Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forsetl. Frv. þetta er komið frá Ed. og fékk skjóta afgreiðslu þar. Það má segja, að þetta sé ekki stórt frv., en ég hygg þó, að það geti verið allþýðingarmikið og komið að góðum notum fyrir hinar dreifðu byggðir landsins. Eins og kunnugt er, þá hafa átt sér stað augnlækningaferðir út um land undanfarin ár. Sérfræðingar í augnlækningum hafa farið frá Reykjavík á ýmsa staði á landinu, auglýst þær vel, áður en ferðirnar eru farnar, og fólk úr fjarlægum byggðum hefur svo komið og notið læknisaðgerða. Þetta hefur sparað mikinn kostnað, miðað við það, að allir hefðu þurft að fara til Reykjavíkur eða Akureyrar, þangað sem augnlæknarnir eru búsettir. Þetta frv. gerir ráð fyrir, að háls-, nef- og eyrnalæknar og tannlæknar taki einnig upp slíkar ferðir, eins og augnlæknarnir hafa gert, í því skyni að auðvelda fólki að ná til þessara sérfræðinga, sem eru aðeins búsettir í reykjavík og örfáir á Akureyri. Það er nú svo, að á yfirstandandi fjárl. eru 7200 kr. ætlaðar sem styrkur vegna augnlækningaferða. Ef gert væri ráð fyrir að þrefalda þessa upphæð vegna þess, að nú koma einnig tannlæknar og háls-, nef- og eyrnalæknar, þá yrðu þetta rúmar 20 þús. kr., sem þyrfti á fjárl. í þessu skyni til þess að fullnægja því á sama hátt og áður hefur verið gert. Nú vil ég ekkert fullyrða um það, hvort þetta er nóg, hvort ekki þyrfti að ætla eitthvað hærri upphæð en verið hefur, en ég hygg þó, að þetta geti verið nokkur mælikvarði og vísir til þess, að ekki verði hér um stórkostleg útgjöld að ræða. Hitt er svo vitað mál, að þetta er nauðsynlegt. Það sparar ákaflega mikla fyrirhöfn og ærinn kostnað fólki úti á landi, sem annars þyrfti að leita til sérfræðinganna hér í Rvík. Það hefur verið talað við sérfræðingana um þessi mál, og þeir eru fúsir til þess að leggja sig fram í þessu skyni, og er það vel. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta að svo stöddu. Vænti ég þess, að hv. d. sjái sér fært að samþykkja frv., svo að það megi verða að l. nú, og ég vil leyfa mér að leggja til, að málinu verði vísað til hv. heilbr.- og félmn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Frv. þetta er komið frá Ed., fékk skjóta og góða afgreiðslu þar, og vil ég vænta þess, að svo megi einnig verða í þessari hv. d. Þetta frv. hefur ekki í för með sér neinn aukinn kostnað fyrir ríkissjóð, en er flutt með tillíti til þess, að' eins og l. eru núna um heilsuverndarstöðvar, hefur ekki tekizt að framkvæma þau. Samkvæmt núgildandi l. er gert ráð fyrir, að allir kaupstaðir reki heilsuverndarstöðvar, en aðeins 6 kaupstaðir af 13 hafa talið sér fært að gera það og ekki líklegt, að þeir kaupstaðir, sem ekki hafa enn komið heilsuverndarstöðvum á fót hjá sér, treysti sér til þess fyrst um sinn, að óbreyttum þeim kostnaðarhlutföllum, sem hvíla á bæ, sjúkrasamlagi og ríki. Þá er einnig í núgildandi heilsuverndarlögum aðeins rætt um berklavarnir, en samkv. 2. gr. þessa frv. eru taldar upp 12 greinar, sem sjálfsagt þykir, að heilsuverndarstöðvarnar nái til. Það er gert ráð fyrir, að ríkissjóður greiði eins og áður 1/3 hluta eðlilegs kostnaðar af rekstrinum. Þá er einnig gert ráð fyrir, að stöðvarnar starfi eftir reglugerð, sem hlutaðeigandi sveitarfélög semja og ráðh. staðfestir. Ég sé ekki ástæðu til að öðru leyti að fjölyrða um þetta frv., en þótt áliðið sé þingsins, vænti ég, að hv. Nd. afgr. það á sama hátt og Ed., þar sem það hefur engan kostnaðarauka í för með sér fyrir ríkið, en er eðlileg og sjálfsögð lagfæring á gildandi lögum. - Ég vil svo mælast til þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. heilbr.- og félmn. deildarinnar.



Herra forseti. Ég get látið nægja að vísa til nál. allshn., sem er á þskj. 472, þar sem gerð er grein fyrir till. n., sem hún flytur við frv., og færðar fram höfuðástæðurnar fyrir því, að n. leggur til, að menn þeir, er getur um á þskj. 473, fái íslenzkan ríkisborgararétt. Ég ætla, að hv. þm. geti af nál. séð ástæðurnar fyrir því í grundvallaratriðum, á hverju nefndin byggir þessar till. sínar. Í sambandi við þetta vil ég geta þess, að vera má, að n. hafi ekki borizt allar þær till., sem snerta umsóknir þeirra manna, er í þetta sinn hafa óskað eftir að fá íslenzkan ríkisborgararétt, því að þeir eru miklu fleiri en kemur fram á þskj. 473. Það eru allmargir menn, sem skortir ýmislegt á, að n. gæti tekið tillit til óska þeirra. Ég hef t.d. orðið þess var um eina umsókn, að þau skjöl, sem áttu að fylgja umsókninni, eru nýlega komin fram, og mun n. taka það ásamt öðrum atriðum til frekari íhugunar á milli 2. og 3. umr. Viðvíkjandi till. n. að öðru leyti, þá eru hér þrír menn, sem eru á þskj. 473 og ekki uppfylla nákvæmlega þau skilyrði, sem n. varð að leggja til grundvallar. En umsóknir þessara manna eru þess eðlis, að n. sýndist sanngjarnt og rétt að verða við óskum þessara þriggja umsækjenda. Ég vil í því sambandi fara um þær nokkrum orðum. Það er þá tölul. 13. Það er Guðrún Ólafsdóttir, sem er fædd á Íslandi, hefur heimilisfang sitt nú í Reykjavík, er af íslenzku foreldri og hér upp alin. Fór til Ameríku og dvaldi þar afar lengi. Er nú nýlega komin hingað til lands og er hjá venzlafólki sínu eða skyldfólki hér í Reykjavík. Þessi kona er fædd 1879, svo að hún er mjög við aldur, og ætlar sér að dvelja hér heima það sem eftir er ævinnar. N. sýndist, þar sem svona stendur á, að sjálfsagt sé að verða við óskum þessarar konu, og þess vegna leggur n. til, að hún fái hér íslenzkan ríkisborgararétt, því að með dvöl sinni erlendis hafði hún tapað honum. Þá er tölul. 30. Það er Kolsö, Reidar, stýrimaður í Reykjavík, sem fæddur er í Noregi 1902. Þessi maður kom hingað til íslands 1942. Hann kvæntist íslenzkri konu 1943 og hefur átt hér heima síðan, en stundum hefur hann fallið út af manntali, og það er sakir þess, að hann hefur haft sína atvinnu í siglingum á erlendum skipum. Þessi hjón eiga 3 börn, og jafnan þegar hann hefur haft frí, hefur hann komið hér heim til fjölskyldu sinnar og verið á meðan fríið varaði. En að því loknu hefur hann aftur farið til atvinnu sinnar, til siglinga. Stundum hefur hann verið sem stýrimaður á skipum, en stundum sem skipstjóri. Hann hefur ekki getað fengið hér þessa atvinnu, sakir þess að hann er ekki íslenzkur ríkisborgari, og hefur því ekki getað stundað sína atvinnu hér og orðið þess vegna að leita í siglingar til annarra landa. N. sýndist, þar sem komið er í ljós um jafnlangan tíma, að maðurinn hefur rækt sínar skyldur við sitt heimili og borið mjög fyrir brjósti hag sinnar fjölskyldu og í hvert sinn, sem eitthvert hlé varð á atvinnu hans eða hann hefur fengið frí frá störfum, þá hefur hann komið heim og verið hjá fjölskyldu sinni, að þar sem svo stæði á, þá væri sjálfsagt að verða við óskum þessa manns og velta honum íslenzkan ríkisborgararétt, þar sem enn fremur maðurinn getur ekki annað vegna starfa síns en leitað í burtu, unz hann fær íslenzkan ríkisborgararétt. Þetta sýndist n. svo ríkar ástæður, að það væri hvorki sanngjarnt né rétt að neita manninum um íslenzkan ríkisborgararétt. Þau meðmælaskjöl, sem hann leggur fram, eru hin ágætustu um framkomu hans og hegðun alla, og sú vitneskja yfir höfuð, sem menn hafa um hann, ber honum gott vitni. Fyrir þessar sakir leggur n. til, að hann fái íslenzkan ríkisborgararétt. Þá er þriðji maðurinn. Það er töluliður 33 á þessu sama þskj. Það er Kuhn, Dietrich, námsmaður. Móðir þessa pilts er íslenzk, en dvelur erlendis, er með manni sínum þar. Faðir þessa pilts er mikill Íslandsvinur. Pilturinn var hér um nokkurt skeið. Hann kom hingað til lands 1945 og dvaldi hér þar til í október 1949. Þá fór hann heim til foreldra sinna og dvaldi hjá þeim þar til í fyrra, að hann kom aftur hingað til Íslands. Hér gekk hann í skóla, og prófskírteini hans sýnir, að þessi piltur er ágætlega getinn. Hann hefur í námsgreinum ágætispróf. Og hans meining er að setjast hér að. Honum hefur fallið dvölin svo vel hér heima, að hann hugsar sér að lifa og starfa hér. Undireins og hann kom á s.l. sumri til landsins, fór hann upp í sveit og dvaldi þar fram á haust. Nú mun hann í vetur vera hér hjá frændfólki sínu í bænum við nám, að því er mér er tjáð. Næsta vetur ætlar hann sér á búnaðarskóla hér á landi. Hann hefur í hyggju að gerast bóndi á Íslandi. Honum fellur svo vel við þau störf, að hann kýs sér ekkert annað fremur að ævistarfi. Þar sem svona er nú ástatt um þennan unga mann, öll vitneskja, sem fyrir liggur um hann, er með ágætum, hann er í aðra ætt af íslenzku bergi brotinn, og loks, að faðir hans er mikill Íslandsvinur, þá sýndist nefndinni, að það væri rétt að verða við óskum þessa unga manns. Af þessum ástæðum leggur n. til, að honum verði nú veittur ríkisborgararéttur. Hann er fæddur, þessi piltur, 1934, svo að hann er nú rétt tvítugur að aldri. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða um þetta frekar af hálfu nefndarinnar. Ég ætla mér sé óhætt að taka fram, að það muni ekki vera innan n. neinn ágreiningur um þær tillögur, sem n. flytur og eru á þskj. 473. Á þskj. 474 liggur hér fyrir brtt., en hv. flm. hennar hefur ekki gert grein fyrir henni enn, og ég læt bíða að gera hana að umtalsefni.



Herra forseti. Í þessu frv., eins og það liggur fyrir, er gert ráð fyrir, að þeir nýju ríkisborgarar, sem fá ríkisborgararétt með frv., ef að lögum verður, skuli fyrir það greiða það gjald að skipta um nafn og taka upp íslenzkt heiti. Sá háttur hefur verið hafður á nú í nokkur skipti um þetta efni, að slíkt skilyrði hefur verið sett fyrir veitingu ríkisborgararéttarins. Ég hef flutt brtt. um þetta atriði og þá við þau tækifæri flutt þau rök, sem ég hef talið vera gegn þessari ráðstöfun. Ég skal að þessu sinni ekki rekja þau rök öll, því að ég hygg, að hv. alþm. séu þau kunn í aðalatriðum, frá því að mál þetta hefur verið áður til umr. hér í þessari hv. deild. Ég skal láta mér nægja í þetta skipti að benda á, að það mun vera einsdæmi meðal nágrannaþjóða a.m.k., að slíkt skilyrði sé sett fyrir veitingu ríkisborgararéttar, að menn verði að segja skilið við fyrra nafn sitt og taka upp nýtt. Ég tel, að engin löggjafarsamkoma geti í raun og veru sóma síns vegna sett fyrir veitingu ríkisborgararéttar skilyrði, sem snerta svo náið persónuleg réttindi manna eins og það hlýtur að teljast að fá að bera til æviloka það nafn, sem manni hefur verið gefið í skírninni. Hitt er annað mál, að ég viðurkenni fúslega, að sökum þess, hve íslenzkt mál er sérstætt og lýtur að ýmsu leyti sérstökum reglum, er Íslendingum í þessum efnum nokkur vandi á höndum. Ég viðurkenni fúslega, að það er ekki æskilegt, að í málinu festist erlend nöfn. Þess vegna tel ég réttmætt og sjálfsagt að ganga eins langt og unnt er til móts við það sjónarmið, en án þess þó að skerða bein persónuleg réttindi manna, eins og ég tel að gert verði, ef fullorðinn maður er skyldaður til að leggja til hliðar nafn sitt. Í þessu sambandi vil ég einnig á það minna og undirstrika, að þegar löggjafarsamkoman veitir erlendum mönnum ríkisborgararétt, þá er hún engan veginn að gera ráðstöfun, sem sé þeim mönnum einum í þágu, þannig að ástæða sé til þess að láta þá greiða gjald fyrir, heldur eru það eða ættu að vera einnig íslenzkir hagsmunir að fá nýja og nýta ríkisborgara til starfs í þágu hins íslenzka samfélags. Ég teldi sem sagt mjög æskilegt, ef hægt væri að samelna þetta tvennt, það, að komandi kynslóðir beri sem minnst af erlendum nöfnum, og hitt, að ganga ekki á persónulegan rétt manna með þeim hætti að gera þeim á fullorðinsárum skylt að segja skilið við nafn það, sem þeir hafa borið frá barnæsku. Þetta er hægt að gera með þeim ofur einfalda hætti að leyfa þeim mönnum, sem nú er gert ráð fyrir að verði ríkisborgarar, að halda hinu erlenda ættarnafni sínu, en skylda þá til að taka upp íslenzkt fornafn, en láta síðan börn þessara aðila, þ.e.a.s. alla niðja þeirra, kenna síg við föður sinn með sama hætti og venja er að íslenzkum lögum. Með því móti er hvort tveggja fengið, það er tryggt, að erlend ættarnöfn festist ekki hér á Íslandi, en hitt er líka fengið, að fullorðnum mönnum er ekki lögð á herðar sú skylda að segja skilið við nafn sitt. Hér er um að ræða málamiðlun, sem ég hygg að sanngjarnir menn hljóti við athugun að fallast á að er skynsamleg, og ég skil ekki, að þeir geti haft á móti því, sem hafa haft það sem aðalröksemd, að nauðsynlegt sé að koma í veg fyrir, að óbornar kynslóðir hér á Íslandi beri erlend nöfn. Það er tryggt, ef þessi hugmynd nær fram að ganga, og þá hitt jafnframt, að þau skilyrði, sem ég tel að séu vansæmandi og sett hafa verið nú í nokkur skipti, verði felld niður. Í framhaldi af þessu ætlum við fimm þm. að leyfa okkur að flytja skriflega brtt., sem ég vil leyfa mér að lesa, með leyfi hæstv. forseta. Flm. eru auk mín Helgi Jónasson, Jónas Rafnar, Gils Guðmundsson og Karl Guðjónsson. Till. hljóðar svo: „2. gr. orðist svo: Þeir, sem heita erlendum nöfnum, skulu þó ekki öðlast íslenzkan ríkisborgararétt með lögum þessum fyrr en þeir hafa fengið íslenzkt fornafn. Sama skal gilda um barn, sem fær ríkisfang samkvæmt lögum þessum með foreldri sínu, en kenna skal það sig við föður, móður eða kjörföður samkv. lögum um mannanöfn. Þeir niðjar þessara nýju ríkisborgara, sem fæðast eftir gildistöku laga þessara, skulu á sama hátt kenna sig við föður, móður eða kjörföður.“ Ef þessi till. nær fram að ganga, þá tel ég, að þeir, sem á undanförnum þingum hafa lagt höfuðáherzlu á að koma í veg fyrir, að erlend nöfn skjóti rótum hér á Íslandi, hafi fengið sitt mál fram. Jafnframt er það tryggt, að enginn fullorðinn maður þarf að greiða fyrir ríkisborgararéttinn íslenzka með því að segja skilið við nafn sitt. Mér er persónulega kunnugt um, að fjölmörgum mönnum, sem þessi regla hefur verið látin ná til undanfarið, hefur verið þetta mikið tilfinninga- og sársaukamál. Þeim hefur verið það mjög nauðugt að þurfa að greiða þetta verð fyrir að fá ríkisborgararéttinn. Þess vegna er mikilvægt, að snúið verði nú við á þessari braut. Ég endurtek það enn, að ég ber fulla virðingu fyrir því sjónarmiði, sem flutt hefur verið í þessu máli á undanförnum þingum, að rétt sé að halda tungunni sem hreinastri af erlendum nöfnum, sem ekki lúta íslenzkum lögmálum. Ég tel, að í þessari till. sé þessu sjónarmiði full virðing og viðurkenning sýnd, en hinn mikla kost hennar þann, að með því móti yrði ekki gengið svo mjög á persónulegan rétt nokkurs manns eins og gert mundi vera, ef frv. næði fram að ganga óbreytt.



Herra forseti. Áður en ég sný mér að sjálfu málinu, vildi ég láta í ljós undrun mína yfir því, að flutningsmenn till. þeirrar, sem hér liggur fyrir, virðast telja rétt að vekja athygli utan þings á þessu máli á mjög óþinglegan og að ég vil segja ruddalegan hátt, eins og sjá má af skrifum þeim, sem eru í dagblaðinu Þjóðviljanum í morgun, í sambandi við þetta mál. Og án þess að ég vilji beina því að nokkrum sérstökum af flm. till., þá verður þó að sjálfsögðu 1. flm. að taka á sig heiðurinn af þessum skrifum. Eins og mönnum er í fersku minni, var þetta mál tekið út af dagskrá hér í gær að minni beiðni. Í tilefni af því hefur Þjóðviljinn skrifað nefnda grein, og ég ætla, með leyfi forseta, að lesa smáklausu úr þessari grein: „Málið var á dagskrá Nd. í gær til síðari umr., og hefði mátt ætla eftir þessa afgreiðslu n., að það ætti greiðan gang gegnum þingið.“ (Afgreiðsla n. var sú, að hún mælti eindregið með till.) „En rétt áður en að till. kæmi, tók Bjarni Benediktsson Björn Ólafsson út undir vegg í þingsalnum og talaði geyst yfir honum, ómjúkur á svip. Að því loknu kom Björn dálítið skömmustulegur til forseta og ræddi við hann nokkra hríð, en forseti brosti svolítið háðslega, meðan á því stóð. Svo gerðist það, að forseti tók till. um rannsókn á okri af dagskrá, enda þótt ríflegur fundartími væri enn til stefnu. Verður fróðlegt að sjá, hvort þau öfl, sem vilja hindra rannsókn á okurstarfsemi, eiga svo sterk ítök innan veggja Alþingis, að takist að hindra samþykkt á till. Einars, Lúðvíks og Gunnars, þrátt fyrir eindregin meðmæli allrar nefndarinnar.“ Það er að sjálfsögðu ekki einsdæmi, að mál séu tekin út af dagskrá hér í d., og það er ekki heldur einsdæmi, að Bjarni Benediktsson og ég tölum saman hér í þingsalnum. En ég held, að það sé einsdæmi, að flm. till. hér í þingi láti blað sitt flytja svona lágreist slúður eins og þetta úr þingsölunum. Þó að þetta sé ómerkilegt, þá eru þessi skrif furðuleg og þeim til lítils sóma, sem að þeim standa. Ástæðan fyrir því, að málið var tekið út af dagskrá í gær, var ekki önnur en sú, að ég þurfti að sinna aðkallandi störfum, meðan á þingfundi stóð, og bað þess vegna forseta um að taka málið af dagskrá, svo að það yrði ekki tekið fyrir, ef ég væri ekki á fundi. Ég get huggað hv. flm. með því, að mér vitanlega hefur ekki komið til tals, hvorki í n. né hjá nokkrum nefndarmönnum, að taka aftur þá afstöðu n., sem kemur fram á þskj. 476. N. ræddi þetta mál nokkuð, en eins og tekið er fram í nál., taldi hún sig ekki hafa aðstöðu til að dæma um nauðsyn þeirrar rannsóknar. sem hér er um að ræða. En vegna þess, að mjög hefur verið í hámæli manna á meðal, að okurlánastarfsemi fari hér fram, taldi n. rétt, að reynt væri að fá úr því skorið, hvort nokkur fótur væri fyrir þessu. Þetta hefur sérstaklega komið upp, eins og kunnugt er, í sambandi við gjaldþrot eins fyrirtækis hér í bænum, Ragnars Blöndals h/f. Nú er að vísu svo komið, að segja má, að viðhorfið til nefndarskipunarinnar sé nokkuð breytt, þar sem málið er nú komið í opinbera rannsókn og talið er víst, að það verði rannsakað frá ýmsum hliðum, þ. á m. frá þeirri hlið, sem þessi till. fjallar um. En þrátt fyrir þessa breyttu afstöðu hef ég ekki talið ástæðu til að breyta afstöðu minni í n. og tel þess vegna, að rétt sé að samþ. þessa nefndarskipun. Ég mæli því með því, að till. sé samþ., eins og aðrir nm. Auk þess er ástæða til að ætla, að slík n., sem skipuð er af þinginu í þessu skyni, geti aflað sér víðtækari upplýsinga í málinu en gerast mundi í sambandi við venjulega réttarrannsókn. Ég tel vel farið, ef málið verður athugað ofan í kjölinn, og þar sem hv. flm. hafa mjög látið í það skína í sínum málflutningi hér í þinginu og utan þings í blaði sínu, að þeim væru kunnar ýmsar upplýsingar í málinu. þá er þess að vænta, að þeir leggi nú öll plögg sín á borðið og skýri frá því, sem þeir vita í málinu, þegar þingið hefur skipað n. og hún tekur til starfa. Af ræðum þeirra hefur verið hægt að skilja, að þeir vissu ýmislegt í þessu máli, sem aðrir vissu ekki. Ég get ekki betur séð en að þeim beri nú skylda til. þegar svona langt er komið og n. hefur verið skipuð, að skýra frá því, sem þeir vita í málinu sannast og réttast.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér f. h. okkar flm. að þakka hv. allshn. fyrir skjóta og góða afgreiðslu á þessari till., sem hér liggur fyrir, og mér þykir mjög vænt um, að n. skuli hafa séð nauðsyn á því að láta þessa rannsókn fara fram og mæla með því, að Alþ. grípi til þess ráðs, sem því er heimilað í stjórnarskránni og ekki hefur áður verið gripið til hér hjá okkur, að skipa sérstaka n. innandeildarþingmanna til þess að rannsaka þetta fyrirbrigði, sem við erum allir sammála um að sé meinsemd í okkar þjóðfélagi og þurfi að reyna að finna aðferðir til þess að uppræta. Ég vil þess vegna vonast eftir því. að hv. d. verði við þessum tilmælum frá hv. allshn., sem hér hafa komið fram um, að till. verði samþ. með þeirri breytingu, sem lagt er til að gera þar á. Hv. frsm. n., hv. 3. þm. Reykv. (BÓ), minntist ofur lítið á í sinni annars góðu framsöguræðu, að það hefði verið gefin allskemmtileg lýsing í einu dagblaði bæjarins á smáatburði. sem fram hefði farið hér í þingsalnum. Ég verð nú að segja, að mér finnst það frekar kryddað ofur lítið, ef blaðamennirnir finna upp á að lýsa ofur lítið því, sem gerist hér öðru hverju: það er nú það dauft og leiðinlegt í þingsölunum yfirleitt og lítil afrek, sem unnin eru, að það er rétt eins og ofur lítill pipar í plokkfiskinn að fá svona smágamansamar lýsingar á því, sem þar er að gerast. Ég skal nú ekki segja, hvort þeir kunni að hafa haft einhverjar endurminningar um kátleg og þó öllu leiðinlegri fyrirbrigði, þeir sem þetta hafa skrifað. Það er nefnilega svo, að þótt hv. 3. þm. Reykv. segi, að það komi nú ekki til tals og hafi ekki komið til tals að taka aftur neina afstöðu eða till., þá er þetta þó ekki ótítt fyrirbrigði, því miður, á þessum síðustu og verstu tímum hjá stjórnarmeirihlutanum hér á Alþingi. Frv., sem ég stóð að hér í Nd. sem einn af flm. og samþ. var í þessari d. og sent var til Ed., sent þar til nefndar og mælt einróma með af allri n., og það fjhn. Ed., og útbýtt prentuðu þskj. um að mæla með að samþ. viðkomandi frv., hlaut þá meðferð, að meiri hl. n., stjórnarliðið í n., snerist, þegar kippt var í spottann annars staðar frá, og sami meiri hl. n. sem hafði lagt til að samþykkja þetta frv., lagði síðan til að vísa því til ríkisstj., án þess að nokkur skýring væri gefin á því, hvernig hefði staðið á þessum skyndilegu hughvörfum. Ég veit ekki, hvort það kann að hafa vakað fyrir þeim, sem skrifa, ótti við eitthvað svipað, þegar þessi frekar skemmtilega lýsing var gefin. En a. m. k. er ákaflega gott að fá nú þá yfirlýsingu frá hv. 3. þm. Reykv., að nú komi það ekki til neinna mála að fara að gera svona breytingar á afstöðu nefndar, hún standi við það, sem hún hefur sagt, og það komi ekki til tals að taka aftur þá afstöðu eða þá till. Mér þykir mjög vænt um það, og batnandi mönnum er bezt að lifa. Ég vona, að það sýni sig, að nefndirnar vilji fara að taka þessi mál dálítið fastari tökum og standa við þá afstöðu, sem þær taka. Ég sé, að n. hér eru yfirleitt farnar að gerast allmiklu virkari en verið hefur í þinginu; meira að segja nál. um frjálsan innflutning bifreiða er þegar komið hér fram, og ef þingið stæði nokkrar vikur enn þá, þá gæti ég jafnvel trúað, að hv. fjhn. þessarar d. færi að rumska. Hins vegar býst ég við, að það þurfi allmikið til, og um leið vil ég segja hv. allshn. til hróss, að hún hefur gengið vel fram í að afgreiða sínar till., og mættu aðrar n. þingsins, þær sem nú sofa værast, taka sér hana til fyrirmyndar um slíkt. Ég vil um leið vekja athygli hv. þdm. á því, að með þeirri ákvörðun, ef samþykkt verður nú, að stofna til svona n., erum við að fara inn á nokkrar nýjar leiðir viðvíkjandi því að reyna að tryggja heilbrigði í okkar þjóðlífi. Og ég vil leyfa mér að vonast til þess, að sú tilraun, sem hv. d. gerði með því að samþ. þessa till., mætti ganga vel, mætti sýna það, að Alþ. gæti á þennan hátt, sem annars er óvenjulegur hjá okkur, lagt nokkuð fram til þess að uppræta meinsemd, sem við vitum allir að hefur viðgengizt um þó nokkurt skeið, meinsemd, sem erfitt er að komast að. Og ég vil vonast til þess, rétt eins og við, sem þetta mál flytjum, munum gera það, sem við getum, til þess að stuðla að því, að aðrir þeir, sem jafnvel eru enn þá kunnugri fjármálaheiminum, ekki sízt í Reykjavík, láti ekki sitt eftir liggja, þannig að það verði lagzt á eitt af okkar hálfu til þess að komast fyrir rætur þeirrar meinsemdar, sem þessi hv. d. væri að taka sér fyrir hendur að rannsaka með skipun þeirrar n., sem hér er lagt til. Ég vil svo þakka hv. allshn. enn einu sinni fyrir afgreiðsluna á þessari tillögu.



Herra forseti. Það er sennilega ekki talið að ófyrirsynju, þótt ég segi nokkur orð um þessa till., ekki sízt eftir það, að því hefur verið haldið fram í stjórnmálablaði, sem var vitnað til hér áðan, að ég hefði sérstaka löngun til að leggjast á rannsókn í þessu máli. Mér finnst sú lýsing, sem hv. 3. þm. Reykv. (BÓ) las hér upp af viðtali okkar í gær, benda til þess, að þótt því fari fjarri, að honum standi nokkur agi af mér eða uggur, þá verki ég þannig á suma og ekki sízt þann greinarhöfund og hans félaga, sem þar eiga hlut að, og hef ég ekki þar á móti. En því furðulegra er, að Þjóðviljinn skuli koma með ásökun á mig um það, að ég hafi haft löngun til þess að kveða þessa till. niður eða hindra, að hún kæmi á dagskrá, þar sem ég lét það beinlínis uppi við fyrri umr. þessarar till., að ég væri henni samþykkur og mundi greiða atkv. með henni, ef ég ætti sæti í þessari hv. d., og ég tók það svo skýrt og ótvírætt fram, að ég held, að það hafi meira að segja verið sagt frá því í þessu sama blaði, sem nú er að reyna að lauma inn hjá mönnum, að ég hafi allt aðra afstöðu í þessu máli. En úr því að ég minnist á frásagnir blaða, get ég ekki látið vera að víta það, að annað blað hér í bænum, Alþýðublaðið, hefur hvað eftir annað, - ég hef ekki veitt því athygli, hvort það er í þingfréttum, - en hvað eftir annað í aðalgreinum blaðsins, leiðurum, haldið fram, að ég hafi mótmælt því hér á Alþingi, að okur ætti sér stað, og sagt, að mér væri það með öllu ókunnugt. Allir þeir, sem heyrðu það, sem ég sagði um þetta atriði, þegar það bar á góma, bæði við umr. um þetta mál og í skýrslu hæstv. fjmrh., heyrðu það glögglega, að ég hélt því einmitt fram, að okur væri hér því miður mjög títt. Ég jafnaði því við skattsvik, sem við allir vitum að því miður eru mjög tíðkanleg í þessu landi, og ég sagði, að okur hefði verið hér frá landnámstíð og um alla okkar sögu, og væri vafalaust ennþá. En ég tók undir það, sem hv. 2. þm. Reykv. (EOl) sagði, sem ég er annars ekki alltaf sammála, að þarna væri um afbrot að ræða, sem mjög erfitt væri að festa hendur á og draga sökudólgana til réttmætrar refsingar, og því fremur væri ástæða til þess að hefjast handa og samþykkja þá till., sem hér var borin fram, vegna þess, hversu erfitt væri fyrir réttvísina að hafa hendur í hári þeirra, sem þetta afbrot fremdu. Og ég skoraði einmitt á alla þá þm., sem teldu sig hafa vitneskju um ákveðin tilfelli, ákveðnar sakir, að láta dómsmálastjórninni þá vitneskju í té og hét því með eins sterkum orðum og hægt var að hafa, að þá skyldi ég ekki liggja á liði mínu um, að þau mál yrðu rannsökuð ofan í kjölinn. Þetta veit ég, að þeir þm. muna, sem við þessar umr. voru staddir, og hvað sem öllum skoðanaágreiningi líður, þá verður að segja það eins og er, að það er óviðunandi, það er ósæmilegt, að þegar hermt er frá ákveðnum ummælum, hvort heldur það er þingmanna eða annarra, í blöðum, þá sé þeim algerlega snúið við og það sé sagt, að menn hafi haldið fram gagnólíkum skoðunum við það, sem þeir í raun og veru fluttu. Deiluefnin eru vissulega nóg, þótt menn haldi sig að því, sem menn greinir á um, og menn finni ekki upp að skrökva því upp á andstæðinga sína, að þeir hafi sagt gersamlega allt annað en þeir í raun og veru sögðu. Í sumum öðrum löndum er litið á slíkan málflutning, slíkan fréttaflutning, sem beina lítilsvirðingu á löggjafarþingi þjóðarinnar, ef hann er viðhafður um þá stofnun, og hann er refsiverður sem slíkur. Þó að ég hafi ekki trú á því, að refsingar stoði mikið í þeim efnum, þá er það skoðun mín, að það sé mikilsvert fyrir okkur, sem sitjum á Alþingi, og að því eigum við allir að stefna, að fréttaflutningur frá Alþ. sé réttur. Við vitum, að það er hægt að bregða ýmsum blæ á frásagnir, sem birtast af atburðum, og ég vil ekki segja, að neinn einstakur sé heilagur í sinni frásögn, í því hafa sjálfsagt allir meira og minna brotið af sér, en það á að vera sameiginlegt áhugamál okkar, sem sitjum á Alþ., og það á að vera sameiginlegt metnaðarmál allra, sem við stjórnmál fást, að það lágmark sé gert, að ef höfð eru eftir ummæli, þó að andstæðinga sé, þá séu þau höfð rétt eftir, en ekki gersamlega snúið við. Slíkar frásagnir eru vissulega spillingarmerki í þjóðfélaginu, - spillingarmerki, sem horfa til þess að rugla dómgreind almennings og gera mönnum ómögulegt að gera sér grein fyrir, hvað í raun og veru hefur borið við, þannig að þá skortir forsendurnar fyrir því að dæma um, hvers eðlis þau deilumál eru, sem uppi eru á hverjum tíma. Ég taldi rétt að benda á þetta hér, vegna þess að það er alvörumál út af fyrir sig, og það er sérstök ástæða til þess að vekja athygli á því hér, þó að það mál, sem við ræðum, sé hins vegar slíkt alvörumál, að engin ástæða er til þess að draga athygli manna frá því að öðrum efnum. Ég drap á það á dögunum, að mér þætti ósennilegt, að slíkar misfellur sem þá var talað um hefðu legið fyrir fjármálastofnunum landsins, þegar þær afgreiddu það fjárþrotamál, sem er upphaf þessara umræðna. Ég taldi, að það væri ósennilegt. Síðan hefur ýmislegt komið í ljós um það mál. M. a. birtist s.l. sunnudag, 20. marz, í a. m. k. þremur dagblöðum bæjarins, greinargerð frá Hilmari Stefánssyni bankastjóra Búnaðarbankans, þar sem hann segir, með leyfi hæstv. forseta, m. a.: „Það hefur um fátt verið meira rætt og ritað að undanförnu hér í höfuðstaðnum en fjárþrotabú eins af stærstu verzlunarfyrirtækjum bæjarins, Ragnars Blöndals h/f.“ Ég hegg í það strax, að þarna er talað um fjárþrotabú. Aftur á móti veitti ég því einnig athygli, að hv. 3. þm. Reykv. (BÓ) talaði um gjaldþrot, en bankastjórinn, sem auðsjáanlega vegur og metur hvert orð, sem hann skrifar um þetta, heldur sér við þetta orð: „fjárþrotabú“. Síðan heldur hann áfram með ýmsar bollaleggingar og segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það kom því mjög á óvart, þegar ljóst varð, í hvert óefni hér var komið. Það tók nokkrar vikur að ræða og ráðgera, hvaða ráðstafanir skyldu gerðar til að gera upp þetta fjárþrotabú, enda sjálfsögð skylda, að svo sé á málum haldið, að sem minnst töp verði.“ Svo mörg eru þau orð. Ég hef ekki glöggar fregnir af því, hversu mikið eða stórt þetta fjárþrotabú er. Við könnumst öll við bækling, sem er kallaður „Átján milljónir í Austurstræti“. Jafnvel þótt við gerum ráð fyrir nokkurri afdrift í þeirri frásögn, þá geri ég hiklaust ráð fyrir, að um nokkuð margar milljónir sé þarna að ræða. Ýmsir halda því fram, að töp á þessu fyrirtæki - eða reikningslegar afskriftir er kannske betur orðað - hafi hjá ýmsum aðilum orðið einhvers staðar milli 5 og 7 millj. kr. Sumir nefna hærri upphæðir í því sambandi. Ég skal ekki segja um það. En ef það lætur nærri, að þarna hafi í einni búð, sem við sjáum héðan úr þinghúsinu, tapazt milli 5 og 7 millj. kr. og beinlínis liggi fyrir sannanlegt fjárþrot, sem því nemur, jafnvel þó að vörur fyrirtækisins séu seldar með þeim hætti, sem raun ber vitni um, þá er enginn vafi á því, að hér er um að ræða mestu fjárþrot, sem eitt fyrirtæki hefur enn lent í á þessu landi, svo að mér sé kunnugt um. Nú segir í lögum nr. 25 1929, um gjaldþrotaskipti, á þessa leið: „Hver sá atvinnurekandi eða kaupmaður þar með talin félög, firmu eða einstakir menn, er reka verzlun, útgerð, siglingar, verksmiðjuiðnað eða einhvern slíkan atvinnurekstur sem stöðvað hefur greiðslu á skuldum sinum, enda sjái hann fram á það, að hann geti ekki greitt þær að fullu og fjárhagur hans versnað síðasta reikningsár, er skyldur til þess að gefa bú sitt upp til gjaldþrotaskipta.“ Þetta eru ótvíræð landsins lög. Ég játa, að í ýmsum tilfellum er sennilega erfitt að fara eftir þessu. Við vitum, að atvinnurekstur hér á landi er með þeim hætti, að þar skiptast á skin og skuggar, og það eru mörg dæmi þess, að fyrirtæki hafa verið illa stæð, en rétt við aftur. Það er þess vegna ætíð nokkurt matsatriði þrátt fyrir þessar skýlausu reglur, sem hér eru settar, hvenær eftir þeim verður farið. Vonast ég til þess, að enginn skilji, að ég sé þar með að hvetja menn til að fara í kringum lögin. En það þarf ekki annað en að líta á hag togaraútgerðarinnar t. d., sem Alþingi hefur með opinberum ráðstöfunum talið nauðsynlegt að hlaupa undir bagga með, til þess að við sjáum, að þetta er eitt af þeim ákvæðum, sem skilja verður nokkuð með hliðsjón af atvikum hverju sinni. Jafnframt vil ég skýra frá því, að ég lét kanna það, að þess eru engin dæmi, að dómsmrn. eða almannavaldið sjálft hefjist handa um það og skerist í leikinn og knýi menn til þess að gera sig gjaldþrota samkvæmt þessu ákvæði, enda vantar dómsmálastjórnina, löggæzluna í landinu, vitanlega öll skilyrði til þess að vera svo kunnug hag einstakra fyrirtækja, að það geti náð nokkurri átt, að á henni hvíli slík skylda. En þess er þó að gæta, að þarna í 1. gr. gjaldþrotalaganna er fyrirmæli um það, að undir vissum kringumstæðum er skyldugt fyrir fyrirtæki að lýsa sig gjaldþrota. Við sjáum hins vegar, að bankastjórinn, sem skrifar greinargerðina, sem birtist í Morgunblaðinu 20. marz, segir, eftir að hann er búinn að gefa í skyn m. a., - já, gefa í skyn, það er ómögulegt að skilja ummælin öðruvísi, - að bókhald fyrirtækisins hafi verið - við skulum nota vægt orð - athugavert. Eftir það segir hann þau orð, er ég áður vitnaði til: „Það kom því mjög á óvænt, þegar ljóst varð, í hvert óefni hér var komið. Það tók nokkrar vikur að ræða og ráðgera, hvaða ráðstafanir skyldu gerðar til að gera upp þetta fjárþrotabú, enda sjálfsögð skylda, að svo sé á málum haldið, að sem minnst töp verði.“ En er það sjálfsögð skylda? Ég spyr, eftir að ég er búinn að lesa upp 1. gr. gjaldþrotalaganna, sem enn er í gildi hér á landi: Er það sjálfsögð skylda, að fjármálastofnanir þjóðarinnar undir öllum kringumstæðum hugsi um það eitt, að sem minnst fjártöp verði? Eru ekki fleiri atriði, sem hér koma til, og ekki sízt þeir, sem falin er forsjá á sparifé þjóðarinnar, verða að sjá um? Ég tel, að ef gjaldþrotalögin eru lesin lengra, þá komi þar glögg leiðbeining fyrir þá, sem hér eiga hlut að máli. Þar segir í 7. gr.: „Þegar skiptaráðandi hefur úrskurðað gjaldþrotaskipti, skal þrotamaður tafarlaust leiddur fyrir lögreglurétt og þar skýra frá ástæðunum til gjaldþrotanna, gera grein fyrir tekjum sínum og gjöldum á s.l. missirum og hvernig fénu hafi verið varið. Hafi þrotamaður verið bókhaldsskyldur, skal hann og gera grein fyrir bókhaldi sínu og efnahagsreikningi, og virðist dómara vera ástæða til, skal hann láta sérfróða menn endurskoða bókhald ásamt eigna- og skuldaframtali þrotamanna, svo fljótt sem verða má, á kostnað búsins. - Sé um félag eða firma að ræða, er gjaldþrota hefur orðið, skal framkvæmdastjóri þess, forráðamenn eða stjórnendur, svo og endurskoðendur reikninga þess, mæta fyrir lögreglurétti og gera grein fyrir ástæðunum til gjaldþrotanna.“ Þarna kemur glögglega fram, að löggjafinn telur, að það eitt skipti ekki öllu máli, að hver reyni að bjarga sem mestu af sínu fé og lánsstofnanir t. d. verji sig tapi, heldur skipti það einnig mjög miklu máli, að kannað sé til hlítar, hvað af peningunum hefur orðið, ef gjaldþrot verður. Ég bið menn um að misskilja mig ekki í því, að ég held því alls ekki fram, að bankastjóri - í þessu tilfelli Búnaðarbankans - og aðrir bankastjórar, sem hér eiga hlut að máli, hafi sjálfir brotið landsins lög með þessu. Ég held því ekki fram; ég segi ekkert um það, að þeim hafi borið skylda til þess að hlutast til um, að þetta fyrirtæki yrði gjaldþrota. En ég mótmæli eindregið því, sem hér kemur fram hjá bankastjóra Búnaðarbankans, að það sé sjálfsögð skylda, að svo sé á málum haldið, að sem minnst töp verði. Ég segi: Það fer alveg eftir atvikum, hvort það á að halda þannig á málum eða ekki. Og ef það er rétt, að hér sé um mesta fjárþrotamál að ræða, sem enn fara sögur af hér á landi, þá er það vissulega nauðsynlegt, það er þjóðarnauðsyn, að það verði kannað til hlítar, hvað af þessu fé hefur orðið. Ég vek athygli á því, að ef fyrirtækið hefði orðið gjaldþrota, þá hefði af sjálfu sér leitt réttarrannsókn á öllum þessum atriðum. Og ég vil segja það eins og er, að við það, að hindrað var, að fyrirtækið yrði gjaldþrota, vegna þess, að því er hér kemur fram í þessari skýrslu bankastjórans, að það var skoðuð frumskylda að sjá um, að bankarnir töpuðu sem minnstu, - að við það hefur hvers konar orðrómur og söguburður um spillingu í íslenzku fjármálalífi og þjóðlífi fengið margfaldan byr undir vængi. Ég fullyrði, að það er margra milljóna virði, það er milljónatuga virði að kanna það til hlítar, hvort þær sagnir eru réttar, sem um þessi efni ganga, og ef þær eru réttar, að uppræta þá hneykslið til fulls. Ég hef gert mér grein fyrir, að mér yrði legið á hálsi fyrir það sem dómsmálaráðherra að skerast ekki í þennan leik. Ég hef reynt í störfum mínum sem dómsmrh. að halda á þeim óhlutdrægt. Á þeim manni, sem með þau mál fer, brotna ýmis veður, og ýmsum sýnist sitt hvað um það, sem hann gerir. Mér er þetta ljóst. En það er eitt, sem hann verður að fylgja sjálfur og vera öruggur um að fylgja: Sinni eigin sannfæringu um að gera ekki upp á milli um rannsóknarfyrirskipanir, málshöfðanir og það, sem til hans tekur í þessum efnum. Honum getur brugðizt eins og öðrum, honum getur missýnzt, en hann verður a. m. k. að vera sannfærður um það með sjálfum sér, að hann sé að gera rétt. Eftir þeim reglum, sem fylgt hefur verið, var dómsmálastjórninni ómögulegt að skerast í þetta mál, eftir að búið var með atbeina bankanna að semja um það eins og gert var, þangað til eitthvað annað gerðist í málinu. Við skulum aðeins hugsa okkur, hvernig færi, ef ætti að fara eftir öllum þeim orðróm, sem hér kemst á kreik. Við skulum taka það litla dæmi, sem hv. 3. þm. Reykv. vitnaði í hér í upphafi máls síns. Við, hann og ég, töluðum hér saman í gær, og það er strax orðin meginfrétt í blaði, að við höfum verið að koma okkur saman um að kveða þessa rannsókn niður. Annað dæmi: Ég tala hér á Alþingi og segi hiklaust: Það á sér stað okur á Íslandi. - Þegar sú fregn er komin í Alþýðublaðið, þá er það: „Einfeldningurinn í dómsmálaráðherrastöðu“ segir: Það er ekkert okur á Íslandi. - Þannig gengur fréttaflutningurinn, og þannig myndast sögur meira og minna að tilefnislausu. Það tjáir ekki fyrir dómsmrh. að sitja og ætla að steypa sér yfir menn, meðan hann hefur ekki annað en söguburð, hversu ríkur sem hann kann að vera, til þess að halda sér að. Hann verður að byggja ráðstafanir sínar á staðreyndum, á ákveðnum atvikum, og fylgja síðan málum fram eftir því. Ég játa það, að ég gerði það í þessu máli rólegri en oft áður, vegna þess að ég hugði, að ef eitthvað væri til í þeim söguburði, sem uppi var, þá mundi brátt að því koma, að dómsmálastjórninni gæfist færi á að skerast í þennan leik. Og það leið heldur ekki á löngu þangað til formaður bankaráðs Búnaðarbankans taldi, og ég hygg það mjög vel farið, að hann taldi rétt að hnekkja ásökunum, sem á hann voru bornar sérstaklega í þessu máli, með því að biðja um réttarrannsókn. Það sýnir, að hann telur málstað sinn vera slíkan, að hann verði sterkastur með því, að allt liggi hreint fyrir í málinu af hans hálfu. Honum hefði vel getað nægt að biðja bara um málshöfðun á þann, sem bar á hann sakir. Þá hefði ég eftir landsins lögum verið skyldugur til að höfða það mál, og sá, sem ummælin hafði í frammi, orðið dæmdur jafnvel án tillits til þess, hvort ummælin voru rétt eða röng, ef hann sjálfan brast möguleika til að færa sönnur á sitt mál. Hv. þm. Str. kaus ekki þann kost. Hann kaus þann kost að óska eftir því, að rannsókn færi fram á vissum atriðum, sem hann taldi meginmáli skipta, að fram færi hlutlaus réttarrannsókn um það, hvort þau stæðust eða ekki, og síðan - og fyrst eftir að niðurstaða þeirrar rannsóknar lægi fyrir - yrði tekin ákvörðun um það, hvort höfða ætti mál út af þessum meiðandi ummælum. Ég tel, að hv. þm. Str. hafi í því máli komið skörulega fram og það megi þakka honum fyrir það, að með þessu hafi hann í raun og veru opnað dyrnar, snúið lyklinum til að opna dyrnar, sem bankarnir og aðrir aðilar áður voru búnir að loka að rannsókn málsins. Ég sé að vísu, að Þjóðviljinn heldur því fram í morgun, að: „Dómsmálaráðherra vill ekki láta rannsaka Blöndalsmálið. - Réttarrannsóknin tekur aðeins til ásakana Jónasar á Hermann,“ stendur í því blaði, og styður þá fullyrðingu, ef ég má, með leyfi hæstv. forseta, við þessa frásögn: „Þjóðviljinn sneri sér í gær til sakadómara og spurðist fyrir um það, hvernig rannsókn þessari yrði háttað. Kvað hann dómsmrn. hafa mælt svo fyrir, að hún skyldi bundin við þau atriði, sem máli skipta um sanngildi ásakana Jónasar Jónssonar gegn Hermanni Jónassyni, svo og önnur þau atriði, sem rannsóknin sjálf kann að gefa tilefni til.“ Af þessari frásögn dregur svo blaðið þá ályktun, að ég vilji ekki rannsókn á þessu svokallaða Blöndalsmáli. Ég spyr nú hv. þingheim: Hvað felst annað í rannsóknarfyrirskipuninni, sem Þjóðviljinn segir rétt frá að efni, þar sem segir, „að rannsaka á önnur þau atriði, sem rannsóknin sjálf kann að gefa tilefni til,“ - hvað felst annað í þessu en að ef eitthvað tortryggilegt kemur upp í rannsókninni, sem Hermann Jónasson hefur óskað eftir, þá beri sakadómara að halda þeirri rannsókn tafarlaust áfram? Þetta virðist vera eins skýrt og frekast er unnt. Og ég vil taka það fram, að þessi almenni fyrirvari, sem þarna er á rannsóknarskipuninni, er ekki sérstakur miðað við þetta mál, heldur yfirleitt tíðkaður, ef nokkur ástæða þykir til, í sams konar fyrirmælum frá ráðuneytinu. Ég tel rétt, að það komi fram, að nú þegar er komið í ljós við þessa rannsókn atriði, sem hefur gefið sakadómara samkv. þeirri fyrirskipun, sem ég gaf honum, ástæðu til að færa mjög út vettvang rannsóknarinnar. Fyrir rétti í þessu máli mætti í morgun Jón Guðmundsson, löggiltur endurskoðandi, Nýjabæ á Seltjarnarnesi, og það er rétt, að ég lesi upp útskriftina, til þess að ekki verði sagt, að ég hafi hlaupið þar yfir neitt: „Mættur er sem vitni Jón Guðmundsson löggiltur endurskoðandi, Nýjabæ á Seltjarnarnesi, 56 ára. Áminntur um sannsögli. Hann er meðeigandi að endurskoðunarskrifstofu N. Manscher & Co. hér í bænum og hefur starfað í þeirri skrifstofu, síðan hún var stofnuð árið 1937. Skrifstofan hefur haft með höndum endurskoðun á bókhaldi Ragnars Blöndals h/f frá stofnun þess félags og einnig á bókhaldi verzlunar Ragnars Blöndals, sem var fyrirrennari hlutafélagsins. Bókhald hlutafélagsins árið 1953 og síðan hefur verið fært í endurskoðunarskrifstofunni. Vitnið fullyrðir, að Hermann Jónasson, fyrrverandi ráðh., hafi aldrei, sér vitanlega, verið við nefnd fyrirtæki riðinn og að hann hafi aldrei verið bókfærður sem eigandi að neinum hluta í þeim eða hlotið neinar tekjur frá þeim. Vitnið hefur ekki í höndum fullkominn lista yfir skuldheimtumenn félagsins, en telur, að hrl. Ólafur Þorgrímsson muni helzt hafa þann lista. Upplesið. Staðfest. Aðspurður skýrir vitnið svo frá, að hann hafi ekki vitað annað en að bókhald Ragnars Blöndals h/f væri í samræmi við hag félagsins, þar til nú eftir áramótin, að í ljós kom, að framkvæmdarstjórinn hafði haldið einhverjum skuldaskilríkjum utan við bókhaldið og leynt vitnið þeim. Vitnið veit ekki, hve háum upphæðum þessi skilríki nema, en þær munu vera talsvert háar. Skattstofan í Reykjavík hefur fyrir fáum dögum fengið í sínar hendur allt bókhald fyrirtækisins frá vitninu. Bókhald fyrirtækisins er ekki fært til enda, og hefur vitnið farið fram á það við skattstofuna að fá það afgreitt sem fyrst til að geta lokið því. Upplesið. Staðfest. Dómari kvað þá upp svofelldan úrskurð: Þar sem fram er komin umsögn endurskoðanda verzlunarfyrirtækisins Ragnars Blöndals h/f um, að bókhaldsgögn þau, sem hann fékk í hendur frá félaginu, hafi ekki verið í samræmi við raunverulegan hag félagsins, heldur hafi ýmsum skuldaskilríkjum verið haldið utan við bókhaldið, þykir rétt, að dómurinn taki allt bókhald og bókhaldsgögn Ragnars Blöndals h/f í sínar vörzlur. Leita má að bókhaldsgögnum þessum, þar sem þau eru talin vera, og leita má í hirzlum. Því úrskurðast: Dómurinn tekur allt bókhald og bókhaldsgögn Ragnars Blöndals h/f í sínar vörzlur. Leita má að gögnum þessum, þar sem þau eru talin vera, og leita má í hirzlum. Valdimar Stefánsson.“ Með þessu er komið það, sem koma þurfti, möguleiki til þess að kanna þetta mál af réttvísinnar hálfu alveg ofan í kjölinn, enda var vitað mál, ef marka mátti þær frásagnir og þann orðróm, sem gekk, að strax og slík rannsókn hæfist, sem hv. þm. Str. óskaði eftir, mundi sjálft aðalmálið dragast þar inn í. Vitanlega var það ómögulegt fyrir dómsmálastjórnina að láta það líðast, eftir að fram kemur, að löggiltur endurskoðandi lýsir því yfir fyrir dómi, að hann hafi ekki fengið rétt gögn til þess að gera bókhaldið eftir, að slíkt yrði ekki rannsakað til hlítar. Þá varð að halda áfram. Þar var komið það tilefni til áframhaldandi rannsóknar, sem ég gerði ráð fyrir í rannsóknarfyrirskipun minni. Um þetta mál skal ég svo ekki frekar ræða á þessu stigi. Ég vil ekki vera með ásakanir á neinn í þessum efnum á þessu stigi. Ég tel, að það moldviðri, sem upp um þetta hefur verið þyrlað, sé að ýmsu leyti skiljanlegt, vegna þess að þegar slíkir atburðir gerast, að í fyrirtæki, ekki veigameira en þessi búð niðri í Austurstræti er, tapast jafnmargar milljónir og þar hafa tapazt, þá er ekki aðalatriðið fyrir fjármálastofnanir þjóðarinnar að hugsa um, hvort þær tapi einni milljón meira eða minna á því fyrirtæki, heldur að kanna til hlítar, hvernig á þessu stendur og hvort hér er um að ræða viðtækari meinsemd í okkar fjármálalífi en við áður höfðum gert okkur grein fyrir. Ég fagna því mjög, ekki að þessi ósköp skuli hafa gerzt, heldur fagna ég því, að nú skuli vera búið að opna þær dyr, sem áður var gerð tilraun til þess að loka, um leið og ég fagna því, að þessi till., sem hér er borin fram, skuli væntanlega ná samþykki, hafa hlotið a. m. k. einróma stuðning n., vegna þess að almenningur á heimtingu á því, að hér sé gengið alveg milli bols og höfuðs á spillingu, ef um spillingu er að ræða, og ef um ósannan söguburð er að ræða, þá eiga þeir, sem fyrir röngum sökum eru hafðir, einnig rétt á því að verða hreinsaðir.



Herra forseti. Í framsöguræðu, sem hv. 3. þm. Reykv. (BÓ) hafði fyrir nál. á þskj. 476 um okur, gaf hann í skyn, að ég hefði á einhvern hátt stuðlað að því, sem stóð í þeim skrifum, sem um þetta mál birtust í Þjóðviljanum í gær, og vil ég upplýsa hv. þm. um, að það er á misskilningi byggt. Ég hafði engar viðræður átt við blaðamenn Þjóðviljans um málið.  Ég vil svo að lokum mega treysta því, að þeirri n., sem kann að verða kosin hér til rannsóknar á okri, megi vel farnast í sínum störfum. Ég þykist vita það líka eftir þau mjög svo sterku ummæli, sem hæstv. dómsmrh. hefur haft um þetta mál, að það muni ekki standa á því, að væntanlegri n. verði fengin í hendur öll þau gögn, sem hún óskar eftir, bæði frá einstaklingum, hlutafélögum og bönkunum, þessu máli viðkomandi.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til þess að láta með fáeinum orðum í ljós ánægju mína yfir þeim skörulegu ummælum, sem hæstv. dómsmrh. viðhafði hér áðan um vilja sinn og dómsmálastjórnarinnar til þess að láta kafa til botns í því fjármálahneyksli, sem gerzt hefur í sambandi við fjárþrot verzlunarfyrirtækisins Ragnars Blöndals h/f. Ég vænti þess, að sú verði niðurstaða þess máls, að allt verði þar leitt í ljós, sem ástæða er til þess að í ljós komi, svo að ekkert verði í framtíðinni á huldu varðandi það mál. Ég hugleiddi það stundum, meðan sögusagnir gengu í bænum fyrst varðandi þetta mál, líkt og hæstv. dómsmrh. lýsti í ræðu sinni áðan, að svo virtist sem fyrirtæki þetta væri skylt til þess samkvæmt gildandi landslögum að framselja bú sitt til gjaldþrotaskipta. Á því gæti varla leikið nokkur vafi, að fyrirtækið ætti ekki fyrir skuldum, og að það væri á vitorði eigenda og forsjármanna fyrirtækisins, að það ætti ekki fyrir skuldum, og að önnur þau atriði, sem jafnframt eru skilyrði þess, að fyrirtæki sé skylt að framselja bú sitt til gjaldþrotaskipta, væru einnig fyrir hendi. Mér virtist þetta, samkv. því, sem sagt var manna á meðal og fram hafði komið í blöðum, vera svo augljóst, að það væri farin að verða ástæða til þess fyrir dómsmálastjórnina að hefjast handa í þessum efnum. En tilefnið kom, sem betur fer, í rannsóknarbeiðni hv. þm. Str., Hermanns Jónassonar, form. bankaráðs Búnaðarbankans, sem gerð var í tilefni af flugriti Jónasar Jónssonar. Þó að sú rannsóknarbeiðni snerti að vísu, eins og raunar var við að búast, fyrst og fremst þau málsatriði, sem rætt var um í nefndum bæklingi, þá virðist það ætla að verða niðurstaða málsins, að það verði rannsakað í heild, og fagna ég því fyrir mitt leyti mjög, að svo skuli verða. Á því virðist enginn vafi leika, að hér í bænum er um að ræða ýmiss konar fjármálaspillingu, sem nauðsynlegt er fyrir dómsmálastjórnina og réttvísina að kafa til botns í og gera sitt ýtrasta til að útrýma. Þetta mál virðist einmitt vera tilefni til þess að gera ráðstafanir í þá átt. Ég endurtek sem sagt, að ég fagna því fyrir mitt leyti, að skriður skuli vera kominn á málið, og vænti þess, að þannig verði áfram haldið, að það upplýsist að fullu. Þetta var þó ekki tilefni þess, að ég kvaddi mér hljóðs, heldur annað atriði í ræðu hæstv. dómsmrh. Hann vék nokkrum orðum að því, að blað flokks míns hefði haft ranglega eftir ummæli sín á Alþ. við fyrri hluta umræðu þessa máls. Ég hef aflað mér upplýsinga um, hvað í Alþýðublaðinu hefur um þetta mál verið sagt, og mér er sagt, að í þingfréttum blaðsins hafi aldrei verið vikið einu orði að umræðum um þetta mál, heldur aðeins sagt frá, að till. hafi komið fram og hverjir hafi verið flutningsmenn hennar, hins vegar hafi einum tvisvar eða e. t. v. þrisvar sinnum verið vikið að umræðunum í forustugreinum blaðsins. Þó að ég minnist þess ekki sjálfur, með hverjum hætti það hafi verið, dreg ég engan veginn í efa, að hæstv. dómsmrh. hafi þar skýrt rétt frá, að ummæli sín um þetta efni hafi þar verið rangfærð, og skal ég gjarnan taka fram, að það harma ég og tel skyldu blaðsins að leiðrétta það, sem þar kann að hafa verið rangsagt. En jafnframt vék hæstv. dómsmrh. að atriði, sem ég hef sjálfur margoft hugleitt áður, þ. e. varðandi fréttir blaðanna af þingfundum, af þeim umræðum, sem hér fara fram. Um það mál er það skemmst að segja, að þeim er mjög ábótavant, svo ábótavant, að það er íslenzkum blöðum til skammar, svo ábótavant, að ég hef oft hugleitt það og rætt það við mér fróðari menn í lögum, hvort ekki væri ástæða til þess að gera lagalegar ráðstafanir til að tryggja, að þingmenn þurfi ekki að þola það, að í blöðum séu beinlínis ranghermd eftir þeim ummæli, sem þeir viðhafa hér í þessum ræðustóli. Það er algerlega rétt, sem hæstv. dómsmrh. sagði, að hér er ekkert smámál á ferðinni. Hér er mál, sem snertir sóma löggjafarsamkomunnar og einn af hornsteinum lýðræðis og málfrelsis í landinu. Ef þingmenn geta átt von á því, að í blöðum sé því algerlega snúið við, jafnvel í feitletruðum fyrirsögnum, sem þeir segja hér á hinu háa Alþingi, þá er í raun og veru grundvellinum kippt undan því, að sómasamlegar og málefnalegar umræður geti farið fram um þjóðmál í landinu. Víða annars staðar lítur blaðamannastéttin á það sem helga skyldu sína, sem eina af frumskyldum sínum, að hafa bein ummæli ávallt rétt eftir. Hitt er svo annað mál, að þeim má í frásögnum og túlkun gefa mismunandi blæ, og um það er ekki að sakast. En séu ummæli höfð eftir, eiga þau að sjálfsögðu að vera rétt höfð eftir. Á þessu hefur því miður verið mjög mikill misbrestur. Og þannig er mál með vexti, að blað hæstv. dómsmrh., sem er langstærsta og langútbreiddasta blað landsins, hefur ekki verið eftirbátur annarra blaða um þetta efni, nema síður væri. Morgunbl. er svo stórt blað, svo miklu stærra en öll önnur blöð landsins, að það ætti að hafa bezt skilyrði til þess allra blaða að flytja t. d. mjög ýtarlegar og greinargóðar fréttir frá umræðum á Alþingi og gæta þess, að fram komi öll meginatriði í umr. um mál. Ég veit, að öllum hv. alþm. er ljóst, að mikið skortir á, að svo sé, og skal ég þó ekkert sérstaklega deila á Morgunblaðið í þessum efnum frekar en önnur blöð, heldur ræða hér blaðamennskuna almennt. Þó get ég tekið fram sem eins konar kvittun, ef svo mætti segja, fyrir það dæmi, sem hæstv. dómsmrh. nefndi, að sjálfur hef ég oftar en einu sinni orðið fyrir því, að hans málgagn hafi alveg snúið við merkingu í orðum, sem ég hef hér viðhaft í þessum ræðustól. Ég man t. d. eftir því einu sinni, um það leyti sem ég var að hefja afskipti af stjórnmálum, að það var gert á mjög áberandi hátt. Ég bað þá Morgunblaðið fyrir leiðréttingu á þessum ummælum, örstutta - þetta var fyrir tíu árum - og tví- eða þríbað um birtingu hennar, en var um það synjað. Lesendur blaðsins, sem ekki lesa önnur blöð, hlutu að standa áfram í þeirri meiningu, að ég hefði sagt allt annað en ég hafði sagt. Eftir því sem árin færast yfir mann, þó að þau séu ekki orðin mörg enn, verður maður smám saman minna viðkvæmur í þessum efnum, þó að maður ætti í raun og veru ekki að vera það, þó að maður ætti í raun og veru alltaf að halda áfram að gera þá kröfu, að það, sem kemur fram í blöðum um umræður, a. m. k. hér á Alþingi, sé rétt og ekkert annað en það, sem er rétt. Ég skýt því fram hér í tilefni af þessum umræðum, hvort ekki væri rétt að taka ákvæði í refsilögin um, að það skuli varða refsingu að skýra beinlínis eða vísvitandi rangt frá ummælum, sem annar maður viðhefur almennt eða í stjórnmálaumræðum, eða jafnvel að það yrði bundið við Alþ. eitt. Allir þekkja í meginatriðum ákvæði meiðyrðalöggjafarinnar og hversu ströng þau eru. Með tilliti til þess, hve ströng þau eru, er það í raun og veru furðulegt, að ekki skuli vera í íslenzkum refsilögum nein ákvæði, sem hægt væri að beita til refsingar, ef skýrt er beinlínis - og e. t. v. vísvitandi - rangt frá staðreyndum, t. d. ummælum manns algerlega snúið við. En mér er sagt svo, að eins og ákvæði gildandi laga séu, þá sé það ekki talið refsivert, ef ekki verði talið um meiðyrði að ræða. Ég hef oft hugleitt, með hvaða hætti væri hægt að koma slíkum ákvæðum inn í refsilög, og játa fullkomlega, að það mundi verða miklum erfiðleikum bundið. Þeir, sem ég hef leitað til um þetta, hafa ekki getað bent mér á leið, sem væri fullnægjandi og næði markmiði sínu. En því vildi ég skjóta fram í þessu sambandi til hæstv. dómsmrh., því að mér virtist það af ræðu hans áðan, að hann gerði sér fyllilega grein fyrir nauðsyninni á því, að eitthvað verði hafizt handa í þessum efnum. og skaðsemi þess, að það skuli geta komið fyrir og látið óátalið, að rangur fréttaflutningur, t. d. héðan af löggjafarsamkomunni, eigi sér stað, hvort hann vildi ekki hugleiða eða láta athuga, hvort ekki væri ástæða til þess að breyta refsilögunum með einhverjum hætti í þá átt, að rangur fréttaflutningur af stjórnmálaumræðum, jafnvel þótt bundið yrði við Alþ., yrði með einhverjum hætti látinn varða við lög. Eins og ég sagði áðan, hlýtur einmitt þetta, að tryggja sannar og réttar frásagnir, heiðarlegar frásagnir af stjórnmálaumræðum, að teljast til þeirra ráðstafana, sem getur ekki verið um deilt að eru nauðsynlegar til að vernda lýðræðið í landinu.



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá liða að segja hér nokkur orð í tilefni af þeirri mjög svo athyglisverðu ræðu, sem hæstv. dómsmrh. hélt hér áðan. Ég vil fagna því, að þetta mál, sem hér hefur verið til umræðu og er raunverulega ástæðan fyrir þeirri till., sem hér er til umr., þ. e. fjárþrotamál verzlunarinnar Ragnars Blöndals h/f, virðist nú vera komið á það stig, og ég vil mega treysta því, að þau ummæli hæstv. dómsmrh. séu rétt, að málið sé komið á það stig, að það verði nú rannsakað allt ofan í kjölinn. Hins vegar vil ég líka vekja athygli á því, að ég er ekki alls kostar ánægður með ummæli hæstv. dómsmrh. og íslenzkt réttarfar þar með, að því leyti, að þetta mál, eins og það virðist nú liggja fyrir, hefði að öllum líkindum ekki verið rannsakað, ekki farið fyrir dómstóla, ef sú tilviljun, ég vil orða það svo, hefði ekki ráðið, að hv. þm. Str. (HermJ) sá sig tilneyddan eða taldi ástæðu til að óska rannsóknar fyrir sína hönd út af ummælum, sem um hann voru höfð persónulega. Hæstv. dómsmrh. las hér upp útskrift úr réttarhöldum áðan í sambandi við þetta mál. Þar er því lýst, að þetta fyrirtæki hafi látið endurskoðanda eða endurskoðunarfirma færa bókhald sitt, til að gefa sér aukið traust væntanlega, til að láta svo líta út í augum lánsstofnana m. a., að þetta væri traust og öruggt fyrirtæki, sem hefði sitt bókhald hjá endurskoðanda. En við réttarrannsóknina kemur í ljós, að endurskoðunarfirmað og endurskoðandinn fær ekki í hendur öll gögn fyrirtækisins. Bókhaldið er þar með falsað og það á mjög alvarlegan hátt. Jafnvel þetta atriði, þó að við sleppum öllu okri, er eitt svo alvarlegt og svo geigvænlegt að hugsa sér það, að fyrirtæki, sem þannig hagaði sér, gat sloppið við réttarrannsókn, þó að það væri komið í fjárþrot, að ég vil vekja alveg sérstaka athygli á því. Ég furða mig á því, að íslenzku réttarfari skuli svo háttað, að þannig hlutir geti átt sér stað, án þess að kært sé yfir. Ég skal taka það fram, að ég er ekki löglærður maður, og þess vegna vil ég beina þeirri fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. í sambandi við þetta mál, hvort það sé alveg áreiðanlega rétt, ef tilefni hefði ekki komið frá hv. þm. Str. og ósk um að rannsaka þetta mál eða hans aðild að því, að dómsvaldinu hafi verið ókleift að hefja þessa rannsókn. Hæstv. dómsmrh. las hér upp 1. gr. gjaldþrotalaganna, þar sem svo er ákveðið, að sé fyrirtæki gjaldþrota, geti ekki staðið við sínar skuldbindingar, greitt skuldir sínar, þá skuli því skylt að gefa sig upp til gjaldþrotaskipta. Nú lá það fyrir alveg ótvírætt og sannanlega, að þetta fyrirtæki var gjaldþrota, eins og hv. 3. þm. Reykv. (BÓ) orðaði það. Það var gjaldþrota. Vörubirgðir þess höfðu verið seldar. Það var hætt starfseminni, og það lá augljóslega fyrir, a. m. k. ómótmælt. Því var haldið fram opinberlega, og því hafði ekki verið mótmælt af viðkomandi aðilum, að þeir hefðu gefið eftir svo og svo mikið af skuldum sínum, þannig að það átti að vera ljóst, að fyrirtækið gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar, ekki greitt skuldir sínar. Fyrirtækið var sem sagt gjaldþrota. Það vissu allir. En samt sem áður taka einstakir aðilar sig saman um það að koma málinu þannig fyrir, að fyrirtækið gefi sig ekki sjálft upp til gjaldþrotaskipta. Þeir sætta sig við að gefa eftir án þess að kæra út af málinu eða óska eftir rannsókn. Eina atriðið, sem eftir er í þessu máli, er það, að forstjóri eða framkvæmdarstjóri fyrirtækisins eða stjórn fyrirtækisins gangi fram fyrir skjöldu, fari til dómsmálastjórnarinnar og óski eftir gjaldþrotarannsókn, - gefi sig upp sem gjaldþrotabú. Það er eina atriðið, sem eftir er. Öll önnur atriði varðandi málið eru ljós. Allt annað er staðreyndir. Það á ekki fyrir skuldum. „Lagerinn“ er seldur og húsnæðið leigt. Fyrirtækið hættir störfum. Var þetta ekki nægilegt tilefni fyrir dómsmálastjórnina til að hefjast handa, til að hefja rannsókn? Þurfti að bíða eftir því, jafnvel í lítilli von, að einhver aðili kærði út af einhverju atriði, sem svo gat dregið rannsóknina áfram út í það að verða allsherjarrannsókn? Var það nauðsynlegt? Og sýna ekki öll atriði, m. a. sá réttarútdráttur, sem hér var lesinn upp, að það hefði verið þessu þjóðfélagi algerlega nauðsynlegt til þess að komast fyrir þá spillingu, sem hér er á almannavitorði, að rannsókn hefði verið látin fara fram í þessu máli? Er það ekki nauðsynlegt, t. d. fyrir bankana, að fá það staðfest með rannsókn, að fyrirtæki geti látið löggiltar endurskoðunarskrifstofur, löggilta endurskoðendur, færa bókhald sitt árum saman, en bókhaldið er algerlega rangt, upplýsingarnar, sem lánsstofnanirnar fá frá löggiltum endurskoðanda, eru algerlega einskis virði? Og er það ekki skylda réttvísinnar, þegar fyrir liggur jafnhávær orðrómur og jafnmiklar sannanir og hér lágu fyrir í þessu máli, að hefja rannsókn? Og ég vil enn spyrja: Hefur ekki hæstv. dómsmrh. látið hefja rannsóknir í hliðstæðum málum, ekki sams konar, en sambærilegu máli, án þess að bein kæra lægi fyrir? Í þessu máli hér var fyrst og fremst um að ræða og fyrst og fremst rætt um okurlánastarfsemi. Síðan hefur komið í ljós ýmislegt annað, t. d. þetta, sem ég var að tala um bókhaldið, en það, sem fyrst og fremst var rætt um, var okurlánastarfsemin. Þessi okurlánastarfsemi er ólögleg í okkar þjóðfélagi og bönnuð samkvæmt lögum, það vitum við. En það er hliðstætt eða sambærilegt mál hér og hefur verið mörg ár á döfinni, kannske allt frá landnámstíð, eins og hæstv. dómsmrh. sagði um okrið; það er svokölluð sprúttsala. Þar hefur hæstv. dómsmrh. eða dómsmálastjórnin látið fara fram rannsóknir hjá einstökum mönnum, án þess að kæra væri lögð fram á þessa menn. Það hafa meira að segja farið fram rannsóknir hjá bílstjórum, það hefur verið skoðað í þeirra bila, án þess að nokkuð sannaðist á þá og þó að þeir væru sárasaklausir, og þetta var gert vegna þess, að almannarómurinn sagði og vissi, að þarna var um lögbrot að ræða. Þessa aðferð hefur enginn mér vitanlega átalið; að svona var gengið í þessi mál, að svona voru þau rannsökuð, þó að engin bein kæra lægi fyrir, hefur enginn maður átalið, mér vitanlega, heldur talið þetta sjálfsagða og nauðsynlega ráðstöfun af hendi dómsmálastjórnarinnar. Og mér sýnist, að þegar orðrómurinn um okurlánastarfsemina og jafnvel allveigamiklar röksemdir og sannanir hníga að því, að hún á sér stað, dómsmálaráðherrann meira að segja veit um það, eins og hann lýsti hér yfir, þá hljóti að vera sams konar ástæða til að rannsaka þau mál á sama hátt og sprúttsalan hefur verið rannsökuð og reynt að uppræta hana að undanförnu. Nú vil ég taka það enn fram, að ég er ekki löglærður, veit ekki, hvort þetta er fullkomlega rétt. Þetta lítur svona út frá mínu sjónarmiði. En ég vil beina þessum orðum, sem ég hef hér sagt, sem fsp. til hæstv. dómsmrh. Mér sýnist þetta mál vera svo alvarlegt og þessi mál, að það megi ekki láta tilviljun ráða, hvort einhver maður er svo hörundssár, eins og hv. þm. Str. virtist í þessu tilfelli vera, að hann gat ekki þolað þau ummæli, sem Jónas Jónsson hafði um hann, og óskaði eftir rannsókn það megi ekki láta slíkt ráða því, hvort þetta ástand í þessum málum og sú spilling, sem hér um ræðir, verður rannsökuð eða rannsökuð ekki.



Herra forseti. Það er eðlilegt, að sú fyrirspurn sé borin fram, sem hv. síðasti ræðumaður bar fram, og vitanlega hlýt ég að hafa spurt sjálfan mig að því oft og mörgum sinnum þær vikur, sem þetta mál hefur staðið yfir, hvort rétt væri af mér að hefja rannsókn. Og ég hygg, að það hafi komið glögglega fram í minni ræðu, að ég sem sagt hafði hug á því að gera rannsókn, jafnskjótt sem ég taldi mér það fært samkv. þeim reglum, sem um sams konar mál er fylgt. Það er alveg hiklaust, og við skulum ekki vera í neinum vafa um það, að ég hefði hvenær sem var haft heimild til þess að fyrirskipa rannsókn út af þessu máli. Það er alveg sambærilegt við annað dæmi, við skulum segja, - ja, ég hef hv. 2. þm. Reykv. fyrir augunum. Ég hef stundum séð það í blöðum, að þegar menn eru að líta í skattskrár, - ég er ekkert að færa að honum, - en ég hef séð það í blöðum, að hv. þm. þætti hafa ótrúlega litla skatta, miðað við ýmis atvik. Ég hefði auðvitað fullkomið leyfi til þess að fyrirskipa rannsókn á hv. þingmann samkvæmt þessu, en hætt er við, að það þætti misbeiting, ef slíkt væri gert, án þess að meira kæmi til. Ég minnist þess ekki að hafa heyrt neitt ljótt af þeirri tegund um hv. síðasta ræðumann, svo að ég hef ekki haft ástæðu til þess að hugleiða það, hvort ég ætti að fyrirskipa á hann opinbera rannsókn, þó að ég sé ekkert sérstaklega ánægður með hans stjórnmálaskoðanir. Dómsmálastjórnin eða sá, sem með hana fer, verður hverju sinni að hugleiða vandlega, hvernig hún á að beita valdi sínu. Mér dettur ekki í hug að halda öðru fram en að þar geti ýmsar mismunandi skoðanir komið fram. Ég tel, að miðað við þau fordæmi, sem fyrir hendi eru, og miðað við öll atvik, hafi málið ekki verið komið á það stig, að ég hefði réttmæta ástæðu til þess að hefjast þar handa, enda vil ég vekja athygli á því, að það eru ekki ýkja margir dagar síðan þetta mál var rætt hér í d. áður, og þá talaði enginn svo hreint út um þetta mál, að hann ásakaði mig eða gæfi neitt í skyn um það, að ég hefði vanrækt að höfða réttarrannsókn á þetta tiltekna fyrirtæki. Og hvað sem um mína hv. andstæðinga verður sagt að öðru leyti, viðurkenna þeir þó væntanlega, að þeir eru ekki feimnir við að skamma mig, þegar þeim þykir tilefni til. Í rökfærslu hv. þm. áðan er sú veila, - ég bara bendi honum á það, - að eins og sakir standa, er þetta fyrirtæki, Ragnar Blöndal h/f, sjálfsagt ekki fjárþrota, hvað þá að það sé gjaldþrota. Það er ekki fjárþrota, vegna þess að með atbeina bankanna hefur verið samið við alla skuldheimtumenn um að gefa eftir, þannig að þetta fyrirtæki er sjálfsagt síður en svo fjárþrota núna. Það er ekki einn einasti skuldheimtumaður, sem hefur hreyft sig með neina kröfu á fyrirtækið, heldur hafa þeir allir komið sér saman um að gefa því upp sínar kröfur eða slá af þeim. Við sjáum í frásögn Hilmars Stefánssonar, að hann segir, að Búnaðarbankinn hafi engu tapað. Ég hef heyrt sagt, að Útvegsbankinn hafi heldur engu tapað, en ef það er rétt, að þeir hafi hvorugur tapað neinu, þá hafa flestir aðrir orðið að slá af því hærri fjárhæðum. Og ég vek athygli á því, að enginn, ekki einn einasti maður af öllum þeim fjölda, sem þarna á hlut að máli, fer í mál til innheimtu á kröfu, hvað þá heldur meira, þannið að fyrir dómsmálastjórninni liggur það alls ekki, að þetta fyrirtæki hafi nokkru sinni lent í greiðsluþroti, hvað þá að það liggi nokkuð annað en orðrómur fyrir um það, hverjar séu ástæðurnar fyrir fjárhagsvandræðunum, sem fyrirtækið lenti í. Og án þess að ég ásaki bankana eða vilji nokkuð meta þeirra gerðir í þessu, - það liggur ekki fyrir enn þá, okkur skortir gögn til þess, - þá tel ég, að fyrir þeim hljóti sú spurning að hafa vaknað: Ber okkur ekki meiri skylda til þess í þessu tilfelli að láta kanna, með hverjum hætti þetta fjárþrot er orðið til, heldur en að bjarga okkar fé? - Þeir töldu það síðara vera mikilvægara, segjast hafa bjargað öllu sínu fé, og með því móti gerðu þeir að verkum, að fyrirtækið varð ekki gjaldþrota og ekki einu sinni fjárþrota, því að nú er búið að semja um allar skuldirnar. Það getur vel verið, að fyrirtækið rísi upp sem fuglinn Fönix einhvern daginn aftur, endurnærður og fagur og í fullri velgengni; það er mér alveg ókunnugt um. Við vitum, að bankaráð bankanna eru ýmist kosin á Alþingi, af nefndum Alþingis eða skipuð af ríkisstjórn að verulegu leyti. Bankastjórarnir eru ýmist kosnir af þessum þing- eða stjórnkjörnu bankaráðum eða skipaðir af sjálfri ríkisstjórninni. Ef allir þessir aðilar eru búnir að meðhöndla mál og svo fjarri fer því, að þeir sjái ástæðu til að kæra, að þeir þvert á móti veita löng ný lán til þess að koma í veg fyrir, að fyrirtækið verði fjárþrota, er þá ástæða til þess fyrir dómsmálastjórnina á því stigi og meðan ekkert liggur annað fyrir, að hefjast handa? Ég er ósköp hræddur um, að ég hefði þá legið undir þeirri ásökun, að ég væri með ofsóknir á hendur mönnum, sem mér af einhverjum ástæðum væri lítið gefið um. Ég veit ekki, hvort ég er allra manna hræddastur við gagnrýni, en eins og ég segi, ég hef ekki önnur ráð en að fara eftir því, sem ég tel rétt vera og í samræmi við réttarvenjur, sem liggja fyrir í því ráðuneyti, sem mér hefur verið falið að stjórna. Ég gat um það í ræðu minni, að kæra hv. þm. Str. hefði orðið lykillinn til þess að opna þær dyr, sem áður var búið að loka. Ég gat þess einnig, að ég hefði gert ráð fyrir, að eitthvað annað mundi koma upp á, ef ekki þetta. Ef þessi orðrómur var sannur, þá var sem sagt nær óhugsandi, að ekki bæri eitthvað að, sem gæfi ástæðu til þess, fyllilega, venjulega og lögmæta ástæðu til þess, að dómsmálastjórnin hæfist handa um þetta mál. Og ég sé og það einungis af tilviljun í þeirri réttarútskrift, sem ég las upp áðan, að hinn löggilti endurskoðandi er búinn að afhenda skattstofunni þau plögg, sem hann hefur, eða a. m. k. eitthvað af þeim: Með því móti var enn einn opinber aðili kominn inn í málið, og ég efast ekki um, að ef skattstofan hefði fundið þarna veruleg lögbrot, þá hefði hún tilkynnt dómsmálastjórninni það atriði. Það er sem betur fer svo með lögbrotin, þó að þau komist ekki öll upp, að segja má, að þó að náttúran sé lamin með lurk, leitar hún út um síðir. Ef um jafnstórfenglegt misferli er að ræða og hér er sagt að sé, - ég legg áherzlu á: eins og hér er sagt að sé, þá hlýtur það auðvitað að koma í ljós áður en mjög langt um líður. Í öllu þessu tali skulum við líka minnast þess gamla, að betra sé, að 99 sekir sleppi, en einn saklaus sé dæmdur. Við skulum líka minnast þess, að það er vandfarið með það vopn eða það vald, sem dómsmálastjórnin hefur, og það verður að gæta þess með varúð að grípa ekki eða ráðast ekki á saklausa menn eða á þá, sem ekki eru nægar sakir sannaðar á, þannig að hægt sé að dæma um, hvort þeir séu saklausir eða ekki. En allt eru þetta matsatriði, og með eðlilegum hætti hlýtur það mjög að fara eftir trausti á dómsmálastjórn hverju sinni, hvernig því mikla og viðkvæma valdi er beitt, sem henni er fengið. Í þessu tilfelli hygg ég þó, að hún verði ekki höfð fyrir ámæli, vegna þess að ég hef verið þess hvetjandi, m. a. með vitneskju um þetta mál, að sú tillaga yrði samþykkt, sem hér liggur fyrir. Það er bezt að rasa ekki um ráð fram í neinu máli, og þeir seku verða dregnir til dóms, ef sakir sannast á þá, ef þeir hafa gerzt svo sekir sem menn grunar að hér sé um að ræða. En við skulum einnig minnast þess, sem hv. 2. þm. Reykv. réttilega hefur lagt á ríka áherzlu hvað eftir annað, að þessi brot er sérstaklega erfitt að sanna og sérstaklega erfitt að ná tangarhaldi á þeim, sem gerast sekir um þau, og þess vegna engan veginn óeðlilegt, að til sérstakra ráðstafana sé gripið, eins og skipunar slíkrar þingnefndar sem hér er um að ræða, einmitt í því sambandi. Og hv. 2. þm. Reykv. mælti þannig fyrir þeirri tillögu í fyrstu, að það var ekki nein ásökun á dómsmálastjórnina fyrir það, að hún hefði látið neitt undir höfuð leggjast í þessum efnum, heldur var það einmitt eðli brotanna, sem hann gerði grein fyrir og taldi gefa ástæðu til þess, að sérstaklega væri að farið í þessum efnum. Mér finnst sem sagt mestu máli skipta fyrir þá, sem eru ánægðir með, að þetta mál er ekki læst inni eða lokað, heldur verður nú réttvísinnar loft látið leika um það og skyggnzt þar í hirzlur, eftir því sem efni standa til, að nú er möguleiki til þess að gera það, og ég fyrir mitt leyti tel ekki neina ástæðu til þess að ásaka réttvísina um það, að hún hafi verið of svifasein í þeim efnum. Varðandi það, sem hv. 1. landsk. þm. sagði um blaðamennskuna, þá get ég, eins og hann tók undir það, sem ég sagði, verið honum sammála í þessu sem hann mælti. Það kemur auðvitað mjög til athugunar í sambandi við endurskoðun hegningarlaganna að íhuga betur ákvæði um fréttaflutning, t. d. frá Alþingi. En það er önnur till., sem ég vil bera fram, og hún er sú, að þingflokkarnir taki allir höndum saman um að koma á betri skipan í þessum efnum en verið hefur. Við erum ekki sammála um allt of marga hluti. En allir þeir, sem trúa á eigin málstað og eigin rök, ættu að geta orðið sammála um að koma að minnsta kosti í veg fyrir, að beinlínis væri ranghermt, jafnvel þó að menn létu kyrrt liggja það, sem andstæðingarnir segðu. Og ég vil nú, án þess að ég hafi borið mig saman við minn flokk um það, sem form. þingflokks Sjálfstfl. spyrja formenn hinna þingflokkanna um það, hvort þeir vildu taka upp slíka samvinnu og reyna að koma sér saman um betri starfshætti í þessu en fram að þessu hafa verið við hafðir, og undantek ég þar enga.