Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti telur rétt að vekja athygli hv. alþingismanna á því að í dag, 23. mars, er dagur Norðurlandanna. Þann dag árið 1962 var Helsingfors-sáttmálinn undirritaður. Sáttmálinn tryggir öllum ríkisborgurum Norðurlanda m.a. jafnt aðgengi til náms og vinnu hvar sem er á Norðurlöndunum og er hornsteinn samstarfs ríkjanna sem kristallast ekki síst í Norðurlandaráði. Norræn félög alls staðar á Norðurlöndunum halda daginn hátíðlegan, fagna norrænu samstarfi og benda á mikilvægi þess. Af þessu tilefni er nú fánum Norðurlandanna flaggað hér við inngang Alþingishússins. Þess má jafnframt geta að fyrr í dag áttum við forsetar norrænu þjóðþinganna með okkur stuttan fund, fjarfund að sjálfsögðu.

Með bréfi, dagsettu 18. mars 2021, hefur forseti óskað eftir því, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við fjárlaganefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar sem ber heitið Framkvæmd fjárlaga, janúar til september 2020, málefnasvið og málaflokkar.

Til svara eru: Forsætisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og dómsmálaráðherra.

Forseti. Stjórnvöld hafa eftirlátið sérfræðingum að stýra sóttvörnum. Það hefur gefið mjög góða raun og er ástæða til að fylgja áfram þeirri stefnu að fylgja leiðsögn þess fólks sem hefur náð árangri á sviði sóttvarna hér á Íslandi. Því er hins vegar öðruvísi farið hvað varðar bóluefni og útvegun bóluefna sem er hápólitískt mál, eins og við sjáum af fréttum og höfum reyndar gert síðustu misseri. Á því sviði þurfa stjórnvöld að beita sér og því spyr ég hæstv. forsætisráðherra: Hvað er að frétta af tilraunum til að afla bóluefnis utan við samkomulagið sem gert var við ESB? Þetta var til umræðu hér ekki alls fyrir löngu og hæstv. ráðherra upplýsti þá um að vinnan héldi áfram. En hvað er að frétta af þessari vinnu við að afla bóluefnis fram hjá samkomulaginu við ESB? Þetta var fyrri spurningin. Sú seinni tengist líka bólusetningu en hún snýr að því hvort hæstv. ráðherra geti ekki farið að gefa okkur einhverja hugmynd um hvað taki við þegar ákveðnum áföngum er náð varðandi bólusetningu. Nú hefur danski forsætisráðherrann t.d. tilkynnt að þar verði opnað þegar búið verður að bólusetja þá sem eru eldri en 50 ára og styttist í að þeir geti náð því í Danmörku. Hvað ætla íslensk stjórnvöld að gera þegar tilteknum áfanga er náð, t.d. þeim áfanga að búið verði að bólusetja þá sem eru eldri en 50 ára á Íslandi?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Fyrst vil ég segja að þeir samningar sem nú þegar eru í gildi í gegnum Evrópusambandið, sem snúast um bóluefni frá mörgum framleiðendum, miða við þær upplýsingar sem við höfum. Það verður allt sagt með þeim fyrirvara að það geta komið snurður á þráðinn, eins og nú hefur gerst í tilfelli AstraZeneca, sem ég veit að hv. þingmaður þekkir og hefur skilning á, en við teljum að við munum geta staðið við þær áætlanir sem höfum áður kynnt, þ.e. að verulegur meiri hluti landsmanna verði bólusettur fyrir mitt ár. Hv. þingmaður spyr: Hvað með aðrar leiðir? Því er til að svara að þar höfum við að sjálfsögðu verið að skoða önnur efni sem ekki eru inni í þessum Evrópusamningum, m.a. efnið Sputnik V, framleitt í Rússlandi. Það hefur verið til sérstakrar skoðunar á vegum heilbrigðisráðuneytisins hvort unnt sé að bæta því inn í þau bóluefni sem við nýtum, en niðurstaða er ekki fengin í það mál. Hv. þingmaður nefndi síðan sérstaklega opnunaráætlunina sem dönsk stjórnvöld hafa kynnt og miða þar við framvindu bólusetningar. Því er til að svara að við höfum leitast við að leggja mat á hvað það þýðir þegar við erum komin niður í til að mynda 60 ára aldur í bólusetningum. Það er ljóst að miðað við þær upplýsingar sem við höfum núna munu t.d. þau tímamót þýða að áhættan á alvarlegum veikindum, innlögnum og dauðsföllum dregst verulega saman, sem þýðir að við getum stigið ákveðin skref til að auka eða draga úr sóttvarnaráðstöfunum. Ný afbrigði vekja okkur hins vegar áhyggjur og einnig Dönum, sérstaklega 

Herra forseti. Ég hvet hæstv. ráðherra til að veita okkur eins miklar upplýsingar og hann getur í seinna andsvari hvað varðar áform stjórnvalda, hvað þau sjá fyrir sér. Einnig hvet ég hæstv. ráðherra til að leita allra leiða til að afla bóluefnis fram hjá ESB-klúðrinu. Meira að segja Evrópusambandslönd eru nú farin að leita sjálf, eins og í tilviki Danmerkur fyrst hún var nefnd hér áðan, í samstarfi við Austurríki, annað Evrópusambandsland, sem hafa núna nálgast Ísrael með það fyrir augum að útvega bóluefni í gegnum Ísrael. Að minnsta kosti eru þjóðir og ríkisstjórnir víða um lönd að leita allra leiða til að afla aukins bóluefnis og ég hefði haldið að Ísland hefði ákveðna sérstöðu sem ætti að gera okkur kleift að ná árangri í slíkum tilraunum.

Herra forseti. Ég get verið sammála hv. þingmanni um það. Ég tel einmitt að Ísland hafi ákveðna sérstöðu, bæði hvað varðar árangur í sóttvarnaráðstöfunum og stöðu innviða og m.a. þess vegna var skoðaður möguleikinn á tilraun með Pfizer-framleiðandanum. Ég get fullvissað hv. þingmann um að við skoðum allar mögulegar leiðir til að flýta bólusetningu en erum auðvitað líka öðrum háð, eingöngu vegna þess sem upp getur komið við framleiðslu efnanna, eins og ég kom að áðan. Aðeins aftur að Danmörku og opnunaráætlunum og -áformum stjórnvalda. Ef við miðum við að veiran hegði sér eins og hún hefur hingað til gert og leggist fyrst og fremst á eldri hópa mun það þýða verulega breytingu þegar 60 ára og eldri hafa verið bólusett. Það sem ég flagga hér eru þau gögn sem við sjáum frá öðrum löndum um að ný afbrigði leggist af auknum þunga á yngri hópa, sem er nokkuð sem við þurfum að taka tillit til í áætlanagerð okkar. Að lokum vil ég segja við hv. þingmann og aðra hv. þingmenn að Danmörk er að kynna opnunaráætlun sem er þó fjarri því að nálgast það frelsi sem við njótum hér á Íslandi í dag. 

Herra forseti. Aðgerðirnar hafa virkað og útlitið er bjart, segir fjármálaráðherra um nýbirta fjármálaáætlun. Samkvæmt henni verða þó 35% fleiri atvinnulausir á árinu eða 5.000 fleiri einstaklingar en ríkisstjórnin gerði ráð fyrir í fjármálaáætluninni sem samþykkt var fyrir jól. Í kynningunni skautar ríkisstjórnin svo algerlega fram hjá því að gert er ráð fyrir 5% atvinnuleysi í lok tímabilsins árið 2023. Það er 50 milljarða kostnaður fyrir ríkissjóð á hverju ári og sá kostnaður mun haldast um ókomna tíð ef ekki verður ráðist að rót vandans, sem er fjöldaatvinnuleysi. Hin ábyrga sýn ríkisstjórnarinnar, sem hún segist standa fyrir, afhjúpast svo algerlega þegar skoðað er til hvaða ráða verður gripið ef svartsýnustu spár ganga eftir og ákveðið skuldahlutfall ekki heldur. Ríkisstjórnin segir að þá verði gripið til afkomubætandi ráðstafana. Á skýrari íslensku heitir það niðurskurður eða skattahækkanir eða hvort tveggja. Það er ekkert sérlega geðsleg pólitísk sýn sem felst í því að sætta sig við áframhaldandi atvinnuleysi en hóta svo með ótilgreindum niðurskurðartillögum í lok tímabilsins til þess eins að ná einhverju sérstöku óskaskuldahlutfalli. Þetta er einfaldlega vegferð sem er dæmd til að mistakast. Þetta er markaðsherferð en ekki góð hagstjórn. Ég spyr: Gerir hæstv. forsætisráðherra sér ekki grein fyrir að grunnvandinn er atvinnuleysi? Í því liggur bæði halli ríkissjóðs en líka erfiðleikar 26.000 manna. Herra forseti. Við munum aldrei vinna bug á skuldastöðunni fyrr en við náum niður atvinnuleysinu. Skuldastaðan er afleiðing af atvinnuástandinu og það er ótrúlegt að heyra ríkisstjórn státa sig af aðgerðum þegar hér mælist 

Herra forseti. Í hvaða samhengi spyr hv. þm. Logi Einarsson þessarar spurningar? Það er ár liðið frá því að heimsfaraldur skall á Íslandi með tilheyrandi samfélagslegum og efnahagslegum afleiðingum og ríkisstjórnin hefur frá fyrsta degi beitt sér fyrir aðgerðum til þess að draga úr efnahagslegum og samfélagslegum afleiðingum. Það eru pólitískar ákvarðanir sem til að mynda snúast um að leggja áherslu á að halda skólum opnum, þannig að atvinnulífið gæti haldið áfram að ganga sinn gang eins og mögulegt væri, þannig að ekki félli aukin byrði á konur umfram karla út af heimsfaraldri, pólitískar ákvarðanir sem felast í því að kynna til sögunnar bæði hlutastarfaleið, lokunarstyrki, tekjufallsstyrki, viðspyrnustyrki, hækkun atvinnuleysisbóta og svo mætti lengi telja. Aðgerðir sem hafa skilað því að samdrátturinn er minni en áður var spáð. Samdrátturinn er minni. Einkaneysla hefur að einhverju leyti vegið upp á móti þessari erfiðu stöðu og sömuleiðis höfum við beitt okkur fyrir því að fólk geti haldið sínu ráðningarsambandi með hlutastarfaleið og nú með nýjum aðgerðum undir yfirskriftinni Hefjum störf, sem snúast um nákvæmlega þetta, að draga úr langtímaatvinnuleysi. Það er risastórt viðfangsefni í samfélagi okkar. Hv. þingmaður hefur oft gert stöðu atvinnuleitenda að umtalsefni hér og það er nefnilega mjög mikilvægt að við ræðum stöðu þeirra og hvaða úrlausnarefni blasa við þeim sem vilja fara aftur inn á vinnumarkað eftir jafnvel þriggja ára atvinnuleysi. Þess vegna erum við að ráðast í þetta verkefni þar sem opinberum stofnunum, frjálsum félagasamtökum og fyrirtækjum, litlum og meðalstórum fyrirtækjum, er gert kleift að taka fólk af atvinnuleysisskrá sem hefur verið þar lengur en í 12 mánuði. Það er risastórt verkefni sem mun skipta verulegu máli til að draga úr langtímaatvinnuleysi, koma fólki aftur út á vinnumarkaðinn því að það er samfélagslegt böl ef hér verður áfram langtímaatvinnuleysi.

Herra forseti. Já, ég hef gert stöðu atvinnuleitenda að umtalsefni hérna og geri það núna vegna þess að þær aðgerðir sem gripið er til eru ekki nógu miklar. Verið er að sætta sig við langtímaatvinnuleysi hér í landi. Í hvaða samhengi spyr ég um þetta? Jú, þetta er nefnilega ekki rétt hjá hæstv. forsætisráðherra, það hefur fallið aukin byrði á t.d. konur. Kreppan bitnar harðast á konum, ungu fólki og fólki af erlendum uppruna. Og þegar hér er metatvinnuleysi, hér er verðbólga umtalsverð, hér er fjórðungur launafólks í vanda við að ná endum saman sem og helmingur allra atvinnulausra, þá eru þær aðgerðir sem boðaðar eru og sú sýn sem birtist í fjármálaáætlun einfaldlega ekki nægileg. Ég spyr hvort hæstv. forsætisráðherra deili sýn fjármálaráðherra að sjálfbærni í ríkisbúskapnum snúist um tiltekna skuldasögu til skamms tíma en ekki það að ná niður atvinnuleysinu, skapa örugga atvinnu fyrir fólk 

Herra forseti. Stærsta hættan fyrir okkur sem viljum tryggja jöfnuð í þessu landi - og nú er kannski ekki tímabært að tala um nákvæmlega hvaða áhrif þessi kreppa hefur haft á stöðu hans á Íslandi, við vitum að tekjujöfnuður hér var mestur í Evrópu fyrir heimsfaraldur, svo að við drögum staðreyndirnar fram - mesta hættan sem steðjar að jöfnuði í þessu landi er atvinnuleysi, langtímaatvinnuleysi. Þess vegna snúast aðgerðir ríkisstjórnarinnar nákvæmlega um það að tryggja ráðningarsamband fólks, að tryggja afkomu fólks, að tryggja að við sköpum fleiri störf. Við munum sjá núna aukningu í fjárfestingu ríkisins. Töluvert hefur verið rætt um opinbera fjárfestingu og hlut ríkis og hlut sveitarfélaga í henni þar sem við erum líka að skapa störf. Síðan skiptir að sjálfsögðu máli það sem hv. þingmaður sem hér talaði á undan spurði um, þ.e. hvernig bólusetningu mun vinda fram þannig að samfélagið geti tekið við sér og atvinnuleysi verði ekki viðvarandi vandamál. Það er mín sýn, svo að það sé algerlega skýrt, að langvarandi atvinnuleysi megi ekki verða í samfélagi okkar.

Virðulegi forseti. Afstaða, félag fanga og annarra áhugamanna um bætt fangelsismál og betrun, hefur unnið ötult og mikið starf í gegnum tíðina í þágu þess að fangar sem koma út úr fangelsi geti með auðveldari hætti snúið aftur til hins borgaralega lífs og þá þannig að þeir geti komið sér í vinnu, snúið við blaðinu og orðið uppbyggilegir borgarar í stað þess að lenda aftur í sama farinu. Þessi samtök hafa starfað sem sjálfboðaliðasamtök hingað til en nýlega var samþykkt aukafjárveiting frá fjárlaganefnd, m.a. til þessa félags, og fyrst hv. formaður fjárlaganefndar er hér í salnum vil ég þakka sérstaklega fyrir viðleitni meiri hlutans í því máli. Það voru 25 milljónir sem voru samþykktar til fjögurra félaga, þar á meðal Afstöðu sem dómsmálaráðuneytið átti ásamt Fangelsismálastofnun að skipta niður á þessi félög eftir einhvers konar forskrift, þá geri ég ráð fyrir einhvers konar þjónustusamningi. Hins vegar bólar ekkert á þessu fé og nú erum við að fara inn í annan fjórðung þessa árs. Spurningin sem vaknar er hvað sé að frétta. Félagsmálaráðuneytið bendir á dómsmálaráðuneytið. Dómsmálaráðuneytið svarar ekki. Fangelsismálastofnun kannast ekki við að þetta starf sé hafið. Því langaði mig bara að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvað sé að frétta af málinu, hvort þetta mikilvæga félag sem sinnir því brýna hlutverki að aðstoða fanga við að komast aftur út í samfélagið á uppbyggilegan hátt, geti farið að búast við því að fá stuðning yfirvalda fyrir þau góðu störf sem félagið innir af hendi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Bara til að árétta það þá er Afstaða, það mikilvæga félag, líka með sérstakan samning við félagsmálaráðuneytið sem er utan þess sérstaka framlags sem hér var nefnt, 25 milljónirnar, sem samþykktar voru til nokkurra félaga. Það er á lokametrunum að klára skiptingu framlagsins og verkefni. Ég held að við þurfum að gæta þess vel í hvað fjármunirnir fara til að þeir gagnist sem best þessum félögum fyrir fanga þegar þeir koma aftur úr fangelsunum. Öll sú vinna miðar að því að styðja við fanga sem afplána dóm og síðan að hjálpa þeim til að vera virkir samfélagsþegnar þegar þeir koma út, hvort sem þar koma að félagsvinir Rauða krossins, Vernd, Frú Ragnheiður, Afstaða eða annað starf sem lýtur að þessu. Við erum að reyna að finna út og leggja lokahönd á skiptinguna og hver verkefnin eru, þar sem þetta kom sem óvænt viðbót. En ég fagna þessu. Framlagið var sett inn í því skyni að efla stuðning við fanga að lokinni afplánun í samfélaginu. Það eru auðvitað fjölmörg stuðningsúrræði í þessum málaflokki. Umræðan hefur breyst ansi hratt til hins betra í þessum málaflokki, hvernig við ræðum þessi mál, hvað við gerum, hvernig við forgangsröðum o.s.frv. Það liggur líka verulega á að bæta umhverfi geðteymanna sem reynst hafa vel í fangelsunum við að hjálpa til við aðlögun og á lokametrum fangelsisvistarinnar og fleira, sem liggur í þeirri vinnu sem Tolli Morthens leiðir, en það ýmiss konar vinna sem lýtur að bataúrræðum og að ýta undir virkniúrræði fyrir fanga að lokinni afplánun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svarið. Hún sagði í upphafi ræðu sinnar að þetta væri á lokametrunum og fagna ég því mjög og geri þá ráð fyrir því að fréttir berist til tilheyrandi félaga á næstunni. Mig langar einnig að árétta að Afstaða nýtur ákveðinnar sérstöðu meðal þeirra mörgu góðu félaga sem sinna málefnum fanga og hún er sú að Afstaða er sprottin úr umhverfi fanganna sjálfra. Þess vegna treysta fangar Afstöðu oft betur en öðrum stofnunum, enda kemur kannski ekki mikið á óvart að fangar beri oft ekki mjög mikið traust til opinberra stofnana og þá sér í lagi ekki til dómsmálaráðuneytisins, með fullri virðingu fyrir því ráðuneyti, eða fangelsisyfirvalda, en það er kannski bara eðli fyrirbærisins sem við erum að tala um. Vegna þessarar sérstöðu er í raun og veru ótrúlega merkilegt að þetta félag hafi náð jafn góðum árangri og raun ber vitni án þess að vera fjármagnað. Það gleður mig að þessi viðhorfsbreyting sem hæstv. dómsmálaráðherra fjallaði um eigi sér stað og hafi átt sér stað síðastliðin ár. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra að lokum fyrir svarið og hvet hana til dáða í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að það komi fram að þessu er einu sinni ráðstafað. Það er það sem við erum að reyna að gæta að, að þessi tillaga fjárlaganefndar verði bara um eina upphæð en komi ekki inn aftur og aftur. Við viljum gera samning um tiltekin verkefni, sem hægt er að klára og ljúka og sinna, við þessi félög, þessi mörgu góðu félög sem eru til stuðnings við fanga. Það hefur ítrekað sýnt sig að allur stuðningur við fanga og öll bataúrræði eru nauðsynleg til að fækka endurkomum í fangelsin og tryggja að við séum að gera viðkomandi að virkum samfélagsþegnum að nýju þegar fangelsisrefsingu er lokið. Allar þær ráðstafanir sem eru í þessum málaflokki núna eru auðvitað til að tryggja að kerfið fúnkeri fyrir þennan hóp og styrki þennan hóp 

Herra forseti. Stjórnvöld tilkynntu fyrir nokkru að frá og með 1. maí muni Ísland sleppa fólki við sóttkví ef það kemur frá svokölluðu grænu svæði og er með neikvæð PCR-próf. Eftir þrjá daga taka síðan við reglur um að farþegar utan Schengen jafnt sem innan geti framvísað vottorði um bólusetningu og fengið undanþágu frá sóttkví. Það lyftist sannarlega brúnin á ferðaþjónustunni við þessi tíðindi. Einhverjir töluðu jafnvel um að þetta væri eitt það mikilvægasta sem hægt væri að gera fyrir ferðaþjónustuna og efnahagslega viðspyrnu landsins enda stóðu vonir til þess að Bretar og Bandaríkjamenn myndu flykkjast hingað til landsins sem ferðamenn. Nú berast hins vegar fréttir frá Englandi þess efnis að þarlend stjórnvöld muni sekta hvern þann sem fer í ferðalag án gildrar ástæðu um rúmlega 800.000 kr. eða 5.000 pund. Ég hygg að fáir Englendingar muni leggja í frí fyrir þá upphæð til viðbótar við annan kostnað. Við svona lestur leitar hugurinn óneitanlega að því hvort farið hafi verið í einhverjar greiningar áður en blásið var í lúðra með þessa Schengen-breytingu. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort gerð hafi verið tilraun til að meta líkur á ferðalögum þessara tveggja þjóða, sérstaklega á næstu vikum og mánuðum, meta líkur á því að ferðamenn frá þessum löndum kæmu hingað. Ég spyr líka: Hafa stjórnvöld reynt að kasta einhverjum tölum á það eða glöggva sig á því hvort líkur eru á aðrar þjóðir feti í fótspor Englendinga með slíkt bann? Mig langar líka að spyrja hæstv. atvinnumálaráðherra um hagsmunamatið þegar ákvarðanir um landamærin hafa verið teknar, um þessa opnun. Var farið út í greiningu á því hvaða áhrif mögulegt aukið smit vegna þessarar opnunar hefði á aðrar atvinnugreinar hér á landi? Það skiptir auðvitað miklu máli nú þegar fá smit eru hér á landi og ýmis rekstur gengur býsna vel. Almenningur hefur jafnframt væntingar til þess að með vorinu fari lífið að komast í samt horf. Hefur þetta einhvern veginn verið vegið og metið saman? Hefur verið farið í greiningu á því hvaða áhrif opnun, og þar af leiðandi mögulegt smit vegna ferðaþjónustunnar, hefur á aðra starfsemi og bara almennt á íslenskt samfélag?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Auðvitað er þetta allt saman mjög flókið, óvissan enn þá óþolandi mikil og það eru takmörk fyrir því hvaða stjórn við höfum á þessu öllu saman. Við þekkjum ágætlega hvaða áhrif smit hafa og höfum auðvitað verið að glíma við það hér í meira en ár. Við getum með engu móti stýrt því hvað önnur ríki ákveða eða stöðu veirunnar eða sóttvarna í öðrum ríkjum. En við sjáum líka hvaða efnahagsáhrif smit hafa. Sú ákvörðun sem tekin var á Englandi snýr, að mér skilst, eingöngu að Englandi en ekki Bretlandi öllu og eins og staðan er núna skilst mér að það sé bara þangað til í maí. Íslandsstofa hefur verið að mæla ferðavilja og við fundum að viðbrögð við þessari ákvörðun voru líklega hvað mest í Bandaríkjunum og hjá fólki sem er þegar bólusett. Það breytir ekki því að í gegnum allt þetta verkefni, og ekki veit ég hvenær því lýkur eða hvernig, erum við einfaldlega að taka ákvarðanir út frá bestu getu og bestu þekkingu sem við höfum hverju sinni. Stundum breytist það ekki, stundum breytist það eftir nokkrar vikur og stundum breytist það einfaldlega daginn eftir að við tökum einhverja ákvörðun. Ég lít svo á að ekki þýði fyrir okkur að sitja með hendur í skauti og bíða bara heldur erum við sífellt að reyna að tryggja meðalhóf, finna einhvern meðalveg og reyna að koma okkur áfram, tryggja einhverja viðspyrnu án þess að taka óþarfaáhættu út frá sóttvörnum. Þessi ákvörðun, sem felur í raun bara í sér framhald af ákvörðun sem þegar hefur verið tekin varðandi það að taka bóluefnavottorð og mótefnavottorð gild, mun skipta máli. En áfram erum við bundin ytri aðstæðum sem við höfum mjög litla stjórn á.

Herra forseti. Ég bið hæstv. ráðherra að trúa mér, ég geri ekki ráð fyrir því að ríkisstjórnin hafi áhrif á atburðarás í öðrum löndum. Ég er á mörkunum með að trúa því að hún hafi áhrif á atburðarásina hér, en það er önnur saga. Ég þakka svörin. Auðvitað er þetta flókið. Auðvitað er mikil óvissa, en það er kannski akkúrat þess vegna sem ég velti upp hugtakinu væntingastjórnun. Við vitum að hér erum við með býsna opið samfélag, m.a. vegna lokunar á landamærum. Nú liggur fyrir að opna á landamærin af því að ríkir hagsmunir eru undir. Ég spyr hvernig þeir hagsmunir hafi verið vegnir og bornir saman við hagsmuni þeirra sem núna lifa og starfa í okkar, þrátt fyrir allt, opna samfélagi hér innan lands. Það skiptir máli, ekki síst ef við tölum út frá efnahagslegum ástæðum. Komið hafa fram upplýsingar um að þrátt fyrir mikinn samdrátt starfa og starfsemi í ferðaþjónustu sé efnahagslegur samdráttur minni en óttast var. Menn leiða að því líkur að það þýði að mögulega sé framleiðni þessarar atvinnugreinar ekki eins mikil og menn höfðu talið. Þetta eru upplýsingar sem hljóta 

Herra forseti. Væntingarnar eru þær að bóluefni sé leiðin út úr ástandinu. Ákvörðunin sem tekin var snýr að því að það lítil hætta stafi af því að taka á móti fólki sem er bólusett eða með mótefni að í raun sé ekki verið að fórna hagsmunum Íslendinga, ekki verið að fórna hagsmunum annarra atvinnugreina og ekki verið að fórna íslenska sumrinu sem fólk sér fyrir sér að verði vonandi bjart og gott. Sóttvarnirnar vega í raun áfram þyngst. Þær gera það og þær gera það áfram með þessari ákvörðun. Auðvitað væri kannski auðveldasta væntingastjórnunin að segja: Heyrðu, við ætlum bara ekki grípa til neinna ráðstafana fyrr en við erum fullkomlega viss um framhaldið. En ég lít svo á að við viljum einfaldlega vera í meiri baráttuhug en það en vera samt meðvituð um að við þurfum mögulega að breyta um skoðun eða taka aðra ákvörðun. Væntingastjórnunin er að bólusetning sé leiðin út úr þessu og ákvörðunin er í samræmi við það.

Virðulegur forseti. Á nokkrum dögum hafa 50–60 tilfelli veiru verið greind á landamærunum, aðallega breska veiran. Það er áhyggjuefni vegna þess að það virðist vera að hún sé bara að detta inn og sé komin inn í samfélagið. Spurningin er: Á að stoppa þar? Á að hleypa henni inn? Mér virðist hæstv. heilbrigðisráðherra ekki ætla að grípa til lokana þannig að við komum í veg fyrir það. En það er annað sem er alvarlegra; nú er verið að banka illilega á austurlandamæri landsins, brasilíska veiran er að banka þar á. Og það sem er enn þá alvarlega, ef rétt er, er að maður var sendur um borð án þess að vita af því að smit væri um borð, að tíu af 19 manna áhöfn væru smitaðir. Þessi maður var í tvo eða tvo og hálfan tíma um borð áður en hann fékk að vita það. Brasilíska veiran getur smitað börn, en það sem er enn þá alvarlegra við þessa brasilísku veiru er að hún er talin geta smitað þá sem áður hafa fengið Covid. Ef það er rétt erum við komin í hálfgerða rússneska rúllettu með veiruna. Við verðum að tryggja að þessi veira komist ekki inn. Ég ætla að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Er ekki kominn tími til að við lokum landamærum næstu þrjá til fjóra mánuði á meðan við erum að klára bólusetningar? Ætlum við virkilega að láta alla detta ofan í veirubrunninn? Mér sýnist hæstv. heilbrigðisráðherra vera með einhverja plástra sem eru með engu lími. Það á bara einhvern veginn að taka séns. Við höfum tækin í dag til að stoppa þetta. Gerum það!

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Á ríkisstjórnarfundi í morgun kynnti ég tvenns konar aðgerðir sem eru til þess að þétta varnirnar við landamærin. Annars vegar snúast þær um að öll börn verði tekin í sýnatöku á landamærum, sem ekki hefur verið raunin áður. Við byrjum á því. Í öðru lagi gerum við ráð fyrir því að fólk sem kemur frá svæðum þar sem veiran er hvað skæðust í Evrópu sé í sóttkví í sóttvarnahúsi eða farsóttarhúsi. Þessar breytingar eru í samræmi við tillögur sóttvarnalæknis og snúast alltaf um það sem hv. þingmaður nefnir hér, þ.e. að gæta sérstaklega vel að mögulegum smitum sem koma í gegnum landamæri, og ekki síst vegna þess sem hv. þingmaður nefnir, að við höfum ástæðu til að ætla að þar séu frekar á ferðinni þessi skæðari, stökkbreyttu afbrigði. Nefnd eru afbrigði sem kennd eru við Bretland og líka sem kennd eru við Brasilíu, sem eru sannarlega skæðari, breiðast hraðar út og breiðast frekar út frá börnum. Börn smitast frekar og ungt fólk smitast frekar. Það er líka áhyggjuefni. Sóttvarnalæknir hefur raunar líka lagt til, sem við eigum eftir að fjalla um og ég hef ekki enn þá tekið afstöðu til, að allir verði prófaðir einu sinni á landamærum, líka þau sem eru með einhvers lags vottorð, hvort sem það eru vottorð um bólusetningar, vottorð um mótefni eða fyrri Covid-smit, til að fullvissa okkur um að ekki sé um að ræða að veiran berist mögulega inn þrátt fyrir þau vottorð sem um ræðir. Það er að gefnu tilefni og sóttvarnalæknir leggur mjög mikla áherslu á þessar aðgerðir. Ég held að miklu máli skipti að ráðist sé allar aðgerðir að yfirlögðu ráði.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svörin. Hvað varðar örugg svæði og litakóða - Ósló er rauð, aðrir staðir í Noregi eru grænir. Þetta gengur ekki upp. Við getum ekki farið eftir svona kerfi. Allra síst vegna þess að þeir sem hafa greinst með veiruna og eru búnir að fá vottorð - það er þegar búið að finna og greina hér innan lands einstakling sem smitar út frá sér þó að hann sé búinn að fá veiruna fyrir löngu og sé með vottorð. Þeir sem hafa smitast af veirunni smita áfram þó að þeir séu með vottorð. Við eigum að sjá til þess að fólk fari í einangrun og við eigum að taka sýni. Nýsjálendingar hafa 14 daga sóttkví, við getum haft það tíu daga, og svo hleypum við engum inn í landið fyrr en eftir það. Það hefur t.d. sýnt sig með súrálsskipið, þegar fjármunir eru undir - ef það er rétt að þeir hafi ekki látið vita þegar þeir komu inn í landhelgina að þeir væru með smit um borð. 

Virðulegur forseti. Einmitt vegna þeirra sjónarmiða sem koma fram í fyrirspurninni er núna lagt til að þeir ferðamenn sem koma frá þeim svæðum þar sem smit er hvað mest séu í sóttkví í sóttvarnahúsi. Það sama gildir um þau sem greinast á landamærum með smit af því tagi, þ.e. stökkbreyttum afbrigðum, að þau séu í einangrun í sóttvarnahúsi, þannig að þetta eru breytingar. En ég vil bara minna á það, vegna orðaskipta okkar hér, mín og hv. þingmanns, ítrekað um þessi mál að það er skylda stjórnvalda á öllum tímum að gæta meðalhófs í sínum aðgerðum. Við höfum ekki leyfi gagnvart þinginu, gagnvart stjórnarskrá, gagnvart lýðræðinu, að vaða fram með ákvarðanir sem eru ekki undirbyggðar, rökstuddar og skynsamlegar hverju sinni og þess vegna förum við hér að rökstuddum tillögum sóttvarnalæknis.

Virðulegi forseti. Nú stefnir í töluverðar breytingar á rekstri hjúkrunarheimila í landinu þar sem rekstur nokkurra hjúkrunarheimila á landsbyggðinni er að flytjast frá fjórum af stærri sveitarfélögunum til ríkisins. Ég ætla ekkert að rekja aðdragandann að þessari breytingu en sú leið hefur verið óþarflega grýtt og ég tel að nýta hefði mátt síðustu mánuði betur til samtals og vinnu að sameiginlegri niðurstöðu. Þessar breytingar kunna að vera skynsamlegar en ég sakna þess og hef áhyggjur af því að þetta gerist án undangenginnar umræðu og stefnumótunar um hvað sé íbúum hjúkrunarheimila fyrir bestu, hvernig þjónustu við aldraðra verði best sinnt í hverju samfélagi og hvernig opinbert fé nýtist sem best. Því spyr ég: Hvaða framtíðarsýn hefur hæstv. heilbrigðisráðherra og hvaða stefnumótunar- og greiningarvinna fer nú fram á vegum stjórnvalda varðandi þjónustu við aldraða sem þarfnast stuðnings í daglegu lífi? Hefur verkefnisstjórnin, sem falið var að ráðast í greiningu á rekstrarkostnaði hjúkrunarheimila fyrir 1. nóvember 2020, skilað niðurstöðum? Sum þessara sveitarfélaga þar sem breytingarnar standa nú yfir voru um tíma í hlutverki tilraunasveitarfélaga þar sem markmiðið var beinlínis að einn aðili hefði yfirsýn yfir og sæi um að samþætta alla þjónustu við aldraða í nærsamfélaginu, svo sem félagslega þjónustu, heimahjúkrun og rekstur hjúkrunarheimila. Hvað gerist nú í þessum samfélögum? Verður þessari þjónustu aftur deilt á tvær til þrjár hendur eða hefur verið unnið skipulega úr þessum tilraunaverkefnum og verður reynsla nýtt við mótun þjónustunnar áfram? Og að lokum: Úr því sem komið er og þar sem allt stefnir í að skipt verði um rekstraraðila, væri þá ekki mikilvægt að gefa góðan tíma í það verkefni þannig að tryggja megi vandaða, yfirvegaða og ígrundaða yfirfærslu verkefna?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessum málaflokki sem hefur verið meðal þeirra áherslumála sem verið hafa á mínu borði alla mína tíð sem heilbrigðisráðherra. Vil ég þá nefna til að mynda sérstök skref sem tekin hafa verið til að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga og hafa verið sérstaklega miðuð við aldraða sem nú greiða ekkert fyrir það að koma í heilsugæsluna, og greiðsluþátttaka ríkisins í tannlækningum hefur verið stóraukin. Af því að hér er spurt um stefnumótun og greiningu, sérstakra stefnumótun sem lýtur að fólki með heilabilun, vil ég nefna að þar erum við með aðgerðaáætlun sem þegar er komin til framkvæmda. Ég vil nefna sérstaklega stefnumótun sem lýtur að heilsueflingu aldraðra sem miðar við það að leggja aukna áherslu á heilsueflingu og heilsurækt almennt, bæði sem forvörn en ekki síður til að auka lífsgæði aldraðra eftir því sem á ævina líður. Mín sýn á málaflokkinn, af því að hér er sérstaklega spurt um það, er sú að við þurfum að leggja stóraukna áherslu á heilsueflingu og forvarnir. En við þurfum líka að leggja stóraukna áherslu á möguleika aldraðra til að búa heima. Þar kemur til aukin áhersla á heimahjúkrun og margs konar heimaþjónustu, sveigjanlega dagdvöl, dagdvöl sem er sérhæfð fyrir hópa sem glíma við tiltekna sjúkdóma og síðan mannsæmandi hjúkrunarrými þegar þar að kemur. Heilbrigðisþing, sem boðað er nú síðar á þessu ári, sem verður það síðasta í bili hjá mér sem heilbrigðisráðherra, a.m.k. á þessu kjörtímabili, er tileinkað heilbrigðisþjónustu við aldraða og þessum málaflokki sérstaklega. Ég vona að ég komist betur að öðrum svörum í mínu síðara svari. En þetta er afar mikið áherslumál og skiptir mjög miklu máli að þar sé byggt á öflugri stefnumótun og greiningu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svörin. Það er greinilega af nógu að taka og ég vonast til þess að fá enn frekari svör hér á eftir. En ég ítreka: Er ekki tími til að staldra við, fara í samvinnu um aðilaskiptin með hjúkrunarheimilin frá sveitarfélögunum til ríkisins? Þótt það þýddi tímabundinn útgjaldaauka hjá ríkinu er næsta víst að vönduð vinna við yfirfærsluna drægi úr heildarkostnaði. Verkefnið snýst um þjónustu við íbúa hjúkrunarheimila, þjónustu í hverju samfélagi og ráðstöfun og nýtingu opinbers fjár. Í þessum verkefnum er starfsfólk hjúkrunarheimila í lykilhlutverki. Því snýst vönduð yfirfærsla að miklu leyti um hvernig til tekst með samfellu í starfsmannahaldi. Í því ljósi álít ég yfirlýsingu velferðarnefndar frá 16. mars afar mikilvæga þar sem m.a. er hvatt til þess að horft verði til þeirra lagareglna sem finna má í lögum um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. 

Virðulegi forseti. Unnið er að farsælli yfirfærslu á þessari starfsemi núna og þar eru hagsmunir íbúa og starfsfólks í fyrirrúmi. Ég vil fullvissa hv. þingmann um það. Þingmaðurinn spurði líka um skýrslu sem kennd hefur verið við Gylfa Magnússon. Ég geri ráð fyrir að við munum ná að halda skilafund síðar í þessum mánuði, vonandi fyrir páska. Ég vil líka segja það hér, af því að við erum að tala um þennan stóra og mikilvæga málaflokk sem verið hefur á höndum bæði ríkis og sveitarfélaga, og mismunandi þætti að því er varðar þjónustu við þennan hóp, að þegar við tölum um að styrkja og efla þjónustunetið kringum eldra fólk er grundvallaratriðið að styrkja stöðu sveitarfélaganna. Það er gríðarlega mikilvægt að sveitarfélögin ráði mjög vel við að sinna þeirri nærþjónustu sem þjónusta við aldraða er. Heilbrigðisþjónusta hefur verið á borði heilbrigðisyfirvalda, en ég minni hv. þingmann á að á sínum tíma var talað um að eftir að við værum búin að flytja grunnskólana 

Virðulegur forseti. Mig langaði bara rétt, þegar þessari umræðu er að ljúka, að ítreka nokkur atriði sem komu fram í áliti 2. minni hluta atvinnuveganefndar. Þar eru vinnubrögð stjórnarmeirihlutans í þessum málatilbúnaði öllum nokkuð gagnrýnd. Í inngangi nefndarálitsins segir t.d. að að mati 2. minni hluta hafi verið ljóst frá upphafi að frumvarp þetta væri ófullburða. Síðan er fjallað áfram um það mat 2. minni hluta að svo hafi verið. Þá bendir 2. minni hluti á að sú yfirlýsing sem var í innganginum að markmiðslýsingunni hafi enga samsvörun í innihaldi frumvarpsins. Á þetta hafa margir bent í umsögnum og þetta hefur komið fram á fundum nefndarinnar og er mikilvægt að horfa til þess. Við förum ekkert í grafgötur með það, ég held að allir séu sammála um það, að stuðningur opinberra aðila við nýsköpun er gríðarlega mikilvægur. Það er mjög mikilvægt að utanumhald sé mjög gott og reynt sé að beina þeim fjármunum eða kröftum, því afli sem við höfum til að styrkja nýsköpun, í réttan farveg. Eru því eðlilega uppi vangaveltur um það hvort það sem hér er verið að gera sé til þess fallið. Annar minni hluti vísar sérstaklega í eina umsögn. Þó að fjallað sé að sjálfsögðu um aðrar umsagnir eða þeim lýst er aðallega vitnað í eina umsögn, umsögn þróunarstjóra nýsköpunarfyrirtækisins DT-Equipment - ég veit ekki hvernig á að íslenska það, þetta verður bara að vera á ensku, DT-búnaður eða eitthvað slíkt. Þar er frumvarpið nokkuð gagnrýnt. Þar segir, með leyfi forseta: „Því miður er fyrirliggjandi frumvarp atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra um opinberan stuðning við nýsköpun að sama skapi, að mati undirritaðs, samið án fullnægjandi greiningarvinnu á ráðstöfun opinbers fjármagns til R&Þ, án fullnægjandi samanburðar við sambærileg kerfi í öðrum löndum, án fullnægjandi kostnaðargreiningar á fyrirhuguðum breytingum á fyrirkomulagi tæknirannsókna til framtíðar, án þess að fullnægjandi tillit sé tekið til annarra þátta í starfsemi …“ - Og þannig er áfram haldið. Síðan kemur fram að 2. minni hluti taki undir þessi sjónarmið, þ.e. að frumvarpið sé ekki nægilega vel unnið. Vitnað er til þess að gerðar séu töluverðar breytingar á frumvarpinu af hálfu meiri hluta nefndarinnar og er því fagnað þar sem það bæti málið verulega. Samt sem áður telur 2. minni hluti að ekki hafi tekist að bæta nægilega vel við þau markmið sem sett voru í 1. gr. frumvarpsins um hvernig efla skuli og styðja við nýsköpun á landsbyggðinni. Mig langar í þessu sambandi, herra forseti, að nefna að ég átti athyglisvert samtal nú um helgina við konu sem er mjög vel að sér í nýsköpun og hefur stundað rannsóknir í mörg ár, er m.a. að rannsaka þörunga og fleira slíkt. Í því samtali kom fram að við Íslendingar ættum í raun að geta framleitt þann áburð sem við þurfum til að bera á tún. Við ættum að geta orðið sjálfbær um þann áburð sem bændur þurfa að nota, t.d. með því að nota kalkþörunga eða þörunga sem unnir eru úr sjó eða þara eða öðru slíku. Auðvitað er þetta dýrt í dag en við eigum einmitt að setja fjármuni og peninga í að rannsaka þetta til þess að við getum orðið algjörlega sjálfbær, alla vega með þennan hluta af landbúnaðinum, og þá um leið fengið þær vottanir á okkar landbúnað sem við fáum ekki í dag vegna þess að við erum að nota tilbúinn áburð, svo að þetta sé nefnt. Ég verð líka að segja, herra forseti, fyrst við erum að tengja það aðeins þessari umræðu hér, að það er vitanlega með ólíkindum að bændur sem stunda ræktun og búskap, reyna að framleiða hrein og góð matvæli, fjárfesta í þróun á sínum byggingum, fjárfesta í bættum búskap, fjárfesta í því að rækta sitt búfé, eru virtir að vettugi þegar þeir lenda svo í því t.d. að skorið sé niður hjá þeim. Enn hafa þeim bændum sem misstu allt sitt fé í Skagafirði ekki verið greiddar þær bætur sem þeim ber þó að fá innan 45 daga samkvæmt reglugerð. Maður veltir því fyrir sér hvort það sé einhver hvati fyrir þá sem standa í þeim sporum að fara af stað á ný, hvað þá að reyna að fjárfesta, búa til eitthvað nýtt í sinni atvinnugrein þegar þannig er komið fram. Þetta er vitanlega til skammar. Annar minni hluti gagnrýnir líka að ekki hafi verið hugað að því að móta framtíðarstefnu um byggðarannsóknir. Ber þar sérstaklega að nefna, samkvæmt þessu áliti, hinar mikilvægu hagnýtu rannsóknir sem kunna að falla utan samninga sem gerðir eru þar að lútandi o.s.frv. Annar minni hluti vill líka vekja athygli á því að óvissa ríki um fjárhagslegar afleiðingar af þeim breytingum sem lagðar eru til og þegar kemur að rekstri tækniseturs en ekki hefur verið lögð fram fjárhagsáætlun fyrir setrið. Þá segir 2. minni hluti hér að það hafi komið fram í umsögn Háskóla Íslands að óvarlegt sé að gera félaginu að reiða sig að umtalsverðum hluta á fé úr samkeppnissjóðum utan lands. Ég ætlaði, eins og kom fram í upphafi máls míns, bara að stikla á stóru varðandi nefndarálitið. Ég held að það sé mjög mikilvægt, þegar stjórnvöld fara af stað með svo veigamiklar breytingar sem hér eru boðaðar, að heimavinnan sé í það minnsta unnin örlítið betur. Í raun þarf að vinna þá vinnu miklu betur því að hér hefur greinilega skort á framtíðarsýn og skort á að menn hafi lagt það niður fyrir sér hvað eigi að taka við. Nú hefur það komið í hlut nefndarinnar að reyna að stoppa í þau göt sem þarna eru. Að mati 2. minni hluta hefur það tekist þokkalega en þó ekki nægilega vel.

Herra forseti. Í dag er dagur Norðurlanda og ástæða til að minnast þess og það gerði hæstv. forseti í upphafi fundar. Þetta er merkilegt samstarf sem Norðurlöndin eiga með sér og ástæða til að halda því vel á lofti. Nú um stundir höldum við því á lofti á Norðurlandavísu hvernig við getum mætt auknum kröfum um samvinnu og sameiginlegar lausnir. Það kallast á með einum eða öðrum hætti við umfjöllunarefnið hér í dag, frumvarp um opinberan stuðning við nýsköpun. Við verðum að hafa hugfast að til að skapa öflugt og nútímalegt velferðarsamfélag sem er undir það búið að taka á móti áskorunum framtíðar þurfum við marga nýja sprota og gefa þeim færi á að blómstra og dafna eða þess vegna að falla í gleymsku, það verða ekki allir sprotar að fallegum blómvendi. Við þurfum að vera tilbúin að gera tilraunir sem kannski heppnast ekki allar. Það er eðli nýsköpunar. Við þurfum að skapa andrúmsloft og menningu sem ýtir undir nýsköpun með öllum ráðum. Hæstv. iðnaðar- og nýsköpunarráðherra hefur fjallað um það og látið hafa eftir sér að nýsköpun sé ekki lúxus, ekki munaður, hún sé okkur lífsnauðsyn. Það er hárrétt og þessum orðum þurfa að fylgja efndir og þessum orðum þurfa að fylgja aðgerðir og við þurfum að vanda okkur vel og skapa trygga umgjörð. Nútímaleg fyrirtæki í öllum atvinnugreinum gera sér grein fyrir nauðsyn þess að stunda nýsköpun og þróun. Það er sjálfsagður hluti í daglegum störfum í rauninni. Þetta á jafnt við um hreinræktuð vísindafyrirtæki og sjávarútvegsfyrirtæki sem og fyrirtæki í verslun, iðnaði, þjónustu og í skapandi starfsemi. Það er enginn efi á því að öflug og samfelld fjárfesting í rannsóknum og nýsköpun bætir samkeppnishæfni þjóða eins og hinnar litlu íslensku þjóðar til að leysa þau stóru verkefni sem þegar blasa við í nútíðinni, svo ekki sé talað um það sem við getum skyggnst inn í hina óræðu framtíð. Við stöndum á þröskuldi nýrrar aldar. Það gildir einu hvort um er að ræða rannsóknir eða nýjar lausnir í umhverfismálum, orkumálum, samgöngumálum eða heilbrigðismálum. Það þarf að hvetja einstaklinga, ég segi einstaklinga, til að þróa eigin hugverk yfir í verðmæta afurð. Hjá einstaklingunum verða fræin til. Frumkvöðlar eiga það flestir sameiginlegt að eiga ekki peninga heldur aðeins góðar hugmyndir, einhver drög kannski, og eldmóð. Það er mikilvægt að ungt og vel menntað fólk eigi þann möguleika að hasla sér völl og skapa sér starfsvettvang í rannsókna- og nýsköpunarstarfi hér á landi. Til þess þarf að skapa forsendur, öruggt skjól og svigrúm við hæfi. Við þurfum að tryggja að nýsköpun og sprotastarfsemi geti fengið tækifæri til að eflast um allt land. Landshlutasamtökin hafa lýst yfir miklum áhyggjum um hvað taki nú við við þessar kringumstæður þegar nýtt frumvarp er komið fram og Nýsköpunarmiðstöðvar nýtur ekki lengur við. Af hálfu landshlutasamtakanna hefur komið skýrt fram að þau telja að áformin sem birtast í frumvarpinu séu ekki sett fram með nægilega skýrum hætti og fókusinn sé ekki skarpur. Það séu gríðarlegir hagsmunir undir í því að skapa öflugt stuðningskerfi við nýsköpun á landsbyggðinni. Kallað er eftir því að efla grunnstoðir nýsköpunar með sveigjanlegu stuðningskerfi og sterkum tengslum við akademískt umhverfi, atvinnulíf og þá sem hagsmuna eiga að gæta. Þetta sé allt fremur óljóst eins og frumvarpið er fram sett. Já, það er því miður ekki að finna sterka sýn á framtíð nýsköpunar á Íslandi í frumvarpinu sem nú liggur fyrir. Eins og fram kemur í nefndaráliti 1. minni hluta atvinnuveganefndar er fyrst og fremst verið að bregðast við þeirri ákvörðun ráðherra að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og koma á fót Tæknisetri Íslands sem einnig er umfjöllunarefnið. Uppbygging á tæknisetri er vitaskuld framfaraskref en setrið fer með þrengri skyldur en Nýsköpunarmiðstöð. Nýsköpun gerist í öllum geirum. Háskólar eru sem dæmi drifkraftar nýsköpunar og þekkingar en á sama tíma verður að gæta að umhverfi þar sem frumkvöðlar og sprotafólk er að störfum sem ekki hefur notið skilgreindrar háskólamenntunar því að hugvitsmenn, hugvitskonur, hugvitsfólk sprettur upp úr alls konar jarðvegi. Það er vandi að virkja þessa krafta, vandi að vinna úr því og við þurfum að skapa umgjörð sem gerir þessu fólki kleift að hasla sér völl. Á Íslandi eru sjö háskólar víðs vegar um landið. Aðkoma háskóla á landsbyggðinni í þessu verkefni sem hér er boðað er óskýr. Nýsköpunarstefna þarf sem sagt um leið að vera félagsleg. Hún er leið til að opna og skapa nýja sýn, nýja eftirspurn. Nýsköpunarstefnan þarf að koma frá fólki sem er meðvitað um að nýsköpun er ekki einkaeign þeirra sem hafa aðgang að peningum atvinnulífsins eða háskólanna einna. Hún þarf að vera hluti af daglegri menningu okkar og raungerast á heimilum í sveitum landsins, í borginni, í grunnskólum, hjá hinu opinbera og hjá einkaaðilum, í öllu þessu. Herra forseti. Nýsköpunarmiðstöð heyrir nú sögunni til og spurt er: Til hvers hafa nú refirnir verið skornir? Það er stórt spurt. Í hvaða tilgangi er heil og rótgróin stofnun lögð niður með manni og mús, sundrað í frumeindir? Svörin virðast nokkuð óljós og vera á reiki. Í greinargerð frumvarpsins bregður fyrir setningum á borð við þá að nauðsynlegt sé að draga úr yfirbyggingu og auka sveigjanleika þannig að opinbert fé nýtist sem best til úthlutaðra verkefna. Þetta eru góð og gild rök, góð og gild orð, en standast þau, halda þau vatni? Það hafa margir umsagnaraðilar um þetta frumvarp sett verulega fyrirvara við þessa sýn og telja þetta ekki standast. Ný lagasetning hefur í för með sér tilfærslu á vinnu sem hið opinbera á að sinna eða ætti að sinna og þetta sé sett yfir á herðar annarra og það með talsvert óljósum og tilviljanakenndum hætti. Þetta mun einfaldlega hafa þær afleiðingar að þróunarverkefnum sem krefjast mikillar tækniþekkingar og þróunar mun hugsanlega fækka. Bent er á að stuðningur við hugmyndir og verkefni eða verkefnadrög í formi þekkingar, að leggja til rannsóknarinnviði eða -aðstöðu og stytta ferla til upplýsinga sé ódýr og nauðsynleg leið til að íslenskur iðnaður og háskólar og einkaaðilar nái þeim markmiðum að skapa verðmæti, skapa nýtt umhverfi, skapa forsendur til að við getum haldið áfram, haldið í við þau lönd sem eru helst í nágrenni okkar. Ég nefndi Norðurlöndin áðan sem hafa fyrirkomulag sem er að mörgu leyti mjög til fyrirmyndar. Herra forseti. Áhyggjur vegna niðurlagningar Nýsköpunarmiðstöðvar eru viðvarandi því að ekki er ljóst hvað tekur við. Við erum þarna með fræin og við megum ekki kasta þeim í grýtta jörð, kasta þeim á dreif. Þarna liggja tækifærin okkar ótal mörg og takmörkin eru bara hugmyndaflugið, hugkvæmni, sköpunarkrafturinn. Og sem betur fer eigum við djarfa frumkvöðla og hugsuði sem margir hverjir þurfa skilning og stuðning. Sá stuðningur er enn ekki tryggður og enn síður nú þegar yfirsýn tapast hugsanlega. Þessir fjárvana aðilar, fullir af hugmyndum, þurfa fyrirgreiðslu varðandi umsóknir um styrki og þar eiga stjórnvöld að koma að með virkum hætti og ekki láta hendingu ráða. Það er mikið í húfi. Styrkir eru margvíslegir og ekki bara innan lands heldur kannski fyrst og fremst erlendis því að góðar hugmyndir flæða yfir öll landamæri. Það er vandasamt að sækja um, búa út góðar umsóknir og það er raunar komið svo að það er á valdi fagfólks að sækja um og búa út góðar umsóknir sem skila árangri. Þar eigum við líka gott fólk að störfum en við þurfum að skapa þann möguleika að við getum virkjað þessa aðila saman. Herra forseti. Það er verið að leggja niður þjónustu gagnvart frumkvöðlum og sprotafyrirtækjum sem eru að taka sín fyrstu skref án þess að skýr mynd hafi verið dregin upp og vandaðar greiningar liggi að baki en ekki bara einhver draumsýn, ég segi nú kannski ekki einhver pólitísk hugmyndafræði. Þeir aðilar sem um er að ræða hafa ekki efni á því að borga háar upphæðir fyrir ráðgjöf og aðstöðu og þetta má með engu móti verða til þess að færri nýsköpunarfyrirtæki verði stofnuð. Um það veit svo sem enginn en við gætum misst af tækifærum engu að síður. Herra forseti. Það er margt sem stingur í augu. Hvaðan er sú hugmynd eiginlega komin að loka Nýsköpunarmiðstöð, rótgróinni, fullstarfandi, í miðri efnahagskreppu? Og það er gert án þess að hafa algerlega skothelt plan og standa að öllu leyti vel að vígi og að ráðherra sé búinn að tryggja það að hafa vaðið fyrir neðan sig en hugsanlega ekki fyrir ofan sig. Hver er hinn beini peningalegir ávinningur af því að fella Nýsköpunarmiðstöð í heilu lagi af grunni sínum? Hann hlýtur að vera umtalsverður, það hlýtur að vera krafan að hagkvæmnin sé einhver fjárhagslega og að hún sé skýr, að það sé skýrt og augljóst. Í gögnum ráðuneytisins kemur fram að bein framlög úr ríkissjóði til Nýsköpunarmiðstöðvar séu nú rúmlega 700 millj. kr. árlega. Gert er ráð fyrir að kostnaður ríkisins annars vegar vegna lokunar stofnunarinnar og verkefna hennar sem flytjast í annað form verði 655 millj. kr. á árinu 2021. Þar af er lokunarkostnaður um 305 millj. kr. Hvað framhaldið áhrærir veit enginn, það er allt skrifað meira og minna í skýin. Það er mikilvægt að halda þeirri staðreynd á lofti og hún kann að vera augljós og að ekki þurfi að færa það í orð að starf á borð við Nýsköpunarmiðstöð er ekki bara kostnaður. Eins og komið hefur fram er starfið og verkefnið í eðli sínu fjárfesting í hugmyndum og drögum að verkefnum sem ætlað er að aukast að verðmæti, gerjast og þróast í umfjöllun og smita út í allt samfélagið. Þess vegna hefur nýsköpunarstarfið og Nýsköpunarmiðstöð sannarlega samfélagsverðmæti. Síðan þegar vel tekst til með verkefni þá skapar það auðvitað fjölmörg störf. Það eru yfirleitt vel metin og góð störf. Sem dæmi má nefna að frumkvöðlasetur Nýsköpunarmiðstöðvar hefur alið af sér fjölda sprotafyrirtækja. Í dag eru líklega um 400 þeirra enn starfandi og velta líklega samtals tugmilljörðum króna á hverju ári. Á landsbyggðinni er unnið að nýsköpun og annarri atvinnustarfsemi mjög víða af þeim krafti sem gefst. Best þekki ég auðvitað til í mínu kjördæmi þar sem tækniþekking er víða á háu stigi og fyrirtæki hafa vaxið upp úr því að vera sprotafyrirtæki í það að vera með hátæknistarfsemi á alþjóðavísu. Öll atvinnustarfsemi úti á landi berst þó við að halda í við samkeppni á höfuðborgarsvæðinu og raunar einnig langt út fyrir það, á heimsvísu. Allir aðdrættir og aðföng eru kostnaðarsamari úti um landið vegna hárra flutningsgjalda og millifraktflutninga, hvort sem það er á sjó og landi, og þar er ein birtingarmynd. Það er ólíkt hlutskipti að fást við nýsköpun og vísinda- og þróunarstarf á landsbyggðinni eða á höfuðborgarsvæðinu. Það er þó algjört lykilatriði að sprotar fái að dafna að þessu leyti um landið allt. Flest sprotafyrirtæki hafa á einhverju stigi notið fyrirgreiðslu og stuðnings, fengið styrki til rannsókna og þróunar eða fengið aðra fyrirgreiðslu, fyrst og fremst af hálfu Nýsköpunarmiðstöðvar. Í flestum tilvikum vitna þeir sem starfa á landsbyggðinni um að á þá halli í flestum tilvikum. Þeir virðast eiga erfiðara uppdráttar að afla sér styrkja til þróunarstarfa og nýsköpunar. Sumir segja að trúverðugleiki þeirra sem starfi á landsbyggðinni sé jafnvel ekki sá sami og þeirra sem starfa nær þeim sem veita styrkina, þeir eru þeim sýnilegri, kunnugri. Traust og trú á verkefni úti um landið vanti. Oft sé um huglæga þætti í umsóknum að ræða og þá geti þetta skipt máli. Herra forseti. Opinberum starfsmönnum hefur fækkað á landsbyggðinni og það nær líka til þessa geira. Nú er t.d. Nýsköpunarmiðstöð fallin sem hefur stutt lítil sprotafyrirtæki með þekkingu og leiðbeiningum varðandi rannsóknarstyrki sem hefur slegið talsvert á þennan aðstöðumun. Það skal ekki neitt undan dregið varðandi það. Aðstöðumunurinn birtist líka í miklum ferðakostnaði þegar leita þarf sérfræðiþekkingar til lykilstofnana hér syðra eins og mun nú líklega verða. Þeir sem starfa á þekkingarsetrum úti um landið, en þau eru nokkur, benda á að ekki virðist gert ráð fyrir neinni aðkomu ríkisins að rekstri innviða og þjónustu utan höfuðborgarsvæðisins heldur séu kynnt í greinargerð með frumvarpinu áform um aukningu á fjármunum til verkefnasjóðs. Bent er á að eitt af því sem brýnast sé varðandi stuðningskerfi nýsköpunar á landsbyggðinni sé einmitt festa í rekstri innviða nýsköpunar og frumkvöðla og það verði að gerast á nokkrum stöðum um landið. Sú festa náist ekki með því að stofnsetja enn einn samkeppnissjóð sem sveitarfélög eða landshlutasamtök eigi svo að sýsla með og útdeila í tímabundin og afmörkuð verkefni. Það sem þarf er föst og regluleg þjónustu og aðstaða á landsbyggðinni fyrir atvinnulíf, frumkvöðla og almenna íbúa á hverju svæði. Það er gríðarlegt atriði, herra forseti, að við náum að fjölga fólki með sérfræðiþekkingu á landsbyggðinni, breikka þekkingargrunninn og efla möguleikana til að sækja um rannsóknarstyrki og landa þeim í höfn. Þetta er hörð barátta. Fjármunir eru takmörkuð auðlind. Þarna gegna þróunarsetur og nýsköpunar- og samfélagsmiðstöðvar úti um landið lykilhlutverki, virka hreinlega eins og bræðslupottar fyrir hugmyndir og nýsköpunarverkefni. Hér þurfum við að sækja fram og hika hvergi. Ef litið er á framlög ríkisins til nýsköpunar sem hlutfall af opinberum útgjöldum sést bersýnilega hvernig stuðningurinn hefur sveiflast eftir mismunandi áherslum síðustu ríkisstjórna. Styrkirnir hafa því verið sveiflukenndari hér en annars staðar á Norðurlöndum þar sem þeir haldast stöðugir milli ríkisstjórna og taka ekki skjótum breytingum. Það er mjög mikilvægt. Það er merkilegt til þess að hugsa að á árunum 2009–2013 náðum við ákveðnu hámarki á mjög krefjandi og krítískum tíma í ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur. Við höfum ekki enn fyllilega náð vopnum okkar en erum þó að nálgast meðaltal Norðurlandanna. Herra forseti. Varðandi þetta frumvarp er það skoðun þess sem hér stendur að fram hafi verið farið með offorsi án þess að stóru hagsmunirnir hafi verið hafðir sem leiðarljós, að styrkja grundvöllinn, styrkja umgjörðina. Hér hefur sú leið verið valin án vandaðrar greiningar að taka stórar ákvarðanir af lausung. Hér virðist eins og kylfa sé látin ráða kasti.

Frú forseti. Hv. þingmaður sagði margt rétt í ræðu sinni. En það var eitt sem ég hjó eftir sem ég er ekki alveg viss um að ég sé sammála honum um og mig langaði til að fá að ræða aðeins við hann um það, þ.e. sú spurning hvort það markmið að reyna að ná sparnaði í rekstri einstakra stofnana - með því í þessu tilfelli að leggja Nýsköpunarmiðstöð niður í sparnaðarhugleiðingum, en stofna síðan eitthvað nýtt sem hefur óljósara stofnanaregluverk o.s.frv. og gæti mögulega sparað einhverja örlitla peninga þrátt fyrir að því virðist vera á hinn veginn farið - sé í sjálfu sér réttmætt markmið. Við höfum í nokkra áratugi verið að berjast svolítið við það að tiltekinn stjórnmálaflokkur, sem hv. þm. Guðjón S. Brjánsson er ekki meðlimur í, hefur ýtt mikið á þá hugmynd að allur ríkisrekstur eigi einhvern veginn að kosta sem allra minnst, ekkert megi nokkurn tíma kosta mikla peninga og fyrst og fremst eigi þjónustustigið bara að minnka, sér í lagi ef möguleiki er á að einhvern veginn sé hægt að velta þjónustunni yfir á einkaaðila. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Gæti verið að þessi rök, sem ég held að hann hafi bara samþykkt í einhverju framhjáhlaupi, séu kannski bara röng, að það felist jafnvel kostir og tækifæri í því að fjárfesta duglega í samfélaginu, að fjárfesta í stofnunum samfélagsins, og að það megi stundum kosta pening að byggja samfélagið upp?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir andsvarið. Ég nefndi þá upphæð sem hér hefur verið hent á lofti varðandi það að spara með lokun Nýsköpunarmiðstöðvar. Ég man ekki betur en hæstv. ráðherra hafi nefnt að hann ætlaði að skila til baka í ríkissjóð einhverjum 300 milljónum. En þetta er auðvitað umræða á villigötum. Við þurfum að verja meira fé til nýsköpunar, við erum að fjárfesta til lengri tíma. Auðvitað á markmiðið ekki að vera að spara, það er algerlega misráðin nálgun. Við þekkjum viðbrögð nágrannalanda okkar. Þau eru öll að fjárfesta í nýsköpun og leggja háar fjárhæðir, sérstaklega á þessum tímum, í umhverfisvæna valkosti og nýsköpun af öllu tagi og telja það vera vaxtarsprota til framtíðar. Ég tel auk þess að ekki hafi verið sýnt fram á það með neinum rökum hvernig ná eigi fjárhagslegum sparnaði eða hagræðingu með því að leggja Nýsköpunarmiðstöð niður. Ég held að ekki hafi verið sýnt fram á það með óyggjandi hætti og alls ekki sýnt fram á það hvernig nýsköpunarstarf á Íslandi, umgjörð þess, verði styrkt með þeim aðgerðum sem ráðherra leggur til í frumvarpinu.

Herra forseti. Það gleður mig að við séum á svipaðri línu með þetta. Það er ótrúlega kjánaleg tilhneiging að ganga út frá því að bókhaldsleg skilvirkni ríkisstofnana sé einhvers konar mælikvarði á samfélagslega skilvirkni samfélagsins í heild. Það er auðvitað fásinna. Mér er alla vega ekki ljóst hvernig það að ríkið, sem er með útgjöld upp á u.þ.b. 1.000 milljarða á hverju ári, verður betra fyrirbæri fyrir samfélagið á því að spara 300 milljónir í nýsköpun. Ég sé það bara ekki. Það er aftur á móti alþekkt það sem sagt er á ensku, með leyfi forseta: „You have to spend money to make money.“ Þú verður að eyða peningum til þess að græða peninga. Ef einungis er horft á þetta út frá mjög þröngu kapítalísku einstaklingshyggjusjónarmiði má samfélagið aldrei eyða peningum til að bæta samfélagið. En það gefur augaleið að öll þessi fyrirtæki, öll þessi flottu fyrirtæki sem byggst hafa upp á Íslandi í gegnum tíðina, eru á einhvern hátt arfleifð þess að ríkið lagði til fjármagn og lagði til einhvers konar stuðning og hafði þessi verkfæri í höndunum. Það væri alla vega áhugavert að sjá hvort meiri líkur væru á flottum fyrirtækjum í framtíðinni vegna þess að við náðum að spara 300 milljónir. En annars er ég fyrst og fremst bara að velta þessu upp og biðja hv. þingmann um að hugleiða þetta með mér.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir síðara andsvarið. Þessi málefni eru auðvitað brennandi og það ætti að vera efst á blaði við þessar aðstæður, þegar við erum að rísa upp af krafti eftir áfall og tækifæri gefst til að horfa til framtíðar, að huga að því samfélagi sem við getum vænst að þurfa að byggja upp. Í nokkrum atriðum er það augljóst en í öðrum atriðum ekki. Eitt er það að við þurfum að efla nýsköpun sem byggir á allt öðrum þáttum en við höfum byggt á undanfarna áratugi. Spennandi lausnir bíða á því sviði og þess vegna er mikilvægt að vera í tengslum við háskólaumhverfið og framhaldsskólaumhverfið líka því að nú eru þeim framhaldsskólum um allt land, sem ekki hafa verknámsbrautir, miklu fleiri vegir færir hvað varðar hugvit og hugkvæmni. En varðandi þær breytingar sem nú eiga sér stað með niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar verður að benda á að Nýsköpunarmiðstöð var ekki fullkomin stofnun. Það mátti ýmislegt að starfinu þar finna. En það var allt of langt gengið að eyða stofnuninni með öllu. Það hefði verið hægt að gera breytingar á stofnuninni, skipta út verkefnum og taka önnur inn, allt eftir því hvernig tíðarandinn og tímarnir breytast.

Virðulegi forseti. Ég tek hér í annað sinn til máls um þessi tvö mál sem við ræðum, um opinberan stuðning við nýsköpun og um Tækniþróunarsjóð. Í seinni ræðu minni langar mig til að fjalla nánar um hluti sem ég tel okkur á Íslandi og ráðuneytið og hæstv. ráðherra hafa ákveðna blindu gagnvart. Eitt af því er reyndar það sem margsinnis hefur verið nefnt á fundum atvinnuveganefndar, það er sú staðreynd að nýsköpun felst ekki einungis í tækniverkefnum eða svokölluðum STEM-greinum, þ.e. raunvísinda- og tæknigreinum. Þótt þær komi auðvitað nýsköpun afskaplega mikið við þá má samt ekki gleyma því að nýsköpun felur það í eðli sínu í sér að gera eitthvað nýtt. Það er ýmislegt nýtt að gerast í mannlegu samfélagi sem ekki varðar raunvísindi og tækniþróun. Eitt einfalt dæmi er verkefni sem heitir Tré lífsins og ég vek athygli á og hægt að kynna sér betur á vefslóðinni trelifsins.is. Það er dæmi um nýsköpunarverkefni sem vissulega kemur upplýsingatækni á einhvern hátt við en er í grunninn ekki tæknilegs eðlis heldur er fyrst og fremst nýsköpun. Við verðum að hafa augun opin fyrir þessu. Ég geri fastlega ráð fyrir því að meira verði rætt um þetta seinna í dag. Sömuleiðis, eins og fram kemur í umsögn Space Iceland við málið er nýsköpun ekki einungis háskólaverkefni. Jafn mikilvæg og háskólamenntun er, ekki síst í raungreinum, svokölluðum STEM-greinum, þá á sér samt stað ýmis nýsköpun án þess að háskólamenntun sé þar í forgrunni eða jafnvel bakgrunni. Sér í lagi má nefna að á Íslandi erum við með tiltölulega blómlegan hugbúnaðargeira, sem sá sem hér stendur kemur reyndar úr, og þótt að háskólamenntun gagnist auðvitað fólki í þeim geira eins og öðrum geirum þá stendur eftir að það er dæmi um nýjan iðnað á sögulegan mælikvarða þar sem ekki er í raun þörf á háskólamenntun. Það er hægt að öðlast miklu meira en næga þekkingu á hugbúnaðargerð með því einu að nýta aðgang að efni sem er ókeypis á netinu í óendanlegu magni, eða svo gott sem. Vitaskuld er ég ekki að draga úr mikilvægi háskólamenntunar heldur einungis að nefna að við megum ekki líta svo á að nýsköpun sé ýmist afmörkuð við STEM-greinarnar eða háskólasamfélagið vegna þess að svo er ekki. Ef við takmörkum nýsköpun við þessa þætti útilokum við tækifæri sem eru til staðar utan þeirra. Þá vil ég einnig aðeins fjalla um, óháð þessum tilteknu málum sem við ræðum hér í dag, hvernig viðhorf yfirvalda geta staðið í vegi fyrir tækifærum sem blasa við og við ættum að nýta og yfirvöld ættu að sjá að hægt sé að nýta þegar þau koma upp. Fyrir örfáum árum var hér nýsköpunarverkefni sem kallað var „Jungle bar“, einhvers konar orkustykki sem búið var til úr skordýrum, sem þykir nýstárlegt og ég skil mætavel að fólki finnist það kannski skrýtið í fyrstu. En þegar litið er á bak við þá hugmynd kemur í ljós að hún er stórgóð. Það er hægt að búa til ógrynni af próteini með afskaplega lítilli orku og með afskaplega litlum og mögulega engum neikvæðum áhrifum á umhverfið. Nú verð ég að viðurkenna að skilningur minn er sá að þetta verkefni hafi því miður ekki gengið upp, án þess að ég hafi fylgst með því nýlega, en á sínum tíma var það þannig að þeir aðilar sem stóðu að þessu lentu á vegg hjá íslenskum yfirvöldum. Þá kom í ljós að það var einhver reglugerð sem gerði það að verkum að þetta var eitthvert ægilegt vandamál á Íslandi. Ef nýsköpunarhugarfarið hér væri rétt þá hefði kerfið okkar frekar gripið utan um þetta og reynt að lagfæra þær reglur sem voru í gildi til að gera verkefnið mögulegt frekar en að sporna gegn því. Þetta er bara dæmi. Síðan eru til dæmi þar sem kerfið eða ríkið eða yfirvöld standa kannski ekki beinlínis í vegi fyrir neinu, en bera hins vegar ekki kennsl á möguleg tækifæri. Þar ætla ég nefna ágætt þingmál frá þingflokki Pírata um kjötrækt, sem er nú til umfjöllunar í hv. atvinnuveganefnd. Ég verð að segja það í leiðinni að á sínum tíma þegar núverandi hv. 11. þm. Reykv. s., Björn Leví Gunnarsson, var varaþingmaður á þarsíðasta kjörtímabili og spurði þáverandi hæstv. ráðherra Sigurð Inga Jóhannsson út í kjötrækt þá þótti það skrýtið umræðuefni. Það virtist vera sem svo að hæstv. ráðherra hefði ekki heyrt um þetta, sem er gott og blessað. En nú eru liðin ansi mörg ár og tækifærin blasa við og það væri hægt að spýta í lófana og reyna að rannsaka þetta betur eins og reyndar eina umsögnin sem fylgir málinu leggur til vegna þess að þarna er um að ræða tækifæri sem Ísland er í sérstaklega góðri stöðu til að nýta eða í það minnsta er það mögulegt. Enda fjallar þingsályktunartillagan um að kanna stöðu kjötræktar og skipuleggja aðgerðaáætlun um innleiðingu tækni fyrir landbúnað með það að markmiði að hefja hér kjötrækt. Það ætti ekki að fara fram hjá neinum hversu mikil tækifæri gætu falist í því að geta ræktað kjöt án þess að því fylgi áhrif á umhverfið, sér í lagi loftslagsbreytingar. Þá vil ég gera eitt að sérstöku umræðuefni og ég átta mig á því að kannski er sá sem hér stendur farinn að hljóma svolítið eins og biluð plata og eins og þetta sé það eina sem ég telji koma nýsköpun við. En svo er ekki. Við erum með ákveðna blinda bletti í tækifærum til nýsköpunar á Íslandi, virðulegi forseti, og einn af þeim blindu blettum er geimiðnaðurinn. Enn og aftur minni ég á það að þótt Ísland sé lítið ríki með fátt fólk miðað við hinn stóra heim, vissulega Sovétríkin sálugu eða Bandaríkin eða Kína, þá stendur okkur til boða alþjóðlegt samstarf í geimiðnaði og það er Evrópska geimvísindastofnunin eða European Space Agency á ensku, skammstafað ESA. Nú liggur fyrir samþykkt ályktun Alþingis um að sækja um aðild að gefinni greiningu á kostnaði og skuldbindingum og er sú ályktun einfaldlega í gildi. Einnig var hv. þm. Guðjón S. Brjánsson að leggja fram fyrirspurn í febrúar til hæstv. utanríkisráðherra um stöðu málsins og hlakka ég til að fá svarið við þeirri fyrirspurn og þakka hv. þingmanni fyrir að leggja hana fram. En það er þannig, virðulegi forseti, hvort sem fólk trúir því eða ekki, að það er nú þegar geimiðnaður á Íslandi. Hann er ekki mjög stór, hann hefði gott af meiri stuðningi. Hann hefði gott af því að yfirvöld settu sér einhverja sýn í málaflokknum sem þau hafa ekki, kannski vegna þess að við á Íslandi höfum trúað því að við séum of lítið ríki til að taka þátt í þessum iðnaði eða þessum vísindum. Vitaskuld, virðulegi forseti, er það jafn fráleitt og að við séum of lítil til að taka þátt í hugbúnaðargerð eða eðlisfræði eða veðurathugunum eða jarðfræði eða sálfræði eða lögfræðinni sem fylgir geimiðnaðinum, virðulegi forseti. Það eru líka fög og svið fyrir utan STEM-greinarnar í geimvísindum. Það er reyndar mjög fátt í mannlegu samfélagi sem kemur geimvísindum á engan hátt við ef út í það er farið. Árið 2020, í fyrra, skaut skoskt fyrirtæki, Skyrora, upp tilraunaeldflaugarskoti af Langanesi. Þar voru tveir hv. þingmenn viðstaddir og var mjög áhugavert að sjá flaugina á leiðinni upp í nokkrar sekúndur. Það er í fyrsta sinn sem hér er skotið upp eldflaug á Íslandi í meira en 50 ár. Það er vonandi að þessi tilraunaskot verði fleiri en Skyrora hyggst prófa tvö skot í viðbót á næstu misserum og vonandi verða þau á Íslandi. Við sjáum til með það. Það fyrirtæki framleiðir einnig eldflaugareldsneyti úr plastúrgangi, annað sem Ísland er mögulega í mjög góðri aðstöðu til þess að koma að þar sem hér er gnægð endurnýjanlegs rafmagns sem er eitt af því sem þarf til að framleiða flugvélaeldsneyti úr téðum úrgangi. Svarmi er íslenskt fyrirtæki sem sigraði ESA Copernicus Masters árið 2018. Það var aðeins fjallað um þetta í fréttum á þeim tíma. Síðast en ekki síst má nefna Space Iceland sem eru hagsmunasamtök sem skiluðu inn umsögn um þessi mál, sem er reyndar ansi umfangsmikil, hún er 45 blaðsíður. Að lokum langaði mig að fara aðeins út í hvað felst í aðild að Geimvísindastofnun Evrópu og reyna að hughreysta Íslendinga og sér í lagi yfirvöld og sannfæra okkur um að við eigum erindi þangað og höfum hag af því að vera í því samstarfi. Ég verð því miður að láta það bíða seinni ræðu sökum tímaskorts. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Forseti. Þrátt fyrir að hafa kynnt mér þetta mál ágætlega og hlustað á umræðuna átta ég mig ekki enn þá á því af hverju leggja eigi Nýsköpunarmiðstöð Íslands niður í þeirri mynd sem hefur verið. Þar hefur verið unnið mikið og gott starf síðustu ár og ég hefði frekar viljað sjá að sú leið yrði farin að aðstoða þá miðstöð við að þróa sig áfram. Nýsköpunarumhverfið á Íslandi er mjög karllægt og einhæft og ekkert kemur fram í þessu frumvarpi um að grípa eigi til aðgerða til að snúa þeirri þróun við. Þegar ég segi karllægt meina ég að mikil áhersla sé lögð á svokallaða hátækni. Það eru greinar sem sískynja karlmenn sækja mikið í og eru þess lags að það eigi að skila einhvers konar lokaafurð sem hefur möguleika á að græða fullt af pening svo að fjárfestar, sem oftast eru líka sískynja karlmenn, geti grætt peninga. Ég vek athygli á því að ég er meðvituð um að verið er að reyna að auka fjölbreytileika innan deilda háskólans sem kenna tæknigreinar eða verkfræði en betur má ef duga skal. Það sem ég er að reyna að koma á framfæri er að nýsköpunarumhverfið á Íslandi er mjög karllægt, þ.e. mikil áhersla er lögð á að gera hlutina hratt. Það er mikil áhersla lögð á að koma fram með mjög fastmótaða hugmynd sem á að skila sér í lokaafurð og þú átt að geta sannfært fjárfesta um að fjárfesta í þér og þessari hugmynd. Það hljómar auðvitað vel að segja að Ísland ætli að vera fremst í flokki þegar kemur að því að framleiða tækni. CCP hefur t.d. oft verið hampað hér sem undraverki frá Íslandi. En með fullri virðingu fyrir þeim fyrirtækjum sem hafa náð langt í gegnum árin þá á hugmyndaauðgi og nýsköpun sér stað á öðrum sviðum en hátækni. Það að vera fremst meðal þjóða getur falið í sér að efla samfélagið af því að samfélagið er svo miklu meira en bara tæknilausnir og ekki er unnt að leysa öll vandamál með tækni. Framþróun samfélaga verður þegar við leyfum okkur að ímynda okkur öðruvísi framtíð. Það getur falið í sér að ýta undir nýsköpun innan hugvísinda eða félagsvísinda. Hugmyndafræðin byggir upp kerfin sem við búum til og búum í. Af hverju ekki að nýta þá þekkingu sem við höfum, m.a. innan Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, til að leyfa frumkvöðlum að hugsa út fyrir kassann enn frekar? Rannsóknir eru ekki einvörðungu tæknilegs eðlis. Ef sú væri raunin gætum við alveg eins pakkað saman nánast helmingnum af Háskóla Íslands, ef við trúum því í alvörunni. Samfélög sem skara fram úr eru þau sem leyfa sér að ímynda sér öðruvísi kerfi og því gæti verið nauðsynlegt að veita fólki rými til að hugsa og tala við annað fólk. Ég myndi vilja sjá nýsköpunarstyrkjum í meira mæli beint að hugmyndafræðilegum hugmyndum, t.d. hugmyndinni um að gera samfélög barnvænni eða brenna niður feðraveldið. Hvernig ætlum við að komast á þann stað ef við leyfum hugmyndaauðgi ekki að blómstra, hvort heldur sem það er á hugvísinda-, félagsvísinda- eða tæknilegu sviði? Af hverju ekki að byggja á þeirri þekkingu sem var til staðar og vera fremst meðal þjóða í velferð og uppbyggilegri samfélagsrýni? Tæknin hefur vissulega bætt lífsskilyrði okkar og getur verið skemmtileg. En hvaða samfélagi og hvaða markmiðum viljum við að þessi tækni þjóni?

Herra forseti. Við erum að ræða frumvarp um opinberan stuðning við nýsköpun. Frumvarpið felur í sér breytt fyrirkomulag á stuðningsumgjörð, við getum kallað það stofnanastrúktúr í kringum nýsköpun. Málaflokkurinn allur er þess eðlis að það þarf að vanda mjög til verka. Ég held að í sjálfu sér sé andi frumvarpsins alls ekki slæmur. Ég held að það sé með umgjörð nýsköpunar eins og aðra hluti að við þurfum sífellt að vera vakandi fyrir því að hún sé þannig úr garði gerð að hún komi að sem mestu og bestu gagni. Nýsköpun, tækni og vísindi eru málefni sem varða mjög þjóðarhag, varða mjög framtíð okkar, varða mjög framvindu til langs tíma í efnahagslífi þjóðarinnar, skipta verulegu máli um lífskjör hér til framtíðar, skipta miklu máli fyrir það að við getum tryggt betur stöðugleika í íslensku samfélagi, getum byggt upp fjölbreytt atvinnulíf sem getur verið undirstaða útflutnings á margvíslegri þjónustu, vörum og þekkingu. Hér er því gríðarlega margt undir. Ég hef margsinnis bent á það að þetta sé málaflokkur sem eigi alltaf að taka alvarlega. Við eigum alltaf að vera að ræða um þessi málefni. Við eigum alltaf að leita bestu leiða til þess að vinna þessum málefnum framgang. Það er einu sinni þannig að við erum vön því að búa við mjög sveiflukennt hagkerfi. Það er ekki síst vegna þess að í gegnum aldirnar höfum við búið við einhæft atvinnulíf. Þetta vitum við öll. Hér var bændasamfélag og síðan þróuðust við yfir í það fara að hagnýta af miklum móð auðlindir á borð við fiskveiðiauðlindina, sem við erum svo heppin að hafa í kringum okkur. Við höfum hagnýtt orkuna og við höfum auðvitað eflt þjónustu og hér er iðnaður af ýmsu tagi. Við erum með stóriðju, ýmiss konar smáiðnað og á hinum síðari árum þá höfum við þrátt fyrir allt náð að byggja upp atvinnugreinar sem við erum stolt af sem falla undir þann flokk sem byggir á tækni, nýsköpun og rannsóknum og það er vel. En við þurfum að gera mun betur. Það er oft sá galli á þegar vel gengur í þessum aðalatvinnugreinum okkar að við missum svolítið fókusinn og athyglina á þessum málum. Það eru fjölmörg dæmi um þetta. Við þekkjum auðvitað að í kjölfar efnahagsáfallsins 2008 varð hér til má segja nánast ný atvinnugrein, a.m.k. í þeim mæli sem raun hefur borið vitni, sem er ferðaþjónustan. Hún óx hér á, við getum sagt, undraverðum hraða. Hún skilaði miklu til uppbyggingar í íslensku samfélagi og það er auðvitað vel. En meðan allt lék í lyndi þá gleymdum við aftur nýsköpuninni. Það þýðir ekki það að við höfum ekkert gert. Við höfum gert ýmislegt vel en eins og áður hefur komið fram þá þarf að gera betur þannig að við getum nýtt þann ávinning sem án nokkurs vafa felst í því að ná góðum árangri. Við getum nefnt hin klassísku fyrirtæki sem hafa orðið hér til og við erum stolt af og eru orðin stór á alþjóðavísu og eru í fararbroddi á sínu sviði. Þegar saga flestra þeirra er skoðuð kemur í ljós að það hefur tekið talsverðan tíma fyrir þessi fyrirtæki að vaxa og dafna, jafnvel áratugi. Svona fyrirtæki eru sjaldnast hrist fram úr erminni. Það eru auðvitað til undantekningar frá því og fyrirtæki takist svo vel til að hasla sér völl á þessu sviði með nýrri þekkingu, nýrri tækni á grundvelli vísinda, að það taki örfá ár að ná verulegum árangri og skapa miklar tekjur. Við Íslendingar eigum ekki mörg dæmi um það en þau eru vissulega til. En það eru undantekningarnar. Það þarf mikla vinnu og mikla þolinmæði til að ná alvöruárangri og þar þurfum við að bæta okkur. Það gerum við með hinni almennu umgjörð. Við gerum það líka með aðkomu hins opinbera að einhverju marki. Það er eðlilegt að hið opinbera sjái til þess í fyrsta lagi að umgjörð, lagalegt umhverfi, menntun og aðstaða öll sé til fyrirmyndar. Það þarf líka að passa upp á að veitt sé fjármagn í þetta kerfi, bæði beina fjármögnun fyrirtækja á upphafsstigum í formi styrkja en síðar að greiða götu þess að til verði aðilar sem sjá sér hag í því að fjármagna vöxt og framgang þessara fyrirtækja. Okkur hefur miðað nokkuð í þessum málum, svo maður hrósi nú því sem vel hefur verið gert þó að það hafi sumt tekið fulllangan tíma. En það sem mér hefur yfirleitt þótt til baga þegar þessi mál eru til umfjöllunar er að menn hugsa til of skamms tíma í senn. Nýsköpun er langhlaup, er oft sagt, og það eru orð að sönnu. Það sem er mikilvægt fyrir fyrirtæki og einstaklinga sem vilja feta þessa braut er að hægt sé að sjá eins langt fram í tímann hvað varðar aðgang að aðstöðu, styrkjum og fjármögnun og nokkur kostur er. Auðvitað eru ekki allar hugmyndir þess eðlis að þær nái árangri eða að hvaða hugdetta sem er verðskuldi óskoraðan stuðning hins opinbera en margar þeirra gera það. Og það er nú einu sinni þannig í þessum bransa að það er vitað að ekki nema hluti hugmyndanna nær þessu mikla flugi, verður að þessum einhyrningum sem stundum er talað um. Aðrir ná verulegum árangri, aðrir litlum og svo enn önnur fyrirtæki engum. En þetta er umhverfið og við vitum að þarna er viss, ég veit ekki einu sinni hvort ég má nota það orð, fórnarkostnaður, en eðli þessarar starfsemi er þannig að sumt tekst og annað ekki. En fyrirsjáanleikinn þarf að vera. Þegar hér fór t.d. að sverfa að, auðvitað var byrjað að draga úr efnahagslegum vexti og óveðursský voru farin að hrannast upp þegar í upphafi ársins 2019 en síðan kemur Covid af fullum þunga, þurfti að grípa til ýmissa efnahagsráðstafana, eðlilega. Það var eðlilegt að grípa inn í og margar ráðstafanir ríkisstjórnarinnar voru ágætar og studdar af minni hlutanum og sneru fyrst og fremst að nokkurs konar neyðarráðstöfunum og björgun til að hjálpa fyrirtækjum og heimilum sem lentu í miklum vanda. En eitt af því sem var fljótlega farið að tala um, og er akkúrat í takt við það sem ég var að tala um áðan, var að nú þyrfti að leggja áherslu á nýsköpun. Enn einu sinni kom kreppa og bjargráðið er nýsköpun. Já, það var vissulega gott að gera það. En þær ráðstafanir sem var gripið til í kringum nýsköpunina voru allar því marki brenndar að vera til bráðabirgða. Þetta voru bráðabirgðaákvæði, t.d. varðandi hækkun fyrirgreiðslu til fyrirtækja vegna rannsóknar- og þróunarkostnaðar. Þau ákvæði voru öll rýmkuð fyrirtækjunum til hagsbóta en það var gert til tveggja ára. Það er farið að síga á seinni hluta þess tímabils. Það voru líka gerðar breytingar t.d. varðandi lífeyrissjóði, þeim var veitt aukið svigrúm til að taka þátt í sjóðum um sameiginlega fjárfestingu, eins og það er kallað, oft kallað líka vísisjóðir. Það átti upphaflega að vera til tveggja ára en niðurstaðan varð sem betur fer sú að efnahags- og viðskiptanefnd, sem fjallaði um málið, framlengdi það til 1. janúar 2025. Engu að síður er þetta hin sama skammtímahugsun. Sjóðir um sameiginlega fjárfestingu eða svokallaðir vísisjóðir hafa takmarkaðan starfstíma og eru þess eðlis að það er byrjað á því að safna fé í sjóðinn eða fjármögnunarloforðum. Þá byrja sjóðirnir að fjárfesta og síðan loka þeir fyrir frekari nýfjárfestingar, fylgja fjárfestingum sínum eftir með frekari stuðningi á vaxtar- og líftíma sjóðanna og síðan eru þeir yfirleitt leystir upp. Það sem þarf að vera er keðja af svona sjóðum þannig að hver geti tekið við af öðrum. Þeir þurfa að vera nokkrir. Sjóðir af þessu tagi hafa þá eiginleika yfirleitt að þeir eru sérhæfðir, geta verið sérhæfðir eftir því á hvaða stigi vaxtar fyrirtækin eru. Þeir geta líka verið sérhæfðir eftir viðfangsefnum þeirra fyrirtækja sem fengist er við. Allt þetta er gríðarlega nauðsynlegt til þess að halda við þessu umhverfi þannig að hægt sé að halda nýsköpuninni og fjármögnun hennar áfram þrátt fyrir að eitthvað fari að rætast úr í efnahagslífinu. Við þurfum svo mikið á því að halda að breyta íslensku atvinnulífi frá því að treysta um of á fáar atvinnugreinar sem þar að auki eru viðkvæmar. Við sjáum það að árferði í hafinu getur haft mikil áhrif á sjávarauðlindina. Við sjáum það líka og erum búin að læra það núna af biturri reynslu að það má ekki mikið út af bregða, þó að þetta hafi verið óvenju hastarlegt núna, til að ferðaþjónustan verði fyrir áfalli. Það má ekki vera þannig að við séum með svona fáar og stórar greinar sem geta síðan þegar illa árar valdið - það eru auðvitað ekki greinarnar sjálfar heldur þau áföll sem þær verða fyrir - búsifjum fyrir efnahagslíf Íslendinga. Þetta er mjög stórt hagsmunamál sem er hér undir þegar við erum að tala um alla þessa umgjörð. Þess vegna vil ég bara ítreka það að við þurfum að hugsa stórt í þessum efnum. Það mun taka okkur býsna langan tíma að koma þessu í almennilegan farveg og við eigum að horfast í augu við það. Þess vegna eigum við að gera ráðstafanir þannig að þeir sem eru í þessu umhverfi viti a.m.k. að næstu tíu árin verði fyrirkomulagið með einhverjum tilteknum hætti. Það má vel hugsa sér að móta stefnu sem er auðvitað til sífelldrar endurskoðunar en engu að síður sérðu alltaf visst langt fram í tímann þegar þú leggur af stað í þína vegferð. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli til þess að hér skapist frjór jarðvegur fyrir vísindi, tækni og nýsköpun. Við sjáum það að við eigum fullt erindi, við getum svo margt á þessu sviði. Við getum bæði byggt á því sem íslenskar séraðstæður skapa, það er margvíslegt sem við höfum gert í tengslum við sjávarútveg eða er sprottið upp úr eða hefur átt uppruna sinn þar. Við höfum gert minna af því að hagnýta sérstöðu okkar í t.d. orkumálum. Það er dálítið sérkennilegt að við skulum ekki hafa meira af vörum eða búnaði sem tengist orkuvinnslu og orkunýtingu, hitaveitum og þess háttar. Það er dálítið magnað að Danir eru t.d. sérfræðingar í hitastýrikerfum og ofnlokum og dótaríi fyrir ofna og kyndingu með heitu vatni. Við erum ekki með neitt slíkt. Mér finnst alltaf dálítið skrýtið að við skulum ekki hafa getað haslað okkur einhvern völl þar. Þetta er ein hliðin á peningnum, þ.e. við getum nýtt okkar styrkleika sem fyrir eru og spunnið út frá þeim. Marel er auðvitað gott dæmi um þetta sem á rætur að rekja í nýsköpun í sjávarútvegi eða vinnslu sjávarafla og er síðan komið um víðan völl í matvælaframleiðslu og sjávarútvegsfyrirtækið eða vinnsla fiskmetis kannski orðinn minnstur hluti af þeirra starfsemi. Svo eigum við önnur fyrirtæki sem hafa sprottið upp á ólíklegum stöðum. Þar er nærtækt að nefna fyrirtæki eins og Össur sem er orðið mjög stórt fyrirtæki á heimsvísu og á rætur að rekja til nánast bara eins manns sem smíðaði gervilimi. Síðan eigum við fyrirtæki eins og CCP sem er mjög stórt í leikjaiðnaði. Forsaga þess er að mörgu leyti mjög forvitnileg. Við áttum hér einu sinni fyrirtæki sem hét Oz og við trúðum mikið á sem var mjög framsýnt, skulum við segja, var að gæla við ýmsa tækni og möguleika í sýndarveruleika. Það tókst ekki alveg sem skyldi en frá því fyrirtæki hafa sprottið ótrúlega mörg önnur fyrirtæki, þar á meðal einmitt CCP. Þannig að það að hafa grósku á öllu þessu sviði skiptir okkur gríðarlega miklu máli og ég held að við getum bætt okkur til muna með mun markvissari aðgerðum og sýn í þessum málum, sérstaklega ef við höfum þá þolinmæði og framsýni sem þarf til þess. Þá hef ég engar áhyggjur af því að við munum ná góðum árangri á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Á undanförnu ári höfum við verið að reyna að koma stjórnvöldum í skilning um mikilvægi nýsköpunar. Hv. þingmaður hefur einmitt verið tiltölulega duglegur við að leggja til breytingar og koma auknum krafti í það sem hann nefndi í ræðu sinni varðandi vísisjóði og þess háttar, sem vissulega er þörf á í íslensku nýsköpunarumhverfi. En eins og hv. þm. Smári McCarthy kom inn á í ræðu sinni í upphafi umræðunnar þá er þetta frumvarp einmitt að eyðileggja fyrstu stig nýsköpunar á Íslandi, það er að taka burt það aðgengi sem fólk hefur haft að fyrstu þremur stigum nýsköpunar, eins og það var orðað hérna, á meðan við höfum vissulega verið að byggja upp meira vísisjóðaumhverfi. Það er svo sem gott og blessað en að taka burt grunnræturnar er rosalega merkilegt skref. Á móti lögðum við hv. þingmaður og flokkur hans og aðrir flokkar í stjórnarandstöðunni til í upphafi faraldursins að aukinn kraftur yrði settur í nýsköpunarumhverfið til að bregðast við faraldrinum. Mig langaði að fá viðhorf hv. þingmanns, með nýsköpunarreynslu hans og áherslu á vísisjóðina, til þess hvernig við gætum gert betur, t.d. vonandi í þessu frumvarpi en ef ekki þá strax með einhverjum öðrum aðgerðum til að skapa vettvang fyrir þá grunnnýsköpunarstarfsemi sem er verið að eyðileggja hérna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni kærlega fyrir andsvarið. Já, þetta er kannski ekki allt alveg einfalt. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að ég hef talað talsvert mikið um vísisjóði og fjármögnun þeirra, sem ég tel að skipti gríðarlega miklu máli og það er alveg hárrétt hjá honum að þeir sjóðir koma ekki að þessum málum fyrr en fyrirtæki eru aðeins farin að sanna sig og komin á einhvern legg. En ég hef líka talað fyrir því að það sé gríðarlega mikilvægt að sjóðir á borð við Tækniþróunarsjóð séu efldir og virkir. Ég held að Tækniþróunarsjóður hafi sýnt það og sannað að einmitt á frumstigum skiptir svo miklu máli líka að hafa aðgang að styrkjakerfi. Sjálfur hef ég fyrir minn þingferil notið góðs af Tækniþróunarsjóði og fékk þar ásamt samstarfsfólki mínu einmitt styrk á þeim tíma sem var kallaður Fræ. Þá vorum við sem þar vorum með hugmynd á servíettu nánast en þurftum aðstoð sem við fengum. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Ég tek alveg undir það og það er kannski sá ágalli sem er á þessu ágæta frumvarpi hér að menn ákveða að taka skref til að taka svolítið í sundur kerfi sem fyrir var án þess að vera búnir að hugsa til hlítar hvað eigi að taka við. Ég held að það sé stærsti ágallinn. Menn verða að vita hvað þeir ætla að gera svo og mér finnst það dálítið mikið í lausu lofti í þessu ágæta frumvarpi.

Forseti. Já, ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um það. Hér er einmitt verið að henda burtu því sem við höfum án þess að hafa hugmynd um hvað á að koma í staðinn. Þetta frumvarp er vísirinn að því hvað gæti komið í staðinn. Það er samt frekar augljóst að þetta er í rauninni mjög innihaldslítið frumvarp þegar allt kemur til alls um þær aðstæður sem verða á fyrstu stigum nýsköpunar í kjölfarið. Því fyrr því betra, því að aðstæðurnar eins og þær eru núna kalla einmitt á grunnnýsköpun og hugmyndirnar eru alveg fjöldamargar þarna úti. Mig langar aðeins að tala um annað í frumvarpinu sem er umfangið á þessu stigi, sem er kannski vísisjóður o.s.frv. með Kríuna t.d., sem eru 100 milljónir á ári, heilar 100 milljónir. Eins og kom fram í umsögn Space Iceland er það á við eitt parhús á höfuðborgarsvæðinu á ári sem landsbyggðin er að keppast um að fá hlutdeild í. Hversu langt skilar það okkur á því stigi nýsköpunar í raun og veru? Það eru ekki mörg verkefni þegar allt kemur til alls, því að á þessu stigi nýsköpunar er hlutdeildin yfirleitt farin að kosta mun meira en hún gerir á allra fyrstu stigum. Það er annar galli á þessu frumvarpi að því ég tel. Vissulega er verið að setja eitthvað af stað en þetta eru svoddan smámolar að það verða í rauninni fleiri hungraðir eftir þetta. Þegar maður fær ekki nægilega mikið að borða verður vandamálið þeim mun umfangsmeira.

Herra forseti. Var það ekki þjóðsaga í gamla daga að enginn gæti verið skáld nema svelta heilu hungri? Ætli það sé þá ekki kenningin varðandi frumkvöðlana að enginn geti orðið almennilegur frumkvöðull eða staðið sig vel í þeirri grein nema svelta heilu hungri? Nei, það er auðvitað ekki þannig. Auðvitað snýst þetta um svo margt og þarf kannski ekki að tæma það. En eitt er að skapa einhvers konar aðstöðu eða hvetjandi umhverfi þar sem þeir sem eru með nýjar hugmyndir og eru að velta fyrir sér hvernig þeir eigi að gera þetta og komast eitthvað áfram geta sótt sér innblástur og átt samfélag við fólk. Ég held að hugmyndir um einhvers konar nýsköpunargarða, skulum við kalla þá, séu mjög sniðugar. Á hinn bóginn þarf líka að passa sig á því, og ég hef samúð með því sjónarmiði, að byggja ekki upp mjög þunglamalegt stofnanastoðkerfi sem snýst að einhverju marki eða getur farið, og ég er ekki að benda á einn eða neinn, að snúast um sjálft sig. Það er alltaf eitthvað sem menn verða að hafa á bak við eyrað. En ég tek undir með hv. þingmanni að það er mjög mikilvægt að allur þessi sægur af hugmyndaríku fólki geti fundið kröftum sínum einhvern farveg og eðlilegt að hið opinbera komi að því með aðstöðusköpun og eftir atvikum fjárhagslegum stuðningi.

Herra forseti. Nú hitti ég vel á. Hér lauk hv. þingmaður síðasta andsvari sínu á því að tala um að við mættum ekki sitja uppi með of þunglamalegt stofnanastoðkerfi. Það er einmitt það sem mig langaði að spyrja hann um. Stoðkerfi nýsköpunar er kannski dálítið eins og nýsköpunarverkefnin sjálf. Þar ægir ýmsu saman, þar þarf að draga saman marga þræði. Þess vegna hættir kerfinu kannski til að verða of þungt í vöfum. Nýsköpunarstoðkerfið þarf að vera vettvangur fyrir samtal á milli fræðasamfélagsins og menntakerfisins, ríkis og sveitarfélaga, vinnumarkaðarins, fyrirtækja, og þetta þarf allt einhvern veginn að koma saman og fólk að vera með sameiginleg markmið. Ég held við getum öll verið sammála um að núverandi umhverfi sé ekki hið fullkomna. Ég held að enginn í þessari umræðu hafi efast um það. Þess vegna hefði kannski verið eðlilegt fyrsta skref að leita hugmynda hjá fólkinu í þessum bransa sem er fólk sem starfar alla daga við að fá hugmyndir og miðla þeim. Það hefði kannski verið betra skref en að segja: Við ætlum að leggja Nýsköpunarmiðstöð niður. Mig langar að spyrja: Með þeirri framtíðarsýn sem er boðuð með þessum breytingum varðandi það að taka samtalið sem á sér stað á vettvangi Nýsköpunarmiðstöðvar og færa yfir í m.a. tæknisetur, sem er ný tegund af verkfæri í þessu umhverfi, einkahlutafélag í eigu ríkisins, erum við ekki farin að stíga þar of langt í eina áttina til þess að um verði að ræða þetta miðlæga samtal milli þessara ótal ólíku aðila? Er ríkisstjórnin þarna mögulega farin aðeins fram úr sér?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni kærlega fyrir þetta. Já, þetta er góð spurning. Ég held að það sé alveg rétt að við erum alltaf að leita að leiðum til að búa til eitthvert umhverfi, skulum við kalla það, kerfi þar sem hægt er að leita meira og minna í einhverjum skilningi á einn stað til að fá þjónustu, úrlausn eða aðstoð og það er, held ég, skynsamlegt. Við höfum auðvitað, eins og hv. þingmaður minntist á, byggt upp alls konar hluti því að við erum dálítið reddarasamfélag. Ef einhver kvartar eða fær góða hugmynd þá er henni hrundið í framkvæmd, kannski án þess að horfa á heildarmyndina. Við erum auðvitað með alls konar kerfi og stofnanir og fyrirbæri sem hafa það hlutverk. Við erum með landshlutaáætlanir, við erum með atvinnuþróunarfélög, Nýsköpunarmiðstöð, við erum að setja hér upp alls konar tæknigarða og vísindagarða. Við erum að samþykkja klasastefnu og við erum með alls konar góð áform og sumt af því sýnist manni skarast mjög mikið. Ég ætla ekki að vera með neina palladóma um að þetta sé endilega allt ómögulegt en það læðist að manni sá grunur að það mætti gera betur. En til að svara spurningu hv. þingmanns þá held ég að það sé alltaf skynsamlegt að leita ráða hjá þeim sem veita þjónustuna og eiga að njóta þjónustunnar áður en ákvarðanir eru teknar.

Herra forseti. Mig langar aðeins að velta því upp með hv. þingmanni hvort við séum í nokkrum ólíkum málum farin að sjá teiknast upp hina raunverulegu nýsköpunarstefnu stjórnvalda. Hér var fyrir nokkru kynnt eitthvað sem heitir nýsköpunarstefna, sem er kannski á mörkunum að hægt sé að kalla raunverulega nýsköpunarstefnu. En það sem við höfum hins vegar upplifað síðasta árið - og það þekkir hv. þingmaður manna best sem flutningsmaður ótal tillagna að því að veita meira fé beint inn í grunnrannsóknir og nýsköpun á síðustu mánuðum sem viðbrögð við Covid, sem hluta af viðspyrnunni eftir Covid - er að bætt hefur verið í þessa sjóði og líka í grunnrannsóknir, en það hefði verið svo auðvelt að bæta miklu meira við og það hefði skilað árangri. Við hefðum ekki verið að henda pening út í tómið. Það hefði skilað beinum grjóthörðum árangri í nýjum og spennandi verkefnum sem myndu byggja undir efnahaginn á næstu árum. Tökum annað dæmi. Nú stendur til að koma með frumvarp til þingsins þar sem Vísinda- og tækniráði verður breytt í Vísinda- og nýsköpunarráð. En á sama tíma á að breyta samsetningu ráðsins þannig að klippt verður á tengslin sem gera Vísinda- og tækniráð jafn öflugt og raun ber vitni, t.d. tengslin við fræðasamfélagið. Yfir Vísinda- og nýsköpunarráði svokölluðu á að gína ráðherranefnd, ekki fjölbreyttur hópur heldur bara hópur fólks sem situr á ríkisstjórnarfundum saman tvisvar í viku. Það á allt í einu að hittast undir einhverjum öðrum formerkjum og vera hinn frjói jarðvegur nýsköpunar í samfélaginu. Ég velti því fyrir mér hvort við stöndum frammi fyrir þeirri heildarmynd, sem ríkisstjórnin er að teikna upp núna, að nýsköpun sé kannski 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir andsvarið. Já, stikkorð - ég held að við ættum í öllu falli að varast það mjög að líta á nýsköpun, tækni og vísindi án þess að hafa í huga að þetta er margþætt og breitt mál. Ég held að við þurfum að varast það mjög að líta á þetta sem falleg orð sem við notum á hátíðarstundu og tölum svolítið hátimbrað um en gleymum að huga að hinum praktíska veruleika starfseminnar sem skiptir auðvitað öllu máli. Það sem stjórnvöld eiga fyrst og fremst að gera, að því er ég tel, er að reyna að skapa ramma, að setja sér þau markmið að verja fjármunum í verkefnið og að búa þannig um hnútana að það hvetji aðra til að setja fjármuni í þessi verkefni. Án þess að ég hafi kynnt mér fyrirhugaðar breytingar sem hv. þingmaður nefndi þá er tvennt í því. Það er auðvitað mjög mikilvægt að stjórnvöld sýni það í verki og setji þunga í mál með því að hafa af þeim afskipti, með aðkomu ráðherra. En ég held að þrír ráðherrar, eða hvað þeir kunna að verða margir, sem einhvers konar yfirstjórar þess sem best er í framþróun á þessum sviðum sé kannski ekki endilega það heppilegasta eða skynsamlegasta í stöðunni. 

Forseti. Ég geri ekki athugasemdir við vinnu forseta að sinni en langar til að beina því til forseta að umræður af þessu tagi, um mál sem eru jafn umdeild og þetta mál er, eru miklu líklegri til að ná árangri ef það er þátttaka í umræðunni af hálfu bæði stjórnarandstöðu og stjórnarmeirihluta. Nú hafa komið fram í hverri ræðunni á fætur annarri mjög alvarlegar athugasemdir við þessi frumvörp, aðallega þó fyrra frumvarpið, og nauðsynlegt að tekið sé á þeim í þinglegu ferli, ekki að stjórnarliðar hummi það fram af sér og virkilega vond lagasetning eigi sér stað hérna í skjóli þess að fólk vilji ekki standa fyrir máli sínu. Ég vona að hæstv. forseti taki undir það með mér að nauðsynlegt sé að við fáum einhverja til þess að tala máli þessa máls ef það á að hljóta brautargengi hér.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Smára McCarthy að það sé vægast sagt undarlegt að stjórnarliðar leggi ekki í að standa hér í sal og verja þetta mál. Það er ekki bara þetta frumvarp sem er ólíðandi heldur aðdragandinn að því. Það er ólíðandi framkoma gagnvart öllu því fólki sem starfar innan Nýsköpunarmiðstöðvar og öllu því fólki sem reiðir sig á þjónustu hennar að tefla fram þeirri tilkynningu í janúar á síðasta ári að stofnunin yrði lögð niður og svo leið og beið og leið og aldrei kom í ljós hvað ætti að gera, hvernig ætti að standa vörð um innviði nýsköpunar einmitt árið þar sem nýsköpun er leiðin fram á við, einmitt árið þar sem þarf að setja áherslu á þennan málaflokk til að koma samfélaginu út úr efnahagsáfallinu í kjölfar Covid. Ég skil svo sem vel að fólk vilji ekki standa í þessum sal vegna þess að frumvarpið er handónýtt. Frumvarpið sýnir 

Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk.

Herra forseti. Í ræðu minni síðastliðinn fimmtudag um þetta mál ræddi ég mikið um stóru myndina varðandi það hvers vegna þetta er algjörlega gallað frumvarp, og þá er ég að tala um frumvarp um opinberan stuðning við nýsköpun. Ég eyddi kannski ekki nægilega miklum tíma í að tala um hliðstæðuna og andstæðuna sem er það hvernig á að byggja upp nýsköpunarumhverfi á Íslandi. Ég hef hugsað svolítið mikið um þetta undanfarna daga vegna þess að það er mikilvægt að við svörum þeirri spurningu á gagnlegan hátt. Í allri umræðu, hvort sem fólk er hlynnt þessu afleita frumvarpi eða á móti því, eru allir að taka sömu dæmin um það hvernig við viljum sjá nýsköpun á Íslandi. Þá vísar fólk í ákveðin klassísk fyrirtæki sem hafa verið - einhver myndi nota orðalagið fjöregg þjóðarinnar, fyrirtæki sem hafa náð gífurlegum árangri á sínu sviði, eru með svakaleg útflutningsverðmæti, eru með gríðarlegan vöxt og eru ímynd þess sem við viljum sjá meira af á Íslandi. Þá er hægt að tala um Marel, um CCP, um Íslenska erfðagreiningu.  Í ræðu hér áðan talaði hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson um fyrirtækið Oz sem er mjög gott að fjalla um í þessu samhengi. Það er fyrirtæki sem þrátt fyrir að hafa ekki náð markmiðum sínum um sýndarveruleika á sínum tíma - ég man bara sem unglingur að hafa heyrt af þessu fyrirtæki sem var að gera svo flotta hluti og var virkilega að því þá - varð uppspretta að svo mikilli þekkingu og svo miklu af því sem við höfum byggt á síðan þá. Oft hefur verið sagt að fyrirtækið CCP hafi í rauninni sprottið upp frá þeim lærdómum og lexíum sem fólk lærði í Oz. Það er ágætt að hugsa um CCP í þessu samhengi vegna þess að á þeim tíma sem CCP varð til var ekkert til á Íslandi sem hét tölvuleikjaiðnaður. Ég hef ekki nýlega tölu um það en ég veit ekki betur en að á Íslandi séu í dag 10–15 fyrirtæki í tölvuleikjaiðnaði og megnið af þeim er stofnað og rekið af fyrrum starfsmönnum CCP sem hafa ákveðið að fara sína eigin leið, byggt á reynslu og þekkingu sem þeir hafa fengið þar. Á þennan hátt eru fyrirtæki í nýsköpunarrekstri ákveðnir hreyflar, þeir framleiða ekki bara auð í formi arðs og starfa heldur líka þekkingu fyrir nýjar kynslóðir. Þá mætti maður spyrja sig hvort ekki sé til betri leið til að byggja upp svona fyrirtæki og fjöldaframleiða fyrirtæki af þessu tagi en að tortíma því umhverfi sem varð til þess að þau fyrirtæki urðu til til að byrja með. Nú veit ég ekki nákvæmlega hvaða áhrifaþættir ollu því að Marel gekk vel eða Össuri gekk vel eða Íslenskri erfðagreiningu gekk vel eða CCP. En það er ljóst að það var eitthvað sem virkaði og ég veit ekki til þess að í þinglegu ferli þessa máls hafi átt sér stað samtal við forsvarsmenn þessara helstu nýsköpunarfyrirtækja landsins um það hvað það var sem stuðlaði að því að þeim gekk vel, hvað það var sem hefði getað valdið þeim vandamálum eða olli þeim jafnvel vandamálum, hvaða vandamál það voru sem voru erfiðust fyrir þau og jafnvel hvaða vandamála þau þekkja til sem urðu öðrum nýsköpunarfyrirtækjum að banameini. Það er ljóst að það var eitthvað sem virkaði hér og ég hef oft gagnrýnt það að nýsköpunarumhverfið hérna er ótrúlega lélegt í samanburði við mörg önnur lönd. En einhvern veginn tókst þessum fyrirtækjum að koma sér á legg, fyrst og fremst, held ég, í krafti gífurlegs dugnaðar og góðra hugmynda en ríkiskerfið studdi á einhvern hátt við einhver þessara fyrirtækja. Ef við horfum á tímalínu stærstu, flottustu nýsköpunarfyrirtækja Íslands, þá sjáum við kannski að á tíu ára fresti kemur eitt stórt, nokkurn veginn. Ég held að það sé ágætismeðaltal. Hvernig myndum við stilla þessu frumvarpi upp ef markmiðið væri ekki bara 300 millj. kr. hagræðing, niðurskurður, og lélegra kerfi fyrir alla, sérstaklega minnstu fyrirtækin sem þurfa mestu aðstoðina, ef markmiðið væri þess í stað að tvöfalda tíðni stórra, flottra nýsköpunarfyrirtækja, þ.e. í staðinn fyrir að þau komi upp að jafnaði á tíu ára fresti að þau komi að jafnaði upp á fimm ára fresti? Hver væri breytingin í frumvarpinu þá? Væri það niðurlagning Nýsköpunarmiðstöðvar? Ég held ekki. Væri það aukið fjármagn í Tækniþróunarsjóð? Já, þarna gæti verið möguleiki. Væri það kannski breyting á áherslum? Tækniþróunarsjóður, eins góður og hann er, fjallar ekki um alla hluti. Hann fjallar um tækniþróun. Hann hefur vissulega með ýmiss konar aukahluti að gera en það er ekki mikið svigrúm fyrir þjónustuþróun sem er ekki tæknilegs eðlis innan Tækniþróunarsjóðs. Það er ekki mikið svigrúm fyrir vöruþróun sem felur ekki í sér rannsóknir innan þess. Gætum við kannski náð meiri árangri með því að fókusera aðeins meira á útflutningssögu, að verið sé að búa til hvata til þess að fyrirtæki reyni að hafa eins mikla arðsemi í útflutningi og mögulegt er? Ég held að svona hugsun væri miklu líklegri til að skila af sér einhverju, en ekki taka mark á mér um það, hlustum frekar á fólkið sem hefur bókstaflega gert þetta, sem, eftir því sem ég best veit, var ekki talað við. Ég hef ekki séð umsagnir frá því. Ég velti því fyrir mér hvers vegna ríkisstjórninni þykir eðlilegt að kúvenda nýsköpunarumhverfi Íslands án þess að tala við þekkingarmesta og reynslumesta fólkið á þessu sviði, bæði starfsfólk Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands og þá sem hafa leitt þessi fyrirtæki á þann punkt sem þau eru komin í dag, án þess að heyra í þeim hljóðið, án þess að heyra í þeim um hvað virkar og hvað virkar ekki. Hvernig dettur fólki það í hug? Ef maður ætti að skrifa handrit að gamanleikriti væri þetta kannski fínt upplegg en ef markmiðið er að reyna að búa til gott nýsköpunarumhverfi fyrir íslensk fyrirtæki þá er þetta þveröfugt við það sem á að gera. Ef markmið okkar er að búa til gott nýsköpunarumhverfi þá verðum við að byrja á því að átta okkur á því hvað hefur gengið vel, hvað hefur gengið illa og breyta kerfinu í átt að því, laga það sem er að og gefa í þar sem gengur vel. Að hrúga öllu út með þessum hætti skilar okkur í besta falli óvissu og að öllum líkindum ringulreið.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir góða ræðu og góða gagnrýni á það frumvarp sem við ræðum hér um. Í ljósi alþjóðlegrar reynslu hv. þingmanns og sömuleiðis reynslu hans af þingmannsstörfum sem formaður þingmannanefndar EFTA væri ég forvitin að heyra frá honum hvort ekki sé nauðsynlegt að gefa í þegar kemur að alþjóðlegri samvinnu á sviði nýsköpunar. Margar góðar umsagnir bárust um þetta mál en mjög góð umsögn barst frá Kristjáni Leóssyni, sem er mikill vísindamaður. Þar kemur fram að undanfarin ár hafi samkeppnishæfni Íslands farið versnandi í alþjóðlegum samanburði. Alþjóðleg samvinna og samstarf á vettvangi hins opinbera er, eins og við vitum flest, gríðarlega mikilvægt fyrir alþjóðlega samkeppnishæfni landsins. Mig langar að vita hvort hv. þingmaður deili þeirri sýn með mér. Mér heyrðist hann alla vega koma aðeins inn á það í ræðu sinni. Það væri gott að fá nánari útlistanir á því hvort hv. þingmaður deili því með mér að við þurfum að efla og styrkja þessa alþjóðlegu sýn í samstarfi og samvinnu á alþjóðavettvangi. Sér hann fyrir sér að þetta frumvarp geri það nægilega vel?

Herra forseti. Já, ég er heldur betur sammála þessu. Við búum í alþjóðlegu umhverfi. Allt sem við gerum á Íslandi gerist í því umhverfi. Við lifum ekki í tómarúmi og við verðum svolítið að hætta að láta eins og við búum í tómarúmi. Ég hef t.d. margítrekað nefnt, og nefndi í ræðu minni á fimmtudaginn síðastliðinn, alla vega í einhverri ræðunni þann daginn, að eitt af tækifærunum sem hefði farið forgörðum væri innganga í Geimvísindastofnun Evrópu. Það myndi sennilega kosta Ísland í kringum 70–80 milljónir á ári, líklegast, en myndi skila sér til baka í aðgengi að sjóðum þar sem t.d. einstök fyrirtæki gætu fengið stuðning - ég held að upphæðin sem þau nefna sé 1,5 milljónir evra, sem er töluvert meira en 70–80 millj. kr. ef mér reiknast rétt til. Þannig að það þyrfti ekki nema eitt fyrirtæki að hljóta einn styrk af þeirri stærðargráðu til að við sæjum að nokkrir áratugir af þátttöku í Geimvísindastofnun Evrópu væru búnir að borga sig. Það er fyrir utan allan annan ávinning sem fylgir því að taka þátt í svoleiðis starfi. Það mætti líka nefna alls konar sjóði innan Evrópusambandsins. Það mætti líka nefna ýmiss konar hluti eins og Iðnþróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna, sem Ísland er ekki aðili að. Fæstir á Íslandi, held ég, átta sig á því hvað Iðnþróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna gerir, en það er ekki ekkert get ég sagt. Það er í rauninni fjölmargt sem snýr að því að reyna að miðla þekkingu og reynslu, m.a. úr einkageiranum til annarra fyrirtækja úti um allan heim og byggja 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og vil árétta það að ég vísaði í Kristján Leósson vísindamann hér áðan og hans umsögn. Hann er þróunarstjóri nýsköpunarfyrirtækisins DT-Equipment ehf. og á farsælan feril við Háskóla Íslands að baki. Hv. þm. Smári McCarthy nefndi sjóði Evrópusambandsins og ég tek undir það með honum að þar leynast ótal tækifæri sem nú þegar hafa nýst íslensku rannsóknar- og vísindafólki. Nýlegt dæmi eru svefnrannsóknir sem hlutu evrópskan styrk úr sjóðum Evrópusambandsins til þróunar og nýsköpunar. Sömuleiðis hlaut íslenskur tónlistarmaður nýlega digran styrk úr sjóðum Evrópusambandsins til þróunar á gervigreind og tónlist, og svo mætti lengi telja. Það virðist vera að margir, bæði ráðamenn og þingmenn, tali um nauðsyn þess að efla nýsköpun og að nýsköpun sé tækið og tólið út úr Covid og í viðspyrnunni. Þess vegna er dapurlegt að sjá þetta frumvarp hér og niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar og í raun óljósa sýn á hvað taki við á sviði nýsköpunar, á sama tíma og við erum nánast öll að leggja áherslu á nýsköpun sem eigi að vera leiðin út úr Covid. Mig langar þess vegna aðeins að heyra nánar um hugmyndir hv. þingmanns um þátt nýsköpunar sem leiðar fyrir okkur í viðspyrnunni út úr efnahagskreppunni vegna heimsfaraldursins, hvaða hugmyndir hann og hans flokkur hefur þegar kemur að þætti nýsköpunar. Við erum með ótrúleg tækifæri í höndunum akkúrat núna, að styðja við nýsköpun sem viðbragð við Covid. Þess vegna þurfum við öll að skerpa okkur og skýra okkur þar.

Herra forseti. Kannski bara til að bæta í umræðu um Evrópusjóðina þá eru þeir styrkir sem hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir vísaði til fyrst og fremst svokallaðir Horizon-styrkir, þ.e. almennur rannsóknar- og þróunarstyrktarsjóður Evrópusambandsins sem Ísland hefur aðgang að að hluta. Það eru ekki miklar takmarkanir þar en þær eru einhverjar. En það er fullt af öðrum sjóðum sem við höfum ekki aðgang að, t.d. sjávarútvegs- og úthafsrannsóknarsjóður Evrópusambandsins. Mig grunar að hann gæti mögulega gert eitthvert gagn hér. Það eru líka ýmiss konar innviðaþróunarsjóðir og annað sem gætu nýst hér, þannig að ekki er hægt að hafa of mörg orð um hvað alþjóðasamvinna getur skilað miklu. En varðandi spurningu hv. þingmanns um stefnu Pírata í þessum efnum og hvernig við myndum reyna að nálgast það þá höfum við verið að tala fyrir því allt þetta kjörtímabil, og í rauninni alveg frá því að flokkurinn var stofnaður, að styrkja stoðir nýsköpunar, sem þýðir að hluta til að tryggja meira fjármagn, fleiri úthlutunardaga, fleiri úthlutanir úr sjóðum sem eru að virka, en líka að búa til öflugt stuðningsnet við þau fyrirtæki sem koma inn og passa upp á alla keðjuna, frá tækniþróunarstigi eitt þar sem kemur inn ný hugmynd og alveg upp í tækniþróunarstig níu þar sem verið er að koma hlutum til neytenda. Að þessu marki mætti auðvitað nefna stafrænar smiðjur, FabLabs, en ég átti smáþátt í að koma fyrstu slíku smiðjunni til Íslands og aðrir hv. þingmenn hafa unnið með beinum eða óbeinum hætti að þeim. En þetta er akkúrat glæsilegt dæmi um hvað það getur skilað miklum árangri að færa tækin til nýsköpunar í hendur almennings ef við stöndum rétt að því. Svo er auðvitað erfitt að dæma fyrr en eftir á.

Virðulegi forseti. Mig langaði að koma hérna upp og taka undir með tveimur hv. þingmönnum sem tóku til máls um fundarstjórn forseta, ég sakna stjórnarmeirihlutans í þessari umræðu. Það hefur ekki einn einasti þingmaður stjórnarmeirihlutans, utan framsögumanns meirihlutaálitsins, tekið til máls um þetta efni og er þó af nógu að taka. Hér á eftir mun ég flytja mína þriðju ræðu um efnið sem ég vona að dugi til að koma því að sem ég hef að segja um þetta mál, og er ég þó bara einn þingmaður. Hér hafa þingmenn fjallað um ýmis nýsköpunarmál. Það er ýmislegt að ræða, sér í lagi með hliðsjón af því hversu illa undirbúið frumvarpið var í upphafi og þrátt fyrir ágætar tilraunir meiri hlutans til að bæta úr einhverjum vanköntum frumvarpsins. Ég held að það færi betur á því ef hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans myndu taka þátt í þessari umræðu, ýmist til að verja frumvarpið, því að það gæti orðið áhugaverð umræða, eða jafnvel til að leggja 

Herra forseti. Ég lét þess getið í 1. umr. um þetta mál, þar sem ekki margir voru á mælendaskrá, að mér fyndist eins og það hefði eiginlega orðið til í fundarhléi á landsfundi Sjálfstæðisflokksins. Annaðhvort hefðu menn verið með skrá yfir stofnanir á blaði og svartan tússpenna til að strika yfir eða með servíettu, bryddaðri með fálkanum, þar sem menn hefðu skrifað nöfn á stofnunum sem þeim væru ekki þóknanlegar. En þetta mál er, eins og fram kom í ræðu minni þá, vont, herra forseti. Og eftir að þetta mál hefur gengið til nefndar eins og það gerði, eftir heimsóknir fólks sem kom fyrir nefndina og eftir umsagnir sem bárust um málið er ljóst að málið er mun verra en meira að segja þeir sem töluðu gegn því í upphafi héldu. Ég veit eiginlega ekki hvar maður á að byrja að gagnrýna þetta mál vegna þess að það virðist vera einhver plagsiður í ríkisstjórninni að rífa upp starfsemi með rótum án þess að vita hvað eigi að gerast næst. Þetta hefur t.d. verið mjög áberandi í störfum hæstv. heilbrigðisráðherra sem hefur rifið upp með rótum alls konar starfsemi án þess að vera með í hendi hvað gera skuli næst. Þetta mál er af sama toga. Hér á að tæta niður ríkisstofnun og það er reyndar búið að því, þrátt fyrir að þetta frumvarp sé ekki orðið að lögum. Það er búið að segja upp fólki hjá Nýsköpunarmiðstöð, fólki með áratugareynslu og -starfsaldur, það er búið að segja því upp. Þannig að ef skynsemin kemur til með að ráða hér í þingsal, sem gæti gerst og gerist vonandi, og þetta frumvarp verður fellt eða kallað til baka, sem væri í sjálfu sér best, hvað verður þá um fólk sem búið er að segja upp hjá Nýsköpunarmiðstöð? Það kom fram í máli þeirra sem ég heyrði í á þeim tíma þegar frumvarpið var lagt fram að það var ekki einungis, herra forseti, að ekki hefði verið haft samráð við starfsfólk sem þarna var með áratugastarfsaldur heldur var þetta fólk gjörsamlega hunsað, herra forseti. Það var ekki virt viðlits. En svo að ég snúi mér aftur að landsfundi Sjálfstæðisflokksins þá geri ég líka ráð fyrir að menn hafi sagt: Hérna eru tveir fyrir einn, við slátrum einni ríkisstofnun og búum til einkahlutafélag. Ég er viss um að fagnaðarlátum hefur seint linnt, þeirra sem til heyrðu. En, herra forseti, það er einmitt eitt af því sem ég reyndi að fá svar við í 1. umr. meðan hæstv. ráðherra var hér á vettvangi. Ég spurði: Hvað kostar tilurð einkahlutafélagsins? Verður það með lágmarkshlutafé, sem er 500.000 kr., ef ég man rétt, eða verður það kannski með einhverjar milljónir í hlutafé eða tugmilljónir sem maður myndi halda að starfsemi af þessum toga þyrfti ef hún ætti að vera eitthvað? Nú geri ég ráð fyrir því að ríkið muni leggja fram hlutafé í þetta einkahlutafélag þangað til að einhverjum verður hleypt að troginu. Ég geri ráð fyrir því að það að stofna þetta hlutafélag verði ekki útlátalaust fyrir ríkissjóð en þetta er gert akkúrat á þeim tíma, herra forseti, þegar nýsköpun skiptir okkur kannski meira máli en nokkru sinni fyrr, akkúrat þegar við ættum að vera að byggja heildaráætlun um nýsköpun, alveg frá hugmynd að fullbúnu fyrirtæki. Eins og menn vita hafa það orðið örlög margra sprotafyrirtækja á Íslandi að þegar þau eru orðin burðug og þegar vara er orðin til, kominn er árangur af erfiðinu, eru þessi fyrirtæki seld úr landi. Af hverju? Það er út af því að íslenskar fjármálastofnanir eru mjög tregar til að lána í nýsköpunarfyrirtæki. Við Íslendingar virðumst hafa horn í síðu nýsköpunarfyrirtækja. Það vill þannig til að ég heimsótti Össur stoðtækjasmiðjuna fyrir nokkrum árum. Eins og margir vita er Össur, ef ég man rétt, 60% í eigu danskra lífeyrissjóða. Hvers vegna? Vegna þess að u.þ.b. þegar Össur fór á markað, ætli það hafi ekki verið á árunum 2004–2006, einhvern tímann þá, voru íslenskir lífeyrissjóðir hvattir til að taka þátt og kaupa hlutafé í Össuri. Nei, þeir vildu það ekki. Af hverju? Jú, þeir voru að fjárfesta í viðskiptabönkunum á Íslandi. Þetta var sem sagt árið 2005 eða 2006 eða 2007. Þeir vildu fá meiri ávöxtun en út úr einhverju svona framleiðslufyrirtæki. Það virðist vera einhver rótgróin meinsemd hér á Íslandi að menn hafi ekki hugmyndaflug til að sjá hvað svona sprotar geta gert fyrir íslenskt þjóðfélag. Ég heyrði einhvern tímann þumalputtareglu: Við fáum 100 hugmyndir. Það verða tíu þokkalega burðug fyrirtæki. Það verður eitt Marel eða Össur af þessum 100 hugmyndum. Við höfum svo mýmörg dæmi, sérstaklega í tæknigeiranum núna, hugbúnaðargeiranum, þar sem menn þurfa ekki að burðast milli landa með mikil framleiðslutæki. Þau eru mest í hugum þeirra sem hafa fundið upp og geta miðlað og í tölvum. Þessi fyrirtæki eru núna mjög mörg og hafa á undanförnum misserum, bara á örfáum árum, verið seld úr landi í stórum stíl. Hluti af starfseminni hefur farið með. Sumir eru með starfsmenn hér en kannski miklu fleiri víða úti um lönd. Nú hef ég ekkert á móti því að Íslendingar stundi atvinnuuppbyggingu í útlöndum. Ég hef ekkert á móti því. En mér finnst nærtækara að Íslendingar vinni að atvinnuuppbyggingu hér innan lands og mér finnst miklu nærtækara að við sækjum okkur fjármagn, þess vegna erlendis frá, til að byggja upp þessa starfsemi hér. Herra forseti. Í þessu frumvarpi er engin nýsköpun þó að það heiti frumvarp til laga um opinberan stuðning við nýsköpun. Í því er einfaldlega niðurrif. Það er verið að rífa í sundur stofnun. Það er verið að færa hluta hennar sem er mjög rótgróinn, mikil innbyrðisþekking, mikið stofnanaminni, og ýta honum á annan stað þar sem þekkingin og stofnanaminnið og hefðirnar eru ekki til. En þeir sem höfðu mestan áhuga á þessu máli gátu tikkað við eina stofnun á servéttu inni á landsfundinum og sagt: Nú er þessi úr sögunni. Ég held að það hafi verið mergurinn málsins, að menn gætu komið fram og sagt: Við erum að brjóta niður báknið, sjáið þið bara til, við erum hér að leggja niður stofnun. Við erum líka að búa til einkahlutafélag af því við erum svo miklir frelsissinnar. Herra forseti. Ég verð að segja að tilraunir hæstv. ráðherra í þessu tilfelli til að einfalda báknið hafa verið ansi snautlegar. Hæstv. ráðherra fann t.d. hópana sem eru mjög líklegir til að halda hér uppi einokunarstöðu og vera ansi dýrir í rekstri. Það voru bílasalar. Allt í einu greip hæstv. ráðherra til þess ráðs að afnema löggildingu þeirrar stéttar, mögulega með mjög miklu tjóni fyrir viðskiptavinina. Það á við hér, herra forseti. Þeir sem gerst þekkja til hafa sagt mér: Þessi breyting mun koma verulega illa sérstaklega við frumkvöðla sem eru alveg rétt að byrja, sérstaklega frumkvöðla sem eru kvenkyns. Þetta mun koma illa við þessa hópa. Það að breyta Nýsköpunarmiðstöð í einkahlutafélag getur haft það í för með sér að styrkir sem menn hafa sótt erlendis í mjög miklum mæli verði ekki til reiðu lengur. Það má margt segja Evrópusambandinu til lasts en þeir kunna að færa bókhald í Evrópusambandinu og þeir eru býsna stífir á því að allir fjármunir sem verið er að höndla með séu rétt færðir til bókar og rétt með þá farið. Ég hef trú á því, eftir því sem þessir vísu menn með mikla reynslu hafa sagt mér, að það sé ekkert sjálfgefið að styrkveitingar utan úr heimi muni falla í skaut einkahlutafélags vegna þess að menn treysta því einfaldlega ekki að einsleitnin og gagnsæið í meðferð fjár sé það sama í slíku apparati og í ríkisstofnun með þokkalegt orðspor. Það verður að segja að Nýsköpunarmiðstöð hefur þokkalegt orðspor og meira en það, það eru mjög margir sem hafa sent inn umsögn og mætt fyrir nefndina sem hafa sagt að þetta frumvarp, ef það verður að lögum, sé afturför vegna þess að menn hugsa ekki hvað á að gerast næst, vegna þess að það er óskýrt hvað á að gerast næst. En líkt og ég sagði í upphafi, herra forseti, þá fengu menn að strika út eina ríkisstofnun af lista í kaffihléi á landsfundi Sjálfstæðisflokksins ef sú tilgáta mín er rétt. Ég hef grun um að til þess hafa refirnir verið skornir. Það var ekkert verið að hugsa um að þetta mál væri til framfara á einn eða neinn hátt. Það var ekki hugsunin á bak við það. Hugsunin var einungis þessi: Stútum einni ríkisstofnun svo að við getum barið okkur á brjóst og sagt: Við erum að minnka báknið. Stofnum einkahlutafélag um hluta starfseminnar og sýnum hvað við erum frjálslyndir í verki. Hugsum ekkert um viðskiptavinina, þá sem treysta á stofnunina, hvað þá starfsfólkið, hugsum ekkert um hvernig þetta kemur við þennan hóp. Það kemur okkur ekki við. Það er með miklum ólíkindum að núna eftir gestakomur skuli menn enn vera það forhertir, ég ætla að leyfa mér að nota það orð, herra forseti, að halda áfram með þetta mál. Félagar mínir í Miðflokknum, sem skipa 2. minni hluta atvinnuveganefndar, vitna í nefndaráliti sínu í eina umsögn sérstaklega. Það er umsögn Kristjáns Leóssonar sem er þróunarstjóri nýsköpunarfyrirtækisins DT-Equipment ehf. - þetta stendur hér á blaðinu, herra forseti, þetta eru ekki mín orð af því að þingmálið er íslenska - en um málið segir þar, með leyfi forseta: „Því miður er fyrirliggjandi frumvarp atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra um opinberan stuðning við nýsköpun að sama skapi, að mati undirritaðs, samið án fullnægjandi greiningarvinnu á ráðstöfun opinbers fjármagns til R&Þ, án fullnægjandi samanburðar við sambærileg kerfi í öðrum löndum, án fullnægjandi kostnaðargreiningar á fyrirhuguðum breytingum á fyrirkomulagi tæknirannsókna til framtíðar, án þess að fullnægjandi tillit sé tekið til annarra þátta í starfsemi viðkomandi rannsóknastofnana atvinnuveganna en þeirra sem snúa að nýsköpunarumhverfinu, án greiningar á hvar helstu tækifæri Íslands í tæknirannsóknum liggi og án þess að áætlun liggi fyrir um markvissan stuðning við þau svið til að hámarka árangur af framlagi hins opinbera til tæknirannsókna og nýsköpunar í náinni framtíð. Undirritaður telur að réttast væri að fresta því að leggja fram umrætt frumvarp þar til niðurstöður slíkrar greiningarvinnu liggja fyrir.“ Nú er ég ekki kennaramenntaður. Ég hef ekki reynslu af kennslu og ég hef heldur ekki reynslu við að fara yfir próf en þessi ummæli hér eru falleinkunn í mínum huga, þetta er 0, ekki einu sinni 4,9, þetta er 0. En, herra forseti, menn halda samt áfram. Umsögn eins og þessi er ekki ein stök en menn halda áfram. Það skal haldið áfram, líkt og kerruhestar í fortíðinni með blöðkur fyrir augunum, hafa bara rörsýn á málið. Og þetta fólk segist vera frjálslyndasta fólk á Íslandi, segist vera boðberar frelsisins með kyndilinn í hendinni. Þau fara fram eins og ráðamenn á Íslandi síðustu 50 ár, vaða áfram með hausinn undir sig, tala ekki við neinn, hafa ekki samráð við neinn, hugsa ekkert um það sem fyrir er. Það sem verra er og það sem er kannski verst, það er ekki hugsað um afleiðingarnar af þessu. Ég segi aftur, herra forseti: Akkúrat á þessum tíma núna ættum við jafnvel að vera að þjappa saman stofnunum sem koma að tækninýjungum og nýsköpun, gera þær öflugri og breiðari, betur til þess fallnar að ráða við verkefni sín. Nei, þá er þessi tekin og tætt niður og áratugagamalli sögu í rannsóknum á byggingariðnaði hent í nýja stofnun. Ég er ekki að gera lítið úr þeirri stofnun eða því fólki sem þar vinnur en stofnanaminnið þar er ekki nema nokkurra ára gamalt, eins árs eða tveggja eða hvað það er, á meðan þarna er áratugareynsla undir. Sama er með einkahlutafélagið. Það er ekki enn búið að segja, eins og ég sagði í upphafi, það liggur ekki fyrir, hvert hlutaféð í þessu einkahlutafélagi, sem ríkið leggur væntanlega til þar til Viðskiptaráði verður hleypt að, eigi að vera. Ef það á að vera 500.000 kall þá er það allt í lagi, þá kostar þetta lítið. En ef þetta á að vera burðugt félag með einhverjum tugum milljóna í hlutafé þá verður þetta ekki ókeypis. Við lendum í sömu klemmu og áður. Til hvers setja menn ríkisstofnanir í einkahlutafélög? Það er t.d. til þess að vera komnir undan launasamningum opinberra starfsmanna. Við horfum á það hvarvetna þar sem ríkisfyrirtækjum hefur verið breytt í opinber hlutafélög eða hlutafélög að þá fara launasamningar toppanna út um gluggann. Það dettur engum í hug að ráða sig inn í svona félag á þeim kjörum sem ríkisstarfsmenn unnu á áður. Og ég veit ekki til þess að ríkisstarfsmenn í þessum stofnunum hafi verið illa þokkaðir eða staðið sig öllu verr en aðrir sem við tóku. Ég veit ekki til þess. Við getum í sjálfu sér farið um víðan völl í því hvað hefur verið gert að opinberum hlutafélögum á Íslandi, alveg sama hvort það er útvarpið eða Isavia eða Pósturinn heitinn, skiptir ekki máli. Alls staðar hafa laun hækkað gríðarlega. Það verður fróðlegt að fylgjast með því næstu misseri, verði þetta frumvarp að lögum, hvaða launakjör verða uppi og hver launakostnaðurinn verður í nýstofnuðu einkahlutafélagi í samanburð við það sem áður var í ríkisstofnuninni sem var slátrað á altari landsfundar Sjálfstæðisflokksins fyrir nokkrum árum.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa ágætu ræðu enda var komið inn á margt sem átti eftir að ræða en mér þótti eitt alveg sérstaklega áhugavert. Hv. þingmaður nefndi að það væri ekki nýsköpun í frumvarpinu, sem ég er að mestu leyti sammála en það ber samt svolítið á ákveðinni nýsköpun í misbeitingu á valdi ráðherra, verð ég að segja. Eins og hv. þingmaður fór yfir er ekki beðið eftir því að þetta frumvarp fari í gegn áður en byrjað er að leggja niður stofnunina. Það er svo gott sem búið að eyðileggja Nýsköpunarmiðstöð Íslands nú þegar með yfirlýsingum í stað lagasetningar. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvað honum finnist um slíka hegðun vegna þess að það hlýtur að vera þannig að í þingræðissamfélagi eigi svona hlutir eingöngu að gerast 

Herra forseti. Misbeiting valds eru stór orð en ég held að það sé hægt að segja að hér hafi verið gengið fram af fruntaskap, við getum orðað það þannig, og þá ætla ég aftur að vitna í starfsfólkið sem þarna er búið að vinna, margt með áratugastarfsreynslu. Þetta eru einstaklega gamaldags vinnubrögð. Við erum hér með yngsta ráðherra ríkisstjórnarinnar, sem verður væntanlega kyndilberi síns flokks inn í framtíðina, með hálfrar aldar gömul vinnubrögð eða meira. Þetta er ekki góð ávísun á það sem koma skal. Eitt af því viðkvæmasta sem menn gera þegar svona breytingar fara fram eru áhrifin á þá sem eru fyrir í starfi hjá viðkomandi stofnun og eiga nota bene sinn rétt, eiga sinn rétt, herra forseti, og hann er ótvíræður. Ég kann svo sem ekki að meta það í þessu tilfelli hvort það sé þannig með þetta mál og hvernig hefur verið farið fram, t.d. gagnvart starfsmönnunum sem þarna voru, að þar hafi t.d. skapast bótaréttur. En það kæmi mér ekkert sérlega mikið á óvart því að það er farið þarna fram af fullkomnu skeytingarleysi.

Herra forseti. Það er rétt, skeytingarleysið er algjört og það er svo sem ekki þannig að þetta sé eina ríkisstofnunin sem núverandi ríkisstjórn ætlar sér að tortíma. Það hefur verið gengið ansi hratt niður listann. Mig grunar að þetta hafi verið hin mesta skemmtun á landsfundi Sjálfstæðisflokksins sem hv. þingmaður lýsti. En ég verð samt að ganga aðeins eftir þessu vegna þess að ef það er ekki misbeiting á valdi þegar farið er í það ferli að leggja niður stofnun sem á að vera til samkvæmt lögum áður en lagaleg heimild er til staðar - og ég veit að þetta eru stór orð og ég fer ekkert létt með slík hugtök, en ég velti því samt í alvörunni fyrir mér - hvað er þetta þá? Hvar liggja mörkin? Hversu langt þarf að ganga án þess að hafa fengið vilyrði þingsins fyrir svona ráðstöfun áður en við segjum: Heyrðu, nú er komið gott? Þetta mátt þú ekki sem ráðherra. 

Herra forseti. Nú er það þannig að sá flokkur sem ég tilheyri vill einmitt einfalda ríkisrekstur. Hann vill bregðast við bákninu eins og það er. Það er hins vegar þannig að ef maður ætlar að leggja niður ríkisstofnun eða breyta tilurð hennar að einhverju marki þá segi ég fyrir sjálfan mig að ég myndi æskja þess að það væru tvær aðgerðir eða tvær niðurstöður sem myndu fylgja slíkri niðurlagningu. Annars vegar fjárhagslegur sparnaður og hins vegar efling stofnunarinnar. Þess vegna, eins og ég sagði áður í ræðunni, í staðinn fyrir það að rífa þessa ríkisstofnun í stykki og skipta henni í einkahlutafélag og henda hluta hennar inn í aðra stofnun sem ekki hefur sama stofnanaminni, hvers vegna þá ekki að taka þessi mál saman í eina öfluga stofnun, nýta samlegðina sem það hefur í för með sér og nýta slagkraftinn og breikka starfsemina? 

Virðulegi forseti. Á vef Stjórnarráðsins segir, með leyfi forseta: „Nýsköpun er undirstaða framfara og aukinnar verðmætasköpunar í samkeppnisdrifnum, alþjóðavæddum heimi.“ Undir þetta má svo sannarlega taka. Ég vil fá að þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu, margt gott sem þar kom fram. En í samhengi við mikilvægi nýsköpunar fyrir verðmætasköpun í samfélaginu þá tók ég eftir orðum hans um kvenkyns frumkvöðla og aðstæður þeirra og hefði áhuga á að fá nánari útlistun hv. þingmanns á sýn hans á opinberan stuðning við þessa frumkvöðla, konur. Við tölum fyrir fjölbreytileika og mikilvægi hans í atvinnulífinu en hljótum jafnframt að vera meðvituð um þýðingu þess og þá staðreynd að hópur frumkvöðla er líka fjölbreytilegur hópur.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þetta andsvar hv. þingmanns. Það sem ég átti við með því að þetta kæmi illa við kvenkyns frumkvöðla er að í Nýsköpunarmiðstöð núverandi hefur verið sérstakt prógramm, eins og við köllum það á ensku en við notum annað orð yfir það, sem er beinlínis ætlað frumkvöðlum úr hópi kvenna. Þarna er búið að byggja upp þekkingu. Þarna er búið að byggja upp brú á milli þessara frumkvöðla og stofnunarinnar. Þetta hefur mælst mjög vel fyrir. Núna þegar stofnunin verður liðuð í sundur er þetta verkefni í vindinum. Það var það sem ég átti við þegar ég sagði að þetta frumvarp, yrði það að lögum, myndi koma niður á frumkvöðlum úr hópi kvenna. Eins og við vitum báðir, herra forseti, eru konur nú í miklum meiri hluta þeirra sem sækja sér víðtækari menntun þannig að við eigum ef eitthvað er von á því að fá enn stærri hluta af konum sem koma fram sem frumkvöðlar með nýjar hugmyndir, með aðra sýn. Það er ekki - og ég endurtek að við erum að tala um ungam og ferskan ráðherra með ævagömul viðhorf - í anda þess að stuðla að nýsköpun úr þessum stækkandi hópi að fara fram með þeim hætti sem gert er í þessu frumvarpi, alls ekki, síður en svo.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svörin og áhugann hvað þennan þátt varðar því að ég held að það sé hluti af þeim veruleika að atvinnulíf okkar þyki of einhæft; hluti af lausninni hlýtur auðvitað að vera að virkja krafta allra. Ég tek undir það sem hann segir að miðað við þátttöku og hlutfall kvenna í háskólum landsins sé sá sístækkandi hópur líklegur til að sækja enn frekar fram og sé líka hópur sem eigi stuðning skilinn til að geta gert það. Ég velti því fyrir mér hvaða leiðir hv. þingmaður sér til þess að ýta enn frekar undir það að konur geti sótt fram á þessu sviði.

Hæstv. forseti. Ef minnið bregst mér ekki hefur það verið þannig undanfarin ár að hvað varðar umsóknir um styrkveitingar og umsóknir um fé til verkefna sem eru af nýsköpunartoga hafa konur verið í miklum minni hluta alla vega fram undir það síðasta. Upphaflega var nú einhver sem lét frá sér að þetta væri birtingarmynd þess að konur héldu sig til baka, trönuðu sér ekki fram. Við sjáum þetta náttúrlega líka í pólitíkinni, að það er stundum erfitt að fá konur til að bjóða sig fram á lista. En auðvitað er þetta fortíðarvandi, fortíðarhugsun. Ég segi aftur: Ungur ferskur ráðherra með afdalahugsunarhátt, kona, glæsileg, ung - ef hún þekkir ekki þennan vitjunartíma, hvað þá með okkur gráskeggjana sem ættum kannski ekki að vera merkisberar þess að konur hasli sér völl? En auðvitað erum við það af því að við verðum, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni góða ræðu. Mér þótti athyglisverð og líkleg tilgáta hv. þingmanns að hér sé um að ræða mál sem orðið hafi til á servíettu í kaffihléi á landsfundi Sjálfstæðisflokksins. Mér þóttu líka merkilegar vangaveltur hjá hv. þingmanni um að e.t.v. sé áhugi íslenskra stjórnvalda á nýsköpun meira bundinn við ræður á tyllidögum en í raun, og e.t.v. hafi íslenskir valdamenn í fjármálalífi, þar á meðal lífeyrissjóðunum, horn í síðu nýsköpunar. Mig langar að heyra hv. þingmann velta því fyrir sér með mér í hverra þágu þetta uppátæki er, þ.e. annarra en danskra lífeyrissjóða, sem nú þegar hafa hagnast nokkuð af þessu viðhorfi íslenskra stjórnvalda til nýsköpunar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar því að mér finnst sjálfum þetta mjög merkilegt. Það er eiginlega alveg sama hvar við horfum á nýja atvinnustarfsemi á Íslandi, stór apparöt eins og lífeyrissjóðirnir, sem eru með þúsundir milljarða undir, hafa verið til í að fjárfesta í rannsóknarskipum sem áttu að vera einhvers staðar við olíuleit hér langt norður í hafi. En þeir voru ekki til í á sínum tíma, í kjölfar hruns, að fjárfesta í því sem nú heitir HS Orka, af því að þá voru þeir að fjárfesta í Icelandair, ef ég man rétt, án þess að ég geri á nokkurn hátt lítið úr því góða fyrirtæki. En það virðist vera einhvern veginn þannig að ef tækni er innifalin, ekki seðlabúnt sem blasir við, séu menn tortryggnir og hræddir við að festa fé sitt í sprotum, því miður.

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Hér er fleira í húfi en bara nýsköpun vegna þess að í umsögn frá Verkfræðingafélagi Íslands er talað um að verði þetta frumvarp að lögum án nauðsynlegra breytinga sé hætt við að óbætanlegt tjón verði á umhverfi nýsköpunar og hagnýtra tækni- og byggingarrannsókna á Íslandi. Við erum náttúrlega minnt á það daglega í hvers konar landi við búum, hvernig náttúran er hérna og hversu mikilvægt það er að til staðar sé mjög góð þekking á byggingum og þoli bygginga. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann deili með mér áhyggjum af því að þessi þekking og þetta, mér liggur við að segja stofnanaminni, kunni að vera í uppnámi.

Hæstv. forseti. Já, þetta var einn mergurinn málsins í þeirri ræðu sem ég hélt áðan, að með því að taka rannsóknarhlutann út úr stofnuninni, þ.e. Rannsóknastofu byggingariðnaðarins, og koma henni annars staðar fyrir þá værum við að höggva niður það stofnanaminni sem til er. Við þurfum nú ekki að ganga langt hér um nágrennið til að sjá afleiðingar þess að ekki sé farið fram af fyllstu gætni eða öryggi þegar uppbygging húsnæðis er annars vegar. Við höfum í gegnum tíðina glímt við alkalískemmdir, mygluskemmdir nú í seinni tíð og burðarþol steypu hefur verið misjafnt af því að sementið okkar hefur verið af misjöfnum toga o.s.frv., þannig að það er brýn nauðsyn á því að þessi þekking sé til. Það er beinlínis sorglegt að menn skuli gera jafn lítið úr þeirri þekkingu og reynslu sem þarna hefur myndast eins og blasir við í frumvarpinu, því miður.

Herra forseti. Hv. þingmaður sagði í ræðu sinni að Evrópusambandið kynni að halda bókhald. Það er rétt. En Evrópusambandið kann líka að styðja nýsköpun. Evrópusambandið er traustur bakhjarl nýsköpunar og rannsókna og hefur verið ansi lengi. Við sjáum að hornsteinn Evrópusamvinnunnar er að efla lítil og meðalstór fyrirtæki sem eru hryggjarstykkið í atvinnulífi í Evrópu og að sama skapi á Íslandi. Innri markaðurinn allur byggist á því að hjálpa og staðla og samræma í þágu hins smáa. Sömuleiðis ríkisstyrkjareglur Evrópusambandsins. Samkeppnisreglur Evrópusambandsins eru miðaðar að því að koma í veg fyrir að hinn stóri geti valtað yfir hinn smáa. Byggðaþróunarsjóður Evrópu hefur sömuleiðis gegnt lykilhlutverki í evrópskri nýsköpun. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann sjái ekki tækifæri í fullri aðild Íslands að Evrópusambandinu þegar kemur að nýsköpun og framgangi rannsókna. Ég veit að hv. þingmaður er skeptískur á aðild, en sér hann a.m.k. ekki þennan kost við aðild Íslands að Evrópusambandinu?

Nei.

Hæstv. forseti. Sá sem hér stendur er ólíklegastur manna til að syngja Evrópusambandinu mikinn prís. 

Herra forseti. Mér finnst vera frekar holur hljómur í þessu hjá hv. þingmanni því að hann skilgreinir sjálfan sig sem alþjóðasinna þótt hann sé ekki einu sinni tilbúinn að skoða með opnum huga þá kosti sem felast í fullri aðild að Evrópusambandinu. Mér finnst nýsköpun og nýsköpunargeirinn vera svo kjörið tækifæri til að líta Evrópusambandið jákvæðari augum en hv. þingmaður gerir, sérstaklega á meðan við höfum þá ríkisstjórn sem við höfum í dag. Í gær var kynnt fjármálaáætlun til fimm ára. Þar eiga framlög til nýsköpunar að lækka um 31 prósentustig frá 2021–2026. Ef við værum aðilar að Evrópusambandinu myndi Evrópusambandið geti vegið upp á móti niðurskurði til nýsköpunar. Það skiptir máli. Við erum að kljást við 100 ára djúpa kreppu. Ég hef haldið margar ræður um þetta, um að nýsköpun sé töfraorð í kreppu og um það erum við hv. þingmaður sammála. Það er svo merkilegt með nýsköpunarhugtakið og nýsköpun að það er þverpólitísk samstaða um að efla hér nýsköpun. 

Hæstv. forseti. Það var þó nokkur eldmóður í þessu andsvari. En það er þannig, herra forseti, að ég er að eðlisfari varkár maður. Ef ég er t.d. á gönguferð og maður á undan mér veður yfir læk og fer upp fyrir stígvélin er ég ólíklegur til að fara á eftir honum. Við höfum einmitt dæmi um það af því að nágrannaþjóð okkar er nýlaus úr því nauðungarsambandi sem Evrópusambandið er og útganga þess lands, sem er nú með mestu veldum í Evrópu, bæði hvað varðar fjárhag, hernaðarmátt o.fl. Mér skilst, og nú er ég ekki búinn að lesa Brexit-samninginn til fullnustu, að lausnin að því að Bretar gátu yfirgefið Evrópusambandið var að þeir sættust á að halda eftir fjórðungi af fiskveiðiheimildum sínum í eigin löggjöf, eigin landhelgi. 

Herra forseti. Þetta frumvarp er sett fram eins og að óathuguðu máli, líkt og skýrt er rakið í umsögnum og vakið hefur verið máls á hér í fjölmörgum ræðum. Frumvarpið var vanbúið, eins og við Miðflokksmenn vekjum máls á í áliti okkar með vísan til afar gagnlegrar umsagnar Kristjáns Leóssonar sem gjörþekkir þetta málefnasvið. Frumvarpið snýst um að því er virðist eina hugdettu. Hún er sú að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og skapa mikla óvissu, að ekki sé sagt tjón, en óvissu a.m.k. um verkefni hennar í framhaldinu, að ekki sé talað um óboðlega framkomu við starfsfólk stofnunarinnar. Ekki hefur svo mikið sem verið borið við að leggja fram fjárhagsáætlun fyrir hið nýja einkahlutafélag sem á að taka við hluta af verkefnum Nýsköpunarmiðstöðvar. Herra forseti. Sem nefndarmaður í atvinnuveganefnd sem hefur haft þetta mál til umfjöllunar ætla ég að segja það hér að ég tel nauðsynlegt að hv. atvinnuveganefnd komi saman milli umræðna til að fá nánari upplýsingar um þennan þátt málsins, fjárhag einkahlutafélagsins. Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að vísa aðeins í umsögn Verkfræðingafélags Íslands því að eitt af þeim málum sem vekja miklar áhyggjur er framtíð hagnýtra byggingarrannsókna og um það er sagt í umsögn Verkfræðingafélags Íslands, með leyfi forseta: „Lýst er áhyggjum af framtíð hagnýtra byggingarrannsókna sem hefur verið sinnt af Nýsköpunarmiðstöð Íslands (NMÍ) sem nú á að leggja niður. Að mati VFÍ þarf að vera til eining sem sinnir því millistigi sem eðlilega verður milli háskólarannsókna og vöruþróunar fyrirtækja í ríku samstarfi við háskóla og atvinnulíf, á sviði byggingarrannsókna sem og á öðrum sviðum tæknirannsókna, jafnframt því að vera til ráðgjafar og veita sprotafyrirtækjum faglegan stuðning. Einnig er hætt við að erfiðara verði fyrir frumkvöðla og hugmyndaríka einstaklinga að fá grunnaðstoð við að þróa hugmyndir sínar.“ Þetta eru náttúrlega allt saman mjög mikilvægar athugasemdir hjá verkfræðingum sem auðvitað þekkja vel til þessara mála. Bara til að varpa ljósi á þessar hagnýtu byggingarrannsóknir er hérna í öðru skjali frá Verkfræðingafélagi Íslands svolítil upptalning þegar fjallað er um hagnýtar byggingarrannsóknir. Segir þar, með leyfi forseta: „Einn af þeim mikilvægu þáttum sem NMÍ (áður Rb) hefur sinnt eru hagnýtar byggingarrannsóknir. Má þar nefna vistvæna steinsteypu, rakaflæði í byggingum, loftgæði innan bygginga, slagregnsáraun auk ótal fleiri þátta sem fjallað hefur verið um í skýrslum og svokölluðum Rb blöðum sem eru öllum aðgengileg án endurgjalds. Samkvæmt áformum stjórnvalda er Húsnæðis- og mannvirkjastofnun (HMS) ætlað það hlutverk að sjá um þessa útgáfu í framtíðinni. Draga má í efa að þetta fyrirkomulag henti þar sem HMS er í raun eftirlitsstofnun, ekki rannsóknastofnun.“ Herra forseti. Það er af þessari ástæðu sem við hv. þm. Sigurður Páll Jónsson vekjum máls á því í minnihlutaáliti okkar, áliti 2. minni hluta sem hér liggur fyrir, að það hefur ekki verið með neinu móti skýrð sú fyrirætlan að vista nýjan samkeppnissjóð hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sem ekki er vitað til að hafi reynslu af slíkri starfsemi á meðan til að mynda Tækniþróunarsjóður er vistaður hjá Rannís, eins og þessi sjóður ætti náttúrlega að vera líka. Herra forseti. Það má vísa sömuleiðis, og ég vil gera það, til umsagnar Rannís. Þar segir, með leyfi forseta: „Starf NMÍ á sviði byggingaprófana og byggingarrannsókna, efnagreininga, sem og á sviði efna- og líftækni, er mikilvægur þáttur í nýsköpunarumhverfinu og því nauðsynlegt að gera ráð fyrir að slík starfsemi haldi áfram. Þar er til staðar umfangsmikill búnaður og færni sem ólíklegt er að einkaaðilar byggi upp á næstunni.“ Þá segir einnig í umsögn Rannís: „Heiti á frumvarpsins er nokkuð villandi, þar sem það gerir ekki grein fyrir nema litlum hluta opinbers stuðnings við nýsköpun.“ Ég vil leyfa mér að bæta við að hugtakinu nýsköpun er ekki gefið nokkurt inntak í frumvarpinu. Þar er enga greiningu að finna um hvernig þessum þætti verður betur skipað með samþykkt frumvarpsins. Herra forseti. Þá vil ég loks vísa til umsagnar sem barst frá fulltrúum starfsmanna Nýsköpunarmiðstöðvar en þar segir, með leyfi forseta: „Markmið frumvarpsins er að leggja Nýsköpunarmiðstöð Íslands (NMÍ) niður, færa hluta verkefna til annarra opinberra aðila og einkavæða önnur. Afleiðingar þessara breytinga eru fjórþættar: Þjónusta við landsbyggðina versnar, stuðningur við nýsköpun versnar án þess að kostnaður lækki, aukin yfirbygging og verri meðhöndlun á opinberu fé, sú starfsemi sem er færð í einkaréttarlegt rekstrarform hentar betur að hafa í opinberum rekstri.“ Herra forseti. Það verður ekki sagt að ríkisstjórnin skili góðu verki í opinberum stuðningi við nýsköpun, a.m.k. ef marka má þetta frumvarp. Í landinu er mikil þekking fyrir hendi sem ekki er nýtt. Það er reyndar mikill samhugur sem glöggt má finna meðal þingmanna og áhugi meðal þeirra á nýsköpun sem er málefni sem reis hátt í aðdraganda alþingiskosninganna 2017 og setti svip á kosningabaráttuna. Samstaða þingmanna sést á starfi hv. atvinnuveganefndar sem lagði sig fram um að berja í brestina sem eru í þessu frumvarpi. En ríkisstjórnin missti af gullnu tækifæri til að koma fram með mál sem breið samstaða gæti tekist um á Alþingi. Þess í stað erum við hér með mál sem fær lítinn sem engan stuðning frá stjórnarandstöðu og þingmenn stjórnarflokkanna þriggja sýnast styðja með hangandi hendi, enda hafa þeir ekki látið sjá sig hér við 2. umr. ef undan er skilin framsaga hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur sem talaði fyrir áliti meiri hluta nefndarinnar. Herra forseti. Það er ekki laust við að maður sé mjög hugsi yfir því að þetta frumvarp, svo vanbúið og vanhugsað sem það sýnist vera, skuli hafa verið lagt fram.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna, það er margt sem ég get tekið undir þar. Mig langar sérstaklega að nefna það sem þingmaðurinn nefndi varðandi framkomu gagnvart starfsfólki Nýsköpunarmiðstöðvar, af því að þessi óvissuför sem farið var af stað í fyrir rúmu ári er til skammar, svo ekki sé fastar að orði kveðið. En mig langaði að velta öðru upp við þingmanninn, þetta var ekki aðaltilefni þess að ég vildi eiga orðastað við hann. Hv. þingmaður talaði um að vonandi og mögulega og jafnvel sennilega hefði ekki hlotist tjón af þessu ferli. Það á kannski eftir að verða skýrara þegar þessu nýja kerfi verður komið á. En einmitt vegna þess að hv. þingmaður er vel að sér í hagfræði langar mig að leyfa mér að hugsa aðeins upphátt með honum, hvort það hafi ekki verið dýru verði keypt að fara af stað í þetta. Fólk hefur flosnað upp úr starfsstöðvum úti um landið hjá Nýsköpunarmiðstöð, sem kemur væntanlega niður á getu stofnunarinnar til að styðja við nýsköpun úti um landið, og sérstaklega hefur holast innan úr þeirri deild sem styður frumkvöðla á frumstigi. Þar sem voru 20 starfsmenn áður en þessi ósköp dundu yfir eru ekki nema tveir í dag. Það er einmitt á tímum þar sem ríkisstjórnin lýsir því yfir að nýsköpun, þekking, rannsóknir og þróun séu grundvöllur efnahagsviðspyrnunnar. Er ekki bara mjög líklegt að hægt sé að reikna út gríðarlegan samfélagslegan kostnað af þeirri óreiðu sem verið hefur í nýsköpunarmálum undanfarin ár vegna þessarar ákvörðunar ráðherrans?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það sem ég var að ræða hér var að sú ákvörðun um að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð hefur leitt af sér mikla óvissu á margvíslegum sviðum í þessu nýsköpunarumhverfi öllu, náttúrlega fyrir starfsfólkið á þessu erfiða árið 2020 o.s.frv. Ég leyfi mér að bæta við að þarna hefði jafnvel verið unnið tjón. Þarna var ákveðin eining sem komin var mikil reynsla á og hvílir að sumu leyti á gömlum merg, sem er Rannsóknastofa byggingariðnaðarins. Nú er þetta einhvern veginn leyst upp án þess að í frumvarpinu sé endilega gert grein fyrir því hvernig þeim málum verði ráðstafað. Það kemur þá í hlut hv. atvinnuveganefndar að reyna að sparsla í sprungurnar og það er það sem er leitast við að gera. Þetta var mjög mikið rætt í nefndinni. Það var öllum mjög fljótlega ljóst að þetta mál væri haldið mjög alvarlegum ágöllum. Síðan er það þannig að menn sjá þarna álit meiri hluta og það er afrakstur af því samtali sem átti sér stað innan nefndarinnar og sjálfsagt líka á vettvangi meirihlutafólksins. Við erum þarna með tvö minnihlutaálit þar sem við nálgumst málin með svipuðum hætti. Í lokaorðum mínum lýsti ég því hversu hugsi ég væri yfir því að þetta mál væri komið fram og að gengið væri fram með þeim hætti að það væri unnið hérna - ja, ákveðið tjón sem felst þá í því að þessi samhenta eining er ekki lengur fyrir hendi.

Herra forseti. Hv. þingmaður nefndi Rannsóknastofu byggingariðnaðarins. Mig langar einmitt að nefna hana í mínu síðara andsvari vegna þess að þingmaðurinn talaði um hana sem millistig á milli atvinnulífs og fræðasamfélags, hagnýtar byggingarrannsóknir. Mér finnst þetta dálítið smart leið til að ramma þetta inn. Nýsköpunarmiðstöð er í heild sinni einhvers konar svoleiðis millistig og opinber stuðningur við nýsköpun þarf sennilega alltaf að vera millistig á milli fræðasamfélagsins, atvinnulífsins, annarra anga ríkisvaldsins, sveitarfélaga og frjálsra félagasamtaka. Þetta á að vera grautarpottur og upp úr honum tökum við nýsköpunina inn í framtíðina með ausunni. Af því að ég veit að þingmaðurinn býr líka að reynslu úr háskólasamfélaginu langar mig að velta upp með honum hvort sú breyting sé ekki ein sú háskalegasta í þessu frumvarpi, að taka Nýsköpunarmiðstöð sem getur, vegna þess einmitt að hún er á vegum hins opinbera, þjónað því hlutverki að vera miðpunktur allra þessara ólíku þátta, og færa hana yfir í eitthvert einkahlutafélagsform sem þar að auki er með þrengri fókus, sem þar að auki stígur skrefið í átt frá breiðri nýsköpun allra vísindagreina yfir í að vera með einhvern tæknifókus sem við hug- og félagsvísindamennirnir hljótum að vera sammála um að sé ekki eina leiðin til að stuðla að framþróun í samfélaginu. Það er ekki eina nýsköpunin sem er einhvers virði. Mig langar að velta því upp hvort þessi einkavæðing á Nýsköpunarmiðstöð geri afurðina sem út úr henni kemur hreinlega ekki miklu verr í sveit setta til að takast á við verkefni.

Herra forseti. Ég gæti eignað mér heiðurinn af umræðunni um þetta millistig, en ég sótti það í og vitnaði til umsagnar Verkfræðingafélags Íslands. Svo ég lesi þá setningu, með leyfi forseta: „Að mati VFÍ þarf að vera til eining sem sinnir því millistigi sem eðlilega verður milli háskólarannsókna og vöruþróunar fyrirtækja í ríku samstarfi við háskóla og atvinnulíf, á sviði byggingarrannsókna sem og á öðrum sviðum tæknirannsókna, jafnframt því að vera til ráðgjafar og veita sprotafyrirtækjum faglegan stuðning.“ Tengingin við háskólasamfélagið er atriði sem skiptir máli í þessu sambandi. Það er skemmst frá því að segja að háskólarnir, eins og til að mynda Háskóli Íslands, sýnast taka vel í það samstarf sem þarna virðist stefnt að milli einkahlutafélags og háskóla. En fram kom mjög gagnleg og skýr ábending frá Háskóla Íslands, sem við hv. þingmaður, félagi minn í Miðflokknum, Sigurður Páll Jónsson, tókum upp í okkar álit. Hún er að það væri ekki varlegt að gera ráð fyrir því að þetta nýja einkahlutafélag gæti sótt sér umtalsverða fjármuni í erlenda samkeppnissjóði eins og Nýsköpunarmiðstöð hefur tekist, vegna þess að rekstrarformið er kannski ekki það allra heppilegasta í þessu. En að því slepptu þá þurfa menn, áður en þeir geta með árangursríkum hætti sótt fé í slíka sjóði, að hafa skapað sér ákveðið orðspor og hafa kynnt sig á þessum vettvangi sem marktæka viðtakendur slíks fjár.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Já, hið fræðilega á að vera hagnýtt og hið hagnýta á að vera fræðilegt og til þess að svo megi verða þurfum við svona millistykki sem er einmitt nýsköpunarmiðstöð af því tagi sem hér er verið að leggja niður, eða þannig kýs ég að skilja þetta. Mér finnst þetta svolítið vera eins og þessi tölvufyrirtæki sem eru alltaf að búa til ný og ný millistykki til að rugla okkur í ríminu og láta okkur kaupa meira. Stjórnvöld eru að gera það núna, þau eru að koma með eitthvert nýtt millistykki sem enginn veit hvernig verður og enginn veit hvar verður og enginn veit hvað á að tengja og hvernig tengingarnar verða. Hér er lagt upp í mikla óvissuferð og mér finnst þetta jaðra við að vera hálfgerð hamfarastefna. Fram hefur komið að nefndinni hafi borist 34 innsend erindi í þessu máli og 86 gestir hafi komið fyrir nefndina. Hv. þingmaður hefur bæði lesið mikið um þetta og hefur hlýtt á marga sérfróða gesti segja frá sínum skoðunum, sem mér skilst að hafi upp til hópa verið varnaðarorð. Mig langar til að heyra aðeins ofan í hv. þingmann um það hvernig hann sér þetta fyrir sér, hið æskilega fyrirkomulag, hvernig hann myndi sjá fyrir sér að þessum málum yrði best fyrir komið, hvort við höldum áfram algerlega á sömu braut, 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni kærlega fyrir andsvarið. Varðandi þetta millistykki er einn þáttur í því sem mig langar að bæta við, sem ég hef áður sagt: Sumar rannsóknir henta mjög vel þeim aðilum sem starfa á vettvangi háskóla. Þá snýst allt um það að fást við efni og skila niðurstöðum sem fást birtar í viðurkenndum, helst erlendum fræðiritum. Þetta er auðvitað leiðin að framgangi innan hins akademíska samfélags. Síðan eru aðrar rannsóknir, við getum kannski kallað þær, svona til að stytta okkur leið, af hagnýtara tagi eða eitthvað slíkt, sem ekki henta jafn vel í þessu skyni en eru nauðsynlegar og eru samfélaginu nauðsynlegar. Við sjáum að það getur tekist gott samstarf við háskólana um fyrrgreindu tegundina af rannsóknum en hitt er skilið eftir í einhvers konar limbói, ef svo má orða það. Það er í raun og veru ófrágengið mál. Að vísu er tekist á við þetta í tillögu meiri hlutans en það er um að marka eigi stefnu í þessum efnum varðandi byggingarrannsóknirnar. Það á að gefa sér tvö ár í það. Hitt atriðið ætti að liggja fyrir núna og hefði átt að liggja fyrir við framlagningu frumvarpsins. Varðandi orð hv. þingmanns um hamfarastefnu þá get ég sagt um hana 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Við þetta má kannski bæta að forsenda fyrir því að fjármagn fáist úr einkageiranum er náttúrlega að fjármagn sé til staðar úr opinberum sjóðum. Það er alger forsenda. Hv. þingmaður gerði að umtalsefni í ræðu sinni umsögn sem 2. minni hluti nefnir í sínu nefndaráliti og er líka nefnd í nefndaráliti frá 1. minni hluta atvinnuveganefndar sem hv. þingmenn Albertína Friðbjörg Elíasdóttir og Helgi Hrafn Gunnlaugsson skrifa undir. Það er nokkuð mikið talað um umsögn Kristjáns Leóssonar. Meðal þess sem kemur fram í hans umsögn, sem ég hjó eftir, er að Ísland hafi verið í 13. sæti á lista Global Innovation Index á árunum 2015–2017, sem er svona þokkalegt, kannski ekkert sérstakt, en á árinu 2018–2020 hafi það verið í 20.–23. sæti. Þetta er á sama tímabili og árlegur hagvöxtur er 2–7%. Mér finnst þetta vera áhyggjuefni. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort það geti hugsast að Ísland muni e.t.v., ef svo fer fram sem horfir og þetta mál verður að veruleika, hrapa enn neðar á þessum lista.

Herra forseti. Það er kannski ekki margt sem bendir til þess, varðandi þennan tiltekna lista sem hv. þingmaður gerir hér að umræðuefni upp úr umsögn Kristjáns Leóssonar, að þetta frumvarp sé sérstaklega fallið til að styrkja stöðu Íslands á þeim lista. Það verður að segjast eins og er. Mig langar til að nota þetta tækifæri og bæta því við að eitt af því sem vantar í þetta er erlendur samanburður. Hvaða skipan hafa okkar nágrannaþjóðir og aðrar þjóðir sem hafa náð langt á þessum vettvangi skapað í kringum opinberan stuðning á þessu sviði? Ég ætla að segja frá því hér að ég kallaði ítrekað eftir þessu á fundum hv. atvinnunefndar. Þetta er svo sem út af fyrir sig lítillega orðað í umsögn meiri hlutans en ég hefði talið mjög æskilegt að fjallað væri um það hvaða fyrirmyndir við legðum helst til grundvallar meðal okkar nágrannaþjóða, hvað þau hefðu metnað til að gera enn betur en við gerum og þá kannski með hliðsjón af því sem öðrum hefur tekist, því væri lýst í þessu móverki öllu saman að hverju raunverulega væri stefnt með þessari viðleitni allri. En þetta er því miður ekki neins staðar að finna. Það sem Kristján Leósson, fyrst vísað er til hans hérna, dregur alveg frábærlega fram og með hnitmiðuðum hætti, og við hv. þm. Sigurður Páll Jónsson tókum upp í okkar minnihlutaálit, er hvað undirbúningi málsins var áfátt.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um opinberan stuðning við nýsköpun. Í ljósi þess að umræða um þetta mál hefur mestan part verið í neikvæðara lagi þá er kannski rétt að byrja á því að taka fram, sem ég held að við séum öll sammála um sem höfum tjáð okkur í þessum sal, að nýsköpunarumhverfið á Íslandi er langt í frá fullkomið, óbreytt staða er engan veginn hið æskilega ástand. Umhverfi nýsköpunar á Íslandi þarf að styrkja, opinberum stuðningi við nýsköpun þarf að breyta en sú aðferð sem ríkisstjórnin hefur valið er eins öfugsnúin og hugsast getur. Það hefði nefnilega verið mjög lítið mál að safna saman hugmyndum, ræða við starfsfólk Nýsköpunarmiðstöðvar, þá sem nota þjónustu Nýsköpunarmiðstöðvar, starfsfólk Rannís og tengdra stofnana, sprotafyrirtækja, fólk innan háskólasamfélagsins og aðila vinnumarkaðarins. Þetta er nefnilega allt fólk sem vinnur við að fá hugmyndir og hrinda þeim í framkvæmd. Þetta er fólk sem vinnur við það að sjá hvernig er hægt að gera hlutina betur. Þetta fólk er allt sammála okkur um að nýsköpunarumhverfið sé ekki fullkomið. Í staðinn er farið af stað í það sem mætti reyndar kalla nýsköpun í opinberum rekstri vegna þess að þetta frumvarp og allt þetta ferli verður hægt að nýta í framtíðinni sem hráefni og hryggjarstykki í námskeiðum um breytingastjórnun, um það hvernig eigi ekki að gera hlutina. Fyrir utan það að þessi leið nær því ekki fram að styrkja nýsköpunarumhverfið á Íslandi, þrátt fyrir að það eigi að vera markmiðið, þá lýsir allt ferlið ólíðandi viðhorfi til starfsfólks opinberrar stofnunar, sem mestallt síðasta ár stóð frammi fyrir fullkominni óvissu um framtíð sína. Það eina sem það vissi fyrstu vikurnar var að ráðherra ætlaði að leggja stofnunina niður, og gera síðan eitthvað. Það er óþolandi óöryggi fyrir það fólk sem treystir á þjónustu nýsköpunarmiðstöðvar, frumkvöðlana sem í orði kveðnu á að styðja betur með þessu frumvarpi. Það fólk bjó í staðinn við það að Nýsköpunarmiðstöð gat sífellt verr sinnt hlutverki sínu vegna þess að fólk hætti að vinna þar við þessar ólíðandi aðstæður. Svona gerist þegar stjórnvöld horfa ekki á málaflokka eða verkefni heldur sjá bara stofnanir og ákveða að leggja þær niður, eða í þessu tilviki að einkavæða Nýsköpunarmiðstöð yfir í Tæknisetur Íslands ehf. og fleygja verkefnum sem út af standa um hvippinn og hvappinn. Ef stjórnvöld hefðu hins vegar, í staðinn fyrir að vera með þessa rörsýn á það að leggja niður stofnun, sest niður með öllu því fólki sem vill nýsköpunarumhverfinu vel, þá værum við í allt öðrum sporum í dag. Þá hefðum við á síðasta ári getað keyrt í gegn breytingar til góðs á nýsköpunarumhverfinu sem hefðu þar að auki verið hluti af þeim mótor sem við þurfum í viðspyrnu næstu ára. Ríkisstjórnin hefur svo sem ítrekað lýst því yfir að nýsköpun og þekking og rannsóknir og þróun eigi að leggja efnahagsviðspyrnu Íslands í kjölfar Covid-19 lið. Þetta frumvarp laskar hins vegar getu geirans til þess, þetta laskar getu nýsköpunargeirans til að standa undir þeirri áskorun að reisa Ísland við eftir kórónuveirufaraldurinn, ekki bara frumvarpið sjálft heldur allt ferlið áður en það leit dagsins ljós, allt frá tilkynningu ráðherrans. Þá vaknar spurningin: Ætli sé hægt að mæla, ætli sé hægt að reikna út, ætli sé hægt að setja verðmiða á það hversu mikið þessi ákvörðun ráðherra kostaði samfélagið? Minni þróttur nýsköpunargeirans, minna afl frumkvöðla á síðasta ári, sem getur hafa leitt af öllu þessu ferli, leiðir einfaldlega til minni nýsköpunar og minni efnahagslegra umsvifa í samfélaginu. Auk þess eru dýru verði keyptar þær afleiðingar sem hafa orðið gagnvart starfseminni eins og hún átti að vera á síðasta ári. Fólk hefur flosnað upp úr starfsstöðvum Nýsköpunarmiðstöðvar úti um landið. Samt á að vera eitt af markmiðum þessa máls að styrkja nýsköpun á landsbyggðinni. Hvað með frumkvöðlana á frumstigi, fólkið sem er að stíga fyrstu skrefin, fólk sem fékk t.d. hugmynd eftir að hafa misst vinnu í kjölfar Covid, langaði að hrinda henni í framkvæmd og bankaði upp á hjá Nýsköpunarmiðstöð til að fá þar þann stuðning sem frumkvöðlar geta fengið á frumstigi hugmyndavinnunnar? Hvað hefur gerst þar? Starfsmönnum hefur fækkað úr tuttugu í tvo. Einhvers staðar liggur verðmiði á þessari ákvörðun en óvíst hvort við munum nokkurn tímann geta reiknað það út. Það sem mann fer að renna í grun eftir síðustu mánuði, þar sem nýsköpun hefur mjög oft borið á góma í aðgerðum stjórnvalda en kannski sjaldnar með einhverju inntaki, er að nýsköpun sé að verða stikkorð hjá stjórnvöldum frekar en raunveruleg innihaldsrík stefna sem hefur áhrif á aðgerðir stjórnvalda. Það er auðveldast að benda á þetta frumvarp sem snýst í orði kveðnu um opinberan stuðning við nýsköpun en er í reynd að skræla opinbera stuðninginn utan af nýsköpunarumhverfinu. Svo væri líka hægt að nefna hluti sem bera nafnið „nýsköpun“ eins og Nýsköpunarsjóð námsmanna sem nær ekki að standa undir því hlutverki sem honum er ætlað, sem birtist einna skýrast í því að þegar ákveðið var að veita meira fé í sjóðinn á síðasta ári til að hjálpa námsfólki á miðju Covid-sumri að ná endum saman og vinna vinnu sem tengdist því sem það væri að læra þá fylltust þau störf ekki vegna þess, að ég tel, í fyrsta lagi að sjóðurinn skammtar fólki of lág laun, 300.000 kr. á mánuði í tvo mánuði yfir sumar, sem er ekki einu sinni sumarhýran sem Menntasjóður námsmanna reiknar með að fólk fái, hvað þá það sem námsfólkið sjálft reiknar með. Þar að auki voru störfin oft og tíðum of þröngt skilgreind til að þau gætu laðað að sér fólk sem vantaði þó vinnu. Svo langar mig að nefna dæmi um eitt opinbert apparat sem á að skipta um nafn bráðum og fá að heita Vísinda- og nýsköpunarráð, sem er að vissu leyti heppilegra nafn heldur en Vísinda- og tækniráð sem það hefur heitið til þessa, í ljósi þess að það er oft of mikil áhersla á tæknigreinar, hinar svokölluðu STEM-greinar, þegar kemur að stuðningi við frumkvöðlastarf og nýsköpun. En það sem á að gera um leið og nafninu er breytt í Vísinda- og nýsköpunarráð er að forsætisráðherra leggur til að ráðinu, sem er millistykki á milli stjórnvalda og stjórnenda í háskóla- og vísindaumhverfinu og atvinnulífinu, verði breytt í ráðgefandi nefnd en ráðið sjálft verði einungis skipað ráðherrum, fjórum í þeim frumvarpsdrögum sem síðast voru kynnt, sjö í fyrstu hugmyndum ráðherra. Ég ætla að leyfa mér að segja, herra forseti, að fjögurra til sjö ráðherra hópur er ekki jafn frjór jarðvegur fyrir nýsköpun og fjölbreyttur hópur fólks víðs vegar að úr samfélaginu með reynslu úr atvinnulífi, vísindum og menntakerfinu. Þarna er verið að færast fjær raunverulegri nýsköpun á sama tíma og nafninu er breytt í nýsköpunarráð. En það er einmitt hlutverkið sem millistykki, sem okkur hefur orðið tíðrætt um, sem ég held að við myndum sakna mest úr núverandi umhverfi miðað við það sem ríkisstjórnin leggur hér til. Samtal á milli menntakerfisins, ríkis og sveitarfélaga, aðila vinnumarkaðar, fyrirtækja, félagasamtaka, allra þeirra aðila sem geta mögulega komið með hugmyndir að borðinu getur ekki átt sér stað á hvaða vettvangi sem er. Það að búa til vettvang fyrir það samtal er mögulega eitt mikilvægasta framlag hins opinbera við nýsköpun. Það að búa til vettvang þar sem hallar ekki of mikið á eina hliðina frekar en aðra, sem er ekki of mikið á forsendum atvinnulífsins, vanrækir ekki atvinnulífið á forsendum fræðasamfélagsins, nær einhverjum jafnvægispunkti á milli allra þessara aðila, er það sem heilbrigt nýsköpunarumhverfi þarf helst frá ríkinu. Þetta er líka vettvangur sem ríkið þarf að standa á bak við þar sem það er mjög ósennilegt að slíkur vettvangur muni nokkurn tímann ná flugi á einhverjum viðskiptaforsendum. Þess vegna hlýtur að vekja furðu að ríkisstjórnin leggi til að færa það hlutverk Nýsköpunarmiðstöðvar yfir í einkahlutafélagið Tæknisetur Íslands. Þar óttast maður að stjórnvöld fari að þrengja fókusinn og að samtalið verði efnislega of þröngt. Heitið Tæknisetur gefur til kynna að þar verði kannski of mikil áhersla á raunvísindi og tæknigreinar á meðan sum af þeim mest krassandi nýsköpunarverkefnum sem í gangi eru um þessar mundir brúa einmitt bilið á milli hug- og félags- og raunvísinda og listgreina og allra skapandi greina, eru hrærigrautur allra fræðigreina. Efnislega er Tæknisetur væntanlega of þröngt en með því að færa þetta yfir í einkahlutafélagsformið er líka hætt við að forsendur atvinnulífsins verði í forgrunni en ekki breiðari skírskotunin vegna þess að hún stenst kannski ekki viðskiptaforsendurnar en er engu að síður nauðsynleg fyrir þekkingarsköpun. Það þekkjum við líka úr umræðunni um stuðning við grunnrannsóknir þar sem stjórnvöld eyða allt of oft meira púðri í svokallaðar hagnýtar rannsóknir, en grunnrannsóknir sem ekki komast í gegnum nálarauga markaðarins eru látnar sitja á hakanum. Samt eru það þessar grunnrannsóknir sem mynda grundvöllinn undir allri þekkingarsköpuninni. Eitt af mínum uppáhaldsdæmum er nefnt um þetta í umsögn Space Iceland við frumvarpið. Það er Carbfix-verkefnið hjá Orkuveitunni. Það byggist á grunnrannsóknum sem Tækniþróunarsjóður styrkti að mig minnir, rannsóknum á veðrun basalts sem engan hafði órað fyrir að myndi geta af sér það krúnudjásn Orkuveitunnar sem Carbfix-verkefnið er að verða. Carbfix-verkefnið er líka svo skemmtilegt dæmi um annað hlutverk hins opinbera, sem er að setja samfélaginu skýran ramma og stundum að búa til nauðsynlegar hindranir eða nauðsynlegar áskoranir sem kalla síðan aftur á nýjar lausnir. Carbfix stendur nefnilega á grunni Sulfix-verkefnis Orkuveitunnar sem fór af stað sem leið Orkuveitunnar til að ná brennisteinsvetni úr útblæstri Hellisheiðarvirkjunar og farga því einhvern veginn. Vegna hvers? Vegna þess að stjórnvöld settu ströng viðmið um hámark styrks brennisteinsvetnis í nágrenni jarðhitavirkjana, ekki að gamni sínu heldur vegna þess að það er eitruð lofttegund sem var farin að angra íbúa í efri byggðum höfuðborgarsvæðisins þegar vindátt stóð þannig. Það var ekki auðvelt fyrir Orkuveituna að bregðast við því en hún gerði það. Ég ætla að leyfa mér að halda því fram að eftir á að hyggja sjái Orkuveitan ekki eftir því fé eða því erfiði sem kostaði að ná Sulfix-verkefninu af stað í ljósi þess sem það síðan gat af sér, Carbfix-verkefnis sem er nýsköpunarverkefni á sviði loftslagsmála sem líklegt er að verði hægt að flytja út, jafnvel í stórum stíl. Herra forseti. Það má margt um þetta frumvarp segja en ég held að kjarninn sé það sem við erum mörg búin að tönnlast á hér í dag og síðustu daga. Það er til svo ofboðslega margs að vinna að efla opinberan stuðning við nýsköpun. Það er leiðin fram á við, ekki bara í gegnum Covid-kreppuna heldur líka til að takast á við aðrar áskoranir framtíðarinnar eins og loftslagsvána. Þetta frumvarp er hins vegar engan veginn leiðin til þess.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans góðu ræðu og þakka honum sérstaklega fyrir það að einbeita sér dálítið í ræðunni að því starfsfólki sem þetta hefur bitnað á, taka svari þess hér í þessum ræðustól sem ekki er vanþörf á. Það er kannski ástæða til að minna á að þetta er ekki fyrsta fólkið sem stendur í þeim sporum að starf þess er í uppnámi vegna óljósra áforma stjórnvalda um að gera eitthvað við þá stofnun sem það vinnur hjá. Við munum flutning Fiskistofu, við munum tilfærslu á starfsemi í Mannvirkjastofnun og þar fram eftir götunum. Við höfum verið að vinna dálítið með líkinguna um millistykkið, ég er hugsa um að henda þeirri líkingu aðeins til hliðar núna, ég er orðinn pínulítið leiður á henni. Má ekki frekar líkja þessu við samgöngumiðstöð, brautarstöð? Er þetta ekki svolítið eins og að Kaupmannahafnarbúar myndu leggja niður Hovedbanegården? Má ekki líkja hlutverki og starfsemi öflugrar Nýsköpunarmiðstöðvar við samgöngumiðstöð sem tengir saman ótal samgöngumáta, skulum við segja, og ótal leiðir í ýmsar áttir en mætast þarna á þessum tiltekna stað vegna þess að þar eru allar tengingar, þarna er hægt að ná samtali við aðra sem eru að gera svipaða hluti og aðra sem eru að gera ólíka hluti og þarna er kannski líka hægt að ná sér í eldsneyti? 

Forseti vekur athygli á að klukkan í ræðupúlti og í púlti fer ekki saman en forseti hefur þetta nokkurn veginn undir stjórn, að hann telur, og reynir að svindla ekki á þingmönnum.

Virðulegur forseti. Nú reynir á það hvort líffræðileg klukka okkar þingmannanna gangi rétt, við sjáum hvort við höldum okkur innan marka. En jú, það skiptir einmitt máli að tala um starfsfólkið vegna þess að sú tegund stjórnmálamanna sem sér ekkert annað en stofnanir og er ákveðin í að leggja þær niður af einhverri trúarsetningu gleymir bæði einstaklingunum sem þurfa að lifa í óvissu vegna þess, gleymir líka verkefnunum sem þessar stofnanir sinna, eins og þetta dæmi sýnir okkur. Ef maður sér bara stofnun og kennitölu en ekki fólk og verkefni þá gæti maður jafnvel lent í því sem ráðherra að leggja fram frumvarp sem í orði kveðnu á að styrkja við nýsköpun en tvístrar í raun öllum stuðningi við hana út um hvippinn og hvappinn þannig að hann verði miklu ómarkvissari. Ég er hrifinn af samlíkingunni við brautarstöð eða samgöngumiðstöð eða hvað það er, eitthvað sem dregur saman marga ólíka þætti og líka einhvern stað sem þú veist, ef það blundar einhver hugmynd innra með þér, að þú getur farið á þennan stað, færð kannski ekki alla þjónustuna sem þú þarft en hittir alla vega fólkið sem getur vísað þér rétta leið. Þetta er líka nefnt í frumvarpinu varðandi styrkjaumhverfið. Það skiptir mjög miklu máli að sérfræðiþekking um styrki sé á sem fæstum stöðum þannig að fólk sem leitar fjárhagslegs stuðnings við sín verkefni geti bara bankað upp á einum stað og þar innan dyra sé síðan hægt að vísa því áfram sína leið. Þetta er hlutverk hins opinbera vegna þess að það skiptir máli að það sé einn svona staður. Hið opinbera getur staðið undir því þó að síðan séu það kannski einhverjir einkaaðilar sem sjái um útfærslu á ýmissi þjónustu. Þá getur Nýsköpunarmiðstöð vísað fólki áfram þangað eins og hún gerir.

Virðulegi forseti. Já, maður hefur dálítið á tilfinningunni að þetta sé svona til að safna í sarpinn til að geta síðan sagt fyrir kosningar: Þetta og þetta lagði ég niður, til að geta talað við söfnuðinn og gumað af því við söfnuðinn að hafa lagt niður svo og svo mikið af opinberri þjónustu vegna þess að söfnuðurinn stendur í þeirri trú að opinberir starfsmenn svokallaðir, fólk sem starfar við opinbera þjónustu, séu einhvers konar þurfamenn eða óþurftarfólk sem er aldeilis öðru nær. Mig langar í seinni ræðu að taka hér upp spurningu sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson kom með áðan um Evrópusambandið, hvort þangað sé ekki fyrirmynd að sækja um það hvernig við getum búið að nýsköpun og hvernig við getum búið að þessum greinum. Við getum stuðlað að tengingum eins og við erum að tala hér um og búið til styrkjakerfi. Ég spyr eins og hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson spurði áðan hv. þm. Þorstein Sæmundsson við dræmar undirtektir: Er lausnin kannski sú að ganga bara alla leið í Evrópusambandið?

Virðulegur forseti. Hvort við getum leitað fyrirmynda í Evrópusambandinu. Ég held að við séum nú þegar að því vegna þess að það er svo ofboðslega mikið af styrkjum, sérstaklega á grunnrannsóknum en líka hagnýtum rannsóknum eða hvað við köllum þær, sem koma lóðbeint úr sjóðum Evrópusambandsins. Við erum með Horizon-áætlunina, við erum með Erasmus-áætlunina, við erum með allar þessar gríðarstóru styrkjaáætlanir. Ísland þarf vissulega að greiða aðildargjald til að vera þátttakandi í því en í krafti þess að á Íslandi er fólk með góðar hugmyndir og í góðri stöðu til að hrinda þeim í framkvæmd og oft með meira krassandi rannsóknarefnivið en víðast hvar þá er árangurshlutfall íslensks vísindafólks miklu meira úr þessum sjóðum heldur en það sem hið opinbera þarf að leggja af mörkum. Evrópusambandið er nú þegar í dag að næra nýsköpunarsamfélagið miklu meira en hið opinbera myndi nokkurn tímann hafa treyst sér í á eigin forsendum. Og talandi um fyrirmyndir þaðan, nú dett ég kannski aftur út í millistykkislíkinguna vegna þess að það sem Evrópusambandið hefur verið að þokast í átt til er aukið og betra samstarf á milli fræðasamfélagsins og atvinnulífsins og að rannsóknir sem styrktar eru af sjóðum Evrópusambandsins nái þeirri samlegð sem er hægt að ná fram þar. 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um opinberan stuðning við nýsköpun, sem er alltaf stórt og mikilvægt mál, en sér í lagi við þær aðstæður sem nú eru í atvinnumálum þjóðarinnar sem undirstrika rækilega mikilvægi þess að atvinnulífið byggi á fjölbreyttari stoðum til að draga úr þunga áfalla á borð við það sem við höfum glímt við undanfarið ár. Á vef Stjórnarráðsins segir, með leyfi forseta: „Nýsköpun er undirstaða framfara og aukinnar verðmætasköpunar í samkeppnisdrifnum, alþjóðavæddum heimi.“ Undir það má svo sannarlega taka sem undirstrikar að við erum hér í dag að ræða um grundvallarhagsmuni okkar allra. Atvinnulíf okkar Íslendinga er því miður of einhæft og er of viðkvæmt fyrir sveiflum. Þau áföll sem við verðum fyrir verða þyngri vegna þess. Sum áföllin eru beinlínis komin til vegna þess hve einhæft atvinnulífið er. Okkur hættir til að vera fljót að gleyma því, sem hefur leitt til þess að nýsköpun hefur í hinni pólitísku umræðu oft verið viðfangsefni lausna til skemmri tíma frekar en hugmyndafræði til lengri tíma. Áhersla á nýsköpun er í mínum huga einfaldlega forsenda þess að við getum hér á Íslandi áfram tryggt sambærileg lífsgæði, tryggt að hér sé og verði eftirsóknarvert fyrir ungt fólk að búa og fyrir börnin okkar að lifa og starfa. Það er alveg sama hvort við horfum á tækifæri til verðmætasköpunar, á auknar gjaldeyristekjur, á lausnir á áskorunum á borð við þær sem við stöndum frammi fyrir í dag, hvort við horfum á líffræðilegar breytingar á samfélaginu, jafnréttismál, loftslagsmál; nýsköpun er ansi oft svarið. Nýsköpun er okkur af þeirri ástæðu einfaldlega nauðsyn. Hún er okkur nauðsynleg, sérstaklega núna þegar við þurfum að staldra við og spyrja okkur með hvaða hætti við ætlum að vaxa út úr kreppunni, hvernig við ætlum að byggja upp og hvernig við ætlum að tryggja samkeppnishæf lífskjör á Íslandi til lengri tíma litið. Vissulega hefur ríkisstjórnin gert ýmislegt gott varðandi það að styðja við nýsköpun, tækni og þróun. Við höfum séð sumt af því birtast núna sem tímabundið átak vegna niðursveiflunnar og kreppunnar, t.d. bráðabirgðaákvæði sem bætt var við lög um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki sem fólu í sér tímabundna hækkun endurgreiðslna vegna rannsókna og þróunar. Ég myndi í því sambandi vilja nefna að þingflokkur Viðreisnar lagði fram tillögu sem myndi gera þá bráðabirgðaráðstöfun varanlega þannig að sá stuðningur yrði þá almennur en ekki sértækur. Aðeins um þetta mál og þá umræðu sem við höfum átt hér í þingsalnum í dag, þá er auðvitað eitt af því sem birtist í málinu áform stjórnvalda um að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og finna verkefnum stofnunarinnar nýjan farveg. Ég held að það megi segja, til þess að gæta sanngirni, að málið lýtur að því með hvaða hætti stjórnvöld sjá fyrir sér að styðja við nýsköpun, með hvaða hætti hið opinbera á að koma þar að, að þetta sé spurning um hvernig en ekki hvort. Í því sambandi finnst mér líka skipta máli að Nýsköpunarmiðstöð var sett á fót árið 2007, að mig minnir, með sameiningu Iðntæknistofnunar og Rannsóknastofu byggingariðnaðarins. Síðan þá hefur auðvitað margt gerst og eðlilegt að líta til þess í umræðu um þetta mál. Ég er sammála markmiði frumvarpsins, þ.e. því markmiði að efla opinberan stuðning við nýsköpun á landinu og að það verði gert með sveigjanlegu stuðningskerfi, að það eigi að gera með sterkum tengslum við háskólasamfélagið, með sterkum tengslum við atvinnulíf og með áherslu á nýsköpun á landsbyggðinni. Ég hefði reyndar viljað sjá það strax sem leiðarstef um markmið hér að baki, að þar hefði komið fram markmið um þátt kvenna í nýsköpun. En ég fagna markmiðum um sterk tengsl við háskólasamfélag og atvinnulíf og lít svo á að það sé gríðarlega mikilvægt markmið að eitt af leiðarstefjunum sé nýsköpun á landsbyggðinni. Það er í mínum huga ákveðin einföldun að tala með öðrum hætti en þeim að markmiðið lúti að formi. Það lýtur að því með hvaða hætti stuðningi hins opinbera sé best komið til þeirra sem eiga að njóta. Það er auðvitað krefjandi og spennandi pólitísk spurning í ljósi þeirra miklu hagsmuna sem búa að baki og vitaskuld alveg sérstaklega núna. Það eru spurningar á borð við þær hvernig við viljum búa að nýsköpun, hvernig við viljum virkja kraft frumkvöðla og hvernig kröftum hins opinbera og einkageirans sé best varið í þágu nýsköpunar. Markmiðið sýnist mér við fyrstu yfirferð á þessu máli vera að fjármagnið renni þangað sem þess er mest þörf. Ég held að það megi segja um þetta mál eins og mörg að það sé alltaf mikilvæg forsenda framþróunar að þora að spyrja og rýna, og í þessu tilviki að þora að endurskoða hlutverk stofnana. Stjórnvöld hverju sinni eiga að mínu mati alltaf að hugsa um það hvernig þau geti best þjónað hlutverki sínu. Í þessu sambandi er spurningin: Hvernig getum við best þjónað hlutverki við stuðning við nýsköpun í landinu öllu? Þegar ég hef verið að skoða umsagnir um þetta mál þá vekur það í fyrsta lagi athygli að umsagnirnar eru margar og úr ólíkum áttum. Þar koma vissulega fram ólík sjónarmið, en það er hreint ekki svo að allir séu mótfallnir málinu eða markmiðum þess. Við sjáum það þegar við rýnum t.d. umsögn frá Háskóla Íslands, sem fagnar markmiði frumvarpsins um að efla opinberan stuðning við nýsköpun í landinu. Þar kemur fram mjög mikilvægur punktur um að vitaskuld verði að tryggja fjárframlög frá ríkinu. Það er kannski dálítið algengt stef sem við sjáum í umsögnum við mál þessarar stjórnar og það blasir við að það er forsenda þess að vel fari að fjárframlög séu tryggð. Þar er reyndar líka fjallað um og flaggað hvaða áhrif félagaform kunni að hafa á styrkjamöguleika. Það er auðvitað atriði sem þarf að vera alveg skýrt og tryggt. Ég rak augun í umsagnir frá Rannís, Samtökum iðnaðarins og SA, og Samtökum verslunar og þjónustu sem lýsa yfir stuðningi við markmið frumvarpsins og áform stjórnvalda um að efla nýsköpunarumhverfi, rannsóknir og þróun hér á landi enn frekar. Ég er á því að það sé alveg tímabært að skoða og rýna fyrirkomulag opinbers stuðnings við nýsköpun með aukinn sveigjanleika að leiðarljósi. Nú eru 14 ár frá stofnun Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands og mér finnst það vera atriði í því sambandi að umhverfið í þessum geira hefur breyst gríðarlega síðan þá. Ég er þeirrar skoðunar að starf Nýsköpunarmiðstöðvar hafi verið og sé gríðarlega mikilvægt. Mikilvægt er að búa vel um hnútana við veigamiklar breytingar sem þessar. Ég verð að viðurkenna að ég staldra við það þegar ég hlusta á umræður í dag og heyri áhyggjuraddir margra þingmanna hér í salnum hvað þann þátt málsins varðar, þ.e. undirbúning málsins og umgjörðina. Það er áhyggjuefni og vont að heyra þær raddir og áhyggjur sem lúta að miklu leyti að því hvernig að málinu er staðið, en vitaskuld ekki eingöngu, ég heyri það líka. Þeim áhyggjum deili ég, einfaldlega vegna þess að það er forsenda þess að vel geti tekist til að greining liggi fyrir á áhrifum, að samráð og samtal hafi átt sér stað og að svona mál sé unnið í sátt. Það ætti að vera sjálfstætt markmið um mál sem þetta að það sé unnið í sátt. Hins vegar er ég ekki andsnúin því að skoða og endurskoða það hvernig hið opinbera getur best sinnt hlutverki sínu að þessu leyti. Ég er heldur ekki þeirrar skoðunar að Nýsköpunarmiðstöðin sé hið eina rétta svar þar, ég lít ekki svo á. En ég deili áhyggjum þeirra þingmanna sem hér hafa talað, ekki síst í dag, og fjallað um umgjörð málsins og undirbúning, því að hann er vitaskuld ákveðinn vegvísir um það hvernig til mun takast og hvernig til getur tekist ef málið hefur ekki verið unnið betur en þingmenn lýsa hér í dag.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og verð að taka fram að mér finnst leiðinlegt að hæstv ráðherra, sem þetta mál heyrir undir, sé ekki hér til andsvara eða einhver úr hennar liði eða flokki. Mig langaði aðeins að reyna að eiga pínulítið samtal við hv. þingmann sem var með framsögu hér áðan um jafnréttismálin í tengslum við þetta nýja frumvarp. Ég kom inn á það áðan í ræðu minni að mér þykir ekki hafa verið gætt að jafnrétti kynjanna við gerð þessa frumvarps. Ég hefði frekar viljað sjá stefnumörkun í þá átt að auka aðgengi fyrir öll að nýsköpun. Mér finnst nýsköpunarumhverfið fremur karllægt og mér finnst að verið sé að reyna að færa þetta í einhvers konar karllægara form, sem ég hélt að væri ekki mögulegt, en það virðist nú vera raunin. Er ekki heppilegra fyrir hið opinbera að verja fjármunum sínum í þá átt að auka aðgengi kvenna og jaðarsettra hópa að nýsköpunarumhverfinu? Það myndi eflaust auka nýsköpun. Ég vil aðeins koma inn á að það er nú þegar mikið af hátæknifyrirtækjum á Íslandi, sem talin voru upp áðan, og það hafa verið ýmiss konar prógrömm innan þeirra þar sem ungt fólk getur komið og þróað hugmyndir sínar. Það er m.a. hjá Marel, Össuri og CCP, sem eru þau tæknifyrirtæki sem við erum hvað stoltust af á Íslandi. Þess vegna langaði mig aðeins að fá umræðu eða spyrja hvort þessum fjármunum væri ekki einfaldlega betur varið í að efla nýsköpun á þann hátt að það séu fleiri sem geta tekið þátt og hvort það myndi kannski auka fjölbreytileika og sveigjanleika í þessu umhverfi, sem hefur vissulega breyst mjög mikið síðustu ár.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég er henni innilega sammála. Þetta markmið kallar svolítið á mann, að það standi út af þegar verið er að telja upp hver markmiðin með málinu eru. Ég hefði viljað sjá kynjavinkil þar og er þeirrar skoðunar að nýsköpun sé einfaldlega það mikilvægt mál að það vanti töluvert upp á þegar það mál hefur ekki verið rýnt með þeim gleraugum. Ég er sjálf þeirrar skoðunar að jafnréttismálin eigi alltaf að vera leiðarstef og rauður þráður í allri svona vinnu. Mér finnst því mjög miður að skynja að svo er ekki. Það blasir auðvitað við, af því að við erum að tala um aukið aðgengi fyrir borg, fyrir landsbyggð, fyrir ungt fólk, fyrir eldra fólk, fyrir fólk af öllum kynjum, að þegar þetta vantar þá náum við aldrei fram því markmiði að virkja kraft allra.

Takk fyrir þetta. Það gleður mig að heyra að hv. þingmaður er sammála mér í þessu. Það er nefnilega svo merkilegt og mér finnst ótrúlegt hvað mikið er talað um hátækni í þessu frumvarpi. Það er bara eins og hátækni sé það eina sem skiptir máli og það eina sem við viljum vera stolt af. Hátækni leysir ekki öll mál. Það er búið að vera svolítið í umræðunni síðustu árin að það þurfi bara app fyrir allt eða að það þurfi að leysa þetta einhvern veginn. Mér finnst það lýsa vanskilningi á tilgangnum með tækni yfir höfuð. Eins og ég kom aðeins inn áðan verður tækni að vera samfélögum til framdráttar og þótt það sé gott og blessað að tæknin sé í forgrunni í nýsköpun þá verðum við líka að tryggja aðgengi fyrir öll að gerð þeirrar tækni. Ef hún á að nýtast okkur öllum og ýta samfélaginu áfram þá verða öll að hafa aðgengi að þeirri þróun. Ég hefði frekar viljað sjá þetta frumvarp byggt á háleitari markmiðum. Er hv. þingmaður sammála mér í því, háleitari markmið fyrir meiri fjölbreytileika og eitthvað sem við Ísland getum verið stolt af sem þjóð? Verið hefur mikil framþróun í hátækni og það eru önnur svið sem eru kannski, vil ég segja, minna karllæg og hægt að auka veg þeirra og virðingu.

Virðulegi forseti. Ég er hv. þingmanni einlæglega sammála og kannski er ákveðin mótsögn í umræðu um nýsköpun, sem maður sér fyrir sér að sé regnhlíf yfir frjóa hugsun og kraft, ef sjónarhornið þar er þröngt. Manni finnst það ekki geta farið saman að tala um samfélagið og að stjórnvöld ætli að stuðla að því að efla nýsköpun og vera síðan með mjög þröngt sjónarhorn á hvað felst í nýsköpuninni. Nýsköpunin er auðvitað ekki eitthvað eitt heldur er hún alls konar. Það er líka dálítið sérstakt í samhengi við þarfir atvinnulífsins, ef sú er reyndin, því að við tölum auðvitað mjög mikið um nýsköpun í samhengi við þá staðreynd að atvinnulífið er fremur einsleitt og það er þess vegna fremur viðkvæmt. Við þolum áföll verr vegna þess að atvinnulífið er einsleitt og ef við ætlum síðan að víkka hringinn og sviðið og það hvað atvinnulífið getur orðið, þá þarf sjónarhornið að vera vítt. Ég hef ekki alveg forsendur til að meta það sem hv. þingmaðurinn nefnir með hátækni eða tæknina en gæti alveg trúað því að í þessu frumvarpi, eins og svo mörgum öðrum, hafi gleymst að huga að því að kynin öll eru ólík. Það er mjög miður ef það speglast ekki í þessu máli.

Herra forseti. Hér erum við með umdeilt frumvarp í höndunum sem fjallar í raun fyrst og fremst um að verið er að bregðast við þeirri ákvörðun ráðherra að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og koma á fót Tæknisetri Íslands, sem er nokkuð stór breyting á stuðningi við svokallað vistkerfi nýsköpunar á Íslandi, og sá miðpunktur lagður niður sem borið hefur meginþungann og meginábyrgðina á stuðningi við íslenska frumkvöðla og íslenska nýsköpun frá því að miðstöðin var stofnuð árið 2007, fyrir 14 árum. Það sem eru eiginlega mestu vonbrigðin er að í þessu frumvarpi er því miður ekki að finna sterka, skarpa og skýra sýn á framtíð nýsköpunar á Íslandi, sem er ótrúlega dapurlegt á tímum þegar bæði er ákall eftir því og fagrar ræður og fögur fyrirheit ráðherra og stjórnarþingmanna gefa til kynna að lögð verði áhersla á nýsköpunina sem bestu leiðina út úr Covid. En hvorki fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir næstu fimm ár gefur það til kynna né þetta frumvarp hæstv. atvinnuvegaráðherra sem við ræðum hér. Þrátt fyrir fögur markmið um að efla nýsköpun á landsvísu, stuðning við nýsköpun á sviði hátækni og forgangsröðun verkefna og að draga eigi úr yfirbyggingu og auka sveigjanleika svo opinbert fé nýtist sem best til þeirra verkefna er það dapurleg staðreynd að þeim fögru fyrirheitum er bara alls ekki fylgt eftir í þessu frumvarpi, eins og 34 erindi og umsagnir við það bera með sér. Mikill meiri hluti þeirra var neikvæður og innihélt miklar áhyggjur af stöðu frumkvöðla sem eru að stíga sín fyrstu skref, áhyggjur af stuðningi við nýsköpun á landsbyggðinni, áhyggjur af stöðu á fjármögnun byggingarrannsókna í framhaldi af niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar, áhyggjur af rekstrarformi Tækniseturs, fjármögnun og óljósu hlutverki þess og, herra forseti, einfaldlega áhyggjur af því að með frumvarpinu væri verið að draga verulega úr stuðningi við nýsköpun í víðari skilningi. Herra forseti. Það er ekki skrýtið að öll þessi rauðu viðvörunarljós kvikni og allar þessar áhyggjur fagaðila í nýsköpunarumhverfinu hrannist upp. Tilefni lagasetningarinnar hér er óskýrt og lagafrumvarpið, sem á að vera um opinberan stuðning við nýsköpun, fjallar í raun og veru aðeins um það verkefni að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og setja á fót tæknisetur, eins og ég sagði áðan. Það hefði mátt skilja fyrirsögn frumvarpsins svo að í því yrði fjallað ítarlega um hvernig standa ætti að opinberum stuðningi við nýsköpun og við frumkvöðlastarf, eins og heiti frumvarpsins ber með sér. En það tækifæri er ekki nýtt. Því dauðafæri er fórnað. Í frumvarpið vantar nefnilega sýn á hvert hlutverk hins opinbera, ríkisins, eigi að vera og hvernig þjónustu við mikilvæga aðila í hringrás nýsköpunar sé best háttað. Þar vantar einnig útfærslu á mikilvægri þjónustu, t.d. við frumkvöðla á fyrstu stigum, stuðning við alþjóðasókn og alþjóðlegt samstarf og hvaða sýn við höfum á það að takast á við mikilvægar áskoranir, t.d. á sviði loftslagsbreytinga og annarra stórra samfélagslegra áskorana, auk fjölþættra afleiðinga Covid-19 faraldursins og annarra áskorana. Greiningarvinnan, sem leggja hefði átt til grundvallar á þeim breytingum sem felast í niðurlagningu Nýsköpunarmiðstöðvar og svo í þessu frumvarpi hér, er einfaldlega ekki til staðar. Hér er nefnilega bara verið að predika í söfnuðinn, eins og hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson sagði í andsvari sínu áðan. Og í þeirri predikun ráðherra er millistykkið, sem hv. þm. Andrési Inga Jónssyni var umhugað um, niðurlagning Nýsköpunarmiðstöðvar, en án allrar greininga eða framtíðarsýnar. Herra forseti. Tölum aðeins um stöðu nýsköpunar og nýsköpunarumhverfisins á Íslandi. Tölum aðeins um sýnina, hvernig og hvert hlutverk ríkisins á að vera, hvernig þjónusta við mikilvæga aðila í hringrás nýsköpunar væri best úr garði gerð. Eins og fram kemur í mjög góðri umsögn Kristjáns Leóssonar, þróunarstjóra nýsköpunarfyrirtækisins DT-Equipment ehf., þá jukust heildarútgjöld til rannsókna og þróunar á Íslandi á árunum 2013–2015 sem hlutfall af vergri landsframleiðslu verulega, úr 1,7% í 2,2%. En sú aukning kom eingöngu til vegna hækkunar á hlut fyrirtækja, sem jókst um tæpan helming á þessu tímabili, á meðan rannsókna- og þróunarframlag ríkisins til háskóla og opinberra stofnana lækkaði á sama tíma sem hlutfall vergrar landsframleiðslu úr 0,78% niður í 0,75%. Má ég líka minna á hverjir voru við stjórnvölinn á árunum 2013–2015? Það voru stjórnarflokkarnir, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur. Á árunum 2016–2018 lækkuðu svo framlög til rannsókna og þróunar í öllum ofangreindum flokkum. Heildarútgjöld til rannsókna og þróunar drógust saman og fóru niður í 2% af vergri landsframleiðslu. Aftur var lækkunin hlutfallslega mest hjá opinberum stofnunum og hafði þá hlutur opinberra stofnana í rannsókna- og þróunarútgjöldum dregist saman um þriðjung á fimm árum, frá 2013 til 2018. Þessar staðreyndir byggja á gögnum frá Hagstofu og samantekt upplýsinga fyrir árið 2019. Herra forseti. Það að draga úr útgjöldum til rannsókna og þróunar opinberra stofnana á fimm árum um heilan þriðjung eru gríðarlega skýr skilaboð, pólitísk skilaboð, um að hið opinbera og þeir flokkar sem voru við stjórnvölinn á árunum 2013–2015 halda áfram stefnunni í núverandi ríkisstjórnarsamstarfi og halda um stjórnartaumana og draga áfram úr fjármögnun til rannsókna og þróunar opinberra stofnana. Það er nefnilega svo að þetta er pólitík. Með því að auka eigin framlög til háskóla og opinberra rannsóknastofnana eru stjórnvöld líka að hvetja til rannsókna- og þróunarumsvifa í einkageiranum. Ég kem nánar að því samspili á eftir. Hagstofan er með gríðarlega áhugaverðar tölur í þessu samhengi. Hún birti samanburð á dreifingu útgjalda í rannsóknum og þróunum milli landa í Evrópu árið 2017. Þar sést skýrt að Ísland er nálægt meðaltali Evrópusambandsins í heildarútgjöldum til rannsókna og þróunar sem hlutfall af vergri landsframleiðslu, en meðaltal Evrópulanda var 2,07% það ár. Hlutur opinberra stofnana er hins vegar að meðaltali 2,5-falt lægri á Íslandi en í löndum Evrópusambandsins, eða 0,09% miðað við 0,23%. Þannig að við erum aftarlega á merinni þegar kemur að því að styðja við opinberar stofnanir og rannsóknastofnanir og háskóla þegar kemur að rannsóknum og þróun. Við stöndum langt að baki mörgum nágrannaþjóðum okkar í fjármögnun opinberra stofnana í rannsóknum og þróun. Það er staðreynd sem við þurfum að horfast í augu við. Við þurfum að ákveða hvort við ætlum að halda áfram á þessari braut og láta einkamarkaðinn og hinn frjálsa markað eingöngu um nýsköpun, þróun og rannsóknir, eða hvort við ætlum að styrkja okkar opinberu stofnanir til dáða vegna þess að þær eru hryggjarstykkið í nýsköpun, ekki bara hér á Íslandi, heldur höfum við séð dæmi, rannsóknir, greiningar og skýrslur um að það er nákvæmlega formúlan að góðum árangri þegar kemur að nýsköpun í nágrannaríkjum okkar. Við skulum samt sem áður halda því til haga, eins og fram kemur í greinargerð frumvarpsins og eins og bent er á í umsögn Kristjáns Leóssonar, að það er rétt að stjórnvöld hafa stóraukið endurgreiðslur á rannsóknar- og þróunarkostnaði til fyrirtækja undanfarinn áratug. Það hefur hleypt blóði í rannsókna- og þróunarstarf innan þeirra, sem er jákvætt. En þessar endurgreiðslur eru til fyrirtækja. Þó að það sé gott að nýsköpun eigi sér stað innan fyrirtækja þá er það ekki sjálfgefið að hún sé sjálfkrafa þjóðhagslega hagkvæm. Hún getur alveg eins stefnt að aukinni hagræðingu og lækkun kostnaðar, sem gæti t.d. leitt til fækkunar starfa til lengri tíma o.s.frv. Hún getur líka verið nauðsynleg fyrir fyrirtæki, t.d. til að styrkja stöðu þeirra í alþjóðlegri samkeppni, en á móti þarf að koma nýsköpun sem skapar ný tækifæri, ný fyrirtæki og ný störf. Að stórum hluta sprettur það frá hinu opinbera, frá opinberum stofnunum, opinberum háskólum, opinberum rannsóknastofnunum. Þó að þær séu ekki eini staðurinn sem skapar tækifæri til nýsköpunar þurfa þær að vera sterkur leikari á sviðinu þegar við erum að tala um nýsköpun. Það er nefnilega lykilatriði að ríkisvaldið sé í algeru návígi við einkageirann með það að markmiði að tengja saman aðila, koma auga á ný tækifæri, stofna til samvinnuverkefna sem styðja má með erlendu rannsóknarfjármagni, t.d. frá því Evrópuþjóðasamstarfi sem íslenska ríkið greiðir fyrir þátttöku í, stuðla að innleiðingu tækninýjunga í íslensku atvinnulífi og auðvelda einstaklingum og smærri fyrirtækjum að hasla sér völl á sviði tækniþróunar. Þannig kemur hið opinbera inn á leiksviðið og er svo nauðsynlegur leikari. Þetta er nefnilega leiðin fram á við. Það er ekki að halda áfram þeirri pólitík að draga úr fjármögnun til opinberra stofnana þegar kemur að nýsköpun, rannsóknum og greiningu en grobba sig svo af því að vera að setja peninga og fjármuni inn í einkageirann, heldur verður hitt að vera með. Íslenskir háskólar hafa náð frábærum árangri í vísindastarfi sem tekið hefur miklum framförum hérlendis á undanförnum áratugum. Sá árangur virðist því miður ekki að nægilegu leyti hafa skilað sér í þeim breytingum á samsetningu atvinnulífs sem stefnt var að með stóraukinni fjölgun háskólamenntaðra og auknu rannsóknartengdu framhaldsnámi á tíunda áratug síðustu aldar þegar við ætluðum að mennta okkur til velsældar. Við höfum gert það, en það skortir samt sem áður, fyrst við tölum um millistykki, að tengja þetta síðan saman við atvinnulífið, nákvæmlega. Því miður sýna tölur að samkeppnishæfni Íslands hefur farið lækkandi undanfarin ár í alþjóðlegum samanburði. Á árunum 2015–2017 sat landið í 13. sæti á lista Global Innovation Index, en á árunum 2018–2020 hefur Ísland fallið niður í 20.–23. sæti. Þetta hefur gerst þrátt fyrir nokkuð stöðugan og jákvæðan árlegan hagvöxt á sama tímabili. Styrkleiki Íslands hefur verið fjöldi birtra vísindagreina og hlutfall rannsókna sem styrktar eru með erlendu fjármagni úr erlendum vísindasjóðum með þátttöku á alþjóðasviði, í alþjóðlegu samstarfi á vettvangi rannsókna, greininga og háskólastarfs. Veikleikar okkar eru lágt hlutfall há- og millitæknivarnings í innlendri framleiðslu og í útflutningi. Því miður þurfum við að bæta okkur mjög þegar kemur að fjölda útskrifaðra háskólanema úr vísinda- og tæknigreinum, en við erum í 91. sæti af 106 löndum á samanburðarlistum og því miður hafa átaksverkefni stjórnvalda ekki skilað nægilega góðum árangri þegar kemur að því. Þetta er sorgleg staðreynd og mikil áskorun þegar við horfum til opinberra stofnana, háskólanna okkar, menntakerfisins okkar, en sömuleiðis til opinberra stofnana á vettvangi nýsköpunar. Þessu verðum við að snúa við. Hvað er þá hægt að gera? Nú á tímum heimsfaraldurs og mikillar þarfar á sterkum og skýrum viðbrögðum við heimsfaraldri hefur verið talað um græna viðspyrnu og áherslu á nýsköpun út úr þeirri kreppu. Það styð ég og mun alltaf styðja. Það eru líka eðlileg viðbrögð vegna þess að við þurfum að búa til verðmæt störf. Við þurfum að mennta þjóðina en líka búa til verðmæt störf sem bíða okkar þegar við erum búin að mennta okkur. Partur af þeim viðbrögðum við heimsfaraldrinum væri að efla verulega opinbera tæknirannsóknastofnun á sviði nýsköpunar og styrkja rekstur opinberrar stofnunar sem hefur það hlutverk að brúa bil milli rannsókna og markaðarins. Það eru eðlileg viðbrögð í staðinn fyrir að draga úr og leggja niður til þess eins að predika í söfnuðinn, án allrar greiningar og án allra stoða undir þá ákvörðun. Herra forseti. Ég vil vekja athygli á minnihlutaáliti tveggja þingmanna í hv. atvinnuveganefnd, nefndaráliti við frumvarpið sem við ræðum hérna. Það er ritað af framsögumanni álitsins, hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur, og með henni á álitinu er hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson. Ég styð að sjálfsögðu þetta góða og ítarlega nefndarálit þar sem þau nefna að það sé einfaldlega ekki hægt að styðja þetta mál, það skorti algjörlega allan grunn við frumvarpið, það þurfi að undirbúa málið miklu betur, það þurfi meiri vinnu við það. Ég er algerlega sammála þeim sem hafa sagt: Já, að sjálfsögðu eigum við að fara í úttekt á stofnun á borð við Nýsköpunarmiðstöð. Við eigum að fara reglulega í úttekt á því hvað virkar vel, hvað virkar síður, hvort það sé eitthvað sem við getum gert til þess að straumlínulaga stofnunina og starfsemi hennar, hvort hægt sé að ráðast í einhverjar aðgerðir. En það hefði verið hægt að gera það í formi úttektar af hálfu hæstv. ráðherra atvinnuvegamála, eins og aðrar þjóðir gera. Þannig hefði verið tilbúinn grunnur að því að auka og efla og dýpka skilninginn á eðli nýsköpunar og stuðning við hana hér á Íslandi og koma fram með sterka tillögu um hvernig framtíðarsýn okkar getur verið og hvernig við ætlum að stefna að því að gera okkur að því nýsköpunarlandi og -ríki sem svo mörg okkar vilja.  
             Þar sem herra forseti er farinn að klingja bjöllum ætla ég ekki að hafa þetta lengra 

Forseti minnir á tímamörk.

Virðulegi forseti. Ég held áfram umfjöllun minni um Geimvísindastofnun Evrópu sem kannski kann að virðast sem skrattinn úr sauðarleggnum í samhengi við ræðurnar sem við vorum að hlýða á. En ég er að halda mína þriðju ræðu og þessi ræða er framhald af þeim sem á undan komu og þangað var ég kominn. Aðild að Geimvísindastofnun Evrópu er ekki róttæk hugmynd. Það er í reynd að mínu mati sjálfsagt að við séum hluti af slíku alþjóðasamstarfi, m.a. til þess að geta nýtt þau tækifæri sem okkur myndu bjóðast í nýsköpun sér í lagi, og langar mig að fjalla um tvo anga þess. Það er annars vegar það að geimvísindi koma inn á ansi mörg svið mannlífsins. Það gleymist stundum að geimvísindi fjalla fyrst og fremst um jörðina og við höfum mjög sterka aðila á sviði tækni og vísinda sem varða jafnvel þau svið sem fólki dettur fyrst í hug, segjum stjörnufræði og eðlisfræði, en einnig kemur veðurfræði við sögu, jarðfræði og þess háttar. Nýlega hófst eldgos á Reykjanesskaga. Við notum gervihnattamyndir til að skoða það til að reyna að spá fyrir um hluti, til greiningar o.s.frv. Við tökum því reyndar sem sjálfsögðum hlut en þessar myndir eru teknar utan úr geimnum. Þær eru teknar af gervihnöttum sem snertir auðvitað geimvísindi og þetta er eitthvað sem er þó bara í akstursfæri frá höfuðborgarsvæðinu; snertir beint þessa tækni sem þarf til að stunda geimvísindi og iðnaðinn sem verður til í kringum þau. Einnig langar mig á þessum örfáu mínútum sem ég hef til að fjalla ögn um kostnað vegna þess að ég veit að á bak við eyrað hvíslar lítill skratti, geri ég ráð fyrir, því að fólki að þetta hljóti að vera óheyrilega dýrt, eins og það að verða hluti af alþjóðlegu samstarfi í geimvísindum feli í sér að byggja risavaxinn eldflaugaskotpall og troða fullt af peningum inn í eldflaug og skjóta henni inn í sólina. Það er ekki þannig. Reyndar væri það fjármagn sem við myndum greiða fyrir aðild að langmestu leyti undir okkur sjálfum komið en það er vegna þess hvernig Geimvísindastofnun Evrópu virkar sem stofnun. Þetta er stofnun til að gera litlum þjóðríkjum kleift að taka þátt í stórum verkefnum. Það virkar þannig að það er ákveðin grunnupphæð sem þarf að borga til að vera með. Ef við lítum á það voru það, samkvæmt tölum sem lágu fyrir þegar þingsályktunartillaga um að sækja um aðild að Geimvísindastofnun Evrópu var lögð fram, í kringum 60 milljónir, rétt rúmlega. Í samhengi við fjárlög er það næstum því brandari, virðulegi forseti, fyrir aðild að slíku samstarfi. Það væri með næstum því engri þátttöku í svokölluðum valfrjálsum verkefnum og því myndi ég ekki leggja til að við settum einungis 60–70 milljónir í slíkt samstarf. Ég myndi þvert á móti leggja til að við settum hundruð milljóna í það samstarf, í þau valfrjálsu verkefni, með það að augnamiði að fá þau til landsins. Virðulegi forseti. Um það snýst leikurinn, að fá til Íslands verkefni sem hægt er að vinna hér á landi, fólk staðsett á Íslandi. Það er heili punkturinn að fá verkefni til landsins. Í því felst verðmætið. Í því felst fjárfestingin og í því felst nýsköpunin. Þegar við lítum til Geimvísindastofnun Evrópu og aðildar að henni þá eigum við að hugsa stórt. Þetta eru ekki peningar sem við erum að skjóta upp í sólina. Þetta eru fjárfestingar í íslenskum innviðum, íslensku hugviti og íslenskum tækifærum. Ef við lítum sem dæmi á hlutfallslegt framlag af landsframleiðslu milli nokkurra þjóða, með þeim fyrirvara að þetta eru tölur frá 2016, sjáum við að ef við tækjum jafn mikinn þátt og Grikkland í valfrjálsum verkefnum, sem er í ESA, væri þetta um 61 milljón. Ef við tækjum jafn mikinn þátt og Belgía væru það um 750 milljónir, virðulegi forseti, sem kann að virðast há upphæð í samhengi við ekkert. En við hliðina á hlutum sem við tökum sem sjálfsögðum, ég ætla að nefna þjóðkirkjuna sem dæmi sem fær milljarða á milljarða ofan, er það ekki há upphæð. Við tökum því sem sjálfsögðum hlut en þegar komið er upp í einhverjar upphæðir, þegar kemur að slíkri aðild, þá kunna þetta að hljóma háar tölur. En, virðulegi forseti, svo er ekki. Þetta er augljóst tækifæri. Þetta kostar lítið miðað við tækifærin sem þarna eru á bak við. Við eigum að grípa þau og það ætti að vera hluti af umræðu okkar um nýsköpun.

Virðulegi forseti. Stundum er sagt um eitthvað sem þykja augljós sannindi, sem þurfi ekki að fara fleiri orðum um og þurfi ekki að útskýra, að þetta séu engin geimvísindi. En þetta voru einmitt geimvísindi sem hv. þingmaður bar hér á borð og ég hlýddi á með athygli. Nú hef ég lesið nefndarálit hv. þingmanns og hv. þm. Albertínu Friðbjargar Elíasdóttur, sem mynda 1. minni hluta atvinnuveganefndar, varðandi það mál sem hér er til umræðu og þekki af því nefndaráliti viðhorf hv. þingmanns til þessa máls. Ég verð þó að játa að ég hef ekki átt þess kost að hlýða á fyrri ræður hv. þingmanns um þetta mál og þess vegna leikur mér nokkur forvitni á því að heyra, eins og hann á kost á á þeim stutta tíma sem hér býðst, hvaða mat hann leggur á frumvarpið, til hvers það kunni að leiða að leggja niður þessa stofnun og hvers megi vænta fyrir það starfsfólk sem nú sér fram á óvissu og ekki síður það hugvitsfólk sem hefur notið tengsla við þessa stofnun fram til þessa en sér nú fram á óvissutíð.

Virðulegi forseti. Það að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands án þess að orðið sé skýrt hvað eigi að taka við tel ég að geti haft mjög skaðlegar afleiðingar fyrir nýsköpunarumhverfið á Íslandi, sér í lagi á næstunni, einmitt þegar við þyrftum að hafa hvað mestan fyrirsjáanleika og mestan stuðning innifalinn í kerfinu sem er til staðar nú þegar. Það er af þeirri ástæðu sem ég er á móti þessu máli þótt ég sé mjög ánægður með vinnu meiri hluta atvinnuveganefndar. Ég vil segja það hér aftur að þar átti sér stað fyrirmyndarvinna og meiri hlutinn lagði sig allan fram við að hafa minni hlutann með sér, upplýsa minni hlutann á öllum stigum o.s.frv. Þrátt fyrir þetta og þrátt fyrir ágætar breytingartillögur er inntakið sjálft í frumvarpinu rangt. Ég man ekki hvernig hann orðaði það svo glæsilega hér áðan en tilfinningin væri sú að þetta hefði verið einhver hugmynd sem fæddist einhvers staðar yfir kaffibolla, að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands, og það væri svo frábær hugmynd og með því að gera það væri hægt að gera svo marga hluti. En svo var lagt í þessa vegferð áður en það var hugsað til enda hvað ætti að koma í staðinn. Það millibilsástand sem óhjákvæmilega mun verða til í kjölfarið á þessu tel ég að verði mjög skaðlegt. Hvað varðar starfsfólk Nýsköpunarmiðstöðvar þá finnst mér svolítið erfitt að tala sérstaklega fyrir hönd þess starfsfólks. Ég veit að eitthvað af því mun líta til einkageirans og nýta starfskrafta sína þar vegna þess að það er ekki eins og þetta fólk sé bara á einhverjum ríkisspena. Þetta eru sérfræðingar sem hafa sérfræðiþekkingu sem er nytsamleg. Vandinn sem við horfumst í augu við er að mögulega missum við þetta fólk úr því kerfi sem við höfum búið til til þess að aðstoða fólk á fyrstu stigum. Það er akkúrat þá þegar fólk getur ekki greitt fyrir vinnuna og hefur ekki færi á því að átta sig einu sinni á því hvort það borgi sig að setja peninga í ráðgjöf og leiðsögn fyrr en hugmyndin er komin lengra. 

Virðulegi forseti. Það var ánægjulegt að heyra hv. þingmann lýsa því góða samstarfi sem ríkti í nefndinni um vinnslu þessa máls. Í þessari umræðu tekur að vísu ekki þátt neinn fulltrúi þess meiri hluta og ætli ég verði þá ekki bara að taka að mér fyrir þeirra hönd að þakka fyrir þessi hlýlegu orð. Við vitum að hér virðist hafa ráðið för ákveðin trúarsetning um að það sé mjög mikilvægt að opinberar stofnanir séu lagðar niður og verkefni þeirra séu færð einkaaðilum, og virðist einu gilda hver starfsemin er hverju sinni. Aðalatriðið er að geta bent á að einhver tiltekin opinber stofnun hafi verið lögð niður og þá getur maður merkt við það. Er það tilfinning hv. þingmanns að ef hv. atvinnuveganefnd hefði getað fengið að vinna þetta mál óáreitt af þessum trúarsetningum og af þessari sýn ríkisstjórnarinnar og hæstv. ráðherra og hefði bara fengið að vinna málið í friði, þá hefði verið hægt að lenda því á farsælli hátt en nú virðist vera raunin og það gæti jafnvel enn verið möguleiki á því að hv. nefnd gæti tekið málið fyrir á ný og reynt að greiða úr þeim annmörkum sem augljóslega eru á málinu?

Virðulegi forseti. Ég byrja á endanum. Ég tel alveg eðlilegt að þetta mál fái nánari umfjöllun í atvinnuveganefnd enda greiddi ég ekki atkvæði með því að taka það út úr nefnd og útskýrði mál mitt þannig að ég teldi það einfaldlega ekki tilbúið og reyndar tel ég það ekki geta orðið tilbúið vegna þess að ég tel að inntakið sé rangt. Aftur á móti tel ég mögulegt að hægt sé að bæta það og þá myndi ég styðja það. Hvað varðar drifkraftinn á bak við það að meiri hluti nefndarinnar taki þetta út og haldi áfram með málið þá ætla ég að biðja um nokkra vorkunn fyrir meiri hlutann vegna þess að ráðherra hefur af sinni stöku óráðdeild í málinu hafið verkið áður en lögin eru sett. Að því leyti er skaðinn núna þegar hafinn, óvissan er til staðar. Það er byrjað að láta af hálfu framkvæmdarvaldsins eins og þessi lög hafi þegar verið sett. Meiri hlutinn er settur í þá stöðu að reyna annaðhvort að laga þetta mál hvað best hann getur og reyna að gera sem best úr því eða - hvað? Maður veltir því fyrir sér. Klára málið ekki og láta ríkisstjórnina klúðra þessu svo glæsilega? Virðulegi forseti. Ég öfunda ekki meiri hlutann af því að vera í þessari stöðu. Sjálfur myndi ég bara vilja að byrjað væri á þessu máli alveg frá grunni. Sem annan kost myndi ég velja að það yrði unnið betur og hygg ég þó að það yrði mjög erfitt að vinna það þannig að það yrði nógu gott úr því sem komið er. Aftur á móti vil ég líka bara hafa það skýrt: Ég tel þetta klúður vera ráðherrans sem lagði fram málið og gerði ráð fyrir því að það yrði samþykkt hér bara með handaklappi eftir að hafa þegar byrjað að ráðast í þær breytingar sem lagafrumvarpið gerir ráð fyrir. Það þykir mér óábyrgt með eindæmum og sér í lagi í þeim aðstæðum sem við erum í núna þar sem við þurfum að hafa sterkt og fyrirsjáanlegt nýsköpunarumhverfi fyrir þá aðila sem nú eru atvinnulausir en eru með hugmyndir sem væri hægt að nýta ef þeir þekktu tækifærin 

Forseti. Þetta er áhugavert mál um opinberan stuðning við nýsköpun. Þetta er önnur ræðan mín og ég vil taka undir lokaorð síðasta ræðumanns í andsvörum um það vandamál sem við glímum við vegna þessa máls. Það er einfaldlega búið að moka burt því sem nú er og það verður eitthvað að koma í staðinn. Kemur það sama aftur? Líklega er það ekki best því að búið var að biðja um ákveðnar betrumbætur á fyrirkomulagi Nýsköpunarmiðstöðvar. Það vissu það allir og það voru allir að búast við slíkum tillögum. En þetta kom í staðinn og öllu var hent burt. Á þeim tíma sem öllu var hent burt lágu engar tillögur fyrir um það hvað ætti að koma í staðinn. Þetta frumvarp, sem kemur þó nokkru seinna fram, er tillaga um hvað eigi að koma í staðinn og það er gríðarlega tómlegt, ef þannig má orða það. En allt í lagi, höldum kannski aðeins í vonina. Það var verið að leggja fram fjármálaáætlun til næstu ára, 2022–2026. Í fjármálaáætlun leggur ríkisstjórn fram stefnu sína, hvernig eigi að haga hlutum í hinum og þessum málaflokkum til næstu fimm ára. Kannski er þessi rammi um opinberan stuðning við nýsköpun útskýrður betur í fjármálaáætlun. Það gæti verið. Það ætti að sjálfsögðu að vera svo, óháð því hvort það er gert í þessu frumvarpi eða ekki. En viti menn: Nei, það er einfaldlega ekki gert. Á bls. 136 er kafli sem fjallar um aukna nýsköpun og vöxt með hagnýtingu gagna en ekkert þar fjallar um nýsköpunarumhverfið eins og það á að vera. Í þessari fjármálaáætlun ákveða stjórnvöld að setja enga stefnu fram, vísa í stefnuna sem þau lögðu fram fyrir áramót og sú stefna var einmitt engin stefna heldur, hún náði fram að kosningum eða svo í langflestum flokkum, nokkur mál sem náðu fram yfir það, uppbygging vegna stafrænna innviða, sem kom sem innspýting vegna Covid-faraldursins, lifir eitthvað áfram og eins tillögur um framlög í loftslagsaðgerðir sem eru í raun tilfærsla frá varasjóði, sem var vegna átaks vegna faraldursins. Það var lagt í varasjóðinn og nú er það kynnt sem aukið framlag í loftslagsmál en er í raun bara millifærsla frá varasjóði yfir í loftslagsmál. Þetta er svona í öllu. Það er engin sýn, engin stefna í því hvernig nýsköpunarumhverfið eigi að líta út þegar þetta frumvarp verður samþykkt. Og frumvarpið er gríðarlega rýrt að efni. Það eru bara nokkrar greinar um tilhögun stjórnar og rosalega grófur rammi um það hvað eigi í raun og veru að fara fram í þessu tæknisetri, og búið. Hitt verður einhvern veginn fyllt inn í einhvern tímann, með einhvers konar geðþóttaákvörðunum ráðherra þegar allt kemur til alls. Það er búið að bæta hérna aðeins við í nefndaráliti meiri hluta umfjöllun um stafrænar smiðjur og ráðgjöf og þess háttar og í breytingartillögu varðandi tilfærslu á Kríu til sóknaráætlana, til landshluta, - sem átti að vera hvort eð er, þetta er tvítekning, það er verið að reyna að fá hrós tvisvar fyrir sömu tillöguna. Rosalega dæmigert fyrir þessa ríkisstjórn, það kemur svo lítið frá henni að hún þarf að monta sig oft af sama hlutnum. Það gerðist í kjarabaráttunni varðandi lífskjarasamninga. Rétt áður en þeir voru samþykktir var boltinn hjá stjórnvöldum. Þau þurftu að koma með almennilegar tillögur til að betrumbæta lífskjarasamningana og tillögurnar sem komu voru að langmestu leyti tillögur sem þegar var búið að kynna í fjármálaáætlun; þær voru kynntar sem nýjar tillögur inn í lífskjarasamningunum. Þetta er sagan frá A til Ö með þessa ríkisstjórn. Við höfum öll séð litabækur þar sem engar myndir eru til staðar heldur bara tölur, og varla tölur, maður er kannski með minna en helminginn af tölunum sem þarf til að draga upp myndina áður en maður getur síðan farið að lita hana. Það er ekki þannig að maður geti rakið slóðina með pennanum til að draga útlínurnar upp heldur þarf maður að giska hvar næsta tala er. Þetta er lýsing á því hvernig tilhögun opinbers stuðnings við nýsköpun verður vegna þessa frumvarps. Og fjármálaáætlunin, eins og ég bætti við í annarri ræðu minni, af því að ég bjóst kannski við að það væri eitthvað þar um nýsköpun, eitthvað sem myndi útskýra betur hver framtíðarsýn stjórnvalda væri. En nei, það er ekki þannig. Þetta fjallar aðallega um gervigreind, helmingurinn af textanum fjallar um hlutverk gervigreindar í íslensku samfélagi; rammagrein 16, gervigreind fyrir alla þjóðina, sem er ágætlega greind nú þegar, kannski væri gervigreind mjög gagnleg til viðbótar, það er rétt, en ekkert um nýsköpunarumhverfið sjálft. Þar stendur hnífurinn í kúnni, þegar allt kemur til alls. Á þessum tímum voru flestir að leggja nýsköpun til sem lausn úr þeim vanda sem við erum í vegna stöðunnar á vinnumarkaði, að nýsköpun væri leiðin út úr þessum atvinnuvanda. Það er ekki ný hugmynd. Það er hugmynd sem hefur verið til frá því um aldamótin, að búa til nýja stoð í íslensku atvinnulífi sem er fjölbreytt. Stór en fjölbreytt. Ekki stór og einhæf eins og við höfum hingað til verið með í sjávarútvegi, í áli eða í orkuiðnaðinum, sem fer allur í álið, í bankageiranum og í ferðamannaiðnaðinum. Það er mjög einhæfur tilgangur á bak við þær atvinnugreinar þegar allt kemur til alls. Minni háttar flökt í þeim stoðum hefur meiri háttar áhrif á efnahag Íslands. Við viljum hins vegar stóra og breiða stoð nýsköpunar þar sem minni háttar flökt hefur sama og engin áhrif á þá stoð og á efnahag landsins af því að nýsköpunin nær til svo fjölbreyttra verkefna. Þar hefur það sýnt sig, í skýrslum Tækniþróunarsjóðs og hjá Nýsköpunarmiðstöð, að ábatinn af því að hið opinbera sinni þessari stoðþjónustu er rosalega mikill. Ekki nóg með það, heldur eru hugmyndirnar og tækifærin bókstaflega til úti um allt land. Við sáum það einmitt nú í lok sumars þegar umsóknir bárust í Tækniþróunarsjóð þar sem einungis 8% umsókna voru samþykkt. Það er heill hellingur af hugmyndum sem eru tilbúnar til þess að komast af stað, koma af stað nýjum verkefnum, búa til atvinnu og búa til verðmæti, búa til betra líf fyrir fólk úti um allt land. En eins og kom fram síðasta vor, þegar stjórnarandstaðan lagði til þrefalt hærri upphæð í nýsköpun en stjórnin gerði, sexfalt hærri til að byrja með, stjórnin bætti þó aðeins í, var sú upphæð sem stjórnarandstaðan lagði til nokkurn veginn nákvæmlega það sem gat nýst fyrir það tímabil. Það var stjórnarandstaðan sem hafði rétt fyrir sér þar, ekki stjórnin. Hún vanmat bæði faraldurinn og getu og hugmyndaauðgi fólks úti um allt land til að skapa betra líf fyrir okkur sem búum hér á landi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Þetta var efnismikil ræða en meðal þess sem vikið var að þar voru stafrænar smiðjur. Mig langar, með leyfi forseta, að lesa aðeins úr nefndaráliti 1. minni hluta hv. atvinnuveganefndar, þar sem segir: „Með frumvarpi ráðherra er vissulega lagt til aukið framlag til rekstrar stafrænna smiðja í landinu en ekki er að sjá af frumvarpinu eða gögnum málsins að ráðuneytið hafi lokið þeirri vinnu sem Alþingi fól ráðherra að inna af hendi á sínum tíma. Tækifæri hefði verið til þess að leggja fram slíka áætlun í frumvarpinu og um leið móta umgjörð um starfsemi stafrænna smiðja og tilgang þeirra en það er ekki gert. Þótt breytingartillögur meiri hlutans séu til bóta þá vantar enn þó nokkuð upp á að mati 1. minni hluta til að ljóst sé að starfsemi stafrænna smiðja sé tryggð til framtíðar og að mótuð sé heildarsýn um rekstur þeirra.“ Nú veit ég að hv. þingmaður er ákaflega vel að sér í opinberum fjármálum og fjárlögum og fjármálaáætlun og mig langar til að heyra ofan í hann varðandi þessar áhyggjur, hvort ástæða sé til að hafa hreinlega áhyggjur af þessum mikilvæga rekstri.

Virðulegi forseti. Þetta er mjög góð spurning og það sem ég hefði viljað bæta við varðandi það sem stendur í fjármálaáætlun, eða stendur réttara sagt ekki í fjármálaáætlun af því að þetta er ekki uppfærð stefna málefnasviða frá því skjali sem var samþykkt á Alþingi fyrir jól. Það er til dæmis engin viðbót eða útfærðari stefna á því sviði þar sem við finnum stafrænar smiðjur, þar sem ekki var lagt til neitt aukafjármagn til þeirrar útvíkkunar á stafrænum smiðjum sem Alþingi samþykkti í þingsályktun um uppbyggingu og aðgengi að stafrænum smiðjum. Ég held því í fyrsta lagi að ekki þurfi að hafa áhyggjur af þeim stafrænu smiðjum sem eru þegar til staðar. Ég held að rekstrargrundvöllur þeirra hljóti að vera tryggður. Það er ekki augljóst að svo sé en bæði menntamálaráðherra og ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra hafa gefið til kynna að þær séu ekki að fara að hverfa eins og er. En það vantar stefnumörkun um að framfylgja þeirri þingsályktunartillögu sem var samþykkt á þingi um að auka aðgengi, ekki bara framhaldsskólanema, eins og upprunalega tillagan snerist um, heldur einnig það sem Alþingi bætti við og allir samþykktu, að auka aðgengi grunnskólanema um allt land að slíkum smiðjum eða slíkum tækjum. Þannig að nei, ég hef ekki áhyggjur af starfsemi stafrænna smiðja eins og er. Það er ekki auðvelt, það mætti vera betra en það verður alla vega ekki verra, þá er tiltölulega lítið sagt í rauninni hvað það varðar. En já, þá vantar hins vegar stefnumótun til framtíðar. Hún er engin.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Já, þetta er ákveðið hálfkák, þetta eru fögur fyrirheit og fögur orð og örugglega góð fögur meining líka sem liggur þarna að baki og góður og göfugur ásetningur, en svo er eins og framkvæmdin lendi hálfpartinn í skötulíki vegna þess að ekki fylgir fjármagn. Það er eins og ekki fylgi alveg vitund um það að þessir hlutir kosta og það þarf að verja nokkru fé til að halda svona hlutum við, eigi að vera einhver mynd á starfseminni. Mig langar í seinni spurningu að víkja að öðru sem líka er ámálgað í téðu nefndaráliti hv. 1. minni hluta nefndarinnar. Þar segir um tæknisetur, hið breytta rekstrarfyrirkomulag, að Háskóli Íslands hafi bent á í umsögn sinni að þetta breytta félagaform gæti haft áhrif á styrkjamöguleika félagsins í einhvern tíma, einkum gagnvart Evrópusambandinu, en einkahlutafélag þurfi alltaf einhvern tíma til að öðlast trúverðugleika til að standa undir kostnaði af sumum langtímaverkefnum sem opinberar stofnanir þurfa ekki. Telur hv. þingmaður að þarna sé líka að finna áhyggjuefni sem gæti verið umtalsvert?

Forseti. Ég vakti athygli á því í fyrri ræðu minni að þetta félagaform er mjög skrýtið. Það er sagt vera einkahlutafélag en ríkið á það allt með húð og hári. Fjármálaráðherra heldur á öllum hlutabréfum. Félagið er undanþegið einhverri einni grein laga um einkahlutafélög og þarf að fylgja upplýsingalögum. Ég átta mig ekki alveg á hver, þegar allt kemur til alls, munurinn er á þessu einkahlutafélagi og opinberri stofnun. Það er væntanlega eitthvað í kringum starfsmannamál, sem er út af fyrir sig mjög áhugavert. En ég held að það valdi kannski smáruglingi. Hér kemur einkahlutafélag, eins og hv. þingmaður spurði um, til Evrópusambandsins og það sér fyrst eitthvert einkahlutafélag sem það veit ekkert um. En svo er bent á að það sé í 100% eigu ríkisins og sé í raun og veru opinbert fyrirtæki en samt skráð öðruvísi af því það er pólitík sumra að passa upp á að það sé einkadót en ekki opinbert hlutafélag af því að sumir eru komnir með grænar bólur út af ohf. af því það sé svo vandræðalegt fyrirtækjaform eða eitthvað svoleiðis, bara af því að þeir kunna ekki að fara með það eða eitthvað, ég veit það ekki. Við erum á mjög skringilegum stað með fyrirtækjaformið á þessu þar sem það verður að leggja niður stofnun, það er pólitísk hugmyndafræði, en þá verður samt að búa til eitthvað í staðinn af því að það þarf að sinna þjónustunni. Hún er nauðsynleg. Það hefur sýnt sig að hún margborgar sig en það þarf að gera á einhvern hátt þannig að hægt sé að monta sig af því að hafa minnkað báknið en á sama tíma sinnt þjónustunni. Já, ég held að það verði pínu vandræðalegt að sækja um styrki til að byrja með. En ég held að það reddist þegar hinir fatta að þetta er opinbert fyrirtæki þegar allt kemur til alls.

Virðulegi forseti. Ég hef nú setið hér í dag og fylgst með umræðum um þetta mál sem ég skal játa að ég hafði ekki verulega þekkingu á umfram aðra þingmenn og hef raunar ekki enn þá. En þetta er engu að síður fróðlegt fyrir margra hluta sakir. Það má segja að þetta sé dæmigert mál fyrir ríkisstjórnina að mörgu leyti. Aðeins fyrst, til að taka upp þráðinn frá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni, um rekstrarformið. Þetta er ekki opinbert hlutafélag eins og við höfum einhver dæmi um og enginn skilur kannski alveg út á hvað ganga. Þetta er einhvers konar einkaopinbert hlutafélag eða opinbert einkahlutafélag og vandséð til hvers er eiginlega verið að standa í öllu þessu vafstri með rekstrarformið nema kannski að þarna ráði einhverjar hugmyndafræðilegar ástæður. Stundum finnst manni eins og varðandi nýsköpun hér á landi ráði mottóið: Leyfum 100 blómum að blómstra og visna. Leyfum 100 blómum að visna. Leyfum 100 blómum að skjóta aðeins upp kollinum, lifa í einhvern smátíma en svo kemur hið óhjákvæmilega hret og þau fá að deyja. Við komum einhverju af stað. Við setjum eitthvað í gang. En svo látum við undir höfuð leggjast að hlúa nægilega vel að þeim græðlingum sem við höfum sett í mold. Við gleymum þeim og við látum næðinginn um þessa græðlinga í stað þess að hlúa að þeim og með þeim árangri að upp komi einhver vöxtur sem getur skilað okkur árangri og verið til mikils sóma, eins og við höfum raunar dæmi um. Báknið burt, það er talað um það og það virðist vera yfirskriftin að þessum tilfæringum öllum. En svo reynast þetta vera einhverjar tilfæringar með rekstrarform og tilflutninga, jafnvel milli landshluta, þ.e. báknið fer ekki burt, enda er kannski ekki um að ræða bákn. Báknið er pólitískur merkimiði. Það er pólitísk áróðurssetning. En þessi stefna um að leggja niður opinberar stofnanir, eða vera að grauta í opinberum stofnunum í nafni þess að báknið skuli fara burt, hefur bitnað á mörgum þjóðþrifastofnunum, nú síðast Neytendastofu. Við höfum dæmi um fjármálaeftirlitið. Við erum hérna á eftir að fara að ræða um skattrannsóknarstjóra og svo er það Nýsköpunarmiðstöð. Hér er sem sagt verið að tala um að leggja niður þann aðila sem hefur annast stuðning við frumkvöðla á Íslandi allt frá árinu 2007 og þarna innan veggja hefur orðið til þekking hjá starfsfólki. Starfsfólkið kemur og fer en innan stofnunarinnar er engu að síður áfram til staðar tiltekin þekking. Við köllum þetta stofnanaminni og við gleymum því stundum hvað það er mikilsvert að eiga slíkt stofnanaminni og hvað það er mikilvægt fyrir þá sem leita til viðkomandi stofnana að slíkt stofnanaminni sé til staðar. Það sést líka vel á mikilvægi málsins og mikilvægi þessarar stofnunar. Það sést á þeim mikla fjölda umsagna sem borist hafa til nefndarinnar. Það eru 34 innsend erindi og umsagnir og gestir eru 86, sem mættu til fundar við nefndina. Eftir því sem mér skilst þá viðruðu þessir gestir, fleiri en einn og jafnvel meiri hluti þeirra, og eins vitna þessi innsendu erindi um það, efasemdir, svo ekki sé sterkar að orði kveðið, um þessi áform. Það voru viðraðar áhyggjur. Það voru viðraðar áhyggjur sérstaklega af þeim frumkvöðlum sem eru að stíga sín fyrstu skref. Það voru viðraðar áhyggjur af stuðningi við frumkvöðla og frumkvöðlastarfsemi og nýsköpun í hinum dreifðu byggðum landsins, landsbyggðunum. Það voru viðraðar alveg sérstakar áhyggjur af því hvernig myndi fara fyrir byggingarrannsóknum þegar Nýsköpunarmiðstöðin hefur verið lögð niður. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um mikilvægi þeirra rannsókna hér á landi þar sem það er alveg sérstök kúnst að reisa hús sem okkur hefur gengið mjög misjafnlega að ráða fram úr, svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Það er verið að rífa nýleg hús vegna myglu vegna þess að þau eru ekki byggð í samræmi við íslensk veðurskilyrði og íslenska náttúru. Það liggur ekki næg þekking að baki byggingunum og þar hefur stofnun á borð við þessa náttúrlega sérstöku hlutverki að gegna. Það voru líka viðraðar áhyggjur af rekstrarformi tækniseturs, sem ég gerði hér að umtalsefni, fjármögnun þess og óljósu erindi og óljósu hlutverki. Það er sem sagt verið að draga úr stuðningi við nýsköpun í víðum skilningi og margir gestir lýstu yfir áhyggjum af því. Það hefur verið rætt hér nokkuð í dag, það sem ég hef heyrt af mörgum snjöllum ræðum, um svona stofnun sem millistykki. Þetta er millistykki milli atvinnulífsins og akademíunnar. Þetta er millistykki milli atvinnulífsins og skapandi greina, skapandi aðila, og þetta er millistykki milli skapandi aðila og akademíunnar. Það er kannski betri líking að líkja þessu við nokkurs konar samgöngumiðstöð. Þarna er allt til alls. Þarna er allt til reiðu. Þarna er fólk sem hefur þekkingu. Þarna er eldsneyti og þangað geta allir leitað til þess að fá þá þjónustu sem þeir þurfa á að halda ef blómið þeirra á að fá að blómstra en ekki bara að visna. Það er mjög mikilvægt að við höldum þessu einkenni og það verði ekki of mikil miðstýring. Ég vil í því sambandi minna á ágæta umræðu sem varð hér í þingsal á dögunum um klasastefnu, mótun klasastefnu, umræðu sem átti sér stað um skýrslu hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um mótun klasastefnu þar sem allir voru á einu máli um þá sýn sem klasastefnan á að innleiða í íslenskt atvinnulíf og þá vistkerfishugsun sem þar er að finna. Og ef ég, herra forseti, leyfi mér að vitna í sjálfan mig í þeirri umræðu þá talaði ég þar um að góður klasi væri eins og falleg íslensk þúfa þar sem eru ótal lítil blóm sem lifa saman og næra hvert annað í vistkerfi þar sem þau eru ekki ógn hvert við annað heldur eru í samvinnu til að láta hvert annað lifa og dafna. Mér finnst þessi hugmynd nú, að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands, ekki vera í anda þessarar klasastefnu, þvert á móti. Hún setur allt í uppnám. Ef við líkjum íslensku atvinnulífi við þúfu þar sem allt er fullt af einhverjum fallegum smáblómum sem þurfa að nærast og dafna hlið við hlið þá er þessi aðgerð líkust einhvers konar náttúruhamförum sem ógna þessari þúfu, eða kannski má líkja þessu við það þegar á þúfuna herjar skyndilega flokkur af kindum sem bíta allt. Þetta er stórmál. Þetta snýst um það hvernig Íslendingar hafa hugsað sér að haga málum sínum í framtíðinni, hvernig þeir ætla að skjóta fleiri stoðum undir atvinnulíf sitt og hvernig þeir ætla að búa hér til heilbrigt, sterkt og gott atvinnulíf og mannlíf. Síðast en ekki síst hvernig Íslendingar ætla sér að halda áfram að vera kraftmikið samfélag sem byggist á því að hér sé vel menntað fólk sem kýs að búa hér og ala upp börn sín og lifa hér, lifa sínu lífi en ekki einhvers staðar í Evrópu eða annars staðar, sem er alls ekki sjálfgefið. Ég veit að aðrir hv. þingmenn hafa líka gert þetta að umtalsefni en ég hlýt engu að síður í því sambandi að minna á umsögn Kristjáns Leóssonar um samkeppnishæfni Íslands í alþjóðlegum samanburði, sem verður að segjast eins og er að eru dálítið ískyggilegar tölur. Hann tilgreinir að Ísland hafi verið í 13. sæti á lista Global Innovation Index á árunum 2015–2017 en á árunum 2018–2020 hafi það setið í 20.–23. sæti. Þetta er eiginlega ekki ásættanlegt. Hann nefnir líka að meðal helstu styrkleika Íslands síðustu árin hafi verið fjöldi birtra vísindagreina og hlutfall rannsókna sem eru styrktar með erlendu fjármagni en meðal helstu veikleika hafi hins vegar verið lágt hlutfall há- og millitæknivarnings í innlendri framleiðslu og útflutningi og landið standi neðarlega varðandi fjölda útskrifaðra háskólanema úr vísinda- og tæknigreinum. Þarna hafi lítið þokast áfram. Þetta tengist allt saman vegna þess að umhverfi þar sem ýtt er undir nýsköpun og sísköpun og yfir höfuð bara sköpun, skapandi umhverfi, laðar til sín skapandi fólk sem aftur býr til verðmæti sem eru bæði þau verðmæti sem verða talin í krónum og aurum og andleg verðmæti og búa til fagurt mannlíf. Það að vega að starfsemi á borð við þá sem hefur farið fram í Nýsköpunarmiðstöð Íslands með óljósum fyrirætlunum um tæknisetur getur reynst ákaflega hættulegur leikur. Örfá orð í lokin, bara um starfsfólkið. Meðal þess sem kemur fram í þessum hugsunarhætti um báknið og þessu ákalli um að báknið skuli burt - þó að það sé aldrei sagt berum orðum þá liggur einhvern veginn í þeirri hugsun önnur hugsun sem er sú að við þær stofnanir, sem eru þá tilgreindar innan þessa bákns, starfi fólk við einhvern óþarfa. Þetta séu óþörf störf sem sé í þjóðarhag að leggja niður. Það virðist einhvern veginn búa að baki þeim áformum að þetta fólk geti fundið sér eitthvað annað. Ég held að það sé líka mjög hættuleg hugsun vegna þess að það fólk sem starfar að opinberri þjónustu hér á landi, hvort sem það er 

Hæstv. forseti. Ég flyt nefndarálit um tillögu til þingsályktunar um menntastefnu fyrir árin 2020–2030 frá allsherjar- og menntamálanefnd. Markmið menntastefnunnar er að veita framúrskarandi menntun í umhverfi þar sem allir geta lært og allir skipta máli. Því er leiðarljós menntastefnu þrautseigja, hugrekki, þekking og hamingja og er því ætlað að styðja við framtíðarsýnina. Skýr stefna um forgangsröðun í þágu menntunar og þekkingarsköpunar eykur lífsgæði og verðmætasköpun. Með henni er lagður grunnur að sterkara samfélagi. Menntastefna þessi var unnin í víðtæku samráði við hagsmunaaðila og var m.a. birt í samráðsgátt. Alls bárust 38 umsagnir sem voru jákvæðar í garð stefnunnar. Í umsögnum komu fram ýmsar gagnlegar athugasemdir sem brugðist var við. Ég ætla ekki að lesa nefndarálitið allt en það er ansi efnismikið, enda er þetta stórt og mikilvægt mál. Hér erum við að leggja línurnar fyrir næsta áratuginn, hvernig við sjáum menntakerfið þroskast og þróast, m.a. í samræmi við þarfir atvinnulífsins og til að bregðast við tækniþróun og öðrum breytingum sem eiga sér stað mjög hratt í samfélaginu. Eins og áður segir bárust fjölmargar umsagnir sem eru taldar upp í nefndarálitinu og nefndin fékk einnig á sinn fund fjölmarga aðila, þó ekki alla. Ég verð að segja það, hæstv. forseti, að fyrir mitt leyti fannst mér umsagnirnar undantekningarlaust mjög efnismiklar og þær innihéldu allar atriði sem skiptu mjög miklu máli fyrir vinnu nefndarinnar. Þetta voru ekki endurtekningar heldur ný og mikilvæg sjónarmið sem við tókum tillit til þegar við ákváðum hvernig nefndarálitið skyldi nú líta út og einnig hvort og með hvaða hætti breytingartillögurnar skyldu lagðar fram. Rauði þráðurinn, það sem allir umsagnaraðilar voru nokkuð sammála um, er mikilvægi þess að menntastefna sé komin fram. Lögð var áhersla á að innleiðingaráætlanir sem gerðar verða í framhaldi af þessari stefnu verði gerðar í nánu samtali við hagaðila og einnig að aðgerðir séu fjármagnaðar. Við getum náttúrlega endalaust lagt fram nýjar og nýjar stefnur en til að koma hlutunum í framkvæmd þarf að fylgja fjármagn, eins og við vitum. Einnig var lögð áhersla á eftirfylgni með stefnunni og þar yrði að vera skýr forgangsröðun, að verkefnum yrði forgangsraðað þar sem öllum markmiðum verður örugglega ekki náð í einum áfanga. Einnig var bent á að mikilvægt væri að líta til þeirrar vinnu sem þegar hefur verið unnin. Hér í nefndaráliti eru taldar upp fjölmargar skýrslur og vinna ólíkra hópa sem snúa að menntakerfinu. Sú vinna skiptir máli fyrir áframhaldandi vinnu, að við gleymum því ekki sem vel hefur verið gert hingað til. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að stefnan væri fyrst og fremst miðuð að menntun í leik,- grunn- og framhaldsskólum en tæki ekki mið af sí- og endurmenntunarkerfinu, hinni svokölluðu fimmtu stoð í menntakerfinu. Að því virtu áréttar nefndin að menntastefnunni er ætlað að taka á öllum þáttum menntakerfisins, allt frá leikskólanámi til háskóla og sí- og endurmenntunarkerfisins. Um þetta skapaðist töluverð umræða og mikill samhljómur var um að halda yrði þessu atriði til haga. Nefndin áréttar að menntastefnunni er ætlað að ramma inn þær áherslur sem settar verða í forgrunn í menntakerfinu næstu tíu árin. Einstaka atriði og aðgerðir verða lagðar fram í innleiðingaráætlun en fyrstu áætlunina á að leggja fram og kynna af ráðherra innan sex mánaða frá samþykkt tillögunnar. Að mati nefndarinnar er mikilvægt að við innleiðinguna liggi fyrir skýr verkáætlun og stefna, þar á meðal forgangsröðun verkefna, kostnaðarmat og skilgreining á ábyrgð og hlutverki við innleiðingu og útfærslu. Þetta atriði vil ég undirstrika alveg sérstaklega af því að það er oft svo, ekki bara hjá okkur í stjórnsýslunni heldur í fyrirtækjum almennt, að menn eru sammála um mikilvægi verkefna og breytinga en svo skortir oft upp á eftirfylgnina og að það séu mælanleg markmið og skýr ábyrgðarskipting á milli aðila þannig að hlutirnir séu ekki að þvælast um og lítið verði úr verkum. Þarna vil ég doka við, hæstv. forseti, og undirstrika þetta, að fjármagn fylgi, forgangsröðun sé skýr, kostnaðarmat, ábyrgðarskipting, mælanleg markmið og eftirfylgni. Þetta skiptir mjög miklu máli ef við ætlum okkur að ná árangri og ná fram jákvæðum og nauðsynlegum breytingum á menntakerfinu. Í nefndarálitinu er kafli um jöfn tækifæri fyrir alla sem er eitt af meginmarkmiðum menntastefnunnar. Í umsögnum var nefnt, og töluverð umræða varð um það, námsframboð fyrir fólk með fötlun. Enn skortir á að nægilegt námsframboð sé fyrir fólk með fötlun og bent var á að í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem Ísland hefur fullgilt, kemur fram að koma skuli á menntakerfi á öllum skólastigum án aðgreiningar og ævinámi. Nefndin áréttar að við innleiðingu menntastefnunnar verði tekið mið af þessu. Einnig var tekið fram að halda þyrfti vel utan um nemendur af erlendum uppruna þannig að þeir geti staðið jafnfætis öðrum, einnig að tryggja aðgengi nemenda á landsbyggðinni að námi við hæfi og almennt fyrir alla hópa þjóðfélagsins. Hvað varðar hinar dreifðari byggðir þá leggur nefndin einnig áherslu á að við þurfum að horfa til þess enn frekar að nýta þá tækni sem fyrir er til að þjónusta fólk sem best vítt og breitt um landið, til að auka aðgengi og efla nám. Covid-faraldurinn hefur gefið okkur ákveðna innsýn og kannski upptakt að því verkefni. Við erum flestöll farin að kynnast betur hvernig það er og hvaða tækifæri eru fólgin í því að geta nýtt tæknina til að nálgast nýja þekkingu. En þessi tækni og aukið aðgengi að námi á ekki síður við fólk með fötlun sem notar kannski, vegna fötlunar sinnar, aðrar tjáskiptaaðferðir eða á erfitt með, vegna annarrar hömlunar, að fara ótt og títt á milli staða. Þetta gæti auðveldað þeim hópi t.d. að sækja sér menntun þannig að þarna eru gríðarleg tækifæri sem nefndin vill leggja áherslu á, nýta tæknina enn frekar til að jafna stöðu fólks. Hæstv. forseti. Í nefndarálitinu er einnig talað um að sérstaklega þurfi að huga að snemmtækum stuðningi og samspili þjónustukerfa. Sjá þarf til þess að öll börn fái þjónustu við sitt hæfi og viðeigandi stuðning svo að þau missi ekki af tækifærum til náms og þroska. Í því tilliti bendir nefndin á frumvarp félags- og barnamálaráðherra um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, 354. mál sem fjallað var hér um á yfirstandandi löggjafarþingi, þar sem lögð er áhersla á snemmtækan stuðning, samfellu í þjónustu og samvinnu þvert á málaflokka. Þetta skarast auðvitað að hluta til við framkvæmd og innleiðingu á menntastefnunni og verður að horfa til þess. Nefndinni bárust umsagnir - nú man ég ekki í augnablikinu frá hverjum, ég er ekki með möppuna með mér - þar sem okkur var bent á mikilvægi þroskaprófa. Við vildum hafa það með í álitinu vegna þess að þetta atriði skiptir kannski meira máli en maður áttar sig á við fyrstu sýn, þ.e. að þroskaprófin séu í fyrsta lagi tiltæk og í öðru lagi uppfærð með tilliti til nýjustu rannsókna og upplýsinga. Þroskapróf mæla stöðu nemenda og það er mikilvægt til þess að átta sig á hvar nemandinn er staddur svo að hægt sé að veita honum þá þjónustu og þann stuðning sem mögulega þarf. Markmiðið er jú að veita öllum jöfn tækifæri til náms og stuðning við hæfi, eins og ég sagði áðan. Þess vegna þurfum við að geta mætt nemendum þar sem þeir standa. Okkur nefndarmönnum var bent á að þau próf sem notuð eru hér á landi uppfylli ekki þær kröfur sem gerðar eru með tilliti til nýjustu greindarkenninga, almennrar þróunar í málumhverfi og þekkingar barna hér á landi og tækniþróunar. Þá beri engin stofnun eða opinber aðili ábyrgð á þroskaprófum hérlendis. Hér er augljóslega, hæstv. forseti, um mikla brotalöm að ræða sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd telur afar mikilvægt að verði löguð og verði tekin til nánari skoðunar við framkvæmd menntastefnunnar. Ég verð að segja það, hæstv. forseti, að þetta kom mér verulega á óvart. Maður gerði einhvern veginn ráð fyrir því að allt væri eins og það ætti að vera vegna þess að þetta er svo mikil undirstaða þess að við getum mætt nemendum og aðstoðað þau og tryggt jöfn tækifæri sem við viljum að séu til staðar fyrir öll börn og allt fólk. Þetta má ekki gleymast í vinnunni sem fram undan er. Næsti kafli í nefndarálitinu fjallar um kennslu í fremstu röð. Til að gera langa sögu stutta þá er hér fjallað um að mikilvægt sé að tryggja vinnuumhverfi kennara. Við erum að útskrifa fjölmarga kennara árlega og kennaramenntuðu fólki hefur fjölgað en á sama tíma starfar fólk með kennaramenntun ekkert endilega við kennslu. Það geta auðvitað verið ýmsar ástæður fyrir því. En hluti af ástæðunni kann að vera að starfsumhverfi kennara sé einfaldlega of krefjandi og mögulega nær kennaramenntunin ekki nægilega utan um það að undirbúa kennaranema fyrir það flókna starfsumhverfi sem þeir þurfa að takast á við. Það vantar mögulega inn í kennslu um ólíkar kennsluaðferðir og að auka þurft t.d. kennslu varðandi kynfræðslu, öryggi í stafrænu samfélagi, fjármálalæsi og fjölmargt fleira sem hefur kannski vantað svolítið upp á í kennaranáminu. Til að kennararnir geti kennt þetta allt saman þurfa þeir auðvitað sjálfir að fá slíka fræðslu í sínu námi og einnig, eins og ég sagði áðan, undirbúning til að takast á við fjölbreytta nemendahópa og ólíkar þarfir. Samfélagið er ekki eins einsleitt í dag og það var kannski fyrir 20 árum, hvað þá 30 árum. Þá komum við inn á mönnun í skólunum og hvernig hægt er að styrkja kennara þegar þeir eru komnir inn í skólana og farnir að taka við nemendum og aðstoða þá og kenna þeim. Þetta er erfitt starf, þetta er krefjandi starf og vinnuálag á kennara er almennt mjög mikið. Þeir eru kannski ekki bara að kenna í skólastofunni heldur þurfa líka oft að takast á við flókna hluti sem koma upp í lífi nemenda þeirra og jafnvel heilu fjölskyldnanna. Þetta veldur gríðarlega mikilli streitu og álagi. Það er því smákafli hér, hæstv. forseti, um áherslu nefndarinnar á að mikilvægt sé að fagfólk verði sýnilegra í menntakerfinu til að þjónusta þau börn sem þurfa á sértækum úrræðum að halda og einnig til að styrkja og styðja við kennarana til þess að þeir geti tekið vel á móti og sinnt þeim fjölbreytta hópi sem er í skólakerfinu. Þar kemur einnig fram að til þess að geta staðist samanburð við nágrannalönd okkar þarf að gera betur í því að fá fagstéttir inn í skólana og minnka þar með álag á kennara og veita nemendum aukinn stuðning. Hérna eigum við við náms- og starfsráðgjafa, félagsráðgjafa og sálfræðinga og slíkar starfsstéttir, iðjuþjálfa og svoleiðis, sem skipta mjög miklu máli til að tryggja sem best starfsumhverfi fyrir kennara og einnig stuðning við nemendur í skólum landsins. Næsti kafli fjallar um hæfni fyrir framtíðina og í álitinu er fjallað um stöðu drengja í menntakerfinu en niðurstaða kannana sýnir að allt að 34% drengja geta ekki lesið sér til gagns. Drengir skila sér líka verr í framhaldsskólana og háskólana. Við fjölluðum mikið um þetta í nefndinni og fengum umsagnir og upplýsingar sem voru mjög upplýsandi. Þetta atriði, staða drengja í menntakerfinu, þarf að taka til sérstakrar skoðunar og finna árangursríkar leiðir til að vinna bug á vandanum. Við leggjum áherslu á að taka upp fjölbreyttari mælingar á lestrarkunnáttu og sjá til þess að lestrarkennsla og mælingar á lestrarhæfni séu færðar inn í nútímann og sýni raunverulega hæfni nemenda til að lesa sér til gagns. Hingað til hefur mikil áhersla verið lögð á hraðamælingar í lestri. Þetta er atriði sem við töldum mikilvægt að færa inn í nefndarálitið til frekari skoðunar í vinnunni. Hér er nefndur þjóðarsáttmáli um læsi sem hófst haustið 2015 en sá sáttmáli fjallaði um og hafði það markmið að öll börn geti við lok grunnskóla lesið sér til gagns. Verkefnið var fjármagnað til fimm ára og að baki því liggur mikil fjárfesting. Nefndin telur því mikilvægt að við innleiðingu stefnunnar verði litið til þessa verkefnis og kannað hvort halda megi áfram með það enda er það í samræmi við áherslu stefnunnar, m.a. á lesskilning. Þá áréttar nefndin mikilvægi þess að læsi verði ekki skilgreint of þröngt. Menningarlæsi, fjármálalæsi, upplýsingalæsi, tæknilæsi og náttúrulæsi er allt grundvallarhæfni sem menntakerfið þarf að geta byggt upp hjá einstaklingum og nýtast munu samfélaginu öllu. Auk þess er mikilvægt að leggja áherslu á stafræna þekkingu, umhverfismál og sjálfbærni. Þá telur nefndin mikilvægt að nemendur kunni að leita að upplýsingum, meta áreiðanleika þeirra og geti nýtt sér þær upplýsingaveitur sem þeir hafa. Í því samhengi eru bókasöfn mikilvæg og þá sérstaklega skólabókasöfn. Nefndin fékk á sinn fund fulltrúa frá skólabókasöfnum og einnig umsögn frá þeim. Skólabókasöfnin hafa hlutverki að gegna í menntun barna. Mikil umræða hefur verið um starfs-, iðn- og tækninám. Staðan er sú að okkur hefur frekar skort fólk þar, ég veit ekki hvernig ég á að orða þetta en það hefur kannski ekki endilega verið í tísku hingað til, ég vona að það sé að breytast, að fara í slíkt nám. Það hefur þótt eitthvað annars flokks, sem er náttúrlega stórundarlegt vegna þess að við þurfum á fjölbreyttri menntun að halda til að styðja við atvinnulífið og auka velmegun þjóðarinnar. Við þurfum fólk sem býr yfir skapandi hugsun, er lausnamiðað og getur horft svolítið út fyrir kassann. Það er ekki síst mikilvægt nú á tímum þegar öll þessi tækniþróun er eins hröð og hún er. Við þurfum kannski ekki að kasta því sem við áður höfum stuðst við, við þurfum auðvitað alltaf að halda því til haga, en við þurfum að hlaupa hraðar og vera vel vakandi. Starfs-, iðn- og tækninám hefur alltaf verið mikilvægt en ekki síst núna. Nefndin orðar það þannig í álitinu að það þurfi að gera meira af því að kynna ungu fólki betur þess konar nám og kynna það betur fyrir þeim tækifærum sem slíkt nám felur í sér og kynna það líka fyrir grunnskólanemendum þannig að þau fái innsýn í iðn- og tæknigreinarnar. Þá aukast kannski líkurnar á því að fólk velji að stunda slíkt nám þegar það hefur aldur til. Svo er hér einnig töluvert mikilvægur punktur, hæstv. forseti, varðandi upplýsingagjöf, ekki bara til grunnskólabarna heldur einnig til þeirra sem eru á vinnumarkaði, þ.e. að leggja áherslu á náms- og starfsráðgjöf og kynningar og upplýsingagjöf til allra, sérstaklega þeirra sem hafa litla sem enga formlega menntun. Fólk áttar sig þá betur á tækifærunum sem það hefur þótt það sé komið út á vinnumarkaðinn til að bæta við sig þekkingu í takt við þarfir vinnumarkaðarins og einnig til að styrkja stöðu sína á vinnumarkaði. Jafnframt segir hér, hæstv. forseti, að taka þurfti til skoðunar hvort það þurfi námskrá um nám utan hins hefðbundna skólakerfis. Í ljósi þess að vinnumarkaðurinn sætir sífelldum breytingum þurfum við að bregðast við því í menntakerfinu. Þannig þurfi að tryggja að vinnandi fólk geti aukið hæfni sína til að fylgja ákalli atvinnulífsins um þekkingu og hæfni starfsfólks. Nefndinni var bent á að ekki er fyrir hendi langtímakortlagning á menntunar- og færniþörf á vinnumarkaði. Þetta er eitthvað sem þarf klárlega að bæta úr. Nágrannaþjóðir okkar eru með slíkar langtímakortlagningar og við getum alveg farið í slíkt verkefni. Það borgar sig til lengri tíma, ekki síst með tilliti til áskorana fjórðu iðnbyltingarinnar, eins og segir hér, þar sem niðurstöður slíks spáferils auðvelda mótun menntastefnu og bæta samspil menntakerfis og vinnumarkaðar. Við meðferð málsins voru gerðar athugasemdir um að í menntastefnunni komi ekkert fram um hæfniramma um menntun sem lýsi hæfniviðmiðum um þær kröfur sem séu gerðar við námslok á hverju skólastigi og í atvinnulífinu. Þá auki íslenski hæfniramminn, ef hann yrði nú gerður, gagnsæi menntakerfisins og auðveldi samanburð við önnur menntakerfi í Evrópu sem einnig byggjast á evrópska hæfnirammanum. Það myndi auka möguleika Íslendinga til að leita sér viðbótarþekkingar erlendis, eða kannski ekki endilega auka en einfalda og gera það aðgengilegra þar sem hæfnirammarnir væru samræmdir við önnur menntakerfi Evrópu og byggðust á evrópska hæfnirammanum. Tíminn flýgur frá manni þegar maður hefur mikið að segja en ég er langt komin, hæstv. forseti. Í næsta kafla, um vellíðan í öndvegi, þá metur nefndin það svo að auka þurfi áherslu á þjónustu sálfræðinga sem og náms- og starfsráðgjafa og félagsfræðinga innan veggja skólanna. Þetta tengist því sem ég sagði hér áðan um starfsaðstöðu kennara og þjónustu við nemendur. Í kaflanum um gæði í forgrunni er talað um tækni og stafrænan heim og breytingar sem fylgja tæknibreytingum, öryggi, siðferði og ungt fólk. Gæta þarf að því að allir hafi jafnan aðgang að tækninni og að skólakerfið dragist ekki aftur úr í þessum stafrænu breytingum. Við ræddum töluvert um námsefni í nefndinni. Þá vil ég sérstaklega benda á umsögnina frá Iðnú, held ég að það hafi verið - þeir sem á eftir fara í ræðustól geta kannski leiðrétt mig ef ég fer með rangt mál. Það tengist þessari stafrænu þróun. Með tilkomu fjarnáms og fjarfunda og allra þessara stafrænu tæknibreytinga sem við verðum vitni að og tökum þátt í hafa möguleikar við gerð stafræns námsefnis aukist mjög. Við í nefndinni ræddum um gerð námsefnis og nauðsyn þess að efla útgáfu þess sem og að uppfæra námsefni sem m.a. standist kröfur um sveigjanleika og einstaklingsbundið nám. Samræma þurfi námsefni milli skólastiga sem og kröfur í þeim efnum og til að mynda er talsvert verið að endurútgefa úrelt námsefni. Það er eins og ekki sé varið nægilega miklum tíma í að meta hvort efnið sé enn í takt við tímann. Hér kemur einmitt setning í nefndarálitinu um að auka þurfi útgáfu stafræns námsefnis á öllum skólastigum. Í þeim efnum væri hægt að líta til annarra Norðurlanda sem standa mun framar en við á þessu sviði þannig að kerfin eru til og hafa verið reynd í nokkur ár. Nefndin bendir á að vinna við útgáfu og kynningu vefbóka fyrir framhaldsskólastigið sé farin af stað á vegum Iðnú, sem ég nefndi hér áðan, og sé enn á tilraunastigi. Nefndin telur að með stafrænni námsgagnaútgáfu á öllum skólastigum skólakerfisins verði skólakerfið bæði jafnara og nútímavæddara og auðveldara verði að uppfæra námsgögn í takt við tímann. Í þessu samhengi, hæstv. forseti, áréttar nefndin mikilvægi þess að allir fái námsgögn við sitt hæfi. Nýta á þá möguleika sem stafræn tækni veitir til þess að útbúa og gefa út námsgögn við allra hæfi. Allir eiga að hafa aðgang að námsgögnum við sitt hæfi sama hvaða tjáskiptaleiðir þeir nota. Þarna opnast einmitt tækifæri fyrir fólk með ólíka námsörðugleika og einnig fyrir fatlað fólk og aðra sem gætu haft betri aðgang að námsefni við hæfi sem væri oftar uppfært í takt við þarfir samfélagsins. Að mati nefndarinnar er mikilvægt að leggja áherslu á stafræna færni. Stafræn færni leggst þvert á allar stoðir og áherslur stefnunnar. Auðveldlega ætti að vera hægt að byggja á reynslu og þekkingu annarra Norðurlanda enda hafa þau flest sett sér sérstök markmið og hrint aðgerðum af stað til að treysta þennan þátt menntunar. Þetta á, eins og ég sagði, ekki bara við um námsefni heldur almennt um menntakerfið. Stafræn færni leggst yfir það allt og þarf að taka tillit til þess í vinnunni fram undan. Hæstv. forseti. Það eru örfáar sekúndur eftir af mínum ræðutíma. Ég ætla ekki að lesa upp breytingartillögur nefndarinnar en þær liggja fyrir í í skjalinu. Undir nefndarálitið rita sú sem hér stendur, Páll Magnússon, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Olga Margrét Cilia, sem ritar undir með fyrirvara.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Menntastefnan fyrir árin 2020–2030 er uppfull af fallegum og fínum orðum. Nefndarálit meiri hlutans er það líka, og meira að segja enn fleiri orð en í stefnunni sjálfri. Ég hef heyrt öll þessi orð áður þegar rætt er um menntamál. Herra forseti. Ekki misskilja mig þó að ég segi þetta, það er ákaflega mikilvægt að ræða menntamál og áherslur og hvað það er sem við viljum gera til að mennta unga fólkið okkar til þess að þau geti tekist á við áskoranir í lífinu og fái tækifæri til að mennta sig allt lífið. Hv. þingmaður talaði um það í ræðu sinni að það þyrfti fjármagn til að hrinda stefnunni í framkvæmd. Ég tek eftir því að talað er um árangursviðmið og að það eigi að setja þau upp, en það er hvergi talað um mat á árangri. Ég er svolítið hissa á því að nefndin skuli ekki hafa gert það að einni af breytingartillögu sinni að síðan þyrfti að meta árangurinn, hvort hann hefði náðst eftir einhvern ákveðinn tíma. Varðandi fjármagnið, forseti, þá erum við nýbúin að ræða í fyrri umr. fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026, en þar stendur ekkert um að setja eigi fjármagn í metnaðarfulla menntastefnu. Það stendur heldur ekki, ef ég man rétt, í fjármálaáætluninni fyrir árið 2021–2025 sem þó er framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort þetta sé ekki hálftilgangslaust eins og hún nefndi hér áðan, ef fjármagn fylgir ekki þessari fínu stefnu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir andsvarið. Já, vissulega er stefnan ekki margorð, en orðin eru falleg. Það er alveg rétt. Við höfum líka örugglega öll heyrt þau oft áður. Menntastefnan er mikilvæg byrjun og eins og ég sagði áðan voru umsagnir sem bárust til nefndarinnar allar mjög jákvæðar og fólk almennt sammála um að tímabært væri að leggja fram menntastefnu og byrja þessa vinnu. Menntastefnan er ákveðinn rammi utan um alla þá vinnu sem síðan þarf að fara fram, sem flokkast svo niður, eins og ég reyndi að leggja áherslu á í máli mínu, í smærri verkefni. Í því samhengi lögðum við í nefndinni áherslu á að hafa yrði mikið og gott samráð við þá hagaðila sem tengjast tilteknum verkefnum. Við lögðum líka áherslu á að verkefnum þyrfti að forgangsraða og kostnaðarmeta. Það þyrfti að vera skýr ábyrgðarskipting og það þyrfti að vera góð eftirfylgni og einmitt mælanleg. Ég hélt að það kæmi fram í nefndarálitinu, en ég hef kannski séð það einhvers staðar annars staðar. En ég sagði alla vega í ræðunni að markmið þyrftu að vera mælanleg þannig að hægt væri að meta reglulega og fylgja eftir þeim markmiðum sem sett eru fram innan hvers verkefnis. Það þarf að vera mjög styrk verkefnastjórn yfir hverju og einu verkefni. Ég get kannski komið að því í seinna andsvari en að sjálfsögðu þarf fjármagn að fylgja. Ég get ekki tjáð mig um fjármálaáætlunina, ég er ekki búin að kafa ofan í hana enn þá, en við byrjum að ræða hana á morgun.

Herra forseti. Hv. þingmaður þarf ekki að ræða eða lesa nýja fjármálaáætlun til að komast að því hvort setja eigi meira í menntamálin því að það er gamla fjármálaáætlunin sem er framtíðarsýn ríkisstjórnarinnar og við erum búin að fjalla um hana og einmitt gagnrýna það að ekki sé nægilegt fjármagn sett í menntamál eða uppbyggingu sem þó er verið að tala um í þeirri stefnu. Fjallað er um starfs-, iðn- og tækninám. Gera á skurk í því að fá ungt fólk til að læra meira á því sviði. Það er nú samt svo, forseti, að undanfarna áratugi hafa verið sett upp slík markmið og framhaldsskólarnir og starfsmenntaskólarnir hafa reynt að kynna það, og grunnskólarnir líka. Það er búið að búa til bækur og myndbönd og spil og ég veit ekki hvað, og enn stöndum við í nákvæmlega sömu prósentuskiptingu á milli starfsnáms og bóknáms. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún telji eitthvað í samfélagsgerðinni öðruvísi núna þannig að betur takist til við þetta en undanfarna áratugi.

Virðulegi forseti. Fyrst vil ég segja varðandi fjármálaáætlunina að það er vissulega rétt að við samþykktum fjármálaáætlun, að ég held, í nóvember. Við byrjum umræðu á morgun um uppfærslu á henni. En menntastefna er, eins og ég sagði áðan, fyrsta skrefið og ég gerði ráð fyrir því, alla vega lögðum við áherslu á það í nefndinni, að þegar áætlanir og verkefnin lægju fyrir, sem fara ætti í í samræmi við menntastefnuna, þá ætti að fylgja þeim verkefnum fjármagn. Ég vona að svo verði. Við leggjum alla vega upp með það í nefndarálitinu. Varðandi fjölgun í starfs-, iðn- og tækninámi þá held ég að þróunin verði sú að nemendum í þessum greinum fjölgi. Við erum t.d. með eitt mál núna til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd varðandi háskólana, sem myndi styðja við þá þróun. Svo skiptir jákvæð umræða í samfélaginu um starfs-, iðn- og tækninám líka máli.

Herra forseti. Ég þakka hv. framsögumanni, hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur, fyrir að flytja okkur þetta nefndarálit um menntastefnu. Það er gleðilegt að við skulum vera með í höndunum menntastefnu til ársins 2030, þetta er einn áratugur. Hér er farið vítt yfir svið, sett háleit markmið og hakað í flest box. En það er skautað dálítið létt yfir ýmis atriði. Hv. framsögumaður fór yfir nokkur þeirra og í nefndarálitinu koma fram atriði sem er hreinlega sleppt í menntastefnunni sjálfri. Mig langar aðeins að fjalla um fjölbreytt menningarsamfélag. Hér er því lýst yfir að Ísland sé fjölmenningarsamfélag, það eru einhver áhöld um það, en á Íslandi búa nú um 50.000 innflytjendur, um 14% af þjóðinni, og eru fullgildir þegnar í sjálfu sér. Mér finnst þessi menntastefna ekki taka nægilegt tillit til þess. Það er varla tæpt á því í stefnunni sjálfri en fjallað örlítið um það í nefndarálitinu. Ég spyr hv. þingmann hvort henni finnist þetta tæmandi og ásættanleg úttekt og hvernig þetta hafi verið rætt tæmandi í nefndinni. Eins vantar varðandi námsmatið. Þar er í stefnunni tæpt á þeim sem búa við fötlun og eiga við örðugleika að etja. Það er ekkert nefnt varðandi námsmat fyrir fólk af erlendum uppruna sem öll teikn benda til að fái ekki notið réttar síns, fái ekki notið þeirrar menntunar sem það hefur aflað sér í heimalandi sínu. Hvað segir hv. þingmaður um þetta?

Hæstv. forseti. Ég get kannski svarað þessu sem svo að ég geri ráð fyrir því að hv. þm. Guðjón S. Brjánsson sé ánægður með að menntastefna sé komin fram. Ég skildi alla vega ræðu hans svoleiðis. Eins og ég sagði áðan þegar ég svaraði hv. þm. Oddnýju Harðardóttur er menntastefnan ákveðinn rammi og ákveðinn upptaktur að mjög mikilli vinnu sem á eftir að fara í við útfærslu á einstökum verkefnum sem tengjast ólíkum hópum, eins og t.d. fólki af erlendum uppruna. Þess vegna er nefndarálitið óvenju efnismikið og með mörgum punktum, mun fleiri punktum en menntastefna sjálf, vegna þess að nefndin er með því að benda á atriði sem hún telur að þurfi að horfa til þegar vinnunni verður svo haldið áfram. Eins og ég sagði áðan í ræðu fengum við mjög margar umsagnir og marga gesti til nefndarinnar og hver einasti gestur hafði margt til málanna leggja sem bætti málið og opnaði augu okkar fyrir hlutum sem við höfðum ekki áttað okkur á. Þess vegna þótti okkur nauðsynlegt að telja þessi atriði upp, eins og um hæfnirammana, þroskaprófin og ýmislegt fleira sem passar ekki endilega inn í stefnuna sem slíka. Hún er bara leiðarljós í vinnunni. Stefna er aldrei ítarlegt plagg með upptalningu á öllu því sem þarf að gera. Það er annað skref í vinnunni. Eins og þingmaðurinn sagði þá nefndum við einmitt í nefndarálitinu fólk af erlendum uppruna og bættum því við ásamt fleiri hópum sem horfa þarf sérstaklega til.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er kjarni málsins, innleiðing menntastefnu er auðvitað lykillinn að því að ná fram settum markmiðum eins og hér segir í niðurlagi stefnunnar. Ég er undrandi yfir því að í þessari menntastefnu er nánast sniðgenginn þessi mikilvægi þáttur um fullorðinsfræðsluna því að hér er sérstakur liður sem heitir Menntun alla ævi. Það eru símenntunarmiðstöðvarnar og fræðslumiðstöðvarnar sem gegna gríðarlega mikilvægu hlutverki í samfélaginu. Og af því við vorum að tala um nýsköpun hér undir 4. dagskrárlið þingsins í dag þá geta þær einmitt komið þar að málum. Þrátt fyrir að hafa oft verið nefndar fimmta stoðin, eins og kemur fram í nefndarálitinu, þá hafa þessar menntastofnanir búið við mjög mikið óöryggi í starfsemi sinni og rekstri og stjórnvöld hafa ekki markað þeim þann sess sem þeim ber. Hvað segir hv. þingmaður um það?

Hæstv. forseti. Hlutverk okkar þingmanna og þingsins er að bæta málin sem koma frá ráðherrum og þegar okkur þykir eitthvað ekki passa eða eitthvað vanta þá bendum við á það í nefndarálitum og með breytingartillögum og öðru sem við leggjum fram eftir umræðu í nefndum og í þingsal. Ég heyri að hv. þm. Guðjón S. Brjánsson er búinn að lesa nefndarálitið mjög vandlega og þar er einmitt ágætisumfjöllun um mikilvægi þessarar fimmtu stoðar menntakerfisins. Ég fékk sérstaka spurningu um hana hér á útleið frá hv. þingmanni og ég er sammála því að að sjálfsögðu eigum við að leggja áherslu á fimmtu stoðina sem er mjög mikilvæg í menntakerfinu og við þurfum vissulega að fara í frekari vinnu til að tryggja starfsemi og stöðu þeirra stofnana sem sinna sí- og endurmenntun.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni og reyndar nefndinni allri fyrir þetta nefndarálit og breytingartillögur og ég efast ekki um að það hafi verið úr vöndu að ráða. Eins og ég sagði við fyrri umr. um menntastefnuna þá átta ég mig á því að það er alltaf erfitt að forgangsraða þegar marka á stefnu og við viljum ekki hafa hana of stóra og mikla. Ég sé að hér hefur nefndin bætt einhverju við, er með einhverjar breytingartillögur. Ég ætla bara að segja að mér líst í fljótu bragði mjög vel á þetta og ég efast ekki um að það hefur farið mikil vinna í þetta. Það er auðvitað rosalega gott að við séum komin fram með menntastefnu. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Í kjölfarið er auðvitað mikilvægt, eins og hv. nefnd orðar ágætlega í nefndarálitinu, að ákveðin forgangsröðun sé þá gerð, það er kannski ekki hægt að ná öllum markmiðunum í einum áfanga. Þá er ég aðeins að velta fyrir mér kynjanálguninni. Ég heyrði hluta af ræðu hv. þm. Silju Daggar Gunnarsdóttur áðan fjalla um þetta mál varðandi drengina okkar og ég sé minnst á það í nefndarálitinu. Ég veit ekki hvort ég skil það rétt að það sé engin breytingartillaga sem lýtur að því beint. Ókei, þá skil ég það rétt. Ég velti því fyrir mér hver umræðan er, hvað nefndin sá fyrir sér að við þyrftum að gera í þeim efnum. Það er kafli í nefndarálitinu sem heitir Jöfn tækifæri fyrir alla, það er talað um fötlun, erlendan uppruna, fólk af landsbyggðinni og svo þegar kemur að kynjanálguninni er talað um að fjölga þurfi áföngum í jafnrétti og kynjafræði. En ég velti fyrir mér: Þurfum við ekki líka að vera með stefnu um að það sé ekki svona kynjuð nálgun í fræðsluefninu þannig að við nálgumst kynin með ólíkum hætti? Við sjáum að drengir virðast 

Hæstv. forseti. Nefndin fór kannski ekki í að útfæra ákveðnar leiðir, hvernig hægt væri að breyta þeirri stöðu sem drengir eru í samkvæmt tölfræðinni sem við höfum. Það þarf að fara í þá vinnu eins og við minnumst á í nefndarálitinu. Það er nú svo, og það á ekki bara við um drengi, að við erum á hverjum tíma alltaf með ólíkt fólk, með ólíkar þarfir, fólk með fatlanir, raskanir, af ólíkum kynjum, af ólíkum uppruna o.s.frv., sem þarf ólíka nálgun. Þess vegna segi ég fyrir mitt leyti að við þurfum kannski að hafa meiri fjölbreytni og meira úrval, ólíka nálgun menntastofnana. Fólk gæti þá kannski haft meira val á milli skóla eftir atvikum, eftir því sem hentar. Við erum kannski enn svolítið föst í forminu. Þetta eru hugleiðingar sem við þurfum vissulega að horfa til í vinnunni fram undan en nefndin sem slík fór ekki í að ímynda sér einhverjar mögulegar leiðir varðandi drengina enda erum við ekki endilega sérfræðingar á því sviði. En þetta er verkefni sem þarf að skoða í vinnu við þetta mál.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og ég tek undir það. Ég held reyndar að við þurfum að gera meira en skoða það, við þurfum hreinlega að ráðast í einhverjar aðgerðir. Mér finnst sorglegt að heyra drengina mína segja að skólinn sé bara fyrir stelpur, hann sé bara búinn til fyrir stelpur og að hann henti stelpum miklu betur, og sjá svo þá niðurstöðu að allt of margir drengir geta ekki lesið sér til gagns. Það er fullt sem mig langar að nefna og ég geri það þá bara í ræðu á eftir. Ég sé hér í nefndarálitinu talað um að karlkynskennurum hafi fækkað. Ég ætla að hrósa hæstv. menntamálaráðherra sérstaklega fyrir að það hefur tekist að fjölga þeim sem sækja um að fara í kennaranámið, og það skiptir ofboðslega miklu máli. Einnig er fjallað um það í nefndarálitinu að við sjáum fram á ákveðna öldrun innan stéttarinnar. Þá spyr ég líka: Er ekki mikilvægt að við setjum það ekki bara sem markmið að fjölga þeim sem vilja sækja um í kennaranámið heldur að fjölga karlmönnum sem sækja um í kennaranámið og skila sér svo inn í skólana í kennslu?

Virðulegi forseti. Já, ég er sammála því að við þurfum að fjölga karlmönnum í kennarastétt vegna þess að drengirnir okkar þurfa, og ýmsar rannsóknir benda til þess, fyrirmyndir í skólanum og þeir finna þær kannski frekar í karlkynskennurum, alla vega að einhverju leyti. Þetta er einmitt líka verkefni og ég hlakka bara til að hlusta á ræðu hv. þingmanns; hún viðrar kannski hugmyndir sínar um hvernig við gætum í fyrsta lagi komið betur til móts við drengi í skólakerfinu, sérstaklega til að styrkja þá, og einnig hvernig best væri að ná því markmiði að fjölga karlkynskennurum vegna þess að það er mikilvægt.

Virðulegi forseti. Við fjöllum hér um þingsályktunartillögu um menntastefnu fyrir næstu tíu ár, eða níu, frá 2020–2030. Það varð mjög góð umræða í nefndinni og komu til okkar, eins og framsögumaður benti á, gestir sem lögðu ýmislegt gott til málanna og gögnuðust okkur vel við vinnuna og við að setja fram þetta nefndarálit og horfa með okkur til framtíðar. Ég vil fyrst og fremst segja að þetta er rammi utan um þá vinnu sem fram undan er. Henni er skipt upp í þrjú innleiðingartímabil og við upphaf hvers tímabils á að leggja fram áætlun ásamt aðgerðum og árangursmælikvörðum. Það er afskaplega mikilvægt að við getum mælt það sem við erum að gera og ekki síst í skólakerfinu. Ég held að það sé til þess fallið að bæta kerfið enn frekar. Það á að leggja fyrstu áætlunina fram innan sex mánaða, þ.e. í síðasta lagi í október. Skemmtilegast væri ef okkur tækist að gera það innan þess ramma en annars verður það í höndum nýs menntamálaráðherra í október að koma fram með slíka aðgerðaáætlun, ef það tekst ekki á þeim tíma sem eftir lifir fram að kosningum. Lögð var áhersla á að gera þessar áætlanir í samvinnu við alla þá sem að þessum málum koma en ég vil sérstaklega minna á ungmennaráð. Ég held að það sé mjög mikilvægt, þegar lagt verður af stað við innleiðingaráætlanirnar, að þá séu ungmennaráðin höfð með í vinnunni. Þau gleymast of oft þegar við erum að fjalla um þeirra umhverfi. Auðvitað þarf að fylgja þessu vel eftir og við drögum það fram í nefndarálitinu að einnig þurfi að líta til þeirrar vinnu sem unnin hefur verið fram til þessa. Það er mjög mikið til af margs konar gögnum, skýrslum og ýmsu öðru, sem er hægt að nota og flýta þannig fyrir innleiðingunni í staðinn fyrir að byrja upp á nýtt eða eitthvað slíkt. Við erum hér með samstarfsráð um starfsþróun kennara og skólastjórnenda. Það er t.d. skýrsla sem var unnin um náms- og starfsráðgjöf og margt fleira sem er til, um hlutverk samræmdra prófa, af því að þau hafa verið mikið í umræðunni, um menntun barna og ungmenna með fjölbreyttan tungumála- og menningarbakgrunn og eins og var nefnt hér síðast, um nýliðun í kennaranáminu. Það er því margt til sem við getum nýtt í vinnunni fram undan og til að hraða henni. Það er rétt sem kom fram í gagnrýni áðan að þessari menntastefnu er ætlað að ná utan um allt menntakerfið, allt frá leikskóla til sí- og endurmenntunarkerfisins og sá þáttur varð dálítið út undan. Við leggjum hér til að það verði haft til hliðsjónar þegar aðgerðaáætlanirnar verða unnar. Þegar við vorum að fjalla um þetta vorum við líka að ræða að það þyrfti að liggja fyrir skýr verkáætlun og stefna, forgangsröðun og allt það, hverjir bæru ábyrgð og hefðu hlutverki að gegna við innleiðingu á hverjum tíma, og útfærsla þeirra aðgerðaáætlunar sem er undir hverju sinni, þ.e. að skýrt sé hverjir bera ábyrgð á verkefnunum sem sett verða í forgang á hverjum tíma og hverjum ber að fylgja þeim eftir fyrir utan Alþingi. Ég talaði um það áðan að hafa þyrfti samráð við alla og hér kemur fram að það á ekki bara við nemendurna í skólunum heldur skiptir líka miklu máli að hafa samband við ungmennaráðin. Þau ná oft utan um fjölbreyttari hópa og ég hugsa að það geti verið ákveðið úrtak. Nú hefur auðvitað mikið og oft verið rætt um námsframboð fyrir fólk með fötlun og það hef ég sjálf tekið upp í þingsal. Það er sannarlega mikið verk fram undan þar. Það hefur í rauninni ein námsleið verið í boði í háskólanum sérstaklega eftir að nemendur hafa lokið framhaldsnámi og hún er bara í HÍ. Það er alls ekki ásættanlegt að nemendur hvaðanæva af landinu þurfi í raun að taka sig upp og fara þangað og þau geta það jafnvel ekki, eru ekki í færum til þess vegna fötlunar sinnar eða annars. Það skiptir máli að við horfum aðeins út fyrir rammann, ég tala nú ekki um í ljósi þeirrar reynslu sem við höfum öðlast í kófinu með fjarkennslu og öðru slíku, að nemendur með fötlun geti einmitt notið þess með stuðningi að heiman eða úr heimaskóla. Þarna eigum við færi. Auðvitað þarf að halda vel utan um alla nemendur, sérstaklega þá sem standa verr í kerfinu eins og nemendur af erlendum uppruna. Ég minnist aftur á landsbyggðina, að allir nemendur geti fundið sér nám við hæfi hvar sem þeir búa og hvaðan sem þeir koma. Þekkingin á tækninni sem við höfum öðlast skiptir hér gríðarlega miklu máli. Svo er það stuðningurinn sem við tölum gjarnan um þegar kemur að skólamálum og í þinginu er einmitt mál félags- og barnamálaráðherra þar sem verið er að samþætta þjónustu gagnvart börnum. Þar er lögð áhersla á snemmtækan stuðning, samfellu í þjónustu og samvinnu þvert á málaflokka. Þetta er mjög mikilvægt þegar við hugsum til þess að veita nemendum, hvar sem er á landinu, viðhlítandi stuðning. Ég held að það þurfti ekki að vera óskaplega kostnaðarsamt eða flókið. Kennarastéttin þekkir þetta afskaplega vel sem og þeir fagaðilar sem hafa komið að slíkum stuðningi innan skólakerfisins. Ég tek undir það þegar því er haldið fram að efla þurfi sérstaka áfanga þegar kemur að jafnrétti og kynjafræði og áhrifum þess og einnig slíka fræðslu fyrir kennara, svo að þeir geti veitt hana. Þannig verða nemendur meðvitaðir um stöðu sína og viðhorf þegar horft er til kynjamisréttis, bæði þegar kemur að vinnumarkaðinum og ekki síður í náminu fram að þeim tíma. Við erum búin að ræða til fjölda ára, áratuga líklega, fjölbreytt nám, þ.e. að ekki bara bóknám heldur verk-, starfs- og listnám eigi að standa nemendum til boða. Ef einhver hefði nú svarið við því hvers vegna ekki hefur tekist betur til hingað til við það, af því að það snýr jú auðvitað ekki bara að peningum heldur að viðhorfi. Það snýr jafnvel að viðhorfi foreldra sem ýta gjarnan á að börnin klári stúdentsprófið svo þau eigi einhverja möguleika til framtíðar. Það er viðurkennt að þetta sé einn af stóru þáttunum þegar kemur að vali nemenda á námi og það er kannski partur af því að drengir, af því að þeir hafa verið nefndir, finna sig ekki endilega innan námskerfisins. Ég tek undir með framsögumanni, ég held að það sé lag núna að breyta. Það hefur sannarlega verið lögð mikil áhersla á þetta undanfarið og verið reynt að ýta því dálítið hraustlega úr vör og ég vona að það gangi eftir. Mér finnst samfélagið vera með annars konar viðhorf en oft hefur verið áður, maður finnur meira fyrir því í samtölum við fólk. Ég vona svo sannarlega að það sé eitthvað sem við sjáum fljótlega árangur af og að nemendur, strákar og stelpur og öll kyn, sæki meira í fjölbreyttara nám og brjótist út úr þessu kynjaða náms- og starfsvali. Þar er svo mikilvægt að margir komi að og hjálpi til við að brjóta glerþakið. Það er dálítið sláandi þegar maður fær umsögn frá sálfræðingum sem segja okkur að þroskaprófin sem eiga að mæla stöðu nemenda séu úrelt, þau séu bara ónýt og ekki hægt að nota þau, að það beri enginn ábyrgð á því að þau séu til staðar og hvað þá að þau uppfylli þau skilyrði sem þeim ber. Við áréttum það í þessu nefndaráliti og hvetjum ráðherra til að kippa því í liðinn og bæta úr ekki seinna en strax þannig að þau góðu mælitæki nýtist til aðstoðar við þá nemendur sem þess þurfa og skólar hjálpi kennurum og starfsfólki við að aðstoða þá nemendur á sem bestan hátt. Þegar rætt er um kennarastarfið og starfsumhverfi í skólum þarf að huga að því að það sé gott. Við heyrum allt of mikið um kulnun í kennarastéttinni sem segir okkur að eitthvað sé ekki alveg eins og það á að vera. Við höfum t.d. ekki náð þeim viðmiðum sem við ætluðum okkur þegar kemur að leikskólakennurum. Þar er allt of margt ófaglært fólk, sem er hreint ágætt og allt það, en við höfum sett okkur markmið um að fjölga menntuðu fólki. Það hefur ekki tekist. Við þurfum að ná utan um vinnuumhverfið. Við þurfum að ná utan um launaþáttinn. Þetta þarf að vera vel borgað starf þannig að fólk endist í því og finnist gaman að mæta í vinnuna og þar segi ég enn og aftur; ekki bara konur heldur líka karlar og öll þau kyn sem þar vilja starfa. Það komu fram sjónarmið um að bæta þurfi ákveðnum þáttum í kennaramenntun, ekki bara ólíkum kennsluaðferðum, sem eru jú sannarlega til staðar og eru í kennaranáminu, heldur kynfræðslu og fræðslu um öryggi í stafrænu samfélagi, alls konar læsi, fjármálalæsi eða hvað það nú er annað, og fræða um fjölbreytni samfélagsins þannig að kennarar séu betur í stakk búnir til þess að miðla því áfram til nemenda sinna. Komið hefur fram að það eru ekki allir sem telja sig í stakk búna til að gera það svo sómi sé að og hefur verið rætt að ekki sé nógu vel farið yfir þau mál í náminu. Við ræðum líka í nefndarálitinu um annað fagfólk í menntakerfinu en kennara og það tengist oftast nær umræðunni um þau úrræði sem nemendur og börn þurfa á að halda innan skólakerfisins til þess að þau njóti sín sem best og fái stuðning og hjálp til að eflast í námi. Þar skiptir fjölbreytni mjög miklu máli. Hafandi starfað í skóla þar sem voru fyrir utan kennara og almennt stuðningsfólk iðjuþjálfi, þroskaþjálfi, sálfræðingur og náms- og starfsráðgjafi þá þekki ég það af eigin raun hvað slíkt þverfaglegt samstarf skiptir gríðarlega miklu máli og gengur nemendum í kjölfarið miklu betur. Þeim gengur miklu betur, það er bara svo einfalt. Eitt af því sem við þurfum að gera, eins og hér er nefnt, til að standast samanburð við nágrannalöndin er akkúrat þetta sem ég hef verið að fara yfir. Þegar við tölum um hæfni- og þekkingarþróun, sem sagt starfsfólk innan kennarasamfélagsins, þá erum við ekki bara að meina kennara og skólastjórnendur heldur m.a. þær fagstéttir sem ég hef talið upp. Vil ég þá sérstaklega árétta náms- og starfsráðgjafa af því að þeir hafa hlutverki að gegna innan skólanna, þetta er lögverndað heiti, og eiga t.d. að vera í hverjum grunnskóla. Varðandi hæfni fyrir framtíðina, og það er hægt að tala lengi og mikið um þetta þegar maður þekkir geirann ágætlega, þá er farið aðeins í lestrarkennsluna og það sem henni tilheyrir. Ég hef verið talsmaður þess að við einblínum ekki eingöngu á leshraða heldur á lesskilning. Það er gríðarlega mikilvægt að geta lesið sér til gangs og að mínu mati það fyrsta sem við eigum að gera þegar við erum að kenna börnunum okkar að lesa að ræða við þau um það sem þau eru að lesa til að vita hvort þau skilji orðin og samhengi þeirra. Það sýnir að mínu mati hæfileikann til að lesa sér til gagns. Við erum auðvitað búin að vera með þjóðarsáttmála um læsi og höfum tekist á við það og þetta er eitt af því sem við teljum að við eigum að líta til þegar við förum í framhaldsvinnuna. Eins og hér hefur verið sagt og talið upp þá er til alls konar læsi og fyrir utan það sem kemur fram í nefndarálitinu, tæknilæsi, upplýsingalæsi, náttúrulæsi og allt þetta, er mikilvægt að geta metið t.d. þær stafrænu upplýsingar sem maður sækir sér. Það kom nefnilega til tals þegar nemendur fóru að taka heimapróf í Covid hvort það væri hægt að svindla og annað slíkt. Ég lít eiginlega ekki á það sem svindl vegna þess að það er fyrst og fremst hæfni til að greina upplýsingar sem maður finnur á netinu, af því að þær eru ekki allar sannar. Það er eitt af því mikilvæga. Ég vil líka taka undir að bókasöfnin eru gríðarlega mikilvægur þáttur í því að hafa gaman af því að lesa og njóta þess að eiga samverustundir, skólahópar og annað slíkt. Það kennir nemendum að nýta söfnin og eykur lestraráhugann. Varðandi aftur starfs-, iðn- og tækninám þá heyrðum við það hjá framhaldsskólanemum á fundi allsherjar- og menntamálanefndar, og það kemur fram í umsögn þeirra um annað mál sem við erum með til umfjöllunar, að byrjað sé of seint að fræða nemendur um það sem fram undan er sem sé kannski hluti af því að nemendur eru seinir að ákveða sig og rati frekar í bóknám, af því að hinir eru að fara þangað og það er ákveðin hjarðhegðun í gangi. Ég vil ítreka, af því að ég þekki aðeins til eins og ég hef sagt hér nokkrum sinnum, að náms- og starfsráðgjafar hafa sérstaklega það hlutverk í grunnskólum að fræða nemendur um starfsval og námsval og annað slíkt. Ég brýni bara alla þá sem að þessu koma til að viðhalda því jafnt og þétt, bæði í grunnskólanum og eins þegar kemur á framhaldsskólastigið, hvað sé fram undan, hvað það þýði að ætla að leggja eitthvað fyrir sig og hvað maður þurfi til að geta farið í svona eða hinsegin háskólanám, að það sé gert frekar snemma en seint. Hér komum við aðeins inn á, virðulegi forseti, að kortleggja þurfi menntunar- og færniþörf þegar við erum að horfa á áskoranir fjórðu iðnbyltingarinnar. Þó að ég sé frekar á þeirri línu að við eigum að læra það sem okkur langar til en ekki endilega það sem samfélagið kallar eftir þá þarf mjög mikilvægt samtal að eiga sér stað á milli nemenda, foreldra, kennara og náms- og starfsráðgjafa um hvað sé fram undan. Í lok álitsins, virðulegi forseti, er talað aðeins um námsefni og námsefnisgerð. Eitt af því sem við þurfum að huga mjög vel að er að vera ekki að endurnýja úrelt námsefni heldur auka útgáfu fjölbreytts námsefni og á fjölbreyttum miðlum, ekki bara bókina heldur líka á hinu stafræna formi. Við þurfum líka að sameina og samþætta dálítið. Það er verið að gefa út víðar en bara hjá þeim sem tilheyra námsgagnaútgáfu ríkisins, t.d. eru gefnar út almennar bækur sem eru nýttar í námi. Það á að nýta peningana vel og eiga samtal og samstarf við slíka aðila. Virðulegi forseti. Nú er tíminn að verða búinn. Að lokum vil ég segja að það gleymdist í stefnunni að íslenskt táknmál er jafn rétthátt íslensku sem tjáningarform í samskiptum manna. Það er mjög vont en við leiðréttum það í nefndarálitinu.

Virðulegi forseti. Þegar ég bað um að fá að veita andsvar þá var hv. þingmaður ekki enn farinn að tala um læsi, það var sem sé það sem mig langaði til að eiga orðastað við hv. þingmann um, sem ég þakka kærlega ræðuna. Við ræddum nokkuð um þetta á fundum nefndarinnar og vorum svolítið á einu máli um að þarna mætti margt betur fara. Mig langar til að spyrja hv. þingmann, í ljósi reynslu sinnar sem kennari og reynslu af störfum í skólakerfinu, hvernig hún metur þjóðarsáttmála um læsi sem nú er komin allnokkur reynsla á. Átakið hófst haustið 2015 og ekki er að sjá að þar hafi yfirvöld haft árangur sem erfiði. Það blasir a.m.k. ekki við vegna þess að allar kannanir segja okkur að læsi hafi hrakað stórlega á þeim tíma sem þetta mikla og kostnaðarsama þjóðarátak hefur átt sér stað. Getur hugsast að að baki þessu átaki liggi einhver grundvallarmisskilningur á því hvernig á að kenna að lesa og að áherslur séu þarna bara yfirleitt rangar?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er kannski fyrst að segja með læsi að ég er ekki viss um að átakið hafi endilega mistekist. Það hefur eflaust orðið einhverjum að gagni þrátt fyrir þá stöðu sem við erum í. Það eru auðvitað margar aðferðir við að kenna börnum að lesa og það er kannski eitt af því sem við þurfum að horfa til. Gjarnan eru tilteknar aðferðir notaðar innan skóla, hljóðaaðferð eða hvað það nú er, og ég er ekkert viss um að við eigum að nýta einhverja eina leið. Við erum að tala hér um að mæta börnum og nemendum þar sem hver einstaklingur er og þá held ég að við eigum fyrst og fremst að horfa til þess að nota ólíkar aðferðir til þess að kenna börnum að lesa. Og svo, eins og ég sagði áðan, held ég að það sé gríðarlega mikilvægt, þegar börn eru farin að stauta sig af stað, að hjálpa þeim að skilja samhengi orðanna með því að ræða við þau um það sem þau voru að lesa. Það hefur mér alla vega fundist bera mestan árangur og ég hef nýtt það með þeim sem ég hef kennt að lesa, bæði eigin börnum og barnabarni. Mér hefur einmitt fundist áhugavert að nemendur eða börnin okkar eru auðvitað í allt öðrum veruleika en við vorum þannig að við þurfum kannski að reyna að finna ólíkar leiðir. Ég þekki auðvitað líka lesblind börn sem fögnuðu tölvunni mjög þar sem þau gátu t.d. lagt litað spjald yfir og lesið betur og allt í einu sáu þau stafi sem höfðu runnið saman áður o.s.frv. Við þurfum að nýta öll tól og tæki til þess að hjálpa börnum að verða læs.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar sem var var gott. Ég held nefnilega að ekki fari vel á því að alþingismenn séu mikið að setja fram einhverjar reglur um það hvernig eigi að kenna að lesa. Við getum ekki samþykkt lög um að einhver tiltekin lestraraðferð skuli gilda frekar en önnur. Ég held að þeir tímar séu liðnir að alþingismenn eða ráðamenn geti verið að hlutast til um slíkt heldur sé einmitt, eins og hv. þingmaður vék að, lykillinn hér að mæta hverjum einstaklingi á sínum forsendum, mæta hverju barni á sínum forsendum og miða þá kennsluna við eiginleika hvers barns og það samband sem maður á í við viðkomandi barn. Það er kannski einkennileg spurning miðað við það ævistarf sem ég á, á sviði bóka og bókagerðar, en getur hugsast að við einblínum samt sem áður of mikið á þessa tilteknu færni hjá börnum, að við dæmum börn of snemma úr leik sem ekki ná tökum á þessari tilteknu færni en hafa til að bera einhverja aðra færni? Við látum þau kannski vera að berjast við að læra að lesa og einbeita sér þannig á bestu lærdómsárum sínum að veikleikum sínum frekar en að byggja upp styrkleika sína.

Virðulegi forseti. Það er kannski fyrst og fremst þetta: Við megum ekki dæma börn og nemendur úr leik of snemma eða öllu heldur að þeim líði ekki þannig að þau séu dæmd úr leik. Það er þessi líðan sem við erum svo oft að tala um, bæði drengja og stúlkna í þessu samhengi. Fyrst og fremst þarf auðvitað að vera fyrir hendi spennandi efni, efni við hæfi sem þeim þykir gaman að vinna með. Það er hægt að gera á svo ótal mörgu formi. Ég held að um leið og áhuginn kviknar á því sem þau eru að gera, hvað sem það er, geti færnin eflst. Eins og hv. þingmaður nefndi geta þau verið að smíða og þá er hægt að ræða við þau um orð í tengslum við það og hægt er að ná fram auknum orðaforða og samhengi hlutanna með því að virkja þau þar sem þau eru sterk fyrir. Það er fyrst og fremst það sem okkur ber að gera. Það þarf hvorki mig né aðra þingmenn til að segja að kerfið hefur auðvitað ekki verið að mæta þessu og telur sig ekki hafa haft tök á því. Eins og kom fram í ræðu minni er kannski of oft of mikið álag og áreiti sem við náum ekki utan um og það stafar m.a. af því að nemendur hafa ekki næga ró, það er mikið áreiti alls staðar og allt um kring. Við þurfum sem kennarar að finna leiðir til þess að mæta þeim í öllu því áreiti sem á þeim dynur alla daga og það eru alls konar kröfur sem þau telja sig standa frammi fyrir. Allt frá því að þau eru pínulítil í leikskóla er alls konar áreiti sem verður til þess að þau ná ekki utan um sig sjálf. Það eru til margar góðar leiðir og ég veit um mjög marga starfsmenn og kennara skólanna sem eru að gera mjög góða hluti til þess að hjálpa þeim að öðlast ákveðna ró, til þess að ná utan sig, til þess að geta einbeitt sér að því að læra að lesa og það skiptir auðvitað miklu máli.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er ástæða til að fagna menntastefnu 2020–2030. Ég ætlaði að koma hingað upp og ræða við hv. þingmann það sem snýr að lýðheilsu. Í farvatninu frá hæstv. heilbrigðisráðherra er lýðheilsustefna. Nú tek ég fram að skólastarf og menntaumhverfi er svo fjölbreytt og skólastigin mörg spanna mikilvæg mótunarskeið í lífi hvers og eins einstaklings og það er auðvitað ómögulegt að setja fram menntastefnu sem er tæmandi listi yfir allt. En í þessari ágætu menntastefnu setjum við fram ákveðna sýn og meginmarkmið. Í þrískiptingu innleiðingaráætlunar fáum við væntanlega að sjá áfangamarkmið og kostnaðarmetnar aðgerðir. Í þessari lýðheilsustefnu sem ég hef lesið, og var í samráðsgátt, er lögð áhersla á að hún sé skrifuð inn í allar aðrar stefnur. Hér eru ágætiskaflar sem snúa að læsi og í lýðheilsustefnu er mikið talað um heilsulæsi til að efla og styðja einstaklinginn í því að taka ábyrgð á eigin heilsu og því sem snýr að forvörnum. Í kaflanum D.1 er líka talað um heilsueflingu og í D.6 um vellíðan, en 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta innlegg hans hér um lýðheilsumál. Ég get alveg tekið undir að það er kannski eitt af því sem við gleymum stundum, hvort sem við erum að búa til stefnur eða eitthvað annað, að þetta tali saman. Það er talað um að mikilvægt sé að kennarar, nemendur og annað fagfólk vinni saman, að það skili betri árangri, og auðvitað eiga stefnurnar að tala saman. Þetta var kannski nálgun hjá ráðherra í því að ræða heilsueflingu, geðrækt, forvarnir og vellíðan. Það má svo sem alveg segja að þó að orðið lýðheilsa komi ekki fyrir þá sé það sem ég taldi upp sannarlega hluti af lýðheilsu. Eins og þingmaðurinn nefndi þá er þetta ekki tæmandi stefna. En ég get tekið undir það að allt það sem skerpir á heilsueflingu á þeim mótunarárum sem skólastigið spannar, alveg frá leikskóla og upp úr, sérstaklega kannski á grunn- og framhaldsskólastiginu þar sem mikið er í gangi, er mikilvægt og í aðalnámskrá skólanna er töluverð áhersla lögð á lýðheilsu. En það er alltaf hægt að gera betur. Þetta er eflaust eitt af því sem ráðherra málaflokksins, sem á að gera aðgerðaáætlun, getur farið vel inn á kjósi hann að gera það og gert þessu enn betri skil en hv. þingmaður telur að sé heppilegt að gera í D-lið.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þetta á bara að vera ábending um að þegar við erum að vinna með stefnur og boðum að við ætlum að láta stefnur tala saman og vinna þvert á ráðuneyti, og lýðheilsa og menntastefna eru mjög skýr dæmi um að það er nauðsynlegt, þá getum við bætt málin. Vissulega er komið inn á hluti sem snúa að lýðheilsu og læsi er einn þátturinn. En lýðheilsa, eins og hún er skilgreind hjá Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni, snýr að andlegri, félagslegri og líkamlegri vellíðan. Síðan er það það sem lýðheilsustefna boðar, sem er að efla heilsulæsi, sem er líka afar mikilvægt. Lesskilningur er víðtækari en svo að hann snúist einvörðungu um það að lesa sér til gagns, við þurfum líka að skilja hugtök á mismunandi sviðum og getum tekið, eins og sagt er í lýðheilsustefnu, ábyrgð á eigin heilsu og höfum til þess þekkingu og stuðning. Ég velti því fyrir mér hvernig svona samtal á sér stað á milli ráðuneyta þegar verið er að vinna með stefnumótandi mál. Það er margt til bóta í umhverfi okkar. Við erum að vinna meira með stefnur. Ég nefni lög um opinber fjármál sem dæmi, það er stefnumarkandi umhverfi sem við sköpum þar, og á fjölmörgum öðrum sviðum eins og þessu þegar við erum að tala um menntastefnu. En ég held að við þurfum að bæta okkur þegar við erum að boða að stefnur tali saman og vinna raunverulega með það.

Herra forseti. Ég tek undir það sem hv. þingmaður segir, það er mjög mikilvægt að við sjáum raunverulega betri árangur af því þegar verið er að móta stefnur að þær tali saman. Það á að vera einhvers konar samhæfing í ráðuneytunum, þ.e. í Stjórnarráðinu sem maður hefði talið að ætti að halda utan um þetta. Eins og hér var nefnt fara allar þessar stefnur í samráðsgátt þannig að það á að vera hægt að gera athugasemdir við þetta, bæði innan Stjórnarráðsins og áður en mál fara þangað o.s.frv. En það er einhvern veginn þannig að hver ráðherra er með sitt og það er kannski hluti af því að það er ekki borið undir aðra eða eitthvað slíkt. En það er sannarlega hægt að gera þessar athugasemdir þegar málin fara í samráðsgáttina áður en þau koma inn í þingið til að taka aðeins betur utan um þetta. Við höfum samþykkt hér nokkrar stefnur sem ég tel mjög mikilvægar, heilbrigðisstefnu, jafnréttisstefnu, svo að ég nefni dæmi, og auðvitað eiga þessar stefnur dálítið þverfaglega nálgun inn í allt það sem við erum að gera. Þó að við getum sagt að heilsuefling sé hið líkamlega, geðrækt sé hið andlega og forvarnir séu partur af heilsulæsi eða vellíðan allra þá tek ég undir það að heilsulæsi er kannski eitt af því sem við þurfum að leggja miklu meiri áherslu á í hinu daglega kennsluumhverfi. Heilsulæsi snýr ekki bara að því að hreyfa sig eða eitthvað slíkt, það snýr að svo mörgu öðru. En það er gjarnan tengt við eitthvað slíkt. Ég tek undir aðalgagnrýnina, sem mér heyrðist hv. þingmaður vera að bera hér fram, sem snýr að því að stefnur taki tillit til allra annarra stefna á milli ráðuneyta.

Herra forseti. Það kom fram í ræðu í fyrri umræðu um þetta mál hjá einum ágætum hv. þingmanni að sú menntastefna sem við ræðum hér sé byggð á grunni starfshóps sem var skipaður innan Framsóknarflokksins árið 2016. Eftir því sem maður les stefnuna sem slíka þá verður manni þetta kannski ljósara vegna þess að í sjálfu sér hefði ég haldið að hæstv. menntamálaráðherra hefði meiri metnað en svo að taka einhvern vísi að stjórnmálaályktun og búa til menntastefnu fyrir tíu ár. Það sem er kannski talandi dæmi um það hversu götótt stefnan er eins og hún er sett fram er þetta nefndarálit sem liggur hér fyrir sem er mjög mikið að vöxtum og líklega fleiri blaðsíður en stefnan sem slík. Og svo ég hrósi þessu nefndaráliti, sem ég á ekki þátt í, þá hefði margt sem þar er verið betur komið í stefnunni sjálfri. Það sem vantar t.d. sárlega í þessa stefnu eru markmið, það eru engin markmið, ekki einu sinni svona yfirmarkmið. Það segir ekkert hér: Hvar ætlum við að vera stödd árið 2030? Það er ekkert um það. Sá sem hér stendur mun gera þá játningu hér og nú að hann hafði í huga að leggja fram breytingartillögur við þessa stefnu en sá sitt óvænna vegna þess að ef breytingartillögur hefðu komið fram hefði maður eiginlega þurft að skrifa þessa stefnu meira og minna upp og til þess er einfaldlega ekki tími. Það sem hægt er að gera í þessu er að benda á það sem vantar sárlegast í stefnuna í þeirri von að þegar vinnan heldur áfram verði áfram byggt utan á hana o.s.frv. Það er eitt sem er mjög athyglisvert við þessa menntastefnu. Það er hvergi minnst á það einu orði að hér séu sjálfstætt starfandi skólar, hvert hlutverk þeirra eigi að vera, með hvaða hætti starfsemi þeirra getur tvinnast saman við starfsemi hins opinbera menntakerfis. Ég nefni bara sem dæmi sem eru náttúrlega augljós, Hjallastefnan, Versló, HR. Á stofnanir eða apparöt eins og þessi er ekki minnst í þessari stefnu. Mér finnst það mjög til baga vegna þess að ef við ætlum að búa okkur til heildstæða mynd af menntakerfinu þá þyrftum við að hafa þetta þarna með og einhverja línu um það hvernig menn sjá fyrir sér hlutverk þessara sjálfstæðu stofnana eða félaga í menntun þjóðarinnar. Og í sjálfu sér má segja að hér er heldur ekki minnst á sjálfstæða símenntun sem er til, Mímir og fleiri. Það er ekki minnst á það. Það er ekki minnst á að þeir aðilar eigi hlutverk, hvað það eigi að vera o.s.frv. Þetta er eitt. Það er rétt sem fram kom í máli framsögumanns að það komu heilmargar umsagnir um þessa stefnu og mikið af gestum. Það er mikið talað um það í nefndarálitinu að mikill fengur hafi verið að því að fá þessa gesti o.s.frv., sem er nákvæmlega rétt, en það ratar í sjálfu sér ekkert af þeirra tillögum hér inn. Það sem maður saknar kannski sárast er að það er ekki minnst á að menntakerfið á Íslandi eins og það er í dag hentar ekki drengjum. Það er ekki minnst á það heldur hvort menn ætla og þá hvernig að reyna að ramma það inn á þeim tíu árum sem hér eru undir. Herra forseti. Við erum alltaf að tala um það á þingi, og það er í sjálfu sér óþolandi, að það sé alveg skelfing að sérstaklega drengir skuli koma ólæsir út úr grunnskóla. Allir eru sammála um að það sé skelfilegt og hræðilegt. En við gerum ekkert í þessu, ekki nokkurn skapaðan hlut. Nú er ég ekki sérfræðingur á þessu sviði þannig að í sjálfu sér er ég ekki alveg viss um það hvernig eigi að vinna á þessu vandamáli. En enn þá hef ég ekki séð neinar tillögur, markvisst átak eða neitt slíkt til að reyna að leiðrétta þennan kúrs. Á sínum tíma, ég held það hafi verið 1970 ef minnið bregst mér ekki, voru u.þ.b. 50% stúdenta drengir og stúlkur. Það er 30/70 núna, ef ég man rétt, og nemendur í háskólunum eru 70% stúlkur eða konur, en 30% eru karlar. Ég held, herra forseti, að bara þessi hlutföll eigi að sýna okkur að við þurfum að gera einhverjar ráðstafanir. Ég held að við verðum farin að tala hér innan örfárra ára um jafnrétti með öfugum formerkjum vegna þess að það er alveg ljóst að verði þetta eins eða þessi þróun haldi áfram þá mun það skapa vandamál. Það er alveg klárt. Það er reyndar eitt sem er ekki heldur í þessari menntastefnu. Það er búið að ræða mjög mikið um nauðsyn þess að efla iðn- og tækninám og það er hverju orði sannara. Það þarf að gera það. Ég hefði talið að í stefnu eins og þessari ætti að vera eitthvert leiðarljós um það hvernig menntakerfið og atvinnulífið geta tekið saman höndum í því augnamiði að fanga betur sérstaklega þá sem falla úr námi vegna þess að bóknám hentar þeim ekki. Yfirleitt eða mjög oft eru það drengir, því miður. Það vantar ekki að tilraunir í þessa átt hafa verið gerðar. Það er t.d. ein í gangi núna austur í Fjarðabyggð og það er samvinna á milli álversins í Reyðarfirði og Verkmenntaskóla Austurlands í Neskaupstað. Það er að heyra að úr Verkmenntaskólanum í Neskaupstað komi afbragðsnemendur, mjög vel menntaðir iðnaðarmenn. Og mér er sagt, af fólki sem vinnur í þessum geira og lifir og hrærist í honum, að á sama hátt sé verkmenntaskólinn á Sauðárkróki, þ.e. Fjölbrautaskóli Norðurlands vestra, að útskrifa alveg fyrirtaks nemendur. Nú er ég ekki að taka þessa skóla tvo fram til að gera lítið úr einhverjum öðrum skólum, alls ekki, síður en svo. Það sem ég er einfaldlega að segja er að ef við höfum svona sprota eða greinar sem eru til fyrirmyndar þá eigum við að reyna að yfirfæra þá reynslu yfir á restina eins og við getum til þess að gera þessa nauðsynlegu kennslu eins markvissa og hægt er og eins árangursríka og hægt er. Þá komum við kannski að því að fyrir nefndina kom hópur skólanemenda, afskaplega vel máli farin og rökvís börn, og þau sögðu okkur eiginlega til syndanna og það var ekki vanþörf á því. Þau spurðu: Af hverju lærum við ekki fjármálalæsi? Af hverju lærum við ekki að fylla út atvinnuumsókn? Af hverju fáum við starfskynningu á síðustu þremur vikum á síðasta skólaári í grunnskóla? Þetta eru allt saman alveg prýðisspurningar og maður spyr sjálfur: Af hverju? Það var gerð tilraun eða átak á sínum tíma, ég veit ekki hvort sú tilraun er í gangi enn þá, í einum grunnskóla í Reykjavík sem fór í samvinnu við Hellisheiðarvirkjun og grunnskólabörnum var boðið þangað og þau fengu að sjá vinnustaðinn, þau fengu að sjá starfsaðstöðuna og þau fengu að sjá launaseðil. Og síðast þegar ég vissi hafði komið út úr þessu samstarfi að 14 stúlkur fóru að læra rafvirkjun vegna þess að menn kappkostuðu það í þessu átaki eða kynningu að hafa bæði kynin með í för með þessum líka fína árangri. Við þurfum kannski að gera meira af því í báðar áttir. Hugsanlega þurfum við að vera með starfskynningu fyrir drengi sem eru á leið í bóknám um það hvað það er eftirsóknarvert að verða kennari, það er mjög hugsanlegt, eða hvað það er eftirsóknarvert að vera leikskólakennari og vinna með börnum. Kannski þurfum við að gera þetta, ég veit það ekki. En eitt er víst að við þurfum að gera eitthvað ákveðið í þessu máli. Sú stefna sem hér er sett fram á að vera vegvísir, en er án þess að taka ákvarðanir, án þess að setja markmið. Það kom fram í máli framsögumanns áðan að þessi stefna væri upptaktur að mikilli vinnu. Það kann að vera rétt en ég spyr: Hvers vegna var þá ekki mikil vinna lögð í stefnuna sjálfa strax, meiri vinna en greinilega hefur verið lögð í hana? Í sjálfu sér meiðir það engan það sem hér er sagt en þetta er svona eins og stjórnmálaályktun; leitast skal við og stefnt skal að og eitthvað slíkt. En það er engin alvörustefna um það hvar við ætlum að vera á einhverju gefnu tímabili og hvernig við ætlum að komast þangað. Þess vegna nefndi ég áðan óháðu skólana. Þess vegna nefndi ég áðan samstarf skóla eða menntakerfis og atvinnugreina. Fyrir nokkrum árum síðan kom ég í fyrirtæki sem rekur stærsta renniverkstæði á Íslandi og, herra forseti, fyrir þá sem ekki vita þá liggur svarið ekki uppi en þegar maður veit það er það algjörlega augljóst. Stærsta renniverkstæði á Íslandi er hjá Össuri, stoðtækjaframleiðandanum. Ég spurði ágæta konu sem ég hitti þar á þessum tíma hvað þau væru með marga nema í rennismíði. Hún sagði engan. Ég spurði: Af hverju? Vegna þess að enginn hefur beðið okkur um það, sagði hún. Við erum hér með fyrirtæki, talandi um samstarf milli menntageirans og atvinnulífsins, úrvalsfyrirtæki bara á þessu svæði, Össur, Marel. Ég hitti fyrir tveimur árum síðan forstjóra í stóru fyrirtæki sem vinnur á rafeindasviði. Hann er með margt ófaglært fólk í vinnu sem klárar sig ágætlega af í sjálfu sér. Hann sagði: Ég hefði viljað mennta þetta fólk. Ég hefði viljað að fyrirtækið mitt mætti vera meistari fyrir þetta fólk. Samkvæmt núgildandi lögum er það ekki hægt. Því segi ég þetta enn einu sinni: Svona möguleikar eru til hvarvetna. Ég hef gert það nokkrum sinnum að hitta mjög góðan iðnrekanda í Hafnarfirði sem er búinn að reka sitt fyrirtæki með hagnaði, að ég held, mínus eitt ár, í 50 ár og er með mjög góða smiðju og skipaviðgerðir. Hann hefur sagt það við mig mörgum sinnum að honum finnist vanta sérstaklega eitt. Nú höfum við Íslendingar ekki útskrifað plötusmiði í líklega 30 ár og ekki mikið af járnsmiðum, ekki mikið af skipasmiðum, en þessi ágæti maður sem er með alla þessa reynslu sagði við mig: Það sem þarf að gera er að innræta fólki sem fer í þetta nám stolt af því námi sem það hefur valið. Og ég ætla að segja eitt enn. Fyrir nokkrum árum hitti ég forsvarsmenn menntamála hjá Samtökum atvinnulífsins og við vorum einmitt að ræða það, það er týpískt, við vorum að ræða það fyrir fimm, sex árum þetta sama vandamál, að sérstaklega drengir dyttu út úr námi, þeir væru ekki að skila sér í iðnnám fyrr en seint og um síðir o.s.frv., ef þeir gerðu það. Ég sagði við þetta ágæta fólk: Af hverju sýnið þið ekki ungu fólki, ungum stúlkum, hvað iðnaðarmaður vinnur sér inn mikla peninga á starfsævinni? Síðan hefur komið í ljós, og það var kannski vitað þá, ég veit það ekki, að ævitekjur iðnaðarmanns eru að meðaltali eða að jafnaði hærri en háskólamenntaðs manns. Með þessu er ég ekki að mæla sérstaklega með því að við forsómum háskólamenntun, enda kom það fram á sínum tíma í fyrra lífi mínu þegar ég vann við það frá kl. 9–5 að koma Íslandi inn í Evrópusambandið en hætti því svo um fimmleytið, þegar hér kom sendinefnd frá Evrópusambandinu. Og hverju hafði hún mestar áhyggjur af á Íslandi? Menntunarstiginu. Það voru allir mjög hissa, menntunarstiginu á Íslandi. Þetta var fyrir um átta árum. Menn sögðu: Jú, þetta er einfalt. Íslendingar útskrifa færri doktora, færri mastera og færri með BA-gráður en mörg nágrannalönd. Mig minnir að á þessum tíma hafi menn dregið upp þá mynd að Ísland var að þessu leyti statt á sama stað og Portúgal og Grikkland, með mikilli virðingu fyrir þeim þjóðum báðum. En ég hef þá trú að í okkar markmiðum ætlum við ekki endilega að feta í þeirra fótspor heldur vera kannski meira á pari við það sem gerist hér nær okkur. Það sem ég vildi segja er þetta: Þessi stefna, þetta plagg hérna, er eiginlega eins og glærusýning án mynda. Þetta er svona stikkorðabók sem ein og sér gerir ekki neitt. Ég hlakka náttúrlega rosalega til að sjá einhverja áætlun sem á að koma fram innan sex mánaða. Ég vona að það hilli undir það einhvern tímann að menn sjái og sýni og láti það uppskátt hvar þeir ætla að vera, hvar íslenskt menntakerfi á að vera og í hvaða standi að tíu árum liðnum. Hvað er endamarkið? Hvað er markmiðið? Ég verð að segja eitt í lokin, herra forseti, af því að tíminn flýgur hér. Í menntastefnunni hefði ég talið að væri full ástæða til að fara sérstaklega yfir námsörðugleika, t.d. lesblindu. Ég hefði talið alveg fullkomlega æskilegt að eitthvað slíkt væri tekið fyrir og áætlun gerð um það hvernig við ætlum að aðstoða þau börn sem eiga við námsörðugleika að stríða, hvort sem það er lesblinda, einhverfa, ADHD o.s.frv. Það er gert hér í einni setningu eða eitthvað slíkt en ég hefði viljað sjá meira kjöt á þessu beini. Eins og ég sagði fyrr stóð ég ekki að þessu nefndaráliti og finnst þessi stefna eins og hún er hér meira umbúðir en innihald.

Forseti. Ég er með á þessu nefndaráliti sem kemur frá allsherjar- og menntamálanefnd af því að ég er mjög hlynnt því að sett sé fram stefna og stefnumótun til framtíðar. Ég tel það eitt og sér vera skref í rétta átt og vona að þetta leiði til samtals við þau sem starfa innan menntakerfisins og að unnið verði að því að haga menntakerfinu þannig að það sé fyrir öll. Mig langaði aðeins að nefna, áður en ég fer í mína eigin ræðu, það sem Þorsteinn var að tala um hér áðan, þ.e. að huga þurfi að fólki í námsörðugleikum og fólki með greiningar. Það er líka hægt að taka hinn vinkilinn sem er að samfélagið þurfi kannski bara að laga sig sjálft að fólki með greiningar, að það sé ekki alltaf verið að taka það út fyrir meðalhópinn. Ég er með fyrirvara á nefndarálitinu. Það stakk frekar mikið í augun, þegar ég byrjaði að lesa stefnuna, að fyrsta stoðin er jöfn tækifæri fyrir alla. Mér þykir miður að ekki sé stefnt að því að notast við kynhlutlaust orðalag í stefnunni, sér í lagi vegna þess að fyrir stuttu voru samþykkt hér lög um kynrænt sjálfræði. Í 1. gr. segir, með leyfi forseta: „Lög þessi kveða á um rétt einstaklinga til þess að skilgreina kyn sitt og miða þannig að því að tryggja að kynvitund þeirra njóti viðurkenningar.“ Liður í því að viðurkenna kynvitund einstaklinga er að venja okkur á að nota kynhlutlaust málfar og þar á meðal að notast við hin svokölluðu hýryrði sem hafa komið fram á sjónarsviðið síðustu ár og uppfylla skilyrði um málfræðilegar beygingar og aðrar kúnstir sem gert er ráð fyrir að íslensk orð uppfylli. Menntastefna þessi, sem á að vera grundvöllur fyrir eflingu menntunar á Íslandi næsta áratuginn, ætti því að byggjast á jöfnum tækifærum fyrir öll kyn og endurspegla raunveruleika nemenda sem skilgreina sig utan við hið venjubundna tvíhyggju–heterónormatíva samfélag. Það hlýtur að vera partur af því að stuðla að menntakerfi sem tryggir aðgengi fyrir öll. Það hlýtur að fela í sér að virðing sé borin fyrir líkamlegri friðhelgi nemenda, kyneinkennum, kyngervi, kynvitund og kyntjáningu. Ég ætla, með leyfir forseta, að vitna í pistil Eiríks Rögnvaldssonar, sem er prófessor emerítus í íslenskri málfræði, sem birtist á vefsíðu hans 16. ágúst 2020. Þar segir hann: „Þótt fólk á mínum aldri sé alið upp við þessi orð höfum við flest áttað okkur á því að þau þykja ekki lengur við hæfi, og vanið okkur af notkun þeirra. Það er eðlilegt og sjálfsagt - og ekki svo erfitt. Málið verður hins vegar flóknara þegar kemur að kynjuðu málfari - bæði notkun karlkyns sem ómarkaðs (hlutlauss) kyns, og notkun orðsins maður og samsetninga af því í vísun til beggja (eða allra) kynja. Ég veit að mörgum konum og kynsegin fólki finnst slík málnotkun útilokandi, finnst ekki vísað til sín. Við þurfum að taka þá tilfinningu alvarlega en ekki vísa henni umsvifalaust á bug. Ef málnotkun eins og Allir þurfa að fara í skimun eða Mönnum er skipað að fara í sóttkví í vísun til blandaðs hóps verkar útilokandi á fólk, má þá ekki bara breyta henni? Það er vel hægt að segja Öll þurfa að fara í skimun (eins og var gert í fjölmiðlum nýlega) og Fólki er skipað að fara í sóttkví.“ Samtökin '78 hafa staðið fyrir svokallaðri nýyrðasamkeppni síðustu ár og þau leita eftir því sem er kallað hýryrði til þess að fá íslenska þýðingu á ýmsum hinsegin hugtökum og orðum. Á vefsíðunni frá Ö til A hafa einnig verið tekin saman ýmiss konar hugtök sem koma við sögu í hinsegin fræðum, menningu, sjálfsmynd og pólitík. Þingið og ráðuneytið getur því ekki borið fyrir sig lengur vanþekkingu eða gleymsku þegar kemur að því að tileinka sér fjölbreytt kynhlutlaust orðalag. Við skilgreinum okkur ekki öll sem sískynja karlmenn og við skilgreinum okkur ekki öll eftir fyrir fram ákveðnum kössum hins heterónormatíva samfélags sem við erum mörg alin upp við. Því er hægt að leita víða til að tryggja kynhlutlausa orðnotkun. Ég myndi helst vilja beina þessu til allra ráðuneyta, nefnda og ráðherra sem vinna texta sem er samþykktur á Alþingi. Mér finnst þó sérstaklega mikilvægt að benda á þetta í tengslum við menntastefnu þar sem við þurfum að vanda okkur við að leyfa börnum og ungu fólki að tala út frá sínum eigin raunveruleika, út frá eigin sjálfsmynd. Ég ítreka enn og aftur að við erum ekki öll gagnkynhneigð og sískynja og stefnur og áætlanir fyrir menntakerfið verða að endurspegla það. Með leyfi forseta, ætla ég að fá að vitna hér aðeins í texta sem ég rakst á á vefsíðu Reykjavíkurborgar: „Gagnkynhneigð sís-viðmið eru sú ályktun að allir séu gagnkynhneigðir og sískynja og að það sé eðlilegt. Tengt þessu er sú trú að gagnkynhneigð sé náttúruleg og æðri öðrum kynhneigðum. Þá eru einnig ríkjandi hugmyndir um „eðlilegt“ kyn, að kynfæri stýri kynvitund, að kynin séu einungis tvö (karl og kona) og að alvöru konur fari eftir viðteknum hugmyndum um kvenleika og alvöru karlar eftir viðteknum hugmyndum um karlmennsku og kynin tjái kyn sitt á dæmigerðan hátt. Um leið er spurningamerki sett við þá sem upplifa og tjá kyn sitt á annan hátt. Minnihlutaálag er nokkuð sem hinsegin fólk upplifir og hefur neikvæð áhrif á líkamlega og andlega heilsu þeirra. Minnihlutaálag er afleiðing þess að geta hvar og hvenær sem er orðið fyrir fordómum, þöggun, mismunun og neikvæðri orðræðu og jafnvel ofbeldi sökum hinseginleika síns. Þetta er nokkuð sem fylgir samfélagsgerðinni sem við búum við, þ.e. gagnkynhneigðum sís-viðmiðum. Með öðrum orðum þá veit hinsegin fólk aldrei hvaða viðbrögðum það getur átt von á vegna hinseginleika síns. Þetta getur orðið til þess að vantraust og óöryggi sé til staðar hjá einhverju hinsegin fólki, óháð því hvort það eigi rétt á sér í einstaka tilvikum.“ Eins og komið hefur fram, í umræðunni um þessa menntastefnu, er mikill kvíði og vanlíðan í börnum og ungu fólki sem nýtir sér menntakerfið. Vanlíðan getur m.a. sprottið upp úr því að finnast að maður eigi ekki heima í því umhverfi sem mestum hluta ævinnar er eytt í. Að bjóða upp á menntakerfi fyrir okkur öll án mismununar ætti því að vera í forgangi og eitt skref í þá átt er að passa upp á að nota orðalag sem nær yfir okkur öll. Að lokum ætla ég að fá að vitna í annan pistil Eiríks Rögnvaldssonar, prófessors emerítus: „Mörgum finnst þessi orð hljóma undarlega og jafnvel vera kjánaleg. Það er alveg eðlilegt - ný orð verka yfirleitt framandi á okkur. Það þarf að venjast þeim, og það tekur tíma. Mörg orð sem við notum athugasemdalaust og umhugsunarlaust á hverjum degi þóttu undarleg þegar þau komu fyrst fram. Einn helsti nýyrðasmiður landsins á síðustu öld, Halldór Halldórsson prófessor, sagði að það þyrfti að segja nýtt orð 60 sinnum til að venjast því. Prófið það!“

Virðulegi forseti. Þessi menntastefna er ansi víð og þarna er ansi margt undir. Sett eru fimm höfuðmarkmið. Svo er reynt að útfæra hvernig þeim markmiðum verði best náð og þau eru: Jöfn tækifæri fyrir alla, kennsla í fremstu röð, hæfni fyrir framtíðina, vellíðan í öndvegi, gæði í forgrunni. Þetta er ágætt og mjög gott en nokkuð almennt. Hæfni, vellíðan, gæði, jöfn tækifæri, fremsta röð - þetta eru góð og falleg orð og full af góðum ásetningi en engu að síður erum við daglega í þessu kerfi að glíma við vanlíðan, ójöfn tækifæri, misjöfn gæði og misjafna hæfni og þannig mun það verða meðan þetta skólakerfi verður við lýði. En það er gott að setja sér göfug og góð markmið þó að þau verði kannski dálítið eins og lífsreglurnar hans Þórbergs Þórðarsonar, sem hann setti sér á hverjum degi og braut jafnharðan og skrifaði þær síðan upp að morgni á ný. Það er um að gera að hafa góðan ásetning en það væri óneitanlega meira sannfærandi ef í fjármálaáætlun, sem við erum einmitt að fara að ræða nú á næstu dögum, væri gert ráð fyrir fjölgun nemenda í skólakerfinu á árinu 2022 líkt og átti sér stað á þessu ári. Er þó í þessari fjármálaáætlun gert ráð fyrir auknu atvinnuleysi. Við vitum að skólakerfið gegnir lykilhlutverki í atvinnuleysinu og fyrir utan það gegnir skólakerfið lykilhlutverki í Covid-ástandinu þar sem kennarar og aðrar stéttir sem starfa í skólunum hafa verið í framlínuhlutverki og unnið ómetanlegt starf og skólinn verið, til allrar hamingju, griðastaður fyrir börnin. Skólinn er vinnustaður barnanna okkar, íverustaður, staðurinn þar sem þau starfa alla virka daga frá því snemma á morgnana og fram eftir degi, staðurinn þar sem líf þeirra og tilvera er og það er óbærileg tilhugsun að einhverjum börnum líði illa á þeim stað. Það er vert að minnast á það sem vel er gert. Kennaranemum hefur fjölgað vegna markvissra aðgerða, átaksaðgerða sem mikilvægt er að verði áfram og verði viðvarandi vegna þess að, eins og kemur fram í umsögn Kennarasambands Íslands um þessa menntastefnu, þriðjungur kennara mun hverfa frá störfum á fyrstu árum í kennslu, þ.e. það verða nokkur afföll í stéttinni. Með leyfi forseta, held ég áfram þar sem segir í þessari umsögn Kennarasambandsins: „Á næstu árum fara stórir hópar af kennurum á eftirlaun og nýliðun heldur alls ekki í við í takt við þarfir skólasamfélagsins. Staðan er nú sú að aðeins 905 félagar KÍ eru yngri en 30 ára eða 8% og ef horft er til félaga í KÍ á aldrinum 30–35 ára eru þeir aðeins 1.102 eða 10% stéttarinnar. Tekið skal fram að inn í þessum tölum eru leiðbeinendur í leik-, grunn- og framhaldsskólum. Það er því ljóst að hér er mikilla og skilgreindra aðgerða þörf.“ Þetta segir í umsögn Kennarasambandsins og er full ástæða til að taka undir þau orð. Það er líka full ástæða til þess að horfa til þess misvægis sem hefur verið að eiga sér stað undanfarið í kennarastéttinni. Leikskólastigið þarf að styrkja verulega og það er langt því frá að þau viðmið náist sem eiga að vera um að tveir þriðju hluti þeirra sem starfa á leikskólum séu með kennaramenntun. Það er langt í frá að það viðmið hafi náðst og það er án þess að ég vilji varpa rýrð á störf þess góða fólks sem starfar í leikskólum og hefur margt mjög mikla reynslu og þekkingu og færni í sínu starfi og hefur starfað lengi í leikskólum án þess að hafa aflað sér formlegrar kennaramenntunar. Það er að engu að síður svo að kennaramenntunin veitir fólki nauðsynlegan grunn í þessu starfi ef vel á að vera. Mig langar aðeins að nefna hér tónlistarskóla sem stundum vilja gleymast vegna þess að þeir gegna alveg gríðarlega mikilvægu hlutverki í þroska ungmenna. Við tölum oft um forvarnagildi tómstundastarfs og íþróttastarfs og síst skal ég draga úr því forvarnagildi sem er ærið eins og við vitum. En stundum er eins og það gleymist að tónlistarnám hefur líka gríðarlegt forvarnagildi. Tónlistarnám þroskar tiltekna eiginleika hjá börnum sem gera ungmennum kleift að ná árangri á öðrum sviðum líka. Það er þekkt að tónlistarnám þroskar heilann og heilastarfsemi fyrir utan það að börnum sem stunda hljóðfæranám og tónlistarnám er síður hætt við að leiðast út í óreglu. Hið sama gildir um listnám. Þar finnst mér vera töluvert mikið verk óunnið. Þess má geta varðandi tónlistarnámið að aðalnámskrá fyrir tónlistarskóla hefur ekki verið endurskoðuð í 20 ár og lög um tónlistarskóla eru frá árinu 1985. Það er full þörf á að endurskoða hvort tveggja. Og í því sambandi vil ég bara minna á að íslenskir tónlistarmenn hafa borið hróður lands og þjóðar víða um lönd og eru kannski þeir Íslendingar sem við erum einna stoltust af um þessar mundir. Listnám, hvers kyns listnám og hvers kyns skapandi greinar, finnst mér að þurfi að vera ríkari hluti af námi í skólum en nú er. Það þarf að tryggja betur stöðu þeirra greina alveg frá leikskóla og upp úr. Þá á listgreinakennsla að vera í lykilhlutverki í öllu skólastarfi og áhersla á listgreinarnar þarf að vera miklu meiri en nú er. Ýmsir hafa tekið til máls hér um starfs- og tækninám og ég tek undir flest af því sem hefur komið fram hjá hv. þingmönnum. Ég held að rétt eins og með listnámið þurfi að vefa þetta betur saman og vinna betur saman. Það er óheppilegt að það myndist í huga nemenda einhvers konar andstaða milli bóknáms annars vegar og starfsnáms og starfsþjálfunar hins vegar og vinnustaðanáms. Ég held að það þurfi að vera miklu meiri tengsl milli atvinnulífs og skólalífs og að vinnustaðir eigi að geta tekið við nemendum miklu meira en nú er og það eigi ekki að vera hindranir á milli þeirra sem vilja stunda nám á vinnustöðum og svo aftur náms í skólum. Þarna á að vera samfella og samstarf á milli. Um lestrarkennslu má hafa mörg orð. Eins og ég nefndi áðan, í andsvari við hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, er ekki við hæfi að alþingismenn séu að rekast í því hvernig haga eigi lestrarkennslu í landinu. Ég vil þó segja það hér að mér virðist að þjóðarsáttmáli um læsi sé orðið hálfgert öfugmæli, þetta sé meira eins og þjóðarsáttmáli um ólæsi, nánast eins og átak í því að auka ólæsi meðal barna og ungmenna í landinu. Herra forseti. Skólakerfið eins og við þekkjum það var og er kannski að einhverju leyti enn, án þess að við gerum okkur alveg fyllilega grein fyrir því, upphaflega sniðið til þess að búa til embættismenn og ráðamenn, lögfræðinga, presta og heimspekinga. Slíkar stéttir, slíkt fólk öðlaðist í gegnum skólagöngu sína vald á ákveðinni orðræðu, ákveðinni orðræðu valdsins og gat svo beitt þessari orðræðu með skilvirkum hætti. Í einhverjum skilningi er kerfið enn þá byggt upp í kringum þennan kjarna, þ.e. að afla sér ákveðinnar grundvallarþekkingar og byggja svo utan um þessa þekkingu og geta beitt henni með orðfæri sem vitnar um vald viðkomandi á þessari þekkingu. Samt sem áður - og þetta vil ég setja í samhengi við það sem ég sagði áðan um listkennslu og skapandi greinar - þjálfum við börn og ungmenni alveg furðulega lítið í því að nota tungumálið á lifandi og frjóan hátt og skemmtilegan hátt, t.d. með því að skálda og bulla og leika sér með málið við nám. Við látum börnin nálgast íslensku eins og hún sé útlenska, þ.e. hér sé tungumál sem þau kunni eiginlega ekki og muni aldrei læra til hlítar. Þetta sé mjög erfitt tungumál, fullt af mjög erfiðum málfræðilegum útúrdúrum og undantekningum og reglum og þó að þessi börn kunni tungumálið þegar þau koma í skólann látum við eins og þetta sé bara eitthvert safn af torræðum reglum sem þau nái aldrei valdi á. Þetta sé ekki tæki til að skapa og leika sér með. En við vitum það, herra forseti, að samfélagið hefur fram á síðustu ár ekkert endilega byggst á embættismönnum svona með gamla laginu eða prestum eða lögfræðingum eða heimspekingum þó að slíku fólki vegni ágætlega. Það hefur ekki endilega verið skilyrði fyrir því að vegna vel í lífinu hér á landi að hafa slíka þekkingu og slíka menntun og maður hefur ekki þurft stúdentspróf eða yfirleitt nokkur próf eða endilega mikla skólagöngu til að vegna vel í lífinu. Og kem ég þá hér að karlmönnum sem hafa ekki verið mikið gefnir fyrir bókina, eins og það er kallað, sumir hverjir. Þeir hafa getað orðið sér úti um menntun, þekkingu á alls konar störfum. Þeir hafa getað haslað sér þar völl, oft í svipuðum starfsgreinum og leikir þeirra sem barna snerust um. Það bendir hins vegar ýmislegt til þess, því miður, að þær leiðir sem þessir karlmenn hafa haft í gegnum tíðina og gegnum áratugina séu að þrengjast, jafnvel að lokast. Með þessum opna vinnumarkaði þurfi óskólagengnir karlmenn sem eru ekki sérhæfðir á tilteknu sviði að keppa við sérhæft vinnuafl frá öðrum löndum sem kann jafn vel ef ekki betur til verka. Herra forseti. Ég ætla ekki að fjalla sérstaklega meira um þessi fimm höfuðmarkmið sem ég nefndi í upphafi máls míns eða að fara ofan í saumana á því sérstaklega hvernig við náum fram þeim markmiðum. Þau eru mjög almenn; í fremstu röð, jöfn tækifæri, hæfni, vellíðan, gæði. Þetta eru þannig markmið að það er erfitt að fara ofan í saumana á því nákvæmlega hvernig við náum þeim fram. Mig langar að nefna eitt í lokin sem mér fannst svolítið sláandi. Ég gerði mér það til dundurs að ég sló inn, þegar ég var með menntastefnuna á skjánum, orðið leikur, leitaði að orðinu leikur. Þið munið eftir kvæðinu góða: Það er leikur að læra, leikur sá er mér kær, að vita meira og meira, meira í dag en í gær, og þar fram eftir götunum. Mér finnst nefnilega að leikur eigi að vera eins og rauður þráður í gegnum menntastefnuna okkar, það eigi að vera lykilorðið. Það eigi að vera leikur að læra og það að læra sé leikur einn. Þegar börn leika sér þá eru þau að læra, rétt eins og allt ungviði gerir. Ég held að það sé margt mjög vel gert, svo það sé sagt, í skólakerfinu og ég held að við eigum mikið af hugmyndaríkum og góðum og snjöllum kennurum sem gefa mikið af sér. En ég held að það sé of mikið um það að börn finni það jafnvel snemma að þau uppfylli ekki einhverjar kröfur skólakerfisins og ég held að skilin við flutninginn úr leikskóla yfir í grunnskóla eigi ekki að vera alveg svona skörp. Börnin eiga aldrei að taka eftir því að þau séu hætt að leika sér. Þau eiga ekkert að vera hætt að leika sér. Það á að vera leikur að læra og það að læra á að vera leikur.

Herra forseti. Mig langar aðeins að ræða við hv. þingmann, ekki bara vegna þess að mér þykir texti tillögunnar skáldlegur, hann er svo knappur að hver aðgerð er næstum eins og hæka, heldur vegna þess að hann ræddi mikið um lestur og læsi. Það á að vera leikur að læra en það á líka að vera leikur að lesa. Í umfjöllun nefndarinnar er vikið að mikilvægi bókasafna, sérstaklega skólabókasafna, vegna þess að eitthvað þurfa að börnin að lesa ef þau eiga að ná öllum hæfniviðmiðum í læsi. En bókasöfnin verða ekki til í tóminu. Þá verður mér hugsað til skýrslu starfshóps um námsárangur drengja sem unnin var fyrir Reykjavíkurborg fyrir áratug þar sem var fjallað um þessi sömu mál; lestrarvanda drengja, líðan stúlkna í skólakerfinu og allt þetta. Þar var m.a. tillaga um samstarf bókaútgefenda, Reykjavíkur og Námsgagnastofnunar til að ýta undir, ekki aukna útgáfu námsbóka heldur bara bóka fyrir ungt fólk. Ég spyr hvort það sé ekki hluti af vandanum sem við stöndum frammi fyrir. Læsi sprettur ekki úr auðum jarðvegi heldur sprettur það t.d. upp úr skólabókasöfnum sem eru að springa af nýjum og spennandi bókum, þýddum og frumsömdum, metnaðarfullum útgáfum 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Hér tæpir hann á ákaflega mikilvægu máli og algeru lykilmáli varðandi upplifun barna af bókum og því að bækur séu eðlilegur hluti af daglegu lífi barna á þeim vinnustöðum sem skólarnir eru og jafnframt á heimilum barna. Það er því miður svo að bókasöfn hafa um langt árabil verið fjársvelt. Í skólabókasöfnum og bókasöfnum yfirleitt hefur ekki verið settur nægilega mikill peningur í að kaupa það sem hefur komið út af spennandi bókum. Ég veit að bókaforlögin, sem eru mörg og kraftmikil í þessu landi, hafa mörg hver einbeitt sér að því að gefa út spennandi bækur fyrir krakka, fyrir öll kyn, bækur sem höfða til barna og börn eiga að geta notið á sínum eigin forsendum. En þá er ekki nógu gott að börnin fái á einhvern hátt þau skilaboð að bækur séu eitthvað rykfallið úti í horni sem enginn kæri sig um að nota. Það þarf að vera nýmeti og það þurfa að vera sífellt nýjar og nýjar bækur á boðstólum. 

Herra forseti. Nú erum við hv. þingmaður álíka gamlir í þessu starfi, ekki með mjög langa þingreynslu miðað við sumt fólk. Við búum hins vegar af þeirri reynslu að hafa veturinn 2018–2019 samþykkt þingsályktun um að efla íslensku sem opinbert mál á Íslandi. Þar stóð eftirfarandi, með leyfi forseta: „Starfsemi skólabókasafna og almenningsbókasafna verði efld og þjónusta við nemendur og almenning bætt. Áhersla verði lögð á aðgang að nýju og fjölbreyttu efni á íslensku.“ Við erum í rauninni að segja það sama í þeirri tillögu sem liggur hér fyrir tveimur árum síðar. Ég velti fyrir mér: Hvað hefur gerst í millitíðinni? Forlögin eru framleiðendur efnisins sem á að fylla bókasöfnin. Bókasöfnin þurfa pening til að geta keypt bækurnar. Rithöfundar þurfa stuðning til að geta samið þær eða þýtt þær og þar vantar aldeilis að spýta í lófana. Ég hef áhyggjur af því að við séum að spóla í sama farinu í þessum málaflokki. Við erum alltaf að talað um læsi og að við þurfum að efla bókasöfnin og svo bara gerist ekki neitt ár eftir ár. Hið sama mætti svo sem segja um ýmsa aðra málaflokka sem við erum að ræða varðandi menntun. Ég held að varla hafi verið minnst á menntamál í þessum sal síðasta áratug án þess að bent sé á þörfina á að efla jafnréttiskennslu á öllum skólastigum sem er samt grunnþáttur menntunar í aðalnámskrá allra skólastiganna og hefur verið í áratugi. 

Virðulegi forseti. Það kom fram hjá nefndinni að stefnt skyldi að og þörf væri á og brýnt væri. Við eflum bara læsi með einu móti: Með lestri. Börn læra lestur af því að lesa og af því að iðka lestur daglega, tiltekinn tíma á dag. Þegar börn hafa komist upp á lagið með að lesa eru þau alveg gríðarlega afkastamikil. Þau spæna í sig bækur með alveg óhugnanlegum hraða þegar þeim býður svo við að horfa. Þá þarf að mæta þeirri þörf með því að sjá til þess að til sé alveg endalaust úrval af bókum. Ég veit að íslenskir rithöfundar geta framleitt þær bækur í löngum bunum og ég veit að útgáfuhúsin geta búið þær bækur þannig úr garði að þær verði aðlaðandi. Það sem vantar hér er að opna skólana fyrir þessu. Við erum enn þá einhvern veginn föst í fyrirkomulagi sem Jónas frá Hriflu innleiddi. Hann hafði það þó fram yfir núverandi yfirvöld að hann gat sjálfur skrifað líflegar og skemmtilegar kennslubækur sem höfðu mikil áhrif á fólk. Við þurfum að opna leiðina á milli framleiðenda lestrarefnisins og viðtakenda lestrarefnisins sem eru börnin.

Herra forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um menntastefnu fyrir árin 2020–2030. Það er ýmislegt hægt að segja um þessa stefnu en ég held að kjarninn hafi kannski komið fram hjá hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur hér áðan, sem hefur töluverða reynslu af þessum málaflokki, þar sem hún minnti á að það væri fátt nýtt í þeim orðum sem birtust á þeim blöðum sem við höfum hér fyrir framan okkur. Þetta er að miklu leyti almenn stefna, almennt orðuð og kunnugleg stef og allt yfir í að vera þrástef sem hafa verið endurtekin árum saman. Ég sakna kannski stóra markmiðsins með menntakerfinu úr þessari stefnu. Menntakerfið er nefnilega eitt öflugasta hreyfiaflið sem við eigum í samfélaginu. Það er í gegnum menntakerfið sem við búum framtíðina til. Menntakerfið notum við til að svara spurningunni: Hvernig einstakling viljum við eiga eftir 30 ár? Það er menntakerfið sem stýrir því hvernig samfélag við erum að byggja upp saman, hvernig einstaklingur er líklegur til að taka virkan þátt í nútímasamfélagi og búa sér og okkur öllum góða framtíð. Þetta eru spurningar sem vonandi er svarað, þó að þeirra sé ekki spurt, í tillögunni. Hluti af því sem svarið samanstendur af eru grunnþættir menntastefnunnar. Þetta eru grunnþættirnir sem birtast í aðalnámskrá. Þetta eru þættir sem vefa sig í gegnum lög um hin ólíku skólastig og hafa verið rauður þráður í menntakerfinu síðustu ár og jafnvel áratugi. Mig langar að nefna nokkra þessara grunnþátta. Fyrst langar mig að nefna jafnréttisþáttinn sem hefur verið einn af grunnþáttum, samkvæmt aðalnámskrá frá 2011, sem ég held að við séum hætt að tala um sem nýju aðalnámskrána, þó að það sé mögulega bara nýhætt, en hefur verið í lögum enn lengur. Í jafnréttislögum frá 2008 stendur, með leyfi forseta: „Á öllum skólastigum skulu nemendur hljóta fræðslu um jafnréttismál þar sem m.a. skal lögð áhersla á að búa bæði kynin undir jafna þátttöku í samfélaginu, svo sem í fjölskyldu- og atvinnulífi.“ Þessi texti birtist síðan í endurskoðuðum jafnréttislögum sem við samþykktum hér fyrr í vetur. Í ljósi þess að þetta hefur verið lagabókstafur og grunnþáttur aðalnámskrár um áratugaskeið, eftir því hvort horft er á, þá er næstum því hjákátlegt að lesa í nefndaráliti, með leyfi forseta: „Nefndin telur einnig mikilvægt að taka upp og efla sérstaka áfanga um jafnrétti, eins og kynjafræði, sem gætu gert mikið til að vekja komandi kynslóðir enn frekar til umhugsunar um stöðu sína og viðhorf þegar kemur að kynjasmisrétti í námi og á vinnumarkaði.“ Þetta er nánast samhljóða lagaákvæðinu úr jafnréttislögunum frá 2008. En af hverju hefur þessu ekki verið hrint í framkvæmd með þeim hætti að við þurfum ekki að tiltaka þetta í hvert sinn sem við samþykkjum hér á þingi einhverja stefnumörkun varðandi menntakerfið? Það dugar greinilega ekki að setja bara stafi á blað og ætlast til þess að kerfið taki við þeim og hrindi í framkvæmd vegna þess að menntakerfið virkar ekki sjálfkrafa sem hreyfiafl. Það þarf nefnilega að styðja það til þess. Jafnrétti hefur ekki fengið þann sess innan menntakerfisins sem því ber samkvæmt lögum og aðalnámskrá vegna þess að það hefur skort pening. Það hefur skort áherslu í kennaranámi. Það hefur skort tækifæri fyrir kennara til að sækja sér endurmenntun til að geta orðið betri kennarar í jafnréttismálum. Á þetta hefur verið bent æ ofan í æ af kennurum, af nemendum, af alls konar fólki úr skólasamfélaginu sem sér að þessi grunnþáttur er ekki uppfylltur. Þess vegna skiptir þessi menntastefna eiginlega minna máli en aðgerðaáætlanirnar sem henni munu fylgja og hvaða fjármagn verði látið inn í þær til að hrinda þeim í framkvæmd. Það er þar sem hið eiginlega inntak stefnunnar mun birtast. Í ljósi þess að skólasamfélagið samanstendur af ótal ólíkum hópum er mjög mikilvægt að samráðið um framkvæmdirnar, samráðið um aðgerðaáætlunina eða um innleiðingaráætlunina eins og það heitir í tillögunni, verði víðtækt og opið. Mig langar að nefna annan grunnþátt menntunar og hvernig hann birtist okkur. Það er grunnþátturinn lýðræði og mannréttindi. Þetta er þáttur sem nær miklu víðar en bara inn í skólastofurnar vegna þess að það að kenna fólki lýðræði gerist ekki bara í kennslustund heldur í samfélaginu sem er skapað í skólanum. Það gerist í því að nemendur fái að hafa eitthvað að segja um það hvernig skólinn er rekinn, hvernig skipulagið er, að talað sé við nemendur um það hvernig þetta skólasamfélag þróast. Við höfum ótal sinnum, líkt og með jafnrétti, fengið ábendingar, sérstaklega frá ungu fólki, ýmist nemendum eða fólki sem hefur nýlega lokið námi, um að þessum grunnþætti sé verulega áfátt í skólakerfinu okkar. Þetta kemur sérstaklega vel í ljós þegar við fjöllum um lækkun kosningaaldurs þar sem umsagnaraðilar benda á að allur gangur sé á því hvort skólar skili nemendum frá sér með þau verkfæri sem þeim þætti best að hafa til að geta orðið sterkir þátttakendur í lýðræðissamfélaginu. Það birtist líka í því að það þarf sjálfsprottinn grasrótarhóp eins og Menntakerfið okkar til að koma ábendingum til þingsins frekar en að ráðuneytið kalli sérstaklega eftir þeim frá notendum þjónustunnar við þessa tillögu. Fólkið í Menntakerfinu okkar var heldur ekki að segja nein ný sannindi heldur að ítreka við þingheim þau atriði sem allt of oft þarf að ítreka. En varðandi lýðræðislega samráðið sem þróun skólakerfisins þarf að byggja á þá er líka ágætt að nefna uppákomu frá síðasta sumri, sem er í beinum tengslum við þessa menntastefnu, þegar drög að nýrri viðmiðunarstundaskrá grunnskólanna birtust á samráðsgátt stjórnvalda og sagt var að sú viðmiðunarstundaskrá væri hluti af þeirri stefnumörkun sem er í menntastefnunni. Á samráðsgáttinni stóð, með leyfi forseta: „Tilefni breytinga er viðvarandi slakur árangur nemenda í íslensku og náttúrufræði sem ítrekað hefur birst í niðurstöðum PISA.“ „Viðvarandi slakur árangur nemenda“ - mér finnst þessi tónn hræðilegur, virðulegur forseti, og ég vona að stjórnvöld tali aldrei svona til barna aftur. En hver er lausn menntamálaráðuneytisins á þessum meinta slaka árangri nemenda? Jú, að setja í loftið hugmynd um að taka allt val úr viðmiðunarstundaskrá í 1. til 7. bekk og skera það mjög mikið niður hjá 8. og 10. bekk og breyta öllum þessum kennslustundum í íslensku og náttúrugreinar. Án samráðs birtist þetta. Ekki var búið að ræða við unga fólkið sem þetta snertir. Það hefði t.d. verið hægt að hlusta á unga fólkið sem sótti barnaþingið tæpu ári áður. Ein af niðurstöðunum í skýrslu barnaþingsins, sem allir ráðherrar ríkisstjórnarinnar fengu afhenta við hátíðlega athöfn í ráðherrabústaðinn, var einróma ákall um aukið val í grunnskólum, ekki að þurrka það allt upp eins og ráðherrann lagði til að gera til að hegna nemendum fyrir slakan árangur. Þar að auki þá lýsir þessi hugmynd svo skrýtinni nálgun á menntun, að það sé magnið sem skipti máli en ekki gæðin. Enda kom það á daginn, í flestum umsögnum sem kennarar skiluðu inn á samráðsgáttina, að fólk benti á að slæmur árangur í íslensku eða náttúrugreinum myndi ekkert batna við það að fjölga kennslustundum en myndi hins vegar batna með nýju námsefni og með því að kennarar gætu sótt sér endurmenntun, gætu farið á námskeið, gætu gert hluti til að verða betri kennarar, sem þau vilja vera. Þar erum við aftur komin að því að menntakerfið verður ekki hreyfiafl af sjálfu sér. Það þarf eitthvað til að knýja mótorinn. Þegar kemur að kennurum er það einfaldlega bara að borga þeim laun og sjá til að þau hafi tíma til að sinna öðru en því einu að standa í skólastofunni. Mig langar líka að nefna hér ólíkar þarfir ólíkra hópa, sérstaklega vegna þess að það hefur dálítið mikið verið talað um stöðu drengja í skólakerfinu í tengslum við þessa ályktun og í tengslum við menntakerfið almennt; þetta er eitt af þrástefjunum og ég hef áhyggjur af því að þessi ofuráhersla í umræðunni á stöðu drengja, vegna þess að þeir komi verr út í lestrarprófi en stúlkur, láti fólk gleyma því að aðrir hópar glíma við ýmis önnur vandamál í skólakerfinu. Stúlkum líður verr en drengjum að meðaltali. Transbörnum líður enn verr, þeim líður verst í skólakerfinu. Það er oft og tíðum ekki hugað nógu vel að þörfum fatlaðra nemenda. Nemendur með innflytjendabakgrunn flosna fyrr upp úr námi. Þetta eru allt hópar sem við þurfum að ná utan um og við megum ekki lenda í því að setja of mikinn fókus á einn þeirra sem gæti dregið úr stuðningi við annan. Í því samhengi langar mig að minna hér á skýrslu starfshóps Reykjavíkurborgar um námsárangur drengja sem Þorbjörg Helga Vigfúsdóttir stýrði og skilaði af sér í september 2011. Ég vel þetta plagg öðrum fremur aðallega af því mér finnst skemmtilegt að það sé jafn gamalt aðalnámskránni til að sýna hversu langt aftur djúp umræða um þetta mál nær. Það eru margar góðar tillögur í skýrslu starfshópsins sem leiða okkur kannski að því að velta því fyrir okkur hvort það þurfi mikið að setja þetta í skoðun, hvort við getum ekki bara farið að hrinda hlutum í framkvæmd. Ein af tillögum hópsins er að styrkja bókaútgáfu vegna þess að læsi verður ekki til nema fólk hafi eitthvað spennandi til að lesa. Ef börn komast á bragðið og verða þeir stórnotendur bókmennta sem vel læs börn eru þá eru skólabókasöfnin mjög fljót að verða eyðimörk fyrir þau. Þau eru bara búin að lesa sig í gegnum allt sem læsilegt er. Því þarf að bregðast við með því að fylla þessi skólabókasöfn af nýjum og spennandi bókum. En í þessari skýrslu starfshóps um námsárangur drengja er líka áhugaverð tillaga sem mig langar að vekja athygli forseta á. Það er tillaga um líðan stúlkna og námsstuðning, mögulega hin hliðin á peningnum, eitthvað sem er gott að hafa í huga til að við munum að halda fókusnum á öllum hópum. Með leyfi forseta: „Starfshópurinn leggur til í ljósi sterkra vísbendinga og upplýsinga í gögnum sem hafa verið skoðuð að sérstakur starfshópur um líðan stúlkna sé settur á laggirnar. Tvennt sé sérstaklega rýnt fræðilega, annars vegar kvíði stúlkna í skólum og hins vegar hvort geti verið að stúlkur séu ekki að fá greiningar nægilega snemma í samhengi við sérstaka þjónustu við börn.“ Það er nefnilega víða pottur brotinn í skólakerfinu okkar og við þurfum að sjá til þess að öllum börnunum okkar líði vel og að allar aðgerðir, sem farið er í til að bæta stöðu einhvers hóps innan skólasamfélagsins, byggist á þeirri forsendu að þær hafi jákvæð áhrif á alla nemendur. Það á að vera hægt að lyfta öllum hópnum þó að við séum að lyfta einum meira en öðrum. Mig langar síðan aðeins að velta fyrir mér hversu langt framtíðin nái yfir höfuð. Hér erum við með menntastefnu sem nær til ársins 2030. Er það sérstaklega langur tími þegar kemur að menntakerfinu? Aðalnámskráin er frá 2011 sem er fjær okkur í tíma í dag en 2030. Börn sem eru í 1. bekk í dag væru þá væntanlega í 10. bekk 2030. Þetta er menntastefna sem nær ekki einu sinni yfir einn umgang af grunnskólanemendum. Ég velti því upp hvort við þurfum að horfa til ögn lengra til framtíðar þegar við setjum stefnu um þetta kerfi. Þá hefði mér þótt ákjósanlegt, eða alla vega hefði mátt taka það til skoðunar, að nefna sérstaklega þau brýnu verkefni sem heimurinn stendur frammi fyrir í ljósi þess að menntakerfið er ein af lausnunum á vanda framtíðarinnar. Þá er ég kannski sérstaklega að tala um loftslagsmálin en það hefði líka mátt vefa heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna almennt betur inn í þessa stefnu. En eins og ég sagði: Stefnan er knöpp og hún er almennt orðuð. Það endurspeglast kannski í því að stefnan sjálf er 2.700 orð en nefndarálitið við hana er 3.400 orð. 

Virðulegi forseti. Ég þakka ágæta ræðu. Ég held að það fari vel á því að við tveir hv. karlþingmenn tölum aðeins um drengina og þá umræðu sem er brýn og ágæt. Það er vissulega svo að vandi drengja innan skólakerfisins er ærinn og sérstakur. Vandi stúlkna er líka ærinn og sérstakur og kemur fram í kvíða en vandi drengja kemur fram í erfiðleikum þeirra við að ná tökum á lestri og líka að þeir kvarta oft yfir því að þeir finni sig ekki innan skólakerfisins og talað er um að gerðar séu óraunhæfar kröfur til þeirra sem þeir eigi erfitt með að standa undir. Maður heyrir oft talað um að þetta sé vegna þess að það sé skortur á karlfyrirmyndum innan skólans, það sé ekki nógu mikið af karlkennurum sem þarna eru og gætu verið þeim fyrirmyndir. Mig langar að spyrja hv. þingmann um hans skoðun á þessu, hvort það sé eitthvað til í því að skólinn sé of kvenlægur. Þó að maður eigi að fara varlega í það að tala út frá eigin brjósti um þessi málefni get ég þó sagt það hér að ég var með nokkuð marga karlkennara þegar ég var sjálfur í barnaskóla og gagnfræðaskóla og kvenkennara og ég get sagt að þeim karlkennurum ólöstuðum, sem allir höfðu eitthvað sér til ágætis, að þeir voru ekki alls kostar heppilegar fyrirmyndir í 

Herra forseti. Ég verð nú kannski að byrja á því að nefna að ég er ekki heimsins mesti sérfræðingur í samsetningu kennarastéttarinnar eða áhrifum þeirrar samsetningar á stöðu nemenda. En ég held að í skólakerfinu, eins og annars staðar í samfélaginu, skipti máli að hópurinn sem þar er sé sem fjölbreyttastur. Á síðustu árum og áratugum hefur þróunin í skólakerfinu verið sú að kynjaskiptingin í kennarastéttinni hefur orðið miklu öfgakenndari, en það endurspeglar líka gildismat samfélagsins. Það endurspeglar að þessi störf eru ekki metin jafn verðmæt og ýmis önnur og þetta hangir yfirleitt saman við það að þessi stétt er kvennastétt, hún er líka með lægri laun. Það er kannski stóra vandamálið. Ef við förum aftur yfir í læsið þá eru ýmsar rannsóknir sem benda til þess að þessi munur á læsi drengja og stúlkna jafnist út þegar þau skríða inn á fullorðinsárin og sé ekki jafn mikill þegar þau eru um tvítugt. En það sem er hins vegar alveg skýrt er að karl með minni menntun fær hærri laun að meðaltali en kona með meiri menntun. Það eru þau neikvæðu áhrif sem við þurfum að hreinsa út úr skólakerfinu eins og alls staðar annars staðar í samfélaginu. Þar höfum við væntanlega þá lausn helsta 

Forseti minnir á tímamörkin knöppu.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér menntastefnu og eins og ég sagði í fyrri umræðu er margt mjög gott í stefnunni, ekki síst það að menntastefna sé komin fram. Ég held að það sé mikilvægt. Auðvitað er öllum vandi á höndum þegar setja á saman menntastefnu fyrir öll skólastigin. Ekki viljum við að hún sé of löng eða of ítarleg heldur kannski fyrst og fremst markviss og að hægt sé að vinna með hana. Ég ætla að byrja á því að segja að mér finnst margt mjög gott í menntastefnunni en eðli málsins samkvæmt ætla ég frekar að fara yfir það sem mér þykir skorta á, þ.e. það sem hefur komið svolítið til umræðu í dag og ég nefndi í andsvari fyrr í kvöld, sem sagt drengir í skólakerfinu og sú staðreynd að þeir virðast ekki ná sömu lestrarhæfni í grunnskólum og stúlkur. Of algengt er að þeir upplifi ekki að skólinn sé hannaður fyrir þá. Þá er ég svolítið að vísa í umræðurnar við eldhúsborðið heima hjá mér. Ég á unga drengi sem segja: Mamma, þú ert alltaf að tala um jafnrétti en það er ekkert jafnrétti í skólanum. Auðvitað er sorglegt að einhverjir kunni að upplifa það með þeim hætti. Þess vegna tala ég kannski fyrir ákveðinni kynjaðri nálgun. Ég ætla að nefna sérstaklega í því samhengi Hjallastefnuna sem byggir á þeirri nálgun að kynin séu aðskilin að hluta í starfinu og þá sé sérstaklega horft á þarfir þeirra. Samkvæmt alla vega einhverjum upplýsingum virðist t.d. ekki vera mælanlegur munur á milli hæfni kynjanna í lestri í grunnskóla Hjallastefnunnar. Að því sögðu er ég ekki að segja að menntastefna á Íslandi ætti að vera eins og Hjallastefnan en mér þykir mikilvægt að við séum með fjölbreytileika þegar kemur að skólunum okkar. Þess ber að geta að það orð er töluvert notað í menntastefnunni. Við tölum um fjölbreytt menntasamfélag og við tölum um fjölbreytileika þegar við erum að tala um kennslu í fremstu röð. Það er mikilvægt. Það sem mér þykir persónulega vanta inn í umræðu um fjölbreytileika er fjölbreytileiki í rekstrarformi. Ég er nefnilega sannfærð um að fjölbreytt rekstrarform í jafn mikilvægum grunninnviðum - af því að það er svo vinsælt orð hjá stjórnmálamönnum - og skólakerfinu okkar skipti mjög miklu máli. Það eykur á samkeppni og samkeppni er af hinu góða. Á sama tíma á fólk að hafa ákveðið frelsi um hvað það velur fyrir barnið sitt þar til barnið er komið með aldur til að velja sjálft um hvaða skóla það sækir. Ég myndi vilja sjá unnið enn frekar með þessa þætti. Það var svo sem komið inn á það í andsvari að talað er um drengi í skólakerfinu í nefndaráliti meiri hlutans og þar segir, með leyfi forseta: „Margar af þeim umsögnum sem nefndinni bárust beindust að alvarlegri stöðu drengja í menntakerfinu en niðurstöður kannana sýna að allt að 34% drengja geti ekki lesið sér til gagns. Mikið var fjallað um þessa stöðu og hugsanlegar lausnir og telur nefndin að taka verði á þessum vanda og finna árangursríka leið til þess að vinna bug á honum.“ Ég get samt ekki séð í breytingartillögum við stefnuna að tekið sé á þessu sérstaklega. Þá verður Alþingi enn og aftur að ítreka eftirfylgnihlutverk sitt með framkvæmdarvaldinu og sjá til þess að nákvæmlega það sem stendur hér verði gert, þ.e. að fylgjast með stöðunni og finna árangursríkar leiðir til að vinna bug á henni. Ég hef nefnt eina leið sem ég held að sé notadrjúg til að ná þeim árangri og það er ákveðin kynjuð nálgun í skólunum. Nú vísa ég sérstaklega til grunnskólanna þegar við tölum um lestrarhæfni og fjölbreytileika, bæði í stefnum sem þar fá að ríkja en ekki síður í rekstrarforminu. Þá ætla ég aðeins að koma inn á það sem hv. þingmenn, eða þingkarlar, sem töluðu á undan mér ræddu sín á milli, þ.e. karlkennara. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að við fjölgum körlum í kennarastéttinni. Í ræðu sinni nefndi hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson að hann teldi að við þyrftum að fara að nálgast kynjajafnrétti með öfugum formerkjum. Það er vegna þess að okkur er of tamt að tala þannig um kynjajafnrétti að huga þurfi að stöðu kvenna og að konur séu þar einhvers staðar undir. Það er auðvitað misskilningur. Þegar við tölum um jafnrétti og jafnrétti kynjanna erum við auðvitað að tala um bæði kynin og öll kynin þegar það á við, einmitt á þeim forsendum að samfélagi sem nýtir krafta allra, fyrirtækjum sem eru með bæði karla og konur í stjórnum og í stjórnunarstöðum, vegni einfaldlega betur. Þess vegna held ég að mikilvægt sé að við fjölgum karlkennurum. Þá ætla ég að leyfa mér að halda því fram, af því að við höfum rætt um launakjör kennara og aðeins komið inn á starfsumhverfi þeirra og áhyggjur af því, að fjölgun karla í kennarastétt gæti haft mjög jákvæð áhrif á launakjör kennara - því miður því að það er auðvitað fáránlegt. En einhvern veginn eru launakjör í stéttum sem við tölum um sem kvenlægar, þar sem eru fleiri konur eða konur eru í yfirgnæfandi meiri hluta, einfaldlega síðri. Ég held því að það sé eitt af atriðunum sem skipta miklu máli til að bæta kjör kennara, þar af leiðandi auki það enn við að eftirsóknarvert verði að sinna kennslu og hafi jafnvel líka áhrif á starfsumhverfið. Sá þáttur sem ég nefndi áðan, fjölbreytileiki í rekstrarformi, held ég að sé líka leið til að bæta kjör kennara. Það sem einkennir mjög þessar týpísku kvennastéttir er að fólk sem útskrifast úr námi sem fellur gjarnan undir þær starfsgreinar, og oftast eru það konur, hvort sem það eru leikskólakennarar, grunnskólakennarar, umönnunarstéttir, hjúkrunarfræðingur eða aðrir, hafa yfirleitt bara val um að vinna hjá hinu opinbera. Ég held að fjölbreytni í rekstrarformi geri það að verkum að samkeppni verði um þessa aðila og að þeir geti valið sér starfsumhverfi, geti valið sér vinnuveitanda. Það skiptir einfaldlega mjög miklu máli hvað starfsumhverfi varðar, hvað launakjörin varðar og bara alla samkeppni í þessum geira. Ég held að það skipti máli því að við þurfum einhvern veginn alltaf að vera á tánum og við þurfum alltaf að keppa að því að gera menntakerfið okkar að því allra besta. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra en eins og ég sagði áðan er ég bara að nefna þá þætti sem ég hefði gjarnan viljað sjá fjallað um í menntastefnunni. Ég ítreka það sem ég sagði áðan: Hér er margt mjög gott og aðalbótin er auðvitað sú að við erum komin með menntastefnu. En ég hefði viljað sjá aðeins meiri kynjaða nálgun þegar kemur að þessu málefni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, sem var athyglisverð. Ekki get ég tekið undir alla hluti frekar en í fyrri ræðum hv. þingmanns, en þar voru þó margir ágætir punktar. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún telji að þessi menntastefna geti raungerst, að hún geti orðið að veruleika með góðum árangri og með miklum krafti, með þeim fjárstuðningi sem kynntur er í fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026. Nú á fyrsta skrefið að koma eftir sex mánuði og er ekki sérstaklega gert ráð fyrir því í fjármálaáætlun sem samþykkt var núna í desember. Ég get ekki séð það, það eru alla vega engin sérstök fjárframlög. Telur hv. þingmaður að gera þurfi breytingartillögur við fjármálaáætlunina til að geta mætt þeim metnaðarfullu áformum sem koma fram í menntastefnunni eða telur hún að þetta rúmist allt saman innan áætlana? Í málasviðinu menning, listir, íþrótta- og æskulýðsmál er t.d. gert ráð fyrir 17 milljörðum á árinu 2022 en ekki nema 15 á árinu 2026, svo ég taki dæmi. Þar er lítil breyting á framlögum til framhaldsskóla, til háskóla og til annarra skólastiga. Það eru bara fjárframlög sem standa í stað yfir þetta fimm ára tímabil. Verðum við ekki að bæta úr því?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar og fyrir að gefa mér tækifæri til að ræða þetta mál því að ég hygg að í þessu séum við ósammála eins og um sumt annað. Ég held nefnilega að þessi menntastefna snúist ekki - ég ítreka: ekki, um að við þurfum aukið fé inn í menntakerfi okkar. Ég held einmitt að það sem við eigum að gera í grunnkerfum okkar sé að straumlínulaga þau. Við eigum að forgangsraða þar og ná þannig árangri. Þar hygg ég reyndar að sé grunnmunur á nálgun okkar í pólitík. Ég held að þetta snúist ekki um meiri peninga heldur um það hvernig við verjum peningunum sem fara í kerfin. Við höfum ótal margar mælingar um að við setjum mikið af fjármunum inn grunnskólakerfið, ég ætla að taka það sérstaklega fyrir. En því miður hefur árangurinn í alþjóðlegum mælingum ekki verið í neinu samræmi við það. Þá er ég að vísa til PISA-könnunar og hvað við setjum mikið af vergri landsframleiðslu í grunnskólakerfið. Verið hefur gríðarleg auking á fjármunum til háskólanna og framhaldsskólanna að einhverju leyti líka. En ég held að nálgun okkar í þessu, og reyndar í svo mörgum grunninnviðum okkar, snúi númer eitt, tvö og þrjú að því hvernig fjármunum okkar er varið. Það þýði ekki að við séum alltaf að kalla eftir auknum fjármunum heldur snýst þetta um skipulag okkar og forgangsröðun.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir athyglisvert svar. Ef ég hef tekið rétt eftir þá nefndi hv. þingmaður í ræðu sinni að það væri kannski leiðin til að bæta kjör kennara að fleiri karlmenn kæmu inn í stéttina. En spurningin er: Hver á að borga launin? Þurfum við ekki að gera ráð fyrir þeirri aukningu eða bættum kjörum kennara í fjármálaáætluninni sem og fyrir hið opinbera, sem eru sveitarfélögin? Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér kjarabæturnar og hvaðan þær eiga að koma inn í skólakerfið ef þær eiga ekki að koma með auknum fjárframlögum frá því opinbera? Síðan eru ríkar áherslur á starfsnám í þessari stefnu. En starfsnám er mun dýrara en bóklegt nám. Það er ekki hægt að para bara nemanda á móti nemanda í bóklegu námi og verklegu námi. Við munum mæta miklum tækniframförum og það kostar búnað og verkstæði og allt mögulegt, alls konar aðbúnað í menntastofnunum sem mun kosta peninga. Ég fullyrði það, eftir að hafa eytt fyrri hluta starfsævi minnar í að reka starfsmenntaskóla, að það er ekki hægt að auka starfsmenntun með því að para saman nemendur í bóknámi við nemendur í starfsnámi. Það þarf aukin fjárframlög, bæði í tæki, búnað og í mannauð til þess að kenna tæknina.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Kannski að við byrjum á því síðasta sem hv. þingmaður kom inn á varðandi starfs- og iðnnámið og tækniframfarir. Ég tek alveg undir að það kostar auðvitað meira að kenna slíkt nám en bóknám þar sem hægt er að vera með fleiri nemendur í kennslustofu og krakkarnir lesa sjálfir bækurnar, en í hinu tilfellinu þurfa þeir aðgang að alls konar tækjum og tólum. Hv. þingmaður nefndi tækniframfarirnar sem við sjáum fram á og ákveðna byltingu hvað það varðar. Þar held ég reyndar að kunni að vera tækifæri til hagræðingar þegar kemur að tækniframförum í skólakerfinu. Þá get ég komið inn á fjarkennsluna en svo getur líka verið að tæknin sjálf leiði okkur til hagkvæmari lausnanna í menntakerfinu eins og hún gerir úti í atvinnulífinu og annars staðar. Það er rétt, og ég nefndi það hér, að ég held að til lengri tíma litið þurfi laun kennara hækka og það er auðvitað hálfhjákátlegt að hér standi tvær konur og ræði um hvað menntakerfið ætti að kosta af því að við ætlum að fjölga körlum og með því muni launin hækka hjá kennurum. Það er auðvitað algerlega fáránlegt. En ég trúi því og mér fannst hv. þingmaður að einhverju leyti taka undir að það kynni að gerast. Ég sé ekki fyrir mér að við þurfum að auka í í fjármálaáætluninni sem við ræðum á morgun og hinn. Ég geri ráð fyrir því að það sé inni í þeim köflum og í rauninni erum við búin að ákveða þann ramma sem fjármálaráðherra hefur yfir að ráða. Ég geri ráð fyrir því að inni í því séu þær áherslur sem hæstv. menntamálaráðherra hefur sýnt um áætlanir sínar varðandi iðn- og tækninámið. Við sjáum töluverða fjölgun í því núna á síðustu misserum og ég tek undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að við höldum því á lofti. Hinar pælingarnar mínar varðandi rekstrarformin og svo fleiri karla 

Virðulegur forseti. Við ræðum hér menntastefnu til tíu ára, menntastefnu 2020–2030. Ég ætla að leyfa mér að lesa aðeins upp úr inngangi greinargerðar með þessari menntastefnu en þar segir, með leyfi forseta: „Menntun er lykill að tækifærum framtíðar og eitt helsta hreyfiafl samfélaga og velsældar mannkyns. Á tímum fádæma umskipta, óvissu og örra tæknibyltinga verða þjóðir heims að búa sig undir aukinn breytileika og sífellt flóknari áskoranir. Framtíðarhorfur íslensku þjóðarinnar velta á samkeppnishæfni og sjálfbærni íslenska menntakerfisins. Velgengni byggir á vel menntuðum einstaklingum með skapandi og gagnrýna hugsun, félagsfærni og góð tök á íslensku og erlendum tungumálum til að takast á við hnattrænar áskoranir.“ Þessi texti lofar mjög góðu. Þá veltir maður fyrir sér: Hér er tillaga til þingsályktunar um menntastefnu fyrir árin 2020–2030 þar sem Alþingi ályktar að unnið skuli að því að efla menntun námsmanna til ársins 2030 í samræmi við meðfylgjandi menntastefnu. Markmið og framtíðarsýn og menntastefnan sjálf rúmast fyrir á rúmri blaðsíðu. Svo koma þessi fínu orð hér en svo verður þetta að mínu mati svolítið loðið og mér líður pínulítið eins og ég sé að lesa einhvern kosningabækling. Það er vissulega sagt hér á lokametrunum að innleiðingin sé lykillinn að því að ná fram settum markmiðum. En mér finnst mjög lítið vera fjallað í þessari menntastefnu um hvernig á að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Þeim markmiðum að koma á legg vel menntuðum einstaklingum með skapandi og gagnrýna hugsun með mikla félagsfærni og góð tök á íslensku og erlendum tungumálum til þess að takast á við hnattrænar áskoranir. Þetta hlýtur að vera meginmarkmið okkar, að koma okkar fólki, börnum okkar og ungmennum út í lífið sem vel menntuðum einstaklingum af því að menntun er lykillinn. Það er mjög lítið talað um hvernig við ætlum að ná þessum árangri. Ég sakna þess svolítið að sjá ekki hvernig og hvað við ætlum að gera til að ná þessu fram. Nýsköpun í námi, fjölbreytni í námi í þessum ótrúlega breytta heimi. Við finnum mjög lítið fyrir því inni í skólastofum landsins, því miður. Maður veltir fyrir sér hvort við ættum frekar að vera horfa á framtíðarfræði við kennslu með nokkrum grunnfögum sem allir verða að ná góðum tökum á eins og íslensku og erlendum tungumálum, eins og að lesa og skrifa, reikna, en að önnur fög verði mun fjölbreyttari. Fjölbreytni í listgreinum, iðngreinum, nýsköpun, tæknigreinum alls kyns framtíðargreinum, að val nemenda verði miklu meira, að við hættum að hugsa inni í þessum boxum af því að einhvers staðar stöndum við okkur ekki nógu vel. Ég er ekki að segja að okkur hafi mistekist af því að okkur vegnar ágætlega í samfélagi þjóðanna. En þegar við berum árangur íslenskra barna og ungmenna saman við árangur barna og ungmenna landa sem við viljum bera okkur saman við þá gengur okkur ekkert sérstaklega vel. Mig langar að byrja á því að ræða um fyrsta skólastigið. Leikskólinn er grunnurinn og mætti nýta betur en nú er gert. Það mætti blanda betur saman leik og námi og er það reynsla margra sem fara úr leikskóla yfir í grunnskóla að finnast eins og utanumhald og fjölbreytni við að leggja inn ýmiss konar fróðleik sé jafnvel meiri á fyrsta skólastigi, í leikskólanum og að þessi brú úr leikskóla yfir í grunnskóla megi vera meira aflíðandi, það verði ekki þessar ofboðslega ólíku stofnanir sem mæta barninu. Þetta sést auðvitað á þeim fjölda starfsmanna sem starfa með hópi barna sem á einum eftirmiðdegi breytist úr því að vera þrír að annast hóp yfir í að vera einn að annast hóp og allir eigi að sitja kyrrir við borðið sitt. Mig langar líka aðeins að ræða um styttingu vinnuvikunnar. Við erum svolítið upptekin af styttingu vinnuvikunnar. Ég er viss um að við, íslensk þjóð sem er annáluð fyrir dugnað, sem lærum frá blautu barnsbeini að vinnan göfgi manninn og við verðum öll betri af því að vinna og vinna og leggja okkur meira fram og vera mikið í vinnunni og helst koma sjaldan heim en undanfarin ár höfum við allt í einu áttað okkur á því að það getur líka verið gæfuríkt að vera bara svolítið heima hjá sér og hitta fjölskylduna sína og rækta hana og rækta eigið líf. Þá velti ég fyrir mér hvort við ættum að taka næsta skref í styttingu vinnuvikunnar og horfa á styttingu vinnuviku barna, leikskólabarna, grunnskólabarna og framhaldsskóla ungmenna. Hvort það geti verið að þessi þróun í skólakerfinu að vera með þrískiptan skóla, þrískiptan grunnskóla og seinna tvískiptan grunnskóla þar sem helmingur námshópsins var í skólanum fyrir hádegi og hinn helmingurinn eftir hádegi yfir í það að börnin eru í skólanum frá 8.30 til 14.30 eða 15 og fara þá í frístund, að það sé kannski eitthvað sem við ættum að endurskoða. Getur verið að við ættum að leyfa börnunum okkar að leika sér meira og vinna minna, auka leikinn og auka þannig félagsfærni barnanna? Hv. þm. Willum Þór Þórsson talaði hér fyrr í kvöld um læsi og hann talaði um heilsulæsi, mikilvægi þess að nemendur séu læsir á eigin heilsu. Ég er honum innilega sammála. Það skiptir miklu máli að við áttum okkur á mikilvægi góðrar heilsu og hvernig við getum eflt heilsu okkar og bætt hana. En mig langar líka að ræða um geðheilbrigði og geðheilsu og líðan okkar í skólakerfinu. Í menntastefnu segir, með leyfi forseta, um geðrækt sem er einhver stærsta áskorun samtímans: „Gæta skal að tilfinningalegri og félagslegri heilsu nemenda og því að efla aðstæður í daglegu lífi sem stuðla að sem bestri líðan. Sóknarfæri til að efla geðheilsu eru einna mest í æsku og því áhersla á að hlúa að þeim verndandi þáttum sem vega þyngst hvað geðheilsu varðar á æskuárunum.“ Aftur velti ég fyrir mér innleiðingu á þessum orðum í menntastefnunni. Hvernig á að tryggja geðheilsu þjóðarinnar þegar við stöndum svona að henni í skólanum? Í nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar má lesa að að mati nefndarinnar þurfi að auka áherslu á þjónustu sálfræðinga sem og náms- og starfsráðgjafa og félagsfræðinga innan veggja skólanna en jafnframt á víðtækari fræðslu um geðheilbrigði, sérstaklega með hliðsjón af því að kvíði og andleg vanlíðan virðist hafa aukist meðal barna í menntakerfinu. Þá telur nefndin mikilvægt að tryggja ábyrgð og samhæfingu þjónustukerfa og mynda heildstæða skólaþjónustu sem grípur börn snemma á lífsleiðinni og veitir þeim þá þjónustu sem þau þurfa á að halda. Hvernig á að ná þessu öllu saman? Hvaða aðgerðir sjá stjórnvöld fyrir sér? Ætla þau að leggja til að á menntavísindasviði, þar sem við kennum fólki að kenna, verði farið í sérstakt átak er varðar geðheilbrigði? Á að setja eitthvað inn í námskrá, á félagsþjónustan að koma inn í þetta? Hvað með stuðning við foreldra barna? Á heimasíðu Geðhjálpar er talað um að það verði að auka geðrækt í skólum og þar er talað um að ein besta fjárfesting hvers samfélags sé að kenna börnum frá unga aldri um verndandi þætti geðheilbrigðis og hvernig hægt sé að nýta þá verndandi þætti í daglegu lífi barnanna. Mikilvægt sé að geðrækt verði kennd á menntavísindasviði til að styðja við getu kennara til að miðla þessari fræðslu. Af hverju er ég að velta þessu mikið fyrir mér? Jú, vegna þess að það hefur verið talað heilmikið um líðan barna í skólakerfinu. Það er umtalsverð aukning í notkun kvíðalyfja hjá stúlkum í skólum landsins. Umtalsverð aukning. Tryggvi Hjaltason, frumkvöðull og eldhugi, skilaði umsögn um menntastefnu til Alþingis og er þar með ansi fróðlegan pakka sem hann hefur líka verið að kynna í fjölmiðlum. Hann hugsar mikið um drengi í skólakerfinu og ábendingar hans ríma mjög vel við þingsályktunartillögu þingflokks Samfylkingarinnar sem liggur hér fyrir Alþingi sem er fjögurra ára aðgerðaáætlun, tímasett og fjármögnuð, þar sem skorað er á hæstv. menntamálaráðherra að auka veg drengja í skólakerfinu. Af hverju? Jú, vegna þess að 35% drengja geta ekki lesið sér til gagns við útskrift úr grunnskóla og er þetta tvöfalt hærra hlutfall en hjá stúlkum og töluvert hærra hlutfall en hjá drengjum í öðrum ríkjum sem við berum okkur saman við. Og þetta er markvisst að versna. Þetta eru 10% fleiri drengir núna en voru árið 2009. Í lesskilningi er hærra hlutfall drengja í lægri hæfniþrepum á Íslandi samanborið við OECD-löndin og er þetta sérstakt íslenskt vandamál. En það eru ekki bara lesturinn, herra forseti, sem er vandamál. Vandamálið á Íslandi. Það virðist vera sem geta og líðan nemenda í skólum á Íslandi sé verri en í öðrum ríkjum OECD. Íslensk börn mælast í 34. af 38. sæti meðal þróaðra ríkja þegar kemur að mennta- og félagslegri getu. Aftur velti ég fyrir mér styttingu vinnuvikunnar hjá börnum og ungmennum. Þegar við stöndum illa félagslega getur verið að þarna birtist það. Það birtist þannig að þau séu í 34. af 38 sætum meðal þróaðra ríkja þegar kemur að menntagetu og félagslegri getu. Hvernig líður börnunum í skólunum? 40% 11 ára íslenskra drengja líður mjög vel í skólanum. 46% íslenskra stúlkna líður vel í skólanum á sama aldri. 76% 11 ára íslenskra drengja upplifir góðan stuðning frá kennara. 84% íslenskra stúlkna upplifa góðan stuðning frá kennara og bendir WHO, Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin, á að þetta sé umfangsmikill munur. Þetta er einn hæsti munur sem sjá má í skýrslunni milli kynja. Drengir fá lægri einkunn á samræmdum prófum og eykst munurinn milli kynjanna eftir því sem þau eru lengur í skólanum. Það kemur einnig fram í rannsóknum að kennarar hrósa drengjum síður en stúlkum en það kemur einnig fram í rannsóknum að drengir fá miklu meiri athygli í skólanum en stúlkur. Það er miklu oftar verið að sýna þeim athygli. En það er líka hægt að greina það í rannsóknum að sú athygli sem drengirnir fá í skólakerfinu er miklu oftar neikvæð en jákvæð. Þeir fá miklu frekar neikvæð skilaboð í skólanum. Af hverju er þetta? Getur verið að vanlíðan beggja kynja í skólanum komi til af þessu t.d., að vanlíðan stúlkna birtist vegna þess að þær fái ekki athygli kennara í skólanum, vanlíðan drengja vegna þess að þeir fá meira af neikvæðri athygli, a.m.k. er það þannig að þeir fá lægri einkunnir. Rúmlega þriðjungur getur ekki lesið sér til gagns við útskrift úr grunnskóla, sjálfsvígstíðni meðal 10–19 ára gamalla drengja er hvergi meiri á Norðurlöndum en á Íslandi og íslenskir 11 ára drengir eru Norðurlandameistarar í klámneyslu. Þriðjungur drengja dettur svo út úr framhaldsskóla. Á Íslandi eru fleiri karlar án framhaldsskólamenntunar á aldrinum 25–34 ára en í flestum öðrum vestrænum ríkjum. 24% karla á þessum aldri hafa ekki lokið námi eftir grunnskóla en hlutfallið er 15% fyrir konur. 24% karlar, 15% konur og munurinn er óvíða jafn mikill og á Íslandi, jafnréttisparadísinni Íslandi. Við erum heimsfræg fyrir að vera best í jafnréttismálum á sama tíma og þetta er staðan í íslensku skólakerfi. Af hverju er þessi þingsályktunartillaga ekki öll um þetta, að bæta hag og jafna bil milli kynjanna í skólakerfinu? Það að svona mikið misræmi sé milli kynja í skólakerfinu mun leiða til félagslegra vandamála síðar meir. Markmið 4.5 í heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna hljóðar svo: „Eigi síðar en árið 2030 hafi kynjamismunun í menntakerfinu verið afnumin.“ Í tillögu til þingsályktunar um menntastefnu fyrir árin 2020–2030 er ekki eitt orð um stöðu drengja í skólakerfinu þrátt fyrir allar þessar mælingar, allar þessar rannsóknir og alla þessa umræðu undanfarin ár, alla þá umræðu sem einhverjum í samfélaginu finnst alveg nóg um og eru orðin ofboðslega leið á að það sé alltaf verið að tala um hvað drengjum líður illa í skólakerfinu. En þegar þau sem eru að búa til stefnu Íslands í menntamálum víkja ekki einu orði að þessari mjög svo ójöfnu stöðu kynjanna tveggja í skólakerfinu þarf maður augljóslega að tala hærra og hærra og meira og samþykkja þingsályktunartillögu þingflokks Samfylkingarinnar um aðgerðaáætlun til að bæta stöðu drengja í skólakerfinu.

Herra forseti. Mig langar aðeins að eiga orðastað við hv. þingmann vegna þess að hún er formaður velferðarnefndar ofan á allt annað og vék hér að mjög mikilvægum atriðum í menntastefnunni sem varða heilsu nemenda í skólakerfinu. Í nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar stendur í D-lið, vellíðan í öndvegi, að auka þurfi áherslu á þjónustu sálfræðinga, náms- og starfsráðgjafa og félagsfræðinga innan veggja skólanna. Nú er t.d. mjög stutt síðan við samþykktum að fella sálfræðinga undir Sjúkratryggingar, að greiðsluþátttaka Sjúkratrygginga ætti að ná til þjónustu sálfræðinga, en því fylgdi ekkert fjármagn. Mig langar að velta upp þeirri spurningu hvort hér sé á ferðinni jafn innantómt loforð, fyrirheit um þjónustu sem þegar á reynir kostar of mikið að veita. Þó að þjónusta sálfræðinga borgi sig margfalt þegar heildaráhrifin eru tekin saman kostar hún. Það þarf að borga þessu fólki laun. Það þarf að ráða það inn. Hefur hv. þingmaður í hlutverki sínu sem formaður velferðarnefndar einhvers staðar rekist á rými í fjármálaáætlun, þeirri sem verið er að endurflytja núna en var frumflutt síðasta haust, til að standa straum af kostnaði við þessa þjónustu sem við erum sammála um að sé mjög mikilvæg?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og verð að segja varðandi fjármagn til sálfræðiþjónustu, í fyrsta lagi, að því var auðvitað kastað út af borðinu strax, innan við sólarhring eftir að Alþingi samþykkti að sálfræðiþjónusta skyldi vera hluti af sjúkratryggingakerfinu á Íslandi. Sú sálfræðiþjónusta er því ófjármögnuð í ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur og alveg augljóst að hún verður það áfram, a.m.k. næstu fjögur árin ef þessi ríkisstjórn fær áframhaldandi umboð. Það er ekkert fjármagn til að grípa þessa námsmenn. Hvergi er talað um að fjármagna geðrækt af neinu tagi heldur á þetta bara einhvern veginn að eiga sér stað einhvers staðar annars staðar, mögulega heima fyrir án stuðnings. Aðeins varðandi þá sálfræðiþjónustu sem veitt er hefur auðvitað verið sett aukið fjármagn til sálfræðiþjónustu í heilsugæslu. Þar eiga börn að eiga þess kost að sækja sálfræðiþjónustu. Biðlistar eru mjög langir enda eru mjög fáir að störfum við þessa þjónustu. Ef við horfum á þetta út frá skólakerfinu og menntakerfinu erum við með þannig menntakerfi að eftir um tvo þriðju náms í framhaldsskólum, og mögulega helming náms, er barn orðið fullorðinn einstaklingur og dettur út úr öllum mögulegum stuðningi hvað þetta varðar. Fyrir námsmann sem ekki getur farið með reikninga til stéttarfélags fyrir sálfræðikostnaði er alger ómöguleiki til staðar að fá sálfræðiþjónustu.

Virðulegi forseti. Ég er ekki nógu gamall til að hafa nokkurn tímann átt ávísanahefti en ég velti því fyrir mér hvort þessi kafli um vellíðan í skólakerfinu, þessi kafli um geðrækt, sé ekki bara gúmmítékki, hvort það séu ekki bara innantóm loforð um eitthvað sem er ófjármagnað og ekkert annað en hugmynd. Það er náttúrlega ekkert sérstaklega falleg framsetning af hálfu ráðherra. En mig langaði ekki að dvelja meira við það heldur datt mér í hug - hv. þingmaður talaði um brýrnar á milli skólastiga og ég er henni hjartanlega sammála að þar þurfi aukinn sveigjanleika, það er bara hluti af því að láta skólakerfið endurspegla betur þann fjölbreytileika fólks sem fer í gegnum það. Mig langar aðeins að ræða við hv. þingmann um fyrstu brúna sem er brúin inn í leikskólann. Við erum nýbúin að samþykkja lengingu fæðingarorlofs úr níu mánuðum upp í tólf. Á móti þarf að byggja brú af hálfu sveitarfélaganna þannig að börn eigi þess kost að byrja í leikskóla strax að loknu fæðingarorlofi. En það gengur ekkert með þá brúarsmíði, síst af öllu núna þegar sveitarfélögin eiga í verulegum erfiðleikum vegna tekjumissis í Covid og aukinna útgjalda. Þykir formanni velferðarnefndar ekki stefna í óefni í þeim málum innan ekki svo langs tíma? Við erum að tala um að á næsta ári nái fyrsti árgangur barna úr 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Mig langar aðeins að ræða við hann um gúmmítékka. Jú, ég er eiginlega á því að það sé gúmmítékki að tala svona um geðrækt en eiga litla sem enga innstæðu, hafa engar lausnir og ná engu samtali við bankastjórann um það hvernig maður ætli að koma sér út úr þessu eða leysa mál sem varðar það að kaupa eitthvað eða leggja inn fyrir tékkanum sem maður er búinn að skrifa. Þá er kannski spurningin, af því að við erum að tala um geðrækt, hvort þingsályktunartillagan sé mögulega heilt ávísanahefti sem má brúka með þessum hætti. Það voru nefnilega 20 blöð í hverju ávísanahefti og á sínum tíma var hægt að skrifa ansi mikið á þau blöð án þess að nokkur spyrði hvort eitthvað væri til inni á bankareikningum. Varðandi það að brúa bilið frá fæðingarorlofi til leikskóladvalar er alveg rétt að sveitarfélögin eru mjög misjafnlega í stakk búin. Vissulega er verið að fjölga mjög plássum í Reykjavík og byggja margar ungbarnadeildir hér til að gera það. En því miður skilar formaður Framsóknarflokksins og hæstv. sveitarstjórnarráðherra og ríkisstjórnin auðu 

Virðulegi forseti. Auðvitað er grundvallaratriði að til staðar sé skýr menntastefna sem sátt er um í samfélaginu og framfylgt er með kerfisbundnum hætti. Í þessari tillögu til þingsályktunar um menntastefnu fyrir árin 2020–2030 er ályktað að unnið skuli að því að efla menntun landsmanna allra til ársins 2030, sem er auðvitað af hinu góða. Almenn upptalning, vil ég leyfa mér að segja, í menntastefnunni er ágæt og ég er í hópi þeirra sem skrifa undir nefndarálit um hana, í grunninn vegna þess að ég styð að stefna eins og þessi sé unnin og lögð fram og að hún liggi fyrir. En mér finnst stefnan hins vegar full almenn fyrir minn smekk og hefði viljað sjá samhliða skýrari framsetningu um markmið, um leiðir, um árangur og mælingar á árangri og um endurmat, að það kæmi skýrar fram en raunin er í þeim almennu stefjum sem liggja fyrir. Um þessi atriði er ekkert fjallað í menntastefnunni sjálfri. Í fram kominni menntastefnu eru útlistaðar áherslur án þess að fyrir liggi með hvaða hætti stefnt sé að því að ná þeim fram. Til að koma á góðum og mikilvægum atriðum í stefnunni, eins og meiri samfellu í þjónustu við nemendur, aukinni viðurkenningu á störfum kennara, bættum starfsaðstæðum á leikskólastiginu, eflingu list- og tæknináms, aukinni og breyttri námsráðgjöf á öllum skólastigum, verður að grípa til einhverra aðgerða. Eitthvert samráð verður að eiga sér stað, einhverjum markmiðum hljóta að fylgja aukin fjárframlög. En það segir ekkert um leiðirnar, það segir ekkert um með hvaða hætti framfylgja eigi þessum almennu stefjum, það vantar að fjalla um innleiðingu. Í nefndaráliti okkar er fjallað um að menntastefnunni sé ætlað að ramma inn áherslur sem settar verða í forgrunn í menntakerfinu næstu tíu árin. Þar er rakið að einstaka atriði og aðgerðir verði lagðar fram í innleiðingaráætlun. En mun eðlilegra hefði verið og farið betur á því ef þær hefðu verið lagðar fram samhliða þar sem fjallað hefði verið um hver forgangsröðunin væri, hver fókusinn væri innan hvers málaflokks fyrir sig, hvernig ætti að mæla árangur, hver væri eftirfylgni og hvert væri matið á árangri. Kostnaðarmat hefði verið mjög af hinu góða. Vel hefði farið á því að skilgreina ábyrgð ólíkra aðila. Öll þau atriði hefðu getað varpað ljósi á stefnuna sjálfa. Stefnan hefði orðið ljósari og skýrari, markmiðin og leiðirnar, með því að innleiðingaráætlun hefði verið rædd og unnin samhliða. Mig langar til að nefna örfá atriði sérstaklega. Fyrst atriði sem rakið er í nefndarálitinu og varðar sjónarmið sem heyrðist í umfjöllun um málið, þ.e. að stefnan miðaðist fullmikið við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla en í stefnunni hefði átt að fjalla um símenntun og endurmenntun og nám á því stigi. Þar vantar einmitt að forma áherslur og það er í mínum huga miður. Stóra atriðið sem mig langaði til að víkja að og hefur verið fjallað um í dag og í kvöld varðar læsi og lestur. Ég er í hópi þeirra sem setja spurningarmerki við þá nálgun í kennslu barna að leggja þunga áherslu á hraðann. Enn er þessi aðferð þungamiðjan í lestrarkennslu, vil ég leyfa mér að segja, þessi fókus á hraðann. Ég tek undir ræður í kvöld þar sem vikið hefur verið að því hversu mikilvægt sé að einblína a.m.k. jafn mikið á skilninginn og hraðann. Ég er eiginlega á því, eftir að hafa átt þrjú börn á grunnskólastiginu, að líka verði að líta til námsefnis í þessu sambandi, gerð námsefnis og útgáfu. Þar breytast hlutirnir fullhægt. Þar held ég að við gætum gert betur sem samfélag með því að færa börnum bækur sem eru skemmtilegar og kitlandi og hafa meiri fókus á því að námsefnið sé endurnýjað mun oftar en verið hefur. Þannig sýnum við börnum þá virðingu sem þau eiga skilið í námi sínu. Ég vil taka undir umsögn Kennarasambandsins um málið sem fjallar um mikilvægt hlutverk Menntamálastofnunar í þessu samhengi. Í mínum huga hefði farið vel á því í stefnunni að fjalla skýrt um verkefni Menntamálastofnunar og tengsl stofnunarinnar við skólastarfið, að þar væri t.d. römmuð inn framtíðarsýn um námsmat og þróun þess en líka um námsefnisgerð á öllum skólastigum. Ég held að það hljóti að vera ansi veigamikið atriði í samhengi við að ætla að ná betri árangri varðandi lestur og læsi barna. Ekki svo að skilja að ég vilji hljóma með þeim hætti að staðan í þeim efnum sé endilega slæm í grunnskólum landsins en ég held að bókin hljóti að vera ákveðinn lykill að því að laða börnin að lestri. Ég vil í því sambandi líka taka undir það sem kemur fram í umsögn frá bókasafnaráði þar sem fram kemur að það sé miður að bókasöfnum hafi ekki verið gert hærra undir höfði í tillögunni. Það er alveg rétt að bókasafnanna er aðeins mjög stuttlega getið. Bókasöfnin gegna auðvitað mjög mikilvægu hlutverki í skólastarfi, bæði í skólastarfi barna en líka í formlegri og óformlegri endurmenntun fullorðinna. Ég er á því að bókasafnið, bæði gamla góða bókasafnið og hið stafræna, sé mikilvægur lykill að læsi barna og lykill að því að opna heim bókarinnar. Mér finnst miður að bókasafnsins sé varla getið í þessu samhengi. Í kaflanum um jöfn tækifæri fyrir alla hefur vantað að forma skýrt hvernig við ætlum t.d. að stuðla að læsi og jöfnum tækifærum hjá nemendum af erlendum uppruna, þeim börnum sem eiga íslensku sem annað tungumál. Það er auðvitað ákveðin lykilspurning, grundvallarspurning, ekki síst þegar við höfum í huga hlutfall útlendinga í landinu. Ég hefði viljað sjá því gerð betri skil hvernig við ætlum að tryggja jöfn tækifæri, hvernig við ætlum að tryggja aðgengi þessara barna að tungumálinu, hinu íslenska tungumáli, í gegnum læsið og hvernig við ætlum að tryggja jöfn tækifæri barna að þessu leyti. Í menntastefnunni er líka fjallað um fjölbreytt menntasamfélag, eins og þar segir, án þess að fjallað sé um sjálfstæða skóla berum orðum. Í umfjöllun um fjölbreytt menntasamfélag er ekki vikið að fjölbreytileikanum í námi eða skólum. Ekki er vikið að margbreytileika skólanna varðandi þessa stefnu eða í námi og ekki um rekstrarform. Fjallað er um sjálfstæða skóla í lögum. Þar eru þeir viðurkenndir. Það er auðvitað þekkt og vitað að slík starfsemi skapar tækifæri til ákveðinnar nýbreytni og fjölbreytni í skólastarfi og er mikilvæg og skemmtileg viðbót við opinbera skólakerfið. Þeir skólar eru líka hluti af menntastefnu til framtíðar. Víkja hefði mátt að þeim í stefnunni með afgerandi hætti. Markmiðin, upptalningin sem ég vék að í byrjun, eru ágæt svo langt sem þau ná en eftir stendur að eftir er að forma stefnuna. Víkja þarf að því hvernig endurmat og endurskoðun einstakra liða á að vera innan stefnunnar. Ég held að mjög gott hefði verið að orða það alveg skýrt að á tímabilinu 2020–2030 færi fram með fyrir fram ákveðnum hætti mat og eftir atvikum endurskoðun á því hvernig til væri að takast. Eins og ég vék að í byrjun hefði ég viljað sjá skýrari framsetningu, ekki bara upptalningu á markmiðum heldur hvaða leiðir eigi að fara í því sambandi, að hvaða árangri sé stefnt, að í innleiðingunni væri líka rými fyrir endurmat og eftir atvikum endurskoðun, vikið væri með skýrari hætti að nánari forgangsröðun og fókus innan hvers málaflokks fyrir sig og ábyrgð skilgreind með skýrum hætti. Þetta allt sem vantar hefði varpað ljósi á raunverulegt inntak stefnunnar. Stefnan verður auðvitað ekki ljóslifandi fyrr en hún er farin að raungerast. Það er galli að innleiðingaráætlun hafi ekki verið rædd og unnin samhliða. Með því hefði stefnan um þennan mikilvæga málaflokk orðið okkur öllum ljósari og samtalið um menntastefnu hefði verið til þess fallið að ná betri lendingu um það að hverju væri stefnt.

Forseti. Ég vil eyða nokkrum orðum í nokkur atriði menntastefnu, enda mikilvægt mál, til næstu ára og áratuga, alla vega áratugar hvað þessa stefnu varðar. Hér hefur verið vikið að vanda drengja í skólakerfinu sem er athyglisvert að skoða vel. Ef skoðaðar eru tölur frá Hagstofunni um fjölda brautskráðra nemenda eftir skólastigi, landsvæði, aldursflokki og kyni frá 1995–2019, ég ætla að vitna í samantekt frá Árna Gunnari Ásgeirssyni, þá sést að brautskráðum drengjum úr framhaldsskóla, háskóla, doktorsnámi og viðbótarnámi hefur fjölgað á þessum árum. Það er merkileg staðreynd til hliðar við ýmis annars konar vandamál sem eru vissulega til staðar en þrátt fyrir þau hefur brautskráðum drengjum af þessum skólastigum fjölgað. Ef tekið er tillit til fólksfjölgunar breytist þetta aðeins en það er mjög erfitt að gera greiningu á því vegna þess að t.d. eykst fjöldi íbúa með erlent ríkisfang mismikið, körlum fjölgar t.d. mun meira en konum og er mikið flökt þar innan. En að teknu tilliti til þess þá hefur brautskráningum úr framhaldsskóla í raun fækkað eftir hrun, sem er áhugavert. Það á bæði við um karla og konur, þó hafa færri karlar brautskráðst. Tölurnar í þessu eru dálítið flóknari en þær líta út fyrir að vera við fyrstu sýn því að þó að brautskráðum körlum af þessum skólastigum hafi fjölgað hefur brautskráðum konum fjölgað miklu meira. Þá lítur samanburðurinn illa út fyrir karla þrátt fyrir að tölurnar segi að þeim gangi vel almennt séð, ef við tölum bara um fjölda brautskráninga af þessum skólastigum. Sagan er því ekki alveg öll sögð í þeirri umræðu sem hefur verið hérna. Það er vissulega vandamál hjá ákveðnum hópum drengja en heilt yfir hefur samt náðst árangur meðal þeirra. Þetta virðist vera mótsögn en þarf ekki að vera það. Það er einmitt það sem er merkilegt við þetta. Ég hef lokið námi og er búinn að fara í gegnum menntakerfið nokkurn veginn tvisvar. Eftir að ég kláraði framhaldsskóla fór ég aftur á leikskóla sem leiðbeinandi, kenndi síðan sem leiðbeinandi í grunnskóla áður en ég fór í háskólanám og í doktorsnám þar sem ég lærði tölvunarfræði með sérstakri áherslu á námstölvutækni eða menntatölvutækni. Þar skrifaði ég nokkrar greinar um menntatækni, „learning analytics“, með leyfi forseta, þ.e. að greina þau gögn sem liggja á bak við þegar fólk er að læra. Mér finnst dálítið áhugavert að skoða menntastefnuna hvað þetta varðar því að ég sé þar ekki þá þróun sem hefur verið í menntatölvutækni, að taka tillit til gagna sem geta orðið til þegar nemendur eru í námi, að læra og þeir skila árangri. Það býr til ákveðnar upplýsingar sem hægt væri að nota til að grípa inn í ef nemendum líður illa eða skila ekki verkefnum eða taka ekki þátt eða eitthvað því um líkt, býður upp á mun snemmtækari íhlutun. Verkefnið mitt t.d. snerist um að skoða fólk meðan það var að vinna verkefnin, hvort tölvukerfið gæti spáð fyrir um það áður en nemandinn skilaði verkefninu hvort hann myndi standast eða falla. Greiningin var mjög nákvæm þegar allt kom til alls. Það kom mér eiginlega á óvart hversu nákvæm hún var. Þar var aðalspábreytan í rauninni bara hversu mikinn þátt nemandinn tók í náminu, hversu oft hann mætti og las námsefnið eða það sem aðrir nemendur bættu við inn í umræðuna. Bara sú einfalda breyta, þessi þátttaka, sagði rosalega mikið til um hvernig nemendunum gekk síðan í náminu. Hér hef ég oft nefnt þá þróun sem á sér stað og hægt væri að nýta betur, sem sagt gervigreind og menntatölvutækni, í umræðunni um stöðu drengja, hvernig sumir hópar eru vissulega í slæmri stöðu en almennt séð hafi menntakerfið verið að skila þeim árangri sem það gerir. Þegar verið er að tala um að breyta einhverju í menntakerfinu er svo erfitt að rökstyðja þær breytingar því að þrátt fyrir þá galla sem núverandi menntakerfi hefur, sem hefur áhrif á ákveðna hópa og þarf vissulega að laga, þá hafa orðið framfarir í því undanförnum árum og áratugum og í rauninni alltaf þegar allt kemur til alls. Er hægt að breyta menntakerfinu á þann hátt að það skili enn betri árangri? Það er spurning sem við þurfum alltaf að spyrja okkur. Þar kem ég niður á ákveðin grunnatriði sem þyrftu að vera í menntastefnu. Það varðar aðgang að þeim gögnum sem við, hið opinbera, hjálpum til við að búa til, aðgang að nýrri þekkingu. Þar er ákveðið vandamál, t.d. á háskólastigi hvort opinbert fjármagn skili sér í opinberri eign á rannsóknarniðurstöðum. Það eru ákveðnir veggir sem koma í veg fyrir að það fjármagn sem við leggjum saman til þekkingarsköpunar verði að sameiginlegri eign okkar. Það varðar opið aðgengi og akademískt frelsi sem er t.d. verið að leggja til, og nauðsynlega, í stjórnarskrá. Við erum á áhugaverðum stað í menntakerfinu. Við erum í svo rosalega mikilli þróun og hraðri þróun sem samfélag út af tækninýjungum. Það hefur verið ákveðinn hægagangur, ef við getum orðað það þannig, bæði á þingi og í menntakerfinu, ákveðinn hægagangur kynslóðar, myndi ég segja. Það er vissulega erfitt að innleiða stöðugt nýja tækni, sérstaklega án þess að það séu rannsóknir á bak við sem rökstyðja þá innleiðingu á einn eða annan hátt. Það eru gríðarleg tækifæri í menntun í framtíðinni og við þurfum að taka betur tillit til þeirrar þróunar og þeirrar tækniþróunar sem getur aðstoðað okkur við að gera menntun betri fyrir alla og þá sérstaklega fyrir þá sem falla á milli og missa í rauninni af lestinni. Menntakerfið sem slíkt er ein stór lest og þú stígur í rauninni um borð í leikskóla. Ef þú heltist úr lestinni einhvers staðar þá heldur lestin bara áfram. Hún hefur gert það frá því að ég var í skóla. Það hefur verið reynt að innleiða betur einstaklingsmiðaða námskrá og það gengur upp og ofan og afleiðingarnar eru eins og þær eru af mörgum öðrum ástæðum. En við ættum tvímælalaust að grípa þau tækifæri sem tæknin býður upp á og gera betur en við höfum gert.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingar á ýmsum lögum tengdum málefnum sveitarfélaga (sveitarfélög og kórónuveirufaraldur). Þetta er nefndarálit frá umhverfis- og samgöngunefnd sem liggur fyrir á þskj. 1078 og þetta er mál nr. 478. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið gesti á sinn fund og farið yfir þær umsagnir sem bárust varðandi málið. Með frumvarpinu eru lagðar til heimildir fyrir sveitarfélög til að víkja frá fjármálareglum sveitarfélaga til lengri tíma en nú er gert. Þá er lögð til rýmri heimild Lánasjóðs sveitarfélaga til lánveitinga til að mæta rekstrarhalla sveitarfélaga vegna kórónuveirufaraldursins og aukið svigrúm sveitarfélaga við innheimtu fasteignagjalda. Þá eru lagðar til breytingar á sveitarstjórnarlögum sem veita sveitarfélögunum svigrúm til að takast á við óvenjulegar aðstæður, svo sem vegna farsótta eða náttúruhamfara. Ég ætla aðeins að koma inn á nokkra hluti sem fjallað er um í nefndarálitinu en vísa að öðru leyti til skriflegs nefndarálits. Nefndinni bárust athugasemdir og ábendingar vegna b-liðar 3. gr. frumvarpsins þar sem lögð er til heimild fyrir sveitarfélög að lækka eða fella niður dráttarvexti á kröfur vegna fasteignaskatta sem lagðir eru á atvinnuhúsnæði á árunum 2020–2022 hjá gjaldendum sem eiga við verulega rekstrarörðugleika að stríða vegna kórónuveirufaraldursins eða gjaldendum sem leigja húsnæði til rekstraraðila sem sömu skilyrði eiga við, á grundvelli reglna sem sveitarfélög setja sér. Ljóst er að sú heimild sem sveitarfélögum er veitt í frumvarpinu til að lækka eða fella niður dráttarvexti á kröfur vegna fasteignaskatta er almenns eðlis og veitir sveitarfélögum verulegt svigrúm til að útfæra reglur, skilyrði og viðmið vegna slíkrar framkvæmdar. Nefndin telur þó nauðsynlegt að ítreka að eingöngu er um að ræða heimild til setningar slíkra reglna og ber sveitarfélögum því ekki skylda til þess. Nefndin er meðvituð um þau sjónarmið að seinkun á innheimtu fasteignaskatta og ákvarðanir um niðurfellingu eða lækkun dráttarvaxta kunna að hafa áhrif á rekstur sveitarfélaga, til að mynda vegna aukinnar lántökuþarfar, en hafa þarf í huga að markmið slíkrar aðgerðar er að aðstoða lífvænleg fyrirtæki sem hafa orðið fyrir verulegu tímabundnu tekjufalli til að halda sjó og tryggja þannig skatttekjur sveitarfélaga til lengri tíma. Er því mikilvægt að árétta að það er hlutverk sveitarstjórna að marka sér stefnu og taka ákvörðun um hvort rétt sé að setja slíkar reglur á grundvelli þess lýðræðislega umboðs sem þeim er veitt til að taka ákvarðanir um fjárhagsleg málefni sveitarfélaga. Nefndin leggur áherslu á að ákveði sveitarstjórn að veita umræddar ívilnanir er jafnframt gert ráð fyrir, í ljósi þess svigrúms sem sveitarfélögum er veitt til setningar slíkra reglna, að hvert sveitarfélag leiti leiða til að framkvæmdin verði sem skilvirkust. Að mati nefndarinnar er ekki þörf á að mæla sérstaklega fyrir um það í lagatexta að sveitarfélögum sé heimilt að kalla eftir gögnum frá Skattinum vegna tekjufallsstyrkja, enda geta sveitarfélög á grundvelli ákvæðisins kallað eftir öllum þeim gögnum sem þau telja nauðsynleg til að meta hvort umsækjandi eigi við verulega rekstrarörðugleika að stríða vegna kórónuveirufaraldursins. Þá er komið inn á það að mögulegt sé að sveitarfélög geti sameinast um setningu reglna en þar sem aðstæður í hverju sveitarfélagi eru misjafnar telur nefndin þó mikilvægt að sveitarfélögum verði veitt endanlegt ákvörðunarvald á útfærslu þeirra reglna sem skulu gilda í hverju sveitarfélagi. Nefndin leggur til tvær breytingartillögur tæknilegs eðlis við frumvarpið og þær hafa engin efnisleg áhrif og því óþarfi að rekja þær sérstaklega og þá leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim tveimur breytingum. Undir nefndarálitið skrifa Bergþór Ólason og Vilhjálmur Árnason, sem voru fjarverandi við afgreiðslu málsins og skrifa undir álitið með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Hanna Katrín Friðriksson skrifar undir álitið með fyrirvara sem hún hyggst gera grein fyrir og þá skrifa Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, Jón Gunnarsson, Karl Gauti Hjaltason og Kolbeinn Óttarsson Proppé undir álitið ásamt Líneik Önnu Sævarsdóttur framsögumanni.