Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur svohljóðandi bréf: "Reykjavík, 28. nóv: 1985. Svavar Gestsson, 3. þm. Reykv., hefur ritað mér á þessa leið: "Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að vegna setu 1. varamanns á Alþingi taki 2. varamaður Alþb. í Reykjavík, Grétar Þorsteinsson, formaður Trésmiðafélags Reykjavíkur, sæti á Alþingi í fjarveru minni." Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti, með ósk um að fram fari í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Ingvar Gíslason, forseti Nd." Bréfi þessu fylgir kjörbréf Grétars Þorsteinssonar og vil ég biðja hv. kjörbréfanefnd að taka kjörbréfið til athugunar, en á meðan verður fundi frestað í fimm mínútur. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur tekið til meðferðar kjörbréf Grétars Þorsteinssonar, 2. varamanns G-listans í Reykjavíkurkjördæmi, og hefur ekki fundið neitt athugavert við kjörbréfið og leggur samhljóða til að það verði samþykkt.



Grétar Þorsteinsson hefur nú unnið drengskaparheit að stjórnarskránni og býð ég hann velkominn til starfa á Alþingi.



Herra forseti. Hv. utanrmn. hefur haft mál þetta til athugunar og mælir einróma með samþykkt till. Fund nefndarinnar sátu Guðmundur Einarsson og Eiður Guðnason og eru þeir samþykkir áliti þessu. Þessu máli hafa verið gerð skil hér í fyrradag af hæstv. utanrrh. og raunar er allítarleg grg. með því eða athugasemdir og sé ég því ekki ástæðu til að ræða málið efnislega, enda er það í sjálfu sér einfalt í sniðum. Hins vegar langar mig að nota þetta tækifæri til þess að víkja að einni hlið samstarfs eða samráðs Norðurlandanna sem við Íslendingar tökum þátt í og fram kemur í þál. um stefnu Íslendinga í afvopnunarmálum sem samþykkt var hér á hinu háa Alþingi 23. maí 1985. Það er 6. liður till. þar sem fyrst er fjallað um kjarnorkuvopnalaust svæði í Norður-Evrópu, en síðan segir: "Því felur Alþingi utanrmn. að kanna í samráði við utanrrh. hugsanlega þátttöku Íslands í frekari umræðu um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Skili nefndin um það áliti til Alþingis fyrir 15. nóv. 1985." Hv. utanrmn. hefur að sjálfsögðu haft mál þessi til umfjöllunar. Seinna hefur gengið að vinna verkið en menn vonuðu, en engu að síður hefur utanrrn. safnað miklum gögnum og menn vinna nú sem óðast að því að skoða þau og vinna úr þeim og hafa notið aðstoðar öryggismálanefndar einnig. Eins og fram kemur í þessum orðum er hér um það að ræða að kanna frekari umræðu um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Svo vill einmitt til að það er verið að gera þessa dagana og þm. frá öllum þingflokkum verða á þingmannafundi um þetta efni í Kaupmannahöfn á morgun og laugardag. Þó að nefndin hafi þannig ekki beint komið frá sér áliti verður að játa að það hefur að málunum verið unnið og verður unnið næstu dagana og vona ég að menn geti sætt sig við það. Hins vegar hljótum við auðvitað að keppa að því að koma áliti frá okkur, en það er hreint ekki vandalítið verk og upplýsingarnar gífurlega miklar.



Það skal tekið fram að hér er um að ræða till. sem varðar stjórnskipunarlög og gilda því ekki venjulegar takmarkanir á umræðu um þáltill. við fyrri umr. um þetta mál.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um gerð frv. til stjórnarskipunarlaga um fylkisstjórnir sem ég flyt ásamt hv. þm. Kolbrúnu Jónsdóttur, Kristínu S. Kvaran og Stefáni Benediktssyni. Till. hljóðar svo: "Alþingi ályktar að fela stjórnarskrárnefnd að semja frv. til stjórnarskipunarlaga sem feli í sér eftirfarandi meginatriði: 1. Landinu verði skipt í fylki. Skiptingin taki einkum mið af hefðbundnum samskiptum fólks, en einnig náttúrulegum staðháttum. 2. Í hverju fylki verði kosin fylkisstjórn í almennum kosningum á fjögurra ára fresti. Um kosningarrétt og kjörgengi gildi sömu reglur og við alþingiskosningar. 3. Fylkisstjórnir hafi víðtæk völd er efli sjálfsforræði íbúanna, styrki heimastjórn þeirra og vinni gegn núverandi miðstýringu efnahagslífs. Þær hafi fjárveitingavald, bæði af eigin skattfé og fjárframlögum frá Alþingi. 4. Hvert fylki verði sjálfstætt lögsagnarumdæmi og komið verði á embættum fylkisdómara og fylkislögreglustjóra. Frv. fylgi nánari tillögur um framkvæmd einstakra atriða sem að framan greinir." Þessi till. var flutt á síðasta Alþingi en kom þá ekki til afgreiðslu og er því endurflutt nú. Á landsfundi BJ í nóvember 1983 var samþykkt till. þess efnis að taka skyldi upp fylkjaskipulag á Íslandi. Þessi stefna var síðan ítrekuð á landsfundi Bandalagsins í febrúar 1985. Við teljum þetta eitt brýnasta verkefni íslenskra stjórnmála í dag. Um allan hinn vestræna heim er fólk nú að krefjast þess að endurheimta völd sín og forræði úr höndum hinna gömlu stjórnvalda. Þessi viðleitni birtist á mörgum sviðum. Íbúasamtök vilja ráða meiru um skipulag síns nánasta umhverfis. Foreldrar vilja ráða meiru um starfsemi skóla. Verkafólk vill ráða meiru um starfsháttu fyrirtækja og um sín eigin kjör. Íbúar á tilteknum landsvæðum vilja meiri völd um eigin hagi. Þannig sækir fólkið forræði sem verið hefur hjá ríkisstjórn og ráðuneytum hennar eða öðrum stjórnvöldum sem flest eiga sér áratuga gamla sögu. Hin pólitísku markmið þessarar hreyfingar eru þau að auka áhrif og þátttöku fólks í stjórnkerfum og færa ákvarðanatökuna nær þeim sem ákvarðanirnar varða sérstaklega. Röksemdirnar fyrir hinni auknu þátttöku almennings eru ýmsar. Þar má nefna: 1. Menn telja valddreifingu vera til varnar borgurunum, þ.e. gegn ágangi eða aðgerðarleysi embættismannaveldis. 2. Menn telja að því fleiri sem eiga þátt í að taka ákvörðun þeim mun betri verði hún og þeim mun líklegra verði að íbúarnir virði afleiðingar hennar og niðurstöður. 3. Talið er að slík þátttaka fólks í stjórnun þroski. Fólk finnur til aukinnar ábyrgðar og öðlast meiri þekkingu og skilning á málefnum samfélags síns ef það á aukinn þátt í að ráða því. 4. Segja má að aukin þátttaka borgaranna sé í sjálfu sér bæði réttur þeirra og skylda og þurfi ekki neinnar sérstakrar réttlætingar við, hvorki efnahagslegrar né annarrar. Við teljum, eins og ég sagði í byrjun, að það sé eitt mikilvægasta verkefni íslenskra stjórnmála í dag að brjóta upp áratuga gamla hefð miðstýringar. Í stað þess að treysta einstaklingum, fyrirtækjum eða landshlutum til eigin stefnumörkunar og sjálfsbjargar er efnahagslífi stjórnað með almennum stórvirkum ráðstöfunum sem ekki taka nægilegt tillit til raunverulegra aðstæðna í landinu. Að baki þessum ákvörðunum eru lífvana reiknitölur úr meðaltalsmaskínum ríkisstofnana sem koma hvergi nærri kviku þjóðlífsins. Þannig hefur fólk verið svipt völdum yfir lífi sínu og afkomu. Það má rekja um þetta fjöldamörg dæmi: Bændur eiga t.d. stærð búa sinna undir útreikningum einnar nefndar í höllinni við Hagatorg og verðlag afurðanna undir ákvörðunum annarrar. Sjávarútvegurinn, sem verið hefur til umræðu hérna undanfarin dægur, sækir aflamagn sitt í ráðuneytið, vörugæðin í ríkismatið og verðmætin í verðlagsráðið. Áhugafólk um nýsköpun í atvinnuháttum um allt land þarf að fara bónarveg að vörslumönnum sjóða eða stofnana og sveitarstjórnarmenn þurfa árlega að sækja sporslur í ríkissjóðinn og útskýra þarfir hundraða og þúsunda sveitunga sinna á 15 mínútum fyrir alþm. sem sitja víðs fjarri verkefnunum og hvorki geta né eiga að fylgja skattfénu eftir út í smæstu verkefni. Afleiðingar þessarar stefnu eru margvíslegar. Þær sem sérstaklega varða sveitarstjórnir og landshluta eru t.d. að miðstýring drepur fjölbreytileika, frumkvæði og tilraunastarfsemi. Hún hefur gert sveitarfélögin allt of háð duttlungum ríkisvalds um smáa hluti og stóra. Hún veldur því að ríkisstjórn og stofnanir hennar einbeita sér um of að lausn smáverkefna í stað þess að móta heildarstefnu og langtímaaðgerðir. Þetta veldur því að ákvarðanir eru gjarnan teknar af embættismönnum sem sitja fjarri kjósendum og sitja fjarri verkefnum og eru aldrei gerðir ábyrgir gagnvart fólkinu, gagnvart kjósendunum. Það eru sem sé að okkar mati ærnar ástæður til að flytja völd og verkefni til fólks á heimaslóð. Mörg viðfangsefni eru þess eðlis vegna umfangs eða kostnaðar að til þeirra þarf stærri einingar en sveitarfélögin eru nú. Menn hafa reynt að leysa þetta mál með sameiningu sveitarfélaga. Það hefur ekki tekist. Til þess liggja ýmsar ástæður, sögulegar og félagslegar eða jafnvel landfræðilegar. Menn hafa reynt að leysa þetta með samstarfi sveitarfélaga og samtök sveitarfélaga reynast í mörgum tilfellum notadrjúgur vettvangur til samráðs ýmiss konar. En þegar kemur að því að takast á við verkefni sem mörg hver kosta mikið fé koma ýmsir brestir þessa fyrirkomulags í ljós. Þessi samtök eru ekki lýðræðislega uppbyggð. Stjórnir þeirra eru gjarnan skipaðar embættismönnum úr sveitarstjórnum, þ.e. embættismönnum sem eru ekki beint ábyrgir gagnvart kjósendum. Kjósendur hafa heldur ekki fjallað um þau verkefni sem þessi samtök sveitarfélaga geta verið að fást við á hverjum tíma. Það er grundvallaratriði að stjórnir, sem eru skipaðar á þann hátt, geta aldrei komið í stað kjörins stjórnvalds sem er að framkvæma vilja kjósenda og er ábyrgt gagnvart kjósendum. Því teljum við að þriðja stjórnvaldið, fylkið, þurfi að koma til. Í fyrsta lagi verður það nægilega stórt og öflugt til að taka þessi verkefni. Í öðru lagi losar það okkur út úr þeim erfiðleikum sem sameiningarstefnan hefur lent í, þ.e. að sameina sveitarfélög. Í þriðja lagi munu kjósendur þannig fá miklu beinni áhrif á völd og verkefni á heimaslóð. Kjósendur geta fjallað um stefnumálin, um þau verkefni sem til stendur að vinna, og þeir geta gert kjörna fulltrúa í fylkisstjórnum ábyrga gagnvart kjósendum fyrir því hvernig framkvæmd hefur tekist. Þannig teljum við að fylkisstjórnirnar verði leið til að brjóta upp það kerfi sem ég hef lýst hér að framan og við teljum að hafi allt of lengi verið við lýði. Það má líka telja að þetta er ein leiðin til að auka áhrif fólks í landinu um sína hagi. Ég nefndi hér að framan ýmislegt sem þarf að gera. Það má auka áhrif fólks t.d. með því að fjölga skoðanakönnunum eða með því að fjölga kosningum um tiltekin stefnumál, hvort sem það er á landsvísu eða héraðavísu. Það á að auka áhrif fólks, eins og ég sagði áðan, á skóla, í sveitarfélögum og miklu víðar. Fylkisstjórnahugmyndin leiðir til þess að til verður annars konar pólitík í landinu, það verða til héraðsstjórnmál þar sem menn takast á um verkefni sem þeir eru kunnugir. Þeir bera fram stefnur og fá þær ræddar í héruðunum. Þetta veldur því líka að stjórnmálaumræða á Alþingi breytist vegna þess að hún færist þá frá smáverkefnaþvarginu og væntanlega meira til þess að móta heildarstefnu í stjórnmálum, viðra hugmyndir um hvert menn telji að þjóðin eigi að stefna og skiptast á skoðunum um hvernig mönnum þyki framkvæmdin takast. Það er hægt að velta fyrir sér ýmsum leiðum til að skipta landinu á þennan hátt upp í fylki. Um það hafa raunar komið fram ýmsar hugmyndir. Til þess að fylkin myndi þær stjórnmálalegu heildir, sem til er ætlast, er nauðsynlegt að svæðaskiptingin tengist á einhvern hátt þeim hefðum sem þegar eru fyrir í samskiptum íbúa. Reynsla frá öðrum löndum bendir til þess að ný héraðsskipan, sem ekki styðst við neinar eldri forsendur, félagslegar eða landfræðilegar, mæti yfirleitt tortryggni hjá fólki. Til þess að ákvarða meginlínur í fylkjaskiptingu er rétt að leggja meiri áherslu á lífs- og atvinnuhætti í landinu en gömul landfræðileg mörk, hvort sem það eru ár eða fjöll. Þau gömlu landfræðilegu mörk miðast gjarnan við gamla farartálma, ár eða fjallvegi sem ekki eru neinum til trafala lengur. Eins og ég sagði áðan eru ýmsir möguleikar til að skipta landinu í fylki. Fylki þurfa að vera nægilega stór til að standa undir nýju valdi og verkefnum. Þau mega hins vegar ekki vera svo stór að stjórnvöld verði fjarlæg fólki. Í grg. með þessu frv. er rakið eitt dæmi um svona skiptingu. Ég ætla ekkert að vera að telja það upp menn geta lesið það þar. Eins og ég segi hafa komið fram ýmsar tillögur. Menn tala ýmist um fjórðunga eða stærri svæði. Varðandi völd og verkefni er mjög mikilvægt að gera glöggan greinarmun á dreifingu valds annars vegar og dreifingu verkefna hins vegar. Það er ekki markmið þessara tillagna að ríkisvald framselji verkefnin ein til nýrra stjórnvalda eða hinna gömlu sveitarstjórna heldur verða hin nýju stjórnvöld að fá til þess vald að ákveða sjálf stefnu í þeim. Vald og verkefni verða því að fara saman. Þannig er dreifing valdsins aðalmarkmið þessara tillagna og í þeim felst að okkar dómi hin stórvirka stjórnarfarslega breyting. Möguleikar á vald- og verkefnaflutningi til fylkisstjórna eru margir og í mörgum málaflokkum. Það má nefna t.d. málaflokkinn atvinnumál sem mönnum er kannske efst í huga víða. Þar er kannske öllum flokkum fremur rúm fyrir eigin hugmyndir og sjálfstæða stefnumörkun í héraði í samræmi við möguleika, staðhætti og óskir íbúanna. Við getum nefnt ýmis dæmi um það. T.d. á Reykjanesi er forræði heimamanna yfir vatnsbúskap svæðisins frumskilyrði fyrir skynsamlegri nýtingu bæði heita vatnsins og kalda vatnsins. Ef við tökum dæmi að norðan er löngu tímabært að Akureyringar og nærsveitamenn þeirra taki sjálfir frumkvæði í atvinnumálum. Þeir hafa beðið þess í áratug að björgin bærist að sunnan. Þeir hafa beðið nú eftir álverksmiðju. Á meðan láta menn ganga hjá garði verkefni sem þeir gætu kannske sjálfir snúið sér að og haft af sjálfbjörg í stað þess að bíða eftir þessum aðfengnu möguleikum. Þessi langdregna stóriðjuumræða sem hefur orðið á Akureyri hefur að mínu mati stórlega skaðað svæðið þar sem vegna hennar hefur minna orðið úr framkvæmdum á ýmsum sviðum. Nú er raunar svo komið að Akureyringar flytja í stórum stíl í burt í atvinnuleit. Við getum nefnt austfirskt forræði í atvinnumálum. Austfirðingar eru í þann veg að lenda í sömu löngu biðinni og Akureyringar. Austfirðingar bíða kísilmálmverksmiðju og guð einn veit hversu lengi þeir þurfa að bíða, en það er illa farið ef sú bið verður til þess að austfirskt forræði og austfirskt framtak bíður skaða af. Sé hugað að fjármálum er augljóst að leggja þarf fjárhagslegan grundvöll fyrir þessi nýju stjórnvöld. Það þarf að tryggja nægilegt fé þannig að þau geti staðið undir tiltekinni þjónustu í mikilvægustu málaflokkum. Þar með þarf að gefa heimamönnum meiri möguleika, meira frelsi til þess að ákveða sjálfir ýmsa tekjustofna eins og skattstofna, hvort sem það er útsvar eða fasteignagjöld. Þannig er nauðsynlegt að fylkisstjórnin ráði sjálf yfir tekjustofnum óháðum ríkisstj. og Alþingi, en það er um leið grundvallarskilyrði að breytt verði um stefnu í almennri efnahagsstjórn ríkisins, t.d. með frjálsari gengisskráningu, gjaldeyrismarkaði, að þeim aðferðum miðstýringarinnar sem ég lýsti áðan í sambandi við peningamál verði aflétt þannig að heimafólk hafi möguleika á að taka meira að sér völdin sjálft. Þessar breytingar þurfa þá að ná t.d. til banka og peningastofnana. Ég ætla ekki að hafa þessa framsögu lengri. Þau atriði sem ég hef drepið á eru flestöll í grg. með þessari þáltill. og ég hef talið þau upp er ég tel varða mestu.



Herra forseti. Ég tel ástæðu til að leggja nokkur orð í belg undir þessum dagskrárlið þar sem hér er á ferðinni athyglisvert mál og athyglisverð hugmynd á þskj. 17 sem hér er flutt af hv. 4. landsk. þm. Guðmundi Einarssyni. Þessi hugmynd um að skipta landinu í fylki er raunar ekki ný. Hana hefur alloft borið á góma í stjórnmálaumræðu hér á landi síðustu áratugina og jafnvel lengur en liggur nú fyrir þingi í þessu þingsályktunartillöguformi. Samkvæmt henni er stjórnarskrárnefnd falið að gera frv. til stjórnskipunarlaga um fylkisstjórnir. Þetta mál hefur lítillega borið á góma í stjórnarskrárnefnd sem starfað hefur undanfarin ár en eitt af þeim atriðum sem þar eru órædd að mestu eru einmitt málefni sveitarstjórna, málefni héraðsstjórna og valddreifingarmál. Um þau er sáralítið og á mjög ófullkominn hátt fjallað í stjórnarskrá landsins. Að þeim efnum er vikið í 76. gr. þar sem segir aðeins, og ég les hér orðrétt, herra forseti: "Rétti sveitarfélaganna til að ráða sjálf málefnum sínum með umsjón stjórnarinnar skal skipað með lögum." Að stofni til er þetta ákvæði frá 1874 og ber þess glögg merki. Þess vegna er það mjög ofarlega á lista stjórnarskrárnefndar yfir þau mál, sem raunar eru ekki mörg, er nefndin á eftir að fjalla um og semja um uppkast að nýjum stjórnarskrártexta. Ég vildi gjarnan að þetta kæmi hér fram við þessa umræðu. Ef við lítum á sjálfa tillöguna, sjálfa hugmyndina um að skipta landinu upp í fylki, vakna vitanlega ýmsar spurningar í því efni. Ég hygg að það sé ákaflega óráðlegt fyrir Alþingi að ganga frá mótuðum tillögum eða lagasetningu í formi breytinga á stjórnlögum um þetta atriði án þess að kynna sér til hlítar hver er vilji landsmanna í þessum efnum. Það er vegna þess að hér er rætt um að skipta öllu landinu upp á nýjan hátt og gera hér gjörbreytingu og raunar byltingu á stjórnsýslu og því stjórnarfyrirkomulagi sem til þessa hefur ríkt. Þar á ég við hreppana allt frá því skömmu eftir að Ísland byggðist. Það er þess vegna mjög nauðsynlegt að hafa um þetta mjög náið samráð við sveitarstjórnir um gjörvallt land. Fyrir Alþingi sem nú situr liggur frv. til nýrra sveitarstjórnarlaga. Í því frv. hefur verið gert ráð fyrir þriðja stjórnsýslustiginu, þ.e. sérstökum héraðsnefndum, sem gengur að vissu leyti í sömu átt og þessi till. Bandalags jafnaðarmanna. Það er athyglisvert og rétt að rifja upp í þessu sambandi að sennilega hefur ekkert ákvæði þess frv. valdið jafnmiklum efasemdum og jafnvel andmælum og þetta atriði, þ.e. þriðja stjórnsýslustigið, héraðsnefndirnar. Ég er með þessu ekki að leggjast gegn fylkishugmyndinni sem ég tel vissulega athyglisverða og vel geta komið til greina. En ég vil benda á nauðsyn þess að um þetta verði haft mjög náið samráð við sveitarstjórnir og raunverulega væri æskilegast að visst frumkvæði kæmi fram af þeirra hálfu og þá fyrst og fremst fyrir atbeina Sambands ísl. sveitarfélaga og einstakra sveitarstjórna. Í till., eins og hún liggur fyrir, er mjög óljóst hvert yrði samband sveitarstjórnanna og Sambands ísl. sveitarfélaga og fylkjanna. Að vísu er minnst á það í grg. að verkefni hinna nýju stjórnvalda, þ.e. fylkjanna og fylkisstjórnanna, muni koma "bæði frá sveitarstjórnum og ríki", eins og hér stendur. Það er greinilega, eftir þessu að dæma, gert ráð fyrir að sveitarstjórnirnar starfi áfram, sennilega í óbreyttri mynd, en þessu þriðja stjórnsýslustigi yrði skotið inn. Og á öðrum stað í grg. segir: "Valddreifingarstefnan þarf einnig að ná til sveitarstjórna." Ugglaust hafa flm. ætlast til þess að betur væri úr því atriði unnið í tillögum þeim sem stjórnarskrárnefnd er falið að gera í þessu efni, og þá í síðari lagasetningu um málið, vegna þess að auðvitað er augljóst að þó stjórnarskrárákvæði sé samið yrði það stutt og gagnort um meginmálið, en ítarlegri löggjöf yrði auðvitað að fylgja í kjölfarið. En þetta er vitanlega eitt af þeim atriðum sem þarf að hyggja að. Hætt er við að mjög yrði farið að sneyðast um vald og verkefni sveitarstjórnanna, eins og þær starfa í dag, ef til kæmu fylki. Það þarf í sjálfu sér ekki að vera óæskilegt, ef það er vilji heimamanna að svo verði gert; það er spurning um hver yrði tilveruréttur sveitarstjórna eftir slíka breytingu. Sú grundvallarhugsun sem kemur fram í þessari till. er vitanlega mjög af hinu góða, þ.e. aukin valddreifing og um leið aukið lýðræði, ekki síst utan hinna stærstu þéttbýlisstaða, þ.e. Reykjavíkursvæðisins og Akureyrar og Eyjafjarðarsvæðisins. Það er mjög lofsverð stefna sem í þessu felst. Nú er tvímælalaust um mikla miðstýringu og samþjöppun valdsins að ræða - ekki síst fjármálavaldsins, fjárveitingarvaldsins, bæði að því er varðar bankavald og það vald sem í höndum Alþingis liggur. En fyrst og fremst er það framkvæmdavaldið sem ég á hér við. Menn hafa velt því fyrir sér á hvern hátt væri unnt að draga úr þessu. Landshlutasamtökin voru viss tilraun í þá átt. Ég held að segja megi að sú tilraun hafi mistekist, m.a. vegna þess að þar var ekki nógu mikill og eindreginn vilji heimamanna fyrir hendi. Fjárhagslegt sjálfstæði héraðanna, byggðanna, ber að sjálfsögðu að auka þannig að tekjustofnarnir yrðu tekjustofnar sem skapast heima í héraði, eins og útsvör, aðstöðugjöld og annað slíkt, en einnig kæmi til fjármagn á fjárlögum frá allsherjarvaldinu. En það er vitanlega eitt mesta áhorfsatriðið í þessu efni, þ.e. hver verða völd og verkefni fylkisstjórna, ef til koma. Í frv. felst einnig veruleg uppstokkun á stjórnsýslukerfinu því að eins og þar kemur fram myndu núverandi embætti sýslumanna verða aflögð. Að sumu leyti eru þau embætti orðin úrelt í dag og þess vegna kannske ekki undarlegt að um það sé gerð tillaga. Alla vega er tímabært að endurskoða þau embætti þó svo að fylkisstjórnin komist ekki á, sérstaklega með tilliti til þeirra réttarfarslegu atriða sem að sýslumannsembættinu lúta. Í framhaldi af þessu vildi ég minnast á annað atriði, þegar við erum að ræða um valddreifingu og stofnun fylkja, sem er þessu raunverulega náskylt. Það er jafnt vald íbúa landsins til þess að kjósa sér fulltrúa á löggjafarsamkundunni. Ef af slíkri grundvallarbreytingu í stjórnsýslu yrði held ég að væri mjög tímabært að jafnhliða yrði um að ræða breytingu á þá lund að hver landsmaður hefði yfir einu atkvæði að ráða, atkvæðisréttur yrði jafn án tillits til búsetu. Eins og menn vita er enn verulegur munur á vægi atkvæða í þéttbýli landsins og í dreifbýlinu þrátt fyrir nýlega breytingu á kosningalögum. Ég ætla ekki að rekja sögulegar ástæður sem að baki því liggja né heldur þau rök sem fram má færa fyrir því að einhver mismunun sé eðlileg. Um það hafa verið haldnar langar ræður á Alþingi og ég ætla ekki að fara að vekja það mál upp aftur. Ég vil þó aðeins minna á að eðlilegt er og æskilegt að þá yrði sporið stigið til fulls, sem stigið var að nokkru leyti með breytingunni 1984, og kosningarréttur í landinu yrði þá jafn án tillits til búsetu. Þetta er vitanlega grundvallaratriði í stjórnarfari og stjórnskipan. Hér er um mál að ræða sem mikið hefur verið rætt og leiðréttingar og lagfæringar hafa verið gerðar á, eins og ég vék að, en þyrfti þá jafnframt að koma heilu í höfn þannig að hver íbúi landsins, hver kjósandi, færi með jafnan og sama atkvæðisrétt án tillits til búsetu. Ég ætla ekki, herra forseti, að hafa þessi orð fleiri, en vildi aðeins lýsa því aftur yfir að hér er um athyglisvert mál að ræða sem nauðsynlegt er og æskilegt að þingið kanni til hlítar og veiti það brautargengi sem þm. vilja.



Herra forseti. Hér liggur fyrir till. til þál. um gerð frv. til stjórnarskipunarlaga um fylkisstjórnir. Að sjálfsögðu má alltaf um það deila hvernig mál eigi að bera að höndum og í þessu sambandi blasir það við að endanlega afstöðu til málsins yrði í sjálfu sér ekki hægt að taka fyrr en slíkt frv. lægi fyrir, þ.e.: Hvað eru menn að tala um? Hvað er það nákvæmlega sem menn vilja gera? Hvernig vilja menn hafa þetta skipulag? Ég vil aftur á móti, þrátt fyrir að mér sýnist að umræða um mál eins og þetta hljóti fyrst og fremst að fara fram í umræðum um lög, taka til efnislegrar umræðu þær hugmyndir sem eru settar fram og ætlaðar sem þáltill. Hugmyndin á bak við fylki er einfaldlega sú að með því formi sé hægt að tryggja íbúum ákveðinna svæða sjálfsstjórn þeirra málefna sem eru í dag að verulegum hluta helmingaskiptamálefni á milli ríkisvalds og sveitarfélaga og segja má að undir mörgum kringumstæðum hafi gefist illa. I sumum tilfellum er líka verið að tala um málefni sem eru hrein málefni ríkisvaldsins í dag. Ég lít svo á að með umræðunni um fylki sé ekki verið að tala um málefni sem eru hrein málefni sveitarstjórna í dag. Ég lít svo á að þau málefni velflest verði áfram hrein málefni sveitarfélaga. Að þessum orðum sögðum vil ég reyna að nálgast það hvaða verkefni það eru sem hljóta að eiga fullt erindi undir fylkisstjórnir og skal þá fyrst byrja á heilsugæslunni. Það er ekkert sem mælir með því formi að uppi er málamyndastjórn yfir sjúkrahúsum og heilsugæslustöðvum úti á landi en svo skuli ríkið aftur á móti greiða. Það er ekkert samband raunverulega á milli fjárhagslegrar ábyrgðar og valdsins. Tengslin eru rofin. Menn gætu hugsað sem svo að það væri miklu skynsamlegra hjá slíkri stjórn að eyða hálfum mánuði í að herja á ríkisvaldið og styttri tíma í að endurskipuleggja hvað þeir eru að gera. Þeir væru nær því að láta fjármálin ná saman með því fyrirkomulagi. Ég tek heilsugæsluna sem dæmi vegna þess að hún er eitt af því sem er mjög stórt í þessu landi og hefur veruleg áhrif á það hvaða fjármuni við höfum og hefur veruleg áhrif á það líka hvar menn hafa búsetu. Ef menn taka t.d. atvinnuuppbyggingu þessa svæðis sem við erum á núna blasir það við að ekkert vit er í að biðja um álver. Það er aftur á móti skynsamlegt að biðja um sjúkrahús ef menn fara í að telja starfsliðið. Og þannig er líka hægt að taka menntakerfið og skoða það. Það skiptir ekki aðeins máli hvar fræðslan fer fram heldur einnig hitt hvar mennirnir sem standa að fræðslunni eru búsettir vegna þess að þeir munu taka þátt í samfélaginu í kringum sig í verulegum mæli. Menntaskólinn á Akureyri hefur t.d. ekki bara verið spurningin um það að norðlenskir unglingar ættu kost á því að vera í menntaskólanámi á Akureyri heldur hefur þetta einnig verið spurningin um það að Norðlendingar héldu á Akureyri þó nokkrum hóp af vel menntuðum mönnum sem ynnu við þennan skóla og hefðu áhrif á samfélagið og þróun þess í kringum sig. Mönnum finnst kannske dálítið kaldranalegt að tala t.d. um sjúkrahús eins og venjulegt fyrirtæki sem hafi starfslið. Það er yfirleitt aldrei gert. Menn líta gjarnan svo á að það sé allt annað hvort menn séu að framleiða einhvern varning, reka hótel eða hvort menn starfræki sjúkrahús. Samt er það svo að í báðum tilfellum er um atvinnufyrirtæki að ræða, hreint atvinnufyrirtæki, sem selur ákveðna þjónustu hvort sem þeir sem hennar njóta greiða fyrir hana eða það er ríkisvaldið sem greiðir fyrir þjónustuna. Við höfum dreift valdinu innan Vegagerðarinnar á þann veg að komnir eru umdæmisstjórar. Ég sé t.d. titilinn héraðsstjóri á starfsmönnum sem þar eru. Það væri fróðlegt fyrir útlending sem skildi svona hófsamlega mikið í íslensku ef hann fletti nú upp í orðabók og kæmist að hvað héraðsstjóri væri. Hann mundi náttúrlega ganga að því vísu að hann stæði næst landshöfðingjanum að völdum á viðkomandi svæði. En kjarninn er sá að fylkjakerfi sem stjórnskipulag á að tryggja að völdin yfir embættismönnum hvers svæðis séu innan svæðisins, ekki fyrir utan það. Þeir embættismenn sem eru á Vestfjörðum eða Norðurlandi væru þá undir stjórn Norðlendinga. Þeir embættismenn sem væru á Suðurlandi væru undir stjórn Sunnlendinga, kannske með örfáum undantekningum. Það væri sem sagt heimastjórn yfir þessu liði og menn fengju það ekki á trýnið, þegar verið væri að tala við þessa aðila að þeim kæmi ekkert við hvað fólkið í nánasta umhverfi teldi að ætti að gera, þeir tækju völd sín annars staðar. Ég er þess vegna ekki í neinum vafa um að sú grunnhugsun, sem liggur á bak við að skipta landinu í fylki, er rétt. Hún er einnig eini fræðilegi möguleikinn til þess að hægt sé að tala um að einhver sanngirni væri í 100% jöfnu atkvæðavægi í landinu. Hún er eini fræðilegi möguleikinn fyrir því að einhver sanngirni sé í slíku. Að vísu er búið að útbúa nú kosningalög þar sem eftir þreföldu leikreglukerfi er búið að tryggja jafnan atkvæðisrétt stærðfræðilega í flestum kringumstæðum. Í það minnsta er ákaflega erfitt að átta sig á því þegar seinasta uppbótarþingsætinu verður úthlutað hvaða atkvæði standa 100% á bak við það. Verða það ekki atkvæði af öllu landinu og verða þau ekki öll jöfn sem standa þar á bak við? Ég held að það sé líka rétt, sem fram kom hjá flm., að þetta stjórnsýslufyrirkomulag að hafa fylki fær ekki staðist nema fylkismörkin séu í samræmi við vitund manna, þ.e. til hvers hluta þeir teljast. Þess vegna verður Skagfirðingur ávallt Norðlendingur. Það er gjörsamlega vonlaust að nota annað heiti yfir hann en Norðlending. Þó við setjum fylki við Skagafjörð gerum við hann ekki að Vestlendingi eða Vestfirðingi.

Ekki ef hann er fluttur til Reykjavíkur.

Jafnvel þó að hann sé fluttur til Reykjavíkur verður hann Norðlendingur. Það er nú svo að Íslendingar eru Vestur-Íslendingar þó að þeir fari til Vesturheims og menn gleyma engu þó að þeir fari hér yfir heiðar. Ég heyrði einu sinni Þingeying lýsa þessu eitthvað á þann veg að þegar hann væri erlendis væri hann Íslendingur. Þegar hann væri fyrir sunnan væri hann Norðlendingur. Þegar hann væri á Akureyri væri hann Þingeyingur, en svo þegar hann kæmi í Þingeyjarsýsluna væri hann Norður-Þingeyingur. Hvort sem okkur líkar það betur eða verr er þetta svo innprentað í þjóðarvitundina að við verðum að virða þessi landamæri. Samkvæmt hinu forna skipulagi voru hér fjórir fjórðungar. Og það þótti ekki vera búið að ganga nægilega tryggilega frá yfirráðum erlendra konunga yfir þessu landi fyrr en fulltrúar fyrir hvert svæði voru búnir að sverja hollustu. Ég held þess vegna að allar hugmyndir um fylkisstjórnir sem taka ekki tillit til þessa strandi á því sem fram kom hjá flm.: Það verður að vera til staðar í vitund fólksins eitthvað sem segir að þessi hópur eigi samleið. Ég hygg að hægt sé að sýna fram á að nútímasamgöngur hafi sums staðar rofið hin landfræðilegu mörk sem voru. Það er engin mannhætta við Hrútafjarðará eins og var á Sturlungaöld. Og auðvitað má segja að báðum megin við hana séu íbúar sem líti fyrst og fremst á sig sem íbúa Húnaflóasvæðisins. Samt er það svo að það er ríkt á öllu svæðinu að miða við hin fornu mörk. Menn geta sett fram ýmsar hugmyndir um það hvernig eigi að koma á því skipulagi sem verið er að tala um. Ég er þeirrar skoðunar að fyrst eigi að tryggja ákveðið skipulag í stjórnarskrá Íslands. Þar eigi að setja það fram í vissum áföngum hvernig yfirtaka hinna ýmsu verkefna á sér stað. Ég er sannfærður um að við aukum verulega aðhald með öllu opinberu framkvæmdafé með því að fara þessa leið. Mér er líka ljóst að í sumum tilfellum yrði að meta hversu langt hin ýmsu svæði væru komin á veg með ýmsa hluti sem ríkið hefur veitt fjárframlög til og í sumum tilfellum yrði að gera um það sérstaka samninga hvernig staðið yrði að vissri grunnjöfnun áður en yfirtakan færi fram. En við skulum snúa okkur örlítið að því hvað gerist ef við veljum ekki þessa leið og ef við förum eftir sérfræðingi stjórnarskrárnefndar, hv. 2. þm. Reykn., og höfum hér hnífjafnan atkvæðisrétt.

Hann er ekki sérfræðingur nefndarinnar heldur situr í nefndinni.

Afsakið, ég vildi nú ekki segja þetta í neinu niðrunarskyni heldur hitt að ég hef litið svo á að hans þekking á þessum málefnum hefði verið notuð sem sérfræðiþekking hjá þessari nefnd. Ef við gerum þetta og horfum á staðsetningu íbúanna, skoðum það, eitt atkvæði hnífjafnt, skiptum þingmönnunum upp í samræmi við þetta, þá sjáum við náttúrlega í hendi okkar að við erum búnir að flytja allt valdið á Stór-Reykjavíkursvæðið. Það skiptir ekki svo miklu máli, ef þetta væri gert, hvort menn tækju þátt í kosningum á annnesjum Íslands. Menn mundu gera það kannske af vináttu við lýðræðið að mæta á kjörstað, en þeim væri ljóst að það væri mest til skrauts. Þær hræringar sem ættu sér stað hér mundu öllu ráða. Og þá spyrjum við: Haldið þið að yfirstjórn Reykjavíkur og uppbygging hér hefði verið framkvæmd með jafnskynsamlegum hætti og raun ber vitni á hinum ýmsu sviðum, t.d. uppbygging hitaveitunnar svo ég taki dæmi, ef allar ákvarðanir um slíkt hefðu verið teknar austur á fjörðum? Trúa menn því að þá hefði verið jafnskynsamlega að verki staðið? Ég segi nei. Ég er sannfærður um að svo hefði ekki verið og er þó ekki að lýsa neinu vantrausti á Austfirðinga þegar ég segi þetta. Ég er aftur á móti sannfærður um að það var skynsamlega að verki staðið vegna þess að mennirnir sem tóku þær ákvarðanir bjuggu í nágrenni við ákvarðanatökuna og verkefnið. Við verðum þess vör mjög víða að brosað er að því hvernig staðið er að opinberum framkvæmdum úti á landi. Vegagerðin telur sig sjaldnast þurfa að hlusta á sveitarstjórnarmenn til að fá úr því skorið hvar skynsamlegast sé að leggja veg til þess að hann væri snjóléttur, svo maður taki dæmi. Verkfræðingar Vita og hafnamálastofnunar töldu sig ekki hafa þörf fyrir neina vitneskju frá íbúunum í Grímsey um hvar hafnargarðurinn ætti að standa. Þannig getum við tekið ótal dæmi og afleiðingarnar blasa alls staðar við. Það er sóað opinberu fé. Þó að það heyrist raddir um að ekki sé rétt að skipta þessu landi upp og háðsglósur muni vafalaust hljóma á þann veg hvort menn vilji nú fara að stofna mörg ríki í þessu litla landi, þá er ég sannfærður um að í þeirri blindgötu sem íslenska lýðveldið er á núna, þeirri blindgötu að það er að breytast í borgríki frá því að vera lýðveldið Ísland, sé ekki nema ein sanngjörn lausn á málinu, þ.e. að hvert svæði fyrir sig fái að ráða sínum málefnum. En vel að merkja. Það þýðir að ekki verður hægt að réttlæta að vissar ákvarðanir í landinu séu teknar samkvæmt meirihlutavilja Íslendinga. Eitt af því er ákvörðunin um gengisskráningu. Annaðhvort yrði það að gerast að gengi íslensku krónunnar yrði skráð eftir markaðsverði, eins og hér er verið að tala um, eða þá að framleiðslusvæðin, sem skapa þennan gjaldeyri, yrðu að hafa eitthvað að segja um hver gengisskráningin ætti að vera. Ef svo væri ekki og eitt svæðið ætti ávallt tök á því að rétta mönnum seðla yfir borðið, seðla sem hefðu ekkert verðgildi á bak við sig miðað við þá seðla sem þeir tækju á móti, mundi hugmyndin um fylki og sjálfsstjórn þessara svæða, fjárhagslega sjálfsstjórn, hrynja eins og spilaborg. Það yrði hlegið að framkvæmdinni. Þarf ekki að ræða það frekar, tómt mál um það að tala að nokkur möguleiki væri að hafa fjárhagslega sjálfsstjórn á Snæfellsnesinu fyrir Vesturland ef sá gjaldeyrir sem kæmi til landsins yrði verðlagður allt of lágt. Þá væri enginn efnahagslegur grundvöllur til fyrir starfseminni. Hver og einn sem kynnir sér sögu þessarar þjóðar og ástæðuna fyrir því hver þróunin hefur orðið kemst að sömu niðurstöðunni. Annars vegar var það erlendur her, sem tók hér land, sem raskaði allri uppbyggingu í landinu og hins vegar var það viðleitni stjórnvalda á hinum ýmsu tímum til að skrá gengi krónunnar mun hærra en raunverulegt gat talist. Þannig hefur fjármagnið verið flutt til í landinu miskunnarlaust og "gjaldþrotalýð" sagt að hann hafi ekki stjórnað sínum málefnum nógu vel. Reyndar segja útgerðarmenn á Suðurnesjum að allt frá því um 1500 hafi afurðir landbúnaðarins verið verðlagðar of hátt miðað við verðmæti sem komu frá sjávarsíðunni og halda því fram að kaupmenn hafi gert þetta með ráðnum hug, m.a. til að halda niðri kaupgjaldinu við ströndina. Ég ætla ekki að dæma um það, en hitt er víst að á þeim árum hófust skipulegar aðgerðir á þann veg að reyna að skipta við kirkjuna á jörðum þannig að kóngurinn fengi þær sem lægju að hafi en kirkjan héldi þeim sem væru til heiða. Mér er ljóst að settar eru fram líka í þessari till. ákveðnar hugmyndir eins og þær að það eigi að ráða fylkisstjóra. Það er eitt af því sem líka væri mikið álitamál. Væri raunhæft að ráða fylkisstjóra? Ég held ekki. Ég held að það yrði að kjósa fylkisstjóra. Ég held að það væri eina leiðin til þess að þar ætti sér stað nægilega mikil endurnýjun og fylkin sætu ekki uppi með æviráðinn embættismann sem hætti 67 ára gamall. Það er eitt og annað í þessu sem kallar á spurningar um lýðræðið, eins og embætti fylkisdómara, fylkislögreglustjóra. Á að kjósa þessa menn eða á að ráða þá? Þetta eru spurningar sem menn mundu hljóta að vilja velta fyrir sér. Mér sýnist að í dag blasi við að andstæðingar fylkjaskipunar í landinu hafi hreiðrað um sig í samtökum sem kalla má landssamtök af öllu tagi. Þessi landssamtök, það er eiginlega sama hvaða nafni þau nefnast, hvort sem við tökum Samband ísl. samvinnufélaga, ASÍ eða góðgerðarsamtök sem senda happdrættismiða, öll þessi samtök fjárfesta í steinsteypu. Hvar? Í Reykjavík. Ekki er það nú sett upp sem sameiginlegt markmið í stefnuskránni hjá þeim, en það hefur verið niðurstaðan. Þessi samtök horfa öll fram á það að ef þetta yrði gert er hætt við að þeirra skipulag mundi riðlast. Þá yrði trúlega fjárfest í steinsteypu af hálfu þessara samtaka á einum stað í hverju einasta fylki. Á einum stað í hverju einasta fylki! Nú er til viss sjálfsstjórn. Þannig hefur Alþýðusamband Norðurlands t.d. verið að byggja hús á Akureyri. En það er samt meginreglan sem ég var að tala um áðan. Ég er líka sannfærður um að ef ákvörðun eins og þessi næði fram að ganga mundu þeir hlutir gerast að mjög víða á landinu mundu yngri menn veljast til valda. Gömlum stofnunum fylgir mjög oft að þar situr öldungaráð. Nú eru undantekningar á þessu sem öðru. En ég held að það nýja blóð sem kæmi inn í yfirstjórn málefna í landinu mundi verða kveikjan að nýrri framfarasókn þar sem þessir menn mundu horfa á möguleika síns svæðis og mundu þannig vera í meira nábýli við verkefnið. En kannske er það þó annað sem mundi skila mestum árangri og er sjaldnast rætt um. Öllum er ljóst að það er alvarlegur atgervisflótti fyrir þetta land ef hæfustu einstaklingarnir sem farið hafa í gegnum háskólanám flytja af landi brott og setjast að erlendis. En hvaða blóðtaka hefur það ekki verið fyrir hinar breiðu byggðir að þannig hefur verið staðið að atvinnuuppbyggingunni að störf fyrir háskólamenntaða menn hefur fyrst og fremst verið að fá á þessu svæði hér? Ef við gætum tryggt að stór hluti þeirra æskumanna dreifbýlisins sem í dag stunda langskólanám ætti atvinnumöguleika í sínum heimabyggðum værum við búnir að koma af stað þróun sem þýddi gífurlegar framfarir. Herra forseti. Ég gæti haft hér nokkuð langt mál, m.a. minnt á hin fornu ömt sem voru hér við lýði. Sumir segja að þegar þau voru lögð niður hafi raunveruleg heimastjórn brostið á þessum svæðum. Það blasir við að þriðja stjórnsýslustigið er viðurkennt af flestum þeim sem hugsa um þessi mál. Menn telja að stjórnsýslustigin í landinu verði að vera þrjú. Það er vitað að sýslunefndirnar í núverandi formi valda því ekki að vera það stjórnsýslustig á milli ríkisvaldsins og sveitarfélaganna sem þau eiga að vera. Ástæðurnar fyrir því eru margar. M.a. þær að blómlegustu byggðirnar hafa undir mörgum kringumstæðum sagt sig úr lögum við sitt samfélag. Þetta er þó ekki alls staðar. Akranes tilheyrir ekki Borgarfjarðarsýslu, heldur er sjálfstætt. Borgarnes tilheyrir aftur á móti Mýrasýslu. Hvílíkur styrkur hefði það ekki verið fyrir Borgarfjörð ef Akranes hefði tilheyrt Borgarfjarðarsýslu. Bolungarvík tilheyrir ekki Norður-Ísafjarðarsýslu í stjórnsýslulegu tilliti. Þar með fór aðalkjarninn í því svæði út. Ísafjörður var farinn áður. Þannig er hægt að halda áfram. En það þýðir ekki að harma það sem orðið hefur. Það verður að setjast niður og skoða hvað við getum gert til að gera þriðja stjórnsýslustigið sterkt og ábyrgt í landinu. Það er það sem þarf að gera ef menn vilja ekki horfa upp á hitt, að Ísland breytist nánast í eitt stjórnsýslustig, þ.e. ríkisvald sem stjórnað verður héðan, byggir vald sitt á atkvæðum héðan og drottnar nánast yfir öllum sveitarfélögum landsins þannig séð að sjálfstæði þeirra er lítið í raun, það fer mest eftir því hvað sveitarstjórnarmenn eru duglegir að ná út opinberu fé hvað þeir geta framkvæmt á hinum ýmsu stöðum. Ég hef ekki hugsað mér að hafa lengra mál um þetta stóra málefni þó að vissulega væri það hægt og vel þess virði. Ég geri ráð fyrir að þetta komi til allshn. Mér sýnist að það sem hér er verið að fjalla um sé nánast sama verkefnið - eða í það minnsta að hluta til - og falið var í þeirri nefnd sem stjórnmálaflokkarnir skipuðu og starfar undir stjórn Lárusar Jónssonar og átti að vinna að ákveðnum verkefnum eftir seinustu stjórnarskrárbreytingu. Ég held aftur á móti að stjórnarskrárnefndin sem slík sofi. Hvort hún vaknar er annað mál. Það er ákaflega slæmur siður íslenskur að gera nefndir að eilífðarnefndum og ætla þeim aldrei að klára sín verkefni. Það verður nánast að vana að nefndin starfar, í henni eru ágætismenn, en þeir líta ekki á það sem sitt verkefni að skila niðurstöðu. Það má vel vera að þeir hugsi sem svo að þá verði þeir atvinnulausir.

Nefndin er búin að skila áliti í veigamiklum þáttum stjórnarskrármálsins og leggja fyrir Alþingi 1983.

Ég hafði grun um að e.t.v. vöknuðu menn sem heyrðu þessi ummæli þó að hinir svæfu. Og það er vel. En það þarf að klára verkið því að stjórnarskrá er ekki hlutur sem menn eru alltaf að fást við. Um leið og búið er að samþykkja slík lög ber að rjúfa þing og efna til kosninga.

Það ber að vanda verkið.

Þess vegna er ekki hægt að afgreiða það mál í áföngum. Og það ber einnig að vanda verkið. En það er engin afsökun fyrir því hvað þetta hefur dregist. Og ég tel að þegar sé ærinn skaði af því orðinn að menn hafa ekki náð samstöðu um að setja nýja stjórnarskrá fyrir lýðveldið Ísland.



Herra forseti. Sú till. sem hér er til umræðu um að gert verði frv. til stjórnarskipunarlaga og um fylkisstjórnir er allrar athygli verð, og ég get tekið undir og hef reyndar tekið undir þær hugmyndir sem þar er að finna um aukna sjálfsstjórn og valddreifingu í landinu með ákveðnum hætti. Ég flutti á síðasta þingi ásamt hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni þáltill. um nýja byggðastefnu og valddreifingu til héraða og sveitarfélaga. Þegar þessi mál eru borin saman, sem hér eru til umræðu, er vissulega á þeim nokkur munur og talsverður munur þar sem í þeirri þáltill., sem ég mælti fyrir fyrr á þinginu og var 3. mál þessa þings, er tekið víðtækar á ýmsum þáttum og hugmyndin um valddreifingu tengd nauðsyninni á nýrri byggðastefnu, nýrri stefnumörkun í byggðamálum til að koma í veg fyrir þann fólksflótta utan af landi hingað til höfuðborgarsvæðisins fyrst og fremst, sem er í fullum gangi og vaxandi síðustu ár, og að íbúum landsbyggðarinnar verði tryggð eðlileg hlutdeild í þeim arði sem þeir leggja til þjóðarbúsins. Ég er þeirrar skoðunar, og það er engin frágengin skoðun í mínum flokki út af fyrir sig, mál eru þar á umræðustigi, að til þess að spyrna við þeirri óheillaþróun sem í fullum gangi er þurfum við ný tök á stjórnsýslunni í landinu og aðsetri og uppruna valds. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að stofnun nýs stjórnsýslustigs milli ríkis og sveitarfélaga geti verið mjög mikilvægt tæki í því sambandi ef vel tekst til um útfærslu á slíku stjórnsýslustigi. Í þeirri þáltill. sem ég flutti ásamt hv. 4. þm. Norðurl. e. á síðasta þingi og aftur í haust gerum við ráð fyrir að komið verði á meiri valddreifingu en nú er með því að flytja heim í héruð verkefni og ákvarðanir til lýðræðislega kjörinna stjórna og til sveitarfélaga um leið og þeim verði tryggðir nýir og sjálfstæðir tekjustofnar. Í till. okkar er lögð mikil áhersla á varðandi slíkar stjórnir - hvort menn kalla þær héraðsstjórnir eða fylkisstjórnir er spurning um orð má segja - að grundvallarnauðsyn sé að þær séu lýðræðislega kjörnar í beinum kosningum á viðkomandi svæði. Það er meginhugsun hjá okkur flm. þess máls að fjármagn fylgi slíkum aðgerðum, tekjustofnar verði tryggðir. Við erum fyrst og fremst að tala um að verkefnin flytjist frá ríkisvaldinu út um landið. Megináherslan er lögð á það í okkar till. að það verði um dreifingu á valdi og verkefnum að ræða sem nú eru í höndum ríkisins. Hitt getur einnig verið til álita og hlýtur að verða það, ef og þegar slíkt stjórnsýslustig verður stofnað, að sveitarfélögin vísi ákveðnum verkefnum, sem falla til sem samstarfsverkefni innan viðkomandi svæðis, til hinna nýju héraðsstjórna eða fylkisstjórna, hvað sem menn kjósa að kalla slíka yfirstjórn. Við höfum í umræddu þingmáli, sem ég leyfi mér að tengja við umræðu um þetta mál lítillega, bent á tiltekna málaflokka sem þarna sé eðlilegt að flytja þannig út til héraðsstjórna, sem við köllum svo, og nefnum þar dæmi eins og húsnæðismál, almannatryggingar, skipulagsmál, menntamál og byggðamál og eigum þá við málefni Byggðastofnunar og það fjármagn sem gert er ráð fyrir að dreifa til sérstakra byggðaráðstafana í landinu, að því verði ekki skipt í miðstýrðri stofnun undir stjórn eins og nú hefur verið sett yfir Byggðastofnun, heldur verði slík dreifing fjármagns til byggðamála og styrktar byggðar í landinu verkefni slíkra héraðsstjórna eftir því sem við getur átt. Við gerum ráð fyrir að þessar héraðsstjórnir fái ákvörðunarvald í málum sem varða viðkomandi svæði og þar á meðal skiptingu fjármagns sem Alþingi veitir nú til tiltekinna málaflokka, eins og fræðslumála, samgöngumála og heilbrigðismála svo dæmi séu tekin um málaflokka þar sem hið opinbera, ríkisvaldið, leggur til fjármuni, að vísu í allt of skornum skammti og í minnkandi mæli nú hin síðustu ár. Héruð í þeirri mynd sem hér er verið að tala um eða fylki geta vissulega einnig orðið ráðgefandi vald í ýmsum málum sem sameiginleg eru með ríki og sveitarfélögum, en ég legg áherslu á það sjónarmið mitt að hér er fyrst og fremst um það að ræða að flytja verkefni frá ríkisvaldinu út til héraða, út til svæðisstjórna. Spurningin um fjármagn hlýtur að vera uppi í þessu samhengi og ég hef vísað til margra möguleika til að færa til tekjustofna frá hinu opinbera út til slíkra sjálfstæðra eininga og að bæta við nýjum tekjustofnum þar sem tekið verði tillit til verðmætasköpunar á viðkomandi svæðum og með þessum hætti verði flutt fjármagn í auknum mæli út til landsbyggðarinnar þar sem undirstöðuverðmæti í þjóðarbúskap okkar nú falla til, verðmæti sem í allt of ríkum mæli sogast nú inn í hið miðstýrða kerfi á höfuðborgarsvæðinu og þó ekki síður til þjónustuverkefna, bæði opinberra aðila og einkaaðila, á þessu svæði. Spurningin um viðgang landsins alls, og ég er ekki hér að mæla gegn viðgangi höfuðborgarinnar og næsta nágrennis í eðlilegum mæli, er um það hverjir eru farvegir fjármagnsins. Hún er um það hver verður atvinnuþróunin í framtíðinni í einstökum landshlutum og landinu sem heild, hvar á sér stað nýsköpun í atvinnumálum. Og hún er ekki síst spurningin: Hvar vex upp þjónustustarfsemin, viðskipti, verslun, opinber stjórnsýsla og annað sem við tengjum við þjónustustarfsemi, hvar vex hún í framtíðinni? Hvar fellur hún til? Hvar verða þau störf til sem nú eru vaxtarbroddurinn í nýjum störfum og að flestra mati verða það áframhaldandi. Það mun ráða úrslitum um þróun byggðar í landinu a.m.k. á næstu áratugum og svo langt sem við fáum séð. Eins og stendur, litið til síðustu átta ára eða svo sem við höfum tölulegt yfirlit yfir, falla til níu störf í þjónustu hér á höfuðborgarsvæðinu á móti u.þ.b. einu starfi sem fellur til í þjónustustörfum utan höfuðborgarsvæðisins. Slíkt er misvægið í sambandi við þennan vaxtarbrodd í nýjum störfum og viðfangsefnum í okkar þjóðfélagi. Menn sjá í hversu hrópandi ósamræmi það er við þá verðmætasköpun í undirstöðugreinum sem til fellur í okkar landi. Ég ætla hér ekki, herra forseti, að hafa mörg fleiri orð um þau mál sem hér eru til umræðu en ég tel þau sannarlega umræðuverð, tímabært umræðuefni fyrir Alþingi. Ég er þeirrar skoðunar að það skipti mjög miklu um þjóðfélagsþróun hér í landinu í framtíðinni hver verður niðurstaðan úr þeirri umræðu sem nú er í gangi. Ég er ekki á neinum stífum gormum í sambandi við útfærslu í einstökum atriðum varðandi þetta mál. Þar geta menn hugsað sér tilhögun af ýmsu tagi, t.d. varðandi markalínu milli héraða eða fylkja og varðandi einstaka tekjustofna og annað sem snertir þær hugmyndir sem menn gera sér um uppbyggingu slíkra eininga. En ég tel þó að vænlegast til að koma þessum málum í höfn fyrr en seinna sé að tengja héruðin, fylkin, við núverandi kjördæmi í landinu eftir því sem hægt er að ná samkomulagi um. Ég tel að í rauninni geti núverandi kjördæmaskipan verið grundvöllur slíkra eininga nema í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi þar sem nokkuð augljóst er að annað fyrirkomulag væri skynsamlegra, að sameina höfuðborgarsvæðið í þeirri merkingu sem menn almennt ræða um það og taka Reykjanes eða Suðurnes sér sem einingu vegna þeirrar sérstöðu sem það svæði hefur að mörgu leyti. Menn geta svo rætt og velt fyrir sér, sem áhuga hafa á þessum hugmyndum, hvort æskilegt og nauðsynlegt sé að deila höfuðborgarsvæðinu sem slíku upp í slíkar einingar til að auka áhrif og vald fólksins umfram það sem ella væri í því mikla þéttbýli á íslenskan mælikvarða sem hér er á Reykjavíkursvæðinu. Ég er með þessum jákvæðu orðum í garð þeirra hugmynda, sem mælt er fyrir í þessari þál. og ég hef tekið undir í þingmálum, ekki að gefa einkunn einstökum útfærsluatriðum í grg. með þessari tillögu eða orðum sem þar standa sem mörg eru umdeilanleg út af fyrir sig og eiga kannske ekki endilega erindi inn í þetta efni. Ég sé að í sambandi við fylkjaskipulag er tæpt á mörgum hugmyndum og í aðra átt en ég hef hér nefnt um stærð svæða, a.m.k. varðandi það sem líta verður á sem aðalhugmynd flm. um fjögur svæði, þó að nefnd séu dæmi um annað sem möguleika. En ég tek að endingu undir það, sem hér hefur komið fram, að mikil nauðsyn er á því að umræða um þessi mál haldi áfram og menn leiti möguleika á samstöðu, ásættanlegri niðurstöðu, í sambandi við þessi mál. Þær vanburða hugmyndir, sem komu fram í frv. ríkisstj. til sveitarstjórnarlaga, eru þess efnis að þær hafa lítinn byr fengið hér í umræðum á Alþingi a.m.k. og engan veginn þannig að ég geti undir þær tekið, hugmyndirnar um héruð í IX. kafla þess frv. Það þarf að taka með allt öðrum hætti á þessum málum, lýðræðislegum hætti, sem ekki er gert þar í sambandi við þær hugmyndir um héruð sem leysa eigi sýslur af hólmi og fram koma í því frv.



Herra forseti. Það væri sjálfsagt hægt að nefna nokkra tugi ástæðna fyrir því að þetta málefni, sem hér er til umræðu, væri þarft málefni og mjög brýnt að vinda sér í að koma því í kring. Það nægir kannske að benda á að það stjórnkerfi, sem við búum við í dag, hefur greinilega sín takmörk ef við horfum á þann árangur sem það skilar. Ekki er hægt að halda því fram af neinni sanngirni að það skili nægilega góðum árangri fyrir alla landsmenn. Hægt er að benda á að mjög margir landsmanna eru nú þegar komnir á þá skoðun að það færi betur á því að þeir hefðu sjálfir meira um sín málefni að segja, að þeir réðu einfaldlega meiru í sínum eigin málefnum. Það væri snöggtum happadrýgra en að viðhalda því fyrirkomulagi sem við búum við í dag. Þessi ósigur okkar stjórnkerfis er ekkert séríslenskt fyrirbæri, hann á sér hliðstæður í mörgum nágrannalanda okkar. Ef litið er til þessarar aldar, sem við nú lifum á, aldar lýðræðisins og aldar stjórnmálamannanna - því að aldrei hafa stjórnmálamenn verið fleiri en á þessari öld síðan sögur hófust - þá er það mjög áberandi í samkeppni hagkerfanna að því miðstýrðari sem hagkerfin eru því verr gengur þeim að uppfylla óskir þegna sinna. Þannig hljóðar nánast slagorð eða mottó dagsins í dag: "Frá miðstýringu til valddreifingar." Þessi hugmynd um þriðja stjórnsýslustigið er eitt af þeim skrefum sem þarf að stíga til aukinnar valddreifingar. Menn geta líka bara horft á það ástand sem við búum við í dag. Við höfum örlítinn vísi að þriðja stjórnsýslustiginu milli landsstjórnar og sveitarstjórna, þ.e. sýslunefndirnar sem, eins og hér hefur verið getið, eru mjög óburðugt stjórnsýslustig og lítils megnugt. Til að friða menn, til þess hreint og beint að láta þá fá það á tilfinninguna að þeir hafi eitthvað um eigin málefni að segja, hefur á undanförnum áratugum verið byggt upp hér valdalaust kerfi samtaka sveitarfélaga og landshluta. Þessi samtök kosta okkur landsmenn þó nokkuð mikið. Þeir sem þátt taka í þeim líta þannig á málið að þessi landshlutasamtök geri raunverulega gagn. En það er mjög áberandi að þessi landshlutasamtök hafa ekkert vald. Tilvist landshlutasamtakanna sannar okkur engu að síður að það er ekki bara nauðsynlegt að hafa samráð við menn um það hvernig málum þeirra er stjórnað heldur enn þá nauðsynlegra að menn fái að taka þær ákvarðanir, sem þá sjálfa snerta, hver fyrir sig. Það hafa líka verið gerðar tilraunir hér, sérstaklega á vegum samtaka sveitarfélaga, til að færa sig nær þessu millistigi stjórnsýslu með því einu að sameina sveitarfélögin. Sú tilraun hefur strandað einfaldlega á því að menn eru ekkert áfjáðir í að gefa upp sitt sjálfstæði. Jafnvel þó að hægt sé að færa sönnur á að einhver ákveðin hagkvæmni fylgi slíku meta menn þetta sjálfstæði sitt svo mikils að þeir eru ekki reiðubúnir til að láta það af hendi, ekkert frekar en við erum reiðubúin til að safnast saman í stórar fjölskyldur og kokka öll í einu eldhúsi þó að sannanlega sé hægt að sýna fram á að því fylgi mjög mikil hagkvæmni. Það frv. til laga um sveitarstjórnir, sem nú liggur fyrir, gerir mjög máttlausa tilraun til að svara að einhverju leyti þeirri kröfu, sem er orðin mjög hávær út um allt land, um þriðja stjórnsýslustigið. Þessi hugmynd er máttlaus sérstaklega vegna þess að þriðja stjórnsýslustigið verður aldrei fugl eða fiskur fyrr en að lýðræðislega er kjörið til þess. Þannig gefa íbúarnir þessu stjórnsýslustigi vald sitt, framselja þessu stjórnsýslustigi vald sitt. Þar af leiðandi er hægt að krefjast þess að taka verkefni frá ríkinu og að hluta til kannske af sveitarfélögum að svo miklu leyti sem þau eru samþykk og sinna þeim á þessu stjórnsýslustigi. Í raun og veru erum við að tala um að koma hér á nútímalegu stjórnkerfi, stjórnkerfi sem svarar þörfum og kröfum þegnanna hraðar en það miðstýrða stjórnkerfi gerir sem við búum við í dag. Það er kannske einföld samlíking en í raun og veru er álíka vitlaust að vera að keyra á jafngömlu stjórnkerfi og við gerum hér í dag eins og það ef einhver maður ætlaði sér að fara út á göturnar í dag með bíl frá 1937. Hann fengi aldrei skráningu einfaldlega vegna þess að hann uppfyllir ekki þær kröfur sem gerðar eru til bifreiða á götunum í dag. Hv. 5. þm. Vestf. minntist hér á eitt atriði sem ég tel reyndar að sé algert kjarnaatriði í þessu máli, þ.e. nauðsyn þess að koma hér upp frjálsri gjaldeyrisverslun, að menn séu ekki bundnir af skráningu stjórnvalda þegar gjaldeyrir er verðlagður. Þetta þýðir einfaldlega að ef maður ætlar að kaupa gjaldeyri verður hann að kaupa hann því verði sem það kostaði að skaffa þennan gjaldeyri. Í þessu fælist gífurleg aukning á styrkleika landsbyggðarinnar þar sem menn fengju þá raunverulega þau verðmæti í hendurnar sem þeir eru að skapa. Ég var rétt áðan að lesa smáfréttaklausu sem sýnir manni hvernig Íslendingar geta lifað á þessu landi þegar þeir fá það fyrir fiskinn sinn sem hann raunverulega kostar. Útgerðarfélag fyrir norðan tekur sig til og býður 60 starfsmönnum til ferðar til London í heila viku. Þetta er fyrirtæki sem ber sig greinilega mjög vel einfaldlega vegna þess að það selur afurðir sínar á alvörumarkaði. Með því að nota aðrar leiðir hefur því tekist að komast fram hjá því miðstýrða kerfi í verðlagningu og sölu sjávarafurða sem við búum við í dag með þeim afleiðingum sem við þekkjum út um allt land. Þetta eru örfá atriði, herra forseti, sem menn skyldu hugleiða þegar frekar verður fjallað um þetta mál. Ég er sammála hv. 5. þm. Vestf. um það að sem flest af verkefnum sveitarfélaga skyldu haldast þar. En við vitum líka báðir af þekkingu okkar á málefnum sveitarfélaga að það eru mörg verkefni sem sveitarfélög mundu leggja í hendurnar á þriðja stjórnsýslustiginu sem þau eru ekki reiðubúin að afhenda nágrannasveitarfélagi sínu. Í þessari hugmynd er líka þannig um annan anda stjórnskipunar að ræða en þann sem mönnum hefur staðið til boða í dag. Hér hefur starfað nefnd að verkefni sem ríkisstj. föl henni eftir myndun hennar 1983. Þetta verkefni tengist þeirri stjórnarskrárbreytingu sem Íslendingar kusu um 1983. Ég minni á það að gefnu tilefni að ég held að þeir Íslendingar, sem vissu að þeir voru að kjósa um stjórnarskrárbreytingu, hafi verið afskaplega fáir. Ég tek þar með líka undir þá skoðun að þetta er ekki hin rétta leið til að koma stjórnarskrárbreytingum í gegn. Stjórnarskrárbreytingar eiga að gerast sjaldan og vera þá að einhverju marki þegar um þær er að ræða. Þessi nefnd hefur fjallað um aukna valddreifingu og þar hafa verið ræddar og viðraðar hugmyndir um héraðs- eða fylkjastjórnir. Þar hefur verið safnað þó nokkru af upplýsingum og tel ég sjálfsagt að sú nefnd, sem um þetta mál mun fjalla, geti leitað í gagnabanka þeirrar nefndar ef með þarf. Þá erum við komnir að stjórnarskrárnefndinni. Auðvitað verður það endanlega hennar hlutverk að fjalla um tillögugerðir í þessu máli ef það næði fram að ganga. Ég hef einhvern veginn séð það fyrir mér þannig að fram undan, eftir 15 eða 16 ár eftir því hvernig menn vilja reikna það, er árið 2000. Ég held að það væri allsendis óvitlaust - og þá jafnvel að gera það í formi þáltill. - að setja sér verkefnaskrá til aldamóta. Takmarkið yrði það að gefa Íslendingum nýja stjórnarskrá aldamótaárið 2000. Þá væri búið á þessum eina og hálfa áratug að taka fyrir stjórnarskrána, þ.e. þá kafla hennar sem menn telja brýnt að taka upp. Þá er ég ekki bara að tala um þann kafla sem lýtur að dreifingu valdsins. Mjög margir telja að stjórnarskrá okkar sé mjög ábótavant í mörgum öðrum atriðum, hún sé afskaplega lélegur grunnur t.d. fyrir dómsvald, hún hafi mjög fátækleg mannréttindaákvæði án þess að ég sé þar með að halda því fram að þau þurfi að vera mörg eða stór en þau þurfa að vera þess afdráttarlausari. Herra forseti. Þar sem stjórnarskrármálin hafa verið hér til umræðu samtímis því að við ræddum um þetta þriðja stjórnsýslustig vildi ég einungis viðra þá hugmynd hvort menn hefðu yfirleitt hér í þessum sal áhuga á því að taka sér tak með því markmiði, eins og ég sagði, að afhenda þjóð vorri eftir einn og hálfan áratug - það er sæmilega góður vinnutími - nýja stjórnarskrá í tilefni aldamóta.



Herra forseti. Af hverju skyldi sú umræða, sem hér hefur átt sér stað um till. til þál. um gerð frv. til stjórnskipunarlaga um fylkisstjórnir svo og fyrri umræða og reyndar umræðan hér á fundinum um tillögu þál. um nýja byggðastefnu og valddreifingu til héraða og sveitarfélaga, vera til komin? Ég held að það sé fyrst og fremst af tvennu. Það er í fyrsta lagi af því að á undanförnum árum og áratugum hafa sveitarfélögin í landinu orðið veikari og veikari, annað stjórnsýslustigið okkar hefur orðið veikara og veikara. Á síðustu þremur árum hefur síðan sá háttur verið á hafður að þær tekjur, sem runnið hafa til þessa stjórnsýslustigs og þessa hluta framkvæmdavaldsins, ef orða mætti það svo, hafa verið minnkaðar og minnkaðar hér á hv. Alþingi. Lausnin og andófið gegn þessu kemur fram í þessum tillögum. Ég er ekki á því að styrking sveitarfélaga og aukin valddreifing eigi sér stað með því að myndaðar verði fylkisstjórnir í landinu. Ég held að þar sé verið að fara öfuga leið og við séum að flýja frá þeim verkefnum sem þarf að taka sér fyrir hendur nú. Þau verkefni eru fyrst og fremst þau að styrkja það stjórnsýslustig sem við höfum fyrir, þ.e. sveitarstjórnirnar. Við þurfum að vinna að því að litlu sveitarfélögin okkar vítt um landið verði sameinuð og gerð að öflugum stjórnsýslueiningum. Með því móti komum við á valddreifingu. Við gerum það ekki með því að mynda svæðisstjórnir eða fylkjastjórnir. Þar erum við aðeins að búa til eitt miðstjórnarvaldið enn. Sú tillaga sem hér er til umræðu um stjórnskipunarlög um fylkisstjórnir er í fjórum liðum. Fyrsti liðurinn er um það að landinu skuli skipt í fylki, skiptingin taki einkum mið af hefðbundnum samskiptum fólks og einnig náttúrlegum staðháttum. Það kemur og fram í grg. hvernig flm. telja æskilegt að skiptingin verði. Hún er sú að landinu verði skipt í fjögur svæði. Fyrsta svæðið skuli ná frá Hvalfirði að sýslumörkum Eyjafjarðar og Skagafjarðar, það verði fylki um vestur- og norðvesturhluta landsins. Hvar skyldu þær stofnanir, sem verið er að tala um að fylkin skuli taka að sér, verða staðsettar? Ég geri ráð fyrir því að leitað verði eftir því að þetta verði sett á einn stað að meginhluta til. Greinilegt er að það væri æskilegt að það væri á fjölmennasta staðnum á þessu svæði. Hann er í örskotsleið frá Reykjavík, þ.e. Akranes. Við getum kannske farið með það vestur á Stapa, þar var amtmaðurinn einu sinni. Ég held að það væri ansi lítið unnið við það, því miður. Eru líkur fyrir því að það yrði ekki sviðuð miðstýringarþróun í kringum fylkisstjórn fyrir Norðvesturland, sem staðsett yrði á Akranesi eða jafnvel Sauðárkróki, og við höfum hér í Reykjavík og er víst nógu mikið af henni fyrir? Ég held að það sé slík bábilja að fara að skipta landinu niður í svona fylki að það sé varla hægt að hugsa sér að það sé byggt á öðru en því að reyna að draga umræðuna frá vandamálunum sem við blasa, að við þurfum að fá aukna valddreifingu, við þurfum að styrkja annað stjórnsýslustigið okkar, við þurfum að styrkja þá aðila sem raunverulega fást við verkin, sem eru næstir vandamálunum. Það er það sem við þurfum að gera. Sem betur fer er í gangi þó nokkuð mikil umræða um þessi mál vítt um landið. En vilji stjórnvalda hefur verið sáralítill og enginn. Hann hefur ekki sýnt sig. Á því frv., sem hæstv. félmrh. hefur lagt hér fram um sveitarstjórnir, kemur ekkert fram sem orð er á gerandi um það að vinna skuli að því að efla þetta stjórnsýslustig sem við höfum fyrir, og kannske ekki mikill vilji í þeim herbúðum, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, til að breyta í einu eða neinu því stjórnsýslustigi sem við höfum eða styrkja grunneiningarnar og auka valddreifinguna. Tökum aftur dæmið um Akranes eða Sauðárkrók í þessu dæmi. Verið er að tala um að flytja skuli ýmiss konar verkefni til þessara stofnana, m.a. frá sveitarfélögunum. Hv. 8. þm. Reykv. nefndi hér áðan að það lægi nokkurn veginn fyrir að sum sveitarfélög vildu færa ýmis verkefni til slíkrar fylkisstjórnar. Er nú líklegt - svo að ég taki mína heimabyggð - að sveitarstjórnin á Hellissandi hafi áhuga fyrir því að flytja eitthvað af þeim málefnum, sem hún hefur milli handanna, til fylkisstjórnar sem sæti annaðhvort á Sauðárkróki eða Akranesi? Óskaplega mikil valddreifing ætti sér stað í sambandi við slíkt! Ja, hún yrði mikil! Aftur á móti eru miklar líkur fyrir því að íbúar utanverðs Snæfellsness, þar sem Hellissandur mundi teljast í, hefðu áhuga fyrir að efla sitt sveitarfélag með því að stækka það og gera það að öflugri einingu og ná einhverju af því valdi sem er meðal annars verið að byggja upp í ýmsum stærri kaupstöðunum úti um land og hér í Reykjavík, ná því valdi beint til þeirra aðila sem þurfa að sjá um framkvæmd þjónustuverkefnanna. Slíkri valddreifingu eigum við að vinna að en ekki búa til neitt nýtt millistig og nýja miðstýringarstofnun. Annar punkturinn hljóðar svo: "Í hverju fylki verði kosin fylkisstjórn í almennum kosningum á fjögurra ára fresti. Um kosningarrétt og kjörgengi gildi sömu reglur og við alþingiskosningar." Þessi grein þarf sjálfsagt frekari útskýringar við en að alveg sömu reglur skuli gilda og við alþingiskosningar. Nema hugsunin sé sú að í Norðvesturlandsfylkinu verði kosin á einum lista fylkisstjórn. Ég held að hér séu ekki nefndar tölur um hvað margir skuli vera í fylkisstjórninni en ég get látið mér detta í hug að það væru kannske 30-40 manns, kannske 50 á einum lista. Ég óska ýmsum áhugahópum til hamingju með að loksins fái þeir möguleika á að komast á góð þing, málskrafsþing. Þeir sem vilja ganga mjög nærri beit á Auðkúluheiði gætu boðið fram og hefðu kannske von um það að fá mann á þingið o.s.frv. Og hinir sem vilja drepa hval í Hvalfirði gætu líka boðið fram og hefðu von um að fá mann. Ekki er talað um hvernig á að fara að því að kjósa til þessara fylkisþinga. Kannske eigum við að skipta þessu niður aftur í kjördæmi - þetta eru þrjú kjördæmi - láta hvert kjördæmi kjósa fyrir sig á þetta fylkisþing. Um það eru engar tillögur. En fer þá ekki þetta nýja ríki að verða svolítið skrýtið hvernig sem það verður byggt upp? Þriðji punkturinn er svona, með leyfi forseta: "Fylkisstjórnir hafi víðtæk völd er efli sjálfsforræði íbúanna, styrki heimastjórn þeirra og vinni gegn núverandi miðstýringu efnahagslífs." Ég held ég bæti við: og auki núverandi miðstýringu efnahagslífs af því að slík stofnun sem þessi getur ekkert gert annað en það. - Áfram er þessi grein svohljóðandi: "Þær hafi fjárveitingavald, bæði af eigin skattfé og fjárframlögum frá Alþingi." Og jæja þá. Á þá miðstýringarvaldið á Alþingi að hafa áhrif á hvernig miðstýringarvaldið í fylkisstjórnunum á að geta ráðstafað peningum? Það gæti átt sér stað að miðstýringarvaldið á Alþingi gerði það sem það hefur gert á undanförnum þremur árum, að minnka framlög til sveitarfélaga, hlut ríkisskatts til sveitarfélaga, um 30, 40, 50%. Hvað verður þá úr þessum stofnunum? Og á hinn veginn: Jú, þessu er ætlað að leggja á skatt. Frá hverjum á að taka þennan skatt? Kannske frá sveitarfélögunum? Frá einhverjum á að taka hann. Það er engin útskýring um það. En sá aðili sem fær vald til þess að leggja á skatt leitar alltaf til aukinnar skatttöku og til aukins miðstýringarvalds.  Svo er nú aðalatriðið eins og hv. 8. þm. Reykv. sagði hér áðan og að mig minnir einnig hv. 5. þm. Vestf. Aðalatriðið felst í 3. gr. sem ég var að fjalla um hér áðan og það er með gengisskráninguna og gengisvaldið. Við höfum heyrt heilmikla umræðu um það á síðustu mánuðum að nauðsynlegt væri að færa gengisráðstöfunina heim í héruð og menn fengju að ráðstafa genginu hver fyrir sig. Já, það er sjálfsagt mikil þörf á því að gengið sé skráð rétt og hver maður fái borgað ettir því raunverulega sem hann er að afla. En hugmyndina um það hvernig á að færa gengissöluna eða gengisráðstöfunina heim í héruð hef ég aldrei heyrt útskýrða. Ég hef heyrt ágæta höfðingja á LÍÚ-fundi og Sölumiðstöðvarfundi og víðar tala um þetta og þá hafa þeir hugsað sem svo: Ja, við fáum bara gjaldeyrinn í okkar hendur. Það erum við sem eigum hann síðast, seljum afurðirnar. Það erum við sem eigum hann. Frystihúsamennirnir eiga hann eða bátarnir eiga hann sem selja. Hvað er þá um verkafólkið? Hvað er þá um sjómennina, en það eru þeir sem hafa búið til þennan gjaldeyri? Það er búið að búa til einhverja útópíu um það að auðvelt sé að færa gjaldeyrinn út til landshlutanna og jafnvel verið að tala um að búa til landshlutabanka sem ráðstafi þessu á einhvern sérstakan máta. En það hefur enginn útfært það hvernig þessir fjármunir eigi raunverulega að ganga til þess fólks sem framleiðir hann. Það er verið að ræða um þessa hluti fyrst og fremst til þess að leiða hjá sér aðalatriðin í sambandi við það hvernig sjávarútvegurinn á Íslandi er nú kominn, hvernig farið hefur verið með sjávarútveginn á síðustu þremur árum. Það er alveg upplagt að koma með svona málefni til þess að láta aðalatriðin týnast og gleymast. Ég er alveg hissa á því að það skuli vera stjórnarandstæðingar sem leggja svona plögg fram til umræðu hér á hv. Alþingi, fyrst og fremst til þess að draga athyglina frá aðalatriðum um málið. Aðalatriði í sambandi við valddreifingu og stjórnsýslustig á Íslandi er að styrkja sveitarfélögin. Ég nefndi áðan að á Vesturlandi og víðar er umræða um sameiningu sveitarfélaga. Það hefur verið umræða um sameiningu sveitarfélaga milli Ólafsvíkur og Hellissands og reyndar hefur sú umræða tekið þar yfir stærra svæði. Það hefur verið rætt um sameiningu sveitarfélaga í Dölum. En það er enginn hlutur sem býður upp á þann möguleika, það er enginn þáttur í stjórnkerfinu, sem aðstoðar við það að þetta geti orðið að veruleika. Það er frekar á hinn veginn að það séu erfiðleikar að koma þessu í kring. Það sem þarf að gera, og ég vænti að verði gert, er að fluttar verði brtt. við þau sveitarstjórnarlög sem nú eru hér til umræðu á hv. Alþingi, að inn í þau lög verði sett ákvæði um það að stuðla að sameiningu sveitarfélaga og aðstoða beint þau sveitarfélög sem að því stefna að sameinast. Það verði gert með beinum fjárframlögum og öðrum aðgerðum sem hvetja til þess og auðvelda sameiningu. Með því móti mundi eiga sér stað valddreifing, með því móti kæmi valdið til þess fólks sem þjónustunnar þarf að njóta. En með því að færa stjórnsýsluna af utanverðu Snæfellsnesi norður á Sauðárkrók yrði ekki valddreifing. Það eru einhverjir allt, allt aðrir hlutir sem verið er að stefna að með því. Og jafnvel þó að eigi að færa stjórnsýsluna á Akranes fyrir þá Snæfellinga, þá væri heldur ekki um neina valddreifingu að ræða. Það væri aðeins verið að búa til nýtt bil miðstýringar til þess að efla þá miðstýringu sem á sér stað í Reykjavík.



Herra forseti. Ég þakka þeim sem tekið hafa til máls um þessa þáltill. Hér hafa ýmsar hugmyndir komið fram. Ég nefni t.d. hugmynd Ólafs Þ. Þórðarsonar um að kjósa í almennum kosningum fleiri af þeim embættismönnum sem koma við sögu stjórnsýslunnar á heimavettvangi, hvort sem þar er um að ræða stjóra einhverja, dómara eða aðra. Ég held að það sé mjög athyglisverð hugmynd og hef raunar lýst því einhvers staðar áður að ég telji að svo eigi að vera. Hv. þm. Gunnar G. Schram, Ólafur Þ. Þórðarson og Hjörleifur Guttormsson tóku svona í það heila tekið undir þær almennu hugmyndir sem þessi tillaga er til kynningar á, og ég tel það gott dæmi um að þessi hugmynd, gömul og ný, á sér mjög víða fylgi, vegna þess að menn eru sem betur fer býsna margir albúnir að velta fyrir sér róttækum hugmyndum til þess að leita lausnar á alvarlegum vanda. Ég ætla ekki að gera þetta mál mitt langt. Mig langar aðeins að víkja að ýmsu sem kom fram í máli hv. þm. Skúla Alexanderssonar. Ég held raunar að ástæðan fyrir því að sú lausn sem hv. þm. hafði helst á orði, þ.e. sameining sveitarfélaga, hefur alls ekki gengið, sé einmitt sá hrepparígur sem einmitt kemur fram í máli hv. þm. þegar hann ræðir um Hellissand. Hann minntist lítið á Ólsara í þessu sambandi, en ræddi um utanvert Snæfellsnes og Hellissand. Það eru einmitt, eigum við að segja þessi félagslegu vandamál sem hvað eftir annað hefur sýnt sig að standa í vegi fyrir því að sveitarfélögin úti um allt land sameinist í stærri heildir. Eitt af því sem gerir fylkjahugmyndina athyglisverða er að hún stýrir fram hjá þessum vanda og við skulum ekkert gera lítið úr honum. Þetta eru mjög eðlilegar mótbárur sem fólk ber í mörgum tilfellum við þegar rætt er um sameiningu sveitarfélaga. Um er að ræða sveitarfélög sem eiga sér gamla sögu og ýmislegt í sambandi við þau er fólkinu dýrmætt og það er ástæðulaust að hrófla þar við. Það sem skiptir líka máli, hv. þm. Skúli Alexandersson, er það að sameining sveitarfélaganna leysir ekki þau vandamálin sem víðast eru, vandamál hinna dreifðu byggða, sem eru einfaldlega fjarlægðirnar. Þar sem eru stórir fámennir hreppar, þar sem eru erfiðleikar á þjónustu og slíku, þar eru það fjarlægðirnar sem ekki breytast þó að menn sameini þessi sveitarfélög. Og jafnvel þótt menn sameinuðu sveitarfélögin í stærri einingar þá stæði eftir sú staðreynd að ákveðnir málaflokkar, t.d. atvinnumál, féllu eftir sem áður ofan í milli þar sem til ákvarðana í þeim efnum þarf enn þá stærri einingar en sveitarfélögin gætu nokkurn tíma orðið. Það þarf enn þá stærri einingar þar sem menn geta í fyrsta lagi kosið um hugmyndir, menn geta kosið um fólk, um frambjóðendur, og gert þá ábyrga á lýðræðislegan hátt fyrir þeirri stefnu sem borin er fram og fyrir framkvæmd hennar. Þannig að þó ég sé alveg sammála hv. þm. um það að í mörgum tilfellum sé skynsamlegt, ef það getur orðið, að sameina sveitarfélög, þá standa enn þá eftir málaflokkar þar sem þarf enn þá meiri samstöðu, enn þá stærra stjórnvald. Og einmitt í samtökum sveitarfélaganna, eins og þau hafa verið reynd núna á undanförnum árum, kemur fram að menn gera sér grein fyrir því að það þarf stóra heild til að standa að þessum verkefnum og miklu stærri einingu en sveitarfélögin gætu nokkru sinni orðið. Hv. þm. vék að ýmsum atriðum. Hann vék t.d. að því á hvern hátt yrði hægt að kjósa til svona fylkisstjórnar. Við getum hugsað okkur að fylkisstjórn sé samsett af sjö eða níu mönnum og það er einfaldlega borinn fram listi. Það er nú alls ekki flóknara en það. Og svo gæti jafnvel farið að hvalveiðimenn eða bændur kæmu þar mönnum að. Það er þá hin lýðræðislega niðurstaða þessarar kosningar. Ef hv. þm. Skúli Alexandersson vill ekki una slíkum niðurstöðum þá á hann náttúrlega við ýmsa mjög djúpstæða erfiðleika að etja í sambandi við skilning sinn á lýðræði. Málið er einfaldlega þetta að það sem er aðkallandi að gera er að auka og bæta við þær leiðir sem fólk hefur til þess að koma hugmyndum sínum að og til þess að hafa áhrif á aðgerðir stjórnvalda, hvort sem það er á þeirra næsta heimavelli, þ.e. í sveitarfélaginu sjálfu, eða að það er á héraðsgrundvelli eða landsgrundvelli. Það er mjög mikilvægt. Annað sem ég vildi segja í sambandi við sameiningu sveitarfélaga er það að mörg sveitarfélögin eru nú mjög ákjósanlegar þjónustuheildir fyrir ýmsa þá þjónustu sem þar fer fram, m.a. ýmiss konar félagslega aðstoð. Við getum nefnt sorphreinsun o.fl. þar sem sveitarfélögin eru af hentugri stærð og það væri enginn ávinningur að sameiningu. Við vitum t.d. hvað gerðist á Norðurlöndum. Ég hygg að það hafi verið í Svíþjóð. Þar var hér á árunum hafin mjög víðtæk sameining sveitarfélaga. Það sem hefur gerst síðan er að í þessum stóru sveitarfélögum sem upp voru sett er búið að koma upp embætti valddreifingarmálaráðherra. Menn eru aftur farnir að búta sig niður í minni einingar vegna þess að menn sáu að hin dæmigerðu verkefni sveitarstjórnanna eiga að vinnast í litlum einingum. Menn eiga að skipta upp þeim verkefnum sem eðlilegast er að vinna í litlum einingum á heimavelli, taka síðan verkefni millistigsins eins og amtanna eða hvað sem þau eru kölluð, sem geta verið skólamál, heilbrigðismál, samgöngumál, atvinnumál og ýmis slík, og halda þessu vel aðskildu. En það er grundvallaratriði í báðum tilfellum að að þeim sé lýðræðislega staðið, að menn kjósi um stefnur og verkefni í almennum kosningum og að það séu þannig lýðræðislega kjörnir aðilar sem standa að þessu en ekki embættismenn eins og orðið hefur í samtökum sveitarfélaga hjá okkur. Varðandi það sem hv. þm. sagði um gengisskráningu þá má hann nú ekki láta hugfallast þó hann sjái ekki fyrir sér neina lausn á frj álsari aðferð í þeim efnum. Það eru til hugmyndir. Það er t.d. ágætlega hægt að hugsa sér framkvæmd þessa máls þannig að þeir sem gjaldeyri hafa í höndunum geti selt hann til banka, en þeir sem gjaldeyris njóta, hvort sem það eru einstaklingar eða fyrirtæki, sæki þennan gjaldeyri síðan til bankanna, þ.e. það sé skráð gengi í peningastofnunum, en þessar peningastofnanir kaupi síðan gjaldeyri á frjálsum markaði. Þannig yrði til ákveðin gengisskráning sem menn mundu náttúrlega ákveða að halda innan ákveðinna marka. Menn mundu ákveða að halda þar litlum sveiflum, svipað og gerðist erlendis, svipað og menn eru að hugsa um núna í sambandi við meðferð verðbréfa. Að það sé komið upp kauphöll fyrir verðbréf þar sem er skráð gengi verðbréfa og menn geta gengið þar inn og keypt eða selt eftir því sem þeim hentar. Það er enginn að tala um að fara að selja gjaldeyri á götuhornum. Við erum ekki að tala um að hverfa til þess ástands sem ríkti hér á stríðsárunum. Alls ekki.  En það sem er nú kannske aðalatriðið í þessu máli er það að þessi hugmyndafræði mun aldrei komast til skila nema meiri hluti þjóðarinnar sé fylgjandi hugmyndum um valddreifingu, hugmyndum um það að menn séu ábyrgir gerða sinna, hugmyndum um það að saman fari ákvörðunarvald og fjárhagsleg ábyrgð. Þessu verður ekki komið á nema með meirihlutavilja þjóðarinnar og það þýðir að þessi hugmynd verður einungis framkvæmd í því umhverfi sem vill fá hana. Þessu verður aldrei komið þannig á að það verði rekið þvert ofan í kokið á fólki, hvorki hv. þm. skúla Alexanderssyni né öðrum. En það gæti vel farið svo að þeim sem nú eru fórnarlömb hrepparígsins fari fækkandi þannig að einhvern tíma  Umr. (atkvgr.) frestað.

Flm. (Kristín H. Tryggvadóttir) Hæstv. forseti. Ég hef á þskj. 162 leyft mér ásamt öðrum hv. þm. Alþfl. að flytja till. til þál. um stefnumörkun í skólamálum, en till. er svohljóðandi, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela menntmrh. að skipa nú þegar níu manna nefnd til að gera tillögur um stefnumörkun í málum grunnskólans og framhaldsskólans fram til aldamóta. Nefndin verði skipuð þannig: Samtök kennara tilnefni þrjá menn, samtök foreldra tilnefni einn, Kennaraháskóli Íslands tilnefni einn og Alþingi kjósi fjóra. Menntmrh. skipi formann nefndarinnar. Í störfum sínum fjalli nefndin einkum um eftirtalda þætti: Innra starf skólans. Námsgögn og búnað skóla. Skólasöfn. Skólatíma. Námsefni. Skólahúsnæði og leikvelli. Menntun kennara. Réttindi til kennslu. Tengsl við atvinnulífið. Samstarf við heimilin. Félagsstarf nemenda. Skólaskipan (dreifbýli, þéttbýli). Tengsl grunnskóla og framhaldsskóla. Nefndin hafi víðtækt umboð og geti m.a. skipað undirnefndir til að vinna að afmörkuðum þáttum. Kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði." Tillaga að mestu leyti samhljóða þessari var lögð fram í sameinuðu þingi í apríl 1984, en náði þá eigi fram að ganga. Því er hún nú endurflutt hér með aðeins breyttri nefndarskipun, svo og viðbót við greinargerð. Ég tel það mál sem hér er á dagskrá ákaflega brýnt því hver vika, hver mánuður, hvað þá hvert ár sem líður með stöðugt auknum kröfum til skólans annars vegar en skorti á menntuðum kennurum hins vegar, án þess að Alþingi fjalli um þessi mál í heild, getur gert svo mikinn skaða að ekki verði bættur í nánustu framtíð. Skólinn er jú fyrir nemendur, alla nemendur. Nokkur dæmi um kröfur: Stóraukin fíkniefnafræðsla, stóraukin umferðarfræðsla, stóraukin tölvufræðsla, stóraukin íslenskukennsla, stóraukin sögukennsla. Skólinn á að sjá um jafnréttisfræðslu, hann á að sjá um heimilisfræðslu, hann á að sjá um uppeldi barnanna. En samt eiga nemendur að standa sig á samræmdum prófum í erlendum tungumálum og stærðfræði og verða við kröfu framhaldsskólans jafnt sem áður. Í engu er látið af fyrri kröfum, bara bætt ofan á. Hvernig á að bregðast við? Hefur skólatíminn lengst? Hefur kennurum fjölgað eða hafa þeir fengið aukna aðstoð í hlutverki sínu, t.d. frá heimilunum við meira heimanám eða meiri sinningu fjölskyldunnar og yfirleitt því nauðsynlega aukna samstarfi við heimilið? Við munum ætíð þarfnast færni fólks í ákveðnum greinum, ákveðinnar grunnmenntunar og því er ekki spurning að leggja þarf áherslu á lestur, skrift og reikning, svo og að geta tjáð sig í talmáli og myndmáli. En hvaða rúnir þarf að lesa til að sjá hvers konar þjóðfélag verður hér árið 2000? Þurfum við ekki að bregðast við breytingum í skólanum eins og í fyrirtækjunum og efnahagslífi með vel menntuðu fólki og aðlögun að nýjum límum? Börnin sem nú hefja skólagöngu sex ára gömul verða um tvítugt árið 2000 og koma þá væntanlega á vinnumarkaðinn, eitthvað af þeim a.m.k. Hvers konar þjóðfélag verður þá? Verður tæknin alls ráðandi? Hvers konar fólk viljum við að þau verði? Hvað þurfa þau að kunna? Hvaða hæfileika eða eiginleika þurfum við að rækta til að búa þau undir framtíðina? Allir finna að skólinn þarf að koma meira til móts við nemendur. bæði í menntun og uppeldi. Hann þarf að sinna þeim meira en gert er. Það sýna m.a. þessar kröfur. Nemendur finna það, foreldrar finna það og kennarar finna þetta líka. Kennarar eygja leið til að sinna öllum þessum kröfum og leitast við í samræmi við grunnskólalögin að haga störfum sínum í sem fyllstu samræmi við eðli og þarfir nemenda og stuðla að alhliða þroska, heilbrigði og menntun hvers og eins með svokölluðu sveigjanlegu skólastarfi. Tekið er tillit til einstaklingsins ekkert síður en hópsins að leitast við að haga störfum þannig að alið er á ábyrgð nemandans til að taka ákvarðanir, þar sem honum er einnig veitt hlýja og öryggi. Skólinn þarf nefnilega að keppa við ýmsa dulda uppalendur, sjónvarp, myndbönd, auglýsingar, fíkniefni. En þetta sveigjanlega starf kostar gífurlega vinnu. Þú þarft sem kennari fjölbreytt námsgögn. Þú þarft að hafa næg verkefni við allra hæfi, bæði þá duglegu og þá seinfæru. Þú þarft að skipuleggja hvern dag mjög nákvæmlega. Þú þarft að fara yfir ólík verkefni hjá hverjum nemanda - áður voru allir 30 með sömu verkefnin. Þú þarft að skipuleggja samvinnu við aðra kennara sama bekkjar um verkefni, t.d. í listgreinum eða á skólasafni eða verkefni með kennurum í öðrum bekkjum e.t.v. í sama árgangi í stærri skólunum. Til þessa starfs þarf allt aðrar forsendur en voru í skólunum fyrir 10-15 árum. Þá lærðu allir 30 nemendurnir það sama á sama tíma og hlutverk kennarans var nánast að hlýða yfir og tala sjálfur. Það starf sem fram fer í skólunum í anda sveigjanlegra einstaklingsbundinna vinnubragða er háð því skilyrði að kennarar, hver einstakur kennari og allir sameiginlega í hverjum skóla, séu nægilega starfslega menntaðir sem kennarar til þess að skynja og meta þroska og þarfir hvers nemanda. Þess vegna er kennarinn, kennaraleg starfshæfni hans og nærgætni, úrslitaatriði ef búa skal nemendum og kennurum manneskjulegan vinnustað í skólum. Aðhald og vinnuagi eru ávallt nauðsyn. Gerðar eru miklar kröfur til kennarans í dag, næmleika hans og skilnings á nemanda, leikni hans við verkstjórn, skipulagningu og uppfærslu námsefnis og loks krefst námsmat og eftirlit mikillar vinnu af kennara. Hæfni hans og þar með menntun hans eru því úrslitaatriði í menntastefnu hverrar þjóðar. Þess vegna skal vanda vel menntun kennarans og gera starfskjör hans góð. Íslensk stjórnvöld hafa á undanförnum áratugum og allt fram á þennan dag vanrækt og vanmetið þátt kennarans við mótun menntastefnu. Nemandinn temur sér ekki sjálfstæði í hugsun og vinnubrögðum nema kennara hans séu þeir starfshættir eðlilegir. Og lítill skilningur á þörf menntunar yfirleitt í þetta starf kemur fram, eins og nýjustu tölur sem hæstv. menntmrh. gaf upp hér fyrir hálfum mánuði sýna, í fjölda "réttindalausra kennara" sem eru komnir yfir 700 í grunnskólum. Með þeim breyttu kennsluháttum sem ég hef lýst er skólasafnið grundvallaratriði í starfi grunnskólans. Það þjónar bæði nemendum og kennurum, stuðlar að fjölbreyttara námi og sjálfstæðum vinnubrögðum einstaklingsins, svo og hópvinnu nemenda og möguleikum þeirra til að miðla öðrum af sinni þekkingu. En þegar grunnskólalögin voru sett var enn lítill skilningur á skólasöfnum hér, enda segja þau lítið sem ekkert um starfshætti skólasafna, aðeins að þau eigi að vera eitt af meginhjálpartækjum í skólastarfinu. En skyldi hið daglega líf í skólanum endurspegla þá mynd af skólasafninu að það sé miðstöðin sem leitað er til í kennslunni til að kenna nemendum að afla sér þekkingar, eins og segir í 2. gr. grunnskólalaga? Misskilningur virðist ríkja á milli skólamanna og yfirvalda um það hvað skólasafn sé í raun og veru og er hér um að ræða einn mesta muninn í aðstöðu og búnaði í skólum á landinu. Í könnun, sem gerð var fyrir fjórum árum síðan, kom í ljós að af 168 skólum, sem svöruðu fyrirspurn um bókakost skóla, voru 42 skólar með 0-2 bækur á nemanda. Í Reykjavík og næsta nágrenni er þessu vissulega á allt annan veg farið. En ekki dugar það fyrir landsbyggðina. Við skulum hafa hugfast að skóli getur haft mikil áhrif á búsetu fólks eins og raunar kom hér fram áðan. Hvernig er komið fyrir bókaþjóðinni? Ætlum við að loka nemendum leiðina að því að verða bókavinir, að bókin verði ómissandi þáttur í námi og tómstundum? Þessi mikilvægi þáttur í skólastarfinu hefur ekki hlotið eðlilegan sess í fjármagni og starfsliði. Á meðan skólar út um allt land tölvuvæðast í stórum stíl eru ekki til peningar til bókakaupa inn á skólasafn. Í mörgum skólum hafa verið keyptar tölvur í tuga tali á meðan ekki er til nokkur fræðibók sem gæti komið að gagni við námið og yngri börn en ellefu ára eiga ekki rétt á aðgangi að skólasafni. Mörg atriði enn væri vert að benda á, en ég ætla aðeins að koma hér að einu enn. Það er uppeldislegi þátturinn sem ekki er sá sísti í starfi skólans í dag. Samstarf við foreldra og heimili getur haft úrslitaáhrif á nám barnsins. En hvar og hvernig á að hlúa að því samstarfi? Það kom fram á dagskrá um heilsugæslu í skólum í kennslumiðstöð nú nýlega, þ.e. 9. nóvember, að skólinn er eini fasti punkturinn í lífi mjög margra fjölskyldna í þéttbýlinu. Þó er hann aðeins starfandi frá kl. 8-4 fimm daga vikunnar í 8-9 mánuði á ári. Það virðist því brýnt að auka félagsaðstöðu nemenda í skólanum því ná þarf til þeirra nemenda sem eru í mestri hættu að verða fórnarlömb ýmissa slæmra áhrifavalda. Bara öryggi, hlýja og væntumþykja foreldra og kennara, sem verður víst seint bundin í lögum, hjálpar börnum til að öðlast það sjálfstraust sem nægir til að segja nei við slæmum tilboðum, og ef skólinn á að veita og veitir þetta öryggi þarf hann að geta annast unglingana lengri tíma á dag. Hvernig á góður skóli að vera? Hvernig á góður kennari að vera? Þetta eru spurningar sem oft hefur verið spurt og reynt að leita svara við og verður vonandi enn um langan tíma. Dr. Wolfgang Edelstem sagði í erindi sínu um íslenska skólastefnu þann 31. ágúst s.l. að aldrei í sögunni hafi verið jafnmikil þörf fyrir menntun fólks til að lifa af. Og menntun skilgreinir hann sem undirbúning undir lífið í heimi sem maðurinn hefur að mestu leyti búið sér til sjálfur. Án menntunar sé maðurinn vanbúinn til að lifa af. Góður skóli hlýtur því að vera staður þar sem nemendur menntast. Góður kennari er svo sá sem kemur menntuninni til skila, sem tekst að vekja áhuga nemenda sinna allra á þeim verkefnum sem þeir eru að vinna að, og að sá áhugi vari þótt út úr skólastofnunni sé komið, þannig að barnið afli þekkingarinnar sjálft, læri að læra. Til þess þarf vel menntaðan kennara sem er vel undirbúinn að takast á við dagleg verkefni. Það er því miður oft mikill misskilningur, ekki síst hjá ráðamönnum fjármagns, að kennarar séu eingöngu að hugsa um sjálfa sig þegar þeir eru að berjast fyrir bættri aðstöðu og bættum kjörum. Það eru nefnilega nemendurnir sem allt snýst um, skólinn er fyrir þá. Það vill gleymast að ef nemendurnir hafa ekki góða skóla, góðan vinnustað og góða kennara geta þeir tæplega orðið góðir, jákvæðir nemendur í sífelldri þekkingarleit. Sumir spyrja: Hófum við nokkuð til sparað? Sjáið byggingarnar. Hvað um sálfræðiþjónustuna, akstur og heimavistir? En það dugar ekki að veita eingöngu meira fjármagni í skólann. Það þarf líka að marka stefnu. Hún er ekki sjálfvirk. Ég ætla, hæstv. forseti, ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég legg til að að fyrri umræðu lokinni verði þessari tillögu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég er hingað komin til að taka undir þessa tillögu hv. þm. Kristínar H. Tryggvadóttur og þeirra Alþýðuflokksmanna. Ég held að það sé afskaplega brýnt að nú þegar verði farið að vinna við stefnumörkun í málefnum grunnskólans og framhaldsskólans og þó fyrr hefði verið. Ég vil byrja með því að benda á að árið 1981 flutti ég hér frv. á þingi um að gerð yrði námsáætlun fyrir dagvistarstofnanir. Það frv. varð að lögum nr. 40 frá árinu 1981 og nú s.l. laugardag var þessi námsáætlun kynnt. Að gerð hennar unnu fjölmargir færustu uppeldisfræðingar þjóðarinnar og þetta plagg sem hér er heitir "Uppeldisáætlun fyrir dagvistarheimili, markmið og leiðir". Og á 300 manna fundi með fóstrum s.l. laugardag fór það ekki fram hjá neinum hversu mikil ánægja ríkti með að þetta verk hefði verið unnið. Það er einmitt unnið eins og hv. þm. Kristín Tryggvadóttir var að lýsa, það er sveigjanlegt, það veitir stuðning starfsfólki sem í æ meira mæli tekur að sé uppeldi barna, en bindur ekki á þann veg að hver starfsmaður og hver forstöðumaður hafi ekki nokkurt svigrúm til þess að vinna að þeim markmiðum sem sett eru á sinn hátt. Ég held að slíkt hið sama þurfi svo sannarlega að gera með málefni grunnskólans og framhaldsskólans. En það verður því miður að segjast eins og er að áhugaleysi á þeim málum - og ég vil segja alger blinda á mikilvægi þeirra er alvarlegt mál í þessu þjóðfélagi. Ég býst við að við myndum öll segja í hátíðarræðum að börnin og unglingarnir væru fjöregg þjóðarinnar, undir framtíð þeirrar væri framtíð þjóðarinnar komin. En það er eins og menn haldi að hlutir gerist af sjálfu sér. Heimurinn breytist frá degi til dags. Ótal þættir bætast inn í líf manna sem lítið sem ekkert hefur verið sinnt og þjóðfélagið krefst æ meiri þekkingar, ekki bara tækniþekkingar eins og menn halda gjarnan, heldur ekki síður húmanískrar menntunar, því tæknin er komin á það stig að slíka menntun þarf til að ráða við hana og stýra henni. Þetta er svo sem ekki mikil speki og allir skólamenn vita þetta, en það menntakerfi sem blasir við okkur á Íslandi í dag er, eins og hv. þm. og frsm. sagði, 700 réttindalausir kennarar og þeir illa launaðir og óánægðir með sín kjör, að sjálfsögðu. Þegar spara þarf í þjóðfélaginu er sparað þar sem enginn hagsmunaaðili á mikið undir. Sem sagt, það er gengið að menntun og menningu í landinu. Fyrir tveimur dögum átti ég þess kost að ræða við sex unglinga í útvarpsþætti, skýra og fallega krakka, en aðspurð sögðu þau öll einum rómi að þau læsu aldrei bækur nema rétt nauðsynlegustu skólabækur. Ég held að hið háa Alþingi ætti að gera sér ljóst hvað það þýðir þegar unglingar hætta að lesa bækur. Börnin báru því við að þau skildu ekki orðin í alvarlegum skáldskap. Þegar börn hætta að skilja sína eigin tungu og lesa hana þá erum við komin í ákveðið ólæsisvandamál, og þegar manneskja kann ekki að lesa þá hættir hún líka að kunna að tala og þá hættir hún líka að kunna að hugsa. Ég held að þetta sé vandamál sem við verðum að bregðast við. Ég held að manneskjunni sé eðlilegt að tjá sig í máli og þess vegna sé það afskaplega mikilvægt að um tungu hverrar þjóðar sé staðinn vörður. Ræða mín getur ekki orðið nema lausir punktar, rétt til að sýna þessu máli stuðning minn. En mér satt að segja óar það áhugaleysi sem virðist ríkja hér í þingsölum um allt sem lýtur að skólakerfi landsmanna. Það er látið afskiptalaust að mestu og reynt að leggja til þess eins lítið fé og hugsanlegt er og ég er hrædd um að þegar til lengdar lætur eigi þetta eftir að hefna sín. Nærvera hv. þm. hér í salnum er nú e.t.v. ljós vottur um áhuga á þessum málaflokki. Mér telst til að við séum fjögur stödd hér inni.  Herra forseti. Ég skal ekki hafa þetta lengra, en ég vænti þess að hv. allshn. Sþ. taki þetta mál til alvarlegrar umfjöllunar og veiti því brautargengi hér í þinginu. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Ég sé að nokkuð er liðið á þingtíma og ég mun mjög stytta mál mitt, enda til lítils að halda hér ræðu þar sem fæstir þm. eru hér í salnum, en ég mun leggja á það áherslu að koma þessu máli til nefndar. Það mál sem ég mæli fyrir er till. til þál. um könnun á fjárhagsvanda vegna húsnæðismála sem liggur hér frammi á þskj. 64, og er 62. mál þingsins. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta nú þegar fara fram könnun á fjárhagsvanda þeirra sem byggt hafa eða keypt íbúðarhúsnæði á s.l. fimm árum. Eftirfarandi þættir skulu rannsakaðir: A. Umfang vandans: 1. fjöldi þeirra sem skulda svo háar upphæðir að óviðráðanlegt sýnist í hlutfalli við tekjur og tekjumöguleika, 2. fjöldi þeirra sem nú þegar eru í vanskilum vegna húsnæðislána, 3. fjöldi þeirra sem eiga í verulegum erfiðleikum með að standa í skilum á húsnæðislánum, 4. hvenær bygging hófst eða kaup áttu sér stað, 5. fjöldi þeirra sem ætla má að lendi í erfiðleikum með greiðslur húsnæðislána á næstu missirum að launum og lánskjörum óbreyttum, 6. fjöldi auglýstra og framkvæmdra nauðungaruppboða á íbúðarhúsnæði á síðustu fimm árum, 7. áhrif þróunar lánskjaravísitölu og launa á síðustu fimm árum á greiðslubyrði vegna húsnæðislána. B. Hvaða þjóðfélagshópar eiga í mestum erfiðleikum: 1. hvaða starfsstéttir eiga í mestum greiðsluvanda vegna húsnæðislána og 2. hvaða aldurshópar, 3. hvaða þjóðfélagshópar eru líklegastir til að eiga í erfiðleikum með að afla viðunandi húsnæðis á næstu árum miðað við núverandi aðstæður, 4. hvaða tekjur eru nauðsynlegar fjölskyldu til að raunhæft sé að ætla henni að eignast hæfilegt íbúðarhúsnæði miðað við núgildandi lánskjör og greiðsluskilmála. Félagsvísindadeild Háskóla Íslands verði falið að annast könnunina og ljúka henni fyrir 1. mars 1986. Niðurstöður verði tafarlaust lagðar fyrir Alþingi. Ríkissjóður greiði kostnað við könnunina." Herra forseti. Þessu máli fylgir grg. sem ég held að segi það sem um þetta mál er að segja. Ég vil þó aðeins bæta við, vegna hinna fáu hv. þm. sem hér eru staddir, að ég tel að svo beri oft við í okkar þjóðfélagi að menn séu að tala um lausnir á vanda sem þeir hafa ekki skilgreint og skilja ekki. Það skiptir nefnilega töluverðu máli að vita hver vandinn er til þess að geta komið með tillögur til að leysa hann. Húsnæðisvandi eins er oft á engan hátt sambærilegur við húsnæðisvanda annars. Við erum öll sammála um að hverjum einasta manni beri réttur til að hafa þak yfir höfuðið og Ísland er í þeirri sérstöðu að eðlilegast er talið að hver eigi sitt húsnæði sjálfur. Ekki skal ég hafa á móti því og vel má vera að það sé Íslendingum eðlilegast, þó að hugsa mætti sér aðrar leiðir. En miðað við nýlega athugun á áhuga manna á svokölluðum búseturéttaríbúðum sýnist eignarhúsnæði sannarlega eiga meiri vinsældum að fagna hér á landi. Og við notum opinbera sjóði til þess að lána fólki til húsnæðiskaupa og þyrfti það að vera miklu meira. Hins vegar er lítið tillit tekið til þarfa þeirra sem húsin eru að byggja eða kaupa, og allt of lítil áhersla er lögð á að mínu viti að gera fólki kleift að eignast húsnæði í fyrsta sinn. Mér finnst koma til greina að hafa reglur miklu strangari um húsnæði á síðari stigum. Það er ekki nokkur vafi á því að fjölmargir okkar ágætu landa eru að byggja allt of stórt húsnæði, enda húsnæði samanlagt á Íslandi meira en nokkurs staðar annars staðar gerist. Það sem er hins vegar alvarlegt eins og nú standa sakir er það að fjöldi manna er á gjaldþrotsbarmi og er að missa eignir sínar. Við höfum talað um þetta hér fram og aftur og er óþarfi að endurtaka það að svo hlaut auðvitað að fara þegar allt er verðtryggt í landinu nema laun manna. Hér á sér nú stað hrein eignaupptaka þar sem eignir manna lækka í verði vegna þess einfaldlega að framboð er orðið mikið og erfitt að selja fasteignir og á sama tíma hefur vaxtastefnan valdið því að menn grynna á engan hátt á skuldum sínum þó þeir borgi og borgi í sífellu. Hvernig ríkisstj. ætlar að láta það viðgangast að fjöldi manna standi uppi eignalaus eftir margra ára strit til þess að koma yfir sig þaki er mér hulin ráðgáta, og satt að segja hef ég enga trú á því að það takist, en andvaraleysi ríkisstj. undrar mig þeim mun meira. Ég held að við þurfum að setja þetta mál í forgang og hleypa þessari könnun af stað áður en í gjörsamlegt óefni er komið, því að allar þær tillögur sem lagðar hafa verið fram eru gjörsamlega út í hött. Það skiptir í raun og veru ekki öllu máli hvort settar verða 200 millj. til eða frá í húsnæðiskerfið, það kemur nákvæmlega engum að gagni. Það er alveg ljóst og vitað að þær 150 millj. sem fóru sem aukatillag á þessu ári hafa einungis leyst til örfárra mánaða vanda örfárra húsbyggjenda og húskaupenda. Vandamálið er jafnóleyst eftir 6 mánuði eða svo. Það er t.d. vitað að fjölskylda sem skuldar 1,2 millj., sem er ekki óalgengt, þó að hún hafi 70 000 kr. á mánuði - sem er ekki algengt jafnvel þó bæði hjón afli tekna - getur ekki staðið straum af þessum skuldum. Það er alveg vitað. Og það er hægt að reikna það ósköp einfaldlega út að á annað hundrað þús. kr. á ári vantar til þess að dæmið gangi upp. Þá getum við hugsað okkur hvernig önnur og verri dæmi líta út. Það er því alveg ljóst að hér verður að bregðast við vegna þess að fjárhagsvandi þessa fólks er ekki lengur einkamál þess. Það er ekki einkamál þess. Þetta er að verða þjóðfélagsvandi. Og til þess er Alþingi Íslendinga að bregðast við slíkum vanda. Ég ætla ekki að fara að koma hér með frekari tölur. Við vitum öll að frá árinu 1979 er mismunur á vísitölu launa og lánskjaravísitölu orðinn sá að ef við miðum við að hvort tveggja var 100 árið 1979, þá er lánskjaravísitalan nú 119. Þetta getur auðvitað ekki gengið. Menn hafa rætt hér í löngum tölum um okur og okurkarla, en við skulum bara horfast í augu við að verstu okrararnir í þessu landi eru ríkisstj. sjálf og bankakerfið sem hún stýrir. Ég vil leggja á það áherslu að til þess að geta komið með raunhæfar tillögur til úrbóta verðum við að fá að vita: Hvar er þessi vandi verstur? Hjá hverjum er hann verstur? Það er ekki tilviljun að ég hef lagt hér til að félagsvísindadeild Háskólans verði falið að annast þessa könnun. Það er vegna þess að ég veit að hún getur leyst þetta verkefni fyrir 1. mars. Ég hef rætt við menn þar og þeir treysta sér léttilega til að ljúka þessari könnun fyrir 1. mars. Þeir hafa nú þegar töluverðar upplýsingar af því sem hér er um beðið. Og vitaskuld er tekið fram hér í grg. að þeir hafi samvinnu og samráð við þá milliþinganefnd um úrbætur í húsnæðismálum sem nú situr og aðra þá aðila sem upplýsingar hafa er nýst gætu í könnuninni. Ég held að ef við eigum ekki að standa frammi fyrir verulegum fólksflótta úr landinu og algjörri uppgjöf, bæði félagslega og menningarlega, þá verði að bregðast við þessu. Það er alveg ljóst að námsfólk erlendis sem hér fyrr á árum skilaði sér næstum allt til landsins er nú í stórum hópum ákveðið í því að verða kyrrt þar sem það hefur verið að læra. Fólki einfaldlega fallast hendur við að eiga eftir að koma inn í þessa svikamyllu sem hér á sér stað í húsnæðismálum og vitaskuld til þeirra launakjara sem upp á er boðið. Maður getur rætt um þetta mál frá mörgum hliðum en ég skal reyna að stytta mál mitt eins og ég get, herra forseti. Það segir sig sjálft að hér er ekki bara um fjárhagsvandamál að ræða, hér er líka um félagslegt vandamál að ræða. Því er ekki mótmælt á geðsjúkrahúsum borgarinnar - og því tek ég svo til orða að það er orðrétt það sem yfirlæknar sögðu, sem eru almennt orðvarir menn og ekki þess fýsandi að upplýsa um sjúklinga sína af eðlilegum ástæðum - en þeir sögðu að því yrði ekki mótmælt að um verulega aukningu hefði verið að ræða á innlögnum á fólki sem brotnað hefði saman vegna erfiðleika í húsnæðismálum. Og við getum sagt okkur sjálf hvernig það vinnuálag er og sú streita sem fylgir því að vera að horfa á eftir eignum sínum á nauðungaruppboð, hver áhrif slíkt hefur á börn og unglinga og þvílíka vanrækslu það hefur í för með sér á litlum börnum. Því það getur hver sagt sér sjálfur að þegar foreldrar vinna fram á nætur eru það börnin þau sem borga brúsann. Og það er auðvitað fullkomið ábyrgðarleysi af hinu háa Alþingi að vera ekki fyrir lifandi löngu búið að bregðast við þessu ástandi eins og það er í dag. Herra forseti. Ég get ekki séð að þetta mál sem hér liggur fyrir sé í eðli sínu flokkspólitískt. Ég held að það hljóti að vera hagur allra landsmanna og Alþingis alls að eitthvað vitrænt og raunhæft verði gert í þessum málum. Það hlýtur að vera hverjum alþm. ljóst að þetta ástand getur ekki haldið áfram eins og nú horfir, því að þá er sýnt að hundruð manna í landinu, hundruð fjölskyldna hreinlega missa húsnæði sitt sem oft er afrakstur margra ára mikillar vinnu og þrotlausrar tekjuöflunar. Ég vil því, herra forseti, óska eftir því að þetta mál fari til hv. félmn. Sþ. og skora á nefndarmenn þar að greiða fyrir því að það verði afgreitt fljótt svo að þessi könnun geti farið í gang og henni skilað inn til hins háa Alþingis fyrir 1. mars á næsta ári. Ég held að öll þau úrræði sem hingað til hafa verið borin fyrir okkur, og eru raunar ekki mörg, þau séu að mestu leyti byggð á litlum, röngum eða engum upplýsingum. Og ég tel að það sé ekki vænlegt að koma með tillögur til úrbóta sem byggðar eru á svo lítt rannsökuðum grunni. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu. Umr. (atkvgr.) frestað. 1