Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson) : Herra forseti. Frv. þetta liggur nú fyrir Alþ. í þriðja skipti. Á síðasta þingi var fjallað gaumgæfilega um það hér í hv. Nd. og hún afgreiddi það frá sér til Ed. Hins vegar vannst Ed. þá ekki tími til þess að ljúka sínum störfum. Þetta frv. var svo lagt fyrir Ed. snemma á þessu þingi, og Ed. er búin að fjalla um málið og sendir það nú til Nd. með fáeinum breytingum. Þar sem málið hefur verið svo vel kynnt hér áður, sé ég ekki ástæðu til að fara að rekja það efnislega, en legg til, að því verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.

Flm. (Lárus Jónsson) : Herra forseti. Að beiðni stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga hef ég ásamt hv. þm. Ágúst Þorvaldssyni, Karvel Pálmasyni, Karli G. Sigurbergssyni, Stefáni Gunnlaugssyni og Ólafi G. Einarssyni leyft mér að flytja frv. um breyt. á sveitarstjórnarl., nr. 58 frá 29. marz 1961, á þskj. 380. Í grg. frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Forustumenn landshlutasamtaka sveitarfélaga hafa eindregið óskað þess, að Samband ísl. sveitarfélaga hlutaðist til um, að meðfylgjandi frv. fengist flutt og afgreitt á yfirstandandi þingi. Landshlutasamtök sveitarfélaga hafa verið stofnuð og hafa starfað í nokkur ár í öllum landshlutum utan Reykjavíkur. Þykir þeim og Sambandi ísl. sveitarfélaga tími til kominn, að tilvera þeirra verði staðfest í lögum og að í sveitarstjórnarl. séu ákvæði um þau. Að formi til felur frv. í sér viðauka við sveitarstjórnarl., nr. 58 frá 29. marz 1961, en efnislega hefur frv. að geyma ákvæði um landshlutasamtök sveitarfélaga, hver þau séu, um aðild að þeim, um hlutverk þeirra, um kosningu á aðalfund þeirra og um tekjur þeirra. Ákvæði frv. hagga í engu ákvæðum gildandi laga um einstök sveitarfélög og sýslufélög.“ Svo sem hv. þm. er kunnugt, hafa þegar verið stofnuð landshlutasamtök sveitarfélaga um land allt, eins og vikið er að í grg. stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga. Hér er um að ræða algerlega frjáls samtök sveitarstjórnarmanna sjálfra í viðkomandi landshlutum, sem þeir hafa átt frumkvæði um, en stjórn og forustuaðilar Sambands ísl. sveitarfélaga hafa stutt þessa þróun mála með ráðum og dáð, svo sem raunar kemur fram í ósk þessara aðila um flutning á þessu frv. Mér er ekki launung á því, að ég hef verið þess mjög hvetjandi, að sveitarstjórnarmenn í hinum ýmsu landshlutum byndust samtökum og var raunar framkvæmdastjóri slíkra samtaka um skeið. Ég er þeirrar skoðunar, að það hafi verið hárrétt stefna frá hálfu ríkisvaldsins og Sambands ísl. sveitarfélaga að hvetja til þess, að allt frumkvæði í þessum efnum kæmi frá heimamönnum með þeim hætti, sem varð. Á hinn bóginn tel ég nú brýna nauðsyn bera til þess, að hv. Alþ. staðfesti orðinn hlut og samræmi starfsemi landshlutasamtakanna með rammalöggjöf í samráði við þau sjálf og Samband ísl. sveitarfélaga, svo sem nú er freistað með flutningi þessa frv. Það er ekki sízt nauðsynlegt að sníða þessum samtökum ákveðinn stakk í lögum vegna þess, að þróunarferli þeirra er nú þar komið, að löggjafinn ræðir í sívaxandi mæli um að fela þeim ákveðin verkefni til úrlausnar, og því er óhjákvæmilegt, að samræmdar séu að einhverju leyti reglur um þau, m. a. kjör fulltrúa á aðalfund eða þing samtakanna. Ég tel því, svo sem raunar hefur komið fram hér á hv. Alþ. og m. a. í ræðu hæstv. menntmrh., að það sé forsenda fyrir því að afgreiða grunnskólafrv., sem nú liggur fyrir hv. Nd., að þetta frv. verði að lögum. Margar aðrar ástæður liggja einnig til þess að hraða afgreiðslu þessa frv. Þegar byggðaáætlanagerð hófst hér á landi á s. l. áratug, kom í ljós, að mikil þörf var á samstarfi sveitarfélaga í þeim landshlutum, sem sú áætlanagerð náði til, svo að heimamenn gætu samræmt sjónarmið sín um þróun landshlutans og komið sameiginlega fram við þær ríkisstofnanir, sem eðli málsins samkv. önnuðust áætlanagerðina. Þau vinnubrögð að taka upp byggðaáætlanagerð höfðu veruleg áhrif í þá átt, að landshlutasamtök sveitarfélaga urðu til. Enginn vafi er á því, að þetta upprunalega hlutverk landshlutasamtakanna að vera samstarfsvettvangur sveitarstjórnarmanna um mótun heildarstefnu í uppbyggingu einstakra landshluta verður um langa hríð eitt af meginverkefnum þessara samtaka. Það hefur því miður verið svo um marga áratugi, að skort hefur mjög á slíkt samstarf, en reipdráttur og hrepparígur einkennt um of samskipti sveitarfélaga á landsbyggðinni. Þetta hefur á stundum gengið svo langt, að staðið hefur fyrir eðlilegri þróun heilla landsfjórðunga. Einasta leiðin til þess að koma í veg fyrir, að slík mistök eigi sér stað, eru samtök heimamanna, sem ná yfir eðlilegt þróunarsvæði. Þar með er að sjálfsögðu ekki sagt, að fundin sé „patent“-lausn á öllum deilumálum milli sveitarfélaga og héraða innan landsfjórðunganna, heldur einungis að fundinn sé vettvangur til viðræðna og samstarfs. Það er áreiðanlega öllum ljóst, sem fylgzt hafa með samstarfi landshlutasamtaka sveitarfélaga, að þau hafa nú þegar unnið mikið stefnumótandi samræmingarstarf til eflingar hinna ýmsu landsfjórðunga, sem hefur komið að ómetanlegu gagni. Á nýafstöðnum fundi fulltrúaráðs Sambands ísl. sveitarfélaga voru verkefni og staða landshlutasamtaka sveitarfélaga til umræðu. Fyrir fundinum lá ítarlegt nál, um málið. Þetta nál. var ekki útrætt á fundinum, en þar komu fram margar athyglisverðar hugmyndir. Fram kom í nál. og umr., að markmiðin með landshlutasamtökunum fælust í eftirfarandi: 1) Að auka sjálfsforræði byggðarlaga. 2) Að auka þátttöku fólks í stjórnun eigin mála. 3) Að bæta staðbundna þjónustu. 4) Að stuðla að uppbyggingu fjölbreyttara atvinnulífs um landið. 5) Að jafna búsetuskilyrði um landið. Þótt flestir séu að líkindum sammála um þessi markmið, er jafnlíklegt, að menn greini á um leiðirnar. Ég vil þó leggja áherzlu á, að allir, sem fjallað hafa um það frv., sem hér liggur fyrir, eru sammála um, að rétt sé á þessu stigi að skilgreina hlutverk landshlutasamtakanna eins og segir í 1. gr. frv., þ. e. a. s. þeirri gr. sveitarstjórnarl., sem yrði 112. gr. þeirra l., ef frv. yrði að l., en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hlutverk landshlutasamtakanna er: a) að vinna að sameiginlegum hagsmunum sveitarfélaga og héraða í umdæmi sínu og landshlutans alls, b) að vinna að áætlanagerð varðandi landshlutana í samráði við Framkvæmdastofnun ríkisins, c) að vinna að öðrum verkefnum samkv. lögum, d) að vinna að framkvæmdum á samþykktum aðalfundar samtakanna og annast almennt ráðgjafastarf í þeirra þágu.“ Ég endurtek, að um þessa skilgreiningu á hlutverki landshlutasamtakanna eru allir sammála á þessu stigi. Menn gera þá ráð fyrir, að verkefnaþróun samtakanna fari eftir því, sem þeim verður gert samkv. öðrum lögum eða að þessum l. verði breytt, þegar ástæður þættu til og reynsla af starfi samtakanna orðin meiri. Í þessu sambandi vil ég fara fáeinum orðum um nokkrar þær hugmyndir, sem fram hafa komið um frekari þróun og verkefnaskiptingu ríkis og landshlutasamtaka sveitarfélaga og einstakra sveitarfélaga. Líklegt virðist, að við endurskoðun laga um opinbera starfsemi og framkvæmdir verði vaxandi tilhneiging til þess að dreifa valdi í landinu, líkt og hugmyndin er í grunnskólafrv. Við þessu má búast á sviði skipulagsmála, heilbrigðis-, vega- og hafnamála, svo að nokkuð sé nefnt. Það er ekki vafi á því, að æskilegt væri að tengja deildir ríkisstofnana, sem þannig yrðu til á landsbyggðinni, starfsemi framkvæmdastofnana landshlutasamtakanna og koma þannig á fót þjónustumiðstöðvum um landið, eftir því sem við verður komið. Enn fremur kæmi til greina að fela landshlutasamtökum ákveðin verkefni, sem endanlega yrðu útkljáð hjá þeim. Sem dæmi mætti þar um nefna fasteignamat og fasteignaskráningu. Margt fleira mætti minna á í þessu efni, en þar sem þessi mál eru öll í deiglunni, m. a. hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga, og eins og ég sagði áðan, þetta frv. fjallar ekki um þessi framtíðahlutverk, heldur um þau verkefni, sem ég gat um áðan og eru raunar einungis staðfesting á því, sem landshlutasamtökin vinna nú að, sé ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um þetta efni, nema sérstakt tilefni gefist til. Þá vil ég gera örstutta grein fyrir einstökum gr. í þeim kafla sveitarstjórnarlaga, sem frv. nær til, ef að lögum yrði. Fyrst er sú gr., sem yrði 110. gr. Í 1. mgr. þessarar gr. eru landshlutasamtökin talin upp. Umdæmi þeirra eru einstök kjördæmi nema á Norðurlandi, þar sem Fjórðungssamband Norðlendinga nær yfir bæði kjördæmin. Reykjavíkurborg er utan við landshlutasamtökin, enda eina sveitarfélagið, sem er sérstakt kjördæmi, en rétt þótti, að kveðið væri á um, að ákvæði frv. giltu um Reykjavíkurborg, eftir því sem við ætti. Sýnist þar einkum koma til greina ákvæði b-liðs 112. gr. frv. um áætlanagerð. Í 1. mgr. 111. gr. felst, að öllum sveitarfélögum er skylt að eiga aðild að landshlutasamtökum. Reyndar er það svo, að langflest sveitarfélög eru þegar orðin aðilar að samtökunum og í sumum umdæmum öll sveitarfélög. Samkv. lögum er öllum sveitarfélögum skylt að eiga aðild að sýslufélögum, og sýnist ekki ástæða til annars en sama regla gildi um aðild að landshlutasamtökum. Í 2. mgr. 111. gr. er ákvæði um heimild til að veita sýslufélögum aðild að landshlutasamtökunum. Rétt þótti að hafa slíka heimild í frv. til samræmis við gildandi ákvæði laga sumra landshlutasamtakanna, sbr. og 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða og 4. mgr. 113. gr. um kosningu fulltrúa sýslufélaga. Í 112. gr. er hlutverk landshlutasamtakanna talið í 4 stafliðum, eins og ég nefndi raunar áðan. Er það í samræmi við gildandi lög og samþykktir landshlutasamtakanna, sbr. og 10. gr. l. nr. 93 frá 1971, um Framkvæmdastofnun ríkisins. Í 113. gr. eru ákvæði um, hvernig háttað skuli kosningu á fulltrúum sveitarfélaganna á aðalfundi landshlutasamtakanna svo og á fulltrúum sýslufélaga, þar sem þau eiga aðild. Í 3. mgr. er einstökum sveitarfélögum heimilað að ákveða fulltrúafjölda með öðrum hætti en samkv. aðalreglunni í 2. mgr., enda staðfesti ráðh. ákvæði í samþykktum þar um. Er þetta talið nauðsynlegt, til þess að unnt verði að taka tillit til breytilegra aðstæðna í landshlutunum. Í 114. gr. eru ákvæði um yfirstjórn samtakanna, stjórn þeirra og kosningu stjórnar. Vegna mismunandi aðstæðna í landshlutunum þykir ekki rétt að fastákveða fjölda stjórnarmanna, en gert ráð fyrir, að hann verði ákveðinn í samþykktum einstakra landshlutasamtaka. 115. gr. þarfnast ekki skýringa. Í 116. gr. felast meginákvæði um landshlutasamtök sveitarfélaga. Eru í þessari gr. ákvæði um, að einstök landshlutasamtök setji sér samþykktir eða lög, þar sem nánar verði kveðið á um skipulag og stjórn hverra landshlutasamtaka. Enn fremur verði í samþykktum kveðið á um gerð fjárhagsáætlana og ársreikninga, endurskoðun reikninga þeirra, starfssvið framkvæmdastjóra samtakanna og önnur atriði, sem þurfa þykir. Í gr. eru ákvæði um, að ráðh. staðfesti samþykktir hinna einstöku landshlutasamtaka, til að tryggja, að þau séu í samræmi við lög og að sem mest samræmi verði milli samþykkta einstakra landshlutasamtaka. Þá verði samþykktir birtar í Stjórnartíðindum. Í ákvæði til bráðabirgða þótti rétt að setja landshlutasamtökunum frest til endurskoðunar samþykkta sinna eða laga til samræmis við ákvæði frv., ef að lögum verður, og þykir þessi frestur hæfilegur til ársloka 1974. Í 1. mgr. 111. gr. er gert ráð fyrir skylduaðild einstakra sveitarfélaga að landshlutasamtökunum. Rétt þykir þó, sbr. 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða, að veita þeim sveitarfélögum, sem standa utan við landshlutasamtökin við gildistöku laga þessara, frest til aðildar, enda sé þeim þá heimilt að fela fulltrúa sýslunefndar, sbr. 2. mgr. 111. gr., að fara með umboð sitt á aðalfundum landshlutasamtakanna til loka kjörtímabils sveitarstjórna 1978, þ. e. a. s. til vors 1978. Herra forseti. Ég tel, að þetta frv. sé áfangi í þá átt að gera það kleift að færa aukið vald um eigin málefni til fólksins í hinum ýmsu landshlutum. Frá því sjónarmiði, að unnt sé að vinna markvisst að þessu stefnumarki í nánustu framtíð, er brýn nauðsyn að hraða afgreiðslu þessa frv. sem mest hér á hv. Alþ. hví vil ég mjög mælast til þess við báðar hv. d. þingsins, og þær n., sem fá frv. til fyrirgreiðslu, að reynt verði að hraða afgreiðslu þess, þar sem nú er mjög liðið á þingtíma, og þess fastlega vænzt af þeim aðilum, sem beita sér fyrir flutningi frv., að það verði að lögum á þessu þingi. Ég vil að lokum lesa upp shlj. ályktun nýafstaðins fundar fulltrúaráðs Sambands ísl. sveitarfélaga um þetta frv.: „21. fulltrúaráðsfundur Sambands ísl. sveitarfélaga, haldinn í Reykjavík 27. og 28. marz 1973, beinir þeim eindregnu tilmælum til hv. Alþ. að samþykkja á þessu þingi framlagt frv. til l. um breyt. á sveitarstjórnarl., um landshlutasamtök sveitarfélaga. Fundurinn bendir á nauðsyn þess, að samtökin öðlist stað í lögunum, þar sem þeim hafa nú þegar verið falin þýðingarmikil verkefni í lögum og gert er ráð fyrir auknu hlutverki þeirra í fyrirliggjandi lagafrv. Loks skal bent á mikilvægi landshlutasamtakanna í málefnum byggðaþróunar í landinu: Þessi till. var einróma samþykkt á nýafstöðnum fulltrúaráðsfundi Sambands ísl. sveitarfélaga.

Forsrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Það er rétt, sem hv. þm. Lárus Jónsson sagði, að landshlutasamtök hafa nú starfað um skeið í landinu og nokkur reynsla er af þeim fengin. Það er enn fremur rétt, að það er þegar farið að gera ráð fyrir tilvist þeirra í einstökum lögum. Hins vegar hefur ekki verið sett sérstök löggjöf um þessi landshlutasamtök. Út af fyrir sig er eðlilegt, að fram komi ósk um, að farið sé að setja lagaákvæði um landshlutasamtökin og þeim þannig tryggður ákveðinn sess og ákveðin staða í stjórnkerfinu. Ég get vel skilið slíka ósk og tel hana út af fyrir sig ekki óeðlilega. Hins vegar get ég samt ekki mælt með því, að það sé hrapað að löggjöf um þessi efni með þeim hætti, sem lagt var til af hv. þm. Lárusi Jónssyni. Ég held, að það sé eðlilegt, að Alþ. íhugi þessi mál betur og gefi sér betri tíma til þess en kostur verður á á þeim tíma, sem nú er eftir þings. Það er svo, að þetta er ekki sérstaklega einfalt mál. Þegar á að fara að setja ákvæði í sveitarstjórnarlög um landshlutasamtök, þá held ég fyrir mitt leyti, að það sé óhjákvæmilegt að líta á sveitarstjórnarl. í heild og athuga ýmis atriði í þeim, því að það er a. m. k. ekkert óeðlilegt, þó að í sambandi við lögfestingu landshlutasamtaka og setningu ákvæða um réttarstöðu þeirra komi upp spurning um önnur sveitarstjórnarumdæmi, sem fyrir eru, og hvort ekki sé þá ástæða til að íhuga hlutverk þeirra að einhverju leyti, hvort það sé t. d. ekki ástæða til að taka til endurskoðunar ákvæðin um sýslunefndir í sambandi við setningu ákvæða um landshlutasamtök. Ég held, að það verði að ákveða landshlutasamtökunum alveg ákveðna stöðu í stjórnkerfinu og þá með tilliti til stjórnkerfisins í heild, og ég held, að það verði ekki gert, svo að vel fari á, með því að skjóta inn í sveitarstjórnarl. einum kafla um landshlutasamtökin, án þess að litið sé á nokkur önnur atriði í sveitarstjórn og sveitarstjórnarl. í sambandi við það. Ég held, að það verði ekki gert, svo að vel fari á. Enn fremur er þess að gæta, að þetta frv., sem hér er lagt fram, er samið af landshlutasamtökunum sjálfum eða sambandi þeirra. Þó að það megi segja, að þau viti að mörgu leyti gleggri skil á þessu en aðrir, þá er það nú svo, að það er sjaldnast heppilegt að selja þeim sjálfdæmi um setningu laga, sem lögin eiga sérstaklega að lúta að. Ég held, að það sé heppilegra, að það sé litið á það frá almennara sjónarmiði, áður en sett eru lög um samtök sveitarfélaga. Þess er þá líka að gæta, að samtökin hafa þróazt ýmislega, eins og kemur fram og er viðurkennt í þessu frv. Samþykktir þeirra eru mismunandi, og þeim hefur ekki enn þá gefizt kostur á eða ekki tekizt að setja þær í sama form, en gert er ráð fyrir því í þessu frv., að þeim sé gefinn ákveðinn frestur til þess. Það er ákaflega stórt mál, hvernig á að skipta verkefnum og valdi á milli sveitarfélaga og ríkisins, og það er málefni, sem vissulega þarfnast nú mjög endurskoðunar. Það er málefni, sem rætt er víða um lönd og er til athugunar, og það er vissulega tími til þess kominn, að það sé tekið til alhliða athugunar hér. Það koma mörg sjónarmið þar til greina. Það getur vel verið, að það sé heppilegasta stefnan í því efni að sumu leyti að skilja alveg á milli og segja, að þessi verkefni skuli vera í höndum sveitarfélags alveg, en önnur verkefni skuli aftur á móti vera alveg í höndum ríkisins. Ég hygg þó fyrir mitt leyti, að það sé ástæða til að staldra við og athuga það, áður en slík skref eru stigin til fulls. Ég hygg, að þar megi hafa nokkurt sjónarmið af reynslunni. Ég held, að það geti farið vel á því í mörgum efnum, að báðir þessir aðilar eigi með tilteknum hætti hlut að sama verkefni eins og hefur reyndar tíðkazt hér um langa hríð. Og ég held, að það þurfi að athuga það, áður en horfið verður frá því. En hitt held ég, að það þurfi mjög að vinna að því að færa fleiri verkefni og meira vald í hendur sveitarstjóranna. En þá verður jafnframt að sjá þeim fyrir tekjum til þess að standa undir þeim verkefnum. Og þar held ég, að aðalleiðin hljóti að vera sú, að sveitarfélögin fái sérstaka tekjustofna, sem þau verða sjálf að ákveða, hvort og hvernig þau nota. Þegar núv. stjórn var mynduð, var þetta einmitt eitt þeirra atriða, sem sérstaklega var rætt um, og í málefnasamningi þeim, sem hér hefur verið oftlega nefndur á hv. Alþ., er einmitt sérstakt ákvæði um þetta. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Endurskoða ber skiptingu verkefna og valds á milli ríkis og sveitarfélaga í því skyni að auka sjálfsforræði byggðarlaga. Haft verði samráð við Samband ísl. sveitarfélaga og samtök sveitarfélaga í einstökum landshlutum um þessa endurskoðun: Það hefur enn ekki gefizt tóm til þess að framkvæma þessa endurskoðun, en það mun verða gert, og ég álít, að það sé eðlilegasti hátturinn í þessu efni, að það verði af ríkisvaldsins hálfu skipuð mþn. til þess að fjalla um þetta mál og taka það allt til alhliða skoðunar, taka það til skoðunar í samráði, eins og sagt er þarna, við heildarsamtök sveitarfélaga, en líka í samráði við landshlutasamtökin. Og ég held, að þetta verkefni sé svo víðtækt, að þessi þáttur, sem ákvæði eru um í þessu frv., sé ekki nema einn af þeim mörgu þáttum, sem þar koma til greina. Ég tel þess vegna eðlilegt, að sú n., sem fær þetta frv. til athugunar, afgreiði það með þeim hætti að vísa því til stjórnarinnar. Ég tel hins vegar óráð að hrapa að því að lögfesta frv. þegar í stað á þessu þingi athugunarlítið og án þess að það sé hægt að hafa nokkra heildarsýn yfir allt verkefnið. Ég vil svo aðeins geta þess, að ég er því algerlega andvígur, að það verði fest í lögum, að það skuli vera ein landshlutasamtök fyrir Norðurland allt, fyrir kjördæmin tvö. Aðalreglan í þessu frv. er sú, að það séu landshlutasamtök eða sveitarfélagasamtök í hverju kjördæmi, og þetta er eina undantekningin þar frá. Þetta hefur myndazt svo á Norðurlandi. Ég álít eðlilegt, að Norðlendingar sjálfir segi til um það, hvernig þeir vilja skipa þessum málum í framtíðinni. Ég tel ekki ósennilegt, að þróunin þar verði á sömu lund og annars staðar, að það verði sérstakt sveitarfélagasamband fyrir hvort kjördæmið um sig. Og það er auðvitað eðlilegast að hafa eitthvert kerfi í þessum hlutum og reyndar ekki annað sæmilegt, ef á að fara að byggja upp sveitarfélagasamtökin eða landshlutasamtökin sem hlekk í stjórnkerfi, en það gildi samræmdar reglur um það. En í öllu falli vil ég ekki á þessu stigi fara að binda hendur manna á þessu svæði um það með fyrirmælum frá löggjafarvaldinu, að þeir skuli vera í einu og sama fjórðungssambandinu. Þess vegna mundi ég ekki greiða þessu ákvæði atkv., þó að til þess kæmi, að um það þyrfti að greiða atkv. hér á þingi, heldur mundi þá fylgja eða flytja brtt. um þetta atriði. En aðalerindi mitt hér upp í ræðustólinn í sambandi við þetta mál var einmitt að benda á það ákvæði í málefnasamningnum, sem ég hef gert, og benda á það, að ætlunin er að taka þessi mál til heildstæðrar athugunar, og ég álít heppilegra, að frv. þetta verði látið bíða eftir þeirri athugun og það komi fram sem liður í þeirri heildarendurskoðun, sem fram á að fara, um þetta efni.



Herra forseti. Ég tel, að hér sé í raun og veru um stórmál að ræða, og tel, að það sé bráðnauðsynlegt að setja löggjöf, sem festi landshlutasamtökin í sessi. Þetta frv. er flutt af hv. þm. úr öllum flokkum, og ég ætla, að það hafi verið mjög vel undirbúið af stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga og sé að verulegu leyti í anda eða að öllu leyti í anda þess sambands, sem auðvitað þekkir gerst til þessara mála. Mér geðjast ekki að þeirri hugmynd að vísa þessu máli til hæstv. ríkisstj., því að ég tel, að þessi samtök um landið þurfi að fá þennan fasta sess í stjórnkerfinu sem allra fyrst. Það eru eitt eða tvö atriði, sem mig langar til að nefna fyrst í sambandi við hlutverk landshlutasamtakanna. Það eru talin upp allveigamikil verkefni, sem landshlutasamtökin eiga að hafa með höndum, og þessi verkefni eru vissulega þess eðlis öll, að það er fyllsta ástæða til þess, að það sé nokkuð sterkt samband á bak við það ætlunarverk, sem þarna er um að ræða, og það ættu landshlutasamtökin að verða. En mér sýnist vanta í þetta t. d. að hafa forustu í vissum landshlutum fyrir uppbyggingu atvinnulífsins í þeim landshluta. Þetta er auðvitað afar þýðingarmikið og kannske þýðingarmesta málið. Þó að segja megi, að það rúmist innan áætlanagerðar, þá finnst mér, að hér ætti að kveða fastar að orði um ætlunarverk landshlutasamtakanna varðandi uppbyggingu atvinnulífsins. Í annan stað finnst mér í sambandi við ákvæði til bráðabirgða vera óþarflega langt að gefa frest til ársloka 1974. Ég hefði haldið, að það væri hægt að gera þetta á eitthvað styttri tíma. Landshlutasamtökin hafa þegar sýnt tilverurétt sinn. Á því held ég, að sé ekki nokkur vafi. En sérstaklega ætlaði ég að gera að umtalsefni atriði, sem hæstv. forsrh. kom inn á og ég er honum alveg sammála um. Það eru talin upp í verðandi 110. gr. öll landshlutasamtökin og þar með Fjórðungssamband Norðlendinga, þar sem gert er ráð fyrir, að bæði kjördæmin verði í þessum landshlutasamtökum. Þetta er eina tilvikið í landinu, þar sem svona stendur á. Alls staðar annars staðar eru þessi landshlutasamtök í samræmi við kjördæmin. Þetta er eina tilvikið, þar sem tvö kjördæmi eru saman. Nú skal það játað fúslega, að Fjórðungssamband Norðlendinga hefur oft unnið ágætt verk fyrir Norðurl. v. Það er ekki það. En mér finnst vera ósamræmi í þessu, og mér finnst, að það verkefni, sem landshlutasamtökunum er ætlað hverju um sig, kalli bókstaflega á það, að sjálfstæð landshlutasamtök séu fyrir hvert kjördæmi. Sjálfsagt eru menn ekki einhuga um þetta fremur en margt annað, og vafalaust sýnist einhverjum og kannske mörgum, að þetta eigi að vera svona áfram. En ég fyrir mitt leyti er alveg sammála hæstv. forsrh. um, að það sé réttast að kanna það heima í kjördæminu, hvað menn vilja þar. Ég veit þó um vilja bæjarstjórnar í einu bæjarfélaginu, Sauðárkróki. Þar var haldinn bæjarstjórnarfundur í fyrradag og samþykkt svo hljóðandi ályktun með leyfi hæstv. forseta: „Bæjarstjórn Sauðárkróks beinir þeim eindregnu tilmælum til alþm. kjördæmisins, að þeir vinni að því að fá fram þá breytingu á frv. til l. um breyt. á sveitarstjórnarl. varðandi landshlutasamtök sveitarfélaga, að sama regla gildi um land allt, þannig að umdæmi landshlutasamtakanna séu kjördæmin.“ Þetta er afdráttarlaust og einróma samþykkt í bæjarstjórninni á Sauðárkróki. Ég veit, að aðrar bæjarstjórnir hafa eitthvað rætt þetta, en mér er líka kunnugt um, að nokkur ágreiningur er um það. Ég hef þó mjög sterka trú á því, að mikill meiri hl. af sveitarstjórnarmönnum í kjördæminu vilji hafa þennan hátt á. Þróunin virðist vera sú, að kjördæmin sem slík séu að verða styrkari einingar í stjórnkerfi landsins, og þetta tel ég hiklaust rétta stefnu. Hæstv. forsrh. nefndi, að það þyrfti að athuga mörg önnur atriði í sveitarstjórnarl., og það er vafalaust alveg hárrétt. En mér finnst, að þetta mál sé hægt að einangra og afgreiða, þó að önnur mál í sambandi við sveitarstjórnarmál séu ekki tekin nú. Mér finnst satt að segja, að þetta sé bara einn hluti af þeirri stefnuskrá, sem hæstv. forsrh, las upp úr málefnasamningi hæstv. ríkisstj., og mér finnst þess vegna rökrétt, að þessi kaflinn verði nú samþykktur, en aðrir komi síðar til meðferðar. En ef málinu er öllu vísað til frestunar og gagngerðar athugunar í einu, þá er ég hræddur um, að líði nokkuð langur tími, þangað til hægt er að koma þessum hluta, sem ég álít, að sé mjög áríðandi, til framkvæmda, þannig að hann geti verkað í landshlutasamtökunum. Ég er því meðmæltur frv. En einhverjir eða kannske allir þm. kjördæmisins munu vafalaust flytja brtt. varðandi það atriði, sem ég nefndi áðan um skiptingu Fjórðungssambands Norðlendinga. Ég vildi eindregið mega vona, einkum þar sem þm. úr öllum flokkum standa saman, að þetta frv. nái fram að ganga á þessu þingi.



Herra forseti. Ég læt í ljós ánægju mína yfir því, að þetta frv. skuli vera fram komið, og vona, að það hljóti afgreiðslu á þessu þingi. Jafnframt hlýt ég að lýsa vonbrigðum mínum yfir ræðu hæstv. forsrh. og þeim úrtölum, sem komu fram í hans máli. Ég skal víkja nokkuð að því síðar. Ég held, að engum blandist hugur um það, að það er fullkomin nauðsyn á því að lögfesta stöðu landshlutasamtakanna í stjórnkerfinu. Eins og hér hefur komið fram, er landshlutasamtakanna þegar getið í lögum, auk þess sem þeirra er getið í frv., sem hér eru til meðferðar á hv. Alþ. Þessi landshlutasamtök hafa verið stofnuð nú um allt land, eins og kunnugt er. Þau hafa verið stofnuð í samvinnu við Samband ísl. sveitarfélaga. Ýmsir óttuðust það, þegar farið var að stofna þessi landshlutasamtök, að með því væri verið að veikja heildarsamtök sveitarfélaganna í landinu. En eins og ég sagði, hafa þessi samtök verið stofnuð með vitund og vilja Sambands ísl. sveitarfélaga, og reynslan hefur sýnt, að tilvera þeirra styrkir fremur en veikir sveitarstjórnirnar í landinu. Hæstv. forsrh. talaði um það, að ekki mætti hrapa að löggjöf sem þessari. Ég er honum að sjálfsögðu sammála um það. Hér er um mjög viðamikið mál að ræða. En ég vil hins vegar leggja áherzlu á það, að undirbúningur þessa máls hefur tekið mjög langan tíma hjá sveitarfélögunum, bæði stjórn sambandsins og landshlutasamtökunum sjálfum. Ég held, að ég megi segja, að það hafi verið á árinu 1968, sem farið var að vinna að þessum málum fyrir alvöru. Þá höfðu þegar starfað landshlutasamtök í ákveðnum landshlutum í nokkur ár. Það hafði verið samið frv. í fyrra, sem ekki var lagt fyrir þingið, og það hefur nú verið endurskoðað og breytt og rætt á fjölmörgum fundum fulltrúa landshlutasamtakanna, og frv., eins og það er nú úr garði gert, nýtur stuðnings þeirra allra og allir eru sammála um að fá það lögfest. Það er rétt, sem hæstv. forsrh. sagði, að samþykktir landshlutasamtakanna eru nokkuð mismunandi, en það hefur verið unnið að því á undanförnum mánuðum og árum, má segja, að samræma þessar samþykktir. Og ég er sannfærður um, að það er tiltölulega auðvelt verk að ná fullu samræmi í samþykktir allra landshlutasamtakanna. Tilgangurinn með stofnun þessara samtaka var að sjálfsögðu sá að styrkja stöðu sveitarstjórnanna í heildarstjórnkerfinu. Þetta stjórnkerfi er hið opinbera framkvæmdavald, sem skiptist milli ríkis og sveitarfélaga, og þar með eru að sjálfsögðu sýslufélögin. Opinbert framkvæmdavald hefur orðið æ yfirgripsmeira, eftir því sem starfsemi hins opinbera eykst. Hin auknu umsvif framkvæmdavaldsins valda því, að rétt ákvörðunartaka verður sífellt vandasamari. Krafizt er meiri menntunar af þeim, sem um þessi mál fjalla. Starfsskilyrði eru hins vegar ekki fyrir hendi fyrir hina hæfustu menn úti um land, vegna þess að stjórnunareiningarnar eru of smáar. Afleiðingin verður sú, að miðstjórnarvald eykst, ákvarðanir verða teknar í hinum mikilvægustu málum utan þeirra héraða, sem málefnið varðar. En þrátt fyrir hin auknu umsvif, nýjar kröfur og ólíkar aðstæður búum við raunar enn við stjórnkerfi, sem á rætur sínar annars vegar í hinni fornu hreppaskipan og hins vegar í hinni upprunalegu stjórnardeild heimastjórnartímabilsins. Endurskoðun kerfisins með skipulagningu þess fyrir augum hefur ekki farið fram. Þess vegna er full ástæða til að taka allt hið opinbera stjórnkerfi til athugunar og endurskipulagningar, eftir því sem ástæða þykir til. Þegar við hugleiðum, hvers konar kerfi það er, sem við búum við, vakna vissulega margar spurningar. Er ekki umdæmisskipting landsins úrelt orðin miðað við hina breyttu tíma? Landið skiptist í ótal umdæmi. Það skiptist í læknishéruð, prestaköll, hreppa, kaupstaði, sýslur, kjördæmi, og svo mætti lengi telja. Hér erum við reyndar að tala aðeins um einn þáttinn, þ. e. a. s. landshlutasamtök sveitarfélaganna. Við búum við sýsluskipanina, sem er raunar ekkert annað en samtök sveitarfélaga með embættismann ríkisins sem æðsta mann og fulltrúa í sýslunefndum, sem alls ekki þurfa að vera sveitarstjórnarmenn. Þá skiptast sveitarfélögin annars vegar í hreppa og hins vegar í kaupstaði. Munurinn liggur nú ekki í stærðinni eða fjölmenninu, þótt svo hafi verið í eina tíð. Kaupstaðir eru nú 14 talsins, en hreppar 211. Samkv. sveitarstjórnarl. má ekki fjölga kaupstöðum nema með lögum eða breyta mörkum þeirra, en hvergi er að finna í lögum vísbendingu um, hvenær hreppur ætti að gerast kaupstaður. Það gilda að langmestu leyti sömu reglur um báðar tegundir sveitarfélaga, kaupstaði og hreppa. Ég skal ekki fara út í að rekja þann raunverulega mun, sem á þessu er, en mér sýnist, að hann hafi harla lítið gildi nú orðið. Það hlýtur því að mega spyrja, hvort ekki sé orðið tímabært að breyta hér til, hvort nokkur ástæða sé til að vera með tvenns konar sveitarfélög. Af hverju ekki að veita öllum sömu réttarstöðu, þau verði öll sömu tegundar, ef svo má að orði komast? Að sjálfsögðu mundi slíkt hafa í för með sér breytingar á hlutverki sýslunefnda, en breyting á hlutverki þeirra hlýtur að koma hvort eð er, m. a, vegna tilkomu landshlutasamtakanna, sem eru orðin staðreynd, hvað sem allri lagasetningu líður. Landshlutasamtökin eru nýr þáttur þessa kerfis, sem kannske má segja, að orðið hafi til fyrst og fremst af tveimur ástæðum: annars vegar vegna fjarlægðar ríkisvaldsins frá hinum staðbundnu vandamálum og vanmáttar þess til lausnar ýmsum þeirra mála, hins vegar smæðar sveitarfélaganna og þarfar fyrir sameiginlegan vettvang heilla landshluta, þar sem unnt er að starfa að lausn sameiginlegra mála á víðtækari grundvelli en sveitarfélaga- og sýsluskipanin gerir mögulegt, og vegna þarfar á að mynda voldugra afl til að koma framfaramálum landshlutans á framfæri við löggjafarvald og framkvæmdavald ríkisins. Landshlutasamtökin eiga sér ekki enn stað í lögum, og verkefni þeirra eru þau, sem aðildarsveitarfélögin hafa falið þeim. Reynslan bendir til, að hér sé um hagkvæman vettvang að ræða til þess að leysa ýmis stjórnunarvandamál, þar sem meiri nálægð er nauðsynleg en ríkisvaldsins, en þó víðara svið en það, sem sveitarfélögin bjóða. Það verður hins vegar að líta á landshlutasamtökin sem lið í stjórnkerfi þjóðarinnar, og tilgangur starfsemi þeirra verður að vera sá að gera stjórnkerfið hagkvæmara, virkara og betra en það er nú. Það verður að forðast, að þau verði viðbótarumsagnaraðili eingöngu, en fái hins vegar þau verkefni, sem henta slíku stjórntæki. Það hefur verið minnzt hér á kaflann í málefnasamningi ríkisstj. um endurskoðun á skiptingu verkefna og valds á milli ríkisins og sveitarfélaganna. Þetta er eitt skrefið í þeirri endurskoðun, þótt þetta frv. fjalli raunverulega ekki um verkefnaskiptinguna. Ég læt í ljós þó von, að skriður komist á þessa endurskoðun, og ég vil upplýsa það, að að því máli hefur verið unnið mjög mikið á undanförnum árum af hálfu sveitarfélaganna í landinu. Samband ísl. sveitarfélaga hefur talið skyldu sína að undirbúa þetta mál af sinni hálfu. Við munum þann tíma, þegar við fórum fram á viðræður við ríkisvaldið um endurskoðun á þessum málum, þegar fulltrúar sveitarfélaganna voru spurðir: Hvað viljið þið? Og þannig voru sveitarfélögin sett upp að vegg. Þau hafa þess vegna allt frá því árið 1969 unnið að grg. um það, hvernig að áliti sveitarstjórnanna væri heppilegast að breyta þarna til. Það var gefin út skýrsla í jan. 1970, og önnur skýrsla er nú nýkomin út og var umræðuefni á fulltrúaráðsfundi Sambands ísl. sveitarfélaga, sem haldinn var í gær og fyrradag. Það er endurskoðun verkefnaskýrslunnar með tilliti til landshlutasamtakanna. Þessum tveim skýrslum og áliti, sem fram komu á fulltrúaráðsfundinum síðasta, verður steypt saman í eitt, og það verður verkefni aukafundar fulltrúaráðsins, væntanlega í haust, að marka endanlega stefnu sveitarfélaganna í þessum málum. Þetta er það, sem unnið hefur verið. Þá vil ég að lokum aðeins koma inn á það, sem fram kom í máli hæstv. forsrh. og einnig hv. 2. landsk. þm., þar sem þeir lýstu andstöðu sinni við það ákvæði 110. gr. í 1. gr. frv., að það yrði aðeins eitt samband á Norðurlandi, eins og það nú er, Fjórðungssamband Norðlendinga. Þetta frv. eins og það hér liggur fyrir, nýtur stuðnings allra landshlutasamtakanna, stjórna þeirra, eins og ég sagði áðan, og það kemur mér mjög á óvart, ef farið er að halda því fram hér, að um þetta sé einhver verulegur ágreiningur á Norðurlandi. Þvert á móti er það vilji sveitarstjórnarmanna þar, að samtökin verði ein, þó að þau spanni yfir tvö kjördæmi. Ég skal ekki eyða mörgum orðum að þeirri samþykkt bæjarstjórnar Sauðárkróks, sem hér var lesin upp áðan. Ég veit ekki, hvað liggur þar á bak við. Það hefur hins vegar ekki farið fram hjá neinum, sem um þessi mál hafa sýslað á undanförnum mánuðum, að það hefur verið unnið að því af ákveðnum aðilum að kljúfa samtökin fyrir norðan, og þar er vérið að vinna illt verk. En ég fullyrði, að það á ekki upphaf sitt í hugum sveitarstjórnarmanna, heldur eru það aðrir, sem þar hafa unnið að.

Flm. (Lárus Jónsson) : Herra forseti. Ég kvaddi mér fyrst og fremst hljóðs til þess að gera nokkrar aths. við það, sem kom fram í ræðu hæstv. forsrh. og hv. 2. landsk. þm. Ég verð að lýsa því yfir, að ég varð mjög óánægður að heyra undirtektir hæstv. forsrh. undir þetta mál. Hann hóf mál sitt á því, að mælast til þess við hv. d., að hún hrapaði ekki að samþykkt á þessari löggjöf, eins og frsm., hv. þm. Lárus Jónsson, hafði lagt til. Ég var búinn, rétt áður en hæstv. forsrh. tók til máls, að lesa hér upp áskorun frá fulltrúaráði Sambands ísl. sveitarfélaga, sem í er fjöldi fólks víðs vegar um landið, sem skorar á Alþ. að hraða afgreiðslu þessa máls. Það er því ekki ég einn, sem legg þetta til, heldur þeir, sem unnu að undirbúningi málsins. Og ég vil líka í þessu sambandi benda á, að það voru ekki landshlutasamtökin, sem undirbjuggu þessa löggjöf, þó að hún væri gerð í samráði við þau, heldur Samband ísl. sveitarfélaga í öllu landinu. Það voru þeir aðilar, sem undirbjuggu þessa löggjöf, og því var sú röksemd hæstv. forsrh., að það væri ekki gott að láta þá semja lög, sem ættu sjálfir að njóta þeirra, algerlega út í hött. Þarna er um að ræða samtök sveitarstjórnarmanna á öllu landinu, og tíðum gerist, eins og við vitum hér, hv. þm., að þau leggja til ákveðnar lagabreytingar, sem við höfum oftast talið okkur næstum því skylt að veita fyrirgreiðslu hér á hv. Alþ. Ég get ekki fallizt á þá skoðun hæstv. forsrh., að það sé óhjákvæmilegt út af þessum lagabreytingum að taka til endurskoðunar öll lög um sveitarstjórnarmál, eins og mér skildist á honum, að væri óhjákvæmilegt að gera. Þetta frv., sem hér er til umr., er eingöngu um að staðfesta það, sem er í raun og veru orðið til, og hér er um áfanga að ræða á langri leið, að ég vona, á þeirri leið, að samtök fólksins úti um land fái miklu meiri og beinni áhrif á sín mál heldur en verið hefur. Ég er því algerlega ósammála. því, að það þurfi nú að bíða eftir því, að þetta frv. fái hér afgreiðslu, það þurfi að bíða eftir heildarendurskoðun á öllum sveitarstjórnarmálum, enda er þar um svo flókið verkefni að ræða, að ég geri ráð fyrir því, að það verði hæði ár og dagur þangað til því verði öllu lokið, þeirri heildarendurskoðun, enda verður henni í eðli sínu aldrei lokið, þannig að þessi röksemd er algerlega, að mér finnst, út í bláinn, og ég verð að lýsa yfir undrun minni á því, að hæstv. ráðh. skuli viðhafa slíkar röksemdir í þessu máli. Þá vil ég að lokum aðeins víkja að því, sem hæstv. ráðh. og hv. 2. landsk. komu hér inn á um Fjórðungssamband Norðlendinga. Ég vil þá fyrst þakka hv. 2. landsk. fyrir það, að hann lýsti mjög miklum stuðningi við mál þetta í heild og svaraði í rauninni ýmsum röksemdum hæstv. ráðh., að það yrði að athugast og bíða og því helzt vísað til ríkisstj., eins og hann lagði raunar til. Hv. 2. landsk. virtist ekki vera á þessari skoðun, kom með margvíslegar röksemdir fram gegn henni, og ég er algerlega sammála honum í þessu efni. Ég tel líka, að það sé alls ekki útilokað að kanna, hvort það sé eðlilegt, að það komi einhver heimildarákvæði um Fjórðungssamband Norðlendinga, vegna þess að Fjórðungssamband Norðlendinga, eins og hefur verið bent á, er dálítið sérstaks eðlis. Það kann að vera, að það sé hægt að koma hér inn brtt.. sem heimilar t. d. stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga að gera ákveðnar ráðstafanir í því efni, ef almennur vilji verður hjá sveitarstjórnarmönnum í Norðurl. v. í þessu efni. Það kann að vera. Ég vil líta svo á, að það sé fyrst og fremst mál heimamanna sjálfra, hvort þeir vilja vera í einu eða tveimur samtökum. Ég vil hins vegar benda á það, að aðdragandi stofnunar Fjórðungssambands Norðlendinga, var sá, að á sínum tíma, þegar var verið að vinna að svonefndri Norðurlandsáætlun, var unnið að því af sveitarstjórnarmönnum á öllu Norðurlandi að bindast samtökum. Raunar höfðu verið til samtök áður, sem kölluðust Fjórðungssamband Norðlendinga en það voru samtök, sem voru of laus í reipum, og niðurstaðan varð sú að breyta reglum þeirra verulega, og þá kom ekki fram nokkur einasta rödd um, að það væri eðlilegra, - mér er vel kunnugt um þetta, því að ég stóð í þessu mikið sjálfur, - það kom ekki fram nein rödd um, að það væri eðlilegra, að það væru tvö sambönd á Norðurlandi, og menn voru á einu máli um það, sem ég held, að allir eigi að sjá, ef þeir líta hlutlaust á málið, að Norðurland sé sterkara í einum samtökum, að á Norðurlandi sé veruleg sérstaða miðað við aðra landshluta. Vestfirðir eru landfræðilega afmarkaðir, Vesturland er landfræðilega afmarkað, Suðurland er landfræðilega afmarkað, Austurland er landfræðilega afmarkað sem kjördæmi. Allir þessir landshlutar eru landfræðilega afmarkaðir. Norðurland er hins vegar tvö kjördæmi, það er ljóst. Spurningin er sú, hvort Norðurland sem tvö kjördæmi og sem algerlega tvær samtakaheildir verður veikara eða sterkara heldur en ein heild. Þetta finnst mér vera kjarni málsins. Ég vil hins vegar, að það sé alveg ljóst, að það sé fólkið heima fyrir, sem ráði þessu. Það var það, sem kom þessum samtökum á fót, þau komust á fyrir frumkvæði fólksins í hinum ýmsu landshlutum, og ég lít þannig á, eins og kom fram hjá hv. þm. Ólafi G. Einarssyni, að það sé óþurftarverk, ef aðrir eru að reyna að skipta sér af því og hafa áhrif á að kljúfa þau samtök, sem fólkið heima fyrir hefur komið sér saman um að koma á fót til þess að vinna að sínum hagsmunamálum. Ég vil í sambandi við þetta mál aðeins geta þess, að ég hef hér í höndum samþykkt stjórnar Fjórðungssambands Norðlendinga um þetta frv. Og hún hljóðar svo: „Fjórðungsráð Norðlendinga leggur áherzlu á, að á þessu Alþ. verði sett lög um stöðu landshlutasamtaka sveitarfélaga. Fjórðungsráð getur eftir atvikum fallizt á frv. það, sem Samband ísl. sveitarfélaga hefur falið fulltrúum allra þingflokka að flytja á Alþ. um stöðu landshlutasamtaka.“ Ég skal geta þess, að í þessu fjórðungsráði eru 9 menn, 4 frá Norðurl. v. og 5 frá Norðurl. e., því að formaður ráðsins er nú úr Norðurl. e., en verður á næsta ári úr Norðurl. v. Þannig gengur þetta milli ára. Þetta ráð samþykkir þessa till., sem hér kemur fram, þannig að það er ótvíræður vilji fjórðungsráðs, að þessi lög séu samþ. óbreytt. Hins vegar tel ég, og ég skal endurtaka það, að það sé rétt að athuga það og hraða því að athuga það, hvort hægt sé að setja þarna inn eitthvert ákvæði, sem geti tekið af öll tvímæli um, að það sé vilji löggjafans, að komist heimamenn á þá skoðun, að það eigi að breyta til um skipan á Norðurlandi, þá sé heimilt að gera það. Ég held, að það eigi að athuga slíka till. En hinu vísa ég gersamlega á bug, að þetta frv. þurfi að bíða eftir svo og svo miklum heildarathugunum á sviði sveitarstjórnarmála. Hér er um algerlega afmarkað mál að ræða, raunar um að ræða að staðfesta orðinn hlut, þannig að þessi samtök fái betri starfsgrundvöll til þess að vinna að þeim málum, sem þau þegar vinna að, og að þau geti sem sagt betur gegnt því hlutverki sínu að efla byggð úti um landið.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, er tvímælalaust tímabært frv., og ég tek undir það með hv. 1. flm., að ég tel nauðsynlegt að afgreiða það á þessu Alþ. Frv. er í því formi, að mér sýnist, að það sé að mestu leyti staðfesting á því ástandi, sem þegar er staðreynd, þeirri skipun, sem komizt hefur á um landshlutasamtök sveitarfélaga víðs vegar um landið. Það hefur þegar verið skýrt hér af flm. þessa frv., hvers vegna nauðsyn er að lögfesta frv. þegar á þessu þingi, og skal ég ekki við það bæta öðru en því, að þar sem svo er komið, að vitnað er til þessara samtaka í löggjöf og í frv., sem liggja fyrir Alþ., þá sýnist óhjákvæmilegt að veita landshlutasamtökum stoð í lögum og að þau svífi ekki lengur í lausu lofti í stjórnkerfinu, svo sem verið hefur til þessa. Það er ljóst, að enda þótt þetta frv. verði afgreitt, er ekki þar með lokið því starfi, sem þarf að inna af höndum til undirbúnings löggjöf um samtök sveitarfélaga og um skipan sveitarstjórnarmála í landinu. Að þessum atriðum hefur þegar verið nokkuð vikið, og vil ég fara örfáum orðum um það einnig. Það var hér minnt á af hæstv. forsrh., að í stjórnarsáttmálanum er vikið að því, eins og þar segir, að endurskoða skiptingu verkefna og valds á milli ríkis og sveitarfélaga í því skyni að auka sjálfsforræði byggðarlaga. Ég lít svo á, að samþykkt þessa frv, sé nokkurt spor í þessa átt, og ég hlýt að harma það, að hæstv. forsrh. skyldi verða til þess að flytja hér slíkar úrtölur sem hann gerði um þetta mál og óska eftir því, að afgreiðslu þess yrði frestað og þeirri stöðu, sem landshlutasamtökunum er ætluð í lögum með þessu frv., verði frestað og látin bíða eftir heildarendurskoðun þessara mála. Það hefur nokkuð borið á því á undanförnum árum, að menn velta fyrir sér, hvort sýslunefndir séu þörf eining í stjórnkerfinu, eftir að landshlutasamtökin hafa komizt á laggir. Þessi hugsun hefur einkum verið ríkjandi í þeim héruðum, sem í eru kaupstaðir og strjálbýlissveitarfélög, og hygg ég, að þar sé orsakanna fyrst og fremst að leita til þess, að kaupstaðirnir hafa verið klofnir frá sýslunum og eiga ekki aðild að sýslunefndum. Hins vegar er sú skoðun mjög ríkjandi í þeim byggðarlögum, þar sem engir kaupstaðir eru, heldur einungis strjálbýlissveitarfélög og kauptúnahreppar, að þar séu þessar héraðsstjórnir nauðsynlegar. Ég lýsi því yfir, að ég tel, að það þurfi að athuga mjög vandlega, áður en horfið verði að því ráði að fella sýslunefndirnar niður og taka upp eitthvert annað form í staðinn. Aðra leið í því máli mætti hugsa sér að athuga gaumgæfilega, en hún er sú að veita kaupstöðunum að nýju einhvers konar aðild að héraðsstjórnunum og efla þar með héraðsstjórnirnar og fá þeim ný og aukin verkefni. Eins og fram kom í máli hv. 11. landsk. þm., verður stjórnkerfið sí og æ viðameira og flóknara, umfang þess vex á alla kanta og það hefur leitt til þess á undanförnum missirum og undanförnum árum, að miðstjórnarvald hefur vaxið. Því er að mínu mati, ef hugur fylgir máli í tali stjórnmálamanna um það, að veita beri sveitarfélögunum aukið vald og að dreifa skuli valdinu, þá sé ástæða til þess að staldra við, áður en felldar eru niður stjórnunareiningar, sem gilda úti á landsbyggðinni. Miklu fremur væri þá ástæða til þess að hverfa að því að veita þessum stjórnunareiningum aukið vald og aukin verkefni. Hæstv. forsrh. vitnaði í málefnasamning ríkisstj., en þar segir svo, með leyfi forseta: „Haft verði samráð við Samband ísl. sveitarfélaga og samtök sveitarfélaga í einstökum landshlutum um þessa endurskoðun,“ þ. e. að auka sjálfsforræði byggðarlaga og endurskoða skiptingu verkefna milli ríkis og sveitarfélaga. Enn fremur, að „stefnt verði að því, að ríkisstofnunum verði valinn staður úti um land meira en nú er gert: Hæstv. forsrh. lýsti að sjálfsögðu, kann einhver að segja, fullum stuðningi sínum við þá skoðun, sem þarna er fram sett. Ég verð hins vegar að lýsa vonbrigðum mínum yfir því, að mörg verk hæstv. ríkisstj. hafa fallið í þveröfuga átt við það, sem þarna er lýst, og má þá velta því fyrir sér, hvort hér sé um að ræða persónulegar skoðanir hæstv. forsrh, eða hvort ríkisstj. öll sé sömu skoðunar. Þessu til stuðnings vil ég minna á, að nokkur breyting varð á skipan verkefna og um leið tekjustofna á milli ríkis og sveitarfélaga við endurskoðun skattal. og tekjustofnal. á síðasta Alþ. Sú breyting, sem þar var gerð á þessum málum, var öll á þá lund að færa til ríkisvaldsins aukin verkefni, sem áður höfðu verið í umsjá sveitarfélaganna, og um leið vitaskuld að fella til ríkisins aukna tekjustofna, veita því aukið fjármagn og þar með aukið vald. - Það, sem þarna var gert, gekk gersamlega í berhögg við þau orð, sem hæstv. forsrh. lét falla hér áðan, og gekk einnig í berhögg við það. sem lýst er sem stefnu þessarar ríkisstj. í málefnasamningnum. Ég tel, að það sé tímabært að taka þessi mál að nýju til gaumgæfilegrar íhugunar á þann veg að láta það verða meira en orðin tóm að fela sveitarfélögunum og samtökum þeirra í mjög auknum mæli aukin viðfangsefni og þar með aukið vald og að sjálfsögðu tekjustofna í samræmi við það til þess að annast þessi verkefni. Það má einnig minna á það í sambandi við tal hæstv. forsrh. um þá stefnu sína og stefnu ríkisstj, að hafa samráð við sveitarfélögin og samtök þeirra í landinu, að við Norðlendingar höfum ekki orðið fyrir þeirri reynslu, að þetta hafi sannazt á þeim tíma, sem liðinn er, síðan þessi ríkisstj. var mynduð, t. d. í sambandi við raforkumál. En þar hafa allar óskir, allar till. og allar samþykktir sveitarstjórnarmanna á Norðurlandi verið gersamlega sniðgengnar og gjarnan breytt þveröfugt við það, sem óskað hefur verið eftir. Ég vil vænta þess, úr því að hæstv. forsrh. sá ástæðu til þess að árétta þessa stefnu sína, væntanlega fyrir hönd hæstv. ríkisstj., að nú verði breytt um stefnu í framhaldi af þessum ummælum hans og ríkisstj. taki upp þá nýbreytni að virða nokkuð þær óskir, sem berast frá sveitarstjórnunum víðs vegar um land. Um frv. að öðru leyti en hér hefur verið rætt skal ég ekki tala langt mál. Eins og ég hef þegar lýst, er það að mínu mati fyrst og fremst staðfesting á gildandi ástandi í þessum efnum, - staðfesting, sem er nauðsynlegt að lögleiða til þess að veita þessum samtökum lagalegan grundvöll. Um það atriði, sem hér hefur borið nokkuð á góma, hvort Fjórðungssamband Norðlendinga skuli starfa áfram á sama grundvelli og það hefur gert hingað til eða hvort breyta skuli frv. í þá átt, að það verði gert ráð fyrir tveimur landshlutasamtökum á Norðurlandi, sem miðast við kjördæmi, vil ég aðeins segja þetta: Fjórðungssamband Norðlendinga er byggt upp af sveitarstjórnarmönnum í Norðlendingafjórðungi, svo sem gerzt hefur um önnur samtök sveitarfélaga í landinu. Ég lít svo á, að hvort það starfar áfram í sama formi og nú eða breyting verði þar á, sé mál sveitarstjórnanna sjálfra. Ég tel, að það sé ekki tímabært á þessu stigi, að Alþ, grípi þar inn í, án þess að það sé ljóst, hver vilji sveitarstjórnarmanna er í þessum efnum. Hins vegar felli ég mig mjög vel við þá till., sem fram kom hjá 1. flm. frv., að það sé a. m. k. mjög athugandi að fella inn í frv. einhvers konar heimildarákvæði, sem opni leiðina til þess, að unnt verði að taka þarna upp aðra skipan, sem sé þá, að það verði tvö landshlutasamtök á Norðurlandi, ef það sannanlega er vilji heimamanna sjálfra. En ég lít svo á, að Alþ. eigi ekki að öðru leyti að grípa þarna inn í, nema þetta sé algerlega ljóst. Hv. 1. flm. þessa frv., hv. 5. þm. Norðurl, e., vitnaði hér m. a. til samþykktar Fjórðungsráðs Norðlendinga frá 16. marz s. l., þar sem það lýsir einróma yfir stuðningi sínum við þetta frv. og lætur í ljós sterkar óskir um, að það nái fram að ganga á yfirstandandi Alþ. Ég vil benda á, að eftir því sem ég bezt veit, er einn af þeim mönnum, sem sæti eiga í fjórðungsráði Norðlendinga, jafnframt í bæjarstjórn Sauðárkrókskaupstaðar. Hvort afstaða þessa manns hafi breytzt á milli þessara tveggja samþykkta, sem hér hefur verið vitnað til, veit ég ekki, en ef hér er rangt munað hjá mér, hverjir eigi sæti í fjórðungsráði á þessu ári, þá er nægur tími til að leiðrétta það síðar, og skal ekki frekar um þetta fullyrt að sinni. Ég sem sagt legg á það áherzlu, að það verði ekki með lögum skipað uppbyggingu Fjórðungssambands Norðlendinga, án þess að það sé víst, hver er vilji sveitarstjórnarmannanna sjálfra. Og af þeirri skoðun minni leiðir, að ég get ekki tekið undir þá staðhæfingu hæstv. forsrh., sem hann lét falla hér í ræðu sinni áðan, að það sé sjaldan heppilegt að selja sjálfdæmi um setningu laga til þeirra, er eiga löggjafarinnar að njóta. Ég tel, að sveitarstjórnarmenn, bæði á Norðurlandi og víðs vegar um land, þeir sem undirbúið hafa þetta frv., hafi verið til þess fullfærir og svo muni þessum málum bezt skipað, að þeirra sjónarmið séu ekki sniðgengin.



Herra forseti. Aðeins örfá orð út af því, sem hér hefur komið fram. Mér hefur aldrei dottið neitt annað í hug í þessum efnum heldur en vilji heimamanna sjálfra mundi ráða því, hvort sá aðskilnaður yrði á milli kjördæmanna, sem ég ræddi um áðan. Og mig satt að segja langar til að spyrja hv. 11. landsk. þm., Ólaf G. Einarsson, um það, hverjir þessir aðrir séu, sem eru að vinna að því að kljúfa Fjórðungssamband Norðlendinga. Það getur vel verið, að hann eigi við mig, vegna þess að ég las upp einróma samþykkt frá bæjarstjórn Sauðárkróks. Ég hef sjálfur setið á fundi hjá bæjarráðinu á Siglufirði, þar sem þeir ræddu þetta mál og þá, í sumar, töldu sig vilja hafa forustu um, að þetta kæmist á. Þetta var af þeirri einföldu ástæðu, að hv. Alþ. samþykkti í fyrra till. frá mér um landshlutaáætlun fyrir Norðurl. v., en þessi tillögugerð, sem ég spurðist fyrir um snemma á þessu þingi, hefur gengið ákaflega hægt, og mér er nær að halda, að hún hafi gengið hægt vegna þess, að það hefur enginn aðili verið til á Norðurl. v. til þess að vinna á móti þeim aðilum frá Framkvæmdastofnun ríkisins, sem að þessu hafa verið að vinna. A. m. k. hefur það gengið hægt, svo hægt, að það sést ekki neitt. Ég spurðist fyrir um það fyrir nokkrum dögum, hvernig þessi blessaða áætlun gengi. Þá langaði mig að fá að sjá áætlunina um Skagaströnd, sem mér var sagt, að væri eiginlega búin, en hún var aldeilis ekki búin. Skiptingin er, held ég, fyrst og fremst komin frá heimamönnum sjálfum, og raunar veit ég það. Heimamenn eru farnir að telja, að verkefnin, sem vinna þarf, séu þess eðlis, að það sé eðlilegt, að sérstök landshlutasamtök í kjördæminu vinni að þeim sjálf. Hv. þm. Lárus Jónsson var jákvæður gagnvart því og hv. þm. Pálmi Jónsson raunar líka, að aðskilnaður kjördæmanna gæti átt sér stað eftir vilja heimamanna. Þetta er alveg í þeim anda, sem ég var að tala um hér fyrr, og ef hægt er að finna einhvern þann flöt á þessu, sem allir gætu sætt sig við, þá skal ég sannarlega ekki mæla úr því. Hv. þm. Lárus Jónsson taldi, að Fjórðungssamband Norðlendinga væri sterkari eining með tveimur kjördæmum heldur en hvort kjördæmi út af fyrir sig. Þessu er ég ekki sammála. Úr því sem komið er og með þeim hlutverkum, sem þessi samtök eiga að fullnægja, finnst mér einmitt, að Norðurl. v. verði sterkara sér heldur en með öðru kjördæmi, sem auðvitað er langtum sterkara sjálft heldur en hitt. Vafalaust er rétt hjá hv. þm., að samþykkt fjórðungsráðs hafi verið einróma. Ég veit ekki, hvort einhver úr bæjarstjórn Sauðárkróks er í fjórðungsráði eða hefur skipt um skoðun á nokkrum dögum, eða bara alls ekki verið á fundinum á Sauðárkróki. Um þetta veit ég ekki. En mér er kunnugt um það, að einmitt ýmsir fulltrúar í fjórðungsráði, stjórnarmenn þar, leggja áherzlu á, að þetta sé ekki gert. Af hvaða ástæðum það er, skal ég ekki segja, en það eru þær sterkustu raddir, sem ég hef heyrt á móti þessu. En úr því sem komið er, finnst mér einsýnt að reyna að kanna sem fyrst til hlítar, hvernig sveitarfélög á Norðurl. v. vilja haga þessum málum. Það ætti að vera tiltölulega auðvelt að fá úr því skorið á stuttum tíma. En ég ítreka það, að mig langar til að vita, hverjir það eru, sem standa að þessu, ef það eru ekki heimamenn.

Félmrh. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Það er rétt, að það komi fram, að á útmánuðum í vetur, eftir að Samband ísl. sveitarfélaga hafði gengið frá þessu frv., sem nú er hér til umr., kom framkvæmdastjóri Sambandsins á minn fund og ræddi um það við mig, hvort ég mundi fyrir hönd ríkisstj. vilja taka að mér að flytja þetta frv. sem stjfrv. með það fyrir augum, að það yrði lögfest á yfirstandandi þingi. Við ræddum nokkuð um efni frv., og ég tók ekki afstöðu gegn frv. á efnislegum grundvelli, en ég tjáði framkvæmdastjóranum, að ég mundi telja tímabært, áður en þetta frv. væri flutt, að það yrði sent sýslufundum til umsagnar. Það er alveg óumdeilanlegt, að þetta frv. kemur inn á sýsluskiptinguna í landinu og að verulegu leyti inn á verksvið sýslufélaganna, og það er mikið vafamál, hvort ekki væri um ofskipulagningu að ræða, ef við hefðum þarna tvenns konar hreppsfélög, hreppana og bæjarfélögin, sýslufélögin, sem eru samstarfsvettvangur sveitarfélaganna, og annan samstarfsvettvang sveitarfélaga, í stærri hópum að vísu, landshlutasamtökin, og svo landssamband sveitarfélaganna, Samband ísl. sveitarfélaga, 4. eða 5. aðilann og enn fremur það rn., sem fer með sveitarstjórnarmálin. Ég held, að við séum komnir þarna mjög langt á leið með að ofskipuleggja og að þetta mál verði ekki farsællega leyst með því að taka einn þáttinn út úr. Þessa skipulagsheild sveitarfélaganna og málefna sveitarfélaganna verður að athuga alla saman, og það hefur ekki verið gert nægilega. Þarna er margt ágreiningsatriðið enn þá, og hv. síðasti ræðumaður, hv. 5. þm. Norðurl. v., kom einmitt inn á þessi sáru og viðkvæmu ágreiningsmál í ræðu sinni áðan og viðurkenndi, að það þyrfti að taka þau til gaumgæfilegrar íhugunar, áður en lengra væri haldið, þ. e. a. s. það, hvort sýslufélögin eigi að halda sínu hlutverki áfram sem samstarfsvettvangur sveitarfélaga eða hvort þau eigi að hverfa eða hvort eigi að breyta starfsskiptingu milli sýslufélaganna og þessara landshlutasamtaka, sem hér er verið að ræða um sem nýjan og stærri samstarfsgrundvöll sveitarfélaga. Ég a. m. k. vildi ekki taka það að mér að flytja þetta frv. að sýslufélögunum forspurðum og taldi, að það væri vel hægt að koma því við að senda frv., undireins og það var tilbúið. til umsagnar sýslufundanna, sem koma saman venjulega á vori hverju, og standa þannig fyrir dyrum nú. Þó að síðan hafi orðið ofan á, að frv. væri flutt af þm. úr öllum flokkum, teldi ég misráðið að hespa þessu máli af, án þess að nokkurt samráð væri haft við sýslumenn og sýslufélögin. Það er vissulega stórt mál, ef það skyldi verða niðurstaðan að athuguðu máli, að það bæri að hverfa frá sýsluskiptingunni í landinu, þessari aldagömlu skiptingu milli sveitarfélaga í hópum, samstarfshópum, því kerfi yrði breytt eða nýtt kerfi tekið upp. En þessi athugun hefur ekki farið fram. Það hefur komið hér fram í umr., að ræðumönnum er kunnugt um þann ágreining, sem er innan landshlutasamtakanna um það, hvað eigi að gera varðandi sýslufélögin. Það er í öllum landshlutasamtökunum ágreiningur um þetta, en að niðurstöðu hafa menn ekki komizt. Það er margt fleira í frv., sem sýnir það, að ágreiningsatriðin á bak við þetta frv. eru mörg og flest öll óuppgerð. Það er t. d. strax í 1. gr. frv. sagt frá því og því slegið föstu, að sérhvert sveitarfélag skuli eiga aðild að samtökum sveitarfélaga í sínum landshluta. Þarna er það gert að skyldu öllum sveitarfélögum, smáum og stórum, að vera þátttakendur í landshlutasamtökum síns landshluta. Er þetta komið í höfn? Hafa þau af frjálsum vilja gengið öll í landshlutasamtökin, hvert í sínum landshluta? Nei. Og á hverju byggist það? Af því að þau eru sum andvíg því, svo að þetta yrði að gerast með lagaþvingun. Og þeim er ætlaður frestur, langur frestur, eins og ég kem hér að síðar, til þess að játast undir þessa skyldu og gerast meðlimir, endurskoða fyrri afstöðu sína. Það er auðvitað æskilegast, að búið væri að ná samkomulagi um þetta, áður en lög væru sett um það, en það hefur ekki náðst. Þau eru sum utan við landshlutasamtökin enn og hafa ekki fengizt til þess að ganga í þau af frjálsum vilja. Þess vegna er þessi skylda. Það er barið í brestina með því að setja bráðabirgðaákvæði. Það er á þann veg, að sveitarfélögin, sem ekki séu enn þá komin í landshlutasamtökin, eigi að fá frest til þess að endurskoða afstöðu sína, og hann er talinn hæfilegur til ársloka 1974, svo að það er ekki gert ráð fyrir, að því verði kippt í liðinn alveg í snatri. Hér er slegið upp töflu einnig í 1. gr. frv. um það, hvernig aðild sveitarfélaganna að samtökunum eigi að vera, og það er ekki aldeilis eins og hjá Sameinuðu þjóðunum, að það skuli, hvort sem þjóðir eru fjölmennar eða fámennar, eiga eitt atkv. Nei, það er alveg eftir hausatölunni. Sveitarfélög með 300 íbúa eða færri kýs einn aðalfulltrúa. 301–700 íbúa 2. 701–1500 íbúa 3, 1501–2500 4, 2501–5000 5 fulltrúa, 5001–10 000 6 fulltrúa, og bæjarfélag með 10 001 íbúa og fleiri fær 7 fulltrúa. Er þá ekki með frv. slegið föstu, að svona skuli þetta vera? Nei, næst á eftir kemur gr. um, að þessar tölur sé ekki að marka. Af hverju? Af því að um þetta er sár og bitur ágreiningur í landshlutasamtökunum. Með leyfi hæstv. forseta, er næsta mgr. svona: „Heimilt er einstökum landshlutasamtökum að ákveða fulltrúafjölda með öðrum hætti en greint er í 2. mgr., enda sé ákvæði um það í samþykktum samtakanna, sem ráðh. staðfesti.“ Þeir vita ósköp vel, að það er ekkert samkomulag um, að fulltrúatölurnar skuli miðaðar við hausatölu í sveitarfélögunum eftir stærð þeirra og að það skuli vera frá 1 og upp í 7 fulltrúa frá sveitarfélagi. Það verða eingöngu stóru sveitarfélögin, sem ráða þarna lögum og lofum með þessu, og það eru smærri sveitarfélögin ekki ánægð með. Þess vegna er þetta mjög viðkvæmur og sár ágreiningur. En svo á að rugla þetta með því, að það verði úr því engin regla, sérstök landshlutasamtök geti ákveðið annað skipulag á þessu, ef ekki fæst samkomulag um hitt. Þannig er þessi ákvörðun í raun og veru gerð að markleysu og þessu öllu stefnt á ringulreið með mgr. á eftir, af því að þeir treysta sér ekki til að beita valdboði gagnvart smærri sveitarfélögunum. sem eiga þó að vera skyldug til þess að vera í samtökunum. Annað er þarna, sem sýnir líka, hvaða ósamkomulag er þarna á bak við, að það er gert ráð fyrir því, að sýslufélögin geti, ef þau vilji, átt aðild að landshlutasamtökum, en þau eiga líka að geta verið utan við. Þá yrði þetta þannig, að sum sýslufélögin yrðu með í landshlutasamtökunum, önnur yrðu utan við. Þetta mundi leiða til ringulreiðar, og þetta byggist á því, að það er algerlega óuppgert, þetta stórkostlega mikla vafamál, hvort sýslufélögin eiga að vera til í þessari skipulagningu eða leggjast niður eða hvaða sess þau ættu þá að eiga við hliðina á landshlutasamtökunum. Sýslufélögin eru alveg hliðstæð samtök sveitarfélaga, aðeins samstarfsheild færri sveitarfélaga en hér er gert ráð fyrir. Það er gert ráð fyrir, að nýju landshlutasamtökin séu hið minnsta eitt kjördæmi. Það er grundvallarhugsunin. Að því er Vestfirði snertir, er skiptingin þessi: Strandasýsla, Norður-Ísafjarðarsýsla, Vestur-Ísafjarðarsýsla, Vestur- og Austur-Barðastrandarsýsla, hvert þessara sýslufélaga er samstarfshópur vissra sveitarfélaga, en þarna ætti að koma eitt í staðinn eða við hliðina á þessum sýslufélögum öllum saman. Atriði, sem ekki væri óeðlilegt, að væri ákveðið með tölu í þessu frv., er um það, hversu margir stjórnendur skuli vera í landshlutasamtökum. En hafa menn komið sér saman um það? Nei, ekki aldeilis, svo að það fáránlega ákvæði stendur í l. gr. frv., að „á aðalfundi skal kosin stjórn samtakanna, 5–11 menn“. Þeir eru ekki einu sinni búnir að koma sér saman um það, hve margir skuli vera í stjórn samtakanna, og það ber mikið á milli, það eru 5–11 menn, af því að um þetta er mjög mikill ágreiningur, kannske byggður að nokkru á ágreiningnum, sem ég gat um áðan um það, hvaða rétt hin mismunandi stóru sveitarfélög skuli eiga til fulltrúa. Þetta atriði speglar líka, eins og hin, sem ég áður hef nefnt, það ósamkomulag, sem er þarna á bak við og er ekki búið að leysa. Það er ekki búið að leysa þessa ósamkomulagshnúta. Vitanlega þurfa þessi landshlutasamtök, ef þau eiga að verða nokkurs megnug, að hafa fjárráð. Ríkið hefur að nokkru leyti þegar í lögum ákveðið þeim nokkurn fjárhagslegan grundvöll. Það var gert með lögum um tekjustofna sveitarfélaga á s. l. ári, og það hafa þau og verður ekki af þeim tekið. Þetta frv. bætir engu við um að gera fjárhagslegan grundvöll þeirra traustari, það er ekkert um það. Það er þegar búið að leggja fjárhagslegan grundvöll fyrir, að þau geti starfað á þann frjálsa hátt, sem þau hafa starfað. En það á að leggja á öll sveitarfélög skattgjald til þessara samtaka, og þar standa litlu sveitarfélögin einkanlega illa að vígi. Þau verða auðvitað að bera sínar byrðar. Smá sveitarfélög eiga fullt í fangi með það, þó að þau standi sig fæst fjárhagslega verr en stóru sveitarfélögin. En þau eiga að borga líka sín gjöld til sýslusjóða, þau ættu að gjalda í þessi samtök, og þau eiga að gjalda til Sambands ísl. sveitarfélaga. Á með frv. að verða lagaleg skylda þeirra að taka á sig þessa byrði líka. Það hefur verið sagt hér, að lögfesting þessa frv. sé staðfesting á því, sem orðið er. Það er eiginlega sannleikur málsins. Þessi frjálsu samtök hafa starfað, og þau hafa gert gagn, þau hafa verið umræðuvettvangur sameiginlega fyrir fulltrúa sveitarfélaga í heilum landshluta, og það hefur sitt gildi. En það er engu breytt með þessu frv. um það. Hlutverk samtakanna er að vinna að sameiginlegum hagsmunum sveitarfélaga í umdæmi sínu og landshlutans alls. Þetta hafa þau gert með frjálsum hætti. Þau fá ekkert betri aðstöðu til þess að inna þetta fyrsta aðalhlutverk sitt af hendi með lögfestingu þessa frv. 2. liðurinn: að vinna að áætlanagerð varðandi landshlutana í samráði við Framkvæmdastofnun ríkisins, - ja, áætlanagerð um framkvæmdir, þær kosta nú fé, áætlanirnar, ef á að fylgja þeim eftir í verki. En á hvern hátt eiga landshlutasamtökin að grípa inn í fjárhagsmál sveitarfélaganna? Um það er ekkert í frv. Þar er algerlega byggt á sandi. Ef þau eiga að geta tekið að sér áætlanagerð og framkvæmd á þeim áætlunum fyrir hönd sveitarfélaganna, annaðhvort einstök sveitarfélög eða þau sameiginlega, þá verða þau að hafa fjármagn og það mikið fjármagn, og þau verða að hafa einhvern réttargrundvöll fyrir því, hvernig þau eiga að grípa inn á verksvið sveitarfélaganna. En um það er ekkert í frv. 3. liðurinn: að vinna að öðrum verkefnum samkv. lögum, - það er ekki breytt neinum lögum öðrum við það. Þau hafa unnið að þessum verkefnum samkv. lögum og eiga að gera það áfram. Þar er engu við bætt. Lögfestingin á þessum lið gerir þau ekkert starfhæfari en þau eru nú þegar. 4. liðurinn: að vinna að framkvæmdum á samþykktum aðalfunda samtakanna og annast almennt ráðgjafastarf í þeirra þágu, - þetta er það, sem hefur verið þeirra meginstarfsgrundvöllur fram til þessa. Frv. er byggt upp sem óskalisti samtakanna sjálfra, staðfesting á því, hvernig þau hafa mótað sig. Það er eðlilegt, að það sé rauði þráðurinn í þessu. En í raun og veru er hér ekkert umfram það. Þau verða ekkert starfhæfari en þau eru á þeim frjálsa grundvelli, sem þau starfa, þannig að þótt það sé fjarri mér að vilja leggja nokkurn stein í götu þess, að þessi samtök fái nauðsynlega lögfestingu, þá held ég, að þetta frv. leysi að litlu eða engu leyti þeirra vanda, geri þau ekki starfhæfari, þannig að það liggi sízt af öllu á að hraða svo lögfestingu þessa frv., að það megi ekki bera það undir aðra aðila, sem málið snertir mjög, eins og t. d. sýslufélögin í landinu. Það kæmi mjög til álita hreint og beint að endurskoða sýsluskiptinguna í landinu og embætti sýslumanna og innihald þess að öllu leyti í sambandi við þetta, e. t. v. að komast að þeirri niðurstöðu, að hinir smærri samstarfshópar sveitarfélaganna, sýslufélögin, skuli hverfa og þessar stærri heildir skuli nú taka við. En þar er á æðimargt að líta, það verð ég að segja, um jafnrótgróinn þátt í stjórnskipun þjóðfélagsins og þar er um að ræða. Ég tel, að það sé góðra gjalda vert að festa í lögum þann rétt, sem landshlutasamtökin eigi að hafa, til þess að þau geti starfað að sameiginlegum hagsmunamálum sveitarfélaganna. En það verður líka að vera eitthvað í þeirri lögfestingu um skyldur þeirra og tengsl við aðra þætti í þjóðfélaginu. En það er ekkert í þessu frv. Þess vegna er það alls ekki út í hött, sem hæstv. forsrh. sagði hér: þetta er þáttur í málakeðju, sem þarf að skoðast í heild og er ekki farsællegt að taka eitt út af fyrir sig, á eins veikum grundvelli og hér er byggt og eins langt og er fjarri því í mörgum atriðum, að búið sé að komast að samkomulagsgrundvelli um einstök atriði. Frv. ber þess margvísleg merki, að það eru viðkvæmir hnútar, sem ekki hefur fengizt neitt samkomulag um innan þessara frjálsu samtaka fram til þessa. Og ég teldi miklu, miklu æskilegra, að búið væri að samræma landshlutasamtökin og reglur þeirra og búið að fá samkomulag um snið þeirra og gerð, áður en lagaramminn væri sniðinn. Um þetta sem sé, hvert atriði á fætur öðru, er nú deilt innan samtakanna og út á við, t. d. gagnvart sýslufélögunum, en þá á að lögfesta þetta nú með mjög rúmum og lauslegum lagaákvæðum og gefa tíma til þess, að samkomulag kunni að nást um þessi deiluatriði. Ég tel þarna farið öfugt að, ég dreg enga dul á það. Að því var vikið, að það þyrfti að taka þessi mál í samræmi við verkefnaskiptingu og valdsskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga, og það er vissulega rétt. Þetta er nátengt hvað öðru og þarf að skoðast í samræmi. Hv. 5. þm. Norðurl. v., Pálmi Jónsson, vék að þessu atriði áðan og deildi þá á núv. ríkisstj. fyrir, að með lagabreytingu, sem gerð hefði verið á s. l. ári, hefði verið stefnt í þveröfuga átt við það, sem lofað hefði verið í stjórnarsáttmálanum, að gera slíkt í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga og auka valdsvið og verkefni sveitarfélaganna. Þessi ádeila hv. þm. er alveg röng og ósanngjörn. Það var á einu sviði, sem var þrengt valdsvið sveitarfélaganna í þeirri löggjöf, sem sett var í fyrra, og það var að því leyti, að létt var af sveitarfélögunum tvenns konar byrðum, sem þau höfðu borið og þau höfðu á fundum Sambands ísl. sveitarfélaga hvað eftir annað óskað eftir, að af þeim væri létt, og við því var orðið með löggjöfinni í fyrra. Það var tekin af þeim byrði löggæzlunnar, sem þau höfðu kveinkað sér mjög undan að bera, og það var létt af þeim skyldum gagnvart tryggingunum, sem þau höfðu talið mjög þungbæra byrði. Og þetta var hvort tveggja gert að ósk sveitarfélaganna og Sambands ísl. sveitarfélaga. Á hinn bóginn var síðan tekjugrundvöllur sveitarfélaganna stórkostlega bættur. Ummælum í gagnstæða átt get ég ekki látið ómótmælt, því að þar tala tölur svo skýru máli, að það þýðir ekkert að segja neitt, sem í aðra átt fer. Niðurstaðan hjá kaupstöðunum, þegar kom til þess, hvaða fé þeir hefðu, eftir að löggjöfin hafði verið sett og kom til að framkvæma hana á því fyrsta ári, árið 1972, talar þarna skýru máli. Ég skal nú - með leyfi hæstv. forseta - fara yfir þessar tölur að því er snertir kaupstaðina. Akraneskaupstaður hafði árið 1971 17.2 millj. til verklegra framkvæmda, en eftir nýju löggjöfinni 28.1 millj. Ísafjarðarkaupstaður hafði á árinu 1971 5.6 millj., en fékk 13 eftir setningu nýju löggjafarinnar.  Svo halda menn því fram, að sveitarfélögin hafi verið grátt leikin með setningu hinnar nýju löggjafar og hafi verið svipt fjárhagslegum grundvelli til þess að starfa. Tölurnar tala að því er þetta snertir. Ég er búinn að gera grein fyrir kaupstöðunum. Þá skal ég aðeins gera grein fyrir þessu í heild, af því að það tekur ekki nema 2–3 mínútur, að gefnu tilefni. Á árinu 1972 námu tekjur sveitarfélaganna í landinu af fasteignasköttum, aðstöðugjöldum og útsvörum 3799.3 millj. kr. Þetta var samkv. nýju löggjöfinni á árinu 1972. Ætli það hafi ekki verið miklu hærra 1971? Nei, þá námu þessar tekjur sveitarfélaganna 3362.7 millj. kr. Tekjurnar voru 436.6 millj. kr. hærri á árinu 1972 heldur en á árinu 1971. Þetta þykir kannske ekki há tala og gerir kannske ekki betur en að svara aukinni dýrtíð. En sagan er ekki öll sögð. Samfara þeim breytingum, sem gerðar voru á tekjustofnalögunum, voru líka gerðar breytingar á öðrum lögum, sem léttu gjöldum af sveitarfélögunum, sem áður hvíldu á þeim. Þetta var, eins og ég vék að áðan lauslega, í fyrsta lagi framlag sveitarfélaganna til lífeyristrygginga, sem var nú með öllu fellt niður, í öðru lagi framlög sveitarfélaga til sjúkratrygginga, sem voru lækkuð um helming, í þriðja lagi kostnaður við löggæzlu, sem var létt af sveitarfélögunum með öllu, og í fjórða lagi með afnámi iðgjaldanna til trygginganna þurftu sveitarfélögin ekki að greiðu iðgjöld fyrir ýmsa þá, sem þeim var skylt að greiða fyrir samkv. eldri lögum. Ef þessar breytingar hefðu ekki verið gerðar, hefðu útgjöld í Reykjavík t. d. orðið 480 millj. kr. hærri á árinu 1972 heldur en þau urðu, þegar búið er að létta þessum byrðum af borginni. Ekki virðist fjarri lagi að áætla, að þetta næmi fyrir landið allt á árinu 1972 1000 millj. kr., og það er varlega áætlað, það fullyrði ég, sem þýðir raunverulega hækkun á tekjum sveitarfélaganna í heild um 1436.6 millj. kr., rétt við hálfan annan milljarð kr. Ég bíð eftir því, að nokkur hv. þm. treystist til þess að hnekkja þessum tölum, sem sýna, að nýju tekjustofnalög sveitarfélaganna voru stórkostlegur búhnykkur fyrir sveitarfélögin í landinu og ekki réttindaskerðing að neinu leyti. Ég tók þennan útúrdúr að gefnu tilefni, af því að hv. 5. þm. Norðurl. v. fór þarna með rangt mál, og það hef ég nú leiðrétt í sambandi við þetta mál. En varðandi frv., sem hér liggur fyrir, vil ég að lokum segja það, að ég tel alveg sjálfsagt að setja í það færa og hæfa menn að athuga hina samofnu þætti þjóðfélagsins, sem snerta sveitarfélögin, hreppsfélögin, bæjarfélögin, sýslufélögin, landshlutasamtök og Samb. ísl. sveitarfélaga, og það skal gert í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga, að endurskoða alla þessa samofnu þætti fyrir næsta þing og reyna að leysa þau vandkvæði, sem því eru vissulega samfara að bæta þarna við einum skipulagshlekk í viðbót við þá, sem fyrir eru, án þess að endurskoða það, sem við höfum búið við til þessa. Ég teldi misráðið og teldi óhyggilegt að hespa þessu máli af, þó að Samband ísl. sveitarfélaga leggi mikið kapp á það. Það á ekki að gerast á þessu þingi. Við eigum að gefa okkur tóm til þess að taka þessi mál öll til skoðunar og reyna að gera það fyrir næsta þing, setja í það n. mjög hæfra manna í sveitarstjórnarmálum og í fullu samráði við Samband ísl. sveitarfélaga og endurskoða alla þessa þætti saman, en ekki hvern út af fyrir sig, og sízt af öllu að lögfesta þennan eina þátt án tillits til allra hinna.

Flm. (Lárus Jónsson) : Herra forseti. Ég vil verða við tilmælum forseta, ég hélt bara, að flm. mættu tala þrisvar, en það kann að vera rangt hjá mér. - Ég vil þá fyrst lýsa yfir undrun minni yfir málflutningi hæstv. félmrh. Hér var hann að fjalla um mál, sem heyrir raunar undir hann sjálfan og hann hefði átt sjálfur að vinna að því að leysa. En við heyrðum, að það var allt annar gállinn á hæstv. ráðh., þegar hann var hér í ræðustól, en að hann vildi leysa þetta mál, heldur vildi hann hreinlega drepa því á dreif. Og það var ekki hægt að skilja annað á honum heldur en hann væri einlægur andstæðingur þessa nýja „apparats“, sem þarna ætti að fara að setja upp til höfuðs öðrum sveitarstjórnareiningum í landinu. Ég vil lýsa yfir því, að mér þótti þó vænt um að heyra, að hæstv. ráðh. vildi fara að tala við Samband ísl. sveitarfélaga. Mér hefur skilizt, að það væri ekki allt of oft, sem hann vildi hafa samráð við það. En hæstv. ráðh. sagði hér og lagði á það þunga áherzlu, að landshlutasamtökin yrðu ekkert starfhæfari með þessu frv., þótt að lögum verði. Nú liggur það fyrir, að öll landshlutasamtökin hafa beðið um þessa lagasetningu og beðið um, að henni yrði flýtt, og fulltrúaráð Sambands ísl. sveitarfélaga og stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga. Samt segir ráðh.: Þetta frv. ef það verður að lögum, gerir þessa aðila ekkert starfhæfari. Sem sagt, ráðh. segir: þeir, sem vinna að þessum málum, segja tóma vitleysu, ég veit mínu viti, ég veit miklu betur en þeir. Ég vil benda á, að það, sem hæstv. ráðh. sagði um framtíð sýslufélaganna, kemur ekki þessu frv. nokkurn skapaðan, hrærandi hlut við. Það er mál út af fyrir sig, hvernig verður farið með sýslufélögin, hvernig löggjafinn mótar þeirra starfsvettvang. Hér er verið að tala um, eins og hæstv. ráðh. raunar sagði líka, hér er verið að staðfesta orðinn hlut. Landshlutasamtökin eru orðin til. Þetta er einungis verið að staðfesta með lögum, og það kemur ekki því við, hvað verður síðar gert við sýslufélögin. Ég viðurkenni að það er viðkvæmt mál, en það kemur þessu ekkert við, ekki skapaðan hlut. Eins taldi hæstv. ráðh., að það gægðist hér fram í gegnum frv., að það væri alls staðar ágreiningur um allt, og ég tel, að hæstv. ráðh. hafi talað af lítilli þekkingu um það. Hann benti m. a. á, að það væri ágreiningur um það, hversu margir ættu að vera í stjórn, af því að það væru ákvæði um, að það gætu verið 5–11 menn. Hér er eingöngu um það að ræða, að hér eru misstór samtök, og þess vegna þarf að hafa ákvæði, sem segi ekki bara, að það skuli vera 5 menn t. d. í Fjórðungssambandi Norðlendinga og sams konar fjöldi í samtökunum á Austurlandi, sem er miklu minna samband. Frv. gerir ráð fyrir því, að Fjórðungssamband Norðlendinga starfi, og þar hefur verið 11 manna fjórðungsráð, sem er eðlilegt, vegna þess að þar er um mjög stórt samband að ræða. Þarna er ekki um ágreining að ræða, hversu margir eigi að vera í stjórn, heldur þarf að miða ákvæðin við ólíkar aðstæður. Hann sagði líka, að það væri ekki aldeilis, að það ætti að vera um að ræða lýðræðislega uppbyggingu í því að kjósa á aðalfundi samtakanna, minni sveitarfélögin yrðu algerlega undir í því efni. Hér er um algerlega fráleita fullyrðingu hjá hæstv. ráðh. að ræða, því að ef hann hefði athugað þetta augnablik, þá sæi hann, að í flestum landsfjórðungum hafa minni sveitarfélögin fleiri fulltrúa en hin stóru, minni sveitarfélögin í heild. Og það hefur oft á tíðum borið á góma hjá stóru sveitarfélögunum, sem hæstv. ráðh. telur, að ráði lögum og lofum í þessum samtökum eftir þessu frv., að það hefur einmitt frekar borið á góma hjá þeim, að þau ráði þar of litlu. Þess vegna telja þau sig afsala sér því að geta haft hlutfallsleg áhrif á þessi samtök. Heldur hæstv. ráðh., að 7 menn, sem 10 þús. manna byggðarlag kýs, ráði hlutfallslega jafnmiklu og byggðarlag, sem hefur 300 manna íbúafjölda og kýs einn fulltrúa? Heldur hann, að 10 þús. manna byggðarlagið hafi hlutfallsleg áhrif á mótun stefnu samtakanna miðað við höfðatölu, eins og hann sagði? Hér er um fáheyrða reikningskúnst að ræða, sem ég botna ekkert í. Þá vil ég einnig upplýsa hæstv. ráðh. um það, að fram til þessa hafa a. m. k. gjöld til landshlutasamtaka sveitarfélaga frá minni sveitarfélögum verið miklum mun minni en frá þeim stærri. Ég skal taka sem dæmi Fjórðungssamband Norðlendinga, það hefur komið hér oft á dagskrá. Það kann að vera, að mig rangminni það, en mig minnir, að Akureyrarkaupstaður hafi stundum staðið undir 30–40% af kostnaði við rekstur þess sambands, a. m. k. fyrstu árin, og þar var hlutfallslega um langmestu upphæðina að ræða frá einu sveitarfélagi. Ég er ekki að segja þetta til þess að telja það eftir, heldur einungis til þess að sýna fram á, hvað það er fáheyrt, þegar hæstv. ráðh., sem á að fjalla um þessi mál, kemur hér og er með alls konar úrtölur og fer svo með svona röksemdir algerlega út í bláinn. Ég verð að segja það, að ég hef sjaldan orðið fyrir því hér á hv. Alþ. þann stutta tíma, sem ég hef verið hér, að verða jafnhissa og þegar hæstv. ráðh. var að flytja þessa ræðu, því að mér fannst hún vægast sagt byggð á algerri vanþekkingu um mál, sem hann hefði sjálfur átt að hafa forgöngu um að leysa.

Félmrh. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Ég er alveg andvígur því, sem hv. þm. endaði mál sitt á, að félmrh. hefði átt að eiga frumkvæði að svona lagasetningu. Ég tel það alveg rétt að farið, að sveitarfélögin sjálf leggi grunninn að svona löggjöf og setji síðan form á lagasetninguna í gegnum sín heildarsamtök. Samband ísl. sveitarfélaga. Ég tel því, að málið hafi borið alveg rétt að, og er andvígur hv. þm. um þetta. Ég er alveg undrandi á því, ef hv. þm. skynjar ekki neitt í þá átt varðandi smærri sveitarfélögin, sem eiga að hafa þarna einn fulltrúa móti allt upp í 7 hjá stærri félögunum, þó að það sé kannske ekki alveg hlutfallslega eftir höfðatölunni mismunað sveitarfélögum þarna, þá er veldi stóru sveitarfélaganna þarna margfalt á við hin, og það er gefinn hlutur, að þau verða einskis megandi í þessum samtökum, hin smærri sveitarfélög. Og það er það, sem hefur gert, að þau eru treg til þess að fara í þessar samtakaheildir af frjálsum vilja. Ég undraðist mjög, þegar hv. þm. staðhæfði, að tillit til þeirra félagseininga sveitarstjórnarmála, sem til eru í landinu, eins og sýslufélögin, komi þessu máli ekkert við. Ég hef engan mann heyrt vera svo haldinn bíræfni og ósvífni að halda slíku fram. Hv. 5. þm. Norðurl. v., Pálmi Jónsson, átti ekki þessa eiginleika til, því að hann viðurkenndi, að þetta væru mjög nátengd mál og vandasöm og yrði að huga að þeim mjög gaumgæfilega. Þar var sanngirnin alveg eins og vera bar. En hitt er óskammfeilni, að halda því fram, að þessir málefnaþættir komi ekki hvor öðrum við. Ég skal ekki lengja þessa umr. mína, þetta er 1. umr. um málið, en ég vil fullyrða, að þessi mál þarf að skoða í heild, og þau verða ekki leyst farsællega með því, að litið sé alveg fram hjá öðrum þáttum þessa máls. Það væri óhyggilegt, og það er mergurinn málsins.

Forsrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mjög, en ég kann ekki við þann málflutning, sem fram hefur komið hjá talsmönnum þessa frv. Þeir sögðu það báðir, að ég hygg, hv. þm. Lárus Jónsson og hv. þm. Ólafur G. Einarsson, að það væri enginn ágreiningur um það á Norðurlandi, hvort ætti að vera eitt fjórðungssamband eða hvort ætti að vera sérstakt kjördæmissamband fyrir hvert kjördæmi um sig  Hv. þm. Lárus Jónsson talaði um það af miklum fjálgleik, að það stæði öðruvísi á á Norðurlandi en í hinum kjördæmunum, hin kjördæmin væru svo afskaplega afmörkuð landfræðilega, þar kæmi enginn vafi til greina. Norðurland allt væri ein landfræðileg heild. Nú man ég ekki betur en það hafi verið gerð samgöngumálaáætlun, sem kennd er við Norðurland. En hefur nú ekki verið haldið sig alveg nákvæmlega við þau skýru landfræðilegu mörk. sem þar eiga að vera? Ég veit ekki betur en það séu teknir einn eða ég held tveir hreppar Strandasýslu með í þá áætlun, og það er nú eins og mig minni, að hv. þm. Lárus Jónsson hafi unnið að atvinnumálaáætlun fyrir Norðurland, og ekki man ég betur en að með í þá áætlun slæddist einn eða kannske tveir hreppar. sem tilheyra Austurlandskjördæmi, þannig að landfræðilegu mörkin eru ekki alveg eins skýr og hann vill vera láta. Það er eðlilegt, að hvert kjördæmi fyrir sig myndi sitt samband, og það er einmitt eðlilegt, að það sé málsvari kjördæmisins og tengiliður við þm. Það er ekkert óeðlilegt, þó að við þm. Norðurl. v. höfum orðið varir við það og höfum fundið það, a. m. k. sumir hverjir, að æskilegt væri að hafa í okkar eigin kjördæmi sérstakan málsvara fyrir það, sérstakan tengilið við það, sem við gætum haft samband við og þeir við okkur. Ég held, að við höfum alveg full rök í þessu fram að færa og það sé eðlilegt að taka það til athugunar, áður en þetta er lögfest, enda féllust þeir á, að það gæti verið eðlilegt að slaka hér á, og þá gæti út af fyrir sig kannske orðið samkomulag um það atriði. En það er ekki í þessu frv. gert ráð fyrir því. Það er gert ráð fyrir að lögfesta Norðurland allt eitt. Hv. þm. Lárus Jónsson taldi, að þetta hefði verið samþ. með miklum áhuga og lögð á það mikil áherzla í fjórðungsráði. Ég skal ekki fullyrða um það, hvort bæjarfulltrúi Sauðárkróks hefur verið staddur á þeim fundi, en nær er mér að halda, að hann hafi ekki verið það, þó skal ég ekki fullyrða um það. En um áherzluna vil ég segja það, að hún er ekki meiri en svo, að samkv. þeirri ályktun, sem hann las, gat það eftir atvikum samþ. það, og venjulega skil ég það orðalag svo, að menn séu ekki allt of hrifnir af því, sem þar er um að ræða. Nei, eftir atvikum gat það sætt sig við það, hefði kannske verið rétt að hafa þarna. Þetta var það, sem ég vildi taka fram nánar um þetta atriði, sem er út af fyrir sig ekki aðalatriðið í þessu frv. Aðalatriðið um er auðvitað það, hvort það er nægilega vel undirbúið og hvort það er svo úr garði gert, að það sé rétt að taka það út úr og gera það að lögum. Ég fór ekki nákvæmlega út í það í minni frumræðu að gera grein fyrir því, í hverju þessu frv. væri ábótavant, en benti aðeins á hitt, að það væri eðlilegt að skoða þessi mál í miklu meiri heild. En hæstv. félmrh, hefur nú sýnt fram á, hvað þar skortir á, að þetta frv. sé undirbúið svo sem það ætti að vera, og það er býsna margt, þegar farið er að skoða þetta, sem er þannig, að það rekur sig hvað á annars horn. Ég verð að segja það, að ég tel ákvæðin um hlutverk þessara landshlutasamtaka, sem er að finna í 112. gr., að vísu fallega stefnuyfirlýsingu, en ekkert meira. Þessum landshlutasamtökum er ekki fengið neitt ákvörðunarvald, að mér sýnist, um eitt eða neitt, nema þá um að skattleggja sveitarfélögin.  Ég hefði haldið, að sýslufélögin væru aðilar a. m. k. í sumum þessum landshlutasamtökum. En eftir þessu frv. á að vera komið undir samþykki samtakanna, hvort sýslufélögum er veitt aðild. Í 111. gr. 2. mgr. segir: „Samtökunum er heimilt að veita sýslufélögunum aðild að landshlutasamtökunum: Sýslufélögin sem slík eiga enga heimtingu á því að gerast aðilar. Það þarf að sækja um það, og það er undir ákvörðun landshlutasamtakanna komið, hvort þau fá aðild. Fái þau aðild, þá er það svo, að hvert sýslufélag, hvort sem það er stórt eða smátt, á bara að hafa einn fulltrúa og einn til vara. Mér sýnist sem sagt, að þetta mál geti ekki beðið neitt tjón af því, heldur hljóti það að verða til gagns fyrir samtökin og þá, sem vilja vinna að velgengni þeirra, að þetta mál sé athugað betur, og það á einmitt að gera eins og hæstv. félmrh. drap á, setja nefnd hinna færustu manna til að athuga það, og það á að gerast í sambandi við það víðtækara verkefni, sem gert er ráð fyrir í málefnasamningnum, að tekið sé til gagngerðar endurskoðunar, verkefnaskiptingu á milli sveitarfélaga og ríkis.



Herra forseti. Ég vil fyrst koma hér á framfæri þremur leiðréttingum, sem því miður hafa slæðzt inn í grg. frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 391. Það er í fyrsta lagi á bls. 3 í grg. undir því, sem stendur úr 49. gr. vatnal., í 1. línunni þar. Þar stendur orðið „óskum á að vera „öðrum: Á 4. bls. við önnur greinarskil í 2. línu, stendur, að gufuaflsvirkjunin í Bjarnarflagi sé 1500 kw, átti að vera 3000 kw. Og loks á 6. síðu í efstu línu stendur: um 1900 kw, auk 6500 kw 1. áfanga, átti að standa: um 19 000 kw alls með 650 kw 1. áfanga. Herra forseti. Enda þótt ég hefði kosið að geta mælt fyrir þessu frv. svo að hæstv. orkumálaráðh. gæti verið við, þá verð ég að sæta því að ræða um þetta frv. þótt fámennt sé í d. og ráðh. ekki við, þar sem ég er að hverfa af þingi. En frv. það, er hér liggur fyrir til umr., fjallar um Laxárvirkjun við Brúar í Suður-Þingeyjarsýslu. Það er endurgerð á Laxárvirkjunarlögunum frá 1965 vegna breyttra aðstæðna og breyttra tíma. Meginbreytingarnar, sem lagt er til í frv., að gerðar verði, eru þessar: Í fyrsta lagi, að Laxárvirkjun verði sameign ríkis, Akureyrarkaupstaðar, Húsavíkurkaupstaðar, Þingeyjarsýslna og Eyjafjarðarsýslu, í stað sameignar ríkis og Akureyrarbæjar eins og nú er. Þykir eðlilegt, að íbúar orkuveitusvæðisins alls séu eignaraðili að virkjuninni, þar eð á herðum þeirra sem neytenda hvílir virkjunarkostnaður í raun. Eins og er eru eignarhlutföll Akureyrarkaupstaðar og ríkisins nú 65 á móti 35, en eiga samkv. núgildandi l. að verða 50 á móti 50 að lokinni þeirri 6,5 megawatta virkjun, sem nú er nær lokið, en átti raunar lögum samkv. að verða 12 mw, áður en helmingseign yrði. Hér þykir mér rétt að koma því að, að mér vitanlega hefur ríkið lagt það eitt af mörkum til þess að verða helmingseigandi Laxárvirkjunar að útvega og ábyrgjast sum lán til hennar, en notendur á orkuveitusvæðinu hafa að öllu staðið undir afborgunum og vöxtum lánanna. Í öðru lagi er lagt til, að Laxárvirkjun verði heimilað að full ljúka Laxárvirkjun III, svo að kostnaði við I. áfanga hennar, sem nú er að ljúka, verði ekki að verulegu leyti kastað á glæ, þar sem það liggur óumdeilanlega á borðinu, að með fulllúkningu Laxárvirkjunar III er lang fljótgerðast og ódýrast að bæta úr bráðum orkuskorti á orkuveitusvæðinu, ef ekki Norðurlandi öllu. Samkv. núgildandi lögum er heimild til að virkja 12 mw í Laxá auk þeirra 12 mw, sem virkjuð höfðu verið, er lögin voru sett. Nú er að ljúka virkjun 6,5 mw af þeim 12, er l. heimila, en núv. stjórnvöld virðast andvíg því, að lengra sé haldið. Hér er lagt til, að heimildin sé rýmkuð, svo að virkjunin geti alls orðið í Laxá 32 mw í stað 18,5, eins og hún verður að lokinni 6,5 mw virkjun þeirri, sem nú er að ljúka. Í þriðja lagi er lagt til í frv., að í lög verði sett, að eigi sé horft til meiri virkjana í Laxá en Laxárvirkjunar III, nema síðar náist um það samkomulag héraðsbúa og stjórnvalda. Þetta er svo orðað til þess að eyða tortryggni þeirra héraðsbúa, sem óttast vatnaflutninga og hærri stíflur en Laxárvirkjun III gerir ráð fyrir, en lögbinding ætti að vera þeim meira virði en samningar, að enginn minnist á nauðungar samninga. Í fjórða lagi er í frv. lagt til, að Laxárvirkjun skuli hafa samráð við náttúruverndarráð Þingeyjarsýslu og náttúruverndarráð Íslands um landsnyrtingu umhverfis mannvirki sín í Laxár gljúfrum og við Mývatnsósa. Dylst vafalaust engum, að samvinna náttúruverndar og mannvirkjagerðar er nauðsynleg og sjálfsögð, en sjálfsögðust þó á náttúrufögrum stöðum, svo sem hér um ræðir. Loks skal getið þeirrar breytingar frá gildandi Laxárvirkjunarfögum, að Laxárvirkjun er eftir frv. lögð sú kvöð á herðar að láta ábúendum Laxárdalsjarða ókeypis rafmagn í té til venjulegra heimilisnota, ljóss, hita og suðu. Þetta er ekki umtalsverður peningur fyrir virkjunina en er eðlilegasta og sanngjarnasta uppbótin til ábúenda í Laxárdal, ef einhver spjöll kynnu að hljótast af uppistöðulóni við 23 metra stíflu, og treysta öðru betur búsetu á Laxárdalsjörðum. Aðrar breytingar frv. á Laxárvirkjunarl. eru nánast aðeins samræmingarbreytingar, svo að þær þarf varla að skýra, en annars vísast nánar til skýringa í grg. á frvgr. Eins og rakið er í grg. þessa frv., hafa tvær virkjanir farið fram í Laxá við Brúar í Suður-Þingeyjarsýslu. Var sú fyrri 4 000 kw, eingöngu reist af Akureyrarbæ og gengur undir heitinu Laxárvirkjun I, en hin 8 þús. kw, nefnd Laxárvirkjun II, reist af ríki og Akureyrarbæ, þótt bærinn beri raunar allan veg og vanda af og eignarframlag ríkisins væri aðeins á pappírnum, þótt á eftir teldist eignarhluti ríkisins 35%. Fyrir um 7 árum var síðan tekið að hugleiða alvarlega, hvernig mæta skyldi fyrirsjáanlegum orkuskorti á Laxárvirkjunarsvæðinu, og var að lokum staðnæmzt við virkjun í Laxárgljúfrum aðeins ofar núv. virkjunum. Var hún hönnuð af Sigurði Thoroddsen verkfræðingi og hlaut nafnið Gljúfurversvirkjun. Átti Laxárvirkjun að henni lokinni að veita allt að 65 mw orku, en Gljúfurversvirkjun byggðist m. a. á því, að bergvatnsánni Suðurá, er fellur í Skjálfandafljót, yrði að hluta veitt um Krákárfarveg um Mývatnssveit í Laxá. Í Laxárgljúfrum yrði reist 57 m há stífla og stórt miðlunarlón myndað í neðanverðum Laxárdal. Þessi virkjun virtist mundu vera mjög hagkvæm hvað kostnað og nýtingu snerti. Þegar kunnugt varð um þessa virkjunarfyrirætlun, komu fljótlega fram allmiklar efasemdir meðal heimamanna í Þingeyjarþingi. 1) Fylgdi hin 57 m háa stífla vatnsþunga miðlunarlónsins í Laxárdal, og hver yrðu örlög blómlegrar byggðar í Aðaldal, ef lónið hlypi fram yfir hana? 2) Yrði ekki Laxárdalur lagður í eyði með myndun miðlunarlónsins? 3) Ylli það ekki spjöllum á Mývatnssveit að veita hluta Suðurár um Kráká til Laxár? Allt voru þetta skiljanlegar efasemdir, og í héraði tóku að koma fram ýmsar ábendingar. Búnaðarfélag Þingeyinga, formaður Hermóður Guðmundsson í Arnesi, mótmælti hærri stíflu en 20 metrum í Laxárgljúfrum. Úr Mývatnssveit bárust andmæli gegn vatnaflutningum úr Suðurá til Laxár, og svo til allir búendur í Reykjadal eða Reykdælahreppi skoruðu á Laxárvirkjunarstjórn að halda sér aðeins við fullvirkjun Laxár við Brúar, en Laxárvirkjun III mætir nánast öllum þessum kröfum eða óskum, því að hún reiknar ekki með vatnaflutningum, aðeins með 23 m stíflu, og ekki stærra miðlunarlóni eða uppistöðulóni en svo, að engin bújörð í Laxárdal bíður umtalsvert tjón af. En áður en málið komst á hönnunarstig Laxárvirkjunar III, hafði mikið tundur verið borið að þessu máli, eins og alkunna er, og verða þau ósköp ekki rakin hér. Nú held ég, að mikill þorri manna, sem um skeið lét blekkjast af Finnagaldrinum, sem beitt var gegn virkjunarmálinu, sé farinn að sjá, að margt var þar missagt, viljandi og óviljandi. Eftir stendur óhaggað, að Laxárvirkjunarsvæðið er í bráðum orkuskorti og fljótvirkasta úrræðið, ódýrasta úrræðið og það, sem öllum þorra notenda á virkjunarsvæðinu gezt bezt að, er fulllúkning l.axárvirkjunar III, en fyrir henni skortir lagaheimild að hluta, sem með frv. þessu er leitazt við að afla. Þegar er hin svonefnda og raunalega Laxárdeila stóð sem hæst, hugkvæmdist hinum harðvítugu virkjunarandstæðingum það herbragð að stofna Landeigendafélag við Laxá og Mývatn og fékk ríkið og Laxárvirkjunarstjórn til að líta á félagið sem viðsemjanda um virkjunarframkvæmdir. Veit ég ekki betur en ríkið eigi um 1/4 hluta þeirra jarða og jarðahluta, sem lönd eiga að Laxá og Mývatni, og að sá jarðeigandi, ríkið, hafi aldrei gengið í né átt kost á að ganga í þetta Landeigendafélag, en sleppum því. En nú hefur ríkið eytt nær 4 árum í það að ná samkomulagi við stjórn þessa félagsskapar um virkjun í Laxá, og nýverið hefur fengizt samkomulag, ef samkomulag má kalla, svo að flesta, sem til þekkja og heyra, rekur í rogastanz. Hvers konar málsmeðferð er þarna á ferð? Hvers konar meðferð á almannafé er þar um hönd höfð? Hver er réttur hins almenna raforkunotenda í málinu? spyr almenningur um Vaðla- og Þingeyjarþing. Enda þótt samkomulagsvilji ríkis sé allra góðra gjalda verður innan skynsamlegra marka, er það vægast sagt mjög umdeilanlegt, að Landeigendafélag Laxár- og Mývatnsbænda sé gildur aðili að virkjunarmáli þessu, því að ríkið og Laxárvirkjun eiga allt það land og hafa á sinni hendi virkjunarrétt Laxár, þar sem virkjunin á að gerast, en vatnalög kveða þannig á um þetta atriði í 49. og 50. gr. Úr 49. gr. vatnalaga: „Eiganda landareignar, sem vatnsréttindi fylgja, svo og öðrum, sem heimildir hafa á þeim tekið, er rétt að nota það vatn, sem um hana rennur, til að vinna úr því orku, enda sé enginn fyrir það sviptur því vatni, sem hann þarf að nota samkv. III. og IV. kafla (vatnsnotkun til heimilis- og búþarfa, iðnaðar og iðju), né neinum bakaðir óhæfilegir örðugleikar um slíka notkun, né vatni, er nota þarf með þeim hætti, spillt fyrir neinum, svo að til verulegra óþæginda horfi: Og úr 50. gr.: „Rétt er eiganda landareignar“ - í þessu tilfelli ríki og Laxárvirkjun - „að gera stíflu í vatnsfarvegi og veita vatni úr eðlilegum farvegi, hvort sem er um opinn skurð, pípu eða jarðgöng, ef nauðsynlegt er vegna vatnsorkunota samkv. 49. gr., enda séu ekki gerðar skemmdir á landi annarra manna um nauðsyn fram. Eigi má veita meira vatni úr eðlilegum farvegi í þessu skyni en þörf er á, en öllu skal því veitt í fornan farveg, áður en landareigninni sleppir, nema samlög séu milli fleiri landareigna um orkuvinnslu: Umráðaréttur ríkisins og Laxárvirkjunar á Laxá fyrir landi sínu er þannig óumdeilanlegur samkv. vatnal. Leyfi til að reisa stíflu og veita ánni úr farvegi sínum er líka óumdeilanlegt samkv. þessum sömu l., enda sé henni veitt í fornan farveg, áður en landareigninni sleppir, og er hvergi gegn þessu brotið. Samt hefur forráðamönnum Landeigendafélagsins verið látið haldast uppi að tefja brýnar framkvæmdir í virkjunarmálum Norðlendinga öllum til stórtjóns. Við þetta bætist, að nú hafa þessir virkjunarhindrendur heimtað stórfelldar skaðabætur í eigin vasa og málþófskostnað auk fiskvegar frá Neðri-Laxá upp í Efri-Laxá, þangað sem lax hefur aldrei gengið. Virðist almenningi orðið ofríkið nokkuð valdamikið í landinu, ef færa á því á silfurdiski bætur fyrir ósannaðan skaða, málþófskostnað fyrir að hindra löglegar virkjunarframkvæmdir í almannaþágu og loks búa því ókeypis fiskveg milli ólíkra lífkerfa árinnar. Er nú svo komið, að fjölmörgum kjördæmisbúum á Norðurl. e. finnst sjálfsagt, að höggvið sé á þennan vandræðahnút með lagasetningu, þar sem Laxárvirkjun III sé leyfð og látið á það reyna, hvort nokkurt tjón hlýzt af, sem bótavert þykir að dómi óvilhallra matsmanna. Eins og áður getur, hafa tvær virkjanir verið reistar í Laxá við Brúar, Laxárvirkjun I, 4000 kw og Laxárvirkjun II, 8 000 kw. Nær lokið er og 1. áfanga Laxárvirkjunar III, og á hann að gefa 6 500 kw orku. Eftir er þá að reisa hina umdeildu 23 m stíflu og vélbúa virkjunina til að nota það aukna afl og vatnsjafnvægi, sem stíflan gefur. Laxárvirkjun III mun þá geta gefið um 19 000 kw, og sjá þá væntanlega allir, hvílík fásinna er að hætta Laxárvirkjun III að loknum aðeins 1. áfanga, þeim raunverulega dýrasta, en nota ekki þá fljótgerðustu og ódýrustu lausn á bráðum orkuskorti að ljúka II. og III. áfanga, enda segir stjórnarblaðið Þjóðviljinn 25. þ. m., að þá hafi 240 millj. kr. verið varið þar til einskis. Auk hinna 12 000 kw þegar virkjaðra í Laxá og 6500 kw nær virkjaðra í Laxá á Laxárvirkjun 3000 kw gufuaflstöð í Bjarnarflagi í Mývatnssveit og 7500 kw díselrafstöð á Akureyri. Þessa olíurafstöð hefur orðið að keyra nær linnulaust að fullu, svo dýr raforkuframleiðsla sem það er, en beri nokkuð út af með rennsli Laxár, en misrennsli í henni óx við það, að stíflumannvirki voru sprengd fyrir nokkru við Mývatnsósa, svo sem frægt varð, þá verður orkuskortur á virkjunarsvæðinu, og var svo t. d. dögum saman í vetur til stórtjóns atvinnulífi og mikilla óþæginda í heimilishaldi almennings. Þarf enda ekki annað en minna á hinn myndarlega verksmiðjurekstur SÍS á þessu svæði, 7 hraðfrystihús einnig á þessu svæði, auk blómlegs smærri iðnaðar ýmiss konar, til að gera öllum ljóst, hve orkuskorturinn ógnar miklum verðmætum. Nú hefur Norðlendingum verið lofað rafmagni frá Sigölduvirkjun, sem enn er óhafin og ekki vitað, hvenær verður byrjað á. Einnig stendur yfir byrjunarathugun á línustæði norður frá hinni fyrirhuguðu Sigölduvirkjun, en alls óvíst, hvenær henni þyki fulllokið. Nú setur það geig í margan Norðlendinginn, að stórbilanir urðu í vetur á háspennulínu frá Búrfellsvirkjun til Reykjavikur, svo að orkuþurrð varð af. Hvernig verða Norðlendingar settir með raforku sína leidda um langan veg sunnan yfir fjöll, ef sú lína bilar á reginsöndum í stórviðri? spyrja margir með kvíða. Hvar verða þeir staddir með iðnað sinn, hvar með framtíðarhorfur um aukna iðnaðarframleiðslu, hvar með öryggi um rafmagn til húsahitunar, búrekstrar og venjulegra heimilisnota? Verða þeir neyddir til að búa sjúkrahús og viststofnanir sér díselrafstöðvum, svo að lífshættu af skyndilegri bilun á raflínum verði bægt frá? Hvað á hin 100 millj. kr. dýra raflína, sem á s. l. hausti var lögð frá Akureyri til Skagafjarðar, að standa lengi ótengd og öllum gagnslaus vegna þess, að orka fyrirfinnst engin til að flytja? Nú kann einhver, sem á mig hlustar, að spyrja: Getur þetta verið, að þessi lína hafi virkilega verið lögð og ekki tengd og kostað svona mikið? Jú, þetta var einn liðurinn í hinni nýju stefnu í raforkumálum, markaðri af núv. ríkisstjórn. Því verður ekki trúað að óreyndu, að löggjafarvald þjóðarinnar telji sér þetta mál óviðkomandi, nú þegar það er komið í algera sjálfheldu. Væri ugglaust skynsamlegt að þm.-nefnd, skipuð fulltrúum allra flokka, brygði sér hið hvatasta á Laxárvettvang og kynnti sér málið af eigin raun og gæfi alþ. skýrslu. En viðbragðsfljót þarf sú n. að vera. Málið þolir enga bið. Nú kann einhver að spyrja: Hví kemur þú svo seint fram með þessa frv.-lausn? Því er fljótsvarað. Ég hef ekki fram að þessu trúað öðru en að viðunandi, skynsamleg lausn fengist í máli þessu undir forsjá ríkis og Laxárvirkjunarstjórnar. Það mun hafa verið árið 1970, sem Bjartmar Guðmundsson fyrrv. alþm. og mjög eindreginn andstæðingur Gljúfurversvirkjunar ritaði mjög greinagóða og viturlega grein í Morgunblaðið um Laxárvirkjun og Laxárdeilu. Benti hann þar á málamiðlunarleið í stórum dráttum, Laxárvirkjun III. Ég sem ákveðinn Gljúfurversvirkjunarmaður leit svo á, að hér væri fundið skynsamlegt bil beggja og viðunandi lausn á orkuskortinum um næstu ár fyrir Norðurl. e. og í bili jafnvel fyrir Norðurl. v. Þessar ábendingar Bjartmars áttu almennan hljómgrunn í öllu Norðurl. e., jafnt í bæ og byggð, þótt að sjálfsögðu væru andstæðuhópar til beggja hliða. Hefðu þm. kjördæmisins borið gæfu til að beita sér sameiginlega fyrir þessari lausn á Laxárvirkjun, væri málið ugglaust komið í höfn. Því miður var þessu ekki að heilsa. Nú berast okkur fréttir af algerri uppgjöf Laxárvirkjunarstjórnar í Laxárvirkjunarmálinu fyrir hinum tilbúna gagnaðila, stjórn Landeigendafélagsins, þar sem með hjálp ríkisvaldsins er kné látið fylgja kviði og ekkert sinnt, þótt slíkt kosti alþjóð í fyrsta lagi 240 millj. kr. fjársóun í byrjunarvirkjun, sem ekki fæst fullgerð, og í öðru lagi hundruð millj. dýrari raforkuútvegun fyrir Norðurland, þegar hún loks kemur, sem enginn veit nú, hvenær verður. Þetta er víst hin nýja, ágæta stefna í raforkumálum, sem Þjóðviljinn kynnti svo 25. þ. m. Það er þetta glapræði, sem ég freistaði að róa í gegn með frv.-gerð þeirri, sem hér um ræðir. Það er þessi nauðungarsekt, sem ég andmæli með frv. þessu. Ég vil láta rödd allra þeirra á Norðurl. e., sem finnst Laxárvirkjun III skynsamlegasta lausnin á orkuskorti okkar um sinn, heyrast á alþ., jafnvel þótt allir þm. kjördæmisins horfi í gaupnir sér, meðan alþýða manna þar er beitt bolabrögðum í orkumálum. Kannske hef ég líka þá trú á skynsemi og raunsæi stjórn valdanna í orkumálum, að þau hafi vit fyrir kappgirninni og valdgleðinni á síðustu stundu. Ég legg svo til, að máli þessu verði að lokinni umr. vísað til iðn.n.



Herra forseti. Það er tæplega ástæða til að eyða mörgum orðum að efnisatriðum þessa frv., sem hér hefur verið talað fyrir af miklum eldmóði, en maður getur ekki varist því að hugsa til þess, hvað það er einkennilega að málum staðið, að nú þegar loksins er búið að leysa þessa deilu, þá skuli vera flutt frv. eins og þetta. Það, sem er meiningin með þessu frv., er að taka með valdboði af bændum réttmæta eign þeirra, sem alls ekki mundi standast fyrir stjórnarskránni. Og lögskýringarnar, sem hv. frsm. og flm. þessa frv. kom með hér, eru í meira lagi einkennilegar, og þær eru raunverulega ákaflega mikið vantraust á þá lögfræðinga, sem hafa staðið í því erfiða hlutverki að reyna að verja ætlanir og gerðir Laxárvirkjunarstjórnar. Manni gæti dottið í hug að spyrja: Hvers vegna fengu þeir ekki þennan mann til að halda á málum sínum, fyrst málin eru eins einföld og hann vildi vera láta, þegar hann var að lesa hér greinar úr vatnalögunum. En saga Laxármálsins verður ábyggilega síðar rituð, og hún verður talin merkileg. Þetta mál skiptir sköpum í sögu lands okkar. Sérstaklega skiptir það sköpum í því, á hvern hátt við umgöngumst landið okkar. Eitt er víst, að hér eftir verður ekki farið fram með þeirri einsýni og ég vil segja blindni, sem gert var, og er ég þar með ekki að ásaka einn eða neinn, verkfræðinga eða aðra, sem gerðu þessar áætlanir, en það mun ekki verða farið fram hér eftir með þeirri einsýni og blindni, sem gert var, þegar áætlanirnar um Gljúfurversvirkjun voru gerðar og reyndar margar fleiri og miklu umfangsmeiri áætlanir, sem þá voru á prjónunum, en nú hafa hjaðnað, því betur. Og hver voru áformin í upphafi? Það er rétt að rifja það aðeins upp, vegna þess að það skýrir, hvers vegna bændur í Þingeyjarsýslu þurftu að rísa upp og verja eignir sínar og hvers vegna útkoman eða niðurstaðan verður sú, sem nú er orðin, en það má segja að niðurstaða málsins er í samræmi við málatilbúnaðinn í upphafi. Það var búið að áætla að taka Suðurá, sem fellur í Skjálfandafljót, og veita í Mývatn og í Laxá, og kollvarpa með því tveimur höfuðvatnakerfum héraðsins, Þingeyjarsýslu, sem snerta næstum alla bændur í 5 eða 6 sveitarfélögum, og þetta var áætlað og komið á pappírinn, án þess að væri búið að hafa samband við einn eða neinn af þessum mönnum. Og þegar að því var spurt: Hvers vegna hafa mennirnir, sem eiga land að Skjálfandafljóti, Mývatni og Laxá, ekki verið spurðir ráða? Þá sögðu tæknimennirnir: Við getum ekki eytt tíma í gagnslaus fundahöld með bændum. Við prófuðum það að halda fundi með bændum í Mývatnssveit, og það kom ekkert út úr því nema vitleysa, og við getum ekki eytt okkar tíma í þetta. - Svo brattir voru þeir fyrst, þegar var verið að ræða um þessi mál. Það var áætlað að gera 57 m háa stíflu, sem færði í kaf heila sveit, Laxárdalinn. Það var búið að segja þeim frá því reyndar, að þetta ætti að gera, en ekki á annan hátt heldur en aðeins að tilkynna þeim það, að nú væri bezt fyrir þá að hætta að byggja upp býli sín, byggja íbúðarhús, fjós eða peningshús, því að þetta ætti allt að fara í kaf. Þannig var boðskapurinn. Það var líka áætlun um Mývatnsvirkjun, sem tæki fallið í Laxá úr Mývatni og niður að Lóninu stóra, og þá hefði Laxá ekki verið til á landakortinu eftir það. Þetta voru áformin. Það var líka auðséð, að Laxá fyrir neðan virkjun yrði ekki söm eftir sem áður og henni yrði gerspillt. Það var þess vegna, sem bændur urðu að rísa upp, og þetta er árangurinn, sem nú hefur verið lýst. Það er ekki við þessa bændur að sakast, þó að nú sé orkuskortur á Norðurlandi. Það er ekki á þeirra ábyrgð, að þessi deila hefur risið, heldur á ábyrgð þeirra, sem stjórnað hafa þessum málum að undanförnu eða á þessu tímabili, sem deilan hefur staðið. Og það mun vera erfitt að sýna fram á það, og það er því hafi tafið framkvæmdir við Laxá. Ég vil spyrja hv. frsm., á hvern hátt þessi töf hafi orðið, á hvern hátt deilan hafi tafið framkvæmdir við fyrsta áfanga Gljúfurversvirkjunar, sem nú hefur hlotið nafnið Laxárvirkjun III. Það mun vera erfitt að sýna fram á það, og það er því alrangt og ósæmandi að kenna bændum, sem neyddust til að verja eigur sínar og óðöl, um það, þó að illa hafi verið haldið á orkumálum á Norðurlandi á fyrrgreindu tímabili. Það er algerlega ósæmandi að gera það. Hver er þá meiningin með því að flytja þetta frv. hér og nú? Það getur ekki verið ímyndun flm., að þetta nái fram að ganga og að þetta sé heppileg lausn á orkumálum Norðlendinga, sem vissulega þarf að leysa. Nú hefur núv. ríkisstj. leyst deiluna, - deilu, sem fyrrv. ríkisstj. gat ekki leyst, og það væri ákaflega fróðlegt, ef það gæti komið fram í dagsljósið, hvað hindraði það, að deilan yrði leyst vorið 1970. En alla vega lítur það þannig út fyrir mér, að það sitji ekki á flm. þessa frv. að tala nú um þessa lausn á málinu, sem hann er að benda á. Það hefur orðið mikill skaði fyrir þjóðina og fyrir raforkunotendur á Norðurlandi af því, hvernig haldið hefur verið á málunum. Og þennan skaða verður þjóðin öll að bera að nokkru leyti. Og það, sem ríður á núna er auðvitað að bæta úr þessu og bæta fyrir mistökin, en ekki að vekja deilurnar upp á ný. Ég ætla ekki að fara að eyða tíma í að rekja allt það, sem er rangt með farið í grg. með frv. og einnig kom rangt fram í framsöguræðu flm. En ég get aðeins bent á það, að það er langt frá því, að 23 m stífla við Brúar skaði ekki bújarðir í Laxárdal. 18 m stífla mundi gera fyllu upp að Birningsstaðaflóa, upp að Soginu svokölluðu. 5 m þar ofan við mundu sökkva miklu landi, og vegir um Laxárdal og mikið af ræktunarlöndum bænda færu undir vatn. Það væri fróðlegt fyrir flm. að kynna sér skýrslu sérfræðinga, sem gerð var fyrir sáttanefnd og kom fram nú fyrir áramótin um áhrif af stíflugerð í Laxá. Það er greinilegt, að þessir sérfræðingar, líffræðingar og vatnalíffræðingar, fiskifræðingar, þeir telja alla stíflugerð mjög hættulega fyrir þetta stórmerka svæði, þetta stórmerka lífkerfi, sem er Mývatn og Laxá. Það er ákaflega fróðlegt að lesa þessa skýrslu. Af henni er ljóst, að alrangar eru fullyrðingarnar um, að þetta skaði ekki Laxá eða að þetta skaði ekki búskap í Laxárdal og það skaði ekki náttúruverðmæti. Það er alveg augljóst, að það mundi verða stór skaði af þessu. Fullyrðingar frsm. um það, að málið sé svona einfalt, eru náttúrlega ákaflega mikið vantraust á menn, sem nú fara með þessi mál í Laxárvirkjunarstjórn, og nú hafa séð, að það var vænlegasta ráðið að leysa þessa deilu með samkomulagi.

Flm. (Bragi Sigurjónsson) : Herra forseti. Ég skal vera mjög stuttorður. - Hv. þm., sem hér talaði áðan, taldi, að það væri búið að leysa Laxárvirkjunarmálið á mjög ágætan hátt, að honum fannst. Lausnin er engin, aðeins, eins og ég gat um og öllum mun finnast, sem málið kynna sér, hrein nauðungasætt og sætt, sem aldrei verður haldin af hálfu þeirra, sem seinna koma til með að ráða þessum málum í Þingeyjarþingi og Vaðlaþingi, því að nauðungarsætt er engin skylda að halda. Hann var að ræða um lögfræðingana. Við vitum það, að lögfræðingar kunna ýmis hellibrögð. Við getum t. d. minnt á lögbannið, sem var sett hér upp í Mosfellssveit á lagningu hitaveituæðar ofan úr Mosfellssveit til Reykjavíkur. Það tafði málið í heilt sumar a. m. k., en reyndist ekki hafa við nein rök að styðjast, þegar málið var loks kannað til botns. Lögbannsmálið við Laxá er ugglaust af sömu gerðinni. Það gat tafið, en það er álit fjölmargra lögfræðinga, að það mundi koltapast af hálfu landeigenda, ef það fengi að bíða svo lengi, að það væri dæmt í málinu. Ég skal játa það, að ég hef ekki séð skýrslu sérfræðinganna, sem hv. þm. minntist á áðan, en ég hef talað við annan sáttanefndarmanninn, Ólaf Björnsson, og hann sagði mér, - ég held ég sé ekki að brjóta neinn trúnað, þó að ég hafi þau orð eftir honum, - að skýrslan væri þannig úr garði gerð, að hvor aðilinn sem væri gæti talið hana sér til framdráttar, bæði Landeigendafélagið og hinir, sem virkja vildu. Og svo að lokum þetta: Ræða hv. þm. hér áðan var einkennandi um framkomu Framsfl. í þessu erfiða máli. Sumir flokksmenn voru á móti, sumir voru með, en engin stefna fannst hjá flokknum sem heild. Hv. þm. var þó heiðarlegur að því leyti, að hann var alltaf ákveðinn virkjunarandstæðingur og vatnaflutningaandstæðingur, enda ætlaði hann sér þá að stofna, eins og hann gerði fljótlega, vatnafélag um Skjálfandafljót, þó að svo tækist til hjá honum, þessum ágæta manni, sem aldrei vill gera á hlut þeirra, sem eiga lönd að vötnum, að hann gleymdi að tala við einn landeigandann, þegar vatnafélagið var samþykkt.