Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að gert verður hádegishlé á þessum þingfundi á milli kl. tólf og eitt.

Til svara eru: Forsætisráðherra, innviðaráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og heilbrigðisráðherra.

Virðulegi forseti. Um síðastliðna helgi var hæstv. innviðaráðherra í viðtali á Sprengisandi á Bylgjunni og það var alveg ljóst að það var verið að slá þjóðarhöllinni á frest, ekki alveg að slátra henni en fresta henni. Síðan kemur hæstv. fjármálaráðherra og segir að það sé nóg af fjárfestingum og til nóg af fjármagni en var samt frekar óljós. Tveir formenn stjórnarflokka sem tala mjög óljóst í þessu mikla hagsmunamáli fyrir íþróttahreyfinguna. Þess vegna langar mig að spyrja um skoðun hæstv. forsætisráðherra sem skrifaði undir viljayfirlýsingu korteri fyrir sveitarstjórnarkosningar í vor, í maí, um að þjóðarhöllin ætti að rísa á þessu kjörtímabili. Ég vil vitna í samtal við Hannes S. Jónsson, formann Körfuknattleikssambands Íslands, í fréttum í gær á Stöð 2, að hvorki hann sem formaður KKÍ né formaður HSÍ, hafi verið kallaðir að borðinu varðandi framkvæmdanefndina. Hún hefur ekki hafið störf. Þetta er ámælisvert að mínu mati. Síðan segir Hannes að hann telji, og ég vil taka undir það, að það verði að sýna íþróttahreyfingunni þá virðingu að standa einhvern tímann við eitthvað af því sem lofað er. Við höfum séð margar myndatökur af undirskriftum varðandi þjóðarhöllina. Ég tek undir þessa ábendingu og þessi vinsamlegu, hófsömu tilmæli frá forystufólki innan íþróttahreyfingarinnar. Ég bið ríkisstjórnina um að tala skýrt og þess vegna beini ég þessari spurningu til hæstv. forsætisráðherra, formanns Vinstri grænna, þriðja stjórnarflokksins: Mun þjóðarhöllin rísa á þessu kjörtímabili? Þið skuldið okkur hreinskilið svar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að setja þetta mál hér á dagskrá. Ég hef nú bara verið á einni mynd að undirrita viljayfirlýsingu, af því að hv. þingmaður vitnaði í margar myndir. Frá því að sú viljayfirlýsing var undirrituð þann 6. maí sl., þá hefur starfshópur um uppbyggingu þjóðarleikvang íþrótta verið skipaður þar sem sitja fulltrúar þriggja ráðuneyta og Reykjavíkurborgar. Þessi hópur starfar undir forystu mennta- og barnamálaráðherra sem er einnig íþróttamálaráðherra. Þessi hópur á að samþætta störf framkvæmdanefndar og ráðgjafaráðs. Framkvæmdanefnd um uppbyggingu þjóðarleikvangs fyrir innanhússíþróttir hefur verið stofnuð. Formaður þess hóps er Gunnar Einarsson, fyrrverandi bæjarstjóri í Garðabæ, sem hv. þingmaður þekkir til, og það hefur verið ráðinn verkefnastjóri sem er að vinna með nefndinni að hlutverki hennar sem á að leiða faglega vinnu vegna allra þátta uppbyggingar mannvirkis og skipulags því tengdu. Þessi nefnd á að útbúa tímasetta framkvæmdaáætlun vegna þjóðarhallarinnar. Ég ætla ekkert að fara út í hin mannvirkin sem þarna heyra undir, annars vegar þjóðarleikvang fyrir knattspyrnu og hins vegar þjóðarleikvang fyrir frjálsar íþróttir, því þetta mál snýst ekki bara um þjóðarhöll fyrir innanhússknattíþróttir, handbolta og körfubolta, þetta snýst líka um knattspyrnuna og frjálsíþróttir. Ég skal bara viðurkenna það hér og nú að mér er ekki nákvæmlega kunnugt um fundaplön hópsins, mér er sagt að hann sé að funda. Hafi fulltrúar íþróttahreyfingarinnar ekki verið kallaðir til þá hlýtur það að standa til, því hópurinn ku vera farinn af stað og farinn að funda reglulega vegna þess að á næstu mánuðum á að vinna alla þá nauðsynlegu undirbúningsvinnu sem þarf þannig að við getum lagt af stað í þetta mannvirki, sem ég get bara verið sammála hv. þingmanni um að er löngu tímabært. Það verður lagt af stað í þetta verkefni á þessu kjörtímabili 

Virðulegi forseti. Já, ég efast um það að forsætisráðherra, íþróttaráðherra eða aðrir ráðherrar ríkisstjórnarinnar vilji vera með á myndamómentinu þegar íslenska landsliðið í handbolta, þegar íslenska landsliðið í körfubolta spilar sína heimaleiki hjá okkar gömlu herraþjóðum, Dönum eða Norðmönnum. Ég held að þeir vilji nú ekki vera á slíkri mynd. Mér finnst að ríkisstjórnin þurfi að sýna þann manndóm að tala skýrt, ekki segja: Við bindum vonir um. Við ætlum að klára þetta verkefni á kjörtímabilinu. Eða var tilgangurinn í maíplagginu sem skrifað var undir kannski bara sá að láta plaggið lifa rétt fram yfir sveitarstjórnarkosningar? Ég vil segja við hæstv. forsætisráðherra: Sýnið forystu. Talið afdráttarlaust og segið við íþróttahreyfinguna: Já, við ætlum að klára þjóðarhöllina 2025, á þessu kjörtímabili. Í guðanna bænum setjið ekki alla ábyrgð yfir á næstu ríkisstjórn í öllum málum sem þið setjið hér fram.

Hæstv. forseti. Nú hefur hv. þingmaður ekki verið með virka hlustun því að hefði hún hlustað grannt eftir því sem ég sagði hér mjög skýrt þá er vinnan farin af stað. Hér var skrifað undir viljayfirlýsingu í vor, vinnan fór strax af stað, það er búið að setja alla vinnu af stað til þess að hægt sé að ljúka nauðsynlegum undirbúningi fyrir þetta mannvirki, það er verið að vinna að þessu sameiginlega með Reykjavíkurborg, sem skrifaði undir viljayfirlýsinguna með okkur. Hv. þingmaður þarf ekkert að efast um að verkefnið er á fullu skriði. Það kom fram í mínu máli að mér er ekki kunnugt um af hverju fulltrúar íþróttahreyfingarinnar hafa ekki verið kallaðir til, en samkvæmt mínum upplýsingum er þetta verkefni á fullu skriði samkvæmt þeim áætlunum sem hafa verið settar fram um löngu tímabæra þjóðarhöll. Hv. þingmaður þarf ekkert að hafa neinar áhyggjur af skýrum vilja ríkisstjórnarinnar.

Virðulegi forseti. Frítekjumark öryrkja sem býr einn vegna lífeyrisgreiðslu er upp á 25.000 kr. Frítekjumark 25.000 kr. ætti að vera uppreiknað í dag 60.000 kr. Frítekjumark fjármagnstekna er 90.000 kr. í dag og ætti að vera 210.000 kr. Frítekjumark atvinnutekna er 109.600 kr. í dag en ætti að vera 256.000 kr. ef launavísitala hefði verið notuð. Ég hef lagt þetta fyrir fjármálaráðherra og hann er sammála mér, það er skrýtið að frítekjumarkið skuli ekki hækka og hann notaði félags- og vinnumarkaðsráðherra sem hækju og sagði að þetta væri á hans borði. Ég hef farið með þetta til félags- og vinnumarkaðsráðherra og hann notar tvöfalda hækju og segir að þetta sé vegna þess að það sé ekki búið að endurskoða almannatryggingakerfið. En það hlýtur að vera eitthvað bogið við þetta. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Er þetta samkomulag milli stjórnarflokkanna, Framsóknarflokks, Vinstri grænna og Sjálfstæðisflokks, um að klekkja svona illilega á þessum einstaklingum? Á sama tíma erum við með einstaklinga sem fá milljarð borgaðan í arð og ef við værum með sama kerfi þar þá værum við að setja 70% á það og skila honum 300.000 kr. en hann væri í plús. Öryrkinn er á sama tíma að fá 5.000 kr. í vexti, ávöxtun, en hvað skilar það honum? 2.000 kr. Samt er hann í tapi. Það er ekki bara verið að skatta með fjármagnstekjuskatti tapaða ávöxtun heldur er verið að skerða það um 25% í viðbót, þessa töpuðu ávöxtun. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum getum við haft þetta kerfi og er þetta samkomulag milli stjórnarflokkanna?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Fyrst vil ég segja að augljóslega er ekkert samtal um að klekkja markvisst á öryrkjum. Hv. þingmaður veit að svo er ekki. Hins vegar getum við hv. þingmaður verið sammála um að margboðuð endurskoðun á almannatryggingakerfinu hefur tekið allt of langan tíma. Af því að hv. þingmaður ræðir það kerfi hér vil ég fyrst minna á að hækkun bóta almannatrygginga í fjárlagafrumvarpinu miðast við verðbólguspá upp á 4,4% auk 1,1% viðbótarhækkunar sem ríkisstjórnin ákvað annars vegar til samræmis við almenna kaupmáttaraukningu á árinu 2023 og hins vegar til að mæta því að verðbólga hefur reynst meiri á árinu 2022 en forsendur gerðu ráð fyrir. Bætur almannatrygginga ársins 2022 hækka um 3,8% í janúar og 3% í júní. Spá Hagstofunnar gerir ráð fyrir að verðbólga á árinu 2022 verði 7,5% og þær hækka því um 0,6% til viðbótar til að mæta þessum mun. Frítekjumarkið, sem hv. þingmaður nefnir, er óbreytt en ég vil minna á að framlög til að styðja við atvinnuþátttöku einstaklinga með skerta starfsgetu eru aukin um 300 milljónir sem er fyrsti liðurinn í því að gera öryrkjum kleift að sinna störfum, hlutastörfum, störfum sem miðast við skerta starfsgetu, með sérstöku framlagi. Síðan er áformað, af því að hv. þingmaður vitnaði í hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra um breytingar, að leggja fram frumvarp á vorþingi um nýtt greiðslukerfi. Vonandi getum við þá farið að kafa djúpt ofan í þessi mál, ég og hv. þingmaður. Gert er ráð fyrir því að þær breytingar taki gildi í áföngum. Þetta eru 

Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra var einnig sammála mér. Nú er forsetinn að verða sammála mér en ekkert skeður. Hvers vegna í ósköpunum eruð þið sammála þessu en gerið ekkert? Vegna þess að þetta er fólkið sem getur ekki varið sig, það getur á engan hátt varið sig. Þið eruð að tala um að leggja inn, hvað? Búið að setja 3%, ætlið að bæta við 6%. Hvaða áhrif hefur þetta? Það skerðir tekjurnar af því að frítekjumörkin fylgja ekki með. Það verða bara auknar skerðingar. Þetta fólk má ekki við því.  Þið notið ekki einu sinni tækifærið til þess að hjálpa þessu fólki vegna þess að eina leiðin er að láta þetta fólk hafa skatta- og skerðingarlausar tekjur. Við vitum það. En samt segið þið: Við ætlum að setja 6% inn í kerfið. Þið vitið að það eru keðjuverkandi skerðingar, þið vitið að það skilar sér ekki. Hvers vegna?

Herra forseti. Nú hlýt ég að leiðrétta hv. þingmann því að á síðasta kjörtímabili gerði þessi ríkisstjórn meira í því að draga úr skerðingum í þessu kerfi en nokkur önnur um langt skeið. Ég hlýt bara að minna á að fyrst var gripið til þess að draga úr skerðingum á sérstakri framfærsluuppbót og síðan var dregið úr skerðingum milli bótaflokka. Það var gert. 4 milljarðar á síðasta kjörtímabili voru nýttir í það, svo að ég rifji það upp fyrir hv. þingmanni. Hann getur því ekki komið hér og látið eins og ekkert sé að gerast. Hér er verið að stíga skref með því að setja sérstakt framlag til aukinnar atvinnuþátttöku örorkulífeyrisþega. Erum við sammála um það, hv. þingmaður? Já, ég held það. Og boðað er frumvarp á vorþingi um breytingar á almannatryggingakerfinu. Hv. þingmaður getur ekki komið hingað upp og dregið þá ályktun að ekkert sé að gerast, bæði miðað við söguna og líka það sem er fram undan. Það er alger staðreynd að hér hafa verið stigin stór skref í að draga úr skerðingum og það er þessi ríkisstjórn sem hefur gert það.

Virðulegi forseti. „Íslendingar hafa selt syndaaflausnir vegna losunar á 68 milljónum tonna af CO 2. I? ru?man a?ratug, eða fra? a?rinu 2011, hafa i?slensk orkufyrirtæki selt hreinleika- eða upprunavottorð a? raforku til fyrirtækja Evro?pu. Í skjo?li þessara vottorða hafa erlend fyrirtæki skreytt sig og segjast nota hreina orku sem samt er framleitt að meirihluta með kolum, oli?u, gasi og kjarnorku. A? mannama?li þý?ðir þessi sala upprunavottorða að Íslendingar eru beinli?nis að hja?lpa erlendum fyrirtækjum að blekkja neytendur.“ Svona hefst grein Harðar Kristjánssonar, fyrrverandi ritstjóra Bændablaðsins, í blaðinu sem kom út núna í vikunni, með síðbúnu leyfi forseta. Þessi umræða um aflátsbréf, upprunavottorð, hefur komið reglulega upp en umfang málsins hefur sennilega ekki verið tekið jafn vel saman og í þessari grein Harðar í nýjasta Bændablaðinu. Ég get sagt fyrir mig að það er allt að því sjokkerandi að sjá með hvaða hætti þessi mál hafa unnist síðan þessi sala á þessum aflátsbréfum, eins og ég kalla þau, byrjaði. Staðreyndin er sú að ef við horfum á meðaltal uppruna raforku á Íslandi samkvæmt upplýsingum Orkustofnunar árin 2011–2021 þá er endurnýjanleg raforka 39%, kjarnorka 23% og jarðefnaeldsneyti 38%. Auðvitað vitum við öll að það er ekki kjarnorkuver á Íslandi, en þetta er nú engu að síður uppgjörið eins og það blasir við okkur. Það sem mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra um er hvort hún telji að við séum að ganga til góðs með þessu kerfi sem þarna hefur verið byggt upp. Er allt falt á endanum og jafnvel sá hreinleiki sem ég veit að hæstv. forsætisráðherra er svo áhugasamur um að tala fyrir?

Forseti vill geta þess að honum urðu á mistök hér áðan þegar hann vísaði til 1. persónu en ekki 2. persónu. Hér í málfarshorninu þá verður það því skráð að forseti átti við 2. persónu, en ekki 1. persónu. En minnir hv. þingmenn á að nota 3. persónu.

Herra forseti. Ég biðst velvirðingar, mér varð á í messunni og nýtti einmitt 2. persónu. Ég biðst afsökunar á því. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég hef ekki lesið greinina sem hann vitnaði til í Bændablaðinu en mun gera það að þessum fyrirspurnatíma loknum. Hv. þingmaður hefur rætt aflátsbréfin og er þá ekki að vísa í viðskiptakerfi með losunarheimildir heldur þessi sérstöku bréf sem hafa oft verið til umræðu í þessum þingsal. Hann spyr mig sérstaklega um mitt viðhorf í því. Ég vil bara einfaldlega segja að auðvitað er æskilegast að þessi mál séu með eins gagnsæjum hætti og mögulegt er. Þegar um er að ræða kaup á slíkum aflátsbréfum sem í raun og veru birta ekki réttar upplýsingar um uppruna orkunnar þá dregur það auðvitað úr gagnsæi sem ætti náttúrlega að vera ákveðið forgangsatriði þegar við erum að tryggja að almenningur sé vel upplýstur um það t.d. hvaðan orkan kemur sem við nýtum hér. Ég get tekið undir með hv. þingmanni þegar kemur að sjónarmiðum um gagnsæi í þessum efnum. Kannski var það vegna málfarsathugasemda forseta að ég náði ekki alveg endanlegri fyrirspurn hv. þingmanns en ég vísa til þessara almennu sjónarmiða hér í mínu fyrra svari. Hv. þingmaður getur þá brýnt mig aðeins í síðari fyrirspurn sinni.

Herra forseti. Ég þakka svar hæstv. forsætisráðherra. En það sem ég vildi fá fram frá hæstv. forsætisráðherra er sjónarmið ráðherrans gagnvart því að þetta kerfi verði viðhaft hér til framtíðar. Meginþorri þeirrar orku sem framleidd er á Íslandi er framleidd af opinberum fyrirtækjum þannig að hæg eru heimatökin. Því vil ég spyrja: Telur hæstv. forsætisráðherra ástæðu, m.a. í ljósi - ég veit að ráðherrann þekkir þennan málaflokk vel þó að hún hafi ekki lesið það sem ég vísa hér til. En er ráðherrann tilbúin til að skoða það að það fari af stað vinna sem setji punkt aftan við þá vegferð sem við höfum verið á þannig að þessi áframhaldandi sala aflátsbréfa verði ekki viðhöfð til framtíðar?

Herra forseti. Þetta hefur auðvitað verið umdeilt. Ég hef verið þeirrar skoðunar að þetta geti haft áhrif á gagnsæi þegar við skoðum það hvaðan orkan er upprunnin. Eins og ég þekki þetta mál þá hefur hins vegar þessi sala á upprunavottorðum, eins og það er kallað, eða upprunaábyrgðum, ekki áhrif á loftslagsbókhald í raun og veru. 

Þetta sýnir nú þvæluna.

-Fyrirgefðu, þarna notaði ég 2. persónu aftur, herra forseti, afsakið. En þetta hefur ekki áhrif á loftslagsbókhaldið sem er auðvitað það mikilvægasta sem við erum að fást við. Það er hinn raunverulegi árangur þegar kemur að samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda. Hefur þetta áhrif á ímynd Íslands - eins og hv. þingmaður veltir hér upp - þar sem upplýsingarnar eru ekki með gagnsæjum hætti? Það má deila um það. Það sem ég get tekið undir er það meginsjónarmið að æskilegt væri að við værum með þessar upplýsingar eins gagnsæjar og mögulegt er og þetta getur haft neikvæð áhrif á það.

Virðulegi forseti. Hæstv. innviðaráðherra sagði núna um helgina í útvarpsviðtali að hann vildi skoða þrepaskiptan fjármagnstekjuskatt, skattleggja í ríkara mæli sjávarútvegsfyrirtæki og fjármálafyrirtæki og aðila sem hagnast umfram það sem eðlilegt er og sanngjarnt. Þetta er í takt við orð varaformanns flokksins frá því í febrúar, hún talaði um hvalrekaskatt, nefndi sérstaklega sjávarútveg, fjármálamarkaði, sagði allan þingflokk Framsóknar styðja þá nálgun því að ef það sé ofurhagnaður einhvers staðar þá eigi að skattleggja hann. Hún ætlaði að sækja stuðning við tillögurnar í ríkisstjórn. Ef einhvern tímann ætti að sækja stuðninginn og standa við stóru orðin, þá er það núna, virðulegi forseti, núna þegar heimilin finna fyrir rýrnandi kaupmætti og hækkandi greiðslubyrði á meðan hvalreki safnast upp hjá fjármagnseigendum og í stórútgerð vegna eignaverðs- og afurðahækkana. Ekki segja mér hvað skiptir þig máli, sagði Biden Bandaríkjaforseti einu sinni, sýndu mér fjárlögin þín og ég skal segja þér hvað skiptir þig máli. Við höfum séð fjárlög þessarar ríkisstjórnar og þar er hvergi að finna hvalrekaskatt á fjármagn eða stórútgerð. Nei, aðeins viðbótargjöld á venjuleg heimili í landinu. Það er eins og fjárlög ríkisstjórnarinnar séu samin með það fyrir augum að lækka rostann í Framsóknarflokknum, sýna honum hver það er sem raunverulega ræður. Því spyr ég hæstv. innviðaráðherra: Er Framsóknarflokkurinn algjörlega áhrifalaus þegar kemur að efnahagsmálum, ríkisfjármálum og skattamálum í þessari ríkisstjórn? Er þessi leikur Framsóknar í fjölmiðlum gerður til þess að breiða yfir þá staðreynd að flokkurinn hefur framselt einum flokki valdið í landinu?

Virðulegi forseti. Hér eru notuð býsna stór orð. Ég ætla nú að komast hjá því að falla í þá gryfju að vera þar. Það er nú nokkuð augljóst, svo ég reyni að ruglast ekki í þessum persónufornöfnum forseta, að ef þingmaðurinn horfir til stefnu ríkisstjórnarinnar síðustu ár þá hefur það einfaldlega verið sú stefna sem við Framsóknarmenn höfum kynnt til sögunnar, og ég veit að hv. þingmaður þekkir, sem kennd er við Keynes nokkurn. Sú stefna hefur reyndar ekki bara verið á Íslandi vegna þess að hún hefur hentað mjög vel við þær aðstæður sem uppi hafa verið á síðustu árum og er í raun og veru stefna Framsóknarflokksins. Við lögðum mjög mikla áherslu á að hún yrði farin á síðastliðnum tveimur, þremur árum. Talandi um áhrif Framsóknarflokksins á efnahagsmál og fjármál þá held ég að því sé þar með svarað. Við erum hins vegar núna farin í þenslu. Við höfum sagt að við þurfum að vakta heimilin, að við þurfum að vakta þá aðila sem minna bera úr býtum og við vitum að þær aðstæður sem uppi eru munu auka þrýstinginn á, gera fólki erfiðara fyrir. En við erum líka búin að vera að gera þetta allan tímann, hv. þingmaður. Ég verð að segja, herra forseti, að staðan þar er miklu betri en við óttuðumst, m.a. þess vegna höfum við ekki gripið inn í. Ég hef heyrt hv. þingmann hrópa hér á torgum að allt sé að fara til helvítis. En það er rangt, það er rangt. Við ætlum að halda áfram að fylgjast með og grípa inn í ef með þarf. Þær leiðir sem ég hef lagt til, sem varaformaðurinn hefur lagt til og það kemur ekki á óvart að allur flokkurinn stendur á bak við, er að sú stefna sem við stöndum við - að þegar á þarf að halda þá viljum við fara þá leið sem ég var að kynna. Ég var ekki að kynna prógramm næstu vikna hjá ríkisstjórninni heldur skoðun mína sem formanns Framsóknarflokksins.

Virðulegi forseti. Ég sé að talpunktarnir eru svipaðir, þetta snýst um það að fyrst ekki er allt að fara til fjandans í samfélaginu þá megi ekkert betra gera. Orð mín til hæstv. innviðaráðherra snúa að því að það er farið í viðtöl og ítrekað haldið uppi málflutningi um að þetta sé pólitík Framsóknarflokksins og svo birtist hún hvergi í fjárlögum þessarar ríkisstjórnar. Fáum eitt á hreint: Þær aðgerðir sem boðaðar eru í fjárlagafrumvarpinu vegna þenslu eru val, þetta er pólitísk forgangsröðun. Þetta er ekki eina leiðin að markmiðinu. Nú hefur Samfylkingin lagt fram aðgerðir fyrir heimilin í landinu, samstöðuaðgerðir sem sýna svart á hvítu að það er hægt að stjórna landinu öðruvísi. Það er hægt að sækja þessa hvalreka. Ég hvet hæstv. innviðaráðherra til að styðja það mál og spyr hvort eitthvað sé því til fyrirstöðu að hæstv. innviðaráðherra láti aðgerðir fylgja orðum og standi með samstöðuaðgerðum Samfylkingarinnar og þar með þjóðinni.

Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekki að fara að deila við hv. þingmann um það hvort sá sem hér stendur sé vanur að standa við orð sín og láta hendur standa fram úr ermum. Ég held að verkin standi alveg skýrt fyrir það þannig að ég ætla ekki að svara því. Ég er sammála hv. þingmanni að það er mikilvægt fyrir okkur að halda áfram að bæta samfélagið og það er mikilvægt að gera það sem við gerðum til að mynda í vor, að stíga inn í og aðstoða þá sem minnst höfðu í gegnum hlutina. Það skiptir líka máli að við förum ekki að ganga hér um með einhverjar sveðjur heldur hjálpum til, styðjum við Seðlabankann. Og hvað er að gerast varðandi verðbólguna, ef ég mætti spyrja hv. þingmann, sem er með sérþekkingu á þessu sviði? Er það kannski þannig að þær aðgerðir sem Seðlabankinn og ríkisvaldið standa fyrir á húsnæðismarkaði eru að hafa áhrif? Getur verið að við séum á réttri leið án þess að vera í alltaf í einhverjum stórkostlegum sveiflum heldur með því að finna réttu stilliskrúfurnar? Ég skal vera með hv. þingmanni í því að bæta samfélagið 

Forseti. Í febrúar síðastliðnum lét hæstv. fjármálaráðherra eftirfarandi ummæli falla í pistli á Facebook, með leyfi forseta: „Eru fjölmiðlamenn of góðir til að mæta og svara spurningum lögreglu eins og almennir borgarar? Hvernig getur það talist alvarlegt mál að lögregla óski eftir því að þeir gefi skýrslu?“ Þetta segir ráðherrann um þá óhugnanlegu stöðu að lögreglan á Norðurlandi Eystra hafi boðað fjóra blaðamenn til yfirheyrslu með réttarstöðu sakbornings fyrir ætlað brot gegn friðhelgi einkalífs. Þá, rétt eins og nú, lá fyrir að lögreglan vildi yfirheyra blaðamennina vegna frétta sem þeir höfðu skrifað um hina svokölluðu skæruliðadeild Samherja. Hæstv. ráðherra ítrekaði þessa afstöðu sína í öðrum pistli á Facebook síðastliðinn þriðjudag. Pistillinn var svar við ítarlegri grein Þórðar Snæs Júlíussonar, eins fjórmenninganna sem lögreglan hefur nú yfirheyrt, þar sem hann upplýsir um yfirheyrsluna, með leyfi forseta: „Spurningar þeirra snerust nær einvörðungu um hvernig fjölmiðillinn Kjarninn aflaði gagna til að skrifa umfjöllun og hverjir mögulegir heimildarmenn hans gætu verið.“ Forseti. Þegar þessi ríkisstjórn tók við tók hæstv. forsætisráðherra að sér málaflokk mannréttinda og mannréttindasamninga. Þess vegna hefur þögn hæstv. forsætisráðherra í þessu máli verið eftirtektarverð. Hér eru undir grundvallarmannréttindi. Tjáningarfrelsi blaðamanna, lífæð lýðræðisins. Lögreglan misnotar vald sitt til þess að þagga niður í blaðamönnum fyrir að flytja fréttir. Hæstv. fjármálaráðherra mætir á sviðið til þess að segja blaðamönnum að hunskast bara í yfirheyrslu og hætta að vera svona góðir með sig. Hefur hæstv. ráðherra mannréttindamála engar áhyggjur af þessari atburðarás? Telur hún ekkert athugavert við vinnubrögð lögreglunnar eða er hún sammála afstöðu hæstv. fjármálaráðherra?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég hef haft það fyrir sið að vera ekki að tjá mig um mál sem eru til rannsóknar og finnst það í raun vera nokkuð eðlilegt fyrir ráðherra að gera það ekki. En af því að hv. þingmaður kallar eftir minni afstöðu og telur að ég hafi þagað um þessi mál þá get ég bara rifjað upp það sem ég hef áður sagt um þau hér í þinginu, á þessum vettvangi, því ég hef ekki þagað um þessi mál. Ég hef sömuleiðis látið verkin tala þegar skoðuð eru t.d. þau lagaákvæði sem vitnað er til í þessari umræðu um vernd heimildarmanna. Ég vil minna á að þau ákvæði komu inn í lögin að mínu frumkvæði, árið 2011, í lögum um fjölmiðla þar sem réttarstaða blaðamanna var bætt verulega. Það er þess vegna sem ég hef sömuleiðis beitt mér fyrir úrbótum á upplýsingalögum, til að styrkja stöðu fjölmiðla, og það er þess vegna sem ég lagði hér fram frumvarp um vernd uppljóstrara sem enn styður réttarstöðu fjölmiðla. Ef hv. þingmaður velkist í vafa um mína afstöðu þá bendi ég henni á þau mál sem ég hef lagt hér fram og fengið samþykkt því Alþingi hefur viljað styrkja réttarstöðu fjölmiðla. Ég tel ljóst í svona málum, og hef sömuleiðis sagt það, að lögreglan verður að vera mjög meðvituð um það að allar rannsóknaraðgerðir sem beinast gegn fjölmiðlum geta haft fælingaráhrif gagnvart þeim fjölmiðlum og því ber lögreglunni að fara sérstaklega varlega þegar um er að ræða frjálsa fjölmiðla sem eru að fjalla um viðkvæm mál í samfélaginu í sínum rannsóknum. Þetta hef ég áður sagt og ítreka það hér með.

Forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. Það er kannski með hæstv. forsætisráðherra eins og manni hefur þótt með marga ráðherra þessarar ríkisstjórnar í svörum hér við þessari fyrirspurn og annarri að það er eins og þeir sitji ekki í ríkisstjórn. Orðin sem ég vísaði til hérna áðan, viðhorfið sem ég vísaði til hér áðan, voru viðhöfð af hálfu hæstv. ráðherra í ríkisstjórn hæstv. forsætisráðherra. Ég velti fyrir mér hvort það sé ekki eitthvað sem rétt væri að forsætisráðherra hefði skoðun á eða gæti tekið afstöðu til óháð því hvaða mál eru til rannsóknar hjá lögreglu. Ég ætla að nota tækifærið og lesa hér upp að lokum lokaorð formanns Blaðamannafélags Íslands, sem rituð voru í tilefni af orðum hæstv. fjármálaráðherra, en hún sagði, með leyfi forseta: „[S]tjórnmálaleiðtogar í lýðræðisríkjum hafa á undanförnum mánuðum verið óþyrmilega minntir á nauðsyn frjálsrar, faglegrar blaðamennsku, á meðan valdamenn í þeim ríkjum sem hneigjast til ólýðræðislegra stjórnarhátta, leggja stein í götu frjálsra fjölmiðla, takmarka athafnafrelsi þeirra og ofsækja blaðamenn, meðal annars með hjálp lögreglu. Íslenskir stjórnmálamenn standa ekki fyrir utan þessi átök. Ég vona að þeir beri gæfu til að standa með blaðamönnum þjóðarinnar í baráttunni fyrir fjölmiðlafrelsi, tjáningarfrelsi og lýðræði.“  
             
            

Herra forseti. Það þarf ekki að koma hv. þingmanni á óvart að ráðherrar í ríkisstjórn séu ekki allir með einu og sömu ríkisskoðunina þegar um er að ræða þrjár ólíka flokka. En ég hlýt hins vegar að hafna því algjörlega þegar hv. þingmaður gefur hér til kynna með orðum sínum að stjórnvöld séu með andlýðræðislegum hætti að stöðva vinnu fjölmiðla. Ég hlýt að segja það hér að við verðum að treysta því að réttarkerfið og lögregla starfi samkvæmt þeim reglum sem hafa verið settar. Og ég hlýt að minna á það aftur að þar eru atriði eins og vernd heimildarmanna, vernd uppljóstrara og aðrir þættir sem ég persónulega hef beitt mér fyrir að yrðu sett í lög og hafa verið sett í lög vegna þess að Alþingi Íslendinga, og þetta hefur verið í allgóðri sátt hér á þingi, þó ekki allt, hefur verið sammála um að það er mikilvægt að vernda stöðu frjálsra fjölmiðla. Ég tel varhugavert að tala hér um andlýðræðisleg stjórnvöld og hafna því.

Hæstv. forseti. „Konur búa enn við launamisrétti 60 árum eftir að launajafnrétti var leitt í lög. Kynskiptur vinnumarkaður er ein helsta skýringin á kynbundnum launamun.“ Þetta má lesa í drögum að skýrslu starfshóps um endurmat á virði kvennastarfa sem skilað var til forsætisráðherra fyrir réttu ári. - Og nú eru næstum því allir karlarnir farnir úr salnum. Við búum í samfélagi sem enn metur vinnuframlag kvenna til færri fiska en karla. Vandinn er kerfislægur og endurspeglar kynjakerfið sem við búum í og við. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofunni frá árinu 2020 var svokallaður leiðréttur launamunur um 4% og óleiðréttur launamunur kynjanna að jafnaði 12,6% en munur á atvinnutekjum karla og kvenna var 23,5%. Og um það fjallar þessi umræða. Íslenskur vinnumarkaður er mjög kynskiptur. Konur sinna að miklum meiri hluta störfum innan heilbrigðis- og menntageirans. Þær eru hjúkrunarfræðingar, sjúkraliðar, ljósmæður, leik- og grunnskólakennarar, og þannig mætti áfram telja. Ekki er langt síðan konum voru send þau skilaboð að þær þyrftu bara að mennta sig til starfa sem karlar höfðu áður sinnt; verða verkfræðingar, prestar, læknar og iðnaðarmenn. Þetta hafa konur gert í miklum mæli, sérstaklega í þeim störfum sem krefjast háskólamenntunar, en karlar hafa ekki flykkst með sama hætti í kvennastörfin. Rétt er að fram komi að tölfræðileg gögn um stöðu kynjanna á vinnumarkaði eru greind í tvö kyn: karla og konur. Litlar sem engar upplýsingar liggja fyrir um stöðu kynsegin fólks. Mér er aðeins kunnugt um eina rannsókn þar sem kjör voru skoðuð eftir kynhneigð, en það var nýlega gert á vegum BHM. Þar benda fyrstu niðurstöður til þess að gagnkynhneigðar konur séu lægst skipaðar í lagskiptingu feðraveldisins. Forseti. Lykilspurningin sem við þurfum að svara er í sjálfu sér einföld: Hvers vegna borgum við fólki hærra kaupa fyrir að sýsla með peninga en að starfa með börnum? Svarið við henni afhjúpar í raun verðmætamat samfélagsins. Það var því gleðiefni að BSRB, undir forystu Sonju Ýrar Þorbergsdóttur, skyldi fá það í gegn í síðustu kjarasamningum að skoða skyldi verðmætamat kvennastarfa og þróa nýjar leiðir til þess að meta þau, því að um þetta snýst verkefnið; að störf geti verið ólík en jafn verðmæt. Ef við skoðum tekjustigann í tekjutíundum kemur í ljós að því ofar sem við förum í stigann því meiri verður launamunur kynjanna í nær öllum starfsgreinum. En heildarlaun karla eru alltaf hærri en heildarlaun kvenna. Konur eru miklum mun ólíklegri til að vera á hæstu laununum jafnvel þó að þær séu sérfræðingar eða stjórnendur. Konur á lágum launum eru á lægri launum en karlar á lágum launum. Karlar með grunnmenntun eru með hærri heildartekjur en konur með starfs- og framhaldsmenntun. Hæstv. forseti. Það þarf að spyrja: Hvaða þættir eru metnir til launa á íslenskum vinnumarkaði? Samskiptahæfni, teymisvinna, innsæi, tilfinningagreind, þolinmæði, samkennd, tilfinningaálag? Með öðrum orðum, hvernig metum við óáþreifanleg verðmæti sem skapast t.d. í störfum í heilbrigðis- og menntakerfinu? Starfshópurinn, sem ég vitnaði til og er tilefni þessarar umræðu, gerði nokkrar tillögur til forsætisráðherra. Ég vil nota þetta tilefni til að spyrja hvort og þá hvaða þróunarverkefni sé verið að vinna í framhaldi af skýrslunni og hvað líði framgangi annarra tillagna sem starfshópurinn gerði og hvort vinna megi gegn kynskiptingu vinnumarkaðarins eftir öðrum leiðum en nú er gert. Mig langar líka til að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún sjái tækifæri í aðdraganda kjaraviðræðna, sem verða í vetur þar sem allir samningar á íslenskum vinnumarkaði verða lausir, bæði á almennum og opinberum vinnumarkaði, til þess að styrkja stöðu kvennastétta á vinnumarkaði. Fyrst ég á enn nokkrar sekúndur eftir, hæstv. forseti, þá langar mig til að ítreka þá augljósu staðreynd að ævitekjur kvenna á Íslandi, þegar mið er tekið af heildartekjum, eru u.þ.b. fjórðungi lægri en ævitekjur karla. Við verðum að vinda ofan af þessari staðreynd af því að það er auðvitað líka þannig að ævitekjur ráða eftirlaunum og kjörum og fátækt er mikil meðal kvenna á eftirlaunum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir að taka þetta mikilvæga mál upp. - Og enn eru tveir karlar í þingsal. Hv. þingmaður vitnaði hér í aðgerðir í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar til þess að draga úr kynbundnum launamun hjá hinu opinbera. Ég skipaði aðgerðahóp til skýringar á þessu ferli öllu til að vinna að aðgerðum til að útrýma launamun kynjanna sem skýrist af kynskiptum vinnumarkaði og kerfisbundnu vanmati á hefðbundnum kvennastörfum. Í raun og veru er þetta önnur aðferðafræðin sem við höfum fylgt hingað til þar sem við höfum verið að vinna með jafnlaunavottun og önnur mjög mikilvæg tæki til að draga úr launamun kynjanna, þ.e. einbeita okkur að hinum kynskipta vinnumarkaði og hvernig við getum dregið úr launamun með því að taka í raun á þeim launamun sem til staðar er vegna kynskipts vinnumarkaðar. Aðgerðahópur stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins er skipaður fulltrúum Sambands íslenskra sveitarfélaga, fjármála- og efnahagsráðuneytis, SA, BSRB, ASÍ og Kennarasambands Íslands og formaður hópsins er skrifstofustjóri jafnréttis- og mannréttindamála í forsætisráðuneytinu. Hann vinnur að þróunarverkefni með fjórum stofnunum ríkisins. Markmið þess verkefnis er að þróa verkfæri til að leggja mat á virði starfa með áherslu á launajafnrétti þvert á vinnustaði og stofnanir. Frá sjónarhóli ríkisins sem atvinnurekanda er þetta nokkuð ný nálgun varðandi mat og virði starfa. Sú virðismatsnálgun byggir á því sem hv. þingmaður fór hér yfir, að kynbundinn launamunur sé félagslegt fyrirbæri með sögulegar og menningarlegar rætur þar sem kvennastörf eru lægra metin að jafnaði vegna vanmats á þáttum í þessum störfum sem að jafnaði eru taldir kvenlægir. Hv. þingmaður taldi upp nokkra slíka þætti hér og við getum talað um það sem oft er kallað umhyggjuhagkerfið, til að mynda, í þeim efnum. Þetta vanmat byggir ekki endilega á illum ásetningi eða meðvitaðri hlutdrægni en virðismatsnálgunin er ein aðferð eða leið til að draga fram ómeðvitaða hlutdrægni. Afleiðingarnar af þessu vanmati eru viðvarandi launamunur kynjanna að stærstum hluta þó að 70 ár - 70 ár - séu liðin frá samþykkt jafnlaunasamþykktar ILO og 60 ár frá því að jöfn laun karla og kvenna voru færð í lög hér á Íslandi. Það eru 60 ár. Mér finnst það alveg ótrúlega langur tími sem þetta hefur tekið, herra forseti. Þróunarverkefni aðgerðahópsins með þessum fjórum stofnunum fjallar um leið til að fara ofan í kjölinn á þessu vanmati, endurskoða þá þætti sem lagðir eru til grundvallar við mat á störfum þvert á stofnanir. Þá er byggt á þekkingu á stöðu kvenna á vinnumarkaði, áhrifum kynjakerfisins á verðmætamat starfa og vinnu, reynslu annarra þjóða og stuðst við leiðbeiningar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um framkvæmd jafnlaunasamþykktarinnar um jöfn laun fyrir jafn verðmæt störf. En þar er áhersla á mat og virði starfa og þróun matskerfa sem eru eins laus við kynjaskekkju og mögulegt er. Stofnanirnar sem hafa verið valdar til samstarfs eru Ríkislögreglustjóri, Tryggingastofnun, Heilbrigðisstofnun Vestfjarða og Hafrannsóknastofnun. Þær eru valdar til þess að endurspegla fjölbreytileika ríkisstofnana með tilliti til kynjahlutfalls, fjölbreytni starfa og fleiri þátta. Þetta verkefni hófst í júní sl. og unnin hefur verið undirbúnings- og kynningarvinna í samstarfi aðgerðahópsins og kjara- og mannauðssýslu ríkisins, Jafnlaunastofu sveitarfélaga og þessara stofnana. Greiningarvinnu mun ljúka á næstu vikum og því næst verður unnið að þróun á virðismatskerfi sem nýst geti í víðara samhengi. Síðan er gert ráð fyrir því, þegar þessu tilraunaverkefni er lokið, að við ættum að sjá hér eftir u.þ.b. ár tillögur sem byggja á þessu tilraunaverkefni. Hvað líður framgangi annarra tillagna? Ja, þetta er talið mikilvægasta verkefnið af hálfu aðgerðahópsins og mest áhersla lögð á það, en einnig er verið að vinna að fræðsluráðgjöf og auknu samtali til að auka vitund um jafnvirðisnálgun jafnréttislaga, sem var ein af tillögum fyrri starfshópsins. Þessar tvær tillögur eru þær veigamestu sem unnið er að. Ég vil svo nefna, af því að hv. þingmaður spyr hér um aðrar leiðir, að vissulega hefur dregið úr launamun kynjanna, svo við séum aðeins jákvæð líka, m.a. vegna aðgerða stjórnvalda, eins og jafnlaunavottunar. En það dugir ekki til, eins og ég nefndi. En það kemur hins vegar fram að launamunur karla og kvenna hefur dregist saman síðustu ár og það á jafnt við um atvinnutekjur, óleiðréttan launamun og leiðréttan launamun. Ég ætla ekki að lesa hér upp tölurnar, ég get kannski gert það á eftir ef ég hef tíma, en eins og hv. þingmaður bendir réttilega á er 14% óleiðréttur launamunur. Það getur þýtt lægri greiðslur í lífeyrissjóði, þar með talið viðbótarlífeyrissparnaður og áhrif á afkomu kvenna út ævina. Það er auðvitað algjörlega galið, herra forseti, að 60 árum eftir að við færðum þetta í lög á Íslandi séum við enn með þennan launamun 

Virðulegur forseti. Til að styrkja stöðu kvennastétta á vinnumarkaði þarf fyrst og fremst að hækka laun þeirra. Hér á landi er ein stór kvennastétt hreinlega í útrýmingarhættu þótt afleiðingarnar eigi enn eftir að koma fram af fullum þunga þegar stéttin eldist úr starfi. Þarna er ég að tala um grunnskólakennara. Meðalaldur grunnskólakennara er um 55 ár en endurnýjun stéttarinnar er því miður allt of hæg og þar spila laun og starfsaðstæður stærstu rulluna. Samkvæmt tillögum vinnuhóps forsætisráðherra um endurmat á virði kvennastarfa er lagt til að kvennastéttir nýti svokallað starfsmat til að, eins og nafnið ber með sér, láta endurmeta kvennastörf sín til hærri launa. Nú ber svo við að í kjarasamningi grunnskólakennara árið 2019 var samið um að grunnskólakennarar færu í gegnum þetta starfsmat, en þá kom einfaldlega í ljós að þeir passa ekki inn í það. Starf grunnskólakennara er gríðarlega umfangsmikið og oft flókið. Þeir þurfa á hverjum degi að sinna ólíkum hlutverkum, eins og t.d. sköpun og námsefnisgerð, undirbúa margar kennslustundir á hverjum degi með tilliti til mjög ólíkra þarfa, kannski 25 barna þar sem einn þriðji til helmingur þeirra er með mismunandi greiningar, og miðla til þessa sundurleita hóps auk þess að verkstýra honum í vinnu. Þetta er fyrir utan margs konar samskipti við börn, foreldra og samkennara auk funda t.d. með sálfræðingum vegna mismunandi þarfa nemenda í þeirra umsjá. Þó að þessi listi sé langur er samt ekki allt upp talið því að hver einasti dagur er í raun opin bók sem enginn veit hvernig endar. En hvernig passar þetta inn í starfsmat? Þetta passar bara alls ekki inn í starfsmatið eða þá myndu grunnskólakennarar skora svo hátt í svo mörgum þáttum að ef þeir væru rétt metnir yrðu þeir of vel launaðir, kannski á pari við þingmenn. Í starfsmatinu sem grunnskólakennarar fóru í gegnum átti sem dæmi ekki að veita þeim nein stig fyrir verkstjórn. Þeir voru lægra metnir en hópstjórar í unglingavinnunni sem fengu samkvæmt starfsmatinu nær fullt hús stiga fyrir sína verkstjórn. Af hverju skyldu kennarar ekki fá stjórnunarlaun fyrir verkstjórn yfir 20–40 einstaklingum? Er það kannski lítils metið af því að þeir verkstýra börnum og af því að börn eru lítil? Eða er það af því að þetta eru konur?

Virðulegi forseti. Hér ræðum við virðismat kvennastarfa. Ég er hjúkrunarfræðingur og tilheyri stórri kvennastétt sem ber þess því miður merki að laun eru ekki í takt við þá menntun og þá ábyrgð sem liggur í starfinu. Markmið okkar hlýtur að vera að í sem flestum störfum sé jafnvægi í kynjahlutfalli og það jafnvægi byggist á hæfni, menntun og reynslu hvers og eins. Á þessari vegferð höfum við ákveðin verkfæri til að meta hvert starf þannig að greidd séu jöfn laun fyrir öll kyn fyrir sömu ábyrgð. Sem betur fer hefur dregið verulega úr kynbundnum launamun á undangengnum árum fyrir tilstuðlan aðgerða, innleiðingu á starfsmati hjá sveitarfélögum og kröfu um jafnlaunavottun. Ef ég nefni aftur mína starfsstétt, hjúkrunarfræðinga, er ástæða þess að þeir leita í önnur störf því miður of lág laun miðað við þá ábyrgð sem liggur í þeirra starfi og þá menntun sem liggur að baki gráðunni hjúkrunarfræðingur. Markmið okkar hlýtur að vera að fá alla okkar hjúkrunarfræðinga til baka, fá þá aftur til starfa. En hvernig gerum við það? Það þarf að skapa góðar starfsaðstæður og greiða þeim laun fyrir sitt starf í takt við þá ábyrgð og menntun sem liggur að baki gráðunni. Ég vil í því samhengi einnig tala fyrir tækifærum til að efla heilbrigðisþjónustu með erlendu framhaldsnámi hjúkrunarfræðinga sem þarf að viðurkenna að hér á landi. Það framhaldsnám nefnist klínískur sérfræðingur og er erlent framhaldsnám sem nefnist á enskri tungu „nurse practitioner“. Erlendis eru klínískir sérfræðingar með heimild til að skrifa út ákveðin lyf og gætu þannig létt á læknastéttinni ef þessi menntun yrði samþykkt hér á landi. Námið þýðir aukin ábyrgð og fyrir það þarf auðvitað að greiða svo hjúkrunarfræðingar sjái bæði hvata til að fara í grunnnám í hjúkrunarfræði, fara í framhaldsnám og uppskeri svo í takt við þá ábyrgð og menntun sem stendur undir stórum hluta öflugs heilbrigðiskerfis.

Forseti. Mig langar til þess að fjalla aðeins um áhrif á jafnrétti kynjanna í fjárlagafrumvarpinu sem er frekar áhugavert að skoða með tilliti til alls sem þetta málefni fjallar um. Í fjárlagafrumvarpinu er sagt að nýr hluti útgjaldaráðstafana sé greindur með aðferðum kynjaðrar fjárlagagerðar. Hér er flott tafla sem sýnir að 81% af öllum rammasettum útgjöldum ríkissjóðs á árunum 2020–2023 sé til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina. Í kynningu ráðuneytisins í fjárlaganefnd er sagt að velflestar aðgerðirnar séu til þess ætlaðar að auka jafnrétti en lítill hluti þeirra til að búa til í rauninni meira ójafnrétti. Lítill hluti. Það er merkilegt, sérstaklega það sem segir í þeim kafla: „Karlar voru í forsvari fyrir um þrjá fjórðu hluta umsókna árið 2021. Stór hluti fyrirtækja sem fengu skattafrádrátt á árinu 2021 starfar við hugbúnaðargerð eða framleiðslu á tækjum og búnaði þar sem mikill meiri hluti starfandi er karlar …“ Samt kemur ráðuneytið fyrir fjárlaganefnd og segir að lítill hluti aðgerðanna í fjárlagafrumvörpum undanfarinna ára sé til að auka á misrétti. Það er bara ósatt. Ég skil ekki hvernig ráðuneytið kemst upp með að segja þetta þegar fjárlagafrumvarpið sjálft segir annað. Það er stórkostlega skrýtið. Í umfjöllun um framkvæmdaverkefni segir: „Sé eingöngu litið til atvinnuskapandi áhrifa á framkvæmdatíma hallar verulega á konur …“ Samt segir ráðuneytið að áætlanir ríkisstjórnarinnar stuðli að jafnrétti að mestum hluta. Það er bara ósatt. Ég nota stór orð hérna, takk fyrir, til að leggja áherslu á að það er ekki boðlegt að ráðuneytin komi fyrir þingið og nefndir þingsins og segi eitthvað sem er ekki satt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir frumkvæðið að umræðu um virðismat kvennastarfa. Ég veit að ég er ekki fædd í gær en samt ekkert fyrir löngu síðan, að mér finnst. En þegar ég fór í mína fyrstu vinnu í sláturhúsinu var kvennataxti og karlataxti og svo sér taxti fyrir börn yngri en 16 ára. Því gat 17 ára karlmaður unnið við hliðina á fullorðinni konu, sem var hokin af reynslu, og fengið hærri laun. Hér erum við á árinu 2022 og hver er umræðan? Við eigum að ræða launamun kynjanna en líkt og kemur fram í þessari skýrslu eru meginástæður þess launamunar kynskiptur vinnumarkaður. Það er fleiri en ein ástæða fyrir mikilvægi þess að leiðrétta verðmæti kvennastarfa með hærri launum og hér er ein sem ég tel að muni verða háværari þegar fram í sækir ef ekkert er að gert. Konur vinna fulla vinnu. Svo koma þær heim á þriðju vaktina og vinna almennt meira ólaunaða vinnu við heimilisstörf og barnauppeldi og umönnun ættingja en karlar. Það á ekki að vera þannig að þriðja vaktin eigi að vera verkefni kvenna. Þá minnka þær frekar við sig starfshlutfallið, hlaupa hraðar, nú eða eru líklegri til að keyra í kulnun. Við erum farin að sjá afleiðingar af því; tveir þriðju hlutar þeirra sem leita til VIRK eru konur og mikil aukning hefur verið þar í hópi háskólamenntaðra kvenna á liðnum árum. Á sama tíma vinna karlar fleiri vinnustundir í launaðri vinnu. Sem liður í því að ná fram betra jafnrétti, bæði í vinnu sem og á heimilum landsins, þarf að auka virðismat kvennastarfa. Með því geta karlar unnið minna og tekið aukinn þátt í umönnun barna og ættingja ásamt heimilishaldi. Þetta getur leitt til betra jafnvægis á milli vinnu og einkalífs fyrir alla.

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur, fyrir að hefja þessa umræðu og hæstv. forsætisráðherra fyrir að taka þátt í henni. Ég vil benda á áhugavert kynjajafnræði hér í þingsal í þessari umræðu sem er eiginlega táknrænt. Mig langar aðeins að tala um kynbundinn launamun enda er í skýrslunni, sem liggur hér til grundvallar, töluverð umræða um hann. Við ræðum svolítið mikið um óútskýrðan launamun, veltum honum fyrir okkur, en sá kynbundni launamunur sem hægt er að útskýra er minna ræddur, en starfsstéttir sem að miklum meiri hluta eru skipaðar konum eru verðmetnar lægra. Við höfum eytt orkunni svolítið mikið í að ræða akkúrat hitt og látið þetta liggja svolítið eftir. Það er kannski flóknara og erfiðara að ráðast í þetta stóra vandamál. Mig langar þess vegna að minna á þingsályktunartillögu Viðreisnar sem var samþykkt vorið 2018 og bar titilinn: Þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta. Hún fjallaði nefnilega ekki bara um að skila skýrslu um verðmætamat kvennastétta heldur um að ráðherra myndi efna til viðræðna við aðila vinnumarkaðarins og fulltrúa sveitarfélaga til að tryggja jafnræði við launasetningu. Reyndar hafði meiri hlutinn, þegar tillagan var samþykkt, tekið mesta bitið úr tillögunni sem var upphaflega lögð fram með orðræðu um sérstakt þjóðarátak, jafnvel gerð sérstaks kjarasamnings. Það væri óskandi að hæstv. forsætisráðherra sæi tækifæri í aðdraganda kjaraviðræðna til að styrkja stöðu kvennastétta á vinnumarkaði með því að líta til þessarar samþykktar og vilja Alþingis frá því fyrir fjórum árum. Mig langar að lokum að nefna að í skýrslunni, sem liggur hér til grundvallar, er góður kafli um stöðuna á Nýja-Sjálandi. Þegar kafað er ofan í það sem þar var gert þá virðist munurinn kannski fyrst og fremst vera sá að eftir alla þá vinnu sem þar var lagt í, eins og hér hefur verið gert, tóku stjórnvöld boltann og skiluðu honum áfram.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir að hefja þessa umræðu hér. Af því að það hefur verið gert nokkrum sinnum síðan umræðan hófst að telja fjölda karlmanna í salnum þá vil ég halda því til haga að hér í salnum eru tveir þingmenn stjórnarandstöðu af frjálsum vilja en hæstv. forseti getur ekki annað, þannig að það vantar fulltrúa stjórnarflokkanna hér í salinn og hvet ég þá til að mæta. En þessi umræða er auðvitað að mörgu leyti snúin hvað það varðar að ná utan um þetta, en það er eitt atriði sem mig langar að koma inn á í fyrri ræðu minni og það snýr að því hversu alltumlykjandi ríkið og hið opinbera er sem launagreiðandi og vinnuveitandi í þessum stóru stéttum sem helst tilheyra þessum lægra launuðu hópum samfélagsins. Ég velti fyrir mér hvort hluti lausnarinnar geti verið sá að fækka hlutfallslega opinberum starfsmönnum og fjölga starfsmönnum á almennum markaði með því að auka frelsi þeirra stofnana. Við þekkjum öll umræðuna um það hversu snúið hefur verið fyrir heilbrigðisfyrirtæki á einkamarkaði að skipuleggja sinn rekstur undanfarin kjörtímabil og það sem af er þessu. Það snýr að hjúkrunarfræðingum og öllum þeim stéttum sem koma að heilbrigðisgeiranum, að grunnskólakennurum og leikskólakennurum. Ég hef trú á því að ef hærra hlutfall starfsfólks í þessum stéttum ætti möguleika á því - velkominn, Ási - að sækja starf í einkageirann þá yrði samkeppnin með þeim hætti að það væri líklegt að launakjör þessara hópa þrýstust upp á við.

Hv. þingmaður virðist hafa misst af málfarsumræðu hér fyrr í dag.  
            

Herra forseti. Kynbundinn launamunur er til staðar hér á landi og horfa þarf á heildarlaun þegar hann er metinn; krónurnar sem rata í veski kvenna miðað við karla. Kynbundinn launamunur hefur ekki aðeins áhrif á mánaðarlaun kvenna, hann hefur áhrif á öll réttindi sem þær ávinna sér á vinnumarkaði. Konur fá lægri orlofsgreiðslur en karlar og lægri lífeyri. Þannig eru konur líklegri til að búa við fátækt á efri árum. Það er kaldur veruleiki margra kvenna sem nú eru komnar á efri ár. Ríkið verður að ganga fram með góðu fordæmi með réttlátri launaleiðréttingu kvennastétta. Stytting vinnuvikunnar er liður í að jafna leikinn. Með hæfilega langri vinnuviku fæst bæði fjölskylduvænna starfsumhverfi og meiri framleiðni. Fleiri konur geta samræmt atvinnu og fjölskyldulíf og fengið full laun fyrir vinnu sína. Og svo er það glerþakið. Konur eiga að fá sömu tækifæri og karlar. Því fleiri konur sem sitja við stjórnvölinn því eðlilegra verður það að konur séu í ábyrgðarstöðum og því eðlilegra verður að vinnustaðurinn hugi einnig að þeirra þörfum sem starfsmanna. Tryggja þarf að leikskólar taki við börnum að fæðingarorlofi loknu. Bilið á milli fæðingarorlofs og leikskóla er mörgum erfitt og oftar en ekki bitnar sú staða frekar á starfsframa móðurinnar. Tilgangur barnabóta á að vera að jafna stöðu þeirra sem hafa börn á framfæri við þá sem ekki hafa börn á framfæri. Barnabætur draga síður úr atvinnuþátttöku kvenna ef þær eru ekki tekjutengdar. Oft er fullyrt að jafnrétti kynjanna sé þegar orðið að raunveruleika en það er rangt. Ójafnrétti leynist víða og staða karla og kvenna er sannarlega ekki jöfn á meðan kynbundinn launamunur mælist og störf stórra kvennastétta eru vanmetin.

Virðulegi forseti. Þessi umræða sem við eigum hér núna er eitt af allra stærstu málunum sem við getum rætt því að hún snýst um réttlæti í samfélaginu og að kynin séu metin að verðleikum þegar kemur að launum. Það er ljóst, eins og í raun hefur verið farið hér yfir bæði af hv. málshefjanda og eins hæstv. forsætisráðherra í þessari umræðu, að það gerist ekkert í þessum málum af sjálfu sér. Það er ekki nægjanlegt að setja lög sem segja að tryggja eigi jafna stöðu karla og kvenna, það þarf fleira að koma til. Þetta snýst heldur ekki um það að konur eigi að gera betur á einhvern hátt: Að mennta sig, hefur verið nefnt, jafnvel sækja í önnur störf. Þetta snýst ekki um það. Konur geta ekki með breyttri hegðun sinni breytt gangi heils samfélags. Það skiptir þess vegna máli að stjórnvöld grípi til aðgerða hjá sér líkt og verið er að gera. Þar þarf að halda áfram. Það er gríðarlega mikilvægt að stéttarfélögin stigi hér inn eins og þau hafa verið að gera og haldi þeirri vinnu áfram. En svo er þetta líka verkefni samfélagsins alls vegna þess að það þarf viðhorfsbreytingu, það þarf menningarbreytingu til þess að viðurkenna það að karlar og konur og kynin öll eigi að vera jafn sett og þannig samfélag ættum við að hafa.

Virðulegi forseti. Ég ætla að halda áfram að ræða stærstu kvennastétt landsins, grunnskólakennara. Eins og ég nefndi í fyrri ræðu átti einungis að veita kennurum örfá stig fyrir verkstjórn þrátt fyrir að hún sé óumdeilanlega fyrir hendi og sennilega flóknari en verkefnastjórar horfast almennt í augu við vegna fjölbreytileika, þroska og aldurs þeirra sem verkstýrt er. Samkvæmt starfsmatinu sem starfshópur forsætisráðherra leggur til að sé notað skoraði ungt fólk í sumarstarfi í unglingavinnunni hærra en grunnskólakennari í verkstjórn. Með fullri virðingu fyrir því unga fólki þá er svona niðurstaða hreinlega niðurlægjandi fyrir grunnskólakennara og sýnir í hnotskurn hversu veik staða þessarar kvennastéttar er. Í grunnskólum er línuleg stjórnun og hver kennari ber gríðarlega mikla ábyrgð sem ekki er metin til launa. Ábyrgð á velferð og námi barna og ungmenna er lítils metin á meðan t.d. nefndasetur og möndl með peninga er hátt metið. Endurspeglar það verðmætamat okkar sem þjóðar. Það er líka staðreynd að ólíkt t.d. heilbrigðisstéttum, sem geta aukið við sín laun með yfirvinnu og vaktaálagi, geta kennarar það ekki. Starf skólanna fer fram á dagvinnutíma og möguleikar kennara á að hækka laun sín með yfirvinnu eru litlir sem engir. Tæplega fimmtugur grunnskólakennari með 15 ára starfsreynslu er með 668.000 kr. á mánuði fyrir skatt. Sem alþingismaður borga ég álíka mikið í skatt á hverjum mánuði og ég fékk í laun sem grunnskólakennari. Hvernig ætli þingmenn myndu koma út úr starfsmatinu? Með reynslu af hvoru tveggja veit ég að báðum þessum störfum er erfitt að lýsa fyrir þeim sem ekki þekkja til. Þau eru bæði fjölbreytt og krefjandi og passa bæði mjög illa inn í starfsmat. En ég er ekki viss um að þingmaðurinn Ásthildur Lóa eigi endilega skilið að vera með mikið hærri laun en kennarinn Ásta Lóa og minni á að einu sinni voru laun alþingismanna miðuð við laun kennara. Það væri ekki úr vegi að taka þau viðmið upp aftur. Það er a.m.k. ljóst að þótt starfsmatið geti virkað fyrir einhverjar stéttir virkar það ekki fyrir grunnskólakennara, stærstu kvennastétt landsins. Og hvað ætlar forsætisráðherra að gera í því?

Virðulegur forseti. Við ræðum hér virðismat kvennastarfa. Það er auðvitað nátengt jafnréttisbaráttunni og þar getum við Íslendingar með sanni sagt að við séum best í heimi, alltaf í fyrsta sæti. Frábær árangur hjá okkur. Við erum með lagaumhverfi sem virðir fullkomið jafnrétti. Við höfum séð það að konur hafa flykkst í nám, útskrifast úr háskólum og meira að segja er svo komið að það liggur við að maður hafi áhyggjur af drengjunum okkar, strákunum okkar, en samt sitjum við uppi með það að launamunur er enn til staðar. Þá má velta fyrir sér hverju það sæti. Þegar horft er til þeirra stóru kvennastétta sem nefndar hafa verið hér, m.a. grunnskólakennarar og hjúkrunarfræðingar, þá er það náttúrlega alveg ljóst að þeir sem mennta sig til þessara starfa og vilja starfa við það sem þeir menntuðu sig til hafa fyrst og fremst möguleika á að vinna hjá hinu opinbera. Lögfræðingar starfa margir hverjir hjá hinu opinbera en þeir geta líka starfað á einkamarkaði. Læknar starfa flestir hjá hinu opinbera en geta líka starfað á einkamarkaði hjá sjálfum sér. Verkfræðingar starfa mest á einkamarkaði en líka hjá hinu opinbera. Það hlýtur að vera eitthvert samhengi þarna á milli. Það hlýtur að vera einhver ástæða fyrir því að hjúkrunarfræðingar og grunnskólakennarar hafa flykkst í að starfa sem flugþjónar, að starfa á einkamarkaði, starf sem þær menntuðu sig ekki til, mikilvægt starf, og einhverra hluta vegna ákveður einkafyrirtækið Icelandair eða einkafyrirtækið Play að það sé meira virði að starfa sem flugþjónn en sem grunnskólakennari eða hjúkrunarfræðingur. Virðulegur forseti. Ég held að við verðum að taka þetta inn í myndina þegar við horfum á verðmætamatið og velta fyrir okkur hvort markaðurinn sé einfaldlega betur til þess fallinn að leggja mat á virði starfa en opinberar aðgerðir.

Forseti. Rannsóknir hafa sýnt fram á að kynjaskiptur vinnumarkaður sé einn stærsti orsakaþáttur kynbundins launamunar. Sögulega hafa sum þau störf sem hafa verið álitin kvennastörf einmitt verið þau lægst launuðu eða jafnvel ólaunuð, en þar má nefna þau störf sem fylgja hefðbundnum hugmyndum um umönnunarhlutverk kvenna, ólaunuðu störfin sem konur tóku að sér og taka að sér í umönnun annarra einstaklinga. Söguleg viðhorf gagnvart slíkum umönnunarstörfum virðast enn ráðandi að einhverju leyti. Á vinnumarkaði má sjá að konur í umönnunarstörfum eru meðal lægst launuðu starfsstéttanna sem um ræðir. Matið virðist vera að þeirra störf skipti einfaldlega ekki jafn miklu máli í dag og önnur störf sem karlar sækjast fremur í þrátt fyrir að hæfniskröfur starfanna kunni að vera sambærilegar. Það segir í skýrslunni sem hér um ræðir, með leyfi forseta: „Hefðbundin karlastörf fela oft í sér sköpun áþreifanlegra verðmæta sem auðvelt er að meta til fjár en á hinn bóginn fela hefðbundin kvennastörf gjarnan í sér sköpun óáþreifanlegra verðmæta sem ýtir undir vanmat á samfélagslegu virði starfanna.“ Gömul viðhorf gagnvart störfum þar sem konur eru í meiri hluta virðast enn ráða miklu um möguleika þeirra til að fá starfskjör við hæfi. Meðal tillagna skýrslunnar, sem hefur verið rædd hér, er að kortleggja og greina kerfisbundið vanmat á kvennastörfum og er það meðal verkefna aðgerðahóps sem hæstv. forsætisráðherra skipaði á grundvelli skýrslunnar um launajafnrétti og jafnrétti á vinnumarkaði. Ég hef mikinn hug á því að vita hvort að hæstv. forsætisráðherra telji að sú vinna muni skila sér að einhverju leyti inn í komandi kjaraviðræður og hvort þessar viðræður muni leiða til þess að draga úr launamisrétti gagnvart þeim.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir þessa nauðsynlegu umræðu. Umræða sem þessi þarf sífellt að vera á lofti þar til fullu jafnrétti hefur verið náð. Því miður hafa hefðbundin kvennastörf lengi verið vanmetin á kerfislægan hátt og enn eru til staðar úreltar hugmyndir í samfélaginu um hlutverk kynjanna sem viðhalda þessu misrétti. En þetta er ekki séríslenskt vandamál. Rannsóknir sýna að kerfisbundið vanmat á svonefndum kvennastörfum leiðir til lægri launa um allan heim og er meginástæðan fyrir kynbundnum launamun. Það hefur dregið úr launamun kynjanna á undanförnum árum, m.a. vegna innleiðingar jafnlaunavottunar og starfsmats hjá sveitarfélögum. Þessi tæki leiðrétta hins vegar ekki að óbreyttu launamun sem stafar af kynskiptum vinnumarkaði. Betur má því ef duga skal. Ég vil minnast á það hér að nýafstaðinn heimsfaraldur varpaði skýru ljósi á mikilvægi og verðmæti kvennastarfa enda eru konur mikill meiri hluti starfsfólks í heilbrigðiskerfinu og í menntakerfinu. En er það eðlileg þróun að heilbrigðiskerfinu og skólakerfinu sé að miklum hluta haldið uppi af konum? Í því ljósi vil ég aðeins rifja upp hvernig launakjör kennara og kynjahlutfallið hefur breyst í gegnum tíðina. Fyrir þó nokkrum áratugum, í kringum 1960 til 1970, voru kennaralaun bundin við þingfararkaup. Þá var mikill meiri hluti starfandi kennara karlar. Þetta var afnumið. Hvað gerðist? Jú, hlutfall karla fór lækkandi og hlutfall kvenna fór hækkandi. Breyttist virðismat starfsins að einhverju leyti? Ég er ekki viss um það, það er verðmætara í dag ef eitthvað er. Virðulegur forseti. Hvernig útskýrum við launamun fyrir börnunum okkar? Hvernig útskýrum við það fyrir stúlkunum okkar að karlmenn fái hærri laun fyrir sama starf? Það er flókið og það er ekki réttlætanlegt. Það er gott og mikilvægt að setja lög en árangurinn hefur því miður skilað sér allt of hægt. Við þurfum sem samfélag að 

Virðulegi forseti. Mig langar til að nefna hérna, af því að við erum svo mikið að ræða vandann, að við ræðum líka lausnirnar. Eitt af þeim verkfærum sem við eigum í þessari baráttu er þingsályktunartillaga sem samþykkt var 2018, sem þingflokkur Viðreisnar lagði fram, sem heitir Þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta. Hún varðar það að jú, vissulega þarf að afla gagna en við þekkjum í raun og sann hver staðan er. Hún fjallar um að ráðherra myndi efna til viðræðna við aðila vinnumarkaðarins og fulltrúa sveitarfélaga með það markmið að ná þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta. Við eigum annað verkfæri sem er jafnlaunavottun, líka mál frá Viðreisn á sínum tíma sem forsætisráðherra hefur beitt sér mikið fyrir og ég er henni þakklát fyrir það. En það er vinna sem lýtur að því að greiða sambærileg laun fyrir sambærileg störf. Hérna erum við að tala um það hvert virði kvennastéttanna er, eins og þessi umræða gengur út á. Það skiptir máli að fara í aktíft og markvisst samtal og viðræður við aðila vinnumarkaðarins um þetta til að komast í þá stöðu að við séum að ræða lausnir en ekki bara vandamál. Við þekkjum það að launamunurinn veldur því ekki bara að konur hafa að meðaltali minna milli handanna, við þekkjum það að heimilin tapa á þessu líka. Við þekkjum það hver staðan er í lok starfsævinnar vegna þessa en við þurfum að ræða það hverjar afleiðingarnar eru fyrir samfélagið allt. Það eru að koma kjarasamningar. Staðan í heilbrigðiskerfinu, staðan í leikskólanum, staðan í velferðarþjónustunni er auðvitað spegill á það hvernig við verðleggjum störf kvenna. Það er ekki mikið flóknara en svo. Og þá er aðgerðaleysi líka pólitík. Það er pólitík að gera ekki neitt. Það er pólitík  En ég þakka fyrir þessa umræðu og ég hvet forsætisráðherrann okkar og stjórnvöld áfram til dáða um að fara í aðgerðir.

Herra forseti. Ég vil halda áfram þar sem hv. þm. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir skildi við varðandi verkfærin sem við höfum í þessari umræðu og til að takast á við þá þætti sem undirliggjandi eru. Eitt þeirra vil ég nefna sérstaklega, sem er jafnlaunavottunin sem innleidd var hér í námunda við árið 2017. Síðan var mismunandi eftir stærð fyrirtækja hvenær fyrirtæki og stofnanir þurftu að hafa lokið þeirri vinnu. Ég held að ég muni það rétt að frá og með 31. desember næstkomandi eigi öll fyrirtæki með fleiri en 25 starfsmenn að hafa lokið þeirri innleiðingu. Þetta snýr að því sem ég kem stundum inn á, kannski í öðru samhengi, að við setjum orkuna í það sem skiptir máli, þar sem árangur næst. Eftir nokkra leit á vefnum hefur mér ekki tekist að finna neina greinargóða úttekt á þeim árangri sem talið er óhætt að færa rök fyrir að jafnlaunavottunarkerfið hafi skilað. Og bara af því að hæstv. forsætisráðherra situr í sínu sæti þá held ég að það væri áhugavert ef jafnréttismálaráðherra setti af stað vinnu þar sem reynt væri að komast til botns í því hver árangur af því regluverki hefur verið, því að það liggur fyrir að kostnaðurinn af þessu er umtalsverður og hann er áþreifanlegur fyrir fyrirtækin. En það skiptir máli þegar slíkt er lagt yfir efnahagslífið í heild sinni, a.m.k. fyrir fyrirtæki með 25 starfsmenn og fleiri, að við getum sýnt fram á að einhver árangur hafi náðst. Ég sá hér gamla frétt frá því u.þ.b. þeim tíma þegar lagaskyldan var að byrja. Þar var bara tiltölulega lítið fyrirtæki með heildarkostnað upp á 4 milljónir, sem er væntanlega orðinn töluvert hærri núna. Þannig að ég hvet hæstv. jafnréttisráðherra til að skoða þetta.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þátttöku þingmanna í þessari umræðu og hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin. Það er gott að heyra að það eigi að fara í tilraunaverkefni með fjórum giska ólíkum opinberum stofnunum, en út úr því kemur vonandi niðurstaða sem við getum unnið með áfram. En hún verður ekki væntanleg fyrr en á næsta ári, ef ég hef skilið þetta rétt. Það sem mig langar til að hnykkja á í lokin varðar tækin sem við höfum verið að nota. Starfsmatið hjá sveitarfélögunum hefur t.d. leitt til þess að þar er minnstur óleiðréttur launamunur hjá sveitarfélögunum. En það er alveg rétt sem hér hefur verið bent á að það er ekki sama hvernig það er gert og stigatalningin í starfsmatinu hentar stéttum mjög misjafnlega. Það getur verið innbyggð skekkja í tækjunum, eins og í starfsmatinu, og við vitum líka að jafnlaunavottunin hefur mikla ókosti. Hún fer ekki þvert á vinnumarkaðinn og ég tek undir spurningu hv. þm. Bergþórs Ólasonar um að það verði skoðað og árangurinn mældur. Þriðja vaktin er auðvitað stórkostlegt hagsmunamál kvenna að því leyti að þær þurfa að losna við hana. Ég legg til að næsta kvennaverkfall verði á þriðju vaktinni og það standi í heilt ár og við leyfum bara liðinu að sjá um sig sjálft. En ég vara við hugmyndum um að einkarekstur, hvað þá einkavæðing, bæti hér úr. Allur einkarekstur sem fer fram í velferðarkerfinu er fjármagnaður beint úr ríkissjóði. Við verðum að sjá til þess að ríkið sinni því hlutverki sínu að halda úti mennta- og velferðarkerfi, heilbrigðiskerfi, af því að það er hlutverk ríkisins og verðmætamat starfanna sem þar fer fram þarf að vera þannig að konur og karlar sækist í þau og að það sé sanngjarnt og endurspegli virði starfanna. Að síðustu þetta: Það þarf bara pólitíska forystu. Ný-Sjálendingar hafa sýnt okkur það og ég skora á hæstv. forsætisráðherra að taka hana.

Herra forseti. Ég þakka fyrir ágæta umræðu. Mér finnst nú ástæða til að byrja á að nefna aðeins árangurinn af því sem við höfum verið að gera. Alveg sama hvert litið er þá hefur leiðréttur og óleiðréttur launamunur dregist saman á árunum 2010–2019. Leiðréttur launamunur fór úr 6,2% í 4,3% og óleiðréttur úr 17,5% í 13,9%, væntanlega vegna jafnlaunavottunar sem kannanir sýna að mælist mjög vel fyrir hjá þeim sem stjórna bæði fyrirtækjum og stofnunum. Hins vegar þegar innleiðingunni lýkur munum við að sjálfsögðu gera stóra rannsókn og meta hvernig til hefur tekist. Þriðja vaktin hefur verið rædd. Við erum að fara að ráðast í tímarannsókn vegna þess að við höfum ekki gert það af einhverjum ástæðum sem t.d. önnur Norðurlönd hafa gert, þ.e. að mæla hvernig kynin nýta tíma sinn með ólíkum hætti þegar þau eru ekki í vinnunni. Ég þykist vita hvað kemur út úr því en það verður áhugavert að sjá. Mig grunar að það séu fremur konurnar sem skutla í afmæli og tómstundir og sjá um ýmislegt sem er ekki endilega það sem við köllum hin hefðbundnu heimilisstörf. Hér er rætt um að útvistun starfa skili stórkostlegum árangri í þessum málum. Ég vil minna á það að launamunur hjá ríki og sveitarfélögum er minni en á almennum markaði og ég held að það væri nú bara áhugavert rannsóknarefni að skoða hvernig farið hefur með launaþróun t.d. hjá þeim kvennastéttum þar sem störfum hefur verið útvistað, t.d. í ræstingum. Ég er ekki viss um að það komi neitt sérstaklega vel út. En það er eitthvað sem þyrfti kannski að rannsaka sérstaklega. Ég get tekið undir það sem hér hefur verið sagt að heimsfaraldurinn dró fram verðmæti umönnunarstarfa. Hann dró líka fram verðmæti kvennastarfa í skólakerfinu. Hér var tekin ákvörðun um að halda skólum opnum til að tryggja sem mest órofa samfellu í lífi barna en líka vegna þess að það er nokkuð ljóst hvort foreldrið hefði tekið ábyrgðina á því ef börnin hefðu verið heima. Ég er ekki í nokkrum vafa um að þetta var rétt ákvörðun þegar við lítum til barna á Íslandi miðað við þau börn sem voru jafnvel heima hjá sér mánuðum saman. En þetta var álag þannig að að sjálfsögðu þarf að taka þetta með í reikninginn við undirbúning næstu kjarasamninga, að skoða nákvæmlega framlag þessara mikilvægu stétta.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um kirkjugarða, greftrun og líkbrennslu. Frumvarp sama efnis var lagt fram á 152. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Tilgangur þess er fyrst og fremst að gera breytingu á ákvæði laganna er snýr að því hver annist reikningshald Kirkjugarðasjóðs en ábending um það hefur m.a. borist frá Ríkisendurskoðun. Skv. 5. mgr. 40. gr. gildandi laga annast skrifstofa biskups reikningshald sjóðsins, en frumvarpið gerir ráð fyrir að ábyrgð á reikningshaldinu verði færð til kirkjugarðaráðs sem þykir betur til þess fallið að halda utan um það en skrifstofa biskups. Jafnframt er lagt til að brott falli ákvæði í sama málslið þar sem fram kemur að um reikningshald sjóðsins gildi sömu reglur og um reikningshald kirkna, enda ákvæðið ekki talið eiga við verði fyrri breytingin samþykkt. Stjórn Kirkjugarðasjóðs er samkvæmt lögum í höndum kirkjugarðaráðs. Það er bæði skipað aðilum innan og utan þjóðkirkjunnar enda er hlutverk kirkjugarða ekki bundið við þjóðkirkjuna. Þar sem kirkjugarðar eru sjálfseignarstofnanir með sérstöku fjárhaldi er talið orka tvímælis að skrifstofa biskups annist reikningshald Kirkjugarðasjóðs og þykir sú breyting sem hér er lögð til því tímabær. Samhliða þessari breytingu er lagt til að úr lögunum verði felld brott tvö ákvæði er lúta að Bálfarafélagi Íslands þar sem félagið hefur ekki verið starfandi í meira en hálfa öld. Er annars vegar um að ræða heimild félagsins, sem lagt hefur verið niður, til að kjósa mann í kirkjugarðastjórn kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma og hins vegar ákvæði um að leita skuli tillagna félagsins um reglugerðir varðandi líkbrennslu. Þessi breyting snýr fyrst og fremst að því að uppfæra lögin miðað við stöðu mála í dag, þ.e. að fella brott ákvæði sem vísa til tiltekins félags sem fellt hefur verið niður og eru ákvæðin því ekki talin eiga heima í lögum. Við undirbúning frumvarps þessa var haft samráð við kirkjugarðaráð og skrifstofu biskups Íslands. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og til 2. umr.

Frú forseti. Ég er hingað komin kannski fyrst og fremst til að vekja athygli á athugasemdum sem hafa borist í tengslum við þetta frumvarp sem ég geri reyndar ráð fyrir að hæstv. dómsmálaráðherra sé fullkunnugt um, sem lúta m.a. að því að nú hefur verið lögð inn umsögn um endurskráningu og endurlífgun Bálfarafélags Íslands og því skýtur svolítið skökku við að það sé verið að gera lagabreytingar sem lúta að því að taka hlutverk félagsins alveg úr lögum þegar það er augljóslega ákveðinn vilji kominn upp til að halda félaginu lifandi. Ég vil bara leggja áherslu á að þessar athugasemdir verði teknar til greina. Það er ekki að heyra á máli hæstv. ráðherra að það hafi verið gert áður en frumvarpið kom hingað inn á þing. Þá langar mig bara til að benda hæstv. ráðherra og þingheimi öllum á umsögn Siðmenntar um þetta frumvarp þegar það kom fram síðast. Hún er ítarleg og kannski aðeins lengri en svo að ég gæti þulið hana upp hér í andsvari við hæstv. ráðherra. Þar er m.a. lagður til fjárhagslegur og stjórnunarlegur aðskilnaður kirkjugarða og bálstofu. Nú er búið að koma á fót félagi sem hefur sýnt áhuga á því að setja á fót trúhlutlausa bálstofu. Það er þörf á nýrri bálstofu á Íslandi og ákveðnar breytingar í frumvarpinu gætu verið liður í því að tryggja að ný bálstofa sem yrði byggð á Íslandi myndi hafa að leiðarljósi sjónarmið um trúhlutlausa möguleika á útför og bálför, vegna samkeppnissjónarmiða á þessu sviði.

Virðulegur forseti. Eins og fram kom í yfirliti mínu áðan þá eru kirkjugarðar sjálfseignarstofnanir með sérstöku fjárhaldi. Hlutverk þeirra er ekki bundið neinu sérstöku trúfélagi heldur eiga þeir hreinlega að vera grafreitastofnun óháð öllum trúfélögum. Á sínum tíma var þetta fyrirkomulag viðhaft varðandi bálfarir, að frumkvæði ákveðins hóps var stofnað félag sem stóð fyrir fjársöfnun til að koma á möguleikum á líkbrennslu á Íslandi. Það er búið að vera til skoðunar í ráðuneytinu núna hvernig þessum málum verður hagað til framtíðar og í þessu eins og öðru hefur tækninni fleygt fram. Það eru margir möguleikar í stöðunni og kostnaður við uppbyggingu á slíku er miklu minni en áður var og möguleikar á að hafa alla umgjörð miklu einfaldari. Við erum í farvegi með að ákveða það í ráðuneytinu hver tillaga okkar verður um framtíðarskipan þessara mála. Það þarf auðvitað að vera þannig að sá rekstur sé ekki háður neinum sérstökum trúfélögum. Þessi þjónusta er óháð trúfélögum og á að vera það. Það er mín skoðun. Sú tenging sem er við þjóðkirkjuna í dag varðandi reksturinn á þessu og tenginguna við kirkjugarðinn, það er eitthvað sem við þurfum að skerpa á líka við þessar breytingar þegar þær liggja fyrir og það verður fyrr en síðar.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það gleður mig að heyra að ekki sé búið að niðurnjörva neitt í þessum málum og það sé raunverulega verið að skoða þessi mál í ráðuneytinu. Ég fagna því og bendi aftur á það sem kemur fram í þeim umsögnum sem bárust vegna frumvarpsins fyrir umfjöllun, m.a. það að það er, held ég, óumdeilt að einungis er pláss fyrir eina bálstofu. Því er þetta svolítið snúin staða og alveg eins og hæstv. ráðherra bendir á þá hefur tækninni fleygt fram og mjög margt er t.d. ólíkt við rekstur bálstofu og kirkjugarða. Í raun er reksturinn mun líkari útfararþjónustu en rekstri kirkjugarða eða grafreita og færi því ágætlega í höndum einkaaðila. Í ljósi almennrar stefnu flokks hæstv. ráðherra ímynda ég mér að þeim hugmyndum verði tekið opnum örmum að fela algerlega trúhlutlausum einkaaðilum rekstur bálstofunnar. Þó að því sé haldið fram að eitthvað sem rekið er á vegum eins trúfélags sé opið öllum óháð trúfélagi þá vitum við að það er ekki svo einfalt. Þetta eru viðkvæm mál. Trú fólks er viðkvæmt og persónulegt mál og í raun ekki hægt að ætlast til þess að fólk leiti til annars trúfélags en síns eigin eða til trúhlutlausra aðila með hluti af þessu tagi.

Virðulegi forseti. Það er að mörgu að hyggja þegar kemur að því hvernig við skipum málum til framtíðar í þessu. Við til að mynda horfum á þá staðreynd að þróunin hér á stórhöfuðborgarsvæðinu hefur verið mjög hröð í áttina að bálförum, yfir 70% útfara eru bálfarir í dag. Hlutfallið er aftur á móti miklu lægra úti á landi. Það eru allir sammála um að það sé að mörgu leyti ástæða til að hvetja frekar, hafa umgjörðina þannig, til bálfara. Það má til að mynda tala um landnýtingu og annað í því sambandi. En það er augljós mismunun í aðstöðu fólks sem býr úti á landi og þeirra sem búa á höfuðborgarsvæðinu varðandi aðgang að þessari þjónustu og þess vegna er hlutfallið eins og raun ber vitni. Því hefur gjarnan verið haldið fram að einungis sé pláss fyrir eina bálstofu á Íslandi. Það hlýtur auðvitað að tileinkast af þeim kostnaði sem lagður er til grundvallar á því að hafa þessa þjónustu til staðar. Þær hugmyndir sem hafa verið uppi, bæði hjá kirkjugörðum Reykjavíkurprófastsdæmis og hjá félaginu Tré lífsins, byggja auðvitað mjög stóra starfsemi í kringum þetta meðan að bálförin sem slík getur átt sér stað í tiltölulega einföldu umhverfi. Þetta er það sem við erum að skoða. Kostnaður við ofna og annað hefur farið mjög mikið niður á síðustu árum og ég hef aðeins verið að kynna mér það. Ég hallast að því að ástæða geti verið til að hafa þetta mögulega alveg frjálst, að þeir fari í þetta sem vilja, að ákveðinn hluti kirkjugarðsgjalds sem fólk greiðir verði til ráðstöfunar í þessu sambandi. Þegar ofnar kosta kannski nú orðið, jafnvel notaðir ofnar, niður í nokkrar milljónir króna, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna og frumvarpið og get fullvissað hann um að við í hv. allsherjar- og menntamálanefnd munum taka þetta fyrir og fara yfir þær umsagnir sem hafa borist. Því miður hefur okkur ekki tekist áður að fá gesti út af þessu máli en munum að sjálfsögðu gera það. Ég fagna mjög því sem kom fram í máli ráðherra hér áðan varðandi það að það þarf að skoða stóru myndina og þar er landsbyggðin auðvitað inni. Það er ankannalegt, ef við viljum að ekki sé dregið úr valfrelsi fólks og að fólk geti tekið ákvörðun um að láta brenna sig að sér gengu, að aðgengið skuli ekki vera betra fyrir fólk á landsbyggðinni en raun ber vitni. Ég vildi ekki síður, virðulegur forseti, nota tækifærið til að nefna að annað frumvarp liggur fyrir þinginu, um breytingu á sömu lögum. Það er á þskj. 27 og fjallar um dreifingu á ösku. Ég er fyrsti flutningsmaður á því frumvarpi og það er líka mál sem ég hef mælt fyrir allnokkrum sinnum en hefur, eins og oft vill verða með þingmannamál, ekki fengið brautargengi. Ég vona að þetta mál fái hér brautargengi og ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að horfa til þess að það er ekki bara umgjörðin í kringum þetta, þ.e. brennslurnar og annað, heldur líka að valfrelsið nái fram yfir það. Það er með öllu óeðlilegt, að mínu mati, að hið opinbera hafi á því sterkar skoðanir að veljir þú að láta brenna þig þá beri að jarðsetja kerið. Það er það sem lögin segja. Svo getur þú sótt um undanþágu og þá er það innan mjög strangs ramma. Ég óska eftir að hæstv. ráðherra komi með mér í lið og breyti þessu íþyngjandi gamla lagaákvæði og reglugerðum sem því fylgja þannig að við opnum svolítið á þetta og virðum frelsi einstaklingsins út yfir gröf og dauða.

Forseti. Ég ætlaði nú bara að koma örstutt upp og lýsa yfir ánægju minni með þá góðu umræðu sem átti sér stað í gær og á sama tíma aðeins að súmmera þann skilning sem ég tek úr þeirri umræðu og tel mikilvægt að halda til haga. Það komu fram athugasemdir um að mál heilbrigðisráðherra um að afnema refsingar væri ekki á þingmálaskrá fyrr en í mars, sem mér þykir miður. Það grefur undan trúnni á að það mál nái fram að ganga. Þá er mjög stutt eftir af þinginu og mikið álag á velferðarnefnd sem er með gríðarlega mikið af málum inni hjá sér á þessum tíma, því miður. Hitt sem mér þótti miður var að heyra hvernig þingmenn meiri hlutans, sem tóku þátt í umræðunni í gær, voru flestir sammála því og tóku undir með mér að refsistefnan væri ekki að virka. Flestallir voru sammála um að refsistefnunni þyrfti að breyta því að hún væri ekki að skila gagni, hún væri ekki að ná markmiðunum, hún væri ekki til bóta, hún væri ekki að skila neinu til samfélagsins. Ég fann hljómgrunn þar sem er mjög gott. Þeir sem tóku þátt í umræðunni í gær, þingmenn meiri hlutans, virðast vera sammála um að ekkert gagn sé í refsistefnunni, og hún sé meira að segja að valda skaða, en mér þykir miður að samt er alltaf verið að kalla eftir bið, að við eigum að bíða þangað til búið verður að fara í heildarendurskoðun, að við eigum að bíða þangað til búið verður að efla meðferðarúrræði, að við eigum að bíða þangað til búið verður að efla forvarnir - það er alltaf ástæða til að bíða. Þetta er sami tónninn og ég hef heyrt frá því að ég lagði málið fyrst fram, það er alltaf þessi bið eftir einhverju sem virðist aldrei gerast. Nú hefur þessi ríkisstjórn haft dágóðan tíma til að gera alla þessa hluti, en hefur ekki gert neitt enn þá. Ég velti því fyrir mér hvers vegna við þurfum að halda áfram að valda skaða í lífi fólks til að bíða eftir því að úrræði séu bætt og heildarendurskoðun fari í gang þegar þingið gæti gefið samfélaginu þau skilaboð, með því að samþykkja þetta frumvarp, að við viljum afglæpavæða. Það er hægt að stilla gildistímann þannig að þetta taki gildi eftir ár. Þetta er eitthvað sem tíðkast erlendis þegar verið er að fara í svona lagabreytingar. Á þessu ári gæti ráðherra og ríkisstjórnin farið í þá vinnu að fara í þessa heildarendurskoðun, að fara í að styrkja og efla þessi meðferðarúrræði og forvarnastarfið. Á sama tíma væri þingið búið að gefa þau mikilvægu skilaboð út í samfélagið að það standi til að hætta að refsa fólki fyrir að nota vímuefni. Þetta er það sem ég tek út úr þessari umræðu og það grefur dálítið undan von minni um að þetta mál nái fram að ganga og að heilbrigðisráðherra nái að klára þetta mál á þessu þingi, því miður. Ég vildi óska þess að það væri meiri vilji, að það væri meira hugrekki til að stíga þetta skref. Það gat enginn, forseti, ekki einn einasti þingmaður, svarað mér þegar ég spurði í gær hverju núverandi stefna væri að skila. Hverju skilar það til samfélagsins og hverju skilar það þeim einstaklingum sem við erum að refsa að halda þessari refsistefnu áfram? Því gat enginn svarað. Ef við getum ekki svarað því og sýnt fram á að núverandi refsistefna sé að ná markmiðum sínum finnst mér að okkur, löggjafanum, beri að breyta stefnunni.

Frú forseti. Það er ekki sjálfsagður hlutur að geta eignast barn og mörg þurfa aðstoð tæknifrjóvgunar. Mér finnst að lögin eigi að vera fólki til hjálpar sem er í þeirri vegferð í staðinn fyrir að lögin geri verkefnið erfiðara. Því er ég sérstaklega glöð með að standa hér í dag og mæla fyrir frumvarpi sem ég hef lagt fram í tvígang og mæli nú fyrir í fyrsta sinn svo lagaumhverfið geti frekar aðstoðað fólk í þeirri vegferð að eignast barn í stað þess að reynast því þröskuldur. Nóg er til af óþarfa þröskuldum í heiminum og nauðsynlegt að fækka þeim þar sem hægt er. Reglukerfið í kringum tæknifrjóvganir er að mörgu leyti ágætt en er upphaflega frá árinu 1996. Ég hugsa með mikilli hlýju og samúð til allra þeirra sem áður stóðu í eflaust mjög sársaukafullri baráttu til að eignast barn án þeirrar þekkingar, tækni og umræðu sem við þó búum við nú. En þótt lagaumhverfi tæknifrjóvgana hafi tekið breytingum síðan þá verður að endurskoða það sem úrelt er og hreinlega vont, að mínu mati, í núgildandi lögum. Af illskiljanlegum ástæðum er t.d. lagt bann við því í núgildandi lögum að gefa tilbúinn fósturvísi. Það er bannað að gefa fósturvísi þótt bæði sé heimilt að gefa sæði og egg. Blessunarlega eru það ekki margir sem eru í þeirri stöðu að geta hvorki notað egg sín eða sæði af einhverjum ástæðum en það gerist og í þeim aðstæðum er fyrir þá einstaklinga dýrmætara en gull að geta þegið fullbúinn og þroskaðan fósturvísi að gjöf. Staðreyndin er sem sagt sú ef t.d. par vill aðstoða einhverja sem það þekkir sem á erfitt með að eignast barn, má það par samkvæmt lögunum gefa annars vegar egg og hins vegar sæði en alls ekki tilbúinn fósturvísi úr sama eggi og sama sæði. Íslensk lög leggja blátt bann við því að það megi, sem er að mínu viti óskiljanlegt og það verður að segjast að röksemdafærsla fyrir þessu í greinargerð laganna er rýr. Forseti. Fólk sem kýs að nýta sér aðstoð tæknifrjóvgunar við að eignast barn verður samkvæmt núgildandi lögum að vera skráð í staðfesta sambúð eða hjúskap. Kannski atriði sem hljómar ekki svo skrýtillega. Er þetta ekki bara eðlileg krafa? En, forseti, er hún það? Hvað er það nákvæmlega sem kallar á að það sé nauðsynlegt að fólk sem hefur hug á að eignast barn saman sé í skráðri sambúð eða í hjónabandi? Ég get ekki svarað því en það er hins vegar mín skoðun að ríkisvaldið á ekki að óþörfu að hafa skoðun eða miðstýra því hvernig fólk kýs að búa til fjölskyldu þegar engin ástæða er til. Kannski má í þessu samhengi minna á að íslenska ríkið gerir ekki kröfu um sambúðarform áður en fólk eignast börn, blessunarlega, því það myndi líka eflaust kalla á helst til mikla skriffinnsku á börum bæjarins. Öllu alvarlegra er að sambúðarkrafan veldur því að við skilnað er fólki bannað að nýta fósturvísi sinn jafnvel þótt einstaklingarnir vilji samt eignast barnið saman eða fyrir liggi samþykki beggja aðila fyrir því að annað þeirra nýti fósturvísinn. Það sama á við um þær sorglegu aðstæður ef fólk á fósturvísi og annað þeirra andast. Íslensk lög gera skýlausa kröfu um að í þeim aðstæðum verði að eyða fósturvísinum þrátt fyrir skýran og staðfestan vilja beggja aðila um að hann verði nýttur eftir andlát annars þeirra. Forseti. Ég ætla að fá að endurtaka þennan punkt svo hann fari örugglega ekki á milli mála: Ef fólk slítur sambúð eða hjónabandi, eða annar aðilinn andast, verður samkvæmt núgildandi lögum að farga öllum fósturvísum þeirra einstaklinga þrátt fyrir að það liggi fyrir vilji og samþykki beggja um að fósturvísarnir verði nýttir. Herra forseti. Þetta fyrirkomulag er allt of stíft, algjör óþarfi, allt of sársaukafullt og verður að breyta. Reglur núgildandi laga er eflaust, eða var, hægt að rökstyðja út frá ýmsum ástæðum líkt og flest. En þegar hlutirnir enda í fanginu á ríkinu gerist það of oft að það fer að hafa of mikil afskipti, óþarfa afskipti, hlutir úreldast og fara að stýra of mikið tilveru fólks sem þróast kannski áfram og á annan hátt en lagareglurnar segja til um. Við eigum því þvert á móti að treysta fólki til að finna lífi sínu þann farveg sem það telur best og þá sérstaklega þegar rökstuðningurinn er jafn rýr og raun ber vitni. Reglur eiga að vera fáar og skýrar eins og kostur er, annars skapast í þessu eins og öðru flókið regluverk þar sem sífellt þarf að plástra og bæta við nýjum reglum til að koma til móts við ólík sjónarmið. Það sem meira er; ríkið á þá enn erfiðara með að bregðast við því að samfélagið sé í sífelldri mótun. Viðhorf okkar til aldurs hafa t.d. breyst, við kynnumst seinna en áður og hugum að barneignum seinna en áður og höldum heilsu og orku lengur en áður. Fyrir utan þann augljósa punkt að við erum nú ekki mikið að skipta okkur af því af hverju og í hvernig aðstæðum og á hvaða hátt fólk vill almennt eignast börn. Ríkið hefur enga ástæðu til að fara að skipta sér af því þótt fólk þurfi aðstoð tækninnar til þess. Forseti. Það er rétt að nefna að oft hafa heyrst að rökin fyrir íþyngjandi reglum í þessu samhengi séu hagsmunir barnanna. Hagsmunir barna skipta miklu máli, en við höfum lög og reglur í samfélaginu sem gæta hagsmuna barna. Við getum alveg treyst því að þær eigi við sama hvaðan og hvernig börnin koma. Hið opinbera hefur t.d. áður sett íþyngjandi reglur á grundvelli hagsmuna barna sem var svo horfið frá. Það er t.d. ekki ýkja langt síðan afnumið var bann við því að systir konu sem á í erfiðleikum gæti gefið henni gjafaegg þar sem þá var talið að það yrði of erfitt að alast upp í svo flóknu fjölskyldumynstri. Sömuleiðis takmarkaði ríkið áður rétt samkynhneigðra til að eignast börn með þeim rökum að það væri of erfitt fyrir börn að alast upp hjá samkynja foreldrum. Allt atriði sem okkur finnst blessunarlega sjálfsagt að sé heimilt í dag og góð áminning um að líf okkar, tilvera og viðmið á það til að breytast hraðar en regluverk hins opinbera. Forseti. Reglur eiga að vera fyrir fólk og við eigum aldrei að vera hrædd við að endurskoða þær. Ég er því mjög glöð að mæla fyrir þessu máli til að taka fleiri skref til aukins frelsis, stuðnings og sjálfsákvörðunarrétti gagnvart fólki sem vill eignast börn. Nánar tiltekið eru efnislegar tillögur í frumvarpinu sem ég hér mæli fyrir þær að lagðar eru til breytingar á lögum nr. 55/1996, um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna, og barnalögum, nr. 76/2003. Í frumvarpinu er lagt til að sambúð eða hjúskapur verði ekki lengur skilyrði fyrir því að einstaklingar geti staðið saman að tæknifrjóvgun í þeim tilgangi að búa til barn. Frekar skal byggt á upplýstu, skriflegu og vottuðu samþykki beggja einstaklinga gagnvart tæknifrjóvgunarferlinu og geymslu fósturvísa að því loknu. Við þá breytingu gerist í raun ósjálfrátt það sem mér fannst ástæða til að nefna í tvígang hér áðan, að aftengd er og rakin upp krafa núgildandi laga um að það verði að eyða þeim fósturvísum sem til eru við skilnað fólks eða andlát annars þeirra. Engu að síður fannst mér ástæða til að taka það sérstaklega fram í greinargerð svo að það færi örugglega ekki á milli mála að það myndi gerast sjálfkrafa við að afnema sambúðarkröfuna. Einnig er lagt til að gjöf fósturvísa verði heimil, en þó ekki í ábataskyni. Sú heimild byggist á sama grunni og heimild til að gefa kynfrumur til tæknifrjóvgunar þriðja aðila og verði háð upplýstu, skriflegu og vottuðu samþykki gjafans. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að ráðherra skuli í reglugerð gera betur grein fyrir því hvernig upplýst samþykki hlutaðeigandi í tæknifrjóvgunarferli skuli uppsett og útfært. Við gerð frumvarpsins var löggjöf þriggja annarra landa skoðuð þegar kemur að tæknifrjóvgun og þeim skilyrðum sem gerð eru til einstaklinga sem leita þeirrar heilbrigðisþjónustu til að eignast barn. Í stuttu máli eru þau lönd, Bretland, Danmörk og Spánn, öll með rýmri löggjöf en núverandi reglur segja til um og myndi frumvarpið sem ég mæli hér fyrir færa íslenska löggjöf nær því hvernig þar er hafður háttur á. Nánar er fjallað um löggjöf þeirra landa í greinargerð frumvarpsins. Forseti. Það er mikilvægt að þeir einstaklingar sem leggja þurfa upp í langt, erfitt og kostnaðarsamt ferli tæknifrjóvgunar til að freista þess að eignast barn og búa til fjölskyldu upplifi að umgjörð laganna og reglur um tæknifrjóvgun séu gerðar með hag þeirra fyrir brjósti og þeim til aðstoðar. Frumvarpið miðar að því að fullorðnu fólki skuli treyst til að haga lífi sínu eins og það vill svo fremi sem það sé öðrum að skaðlausu. Reglurnar skuli vera eins skýrar og einfaldar og kostur er. Lög og reglur eru fyrir fólk og löggjafinn á ekki að vera hræddur við að endurskoða þær í takt við tímann og auka tækifæri fólks til að búa til fjölskyldu. Ég segi því hér einu sinni enn, að lokum, að ég er mjög glöð með að vera hér að mæla fyrir þessu máli. Máli sem mun auðvitað ekki valda straumhvörfum fyrir allan þann fjölda fólks sem glímir við ófrjósemi og þarf að nýta sér aðstoð tæknifrjóvgunar. Það þarf enn að rýna fleiri þætti eins og til dæmis kostnað. En fyrir þá einstaklinga sem eru í vandræðum vegna stífra reglna núgildandi laga munu þessar breytingar skipta öllu heimsins máli. Forseti. Ég stend ekki ein að þessu frumvarpi. Meðflutningsmenn mínir að þessu frumvarpi eru úr öllum flokkum sem starfa á Alþingi og ég vil fá að nota tækifærið og þakka fyrir það. Meðflutningsmennirnir eru hv. - og núna uppáhalds - þingmenn Bergþór Ólason, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Gísli Rafn Ólafsson, Helga Vala Helgadóttir, Jakob Frímann Magnússon, Líneik Anna Sævarsdóttir og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Lagt er til að lögin taki gildi 1. janúar 2023 enda er ekki um mjög tæknilega flóknar breytingar að ræða, kostnaðurinn er enginn og gagnvart því fólki sem þessi lagabreyting myndi hjálpa þá er hver mánuður sem eilífð að líða. Að lokum hlakka ég til að heyra öll þau sjónarmið sem geta komið að gagni við málið og legg til að málið gangi að lokinni 1. umr. til hv. velferðarnefndar.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir framlagningu þessa máls og þakka fyrir boðið að fá að vera meðfylgjandi á þessu þarfa máli. Ég tek undir það sem hv. þingmaður segir að þetta mál mun ekki valda straumhvörfum í íslensku samfélagi en við erum líka hér til að tryggja að litlir hlutir gerist sem geta haft grundvallaráhrif á líf fólks. Minni ég á þingmál sem var samþykkt hér á mínu fyrsta þingi er varðaði aðild feðra í faðernismáli sem andstæðingar sögðu að myndi valda slíkum usla í fjölskyldum landsins að það yrði að koma í veg fyrir þann óskapnað. Þar var bara verið að tala um þessa litlu réttarbót að faðir úti í bæ gæti látið kanna faðerni barns sem hann teldi sig eiga en það var ekki hægt áður, það var bara móðir og barn. Ég segi: Þetta er gríðarlega mikilvægt mál sem mun ekki varða alla í samfélaginu en mun skipta þá sem að málið varðar öllu. Kannski vegna þeirrar fyrirstöðu sem ég upplifði með þetta mál sem ég var að rifja upp þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Hvaða rök hefur hún heyrt gegn því að þetta mál geti og eigi að verða að veruleika? Ég held að það væri fróðlegt fyrir okkur að fá að heyra þau rök.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur kærlega fyrir andsvarið. Með þeim fyrirvara að málið á eftir alla sína þinglegu meðferð, þar sem ég á von á að það komi einhverjar athugasemdir eða vangaveltur varðandi það, þá verður að segjast að ég hef ekki fengið mikla gagnrýni á málið í þessa mánuði sem ég hef talað um það á opinberum vettvangi. Þetta er eins og ég segi í fyrsta skipti sem málið er sett formlega á dagskrá. Ég hef fengið eina athugasemd, ég verð að hugsa hvort ég sé ekki örugglega að segja satt, og hún sneri að því að einhverjir höfðu áhyggjur af því að með því að opna fyrir að það væri ekki skilyrt við sambúðarformið að geta farið í tæknifrjóvgun þá myndi fólk leika sér að því að eignast barn eins og gæludýr, eins og það var orðað við mig. Ég leyfi mér góðfúslega að benda viðkomandi á að það er nú svo sem þannig í lífinu almennt að það er hægt að eignast börn hvernig sem maður vill án þess að fá aðstoð tækninnar til þess. Ég verð að segja alveg eins og er að það er mér til efs að fólk ætli að leika sér að því að fara í mjög kostnaðarsamt ferli sem er ekki sársaukalaust, nema síður sé, í einhverju bríaríi eða gríni. Ég efast stórkostlega um það og ætla að lokum að leyfa mér að halda því fram að þeir sem hafa áhyggjur af þessum vinkli málsins hafa örugglega aldrei komið nálægt tæknifrjóvgunum eða þekkja nokkurn einasta aðila sem hefur staðið í þeim.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Já, ég verð að segja að ég átti nú von á öðrum rökum. Það er auðveldara að eignast börn, eins og gæludýr, með náttúrulegum hætti en með aðstoð tækninnar, bara svo að það sé sagt. Nei, ég ætla ekki að fara þangað. En ég átti von á því að frekar yrði farið inn í þetta út frá fjölskyldunni, heilagleika fjölskyldunnar, og einhverju slíku. Það verður fróðlegt að fylgjast með afdrifum málsins og hvað þeir finna að því sem mögulega finna málinu allt til foráttu því ég held að það hljóti að vera einhverjar slíkar raddir, einhverjar viðlíka raddir, eins og heyrðust varðandi þetta mál sem ég minntist á áðan, faðernismálin. Mér þykir það líklegt. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir að leggja málið fram og hlakka til að fylgjast með afdrifum þess hér á þingi.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þetta andsvar hv. þingmanns. Ég efast ekki um að það sé eitthvert fólk í samfélaginu sem finnst fullmikið vera að molna undan einhvers konar hugmynd um hvað fjölskylda sé og hvernig hún eigi helst að vera. Það segir ekkert endilega allt þótt það hafi ekki verið sagt við mig. En ég efast ekkert um það. Þá langar mig bara að minna á, og það er einn angi þessa frumvarps sem mér þykir mjög vænt um að standa að, að ég trúi því mjög einlæglega að það er fólkið sem á að ráða því sjálft hvað því finnist vera fjölskylda miklu frekar en hið opinbera. Þegar lög um tæknifrjóvgun voru fyrst sett 1996 þá máttu samkynhneigðir ekki nýta sér þá tækni því það féll ekki á þeim tíma undir hugmynd löggjafans um hvers konar fjölskyldur þurfa að nýta sér þessa þjónustu, sem samanstóðu að sjálfsögðu af manni og konu eingöngu. Seinna meir liðkaðist fyrir í lögunum þannig að einstæðar mæður gátu staðið að tæknifrjóvgun og svo samkynhneigðar. Því höfum við smám saman lært og slakað á okkar eigin kröfu um stýringu á því hvað sé t.d. fjölskylda, sem er náttúrlega ótrúlega áhugavert umræðuefni fyrir seinni tíma. En þess vegna skiptir mig svo miklu máli að í staðinn fyrir að reyna að plástra og setja inn í mengið ný tilvik leyfum við fólki að ráða sér sjálft, skilgreina sig sjálft svo lengi sem öll réttindi, upplýsingar, vottorð og allt gagnvart barninu er á kristaltæru. En hið opinbera á ekki alltaf að segja hverjir mega taka þátt þegar engin ástæða er til þess.

Frú forseti. Það er mér mjög mikill heiður að vera meðflutningsmaður á þessu frumvarpi sem er mikil réttarbót. Kannski ekki fyrir marga, en eins og hv. þm. Hildur Sverrisdóttir benti á þá skiptir þetta öllu máli fyrir þá sem þetta snertir. Það er rétt, sem hv. þingmaður benti á, að hið opinbera vill stundum skilgreina hlutina allt of nákvæmlega í stað þess að gefa fólki frelsi til að ákveða ýmsa hluti. Vandamálið þegar við byrjum að skilgreina svona mikið er að það lenda alltaf einhverjir á milli, eins og við sjáum t.d. í þessum málum. Nei, þú verður að vera gift, annars gengur þetta ekki. Þegar maður les sum af þessum skilyrðum í dag hugsar maður: Hvað var verið að hugsa þarna 1996? Sum skilyrðin eru þannig að ég spyr sjálfan mig hvort þú þyrftir ekki líka að geta staðið á haus í tvær mínútur; skilyrðin eru svo rugluð, eins og þetta með sambúðarformið. Af hverju þurfti fólk að vera í sambúð eða gift? En frumvarpið er allt af hinu góða og það er einskær von mín að það fái hraða meðferð innan þingsins. Að því standa aðilar úr öllum flokkum. Vonandi verður það ekki að einhverjum samningsspón eins og mörg frumvörp verða. Mig langaði að ræða líka annan hluta af því að fara í tæknifrjóvgun sem hv. þm. Hildur Sverrisdóttir nefndi hér áðan, en það er hinn mikli kostnaður sem fólk situr uppi með sem þarf á slíku að halda. Fyrir nokkrum dögum var viðtal við unga konu sem fór í gegnum tæknifrjóvgun og eignaðist barn. Mig langar, með leyfi forseta, að lesa örstutt upp úr viðtalinu við hana þar sem hún segir: „Ég er ein og var svo sem ekki búin að safna sérstaklega fyrir þessu en átti smá sparifé. Í hvert skipti sem tæknisæðingin heppnaðist ekki fann ég fyrir meiri vonbrigðum og meiri fjárhagsáhyggjum. Það er leiðinlega hliðin á þessu öllu saman. Ef þú ert mjög heppin og þetta tekst í fyrsta skipti þá þarf þetta ekki að kosta voða mikið en maður veit það ekki fyrir fram.“ Já, það eru því miður mörg dæmi um það að fólk þarf að ganga í gegnum margar tilraunir áður en þetta tekst og við þurfum virkilega að finna leiðir til að styðja við fólk með því að lækka þennan kostnað. Það geta ekki allir borgað fyrir þetta í dag sem vilja komast í tæknifrjóvgun. Mig langar enn og aftur að þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir þetta mikilvæga frumvarp og fyrir að fá að vera með á því.

Virðulegur forseti. Mig langar bara að byrja á því að óska hv. þm. Hildi Sverrisdóttur innilega til hamingju með að hafa mælt fyrir þessu mikilvæga frumvarpi hér í dag og að þetta mál komist svona snemma á dagskrá og hafi svona lágt málsnúmer. Þrátt fyrir það sem hv. þingmaður sagði hér á undan mér þá er það nú stundum svoleiðis að það getur skipt máli í framgangi málanna. Ég segi: Til hamingju með að vera komin fram með þetta mál sem ég tek undir að er mikilvægt og ég held að sé kannski bara svona eðlileg lagfæring á lagatexta. Eins og hv. þingmaður kom inn á var samfélagið bara öðru vísi þegar þessi lög voru gerð. Það á auðvitað ekki að vera þannig að hið opinbera sé með eitthvert stýrivald og sé að skipta sér af athöfnum fólks í daglegu lífi. Þær tillögur sem hér eru lagðar fram eru kannski ekki stórtækar, eins og hv. þingmaður kom inn á, en skipta fólk mjög miklu máli, fólk sem er í þeirri stöðu. Hv. þingmaður kom inn á frjósemisvanda og við horfum fram á að hann hefur aukist mjög mikið á síðustu árum. Ég veit að hv. þingmaður hefur verið opinskár í umræðunni um það sem er mjög mikilvægt því að það eru svo margir þarna úti sem eru að glíma við það. Ef við getum með einhverjum hætti liðkað fyrir og auðveldað það erfiða ferli sem í því felst að fara í tæknifrjóvgun eigum við að sjálfsögðu að gera það. Ég vildi líka koma upp og segja að ég styð málið heils hugar. En vegna þess að mér hættir stundum til að verða smá excel-kona og hugsa um peninga og stóru myndina þá flutti ég ræðu í þinginu í gær eða fyrradag þar sem ég fór yfir að það væri mat okkar að það skorti 15.000 vinnandi hendur á næstu fjórum árum. Og nú hugsar fólk: Hvað er hún að tala um hérna, litlu börnin og vinnandi hendur? En við þurfum líka að vera raunsæ hvað það varðar að barneignum fækkar, þ.e. konur fæða færri börn í dag en þær gerðu fyrir töluverðu síðan. Á sama tíma erum við að upplifa þá miklu gleði að þjóðin eldist út frá þeirri forsendu að við lifum lengur, vonandi líka betur. Það þýðir að einhver þarf að vera þarna úti að vinna, það er bara nauðsynlegt. Ég held reyndar að við þurfum, út frá þessum excel-útreikningum mínum sem ég er hér að fara mjög lauslega í, að horfa enn frekar á það hvernig við getum komið til móts við það fólk sem vill eignast börn en á í erfiðleikum með það. Það er nefnilega þjóðhagslega mjög hagkvæmt, svo að ég noti þjóðhagfræðilegar útskýringar á þessu öllu saman. Þess vegna held ég að það sem hv. þingmaður kom inn á varðandi kostnaðarþátttöku fólks í þessu og annað - það er líka mál sem við þurfum að skoða og við þurfum að skoða það vel. Sjálf hef ég líka talað fyrir því að við þurfum að skoða lögin og opna fyrir staðgöngumæðrun. Ég veit að allar þessar umræður geta flækt mjög málið þannig að ég ætla ekki að gera það. Ég ætla frekar að segja: Hér erum við með einfalt og skýrt og mjög gott mál og ég legg til að það fái afgreiðslu fyrir jólahlé, ég held að það sé mjög mikilvægt. Að því sögðu, þegar það er komið í höfn, held ég að við þurfum að halda umræðunni áfram og fara jafnvel enn lengra í því að velta fyrir okkur hvernig við getum aðstoðað þá sem vilja eignast börn við að fæða börn inn í þennan heim. Við þurfum jú á börnum að halda.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir sína framsögu hér áðan og einnig óska henni til hamingju með að þetta mál sé komið inn í þingið. Ég vildi koma hingað upp örstutt til að lýsa yfir stuðningi við þetta mál. Mér þykir þetta mjög mikilvægt mál enda er sú ákvörðun að eignast barn ein stærsta ákvörðun sem einstaklingur getur tekið. Því miður er það svo að oft er líkaminn ekki sammála okkur þannig að það getur verið erfitt að geta barn en sem betur fer lifum við á þeim tímum að tæknin getur aðstoðað okkur. Tæknifrjóvgun aftur á móti er gríðarlegt inngrip í líkamann. Það eru blóðprufur, blóðrannsóknir, hormónasprautur, kynfrumugjöf og annað og auk þess getur verið mjög mikill kostnaður við þetta. Þegar fólk hefur tekið þá ákvörðun að láta líkama sinn fara í gegnum þetta svakalega inngrip og tekið þá ákvörðun að eignast barn með þessum hætti þá er náttúrlega ótrúlegt að þröngsýn lagaumgjörð geti komið í veg fyrir það. Ef fólk tekur þá ákvörðun að fara í gegnum þetta ferli, jafnvel með einhverjum sem það er ekki í sambúð með eða ekki í hjónabandi með, taka þessa ákvörðun saman og fara í gegnum þetta ferli, þá þykir mér sjálfsagt að það sé hægt. Þetta er bara þeirra ákvörðun. Þess vegna styð ég þetta frumvarp heils hugar. Svo eru líka aðrir hlutir í tengslum við tæknifrjóvgun sem við þyrftum kannski að fara að skoða. Oft er það þannig að það verða mjög langir biðlistar fyrir kynfrumugjöf og það er ekkert langt síðan, ég veit ekki hver staðan er á þessu í dag, fyrir stuttu var tveggja ára biðlisti til að fá egg. Leghafar hafa fengið greitt fyrir að gefa egg og það er umhverfi sem við þyrftum kannski líka að skoða og styðja betur við og auglýsa betur og fara í gegnum allt þetta ferli í kringum tæknifrjóvgun á allan hátt. Það eru margar konur sem fara út til að gefa egg og einnig til að fara í gegnum tæknifrjóvgun vegna þess hvað biðlistarnir á Íslandi eru langir. Allt sem styður við að bæta þetta ferli styð ég heils hugar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Mig langaði bara örstutt að fá að koma hingað upp því hún tæpti á mjög mikilvægu atriði sem ég hafði svo sem ekki nefnt í þessari umræðu. En eins og þingmenn sem tók til máls á undan mér, hv. þingmenn Bryndís Haraldsdóttir og Gísli Rafn Ólafsson, nefndu eru fjölmargir þættir í kringum þetta allt sem þarfnast rýni og skoðunar. Ég ákvað mjög meðvitað að hafa þetta frumvarp bara um þessi atriði, þessi tæknilegu sanngirnisatriði sem ég veit ekki betur en að allir ættu nokkurn veginn að geta verið sammála um þannig að við getum bara drifið það frá og náð í smáréttlæti gagnvart því fólki í þessu landi sem er að glíma við að lögin eru að aftra því frá þessum tækifærum. Eftir allan þennan inngang langar mig bara að nefna þetta með eggjagjöfina og langa biðlista, það er auðvitað mikið vandamál. Ég held að partur af því vandamáli eða þeirri stöðu sé kannski ekki alveg nógu mikið í umræðunni. Það er ákveðið stigma í kringum þetta og slíkt. Ég held að það sé eitthvað sem við ættum að skoða. En mig langaði bara að nefna það sem hv. þingmaður nefndi, þ.e. að greitt væri fyrir eggjagjöf. Það er vissulega gert. Það er kallað „óþægindakostnaður“, sem er, að mig minnir, 150.000 kr., en ég er ekki alveg viss. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er sú að ég veit að Danmörk hefur ákveðið að stíga skrefið og borga talsvert meira til að reyna að minnka þessa biðlista. Sú aðgerð er ekki hafin yfir gagnrýni. Það er alveg vert að ræða hvort sú forsenda að fá greitt sé endilega besta forsendan í þessari stöðu. En mér finnst alveg hiklaust, og tek undir það með hv. þingmanni, að við þurfum að ræða þetta.

Hæstv. forseti. Ég tek undir þá nálgun sem hv. þm. Hildur Sverrisdóttir er að vinna með, að taka núna einungis þennan hluta í tengslum við sambúð og hjónaband, að það sé ekki þörf á því að vera í sambúð eða hjónabandi til að fara í tæknifrjóvgun. Ég vildi bara nefna að þá væri áhugavert og frekar mikilvægt að við förum að skoða frekar lagaumgjörðina almennt í kringum þetta. Ef við færum svo langt núna er ég ekki viss um að þetta myndi hljóta eins skjótan framgang og staðan er í þessu frumvarpi. En það væri mjög gott að taka umræðuna hér í þingsal um hver framtíðarsýn okkar er í sambandi við tæknifrjóvgun og hvernig við aðstoðum barnshafandi fólk og fólk sem er að reyna að eignast barn.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fyrir þetta góða frumvarp. Það er allt rétt við þetta frumvarp og ég styð það heils hugar og skráði mig sem meðflutningsmann. Tvær af nánum vinkonum mínum hlutu þá náð að verða mæður 54 ára gamlar með atfylgi tæknifrjóvgunar, önnur fyrir 15 árum og hin fyrir 15 vikum og eru að líkindum í hópi elstu kvenna hvað þetta varðar, það er nokkur, skulum við segja, munur á körlum og konum í þessu samhengi, því miður. Ég er þeirrar skoðunar að þetta sé slíkt lykilmáli í lífi hvers einstaklings, rétturinn til að eignast barn og möguleikarnir á því, að við eigum að gera allt sem við getum til að stuðla að því að gera það sem auðveldast, ódýrast, fljótvirkast og styðja við af heilum hug. En hitt málið sem ég vildi nefna í þessu samhengi er ógnvænleg þróun síðustu a.m.k. tveggja áratuga sem er ófrjósemi í heiminum, óútskýrð. Það eru getgátur af ýmsum toga; geislun, mataræði, mygla eða hvað sem það gæti verið. Ég er hræddur um að það sé ekki kannski varið nógu miklu fé í alþjóðlegu samhengi til að rannsaka hinar raunverulegu hindranir sem þarna eru. Ég get fagnað því úr eigin fjölskyldu að systir mín sáluga hafði fyrir læknamistök orðið að því er virtist ófrjó og þurfti að leita læknisaðstoðar í Bretlandi í þrígang áður en loksins tókst að frjóvga egg og það var mikil gæfa fyrir hana og alla fjölskylduna og mikil hamingja í okkar fjölskyldu er sú eina dóttir, 30 ára á þessu ári, 03.03, var rétt fyrir örfáum vikum að eignast sitt fyrsta barn, þökk sé tæknifrjóvgun fyrir 31 ári. Þannig að ég segi enn og aftur: Ég styð þetta mál heils hugar, geri allt til að tala það upp og óska hv. þingmanni til hamingju með að hafa sett það saman svo skýrt og vel sem raun ber vitni og óska þess af heilum hug að það megi hljóta farsællega og skjóta afgreiðslu í þinginu.

Forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um skattalega hvata vegna launa keppnis- og afreksíþróttafólks. Virðulegur forseti. Af því að ég mæli fyrir þessu máli í fyrsta sinn ætla ég að byrja á því að fara yfir tillögugreinina en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela mennta- og barnamálaráðherra í samvinnu við fjármála- og efnahagsráðherra að skipa starfshóp sem fái það verkefni að útfæra skattalega hvata til launagreiðenda hvort sem er á opinberum eða almennum markaði vegna launa keppnis- og afreksíþróttafólks. Markmiðið er að keppnis- og afreksíþróttafólk fái greidd laun að hluta eða að fullu frá launagreiðanda þegar það þarf að mæta á æfingar eða íþróttamót og launagreiðandi fái skattaívilnun á móti greiddum launum.“ Í greinargerð með málinu er nánar vikið að hugmyndafræði tillögunnar. Keppnis- og afreksíþróttafólk á oft á tíðum erfitt með að fá vinnu við hæfi samhliða íþróttaiðkun vegna þess að fyrirtæki veigra sér við því að ráða starfsmenn sem þurfa að vera frá vinnu vegna tíðra æfinga eða keppnisferða. Afleiðingarnar eru að keppnisíþróttafólk stendur frammi fyrir því erfiða vali hvort það vilji halda áfram að æfa og keppa í sinni íþrótt, með tilheyrandi óvissu um framfærslu, eða ekki. Með takmörkuðum tekjum nær íþróttafólk ekki að ávinna sér full lífeyrisréttindi, atvinnuleysisbætur eða rétt til fæðingarorlofs. Það að bæta fjárhagsáhyggjum ofan á að byggja upp feril í íþróttum er ekki hvetjandi og síst til þess fallið að fjölga efnilegu íþróttafólki hérlendis. Á þetta bæði við um einstaklinga sem eru í innlendum keppnisíþróttum, upprennandi afreksíþróttafólk sem og núverandi afreksíþróttafólk. Sá sem hér stendur, ásamt öðrum flutningsmönnum tillögunnar, telur mikilvægt að skapaður verði sérstakur hvati með skattkerfinu fyrir fyrirtæki til að ráða til starfa hjá sér keppnis- og afreksíþróttafólk. Með því hafa fyrirtæki bæði aukinn sveigjanleika til að koma til móts við mismunandi þarfir og aðstæður íþróttamanna sem og aukinn hvata til þess. Við þetta má auðvitað bæta að sá sem hér stendur telur það einnig heilbrigt og mikilvægt fyrir atvinnulífið í heild að hafa öflugt íþróttafólk innan sinna raða sem smitar svo út frá sér með margvíslegum hætti inn á vinnustaði fólks. Á 151. þingi voru samþykkt lög um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld (skattalegir hvatar fyrir lögaðila sem starfa til almannaheilla), þskj. 1263, 151. löggjafarþing, 342. mál. Með þeim voru útvíkkaðir skattalegir hvatar og lögfestir nýir til að styrkja starfsemi þriðja geirans, m.a. íþróttafélög, björgunarsveitir, góðgerðarfélög og mannúðarsamtök. Horfa má til þessara laga og huga að því hvort laun til íþróttafólks frá launagreiðanda gætu t.d. verið skilgreind með svipuðum hætti og einstakar gjafir og framlög til lögaðila sem hafa með höndum starfsemi til almannaheilla. Með því að styðja við keppnis- og afreksíþróttafólk með þessum hætti er jafnframt verið að styðja við lýðheilsu í landinu. Ekki þarf að fjölyrða um hversu mikilvægt það er fyrir okkur sem þjóð að geta státað okkur af fjölbreyttu og efnilegu keppnis- og afreksíþróttafólki. Forvarnagildi íþrótta er ótvírætt og mikilvægt er að börn og ungmenni eigi sér öflugar fyrirmyndir en rannsóknir hafa sýnt fram á að þátttaka í íþróttum hefur m.a. jákvæð áhrif á námsárangur, sjálfsmynd, sjálfsvirðingu, líkamsmynd, heilsu og almenna líðan. Tillagan er í samræmi við íþróttastefnu stjórnvalda sem lögð var fram árið 2019. Í stefnunni kemur fram að fjárframlög til málaflokksins hafi aukist og nauðsynlegt sé að halda áfram á þeirri braut. Þótt þær hugmyndir sem hér eru lagðar fram sé ekki að finna í stefnunni þá byggjast þær á sömu hugmyndafræði og þar kemur fram. Einn liður í stefnunni snýr að því að stuðningur skólakerfisins við afreksíþróttir sé aukinn og íþróttaæfingar, keppnir og íþróttaafrek séu metin til námseininga í skólakerfinu. Sem liður í þeim aðgerðum er mennta- og menningarmálaráðuneytinu, nú mennta- og barnamálaráðuneyti, falið að hvetja skólastjórnendur til að sýna sveigjanleika gagnvart afreksfólki í íþróttum. Þá segir í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Vinstri grænna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks að styðja eigi við íþróttahreyfinguna til að jafna stöðu karla og kvenna í íþróttum ásamt því að áfram verði unnið með félagasamtökum að því að efla umgjörð um afreksstarf íþróttafólks þar sem m.a. verði litið til eflingar afreksíþróttasjóðs og ferðajöfnunarsjóðs. Öll miðum við að því að róa í sömu átt. Flutningsmenn, ásamt þeim sem hér stendur, að þessari tillögu eru eftirtaldir hv. þingmenn: Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Stefán Vagn Stefánsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ingibjörg Isaksen og Líneik Anna Sævarsdóttir. Ég vil þakka þingmönnum Framsóknar stuðninginn við þetta mikilvæga mál. Flutningsmenn vilja koma því á framfæri að þeir telja þessa tillögu ekki koma í staðinn fyrir hugmyndir um laun og styrki frá ríkinu til afreksíþróttafólks heldur frekar til stuðnings við þær hugmyndir. Það er mikilvægt að áfram verði unnið að útfærslum á stuðningi ríkisins við afreksíþróttafólk og vonar sá sem hér stendur að þær komi til framkvæmda sem allra fyrst. Annars vona ég að við í þinginu, hv. þingmenn, sýnum vilja okkar til stuðnings við keppnis- og afreksíþróttafólk í verki með því að styðja og samþykkja þessa tillögu. Virðulegur forseti. Ég trúi því að efnahags- og viðskiptanefnd taki málið til umfjöllunar, kalli eftir umsóknum og nái að fjalla um það þar sem málið kemur fram snemma á þessu þingi. Þá vonast ég eindregið til þess að við fáum málið aftur hingað inn í þingsal í síðari umræðu þegar líður á veturinn. Ég lýk nú máli mínu og legg til að málinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Frú forseti. Mér finnst ég í pínulítið skrýtinni stöðu vegna þess að ég kem annars vegar hingað upp til að lýsa yfir ánægju minni með þetta mál, sem ég styð heils hugar, en hins vegar til að lýsa yfir furðu minni með að það skuli vera fram komið. Fyrir tveimur árum samþykkti Alþingi hér einróma tillögu mína til þingsályktunar um mótun heildstæðrar stefnu um afreksfólk í íþróttum, að mennta- og menningarmálaráðherra, í samvinnu við Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands og sveitarfélögin, ætti að setja stefnu sem fæli í sér víðtækan stuðning og stefnu um hvernig best yrði unnið að þessum málum. Við vitum, og það kom ágætlega fram í ræðu hv. þingmanns, hvar skóinn kreppir. Síðan átti jafnhliða að tryggja fjárhagslegan stuðning. Samkvæmt samþykkt Alþingis bar ráðherra að leggja fram á Alþingi tímasetta stefnu fyrir 1. júní 2022. Stefnan er ekki komin fram. Ég hef óskað upplýsinga og skýringa með fyrirspurn til ráðherra. En í ljósi þess að á liðnu kjörtímabili og því sem nú er tiltölulega nýhafið kemur ráðherra íþróttamála úr röðum Framsóknarflokksins, úr þeim sama flokki og þingmenn sem flykkjast nú á þessa tillögu, þá ætla ég bara að koma með einfalda spurningu. Ég veit að hv. þingmaður kom inn á það áðan að hann teldi þetta ekki skarast á við launasjóð og það er ekki það sem ég er að tala um heldur þessa stefnu. Vissi hv. þingmaður ekki af þessari ályktun sem samþykkt er og þeirri vinnu sem er í gangi í ráðuneyti íþróttamála, geri ég ráð fyrir? Er ekki eðlilegt að þetta sé innlegg í þá vinnu, þessi tiltekna tillaga um skattalega hvata, og heyri undir heildstæða stefnu sem við búum afreksíþróttafólki okkar?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, ég er vel meðvitaður um þá tillögu sem liggur fyrir. Ég taldi hins vegar málið brýnt og þekki það ágætlega, komandi af öðru stjórnsýslustigi, sveitarstjórnarpólitíkinni, að við vorum að kljást við þetta ítrekað á kjörtímabilinu sem leið, 2018–2022. Við vorum að fá beiðnir til okkar um að gefa afreksíþróttafólki okkar frí á launum, fólki sem var jafnvel að keppa fyrir hönd þjóðarinnar. Það er kannski hvatinn að þessu máli hjá mér að mér finnst mjög brýnt að við mótum okkur stefnu og förum yfir það að þetta sé almennt bæði á opinberum og almennum markaði og gerist mjög hratt. Ég held að það mál sem við erum hér að ræða geti farið mjög vel með öðrum málum sem liggja fyrir og eru jafnvel í vinnslu í ráðuneytinu.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og árétta að við erum öll að vinna í sömu átt. Það er löngu orðið tímabært að við stöndum við stóru orðin þegar kemur að aðstöðu keppnis- og afreksíþróttafólksins okkar og ég held að það sé við hæfi að vitna í orð formanns Körfuknattleikssambands Íslands þegar hann segir í fjölmiðlum, í tilefni vonbrigða vegna afstöðu ríkisstjórnarinnar til nýrrar íþróttahallar: Sýnið nú íþróttahreyfingunni þá virðingu að standa einhvern tímann við eitthvað af því sem lofað er. En mig langar að gera athugasemd við orð hv. þingmanns þegar hann talar um mótun heildstæðrar stefnu um afreksfólk í íþróttum sem tillögu sem fyrir liggur. Það er ekki svo. Þetta er samþykkt. Ráðherra er með boltann, ráðherra er, ef hann fer eftir vilja Alþingis, að vinna málið. Með fullri virðingu fyrir góðri þingsályktunartillögu þá er það nú einfaldlega þannig að það er einfaldara að koma þessu inn í þá stefnu heldur en að taka heilt þingmál í gegnum kerfið aftur, þá væntanlega með einhvers konar annarri tímasetningu. Þetta er tímasett hérna 2023. Það er ómögulegt að vinna heildstæða stefnu um afreksíþróttafólk án þess að þetta mikilvæga mál sé þar inni. Þannig að aftur verð ég eiginlega að lýsa því yfir að ég er undrandi á því að þetta skuli ekki vera unnið saman, að það skuli ekki vera samfella í þessu. Jafnframt verð ég að lýsa mig ósammála því að þetta sé rétta leiðin til að koma þessu mikilvæga máli um skattahvata á framfæri. Þannig að ég hef í sjálfu sér enga spurningu en þó, gjarnan þessa: Telur hv. þingmaður ekki að þetta eigi heima í heildarstefnu fyrir afreksíþróttafólk?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna sem kom í lok hennar máls. Mér finnst í raun og veru tvennt ólíkt að móta heildstæða stefnu varðandi afreks- og keppnisíþróttafólk, hvernig við ætlum að hátta þeirri umgjörð, og svo þetta tiltekna mál, að fara strax í að framkvæma og búa til umgjörð fyrir bæði opinbera og almenna markaðinn um það hvernig við getum sniðið þessi mál þannig að fyrirtæki og stofnanir eftir atvikum fái í raun og veru þennan hvata til sín, að þau líti kannski enn frekar til þessa hóps fólks og fái það til starfa. Ég ítreka að mér finnst það, eins og kom reyndar fram í framsögu minni, mjög mikilvægt og brýnt að þessi hópur sé virkur þátttakandi í atvinnulífinu. Ég held að það sé mjög heilbrigt fyrir fyrirtæki og stofnanir og atvinnulífið í heild að hafa íþróttafólk innan sinna raða sem smitar svo út frá sér, eins og ég sagði áðan, með margvíslegum hætti inn á vinnustaði. Vissulega getur þetta mál og stefnan vel talað saman en ég tel mjög brýnt að þetta komi til framkvæmda strax.

Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé gengið til góðs í báðum þeim málum sem hér hafa verið til umræðu og ég styð heils hugar það mál sem hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson hefur lagt fram um heildstæða stefnu í íþróttamálum. Það er löngu tímabært að það komist til afgreiðslu hér og ég held að það fari ágætlega saman við það sem hv. þm. Ágúst Bjarni Garðarsson er hér að tala um. Þetta er afmarkað svið og minnir mig dálítið á baráttu nafna hans, Ágústs Einarssonar, hér fyrir mörgum árum fyrir því að við fengjum kannski örlitla skattalega hvata fyrir fyrirtæki til að styðja við menningarstarf, líknarstarf og slíkt. Það gekk eftir í smáum en nokkuð markvissum skrefum. Ég tel að þetta sé náskylt mál. Þetta er nú ein af forsendum þess t.d. í Bandaríkjunum að menn geti stundað íþróttir sem atvinnumenn og náð árangri. Það sama gildir um kvikmyndagerð og margt fleira í þeim efnum. Ég vildi líka, af því að hv. þingmaður er úr Kraganum, óska honum til hamingju með það sem ég vissi ekki fyrr en bara núna fyrir örfáum dögum. Hann er einn af helstu stoðum og styttum þess kraftaverks sem hefur átt sér stað í Bæjarbíói í Hafnarfirði, mikill fylgismaður þess, sem breytti Hafnarfirði úr svefnbæ í menningarbæ þótt ótrúlegt megi virðast. Einn staður með jafn markvissa og glæsilega starfsemi og þar hefur átt sér stað undanfarin ár hefur gjörbreytt ásýnd bæjarfélagsins, míns gamla heimabæjar. Að styðja við það með svo glæsilegum hætti ber að lofa og þakka 

Frú forseti. Ég get ekki annað en þakkað fyrir hrósið frá hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni. En ég held að þetta sé akkúrat málið eins og hann fór yfir í sínu andsvari, það er mikilvægt að draga þessa hvata fram. Þrátt fyrir að þessi tillaga taki til keppnis- og afreksíþróttafólks þá er hægt að taka þetta með miklu víðari hætti um samfélagið, eins og hv. þingmaður nefndi í sínu andsvari, varðandi tónlistarfólkið og fleiri. En þessi tillaga tekur til íþróttafólks og keppnisíþróttafólks og ég held að það sé, eins og ég sagði reyndar í framsögu minni, mjög brýnt að fá þessa hvata inn sem fyrst til þess að auðvelda íþróttafólki lífið og að það búi ekki við þær áhyggjur sem það hefur þurft að búa við til þessa, atvinnuóöryggi og slíkt, og brýnt að fyrirtæki og stofnanir, hvort sem það er á almennum eða opinberum vettvangi, sjái fram á ákveðna hvata til að fá til sín öflugt fólk sem styður við þeirra starfsemi.

Frú forseti. Ég ætla svo sem ekki að hafa þetta langt hjá mér hér, ég kom athugasemdum mínum og hugleiðingum ágætlega á framfæri í andsvörum við hv. framsögumann og fékk svör. Mig langar samt aðeins að hnykkja á því að það er kannski ástæða fyrir því að réttindastaða og fjárhagsstaða keppnis- og afreksíþróttafólks á Íslandi er jafn bágborin og raun ber vitni þrátt fyrir mikla velvild almennt, mikinn skilning á stöðunni og mikinn áhuga almennings og stjórnvalda á þessum sömu afreksíþróttum. Það hefur skort á heildstæða nálgun. Þegar afreksfólkið okkar er í sviðsljósinu - vegna tiltekinna kappleikja eða keppna á hvaða sviði íþrótta sem það er, ég tala nú ekki um þegar árangur næst, sem er býsna oft hjá fámennri þjóð - stíga ráðamenn fram, þá stígur alls konar fólk fram, og lofa hinu og þessu, af því að það er jú stór hluti af okkar góðu þjóðarsál að fylgjast með og hvetja og dásama og vera stolt af íþróttafólkinu okkar. En síðan verður oft minna um efndir og aftur, svo að ég vitni í orð langþreytts formanns stórrar íþróttahreyfingar: Sýnið nú íþróttahreyfingunni þá virðingu að standa einhvern tímann við eitthvað af því sem lofað er. Um það snýst þetta mál miklu frekar en það, eins og stundum er, að fyrst þurfi að selja hugmyndina og afla stuðnings. Hann er til staðar í orði, hann nær ekki að vera í verki. Auðvitað er það svo að eitthvað af þessu kostar peninga og eitthvað af þessu kostar vinnu o.s.frv. en þegar vilji er til er yfirleitt a.m.k. hægt að gera betur. Nú liggur fyrir einróma samþykkt Alþingis frá því fyrir tveimur árum um að ráðherra íþróttamála skuli vera búinn að leggja fram heildstæða stefnu fyrir afreksfólk í íþróttum sem m.a. tekur til fjárhagslegs stuðnings en teiknar líka upp hvernig við eflum og hvetjum fólk í íþróttum, og þá á ég ekki bara við afreksíþróttirnar heldur grunninn sem eru almenningsíþróttirnar og börnin og ungmennin, hvernig við tengjum skólana og vinnustaði, eins og kemur fram í góðri tillögu hv. framsögumanns hér, hvernig allt þetta er unnið. Alþingi er búið að biðja um þetta. Þá finnst mér, og ég ætla bara að vera hreinskilin með það, það ekki bara óþarfi að koma fram með svona tillögu sem tekur til afmarkaðs hluta af þeirri stefnu, mér finnst það beinlínis geta skaðað vegna þess að þá erum við aftur komin niður í smáskammtalækningar, með fullri virðingu fyrir því hversu mikilvægt þetta mál er með skattahvatana, ef við ætlum einungis að fara í það og svo ætlum við einungis að gera eitthvað annað. Alþingi er búið að biðja um heildstæða stefnu um þessi mál. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Ég vildi bara koma þessu á framfæri og fá að brýna hv. framsögumann til dáða. Hann er þingmaður Framsóknarflokksins, þar sem eru tveir ráðherrar íþróttamála, annars vegar sá sem var ráðherra þegar Alþingi samþykkti tillöguna og fékk verkefnið til sín og hins vegar ráðherra íþróttamála núna, sem væntanlega er með það á sinni könnu að klára málið og skoða, vegna þess að stefnan var ekki lögð fram í vor eins og Alþingi fór fram á. Ég segi það einlæglega: Það er fljótlegra að setja þetta inn í stefnu heldur en að fara með nýja þingsályktunartillögu þingmanna alveg í gegn. En bara svo að það liggi alveg skýrt fyrir: Ég óska þess einlæglega að þetta verði að veruleika. Ég myndi vilja sjá það inni í heildstæðri stefnu en við eigum það sameiginlegt að þetta vil ég sannarlega sjá gerast og þekki það á eigin skinni hversu slæmt það er ef maður lendir í því að það er ekki velvilji hjá viðkomandi vinnuveitanda og skóla. Málið styð ég en ég vildi bara að það lægi fyrir nákvæmlega hvernig staðan væri.

Virðulegi forseti. Við þurfum að styrkja stöðu sjávarbyggðanna, tækifæri fólks til að leggja fyrir sig vistvænar krókaveiðar á grunnslóð í atvinnuskyni, nýta sameiginlega auðlind þjóðarinnar, sjávarauðlindina, að sú leið sé öllum opin, ekki síst í þágu smærri byggðanna sem hafa á undanförnum árum verið rúnar aflaheimildum sínum og lífsbjörg kynslóða færð á sífellt færri hendur á færri stöðum. Kvótakerfið er án byggðafestu þar sem menn hafa komist upp með að höndla með veiðiheimildir sem eign þeirra væri og án tillits til hagsmuna og réttinda einstakra byggðarlaga og samfélaga fólks sem hefur í kynslóðir byggt afkomu sína á því að sækja sjóinn og vinna úr og nýta það sem hafið gefur. Ég mæli hér í dag fyrir tillögu til þingsályktunar um eflingu félagslega hluta fiskveiðistjórnunarkerfisins, einu af forgangsmálum þingflokks Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Í þessari þingsályktunartillögu er lagt til að stækka í áföngum félagslega hluta fiskveiðistjórnarkerfisins með það fyrir augum að hlutdeild þess verði 8,3% af heildarafla í stað 5,3% eins og er í dag. Þá er lagt til að endurskoðuð verði skipting aflamagns á milli aðgerða innan kerfisins sem og endurskoðun á hlutverki hverrar og einnar þeirra. Virðulegi forseti. Félagslegar veiðar skipta sköpum fyrir byggðafestu í landinu. Það má ekki gleymast í umræðunni um sjávarútvegsmál hversu samofin greinin er sjálfsmynd þjóðarinnar. Hvert einasta sjávarpláss á sér ríka sögu vegna veiða og í mörgum tilfellum voru veiðar aflvaki byggðarinnar. Það má kalla þetta tilfinningasemi en í eðli sínu eru félagslegar veiðar jöfnunartæki og liður í því að treysta byggðajafnrétti og styrkja stöðu sjávarbyggðanna sem og réttlátari nýtingu sjávarauðlindanna um land allt. Sjávarbyggðir þær sem verst urðu úti vegna framsals aflaheimilda hafa sumar gengið í endurnýjun lífdaga fyrir tilstilli félagslegra veiða. Þar hafa strandveiðar skipt sköpum. Þær hafa glætt lífi hafnir sem áður stóðu tómar og sjávarútvegur var á undanhaldi. Félagslegar veiðar styrkja atvinnulíf hvar sem þeirra nýtur við. Þær stuðla að aukinni fjárfestingu í sjávarútvegi, ekki síst þar sem aflaheimildum er ekki lengur til að skipta í minni og brothættari byggðum. Það er mat þess sem hér stendur að viðvarandi stækkun félagslega hluta fiskveiðistjórnarkerfisins til lengri tíma muni auka enn á þá fjárfestingu, auka fyrirsjáanleika í greininni og koma til móts við sveiflur vegna kvótaskerðinga sem koma öllu verr við smáútgerð. Þá eru ótalin áhrif félagslegra veiða, sér í lagi strandveiða, á nýliðun í sjávarútvegi og mikilvægi þeirra sem mótvægi við aukna fákeppni og samþjöppun í greininni. Virðulegi forseti. Þegar lýtur að félagslega kerfinu er eðlilegt að staldra við og kanna hvort allar aðgerðir innan þess standi undir hlutverki sínu. Það er öllum til heilla að félagslegar veiðar skili sem farsælustum árangri. Þess vegna er lögð til endurskoðun á innbyrðis skiptingu aflamarks á milli aðgerða sem og endurskoðun hverrar aðgerðar fyrir sig. Félagslegar veiðar skipta sköpum fyrir byggðafestu á Íslandi. Strandveiðar voru heimilaðar með lögum nr. 66 19. júní 2009. Það voru mikilvæg og farsæl tímamót 25. júní sama ár þegar þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, Jón Bjarnason, undirritaði fyrstu reglugerðina um strandveiðar við flotbryggjurnar neðan við gömlu verbúðirnar við Tryggvagötu. Hafandi tekið þátt í mótun hugmyndafræðinnar að baki strandveiðunum og komið að samningu frumvarpsins um veiðarnar á sínum tíma er sérstaklega ánægjulegt að standa nú á Alþingi og mæla fyrir tillögu um frekari eflingu strandveiða og að þær verði festar enn betur í sessi. Við upphaf strandveiða var markmiðið m.a. að auka aðgengi að fiskveiðum í atvinnuskyni og opna á takmarkaðar veiðar þeirra sem ekki voru handhafar aflaheimilda. Veiðarnar voru sömuleiðis liður í aukinni atvinnustarfsemi á árunum eftir hrun. Veiðarnar voru lyftistöng fyrir atvinnulíf í smærri byggðum og á svæðum sem illa höfðu komið út úr samþjöppun aflaheimilda. Grunnhugmyndin fólst í að setja á fót frjálsar handfæraveiðar meðfram ströndinni. Þessi nýi flokkur veiða fékk síðan heitið „strandveiðar“ og var hugsaður sem frjálsar en ábyrgar og sjálfbærar veiðar sem myndu greiða fyrir nýliðun í sjávarútvegi og efla atvinnu og líf í sjávarbyggðum landsins. Þau markmið hafa að mörgu leyti gengið eftir og einn þýðingarmesti ávinningur strandveiðanna er sá að fleiri en handhafar aflamarks geta stundað veiðar í atvinnuskyni. Strandveiðar skipta nú sköpum fyrir fjölda fjölskyldna vítt og breitt um landið. Er um að ræða aðkomu 700 sjálfstæðra útgerða að handfæraveiðum, að ótöldum afleiddum störfum fiskverkenda, verkafólks, þjónustuaðila og heilu byggðanna. Þá er oft litið fram hjá þeim hluta veiðanna sem snýr að umhverfinu en handfæraveiðar eru ekki ágengar, fara vel með hráefni sem og umhverfi sitt. Einnig er vert að horfa til tækifæra sem snúa að orkuskiptum í strandveiðum og smáskipaflotanum öllum við endurskoðun þá sem hér er lögð fram. Þá er vert að horfa til rafknúinna veiðarfæra og fleira sem styður markmið um vistvænar veiðar og kolefnishlutleysi. Á nýliðnu strandveiðasumri var aflaverðmæti handfæraveiða langt á fimmta milljarð. Heildarþorskafli var 10.948 tonn og 1.472 tonn í ufsa. Fiskverð var í sögulegu hámarki og er því að baki farsælasta strandveiðivertíð frá upphafi þeirra. Langstærstur hluti strandveiðiaflans er seldur frjálsi sölu í gegnum uppboðskerfi fiskmarkaðanna sem styður við vinnslu sjávarafurða án tengsla við útgerð en er jafnframt liður í hærra meðalverði fisks. Tækifæri er til að gera enn betur við lestun á hráefni um borð í bátum. Fiskurinn í strandveiðibátunum er allur nýr við löndum. Það er eftirsóknarvert, ólíkt afla veiddum með sumum öðrum veiðiaðferðum, og ber því jafnan af þegar vel er gætt að meðhöndlun. Af öðrum mikilvægum byggðaaðgerðum má nefna sérstaka byggðakvóta. Ég vil byrja á því að árétta mikilvægi þess að árangur byggðaaðgerða sé sýnilegur og mælanlegur. Með tilliti til sérstaka byggðakvótans mætti auka gagnsæi með reglubundinni skýrslugjöf. Í samningnum komi fram markmið úthlutunar sem og mælikvarðar, fyrirkomulag, umsýsla og eftirfylgni og fleira þar sem styður gagnsæi. Þá tel ég að horfa ætti til þess að koma á samræmdum reglum um úthlutun almenna byggðakvótans, hvort tilefni sé til þess að endurskoða dreifingu byggðakvótans og að honum verði beitt með ákveðnari hætti til smærri útgerða og skipa og hvort nýta megi hann til að styðja betur við félagslegar veiðar. Þá er fyrirsjáanlegt að aukinn hluti línuívilnunar verði ónýttur næstu ár vegna tækniframfara. Hefur hún dregist saman um tvo þriðju frá árinu 2016. Vert er að kanna hvort taka mætti upp með einhverjum hætti umhverfisívilnun með sömu formerkjum. Þá mætti til að mynda horfa til veiðarfæra sem hafa lítil áhrif á umhverfið, svo sem línuveiðar, gildruveiðar og/eða útgerð sem styðst við endurnýjanlega orkugjafa. Loks vil ég segja um skel- og rækjubætur, sem komið var á til að minnka það áfall sem skel- og rækjuútgerðir urðu fyrir með áföllum stofnanna, að aflaheimildir þær sem gefnar voru eftir í skiptum fyrir heimildir til veiða þessara tegunda voru hluti af almenna fiskveiðistjórnarkerfinu, ekki því félagslega, og eðlilegt að uppgjör við handhafa þeirra bóta taki mið af þeim forsendum. Þá tel ég að komi til álita að horft verði til þess hvort veiðiheimildirnar hafi verið nýttar heima fyrir til hagsbóta fyrir þau byggðarlög sem fyrir áföllunum urðu eða leigðar í burtu. Virðulegi forseti. Ástæða er til að endurskoða úthlutun og meðhöndlun aðgerða innan félagslega hluta fiskveiðistjórnarkerfisins, með tilliti til þess hvernig þær veiðiheimildir nýtast sem best smærri byggðarlögum sem þær eiga að þjóna og færa stærri hluta þeirra til smærri útgerða og inn í strandveiðikerfið. Þá þarf að koma í veg fyrir að stór hluti þeirra endi hjá stærstu útgerðarfélögum landsins sem nú þegar halda á stærstum hluta allra veiðiheimilda við Íslands strendur. Að þessari þingsályktunartillögu standa ásamt mér þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, þau Steinunn Þóra Árnadóttir, Jódís Skúladóttir, Orri Páll Jóhannsson og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttur. Vil ég að lokum leggja til að málinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar.

Forseti. Í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar stendur að skipuð verði nefnd um að kortleggja ýmsar áskoranir. Þar er t.d. fjallað um gagnsæi fyrirtækja og að meta árangur af atvinnu- og byggðakvóta á strandveiðar til að styðja við atvinnulíf í landsbyggðunum. Mér sýnist þessi þingsályktunartillaga einmitt gera nákvæmlega það sama og þessi nefnd á að gera, sem er nú þegar störfum, alla vega samkvæmt stefnuræðu hæstv. matvælaráðherra hérna á dögunum. Þar er einmitt talað um að við þurfum að ræða hversu stórum hluta aflans eigi ráðstafa á félagslegan hátt og að fara þurfi yfir gjaldtökuna af sjávarútvegi, sem er áhugavert út af fyrir sig því að það að ræða gjaldtöku af sjávarútvegi er ekki inni í stjórnarsáttmálanum, það er bara af fiskeldinu. Það er hreinlega ekki í stjórnarsáttmálanum að breyta stærð félagslega hlutans í kvótakerfinu heldur bara að ræða hann. Þingsályktunartillagan snýst dálítið um það nákvæmlega. Svo að maður renni örstutt yfir hana þá er matvælaráðherra falið að efla félagslega hlutann, endurskoðun á skiptingu aflamagns o.s.frv. Það er svo auðvelt nefnilega að breyta bara prósentunni í lögunum. Ég skil ekki alveg af hverju þetta er þingsályktunartillaga og miðað við það skil ég ekki til hvers hún er ef matvælaráðherra, sem er í stjórnmálaflokki hv.flutningsmanns þessarar þingsályktunartillögu, er einmitt ráðherra þess málaflokks og ætti væntanlega að geta gert nákvæmlega það sem þingsályktunartillagan snýr að án þess að það komi þinginu neitt sérstaklega mikið við, sérstaklega af því að það er nefnd að störfum sem á að vera að gera nákvæmlega þetta, að meta árangurinn.

Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Fyrir það fyrsta þá þarf að gerast eitthvað í þessu strax. Það er nefnd að störfum vissulega, fjölskipuð, sem hefur talsvert langan tíma til að fara yfir og vinna í hlutunum og við eigum eftir að sjá hvað út úr því kemur. Ég sé ekki ástæðu til að bíða þess. Ef við horfum t.d. bara á næsta ár strax, á næsta veiðitímabil, vil ég að þær fjölskyldur sem reiða sig t.d. á strandveiðarnar viti þá bara sem allra fyrst að við séum að fara að sjá fram á að kerfið verði fest betur í sessi og með meiri veiðiheimildum sem allra fyrst. Þessi tillaga ætti í sjálfu sér að vera góð hvatning til þess og líka til að vekja um það umræðu. Það er náttúrulega líka ánægjulegt og gott ef flutningsmenn telja sig njóta þess að ráðherrarnir séu jafnvel sömu skoðunar og líklegir til að gera eitthvað í málunum. Ég hef fulla trú á því að það verði góð eftirfylgni á þessu og svo sem verið svigrúm til að stíga ýmis skref fljótt og vel að mínu mati. Þótt sumt krefjist frekari yfirferðar og skoðunar tel ég að hægt sé að spyrna svolítið hart við fæti og fara í breytingar til góðs. Ég hef bara mjög jákvæða tilfinningu fyrir því að svo verði.

Forseti. Ef þetta á að gerast strax þá skil ég ekki af hverju þetta er þingsályktunartillaga. Lögin um stjórn fiskveiða eru með hlutfallsprósentuna sem er talað um í greinargerðinni, 5,3% en samkvæmt stefnu Vinstri grænna á hún að vera 8,3%. Samkvæmt stefnu Pírata eru það bara frjálsar handfæraveiðar, ekkert rosalega flókið enda, eins og hv. þingmaður sagði, er þetta ekki ágeng veiðiaðferð og gengur ekki á stofninn. Ef þetta á að gerast strax, af hverju er þetta þá ekki lagafrumvarp?

Takk fyrir andsvarið hv. þingmaður. Ég bara tek undir með hv. þingmanni. Við deilum því Vinstri græn og Píratar að vilja efla strandveiðar og efla krókaveiðar. Svo er spurning með hvaða hætti það verði best gert. Ég vænti þess að þið, eins og við, fagnið því ef stigin eru skref í þessa veru. Burtséð frá því hversu stór þau eru og hversu hratt þau eru stigin þá eru þau mikilvæg. Ég tel að innan kerfisins - ég ætla ekkert að fara út í einhverjar flóknar pælingar og þá líka um byggðakvóta og hitt og þetta annað sem er undir í þessu - sé hægt að stíga strax ákveðin skref og vonandi fleiri skref. Svo mun væntanlega þurfa lagabreytingar til að festa hlutina í sessi á einhverjum tímapunkti. Ég held að það sé mjög mikilvægt og margir geti tekið undir það, m.a. meðþingmenn mínir hér, að það á að taka málið upp og fylgja því eftir og sýna einarðlega fyrir hvað við stöndum hér og í þessu tilviki við í þingflokki Vinstri hreyfingar - græns framboðs. Við stöndum með okkar stefnu og því sem við höfum talað fyrir alveg frá upphafi kerfisins, eins og ég kom að líka, hafandi tækifæri til að taka þátt í að móta það á sínum tíma. Þetta er bara mitt hjartans mál líka, ég verð bara að viðurkenna það. Þess vegna finnst mér gríðarlega mikilvægt að geta fylgt því hér eftir og fengið meiri og betri umræðu um það, sem væntanlega skilar þá því að það verður enn þá meiri slagkraftur og eitthvað gerist - sem ég hef fulla trú á að verði.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bjarna Jónssyni fyrir þessa prýðilegu þingsályktunartillögu. Verandi nýliði hér á þinginu er maður að átta sig betur og betur á því hvernig ferlið er í lagasmíðunum. Ég hef verið í annars konar lagasmíðum í gegnum ævina og stundum verður til ágreiningur um höfundarrétt, hver samdi hvaða viðlag eða hvaða vers, en þegar upp er staðið skiptir öllu að lögin verði góð. Ég held að hér hafi hv. þingmaður brugðist vel við þeirri undarlegu stöðu sem kom upp við upphaf þingsins þegar svo virtist sem Vinstri grænir ætluðu virkilega að vega að strandveiðisjómönnum. Hv. varaþingmaður, Lilja Rafney Magnúsdóttir, brást ókvæða við og ýmsir fleiri. Það var kannski eitthvað sem þurfti að leiðrétta og rétta kúrsinn af með. Það held ég að hv. þingmaður sé að gera. Hitt sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson vék hér að er auðvitað yfirstandandi vinna sem er gríðarlega yfirgripsmikil og tímafrek og ég vænti ekki neinnar niðurstöðu þeirrar vinnu fyrr en í fyrsta lagi á næsta ári, jafnvel þarnæsta. Þetta er gott mál sem er bara full ástæða til að taka til afgreiðslu og klára. Svo kemur stóra myndin í fyllingu tímans. Ég óska hv. þingmanni til hamingju með þessa þingsályktunartillögu og óska honum velfarnaðar og styð heils hugar það sem lagt hefur verið fram.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, vissulega er ágætt að verið sé að fara yfir og ýmsir hafa komið að því að fara yfir hvernig við getum bætt kerfið og gert það sanngjarnara og þannig stigið skref í því. Ég er samt svolítið óþolinmóður í þessu, ég viðurkenni það. Ég vil bara sjá suma hluti gerast eins fljótt og verða má. Ég hef líka áður séð svona vinnu fara af stað og kannski ekki komið mikið út úr henni. Ég vil alveg treysta því þótt ég hafi væntingar og vonist til að svo verði, en ekki eiga allt undir því að svo verði og svo kannski endist það ekki. Síðan eru bara alls konar hlutir að gerast núna þar sem við verðum að spyrna við fæti. Hér erum við sérstaklega að horfa á þessi byggðarlög sem eiga í vök að verjast. Þarna þarf fólk tryggingu fyrir sinni aðkomu. Annað sem þarf að fara að taka á - að horfa upp á þessa uppsöfnun veiðiheimilda á hendur örfárra fyrirtækja og einstaklinga. Við höfum bara ekki tíma til að horfa upp á þetta. Við verðum bara að gjöra svo vel að grípa inn í alla þessa hluti sem okkur finnst ekki æskilegir. Ég myndi óska þess t.d. með strandveiðarnar að það liggi betur fyrir bara fyrir næstu vertíð meira öryggi og framtíðarsýn varðandi þær og fyrir þær byggðir sem eiga í hlut, fyrir þá sjómenn og þeirra fjölskyldur sem eiga í hlut. Ég hef fulla trú á því að ráðherrann okkar muni bregðast við og stíga skref fyrir næsta vor. Ég bara heiti og treysti á hana í því.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir sitt innlegg hér. Það sem hér er lagt fram fellur mjög nærri stefnu okkar í Flokki fólksins. Við erum atfylgisfólk strandveiðisjómanna og teljum það hluta af eðlilegri, náttúrulegri atvinnustefnu að byggðarlögin hafi svigrúm og frelsi til að sækja sjóinn og færa björg í bú. Þó að við skulum ekki vanmeta dýrmætt framlag stórútgerðarinnar til hagkerfisins þá er ýmislegt þar sem vefst fyrir þorra landsmanna. Það felst ákveðin mótsögn í því að þjóðin eigi miðin en rétturinn sé samt í eigu fárra. Það er stóra verkefnið að sammælast um. Verkefnið núna er að tryggja strandveiðimönnum rétt, sjálfsagðan og eðlilegan rétt, til að sækja sjó, færa björg í bú og efla hagkerfi kjarna um gjörvallt land. Ég styð þessa þingsályktunartillögu.

Virðulegi forseti og hv. þingmaður. Ég þakka enn og aftur andsvarið. Já, ég held að það sé reglulega gott að minna okkur á það sem oftast að sjávarauðlindin er sameign íslensku þjóðarinnar og þannig á það að vera. Við þurfum að styrkja það enn frekar í sessi og snúa ofan af þeirri óheillaþróun sem við höfum verið að horfa upp á varðandi það hvernig fólk umgengst það sem er ríkt í okkar hjörtum varðandi það. Síðan er það líka með sjávarbyggðirnar þar sem kynslóð fram af kynslóð hefur lifað af sjósókn, að ég tali ekki um smærri byggðirnar sem eru búnar að missa allt vegna þess að það hefur verið selt í burtu eða safnað á einhverra hendur. Það sem við höfum gert, ég og mínir félagar, er að við höfum lagt gríðarlega áherslu líka bara á rétt þessara byggðarlaga, þessa fólks, til að geta sótt sjóinn og sjávarauðlindina, að ekki sé hægt að taka það svo auðveldlega frá fólki þó að við þurfum vissulega að sameina þetta tvennt, annars vegar að þjóðin njóti sem mests af sjávarauðlindinni en líka að við virðum rétt og mikilvægi byggðanna og byggðafestuna og hvað það skiptir miklu máli fyrir okkur öll að svo sé og að smærri útgerðirnar og slíkt fái notið sín. Ég segi það bara enn og aftur að það verður að snúa ofan af þessari samþjöppun. Hún er búin að vera gríðarleg síðustu árin og þetta er bara ekki boðlegt. Við sem hér störfum eigum að gera eitthvað í því sem allra fyrst. Þetta er kannski fyrir utan málið sem ég er sérstaklega að tala hér um en þarna er annað stórt verkefni sem við verðum að takast á við.

Virðulegi forseti. Nú þyrfti svo sannarlega forystu hér á landi sem tryggði að hvalreki vegna stríðs og verðbólgu dreifðist með sanngjörnum hætti um samfélagið og dempaði áföllin sem fjöldi heimila verður fyrir vegna kostnaðarkrísu. Í stað þess hafa birst fjárlög fyrir næsta ár sem skella verðbólguaðhaldinu á grunnþjónustuna í landinu og almenning með flötum gjöldum. Enn vitnar hæstv. ríkisstjórn með veikum mætti til mótvægisaðgerða frá því í vor sem tók fjóra mánuði að setja saman eftir þrýsting frá stjórnarandstöðunni. Þær aðgerðir fólu í sér að lög voru virt um hækkun greiðslna almannatrygginga í takt við verðbólgu og 20.000 kr. einsskiptis barnabótaauki var kynntur til sögunnar. 10% hækkun húsnæðisbóta ríkisstjórnarinnar fól í sér hækkun um 3–5.000 kr. fyrir þau fáu heimili sem þær þiggja en upphæðin hafði ekki hreyfst frá árinu 2018 þrátt fyrir að leiguverð hafi hækkað um 35% á sama tíma. Fjárlögin fyrir næsta ár skýra heildarmyndina enn frekar. Greiðslur vegna vaxtabóta standa í stað milli ára þrátt fyrir hraða og mikla hækkun vaxta af því að óbreytt eignaskerðingarmörk leiða til þess að eignamyndun í húsnæðibólunni skerðir nú enn fleiri heimili út úr kerfinu. Að sama skapi er samdráttur í greiðslum barnabóta milli ára þegar leiðrétt er fyrir verðbólgu. Í ljósi forystuleysis ríkisstjórnarinnar höfum við í þingflokki Samfylkingarinnar lagt fram þingsályktunartillögu um samstöðuaðgerðir vegna verðbólgu og vaxtahækkana en það er tillagan sem ég mæli fyrir hér í dag og hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að grípa til eftirfarandi aðgerða til að verja tekjulægri hópa, ungt fólk og barnafjölskyldur fyrir áhrifum verðbólgunnar, draga úr greiðslubyrði vegna húsnæðiskostnaðar og sporna við þenslu í hagkerfinu.“ Í fyrsta lagi verði sett á leigubremsa að danskri fyrirmynd. Hækkun húsaleigu takmarkist við hóflega verðbólgu næstu tvö árin en undanskildir verði leigusalar sem sýnt geta fram á að kostnaður vegna húsnæðisins hafi hækkað umfram þá fjárhæð. Í öðru lagi að vaxtabótakerfinu verði beitt til að styðja við lágtekju- og millitekjuheimili sem glíma við mikla greiðslubyrði vegna húsnæðislána, annaðhvort með varanlegum breytingum á skerðingarmörkum vaxtabótakerfisins með möguleika á fyrirframgreiðslu eða með eins skiptis tekjutengdri vaxtaniðurgreiðslu. Þá verði líka leitað leiða til að koma til móts við fólk með íþyngjandi greiðslubyrði vegna tekjutengdra námslána og húsnæðislána. Í þriðja lagi að barnabótakerfið verði styrkt og skerðingarmörk hækkuð til að mæta hækkunum á nauðsynjavörum fyrir fjölskyldur. Fjórði liðurinn snýr síðan að tekjuhlið ríkisfjármálanna til að sporna við þenslu, auka jöfnuð í samfélaginu og bæta afkomu ríkissjóðs. Við leggjum til að skattmatsreglum verði breytt til að sporna við því að launatekjur séu ranglega taldar fram sem fjármagnstekjur, innleiddir verði tímabundnir hvalrekaskattar með viðbótarfjármagnstekjuskatti og sérstöku álagi á veiðigjöld þeirra útgerða sem halda á mestum fiskveiðikvóta. Ríkisstjórnin leggi fyrir Alþingi nauðsynleg lagafrumvörp til að hrinda fyrrgreindum aðgerðum í framkvæmd eigi síðar en 1. nóvember 2022. Virðulegi forseti. Nú er staðan sú að þetta þingmál á enn meira við en þegar það var skrifað fyrir þingsetningu og áður en fjárlög hæstv. ríkisstjórnar birtust af því að ljóst er að farin verður sú leið að skella aðhaldi vegna þenslu í hagkerfinu á almenning. Mörg þeirra heimila sjá nú greiðslubyrði sína og heimiliskostnað hækka verulega í stað þess að leitað sé leiða til að dempa áfallið og dreifa því með sanngjörnum hætti um hagkerfið. Það er talað hér inni á þeim nótum að engar aðrar leiðir séu færar. Það er ekki rétt, virðulegi forseti. Þetta snýst um pólitíska forgangsröðun og það er bráðnauðsynlegt að þjóðin heyri að þetta þurfi ekki að vera svona. Aðgerðirnar sem ráðist er í dag á vegum Sjálfstæðisflokksins, og með fullum stuðningi Vinstri grænna og Framsóknar, eru ekki náttúrulögmál. Það eru til aðrar skynsamlegar, raunsæjar og sanngjarnar leiðir til að komast sem samfélag út úr núverandi ástandi og um þetta verður að tala. Virðulegi forseti. Þessi umræða hér í dag á sér ekki stað í tómarúmi. Ríkisstjórnir víða um heim grípa nú til aðgerða til að verja heimili fyrir verðhækkunum á nauðsynjavörum og almennu verðbólguskoti. Í Evrópu er orkuverð stór hluti af verðbólgunni og orkukostnaður heimila rýkur upp á sama tíma og orkufyrirtæki skila methagnaði. Aðgerðir stjórnvalda í Evrópu, t.d. í Þýskalandi, ganga út á að niðurgreiða orkukostnað heimila og ráðast á móti í sértæka og tímabundna skattheimtu á fyrirtæki sem hafa mikið fjárhagslegt svigrúm þessi misserin vegna hækkandi orkuverðs. Þannig er farin sú leið að létta undir með heimilum en um leið að vega upp á móti þenslu með því að fjármagna aðgerðirnar beint. Á Íslandi birtist verðbólgan heimilunum í landinu fyrst og fremst í tengslum við húsnæðiskostnað og verð á nauðsynjavörum. Hvalrekinn, hið mikla fjárhagslega svigrúm, birtist á fjármagnsmarkaði og hjá stórútgerð. Það er ljóst að svigrúm heimila til að takast á við breytt efnahagslegt landslag er mjög mismunandi en staðreyndin er engu að síður sú að um 80% lágtekjufólks á engan afgang, um hver áramót samkvæmt könnun Prósents frá því í ágúst, og rúmlega 40% millitekjufólks. Þessi tillaga sem ég mæli fyrir í dag fyrir hönd þingflokks Samfylkingarinnar miðar að því að rétta af bjögun sem skapast hefur í kjölfar heimsfaraldurs og hefur svo stigmagnast vegna stríðsins í Úkraínu. Helsti drifkraftur verðbólgunnar hér á landi er húsnæðisliðurinn en þetta er afleiðing af langtímastefnuleysi stjórnvalda í húsnæðismálum. Ómarkvissar efnahagsaðgerðir hafa svo stóraukið húsnæðisvandann. Tveir af æðstu ráðamönnum þjóðarinnar í fjármálum, seðlabankastjóri og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, báru út þann boðskap á tímum heimsfaraldurs að Ísland væri að stíga inn í nýtt lágvaxtatímabil sem myndi vara lengi. Fjármála- og efnahagsráðherra rak sína kosningabaráttu haustið 2021 m.a. á þeim skilaboðum að hagstjórnin undir hans handleiðslu hefði leitt af sér lágt vaxtastig en ekki að um tímabundna kreppuvexti væri að ræða. Þau skilaboð voru send út til fyrstu kaupenda, ungs fólks og lágtekjufólks, sem loksins sá sér fært að komast inn á húsnæðismarkaðinn, að lágir vextir væru komnir til að vera. Einstaklingar komust í gegnum greiðslumat á þessum forsendum en sama fólk sér nú fram á stóraukna greiðslubyrði vegna snarbreyttra aðstæðna í efnahagslífinu. Hætta getur skapast á að ungar fjölskyldur og tekjulægra fólk lendi í greiðsluvandræðum vegna þessarar þróunar og sjái nú fram á forsendubrest í sínu heimilisbókhaldi. Þó að vextirnir hafi kannski verið sögulega lágir þegar lánin voru tekin voru lánsfjárhæðir sögulega háar vegna oförvunar á eignamörkuðum. Virðulegi forseti. Komandi kjarasamningar í núverandi efnahagsumhverfi setja enn meiri pressu á að stjórnvöld grípi til aðgerða til að dreifa högginu af viðsnúningi í hagstjórn. Varað hefur verið við því að miklar launahækkanir auki enn á verðþrýstinginn, en staðreyndin er sú að víða horfa heimili upp á aukna kostnaðarbyrði, hvort sem er vegna lána eða leiguverðs, sem étur upp nær allan launaaukann sem samið var um á síðustu árum. Virðulegi forseti. Svo að ég komi aftur að aðgerðunum þá eru þessar samstöðuaðgerðir tímabundnar til 18 eða 24 mánaða á meðan verðhækkunarkúfurinn gengur yfir og hugmyndin er að freista þess að ná samstöðu um þessar aðgerðir í þinginu. Við leggjum í fyrsta lagi til að komið verði á leigubremsu að danskri fyrirmynd til að verja leigjendur fyrir tilhæfulausum hækkunum því að stjórnvöld hafa brugðist leigjendum með úrræðaleysi sínu í uppbyggingu húsnæðis á félagslegum grunni. Í Danmörku, þar sem er verið að innleiða slíka bremsu, er nú þegar um fimmtungur húsnæðis á félagslegum grunni meðan hlutfallið hér heima er aðeins í kringum 5%. Viðbótarkostur leigubremsunnar á þessum tímum er líka sá að hún heldur aftur af hækkun vísitölu neysluverðs ólíkt þeim gjaldahækkunum á almenning sem ríkisstjórnin boðar núna. Í öðru lagi er lagt til að vaxtabótakerfinu verði beitt með markvissum hætti til að styðja við lágtekju- og millitekjuheimili sem glíma við mikla greiðslubyrði vegna húsnæðislána. Hér eru margar leiðir færar. Ein og kannski sú einfaldasta væri að hækka eignaskerðingarmörkin með hliðsjón af fasteignaverðshækkunum en þessi mörk hafa staðið óhreyfð síðan 2018. Það eru aðrar leiðir færar í þessu samhengi en mig langar til að mynda að vekja athygli á stöðu fólks sem allt of oft er litið fram hjá í þessu samhengi og það er staða öryrkja sem á sitt eigið húsnæði. Staðreyndin er sú að þú missir alveg réttindi til vaxtabóta ef þú átt meira en 8 millj. kr. í eign þinni sem einstaklingur. Það er í dag, miðað við innborgun upp á 20%, 40 millj. kr. eign. Fyrir hjón eru það 12 milljónir og er miðað við 60 millj. kr. eign. Það sést að fólk sem er á lágum tekjum þrátt fyrir að það eigi einhverja eign, og þetta á líka við um ungt fólk sem er tiltölulega tekjulágt, fær engar vaxtabætur þrátt fyrir að heimilisbókhaldið hafi ekkert svigrúm. Þá höfum við líka talað um í þessari tillögu að styrkja barnabótakerfið. Það er augljóst, ef við lesum fjárlög ríkisstjórnarinnar, að hér er ekkert bætt í þrátt fyrir loforð undanfarinna missera af því að útgreiðslur eru að lækka á milli ára að raunvirði. Samhliða þessu er líka lagt til að leitað verði leiða til að koma til móts við fólk sem er með íþyngjandi greiðslubyrði vegna tekjutengdra námslána og húsnæðislána vegna þess að ungt fólk með börn á framfæri og námslán er sumt hvert að lenda í þreföldum skelli í kostnaðarkreppunni sem nú gengur yfir, í fyrsta lagi vegna vaxtahækkunar eða hækkunar leiguverðs, í öðru lagi af því að tekjutenging námslána hefur nýlega dottið inn og í þriðja lagi vegna þess að nauðsynjavörur hafa hækkað verulega í verði. Hér væri til að mynda hægt að taka mið af húsnæðiskostnaði ungs fólks og fjölskyldna í núverandi dýrtíð þegar greiðslur af námslánum eru reiknaðar út. Það eru leiðir að þessu markmiði til og færar. Að lokum leggjum við til að til að sporna við þenslu áfram með aðgerðapakka fyrir hagkerfið sé fjármögnunin tryggð. Þarna liggja hinir pólitísku valkostir. Komið verði í veg fyrir að launatekjur séu ranglega taldar til fjármagnstekna hjá einstaklingum með félög í kringum atvinnurekstur með einföldum leiðum eins og tíðkast í nágrannalöndum okkar. Talið er að slík undanskot leiði af sér 3–8 milljarða kr. tekjutap hjá hinu opinbera árlega. Þá er lagt til að lagður verði á hvalrekaskattur af tvennum toga. Annars vegar að viðbótarfjármagnstekjuskattur verði settur á til að bregðast við ójafnri dreifingu aukinna ráðstöfunartekna eftir að vextir voru lækkaðir og kynt var undir bólumyndun á eignamörkuðum í heimsfaraldri. Það liggur alveg fyrir að í ljósi þess hvernig frítekjumörk vegna fjármagnstekna hafa þróast á undanförnum árum þá mun slík hækkun einvörðungu lenda á allra tekjuhæstu hópunum sem sáu kaupmátt sinn tvöfaldast á við hin 90 prósentin í samfélaginu í fyrra. Hins vegar er lagt til að veiðigjöld þeirra stórútgerða sem halda á mestum fiskveiðikvóta verði hækkuð með tímabundnu stærðarálagi. Staðreyndin er sú, virðulegi forseti, að fjármagnseigendur hafa hagnast á undanförnum árum vegna aðgerða stjórnvalda og útflutningsgreinar hafa auk þess hagnast vegna breyttra viðskiptakjara í tengslum við stríðið í Úkraínu. Þannig höfum við séð verð á ferskum fiski í Evrópu hækka mikið og það hefur stutt við verðmæti sjávarafurða sem og tekjur. Á sama tíma sjáum við líka orkufyrirtækin okkar, eins og Landsvirkjun, fá mikla hækkun á álverði og aukinn hagnað. Munurinn á þessum tveimur aðilum er sá að hagnaður Landsvirkjunar rennur óskiptur til þjóðarinnar. eins og sakir standa. Á sama tíma hefur hluti heimila í landinu liðið fyrir þessa sömu erlendu verðbólgu vegna stríðsins. Samtals gætu þessar skattbreytingar aukið tekjur ríkissjóðs um 10–12 milljarða á næsta ári, sem standa undir þeim stuðningi við heimilin sem boðaður er og gott betur. Þannig eru heildaráhrif þingsályktunartillögunnar afkomubætandi fyrir ríkissjóð og til þess fallin að draga úr þenslu og auka aðhaldsstig ríkisfjármálanna. Virðulegur forseti. Ég hef orðið fyrir miklum vonbrigðum með fylgiflokka Sjálfstæðisflokksins í þessari ríkisstjórn. Orð þeirra eru ódýr þegar kemur að réttlæti, sanngirni og stuðningi við heimilin. Það eru takmörk fyrir því hvað er hægt að bera lengi fyrir sig málamiðlunum í grundvallarmálum okkar tíma því að það er þannig, eins og George Orwell sagði á sínum tíma, að ef gríman er borin nógu lengi fer andlitið að laga sig að henni. Ég er hrædd um að andlit Vinstri grænna og Framsóknar séu farin að bera þess merki að hafa fórnað allt of miklu fyrir völd. Með stuðningi við þetta góða mál er tækifæri til að sanna að það sé ekki rétt. Virðulegur forseti. Að lokinni umræðu legg ég til að málið verði sent til hv. efnahags- og viðskiptanefndar þar sem ég vona að það hljóti framgang.

Virðulegi forseti. Þessari þingsályktunartillögu er ætlað að verja tekjulægri hópa, ungt fólk og barnafjölskyldur fyrir áhrifum verðbólgunnar, draga úr greiðslubyrði vegna húsnæðiskostnaðar og sporna við þenslu í hagkerfinu, sem er svo sannarlega góðra gjalda vert en þetta á aðallega að gerast í gegnum bótakerfið, t.d. með vaxtabótum og barnabótum. Eins og staðan er þarf vissulega að koma til móts við fjölskyldur landsins en ég velti fyrir mér að eins og þingsályktunartillagan er sett upp þá bólar ekkert á því að koma í veg fyrir eða stöðva sjálftöku bankanna af heimilum landsins heldur er gengið út frá því að þeir fái að taka allt sitt en svo komi ríkið og bæti heimilunum það upp með skattpeningunum okkar. Væri ekki réttara að finna leiðir til að draga úr þeim álögum á fjölskyldur landsins sem verið er að leggja á þær með óhóflegum vaxtahækkunum bankanna, fyrirtækja sem hafa enga ástæðu til að auka álögur sínar með þessum hætti? Að auki er lagt til að tímabundnir hvalrekaskattar verði lagðir á veiðigjöld þeirra útgerða sem halda á mestum fiskveiðikvóta. Ég er algerlega sammála hvalrekaskatti á útgerðina en stærsti hvalrekinn í þessu ástandi hefur farið til bankanna sem fiskar sem aldrei fyrr frá heimilum landsins eins og ofsahagnaður þeirra sýnir glöggt fram á. Í þingsályktunartillögunni er þeim algerlega hlíft og varla minnst einu orði á þeirra þátt. Af hverju er það? Finnst hv. þingmanni engin ástæða til að þeir sýni samfélagslega ábyrgð, þó ekki væri nema með því að hlífa heimilunum við gríðarlegum vaxtahækkunum? Í því samhengi má velta fyrir sér hvort þingmaðurinn sé tilbúinn til að styðja hækkun bankaskatts til að ná einhverju af hvalreka þeirra til baka eða beinist hvalrekaskatturinn bara að stóru útgerðunum?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og mjög góða punkta sem koma hér inn. Staðreyndin er auðvitað sú að til langs tíma er ekki skynsamlegt að ríkið sé að niðurgreiða vexti sem renna til bankanna. Því er ég 100% sammála. Þetta felst einfaldlega í því að bankarnir geta tekið til sín hagnaðinn og ríkið niðurgreiðir. Það er ekki góð leið. Þess vegna ættum við til langs tíma að stefna að því að húsnæðisaðgerðir ríkissjóðs taki form uppbyggingar, að við séum með stór stofnframlög og við séum með styrki til að tryggja óhagnaðardrifið húsnæði og að fólk geti keypt á hagstæðum kjörum svo að við setjum ákveðið aðhald á markaðinn, bæði þegar kemur að almennu leiguverði og almennt á kaupverð fasteigna. Staðreyndin er sú að við erum í neyðarástandi núna og það tekur tíma að byggja og þó að ég sé hlynnt því að farið sé í þá vegferð til lengri tíma að setja peningana frekar í uppbyggingu en í niðurgreiðslu vaxta er bara fólk sem til langs tíma getur ekki beðið. Þess vegna snýr þessi tillaga að því að gera það sem við getum gert snöggt og örugglega nú. Varðandi fjármögnunina á þessu erum við ekkert mótfallinn því að skoða þá leið að farið sé í einhvers konar tekjuöflun frá bönkunum. Hér var aðallega horft til þess að við sjáum hvalreka sem koma beint út frá verðmæti afurða í sjávarútvegi í því samhengi og fjármagnstekjurnar sem koma af eignamörkuðum. Þetta er eitthvað sem ég hvet hv. þingmann til að ræða bara í efnahags- og viðskiptanefnd þar sem ég tel að hún sitji. Þetta er eitthvað sem við erum alveg opin fyrir að skoða í því samhengi, varðandi tekjuöflun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Það er alveg rétt að fara þarf í miklu meiri uppbyggingu. Hún hefur bara alls ekki verið eins og hún ætti að vera í allt of mörg ár og þess vegna er staðan eins og hún er á fasteignamarkaði. En þetta er staðan núna og staðreyndin er að á fyrsta helmingi þessa árs voru bankarnir með 32 milljarða í hagnað. Alveg eins og að taka af útgerðunum, alveg með fullri virðingu fyrir því, hlýtur að vera hægt að fara þangað líka. Það hlýtur einhvern veginn, ef það næst samstaða á Alþingi um það, að vera hægt að fara í þá með einhverjum hætti en að þeir séu ekki bara alltaf eins og ríki í ríkinu. Ég vil meina að þetta sé algerlega hægt. Í tillögunni er reyndar líka hvatt til uppbyggingar hagkvæmara húsnæðis í stað þess að hvetja til skuldsetningar, að því er virðist með vaxtabótum. Ég velti alltaf fyrir mér þegar ég sé eitthvað svona sagt hvort það sé ekki frekar lífsnauðsyn að fólk komi sér þaki yfir höfuðið en að vaxtabætur hafa einhver áhrif þar á. Fólk bara þarf að gera þetta. Mig langar einnig að spyrja hv. þingmann hvernig hún skilgreinir hagkvæmara húsnæði. Svo langar mig bara að segja að hér á eftir mun ég mæla fyrir frumvarpi um að ekki megi hækka leigufjárhæð eða greiðslur á verðtryggðum lánum vegna hækkunar vísitölu neysluverðs og ég vona innilega að ég fái stuðning við það mál frá þingmanninum og fleirum hér á þingi.

Virðulegi forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum að miklu leyti sammála varðandi vaxtabótakerfið. Það er búið að stilla húsnæðiskerfinu hér á landi upp þannig að það er lífsnauðsynlegt að skuldsetja sig mikið til að komast af stað. Stóra grundvallarspurningin er hvernig húsnæðisstefna stjórnvalda hefur verið rekin. Hún hefur falist fyrst og fremst í því að losa sig einhvern veginn alveg af húsnæðismarkaðnum - ríkið var á sínum tíma með verkamannabústaðakerfi - og gera þetta bara algerlega frjálst. Það hefur gert það að verkum að þessi mikla skuldsetning og kapphlaup um eignir hefur þrýst verði ofar og ofar. Venjulegt fólk stendur frammi fyrir því að þurfa að skuldsetja sig allt of mikið og meira en er hóflegt og eðlilegt fyrir heimilin. Þess vegna erum við að einhverju leyti í þessari stöðu gagnvart vaxtabótunum. Það hefur líka verið stefna stjórnvalda að láta það kerfi í rauninni líða undir lok. Það hefur ekkert breyst í langan tíma. Þetta held ég að sé atriði sem þurfi strax að bregðast við núna af því að þau hafa beðið með að breyta húsnæðiskerfinu. Varðandi skilgreiningu á hagkvæmu húsnæði er það auðvitað í fyrsta lagi aðkoma ríkisins til að mynda að uppbyggingu almenna íbúðakerfisins sem myndi veita ákveðið akkeri á markaðnum þegar kemur að leiguverði. Það smitar líka yfir á kaupverð vegna þess að leigumarkaður og kaupmarkaður eru tengdir. Ef þú ert að borga hagkvæmari leigu ertu með aukið svigrúm til að spara en þú ert líka í samkeppni sem leigusali við afborganir af kaupverði. Það er, held ég, álitlegasti kosturinn fyrir ríkið að byrja að koma með öflugum hætti inn á. Síðan er hægt að skoða sértækar lánveitingar, til að mynda til tekjulægstu hópanna eins og var gert á sínum tíma með Íbúðalánasjóði. Vandinn er að þau háu lán voru síðan veitt til allra Íslendinga sem sprengdu kerfið. Því er að miklu að huga í þessu samhengi og ég vona bara að það verði líflegar umræður um þingmálið í hv. nefnd.

Frú forseti. Það er að sumu leyti ánægjulegt að þetta mál sé komið hér fram. Ég sé að þetta er nokkurs konar stuðningsyfirlýsing við ríkisstjórnina þar sem henni er falið að hrinda í framkvæmd mjög óljósum hugmyndum og þær eru ekki mjög útfærðar. Allt traust flutningsmanna er sett á ríkisstjórnina og ég get alveg skilið það. Ég ætla aðeins að ræða um fyrsta lið þessarar tillögu sem er svokölluð leigubremsa. Það kom mér pínulítið á óvart að hv. fyrsti flutningsmaður skuli leggja fram tillögu um að grípa til aðgerða af þessu tagi, þ.e. leigubremsu, það skiptir ekki máli hvort það er að danskri fyrirmynd eða einhverri annarri fyrirmynd. Þetta er auðvitað eitt form af leiguþaki. Nú var það svo að hagfræðinga greinir á um margt en það er eitt sem ég hygg að sé almenn samstaða um, og auðvitað skera einhverjir hagfræðingar sig úr, og það er að leiguþak eða leigubremsur séu af hinu vonda. Eigendur íbúðarhúsnæðis hætta að leigja út, þ.e. framboð dregst saman, fjárfestar verða afhuga því að fjárfesta í nýju leiguhúsnæði, framboð verður minna, viðhaldið situr á hakanum, gæðum húsnæðis hrakar og það er fyrst og fremst hálaunafólk sem situr þá að því að njóta leiguþaksins en láglaunafólk situr úti í kuldanum - þetta ætti hv. fyrsti flutningsmaður að þekkja vel - og hreyfanleiki á húsnæðismarkaði minnkar.  
             Er hv. þingmaður á því að þau lögmál sem gilda 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem kemur ekki á óvart. Ég held að það sé grundvallaratriði að hafa í huga að í fyrsta lagi hefur umræða um leigubremsu þróast mikið frá því að fyrstu kenningar, sem oft er verið að vitna til þessa dagana, komu fram í kringum 1960. Staðreyndin liggur auðvitað í því að markaðir víða eru hvorki fullkomnir né fullkomlega frjálsir. Það er ekkert til sem heitir frjáls markaður, þetta er allt skapað af löggjafanum og við erum að sjá rosaleg ruðningsáhrif af óheftum leigumarkaði. Til að koma samt sértækt inn á þetta bendi ég hv. þingmanni á að það sem kemur fram í þessari þingsályktunartillögu er að komið sé í veg fyrir tilhæfulausar hækkanir. Ekki er verið að koma í veg fyrir að eðlilegum kostnaði sé mætt, að fólk geti staðið undir viðhaldi, heldur það að af stað geti farið spírall sem tekur mið af verðmyndun í hagkerfinu. Þetta er þekkt fyrirbrigði til að hægja einmitt á verðbólgu í landinu, að ekki sé farið í of miklar hækkanir. Þetta þekkist á mörgum mörkuðum þar sem er fákeppni. Þó að það megi kannski ekki skilgreina leigumarkaðinn sem fákeppni per se er hann mjög sérstakt fyrirbæri vegna þess að um lífsnauðsyn og grunnþjónustu er að ræða. Það þarf einmitt í þessu samhengi líka að huga að vernd þeirra sem eru á leigumarkaði, þ.e. getu leigusala til að segja upp samningi með stuttum fyrirvara og þess háttar. Þetta eru auðvitað varnir sem hafa verið trassaðar í þessari ríkisstjórn sem gerir það að verkum að staða leigjenda er mjög óörugg. Þetta eru tímabundnar aðgerðir, bendi ég hv. þingmanni á, þetta snýst um að koma í veg fyrir verðspíral á svona tímum. Við sjáum að víða í Evrópu er í dag verið að setja hámark á verð, til að mynda í orkufyrirtækjum, og það er ekkert óeðlilegt að gripið sé til sértækra aðgerða þegar við lendum í svona verðþrýstingi.

Frú forseti. Ég hefði kosið að hv. þingmaður hefði þá horft á vandann út frá framboðshlið. Það er auðvitað framboðsvandi sem við er að glíma og það hefði þá verið betra ef flutningsmenn hefðu horft til þess að reyna að leysa framboðsvandann í stað þess að fara þessa leið sem ég er algerlega sannfærður um að mun hafa þveröfug áhrif í þessum góða tilgangi sem ég veit að flutningsmenn eru. Ég hjó eftir því að þetta er tímabundið. Það er einmitt talað um hvalrekaskatta, að þetta eigi að vera tímabundnir skattar o.s.frv. og að m.a. verði settur á viðbótarfjármagnstekjuskattur - með leyfi forseta ætla ég að vitna beint í greinargerðina: „… til að bregðast við ójafnri dreifingu aukinna ráðstöfunartekna eftir að vextir voru lækkaðir og kynt var undir bólumyndun á eignamörkuðum í heimsfaraldrinum.“ Gott og vel, segjum sem svo að þessi staðhæfing sé rétt. Við getum svo sem rætt það við betra tækifæri, en ef þessi staðhæfing er rétt, eru þá ekki rökin fyrir þessum hvalrekaskatti, tímabundinni hækkun fjármagnstekjuskatts, - yfir einhverju ákveðnu marki geri ég ráð fyrir en ég átta mig ekki á hvað flutningsmenn ætla sér - ekki brostin? Eru þau þá ekki brostin með hækkun vaxta sem hefur átt sér stað? Ef forsendan fyrir hvalrekaskattinum þegar kemur að fjármagnstekjuskattinum hefur verið sú að vextir hafi lækkað þá bresta rökin fyrir hvalrekaskattinum þegar við höfum séð stýrivexti hækka hér töluvert skart. Ég get síðan tekið þá umræðu við hv. þingmann hvort þeir hafi ekki hækkað of skart og of mikið og hvort önnur stjórntæki hefðu ekki verið skynsamlegri í þeim efnum en það gæti verið skemmtilegri umræða við annað tilefni.

Virðulegi forseti. Já, við gætum verið hérna lengur en tvær mínútur sé ég. Rót framboðsvanda er að hér var ráðist í örvandi aðgerðir og farin var sú leið að reyna að styðja við heimilin og fyrirtækin í landinu með því að kynda undir eignamörkuðum. Það liggur alveg fyrir að eftirspurnin var ótrúleg á þessum stutta tíma sem Covid og heimsfaraldur komu inn. Rót framboðsvanda? Við erum bara að horfa upp á það, m.a. í núverandi fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar, að verið er að skera niður í framlögum til húsnæðis á milli ára. Þetta er auðvitað vandi sem á sér langan aðdraganda en við fáum beint í fangið vegna þess að það er farið í svo ofboðslega eftirspurnarhvetjandi aðgerðir á skömmum tíma sem setja markaðinn algjörlega úr skefjum. Það er þessi markaðsbrestur sem ég er að tala um. Ástæðan fyrir því er að við lifum á svona tímum og það er ekki búið að sinna grundvallaratriðum. Stundum þarf að fara aðrar leiðir til að vernda ákveðna hópa. Varðandi viðbótarfjármagnstekjuskatt, bólumyndun, þá liggur það alveg fyrir og hægt er að lesa fjölda pappíra um þetta. Nú síðast var Gylfi Zoëga, sem sat í peningastefnunefnd, að tala einmitt um að þetta hafi verið rótin að þeirri hækkun á húsnæðisverði sem við sáum. Varðandi það hvort þetta sé brostið vegna þess að vextir séu að fara hækkandi held ég að það sé nóg að horfa til að mynda bara á fjárlög þessarar ríkisstjórnar og hvað er spáð að komi inn í fjármagnstekjuskatt á þessu ári, sem er ekkert svo mikið minna en í fyrra. Það liggur því fyrir að það sem fer hátt upp fer ekki jafn hratt niður. Í öðru lagi þarf líka að hafa í huga að þetta snýst um að klóra til baka eitthvað af ósanngjarnri rentu sem hafði ekkert að gera með fjárfestingarsnilld þeirra aðila sem sátu á ákveðnum eignum í fyrra og hitteðfyrra heldur þá staðreynd að þeir voru í umhverfi þar sem allt var á uppleið á sama tíma. Og heimilin eru núna að mæta hinum endanum á þessum hækkunum.

Virðulegur forseti. Það hefur margt gengið ofboðslega vel á Íslandi en staðan er samt þannig að fjöldi fólks er í vandræðum vegna hækkandi verðbólgu og hækkandi vaxta. Verðlagseftirlit ASÍ birti í dag samantekt á því hvernig hækkanir á helstu kostnaðarliðum, húsnæði, samgöngum, matvöru og heimilisbúnaði, birtast í mánaðarlegum útgjöldum hjá mismunandi heimilisgerðum. Þar kemur m.a. fram að útgjöld fjölskyldu með tvö börn sem býr í eigin húsnæði og er með 50 millj. kr. lán hafa hækkað um 128.607 kr. á mánuði síðastliðið ár. Mánaðarleg útgjöld hjá einstaklingi í eigin húsnæði með 30 millj. kr. lán hafa hækkað um 71.000 kr. Einstætt foreldri með tvö börn sem býr í eigin húsnæði og er með 39 millj. kr. lán greiðir 105.000 kr. meira á mánuði í helstu útgjaldaliði heldur en á sama tíma í fyrra. Svona er staðan. Kaupmáttur launa fer rýrnandi. Við sáum í tilkynningu síðast í gær frá Hagstofunni staðfestingu á þessu. Kaupmáttur ráðstöfunartekna dróst saman um 1,5% á öðrum ársfjórðungi þessa árs miðað við sama ársfjórðung í fyrra. Greiðslubyrði af húsnæðislánum hefur rokið upp. Við þekkjum alveg dæmi þess hjá fólki sem er með óverðtryggð lán á breytilegum vöxtum að vaxtakostnaðurinn hefur jafnvel aukist um allt að 100.000 kr. á mánuði á síðastliðnu ári. Þegar hér er um þetta rætt vísar hæstv. ríkisstjórn alla jafna til þess að þegar hafi verið samþykktar mótvægisaðgerðir, í júní, en vandinn er bara sá að verðbólgan hefur að mestu étið þessar mótvægisaðgerðir upp. Það er bara þannig. Og hluti þess sem er kallað mótvægisaðgerðir er auðvitað bara flýting á lögbundinni hækkun á greiðslum almannatrygginga sem hefði ellegar þurft að hækka miklu meira um næstu áramót. Þriðjungur launafólks á erfitt með að láta enda ná saman. Þetta kemur bæði fram í könnun sem Varða - rannsóknastofnun vinnumarkaðarins framkvæmdi í fyrra og í könnun sem fyrirtækið Prósenta vann fyrir Fréttablaðið. Þar eru það reyndar 25% en þetta er alla vega býsna stór hópur, skuggalega hátt hlutfall. Hjá þeim sem eru með undir 400.000 kr. í heimilistekjur á mánuði eiga tæplega átta af hverjum tíu ekkert eftir í veskinu í lok mánaðar. Svona er staðan. Ójöfnuður eins og hann er mældur samkvæmt Gini-stuðlinum er farinn að aukast milli ára og hlutfall þeirra sem búa við íþyngjandi húsnæðiskostnað fer hækkandi. Þar er staðan auðvitað verst hjá leigjendum. Þetta er bara það sem gögnin segja okkur og núna er ég að tala um nýjustu gögnin, ég er ekki að tala gögn frá 2020 eða 2019 heldur allra nýjustu gögnin sem við höfum og hljótum að byggja þessa umræðu hér í dag á. Við getum alveg fagnað því sem hefur gefist vel hérna á Íslandi. Við þurfum ekkert að mála stöðugt skrattann á vegginn án þess að detta einhvern veginn í það að loka augunum fyrir því að það er bara fullt af fólki sem berst nú í bökkum. Skylda okkar hér á Alþingi, skylda okkar sem förum með fjárstjórnarvaldið, eða skylda meiri hlutans í rauninni, er auðvitað að bregðast við þessu ástandi og leita allra leiða til að létta undir með fólki í lífsbaráttunni. Kjörin okkar hér inni eru verðtryggð alveg í bak og fyrir en það sama verður ekki sagt um allt það fólk sem reiðir sig með einum eða öðrum hætti á opinbera kerfið, opinbera þjónustu og velferðarkerfið okkar. Samkvæmt fjárlögum ríkisstjórnarinnar eiga barnabætur að rýrna að raunvirði. Vaxtabótakerfið mun líka halda áfram að drabbast niður. Ofan á það verðbólguskot sem við höfum verið að glíma við undanfarna mánuði og ofan á vaxtahækkanir Seðlabankans vill hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórn hans bæta almennum gjaldahækkunum á venjulegt fólk, flötum gjöldum sem við vitum að bíta fastast á þeim heimilum sem verja hæstu hlutfalli tekna sinna til neyslu. Þetta er alveg ofboðslega vond skattapólitík og lýsir einhvers konar skorti á raunveruleikatengingu gagnvart venjulegum heimilum á Íslandi. Við aðstæður eins og við erum að glíma við núna er hlutverk hagstjórnarinnar og ríkisfjármálanna í raun tvíþætt, annars vegar að verja viðkvæmustu hópana fyrir verðbólgunni, skýla þeim tekjulægstu, og hins vegar að kæla hagkerfið með aðhaldi í ríkisfjármálunum. Ríkisstjórnin bregst algerlega í fyrra hlutverkinu. Þau ætla ekki að beita vaxtabótakerfinu og barnabótakerfinu til að verja lágtekjufólk og millitekjufólk í vetur heldur þvert á móti láta þessi stuðningskerfi rýrna. Hvað síðara hlutverkið varðar, að kæla hagkerfið, er herkænskulist ríkisstjórnarinnar í raun tvíþætt og kemur annars vegar fram á útgjaldahliðinni þar sem er gert ráð fyrir raunlækkun til flestra málaflokka. Þarna er ætlunin í raun að fjársvelta almannaþjónustuna, fresta uppbyggingu, draga úr innviðafjárfestingum, fresta því að taka á vandanum í heilbrigðis- og velferðarmálum. Hins vegar kemur aðhaldið fram á tekjuhliðinni eins og ég nefndi áðan en þar er farin sú leið að þrengja að sérstaklega lágtekjufólki með hærri neyslusköttum, hærri gjöldum á áfengi, tóbak, bensín, hærra bifreiða- og kílómetragjaldi o.s.frv. Þannig er í raun verið að framkalla tvöfaldan skell fyrir fólkið í lægri tekjuendanum. Þessi heimili fá bæði að kenna verst á verðbólgunni sjálfri og á þeim meðulum sem er beitt gegn henni. Þessi þingsályktunartillaga sem þingflokkur Samfylkingarinnar stendur að og hv. þm. Kristrún Frostadóttir mælti fyrir rétt í þessu felur í sér aðra leið út úr dýrtíðinni. Við leggjum til að ráðist verði í þær aðgerðir sem hér var fjallað um. Hv. þm. Óli Björn Kárason hafði á orði að þetta væri voða almennt og í raun væri verið að treysta ríkisstjórn og ráðuneytum að einhverju leyti fyrir útfærslunni og það er bara alveg hárrétt hjá honum. Þó það nú væri. Ég held að við vitum öll hér í þessum sal að þegar gripið er til grundvallaraðgerða á sviði efnahagsmála, ríkisfjármála og skattamála er það oftast þannig að útfærslan er búin til inni í ráðuneytum. Ég held að við verðum bara að horfast í augu við það. Þar er mesta svigrúmið, þar er sérfræðiþekkingin, það er þar sem verkfærin eru til að útfæra svona lagað í hörgul. Það er ekkert nýtt og það gildir auðvitað um þetta sem og annað. Við leggjum til í fyrsta lagi leigubremsuna sem var rædd hér áðan, að lögfest verði leigubremsa að danskri fyrirmynd með víðtækum undanþágum, m.a. fyrir leigusala sem hafa þurft að ráðast í nauðsynlegt viðhald. Þetta er ofboðslega mikilvæg aðgerð vegna þess að sögulega hefur leiguverð auðvitað fylgt eignaverði á húsnæði og við vitum hvernig eignaverðið hefur þróast undanfarna mánuði. Það er til mikils að vinna að létta undir með leigjendum við þessar kringumstæður og koma í veg fyrir stjórnlausar leiguverðshækkanir núna í framhaldinu. Þetta er líka aðgerð sem heldur aftur af hækkun vísitölu neysluverðs með beinum hætti og spornar þannig með beinum hætti gegn verðbólgu. Í öðru lagi leggjum við til að vaxtabótakerfinu verði beitt til að styðja við lágtekju- og millitekjuhópa sem glíma við mikla greiðslubyrði vegna húsnæðislána. Hér þurfum við náttúrlega að hafa í huga að vaxtabótakerfið er ekki neitt neitt miðað við það sem áður var. Búið er að brjóta þetta kerfi niður, í raun án þess að grundvallarumræða hafi farið fram um það hér á þinglegum vettvangi. Það var aldrei tekin sú ákvörðun með þingsályktun eða í stjórnarsáttmála að láta vaxtabótakerfið drabbast niður, það er bara eitthvað sem síðustu tvær ríkisstjórnir hafa látið gerast sjálfkrafa með því að uppfæra t.d. ekki eignaskerðingarmörkin. Í staðinn hefur þessum stuðningi verið sérstaklega beint til tekjuhæstu heimila í formi skattfríðinda vegna séreignarsparnaðar. Hér áðan var talað um vissa galla á vaxtabótakerfinu en það er nú bara þannig að meðan þetta kerfi er eini höggdeyfirinn sem hefur verið hannaður hjá Skattinum og í fjármálaráðuneytinu til að styðja við tekjulág heimili sem skulda mikið þá held ég að það sé eðlilegt að nota þessar reiknireglur og þetta kerfi til að grípa til aðgerða vegna þess að það liggur mjög á þeim aðgerðum. Það verður að styðja við þessi heimili strax. Það er annaðhvort hægt að gera með því að hækka eignaskerðingarmörkin og gefa þá möguleika á einhvers konar fyrirframgreiðslu eða með einskiptis vaxtaniðurgreiðslu eins og var gert hérna 2011 og 2012. Í þriðja lagi leggjum við til að barnabótakerfið verið styrkt, 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim sem hér hafa lagt gott með sér. Hugurinn að baki þessari samstöðuhugmynd hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur er góður. En til að ná samstöðu þarf auðvitað samstöðu fleiri flokka en þeirra sem hér skipa minni hluta. Til að þetta megi verða þarf að ná samstöðu helst með öllum þingmönnum. Ég held að flestir séu sammála um að staðan er grafalvarleg og margt í þessu gangverki okkar er því miður mjög ófullkomið. Margt af þeim lögum sem við höfum látið okkur hafa undanfarin ár eru neyðarlög, eins og verðtryggingin flokkast undir neyðarlög síns tíma. Ég ætlaði að spyrja hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur einnar spurningar áður en hún lætur sig hverfa. Ég er ekki viss um að við eigum að vera að benda mikið á sökudólgana í þessu. Það eru svo margir sem kalla mætti til á sakamannabekk ef því væri að skipta. Áðan kom fram að um 5% húsnæðis er félagslegt húsnæði hér á Íslandi, ekki satt? Ég held að félagslegt húsnæði - jú víst mætti hafa stækkað þann prósentutöluhluta verulega en þetta er galskapur húsnæðismarkaðar sem geldur örmyntar, hárra vaxta, verðtryggingar og spíralvirkni. Ég hefði m.a. viljað taka til umræðu fasteignagjöld sem eru einhvers konar óstöðvandi spírall. Fyrirtæki sem borgaði 1,5 millj. kr. í fasteignagjöld fyrir þremur árum borgar í dag 3 millj. kr. Það getur hent hvern sem er, launalítinn mann sem býr í einhverri götu, að allt í einu er selt fyrir einhverja góða upphæð í götunni og þá er honum refsað fyrir það. Fasteignagjöldin hækka á hann árið eftir af því að einhver seldi vel í götunni. Þá er allt gangvirkið komið af stað. Þannig að spíralkerfið í sambandi við fasteignagjöld bitnar á öllum, hvort sem það eru einstaklingar eða rekstraraðilar. Við skulum taka það inn í þessa mynd og reyna að fá heildarmyndina í þessu sem skýrasta og réttlátasta. Um leið og maður bendir fingri á einn þá bendir maður þremur fingrum á sjálfan sig. Ég held að við verðum að viðurkenna að 80% landsmanna sem búa hér á höfuðborgarsvæðinu eiga í mestum vandræðum með að finna sér húsnæði, hvort sem það er til kaups eða leigu, vegna þess að höfuðborgin sjálf hefur vanrækt algjörlega að bjóða hér nýjar lóðir til þróunar og fjölga valkostum í húsnæði. Það er stærsta ástæðan fyrir þessum stórfellda húsnæðisskorti sem drífur upp verðið. Um leið og fasteignagjöldin hækka þá verður leigusalinn að hækka leiguna. Þá er komið hærra verð á húsnæði og þá hækka fasteignagjöldin enn frekar. Mælikvarðinn þar er algalinn. Við lifum í einhverju undarlegu hjóli sem mætti líkja við einhvers konar rafmagnsveituhjól þar sem hamstrarnir, almenningur sem annaðhvort á ekki húsnæði eða berst í bökkum við að borga af húsnæðinu, knýja áfram hjólið sem er í eigu fjármagnseigendanna og hjólið knýr áfram einhvern rafal sem spinnur upp verðmæti eigenda hjólsins. Þetta er myndin eins og ég sé hana. Við verðum að ná samstöðu um að taka á þessu sameiginlega með öllum þingmönnum því að ef ríkisstjórnin er ósátt við framsetningu eða ásakanir eða það að vera gerð ábyrg fyrir því öllu sem aflaga hefur farið á tímum stríðs og Covid þá verður engin samstaða. Ég held að við þurfum að nálgast þetta af auðmýkt. Margt af því sem hér var sagt hefði alveg eins getað komið úr munni hv. þm. Ásdísar Lóu Þórsdóttur. Mér fannst á tímabili að ég væri að hlusta á hana. Alla vega er hugurinn sem að baki býr fyrst og fremst til að vernda hina viðkvæmustu í samfélaginu sem standa hér algerlega varnarlausir gegn 100.000 kallinum plús á mánuði sem hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson nefndi áðan. Þetta er því flókið mál og það er ekki svo gott að benda fingrum á veiru eða stríðsástand. Við verðum líka að viðurkenna að við sjálf erum - ja, maður eins og ég ólst upp í 120% verðbólguástandi og þar var bara frumskógarlögmál um að bjarga sér frá einum tíma til annars. Verðgildi hlutanna einhvern veginn brann upp. Það er viðvarandi glannaskapur hér í fjármálum og okurtilhneiging á öllum vígstöðvum. Það er í mörgum tilfellum undir því yfirvarpi: Þetta er út af stríðinu, þetta er út af Covid. Stundum hefur það ekkert með það að gera. Það er bara verið að okra á okkur á öllum mögulegum vígstöðvum og það þenur þetta allt saman upp, þetta blessaða kerfi okkar. Ég vil bara spyrja um tvennt. Það sem nefnt var með fjármagnstekjuskatt sem dulbúnar tekjur, hvað nákvæmlega er verið að vísa í? Erum við virkilega ekki að ná utan um skattheimtuna sökum fjármagnstekjuskattslaganna? Og hitt, hvort við getum ekki orðið ásátt um það að menn hafi hreinlega ekki séð fyrir að það sem hljómar of gott til að vera satt reynist yfirleitt vera of gott til að vera satt. Það reyndist með þessari ægilegu gyllitilboðahrinu Seðlabankans vera of gott til að vera satt að hægt væri að fá peninga svona ódýrt á Íslandi allt í einu. Það dreif allt gangverkið upp. Allir vildu endurfjármagna, allir vildu kaupa og það var bara ekkert framboð þannig að markaðurinn fór algerlega úr böndum. Ungt fólk á Íslandi í dag á í rauninni engra kosta völ, sé það ekki af einhverjum aðalsættum, annarra en að biðja pabba og mömmu að skrifa upp á fyrir sig og slá alla í kringum sig til lánsliðveislu. Er það ekki bara rétt að við viðurkennum að hér sá enginn fyrir hvaða áhrif vaxtalækkunin hefði? Húsnæðismarkaðurinn með öllum þessum vöxtum, vaxtaverkjum, verðbólgu og hliðarverkunum eru búinn að koma okkur í þessa rosalega erfiðu stöðu sem er verið er að reyna að bregðast við hérna. En við skulum ekki benda á þessa bekki þegar kemur að húsnæðisvandanum. Það er næsti bær, ráðhúsið.

Virðulegi forseti. Þetta er mjög skammur tími til að bregðast við þessum stóru spurningum en við getum kannski skipt því á milli okkar í andsvörum. Til að takast á við það sem hv. þingmaður var að tala um varðandi fjármagnstekjurnar er staðreyndin sú að einstaklingar sem eru með atvinnurekstur og sérstakt félag í kringum þann atvinnurekstur geta í raun skammtað sér launatekjur. Þeir geta bara sagt á sínum reikningum að svona mörg prósent af því sem þeir eru með í tekjur séu fjármagnstekjur og hitt séu launatekjur og þá í raun skilgreint hve háa skatta þeir borga. Fólk borgar miklu lægri skatta af fjármagnstekjum en af launatekjum. Á Norðurlöndunum, til að mynda í Noregi, er það þannig að ársreikningur fyrirtækisins er skoðaður, hversu miklar eignirnar eru. Síðan er bara viðmiðunarávöxtunarkrafa sem tekur mið af ríkisvöxtum eða einhverri almennri ávöxtunarkröfu í landinu sem reiknar þá út hve mikið þessar eignir gætu hafa vaxið að virði og þar með talið fjármagnstekjur viðkomandi aðila og síðan er restin bara skattlausar launatekjur. Þetta er mjög þekkt leið til að komast undan skattlagningu. Það er fullt af fólki sem notar slík félög sem telur heiðarlega fram launatekjur en það er hópur af fólki sem gerir það ekki og þetta er ein leið til skattundanskota. Þetta er ekki breyting á skattkerfinu, þetta er í raun bara leið til að innheimta rétta skatta. Varðandi það hvort lækkun vaxta hafi skapað húsnæðisbólu, eins og hv. þm. Óli Björn Kárason var líka að ræða hér áðan - nú hef ég um 30 sekúndur. Þetta er bara staðreynd sem er hægt að sjá skrifaða víða. Svona virka eignamarkaðir. Seðlabankinn sjálfur hefur lýst því yfir að eitt af markmiðum vaxtalækkunar sé að örva eignamarkaði. Þetta var fyrirséð. Ákvörðun var tekin um að fara þessa leið. Ef ríkið hefði brugðist fastar við, stigið stærra skref fyrr, hefði Seðlabankinn ekki þurft að grípa til þess ráðs að fara í svona hraða vaxtalækkun og oförva eignamarkaði. Um það snýst gagnrýnin, hvort þú beitir ríkinu eða Seðlabankanum vegna þess að það eru hliðaráhrif af vaxtalækkun.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Komið var inn á það að áhrifin af þessari vaxtalækkun væru eitthvað sem enginn hefði getað séð fyrir eða eitthvað slíkt. Ég má til með að nefna að fyrsti flutningsmaður þessa máls, hv. þm. Kristrún Frostadóttir, var gargandi þetta á torgum mánuðum saman í miðjum heimsfaraldri, að fólk þyrfti aðeins að passa sig þegar kæmi að mjög skörpum vaxtalækkunum, að þær hefðu mjög örvandi áhrif á eignamarkaði sem gæti komið okkur í koll síðar. Mér fannst þetta svolítið skemmtilegt samhengi, að þetta væri eitthvað sem enginn hefði getað séð fyrir þegar mörgum þótti hv. þm. Kristrún Frostadóttir óttalegur fýlupoki þegar hún steig fram í fjölmiðlum trekk í trekk og benti á þetta. Hitt sem ég vildi gera athugasemdir við er það sem hér kom fram um húsnæðisvandann og Reykjavíkurborg. Ég held að það megi alveg halda því til haga að Reykjavíkurborg hefur verið í fararbroddi þegar kemur að félagslegri húsnæðisuppbyggingu á undanförnum árum. Staðan er þannig að 36% landsmanna búa í Reykjavík en meira en 70% íbúða í almenna íbúðakerfinu hafa risið í borginni síðan 2016, en svo hafa líka verið slegin met í úthlutun lóða almennt á þessu sama tímabili. Við sjáum að fjöldi útgefinna byggingarleyfa hefur verið langt umfram þær framkvæmdir sem raunverulega er ráðist í. Samkvæmt talningu Samtaka iðnaðarins í fyrra voru 900 fleiri íbúðir í byggingu í Reykjavík en í öllum öðrum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu til samans. Mér finnst hv. þingmaður aðeins hafa verið að lepja upp áróður frá sérhagsmunaöflum, sem á ekki við rök að styðjast.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans innlegg hér. Ég átti nú ekki við að enginn hefði hreyft við þessu samhengi á milli lækkaðra vaxta heldur átti ég við að stjórnvöld, eða Seðlabankinn sem stóð fyrir þessu, hefðu ekki séð þetta nægilega vel fyrir. Þetta var kannski ætlað atvinnulífinu til góða en varð fyrst og fremst hvati til að allir hlupu og fóru að endurfjármagna og kaupa og stækka við sig. Það var það sem ég átti við. Ég heyrði nú margt af því sem hv. þm. Kristrún Frostadóttir sagði á sínum tíma. Hvað sem önnur sveitarfélög eru að aðhafast þá hefur straumur fólks alls staðar á landinu á undanförnum árum og áratugum verið af landsbyggðinni til Reykjavíkur, það mátti alveg sjá það fyrir löngu. Við þurftum að gera stórátak í samgöngum í höfuðborginni, stórátak í að fjölga lóðum og húsnæði. Eflaust reyndu velmeinandi stjórnmálamenn að gera eitthvað í því en það var bara ekki nóg að gert miðað við aðstæður. Við erum ekki að reyna að finna sökudólginn, við erum bara að benda á stóra samhengið. Þetta er samspil þátta sem mennskir menn, breyskir og ófullkomnir eins og við öll erum, sáu ekkert endilega fyrir og þetta er dálítið eitraður kokteill sem við stöndum andspænis. Hér er réttilega verið að reyna að bregðast við. Við erum öll, held ég, með einum eða öðrum hætti sammála því að það þarf að bregðast við og verja viðkvæmasta fólkið. Það er aðalmálið að reyna að stemma stigu við þessu spilverki hjólsins og hamstranna sem skilur hamstrana eftir lamaða en eigendur hjólsins eftir moldríka. Þar eru einhvern veginn ekki margir góðir kostir í boði að óbreyttu. En ég segi: Ef við ætlum að ná samstöðu, reynum þá að gera það með friðsemd og vinsemd að leiðarljósi. Þá fáum við kannski þessa tómu bekki í lið með okkur.

Virðulegur forseti. Mig langar að ræða hérna um vaxtabætur. Samkvæmt svari fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn minni frá síðasta þingi um áhrif hækkunar fasteignamats liggur fyrir að vegna þess muni um 2.800 framteljendur missa réttinn til vaxtabóta um næstu áramót. Það þýðir að um 2.800 fjölskyldur sem hefðu átt rétt á vaxtabótum áður en fasteignamat eignar þeirra hækkaði munu ekki eiga hann þó að aðstæður þeirra séu í raun verri en áður vegna hækkandi vöruverðs í blússandi verðbólgu og gríðarlegrar hækkunar vaxta. Jafnframt kemur fram í svari ráðherra að áætlað sé að allt að 90% þeirra sem þó fá vaxtabætur muni verða fyrir auknum skerðingum þeirra vegna hærra fasteignamats. Hjá 90% þeirra sem þó fá vaxtabætur verða þær skertar á sama tíma og húsnæðiskostnaður er hærri en nokkru sinni fyrr. Þetta nær ekki nokkurri átt. Samkvæmt svari ráðherra kemur ekki til greina að hækka skerðingarmörk vaxtabóta vegna hækkandi fasteignamats. Í svarinu kemur fram að spenna sé mikil í þjóðarbúinu á alla mælikvarða sem kalli á aðhald á sviði peninga- og ríkisfjármála. Í svari ráðherra segir orðrétt: „Hækkun eignaskerðingarmarka myndi draga úr sjálfvirkri sveiflujöfnun kerfisins, þvert á hagstjórnarstefnu stjórnvalda, og myndi eingöngu gagnast íbúðaeigendum, einkum þeim sem hafa orðið eignameiri vegna hækkunar íbúðaverðs.“ Með öðrum orðum: Þið getið étið það sem úti frýs. Í svari fjármálaráðherra fannst honum einnig ástæðu til að benda á það í þessu samhengi að fjárhagsstaða heimilanna hafi almennt styrkst síðustu ár þvert á tekjuhópa og að fjárhagsstaða fólks sem býr í eigin húsnæði hafi styrkst sérstaklega vegna mikillar hækkunar húsnæðisverðs. Nú er það svo að ég vildi óska að ekki væri þörf á vaxtabótum. Barátta mín snýst frekar um að bankarnir fái ekki að blóðmjólka heimilin og græða stórkostlega á því. Það er eitthvað mjög öfugsnúið við það að svo komi ríkið með plástur í formi vaxtabóta og leggi út í kostnað til að bæta heimilunum um skaðann sem bankarnir hafa valdið úr vösum heimilanna sjálfra, þ.e. skattgreiðenda. En að því sögðu eru vaxtabætur nauðsynlegar þegar staðan er eins og hún er og svar fjármálaráðherra byggir á vandræðalega röngum forsendum og vanþekkingu hinna blindu á nokkrum staðreyndum málsins, eins og t.d. að hækkun fasteignaverðs styrkir ekki lausafjárstöðu fólks. Hækkun fasteignaverðs er ekki peningar í vasa. Hækkun fasteignaverðs eykur ekki ráðstöfunarfé heimilanna og hækkun fasteignaverðs hefur engin áhrif fyrr en fasteignin seld en þá þarf líka að kaupa aðra fasteign dýrara verði en annars, þannig að þegar upp er staðið, hver er þá hagnaðurinn í raun? Það má alla vega velta því fyrir sér. Það er þyngra en tárum taki að fjármálaráðherra landsins skuli ekki sýna meiri skilning á stöðunni sem blasir við en hún er einfaldlega sú að 2.800 fjölskyldur sem hafa það lágar tekjur og skulda það mikið að þær hefðu átt að fá vaxtabætur áður en vextir fór að hækka, munu ekki fá þær þegar vextir hafa hækkað svo að skuldabyrði þeirra hefur aukist um tugi þúsunda á mánuði, vegna þess að verðmat á íbúum þeirra hefur hækkað á pappír þó að ráðstöfunartekjur þeirra séu þær sömu og áður. Að svipta þetta fólk vaxtabótum heitir einfaldlega að ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur. Um það hljótum við öll að vera sammála hvað svo sem okkur finnst um vaxtabætur að öðru leyti.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir það sem hér kom fram. Ég las einmitt þetta svar hæstv. fjármálaráðherra við fyrirspurn hv. þingmanns af athygli. Það er auðvitað ákveðin rökvilla þarna. Það er einhvern veginn horft fram hjá því að þegar kemur að glímunni við verðbólgu þá er það auðvitað aðhaldsstig ríkisfjármálanna í heild sinni sem skiptir máli. Ég man t.d. ekki til þess að ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur hafi verið gagnrýnd sérstaklega af hægri mönnum og fólkinu sem vildi aðhald eftir hrun fyrir það að vaxtabætur voru alveg snarhækkaðar til að verja skuldsett heimili. Þeim var beint í auknum mæli til tekjulægstu heimilanna en svo var aðhaldsstigið tekið út á öðrum stöðum, sérstaklega gagnvart tekjuhærri hópunum. Það þarf auðvitað að horfa á aðhaldsstigið í heild. Þetta er ofboðslega ódýr afsökun fyrir því að halda áfram að láta vaxtabætur skerðast alveg út í hörgul. En ég vildi í seinni ræðu minni klára umfjöllun mína um þetta þingmál. Ég var rétt kominn þangað í málinu þar sem við tölum um barnabætur, barnabótakerfið, og ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að þar séu fjárhæðir og skerðingarmörk hækkuð til að mæta sérstaklega hækkunum á nauðsynjavörur fyrir fjölskyldur. Í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir rýrnandi barnabótum og óbreyttum skerðingarmörkum og við þetta verður ekki unað. Stefna Samfylkingarinnar er skýr um að á Íslandi eigi að vera við lýði sterkt almennt barnabótakerfi fyrir lágtekjufólk og millitekjufólk eins og á hinum Norðurlöndunum þannig að það verði að draga mjög rækilega úr tekjutengingunum í kerfinu, þetta eigi að vera mjög almennur stuðningur. Og núna þegar barnafjölskyldur finna fyrir hækkandi greiðslubyrði og rýrnandi kaupmætti er það allra minnsta sem við getum gert að láta viðmiðunarmörkin fylgja verðlagi, svo væntanlega kauphækkununum eftir að það verður verið samið um launaþróun næstu ára. Í fjórða lagi leggjum við til í þessari þingsályktunartillögu að það verði farin allt önnur leið í tekjuöflun heldur en ríkisstjórnin boðar. Við viljum að það verði ráðist í sértækar aðgerðir til að sporna við þenslu, auka jöfnuð í samfélaginu og bæta afkomu ríkissjóðs. Við viljum að það verði girt fyrir að launatekjur séu ranglega taldar fram sem fjármagnstekjur. Þetta getur skilað ríkissjóði allt að 8 milljörðum kr. að mati hagdeildar ASÍ. Við viljum leggja viðbótarskatt á fjármagnstekjur vegna stöðunnar í efnahagslífinu og vegna hinnar ójöfnu dreifingar aukinna ráðstöfunartekna sem við höfum horft upp á núna frá þessum faraldri. Loks viljum við leggja sérstakt álag á veiðigjöld stærstu útgerðarfyrirtækjanna, þeirra sem halda á mestum fiskveiðikvóta. Með þeim aðgerðum sem ég hef farið yfir, og þetta er seinni ræðan og beint framhald af þeirri fyrri, erum við að slá tvær flugur í einu höggi. Annars vegar að verja heimilin með mjög markvissum hætti fyrir verðbólgu og vaxtahækkunum og hins vegar eru þetta allt saman aðgerðir sem eru til þess fallnar að berja niður verðbólguna. Þingmenn stjórnarliðsins tala gjarnan eins og við í Samfylkingunni viljum eyða og eyða en staðreyndin er sú að leið Samfylkingarinnar felur í sér meira aðhald í ríkisfjármálum heldur en fjármálapólitík ríkisstjórnarinnar. Þetta er bara staðreynd. Þær skattahækkanir sem ríkisstjórnin boðar, gjaldahækkanirnar á almenningi, eru þess eðlis að þar munu leka beint út í verðlagið. Hið sama gildir ekki um tekjuöflunartillögur okkar og auðvitað enn síður um leigubremsuna sem beinlínis spornar gegn hækkun vísitölu neysluverðs með beinum hætti. Á endanum er þetta bara þannig að sú efnahagspólitík sem er verið að reka elur á sundrungu, grefur undan samstöðu. Við verðum að skipta um kúrs. Sú leið sem hér er lögð fram er sanngjörn og skynsamleg. Þetta er góð hagstjórn, góð velferðarpólitík og ég hvet þingmenn úr öllum flokkum til að sameinast um þessar aðgerðir.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu og húsaleigulögum, aðgerðir til að sporna við áhrifum verðbólgu á húsnæðislán og húsaleigu. Meðflutningsmenn mínir eru Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Í frumvarpinu eru lagðar til lagabreytingar sem miða að því að frá 1. janúar 2023 til 31. desember 2023 skuli vísitala neysluverðs eins og hún stóð í nóvember 2022 gilda um verðtryggingu neytendalána og fasteignalána til neytenda. Einnig eru með frumvarpinu lagðar til samsvarandi takmarkanir á leigu íbúðarhúsnæðis í hlutfalli við breytingar á vísitölu neysluverðs á tímabilinu frá 1. janúar 2023 til 31. desember 2023. Frumvarp þetta var fyrst lagt fram um leið og þing hófst á síðasta ári og ég komst að til að mæla fyrir því þann 18. janúar síðastliðinn. Þá var miðað við að þessi breyting myndi gilda allt þetta ár en nú er miðað við að verðtryggðar skuldbindingar neytenda, hvort sem er vegna lána eða leigu, muni ekki taka breytingum til hækkunar á næsta ári, 2023. Til einföldunar má kalla þetta frystingu á verðtryggingu á lánum og leigu og við getum öll séð í hendi okkar hversu miklu máli þessi frysting hefði skipt á þessu ári. Vonandi látum við þetta okkur að kenningu verða og látum ekki annað ár líða án þess að gera það sem við hefðum átt að vera löngu búin að gera. Ég bendi á að ekki er verið að leggja til neinar afturvirkar breytingar sem myndu auka flækjustigið verulega heldur eingöngu verið að koma í veg fyrir frekari skaða en þann sem þegar er orðinn. Það er einnig vert að vekja athygli á að þegar frumvarpið var fyrst lagt fram var ekki hafið stríð í Úkraínu. Við vorum hins vegar rétt að stíga út úr takmörkunum vegna heimsfaraldurs og alveg ljóst í hvað stefndi, enda virðiskeðjur viðskipta og varnings víða rofnar eftir heimsfaraldurinn og margir í sárum. Ríkisstjórnin kaus samt að aðhafast ekkert heldur hélt sig við möntruna um góða stöðu heimilanna eins og þar væri hægt að setja öll heimili landsins undir sama hatt. Þótt meðaltöl hafi verið góð og þau í efstu tekjutíundunum sem hífa meðaltölin upp hafi það mjög gott þá er ekki hægt að segja það sama um þau sem eru í neðri eða neðstu tekjutíundunum en það er einmitt fólkið sem hefur verið fast í gildru verðtryggðra lána eða á leigumarkaði þar sem flestir samningar eru einnig verðtryggðir. Stríðið í Úkraínu, sem kom okkur öllum að óvörum, hefur vissulega haft áhrif bæði á verðbólgu og neysluvísitölu en þó ekki í þeim mæli sem ríkisstjórnin vill að þjóðin haldi. Verðbólguskot og erfiðleikar hefðu alltaf komið í kjölfar heimsfaraldurs þótt það hefði hugsanlega verið mun mildara en raunin hefur verið þar. En hér á landi bætist við skelfilegt ástand á húsnæðismarkaði sem er algerlega á ábyrgð stjórnvalda, hvaða nafni sem þau nefnast. Það er ljóst að hefði þetta frumvarp verið samþykkt og þessi frysting gilt fyrir þetta ár hefði það skipt gríðarlega miklu máli fyrir þær þúsundir sem verst hafa það, ekki hvað síst öryrkja og annarra sem hafa úr litlu að moða en greiða himinháa leigu sem hefur hækkað um tugi þúsunda á undanförnum mánuðum og einnig þá sem rétt náðu að komast inn á húsnæðismarkaðinn með því að taka verstu lán í heimi. Þau munu borga þessa verðbólgu dýrum dómum á næstu árum þannig að þegar þessi tími grimmdarlegra vaxtahækkana og verðbólgu verður ekkert nema fjarlæg minning í huga okkar, sem þrátt fyrir allt horfum á lánin okkar lækka um hver mánaðamót, mun koma að skuldadögum hjá þeim sem nú eru í svikaskjóli verðtryggðra lána og allt of mörg heimili munu ekki standast það. Þetta mál var hins vegar svæft í nefnd þangað til Flokkur fólksins setti það í forgang í þinglok og ég fékk að mæla fyrir því aftur og þá var það afgreitt úr efnahags- og viðskiptanefnd. Við atkvæðagreiðslu hér í þessum sal var því síðan vísað til ríkisstjórnarinnar þar sem hann virðist hafa dáið drottni sínum, a.m.k. hefur ekkert spurst til þess síðan. Á meðan versnar staða heimilanna stöðugt þannig að ég sé mér ekki annað fært en að leggja þetta fram aftur. Í greinargerð með frumvarpinu stendur, með leyfi forseta: „Frumvarp þetta var áður lagt fram á 152. löggjafarþingi (80. mál) og er nú lagt fram efnislega óbreytt að öðru leyti en því að dagsetningar gildistíma hafa verið uppfærðar. Heimsfaraldur kórónuveiru hefur leitt til verulegs efnahagssamdráttar og síhækkandi verðbólgu , sem hefur enn aukist vegna stríðsreksturs rússneska hersins í Úkraínu. Þrátt fyrir möguleika á endurfjármögnun með óverðtryggðum lánum geta fjölmörg heimili ekki breytt skuldum sínum þannig vegna íþyngjandi skilyrða eða kostnaðar. Þau sem greiða af verðtryggðum lánum eða húsaleigu eru berskjölduð gagnvart þessu ástandi. Nauðsynlegt er að vernda heimili landsins fyrir hörðustu áhrifum verðbólguskots. Lagt er til að ákvæði til bráðabirgða verði sett í lög um vexti og verðtryggingu og húsaleigulög, sem kveða á um að verðtryggðar skuldbindingar neytenda skuli ekki taka breytingum til hækkunar á tímabilinu 1. janúar 2023 til 31. desember 2023. Að tímabilinu loknu taki slíkar skuldbindingar aftur breytingum með hefðbundnu sniði. Jafnframt miðist þær þá aðeins við breytingu á vísitölu neysluverðs frá næstliðnum mánuði. Að öðrum kosti yrði hætta á því að verðtryggðar skuldbindingar neytenda myndu stórhækka strax að tímabilinu loknu og að lánastofnanir og leigusalar myndu halda að sér höndum í nýjum samningum í þeirri von að fá að tímabilinu loknu fulla árshækkun vísitölu á skuldbindingar en það kæmi illa niður á neytendum sem ekki geta losnað undan þeim á tímabilinu.“ Það þarf ekki að útlista fyrir þingheimi hvernig verðbólgan geisar bæði hér og úti um allan heim. Sá stóri munur er þó á okkur og öðrum löndum að hér á landi hækka lán margra okkar og leiga í takt við vísitölu neysluverðs. Þau ósköp tíðkast hvergi annars staðar í heiminum og þess vegna verða áhrif verðbólgu alltaf mikið verri og alvarlegri hér á landi en annars staðar í heiminum og við erum misvel í stakk búin til að takast á við það. Það er óhætt að fullyrða að leigjendur standa einna verst að vígi, bæði vegna þess að það eru tekjulægstu hópar samfélagsins sem eru fastir á leigumarkaði, eins og t.d. einstæðir foreldrar og öryrkjar, en líka vegna þess að leigusamningar eru nær allir verðtryggðir og hækkandi vísitala mun strax hafa mikil áhrif á þá. Þegar leið á síðasta ár voru strax komin dæmi um leigusamninga sem höfðu hækkað um tugi þúsunda og þeim hefur bara fjölgað og staða leigjenda versnað enn frekar enda var ekkert gert. Þegar fólk hefur lítið á milli handanna skiptir hver hækkun upp á 5.000, 10.000 eða 20.000 kr. á hverjum mánuði gríðarlega miklu máli og leiga hefur víða hækkað mun meira en það. Þessir peningar eru hreinlega ekki til á mörgum heimilum. Það er því þörf á fyrirbyggjandi lausnum. Öryrkjar eru margir á leigumarkaði og ljóst að flestir sem þar eru standa illa fjárhagslega, jafnvel svo að þau eigi ekki til hnífs og skeiðar út mánuðinn. En þarna er um að ræða viðkvæmasta fólkið okkar og það þarf að verja fyrir þeim áföllum sem fram undan eru. Leigjendur, sérstaklega þeir sem leigja hjá stórum hagnaðardrifnum leigufélögum, standa illa að vígi gagnvart þeim og hækkandi leiguverði. Þetta er jafnan lágtekjufólk, oft einstæðir foreldrar og öryrkjar sem hafa ekki í nein önnur hús að venda og eiga vart til hnífs og skeiðar, hvað þá ef auknar húsnæðishækkanir auka enn á erfiðleika þeirra. Raunveruleg staða fólks er ekki alltaf í samræmi við opinberar tölur. Það var í ársbyrjun 2020 sem verðbólgan fór að skríða yfir verðbólgumarkmið. Hafi leiga fylgt vísitölunni er sá sem borgaði 280.000 kr. í leigu í janúar 2020 að borga 328.000 kr. í dag. Á meðan fær ellilífeyrisþegi sem er ekki með heimilisuppbót útborgaðan lífeyri upp á 250.000 kr. og lægsti örorkulífeyrir er 258.000 kr. Hugsum aðeins um það. Til að eiga fyrir leigu sem hefur hækkað um 48.000 kr. á mánuði þurfa laun að hækka um tæp 64.000, bara til að eiga fyrir þessum eina lið. Þá er ekki verið að taka með í reikninginn þá holskeflu af öðrum verðhækkunum sem fram undan eru. Þeir sem eru með 500.000 kr. á mánuði fá 371.000 kr. útborgaðar. Til að koma útborguðum launum í 400.000 kr. þurfa laun að hækka í 540.000 kr., en leiga getur hækkað meira en þetta og ég veit um raunverulegt dæmi um að leiga einstaklings hækkaði úr 280.000 í 320.000 kr. á rúmu ári. Hvaða þýðingu mun slíkur kostnaðarauki heimilanna hafa í komandi kjaraviðræðum og hvers konar skilaboð eru þessar hækkanir inn í þær? Augljóslega munu verkalýðsleiðtogar hafa þessar tölur í huga í samningaviðræðum haustsins enda eru launahækkanir eina leið launþega til að standa undir þessum hækkunum. Við þurfum að skoða hækkun lána og leigu í því samhengi. Rétt fyrir ofan leigjendur í fæðukeðjunni eru þeir sem eru með verðtryggð lán. Þar er líka oft um að ræða fólk sem hefur ekki mikið á milli handanna og rétt komst inn á húsnæðismarkaðinn með því að taka óhagstæðustu lán sem fyrirfinnast í víðri veröld. Þar sem er þó ólíkt með þessum hópi og leigjendum er að hann mun ekki finna svo mikið fyrir hækkandi húsnæðiskostnaði alveg strax. Mánaðarlegar afborganir þessa hóps muni vissulega hækka í takt við vísitölu neysluverðs en vísitölutengingin mun ekki koma niður á þeim af fullum krafti fyrr en eftir nokkurn tíma. Þegar þar að kemur verður ekki við nokkuð ráðið. Þaðan í frá munu mánaðarlegar afborganir þeirra sem eru með verðtryggð lán hækka í veldisvexti út lánstímann. Ég skoðaði veruleika þeirra sem taka verðtryggð lán með því að fara inn á reiknivél Landsbankans og skoðaði greiðsluáætlun fyrir 40 millj. kr. lán til 25 ára sem tekið er í dag. Fyrst má nefna að greiðslubyrði óverðtryggðs láns á 7% vöxtum til 25 ára er 283.000 á mánuði og sú upphæð á að haldast óbreytt út lánstímann og ekkert nema vaxtahækkanir getur breytt því, en þær fara vonandi ekki mikið hærra en þetta auk þess sem vextir munu lækka aftur áður en yfir lýkur. Verðtryggða lánið er hins vegar á 2,3% vöxtum og fyrsta greiðslan á því og sú eina sem greiðslumatið tekur tillit til er 177.000 kr. Þarna munar um 110.000 kr. og þetta er fólki hreinlega selt sem lausn sem er freistandi fyrir marga þótt því stæði vissulega líka til boða að taka óverðtryggt lán til 40 ára með lægri greiðslubyrði. En eftir tæp fimm ár er afborgun verðtryggða lánsins komin upp í 283.000 kr. og búin að ná afborgunum af því óverðtryggða. Þá fyrst byrjar ballið fyrir alvöru. Eftir tíu ár er afborgun verðtryggða lánsins komin upp í 450.000 kr. á meðan afborgun óverðtryggða lánsins er enn þá 283.000 kr. Eftirstöðvar óverðtryggða lánsins eru þá komnar niður í 31,5 milljónir en eftirstöðvar verðtryggða lánsins eru komnar upp í 68,6 milljónir. Eftir tíu ár eru eftirstöðvar verðtryggða lánsins meira en tvöfalt hærri en þess óverðtryggðra. Eftir 15 ár hefur afborgun verðtryggða lánsins hækkað um 546.000 kr. og er komin upp í 723.000 kr. á mánuði á meðan afborgun óverðtryggða lánsins er enn þá 283.000 kr. Ef miðað er við 35% mörk Seðlabanka Íslands sem eru að neyða marga í verðtryggð lán þá þarf þessi lántakandi að vera kominn á ráðherralaun á þeim tíma, með um 2 milljónir á mánuði í laun á mánuði, til að standa undir þessu eða gerum við ráð fyrir því að lægstu laun eða örorkubætur verði 2 milljónir eftir 15 ár? Ég bara spyr. Eftir þessi 15 ár hafa eftirstöðvar óverðtryggða lánsins lækkað um 15 milljónir og eru 25,2 milljónir en höfuðstóll verðtryggða lánsins hefur á sama tíma hækkað um 37 milljónir og er 77,4 milljónir eða þrefalt hærri. Ef við höldum áfram þá verður það eftir 20 ár þannig að eftirstöðvar óverðtryggða lánsins eru 14,3 milljónir en af verðtryggða láninu eru þær 65,6 milljónir og afborgun þess er komin upp í 1.160.000 kr. á mánuði á meðan afborgun óverðtryggða lánsins er enn þá 283.000 kr. Þá þarf ekkert lítið til að greiða 65 milljónir á fimm árum, enda hækka afborganir upp frá því sífellt þar til síðasta afborgunin er 1.858.000 kr. Manni fallast hreinlega hendur yfir þessu. Það að verðtryggð lán séu yfirleitt í boði fyrir neytendur á Íslandi er til háborinnar skammar enda hefur engri annarri siðmenntaðri þjóð látið sér detta í hug að bjóða neytendum upp á flókin afleiðulán sem í öllum öðrum löndum er eingöngu í boði fyrir fagfjárfesta, enda flokkast þau undir flókna og áhættusama fjármálagerninga. Það þarf því að banna verðtryggð lán til neytenda sem allra fyrst, en það verður ekki gert í þessari atrennu. Núna snýst málið hreinlega neyðaraðstoð við fólkið sem er annaðhvort á leigumarkaði eða fast í viðjum verðtryggðra lána. Hvert ár í verðbólgu eins og þeirri sem nú geisar getur skipt sköpum fyrir þær fjölskyldur sem eru með verðtryggð lán. Eðli verðtryggðra lána er þannig að sú hækkun sem þegar hefur orðið og mun verða á næsta ári, verði ekkert að gert, mun aldrei ganga til baka. Ef lánið sem ég tók dæmi um áðan væri tekið í dag þannig að fjórði mánuður væri fyrsta greiðsla næsta árs og sú 16. síðasta greiðsla ársins, þá mun afborgun lánsins hækka um 18.000 kr. á árinu 2023 eða um 1.500 kr. á mánuði að meðaltali. 1.500 kr. á mánuði hljómar ekki mikið en 18.000 kr. hækkun á einu ári er það óneitanlega og er um að ræða 10% hækkun afborgana á einu ári. Strax við fjórðu greiðslu lánsins í janúar á næsta ári hefur höfuðstóll lánsins hækkað um 870.000 kr. og lánið því komið í 40.870.000 kr. Við lok ársins 2023 verður lánið sem tekið er í dag komið í 43.547.000 kr. og hefur þá hækkað um 3.547.000 kr. á þessum fyrstu 16 mánuðum þannig að hækkunin á árinu 2023 er 2,7 milljónir. Það er hækkunin sem þingheimur myndi hlífa þessu fólki við ef verðtryggðar skuldbindingar neytenda tækju ekki breytingum til hækkunar frá 1. janúar 2023 til 31. desember 2023. Þessa frystingu í eitt ár þarf líka að skoða í því samhengi að hún myndi einnig hlífa þessum lántakendum við snjóboltaáhrifum þessarar hækkunar sem er margfalt meiri en þessi tala gefur til kynna því verðbólga næsta árs mun verða greidd ofan á annan kostnað lánsins í 24 ár í hverjum einasta mánuði eða í 285 mánuði með tilheyrandi vöxtum, vaxtavöxtum og vaxtavaxtavaxtavöxtum auk verðbóta. Svo veit enginn hvað framtíðin ber í skauti sér. Síðar munu væntanlega koma önnur verðbólguskot sem enn munu magna upp þessa hækkun fyrir utan það sem þau verðbólguskot munu svo sjálf bæta við höfuðstól lánsins. Einnig ber að hafa í huga að þegar verðbólgan lækkar mun hvorki þessi hækkun né aðrar sem eiga eftir að verða nokkurn tímann ganga til baka. Það er staðreynd að verðtryggð lán hafa aldrei lækkað á ársgrundvelli í 40 ára sögu þeirra á Íslandi. Við þetta bætist svo að vextir, vaxtavextir og verðbætur verða svo reiknaðir af upphæðinni sem kom til vegna áhrifa kórónuveirufaraldursins og verður þeim mun hærri en annars myndi vera. Við erum að tala um snjóboltaáhrif og við þurfum að koma í veg fyrir þau. Það hefur stundum verið sagt að verðtryggingin sé til þess að lánveitandi fái til baka jafnvirði þess sem hann lánaði upphaflega en þegar grannt er skoðað er ljóst að þessi áhrif eins árs verðbólgu fara langt umfram það, enda er sú hækkun greidd aftur og aftur á lánstímanum. Það efast enginn um að sá sem tók óverðtryggða lánið í þessu dæmi greiðir það að fullu til baka þannig að lánveitandinn fái það sem honum ber og hann greiðir 85 milljónir á 25 ára lánstíma. Sá sem tók verðtryggða lánið greiðir hins vegar 215 milljónir á 25 árum fyrir þetta 40 millj. kr. lán eða 5,4 sinnum meira en það sem hann fékk lán á meðan sá sem tók óverðtryggða lánið greiðir rétt rúmlega tvöfalt meira. Hvernig gengur það upp? Lánsfjárhæðin er sú sama og lánstíminn hinn sami en samt borgar annar aðilinn rétt tvisvar sinnum upphæðina til baka en hinn meira en fimm sinnum. Þessar tölur einar og sér sýna fram á með óyggjandi hætti að það er engin sanngirni í því að lánveitandinn hagnist endurtekið í tugi ára vegna tímabundins verðbólguskots. Það er ekkert sem réttlætir að lántakinn þurfa að borga álag í hverjum einasta mánuði í tugi ára fyrir tímabundin áhrif heimsfaraldurs. En aftur að leigjendum. Leigjendur á húsnæðismarkaði eru án nokkurs vafa þeir sem standa verst gagnvart hækkunum eins og við höfum þegar horft upp á og horfum núna aftur fram á. Þeir eru á markaði þar sem eftirspurnin er mun meiri en framboðið og standa algerlega berskjaldaðir gagnvart leigusölum. Þeir eiga ekkert val í raun því hinn kosturinn gæti verið gatan. Vandinn við leigumarkaðinn er líka hversu ólíkir leigusalarnir eru. Þar er bæði um að ræða einstaklinga og stór leigufyrirtæki. Það getur verið flókið að setja lög og framfylgja þeim gagnvart svo ólíkum aðilum. Að því sögðu verðum við engu að síður að reyna að verja þá sem höllustum fæti standa á húsnæðismarkaði. Það getur ekki verið mikið mál að fylgjast með þeim sem stærstir eru á leigumarkaðnum og sjá til þess að leiguverð sé ekki vísitölutengt. Kjarni málsins er, hvort sem um er að ræða leigjendur eða þau sem eru með verðtryggð lán, að þetta eru heimilin sem verst standa. Fjölskyldur á leigumarkaði hafa orðið og munu verða fyrir miklum áhrifum vegna vísitölutengdra leigusamninga og það sama á við um húsnæðiseigendur um verðtryggð lán. Við þurfum að koma í veg fyrir að heimili landsins verði skikkuð til að greiða fyrir fjárhagslegar afleiðingar óstjórnar á húsnæðismarkaði, stríðs í Evrópu og þeirra náttúruhamfara sem Covid-19 vissulega er, í tugi ára til loka lánstímans þegar allir verða fyrir löngu búnir að gleyma öllum þessum ósköpum og hagkerfið fyrir lifandis löngu búið að jafna sig á þeim. Frumvarpið er sett upp þannig að ekki felist í því afturvirkni. Ef Alþingi afgreiðir málið fyrir áramót verður afturvirknin engin en nái að Alþingi ekki að afgreiða það fyrir áramót væri í versta falli hægt að færa dagsetningar fram um einn mánuð. Það sama myndi að sjálfsögðu gilda um leiguverð. Í mínum huga er hér um neyðarráðstöfun að ræða, það minnsta sem hægt væri að gera fyrir fólkið sem stendur hvað höllustum fæti í þjóðfélaginu. Við erum misvel í stakk búin til að takast á við afleiðingar verðbólgu sem fólk í þessari stöðu ber enga ábyrgð á. Samkvæmt rannsóknum er fólk á leigumarkaði það fólk sem hefur það hvað verst í þjóðfélaginu, í þessum hópi er fólk sem á vart til hnífs og skeiðar og munar um hverja einustu krónu. Auðvitað eru ekki allir leigjendur það illa staddir að þeir eigi ekki fyrir næstu máltíð en engu að síður er þetta hópurinn sem er með hvað lægstar tekjur í samfélaginu. Gerum stöðu þeirra ekki verri. Komum í veg fyrir að staða þeirra versni sem verðtryggingu húsnæðiskostnaðar nemur. Það verður nóg samt fyrir þennan hóp að takast á við aðrar afleiðingar verðbólgunnar. Þótt einstaklingar séu einnig að leigja út íbúðir eru það stóru leigusalarnir, fjárfestarnir, sem hafa almennt reynst harðastir í horn að taka. Þessir aðilar eru ekki á flæðiskeri staddir og geta svo sannarlega lagt eitthvað af mörkum til samfélagsins með því einu að hækka ekki leigu í takt við vísitölu. Hvað varðar verðtryggðu lánin þá snýr þessi aðgerð að bönkum og lífeyrissjóðum. Eins og tölur og ársskýrslur sýna fram á með óyggjandi hætti eru þessir aðilar gríðarlega vel staddir og munar minna um þetta en heimilin sem þetta myndi hjálpa. Einnig er varla hægt að tala um viðskiptafrelsi eða samningsfrelsi þegar aðstöðumunur aðila er jafn mikill og raun ber vitni og heimilið eða gatan er eini valkostur leigjenda eða lánþega á fákeppnismarkaði. Hér er um að ræða sértækar aðgerðir sem hjálpa þeim sem mest þurfa á að halda. Margt af þessu fólki lifir í ótta um hvað næstu mánuðir muni bera í skauti sér. Ég bið Alþingi um að sýna samkennd og setja hópana sem veikast standa á húsnæðismarkaði í forgang og veita þessu máli brautargengi. Þetta er það minnsta sem hægt er að gera fyrir þennan hóp, ekki síst með tilliti til kjaraviðræðna haustsins.

Forseti. Mig langar til að þakka fyrir þetta mál. Þó að ég sé ekki meðflutningsmaður þá styð ég það að sjálfsögðu. Það er stundum reynt að lesa of mikið í stuðning fyrir fram við þingmál með því að skoða hverjir eru meðflutningsmenn og hverjir ekki, hvort það séu einhverjir flokkar til eða frá og svoleiðis. Það virkar ekki alveg þannig hérna. Ég myndi til að mynda vilja henda verðtryggingunni út um gluggann helst á morgun eða í dag í staðinn fyrir að taka þetta milliskref og frysta. Það er alveg fínt milliskref og ég styð það heilshugar. Ástæðan fyrir því er í raun rosalega einföld. Mig langaði að fara aðeins yfir ástæðurnar fyrir því að verðtryggingin er algerlega djöfullegt verkfæri hinnar lötu efnahagsstjórnar, ef ég má orða það þannig. Ekkert kurt og pí með það, bara einfaldlega eins vel orðað og hægt er að hafa það. Vísitalan sem slík, með eða án húsnæðis og ýmislegt svoleiðis, er ekki vondi karlinn í neinu, vísitala er einfaldlega bara mæling á því hvernig verðlag er að breytast. Það er bara gott að vita það. En það að taka þetta mælitæki og setja það sem sjálfvirka uppfærslu á eitthvað eins og lán, sem vísitalan er líka að mæla, breytir mælitækinu. Ég er hér með metersstiku sem má nota til að mæla hversu mikið af húsnæði er í landinu, hversu dýrt það er o.s.frv. Frábært. Svo dettur einhverjum í hug að binda leiguna sína við þessa mælistiku þannig að hún haldist. Einhver hækkar leiguna hjá sér einhvers staðar í kerfinu sem gerir það að verkum að mælistikan lengist af því að vísitalan sem verið er að mæla hækkaði. Allt í einu er húsnæði í landinu orðið verðmætara. Það hefur áhrif á þann sem batt leiguna við þessa mælistiku og hækkar leiguna þar, sem aftur breytir mælistikunni - ekki til baka, alltaf bara í eina átt. Þarna er verið að misnota þá mælistiku sem vísitalan er, sem á að vera upplýsingatæki fyrir okkur, og það verður til ákveðinn vítahringur. Mælistikan á að mæla ákveðin verðmæti og breytingar á þeim verðmætum. Verðmætunum er breytt sem kemur fram í vísitölunni; fínt, nákvæmlega eins og það á að vera. En út af því að verðmætunum var breytt, sem voru tengd við mælistikuna, þá breytast verðmætin aftur í kjölfarið, út af breytingunni á mælistikunni, út af breytingunni sem var gerð upprunalega og veldur breytingu númer tvö, sem aftur veldur breytingu á mælistikunni og veldur þá breytingu númer þrjú o.s.frv. Þetta verður vítahringur endalausrar verðbólgu. Þetta er hagstjórnartæki, við skulum hafa það algerlega á hreinu. Efnahagurinn sem slíkur, hagkerfið, er í raun ekkert annað en það sem er þarna úti og er með verðmiða; bara andvirði alls sem hægt er að kaupa. Það er hagkerfið eins og það er. Hagvöxtur er bara mæling á muninum milli þess sem var keypt í fyrra og í ár. Ef meira er keypt í ár en í fyrra var hagvöxtur. Þá eru fleiri hlutir komnir með verðmiða. En það gætu líka hafa verið jafn margir hlutir með hærri verðmiða. Hundrað manns kaupa 100 mjólkurfernur í hverri viku eða eitthvað svoleiðis sem kostar 100 kr. hver. Það er efnahagurinn, þessi lokaði efnahagur þessara 100 mjólkurferna. Næstu viku eru allar mjólkurfernu á 110 kr. en það eru áfram hundrað manns sem kaupa þessar 100 mjólkurfernur, en efnahagurinn stækkaði þá um 10%. Það er hagvöxtur upp á 10% þrátt fyrir að nákvæmlega jafnmargar mjólkurfernur hafi verið keyptar fyrir nákvæmlega jafn margt fólk; og meira að segja þó að fólki fjölgi, bara ef verið er að kaupa jafn margar mjólkurfernur fyrir hærra verð. Allt í einu verður hagvöxtur þrátt fyrir að engu hafi verið bætt við, verð var bara uppfært, því var bara breytt. Einhvers staðar þarf fólk að hafa efni á þessum auka 10% og þar koma inn launakröfur o.s.frv. til að ná þeirri hringrás, hluta af verðmætasköpuninni, í veski fólks aftur. Hingað til hefur það alla vega virkað að launaþróun almennt séð hefur að jafnaði verið hærri en verðbólguþróun. Það er veðmálið sem við erum að taka þegar við erum með verðtryggingu. Við byrjum á að taka verðtryggt lán og þá erum við að veðja á, til þess að hafa í við aukningu á afborgunum, hækkunina, að launin okkar hækki það mikið. Hingað til hefur það veðmál að mestu leyti gengið eftir. Það hafa vissulega komið tímabil, sérstaklega í hruninu, þar sem verðbólgan var miklu meiri en launahækkanirnar og á sama tíma lækkaði verðgildi íbúðanna sem voru þar á bak við. Þegar við byrjum með eign sem við skuldum 80% í, verðtryggt lán og svoleiðis, sem hækkar að vísu, þá hefur andvirði eignarinnar alla jafna líka hækkað þannig að skuldahlutfallið hefur ekkert endilega breyst neitt rosalega mikið. Þótt við séum komin 10–20 ár í að greiða af láninu, sem hefur sífellt hækkað o.s.frv., hefur andvirði eignarinnar líka hækkað þannig að við erum kannski ekki endilega komin umfram 80% skuldahlutfall á íbúðinni sem við erum að reyna að kaupa með þessu ömurlega láni. Veðmálið helst þar enn þá. Það er ekki fyrr en á seinni hlutanum sem við loksins getum farið að greiða niður og ná lægra skuldahlutfalli og allt upp á það að byrja á lægri afborgunum en á óverðtryggðu láni, sem er rosalega merkilegt. Allt þetta veðmál lendir á lántaka, þar er öll áhættan. Helsti vandinn við þetta er að áhættan er hvergi annars staðar. Út af því hefur hagstjórnin á Íslandi einfaldlega leyft sér að vera dálítið frjálsleg því að allar bólur og allar slæmar efnahagslegar ákvarðanir hafa í raun bara dottið í verðtrygginguna, á öllum sviðum efnahagsins. Fólk með verðtryggð lán borgar fyrir slæmar efnahagslegar ákvarðanir. Þess vegna þurfum við að losna við verðtrygginguna til þess að stjórnvöld hafi ekki þessa flóttaleið frá því að sinna almennilega ábyrgri efnahagsstjórn. Hingað til hafa stjórnvöld bara getað lokað augunum og reikningurinn lendir á heimilunum, sjálfkrafa. Í því ábyrgðarleysi standa rökin um mælistikuna. Það má einfaldlega ekki nýta þessa mælistiku, sem á að vera upplýsingatæki fyrir okkur um vísitölu, sem vítahringjatæki. Við eigum ekki að geta notað mælitæki til þess að hafa áhrif á það sem þau síðan mæla sjálf. Það býr til vítahringi. Bara út af því að vísitalan er mælieining má ekki nota hana, þannig á það að vera, til að breyta því sem hún er að mæla. Það skemmir mælitækið. Hitt er síðan að þetta er letihagstjórnartæki, sem er kapítuli út af fyrir sig, sem við verðum að losna við til að ná einhvers konar stöðugleika hér á Íslandi. Alltaf þegar stjórnvöld eru að tala um að aðalmarkmiðið sé stöðugleiki þýðir það ekki neitt á meðan við erum í verðbólguhagkerfi með verðtryggingu, þar sem verðtryggingin er einhvern veginn skálkaskjól stjórnvalda sem þykjast vera með einhverja stöðugleikapólitík. Það bara gengur ekki upp. Út af þessu tvennu þurfum við nauðsynlega að losna við verðtrygginguna. Annað sem tengist þessu er að á undanförnum árum hefur verið átak í gangi, fólk hefur verið að fara af verðtryggðu lánunum. Það var ákveðin þróun yfir í það að fólk færi í óverðtryggð lán. Nú virðist eins og fólk sé að leita aftur í verðtryggðu lánin, einfaldlega af því að það voru önnur hagstjórnarmistök sem ollu því að íbúðaverð fór í hæstu hæðir. Þá fara upphæðir afborgana að skipta máli og þar eru verðtryggðu lánin þau sem eru með lægstu afborganirnar og fólk nær ekki inn á nein önnur lán en þau. Það eru einu lánin þar sem þú getur tekið nægilega hátt lán og haldið afborgunum niðri til að standast greiðslumat. Það var farið í lán með breytilegum vöxtum, það er ekkert annað en annað nafn yfir verðtryggt lán, ekki neitt. Það er ekki nákvæmlega sama beintenging við vísitölu neysluverðs eða byggingarvísitölu eða hvað sem er, en það er samt ekkert annað. Ef verðbólgan fer á fleygiferð þá breyta lánastofnanirnar einfaldlega vöxtunum eftir miklu ógagnsærri aðferðum en með verðtryggingunni. Það er vissulega meiri nákvæmni í því, það er ekki bara nákvæmlega eftir vísitölu neysluverðs heldur er hægt að breyta minna o.s.frv., en ákvörðun um það er ekki eins gagnsæ og er í raun ekkert annað en verðtryggt lán. Það að lánastofnanir geti eftir mjög óljósum rökum, eins og Neytendasamtökin hafa komist að, breytt skilmálum lána á þann hátt að vextir hækka eða lækka er einfaldlega sama fyrirkomulag að grunni til og að tengja við verðbólgu, vísitölu neysluverðs. Vissulega eru stýrivextirnir þarna inni en ef þetta væri t.d. óverðtryggt lán með breytilegum vöxtum byggðum á stýrivöxtum en ekki einhverju öðru eins og lánaskilmálar fela í sér væri það kannski skárra. En af því að skilmálarnir eru svo opnir er hægt að breyta vöxtum lánsins eftir því sem hentar lánastofnuninni. Það besta til að tryggja lánastofnunina fyrir tapi er einmitt að bendla lánið beint við vísitölu neysluverðs og byggingarvísitölu. En það hefur kannski ekki verið fullnýtt heldur er hægt að fela það í verðtryggingu; létt útgáfa ef þannig má orða það. Það lánafyrirkomulag er líka eitthvað sem þarf tvímælalaust að henda út um gluggann. Það er í raun jafn ógagnsætt fyrir lántaka og verðtryggt lán þegar þú sérð í raun bara fyrstu afborgunina, eftir það hefur þú ekki hugmynd um hvernig lánið kemur til með að þróast og vextir eru byggðir á geðþóttaákvörðunum lánastofnunarinnar. Það er að mínu mati óboðlegt út frá neytendasjónarmiðum.

Virðulegur forseti. Ég veit varla hvar ég á að byrja, en ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni kærlega fyrir stuðninginn. Það var ofboðslega margt sem hann kom inn á. Ég var kannski ekki 100% sammála þessu sem hann endaði á að tala um, þ.e. að lán á breytilegum vöxtum væru í rauninni það sama og verðtryggð lán vegna þess að þau virka allt öðruvísi. Það verða ekki þessi snjóboltaáhrif því að þú ert ekki að fá lánað fyrir verðbólgunni. En hitt er svo að það þarf að herða þessa skilmála og Hagsmunasamtök heimilanna hafa bent á það í mörg ár og lagt fram alls konar kvartanir gagnvart þessum skilmálum í mörg ár. Það er eitthvað sem verið er að vinna í og þarf virkilega að þrengja. En ég er algerlega sammála því að þessi verðtryggðu lán eru bara djöfullegt tæki, það er ekki hægt að kalla það annað. Ég hefði líka algerlega viljað sleppa þessu millistigi, að biðja um frystingu í eitt ár, enda er ég með frumvarp sem verður vonandi lagt fram á næstu vikum um afnám verðtryggingar á lánum til neytenda. Hins vegar á verðtrygging alltaf að vera á milli fjárfesta og fjárfesta og ríkis vegna þess að öðruvísi hafa þessir aðilar ekki hag af því að halda verðbólgunni niðri. Í raun hefur þessu verið snúið við hér á Íslandi. En það er alveg rétt líka sem hv. þingmaður sagði. Mælitækið, vísitalan, það er ekkert við það að athuga. Ef við værum ekki eina þjóðin í heiminum sem miðaði lán við vísitölu neysluverðs hefði ekkert okkar áhyggjur af því hvort húsnæðisliðurinn væri inni í vísitölunni eða ekki. Þá myndi það ekki skipta okkur neinu einasta máli. En þegar lánin okkar hækka og lækka með einhverju sem á bara að vera mælitæki, þá skiptir það öllu máli.

Herra forseti. Ég stend við það að lán á breytilegum vöxtum séu verðtryggð útgáfa, léttverðtryggð útgáfa, út af opnu skilmálunum. Ef þeir væru þrengri eins og ég rakti varðandi t.d. breytingar á stýrivöxtum þá væri það allt annað mál. En eins og útfærslan er núna þá gæti lánastofnun einfaldlega bara tengt þetta við vísitölu neysluverðs eða byggingarvísitölu án þess í raun að segja það upphátt og þá væri það eiginlega verðtryggt lán án þess að nokkur vissi það. Hún getur meira að segja gert það tímabundið og síðan ekki tímabundið þannig að það myndi ekki líta nákvæmlega eins út en það væri samt þannig þegar allt kemur til alls. Möguleikinn er til staðar. Og af því að möguleikinn er til staðar þá legg ég þessa skilmála að jöfnu hvað það varðar. – Það var áhugavert sem hv. þingmaður kom inn á, hvatinn til að halda niðri verðbólgu. Hann hefur verið fjarlægður á vissan hátt. Áður fyrr voru laun verðtryggð í smátíma en það var fljótlega afnumið af því að þá var svo erfitt að stunda hagstjórn, þá þurfti að sýna aðhald í ríkisfjármálum og ýmislegt svoleiðis og þá væri ekki hægt að haga útflutnings- og innflutningstekjum sjávarútvegsfyrirtækja á nægilega þægilegan hátt eða gengisbreytingum o.s.frv. án þess að það kæmi út í launum og þess háttar líka. Þá fór náttúrulega allt á hausinn. Það er búið að snúa þessu tæki upp í það, þessu letihagstjórnartæki, að það eru heimili landsins sem borga brúsann. Ef þetta ætti að vera til á annað borð ætti áhættan tvímælalaust að vera hjá öllum aðilum. 

Virðulegur forseti. Við þurfum bara að taka aðra umræðu um það hvort þetta sé verðtryggt eða ekki, við getum alveg gert það. En það sem hv. þingmaður er að segja undirstrikar að það eru engin góð lán til fyrir neytendur á Íslandi. Það kemur alltaf í bakið á þér einhvern veginn. Það er þetta gríðarlega óöryggi sem neytendur á Íslandi búa við, sem er allt annað en nokkurs staðar annars staðar í heiminum, alla vega í löndum sem við viljum miða okkur við. Það er eitthvað sem þarf að breyta. Í mínum huga er frumvarpið sem ég hef lagt fram núna neyðarráðstöfun. Það sem ég lagði upp með í fyrra, þegar ég samdi frumvarpið, var hvað ég gæti hugsanlega fengið samþykkt sem bjargar málum núna. Ég veit að afnám verðtryggingar er mál sem er miklu stærra og erfiðara að fá í gegn. Það kemur til með að taka miklu lengri tíma. Þess vegna er ég að fara þessa leið til að bjarga því sem bjargað verður. En svo þarf bara að minna á þetta, stöðuna eins og hún er í dag. Samkvæmt reiknivél Landsbankans er óverðtryggða lánið með 7% vöxtum og þeir fara ekkert oft mikið hærra en það. Samt er heildargreiðslan á lánstímanum á 25 ára láni, ég varð að miða við það af því að óverðtryggða lánið er til 25 ára, „ekki nema“ 84 millj. kr., en 215 af verðtryggða láninu. Svo komum við að því, sem gerist ekki með óverðtryggðu lánin, sem eru þessi snjóboltaáhrif á afborganir. Sá sem var með verðtryggða lánið ætti að borga 65,6 millj. kr. á síðustu fimm árum lánstímans. Hver myndi fara inn í banka og taka lán til fimm ára upp á 65,6 milljónir? Ekki neinn. Þetta nær ekki nokkurri einustu átt.

Herra forseti. Eftir 20–25 ár þegar afborgunin er rúm milljón, þá hafa laun væntanlega þróast líka