Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef borið fram fsp. á þskj 11 til hæstv. utanrrh., um kjarnorkuvopnalaust Ísland. Fyrirspurnin er svohljóðandi: "Er utanríkisráðherra reiðubúinn að staðfesta þau ummæli sín í Ríkisútvarpinu (sjónvarpi) 13. júní sl. að ályktun Alþingis um afvopnunarmál frá 21. maí 1985, þess efnis að á Íslandi verði ekki kjarnorkuvopn, nái "til bæði friðar- og ófriðartíma"?" Þetta er tilvitnun, lokaorðin "til bæði friðar- og ófriðartíma". Ég hef undir höndum, herra forseti, útskrift frá Sjónvarpinu um ummæli hæstv. ráðherra og ég efast ekkert um að hann standi við þau hér. En ég taldi eðlilegt að þau kæmu einnig fram hér á hv. Alþingi þar sem hér er um hið mikilsverðasta mál að ræða. Okkur, sem sátum hér fyrir tveimur árum síðan, rekur minni til þess að þá ríkti um það ekki aðeins óvissa heldur voru miklar vöflur á þáv. hæstv. utanrrh., að túlka samþykkt Alþingis og taka undir samþykkt Alþingis þannig að ótvírætt væri að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn. Þetta tengdist einnig umræðum sem hér urðu þegar fram komu upplýsingar um það að ríkisstjórn Bandaríkjanna hefði, fyrr á árum a.m.k., sett niður áætlanir um það að flytja til Íslands kjarnorkuvopn; nánar tiltekið 48 kjarnadjúpsprengjur vegna kafbátahernaðar. Þá voru einnig vöflur á hæstv. ráðherrum í þessu efni. Hæstv. þáv. utanrrh. kannaðist ekki við málið og vildi heldur ekki taka af tvímæli um að samþykkt Alþingis samkvæmt skilningi hans og vilja næði einnig til ófriðartíma. Því met ég mikils þau orð sem þegar hafa fallið frá hæstv. utanrrh. og vænti þess að hann staðfesti þau hér á eftir.



Herra forseti. Svar mitt getur í raun verið ákaflega stutt. Ég er að sjálfsögðu tilbúinn að staðfesta þessi orð. Rétt er þó að ég færi að því nokkur rök. Það er margyfirlýst stefna okkar Íslendinga, að hér á landi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn, það hafa fjölmargar ríkisstjórnir gert. Reyndar höfum við tekið fram sem svar við fyrirspurn erlendis frá að við ákveðum sjálfir hvaða vopn verða hér staðsett. Það gerði Hermann Jónasson í svari við bréfi frá leiðtoga Sovétríkjanna, Bulganin, á sínum tíma. Ég vek einnig athygli á því að í þál. þeirri, sem samþykkt var á Alþingi 25. maí 1985, segir: "Um leið og Alþingi áréttar þá stefnu Íslendinga að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnorkuvopn, hvetur það o.s.frv." Þar er enginn fyrirvari. Þar segir aðeins að ítrekuð sé sú fyrri stefna að hér verði ekki kjarnorkuvopn. Ég vek einnig athygli á því að skýrt er tekið fram að það varnarlið sem er hér er til eftirlits og varnar en ekki til árása. Þetta kemur greinilega fram í samningum okkar við Atlantshafsbandalagið og Bandaríkjamenn. Raunar er óþarft að hafa um þetta fleiri orð. Ég get út af fyrir sig viðurkennt, sem komið hefur fram, að komi til ófriðar þá er að sjálfsögðu þeirri ríkisstjórn og því Alþingi sem þá situr í lófa lagt að breyta þessu ef það óskar. Mér þykir þó rétt að upplýsa til fróðleiks að í þeim samþykktum sem gerðar hafa verið hjá nágrönnum okkar, t.d. Dönum og Norðmönnum, er yfirleitt tekið fram að slík ákvörðun eigi við friðartíma. Í norskum þingtíðindum, eða "Utredninger" eins og þar er kallað, og skýringum á þeirra öryggismálum, er skýrt tekið fram að kjarnorkuvopn verði ekki á norskri grund á friðartímum. Við höfum fellt þetta orð niður og ég hef hvergi fundið það í yfirlýsingum okkar Íslendinga. Ég skal ekki lengja þetta mál. Ég staðfesti það sem ég hef áður sagt að mér sýnist að allar gerðir, öll orð, allt sem frá okkur hefur komið sé afdráttarlaust og geri engan greinarmun á friðar- eða ófriðartímum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svör hans og ótvíræða yfirlýsingu þess efnis að á Íslandi verði ekki staðsett kjarnavopn, hvorki á friðar- né ófriðartímum. Þetta er hin mikilsverðasta yfirlýsing af hálfu hæstv. ráðherra sem tekur af tvímæli um stefnu hans og væntanlega stefnu ríkisstjórnarinnar í heild varðandi þetta efni. Hún þýðir auðvitað í reynd að þeim aðilum sem hafa kjarnorkuvopn undir höndum á vegum Atlantshafsbandalagsins, svo ekki sé nú talað um gagnaðilann, er samkvæmt vilja íslenskra stjórnvalda óheimilt að gera áætlanir um, og móta sínar hernaðaráætlanir í þá veru, að flytja kjarnavopn til Íslands. Það sem máli skiptir er auðvitað að áætlanirnar, hernaðaráætlanirnar séu ekki við það miðaðar vegna þess að viðkomandi ríki hefur tekið af öll tvímæli um að það muni ekki heimila flutning kjarnavopna til landsins þó að um ófriðartíma sé að ræða. Ég tel að það sé í rauninni söguleg yfirlýsing sem hér hefur fallið því að eins og ég rakti áðan þá voru vöflur, svo ekki sé meira sagt, í tíð hæstv. fyrrv. ríkisstjórnar og þeirra ráðherra, sem fóru þá með utanríkismál, varðandi þessi efni.



Herra forseti. Ég vil aðeins geta þess, eins og hér kom raunar fram, að í þessu efni, sem hér er til umræðu, þ.e. kjarnorkuvopnaleysi Íslands, var engin stefnubreyting í ályktuninni frá 23. maí 1985. Þar sagði einungis það sem allir hafa hingað til sagt að Ísland sé og verði kjarnorkuvopnalaust land. Auðvitað er enginn að afsala neinu fullveldi í því efni. Stjórnvöld taka að sjálfsögðu á hverjum tíma afstöðu til þess ástands sem í heiminum býr. Og hitt liggur náttúrlega í augum uppi að ef til kjarnorkustyrjaldar kæmi þá ráðum við engu um eitt eða neitt í meðhöndlun þeirra vopna. Við höldum vörð um okkar fullveldi. Það er engin stefnubreyting, engin stórtíðindi í einu eða neinu sem hérna hefur gerst, það er aðeins áréttuð sú stefna sem við alltaf höfum fylgt í þessari ályktun og það gerði hæstv. utanrrh. hér líka og ég er sammála honum en innilega ósammála skýringum hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar.



Herra forseti. Á þskj. 12 hef ég borið fram svofellda fsp. til hæstv. forsrh. um umhverfismál. "Hvernig hyggst ríkisstjórnin undirbúa framkvæmd á þeirri stefnu sinni "að sett verði almenn lög um umhverfismál og samræming þeirra falin einu ráðuneyti"?" Þetta er orðrétt tilvitnun í stjórnarsáttmála og stefnuyfirlýsingu Þorsteins Pálssonar, að sett verði almenn lög um umhverfismál og samræming þeirra falin einu ráðuneyti. "Hvenær er gert ráð fyrir að leggja frv. um umhverfismál fyrir Alþingi? Hvaða ráðuneyti mun fá það hlutverk að samræma stjórn umhverfismála innan stjórnkerfisins?" Hér er spurt um mál sem lengi hefur verið beðið svara við af hálfu íslenskra stjórnvalda af þeim sem vinna að náttúruverndarmálum og umhverfismálum á Íslandi og þeim sem áhuga hafa fyrir framgangi þeirra mála. Ég tel mjög mikilsvert að fá skýr svör um þessi efni frá núv. hæstv. ríkisstjórn, m.a. í ljósi þess að fram undan er síðar í þessari viku náttúruverndarþing sem haldið er á þriggja ára fresti, þar sem þessi mál, staða Náttúruverndarráðs, m.a. í stjórnkerfinu, er eitt aðalmál þingsins. Það er liðinn hálfur annar áratugur frá því farið var að knýja á um þetta mál á vettvangi náttúruverndaraðila. Á fyrsta náttúruverndarþingi 1972 var flutt till. um þessi efni, en því miður hefur okkur miðað þarna undraseint og umhverfismál í landinu gjalda þess sárlega að þau eru dreifð vítt og breitt um stjórnkerfið. Í Stjórnarráðinu eru það ekki færri en sex ráðuneyti sem koma við sögu varðandi þýðingarmikla þætti þessa málaflokks. Fyrir tveimur árum síðan flutti þáv. ríkisstj. frv. til laga um Stjórnarráð Íslands og þar var ekki að finna neitt sem snerti þetta mál, tilfærslu eða samræmingu umhverfismála í stjórnkerfinu, því miður. En Alþb. hafði við undirbúning þess máls komið því á framfæri við þá nefnd sem að því stóð að það væri skoðun Alþb. að þessi mál ætti að færa undir eitt ráðuneyti sem bæri heiti umhverfismála.



Herra forseti. Það eru orð að sönnu að skipan umhverfismála í stjórnkerfinu hafi verið óljós. Það er þess vegna ætlan og ásetningur ríkisstjórnarinnar að gera þar á bragarbót og fyrir því var það skrifað í stjórnarsáttmálann að sett yrðu lög, almenn lög um umhverfismál og samræming þeirra falin einu ráðuneyti. Í samræmi við þessa yfirlýsingu skipaði forsrh. 3. sept. sl. nefnd til að gera drög að frv. til laga um samræmda yfirstjórn umhverfismála. Í þessari nefnd eiga sæti Sigurður M. Magnússon, sem er formaður nefndarinnar, Hermann Sveinbjörnsson og Alda Möller. Sérstakur starfsmaður og lögfræðilegur ráðunautur nefndarinnar er Ingimar Sigurðsson. Nefndinni var falið að hafa samráð við þau ráðuneyti og samtök sem fara með verkefni á sviði umhverfismála. Henni var einnig falið að ljúka störfum það fljótt að unnt yrði að leggja frv. um þetta efni fyrir Alþingi fyrir nk. áramót. Nefndin hefur þegar hafið störf og það er ásetningur hennar að ljúka tillögum sínum á tilsettum tíma. Eitt af verkefnum nefndarinnar er að gera tillögu um hvaða ráðuneyti verði falið það hlutverk að hafa samræmda stjórn umhverfismála með höndum og því hafa ekki verið teknar um það ákvarðanir á þessu stigi þar sem það er eitt af hlutverkum nefndarinnar.



Herra forseti. Ég lýsi ánægju minni með viðbrögð hæstv. ráðherra, varðandi efni þessarar fsp. þar sem fram kemur að nokkur skriður er kominn á málið og hér liggur fyrir yfirlýsing um það að nefnd sent skipuð hefur verið af ríkisstjórninni muni ljúka störfum fyrir áramót og skila frv. sem við þá væntanlega fáum að sjá fljótlega hér á hv. Alþingi. Ég hafði vænst þess eða reiknað með því að ríkisstjórnin hefði þegar tekið stefnu um það hvernig ætti í meginatriðum að taka á þessu máli. Og ég verð að segja að í ljósi reynslu fyrri ára ber ég nokkurn ugg í brjósti um að þetta mál kunni að standa í hæstv. ríkisstjórn, eins og það gerði í síðustu ríkisstjórn, og raunar ríkisstjórnum þar áður, vegna þess að það reyndist svo t.d. í tíð síðustu ríkisstjórnar að menn voru mjög ófúsir, fyrst og fremst ráðherrar Sjálfstfl. í þeirri ríkisstjórn, ef ég hef skilið það rétt, að leggja mikið af mörkum eða mikið á sig til þess að færa mætti helstu þætti umhverfismála saman undir eina samræmda yfirstjórn. En við skulum vona að úr þessu rætist og það sé þá raunverulegur vilji þarna til staðar því að án þess gerist ekki mikið. Ég minnist þess að í stjórnarmyndunarviðræðum í vor voru þessi mál á dagskrá, bæði þegar Alþb. ræddi þau efni við aðra flokka, þá kom það þeim sjónarmiðum á framfæri sem þýðingarmiklu atriði að stofnað yrði til umhverfisráðuneytis eða stjórn þeirra mála samræmd, og Kvennalistinn lagði einnig, man ég eftir, ríka áherslu á að á þessu máli væri tekið þegar við stjórnarmyndun. Ég held að það hefði verið heilladrýgra að leiða þetta mál stefnulega Til lykta við myndun ríkisstjórnarinnar vegna þess hversu þungt getur verið að flytja mál til milli ráðuneyta eftir að menn eru sestir í stóla, en ég ætla ekki að vera með neina svartsýni fyrir fram. Það verður fylgst með og eftir því tekið hvernig hæstv. ríkisstjórn leiðir þessi mál til lykta og við skulum vona að það takist á yfirstandandi þingi.



Herra forseti. Ég vil einungis láta koma fram þann skilning á þessu atriði í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að hér sé fyrst og fremst miðað við að þær stjórnunaraðgerðir, sem nú eru þegar fyrir hendi í ýmsum ráðuneytum og stofnunum þjóðfélagsins, verði samræmdar. Ég hygg að sá vandi, sem við er að etja í umhverfismálum hér á landi, verði ekki leystur með því að búa til eitt ráðuneyti enn og bæta einni silkihúfunni ofan á allt það skriffinnskukerfi sem í þessum málum er, heldur þvert á móti með því að sjá til þess að raunverulegar aðgerðir verði auknar og skilningur almennings efldur. Ég held að það sé það sem máli skiptir. Við höfum í raun og veru náð miklu meiri árangri á þessu sviði en ætla mætti af ýmsum ummælum manna með því einmitt að þessi mál eru komin inn í stofnanir víða í ráðuneytum. Sum þeirra eru hrein heilbrigðismál, sum eru iðnaðarmál eða tilheyra iðnrn., önnur eru sveitarstjórnarmál o.s.frv. Ég vildi einungis láta það koma fram, herra forseti, að ég er andvíg því að búið verði til sérstakt ráðuneyti í þessu skyni. Heldur þarf að efla skilning og auka aðgerðir.



Herra forseti. Vegna ummæla hv. fyrirspyrjanda um að hann beri kvíðboga eða ugg í brjósti um að ekki verði fylgt eftir málum svo sem ákveðið hefur verið þá er ástæða til að létta þeim kvíða af hv. þm. Það verður unnið að framgangi þessa máls mjög markvisst og nefndin, sem hefur þetta verkefni með höndum, ætlar sér að ljúka því á tilsettum tíma. Það var ágreiningur um það á sínum tíma hvort stofna ætti sérstakt umhverfismálaráðuneyti. Það er ekki ætlunin að gera það með þessum tillögum, heldur að fela einu ráðuneyti, núv. ráðuneyti, yfirstjórn þessara mála. Það mun vafalaust leiða til einhvers verkefnatilflutnings á milli ráðuneyta, en ég hygg að öllum eigi að vera ljóst að öll þau verkefni og öll þau svið opinberrar stjórnsýslu þar sem umhverfismála þarf að gæta verða auðvitað ekki færð í eitt ráðuneyti. Það er ástæðulaust að taka þá ábyrgð frá aðilum í stjórnkerfinu og færa hana alla á einn stað. Sú mikla ábyrgð að gæta að umhverfismálum sem víðast í stjórnkerfinu á að koma þannig fram og á þeim grunni verður unnið að þessari skipulagsbreytingu, en yfirstjórn þessara mála þarf að vera samræmd og virkt samstarf á milli þeirra fjölmörgu aðila sem þurfa að gæta að þessu veigamikla verkefni sem við þurfum í vaxandi mæli að huga að í framtíðinni.



Herra forseti. Ég verð að segja að þar fór heldur í verra það sem ég heyrði frá hv. þm. Ragnhildi Helgadóttur og hæstv. forsrh. nú síðast. Mér finnst það því miður ekki bera vott um þann skilning og þá sýn til þessara mála sem ég hafði vonað að lægi að baki þess sem stendur í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar um þessi mál. Hafa menn ekki litið til reynslu nágrannalanda okkar í þessum efnum? Var ekki hæstv. forsrh. að segja að hann ætlaði að láta nefndina um að móta tillögur? Ætlar hann ekki að fylgja þeim tillögum? Eigum við að trúa því að þessi nefnd, skipuð valinkunnu fólki, komi með eitthvert frv. sem breytir sáralitlu í þessum efnum? Ég vona að svo verði ekki og ég vænti þess að það sé kannski einhver fyrirstaða hjá samstarfsflokki hæstv. forsrh. varðandi slíkt og minni á það og þær tillögur og þær tilraunir sem hv. þm. Alexander Stefánsson hafði uppi sem félmrh. til þess að taka á þessum málum og þá till. til þál. sem framsóknarmenn fluttu hér í Sþ. síðla á síðasta þingi til þess að reyna að bjarga ærunni í þessum efnum.



Herra forseti. Ég vil aðeins ítreka að hér eru á döfinni mjög miklar breytingar á skipulagi og stjórnun umhverfismála til þess að gera þá stjórnun skilvirkari en hún hefur verið. Á hinn bóginn er ljóst að það er ekki verið að stofna nýtt ráðuneyti og færa báknið á þann veg út, en breytingin mun fela í sér að tilteknu ráðuneyti verður falin yfirstjórn þessara mála. Einhver verkefnatilflutningur verður vafalaust, en áfram þurfa mjög mörg ráðuneyti að huga að umhverfismálum. Ég geri ekki ráð fyrir að hv. fyrirspyrjandi vilji þrengja svo þetta hugtak og þetta verksvið að það eigi einungis að vera verkefni eins ráðuneytis að huga að þessum málum. Þvert á móti held ég að ástæða sé til þess að gera kröfur um umhverfisvernd og umhverfisaðgæslu mjög víða í stjórnkerfinu og að allir aðilar í því hafi þar hlutverki að gegna en ekki bara eitt ráðuneyti.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram við hæstv. utanrrh. fsp. varðandi viðskipti við Suður-Afríku. Það mál hefur áður komið á dagskrá á hv. Alþingi, snemma á þinginu 1985–1986. Nánar tiltekið svaraði hæstv. þáv. utanrrh. Geir Hallgrímsson 22. okt. árið 1985 fsp. frá þeim sem hér talar varðandi viðskipti við Suður-Afríku og aðrar aðgerðir gegn kynþáttaaðskilnaðarstefnunni þar. Hæstv. þáv. utanrrh. vitnaði sérstaklega í aðild Íslands að sameiginlegum aðgerðum allra Norðurlanda sem eiga rætur að rekja allt aftur til ákvörðunar á árinu 1978, en sú ákvörðun hafði, þegar þessar tilvitnuðu umræður fóru fram í okt. 1985, nýlega verið ítrekuð, útvíkkuð og hert. Ákvörðunin gengur út á það að draga með skjótari hætti úr efnahagslegum sem og öðrum samskiptum við Suður-Afríku. Á þeim tíma voru einnig ræddir möguleikar á því að ganga lengra og setja algert viðskiptabann ef þessar ráðstafanir næðu ekki tilætluðum árangri. Í skýrslum sínum til Alþingis bæði vorið 1986 og 1987 ítrekaði hæstv. þáv. utanrrh. Matthías Á. Mathiesen þessa samþykkt og áætlanir Norðurlandaþjóða um aðgerðir gegn kynþáttaaðskilnaðarstefnunni, m.a. þær að draga úr öllum efnahagslegum samskiptum við Suður-Afríku. Fleiri aðilar hafa lagt hönd á plóginn, svo sem verkalýðsfélög og ýmis önnur félagasamtök, skólafólk, æskulýðsfylking Alþb. og félög fleira ungs fólks í stjórnmálaflokkunum og ýmsir aðrir hafa með áróðri og umfjöllun reynt að fá fram minni viðskipti og minni samskipti við Suður-Afríku til þess að þvinga stjórnvöld þar til að falla frá sinni ómanneskjulegu kynþáttaaðskilnaðarstefnu. Það vekur því og vakti nokkra furðu mína, herra forseti, þegar ég rakst á það í Hagtíðindum, sem gefin eru út af hinni virðulegu Hagstofu Íslands, að á fyrri hluta þessa árs hafa viðskipti eða innflutningur vöru frá Suður-Afríku verið til muna meiri en hann var á sama tíma á síðasta ári. Ég hef því leyft mér í framhaldi af þessu að bera fram við hæstv. utanrrh. svofellda fsp. með leyfi þínu, herra forseti, á þskj. 18: "1. Hvernig samrýmist það þeirri yfirlýstu stefnu íslenskra stjórnvalda að draga úr samskiptum við Suður-Afríku og taka þátt í samnorrænum aðgerðum af því tagi - að verslun með vörur frá Suðu-Afríku hefur stóraukist á fyrri hluta þessa árs? 2. Hyggst ríkisstjórnin í ljósi þessa grípa til sérstakra aðgerða, svo sem innflutningsbanns á suður-afrískar vörur?"



Herra forseti. Eins og fram kom hjá hv. fyrirspyrjanda höfum við Íslendingar tekið þátt í samnorrænum aðgerðum til þess að gera okkar til aðkoma í veg fyrir framhald mannréttindabrota Suður-Afríku. Þannig var á fundi utanrrh. 17.–18. okt. 1985 undirrituð áætlun þar sem segir svo, með leyfi forseta: "Norðurlöndin hafa ákveðið að beita sér fyrir eftirfarandi einhliða ráðstöfunum: Að hvetja norræn fyrirtæki sem eiga verslunarviðskipti við Suður-Afríku að leita annarra markaða í þeim tilgangi að draga úr viðskiptum milli Norðurlanda og Suður-Afríku." Þetta var framkvæmt hér með bréfi frá þáv. viðskrh. dags. 7. apríl 1986 og sömuleiðis fóru fram viðræður við verkalýðssamtök sem gerðu sitt til að koma í veg fyrir viðskipti við Suður-Afríku. Nú er það staðreynd sem hv. þm. benti a að það hefur orðið nokkur aukning á viðskiptum við Suður-Afríku á fyrri hluta þessa árs og veldur það mér áhyggjum ekki síður en hv. fyrirspyrjanda. Að vísu er kannski of mikið að segja að aukningin sé mjög mikil, a.m.k. í hundraðshlutum reiknað. Mér er tjáð að hlutfall útflutnings á fyrstu 8 mánuðum ársins sýni að útflutningur sé óbreyttur eða 0,07 þúsundustu af útflutningi okkar Íslendinga. Hins vegar er innflutningurinn 0,5 þúsundustu og hefur þá aukist úr 0,4 þúsundustu. Þetta eru þær hundraðshlutatölur sem ég hef fengið. Að sjálfsögðu hefur orðið töluverður vöxtur í erlendum viðskiptum okkar í heild og krónutölurnar sýna því eitthvað meiri aukningu á milli ára. Engu að síður vil ég taka fram að ég hefði kosið að sjá þessar tölur fara minnkandi. Ég vil svo geta þess að í viðræðum sem fram hafa farið á milli Norðurlandanna hefur verið rætt um þessa þróun og að því er virðist lítil áhrif viðskiptatakmarkana eins og leitað hefur verið eftir. Norðurlöndin ákváðu því að setja viðskiptabann. Við Íslendingar höfum aldrei skrifað undir neitt samkomulag um slíkt. Því hefur fyrst og fremst valdið að við höfum ekki almennt verið hlynntir því, hvorki að fá á okkur viðskiptabann eða beita aðra viðskiptabanni. Ég vil þó taka það skýrt fram að persónulega tel ég að við eigum að gera allt sem við teljum að raunhæft sé til þess að a.m.k. sýna andstöðu okkar við þau grófu mannréttindabrot sem þarna eru framin. Ég hefði langhelst kosið að það yrði gert á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Á fundum, sem ég sem forsrh. átti með forsrh. Norðurlandanna um þessi mál, studdi ég mjög eindregið þá stefnu Svía að beita sér fyrir samþykkt í Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna í þessa veru. Því miður tókst aldrei að fá slíka samþykkt gerða. Svíar hafa því horfið að því ráði að setja á viðskiptabann með lögum. Ég vil taka það fram að persónulega tel ég slíkt koma til greina, en þó verður maður að viðurkenna að það er sorglegt að horfa á hvernig slík lög eru þverbrotin í okkar nágrannalöndum. Ég hygg að allir viti að Norðmenn, þrátt fyrir lög, stunda víðtæk viðskipti við Suður-Afríku, flytja olíu fyrir Suður-Afríku, kaupa þaðan hráefni í sinn stóriðnað o.s.frv. og svipað er manni sagt að eigi sér einnig í raun stað í Svíþjóð. Ég hef því hugsað mér að skynsamlegra væri að fara þá leið að ítreka tilmæli okkar til inn- og útflytjenda, tilmælin frá 1986, og ræða á ný við verkalýðssamtökin um að draga nú myndarlega úr ef ekki loka alveg fyrir öll viðskipti við Suður-Afríku. Ég er fylgjandi því að loka alveg fyrir þau, vil heldur gera það með slíkum frjálsum samtökum en með lögum, og alveg sérstaklega ekki setja lög ef þau verða svo meira eða minna brotin og sniðgengin. Það má ekki eiga sér stað.



Herra forseti. Ég get út af fyrir sig tekið undir það með hæstv. utanrrh. að miklum mun skemmtilegra væri ef hlutaðeigandi aðilar sýndu þann þroska að hafa án lagasetningar forgöngu um það eða beittu sér fyrir því að afnema öll viðskipti við Suður-Afríku. En staðreyndirnar tala sínu máli. Þrátt fyrir fögur fyrirheit, orð og yfirlýsingar ganga hlutir nú til öfugrar áttar, þvert gegn vilja og yfirlýstri stefnu stjórnvalda, þvert gegn þeim heitum sem við höfum gefið á vettvangi Norðurlandaþjóða, að reyna að beita okkur fyrir minnkandi viðskiptum við Suður-Afríku. Ég verð að segja að ég get ekki annað en harmað það að Íslendingar skuli ekki lengur treysta sér til þess að fylgja fordæmi annarra Norðurlandaþjóða sem hafa komist að raun um að hvatningar og áróður duga ekki til. Ég held að það gæti nokkurs misskilnings hjá hæstv. utanrrh. þegar hann fjallar með þeim hætti sem hann gerði hér um haldleysi þess að setja lög vegna þess að þau séu brotin. Það er nú í fyrsta lagi þannig að ef menn ynnu samkvæmt þessari grundvallarreglu væri harla lítið um lög í heiminum. Mér er til efs að það væri mikilfengleg skattalöggjöf á Íslandi t.d. ef sami hugsunarháttur væri lagður til grundvallar, þ.e. að vegna þess að ýmsir brjóta skattalög þýði ekkert að setja þau. Það er einmitt þannig að Norðurlandaþjóðirnar hafa komist að þeirri niðurstöðu, og það er undanfari lagasetningar bæði í Svíþjóð og Noregi, að það þurfi að fá lagaheimildir til að geta lögsótt þá aðila sem ekki verða við tilmælum um að draga úr viðskiptum eða fjárfestingu í Suður-Afríku. Og það er á þeim grundvelli sem ég tel að nú sé óhjákvæmilegt að fara að ræða það hér í fullri alvöru á hv. Alþingi hvort við getum í orði verið með þá stefnu að við viljum draga úr viðskiptum við Suður-Afríku og reynt þannig að þrýsta á stjórnvöld þar þegar á borði gerist hið gagnstæða, hvort okkur sé þá ekki sæmra að falla frá þessum yfirlýsingum og segja að við treystum okkur yfirleitt ekki til þess að reyna að hafa einhverja sjálfstæða afstöðu til þess sem er að gerast í Suður-Afríku. Ég í öllu falli, herra forseti, lýsi því yfir að ég tel að þessi mál hljóti að koma hér til umræðu þegar utanríkismál ber á góma næst á hinu háa Alþingi, annað sé ekki sæmandi.



Herra forseti. Á þskj. 13 hef ég borið fram svofellda fsp. til hæstv. samgrh. um undirbúning framkvæmda við Egilsstaðaflugvöll: "1. Hvers vegna var ekki gengið til samninga við heimamenn um framkvæmdir við fyrsta áfanga nýs flugvallar á Egilsstöðum? 2. Hvernig er gert ráð fyrir að haga framkvæmdum við þennan áfanga, m.a. við verkbyrjun og verklok? 3. Hvenær gerir ríkisstjórnin ráð fyrir að lokið verði framkvæmdum við Egilsstaðaflugvöll?" Þetta er fsp. Ég rifja það upp að á síðasta þingi var samþykkt þáltill. sem heimilaði lántöku vegna framkvæmda við Egilsstaðaflugvöll og það var Austfirðingum og væntanlega landsmönnum öllum ánægjuefni að loks skyldi ákveðið að ráðast í þær framkvæmdir. Því miður er það svo að nú er komið haust og senn vetrarbyrjun og framkvæmdir eru ekki hafnar. Hæstv. fyrrv. samgrh., Matthías Bjarnason, ákvað áður en hann lét af embætti að leitað skyldi samninga við heimamenn um 1. áfanga verksins. Sá sem við tók, hæstv. núv. samgrh. Matthías Á. Mathiesen, breytti þessari stefnu að því leyti a.m.k. að lyktir málsins urðu þær að hann hætti samningaumleitunum við heimamenn. Ég hef hér, herra forseti, fyrir framan mig fundargerð frá sameiginlegum fundi Flugmálastjórnar og fulltrúa Samstarfsfélags bíla- og tækjaeigenda á Héraði sem haldinn var í Hótel Valaskjálf 23. sept. 1987. Hún er örstutt og ég leyfi mér að vitna til hennar til glöggvunar a þessu máli. Þar segir: "Samstarfsfélag bíla- og tækjaeigenda á Héraði hefur gert tilboð í framkvæmd L áfanga Egilsstaðaflugvallar sem hljóðar á 54 millj. kr. Samstarfsfélaginu er kunnugt um niðurstöðutölur í umfjöllun Almennu verkfræðiskrifstofunnar um fyrrgreindan verkþátt þar sem gert er ráð fyrir í markaðsspá að framkvæma megi 1. áfanga Egilsstaðaflugvallar fyrir 42–45 millj. kr. Enn fremur er gert ráð fyrir í fyrrgreindri umfjöllun að verkið gæti kostað um 48 millj. kr. ef notaðir eru taxtar Vegagerðar ríkisins og 54 millj. kr. ef notaðir eru taxtar vinnuvélaeigenda. Fulltrúar Samstarfsfélagsins lýsa því yfir að til greina geti komið að framkvæma 1. áfanga Egilsstaðaflugvallar fyrir 45–50 millj. kr. og leggja áherslu á að þeir eru reiðubúnir til frekari skoðunar og umfjöllunar á forsendum verksins og að kanna til hlítar hvort Samstarfsfélagið geti frekar nálgast forsendur þær sem Almenna verkfræðistofan hefur byggt á. Flugmálastjóri lýsir þeirri skoðun sinni að þessum hluta viðræðnanna við heimamenn samkvæmt bréfi fyrrv. samgrh. dags. 7. júlí 1987 sé nú lokið. Flugmálastjóri mun því á morgun [þ.e. 24. sept.] kynna niðurstöður þessa fundar bréflega fyrir samgrh. og óska ákvörðunar hans um hvort ganga eigi til samninga við heimamenn á fyrrgreindum forsendum, hvort bjóða eigi verkið út á almennum markaði." En hér fáum við væntanlega svar hæstv. starfandi samgrh.



Herra forseti. Í fjarveru hæstv. samgrh. ætla ég að greina frá svörum hans við fsp. hv. þm. Svarið við fyrstu spurningunni er þetta: 11. mars sl. vor var samþykkt þál. um framkvæmdir við Egilsstaðaflugvöll. Þar var heimiluð 60 millj. kr. lántaka svo að unnt yrði að hefjast handa við framkvæmdir 1. áfanga flugvallarins. Hinn 7. júlí í sumar var flugmálastjóra heimilað að taka upp viðræður við véla- og tækjaeigendur á Héraði um þessar framkvæmdir þar sem kannað yrði hvort þeir gætu boðið það hagstæð verð að til útboðs þyrfti ekki að koma. Þetta var gert með sérstöku bréfi þáv. samgrh. og í bréfinu var skýrt tekið fram að viðræðurnar væru án skuldbindinga um að tilboði heimamanna yrði tekið. Ákvörðun um það yrði tekin af ráðuneytinu að loknum viðræðum. Þessar viðræður Flugmálastjórnar og heimamanna á Egilsstöðum hófust nokkru síðar eftir að útbúin höfðu verið gögn svo að heimamenn mættu gera tilboð. Skömmu síðar kom tilboð heimamanna sem hljóðaði upp á rúmar 59 millj. kr., en það var leiðrétt strax og hljóðaði þá upp á rúmar 54 millj. kr. Flugmálastjórn greindi frá þessu tilboði heimamanna í bréfi til samgrh. hinn 5. sept. sl., en flugmálastjóri var þá erlendis. Í bréfi Flugmálastjórnar kom fram að Almennu verkfræðistofunni hefði verið falið að meta tilboð Samstarfsfélags bíla- og tækjaeigenda á Fljótsdalshéraði og teldi stofan ekki ólíklegt að tilboð fengist samkvæmt almennu útboði á bilinu 42–45 millj. kr. Á fundi hinn 18. sept. sl. fól samgrh. flugmálastjóra að ljúka viðræðum við heimamenn, enda hafði samgrh. borist vitneskja um að heimamenn teldu viðræðum þá ekki lokið. Flugmálastjóri greinir frá þeim viðræðum í bréfi til samgrh. hinn 25. sept. þar sem fram kemur að hann hafi haldið fund með heimamönnum hinn 23. sept. og þeir boðist til að framkvæma verkið fyrir 45–50 millj. kr. Þá segir flugmálastjóri í bréfinu að hann telji viðræðum nú endanlega lokið af sinni hálfu. Í kjölfar þessa var sú ákvörðun tekin af samgrn. að viðræðunum hefði lokið án sérstakrar niðurstöðu, enda hafi heimamönnum verið gefinn kostur á að koma með ákveðið tilboð í verkið. Það hafi reynst of hátt og síðari viðræður ekki leitt til raunhæfrar niðurstöðu. Af þessum sökum ákvað samgrh. að fram færi almennt útboð í 1. áfanga Egilsstaðaflugvallar og var það auglýst hinn 11. okt. Útboðsgögn voru tilbúin til afhendingar 14. okt. og tilboðin verða opnuð hinn 2. nóv. nk. Varðandi aðra spurninguna er þetta að segja: Samkvæmt upplýsingum frá Flugmálastjórn verða framkvæmdir við 1. áfanga flugvallarins á Egilsstöðum fólgnar í uppgreftri og flutningi á lífrænum jarðvegi úr 600 metra kafla í flugbrautarstæðinu og gerð vegar frá námum í Mýneslandi meðfram bökkum Lagarfljóts að athafnasvæðinu. Þess skal getið að við gerð vegarins er fljótsbakkinn jafnframt styrktur. Skiladagar verksins eru tveir. Hinn 22. des. nk. skal gerð námuvegar lokið. Verkinu í heild skal að fullu lokið eigi síðar en hinn 30. mars á næsta ári og þann dag skal verktaki hafa lokið allri vinnu og frágangi á vinnusvæðinu. Verktaki skal miða við að geta hafið vinnu við verkið hinn 16. nóv. nk. og skulu bjóðendur leggja fram með tilboði sínu greinargóða tímaáætlun um gang framkvæmdanna. Verktaki skal gera sitt ýtrasta til þess að fylgja tímaáætluninni í verki og tilkynna jafnóðum ef út af bregður og þá af hvaða orsökum. Tímaáætlun verktaka verður yfirfarin reglulega á verkfundum og ber verktaka skilyrðislaust að gera ráðstafanir strax til að auka afköst ef framkvæmdir standast ekki gildandi tímaáætlanir að mati eftirlitsins. Varðandi þriðju spurninguna er þetta svar: Samkvæmt flugmálaáætlun er gert ráð fyrir að framkvæmdir við nýjan flugvöll á Egilsstöðum muni taka um þrjú ár.



Herra forseti. Um leið og ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin lýsi ég þeirri skoðun minni að ég tel að mjög illa hafi tekist til í þessu máli. Það liggur fyrir að engu munaði í raun á kostnaðaráætlun Almennu verkfræðistofunnar og hugmyndum þeim sem fram komu og bókaðar voru í áðurnefndri gjörð beggja aðila 23. sept. sl., þ.e. að semja um þessa framkvæmd fyrir 45 millj. kr. Það er tala sem Samstarfsfélagið nefnir og það er tala sem kemur fram í kostnaðaráætlun Almennu verkfræðistofunnar fyrir verkið. Það er í rauninni með öllu óskiljanlegt hvers vegna flugmálastjóri vill slíta þessum viðræðum þegar aðilar hafa nálgast með þessum hætti sem liggur fyrir. Auðvitað var það hins vegar spurning um pólitískan vilja til þess að ná samningum og sá vilji var greinilega ekki til staðar hjá þeim samgrh. sem tók við af hæstv. fyrrv. samgrh. Því er það svo að komið verður fram á hávetur þegar líklegt er að framkvæmdir hefjist samkvæmt almennu útboði sem stendur yfir. Halda menn að tilhögun af þessu tagi verði til þess að lækka kostnaðinn við gerð Egilsstaðaflugvallar? Framkvæmd unnin um hávetur og Lagarfljót ísi lagt og það á að leggja m.a. veg um bakka þess og styrkja bakkann. Maður hlýtur að spyrja: Hvers konar afglapaháttur er hér á ferðinni? Hér er hætt miklu til varðandi opinbert fé, en það er ekki síður alvarlegt, herra forseti, að hér er í reynd verið að hverfa frá þeirri eðlilegu stefnu að leita eftir samkomulagi við aðila heima fyrir með ákveðnum viðmiðunum varðandi verk. Á Austurlandi er sáralítið um opinberar framkvæmdir. Þær hafa dregist mjög saman. Stórframkvæmdir sem þar voru eitt sinn ráðgerðar, m.a. við kísilmálmverksmiðju, eru hvergi í sjónmáli. Tækjaeigendur, vinnuvélar og tæki og mannafli bíða heima í fjórðungi eftir verkum. Auðvitað munu þeir spreyta sig í almennu útboði, vafalaust, og vona ég að þeir fái verkið þrátt fyrir það sem hefur gerst. En þarna er rangt að málum staðið. Herra forseti, að lokum: Ég ætla ekki að fara að lesa upp úr dagblaðabunka sem ég er með, úrklippur varðandi þetta mál, en ég er með Morgunblaðið frá 6. okt. sl. þar sem koma fram yfirlýsingar tveggja þm. Austurlands, annar er ráðherra, hinn fyrrv. ráðherra. Hæstv. sjútvrh. segir þar: "Matthías átti að semja við heimamenn", en hv. þm. Sverrir Hermannsson segir: "Ráðherra gerir rétt." Sínum augum lítur greinilega hver á silfrið, en ég tel að orðið hafi hrapalleg mistök varðandi þetta mál þó að við vonum að það verði ekki framkvæmdinni í heild til varanlegs tjóns.



Herra forseti. Það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda og sömuleiðis í svari hæstv. samgrh. að ég heimilaði flugmálastjóra að taka upp viðræður við heimamenn um að aðilar þar tækju að sér framkvæmdir við byggingu 1. áfanga Egilsstaðaflugvallar en þó án skuldbindinga um að tilboði þeirra yrði tekið. Ákvörðun um það yrði tekin af ráðuneytinu að loknum viðræðum. Þegar ég tók þessa ákvörðun var sjáanlegt að ríkisstjórnarskipti voru að fara fram og eins og fram kom í samtali mínu við flugmálastjóra lagði ég áherslu á að þessum viðræðum yrði hraðað þannig að ákvörðun yrði tekin sem allra fyrst og ég tek undir það með hv. fyrirspyrjanda að það er ekki sparnaður í því að hefja framkvæmdir í svartasta skammdeginu.



Herra forseti. Í febrúar 1982 beindi ég fyrirspurn til hæstv. þáv. viðskrh. um hver lög giltu um nafngiftir fyrirtækja vegna sívaxandi notkunar erlendra nafna á íslenskum fyrirtækjum. Hæstv. þáv. ráðherra svaraði því til að hann hefði ekki í hyggju að flytja frv. um ný lög og taldi lög nr. 42 frá 1903 ásamt breytingum á þeim með lögum nr. 24 frá 1959 duga þar sem þar væru skýr ákvæði um að fyrirtæki skuli bera nöfn er samrýmist íslensku málkerfi. Orðrétt sagði hæstv. þáv. ráðherra Tómas Árnason,með leyfi forseta: "Ég verð þó að lokum að játa að ég efast um að lagasetning af þessu tagi geri mikið gagn ein sér. Mestu máli skiptir að efla alla umræðu um íslenskt mál." Vegna þessarar fyrirspurnar mælti svo hv. þáv. þm. Vilmundur Gylfason fyrir tveimur frumvörpum í apríl 1982 sem þáv. formaður hv. allshn. Var þar annars vegar um að ræða breytingu á lögum um verslanaskrár, firmu og prókúruumboð og hins vegar á lögum nr. 53 frá 1963, um veitingasölu, gististaðahald o.fl. Bæði þessi frumvörp urðu að lögum og eftir breytinguna hljóðar 8. gr. hinna fyrrnefndu laga svo, með leyfi forseta: "Hver sá sem rekur verslun, handiðnað eða verksmiðjuiðnað skal hlíta ákvæðum þeim, er hér fara á eftir, um nafn það er hann notar við atvinnuna og um undirskrift fyrir hana (firma), enda beri fyrirtækið og atvinnustarfsemi þess nöfn sem samræmist íslensku málkerfi að dómi skrásetjara. Ágreiningi, sem rísa kann út af nafni, má skjóta til nefndar þeirrar sem starfar skv. lögum nr. 35/1953 [þ.e. örnefnanefndar]." Í febr. 1985 spurði ég enn hæstv. þáv. viðskrh. hvort hann teldi erlend vörumerki í heiti íslenskra fyrirtækja samrýmast gildandi lögum. Þáv. hæstv. ráðherra Matthías Á. Mathiesen svaraði orðrétt, með leyfi forseta: "Ég sagði í upphafi, herra forseti, að þeirri fsp. sem hér liggur fyrir um nöfn fyrirtækja svaraði ég að sjálfsögðu neitandi." Og síðar: "Herra forseti. Ég skal endurtaka það sem ég sagði að ég mun gera mitt til þess að reyna að framfylgja þeim lögum sem um þetta gilda, þ.e. þeim sem hér eru til umræðu." Og enn sagði hæstv. þáv. ráðherra: "Ég er sammála fyrirspyrjanda um það að auðvitað ber að gera allt sem hægt er til þess að tryggja það að því sé framfylgt sem þessi lög kveða á um í þessum efnum og það mun ég að sjálfsögðu gera eftir því sem í mínu valdi stendur." Herra forseti. Nýlega var svo opnuð mikil verslunarhöll í Kringlunni hér í borg og langflest fyrirtæki í því húsi heita enn erlendum nöfnum. Sömu sögu er að segja um helstu verslunargötu borgarinnar og nú hefur landsbyggðin í æ meira mæli tekið upp þennan sið. Ég hef því, herra forseti, leyft mér á þskj. 19 að spyrja hæstv. viðskrh.: "1. Telur viðskiptaráðherra það samrýmast lögum um verslanaskrár, firmu og prókúruumboð, nr. 42 1903, sbr. lög nr. 57/1982, að æ fleiri íslensk fyrirtæki bera erlend heiti? 2. Hefur viðskiptaráðherra gert gangskör að því að farið sé að þeim lögum, telji hann svo ekki vera? 3. Hyggst viðskiptaráðherra sporna við þeirri þróun að íslensk fyrirtæki beri erlend nöfn? Sé svo, til hvaða ráða hyggst ráðherra grípa?"



Herra forseti. Hv. fyrirspyrjendur eiga þakkir skildar fyrir að vekja athygli á því að erlendum nöfnum á íslenskum fyrirtækjum fer fjölgandi. Þeir spyrja í fyrsta lagi hvort ég telji það samrýmast lögunum um verslanaskrár, firmu og prókúruumboð, nr. 42/1903, sbr. lög nr. 57/1982, að æ fleiri íslensk fyrirtæki beri erlend heiti. Við skulum þá fyrst líta á lagatextann sem fyrirspyrjendur vitna til. Í 8. gr. laganna um skráningu fyrirtækja segir efnislega að hver sá er rekur verslun, handiðnað eða verksmiðjuiðnað skuli nefna fyrirtæki sitt eða atvinnustarfsemi nafni er samrýmist íslensku málkerfi að dómi skrásetjara. Viðbótin, "og/eða atvinnustarfsemi", er viðbótin sem kom í lög 1982 að tillögu Vilmundar Gylfasonar sem hv. fyrirspyrjandi vitnaði til áðan. Ef ágreiningur verður út af nafni má skjóta honum til örnefnanefndar eins og fyrirspyrjandi vitnaði líka til. Loks er því við að bæta að sams konar ákvæði um nafngiftir á fyrirtækjum eru nú í lögum um veitinga- og gististaði, nr. 62/1985. Lítum á það hvernig skráningunni er háttað. Utan Reykjavíkur annast þessa skráningu embætti sýslumanna og bæjarfógeta, en í Reykjavík firmaskrá borgarfógetaembættisins og svo fyrir landið allt hlutafélagaskrá sem heyrir undir viðskrn. Skrásetjararnir vekja athygli á því að lög nr. 57/1982 og nr. 67/1985 séu ekki afturvirk og því séu ýmis erlend heiti fyrirtækja lögleg sem fara mundu í bág við lög ef menn vildu gefa þau nú. Ég nefni sem dæmi um þetta nöfn á borð við Broadway og Hollywood og Winnys á skemmti- og veitingastöðum í Reykjavík sem eru lögleg, enda skráð áður en fyrrnefndar lagabreytingar tóku gildi. Frá gildistöku laganna hafa skrásetjararnir í mörgum tilfellum neitað að skrá fyrirtækjaheiti sem þeir töldu ekki samrýmast íslensku malkerfi. Þegar umsækjendur vilja ekki una synjun hefur þessari ákvörðun skrásetjarans verið skotið til örnefnanefndar eins og ég nefndi áðan og hún hefur úrskurðað um það hvort hið umbeðna heiti falli að íslensku máli. Hún hefur reyndar líka gefið ráð við mótun verklagsreglna um skráningu heita á fyrirtækjum. Formaður örnefnanefndarinnar, Þórhallur Vilmundarson, birti í Morgunblaðinu 19. mars sl. fróðlega yfirlitsgrein um fyrirtækjanöfn sem hann hafði samið vegna ráðstefnu um vanda íslenskrar tungu á vorum dögum. Í grein Þórhalls kemur margt athyglisvert fram um þetta mál, m.a. að hér er oft um smekksatriði að ræða en ekki eingöngu formleg eða fræðileg atriði. Sem dæmi um vinnubrögð við skráninguna má nefna nýlegan úrskurð um nafnið Shanghai, sem skrifað var með a og i í tillögu fyrirtækisins. Nafnið fékkst ekki skráð fyrr en rithættinum hafði verið breytt í Shanghæ, með æ. Annað dæmi er nafn veitingahússins Alex sem var leyft eftir nokkrar vangaveltur. Það koma auðvitað upp mörg svona álitamál þegar skrá á nöfn á fyrirtækjum og koma þar ekki bara við sögu erlend fyrirtækjaheiti, heldur líka heiti sem eiga að heita á íslensku en menn vilja mynda að erlendum hætti. Dæmi um þetta gæti verið Við sjávarsíðuna sem nafn á veitingastað eða Hjá Báru sem heiti á verslun. Fyrra heitið var reyndar samþykkt að fengnu áliti örnefnanefndar, en seinna nafnið, Hjá Báru, var til komið fyrir gildistöku laganna nr. 57/1982. Svo koma upp ný álitamál þegar svo stendur á að íslensku fyrirtækin tengjast erlendum viðskiptakeðjum og byggja afkomu sína að verulegu leyti á þeirri alþjóðlegu auglýsinga- og kynningarstarfsemi sem keðjan stendur fyrir. Nýlegt dæmi um þetta er nafn á veitingastað í Kringlunni og á hóteli við Sigtún hérna í bænum. Þegar búið var að fjalla um þessi nöfn í samráði við formann örnefnanefndar var mótuð ný regla, sú að hægt væri að hafa erlend orð sem síðari hluta í heiti slíkra fyrirtækja. Þannig hafa á síðustu mánuðum verið skráð hér í Reykjavík fyrirtækin Hótel Sigtún - Holiday Inn, og Harðrokks-kaffi, Hard Rock-Café. Hér eru mörkin við vörumerki ekki mjög glögg og því er úr vöndu að ráða þar sem erlend vörumerki eru hér notuð í fullum rétti og reyndar vernduð af alþjóðlegum samþykktum. Mér virðist þess vegna að skráningu samkvæmt lögunum sé út af fyrir sig rétt framfylgt þótt um einstakar skráningar megi deila. Hitt virðist mér ljóst að lögin ná ekki fyllilega þeim tilgangi sem margir töldu að náð yrði með setningu þeirra. Formaður örnefnanefndar benti í greininni, sem ég vitnaði til áðan, á eins konar málamiðlunarlausn, að verslunum og öðrum fyrirtækjum yrði gert skylt að hafa jafnan uppi íslenskt nafn við hlið hins erlenda heitis. Þetta er tillaga sem ég ætla að kanna nánar. Þá kem ég að annarri spurningu fyrirspyrjanda, hvort ég hafi gert gangskör að því að farið sé eftir þessum lögum um nafngiftir á íslenskum fyrirtækjum. Ég hef ekki haft nein bein afskipti af framkvæmd þessara laga þá rúmlega 100 daga sem ég hef gegnt ráðherrastarfi, en ég mun leggja það fyrir skrásetjarana að vanda framkvæmdina eftir föngum. Eins og fyrrv. viðskrh., sem til var vitnað, óttast ég að lagaleiðin sé ekki sérlega áhrifarík. Svo er ég í þriðja lagi spurður hvort ég hyggist sporna við þeirri þróun að íslensk fyrirtæki beri erlend nöfn og þá til hvaða ráða ég hyggist grípa. Þessari spurningu svara ég auðvitað afdráttarlaust á þann veg að ég vilji sporna gegn þeirri þróun að íslensk fyrirtæki beri erlend nöfn, en ég hlýt að viðurkenna að ég hef ekki lausn á þessum vanda á reiðum höndum. Ég held að satt að segja komi engin einföld opinber lausn til í þessu máli, og alls ekki víst að lausnin fellst í breyttum lögum. Notkun erlendra heita á fyrirtækjum og atvinnustarfsemi er auðvitað mengun í okkar málumhverfi. Hún er oft afleiðing af þeirri alþjóðlegu lágmenningu sem yfir okkur steypist úr öllum áttum. En ég held að við verjumst þessari mengun best með vakandi umræðum í þjóðfélaginu um nauðsyn þess að vernda tunguna gegn slíkum aðskotaheitum. Ég fagna fsp., sem ég vona að veki umræður og athygli, ekki síst meðal þeirra sem standa fyrir atvinnurekstri eða ætla að stofna fyrirtæki hér á landi. Þeir vilja auðvitað allir að renta fylgi nafni, en rentunni ræður álit almennings. Áhrifaríkasta leiðin er því að upplýsa almenningsálitið og styðja það röggsamlegri framkvæmd á lögunum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans og ég efast ekkert um hans góða vilja til þess að reyna að sporna við þessum hvimleiða sið sem hér er að festa rætur. Ég get reyndar ekki tekið undir að það geti skipt miklu máli hvort einhver staður sem heitir Shang-hai er skrifaður með a-i eða æ-i. Jafnfánalegt þykir mér þegar þeir Hafnfirðingar, vinir mínir, geta skýrt veitingastað Gaflinn með því að hafa bandstrik á milli svo að það heiti Gafl-inn. Þeim sem ekki skilja ensku skal til upplýsingar sagt að inn þýðir krá og þar með er seinni hluti orðsins orðin enska. En nú hef ég áður spurt tvo hæstv. ráðherra vegna þessa máls og í þetta sinn ber svo við að hæstv. núv. viðskrh. er jafnframt dómsmrh. og sem slíkur hefur hann með að gera skrásetjara samkvæmt þeirri lagagrein sem hér er um rætt, sem eru eins og hann réttilega sagði sýslumenn, bæjarfógetar og borgarfógetinn í Reykjavík, hver í sínu lögsagnarumdæmi. Getum við þess vegna ekki vænst að hæstv. ráðherra beiti sér nú fyrir því af verulegri alvöru á báðum vígstöðvum að íslenskum lögum sé framfylgt að þessu leyti? Við erum öll sammála um verndun íslenskrar tungu og menningar, a.m.k. í hátíðarræðum, en látum það samt viðgangast að íslensk fyrirtæki geri yfirbragð íslenskra byggðarlaga, eins og forstöðumaður Örnefnastofnunar Þjóðminjasafns sagði í umræddri grein sem hæstv. ráðherra minntist á, "eins og smáborg í miðríkjum Bandaríkjanna". Ég vil einnig benda á aðra ágæta grein í sama blaði frá 7. okt. sl. þar sem Erlingur Kristjánsson, húsasmiður í Mosfellsbæ, segir m.a. um byggðarlag sitt: "En ég vil segja eftirfarandi við ráðamenn Mosfellsbæjar", og nú les ég með leyfi forseta, "í nútíð og framtíð: Ef þið viljið treysta ásjónu og ímynd byggðarlagsins út á við, þá forðist að leyfa fyrirtækjum og verslunum hvers kyns útlendar eða innlendar lágkúrur í nafngiftum." Það er nefnilega þannig með þetta mál að skynugir Íslendingar vilja ekki þessi erlendu nöfn á fyrirtækjum sínum og Alþingi hefur marglýst vilja sínum þannig að í þessu efni eru þjóð og þing einhuga. Það er einfaldlega framkvæmdarvaldið sem bregst, herra forseti. Nokkur hluti af þessu vandræðamáli er einnig fjárhagslegur vegna þess að menn eru hættir að selja vörur, menn eru að selja vörumerki, og kaupendur láta blekkjast af því að vörur sem eru e.t.v. engu betri en aðrar sambærilegar eru einfaldlega í svokölluðu fínu merki. Hefur þetta gengið svo langt að jafnvel verslanirnar og fyrirtækin sjálf bera nöfn þessara sömu merkja. Hér er því verið að leika sér á ýmsum vígstöðvum, herra forseti. Ég treysti nýskipuðum hæstv. viðskrh. og dómsmrh. til þess að ganga feti framar en forverar hans hafa gert og hreinsa íslensk byggðarlög af þessum leiða sið.



Herra forseti. Eins og ég sagði áðan um spurninguna um það hvort ég hygðist sporna við þeirri þróun að íslensk fyrirtæki beri erlend nöfn vil ég gera þetta. Ég sé því enga einfalda lausn á þessu máli og ítreka það álit mitt að lausnin liggi ekki í nýrri lagasetningu. Ég mun sannarlega leggja það fyrir skrásetjarana, sem eins og hv. 13. þm. Reykv. nefndi heyra ýmist undir viðskrn. eða dómsmrn., að framfylgja lögunum samviskusamlega. Ég hyggst líka kanna hugmynd Þórhalls Vilmundarsonar, formanns örnefnanefndar, um skiltaskyldu á íslensku. Það er mál sem ég er ekki viss um að þarfnist lagasetningar en varðar kannski frekar byggingarsamþykktir og skipulagsmál en skráningarlög. Eins og hv. fyrirspyrjandi nefndi snýst málið einatt ekki fyrst og fremst um nöfn á fyrirtækjum heldur um vörumerki sem fyrirtækin auglýsa og oft ber miklu meira á í auglýsingunum og annarri kynningu en nafni fyrirtækisins. Ég byggi þessa skoðun mína að vísu ekki á neinni könnun, en mér virðist að þetta fyrirbæri, auglýsingar og skilti með vörumerkjum til að auðkenna verslanir, sé stöðugt fyrirferðarmeira í verslunarlífinu. Í Lesbók Morgunblaðsins birtist sl. laugardag athyglisverð grein um þróun verslunarheitanna við helstu verslunargötu borgarinnar og reyndar landsins. Þar kemur glöggt fram hjá Guðjóni Friðrikssyni sagnfræðingi, höfundi greinarinnar, að erlendum nöfnum á verslunum hefur fjölgað geysimikið við þessa götu. Af upptalningunni, sem hann sýnir, virðist mér mega ráða að þar gæti mjög vörumerkja fremur en verslunarheita, en vörumerkja sem verslunarheita og skilta. Greinin fjallar reyndar eingöngu um smásöluverslunina, en með leyfi forseta ætla ég að vitna í niðurlagsorðin hjá Guðjóni, en þau eru svona: "Helsta niðurstaða þessarar samantektar er sú að fram undir 1910 voru verslanir yfirleitt kenndar við eigendur sína en frá um 1910 til 1935 fóru annars konar nöfn að tíðkast í auknum mæli, m.a. rómantísk og þjóðleg nöfn sem nú virðast fremur á undanhaldi. Erlend nöfn á verslunum hafa tíðkast frá því Laugavegur varð til en í litlum mæli fram til 1935. [Reyndar sýnist mér að það hafi verið innan við 5%.] Erlend áhrif á fyrri hluta aldarinnar komu einkum fram í því að eftirnafn eða föðurnafn kaupmannsins var notað í búðarheitinu. Nú er sá siður hverfandi en á móti kemur að um þriðja hver verslun heitir erlendu nafni (þetta hlutfall er enn þá hærra í Kringlunni)", eins og hv. fyrirspyrjandi nefndi. "Erlend heiti á verslunum við Laugaveg nú til dags eiga sér ýmsan uppruna. Flest virðast ensk en einnig bregður nokkuð fyrir nöfnum úr rómönskum málum og fáeinum af dönskum uppruna. Enginn dómur verður hér lagður á hvort þróun í verslunarheitum er jákvæð eða neikvæð en óneitanlega hlýtur hún að vekja okkur til umhugsunar." Þetta bendir á það, sem ég sagði áðan, að lögin um nöfn fyrirtækja ná ekki til vörumerkja. Þannig selur rammíslenskt fyrirtæki, Vífilfell hf., drykkina Coea Cola, Tab og Hi-C sem í auglýsingunum eru látin fylgja enskum framburði. Önnur fyrirtæki með rammíslenskum heitum selja kjúklinga matreidda á sérstakan hátt undir vörumerkjunum Southern Fried Chicken eða Kentucky Fried Chicken. Svo eru það nöfn erlendra fatahönnuða, sem hv. 13. þm. Reykv. nefndi áðan, sem skreyta verslanir sem selja tískuvörur. Þannig fá menn á tilfinninguna að verslanirnar kenni sig við hina erlendu fatagerðarmenn. Þetta er fullkomlega leyfilegt samkvæmt íslenskum lögum og byggir reyndar, eins og ég sagði áðan, á alþjóðlegum skuldbindingum og vernd. En um notkun á svona skiltum og auglýsingum utan húss held ég að sé fremur við bæjaryfirvöldin að fást, skipulags- og byggingaryfirvöld, en lögin um skráningu fyrirtækja. Þetta ætla ég að láta nægja til að tíunda sem dæmi um notkun erlendra heita í íslensku atvinnu- og viðskiptalífi en sem betur fer eru líka til, bæði í fyrri og seinni tíð, dæmi um góð og gild íslensk nöfn á fyrirtækjum og vöruheitum á nýjum neysluvörum og verslunarstöðum sem virðast hafa í fullu tré við hin erlendu og njóta viðurkenningar í hugum almennings. Ég nefni t.d. Hótel Borg, Hótel Holt og vörumerkin Svala, Blöndu og Sopa. Ég held þess vegna að það sé hægt að snúa þessari þróun við, en það er ekki hægt að gera með lögum. Ég vil að lokum ítreka að notkun erlendra heita á fyrirtækjum og atvinnustarfsemi er sannarlega mengun í íslensku málumhverfi og varnir gegn þeirri mengun eru sannkölluð þjóðþrif.



Herra forseti. Staðgreiðsla opinberra gjalda hefur verið til umræðu og undirbúnings hjá öllum stjórnmálaflokkum og í kerfinu í fjöldamörg ár. Bæði drög og heilleg frv. hafa verið lögð fram og mikil vinna unnin á vegum ráðuneyta. Það var þó ekki fyrr en á síðasta þingi að fyrsta skrefið var stigið og samþykkt lög um staðgreiðslu opinberra gjalda einstaklinga sem taka eiga gildi um næstu áramót. Allir þingflokkar lýstu stuðningi við það mál, en gagnrýndu jafnframt harðlega flaustursleg vinnubrögð og slæman undirbúning málsins. Tímans vegna er ekki hægt að rekja öll þau atriði sem þm. gagnrýndu þá, en flestum ætti að vera sú umræða í fersku minni. En eitt af því sem þm. stjórnarandstöðu gagnrýndu hvað mest var að þessi skattkerfisbreyting skyldi eingöngu ná til launamanna. Skattlagningu á fjármagnstekjur og fyrirtæki var frestað og því borið við að þar væri um svo flókið mál að ræða að meiri tíma þyrfti til að vinna það, en að því yrði unnið áfram og var helst að skilja að frv. um lagabreytingar í þá veru yrði tilbúið á haustdögum. Að vísu var erfitt um loforð á þeim tíma þar sem menn vissu ekki hver mundi fara með lyklavöld í fjmrn. næstu árin. Þau eru nú í höndum formanns Alþfl., en alþýðuflokksmenn voru einmitt ákafir gagnrýnendur þess hvernig staðið var að málum og ekki síst að eigendur fyrirtækja og fjármagns voru undanskildir. Í nál. fulltrúa Alþfl. í fjh.og viðskn. Nd., hv. þm. Kjartans Jóhannssonar, sagði m.a.: "Ríkisstjórnin hefur einnig heykst á flutningi frv. um skattlagningu á fjármagns-, eigna- og hlunnindatekjur ásamt skattlagningu á fyrirtæki og því verður ekki hægt að flytja greiðslubyrði af launafólki yfir á herðar þeirra sem meira mega sín fjárhagslega í tíð þessarar ríkisstjórnar." Í nál. hv. þm. er raunar gert ráð fyrir heildarlöggjöf um skatta á eignir og eignatekjur og fyrirtæki á hausti komanda, eins og það er orðað, og síðan segir orðrétt, með leyfi forseta: "Alþfl. ætlast til að þar megi auka tekjur ríkissjóðs um 400–500 millj. kr. og nota þá tekjuaukningu til að aflétta sköttum af almennum launatekjum. Það er heilbrigt sjónarmið í blönduðu hagkerfi að gera þá kröfu til eigenda fyrirtækja og fjármagns að umsvif þeirra skili arði sem nægi til að létta skattbyrði launþega þeirra." Það hefði því, herra forseti, mátt ætla að hæstv. fjmrh. sætti sig ekki við neinn seinagang í þessum efnum, en um það fáum við væntanlega að heyra í svari hans við fsp. minni á þskj. 21 sem hljóðar svo: "Hvað líður undirbúningi lagafrv. um staðgreiðslu opinberra gjalda fyrirtækja og fjármagnseigenda?"



Herra forseti. Hv. 10. þm. Reykn. spyr: "Hvað líður undirbúningi lagafrv. um staðgreiðslu opinberra gjalda fyrirtækja og fjármagnseigenda?" Svarið við því er tvíþætt: Annars vegar hvað varðar undirbúning lagafrumvarpa um efnislegar breytingar á löggjöf um tekjuskattsálagningu fyrirtækja og fjármagnseigenda. Hins vegar um innheimtuform, þ.e. staðgreiðslu. Fyrst um efnislegar breytingar. Í samræmi við starfsáætlun ríkisstjórnar er unnið á vegum fjmrn. að margháttaðri endurskoðun á tekjuöflunarkerfi ríkisins. Meginstefna þessarar endurskoðunar er að gera skattakerfið einfaldara og um leið skilvirkara. Einn þáttur þessa starfs er endurskoðun á skattlagningu félaga. Í ágústmánuði voru skipaðir starfshópar innan fjmrn. til þess að vinna að tæknilegum undirbúningi á skattalögum og sá hópur sem fjallar um skattlagningu fyrirtækja og skattlagningu eignatekna er undir formennsku Indriða H. Þorlákssonar, skrifstofustjóra tekjusviðs ráðuneytisins. Gert er ráð fyrir því að niður verði felldar heimildir til frádráttar vegna tillaga í varasjóð og fjárfestingarsjóð. Afskriftareglur verði endurskoðaðar og jafnframt settar reglur er lúta að því að jafna skattalega meðferð mismunandi aðferða við fjármögnun. Svo sem kunnugt er hafa fjármagns- og kaupleigufyrirtæki boðið þjónustu sína m.a. á þeirri forsendu að kaupleigu fylgdi skattalegt hagræði umfram aðra fjármögnunarkosti. Þessi endurskoðun skattlagningar á fyrirtæki mun jafnframt leiða til lækkunar skatthlutfalls, en eins og fram kemur í fjárlagafrv. er við það miðað að breytingarnar að því er þetta varðar skili ríkissjóði tekjuauka að fjárhæð 150 millj. kr. á næsta ári, en að því er varðar aðra þætti breytingar á skattalöggjöf og skattlagningu fyrirtækja vísast til grg. í fjárlagafrv. um auknar skattgreiðslur fyrirtækja samkvæmt því. Um skattlagningu fjármagns- og eignatekna er það að segja að sú endurskoðun tengist óhjákvæmilega endurskoðun á skattlagningu fyrirtækja. Sömu grundvallarsjónarmiða mun gætt við endurskoðun þessara þátta sem annarra. Á þessu sviði er samræming skattalegrar meðferðar ákaflega brýn, enda á sér nú stað veruleg skattaleg mismunun eftir því hverrar tegundar eignatekjur eru. Eignatekjur eiga að sæta sömu skattalegu meðferð óháð eignarformi. Þetta verkefni er eitt með þeim flóknari og vandasamari við þessa endurskoðun skattalaga, en miðað er við að fjármagns- og eignartekjur verði skattlagðar. Um það geta flestir verið sammála. Vandinn er að finna sanngjarna leið sem ekki mismunar eignarformum í skattlagningu og þar með sparnaðarleið sem hvetur en letur ekki til sparnaðar. Í annan stað er spurningin um innheimtufyrirkomulag, þ.e. hvað líður staðgreiðslufyrirkomulagi að því er varðar greiðslu af tekjusköttum fyrirtækja. Sá er eðlismunur á þessu tvennu að upplýsingar um raunverulegar tekjur fyrirtækja geta eðli málsins samkvæmt ekki legið fyrir fyrr en eftir árið. Þess vegna verður að nálgast þetta með öðrum hætti en staðgreiðslu af launatekjum sem gefnar eru upp frá mánuði til mánaðar. Vandinn er þá í því fólginn að koma sér upp áætlunarkerfi um fyrirframgreiðslu þannig að greiðslur nálgist þær tekjur sem aflað er á skattaári. Því er yfirlýst að við þá endurskoðun sem ég nú hef lýst efnislega er við það miðað að leita leiða til þess að fyrirframgreiðslur verði samkvæmt slíkum áætlunum þó að þær hugmyndir séu enn á vinnslustigi. Þess skal svo getið að lokum að forstöðumaður þessa starfshóps er nýkominn heim úr sex vikna för um Bandaríkin þar sem hann kynnti sér veigamestu þætti þeirrar róttæku skattaendurskoðunar sem fram hefur farið þar í landi og þess er að vænta nú þegar hann er heim kominn að þetta starf verði til lykta leitt á næstunni, enda frv. að vænta á þessu hausti.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég verð að segja að mér finnst ekki vera neinn rífandi gangur í þessu verki, en greinilega er eitthvað verið að gera og vonandi skilar það árangri. Hæstv. ráðherra lét að því liggja að von væri á frv. á þessu hausti. Vonandi er þá formaður nefndarinnar búinn að læra svo mikið undanfarnar vikur í Bandaríkjunum að það gangi eftir. En ég verð að segja að það hefði mátt vænta þess að hæstv. ráðherra tæki rösklegar til hendinni en mér virðist vera. Ég hlýt að minna á mikilvægi þessa máls og gera þá kröfu til hæstv. ráðherra að hann fylgi fast eftir þessum málum. Hann hefur marglýst því yfir í mörgum liðum hversu handónýtt og í molum núverandi skattakerfi er og hvað gera þurfi til að bæta það og slíkt skattakerfi verður ekki reist úr rústum með hangandi hendi. Ég vil nota þetta tækifæri líka til að geta þess að ég er ekki sammála hæstv. ráðherra og ríkisstjórn um að brýnna sé að leggja á og þyngja skatta á nauðþurftir fólks undir yfirskini einföldunar en að ráðast á ögn hærri garða. En það er aldrei of seint að bæta sig og taka til hendinni. Og hæstv. ráðherra: Í öllum lifandi bænum gleymdu ekki stóru orðunum um réttlætið. Því miður reynist mörgum einfaldara og auðveldara að segja stóru orðin en að standa við þau. En ég ítreka að ég vona að þessi frumvörp verði lögð fram á þessu hausti og þau skili hugsanlega því sem nefnt var í nál. fulltrúa Alþfl. í fjh.- og viðskn. Nd. þegar lagabreytingin var afgreidd fyrir þinglok í vor fremur en þeirri tölu sem hæstv. ráðherra nefndi áðan.



Virðulegi forseti. Á síðasta kjörtímabili varð nokkur umræða um lög um varnir gegn kynsjúkdómum frá 1978 svo og önnur gildandi lög sem taka til smitsjúkdóma, en þau eru orðin býsna gömul. Tilefni þessara umræðna voru fyrirhugaðar lagabreytingar á kynsjúkdómalögum vegna eyðnisjúkdómsins. Það er að mati allra sem til þekkja bæði eðlilegt og reyndar löngu tímabært að endurskoða öll þau lög er varða sóttvarnir og kynsjúkdóma og færa þau til samræmis við nútímaþekkingu og starfshætti. Einnig þykir eðlilegt að líta á smitsjúkdóma sem heild við lagasetningu þannig að heildstæð löggjöf nái til allra smitsjúkdóma en frávik og sérstaða verði mörkuð með reglugerðum. Um þetta fluttu þingkonur Kvennalista ásamt öðrum þingkonum stjórnarandstöðu svohljóðandi till. til þál. í febrúar 1986, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að skora á heilbrmrh. að láta fara fram svo fljótt sem unnt er endurskoðun og samræmingu á þeim lögum sem taka til smitsjúkdóma. Lagt verði fram frv. þar að lútandi eigi síðar en á næsta þingi." Við umræður um þessa till. komu fram upplýsingar hjá þáv. hæstv. heilbrmrh. þess efnis að tekin hefði verið ákvörðun um að endurskoða sóttvarnarlöggjöfina í heild sinni og hygðist hún skipa nefnd til þessa verkefnis. Í febrúar 1987 bar ég síðan fram fsp. um það hvenær heilbrmrh. hefði skipað nefnd til að annast verkefnið og hvað liði störfum nefndarinnar. Í svari ráðherra þá kom fram að nefndin hefði verið skipuð 27. nóv. 1986, einnig hverjir ættu sæti í henni. Þegar spurt var hafði nefndin einungis starfað stuttan tíma og því eðlilega lítið af störfum hennar að frétta. Ég vil því endurtaka þessa fsp. mína nú á nýju þingi og spyrja hæstv. heilbr.- og trmrh. á þskj. 26: "1. Hvað líður störfum þeirrar nefndar sem heilbrigðisráðherra skipaði 27. nóv. 1986 til að gera heildarendurskoðun á sóttvarnarlöggjöfinni? 2. Hvenær hyggst nefndin ljúka störfum?"

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Á þskj. 26 hefur hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir spurst fyrir um störf þeirrar nefndar sem skipuð var af fyrrv. hæstv. heilbrmrh. 27. nóvember 1986 til að gera heildarendurskoðun á sóttvarnarlöggjöfinni, eins og segir í fyrri lið fsp. Nefnd sú sem hér er vitnað til var skipuð í lok sl. árs til þess að gera tillögur um samræmingu ýmiss konar laga sem gilda um smitsjúkdóma, t.d. laga um sóttvarnir, laga um farsóttir, berklavarnarlaga, laga um kynsjúkdómavarnir. Í nefndina voru skipaðir Sigurgeir Jónsson fyrrv. hæstaréttardómari, formaður, Guðjón Magnússon aðstoðarlandlæknir og Haraldur Briem læknir, sérfræðingur í smitsjúkdómum. Yfirlögfræðingur ráðuneytisins var nefndinni til aðstoðar við tiltekin störf, m.a. við upplýsingaöflun erlendis frá um smitsjúkdóma og lög og helstu hugmyndir sem uppi eru erlendis um slíka lagasmíð. Þessi gagnasöfnun tók um það bil tvo mánuði og liggja öll umbeðin gögn fyrir í ráðuneytinu og margvíslegar upplýsingar. Formaður nefndarinnar hélt fjóra fundi í janúar og febrúar, en ákvað þá að segja sig úr nefndinni sem hann gerði með bréfi til ráðuneytisins í marsmánuði. Hæstv. fyrrv. heilbrmrh. leysti formanninn ekki formlega frá störfum og var þess sannarlega vænst að hann tæki til starfa með nefndinni að nýju, en svo hefur því miður ekki orðið. Það er ljóst að nauðsynlegt er að halda áfram þeirri endurskoðun sem hér er hafin og margvíslegar upplýsingar eru þegar fyrir hendi og ég get tekið undir það sem kom fram hér í framsögu hv. fyrirspyrjanda um mikilvægi þessa starfs, en afstaða hefur ekki verið tekin til þess enn hver verður fenginn til að veita nefndinni forstöðu. Þetta er því miður ekki nein afrekaskrá sem hér hefur verið gerð grein fyrir og þess vegna hlýtur svar við seinni lið fsp. hv. fyrirspyrjanda, "Hvenær hyggst nefndin ljúka störfum?", að verða stutt. Með tilvísun til þess sem ég hef áður sagt er ekki hægt að fullyrða nákvæmlega hvenær nefnd þessi getur lokið störfum. Ég veit hins vegar að þetta er mikilvægt og bráðnauðsynlegt starf. Mér er það ljóst. Ég mun því á næstu dögum skipa nýjan fulltrúa í nefndina og fela einhverjum þeirra þriggja að veita henni forustu, en þeir aðrir sem skipaðir voru, Guðjón Magnússon aðstoðarlandlæknir og Haraldur Briem læknir, eru báðir fúsir til að vinna að þessum störfum áfram og komast að niðurstöðu í málinu. Það hefur verið í mörg horn að líta og við höfum nú í heilbrmrn. skipað ýmsar nefndir að undanförnu til að skoða þar ýmis málefni, misjafnlega viðamikil að vísu. En ég vænti þess sannarlega að þessi nefnd geti unnið sitt verk á næstu mánuðum og það verði hægt að leggja frv. fram um nýja löggjöf á þessu sviði fyrir þetta þing.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrmrh. svör hans. Þetta er eins og hann sagði ekki bein afrekaskrá, en nefndin hefur greinilega safnað að sér gögnum og málið brýnt, eins og ráðherra skilur. Ég vænti þess að hann standi við orð sín og skipi fulla starfsnefnd, sem geti síðan haldið áfram að vinna að þessum brýnu verkefnum, og hlakka til að sjá það frv. sem fyrir þingið verður lagt.



Herra forseti. Í maí 1982 hófst rekstur á kennslugagnamiðstöð í Reykjavík á vegum Námsgagnastofnunar. Hlutverk þeirrar miðstöðvar hefur verið að annast kynningar- og upplýsingaþjónustu fyrir kennara. Á grundvelli þessa starfs, sem hefur gefið mjög góða raun, var samþykkt á Alþingi vorið 1985 að láta kanna hvernig mætti koma hliðstæðri þjónustu við á landsbyggðinni. Hv. 6. þm. Reykv. lagði fram fsp. á Alþingi í febrúar sl. um framkvæmd þáltill. og kom fram í svari ráðherra að þótt ekki hefðu borist svör frá öllum umsagnaraðilum mundi fljótlega verða tekin ákvörðun um aðgerðir. Með frumkvæði Námsgagnastofnunar í árslok 1985 að dreifa fræðslumyndböndum á allar fræðsluskrifstofur utan Reykjavíkur til útlána þaðan var stigið stórt skref til jöfnunar og í raun hefur þetta framtak ásamt aukningu verkefna og ýmissa gagna á fræðsluskrifstofunum lagt grunninn að kennslumiðstöðvum þar. Mikið vantar þó á að þær geti risið undir nafni og ber því nauðsyn til að fljótlega verði tekin ákvörðun um hvort og með hvaða hætti starfsemi þessari verði komið á til hagsbóta fyrir nemendur á landsbyggðinni. Í lögum nr. 63 um grunnskóla segir í 72. gr. að við hvern skóla skuli vera safn bóka og námsgagna og að þeim skuli vera þannig búið að því er varðar húsnæði, bókakost, önnur námsgögn og starfslið að þau geti gegnt því hlutverki að vera eitt af meginhjálpartækjum í skólastarfinu. Það er flestum ljóst að þótt ná megi þessum markmiðum í stærri skólum er þess varla von að það verði hægt í hinum smærri. Þótt ekki sé verið að draga úr nauðsyn þess að búa hvern skóla sem best er afar nauðsynlegt að koma á sameiginlegum miðstöðvum fyrir smærri skólana sem auk þess þjóna hinum stærri til aukinnar fjölbreytni í kennslugögnum og verkefnagerð. Með hliðsjón af framansögðu leyfi ég mér að spyrja hæstv. menntmrh. á þskj. 30, með leyfi hæstv. forseta: "1. Hvað líður könnun á því hvernig hagkvæmast verði að veita skólum aðgang að námsgögnum, kennslutækjum og hjálpargögnum þannig að tryggt verði að allir nemendur, hvar sem þeir búa á landinu, geti hagnýtt sér fjölbreytt kennslugögn í námi, sbr. þál. frá 13. júní 1985? 2. Eru fyrirhugaðar sérstakar fjárveitingar til þessara mála á næstunni? 3. Hyggst menntmrh. beita sér fyrir því að kennslugagnamiðstöðvar verði formlega settar á stofn í fræðsluumdæmum?"



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. svör hans sem voru að vísu mjög svipuð svörum þeim sem bárust í febrúar og virðist sem lítið hafi verið gengið eftir að fá þær umsagnir sem á skorti. Ég tek fram að það er alls ekki meiningin að þarna sé um bókaafgreiðslu að ræða eða þess háttar útibú frá Námsgagnastofnun heldur er talað um námsgagnasafn og gerð, að þarna sé eins konar verkstæði fyrir kennara og þarna sé aðgangur að þeim dýrari kennslugögnum sem smáir skólar hafa ekki bolmagn til að afla sér og verði þess vegna betur komið á einum stað þar sem þeir eigi einhvern aðgang að. Í öðru lagi þykir mér gott að heyra að nefnd verður skipuð í þessi mál, en ítreka þá skoðun mína að það er æskilegt að sem fyrst verði haldið áfram þessu máli þar sem það virðist hafa legið í láginni um sinn.