Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti: Jeg hef þrátt fyrir nána yfirvegun eigi getað sannfærzt um, að skilningur minn á 61, gr. stjórnarskrárinnar væri rangur. En þar sem fordæmi eru fyrir því, að gengið hefur verið á móti hinum skýru fyrirmælum greinarinnar um upplausn þingsins án þess að að hafi verið fundið, og h. ráðherra telur víst, að það muni eigi koma að sök, þá vil jeg bera það undir h. deild, hvort afgreiða eigi stjórnarskrárfrumvarpið nú þegar eða fresta því til þingloka.

Sigurður Eggerz, framsögumaður: Jeg álít ekki vafamál, hvernig eigi að skilja þetta ákvæði 61. gr. stjórnarskrárinnar, og að skilningur h. forseta er ekki rjettur. Vil jeg þessu til stuðnings vísa til 5 fordæma, 1885, 1893, 1901, 1902 og 1911. Þessu ákvæði hefur aldrei verið beitt samkvæmt þessum skilningi. Jeg vil enn benda á, að 1874 gat ekki komið til mála að skilja orðin „þá þegar“ bókstaflega, þannig, að slíta verið samþykt, því að þá var enginn siminn, svo að ekki var hægt að ná til konungs. Síðan 1874 hefur þessu ákvæði ekki verið breytt. Það stendur eins og það stóð þá. En úr því að ekki er hægt að leggja bókstatlega merkingu í ákvæðið, þá eru lagðar leiðir til annara skýringa. Þá liggur beinast við að skilja þessi orð „þá þegar“, sem sett til áherzlu. Enn vil jeg minna á það, ef skilja setti þessi orð „þá þegar“ bókstaflega, gæti deild, sem er andvíg ráðherra, afgreitt stjórnarskrárbreyting, áður en fjárlögum væri lokið. Svo að ráðherra sæti uppi fjárlagalaus. Hv. forseti ber og ekki ábyrgð á, hvenær þingi er slitið, heldur ráðherra. Forseti á aðeins að sjá um, að málin gangi áfram venjulega leið gegnum deildina. Jeg vona fastlega, að atkvæðagreiðsla fari fram nú þegar. Frestun á henni getur skaðað málið, því að þingmenn fara nú að tínast burtu.

Hákon Kristoffersson, framsögum.; Jeg þykist ekki þurfa að fara mörgum orðum um þetta frv. Það er nú aftur komið hingað frá h. Nd., sem hefur gert við það dálitlar orðabreytingar, ennfremur skelt ofan af 6. gr., sem líka lá nærri, þó við hjer gerðum það ekki. Aðalefni frv. er óskert, og nefndin leggur einhuga til, að hv. deild samþykki það óbreytt.



Jeg var ekki við, þegar frv. var hjer á ferðinni í deildinni, svo að jeg gat ekki gert neinar athugasemdir við það. Jeg skal geta þess, að jeg er samþykkur ákvæðum 1. gr. en ekki 2. Mjer er kunnugt, að sú hefur orðið raunin á, að ár frá ári hafa minkað þær misfellur, er voru á seðlum frá kjósendum. Nú eru kjósendur farnir að venjast þessari aðferð núgildandi laga. Ef þetta frv. verður að lögum, verða þeir að byrja á nýrri aðferð. Og jeg efast mjög um, að hún reynist þeim auðveldari en sú gamla, eða sje að neinu leyti betri. Jeg get því ekki felt mig við frv. eða gefið því atkvæði mitt. Mjer þykir óviðkunnanlegt að breyta svo nýjum lögum, er brýna nauðsyn ber ekki til. Breyting 1. gr. frv. tel jeg, sem sagt, góða, en get þó ekki greitt frumvarpinu í heild sinni atkvæði mitt.

Hákon Kristoffersson, framsögum.: Mjer komu ummæli h. þm. Ísaf (S. St.) mjög á óvart, með tilliti til fyrri framkomu hans um mál þetta. Um misfellur á atkvæðaseðlum vil jeg vísa til fyrri ummæla minna hjer í deildinni. Þó h. þm. Ísaf. hafi góða reynslu frá kjósendum sinum í því, að þeir geti kosið án þess að gallar verði á, þá er þess að gæta, að allir kjósendur landsins eru ekki í kjördæmi hans. Og reynsla mín fer í aðra átt en hans, og því er eðlilegt, að jeg æski breytinga á þessu. Jeg skal og geta þess í sambandi við þetta, að ef stjórnarskráin verður samþykt, þá bætist fjöldi nýrra kjósenda í hóp hinna gömlu kjósenda, sem eru óvanir þeirri aðferð, sem nú tíðkast. Hvað það snertir, að menn sjeu orðnir svo vanir að setja kross, að þeim þessvegna veiti erfitt að nota stimpil, þá tel jeg slíka mótbáru lítils virði og varla svaraverða, og alls eigi nægja til að fella frumvarpið, enda vænti jeg þess, að það verði samþykt.

Guðm. Björnsson, framsögnmaður: Jeg get nú verið fáorður. Þetta frv. var rætt svo rækilega hjer í h. deild áður meir, og nú er það aftur komið frá h. Nd. og hefur hlotið þar óvenjulega góða meðferð, ekki verið skaðskemt, eins og ýms önnur mál. Breytingar Nd. eru þannig vaxnar, að þeir, sem hugdeigastir voru í fylgi sínu við málið hjer í deildinni. geta nú væntanlega aðhylzt það. Nefskatturinn er nú afnuminn, en gjaldið á nú að greiða úr sveitarsjóði, og er lægra en það var áður. Árstekjur sjóðsins verða að vísu minni en áður var ætlað, en þó um 40 þús. kr. Málið er því nú komið í það horf, að andmælendur frv. geta nú vonandi felt sig við það.



Jeg get tekið undir það með h. 6. kgk. þm. (G. Bj.), að frv. er nú komið í betra horf en áður, og að þeir, sem hugdeigastir voru við það við fyrri umr., geti nú fremur aðhylzt það, einkum þar sem nefakatturinn er afnuminn, sem jeg bar kvíðboga fyrir að mundi verða mjög óvinsæll. Nú hefur þessu verið breytt og kipt í það horf, er jeg felli mig betur við. Jeg er raunar á því, að það hefði verið sanngjarnara, að lækka ekki eins mikið og leggja hins vegar ekki þetta gjald á hvert barn, undir eins og það er fætt í heiminn, en láta alla, t. d. innan 15 ára, vera undanþegna gjaldinu. Það mátti ná sama marki með því móti, að hafa aðeins gjaldið dálítið hærra á hverjum einstaklingi. En mjer þykir það ekki þess vert að gera þetta að ágreiningsatriði og að kappsmáli og greiði því frumvarpinu atkvæði.

Guðjón Guðlaugsson, framsögumaður: Þetta frv hefur fengið óvenjugóða meðferð hjá Nd. Hún hefur ekkert spilt því, sem þó hefur verið venja hennar í sumar, en um breytingar þær, sem hún hefur gert á frumv., er það að segja, að engar þeirra raska gildi þess, og á stöku stað er frv. bætt. Ein höfuðbreytingin er við 1. gr. Þar er bætt inn þessu ákvæði: „Ef þeir eru fleiri en einn, getur hreppsnefnd skift hreppnum í jafnmörg forðagæzluumdæmi, og hefur þá hver forðagæzlumaður sitt svæði fyrir til umsjónar. Þetta lá nú milli línanna í frv., og úr því að það var tilætlunin, er gott, að það komi skýrt fram, svo að einn skilji það ekki svona og annar hins vegar. Jeg kann því betur við, að það sje svona, heldur en það verði misskilið. Á hinn bóginn þykir mjer það ókostur, að forðagæzluumdæmum er skift í parta, og forðagæzlumaður aðeins einn. Það hefði áreiðanlega orðið meiri árangur af að hafa þá tvo, eins og jeg hafði áður haldið fram. Önnur breyting er við 7. gr., viðvíkjandi daglaunum forðagæzlumanna. Þau höfðu verið ákveðin 2 kr. á dag, en Nd. hefur gert þá breyting, að þau skuli vera alt að 2 kr. á dag eftir samkomulagi. Hjer kennir þess greylega smásálarskapar, sem svo oft gerir vart við sig hjer á þinginu. Það er ótrúleg fjarstæða að vera að færa niður 2 kr. dagkaup; enginn nýtur maður fæst til að vinna dagsverk fyrir minna. Þótt þetta verði samþykt hjer, þá er jeg viss um að allir hjer í deildinni eru sammála um, að daglaunin eigi aldrei að verða minni en 2 kr. - Þá er 8. gr. Í neðri deild var samþykt brtill. um að fella burtu siðari helming seinni málsgreinarinnar, en skrifstofunni hefur orðið sú vangá, að gæta þessa ekki í prentuninni. Jeg hef bent skrifstofunni á þetta, og mun það verða leiðrjett. Á 9 gr. hefur Nd. gert eina breytingu til bóta, þar sem hún hefur sett inn ákvæði um, að forðagæzlubækurnar eigi að sendast Landsskjalasafninu, þegar þær eru fullskrifaðar. Ef þessar bækur verða vel færðar, svo sem jeg óska og tel sjálfsagt, geta þær orðið til hinnar. mestu nytsemdar fyrir hagfræðinga og sagnritara. Loks vil jeg minnast á, að neðri deild hefur gert þá orðabreyting, að nefna sjóðinn bjargráðasjóð í staðinn fyrir hallærissjóð. Mörgum þykir það breyting til bóta, og jeg hef ekkert á móti henni. Yfir höfuð hefur meðferð neðri deildar á þessu frv. verið mjög góð, miklu betri en á því frv., sem var næst á undan á dagskránni. Hvað það frv. snertir, get jeg tekið undir með háttv. þm. Ísf. að það er hart, að hvert mannsbarn eigi að komast á sveitina um leið og það fæðist.



Jeg vil að eins láta í Ijósi ánægju mína yfir því, að háttv km. Strand. er nú orðin sömu skoðunar og jeg, um að forðagæzlumenn eigi að vera fleiri en einn.  (Guðjón Guðlaugsson: Jeg hef altaf verið þeirrar skoðunar !)  Það gleður mig! Jeg hygg, að reynslan muni sýna, að einn forðagæzlumaður mundi standa ver að vigi heldnr en tveir. Það er venjulegast tekið meira mark á orðum tveggja manna heldur en eins. Háttv. framsm. tók það fram, að það væri greylegur smásálarskapur, að vilja rýra þessi 2 krónu daglaun, og vil jeg fyllilega taka undir þau ummæli, Mjer blöskrar, að þingmenn, sem hafa skamtað sjer svo góð daglaun sjálfir, skuli geta greitt atkvæði með slíku ákvæði. - Þrátt fyrir þetta vil jeg ekki bregða fæti fyrir frv., þó að mjer finnist það mikill ókostur á því, að það gerir ekki beinlínis ráð fyrir því, að forðagæzlumennirnir eigi að vera tveir, og að dagkaupið sje of lágt. En sú bót er í máli, hvað tölu forðagæzlumanna snertir, að hreppar mega hafa þá fleiri en einn, og vildi jeg óska að svo yrði gert. Og um alt Vesturland þar sem jeg kann skil á, hafa eftirlitsmenn samkvæmt horfellislögunum verið tveir, hvað sem annarstaðar hefur verið. Jeg býst við, að þessi ákvæði bæði, er jeg hef minzt á verði bráðlega lagfærð, og því tel jeg rjett að láta frv. ná framgangi.



Jeg var ekki viðstaddur, þegar þetta frv. var afgreitt frá deildinni, en það gleður mig, að nefndin hefur talið tiltækilegt, að taka upp í frv. flest ákvæði hinna gildandi horfellislaga, sem í sumar voru hjer í deildinni kölluð einskis nýt og ill lög. En þó hefur sumum ákvæðum horfellislaganna verið spilt. Sjerstaklega vil jeg taka það fram, að jeg er sammála háttv. þm. Barð. um, að forðagæzlumennirnir ættu altaf að vera fleiri en einn. Það getur staðið svo á, að aðeins einn maður sje í sveitinni, sem menn treysta til þessa verks, en þá er gott að skipa honum þann aðstoðarmann, sem menn telja líklegastan til þess að venjast við starfið. Ef í harðbakka slær, þá standa tveir menn betur að vígi en einn. Mjer virðist því, að hinum gildandi ákvæðum horfellislaganna, sem skipa fyrir um 2 skoðunarmenn, sje stórspilt í þessu atriði. - Þá eru daglaunin. Jeg efast ekki um, að smásálarlegar hreppsnefndir muni reyna að nota sjer það, að hægt er að koma daglaunum niður úr 2 krónum, og getur vel svo farið að enginn nýtur maður fáist til að taka að sjer starfið fyrir það kaup, sem í boði er, og þá er ver farið en heima setið. Því að þá getur vel farið svo, að starfið lendi ekki í höndum þeirra manna, sem til þess ern hæfir, heldur einhverra lúsablesa, sem enginn trúir til neins. Það er ekki feit atvinna að ferðast um heilan hrepp fyrir 2 kr. á dag, á hvaða tíma vetrar sem er. - Auðvitað má gera ráð fyrir því um þessi lög, eins og um horfellislögin, að þeim verði ekki svo vel beitt, sem skyldi. En þrátt fyrir þá agnúa, sem eru á frv. eins og það nú liggur fyrir, mun jeg þó ekki greiða atkvæði á móti því. Hitt kæmi mjer ekki á óvart, þótt innan skamms heyrðust háværar raddir móti frv., sjerstaklega móti ákvæðinu um tölu forðagæzlumanna og nirfilsákvæðinu um daglaunin.



Fyrir skemstu sam þyktum vjer hjer í deildinni stjórnarskrárfrumvarp, þar sem það ákvæði er í, að sambandsmálið skuli lagt undir alþýðuatkvæði. En hjer í þessu frumv. og því er næst á undan var samþykt, er um þau mál að ræða, sem fremur ætti að leggja undir dóm alþýðunnar, áður en þau eru gerð að lögum, því að almenningur hefur ólíkt betur vit á þeim, en á sambandsmálinu, sem eðlilegt er. Í því máli hefði átt betur við, að beita þingrofi eins og þegar stjórnarskrárfrumv. er samþ. En þó að jeg hefði heldur viljað, að þessi mál hefðu beðið næsta þings og verið betur rædd hjá þjóðinni, þá mun jeg ekki greiða atkvæði á móti frv., enda þótt ýmislegt sje að athuga við það, eins og minzt hefur verið á, því að sjálfur álit jeg, að bæði þessi síðustu mál sje þörf. Mjer þykir það líklegt, að ef frv. verður að lögum, þá verði þau lög ekki vinsæl. Því að þess er að gæta, að hjer er talsvert gjald lagt á sveitarsjóðina, og þarf almenningur að vera mjög sannfærður um nytsemi laganna, ef þeim á að vera vel tekið. En ef lögin reynast mjög óvinsæl, þá er auðvitað hægt að breyta þeim síðar.

Guðm. Björnsson, framsögumaður: Jeg skal ekki tefja tímann. Jeg býst við, að hv. deild muni eftir nefndarálitinu um rafmagnsveituna, og þarf jeg ekki að hafa yfir hjer það, sem þar var sagt. Jeg skal geta þess, að jeg hef átt tal við verkfróðan mann um þetta mál, en hann sagðist ekki geta. gefið mjer neinar upplýsingar í svipinn, því að til þess þyrfti hann talsverðan undirbúningstíma. En nú stendur svo á, að margir bæir eru að hugsa um að koma upp rafmagnsveitu, og ber því bráða nauðsyn til, að lög verði sett um það efni. Af því að frumv. það um rafveitu, sem alþingi hefur samþykt, haf$i ekki getað fengið svo góðan undirbúning, sem nauðsyn bar til, var ákveðið, að það skyldi aðeins gilda til 1916. Og hjer liggur nú fyrir áskorun til stjórnarinnar um að búa til frv. til næsta þings um þetta mál, er sje svo vandað og vel úr garði gert, sem frekast er unt. Vona jeg, að h. deild samþykki tillöguna.

rökstudda dagskrá: „Deildin telur brýna þörf á að gera verulegar umbætur á búnaðarlöggjöfinni, en lítur svo á, að í frv. því, sem hjer liggur fyrir, sje alt of skamt farið, og það í einstökum atriðum þannig vaxið, að ekki sje rjett að samþykkja það. Hins vegar beinir deildin þeirri áskorun til stjórnarinnar, að hún geri sem fyrst nauðsynlegan undirbúning til þess, að taka megi ábúðarlögin frá 12. jan. 1884 til gagngerðrar breytingar, og leggi síðan fyrir alþingi frumvarp til laga um leiguábúð á jörðum, þar sem bætt sje úr þeim höfuðókostum ábúðarlaganna sem bent hefur verið á, og árangurslaust verið reynt að bæta úr nú á síðustu þingum. Og í því trausti, að stjórnin taki þessa áskorun til greina, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskránni“.



Mjer kemur það ekki á óvart, þó að nokkur bið verði á því, að verulegar umbætur fáist á ábúðarlögunum. Það sem háttv. framsm. áðan var að segja, verð jeg að skoða sem gjaldþrota yfirlýsing nefndarinnar og úrræðin, sem hún bendir til, eru lítið betri. Stjórnin getur ekki haft tök á því, að undirbúa þetta mál vegna þess, að hún hefur ekki þekkingu til þess og ekki tíma til þess. Alt stendur og fellur með því, að þeir menn, sem undirbúninginn eiga að gera, sjeu nákunnugir landbúnaði. mjer heyrðist annars háttv. framsm. vera nú orðinn sammála háttv. þm. Barð. Hann lagði mikla áherzlu á, að málið vantaði undirbúning; það er satt, en það fær ef til vill aldrei betri undirbúning, en það hefur nú, þó það fari til stjórnarinnar. Jeg hygg, að alt muni bera að sama brunni, þegar fram í sækir, að allir verði sannfærðir nm, að það einasta rjetta sje að selja þjóðjarðir. Ef jeg ferðast um landið, þá get jeg, þó að jeg sje alókunnugur, bent á, hverjar jarðir sjeu í sjálfsábúð og hverjar ekki. Verkin sýna merkin. Flestar beztu jarðir í hverri einustu sveit þessa lands eru í sjálfsábúð. Flestir ötulustu og beztu bændurnir í hverri sveit eru sjálfseignarbændur. Þannig er það. Háttv. 3. kgk. gat þess hjer við umr. í gær, að hann væri meðmæltur að selja prestinum á Kolfreyjustað landspildu af Innri-Skálavík, vegna þess að landið væri þá partað niður, en það væri rjett að fjölga sem mest smábýlunum og því ekki athugavert að selja hluta af einstökum jörðum. En að öðru leyti væri hann á móti þjóðjarðasölunni. Mjer finst þetta mjög einkennilegt, og hugsun sú, er hjer kemur fram, ekki rökrjett, því að, ef þjóðjarðirnar eru partaðar niður og seldar þannig, þá fer svo að lokum, að þær hverfa allar úr eign landssjóðs. Og svo finst mjer um höfuðbólin okkar, að það sje næstum því synd að skerða þau, ef þau eru í dugandi framafarmanna höndum, því þá geta þau mjög verið til fyrirmyndar í búnaði vorum. Grasbýlin smáu, þau þrífast heldur ekki nema í kring um kauptún, kaupstaði eða höfuðból, vegna þess, að þeir sem taka þau til ræktunar, þurfa atvinnu annarsstaðar, geta ekki lagt alla sína vinnu í þau. Þetta frv., eina og það er nú orðið, hygg jeg að sje til talsverðra bóta, og get því ekki greitt atkvæði með hinni rökstuddu dagskrá, sem fram hefur verið borin. En jeg vildi, að þeir menn, sem trúa á þá stefnu, að landssjóður eignist allar vorar jarðir, hefðu meira traust á sjer til að koma lagi í sambandið milli landsdrottins og leiguliða, en hjer hefur orðið raunin á.



Það er rjett, að jeg hef verið andstæður þjóðjarðasölunni vegna þess, að sú þjóðjarðasala, sem jeg þekki, hefur gengið í þá átt, að fækka býlum, en fjölga ekki. En ef hún leiddi til þess, að smábýlunum fjölgaði, eins og átt hefur sjer stað í Danmörku, mundi jeg að líkindum ekki vera henni mótfallinn. Og af því, að það frv., sem hjer er um að ræða, gengur í þá átt, að taka landspildu undan einni jörð, sem er of stór fyrir, mun jeg ekki verða þessu mótfallinn. Einn aðalgallinn á landbúnaðinum hjá okkur er sá, að jarðirnar eru of stórar, en það gerir það að verkum, að menn hugsa litið um að rækta jörðina, en mest um að þenja sig yfir sem mest landsvæði. En þetta er öfugur hugsunarháttur. Og þjóðjarðasalan hefur ekki bætt þetta á neinn hátt. Jeg skil háttv. þingm. Húnv. svo, að hann vilji fækka býlunum en gera þau stærri, en við það fækkar fólkinu í Iandinu. Síðan um 1860 hefur þeim, sem lifa á landbúnaði fækkað, um 3000, og er það ilt að vita.

Jón Jónatansson, framsm.: Jeg ætla að eins að segja örfá orð út af því, sem háttv. þm. Húnv. sagði. Mjer virðist hana í flestum atriðum sammála nefndinni, en hann talaði af litlu trausti og mikilli vorkunsemi til stjórnarinnar um þetta mál. Jeg get nú reyndar búizt við því, að lítið verði úr framkvæmdum stjórnarinnar í málinu, en jeg skil ekki, að stjórnarráðið geti ekki komið að einhverju haldi í þessu efni. Háttv. þm. hjelt því fram, að eina úrlausnin væri sú, að selja þjóðjarðirnar, en þó það sje gert, er mikill fjöldi leigujarða í landinu eftir sem áður, og þeirri leiguábúð þarf að koma vel fyrir. Það er hið mesta hálfverk að löggjafarvaldið lætur sjer ant um að tryggja sjálfsábúðina, og selur í því skyni þjóðjarðirnar, en lætur sig svo engu skifta, hvernig fer um þá, sem eru leiguliðar á jörðum einstakra manna. Jeg er sammála háttv. þm. um það, að þetta sje vandamál, en úr því þarf að ráða eigi að síður, og jeg legg svo mikla áherzlu á þetta, eins og jeg hef áður látið í Ijósi hjer í deildinni, að ef það reynist ókleyft að skipa svo fyrir með lögum um leiguliðaábúðina, að hagur þeirra sje sæmilega trygður, að þeir geti óhikað lagt fram krafta sína og haft fulla tryggingu fyrir að geta notið ávaxta verka sinna, þá ætti þess háttar ábúð ekki að vera til. Það er því nauðsynlegt að koma betra skipulagi á löggjöfina í þessum efnum, og hvað sem þjóðjarðarsölunni liður, og hverjum augum sem menn líta á það mál, verður með engu móti gengið fram hjá þeirri nauðsyn, að bæta úr göllum ábúðarlaganna.

Þórarinn Jónsson Háttv. 3. kgk., vildi halda því fram, að þjóðjarðasalan hefði ekki bætt ræktun landsins. Um þetta má suðvitað deila, og jeg fyrir mitt leyti held, að hún hafi gert það, þar sem jeg þekki til. Um leið og menn eru sjálfir orðnir eigendur, fara menn að rækta landið, því það er mjög sterk tilhneiging hjá hverjum einum til þess, að fara betur með það, sem hann á sjálfur, heldur en það, sem honum er lánað, og lánað oft með illum eða erfiðum kjörum, sem menn finna sárt til, og dregur það æði tilfinnanlega úr framkvæmdunum. Þá var annað atriði, sem háttv. 3. kgk. bar fram, og það var, að þeim, sem hafa stundað landbúnað, hefði fækkað. En þetta kemur ekki af því, að fólkinu hafi fækkað í landinu, heldur af því, að sjávarútvegurinn hefur aukizt og dregið fólk til sín í svipinn. En hann er valtur og þolir ekki miklar misfellur. Og þá held jeg, að svo fari, að þetta fólk leiti til sveitanna aftur. Jeg held það hafi ekki verið nema þessi atriði, sem háttv. 3. kgk. bar fram og það þýðir auðvitað ekki, að deila við hann um þau. Háttv. framsögumaður hjelt því fram, að það þyrfti að gæta að fleiru en þjóðjarðasölunni, því að einnig þyrfti að hugsa um leiguábúð á jörðum einstakra manna, og það er rjett, að þau lög þarf að bæta, ef mögulegt er, en nú hefur hann strandað á agnúunum, og vildi jeg ekki láta það ógert að minna hann á það. Því hefur verið haldið fram af sumum, að rjettast væri, að Iandssjóður hefði forkaupsrjett að öllum jörðum, og þeirri stefnu fylgir hjá sumum, að nema þjóðjarðarsölulögin úr gildi. Tillaga um þetta hefur komið fram í neðri deild, en ekki hafði hún almennara fylgi en það, að henni var vísað á sinn fæðingarhrepp, vísað til þeirrar nefndar, sem hún var sprottin frá, og er það sú Iakasta útreið, sem jeg minnist að nokkur tillaga hafi fengið. Það er eins og menn sjeu farnir að athuga málið betur. Og á síðasta þingi kom fram tillaga um forkaupsrjett landssjóðs á jörðum, en þó var ætlazt til, að þjóðjarðasölulögin hjeldust í gildi, en það er það sama og að skylda landssjóð til þess að kaupa í dag og skipa honum svo að selja á morgun. Slíkt nær auðvitað engri átt. Alt þetta bendir til þess, að öll þau úrræði, öll þau hálmstrá, sem fjandmenn þjóðjarðasölunnar hafa gripið í að þessu, hafa slitnað, reynzt ónýt og óhæf. Og þannig vænti jeg að það fari framvegis, svo að hið góða málefnið sigri.



Jeg get ekki stilt mig um að láta í ljósi, að það mun ekki bera mikinn árangur, að vísa þessu máli til stjórnarinnar. Það vantar algerlega vinnukraft í stjórnarráðinu til þess að koma þessu máli í rjett horf, því að eigi að koma Þessu á rjetta leið, þá þarf líka að taka þjóðjarðasölumálið til íhugunar. Mjer hefur oft flogið í hug, þegar jeg hef litið yfir blómlegar sveitir og sjeð þessa örlitlu ræktuðu bletti í kring um bæina, túnin, hvort ræktun landsins mundi ekki ganga betur, ef túnin væru fleiri. Jeg held, það hlýti að reynast mesta happaráð, að fjölga býlunum; þau eru nú um 7000; en jeg held, að þau ættu fremur að vera 7 sinnum 7 þúsund, og vafalaust gætu þau vel verið svo mörg; og landið verða miklu betur notað, en nú gerist, landið betur ræktað og búskapurinn auðveldari. Jeg hef oft spurt skynsama bændur að því, hvort þeir vildu heldur búa á stórri engjajörð eða á litlu smábýli, þar sem búið væri að koma í rækt túni, sem gæfi af sjer 600 hesta af töðu. Og þeir hafa alt af svarað: Jú, það væri gaman að að lifa á þess konar túnbýlum. Jeg held að það þurfi að taka þetta mál til rækilegri íhugunar, en fram getur farið í stjórnarráðinu, og fyr eða síðar munu menn sjá, að eina rjetta stefnan er það, að fjölga sem mest erfðafestusmábýlunum í landinu. En til þess þarf að breyta allri okkar búnaðar- og ábúðarlöggjöf.



Það er ekki til neins að deila við háttv. þm. Húnv. um áhrif þau, sem þjóðjarðasalan hefur haft á ræktun landsins. En það var eitt, sem jeg gleymdi að mótmæla áðan, og það var, að sjálfseignarjarðir væru auðþektar úr frá hinum, sem eru í leiguábúð. Þetta er rangt, að því er landssjóðsjarðir snertir. Það er langt frá því, að landssjóðsjarðirnar, þar sem rjettur ábúandans er vel trygður, sjeu ver ræktaðar en jarðir sjálfseignabænda. Ábúendur á þeim jörðum eru eins vissir um að geta setið á þeim framvegis, og látið börn sín taka við þeim, að þeim látnum, eins og sjálfseignarbændur. Og þeir hafa betri efni á að rækta jörðina, heldur en hinir hafa, oft og tíðum, því að sjálfseignarbóndinn, sem hefur lagt mikið fje í að kaupa ábýlisjörð sína eða leysa hana út frá meðörfum sínum, hefur ekki bolmagn til þess að leggja fje í ræktun lands síos. Jeg ætla ekki að fara lengra út í þetta málefni að sinni, en það var annað, sem jeg vildi mótmæla, og það er, að fækkunin í sveitunum stafi eingöngu af því, að menn hafa leitað til sjávarsveitanna. Það kemur ekki síður af því. að menn heimta meira landrými. Og mjer hefur dottið í hug, hvort þjóðjarðasalan muni ekki hafa getað stutt að því, að menn hafi flutt úr sveitunum og til sjávarins. Jeg vjek að því áðan, að býlunum mundi geta fjölgað. Og til þess er frekar vilji hjá því opinbera en hjá einstökum mönnum. En með fjölgun býlanna held jeg að fylgja mundi aukin ræktun landsins. Jeg skal geta þess til dæmis. að á Húsavík eru nú 40 smátún og af þeim fást samtals um 1200 hestar af töðu á ári. En jeg er ekki viss um, að landið hefði verið orðið eins vel ræktað, ef það hefði verið í eign einstaks manns. En það er ekki hægt að fjölga býlum, þegar einstakir menn svæla landið undir sig og vilja hafa háltrar mílu breitt land út frá sjer, mest til þess, að búpeningur nábúans geti ekki gengið á land hans. Mjer finst vafasamt, hvort mikið hefst upp úr því, að vísa málinu til stjórnarinnar. Ábúðarlögin frá 1884 eru að mörgu leyti góð lög, en að vísu eru þau orðin úrelt að nokkru.

Jón Jónatansson, framsm.: Það hafa ekki komið fram neinar breytingartillógur við þetta frumvarp. Það fjekk góðar viðtökur hjer í deildinni síðast, og þar sem hjer er um mikilsvert málefni að ræða, vona jeg það fái sömu undirtektir nú. Hef jeg svo ekki fleira að segja.

Jósef Björnson, framsögnmaður: Eins og háttv. deild hefur sjeð, þá hefur frv. þetta tekið allmiklum breytingum í háttv. neðri deild. Það hafa verið sniðnar af því þær viðbætur, er frv. fjekk hjer í þessari háttv. deild, og það hefur heldur ekki verið lagfært, að því sem bent var á hjer í háttv. deild að þyrfti að lagfæra, í 9. gr. símalaganna, þar sem mótsögn er í milli íslenzkunnar og danska leatans. En vitanlega hefur það litla þýðingu, því íslenzki textinn ræður, en hitt hefur meiri þýðingu, að orðið „jafnan“ er á móti þeirri venju, er hefur verið fylgt um borgun, starfsrækslu. Á þeim tíma, sem liðinn er, frá því lögin komust í gildi, hefur verið brotið á móti orðinu „jafnan“. Það hafa verið teknar upp nýjar stöðvar og borgað fyrir starfsrækslu á sumum þeirra, og það er því óskiljanlegt, að háttv. neðri deild skyldi ekki taka upp breytingu um þetta efni, því tæplega gat sú háttv. deild talið þetta til þess fallið að skemma frv., eða ráða falli þess hjer í háttv, deild. Og þar sem starfsræksla símans hefur hreint og beint brotið í bág við þetta og því við lögin, þá virtist það nokkurn veginn gefið, að þetta bæri að lagfæra. En háttv. neðri deild hefur ekki látið sjer nægja að spilla frv. lítið eitt, hún hefur stórspilt því að áliti nefndarinnar. Og nefndin finnur þessum orðum sínum stað með því, að benda á, að háttv, Nd. hefur felt úr að taka upp í fyrsta flokk, línur þær, er um var að ræða, því önnur þeirra að minsta kosti átti sjerstaklega rjett á því, að vera sett þar. Nefndin vill og taka fram sem sína skoðun, að það hafi verið vel ráðið af háttv. alþingi, að setja mörk fyrir því, hversu hátt gjald megi greiða fyrir starfsrækslu stöðvanna, því nefndin er sannfærð um, að þess verðiekki langt að bíða, að meira verði borgað fyrir starfsræksluna en hækkun sú nemur, sem orðið hefði, ef ákvæðinu um starfs. rækslugjald til allra stöðva, eins og þau voru samþykt hjer í deildinni, hefðu náð fram að ganga, og mitt álit er, að það verði til stórbaga, er fram líða stundir, að þetta skyldi ekki vera ákveðið. Og nefndin lítur því svo á, sem það hefði verið til fjársparnaðar í framtíðinni að samþykkja 9. gr., eins og hún var afgreidd hjer í háttv. deild. Jeg vil ekki fjölyrða meira um þetta, en jeg get ekki stilt mig um að fara nokkuð fleiri orðum um málið. Það vildi svo til, er mál þetta var hjer síðast til umræðu í þessari deild, að jeg gat fyrir vangá varaforseta, sem þá sat í forsetasæti, ekki svarað ummælum þeim, er fjellu hjer í deildinni, og vil jeg því bæta að nokkru úr því, fyrst málið barst hingað aftur. Það var sagt, þegar verið var að ræða um að flytja Siglufjarðarsímann í fyrsta flokk, að með þessu frv. væri gengið inn á nýja braut, tekin ný stefna, en þetta er ekki rjett, heldur rangt með öllu. En þó að svo hefði verið, hefði mátt á það lita, að nauðsyn gat rekið til þess, að „principunum“ væri ekki haldið stranglega fram. Og það er oft nauðsyn á því, að víkja frá þeim. Jeg man það, að þegar háttv. þm. Ísaf. (Sig. St.) var að tala um brimbrjótinn í Bolungarvík við 2. umr. fjárlaganna, að þá sagði hann: „Það dugir ekki ætíð að fylgja „principum“, heldur verður stundum að brjóta þau, alveg eins í þinglífinu og annarstaðar“. Og þetta er alveg rjett.  (Guðmundur Björnsson: Já, alveg rjett)  . Í þessu sambandi vildi jeg minnast á flutning símalínunnar frá Sauðárkrók til Siglufjarðar í 1. flokk, því þar eiga ummæli hv. þm. Ísaf. einmitt við. Þar hefur verið lagt fram af hjeruðunum hærra tillag en nokkurstaðar annarstaðar mótsvið það, er linan kostaði. Það verður að gæta að því, að töluverðu af því fje, sem línan kostaði, var varið til þess að rifa upp og gera við aðallinu landsins, Reykjavík - Seyðisfjörður, sem sje kaflann frá Sauðárkrók til Vatnsleysu, og er það þvert á móti lögunum. Þessu fje var varið til þess að rífa upp línuna milli Sauðárkróks og Vatnsleysu. Ef þessi kostnaður, er mun nema um 5000 kr., er dreginn frá, þá mun það ekki fjarri lagi að telja, að hjeruðin hafi lagt fram 1/3 kostnaðarins. Ef svo á hinn bóginn er minzt þess, er háttv. 1 þm. Húnv. sagði, þegar hann um daginn var að tala um, hve litlu fje hefði verið varið til samgöngubóta í Húnavatnssýslu á móts við önnur hjeruð landsins, og hann þá nefndi Skagafjarðarsýslu meðal þeirra 8 hjeraða, sem öll til samans ekki hefðu fengið meira af vegafje en Þingeyjarsýsla árin 1900–1910, að báðum árum meðtöldum, þá var þó ekki nema sanngjarnt, þó tekið væri nokkurt tillit til, að Skagafjarðarsýsla er eitt af þeim hjeruðum, er hefur fengið minst til samgöngubóta, um 1/20 af því, er varið hefur verið til Suður-Múlasýslu, og það hjerað látið njóta þess í einhverju öðru. Við 3. umr. þessa máls hjer í deildinnt var það einn háttv. þm., er vjek að því, að hjer mundi vera um hreppapólitík að ræða eða kjósenda meðhald, og hefur þá líklega helzt beint þessum ummælum til mín. En þetta er gersamlega ástæðulaust. Hjer eiga tvö hjeruð að máli, Eyjafjarðarsýsla og Skagafjarðarsýsla, og eins og þessum háttv. þm. væntanlega er kunnugt., þá er Siglufjörður í Eyjafjarðarsýslu, og hann á hjer tiltölulega mestan hlut að máli. Jeg, og eins nefndin, get því látið mjer þessi ummæli liggja í Ijettu rúmi, þótt jeg vilji ekki láta þau ómótmælt. En fyrst þessi lína er ekki tekin í 1. fl. þrátt fyrir allt, sem með því mælir, þá er í öllu falli ástæða til að ætla, að hjeruðunum, sem hafa lagt fram alt að 1/3 af kostnaði símaálmunnar frá Vatnsleysu til Siglufjarðar, væri sýnd nokkur tilhliðrunarsemi frá símastjórnarinnar hálfu. En það held jeg að tæplega verði sagt, að sje gert. Því til skýringar vil jeg geta þess, að Holtshreppur í Fljótum hefur beðið um, að símastöð væri sett upp á Hraunum í Fljótum og símalínan liggur þar um túnin. Hreppur þessi hefur eins og vanalegt er, boðizt til að starfrækja stöðina á sinn kostnað, og þetta er einn þeirra hreppa, er fje hefur lagt til línunnar. Þessu hefur símastjórinn altaf neitað, og stöðin var ókomin, að minsta kosti þegar er jeg fór til þings. Ef svo skyldi ólíklega vera, að á þessu hafi síðan verið bót ráðin, bið jég velvirðingar á orðum þeim, er jeg í þessu efni hef viðhaft um litla tilhliðrun. Að því er „principin“ snertir, sem nokkrir háttvirtir deildarmenn hjer töluðu um við 3. umr. að farið væri á bí við, en upptekin ný leið, þá er þar til því að svara, að það var alls ekki að ræða um neina nýja leið í frv., þótt línurnar hetðu verið settar í Í. flokk, og því til sönnunar vil jeg geta þess, að í brjefi landsímastjórans, dags. 30. júlí þ. á., til símanefndar neðri deildar segir hann svo: „Síðasta alþingi braut reyndar þessa reglu, með því að gera línuna Reykjavík - Vestmannaeyjar að 1. flokks línu“. En áður hefur hann sagt, að línan Reykjavík - Seyðisfjörður, hrygglína símakerfisins, sem hann nefnir þá línu, ætti ein að vera 1. flokks lína, og þetta tekið fram í fyrnefndu brjefi hans til þingsins. Hjer ber landsímastjóranum fyllilega saman við það, er jeg hef áður sagt um þetta mál, og þó sumir háttv. þm., svo sem háttv. þm. Ísaf., Strand. og 3. og 6. háttv. kgk. þm. hafi viljað neita þeim ummælum mínum, að hjer væri ekki um nýja stefnu að ræða, þá vænti jeg þess, að þeir háttv. herrar hætti því, er jeg hef skýlausa yfirlýsingu landsímastjórans sjálfs með máli mínu. Þótt nefndin telji það illa farið, að háttv. neðri deild gat ekki samþykt breytingar þær, er orðnar voru hjer í deild á frv., og þótt nefndin telji það líka illa farið, að ekki hafi verið breytt orðinu „jafnan“ í 9. gr. símalaganna, og sett í þess stað orðið „venjulega“, þá hefur nefndin þó ekki viljað leggja til, að frv. yrði felt, af því að hún er sömu skoðunar og áður um efni stjórnarfrv., og nauðsyn þess, að lánið, sem tekið verður, fáist með vægum kjörum, og hefur því ekki viljað taka upp breytingar sínar, og með því etja kappi við háttv. neðri deild, því skeð gæti, að það yrði frv. til falls í þeirri háttv. deild, þar sem svo áliðið er orðið þingtímans. Og eingöngu þess vegna ræður nefndin til að samþykkja frv. óbreytt. En nefndin er sannfærð um það, að það muni ekki líða langur tími, þar til augu manna opnast fyrir því, að þessar línur eigi að vera 1. flokks, og sjálfsagt sje að breyta 9. gr. eins og nefndin lagði til. Jeg finn svo ekki ástæðu til að tala frekar um málið að sinni, enda liggja engar breytingartillögur fyrir.

Guðmundur Björnsson Hæstv. forseti! Jeg vildi leyfa mjer að gera ofurstutta athugasemd út af ummælum háttv. frsm. (J. B.) um símastöðina á Hraunum. Jeg hef ferðast þar um sveitir, og farið yfir Siglufjarðarskarð, og jeg, sem er spurull og vil vita sem flest, fjekk að vita það, að margir hafa orðið úti eða slasazt á Siglufjarðarskarði. Mjer finst það vera mjög skiljanlegt, að menn vilji fá símastöð á Hraunum, enda mjög bagalegt, að hún skuli ekki vera komin á fót. Ef símastöð væri á Hraunum, þá væri hægt að síma frá Siglufirði þegar menn leggja þaðan upp á skarðið, og yrði þá strax uppvíst, ef mennirnir næðu ekki til bygða; eins er það er menn leggja upp frá Hraunum, þá væri jafnan hægt að síma þaðan til Siglufjarðar. Þetta gæti bjargað mörgu mannslífi. Jeg skal ekki fara lengra út í þetta, það skilja allir. En víða stendur likt á, og það ætti að vera algild regla, að báðum megin við hættulega fjallvegi væri símastöð. Þetta mun nú sumstaðar vera komið í lag, en því miður ekki nógu víða. Og eins er í víðáttumiklum hjeruðum, að síminn getur víða hjálpað mönnum til að ná í lækni. Jeg minnist á þetta af því, að mjer finst alt of lítið tillit hafa verið tekið til þessa tvens, þegar símar hafa verið reistir. Þing og stjórn ætti að hafa vakandi auga á því, hvar símastöðvar eru gagnlegastar, því það er ekki mesta nauðsynin, að konurnar geti sem víðast símað milli sín alt sögulegt, sem gerist í sveitinni. Og þörfina á símastöð á Hraunum áleit jeg svo mikla, að jafnskjótt og jeg kom heim úr ferð minni í fyrra, þá ritaði jeg stjórninni og vakti athygli hennar 8 því.

Jósef Björnsson, framsm.: Út af því, að jeg áðan var að biðja afsökunar á ummælum mínum, ef símastöð væri komin á Hraunum, þá vil jeg taka það fram, að eftir upplýsingum, sem jeg hef fengið síðan jeg settist niður, þá var það gersamlega óþarfi, því símastöðin er enn ókomin. Og það er og alveg rjett, er h. 6. kgk. þm. tók fram, að það geta sparazt mðrg. mannslíf, ef símastöð er á Hraunum. Á því er enginn efi, og á það vil jeg leggja áherzlu. En það er annað, er jeg vildi bæta við. Eftirlitsstöðin yfir Siglufjarðarskarð er nú í Haganesi og þaðan er erfitt að rækja eftirlit. Á sumum árstímum kemur það fyrir, að Miklavatn eða Hraunaós er ófært, og verður þá að fara Iangan veg fram í Fljót til þess að geta gert við línuna. Og þetta er reglulega „ópraktískt“ fyrir símann og mikið dýrara. Jeg hef heyrt það haft á móti því, að sett væri á fót símastöð á Hraunum, að það væri svo þröngt á línunni, svo margar stöðvar á henni, að ófært væri að auka á það, en jeg er ekkert hræddur um, að línan yrði mikið meira upptekin fyrir það, því aðalverk þessarar stöðvar yrði að, forða slysum og minka eftirlitskostnaðinn. En svo er eitt atriði, er jeg vildi aftur minna á í þessu sambandi. Hreppurinn hefur lagt mikið fje til símans, og síminn borgar sig svo vel, að það væri sjálfsagt ekki viðlit, að þessi hreppur nje aðrar þær sveitir, er fje lögðu til línunnar, gætu fengið línuna keypta. Og úr því hreppurinn vill setja allar tryggingar um stöðina en getur þó ekki fengið hana, virðist mjer ekki bera vott um lipurð símastjórnarinnar.



Jeg þakka fyrir það traust, er háttv. deild hefur sýnt mjer með þessari kosningu, og jeg skal taka það fram, að jeg mun gera hvað mjer er unt að gera mig traustsins verðugan. Og jafnframt því skal jeg geta þess, að jeg mun reyna að vinna að því, er jeg veit að háttvirtum þingmönnum er áhugamál, nefnilega að þingtíðindin verði sem fyrst prentuð.