Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. um verðjöfnunargjald af raforku, sem felur í sér að framlengja verðjöfnunargjaldið um eitt ár og hækka það um leið úr 13 upp í 19%, var í gær til umr. í iðnn. Nd. Nm. urðu ekki sammála um afgreiðslu málsins, en meiri hl. n., þeir Jósef H. Þorgeirsson, Eðvarð Sigurðsson og Gunnlaugur Stefánsson auk mín, hefur þá afstöðu, eins og kemur fram í nál. á þskj. 251, að fallast á að framlengja gjaldið óbreytt næsta ár, þ.e.a.s. það sé 13% eins og verið hefur nokkur ár að undanförnu, en eru andvígir því að hækka gjaldið og flytja því till. á sama þskj. um að í staðinn fyrir 19% komi 13%. Hér hefur verið rætt svo ítarlega við 1. umr. um vandamál Rafmagnsveitna ríkisins að ég þarf ekki að fara út í þau vandamál hér. Ég vil aðeins undirstrika það sem fram hefur komið bæði í umr. og gögnum málsins, að þessi leið, sem hér er farið fram á að samþ. verði, hækkun verðjöfnunargjalds, er ekki gerð að tillögu stjórnar Rafmagnsveitna ríkisins. Það er auðvitað öllum ljóst, að fjárhagsvandamál Rafmagnsveitnanna stafa fyrst og fremst af því, að um fjölda ára eða jafnvel áratugi, er hægt að segja, hefur ríkissjóður vanrækt að gera það sem nauðsynlegt var í sambandi við starfsemi þessa fyrirtækis, að leggja fram árlega sem óafturkræft framlag nokkurt fé til þessarar stofnunar, vegna þess að annars vegar hefur hún orðið að taka að sér margvísleg verkefni, virkjanir og rekstur þeirra, sem vonlítið var um að gætu borið sig, og um leið hafa henni verið falin margvísleg félagsleg verkefni sem að sjálfsögðu verða ekki framkvæmd nema með beinum fjárframlögum úr ríkissjóði. Um þetta er ekki hægt að saka einn eða annan. Þetta hefur gengið þannig til um áratugi og nú verður að staldra við og breyta um stefnu. Það hefur verið kannað rækilega á þessu ári, hversu hátt ætti að meta hinn félagslega þátt í starfsemi Rafmagnsveitna ríkisins. Liggja fyrir ákveðnar tillögur um það eftir könnun kunnáttumanna, og stjórn Rafmagnsveitna ríkisins hefur gert sínar tillögur í því efni. Vitanlega verður ríkissjóður að standa straum af því sem telst vera kostnaður við hinn félagslega þátt málsins. Varðandi þá fjármagnsbyrði, sem á fyrirtækinu hvílir, hefur stjórn Rafmagnsveitnanna lagt til að ríkissjóður axli þá byrði. Það þarf auðvitað ekki að vera með mjög stórum fjárframlögum nú þegar, en það getur orðið sumpart með þeim hætti að breyta lánum, fá lán til lengri tíma og afborgunarlægri hin fyrstu ár en þau að mörgu leyti óhagstæðu lán ýmis sem á rafmagnsveitunum hvíla. Hinn mikli fjármagnskostnaður, sem Rafmagnsveiturnar verða nú að standa undir, verður að einhverju leyti að færast yfir á herðar ríkissjóðs. Það liggur því fyrir, að stjórn Rafmagnsveitnanna telur annars vegar gjaldskrá Rafmagnsveitnanna orðna svo háa að hún geti ekki mælt með hækkun hennar og hún hefur ekki gert heldur tillögur um hækkun verðjöfnunargjaldsins. Ég vil taka það fram, að snemma á þessu ári, þegar einu sinni sem oftar var glímt við fjárhagsvandamál RARIK, lagði þriggja manna nefnd, sem í voru þáv. formaður stjórnar RARIK, Helgi Bergs bankastjóri, og tveir embættismenn, fram tillögur í þessu efni eða hugmyndir, og ein þeirra hugmynda var sú að hækka verðjöfnunargjaldið um svipaða upphæð og hér er gert ráð fyrir. En því var alfarið hafnað af fyrrv. ríkisstj. að leggja það til. Það er enn óbreytt skoðun mín, að ekki sé rétt né fært að hækka verðjöfnunargjaldið frá því sem það hefur verið. Hins vegar verður um sinn að styðjast við það eins og verið hefur og þess vegna styð ég þá till. að framlengja það óbreytt, en tel ekki mögulegt að hækka það. Í sambandi við þær röksemdir, sem heyrst hafa og stafa að sumu leyti af misskilningi á þessu gjaldi vegna heitis þess, verðjöfnunargjald, er ljóst að þessi hækkun verðjöfnunargjaldsins bitnar harðast á þeim sem búa við hæst raforkuverð fyrir, því að þeir, sem borga tvöfalt hærra raforkuverð nú en aðrir, verða að borga tvöfalt hærri krónutölu líka við þessa hækkun raforkuverðsins vegna þess að þetta er hlutfalls- eða prósentugjald, en ekki ákveðin krónutala. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri, en aðeins undirstrika það, að meiri hl. iðnn. leggur til að gjaldið verði framlengt fyrir næsta ár eins og það er nú, 13%, en leggur til að hafnað sé að hækka það upp í 19%.



Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. frá minni hl. iðnn. um það mál sem hér er á dagskrá, en að þessu minnihlutaáliti standa auk mín tveir aðrir nm., hv. 1. þm. Norðurl. e., Ingvar Gíslason, og hv. 11. landsk. þm., Árni Gunnarsson, sem hefur þó fyrirvara varðandi stuðning sinn, eins og fram kemur í hinu prentaða nál. Við í minni hl. iðnn. leggjum til að frv. um verðjöfnunargjald af raforku verði samþykkt. Hér er um að ræða till. um að verðjöfnunargjaldið verði hækkað úr 13% í 19%. Tilgangurinn með þessu frv. er að sjálfsögðu 1) að fyrirbyggja að sá gífurlegi mismunur á raforkuverði, sem nú er, fari enn vaxandi og 2) að stuðla að því, að úr þessum mikla mismun verði dregið. Það er auðvitað öllum hv. þdm. ljóst að eins og þessi mál standa nú er munurinn á raforkuverðinu, miðað við þá notkun sem öllum almenningi er skýr, heimilistaxtann svokallaða, hvorki meira né minna en yfir 100%, ef miðað er við annars vegar þær rafveitur, sem lægsta taxta hafa, og hins vegar þær, sem hæsta taxta hafa. Í fskj. með frv. sjálfu kemur fram að sú rafveita, sem selur rafmagn til heimilisnota á lægstu verði, Rafveita Akraness, hefur selt kwst. á 17.05 kr. í októbermánuði s.l., Rafmagnsveita Reykjavíkur á aðeins hærra verði, eða 19.82 kr., en þeir aðilar, sem ætlað er að njóta verðjöfnunargjaldsins, þ.e.a.s. Rafmagnsveitur ríkisins og Orkubú Vestfjarða, hafa selt kwst. til heimilisnota á sama tíma: Orkubú Vestfjarða á 34.20 kr. og Rafmagnsveitur ríkisins á 37.25 kr. Það er sem sagt um meira en helmingi hærra verð að ræða á kwst. til heimilisnota hjá Rafmagnsveitum ríkisins en hjá þeirri rafveitu sem lægst hefur verðið. Þessi mismunur er auðvitað með þeim hætti að gjörsamlega verður að teljast óviðunandi. Það hlýtur að vera alvarlegt réttlætismál að úr honum verði verulega dregið. Frv. um verðjöfnunargjald er aðeins lítið skref í þá átt. Í fskj. með frv. ekki aðeins birt skrá yfir verð á rafmagnssölu til heimilisnota, heldur einnig hinn svokallaði vélataxti og sýnir sá taxti eða sú tafla, sem um hann er birt, mjög svipaða niðurstöðu, að þar er einnig um meira en helmingsmismun að ræða á verði raforkunnar eftir byggðarlögum í landinu. Talað hefur verið um það í þessum umr., þ.e.a.s. við 1. umr. málsins, að þær upplýsingar, sem fram koma í fskj. með frv. hvað verð orkunnar snertir, gefi ekki fyllilega rétta mynd, og því verið haldið fram, að hér bæri einnig að líta á aðra taxta, þ.e.a.s. verð á raforku til húsahitunar og hinn svokallaða marktaxta, sem fyrst og fremst nær yfir raforkunotkun á sveitabýlum. Um þessi atriði vil ég taka það fram og biðja menn að muna það vel, að raforka til húsahitunar er seld nú hjá Rafmagnsveitum ríkisins á sambærilegu verði við olíu til húsahitunar, þ.e.a.s. miðað er við verð á olíu til húsahitunar. Ég hygg að það sé vart finnanlegur sá þm. hér á hinu háa Alþingi sem gæti látið sér detta í hug að skynsamlegt væri að styrkja fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins með því að ætla að selja raforku til húsahitunar á enn þá hærra verði en það kostar að kynda híbýli manna með olíu, því þá færi skörin að færast upp í bekkinn. Ærinn er munurinn fyrir á annars vegar þeim kostnaði, sem er við að kynda hús með heitu vatni t.d. hér í höfuðborginni, og því, sem fólk þarf að borga fyrir olíukyndingu eða rafhitun híbýla sinna víða úti um landið. Um marktaxtann, sem hér hefur verið allmikið rætt um, vil ég leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að kynna hvað rafmagnsveitustjóri ríkisins hefur að segja í bréfi frá 17. þ. m., sem hann hefur sent öllum hv. alþm, vegna umr. um þetta frv. Hann segir á þessa leið: „Um hinn stórgallaða „marktaxta“ skal eftirfarandi tekið fram: Taxtinn er byggður upp á þann hátt að hægt sé að sameina alla almenna notkun á sveitabýli um einn orkumæli, þ.e. raforku til heimilisnota, súgþurrkunar og hitunar. Sambærilegur taxti er eðli málsins samkv. ekki til hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Við ítrekaða athugun á samsetningu notkunar hans kemur í ljós, að sé reiknað með heimilisnotkun á heimilistaxta, súgþurrkun á súgþurrkunartaxta og afgangurinn af notkuninni fari til húsahitunar, þá er verðið til hitunar ca. 7–8% lægra en á almennum hitunartaxta. Hagkvæmni Rafmagnsveitnanna við að selja samkv. marktaxtanum er hins vegar margföld.“ Ég bið menn að taka eftir þessum orðum Kristjáns Jónssonar rafmagnsveitustjóra. Hann segir: „Hagkvæmni Rafmagnsveitnanna við að selja samkv. marktaxtanum er hins vegar margföld miðað við þennan mismun vegna hagkvæmari nýtingartíma og þar af leiðandi hagstæðari innkaupa á raforkunni í heildsölu, betri nýtingar dreifikerfa í sveitum, fækkunar orkumæla hjá notanda, einfaldara kerfis hjá notanda o.fl.“ Ég hef ekki heyrt neinar röksemdir, hvorki hér í þessari hv. d. við 1. umr. né annars staðar, sem nálgast að sýna fram á að í bréfi rafmagnsveitustjóra sé hallað svo réttu máli að einhverjar líkur séu á því, að hægt væri að draga úr þeim mikla mun, sem nú er á raforkusölu til heimilisnotkunar eftir byggðarlögum, með því að breyta þessum marktaxta til hækkunar. Það virðist ekki vera opin leið, og fyrir því hafa engin rök komið fram. Það er vert að vekja athygli á því, að í þeirri umsögn, sem Samband ísl. rafveitna sendi frá sér 15. þ. m. og öllum hv. alþm. hefur borist, er lögð áhersla á að það sé einmitt uppbygging þessa marktaxta og verðlagningin á raforku til húsahitunar sem skekki verulega þá mynd af hinu mismunandi orkuverði sem fram kemur í fskj. með frv. En þarna virðist vera um ákaflega hæpinn rökstuðning að ræða. Það er satt að segja mjög furðulegt til þess að vita, að þetta bréf skuli vera sent út í nafni Sambands ísl. rafveitna án þess að stjórn þess sambands hafi nokkru sinni um efni þess fjallað, en það hefur hún aldrei gert, eins og fram kemur í bréfi því sem ég vitnaði til áðan frá rafmagnsveitustjóra ríkisins. Hann tekur það fram í bréfi sínu, og ég vil vitna í það aftur, með leyfi forseta: „Vegna dreifibréfs,“ segir þar, „sem formaður og framkvæmdastjóri Sambands ísl. rafveitna hafa sent ofangreindum aðilum,“ þ.e.a.s. alþm., fjölmiðlum og félagsmönnum SÍR, „þá vilja Rafmagnsveitur ríkisins taka fram eftirfarandi: 1) Fyrrgreint dreifibréf var ekki borið undir stjórnarfund Sambands ísl. rafveitna, en Rafmagnsveitur ríkisins eiga fulltrúa í stjórninni.“ Ég get látið þessari tilvitnun lokið. Þetta nægir til staðfestingar þeim orðum mínum, að um þetta mál hefur alls ekki verið fjallað í stjórn Sambands ísl, rafveitna og bréfið þess vegna á ábyrgð þeirra manna einna sem undir það hafa skrifað. Hv. þm. Gunnar Thoroddsen, 11. þm. Reykv. og frsm. meiri hl. n., sagði í ræðu sinni áðan að fjárhagsvandamál Rafmagnsveitna ríkisins stöfuðu fyrst og fremst af því, að ríkisvaldið hefði á undanförnum árum vanrækt að leggja fé til þessarar ríkisstofnunar. Ég vil sannarlega taka undir þau ummæli. Það er alveg hárrétt, að þarna hefur verið um mjög alvarlega vanrækslu að ræða, ekki síst á síðasta kjörtímabili þegar hv. þm. Gunnar Thoroddsen var sjálfur iðnrh. Það fer ekkert á milli mála, að sá mikli fjármálalegi vandi sem Rafmagnsveitur ríkisins standa frammi fyrir nú, á að verulegu leyti rætur að rekja til þessarar vanrækslu. En það er full ástæða til að undirstrika það, að í þessum efnum er þó von á nokkurri breytingu til batnaðar nú. Núv. hæstv, iðnrh., Hjörleifur Guttormsson, lýsti yfir við 1. umr. þessa máls að það væri eindregin tillaga iðnrn. við undirbúning að gerð lánsfjáráætlunar næsta árs, að tryggt yrði á lánsfjáráætlun framlag til Rafmagnsveitna ríkisins sem næmi a.m.k. 600 millj. kr. Ég vil segja það, að ég tel að hér sé um mjög brýna fjárveitingu að ræða sem ekki megi bregðast. Ég bendi á að ef sambærileg upphæð hefði verið lögð til Rafmagnsveitna ríkisins á undanförnum árum árlega, þá væri málum þar kannske ekki jafnilla komið og nú er og þá væntanlega ekki jafnbrýn þörf á að hækka nokkuð verðjöfnunargjaldið, eins og nú blasir við. En það er auðvitað svo, að þegar um er að ræða aðila eins og Rafmagnsveitur ríkisins og nú frá síðustu áramótum einnig Orkubú Vestfjarða, hvort tveggja fyrirtæki sem ætlað er að tryggja raforkuöflun í þeim hlutum landsins þar sem slíkri orkuöflun hlýtur af landfræðilegum ástæðum að fylgja mun meiri kostnaður á íbúa en á þéttbýlissvæðinu, þá er ekki hægt að reikna með því að slík fyrirtæki geti staðið undir þessum rekstri með því að verðleggja orkuna til notenda sinna svo hátt að það eitt dugi til, heldur hlýtur sú krafa að vera gerð, að á þessa orkuöflun sé lítið sem sameiginlegt verkefni allra landsmanna og til þess verkefnis sé lagt beint fé af hálfu ríkisvaldsins. Hv. frsm. meiri hl. iðnn., Gunnar Thoroddsen, tók fram að hækkun verðjöfnunargjaldsins væri ekki lögð til nú samkv, óskum stjórnar Rafmagnsveitna ríkisins. Þetta er út af fyrir sig rétt, að Rafmagnsveitur ríkisins - eða stjórn þeirra - hafa farið fram á að ríkið legði til vegna rekstrar fyrirtækisins á næsta ári um 1500 millj. kr. í beinu framlagi. En hugmyndin, sem er hins vegar að baki þessu frv. og þeirri lausn sem fyrirhuguð er á málinu af hálfu iðnrn., er sú, að skipta þessari upphæð þannig að hún komi að hluta með hækkun verðjöfnunargjalds, en að hluta með beinu framlagi sem nemur 600 millj. kr. Ljóst er að Rafmagnsveitur ríkisins telja þá lausn eftir atvikum eðlilega, því í bréfi rafmagnsveitustjóra kemur það fram. Hann segir þar, með leyfi forseta: „Ljóst er að ekki verður við það unað, að fjárhagsvandi Rafmagnsveitnanna verði leystur með sífelldum gjaldskrárhækkunum. Stofnunin hefur því gert tillögur um óendurkræf framlög úr ríkissjóði til að mæta þessum vanda og treystir því, að það verði gert að nokkru á þann hátt, sbr. yfirlýsingu iðnrh. á Alþingi 15. des. s.l. Meðan verið er að afla þessari stefnu nægilegs skilnings verður að líta á hækkun verðjöfnunargjaldsins sem tímabundna ráðstöfun til að brúa þetta bil að hluta.“ Á þessa leið segir í bréfi Kristjáns Jónssonar rafmagnsveitustjóra sem hann sendi okkur 17. þ. m. Það er vert að minna á það einnig, að stjórnskipuð nefnd, sem m.a. þáv. formaður stjórnar Rafmagnsveitnanna átti sæti í og skilaði tillögum í mars á þessu ári vegna vanda Rafmagnsveitnanna, lagði til hækkun verðjöfnunargjaldsins upp í 20%, - ekki 19%, heldur 20%, - en nú er till. um 19%. Hér segir enn í bréfi rafmagnsveitustjóra, í framhaldi af því, að hann minnir okkur á að þessari till. var þá hafnað, með leyfi forseta: „Í stað þess var gripið til aukinnar erlendrar lántöku sem enn jók fjárhagsvanda stofnunarinnar.“ - Það er sem sagt enginn fögnuður hjá Rafmagnsveitunum yfir því, að hækkun verðjöfnunargjaldsins skuli hafa verið hafnað fyrr á þessu ári, því í staðinn kom aukin erlend lántaka sem enn jók fjárhagsvanda stofnunarinnar. Ég vil, áður en ég lýk máli mínu, benda á að ég tel að til þeirra hv. þm., sem mæla gegn því að þessi leið verði farin til þess að hindra enn frekari mismunun í raforkuverði milli landshluta, verði að gera þá kröfu, að þeir komi þá með tillögur um hvernig því markmiði að jafna í þessum efnum milli byggðarlaga verði náð eftir öðrum leiðum. Ég hygg að fáir muni leggja til að vandinn verði leystur með enn aukinni erlendri lántöku. Það getur aðeins orðið til að flækja málið enn frekar, ef það ætti að vera eina lausn á þessum vanda, og ef það væru lán af svipuðu tagi og Rafmagnsveiturnar hafa átt kost á hingað til, þá hlyti það að auka þennan vanda enn frekar. Það er vissulega hægt að segja sem svo, að það eigi að verða við ósk stjórnar Rafmagnsveitnanna um að ríkisframlagið verði ekki bara 600 millj., heldur 1500 millj. kr. Gott og vel, þá kemur að því, að menn þurfa að gera grein fyrir því, hvernig þeir ætla að afla þeirra viðbótartekna. Ég get ímyndað mér að till., sem þá kæmu upp, hlytu að verða um eina eða aðra skattlagningu sem ýmsum þykir nú víst nóg um, og einhverjir yrðu að borga þá skatta. Það kynni sannarlega svo að fara, að þeir hv. þm., sem búa nú við hvað hagstæðast raforkuverð til almennra nota, en eru sumir hverjir engu að síður tregir til að stiga þetta litla skref til jöfnunar, fengju þá að reyna að umbjóðendur þeirra, sem þeir telja sig vera að vernda þegar þeir standa gegn hækkun verðjöfnunargjaldsins, yrðu engu að síður að legg ja í þennan sjóð með greiðstu á einum eða öðrum sköttum sem til þessara þarfa gengju. Við tökum það fram í nál. okkar, minni hl., að við getum hugsað okkur að standa að einhverjum brtt. sem fram kynnu að koma. Það er sjálfsagt að athuga þær. Það er rétt að minna á það næst, sem fram kemur í minnihlutaáliti okkar, að út af fyrir sig teljum við að þessi leið sé ekkert sérstaklega æskileg, heldur þvert á móti mjög gölluð. Og hverjir ætli þessir gallar séu? Fyrst og fremst þeir, að gjaldið er lagt á sem prósentugjald. Það þýðir auðvitað að þeir notendur, sem borga hæst rafmagnsverð nú, verða að borga þeim mun meira hver og einn af verðjöfnunargjaldinu sem þessu svarar vegna þess að gjaldið er prósentugjald. Ég tek það fram, að það er skoðun mín að miklu eðlilegra hefði verið að gjaldið væri annaðhvort lagt á sem föst krónutala, sem væri þá hin sama í öllum byggðarlögum, ellegar hitt, að þeir aðilar, sem nú greiða hæst raforkuverð, þyrftu ekki að borga þetta gjald, þeir væru undanþegnir því, eða þriðji möguleikinn, að þeir borguðu lægra gjald ef þeir væru ekki alveg undanþegnir því. En hver er ástæðan fyrir því, að við í minni hl. n. gerum þó ekki brtt. í þessa átt? Ástæðan fyrir því er sú, að væru þessar leiðir valdar, sem ég talaði um nú og lýsti sem heppilegri leiðum að mínum dómi en þeirri prósentuleið sem fram kemur í frv., býst ég við að þeir hv. þm., sem ekki hafa viljað fallast á þetta litla skref í átt til jöfnunar vegna þess að þeir telja sig vera að verja hagsmuni umbjóðenda sinna í þeim byggðarlögum þar sem raforkuverðið er þó lægst, teldu enn freklegar á hlut umbjóðenda sinna gengið, því óneitanlega yrði þá byrðin þyngri á þeim sem við hagstæðast orkuverð búa nú. Þar með væru minni líkur á því, að hægt væri að afla tillögunum meiri hluta hér á hinu háa Alþingi. Þess vegna er þessi leið farin, sem í frv. kemur fram, í von um að sæmilegt samkomulag geti tekist um málið, sem þó virðist borin von eftir að iðnn. klofnaði í málinu með þeim hætti sem orðið er. Ég vil taka það fram, áður en ég hverf úr ræðustól, að ég legg á það mjög þunga áherslu, að sú upphæð, sem innheimt verður í þessu formi ef frv. verður samþ., verði notuð til þess að öllu leyti að draga úr þeim mun á raforkuverðinu sem nú er. Ég vil vænta þess, að þannig verði haldið á málum, og það er í trausti þess sem ég legg þessu frv. lið að sú upphæð, sem inn kemur fyrir verðjöfnunargjaldið, verði - ekki bara í orði, heldur á borði - notuð til þess að draga úr þeim gífurlega mismun á raforkuverði eftir byggðarlögum sem nú er fyrir hendi, en fari ekki í það kannske eingöngu að greiða einhvern hluta af skuldahala Rafmagnsveitnanna eða rekstri Orkubús Vestfjarða án þess að um raunverulega verðjöfnun sé að ræða. Ég vil beina því alveg sérstaklega til hæstv. iðnrh., að hann leitist við að tryggja að þannig verði þetta. Það er ekki öllu meira sem ég sé ástæðu til að segja um þetta mál að sinni. Ég vil þó minna á það, sem fram kom í framsöguræðu hæstv. iðnrh., að þessi hækkun verðjöfnunargjaldsins er svo smávægileg, svo lítið skref í átt til jöfnunar, að verði frv. samþ. felur það aðeins í sér - ekki 0.6% hækkun á framfærsluvísitölu, heldur 0.06% hækkun á framfærsluvísitölu samkv. útreikningum Hagstofunnar. Ég gerði það til gamans, að ég aflaði mér orkureiknings frá heimili hér í höfuðborginni tvo síðustu mánuði, okt. og nóv. sem trúlega mega teljast miðlungsmánuðir, og sé skoðað hvað þetta heimili þyrfti að borga umfram það sem það gerði október- og nóvembermánuð s.l., hvað það þyrfti að borga til viðbótar yrði frv. samþ., þá reyndist sú tala ekki vera ýkjahá. Það reyndist vera um að ræða 400 kr. á mánuði eða 50 kr. á hvert nef heimilismanna. Það voru nú öll ósköpin. Og ef menn geta ekki horfst í augu við það, að ósæmilegt sé að rafmagn - við skulum segja rafmagn til heimilisnota til venjulegra alþýðuheimila - sé selt helmingi hærra í einu byggðarlagi en öðru, og ef menn telja eftir sér að leggja fram 50 kr. á nef til að stiga örlítið skref í jafnaðarátt þegar svona er ástatt, þá eiga þeir, sem neita að stiga þetta litla skref, afstaða þeirra í þessu máli bendir ekki til þess, ekki skilið að heita jafnaðarmenn. Ég segi: Afstaða þeirra í þessu máli bendir ekki til þess. Afstaða þeirra í ýmsum öðrum málum getur að sjálfsögðu verið með þeim hætti að hún bæti þetta upp, vegna þess að málið er ekki það stórt. En ég tel að hér sé um svo sjálfsagða kröfu í átt til jöfnunar að ræða að það sé sjálfsagt mál, að þetta frv. beri að samþ., annaðhvort eins og það er nú - í óbreyttri mynd - eða, ef menn sjá leiðir til þess, með þeim breytingum sem ganga lengra en frv. gerir í átt til jöfnunar.



Herra forseti. Ég vona að ég þurfi ekki að hafa jafnmörg orð um þetta mál, sem hér er til umr., og hv. síðasti ræðumaður, sem eyddi u. þ. b. 45–50 mínútum í að ræða þetta mál, þrátt fyrir að afstaða hans var í meginatriðum orðin skýr til málsins og búið að lýsa öllum meginefnisatriðum á fyrstu 15 mín. Þess vegna vona ég, herra forseti, að mér takist að hætta áður en langur tími er liðinn. Ég vil í fáeinum orðum lýsa afstöðu minni til þess máls sem hér er til umr., um hækkun á verðjöfnunargjaldi af raforku úr 13% í 19%. Ég er aðili að meirihlutaáliti sem leggur til að sú grein frv., er kveður á um hækkunina, verði felld. Ég er andvígur því að verðjöfnunargjald verði hækkað úr 13% í 19%. Ég get að svo stöddu samþ. að 13% gjaldið verði framlengt um eitt ár og sá tími verði nýttur til að mál RARIK, skipulag og rekstur, verði endurskoðuð þannig að tímabundið verðjöfnunargjald verði afnumið að ári liðnu. Ég er þeirra skoðunar, að samhliða ofangreindri endurskoðun á starfsemi RARIK verði að leita annarra ráða til jöfnunar verðlags á raforku í landinu en að fara eilíft þá leið, sem einu sinni var valin, tímabundin leið, að leggja á verðjöfnunargjald og hækka það síðan eftir þörfum. Prósentuhækkun á raforkuverði er að mínu viti ekki ráðleg aðferð til jöfnunar á raforkukostnaði, sem miðar að því að andvirði jöfnunargjaldsins renni í Orkusjóð sem síðan í þessu tilfelli skilst mér að eigi að nota fyrst og fremst til þess að grynnka að einhverju leyti á skuldum RARIK, þannig að RARIK geti haldið áfram á sama grundvelli og fyrr og safnað meiri skuldum. Því legg ég áherslu á að skipulag þessarar stofnunar, rekstur þessa fyrirtækis verði tekinn til nánari endurskoðunar og athugunar þannig að það fjármagn, sem í þessa stofnun verður eytt, nýtist að einhverju leyti til bættrar skipunarmála. Fremur væri ráðlegt að breytingar yrðu gerðar á taxtafyrirkomulagi og verðmati á töxtum raforkusölunnar í landinu. Ljóst er að fjármál RARIK eru komin í óefni, en þau verður að leysa eftir öðrum leiðum. Hækkun verðjöfnunargjalds kemur sýnilega harðast niður á íbúum og atvinnurekstri á Reykjanesi og í Reykjavík. Í Reykjaneskjördæmi er málum nú svo komið, og þá sérstaklega á Suðurnesjum, að atvinnurekstur þar, en hann byggist nánast eingöngu á sjávarútvegi og fiskiðnaði, stendur mjög höllum fæti og atvinnuleysi þegar orðið umtalsvert. Fiskiðnfyrirtæki á þessu svæði og útgerð standa mjög höllum fæti. Atvinnufyrirtæki á Suðurnesjum hafa verið í fjársvelti á undanförnum árum, þannig að ekki hefur verið um að ræða þar þá endurnýjun og enduruppbyggingu í fiskiðnaði og útgerð sem fram hefur farið víða annars staðar um land með fjárframlögum úr fjárfestingarsjóðum hins opinbera. Síðasta olíuverðshækkun kom sérstaklega illa við atvinnulífið á Suðurnesjum, og ef enn ný orkuverðshækkun kæmi til, þ.e.a.s. hækkun á raforkugjaldi eða jöfnunargjaldi, þá eru atvinnulífið og neytendur á þessu svæði ekki í stakk búin til að bera þær álögur. Þann aðstöðumun, sem atvinnulíf á Suðurnesjum hefur orðið að þola gagnvart ýmsum öðrum landshlutum á undanförnum árum, verður að leiðrétta tafarlaust. Á meðan svo hefur ekki verið gert, verður það ekki réttlætt að leggja nýjar álögur á atvinnulífið á þessu svæði til þess að rétta hag einstakra landsbyggðarhluta í raforkukaupum með álagningu hækkaðs jöfnunargjalds á raforku, sem kæmi vissulega hart niður á atvinnulífinu á Suðurnesjum. Þess skal einnig getið, að mörg atvinnufyrirtæki á Suðurnesjum eru nú þegar vafin vanskilaskuldum gagnvart orkusölum á þessu svæði. Það er því að bera í bakkafullan lækinn að íþyngja þessum fyrirtækjum með hækkuðu rafmagnsverði sem frv. það, sem hér er til umr., felur í sér. Herra forseti. Ég vil að lokum vekja athygli á samþykkt sem gerð var á fundi bæjarstjórnar Hafnarfjarðar 19. þ.m., þar sem þessi mál voru m.a. til umr. Sú samþykkt hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Bæjarstjórn Hafnarfjarðar mótmælir þeim fyrirætlunum, sem felast í frv. er nú hefur verið lagt fram á Alþ., að hækka verðjöfnunargjald á raforku úr 13% í 19%. Skattheimta af rafmagnssölu er nú þegar 33%, en mundi verða 39% við umrædda hreytingu. Fyrir notendur Rafveitu Hafnarfjarðar þýðir þetta aukin útgjöld sem nema 25–30 millj. kr. við núgildandi verðlag. Telja verður eðlilegra að leita annarra ráða til að leysa vandamál RARIK en frekari skattlagningar á þegar háskattaða nauðsynjavöru svo sem rafmagnið er og hlýtur að koma illa við hinn almenna notanda. Slík endurtekin skattlagning til lausnar vanda RARIK virðist ekki leiða til þeirrar sjálfsögðu ráðstöfunar að reyna að gæta fyllstu hagkvæmni í fjárfestingu, rekstri og eða notkun eðlilegra taxta fyrir veitta þjónustu.“ Það er ljóst af þessari samþykkt og einnig því sem fram hefur komið í fyrri orðum mínum, að það er tvennt sem fyrst og fremst þarf að athuga varðandi RARIK, þ.e. að endurskoða þarf taxtafyrirkomulagið og verðmatið, sem því tengist, og gera uppskurð á því skipulagi, sem þar hefur viðgengist á undanförnum árum, þannig að aukinni hagkvæmni megi beita fremur en gert hefur verið á undanförnum árum, sem leitt hefur til þessara vanskilaskulda sem fyrirtækið er vafið.



Herra forseti. Ég vil gera nokkra grein fyrir einum af þeim frægu fyrirvörum, sem við Alþfl.-menn höfum á málum okkar þessa dagana, og bókun, sem fylgir áliti því sem komið hefur frá minni hl. iðnn. vegna frv. til l. um verðjöfnunargjald af raforku. Bókun þessi hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Óljós er nauðsyn þess að hækka prósentu gjalds þessa um 46%, þ.e. úr 13 í 19%, þar eð rafveitur sveitarfélaga og Landsvirkjun hafa ýmist farið fram á eða hafa í undirbúningi beiðnir um miklar gjaldskrárhækkanir frá 1. febr. n.k. Eðlilegra er, áður en ákveðin er hækkun jöfnunargjalds, að samræma taxta Rafmagnsveitna ríkisins til jafns við taxta annarra veitna, þ.e. að fækka töxtum og jafna þá. Þá er nauðsynlegt að taka „marktaxta“ búrekstrar til endurskoðunar með tilliti til hækkunar olíuverðs og einnig að hækka refsitaxta, ef farið er fram úr tilteknu afli. Verði hækkun jöfnunargjalds raforku samþ. er sá fyrirvari hafður á, að frestað verði um a.m.k. eitt ár fyrirhuguðu framlagi á lánsfjáráætlun til Bessastaðaárvirkjunar. - 800 til 900 millj. kr. framlag til þeirrar virkjunar eykur eðlilega álögur á rafmagnsnotendur, þótt ekki komi þær fram þegar í stað. Þm. Alþfl., eins og raunar annarra flokka, eru óbundnir í afstöðu sinni um málið, enda skoðanir mjög skiptar um ágæti þess.“ Ég vil fara um þessa bókun örfáum orðum. Ég tel að allur rekstur Rafmagnsveitna ríkisins á síðustu árum hafi verið óeðlilega slæmur, svo ekki sé tekið dýpra í árinni. Ég tel að taxtar þeir, sem þetta fyrirtæki hefur notað, séu óréttlátir og þá þurfi að jafna og þeim þurfi að breyta. Mér er ljóst að hæstv. iðnrh. hefur fullan hug á því, að þessir taxtar verði endurskoðaðir, þeim breytt og þeir samræmdir innbyrðis. Ég vil láta þess getið, að þegar lítið er á tölur um rafmagnsverð í hinum ýmsu kjördæmum og þær síðan lagðar saman og meðaltal tekið, þá kemur í ljós að meðalrafmagnsverð í hinum ýmsum kjördæmum er mjög jafnt. Hins vegar er eitt atriði sem sker sig úr, og það er að þar greiðir Reykjavík, þótt undarlegt kunni að virðast, hæst verðið. Innbyrðis innan kjördæmanna eru taxtarnir hins vegar mjög misjafnir og er allt að 20 kr. verðmunur þegar lítið er á þá. Það er einnig alveg ljóst, að hækkun á þessu verðjöfnunargjaldi kemur verst við þá sem hæst greiða raforkuverðið, einfaldlega vegna þess að hér er um prósentuhækkun að ræða, en ekki krónutöluhækkun. Þess vegna er allt tal um jöfnuð eða jafnaðarmennsku í þessum efnum æði tvírætt, svo ekki sé meira sagt. Hins vegar skal ég játa það, að hér er gerð tilraun til þess að aðstoða þau byggðarlög sem verst hafa orðið úti vegna óeðlilega hás rafmagnsverðs. Það er þessi þáttur málsins sem ég get tekið undir og sætt mig við í þessu frv. Ég vil einnig láta það koma fram, að meiri hl. þingflokks Alþfl. samþ. að flytja þetta frv. sem stjfrv. og ég hef viljað standa við það loforð flokksins að það næði fram að ganga, enda væri það nánast - ja, ekki einstæður atburður kannske, en óvenjulegur, ef slíkt stjfrv. yrði fellt á hæstv. Alþingi. Ég vil láta það koma skýrt fram, að sá fyrirvari, sem ég hef á þessu máli og vil þá sérstaklega beina orðum mínum til hæstv. iðnrh., er m.a. fólginn í því, að ég vil ekki gangast undir það, ef rétt er, að á lánsfjáráætlun, sem við höfum ekki enn þá fengið að sjá, verði 800–900 millj. kr. framlag til Bessastaðaárvirkjunar á sama tíma og verið er að leggja auknar álögur á rafmagnsnotendur með þessu jöfnunargjaldi. Hvað sem hver segir um það, að ekki sé hægt að tengja þessi tvö mál saman, þá eru þau tengd órjúfanlegum böndum, einfaldlega vegna þess að framkvæmdir og framkvæmdafé til Bessastaðaárvirkjunar er tekið af almenningi í landinu, þó það heiti lán í byrjun, og þessar 800–900 millj., sem ætlaðar eru eða einhverjir munu hafa hug á að komist í lánsfjáráætlun, verða auknar byrðar á almenning í landinu, rafmagnsnotendur, og þar með viðbót við það jöfnunargjald sem hér er um rætt. Það hefði kannske verið eðlilegra að hugsa sér að reyna að leysa fjárhagsvandamál RARIK með þeirri fjárupphæð sem hugsuð er á lánsfjáráætlun til Bessastaðaárvirkjunar eða er hugsunin sú, að þetta jöfnunargjald verði óbeint undirstaðan undir Bessastaðaárvirkjun? Þessari spurningu skulu menn velta fyrir sér. - Fundarhlé.



Herra forseti. Hv. þm. Árni Gunnarsson tengdi þessa nýju skattlagningu fyrirhuguðum áformum um virkjun Bessastaðaár eystra þegar hann ræddi það verðjöfnunargjald, sem hér er til umr., í ræðu sinni fyrr í dag. Ég hygg að þessi samtenging hv. þm. eigi allnokkurn rétt á sér - alla vega er hér um svipaðar upphæðir að ræða, það sem innheimtast á í skatti þeim, sem hér er verið að leggja til, og það sem gert er ráð fyrir í þessum fyrsta áfanga Bessastaðaárvirkjunar. Það er líka jafnljóst, að þetta verðjöfnunargjald, þó svo að markmiðið sé heilbrigt og fagurt út af fyrir sig, er einn skatturinn til. Mín sannfæring er sú, að þegar á liður árið 1979 verði fólkið í landinu lítt hrifið af öllum þessum smásköttum, sem á það eru að falla einn og einn, og m.a. af þeirri ástæðu hygg ég að sé ljóst af hverju menn hafa verið andvígir þessu tiltekna gjaldi þegar það er skoðað í þessu samhengi. Við Alþfl.-menn höfum á undanförnum árum barist fyrir nýrri stefnu í orkumálum landsmanna. Við höfum barist gegn ævintýrum Kröfluflokkanna í orkumálum, en þess í stað lagt áherslu á stefnu sem byggi á hámarksarðsemi þeirrar fjárfestingar sem gerð er í þessum mikilvæga málaflokki. Með flutningi þáltill. um orkusparnað, sem nú liggur í þriðja sinn fyrir Sþ., hafa Alþfl.-menn einnig lagt áherslu á það, að þjóðin fari skynsamlega með þá orku sem hér er unnin eða flutt er til landsins. Við myndun núv. ríkisstj. batt ég verulegar vonir við það, að nýr og vaskur maður tæki við stjórn orkumálanna. Ég hélt að hann mundi verða fær um að vinna að mótun framtíðarstefnu í orkumálum, jafnvel þótt hann kæmi úr röðum þeirra sem fylgt hafa Kröflustefnunni hvað dyggilegast fram. En satt að segja er ég farinn að hafa nokkrar efasemdir um að þessar vonir mínar muni rætast. Að vísu hefur nú verið hafið starf að sameiningu meginfyrirtækjanna í raforkuvinnslunni, starf að undirbúningi útvíkkaðrar Landsvirkjunar, og því ber auðvitað að fagna. En í samræmi við það er allfurðulegt að hæstv. iðnrh. skuli berjast við að setja af stað nýja virkjun austur á landi, svokallaða Bessastaðaárvirkjun, sem væri dæmigerð Kröfluvirkjun eða Kröfluákvörðun, tekin án samhengis við orkumál landsins í heild, án samhengis við arðsemisjónarmið og í þeim tilgangi einum, að því er séð verður, að fullnægja hrepparígstilfinningum í kjördæmi hæstv. ráðh. Tilgangurinn með stofnun útvíkkaðrar Landsvirkjunar er einmitt að þar komi aðill sem hafi yfirsýn yfir orkuþörfina í samtengdu landskerfi, aðili sem gæti borið saman hina ýmsu valkosti til að fullnægja vaxandi þörf eða til þess að draga úr henni, aðili sem væri fjárhagslega ábyrgur fyrir þeim framkvæmdum sem hann réðist í. En hæstv. ráðh. berst nú fyrir því að binda hendur þessa væntanlega samræmingaraðila með því að afhenda honum framkvæmd á ákvörðun sinni um virkjun Bessastaðaár. Það væri viturlegra að mínu mati, að þeirri ákvörðun yrði frestað og virkjunin yrði ekki sett af stað fyrr en um hana hefði verið fjallað af væntanlegri Landsvirkjun sem nái til landsins alls. Það hefur komið opinberlega fram, að Bessastaðaárvirkjun er ekki í röð hagkvæmustu virkjunarvalkosta. En sjálfsagt má kanna það nánar og þá bera þessa virkjun saman við nýja virkjun í Þjórsá, virkjun Blöndu, virkjun Jökulsánna í Skagafirði og möguleika á orkuvinnslu í Kröflu, ásamt virkjun Jökulsár í Fljótsdal, sem í fljótu bragði sýnist hagkvæmari virkjunarkostur austanlands en virkjun Bessastaðaár. Hér verða óháðir sérfræðingar að fjalla um og síðan stjórn sem getur haft heildaryfirsýn um orkumál landsins. Ég sé satt að segja ekki ástæðu til þess að taka a.m.k. fullt tillit til sjónarmiða, sem augljóslega mótast óhæfilega af hrepparíg, eða til verkhönnuða, sem augljóslega eiga gífurlegra fjárhagslegra hagsmuna að gæta að því er varðar virkjunaráform af því tagi sem hér hafa verið gerð að umræðuefni. Og ég hygg að umfjöllun um Bessastaðaárvirkjun, þegar við erum að ræða um skatt af raforku eins og hér er verið að leggja til, eigi fullan rétt á sér og að betra hefði verið að sams konar umr. hefðu farið fram um Kröflu á sínum tíma - í tíma og áður en hafist var handa með þeim hætti og þeim skelfilegu afleiðingum sem öllum þingheimi er væntanlega nú fullkunnugt um. Iðnrh. mun nú fara fram á verulega fjármuni til þess að bora nokkrar holur við Kröflu, og 150 millj. kr. á að verja á næsta ári til þess að hafa stöðina fullbúna að starfsliði. Ég vek athygli þingheims á því einu, að í því frv. til fjárlaga, sem nú vefst allverulega fyrir þingheimi að afgreiða, eru einasta 2.2 milljarðar kr. í fjármagnskostnað af þessari virkjun norður í landi, og þrátt fyrir loforð Kröfluflokkanna um birtu og yl, sem átti að streyma um landið allt frá þessari virkjun, sést hvorki merki birtunnar né ylsins. En 2.2 milljarðar fara í fjármagnskostnað einan í sambandi við þessa virkjun. Í framhaldi af þessu hygg ég að rétt sé að gera sér rækilega og sérfræðilega grein fyrir hvaða ævintýri er verið að hefja í sambandi við Bessastaðaárvirkjun. Nokkurt upphaf þess hygg ég vera þá skattheimtu sem hér er gerð að umræðuefni. En allt um þetta, þá á samt að halda Kröflustefnunni áfram og um það þarf ekki að hafa ýkjamörg orð. Ég er þeirrar skoðunar, að það eigi að ráða tvo vaktmenn til þess að gæta stöðvarhúss og annarra verðmæta við Kröflu og spara þannig óþörf rekstrargjöld í bili, en að öðru leyti ætti að loka stöðinni um sinn. Það má kannske bora eina rannsóknarholu eða svo til að ganga úr skugga um hvort gufa finnist á nýju svæði við virkjunina, en annars er vafasamt að eyða nokkru viðbótarfé þarna á meðan landið rís og sígur á víxl og eldgos er stöðugt yfirvofandi. Með lagningu Austurlínu er raforkuvandi samtengisvæðis Austurlands leystur í bili, og með því að nýta orkuna skynsamlega og hamla gegn bruðli með það afl, sem línan getur flutt, þarf ekki að setja nýja virkjun inn á kerfið norðan og austan Holtavörðuheiðar fyrr en á árunum 1985–1986. Í júní s.l. kom út orkuspá sem samin er af fulltrúum ýmissa hagsmunaaðila í raforkuiðnaðinum. Þessa spá verður að taka með miklum fyrirvara, þar eð forsendur hennar eru m.a. þær, að dreifikerfi raforku geti jafnan látið notendum í té ótakmarkað rafmagn. Þá er önnur forsendan sú, að heimilisnotkun á raforku muni þrefaldast á hvern landsmann fram til aldamóta frá því sem nú er. Þarna er gert ráð fyrir að orkuþörf til rafhitunar á Austurlandi fimmfaldist á 10 árum, frá árinu 1976 til 1985, á meðan orkuþörf til heimilisnotkunar 1.8- faldast, til þjónustugreina 1.75 faldast og til iðnaðar 1.78- faldast. Auðvitað er hægt að stýra eftirspurninni eftir raforku til hitunar með gjaldskrá og með leyfisveitingu. Nú eru í undirbúningi fjarvarmaveitur í þéttbýlisstöðum Austfjarða, og munu þær létta verulega á aflþörf raforkukerfisins þegar þær eru fullgerðar. Sú rafhitasala, sem orkuspáin gerir ráð fyrir á Austurlandi, kallar ekki eingöngu á virkjanir. Hún kallar einnig á gífurlegar fjárfestingar í dreifikerfi, sem Rafmagnsveitur ríkisins geta engan veginn staðið undir án þess að fá mikla fjármuni frá ríkissjóði eða öðrum. Ég tel því að taka eigi raforkumál þessa landshluta til nýrrar endurskoðunar og síðan verði markvisst unnið að því að ná hámarksnýtingu þeirrar raforku sem fyrir er á svæðinu og unnt er að flytja þangað um Austurlínu. Svo er hægt að fara að ræða um virkjun, enda verður þá nýja Landsvirkjunin komin á fót. Frv. það, sem hér er til 2. umr., er enn eitt dæmið um tryggð hæstv. iðnrh. við Kröflustefnuna, sem ég hef leyft mér svo að nefna. Hér er haldið áfram á þeirri óheillabraut sem fyrirrennarar hans hafa á síðustu árum leitt yfir Rafmagnsveitur ríkisins. Fyrirtækið hefur staðið í mjög mikilli fjárfestingu, sem fjármögnuð hefur verið með lánum er hún hefur eigi getað staðið undir. Fjárfestingarvalið er að sumu leyti byggt á því að fullnægja nær óslökkvandi þorsta eftir raforku til hitunar húsa, sem aftur byggist á því að sú raforka hefur verið seld langt undir kostnaðarverði. Þá hefur fyrirtækið þurft að sinna fjárfestingu sem gerð er í félagslegu skyni og til að fylgja þar byggðastefnu, og þessari fjárfestingu hefur það staðið undir með ónógum tekjum og skattlagningu á raforkusölu annarra. Ég tel að hér hafi verið rangt að staðið. Sem dæmi við ég nefna að fyrir nokkrum árum fengu Rafmagnsveitur ríkisins lán hjá ríkinu Abu Dhabi til þess m.a. að kosta lagningu raflínu frá Seyðisfirði til Mjóafjarðar. Í Mjóafirði býr m.a. víðkunnur höfðingi sem hér stendur beint á móti mér, hv. þm. Vilhjálmur Hjálmarsson, og það er vafalaust vilji Alþingis og allrar þjóðarinnar að hann búi þar sem allra lengst. En þeir Mjófirðingar nota ekki mikið rafmagn og þeir hafa fengið það ódýrt. Á s.l. ári var meðalverð marktaxtans svokallaða, sem er ríkjandi sölutaxti raforku í sveitum, 5.63 kr. Það verð er út af fyrir sig langt undir framleiðslukostnaði, og auk þess þarf að greiða Aröbunum í Abu Dhabi vexti af láni þeirra, greiða þeim afborganir, og það þarf að halda við línunni, sem liggur yfir erfiðan fjallveg. Af þessu verður mikið tap. Því er velt yfir á Rafmagnsveitur ríkisins og síðar í verðjöfnunargjaldi yfir á konuna í Reykjavík sem rekur rafknúna saumavél þegar hún er að sauma flíkur á fjölskyldu sína fyrir jólin. Ég er þeirrar skoðunar, að þetta sé röng aðferð. Ríkissjóður og Byggðasjóður eiga að standa undir félags- og byggðastefnu með stofnframlögum til slíkra framkvæmda eins og ég hef hér nefnt dæmi um. Almennir raforkunotendur í þéttbýli eiga ekki að vera skattlagðir sérstaklega til þess að greiða niður húshitun með raforku í dreifbýlinu. Í grg. þessa frv. eru bornir saman rafsölutaxtar á milli RARIK annars vegar og annarra rafveitna hins vegar. Hér hygg ég að sé um villandi samanburð að ræða að því leyti, að ekki er tekið tillit til þess, hvar þungi raforkusölunnar liggur hjá hverjum aðila um sig, og ekki tekið tillit til annarra ákvæða í gjaldskrá sem geta haft bæði þyngjandi og ívilnandi áhrif eftir atvikum. Viðskiptavinir RARIK eiga t.d. miklu auðveldari aðgang að raforkukaupum eftir amp-mælingu en viðskiptavinir Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Það er líka allt önnur aðstaða fyrir rafmagnsveitu á hitaveitusvæði að selja raforku utan topptíma á lágu verði en fyrir RARIK, sem nú munu selja um 60% af raforku sinni til hitunar húsa. Ég hef kynnt mér lauslega yfirlit yfir meðalverð á raforku annars vegar frá RARIK og hins vegar frá Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Þar kemur í ljós að meðalverð RARIK fyrir landið í heild er mun lægra en hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Því veldur að sjálfsögðu rafhitasalan og sala á svokölluðum marktaxta. Þótt RARIK hækki síðan aðra taxta verulega upp fyrir taxta Rafmagnsveitu Reykjavíkur, þá dugir það ekki til að tyfta meðalverðinu nema í 9.38 kr. á síðasta ári, þegar meðalverðið hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur var 12.32 kr. Jafnvel þótt skattlagning sé tekin út úr dæminu - það er mismunandi skattlagning á raforku til hitunar og annarrar notkunar - þá verður meðalverðið hærra í Reykjavík. Það er væntanlega einkamál RARIK, hvort þær selja einum notendahópi svo ódýrt rafmagn að háir taxtar á lýsingu og þvílíku nægja ekkí til þess að lyfta meðalsöluverði upp í kostnaðarverð raforkunnar. En þegar fyrirtækið ætlar að bæta sér það upp með því að skattleggja viðskiptavini annarra rafveitna sem reka aðra verðstefnu, þá er það ekki þeirra mál lengur. Nú er það svo, að við höfum víða á landinu komið okkur upp hitaveitum sem selt geta ódýra orku til upphitunar. Þegar rætt er um raforkutaxta til hitunar kemur upp það sjónarmið, að óeðlilegt sé að rafhitun sé miklu dýrari en jarðvarmahitun. Samt er miklu meiri kostnaður við vinnslu raforku og notkun hennar til hitunar, ekki síst þar sem eins er staðið að málum og gert er hér á landi. Ég held að við munum ekki geta náð því að lækka kostnað við rafhitun húsa þannig að hann verði í raun sambærilegur við notkun annarra orkugjafa, nema með því að halda aflþörf hitunarinnar niðri eins og framast er kostur. Til þess þarf að haga þannig gjaldskrá og stýringu á rafhitun hjá RARIK að í því felist mikil hvatning til að nota eins lítið afl og mögulegt er. Þetta getur svo þýtt það, að menn noti ýmiss konar búnað til þess að geyma varma er framleiddur er með raforku á þeim tímum sólarhringsins þegar almenn notkun er minnst. Það getur einnig þýtt það, að menn hafi ýmiss konar brennsluofna til þess að grípa til í kuldaköstum og bæta við rafhitunina. Með slíkri stefnu mundi sparast gífurleg fjárfesting í virkjunum og dreifikerfi. Þess má geta, að í Noregi, þaðan sem fyrirmyndin að marktaxta RARIK er fengin, lenda menn í háum refsitaxta ef þeir fara yfir aflmörk sín, fimm- eða tíföldun á raforkuverði. Hér fara menn bara á heimilistaxta. Það verkar ekki beinlínis hvetjandi til sparnaðar þegar kólnar í veðri. Um allt land setja menn þá rafhitunina á fullt og því myndast samanlagður afltoppur sem búa þarf kerfið undir með stórkostlegri fjárfestingu. Önnur leið er svo að veita íbúum dreifbýlisins sérstakan húshitunarstyrkt til þess að mæta að einhverjum hluta þeim kostnaði sem þeir hafa umfram íbúa þéttbýlisins, eftir að þeir hafa sjálfir gert ráðstafanir til að spara rafaflið við húshitunina. Nú mun einhver húshitunarstyrkur vera greiddur beint til RARIK, en hann hverfur þar í hítina. Hér kæmi til greina að greiða notendum styrk á svipaðan hátt og olíustyrkinn, en allir slíkir styrkir mega þó ekki draga úr hvatningunni til þess að leita sem ódýrastra lausna á upphitun húsa. Þær lausnir felast bæði í orkutegund þeirri, sem notuð er, í nýtni upphitunartækja og í orkusparandi aðgerðum, eins og bættri einangrun húsa svo dæmi sé nefnt. Allur samanburður við raforkutaxta Rafmagnsveitu Reykjavíkur er ósanngjarn að því leyti, að vísitölufjölskyldan býr í Reykjavík eins og kunnugt er. Því hafa verðlagsyfirvöld lengi verið á varðbergi gagnvart hvers konar hækkunum á rafmagnsverði í Reykjavík. Fyrir nokkrum árum var fyrirtækinu alfarið neitað um nauðsynlegar hækkanir á gjaldskrá og sagt að taka erlend lán í staðinn. Það skuldar nú milljónir Bandaríkjadala og hefur á síðustu árum ekki fengið að hækka gjaldskrá sína til þess að greiða þá skuld niður. Það hefur því orðið að taka sífellt ný lán til þess að framlengja gömul lán. Hins vegar hafa vextir og gengistöp orðið til þess að kostnaður af raforku til íbúa á höfuðborgarsvæðinu er miklu hærri en hann þyrfti að vera. Með því að hækka verðjöfnunargjaldið úr 13% í 19%, eins og lagt er til í því frv. sem hér er til umr., er hundraðshlutinn raunverulega hækkaður um 46. Það segir þó ekki alla söguna, þótt svo sé látið í því frv. sem hér er til umr. Rafveitur sveitarfélaganna þarfnast nú verulegra hækkana á gjaldskrám sínum vegna verðbólgunnar að undanförnu, og má reikna með beiðnum um hækkanir sem nema á bilinu 20–40%. Því til viðbótar hefur Landsvirkjun óskað eftir 35% hækkun á heildsölugjaldskrá sinni frá 1. febr. n. k. og 30% hækkun frá 1. ágúst n. k., en við það mun verð til notenda hækka um 14–17% 1. febr. og einhvers staðar á bilinu 12-15% 1. ágúst, ef þessi beiðni Landsvirkjunar verður samþykkt. Hækkun verðjöfnunargjaldsins, sem lögð er til í þessu frv., mun því væntanlega gefa RARIK og Orkubúi Vestfjarða allmiklu meiri tekjur en frv. gerir ráð fyrir. Þá er óeðlilegt að svona gjald sé lagt á í hundraðshlutum á raforkuverð. Með því greiða þeir hæst gjald sem hæsta verðið borga fyrir, eins og komið hefur raunar fram hjá fyrri ræðumönnum sem talað hafa gegn þessu frv. Annars staðar, þar sem svona skattur er lagður á orkuverð í tengslum við ákveðna orkustefnu, er lagt fast gjald á hverja orkueiningu, svo og svo margir aurar á kwst. eða samsvarandi orkueiningu í olíu, kolum eða hvað sem hér er um að ræða. Herra forseti. Ég vil ekki lengja mál mitt öllu meira en ég hef þegar gert. Þó kemst ég auðvitað ekki hjá því að minnast á það, sem kannske er ekkert meginatriði í þessu máli, en það er þó staðreynd, að með þessu gjaldi er auðvitað fyrst og fremst verið að leggja sérstakan skatt á suðvesturhornið. Ég held að með hverjum hætti sem sú tenging fari fram, þá sé ekki hjá því að líta að hér er gert ráð fyrir, á þessu stigi málsins a.m.k., svipuðum upphæðum og aftur fara í lítt undirbúna og að ég hygg enn sem komið er vanhugsaða virkjunaráætlun í öðrum landshluta. Ég vil minna hv. d. á það, að hér fór fram of lítil undirbúningsvinna síðast þegar tekin var ákvörðun af þessu tagi, og þar á ég auðvitað við Kröfluvirkjun norður. Ég held að ráðlegt sé að rasa ekki um ráð fram í þessum efnum. Alþingi hefur þegar gert alvarleg mistök í þessum efnum. Þess vegna getum við auðveldlega slegið tvær flugur í einu höggi, frestað skattlagningu á skattpínda þegna þessa lands og farið okkur hægar og forðast með því mistök sem ég hygg að öllum væri fyrir bestu, ekki síst í ljósi þeirrar reynslu sem ég vona og vænti að hv. þingheimur hafi nú fengið af þeim virkjunarákvörðunum sem teknar voru fyrir norðan og betur hefðu ekki verið teknar. Ég hef í ræðu minni lýst andstöðu við Kröflustefnu, sem ég hef leyft mér að nefna svo, hæstv. iðnrh., jafnt við Kröflu, Bessastaðaá og í fjármálum Rafmagnsveitna ríkisins. Ég hygg að skynsamlegra væri að orkustefna þessarar þjóðar yrði tekin til endurskoðunar með tilliti til arðsemifjárfestingar og hagkvæmni í orkunotkun. Ég hygg að skynsamlegra væri að húshitunarstefna yrði alveg sérstaklega athuguð í ljósi þess, að allt að 86% landsmanna gætu hugsanlega átt aðgang að hitaveitum, 6% að fjarvarmaveitum og vandamál þeirra 8%, sem þá eru eftir, leyst annað hvort með rafmagnshitun eða brennsluvarma. Ég hygg enn fremur að skynsamlegra væri að fara að reka hér orkusparnaðarstefnu, bæði að því er tekur til notkunar innlendrar og innfluttrar orku. Ég vek athygli á því, að slík orkusparnaðarstefna hefur verið rekin með árangri í nágrannalöndum okkar, í Danmörku og í Bandaríkjum Norður-Ameríku, og hefur skilað allverulegum árangri meðan ríkisvaldið hér hefur aldrei átt frumkvæði að því, að þegnarnir hegðuðu sér meira orkusparandi, ef svo má að orði komast. Ég hygg enn fremur að skynsamlegt væri að sjónarmiðum, ef ég má svo að orði komast, útnesjamennsku og atkvæðaveiða yrði úthýst við ákvörðun um næstu stórvirkjun Íslendinga og að Rafmagnsveitum ríkisins verði alfarið stjórnað af skynsemi, en ekki eftir duttlungum. Ég skora þess vegna á hæstv. iðnrh. að gera rækilegan uppskurð á Kröflustefnunni í orkumálum. Sá stjórnmálaflokkur á Alþ., sem ekki telst til Kröfluflokkanna, mun a.m.k. áreiðanlega veita honum brautargengi í þeim efnum. Þegar því er lokið, þá skulum við sjá hvað mikið af vanda Rafmagnsveitna ríkisins stendur eftir. Þegar orkustefnan liggur á borðinu, þá er hægt að hugsa sér margháttaðar aðferðir í átt til verðjöfnunar á raforku. Mér er það ljóst að veikleiki röksemda minna er sá, að jafnframt þessum almennu rökum er ég að fjalla um hagsmuni byggðarlags míns, og mér er alveg ljóst að leiða má að því neikvæð rök, að slíkt búi á bak við, og við verðum að taka því. Ég get auðvitað ekki dregið á það dul, að ég er Reykvíkingur og þar að auki þm. fyrir þetta kjördæmi. Þetta væri skattur sem með allmiklum þunga mundi leggjast á fólkið hér. Ég held að á hinum enda skattheimtunnar, þ.e.a.s. hvernig eigi að nota þennan skatt, sé of margt óljóst til þess að viturlegt væri að fara þessa leið. Ég mun því greiða atkv. gegn frv. sem hér er til umr. Ég hygg að öll þessi mál þurfi frekar að skoða í heild sinni áður en við stígum fleiri skref. Ég minni á að fyrir 4–5–6 árum var önnur ákvörðun tekin hér. Það var dýrkeypt reynsla. Gætum okkar því vel og tökum ekki aðra slíka ákvörðun. Léttum heldur skattbyrðunum af fólkinu í landinu.



Herra forseti. Ég vil þakka þann stuðning sem komið hefur fram hér í hv. þd. og hjá hluta iðnn. við það frv. sem er til umr., en ég get vissulega ekki neitað því, að ég vildi gjarnan hafa séð þennan stuðning meiri á þessum skammdegisdögum. Bjartsýni mín hefur hins vegar aukist nokkuð um góðan framgang þessa frv. eftir þá ræðu, sem flutt var áðan af hv. þm. Vilmundi Gylfasyni, því að ég er ekki í vafa um að hann hefur snúið nokkrum hv. þm. til fylgis við það réttlætismál sem hér er til umr. Ég ætla ekki að verja tíma mínum eða tefja þennan fund í hv. d. með því að fara að svara einstökum atriðum úr máli hans. Ég býst hins vegar við að það þyki út af fyrir sig tíðindi, að ég sé orðinn einn af ötulustu stuðningsmönnum Kröflustefnunnar svokölluðu, en ég ætla ekki að fara að ræða það mál hér. Hins vegar minntist hv. þm. á að það væri ástæða til að hafa gæslumenn - ég held tvo - þar norður í landi, og ég hef þegar látið mér detta í hug umsækjendur um það verkefni. Síðan rætt var um þetta mál síðast við 1. umr. í hv. d. hefur þm, borist erindi frá Rafmagnsveitum ríkisins, dags. 17. des., sem er eins konar svar við þeim upplýsingum sem dreift var í hv. d. í nafni Sambands ísl. rafveitna. Í þessu erindi eru rakin á skilmerkilegan hátt ýmis þau atriði, sem ranglega var um fjallað í erindi frá formanni Sambands ísl. rafveitna, og staðfest að um er að ræða villandi upplýsingar um ýmsa þætti sem þar komu fram og sumir hv. þm. hafa gleypt óþarflega gagnrýnilaust, e.t.v. til þess að friða samvisku sína í sambandi við andstöðu við þetta mál sem hér er til umr. Hv. þm. Gunnar Thoroddsen gat þess í máli sínu, að stjórn Rafmagnsveitna ríkisins hefði ekki gert tillögu um þá hækkun á verðjöfnunargjaldi sem hér er lögð til, og það er út af fyrir sig rétt, að þegar stjórnin fjallaði um vanda sinn benti hún á aðra leið sem ákjósanlegri, þ.e.a.s. bein framlög úr ríkissjóði eða frá ríkinu til Rafmagnsveitnanna til þess að létta á rekstri þeirra. Það hefur verið upplýst að sú leið verði væntanlega farin að hluta og upptekin þar ný stefna sem hv. þm. Gunnar Thoroddsen tók undir. Ég treysti á stuðning hans og annarra góðra manna við þá stefnubreytingu, þó að hann hafi á sínum tíma ekki komið henni fram, á þeim árum sem hann var iðnrh. Ég vil einnig minna á það, að stjórnarformaður Rafmagnsveitnanna, hv. þm. Pálmi Jónsson, hefur tekið undir það frv., sem hér liggur fyrir, og talið að það væri eðlileg leið til þess að bæta úr brýnni þörf og koma á lágmarksleiðréttingu. Sú viðbót á verðjöfnunargjaldi, sem hér er lögð til, er nauðsynleg til þess að koma við lágmarksleiðréttingu. Henni verður varið til þess að minnka það mikla bil sem er á almennum töxtum hjá raforkunotendum Rafmagnsveitnanna og Orkubús Vestfjarða og þeirra sem búa við hagstæðast verð. Það stendur til að fara yfir verðlagningu samkv. marktaxta og húshitunartaxta hjá Rafmagnsveitunum í ljósi þeirra breytinga á olíuverði sem orðið hafa að undanförnu, þannig að menn þurfa ekki að kvíða því sérstaklega, að það, sem inn kemur fyrir þetta verðjöfnunargjald hverfi inn í þá taxta. Það verður reynt að tryggja að þeirri viðmiðun við olíuverð, sem hefur verið stefnan í sambandi við marktaxta og húshitunartaxta, verði fylgt áfram og þannig komi það fjármagn, sem inn kemur með hækkun verðjöfnunargjalds, til góða í sambandi við verðlagningu á hinum almennu töxtum. Væntanlegt beint framlag frá ríkinu mun ganga langt í þá átt að standa undir kostnaði við hinar svokölluðu félagslegu framkvæmdir, sem mér heyrist af máli hv. þm. að flestir séu sammála um að eðlilegt sé framvegis að fjármagna með beinum framlögum frá eiganda Rafmagnsveitnanna, þ.e.a.s. ríkinu. Það hefur komið fram margháttaður misskilningur í sambandi við taxta og verðlagningu hjá Rafmagnsveitunum. Ég ætla ekki hér að elta frekar ólar við það, en kemst þó ekki hjá að nefna það, sem kom fram í fyrirvara hv. þm. Árna Gunnarssonar í sambandi við þessa taxta, þar sem hann er að tala um nauðsyn á sérstökum refsitaxta fyrir þá sem kaupa raforku eftir marktaxta. Það hefur farið fram athugun á því, hversu mikið sé um að menn fari fram yfir þann afltopp sem um er samið samkv. marktaxta, og hefur komið fram við þá athugun að það er afar óverulegt sem notendur marktaxta fara fram yfir í kwst. talið, að aðeins um 1% af viðskiptum þeirra sem kaupa orku eftir þeim taxta. Ekki sýnist því sérstök ástæða til aðgerða í því sambandi, þó að sjálfsagt sé að veita þar aðhald. Inn í þessar umr. hefur verið blandað óskyldum efnum, eins og fjárveitingum til virkjanaframkvæmda, og mér dettur ekki í hug að fara að ræða þau efni. Ég vil aðeins benda á hversu fjarstæðukennt er að vera að blanda slíku inn í umr. um þetta mál og telja að fjárveitingar til tiltekinna virkjana skipti máli í sambandi við þá verðlagningu á raforku sem við erum að fjalla um fyrir næsta ár. Menn geta eytt tíma Alþingis í að karpa um hvað sé réttmætt í sambandi við ákvarðanir um virkjanir. Þar mun eflaust sýnast sitt hverjum, eins og oft hefur verið. Ég tel að ákvarðanir af því tagi þurfi að vera vel undirbúnar og aðeins teknar að vel athuguðu máli. Mér finnst það vera langsótt að fara að upphefja andróður gegn tiltekinni virkjun í sambandi við þetta mál. Það mætti eflaust með sömu röksemdafærslu gagnrýna fjárveitingar sem til þessara mála renna nú, til einstakra virkjana, t.d. stórvirkjana hér á Suðurlandi, ef menn vildu viðhafa slíkan málflutning og slíka röksemdafærslu. Ég treysti því, að hv. þm. almennt falli ekki í þá gryfju að fara að rugla þannig saman atriðum sem eru óskyld því sem hér er til umr. Ég vil að lokum segja það, að ég trúi ekki öðru en að þm. sendi viðskiptavinum Rafmagnsveitna ríkisins betri kveðju en fram hefur komið í máli þeirra sem andæfa þessu frv., að menn sendi betri jólakveðju út í hinar dreifðu byggðir landsins en þá að ætla að stemma stigu við framgangi þessa frv. sem er lítið skref í réttlætisátt í sambandi við aðstöðu fólks í þessu landi. Ég tel vera þörf á því og það mikla þörf, að reynt verði að efla samstöðu meðal forustumanna þjóðarinnar um viss meginlífshagsmunamál landsmanna, og að þar geti menn horft út yfir þrengstu sjónarmið einstakra landshluta og kjördæma.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að segja örfá orð um þetta mál áður en það fer héðan úr d. Ég vildi út af orðum næstsíðasta ræðumanns, sem hér talaði, Vilmundar Gylfasonar, segja það, að hann talaði mikið um hreppasjónarmið, en í lok máls síns henti það hann sjálfan, hinn mikla mælskumann, að „það, sem helst hann varast vann, varð þó að koma yfir hann.“ Hæstv. ráðh., sem síðast lauk máli sínu í þessu máli, talaði mikið um jólagjafir sem dreifbýlisþm. væru að senda þjóðinni. Ég er ekki á því að þetta frv., sem hér liggur fyrir, sé skemmtileg jólagjöf. Það er mjög langt frá því. Svo sem kunnugt er fór nýlega fram undirskriftasöfnun í Rangárvallasýslu, þar sem mótmælt er hinu háa raforkuverði sem héraðsbúar sem og aðrir viðskiptavinir RARIK búa við. Meginhluti orkunnar, sem notuð er í landinu, er framleidd í Rangárvallasýslu eða á sýslumörkunum, þannig a.m.k. af þeirri ástæðu er í hæsta máta óeðlilegt að við skulum búa við eitt hæsta orkuverð sem þekkist. Rafmagnsnotendur í Rangárvallasýslu munu vera um 1000, þar af nota 70% hina venjulegu taxta RARIK. Eftir því sem ég hef dæmi um mun gjaldið fyrir raforkuna vera allt upp í 45 kr. á kwst. á ársgrundvelli, svo dæmi sé tekið af hjónum í einu kauptúnanna í sýslunni. 30% nota hins vegar marktaxta, en flestir þeirra eru með meiri eða minni yfirnotkun að auki vegna sveiflna milli árstíða. Í þessu sambandi er rétt að benda á hið háa fastagjald sem fylgir þar töxtum RARIK, en er hverfandi lágt hjá öðrum rafveitum. Ég leyfi mér að vitna til eftirfarandi úr bréfi frá RARIK, sem lagt hefur verið á borð þm.: Samkvæmt þeim upplýsingum stafar fjárhagsvandi þeirra aðallega af miklum kostnaði við orkuöflun, mjög erfiðum markaði í hinum dreifðu byggðum landsins og þeirri staðreynd, að fjár til félagslegra og óarðbærra framkvæmda hefur verið aflað með óhagkvæmum erlendum lánum og vísitölutryggðum lánum sem auka fjármagnskostnað stofnunarinnar óeðlilega. Tillögur RARIK hafa verið þær, að leysa bæri þennan fjárhagsvanda fremur með þeim hætti að eigandinn, þ.e. ríkissjóður, yfirtæki þennan hluta fjármagnskostnaðar en að hækka í sífellu smásölugjaldskrá sem leitt hefur til þeirrar miklu mismununar á raforkuverði sem er í dag. Samkvæmt síðustu tillögum Rafmagnsveitnanna var lagt til að ríkissjóður legði fram á fjárlögum ársins 1979 til frambúðarlausnar fjárhagsvandans 800 millj. kr. til þess að vega upp á móti hinum mikla fyrirsjáanlega halla 1979 og veitti enn fremur 680 millj. vegna hinna félagslegu þátta framkvæmda ársins 1979. Í lok bréfsins treystir RARIK á óendurkræf framlög á fjárlögum, en tekur þó undir hækkun verðjöfnunargjalds sem tímabundna ráðstöfun. En er eftir nokkru að bíða í þessum efnum? Þennan vanda ber Alþ. og ríkisstj. að leysa án þess að bæta við á lævíslegan hátt einum skattinum enn á landsmenn alla og atvinnuvegina og mismununin óleyst eftir sem áður. Ég segi lævíslega, vegna þess að skatturinn er kallaður verðjöfnunargjald, en er það sannarlega ekki, því hann leggst þyngst á þá, sem mest greiða fyrir, og eykur þannig á óréttlætið. Með því að hækka þetta gjald í hlutfallslega er aukið á vanda notenda í dreifbýlinu. Frekar hefði átt að nota sömu peningaupphæð á selda kwst. Með núverandi fjárhæð verðjöfnunargjalds og söluskatti er þessi upphæð, svo dæmi sé tekið, t.d. í Reykjavík 5.92 kr. á kwst., en verður 6.81 kr. með samþykkt frv. óbreytts. Hjá RARIK er hún hins vegar nú 9.24 á kwst., en yrði 10.92 með samþykkt frv. Þarna er miðað við heimilistaxta. Þótt þetta frv. leysi að einhverju leyti fjárhagsvanda RARIK, þá hefur það í för með sér enn þá meiri öfugþróun í jöfnun raforkuverðs og þótti flestum nóg komið áður, sbr. mótmælaskjal það er ég minntist á í upphafi. Eina leiðin í þessu máli er að fara að tillögum RARIK og fá óendurkræft framlag á fjárlögum. Það eitt er raunhæf byggðastefna. Það má í raun teljast furðuleg till. að vekja upp ágreiningsefni milli dreifbýlis og þéttbýlis í þessu máli í stað þess að veita fé á fjárlögum til þessa. Nóg er um ágreiningsefnin fyrir því og tímaleysi hér á Alþ. þessa dagana. Það var því í hæsta máta óeðlilegt að henda þessu máli hér inn, að öðru leyti en að framlengja óbreytt gjald. Í viðtali við fjmrh. í blaði í gær kom fram að tekjuafgangur í fjárlagafrv, mundi verða 7–8 milljarðar. Er ekki leið til enn þá, áður en fjárlög verða afgreidd, að leysa þetta mál á þann eina hátt sem Alþ. sæmir, þ.e. að auka ekki á þann ójöfnuð sem nú er, heldur stefna þvert á móti að raunhæfri jöfnun raforkuverðs á sem allra stystum tíma?



Herra forseti. Hv. þm. Kjartan Ólafsson, 3. þm. Vestf., taldi að hér væri um lítið mál að ræða, aðeins 6% hækkun, lítið skref. Þetta er þó 700 millj. kr. skref. Það er út af fyrir sig alveg rétt hjá hv. þm., að ekki er þetta stórt skref þegar tekið er inn í heildarmynd þeirrar skattheimtu sem nú á sér stað umfram það sem reiknað var með að eðlilegt væri, og á ég þá bæði við stjórnunaraðgerðir þeirra háu herra, sem stjórna höfuðborginni, og eins þeirra sömu flokka, sem stjórna ríkinu. Þessi smáu skref þýða um 1400 millj. kr, viðbótarskatta á höfuðborgarbúa frá borgarstjórn Reykjavikur við ýmis önnur gjöld, sem ég nefni ekki, eins og álag á kvöldsöluleyfi, sem hækkar um 380%, o.s.frv. Það eru margir slíkir minni liðir. Af þessum hækkunarliðum má geta þess, að álagður eignarskattur hækkar um 650 millj., tekjuskatturinn er áætlað að hækki um 1200 millj. og flýtifyrningin, sem á að breyta úr 30% niður í 10%, þýðir um 1100 millj. Eignarskattshækkun á félög er um 1200 millj. og sérstakur fasteignaskattur er áætlað að gefi a.m.k. 550 millj. Flugvallagjaldið er um 400 millj., nýbyggingagjaldið um 300 millj., vörugjaldið, sem var hér á dagskrá áðan, 1150 millj. og svo mætti lengi telja. Það er af mörgu fleira að taka, en ég ætla ekki að telja það upp. Litlu skrefin eru orðin ansi mörg. Tilefni þess, að ég kem hér upp, eru ummæli hæstv. iðnrh. við 1. umr. þessa máls, en þá harmaði ég þá fullyrðingu hæstv. ráðh. að ekkert mark væri takandi á grg. Sambands ísl. rafveitna og þar með þá um leið á einróma samþykkt borgarstjórnar Reykjavíkur. Ég taldi það ábyrgðarleysi af ráðh. að taka svona til orða og sagði þá, að ég mundi leita frekari upplýsinga hjá Sambandi ísl. rafveitna um þetta mál, biðja það um að yfirfara fullyrðingar sínar og fá staðfest ef í þeim fyndust einhverjar villur. En svo var ekki. Áður en ég les upp þær aths., sem Samband ísl. rafveitna hafði við ræðu hæstv. ráðh. að gera, vil ég taka það fram, að bréf það og grg., sem barst frá Sambandi ísl. rafveitna, er skrifað af formanni Sambands ísl. rafveitna í samráði við stjórnarmenn, en bréf það, sem hæstv. ráðh. og fleiri hv. þm. hafa vitnað til frá Rafmagnsveitum ríkisins, er bréf framkvæmdastjórans og hefur ekki verið borið undir stjórn Rafmagnsveitna ríkisins.  „Vegna ummæla iðnrh. við 1. umr. um frv. til laga um verðjöfnunargjald af raforku, sem fram fór 15. 12. 1978, viljum vér taka þetta fram: 1) Ráðh. kvaðst draga í efa, að í bréfi og grg. Sambands ísl. rafveitna (SÍR) til hans hafi verið talað fyrir munn allra rafveitna í landinu, og nefndi hann Rafmagnsveitur ríkisins, RARIK, í því sambandi. Við leyfum oss að benda á að í SIR eru allar rafveitur og virkjanir á landinu. Í lögum Sambandsins segir m. a, að markmið þess sé „að gæta hagsmuna aðildarfélaga og koma fram fyrir þeirra hönd í þeim málum sem æskilegt er að þeir standi að sem einn aðili“. Enn fremur segir um markmið Sambandsins, að það sé „að veita yfirvöldum upplýsingar og umsagnir“. 2) Á það er lögð áhersla, að gagnrýni SÍR á lagasetningu um verðjöfnunargjald af raforku beinist fyrst og fremst að þeirri aðferð, sem með gjaldtöku þessari er notuð, fremur en að RARIK sem fyrirtæki og allra síst að stjórnendum þess og starfsmönnum. Ljóst er að fyrirtækið, sem er í eigu ríkisins, og stjórnendur þess hafa að sjálfsögðu þurft að hlíta ýmsum pólitískum ákvörðunum um framkvæmdir og gjaldskrársetningar, sem hafa haft áhrif á fjárhagsstöðu þess. Það eru sameiginlegir hagsmunir allrar þjóðarinnar, að raforkufyrirtækin í landinu standi traustum fótum og geti sinnt hlutverki sínu á þann hátt sem ætlast er til af hinum almenna notanda. Óviðunandi er að fyrirtæki þessi búi við sífellda fjárhagsörðugleika sem oft leiða til meiri tilkostnaðar en þörf er á vegna bráðabirgðaúrlausna á ýmsum sviðum. Eins og SÍR hefur áður bent á verður fjárhagsvandi RARIK ekki leystur með sífelldri framlengingu á lögum um verðjöfnunargjald og hækkun þess gjalds með nokkurra ára millibili. 3) Í fyrrgreindri ræðu sinni á Alþingi segir iðnrh., að í grg. Sambands ísl. rafveitna komi margt fram sem hann telji „afar villandi og nánast ekki sæmandi “ og rugli hv. alþm. í ríminu í sambandi við ýmsa þætti málsins, enda gæti þar „bæði vissra rangfærslna og misskilnings“ að sínu mati. Vegna þessara ummæla skal það tekið fram, að ekkert hefur komið í ljós sem bendir til að þau hafi við nokkur rök að styðjast. Þá sagði hann að eitt af því, sem sótt hafi verið í grg. þessa, væri að þetta hefði mikil áhrif á framfærsluvísitöluna. Af þessu tilefni er rétt að tilgreina síðustu málsgr. grg., en hún er þannig orðrétt: „Á það er og bent, að gjald af þessu tagi, sem gengur beint inn í raforkuverð í landinu, leiðir til hækkunar framfærsluvísitölu og rekstrarkostnaðar atvinnufyrirtækja.“ Í grg. SÍR er enginn dómur lagður á það, hvort áhrifin séu mikil eða lítil. Hins vegar er lagður dómur á aðferðina sem slíka. 4) Iðnrh. segir að í grg. SÍR sé hampað villandi upplýsingum um taxta hjá Rafmagnsveitum ríkisins og rangri verðlagningu í tengslum við þá, fælist verulegur þáttur í gagnrýni manna á verðjöfnunargjaldið og hækkun þess í því að benda á þetta sjónarmið. Í gjaldskrá Rafmagnsveitna ríkisins hafa lengi verið ákvæði um að raforkuverð til hitunar sé miðað við söluverð olíu til olíukyndingar. Fyrir allmörgum árum tóku hitataxtarnir að dragast aftur úr þessu marki vegna tregðu stjórnvalda til að heimila hækkanir á þeim til samræmis við olíuverð. Leiddi þetta til stórkostlegrar aukningar á raforkusölu til hitunar, svo sem bent er á í grg. SÍR. Er það fyrst nú á þessu ári sem fyrra marki er náð, þannig að verðlagning fyrirtækisins á raforku til hitunar nálgast kostnað við upphitun með olíu. Dugar þetta þó ekki til og ætti því alls ekki að leyfa frekari aukningu á sölu raforku til hitunar meðan þannig er ástatt. 5) Athyglisverð eru þau ummæli iðnrh., að hann vilji ekki fullyrða að marktöxtunum mætti í engu breyta eða gjaldskrá Rafmagnsveitna ríkisins og samsetningu hennar. Í undirbúningi munu nú vera viðræður við Verkfræðistofnun Háskóla Íslands varðandi einföldun og endurskipulagningu á gjaldskrá RARIK. 6) Þeim ummælum ráðh. ber að fagna, er hann dregur í efa að það sé í öllum atvikum skynsamleg stefna að fara út í beina rafhitun á svæðum, þar sem ekki er talin von til þess að fá jarðvarma. Sagði hann þau mál í gaumgæfilegri athugun nú og yrði henni hraðað eftir föngum, þannig að ekki.yrði haldið lengra á braut beinnar rafhitunar án þess að dæmið yrði fyrst gert upp.“ Því leyfi ég mér að lesa þetta, að ég taldi rétt að Samband ísl. rafveitna fengi, þó það eigi ekki fulltrúa hér á Alþ., beint tækifæri til þess að svara því sem ég taldi furðuleg ummæli hæstv. ráðh. um grg. þeirra. Ég vil þakka hv. 7, þm. Reykv. fyrir mjög góða ræðu sem hann hélt hér, ágæta ræðu sem hann hefur eflaust lagt talsverða vinnu í. Hann hefur líklega leitað sér upplýsinga hjá borgaryfirvöldum og eins Rafmagnsveitu Reykjavíkur, því hann fór nákvæmlega með þær tölur sem hafa verið til umr. í borgarstjórn Reykjavíkur og þá af mönnum sem njóta e.t.v. meira trausts hjá hæstv. ríkisstj. en þeir sem mæla gegn þessari 6% verðhækkun, því þeir eru þó félagar í sömu flokkum og þar ráða. Ég tek undir með hv. 7. þm. Reykv. og vona að það verði frestun á frekari skattpíningu þegna þessa lands og því las ég upp þær upphæðir sem nú hafa verið heimtar inn í smáskömmtum til viðbótar við það sem annars hefði verið eðlilegt að leggja á þjóðina. Ég vona að frekari skattpíningu verði ekki haldið áfram og þetta verðjöfnunargjald verði fellt, því að þjóðin er búin að fá meira en nóg og þarf nú að fara að huga að því, að eitthvað verði eftir til jólanna. Jólaglaðningur ríkisstj. er ekki í því falinn að leggja 6% skattinn á. Það er mesti misskilningur hjá hæstv. iðnrh. Hann hlýtur að hafa hlustað á ræðu hv. 7. þm. Reykv. með daufa eyranu. Það er nú búið að vitna svo oft í þetta bréf Rafmagnsveitna ríkisins, að ég sé ekki ástæðu til þess að gera það að neinu sérstöku umræðuefni. En það er alveg augljóst að í þessu bréfi, sem ég vil kalla bréf framkvæmdastjóra Rafmagnsveitna ríkisins, kemur mjög ljóst fram, að Rafmagnsveitur ríkisins eru líka á móti þessu verðjöfnunargjaldi. Það fer ekkert á milli mála. Það segir á fleiri en einum stað, hvað þeir vilja fá í staðinn. Eftir að embættismannanefnd hafði gert tillögur um að þetta verðjöfnunargjald skyldi hækkað í 20% og sú till. hafði verið felld, þá kemur fram í bréfinu að síðustu tillögur, sem Rafmagnsveitur ríkisins gerðu, hljóða svo, með leyfi forseta, og les ég þá upp af annarri síðu þessa bréfs: „Síðustu tillögur Rafmagnsveitnanna gerðu hins vegar ráð fyrir óendurkræfum framlögum úr ríkissjóði á fjárlögum 1979 til frambúðarlausnar fjárhagsvandans, 800 millj. kr. til þess að vega upp á móti fyrirsjáanlegum rekstrarhalla 1979 og 680 millj. kr. vegna hins félagslega þáttar framkvæmda árið 1979.“ Þessar tillögur stofnunarinnar hafa verið mótaðar á grundvelli útreikninga á hinum félagslega þætti í framkvæmdum rafveitnanna. Er þessi félagslegi þáttur í framkvæmdum rafveitnanna einn hluti af þessum 8% sem felld voru niður 1. des? Á að velta því að mestu yfir á fólkið sem býr hér á suðvesturhorni landsins? Ef það er hluti af hinum félagslegu umbótum væri gott að fá það upplýst. Á þriðju síðu þessa sama bréfs, sem virðist vera eins og hálfgerð biblía hæstv. iðnrh., stendur efst á bls. með leyfi forseta: „Ljóst er, að ekki verður við það unað að fjárhagsvandi Rafmagnsveitnanna verði leystur með sífelldum gjaldskrárhækkunum. Stofnunin hefur því gert tillögur um óendurkræf framlög úr ríkissjóði til að mæta þessum vanda og treystir því, að það verði gert að nokkru á þann hátt, sbr. yfirlýsingu iðnrh. á Alþ. 15. des. s.l. Meðan verið er að afla þessari stefnu nægilegs skilnings, verður að líta á hækkun verðjöfnunargjaldsins sem tímabundna ráðstöfun til að brúa þetta bil að hluta.“ Ég verð að segja alveg eins og er, að ef það er ekki nóg, sem meiri hl. hv. iðnn. hefur samþ., að viðhalda þessu 13% verðjöfnunargjaldi, sem er búið að vera tímabundið í mörg ár, - ef það er ekki nóg að halda þessu 13% álagningargjaldi óbreyttu miðað við stórhækkaðan álagningarstofn, þá er það í mínum augum ekkert annað en að hluta af þessum 8% félagslegu umbótum, sem ríkisstj. hefur lofað, er nú velt yfir á rafmagnsnotendur. Eins og komið hefur fram í umr. um þetta mál, lendir það þyngst á þeim sem greiða hæsta raforkuverðið. Svo skulum við ekkert vera að deila um hverjir það eru sem greiða hæsta verðið fyrir raforkuna. Þessi 6% viðbót hlýtur að gera meira í krónutölu hjá þeim sem greiða hæst fyrir rafmagnið. Það held ég að sé öllum ljóst. Ég vil undirstrika það, að mér er ekki nokkur leið að skilja hæstv, iðnrh. þegar hann talar um að bjartsýni hans hafi aukist við ræðu hv. 7. þm. Reykv. Hann hefur þá hlustað á hana með allt öðru hugarfari en mér er næst að segja allir aðrir þm. En ég held að það sé kominn tími til, það er alveg rétt hjá hæstv. iðnrh., að stjórnarherrarnir fari nú að hugsa til þess, að jólin eru að nálgast, og þeir geri það nú, svona til þess að breyta út af venju sinni, að gefa þjóðinni smájólagjöf með því að ýta ekki fast eftir þessari hækkun á verðjöfnunargjaldinu úr 13% í 19%. Það út af fyrir sig væri - ja, hvað á maður að segja? - smájólagjöf í öllu því skattpíningarflóði sem nú dynur yfir þjóðina. Og ég vil ítreka það, sem ég hef áður sagt úr þessum ræðustól, að árið 1979 verður alveg hryllilegt skattpíningarár fyrir alla aðila, ekki eingöngu fyrir atvinnureksturinn, heldur fyrir alla.



Herra forseti. 8. og 9. mál á dagskránni eru að vissu leyti sama málið, þar sem þau mál fjalla bæði um hið sérstaka tímabundna vörugjald að mestu leyti. Þetta frv., sem nú er til umr., um sérstakt tímabundið vörugjald, er flutt til staðfestingar á brbl. sem gefin voru út 1. júní s.l. Tilefni þeirra var breyt. á lögum um tollskrá o.fl. sem samþ. var á seinustu starfsdögum Alþ. á s.l. vori og fól í sér breytingar á tollskrárnúmerum. Í Ed. - þetta mál kemur þaðan - var hins vegar samþ. breyting á þessu frv. og þurfti það því að koma aftur til þessarar deildar. Þessi breyting er annars vegar fólgin í hækkun 16% vörugjalds í 18%. Hins vegar voru tekin inn í frv. ákvæði V. kafla brbl. um kjaramál frá 8. sept. s.l. um hækkun sérstaks tímabundins vörugjalds úr 16% í 30% á þar til greindum tollskrárnúmerum. Hefur því V. kafli þeirra laga verið felldur niður í Ed. Ég vil leyfa mér, af því að þessi mál eru í beinu samhengi, að tala fyrir 9. máli, og leyfi mér að vísa til þess þegar það verður tekið á dagskrá, en sum atriði þess máls, sem hér verður til umr., fjalla einnig um tímabundið vörugjald. Eins og ég gat um áður, felldi Ed. niður V. kafla laganna um kjaramál, en hann fjallaði um breytingu á sérstöku tímabundnu vörugjaldi, og setti öll ákvæði um það inn í lögin um sérstakt tímabundið vörugjald, sem er 23. mál, sem ég er nú að tala fyrir. Enn fremur breytti Ed. 8. gr. frv, til laga um kjaramál á þann veg að fella niður að taka sérstaklega fram um skattlagningu sambúðarfólks, þar sem um skattlagningu þess gilda við framkvæmd skattalaga sömu reglur og um hjón, æski þau eftir samsköttun. Enn fremur hefur orðunum „skuldlaus eign“ verið breytt í: skattgjaldseign, þar sem það orð er notað um þetta hugtak í skattalögum. Það hefur verið tröppugangur á þessu tímabundna vörugjaldi. Það er nokkuð lífseigt, var í byrjun ársins 18%, en var breytt með brbl. 1. júní í 16%. Með lögunum um kjaramál frá því í sept. var hluta gjaldsins breytt úr 16% í 30% varðandi vörur sem ekki eru taldar eins nauðsynlegar og hinar, sem skildar voru eftir í 16% flokknum, og nú er breytingin í þá átt, að 16% flokkurinn hækki upp í 18%. Ef þessar breytingar verða samþ. hér á hv. Alþ. verður tímabundna vörugjaldið 18% og 30%. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði samþ.



Herra forseti. Ég tel eðlilegt að þessari umr. verði frestað og hv. fjh.- og viðskn. gefist færi á að athuga hvað hér er um að ræða. Ég tel að málinu sé ekki stefnt í hættu, því að hér er um að ræða síðustu umr. málsins. Það er hluti af þeim stóra pakka, sem ríkisstj. og stjórnarflokkarnir hafa flutt inn á Alþ. síðustu dagana, og þess vegna ástæða til að n. þessarar hv. d. fái tækifæri til athugunar á þessu máli.



Herra forseti. Ég fellst á þessa till. hv. þm. Matthíasar Á. Mathiesen, að málið verði athugað í n. Það er einfalt og ætti að vera tiltölulega fljótlegt að fjalla um það.



Herra forseti. Eins og ég tók fram í framsögu minni fyrir frv. um tímabundið vörugjald eru þessi mál nátengd. Ég gerði grein fyrir því áður, í hverju væru fólgnar þær breytingar, sem hér er lagt til að gera, og sé ekki ástæðu til að hafa um það fleiri orð. En mér finnst eðlilegt að það mál fari einnig til n. og verði athugað jafnhliða hinu, þar sem þessi mál tengjast svo mjög saman.