Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti taka eftirfarandi fram: Föstudaginn 19. febrúar óskaði hv. 17. þm. Reykv., Ögmundur Jónasson, eftir því við forseta og forsn. að nefndin tæki til umfjöllunar svar fjmrh. á þskj. 851 við fyrirspurn hans um verkefni VSÓ-verkfræðistofu, 274. mál þingsins. Það ber alloft við að alþingismenn kvarta um þau svör sem þeir fá frá hæstv. ráðherrum og hafa þá stundum kallað eftir viðbrögðum forseta eða forsn. Forsetar hafa að jafnaði sagt að þeir séu ekki dómarar um svör ráðherra. Á þeim hljóta ráðherrar sjálfir að bera fulla ábyrgð og sæta aðfinnslum ef tilefni eru til. Í svari hæstv. fjmrh. við fyrirspurn hv. þm. Ögmundar Jónassonar er hins vegar að finna umfjöllun um grundvallarreglur í samskiptum Alþingis og framkvæmdarvaldsins eins og hæstv. fjmrh. raunar vék að í ræðu sinni við upphaf þingfundarins, þ.e. rétt alþingismanna til að fá svör við fyrirspurnum um opinber málefni. Forsætisnefnd tók því málið til umfjöllunar á fundi sínum í gær. Þá hafði hæstv. fjmrh. þegar haft samband við forseta og skýrt frá því að málið væri til frekari athugunar í ráðuneytinu og að hann hygðist gera þinginu grein fyrir niðurstöðu sinni við upphaf þingfundar í dag.

Herra forseti. Eins og ég gat um í umræðum um störf þingsins fyrir viku síðan þegar rætt var um svör mín við þeim fyrirspurnum sem forseti gerði að umtalsefni, þá fer því fjarri að það liggi í augum uppi hvort skylt sé eða jafnvel hvort óheimilt sé að veita umbeðnar upplýsingar af þessu tagi, í þessu tilfelli um kaup ríkisins á verkfræðiþjónustu. Þar koma við sögu ákvæði stjórnarskrár, upplýsingalaga og stjórnsýslulaga sem lúta að þeim grundvallaratriðum sem mál þetta snýst um og ekki er enn um að ræða neina einhlíta eða óumdeilda túlkun á þessum atriðum. Í því efni togast annars vegar á sjónarmið um rétt Alþingis til þess að krefjast upplýsinga um opinber málefni þar sem inn í fléttst m.a. túlkun á hugtakinu ,,opinbert málefni`` og hins vegar réttur einkaaðila, bæði einstaklinga og lögaðila til þess að upplýsingar um einkamálefni þeirra, þar með taldir fjárhags- og viðskiptahagsmunir, séu ekki birtar með þeim hætti að það valdi viðkomandi tjóni. Það var á grundvelli hinna síðari sjónarmiða sem svör mín við spurningum hv. þm. Ögmundar Jónassonar og Guðmundar Hallvarðssonar um kaup ríkisins á verkfræðiþjónustu byggðust. Ég hef farið ítarlega ofan í þetta mál síðan og það hefur verið rætt við ýmsa sérfræðinga á þessu sviði, lögfróða menn. Ég hef á grundvelli frekari skoðunar breytt um afstöðu og tel rétt að Alþingi njóti þess vafa sem uppi er í málinu þar sem ekki er augljóst að í húfi séu svo mikilvægir viðskiptahagsmunir þeirra fyrirtækja sem í hlut eiga að rétt sé að neita um umbeðnar upplýsingar. Í ljósi þessa mun ég á næstunni láta vinna ný svör við fyrirspurnum hv. þingmanna þar sem reynt verður að svara þeim spurningum sem fram eru bornar. En ég vil taka fram að ekki er unnt að svara þessum fyrirspurnum án mikillar og tímafrekrar gagnaöflunar.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. forseta Alþingis og forsn. fyrir viðbrögð við beiðni minni um að gengið yrði eftir því við hæstv. fjmrh. að hann svaraði fyrirspurn minni á Alþingi um kostnað við ráðgjafarþjónustu í tengslum við einkavæðingu og kerfisbreytingar hjá hinu opinbera. Í þessu samhengi er efnisatriði fyrirspurnarinnar aukaatriði. Hitt er aðalatriðið að réttur Alþingis til að rækja eftirlitshlutverk sitt gagnvart framkvæmdarvaldinu sé virtur. Þetta er grundvallaratriði og af orðum hæstv. forseta Alþingis má ráða að þetta er einnig hans mat og forsætisnefndar þingsins. Það er mikilvægt fyrir Alþingi og stöðu þess gagnvart framkvæmdarvaldinu að þetta skuli hafa verið staðfest. Hæstv. fjmrh. sagði þegar þessi mál bar á góma í lok síðustu viku að menn kynnu að vera komnir út á hálan ís við að svara ekki þessari fyrirspurn. Af viðbrögðum hæstv. fjmrh. nú er ljóst að hann hyggst halda út af hinum hála ís og fá fast land undir fætur. Hann hefur brugðist við af ábyrgð og af sanngirni og fyrir það ber að þakka.

Virðulegi forseti. Þetta voru afar athyglisverð viðbrögð hjá hæstv. fjmrh. og jákvætt hér á morgni föstudags að hæstv. fjmrh. skuli flytja ræðu af þessu tagi á Alþingi. Hann er að segja okkur að þegar réttur Alþingis og réttur einkaaðila stangast á, þá eigi Alþingi að njóta vafans. Ég er fullkomlega sammála þessu sjónarmiði ráðherrans og ég fagna því. Mér finnst lofsvert að ráðherrann sé tilbúinn að breyta þeirri afstöðu sinni og ráðuneytis hans til þeirrar fyrirspurnar sem hér hefur verið rætt um á Alþingi. Mér finnst hins vegar, herra forseti, umhugsunarvert að þetta viðhorf að Alþingi skuli njóta vafans skuli ekki vera hin almenna regla, lítandi til þess hversu mörg ágreiningsmál hafa verið uppi á liðnum missirum þegar við alþingismenn höfum beðið um upplýsingar en ekki fengið þær, þær hafa verið takmarkaðar eða svo óljósar að við höfum túlkað þær sem jafnvel rangar. Mér finnst að þær kringumstæður hefðu ekki skapast ef það væri almenna reglan að Alþingi nyti vafans. Ég hef tekið þátt í því sem formaður menningarmálanefndar Norðurlandaráðs á sínum tíma að fara yfir upplýsingaskyldu á Norðurlöndum samanborið við Evrópusambandið á stórri og mikilli ráðstefnu í Brussel. Það er enginn vafi á því að á Norðurlöndum er gífurleg upplýsingaskylda við almenning, hvað þá heldur þingmenn. Ég lít á það sem eitt helsta verkefni nýs þings að fara yfir það hvernig upplýsingaskylda er í nágrannalöndunum og í hverju henni er ábótavant í samskiptum framkvæmdarvalds og Alþingis þannig að vafamál í þessum efnum heyri sögunni til.

Virðulegi forseti. Ég vil fagna sérstaklega þessari yfirlýsingu hæstv. fjmrh. áðan. Í mínum huga er hæstv. fjmrh. að uppfylla þær skyldur sem hvíla á framkvæmdarvaldinu gagnvart löggjafarvaldinu til fullnustu. Ég vil fagna þessu sérstaklega og ég vona að hér sé á ferðinni fordæmi fyrir það sem koma skal. Ég vil minnast aðeins á það að fyrr í vetur óskaði ég eftir skýrslum frá hæstv. landbrh. sem birtust í þinginu með þeim endemum að þær voru ritskoðaðar. Ef þau viðhorf sem hæstv. fjmrh. kynnti hér áðan hefðu verið ríkjandi þá hefði Alþingi ekki þurft að líða þann fíflagang sem ég tel að hæstv. landbrh. hafi sýnt Alþingi með því að skila þeirri skýrslu hér inn. Virðulegi forseti. Ég ítreka það enn og aftur að ég lýsi sérstakri ánægju minni með þá yfirlýsingu sem hæstv. fjmrh. gaf áðan.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á orkulögum, nr. 58/1967, á þskj. 868. Það er 543. mál þingsins. Tilgangur frv. er tvíþættur. Annars vegar að afla lagaheimildar fyrir Rafmagnsveitur ríkisins til að stofna og eignast hlut í félögum með það að markmiði að gera fyrirtækinu kleift að taka þátt í samstarfi við aðra aðila á sviði orkumála og hins vegar að afla fyrirtækinu lagaheimildar til að stofna eða eiga hlut í félögum til að nýta þá þekkingu og búnað sem Rafmagnsveiturnar búa yfir til eflingar útflutningi á sérþekkingu í þágu fyrirtækisins. Varðandi fyrra atriðið eiga Rafmagnsveitur ríkisins nú í formlegu samstarfi við nokkra aðila. Má þar nefna Stykkishólmsbæ vegna hitaveituframkvæmda í Stykkishólmi, Norðlenska orku ehf. um Villinganesvirkjun, Sunnlenska orku ehf. um virkjun í Grensdal og allmarga aðila vegna rannsókna á háhitasvæðinu í Öxarfirði. Öll þessi verkefni falla beint undir tilgang og verksvið Rafmagnsveitna ríkisins eins og þau eru skilgreind í orkulögum. Nú er hins vegar komið að því að stofna þarf til formlegs félagsskapar vegna framangreindra verkefna og því mikilvægt að Rafmagnsveiturnar hafi skýra heimild til þátttöku í þeim félögum sem til stendur að stofna. Varðandi seinna atriðið hafa Rafmagnsveiturnar bæði einar sér og í samstarfi við aðra staðið að markaðssetningu á íslenskri sérþekkingu tengdri orkumálum erlendis. Ástæða er til að Rafmagnsveiturnar geti einnig stofnað félög eða tekið þátt í félögum sem starfa að tilteknum verkefnum, bæði til samstarfs við aðra og ekki síður til takmörkunar á áhættu þar sem það á við. Þá er einnig mikilvægt að Rafmagnsveiturnar geti á sama hátt staðið að og tekið þátt í rannsóknar- og þróunarverkefnum. Breytingin heimilar Rafmagnsveitunum hins vegar ekki að taka að sér ráðgjöf eða verktöku hér á landi í samkeppni við önnur fyrirtæki á almennum markaði. Gert er ráð fyrir að verkefni sem fyrirtækið ræðst í á grundvelli lagaheimildarinnar stuðli að hagkvæmari rekstri fyrirtækisins og skili því arði. Í því sambandi er einnig rétt að nefna að samkvæmt samningi ríkissjóðs og Rafmagnsveitnanna frá 9. janúar 1995 er gert ráð fyrir að hluta af arðgreiðslum þess verði varið til rannsóknar- og þróunarverkefna. Er gert ráð fyrir að sú heimild sem fyrirtækinu er veitt með þessari grein nýtist því meðal annars í slíkum verkefnum. Þar sem Rafmagnsveiturnar eru ríkisfyrirtæki og undir yfirstjórn ráðherra samkvæmt orkulögum er talið rétt að leita þurfi hverju sinni heimildar hans til að stofna félög eða kaupa hlut í félögum. Jafnframt þykir rétt, til að stuðla að samræmi, að leitað sé álits fjármálaráðherra hverju sinni. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. iðnn.

Virðulegi forseti. Þetta er afskaplega lítið frv. að vöxtum, aðeins ein grein auk gildistökugreinar, og eins og kom fram í orðum ráðherrans fjallar það um tvennt, annars vegar um heimild til Rafmagnsveitna ríkisins til að stofna og eiga hlut í félögum sem framleiða, flytja, dreifa eða selja orku og hins vegar eiga hlut í félögum til að hagnýta þekkingu og búnað til rannsóknar- og þróunarstarfa. Eins og ég segi er þetta ekki stórt frv. en ég átta mig ekki á því hvort þarna er verið að leggja til miklar grundvallarbreytingar á þessum málum. Ég tek það fram, herra forseti, að frumvörp hafa verið að streyma inn í þingið þessa síðustu daga til 1. umr. og væntanlega með það veganesti að ráðherrarnir voni að þessi frv. komist til nefnda og verði afgreidd héðan sem lög sem ég set mjög stórt spurningarmerki við þar sem mál eru svo seint fram komin. Þar sem mál koma svona seint fram og eru næstum samstundis komin á dagskrá gefst ekki rúmur tími til þess fyrir þingmenn að afla sér upplýsinga um hvað hugsanlega felist í þeirri lagabreytingu sem lögð er til og það gildir um þá sem hér stendur. Ég hef ekki haft tækifæri til að ræða við þá aðila utan þings sem ég hefði kosið og því verð ég að spyrja ráðherrann núna spurninga og vísa til þess að málinu verði fylgt eftir í nefnd og þar verði skoðað hvort verið sé að gera grundvallarbreytingar með þessari lagabreytingu eða skapa grundvöll fyrir eðlilegri þróun ríkisfyrirtækis. Í greinargerðinni er það nefnt varðandi fyrra atriðið, að Rafmagnsveitum ríkisins sé heimilt að stofna eða eiga hlut í félögum með þeim megintilgangi að framleiða, flytja, dreifa og selja orku, að þarna sé t.d. um að ræða Stykkishólmsbæ vegna hitaveituframkvæmda í Stykkishólmi, Norðlenska orku um Villinganesvirkjun, Sunnlenska orku um virkjun í Grensdal og allmarga aðila vegna rannsókna á háhitasvæðinu á Öxarfirði og að þetta falli allt undir tilgang og verksvið Rafmagnsveitna ríkisins eins og það er skilgreint í orkulögum. Ég mundi gjarnan vilja heyra það hjá ráðherranum að hvaða leyti þessi lög gera Rafmagnsveiturnar sambærilegar við t.d. Landsvirkjun sem er öðruvísi orkufyrirtæki eða hvort þarna er munur á. Ég minnist þess að til þess að minni orkufyrirtæki gætu átt möguleika á því að fá leyfi til virkjunar þá þurfti samning við Landsvirkjun og minnist í því sambandi t.d. utandagskrárumræðu um Hitaveitu Suðurnesja. Við erum nýbúin að fá hér inn raforkulög. Þar er verið að leita heimilda til virkjunar. Þar tók ég eftir því að ekki er óskað eftir lagaákvæði um Hitaveitu Suðurnesja þannig að það er alveg greinilegt að varðandi Landsvirkjun þykir nægilegt að henni sé gert kleift að gera samninga við önnur smærri orkufyrirtæki. En hér þykir mikilvægt að Rafmagnsveiturnar geti stofnað eða átt hlut í félögum eins og þau sem ég hef bent á. Þá hlýtur að vakna spurning: Hvers vegna ekki eingöngu samninga eins og í því tilfelli sem ég hef þegar nefnt eða eru það tilsvarandi lög, sem ég þekki ekki? Það kemur líka fram í greinargerðinni að gert er ráð fyrir því að verkefni sem fyrirtækið ræðst í á grundvelli þeirrar lagaheimildar sem hér er verið að sækja stuðli að hagkvæmari rekstri fyrirtækisins og skili því arði. Bent er á að samkvæmt samningi ríkissjóðs og Rafmagnsveitnanna frá 1995 sé gert ráð fyrir því að hluta af arðgreiðslum verði varið til rannsóknar- og þróunarverkefna þannig að ég lít svo á að með þessari lagasetningu sé verið að stuðla að því að Rarik geti orðið meðeigandi eða átt hin ýmsu félög á orkusviði og að þau ýmsu félög á orkusvið geti skapað arð fyrir Rarik og þann arð geti Rarik m.a. notað til rannsóknar- og þróunarverkefna. Þannig reyni ég að skilja það frv. sem hér liggur fyrir. Sumt af þessu finnst mér jákvætt svo sem eins og það að slíkt fyrirtæki í almannaeigu sem hljóti arð skili þeim arði til mikilvægra rannsóknar- og þróunarverkefna sem eru undirstaða þess að við getum tekist á við ný og ný viðfangsesfni á nýju og nýju sviði. Hins vegar vil ég taka fram að ekki væri eðlilegt að reyna að búa til lagaheimild og skapa eignaraðild fyrir slíkt ríkisfyrirtæki til þess beinlínis að búa til arðinn. Ég væri ekki sammála því sjónarmiði og skal þá enginn túlka orð mín svo að arður hjá ríkisfyrirtæki sé af hinu vonda. Sú spurning hlýtur líka að vakna hvort að með því að sækja beina og afdráttarlausa lagaheimild fyrir Rarik til þess að stofna til og eiga hlut í félögum sé e.t.v. verið að opna --- og eingöngu þörf á því varðandi þessa lagaheimild að ríkisfyrirtækið sæki heimildina til viðkomandi tveggja ráðherra, þ.e. iðnrh. og fjmrh. --- er Alþingi þá e.t.v. með þessu að búa til fyrstu lagaheimild til þess að hér geti orðið til ofboðslega ráðandi og öflugt fyrirtæki, nú í ríkiseigu, seinna e.t.v. á markaði, sem verði risi á landsvísu og sölsi hugsanlega undir sig smærri orkufyrirtæki heima í héraði og verði síðan í fyllingu tímans sett á markað og allt markaðsvætt, líka það sem menn á sínum tíma töldu e.t.v. að væri almannahagur að hafa í eigu heima í héraði? Ég er að spyrja ráðherrann um þetta litla frv. með þessari einföldu lagaheimild sem á að opna. Er hún upphaf að einhverju mjög stóru sem við sjáum ekki fyrir?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir ágætar undirtektir við málið. Eins og vitað er eru Rafmagnsveitur ríkisins í 100% eigu ríkisins. Í sjálfu sér hefði verið hægt að fara þá leið sem oft áður hefur verið farin við slíkar kringumstæður þar sem fyrirtæki eru í 100% eigu ríkisins að leita eftir slíkri lagaheimild beint í fjárlögum með því að segja sem svo að Alþingi heimili að Rarik taki þátt í slíkum verkefnum eins og hér eru nefnd. Það var hins vegar okkar mat að ekki væri góður svipur á því. Miklu nær væri að koma með sérstakt mál inn í þingið þar sem leitað yrði sérstakra lagaheimilda til slíkra hluta. Frá 1995, eins og hv. þm. gat, um hefur ákveðnu hlutfalli af tekjum Rariks verið varið til rannsóknar- og þróunarstarfa. Þeim fjármunum hefur verið varið til rannsóknar- og þróunarstarfa í Stykkishólmi í samvinnu við heimamenn, í samvinnu við Norðlenska orku varðandi Villinganes, við Sunnlenska orku varðandi Grensdalinn. Og nú stendur Rarik frammi fyrir því að þurfa að láta þessa peninga af hendi rakna sem þeir reyndar eru búnir að leggja út fyrir, ákveða hvort þetta eigi að vera styrkur til viðkomandi verkefna eða hvort hægt sé að bókfæra þetta sem svo að þetta séu eignir Rariks. Rarik hefur ekki heimildir núna til þess að mynda eignir þannig að hægt sé að tala um eignarhluti Rariks í viðkomandi fyrirtækjum. Því er frv. sérstaklega flutt að Rarik geti orðið þegar fram líða stundir þátttakandi í samstarfi á því sviði sem fyrirtækið starfar nákvæmlega á með því að nýta peninga sem það fær og hefur til rannsóknar- og þróunarstarfsemi en nýta þá sem eign í viðkomandi fyrirtækjum þegar fram líða stundir. Mín hugsun með þessu er ekki sú að Rarik verði risi á þessu sviði sem sölsi undir sig fyrirtæki sem minni eru, síður en svo, og verður það held ég seint því að Landsvirkjun er náttúrlega risi hvað þetta snertir á markaðnum. Sambærileg lagaheimild er ekki til staðar hjá Landsvirkjun. Ástæðan er sú að Landsvirkjun er í eigu fleiri aðila en ríkisins.

Herra forseti. Ráðherrann þakkar undirtektir og það má skilja það svo að hann telji að ég sé að taka beinlínis undir frv. Við því hef ég fullan fyrirvara vegna þess að í viðbrögðum mínum við framsögu hans felast fyrst og fremst spurningar. Ég heyri að ekki er sambærileg lagaheimild hjá Landsvirkjun, m.a. vegna þess að þar eru fleiri eignaraðilar. Vel má vera að það sé skýringin og að það hefti það að Landsvirkjun geti haft slíka heimild. Þó að Rarik hafi ekki aðra heimild en að veita styrk til þeirra þátta sem ráðherrann nefndi er hér er verið að gefa Rarik gífurlega víða heimild og ég verð að segja að í fljótu bragði finnst mér að í þessari víðu heimild og afdráttarlausu felist mjög mikil stefnumörkun. Mér finnst að í þessu eins og svo mörgu öðru eigi að fara fram mjög ítarleg könnun á því hvað geti falist í þessari heimild til Rariks, hvort þetta sé of víð heimild miðað við það sem við teljum eðlilegt og hvort ástæða sé til að hafa þetta öðruvísi. Ráðherrann vonar að hægt verði að afgreiða frv. núna fyrir þinglok og segir að það sé betra að fá svona heimild þannig að ekki þurfi að leita til Alþingis hverju sinni ef eitthvað er gert eða að öðrum kosti vera bara með styrk. Mér finnst að svona frv. sem e.t.v. ber í sér mikla og hugsanlega alvarlega stefnumörkun, eigi að koma tímanlega fyrir þingið. Mér finnst ekki bjóðandi að koma með slíkt frv. rétt fyrir þinglok og ætlast til afgreiðslu á því. Ég mun hvetja til þess að mjög ítarleg skoðun fari fram á þessu máli í nefnd vegna þess að mér finnst umræðan hér alls ekki varpa skýru ljósi á málið fyrir mig.

Herra forseti. Landsvirkjun fékk á sínum tíma þegar breyting var gerð 1996 á lögum um Landsvirkjun heimildir til þess að verða þátttakandi í rannsóknar- og þróunarverkefnum sem sneru að þátttöku í samstarfi við fyrirtæki erlendis. Að því leyti til er þetta frábrugðið hvað Landsvirkjun snertir. Heimildin er ekki víðari en svo að við hvert einstakt verkefni sem fyrirtækið fer hugsanlega í þarf sérstaka heimild fjmrh. og iðnrh. Það er því um mjög takmarkaðar heimildir fyrirtækisins að ræða. Af því að ég veit að hv. þm. þekkir vel til á Suðurnesjum og þekkir vel til Hitaveitu Suðurnesja þá er það svo að þrátt fyrir stóran eignarhlut ríkisins í Hitaveitu Suðurnesja þarf hún ekki að leita neinna slíkra heimilda til þess að taka þátt í slíku verkefni og er það vegna þess að ríkið er þar í minni hluta. En það er einfaldlega verið að heimila Rarik, sem við getum sagt að sé samkeppnisaðili Hitaveitu Suðurnesja, að vera þátttakandi í sambærilegum verkefnum eins og Hitaveita Suðurnesja hefur heimild til án þess að leita nokkuð til eigenda sinna, þ.e. ríkisins í þessu tilfelli. Það er stjórnin sem getur tekið ákvörðun um að Hitaveita Suðurnesja skuli vera þátttakandi í hvaða verkefni sem er og verkefnum langt fyrir utan hinn hefðbundna og upphaflega tilgang sem hitaveitan fékk í upphafi, þ.e. að vinna, dreifa og selja orku. Hún getur verið þátttakandi í vetnisfélögum, framfarafélögum, hvaða atvinnuþróunarfélögum sem er með því að kaupa sig þar inn. Ekki er verið að leita svo víðtækra heimilda með þessu heldur er fyrst og fremst verið að veita heimild til Rariks til þess að geta verið þátttakandi í verkefnum og fyrirtækjum sem starfa á því sviði sem Rarik er núna aðallega á. Þarna eru því þrengri heimildir en Hitaveita Suðurnesja hefur yfir að ráða í dag. En mér finnst eðlilegt að þessi fyrirtæki búi við sambærileg eða jöfn samkeppnisskilyrði hvað þetta snertir.

Herra forseti. Hitaveita Suðurnesja er áhugavert fyrirtæki en nokkuð af annarri stærð og gerð en Rafmagnsveitur ríkisins. Rafmagnsveitur ríkisins eru gífurlega stórt og umfangsmikið ríkisfyrirtæki og ég hefði ekki af því miklar áhyggjur þó við værum að gefa Rafmagnsveitum ríkisins heimild til að taka þátt í rannsóknar- og þróunarverkefnum. En það segir í lagaheimildinni ,,... að stofna og eiga hlut í félögum sem hafa það að megintilgangi að framleiða, flytja, dreifa eða selja orku`` og ég óttast að í því geti falist möguleikar fyrir Rafmagnsveitur ríkisins að byrja að taka inn undir sig með ýmsum hætti öll önnur smærri fyrirtæki og t.d. þau sem eru nefnd í greinargerð. Mér finnst að það væri of stór heimild fyrir Alþingi að afhenda Rarik og tveimur ráðherrum í samvinnu í ríkisstjórn hverju sinni. Þess vegna legg ég mikla áherslu á að iðnn. skoði málið vel og ekki verði freistast til, vegna þess að þetta sé svo lítið frv. með einni lagagrein og einfalt að gerð, að nú sé nóg að kalla einhvern einn eða tvo aðila til. Það þýðir ekki að koma eftir á og segja: Það átti að gefa takmarkaða heimild en lagaheimildin reyndist svo víð að menn gátu gert hvað sem var síðar. Við verðum alltaf að hugsa um þegar við erum að setja lög að þeir aðilar geti setið á þessum ráðastólum sem hafi aðra hugsun en þeir sem sitja þar þegar frv. eða lögin eru sett og að í þeim tilvikum verði hægt að fara allt aðra leið en sitjandi ráðherra sem flytur frv. hugsar sér. Því vara ég við því að Alþingi gefi of víðtæka heimild út af tiltölulega litlu erindi eins og það er kynnt hér.

Herra forseti. Um er að ræða lítið frv. sem hæstv. iðnrh. hefur mælt fyrir og gengur út á að heimila Rafmagnsveitum ríkisins að verða aðili að öðrum félögum. Þar sem fram hefur farið nokkur umræða um þetta mál vil ég gera grein fyrir afstöðu minni til málsins. Rafmagnsveitur ríkisins hafa mjög viðamikið hlutverk við dreifingu og sölu á raforku. --- Ég hefði óskað eftir því að hv. 5. þm. Reykn. hlýddi aðeins á mál mitt því að hv. þm. kom inn á tilgang með flutningi þessa frv. Rafmagnsveitur ríkisins hafa það verkefni að dreifa og selja raforku um hinar dreifðu byggðir landsins. Það kom fram hjá hv. 5. þm. Reykn. að Rafmagnsveiturnar væru mjög stórt og mikið fyrirtæki og ástæða væri til þess að hafa áhyggjur af því að fyrirtækið nýtti heimildirnar sem frv. gerir ráð fyrir til að kaupa upp fyrirtæki í þessari grein. Ég tel að það sé af og frá. Ástæðurnar fyrir því að þetta frv. er flutt eru þær að rekstur Rafmagnsveitna ríkisins hefur gengið mjög illa vegna þess að Rafmagnsveiturnar þurfa að dreifa orkunni um landið. Það hefur ekki alltaf gefið mikinn arð fyrir veiturnar að dreifa orkunni um hinar dreifðu byggðir vegna þess að þar er tiltölulega lítil sala og litlar tekjur miðað við umfang kerfisins og þann kostnað sem þar er um að ræða. Rafmagnsveitur ríkisins leita því leiða til að gera fyrirtækið hagkvæmara og þær leiðir sem eru farnar og eru taldar vænlegar eru m.a. að reyna að spara sér uppbyggingu dreifikerfisins, spara sér kostnaðarsamar línulagnir. Það er m.a. gert með því að reyna að leitast við að virkja jarðvarma þar sem það er hægt. Svo að hægt sé að virkja jarðvarmann hefur verið leitað eftir samstarfi við heimaaðila og þess vegna er í frv. gert ráð fyrir þeim möguleika að veiturnar verði eignaraðili að tilteknum veitum sem er talið hagkvæmt fyrir Rafmagnsveiturnar. Að hinu leytinu er gert ráð fyrir þeim möguleika að Rafmagnsveiturnar fari í samstarf um virkjanir. Tilgangurinn er ekki sá að skapa einhvern risa á markaði heldur er tilgangurinn sá að gera Rafmagnsveiturnar að hagkvæmara fyrirtæki, virkja þar sem það er talið hagkvæmt fyrir Rafmagnsveiturnar í þeim tilgangi að þær geti lækkað orkuverðið. Það er mergurinn málsins að raforkuverðið hjá Rafmagnsveitum ríkisins hefur verið hátt og er mun hærra til neytenda en gerist t.d. hjá Hitaveitu Suðurnesja sem er afskaplega gott og vel rekið fyrirtæki og hjá Hitaveitu Reykjavíkur og ýmsum öðrum dreifiveitum sem hafa getað selt raforkuna á lægra verði en Rafmagnsveitur ríkisins og t.d. Orkubú Vestfjarða hefur getað gert vegna þess að þær hafa óhagkvæmt dreifikerfi á sínum vegum. Það er því afskaplega mikilvægt fyrir dreifbýlið að Rafmagnsveiturnar fái þessa heimild til að leita hagkvæmustu kosta við virkjun jarðvarma og virkjun vatnsafls til að veita inn á kerfið og selja orku og gera fyrirtækið þannig hagkvæmara. Það er grundvallarmisskilningur að frv. sé til þess flutt að styrkja Rafmagnsveitur ríkisins til þess að verða eitthvert yfirburðafyrirtæki. Tilgangurinn er einungis sá að leita leiða til að gera fyrirtækið hagkvæmara þannig að það geti lækkað raforkuverðið sem er allt of hátt í dag. Það er hvergi nærri samkeppnisfært við sölu raforku frá þessum stóru fyrirtækjum á höfuðborgarsvæðinu og því vil ég hvetja hv. þm. til að stuðla að því að frv. megi ná fram að ganga þar sem það hefur aðeins þann tilgang að gera Rafmagnsveiturnar færari um að lækka raforkuverðið en ekki til að gína yfir eða ná undir sig fyrirtækjum sem kunna að vera viljug til þess að koma til samstarfs við fyrirtækið.

Herra forseti. Ekkert í orðum mínum um frv. er með þeim hætti að ástæða sé til þess fyrir þingmenn að telja að ég sé á móti einhverju einstöku af þeim verkefnum sem eru tilgreind nákvæmlega í greinargerð. Það er heldur ekki verið að fara þá leið að leggja til að Rafmagnsveiturnar geti tekið þátt í verkefnum hjá nákvæmlega þessum aðilum. Ég hef heldur ekki haft uppi nein orð um það hvort ég sé á móti því efnislega að Rafmagnsveitur ríkisins taki þátt í verkefnum af því tagi sem er verið að nefna, einu út af fyrir sig, tveimur eða öðrum sem uppi er á einhverjum tíma. Það sem ég er að benda á er að lagagreinin er þannig að Rafmagnsveiturnar virðast með orðanna hljóðan vera að fá mjög víðtæka heimild og miklu víðtækari en nákvæmlega að eiga samstarfsverkefni af því tagi sem hér er. Ég undirstrika að það er þetta sem ég er að benda á og ég hvet nefndina til að skoða þetta mál vel. Ég hef ekki tekið afstöðu til þess og ég ætlast til að menn geri sér grein fyrir því. Ég hef bent nákvæmlega á það. Málið er glænýtt. Það er ekki á verkefnasviði mínu eins og þingmenn þekkja, við erum með verkaskiptingar í þinginu, ég er að skoða það núna. Ég kem með varnaðarorð og ég hvet nefndina til að skoða það vel. Ég hef ekki tekið afstöðu til þess. En við gætum verið að fara þá leið sem við höfum oft gert að veita afmarkaðar heimildir. Það er það sem ráðherrann kýs ekki. Hann vill að Rarik hafi opnar heimildir og ég hef áhyggjur af því.

Herra forseti. Ég þakka hv. 5. þm. Reykn. fyrir andsvarið og það sem þingmaðurinn sagði. Ég lít svo á að hv. þm. sé reiðubúin til að skoða þetta mál og í andsvari hennar kom ekkert fram sem gæti fengið mig til þess að halda að þingmaðurinn yrði á móti þessu frv. en varnaðarorð hennar eru að sjálfsögðu eðlileg og nefndin mun væntanlega skoða málið vandlega. Ég undirstrika að þær heimildir sem verið er að fjalla um og frv. felur í sér eru einungis til að skapa þessu mikilvæga fyrirtæki, Rafmagnsveitum ríkisins, betri stöðu í erfiðu verkefni við að lækka raforkuverðið. Raforkuverðið frá Rarik er allt of hátt. Svo ég endurtaki það er það vegna þess að dreifikerfið er óhagkvæmt og þær fáu virkjanir sem Rarik hefur á sínum snærum eru ekki nægjanlega hagkvæmar. Því þarf að leita leiða með samstarfi við sveitarfélög eða aðra aðila til að virkja og ná því fram að Rafmagnsveiturnar verði hagkvæmara fyrirtæki og geti selt orkuna við lægra verði. Það er tilgangurinn og ég fagna því að hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir skyldi taka undir þetta eins og hún gerði í andsvari.

Herra forseti. Þetta er ákaflega skrýtið frv., þetta er ákaflega skrýtið ákvæði. Ég hafði alltaf talið að hlutverk löggjafans væri að setja almennar reglur um samskipti fólks. En við erum allt í einu farin að tala um að heimila einhverju ákveðnu fyrirtæki að gera eitthvað ákveðið sem í mínum huga er hlutverk stjórnar í venjulegum fyrirtækjum. Hvernig skyldi standa á þessu? Herra forseti. Það er vegna þess að allur orkugeirinn er rekinn frá Alþingi með lögum og hann er rekinn af opinberum aðilum. Þetta er hreint sovétkerfi. Við erum í nákvæmlega sömu stöðu og Sovétríkin forðum þegar verið var að ákveða í Kreml um byggingu orkuvera og verksmiðja í Síberíu. Þetta er nákvæmlega sama staðan. Arðsemin er nákvæmlega jafnmikil. Þetta er nákvæmlega jafnskynsamlegt. Við erum að fjalla um það að einhverju fyrirtæki, Rafmagnsveitum ríkisins, sé heimilt að stofna og eiga hlut í fyrirtækjum og félögum. Nema hvað? Af hverju kemur okkur það við? Ef maður lítur á frv. nánar og hefur í huga að þetta er allt saman eitt sovét-ríkisapparat, þá er verið að þenja út ríkisbáknið. Það er verið að þenja út sovétkerfið. Það er verið að gefa því enn frekari möguleika. Nú geta Rafmagnsveiturnar t.d. farið að virkja hitaveitu. Eins og kom áðan fram er þetta til þess að gera þetta ágæta fyrirtæki okkar þingmanna arðbært eða arðbærara. Við stöndum í hörkubisniss, hafið það í huga hv. þingmenn.  Herra forseti. Það sem um er að ræða er að Rafmagnsveitur ríkisins gegna margvíslegu hlutverki sem stangast á. Þær hafa nefnilega heilmikið félagslegt hlutverk í því að niðurgreiða orku og verðjafna orku um allt land. Þetta hlutverk rekst að sjálfsögðu á við það hlutverk Rafmagnsveitna ríkisins að stunda almennan rekstur og græða. Hér ætla menn, eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að gera þeim kleift að fara út í nýjar orkuveitur til þess að geta sinnt hinu hlutverkinu sem er félagslega hlutverkið, þ.e. niðurgreiðsla á orku, sem er að mínu mati hlutverk ríkisvaldsins en ekki einstakra fyrirtækja í landinu. Þetta er vandinn í hnotskurn. Auðvitað á Alþingi og ríkisvaldið að niðurgreiða á fjárlögum og auðvitað á ekki að skattleggja rafmagnsnotendur í landinu til þess að halda uppi byggð þar sem menn vilja hafa það þannig.  Herra forseti. Það er sagt að stefnt sé að samkeppni, sumir jafnvel tala um einkavæðingu, í orkugeiranum. Þetta er sagt. Við fengum hérna þáltill. frá hæstv. iðnrh. um það að nú ætti að gera stóra hluti á þessu sviði, einkavæða, eins og er víst tíska í útlandinu. Það er meira að segja búið að leggja fram frv. um það en það fæst væntanlega ekki afgreitt. Ef þessi einkavæðing næst fram þá er þetta frv. að sjálfsögðu óþarft. Þá verða Rafmagnsveitur ríkisins bara einkafyrirtæki og eins og hvert annað fyrirtæki og stjórn þess tekur þátt í þeim fyrirtækjum sem hana langar til og sýnist skynsamlegt. Þá þarf hv. Alþingi ekki að standa í því að taka svona bisnessákvarðanir. Ef sú samkeppni og einkavæðing sem að er stefnt næst ekki fram er þetta frv. hins vegar til hins verra. Þá erum við að auka ríkiskapítalismann þar sem einstakir aðilar fara með ógnarlega mikið fé. Þeir hv. þingmenn sem sitja í stjórnum lífeyrissjóða þekkja það og það er ríkiskapítalismi. Og að mati þeirra sem trúa á samkeppni og framtak einstaklingsins er það af hinu verra, það er slæmt. Því má segja að þetta frv. sé óþarft ef samkeppni næst og uppstokkun og annars sé það bara til skaða.

Herra forseti. Vegna þessa litla frv. sem er til umræðu um breytingu á orkulögum vildi ég taka undir þau varnaðarorð sem sett voru fram hjá hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur um að það verði að skoða þetta mál mjög vandlega í hv. iðnn. Hér virðist um mjög lítið frv. að ræða en í raun er um afar víðtækar heimildir að ræða til Rafmagnsveitna ríkisins. Frv. er mjög seint fram komið og því enn þá meiri þörf á að það verði skoðað mjög vandlega. Frv. er athyglisvert í framhaldi af frv. sem hér var til umræðu fyrr í vikunni um raforkuver þar sem heimila á Rafmagnsveitum ríkisins í félagi við aðila í Skagafirði að taka að sér virkjunarheimild frá Landsvirkjun. Það er alveg ljóst að fram undan eru mjög miklar breytingar í orkugeiranum samanber fyrirliggjandi nál., en að því áliti stóðu allir stjórnmálaflokkarnir sem eiga fulltrúa á Alþingi. Ég held að það sé nokkuð einróma álit að hægt sé að gera þennan geira hagkvæmari og það eru breytingar fram undan. En ég held að ljóst sé að þær breytingar munu verða í þá átt að fleiri aðilar munu koma að virkjunum, fleiri aðilar munu koma að framleiðslu, flutningi, dreifingu og sölu á raforku. En hvernig þetta gerist nákvæmlega er mjög mikilvægt. Hv. þm. Pétur Blöndal talar um sovétkerfi í þessum málum, en svo hefur verið um fleiri mál í samfélagi okkar og við höfum smátt og smátt verið að fikra okkur út úr því ástandi, m.a. má nefna þar bankakerfið. Því er mjög mikilvægt, held ég, að eining sé um aðferðir við þessar breytingar. Mér finnst einboðið að um þessi mál verði að ríkja sátt og að vanda verði hvert skref. Við þekkjum vel söguna frá Rússlandi þar sem eignum ríkisins var dreift til einkaaðila undir yfirskini nauðsynlegrar hagræðingar. En það voru oft flokksgæðingar sem græddu í leiðinni, ekki almenningur sem átti eignirnar. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að íhuga þau skref sem við stígum varðandi orkugeirann mjög vandlega. Þetta gerist þannig að þeir sem eiga orkuna núna, þ.e. íslenska þjóðin eða Landsvirkjun, og hafa staðið að þeim kostnaði sem þessu hefur fylgt, njóti réttlátlega í eðlilegum hlutföllum hver og einn, hvort sem það eru einstaklingar eða sveitarfélög, þess arðs eða þess sem í hlut fólksins kemur. Mér finnst þessi lagaheimild sem um er að ræða mjög víðtæk. Ég vil ekki taka afstöðu beint gegn þessu núna, en ég tel að þetta þurfi að athuga mjög vandlega. Að mínu mati er dálítið óvænt skref stigið með svona lagaheimild. Ég vil bíða með að taka afstöðu til þessa en vara við að málið fái flýtimeðferð.

Herra forseti. Stundum koma umræðurnar í þinginu á óvart. Ekki hefði mig órað fyrir því að umræða um þetta þingmál gæti orðið á þann veg sem hún hefur fallið hingað til af hálfu fulltrúa stjórnarandstöðunnar sem hafa kosið að tjá sig um málið. Ég held að fáum blandist hugur um það sem hafa lesið frv. að því er ætlað að reyna að bæta stöðu þess fólks sem býr á landsbyggðinni, á þjónustusvæði Rafmagnsveitna ríkisins. Það hefur verið ítrekað hér í máli hæstv. ráðherra og annarra þingmanna sem hafa tekið til máls, eins og hv. þm. Sturlu Böðvarssonar. Markmið frv. er að bæta búsetuskilyrði fólksins sem býr á þjónustusvæði Rafmagnsveitna ríkisins sem er fyrir utan höfuðborgarsvæðið. Það sem þingmenn Samfylkingarinnar leggja inn í umræðuna er að þeir leggjast gegn þessu markmiði. Þeir eru ósammála því að ríkisvaldið beiti sér fyrir aðgerðum sem geta stuðlað að því að lækka raforkuverð þar og styrkja fyrirtækið sem á að dreifa raforkunni til þessa hluta þjóðarinnar. Þetta er mjög einkennilegur málflutningur í mínum eyrum þó hann kunni að vera eðlilegum í eyrum þeirra sem skipa sér undir fána Samfylkingarinnar. Það er allt í lagi mín vegna en það er eðlilegt að menn dragi þá fram hinar pólitísku markalínur í málinu. Við skulum aðeins rifja upp fáein atriði um skipulag orkumála hér á landi. Við skulum rifja það upp að Rafmagnsveitur ríkisins hafa það verkefni að dreifa raforkunni til dreifbýlari hluta landsins, til þess hluta þjóðarinnar sem býr utan höfuðborgarsvæðisins. Hvað skyldu þeir sem búa í þéttbýlinu leggja til þess verkefnis? Staðreyndin er sú að það er sáralítið. Það er nefnilega þannig að þjóðin sem býr á höfuðborgarsvæðinu tekur engan þátt í því að kosta dreifikerfið mikla sem þarf að reisa um allt land til að þjónusta þann hluta þjóðarinnar sem býr fyrir utan höfuðborgarsvæðið. Eru það eðlilegar leikreglur, herra forseti, þegar ein þjóð býr í einu landi að ákveðinn hluti þjóðarinnar búi við það að njóta einn alls hagræðisins af því að búa þétt saman en hinn hluti þjóðarinnar taki á sig allan kostnaðinn við að dreifa orkunni um landið? Það finnst mér ekki sanngjarnar leikreglur, herra forseti. En þetta eru þær leikreglur sem við höfum búið við og ég hefði mjög gjarnan viljað sjá að yrði breytt á næstunni. Þess er ekki að vænta í ljósi viðbragða þingmanna Samfylkingarinnar að úr þeirri átt komi neinn liðsauki til þess að styrkja stöðu dreifbýlisins þannig að þeir sem njóta hagræðisins láti eitthvað af því hagræði til hinna sem njóta þess ekki. Það hét í gamla daga jafnaðarstefna. En það virðist vera búið að jarðsetja þá stefnu með jarðarför gömlu flokkanna sem standa að Samfylkingunni. Ég vil nefna líka annað atriði, herra forseti. Það er ekki bara ríkið sem á þau fyrirtæki sem eru í orkugeiranum. Það eru líka sveitarfélögin. Ég veit ekki betur en að Reykjavíkurborg sé næststærsti eða jafnvel stærsti eignaraðili að Landsvirkjun og hefur knúið þar fram stefnubreytingu á undanförnum árum í þá veru að Landsvirkjun innheimti arð af eigin fé sem þessir eignaraðilar telja sig eiga þar, og rukki það inn hjá notendunum inni í viðkomandi sveitarsjóði. Ég veit ekki betur, herra forseti, en að þeir sem búa á Vestfjörðum við mjög hátt orkuverð miðað við það sem gerist á höfuðborgarsvæðinu séu skattlagðir til þess að geta borgað arð í borgarsjóð Reykjavíkur. Herra forseti. Er á það bætandi þegar t.d. fólk á Vestfjörðum þarf að greiða miklu hærra orkuverð en fólkið sem býr á höfuðborgarsvæðinu, að borgarsjóður Reykjavíkur geri kröfu um að þeir sem borgi meira borgi enn meira til að eiga fyrir sérstökum skatti í borgarsjóð Reykjavíkur? Það finnst mér lítið réttlæti, herra forseti, og hef mótmælt því á fyrri þingum þegar það mál kom til umræðu. En ég varð ekki var við að þeir þingmenn sem eru nú í stjórnarandstöðunni hafi þá haft sömu skoðun og ég í þeim efnum, heldur hið gagnstæða. Mér finnst það ekki merkileg jafnaðarstefna, herra forseti, að styðja þá stefnu að skattleggja þá sem borga meira til þess að þeir sem borgi minna geti fengið sérstakan skatt því til viðbótar. Ég kann ekki að meta þá jafnaðarstefnu, herra forseti. Ég tel að þeir sem eru að leggja af stað í nýja vegferð með nýtt stjórnmálaafl --- ég óska þeim alls hins besta í starfi sínu --- þurfi að gera grein fyrir því hvers vegna þeir afneita öllum grundvallaratriðum jafnaðarstefnu í stefnumörkun sinni, t.d. á því sviði sem við ræðum hér. Ég vil líka nefna eitt dæmi enn af því að hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir gat um það að íslenska þjóðin ætti orkuna og allir ættu rétt að fá sinn skerf af þeim arði sem hægt væri að skapa með því að nýta þá orku. Hvers vegna tekur hún þá ekki undir það að öllu leyti þegar orkan á í hlut? Ég rifja það upp að heitt vatn er hluti af orkugjöfum Íslands. Það hefur ekki verið vilji fyrir því á Alþingi að skilgreina það sem eign þjóðarinnar, m.a. vegna þess að þeir flokkar sem standa að Samfylkingunni hafa ekki verið stuðningsmenn þess að öllu leyti. T.d. hefur Alþfl., meðan hann var og hét í þingsölum, ekki talað fyrir því sjónarmiði að heitt vatn væri þjóðareign. Það skiptir nefnilega máli. Heita vatnið hér gerir það að verkum að þeir sem njóta þess hér fá um 4 milljarða kr. í kjarabót vegna þess hve kostnaðurinn er lágur, 4 milljarða kr. í kjarabót á ári hverju. Og ég spyr: Er þessari kjarabót dreift til allrar þjóðarinnar? Fær hver Íslendingur réttlátan skerf í arðinum af þessari kjarabót, herra forseti? Það væri fróðlegt að heyra hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur svara því. Ég get svarað því fyrir mitt leyti. Svo skulum við heyra hvort þingmaðurinn hefur annað svar. Svar mitt er að svo er ekki. Hún og aðrir þingmenn hér segja: Þetta er séreign okkar sem búum hér. Og þeir taka alla þessa kjarabót til sín. Hinir sem búa annars staðar og njóta ekki þessarar auðlindar fá ekkert. Er það stefna hins nýja stjórnmálaafls að svo eigi að vera að arðurinn af þessari auðlind sé bara fyrir þá sem búa hér en ekki þá sem búa annars staðar? Er það hin nýja jafnaðarstefna sem menn ætla að bera inn á næstu öld? Herra forseti. Ég verð að segja að öll teikn sem uppi eru um stefnu hins nýja stjórnmálaafls í þessum málum eru á þann veg að þeir eigi að fá mikið sem eru stærri og standa betur, hinir eigi að bera skarðan hlut frá borði. Það sem m.a. styður þessa skoðun mína eru viðbrögð þeirra þingmanna stjórnarandstöðunnar sem tekið hafa til máls þar sem þeir vara við sanngjörnum og eðlilegum aðgerðum sem boðaðar eru í þessu frv. til að styrkja stöðu þeirra sem veikar standa. Enn vil ég spyrja: Telja þingmennirnir líka eðlilegt að þeir sem búa hér þurfi ekkert að leggja til við að kosta dreifikerfi til að flytja rafmagnið um landið allt? Kemur þeim landið ekki við að öðru leyti? Eru það bara hinir fáu sem búa í hinum dreifðu byggðum sem eiga að borga þennan stofnkostnað og rekstrarkostnað? Eiga hinir bara að hirða arðinn, herra forseti?

Herra forseti. Spurningar mínar til ráðherra sem voru réttmætar --- það heyri ég betur og betur --- og varnaðarorð mín vegna hinnar opnu lagaheimildar sem hér er beðið um eiga fullkomlega við það að þessi opna lagaheimild gæti nákvæmlega gengið þvert á alla jafnaðarstefnu eftir því hvernig lagaheimildin verður nýtt. Ég gerði í orðum mínum grundvallarmun á lagagreininni sjálfri --- þetta er ein lagagrein í fimm línum --- og greinargerðinni. Herra forseti. Það er ekkert í lagagreininni sem tryggir sérstaklega að hún verði nýtt fyrir dreifbýlið. Ræða þess þingmanns sem hér hefur talað var gjörsamlega út í loftið. Hún dæmir sig sjálf og ég mun í engu fara í þá umræðu sem hann reyndi að opna hér. Það að túlka orð mín svo að ég, Samfylkingin, jafnaðarmenn eða jafnaðarstefna, horfin eða verandi, sé á móti dreifbýlinu er gjörsamlega út í loftið. Ég veit ekki betur en að ég hafi á Alþingi og í störfum mínum yfirleitt stutt aðgerðir í almannaþágu. Ég er að benda á lagagreinina. Ég er ekki að gagnrýna greinargerðina. Ég ætlast til að þeir sem sitja í þingsal og hlusta á ræðu mína fari rétt með úr ræðu minni en ekki eitthvað annað sem þeir segja að hún hafi verið um.

Herra forseti. Það var skynsamlegt hjá hv. þm. að draga svona mjög í land og ég vænti þess að þingmaðurinn undirbúi sig betur fyrir næstu ræðu í iðnaðarmálum.

Herra forseti. Ég hef ekki dregið í land. Ég árétta það sem kom fram í orðum mínum og það sem meira er, ég gat þess í upphafi að þetta mál væri glænýtt, ég væri að koma hér með spurningar vegna þess hvernig það leit út. Og sannarlega hefur ekkert af því sem hér hefur komið fram enn þá gefið tilefni til þess að ekki sé ástæða til að skoða þetta mál mjög vel. Ég býst við að ráðherra geti staðfest hvers eðlis spurningar mínar voru og hver viðbrögð mín voru við því sem fram kom í greinargerðinni þannig að ég vísa þessum orðum til föðurhúsanna.

Herra forseti. Þetta var undarleg ræða hjá hv. þm. og raunar svo ómálefnaleg að furðu sætir hjá þeim hv. þm. Það kom ekkert fram, hvorki í máli mínu né í greinargerð með frv., um að hér sé sérstaklega verið að ræða um landsbyggðina. Það kemur ekkert fram í greinargerð með frv. að tilgangurinn sé að lækka orkukostnað á landsbyggðinni. Í máli hv. þm. Sturlu Böðvarssonar var lögð áhersla á að markmiðið væri að gera þessi fyrirtæki hagkvæmari. Ég held að við getum verið sammála um það. Ég vil því mótmæla þeim dylgjum sem komu fram í máli hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar um að ég og fleiri talsmenn Samfylkingarinnar sem tóku þátt í umræðunni séum á móti jöfnun orkukostnaðar. Vegna umræðunnar um heita vatnið vil ég aðeins minna á að hér voru samþykkt vatnalög, að mig minnir árið 1923, þar sem samþykkt var að vatn skyldi vera í einkaeign. Því miður, því ég er sannfærð um það að ef sú afdrifaríka ákvörðun hefði ekki verið tekin árið 1923 eftir mjög mikil pólitísk átök þá væri staðan í þessum málum önnur.

Herra forseti. Það er mikill misskilningur að ekkert hafi komið fram sem bendi til þess að menn hafi verið að ræða um að styrkja stöðu fyrirtækisins á landsbyggðinni. Ég bendi hv. þm. á fyrstu orð 1. gr. þar sem segir: ,,Rafmagnsveitum ríkisins ...``. Þær starfa þar. Þær starfa ekki á höfuðborgarsvæðinu. Og ég bendi hv. þm. á greinargerðina þar sem gerð er grein fyrir viðræðum um verkefni sem þessi heimild mundi ná til. Nefndar eru framkvæmdir í Stykkishólmi, Villinganesvirkjun í Skagafirði, í Grensdal á Suðurlandi og framkvæmdir í Öxarfirði. Allar framkvæmdirnar sem nefndar eru og öll dæmin sem tiltekin eru um verkefni sem féllu undir heimildarákvæði frv. eru á landsbyggðinni. Það á því ekki neinum að yfirsjást hver tilgangur málsins er. Þó að menn hafi sett lög 1923 þá vill nú svo vel til að menn geta sett lög síðar. Ég bendi á að menn settu ekki lög fyrr en 1990 um að fiskimiðin væru sameign þjóðarinnar og voru m.a. lagaákvæði til fyrr í mörg hundruð ár sem kváðu á um annað að nokkru leyti. Það varð engin hindrun fyrir þá breytingu sem gerð var árið 1990. Ákvæði vatnalaga breyta því engu um möguleika Alþingis til þess að dreifa arðinum af heitu vatni til landsmanna allra, veita þeim hlut í góssinu, eins og hv. þm. sagði. Rann þá upp fyrir mér sú mynd að góssið væri hluti af tekjum fólksins á landsbyggðinni sem rynni í borgarsjóð Reykjavíkur.

Herra forseti. Það er athyglisverð samlíking að líkja hafalmenningum og veiðum íslenskra sjómanna á hafi úti við vatnalögin vegna þess að ákvæði um sameign þjóðarinnar var sett inn til þess að styrkja þá sýn að það er landsmanna allra að sækja fisk í sjó. Ef hv. þm. vill reyna að breyta vatnalögunum og snúa við á þeirri braut þá er ég viss um að hann mun fá stuðning víðar frá heldur en úr hans eigin flokki. En ég er ansi hrædd um að þá komi nú krafa um bætur og annað slíkt upp eftir að þetta er búið að vera skýr einkaeign síðan 1923. Það verða dálítið miklar bætur, held ég, sem ríkið þarf þá að reiða fram. En ef hv. þm. telur að raunhæft sé að gera það þá er ég viss um að hann mun fá stuðning víða til þess.

Herra forseti. Ég ætlaði mér ekki að taka þátt í þessari umræðu. En eitt atriði sem kom fram í umræðunni vildi ég undirstrika, þ.e. að grundvöllur heimilda Rafmagnsveitna ríkisins til virkjunar er auðvitað að lækka orkukostnað á landsbyggðinni. Það er tilgangurinn með þessu virkjunarleyfi. Það er tilgangurinn með því að veita leyfi til hagkvæmrar virkjunar vegna þess að Rafmagnsveitur ríkisins starfa á landsbyggðinni og þær þjóna ákveðnum landshlutum. Innkaupsverð á orku til þeirra hefur verið of hátt og fyrirtækið hefur átt í erfiðleikum með að veita þá þjónustu sem því er gert að veita. Því hefur þar að auki verið gert að greiða arð í ríkissjóð en það er vafamál að sé það réttlætanlegt út frá afkomu fyrirtækisins og í rauninni ekki réttlætanlegt. Virkjunarleyfið er einn þátturinn í því að leiðrétta þann aðstöðumun sem fyrirtækið býr við og er alveg óviðunandi. Það verður að taka á því máli. Ég vil taka þátt í umræðu til að undirstrika alveg sérstaklega nauðsynin þessa. Ef hv. þingmenn hafa ekki lesið út úr þessu að ætlunin væri að lækka orkukostnað á landsbyggðinni með virkjunarleyfinu þá veit ég nú ekki hvar þeir eru staddir. Ég vildi aðeins undirstrika þetta.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að segja að ef sú heimild sem hér er verið að óska eftir að verður lögum mun leiða til þess að raforkuverð á landsbyggðinni og víðar muni lækka þá fögnum við í Samfylkingunni þeirri breytingu að sjálfsögðu. Mér fannst satt best að segja ræða hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar sem flutt var hér áðan vera þess eðlis að ég ætla ekki að leggja frekar út af henni. Ég held að hún dæmi sig sjálf. Það er líklega hans ólán að sú ræða verður rituð í Alþingistíðindin og það er eitthvað sem hv. þm. verður að eiga við sjálfan sig. Virðulegi forseti. Það var ekki erindi mitt hér upp að ræða þetta sérstaklega heldur hitt að ég ætlaði að beina spurningu til hæstv. iðnrh., kannski í framhaldi af ræðu hv. þm. Péturs H. Blöndals áðan þar sem hann benti á að fyrirkomulagi því sem ríkir í orkugeiranum mætti nánast líkja við það fyrirkomulag sem var í sovét hinu forna. Ég get þó ekki tekið undir það enda hefur sú samfélagstilraun sem þar fór fram dæmt sig sjálf og sagan fellt sinn dóm í þeim efnum. En ég ætlaði spyrja hæstv. iðnrh. hvaða framtíðarsýn hann hafi á Rafmagnsveitur ríkisins, hvernig hann sjái framtíðarfyrirkomulag þess fyrirtækis og jafnframt hvort til greina komi að ganga eitthvað frekar þann veg að einkavæða fyrirtækið að einhverju marki. Vel mætti ímynda sér að inn í þá einkavæðingu gætu komið til að mynda heimamenn víða í kaupstöðum og þorpum um landið o.s.frv. Virðulegi forseti. Aðalætlun mín með því að taka til máls í umræðunni var að beina þessari fyrirspurn til hæstv. iðnrh. og fá fram svör við því hvaða framtíðarsýn hann hefði á fyrirtæki Rafmagnsveitu ríkisins.

Herra forseti. Það er í sjálfu sér meiri umræða um þetta mál heldur en ég átti von á miðað við mikilvægi þess. En af því að hv. þm. spyr hver sé mín framtíðarsýn á Rarik, þá er hún alveg skýr. Rarik mun í framtíðinni fá meira hlutverk en fyrirtækið hefur í dag ef okkur tekst að innleiða samkeppni í orkugeirann. Landsvirkjun er með 93% markað í orkuvinnslunni í dag og það hljóta allir að sjá að það er ekki gott að koma á samkeppni í orkuvinnslu við slíkar kringumstæður. Það er kannski mergurinn málsins og ástæður þessa frumvarpsflutnings eru einmitt þær að hleypa fleiri aðilum inn en bara Landsvirkjun. Það gerum við best með því að opna fyrir þann möguleika að Rarik, sem er fyrirtæki sem þjónar landsbyggðinni fyrst og fremst og einvörðungu, hafi möguleika til að fara í samstarf við aðila á þeim stöðum þar sem orkulindirnar eru og þrjú dæmi eru nefnd í frv., Skagafjörður, Snæfellsnes og Árnessýsla. Ef hægt er að tala um langa framtíð í þessum efnum, að þremur til fimm árum liðnum, þá getur maður séð fyrir sér að Rarik verði orðið öflugt fyrirtæki í vinnslu og í dreifingu. Ég held að það verði hlutverk Rariks í framtíðinni að vinna orku og sjá um dreifingu á henni. Það getur vel farið saman í breyttu skipulagi raforkumála. Það er hins vegar ekkert forgangsverkefni að mínu viti að einkavæða Rarik. Fyrst er að koma skipulaginu á. Ég alveg sannfærður um að þá kemur að markaðsvæðingu fyrirtækisins. En að einkavæða Rarik við þær kringumstæður sem núna eru væri að mínu viti hreint rugl vegna þess að fyrst þurfum við að skilgreina nákvæmlega hvert sé hlutverk fyrirtækisins í hinni breyttu mynd þegar menn sjá raforkugeirann fyrir sér í samkeppnisumhverfi. Þá fyrst getum við tekið ákvörðun um hvað við ætlum að gera við fyrirtækið.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. iðnrh. skýr og greinargóð svör við spurningu minni. Ég skil hæstv. iðnrh. svo að markmiðið með þeirri heimild sem hér verið að leggja til að verði lögfest sé aðallega að styrkja Rarik til þess hugsanlega í framtíðinni að geta komið inn í samkeppni og að búa til alvörusamkeppni í orkugeiranum, að það sé fyrsta skrefið. Síðan verði næsta skref, þegar til lengri tíma er litið, að skoða þá stöðu sem upp er komin, þ.e. hvort æskilegt sé að einkavæða fyrirtækið eða hvaða ákvörðun sem menn taka. En ég skil hæstv. iðnrh. svona og ég get tekið undir margt af því sem hann sagði áðan í sínu andsvari.

Herra forseti. Þetta er hárréttur skilningur hjá hv. þm. og ég er sannfærður um að þetta sé skref í átt til breytinga við að innleiða samkeppni í orkugeirann. Staðreyndin er hins vegar sú að það mun taka dálítið langan tíma og Alþingi hefur ekki tekið neinar ákvarðanir um það. Hins vegar var tiltölulega víðtæk pólitísk samstaða í þeirri nefnd sem hér var vitnað til áðan að ætla í áföngum að innleiða samkeppni á þetta svið atvinnulífsins og til þess að menn geti talað um samkeppni, þá þurfa þeir að vera með tiltölulega jafnstór fyrirtæki til að taka þátt í samkeppninni. Því er þetta skref stigið nú, til að heimila Rarik að taka þátt í að vinna orku með heimamönnum á þeim svæðum þar sem það er hagkvæmt. Þessa heimild hafa nokkur fyrirtæki í dag. Megintilgangurinn er síðan sá að menn nái fram auknu hagræði í orkugeiranum í heild sinni þegar samkeppnin er komin á sem leiða mun til lægra orkuverðs þegar fram líða stundir. Þetta er megintilgangurinn.

Virðulegur forseti. Það frv. til laga sem hér er flutt fjallar um möguleika fyrir Rafmagnsveitur ríkisins til að taka þátt í félögum sem hafa það að megintilgangi að framleiða, flytja, dreifa eða selja orku og auk þess að eiga hlut í félögum til að hagnýta þá sérþekkingu og búnað sem fyrirtækið ræður yfir til rannsóknar- og þróunarstarfa á sviði orkumála og til orkuverkefna erlendis. Virðulegur forseti. Mér sýnist að hér sé verið að afla lagaheimildar sem getur fallið eðlilega að hlutverki fyrirtækisins og veitt því ákveðna þróunarmöguleika og hagnýtingu á þeirri þekkingu sem þar er að finna og er veruleg. Ég tel að þær takmarkanir sem settar eru í frv. um að hér sé eingöngu um orkusviðið að ræða séu mjög eðlilegar og reyndar nauðsynlegar. Á það bæði við um þátttöku í fyrirtækjum vegna framleiðslu o.s.frv., sem og til rannsóknar- og þróunarstarfa. Ég tek þetta fram vegna þess að mér finnst að menn hafi kannski verið að fara svolítið út fyrir þetta í öðrum fyrirtækjum, a.m.k. hef ég sett spurningarmerki við það. Ég leyfi mér að nefna bara til umhugsunar, starfsemi Hitaveitu Suðurnesja í þessu sambandi. Það er auðvitað ágætt og arðbært fyrirtæki sem gegnir mjög mikilvægu hlutverki. En þegar verið var að breyta lögum um Hitaveitu Suðurnesja, ég held að það hafi verið lagabreyting, þá var þar aukið við heimild sem ég varaði við, ef ég man rétt, að yrði ekki farið of langt með í sambandi við ráðstöfun fjár út úr fyrirtækinu til annarra verkefna. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta hér og í samhengi við þetta frv. er sú að þar sem um er að ræða fyrirtæki sem fá sérleyfi til dreifingar og sölu á afurð eins og raforku eða heitu vatni, einkaleyfi á ákveðnu svæði, þá er auðvitað út frá neytendavernd og neytendasjónarmiðum nauðsynlegt að gæta þess að þar sé ekki verið að taka óþarfa áhættu, þar sé ekki verið að nýta fjármagn inn í allt annað samhengi og hugsanlega áhætturekstur. Sjónarmiðið sem þarna liggur að baki er neytendavernd, öryggi fyrir neytendur sem skipta við eitt fyrirtæki sem hefur sérleyfi. Nú veit ég að þetta hefur verið stundað í einhverjum mæli hjá fleiri fyrirtækjum sem selja heitt vatn til húshitunar. Ég hef a.m.k. ástæðu til að ætla að svo sé. Þó að ég nefni Hitaveitu Suðurnesja sem dæmi þá einskorðast þetta ekkert við það fyrirtæki. Ég er ekki að gagnrýna út af fyrir sig neitt sem snýr að fyrirtækinu að öðru leyti en því að menn þurfa að hafa ákveðnar viðmiðanir og aðgæslu. Ég held að t.d. í Bandaríkjum Norður-Ameríku sé mjög hart gengið eftir sjónarmiðum af þessu tagi. Ég held að við þurfum að hafa það í huga þegar heimildir eru veittar að neytendur séu ekki settir í áhættu og að arður sé eftir atvikum notaður innan orkusviðsins því að það segir sig sjálft að ef hann er tekinn út úr fyrirtæki til annarra hluta, þá nýtist hann ekki á sama hátt, t.d. til að lækka orkuverð sem ætti auðvitað að vera meginviðmiðunin. Í sambandi við þetta mál er eðlilegt að menn víki að öðrum þáttum. Ég ætla ekki að teygja mig langt í þeim efnum, aðeins að ítreka það meginatriði og keppikefli að tryggja sem jafnast verð á orku til notenda í landinu. Okkur hefur miðað allt of skammt í þeim efnum. Það hefur ekki tekist pólitísk sátt t.d. um að jafna á húshitunarmarkaðnum, annars vegar milli þeirra sem njóta jarðhitans og hins vegar þeirra sem þurfa að kaupa raforku til húshitunar, þar sem allt of mikill verðmunur er uppi. Ég minnist þess að við vorum með þá hugmynd í deiglu um 1980 -- þá varð mikil verðsprenging á orku í sambandi við olíukreppu --- að leggja jöfnunargjald á hitaorkuna líka, ekki aðeins á raforkusöluna eins og var lengi í gildi til þess að afla fjár til jöfnunar, heldur á hitaorkuna. En ekki reyndist pólitískur vilji til þess á þeim tíma og það var mjög miður að mínu mati að það var ekki gert. Það er ótvírætt í mínum huga að mismunurinn á orkukostnaði heimila, á milli kaldra og heitra svæða sérstaklega, er stór þáttur í þeirri búseturöskun sem á sér stað og fólksflutningi frá rafhitunarsvæðunum yfir til svæða þar sem þessi hluti af framfærslunni er langtum ódýrari. Þar hafa menn ekki náð að jafna sem skyldi. Munurinn á raforkuverðinu einu og sér er ekki stórfelldur. En það er um gífurlega mikinn mun er að ræða á húshitunarkostnaðinum, annars vegar með rafhitun og hins vegar með hagkvæmum hitaveitum. Menn kannast vafalaust við söguna af landsbyggðarmanninum sem flutti í fjölbýli í Reykjavík og í pósthólfinu hjá honum lenti reikningurinn fyrir upphitun á allri blokkinni. Hann brá við og greiddi reikninginn en síðan kom það í ljós að hann var að greiða fyrir blokkina en ekki fyrir eigin íbúð eða sinn hlut í orkukostnaði. Þetta er ekki eins ýkjukennt eins og menn gætu haldið. Þarna er um að ræða allt að þrefaldan mun, tvöfaldan til þrefaldan mun a.m.k. miðað við staðalaðstæður og síðan fer það eftir aðstæðum að öðru leyti, ástandi húsnæðis m.a., hversu raunmunurinn er mikill hjá hverjum og einum íbúðareiganda eða leigjanda sem þarf að greiða orkureikninginn. Rafmagnsveitur ríkisins sinna markaði sem er mjög örðugur. Þar er um að ræða verulegan félagslegan kostnað sem Rafmagnsveiturnar hafa ekki nema að hluta til fengið metinn og greiddan þannig að þeirra aðstæður sem fyrirtækis eru allt aðrar og erfiðari heldur en t.d. Landsvirkjunar og annarra fyrirtækja sem vel standa, þar á meðal Hitaveitu Suðurnesja. Það skortir, tel ég vera, skilning á því að leggja beri Rafmagnsveitunum til fjármagn til móts við þann erfiða markað sem þær sinna og að litið sé á það sem samfélagslegan kostnað. Margt fleira mætti um þetta segja, virðulegur forseti. Ég tel að hér sé jákvætt mál á ferðinni. Þó hugsanlega megi gera það betra við athugun í nefnd þá styð ég meginhugmyndina að baki þessu þingmáli.

Herra forseti. Ekki veit ég hvor okkar, sá sem hér stendur eða hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, er á réttri leið en ég held að þetta sé kannski í fyrsta skipti í tæp fjögur ár sem við verðum sammála um eitthvert mál á sviði orkumála. Ég þakka hv. þm. fyrir góðar undirtektir við málið vegna þess að ég var sammála hverju orði í þeirri ræðu sem hann flutti og vil bæta aðeins við það sem ég sagði áðan um einkavæðingu þessa fyrirtækis að það er alveg hárrétt sem fram kom hjá hv. þm. að þeir baggar eru bundnir við þetta fyrirtæki af hálfu hins opinbera að því er ætlað að sjá um mjög mikilvægan þátt í félagslegri þjónustu við landsbyggðina. Því er útilokað undir nokkrum kringumstæðum við óbreyttar aðstæður að ætla að koma þessu fyrirtæki í hendur einkaaðila með því að vísa því út á markað. Það væri óðs manns æði við þessar kringumstæður. Hins vegar í nýju breyttu skipulagi orkumála framtíðarinnar, hvenær sem það verður komið á, þar sem skilgreint verður hvar framkvæmdarvaldið og opinberir aðilar velja að framfylgja hlutverki sínu til orkujöfnunar í landinu, þ.e. þegar þessir baggar hafa verið leystir af fyrirtækinu og það orðið fullfært um að standa undir sér sjálft, þá verður kannski hægt að stíga það skref að koma fyrirtækinu út á markað.

Virðulegur forseti. Ég býst við að hæstv. ráðherra sem fagnaði því að samstaða væri okkar á milli um málið viti að ég er ekki að búa til ágreining að jafnaði í málum heldur fer það eftir efni máls. Vissulega er það rétt að okkur hæstv. ráðherra hefur greint á um og greinir á um mjög veigamikla hluti í sambandi við orkumálin. Það er líka gott þegar leiðir liggja saman. Ég vildi aðeins bæta því við vegna þeirrar umræðu sem fram hefur farið og vegna þess sem kom fram hjá hæstv. ráðherra um breytingar í orkumálum okkar varðandi samkeppni sem tengist reglugerð eða tilskipun Evrópusambandsins frá 1996 --- hún hefur verið til athugunar síðan en ekki hefur enn þá verið fallist á hana innan Evrópska efnahagssvæðisins eða í hinni sameiginlegu nefnd --- að þar er um mjög stórt mál að ræða. Till. til þál. sem hæstv. ráðherra lagði fyrir þingið á síðasta vetri tengdist málinu. Hún var ekki afgreidd. Þetta er í raun mjög gott dæmi um það hversu langsótt það er á vissum sviðum að ætla okkur að þurfa að kópíera tilskipanir frá Evrópusambandinu sem er með sinn stóra og samtengda markað en við hér langt úti í hafi með einangrað kerfi og lítinn markað miðað við það sem við berum þetta saman við. Ég er ánægður með að menn hafa farið sér hægt í sambandi við þessa tilskipun. Við í þingflokki óháðra höfum lagt til að við frestum því einfaldlega að innleiða hana. Ég veit ekki hvað kemur að lokum út úr hinni sameiginlegu nefnd, EES-nefnd, sem svo er kölluð. En ég held að menn þurfi að gæta sín mjög á því að fara ekki út í ófæru að þessu leyti. Ég er opinn fyrir því að skoða möguleika okkar til þess að bæta orkubúskap okkar út frá þjóðhagslegum forsendum en við eigum að varast það að kópíera fyrirmæli sem eru vaxin upp úr allt öðru samhengi.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. að við eigum að varast það að kópíera það sem manni virðist falla vel að aðstæðum annars staðar beint yfir til okkar enda hafa verið skýrir fyrirvarar alla tíð af hálfu stjórnvalda á Íslandi gagnvart þessari tilskipun um innri markað á sviði raforku. Hún tók gildi núna 19. febrúar 1999 en ekki á öllu Evrópska efnahagssvæðinu, það er hárrétt. Hún hefur ekki enn þá verið tekin til umfjöllunar í sameiginlegu nefndinni. Við settum strax skýra fyrirvara um að við mundum, ef hún tæki til alls svæðisins, a.m.k. ekki taka hana upp fyrr en 19. febrúar 2001 þegar síðasta Evrópusambandsríkið, Grikkland, hyggst taka hana upp hjá sér. Við erum enn þá með þessa skýru fyrirvara um litla hagkerfið, einangraða orkukerfið og þar fram eftir götunum. Ég held hins vegar að nokkrir þættir í þessari tilskipun geti fallið ágætlega að okkar aðstæðum. Ég held að skynsamlegt sé fyrir okkur að greina skýrt á milli í vinnslu, flutnings, dreifingar og sölu raforku þannig að það sé skýrt hvernig kostnaður á einstaka þætti fellur. Það gefst okkur tækifæri til að gera. En um leið og við gerum þetta eigum við á okkar eigin forsendum að setja upp okkar eigið fyrirkomulag og út á það gengur sú vinna sem nú er í gangi í iðnrn. Ég ætlaði mér að geta lagt fyrir þingið frv. til nýrra raforkulaga. Það mun því miður ekki takast. Ég ætlaði í næstu viku að kynna það fyrir hagsmunaaðilum. Það dregst um eina viku en áður en til kasta þingsins kemur --- nú kann að fara að svo verði alls ekki --- en meðan ég er í iðnrn. þá hef ég hugsað mér að nota vorið til að kynna það fyrir hagsmunaaðilum, sveitarfélögum, fyrirtækjum sem starfa á þessu sviði og hinu pólitíska baklandi þingsins um það hvað þar er á ferðinni.

Virðulegur forseti. Ég get verið sammála hæstv. ráðherra um að sjálfsagt er að líta á þessa möguleika sem varða þessa megindrætti um að aðskilja í rauninni framleiðsluna frá flutningnum. Margt er í því samhengi sem auðvitað þarf athugunar við, þ.e. hvernig því verði skynsamlega fyrir komið. Það sem mestu varðar í mínum huga er að það loki ekki á eða geri ekki erfiðara fyrir en ella að jafna raforkuverðið á innanlandsmarkaðnum hjá notendum þar sem við þurfum að sækja á en ekki að tapa stöðunni. Það er grundvallaratriði sem þarf að hafa í huga. Ég held að það sé líka spennandi að skoða hvernig ætti að taka umhverfissjónarmið inn í breytt fyrirkomulag og spurninguna í sambandi við framleiðsluna um að taka inn nýja þætti sem grunnþætti m.a. við mat á verðlagningu. Það er náttúrlega ekkert ráðrúm til þess að reifa það frekar hér. Við höfum kannski ekki sömu aðstæður og aðrir sem framleiða raforku með jarðefnaeldsneyti eða á slíkan hátt að taka upp græna skatta með beinum hætti í sambandi við raforkuframleiðsluna, og þó. Það sem þarf að gerast hér er að við förum að meta til verðs það sem fer til spillis við beislun okkar eigin orkulinda og taka það skýrt með inn í kostnaðinn. Það er eitt af því sem tengist umhverfissviðinu og þessum nýju viðhorfum.

Herra forseti. Ég tek undir það sem fram kom í ræðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar að við lagasetningu er snerta orkufyrirtæki eins og önnur þá þurfi neytendavernd að vera mönnum ofarlega í huga. Ég er sammála því sjónarmiði. En þá kviknar spurningin: Erum við að ræða um hvernig við skilgreinum hagsmuni neytenda, skammtímahagsmuni og langtímahagsmuni, og tengist það hugtakinu framfarir innan fyrirtækja og í þjóðfélaginu almennt? Við þurfum að hafa í huga að innan fyrirtækja eins og Rafmagnsveitna ríkisins eins og reyndar allra íslenskra orkufyrirtækja hefur safnast gríðarlega mikil þekking og starfsfólk þessara fyrirtækja, vísindamenn, tæknimenn og aðrir eru í rauninni á heimsvísu og hafa verið að flytja út þann mannauð sem þar hefur safnast upp. Það er líka mjög mikilvægt, með hagsmuni fyrirtækjanna og þá neytenda eða þjóðarinnar í huga, að nýta þá þekkingu og þann mannauð sem safnast upp í fyrirtækjunum. Oft og tíðum getur það gerst innan fyrirtækjanna, en í öðrum tilvikum þarf það að gerast í öðrum fyrirtækjum sem eru sérstaklega stofnuð um slík verkefni í samstarfi við aðra aðila. Ég tek sem mjög nýlegt dæmi, sem hv. þm. er kunnugt um, nýstofnað vetnisfélag þar sem nokkrar íslenskar stofnanir vildu koma að því fyrirtæki en gátu ekki vegna lagahindrana. Þar eru fyrirtæki í rauninni að missa af möguleika til þess að vera með í miklu framfaramáli og það eru ekki langtímahagsmunir, hvorki fyrirtækisins né neytenda, þar sem um er að ræða nýjan markað jafnvel fyrir þessi fyrirtæki. Þess vegna er það ákvæði sem er til umfjöllunar afskaplega mikilvægt fyrir fyrirtæki á borð við Rafmagnsveitur ríkisins.

Virðulegur forseti. Það sem ég held að sérstaklega þurfi að gæta að og það sem bjó að baki hugleiðingum mínum um neytendaverndina er að greint verði tryggilega á milli kostnaðarins við orkuöflun, orkuframleiðslu og dreifingu hennar eftir atvikum hjá viðkomandi fyrirtæki, og hins vegar á milli reksturs sem getur talist til áhætturekstrar eða þegar farið er að ráðstafa fjármagni í verulegum mæli út úr fyrirtækinu, eftir atvikum í óskyldan rekstur, áhættufyrirtæki og óskyldan rekstur, vegna þess að þegar um er að ræða einokun á sölu, sem við getum kallað svo, þegar um er að ræða staðbundinn markað þar sem tiltekið fyrirtæki hefur einokun á sölunni, þá á notandinn í rauninni heimtingu á því að engin ævintýramennska sé að baki hjá viðkomandi fyrirtæki, þ.e. að ekki sé verið að ráðstafa fjármunum sem eru ætlaðir til þess að framleiða orku og eftir atvikum til að ná niður orkuverðinu, í óskylda hluti. Það getur út af fyrir sig verið bókhaldslegt eða að til þurfi að koma uppsetning, rekstrarleg aðgreining, til þess að svona sjónarmið séu í heiðri höfð. Hitt er jafnljóst að það á að reyna að greiða fyrir því að þekking og reynsla nýtist. Ég er alveg sammála hv. þm. um það atriði. Innan orkufyrirtækja okkar er um að ræða verulegan auð sem auðvitað er sjálfsagt fyrir þjóðina að nýta sem best. Að því stefnir þetta mál. Hv. þm. nefndi merkar nýjungar á þessu sviði, t.d. í sambandi við vetnisframleiðslu og við þurfum auðvitað að greiða fyrir því að sú þróun geti gengið sem best fyrir sig.

Herra forseti. Ég skil og virði að sjálfsögðu þetta sjónarmið og tel að ekki sé ágreiningur um það. En ég held að áhættan sé ekki svo mikil. Það er auðvelt að greina á milli kostnaðar og ég tel að svo sé gert almennt í orkufyrirtækjum á milli hins beina kostnaðar og síðan annars kostnaðar. Vandinn er hins vegar: Hvað er óskyldur rekstur? Hvað er það sem er óskylt í beinni orkuframleiðslu? Fyrirtækjum kann að vera nauðsynlegt að leggja eitthvert fé til áhættusamra verkefna, m.a. til þess að þróa nýja tækni sem kann að lokum að leiða til enn ódýrari orku til neytenda. Einhvers staðar frá þurfa þeir peningar að koma. Það kann að vera áhættufé. Í sumum tilvikum skilar það árangri til fyrirtækisins, styrkir það, dregur úr kostnaði til lengri tíma litið, skapar nýja markaði o.s.frv. Auðvitað þarf alltaf einhver áhætta að vera til staðar. Hins vegar þarf að skilja á milli þannig að stjórnendur og aðrir sem koma að fyrirtækjunum viti nákvæmlega hversu mikið er lagt til þessara hluta. Hvað varðar einokunina og þær áhyggjur þá hygg ég að umhverfið sé að breytast þannig að einokun á þessu sviði sem öðrum sé smám saman að hverfa.

Virðulegur forseti. Ég er ekki viss um að það sem hér var rætt um, þróun í sambandi við aðgreiningu á meginframleiðslu og megindreifingu á raforku, eigi eftir að leiða til þess að staðbundnar rafveitur og staðbundnar hitaveitur búi ekki eftir sem áður að sínum markaði þannig að í smásölunni og dreifingu á lægsta stigi verði eftir sem áður um að ræða sérréttindi viðkomandi fyrirtækja. Ég tel mestu varða í sambandi við það efni sem við ræðum hér að notandinn sé í rauninni í gegnum sinn reikning frá þessu fyrirtæki ekki að borga fyrir neitt annað en þjónustu sem vel er skilgreind, eftir atvikum vöru, ef við köllum orkuna vöru í þessu sambandi, að hann sé ekki að leggja til með einhverju óskyldu, kannski óvitandi um hvað sé á ferðinni. Það er þetta sem ég er með í huga og ef þetta gerist í einhverjum verulegum mæli þá fellur það engan veginn að venjulegri hugsun í sambandi við sérréttindi, einokun eða einkarétt varðandi sölu á vöru ef hægt er að nota það til skattlagningar í óskyldu samhengi sem löggjafinn hefur hvorki út af fyrir sig ætlað né leyfisveitandinn gert ráð fyrir. Menn þurfa að gæta að þessum viðhorfum.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis. Frv. er flutt af forsn. þingsins. Á undanförnum tveimur árum hefur verið unnið að endurskoðun þingskapa á vegum forsætisnefndar og formanna þingflokka og með aðstoð einstakra starfsmanna á skrifstofu þingsins. Upphafið má þó raunar rekja til þess að þegar deildaskipting þingsins var afnumin árið 1991 var ákveðið að stefna að endurskoðun þingskapanna þegar reynsla hefði fengist af þeim í einni málstofu. Þeir sem að þeirri breytingu stóðu gerðu sér vel grein fyrir því að störf og starfshættir Alþingis mundu taka breytingum og sú þróun hlyti að verða sem kallaði á endurskoðun eða aðlögun þingskapa. Hefur verið safnað saman á undanförnum árum ýmsum atriðum sem hafa þyrfti hliðsjón af þegar til endurskoðunar kæmi. Hafist var handa við þetta verk vorið 1997 eftir fund forseta og formanna þingflokka um málið. Samkomulag varð þá um að forseti og tveir úr sex manna hópi þingflokksformanna mynduðu undirnefnd sem ynni í málinu milli þess sem stærri hópur fjallaði um það. Lágu fyrstu drög fyrir í júlímánuði það ár. Var jafnóðum unnið úr þeim athugasemdum sem fram komu á fundunum. Verkið lá þó niðri á fyrri hluta síðasta árs af ástæðum sem ég ætla ekki að rekja hér, en tekið var til við þessa vinnu á ný eftir að þing kom saman í haust. Bæði hafa þeir sem voru í undirnefndinni og formenn þingflokkanna fjallað um málið síðan auk forsn. þar sem málið hefur alloft verið á dagskrá og það hefur fengið nokkra umfjöllun í þingflokkum. Vissulega hefði verið æskilegt að geta átt frekari samvinnu við einstaka þingmenn um efni frv. en það er ljóst að fyrir því eru einhver mörk hve langt er hægt að ganga í samráði um einstakar breytingar sem æðimargir hafa misjafnar skoðanir á. Ég hef því lagt áherslu á að samstaða gæti náðst um helstu atriði frv. milli forustu þingsins, þ.e. forsn. og formanna þingflokka. Ég vil þó leggja áherslu á að þeir sem standa að málinu, forsætisnefndarmenn, og þeir sem einkum hafa verið með í ráðum, hafa áskilið sér rétt til að styðja breytingar á einstökum atriðum þegar málið fær frekari athugun í nefnd. Í frv. eru lagðar til gagngerar breytingar á þingsköpunum. Frv. er í búningi breytingafrv. til þess að sem gleggst kæmi fram hverju verið er að breyta frá gildandi þingsköpum. Verði frv. þetta samþykkt kæmi til greina að leggja fram á næsta þingi nýtt frv. til heildarlaga um þingsköp Alþingis þar sem ekki væru gerðar verulegar efnisbreytingar heldur breytt framsetningu og einstök atriði samræmd. Efnisskipan þingskapanna hefur tekið litlum breytingum frá því að þau voru fyrst sett árið 1875 þrátt fyrir ýmsar breytingar sem gerðar hafa verið síðan á einstökum greinum eða köflum. Við endurskoðun þingskapanna hefur verið reynt að taka á sem flestum ákvæðum þeirra. Um breytingarnar má almennt segja að þær miða að því: 1. Að gera þinginu betur kleift að rækja hlutverk sitt samkvæmt stjórnskipaninni. 2. Að vanda og styrkja sem mest löggjafarstörf þingsins. 3. Að styrkja eftirlitshlutverk þingsins. 4. Að styrkja forustu þingsins. 5. Að gera skoðanaskipti í umræðum um þingmál skarpari. 6. Að tryggja betur samfellu í störfum þingsins, skipulag þingstarfanna. 7. Að færa til nútímahorfs ýmis ákvæði sem þykja úrelt. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjalla um einstök atriði frv. í framsöguræðu minni, en því fylgja ítarlegar skýringar. Þó eru örfá atriði sem ég vil drepa á og eru þau veigamestu. Ég vil fyrst nefna ræðutíma þingmanna. Ég tel, og deili þeirri skoðun með mörgum, innan þings og ekki síður utan þings, að koma verði betri skipan á fyrirkomulag umræðna á Alþingi. Heildarræðutími á Alþingi á hverju þingi er of langur. Hann er milli 600 og 750 tímar á reglulegu þingi en það er talsvert meira en tíðkast í þeim löndum sem við berum okkur oftast saman við. Ég leyfi mér að fullyrða að það vaki ekki fyrir nokkrum manni að skerða þann tíma sem sanngjarnt og eðlilegt er að ætla hverjum þingmanni til að koma skoðunum sínum á framfæri og eiga orðastað við aðra í umræðum. En það eru hins vegar ýmsir sem trúa því og hafa kannski af því nokkra reynslu að þessum rétti hafi verið misbeitt. Á löngum þingferli mínum hef ég bæði starfað í stjórnarflokki og í stjórnarandstöðu og skal ekki sverja fyrir að ég eða félagar mínir hafi ekki fallið í slíka freistni. Ég tel það hins vegar ekki mér til tekna. Að teygja á umræðum skilar sjaldnast árangri í hinni pólitísku baráttu, og raunar æ sjaldnar, en slík brögð eru hins vegar til þess eins fallin að skaða Alþingi sem stofnun og valda þingmönnum vanda við að skipuleggja störf sín. Markmið þeirra breytinga sem hér eru lagðar til er fyrst og fremst að gera umræðurnar líflegri og áhugaverðari en þær eru nú, ekki aðeins fyrir þá 63 þingmenn sem eiga sæti í þessum sal heldur alla þjóðina sem á nú kost á því að fylgjast með störfum okkar í þingsalnum í sjónvarpi og um netið. Í gær fór fram mikil og góð umræða um utanríkismál, umræða sem stóð fram eftir degi. Margir tóku þátt í þeirri umræðu. Andsvör voru æðimörg. Ég tel að sú umræða hafi verið Alþingi til sóma og þeim þingmönnum sem tóku þátt í henni. Ræðutími hvers þingmanns var 15 mínútur, þ.e. sá sami og gert er ráð fyrir í þessu frv. að verði gegnumgangandi við almennar umræður, þó þannig að þingmenn mega tala að jafnaði eins oft og þeir vilja samkvæmt frv. Þau tímamörk sem sett eru í þessu frv. eru sanngjörn og eðlileg og ég vil líka benda á að frv. gerir ráð fyrir því að forseti hafi heimild til þess að veita þingmönnum rýmri tíma þegar sérstakar málefnalegar ástæður mæla með því. Í öðru lagi vil ég nefna breytingar á nefndaskipan. Eins og rakið er í athugasemdum við breytingar á 13. gr. þingskapalaga eru fyrir því margar ástæður að fækka eigi í fastanefndum, einkum og sér í lagi sú að þannig megi skipuleggja betur störf og vinnulag nefndanna sem eru auðvitað hinn mikilvægasti vettvangur þingstarfanna. Sú tillaga sem gerð er í frv. miðar að þessu. Í henni felast líka nokkur mikilvæg atriði, svo sem að koma á fót eftirlitsnefnd þingsins sem við köllum stjórnlaganefnd í frv., að bæta meðferð ríkisfjármála með því að sameina í einni nefnd umfjöllun um tekjur og gjöld ríkissjóðs í anda hinna nýsettu fjárreiðulaga og að sameina nefndir sem fjalla um skyld málefnasvið. Ég vil hins vegar taka það mjög skýrt fram hér við 1. umr. að flutningsmenn frv., forsn., munu ekki standa fast á þeirri útfærslu sem frv. gerir ráð fyrir. Við sem frv. flytjum erum opnir fyrir því að þessi hugmynd um fækkun nefndanna fái aðra útfærslu og jafnvel að gengið verði að þessu sinni skemur í þessa átt ef menn svo vilja. Ég óska þess hins vegar að nefndin sem fær málið til meðferðar fari vel yfir þennan þátt málsins og kanni hvort unnt sé að finna aðrar leiðir sem betri samstaða gæti þá náðst um. Mér er fullkunnugt um að þingmenn hafa á þessu máli margar skoðanir og sumir stríðar, en ég vænti þess að nefndin reyni að sætta mismunandi sjónarmið. Markmiðið verður þó að vera það að skipuleggja nefndastarfið sem best og veita nefndunum sem mest svigrúm til þess að vinna sín mikilvægu störf. Fleiri atriði eru mikilvæg í frv. Ég skal nefna örfá til viðbótar. Í frv. er gert ráð fyrir að mál fari beint til nefndar en ekki að beðið verði eftir því að 1. umr. fari fram. Það eru ekki áform um að draga það að 1. umr. fari fram um mál. Hins vegar er verið að nýta þann tíma sem líður frá því að mál kemur fram og þar til 1. eða fyrri umr. fer fram, auk þess sem nefndarmönnum gefst tími til að kynna sér betur efni máls áður en umræðan um það hefst. Í frv. eru ákvæði um að þingmál falli ekki niður við lok hvers löggjafarþings eins og nú er heldur geti þingið haldið áfram umfjöllun um málið á næsta þingi ef nauðsynlegt er og þá þar sem frá var horfið. Á bak við þessa breytingu býr sú hugmynd að það horfi til vandaðri vinnubragða, ekki síst nefndanna, að þingið geti tekið sér þann tíma til afgreiðslu mála sem það telur nauðsynlegan. Í frv. eru ákvæði um betra skipulag alþjóðastarfs þingsins, skipulag sem miðar m.a. að því að til alþjóðanefndanna, sem svo eru kallaðar, verði kosið eins og til annarra nefnda á þingfundi og eftir hlutfallsreglu. Þá eru ákvæði sem veita þingmönnum rétt til að leggja fram fyrirspurnir utan þingtíma, fyrirspurnir sem fá þá skrifleg svör. Loks nefni ég þá nýjung að færa þær umræður sem nú fara fram utan dagskrár að mestu leyti inn á hefðbundnari vettvang, inn á dagskrána, líkara því sem tíðkast í þingum nálægra landa. Þetta er hugsað þannig að þingmenn geti borið fram á þingskjali ósk um munnlega skýrslu frá ráðherra um tiltekið aðkallandi mál og fengið innan skamms tíma umræðu um málið í þinginu. Um þessar breytingar og raunar margar aðrar vísa ég til þingskjalsins og þeirra skýringa sem fylgja þeim þar. Ég vil svo nefna að með frv. er prentað sem fylgiskjal drög að reglum um starfshætti nefnda sem kæmi til endanlegrar afgreiðslu forsn. eftir samþykkt frv. Samhliða þessum breytingum á þingsköpum Alþingis stefnir forsn. að því að leggja fyrir þingflokkana nýjar tillögur um ýmsa starfshætti þingsins sem ekki hafa verið festir í þingsköp. Er þar veigamest annars vegar að draga úr kvöldfundum og almennt að reyna að stytta þingfundatímann frá því sem nú er og hins vegar að lengja raunverulegan starfstíma þingsins án þess þó að fjölga þingfundadögum. Felst það í því að þingið standi að jafnaði fram til maíloka en þinghléum verði hins vegar fjölgað. Ég lít í þessu sambandi til annarra þinga sem hafa skipulagt þingárið í lotum þar sem skiptast á þingfundavikur, nefndavikur og kjördæmavikur auk jólahlés og páskahlés. Þannig yrðu vinnubrögð þingsins markvissari og það sem miklu máli skiptir, þá ættu þingmenn hægara með að skipuleggja tíma sinn betur en nú er unnt. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og sérnefndar samkvæmt 32. gr. þingskapa.

Herra forseti. Það frv. sem hér er til umræðu um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis horfir að flestu leyti til bóta. Ég er samþykkur því í meginatriðum en hef eigi að síður haft fyrirvara um tiltekin atriði sem ég vildi gera grein fyrir og beina því til þeirrar nefndar sem kjörin verður að athuga sérstaklega. Þeir fyrirvarar varða 11. gr. og 17. gr. þar sem fjallað er um þau veigamiklu atriði að sameina þingnefndir og stofna eina nýja nefnd til að fjalla um tiltekin málefni. Ég vík fyrst að e-lið 11. gr. þar sem gert er ráð fyrir að stofna stjórnlaganefnd sem fjallar um stjórnarskrármál, málefni forseta Íslands, Alþingis og stofnana þess, Stjórnarráðsins í heild, og önnur mál er varða æðstu stjórn ríkisins, svo og skýrslur Ríkisendurskoðunar og umboðsmanns Alþingis. Ég tel þetta atriði vera mjög til bóta og þetta hefur verið rætt margsinnis í þingsölum að þinglegan vettvang fyrir þetta vantaði, það vantaði að ganga frá umfjöllun um þær skýrslur á þinglegan hátt. Ég fagna því að þetta er komið inn. Síðan er gert ráð fyrir að fara í mjög róttæka uppstokkun á nefndakerfinu innan Alþingis. Meðal annars er í b-lið gert ráð fyrir að sett verði á fót fjármálanefnd sem fjalli um mál er varða tekjur og gjöld ríkissjóðs, svo sem fjárlög, fjáraukalög og skattamál, efnahagsmál almennt, lífeyrismál og hagsýslugerð. Nánar er kveðið á um starf fjármálanefndar í 17. gr. þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Fjármálanefnd vísar til annarra fastanefnda þeim þáttum fjárlagafrumvarps og fjáraukalagafrumvarps sem taka til málefnasviðs þeirra. Nefndirnar skila fjármálanefnd tillögum innan þess tímafrests sem hún tiltekur og skulu þær prentaðar með áliti nefndarinnar. Breytingartillögur nefndanna skulu vera innan þess fjárhagsramma sem fjármálanefnd ákveður. 2. umræða um fjárlagafrumvarp skal hefjast í fyrstu viku desember og 3. umræða eigi síðar en 15. desember.`` Hér er um mjög róttæka breytingu að ræða sem ég tel að þurfi miklu nánari skoðunar við og vil beina því til nefndarinnar sem fjallar um þetta að farið verði mjög vel ofan í það vinnuferli hvað varðar þessi mál. Ég sakna þess í greinargerð með frv. að ekki virðist miklu plássi vera varið til að fjalla um þá stofnun sem heitir ríkisstjórn Íslands í þessu sambandi en auðvitað má bæta úr því í vinnu nefndarinnar. Þingið er mjög upptekið af því að vinna mál frá ríkisstjórninni. Hér segir að fjármálanefnd eigi að senda mál til fastanefnda til meðferðar og réttilega er tekið fram að það hafi verið gert og reynst vel, en hins vegar er í greinargerðinni nokkuð mikil fullyrðing vegna þess að aðeins örlítill hluti af fjárlagadæminu hefur verið sendur til fastanefnda til raunverulegrar afgreiðslu, nokkrir safnliðir sem skipta ekki sköpum í þessu sambandi. En gert er ráð fyrir að fjármálanefnd ákveði fjárhagsramma og setji fastanefndunum fyrir að gera tillögur innan ákveðins ramma. Þá verður manni fyrst fyrir að spyrja: Hver er aðstaða fjármálanefndar til að setja fastanefndunum ramma til að vinna eftir? Síðan kemur ríkisstjórnin á síðustu metrum fjárlagaumræðunnar með brtt. upp á kannski 2--3 milljarða kr. þegar nefndirnar eru búnar að fjalla um sinn ramma. Ég sé ekki að neitt sé fjallað um þetta í frv. eða þeirri greinargerð sem því fylgir. Í stuttu máli sagt, ef þessar breytingar eiga að ganga fram verða að vera breytingar á starfsháttum ríkisstjórnarinnar. Það er bara mergurinn málsins. Ég held að ekki þýði fyrir okkur í hv. Alþingi, þó að ég sé ekki að gera lítið úr sjálfstæði þess, að ætla að fara fram með svona róttækar breytingar án þess að ríkisstjórnin sé tilbúin að breyta starfsháttum sínum í samræmi við þessar breytingar. Ef fjármálanefnd á að taka yfir umfjöllun um skattamál verður að leggja fram frumvörp um skattamál á fyrri hluta ársins, þá verða þau að liggja fyrir í upphafi árs. Annars er engin leið að eiga við þetta. Þetta verður sú nefnd sem tekur þetta til meðferðar að fjalla um og reyna að tryggja þessu framgang í samræmi við raunveruleikann ef þessar breytingar eiga að ganga fram. Ég ætla ekkert að segja af eða á um það hvort þessar breytingar eiga að ganga fram á nefndakerfinu. Ég er tilbúinn að skoða það en ég hef stífan fyrirvara um þetta. Það verður að taka upp kerfi í þessum efnum sem gengur upp í raunveruleikanum. Ég hef miklar efasemdir um að það gangi upp að fjármálanefnd setji fagnefndum ramma til að vinna eftir ef starfshættir ríkisstjórnarinnar breytast ekki að þessu leyti. Í sænska þinginu hefur nýlega verið tekið upp nýtt fjárlagakerfi og þar er hreinlega bannað að leggja fram brtt. við fjárlagafrumvarpið eftir að það kemur fram en þingmenn hafa frest til að leggja fram brtt. þannig að fjármálanefndin hefur allt dæmið í höndunum í lokaumfjölluninni. Þetta var það sem ég vildi koma til skila. Á bls. 28 í frv. í skýringum við 17. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Breytingar þessar á meðferð fjárlagafrumvarps byggjast ekki á þeim hugmyndum um rammafjárlög sem nú ryðja sér til rúms á Norðurlöndum (t.d. í Svíþjóð og Noregi) en með orðalagi greinarinnar er stigið visst skref í þá átt og auðvelt á að vera að taka slíkt kerfi upp, ef vilji stendur til þess, með litlum breytingum á þingsköpum og öðrum lögum.`` Ég held að þarna sé visst vanmat að auðvelt verði að stíga skref í þessu efni og breyta svo síðar. Ég held að hv. þingmenn verði að sjá hvar menn koma niður í því stóra skrefi sem stigið er með þessum breytingum. Ég ætla ekki að hrópa niður þessar breytingar á nefndakerfinu. Það getur verið margt skynsamlegt í því en ég vildi vara mjög við að flana að hlutunum varðandi sameiningu þessara tveggja stærstu þingnefnda þingsins.

Virðulegi forseti. Um leið og forseti Alþingis mælti fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um þingsköp nefndi hann nýjar tillögur um starfshætti þingsins. Ég held að mjög mikilvægt sé að slíkar tillögur fylgi breytingum á þingsköpum ef okkur tekst að gera þær breytingar nú fyrir þinglok og með því væri vinnulag í þinginu fært í nútímalegra horf. Hægt er að segja að það sé gert fjölskylduvænna og það hljómar vel að gera þær breytingar sem forseti nefndi enda er markmið með slíkum breytingum og breytingum á þingsköpunum að sjá betur fyrir umfang þingstarfa á hverjum tíma og auðvelda skipulag þess. Í ræðu hv. þm. Jóns Kristjánssonar kom fram að e.t.v. gagnaði lítið að gera breytingar á vinnubrögðum Alþingis ef ekki fylgdu með breytingar í starfsháttum ríkisstjórnar og átti hann þar fyrst og fremst við fjárlagagerð og störf fjárln. Við hljótum auðvitað að ætlast til þess að ef hér verður til agað Alþingi, þá verðum við ekki með í farteskinu óagaða ríkisstjórn. Þetta hlýtur að þurfa og eiga að fylgjast að. Mér finnst mjög mikilvægt að við reynum að gera breytingar á þingsköpunum á þessu vori. Ég hef verið þátttakandi í þessari vinnu í gegnum árin. Allar breytingar sem við höfum þegar gert hafa reynst vera til góðs. Enginn vill taka skrefin til baka, ekki einu sinni þeir sem voru með aðra sýn á þeim málum og þeim breytingum sem gerðar voru á hverjum tíma. Hins vegar erum við seint á ferð með frv. og mér finnst það miður því að það væri e.t.v. það sem mundi gera það að verkum að við næðum ekki mikilvægum breytingum fram. Mér finnst einnig skipta máli og þingmenn verða að horfa á það að forseti leggur áherslu á að ekki sé endilega krafan að gera allar þær breytingar sem hér er gerð tillaga um. Þetta er mikilvægt mál og ég legg áherslu á að ná verður samstöðu um breytingar. Fyrst og fremst erum við að þessu til að gera þingið liprara og eins og ég sagði áður, gera skipulag þess betra. Við erum líka að þessu til að styrkja Alþingi og forseti fylgdi því vel úr hlaði. Ég er fylgjandi mjög mörgu af því sem er að finna í frv. en ég hef líka athugasemdir eða efasemdir um einstaka þætti. T.d. varðandi þau atriði sem eru til þess fallin að styrkja Alþingi, þá vil ég skoða hvort mál eigi að ganga beint til nefndar áður en umræður hefjast. Ef störf þingsins og ríkisstjórnarinnar verða ekki jafnöguð og við erum kannski að leggja upp með hér fyndist mér ekki gott ef menn væru komnir langleiðina við að vinna frv. í nefnd áður en það kæmi til 1. umr. á Alþingi. Mér finnst það vond röð við meðferð máls og ég held það mundi mjög fljótlega eyðileggja 1. umr. um mál. Ég tel að 1. umr. á Alþingi sé mikilvæg. Þetta vil ég skoða. Það segir enn fremur um það að styrkja Alþingi, að Alþingi verði vettvangur forsrh. til að tilkynna mikilvægar ákvarðanir ríkisstjórnar, ,,að jafnaði`` segir að vísu, og að þær ákvarðanir verði tilkynntar á Alþingi fremur en í fjölmiðlum. Þetta er mjög mikilvægt atriði. Síðast í gær var hér hörð umræða um það að ríkisstjórnin hefur ákveðið að undirrita ekki Kyoto-bókunina og að slík ákvörðun var kynnt í fjölmiðlum og að alþingismenn heyrðu um svo mikilvæga ákvörðun ríkisstjórnar í fjölmiðlum. Þeir töldu að ekki hefði aðeins átt að tilkynna hana á Alþingi, heldur hefði átt að hafa samráð um hana við utanrmn. Þær breytingar sem verið er að fást við hér eru mikilvægar. Varðandi það að þingið fái rýmri tíma til að fjalla um mál og að brottfallsregla geti miðast við lok kjörtímbils þá minni ég á þingmannamálin. Þingmönnum hefur oft þótt það kostur að endurflytja mál sín sem ekki ná fram að ganga vegna þess að stór þáttur í flutningi þingmannamála er að ýta við, benda á og pressa á aðgerðir af hálfu stjórnarmeirihluta og ríkisvalds. Oftar en ekki hafa endurflutt þingmannamál orðið til þess að í fyllingu tímans kemur stjórnarfrv. þótt þingmannamálið hafi verið frá stjórnarandstöðunni. Ef slík þingmannamál fara til nefndar og fást ekki afgreidd þaðan og húka þar kannski út kjörtímabilið þá fellur þessi möguleiki brott. Ég veit að til eru aðrir kostir, t.d. að stjórnarfrv. geti lifað af meira en eitt þing. En þessi mál þarf að skoða. Þennan möguleika þarf að skoða með tilliti til eðlis þingmannamálanna. Ég vil sérstaklega taka fram að mér finnst mikilvægt að tvískipta 3. umr. um lagafrv. Það er vönduð málsmeðferð. En sú tillaga byggir á styttingu ræðutíma og því að allar umræður, 1., 2., og 3., fái markaða umræðu en ekki ótakmarkaðan ræðutíma eins og gildir núna. Síðast þegar við breyttum þingsköpunum hvað þetta varðar, þá var 1. umr. sett í afmarkaðan tíma og nú eru hugmyndir uppi um að ræðutími verði ekki ótakmarkaður við 2. og 3. umr. Mér finnst koma til greina að við tökum bara aðra umræðuna að sinni. Margir munu leggjast gegn þessu ákvæði um að binda alla umræðu við 1., 2., og 3., þó svo að 3. umr. sé skipt og það er hugsanlegt að við verðum að taka þessa breytingu í áföngum. Við höfum reynsluna af því að binda tíma við 1. umr. Menn mundu þá venjast því hvernig er að hafa bundinn tíma við 2. eða 3. umr. Ég held að eftirleikurinn yrði léttari, a.m.k. held ég við ættum fremur að gera það en falla frá því að taka skref í þessa átt. Til að ná þeim skrefum að setja tímamörk á umræður held ég líka að við verðum að gefa lengri tíma en fimm mínútur í þá ræðu sem má endurtaka oft. Ég vil taka þátt í að skoða þetta í nefnd og reyndar alla þætti þingskapafrv. En ég nefni þetta sem dæmi um ákvæði sem ég veit að verður ágreiningur um og við verðum að vera lipur í. Mér finnst mjög mikilvægt að stokka upp nefndaskipan en ég held að það þurfi að skoða betur. Umræður eru uppi um að skipta nefndunum á annan hátt, t.d. dóms- og menntamálanefndinni og við eigum að skoða það. Ég vek líka athygli á því að í umræðunni um utanríkismál í gær voru nefnd bæði EES-málin og Evrópusambandstilskipanirnar. Þeim þarf að koma í farveg og þörf er á sérstakri nefnd fyrir þessi mál. Við þurfum líka að skoða hvort það verður sérstök nefnd eða ein af þeim sem við skipum. Mér finnst afar mikilvægt að tekinn er inn alveg nýr þáttur í umræðurnar. Við þekkjum utandagskrárumræður, styttri umræðurnar sem hafa fengið góða hefð hjá okkur og lengri umræðurnar sem hafa verið meira og meira víkjandi. Það hefur vantað í okkar þingsköp að þingmenn gætu beðið um umræðu um tiltekið, afmarkað málefni þótt svo það falli ekki undir hefðbundna utandagskrárumræðu. Nú er það komið inn í 33. gr. og ég spái því að það eigi eftir að vera kannski það sem við notum mest í framtíðinni þegar við viljum ræða mál sem okkur finnst mikilvægt að komi á dagskrá án þess að fyrir liggi þingmál, þáltill., fyrirspurn eða frv. og án þess að það sé endilega mál sem hefur verið brýnt miðað við fréttaflutning eða annað. Þetta er mjög mikilvæg breyting. Herra forseti. Ég held ég hafi farið yfir helstu meginatriði sem ég vil drepa á við 1. umr. Mér finnst líka mjög mikilvægt að við tökum fyrir betra skipulag á nefndunum, fyrir utan það að fækka þeim og ég held að við eigum að skoða það í alvöru að byrja á því tilnefna varamenn í nefndir. Ef nefndirnar eiga að verða svona öflugar, við fækkum þeim og hver þingmaður er fyrst og fremst í einni nefnd þá held ég að hreinlega eigi að taka það upp að skipaður verði varamaður til að starf nefndarinnar verði liprara og að menn taki það af mikilli alvöru að fjarvistir þýði það að einhver komi í staðinn. Mér finnst líka að sú heimild sem verið hefur til staðar um að vera með opna nefndarfundi hafi ekki verið notuð. Ég reyndi að ná því fram í umræðu, og hef reyndar tekið það fyrir í fleiri en eitt skipti í umræðu um fíkniefnamál, að þær nefndir þingsins sem fíkniefnamálin varða ættu að standa fyrir opnum fundi og eins konar heyrslu þeirra aðila sem ríkisstjórnin hefur sett til starfa í fíkniefnamálum. Ég gekk svo langt fyrir tveimur árum að skrifa formlegt bréf til bæði félmn. og heilbr.- og trn. Ekki fékkst ákvörðun um að halda slíka heyrslu, ef ég leyfi mér að þýða þetta hrátt. Ég held að mjög mikilvægt hefði verið fyrir þingið allt að heyra og fara saman yfir það hvað er að gerast í fíkniefnamálum, hvaða skref er verið að taka af hálfu ríkisstjórnar og hvað þeim sem málið varðar úti í samfélaginu finnst mikilvægt að gerist og hafa þá milligöngu um það. Ég ætla að gera enn eina tilraun fyrir þinglok að vita hvort hugsanlegt sé að ná samstöðu um slíkan sameiginlegan fund þeirra nefnda sem um það mál fjalla vegna þess að við eigum að vera upplýst um það nú í lok kjörtímabils hvernig gengið hefur með áform ríkisstjórnarinnar um fíkniefnalaust Ísland árið 2002. Ég ætla að gera enn eina tilraun. Hér er ákvæði um hugsanlega opna nefndafundi og ég styð það. Við eigum að gera meira af þessu. Varðandi orð hv. þm. Jóns Kristjánssonar um fjárlagadæmið. Auðvitað á að flytja verkefni til fastanefndanna, meira en þessa safnliði. Fastanefndirnar eiga að taka á móti þeim heimsóknum sem hafa verið hjá fjárln. ef menn telja að halda eigi áfram með heimsóknir, fastanefndirnar eiga að taka afmarkaða þætti og fjármálanefndin á að taka hina stóru þætti tekjuhliðar og útgjalda. Hér er mjög margt mjög sjálfsagt, t.d. eins og það að frv. gangi til 2. umr. án atkvæðagreiðslu og um rýmri heimildir til að stytta atkvæðagreiðslur við 2. umr. Þetta eru sjálfsagðir hlutir. Það er mjög mikið af sjálfsögðum hlutum í frv. eins og þessar fyrirspurnir, þessar munnlegu skýrslur frá ráðherrum. Herra forseti. Ég er staðráðin í því fyrst og fremst að drepa á helstu þætti sem mér finnst að verði að skoða. Þetta mál fer til nefndar. Þar verður reynt að ná samstöðu um breytingar. Ég mun vinna að því að samstaða náist og mun ekki lengja mál mitt við 1. umr. Takk fyrir.

Hæstv. forseti. Hér er til umfjöllunar frv. til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis. Þetta frv. er að mörgu leyti til bóta, að sumu leyti til mikilla bóta. Þó eru þar ýmis atriði sem orka tvímælis. Er þar einkum um að ræða tvo meginþætti. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir uppstokkun á nefndakerfi Alþingis. Þannig er gert ráð fyrir því, og það er veigamesta breytingin, að færa undir eina nefnd, atvinnumálanefnd, iðnaðar- og orkumál, landbúnaðarmál og sjávarútvegsmál, verslunar- viðskipta- og bankamál og byggðamál. Nánast allt sem snertir atvinnulíf þjóðarinnar er sett undir eina allsherjarnefnd, atvinnumálanefnd. Ég held að þetta gæti verið til góðs að mörgu leyti. Þetta gæti verið til góðs að því leyti að þetta gæti orðið til þess að klippa á þann naflastreng sem iðulega er á milli framkvæmdarvaldsins, milli ráðuneytis og ráðherra, og nefndarinnar. Iðulega er meiri hluti nefnda eins konar framlenging á ráðherravaldinu og ef verksvið nefndarinnar, atvinnumálanefndar, yrði víðtækara á þann hátt sem hér er lagt til þá held ég þetta gæti orðið til þess að stuðla að annarri og annars konar umfjöllun. Hins vegar yrði verksviðið náttúrlega mjög umfangsmikið og spurning hvort ein nefnd gæti annað öllum þessum málaflokkum. Þetta eru atriði sem þarf að fara rækilega í saumana á og ég teldi óráðlegt að fara í þessar breytingar án þess að þau mál hefðu verið rækilega skoðuð. Hin stóra breytingin sem ráð er fyrir gert í þessu lagafrv. er stytting á ræðutíma. Nú er það svo að við 2. og 3. umr. í Alþingi hafa þingmenn ótakmarkaðan ræðutíma en samkvæmt þeim breytingum sem hér eru lagðar til eru settar á þá hömlur. Þannig er gert ráð fyrir að við 2. umr. geti þingmenn talað í 15 mín. í fyrsta skipti, í fimm mín. í annað sinn og síðan oftar í fimm mín. hverju sinni. Sama gildir síðan um 3. umr. Með öðrum orðum, þarna er verið að takmarka ræðutíma í þinginu. Ég er því fylgjandi að menn stilli máli sínu í hóf og umræða sé stutt. Ég held að það sé til góðs og umræðan geti verið málefnaleg og innihaldsrík þótt menn flytji stuttar ræður. Ég held að þegar á heildina er litið séu umræður tiltölulega stuttar. Nokkur mál á hverju þingi skera sig úr þar sem umræður eru langar og stundum mjög langar. Ef við lítum á þau mál sem mest hefur verið talað í á liðnum missirum og árum, hvaða mál skyldu það vera? Það eru lög um gagnagrunn á heilbrigðissviði. Þar tók Alþingi ákvörðun um að færa í einn grunn allar heilbrigðisupplýsingar um íslensku þjóðina og gera að söluvöru á erlendri grundu. Ákveðið var að fela einu fyrirtæki einkarétt á heilsufarsupplýsingum Íslendinga til þess að höndla með við erlend og innlend fyrirtæki. Um þetta var mikið fjallað á Alþingi og menn gerðust nokkuð langorðir. Menn töluðu líka lengi um húsnæðismál. Þegar ríkisstjórnin ákvað að taka húsnæðiskerfi þjóðarinnar og félagslega þátt þess og rústa því. Um þetta var mikið talað á Alþingi. Menn fluttu langar og miklar ræður um málið. Menn ræddu líka mikið um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, lagabálk sem umturnaði réttindum og skyldum sem starfsmenn ríkisins búa við. Um þetta töluðu menn lengi. Menn ræddu líka lengi um frv. ríkisstjórnarinnar um vinnulöggjöf. Það þrengdi að launafólki og samtökum þess, verkalýðshreyfingunni, setti henni skorður sem hún var ósátt við. Menn ræddu þetta lengi á Alþingi. Menn töluðu líka lengi um svonefnd hálendisfrumvörp og menn hefðu e.t.v. þurft að tala miklu lengur um frv. sem varð að lögum sl. vor og færði eigendum að landi eignarhald á öllum auðlindum þjóðarinnar inn að miðju jarðar, öllu heitu vatni sem finnast kann í jörðu. Um þetta var samþykktur lagabálkur sl. vor og að sjálfsögðu voru langar umræður um það frv. Þannig mætti áfram telja. Menn töluðu lengi um frv. um lífeyrismál. Hér í þinginu kom fram frv. um lífeyrisréttindi opinberra starfsmanna sem hefði stórlega skert þau réttindi. Mikil umræða var um málið sem síðan var dregið til baka og kom fram í breyttri mynd. Þegar grannt er skoðað, þá eru það stóru átakamálin sem snerta þjóðfélag okkar sem hafa valdið mikilli, ítarlegri og oft langri umræðu hér á þinginu. En þarf hún að vera þetta löng? Þurfa menn að tala klukkustundum saman um sama málið? Helst vildi maður að hægt væri að koma í veg fyrir slíkt en staðreyndin er sú að þessi ítarlega umfjöllun hefur haft ýmsa kosti í för með sér. Í ítarlegu máli hafa rökin komið fram og þeim verið komið á framfæri við þjóðina. Þjóðin hefur fengið að vita að verið væri fjalla um mikilvæg mál á Alþingi. Þetta hefur orðið til þess að örva umræðuna í þjóðfélaginu og orðið til þess að þing og þjóð hafa kallast á. Hefur þetta orðið til ills? Ég segi nei. Þetta hefur orðið til góðs. Flestum frumvarpanna sem ég nefndi var breytt í meðförum þingsins. Breytingarnar voru gerðar vegna þrýstings, innan þings sem utan í öllum þessum tilvikum. Í sumum þessara tilvika hefði átt að vísa þessum málum frá og leggja til hliðar eða gera róttækari breytingar. Þegar allt kemur til alls erum við í reynd að tala um örfáa daga þingsins þar sem umræður hafa orðið langar, um brýn hagsmunamál þjóðarinnar. Ég er sannfærður um það að þetta hafi hvorki orðið málefnunum né þinginu til ills. Í raun eru það ekki reglurnar sem hafa verið slæmar heldur málatilbúnaður þeirra sem reitt hafa þingmálin fram. Það er við hann að sakast og þá sem þar standa að baki. Það hefur yfirleitt verið ríkisstjórnin. Hún hefur reynt að þröngva málum í gegnum þingið, oft í mikilli ósátt við þingmenn. Ég hvet til, áður en ráðist yrði í breytingar af þessu tagi, að skoða gaumgæfilega kost og löst á málinu. Ég tel að í frv. sé að finna ýmsar breytingar sem gætu orðið til góðs. Ég fagna því sem fram kom í máli hæstv. forseta Alþingis, Ólafs G. Einarssonar, að flutningsmenn væru reiðubúnir að skoða hugmyndir um breytingar á frv. og vildu taka tillit til sjónarmiða sem reyndust á rökum reist. Ég hef líka tekið eftir því að þeir talsmenn þingflokka sem tjáð hafa sig um þetta mál á opinberum vettvangi hafa talið mikilvægt að um þær breytingar sem ráðist yrði í ríkti sátt. Þess vegna skulum við láta reyna á, í nefndinni sem tekur málið til umfjöllunar, hvort unnt er að skapa víðtæka sátt um þær breytingar sem hér eru lagðar til. Að öðrum kosti teldi ég hyggilegt að láta málið bíða til næsta þings en fá jafnframt rækilega umfjöllun í millitíðinni.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis. Segja má að þetta frv. snerti grunneiningu lýðræðisins, þ.e. starfshætti löggjafans, eina stoðina í þrískiptingu valdsins. Því er mjög mikilvægt að frv. sem þetta fái ítarlega umfjöllun. Það snertir undirstöðu lýðræðislegra vinnubragða og starfshátta. Í umræðum um frv. hlýtur að vera mikilvægt að fjalla um stöðu löggjafarsamkomunnar gagnvart dómsvaldi og framkvæmdarvaldi. Ég hygg að almennt séu menn sammála um að dómsvaldið í landinu sé öflugt og sjálfstætt eins og dæmin frá síðustu mánuðum sýna. Hið sama verður sagt um framkvæmdarvaldið. Framkvæmdarvald hér er afskaplega sterkt en hins vegar hafa margir dregið í efa stöðu löggjafans í því jafnvægi sem ríkja á milli þessara þriggja grunneininga í lýðræðisríki. Í raun má bæta við fjórða valdinu þó ekki sé formlega. Það er fjölmiðlavaldið sem stöðugt styrkir stöðu sína í samfélaginu öllu og er vissulega ástæða til að nefna það í sömu andrá og þrískipting valds er nefnd. Umræða um stöðu löggjafans í þessu samhengi hefur farið fram á þingi Evrópuráðsins, a.m.k. tvisvar á síðustu fjórum árum. Í sem stystu máli má segja að rauði þráðurinn í þeirri umræðu sé áhyggjur þingmanna Evrópuráðsins af stöðugt veikari stöðu löggjafarsamkomunnar gagnvart framkvæmdarvaldinu. Þingið er veikt, heyrist oft fullyrt, og má með sanni segja að nokkuð mikið sé til í þeirri fullyrðingu. Eðlilega þarf að færa rök fyrir fullyrðingunni eða leita einhverra skýringa og tilvísana í starf og einstök dæmi um stöðu löggjafans, einkum gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég vil leyfa mér að nefna nokkur atriði sem telja má sem vísbendingar um veikleika löggjafans. Sá veikleiki er einkum gagnvart framkvæmdarvaldinu og þá líka fjórða valdinu sem ég gat um, fjölmiðlavaldinu. Ég vil í fyrsta lagi leyfa mér að slá því fram að frásagnir fjölmiðla eru hér almennt afskaplega einlitar og oft og tíðum yfirborðskenndar. Auðvitað eru þar á nokkrar ágætar undantekningar en ég ræði hér um megineinkenni og meginreglu. Fjölmiðlaumræða af starfi þingsins einkennist af uppslætti í fyrirsagnastíl og það nær helst eyrum fjölmiðlunga ef hressilegar deilur eiga sér stað á hv. Alþingi. Með öðrum orðum er það mat fjölmiðlamanna sem ræður nokkru um hvað berst til þjóðarinnar af störfum þingsins. Ég tel þó öllu alvarlegra að þingmenn gera sig oft seka um að taka þátt í því sem kalla mætti slíkum leik. Þeir koma á stundum, þegar lag gefst og búa jafnvel til slíkt lag, og kynna mál í upphrópunarstíl, með yfirborðskenndum hætti og með uppslætti. Þeir skapa jafnvel deilur vitandi af því mati fjölmiðlamanna sem ég gat um. Afleiðing þess er oft sú að almenningur fær jafnvel rangar hugmyndir af störfum þingsins og sér það einungis fyrir sér sem vettvang mikilla deilna og yfirborðskenndra umræðna. Hér hefur það gjarnan gerst að hv. þm. hafa greinilega lagt mikla vinnu í einstök mál og fjallað málefnalega um þau í nokkrum friði. Slík mál virðast ekki eiga jafngreiðan aðgang að fjölmiðlum. Þetta er áhyggjuefni vegna þess að ef þetta er sú sýn sem almenningur hefur á starfshætti Alþingis þá grefur hún ósjálfrátt undan virðingu fólks fyrir þessari mikilvægu og virðulegu stofnun. Í öðru lagi vil ég nefna stöðu þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu, einkum þó ráðherravaldi. Að sumu leyti get ég tekið undir þau sjónarmið að ráðherravald svonefnt, eða framkvæmdarvaldið hafi nánast ofurvald yfir þinginu. Hvernig birtist það? Sumir hafa bent á að ráðherrar gegni jafnframt störfum þingmanna og nálgist þá málin hvort tveggja sem fulltrúar framkvæmdarvalds og hins vegar sem fulltrúar löggjafasamkomunnar, þeir leiði málin inn í þingið og út í gegnum þingið. Það sem ég tel vera mest aðfinnsluvert varðandi störf þingsins er sá forgangur sem stjórnarfrv., þ.e. mál framkvæmdarvaldsins, hafa innan þingsins. Innan þingflokka --- nú er ég að tala um þingflokka allra tíma --- hafa þau forgang á dagskrá og hið sama gerist á dagskrá hv. Alþingis, sem og innan nefnda þingsins. Það sama verður hins vegar ekki sagt um þingmannamál. Af sjálfu leiðir að þau verða nokkurs konar afgangsstærð og eru sett til hliðar eða sett neðar en málefni framkvæmdarvaldsins. Nú má færa rök bæði með og móti þessu fyrirkomulagi. Ég fjalla hins vegar um þetta í ljósi þess hve mikilvægt er að þingið starfi sjálfstætt og geti lagt mat á eigin stöðu og þau mál sem því berast, en sé ekki undir framkvæmdarvaldið sett. Þetta kemur í rauninni fram ef skoðaðar eru tölur um afdrif mála á þinginu. Síðustu 10 þingin má segja að meginreglan sé að rúmlega 80% af stjórnarfrv. renni gegnum þingið sem lög. Hlutfallið er öfugt varðandi mál hv. þm. Þá virðast rétt tæplega 20% af þingmannamálum afgreidd með einhverjum hætti af hv. Alþingi. Þessar tölur lýsa áþreifanlega stöðu þingsins sjálfs gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég tel það veikleika þingsins og allt að því hneisu að mál skuli sofna í þingi í stað þess að tekin sé afstaða til þeirra og þau felld ellegar samþykkt. Þá eru mörkin milli framkvæmdarvaldsins og löggjafarsamkomunnar ekki alltaf skýr. Nú er vitað að flest stjórnarfrv. eru samin af embættismönnum. Ráðherrar hafa til allrar hamingju nokkuð greiðan aðgang að embættismönnum til slíkra verka. Þegar kemur að kynningu inni á hv. Alþingi eða í nefndum kynna sömu embættismenn málið fyrir hv. þingnefndum. Þeir gerast jafnframt umsagnaraðilar um eigin verk. Þarna finnst mér að skilin á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds séu afskaplega óljós og þessi valdsvið renni nánast saman. Í nokkuð mörgum tilvikum eiga hv. þm. þátt í að semja drög að frv. eða frv. fyrir hönd ráðherra í starfsnefndum sem ráðherrar skipa. Hinir sömu hv. þm. taka síðan við málunum sem fulltrúar löggjafarsamkomu og fjalla þá um og leggja mat á eigin verk. Þarna má segja að ruglist saman þessi nauðsynlegi aðskilnaður eða fjarlægð löggjafarsamkomu frá framkvæmdarvaldi. Í þriðja lagi nefni ég, herra forseti, samskipti stjórnar og stjórnarandstöðu. Ég legg áherslu á að ég tala hér um stjórn og stjórnarandstöðu allra tíma. Mér hefur sýnst, bæði þann tíma sem ég hef starfað á hv. Alþingi og einnig sem áhorfandi, að meginreglan sé sú að stjórnarandstaða leggist gegn því sem stjórnarsinnar gera og öfugt. Við höfum jafnvel dæmi þess úr sögunni að mál sem stjórnarandstaða hefur lagst gegn á einu kjörtímabili, flytji hún allt að því óbreytt á næsta kjörtímabili á eftir. Ég tel þetta ósið og ekki til annars en að veikja þá nauðsynlegu samstöðu sem ríkja þarf hjá þjóðinni. Ég tel að þessi vinnubrögð séu ekki byggð á málefnalegum ágreiningi. Ég vil þó nefna, til að forðast allan misskilning, að stjórnarandstaða er mikilvæg fyrir lýðræðið og inni á hv. Alþingi. Hins vegar á að gera þá kröfu til stjórnarandstöðu allra tíma að hún axli þetta lýðræðislega hlutverk sitt og veiti málefnalega gagnrýni og aðhald en notist ekki við upphrópanir, uppslátt og þar fram eftir götunum. Herra forseti. Ég hef fjallað um stöðu löggjafans gagnvart framkvæmdarvaldi. Ég vil hins vegar fjalla aðeins um sjálfstæði hv. Alþingis þegar kemur að ýmsum alþjóðasamþykktum sem við höfum gengist undir. Í því samhengi nægir að nefna ýmis þau mál sem þingið hefur umfjöllunarlítið afgreitt sem tilskipun frá Brussel. Þar á sér að sjálfsögðu stað ákveðið valdframsal til Brussel. Vissulega eru af því margir kostir og enginn má skilja orð mín svo að ég mæli hér gegn EES-aðild, þvert á móti. Ég vek hins vegar athygli á því að sú aðild er einn liðurinn í að veikja sjálfstæði þjóðþings okkar Íslendinga. Fleiri atriði mætti nefna, herra forseti, m.a. þá almennu pólitísku deyfð sem virðist vera meðal almennings. Það sést í lítilli þátttöku í stjórnmálaflokkum og almennt litlum pólitískum áhuga. Grundvallarþátturinn í öllu lýðræði að lýðurinn ráði en þá er gert ráð fyrir að lýðurinn sé upplýstur, meðvitaður og áhugasamur um hin pólitísku mál. Án þess að fjalla frekar um það má segja að einn veikleiki þingsins sé starfskjör þingmanna og starfsaðstaða þeirra; lítill aðgangur að sérfræðikunnáttu miðað það sem ráðherrar, framkvæmdarvaldið, hafa, svo ekki sé minnst á launakjör o.s.frv. Fleiri þætti mætti nefna en ég dreg þessa þætti fram sem ábendingu. Taka má undir þá umræðu að Alþingi sé að mörgu leyti veikt miðað við framkvæmdarvaldið og dómsvaldið, að ekki sé talað um fjölmiðlavaldið. Ég vil þó lýsa ánægju með hvernig hæstv. forseti, Ólafur G. Einarsson, hefur markvisst unnið að því á þessu kjörtímabili að styrkja stöðu þingsins og birtist það m.a. núna í lok kjörtímabilsins í því frv. sem hæstv. forseti hefur frumkvæði að því að leggja fram með þetta að markmiði. Í framhaldi af slíkri gagnrýni sem hér hefur verið haldið uppi er eðlilegt að benda á hvað er til úrbóta. Ég tel að frv. það sem er til umfjöllunar sé mjög mikilvægt skref í rétta átt. Almennt séð hefði ég talið að til að efla enn frekar sjálfstæði þingsins ætti að skoða mjög vandlega hvort ekki sé tímabært að skilja að framkvæmdarvald og ráðherravald innan þingsins, m.a. með því að ráðherrar afsali sér þingmennsku og kalli til varaþingmenn, verði þeir valdir sem ráðherrar. Þar með er í rauninni komið í veg fyrir að ráðherrar sitji báðum megin borðs. Þar að auki þekkja hv. þm. að ráðherrar eiga í rauninni fullt í fangi með að stýra ráðuneytum sínum enda mikil umsvif þar, en það bitnar á þingskyldum þeirra eins og dæmin sanna. Ég tel að þingmenn eigi almennt ekki að starfa á vegum framkvæmdarvaldsins í einstökum nefndum eða í stjórnum á vegum framkvæmdarvaldsins vegna þess að þá er verið að veikja þá hlutlausu afstöðu sem þingmenn þurfa að hafa. Ég tel að það þurfi að endurskipuleggja vel samskipti stjórnar og andstöðu. Mikilvæg skref hafa verið stigin með því að fela stjórnarandstöðu í nokkrum tilvikum formennsku þingnefnda og í flestum tilvikum tel ég að vel hafi tekist til. Stærsta atriðið varðandi sjálfstæði þingsins tel ég þó vera að mál sem koma hingað inn, hvort heldur eru stjórnarfrumvörp ellegar þingmannamál, fái sitt númer eins og nú tíðkast en verði afgreidd innan tiltekins tímafrests. Þá sé þingið sjálft neytt til þess að taka afstöðu, annaðhvort að fella eða samþykkja mál, en þingið er þar með að taka afstöðu til mála á sjálfstæðan hátt í stað þess að láta þau daga uppi og hverfa. Ég tel að einnig þurfi að taka til umræðu og endurskoðunar samskipti hv. Alþingis og fjölmiðla. Ég geri mér grein fyrir því að það er mjög viðkvæmt mál og er ekki að boða ritskoðun á nokkurn hátt en ég leyfi mér að varpa því fram hvort ekki væri hægt að skoða þann möguleika, m.a. í sambandi við þetta frv., í nánu samstarfi við t.d. Blaðamannafélag Íslands ellegar þá þingfréttaritara sem hér starfa, að þeir hittist reglulega með sérstakri þingskipaðri nefnd til þess að fjalla um þessi samskipti og ræða um einstök mál og skipuleggja það sem fram undan er. Ég tel þetta mjög mikilvægt á þeim forsendum sem ég gat um í upphafi um það hvernig störf Alþingis eru oft og tíðum matreidd fyrir þjóðina. Þá vil ég nefna kjör þingmanna, aðgengi að sérfræðiaðstöðu, fyrir utan svo auðvitað launamálin. Ef skoðað er launayfirlit opinberra embættismanna, sem var birt nýlega, kemur í ljós að kjaralega standa þingmenn á botninum. Fulltrúar framkvæmdarvaldsins eru mun hærra settir og það er e.t.v. dæmi um stöðu þingsins. Auðvitað þarf að skoða kynjaskiptingu og ekki síður aldurssamsetningu þingsins því að atkvæðaréttur miðast við 18 ár og rödd unga fólksins þarf að heyrast eins og beggja kynja. Ég tel að stjórnmálaflokkar sem eiga fulltrúa á Alþingi þurfi að taka hressilega til endurskoðunar almennt starf sitt og hvernig megi auka pólitískan áhuga almennings enda er hann í rauninni grunnur að lýðræðislegum störfum og lýðræðislegri þróun. Ég fagna því sem segir í frv. um að fækka nefndum og sérstaklega því að fjalla um eina atvinnumálanefnd, þ.e. að laga atvinnulíf okkar að nútímanum og láta Alþingi fylgja því í stað þess að búta það niður í gamla, hefðbundna atvinnuvegi en vægi þeirra fer minnkandi og nýjar atvinnugreinar bætast við. Sama vil ég segja um takmörkun á ræðutíma. Oft og tíðum hefur hinn óhefti ræðutími verið notaður beinlínis í ofbeldisskyni þar sem efnisleg rök liggja öll fyrir en minni hluti er að knýja fram sjónarmið þvert á vilja yfirgnæfandi meiri hluta. Því atriði fagna ég og ég tel að það styrki þingið að stytta ræðutíma. Herra forseti. Tími minn er á þrotum en ég vil lýsa yfir stuðningi við frv. Ég tel að það efli sjálfstæði þingsins þó vissulega hefði mátt ganga miklu lengra og hef leyft mér að draga fram nokkra þætti í því sambandi.

Herra forseti. Enn einu sinni er ástæða til að segja að hér sé stórmál á ferðinni sem verðskuldi ítarlega umfjöllun og tíma til þeirra starfa. Í þetta sinn er það hins vegar þingið sjálft en ekki ríkisstjórnin sem kemur með slíkt stórmál inn í þingið á síðustu dögum samkvæmt starfsáætlun. Það sýnir kannski betur en mörg orð hversu fáir eru viðstaddir umræðuna að hv. þm. eru þessa dagana með fullar hendur af verkefnum sem bæði varða þingið að ógleymdum önnum þeirra sem eru þegar farnir að undirbúa kosningarnar. Ég hlýt því að segja að ég sé ekki flöt á því að málið verði afgreitt á þessu þingi, því miður, því vissulega er um ýmsar úrbætur að ræða og þetta er auðvitað mál sem varðar okkur þingmenn og störf okkar á Alþingi mjög miklu. Það er mjög miður að málið skyldi ekki koma fyrr inn í þingið. Það hefur verið til undirbúnings og umfjöllunar mjög lengi, nánast allt þetta kjörtímabil og ég hlýt að harma að það skyldi þurfa að koma svona seint til umfjöllunar í þinginu sjálfu. Ég tel að málið sé allt of lítið rætt innan þingflokkanna, það hefði þurft að koma fyrr til þeirra. Þó upplýsist það hér með að þingflokkar stjórnarandstöðu tóku sig saman og höfðu sérstakan fund um málið og þar urðu mjög góðar umræður og menn reyndu að átta sig á því hvað fælist í tillögunum. Þar komu líka fram mjög margar og veigamiklar athugasemdir og vangaveltur og skoðanir voru skiptar. Ég held að talsvert mikið skorti á að þingmenn hafi almennt vanist þeim hugmyndum sem hér koma fram og tekið afstöðu. Það eru ýmis álitamál sem eiga eftir að ræðast miklu betur. Ég ætla að gera aðeins örfáar athugasemdir, herra forseti. Fyrst vil ég nefna að ég lagði fram í upphafi þings frv. til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis sem er endurflutt frv. frá síðasta löggjafarþingi. Það var lagt fram nokkuð snemma og er 66. mál þingsins. Ég hafði tvívegis fengið boð um að ég gæti mælt fyrir því en í seinna skiptið var mér sagt að ætlunin væri að taka það fyrir um leið og þetta frv. yrði rætt sem var þá reyndar ekki enn komið á þingskjal. Ég sætti mig vel við það og reiknaði ekki með að þurfa að hlutast til um það meira. En það er ekki á dagskrá þessa fundar og ég tók hreinlega ekki eftir því fyrr en eftir að þingfundur hófst. En ég vil gera athugasemd við þetta, eðlilegt hefði verið að setja þetta frv. á dagskrá næst á eftir þessu þannig að það væri rætt og jafnvel samhliða. Ég hygg að hv. þm. kannist við þetta frv., það er mjög fáort og auðvelt að skýra það. Það mundi varða 20. gr. þessa frv. þar sem lagt er til að nýr málsliður bætist við 30. gr. laganna um að nefndarálitum fylgi mat á stöðu kynjanna á viðkomandi sviði og hvaða áhrif ný lög eða ályktun hafi á þá stöðu. Þetta er raunar frv. sem ástæða er til að fái umfjöllun, þetta er fyrsta íslenska lagafrv. sem tekur á svokallaðri samþættingu eða ,,mainstreaming`` eins og það heitir á erlendu máli. En það gerir ráð fyrir því að slík samþætting verði sjálfsagður hluti þingstarfa og ætla ég nú ekki að hafa fleiri orð um það þar sem þetta frv. er því miður ekki á dagskrá en ég reikna með að það fái að fljóta með inn í þá þingnefnd sem á að fjalla um málið. Ég vil hefja athugasemdir við frv. sjálft með því að taka aðeins fyrir 11. gr. frv. sem fjallar um breytingu á skipan fastanefnda þingsins. Það er eitt af þessum stóru málum sem ég tel að eigi eftir að fá miklu ítarlegri umfjöllun og er þar margt að athuga. Ég nefni sérstaklega þá nefnd sem samkvæmt frv. er skýrð atvinnumálanefnd. Hún á greinilega að fá stór og mikil verkefni í sinn hlut og enda þótt sum þeirra mála sem eiga að falla undir þessa nefnd séu oft og tíðum ekki mikið til umfjöllunar hér, ég nefni sérstaklega landbúnaðarmál. Við höfum oft orðið vör við að hv. landbn. hefur mjög misjafnlega mikið að gera. Það er náttúrlega með þá nefnd eins og aðrar nefndir þingsins að verkefni þeirra koma í skorpum en þá tel ég að þessi nefnd yrði ákaflega önnum kafin ef hún á að taka öll þessi verkefni til sín. Gerð er tillaga um nýja nefnd sem heiti dóms- og menntmn. sem eigi að fjalla um dómsmál, kirkjumál og menntamál. Ég sé ekki alveg samhengið í því samkrulli og hefði talið að dómsmál ættu frekar heima í einhverri annarri af þeim nefndum sem gerð er tillaga um, t.d. þá stjórnlaganefndina. Mér finnst það vera skyldara og ég er ekki þeirrar skoðunar að þetta séu mjög samrýmanleg málefni sem hér eru lögð til. Það má kannski segja um kirkjumál og menntamál en dómsmál finnst mér ekki eiga þarna heima. Þá vil ég nefna að verið er að steypa saman umhverfismálum og samgöngumálum og það hlýtur að vekja nokkrar spurningar. A.m.k. er reynsla mín af starfi í umhvn. sú að hún sé mjög önnum kafin og hefur verið það þau ár sem ég hef fylgst með starfi hennar. Maður spyr sig hvort þetta geti allt saman farið saman. Auðvitað geri ég mér grein fyrir því að vinnutilhögun muni breytast nokkuð og verða rýmri tími fyrir hverja nefnd fyrir sig en þetta þarf ítarlegrar umfjöllunar við. Þá vil ég sérstaklega nefna d-liðinn, fjármálanefnd, sem fjallar um mál er varða tekjur og gjöld ríkissjóðs, svo sem fjárlög, fjáraukalög og skattamál, efnahagsmál almennt, lífeyrismál og hagskýrslugerð. Og er nú ekki neitt lítið undir og satt að segja furðu lítið fjallað um þessa tilhögun í grg. með frv. Hér eru engin smáverkefni sem einni nefnd eru ætluð. Ég hef reyndar sagt það á fundi um frv. að þetta gæti út af fyrir sig gengið ef hægt væri að skylda hæstv. ráðherra og þingið til að fjalla um, við skulum segja fjáröflunarhluta þessa dæmis á vorþingi, en útgjöldin á haustþingi, þ.e. að til algerra undantekninga heyrði beinlínis ef skattafrv. væru til umfjöllunar á haustþingi. Þetta væri vissulega ágætisvinnufyrirkomulag ef hægt væri að koma því svona fyrir. Það væri þá ljóst fyrir haustþingið áður en farið er að fjalla um fjárveitingar hvaða tekjur eru líklegar í samræmi við þau skattafrv. sem þegar hefðu verið gerð að lögum. Ég vildi í öðru lagi víkja að 48. gr. þar sem reiknað er með því að til að eiga aðild að þingflokki þyrfti til þess a.m.k. þrjá þingmenn. Um þetta er fjallað í alllöngu máli á bls. 46 og ég get sagt það sem skoðun mína að mér finnst það út af fyrir sig ekki óeðlilegt að það sé skilyrði að þingmenn séu þrír til að mynda þingflokk og raunar má búast við að það verði ekki færri en þrír frá hverjum stjórnmálasamtökum í samræmi við reynslu í kosningum liðinna ára, þ.e. í upphafi kjörtímabils. En eins og við vitum getur ýmislegt gerst á langri leið og einn og einn þingmaður tínst úr þingflokki og gengið í annan o.s.frv. Mér finnst ósanngjarnt að tapist einn maður fyrir borð í þriggja manna þingflokki sé hann þar með leystur upp. Ég geri því athugasemd við þetta atriði og finnst að þar sem svo háttar til að þingmaður yfirgefi þingflokk verði hann ekki sjálfkrafa lagður niður. Ég get ekki skilið annað samkvæmt grg. eða athugasemdum um einstakar greinar en að svo kynni að fara, enda stendur það hérna: Sama væri ef þingflokkur klofnaði og eftir sætu aðeins tveir þingmenn. Ég vil mótmæla þessu. Ég tel að öðru máli gegni ef menn ætla að stofna nýjan þingflokk. Mér finnst ekki að hegna eigi þeim sem eftir sitja með því að þeirra þingflokkur sé leystur upp. Í þriðja lagi er það ræðutíminn sem ég held að talsvert skiptar skoðanir séu um. Ég skil ákaflega vel tilhneigingu til að taka á því máli. Ég minnist þess þegar ég kom hingað inn sem nýr þingmaður fyrir margt löngu, þá eftir fyrsta veturinn hér á þingi var ég uppfull af gerræðislegum hugmyndum um hvernig ætti að hemja hv. þingmenn en smám saman lærist manni að lýðræðið leiðir ekki alltaf til ástands sem allir eru jafnsáttir við eða hentar hverjum og einum. Mér finnst mjög mikilvægt að tryggja rétt manna til málfrelsis svo sem frekast er unnt og ég tel að hér sé um of mikla þrengingu að ræða. Ég held að skoðanir á þessu máli skiptist nokkuð eftir stjórn og stjórnarandstöðu og það er að mörgu leyti skiljanlegt. Ég varð vör við það í þeim hópi sem fjallaði um þessar tillögur. Þá voru allir þingmenn stjórnarflokkanna eindregið þeirrar skoðunar að takmarka ætti ræðutímann en fulltrúar stjórnarandstöðunnar ekki og vildu halda þeirri stöðu sinni að geta haft áhrif á umfjöllun mála, hversu lengi þau stæðu. Hv. síðasti ræðumaður fjallaði nokkuð um hlutverk stjórnarandstöðu og misjöfn hlutverk stjórnarandstöðu og stjórnarliða. Ég deili þeirri skoðun með honum að hlutverk stjórnarandstöðu sé afskaplega mikilvægt. Það er ekki síður mikilvægt lýðræðinu en hlutverk stjórnarflokka og jafnvel mikilvægara að mínu mati en skiptar skoðanir geta verið um það. Það er röng niðurstaða sem kom fram í máli hv. síðasta ræðumanns að stjórnarandstaðan sé alltaf á móti því sem stjórnarliðar leggja til. Ég hugsa að ef farið væri yfir úrslit þingmála og niðurstöður þingmála á Alþingi kæmust menn að raun um að það er oftar en ekki sem mál eru afgreidd í samkomulagi. Fjölmörg frv. verða að lögum á hverju einasta þingi þar sem allir standa saman að afgreiðslunni en að sjálfsögðu leiðir það af skiptum skoðunum sem skipta mönnum í flokka að deildar meiningar verða við afgreiðslu stórra og mikilvægra mála. Skárra væri það nú. En það er kannski ekki síður umhugsunarvert hvernig hv. stjórnarliðar taka oft afstöðu í mikilvægum málum og án þess ég ætli að fara að halda því fram að þeir greiði atkvæði gegn samvisku sinni þá getur það alveg verið jafnumhugsunarvert að þeir skuli standa saman að öllum málum. Það ekki síður umhugsunarvert en að stjórnarandstaðan hafi þá svipaða afstöðu gegn slíkum málum. Varðandi ræðutímann og reglur um ræðutíma sem hér eru settar upp hljótum við að þurfa að fara mjög vel yfir það og ná einhverri niðurstöðu um hvað væri eðlilegt í því dæmi. Ég held t.d. að þessi ást á fimm mínútum sé ekki af hinu góða. Það gæti verið til bóta t.d. að fjölga þeim upp í sjö í einhverjum tilvikum o.s.frv. Ég er a.m.k. með miklar efasemdir um að þetta fyrirkomulag geti eitthvað bætt úr varðandi miklar umræður og tek í einu og öllu undir það sem kom fram hjá hv. 17. þm. Reykv. þegar hann fór yfir þetta mál áðan. Að lokum vil ég aðeins segja að ég er sammála því að gera þarf breytingar á þingsköpum og slíkar breytingar þurfa að verða í sátt. Útgangspunkturinn við samningu þessa frv. virðist hafa verið að styrkja stöðu Alþingis og Alþingi samanstendur að sjálfsögðu bæði af stjórnarliðum og stjórnarandstæðingum. Mér finnst mikilvægt að útkoman verði ekki sú að staða stjórnarandstöðunnar veikist og því miður virðist mér að hún muni e.t.v. veikjast. Ég hefði því talið að skoða þyrfti miklu betur ýmsar leiðir til að styrkja stöðu stjórnarandstöðunnar og legg enn og aftur áherslu á að hlutverk stjórnarandstöðunnar er afar mikilvægt og mikilvægt lýðræðinu, bæði á hv. Alþingi sem og annars staðar. Þess vegna tel ég að ástæða hefði verið til að skoða fleiri leiðir til að styrkja stöðu stjórnarandstöðunnar, t.d. við stjórnun þingsins. Hv. síðasti ræðumaður minntist á það hvort ástæða væri til að setja reglur um t.d. formennsku í nefndum og ég tel stöðu stjórnarandstöðunnar við stjórnun þingsins almennt allt of veika þar sem einstakir þingflokkar eru útilokaðir frá forsn. og spurning hvort ekki væri t.d. hægt að setja reglur um það sem mér skilst að sé sums staðar á öðrum þjóðþingum, að forseti þingsins, aðalforseti þingsins komi frá stjórnarandstöðunni.

Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að koma nokkrum almennum athugasemdum á framfæri í umræðum um þetta stóra mál þótt ég geti fúslega játað að ég hefði kosið að hafa haft meiri tíma til að skoða það. Hér er að mínu mati eitt af stærri málum sem fyrir þetta þing og jafnvel á þessu kjörtímabili hefur borið upp því að sjálfar grundvallarleikreglurnar um starfshætti Alþingis skipta vissulega miklu máli. Fyrst held ég að rétt sé að gera þá játningu, herra forseti, fyrir hönd þingsins að það er auðvitað ekki gott að vera með þetta stóra mál svona seint á ferðinni þegar klukkuna vantar korter í tólf á þessu kjörtímabili sem senn er á enda runnið. Það er hefðbundið að gagnrýna ríkisstjórn og því miður oft með réttu fyrir að koma seint og illa fram með sín mál fyrir þingið og þar af leiðandi er ekki gott að Alþingi fyrir sitt leyti gefi fordæmi af þessu tagi með því að leggja fyrir viðamikið frv. sem felur í sér umtalsverðar breytingar á þingsköpum Alþingis jafnseint og raun ber vitni. Við vitum reyndar að ýmsar ástæður valda þessu og það má kalla slys að þetta frv. var ekki til umfjöllunar hér í fyrra og jafnvel afgreiðslu í fyrravor eins og til stóð að ég held. Mér er kunnugt um að mikil vinna hefur verið lögð í málið og margt mjög vel gert á undanförnum missirum þannig að því miður er Alþingi eða formönnum þingflokka eða forsætisnefndarmönnum kannski ekki að öllu leyti sjálfrátt í þessum efnum og verður að hafa það í huga, en óheppilegt er það engu að síður. Reyndar er það svo, herra forseti, að það má færa fyrir því gild rök að mál af þessu tagi þurfi Alþingi að tímasetja alveg sérstaklega hvernig það vinnur og taka mið af þeim aðstæðum sem liggja fólgnar í upphafi og endi hvers kjörtímabils, þá koma nýir þingmenn til starfa og undir lok kjörtímabils liggur orðið fyrir að margir aðrir hverfa á braut. Það er að mínu mati, herra forseti, hvorugt rétti tíminn til að vera í vinnu sem lýtur að grundvallarstarfsskipan í þinginu. Þetta er með öðrum orðum, herra forseti, mál sem heppilegt væri að hafa til umfjöllunar og afgreiðslu um miðbik kjörtímabils þannig að þá rynnu saman og sættust þessar andstæður, endurnýjun í upphafi hvers kjörtímabils eða að afloknum kosningum og reynsla hinna sem hverfa á braut. Einnig má færa fyrir því rök að æskilegt sé að slíkar breytingar séu lögfestar með nokkuð góðum aðdraganda, t.d. að þær væru frágengnar og afgreiddar og gerðar að lögum á þriðja vetri kjörtímabils en tækju ekki gildi fyrr en við upphaf nýs kjörtímabils. Í öðru lagi er enginn vafi á því, herra forseti, að þörf er á að breyta ýmsu í þingsköpum Alþingis og kemur ekki á óvart. Þau eru um margt sniðin að öðrum tímum og mönnum hefur út af fyrir sig verið það lengi ljóst að margt í skipulagi okkar mætti betur fara. Þannig er vissulega með þetta frv. að það felur í sér margar góðar tillögur um úrbætur á þessu sviði en það eru líka í því atriði sem eru verulegt umhugsunarefni. Mér er eins og mörgum öðrum í umræðunum efst í huga að útgangspunktur breytinganna eigi að vera sá að styrkja Alþingi og er ekki vanþörf á, herra forseti, svo vægt sé til orða tekið. Ég leyfi mér að fullyrða að nógu dapurlega sé komið fyrir lögvarinni stöðu Alþingis þó að ekki takist svo illa til við breytingar á þingsköpum að þær verði til hins verra. Ég minni t.d. á hvernig lögvarið hlutverk utanrmn. er hunsað. Við erum minnt á það aftur og aftur að ríkisstjórnir hafa að engu skyldu sína til að hafa samráð við þessa mikilvægu nefnd. Fyrir því eru mýmörg óhrekjanleg dæmi og þar á meðal eitt alveg glænýtt. Þetta er okkur til áminningar um að ekki megi sofna á verðinum í þessu efni. Hvernig styrkja menn svo þingið, herra forseti? Hvernig efla menn þingræðið í landinu? Að mínu mati snýst það að miklu leyti um eitt og aðeins eitt: Að styrkja stjórnarandstöðuna. Að styrkja og treysta rétt minni hlutans í þinginu á hverjum tíma til að sinna störfum sínum og rækja skyldur sínar. Þaðan og fyrst og fremst þaðan verður aðhaldið að koma, a.m.k. eins og málin standa á Íslandi. Reynslan er sú að stjórnarflokkar og þingmenn þeirra eru undir allt of miklum þrýstingi, of þungu oki til að hægt sé að treysta á að þaðan komi verulegur stuðningur fyrir þingræðið sem slíkt. Hann verður fyrst og fremst að koma í gegnum sterka stöðu stjórnarandstöðunnar, lögvarinn rétt minni hlutans til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri og hafa hönd í bagga með skipulagi starfshátta á þinginu, ákvæðum sem tryggja að ekki sé valtað yfir minni hlutann. Þetta sýnir sagan. Hér gerist það mjög sjaldan sem þekkist sums staðar erlendis, að þingin eru það sjálfstæð og einstakir þingmenn það sjálfstæðir að stjórnarþingmenn veita herrum sínum, ráðherrunum og ríkisstjórninni, aðhald. Það gerist mjög sjaldan hér borið saman við það sem þekkt er víða erlendis. Þess þá heldur er mikilvægt að styrkja stöðu stjórnarandstöðunnar og minni hlutans. Auðvitað er margt fleira sem kemur til. Það að bæta starfsaðstæður þingmanna almennt hjálpar til í þessum efnum. Það að styrkja þingið sjálft, efla t.d. starfsmannahald og auka sérfræðiaðstoð innan þingsins, þannig að þingið hafi meiri burði til að vinna á sínum forsendum. Það hjálpar til en þarna þarf margt að koma til. Mér er engin launung á því og það er reynsla mín eftir tæpa 16 ára veru hér eftir að hafa kynnst hlutskipti hvoru tveggja, að vera í stjórn og stjórnarandstöðu, að eitt það allra mikilvægasta í þessu sambandi sé réttur stjórnarandstöðunnar. Ég ætla svo að koma, herra forseti, að nokkrum atriðum sem lúta að breytingum sem lagðar eru til í þessu frv., og tek fram að ég fagna þar ýmsum nýmælum. Ég tel t.d. ekki nokkurn vafa á því að skynsamlegt sé að taka upp þá skipan að þingmál geti lifað lengur en eitt þing þannig að ekki þurfi að byrja allt upp á nýtt á hverju hausti. Ég hefði reyndar viljað tengja það ákvæði sérstakri skilaskyldu þingnefnda á málum sem fyrir nefndinni hafa legið. Þegar þingmál hefði verið til umfjöllunar tvo vetur samfellt mundi sú skylda hvíla á nefndinni undir lok síðari vetrarins, burt séð frá afstöðu hennar til málsins, að gera þinginu grein fyrir niðurstöðu sinni í málinu. Þannig lægi málið ekki afvelta án nokkurra vísbendinga um framhaldið. Þannig mundu þingnefndirnar rífa sig upp úr því að vera einhvers konar safnkistur fyrir afdönkuð þingmál, eins og þær hafa í stórum stíl verið. Menn hafa jafnvel gengið svo langt, sumir mætir þingmenn, að telja eina höfuðskyldu þingnefnda að svæfa vitlaus þingmál, eins og það var orðað hér einu sinni af ágætum fyrrv. þingmanni. Ég fagna því þessu nýmæli. Ég get tekið undir það að fyrirspurnir þingmanna verði leyfðar í þinghléum. Það er mjög mikilvægt, enda sé þá rétturinn til að krefja upplýsinga virtur og ekki vaðið yfir hann með annarri lagasetningu eins og fjmrn. telur að gert hafi verið með upplýsingalögunum. Þau heita þá frekar leyndarlög en upplýsingalög ef fara á að nota þau þannig að hægt sé að neita Alþingi um upplýsingar á grundvelli þeirra. Það er þá nokkuð langt gengið, herra forseti, satt best að segja, a.m.k. miðað við venjulega máltilfinningu, að beita upplýsingalögunum í því skyni. Réttur Alþingis til upplýsinga og til þess að krefja ráðherra svara verður að vera virkur og virtur í þessu tilfelli. Nýtt form á umræðum, þar sem menn geti krafið ráðherra um skýrslur um brýn og aðkallandi mál, er líka þýðingarmikið. Ég vil bæta einu við varðandi samskipti framkvæmdarvalds og þings. Ég tel að í þingsköpin eigi að koma ótvírætt ákvæði um, ekki bara heimild og möguleika á að ráðherrar mæti hjá þingnefndum heldur um skyldu ráðherra til að mæta fyrir þingnefnd ef þingnefndin óskar þess. Þar bæri honum skylda til gera nefndinni grein fyrir málum og leggja fram upplýsingar. Auðvitað er með ólíkindum hvernig þessir hlutir hafa þróast lengst af, að ráðherrar hafa trekk í trekk neitað að mæta fyrir þingnefnd og litið svo á það væri ekki þeirra hlutverk. Þeir hafa jafnvel talið það sérstakt örlæti og gæsku af sinni hálfu að leyfa embættismönnum sínum að reka þar inn nefið. Ég hef orðið fyrir því í þingnefnd að ráðherra hefur neitað að mæta og sagt að hann teldi það ekki hlutverk sitt. Ég hef að vísu oft kynnst hinu gagnstæða. Sjálfur hef ég mætt sem ráðherra fyrir þingnefndir og talið sjálfsagt að veita þeim upplýsingar. Ég vek athygli á því að víða í þjóðþingunum í kringum okkur er engin spurning um þetta heldur einfaldlega skylda ráðherra að mæta til funda hjá þingnefndum og sitja þar fyrir svörum. Við gætu kallað það yfirheyrslu, á erlendum málum er það kallað ,,hearings``. Þetta geta jafnvel verið opnir nefndarfundir þannig að viðstaddir geti verið fjölmiðlafulltrúar og aðrir sem áhuga hafa á. Þannig er þetta t.d. í sænska þinginu. Ráðherrar mæta þar nokkuð reglulega fyrir þingnefndir og það er jafnvel svo að ráðherrar hafa frátekinn tíma í stundatöflu sinni fyrir fundi mikilvægra þingnefnda til að geta mætt þar ef kall berst. Í Bandaríkjunum þekkja menn þetta fyrirkomulag. Þar funda nefndirnar í stórum sölum, iðulega að viðstöddum miklum fjölda áheyrenda, jafnvel erlendra gesta. Ráðherrarnir sitja á bekk niðri á gólfi og eru yfirheyrðir þar, krossspurðir þannig að ýmsum mundi sennilega þykja nóg um á Íslandi. Þetta þykir þó sjálfsagður hlutur. Það að forseti og varaforsetar verði kjörnir fyrir allt tímabilið tel ég koma vel til greina og að mörgu leyti vera heppilegt. Ég er hins vegar afar ósáttur við orðalagið varðandi skipan forsn. Ég tel það fráleita skipan að ganga ekki út frá því að allir þingflokkar, eða a.m.k. fjórir stærstu þingflokkarnir, eigi fulltrúa í forsn. Mér er það auðvitað ljóst að ef þingflokkarnir verða mjög margir þá kann að orka tvímælis að hafa þar inni fulltrúa frá hverjum og einum. Það mætti hugsa sér að leysa annaðhvort með áheyrnarfulltrúum eða með róterandi fulltrúum sem minni þingflokkar kæmu sér saman um. Grundvallarreglan ætti að vera sú að í forsn. sætu fulltrúar fjögurra stærstu þingflokkanna eða allra fjögurra ef sú skyldi verða niðurstaðan. Það kann vel að vera, eins og stundum áður í Íslandssögunni, að þingflokkarnir yrðu hér fjórir. Þá er augljóslega heppilegt, út frá samskiptum og samráði um störf þingsins, að í forsn. sitji tengiliðir við alla þingflokka ef þingflokkar eru ekki of margir. Hvað varðar fækkun atkvæðagreiðslna, ný ákvæði um meðferð fyrirspurna og fleira af því tagi flokka ég undir nauðsynlegar leiðréttingar. Svo ég snúi mér að því sem ég hef meiri efasemdir um, þá er það í fyrsta lagi nefndabreytingin. Ég tel að þó mjög æskilegt og skiljanlegt að leitast við að einfalda nefndaskipanina, á mannamáli að fækka þingnefndunum, helst niður í að hver þingmaður sitji ekki nema í einni nefnd. Það hefur augljósa kosti til að skipuleggja störfin hér. Þá geta þingnefndir alltaf fundað samsíða. Það þyrfti ekki að skipuleggja sérstaka fundatöflu þeirra með tilliti til veru þingmanna í fleiri en einni nefnd o.s.frv. En ekki má ganga svo langt í þeirri viðleitni að annað verði borið ofurliði, t.d. að hægt sé að dreifa vinnu og verkefnunum skynsamlega í þinginu. Ég óttast að þessi atvinnumálanefnd sem á að fá til umfjöllunar öll verkefni iðnn., öll verkefni landbn., öll verkefni sjútvn. og verulegan hluta af verkefnum efh.- og viðskn. og allshn., eins og þetta hefur verið núna., gangi ekki upp. Hún yrði svo ofhlaðin við ýmsar aðstæður hér í þinginu að það gengur ekki upp. Ég hefði talið að nær að reyna að deila þessu á tvær nefndir þannig að aðalatriðin væru í einni nefnd, atvinnuþættirnir, t.d. landbúnaðarmál og sjávarútvegsmál, jafnvel málefni iðnaðarins sem slíks; í hinni viðskipta-, verslunar- og þjónustumálin, bankamálin, þess vegna byggðamál og eitthvað fleira af verksviði allshn. Þetta væru tvær nefndir en ekki ein. Ég hef efasemdir um, út frá efnahagslegu hliðinni, að þarna sé að öllu leyti rétt niðurstaða hvað varðar fjármálanefndina með því að sameina þar allt sem áður hefur tilheyrt fjárln. eða verulegan hluta þess, skattamálin, efnahagsmálin almennt, lífeyrismál o.s.frv. Dómsmálin og menntamálin kunna út af fyrir sig að fara ágætlega saman, og þó ekkert endilega. Alveg eins mætti leysa þetta með því að ein nefnd héti stjórnlaga- og dómsmálanefnd og þau mál væru sett undir nefnd sem færi sérstaklega með réttarfarsmálefni, dómsmál og jafnframt með stjórnlagamálefni, skýrslugerðina og annað slíkt. Ég er ekki frá því að það væri heppilegri samsetning en að skella dómsmálum og menntamálunum í eitt. Mér sýnist þar af leiðandi, herra forseti, að vel mætti ná þarna verulegum árangri, fækka þingnefndunum t.d. um þrjár eða fjórar en ganga þó ekki jafnlangt og þarna er gert. Ég óttast einfaldlega að sú skipan mála brotni upp. Um ræðutímann vil ég segja, herra forseti, að ég er ekki á móti því að reyna að þróa störfin í þinginu almennt í þá átt að gera umfjöllun um mál markvissari og ræður styttri ef svo ber undir. Ég vil hins vegar gera það á grundvelli hefða og þróunar. Ég vil helst sjá það gerast þannig að menn nái samkomulagi um ramma utan um ræðuhöld, sem sé virtur og haldinn á grundvelli samkomulags nema þá í einhverjum algjörum undantekningartilvikum. Með öðrum orðum tel ég að óheftur eða ótakmarkaður ræðutími, t.d. við 2. umr., sé eftir sem áður grundvallarrétturinn, bundinn í stjórnarskrá ef svo ber undir. Ég er vísa t.d. til fyrirkomulagsins í finnska þinginu. Þar heyrir til algerra undantekninga að ræðuhöld fari út fyrir þann ramma sem hefðin helgar og samkomulag er um milli stjórnmálaflokka. Engu að síður er í finnsku stjórnarskránni bundið það ákvæði sem grunvallarregla að ræðutími sé ótakmarkaður í finnska þinginu. Ég tel heldur aumt, herra forseti, ef Alþingi Íslendinga sem stærir sig af því á hátíðarstundum að vera elsta þjóðþing í heimi, þorir ekki að hafa sérreglur um fundahöld í lögum sínum og þarf að apa alla hluti upp eftir öðrum. Það hefur lengi verið hluti af hinni íslensku þingræðishefð að hafa réttindi af þessu tagi ótakmörkuð. Þau eiga að vera það að mínu mati, a.m.k. per definisjón, herra forseti, og að lögum, hvernig sem hefðin helgar þau. Mestu máli skiptir þó, herra forseti, að það er ekki hægt að skera ræðutímann niður við trog. Hann hefur, hvort sem mönnum líkar betur eða verr, verið eitt helsta tæki og stundum nánast eina tæki stjórnarandstöðunnar til að gera sig gildandi og veita aðhald án þess að nokkuð annað komi á móti. Ég segi alveg hiklaust að ég er ósammála niðurstöðunni sem hér er lögð til í frv. Í henni er ekkert jafnvægi milli stjórnarandstöðu og meiri hluta vegna þess að það á að skera einhliða niður og takmarka rétt stjórnarandstöðunnar sem hefur falist í málfrelsinu án þess að nokkuð annað komi í staðinn. Ef við værum að tala um að í staðinn kæmu ákvæði sem tryggðu og treystu stöðu stjórnarandstöðunnar, t.d. þau að stjórnarandstaðan ætti á hverjum tíma forseta þingsins og a.m.k. helming af formönnum þingnefnda, þá værum við að tala um allt aðra hluti. Þá værum við að tala um tillögur sem tækju mið af því að raska ekki minni hlutanum í óhag, því takmarkaða valdajafnvægi sem hægt er að segja að sé við lýði hér. Það verður að ræða þetta, herra forseti, eins og hlutirnir eru og á mannamáli. Hvort sem mönnum líkar betur eða verr hefur óheftur ræðutími verið sá réttur sem hefur tryggt stjórnarandstöðu og minni hluta einhverja stöðu hér inni. Þá er ekki hægt að gelda hann með breytingum af þessu tagi, án þess að neitt annað komi í staðinn. Þá er bara verið að segja: Við ætlum að ganga enn lengra á þeirri braut en nú í að valta yfir minni hlutann. Því er ég andvígur, herra forseti, og mun ekki samþykkja það.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þær umræður sem hafa orðið um frv. Þær hafa verið málefnalegar. Ýmsar athugasemdir hafa komið fram, en svo sem engar beinar spurningar. En nokkur atriði sem hafa komið fram í máli manna vil ég gera örlítið að umtalsefni og tek það svona nokkurn veginn eftir röð eftir því hvað hver og einn hv. þm. sem hér hefur talað nefndi í máli sínu. Hv. þm. Jón Kristjánsson gerði nokkuð að umtalsefni tillögur um nefndaskipanina og taldi þar eitt og annað til bóta en hafði efasemdir um tillöguna um fjármálanefndina og fleiri hv. þm. sem hér hafa talað hafa einnig nefnt þá tillögu. Hv. þm. Jóni Kristjánssyni þótti ekki miklu plássi varið til að fjalla um ríkisstjórnina og það má rétt vera. En einhvern veginn sé ég ekki að það sé staðurinn til að fjalla sérstaklega um hvernig ríkisstjórn á að haga sér í sambandi við fjármálanefndina. Auðvitað hefur þingið síðasta orðið þegar kemur að afgreiðslu fjárlaganna, það er alveg ljóst og ræðst kannski ekkert við það þótt ríkisstjórn komi á einhverjum tíma eins og hv. þm. Jón Kristjánsson orðaði það, með milljarða tillögur á síðustu metrunum. Slíkt getur auðvitað orðið en það er þingsins að taka afstöðu til þess. Aðeins nokkur orð varðandi nefndina. Í máli manna hafa komið fram efasemdir um að rétt sé að slá saman ákveðnum viðfangsefnum efh.- og viðskn., þ.e. skattamálunum og málefnum fjárln. og fjármálanefndarinnar eins og hún yrði. Það er deginum ljósara eins og hefur líka komið fram í máli nokkurra þingmanna að laga verður starfshætti nefndarinnar ef hún á að taka þessi viðfangsefni að sér. Það verður að laga starfshætti nefndarinnar eftir því, þ.e. umfjöllun hennar um skattamál yrði að fara fram á fyrri hluta almanaksársins, síðari hluta þings og síðan kæmu hin eiginlegu útgjaldamál til umfjöllunar á haustþingi. Þetta nefndi reyndar hv. þm. Jón Kristjánsson. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir nefndi að það væri mjög miður hversu seint frv. væri fram komið og svo hafa fleiri gert. Ég skil vel þá gagnrýni og mér þykir satt að segja vont hversu seint við erum með málið á ferðinni. Við þingmenn höfum verið að gagnrýna ríkisstjórn á hverjum tíma fyrir að koma seint fram með frv. sín. En ég bendi á að mér þykir þetta ekki vera alveg sambærilegt. Frv. sem flutt er af forsn. Alþingis hefur verið í undirbúningi á þriðja ár, hefur verið rætt, ekki innan stjórnarflokkanna heldur milli flokkanna í þinginu, fyrst og fremst í forsn. og við þingflokksformenn en eins og ég sagði í framsöguræðu minni hefði mér þótt betra að geta haft meira samráð við einstaka þingmenn en tókst. Ég harma líka hversu seint við erum á ferðinni og ég geri mér alveg grein fyrir að málinu er stefnt í nokkra hættu miðað við starfsáætlun þingsins. Það verður þá að ráðast af viðtökum í nefndinni sem kjörin verður til þess að fara yfir þetta hvort þingið getur tekið afstöðu til málsins á þeim stutta tíma sem eftir lifir. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir nefndi einnig ræðutíma sem mér skildist að hún væri út af fyrir sig sammála að þyrfti að takmarka en þótti fimm mínúturnar í síðari ræðu kannski of skammur tími. Það er að sjálfsögðu til athugunar í þingnefndinni hvort því eigi að breyta. Hv. þm. Ögmundur Jónasson, Kristín Halldórsdóttir og Steingrímur J. Sigfússon hafa allir mikinn fyrirvara á tillögunum um ræðutímann og út af fyrir sig skil ég það vel. Ég undirstrika aðeins að verið er að takmarka ræðulengdina sem er ekki takmörkuð í gildandi þingsköpum við 2. og 3. umr. eða síðari umr. um þingsályktanir en þar er hins vegar takmarkaður ræðufjöldinn, í þessu frv. ekki. Menn kunna að hafa mismunandi skoðanir á því hvort kunni að vera betra ef við erum á annað borð að breyta þessu. Út af fyrir sig get ég verið nokkuð sammála því sem kom fram í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að betra væri að geta samið um þetta og vera ekki með þvingunarákvæði í þingskapalögum. Ég get alveg tekið undir að mér þætti það betra. Okkur hefur tekist þetta í einstaka tilvikum á fundum forseta og þingflokksformanna að semja um ræðutíma og það er nokkuð nýtt á síðari árum að það hafi tekist. Okkur hefur hins vegar ekki tekist að semja einhverjar heildarreglur eins og þekkist að ég hygg í sumum öðrum þingum. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi finnska þingið og það er rétt. Þar hafa menn komist að samkomulagi sem er mjög sjaldan rofið. Ef ég veit rétt var síðast það sem þeir kölluðu málþóf þegar finnska þingið var að ræða aðildina að ESB. Þá tók sú umræða einhverja daga, ég man ekki hve marga, hvort það voru tveir, þrír eða fjórir. Það var samt ekki meira.

Samkomulag um málþóf.

Já, það var samkomulag um að fara í málþóf, það má kannski orða það þannig. Okkur hefur ekki lánast þetta. Við höfum þurft að lengja þinghald frá því sem ætlað var allt upp í þrjár, fjórar vikur vegna þess að menn hafa haft svo mikið um að tala. En þetta er eitt af því sem ég geri mér alveg grein fyrir að er viðkvæmasti hlutinn í þessu og verður að taka mjög til umfjöllunar í þingnefndinni. Hv. þm. Ögmundur Jónasson nefndi ýmis mál sem hefðu verið mikil deilumál í þinginu og tekið langan tíma. Þetta munum við öll. En öll þessi mál eiga það þó sameiginlegt að þau voru samþykkt í þinginu af meiri hluta þingmanna en þau tóku miklu lengri tíma en menn kannski höfðu ætlað.  Hv. þm. Hjálmar Árnason kom inn á ýmsa athyglisverða þætti í málflutningi sínum. Ýmislegt af því á svo sem ekki beint heima í þingskapalögum. Hann ræddi töluvert um starfskjör og launakjör þingmanna sem á heima annars staðar en eru allt gagnlegar ábendingar. Vel má athuga þá hugmynd sem kom fram í ræðu hv. þm. Hjálmars Árnasonar að þingmál verði afgreidd innan einhvers tiltekins tíma. Þetta eru hugmyndir sem hafa áður komið upp og er sjálfsagt að athuga þær frekar. Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir kom töluvert inn á nefndatillögurnar. Ég ætla aðeins að minnast á það mál sem hv. þm. flutti, 66. mál þingsins. Það er rétt sem hv. þm. sagði að við höfðum rætt um að bíða með umræðuna þar til þessi umræða færi fram og mér þykir leitt að málið skyldi ekki hafa verið tekið á dagskrá. Það eru mistök sem ég get tekið á mig. Almennt um nefndirnar. Eins og ég sagði í framsöguræðu minni stend ég eða við flutningsmennirnir ekki fast á þessari skipan mála sem við setjum fram í frv. Vel má hugsa sér aðrar leiðir. Hér hafa menn nefnt t.d. að dóms- og menntamál eigi illa saman í einni og sömu nefndinni. Ég veit ekki hvort það á svo illa saman. Án þess að ég hafi skoðað það sérstaklega hef ég grun um að kannski séu einhverjir þingmenn sem eiga sæti í báðum þessum nefndum og út af fyrir sig er það ekki til þess að valda neinum sérstökum erfiðleikum og ég held að það eigi ekki að verða það þótt málaflokkunum verði skipað í eina og sömu nefndina. Hins vegar get ég vel viðurkennt að önnur skipan kann að vera heppilegri og hér hefur verið nefnt t.d., ég held að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hafi nefnt að dómsmálin ættu betur heima með stjórnlaganefndinni og ég get tekið undir það. Ég held að það sé eðlilegra. Kannski ættu umhverfismál eins vel heima með menntamálum eins og með samgöngumálum. Allt þetta sýnist mér alveg sjálfsagt að athuga í nefndinnin. Einnig það sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefndi að við erum ekki endilega að halda okkur við það að nefndum verði fækkað í sjö. Það sem ég legg þó mesta áherslu á er að ef við næðum því marki sitja flestir þingmenn aðeins í einni nefnd og það held ég að sé grundvallaratriði og mesta keppikeflið. Við höfum reynt að gera þetta þannig að störfum sé jafnað sem mest á milli nefnda en ég ætla ekki að halda því fram að við höfum hitt þar á bestu leiðina. Við þekkjum það af því að hér hefur sérstaklega verið talað um atvinnumálanefndina að það er mjög breytilegt frá einu þingi til annars hversu einstakar nefndir hafa haft mikið að gera. Stundum hefur lítið sem ekkert verið að gera í landbn., stundum lítið sem ekkert í iðnn. Önnur þing hafa þessar nefndir haft mjög veruleg viðfangsefni. Ég held að það mundi jafna álagið að slá þessum nefndum saman. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon lýsti sig mjög ósáttan með skipan forsætisnefndarinnar. Hann nefndi að fjórir stærstu flokkarnir ættu að eiga fulltrúa í forsætisnefnd. Þetta er alveg sjónarmið út af fyrir sig. Annaðhvort komum við okkur saman um þann fjölda sem eigi að vera í þingnefndum og þá ræðst það af niðurstöðum hinna almennu kosninga hversu margir fulltrúar koma fyrir hvert framboð eða hvern flokk á Alþingi. Við getum ekki búið til einhverja nýja reglu sem er í ósamræmi við niðurstöðu kosninganna. En þetta er önnur leið sem hv. þm. nefndi að fjórir stærstu flokkarnir ættu aðild að forsætisnefndinni. Ef ég veit rétt mun það þekkjast einhvers staðar. Ég hef samt ekki dæmið á takteinum. Ég held að ég hafi komið við helstu þætti í þessu enda er tími minn svo sem búinn. Ég er hins vegar ekki alveg sammála hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Mér fannst hann ekki leggja réttan skilning í málið og mér fannst hann segja að verið væri að veikja stjórnarandstöðuna. Það er ekki tilgangurinn. Ég bið hv. þm., af því að ég hef ekki tíma til að telja það upp, að líta á greinargerðina með frv. á bls. 16 og 17 þar sem ýmislegt er dregið fram sem er til þess að styrkja stöðu þingsins og þar með stjórnarandstöðunnar. Ég ítreka svo þakkir mínar fyrir málefnalega og ágæta umræðu um frv.

Virðulegur forseti. Ég hef ekki tekið mikinn þátt í þessari umræðu, enda hafa ágætir fulltrúar frá þingflokki óháðra túlkað sjónarmið sem ég tek almennt undir. Það er eitt atriði sem ég vildi koma að í andsvari og varðar 11. gr. um skipun í nefndir. Mér finnst það ekki að öllu leyti rétt hugsað sem hér er verið að gera, að leggja nefndir saman á þennan hátt. Það virðist gengið út frá þeirri hugsun að nefndir séu bara viðtakendur mála og þannig verði álagið mjög misjafnt. Auðvitað ræður kylfa kasti, ef svo má segja, hvað berst til nefnda frá þinginu hverju sinni en að mínu mati þyrftu þingnefndirnar að gera miklu meira af því að vinna sjálfstætt að málum á sínu sviði. Þar er sannarlega af nógu að taka. Mér finnst því að styrkja ætti þingsköpin í þá veru og ýta undir það að þingnefndir hefðu frumkvæði bæði við athugun mála og flutning mála eftir atvikum. Hér var landbn. nefnd. Ætli það væri ekki eitthvað fyrir landbn. að gera ef hún tæki sig til og fylgdi því eitthvað eftir sem formaður nefndarinnar, hv. þm. Guðni Ágústsson, hefur verið að finna að. Af hverju hefur landbn. ekki sökkt sér niður í það mál og haft frumkvæði að tillögum og athugunum varðandi þennan málaflokk? Svo má lengi telja. Ég tel t.d. að umhvn. hefði ærið að gera eða þyrfti í rauninni að fara yfir samstarfið við viðkomandi ráðuneyti og fá Ríkisendurskoðun í lið með sér í athugun á þeim efnum, stjórnsýslu umhverfismálanna. Að lokum, virðulegur forseti, er ein ábending af því að menn hafa verið að ræða um umhvn. og hvað félli að hennar sviði ef menn vildu sameina. Ég vil leyfa mér að nefna orkumál í því samhengi vegna þess hve þau eru í rauninni mjög umhverfistengd. Ég bendi á hvernig það er í Danmörku, þeir hafa að vísu annan auðlindagrunn en við, en þar eru umhverfis- og orkumál saman. Það fyndist mér vel til fallið.

Herra forseti. Ég hef svo sem engar athugasemdir að gera við þetta andsvar hv. þm. Það er ekkert sem mælir á móti því að nefndir hafi frumkvæði um einstök mál og þær hafa raunverulega alveg sjálfstæði til þess og hafa raunar gert það. Hin ábendingin um að orkumál og umhverfismál ættu vel saman í nefnd, ég get alveg tekið undir það. Mér finnst það vera vel athugandi í sambandi við nefndaskipanina, sem við munum athuga.

Herra forseti. Þetta fer að verða heimilislegt spjall eða orðaskipti á milli hæstv. forseta og þingflokks óháðra og kann ég ekki skýringar á hvers vegna mál hafa skipast þannig. Ég fjallaði nokkuð í máli mínu um stöðu fjármálanefndar sem hér er lögð til í 11. gr. og sagði það sem skoðun mína að öll þau verkefni gætu því aðeins verið á forræði þeirrar nefndar að því væri þannig fyrir komið að nefndin fengi skattamál og efnahagsmál almennt fyrri hluta ársins, þ.e. síðari hluta hvers þings en fjallaði síðan um fjárlög á haustþingi. Mér skilst að hið sama hafi komið fram hjá hv. þm. Jóni Kristjánssyni, sem er formaður fjárln., og hæstv. forseti, hv. 1. flm. þessa máls mun hafa tekið undir það í sínu máli en þá spyr ég líka: Hvernig í ósköpunum á að tryggja það að umfjöllun um skattamál verði á fyrri hluta árs? Hvernig á að hafa hemil á hæstv. ráðherrum og ríkisstjórn að þeir komi ekki með skattamál á haustþingi á síðustu dögum fyrir jól eins og iðulega hefur gerst? Vegna þess að hv. þm. Ólafur G. Einarsson nefndi það í máli sínu að hann héldi að einhverjir þingmenn hefðu meira að segja setið í báðum þessum nefndum og það getað gengið, þá veit ég ekki til þess að svo hafi verið. Það vill hins vegar svo til að sú sem hér stendur hefur haft stöðu áheyrnarfulltrúa í efh.- og viðskn. og ég get upplýst að það var nánast ekki gerlegt að sinna því starfi á fyrri hluta þessa þings.

Herra forseti. Við erum, held ég, sammála um það ef þessi skipan verður á fjármálanefndinni að skipta verði þessum meginstörfum á fyrri hluta árs og síðari hluta árs. En hv. þm. spyr hvernig megi tryggja þetta. Ég held að þar komi fyrst og fremst til kasta nefndarinnar sjálfrar hvernig hún ákveður að skipa sínum málum. Ég bendi á að sem fylgiskjal með frv. fylgja drög að starfsreglum fyrir fastanefndir, starfsreglum sem forsn. mundi á sínum tíma setja. Hér er aðeins lögð fram tillaga og þar má auðvitað koma fyrir ákvæðum sem ættu að tryggja að nefndir gætu sinnt starfi sínu eins og best mundi þá tryggja framgöngu mála, þar á meðal á hvaða tíma, í þessu tilviki fjármálanefndin, mundi sinna þessu tvíþætta hlutverki sínu. Ég sé ekki aðra leið en gera það í starfsreglum og með samþykkt nefndarinnar sjálfrar.

Herra forseti. Fyrst um stöðu minni hlutans og rétt hans eða réttindi. Auðvitað erum við sammála um það, ég og hæstv. forseti, að það gengur ekki að minni hluti komi að lokum í veg fyrir að meiri hlutinn fái pólitískan vilja sinn staðfestan eða lögfestan hér. En samt er það þannig og fram hjá því komumst við ekki að rétt eins hér inni og mjög víða annars staðar snýst þetta samt um að tryggja minni hlutanum tiltekna stöðu. Í því er lýðræðið eða málfrelsið í raun fólgið, eða hvað það er sem við erum að tala um, á sinn hátt vegna þess að meiri hlutinn hefur sitt fram og hann hefur sitt vald. Það liggur þannig. Alveg eins er þetta hér í þinginu og kannski óvenjulega mikilvægt að menn komi sér niður á sanngjarnar leikreglur og að þarna finnist hæfilegt jafnvægi milli þess réttar og þeirrar stöðu sem minni hluta eða stjórnarandstöðu er tryggt annars vegar og svo hins að menn gangi ekki gegn hinum lýðræðislega vilja sem birtist í alþingiskosningum og tilteknum valdahlutföllum í landinu, meiri hluta og minni hluta. Að sjálfsögðu ekki. Í öðru lagi um forsn. Ég nefndi sem eina hugmynd af nokkrum sem ég tel koma til greina til að tryggja þar einnig farsælt samstarf og jafnvægi, að t.d. fjórir stærstu þingflokkar ættu alltaf tryggan rétt á fulltrúum í forsn. og svo gætu menn eftir atvikum samið um afganginn eða haft einhverja skipan mála varðandi afganginn ef þingflokkarnir væru fleiri, þeir gætu t.d. skipst á um að eiga þarna áheyrnaraðild eða eitthvað því líkt. Alla vega er ljóst að það er ekki gott fyrirkomulag að hafa þetta í ósamkomulagi. Það sýnir reynslan. Ég minni hæstv. forseta á veturinn 1991--1992 eða 1992--1993 þegar stjórnarandstaðan tók ekki þátt í störfum forsn. og það var hörmuleg reynsla af því. Í þriðja lagi veit ég, herra forseti, að það er ekki tilgangurinn með þessu frv. að veikja stjórnarandstöðuna, það er mér ljóst, en ekki verður fram hjá því horft að þessar breytingar ganga í þá átt að takmarka verulega helsta tæki hennar, sem er málfrelsið, án þess að annað nægjanlega gilt komi í staðinn að mínu mati til að hægt sé að segja að sú tillögugerð sé í jafnvægi.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort okkur greinir svo mjög á um þetta atriði. Við erum áreiðanlega sammála um það að minni hlutinn getur ekki fengið þau réttindi að ganga á rétt meiri hlutans og það þarf að tryggja meiri hlutanum líka tiltekna stöðu. Ég er út af fyrir sig alveg sammála því. En við erum kannski ekki sammála um hversu langt á að ganga. Við töluðum áðan um skipan forsn., að fjórir stærstu flokkarnir ættu fulltrúa í forsn. Ég held að það kunni kannski að vera svolítið erfitt að finna einhvern algildan sannleika í þessu eða reglu sem alltaf gengur upp. Ég get sagt strax að mér þætti ekkert eðlilegt ef fjórir flokkar væru á þingi og einn þeirra væri langminnstur, kannski bara með þrjá fulltrúa, þá sýnist mér það ekki liggja á borðinu að mesta réttlætið væri fólgið í því að vegna þess að reglurnar væru þannig að fjórir flokkar skyldu eiga fulltrúa, að þá væri það svo. Ég er heldur ekki, af því að ég kom því ekki að áðan, sammála því sem hv. þm. sagði í ræðu sinni og kemur inn á þetta andsvar líka, að út af fyrir sig væri eitthvert réttlæti fólgið í því að stjórnarandstaðan ætti alltaf forseta þingsins og að stjórnarandstaðan ættu helming formanna fastanefnda. Ég hef miklar efasemdir um það ef við settum slíka reglu. Það hlýtur að fara eftir því hversu miklu munar á stjórnarliðum og stjórnarandstæðingum. Það væri mjög einkennileg staða ef stjórnarandstæðingar væru kannski einhver lítill hluti þingsins, sem vel getur orðið, en ættu engu að síður helminginn af nefndaformönnum. Ég veit ekki hvort hv. þm. meinti þetta svona bókstaflega. En ég segi þetta bara til þess að undirstrika að það kann að vera erfitt að setja einhverja slíka fasta reglu í þingsköp.

Herra forseti. Ég held að þetta sé eiginlega spurning um út frá hvaða viðhorfum við nálgumst þetta viðfangsefni, eins og t.d. skipan forsn. Hvort við erum að tala um að hún eigi í rauninni að vera hlutfallslega skipað tæki í þinginu eða að hún eigi að vera samstarfsvettvangur þeirra aðila sem hér vinna. Það er mín hugsun. Og þingflokkarnir eru ákveðin starfsleg og skipulagsleg eining, tæki í þinginu, burt séð frá stærð sinni þá er það þannig. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að þeir eigi sér eftir því sem kostur er fulltrúa í forsn. og/eða annars staðar þar sem samráð fer fram um skipulagningu starfanna hér inni. Og þá finnst mér ekki eiga að skipta öllu máli hvort einn á 20 þingmenn og annar fimm eða hvaða hlutföll þarna eru á ferðinni, ef við nálgumst málið svona. Ef við nálgumst það frá hinum sjónarhólnum, þá getur vel farið svo að stærsti flokkurinn nái tveimur eða jafnvel þremur í þessari nefnd. Og er það mjög gáfulegt skipulag að fulltrúar eins þingflokksins sitji þarna hver ofan á öðrum, ef svo má að orði komast, en svo séu tveir eða þrír þingflokkar úti og eigi enga aðild að þessum vettvangi þar sem störfin eru skipulögð? Ég nálgast þetta út frá þessu. Varðandi forsetann er mín hugsun sú að ef stjórnarandstaðan á hverjum tíma, minni hlutinn, væri styrkt með því að hún legði þinginu til forseta, þá felst í því ákveðið jafnvægi, ákveðið fyrirkomulag sem kallar á samstarf og samráð milli t.d. ríkisstjórnar, framkvæmdarvalds annars vegar og þingsins hins vegar um skipulag starfanna og framgang mála. Að sjálfsögðu ræður meiri hlutinn áfram efnislegri niðurstöðu mála. En þegar kemur að skipulagningu starfanna, þá mundi þetta sjálfkrafa kalla fram samráð um störfin og sterkari stöðu þingsins í samskiptum við framkvæmdarvaldið. Svipuð var hugsun mín um þingnefndirnar. Það kann vel að vera að það gæti skapað vanda að lögfesta það hlutfall en þó að það réðist að einhverju leyti af styrkleikahlutföllum þá væri réttur stjórnarandstöðunnar eða minni hlutans til ákveðinnar stöðu þarna lögfestur. Það er það sem ég er að hugsa um.

Herra forseti. Ég get lýst þeirri skoðun minni að mér þykir eðlilegra að forsn. sé kosin hlutfallskosningu í þinginu. Ég bendi bara á í sambandi við þetta frv. að við erum að ganga lengra en áður í áhrifum þingflokka. Það er gert ráð fyrir meira samráði við þingflokka þar sem þeir koma að málum burt séð frá stærð þeirra. Það er eitt sem er áhersluatriði í frv. og þingflokkar yfirleitt frá aukið hlutverk. Það held ég að sé af hinu góða og við erum áreiðanlega sammála um það. Það hafa orðið breytingar á undangengnum árum í þessum efnum. Ég er það gamall að ég man þá tíð að stjórnarandstæðingar áttu alls enga aðild að forsn. þingsins sem hét að vísu ekki forsætisnefnd meðan þingið var deildaskipt. Þá voru aðalforsetar og tveir varaforsetar í hvorri deildinni fyrir sig og í sameinuðu þingi og þeir komu allir og ævinlega frá stjórnarmeirihlutanum hverju sinni. Það var ekki fyrr en 1971 sem það breyttist og þá bauð þáv. ríkisstjórn af rausn sinni þáv. stjórnarandstöðu að þiggja allra náðarsamlegast fyrri varaforsetana í deildum og sameinuðu þingi.

Vinstri stjórn?

Jú, það var vinstri stjórn. Það er alveg rétt. Það var stjórn Ólafs Jóhannessonar sem bauð þetta og það boð var þegið. Síðan hefur það verið í gildi, en tók svo aftur breytingum við breytinguna 1991. En það er rétt hjá hv. þm. að þáv. stjórnarandstaða, 1991, þáði ekki að eiga aðild að forsn. þingsins. Og það var ekki gott. Við erum áreiðanlega sammála um það. En ég held að þingforseti verði að vera kjörinn í atkvæðagreiðslu. Það gæti vel svo farið eins og hefur gerst í öðrum þingum að hann komi þá frá stjórnarandstöðu. Ég minni þar á breska þingið og danska þingið núna.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. efh.- og viðskn. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 10/1993, um verðbréfasjóði, með síðari breytingum. Það er á þskj. 895, en brtt. eru á þskj. 896. Með frumvarpinu er lagt til að unnt verði að stofna verðbréfasjóði sem eingöngu verði markaðssettir hér á landi og hafi meira svigrúm til fjárfestinga en felast í hinum ströngu ákvæðum verðbréfasjóðatilskipunar ESB. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með smávægilegum breytingum í 5. efnismgr. 4. gr. frumvarpsins sem kveða á um að það sé alveg skýrt hvernig að þessu skuli staðið. Undir þetta nál. skrifa allir nefndarmenn efh.- og viðskn., hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, Ágúst Einarsson, Steingrímur J. Sigfússon, Einar Oddur Kristjánsson, Árni R. Árnason, Valgerður Sverrisdóttir, Pétur H. Blöndal, Gunnlaugur M. Sigmundsson og Sigríður Jóhannesdóttir.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til laga um Lífeyrissjóð bænda. Með frumvarpinu er lagt til að lögfest verði heildarlög um starfsemi Lífeyrissjóðs bænda. Er þeim að meginefni ætlað að laga starfsemi sjóðsins að ákvæðum laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þó nokkrum breytingum í tíu liðum. Fyrsti liðurinn fjallar um að sjóðstjórn sé skylt að veita maka bónda sem er ekki aðili að búrekstri undanþágu frá sjóðsaðild að Lífeyrissjóði bænda o.s.frv. Þetta er ölítil breyting frá því sem segir í upphaflega frv., en þar segir einmitt að ,,sjóðstjórn sé heimilt``. Við töldum rétt að hafa þetta alveg skýrt þannig að ekkert færi á milli mála. Lagðar eru til lagfæringar á frumvarpinu varðandi hugtakanotkun. Þessar breytingar miða að því að tryggja að einstaklingar í óvígðri sambúð og staðfestri samvist njóti sambærilegra réttinda og fólk í hjónabandi, samanber breytingar sem við höfum verið að gera á undanförnum árum Þriðja breytingin er smávægileg. Hún er einföldun á textum. Fjórða breytingin er það líka. Það eru bara lagfæringar, svo og fimmta. Þar er bara kveðið nánar á um það hvað átt er við með ,,næsta mánuð`` þannig að það fari ekkert á milli mála þegar verið er að ræða um launatímabil. Í sjöttu breytingunni er lagt til að viðmiðunarfjárhæðir í 6. og 13. gr. frumvarpsins hækki til samræmis við þá breytingu sem varð hjá almennu lífeyrissjóðunum þegar þeir breyttu viðmiðun sinni úr lánskjaravísitölu í vísitölu neysluverðs. Varðandi sjöundu breytinguna þá töldum við rétt að breyta orðalagi 21. gr. frv. en þar segir svo í frumvarpstextanum, með leyfi forseta: ,,Leiði tryggingafræðileg athugun í ljós að fjárhagur sjóðsins sé ótryggur og ætla megi að eignir muni ekki duga fyrir heildarskuldbindingum skal stjórn sjóðsins, að höfðu samráði við tryggingafræðing, lækka lífeyrisréttindi og lífeyrisgreiðslur, enda finnist ekki aðrar leiðir til að bæta hag sjóðsins.`` Við teljum rétt að breyta 21. gr. í þá veru að stjórnin geti eingöngu breytt lífeyrisgreiðslum með því móti að fara niður í lágmarksréttindi samkvæmt lögunum en ef gera þarf frekari breytingar þá þurfa menn að standa fyrir breytingum á lagatextanum. Í áttunda lagi er gert ráð fyrir breytingu á 3. mgr. ákvæðis til bráðabirgða. Í ljós kom nú um áramótin að lífeyrir lækkaði vegna lækkunar vísitölu frá júlí 1998 til janúar 1999 og því þykir rétt að breyta orðalagi málsgreinarinnar til að réttindi eldri sjóðfélaga verði ekki skert. Í níunda lagi er um að ræða breytingu á dagsetningu gildistöku. Upphaflega var gert ráð fyrir því í frv. að það tæki gildi 1. janúar 1999 en hér göngum við út frá því að þessi lagabreyting eigi sér stað 1. júlí 1999. Tíunda breytingin leiðir svo af þessari dagsetningarbreytingu. Gunnlaugur M. Sigmundsson var fjarverandi afgreiðslu málsins. Undir nál. skrifa hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, Ágúst Einarsson, Steingrímur J. Sigfússon, Valgerður Sverrisdóttir, Sólveig Pétursdóttir, Einar Oddur Kristjánsson, Svavar Gestsson og Pétur H. Blöndal með fyrirvara.

Herra forseti. Ég stend að þeir breytingum sem hv. efh.- og viðskn. gerir á frv. en er með fyrirvara að því leyti að ég hyggst og hugðist flytja brtt. við frv. Því miður náðist það ekki fram fyrir þessa umræðu en ég hyggst flytja hana við 3. umr. Hún snýr að tveimur atriðum aðallega. Það varðar í fyrsta lagi eign sjóðsins. Ég vil kveða skýrt á um að sjóðurinn sé eign sjóðfélaga, þ.e. bænda. Ég get ekki séð hver aðili annar eigi þennan sjóð, sérstaklega þegar haft er í huga að bændur greiða bæði iðgjald launagreiðenda og atvinnurekenda í sjóðinn. Þá felst í þessu að senda bændum yfirlit yfir eign sína einu sinni á ári. Þá finnst mér líka skorta á að lýðræði sé í sjóðnum. Stjórn sjóðsins er skipuð fólki sem er í ósköp litlum tengslum við samtök bænda og í enn minni tengslum við bændur sjálfa. Ég treysti einstaklingum það vel til að fara með sín fjármál að ég vil að sjóðfélagar almennt kjósi stjórn sinna lífeyrissjóða. Herra forseti. Aðalvandi lífeyriskerfisins sem ég verð að geta um í þessu sambandi er að það veitir ekki réttindi háð aldri og kyni. Þar af leiðandi eru sjóðir þar sem er gamalt fólk mjög illa settir eingöngu þess vegna, burt séð frá ávöxtun sjóðsins og kostnaði við rekstur hans. Þetta er vandi sem menn hafa ekki leyst en leiðir til þess að fólk sem er skyldað með lögum til að greiða í sjóði þar sem er mikið af ungu fólki fær í framtíðinni betri rétt en hinir sem skyldaðir eru til að borga í lífeyrissjóði þar sem eingöngu er eldra fólk. Þetta er ákaflega óréttlátt og gengur hreinlega ekki upp. Þennan vanda hafa menn ekki leyst enn þá. Það hefur ekki verið tekið á honum. Sumir sjóðirnir eru farnir að bæta réttindi sín á meðan aðrir munu þurfa að skerða þau. Þetta eru hlutir sem menn þurfa að hugleiða. Annar vandi sem steðjar að lífeyriskerfinu er að markaðsvextir fara nú lækkandi. Þeir eru núna að nálgast þau 3,5% sem lífeyrissjóðirnir byggja á og menn þurfa virkilega að huga að því þegar þeir vextir fara niður fyrir 3,5% því að þá steðjar mikill vandi að lífeyrissjóðakerfinu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 34/1998, um starfsemi kauphalla og skipulegra tilboðsmarkaða. Efh.- og viðskn. þingsins flytur þetta mál. Þetta er mjög lítið frv., aðeins í fjórum greinum. 1. gr. skýrir sig reyndar alveg sjálf. Þar er að finna tillögu um að tekið verði tillit til þeirrar breytingar sem varð 1. janúar 1999 við stofnun Myntbandalags Evrópu en frá þeim tíma hefur evran tekið við af evrópsku mynteiningunni. 2. gr. frv. svo og reyndar sú 4. fjalla um smávægilegar breytingar við undirbúning á reglum á grundvelli laga. Hefur komið í ljós að það mun auðvelda Verðbréfaþingi Íslands að fylgjast með ýmsum reglum af því tagi sem um er að ræða ef bein fyrirmæli eru í reglum sem stjórnvöld hafa sett um opinbera skráningu verðbréfa í kauphöllum. Þetta er til þess að auðvelda þá starfsemi. 3. gr. er til komin vegna mistaka sem áttu sér stað. Þegar frv. til laga um starfsemi kauphalla og skipulegra tilboðsmarkaða var lagt fram á 122. löggjafarþingi. árið 1997 var gerð tillaga í 19. gr. að skylda til þess að gera yfirtökutilboð miðist við 33 1 / 3 % atkvæðisréttar samkvæmt nánari ákvæðum frv., samanber lög nr. 34/1998, um starfsemi kauphalla. Við umfjöllun málsins í efh.- og viðskn. var framangreind viðmiðun breytt í 50%, það yrði að hafa 50% atkvæða til slíkrar yfirtöku, samanber ákvæði í 19. gr. Hins vegar láðist að gera samsvarandi breytingu í 4. tölul. 19. gr. við endanlega afgreiðslu nefndarinnar og var því frv. samþykkt með upphaflegu viðmiðunarmarki, þ.e. 33 1 / 3 %. Nauðsynlegt er að lagfæra frv. að þessu leyti og um það fjallar 3. gr. þessa litla frv.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. efh.- og viðskn. um breyting á lögum nr. 97/1987, um vörugjald, með síðari breytingum. Nefndin leggur til að breyta tollskrárnúmerum varðandi kranabíla og skráningu slíkra tækja. Það er til samræmis við það sem gert hefur verið á undanförnum árum að fella niður þá tolla. Í frv. er gert ráð fyrir að þeir verði felldir niður á kranabílum og eru þetta ein tíu tollskrárnúmer. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt. Undir þetta nál. rita allir nefndarmenn efh.- og viðskn., Vilhjálmur Egilsson, Steingrímur J. Sigfússon, Valgerður Sverrisdóttir, Árni R. Árnason, Gunnlaugur M. Sigmundsson, Pétur H. Blöndal, Sigríður Jóhannesdóttir, Einar Oddur Kristjánsson og Ágúst Einarsson.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 900 ásamt meðfylgjandi brtt. Það er um frv. til laga um skipulag á fólksflutningum með hópferðabifreiðum. Frumvarpið felur í sér endurskoðun gildandi laga um skipulag fólksflutninga með langferðabifreiðum, með síðari breytingum. Meginbreytingin sem í frumvarpinu felst snýr að útgáfu leyfa en gert er ráð fyrir því að Vegagerðin annist útgáfu leyfa til fólksflutninga með hópferðabifreiðum í stað samgönguráðuneytis. Á þann hátt er umsækjanda tryggður réttur til málskots til æðra stjórnvalds ef hann sættir sig ekki við afgreiðslu umsóknar. Þá er gert ráð fyrir að Vegagerðin annist eftirlit með fólksflutningum. Jafnframt er gert ráð fyrir að nú þurfi leyfi Vegagerðarinnar til allra fólksflutninga með hópferðabifreiðum ef gjald kemur fyrir aksturinn. Til viðbótar því leyfi þarf svo að sækja sérstaklega um önnur leyfi, t.d. sérleyfi, einkaleyfi eða leyfi til fólksflutninga með sérútbúnum bifreiðum. Vegna fram kominna athugasemda við 5. gr. frumvarpsins telur samgöngunefnd rétt að ítreka að gildissvið frumvarpsins tekur ekki til leigubifreiða í kaupstöðum og mun því ekki hafa áhrif á starfsemi þeirra. Jafnframt telur nefndin rétt að árétta að 9. gr. frumvarpsins, sem geymir ákvæði um sérstakt leyfi til aksturs sérútbúinna bifreiða, felur ekki í sér heimild til hefðbundins aksturs leigubifreiða. Það nýmæli felst í 9. gr. að eftir gildistöku laganna verður öllum sem flytja ferðamenn um óbyggðir landsins skylt að hafa almennt leyfi til fólksflutninga skv. 3. gr. auk þess sérstaka leyfis sem mælt er fyrir um í 9. gr. Í 2. mgr. 6. gr. frumvarpsins er kveðið á um að ekkert leyfi þurfi til flutnings í eigin þágu. Ákvæði þetta var sett inn í frumvarpið til áréttingar um að ekkert leyfi þurfi til slíks aksturs þótt hann falli að jafnaði utan við gildissvið laganna. Eitt af skilyrðum fyrir útgáfu leyfis skv. 2. tölul. 1. mgr. 10. gr. frumvarpsins er að umsækjandi þarf að fullnægja skilyrðum um starfshæfni. Til skýringar vill nefndin taka fram að með því er m.a. átt við að umsækjendur geta þurft að sækja námskeið og uppfylla önnur skilyrði um kunnáttu áður en þeir fá leyfi úthlutað. Nefndin mælir með samþykkt frumvarpsins með breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Breytingartillögurnar fela almennt séð ekki í sér verulegar efnisbreytingar heldur er orðalag víða fært til betri vegar, skipulag texta lagfært, kaflaheiti tekin út og fyrirsagnir lagfærðar. Undir þetta nál. rita auk formanns og framsögumanns hv. þm. Stefán Guðmundsson, Egill Jónsson, Ragnar Arnalds, Magnús Stefánsson, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir og Kristján Pálsson.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 857 um frv. til laga um breytingu á lögum um skipan ferðamála. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á skipan Ferðamálaráðs þannig að fulltrúum í ráðinu verði fækkað úr 23 í sjö og framkvæmdastjórn þess lögð niður í kjölfarið. Fjöldi fulltrúa í ráðinu hefur hefur gert störf Ferðamálaráðs þung í vöfum og því mikið hvílt á framkvæmdastjórninni. Með breytingunni er þess vænst að ráðið verði skilvirkara en verið hefur. Komið hefur fram gagnrýni á að Ferðamálaráði sé einungis skylt að halda einn fund á ári en í 2. mgr. 3. gr. laga um skipulag ferðamála er kveðið á um að í janúar ár hvert skuli halda fund og afgreiða fjárhagsáætlun ársins en aðrir fundir skuli haldnir samkvæmt ákvörðun ráðsins eða framkvæmdastjórnar. Frumvarpið gerir ráð fyrir óbreyttri tilhögun þannig að Ferðamálaráð ákveður hvenær fundir skulu haldnir og hversu oft. Nefndin telur ekki rétt að lögbinda ákveðinn lágmarksfjölda funda en gengur út frá því að nýskipað Ferðamálaráð muni funda reglulega og eins oft og þurfa þykir svo það megi fullnægja hlutverki sínu skv. 7. gr. laganna. Í ljós kom við meðferð málsins að um þetta mál virðist vera allgóð samstaða og hv. samgn. mælir með samþykkt þess. Undir nál. rita auk formanns og framsögumanns hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson, Stefán Guðmundsson, Egill Jónsson, Ragnar Arnalds, Árni Johnsen, Magnús Stefánsson og Kristján Pálsson. Hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir var fjarverandi afgreiðslu málsins.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 19/1979, um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir, Þórunn H. Sveinbjörnsdóttir og Guðný Guðbjörnsdóttir. Í frumvarpi þessu er lagt til að atvinnurekendum verði skylt að rökstyðja uppsögn starfsmanns, óski starfsmaðurinn eftir því. Skal uppsögnin rökstudd skriflega og tilgreindar ástæður hennar. Breyting þessi er í samræmi við það sem kveðið er á um í samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 158, um uppsögn starfs af hálfu atvinnurekanda, sbr. tillögu nr. 166 um sama efni, og er sú samþykkt og tillagan jafnframt fylgiskjal með frv. Samþykkt nr. 158 tekur reyndar til fleiri þátta starfsöryggis en í þessu frv. er einn þeirra tekinn út og lagt til að hann verði lögfestur. Þá er rétt að taka fram að sú sem hér stendur hefur ásamt hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur tvívegis lagt fram till. til þál. um fullgildingu á samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 158 um uppsögn starfs af hálfu atvinnurekanda og er sú tillaga nú til meðferðar í hv. félmn. en svo virðist að ekki sé pólitískur vilji af hálfu hæstv. ríkisstjórnar til að afgreiða málið og tel ég það vera miður. Frv. því sem hér er mælt fyrir er ætlað að rétta stöðu íslensks launafólks lítillega hvað varðar leikreglur við uppsagnir, en þær eru mjög bágbornar ef við berum okkur saman við t.d. Norðurlandaþjóðirnar og reyndar margar aðrar þjóðir. Hér er dreginn út einn þáttur samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 158 sem má annars skipta í þrjá þætti, en sá fyrsti þeirra felst í því að atvinnurekanda er gert skylt að rökstyðja uppsögn starfsmanns ef eftir því er óskað. Sá þáttur er dreginn út í þessu frv. Samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar tekur reyndar líka til fleiri þátta því að m.a. felur hún í sér að starfsmanni skuli ekki sagt upp nema til þess sé gild ástæða í sambandi við hæfni eða hegðun starfsmanns eða hún byggist á rekstrarlegum ástæðum fyrirtækisins, stofnunarinnar eða þjónustunnar og að auki kveður samþykktin á um tiltekið málsmeðferðarkerfi sem starfsmaður á rétt á við uppsögn. Hér er einungis lagt til að fólk eigi rétt á því að uppsögnin sé rökstudd ef eftir því er óskað. Það skal skýrt tekið fram að hér er ekki um að ræða skyldu til rökstuðnings í öllum tilvikum heldur einungis ef starfsmaðurinn óskar eftir því. Sé það vilji hans getur hann fengið skriflegan rökstuðning fyrir uppsögninni. Viðkomandi starfsmaður metur það síðan á eigin forsendum á hvern hátt hann vill bregðast við þeim rökstuðningi. Verði frv. að lögum getur það haft verulega þýðingu varðandi beitingu 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, en sú grein kveður á um að allir skuli jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Í þessari grein stjórnarskrárinnar, sem jafnan er kölluð jafnræðisregla stjórnarskrárinnar, er einnig ákvæði um að karlar og konur skuli njóta jafns réttar í hvívetna og starfsmaður sem telur sér hafa verið sagt upp á grundvelli kynferðis ætti auðveldara með sönnunarbyrði í slíku máli ef ákvæði um skriflegan rökstuðning uppsagnar er lögfest. Sama ætti reyndar líka við ef reynir á 4. gr. laga nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur. Hún kveður á um að atvinnurekendum, verkstjórum og öðrum trúnaðarmönnum atvinnurekenda sé óheimilt að reyna að hafa áhrif á stjórnmálaskoðanir verkamanna sinna, afstöðu þeirra og afskipti af stéttar- eða stjórnmálafélögum eða vinnudeilum með uppsögn úr vinnu eða hótunum um slíka uppsögn, fjárgreiðslum, loforðum um hagnað eða neitunum á réttmætum greiðslum. Það verður að segjast eins og er að beiting þessarar reglu, 4. gr. laganna um stéttarfélög og vinnudeilur, hefur reynst svolítið erfið í framkvæmd vegna þess að ekki er fyrir hendi skylda til að rökstyðja uppsögn þannig að atvinnurekandi getur eftir því sem honum hentar sagt fólki upp án þess að gefa upp nokkrar skýringar fyrir því og þær mega meira að segja vera annarlegar ef atvinnurekanda hentar að gefa upp skýringu á því, t.d. að maðurinn sé einfaldlega leiðinlegur eða honum líki ekki við hann. Því miður koma upp einstaka dæmi um það annað slagið. Þessu frv. er m.a. ætlað að verja launafólk fyrir slíkri óréttlátri uppsögn ef svo má orða það. Með breytingu þessari er auk þess verið að jafna ákveðinn aðstöðumun sem verið hefur á milli opinberra starfsmanna og þeirra sem starfa á almennum vinnumarkaði, því að skv. 44. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, er skylt að rökstyðja uppsögn skriflega óski starfsmaður þess. Þá er líka höfð til hliðsjónar samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 111, um misrétti í sambandi við atvinnu eða starf, sem jafnframt er fylgiskjal með frv. Breytingin er því í anda þeirrar samþykktar sem Ísland fullgilti á sínum tíma. Þetta er samþykkt frá 1963. Því erum við bundin af þeirri samþykkt og þessi lagabreyting, þetta frv., er í raun og veru til þess gerð m.a. að styrkja þá samþykkt í sessi. Og eins og ég sagði áðan, til að jafna aðstöðumun á milli starfsmanna ríkisins annars vegar og hins vegar starfsmanna á almennum vinnumarkaði. Í samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um misrétti með tilliti til atvinnu eða starfs, er með hugtakinu ,,misrétti`` átt við hvers konar greinarmun, útilokun eða forréttindi, er byggist á kynþætti, litarhætti, kynferði, trúarbrögðum, stjórnmálaskoðun, þjóðernislegum eða félagslegum uppruna, og hefur í för með sér brottfall eða skerðingu á jafnrétti með tilliti til möguleika eða meðhöndlunar í atvinnu eða starfi. Hugtakið ,,misrétti`` tekur líka til sérhvers annars mismunar, útilokunar eða forréttinda, sem hefur í för með sér brottfall eða skerðingu á jafnrétti með tilliti til möguleika eða meðhöndlunar í vinnu eða starfi, eftir því sem hlutaðeigandi aðildarríki kann að hafa ákveðið að höfðu samráði við fulltrúa aðalsamtaka verkamanna og atvinnurekenda, þar sem þau eru, og aðra aðila, sem við á. Hvers konar mismunur, útilokun eða forréttindi varðandi tiltekið starf, sem byggist á kröfum þeim, sem því starfi fylgja, skal ekki teljast misrétti samkvæmt skilningi samþykktarinnar. Það má líka taka fram að hvert það aðildarríki, sem bundið er af samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 111, undirgengst að það skuli með þeim aðferðum sem henta þjóðlegum aðstæðum og venju, setja þau lög og efla þess konar fræðslukerfi sem telja má að tryggi viðurkenningu og framkvæmd þeirrar stefnu sem birtist í samþykktinni. Það verður að segjast eins og er að við Íslendingar höfum kannski ekki staðið okkur sem skyldi hvað varðar þær skuldbindingar sem við höfum tekist á hendur með aðild að Alþjóðavinnumálastofnuninni. Ég hef margoft vakið á því athygli hér hversu illa við höfum staðið okkur í fullgildingu samþykktanna. Þar erum við mikill eftirbátur t.d. Norðurlandaþjóðanna. Einnig tel ég að ekki sé nægilega vel staðið að framkvæmd þeirra allra. Vil ég benda á þessa samþykkt nr. 111 sem dæmi um það. Það er ekki nægilega tryggt að fólki sé ekki mismunað í sambandi við uppsögn á íslenskum vinnumarkaði. Ég tel að grundvallaratriði til að bæta úr því sé að starfsmaður eigi a.m.k. rétt á skýringum þegar honum er sagt upp starfi og að það séu lágmarksréttindi til þess að tryggja að jafnræðisregla stjórnarskrárinnar og þessi samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sé virt. Herra forseti. Að lokum vil ég leggja til að máli þessu verði vísað til hv. félmn. og vona svo sannarlega að það fái þar farsæla og fljóta afgreiðslu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breyting á lögum nr. 78/1997, um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar. Aðrir flutningsmenn eru hv. þingmenn Guðmundur Árni Stefánsson og Hjálmar Jónsson. Með frumvarpi þessu er lagt til að héraðsprestar íslensku þjóðkirkjunnar séu ráðnir til fimm ára í senn til samræmis við það sem gildir um sóknarpresta og presta almennt samkvæmt lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar. Ekki verður séð að sérstök rök hnígi til þess að hafa aðrar reglur um héraðspresta, en samkvæmt lögunum eins og þau eru í dag er ráðningartími þeirra allt að þremur árum í senn. Á kirkjuþingi árið 1997 var samþykkt að leggja til að ráðningartími héraðspresta væri allt að fimm árum í senn, en hér er lagt til að hann skuli vera fimm ár í senn til samræmis við 2. mgr. 40. gr. laganna um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar. Það virðist svo, herra forseti, að við afgreiðslu laganna um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar frá 1997 hafi Alþingi yfirsést að færa ákvæði um ráðningartíma héraðspresta til samræmis við það sem gert var um aðra presta, þ.e. að hann yrði fimm ár í samræmi við lögin um opinbera starfsmenn og þær reglur sem um það gilda, en þær voru samræmdar þannig að ráðningartíminn er almennt fimm ár. Héraðsprestar eru ekki mjög hávær þrýstihópur. Þeir eru aðeins fjórir á landinu öllu og þess vegna er mjög óeðlilegt að þeir séu ekki með sama ráðningartíma og allir aðrir prestar sem búa við það að vera ráðnir til fimm ára. Eins og hér var tekið fram áðan liggur vilji kirkjuþings fyrir, þ.e. ályktun kirkjuþings frá 1997 þar sem talað er um fimm ára ráðningartímann. Þessi breyting hefur hins vegar ekki verið lögð fyrir Alþingi enn. En hér með er lagt til að þetta verði lagfært. Þá er einnig rétt að taka fram, herra forseti, að ég hef leitað eftir áliti Biskupsstofu. Lögfræðingur Biskupsstofu hefur tjáð mér að almennur vilji sé fyrir því innan kirkjunnar að þessi breyting verði gerð og þetta verði samræmt því sem gildir um aðra presta. Hann telur að full sátt sé innan kirkjunnar um þetta mál. Þá hef ég líka haft samband við formann Prestafélags Íslands og formann Prófastafélagsins og fulltrúi héraðspresta hefur haft samband við mig og það virðist vera sem það sé skilningur og vilji allra innan kirkjunnar a.m.k. að þetta verði lagfært.  Ég legg því til, herra forseti, að þessu máli verði vísað til hv. allshn. til afgreiðslu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um búnaðarfræðslu. Þessi lagabálkur tekur á búnaðarfræðslunni í landinu og er saminn í nánu samráði við forsvarsmenn bændaskólanna og Garðyrkjuskólans. Til greina kom að færa búnaðarfræðsluna undir menntmrn. en ekki varð það að ráði og ræður þar mestu að viðfangsefni menntastofnana landbúnaðarins er mun víðtækara en skólastofnana almennt og með því að halda áfram tengslum við landbrn. er tekið tillit til þeirrar sérstöðu. Þá var og talið auðveldara að skipuleggja námsframboð skólanna, bæði búnaðarnám og búvísindanám í samræmi við annað nám á sömu skólastigum, en að laga aðra starfsemi stofnananna að hinu almenna skólaumhverfi. Þá má einnig benda á að með núverandi skipulagi skapast náin samstaða milli skóla og atvinnuvegar og bein þátttaka atvinnuvegarins er á allan hátt auðveldari og sjálfsagðari. Jafnframt er gert ráð fyrir að landbúnaðarráðherra beri ábyrgð á því að gæði menntunar þeirrar sem skólarnir veita sé í samræmi við þær kröfur sem gerðar eru um það efni til annarra sambærilegra skóla samkvæmt lögum nr. 80/1996, um framhaldsskóla, og lögum nr. 136/1997, um háskóla. Á síðustu árum hafa einnig komið fram ýmsar hugmyndir um að sameina búnaðarskólana í eina stofnun. Í frumvarpi þessu er hins vegar farin sú leið að starfrækja skólana áfram sem þrjár sjálfstæðar stofnanir undir samheitinu menntastofnanir landbúnaðarins. Um þá ákvörðun réðu mestu tengsl þessara stofnana, Bændaskólanna á Hólum og Hvanneyri og Garðyrkjuskóla ríkisins að Reykjum, við þau byggðarlög sem þær starfa í og einnig tengsl þeirra við hinar dreifðu byggðir landsins. Skólarnir eru hver um sig stærstu vinnuveitendur í dreifbýli hver í sínu byggðarlagi og við þá starfar mikill fjöldi háskólamenntaðs fólks sem hefur kosið að starfa og búa í dreifbýli. Við alla skólana fer fram öflug starfsemi á sviði fræðslu, rannsókna og þjónustu en starfsemi þeirra skarast að öðru leyti ekki mikið þar sem þeir starfa ekki að sömu verkefnum nema að litlu leyti. Til þess að tryggja samræmingu í skipulagningu náms og námsframboði, svo og annarri starfsemi þessara stofnana er hins vegar farin sú leið að stofna og starfrækja sérstakt búfræðsluráð, skipað fulltrúum stofnananna, menntamálaráðherra, landbúnaðarráðherra, búnaðarþings og búfræðikennara. Búfræðsluráðið hefur það meginhlutverk að marka heildarstefnu í búfræðslumálum og vera samræmingaraðili fyrir menntastofnanir landbúnaðarins í heild um ýmis atriði er varða búfræðslunámið. Jafnframt er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að við allar menntastofnanir landbúnaðarins verði stundaðar rannsóknir sem verði skipulagðar með öðrum rannsóknum á sviði landbúnaðar og landnýtingar í landinu. Í frumvarpinu er einungis kveðið á um grundvallaratriði í stjórnskipulagi menntastofnana landbúnaðarins en gert er ráð fyrir að yfirstjórn hvers skóla taki nánari ákvarðanir um starfsemi stofnananna að öðru leyti, eftir atvikum með samþykki búfræðsluráðs og/eða landbúnaðarráðherra. Ljóst þykir að núgildandi löggjöf um búnaðarfræðslu fellur heldur ekki lengur að nýrri og breyttri löggjöf um framhaldsskóla og háskóla en miklar breytingar hafa orðið á þeirri löggjöf síðan búnaðarfræðslulögin voru sett. Við samningu frumvarpsins hefur verið höfð hliðsjón af lögum nr. 80/1996, um framhaldsskóla, og lögum nr. 136/1997, um háskóla. Hefur verið leitast við að aðlaga ákvæði frumvarpsins framangreindum lögum eins og frekast er unnt, þó með þeim áherslum sem leiðir af sérstöðu þeirra. Helstu breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru þessar: 1. Lagt er til að ákvæði laga um búnaðarnám og garðyrkjunám verði samræmd í einni löggjöf um búnaðarfræðslu er taki til menntastofnana landbúnaðarins. 2. Heildarstefna í búnaðarfræðslu verði mótuð af búfræðsluráði sem í eiga sæti fulltrúar menntastofnananna, landbúnaðarráðuneytis, menntamálaráðuneytis, búnaðarþings og búnaðarskólakennara. 3. Aukið er svigrúm skólanna til að bjóða upp á fjölbreyttara nám, námstíma o.fl. 4. Formlega verði stofnaður landbúnaðarháskóli með aðsetur á Hvanneyri og öllu stjórnskipulagi skólans breytt í samræmi við það. 5. Heimilt verði að stofna til kennslu eða náms á háskólastigi við Hólaskóla og Garðyrkjuskólann að Reykjum með samþykki landbúnaðarráðherra, liggi fyrir viðurkenning búfræðsluráðs um að starfsemin standist gæðakröfur sem gerðar eru í sambærilegu námi. 6. Landbúnaðarráðherra geti heimilað menntastofnunum landbúnaðarins að koma á fót og eiga aðild að sjálfstæðum rekstrareiningum til styrktar og eflingar meginviðfangsefnum þeirra. 7. Menntastofnanir landbúnaðarins skulu leggja áherslu á samstarf við aðra skóla og vísindastofnanir hér á landi og erlendis um menntun og rannsóknir og er heimilt að gera um það sérstaka samninga. 8. Við menntastofnanir landbúnaðarins verði stundaðar rannsóknir er skulu skipulagðar með öðrum rannsóknum á sviði landbúnaðar og landnýtingar í landinu. 9. Jarðirnar Hólar, Hvanneyri og Reykir eru með gögnum og gæðum lagðar undir tilheyrandi menntastofnanir til að þjóna þeim heildarmarkmiðum sem sett eru fyrir hverja stofnun fyrir sig. Hér er um stofnanir að ræða sem eru dreifbýlinu mjög mikilvægar og þetta frv. er byggðavænt, herra forseti. Ég geri það að tillögu minni að að lokinni umræðunni verði málið sent hv. landbn. til athugunar.