Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. þessi á þskj. 180 um framkvæmd og endurskoðun fræðslulaga var flutt hinn 15. des. s. l. 1. flm. till., Halldór Blöndal kennari, sat þá á Alþ., en á ekki sæti hér nú, svo að það kemur í minn hlut sem 2. flm. að mæla fyrir till. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um, að eftirtalin atriði verði tekin til athugunar við þá endurskoðun fræðslulaga, sem nú stendur yfir: 1. Skólaskyldan verði ekki látin ná til eldri aldursflokka en nú er og árlegur námstími ekki lengdur. Skóla- og námskostnaður skal greiddur með sama hætti úr ríkissjóði á skyldunámsstigi og í 3. og 4. bekk gagnfræðaskóla. 2. Áherzla sé lögð á að framkvæma lögákveðna skólaskyldu í öllu landinu. 3. Ráðstafanir séu gerðar til þess að velja verkefni við hæfi þeirra nemenda, sem enga getu eða vilja hafa til að tileinka sér kennsluna eða hrökklast úr skóla á skyldunámsstigi. Skal það m. a. gert með því að auðvelda foreldrum að koma börnum sínum í skóla í öðru umhverfi og með því að útvega unglingum hagnýt störf í þjóðfélaginu undir eftirliti fræðsluyfirvalda. 4. Því fólki, sem ekki hefur lokið nauðsynlegu námi fyrir sérskóla, sé auðveldað að öðlast sérstök inntökuréttindi með sérstökum námskeiðum. 5. Námsefni í skyldunáms- og framhaldsskólum skal eftir föngum tengja atvinnuvegunum og gefa því þannig nýjan tilgang.“ Síðan till. þessi var flutt, sem var, eins og áður sagði, 15. des. s. l., hafa verið lögð fram hér á hv. Alþ. frv. til l. um skólakerfi og frv. til l. um grunnskóla. Þessi frv. hafa nú verið allmikið rædd, og er kannske ekki ástæða fyrir mig að hafa hér langa framsögu fyrir þessari till. Það er þó rétt að gera sér grein fyrir því, að þegar till. var flutt, var ekki vitað, á hvaða stigi endurskoðun grunnskólafrv. væri, og var till. ætlað að koma til athugunar hjá þeirri n., sem hafði endurskoðun grunnskólafrv. og frv. um skólakerfi með höndum. Með hliðsjón af því, sem fram hefur komið síðan, vænti ég, að till. verði tekin sem innlegg í þær umr., sem fram fara um þessi mál, og tekin til athugunar af hv. menntmn., sem nú hefur frv. um grunnskóla til meðferðar, enda þótt henni verði vísað til hv. allshn., eins og efni standa til hér í Sþ. Í till. kemur fram, að flm. eru algerlega andvígir lengingu skólaskyldunnar og lengingu skólaársins, eins og nú er stefnt að með flutningi frv. um grunnskóla og skólakerfi. Flm. líta þannig á, að lenging skólaskyldunnar sé ekki til bóta og sé stórlega varhugaverð, m. a. að því leyti, eins og fram kemur í grg. með till., að með því sé enn verið að stefna í þá átt að auka á námsleiða nemenda, sem lýsir sér í því, að þeir rækja skólastarfið illa, meðan þeir eru undir skyldukvöðinni, en skipta svo gjarnan um, eftir að skyldunámi lýkur. Þá rækja þeir námið betur, vegna þess að þá er það sótt af eigin hvötum og unnið samkv. því að því að ná þeim árangri, sem til þarf til þess að afla þeirrar menntunar, sem stefnt er til. Það er athyglisvert, að mjög margir og sennilega flestir skólastjórar og kennarar á gagnfræða- og miðskólastigi eru andvígir lengingu skólaskyldunnar. Þetta eru þeir menn, sem þekkja þennan hluta fræðslukerfisins bezt. Þeir hafa reynslu af að kenna unglingum á þessu aldursskeiði, og reynsla þeirra segir þeim, að eftir að skyldunámi sleppir, eru nemendur betri nemendur og rækja nám sitt af meira kappi en áður, og reynsla þeirra er einnig slík, að meðan skyldukvöðin hvílir á nemendum, ber meira á því en ella, að hins svokallaða námsleiða gæti, og einnig, að þar leynist undirrót þeirrar uppreisnargirni, sem verður vart í skólunum og hefur bersýnilega farið vaxandi á undanförnum árum. Flm. líta svo á, að það sé mjög vafasamt, að lenging skólaársins sé framkvæmanleg í strjálbýli, enda hefur það að nokkru verið viðurkennt í þeim umr., sem fram hafa farið um þessi efni á undanförnum vikum. En flm. líta einnig svo á, að lenging skólaársins og lenging skólaskyldunnar hafi vandkvæði í för með sér fyrir þéttbýli landsins og nemendur úr þéttbýli. Við lítum sem sé svo á, að það sé hverjum unglingi nauðsynlegt að fá tækifæri til að kynnast atvinnulífinu til sjávar og sveita af eigin raun, og það megi vera einhverju af fjármunum ríkisins til þess, að svo megi verða. Í þessum efnum vitum við til þess, sem fram kom í samþykktum fjórðungsþings Norðlendinga á Akureyri á s. l. hausti, þar sem lengingu skólaársins var algerlega hafnað. Það er augljóst mál, að ef svo fer, að unglingum frá 7–16 ára aldurs verður gert að skyldu að sækja skóla 9 mánuði á ári hverju, þá styttist mjög sá tími, sem þetta unga fólk hefur til að kynnast atvinnuháttum þjóðarinnar. Það styttist sá tími, sem það hefur í efri bekkjum á þessu aldursskeiði til þess að afla sér nokkurra tekna og létta þannig undir með foreldrum sínum að kosta skólanámið, og margt fleira mætti telja, sem líta má á sem vandkvæði í þessum efnum. Ég skal ekki fara um þetta efni mjög mörgum orðum til viðbótar. Þetta hefur verið rætt töluvert hér á Alþ. nú undanfarið. En í sambandi við lengingu skólaskyldunnar og hvort hennar sé þörf, þá vil ég ítreka, að fræðsluskylda, sem ríki og sveitarfélög rækja í öllum landshlutum, er nauðsynleg. Hún hefur það fram yfir skólaskylduna, að hún veitir nemendum réttinn til að afla sér þeirrar menntunar, sem hugur þeirra stendur til, án þess að þeir séu þvingaðir til þess, og það ættu allir að vita, sem eitthvað hafa kynnzt börnum og unglingum, að á þessu tvennu er mikill munur. Í þeim miklu umr., sem fram hafa farið um þessi efni á undanförnum vikum, hefur komið fram hjá hæstv. menntmrh., að fræðsluskylda sé ekki fullnægjandi, a. m. k. ekki í strjálbýli, vegna þess að ríki og sveitarfélög, þ. e. opinberir aðilar, muni ekki leggja fram fjármuni til þess að byggja skólamannvirki, nema unnt sé að segja fyrir um það, hve margir nemendur muni sækja þessa skóla. Það er vitaskuld góðra gjalda vert, of unnt er að skipuleggja skólasókn með slíkum ágætum fram í tímann. En með sama hætti mætti þá segja, að opinberir aðilar yrðu að skipuleggja fæðingar í hverju skólahverfi með hliðsjón af því rými, sem skólar þess skólahverfis hafa að bjóða. Þetta er álíka röksemdarfærsla og fær ekki staðizt, ef hún er skoðuð til hlítar. Það er vert að vekja athygli á því, að fræðslul. frá 1946 eru enn ekki komin til framkvæmda eftir meira en aldarfjórðung. Flm. þessarar till. leggja á það áherzlu, að þessi fræðslulög verði framkvæmd um land allt, en ekki sé svo mikið misrétti látið viðgangast sem raun er á eftir landshlutum í framkvæmd fræðslulaga. Ef horfið hefði verið að því á síðustu árum að gæta þess, að fræðslul. yrðu framkvæmd, hefði verið leiðrétt mikið misrétti, sem viðgengist hefur um langan tíma. Því miður er það svo, að enda þótt ný fræðslulög tækju gildi, þá má búast við með hliðsjón af fyrri reynslu, að þau yrðu ekki nema pappírsgagn eitt og framkvæmd þeirra drægist áratugum saman. Þess vegna er ekki allt fengið með setningu laga, ef þeim er ekki framfylgt, og verðugt verkefni og nærtækara hefði verið að framkvæma gildandi fræðslulög án undantekninga heldur en stefna að þeirri lengingu skólaskyldunnar og lengingu skólaársins, sem nú eru uppi till. um. Ég skal taka það fram, að þess hefur orðið vart í umr. um þessi mál, að lenging skólaskyldu og skólaársins sé meira gagnrýnd af fulltrúum strjálbýlismanna heldur en þeirra, sem búa í þéttbýli, og þetta kann að vera rétt að vissu marki. Ég vil taka það fram, að ég lít svo á, að það megi alls ekki setja lög, sem gefa fólki úr strjálbýli minni rétt en fólki úr þéttbýli, og þess vegna sé höfuðatriði, að nemendur eigi sama rétt, hvar sem þeir búa á landinu. Að öðru leyti sýnist mér, að gagnrýni á lengingu skólaskyldunnar og skólaársins sé nokkuð samhljóma um land allt, þegar tekið er tillit til þeirra sterku radda, sem koma fram hjá skólamönnum um þessi efni. Ég vil þar enn vitna til samþykktar skólastjóraþings gagnfræðastigsins á Reykjum í Hrútafirði, sem haldið var 1971. Þar var lengingu skólaskyldunnar algerlega hafnað. Í till. er vikið að því, að auðvelda þurfi þeim nemendum, sem af einhverjum orsökum hverfa út úr skólakerfinu á einhverju stigi þess, að komast inn í skólakerfið aftur, þegar hugur þeirra stendur til frekara náms. Þetta má gera með námskeiðum, sérbekkjum fullorðinna og ýmsum fleiri atriðum, og leggjum við flm. á það ríka áherzlu. Það er alls ekki réttmætt að koma fræðslul. og fræðslukerfi svo fyrir í landinu, að það sé ófrávíkjanleg krafa, að fræðslubrautin sé óslitin. Við verðum að hafa augun opin fyrir því, að af ýmsum orsökum detta einstakir nemendur út úr fræðslukerfinu í vissum tilvikum. Þetta mun fara svo, hvað sem líður setningu laga um grunnskóla, og þessu fólki þarf að gefa gætur. Það þarf að gefa því kost á að afla sér þeirrar menntunar, sem það fær áhuga á, kannske 1–2 árum seinna, eftir að það hefur leitað annarra starfa um hríð og aflað sér á þann veg aukins þroska, og þetta fólk má ekki verða út undan, heldur verður að gefa því kost á því að komast síðar inn í fræðslukerfið, annað hvort í sérskólana eða í menntaskólana, þegar hugur þess stendur til. Í þessu efni er auðvitað hægt að minna á það, að nokkuð hefur verið gert að slíku á síðustu árum. T. d. má minna á menntadeild við Hamrahlíðarskólann, sem starfaði á síðasta vetri. Einnig var á s. l. ári haldið námskeið við Gagnfræðaskóla Austurbæjar hér í Reykjavík fyrir 18 ára og eldri, og sóttu það þá um 100 manns og milli 40 og 60 manns nú í vetur. Á fleiri stöðum hafa slík námskeið verið haldin, og þau hafa sannað, að fólk, sem orðið hefur útundan á einhverju stigi fræðslukerfisins, en kemur inn í það að nýju, hefur þroska, getu og vilja til að afla sér þeirrar menntunar á tiltölulega skömmum tíma, sem þarf til að geta orðið fullgildir nemendur á síðari stigum fræðslukerfisins. Ég hygg, að það sé ekki ástæða til þess fyrir mig að hafa um þetta öllu fleiri orð. Svo virðist sem það mikill ágreiningur sé um frv. um skólakerfi og grunnskóla hér á hinu hv. Alþ, og utan þess, að þess sé naumast að vænta, að þessi frv. verði a. m. k. afgreidd á þessu þingi, og gefst þá nægilegt ráðrúm til þess að taka til greina við framhaldsathugun þær röksemdir, sem fluttar eru í þeirri þáltill., sem ég hef hér mælt fyrir. Eru þar þó miklu fleiri atriði, sem þarf að taka til rækilegrar athugunar. En það má ekki að mínu mati móta skólakerfi og fræðslulög einvörðungu af því sjónarmiði, sem virðist gæta hjá hluta fólks í sumum þéttbýlissveitarfélögum, að það sé þægilegt, að skólarnir verði eins konar gæzlustofnanir fyrir börn sem mestan hluta ársins. Það er miklu eðlilegra að veita fjármunum í þjóðfélaginu til þess að finna börnum og unglingum viðfangsefni nokkurn tíma á ári hverju, sem gætu aukið þroska þeirra meira en vistun í slíkum gæzlustofnunum eins og skólarnir mundu verða, ef 9 mánaða skólar yrðu algild regla á 7–16 ára aldursskeiði. Ég legg á það áherzlu, að með námskeiðum í beinum tengslum við atvinnulífið mætti verja fjármunum betur til þess að auka þroska unglinganna á þessu aldursskeiði heldur en með slíkri lengingu skólaársins.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð um þetta mál almennt. Ég trúi, að mér fyrirgefist það, vegna þess að ég á sæti í Ed. og þar af leiðandi hef ég ekki komið neitt inn í þær grunnskólaumr., sem hér hafa orðið miklar og að mörgu leyti merkar í hv. Nd. Ég vil lýsa því alveg sérstaklega yfir, að ég fagna því, að grunnskólafrv. er komið fram í þeirri mynd, sem það er. Ég er í meginatriðum hlynntur því aðalmarkmiði, sem grunnskólafrv. felur í sér, og tel, að með því sé stefnt í rétta átt í langflestum atriðum, þótt þar kunni að mega um bæta um sumt. Ég held nefnilega, að allar umr. um grunnskólafrv, á undanförnum vikum hafi leitt í ljós, að þarna er orðið nokkuð skammt öfganna á milli, því að ef það er svo, að fylgjendur grunnskólafrv., m. a. sú n., sem það samdi, séu farnir að líta á það, eins og ég heyrði sagt nú á dögunum, sem eins konar biblíu sína, sem ekki megi neitt við hagga, þá er áreiðanlegt, að helztu andmælendur þessa frv. hafa líka lent býsna langt í sinni gagnrýni, hafa m. a. lent út í svo miklar öfgar að mínu viti, að maður bíður bara eftir því, að sumir þeirra segi, að það sé bezt að leggja alla skólaskyldu hreinlega niður. Nú á þetta ekki við umr. hér á Alþ., að því er ég hef bezt fengið séð, en það á a. m. k. við um töluvert af þeim umr., sem fram hafa farið utan veggja þingsins. Það er mikið talað um námsleiða nemendanna, og mér þykir svolítið leitt, hvað margir skólamenn taka drjúgan þátt í þessu námsleiðatali, ýkja það jafnvel og margfalda á þann veg, að mig furðar á því. Þó að ég sé með því, að sjálfsgagnrýni geti verið nokkuð góð, má hún ekki ganga út í öfgar, þannig að kennarastéttin má örlítið vara sig á því að taka of djúpt í árinni. Hér á hún of stóran hlut að máli til þess, að mér finnist það réttmætt, að kennarar geri svo gífurlega mikið úr þessu, þ. e. a. s. hvað skólarnir og þeir sjálfir um leið séu drepleiðinlegir fyrir nemendurna og hvað í raun og veru allt annað sé betra fyrir þessa sömu nemendur heldur en í raun og veru að vera í skólunum. Það liggur nefnilega við, að svo langt sé gengið í tali og jafnvel skrifum sumra þessara sjálfspyntingaraðila. Það er alveg rétt, að námsleiði er til og ekki skal ég úr honum draga. En ég vil líka nefna það, að líka er til starfsleiði, og hversu algengur er ekki starfsleiði hins fullorðna fólks? Verður ekki þetta fólk þó að þrauka við sitt starf ævina út og öðlast af því óneitanlega nokkurn þroska að berjast við ýmsa erfiðleika í sinu starfi? Ég held nefnilega, að nemendurnir hafi að sumu leyti gott af því að berjast við vissa fyrirhöfn í sinu starfi. Hitt er svo annað mál, að skólinn á auðvitað að reyna að koma til móts við þessa nemendur, sérstaklega þá seinfærari, á allan þann hátt, sem mögulegt er, og það tel ég, að grunnskólafrv. geri einmitt mjög greinilega. Ef það markmið þess, sem mér sýnist vera aðalmarkmiðið, verður að veruleika, er ég ekki hræddur við þetta eina ár, sem þarna á við að bætast. Það er talað um, að skólamenn viti þetta vel, þeir viti ósköp vel, hvað þeir nemendur, sem eru komnir upp fyrir skylduna, geri það með miklu glaðara geði að læra heldur en hinir, sem enn þá eru í skyldunni. Ég hef að vísu lítil kynni af þessu, aðeins einn bekk til viðbótar þessari skyldu, en ég fullyrði, að á þessu hefur verið sáralítill munur í mínum skóla. Aðrir kunna kannske að segja aðra sögu í þessu efni. En ég held, að þarna sé líka nokkuð málum blandið, þegar gengið er eins langt af sumum í þessu efni og raun ber vitni. Ég held, að þessum nemendum veiti einmitt ekki af því að fá þetta eina ár til viðbótar, sem þarna er ráð fyrir gert. Þegar það er framkvæmt á þann máta, sem ráð er fyrir gert í grunnskólafrv., að strax í 7. eða 8. bekk sé farið að velja töluvert úr um námsgreinar og kennsluval, þá held ég, að það hljóti að vera hægt að finna leiðir, sem duga til þess, að hver nemandi finni þar eitthvað við sitt hæfi, þ. e. a. s. þeir, sem eru ekki svo vangefnir, að þeir eigi í raun og veru ekki heima í venjulegum skólum. Ég hef haft af þessu töluverða reynslu í sambandi við þetta eina ár. Ég hef barizt fyrir því í mínum skóla að fá þetta ár viðurkennt, og það hefur gengið misjafnlega að fá það frá ári til árs. Ég hef venjulega spurt nemendur mína að því, áður en ég hef nokkuð farið að minnast á það við foreldra þeirra eða aðra, hvort þeir mundu vilja skuldbinda sig til þess að vera eitt ár í viðbót, til þess að fá þessa kennslu, og af þessum nemendum, sem ég tel lauslega að séu milli 70 og 80, hefur einn verið, sem hefur ekki viljað skuldbinda sig til þessa. Nú segja einhverjir, að þarna sé einmitt frelsið í sinni fegurstu mynd. En það er alls ekki svo, vegna þess að nemendunum er vel ljós sú kvöð, sem þeir eru að taka á sig með þessu, og þeir vita vel í öllum sínum námsleiða annars bekkjarins, öllum þessum námsleiða, sem þeir verða að þrauka í gegnum, eins og fólk segir, - þeir vita þá vel, hverju þeir eiga von á einmitt hjá sömu kennurunum næsta vetur, sömu drepleiðinlegu kennurunum sem þeir hafa haft að undanförnu og þeir verða að þola aftur veturinn eftir. Ég kannast þess vegna ekki af eigin reynd við raddir þessara skólamanna. Þær eru ekki í takt við það, sem ég veit bezt sjálfur í þessum efnum. Ég held, að við megum mjög vara okkur á því að láta þetta atriði eitt skyggja á hið raunverulega markmið grunnskólafrv., það markmið, að skólinn lagi sig að nemandanum, en nemandinn lagi sig ekki skilyrðislaust að skólanum, eins og oft hefur viljað við brenna. Þetta var greinilega undirstrikað, bæði hér á Alþingi og þó sérstaklega í sjónvarpsþætti um daginn. Ef að þessu verður stefnt í alvöru, að skólinn lagi sig að nemendunum, að þörfum hvers nemanda og alveg sérstaklega þörfum þeirra, sem hafa á einhvern hátt önnur áhugasvið en beint hið bóklega nám, þeirra, sem eiga í einhverjum erfiðleikum með bóklega námið, þá held ég, að það sé fyllilega rétt, að þetta frv. nái fram að ganga og þessir nemendur endi ekki á þann hátt, sem þeir enda nú, í einhverri vitleysu varðandi unglingastigið, sem gefur ekki í raun og veru nein réttindi, heldur endi þeir með sem allra jafnasta aðstöðu, eins og ráð er fyrir gert í frv. Annars er ekki ástæða til að vera að tala um þetta nú, og ég ætla ekki að fara að vekja neinar umr. um þetta, það er sjálfsagt ekki rétt á þessu stigi. Um þessa einstöku till. vil ég aðeins það segja, að sjálfsagt er rétt að taka ýmis atriði hennar til athugunar. En ég tek ýmsu af því, sem hún hefur inni að halda, með töluverðri varúð, svo að ekki sé meira sagt. Ég held, að hún sé svolítið í ætt við þær öfgar, sem þarna hafa fram komið og ég gat um áðan. Ég hef reynt í mínu starfi að laga kennsluna að nemendum, eftir því sem ég hef getað, með takmarkaðri getu að vísu og takmörkuðum möguleika til þess að gera það. En ef við gerum þetta, þurfum við ekki að vera að tala um þennan óskaplega námsleiða. Þá skulum við bara hreinlega tala um leti, því að hún er líka til. Það er rétt, að menn gái að því, það eru alveg eins til löt börn eins og latt fullorðið fólk. Það er mjög mikið um það, að börn eiga til að svíkjast um í sínu námi, nákvæmlega eins og það er mikið um það, að fullorðið svíkist um í sínu starfi. Þetta er þess vegna ekkert annað en spegilmynd í raun og veru af sjálfu lífinu og ástæðulaust að vera að láta það út af fyrir sig villa sig af réttri braut í þessu efni.

Menntmrh. (Magnús T. Ólafsson) : Herra forseti. Erindi mitt í ræðustól er síður en svo að efna á ný til almennra umr. um frv. þau, sem fyrir Nd. liggja um grunnskóla og skólakerfi. Aðeins vildi ég segja nokkur orð vegna eins atriðis í ræðu hv. 6. landsk. þm. Að sjálfsögðu fagna ég mjög eindregnum stuðningi, sem hann lýsti við þau mál, sem hér hefur verið á drepið, en í einu atriði gætti misskilnings í máli hans. Hann kvaðst hafa heyrt, - ég held ég hafi tekið rétt eftir, að hann hefði það eftir öðrum, - að grunnskólanum. hefðu tilhneigingu til að líta á frv., sem þeir gerðu úr garði, sem biblíu, þar sem engum stafkrók mætti hagga. Vegna þess að mér er málið nákunnugt, vil ég ekki láta slíku ómótmælt. Ég benti á það þegar í framsöguræðu minni í hv. Nd., að strax á því stigi, þegar hálfnuð var fundarumferð grunnskólanm. um landið að kynna frv., tóku þeir undireins til greina þó nokkrar ábendingar, sem komið höfðu fram í fundahöldunum, og breyttu frv. í nokkrum atriðum, a. m. k. tveim allveigamiklum. Nú er fundaferð grunnskólanm. lokið, henni lauk um síðustu helgi, og áður en þeim fundi lauk og nú allra síðustu daga hafa grunnskólanm. setið við að ganga frá till. um breytingar á þessum frv., sem þeir munu bera undir mig og koma síðan á framfæri við hv. menntmn. Nd., einmitt breytingum í samræmi við sjónarmið, sem þeir hafa orðið varir við, og ábendingar, sem komið hafa fram á nær tveim tugum funda í öllum landshlutum. Þetta mál er að sjálfsögðu eins og önnur, annars vegar stefnumótun, þar sem hvað bindur annað að verulegu leyti, hins vegar fyrirkomulagsatriði, sem lengi má athuga og umbæta.



Herra forseti. Í lýðræði felst það, að sérhver einstaklingur hefur rétt til þess að hafa áhrif á stjórn sameiginlegra mála í þjóðfélagi, óskoraðan rétt og jafnan, frjálsan rétt og óháðan öllu valdi annarra, bæði að því er snertir málefni ríkis og einstakra stjórna innan þess, svo sem sveitarfélaga. Forsenda lýðræðis er frelsi á öllum sviðum, málfrelsi, prentfrelsi, fundarfrelsi, trúfrelsi, frelsi til þess að mynda hvers konar samtök til þess að berjast fyrir skoðunum og hugsjónum, þar með talið frelsi til að mynda stjórnmálaflokka. Því fer því miður víðs fjarri, að meginhluti mannkyns búi nú við lýðræði. Það er ekki aðeins í vanþróuðum löndum í efnahagstilliti, þar sem menntun er ábótavant, sem stjórnarfar er ekki grundvallað á lýðræði. Það á einnig við um þróuð iðnaðarríki, þar sem almenn menntun er á mjög háu stigi. En í Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku fyrst og fremst á lýðræðið sér langa sögu að baki og hefur náð miklum þroska. Í þessum hluta heims hefur það orðið grundvöllur þeirra þjóðfélaga, sem náð hafa lengst á sviði velmegunar og velferðar og orðið undirstaða andlegs þroska og framþróunar í menningarmálum, sem fært hefur hundruðum milljóna hamingju. Á undanförnum áratugum hafa menn í lýðræðisríkjum smám saman gert sér æ ljósara, að það lýðræði, sem nefna mætti stjórnarfarslegt lýðræði og hefur andlegt frelsi að forsendu, er eitt sér ekki nægilegt til þess að tryggja einstaklingnum að fullu það jafnrétti, sem er þó höfuðtilgangur þess, að hann öðlist. Þótt það sé einstaklingi auðvitað mikilvægt að geta haft frjáls og jöfn áhrif á skipan sameiginlegra mála í þjóðfélagi, getur ójöfnuður í efnahagsmálum valdið ranglæti. Þótt einstaklingurinn geti haft áhrif á stjórn ríkis og sveitarfélaga getur rangsleitni siglt í kjölfar þess, ef hann hefur engin skilyrði til áhrifa á stjórn atvinnutækja, sem starfrækt eru í þjóðfélagi og ráðið getur úrslitum um afkomu hans og hag. Jafnaðarmenn tók að gera sér grein fyrir þessum staðreyndum fyrir meira en einni öld. Það var kjarni í kenningakerfi þeirra, jafnaðarstefnunni, að áhrif einstaklinganna á atvinnulífið og réttláta skiptingu eigna og tekna þyrfti að tryggja með því að þjóðnýta atvinnutækin. Síðar var þeirri kenningu bætt við, að haga ætti framleiðslu og neyzlu í samræmi við gerðar áætlanir þ. e. að stunda áætlunarbúskap. Á undanförnum áratugum hafa skoðanir jafnaðarmanna í þessum efnum smám saman verið að breytast. Grundvallarhugsjónin, um réttlátt og frjálst þjóðfélag, er enn hin sama, að einstaklingarnir eigi rétt til áhrifa á stjórn atvinnutækja og nauðsynlegt sé, að framleiðslu og neyzlu sé hagað í samræmi við skynsamlega áætlunargerð. En aukin fræðileg þekking á lögmálum markaðshagkerfis og vaxandi skilyrði ríkisvalds og opinberra stofnana til þess að hafa áhrif á framleiðslu og neyzlu og þar með skiptingu tekna og eigna hafa rennt rökum undir þær skoðanir, að allsherjarþjóðnýting allra atvinnutækja sé ekki vænlegasta leiðin til að auka framleiðslu og tryggja réttláta tekjuskiptingu né heldur að miðstýrð allsherjaráætlanagerð sé líkleg til að tryggja hin hagkvæmustu not framleiðsluafla, - þá framleiðslu, sem sé í nánustu samræmi við óskir neytenda og þá tekjuskiptingu, sem talin er réttlátust. Reynsla kommúnistaríkja í Austur-Evrópu virðist og hafa orðið einmitt þessi. Þar hafa komið í ljós margs konar ágallar á hinni algeru þjóðnýtingu, sem þar hefur verið framkvæmd, og hinni miðstýrðu allsherjaráætlanagerð, sem beitt hefur verið. Þess vegna hafa sum kommúnistaríkjanna vikið í verulegum atriðum frá hinum gömlu kenningum, svo sem Júgóslavía. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að stjórnendur Tékkóslóvakíu vildu á sínum tíma hverfa frá þessum hugmyndum í verulegum atriðum, en fengu því ekki ráðið vegna erlendra afskipta. Í Sovétríkjunum sjálfum er einnig rætt um áberandi galla á allsherjarþjóðnýtingunni og hinum miðstýrða áætlunarbúskap þar í landi, og ýmsar hugmyndir eru uppi um breytingar. Skoðanir jafnaðarmanna um víða veröld eru nú yfirleitt á þá lund, að í þjóðfélagi, sem búa eigi þegnum sínum sem bezt lífskjör og sem mest réttlæti í efnahagsmálum og eigi því skilið nafnið velferðarríki, eigi rekstur atvinnutækja sumpart að vera í höndum opinberra aðila þ. e. ríkis og sveitarfélaga, sumpart í höndum samvinnufélaga og sumpart í höndum einkaaðila, síðan eigi ríkisvald og opinberar stofnanir að hafa aðstöðu til þess að hafa heildaráhrif á það, hvernig framleiðsluskilyrðin eru hagnýtt og hvernig þjóðartekjum er skipt, með heildaráætlanagerð, sem sé leiðbeinandi fyrir alla atvinnustarfsemi, og með stefnu sinni í fjármálum ríkisins og bankamálum, jafnhliða því sem almannatryggingakerfi og skattakerfi sé beitt til réttlátrar tekjujöfnunar, auk þess sem hið opinbera telur skyldu sína að sjá borgurunum fyrir fullkominni heilsugæzlu og sem mestri menntun, sem auðveldustum aðgangi að hvers konar menningarverðmætum og skilyrðum til heilbrigðs lífs á öllum sviðum. Auðvitað er hér um að ræða markmið, sem ekki er auðhlaupið að ná, en jafnaðarmenn telja þó, að keppa beri að. Einn þáttur í þeirri viðleitni að efla áhrif einstaklinga á stjórn atvinnutækja hefur á undanförnum árum og áratugum verið sá að veita starfsmönnum fyrirtækja aðild að stjórn þeirra. Hefur þetta verið nefnt atvinnulýðræði. Í ýmsum löndum hefur verið sett löggjöf um þetta efni, og má þar tilnefna Noreg, Vestur-Þýzkaland, England, Holland og fleiri lönd. Á allra síðustu árum hefur verið gengið enn lengra í þessum efnum. Á það hefur verið bent, að ekki sé nóg að veita starfsmönnum fyrirtækja aðild að stjórn þeirra, þeir eigi einnig eðlilegan rétt á því að öðlast aðild að eignarréttindum á fyrirtækjunum. Framleiðsla sérhvers fyrirtækis sé árangur af samstarfi vinnu starfsmannanna, fjármagns og náttúruauðlinda. Starfsmennirnir láti í té vinnuna, framleiðslutækin og náttúruauðlindirnar séu eigu einstaklings eða einstaklinga og þeir séu nefndir eigendur fyrirtækjanna. Verðmætin, sem fyrirtækin skapi, séu árangur af samstarfi þeirra, sem vinna, og hinna, sem eiga. Þess vegna sé réttlæti fullnægt með því einu, að hreinn árangur starfsins, þ. e. ágóði fyrirtækjanna, verði með einum eða öðrum hætti sameign þeirra, sem hafa skapað hann, starfsmannanna og þeirra, sem hafa eignarráð yfir framleiðslutækjunum og náttúruauðlindunum. Hér er í raun og veru um að ræða náskyldar hugmyndir þeim, sem vöktu fyrir fyrstu jafnaðarmönnunum, þótt ekki sé hér tilætlunin að jafna metin milli vinnu og eignarréttar með þjóðnýtingu. Löggjöf þeirra landa, sem sett hafa lög um atvinnulýðræði, grundvallast fyrst og fremst á því að tryggja starfsmönnum aðild að stjórn fyrirtækjanna. Þannig er t. d. um norsku löggjöfina um atvinnulýðræði, sem sett var 1969. Í henni er ákvæði um, að séu færri en 50 starfsmenn við fyrirtæki, sé heimilt að ákveða hlutdeild starfsliðs í stjórn, en það sé samningsatriði. Um fyrirtæki með 50–200 starfsmenn gildir hins vegar sú regla, að óski helmingur starfsmanna skriflega eftir aðild að stjórn fyrirtækis, skuli veita hana. Fá þeir þá ekki færri en tvo stjórnarmenn, en ekki meira en þriðjung stjórnar. Þessi skipan mun nú taka til rúmlega 750 fyrirtækja í Noregi, og er starfsmannafjöldi þeirra um 72 þús. Þegar fyrirtæki eru stærri en þetta, er skylt að koma á fót svonefndu rekstrarráði. Skulu í því vera 12 fulltrúar. Kýs starfsliðið þriðjung þeirra, en aðalfundur hlutafélagsins 2/3. Hefur ráð þetta talsverð völd og er aðili að þýðingarmiklum ákvörðunum um rekstur fyrirtækisins. Jafnaðarmannastjórnin danska hefur nýlega lagt fram frv. um atvinnulýðræði, sem er mun víðtækara en norska löggjöfin. Þar er ekki einungis um að ræða ákvæði um aðild starfsmanna að stjórn fyrirtækja, heldur má segja, að aðalatriði till. dönsku stjórnarinnar séu ráðstafanir til að tryggja eignarrétt starfsmannanna að fyrirtækjunum, ekki í skyndingu, heldur með ráðstöfunum, sem smám saman eiga að koma til framkvæmda. Grundvallaratriðið er það, að atvinnurekendur eiga að greiða launaskatt í sérstakan sjóð, 1% á fyrsta árinu, en síðan á tillagið að vera komið upp í 5% á árinu 1981. Þessi sjóður á að verða eign launþega, og geta þeir fengið hann greiddan, ef fyrirtækið hættir störfum. Sérstakar reglur eiga þó að gilda um það, hvernig launþegar eiga að geta fengið hlutdeild sína í sjóðnum greidda. Sjóðurinn á hins vegar fyrst og fremst að vera starfsfé hlutaðeigandi fyrirtækja, og er því í rauninni um það að ræða, að haldið er eftir í fyrirtækinu hluta af hagnaði þess, en þessi hluti verður eign starfsmannanna. Fyrirtækin mega greiða allt að 2/3 hluta af launaskattinum með hlutabréfum, þar til starfsliðið nær því marki að eiga helming hlutafjárins. Semja má um, hvort hlutabréfagreiðsla verði meiri eða minni eftir því, hverjar aðstæður eru hjá fyrirtækinu og hvað starfsfólkið fellst á. Mergur málsins er sá, að sjóðurinn á að vera starfsfé atvinnufyrirtækjanna sjálfra, en ekki leggjast í lánastofnanir. Stjórn hins nýja sjóðs á að vera þannig skipuð, að launþegasamtökin skipa 3/5 hluta stjórnarinnar, en ríkisstj. skipar 2/5 hluta hennar. Hins vegar á starfslið hvers fyrirtækis að velja fulltrúa til að fara með þau atkv. á aðalfundi, sem hlutafjáreign sjóðsins veitir rétt til. Þannig öðlast fulltrúar starfsfólksins áhrif á stjórn fyrirtækjanna. Eru þetta merkar till. og róttækar. Við þm. Alþfl., sem flytjum þessa till., tökum ekki afstöðu til þeirra hugmynda, sem löggjöf einstakra landa um atvinnulýðræði byggist á, né heldur annarra hugmynda, sem fram hafa komið í nálægum löndum um þessi efni. Tilgangur okkar með flutningi till. er sá að vekja athygli á þessu máli, sem tvímælalaust má telja mikið hagsmunamál alls almennings í öllum lýðræðisríkjum og mundi gera lýðræðisréttindi fullkomnari en þau eru nú. Við teljum tímabært, að þetta mál sé kannað til þrautar, og líklegustu leiðina til þess vera þá, að ríkisstj. skipi n. til að semja frv. til l. um þessi efni og verði það meginefni frv., að launþegum verði tryggð áhrif á stjórn fyrirtækja og hlutdeild í arði af rekstri þeirra. Þetta teljum við þm. Alþfl., að verði stærsta og raunhæfasta sporið, sem nú væri hægt að stíga til eflingar raunverulegs lýðræðis á Íslandi. Herra forseti. Ég legg til, að umr. verði frestað og till. að loknum fyrri hluta umr. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Hér er hreyft við ágætu máli, og án þess að ég ætli mér að fjölyrða um þetta mál, sem hér er til umr., vil ég einfaldlega leyfa mér að fullyrða, að það sé löngu orðið tímabært, að átak verði gert á þessu sviði. Í nálægum löndum hefur átt sér stað merkileg þróun í þá átt að koma á a. m. k. einhverjum vísi að svokölluðu atvinnulýðræði. Í málefnasamningi núv. stjórnarflokka er ákvæði í þessa átt, en þar segir, með leyfi forseta, að ríkisstj. hafi sett sér það höfuðmarkmið í félagsmálum að beita sér fyrir setningu löggjafar um hlutdeild starfsfólks í stjórn fyrirtækja og tryggja, að slíkri skipan verði komið á í ríkisfyrirtækjum. Nú er það að vísu svo, að nokkur dráttur hefur orðið á, að þessu ákvæði málefnasamningsins væri komið í framkvæmd, en ég vil leyfa mér að vona, að svo verði fljótlega. E. t. v. er skýringin að einhverju leyti sú, að beðið hafi verið eftir endanlegri afstöðu verkalýðshreyfingarinnar til þessa máls, en um það var fjallað á síðasta Alþýðusambandsþingi. Að sjálfsögðu þarf ekki að taka fram, að það er algerlega óhjákvæmilegt, að álit aðila vinnumarkaðarins liggi fyrir, áður en löggjöf af þessu tagi er sett. Hitt er svo annað mál, að ekki verður séð, að neitt sé á móti því, að Alþ. lýsi yfir vilja sínum í þessum efnum, lýsi yfir þeim vilja sínum, að löggjöf af þessu tagi verði undirbúin. Ég vil láta þess getið hér, að ég hef flutt æðimargar till. í þessum sama anda hér á hv. Alþ., í fyrsta sinn 1964 og síðan á hverju ári, meðan ég átti sæti á þingi, fram til 1967. Þessar till. fjölluðu sem sagt um þróun í átt til atvinnulýðræðis, og í þeim var gert ráð fyrir, að gerð yrði langtímaáætlun um rétt starfsmanna til áhrif á stjórn fyrirtækja, sem þeir starfa hjá, og var að sjálfsögðu gert ráð fyrir því, að fyrsta stóra skrefið yrði á vegum opinberra fyrirtækja. Nú er það að vísu svo, að till. þessi hlaut heldur dræmar undirtektir hér á Alþ. Jafnvel Alþfl.þm. vildu ekki veita þessu máli liðsinni þá, og enginn úr þeirra hópi tók til máls til stuðnings till. öll þessi ár. Enda verður það að segjast, að ræða á borð við þá, sem hv. 7. þm. Reykv. Gylfi Þ. Gíslason, flutti hér áðan, er í dag býsna óvenjuleg af hans munni og hefði að sjálfsögðu þótt algert „rarítet“ fyrir fáeinum árum. En hvað um það. Frumkvæði Alþfl. nú er alls ekkert verra fyrir það, þótt undirtektir flokksins hafi verið slælegar áður fyrr, og ég vil undirstrika það, að ég fagna mjög eindregið þessari þáltill., og lýsi því yfir, að ég styð eindregið efni hennar.



Herra forseti. Eins og síðasti ræðumaður fagna ég mjög fram kominni till. Alþfl.-þm. um atvinnulýðræði, að ríkisstj. verði falið að skipa n. til að semja frv. til l. um atvinnulýðræði, þar sem launþegum verði tryggð áhrif á stjórn fyrirtækja og hlutdeild í rekstri þeirra. Þetta er, eins og kom fram hjá frsm., löngu tímabært, og við getum dregið góða lærdóma af nágrannalöndum okkar og ekki sízt af þeim þjóðum, sem einna næst okkur standa í lífsviðhorfum. Ég ætla ekki að vera langorður um þetta, bara lýsa yfir stuðningi mínum og fullri þörf, að hafizt sé nú þegar handa. En ég vil benda á eitt í þessu sambandi, sem mér fannst ekki koma fram nógu rækilega hjá þeim tveim hv. þm., sem töluðu hér á undan, og það eru einmitt ríkisfyrirtæki. Ríkið rekur nokkur stórfyrirtæki, þar sem auðvelt er að koma á nokkurs konar atvinnulýðræði með því að veita starfsliðinu hlutdeild að stjórn þeirra. Þetta eru fyrirtæki eins og áburðarverksmiðjan, Sementsverksmiðjan, Landssmiðjan. Ég vil líka tala um fyrirtæki eins og Ríkisútvarpið. Þar er hið eðlilega, að a. m. k. einn starfsmaður hljóðvarps og einn starfsmaður sjónvarps sitji í útvarpsráði. Hér er vettvangur til að kanna þessi mál og hefja brautryðjendastarfið. Hins vegar vil ég benda á, að ég tortryggi dálítið þá ræðumenn, sem töluðu hér á undan, að því leyti, hvort flokkarnir vilja missa spón úr aski sínum. Mér sýndist vera þannig, þegar kosið var hér fyrir áramót í stjórn Áburðarverksmiðju og Sementsverksmiðju, að það væri svo mikið hjartans mál flokkanna að fá einhvern fulltrúa í stjórn þessara stofnana, að það væri fjarri lagi, að þeir væru reiðubúnir til þess að missa af þessum fulltrúum sínum. Ég tek ekki ræðumenn flokka alvarlega, nema þeir sýni í verki, að þeir séu reiðubúnir til þess að missa þessa fulltrúa sína í stjórnum þessara fyrirtækja. Þeir geta talað um atvinnulýðræði einhvers staðar á atvinnumarkaðinum, þar sem það snertir flokkana ekki neitt. Það er auðvelt. En ég trúi ekki á málstað þeirra, fyrr en þeir eru reiðubúnir til að sjá til þess, að flokksmenn þeirra víki úr ýmsum meiri háttar ríkisstofnunum og aðrir einstaklingar komi inn, jafnvel starfsmenn þessara fyrirtækja. Þá fyrst veit ég, að hugur fylgir máli. Ég vil að lokum beina því til ríkisstj., að hún taki þegar fyrir ríkisfyrirtækin og gefi starfsfólkinu tækifæri til að fá aðild að stjórn þeirra, og það eru þessi fyrirtæki, sem ég taldi upp, og vafalaust einhver fleiri. Síðan má fara út á hinn frjálsa vinumarkað. En á meðan ríkisstj. heldur að sér höndum, pólitísku flokkarnir glamra um atvinnulýðræði, en vilja ekki missa neinn spón úr aski sínum, verður ekki tekið mark á þeim, hreint ekki. Það er þetta atriði, sem ég vil minna á. Það á að byrja hjá ríkisvaldinu, þar sem auðvelt er að koma á einhvers konar atvinnulýðræði, og þá gæti það orðið til fyrirmyndar fyrir hinn frjálsa vinnumarkað.

Flm. (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Á undanförnum áratugum hafa orðið mjög miklar breytingar á byggð í okkar landi. Um síðustu aldamót var landið furðulega jafnt byggt. Kemur þetta m. a. glögglega fram í töflu í Fjármálatíðindum frá 1961. Eins og lesa má út úr þessari töflu, má heita, að byggð hafi verið alls staðar á landinu, miðað við núverandi kjördæmaskipun, á bilinu frá 11.2–17.0% af íbúafjölda landsins, að vísu þá tekið saman Reykjavík og Reykjaneskjördæmi. Nánar tilgreint var skiptingin þannig, að íbúar voru flestir á Suðurlandi eða 17.0%, þá á Vestfjörðum 15.9%, á Norðurlandi eystra, 14.6%, á Austurlandi 13.6%, á Vesturlandi 12.4%, á Norðurlandi vestra 11.2%, en í Reykjavík voru þá aðeins 8.5% og á Reykjanesi eða Reykjaneskjördæmi, sem nú heitir, 6.8%, þannig að samtals voru íbúar Reykjavíkur og Reykjaness 15.3%. Eftir aldamótin hins vegar fer þessi skipting að raskast. Reykjavík tekur að stækka. Árið 1910 er íbúafjöldi Reykjavíkur þegar kominn upp í 13.6%. Á öllum öðrum svæðum er hins vegar nokkur fækkun nema á Reykjanesi. Þannig heldur þróunin síðan áfram með vaxandi hraða allt fram á síðasta áratug. Árið 1960 er íbúafjöldi í Reykjavík kominn upp í 40.8% og Reykjanes orðið næststærst með 14.6%. Norðurl. e. kemur næst með 11.1 þá, þá Suðurl. með 9.1%, Miðvesturl. með 6.8%, Vestfirðirnir með 5.9% og Austurland með sama hundraðshluta, 5.9%, en það er Norðurl. v., sem rekur lestina með 5.8%. Við þessa töflu hef ég bætt á árinu 1970. Þá virðist fjölgun í Reykjavík að vísu hafa stöðvazt, en það er fyrst og fremst og raunar eingöngu vegna þess, að þéttbýlissvæðin í kring taka við fólksflutningunum. Samtals voru í Reykjavík og á Reykjanesi um 58.7% íbúa landsins árið 1970, en nú munu íbúar þessa landshluta vera orðnir nálægt 60.0%. Í öllum kjördæmum landsins öðrum hefur fækkað. Á Norðurlandi e. er íbúafjöldinn kominn niður í 10.9%, á Suðurl. niður í 8.85%, á Vesturl. var óbreytt, 6.5%, árið 1970, á Austurlandi hafði fækkað í 5.5%, á Vestfjörðum niður í 4.9% og á Norðurl. v. niður í 4.85%. Fólksfækkun hefur þannig orðið einna mest á Vestfjörðum. Á Norðurlandi e. verður fólksfækkun eina minnst, á Akureyri eflaust sinn þátt í því. Hins vegar virðist lítið lát hafa orðið á fólksfækkun í þessum landshluta síðari árin. Ekki er síður athyglisvert, að fólksfækkun, sem verður mjög mikil á Suðurlandi og Austurlandi á fyrri áratugum þessarar aldar, virðist nokkurn veginn hafa stöðvazt. Njóta þessir landshlutar þar eflaust nálægðar við þéttbýlið og stórbatnandi samgangna. Heldur virðist þannig hafa dregið úr byggðaröskun á síðasta áratug. Af þessu gæti einhver ályktað, að fram undan væri jafnvægi í þessum málum. Það tel ég vægast sagt mjög vafasamt. Margt bendir til þess, að önnur stórfelld skriða sé fram undan í röskun byggðar í landinu, verði ekki gripið til áhrifameiri aðgerða en beitt hefur verið til þessa. Í því sambandi vil ég leyfa mér að vísa til kafla úr ályktun samstarfsnefndar Vestfirðinga, Austfirðinga og Norðlendinga frá fundi þessara aðila á Akureyri 9. og 10. nóv. s. l. Fundurinn taldi, að eftirgreind atriði gæfu til kynna enn vaxandi byggðaröskun, a. m. k. með tilliti til þessara landshluta, og vil ég leyfa mér að lesa nokkur atriði úr þeirri ályktun með leyft hæstv. forseta: „1. Vegna óvenjulegrar aldursskiptingar þjóðarinnar mun miklu fleira ungt fólk koma til starfa og velja sér búsetu í þjóðfélaginu á þessum áratug en nokkru sinni fyrr og að öllum líkindum hlutfallslega fleira en verða mun síðar. Meðalmenntun þessa fólks almennt verður meiri en verið hefur, og því mun það gera kröfur um víðtækara úrval atvinnutækifæra og þjónustu en nú er fyrir hendi. 2. Atvinnuvegir utan Reykjanessvæðisins eru einhæfir, og horfur eru á, að framleiðsluaukning verði mjög mikil á næstu árum í þeim atvinnugreinum, sem hinir strjálbýlli landshlutar byggja nær alla afkomu sína á, þannig að þótt framleiðsla aukist til muna, fjölgi fólki ekki í þessum atvinnugreinum. 3. Þjónustugreinarnar, sem taka munu til sín mjög verulegan hluta viðbótarvinnuafls, vaxa nær eingöngu á Reykjanessvæðinu, en eru mjög vanþróaðar utan þess, sem er ein meginástæða búseturöskunarinnar. 4. Rík tilhneiging til að staðsetja öll stóriðjufyrirtæki og önnur ný og þýðingarmeiri á Reykjanessvæðinu. 5. Mismunur á aðstöðu til menntunar, þjónustunota og hvers kyns menningarlífs á Reykjanessvæðinu og í öðrum landshlutum fer vaxandi. 6. Raunhæfur skilningur þjóðarinnar á gildi jafnvægis í byggðaþróun er of lítill. 7. Mótun á framkvæmd byggðastefnu hefur ekki fengið þann sess í stjórnkerfi ríkisins, sem henni ber og bráðnauðsynlegt er, að hún fái: Það, sem ég hef nú lesið, eru staðreyndir. Sú spurning hlýtur að vakna, hvað hafi valdið þessari þróun. Fyrst vil ég telja byltingu í atvinnuháttum. Á fyrri öldum var landbúnaðurinn aðalatvinuvegur landsmanna, en þeir, sem við sjóinn bjuggu, höfðu einnig útræði. Bátar voru þá smáir. Aflanum mátti landa nokkurn veginn hvar sem menn vildu. Verstöðvum var dreift um firði og útnes. Þá var byggðin einkum þar, sem beitilönd voru góð eða fiskur nógur við landsteinana. Ýmis hlunnindi önnur juku jafnframt á dreifingu byggðarinnar, eins og t. d. rekaviður á ströndum, æðarvarp í eyjum og fleiri hlunnindi. Í nálægt því 1000 ár var byggðin þannig furðujöfn um landið allt og lítið, sem hvatti til fólksflutninga eða samþjöppunar byggðar á einum stað fremur en öðrum. Fyrir fáum árum ræddi ég allítarlega við gamlan mann vestur á fjörðum. Þetta var afar greindur og athugull maður, og hann lýsti á áhrifamikinn máta þróun byggðarinnar í sínu byggðarlagi. Þegar hann var ungur, sagði hann, þyrptist fólkið í verbúðirnar úti með firðinum. Um vertíðina var róið stutt og mikill afli fluttur á land. Síðan kom vélin í bátinn. Þá var auðvelt að sigla lengri leið á miðin, og meira þurfti ekki til þess, að fólkið fluttist inn í þorpið við botn fjarðarins. Verbúðirnar lögðust þar með niður. Mér hefur oft virzt þessi litla saga gamla mannsins lýsa betur en flest annað þeim miklu áhrifum, sem tækniþróunin sem slík hefur haft á þróun byggðar. Í þessu tilfelli olli hún fyrst og fremst röskun innan byggðarlags, en fyrir byggðarlagið var um byltingu að ræða. Upp úr aldamótunum hófst togaraútgerðin. Útgerð fyrsta togarans hófst frá Hafnarfirði 1904. Þetta varð til þess, að íbúafjöldi Hafnarfjarðar meira en þrefaldaðist fyrsta áratug aldarinnar. Í Reykjavík varð einnig á þeim árum mikil fjölgun, og átti togaraútgerðin áreiðanlega verulegan þátt í því. Önnur þorp, þar sem hafnir voru góðar, stækkuðu einnig, eins og t. d. Ísafjörður, Seyðisfjörður, og fleiri staðir. Þessi þróun hélt síðan áfram jafnt og þétt og gerir enn. Ný og stórvirkari atvinnutæki komu til sögunnar og þau voru yfirleitt sett niður á hinu vaxandi svæði við Faxaflóa, en einkum í Reykjavík. Þar var fljótlega meiri hluti togaraflotans og stöðugt vaxandi iðnaður. Í þessu sambandi er einnig rétt að hafa í huga, að áhrif styrjaldarinnar voru mikil á búsetuna í landinu. Fyrir síðustu heimsstyrjöld var atvinnuleysi. Það hvarf eins og dögg,fyrir sólu með hersetunni. Framkvæmdir á vegum herjanna urðu hins vegar langtum mestar við sunnanverðan Faxaflóann. Fyrst og fremst af þessum sökum fjölgaði Reykvíkingum um 18. þús. á árunum 1940–1950. Einnig var mikil fjölgun í Hafnarfirði, Keflavík og á Akranesi. Þessi þróun atvinnumála hefur að sjálfsögðu leitt til mikillar tekjuröskunar. Fróður maður hefur áætlað, að meðaltekjur í dreifbýlinu séu 15 þús. kr. lægri á hvern íbúa en á þéttbýlissvæðinu á Reykjavíkur- og Reykjanessvæðinu eða að svo hafi verið á síðasta ári. Í öðru lagi vil ég nefna opinbera starfsemi. Árið 1845 voru íbúar Reykjavíkur 950. Þá hafði bærinn verið valinn sem höfuðstaður landsins. Þjóðin fór smám saman að koma upp ýmsum stofnunum, og yfirleitt þótti ekki annað koma til greina en að staðsetja þær í eða við Reykjavík. Þetta eitt leiddi til verulegrar fjölgunar í bænum og ójafnaðar, sem enn eykst. Í þriðja lagi má telja verzlunina. Þróun hennar hafði svipuð áhrif. Hún jókst mest í Reykjavík, þangað komu stærstu skipin, og svo varð raunar í vaxandi mæli. Siglingum erlendis frá til hafna úti um land fer stöðugt fækkandi. Í fjórða lagi vil ég nefna hinar ýmsu þjónustugreinar. Í Reykjavík og á þéttbýlissvæðinu í kring eru þær allar mestar og beztar. Þar er heilbrigðisþjónusta langsamlega bezt og sumar greinar þeirrar þjónustu nálægt því ófáanlegar annars staðar á landinu, t. d. skurðlækningar, tannlækningar, og fleira mætti nefna. Þar eru hinir æðri skólar. Þar eru þjóðleikhúsið og sinfóníuhljómsveitin, sem allir landsmenn standa þó að. Sérfræðiþjónusta t. d. verkfræðinga er fyrst og fremst fáanleg í Reykjavík, og fjölmargt fleira mætti nefna. Til Reykjavíkur verða íbúar dreifbýlisins að sækja flestalla þjónustu, stóra og smáa, enda verða ferðirnar margar. Í fimmta lagi vil ég nefna ýmsar félagslegar framkvæmdir af hálfu hins opinbera. Það er furðulegt, en þó hygg ég, að það sé satt, að ýmsar merkar framkvæmdir á þessum sviðum hafa aukið á ójöfnuð á milli landsmanna eða a. m. k. dregið hann fram í dagsljósið og það þrátt fyrir þá staðreynd, að í margar slíkar framkvæmdir hefur verulegu fjármagni verið varið í dreifbýlinu. Í þessu sambandi má nefna talsímann. Sjálfvirkur sími er nú víða kominn, en enginn samanburður er á símakerfi Reykjavíkur og nágrennis annars vegar og dreifbýlisins hins vegar, einkum er náð skal á milli byggðarlaga, sem ég hygg, að flestir þm. þekki af eigin raun. Staðreyndin er jafnframt sú, sem allir munu sjá, að íbúar dreifbýlisins verða að hafa langtum meiri samskipti símleiðis við hinar fjölmörgu opinberu stofnanir á höfuðborgarsvæðinu og leita símleiðis margháttaðrar þjónustu, sem aðeins er unnt að fá þar. Allir, sem hafa reynt að nota þennan síma, vita hins vegar, að stundum er ógerlegt að ná sambandi jafnvel klukkutímum saman. Auk þess fer því víðs fjarri, að nokkur jöfnuður ríki í talsímakostnaði. Þar ríkir þvert á móti ójöfnuður. Sjónvarp er orðið mikil lyftistöng fyrir hinar dreifðu byggðir eins og aðra landsmenn. Enn eru þó mörg byggðarlög afskekkt að þessu leyti. Þannig eykur sjónvarpið á ójöfnuð gagnvart íbúum slíkra byggðarlaga, og úr því verður að bæta. Mikið fé hefur verið lagt til vegabóta út um land, eins og ég mun minnast á síðar, og fleira, sem fjármagn hefur verið ráðstafað til, en það virðist ekki hrökkva til. Bilið virðist aukast. Framfarirnar í vegamálum hafa orðið mestar á höfuðborgarsvæðinu. Í sjötta lagi vil ég nefna húsnæðismálin, sem eru e. t. v. einhver stærsti þrándur í götu eðlilegrar byggðaþróunar víðast um landið, ef ekki alls staðar. Þar hefur hið opinbera gengið fram fyrir skjöldu og þegar látið reisa um eða yfir 1000 íbúðir í Reykjavík með kjörum, sem eiga sér engan samanburð um landið. Í sjöunda lagi vil ég nefna erfiðan fjárhag sveitarfélaga úti um land. Þau bera mörg, sveitarfélögin þar, miklar fjárhagsbyrðar, sem eru þéttbýlinu ókunnar. Svo er t. d. um flest eða öll sjávarþorp, þar sem útgerð er stunduð. Kostnaður við nauðsynlegar hafnir er þar víðast svo mikill, að hann sligar algerlega fjárhag viðkomandi sveitarfélags. Um þessar hafnir er þó fluttur á land aflinn, sem er grundvöllurinn að allri velmegun þjóðarinnar í dag. Í áttunda lagi vil ég nefna skort á atvinnu fyrir menntað fólk. Það hefur þegar leitt til mikilla flutninga og getur gert í vaxandi mæli, eins og ég hef þegar minnzt á og mun minnast á síðar. Ýmislegt fleira mætti telja, sem valdið hefur byggðaröskun, en ég vil ljúka þessari upptalningu með því að minnast á það atriði, sem gengur eins og rauður þráður þvert í gegnum flest eða allt það, sem ég hef talið hér að framan. Það er lífskjarabreytingin sjálf. Á fyrri áratugum og öldum var einskis annars krafizt en að hafa sæmilega vinnu og sæmilega í sig og á. Með auknum tekjum þjóðarinnar breyttist þetta. Menn fóru að leita eftir alls konar lífsþægindum, sem of langt mál yrði að telja hér upp, en allir þekkja. Meðal þeirra eru hins vegar ýmis atriði, sem ég hef nefnt að framan. Mörgum þessum óskum var aðeins fullnægt í þéttbýlinu, en hins vegar var fyrri kröfum í mörgum tilfellum betur fullnægt í dreifbýlinu en í þéttbýli, sem þá var að vísu mjög lítið. Eins og ég hef áður rakið með tilvísun til ályktunar samstarfsnefndar Vestfirðinga, Austfirðinga og Norðlendinga, er margt, sem bendir til, að þessi þróun muni halda áfram. Ofangreind áhrif munu að ýmsu leyti haldast, og jafnframt hafa bætzt við ný. Sérstaklega vil ég leggja áherzlu á háa fæðingartölu á 6. áratugnum, sem fram kom í þessari ályktun, en lága á þeim 7., sem veldur því, að aldursskipting þjóðarinnar er mjög óvenjuleg um þessar mundir. Nálægt því 40 þús. Íslendingar verða tvítugir á þessum áratug. Það er athyglisvert, að hlutfallslega meiri hl. þessa unga fólks býr eins og er úti á landi. Hins vegar má telja öruggt, að það kjósi að ganga menntaveginn í vaxandi mæli eins og annað æskufólk þessa lands, og er það eðlilegt og sjálfsagt. Þá blasir hins vegar við sú staðreynd, að atvinna fyrir menntað fólk er sáralítil úti á landi. Það dregst því til höfuðborgarsvæðisins. Ef svo fer, mun það reynast mikil blóðtaka fyrir dreifbýlið. Því miður hafa ýmsir lengi neitað að viðurkenna, hve alvarleg sú þróun er, sem ég hef nú rakið. Það er þó furðulegt. Fram á það má jafnvel sýna með tölum. Það kostar a. m. k. 2–3 millj. kr. að byggja yfir hverja fjölskyldu á nýjum stað. Umferðin eykst auk þess, og vegakerfið verður að bæta, ekki sízt á Reykjavíkursvæðinu, við aðflutninga. Atvinnu verður að skapa, og það kostar einnig fjármagn. Áætla má, að beinn útlagður kostnaður við að flytja t. d. Austfirðinga alla í annan landshluta yrði a. m. k. 4500–5000 millj. kr. vegna húsnæðis, gatna og annars, sem því fylgir, eingöngu, en heildarkostnaðurinn yrði vitanlega langtum og margfalt meiri. Gífurleg verðmæti í atvinnufyrirtækjum, höfnum, félagslegum aðbúnaði o. fl. færi forgörðum. Það má því verja miklu fjármagni til þess að bæta aðstöðu í dreifbýlinu og koma í veg fyrir brottflutninga. Ef til vill hafa hörmungarnar í Vestmannaeyjum opnað augu manna fyrir þessari staðreynd. Ég er einnig sannfærður um, að fjárhagslega er það mjög óæskilegt fyrir þjóðfélagið og ekki sízt Reykjavík og höfuðborgarsvæðið, að hlutfallsleg aukning verði meiri á þessu svæði en annars staðar á landinu. Þetta eru þó að mínu viti smámunir einir hjá hinum óbeinu áhrifum. Víða eru sveitirnar að tæmast í kringum þorpin. Þorpin fá ekki lengur nýtt blóð úr sveitunum, og þá mun þess ekki langt að bíða, að þorpin tæmast einnig. Að sjálfsögðu verða landgæðin ekki nýtt, þar sem fólkið er flutt á brott. Að vísu segja sumir, að eins gott sé að flytja inn landbúnaðarafurðir. Þá gleymist hins vegar hinn mikilvægi þáttur landbúnaðarins, ekki aðeins í matvælaframleiðslu þjóðarinnar, heldur einnig sem undirstöðuframleiðsla fyrir fjölþættan og mikilvægan iðnað. Einnig er rétt að minnast þess, að góð matvara verður stöðugt eftirsóttari í fjölgandi heimi. Það er sannfæring mín, að þess verði ekki langt að bíða, að okkur Íslendingum eða öðrum verður ekki talið heimilt að nýta ekki hvert það landsvæði, sem nýtanlegt er til matvælaframleiðslu. Það mun skorturinn, sem fram undan er í heiminum, ákveða. Ég hef einnig heyrt grjótharða þéttbýlismenn fullyrða, að við gætum alveg eins sótt sjóinn á togurum frá Faxaflóasvæðinu. Þetta er að sjálfsögðu svo mikil fjarstæða, að varla er svaravert. Hinir fjölmörgu litlu bátar og fiskvinnslustöðvarnar mörgu úti um landið eru mikilvægustu hlekkirnir í hráefnaöflun landsmanna og vinnslu. Slíku verður aldrei sinnt frá einum landshluta við breytileg veður og aðstæður. Nægir í þessu sambandi að benda á loðnuveiðarnar og þá erfiðleika, sem það hefur valdið þjóðinni, að fiskvinnslustöðvarnar í Vestmannaeyjum eru ekki starfræktar eins og stendur. Þótt ofangreindar raddir hafi heyrzt, viðurkenna þó margir hins vegar hina alvarlegu þróun í byggðamálum. Á Alþ, hafa verið fluttar ýmsar till. til úrbóta, en því miður hefur oft orðið minna úr framkvæmdum en undirtektir hafa gefið til kynna upp á síðkastið. Sem dæmi má nefna till., sem samþ. var árið 1963 um 5 ára áætlun til stöðvunar á fólksflótta frá Vestfjörðum. Hún hefur ekki enn verið framkvæmd nema að mjög litlu leyti. Einnig má nefna till. um jöfnun á kostnaði við vöruflutninga um landið, þáltill., sem flutt var fyrir tveimur árum og hefur ekki enn komið til framkvæmda. Það er ekki fyrr en á allra síðustu árum, að vinna hefur hafizt við landshlutaáætlanir, einkum samgönguáætlanir. Byggðaáætlanir eru fyrst nú að hefjast. Á sumum sviðum hefur að vísu verið gert stórt átak og myndarlegt. Svo er t. d. með rafvæðingu dreifbýlisins, sem hófst með miklum myndarskap fyrir allmörgum árum. Síðan var mjög dregið úr þeim framkvæmdum á tímum viðreisnarstjórnarinnar, en nú á að reka endahnútinn á þetta mál með myndarlegu átaki. Töluverðu fjármagni hefur verið veitt til dreifbýlisins til atvinnuuppbyggingar, einkum nú upp á síðkastið. Hefur þar á orðið mikil breyting til batnaðar. Nefna má atvinnujöfnunarsjóð, sem nú nefnist byggðasjóður og í tíð núv. ríkisstj. var stórkostlega aukinn, eins og allir þekkja. Mikið fjármagn hefur runnið til uppbyggingar togaraútgerðar um landið, og ráðgert er að veita þúsundir millj. til endurbóta á frystihúsunum. Fleira má vissulega nefna, sem vel hefur verið gert eða a. m. k. reynt. Leitazt er við að bæta heilbrigðisþjónustu og menntun. Staðreyndin er þó sú, að árangur hefur orðið minni en til hefur verið stofnað. Um það tala tölurnar, sem ég hef fyrr rakið. Spurningin verður því sú: Hvers vegna? Þeirri spurningu verður að svara, annað væri ábyrgðarleysi og leiðir fyrst og fremst til sóunar á kröftum og fjármagni. Ég er sannfærður um, að þetta stafar fyrst og fremst af því, að ekki hefur verið unnið að þessum málum nógu samhliða eða alhliða. Það er ekki nóg að veita fjármagni til nýrra frystihúsa eða togara eða annarrar atvinnuuppbyggingar. Slíku verður að fylgja átak í húsnæðismálum, þjónustugreinum, starfsaðstaða fyrir menntað fólk, fjölbreyttara félagslíf, góð heilbrigðisþjónusta, aðstaða til menntunar og fjölmargt fleira. Þessi mikilvægi þáttur stjórnsýslu hefur ekki heldur náð að verða metinn til jafns við aðra þætti. Segja má, að dreifbýlishugsjónin hafi verið eins konar aukastarf í ríkisbákninu. Ég er því þeirrar skoðunar, að í okkar dreifbýlismálum skorti viðurkennda stefnu. Slík stefna þarf að verða fastur þáttur í stjórnkerfi landsins og í öllum opinberum aðgerðum. Það er með þetta í huga, sem ég hef leyft mér ásamt hv. þm. Vilhjálmi Hjálmarssyni og Stefáni Valgeirssyni að leggja fram till. til þál. um mörkun almennrar stefnu í byggðamálum. Við leggjum til, að Alþ. feli 7 manna n. þm., sem kosin verði hlutfallskosningu í sameinuðu Alþ., að gera till. um markmið og leiðir og mörkun almennrar stefnu til jafnvægis í byggð landsins. Skal að því stefnt, að markviss stefna á því sviði verði viðurkenndur og fastur þáttur í íslenzkri stjórnsýslu. Einhver segir e. t. v., að réttara sé að fela ríkisstj. sjálfri að marka slíka stefnu. Á það get ég ekki fallizt. Til þess eru dæmin allt of mörg um þáltill., sem samþ. hafa verið og sendar ríkisstj. og rykfallið þar í skúffum. Þetta er allt of mikilvægt mál til þess, að svo megi um það fara. Öðrum sýnist e. t. v., að fela ætti þetta n. sérfræðinga. Því er ég einnig ósammála. Þetta mál er engu síður mannlegs eðlis en sérfræðilegs, og það er í grundvallaratriðum stjórnmálalegs eðlis. Eðlilegast virðist, að stjórnmálamenn marki hina almennu stefnu og skipi henni sess í stjórnkerfinu. : Að sjálfsögðu munu þeir nota til hins ítrasta og í ríkum mæli starfskrafta sérfræðinga við þá tillögugerð. Í till. eru síðan talin upp nokkur atriði, sem n. er m. a. falið að skoða. Í fyrsta lagi er nefnt, að kanna skuli, hvaða atriði valda fyrst og fremst mismunum á milli landsmanna eftir búsetu, bæði fjárhagslegri og félagslegri. Þetta hef ég rakið að nokkru fyrr í ræðu minni. Slíkar grundvallarupplýsingar eru hins vegar mikilvægar og þurfa að skoðast langtum nánar. Mér sýnist eðlilegt að fela t. d. þjóðfélagsfræðingi að rannsaka þetta til hlítar. Í öðru lagi á n. að kanna eins og unnt er hin þjóðhagslegu áhrif þeirrar þróunar í byggðamálum, sem átt hefur sér stað á undanförnum áratugum. Það skal viðurkennt, að hér er um allerfitt verkefni að ræða. Þó hygg ég, að tilraun í þessa átt mundi varpa nokkru ljósi á þetta mikilvæga mál. Í þriðja lagi ber n. að kanna, hvaða ráðstafanir nágrannaþjóðirnar hafa gert á þessu sviði og hvaða almenna stefnu þær hafa markað. Staðreyndin er sú, að aðrar þjóðir hafa tekið þessi mál langtum fastari tökum en við Íslendingar höfum gert. Svo er t. d. með Norðmenn. Þar var þegar á árunum 1945–1951 lagður grundvöllur að markvissri þróunarstefnu fyrir Norður-Noreg. Síðan hefur sú starfsemi margfaldazt og tekið á sig fastara form. Starfið nær til allra þátta þjóðlífsins á þessum svæðum. Um starfsemina eru reglulega gefnar ítarlegar skýrslur til Stórþingsins. Ég hef hér undir höndum skýrsluna frá árunum 1972–1973, sem fjallar um markmið og leiðir í dreifbýlisþróun. Þar er að finna mjög mikinn fróðleik, sem of langt mál yrði að rekja hér. En ég vil geta þess jafnframt, sem hv. þm. geta séð í síðasta hefti af Nordisk kontakt, að í norska Stórþinginu hafa verið lagðar fram tvær yfirgripsmiklar till. tveggja síðustu ríkisstj. um endurskoðun á þessum málum með nánari útfærslu en til þessa hefur verið, og er þar enn lögð rík áherzla á almenna stefnumótun með byggðaþróun í landinu öllu í huga. Í öllu þessu má finna mjög mikinn fróðleik, sem of langt mál yrði að rekja hér. Slíkt þarf n. hins vegar að skoða ítarlega. Það er sannfæring mín, að af Norðmönnum megi mikið læra í þessu sambandi. Ég vil að vísu geta þess, að stefna Norðmanna á þessu sviði hefur einnig verið mikið gagnrýnd þar í landi. Má í því sambandi benda á hina athyglisverðu bók Ottars Brooks: „Hvad sker í Nord-Norge, en studie í norsk utkantpolitik.“ Ottar Brooks fullyrðir, að um of hafi verið einblínt á hin stórvirku nýju tæki atvinnuveganna, eins og togaraútgerð og frystihús. Hitt hafi gleymzt, að víða megi tryggja betri lífskjör á ódýrari máta, með búskap og trilluútgerð. Hvað sem því líður, er víst, að sama lausnin hentar ekki öllum byggðarlögum landsins. Slíkt þarf n. einnig að hafa í huga og kynna sér. Í fjórða lagi er n. ætlað að athuga, hvað unnt er að gera af opinberri hálfu til þess að jafna metin á milli landsmanna, og gera tilraun til þess að meta áhrif slíkra aðgerða og kostnað við slíkar aðgerðir. Fjölmargt kemur að sjálfsögðu til greina í þessu sambandi. Sumt hef ég nefnt. Benda má á aukið fjármagn til uppbyggingar í dreifbýlinu. Þetta er þó líklega það sviðið, sem einna skást hefur verið sinnt á síðustu árum. Staðreyndin er sú, að í þessu sambandi hefur nú verið gert myndarlegt átak, sem stundum gleymist og ég hef bent á hér áður. Það er mikið fjármagn, sem til dreifbýlisins rennur, ekki aðeins í gegnum stórefldan byggðasjóð, endurbætur á frystihúsunum, til vegamála, til opinberra framkvæmda, heldur einnig í gegnum aðra stofnlánasjóði eins og stofnlánasjóð landbúnaðarins, lánasjóð sveitarfélaga o. fl. Þótt sjálfsagt sé að skoða þetta atriði vandlega, hygg ég þó, að leggja beri meiri áherzlu á aðra þætti. Ég vil nefna flutning opinberra stofnana. Það er nú í athugun hjá sérstakri n., og vænti ég mikils af störfum þeirrar n., en gera má ráð fyrir, að hún skili áliti á þessu ári. Slíkt þarf hins vegar að fella inn í þá heildarmynd, sem stefnt er að með þessari till. Auka þarf jöfnuð fjárhagslega. Ég hef bent á erfiðleika sveitarfélaganna. Um það liggja nú fyrir miklar upplýsingar. Ég hef nefnt hafnirnar. Þar standa fyrir dyrum endurbætur, en ég óttast, að meira þurfi að gera, ef duga skal. Sjálfsagt er að stefna að sem mestum jöfnuði í talsímakostnaði, og ber í því sambandi að taka tillit til aðstöðumunar dreifbýlisins, sem talsíminn verður að brúa að verulegu leyti. Á sviði húsnæðismála getur hið opinbera haft mjög mikil áhrif til bóta, en þá verður stefnan að gerbreytast frá því, sem nú er, dreifbýlinu í vil. „Breiðholtsframkvæmdir“ fyrir dreifbýlið verða að hefjast hið fyrsta. Benda má á skattaívilnanir, sem geta stuðlað að flutningi fyrirtækja út á land og eru notaðar í ríkum mæli t. d. í Noregi. Opinberar álögur, sem auka ójöfnuð, þurfa að hverfa, t. d. söluskattur af vöruflutningum. Á sviði félagsmála má benda á ýmislegt. Ekki virðist óeðlilegt, að þjóðleikhús og sinfóníuhljómsveit okkar landsmanna allra leiki meira úti um land eða sjónvarpað verði frá slíkum sýningum fyrir landsmenn alla. Skoða þarf aukna áætlanagerð og framkvæmd hennar. Og fjölmargt fleira mætti nefna, sem að liði getur komið. Í fimmta lagi er n. ætlað að gera till. um markmið í byggðamálum. Að hverju viljum við stefna á þessu sviði? Þetta á ekki aðeins við um landið sem heild, heldur einnig um einstakar byggðir. Gert er ráð fyrir aukinni áætlanagerð á næstunni, og er það góðra gjalda vert. En mér hefur oft virzt, að markmiðin vanti, og vil ég líta á dæmi. Í Vestur-Barðastrandarsýslu búa nú tæplega 2 þús. manns. Fyrir þetta svæði þyrfti að gera sérstaka svæðisáætlun. Við gerð slíkrar áætlunar er vitanlega fjarstæða að miða við að viðhalda 2. þús. íbúum. Miða verður við a. m. k, tvöföldun þessa íbúafjölda, t. d. á næstu 10 árum. Ekki er heldur nægilegt, að slík áætlun nái til eins þáttar atvinnulífsins eða atvinnulífsins eins. Hún verður að ná til þeirra allra og einnig þjónustugreina, húsnæðismála og hinna fjölmörgu annarra þátta, sem ég hef oft nefnt. En einnig þarf að setja markmið fyrir landið í heild. líklega er tiltölulega lítil hætta á verulegri byggðaröskun á Vesturlandi og Suðurlandi á næstu árum. Þessi landhlutar eru í nágrenni þéttbýlisins og munu njóta góðs í vaxandi mæli af bættum samgöngum. Þetta sýna raunar þær tölur, sem ég las í upphafi míns máls. Öðru máli gegnir hins vegar um Vestfirðina, Norðurlandið og Austfirðina. Þar verður að gera sérstakt átak. N. þarf að athuga, hvert markmiðið á að vera einnig að þessu leyti. Í sjötta lagi er n. ætlað að gera till. um leiðir til þess að ná fyrrgreindum markmiðum. M. ö. o. er n. ætlað að velja úr þeim fjölmörgu atriðum, sem til greina koma og hún hefur áður skoðað. Henni ber að velja þau, sem hún telur, að bezt henti okkar staðháttum, séu árangursríkust og auðveldust í framkvæmd. Loks er n. ætlað að leggja fram drög að almennri stefnu í byggðamálum. Með þessu á n. að gera till. um eins konar nýjan ramma um allar framkvæmdir í byggðamálum. Henni er ætlað að gera till. um þá stefnu, sem verði ríkisvaldinu og stofnunum þess leiðarljós við framkvæmd byggðastefnunnar. Það er t. d. mikilvægt í mínum huga, ef viðurkennt fæst, að opinberar aðgerðir skuli ekki stuðla að ójöfnuði meðal landsmanna, ef með skynsamlegu móti er hægt að koma í veg fyrir slíkt. Það er ekki síður mikilvægt að fá viðurkennt, að réttmætt sé og þjóðhagslega nauðsynlegt að verja verulegu fjármagni til að viðhalda byggð í landinu öllu. Ég er að vísu sjálfur heldur vantrúaður á einhverja allsherjaráætlun um byggð í landinu. Ég er hræddur um, að framkvæmdir á einstökum sviðum og í einstökum landshlutum kunni að drukkna í gerð slíkrar áætlunar. Hins vegar þarf að marka almenna stefnu að þessu leyti. Á að stefna að sömu hundraðshlutadreifingu íbúanna um landið og nú er? Það er í mínum huga fjarstæða. Fjölgun verður að verða tiltölulega meiri úti í dreifbýlinu. Blóðtakan er þegar orðin svo mikil, að á hættulegt stig er komið. Á að leggja áherzlu á byggðakjarna, eins og nokkur áherzla hefur verið lögð á upp á síðkastið, eða á dreifingu byggðarinnar. Það eru slíkar spurningar og þá fyrst og fremst svörin við þeim, sem marka munu hina almennu stefnu. Í þessu sambandi þarf n. einnig að gera till. um það, hvernig stjórn byggðamálanna verði háttað. Mér virðist vel koma til greina að fela einu rn. að fylgjast með þessum málum. Það yrði eins konar þverfaglegt rn., eins og nú er mjög rætt um í mörgum tilfellum, og hefði yfirumsjón með framkvæmd byggðastefnunnar. Því bæri að gæta þess, að ekki sé brugðið út af þeirri stefnu, sem samþ. hefur verið. Ég tel einnig sjálfsagt að fela landshlutunum sjálfum í vaxandi mæli verkefni við framkvæmd slíkrar stefnu. T. d. er nauðsynlegt, að þar verði unnið að verulegu leyti að ýmsum byggða- og svæðisáætlunum. Einnig er eðlilegt, að stofnanir landshlutanna eða fulltrúar fái í vaxandi mæli tillögu- og ákvarðanarétt um úthlutun fjármagns til ýmiss konar framkvæmda. Þaðan þurfa að koma till. um forgangshröðun verkefna, og mér virðist sjálfsagt að skoða, hvort til greina geti komið aukin sjálfstjórn landshlutanna að einhverju leyti. Það er hins vegar ekki á valdi u. að ákveða slíka stefnu, því að n. er aðeins ætlað að leggja fram drög að almennri stefnu í byggðamálum. Þessi drög þyrfti að ræða á Alþingi. Alþ. þarf að ákveða, hver stefnan verður. Mér sýnist einnig sjálfsagt, að Alþ. sé reglulega gerð grein fyrir því, hvað líður framkvæmd þeirrar stefnu, sem ákveðin hefur verið. Að lokum er n. ætlað að fá eðlilega starfsaðstöðu og sérfræðiþjónustu. Eðlilegt virðist, að Framkvæmdastofnun ríkisins verði falið að veita n. þá aðstoð, sem hún þarfnast. Sömuleiðis sýnist flm. eðlilegt, að byggðasjóður greiði kostnað við störf nefndarinnar. Sjálfsagt segir einhver, að rétt sé að fela Framkvæmdastofnun ríkisins þetta verkefni. Það er í tízku að vísa öllu til Stofnunarinnar (með stóru S). Þetta er hins vegar misskilningur að mínu viti. Framkvæmdastofnunin starfar innan þess ramma, sem nú ræður og ég hef leitazt við að sýna að er mjög ófullkominn. Auk þess vinnur Framkvæmdastofnun ríkisins fyrst og fremst á sviði atvinnumála og nokkuð á sviði samgöngumála. Það eru aðeins tveir þættir af fjölmörgum, sem áhrif hafa á byggðaþróun, eins og ég hef margendurtekið. Þegar ný stefna hefur verið mörkuð, er hins vegar sjálfsagt, að Framkvæmdastofnun ríkisins hagi starfsemi sinni í samræmi við þá stefnu. Ég vil taka það fram, að þótt með þáltill. þessari sé rætt um að marka almenna stefnu í byggðamálum, og ég hef lagt áherzlu á, að sem flestir þættir þessara mála þurfa að fylgjast að, sé ég ekkert athugavert við það, að stöðugt sé ýtt á á einstökum sviðum. Fyrir Alþ. liggja athyglisverðar till. um endurbætur á takmörkuðum sviðum byggðamála. Þeim hyggst ég yfirleitt fylgja, og ég hef einnig í huga að hreyfa öðrum málum svipaðs eðlis. Slíkar framkvæmdir þurfa hins vegar að falla inn í þann almenna ramma, sem lagt er til, að ákveðinn verði með þessari þáltill. Að lokum vil ég leggja sérstaka áherzlu á það, að alls ekki má vinna að byggðaþróun með því að ota einum landshluta gegn öðrum, enda er það algerlega óþarft. Viðbótarkostnaðurinn, þótt á hann einan sé litið, við hvern nýjan íbúa í höfuðborginni eða í nærliggjandi þéttbýli hennar er meiri en nemur meðalkostnaði vegna þeirra, sem fyrir eru. Reykjavík og þetta svæði er m. ö. o. komið fram úr hagkvæmnismarkinu. Öðru máli gegnir um dreifbýlið. Það er alls staðar komið niður fyrir það mark. Þar er aukinn íbúafjöldi höfuðforsenda aukinnar hagkvæmni. Þannig má vera ljóst, að það er þjóðhagslega hagkvæmt frá rekstrarlegu sjónarmiði að jafna byggðina betur en nú er orðið. Byggðastefnunni er því ekki beint gegn neinum. Um þjóðarhag er að ræða. Ég hygg einnig, að stöðugt fleirum verði ljóst, að sú velmegun, sem þéttbýlið býr við, á að verulegu leyti rætur sínar að rekja til öflunar og vinnslu hráefnis í dreifbýlinu. Gera þarf mönnum ljóst, að það er sannarlega þess virði að leggja töluvert af mörkum til þess að viðhalda þeirri framleiðslu og nýtingu landsins alls. Ég hef farið allmörgum orðum um þetta málefni. Það hef ég gert vegna þess, að það er sannfæring mín, að jafnvægi í byggð landsins er enn stærra mál en landhelgismálið og efnahagsmálin til samans. Við munum lengi þrauka og höfum raunar gert það, þótt gengið falli. Það er að sjálfsögðu mikilvægt að ná tökum á fiskveiðilögsögunni allri. En við munum aldrei nýta þessa fiskveiðilögsögu, ef við gerumst borgríki, öll búsett á suðvesturhorni landsins. Enda er það sannfæring mín, að þá munum við ekki lengi geta gert tilkall til lands okkar. Það er vitanlega fjarstæða, að jafnvægi náist í byggð landsins með einu stóru allsherjarátaki. Að því þarf að vinna jafnt og þétt á mörgum sviðum og löngum tíma. En ég vona, að mér hafi tekizt að sýna fram á, að því aðeins muni þetta takast, ef unnið verður alhliða með markvissa stefnu að leiðarljósi. Að mótun slíkrar stefnu er þessari þáltill. ætlað að stuðla. Herra forseti. Ég vil svo að lokum leggja til, að till. verði að þessari umr. lokinni vísað til síðari umr. og hv. allshn.