Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jafnvel þótt frumvarpið tæki töluverðum breytingum við 2. umr., hefir nefndin þó komið fram með nokkrar brtill. á þgskj. 751 og þar reynt að taka til greina, eftir því sem hún sá sér fært, bendingar þær og athugasemdir, sem þá komu fram frá einstökum þingmönnum. Mótbárur, þær sem komu fram við 2. umræðu, voru aðallega tvenns konar. Í fyrsta lagi þótti ýmsum það varhugavert, að lagður væri nefskattur á til þess að mynda þennan sjóð og auka þannig in persónulegu gjöld, sem jafnan koma þyngst niður á inum efnaminni. Mönnum þótti þetta varhugavert, jafnvel þótt í frv. væri heimild til þess að jafna gjaldinu niður eftir efnum og ástæðum eða greiða það úr sveitarsjóði. Þótti mönnum engin trygging vera fyrir því, að sú heimild yrði notuð. Til þess að mæta þessum kröfum leggur nefndin til að breyta 2. gr. þannig, að gjaldið skuli jafnan greitt úr sveitarsjóði eða bæjarsjóði og þá sé gjaldið ekki miðað við aldur eða kynferði, heldur bundið við mannfjölda yfirleitt, 25 aura fyrir hvern mann, sem heimilisfastur er í sveitarfélaginu þegar manntal er tekið, önnur aðalmótbáran gegn frv. var sú, að gjaldið væri þungt, hvort sem litið væri til einstakra manna eða sveitarsjóðanna. Úr þessu hefir nefndin einnig reynt að bæta. Eftir frv. mundi gjaldið, sem hvíla mundi á sveitunum samkvæmt síðasta manntali, hafa numið 38,000 krónum. Þetta leggur nefndin til að lækka um 44%, þannig að samkvæmt brtill. nefndarinnar verður gjaldið samtals 21.000 kr. En samhliða þessu, að gjaldið er fært yfir á sveitasjóði, þótti nefndinni, eins og áður er tekið fram, heppilegra og einfaldara að miða ekki gjaldið við aldur né kyn, heldur láta það vera jafnt fyrir alla, sem sé 25 a. á hvern mann. Með þessu álítur nefndin, að trygging sé fengin fyrir því, að gjaldið komi hvorki ranglátlega niður, né verði tilfinnanlegt. Samkvæmt síðustu manntalsskýrslum eru hreppar hér á landi 197, að frádregnum kaupstöðunum og Vestmannaeyjum, með samtals 65,851 íbúa, eða að meðaltali 334 menn í hverjum hreppi. Með 25 aura gjaldi á hvern mann nemur því gjaldið af hverjum hreppi að meðaltali 83 kr. Vitaskuld er það, að hrepparnir eru mismunandi að fólksfjölda, sumir fjölbygðari en þetta meðaltal sýnir. Með þessari lækkun og því fyrirkomulagi, sem nefndin leggur til að hafa á innheimtunni, álitur nefndin hóglega í sakirnar farið og lögin muni ekki valda óánægju né baka mönnum tilfinnanlega útgjaldabyrði. Fyrst og fremst er þess að gæta, að gjaldið verður séreign hverrar sýslu eða kaupstaðar og er alls ekki almennur skattur, heldur verður miklu fremur að skoðast sem iðgjald fyrir vísan aðgang að fjárstyrk eða lánveitingum með góðum kjörum til hjálpar í brýnni þörf, ef neyð ber að höndum. Í öðru lagi er ekki ætlast til, að gjaldið verði notað sem eyðslufé, heldur renni í sjóð, sem ætlast er til að ávaxtist og margfaldist og ekki verði skertur að því er höfuðstólinn snertir, nema þá að eins í bili. En komi það fyrir, að sjóðurinn gangi til þurðar þegar í harðbakka slær, er svo ráð fyrir gert, að bann fái það uppbætt þegar betur lætur. Önnur brtill. á þgskj. 751 miðar að því, að færa til landssjóðstillagið, þannig, að í stað þess að eftir frumv. á að greiða 40 aura til sjóðsins úr landssjóði fyrir hvern, sem orðinn er fullra 25 ára, leggur nefndin til, að landssjóður leggi fram 25 aura fyrir hvern mann í landinu. Lætur þá nærri, að útkoman verði sú sama, en er þó dálítið hærri samkvæmt brtill. Aðrar breyt.till. nefndarinnar eru að mestu afleiðingar af þessum tveim aðalbreytingartillögum, og skal eg ekki eyða orðum að þeim. Þá skal eg snúa mér að breyt.till á þgskj. 766, frá háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.), sem fer fram á það, að breyta einu orði í fyrstu brtill. nefndarinnar á þgskj. 751, setja »má« fyrir »skal«. Þó þetta sé ekki nema eitt orð, þá hefir það afarmikla þýðingu að því leyti, að þar með er breytt grundvallaratriði laganna, sem er, að allir landsmenn taki höndum saman um þetta mál. Nefndin skoðar þetta aðalkjarna málsins, og getur með engu móti lagt til, að breyt.till. verði samþykt. Vona eg að með þessum breyt.till. nefndarinnar, sem miða að því að gera frv. aðgengilegra fyrir þá sem andmæltu því við 2. umræðu, fái frumv. jafngóðar eða betri undirtektir en þá, og verði nú samþykt til fullnaðar í þessari háttv. deild.



Það fyrsta, sem ríður á að gera sér grein fyrir í hverju máli, er það, hvort málið sé gott og nauðsynlegt, og hvort það sé framkvæmanlegt. Um þetta mál er það að segja, að eg tel í sjálfu sér gott að eiga sjóð, er grípa megi til þegar hallæri eða annan háska ber að höndum. Ekki get eg fallist á þeirra manna mál, sem halda því fram, að oss sé jafnmikil hætta búin nú sem fyr á öldum. Eg get jafnvel ekki fallist á það, að oss sé eins hætt eins og oss var fyrir tveim, þrem áratugum. Þar með er ekki sagt, að ekki væri gott að eiga slíkan sjóð, en yfirleitt má með sanni segja, að þörfin á hallærissjóði fari þverrandi ár frá ári, svo miklum framförum taka atvinnuvegir vorir í hvívetna. Því er fjarstæða að halda því fram að vér séum jafn óviðbúnir við hvera konar óárani sem fyrrum Eg skal nefna t.d. drepsóttir, sem fyrrum lögðu í eyði heila landshluta, eins og t. d. svartidauði, stórabólan o.fl. Slíkt gæti aldrei komið fyrir nú. Eg skal játa það, að eldgos, jarðskjálftar og hafis geta enn komið sem fyr, en gagnvart því fári stöndum vér betur að vig i en áður. Auðvitað getur ilt árferði alt af komið fyrir, en tæplega leitt til bjargarskorts. Afli getur brugðist eina og eina vertið í sumum verstöðum, en miklu síður getur það orðið oss til hnekkis nú en áður. Nú er mönnum miklu hægara um að flytja í aðra verstaði, ef afli bregst, enda veit eg til þess, að Vestmanneyingar hafa í aflaleysi í Vestmannaeyjum flutt báta sína undir Jökul, og Ísfirðingar, þegar aflalaust er hjá þeim, farið norður á land og sótt sjó þaðan. Fyrir því má eg fullyrða, að menn þurfa ekki oft að vera í vandræðum, þó að afli bregðist eitt og eitt ár í bili. Það er auðvitað, að ilt árferði hefir áhrif á landbúnaðinn, veldur heyleysi og skepnufækkun. T.d. hefir verið votviðrasamt í sumar sunnanlands og vestan, og viðbúið að menn verði að lóga skepnum sínum í haust, ef menn vilja vera forsjálir. En af því þarf þó ekki að kvíða bjargarskorti alment. Þá er og að líta á það, að það er langt frá að landið sé jafnopið, jafnmóttækilegt fyrir þær plágur, sem tíðast eru auk í hallæri. Mörg hundruð ára reynsla hefir sýnt okkur, að hafísinn festist að jafnaði ekki við Suður- og Vesturland, en jafnlöng reynsla hefir sýnt, að einmitt þessi plága hefir tíðast verið orsök til hallæris hér á landi. Þess vegna má ekki og á ekki að láta sömu lög og reglur gilda um alt land þegar um varnir gegn hallæri er að ræða. Þá sný eg mér að hinni spurningunni, hvort málið sé framkvæmanlegt. Yfir höfuð þykir mér sú stefna ráða of miklu meðal þingmanna, þegar um ný gjöld er að ræða, að líta að eins á aðra hliðina, á það góða og gagnlega, sem af gjaldinu kann að leiða, ekki á þau óþægindi, sem gjöldin hafa í för með sér fyrir fátæka gjaldendur, og oft eru svo mikil, að gagnið af gjaldinu er svo langt frá því að vega upp á móti þeim. Sumum kann nú að sýnast, að ekki muni mikið um þetta lága gjald, en þar til er því að svara, að það munar talsvert um það, þegar það bætist ofan á há gjöld fyrir hjá fátækri alþýðu, og safnast þegar saman kemur. Mér er kunnugt um það, að mörgum manni veitir þungt að standa í skilum með in lögboðnu gjöld. Þegar svo þar við bætist, að nú á siðari árum hefir sí og æ verið hlaðið á þjóðina nýjum óhjákvæmilegum gjöldum, þá er sannarlega ástæða til að fara varlega í að leggja á hana þetta gjald, sem með engu móti verður sagt um, að ekki verði án af komist. Þótt þetta kunni nú að vera framkvæmanlegt, þá þykir mér þó ekki vera farið rétt að. Þjóðin hefir ekki verið spurð um þetta mál og hún. á eftir að leggja dóm sinn á það. Því hefir verið haldið fram til stuðnings þessu máli, að í öðrum löndum sé algengt að stofna slíka sjóði til tryggingar fyrir ýmsar stéttir manna þegar neyð ber að höndum. Það er rétt, en þar er líka öðru máli að gegna. Þar ráða samtök borgarannasjálfra, en engin nauðung af hálfu löggjafarvaldsins. Þetta mái er svo vaxið, að eg tel sjálfsagt að það sé borið undir landsmenn, áður það verði að lögum. Ef landsmenn sjá engin tök á að koma því í framkvæmd, þá er það ekki tímabært og verður að bíða betri tíma, en ef landsmenn aðhyllast það í einhverri mynd, sem eg ráðgeri, þá er sjálfsagt fyrir þingið að taka það til meðferðar með hliðsjón af þeim skoðunum, sem fram komu í því. Því kysi eg helzt, að málinu yrði víaað til atjórnarinnar til undirbúnings undir næsta þing, og henni falið að leita álits og tillagna héraðsstjórna um málið og að því búnu leggja frumvarp fyrir þingið, þar sem hliðajón sé tekin af þeim mismunandi skoðunum, er kunna að koma fram í því.



Það hefir verið tekið heldur mjúkum höndum á þessu máli hér í deildinni og það jafnvel af andstæðingum frumvarpsins. Þeir telja það í raun og veru gott: og hv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) sagði við 2. umr., að það væri fögur hugsjón, sem vekti fyrir flytjendum málsins. Eg get nú ekki vel samrýmt þetta tvent, að álíta málið gott, en styðja frumvarpið ekki. Ein mótbára móti frv. er sú, að hættan á fóðurskorti og þar af leiðandi bjargarskorti sé mikið minni nú en áður. Hefir í því efni verið bent á það, að nú séu komin hraðskreið gufuskip í stað seglskipa, og eins það, að hægt væri að kalla á hjálp í simanum, ef þörf krefðist. Það er nú svo. Það er nokkuð seint að kalla á hjálp, þegar hafís er búinn að loka leið að hálfu landinu. Eg veit ekki, á hvern hátt hjálpin ætti þá að koma, því illa mun ganga að senda fóður og matvörur með simanum frá auða sjónum í þá hluta landsins, sem luktir eru ís. Einnig hefir verið bent á það, að hættan væri mest á Norðurlandi. Háttv. 1. þm. Rvk. hefir bent á það þrautaráð, að þá mætti flytja fóður og matvöru landveg úr Borgarnesi norður í land. En jafnskarpskygn maður og hann er, hlýtur að sjá það við nánari íhugun, að þetta er ómögulegt Ef um fóðurskort er að ræða, þá mundi ekki duga neitt smáræði. Jafnvel heili skipsfarmur mundi tæplega nægja. Til þess að flytja kornmat, sem að nokkru haldi kæmi, þyrfti því mörg hundruð hesta. Jafnvel þótt færðin væri svo, að yfirferð væri möguleg, yrði þetta samt óframkvæmanlegt. Í fyrsta lagi af því, að þegar fóðurskortur er fyrir hendi, þá verða menn auðvitað að draga af við skepnurnar og verða þær því óhraustari og lítt færar til langferða á vetrardegi og um torfærur. Og í öðru lagi af því, að illhægt eða allsendis ómögulegt mundi vera að útvega fóður og húsaskjól á leiðinni fyrir alla þessa hesta. Fóðrið mætti kannske ná í, en þá með þeim einum kostum að borga með fóðri þegar þeir kæmu aftur og því held eg að fóðurbaggarnir væru farnir að léttast, þegar lestin kæmi norður, t.d. norður í Skagafjarðar og Eyjafjarðar sýslur. Hættan segja menn að sé mest á Norðurlandi vegna þess að is geti lokað þar höfnum. Það er satt, að þessu leyti er hún meiri þar en á Suðurlandi, en þó held eg að jafn-víst sé, að áhrifin af ísnum nái til alls landsins og ekki minna til Suðurlanda, að minsta kosti í sumum ísárum, eða svo virðist það vera. Það er sagt í »Fregnum frá Íslandi«, að árið 1882 hafi fellir orðið skæðastur í Snæfellanesa- og Hnappadals-, Dala-, Mýra-, Borgarfjarðar- og Kjósarsýslu. Talsvert mikill hafi hann verið í Stranda-, Rangárvalla-, Skaftafells-, Ísafjarðar- og Barðastranda-sýslu, en á Norður og Austuramtinu hafi hann verið mikið minni, Víðast ekki orðið annað að en lambafellir. Í Rangárvallasýslu féll fjöldi fjár í sandroki, sem þá var eftir páskana. Í þeirri sömu hríð var rekið 1400 fjár á afrétt Árnesinga. En þegar hríðinni slotaði, voru að eins 100 á lífi og illa haldið. Þetta vonda hríðarkast, sem stafaði af ísnum, náði því einnig til Suðurlands og varð þar til stórtjóns. Það er ekki til yfirlit yfir fellinn frá 1882, nema í nokkrum sýslum - á svæðinu frá Skarðsheiði og Oki til Gilsfjarðar og Kjósar- og Gullbringusýslu. Á svæðinu frá Skarðsheiði og Oki til Gilsfjarðar féllu 12100 ær, 3750 geldfé, 10200 gemlingar, 136 kýr, 1300 hross og 16400 unglömb. Eftir verðinu, sem þá var á peningi, var skaðinn metinn 480 þús. kr. Ef sama kæmi fyrir nú, yrði skaðinn talsvert meiri, vegna þess, hve peningur hefir hækkað í verði. Sé ærin metin á 18 kr., geldfé á 15 kr. hver kind, gemlingar á 12 kr., lömb á 8 kr., kýr á 100 kr. og hross á 60 kr. (Verðið set eg svona lágt vegna þess að margt af þeim hrossum, sem fórust, voru tryppi), þá yrði skaðinn nú 619,280 kr. Og þetta er heldur lágt reiknað eftir gangverði því sem nú er á fé. Lægsta verð fyrir ær mun nú vera 20 kr., en þær hafa komist upp í 24–26 kr., t.d. á uppboðum og jafnvel þess utan. Í Kjósarsýslu fórst 1885 af afleiðingum þessa hallæris 1500 fjár alls. Sé meðalverð reiknað 15 kr., verður það 22500 kr. Ennfremur fórust þar 1000 lömb, sem eg reikna á 8 kr. hvert og 110 hross á 60 kr. hvert, sem gerir 14600 kr. Verður þá skaðinn allur í þeirri sýslu 36,600 kr. Þetta eru nokkuð ægilegar tölur. Og eg skil ekki í öðru en að þeim mönnum muni ofbjóða þessi skattur, sem sjá eftir örlitlum skatti eða kinnoka sér við að leggja ofurlítinn skatt á þjóðina, sem ætti að geta komið í veg fyrir að slíkt endurtækist. Svo kom eftir þetta harða vor kalt sumar og varð að farga miklu af því litla, sem eftir var af búpeningnum. Bjargráðavandræðum er sagt að hafi ekki kveðið mikið að, nema í Kjósar- og Gullbringu. sýslu. Sú sýsla varð 1885 að taka 20 þús. kr. lán til þess að verja menn hungri. Það er sagt að jafnvel hafi séð á fólki í þeirri sýslu. Og þetta hélzt fram til 188i. Það er nú auðsætt hvílíkt stórtjón það getur gert þjóðinni, ef þetta kemur fyrir aftur, sem vel getur orðið. Og mig furðar á því, að þeir menn sem hér sitja og muna þessi ár, skuli geta lagst á móti þessu frv. Þeir segja, að við séum betur búnir undir harðæri nú. En eg hygg, að það sé öðru nær. Svo er því að minsta kosti farið á Norðurlandi, að þar er mikið meiri hætta á kornskorti nú en áður. Meðan seglskipin voru í förum og þeirra var ekki von fyr en í Maímánuði, þá keptust bæði verzlanir og bændur við að birgja sig upp til þess tíma að von var skipanna. En síðan gufuskip komu og ferðirnar urðu tíðari - 2–3 á vetri - þá leggja menn ekki eins mikla áherzlu á að birgja sig svo upp að haustinu að þeir komist af til vordaga, en láta það slampast af og reyna, hvort komi fyrr, skipið eða ísinn. Menn hafa hingað til verið svo hepnir, að skipið hefir orðið á undan, en ekki er sagt, hve lengi það Verður. Það getur orðið öfugt. Eg man eftir því 1902, að þá var Húnaflói orðinn fullur af ís eftir miðjan febrúarmánuð. Hefði skipinu seinkað, þótt ekki hefði verið nema örfáa daga, þá hefði ísinn orðið á undan og vandræði staðið fyrir dyrum. Einnig hefir því verið haldið fram, að sjávarútvegurinn standi nú á fastari fótum en áður og minni hætta sé á aflaleysi. Þetta held eg að sé nokkuð mikil missýning. Greindur og glöggur maður af Ísafirði sagði mér það, að ef annað eins ár hefði komið aftur eins og árið í fyrra, hefði fjöldi manna óumflýjanlega flosnað upp og orðið að flytja burtu. Eg hygg, að það hafi verið svo lengi og sé enn í fjölda veiðistöðva, jafnvel í inum beztu, að bregðist ein vertíð, komast menn í miklar kröggur og sé aflaleysi lengri tíma, þá flosnar fjöldi inna fátækari fjölskyldumanna upp, líða skort og fara að lokum á sveitina. Við vitum það líka allir, að með vaxandi vel megun til lands og sjávar vaxa kröfurnar að sama skapi og eyðslan svo mjög, að ekki þurfa að koma fyrir nema litlar misfellur, svo að menn þoli þær mikið ver en áður. Menn eru miklu viðkvæmari fyrir öllu slíku en áður var, sem kemur líka meðal annars til af því, að menn kosta miklu meira til framleiðslunnar, en áður var. Raunar mun botnvörpuútvegurinn vera nokkurn veginn ábyggilegur, en þá þarf ekki mikið út af bera þar, vegna þess, hve útvegurinn er dýr. Og botnvörpungar eru ekki til nema á örfáum stöðum - aðallega hér í Reykjavík og eru þar í fárra manna höndum. Líka ber þess að gæta, að þeir. hafa mikinn hluta árs verið veiðum fyrir Norðurlandi, því þar telja þeir sér veiðina arðmesta að sumrinu Við síldveiðina. En sé allur sjór þar þakin ís, þá geta þeir ekki leitað þangað. Raunar er ekki þar með sagt, að þeir geti ekki borið sig, en ólíklegt er að þeir leiti norður vegna annars en þess, að þeir telja sér það arðvænlegast - en arðurinn verður þá minni. Mér þykir leitt, að jafngott frumv. og þetta hefir ekki fengið betri byr en raun er á orðin. Það var að eins samþykt með litlum atkvæðamun við 2. umr. Helzt hefði eg kosið, að það gengi fram óbreytt, en nefndin hefir nú komið fram með brtill., sem gera tillögin nokkuð minni, en það mun vera gert til þess, að menn fáist fremur til að fallast á það. Og þótt eg kysi helzt, að það yrði samþykt óbreytt, þá kýs eg samt heldur að samþykkja brtill., en málið nái ekki fram að ganga. Ýmsir eru þeir, sem halda því fram, að ekki sé rétt að leggja svona skatt á þjóðina, án þess að bera málið undir hana áður. En eg hika ekki við að greiða því atkvæði, þótt það hafi ekki verið gert. Eg er nefnilega visa um, að allur fjöldi hugsandi manna tekur málinu vel og sér nauðsynina á því, að tryggja okkur betur en áður gagnvart harðindum. Og þótt eg kynni - sem eg óttast ekki - að mæta einhverju aðkasti hjá kjósendum mínum fyrir það, að greiða þessu máli atkvæði, þá læt eg mér það í léttu rúmi liggja, þar sem eg veit, hve bráðnauðsynlegt þjóðþrifamál þetta er, og eg er viss um, að þeir sem ekki láta sannfærast nú, þeir sannfærast síðar um nauðsyn þessa máls.



Enda þótt eg kysi helzt, að frumv. yrði samþykt óbreytt, þá yet eg þó fallist á brtill. nefndarinnar, vegna þess að mér er það ljóst, að málið fær fremur fylgi fleiri manna. Og eg vil á engan hátt stofna því í voða. Eg legg aðaláherzluna á principið í málinu, að við höfum einhverja fyrirhyggju, ef eitthvað kynni út af að bera síðar meir. Upphæðina legg eg minni áherzlu á, og get því fallist á breytt.ill. vegna þess, að principið helzt fyrir það. Mótstaðan á móti frumv. hefir verið væg, en hún getur verið málinu óholl fyrir það. Það sýnist kannske ekki mikill munur á orðunum »má« og »skal«, en samt er hann svo, að orðið »má« getur orðið til þess að eyðileggja málið. Það er líka beinlínis hlægilegt, að vera að setja það inn í frumv. Hverjum er hægt að banna að setja upp sjóði til þess að tryggja sig og eftirkomendur sína? Það er óþarfi að vera að setja nokkur lög um það. Það er hverjum manni frjálst. Það hafa verið haldnar langar ræður um það, hve ónauðsynlegt þetta mál sé nú. En það er kannske aldrei meiri þörf á því en einmitt nú. »Sá sem stendur, gæti sín að hann ekki falli«. Það er satt, að atvinnuvegir okkar hafa aldrei verið eins blómlegir og nú. En hvernig er efnahagurinn? Við étum ekki húsin, þótt þau séu skrautleg, eða húsgögnin, þótt þau séu fögur. Við erum orðnir því vanir nú að lifa svo, að það væri kvalalíf fyrir okkur nú, það sem var sældarlíf fyrir menn áður. Við höfum heyrt raktar hér langar raunarollur og við sjáum, að þær eru sannar, þegar við lesum söguna, og það er ekki lengra síðan óáran kom fyrir, en að allir okkar, sem hér sitjum, munum eftir því. Við getum átt von á því sama á næsta ári. Á Suður- og Vesturlandi eru býli, þar sem enn hefir ekki náðst fjórði partur af heyi inn. Fólkið þarf því að farga skepnum sínum. Menn halda kannske, að þeir peningar, sem fyrir þær fást, verði lagðir inn. Nei! Þeir fara annað hvort upp í skuldir eða verða eyðslufé, því að fyrirhyggja er ekki meiri en þetta. Það er ekki gott verk að telja úr mönnum að sjá fyrir framtíðinni. Það þarf stöðugt að brýna það fyrir mönnum - þótt það verði ekki annað en hrópandans rödd í eyðimörkinni - að búa sig undir komandi ár. Eg vona, að svo fari, að við verðum búnir undir vondu árin, en við erum það ekki enn og því er þetta frumvarp nauðsynlegt. Háttv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.) gat þess eftir manni frá Ísafirði, að ef komið hefði önnur eins vertíð aftur og í fyrra, þá mundi fjöldi manna hafa flosnað upp. Þetta er alveg rétt. Eg hefi heyrt sagt ýmislegt um kjör manna þar í fiskileysinu árið, sem leið, og eg býst við að sessunautur minn, háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) geti borið þetta með mér. Það var því nær hungur í Ísafjarðarbæ. Það er farið að sverfa að mönnum, þegar þeir verða að sitja í myrkri. Hungurvofan hefir naumast verið allfjarri þeim heimilum, því hún þrífst ekki sízt í myrkrinu, eins og margt annað illþýði. Nei ! Við skulum ekki gera okkur að meiri mönnum en við erum við skulum heldur reyna að búa okkur undir að geta tekið á móti vondum árum. Við 2. umr. heyrði eg þá furðulegu ástæðu á móti þessu frumvarpi, að það mundi veikja lánstraust okkar erlendis. Eg hefi sjaldan heyrt annað eins. Eg kem til manns og bið hann að lána mér fé. »Hvað áttu?« segir hann. »Þetta og þetta«. »Lítið er nú það«. »En svo er eg trygður í sjóð, sem hægt er að grípa til ef illa fer«. Þá er það annað mál. Þá greiðir hann fyrir mér. Og við skulum ekki halda það, að við fengjum stórlán hjá neinum, þeim sem væri ekki kunnugt um að óarðæri, eldgos, jarðskjálftar, ís o.s.frv. geti komið hér. Nei! En við ættum að tryggja okkur fyrir þessu. Og það er að mínu áliti heppilegasta leiðin til þess að auka lánstraust okkar. Það hefir verið sagt, að við gætum sagt til þess, gegn um símann, að við værum svangir. Það getur auðvitað jafnvel skeð, að við náum í vistir þrátt fyrir ísinn. En þá er að borga þær. Eg hefi heyrt einn háttv. þm. segja, að þá yrði landssjóður að taka lán. En það hygg eg að yrði okkur til meira böls, en bæði eldgos, ísar, jarðskjálftar og jafnvel drepsóttir. Ilt er það fyrir einstaka menn og þá ekki betra fyrir landssjóð að taka lán til slíks. Það er nauðsynlegt og sjálfsagt að taka lán til þarfra fyrirtækja, sem geta borgað sig, en þegar á að fara að taka lán til að eta út á, þá er í óefni komið. Eg vona, að frv. þetta sé með br.till. orðið svo aðgengilegt, að háttv. þm. samþykki það. Það er ekki farið fram á miklar álögur - verður aldrei meira en 100 kr. á hrepp - og það margborgar sig.



Eg á ofboð stutta breyt.till. á þgskj. 766 við breyt.till. nefndarinnar á þgskj. 751. Það var réttilega athugað hjá háttv. 1. þm. Skagf. (Ól. Br.), að þetta sé meira en orðabreyting, enda átti það svo að vera. Eg gat þess á dögunum, að ekki væri fyrirsjáanleg brýn nauðsyn til að stofna þennan bjargráðasjóð nú þegar og því hefir enginn mótmælt með nægilegum rökum. Það er ekki fyrirsjáanlegt nú fremur en endranær yfirvofandi hætta af eldgosum, hafís, drepsóttum eða því um líku, en eg varð var annarar hættu í morgun, meira að segja hér innan þings - í efri deild - eg á við heigulsháttarins, kaupskaparins, svikanna, í einu orði sagt, siðspiliingarinnar miklu hættu, og við henni dugar enginn bjargráðafjársjóður. Hallærishætta er aftur á móti engin, sízt almenn, en álögurnar, sem ætlast er til að demba á þjóðina, eru ekki litlar, þó að þær séu nú orðnar minni, en til var stofnað í fyrstu, vegna mótspyrnu okkar, sem andæft höfum frumvarpinu. Í árslok 1910 voru hér á landi 85,183 manneskjur. Á hvert nef á að leggja 25 aura úr landssjóði, og 25 aura úr sveitarsjóðum. Þetta verður samtals kr. 42,591,50 og er það ekki lítill skattur og tekinn beint úr vösum almennings, því að þetta yrði nefskattur fyrir því, þótt sveitarsjóðir og landssjóður séu notaðir sem miðlar, því að einhvern veginn verða landasjóður og sveitastjórnir að jafna akattinum niður á gjaldendur, frá einhverjum verður skattinn að taka, sá »einhver« er almenningr. Að demba slíkum skatti yfir þjóðina að henni fornspurðri og að nauðsynjalausu, er óforsvaranlegt, enda ætti að nægja að gefa heimild til áminstrar skattheimtu. Það sagði einhver þingmaður, sem ristir ekki djúpt, eða hefir að minsta kosti ekki lagst djúpt nú, að það væri hlægilegt að gefa heimild til að stofna slíkan sjóð sem þennan. Hann veit þó, eða ætti að vita, að samkvæmt stjórnarskránni má engan skatt heimta án lagaheimildar. Heimildin ætti auk heldur að réttu lagi ekki að ná nema til norðursýslnanna, Þingeyjarsýslu, Eyjafjarðarsýslu, Skagafjarðarsýslu, Húnavatnssýslu og Strandasýslu, því að þær eru einu sýslurnar, sem í verulega hættu gætu komist af völdum hafíss. Í þessum sýslum eru sem stendur 22,728 menn, og eg tel víst, að þótt ekki væru búin til nema heimildarlög, þá myndu þær nota sér heimildina, ef nauðsynin er eins mikil og flytjendur málsins halda fram, og þá fengju þær 11,364 krónur, 5682 kr. úr landssjóði og annað eins úr héruðunum sjálfum, auk þess, sem Eyjafjarðarsýsla og Akureyri fengju úr Gjafasjóði Jóns Sigurðssonar, sem á að vera til varnar í hallæri. Eg tók þetta og fleira fram við 2. umræðu málsins, og nenni ekki að vera að rekja það alt upp aftur. Mér finst það óforsvaranlegt að leggja jafn þungt gjald á þau héruð, sem eru fyrir utan alla hættu, og svo verður um þau flest. Á Reykjavíkurhérað eitt kæmi yfir 3000 kr. og gæti eg búist við að Reykvíkingum þætti það drjúgur ábætir á þau gjöld, sem þeir þegar þurfa að greiða, það því fremur, sem gjöldum hér er alt af að fjölga og þau hækka, sem fyrir eru. Sjómannaheimili yrði t. d. upp og niður að borga kr. 1,75, og eg get fullvissað háttv. þm. um, að það eru mörg heimili hér í bæ og hér á landi, sem því miður munar um minna. Þess vegna hefi eg komið fram með breyt.till. um að heimta megi þennan skatt í atað þess að frumvarpið ákveður að hann skuli heimta. Eg bið hæstv. forseta, þegar til kemur, að láta greiða atkvæði með nafnakalli um breyt.till. mína. Ef hún gengur fram, mun eg greiða atkvæði frumvarpinu, en gangi hún ekki fram, mun eg greiða atkvæði móti því, hvað sem eg kynni að gera, ef kjósendur hefðu fengið að átta sig á frumvarpinu. Að öðru leyti leyfi eg mér að vísa til ins ítarlega erindis míns um málið við 2. umr. þess.



Af því að eg hefi tekið töluverðan þátt í meðferð þessa máls hér í þinginu, fyrst í nefndinni og síðan komið fram með brtill. við það, þá þykir mér hlýða að fara nokkrum orðum um afstöðu mína til þess nú við 3. og síðustu umræðu málsins. Þegar þetta mál kom fyrst fram, þá gekk eg að því með þeirri hugsun, að mér var mjög fjarri skapi að geta aðhylst frumvarpið. Orsakir til þess voru: í fyrsta lagi sú, að nú orðið virðist ekki vera svo mikil þörf á að stofna slíkan sjóð; í öðru lagi, að hér var verið að leggja nýjan persónulegan skatt á þjóðina, sem alt af er mjög óvinsælt af öllum almenningi; og í þriðja lagi, að þetta var verið að gera að þjóðinni algerlega fornspurðri, og álít eg það sízt mega, þegar verið er að leggja á, hana beina skatta. Þjóðin á rétt á því, að sem flest mál séu borin undir hana, en allra helzt þó þegar um nýjar skattaálögur er að ræða. Þótt afstaða mín í fyrstu væri þannig, fór þó svo, hvað fyrstu ástæðuna snertir, um nauðsynina, eins og oft vill verða við nánari íhugun, að mér þótti ábyrgðarhluti nokkur að ganga algerlega á móti málinu, hugsaði sem svo, að vera kynni þó talsverð nauðsyn þessu. Auðvitað er þessi nauðsyn mjög svo misjöfn á ýmsum stöðum á landinu, og þrátt fyrir það, þótt reynt hafi verið að hnekkja því, þá verður því ekki neitað. Eg gerði við 2. umræðu tilraun til að bjarga málinu og bæta úr agnúunum, og kom fram með brtill. eins og háttv. deildarmenn muna, þess efnis, að fyrst um sinn skyldi þetta vera mönnum í sjálfavald sett, til þess að ekki yrði þrengt skatti upp á menn og tími vinnist til að vita hug og vilja þjóðarinnar. Því miður féllu þessar tillögur minar við 2. umr., en nú eru að vísu komnar fram tillögur svipaðs efnis, sem eg skal játa að gera málið mun aðgengilegra, enda sagði háttv. framaögumaður, að þær væru fram bornar til samkomulags. Þessar tillögur bæta úr að því leyti, að eftir þeim á gjaldið ekki að vera persónulegur skattur á einstaka menn og þar að auki nokkrum mun lægra en áður, en þó enn þá töluvert tilfinnanlegt. Eg hjó eftir því hjá háttv. þm. V-.Ísf. (M. Ó.), að hann sagði, að gjaldið myndi verða sem næst 100 kr. á hvern hrepp. Þetta getur verið sumstaðar, en hlýtur þó að verða meira annarstaðar, og þá þeim hreppum tilfinnanlegt. Hver er sjálfum sér næstur, og eg veit að í mínum hreppi myndi þetta gjald verða um 200 kr. Nú geldur hann 1300. kr sýslugjald, 1700 kr. til fátækraframfærslu 1000 kr. til skóla, 400 kr. í afborganir af skuldum og 150 kr. í símgjald. Ef þetta gjald bættist við, verð eg að segja að það yrði hreppnum mjög svo tilfinnanlegt. Eg hafði hugsað mér að koma með brtill. til að lagfæra þetta betur en till. nefndarinnar á þskj. 751, en hætti þó við það, vegna þess að ekki er fengin Vissa um vilja þjóðarinnar í þessu efni, og hins vegar hefði gjaldið þá orðið svo lítið, að langan tíma þyrfti til þess að sjóðurinn yrði svo stór að um munaði hjálp hans; ef eitthvað á bjátaði. Þegar litið er á það, að þetta á að verða stór sjóður til að bæta úr stórvandræðum, sem að höndum kynnu að bera, þá vil eg benda háttv. deild á, að það munar ekki miklu þótt sjóðsstofnun in dragist um eitt fjárhagatímabil eða jafnvel ef til vill ekki nema eitt ár Þótt eg játi, að hugsunin sé góð í málinu, þá þykist eg samvizku minnar, vegna vel geta lagt það,til,, að því verði frestað að þessu sinni. Það getur ekki orðið til mikils skaða fyrir hugsjónina en vinst að hinu leytinu tími, til þess bæði af stjórnarinnar hendi og almennings, að íhuga málið betur. Tillögur minar í málinu verða því þær, að biðja hæstv. forseta samkvæmt 39 gr. stjórnarskrárinnar og 52 grein þingskapanna að bera það undir atkv., að vísa málinu til ráðherrrans. Verði það felt, mun eg greiða atkvæði með tillögu háttv. 1. þm. Rvk. (L H. B.) og; nái hún fram að ganga, greiði ég málinu atkvæði, en falli hún þá á móti.



Ég gæti fallið frá orðinu, því að háttv. 2. þm. G.-K. (Kr. D.) hefir komið fram með tillögu sem eg ætlaði að koma með, þá sem sé að visa þessu máli til stjórnarinnar og mun eg því auðvitað fylgja henni. Eg efast ekki um, að þetta frumv. sé af góðum toga spunnið, og eg þykist vita. að sú hugsun sé allrík hjá þjóðinni, að eitthvað beri að gera í þessu efni, en á hina hliðina eru menn alls ekki búnir að gera sér það ljóst, hvaða leið eigi að fara. Samkvæmt frumvarpinu eru gjöldin til bjargráðasjóða lögð beint á hvern einstakling, en aftur á móti hafa komið fram brtill., þar sem ætlast er til að gjöldin sé lögð á menn óbeint, þannig að hreppsjóðir borgi fyrir alla, en hreppsnefndir ráði því svo sjálfar, hvernig þær nái gjaldinu aftur inn hjá einstaklingunum. Mér fyrir mitt leyti finst seinni leiðin vera enn þá ógeðfeldari en sú fyrri, þó að gjaldið sé lægra. Eg sé ekki, hvar það lendir, ef alt af eru lögð ný og ný gjöld á hreppasjóðina. Á þeim hvílir nú svo mikið, að naumast virðist á það bætandi. Og þó eru á þessu þingi á leiðinni mörg frumv., sem leggja þeim nýjar byrðar á herðar og skal eg í þeim efnum, auk þessa frv., benda á forðagæzlufrv. og sauðfjárbaðana frv., þar sem hreppasjóðum er ætlað að greiða. svo og svo mikið fé til eftirlits. Þetta er í sannleika varhugaverð braut og undarlegt, hvernig þingið getur ætlast til að hreppasjóðir geti greitt öll þessi gjöld, þar sem þeir hafa ekki annað fé í fórum sínum heldur en það, sem þeir ná inn með aukaútsvörunum. Yfir höfuð álít eg, þegar um gjaldaálögur er að ræða, að það sé það minsta, sem þjóðin eigi rétt á, að fá að segja til, á hvern hátt hún vill láta leggja gjöldin á sig, og þann rétt ætti hún einnig að fá í þessu máli, enda hygg eg að málið hafi bezt af því sjálft, að fá að bíða til næsta þinga, jafnskiftar sem skoðanir manna eru á því, hver leiðin sé tiltækilegust. Eg skal játa, að það er vel farið, að það hefir komið fram nú, því að það þarf ítarlega að hugsa og ræða jafnyfirgripsmikið mál sem þetta, áður en það er afgreitt frá þinginu. En einmitt af því, hversu það er þýðingarmikið mál og áriðandi, að eðlilegur og góður grundvöllur sé lagður í byrjun, hygg eg að fari bezt, að ekki sé flanað að neinu. Fyrir mitt leyti mun eg því greiða atkvæði með tillögu háttv. 2. þingm. G.-K., en nái hún ekki fram að ganga, greiði eg atkvæði með brtill. á þgskj. 766, sem gengur í þá átt, að heimila hreppsnefndum að greiða áminat gjald úr hreppssjóði, en skylda menn ekki til þess. Hin tillagan þykir mér þó viðfeldnari, að gefa þjóðinni umhugsunartíma, með því að hvor stefnan sem ofan á kann að verða, hvort heldur að leggja gjaldið á hvern einstakling eða greiða það úr hreppssjóði, þá hlýtur hér að vera að ræða um tilfinnanlegan skatt, sem þjóðin á heimting á að segja álit sitt um áður en hann sé lögleiddur.



Herra forseti! Eg stóð aðallega upp út af nokkrum orðum, sem féllu hjá háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B ). Hann sagði, að ekki v æri fyrirsjáanleg nein brýn nauðsyn til að stofna þennan bjargráðasjóð nú. En hvenær á þá að gera það ? Á þá fyrst a stofna sjóðinn, þegar hallæri er komið? Það er seint að byrgja brunninn, þegar barnið er dottið ofan í. Hann sagði og, að þetta yrði tilfnnanlegur skattur á landsmönnum, og sama sagði háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.), að þessi skattur væri tekinn úr vasa landsmanna. Þetta er líka alveg rétt. En mér er spurn, úr hvers vasa ætti að taka fé til að fyrirbyggja hallæri hér á landi, ef ekki úr vasa landsmanna sjálfra? Við höfum ekki álögurétt á aðrar þjóðir, og eg býst við að mönnum þyki hvorki heppilegra né sæmilegra að þurfa að grípa til þess að sníkja á þær, ef hallæri bæri að höndum, heldur en að eiga sjálfir sjóð, sem gæti bætt úr vandræðunum. Það hefir verið talað um hallærishættu af hafís, en af honum stafar ekki slík hætta beinlínis, því að skip geta nú orðið alt af komist að landinu. En það er annað, sem getur bakað hallæri. Það er brestur á atvinnu. Þegar atvinnuvegina þrýtur, svo að þeir geta ekki framfleytt fólkinu hjálparlaust, þá er hallæri. Og hvernig árar hjá okkur í sumar? Það er fyrirsjáanlegt, að menn verða að lóga talsverðu af fénaði sínum hér sunnanlands vegna slæmrar heynýtingar, sem aftur stafar af óþurkum og litlum grasvexti. Ef við fáum svo 1–2 ár eins í viðbót - hvað þá ? Þá er komið hallæri. Það hefir nú viljað svo til, að þessi slæma tíð hefir komið yfir Suðurland í sumar, og það er oft góðæri fyrir norðan og austan þegar hér er óáran, og svo aftur ið gagnstæða, að þegar sífeldir óþurkar eru fyrir norðan og austan, getur hér verið gott árferði. Þetta hefir komið áður, ekki að eins eitt ár í einu, heldur líka 2–3 ár í röð, og þá er lítt hjákvæmilegt að hallæri komi. Og þar sem talað hefir verið um, að hallæri gæti ekki komið fyrir vegna þess að breytingar hafa orðið svo miklar á högum manna frá því sem áður var, þá vil eg geta þess, að í þeim einasta hluta landsins, þar sem aldrei hefir orðið mannfellir af hallærum, í kjördæmi mínu, Múlasýslunum, þar sem alt af fjölgaði fólkinu, þegar því fækkaði annarstaðar á landinu, - þar eru nú orðnar svo miklar breytingar á atvinnuvegum manna frá því sem áður var, að ef hallæri dyndi nú yfir landið, þá mundi það ekki koma síður niður á þessum landshluta en öðrum. Áður lifðu menn þar mest á landbúnaði, en nú lifa menn í þessu plássi fult svo mikið á fiskiútvegi eins og landbúnaði, og er því þetta pláss ekki lengur óhult fyrir hallæri Eg minnist þess nú, að fyrir eitthvað 10 árum skrifuðu mér 20 menn af Eskifirði og báðu mig að fá því framgengt, að þeir yrðu fluttir ókeypis til Grænlands, svo þeir þar gætu haft ofan af fyrir sér. Gátu þeir þess, að það væru einir 60 menn aðrir, sem óskuðu þessa sama. Eg bar nú aldrei fram þessa ósk þeirra, en skrifaði þeim og benti þeim á önnur lönd, sem myndi vera heppilegra fyrir þá að flýja til. Að þeir vildu fara til Grænlands, hugsa eg að hafi helzt verið af því, að þeir héldu að þeir gætu komist þangað ókeypis, en það gætu þeir ekki, færu þeir til annara landa. Þetta sýnir, að menn óttast hallæri eins í þessum hluta landsins og öðrum. Eg er því á þeirri skoðun, að þessu máli eigi ekki að fresta, og því líklegra er að haliæri komi, sem lengra er síðan það kom. Og þetta gjald, sem brtill. nefndarinnar leggur til að lagt verði á hreppana, er ekki svo tilfinnanlegt, að það beri að horfa í það, því það er að eins nauðsynleg trygging fyrir því, að þessi sjóður verði stofnaður, og allir eru á einu máli um það, að þennan sjóð eigi að stofna. Vona eg því, að brtill. háttv: 1. þm. Rvk. verði feld, enda er brtill. hans ekki annað en litið breytt tillaga, sem var feld hér við 2. umr. um að alt yrði látið drasla í sama horfinu og áður.



Þessar mótbárur, sem síðast hafa komið fram, eru aðallega um það, að ekki sé nein þörf á bjargráðasjóði til tryggingar atvinnuvegum landsmanna gegn áföllum af völdum náttúrunnar. Þessar mótbárur eru sumpart bygðar á því, að ekki sé eins mikil hætta á, hallæri nú og áður, og sumpart á því að málið sé ekki nógu vel undirbúið. Eg skal játa það með háttv. þm. Snæf. (H. St.), að ein tegund hallæris, sem áður hefir orðið mönnum að miklu meini, nefnilega drepsóttirnar, er ekki eins hættuleg nú og áður, og stafar það af betri læknaskipun og fullkomnari sóttvarnarráðstöfunum, og síðast en ekki sízt af því, að nú eru í öðrum löndum gerðar miklu meiri og betri ráðstafanir gegn því, að drepsóttir breiðist út. En þó að þessi tegund af hallærishættu sé minni nú eti áður, þá er þó ein tegundin, sem alt af hefir verið og er enn jafnhættuleg, nefnilega hættan af hafis. Og það er aðgætandi að hallæri af hafís verkar ekki aðeins á einn hluta landsins, þann hluta sem hafisinn lokar, heldur allt landið í heild sinni. Eins reynslan hefir sýnt, þá hafa oftlega orðið stórkostleg vandræði af hafíssveðráttu á öðrum stöðum, en þeim sem voru lokaðir inni af ísnum, svo að skipagöngur teptust. En geta verið fleiri hættur sem yfir vofa. Háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) gerði reyndar lítið úr öðrum hættum en þeim, sem stöfuðu af hafís. En nú hefir háttv. þm. S.-Múl. (J.Ól.) nýlega bent á eina tegund hallæris, sem mikil hætta stafar af, þeirri tegund hallæris, sem stafaði af atvinnubresti. Þessi tegund hallæris er að því leyti miklu hættulegri en allar aðrar, að mest brögð geta orðið að atvinnubresti, þar sem flest fólk er saman komið; og þá einkum í kaupstöðum og sjávarþefnum Þetta hallæri getur stafað af ýmsum ástæðum, t.d. af skipsköðum eða langvinnu aflaleysi. Mörg dæmi eru til þess að fjöldi manna hafi druknað í einu svo að þau sveitarfélög, sem fyrir því hafa orðið, hafa lengi verið að ná sér aftur, og langvinnu aflaleysi getur margt valdið. Og þó menn hafi betri útveg nú til þess að sækja út á miðin í kringum landið til þess að fiska, þá getur samt orðið misbrestur á fiskiveiðunum fyrir því. Og hver kann að segja það, að það verði ekki einmitt höfuðstaður landsins og fólksflesti bærinn, Reykjavík, sem er mest hætta búin af þessu? Menn geta gert sér vonir um að þessi tegund hallæris komi ekki, en enginn getur staðhæft það, að hún geti ekki komið. Háttv. 2. þm. G.-K. (Kr. D.) og háttv. 2. þm. Rangv. (E. P.) lögðu mesta áherzlu á, að fresta málinu og fela það stjórninni að undirbúa það undir næsta þing. Það er nú gott og gott ekki, að draga það á langinn, sem hægt er að gera nú. Yfirleitt er ekki gott að fresta því til morguns, sem hægt er að gera í dag. Því hefir ekki verið neitað, að hér væri um þarft mál að ræða, og því síður hefir nokkur sýnt fram á það með rökum, að fullgild ástæða væri til þess að fresta því. Enginn okkar á það víst, að eiga atkvæði um málið á næsta þingi eða næstu þingum, eða geta stutt það þá Þeir sem vilja málinu vel, eiga því ekki að draga sig í hlé að styðja það nú. Nei, því sannarlega er þetta mál búið að dragast alt of lengi, ekki að eins um nokkur ár, heldur um fleiri aldir. Þetta hefði átt að vera búið að gera fyrir mörgum öldum síðan. Þá hefði að ýmsu leyti verið öðruvís um horfs hér á landi en nú. Þegar Íslendingar byrjuðu að setja sér sjálfir skattalög til landsþarfa með tíundarstatúta Gissurs byskups árið 1096, þá skiftu þeir niður tekjunum í 4 flokka, biskupstíund, preststíund, kirkjutíund og fátækratíund. Ef menn þá hefðu bætt við 5. flokkinum, gjaldi til, þess að fyrirbyggja hallæri, þá væru aðrar horfur en nú eru. Þessi mótbára, að málið sé óundirbúið, er á engum rökum bygð. Það má alt af slá slíku fram, en það verður tæpast sagt um þetta mál með sanni. Á seinni tímum hefir þetta mál verið rætt allítarlega. Þó ekki hafi veriðákveðið neitt um það, hvernig því yrði komið í sem bezt horf, eða með öðrum orðum, hverja aðferð væri tiltækilegt að hafa til að koma því á góðan rekspöl. Jafnvel andstæðingar málsins þora ekki að staðhæfa, að þessi aðferð, sem hafin er með því frumv., sem fyrir liggur um stofnun bjargráðasjóða, sé skökk, og því er líka ástæðulaust að fresta því. Það hefir verið stungið upp á því, að vísa málinu til stjórnarinnar. Hvaða líkindi eru fyrir því, að stjórnin hafi hér fremur ráð undir rifi hverju, heldur en þingmennirnir, sem þjóðin kýs til að ráða sínum ráðum? Og þó að það sé góð regla að leggja ekki skatt á þjóðina að henni fornspurðri, þá get eg ekki viðurkent, að þetta tryggingargjald, sem hér er um að ræða, sé skattur í eiginlegri merkingu, þar sem iðgjöldin til sjóðsins eiga að greiðast af þeim sem eiga að njóta þeirra. Þetta fé er ekki heldur neitt eyðslufé, heldur þvert á móti ætlað til þess að það sé geymt, safnað i sjóð og ávaxtað þangað til þörf er á að grípa til þess. Það mætti með jafnmiklum rétti segja, að bera ætti undir þjóðina allar stærri fjárveitingar úr landssjóði. Og þó er það jafnaðarlega látið undir höfuð leggjast. Þegar hv. 2. þm. Rang. (E. P.) fór fram á það við stjórnina, að hún veitti kjördæmi hana vaxtalaust lán úr landssjóði að upphæð 25,000 kr., til þess að bæta kjör manna og hjálpa þeim eftir landsskjálftana síðustu, þá talaði háttv. þingm. ekkert um það, að það ætti að bera það fyrst undir þjóðina. Nei, hann beið ekki einu sinni eftir því með málaleitunina, að þingið kæmi saman. Þetta fé var veitt af því að knýjandi nauðsyn bar til. Þetta var og rétt og sjálfsagt, en betra hefði verið að Sýslufélagið hefði átt sérstakan hjálpssjóð, svo að ekki hefði þurft að leita til landasjóða. Því að það má lita svo á, að það að veita vaxtalaust lán úr landssjóði, sé að leggja óbeinlínis skatt á þjóðina. Nefndin getur því ekki fallist á, að það sé nein knýjandi ástæða til þess að fresta málinu nú, heldur sé rétt að leiða það til lykta. En komi það í ljós við reynsluna, að á því sé einhver agnhnúi, er jafnan innan handar að laga það síðar.



Eg skal ekki lengja umræðurnar, en vildi að eins mæla nokkur orð til þess - eins og margir segja - að gera grein fyrir mínu atkvæði. Eg ætla ekki að fara í gegnum sjálfan mig, eina og aumir aðrir hv. þingm. hafa gert, heldur mun eg standa við mitt atkvæði, sem eg greiddi málinu Við 2. umr. Eg hefi aldrei embættismaður verið, en heyrt hefi eg sagt, að embættismönnum væri skylt að leggja fé í sjóð til þess að tryggja konum sínum lífsuppeldi, að þeim fráföllnum. Þetta tel eg góða reglu, sem ekki að eins embættismenn ættu að hafa, heldur líka aðrir. Ellistyrktarsjóðir eru líka stofnaðir í því skyni, að landsmenn leggi fé í þá til þess að tryggja sér framtíð sína. Og í þessu sama skyni skal þessi bjargráðasjóður stofnaður, ekki að eina til þess að tryggja mönnum yfirstandandi tíma, heldur framtíðina. Er það því hárrétt sem háttv. 1. þm. S.-MÚI. (J. Ól.) sagði, að það væri of seint að byrgja brunninn, þegar barnið væri dottið ofan í. Því þó ekki sé komið hallæri, þá getur það þó komið síðar. Skil eg ekki, að menn geti sagt það í alvöru, að ekki sé þörf á þessum sjóði, og of seint yrði að fara að stofna hann, þegar hallærið er komið. Eg ætla að hér hafi komið til umræðu sjóður einn í Eyjafirði, sem nú nemur 50–60 þús. kr. Ef fyrst hefði verið stofnað til hans nú, þá væri hann líklega minni en hann er. Segi eg þetta til þess að sýna, hve hlægilegt það er að koma fram með slíkar ástæður, að það liggi ekkert á að stofna þennan sjóð; það er engin ástæða. Því fyr sem þessi sjóður er stofnaður, því betra. Og að rangindi séu höfð í frammi við landsmenn með stofnun þessa sjóðs, þá get eg ekki fallist á það. Eg teldi það engin rangindi þó jafnvel nefskattur væri lagður á þjóðina til þess að stofna þennan sjóð, því þegar hallæri kemur, þá kemur það niður á hvern einasta mann. Það kemur hart niður á sjávarbúum, komi hallæri yfir sveitirnar og sveitamenn verði að fella fé sitt. Eg vildi biðja menn að hugsa um, hvernig kjötverðið yrði hér í Reykjavík, ef fellir yrði á fé í sveitunum. Ætli mönnum fyndist það ekki verða ærið hátt þá, þegar mönnum finst það fullhátt nú, þegar pundið kostar nú 50 aura og þar yfir. Hallæri getur líka stafað af öðru en hafis, það getur komið af eldsumbrotum, landskjálftum og slíku. Og nýlega hefir það verið talið skylt, að landið hlypi undir bagga í slíkum tilfellum. Og yrði þessi sjóður stofnaður, þá lægi nóg fé fyrir til þessa. Og menn verða að gæta að því, að þó þessi sjóður verði stofnaður, þá er þó féð ekki tapað fyrir því. Eg gæti hugsað mér, að ef haldið verður áfram að veðsetja tekjur landssjóðs, eins og t.d. hefir verið gert við tekjurnar af símanum, ef menn fara nú að veðsetja húsaskattana og ábúðarskattana, þá get eg hugsað mér, að ekki verði mikið fé til þess að grípa til, beri hallæri að höndum. Og hvar er þá lánstraust landsins, sem menn segjast bera svo mjög fyrir brjósti? Menn byggja það þá líklega á hordauðum lambsskrokkunum einum. Þetta skraf, að það sé að eins á Norðurlandi sem hallæri geti orðið, þá undrar mig það, að nokkur maður skuli geta látið út úr sér aðra eins fjarstæðu. Sjálfur hefi eg aldrei átt heima á Norðurlandi, en það veit eg, að þegar hallærið var árið 1882, þá var eg oft svangur og kaldur og þreyttur, þó eg ætti ekki heima á Norðurlandi. Og séð hefi eg skepnur drepast úr hor í Borgarfirði, þótt aldrei hafi þar ís komið að landi. Hafísinn hefir sömu áhrif á alt landið og þokan og rigningin, og sé enginn maturinn til, þá stoðar ekki þó allar hafnir séu auðar. Og ekki stoða peningar, ef engan matinn er hægt að fá. Og undarlegir eru þeir menn, sem ekki vilja að menn komi upp hjá sér birgðum til þess að grípa til, ef í harðbakkann slær, heldur vilja að landssjóður fari þá að leggja mönnum til fé, eins og þeir haldi að þeir peningar séu lostætari. Og um þennan frest, svo eg komi nú að honum, þá veit enginn hvenær hallæri getur komið. Það getur komið þá og þegar, það getur komið á meðan verið er að bollaleggja, hvernig eigi að verjast því. Hvar eru bréf fyrir því að hafís komi ekki í vetur? Hvar eru bréf fyrir því að skip komist til norðurlands frá því í Marz og fram til höfuðdags? Einhver vitur maður hefir sagt hér að hægara væri að koma gufuskipum í gegnum hafís en seglskipum. En það eru engin skip, hvorki gufuskip eða seglskip, sem geta siglt í gegnum hafís. Það hefir verið sagt, að menn væru betur undir hafísinn búnir nú en áður fyr. En það er ekki rétt. Nú er enginn sá kaupstaður, sem hefir svo mikinn forða að hann þrjóti ekki, teppist. skipagöngur. En það vissi eg að hallærisrárið 1882, þá höfðu allar verzlanir á hverjum einasta firði fyrir norðan land birgt sig svo vel upp með korni, að það entist fram á sumarið, og varð þetta til þess að bjarga mönnum frá bæði skepnufelli og mannfelli. Og þegar það er nú ekki meir en hér er farið fram á, þá skil eg ekki, hvað þeir menn hafa fyrir sig að bera, sem eru á móti því. Þetta, sem er svo lítið, að það getur ekki heitið nema byrjunin ein, og eg er þess fullviss að þjóðin ekki að eins heimtar þetta, heldur líka að sjóðurinn verði aukinn og það að miklum mun. Eg vissi um það að t.d. í Dalasýslu, þar vildu menn leggja á sig nefskatt til þessa. Og verði svo sjóðurinn svo stór að ekki þurfi að nota hann allan til hallærisvarna, þá má nota hann til einhverra annara þarflegra fyrirtækja. Þessu fé verður því ekki á glæ kastað, þó svo halllæri aldrei kæmi. Guðm. Eggerz: Maður getur kannske búið til hallæri!). Nei, við hvorki viljum né getum búið til hallæri, en þeim er það skömm mikil, sem þannig tala, og verra verður það fyrir þá, þegar fólk kemur til þeirra og biður þá um að fá eitthvað að borða. Hvað annað er verið að gera hér, en heimtað er af bændunum, að þeir setji ekki svo á á haustin að skepnur þeirra falli úr hor? Hvað er hér heimtað af landsins hálfu annað en það sem heimtað er af hverjum einstaklingi ? Og þegar einstaklingarnir duga ekki, þá á landið að duga. Og þeir menn, sem segja að þetta sé skattur, og megi ekki leggja hann á að þjóðinni fornspurðri, þeir þekkja ekki þjóðina, því heyrt hefi eg um þetta mál fjallað frá því 1882, þó það hafi ekki fram komið fyr en nú, og þó er þetta ekki nema byrjunin ein, þá er það ilt verk og óþokkað að vera á móti því. Og ekki hygg eg að háttv. 2. þm. S.-MúI. (G. E.) hljóti neitt þakklæti kjósenda sinna fyrir framkomu sína í þessu máli. Hann má vera viss um það, að hann fær ekki þökk landsmanna fyrir þetta, ekki einu sinni úr sínu eigin kjördæmi, þó að þar væru tóm kauptún. Þeir munu skilja það, eins og aðrir, að vér erum aldrei trygðir fyrir hallæri fyr en alt landið er altrygt í einu lagi, eins og hér er gert. Og það er svo langt frá því, að þetta hræði erlendar þjóðir frá viðskiftum við oss, af því,- að það bendi á að landið sé ilt, að það er einmitt þvert á móti. Því að þegar þær sjá, að hér býr þjóð með viti og fyrirhyggju, þjóð, sem sér fyrir því, að hana þurfi ekki að reka upp á sker, hvað sem á bjátar, heldur hefir hjálparmeðul, þótt atvinnuvegir hennar þrotni að einhverju leyti um stundarsakir, þá verða þær auðvitað allar þess fúsari til að lána oss fé. Hitt er ekki frambærilegt fyrir mentaða og nokkurn veginn skynbæra menn; það ætti öllum að vera skiljanlegt, ef gáfnafarið er ekki í því verra lagi. Eg hygg líka að engum detti í hug að halda slíku fram í alvöru, en það er svo oft, að hér á þingi getur að heyra ýmislegt, sem hvergi er boðlegt annarstaðar. Það er svo oft, að ef einhver sleppur hér inn á þing og þykist hafa ráð á atkvæði sínu, þá er ekki hugsað um annað, en að veifa sleggjunum, og þykjast hafinn yfir venjulegar hugsunarreglur. Ef þessir menn væru orðnir einvaldsherrar, hvað verður þá af umkvörtununum yfir ofbeldi og misbeitingu valdsins o.s.frv. Nei, hér á þessum stað eru menn skyldir til þess, að flytja fram fullgildar og rökréttar ástæður fyrir sínu máli. Þetta var það, sem eg vildi sagt hafa, áður til atkv. væri gengið.



Það er, eins og kunnugt er, margt, sem mælir með þessu frumvarpi. En það er líka margt, sem mælir á móti því, og eg þarf ekki »recept« frá landlækni um það, sem lesa má um liðin hallærisár í árbókunum og víðar. Þeir hafa satt að mæla, sem segja það, að hallæri getur alt af komið fyrir. En eg vil spyrja að öðru. Hver á að bjarga og borga, ef hallæri kemur nú á næstu árum, þó þingið samþykki nú þennan umrædda harðærissjóð? Það er ekki svo að skilja, að mér sé ljúft að vera á móti þessu frv. En hér er tvent, sem rekkur sig hvað á annað. Öðrum megin er hér um það að ræða, að stofna þarflegan sjóð, og því er eg fylgjandi, en hins vegar um það, að bæta persónulegum útgjöldum á þjóðina, og það er mér meinillla við. En með þeim breytingum, sem háttv. nefnd hefir nú lagt til að gerðar verði á frv., er mér miklu nær skapi að fallast á það, en áður. Eg álít sem sé að mjög mikil bót sé að flestum breyt.till. á þgskj. 751, þótt ekki geti eg sagt svo um þær a1lar. Hitt er nú nýskeð fram komið, að fela stjórninni málið, og álít eg að vísu að það gæti verið hyggilegt og æskilegt, en það dregur málið á langinn. Og þar sem nú hafa verið góð ár að undanförnu, setti mönnum að vera minni vorkunn nú en oft endranær að hrinda þessu áleiðis. Hvað það snertir, að málið sé litt undirbúið, þá er það að vísu satt, að það hefir ekki verið borið undir þjóðina, sem vel hefði þó mátt vera. Og þar sem það er rétt, sem tekið hefir verið fram, að sumir landshlutar eru í miklu meiri hættu fyrir harðindum en aðrir, mætti ef til vill búast við því, að undirtektirnar yrðu misjafnar. En ekki vil eg þó fara eftir því, og þótt mínu kjördæmi sé heldur vel í sveit komið, og það þurfi síður að óttast hallæri en mörg héruð önnur, þá er eg ekki eigingjarnari en svo, að eg vil ekki skorast úr leik þessvegna. Og vissi eg vilja kjósenda minna með mér, þá skyldi ekki standa á mínu atkvæði. Því að eg kannaat fyllilega við, að það er rétt, sem sagt hefir verið, að »Feðranna dáðleysi er barnanna böl, og bölvun í nútíð er framtíðar kvöl«. Og ánægðir værum við nú, ef forfeður vorir hefðu verið búnir að stofna slíkan sjóð áður. Eg vil því lýsa yfir því, að þótt eg hafi Verið nokkuð móthverfur þessu frv. áður, þá er eg því nú miklu hliðhollari eftir þessar breytingar. Mig furðaði á því, að háttv. 2. þm. Húnv. fór að tala um það, að í Rangárvallasýslu hefði fé farist í sandroki. Það er satt, en það er þó fátt, og slíkt er ekki hallæri og kemur því ekki þessu máli við, þótt nokkrar kindur farist í illviðrum og svo skaðasárir eða litlir eru Rangvellingar ekki, að þeir telji þess konar óhöpp hallæri. Þá talaði háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) um það, að ekki ætti við fyrir Rangæinga að vera á móti þessu, þar sem þeir hefðu áður beiðst hjálpar í vandræðum sínum, þegar jarðskjálftarnir gengu. Það er að vísu satt, að þeir gerðu það, en þó ekki á þann hátt, sem hér er um að ræða. Þeir báðu um lán úr landasjóði og það tekst. Það var vel gert að veita það og sýslubúar voru þakklátir fyrir. En lán úr landssjóði er ekki sama sem persónugjald frá hverjum manni, og eg er hræddur um, að Rangæingnm hefði veitt örðugra að fá þessa hjálp á þann hátt. Eg skal svo ekki lengja umr. meira, en mun reyna að sýna það við atkvæðagreiðsluna, að eg sé sanngjarn í þessu máli.

Kristinn Daníelsson Háttv. 1. þm. S.-MúI. (J. Ól.) hjó eftir því sem eg sagði, að hér væri verið að fara ofan í vasa einstaklinga, og spurði svo, úr hvers vasa ætti að taka þetta gjald, ef eigi landsmanna. En eg tók það þó greinilega fram, að það væri verið að taka það beint úr vasa einstaklinganna, og það er munur, hvort það er tekið þannig eða úr almennum sjóðum. t. d. landssjóði. Sami háttv. þingmaður sagði, að þetta væri skattur á þjóðina, ef það væri tekið úr landssjóði; en það sjá þó allir, hver munur er á þessu tvennu. Menn kenna ekki fyrri en kemur að hjartanu, þegar á að fara að heimta persónuleg gjöld af fátæklingum og buddan er tóm. Mér virtist ekki laust við að háttv. þm. sneri út úr fyrir mér, í þá átt, að eg ætlaðist til að koma þessu gjaldi á útlendinga. Það dettur mér ekki í hug, en hitt er þó víst og satt, að ýmis gjöld renna í landssjóðinn frá útlendingum, og þau gjöld geta vaxið. Eg skal geta þess, að þessi sami hv. þingmaður var ekki svo fjarri því, undir meðferð málsins, að héruðunum væri í sjálfavald sett hluttaka þeirra í þessu máli. Eg hefði því fremur getað búist við því, að hann fylgdi mér að tillögu minni eða jafnvel flytti hana, sem eldri og reyndari þingmaður, en eg stutt hana. Eg er þakklátur háttv. framsögum. fyrir það, að hann tók ástæður minar til greina, þótt hann gæti ekki fallist á þær. Hann áleit ekki rétt að fresta málinu, þar sem nú væri þegar fengin föst niðurstaða. Eg veit nú ekki, hvort hér er hægt að tala um fasta niðurstöðu, þar sem málið er fyrst fram komið á þessu þingi, og hefir auk þess sætt hér töluverðum mótmælum. Háttv. framsögumaður sagði, að það hefði átt að vera búið að þessu fyrir mörgum öldum. Eg skal ekki bera á móti því, að það hefði verið æskilegt, en úr því að það hefir nú dregist svona lengi, þá finst mér ekki muna miklu um eitt eða tvö ár enn. Og ef spurt er, hvað sé unnið við þann drátt, þá er því fljótsvarað, að þá fengi stjórnin umhugsunarfrest til að undirbúa málið, meðal annars til þess að athuga alt, sem lagt hefir verið til þess með og móti á þessu þingi, og það er mikið, og svo vitanlega bæta þar við því sem hún kann að finna málinu til upplýsinga. Málið er ekki glatað fyrir því og þá gæti þingið gengið að samþykt þess með betri samvizku, ef þjóðin hefði áður fengið að dæma um það. Háttv. þingm. Dal. (B. J.) bar saman kvaðir, þær sem frumvarp þetta leggur á menn, við skyldu embættismanna til þess að leggja fé í ekknasjóð. Þetta á ekkert skylt hvað við annað, því að þessari skyldu embættismanna er svo fyrir komið, að gjald þeirra er að nafninu sniðið eftir launahæð þeirri, sem þeim er veitt af inu sama löggjafarvaldi, sem leggur á þá skattinn. En það vald hefir ekki ætlað álþýðu manna neinar sérstakar tekjur til þess að taka þetta gjald af. Og svo er eitt. Hvar höfum við bréf fyrir því, að harðindi komi ekki strax á næstu árum ? Ef svo færi, þá væri lítið unnið. Eg geri mér ekki vonir um það, að þessi sjóður komi að notum fyr en hann er orðinn nokkuð stór, og mest gagn yrði auðvitað að honum, ef hann gæti orðið mjög stór. Hitt væri ekkert vit, að fara að smá-mjatla úr honum áður en honum væri almennilega vaxinn fiskur um hrygg. Sami háttv. þingmaður talaði mjög geist um það, að við, sem viljum fara mjög varlega í þessu máli, hefðum ekkert fyrir okkur að bera. Hann hefir víst ,ekki tekið eftir því, að eg færði full rök að því, að ástæða væri til að leggja þetta undir samþykt þjóðarinnar sjálfrar. Hann var sannfærður um það, að þjóðin mundi heimta þetta. Jæja, það er ágætt ef svo er. Þá er eg líka með því og þá er engu spilt. En hitt þarf hann ekki að halda, að eg sé hræddur um að kjósendur áfellist mig fyrir framkomu mína í málinu nú. Eg er viss um, að eg fæ þakklæti fyrir það að farið var varlega og viljað að málið væri athugað sem bezt. Og eg er enn á því, að full ástæða væri til þess að bera málið undir fleiri menn en þá sem þjarkað hafa um það hér í sumar.



Eg vil að eins gera örstutta athugasemd við ræðu hv. 2. þm. G.-K. (Kr. D.). Það var ekki ætlun mín, að bera það saman, hvaðan ætti að taka peningana í þessa tryggingarsjóði. Hitt vildi eg sagt hafa, að þar sem það er skylda, að tryggja ekkjur embættismanna, þá ætti það ekki siður að vera sjálfsagt, að tryggja alla þjóðina fyrir voða, enda þótt bæði eg og aðrir vilji að ekkjur eigi við góð kjör að búa. Hann spurði, hvar væri bréf fyrir því, að ekki kæmi harðindi á næstu árum, og sagði, að þá væri sjóðurinn ónýtur. En það eru alveg jafnlítil bréf fyrir því, hve nær sem sjóðurinn er stofnaður, svo að þetta má engan fæla. Hins vegar er það víst, að hann stækkar því fyr, sem hann er fyr stofnaður. En það veit eg, að hann mundi ekki geta bjargað mönnum frá hallæri, ef svo illa vildi til, að það bæri að höndum næstu árin eftir að hann er stofnaður. Eg vildi ekki segja það, að hann hefði ekkert fyrir sig að bera í sínum mótbárum gegn frumvarpinu, eða þær væri allar jafnónýtar, sem hér hafa fram komið. Eg sagði þetta um þá eina, sem vilja halda því fram, að sjóðsstofnun þessi mundi veikja lánstraust vort. út á við. Eg skar ekki alla niður við sama trogið; og þó að eg geti ekki fallist á ástæður þessa háttv. þm., þá tel eg þær þó það betri en hitt, að eg átti alls ekki við þær, þegar eg talaði þessi hörðu orð. Hann segir, að enginn skaði sé skeður, þótt málið biði til næstu ára, ef það þá sýnir sig, að þjóðin sé því fylgjandi. En að því er að hyggja, að töluvert mundi safnast á þeim fresti, og nú höfum vér það í höndum oss, að hrinda málinu af stað. En hitt vitum vér aldrei, hverjir kosnir verða næst, og þótt þeir heiti þá þjóðinni að fylgja þessu máli, þá er ekki vist að þeir verði svo orðheldnir, að þeim geti ekki t.d. dottið í hug að vísa málinu til stjórnarinnar, eða þá finna upp á því, að það sé ekki nógu undirbúið. Þess háttar má alt af segja. En þetta mál hefir nú verið undirbúið í 1000 ár, og það af öllum þeim öflum hér innanlands - eg á ekki við erlenda kúgara og þjófa - sem þessu landi hafa þjakað, og það ætti sannarlega að vera nokkur undirbúningur. Eg hefði ef til vill ekki þurft að svara þessu, en af því að hv. þm. hélt, að eg hefði haft öll þessi hörðu orð um allar mátbárur gegn frumv., bæði hans og annara, þóttist eg verða að láta hann vita, að eg átti þar einungis við þessa einu firru um lánstrausts-spjöllin, og hún átti þessi ummæli sannarlega skilið.



Nefndin hefir komið fram með breyt.till. við þetta frumv. á þgkj. 750. 1. brt. er við 1. gr., að við hana sé bætt ákvæði um, að ef fleiri en einn forðagæzlumaður er í hverjum hreppi, þá geti hreppsnefndin skift hreppnum í jafnmörg forðagæzluumdæmi, og að hver forðagæzlumaður hafi þá sitt svæði til umsjónar. Það er ekki nema eðlileg afleiðing, ef forðagæzlumenn eru fleiri en einn, að hreppnum sé skift á milli þeirra. Það mundi spara talsverðan kostnað, ef forðagæzlumenn eru t. d. tveir, að þeir færu ekki báðir saman um allan hreppinn, heldur hvor um sinn hluta. Hins vegar er hreppsnefndunum ekki meinað með þessu að hafa það fyrirkomulag, ef þeim þykir það tryggilegra eða á einhvern hátt heppilegra. 2. brt. á þgskj. 750 er við 12. gr., og er hún einungis lagfæring á tilvitnun. 3. og síðasta brt. nefndarinnar á þessu sama þgskj. er einnig við 12. gr. Það er að eins orðabreyting, að fyrir »opinber« komi : almenn. Þá hafa nokkrar brt. komið fram frá einstökum háttv. þingm. Háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) og háttv. 1. þm. Arn. (S. S.) hafa borið fram brt. á þgskj. 749. Þær breytingar getur nefndin að miklu leyti aðhylst. 1. brt. er við 3. gr., að fyrir orðin »í vetrarbyrjun« komi: snemma vetrar. Þetta er að eins lítil efnisbreyting, og er nefndin á því, að betra sé að orða þetta ákvæði þannig, heldur en það er gert í frumv. 2. brt. er einnig við 3. gr., að ákvæðið um, að forðagæzlumaður skuli jafnan mæla heyin og meta fóðurgildi þeirra, falli burt. Nefndin er reyndar á því, að meira en ekki minna sé komið undir því, að miðað sé við fóðurgildið, heldur en við fóðurmagnið, þegar um ásetning er að ræða. En hins vegar litur hún svo á, að hver forðagæzlumaður muni hafa þetta fyrir augum, og þess vegna nægi að taka það fram í frumv., að heybirgðir, kornvörubirgðir og aðrar fóðurbirgðir skuli rannsakaðar á hverju heimili. Þess vegna hefir nefndin ekkert á móti því, að þessi breytingartill. verði samþykt. 3. brt. er við 7. gr. og lýtur að því, að kaup forðagæzlumanna sé ekki einskorðað við 2 kr. fyrir daginn eina og í frumv., heldur fari það eftir samkomulagi við hreppsnefndina, hvert kaupið sé, og hámarkið sé að eins til tekið og bundið við 2 kr. Það hefir vitaskuld vakað fyrir aðalflutningsmönnum frv., að meiri trygging væri fyrir því að starfið yrði betur rækt, ef vissa væri fyrir því, að það yrði ekki lakara borgað en þetta. Nefndin sér þó ekkert verulegt á móti því, að það fari eftir samkomulagi við hreppanefndina, hvert kaupgjaldið verður í hverju einstöku tilfelli; enda er það í fullu samræmi við gildandi lög, horfellislögin frá 9. Febr. 1900. Þá er 4. brt. við 8. gr. Hún er, að áliti nefndarinnar, heldur til skemda, þar sem hún fer fram á, að felt sé burt ákvæðið um, að sýslunefnd semji reglugerð fyrir forðagæzlumenn eftir fyrirmynd sem bjargráðastjórn landsins lætur í té. Nefndin álítur, að slík fyrirmynd gæti orðið til mikilla þæginda og hægðarauka í einstökum tilfeilum og vill því síður að frumv. sé breytt í þessu atriði, án þess þó, að hún leggi nokkra verulega áherzlu á það. 5. breyt.till. er við sömu grein, að felt sé burt ákvæðið um, að stjórnarráðið leiti í hvert skifti álits bjargráðastjórnar áður en það samþykki reglugerðirnar um störf forðagæzlumanna. Nefndin hefir ekkert á móti því að stjórnarráðið verði látið sjálfrátt í þessu atriði og fellir sig því við að breyt.till. verði samþykt. 6. og 7. breyt.till. eiga við 11. gr. Þó að þær séu tvær, þá standa þær samt sem áður í nánu sambandi hvor við aðra. Þær lúta að því, að nægilegt sé, að forðagæzlumaður geri hreppstjóra aðvart, ef búandi fer ekki að ráðum hans, svo að til vandræða horfi út af því, og að hreppstjóri geri síðan nauðsynlegar ráðstafanir, án þess að sýslumaður þurfi þar nærri að koma. Það er auðvitað, að það væri krókaleið og mundi tefja tímann, að þurfa að leita til sýslumanns í hverju einstöku tilfelli og er nefndin því eindregið á því að þessi breyting sé til bóta og vill mæla með því að hún verði samþykt. Tilgangurinn með því að setja þetta ákvæði í frumvarpið var vitanlega sá, að koma í veg fyrir að gerræði væri beitt í þessu efni. En hins vegar má ganga að því vísu, að hreppstjórar séu alment manna kunnugastir hvernig til hagar hver í sínum hreppi, og þess vegna er þeim trúandi til að gera þær ráðstafanir, er bezt henta í hverju einstöku tilfelli. Sem sagt þá aðhyllist nefndin allar breytingartill. þessara tveggja háttv. þingmannna (Þ. J. og S. S.), nema 4. till. Henni er nefndin heldur mótfallin, án þess þó að hún geri það að nokkru kappsmáli. Þá hefir háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) komið fram með breytingartill. á þgskj. 748, sem lýtur að því, að setja frekari takmarkanir viðvíkjandi kaupi forðagæzlumannanna, sem sé að það megi aldrei fara fram úr 1 kr. fyrir hvern búanda hreppsins. Nefndin álítur, að það sé nægileg takmörkun, að binda kaupið við hámark 2 kr. fyrir daginn og að með því sé fengin nægileg trygging fyrir því, að fé hreppsins verði ekki notað að óþörfu og að hæfilegs sparnaðar verði gætt, sem ávalt er gott og nauðsynlegt, þar sem því verður við komið. Nefndin getur því ekki talið nauðsynlegt að setja ákvæði um, að forðagæzlukostnaðurinn megi ekki nema meiru 1 kr. á hvern búanda í hreppnum, eins og háttv. þm. (E. P.) fer fram á. Þetta ákvæði er heldur ekki í gildandi lögum, horfellislögunum frá 9. Febr. 1900, og veit eg ekki til að það hafi nokkurn tíma sýnt sig að á því væri þörf. Og enn óþarfara verður það ef till. háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) og háttv. 1. þingm. Arn. (S. S.) gengur fram, að kaupgjaldið skuli vera eftir samkomulagi Við hreppsnefndina og að hámarkið sé 2 kr. fyrir daginn. Nefndin verður því að leggja á móti að þetta atriði verði samþykt.



Eg skal fyrst játa, að eg hefi ekki sérlega mikla trú á nytsemi þannig lagaðra laga eins og þetta frumvarp er, sem nú liggur fyrir. Við höfum haft um nokkurn tíma þess konar lög, horfellislögin frá 9. Febrúar 1900, og eg held að flestir viðurkenni, að þau hafi ekki gert sérlega mikið gagn. Eg held, meira að segja, að þau lög hafi reynst alt annað en praktísk, og það er varla við öðru að búast. Það er mikið vandaverk að setja lög um, hvernig menn eigi að hegða sér, sem atvinnurekendur. Það er vandasamt að semja lög, sem skipa vissum mönnum að búa fyrir sveitunga sína að meiru eða minna leyti. Margir þeir sem telja slík lög nauðsynleg, hafa haldið því fram, að það hafi vantað í horfellislögin frá 9. Febrúar 1900, að haustskoðanir skyldu fara fram. Það má vel vera, að þær hefðu gert frekara gagn en vorskoðanirnar einar, því skal eg ekki neita, þó að eg hina vegar geti ekki viðurkent, að þetta sé það eina sem að þeim lögum má unna. En þó að eg hafi nú ekki mikla trú á þannig löguðum fyrirskipunum, þá vil eg ekki beinlinis leggjast á móti þessu frumv. Eg vil að þeir er halda því frekast fram, að þetta sé allra meina bót, fái að komast að raun um, hvort það verður til þess að bæta búskapinn að því leyti, að skynsamlegar verði sett á og menn þar af leiðandi betur búnir undir harða vetur. Þess vegna hefi eg ásamt háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) komið fram með nokkrar breytingartill. Viðvíkjandi einstökum atriðum frumvarpsina. Háttv. framsm. (Ól. Br.) tók vel á þeim öllum og þarf eg þess vegna ekki að eyða mörgum orðum að þeim. 1. brt. okkar á þgskj. 749 fer fram á, að í 3. gr. komi: snemma vetrar, í stað orðanna »í vetrarbyrjun«. Það hagar svo til í mörgum hreppum hér á landi, að óheppilegt er að skoðunin fari fram í vertarbyrjun. Fé er þá víða varla komið að og í mörgum útigangasveitum getur það dregist fram undir Jól, að fénaður sé kominn að húsi. Þess vegna fanst okkur rétt, að binda ekki skoðunina við vetrarbyrjun, og álitum nægilegt að ákveða að hún skyldi fara fram einhvern tíma snemma vetrar. Þá förum við fram á, að síðasti málsliðurinn í 3. málsgr. 3. gr. falli burt. Við eru hræddir um, að mörgum skoðunarmönnum muni verða erfitt að mæla heyin, en þó einkum að meta fóðurgildi þeirra. Við búumst því ekki við öðru, en að ákvæði um það yrði ekki annað en dauður bókstafur. Það eru miklir annmarkar á því fyrir ókunnnuga menn, að komast að því, nokkurn veginn með víssu, hve miklar heybirgðirnar eru á þeim og þeim stað. Það er auðvitað hægara þar sem heyunum er kastað úti, en þar sem þau eru í hlöðum, verður skoðunarmaðurinn að fara að mestu leyti eftir því sem bóndinn segir til. Og að meta fóðurgildi heyjanna, það verðum við að álita, í flestum tilfellum, alveg óframkvæmanlegt. 3. brt. okkar fer fram á, að því sé einhver takmörk sett, hve mikið sveitasjóðunum beri að borga fyrir þessa forðagæzlu. Menn munu álíta, að ef hún verður ekki að miklu gagni, þá sé hún því verri því dýrari sem hún sé. En eins og frumvarpsgreinin er nú orðuð, þá er ekki loku skotið fyrir það, að skoðunarmennirnir geti ekki teygt tímann eins og þeim sjálfum sýnist. En með því móti gæti kostnaðurinn orðið alltilfinnanlegur fyrir hreppssjóðina. Við viljum því breyta greininni þannig, að það fari eftir samkomulagi milli hreppsnefndar og skoðunarmanna, hvert kaupið verður. Eg ímynda mér, að horfellislögin frá 1900 hafi víða þótt leggja hreppunum óþarfa byrði á herðar. Eftir þeim var þó ekki nema um eina skoðun að ræða. En þegar nú á að fara að borga fyrir tvær eða fleiri skoðanir, þá er eg hræddur um, að menn muni risa mjög á móti því, einkum þeir sem álita, að þetta muni ekki gera mikið gagn. Við álítum, að það sé til talsverðra bóta, að breyta greininni á þann hátt, sem við förum fram á. Þá höfum við í fjórða lagi komið fram með brt. við 8. grein frumvarpsins um, að niður falli ákvæðið um, að sýslunefnd semji reglugerð forðagæzlumanna eftir fyrirmynd, sem bjargráðastjórn landsins lætur í té. Þetta ákvæði kann í sjálfu sér að gera lítið til, en það hefir verið skoðun okkar, að sýslunefndir ættu að fjalla um þetta sjálfar og hafa sem óbundnastar hendur, því að þær munu reynast fróðastar um, hvað bezt hentar í þessu efni á hverjum stað. Þá höfum við einnig viljað nema brott það ákvæði, að stjórnarráðið þurfi í hvert skifti að leita álits bjargráðastjórnar áður en það samþykkir reglugerðir sýslunefndar. Okkur virðist það ekki annað en óþarfa snúningar og töf; en ef stjórnarráðinu sýndist, gæti það borið það undir Búnaðarfélag Íslands. Þá er breytingin við í 1. gr., sem er í því fólgin, að við viljum fá hreppstjórum það vald í hendur, sem sýslumanni er þar ætlað samkvæmt frumv. Það getur komið fyrir, að svo langt sé til sýslumanns, að ógerningur sé að ná til hans í tæka tíð. Eg skal geta þess til dæmis, að í Austur-Skaftafellssýslu tekur það 3 vikur til mánuð frá því sýslumanni er skrifað þar til svar kemur til baka með póstum. Gæti þá alt verið dautt hjá veslings bóndanum, áður en úrskurður sýslumanns kæmi. Það getur verið, að sumum þyki hreppstjórum fengið fullmikið vald í hendur með þessu, en eg vænti þess, að þeir beiti ekki valdi sínu mjög frekt í þessu, það sé engin hætta. Og eitthvert vit fæst þó í þessi fyrirmæli með svona löguðu ákvæði. Eg vænti þess, að brtill. okkar, þó að smávægilegur sé, horfi fremur til bóta frumv., ef þær ná fram að ganga, og mun eg fylgja frumv. í heild sinni, ef þær verða samþyktar, þó að eg telji það raunar ekki annað en nýja bót á gamalt fat, að fara nú enn einu sinni að basla við að búa til ný horfellislög.



Eg ætla að eins tala um eitt atriði. Það er brtill. hv. 2. þm. Rangv. (E. P.), sem eg vildi fara nokkrum orðum um. Fyrri hluti hennar er í samræmi við brtill. á þgskj. 749, um að kaup forðagæzlumanna fari eftir samkomulagi og ekki fram úr 2 kr. á dag, og skal eg ekki fjölyrða um það, en það er seinni hluti tillögunnar, sem eg verð að leggja á móti, að kaup forðagæzlumanna megi aldrei fara fram úr því sem svarar 1 kr. á hvern hreppabúa. Þessi takmörkun hefir það í för með sér, að hér getur ekki orðið um að ræða neitt, sem borgun geti heitið, og ef þetta ákvæði er sett í lögin, þá er það sama sem að taka aftur með annari hendinni það sem rétt er fram með hinni, sem sé að mæla fyrir um eftirlit og 2 skoðunarferðir á ári, sem svo verður ekki unt að framkvæma. En þó er hitt ekki síður athugavert. Eg veit ekki til að nein slík takmörkun á valdi sveitarstjórna hafi áður ver ið sett af löggjafarvaldinu. Hún er algert nýmæli og athugavert. Þessir forðagæzlumenn geta haft jafnvel meira verksvið en lögin mæla fyrir, það getur farið nokkuð eftir atvikum og staðháttum og hugsunarhætti í hverri sveit, og það geta verið til margir hreppar, sem vilja borga þessi störf vel og hafa sem mest gagn af forðagæzlumönnunum. Það er því hin mesta fjarstæða að taka fram fyrir hendurnar á sveitarstjórnunum í þessu efni. Nei, þessi skerðing á valdi þeirra kemur í bág við allar venjur. Mér er það minnistætt frá Alþingi 1907, þegar sveitarstjórnarlögin voru þá til meðferðar, að mikið var barist á móti því að leggja bönd á vald sveitarstjórna og héraðsstjórna af æðra valdi. Og sú skoðun varð ofan á þá. Eg tel betra að gera enga breyting á lögunum, heldur en að þetta gangi fram.



Eg get tekið í sama strenginn, sem háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.), hvað sjálft frumv. snertir, því að eg lít svo á sem hann, að öll svo kölluð horfellislög komi ekki að tilætluðum notum, heldur séu þau högg út í loftið, sem lítið eða alls ekkert gagn geri. Það veit og skilur hver einasti maður, að engum einum manni er fært að gefa öðrum fullgildar fyrirskipanir um, hvað sé holt eða hagkvæmt fyrir hann að því er snertir inar sérstöku kringumstæður og fyrirkomulag á búnaði. Það hagar svo misjafnlega til meira að segja í sömu sveit, að það sem einum er holt, getur verið öðrum ilt og óhagkvæmt. Og ef menn vita ekki sjálfir, hvað þeim er fyrir beztu að því er búskap snertir, þá geta aðrir tæplega kent þeim það. Það er farið fram á það í frumv. þessu, að gefa einum eða tveim mönnum í hreppi vald til þess að ráða fyrir öllum öðrum búendum í hreppnum að því er heyásetningu og fénaðarhirðingu snertir, en það getur að minni hyggju aldrei blessast. Menn verða sjálfir að læra að sjá sér farborða og haga sér í þessum eflum eftir því sem reynslan sýnir að bezt á við á hverjum einstökum stað. Reynslan hefir leitt í ljós, að horfellislögin, sem Við nú höfum, hafa ekki komið að notum, heldur verið hreinasti hégómi eða »humbug«, og eg býst við að svo verði einnig með þetta frumv., þótt það verði að lögum og beri annað heiti. En eg þykist vita, að það sé að berja höfðinu við ateininn að vera á móti því, og að það verði samþykt með afli atkvæða, hvort sem þjóðin vill eða ekki og að henni fornspurðri. En eg finn skyldu mína til að bæta úr þessu hégóma horfellisfrumv., sem unt er, og þess vegna hefi eg borið fram brtill. á þgskj. 748. Fyrri hluti brtill. minnar er að efni til samhljóða brtill. á þgskj. 749, en seinni hlutinn kemur í veg fyrir að ótakmörkuðu fé hreppabúa sé eytt í alt þetta »humbug« og að engu gagni. Eg vil ekki láta gjaldið fara fram úr 1 kr. á búanda. Það hefir hingað til þótt nóg, þegar um borgun til hreppstjóra hefir verið að ræða, og starf þessa svo nefnda forðagæzlumanns er sannarlega ekki þýðingarfyllra eða veglegra en starf hreppstjórans. Eg sé það, að sumir vilja láta þessa borgun eingöngu fara eftir samkomulagi við hreppsnefndina, en mér er ekki ljóst, hvernig það samkomulag getur fengist. Hve nær eiga hreppsnefnd og forðagæzlumaður að koma sér saman ? Á það að gerast áður en kosið er, eða þegar búið er að kjósa ? Ef samið er fyrir fram og hreppsnefndin vill vitanlega halda í, getur verið að beztu menn skorist undan kosningu og þá takmarkast valið og lendir sennilega á óheppilegum manni. En ef samið er eftir á, þegar búið er að kjósa, getur hreppsnefnd ekki sett manninn af þó að hann gangi ekki að kjörum, þeim sem hún býður, svo að það getur þannig í eðli sínu ekki verið um neitt samkomulag að ræða. En ef mín brtill. kemst fram, þá er þar um fast lagaákvæði að ræða, hvað miklu megi verja úr hreppasjóði í þessu skyni. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) taldi þetta ákvæði mitt alt of bindandi fyrir sveitarstjórnirnar. En má eg spyrja: Er ekki alt frumv. bindandi fyrir þær? Er það ekki bindandi, að þurfa að borga svo og svo mikið úr hreppssjóði fyrir allar þessar ráðstafanir, jafn þýðingarlausar og þær eru og hljóta að verða ? Eg geri að vísu ekkert kappsmál úr því, hvort þetta frumv. nær fram að ganga eða ekki, því að hér er ekki um neitt höfuðmál að ræða. En óþarfi finst mér að vera að fleygja út mjög miklu fé í þessu skyni, jafn bersýnilegt og það er, að árangurinn verður litill sem enginn. Kostnaðurinn við þetta í hverjum hreppi verður sýnilega talsverður, þó að ekki séu borgaðar forðagæzlumanni nema 2 kr. á dag. Og þó er það svo lágt, að enginn verulega góður maður fæst til að gefa koat á sér í svona starf, með fram líka vegna þess, að þeim er það ljósast, hversu ónýtt og tilgangalaust atarfið er. Þeir, sem helzt mundu sækjast eftir þessu starfi, yrðu þeir sem minsta tiltrú hefðu í raun og veru. Þeir mundu gangast fyrir borguninni, og það því fremur, sem þeir gætu treint sér starfið allan veturinn, með því að fara t. d. á einn og einn bæ á dag, og gefa svo fullan reikning fyrir, sem þeim væri fullkomlega heimilt, ef frumv. verður samþykt óbreytt eða breyt.till. mín nær ekki fram að ganga. Umr. var eigi lokið á nóni, var þá fundi frestað þar til stundu fyrir miðaftan. Kl. 5 síðd. var fundur settur á ný og haldið áfram umræðum.



Eg hafði ekki búist við að frumvarpið fengi svo mikla mótspyrnu, sízt frá háttv. 2. þm. Rang. (E. P.). Hér er virkilega um þarft lagafyrirmæli að ræða, sem mikið er aðgengilegra og nýtilegra til gagnsemi en horfellislögin hafa nokkurn tíma verið.  (Eggert Pálsson: Alveg það sama!)  Eg býst ekki við að sannfæra háttv. 2. þm. Rang., en vil leyfa mér að benda á nokkurt ósamræmi, sem kom fram í ræðu hans. Það þarf ekki að óttast að menn skorist undan kosningu, því að samkvæmt 2. gr. eru menn skyldir að taka við henni, eins og í hreppsnefndir, og fá þó hreppsnefndarmenn enga borgun fyrir sitt starf. Það þarf ekki að fara í grafgötur um það, hvort semja eigi á undan eða eftir. Auðvitað samið á eftir, eða með öðrum orðum, sveitarstjórnin getur skamtað mönnum úr hnefa. Háttv. síðasti ræðumaður virtist þekkja marga akussa, sem sækjast mundu eftir þessu starfi. Getur vel verið, að svo sé, þar sem hann þekkir til, en það er ekki hætt við slíku þar sem eg þekki til. En þó að svo færi að slikir menn kæmist að þessum störfum, þá mundu þeir missa þau eftir 3 ár, ekki verða endurkosnir, og þar að auki glata tiltrú sveitunga sinna. Eg neita því algerlega, að frv. þetta verði til þess að ríra álít þjóðarinnar út í frá. Það sýnir þvert á móti, að hún vill vera sannarlega sjálfsæð, og það mun enginn kalla þetta frumv. »humbug«, nema hv. 2. þm. Rang. Það er fjarri öllum sanni, að verið sé að skipa mönnum eða neyða þá með frv., heldur er verið að leiðbeina þeim og gefa holl ráð, sem eru þeim sjálfum fyrir beztu. Eg vona að ræða háttv. 2. þm. Rang. verði til þess að auka frv. fylgi.



Eg hefi hér áður á þingi talað um þetta mál, og hefi þá fremur lagt á móti því. Sérstaklega hefi eg verið mótfallinn því, að mönnum sé falin haustskoðun á heybirgðum og fóðurgildi heyanna, og er það af þeirri ástæðu að eg álít svo afarerfitt verk, bæði að áætla hve heyin sé mikil, og þó einkum hvert næringargildið sé, að heita má ógerningur. Oftast ekki unt að mæla heyin, og verður þá að fara eftir frásögn um hestatölu, en band er mjög misstórt. En þegar meta á fóðurgildið, þarf að vita, hvernig heyið er verkað, hvort það hefir hrakist og hvers konar hey það sé. En um þetta er alls ekki unt að fá fullnægjandi vissu og þess vegna er eg þeim sammála, sem sleppa vilja ákvæð inu um að meta fóðurgildið. En eins og þessu nú er fyrir komið, mun eg þó greiða frv. atkvæði mitt, og treysti þá því, að valdir menn verði kosnir til að annast skoðanirnar menn sem almenningur ber ið bezta traust til. Eg vænti þess einnig, að hreppstjórar beiti valdi, því sem þeim er ætlað samkvæmt breyt till. við 11. gr. svo samvizkusamlega sem kostur er á, og vandi um við menn og hjálpi til úrræða þegar þörf krefur. Í öðru lagi er farið fram á í breyt.till. að fastákveða ekki 2 króna dagkaup til skoðunarmanna og álít eg það betur fara að slíkt sé samningamál. Það væri tilfinnanlegur kostnaður að hafa t. d 2 menn í hverjum hreppi við forðagæzluskoðanir, sem greiða yrði 2 kr. á dag, sé strjálbygð mikil og gengi þess vegna langur tími í ferðalög. Og ef þetta ákvæði frv. verður samþykt óbreytt, þá veit eg með vissu að alþýða manna verður alt annað en þakklát fyrir, því að margur mun hafa litla trú á gagnsemi þessara skoðunarferða og þá álíta þar af leiðandi ekki mjög miklu fé til þeirra verjandi. En breyt.till. með orðunum »alt að« er til venjulegra bóta, og mun eg greiða henni atkvæði mitt. Breyt.till. háttv. 2. þm. Rang. get eg ekki gefið atkvæði, því að mér virðist hún verða til þess, að koma hreppanefndum í hreinan og beinan vanda. Það má heita ógerningur fyrir 1 mann og því verra, ef tveir eru, að fara 3 ferðir í strjálbygðum sveitum að vetrarlagi fyrir eina einustu krónu á búanda samanlagt. Það er með örðrum orðum vart hugsanlegt í flestum tilfellum að bjóða það nokkrum hæfum manni. Hvað það snertir, er háttv. 2. þm. Rang. sagði eða gaf í skyn, að skoðunarmenn mundu ekki halda vel áfram við skoðanirnar, þá er mér ekki kunnugt um, að þeir hafi slæpst á ferðum sínum. Hitt öllu fremur, að þeir þykja stundum fara of hart yfir, og þá máske ekki vinna verkið af nógu mikilli vandvirkni. Að þetta verði tilfinnanlega aukinn kostnaður, frá því sem nú er, ætti ekki að þurfa að verða, sé starfið falið að eins einum manni. Hvert hreppsfélag er nú skildugt til að láta fara fram eina skoðun, og eru þá venjulegast 2 menn saman. Verði nú einum falið þetta starf, ætti kostnaðaraukinn ekki að fara að mun fram úr þriðjungi, ekki sízt yrði sá sami maður við það um mörg ár, því óefað æfist hver í þessu sem öðru. Í þeirri von að með tímanum leiði þetta fyrirkomulag, sem frumvarpið bendir á, bæði til betri ásetnings og meðferðar á búfé manna, þá mun eg greiða því atkvæði.



Það er nokkuð óvanaleg aðferð, sem háttv. 2. þm. Rang. viðhefir í þessu máli. Það er mjög óvanalegt af honum að hafa svona litla breyt.till. til þess að eyðileggja heilan lagabálk. Því hefir maður ekki átt að venjast af honum áður, að hann hafi reynt að kyrkja mál með svo óviðeigandi aðferð. Eg get vel skilið, að hann sé mótfallinn lögunum í heild sinni, en hitt get eg ekki skilið, að hann skuli nota slíka aðferð til þess að eyðileggja framkvæmd þeirra. Eg skal geta þess, að fyrirkomulag það sem hér á að vera á laununum eftir fyrri hluta breyt.till. hans, er alveg það sama sem nú er í lögum. En viðaukinn er algert nýmæli. Eg verð að mótmæla fullyrðingum háttv. 2. þm. Rang. um, að þessi lög yrðu aldrei annað en »Humbug«. Eg hefði getað sætt mig við, þótt hann hefði sagt það sem sína eigin skoðun, en eg get ómögulega sætt mig við að hann slái því fram sem óyggjandi dómi. Það er mín skoðun, að fjárskoðanir séu til mikils gagns og mín skoðun er bygð á reynslu. Í minni sveit hafa fjárskoðanir farið fram næatum því á hverjum vetri síðan eg man eftir mér og eg hefi séð árangurinn, sem af þeim hefir orðið; og hann er mikill. Það er óhætt að fullyrða, að fjárskoðanir hafa meiri áhrif en flestir gera sér í hugarlund. Þetta er líka alveg eðlilegt, því að betur sjá augu en auga. Árangurinn er aukinn kunnugleiki manna á milli á högum og háttum, meira félagslyndi og hjálpfýsi þegar að herðir. Betri meðferð á búpeningi og betri úrræði, ef til vandræða kemur. Í stuttu máli aukin menning. Eg þekki til víðar en í minni sveit og veit, að árangurinn hefir orðið þar góður líka. Þar sem háttv. þm. sagði, að hann þekti ekki til að gagn hefði orðið að lögunum, þá verð eg að álíta, að það komi af þeirri ástæðu, að Rangvellingar, þótt ótrúlegt sé, séu ekki komnir svo langt enn þá að hafa gagn af þeim. Hér er einungis um það að ræða, að gera gömlu lögin ljósari. Hér er ákveðið, að skoðað verði tvisvar á vetri hjá hverjum manni. Gömlu lögin fyrirskipuðu ekki nema eina skoðunarferð, en fyrirskipa þó eftir lit, sem ekki verður framkvæmt með minna en 2 skoðunarferðum á vetri. Því koma þau ekki að eins miklu haldi og hægt hefði verið. Eg veit t. d. að í minni sveit hepnaðist að fá 2 beztu fjármennina til þess að vera skoðunarmenn, en þeir fengust með öngu móti til þess að takast það á hendur nema með 2 skoðunum. Þeir sögðu, að þeir gætu ekki haft eins mikið eftirlit og þyrfti með því að skoða ekki nema einu sinni. Eg var alveg sömu skoðunar, enda vissi eg tilgang laganna, af því eg var viðriðinn tilbúning þeirra.



Eg skal ekki fara að þrátta við háttv. þm. S.-Þing. (P. J.). Það var mín skoðun og mín reynsla, sem eg lét í ljósi, er eg sagði að horfellislögin hefðu ekki komið að gagni, en enginn sleggjudómur eina og háttv. þingmaður sagði. Hann kvaðst hafa reynslu fyrir því, að þau kæmu að miklu haldi og eg skal ekki rengja, að svo kunni raun að hafa orðið á í hans eigin sveit, enda býst eg við að hann sé sjálfur skoðunarmaður í sinni sveit og honum hafi því tekist að láta koma að gagni þar. En það er ekki öllum eins gefið og honum að búa fyrir aðra, og ekki er hægt að dæma lögin eftir því, því að slikir menn eru ekki á hverju strái. En þótt Suður-Þingeyjarsýsla og þá sérstaklega Mývatnssveit eigi jafnágætum skoðunarmönnum á að skipa, svo sem t. d. háttv. þingm., sem geti búið eins vel fyrir aðra eins og sjálfan sig, þá er því ekki svo háttað í Rangárvallasýslu. Þar eru vandfengnir skoðunarmenn, sem hafi eins gott vit á að búa fyrir aðra sem sjálfa sig, og viti eins vel, hvað hentugast er á öðrum jörðum sem sinni eigin. Enda er það ekki nema eðlilegt, þar sem sumir stunda aðallega sauðfjárrækt og aðrir meir nautgriparækt. Og skal eg nefna til dæmis Æsahrepp. Á efstu bæjunum er aðallega stunduð sauðfjárrækt, en í neðri hlutanum t.d. í Þykkvabæ, er nautgriparæktin aðalatriðið. Og þar sem svo hagar misjafnlega til, en svo er vitanlega víða ástatt hér á landi, þá er það skiljanlega mikið vandaverk, að skipa fyrir um, hverja aðferð skuli hafa á hverjum einstökum stað eða einstakri jörð. Þetta er orsökin til þess, að horfellislögin hafa ekki komið að almennum notum, heldur orðið eintóm pappírslög, nema þá í Þingeyjarsýslu eða Mývatnssveit, eftir því sem háttv. þingmaður hefir upplýst, og stafar þá sennilega af því hvorutveggja, að þeir hafi sérstaklega góðum mönnum á að skipa til skoðunar og búnaðarhættir og landkostir á inum einstöku jörðum svo nauðalíkir. Eg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál. Eg þykist vita, að eg geti ekki sannfært háttv. þingm. S.- Þing. (P. J.) fremur en honum hefir tekist að sannfæra mig.



Þetta er ekki stórmál. Nefndin telur frumvarpið til bóta. Allar brtill. nefndarinnar miða að því að breyta orðalagi og lagfæra form, t. d. vill nefndin fella burt úr 3. gr. orðin »þar til gerðum« á undan þerripappír. Nefndinni þykir ólíklegt, að farið verði að búa til sérstakan þerripappír til notkunar við þetta tækifæri. enn fremur vill nefndin fella niður 6. gr. frumvarpsins. Það tekur því ekki um svona lítið frv., að vera að færa breytingarnar inn í meginmálið á kosningalögunum að sinni. Hitt eru smábreytingar.



Eg þarf í rauninni ekki að taka margt fram viðvíkjandi brtill. nefndarinnar, því að nefndin hefir gert rækilega grein fyrir þeim í framhaldsnefndaráliti einu á þgskj. 753. Eg vil þó vekja athygli háttv. deildar á nokkurum atriðum. Háttv. Ed. hefir gert ýmsar breytingar á frumv. Í 3. gr. hefir hún breytt röðinni þann veg sem gengið yrði að þegar til ábyrgðar kæmi, og er sú breyting til bóta. Í 4. gr. hefir Ed. skeytt inn lagfæringu. Í 5. gr. hefir Ed. bætt inn setningu, sem er eðlileg og því til bóta. Þessar breytingar getur nefndin fallist á og sömuleiðis breytinguna á 7. gr. um það, að eftirlitsmennnirnir séu innan héraðs, því það var líka meining nefndarinnar hér. Enn fremur getur nefndin fallist á breytinguna við 9. gr., að minsta lán, sem veðdeildin veiti, sé 300 kr. í stað 500 kr. eftir frumv. eina og það fór úr neðri deild. Þar á móti getur nefndin ekki fallist á þá breytingu Ed. á. 10 gr., að skella aftan af greininni síðustu málsgreinina. Alveg sams konar regla sem felst í þessari málsgrein er í lögum ýmsra danskra lánsfélaga. Með því að beeta við þessa málsgrein, eins og nefndin leggur til, að samþykkja stjórnarráðs þurfi til söluverðsins, þá er fengin full trygging fyrir því, að bankastjórnin selji ekki bréfin hugsunarlaust, eina og Ed. ef til vill óttast. Þá hefir Ed. breytt 11. gr., felt niður ákvæðið um það, að við eigandaskifti á fasteign skuli inn nýi eigandi greiða 2% í varasjóð. Þessa breytingu getur nefndin ekki fallist á. Áður var svo ákveðið um veðdeildirnar, að 1/6 af verðbréfum þeirra: skyldu vera í varasjóði. Í stað þessa ákvæðis voru sett ýmis önnur tryggingarákvæði, þar á meðal gjald af eftirstöðvum fasteignaveðlána við eigendaakifti. Það sér hver maður, að einhver trygging verður að vera fyrir veðdeildinni, ella kaupir engin maður bréfin. Hér er um að ræða vöru, sem koma á á útlendan markað, og því ríður á, af safna sem mestu í varasjóð. Til samkomulags Við Ed. hefir nefndin þó lagt til að færa gjaldið niður í 1% Þar hefir nefndin þó bætt við nýrri málagrein þess efnis, að ekkert gjald skuli greiða við eigandaskifti, sem stafa af erfðum. Eg vona, að háttv. Ed. fallist á þessar brt. með þessum skýringum, sem eg hefi nú gefið. 1. gr. frumv. um upphæð veðdeildarinnar hefir Ed. einnig breytt, fært hana úr 6 millónum kr. niður 3 milliónir króna. Nefndin leggur til að færa upphæðina upp aftur, upp í 5 miliónir kr. Að talan hefir verið sett svona há, stafar af því, að bankastjórnin telur hægara að koma bréfunum út, að minsta kosti getur það ekki skaðað að hafa hærri töluna. Vegna tillögu nefndarinnar um 1% gjaldið við eigandaskifti á fasteignum, þarf líka að færa inn í 13. gr. tilvitnun, eins og nefndin leggur til. Það leiðir af hækkun upphæðarinnar úr 3 miliónum kr. upp í 5 miliónir kr., að hækka verður rekstrarkostnað úr 4000 kr. í 5000 kr. og endurskoðunarkostnað úr 250 kr. í 300 kr. Eg skal að endingu taka það fram, að svo framarlega sem frumv. verður ekki samþykt með þessum breytingum, er alveg þýðingarlaust að gera frumv. að lögum. Bankastjórnin hefir teygt sig eins langt og hún hefir getað, og meir en það.



Eg skal geta þess, að eg verð eindregið að mæla á móti 4. brt. nefndarinnar við 11. grein frumvarpsins. Yfirleitt verða bæði bankastjórn og þingmenn að gæta þess, að bæði Veðdeildin og bankinn er stofnaður almenninga vegna. - En, því miður, virðist mér margt benda á það, að bankastjórninni hætti eigi sjaldan til þess, að líta stundum meira á hag bankans og veðdeildarinnar, en á hag almennings, enda löggjöfin ekki gætt þess sem skyldi, að gera almenningi stofnanirnar sem hagkvæmastar. Á þetta bendir t.d. það, er maður fær 100 kr. bankavaxtabréf í bankanum, en getur síðan ekki selt það nema fyrir 94–96 kr. og verðar þó að gjalda vexti af 100 kr. Þetta á í raun og veru ekki annað nafn skilið, en að vera nefnt okur, og gegnir sannast að segja stórri furðu, að svo skuli líða þing eftir þing, að eigi er úr þessu bætt. En nú á að fara enn þá lengra, þ.e. gera veðdeildina, sem hér um ræðir, enn óaðgengilegri. Nú á að skylda hvern þann er fasteign kaupir, er veðdeildarlán hvílir á, til þess að greiða 1% af eftirstöðvum fasteignaveðslánsina í varasjóð bankana, og það, hve oft sem eignin gengur kaupum og sölum. Þetta eru með öllu óaðgengilegir kostir: Eða því á að gera þau lánin þá dýrari en hin ? Þegar menn fá veðdeildarlán, þá er einatt miðað við virðingarverð, eða verðmæti eignarinnar sjálfrar, en alls eigi við hitt, hversu fjárhag viðkomanda er háttað. Veðsett eign getur og gengið kaupum og sölum, þar sem veðhafi missir ekki rétt sinn við eigandaskiftin, og tel eg hæpið, að tilkynningar til veðdeildarinnar um eigandaskiftin sé þarfar. Veðhafi, í þessu tilfelli veðdeildin, getur gengið að veðinu, ef skilyrðunum, að því er til greiðslu lánsins o. fl. kemur, er ekki fullnægt. En þessi skattur, sem hér ræðir um, ofan á ýmis önnur miður aðgengileg lánskjör veðdeildarinnar, virðist mér alveg óþolandi. Eg vona því, að menn hugsi sig vel um, áður en þeir greiða þessari brtill. nefndarinnar atkvæði, og mun eg fyrir mitt leyti fremur kjósa að greiða atkv. með 11. gr. frumv. óbreyttri, eins og hún er komin frá Ed.

Framsögum. (Björn Kristjánsson) Háttv. þm. N. Ísf. (Sk. Th.) gekk alveg fram hjá aðalatriðinu. Eg tók það fram í fyrri ræðu minni, að hér sé verið að .búa til vöru á erlendan markað. Ef eigi er séð fyrir nægum varasjóð, þá er algerlega þýðingarlaust að bjóða bréfin fram til sölu, og með athugasemdum sínum stefnir háttv. þm. að því að girða fyrir það, að veðdeildin fái nokkurn varasjóð, sem er alveg sama sem að veðdeildarbréfin geti aldrei selst, og lántakendur ekki fengið nokkurt lán. Háttv. þingm. sagði, að bankastjórnin liti meira á hag bankans en hag landsins. Hér er einmitt um hag landsins að ræða, þegar verið er að reyna að búa til vöru, sem sé gjaldgeng á útlendan markað. Til þess að bréfin verði seljanleg og það svo hátt, að almenningur tapi ekki meira en þessu 1%, þá nægir ekki að vér búum til lögin svo eða svo sem oss þykir haganlegasat, heldur verðum vér að gera lögin svo úr garði, að þau komi að notum. Annars er oss bezt að hætta við alt saman: Hætta að lána og leggja niður veðdeild. Eg held, að bankastjórnin sé kunnugri en háttv. þingmaður, hvað vægast verði farið og hún hefir slegið af eins og hún sér sér fært og fram yfir það. Það er verra, að bréfin falli 2% í kurs, en að apara sér 1% í varasjóð, en það getur vel farið svo, ef umrædd 4. brtill. nefndarinnar nær ekki fram að ganga. Það er engin hegning að leggja á nýjan eiganda við eigendaskifti fasteignar 1% af eftirstöðvum lánsins, heldur miðar það ákvæði að eins að því að fá nægar tekjur í varasjóð. Eg skal leyfa mér að benda á það, að sum dönsku lánsfélögin fara lengra, þau taka 2% og þar að auki þegar skift er bréfunum, taka þau 50 aura fyrir hvert bréf. Þannig fara þau lánsfélög að því að tryggja varasjóði sína. Þeir menn sem mæla á móti því, að séð sé nokkurn veginn fyrir varasjóði, þeir eru á móti allri veðdeildarstofnun og móti því, að leitað sé meira láns í útlöndum, því að eins og eg tók fram áðan, er ókleift að selja bréfin nema þau séu trygð á líkan hátt og annarstaðar gerist.



Mér þykir verða lítið úr bænheyrslu þingsins við almenna ósk þjóðarinnar um bætur á fjárhagsástandinu, ef þetta er eina umbótin, sem þingið ætlar að gera, jafnvesöl og ill sem hún er. Mörg eru ákvæði frumvarps þessa einkennileg. Ekki skil eg það, hví hámark lána er sett 50 þús. kr. Setjum svo, að Reykjavík setti upp rafmagnsstöð, sem koataði með húsum og áhöldum 1/2 milíón krónur; eftir ákvæði frv. mætti ekki lána meira út á þá eign en 50 þúsund krónur. Þetta er næsta furðulegt. Sama máli er að gegna með tímann. Eg býst við, að þeim sem þurfa að taka lán til ýmissa fyrirtækja, þyki nokkuð stuttur tími 40 ár. Þá kem eg að varasjóði, sem háttv. 1. þm. G-.K. (B Kr.) ber svo mjög fyrir brjóstinu og hann ætlast til að lántakendur einir leggi í, í fyrsta lagi með 1% af lánaupphæðinni, þegar þeir taka lánið, og í öðru lagi með 1% í hvert skifti sem veðsett eiga gengur kaupum og sölum. - Auk þess standa þeir í ábyrgð fyrir veðdeildinni með 10% af lánsupphæðinni. Og þeir standa, að því er þetta snertir, á undan landssjóði. Hann kemur fyrst til greina, er þessum 10°/o sleppir. Það má vel vera, að þetta verði útgengileg vara í útlöndum, vegna þess hve bréfin eru krosstrygð, en það verður ekki að sama skapi álitlegt að taka lán. Það er auðvitað mikilsvert að fá góðan markað fyrir bréf vor, og það má gera trygginguna svo góða, að að hver maurapúki vilji kaupa bréfin, en með því yrði krept svo að lántakendum, að lítt væri við unandi. Eg skal fúslega kannast við það, að bankastjórnin viti bezt um það, hvaða tryggingar menn heimta, einkum ef hún hefir samið um kaupin fyrir fram. En eg get ekki skilið, að kaupendunum sé ekki sama um, hvaðan þessi 1% kemur - heimti að það komi frá lántakendum, sem auk þess þurfa að borga 1/2% í kostnað og fá svo ekki lán nema til 35 ára, kannske út á vönduðustu steinhús, sem geta ataðið í mörg hundruð ár. Lánskjörin verða þessum mönnum svo erfið, að þeir neyðast til að setja leiguna afarhátt, ef þeir eiga ekki að flosna upp. Eg segi þetta ekki í því skyni, að hægt sé að bæta úr þessu núna, en það er athugandi til næsta þings og ætti stjórnin þá að vera með í ráðum og vita, hvort hún fyndi ekki eitthvert ráð í pokahorninu til þess að hægt væri að menn gætu fengið peninga með brúklegum kjörum. Þá undrar mig það, að ákveðið er í lögunum, að glatist bréf, skuli það auglýst í Ríkistíðindunum í Kaupmannahöfn. Það er eins og menn búist við, að ekki verði aðrir en danskir menn, sem kaupi þessi bréf. Því að í öðrum löndum skilja menn ekki fremur dönsku en íslenzku. Það væri þá nær að ákveða, að auglýsa skyldi í einhverju heimsblaðinu, t.d. Times. Hverjir eru það, sem lesa Ríkistíðindi aðrir en Danir.  (Jón Ólafsson: Bankar)  . Svo bezt að þeir hafi nokkurn mann í sinni þjónustu, sem skilur það mál. Og þeir munu fáir vera. Eg fylgi háttv. þm. N.- Ísf. (Sk. Th.) í því, að ekki verði tekið sérstakt gjald þótt eigendaskifti verði á eign. Eg hefi ekki fengið neina sönnun fyrir því, að það sé nauðsynlegt. Enda fellur það alveg blint á eignirnar, - sumar ganga kaupum og sölum því nær daglega, en sumar eru á sömu höndum í mörg ár. - Eg skil ekki, hvera vegna þeir sem þurfa að kaupa eignir, eiga fremur að borga í varasjóð en aðrir. Annars get eg ekki skilið annað en það sé næg trygging að landssjóður ábyrgist. Eg býst við, að menn láti sér það nægja og kaupi bréfin. Út úr vandræðum verð eg víst að greiða þessu máli atkvæði mitt og eins öllum brtill. nefndarinnar, nema þessari einu.



Viðvíkjandi þessu 50 þús. kr. lánshámarki, sem hv. þm Dal. (B. J.) var að fetta fingur út í, þá skal eg geta þess, að það er sett með það fyrir augum, að veðdeildin lánar bæði út á húseignir í kaupstöðum og jarða- og húseignir í sveitum. Þetta hámark er sett til þess að tryggja það, að ekki verði lánuð geypilega há lán út á stórhýsi í kaupstöðum. Það er nokkuð öðru máli að gegna hér og í útlöndum, t. d. í Danmörku, þar hafa jarðeignirnar lánstofnanir fyrir sig, kaupstaðirnir fyrir sig og verksmiðjufyrirtæki sínar eigin lánsstofnanir. Þess vegna var þetta ákvæði sett inn í frumvarpið og háttv. Ed. hefir fallist á það. Mig furðar á þeim orðum háttv. þm. Dal. að honum þótti það undarlegt, að landssjóðaábyrgð ein nægði ekki til þess að útvega kaupendur að verðbréfunum. Þetta er því kynlegra þar sem háttv. þm. sjálfur hefir sem viðskiftaráðunautur reynt að selja þessi bréf í útlöndum, en honum hefir ekki tekist að selja eitt einasta bréf. Hann hefir sjálfur reynsluna fyrir sér í þessu. Þá þótti honum það óaðgengilegt, að lánin væru ekki veitt nema til 40 ára. En það liggur í því í fyrsta lagi, að aldrei hefir verið tiltekinn lengri tími í lögunum, og einnig er það upplýst, að því styttri tíma, sem lánin eru veitt til, því betri sölu getur maður vænst á bankavaxtabréfunum. Eg álit því alveg sjálfsagt að samþykkja þetta ákvæði. Eg hygg líka, að það séu harla óarðvænleg fyrirtæki, sem ekki geta borgað sig á 40 árum. Það er þá ekki lánandi fé til þeirra, og allra sízt ástæða til að taka það að láni í útlöndum. Það er auðvitað rétt hjá háttv. þm., að ákvæðið um varasjóð gengur nokkuð út yfir lántakendurna. En hvar á að taka trygginguna? Nefndin sá sér það alls ekki fært, að stinga- upp á því að landssjóður færi nú enn að taka lán og setja upp á gamla mátann verðbréfin að veði fyrir því. Og satt að segja virðist mér Íslendingar alveg eins geti trygt sín verðbréf eins og bæði Danir og allar aðrar þjóðir verða að gera það. Þá Var háttv. þm. Dal. að fetta fingur út í það, að auglýsa skyldi í Ríkistíðindum Dana, ef veðbréf glataðist. En meðan við stöndum í sambandi við Dani og höfum viðskifti við þá, verðum við auðvitað að auglýsa þar. Þar með er alls ekki bannað að auglýsa annarestaðar og verður jafnvel gert, ef við höfum verðbréfaviðskifti við aðrar þjóðir. Svo ber þess líka að gæta, að það eru ekki að eins bankar í Danmörku, sem fylgjast með í bankaauglýsingum í Ríkístíðindum, heldur allir þeir bankar, sem hafa íslenzk og dönsk bréf með höndum. Þeir láta auðvitað viðskiftabanka sinn í Kaupmannahöfn fylgjast með því sem auglýst er um þau í Ríkistíðindum. Háttv. þm. Dal. er kunnugt um það, hve erfitt veitir að ná í peninga nú. Hann hefir dæmin fyrir sér í því efni héðan af þinginu, þar sem landssjóður getur ekki fengið 1/2 milíón kr. lán, nema með því móti að tryggja það með sérstökum tekjum landsina - þær gengju beint upp í afborganir. Eg skil því ekki, af hverju hann ræðst á þetta frv. Eg skal svo ekki þrátta meir um þetta, en vil taka það fram aftur, að vilji deildin ekki taka frumvarpið svona, þá er bezt að fella það, því að það verður gagnslaust með öðru móti. Markaðshorfurnar eru sannarlega ekki svo glæsilegar ná, að ekki sé þörf á sem beztri tryggingu. Jafnvel konunglegar »obligationer« standa ekki hærra en í 81%. Og nóg er í heiminum af lántakendum sem bjóða háa vexti; Chile og Argentína bjóða 7–8% í vexti og. fá þó að eins 1/4 virðingarverðs út á eignir sínar. Vilji menn ekki ganga að þessu,. þá er ekki um annað að gera en ákveða að hætta að taka lán og hætta að byggja. Bankastjórnin getur ekki snúið peningaástandinu í heiminum við, og Alþingi ekki heldur.



Herra forseti! Eg stend upp að eins vegna einnar athugasemdar í ræðu háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.), sem eg held að ekki hafi verið svarað ennþá. Hann áleit það óþarft að áskilja það í lögunum, að eigandaskifti að fasteignum væru tilkynt bankastjórninni. Hann sagði, að lánin hvíldu á eignunum, en ekki mönnunum. Það getur verið mikið rétt, en eg held að hv. þm. hafi ekki athugað afleiðingarnar, sem geta orðið af því, að eigendaskifti eru ekki tilkynt. Hér í Reykjavík mundi þetta ekki gera mikið til, þar sem allar fasteignir eru einkendar með tölum og götunöfnum. En annarstaðar á landinu eru þær kendar við eigendurna. Eg skal nefna dæmi upp á, hve hættulegt það getur orðið bankanum að fá enga tilkynningu um þetta. Bankinn lánar fé út gegn öðrum veðrétti í húsi Guðmundar Guðmundasonar í Keflavík. Seinna er auglýst nauðungaruppboð á húsi Hinriks Jónssonar í Keflavík. Bankinn gerir auðvitað ekki neitt, því að hann veit ekki til að hann eigi nokkuð hjá Hinrik Jónssyni. En þetta er einmitt sama húsið, sem hefir verið selt tvisvar, án þess að bankastjórnin hafi haft hugmynd um það. Bankinn missir því færis á að gæta réttar sins. Svona dæmi hefir komið fyrir - og ekki útséð enn um afleiðingarnar. Eg vona því að háttv. þm. sjái, þegar hann athugar afleiðingarnar, að nauðsynlegt er að ákveða í lögunum, að eigendaskifti skuli tilkynt bankastjórninni.



Út af ræðu háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) vil eg mótmæla því, að eg vilji á nokkurn hátt apilla fyrir þessu máli Það sem eg legg áherzlu a er það, að þegar samin eru lög um stofnun nýrrar veðdeildar, þá beri fyrst af öllu að líta á hag þeirra manna., sem veðdeildina þurfa að nota. Ef ekki er kostur á að tryggja hana næginlega á annan hátt, þ. e. án þess að íþyngja lántakendum eins og breyt till. fer fram á, þá verður landasjóður að leggja til fé í varasjóð og gera hann nógu öflugan. Þau ummæli háttv. þm., að það mundi spilla fyrir sölu bankavaxtabréfanna að samþykkja eigi þetta ákvæði um það, að 1% af lúxuseftirstöðvum til veðdeildarinnar skuli æ greitt í varasjóð þegar eigendaskifti verða, get eg ekki séð að eigi við nein rök að styðjast. Þeir menn, sem »spekúlera« í því, að kaupa slik bréf, spyrja líklega sjaldnast um það, hve stór varasjóður sé, heldur hitt, hversu háir vextirnir séu og hvort landasjóður ábyrgist ekki bréfin. Tryggingu hans láta þeir sér nægja, vilji þeir á annað borð kaupunum sinna eða beri þeir nokkuð traust til ábyrgðar landssjóðsins, - vita, að um örlítinn varasjóð gæti oft fljótlega farið svo eða svo. Enn fremur ber og að gæta þess -sem háttv. þm. Dal. (B J.) benti og greinilega á -, að lögin gera og ráð fyrir »solidariskri ábyrgð« allra lántakenda, sem gengur á undan landssjóðsábyrgðinni, ef veðdeildin verður fyrir tjóni, og fer því enn ver á því en ella - þar slík kvöð er nú á lántakendurna lögð -, að bæta þá og enn fremur við téðu 1% gjaldi til varasjóðsins. Eg vænti þess því, að háttv. þm. hugsi sig vei um áður en þeir greiða því atkvæði, að akattskylda hverja einustu fasteign, sem af tilviljun gengur kaupum og sölum á oftgreindan hátt. Út af ræðu háttv. 1. þm. S.- Múl. (J. Ól.), skal eg benda á, að hver jörð, hvar á landinu sem er, hefir sitt ákveðna nafn, og þar er því ekki um að villast. Hvað húseignir í kaupstöðum snertir, þá er það og alla ekki rétt hjá háttv. 1. þm. S.-Múl., að þær séu að eina einkendar með nafni eigandans, þar sem einatt atendur skýrum orðum í hverju veðbréfi eigi að eina húsnúmer - sé það nokkurt - heldur og virðingarupphæðin, ásamt dagastningn virðingargerðarinnar. Eg vona því, að háttv. þm. fallist ekki á þá tillögu, sem hér er um að ræða, og eg er sannfærður um það, að það spillir ekkert sölu bréfanna, þótt hún væri feld. Háttv. 1. þm. G.-g. (B. gr.) hættir til þess, vegna þess að hann er bankastjóri, að hugsa þá alt of mikið um varasjóð og vilja tryggja hann sem bezt, - og er eg sannarlega ekki að lasta það. En sé tryggingin ekki nóg, eina og hún er ákveðin í frumv., að þessari tilllögu sleptri þá verður að láta landssjóðinn hlaupa undir bagga. En hitt má alls ekki eiga sér stað, að lántakendum sé íþyngt meira en gert er í frumv. að öðru leyti.



Frv. þetta hefir tekið nokkrum breytingum í óáttv. Ed., og felli eg mig að sumu leyti betur við. það eins og það er nú. Háttv Ed. hefir felt burtu það ákvæði, sem að mínu áliti var alt of hart aðgöngu, að lántakendur borguðu við hver eigendaskifti 2% af lánsupphæðinni í varasjóð. Nefndin í þessari deild hefir nú sett tillögu um þetta inn aftur og til samkomulags fært gjaldið niður í 1%, því þá er það orðið eins og það var í brtill. minni, er eg flutti, er þetta mál var hér til umræðu áður og þá var feld. Mér fanst þetta gjald ranglátt, sérstaklega vegna þess, hve hátt það var, en get nú eftir atvikum sætt mig við það, þegar það er fært svo mjög niður. Það ætti líka að vera trygging fyrir því, að bréfin seldust betur og gæti ef til vill losað landssjóð frá því, sem venja hefir verið til hingað til, að taka lán til þess að kaupa bréfin. Eg býst þess vegna við að fylgja öllum brtill. nefndarinnar til þess að vinna að því, að salan gengi betur og bætt verði úr lánsþörf landsmanna. Mig langar til að spyrja háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.), sem jafnframt er bankastjóri, hvort það sé örugg von hans, að verði frumv. samþykt í því formi, sem nefndin leggur til, þá geti bankastjórnin annast sölu á bréfunum og landssjóður losni við að taka lán enn á ný. Verði þetta til þess að salan gengi betur, þá álit eg rétt að reyna það. Það kynni því að fara svo, að bréfin seldust 1–2% hærra og ynnist þá upp nokkuð af því gjaldi, sem lagt er á lántakendur með þessu frumv., ef það verður að lögum, fram yfir það, sem þeir hafa orðið að greiða vegna lántöku í inum fyrri flokkum veðdeildarinnar. Mér þætti æskilegt að fá að heyra svar háttv. þm. upp á þessa fyrirspurn.



Herra. forseti! Það er út af því, sem háttv, þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) sagði, að eg vildi segja nokkur orð. Hann sagði, að í þessu máli bæri fyrst að líta á hagsmuni lántakanda. Eg er honum ekki samdóma um þetta. Á hagsmuni lántakanda ber auðvitað einnig að líta eftir atvikum, en aðalatriðið er, að bréfin séu svo úr garði gerð, að þau fái kaupanda. Þess verður því fyrst og fremst að gæta, að bréfin séu þannig gerð úr garði, að þau seljist. Og það er einmitt lántakanda líka til hagsmuna. Sé ekki svo um bréfin búið, þá verður að hætta að veita veðdeildarlán. En ætli lánþurfum þyki það vera sér til hagsmuna? Við verðum að gæta að því, að lán eru ódýr hér á móti því sem annarstaðar er í heiminum. Það hefir verið talað um; að þessi 1% væri tilfinnanlegur fyrir þá sem selja. Eg tel það ekki tilfinn anlegt að borga þennan 1% fyrir þá, sem selja einu sinni. En það er ein tegund manna, sem þetta verður tilfinnanlegt, og það eru þessir svokölluðu húsabraskarar, sem alt af eru síseljandi og selja og kaupa aftur sömu eignina ef til vill einu sinni á hverri viku. Það ætti engum að verða klaksárt, þó þeim verði þetta tilfinnanlegt, því að sá atvinnuvegur er hvorki hollur né heilbrigður. Háttv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.) fór mörgum og sanngjörnum orðum um Frumv og er eg honum þakklátur fyrir undirtektir hans. Hann vék þeirri spurningu að háttv. framsögumanni (B. Kr.), hvort bankastjórnin gerði sér örugga von um að geta selt bréfin, ef frumv. næði fram að ganga, og mun hann svara því. Um örugga vissu um sölu bréfanna getur Víst ekki verið að ræða, en bankastjórnin mun gera sér einhverja von um að það takist, - en enga von með rýrari ákvæðum um gildi bréfanna, en hér er farið fram á.



Út af ummælum háttv. þm. N: Ísf. (Sk. Th.) skal eg taka það fram, að það gleður mig, að hann vill ekki spilla fyrir málinu. En það er hætt við því, þegar menn grípa inn í málin á síðasta augnabliki, að menn hafi ekki sett sig inn í þau, og til þess benti ræða hans. Hann var að tala um, að þeir sem verðbréfin keyptu, spyrðu ekki um varasjóð, heldur um trygginguna. Eg vil benda á, að tryggingarákvæðin eru prentuð á hvert einasta bréf og reglugerð fyrir deildina. Viðvíkjandi því sem hann sagði, að landasjóður ætti að bera þetta, þá getur það vel verið, en það hafði ekki fylgi. Annars eru þessi lánskjör, sem menn verða að sæta hér nú; miklu betri en annarstaðar þar sem eg þekki til. Berlínarbanki lánar t. d. gegn 7% með 1. veðrétti í fasteign. En við lánum ennþá meðan deildin hrekkur gegn 5% og »kurs« 94. Viðvíkjandi fyrirspurn háttv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.) verð eg að segja það sama sem eg sagði í upphafi, að bankastjórnin gerði sér enga vissa von um að selja bréfin þó frumv. hefði gengið fram ólimlest, hvað þá nú þegar búið er að skemma það.



Eg ætla að greiða atkvæði með frumv. og brt. nefndarinnar, af því að eg tel það varða meiru fyrir almenning að fá peninga, þótt dýrir yrðu, heldur en hitt, að geta alls ekki fengið peninga, jafnvel ekki til brýnustu nauðsynja.



Umræðurnar við 2. umr. þessa máls urðu all-ítarlegar, og hefi eg engu þar við að bæta. Frumvarpið hlaut þá samþykki háttv. deildar, og ég vona að það njóti sömu velvildar áfram og verði nú samþykt.

Frams.m. (Kristinn Daníelsson): Það er sama um þetta frumv., nema hvað það stendur betur að vigi en hitt, þar sem engin mótmæli hafa komið fram gegn því: Eg leyfi mér því að vænta, að háttv. deild samþykki það nú til fulls.



Eins og háttv. þingdeildarmenn rekur minni til, flutti eg snemma á þinginu frumvarp um breytingu á sveitarstjórnarlögunum. Breytingin var sú, að heimila að leggja útsvör á verzlanir, þótt ekki væru reknar lengur en 4 vikur af gjaldárinu, og þótt eigandi hennar hafi þar ekki fast aðsetur. Það hefir nefnilega síðustu árin verið gert talsvert að því, að einstakir kaupmenn reki selstöðuverzlanir í útkjálkahéruðunum á þeim tíma sem aðalverzlun sveitamanna fer fram, og svo eftir stuttan tíma, 23 mán., farið með verzlunararðinn, án þess að hlutaðeigandi sveitarfélag hafi getað lagt á þá útsvar. Þegar eg bar fram frumv., þekti eg einn stað, þar sem þannig löguð verzlun er rekin, en síðan hefir mér verið sagt af þeim fleiri og víðsvegar, svo að það virðist vera fylsta ástæða til að breyta sveitastjórnarlögunum í þessu efni. Máli þessu var vísað til neindar og ræddi hún það á nokkram fundum, en jafnframt komu til tals í nefndinni ýmis önnur atriði viðvíkjandi sveitastjórnarlögunum, sem henni virtist vera ástæða til að breyta. Til dæmis þótti nefndinni það óeðlilegt að ekki skuli vera heimilt að leggja sveitarútsvar á lifrarbræðslumenn og aðra slíka atvinnurekendur, sem alt af eru útlendingar og hafa stórhagnað af sínum fyrirtækjum, þótt þeir reki þan styttri tíma en 4 mánuði. Enn fremur þótti nefndinni rétt að leggja mætti útsvar á þiljubáta úr fjarlægum sveitum, sem halda til í öðrum sveitafélögum, þótt styttri tíma sé en 4 mánuði, hafi þeir mjög verulegan hagnað af útgerðinni. Þessum þiljubátum er haldið úti um helzta bjargræðistímann og enginn skattur borgaður af útgerð þeirri, en smábátar, sem gerðir eru út innanhéraðs, eru aftur á móti útsvarsskyldir. Þetta er mjög tilfinnanlegt, sérstaklega fyrir þau sveitafélög, sem verða að borga útsvar af opnum bátum sínum, er leita til annara veiðistöðva, en stóru aðkomubátarnir, sem eru miklu arðmeiri, sleppa við útsvar bara vegna þess, hvernig þeir eru bygðir. Þá var því hreyft í nefndinni af sérstöku, gefnu tilefni, hvort ekki myndi vera ástaeða til að taka til athugunar, hvort gerlegt væri að undanskilja síldveiðamenn í öðrum hreppi, en sínum eigin, aukaútsvari, er þeir reka veiðiakap að eins í fáa daga, og það án þess að hafa fast aðsetur á landi. En það er fullkomlega rétt samkvæmt sveitastjórnarlögunum, að leggja á þessa menn, jafnvel þótt þeir hafi ekki stóran arð af veiðiskapnum og dvölin sé að eins um fáa daga. Ef mig minnir rétt, þá eru það einungis síldveiðamenn og hval veiðamenn, sem ótiltekið er um, hvað lengi megi reka atvinnu sína, án þess að á þá sé lagt sveitarútsvar. Það eru þessi atriði meðal annars fleira, sem nefndarmönnunum kom saman um, að yrðu tekin til athugunar, þegar farið yrði að breyta sveitastjórnarlögunum. En af því að nú er svo áliðið þingtímans, að ekki eru tiltök á að breyta öllu, sem lagfæra þarf í þeim lagabálki, og hins vegar óheppilegra að breyta nú einstökum atriðum, án þess að lögin þá um leið séu tekin til gagngerðrar athugunar, þá áleit nefndin ráðlegast að vísa málinu til landsstjórnarinnar til undirbúnings undir næsta þing, og leggi þá fram frumvarp til breytinga á núgildandi sveitastjórnarlögum. Það er því ósk nefndarinnar, að háttv. deild afgreiði málið að þessu sinni á þann hátt, að vísa málinu til stjórnarinnar.



Það hefir leikið orð á því síðustu árin, að tóbaksneyzla barna og unglinga hafi farið mjög 1 voxt, sérstaklega í bæjum og kauptúnum. Þetta hefir verið allmikið áhyggjuefni þeirra manna, sem annaat um uppeldi barnanna, en ekkert hefir verið gert í málinu fyr en í vetur, er út kom ritgerð um þetta efni eftir barnakennara í Vestmannaeyjum. Á þinginu í sumar kom svo fram frumvarp um, að banna sölu á tóbaki til barna og unglinga. Það var sett í nefnd, en þegar nefndin fór að athuga það, kom brátt í ljós, að málið var ekki nægilega undir búið, og þótti nefndinni ýmis vandkvæði á að koma því í framkvæmd. Meðal annars leit nefndin svo á, að það myndi verða erfitt að sanna, hve gamall unglingur væri. En hins vegar viðurkennir nefndin, að málið sé þess vert að athugast, og vill skjóta því til fræðslumálastjórnarinnar og síðan til kennara út um land, að undirbúa það. Nefndin hefir því komið fram með þingsályktunartill. þar að lútandi. Eg þarf ekki að fjölyrða um þetta nú, en fáist ábyggilegar upplýsingar um þetta, má væntanlega, taka til athugunar, hvað hægt sé að gera til að ráða bót á þessu meini.



Eg get ekki verið háttv. þm. Dal. (B. J.) samdóma í þessu máli. Er eg líka sannfærður um það, að hann trúir því naumast sjálfur, að menn séu honum samdóma í þessu. Hann veit það vel, háttv. þingmaður, að það dugar ekki að heimta það, að hæstaréttardómarar skilji íslenzku til hlítar; og á meðan hæstiréttur er æðsti dómstóll landsins, þá verður að sjá um að íslenzk lög séu skiljanleg fyrir dómstólinn, og því verður að þýða þau. En það er heldur ekki að eina hæstiréttur, sem gera verður íslenzku lögin skiljanleg fyrir, heldur er það líka annar þáttur löggjafarvaldsins, konungurinn sjálfur, og ekki er hægt að fara að skylda hann til þess að kunna íslenzku, þótt hann sé konungur Íslendinga. En þegar hann verður nú að skilja þessi lög, sem hann á að samþykkja, þá er ekki annað ráð fyrir hendi, en að láta prenta þau á dönsku. Eg held því, að þetta hljóti að vera gamanleikur hjá háttv. þingmanni, því honum .getur ekki dottið sú fjarstæða í hug, að deildin samþykki þetta frumvarp hans.



Eg er ósamdóma háttv. flutningamönnum og framsögumanni þessa frumvarps, af ástæðum, sem þegar hafa verið teknar fram, og býst jafnvel við, að hann meini annað en frumvarpsorðin lýsa. Eins og nú standa sakir, verður að þýða íslenzk lög á dönsku, og það getur ekki komið til nokkurra mála, að annar annist þýðinguna en ráðherra, af því að stjórnskipuleg ábyrgð verður að fylgja því verki. En það finst mér aftur á móti bæði óviðfeldið og óþarft, að flytja danska þýðingu á íslenzkum lögum í íslenzkum stjórnartíðindum, enda er það hvergi áskilið í lögum vorum. 2. gr. laga 18. Sept. 1891 segir þvert á móti, að birta skuli þýðinguna í Danmörku. En til þess að koma því á, að íslenzk lög verði að eins birt á íslenzku á Íslandi, til þess þarf ekkert lagaboð. Stjórnin getur tekið það upp hjá sjálfri sér, og trúi menn henni ekki til að taka þá nýbreytni upp, þá nægir að skora á hana með þingsályktun að gera það. Eg mun þó greiða frumvarpinu atkv. til 2. umræðu, en eingöngu í því skyni, að háttv. flutningsmanni eða öðrum gefist kostur á að koma því, sem fyrir mér vakir og hefir lengi vakað, í réttara form.



Eg vildi frábiðja mér þær getsakir, að eg beri þetta frumvarp fram að gamni mínu. Eg ber það fram í fullri alvöru og er sannfærður um réttmæti þess. En hitt kannast eg við, að það er hart að heimta það af dómurum hæstaréttar, að þeir skilji íslenzka tungu, en þá er ráð fyrir ráðherrann að flytja hæstarétt heim. Og þótt ekki verði annað, þá trúi eg því fastlega, að ráðherra beri fram frumvarp fyrir næsta þing, um það, að Íslendingar skuli eiga sinn eiginn hæstarétt, með því að það sé óviðunandi, að hæstiréttur dæmi eftir íslenzkum lögum, en ekki á íslenzku, heldur í þýðingum, sem oft er líf og æra undir komið, hvort orð er rétt þýtt eða ekki. Hæstiréttur verður því annað hvort að afsala sér dómavaldinu, eða að dómararnir verða að læra íslenzku, eða ef léttara er, að afsala sér dómaratigninni. Þá getum við sett upp okkar eigin hæstarétt, þar sem dómararnir ekki íslenzku. Eg er alls ekki að gera að gamni mínu, þótt mér finnist óviðfeldið að birta þessi smáu íslenzku lög í einu litlu kotungsríki. Ef menn væru neyddir til þess að þýða lögin vegna hæstaréttardómaranna, þá ætti að þýða þau á eitthvert víðlesnara mál en dönsku. Og ef málið kemur til 2. umræðu, þá skal eg breyta þessu þannig, að íslenzk lög eigi að þýða á þýzku, ensku eða frönsku, því það er þó hægt að gera ráð fyrir, að dómarar hæstaréttar skilji eitthvert þessara mála. En hitt, að prenta íslenzk lög á dönsku og birta þau í danskri þýðingu í íslenzkum stjórnartíðindum, það er svo öfugt, sem nokkuð getur öfugt heitið. Furðar mig á, hve lengi þessi ósiður hefir haldist, og ekki ætti að þurfa þingsályktun til þess að nema hann í burtu. Þetta frumv. hefi eg ekki borið fram í þeirri vissu trú, að það yrði samþykt, heldur til þess að heyra undirtektir manna og vekja athygli manna á því, hvílíkur ósiður þetta er og vona eg það, að þetta merki undirlægjuháttar okkar Íslendinga verði afmáð af lögum þessum. Óska eg því, að málið fái að ganga til 2. umr. Og geta menn þá komið með brtill. við frumvarpið eins margar og þeim sýnist. Eða þeir menn, sem vilja vísa öllu til atjórnárinnar, geta þá gert það. Ætti stjórninni ekki að vera það ofvaxið, þegar stjórninni er falið að útvega Íslendingum siglingafána. Ætti henni þá að vera kært að koma fram þessu smámáli. Smámál er það reyndar ekki, að því leyti sem það sýnir undirlægjuhátt okkar Íslendinga gagnvart Dönum og það alveg að óþörfu. Margir lækir smáir gera stóra á, og ef í hverjum lögum Íslendinga kemur fram á sviðið eitthvert undirlægjumerkið, sem engin nauðsyn rekur til að þar standi, þá geta þau öll í sameiningu orðið til þess, að koma því inn í meðvitund Íslendinga, að þeir sé undirlægjur Dana og geti ekki staðið á sínum eigin fótum. »Á mjóum þvengjum læra hundarnir að stela«. Fyrst er að innræta Íslendingum, að þeir séu kotungar einir og svo að telja þeim trú um það, að þeir eigi engan rétt, heldur lifi fyrir guðs og Dana náð. Þetta mál er því stórmál, eina og öll þau mái eru, sem snerta samband okkar við aðrar þjóðir, eða réttara sagt yfirgang annarar þjóðar við okkur. Það er aldrei neitt svo smátt, að ekki megi sýna með því, að Íslendingar séu drengir góðir, sem hafi hug og þor til þess að standa á eiginn fótum. Fyrst er að sýna hugarfarið, svo er að sýna verkin, fyrst koma smáu málin og svo koma stóru málin á eftir. En ið gagnstæða má og sýna, í hve smáu sem er. Og á eftir sýna menn það svo í stórmálum. Er skemst á að minnast járnbrautarmálið, þar sem gefa átti Dönum kost á að hafa járnbraut hér austur um á kostnað og ábyrgð landssjóðs, svo að þeir gæti varið sínum eigin peningum til þess að kaupa Flóann og áveitusvæðið handa józkum bændum. Þá væri Ísland að fullu lagt undir aðra þjóð og fyrirgert þjóðerninu. Nefni eg þetta að eins til þess að leiða hugi manna að því, hvers konar fjötur má gera úr þessum mjóu þvengjum. En menn sjá þetta ekki af því að það, sem svo margt annað, liggur undir útskækjum þess fortíðarskugga, sem á oss hvílir, en þó má þurka út ef menn eru sér þess meðvitandi, að þeir þurfi, að þeir vilji ekki lengur láta þennan óheillaskugga á sér hvíla. Skal eg svo ekki þreyta menn lengur með orðmælgi, heldur sjá til hvort málið fær að ganga til 2. umr., og ef svo verður, mun eg glaður tala við þá menn, sem okkur flutningsmönnum standa næstir, og heyra álit þeirra og gera brtill. í samráði við þá, ef stefnan helzt.



Herra forseti! Alt sem liggur í þessu máli, er það eitt, að flutningsmennirnir eru óánægðir með það, að hæstiréttur skuli vera æðsti dómstóil landsins. Eg skil það, að menn geti verið óánægðir með það, og eg gæti því skilið frumv, ef það væri um það, að við skyldum flytja hæstarétt hingað heim, en þetta, að ekki megi löggilda danskar þýðingar á íslenzkum lögum, það skil eg ekki, svo lengi sem hæstiréttur er að lögum vor æðsti dómstóll. Að koma fram með svona frumv. er því ekki annað en að gefa sér sjálfum selbita í vasann. Það er ekki verið hér að tala um sjálfstjórn, að Íslendingar eigi sinn eigin hæstarétt, heldur er það að eins það, að íslenzk lög skuli ekki gefa út í danskri þýðing, sem till. mennirnir tala svo fagurlega um. Nú er frumv. því ekki til annars en að tefja þingtímann; ef það væri hægt að finna eina einustu ástæðu til þess að mögulegt væri að það gengi í gegn um báðar deildirnar, þá væri það sú, að með frumv. væri verið að reyna að útvega skjalþýðendum eitthvað að gera, því það er vitanlegt, að hæstiréttur verður að fá staðfesta þýðing, til að geta dæmt eftir, og yrði þá að fá hana hjá skjalaþýðendum, sem háttv. þm. Dal. (B. J) er að streitast við að lögleiða. En nú eru lög um þessa skjalaþýðendur og dómtúlka í efri deild, og veit eg það síðast um málið, að það hefir verið sett þar í nefnd, og er það spá mín, að það muni daga þar uppi. Vildi eg nú að við sýndum þessu frumv. engu minni sæmd og veittum því veglega útför, og geri eg það því að tillögu minni, að 9 manna nefnd verð sett í málið.



Það er eins og vant er þegar þessi mikli lærifaðir tekur til máls, að hann sýnir sig sem góðan læriföður í öllum uppeldismálum og einkum að hann þekki kraft endurtekningarinnar. Því að 100 sínum er hann búinn að tala um að gefa sér sjálfum selbita í vasann, og áður hefi eg heyrt hann víst 300 sinnum tala um strútinn með hausinn niðri í sandinum. Og hugsa eg nú að þessi orð hans muni atanda á hverri síðu í öllum þeim bókum, sem hann mun gefa út hér eftir, og hugsa eg því að hann byrji undir eins að setja það í þessa miklu bók, sem hann á að gefa út 40 arkir á ári af. Nú kemur þessi lærifaðir með sitt tólfkóngavit, að setja 9 manna nefnd í málið til þess að drepa það. Það er eins og hann gangi með kattarins níu líf í lúkunni og viti ekki, hvað hann á við þau að gera. Annars er það slæm dægrastytting, að vera að þjarka um þetta, og nær að láta ganga til atkvæða um það, hvort málið skuli ganga til 2. umr., og þá getur þingm. komið með kattarins níu líf í brtill.formi. Og ef 9 manna nefnd verður sett í málið, þá má setja háttv. 1. þm. S.- Múl. (J. Ól.) í nefndina einan saman, því níu manna maki er hann að álíti þingmanna efri deildar, sem skylda hann einan til þess að gefa út 40 arkir af orðabók, sem aðrir menn, þó þeir væru 4, þyrftu mörg ár til. Og þó hann ef til vill væri ekki nema 8 manna maki, þá þyrfti ekki nema einn mann í nefndina, til þess að þá væru í hana komin kattarins níu líf. Eg hefði fylgt því að máli, hefði frv. komið fram um það, að hafa breytingu á dómstólunum þannig, að við Íslendingar hefðum okkar eigin dómstól. Minnir mig ekki betur en að þessu væri hreyft á þingi fyrir fáum árum og var eg því fylgjandi, en 1. þm. S. MúI. (J.ÓI.) gleymdist víst að ljá því sitt lið.  (Jón Ólafsson : Nei)  .



Herra forseti! Það gleður mig að heyra, að háttv. flutningsmaður (B. J.) hefir ekki meira um málið að segja, og verð eg því að álita, að hann sé að þrotum kominn með röksemdirnar sínu máli til stuðnings.



Eg skal ekki fjölyrða um þetta mál, því að það er svo sjálfsagður hlutur, að ekki á að binda mönnum þær byrðar og kostnað að skylda stjórnarráðið til þess að gera þýðingar af íslenzkum lögum á dönsku, eins og ákveðið er í lögum frá 18. Sept. 1891. Því síður eiga menn að láta sér lynda það ákvæði laganna, að þar sem í íslenzkum lögum er verið að tala um eitthvert konungsríki - líklega Danmörku - því nánara stendur það ekki, en að í konungsríkinu eigi öll íslenzk lög að birtast á dönsku. Ef það á að birta íslenzk lög á einhverri erlendri tungu, þá fyndist mér það miklu réttara, að birta þau á einhverju víðlesnara máli, en því sem talað er í þessu »konungsríki« Danmörku. Ef menn vildu fara að þýða íslenzk lög á erlenda tungu, þá ættu menn að þýða þau á þýzku, ensku eða frönsku, eða á einhverja þá tungu, sem inn mentaði heimur skilur, svo að heimurinn geti séð, hvernig íslenzkri löggjöf sé farið. En hitt er rétt, að menn sjái, að það er þýðingarlaust og óviðfeldið að þýða íslenzk lög á danska tungu, sem enginn skilur nema Danir einir. Því ankannalegra væri það líka, að þýða þau á dönsku, þar sem engin ákvæði eru um það í dönskum lögum, að lög Dana eigi að þýða á íslenzku. Ef það væri ákveðið, að stjórn »konungsríkisins« ætti að birta öll lög ríkisins á íslenzku, þá mætti tala það, því eitt ríkið er ekki rétthærra en hitt. Hér er því ekki annað fyrir hendi en það, að annað hvort sjái Danir um þýðingu íslenzkra laga á dönsku, eða að við íslendingar leggjum niður þessa greiðvikni. Og þetta ið síðasta tel eg réttast. Það var rétt, sem stjórnin bar fram í þessu máli 1891, að hún taldi það ekki við nein rök að styðjast, að nauðsynlegt væri að þýða íslenzk lög á danska tungu, önnur en þau, að það yrði að þýða þau vegna hæstaréttar. En nú er svo um hæstarétt, að dómarar hans mega byggja á þessum þýðingum, en þó má hnekkja þeim dómi með því að sýna fram á, að þýðingarnar séu ekki réttar. Meðan hæstiréttur fer með íslenzk mál, á meðan hann er æðsti dómstóll landsins, þá er hann líka íslenzkur dómstóll, og þá er ekki til of mikils ætlast, að dómendurnir skilji íslenzku og dæmi ekki eftir þýðingum og jafnvel ekki þótt stjórnin geri þær þýðingar. Þessi breyting hér fer ekki fram á annað en að 2. gr. þessara laga falli burtu. Býst eg við því, að málið geti gengið hér í gegnum deildina umræðulítið og geti gengið í gegnum báðar deildirnar á þessum dögum, sem eftir eru þingtímans. Býst eg við því að stjórnin og allir þingmenn séu með þessu. Og með góðum vilja og afbrigðum frá þingsköpunum, þá má koma málinu í gegn á þessu þingi. Vona eg, að allir háttv. þingmenn séu mér samdóma í þessu, að þessi grein eigi að falla niður.