakna til margra málaflokka. Má nefna menntamál, heilbrigðismál og atvinnumál, sem síðan flokkast í ótal undirgreinar. En þessum verkefnum verður ekki unnt að gera skil í stuttu máli. Þau eru, eins og segir í grg., óteljandi og ótæmandi. Það er vikið að því hér, að á vegum sýslnanna og sýslunefnda hafa verið reknir skólar, byggð bókasöfn, komið á fót byggðasöfnum og héraðsskjalasöfnum, staðið að byggingu og rekstri elliheimila, sjúkrahúsa, læknisbústaða og hafnarframkvæmda, og þannig mætti lengi upp telja. Þá er og vitað, að mörg sýslufélög hafa af fremsta megni og af fátækt sinni, ef svo má segja, reynt að styðja að margs konar menningar- og líknarstarfsemi í héraði, svo sem styrkt íþrótta- og ungmennafélög, kvennasamtök, björgunar- og sjúkrahjálp. Einnig hafa margar sýslunefndir látið náttúruverndarmál, skógrækt og gróðurvernd og annað slíkt mjög til sín taka og lagt fram af litlum efnum fé til margs konar málefna, svo sem til jarðhitaleitar, til þess að hraða framkvæmdum í raforkumálum, svo að dæmi séu nefnd. Þá vil ég einnig vekja athygli á því, að um langa tíð hefur það viðgengist, að nágrannasýslufélög hafa tekið höndum saman til þess að ýta áfram stórum málum. Ég nefni t.d. samstarf sýslna í byggingarmálum, skólamálum og orkumálum. Þar get ég nefnt dæmi af Vesturlandi, þar sem hinu ágæta fyrirtæki, Andakílsárvirkjun, sem starfað hefur frá árinu 1947, ef ég man rétt, er komið á fót í samstarfi Mýra-og Borgarfjarðarsýslna við Akraneskaupstað. Þetta fyrirtæki hefur mjög vel gefist, og það eru margir á Vesturlandi, sem telja nú, að samstarf sýslnanna á þessu sviði eigi að auka, þannig að Andakílsárvirkjun færi út starfssvæði sitt og taki til alls Vesturlands, þar starfi allar sýslur á Vesturlandi ásamt Akraneskaupstað að því að fullnægja þörfum og óskum íbúanna í orkumálum. En þegar kemur að þeim ákvæðum í sveitarstjórnarlögum, sem fjalla um tekjustofna sýslufélaga, og þó einkum 101. gr., horfist maður í augu við, hvaða fé sýslurnar hafa úr að spila til þess að geta staðið straum af öllum þeim mörgu og margþættu verkefnum, sem ég hef nú gert nokkra grein fyrir. Segir í 141. gr., að sýslunefnd skuli á aðalfundi semja áætlun um tekjur og gjöld sýslusjóðs fyrir yfirstandandi ár. Síðan segir: „Því, sem á vantar, að tekjur sýslusjóðs hrökkvi fyrir útgjöldum hans, skal jafnað niður á hreppana“ eftir vissum reglum, sem þar eru nánar upp taldar. Þetta orðalag, sem mun hafa staðið svona óbreytt a.m.k. alllengi, virðist augljóslega benda til þess, að sýslusjóðir eigi að hafa aðgang að öðrum tekjustofnum en þarna eru taldir. En það gengur verr að finna þá tekjustofna, og í raun er það svo, að sýslusjóðsgjaldið, sem kemur út úr þeirri niðurjöfnun, sem rætt er um í 101. gr., er svo til hinn eini og einasti tekjustofn sýslufélaganna, þær tekjur, sem sýslurnar verða að nýta til að standa straum af öllum þeim útgjöldum, sem þeim ber að standa undir.Og það er svo með þetta sýslusjóðsgjald, að því er fyrst og fremst jafnað niður á íbúa viðkomandi byggðarlags, þannig að þarna getur orðið um tilfinnanleg útgjöld að ræða, einkum þar sem eiga í hlut fámennir og fátækir hreppar. En yfirleitt eru sveitarfélögin á Íslandi þannig stödd, að þau hafa nóg að gera við tekjustofna sína. Það vill verða svo, að bæði ríki og sveitarfélög séu síleitandi að auknum tekjustofnum til margháttaðra útgjalda og gengur stundum treglega að finna slíka tekjustofna. Ekki fer hjá því, að okkur flm. er fullljóst, að það getur verið erfitt að finna tekjustofn, sem kæmi til greina til að styrkja hag sýslufélaganna. Í niðurlagi grg. nefnum við sem dæmi, að til greina geti komið t.d. einhver hluti af söluskatti. Einnig nefnum við Byggðasjóð, en við vitum allir, að hlutverk hans er að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Fleira mætti sjálfsagt nefna. Við vitum, að þessi tekjustofnamál, bæði ríkis og sveitarfélaga, hafa lengi og árum saman verið til umr., bæði hér á hv. Alþ. og á mörgum öðrum stöðum, og eru enn. Það hefur verið bætt úr fyrir þessum aðilum að ýmsu leyti, en ég tel, að hvað tekjustofna snertir hafi hv. alþm. algerlega sparað sér ómakið að hugleiða tekjustofna sýslufélaga, og sýslufélög hafa að þessu leyti orðið eftirbátur bæði ríkis og sveitarfélaga. Má því vera fullljóst af þessu, sem ég nú hef nefnt, að hina brýnustu nauðsyn ber til þess að efla sýslusjóðina og auka tekjustofna þeirra. Þessum málum hefur að vísu verið hreyft. Það var snemma á áratugnum 1960–1970 flutt hér þáltill. um að endurskoða tekjustofna sýslufélaga, og hún var meira að segja samþykkt, en lítið sem ekkert í málinu gert. Ég spurðist fyrir um þetta mál á hv. Alþ. í fyrra, en fékk mjög lítil svör hjá þeim hæstv. ráðh., sem ég beindi fsp. til. Ég sá mér því ekki annað fært en að hreyfa þessu máli í þessu formi ásamt hv. 4. þm. Sunnl. til þess að vekja athygli á því, að hér er mál. sem hefur verið vanrækt af hálfu hv. alþm. í öllu því tekjustofnatali, sem hér hefur farið fram á undanförnum árum. Ég held, að mér sé óhætt að segja, að við flm. teljum þetta mál, aukningu tekjustofna sýslufélaga, tvímælalaust í flokki hinna allra mikilvægustu byggðamála. Okkur hefur verið sagt, að þau fjárlög, sem gilda fyrir þetta ár, séu byggðafjárlög, byggðamál er á hvers manns vörum, og jafnvægi í byggð landsins hefur verið það mjög lengi. En hér er mál, sem menn geta látið til sín taka, ef þeir vilja hugsa um þessi mál í fullri alvöru. Ég hef þessi orð mín ekki fleiri að sinni, en legg til, þegar umr. verður frestað, að málinu verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Í sambandi við þetta mál, tekjustofna sýslufélaga, vil ég vekja athygli á því, að á síðari árum hefur orðið vart við vissa þróun í sveitarstjórnarmálum á Íslandi. Þessi þróun hefur gengið í þá átt, að sveitarstjórnarmenn í landinu hafa talið ástæðu til að gera veigamiklar breytingar á sveitarstjórnarlögum. Það er farið út á þá braut, að stofna landshlutasamtök sveitarfélaga, sem nú eru orðin veruleiki í öllum landshlutum, og þessi landshlutasamtök hafa þegar haslað sér völl í lögum á vissum sviðum. Og það, sem nú er að gerast, er, að yfir stendur endurskoðun sveitarstjórnarlaga, og þá kemur einnig inn í þá endurskoðun þátturinn um sýslufélögin, sem er hefðbundinn þáttur í sveitarstjórnarlögum á Íslandi. Ég tel ástæðu til að minna á þetta hér, þegar talað er um að taka þennan þátt einn út úr í sambandi við nýja tekjustofna. Þegar tekjustofnar sveitarfélaga voru síðast til meðferðar, var einmitt þetta sjónarmið efst á baugi, að það yrði að taka sveitarstjórnarlögin til endurskoðunar í sambandi við tilkomu landshlutasamtaka sveitarfélaga, því að það fer ekki fram hjá neinum, sem um þessi mál fjalla, að verulega fara saman þau verkefni, sem landshlutasamtökum sveitarfélaga er ætlað, og verkefni sýslufélaga, eins og þau eru tiltekin í lögum. Ég vil þess vegna benda á það, að þrátt fyrir þessa till., sem ég er ekki að tala gegn, tel ég mjög tímabært, að niðurstaða fáist um skipan þessara mála í framtíðinni, því að ekki er hægt að hugsa sér, að þarna verði um tvenn samtök að ræða, sem geta e.t.v. orðið árekstrar um. - Ég vil aðeins vekja athygli á þessu atriði.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 359 leyft mér að flytja till. til þál. um ráðstöfun viðlagasjóðshúsa. Till. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að stuðla að því, að sveitarfélögum verði gefin kostur á því að kaupa innansveitar viðlagasjóðshús á kostnaðarverði, er þau verða auglýst til sölu nú á næstunni, enn fremur, að 80% söluverðsins verði lánað sveitarfélögunum með hagkvæmum kjörum, enda verði húsin nýtt sem elliheimili, sem íbúðir fyrir aldraða og öryrkja eða leigð þeim íbúum viðkomandi sveitarfélags, er hafa ekki efni á að koma sér upp eigin húsnæði.“ Hvers vegna viðlagasjóðshús? Þegar hörmungarnar dundu yfir í Vestmannaeyjum, stóðu uppi 1200–1300 fjölskyldur, sem urðu húsnæðislausar á einni nóttu. Þá var farin sú leið meðal annarra að flytja inn 550 hús til að skapa þessu fólki öryggi og gefa því kost á varanlegu húsnæði, þar eð búist var við, að langur tími mundi líða, uns þetta fólk ætti afturkvæmt til sinnar heimabyggðar. Þessi hús hafa verið sett niður í 20 sveitarfélögum á landinu, og í fjölda þessara hása búa nú Vestmanneyingar. En svo blessunarlega hefur tekist til, að nokkur fjöldi þeirra er nú á förum heim til Vestmanneyja aftur eða farinn, og þess vegna munu viðlagasjóðshúsin vera til ráðstöfunar til annarra nota. Þarfir sveitarfélaganna fyrir leiguhúsnæði eru viðurkenndar. Það hefur verið nefnt hér á Alþ., að bygging leiguhúsnæðis á vegum sveitarfélaga væri þjóðþrifamál. Vitað er, að fjöldi sveitarstjórnarmanna hefur sýnt þessu máli mikinn áhuga, því að enda þótt milli 80 og 90% af fjölskyldum í þessu landi búi í eigin húsnæði, er það þó svo, að af ýmsum ástæðum eru vissir hópar þjóðfélagsins, sem jafnan þurfa að treysta á aðstoð og hjálp sveitarfélaganna til þess að geta búið í viðunandi húsnæði. Ég hef þá einkum í huga aldraða, öryrkja, ungt fólk, sem er að byrja búskap, fólk, sem ekki hefur efni á því að kaupa sér íbúðir á gangverði og þarf að búa í leiguhúsnæði í 5–10 ár, uns fjárhagurinn leyfir flutning í eigið húsnæði, og enn fremur sérfrótt fólk, sem kemur til starfa úti í sveitarfélögunum í stuttan tíma, vill ógjarnan kaupa sér húsnæði á stöðunum eða byggja, en þarf á húsnæði að halda. Er nauðsynlegt fyrir sveitarfélögin að geta útvegað slíku fólki leiguhúsnæði, annaðhvort á eigin vegum eða a.m.k. sjá til þess, að hægt sé að fá leiguhúsnæði innan sveitarfélagsins. Að öðrum kosti er líklegt t.d., að unga fólkið drífi sig burtu til staða, þar sem lausn þessa aðalframfærsluvandamáls er auðveldara, og enn fremur, að verr en ella gangi að fá kennara, heilbrigðisstarfsfólk og fleiri sérfróða aðila til starfa. Varðandi aldraða hafa erfiðleikar þeirra hvað eftir annað verið ræddir hér á hv. Alþ. Öllum er ljóst, að húsnæði vantar fyrir aldrað fólk. Þótt þörfin sé e.t.v. mest fyrir hjúkrunarþurfandi aldraða, er þó allmikill fjöldi þeirra, bæði inni á stofnunum og í heimahúsum, sem gæti mjög auðveldlega búið í húsum slíkum sem þeim, sem hér er um að ræða, búið við skilyrði, þar sem þeim yrði séð fyrir sameiginlegri þjónustu og ýmis önnur þjónusta veitt, sem ekki er í venjulegum íbúðarhúsum. Þetta fyrirkomulag, að hafa aldraða í litlum íbúðarhúsum, þar sem þeir fá sérstaka fyrirgreiðslu og eftirlit frá sameiginlegri þjónustumiðstöð, hefur t.d. verið í framkvæmd í Ási í Hveragerði árum saman og reynst þar hið besta. Er því enginn efi á því, að hér er fyrir hendi mjög aðgengilegur möguleiki til að bæta stórlega úr húsnæðisörðugleikum aldraðs fólks. Hvaða fólk er nú þetta, sem hér er um að ræða? Þetta aldraða fólk er fólkið, sem fæddist um og eftir aldamótin, fólkið, sem fermdist í heimsstyrjöldinni fyrri eða í lok hennar, fólkið, sem hóf starfsferil sinn gjarnan fyrir fermingu eða á fermingaraldri, þegar Ísland var nýlenda, hóf starfsferil sinn í fátæku, nær örbirgu þjóðfélagi, þar sem m.a. húsnæði var mjög ófullkomið. Og þetta er fólkið, sem hefur unnið landi sínu í meira en hálfa öld, og fólkið, sem hefur stuðlað að allri þeirri uppbyggingu, sem hefur orðið í þessu landi, m.a. á svæði íbúðarhúsnæðis, frá því í lok fyrri heimsstyrjaldar. Þetta fólk býr nú sumt af því í kjallarakompum, á háaloftum og í öðru óaðgengilegu húsnæði og býr þar vegna þess, að það hefur ekki efni á því að búa í því góða húsnæði, sem almenningur í þessu landi býr í. Mér finnst, að ef það er rétt, sem ég held, að við eigum kost á því að leysa þennan vanda gamla fólksins að verulegu leyti með því að nýta þessi hús fyrir þetta fólk, þá eigum við að finna leiðir til að gera það. Og ég tel, ef vilji væri fyrir hendi, bæði hjá opinberum aðilum, hjá sveitarfélögum og hjá Viðlagasjóði, að þá ætti þessi lausn að vera tiltölulega auðveld. Varðandi öryrkja gildir raunverulega hið sama og um þarfir þeirra öldruðu, að öðru leyti en því, að öryrkjarnir eru frekar fjölskyldufólk, en hins vegar eru það aðilar, sem vegna fjárhagsörðugleika, vegna takmörkunar á vinnugetu geta ekki aflað sér þeirra tekna, sem almenningur í þessu landi getur, og því ekki búið í eigin dýru húsnæði, þarf þess vegna mjög á leiguhúsnæði að halda. Þetta fólk ásamt öldruðum eru þeir aðilar þjóðfélagsins, sem bæði hér og erlendis búa yfirleitt í lélegasta húsnæðinu, fólk, sem sveitarfélögin gjarnan þurfa að sinna og sjá til þess, að búi í viðunandi húsnæði eins og aðrir í þjóðfélaginu. Á síðasta þingi voru samþ. breytingar á l. nr. 30 frá 12. maí 1970, um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Þar var húsnæðismálastjórn heimilað að veita lán til byggingar leiguíbúða á vegum sveitarfélaga, og má lánsupphæð nema allt að 80% af byggingarkostnaði húsanna, lánstíminn 33 ár og vextir þeir sömu og af aðallánum Húsnæðismálastofnunarinnar. Reiknað var með því, að á næstu 5 árum yrði lánað út á allt að 1000 leiguíbúðir. Hefur verið leitað álits sveitarfélaga um ósk þeirra í þessu efni, og kom í ljós við fyrstu könnun, að beiðnir bárust frá 49 sveitarfélögum um lán samkv. þessari heimild, og þarna var um yfir 1072 íbúðir að ræða. Hins vegar þurfa íbúðarhúsabyggingar alllangan tíma til undirbúnings, og er ólíklegt, að mörg sveitarfélög verði reiðubúin til að hefja undirbúning að þessum byggingarframkvæmdum á þessu ári. Einmitt vegna þess hefur komið til tals að flytja inn íbúðarhús. Aftur á móti álit ég það varla ráðlegt. Við höfum gert nokkrum sinnum tilraunir til þess að flytja inn hús. Það hefur venjulega verið gert undir einhverjum erfiðum og annarlegum kringumstæðum, og þótt þau hafi komið að góðu haldi, hefur reynslan venjulega orðið sú, að þau hafa orðið jafndýr og síst betur búin en hús, sem við byggjum hér sjálfir. En þessi hús eru nú hér fyrir hendi, og þau hafa gengt sínu mikilvæga og merka hlutskipti. Þá kemur að því, að við þurfum að ráðstafa þeim og að mínu viti á þann heppilegasta hátt, sem hægt er. Og þá lít ég svo á, að þarna sé möguleiki til þess að tvennu leyti, að þau geti komið að góðu haldi, í fyrsta lagi til þess að leysa úr bráðum vanda og í öðru lagi, að Viðlagasjóður geti fengið það verð, sem hann þarf fyrir þessi hús, og fengið sina peninga á þeim tíma, sem honum hentar. Ég legg svo til, herra forseti, að till. verði að umr. lokinni frestað og vísað til allshn.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem við hv. 7, landsk. þm. flytjum hér á þskj. 363 um heimild fyrir ríkisstj. til að láta smíða eða kaupa strandferðaskip, er á þessa leið: „Alþingi ályktar að heimila ríkisstj. að láta smíða eða kaupa skip til strandferða. Jafnframt heimilast ríkisstj. að taka nú þegar skip á leigu til sömu nota.“ Ég ætla ekki að tala langt mál fyrir þessari till., en ég hlýt þó að greina frá helstu forsendum fyrir flutningi hennar. Fyrir fáum árum átti ríkið fjögur almenn strandferðaskip auk Herjólfs, sem einkum þjónaði Vestmanneyingum. Tvö af fjórum þessara skipa höfðu stórt farþegarými. Nú var ákveðið að selja skipin fjögur og smíða tvö ný vöruflutningaskip með tiltölulega mikilli flutningsgetu. Hraðað var sölu, en farið hægt í smíðar. Ferðir urðu því um hríð strjálli og stopulli en þekkst hafði hér við land í áratugi og með þeim afleiðingum m.a., að vöruflutningar færðust í vaxandi mæli yfir á bíla á þeim árstímum öllum, þegar nokkurt viðlit var að brjótast landleiðina. Eftir það koma svo til nota með um það bil árs millibili tvö sérsmíðuð vöruflutningaskipa. Þau hafa síðan verið í hringferðum yfirleitt með tiltölulega litlum frávikum. Hér var í rauninni brotið blað í strandsiglingunum. Farþegaflutningar á sjó með ströndum Íslands landshluta í milli voru hér niður lagðir - alveg má segja. Það er utan sviðs þessarar till. að ræða um þann þáttinn, þ.e. farþegaflutninga á sjó. Ég vil þó rétt segja það hér, að ég hef aldrei getað sætt mig við það, að þetta sé eðlileg þróun. Ég trúi því ekki, að það sé eðlilegt ástand, að strandþjóð eins og Íslendingar eigi ekkert farþegaskip, hvorki til siglinga með ströndum fram né landa á milli. Fyrir að mig minnir 3–4 árum flutti ég ásamt fleiri þm. till. til þál. um athugun á smíði og rekstri farþegaskips. Ég var búinn að flytja hana aftur, en hún var samþ. að lokum, og það hefur einhver athugun farið fram á þessu máli. Það hafa þó ekki verið birtar opinberlega niðurstöður þeirrar athugunar, og væri raunar þörf á því, en þær niðurstöður munu ekki vera jákvæðar. En ég tel þó fyrir mína parta fulla ástæðu til þess, að slíkum athugunum verði haldið áfram og þessu máli haldið vakandi. Með sölu strandferðaskipanna fjögurra var einnig önnur meginbreyting sú, að síðan hafa aðeins tvö flutningaskip siglt með ströndum fram í stað fjögurra áður. Reynslan af tveggja skipa kerfinu er að því er varðar þjónustu við fólkið ekki nægilega góð. Flutningsgetan sjálf er ekki nóg á annatímum a.m.k. Sem einstök dæmi skal ég bara nefna tvennt: Annars vegar það, að oft er mjög löng bið eftir því að fá pláss fyrir bíla, sem flytja þarf úr Reykjavík austur á firði, það er mér persónulega kunnugt um. Og fyrir skömmu varð að skilja eftir hér í Reykjavík 45 tonn af fóðurblöndu, sem átti að fara austur á Reyðarfjörð frá Reykjavik. Svona tilvik geta verið býsna alvarleg, t.d. þetta seinna, sem ég nefndi. Það getur haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar og valdið beinu tjóni, ef menn geta ekki haldið áfram að gefa búfé fóðurbæti. Ferðirnar eru of strjálar með tveimur skipum. Skipin fara úr Reykjavík með 11–14 daga millibili samkvæmt áætluninni. Þetta er ófullnægjandi, eins og nú er háttað atvinnulífi og mannlífi yfir höfuð. Og sem frávik frá þessari reglu, sem áætlunin inniheldur, þessari almennu reglu í áætluninni, má nefna það, að nú fyrir áramótin, í nóv., voru tvívegis 15 dagar á milli brottfarar frá Reykjavík hjá þeim skipum, sem sigldu austur um. Og síðasta áætlunarferð austur fyrir jól var 6. des., fyrsta ferð eftir áramót 5. jan. Þarna leið heill mánuður á milli áætlunarferða vöruflutningaskipa austur á firði. Á þessum árstíma er landleiðin oftast lokuð og flug ákaflega stopult, og þannig var þetta þá, að í raun og veru er enginn möguleiki til flutninga fyrir hendi milli höfuðstaðarins og Austurlands, sem verulegt gagn var í, nema um loftið. Og auðvitað nýtist ekki flug nema að takmörkuðu leyti til vöruflutninga, síst á þessum árstíma. Þá vil ég minna á það, að þegar skip fer í slipp vegna eftirlits, strjálast ferðirnar óhjákvæmilega frá því, sem er gert ráð fyrir í áætluninni. Og ef um meiri háttar aðgerðir er að ræða, t.d. vegna sjótjóns, sem er alls ekki fátítt á siglingum með ströndum fram, verður strax algert öngþveiti í vöruflutningum, á meðan svo háttar eins og nú, að aðeins eru til tvö strandferðaskip. Þetta þarf ekki að skýra fyrir hv. þm. Þetta má öllum ljóst vera, sem út í það hugsa, að þegar annað skipið af þessum tveimur er úr leik, þá er ófremdarástand skollið á jafnskjótt. Enn er svo þess að geta, að á nokkrum stöðum eru svo erfið hafnarskilyrði, að til stórvandræða horfir, síðan Herðubreið og Skjaldbreið voru seldar. En unnið er að því að sjálfsögðu að ráða bót á þeim vanköntum. Þessi till. er aðeins um heimild fyrir ríkisstj. til að afla nýs strandferðaskips og til bráðabirgða að taka skip á leigu. En það þarf vissulega fleira til. að vöruflutningar á sjó skipi eðlilegan sess í samgöngukerfinu, og skal ég hér aðeins nefna aðstöðu Skipaútgerðar ríkisins í Reykjavík, sem lengi hefur verið fyrir neðan allar hellur. Síðan ég kom á þing öðru sinni 1967, hef ég og fleiri þm. æ ofan í æ hamrað á því með tillöguflutningi og á annan hátt, að hér yrði ráðin bót á, og Alþ. gerði á sínum tíma ályktun í þessa stefnu. Nú standa þessi mál þannig í stuttu máli sagt, að samið hefur verið um aðstöðu fyrir Skipaútgerðina í gömlu höfninni vestanverðri. Er verið að gera þar fyllingu fyrir þessa aðstöðu. Arkitektar eru með frumdrög að nýju húsnæði á teikniborði sínu, og samgrn. hefur veitt heimild til að teikna. Og ég verð að segja, að minna gat þetta varla verið eftir allan þann tíma, sem þetta ástand hér í Reykjavík hefur verið til stórvandræða. Ef nú yrði mót venju, verð ég að segja, vel á eftir þessu fylgt, mætti ætla, að grundvöllur væri fyrir ákvörðun og fjáröflun til framkvæmda þegar á næsta ári. En meðan hér er beðið úrbóta í formi nýbygginga, verður að gera bráðabirgðaráðstafanir til að bæta afgreiðsluna hér í Reykjavík og sennilega jafnframt meðferð farmsins um borð og svo á ströndinni. Það er varla einleikið, verð ég að segja, hve oft maður heyrir talað um skemmd á vörum, sem fluttar eru sjóleiðis hafna í milli, stundum af hnjaski og stundum af bleytu. Seinast nú fyrir fáum vikum bárust mér fréttir um það, sem ég hef enga ástæðu til að rengja, að til Neskaupstaðar voru fluttar pappaumbúðir og rafsuðuþráður, sem hvort tveggja varð ónýtt vegna bleytu, og sendingar af gólfteppum, sem einnig urðu blautar. Og það er a.m.k. alveg óþolandi, sem ég og margir fleiri verða þrásinnis varir við, fá þrásinnis að heyra, þegar fyrirtæki hér í Reykjavík eru beðin að senda minni háttar sendingar með ríkisskipum, þá eru svörin nálega alla tíð á þá leið, hvort það sé ekki mögulegt að senda þetta með einhverjum öðrum hætti, senda með bíl, senda með flugvél, bara ekki með skipunum, vegna þess, hve erfitt sé að koma vörunni á afgreiðslu hér í Reykjavík. Þetta er náttúrlega alveg óþolandi ástand. Þessi þátturinn er utan við efni þeirrar till., sem hér er til umr., enda held ég, að úrbætur á aðstöðu Skipaútgerðarinnar hér í Reykjavík séu komnar á það stig, að það sé óþarft að gera þær að sérstöku þingmáli enn einu sinni. En ég vil nota þetta tækifæri til þess að skora mjög alvarlega á Skipaútgerðina og samgrn. í fyrsta lagi að hraða varanlegum úrbótum, svo sem framast er unnt, og í öðru lagi að gera þegar í stað einhverjar þær ráðstafanir til bráðabirgða, sem bætt gætu aðstöðuna hér í Reykjavik, og loks taka um leið til rækilegrar athugunar, hvað hæft er í kvörtunum um óeðlilegar vöruskemmdir, og bæta um, ef þær kvartanir reynast á rökum reistar. Um till. sjálfa vil ég svo að lokum aðeins segja það, að ég tel mig hafa leitt veigamikil rök að því, að bein þörf sé á þriðja vöruflutningaskipinu á ströndina og það nú þegar til þess að auka tíðni ferða, til þess hreint og beint að anna flutningaþörfinni á annatímunum og til öryggis, þegar skip tefjast af einhverjum ástæðum. Flm. þessarar till. leggja áherslu á báða þætti till.: heimild til að láta smíða eða kaupa skip og til bráðabirgða heimild til að taka skip á leigu. Vegna íslenskra staðhátta og vegna veðurfars hér við land er nægur skipakostur til strandsiglinga okkur brýn nauðsyn. Og fyrst við þurfum að eiga skipin, ber okkur auðvitað að nýta þau vel. Vöruflutningar á sjó eru líka þjóðhagslega séð réttmætir, þar sem þeim verður við komið með eðlilegum hætti. En út í það verður ekki nánar farið að þessu sinni. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, herra forseti, að till. verði vísað til fjvn.



Herra forseti. Ég get fyllilega tekið undir þessa till. Hún hlýtur að vera hvort tveggja í senn, tímabær og eðlileg. Þessi vetur hefur sýnt og sannað okkur það og kennt okkur ýmislegt um okkar samgöngumál. Hann hefur m.a. sannað það, að þrátt fyrir bætta tækni og stórvirkari vélar getur allt stöðvast engu að síður, þegar vetrarríkið og fannfergið er sem mest. Gildi góðra samgangna á sjó sannast einmitt þá, og þá rekum við okkur á það, að við, þessi mikla siglingaþjóð, búum hér við mikil vanefni og slæma aðstöðu í hvívetna. Ég bygg það t.d., að augu Austfirðinga hafi rækilega opnast fyrir þessari staðreynd nú fyrir jólin, þegar leiðin frá Egilsstöðum til Reyðarfjarðar var í raun og veru ein fær, en þaðan var svo allt ófært, þó að gott skip hefði miklu getað bjargað um alla flutninga og þá sérstaklega fólks milli fjarðanna. Þessi spurning um fólksflutningana er kannske eitthvað utan við ramma þessarar till., því að hér er fyrst og fremst verið að fara fram á skip til vöruflutninga, að því er mér skilst, en kemur engu að síður hér töluvert inn í. Inn í alla slíka flutninga fléttast auðvitað ótal margt, m.a. hinn gífurlegi kostnaður, sem oft stafar af gagnslitlum snjómokstri í svipuðu tíðarfari og var t.d. á Austfjörðum í vetur. Með góðum samgöngum á sjó væri e.t.v. hægt að losna við eitthvað af þeim kostnaði, sem annars er oft að mestu unninn fyrir gýg. Ég vil þó á engan hátt mæla með því, að slíkar umbætur ættu á nokkurn hátt að draga úr eðlilegri opnun þjóðvega að vetrarlagi. Ég vildi aðeins í framhaldi af þessu víkja að atríði, sem ég hef nokkuð hugleitt og verið tekið til meðferðar í n., sem ég á sæti i. Það fer auðvitað ekki hjá því, eins og flm. nefndi, að rekstur og starfsemi Skipaútgerðar ríkisins kemur hér inn í varðandi þennan tillöguflutning. Það er hins vegar of langt og ítarlegt og viðamikið til að fara út í það náið. En mig langar til að víkja hér að einu tilteknu atriði. Það má að vísu segja, að þar sé um að ræða grundvallarbreytingu á rekstri Skipaútgerðarinnar. En ég vil rétt aðeins drepa á þetta, þó að þar á móti megi eflaust mæla ýmislegt, sem þarf að vega og meta. Sú skoðun hefur komið fram, og ég held, að það sé rétt að orðfæra hana nokkuð hér einmitt varðandi þessa till., að hagkvæmt og rétt geti verið að skipta starfsemi Skipaútgerðar ríkisins í tvo sjálfstæða þætti. Þetta yrði nokkurn veginn hugsað á þann veg, að að hluta til væri Skipaútgerðin staðsett á Austurlandi og að hluta til á Vestfjörðum, vitanlega með sinni nauðsynlegu, sjálfsögðu aðstöðu í Reykjavík, þó að auðvitað þurfi stefnan að vera sú, að þangað þurfi a.m.k. Austfirðingar sem minnst að sækja, heldur fái vöru sína beint utanlands frá að sem mestu leyti. Einmitt þetta, svo að ég taki nú Austfirðina sérstaklega, aðalhöfn á Austurlandi með dreifingu á vörum þaðan til nágrannastaðanna, er nauðsyn, og um leið er það öflug röksemd með því, að Skipaútgerð ríkisins hafi þar sitt annað aðsetur og annist dreifingu að miklu leyti. Það má eflaust margt svipað segja um Vestfirðina. Ég vík að þessu sérstaklega hér vegna þess, að í svokallaðri stofnananefnd hafa þessar hugmyndir um tvískiptingu Skipaútgerðar ríkisins verið ræddar töluvert og fengið þar byr. Ég vil ekkert segja um það, hvort n. muni fara í það að flytja fullmótaðar till. um þetta, en ég reikna þó með því, að hún muni benda mjög sterklega á, að þetta sé hagkvæmt, og leiða þar að rök. Ég tel mig ekki brjóta neinn trúnað, þó að ég minni á þetta hér og minnist á þetta hér, vegna þess að eflaust hefur þetta verið rætt oftar og viðar en í þessari einstöku n. Skipaútgerðin ætti þá að mínu viti um leið að hafa hentugan farkost til flutninga að vetrarlagi, þ.e.a.s. fólksflutninga, og manni sýnist það engin goðgá, allra síst með tilliti til Akranesskipsins fræga, sem hlýtur þó að teljast öllu óþarfara en slíkur farkostur væri fyrir þessa landshluta tvo. A.m.k. sýnist mér, að þessi tillöguflutningur sé eðlilegur og sjálfsagður sem rök eða framhald m.a. af síðustu aðgerðum í skipakaupum okkar. Fyrr á þessu þingi var flutt till. til þál. um farþegaskip, sem gengi frá Reyðarfirði til Norðurlandanna. Það mál kæmi hér einnig inn í, ef mönnum sýndist, að það væri skynsamlegt að fara þá leið, sem þar var lögð til. Ef sú till. yrði samþ., kæmi það mál inn í þennan rekstur einnig. Það er því ýmislegt, sem ég held, að mæli með rekstri Skipaútgerðarinnar í þessu tvískipta formi. Hvor þáttur um sig gæti verið um flest sjálfstæður, að öðru leyti en tæki til sameiginlegrar aðstöðu hér í Reykjavík. Stjórn heimamanna að hluta væri líka sjálfsögð, og ég hygg, að það yrði alveg efalaust, að þá yrði betur séð um hagsmuni þeirra byggða, sem eiga að njóta þjónustunnar, en manni virðist stundum, að gert sé. Ég vík aðeins að þessu hér. Það er eflaust rétt, að bíða þeirra niðurstaðna, sem stofnananefndin leggur til í málinu. Ég sé því ekki ástæðu t.d. til að flytja neina viðaukatill. hér við um sérstaka athugun á þessu breytta rekstrarformi Skipaútgerðarinnar. En ég vil á hinn bóginn taka það fram að lokum, að það er jafnsjálfsagt að mæla með samþykkt till. til að bæta úr brýnni þörf, þó að um leið sé áreiðanlega þörf stórs átaks til að bæta þjónustuna yfirleitt hjá Skipaútgerð ríkisins.



Herra forseti. Fátt eða ekkert hefur borið hærra í umr. undanfarna mánuði en orkumálin og hinn mikla vanda, sem þjóðir heims eiga við að etja í þeim efnum. Vandamálið hefur borið að fljótar og harkalegar en menn varði, sérstaklega vegna átaka fyrir botni Miðjarðarhafs. En ljóst má vera, að um var að ræða tímaspursmál, hvenær vandann bæri að höndum, þar sem olíuuppsprettur heims eru ekki óþrjótandi orkulindir. Arabaþjóðir mundu hvort sem er fyrr en seinna hafa orðið sparsamari og dýrseldari á olíu sína. Eini munurinn er sá, að nú fá olíuneytendur skemmri tíma til aðlögunar hinum breyttu aðstæðum en ella. Þess vegna er nú skyggnst til allra átta eftir nýtanlegri og sem hagkvæmastri orku. Á fundi Norðurlandaráðs nýverið var rætt um samvinnu Norðurlandaþjóða á þessu sviði. Íslendingar þurfa a.m.k. ekki að vera þiggjendur á því sviði, en ljóst er, að við þurfum mjög að hugsa ráð okkar í því sambandi, og er alveg óþarft að fara rasandi að neinu, hver sem í hlut á, hvort heldur eru frændur vorir á Norðurlöndum eða aðrir. Okkur hefur lengi verið ljóst, að við ættum mikinn auð fólginn í fallvötnum okkar. Aðeins örlítið brot af virkjanlegu vatnsafli hefur enn verið virkjað. Veldur þar að sjálfsögðu mestu um fjármagnsskortur, en einnig deyfð og lítil sinna við að leita að kaupendum að orku okkar. Þess má geta, að um árabil hafði Noregur sérstakan sendiherra í förum milli þjóða heims að leita eftir aðilum, sem vildu fjárfesta í Noregi, og þá sérstaklega þeim, sem álitlegastir voru kaupendurnir að orku til stóriðju. Ekki minni maður en Trygve Lie gegndi slíku sendiherrastarfi um hríð fyrir Norðmenn. Engum orðum verður hér farið um þá afturhaldsmenn, sem legið hafa á því lagi að reyna að telja Íslendingum trú um, að þeir, sem lögðu áherslu á að leita slíkra kaupenda með stóriðju staðsetta í landinu fyrir augum, væru með því að tefla sjálfstæði þjóðarinnar í hættu, enda er svo að sjá sem þeir séu nú annarrar skoðunar, þegar þeir halda sjálfir um stjórnvölinn. Fyrrv. ríkisstj. gerði stórátak í þessum efnum með virkjun Þjórsár og byggingu álversins í Straumsvík. Var þó á brattann að sækja vegna harðrar andstöðu úrtölumanna, raunar hinna sömu sem nú bera sig að við að leita sömu ráða. Ljóst er þó, að núv. hæstv. ríkisstj. hefur illa ávaxtað þann arf, sem hún tók við af fyrrv. ríkisstj. í orkumálum. Af reynslu þessa vetrar ráðum við, að í velflestum landshlutum hefur haldið við hreint öngþveiti í orkumálum, og er nú mál til komið að taka rösklega til höndum. Stefnan í orkumálum þyrfti að vera tvíþætt: Í fyrsta lagi beislun orku til almenningsþarfa, aukið öryggi með smærri virkjunum og sem mestri samtengingu orkuveitna. Í öðru lagi stórvirkjanir með orkusölu til stóriðju fyrir augum aðallega, en þó almenningsnota eftir því sem þörf krefur. Mikill markaður er enn innanlands fyrir raforku og fer vaxandi. Stefna þarf að því, að á þeim svæðum, þar sem jarðvarma nýtur ekki við, verði íbúðarhúsnæði hitað með raforku. Það er skoðun mín, að næg örugg og ódýr raforka sé einn mikilvægasti þátturinn í að ná æskilegu byggðajafnvægi í landinu. Nauðsynlegt er þó að láta ekki hreppasjónarmið ráða ferðinni um staðarval orkuvera, heldur hagkvæmnisjónarmíð. Með dreifikerfinu siglum við fyrir þau sker, að skipti höfuð máli, hvar orkuverum er valinn staður. Önnur sjónarmið ráða ferðinni hvað staðarval snertir. Ég vil þó benda á, að mikið fljótræði væri að binda meginhluta virkjanlegrar orku Suðurlands í stóriðju, þar sem ljóst má vera, að hennar verður þörf í miklum mæli til almennra þarfa á langmesta þéttbýlissvæði landsins. Fyrir nokkrum árum gerðu sérfróðir menn sér ljóst, að geysileg vatnsorka var í boði til virkjunar á Austurlandi. Árið 1970 var hafist handa um rannsóknir og þær stundaðar af krafti á árunum 1970 og 1971. Árið 1972 dró mjög úr þeim, og má heita, að þær hafi lagst af með öllu á árinu 1973. Hér er skýrt dæmi um sinnuleysið og framtaksleysið á sviði orkumála. Allar forrannsóknir benda þó til, að þarna sé þeirra kosta völ um virkjun vatnsafls, sem glæsilegastir verða að teljast í landinu. Í áætlun um forrannsóknir á vatnsorku á Íslandi, sem Orkustofnun birti í ágúst 1969, segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Svo er í áætlun þessari nefnt svæðið meðfram norður- og austurbrún Vatnajökuls, þaðan sem gert er ráð fyrir að safna vatni í eina stóra virkjun, Austurlandsvirkjun, við innanverðan Fljótsdal. Hér er um að ræða nýtingu á upptakakvíslum Jökulsár á Fljótsdal, Brú og Fjöllum í einu lagi auk smærri áa í grenndinni. Virkjun þessi yrði hin langstærsta hér á landi. Áætluð vinnslugeta er um 8 þús. gwst. á ári og uppsett afl um 1 millj. kw. Í megindráttum er hér um að ræða að sameina í eina virkjun þrjár virkjanir, sem áður voru hugsaðar á þessum slóðum, þ.e. tvær í Jökulsá á Brú og ein í Jökulsá í Fljótsdal, en að auki er gert ráð fyrir að safna vatni af hálendinu austan Vatnajökuls og leiða það í Jökulsá í Fljótsdal og sækja vatn í upptakakvíslar Jökulsár á Fjöllum og veita því yfir í Jökulsá á Brú. Fallhæð Austurlandsvirkjunar er um 600 m. Þessi mikla fallhæð veldur því, að hver kílólítri vatns ofan virkjunarinnar geymir mikla orku, og því getur það svarað kostnaði að leiða vatn langan veg til nýtingar, sem ekki borgar sig við lægri fallhæðir.“ Í megindráttum er tilhögun Austurlandsvirkjunar hugsuð sem hér segir: Jökulsá í Fljótsdal er stífluð við Eyjabakkafoss og þar myndað uppistöðulón. Inn í það lón, Eyjabakkalón, er safnað með jarðgöngum vatni frá smáám og lækjum á hálendinu austur af Vatnajökli. Úr Eyjabakkalóni er vatni veitt um skurði og göng eftir brún Fljótsdals norður í Gilsárvötn. Þar er myndað lón, Gilsárlón, með stíflum um lægðir í grennd vatnanna. Úr Gilsárlóni er vatnið leitt um jarðgöng um neðanjarðarstöð undir hlíð Fljótsdals og þaðan í Jökulsá í Fljótsdal. Fallið er um 600 m, sem er mesta fallhæð í nokkurri framtíðarvirkjun hér á landi. Þessi mikla fallhæð veldur mestu um stærð virkjunarinnar. Til samanburðar má geta þess, að fallhæð Búrfellsvirkjunar er aðeins um 120 metrar. Til þess að fá virkjun þessari meira vatn til vinnslu, er Jökulsá á Brú stífluð í Hafrahvammagljúfrum með 200 metra hárri stíflu. Í nálægar lægðir eru gerðar lágar aukastíflur. Við það myndast lón, Hafrahvammalón, sem nær fram undir Vatnajökul. Vatnsborð þess verður það hátt, að leiða má vatn úr því um jarðgöng yfir í skurðinn frá Eyjabakkalóni í Gilsárlón og það fyrir því, þótt dregið sé talsvert niður í Hafrahvammalóni til miðlunar. Er Jökulsá á Brú þar með veitt úr farvegi sínum austur í Gilsárlón. Til þess að auka vatnið enn meir er gert ráð fyrir að gera veitigarða yfir aura Jökulsár á Fjöllum suður að Vaðöldu skammt norðan jökulsins og beina þeim vatnsflaumi auranna til austurs og gegnum stuttan skurð eða göng austur í vatnsuppistöðu, Kreppulón, sem myndað er í farvegi Kreppu með því að stífla hana við Fagradalsfjall. Úr Kreppulóni er vatn leitt um jarðgöng 1 Sauðá, þaðan sem það fellur í Hafrahvammalón, vatnsuppistöðuna í Jökulsá á Brú. Með þessu eru upptakakvíslar Jökulsár á Fjöllum, Brú og Fljótsdal sameinaðar í eitt. Þessi samsöfnun vatnsins ásamt mikilli fallhæð myndar grundvöll Austurlandsvirkjunar. Þrátt fyrir veitur þessar verður meðalrennslið inn í Gilsárlón nokkru minna, en að vísu ekki miklu minna en Þjórsá við Búrfell. Svo þurr eru vatnasvið þessara straumvatna. Rennsli Jökulsár á Fjöllum minnkar að sjálfsögðu við veituna austur, og minnkar virkjanleg orka hennar sem því svarar. En það vinnst upp nálægt því tvöfalt í Austurlandsvirkjun, þar eð sama vatnið nýtíst þar á um það bil tvöfalt hærra falli en í Jökulsá á Fjöllum. Þetta liggur í því, að efri hluti Jökulsár á Fjöllum, frá 300 m yfir sjó og upp úr, er litt fær til virkjunar. Athuganir, sem gerðar hafa verið á þessum kafla, benda eindregið til þess, að þær borgi sig alls ekki. Veldur erfið jarðfræði þar mestu um, en landslagið er einnig fremur illa til virkjunar fallið, en fallhæðin dreifist á langa vegalengd. Þrátt fyrir þessa rýrnun vatns er talið víst, að hagkvæmt sé að virkja Jökulsá á Fjöllum við Dettifoss. Í till. þeirri, sem hér liggur fyrir á þskj. 367, er lagt til, að lokið verði hið fyrsta rannsókn á byggingu Fljótsdalsvirkjunar eða 1. áfanga Austurlandsvirkjunar, sem hér var getið. 1. áfangi Austurlandsvirkjunar er stíflun Jökulsár í Fljótsdal við Eyjabakkafoss. Í það miðlunarlón, Eyjabakkalón, yrði Kelduá veitt og fleiri ám, og er sú vatnsveita nefnd Hraunveita. Miðlunarlón á Eyjabökkum er talið vera 1100 gígalítrar eða 1100 millj. litrar. Úr Eyjabakkalóni yrði lagður veituskurður um 22 km veg í Gilsárlón. Er reiknað með, að sá skurður flytji um 50 rúmmetra vatns á sekúndu. Úr Gilsárlóni yrði vatnið leitt um jarðgöng nær lóðrétt um 600 m fall í orkuver staðsett í Fljótsdal nær miðja vegu milli Valþjófsstaðar og Hóls. Hagkvæmasta stærð þeirrar virkjunar er talin vera 230–240 mw. samkv. áætlun Orkustofnunar eða um 30–40 mw. stærri en Búrfellsvirkjun. Þótt háspennulína yrði lögð í byggð niður Fljótsdal og yfir Fagradal, er þar aðeins um 60 km leið að ræða. Á þessu svæði er veðráttan með þeim hætti, að mjög litlar líkur eru á, að raflínur lægju undir áföllum veðráttunnar vegna. Þá er þess að geta, að Austurlandsvirkjun er staðsett á því landssvæði, sem ásamt Miðnorðurlandi og Vestfjörðum verður að teljast öruggast með tilliti til hvers konar náttúruhamfara. Að öðru leyti vísa ég til grg. með till. og eins hvað varðar staðsetningu stóriðju í Reyðarfirði, en þar segir m.a., að „Reyðarfjörður er sá eini af Austfjörðum, sem er í góðu vegasambandi við Fljótsdalshérað og þar með Egilsstaðaflugvöll. Héraðið er mjög góður landbúnaðarbakhjarl fyrir það þéttbýli, sem skapast í kringum slíka stóriðju. Nýi hringvegurinn kemur til með að tryggja nokkuð öruggar vetrarsamgöngur við þéttbýli Suðvesturlands. Hafnarskilyrði við Reyðarfjörð eru ákjósanleg, hafíshætta lítil sem engin. Frá sjónarmiði samgangna er því Reyðarfjörður með Egilsstaði og Fljótsdalshérað í bakgrunni mjög vel settur. Landrými er meira í Reyðarfirði en víðast hvar annars staðar á Austfjörðum, en slíkt er nauðsynlegt fyrir þéttbýlismyndunina. Einnig mundi háspennulínulögn frá Fljótsdal til Reyðarfjarðar vera ein sú stysta, sem völ er á. Aðeins Breiðdalsvík og Vopnafjörður geta keppt við Reyðarfjörð um landrými, en flestar aðrar aðstæður eru á hinn bóginn Reyðarfirði í vil.“ Ekki þarf að fara mörgum orðum um hina miklu og brýnu þörf, sem er á raforku. Þess má aðeins geta, að til viðbótar því, sem rætt er um sölu á meginhluta þessarar orku til þessarar stóriðju, bíða ótal verkefni úrlausnar, sem mikillar orku er þörf við. Vil ég þar nefna alla frekari nýtingu sjávarafurða, nýtingu landbúnaðarafurða, enn fremur það mikilvæga verkefni, sem er heyverkun, og mætti vel hugsa sér, að í náinni framtíð mundi vera hægt að beita raforku til þurrkunar á fóðri. Við eigum í Fljótsdal mikið land, t.d. í Vallanesi eina 400 ha., sem eru góðir undir ræktun. Mætti hugsa sér, að mætti fá af þeim eina 20 þús. hestburði eða svo. Fyrir öllu þessu þurfum við að hugsa, svo að við getum dregið stórlega úr þeim rándýru fóðurbætiskaupum, sem nú eru tíðkuð, held ég megi segja milli 20 og 25 kr. kg, og sem mest beita okkur fyrir því að styðjast við innlent fóður, enn fremur með tilliti til þess, að ekki veiti sveltandi heimi af því, að til annarra hluta en að fóðra íslenskan búsmala verði kornbirgðir heims notaðar. Að undanförnu hafa menn velt mjög vöngum yfir, með hvaða hætti mætti tryggja fullnýtingu þess áfanga Lagarfossvirkjunar, sem nú er í smíðum. Ljóst er, að þar verður miðlun að koma til. S.l. haust varð vatnsþurrð slík í Lagarfljóti, að virkjunin hefði aðeins nýst að 1/6 eða 1/7 hluta. Öll vatnsmiðlun í Lagarfljóti sjálfu hefur í för með sér, að dýrmætu landi verður sökkt undir vatn, eða svo virðist öllum dómbærum mönnum vera. Allra annarra ráða verður að leita, áður en á slíkt ráð er brugðið. Miðlun á Eyjabökkum leysir alveg þennan vanda. Vatnsmagn þessa 1. hluta Austurlandsvirkjunar er nokkurn veginn nákvæmlega það, sem Lagarfossvirkjun þarfnast til þess að skila fullum afköstum. Einnig skal ekki gert lítið úr möguleikum til aukinna fiskræktarskilyrða í Lagarfljóti, sem þessi framkvæmd mundi skapa, því að á því sviði á Lagarfljót að öllum líkindum ótrúlega mikla framtíð fyrir sér og þverár þess. Að finna kaupendur að orkunni, eins og nú háttar í orkumálum umheimsins, ætti að vera auðvelt og samningakostir hinir hagstæðustu. Er þó enn góður tími og nægur til að vinna að þeim þætti málsins, þar sem mikið verk er fyrir höndum, áður en orkuframleiðsla getur hafist, enda er á hinn bóginn rétt að fara sér ögn hægt um hríð í orkusölumálum. Skynsamlegast virðist að sjá aðeins til, hvernig setjast muni til í þeim grugguga polli, sem orkumál öll eru nú í. Þó þarf hagstæður orkusölusamningur að vera fyrir hendi, samtímis því sem lokaákvörðun er tekin um virkjunarframkvæmdir. Vík ég þá að þriðja og síðasta lið tillögugerðarinnar, sem er, að hraðað verði rannsóknum á hagkvæmni virkjana í Fjarðará og Geithellnaá. Um nauðsyn þess vísa ég til þess, sem ég áður sagði um nauðsyn hraðra framkvæmda við smærri virkjanir til að bæta úr hinni brýnu orkuþörf. Í frumáætlun um virkjun Geithellnaár, sem verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsens gerði í júní 1973, er ert ráð fyrir 5.5 mw, virkjun í Geithellnaá í Álftafirði. Áætlaður stofnkostnaður, miðað við verðlag þá, var 296 millj. kr. Af áætluninni má marka, að virkjun þessi virðist að mörgu leyti vera hagstæð. Með virkjun Geithellnaár er sérstaklega haft í huga að tengja hana orkuveitu Smyrlabjargaár, en vegalengd þaðan til Hafnar í Hornafirði er mæld eftir þjóðvegi 71 km, en til Djúpavogs um 29 km. Óþarft er að rifja hér upp það neyðarástand, sem varð í orkumálum í Austur-Skaftafellssýslu s.l. haust. Sú saga mun endurtaka sig, ef ekki er flutt orka annars staðar frá. Raunar gildir það um allt Austurland, að þar má ekkert út af bera, svo að ekki leiði til stórfellds ófarnaðar, auk þess sem meginhluti núverandi orku er rándýr dísilorka. Um Fjarðará í Seyðisfirði er það að segja, að áratugir eru liðnir síðan hafist var handa um rannsókn á virkjun hennar. Raunar var hún með fyrstu ám, sem virkjaðar voru, í smáum stíl til rafmagnsöflunar fyrir Seyðisfjörð. Árið 1947 bentu verkfræðingarnir Höskuldur Baldvinsson og Sigurður Thoroddsen á Fjarðará sem ákjósanlega til virkjunar. Töldu þeir, að með tveimur virkjunum í Fjarðará mætti fá um 5 þús. kw. orku. Ítarlegar mælingar og rannsóknir aðrar munu liggja fyrir um virkjun árinnar, og ætti því að taka skamman tíma að ganga úr skugga um hagkvæmni virkjunar þar. Ég legg svo að lokum mikla áherslu á nauðsyn þess, að till. þessi fái sem greiðastan framgang, svo að hefjast megi handa hið allra fyrsta um þau brýnu verkefni, sem tillögugerðin fjallar um. Ég vil svo, herra forseti, leggja til. að umr. um till. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Við þm. Austf. könnumst vel við efni þessarar þáltill., vegna þess að við höfum unnið saman að þessum málum undanfarið, m.a. átt fund með hæstv. raforkuráðh. til þess að halda fram efni þess, sem stendur í 1. og 3. tölulið þessarar ályktunar, og lagt í því sambandi ríka áherslu á þann orkuskort, sem sýnilega verður mjög fljótlega á Austurlandi, og að leitað verði með sem mestum hraða nýrra skynsamlegra leiða til þess að bæta úr honum. Við það, sem hv. flm. sagði um þessa liði, hef ég því raunar einu að bæta, að mér finnst vanta inn í þetta einn lið, sem við höfum bæði rætt okkar í milli og eins við hæstv. raforkuráðh., og það er, að athugað verði til fulls um hagkvæmni þess að tengja Austurland öðrum landshlutum, eða réttara sagt að fá tengilínu að norðan og austur eða að austan og norður eftir því, hvernig menn vilja orða það, sem sé að tengja raforkukerfi Austurlands raforkukerfi Norðurlands og þar með vonandi raforkukerfi landsins alls. Mér finnst þetta vera atríði, sem þyrfti að leggja sérstaka áherslu á, vegna þess að ég hef ekki trú á því, að raforkumál landsins komist í rauninni úr því öngþveiti, sem þau hafa siglt inn i, með öðru móti en því að tengja sem allra mest saman kerfin. Þegar það hefur verið gert, verður hægt að virkja eftir því sem hagkvæmast er fyrir heildina og leiða rafmagnið til og frá, eftir því sem skynsamlegast er. Og þá hverfur, held ég, nokkurn veginn öll hreppapólitík úr raforkumálum, sem óneitanlega hefur gert verulegt tjón í ýmsum dæmum. Ég set ekki hér langa ræðu til þess að rekja kosti þess að tengja kerfin saman. Það hefur oft verið gert, en mér finnst, að það þyrfti að koma inn í þáltill. sem einn kröftugur liður að vinna með sem mestum hraða að því að komast að fullri niðurstöðu um þetta mál og hrinda því í framkvæmd. Ég vil leggja áherslu á það með flm., að þessar leiðir allar til þess að efla raforkuframleiðsluna verði athugaðar sem flestar og með sem mestum flýti, því að hér liggur sannarlega mikið á. Þá vil ég fara nokkrum orðum um annan lið þáltill.: „að leitað verði eftir kaupanda raforku með stóriðju staðsetta á Reyðarfirði fyrir augum“. Ég er með því að gera Reyðarfjörð að iðnaðarmiðstöð og koma þar upp mögnuðum iðnaði, en ég vil, að sá iðnaður verði á vegum Íslendinga sjálfra. Ég tel það höfuðatriði, að sá iðnaður, sem þjóðin kemur upp framvegis, verði á vegum Íslendinga sjálfra, þannig að þeir hafi a.m.k. meirihlutaeign í þeim félögum, sem sett verða upp til að reka iðnað, og geti ráðið sjálfir þeim atvinnurekstri. Ég hef enga trú á því, að dvergþjóð eins og Íslendingar, - og ég hef sagt það kannske 100 sinnum áður, - ég hef enga trú á því, að dvergþjóð eins og Íslendingar haldi raunverulegu sjálfstæði sínu, ef verulegur hluti af atvinnurekstri landsmanna verður á vegum útlendra aðila. Það er óhugsandi. Þess vegna verður að mínu viti að fylgja fast fram þeirri stefnu, að iðnaðurinn verði á vegum Íslendinga sjálfra. Við eigum svo mikla möguleika í sambandi við þessi mál. eftir að við höfum fært út landhelgina og tekið upp skynsamlega stefnu í atvinnumálum, að það á að vera hægt að koma þessu þannig fyrir. Í annan stað álit ég, að við eigum ekki að koma upp mengunariðnaði, hvorki á Reyðarfirði né annars staðar. Við þurfum þess ekki. Við getum lifað án þess. í raun og veru er kannske hreint loft, ómengað vatn og viðkunnanlegt umhverfi ríkustu þættirnir í okkar þjóðarauði, ef við lítum rétt á málin. Og við erum ekki í neinu því hraki með bjargræðisvegi, að við þurfum að líta við því óráði að koma hér upp mengunariðnaði. Þess vegna eigum við að vera mjög vandlát með þann iðnað, sem við komum hér upp og notum raforkuna til þess að reka, - mjög vandlát. Í sambandi við það, sem rætt er um okkar mikla vatnsafl og annað slíkt, þá vil ég taka undir það, sem hv. flm. sagði, að við eigum að fara okkur hægt um hríð í orkusölumálum. Það er sannarlega full ástæða til þess að taka undir þessi orð hv. þm. Í fyrsta lagi er það, að þær tölur, sem hér hafa verið notaðar um vatnsaflið, virkjanlegt vatnsafl, eru alveg úreltar orðnar. Þær eru settar upp gersamlega án tillits til umhverfissjónarmiða, alveg án tillits til þeirra. Þær eru beinlínis byggðar á því, að stórir hlutar landsins séu settir undir vatn, en engum dytti nú í hug að líta við að fara þannig að. Og þessar tölur eru notaðar enn. Ég tók eftir því, að forráðamenn landsins, sem komu fram í Norðurlandaráði, nota enn þessar tölur. En um þessi efni hefur m.a. formaður Landsvirkjunarstjórnarinnar, Jóhannes Nordal, sagt, að hann gerði ráð fyrir því, að það yrði e.t.v. að lækka þessar tölur um þriðjung, miðað við þau viðurkenndu sjónarmið í umhverfismálum, sem nú væru efst á baugi og mundu verða hér eins og annars staðar. Einmitt þessi atriði eru til þess fallin að opna augu okkar fyrir því, að við verðum að endurskoða öll þessi mál frá rótum í ljósi þeirra nýju viðhofa, sem eru búin að vinna sér fylgi og menn eru farnir að koma sér niður á. Það verður að endurskoða allar áætlanir um virkjanlegt vatnsafl á Íslandi frá rótum og þar með allar eldri fyrirætlanir um stóriðju og annað slíkt í því sambandi. Og það er ekki síst ástæða til að gera þetta vegna þess, að við hljótum að gera okkur ljóst, að það verður beinlínis sótt á að koma inn á okkur mengunariðnaði á næstunni. Það verður beinlínis sótt á að koma hér upp iðnaði, sem aðrir vilja vera lausir við. Iðnrh. Svíþjóðar hefur nýlega lýst því yfir, að líklega væri það aðeins helmingur af ónotuðu vatnsafli, sem þeir vilja nýta frá umhverfissjónarmiði séð, og þannig mætti rekja. Norðmenn hafa endurskoðað allar sínar áætlanir í þessu tilliti frá sama sjónarmiði og lækkað áætlanir sínar um virkjanlegt vatnsafl út frá þessum viðhorfum. Það verður auðvitað sótt á frá ýmsum stöðum að koma upp hér ýmsum iðnaði. Það verður áreiðanlega enginn vandi að fá erlenda aðila til þess að koma hér upp iðnaði á næstunni, það er alveg víst. En við verðum að vera mjög vandlát frá mínu sjónarmiði séð í þessum efnum og líta raunsætt og af fullri skynsemi á þessi mál og hafa þá ekki síst þau sjónarmið í huga, að við ráðum sjálfir yfir okkar eigin atvinnurekstri. Það verða áreiðanlega ekki mikil vandkvæði fyrir okkur að fá fjármagn til þess að koma upp góðum iðnaðarfyrirtækjum á næstunni, án þess að þurfa að hafa þau í eigu erlendra aðila. Það er ekki um að villast, að það verður engum erfiðleikum bundið, eins og þessi mál eru að snúast og með jafngóða aðstöðu og við höfum í orkumálum, þótt við þurfum að endurskoða okkar eldri áætlanir. Þess vegna lít ég afar björtum augum á framtíðina, bæði í orkumálum og iðnaðarmálum. Ég ætla algerlega að leiða það hjá mér að ræða smáglósur, sem hv. flm. var með í þessu sambandi um óraunsæi þeirra, sem hafa varað við ýmsu, sem gert hefur veríð. Ég vil ekki vera að blanda inn í þetta umr. t.d. um það, hversu raunsætt það var, að raforka væri að verða einskis virði, menn þyrftu að flýta sér að selja hana og koma upp sem flestum stóriðjuverum, áður en hún yrði einskis virði, o.s.frv. Við getum endalaust verið að kýta um slíkt, en ég mun ekki gena það og láta nægja að minna á, að við ættum að gera okkur grein fyrir því, að viðhorfin í þessum málum eru gerbreytt og við þurfum að endurskoða þetta allt frá rótum. Og eins og ég sagði áðan, tek ég mjög undir það, sem hv. þm. sagði um það, að við þurfum að fara okkur hægt um hríð í þessu;m málum, einmitt til þess að átta okkur á því, hvað raunverulega er að gerast. Kosti eigum við mjög mikla í þessu, um það er ekkert að villast, og við ættum að geta komið hér á fót miklum iðnaði með stuðningi okkar orkulinda án þess að ganga of nærri landinu. Ég er sannfærður um, að það er hægt. En þá megum við náttúrlega ekki vera of ógætin í því að láta orkuna. Við verðum í því tilliti auðvitað fyrst og fremst að hugsa um okkar hag, hvað heppilegast yrði fyrir okkur að láta mikið af orku í þetta eða hitt, og ekki vakna upp við það einn góðan veðurdag, að við séum búin að ráðstafa allt of miklu af orkunni í það, sem við gjarnan vildum vera laus við og vildum heldur nota hana í annað, Við verðum einnig að gefa því góðan gaum, að orkunotkun til alls konar rekstrar og þarfa vex með tröllaskrefum og miklu hraðar en nokkur hefur getað gert sér grein fyrir. Þetta allt verður að hafa í huga. Ég hef undanfarið stundum verið að hugsa um að flytja þáltill. í þá átt, að þessi mál yrðu öll endurskoðuð frá rótum í ljósi þessara nýju viðhorfa. Ég hef ekki gert það, enda hafa aðrir flutt hér mál, sem koma mjög nærri því að fjalla um það efni.



Herra forseti. Þessi till., sem hér liggur fyrir, er um margt eðlileg. Ástandið í orkumálum Austurlands og landsins alls reyndar er orðið mikið umræðuefni manna á meðal, og spurningar hafa vaknað um það, hvernig þar mætti best úr bæta, og ástandið á Austurlandi m.a. hefur orðið tilefni 2nikilla umræðna um það, á hvern hátt raforkumálum þar yrði best háttað. Ég þarf litlu við það að bæta, sem hv. 1. þm. Austurl. talaði um áðan í sambandi við þau höfuðatriði, sem taka ber tillit til varðandi alla orkuöflun varðandi heildarstefnuna í okkar orkumálum. Ég hygg, að það séu æ fleiri að verða sammála um það, að ekki dugi að horfa beinlínis á megawatta-töluna og láta hana eina gilda. Það þurfi fleira að koma inn í og það séu fleiri verðmæti, sem þurfi að athuga, en aðeins þau verðmæti, sem orkan getur skapað í iðnaðarframleiðslu eða einhverju öðru ámóta. Menn eru sem sé orðnir á því, held ég, og það koma fram einnig í ræðu hv. flm., að menn eru farnir að leggja aukna áherslu á vistfræðina í þessu efni, áherslu á umhverfismálin, á hvern hátt þau blandast þar inn í, og að þar beri að varast allar sveiflur, sem geti orðið til óheilla um ófyrirsjáanlega framtíð. Ég hygg, að það sé fullkomlega tímabært, að þessu máli sé hreyft, og því hefur þegar verið hreyft við raforkuráðh., eins og 1. þm. Austurl. gat um hér áðan. Og ég sé ekki ástæðu til að ræða sérstaklega um 1. lið till. og reyndar ekki þann 3. heldur. Það er sjálfsagt, að að því verði stefnt, að lokið verði hið fyrsta rannsókn á byggingu Fljótsdalsvirkjunar, 1. áfanga Austurlandsvirkjunar, eins og lagt er til í 1. liðnum. Það verður sérstaklega að leggja áherslu á það, sem heimamenn hafa þar haft til málanna að leggja, alveg sérstaklega þó þeir menn, sem hv. 1. þm. Austurl. er alveg sérstakur fulltrúi fyrir raunar, þ.e.a.s. þá náttúruverndarmenn, sem hafa í sambandi við öll þessi mál lagt höfuðáherslu á vistfræðisjónarmiðin, að þau skipi þegar við upphaf athugana um orkuöflun jafnan sess á við verktæknileg atriði, bæði varðandi rannsóknir og ákvarðanatöku. Og ég held, að á það verði ekki lögð of þung áhersla, að það verði gert. Ég sé það t.d., að flm. segir í sinni grg., að landspjöll af völdum slíkrar stórvirkjunar séu í lágmarki. Ég hygg, að þarna vanti töluvert upp á, að fullnaðarrannsókn liggi fyrir, að það sé hægt að fullyrða slíkt beinlínis, þó að eflaust megi fara út í það vægan áfanga þar, að það verði ekki. Það er sem sagt ýmislegt, sem kemur upp í hugann varðandi þessi mál, þegar rætt er um orkuöflun og nauðsyn þess að bæta þar úr. En það var raunar aðallega 2. liðurinn, sem ég vildi hér minnast örlítið á. Hv. flm. var áðan að ræða um afturhaldsmenn, sem hefðu litið stóriðju óhýru auga. Þetta þótti mér fulleinföld afgreiðsla hjá hv. flm., að telja það aðeins bera vott um afturhaldssemi. Menn hafa vissulega verið nokkuð fullir efasemda í sambandi við stóriðju og þá sérstaklega þá tegund stóriðju, sem getur haft stórkostlega mengun í för með sér. Ég held, að öll varnaðarorð í því sambandi geti ekki talist til afturhaldssemi. Þau hljóta að teljast til sjálfsagðrar varasemi, ekki síst hjá lítilli þjóð, sem þarf líka að varast annars konar mengun en þá, sem kemur úr útblástursrörunum. Hún þarf líka að varast þá mengun, sem stafar af því, að Stend fyrirtæki eigi of stóran hlut í þjóðarframleiðslunni. Ég get að því leyti tekið fullkomlega undir með hv. 1. þm. Austurl. um það. Ég sé ekki heldur beint, að við þurfum endilega, þrátt fyrir það að flm. hafi bent á það sérstaklega, að taka inn í þetta spurninguna um stóriðjuna, þó að við séum að huga að orkumálum og orkuöflun á Austurlandi yfirleitt. Við hljótum að lita á þetta sem hluta af heild í samtengingu orkuveitusvæðanna. Við hljótum að reikna með því, að slík stórveita yrði nýtt á heildarmarkaði landsmanna, að þetta yrði ekki lokuð eining, heldur hluti af samtengingunni í heild. Mér féll þess vegna miklu betur við þann hluta í ræðu hv. flm., sem laut að matvælaframleiðslunni, sem hann lagði í lokin mikla áherslu á. Það þótti mér góður kafli í ræðu hans að raforkuna ætti einmitt að nota til meiri og stærri verkefna í því skyni. Ég skal ekki draga á það neina dul, að mér er öll stóriðja, næstum að segja hverju nafni sem hún nefnist, heldur ógeðfelld fyrir okkar litla þjóðfélag, og ég skal ekki heldur draga á það neina dul, að fátt gæti ég hugsað öllu verra hlutskipti mínum heimastað en að fá þangað inn reykspúandi verksmiðju með tilheyrandi áhrifum. Þegar hv. þm. Jónas Pétursson flutti um þetta till. á Alþ. á sínum tíma, voru ýmsir góðir sveitungar mínir á Reyðarfirði fullir hrifningar og lotningar yfir þessum tillöguflutningi og töldu að loksins væri kominn snaður á Alþingi Íslendinga, sem tæki eitthvert tillit til þarfa og óska Reyðfirðinga. Þessi till. mun hafa verið samþ.  En varðandi þetta mál, kom það fljótt á daginn, að menn höfðu ýmsar efasemdir um þetta og báru í brjósti nokkurn ugg. Fyrst ætluðu menn að setja þessa stóriðju fyrir botni fjarðarins, eins og hv. flm. bendir á, þar sem landrými er nokkurt. En reynslan af reyknum úr okkar saklausu bræðslu hafði bent til þess, að reykur úr slíkri verksmiðju mundi liggja allþétt yfir í lognkyrrunni, sem oft er þarna eystra. Þeir hrifnustu voru því farnir að færa sig nokkuð með þessa stóriðju og settu hana ekki lengur fyrir fjarðarbotninum, heldur voru jafnvel komnir með hana allt út á Vattarnes. Þeir voru sem sagt ekki orðnir alveg eins hrifnir í lokin. Ég vil alvarlega vara við þessum lið till., og ég vildi einfaldlega óska eftir því, að hv. flm. endurskoðaði afstöðu sína til þessa liðar till., vegna þess að að öðru leyti er till. fyllilega tímabær og fyllilega atbugandi. Ég held, að við eigum ekki að stefna að þessu. Ýmislegt, sem fram hefur komið varðandi stóriðju, alveg sérstaklega inni í þröngum, tiltölulega lokuðum fjörðum, bendir til þess, að það muni fátt gott af því leiða. Einn er sá maður, sem mikinn áhuga hefur sýnt mínum heimastað, Reyðarfirði, og nefnt hann sem líklegan stað til að verða stóran á Austurlandi. Sá maður heitir Valdimar Kristinsson og hefur bent á það í ýmsum ritgerðum sínum um byggðakjarna. Í júní-desemberhefti Fjármálatíðinda ræðir Valdimar Kristinsson enn þennan möguleika, og hann kemur einmitt inn á þetta mál, sem um getur í lið 2 hjá flm., þ.e.a.s. stóriðju á Reyðarfirði. En ég held, að við ættum báðir, hv. flm. og ég, að líta örlítið á, hvað Valdimar segir. Ég er bræddur um, að í orðum hans liggi nokkur sannleikur, og við mættum gjarnan reyna að athuga málin í ljósi þess, sem þar kemur fram. Með leyfi hæstv. forseta, segir Valdimar Kristinsson í þessari grein orðrétt, - hann er að tala um Austurland og uppbygginguna þar: „Síðast, en ekki síst eru það svo orkumálin. Frumrannsóknir benda til, að á Austurlandi megi koma upp gríðarstóru vatnsorkuveri, sem geti orðið undirstaða mikils iðnaðar. Verði úr framkvæmdum af þessu tagi, sýnist eðlilegt, að meginhluti orkunnar verði notaður á Austfjörðum". Og svo segir Valdimar: „Leggja mætti einn fjörðinn, svo sem Reyðarfjörð undir stóriðjuna, og þeir, sem við hana ynnu,“ - hann reiknar yfirleitt ekki með öðru á þessum stað en stóriðjunni þá, - „en vildu ekki búa í næsta nágrenni, gætu sem best komið sér fyrir á næstu fjörðum eða á Egilsstöðum.“ Og svo heldur hann auðvitað áfram og segir: „Í þessum möguleika liggja skilyrði til mikillar uppbyggingar og borgarmyndunar á Austurlandi, sem gæti haft mikil og heillavænleg áhrif á allt þjóðlífið.“ Það er a.m.k. ljóst af framansögðu, að Valdimar Kristinsson hefur skipt töluvert um skoðun varðandi Reyðarfjörð sem borg á Austurlandi, því að þar reiknar hann allt eins vel með landauðn, ef þangað kæmi stóriðja. Ég ætla alla vega að vona það og þykist reyndar vita, að hv. flm. ætlist ekki til þess, að sú stóriðja, sem kemur á Reyðarfjörð og hann er þarna að geta um, sé af því tagi, sem Valdimar Kristinsson reiknar með. Og ég ætla einnig að vona, m.a. í ljósi þessa og í ljósi fjölmargra staðreynda varðandi stóriðjuna, sem ég ætla ekki að fara að rekja hér og hættuna af henni, að hv. flm. muni geta orðið mér sammála að lokum um það, að þessi liður megi að skaðlausu niður falla.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. 1. þm. Austurl. og hv. 6. landsk. fyrir góðar og rétt sæmilegar undirtektir í flestu við tillögugerð þessa. Hv. 6. landsk. fann það þessari tillögugerð helst til foráttu, að í 2. lið hennar er gert ráð fyrir því, ef kaupendur finnast að raforku í svo ríkum mæli, að stóriðja yrði staðsett í Reyðarfirði, og vitnaði í Valdimar Kristinsson, sem veit náttúrlega ekkert meira um þetta en við. A.m.k. hef ég ekki verið upplýstur um það, að hann hafi aflað sér sérþekkingar á því sviði. Hér get ég auðvitað ekkert um það sagt eða í það spáð, hvað eða hvers lags iðnaður kæmi þarna til. Þetta verður að vera orkufrekur iðnaður. Ég er ekki viss um, að slíkur iðnaður þyrfti að hafa stófellda mengun í för með sér. Ég tek það fram, að því fer víðs fjarri, að ég sé nálægt því nægjanlega kunnugur slíku, en vitanlega þurfum við, eins og kom fram í ræðu hv. 1. þm. Austf., að gá mjög að því að reyna að forðast hvers kyns mengun umhverfisins, enda hygg ég, að allir menn séu nú sammála um að vanda sem best til allra efna í því. En ég hygg, að í slíka virkjun sem þessa verði ekki ráðist, við öxlum ekki það miklar fjárhagsbyrðar, sem slíkri framkvæmd fylgja, nema með því að við finnum kaupanda að meginhluta orkunnar, a.m.k. til að byrja með, því að þetta er það mikið stórvirki, sem þarna yrði í ráðist. Það er alveg hárrétt, sem fram kom hjá hv. 1. þm. Austurl., að viðhorfin hafa gerbreyst. Öll viðhorf hafa tekið stórfelldum stakkaskiptum á örfáum árum. Og svo kann að verða, að þannig haldi áfram, að ný viðhorf skapist. Það er t.d. ekki lengra síðan en um það bil sem hafist var handa um virkjun Búrfells, að menn héldu því fram og trúðu því statt og stöðugt, að það væri hver síðastur að beisla vatnsorkuna, þar sem kjarnorkan mundi bráðum skáka henni gersamlega í verði, vatnsorkan yrði ekki samkeppnisfær. Nú hins vegar er því haldíð fram og raunar hefur það verið upplýst, að á þessu er engin hætta, kjarnorkan kemur ekki til með um fyrirsjáanlega framtíð að verða samkeppnisfær við vatnsorkuna. Auðvitað hlýtur það að gerbreyta viðhorfunum. Og ég tek undir það, eins og ég líka tók fram í minni framsöguræðu, að við eigum að fara okkur hægt í öllum þessum efnum, en við eigum að leggja megináherslu á allar rannsóknir, sem nauðsynlegt er að unnar séu, áður en hafist er handa. Ég vil taka það fram einmitt vegna þess, sem fram kom í ræðu hv. 1. þm. Austurl., að ég er ekki - blátt áfram að segja - tilbúinn til þess, að hreyft verði við einum steini í landinu, nema fyrir liggi ítarleg rannsókn á öllum aðstæðum og öllu því, sem yfirleitt gera skal. Að sökkt verði undir vatn t.d. stórum landflæmum, án þess að öll vistfræði þess og umhverfisins og lífkerfið sjálft sé rannsakað sem ítarlegast, kemur ekki til mála að mínum dómi. Ég vil nefna sem dæmi þær hugmyndir, sem uppi hafa verið um að gera mikla vatnsmiðlun með stíflum í Þjórsárveri, að þótt ekki sé nema fyrir það, að þarna er stærsta heiðargæsabyggð í heimi, að talið er, þá mundi ég ekki láta mér til hugar koma að greiða slíkri framkvæmd atkvæði. Og eins er það varðandi mengun og hvað eina, sem að þessu lýtur. Ég legg alla áherslu á það, að ítarlegustu rannsóknir og nákvæmustu yfirveganir hafi átt sér stað af þar til færustu mönnum, áður en lokaákvarðanir eru teknar um framkvæmdir. Hv. 1, þm. Austurl. gat þess, að þarna hefði þurft að vera einn liður til viðbótar um samtengingu orkuvera í landinu. Ég gat þess í grg. með frv., taldi það til kosta við þessa virkjun, að auðvelt væri að tengja hana raforkukerfi Suðurlands sérstaklega og Suðvesturlands, og enn fremur, að með tilliti til þess, hversu veðrátta er ólík á þessum tveim svæðum, þá eykur þetta mjög öryggið, vegna þess að það er mjög sjaldgæft, að tvö vatnsföll séu vatnslítil samtímis á báðum þessum svæðum. Ég tók það enn fremur fram í minni framsögu, að annar mikilvægasti þátturinn í stefnu okkar í orkumálum ætti að vera samtenging orkuveitna, og ég held, að engum blandist hugur um það og menn séu að kalla sammála í því efni. Hins vegar, meðan við erum að athuga okkar gang allan, eigum við að leggja höfuðáherslu á smærri virkjanir, hagkvæmar smærri virkjanir og samtengingu þeirra innan landshlutanna t.d., því að það margfaldar allt öryggi, eins og dæmi sanna. Ég get fyllilega tekið undir það, að vitanlega getum við ekki stefnt til iðnaðarframkvæmda í landinu, nema hafa á þeim fulla stjórn sjálfir. Ég tek undir þá skoðun, og ég hygg, það komi ekki til með að verða þessum framkvæmdum og stóriðjuhugmyndum fjötur um fót. Ég hygg, að svo mikil verði eftirspurnin eftir þessari orku, að við ættum að geta valið alveg nægjanlega góða kosti. Þess vegna ber að leggja á það alla áherslu, að við höfum ótvírætt vald á og ráð yfir þeim fyrirtækjum eða þeim framkvæmdum, sem í verður ráðist í framhaldi af beislun okkar hagkvæmu og miklu orku. Ég hygg, að það sé ekki miklu fleira, sem ég hafði hugsað mér að taka fram í þessu sambandi. Ég vil geta þess, að þótt ég hafi rakið í minni framsöguræðu hugmyndirnar, sem liggja að baki allri Austurlandsvirkjun, er það fjarlægast mér að leggja nú til, að neitt verði gert í þá átt strax að framkvæma slík stórvirki og e.t.v. hervirki, sem það kynni að vera að veita stórum jökulám á milli landsfjórðunga. Ég rakti aðeins til upplýsingar og fróðleiks þær hugmyndir, sem að allri þessari stóru virkjun liggja, sem fróðustu menn telja, að muni e.t.v. vera beislanleg orka, samkv. þessum hugmyndum sem nemur upp undir 1500 mw. Aðal ástæðan fyrir þessum tillöguflutningi, sem ég hafði fengið sérfróðan mann til þess að undirbúa fyrir mig frá því í haust, er að ýta sem fastast á eftir því, að hafist verði handa um rannsóknir á öllu málinu. Það má öllum vera ljóst, að það er feiknavinna, það líða ár, mörg ár, þangað til málið verður komið á þann rekspöl, að þess sé kostur að hefjast handa. Hins vegar er það álit þeirra manna, sem gerst og best til þekkja í þessum efnum, að þarna eigum við í heild tekið gífurlega góðra kosta völ hvað varðar virkjun vatnsafla á Íslandi og að á Austurlandi séu þessir kostir einna glæsilegastir.



Herra forseti. Á þskj. 380 flytjum við 4 þm. Austurlandskjördæmis till. til þál. um verklega kennslu í sjómennsku og fiskveiðum og um útgerð skólaskipa. Tillgr. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta undirbúa löggjöf um verklega kennslu í sjómennsku og fiskveiðum og um rekstur skólaskipa. Skal að því stefnt að gera út að sumarlagi eitt eða fleiri fiskiskip í hverjum landsfjórðungi, þar sem ungu fólki gæfist kostur á að læra algengustu handtök við sjómennsku og fiskveiðar. Jafnframt skal stefnt að því að gefa ungmennum kost á sams konar þjálfun á almennum fiskiskipum, enda komi til samþykki sjútvrn., hverju sinni. Fela skal Fiskifélagi Íslands að sjá um framkvæmdir.“ Ég vil láta það koma hér fram, að hvatinn að þessum tillöguflutningi er kominn austan af fjörðum, frá Seyðisfirði, nánar tiltekið frá Ólafi álafssyni útgerðarmanni, sem er mikill áhugamaður um allt, sem að útgerð lýtur. Þessi hugmynd er ekki ný. Mér er t.d. kunnugt um það, að á Seyðisfirði var í bæjarstjórn fyrir 1015 árum flutt till., sem gekk í sömu átt og þessi till. okkar. Mér er einnig kunnugt um það, að bæjarstjórinn í Neskaupstað hafði uppi málaleitan um stuðning við útgerð skólaskips fyrir fáum árum. En ekki varð að framkvæmdum þar, fremur en á Seyðisfirði. Aftur á móti hefur útgerð á skólaskipi verið reynd á Patreksfirði vestur með ágætum árangri. Fyrir þeirri tilraun mun hafa staðið Jón Magnússon skipstjóri þar, og er mér sagt, að mikill áhugi hafi verið fyrir - að komast að á skólaskipi Jóns skipstjóra og að frekast hafi verið erfiðleikar í þá átt að losna við ungu mennina, sem vildu halda áfram á veiðum, eftir að þeirra æfingatíma var lokið. Þá hefur einnig verið reynt á skipulegan hátt, þótt á takmörkuðu sviði hafi verið, að senda unga menn til þjálfunar sem aukaskipverja á varðskipunum. Þetta hefur verið reynt nokkur undanfarin ár í samræmi við ályktun, sem Alþingi gerði um þetta efni á sínum tíma. Tilgangurinn með þessum tillöguflutningi er fyrst og fremst sá að greiða fyrir því, að unnt sé að manna fiskveiðiflota Íslendinga hverju sinni. En samhliða því að stuðla að mönnun flotans er það ætlun flm., að ungt fólk hafi gott af því á allan hátt að kynnast þessum þætti atvinnulífsins, fá beina snertingu við hann á þann hátt, sem verkleg kennsla í því formi, sem hér er vikið að, mundi veita. Við flm. álftum, að það mundi glæða skilning unga fólksins á gildi þessa undirstöðuatvinnuvegar Íslendinga og verða til þess að þroska það á margan hátt. Við höldum sem sagt, að það hafi alveg tvímælalaust uppeldislegt gildi fyrir ungt fólk á þessu landi að komast í snertingu við frumatvinnuvegi okkar. Við álítum, að vaxandi þörf sé fyrir þetta. Áður fyrr voru kaupstaðirnir minni. Menn fengu uppeldi sitt í sjóþorpunum í nánum tengslum við smábátaútgerðina, sem var allsráðandi yfir höfuð að tala fyrir nokkrum áratugum. Nú hafa bæirnir stækkað, sér í lagi hér suður frá, en einnig víðar hafa bæir stækkað og um leið komið fleiri starfsgreinar, sem á vissan hátt er auðveldara að komast í tengsl við heldur en við sjómennskuna, og þannig leiðist hugur unga fólksins í vaxandi mæli frá þessum undirstöðuatvinnuvegi. Það kemur líka til, að nú er yfir höfuð að tala seta á skólabekk orðin miklu lengri en hún var fyrir nokkrum áratugum. Allt þetta veldur því, að þörf fyrir beina og skipulagða kynningu á sjómennskunni fer vaxandi. Mér finnst líka vert að benda á það alveg sérstaklega, að beina verklega kennslu í sjómannsstörfum er raunar hvergi að finna í skólakerfi landsmanna hinu almenna, og hún er einnig mjög takmörkuð í sjómannaskólanum sjálfum. Þar er lögð stund á annað meir en beina verklega kennslu í sjómennsku, eins og kunnugt er. Þess er einnig að gæta, að sá skóli er aðeins fyrir lítið brot af sjómannastéttinni, þ.e.a.s. fyrir yfirmenn, skipstjóraefni og vélstjóra. Þó að við flm. þessarar till. séum sammála um það og ekki í nokkrum vafa um, að nauðsyn er á aðgerðum eins og þeim, sem till. fjallar um, hljótum við að viðurkenna, að ekki er vandalaust að setja löggjöf um þetta efni. Við erum ekki með fastmótaðar hugmyndir um, hvernig forma skyldi slíka löggjöf. Þess vegna er það, að till. okkar felur í sér að skora á ríkisstj. að láta undirbúa málið. Víð hugsum okkur þá, að ríkisstj. fái til þess færa menn, í nánum tengslum við sjávarútveginn, t.d. frá Fiskifélagi Íslands, frá samtökum skipstjórnarmanna og öðrum samtökum sjómanna og frá útvegsmönnum. Þó að vafalaust megi við lagasmíð þá, sem hér um ræðir, styðjast að einhverju leyti við erlenda reynslu og að einhverju leyti við vísi að innlendri starfsemi, sem þegar er til, eins og ég vék að áðan, sýnist mér, að það megi alveg eins búast við því, að reynslan verði síðar að leiða í ljós, hver eru heppilegustu formin á þeirri starfsemi, sem till. fjallar um. Jafnvel þó að færustu menn fjölluðu um undirbúning löggjafarinnar, kæmi mér ekki á óvart, þó að svo færi, vegna þess að lítil reynsla er komin á slíka starfsemi hér á landi, að fljótlega kynni að þurfa að breyta löggjöfinni á einhvern þátt. En mestu máli skiptir að okkar dómi, að hafist sé handa. Í till. okkar, eins og hún liggur fyrir á þskj., felast í raun og veru aðeins þrjár ábendingar. Það er bent á útgerð skólaskipa. Við hugsum okkur, að það yrðu skip, sem tekin yrðu á leigu, fyrst og fremst um sumartímann. Ég gæti ímyndað mér, að slík skip flyttu sig á milli verstöðva, tækju hópa til æfinga á einum stað nú og öðrum síðar, þetta yrðu eins konar hreyfanlegar æfingabúðir. Í annan stað bendum við á þann möguleika að veita tilsögn og þjálfun á almennum fiskiskipum undir leiðsögn valinna skipstjóra, og þau skip yrði að viðurkenna hverju sinni. Það er svo með nýju skipin mörg, þessi stjórn og glæsilegu skip, að þau hafa mörg hver rýmri íbúðir en þarf fyrir hina föstu áhöfn, eins og hún er venjulega. Hefur, eins og ég sagði áðan, þegar verið gerð tilraun með þetta á varðskipunum. Þar er auðvitað ekki um neina tilsögn að ræða í fiskveiðum, heldur aðeins sjómennsku, en þarna gæti orðið um tvöfalda þjálfun að ræða, miðað við það, sem þar á sér stað. Ég held, að, sú tilraun, sem gerð var á varðskipunum, hafi gefið svo góða raun, að það sé alveg sjálfsagt að reyna einnig á þessu sviði. Þriðja ábendingin, sem kemur fram í þessari till., er varðandi framkvæmdina. Við leggjum til, að Fiskifélaginu sé falið að annast hana. Það hefur þegar ýmsa starfsmenn í sinni þjónustu, bæði ráðunauta og erindreka, og það hefur a.m.k. fylgst með starfsemi í þessa átt. Þar á ég við sjóvinnunámskeið, sem haldin hafa verið á ýmsum stöðum á landinu. T.d. nú í vetur hefur verið kennsla í sjóvinnu á Seyðisfirði. Hún er kostuð af heimamönnum að mestu eða öllu leyti, en hún var sett af stað og fer fram undir handleiðslu Fiskifélags Íslands. Að dómi okkar flm. er eðlilegt framhald á þessari starfsemi og alveg sjálfgefið að taka upp slíka kennslu á sjó og fela Fiskifélaginu forgöngu á þessu sviði. Það væri alveg tvímælalaust eðlilegt, að verkleg kennsla á sjó yrði einn liður í okkar skólakerfi, einn þáttur í verknámi því, sem framkvæmt er innan hins almenna skólakerfis. E.t.v. getur það orðið þegar með fyrstu löggjöf, sem sett yrði um þetta efni. En þó þykir mér sennilegra, og að því laut það, sem ég áðan sagði, að við leggjum til að fela Fiskifélaginu forgöngu um þetta, að það bíði síðari tíma að fasttengja verklega kennslu á sjó skólakerfinu sjálfu. Ég vil taka fram, að flm. þessarar till. vilja ekki láta skilja tillöguflutning sinn sem vanmat á nokkurn hátt á viðleitni útgerðarmanna, skipstjóra og annarra skipverja, sem nú þegar hefur sýnt sig í þá átt að þjálfa ungt fólk til sjómennskustarfa. Það ber að virða alla slíka viðleitni. Þó að smábátaútgerðin í mörgum verstöðvum sé ekki lengur allsráðandi og önnur stærri útgerð tryggi jafnari atvinnu, er fyllilega ástæða til að vekja athygli á því, hvernig þessi smábátaútgerð hjálpar til að veita mönnum fyrstu æfingu á sjó, ekki einasta á þann hátt, að þegar menn hrinda á flot trillum sínum, sem nú eru kallaðar og margar eru reyndar þilskip, þá verður þar pláss fyrir marga unga menn, sem um líkt leyti eru kannske að losna úr skólum, heldur einnig á þann hátt, að yfir á smábátana fara alltaf einhverjir skipverjar af stærri skipunum, það er a.m.k. reynsla, þar sem ég þekki best til, og þá losnar á þeim skipum pláss, sem a.m.k. í ýmsum tilfellum nýtast fyrir yngri kynslóðina, sem enn er t.d. í skólum í bóklegu námi. Þrátt fyrir þetta sýnir reynslan, að ástæða er til að vera hér vakandi og gera enn betur, sbr. það, sem ég hef aðeins vikið að hér að framan, og sbr. t.d. það, að fáar tilkynningar eru algengari á vissum tímum árs heldur en sú, sem byrjar svona: „Vanan háseta vantar.“ Þetta er því að dómi okkar flm. áreiðanlega tímabært frá því sjónarmiði séð. Ég orðlengi þetta svo ekki frekar, en leyfi mér að leggja til, að till. verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Fjarri er mér að draga úr slíkri till. eða öðrum, sem hafa komið fram á því sviði að auka menntun og reynslu þeirra manna, sem sjó stunda á fiskiskipum okkar Íslendinga. En undarlegt þykir mér, ef hægt er að flytja slíka till., sem fellur undir verklega kennslu sjómanna á hinum minni fiskiskipum sérstaklega, ef ekki er um leið haft í huga það sem auðvitað er grundvallarreglan og hlýtur að vera undirstaðan í sambandi við kennslu á þessum sviðum, þ.e. að kenna öryggi á sjó. En öryggi á þessum skipum verður ekki kennt, nema þar komi nokkur kostnaður til. Við hlustuðum á það fyrir nokkrum dögum í Sþ., að það var ekki hægt að beita fullu öryggi, vegna þess að ekki hafði fengist fjárveiting frá fjárveitingavaldinu, þar sem hv. flm. og frsm. fyrir þessari till. m.a. á sæti. Það var ekki hægt að ná fjárveitingu fram til að mæta því öryggi, sem nauðsynlegt er á þessum skipum, sem hann mælti sérstaklega fyrir, að þyrfti að kenna unglingum að starfa á. Við höfum haft aðra till. hér í dag í sambandi við það að gera nokkurs konar flotastöð í Flatey á Skjálfanda, gera þar sjóvinnubúðir. Það er gott, ef þetta verður ekki kallað einhvern tíma í framtíðinni Gulag eyja fangabúðirnar, þegar verður farið að flytja unglinga þangað til þess að vera þar. Ég hefði álitið samt sem áður, að það mætti sameina þessar tvær till. og koma nokkuð á móti hv. flm., eins og þegar hefur legið fyrir hv. Alþ. árum saman, að við getum verið í sambandi við sjóvinnuna, með fljótandi skólaskip, sem getur farið á milli staða og kennt unglingum, verið 2–3 vikur á hverjum stað. Vera má, að staðarsjónarmiðin ráði svo miklu hjá þeim, að það verði endilega að ákveða þá. Ég held, að það þurfi ekki endilega. Verkleg kennsla í sjómennsku, eins og hv. flm. orðaði það, er góðra gjalda verð, og við eigum að styðja hana. En ég held, að við þurfum að skoða málið töluvert betur en fram kemur í tillögu hans.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram ásamt hv. 5. þm. Norðurl. v. till. til þál. um ráðstafanir til að tryggja í landinu varaforða sáðkorns til nota í kalárum. Till. er á þskj. 381 og er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að gera nú þegar ráðstafanir til að Innkaupastofnun ríkisins í samráði við sáðvöruinnflytjendur flytji inn og hafi á boðstólum í vor umtalsvert magn af sáðkorni umfram þau venjulegu ársnot, sem grípa mætti til fyrirvaralaust til grænfóðurræktar, ef í gróandanum kæmi fram kal í túnum, sem hugsanlega getur orðið eftir hinn óvenjulanga svellavetur og leitt til fóðurvöntunar, ef ekki er að gert. Við ákvörðun magns og tegunda sáðvaranna skal innflytjandi hafa samráð við Búnaðarfélag Íslands og Rannsóknastofnun landbúnaðarins.“ Eins og fram kemur í grg. með till., eru bændur uggandi um grasbrest á komandi vori, þar sem þeir óttast, að hin óvenjumiklu svellalög í byggðum landsins geti leitt af sér kal í túnum og ræktarjörð. Það er öllum vitanlegt, að allt frá byrjun nóv. hefur hitastig verið óvenjulágt, og hefur það haft þau sýnilegu áhrif að hleypa jörðinni í gadd og magna frerann á öllu flatlendi, þ.e.a.s. það hefur skapast hættuástand um fóðuröflun bænda í sumar. Bændur eru ekki einir um að meta horfurnar viðsjárverðar. Sérfræðingar telja, að af völdum köfnunarkals séu tíðastir kalskaðar hérlendis og að þess megi vænta, að svell muni liggja á túnum lengi fram eftir. Sérfræðingar eru og sammála um, að sú leiðin, sem tiltækilegust sé til að koma í veg fyrir fóðurskort af völdum kalskemmda, sé ræktun grænfóðurs, því að í flestum árum fá einærar grænfóðurjurtir nægan vaxtartíma til góðrar uppskeru, ef sáðkorn er fyrir bendi, þegar fullséð er, hvort um kalskemmdir er að ræða eftir veturinn. Ekki þarf að óttast það, að grænfóðurræktun fari í handaskolum. Bændur eru orðnir þaulvanir þeirri ræktun og nota hana mjög árlega til þess að auka á fjölbreytni fóðursins, um leið og hún er liður í varanlegri ræktun landsins. Mér skilst, að árið 1971 hafi verið um 3200 ha. undir grænfóðri og um 3500 ha. árið 1972. Nú er talið, að venjuleg túngrös gefi í meðalári um 1750 fóðureiningar af ha. Hins vegar má ætla, að grænfóðurtegundir þær, sem helst kæmi til greina að hagnýta í þessu skyni, gætu gefið af ha.: hafrarnir um 2500 fóðureiningar, byggið um 2000 fóðureiningar og rýgresi álíka uppskeru. Þótt grænfóðurræktunin sé að nokkru mun kostnaðarsamari að því er varðar áburð og útsæði en önnur ræktun, á hún fullan rétt á sér og er raunar, eins og áður sagði, eina leiðin til bjargar, ef túngrösin bregðast. Dr. Sturla Friðriksson getur þess í blaðaviðtali fyrir nokkrum dögum, að nauðsyn beri til vegna kalhættunnar að útvega varaforða af sáðkorni, þar sem þörfin fyrir það verði oft ekki kunn fyrr en síðla vors, en þá er örðugt að afla sáðvöru og skammur tími til stefnu, uns of seint yrði að sá. Eins og áður sagði, rækta bændur árlega grænfóður í miklum mæli. Það mun láta nærri, að innflutningur sáðkorns sé í meðalári um 500 tonn. Með hliðsjón af því má áætla, að varabirgðir þær, sem till. þessi tekur til, þyrftu a.m.k. að vera 300–500 tonn. Hér er því um svo mikla birgðaaukningu að ræða, að ekki er hægt að gera þá kröfu til innflytjenda sáðkorns, að þeir festi fé í svo miklu magni. Þar sem hér er um hagsmuna- og öryggismál að ræða, sem má heita sameiginlegt öllum landsmönnum, er eðlilegt, að ríkisvaldið hafi um málið forgöngu og tryggi til þess fjármagn. Ráðlegast virðist vera að fela þeim fyrirtækjum, sem þegar starfa að sáðvöruinnflutningi, framkvæmdina með fyrirgreiðslu ríkisins eða einhverrar ríkisstofnunar að bakhjarli, og er í till. lagt til, að Innkaupastofnun ríkisins verði sá aðili, enda hefur hún að undanförnu notið aðstoðar innflytjenda um útvegun sáðkorns fyrir grænfóðurverksmiðjur ríkisins. Það er rétt að geta þess hér, að till. gerir einnig ráð fyrir því, að við ákvörðun magns og tegunda sáðvaranna skuli innflytjandi hafa samráð við Búnaðarfélag Íslands og Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Á því búnaðarþingi, sem nú er nýlega lokið, lá fyrir erindi frá jarðræktardeild Rannsóknastofnunar landbúnaðarins um innflutning sáðkorns, og var það afgreitt frá þinginu með svofelldri samþykkt, með leyfi hæstv. forseta: „Vegna þeirrar kalhættu, sem stafar af miklum svellalögum um mestan hluta landsins í vetur, felur Búnaðarþing stjórn Búnaðarfélags Íslands að beita sér fyrir því, að bændum verði tryggt nægilegt fræ af heppilegum grænfóðurtegundum til sáningar á komandi vori, enn fremur, að kannað verði, með hvaða hætti unnt verði að tryggja til frambúðar nægilegar sáðvörur til grænfóðurræktar, sem unnt yrði að nota í kalárum.“ Svo sem heyra má, gengur þessi samþykkt Búnaðarþings mjög í sömu átt og sú þáltill., sem hér er til umr. Sú samþykkt tekur sem sagt kröftuglega undir till. okkar hv. 5. þm. Norðurl. v., og er það einmitt það, sem við vissum, að mundi gerast. Svo almennur er óttinn við skaða af völdum hins óvenjulanga svellaveturs. Þótt hina síðustu daga hafi brugðið til betra veðurfars, er engan veginn séð fyrir endann á því enn, hverjar afleiðingarnar af þeim svellalögum verða. Nú er orðið svo áliðið vetrar, að hið bráðasta þarf að ganga frá pöntunum erlendis á því sáðkorni, sem á að koma til notkunar við ræktun á komandi vori. Afgreiðsla þessarar till. má því ekki dragast úr hömlu og þyrfti að ganga hraðar í gegnum þingið en gengið hefur til þessa, þar sem liðinn er hartnær mánuður, síðan till. var lögð fram, en er núna fyrst að koma til umr. í Sþ. Hér er að mínum dómi of mikið í húfi, til þess að svo megi lengur ganga. Ég treysti því, að menn komi auga á það nú og málið fái framgang með hliðsjón af því. Herra forseti. Ég kýs ekki að hafa að sinni fleiri orð um till. þessa, en ég legg til, að umr. um hana verði á einhverju stigi frestað og málinu vísað til hv. atvn. til meðferðar.



Herra forseti. Í till. þessari til þál. á þskj. 382 er lagt til, að Alþingi álykti að skora á ríkisstj. að hlutast til um, að fræðsluyfirvöld haldi námskeið fyrir starfandi kennara á barna- og gagnfræðaskólastigi, sem hafi ekki kennararéttindi. Skal við það miðað, að þeir hafi verið settir um óákveðin tíma eða gegnt fullu starfi í a.m.k. 5 ár, enda mælir viðkomandi skólastjóri og fræðsluráð eða skólanefnd með því. Námskeið þetta skuli vera eitt sumar og haldið tvívegis a.m.k., sumurin 1974 og 1975. Að því loknu skuli viðkomandi kennari hafa full starfsréttindi á því stigi, sem hann kennir við. Ástæðan til þess, að þessi till. er fram borin, er sú, að eins og ástandið hefur verið í skólamálum, hefur mikið skort á það, að kennarar með full starfsréttindi hafi fengist til þess að kenna við hina ýmsu skóla víðs vegar um landið. Þannig er nú talið t.d., að um 100 skólakennarar á barnaskólastigi hafi ekki full kennararéttindi, og sömu sögu er að segja úr gagnfræðaskólunum, að það er verulegur hópur kennara starfandi þar, sem ekki hefur lokið tilskildum prófum. Réttarstaða þessara kennara er mjög óörugg og nánast þannig í mörgum tilfellum, að kennararnir eru ráðnir frá ári til árs, en verða síðan að víkja, ef um stöðu þeirra sækir maður með full réttindi, jafnvel þótt þannig standi á, að nokkurn veginn megi segja með fullri vissu, að viðkomandi kennari muni ekki dveljast til langframa á þeim stað, sem um ræðir. Margir þessara réttindalausu kennara hafa rækt störf sin með mikilli prýði um árabil og beinlínis bjargað því, að unnt hefur verið að halda uppi skólastarfi. Þetta fólk hefur lagt mikið á sig í sjálfsnámi og að auki öðlast gegnum langt starf mikla reynslu og þekkingu, sem er áreiðanlega virði þó nokkurrar skólagöngu. Á hinn bóginn hlýtur það að vera skylda ríkisvaldsins að kosta nokkru til þess, að þeir menn, sem við kennslu fást, hafi nauðsynlega undirbúningskunnáttu og fræðslu, og sýnist sanngjarnt, bæði gagnvart nemendum og eins gagnvart þessum kennurum, að Alþingi taki af skarið um það, að þetta starfsfólk njóti þess, sem það hefur vel gert á liðnum árum, og efnt verði til sumarnámskeiðs fyrir það. Hér er um fullorðið fólk að ræða, sem mundi nota slíkt námskeið mjög vel og hafa mikið gagn af því. Þetta fólk mundi leggja sig fram um að geta notið alls þess, sem þar fer fram, og áreiðanlegt er, að það yrði auðvelt fræðsluyfirvöldum að leiðbeina þessu fólki um það, hvernig það gæti undirbúið sig, áður en námskeiðin hæfust, þannig að fólkið væri með á nótunum um það, sem þar væri að fara fram. Að mínu áliti er það ekki sæmandi af ríkisvaldinu að nota starfskrafta þessa fólks, á meðan ríkisvaldið þarf á því að halda, en síðar meir, þegar fólkið er farið að reskjast, þá eigi kannske að kasta því út á kaldan klakann og láta það taka upp aðra atvinnu, sem það hefur ekki gegnt. Þá er önnur alvarleg hlið á þessu máli, og það er sú reynsla, sem orðið hefur af Kennaraháskólanum, síðan hann tók til starfa, með 7 ára nám að loknu landsprófi. Eins og Kennaraskólinn var áður, útskrifuðust þaðan um 200 kennaraefni á hverju ári og nægði þó ekki til þess að fullnægja eftirspurninni. Nú eru horfur á því, að fullærðir kennarar verði árlega frá 12 og upp í 20 á næstu árum, og þarf ekki mörgum orðum að fara um það, hvert stefnir í þessum efnum, að við erum síður en svo þannig á vegi stödd og það hefur ekki verið staðið þannig að, að við getum búist við fullmenntuðum kennurum í öll þau störf, sem losna, hvað þá að taka við störfum af þeim kennurum, sem vel hafa reynst á undanförnum árum. Ég vil í þessu sambandi geta þess, sem vel er gert. Nú er starfandi á vegum fræðsluyfirvalda og undir umsjón Kennaraháskólans kennaranámskeið, bréfaskóli, fyrir réttindalausa kennarar eiga erfitt um vik að nýta bréfaskólvissum skilyrðum. Ætlunin er, að námskeiðið haldi áfram næsta sumar og verði þá um tveggja mánaða skeið. Hefur komið í ljós, að ýmsir kennarar eiga erfitt um vik að nýta bréfaskólann sem skyldi, m.a. vegna þess, að kennarar hafa ekki getað dregið úr kennslu eins og þeir hefðu kosið vegna brýnnar þarfar við þær kennslustofnanir, þar sem þeir starfa, þannig að það hefur sýnt sig, að þetta fyrirkomulag hefur ekki reynst jafnvel og vonir stóðu til, þótt að sjálfsögðu sé það rétt, að sumir kennaranna hafa getað staðið við að leysa þau verkefni, sem þeim hafa verið send. Ég álít, að reynslan af þessu námskeiði sýni okkur, að við eigum að stefna að því að reyna að hafa námskeiðin lengri að sumrinu til og búa þannig um, að úr þessu verði samfellt nám, sem hægt sé að ganga að eins og hverri annarri vinnu, en ekki eins og verið hefur, að slíta kennarana frá kennslunni með bréfaskóla, þó að það sé, eins og ég sagði, miklu betra en ekkert slíkt væri. Ég vil taka það skýrt fram, að tilgangurinn með þessum tillöguflutningi er ekki sá að gera lítið úr því, að kennarar komi vel menntaðir til starfa. Það, sem hér er verið að leggja til, er að kennurum, sem ekki hafa kennararéttindi, en eru þó starfandi kennarar og hafa verið um margra ára skeið, takist að fá kennararéttindi, enda hafi þeir áður setið kennaranámskeið, lokið tilskildum prófum og fræðsluyfirvöld, annaðhvort skólanefnd eða fræðsluráð auk skólastjóra, mæli með því, að þessir kennarar fái heimild til að sitja kennaranámskeiðið. Það er rétt, að það hefur verið á undanförnum árum nokkur hópur af fólki, sem hefur farið úr einum skólanum í annan og ekki fests í sessi, og hér er ekki lagt til, að það fólk fái að sitja þessi námskeið. Hér er miðað við það, að viðkomandi hafi kennt, eins og ég sagði, 5 ár í fullu starfi eða verið settur um óákveðinn tíma. Það á að vera nægileg trygging fyrir því, að einungis hæfir kennarar sæki viðkomandi námskeið og fái skipun í stöðu:r sínar eftir þau. Ég vil að lokum aðeins segja það, að það hefur lengi verið baráttumál t.d. Landssambands framhaldsskólakennara að fá botn í kennaramálin, eins og þau eru, og ég álít, að til þess að hægt sé að setja fyllstu kröfur um starfsréttindi kennara, eins og komið hefur til tals, sé nauðsynlegt, að þessi undirbúningur hafi áður farið fram. Ég vil svo að lokum aðeins lýsa þeirri skoðun minni, að ég álít, að það geti ekki komið til greina, að menn, sem gegna sömu störfum svo að árum skiptir, séu flokkaðir í mismunandi launaflokka eftir þeirri menntun, sem þeir hafa upphaflega hlotið. Ég álít, að við eigum að stefna að því, að menn, sem gegna sömu störfum, fólk, sem er látið gegna sömu stöðum og er þar af leiðandi frá sjónarmiði ríkisvaldsins hæft til að gegna þeim, eigi að bera jafnmikið úr býtum. Ég legg svo til, að umr, um þessa þáltill. verði frestað og henni vísað til allshn.



Herra forseti. Það mál, sem hér er til umr., starfsréttindi kennara, kemur inn á mál, sem hefur verið mikið vandamál, sérstaklega úti á landsbyggðinni, Má kannske segja, að fyrst og fremst hefði þurft að hugsa um það á umliðnum árum að knýja á um raunhæfar úrbætur, til þess að landsbyggðin nyti sem bestra starfskrafta í kennarastétt, að það þyrfti fyrst og fremst að fá hæfa réttindamenn til starfa, og vissulega hefur orðið á þessu nokkur breyting til bóta nú síðustu árin. Sannleikurinn er, að hið mikla offjölgunarvandamál, sem varð í Kennaraskólanum fyrir nokkrum árum, varð til þess, þótt slæmt væri fyrir skólastofnunina sem slíka, að fleiri kennarar fengust til starfa, fleira fólk fékkst út á landsbyggðina til þess að kenna. Ástandið í þessum málum, eins og vitnað er í þarna og hv. flm, minnti á áðan, er að vissu leyti ekki gott, en það var þó fyrir t.d. 3 árum líklega nær þrisvar sinnum verra en það er þó nú. A.m.k. var það þannig á Austurlandi, að ég hygg, að þá hafi verið þar fjórum sinnum fleiri réttindalausir kennarar en eru þó þar í dag. Þar hefur orðið sú breyting á til batnaðar. Ég verð að taka fyllilega undir það með hv. flm., að ég óttast mjög, að nýtt fyrirkomulag kennaramenntunarinnar, þ.e.a.s. það, að kennaranámið hefur verið lengt svo mjög og fært á annað stig, dragi úr aðsókn nemenda í þetta starf, og ég held, að þar verði einmitt sú raunin á, að landsbyggðin verði þar harðast úti, þegar fram í sækir. Ég skal játa það hér, að á sínum tíma, þegar þetta mál kom til umr. á kennaraþingi, vorum við aðeins þrír Austfirðingar, sem þar greiddum atkvæði á móti þessari breytingu og vorum vissulega kallaðir miklir afturhaldsmenn fyrir bragðið, að vilja ekki þessa auknu menntun kennarastéttarinnar, sem ein gæti orðið til þess að bæta launakjör kennara. Það voru þá ein helstu rök þeirra manna, sem stóðu fyrir þessari breytingu, að það yrði miklu léttari leikur fyrir kennarastéttina að sækja sinn rétt í launamálunum á eftir. En ég skammast mín nú út af fyrir sig ekkert fyrir að hafa gert þetta og hafa allan tímann verið heldur tortrygginn á þessa breytingu yfir í Kennaraháskóla. Ég tel, að það hafi þurft að gera umtalsverðar breytingar á kennaranáminu, en það hefði mátt gera með öðrum hætti en hefur verið gert og raunin hefur nú á orðið. Ég ræði þetta mál eingöngu hvað barnastigið snertir. Það hefur verið meira á reiki um réttindi á gagnfræðaskólastiginu. Eins og hv. flm, benti á, hefur Landssamband framhaldsskólakennara haft af þessu máli í sínum röðum alveg sérstakar áhyggjur og það skiljanlega. Ég hef lengi haft þetta vandamál í huga, og ástæðurnar eru mjög augljósar. Þær eru úr mínu eigin starfi. Ég hef t.d. haft ágæta kennara ólærða til þess starfs, og ég nefni það aðeins sem dæmi um það, hvað slíkur maður, sem er búinn að fá góða starfsreynslu og er að öðru leyti vel hæfur maður til starfs síns, getur í raun og veru verið góður starfskraftur, að þessi kennari hjá mér, hann t.d. einn, reyndist vera fær um það og vildi taka það að sér að gegna skólastjórastörfum í forföllum, þegar skólastjórinn veiktist, og voru þó 3 réttindamenn við skólann, sem hvorki treystu sér til þess né fólk út af fyrir sig treysti almennilega til þess að taka þetta verk að sér. Þetta starf leysti hann svo með miklum sóma, og er það út af fyrir sig engin sönnun eða afsönnun í sambandi við gildi þess arna, en kemur þó inn á þetta mál. Sá maður, sem hér um ræðir, er horfinn úr því starfi einmitt vegna þess öryggisleysis, sem hann varð við að búa, eftir að hafa verið í því í 12 ár, samfleytt, hann hreinlega gafst upp, og á mínum heimastað er hans sárt saknað úr starfi, bæði af nemendum og eins af foreldrum. Ég játa það fullkomlega, að þetta er mjög erfitt og viðkvæmt mál fyrir mína stétt. Mín stétt, stétt barnakennara, hefur verið afar andvíg öllum tilslökunum, og ég verð að líta á það sem eðlilegt og sjálfsagt að mörgu leyti. Hver stétt heldur fast á réttindum sínum og vill, að þau séu metin, og vill ekki láta aðra komast þar upp með neitt múður. Og ég skil menn mætavel. þegar þeir segja, að úr því að þurfi aukalega 4 ára nám, eins og hefur verið hingað til, til að öðlast kennararéttindi, þá sé nokkuð hart aðgöngu og hæpið, að réttindi fáist út á starf, þó að það sé unnið í nokkur ár, jafnvel með sóma, þar sem um ekkert lágmarksnám sé að ræða. Ég skil sem sagt afstöðu stéttar minnar mjög vel, þó að ég hafi þar lent upp á kant við ýmsa starfsbræður mína, einfaldlega af því að ég þekki svo vel til hinnar hliðar málsins og hún er ekki siður mannleg en hin stéttarlega hlið, sem ég minntist á áðan. Kennaraskorturinn úti á landsbyggðinni hefur verið svo geigvænlegur, að oft hefur verið gripið til þess ráðs að fá aðila, sem menn hafa treyst, á heimastaðnum til að hlaupa undir bagga, oft ár eftir ár, án nokkurs atvinnuöryggis. Og það hefur komið fyrir æ ofan í æ í þessum tilfellum, að kennaralærður maður hefur getað vikið til hliðar slíkum aðila, t.d. aðeins eitt ár, - maður, sem aðeins hefur verið að kanna aðstæðurnar á staðnum, aðeins verið að afla sér peninga til þess að halda áfram námi eða eitthvað því um líkt, og síðan hefur skólanefndin á staðnum orðið að ganga til þess réttindalausa manns, sem áður hafði verið í starfinu, árið eftir til að biðja hann um að koma í starfið að nýju. Þetta fólk hefur sannarlega miklu bjargað. Ég hef alltaf litið svo á, að eftir vissan starfstíma ætti þetta fólk að fá einhverja umbun, það ætti á einhvern hátt að létta því möguleikana til að ná þessum réttindum. Menn hafa séð ýmsar leiðir til að flýta þessu og öðlast réttindi. Sumir hafa t.d. tekið það ráð, ef þeir hafa verið svolítið liprir í líkamanum, að þeir hafa farið í Íþróttakennaraskólann og lokið þar námi, fengið þar sín íþróttakennararéttindi eftir eitt ár. Það gerðu menn, að ég veit, á tímabili. Sumir, sem hafa verið mjög liprir til handanna, hafa farið í handavinnudeild Kennaraskólans, sem hefur ekki verið nema 2 ár, og sloppið þannig við að þurfa á þessu 4 ára námi að halda. Með því móti hafa þeir getað náð réttindum, að vísu takmörkuðum við þessar greinar, en víðast hvar hefur raunin orðið sú, að þessir menn hafa verið ráðnir í stöðurnar og skipaðir hreinlega í þær á eftir. Ég sem sagt get lýst yfir hvað meginefni þessarar till. snertir fylgi mínu við hana. Ég tel, að námskeið sé nauðsynlegt, það sé í raun og veru lágmarkskrafa. Hvernig því eigi að vera háttað, hef ég nú ekki almennilega gert upp við mig, hvort það eigi að vera jafnvel meira en hér er fram á farið. Það er kannske fulllítið að vera með aðeins eitt námskeið, og ég held, að þar megi við bæta, að það megi auka þetta nám. Alveg sérstaklega verður að gera þær kröfur til þess fólks, sem er í þessu starfi, að það sæki vel þau námskeið, sem fræðsluyfirvöld efna til, þar sem verið er að kynna nýjungar. Það verður að fylgja þessu í raun og veru. En hingað til hefur þetta fólk yfirleitt gert það af þeirri einföldu ástæðu, að það hefur ekki séð neinn tilgang í því að auka þannig við þekkingu sína án þess að eiga nokkurt atvinnuöryggi. Margir hafa þó þrátt fyrir allt gert það. Ég álít, að meðmæli skólanefndar séu þarna sjálfsögð. Þeir eiga einir að njóta hér góðs af, sem hafa staðið sig í sínu starfi. Það er svo aftur annað mál, að kennarar ern misjafnir, og mætti sjálfsagt á hinn bóginn einnig benda á ýmsa, sem hafa sín fullu réttindi og fín próf, en ættu aldrei að hafa nálægt kennarastólnum komið. En það er annað mál, sem ekki er hér til umræðu. Hitt er rétt, að ég álit, að meðmæli skólanefndarinnar hljóti að vera sjálfsögð. Það er eitt aðeins, sem ég vildi gera athugasemd við. Það er síðasta málsgrein, þar sem stendur: „Að því loknu skal viðkomandi kennari hafa full starfsréttindi á því stigi, sem hann kennir við.“ Hjá mér vaknar sú spurning, hvort þessi síðasta málsgr, sé ekki of sterk, hvort réttindin eigi ekki að vera staðbundin, bundin við þann skóla, sem kennarinn hefur kennt við, og þá á ég við barnastigið. Þessu háttar öðruvísi til á gagnfræðastiginu. Ég held t.d., að það sé tvímælalaust aðalatriðið hvað snertir fólkið sjálft, þetta fólk, sem hefur verið að starfa í þessu réttindalaust. Ég held, að nær allir, sem ég þekki til og hafa starfað réttindalausir í þessu starfi um nokkurra ára skeið, mundu telja sínu máli fullborgið með því að hafa réttindi til kennslu á þeim stað, þar sem þeir hafa reynst vel, þeim hefur gengið vel að kenna, og þetta væri ekki fullnægjandi hvað þá snertir. Örlítið vafasamt er einnig, vafasamur greiði við þá jafnvel að fara að gera þetta að fullum starfsréttindum. Þar kann þó annað að vera til staðar á gagnfræðastiginu, en um það stig ræði ég hreinlega ekki, það er allt annars eðlis. Ég vil sem sagt, að þessi till. fái jákvæða skoðun, og þrátt fyrir það að menn ættu kannske að vera stéttvísir og halda fast á rétti sinnar stéttar, sé ég þá hlið málsins, sem vakir fyrir flm. og hlýtur að verða að athuga með tilliti til þess mikla starfs, sem þetta fólk hefur unnið til þessa, ég vil segja björgunarstarfs, sem það hefur víða unnið í skólum landsins.



Herra forseti. Ég get verið stuttorður um þessa till. Efni hennar er það, að þegar í stað verði gerðar ráðstafanir til þess, að keyptur verði jarðbor, sem geti borað niður í allt að 2 km dýpi, enda henti hann til borunar við Kröflu. Ástæðan fyrir því, að þessi till. er borin fram, er sú, að hér á landi er aðeins einn jarðbor, oft nefndur gufubor, sem er nægilega stór, til þess að hægt sé að nota hann við þær boranir, sem nauðsynlegar eru við Kröflu og fram eiga að fara á næsta sumri, sumarið 1975 og sumarið 1976, að því er mér hefur verið tjáð. Gufuborinn, þessi eini bor nægilega stór hér á landi, mun verða algerlega upptekinn allt næsta ár við verkefni hér á Suðvesturlandi vegna hitaveituframkvæmda og borana fyrir Reykjavíkursvæðið. Verður því ekki hægt að nota þann bor nyrðra á sumrinu 1975. Á hinn bóginn er orkuskorturinn á Norðurlandi svo mikill, að það þolir enga bið að reisa gufuvirkjun á háhitasvæðinu við Kröflu. Mér er ekki kunnugt um, að af opinberri hálfu hafi verið haft neitt frumkvæði að því að kaupa hentugan jarðbor til landsins, þó að fyrirsjáanlegt sé, að nú nálgumst við kúf af verkefnum næstu 3–4 árin vegna orkuskortsins í heiminum. Það er rétt, að bor af þessu tagi er nokkuð dýr, hann kostar kannske 150 eða 200 millj. kr. Það er þó ekki meira en svo sem einn skuttogari. Þeir eru nú farnir að skipta tugum hér á landi, þó að afraksturinn af hverjum þeirra fyrir sig verði ekki sambærilegur við þennan bor, ef vel tekst til. Ég álít, að það sé kominn tími til þess að taka af skarið um þetta. Mér hefur fundist, að sá sofandaháttur, sem verið hefur um rannsóknirnar í Kröflu á undanförnum árum og eins nú við afgreiðslu fjárlaga, beri með sér, að það sé ekki raunverulegur áhugi fyrir hendi hjá yfirvöldum, að þessar boranir fari fram, og ég óttast mjög, að því verði borið við á næsta ári að af tæknilegum ástæðum verði ekki hægt að gera þær boranir við Kröflu, sem lofað hefur verið. Ég fæ ekki skilið, að tómlæti hæstv. iðnrh. í þessum efnum geti átt sér aðrar orsakir. Ég þarf ekki að taka fram, að hjá umbjóðendum mínum á Norðurlandi er mikill áhugi á þessu máli. Menn óttast mjög, hvað við tekur fyrir norðan. En eins og ástandið er núna og oft hefur verið rætt um hér á hinu háa Alþingi, er nú komið svo, að menn fá ekki rafmagn til húsahitunar á Norðurlandi, nokkrum mánuðum eftir að ný virkjun hefur tekið til starfa, og ekki hefur heyrst frá hinu opinbera ein einasta rödd um það, hvernig staðið skuli að þeim málum né heldur hvernig unnt verði að útvega iðnaðinum á Norðurlandi þá raforku, sem nauðsynleg er. Af verkefnum fyrir bor af þessu tagi má benda auk Kröflu á boranir á Þeistareykjasvæðinu og auk þess boranir í sambandi við væntanlega sjóefnaverksmiðju. Þá má einnig líta svo á, að hér sé einungis um endurnýjun á verkfærum að ræða. Gufuborinn er kominn til ára sinna og eðlilegt og tími kominn til þess að endurnýja hann. Loks vil ég svo geta þess, að áhugi hefur vaknað fyrir því hér sunnanlands að framleiða rafmagn með gufuafli, eins og rætt er um í Kröflu, og skapar það að sjálfsögðu aukin verkefni fyrir slíkan bor. Mér skilst, að það geti einnig komið til álita, að fá bor af þessu tagi leigðan erlendis frá. Það mun þó vera dýrara, þegar á dæmið er litið í heild, heldur en beinlínis að kaupa borinn nú, þar sem leigan er mjög há. Hins vegar ætti að vera auðvelt að selja borinn, ef ekki er þörf fyrir hann. Ég legg til, herra forseti, að till. verði vísað til fjvn.



Herra forseti. Ég hef lengi velt því fyrir mér og þá frá sjónarmiði þess, sem bæði þekkir til og hefur kynnst slíkum hlutum, hvað það sé, sem valdi því, að einstaklingur og stundum lítill hópur manna gengur svo fram, þegar hætta steðjar að öðrum en þeim sjálfum, að þeir setja eigið líf í bráða hættu, stundum svo, að fram undan virðist opinn dauðinn og ekkert fái bjargað nema yfirnáttúrlegir líkams- og sálarkraftar, auk þess sem einskærar tilviljanir virðast í mörgum tilfellum ráða, hvort um líf eða dauða sé að tefla. Engin þjóð á betur að vita um slíka reynslu en einmitt Íslendingar. Barátta okkar Íslendinga við þau náttúruöfl. sem er barist við á hafinu af sjómönnum og á landi af fólki, sem býr t.d. á hinum erfiðu stöðum, sem búið er á hér á landi, - þessi barátta er tíðari og það er öflugri mótstaða, sem þetta fólk fær, heldur en gerist t.d. hjá okkar nágrannaþjóðum. Ég hef sérstaklega dregið fram þetta atriði á sjó, en auðvitað, eins og ég hef þegar tekið fram, þekkjum við þetta líka á landi. En sú spurning hlýtur að koma upp: Hvað veldur þessu? Hvað veldur þessum viðbrögðum þessara manna? Er þetta heimska eða hugrekki? Og þá mætti þá kannske segja til viðbótar: Hvað er þetta hugrekki? Er þetta vit eða vitfirring? Er þetta vinátta við þá, sem í hættunni og erfiðleikunum standa, eða er það einhver innibyrgður vilji til sjálfstortímingar? Allar þessar spurningar og hundruð annarra kom upp, þegar mál Alexanders Solzhenitsyns er rætt. Það veit ég, að allir aðrir rithöfundar taka undir, að það lýsir miklu hugrekki, að einstaklingur í Sovétríkjunum, sem sjálfur hefur reynt þrælavinnubúðafyrirkomulagið þar í ríki á annan áratug, skuli hafa hug og þrek til að berjast fyrir þeirri frjálsu hugsun og frelsi einstaklingsins, sem hann hefur gert, að þessi maður skyldi voga sér, eftir það sem undan var gengið, með þrjú kornung börn sín á framfæri og fósturson, að ráðast einn með að vísu samhjálp nokkurra mikilmenna andans - gegn ómanneskjulegu þjóðskipulagi, sem annar Nóbelsverðlaunahöfundur, Halldór Kiljan Laxness, hefur lýst að væri fasismi, og að þessi sami maður skyldi verða sigurvegari í okkar augum, sem stöndum fjær. Þetta er meira en hugrekki í mínum augum. Þetta er meira en hugrekki þess, sem fer á stað með þetta. Þetta er það, sem ég tel hreysti þess, sem sigrar. Og ég held, að Alexander Solzhenitsyn hafi sigrað í sinni baráttu. Auðvitað vita allir, að þessi heimsfrægi rithöfundur harmar þau örlög, sem honum voru búin með dómi þess eina réttar, þess einræðisfyrirkomulags, sem ræður í Sovétríkjunum. Með þessum dómi, sem orsakar hans brottflutning, er hann sviptur tengslum við sína eigin þjóð, við vini sína og fósturjörð og máske einnig við fjölskyldu sína, - við vitum ekki um það enn þá. Þau örlög þessa manns, sem auðvitað verður ekki talinn annað en einn með mestu andans mönnum á þessari öld, og höfum við þó marga slíka til viðmiðunar, m.a. hér á Íslandi, sem hafa boðið sig fram sem slíka, - þau örlög hljóta auðvitað að beina hug okkar Íslendinga að örlögum forfeðra okkar, sem gengu þessum sömu örlögum á vald, m.a. vegna þess, sem hefur verið orðað sem hugrekki, - eða örlagavaldur, eins og einhver góður maður orðaði það einu sinni, - en kannske þvert gegn staðreyndum bæði náttúruafla og þess, sem varð séð fyrir, að mundi valda þeirra dauða, eða þá því, sem ég vitnaði til fyrst í máli mínu, að þeir fórnuðu sjálfum sér og máske öðrum til björgunar þeim, sem verr voru á vegi staddir. Nú er ég einn af þeim, sem hafa marglýst því yfir, og ég hef marglýst yfir, bæði erlendis og hér heima, að ég hef enga trú á því, að það fólk, að íbúar Sovétríkjanna sjálfra, sem ég hef - guði sé lof - mörgum kynnst og að öllu góðu, - að þetta fólk hafi á nokkurn hátt, hvorki með því að sýna það í framkomu né að það hafi það í hugsun, að það vilji heyja styrjöld við einhverja nágranna sína eða fjarlægar þjóðir og allra síst kannske hin kapítalísku ríki, þótt sumir haldi, að svo sé. Ég held, að þetta sé alrangt. Ég átti kost á því fyrir mörgum árum, rétt eftir síðustu heimsstyrjöld, að kynnast nokkuð alþýðumönnum í Rússlandi, og þau kynni voru mér ákaflega geðþekk. Ég átti kost á því á s.l. sumri að kynnast enn fleiri úr þeirri stétt, og þau kynni voru enn geðþekkari í mínum huga. Og ekkert er mér fjarlægara en halda, að þetta fólk óski eftir því að standa í einhverjum styrjöldum eða öðru slíku gagnvart nágrönnum sínum eða öðrum, sem í okkar heimi eru. M.a. dreg ég það af því, þegar ég kom í hinn fræga kirkjugarð í Leningrad, þar sem grafin eru lík milljón manna, sem stóðu í því að verja Leningrad á sínum tíma gegn árás nasista, og þegar við áttum þess kost, þeir sem þá voru þar á ferð, að kynnast því og sjá það, sem ég hafði reyndar séð nokkuð mörgum árum áður, að sjá það fólk, sem enn þá mundi þær hörmungar, sem dundu yfir þeirra borg og land. Auðvitað dettur engum það í hug, að þetta geti komið til vegna óska þessa fólks. Ég held, að það sé enginn maður svo vitlaus að halda það. Það er hins vegar skipulagið hjá þessari þjóð, það er þjóðskipulagið, það er einræðið, það er kúgun hugans, það er kúgun skoðana, það er það, sem við kannske hræðumst mest hér á Vesturlöndum, sem viljum og höfum reynt að halda okkar frelsi, m.a. gegn því, sem við sáum fyrir í stríðslok og sjáum enn fyrir, með því að ganga í varnarbandalag með öðrum þjóðum. Og hvernig eigum við að geta gert annað, þegar við höfum það fyrir framan okkur einn af þekktustu og virtustu höfundum heimsins í dag, Nóbelsverðlaunahöfundinn Alexander Solzhenitsyn, sem m.a. hefur ásamt Morgunblaðinu á Íslandi upplýst það, að þetta þjóðskipulag í Sovétríkjunum stendur á þeim merg, að það þurfi vinnubúðaþræla til þess að standa undir hagvexti þar? Ég leyfi mér að spyrja þá, sem vilja gylla þetta þjóðskipulag: Er þetta það, sem koma skal? Eða eru einhverjir rithöfundar á Íslandi, sem máske vilja taka upp slíkt þjóðskipulag til þess að koma verkum sínum á framfæri og þá kannske að aðrir, sem verr eru settir, séu fluttir úr landi, að þeir séu kannske settir með valdi upp í Loftleiðaflugvél og þeir séu settir út einhvers staðar á viðkomustað og sagt: Hér skalt þú vera. Þú ert sviptur ekki aðeins landsréttindum, sviptur vinnuréttindum, þú ert sviptur öllum réttindum? - Enga trú hef ég á því, að nokkur Íslendingur vilji þetta. Hitt er annað mál, að við verðum að hafa það í huga, að sú þróun, sem hefur átt sér stað í þessu stóra ríki, sem við skulum ekki segja annað hér á Íslandi heldur en hafi verið okkur vinveitt í sambandi við viðskipti, þótt mörgum þyki kannske nokkuð hallað undir flatt upp á síðkastið, m.a. máske vegna þeirra undirskrifta, sem hafa átt sér stað hér á Íslandi, þar sem er mótmælt brottför varnarliðsins, sem ég tel þó að þeim ágætu mönnum komi ekkert við frekar en öðrum, þetta er innanríkismál okkar. En það hafa hins vegar ýmsir aðilar tekið þar til máls og komið að máli við okkar ráðamenn og sagt: Þið eigið að gera öðruvísi, - vegna þess að þeir kannske töldu, að við Íslendingar ættum að haga okkur og hugsa öðruvísi en við höfum gert. Staðreyndin hlýtur að vera ljós fyrir þá, sem horfa á úr fjarska. Hún er sú, að það er hvorki einstaklingurinn né Nóbelsverðlaunahöfundurinn, sem hugsað er um, þegar hann er tekinn úr samstöðu við sína þjóð og fluttur úr landi. Hins vegar er verið að reyna að breiða yfir það, að hann hefur upplýst öllum öðrum frekar um þá staðreynd, að þrælabúðalíf viðgengst enn þá í Sovétríkjunum og allt það, sem sagt hefur verið um þá ömurlegu staðreynd á undanförnum áratugum, er satt og rétt. Auðvitað er öllum kunnugt, hver örlög hafa verið búin Alexander Solzhenitsyn nú á síðustu dögum, - örlög, sem stjórnarfar og ráðamenn Ráðstjórnarríkjanna hafa búið honum og fjölskyldu hans, sem er kannske hvað ömurlegast. En ég held, að hinu verði ekki á móti mælt, að baráttuþrek þessa einstaklings hafi vakið óskipta athygli og aðdáun. Hann hefur af óbilandi kjarki barist gegn misbeitingu þess, sem við köllum lögregluvald, - og við köllum það misbeitingu lögregluvalds, hvar í heimi sem það er, hvort sem það var austan haft eða vestan, - fangabúðaþrælkun, sem við heyrum ekki sögur um nema að austan. En hann hefur líka barist fyrir rit- og skoðanafrelsi. Hann hefur barist gegn stjórnarháttum, sem eru á móti þessu hvoru tveggja og hann hefur barist á móti þeim stjórnarháttum, sem hafa látið í sér heyra öðru hvoru á undanförnum áratugum, t.d. með atburðunum í Eystrasaltsríkjunum, þegar þau voru bundin í ánauð, með vopnuðu ofbeldi gegn verkamönnum bæði í Póllandi og Austur-Þýskalandi, með blóðinu í Ungverjalandi og með vopnaðri innrás í Tékkóslóvakíu og nú með þessari tilraun til að drepa Alexander Solzhenitsyn bæði andlega og út á við, ef ég mætti orða það svo í mjög veikum orðum. Við Íslendingar eigum einn rússneskan fósturson. Það er maður, sem er heimsfrægur vegna sinna lista. Hann hefur stundum verið kallaður tengdasonur Íslands, giftur íslenskri listakonu með íslenskan ríkisborgararétt samkvæmt ákvörðun Alþingis Íslendinga, börn sín íslensk, og með þá heitustu ósk hans sjálfs, að faðir hans aldraður fái að koma í heimsókn til Íslands, þess föðurlands, sem hann hefur valið sér, eftir að hann slapp úr fangelsinu stóra, m.a. til að sýna afa barnanna sinna, hver þau væru, hvernig þau litu út. Þessi maður hefur ekki fengið fararleyfi, jafnvel þó að tengdasonur Íslands eigi í hlut. Hins vegar hefur þessi maður okkar íslensku þjóðar sagt það, og hann hefur sagt það við opinbera fjölmiðla, að það væri stærsti vináttuvottur, sem hægt væri að gera við þetta mesta andans stórmenni í dag, Alexander Solzhenitsyn, að við byðum honum það, sem við leggjum hér til með okkar till. Vegna hvers? Jú, hann kann hvergi við sig í fjölmenni. Hann vill vera á norðlægum slóðum. Hann vill vera í fámenni. Hann vill vinna að sínum ritstörfum. Og það væri verulegur bústaður fyrir hann að vera móti gamla kommúnistanum, - gamla sósíalistanum vildi ég nú frekar kalla það og leiðrétti mín orð hér með, - Halldóri Kiljan Laxness uppi í Mosfellssveit, og mætti íslensk þjóð einhvern tíma búa við þá staðreynd, að þessir tveir Nóbelsverðlaunahafar byggju þar. Ég minntist á það og hef heyrt getið um það, að Valdimir Ashkenazy, sá hinn heimsfrægi listamaður, hafi sagt þessi orð, sem ég vitnaði til. Og ég vil líka undirstrika þau orð hans, að það væri sérstakur vináttuvottur við alla þá, sem stæðu í baráttunni við þetta ómanneskjulega vald, sem m.a. við Íslendingar eigum að vera hreyknir af að berjast gegn, - þetta ómanneskjulega vald stjórnunarmanneskjunnar, sem við, sem höfum flutt þessa till., viljum m.a. taka undir, að við séum á móti, með því að óska eftir því, að Alþingi Íslendinga samþykki till. Ég held, að það væri tímabært að láta skrá hér í þingsögu Íslendinga, hvað þessi tengdasonur Íslands hefur sagt á alþjóðavettvangi, og því leyfi ég mér, herra forseti, að vitna nokkuð til orða hans, auk þessara orða, sem ég hef þegar haft um, að það væri stærsti vináttuvottur, sem hægt væri að sýna Alexander Solzhenitsyn nokkru sinni, ef eitt þjóðþing samþykkti, að honum væri það boðið, sem við leggjum nú til. Hann segir m.a. í viðtali, sem hann átti við eitt af dagblöðunum hér í Reykjavík, og ég vænti, að enginn fari að gagnrýna það, að rétt sé með farið, þótt ég kannske geti búist við, að svo verði síðar meir, - en með leyfi forseta, segir Vladimir Ashkenazy á þessa leið: „Fyrstu viðbrögðin við síðustu atburðum varðandi Alexander Solzhenitsyn eru þau, að brottvísun hans úr landi sé hápunkturinn í baráttu flokksins gegn sérhverri tilraun fámenns hóps hugrakkra Rússa til að segja sannleikann og dreifa sönnum upplýsingum. Hjá því verður ekki komist að álita enn á ný, að í þessum aðgerðum felist enn ein hreinskilin viðurkenning á öryggisskorti af hálfu ríkjandi einræðisstjórnar. Eina leiðin til að viðhalda óbreyttu ástandi er að varpa rýrð á virðingu og verk Solzhenitsyns, m.ö.o. að lýsa hann lygara, föðurlandssvikara og þar af leiðandi fjandmann þjóðarinnar. Sú leið að láta hann halda áfram starfi sínu, jafnvel undir stöðugum ofsóknum, hafði stöðugt meiri áhættu í för með sér, þar sem áhrif hans jukust svo ört og voru orðin yfirvöldunum sú ögrun, sem krafðist svars. útilokað er orðið að virða að vettugi ásakanir hans í garð yfirvaldanna, og nú vitum við svar þeirra. Efni og inntak aðgerða sovéskra yfirvalda er beint til þjóðarinnar, og meining þeirra er: Enginn hefur heimild eða fær heimild til að segja neitt það, sem flokkurinn telur ekki rétt eða ekki viðeigandi. - Afleiðingin, sem beitt var við aðgerðirnar, á að höfða til vestrænna ríkja og segja þeim: Sjáið, hvað við erum mannúðlegir. Við sleppum honum heilum á húfi vestur yfir, og þar getur hann án efa fengið að lifa þægilegu lífi.“ Og áfram heldur Vladimir Ashkenazy: „Það er mikils virði að láta ekki blekkjast af þessari mannúð. Þetta er ítarlega íhuguð mannúð og ekkert annað. Helst hefðu yfirvöldin viljað varpa Solzhenitsyn í sitt illræmda fangabúðaútlegðarkerfi. En hann er of þekktur og nýtur óvenjulega öflugs og almenns stuðnings í öðrum hlutum heims. Hugsanlegt píslarvætti hans í fangelsi yrði sovéskum yfirvöldum of þung byrði að bera. Möguleikar sovésku stjórnarinnar á að fá vilja sínum framgengt á öryggisráðstefnu Evrópu og varðandi bætta sambúð ríkja yrðu enn minni en þeir hafa verið til þessa. Þess vegna kom fangelsi ekki til greina.“ Og áfram heldur Vladimir Ashkenazy, þessi heimsfrægi listamaður, sem í sjálfu sér er flóttamaður frá þessu sama ríki, - hann segir: ,,Við megum ekki gleyma þeim tugum minna þekktra manna í Sovétríkjunum, sem hafa látið lífið og eru að því í fangelsunum, á geðveikrahælunum fyrir jafnvel enn minni sakir en Solzhenitsyn, heldur minnast þeirra, þegar við dæmum þessar nýjustu aðgerðir stjórnvaldanna.“ Ég skal ekki hafa frekari tilvitnanir í þessi ummæli Ashkenazys. Ég vil þó minna á það, að þessi maður hefur m.a. orðað það, sem hefur skeð á þessum vettvangi, sem harmleik. Og þetta er harmleikur, að það skuli geta gerst í hinu mesta vísinda- og að nokkru leyti menningarríki allra þjóða, Sovétríkjunum, að þau skuli geta leyft sér að setja einn af mestu andans mönnum þeirra upp í flugvél og segja: „Þú ferð úr á næsta áfangastað, og þú mátt aldrei koma hingað aftur.“ Þetta er eitt af því ómanneskjulegra, fyrir utan allt hitt, sem áður hafði skeð, og sem við hér á landi þekkjum í sögu frjálsrar hugsunar, frá því að þeir voru að brenna þá á torgum í Róm og hengja þá á dögum nasistanna og brenna bækur þeirra. Það er auðvitað það, sem komið hefur í dagsins ljós með þennan höfund í Sovétríkjunum, að hann hefur ekki fengið að birta sín ritverk þar, eftir að það fyrsta var birt, heldur hafa þau verið bönnuð, en hins vegar pöntuð bönn bæði á hann sjálfan, fjölskyldu hans og ritverk. Við Íslendingar höfum fyrir okkur ákveðnar staðreyndir, sem ég hef þegar bent á, sumar og við eigum ekki að gleyma því hér á þjóðþingi Íslendinga, að fólk um alla veröld hefur fylgst með þessari herferð gegn þessum sovéska rithöfundi. Við, sem kunnum slíkt að meta, og allur heimurinn höfum dáðst að einstöku andlegu og reyndar líka líkamlegu þreki þessa manns, sem hefur leyft sér að bjóða stjórnendum annars voldugasta ríkis veraldar byrginn. Og það er auðvitað ekkert gleggra dæmi um einræðisstjórn kommúnismans, en þegar einstaklingur, sem hefur þor til að tjá hugsanir sínar, er lagður undir vald allrar Sovétstjórnarinnar og hún gripur til þess ráðs að svipta hann ríkisborgararétti og reka hann úr landi - og ekki aðeins reka hann úr landi, heldur flytja hann nauðugan úr landi. Það er staðreynd í framhaldi af þessu, að þetta skipulag í Sovétríkjunum, - og ég undirstrika aftur mín fyrri orð um almenning og alþýðu manna, sem þar lifir, en þetta skipulag gat ekki þolað þennan rithöfund, það gat ekki þolað Alexander Solzhenitsyn, og þeir komust líka að þeirri niðurstöðu, þeir sem þar ráða ríkjum, að hann væri betur geymdur í útlöndum heldur en í þrælabúðunum, sem allir vita, að fylgja þessu þjóðskipulagi, eða í fangelsunum mörgu í Moskvu, sem eru líka til. En staðreyndin er sú, þegar þeir hinir mörgu, sem tala gegn fasisma og fasistísku stjórnarfari, tala sem hæst, þá eru þeir líka að tala gegn þessu sama stjórnarfari, því að þetta er nákvæmlega hið sama. Það er sama fasistíska hugarfarið, sem ræður ríkjum í þessu ríki, þessu þjóðfélagi, og annars staðar í heiminum, sem stundum er vitnað til. Ég held, að okkur Íslendingum væri gott að hafa það í huga, að það getur verið gott stundum í ríkjum, þaðan sem engar fréttir berast, annaðhvort að skjóta menn eða hengja þá eða fela þá í fangelsum. En það getur líka verið hættulegt að hafa þá innan sinna vébanda í sínu eigin ríki. Þess vegna var Alexander Solzhenitsyn fluttur úr landi. En við skulum muna, það, og veit ég, að margir á hv. Alþingi Íslands munu muna, að það er erfitt að stinga upp í rithöfunda og ekkert kemst viðar eða meðal fleiri heldur en einmitt það, sem rithöfundur lætur fara frá sér. Við vitum, að ritverk Alexanders Solzhenitsyns verða ekki stöðvuð héðan í frá, boðskapur hans eða upplýsingar hans. Enda var það ekki að ófyrirsynju, þó að sumir vilji meina annað, þegar illa stendur á fyrir þeim, að Svíar veittu honum Nóbelsverðlaunin. Held ég, að allur heimurinn viðurkenni í dag ritverk hans og bókmenntaleg afrek. Ég ætla ekki að gera lítið úr því, að þessi rithöfundur mun auðvitað valda þáttaskilum í heiminum, og vonandi mun hann gera það innan síns heimalands, þar sem bann bendir m.a. á, að það þjóðskipulag, sem hann átti sjálfur þátt í að byggja upp og byggði upp, var ekki annað en það, sem hann barðist sjálfur á móti í heimsstyrjöldinni síðari, það var sjálfur fasisminn. Það var sú yfirskilvitlega stjórnun fámenns hóps, sem gat haft í höndum sér líf og heilbrigði og alla trú á framtíðina. Það gátu þessir menn haft í höndum sér með því að stjórna eins og þeir stjórnuðu. Herra forseti. Við flm. segjum í okkar till., orðrétt, með leyfi forseta, að þessi rithöfundur hafi verið fluttur nauðugur frá ættlandi sínu, sviptur þar öllum réttindum. Við segjum enn fremur, að sérhverri lýðfrjálsri þjóð beri skylda til að bjóða honum alla þá aðstoð, sem í té má láta, og fyrir því er þessi till. fram borin, ef Solzhenitsyn vill þiggja boð okkar. Sjálfstæðisog frelsiskennd hefur ávallt verið aðalsmerki íslensku þjóðarinnar, og við ljúkum þessari greinargerð okkar á þeim orðum, að við bjóðum með einlægum hug þessu stórmenni andans þau réttindi, sem þjóðin á dýrmætust, og það er búseta og þegnréttindi í hinu lýðfrjálsa landi - Íslandi. Við teljum, að þeir, sem vilja tjá sig í orði eða á borði, eigi hvergi betri aðstöðu en á Íslandi. Við eigum eitt andans stórmenni, sem hefur flúið frá þessu sama landi hingað og telur sig sælan að eiga hér aðsetur sem slíkan. Ég skal fúslega viðurkenna, að með þessari till. erum við máske, ef hún verður samþykkt, að firra einhverjar aðrar þjóðir ábyrgð, sem þær eiga ekki síður að bera, þegar slíkur maður lendir á þeim hrakhólum sem hann er í dag, gegn þessu, eins og ég hef áður orðað það, ómanneskjulega þjóðskipulagi. En ég held samt sem áður, að það væri bæði göfugt og gott verk fyrir íslensku þjóðina eða þjóðþing íslensku þjóðarinnar að samþykkja þessa till. Við skulum ekki gleyma því, um leið og við tölum oft frjálslega í ræðum, - ég tala nú ekki um okkar forustumenn á Norðurlandaráðsþingum, og við þekkjum mikið til Norðurlandabókmennta, - að við Íslendingar þekkjum ekki minna til rússneskra bókmennta og máske hafa rússneskar bókmenntir ekki haft minni áhrif á okkar rithöfunda og ritverk okkar Íslendinga en bókmenntir Norðurlandaþjóðanna, og má vera, að sumir þeir, sem hér eru inni, þekki eitthvað til þess. En áður en ég lýk máli mínu, verður auðvitað að koma að því, sem hlýtur að vera mál málanna líka, og það er sú einstaka staðreynd, að enginn utan einn maður í einu dagblaði þjóðarinnar skuli minnast á það, hafandi í huga, að stór hópur þjóðarinnar yrði æpandi og skrækjandi út af áhrifum, sem kæmu frá sjónvarpi og útvarpi frá Keflavík, að áróður hefur verið leiddur út meðal þjóðarinnar frá erlendri áróðursmiðstöð, rússneskri áróðursmiðstöð, sem m.a. hefur gert það hér á landi að ráðast gegn stærstu þjóð heimsins, Kínverjum, og dreifa meðal Íslendinga áróðri gegn þjóð, sem hefur verið okkur hvað vinsamlegust í okkar landhelgismáli á erlendum vettvangi, meðan sú hin sama þjóð, sem breiðir þetta út, hefur ekki einu sinni látið neitt í té um það að hún muni styðja okkur, en hins vegar allt annað. Einum enskum fréttasnigli var vísað úr landi réttilega á sínum tíma. Hví í ósköpunum tekur ekki íslenska ríkisstj. og þeir, sem nú hafa völd, sig til og vísa þessum mönnum úr landi voru, þegar þeir líka ráðast að þessum manni, sem ég kalla mesta andans stórmenni, sem hefur komið fram á þessari öld, Alexander Solzhenitsyn? Bæði til að mótmæla því, sem kemur fram hjá þessum aðilum, þessari áróðursmiðstöð, og til þess að taka undir það, að við viljum hafa sjálfstæða utanríkisstefnu, þá tel ég, að Alþingi Íslendinga eigi að samþykkja þessa till. okkar þessa ályktun um, að ríkisstj. verði falið að bjóða rússneska rithöfundinum Alexander Solzhenitsyn og fjölskyldu hans búsetu á Íslandi með fullum þegnréttindum.



Herra forseti. Það er áreiðanlega alveg hárrétt, sem kom fram í ræðu hv. þm. Péturs Sigurðssonar, að okkur Íslendingum er í blóð borið að standa vörð um frelsi andans og frelsi á öllum sviðum. Þess vegna er það mjög undarlegt, að þeim, sem tala máli Solzhenitsyns, virðist illa við, að málið sé rætt á víðtækari grundvelli og að menn reyni að sýna viðsýni varðandi vandamál, sem er stórfellt harmrænt vandamál fyrir rithöfunda hvarvetna í heiminum. Þegar Alþb.-menn hafa fordæmt aðgerðirnar gegnvart Solzhenitsyn, hefur Morgunblaðið ætlað að ærast af geðvonsku, í stað þess að gleðjast yfir því að eiga bandamenn til að standa vörð um þetta frelsi andans, sem þeir bera svo mjög fyrir brjósti. Ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að þetta sé í algjörri andstöðu við þann málflutning, sem alþjóðasamtök rithöfunda nota í sinni baráttu. A vegum alþjóðasamtaka rithöfunda, Penklúbbsins, er starfandi nefnd, sem berst fyrir hinu frjálsa orði, sem best í þágu rithöfunda, sem fangelsaðir hafa verið hvarvetna um heim, sem berst í þágu fjölskyldna þessara manna, sem hafa hvorki til hnífs né skeiðar langtímum saman. Á vegum þessarar nefndar er starfandi sjóður. Nóbelsverðlaunaskáldið Heinrich Böll gaf 10% af Nóbelsverðlaunum sínum í þennan sjóð með þeim fyrirvara, að þeim skyldi varið til hjálpar þessum rithöfundum, hvar í heimi sem væri, án tafar, vegna þess að þörfin væri svo brýn. Fyrir tæpu ári átti ég þess kost að sitja fund framkvæmdanefndar Penklúbbsins í Stokkhólmi. Í sambandi við þennan fund voru haldnar hringborðsumræður, sem stóðu í þrjá daga, og var boðið þangað mörgum helstu rithöfundum heims. Þangað hafði boðað komu sína gríska skáldið Yannis Ritsos. Á síðustu stundu sendi hann afboð, vegna þess að hann hafði rökstudda ástæðu til að ætla, að stjórnvöld landsins mundu ekki hleypa sér aftur heim. Á þetta þing átti að koma formaður gríska Penklúbbsins Coutsoheras. Hann gat ekki einu sinni sent afboð, því að fáum dögum fyrir brottförina var honum svo misþyrmt af fasistalögreglunni í Grikklandi, að hann var kominn á spítala, hafði misst sjón á öðru auga, og var hætt við, að hann yrði alveg blindur. Hins vegar kom gríska skáldið Vassiii Vassiiikos á þingið, vegna þess að hann er útlagi í París. Þar var hann staddur, þegar gríska herforingjastjórnin tók völdin, og var ekki þorandi fyrir hann að snúa aftur heim. Á þetta sama þing hafði boðað komu sína tyrkneska skáldið Yasar Kemaí, - ég get upplýst hv. síðasta ræðumann um, að þetta eru allt mjög frægir rithöfundar, - á þetta sama þing hafði boðað komu sína tyrkneska skáldið Yasar Kemal. Á síðustu stundu sendi hann afboð, því að kona hans átti yfir höfði sér handtöku fyrir að hafa þýtt nokkrar greinar, sem stjórnvöldum landsins þóttu vinstri sinnaðar, og hann þorði ekki að skilja hana eina eftir í landinu. Ég vildi beina þeim tilmælum til hv. flutningsmanna þessarar till. og þeirra, sem fjálglegast hafa talað um það „varnarbandalag“, sem við erum aðilar að, hvort þeir gætu ekki beitt áhrifum sínum til að þessir bandamenn þeirra hætti þessum ofsóknum. Ég trúi ekki öðru en að NATO færi að óskum hv. þm. Péturs Sigurðssonar og Sverris Hermannssonar að því leyti, og ég trúi ekki öðru en að hugur þeirra sjálfra standi til þess að reyna að hjálpa þessum mönnum, eftir allt, sem þeir hafa sagt.  Ég geri ráð fyrir því, að ég sé nánast komin undir fallöxi Morgunblaðsins, því að í Reykjavíkurbréfinu síðasta sunnudag eða sunnudaginn þar á undan, í grein um mál Solzhenitsyns, voru höfð stór orð um þá rithöfunda, sem dirfðust að ræða mistök á Vesturlöndum í sömu andrá og ofsóknir í Sovétríkjunum. Og Morgunblaðið sagði: „Það verður fylgst með þeim mönnum, sem jafna saman ofsóknum í Sovétríkjunum og mistökum á Vesturlöndum.“ Hvað er þetta? Er þetta ekki hótun? Hvernig verður fylgst með þeim og hvað verður gert? Það væri gott ef Morgunblaðið vildi hugsa hugsun sina til enda og upplýsa okkur um það, hverjar verða afleiðingarnar fyrir þá, sem dirfast að ræða málið út frá þeim hliðum, sem þeir kjósa sjálfir. Herra forseti. Ég hef talið nauðsynlegt að draga þetta fram, bæði til þess að lýsa yfir andúð og viðbjóði á sýndarmennsku í málflutningi Morgunblaðsins og sjálfstæðismanna, þegar þeir ræða um frelsi andans, - það frelsi andans, sem á ekki að þekkja nein landamæri, og vegna þess, að ég tel nauðsynlegt, að þetta vandamál sé gert Íslendingum miklu kunnara en það virðist vera. Ég álít það ekki sæmandi menningarþjóð að deila á andstæðinga fyrir það, að þeir skuli taka málið upp á víðsýnni og víðtækari grundvelli.



Herra forseti. Því fer víðs fjarri, að erindi mitt hingað sé að halda uppi vörnum fyrir ófrelsi, hvort heldur það tíðkast í Tyrklandi eða Grikklandi eða Portúgal, ófrelsi gegn manneskjunni sjálfri, hvort heldur það er allur almenningur eða rithöfundar. Því fer víðs fjarri. Ég á aðeins lítið erindi til þess að styðja við þá till., sem hér hefur verið fram borin. Ég hafði haldið, að hv. 4. landsk, þm. hefði komið hér upp í ræðustólinn til þess að leggja lykkju á leið sína og orðfæra aðeins það, sem bókstaflega er lagt til í þessari till., sem hér er til umr.. En því var ekki að heilsa, heldur var meginerindið að víkja sérstaklega að Morgunblaðinu, þessum gamla vinnuveitanda sínum. Hv. 4. landsk. þm, sagðist hafa átt það aðalerindi að lýsa andúð og viðbjóði á þeirri sýndarmennsku, sem fælist í málflutningi Morgunblaðsins og Sjálfstfl., þegar þeir væru að ræða um frelsi andans. Hv. þm. minntist ekkert á nýjustu fréttir, sem dreift hefði verið út frá fréttastofu APN, þar sem m.a. er sagt um Solzhenitsyn, að hann sé nú ormurinn, sem dottinn er úr eplinu og mun lifa í grasi gleymskunnar. Hún minntist ekki einu orði á þetta, en býsnaðist yfir því, að Morgunblaðið hefði verið með hótanir. Hvað sagði Morgunblaðið í Reykjavíkurbréfi hinn 24. febr. s.l.? Þar segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Við skulum fylgjast vandlega með því, hver reynir að sverta Solzhenitsyn. Við skulum hlusta á rödd hans, rödd skáldsins og hetjunnar. Ekki síst skulum við fylgjast með þeim, sem leggja að jöfnu ofbeldi gegn Solzhenitsyn og mistök í lýðræðislöndunum.“ Ég geri ráð fyrir því, að það hafi verið þetta, sem hv. 4. landsk. vitnaði til. Ég hefði vænst þess, að hv. þm. hefði tekið beina og bókstaflega afstöðu til þeirrar till., sem hér liggur fyrir til umr., en það gerði hún alls ekki, heldur tók að ræða önnur mál. Ég er ekki að segja, að þau séu að öllu leyti alls óskyld þessu, því að ófrelsi manna um allan heim er skylt. Það er ekki sama, hvernig að málum er staðið. Hv. þm. tók fram, að Morgunblaðið ryki upp með æði miklu, eða í þá áttina var það, þegar þeir Alþb.-menn hefðu fordæmt aðfarirnar gegn Solzhenitsyn. Á hv. þm. kannske við það, að Morgunblaðinu fannst seilst um hurð til lokunar, þegar hv. þm. Jónas Árnason vildi jafna saman framkomu, ef svo má segja, hv. 1. þm. Sunnl. við Guðmund Daníelsson og þessum nýjustu aðferðum Sovétveldisins við Nóbelsverðlaunaskáldið Solzhenitsyn? Hv. 10. þm. Reykv. minntist aðeins á þær fréttir, sem dreift hefði verið út frá fréttastofnun, sem starfar hér í landi nú, APN-Novosti, sem lætur ekki hendi óveifað til þess að fara svívirðingarorðum um skáldíð Solzhenitsyn. Ég nefni aðeins eitt dæmi, af því að það er mér ofarlega í huga. Þegar bar á góma, að við flyttum þessa till., sem hér liggur fyrir til umr., þá var maður auðvitað í vafa um réttmæti slíks. Fyrir því var það, að við ákváðum að ná sambandi við Vladimir Ashkenazy og bera undir bann, hvernig honum litist á slíka tillögugerð, eða öllu heldur, hvert álit hann hefði á því, að slíkt boð yrði gert af þjóðþingi Íslendinga. Og hann sagði og gaf til þess leyfi, að það mætti bera sig fyrir þeim orðum, að hann teldi það stórbrotinn vináttuvott. Það má auðvitað setja á langa tölu um óréttlætið, sem ríkir í heiminum, gegn rithöfundum sem öðrum, og ekki eru þeir öfundsverðir, sem við ofríki, kúgun og vopnað ofbeldi grískra herforingja búa. Það dettur engum í lifandi hug að bera blak af þeim. En um leið og hv. 4. landsk. þm. rifjar það upp og ber það saman, minnist hún ekki einu einasta orði á það, hvort sé rétt af okkur Íslendingum að stiga slíkt skref eins og þetta, að sýna það, sem annar landflótta Rússi kallar stórbrotinn vináttuvott, - hvort sé rétt af þjóðþingi okkar Íslendinga að stiga slíkt skref. Ef hún hefði rætt þetta mál efnislega, þá till., sem hér liggur fyrir, og lýst afstöðu sinni til hennar, þá er auðvitað ekkert við því að segja, ef hún er á gagnstæðri skoðun, að við eigum ekki að gera Solzhenitsyn og hans fjölskyldu þetta boð. Því var það, að ég varð fyrir miklum vonbrigðum, að það skyldi ekki koma fram í máli hv. 4. landsk., hvert væri hennar álit bókstaflega á þessu boði. Það er undirstaðan, að það fáist úr því skorið, enda mun það fram koma, þegar þessi till. kemur til atkv. hér á hinu háa Alþ. Þá hefði ég betur getað skilið, að hv. þm. notaði tækifærið til þess að rifja upp önnur dæmi um stórkostleg misferli, kúgun og ofbeldi, sem eiga sér stað í þessum hrjáða heimi okkar gegn rithöfundum sem öðrum. Ég sé ekki ástæðu til þess, að setja á lengri tölu um þetta nú. En ég verð að segja það alveg eins og hv. 10. þm. Reykv., að eftir að hafa séð ljósmyndir af þeim fréttaskeytum og fréttasendingum, sem berast frá þessari áminnstu fréttastofnun um Solzhenitsyn, þá hygg ég, að það hljóti að koma til álita, að slíkri stofnun verði lokað. Að vísu erum við íslendingar ákaflega frjálslyndir í þeim sökum og viljum ganga mjög langt í skoðanafrelsi. En þarna tekur út yfir í þessu efni. Fæ ég ekki betur séð, ef þetta á að líðast, eins og dæmi sanna, en að það sé okkur til skammar og við getum ekki horft á það aðgerðarlausir, því að hversu skiptar sem skoðanir manna ella eru í stjórnmálum, þá geta allir menn í sjónhendingu séð, að í þessum áróðurspistlum er hallað réttu með ósköpum. Það geta allir menn séð, til hvers refarnir eru skornir í þessu dæmi, og einhvers staðar hljóta að vera takmörk fyrir því, hvað við viljum þola, enda þótt við viljum vera fremstir í flokki þeirra, sem leyfa vilja sem mest frjálsræði í orði sem og á borði. En sem sagt, þegar við þóttumst vera að leggja til, að þjóðþing Íslendinga sýndi þessum hrjáða snillingi~ stórbrotinn vináttuvott, þá notaði hv. 4. landsk. tækifærið til þess sérstaklega að lýsa andúð sinni og viðbjóði á sýndarmennsku í málflutningi Morgunblaðsins og sjálfstæðismanna og þá vitanlega, af því að við vorum orðfærðir sérstaklega, í málflutningi okkar flm. þessarar till., sem hér liggur fyrir til umr.



Herra forseti. Sú ræða, sem hv. 4. landsk. þm. flutti hér áðan, gefur ekki tilefni til langra aths. Kjarni málsins er sá, að þessi hv. þm. þolir ekki að horfast í augu við þá staðreynd, að hin einmanalega og hetjulega barátta skáldsins Solzhenitsyns við mesta lögregluríki veraldarsögunnar er orðin tákn fyrir frelsisbaráttuna í veröldinni. Barátta þessa skálds er táknræn. Þarna er meira í húfi en þessi eini einstaklingur. Þarna er það í húfi, hvort við, menn á Vesturlöndum, erum menn til þess að taka á okkur þær byrðar, sem hljóta að fylgja því að þora að standa með frelsisbaráttunni, hvar sem er í heiminum. Ég lýsi jafnframt vonbrigðum mínum yfir því, að svo margir rithöfundar sem raun ber vitni og eiga sæti hér á hinu háa Alþ. skuli gera svo líitið úr sér eins og að reyna að drepa þessu máli á dreif. Ég harma það enn fremur, að þessi hv. þm, skyldi leyfa sér að tala um það í þriðju persónu hér áðan, þegar hann sagði orðrétt: „mjög undarlegt, að þeim, sem tala máli Solzhenitsyns", og tók ekki sig sjálfa með í þeim hópi. Vona ég sannarlega, að það séu mismæli og þessi hv. þm, sé maður til þess að koma hér upp og leiðrétta þetta og jafnframt lýsa stuðningi við þá till., sem hér er borin fram.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 2. þm. Norðurl. e., Halldóri Blöndal, leyft mér að flytja á þskj. 395 till. til þál. um vararaforkustöðvar á Ólafsfirði, Dalvík, Grenivík og Kópaskeri. Till. er svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að fela Rafmagnsveitum ríkisins að reisa vararaforkustöðvar á Ólafsfirði, Dalvík, Grenivík og Kópaskeri og endurbæta vélbúnað í stöðinni á Raufarhöfn.“ Það kom nýlega áþreifanlega í ljós, þegar mikið óveður geisaði á Norðurlandi, að nokkrir þéttbýlisstaðir á Norðurl. e. eru illa settir með vararaforku. Hér er fyrst og fremst um að ræða Ólafsfjörð, Dalvík og Grenivík, en einnig væri þörf á að reisa varastöð á Kópaskeri fyrir sveitirnar í kring og hyggja að endurbótum á vélum vararaforkustöðvar á Raufarhöfn. Á þessum stöðum, sem ég nefndi hér og fram kom í tillgr., voru milljónatugaverðmæti í hættu vegna rafmagnsskorts, svo að sólarhringum skipti, eftir að línum frá Laxárvirkjun og Skeiðsfossvirkjun biluðu í umræddu óveðri. Hér var bæði um að ræða heimili fólks, sem beint og óbeint þarfnast raforku á þessum stöðum til upphitunar, og hvers konar atvinnurekstur og hraðfrystihús, en þar eru milljónaverðmæti í hættu, ef raforku nýtur ekki við, auk þess tjóns, sem verður á starfrækslu þessara fyrirtækja. Ekki er óraunsættað áætla, að frosinn fiskur í geymslu hraðfrystihúsa á þessum stöðum hafi numið að verðmæti 30-40 millj. kr., þegar orkuskortur kom í veg fyrir, að hægt væri að halda við frosti á geymsluklefum hraðfrystihúsanna. í þetta sinn fór allt vel. En sú áhætta, sem tekin er með núv. fyrirkomulagi, er gífurleg. Það styður mjög þessa tillögugerð, að á Norðurl. v. og e., sem nú eru að verða eitt raforku svæði, er útlit fyrir, að verði að grípa til þess ráðs til þess að afla nægilegrar raforku að stórauka dísilvélakost. Hæstv. iðnrh. hefur staðfest á Alþingi, að Norðlendingar fái ekki örugga orku frá Landsvirkjun fyrr en sumarið 1976, jafnvel þótt háspennulína um byggðir eða öræfi rísi fyrr. Ýmsir kunnáttumenn bera brigður á, að þessi áætlun standist. En jafnvel þótt hún standist, er þörf á stórfelldri raforku frá dísilstöðvum á Norðurlandi næstu ár, ef ekki á að verða þar algert öngþveiti og stöðnun vegna orkuskorts. Þegar svo er ástatt sem að framan greinir um orkumálin á Norðurlandi, er einsýnt að nota tækifærið til þess að koma þessum varaaflsstöðvum fyrir við helstu þéttbýlisstaðina eða í helstu þéttbýlisstöðunum, þannig að þessar stöðvar nýtist þar, ef um línubilanir er að ræða, ekki síst þegar stefnt er að því að afla orku um nokkurt skeið um línur þvert og endilangt yfir landið. Ég tel óþarft að rökstyðja þessar till. nánar. Um orkumál á Norðurlandi hafa orðið verulegar umr. og eiga sjálfsagt eftir að verða meiri umr. á þessu þingi, þannig að hv. þm. er nokkuð vel kunnugt um þau mál. Tel ég, að þessi till. og sú grg., sem með henni fylgir, styðji ,sig sjálf og skýri sig svo sjálf, að frekari orðræður í framsögu séu óþarfar. Ég legg svo til, herra forseti, að umr. um þessa till. verði frestað og henni verði vísað til hv. allshn.