Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Pétur Ottesen Við 2. umr. frv. þessa hér í d. hreyfði ég nokkrum aths. við það, sem jafnframt fólust í tilmæli frá mér um, að hv.allshn. tæki til athugunar. En nú sé ég, að hún hefir ekki haft ástæðu til þess að gera þetta. Hinsvegar hefir mér ekki unnizt tími til þess að koma fram með brtt. Leyfi ég mér því að beina þeim tilmælum til hæstv. forseta, að hann taki mál þetta út af dagskrá að þessu sinni.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Það er rétt hjá hv.þm. Borgf., að hann mæltist til þess við 2. umr. þessa máls, að allshn. tæki til frekari athugunar viss atriði í frv., sem hann benti á. Hitt er ekki rétt hjá hv.þm., að n. hafi ekki gert þetta. Hún hefir þvert á móti borið sig saman um þessi atriði, en orðið á eitt sátt um það, að leggja ekki til neinar breyt. Hún lætur því sitja við það, sem hún hefir lagt til.

Frsm. (Lárus Helgason) Út af umr., sem urðu hér í d. um mál þetta við 2. umr., vil ég taka það fram f. h. landbn., að hún væntir þess, að hæstv. landstj. hlutist til um, að form. yfirullarmatsmanna verði gert að skyldu að halda fyrirlestra í útvarpið um ullarmat og verkun ullar. Þetta virðist vera sjálfsagt mál, og ætti að vera ullarmatsmanninum innan handar að leysa af hendi.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Það fór eins og mig grunaði, að koma mundu úr sjálfstæðisherbúðunum mótmæli gegn þessu frv., enda var full ástæða til að búast við því, eins og sá flokkur hafði farið með opinbera sjóði. Það er ætlazt til þess í frv., að hér eftir verði ekki margir tugir lánstofnana, sjóðstjórnir, sem hefðu opinbera sjóði til geymslu, lánstofnanir, er margir og eðlilega misjafnir menn stjórna eftirlitslaust, menn, sem kannske ekki bókstaflega misnotuðu þetta fé sér til handa, en vegna eftirlits- og skipulagsleysis máske lánuðu meiri hluta þess sínum kunningjum og vinum, náttúrlega oft gegn góðum tryggingum, en sömuleiðis einnig gegn vafasömum tryggingum eða engum. Nú viljum við með þessu frv. samræma meðferð allra opinberra gjafasjóða, með því að setja þá alla undir yfirstjórn fjmrh. og ábyrgð ríkissjóðs. Með frv. ætlum við aðallega að vinna tvennt: Annað að tryggja það, að sjóðirnir verði jafnan starfræktir í anda og samkv. ákvæðum skipulagsskránna, hitt að þeir verði geymdir á tryggum stöðum og ávaxtaðir með hagsmuni sjóðanna sjálfra fyrir augum. Nú er það vitanlegt, að hið opinbera, sem á samkv. frv. að bera ábyrgð á sjóðunum, er oft í fjárþröng og þarf að leita á náðir lánsstofnana um starfsfé. Þegar svo stendur á, sýnist mjög eðlilegt, að ríkið geti þá fengið að láni fé þeirra sjóða, sem ekki eru af skipulagsskrám bundnir vissum fyrirmælum um vöxtun fjárins. Mér er ekki kunnugt um, hversu margir þeir sjóðir eru, sem hér um ræðir. Stjórnarráðið mun geyma um 40 smærri og stærri gjafasjóði, en auk þess eru, eins og hæstv.dómsmrh. gat um, margir fleiri sjóðir, sem geymdir eru víðsvegar úti um allt land. Hv. þm. Borgf. þótti fyrir því, að ekki væri hægt að breyta sjóðunum í fasteignir eða lána fé þeirra út á fasteignir, en lán gegn fasteignaveðum er mjög auðvelt að veita gegnum veðdeild eða á annan hátt með ríkisábyrgð. Við ætlumst til þess, að skipulag komist á um vörzlu þessara sjóða, í staðinn fyrir það, að einn og annar getur nú ráðstafað þeim eftirlitslaust eftir eigin geðþótta, þá verði þessu svo hagað, að aðeins stofnanir, baktryggðar með ríkisábyrgð, selji sjóðunum verðbréf sín milliliðalaust. Að öðrum kosti er hætt við, að bréfin verði misnotuð. Eins og menn vita, er ekki alltaf hægt að fá veðdeildarbréf seld í Landsbankanum. Þeir, sem vilja við þau losna, verða því nú að selja þau einstökum mönnum, eða þeim, sem komast í sjóðina gegnum kunningsskap við forráðamenn sjóðanna. Á venjulegum markaði manna á meðal eru þessi bréf ekki seld nú nema fyrir 72- 75% af nafnverði, en kaupgengi þeirra í Landsb. mun vera 87%. Sá, sem tekur lán í veðdeildarbréfum með venjulegu gengi, hefir óeðlilegan hagnað af þeim kaupum. Það verður því að útiloka með frv. á þann hátt, að ákveða markaðsverð á bréfunum, úrskurðað af fjmrh. Andstaða hv. fulltrúa Sjálfstfl. gegn þessu frv. er óskiljanleg út frá öðru en afskiptum þeirra af meðferð opinberra sjóða, eins og ég gat um áðan. Það er óskiljanlegt, hvað hægt er í raun og veru að hafa á móti því, að fjmrh. sé falið að hafa eftirlit með sjóðunum. Það sýnist svo sjálfsagt, að eftirlit þurfi að vera með þessum sjóðum, engu síður en t. d. sparisjóðum, sem eru undir lögboðnu eftirliti.

Ætli það sé nú mikið meira en nafnið?

. Nei, náttúrlega er það ekki meira en nafnið, eins og það starf er af hendi leyst, en Alþingi hefir þó skilið, að ekki var forsvaranlegt að láta sparisjóðina vera eftirlitslausa og gert löggjöf í því skyni, þó að framkvæmdarvaldið láti eftirlitsmanninum haldast uppi að vanrækja starfið. Hv. 3. þm. Reykv. spurði um, hvað átt væri við með ríkisendurskoðun í 4. gr. Þar er átt við hina umboðslegu endurskoðun. Það má vera, að þarna væri betra að lagfæra orðalag gr., en það er vitanlega hægt í hv.n. Sami hv.þm. spurði að því, hvort frv. ætti að ná til sáttmálasjóðs og annara sjóða Háskóla Íslands. Já, vissulega á frv. að ná til þeirra sjóða. Þó þeir séu í vörzlum háskólans, er ekki hægt að sjá, að sjálfsagt sé af því, að þeir séu öruggari án eftirlits en aðrir opinberir sjóðir. Því sé ég enga ástæðu til þess að gera undantekningu með háskólann gagnvart því eftirliti, sem frv. gerir ráð fyrir. Hv. þm.N.-Ísf. var að tala um ýmsa smásjóði, sem hreppsnefndir geymdu og færðu til reiknings, en sýslunefndir endurskoðuðu. Ég sé heldur enga ástæðu til að undanskilja þessa sjóði frá yfirendurskoðun og ákvæðum frv. öðrum. Þá gátu þeir hv.þm.N.-Ísf. og hv.þm. Borgf. þess, að eftir þessu frv. væri ekki hægt að ávaxta opinbera sjóði í sparisjóðum úti um land, ef svo væri ekki sérstaklega fyrir mælt í skipulagsskrám sjóðanna. Þetta er rétt, en það er eðlilegt af þeim ástæðum, að sparisjóðir geta ekki verið eins tryggar lánsstofnanir og þær, sem hafa ríkisábyrgð að baki. Þá talaði annar þeirra um, að ekki væri hægt að ávaxta fé opinberra sjóða í þeim byggðarlögum, þar sem þeir væru upprunnir; en þetta er ekki rétt. Það er hægt eins eftir sem áður gegnum opinber verðbréf.

Flm. (Magnús Jónsson) Þegar ég flutti þetta mál í 2. skipti á síðasta þingi, þá tók ég fullt tillit til till.hv.þm. Dal., en hinsvegar hefi ég nú fellt það úr frv., af því að mér finnst, að þar sem nú er komið kirkjuráð, sem ekki var áður, þá sé rétt að láta allt féð ganga þangað. Held ég, að kirkjuráðið muni taka fullt tillit til óska útvarpsins. Ég er því mjög hlynntur, að einhverju fé sé varið til eflingar útvarpsprédikunum, því að þær eru að mínu áliti eitthvert vinsælasta efni, sem útvarpið flytur. Er langt frá því, að ég haldi, að ekki beri að efla þær sem mest. En ég hefi ekki tekið þessar till. upp í frv., af því að ég álít, að þessi starfsgrein eigi að sækja um fé á sama vettvangi og aðrar. Ég vil benda hv.n. á það, að þótt hún vilji taka tillit til þessarar till.hv.þm. Dal., þá held ég, að of frekt sé í farið, ef verja skal til útvarpsins helmingi fjárins. Mætti taka það fram með óákveðnum orðum, að nokkru af fénu skyldi varið til kirkjulegrar starfsemi útvarpsins. Myndi kirkjuráðið eflaust taka vel í það. Má ekki skilja orð mín sem andmæli gegn þessum till.hv.þm., heldur sem bendingar til n.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég skal ekki lengja þessar umr. neitt að ráði. Aðeins vil ég leiðrétta missagnir í ræðum þeirra hv. 2. og 5. landsk. Þeir staðhæfðu báðir, að málstaður meiri hl. bæjarstjórnar hefði fyrst og fremst átt sökina á óspektunum, sem hér urðu 9. nóv., enda hefði málstaðurinn verið fordæmdur af flokksmönnum meiri hl. úti í bæ. Þetta er gersamlega tilhæfulaus uppspuni. A. m. k. hefi ég ekki orðið var við það af vörum eins einasta flokksmanns, að málstaðurinn væri fordæmdur. Þótt það sé kunnugt öllum, skal ég hér gera nokkra grein fyrir því, hvernig málin stóðu 9. nóv. Þegar búið var að verja h. u. b. öllu því fé, sem upphaflega var ætlað til atvinnubótavinnunnar, svo að ekki var handbært eftir nema 50-60 þús. kr., en þurft hefði 200-300 þús. kr. til þess að halda vinnunni áfram óbreyttri til áramóta, og þetta fé hinsvegar reyndist ófáanlegt, var eina úrræðið, sem til var, að lækka kaupið, og varð þó að útvega 100 þús. kr. til þess að geta haldið vinnunni áfram með óbreyttum mannfjölda, en til þess voru ekki einu sinni neinir vísir útvegir. Vil ég einmitt vekja athygli á því, að á þessum fundi bæjarstj. 9. nóv. var lesið upp neitandi svar frá Landsbankanum við slíkri málaleitan, og voru þær ástæður, sem meiri hl. bæjarstj. hafði til þessarar ráðabreytni, sem hann hvarf að, þess vegna í fullu gildi. Að halda vinnunni áfram, en geta ekki borgað hana, var jafngagnslaust eins og þótt engin vinna væri. Hv. 5. landsk. kenndi óeirðirnar 9. nóv. ennfremur ósvífni meiri hl. bæjarstj., en þó einkum ósvífni minni, sem hann sagði, að hefði haldið ósvífna árásarræðu í garð atvinnuleysingjanna. Skaut ég því inn í ræðu hv. 5. landsk., að þetta væri tilhæfulaus haugalýgi, að ég hefði flutt nokkra slíka ræðu, og endurtek það nú. Sannleikurinn er sá, eins og öllum Reykvíkingum er kunnugt, að ég hafði aðeins sagt nokkur inngangsorð að ræðu, þegar bæjarstjórnarfundurinn leystist upp, og hafði því ekki einu sinni tækifæri til að halda slíka ræðu, enda voru þau fáu orð, sem ég sagði, algerlega hlutlaus, og gátu ekki gefið tilefni til óspektanna eða hermdarverkanna þennan dag. Hv. 5. landsk. sagði ennfremur, að meiri hl. bæjarstj. hefði ráðið því, að umr. þennan dag var útvarpað. Sannleikurinn er nú sá, að tilmæli um að útvarpa umr. bárust frá útvarpsráðinu, og bæjarráðið lét það á vald lögreglustjórans, hvort þetta skyldi gera. Meiri hl. bæjarstj. verður því ekki dreginn til ábyrgðar á þessu. Ég skal svo ekki blanda mér frekar inn í þessar umr. Ég eftirlæt öðrum það að hjálpa kommúnistum til að tefja fyrir þessu máli með málþófi.

Magnús Jónsson Í 1. gr. frv. þessa er talað um alla opinbera sjóði, sem stofnaðir séu með lögum eða hafi konunglegar skipulagsskrár. Út af þessu vil ég leyfa mér að bera fram þá fyrirspurn, hvort það sé gert ráð fyrir, að sjóðir opinberra stofnana, eins og t. d. háskólans, falli hér undir. Sjóðir háskólans eru algerlega undir stjórn háskólaráðsins og endurskoðaðir á hverju ári. Ég sé því alls ekki, hvaða ástæða gæti verið fyrir því að taka sjóðina undan háskólanum og afhenda þá í hendur einhverjum pólitískum ráðh., eða deild í stjórnarráðinu. Þá má og nefna fleiri sjóði, t. d. sjóði, sem eru undir stjórn biskups, sjóði, sem hann ráðstafar og birtir reikninga fyrir. Annars verð ég að segja það, að mér finnst engin ástæða til að setja sérstök lög um þetta. Aðalatriðið er, að sjóðunum sé vel stjórnað, þeir séu endurskoðaðir og reikningar þeirra birtir almenningi. Að einn ráðh. sé betur fær um að stjórna þeim en ýmsir aðrir mætir menn, er fjarstæða ein og ekkert annað. Þá eru í 4. gr. ákvæði um það, að ríkisendurskoðunin skuli hafa á hendi nákvæma yfirendurskoðun allra sjóða. Ég veit nú hreint ekki, hvort hér er átt við hina umboðslegu endurskoðun, sem fer fram í stjórnarráðinu, eða endurskoðun þá, sem framkvæmd er af trúnaðarmönnum Alþingis. Til þess að það komi skýrt fram, við hvora endurskoðunina er átt, þarf að breyta orðalagi greinarinnar. Sé t. d. átt við endurskoðun trúnaðarmanna Alþingis, fæ ég ekki séð, hvernig trúnaðarmennirnir eiga að geta endurskoðað þann fjölda sjóða, sem hér er um að ræða, nema þá því aðeins, að þeim verði ætlaður miklu lengri tími til endurskoðunarinnar en verið hefir til þessa. Þá þarf ég tæplega að taka það fram, að mér finnst ákvæði 3. gr. um, að rifta megi þeim samningum, er gerðir hafa verið, alveg óhæfilegt. Annars er það svo, að sé tilgangur frv. þessa áhugi fyrir sjóðunum frekar en áframhald af eldhúsdegi þeim, sem byrjaður hefir verið hér í deildinni út af Reykjahlíðarkaupunum, þá virðist mér í sjálfu sér ekkert við það að athuga, þó að það komi fram. En það verð ég að telja með öllu ógerlegt að breyta samningum, sem gerðir hafa verið. Og það verð ég að segja, að ég er ekki viss um, að í nýrri lagasetningu um þetta efni felist mikil trygging umfram það, sem nú er. Aðalatriðið er, að þeir, sem með sjóðina fara, ræki vel og samvizkusamlega starf sitt. Að síðustu vil ég taka það fram, að mér finnst eðlilegra, að frv. þetta fari til fjhn. heldur en til allshn., eins og stungið hefir verið upp á.

Jónas Jónsson Ég þarf ekki að endurtaka neitt af því, sem ég sagði í minni fyrri ræðu. Því hefir ekki verið mótmælt, sem ég sagði, að þetta væri mál bæjarins, en ríkið ætti aðeins að koma þar sem stuðningsaðili eftir því sem nauðsynlegt kynni að reynast. Deilurnar eru í bæjunum út af málum bæjanna, og þess vegna á kostnaðurinn fyrst og fremst að greiðast af þeim. Hv. 1. þm. Reykv. vildi afsaka sig með því, að hann hefði engan þátt átt í því, að óeirðirnar urðu svo grimmar í vetur. Hann um það. Það getur verið, að hann sé búinn að gleyma ræðu sinni að einhverju leyti, eða að hann hafi verið í því ástandi, að hann hafi ekki verið sér þess meðvitandi, hvað hann sagði, en aðrir vita það; bærinn veit, að hann kastaði olíu á eldinn, og þar við situr fyrir hann. Að ég vilji hjálpa kommúnistum með því að lengja umr. um þetta mál, getur hann sagt, ef hann vill, en það vill nú svo til, að kommúnistar deila á mig meira en hv.þm., svo að við höfum þar þeirra vitnisburð fyrir því, hversu geðþekkur ég sé þeim. Hann virðist ekki vita, hvernig stóð á þessu útvarpi á fundinum. Ég hefi fengið upplýsingar um þetta frá formanni útvarpsráðsins og útvarpsstjóra, að hér hafi ekki í raun og veru verið um útvarp að ræða, heldur hafi meiri hl. bæjarstj. beðið verkfræðing útvarpsins um áhald, sem mátti nota aðeins til þess að kasta umr. út úr húsinu til þeirra, sem úti á götu voru.

Algerlega rangt!

. Þetta er rétt, og ein sönnunin fyrir því, að bæjarstj. bað um þetta áhald, er það, að hún borgaði fyrir lánið á þessu tæki.

Það hefir þá verið gert af misskilningi

. Og hvaða meining hefði verið í því fyrir útvarpið að heiðast þess að mega lána þetta tæki? Svo var þetta ekki heldur neitt útvarp, heldur bara nokkurskonar glymskratti, sem íhaldið fékk til að kasta sínum viturlegu ræðum út á götuna. Hv. 2. landsk. vill enn halda því fram, að lögreglan hafi gengið of rösklega frami óeirðunum. Bæjarfulltrúarnir hafa þá á einhvern dularfullan hátt og án aðstoðar lögreglunnar komizt út úr þrönginni, en nú ber öllum saman um, að svo hafi ekki verið, heldur hafi það verið þannig, að lögreglustjóri hafi gengið á undan gegnum þröngina og lögregluþjónarnir á eftir og þannig tekizt að opna leið fyrir bæjarfulltrúana. Þetta var beinlínis sagt í þeim tveim dagblöðum bæjarins, sem annars eru ekki sérlega velviljuð lögreglustjóranum. Það er þess vegna engum blöðum um það að fletta, að það var tilgangur kommúnista að ná sér þarna duglega niðri á bæjarfulltrúunum og þá fyrst og fremst hv. 1. þm. Reykv., eftir því sem frétzt hefir frá þessari viðureign, og þá vegna þessarar ræðu, sem hann hélt, því að hann er annars svo mætur maður, að enginn hefði haft ástæðu til að vera á móti honum. Hv. dómsmrh. sagði, að ég væri að hverfa frá minni fyrri skoðun, en það kemur sjálfsagt síðar í ljós, hvað satt er í því. Ég hefi lýst minni skoðun, sem er í samræmi við skoðun míns flokks á Alþingi 1925, að við vildum ef með þyrfti auka föstu lögregluna, en ekki koma upp ótakmörkuðum ríkisher. Alveg sama máli gegnir nú. Það þarf að efla föstu lögregluna, eftir því sem bæirnir vaxa og viðfangsefnin stækka, og til þess viljum við hjálpa, en að fara að ganga inn á þennan nýja grundvöll er mjög óráðlegt. Það yrði ekki til annars en að baka ríkinu mikinn kostnað og skapa vandræði, sem hér hafa ekki áður þekkzt.

Jón Auðunn Jónsson Það er oft beinlínis tekið fram í skipulagsskránum, hverjir eigi að stjórna sjóðunum. Í sveitum eru það oftast hreppsnefndirnar, prestur, hreppstjóri eða aðrir, sem eiga að stjórna þeim. Aftur er þá svo ákveðið, að reikningar þeirra skuli endurskoðaðir af sýslunefndunum. Þetta er miklu einfaldara fyrirkomulag og fyrirhafnarminna en t. d. að senda alla slíka reikninga hingað til ríkisendurskoðunarinnar. Enda verður líka að telja það fullkomlega tryggt. Um ávöxtun sjóðanna mætti setja sérstakt ákvæði, t. d. að ávaxta bæri þá eins og ómyndugra fé, og það verður að telja fyllilega tryggt. Þá verð ég að telja það með öllu óhæfilegt að fara að rifta þeim samningum, sem áður hafa verið gerðir um útlán á fé hinna ýmsu sjóða, enda þótt ekki séu í skipulagsskrám þeirra bein fyrirmæli um það, hvernig féð skuli ávaxtað. Eftir frv. þessu á ekki að vera heimilt að ávaxta fé tilheyrandi neinum opinberum sjóði í sparisjóðum héraðanna, heldur verður það allt að geymast í bönkum með ríkisábyrgð. Þetta mundi verða til þess að draga töluvert fé frá hinum fátæku sparisjóðum úti á landinu hingað til Rvíkur, en það verð ég að telja miður heppilegt.

Jónas Þorbergsson Ég vil biðja hv.n. að taka til athugunar brtt. mína á þskj. 94. Er þetta nú í 3. sinni, að hv. 3. þm. Reykv. ber fram þetta mál, og í 3. sinni, að ég ber fram nokkrar brtt. við það. Ætla ég ekki að fjölyrða um þær að þessu sinni, enda liggja þær ljósar fyrir. Það er rétt, að kirkjuráðið hefir lítið fé til umráða. En þegar athugað er, að til kirkjustarfsemi hér á landi er nú varið á fjórða hundrað þúsunda króna, en hinsvegar mikið af þeirri starfsemi færð yfir á ríkisútvarpið, án þess að því sé ætlað fé til þess, og að sú starfsemi verður því ekki eins fjölbreytt og skyldi, því að hvorki er hægt að borga presti né söngsveit nokkra þóknun - þá virðist það tæplega sanngjarnt. Óska ég, að n. vildi líta á þetta við afgreiðslu málsins.

Jón Auðunn Jónsson Ég vil aðeins leyfa mér að benda á, að í skipulagsskrám sumra sjóða er ákvæði um, hvernig ávaxta skuli sjóðina. Í sveitum eru t. d. sjóðir, sem ákveðið er, að lána eigi út gegn 1. veðrétti í jörðum, en mér finnst, að ákvæði 2. gr. frv. komi í bága við þetta. Á þetta vildi ég mega benda þeirri hv.n., sem fær málið til meðferðar.

Jónas Þorbergsson Ég hefi litlu að bæta við orð hv.flm. Skil ég, að hann treystir kirkjuráðinu til að ráða fram úr þessu máli og fara vel með féð. En eftir því sem farið hefir um kirkjulega starfsemi í landinu, gæti hugsazt, að kirkjuráðið hefði nóga staði aðra en útvarpið, þar sem því fyndist ástæða til að koma fénu fyrir. En ég vil endurtaka þau orð mín, að mér þykir öll sanngirni mæla með því, að nokkru af þessu fé yrði varið til þess að halda uppi fjölbreytilegum útvarpsguðsþjónustum. Er og betri einn fugl í hendi en tveir í skógi, og vildi ég því helzt, að þetta væri fastákveðið. Vildi ég óska, að hv.n. og svo d. sæju sér fært að ákveða með 1., hversu stór hluti fjárins skuli fara til útvarpsins.

Magnús Jónsson Það hefir komið fram till. frá hinum sömu mönnum og flytja þetta frv. um, að aflað verði nákvæmra skýrslna um það, hversu margir opinberir sjóðir séu í landinu, og hversu sé um þá háttað. Ég held það hefði verið heppilegra fyrir hv.flm. að bíða með þetta frv. þangað til þær skýrslur voru fengnar, svo þeir gætu farið eitthvað nærri um það, hvað þeir eru að fara með frv., því það er auðheyrt á 1. flm., að þeir eru ekki kunnugir því efni, sem frv. fjallar um. Hvað málið sjálft snertir, er það þegar ljóst, að það er talsvert flókið, og því hefði bersýnilega verið hentugra að fá sem ýtarlegastar upplýsingar um sjóðina, svo ekki þyrfti að óttast, að um þá yrði sett í hálfgerðri blindni lög, er síðar reyndust kannske ósanngjörn eða á einhvern hátt óhentug. Ég held því, að bezta lausnin á málinu eins og það nú liggur fyrir væri sú, að afgreiða það með rökst. dagskrá, þar sem ýtt væri á stj. með að láta hagstofuna gera nákvæma opinbera skýrslu um alla opinbera sjóði í landinu. Hv. 1. flm. hélt því fram, að það væri illa farið, að opinberir sjóðir væru í höndum margra manna í landinu, því hitt væri miklu tryggara, að þeim væri öllum safnað á eina hönd. Það er alveg eins og hann taki ekki eftir því, að hér er eitt atriði í vegi, sem alls ekki verður gengið framhjá í þessu efni, en það er vilji gefendanna og fyrirmæli um meðferð sjóðanna. Það er því bókstaflega ekki hægt að setja lög um rekstur og eftirlit þessara sjóða á svipaðan hátt og um sparisjóðina. Ef. t. d. einhver gefandi mælir svo fyrir, að hér eða þar skuli geyma sjóðinn og svo eða svo skuli ávaxta hann og verja honum, þá dugir ekki annað en fylgja þeim fyrirmælum, jafnvel þó þau væru ekki eins tryggileg og hugsazt gæti. Ef t. d. tilskilið er í skipulagsskrá, að hreppsnefnd í einhverjum vissum hreppi skuli hafa yfirumsjón með sjóðnum, þá þýðir ekki fyrir Alþingi að setja lög um, að fjmrh. skuli hafa það. Það er afarþýðingarmikið, að fyrirmælum gefenda sé fylgt með festu og nákvæmni, því annað gæti haft þær afleiðingar, að einstaklingar vildu ekki hætta fé sínu til sjóðsstofnana, og væri það illa farið. Og því miður verður að viðurkenna það, að hér á landi hefir varfærni hins opinbera í þessum efnum ekki ætíð verið svo sterk sem skyldi. Í Englandi t. d. er afarstrangt eftirlit með því, að fyrirmælum skipulagsskránna sé samvizkusamlega og nákvæmlega fylgt, jafnvel hvað heimskuleg, sem þau kunna að vera. Ég get t. d. nefnt eitt lítið dæmi, er sýnir þetta. Það var málverkasafn, sem maður nokkur hafði gefið, og sömuleiðis lagt fram fé til þess að standa straum af húsnæði fyrir safnið og gæzlu. Safnið var til sýnis fyrir almenning, en svo einkennilega var fyrir mælt, að það var ekki opið nema örfáa mánuði ársins. Þetta ákvæði var bersýnilega tilgangslaust og sprottið af einhverri sérvizku gefandans, en því var nákvæmlega fylgt. Það þótti alveg sjálfsagt, og slík regla er falleg. Með frv. þessu er gengið framhjá þessu atriði, en það er ekki rétt. Það er ekki rétt að leggja einn sjóð undir allt aðra yfirstjórn heldur en gefandinn hefir ætlazt til.  Hv. þm. virtist misskilja fyrirspurn mína um sjóði háskólans og halda, að þar væri ekki um annað en sáttmálasjóð að ræða. En ég get frætt hann um það, að hér er um miklu fleiri sjóði að ræða; hver deild háskólans á sína sérstöku sjóði, en um þessa sjóði er árlega prentuð nákvæm skýrsla í árbók háskólans, sem allir eiga aðgang að, og verður ekki séð, hvað á að gera með sérstakt yfireftirlit með þeim sjóðum. Þá er í 2. gr. frv. 2. lið fyrirmæli um, hvernig skuli geyma fé sjóða, það sem ekki sé geymt samkv. 1. lið sömu gr., og er þar sagt, að féð skuli ávaxta „í skuldabréfum og verðbréfum, tryggðum með ríkisábyrgð“. Mér skildist á hv.þm., að hann ganga út frá því, að veðdeildarbréfin væru alveg trygg eign, en það er nú svo, að ekki eru allir flokkar veðdeildarinnar tryggðir með ríkisábyrgð, og ég get vel hugsað mér, að í framtíðinni yrðu kannske opnaðir nýir flokkar veðdeildarbréfa, sem ekki væru tryggðir með ríkisábyrgð. Ríkisábyrgð á veðdeildarbréfum er ekki sett vegna veðdeildarinnar til þess að tryggja hana innanlands, heldur til þess að hægt sé að flagga með ábyrgðinni á erlendum markaði, en þetta getur gert óþægindi með framkvæmd þessarar gr., að sumir flokkar veðdeildarbréfa eru með ríkisábyrgð, en aðrir ekki. Ég skal játa það, að ég skildi ekki hv.flm., þegar hann var að tala um það, hvernig sjóðirnir ættu að kaupa veðdeildarbréfin af stofnunum þeim, er gæfu þau út. Mér er ekki ljóst, hvernig hann hugsar sér, að hægt sé að halda fé sjóðanna þannig aðgreindu og ávaxta sérstaklega fé hvers eins, þannig að allt komi nákvæmlega rétt heim. Það yrði þá að hafa það eins og gamla fólkið hér áður, sem fór með aurana sína í kaupstaðinn til þess að kaupa fyrir þá ýmislegt. Það hafði þá aurana stundum í mörgum hólfum í buddunni og keypti vissar tegundir af vörum fyrir það, sem var í vissum hólfum. En ef eitthvað svipað fyrirkomulag á að vera á þessu, þá held ég, að ekki geti hjá því farið, að þetta verði allmikið verk, og vil ég drepa á þetta þeim mönnum til athugunar, sem væntanlega fá málið til meðferðar. Ég get ekki að því gert, að mér finnst það dálítið óviðfelldið, jafnframt því, sem hv.flm. talar um það, að frv. eigi að koma í veg fyrir það, að einstakir menn geti haft gagn af hinum opinberu sjóðum, þá skuli hann fara að bollaleggja um það, að hið opinbera eigi að fá að sölsa undir sig fé sjóðanna. Ég held, að hið opinbera hafi ekkert leyfi fram yfir aðra til þess að fá þá peninga til afnota.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég þarf ekki að hafa langa framsögu fyrir frv. þessu; mönnum eru svo kunnar aðalástæðurnar fyrir flutningi þess. Eins og nú er háttað, eru engin heildarlög til um vörzlu opinberra sjóða. Okkur Alþfl.mönnum hefir því þótt nauðsyn bera að bæta úr þessu, og teljum við eðlilegast, að allir sjóðir, sem stofnaðir eru með lögum eða hafa konunglega skipulagsskrá, séu undir yfirumsjón fjmrh. Hann ber ábyrgð á, að fénu sé sem tryggilegast varið og að sjóðreikningarnir séu endurskoðaðir. Svo er til ætlazt, að eignir sjóðanna skuli einungis ávaxta í innstæðum í peningastofnunum, tryggðum með ríkisábyrgð, eða í skuldabréfum og verðbréfum, tryggðum með ríkisábyrgð. Þá er ákvæði um, að segja megi upp lánum, sem lánuð hafa verið úr slíkum sjóðum, sem hér ræðir um, ef hægt er, og skuli þá ávaxta féð eins og til er tekið í 2. gr. Ég skal geta þess hér, að fjmrh. hefir átt tal við mig um frv. þetta, og telur hann sig geta fallizt á það að mestu leyti. Þykir þó ákvæði 3. gr. nokkuð ströng. Vænti ég svo, að mál þetta fái að ganga til allshn., að umr. þessari lokinni, og fái þar fljóta afgreiðslu.

Jón Baldvinsson Þetta er nú í annað skiptið, sem farið er af stað með þetta frv. um lögreglu ríkisins. Árið 1924, rétt fyrir þinglokin, var laumast á milli þingmanna og þeir beðnir fyrir frumvarpsóburð, sem svo kallaðir „ungir íhaldsmenn“ í bænum höfðu látið semja. Það mun hafa verið lagt fram í allshn.Nd. í þinglokin, en ekki varð þó af því, að sú n. eða meiri hl. hennar vildi líta við frv. Samkv. þessu frv. átti að koma á fót stórri sveit varalögreglumanna í hverjum kaupstað landsins, og voru allir karlmenn á aldrinum frá tvítugu til fimmtugs skyldir til að ganga í þá lögreglu. Íhaldsstj. mun hafa verið neydd til þess af ýmsum ofstækisfullum stuðningsmönnum í bænum að flytja þetta frv. Það var áreiðanlega víst, að þáverandi dóms- og forsrh., Jóni heit. Magnússyni, var ekki ljúft að bera þetta frv. fram. Enda fylgdi hann því slælegar eftir en hann annars var vanur að fylgja málum. Í því frv. var gengið hreint til verks. Það var sagt frá því, að það ætti að veita ríkisstj. heimild til að koma á fót fullkomnu herbákni. Það átti að skipa „generala“, sveitarforingja, eftir þörfum og kaupa hergögn og yfirleitt það, sem nýtízku her útheimtir. Það var mjög sómasamlegt hjá íhaldinu að búa þetta svona greinilega út, að hverjum manni væri auðsætt, hvað fyrir væri ætlazt. Þó að liðin séu nokkur ár síðan þetta frv. kom fram, þá má þó segja, að mönnum sé enn í fersku minni, hvernig þessu máli var tekið hjá þjóðinni og á þingi. Fyrst var það, að mótmæli drifu að hvaðanæfa af landinu, sérstaklega frá verklýðsfélögum, af skiljanlegum ástæðum, því að gegn þeim átti að beita herbákninu. Þetta frv. komst ekki fram á þinginu 1925. Það var tekið af dagskrá fyrir fullt og allt, þegar stj. sá, að það myndi verða steindrepið, til þess að verða sér ofurlítið minna til minnkunar. Stj. iðraðist eftir að hafa flutt þetta frv. Enda er ekkert efamál, að ríkislögreglufrv. frá 1925 var einn stærsti banabiti Íhaldsflokksins eða íhaldsstj. við kosningarnar 1927. Landsfólkið trúði ekki þeim mönnum til að halda áfram að fara með völdin í landinu, sem höfðu gert sig bera að því að vilja koma á fót her hér í landi, og höfðu beitt sér fyrir slíku óheillamáli. Það urðu um þetta miklar umr. á þingi 1925. Er gaman að rifja upp fyrir sér ofurlítið af því, sem sagt var þá, bæði með og móti. Það er í sjálfu sér lærdómsríkt fyrir þá menn, sem nú styðja hæstv. samsteypustjórn, að rifja upp fyrir sér, hvað þeir þá sögðu, til þess að þeir geti verið betur í samræmi við sjálfa sig. Því að gera má ráð fyrir, að þessir menn hafi haft grundvallaða skoðun fyrir þeim stóru og sterku orðum - og réttmætu, að mínum dómi - sem þeir notuðu í baráttunni gegn frv. Nú liggur á ný fyrir frv. til l. um lögreglu ríkisins. Það er að því leyti svipað frv. frá 1925, að því er ætlað að vinna sama verk. En sá er munurinn, að þetta frv. er miklu lævíslegar orðað en það gamla, svo að það er jafnvel ætlazt til, að það sé sett á fót stærra bákn heldur en nokkrum datt í hug 1925. Því að þótt þá væri gert ráð fyrir stórkostlegri herskyldu í 30 ár, sem næði til ca. 7 þús. manna í kaupstöðum, þá er þetta víðtækara nú. Samkv. 1. gr. frv. á að taka til ríkislögreglunnar aðstoðarmenn, eftir því sem þurfa þykir. Heimildin er alveg ótæmandi. Það fer eftir vilja og geðþótta ríkisstj. á hverjum tíma, hversu mikið lið er dregið saman. En til þess á hinn bóginn að blekkja landslýðinn, þá er ekki stungið upp á að setja nema tíu fasta menn í ríkislögregluna.

Þykir þingmanninum það of lítið?

. Mér þykir það of lítið, miðað við það, sem stj. ætlar sér að draga saman af liði. Mér þykir það svo naglaleg lævísi hjá hæstv. ríkisstjórn að tala um að setja á stofn tíu manna lögreglu, en ætla að fá heimild til að draga saman þúsund eða margar þúsundir. Mér finnst það vel við eigandi að byrja röksemdafærslu á móti þessu ríkislögreglufrv. með orðum húsbónda hæstv.dómsmrh., núverandi forsrh., Ásgeirs Ásgeirssonar. Hann hóf fyrstu ræðu sína um ríkislögreglufrv. á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Þó að ekkert væri annað en það, að þetta ríkislögreglufrv. hefir ekki verið borið undir þjóðina áður en það var borið fram á þingi, þá bæri af þeirri ástæðu einni að vísa því frá“. Nú hefir þetta ekki heldur verið gert, eins og kunnugt er. Hæstv. stj. hefir laumað þessu frv. inn í þingið án þess að bera það undir þjóðina. En það getur vel verið, að þeir séu svo ráðríkir, samstarfsmenn hæstv.forsrh. í stj., að þeir geti gert allan þremilinn án þess að spyrja leyfis. Það kom a. m. k. fyrir síðastl. haust, að forsrh. og flokksbróðir hans í stj. gátu ekki við neitt ráðið. Þriðji maðurinn í ríkisstj. fór öllu sínu fram og rak mann úr embætti. Hann rak Lárus frá Kleppi og setti Helga Tómasson inn. Þeir eru líklega svona ráðríkir, sjálfstæðismennirnir í ríkisstj., að þeir geta farið öllu sínu fram, og forsrh. ræður ekkert við þá. Því að það er sýnilegt af orðum núverandi forsrh. frá 1925, að hann mundi hafa viljað leggja slíkt mál fyrir þjóðina, og þá sennilega með kosningum. Og það er í rauninni alls ekki óeðlilegt að fara fram á kosningar um það, hvort Íslendingar, sem hingað til hafa ekki verið nein herþjóð og ætla ekki að verða það, þar sem þeir hafa lýst yfir ævarandi hlutleysi, ættu að fara að koma upp her í landinu. Það verður því helzt að ganga út frá því, þangað til annað heyrist, að hæstv.dómsmrh. geri þetta alveg á bak við hæstv.forsrh., eða hafi farið sínu fram, hvað sem hann sagði. Síðan 9. nóv. í haust hefir ríkisstj. haft sveit lögreglumanna hér í bænum. Ég mun víkja að því síðar. En hæstv. ráðh. sagði, að aðaltildrög til þessa frv. séu deilurnar, sem urðu 9. nóv. Fyrir þessa lögreglu sína hefir ríkisstj. greitt stórfé. Ég veit ekki gerla, hve margt manna hún hefir haft á mála, en þeir hafa líklega skipt hundruðum - og kannske enn - og eftir því sem hæstv.forsrh. upplýsti á dögunum í Alþingi, þá hefir ríkislögreglan kostað um 1 þús. kr. á dag. M. ö. o. ríkisstj. er síðan í morgun búin að eyða 5-600 kr. í þessa lögreglu. Ég spyr hæstv. stj.: Hvaðan hefir hún heimild til að eyða þessu? „Hún er að reyna að fá heimild“, heyri ég að einn af stuðningsmönnum stj. segir. En hvaðan hefir hún haft heimild fyrir þessu tiltæki sínu síðan í nóv.? Það er ekki gert ráð fyrir í fjárl. né neinum öðrum lögum, að ríkisstj. megi eyða fé í slíka hluti sem þessa. Og kostnaðurinn við þessa ríkislögreglu, sem hæstv. stj. leyfði sér að koma á fót, getur orðið upp undir 400 þús. kr. á ári. Það er hægt að byggja eina stórbrú fyrir þá peninga árlega. Nú er alls ekki sagt, að þessi kostnaður geti ekki orðið meiri en 400 þús. kr. Eftir frv. getur hann eins orðið milljón eða hálfönnur milljón, eða hver veit hvað. Það voru leiddar líkur að því 1925, að ríkislögreglan, sem þá var gert ráð fyrir, mundi kosta hátt á 2. millj. kr. Og ég gæti vel trúað því, að ef ríkisstj. fer að setja á stofn þennan her, þá verði haldið áfram þangað til þetta er orðinn þyngsti útgjaldaliður ríkisins. Það hefir farið svo hjá hverri þjóð, sem byrjað hefir á herbúnaðarvitleysunni, að herkostnaðurínn varð þyngsta byrði þjóðarinnar. Þetta er byrjunin. Hún fer myndarlega af stað, 400 þús. kr. á ári. Það er áreiðanlegt, að þessi hernaðargjöld velta upp á sig; þau vaxa ár frá ári, ef á annað borð er sleppt við stj. heimild til að mynda her. En hver er svo tilgangurinn með þessum her? Ég get ekki séð, að hann sé annar en sá sami, sem vakti fyrir íhaldinu 1925. 1925 var þáverandi fors.- og dómsmrh., Jón Magnússon, spurður í þaula um það, til hvers ætti að nota herinn. Það var lengi vel lítið um svör. En eina dæmið, sem hann loks vitnaði í, var atvik, sem kom fyrir um veturinn, að verkamenn stöðvuðu einhversstaðar vinnu. Í slíkum tilfellum átti þá að nota herinn. Nú er þetta frv. lævíslegar orðað en frv. frá 1925, og hæstv. ráðh. gætti þess líka að skýra það lævíslega. Hann þorði ekki að taka orðalagið eins og það var í frvgr., heldur breytti hann því þegar hann skýrði frá, hvernig ætti að nota herinn. Hann vitnaði í 3. gr. og kvað alls ekki eiga að nota herinn í vinnudeilum; hefði stj. beinlínis sett í frv., að ekki ætti að nota lögregluna til að kúga vinnukaupendur eða vinnuseljendur, þegar vinnudeilur stæðu yfir. En það er dálítið annað, sem stendur í frv. Þar stendur, að það megi ekki nota ríkislögregluna til að kúga vinnukaupendur eða vinnuseljendur í löglegum kaupdeilum. Þetta orð er sett inn af einhverjum slyngum „júrista“, til þess eins og að benda á mótsetninguna, ólöglegar vinnudeilur. Og ráðh. veit, hvernig þetta muni verða túlkað, t. d. í hæstarétti. En hver á upphaflega að úrskurða, hvað séu löglegar vinnudeilur? Það gerir dómsmrh. Og hann getur sagt, að bókstaflega allar vinnudeilur séu ólöglegar. Það eru engin lög til, sem ræða um eða gera ráð fyrir vinnudeilum. Þess vegna mundu allar vinnudeilur verða ólöglegar í augum hæstv. núverandi dómsmrh. Orðalag frv. þýðir því beinlínis, að það eigi að nota ríkislögregluna í öllum vinnudeilum, sem fyrir koma. Þannig mundi það verða skilið, þannig er ætlazt til að það verði skýrt af þeim, sem frv. hafa samið. Þá er eitt í frv., sem hæstv.dómsmrh. gat heldur ekki um. Þessi ríkislögregla, sem hér á að setja á stofn, á að standa sérstaklega undir dómsmrh., en ekki undir venjulegri lögreglustjórn. Hinn pólitíski dómsmrh. á að geta sagt fyrir um, hvenær á að nota þessa lögreglu. Hann á að geta beitt henni þegar honum þóknast, þegar hann álítur þörf á að halda uppi „reglu og öryggi“ í landinu. Nú vil ég aðeins benda hæstv.dómsmrh. á það, hverjar afleiðingar það hefði getað haft, ef slík ríkislögregla, sem frv. gerir ráð fyrir, hefði verið komin á fót árið 1931 þegar þingrofið var. Ef þá hefði verið til ríkislögregla, vel búin að vopnum og verjum, og sem auka mátti ótakmarkað, undir stjórn þáv. dómsmrh., hv. 5. landsk., hefði hann getað sagt eitthvað á þessa leið: sjálfstæðismenn og socialistar fara um göturnar með söng og látum, þeir fara heim til forsrh., valda hávaða og óspektum; nú er fullkomin ástæða til að nota ríkislögregluna. Þannig hefði hann getað úrskurðað, og síðan gert hvað sem honum sýndist undir því yfirskini, að verið væri að halda uppi „reglu og öryggi“ í landinu. Hann hefði getað látið taka hæstv. núv. dómsmrh. (MG) og hv. 1. landsk. (JónÞ) fasta fyrir að valda óreglu á götunum og efna til ófriðar.

En hv. 2. landsk.?

. Hann auðvitað sömuleiðis. Hv. 5. landsk. hefði getað beitt ríkislögreglunni bæði gegn sjálfstæðismönnum og jafnaðarmönnum.

Ætli hann hefði nú gert það

. Það er ekkert líklegra en hann, sem pólitískur ráðh., hefði notað sér valdið yfir þessu herliði, sem hann hefði getað notað eftir eigin geðþótta. Hann hefði getað látið taka fasta þá andstæðinga, sem honum sýndist. Ég veit ekki betur en allar pólitískar fangelsanir, sem fram fara í heiminum, séu gerðar undir því yfirskini, að verið sé að halda uppi „reglu og öryggi“. Þess vegna gat dómsmrh. 1931, ef hann hefði verið búinn að fá í hendur þetta ótakmarkaða vald til þess að safna saman og vopna her manns, notað það til að taka fasta alla þá pólitíska andstæðinga sína, sem honum stóð mestur stuggur af. Hann gat fundið fyrir því einhverja ástæðu, eða þá gert það að ástæðulausu, t. d. sagt, að þeir ynnu á móti því, að regla héldist í bænum. Þetta mikla vald vill núverandi hæstv.dómsmrh. fá í sínar hendur. Hann vill fá vald til að hafa 10 fasta menn í ríkislögreglu, og aðstoðarmenn svo marga, sem hann telur þörf á, og þeir menn, sem síðar komast í hans sæti. Mér hefir verið sagt, að hv.þm. G.-K., sem um skeið var dómsmrh., hafi viljað eftir 9. nóv., þegar ríkislögreglan var stofnuð, fá miklu stærri sveit manna heldur en tekin var. Vildi hann hafa eitthvað þúsund manns í liðinu. Nú er það kunnugt, að þennan hv.þm. langar mjög til að setjast aftur í sæti dómsmrh., hvenær sem tækifæri gefst. Hvenær sem hæstv. núverandi dómsmrh. kemur að næsta hneyksli sínu, svo honum ekki verður vært í stj., mun hv.þm. G.-K. fús að taka við stólnum. Mundi hann þá eflaust líta svo á, að hann hefði heimild til að koma upp þúsund manna vopnuðu herliði hér í Rvík. Með frv. þessu er þannig hinum pólitíska dómsmrh. veitt ótakmarkað vald yfir lífi manna og limum. Vald til að gera hvern þremilinn sem honum sýnist, ef hann bara kallar það að halda uppi „reglu og öryggi“. Svo á ríkissjóður að bera allan „óhjákvæmilegan“ kostnað. Dómsmrh. má taka svo marga menn sem hann vill á laun í þessu skyni, eyða svo miklu sem honum sýnist. Þetta er aðalinntakið í frv. fyrst og síðast. Hæstv. dómsmrh. segir, að þetta frv. sé borið fram vegna þeirra atburða, sem gerðust 9. nóv. síðastl. Það má vel vera, að hæstv. ráðh. og suma flokksbræður hans hafi gripið svo mikill skelkur út af þeim atburðum, að þeim hafi fundizt óhjákvæmilegt að koma á fót varalögreglu. En ég hélt, að þegar frá liði mundi hræðslan renna svo af þeim, að þeir hættu við þessa vitleysu sína. En það lítur ekki út fyrir, að svo ætli að verða, þar sem þeir fara nú fram á, að varalögreglan verði lögfest. Verður því að víkja dálítið að atburðunum 9. nóv. og frásögn þeirra. Um uppþotið sjálft er ekki hægt að tala án þess að fara nokkuð út í forsögu málsins. Í byrjun nóv. var ákveðið af meiri hl. bæjarstj. Rvíkur að lækka kaupið við atvinnubótavinnu bæjarins úr kr. 1,36 um klukkutímann niður í eina krónu. Þetta er einhver hin gífurlegasta kauplækkun, sem nokkrir atvinnurekendur hafa farið fram á, að ætla að lækka tímakaupið í einu um einn þriðja hluta. Og um þetta átti ekki einu sinni að semja við verkamenn; bæjarstj. ályktaði aðeins, að þetta skyldu þeir fá og ekki meira. Var nú von, að verkamenn tækju þessu þegjandi, að tekinn væri af þeim meira en þriðja hver króna, sem þeir áður fengu fyrir vinnu sína? Auðvitað hefðu aðrir atvinnnrekendur komið á eftir og heimtað samskonar kauplækkun. Og kauplækkun þessa átti einmitt að framkvæma á þeim tíma, þegar erfiðleikarnir voru mestir hjá verkamönnum, atvinnuleysið mest. Meiri hl. bæjarstj. mun hafa hugsað sem svo, að verkamenn mættu verða fegnir að fá þó ekki væri nema eina krónu um tímann, ef þeir fengju einhverja atvinnu. Ég veit, að engum einasta verkamanni hefir dottið í hug að mæla þessari ráðstöfun bót. M. a. s. sjálfstæðismenn utanbæjarstjórnarinnar töluðu um það hvar sem þeir hittust, að þetta væru eiginlega óforsvaranlegar aðfarir. Út af þessu hélt bæjarstj. fund þann 9. nóv. Þangað komu margir verkamenn og létu nokkuð til sín taka. Létu þeir á sér heyra mikla óánægju út af kauplækkunarályktun meiri hl. bæjarstj. Það má vel vera, að einhverjir hafi þar e. t. v. gengið eitthvað lengra en rétt var gagnvart fundarfriðinum. En meiri hl. bæjarstj. hafði líka gert svo mikið fyrir sér, að afsakanlegt var, þó mönnum rynni nokkuð í skap. Hinsvegar er það að segja um bardagann, sem varð eftir að fundi var slitið, að honum mun hafa valdið ógætni lögreglunnar eða stjórnenda hennar, þegar hún réðst í að ryðja húsið, réðst á hóp, þar sem saman voru komin mörg hundruð manna. Ég hugsa, að slíkt tíðkist ekki í nokkru landi, að lögregla ráðist á mannfjölda til þess að dreifa honum. Slíkt er ekki gert nema með herliði eða vopnaðri lögreglu. En það var þessi árás lögreglunnar, sem kom barsmíðunum af stað. Hefði lögreglan ekki gert annað en verja húsið og bæjarfulltrúana, mundi ekkert hafa orðið af neinum barsmiðum í sambandi við fundinn. Hafi hæstv.dómsmrh. ekki kynnt sér forsögu þessa máls, ætti hann þó að sjá það nú, að ríkinu getur aldrei stafað hætta af róstum eins og þessum. Barsmiðarnar 9. nóv. urðu aðeins af tilviljun, af því að lögreglunni var ógætilega beitt. Það var ekki nein tilraun til að koma af stað byltingu í landinu, sem þar kom fram. Og þegar hæstv. ráðh. og stj. hefir nú fengið ráðrúm til að hugsa allmikið um þessa hluti, og að sjálfsögðu fengið upplýsingar um, hvernig á barsmíðunum stóð, ætti hann að geta fallið frá þeirri vitleysu að koma á fastri ríkislögreglu, og dreift þeim mannsöfnuði, sem ráðinn hefir verið í því skyni. Ég ætla enn að vitna til yfirmanns hæstv.dómsmrh., hv.þm. V.-Ísf., sem nú er forsrh. Í umr. um varalögregluna 1925 segir hann m. a.: „Það er illt verk og óþarft að espa sjálfan sig og aðra upp í byltingarótta, þegar ekki einu sinni þeir, sem mesta samúð hafa með þjóðfélagsbyltingu í öðrum löndum, telja neinar líkur til, að hér geti orðið bylting, nema hún sé á undan gengin í Englandi og á Norðurlöndum. En þess verður langt að bíða, að þar sporreisist þjóðfélögin“. Eftir þessum orðum að dæma hefir það verið gert þvert á móti vilja hæstv.forsrh. að bera fram þetta frv., eins og þegar hv.þm. G.-K. setti Helga Tómasson inn á Klepp móti vilja hans. Það hefir verið um þetta frv. eins og varalögreglufrv. 1925, að mótmæli gegn því hafa drifið að alstaðar af landinu. Það má segja, að verkamanna- og sjómannastéttin hafi mótmælt því einum rómi. Hún mótmælir því gerræði ríkisstj. að koma á fót herliði, sem ekki verður séð, að eigi að nota til annars en að knýja verkalýðinn til hlýðni þegar kaupdeilur eru. Ég vil leyfa mér að lesa hér upp nokkuð af þeim mótmæluan, sem borizt hafa gegn frv.: „11. þing Alþýðusambands Íslands mótmælir harðlega undirbúningi ríkisvaldsins til vopnabúnaðar í þeim tilgangi að stofna lögreglulið til þátttöku í vinnudeilum gegn verkalýðnum. Jafnframt lýsir þingið því yfir, að verklýðssamtökin muni hiklaust beita sér fyrir hvers konar varnarráðstöfunum fyrir verkalýðinn, sem nauðsynlegar kunna að þykja til að afstýra ofbeldisverkunum í nafni réttvísinnar gegn honum, jafnvel þó samtökin verði að búa verkalýðinn samskonar vopnum og ríkisvaldið kann að láta beita í vinnudeilum“. „Sjómannafélag Reykjavíkur skorar á yfirstandandi Alþingi að vinna á móti því, að samþykkt verði lög um ríkislögreglu eða varalögreglu, ef fram kemur frumvarp um það efni. Sömuleiðis mótmælir félagið þeirri heimildarlausu ráðstöfun ríkisstjórnarinnar að stofna svonefnda varalögreglu í nóvember s. l. og telur, að það fé, er til hennar hefir verið varið, sé í heimildarleysi tekið úr ríkissjóði, enda neiti þingið samþykktar á þeim fjárhæðum sem stjórnin hefir greitt úr ríkissjóði í þessu skyni, og krefji þá greiðslu, er til varalögreglunnar hafa stofnað. Félagið álítur, að stofnun slíkrar lögreglu sé aðeins til þess eins að auka ófriðinn milli hinna andstæðu stétta þjóðfélagsins“. „Sjómannafélag Hafnarfjarðar mótmælir harðlega stofnun hinnar svonefndu varalögreglu og hverri þeirri ráðstöfun, sem borgaraflokkarnir gera til að auka lögregluliðið að óþörfu, og krefst þess, að foringjar hinna tveggja borgaralegu flokka (Framsóknar og Íhalds) greiði allan kostnað þar af leiðandi úr sínum vasa, því að greiða kostnaðinn úr ríkissjóði telur félagið gert í fullu heimildarleysi. Krefst félagið þess, að fjármálaráðherra greiði engan kostnað, sem leiða kann af þessu hernaðarbramli borgaraflokkanna, og mun stimpla þann ráðherra, er slíkt gerir, sem algerðan óráðvendismann á annara fé“. Þannig samþykkt á fundi 4. jan. s. l. „V.K.F. Framtíðin í Hafnarfirði samþykkti 12. desember 1932 svohljóðandi tillögu: Um varalögreglu þá, sem sett hefir verið á stofn í Reykjavík og sé stefnt gegn verklýðssamtökunum, vill félagið lýsa því yfir, að það telur slíkt athæfi stórvítavert og hættulegt friðnum í landinu og skorar á ríkisstjórnina að hverfa tafarlaust frá því“. Svohljóðandi tillaga var samþykkt í einu hljóði á fundi Jafnaðarmannafélagsins í Hafnarfirði 1. des. 1932: „Fundur haldinn í Jafnaðarmannafélaginu í Hafnarfirði lýsir megnri andúð sinni á varaliði lögreglunnar, sem nú er verið að smala saman í Reykjavík, þar sem vitanlegt er, að liði þessu verður beint gegn verkalýðssamtökunum í landinu. Mótmælir fundurinn harðlega þeim tilraunum, sem kunna að verða gerðar til slíkrar liðsöfnunar í náinni framtíð“. 4 fundi verkamannafélagsins „Dagsbrúnar“, sem haldinn var í alþýðuhúsinu „Iðnó“ föstudaginn 9. des. 1932, var samþ. eftirfarandi tillaga: „Verkamannafélagið Dagsbrún mótmælir harðlega stofnun ríkislögreglunnar sem beinum undirbúningi þess, að ríkisvaldinu verði beitt gegn alþýðusamtökunum í vinnudeilum, og ákveður, að þeir Dagsbrúnarfélagar, sem taka þátt í þessu liði, skuli sviptir félagsréttindum og felur félagsstjórninni nánari framkvæmdir þess“. Á fjölmennum fundi Verkakvennafélagsins „Framsóknar“, sem haldinn var 13. jan. 1933, var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum eftirfarandi tillaga : „Verkakvennafélagið „Framsókn“ mótmælir harðlega stofnun ríkislögreglunnar, þar sem engar ástæður eru fyrir hendi, sem réttlætt geti slíkar ráðstafanir og þar sem óforsvaranlegt er að eyða fé ríkisins í heimildarleysi á þennan hátt, þegar á sama tíma ekki fæst fé til að bæta úr neyð alþýðunnar. Krefst því félagið þess, að ríkislögreglan verði lögð niður“. Svofelld mótmæli voru samþykkt einum rómi á fundi jafnaðarmannafélagsins „Þórshamars“ í Vestmannaeyjum 30. des. 1932: „Jafnaðarmannafélagið „Þórshamar“ í Vestmannaeyjum mótmælir harðlega vígbúnaði yfirstéttarinnar með stofnun varalögreglu. Félagið telur það gerræði við verkalýðinn að eyða peningum í varalögreglu á þessum tímum, þegar alþýða manna sveltur og þjóðfélagið þykist ekki geta að gert“. Vestmannaeyjum, 6. janúar 1933. f. h. Jafnaðarmannafélagsins „Þórshamars“. Þorsteinn Þ. Víglundsson, formaður. Guðm. Jónsson, ritari. Á fundi í Verklýðsfélagi Álftfirðinga í dag var samþ. í e. hlj. svo hljóðandi tillaga: „Verklýðsfélag Álftfirðinga lýsir megnri óánægju sinni yfir þeirri ráðstöfun ríkisstjórnarinnar að setja á stofn fjölmenna varalögreglu, sem kostar offjár, en hefir ekki annað að gera en að vera til taks, til þess að hjálpa atvinnurekendum að reyna að kúga verkalýðinn í kaupgjaldsdeilum þeim, sem fyrir kunna að koma og virða að vettugi þann sjálfsagða rétt verkalýðsins, sem er, að hann hafi íhlutunarrétt um að verðleggja þá einu eign, sem hann á, sem eru starfskraftar hans. Ennfremur samþykkir félagið að banna meðlimum sínum að taka nokkurn þátt í slíkri starfsemi, sem þarna er hafin, hvar sem hún kemur fram“. Súðavík 11. des. 1932. f. h. Verklýðsfél. Álftafjarðar, Súðavík Ásgr. Albertsson, ritari. „Verklýðsfélagið „Bjarmi“ Stokkseyri, mótmælir harðlega stofnun varalögreglu eða ríkislögreglu, og telur það verða eingöngu til þess að auka ófrið í landinu, þar sem vitanlegt er, að verkalýðurinn tekur ekki þegjandi mót óverðskulduðum höggum lögreglunnar“. Þannig, samþykkt á fundi dags 20. des. 1932. Helgi Sigurðsson, formaður. Eftirfarandi tillaga var samþykkt á fundi Verklýðsfélags Stykkishólms þann 3. þ. m. „Verklýðsfélag Stykkishólms mótmælir harðlega hinni heimildarlausu stofnun varalögreglunnar og krefst þess, að ríkisstjórnin hætti þessu hættulega brölti. Ennfremur bendir félagið ríkisstjórninni á, að hún gerir þetta í óþökk allrar alþýðu í landinu og að henni væri nær að draga ekki lengur sakamálarannsóknirnar á hendur stjórnar Íslandsbanka, sem allir bíða eftir með óþreyju“. F. h. Verklýðsfél. Stykkishólms Jóh., Rafnsson, form. Á fjölmennum fundi í Verklýðsfélagi Akraness 9. jan. var samþykkt eftirfarandi tillaga: „Verklýðsfélag Akraness mótmælir harðlega ráðstöfunum ríkisstjórnarinnar með stofnun ríkislögreglu og telur það beina árás á samtök verkalýðsins, því eftir því sem frekast verður ljóst um tilgang þessarar stofnunar, er henni ætlað að halda verkalýðnum í skefjum þegar hann gerir kröfur um lífsbjörg sér til handa. Laun ríkislögreglunnar telur félagið, að landsstjórnin borgi út í algerðu heimildarleysi, sem sjálfsagt sé að vita, enda ekki sennilegt, að fé hafi verið fyrir hendi í því augnamiði þar sem síðasta alþingi skar mjög við neglur sér fjárveitingar til allra verklegra framkvæmda, og við opinbera vinnu voru verkamenn látnir vinna fyrir óhæfileg hungurlaun, og það afsakað með fjárskorti. Ennfremur hefir ríkisstjórnin tjáð sig vera févana til þess að veita einstökum héruðum lán eða styrk í atvinnubótaskyni, og lántöku í því augnamiði telur fundurinn afsakanlega sem bjargráð fyrir verkalýðinn á vandræðatímum, en óafsakanlegt gerræði lántaka til rekstrar ríkislögreglu“. Á fundi verklýðsfél. „Súganda“, Suðureyri, sem haldinn var 13. jan. 1933: „Mótmælir harðlega hinni svokölluðu „varalögreglu“ og lítur svo á, að það fé, sem notað er til styrktar henni, sé tekið úr ríkissjóði í algerðu heimildarleysi. Og krefst þess, að hún sé tafarlaust lögð niður. Suðureyri, Súgandaf. 14. jan. 1933. Guðm. J. Markússon, ritari. Á fundi höldnum í verklýðsfélaginu „Hvöt“ á Hvammstanga 27. des. 1932 var samþykkt í einu hljóði svohljóðandi tillaga: „Fjölmennur fundur haldinn í verklýðsfélaginu „Hvöt“ á Hvammstanga 27. des. 1932 mótmælir ákveðið stofnun varalögreglunnar og krefst þess, að hún verði nú þegar afnumin. Einnig átelur fundurinn hina heimildarlausu fjársóun ríkisstjórnarinnar til varalögreglunnar og telur fé ríkisins betur varið til atvinnubóta en til barsmíða á þessum erfiðu tímum. Hvammstanga, 3. jan. 1933. f. h. verkalýðsfélagsins „Hvöt“ Björn Kr. Guðmundsson, formaður. Sigurður Gíslason, ritari. „Fundur í Losunar- og lestunarfélagi Siglufjarðar haldinn 16. des. 1932 krefst þess, að varalögregla sú, sem stjórnarvöld landsins eru búin að koma upp, verði tafarlaust lögð niður, og telur fundurinn það mjög vítavert að eyða fé landsins í algerðu heimildarleysi til að halda uppi varalögreglu. Sömuleiðis telur fundurinn þetta ráðlag stjórnarvaldanna beina árás á verkalýð landsins og almenn mannréttindi og telur því alla Íslendinga skylda til að krefjast þess, að lögregla þessi verði lögð niður tafarlaust“. Þetta er ekki nema lítill hluti af þeim mótmælum, sem fram hafa komið. Ég get því sagt það með réttu, að ég mótmæli þessu frv. og þeim tilgangi þess, að koma upp her hér á landi, í nafni allrar verkalýðsstéttarinnar. Ég mótmæli því f. h. samtaka hennar, Alþýðusambandsins, en innan þess eru nálega 10 þús. fullorðinna manna. Það mætti segja, að þó ríkisstj. notaði út í æsar þá heimild, sem í frv. felst, þá yrði liðið þó aldrei nógu fjölmennt til að kúga verkalýð landsins í kaupdeilum. Hér í Rvík mundi sú hersveitin ávallt verða sterkari, sem fylgir verkalýðnum að málum. Þó andstæðingar verkalýðsins hafi e. t. v. fleiri kjósendur hér í Rvík sem stendur, þá mundi það sýna sig þegar til handtakanna kæmi, að verkamenn væru betur undir það búnir. Þó að ríkisstj. kæmi upp eins stórri sveit eins og hægt er að safna saman fyrir peninga, þá yrði hún samt undir, a. m. k. þangað til næsta sporið væri stigið, gripið til vélbyssanna og handsprengjanna. Það má vera, að andstæðingu.m verkalýðsins tækist þá að ná yfirhöndinni í bili, með því að taka slík tæki í sína þjónustu. En herbúnaður hjá öðrum aðilanum leiðir ávallt til þess, að hinn verður að taka upp samskonar tæki. Verkamenn mundu brátt búast sömu vopnum og ríkisherinn. Þetta sýnir reynslan alstaðar annarsstaðar. Við sjáum, hvernig komið er í Þýzkalandi. Daglega berast fregnir þaðan af manndrápum og blóðugum bardögum milli fascista og komamúnista, og fascistarnir hafa einnig knúð jafnaðarmennina til að safna liði til varnar sér. Þannig gætu afleiðingarnar orðið hér af þessu hervaldsbrölti ríkisstj. Það getur alltaf komið fyrir í einstaka tilfelli, að lögreglan verði undir. Það væri eflaust hægt að benda á mörg dæmi þess, að yfirvöld hafi verið kúguð til eins og annars, án þess að rokið væri í að stofna her. Ég man ekki betur en að Páll Briem sýslumaður væri einu sinni kúgaður til þess af bændum í Rangárvallasýslu að sleppa manni úr varðhaldi, sem hann ætlaði sér ekki að láta lausan. Þó að verkalýðurinn yrði ofan á í róstunum 9. nóv. hefir ekkert verið hafzt að síðan, og sýnir það, að enginn byltingarhugur stóð þar að baki. Að engar óeirðir hafa orðið síðan 9. nóv. sýnir, að þetta var ekki tilraun til byltingar, heldur einungis tilviljun, sem e. t. v. og að mínu áliti var stjórn lögreglunnar að kenna. Það væri kannske ekki skaðlegt að samþ. frv., þar sem ákveðið væri að skipaðir yrðu allt að 10 fastir starfsmenn sem ríkislögregla, ef engin aukaheimild væri á bak við og ef fellt yrði niður það ákvæði, sem miðar til þess að koma á stórfelldum liðsafnaði. Það væri kannske ekki úr vegi, að stj. legði þetta til í lögreglu bæjarins. En ég mundi samt ekki vilja rétta út litla fingurinn til að koma þessu á, því það teldi ég vera að skemmta skrattanum, og jafnvel ekki þó að sjálfur friðarhöfðinginn bæri fram till. um það. Ég ætla því að greiða atkv. móti þessu frv. nú þegar. Ég hefði talið réttara, án þess ég láti mig það miklu skipta, að málið færi til allshn., ef það á annað borð kemst svo langt, og geri ég það því að till. minni. Hæstv. dómsmrh. vill vísa því til fjhn., af því að hann veit, að þetta felur í sér svo mikla fjáreyðslu. Hann veit, að það nemur hundruðum þúsunda kr., sem þetta hefir í för með sér.

Það voru millj. kr. rétt áðan

. Til að byrja með eru það hundruð þús. kr., en þegar fram líða stundir, og það fyrr en varir, mun það nema millj. kr., ef samþ. verður. Það hefir hvergi verið komið upp her án þess að þjóðirnar hafi orðið innan skamms að leggja til millj. kr. í kostnað. Að öðru leyti tel ég réttast, samkv. framansögðu, að málinu verði vísað til allshn, ef það á annað borð kemst til nefndar. Þar minnir mig að ríkislögreglufrv. hafi verið 1925.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Það virðist sérstaklega vera tvennt, sem liggur til grundvallar fyrir því, að frv. þetta er borið fram. Í fyrsta lagi það, að fjmrh. sé falin yfirstjórn allra opinberra sjóða, enda þótt með skipulagsskrám þeirra sé allt annað ákveðið um meðferð þeirra. Hitt atriðið er það, hvernig fé slíkra sjóða skuli ávaxtað. Það liggur í augum uppi, að þessu tvennu er ekki hægt að ná, nema með því að brjóta í bága við vilja gefendanna, sem venjulega hafa með skipulagsskrám sjóðanna sett ákveðnar reglur um vörzlu þeirra og stjórn. Slíkar reglur eru oft frábrugðnar fyrir hvern sjóð. Það er tiltekið, hverjir skuli geyma sjóðinn, hvar hann skuli ávaxtast og oft til hvers féð skuli notað sem veltufé. Suma sjóðina á að ávaxta aðeins í peningastofnunum með ríkisábyrgð, ekki grænan eyri annarsstaðar. Í skipulagsskrám annara sjóða er svo fyrir mælt, að þá skuli geyma í skuldabréfum eða verðbréfum, tryggðum með ríkisábyrgð. Og enn aðrir sjóðir eiga að geymast í fasteignum. Mér finnst það fráleitt að setja það í lög, að alla opinbera sjóði eigi að ávaxta í peningastofnunum með ríkisábyrgð, því oft og tíðum mun hægt að geyma sjóðina betur á annan hátt. Ég tel ekki hægt að geyma þá á nokkurn hátt tryggilegar en að lána féð út á fasteignir, sé þess gætt, sem sjálfsagt er, að ekki sé lánað meira út á hverja fasteign en svo, að tryggilegt sé. Ég vil því mótmæla því ákvæði í þessu frv., að fé opinberra sjóða megi aðeins ávaxta í peningastofnunum með ríkisábyrgð. Ég get ekki skilið, að Alþingi sjái sér fært að lýsa yfir því með þessu ákvæði, að fasteignir séu ekki sú trygging, sem Alþingi geti tekið gilda. Auk þessa, eins og ég hefi þegar tekið fram, er þetta ákvæði alveg gagnstætt vilja margra gefenda, sem ætlazt hafa til og beinlínis mælt svo fyrir, að gjafaféð skuli lánað til vissra framkvæmda í því byggðarlagi, þar sem gefandinn átti heima. Þá vil ég taka undir það með hv.þm.N.-Ísf., að mér finnst óþolandi, að ekki megi ávaxta opinbera sjóði í sparisjóðum úti um land. Það má að vísu segja, að þeir séu yfirleitt ekki eins öruggir og bankar eða fasteignir, en þó er það vitanlegt, að rekstur sparisjóða flestra er það tryggur, að ekki virðist ástæða til að útiloka það með lögum, að þeir megi geyma opinbera sjóði í vissum tilfellum. Þetta vildi ég benda á til athugunar fyrir þá n., sem væntanlega fær frv. til meðferðar. Mér finnst eðlilegt, að frv. fari til hv.fjhn., og styð því till.hv.þm.N.-Ísf. um það. Ég legg mikla áherzlu á, að það verði skýrt tekið fram í þessum lögum, að ekki verði að nokkru leyti breytt út af þeim reglum, sem gefendur hafa sett og skráðar eru í skipulagsskrám einstakra sjóða, hversu sem þær kunna að fara í bága við fyrirmæli þessa frv. En tilhneigingu til þess að ganga á snið við slíkar reglur hefir áður skotið upp í okkar löggjöf. Slíkt er í fyrsta lagi mjög rangt, að breyta þannig gagnstætt kannske síðasta vilja gefandans; auk þess er það mjög hættulegt, því það gæti hæglega haft þær afleiðingar, að mönnum sýndist svo ótryggileg meðferð á gjafafé, að þeir þyrðu ekki að leggja fé í slíka sjóði. Það væri óheillaspor að setja löggjöf, er slíkar afleiðingar gæti haft. Því mörgu þörfu og góðu málefni hefir myndarlega verið af stað hrint með gjafafé.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég þykist ekki vera eins hættulegur og Stauning, því að 10 manna lögregla hér á landi er þó alltaf hlutfallslega minni „her“ en 7000 manna lögregla í Danmörku, auk allrar bæjarlögreglu. Um tölu varalögreglunnar nú er það að segja, að ég ætla að nú séu um 100 manna í liðinu. Margir þessara manna eru alþýðumenn og ýmsir þeirra úr verkalýðsfél.

Nei!

. Þeir hafa þá verið reknir þaðan síðan þeir fóru í lögregluna, en þeir voru í þeim og álitu ekki varalögregluna hættulegri en svo fyrir samtök sín, að þeir gátu vel verið þekktir fyrir að ganga í hana. Ég mun ekki fara út í tilvitnanir hv. 2. landsk. úr ræðum manna um ríkislögregluna 1925. Ég minnist ekki, að ég hafi tekið til máls um það efni þá, og þeir hv.þm., sem hv. 2. landsk. vitnaði i, geta svarað fyrir sig. Hinsvegar vil ég geta þess, að þetta mál er byggt á allt öðrum grundvelli en frv. þá, svo að þeir, sem voru á móti því, ættu að geta fylgt þessu máli, þó að ég segi ekkert um fylgi þeirra hv.þm. við frv. þetta.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Mér kom það ekki á óvart, þótt hv. 2. landsk. lýsti því yfir, að hann mundi ekki greiða atkv. með þessu frv. Það hefir svo oft heyrzt úr þessum herbúðum, að manni getur ekki komið það á óvart, að hann sé ekki fylgjandi þessu máli. En ég hafði ekki búizt við því, að hann rangfærði eins ákvæði frv. og sneri út úr þeim. Ég áleit, að hann teldi sig upp úr því vaxinn að fara svo að sem hann gerði. Ég sé ekki ástæðu til að elta allt, sem hann hefir nú sagt í sinni klukkutímaræðu. En ég vil út af byrjuninni segja það, að mér dettur ekki í hug að fara út í forsögu þessa máls að neinu leyti. Ég fann það á öllu, að hv. 2. landsk. er dálítið vonsvikinn yfir því, að ekki skuli vera hærra risið á þessu frv. Hann talar með fyrirlitningu um þessa 10 menn og finnst það vera of lítið. En það, sem hann hengir hatt sinn aðallega á, eru þessir aðstoðarmenn eftir því, sem óhjákvæmilegt þykir. Hann segir, að það verði hægt að hafa þá svo marga, að skipti tugum þúsunda. Ég verð að segja eins og er, að það er ómögulegt fyrir nokkra stj. að segja nákvæmlega fyrir um, hve marga menn þarf til að halda uppi lögum og reglum í landinu. En ég get sagt honum annað, og það er það, að það er hann og hans flokkur, sem ræður mestu um það, hvað þessir menn þurfa að vera margir.

Þá skulu þeir vera engir

. Það er ég fyllilega ásáttur með, ef ekki er þörf á þeim.

Það er engin þörf á þeim

. Það verður þá að vera staðreynd. Ég tek ekki gild orð hv.þm. ein út af fyrir sig. Ég endurtek það, að það er á valdi þeirra manna, sem eru á móti þessu máli, hvað mikið hlýtur að felast í þessu ákvæði. En eftir því sem hv.þm. talaði í enda ræðu sinnar, þá finnst mér, að það geti orðið nokkuð mikið, því hann var að hóta því, að það skyldi verða sett upp liðsveit, jafnsterk eða sterkari en ríkislögreglan. Hv. þm. var eitthvað að tala um tilgang ríkislögreglunnar og að dómsmrh. mundi hafa þar eitthvert óskaplegt vald. Það stendur í 3. gr. frv., að tilgangur ríkislögreglunnar sé að aðstoða lögreglulið bæjarins við að halda uppi lögum og friði. Þetta er nú ætlunarverkið. - Þá sagði hv.þm., að það þyrfti nýjar kosningar þegar ætti að koma upp her. Ég fann það á hv.þm., að honum fannst djúpt tekið í árina, þegar 10 menn ættu að kallast her, því vissa er ekki fyrir því, að það verði fleiri en 10 menn og í frv. stendur: allt að 10 menn. En ég geri nú ráð fyrir því, að það verði 10, en svo fer hitt allt eftir því, hvernig ástandið verður í bænum. Þá talaði hv.þm. mikið um það, að stj. hefði enga heimild til að greiða kostnað varalögreglunnar. Stj. hefir gert það eitt, sem aðrar stjórnir gera alltaf, að greiða ýmislegt upp á væntanlegt samþykki þingsins. Hv. 2. landsk. ætlar ekki að samþ. þetta, en hann ræður nú ekki einn, þótt hann sé nokkuð hreiður. Það er undarleg þessi andstaða móti ríkislögreglunni hér á landi hjá jafnaðarmönnum. Ég veit ekki til þess, að nokkurstaðar þar, sem jafnaðarmenn eru við völd, detti þeim í hug að afnema ríkislögreglu. Þeir hafa m. a. s. um sig stóran her. Þegar danski forsrh. Stauning ætlaði að minnka danska herinn, þá ætlaði hann að hafa 7 þús. manna lögreglusveit fasta fyrir utan alla bæjarlögregluna. Ekki var hann svona hræddur. Og hvernig var það með MacDonald? Hefir hann afnumið herinn?

Hann er nú genginn í samsteypustjórnina

. Hann var nú kosinn á þing af jafnaðarmönnum enn samt. Eins var það með Branting. Hann hafði stóran her og mikla lögreglu meðan hann var forsrh. í Svíþjóð. Og af hverju? Af því hann taldi það vera nauðsyn. Allar þjóðir telja það vera nauðsyn.

Ég skal leiðrétta sögu hæstv. ráðh. á eftir

. Svo spyr hann um tilgang með lögreglunni. Honum finnst sem einhver slunginn lögfræðingur hafi búið til þetta orðatiltæki, löglegar kaupdeilur, og svo muni þessi sami segja, að allar kaupdeilur séu ólöglegar, og þó að frv. segi, að lögreglumenn eigi ekki að nota í kaupdeilum, þá eigi nú samt að gera það. Svona fer hann að því að eyðileggja það, sem stendur í frv., býr til hugsun, sem á að vera bak við meinlaust orðatiltæki og segir, að þetta muni verða notað til þess að strika út það, sem stendur í frv. Ef þetta eru ekki hinar herfilegustu blekkingar, þá veit ég ekki, hvað blekkingar eru. Auðvitað geta kaupdeilur verið bæði löglegar og ólöglegar. Og þess vegna er alveg sjálfsagt að skilja á milli löglegra og ólöglegra kaupdeilna. Þá eru óeirðirnar 1931. Hv. þm. sagði, að það hefði verið ákaflega vel hægt að fangelsa bæði mig og hann og fleiri, ef dómsmrh. hefði haft her þá. Ég held, að það hefði verið hægt eftir því fyrirkomulagi, sem þá var, ef lögreglan hefði bara viljað gera það. Það þurfti ekki ríkislögreglu til þess, bara að við hefðum átt það skilið og lögreglan viljað gera það. Hv. þm. gerði lítið úr því, sem gerðist 9. nóv. En þeir munu vera margir hér í bæ, sem muna, hvað gerðist þá, og það er ekki til neins fyrir hv.þm. að reyna að slá striki yfir það, því það er enn í fersku minni. Hann kennir lögreglunni um það allt. En hann veit, að hann gerir lögreglunni rangt til. Það munu ekki vera margir, sem vilja taka undir það, að lögreglan hafi farið ósæmilega að. Ég vil spyrja hv. 2. landsk., hvers vegna honum sé svona illa við lögregluna. Mig vantar skýringu á því, því ég tek hann ekki hátíðlega, þegar hann segir, að lögregluna eigi að nota í vinnudeilum, en mig vantar ástæðuna fyrir því, að hann er á móti lögreglunni frekar en aðrir jafnaðarmenn um allan heim. Ég þykist vita það, að hv. 2. landsk., sem er rólegur maður, ætli ekki að gera neina uppreisn. En því er hann þá á móti lögreglunni? Ég vænti þess að fá fullnægjandi svar hjá honum. Af sparnaðarástæðum getur það ekki verið, því hann er ekki sparsamur á ríkisfé. Það er laust við það. - Hann las upp ósköpin öll af andmælum og skal ég ekkert fara út í það. Það geta allir flokkar safnað undirskriftum, en það er nú einu sinni „speciale“ Alþýðuflokksins að gera þetta, en hinir flokkarnir gera yfirleitt lítið að slíku, en það sannar ekki annað en vilja fáeinna manna hér í Rvík, sem standa fyrir slíku. Hv. 2. landsk. sagði, að það mundi hættulegt fyrir friðinn að hafa lögreglu. Samtímis sagði hann, að síðan 9. nóv. hefði ekki borið á neinum óeirðum. Hvar er þá hættan af lögreglunni? Ég veit, að það er ekki til neins að fara út í hin síðustu ummæli hv.þm. Það voru ekki annað en hótanir um það, að það skyldi verða tekið upp lið jafnsterkt lögreglunni, og m. a. s. að það væri ekki hægt að hafa svo sterka lögreglu, að ekki væri hægt að brjóta hana á bak aftur. Ef það eru einhverjir í landinu, sem vilja koma á uppreisn, þá ráða þeir því náttúrlega. En ég hélt ekki, að hv. 2. landsk. ætlaði að gerast uppreisnarforingi, og ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því. - Ég ætla ekki í bili að segja fleira um þetta frv. eða ræðu hv. 2. landskjörins. Ég lagði til, að málinu yrði vísað til fjhn., af því að mál svipaðs eðlis hafa jafnan verið látin í fjhn., og þá till. held ég fast við. En ef hv. 2. landsk. ber upp þá till., að málinu verði vísað til allshn., þá verður sú till. náttúrlega borin undir atkv. líka.

Bergur Jónsson Ég heyrði hv.flm. leggja til, að málinu yrði vísað til allshn., en þar sem hér á að stofna sjóð til eflingar kristindómi, fyndist mér eðlilegra að vísa því til menntmn., enda hefir það verið gert á undanförnum þingum.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ástæðan til, að þetta frv. er fram komið nú, eru þeir atburðir, sem urðu hér í bænum 9. nóv. síðastl. Ég skal ekki fara neitt út í að lýsa þeim, þeir eru mönnum í svo fersku minni. Ég vil minna á það, að þótt ekki hafi verið hingað til eiginleg ríkislögregla í venjulegum skilningi, þá er því þó þannig varið, að ríkið kostar sína lögreglu. Það er alkunna, að ríkið greiðir lögreglustjórum og tollgæzlumönnum laun, sem eru náttúrlega ekkert annað en sérstakir lögreglumenn á vissu sviði. En bæjarfógetar, sýslumenn og hreppstjórar eru beinlínis embættismenn ríkisins. En þessi nauðsyn, að setja upp sérstaka lögreglu kemur fram á hverjum þeim stað - eftir því sem ég veit bezt - um heim allan, þar sem margt fólk er búsett á sama stað. Ég þekki ekki eitt einasta land í heiminum, sem hafi komizt hjá þessari ráðstöfun. Það verður að ganga út frá því sem gefnu, að það sé bein skylda ríkisvaldsins að halda uppi þeirri skipun, sem ríkið hefir sjálft sett sér, ella er það tilgangslaust og þýðingarlaust að setja lög og reglur. Ég veit ekki til, að yfirleitt hafi í nokkru ríki verið haft á móti því, að til sé ríkislögregla til að halda uppi lögum og rétti. Hér á landi hefir því verið haldið talsvert fram, að þessa lögreglu ætti að nota í vinnudeilum. Hefir stj. því þótt rétt að taka það beinlínis fram í þessu frv., að það sé ekki meiningin að nota þessa lögreglu til að kúga vinnuveitendur eða vinnuseljendur þegar kaupdeilur standa yfir. En auðvitað er það skylda lögreglu á hverjum tíma sem er, að halda uppi reglu og friði í landinu, hvort sem vinnudeilur eru eða ekki. Ég skal viðurkenna, að það getur komið fyrir það takmarkaspursmál, sem yrði dálítið erfitt úr að greiða. En slík spursmál verða að mínu viti vart erfiðari en á mörgum öðrum sviðum, sem 1. eru sett um. Ég sé ekki ástæðu til að hafa lengra mál um þetta að svo komnu, en óska þess, að frv. verði vísað til hv.fjhn. að þessari umr. lokinni. Það hefir verið síður að láta fjhn. fara með mál viðvíkjandi opinberum störfum eða nýjum sýslunum, og þess vegna finnst mér þetta mál eigi þar bezt heima.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég skal vera mjög stuttorður, því að ég þarf ekki mörgu að svara. Hv. 5. landsk. lýsti sinni afstöðu til frv., og við það hefi ég auðvitað ekkert að athuga, en ég veit ekki, hvort hann læzt tala aðeins fyrir sig eða í umboði alls Framsóknarflokksins, en frv. er stjfrv., og ekki frá mér einum.

Það er nú nokkuð seint sagt

. Það stendur á þskj., að það sé stjfrv., svo að ég hélt, að hv.þm. vissi það. Ég skal ekki fara að þessu sinni langt út í það, hvort hægt væri að finna eitthvert heppilegra fyrirkomulag, en ég er viðbúinn að ræða um það við þá, sem eru þessari hugsun velviljaðir, en mig grunar, að hv.þm. sé nú að hverfa frá því, sem hann hefir áður látið uppi í sínu blaði, og að það sé nokkurskonar undirbúningur undir skoðanasnúning, sem hann er að gera hér í þessu máli. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að hv. 2. landsk. Hann fór mörgum orðum um 3. gr., hvernig ætti að skilja hana. Vil ég nú lesa hana upp fyrir alla áheyrendur, með leyfi hæstv. fors. Hún hljóðar svo: „Tilgangur ríkislögreglunnar er að aðstoða lögreglulið bæjarins við að halda uppi lögum og friði eftir nánari reglum, sem ráðh. getur sett. Ríkislögregluna má ekki nota til kúgunar vinnukaupenda eða vinnuseljenda í löglegum kaupdeilum, heldur aðeins til að halda uppi lögum og friði og vernda eignir fyrir óréttmætum árásum“. Út úr þessari gr. frv. fær hv.þm. svo það, að lögregluna eigi beinlínis að stofna til þess að berja á verkalýðnum, en eins og hver maður getur séð, þá er það til að snúa því algerlega við, sem í frv. stendur, og ég er viss um, að enginn af þeim, sem á okkur hlusta nú, lætur sér detta í hug að skilja þetta á sama hátt og hv.þm. gerir. Þá sagði hv.þm., að ég hefði engu svarað til þess, hvaða heimild væri fyrir fjárgreiðslum til varalögreglunnar. Ég svaraði þessu og sagði hv.þm., að það er engin heimild, heldur hefir stj. greitt þetta upp á væntanlegt samþykki Alþingis, og ég sagði hv.þm., að þótt hann væri breiður, þá væri ekki vist, að hann gæti hindrað, að stj. fái samþ. Alþingis á þessu. Svo talaði hv.þm. um her Staunings og her minn. Honum fannst það nokkuð annað og verra, að ég hefði 10 lögreglumenn hér á Íslandi en að Stauning hefði 7 þús. menn úti í Danmörku fyrir utan alla bæjarlögreglu. Hv. þm. sagði, að aðalatriðið væri, að ég vildi fjölga, en Stauning vildi fækka. En því vill hann þá ekki afnema herinn með öllu og þar með allan herkostnað? Þessi minnkun á herkostnaði í Danmörku stafar af því, að Stauning vill ekki hafa meiri her en þarf til að halda uppi vörnum og friði innanlands. Allur sá her, sem hann ætlar að halda úti fyrir þessar 20 millj., er eingöngu til að halda uppi friði innanlands. Og svo kemur hv.þm. og segir, að það sé nokkuð annað, sem ég ætli að gera, þar sem ég vilji hafa 10 manna her.

Eiga þeir þá ekki að vera fleiri en 10?

. Jú, aðstoðarmenn eftir því sem óhjákvæmilegt þykir, en það eru andstæðingar þessa máls, sem ráða því, hvað þetta „óhjákvæmilegt“ þýðir. Hv. þm. virðist halda, að það sé aðalstarf dómsmrh. að taka menn fasta. Ég veit ekki til, að það sé aðalstarf dómsmrh. að skipa fyrir um það. Lögreglan ákveður það með ábyrgð fyrir dómstólunum á eftir. Svo vil ég þakka hv.þm. það, að hann gaf mér vottorð um, að ég væri allra bezti maður, ég veit ekki, hvort ég get gefið honum samskonar vottorð. Ég held nú reyndar, að hann sé ekki slæmur, en ég er bara hræddur um, að honum sé ekki síður en mér hætt við að láta misbrúka sig.

Flm. (Magnús Jónsson) Ég vil ekki metast um það, í hvora n. málið fer, en úr því að frv. um læknahéraðasjóði var vísað til allshn., þá er rétt, að þetta frv. fari þangað líka. Hefi ég ekkert á móti því í sjálfu sér, að málið fari í menntmn., en ég treysti líka allshn. til að afgreiða það sæmilega, og þar sem engin till. hefir komið fram um það, að því verði vísað til menntmn., en hinsvegar virðist eðlilegast, að bæði þessi mál fari til sömu n., þá legg ég til, að því verði vísað til allshn.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Í 1. gr. frv. er svo kveðið á, að reglur þær, sem settar eru í frv. þessu um ávöxtun sjóðanna, gildi aðeins að svo miklu leyti, sem þær koma ekki í bága við hin sérstöku lög um sjóðina eða skipulagsskrár þeirra, því hinum sérstöku lögum um sjóðina er ekki hægt að breyta.

Flm. (Magnús Jónsson) Ég skal ekki fjölyrða um þetta mál. Hefir það legið fyrir 2 síðustu þingum, en dagað þar uppi. En síðan það var flutt hér síðast, hefir þó gerzt það nýtt í málinu, að með l. hefir verið stofnað kirkjuráð. Skortir það mjög fé til allra framkvæmda, og virðist helzt vera hægt að afla þess fjár á þann hátt, sem hér um ræðir. Aftur myndi erfiðara að fá sérstaka fjárveitingu upp í fjárl. Ég vil óska þess, að frv. verði vísað til allshn., eins og frv. um læknishéraðasjóði. Virðist eðlilegt, að þessi mál fylgist að, og getur þá n. athugað þau saman.

Jónas Jónsson Þegar frv. með svipuðu nafni og innihaldi var borið fram í Nd. fyrir 7 árum, þá mætti það mikilli mótspyrnu og ég hygg, að það hafi aldrei komið úr n., því að stj., sem bar það fram, komst að þeirri niðurstöðu, að í því formi, sem málið var þá, mundi það ekki verða sigurvænlegt. Síðan hefir það legið niðri, þangað til óeirðir, sem stafa af nokkuð vaxandi fylgi kommúnista hér í bæ, hafa 2-3 sinnum orðið í sambandi við bæjarstjórnarfundi og leitt til þess, að málið hefir verið tekið upp aftur, en þó að nokkru leyti á nýjum grundvelli. Ég geri ráð fyrir, að þó þetta mál hafi ekki verið tekið ýtarlega fyrir af Framsóknarflokknum, þá séu skoðanir manna þar nokkuð öðruvísi en hjá hinum tveim ræðumönnum, sem hafa talað hér nú. Ég geri ráð fyrir, að Framsóknarfl. vilji styrkja lögregluna í Rvík og vilji hjálpa til þess, að óróaseggir geti ekki hamlað fundum og starfsfriði manna og borgaralegu lífi hér í Rvík og annars staðar. En þó menn geti að þessu leyti verið samþykkir hæstv. ráðh., þá býst ég við, að skilji mjög á um leiðir, um formið. Ég geri ráð fyrir, að það verði hlutverk okkar framsóknarmanna að hafa nokkuð mildari áhrif á báðar hendur í þessu efni, eins og reyndar svo mörgum öðrum. Ég ætla fyrst aðeins að víkja að aðalefni frv. og ætla þá fyrst að taka það fram, að nafnið, sem er á þessari viðbót, verður ekki til þess að auka vinsældir. Fyrir landsmönnum, sem eru utan Rvíkur, stendur það þannig, að uppþot, sem hafa orðið hér nokkrum sinnum upp á siðkastið, séu nokkuð staðbundin við Rvík. Þessi uppþot hafa alltaf stafað af ósamkomulagi milli atvinnurekenda og verkamanna hér í bæ. Engin af þessum uppþotum hafa verið pólitísk, ekki til að kollvarpa þjóðskipulaginu. Þannig er þetta frv. eftir minni hyggju byggt á misskilningi. Það, sem Rvík virðist fyrst og fremst þurfa að gera, er það að styrkja sína eigin lögreglu, svo að hún sé a. m. k. sambærileg við það, sem gerist í öðrum bæjum af svipaðri stærð. Lögregluliðið hér í bæ þyrfti a. m. k. að vera helmingi stærra, þannig að í staðinn fyrir 30 lögregluþjóna yrðu þeir 60. Það er h. u. b. víst, að ef lögregluþjónarnir hefðu verið 60 9. nóv., hefðu þeir klárað sig alveg í uppþotinu, sem þó var það illkynjaðasta, sem fyrir hefir komið hér, af því bæði að kommúnistar reyna alltaf að nota sér slíka atburði til óeirða, og þar að auki var málið illa undirbúið af bæjarstjórninni, með því að hún hafði ekki einu sinni samúð sinna eigin flokksmanna yfirleitt. Það var yfirleitt álitið illt verk, sem meiri hl. bæjarstj. hafði gert. Og það er ómögulegt að neita því, að flokkur sá, sem styður hæstv.dómsmrh., spilaði upp í hendurnar á óróaseggjunum með því fyrst að skapa þetta tilefni, að færa niður kaup þeirra, sem ekki höfðu nema hálfs dags vinnu, í öðru lagi með því að láta hátalara kalla þessar umr. út á torgið, og í þriðja lagi með því, að hv. 1. þm. Reykv. (JakM) hélt hina ósvífnu ádeiluræðu á fátæklinga bæjarins.

Það er tilhæfulaus haugalygi

. Allur bærinn veit það. En menn eru náttúrlega ekki hissa á því, þó hv. þau. vilji ekki kannast við það fyrir þinginu. Þetta er einmitt sá þm., sem átti frekastan þátt í þeim hermdarverkum, sem urðu þá um daginn, vegna þess, sem hann sagði til hinna hungruðu í bænum. En meiri hl. bæjarstjórnar lærði það af reynslunni að halda fundi annarsstaðar en á opnum götum eins og hann gerði þá, og það er hyggilegra fyrir margra hluta sakir. Ég býst við, að fjöldamargir þm. muni kæra sig jafnlítið um að taka málstað kommúnistanna og þeir kæra sig um að taka málstað þeirra manna, sem báru ábyrgðina á því, að þessar æsingar gátu orðið 9. nóv. Það virðist sem þessi framkoma meiri hl. bæjarstj. hafi verið löguð til þess að skapa ófrið, og það varð ekki til þess að auka sæmd meiri hl. bæjarstj. Til þess hafði hún í frammi of mikla ósvífni framan af deginum og of mikið hugleysi síðari hluta dagsins. Það hvorki á né má kenna frv. við ríkislögreglu, heldur á þvert á móti að koma fram í nafni frv., að hér er eingöngu um það að ræða, að ríkið styðji Rvíkurbæ til að efla lögreglulið bæjarins. Því að það kemur vitanlega ekki til mála, að ríkið fari að taka að sér syndir þeirra manna, sem svo gálauslega fara með málefni Rvíkurbæjar og raun bar vitni 9. nóv. síðastl., enda er það kunnugt, að sumir áhugamestu flokksmenn hæstv.dómsmrh. vildu í haust vopna nokkur hundruð manns, og jafnvel nokkur þúsund, að því er mér skildist á hv. 2. landsk.þm., og slíkur liðsdráttur kostar mikla peninga, og er eðlilegast, að sá borgi brúsann, sem ölið kaupir, sem er Rvíkurbær, er hefir verið svo giftulaus að þurfa að hlíta handleiðslu íhaldsins um málefni sín. Landið hefir aðeins einu sinni þurft á her að halda, vorið 1931, þegar íhaldið fór geystu liði hér um götur bæjarins. Þá vorum það við framsóknarmenn, sem urðum fyrir óspektunum, en við sáum þó ekki ástæðu til að taka það hátíðlega og fara að hervæða jafnvel þúsundir manna, þótt þeim rynni í skap, æstustu íhaldsleiðtogunum hér í Rvík. Það er höfuðgalli þessa frv., að frv. er byggt á þeim misskilningi, að ríkið þurfi á slíku herliði mörg hundruð manna að halda, og með tilliti til þess, hvern hug flokkur hæstv.dómsmrh. hefir sýnt löggæzlunni og réttarfarinu í landinu með því að velja hann í dómsmálaráðherrasætið, verður sízt ástæða til þess að fara að heimila stj. ótakmarkaðan liðsdrátt á ríkisins kostnað. Ég álít það heilbrigt og rétt af löggjafarvaldinu, að það hjálpi Rvíkurbæ til að efla bæjarlögregluna sómasamlega, borið saman við lögreglu í jafnstórum bæjum erlendis, en þótt ég líti þannig á, að vel geti komið til mála, að ríkið styðji Rvíkurbæ að þessu leyti, jafnvel svo að nemi í 1/6 af kostnaði bæjarins vegna lögreglunnar, sem væri viðráðanlegt og gæti samsvarað kaupi þessara 10 manna, sem frv. tekur til, kemur þó ekki til mála, að fara að veita neinni ríkisstjórn né neinum öðrum vald til þess þannig, að hafa ótakmarkaðan liðsdrátt á ríkisins kostnað, og myndi enda opna dutlungafullum atvinnurekendum leið til þess þannig fyrst að fremja sín ósvífnu verk og síðan að heimta ríkisábyrgð á framferði sínu. Ég álít, að það eigi að vera rannsóknaratriði, hve mikið á að auka lögregluna hér í Rvík fram yfir hina venjulegu lögreglu, sem nú er. Gæti ég ímyndað mér, að sæmilegt væri að stækka lögregluna um helming, upp í 60 manns, og bæri Rvíkurbær 5/6 kostnaðar, en ríkið 1/6 kostnaðar, sem mundi gefa bænum nægilegt aðhald til þess að hafa viðbótarkostnaðinn ekki meiri en nauðsynlegt væri, en ef svo skyldi vilja til einhvern tíma, að fleiri manna þyrfti við, er hægurinn á fyrir hverja ríkisstj. sem er að gefa út bráðabirgðalög um slíka nauðsýnlega aukningu á lögreglunni. Ég álít, að það hafi verið skaði, að stj. skyldi ekki gera þetta nú, því að þótt þetta e. t. v. sé ekki fjárhagsspursmál, er hér þó um réttarfarsspursmál að ræða, sem getur verið hættulegt fyrir stj. í þessu efni. Ef einhver stj. undir slíkum kringumstæðum eykur lögregluna langt fram yfir það normala, hefir Alþingi í höndum sér að láta hverja slíka stj. standa reikningsskap af gerðum sínum. Þeir, sem standa að þessu frv., mega búast við því, að erfitt verði að fá miðflokk eins og Framsfl. til þess að ganga inn á að heimila stj. að hafa ótakmarkaðan liðsdrátt á kostnað ríkisins, sem jafnvel getur orðið ár eftir ár, og ef þeim er alvara að leysa þetta mál á skynsamlegan hátt, eiga þeir að fallast á, að lögreglan hér í Rvík sé aukin, því að þá geta þeir verið vissir um samvinnu við marga úr Framsfl., ef ekki alla þm. flokksins. Því lengra hinsvegar sem gengið verður í þá átt að heimta ótakmarkaðan her og ótakmarkaða eyðslu vegna þessa hers, sem jafnframt mundi leiða til fjölgandi uppþota og óeirða, því meiri verður einnig mótstaðan á móti þessu frv. Spái ég því, að erfitt verði að halda þessu máli til streitu, ef hinar vinnandi stéttir í sveitum og bæjum landsins fylkja sér á móti málinu. Er hyggilegast að fara ekki lengra en svo, að fólkið í landinu, sem ber hita og þunga dagsins, sannfærist um það, að hér sé öllu í hóf stillt og aðeins svo að gert sem nauðsynlegt er að gera. Ég vil gera nokkrar aths. út af ræðu hv. 2. landsk.þm., sem rakti hér nokkuð gang málanna 9. nóv. síðastl. Býst ég ekki við, að það verði gróði fyrir hv.þm. né flokk hans að ráðast á lögreglu bæjarins út af atburðum þessa dags. Fólk hafði safnazt saman svo þúsundum skipti til að hlusta á bæjarstjórnarumr., sem íhaldsmenn höfðu verið svo óhyggnir að láta varpa með hátölurum út á götu. Var mikill æsingur í mönnum vegna kauplækkunar bæjarstj., og þó ekkert síður vegna liðsdráttar og æsinga kommúnista, sem notuðu óspart þessa óhyggilegu kauplækkun íhaldsmeirihl. í bæjarstj. til þess að æsa fólkið upp. Varð þetta allt til þess að draga hina mörgu, rólegu og skynsömu verkamenn þessa bæjar út í æsingarnar, og þegar upphlaupsmennirnir ætluðu að ráðast á bæjarfulltrúana og meina þeim að komast burt, skarst lögreglan í leikinn, og geri ég ekki ráð fyrir, að það sé hyggilegt að áfellast lögregluna fyrir það. Lögreglan gat ekki annað gert, fremur en her gefur upp land og þjóð fyrr en hann er sigraður. Og hinni fámennu lögreglu hér tókst að bjarga bæjarfulltrúunum gegnum æsingahringinn. Lögreglan mátti ekki að því spyrja, hvort málstaður íhaldsmeirihl. í bæjarstj. var vondur eða góður. Lögreglan gat ekki yfirgefið bæjarfulltrúana, enda þótt hún fordæmdi málstað þeirra. Lögreglunni bar að vernda bæjarfulltrúana, úr því að þeir þurftu á vernd hennar að halda, og það var ekki lögreglunnar að skera úr því, hvort málstaður þeirra væri góður eða vondur út frá siðferðilegu sjónarmiði. Það er kjósendanna að segja bæjarfulltrúunum sína meiningu í því efni, þegar kosningar verða næst. Að lögreglan hefði átt að, bjarga sínu eigin skinni og láta óspektirnar ganga út yfir bæjarfulltrúana er ekki frambærileg ástæða, enda veit ég ekki, hvort hv. 2. landsk.þm. hefir átt við það. Ég vil í þessu sambandi benda á það, að í þrönginni kringum templarahúsið, sem skipti þúsundum, var a. m. k. helmingurinn vinir og flokksbræður íhaldsmeirihl. í bæjarstj., og hefði ekki verið til mikils ætlazt, þótt að einhver af þessum fjölda stillti til friðar í þrönginni, en svo virðist sem ekki einn maður hafi haft manndóm í sér til að styðja lögregluna í því að vernda bæjarfulltrúa íhaldsins og sýnir það með fleiru, hve málstaður íhaldsmeirihl. í bæjarstj. 9. nóv. almennt var fordæmdur hér í bænum. Ég vil þá aftur víkja nokkrum orðum að stj., sem ber þetta frv. fram, og vil ég þá fyrst benda á það, að í nálægum löndum er fengin glögg reynsla í þessum efnum. Fyrir nokkrum misserum kom þannig fyrir atvik í norðurhéruðum Svíþjóðar, sem getur verið gott að hafa í huga í sambandi við þetta mál. Það stóð þarna yfir verkfall, og landshöfðinginn kallaði til hermenn til aðstoðar. Varð þetta til þess, að í róstum lenti milli hermanna og verkamanna; gripu hermennirnir til byssunnar og skutu á verkamennina, og féllu nokkrir verkamenn dauðir til jarðar fyrir skotum þeirra. Þetta atvik hafði þau áhrif í Svíþjóð, er mér óhætt að segja, að allir flokkar þar í landi eru sammála um það, að slíkt megi ekki koma fyrir aftur. Sænska þjóðin lítur svo á, að ekki komi til mála að fara svo að verkamönnunum, og þessi niðurstaða Svía ætti að gera okkur enn varkárari í þessum efnum. Áður hafði ekki komið til slíkra átaka í Svíþjóð, enda gripu þessir atburðir djúpt inn í lífsskoðanir og stefnur borgaranna. Hermennirnir höfðu ekkert illt í hyggju, en þeim var skipað að skjóta á verkamennina og gerðu það, og eflaust óhapp að sumu leyti, hvernig fór. Samt er þetta almennt fordæmt í Svíþjóð, en hershöfðinginn, sem gaf hermönnunum þessa skipun, var kallaður morðingi í aðalblaði verkamanna. Ritstjórinn var lögsóttur fyrir meiðyrði. Hann fékk dóm, sem dómsmálastjórnin treystist ekki til að framkvæma, og nú er þessi ritstjóri kirkjumálaráðherra í landinu. - Hvílík fásinna það er, ef Alþingi heldur, að hægt sé að vopna t. d. 600 menn og leggja kostnaðinn af því á alþjóð manna, sést einmitt bezt á þessu, að þjóðirnar, sem hafa herinn, þora ekki að beita honum. af því að slíkt líðst ekki, að verkamenn séu skotnir niður eins og veiðidýr. Þótt ekki sé sagt í frv., að vopna eigi ríkislögregluna með byssum, þarf enginn að ætla, að lögreglan verði látin óvopnuð, og ég óska ekki eftir þeim degi, er stjórnin lætur vopnað lið, t. d. 1000 menn, ráðast að þeim 1000 sjómönnum, sem skapa verðmætin, sem þessi bær lifir af, til þess að berja þá niður, enda býst ég ekki við, að sjómennirnir gefi tilefni til þess, að auðurinn, sem þeir skapa, verði notaður á þennan hátt. Ég vil að lokum mótmæla því, að frv. verði vísað til fjhn. Frv. er eðlilegt framhald af ríkislögreglufrv. Jóns Magnússonar og á eftir eðli sínu að fara til allshn. eins og það frv. Og ég tel það a. m. k. hæpið fyrir stj. að halda því fram, að hér sé fyrst og fremst um fjármál að ræða. Ég geri það því að till. minni, að málinu verði vísað til allshn., því að ég dreg ekki í efa, að málið verði látið ganga til 2. umr. og áfram. Það er í frv. viss kjarni, sem ég býst við, að allir séu sammála um, þótt búa þurfi hann öðrum umbúðum en stj. hefir gert.

Jón Baldvinsson Ég gat þess í fyrstu ræðu minni, að mér þætti ótrúlegt, að frv. væri flutt af allri stj. og færði þar til nokkur ummæli, sem hæstv. núverandi forsrh. lét falla á þingi 1925, þegar samskonar mál var til umræðu. Nú segir hæstv.dómsmrh., að frv. sé flutt af stj., og eina skýringin hlýtur því að vera sú, að frv. sé flutt af meiri hl. stj., en hæstv.forsrh. sé ekki með í því að flytja frv. Ég ræð þetta af orðum núv. forsrh. 1925, og jafnframt af orðum þess, sem nú er eitt traustasta reipi samsteypustjórnarinnar, m. a. sökum frændsemi og vináttu við hæstv.forsrh., hv.þm. Str. Orð hans féllu á þá leið 1925, að ótrúlegt er, að sú stjórn, sem hann styður, beri þetta frv. fram. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, vitna í fáeinar setningar úr ræðum hans þá. Hann segir m. a. svo (Alþt. 1925, C. bls. 662-664): „Málið er þegar orðið mikið æsingamál, og þó er aðeins um byrjun að ræða. Af henni verður það þegar ráðið, að úr getur orðið eitthvert mesta æsingamál, sem hafizt hefir á landi hér. Það getur orðið upphaf nýrrar Sturlungaaldar á Íslandi. Og það er sjálf landsstjórnin, sem viðinn ber á bálköstinn. Æsingaeldurinn logar þegar dátt í kaupstöðunum. Fundarsamþykktir um málið drífur að úr öllum áttum. Fyrir eru í kaupstöðunum harðandstæðir pólitískir flokkar. Er síst bætandi á þann eld, sem er í milli“. Þetta á alveg eins við nú, er fundarsamþykktir til mótmæla gegn ríkislögreglunni drífa að úr öllum áttum. Hann segir líka: „Þeir (verkamenn og sjómenn) telja, að þetta lið eigi að verða einskonar pólitískur lífvörður íhaldsins. Þykir mér ekki ólíklegt, að þeir geti hengt hatt sinn á einhver ógætileg ummæli af íhaldsmanna hálfu í þá átt, því að slík ummæli hefi ég einnig heyrt úr þeirri átt. Er ekki að undra þótt blóðið hitni, er menn gera sér slíkar hugmyndir. Á þessum grundvelli er málið rætt, og verður. Áfram mun stefna eins og nú horfir. Getur engum dulizt, hvað nú er framundan. Og það er landsstjórnin sjálf, sem viðinn ber á bálköstinn“. Þessar sömu ástæður eru enn fyrir hendi, og þykist ég því vita, að hv.þm. Str. haldi þessa sömu ræðu aftur nú á þinginu í þessu máli. Og enn kvað hann: „Hér er pólitískri stjórn gefið alveg ótakmarkað vald til að velja svo háa eða lága tölu manna, sem henni gott þykir í þetta lið, og vopna það með þeim tækjum, sem henni gott þykir. Það liggur í augum uppi, að ekkert er því til fyrirstöðu, að slíku pólitísku, vopnuðu úrvalsliði getur hin pólitíska stjórn beitt, eftir því sem henni gott þykir og öldungis eins og henni býður við að horfa. Allar dyr eru opnar fyrir landsstjórnina að misbeita þessu liði gegn borgurum og stjórnarskipun landsins“. Þessi ummæli hæstv.forsrh. og hv.þm. Str. bera vitni um það, að varla er mögulegt, að hæstv.forsrh. sé meðsekur í flutningi eða tilbúningi þessa frv. Því eru sterkar líkur til þess, að það sé gerræði Sjálfstfl. í stj., sem veldur því, að frv. er fram borið. Þó gæti hugsast, að frv. væri borið fram af meiri hl. stj., þ. e. hæstv.dómsmrh. og þeim ráðh., sem ekki hefir látið skoðun sína um þetta mál í ljós áður, hæstv.atvmrh. Það kom fram játning um það hjá hæstv.dómsmrh., að þessi bjargráðaráðstöfun, varalögreglan, væri búin að kosta ríkissjóð yfir 90 þús. kr., án nokkurrar heimildar.

Hvað sagði hæstv. fjmrh.?

. Ja, ég veit ekki, hversu uppivöðslusamir sjálfstæðismenn eru í ríkisstj., en helzt er svo að sjá, að þeir geti leyft sér þar hvaða ósóma sem er. Annars mun hæstv. fjmrh. hafa verið fjarverandi öðru hvoru, en hvernig sem um það er, hefir hæstv.dómsmrh. komizt í ríkissjóðinn á einhvern dularfullan hátt og varið því, sem hann náði þaðan, í þetta uppbyggilega fyrirtæki. Hæstv. dómsmrh. sagði, að það væri undir mér og mínum flokksmönnum komið, hversu mannmargur þessi her íhaldsins yrði. Ég vil svara honum því, að ég tel ekki nema eðlilegt, ef þessar ráðstafanir verða að lögum, að þá búist hinar vinnandi stéttir í landinu til varnar, og afleiðingarnar af hvorutveggja hvíla á herðum þeirra, sem bera fram þetta frv. og samþ. það. En ég vil vænta þess, að til slíks komi ekki, heldur skeri Alþingi þennan óburð niður - helzt þegar við þessa umr. Ég vil nota tækifærið til að beina þeirri fyrirspurn til hæstv.dómsmrh., hversu margir menn séu í varalögreglunni nú, hvort þeir séu 100, 150 eða 200. Ef eitthvað af þessum tölum skyldi standa heima, vill hann þá segja mér, hvort hann telur þessa tíma þeim mun hættulegri en næstu ár, að hann áliti, að 10 manna fast lið dugi eftirleiðis? Mér fannst það undarlegt af hæstv. ráðh. að bera sig saman við Stauning, þar sem það er á allra vitorði, að Stauning hefir barizt fyrir því að leggja niður danska herinn, en þessi hæstv. ráðh. er að burðast við að stofna her í herlausu og vopnlausu landi.

Jón Baldvinsson Hæstv. dómsmrh. þóttist hafa farið svo illa með mig, að ekki stæði steinn yfir steini eftir af því, sem ég hefði sagt. Læt ég hv.þdm. um það að dæma, hversu veigamikil rök hæstv. ráðh. voru. Þeir sem kunnugir eru hæstv. ráðh., vita, að það er allajafna pex, útúrsnúningar og hártoganir á einstökum orðum, sem hæstv. ráðh. leggur í ræður sínar. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði rangfært orð 3. gr. frv., en ég skal segja hæstv. ráðh. það, að minn skilningur á orðum þessarar gr. er í fullu samræmi við það, sem færustu lögfræðingar leggja í orðalagið á þessari gr. Þar er aðeins um lævíslegt orðalag að ræða, til þess að stj. geti gripið til ríkislögreglunnar í hvert skipti, sem atvinnudeilur verða.

Til þess að berja á verkalýðnum!

. Já, einmitt til þess að berja á verkalýðnum. Efast ég ekki um, að hæstv.dómsmrh. mundi nota lögregluna á þennan hátt, ekki af mannvonzku, því að hæstv. ráðh. er allra bezti maður í eðli sínu, heldur af því, að hæstv. ráðh. lætur brúka sig til alls fjandans. Hæstv. ráðh. svaraði mér engu um það, með hvaða heimild stj. hefði eytt tugum þúsunda úr ríkissjóði til ríkislögreglunnar, enda hafði stj. enga heimild til slíkrar fjáreyðslu, þótt verið geti að vísu, að stj. fái samþykki þingsins á þessu nú eftir á. En hvað nemur það miklu, sem stj. hefir eytt ólöglega til ríkislögreglunnar. Mér er sagt, að forsrh. hafi upplýst það í Nd., að eyðslan vegna ríkislögreglunnar hafi verið 52 þús. kr. til 1. jan. og 94 þús. kr. til 1. marz. Auk þessa hafa svo farið fram stórfelldar breyt. á gömlu símastöðinni vegna ríkislögreglunnar, sem ekki verða undir 20-30 þús. kr. Á nokkrum mánuðum hefir kostnaðurinn vegna ríkislögreglunnar þannig stigið hátt á annað hundrað þús. kr. Hvað mun þá síðar, þegar búið er að lögfesta ríkislögregluna? Þessi lögregla hlýtur að kosta mörg hundruð þúsunda á einu ári eftir því að dæma, sem komið er. Margt mætti gera þarflegra við það fé. Með því mætti draga mikið úr atvinnuleysinu og þá um leið þessari ófriðarhættu, sem menn óttast svo mjög, og er af því, að nú ganga menn þúsundum saman og hafa ekkert að gera. Með þessum 400 þús. mætti draga úr þessari hættu, ef þeim væri varið til að láta menn fá vinnu í staðinn fyrir að verja þeim til að halda úti vopnuðu liði til að auka þá hættu, sem þeir þykjast vilja draga úr. Hæstv. ráðh. vék að því, að það væri á valdi mínu og annara, sem móti þessu frv. stæðu, hversu fjölmenn þessi lögregla yrði, þ. e. a. s. ef við vildum ganga í lið með þeim að útbúa þennan her, þá mundi hann draga úr því. Ég hefi gefið hæstv. ráðh. það í skyn hálft í hvoru, að ég væri ekki alveg frá því að samþ. þessa 10 manna lögreglu, sem ræðir um í 1. gr. frv., ef það verður þá bundið fast, að stj. hafi ekki heimild til að bæta við eftir því sem henni sýnist. Ég vil taka það til athugunar, hvort ég geti ekki til samkomulags gengið inn á þetta, ef það gæti svo orðið til þess að draga úr þessu herbákni, sem hér á að koma upp og komast hjá þessari ófriðarbliku, sem stj. er nú að ýta undir með stofnun þessa liðs. Ég vil vinna þetta fyrir friðinn, því að friðurinn þykir mér góður. Ég hefi aldrei viljað stofna til þessa ófriðar. Ég var á móti lögreglufrv. 1925, af því að það var ófriðarfrv., og af sömu ástæðum er ég líka á móti þessu. Hann sagði, að ég hefði hótað að búa út lið á móti þessari lögreglu, og það er satt. Verkalýðsfélögin munu ekki horfa þegjandi á það, að stofnuð sé vopnuð lögregla, sem á að setja til höfuðs þeim. Þau munu búast til varnar. Þetta var engin hótun, ég var þar aðeins að skýra frá staðreyndum. Hæstv. ráðh. fór að vitna til aðgerða jafnaðarmanna erlendis. Það hefði hann ekki átt að gera, því að hann fer svo flatt á því. Hvað er eitt af stærstu málum Stauningsstjórnarinnar? Veit hæstv. ráðh. það?

O-já-já

. Þá hefir hann sagt rangt frá. Hún hefir viljað minnka herinn úr 20 þús. niður í 7 þús. Þarna er stefnt í aðra átt en hæstv. ráðh. vill gera hér. Hann vill hér, þar sem enginn her er, fá fyrst 10 manna her, sem má síðan fjölga, eftir því sem stj. telur sig þurfa á hverjum tíma. Sama er að segja um Branting. Hann var einlægur friðarvinur og gerði allt, sem hann gat til að draga úr her í Svíþjóð. Svo kemur hæstv. ráðherra hnakkakertur og ber sig saman við þessa menn, sem vildu draga sem mest úr hernum, hann, sem vill nú fara að stofna her, sem má verða eins fjölmennur og stjórninni þykir þurfa. Hæstv. ráðh. sagði, að það hefði ekki verið hægt að taka neinn fastan út af þeim mótmælum, sem komið var með gegn þingrofinu 1931. En það hefði ekki verið hann, sem hefði þá átt að ákveða það, heldur þáverandi dómsmrh., núverandi hv. 5. landsk. Hann átti þá að ákveða, hvað væri löglegt og hvað ólöglegt. Og hann sagði hér áðan, að aldrei hefði þurft að taka í taumana af öflugri lögreglu nema þá, þegar þessi „Reykjavíkurskríll“, sem stundum hefir verið nefndur svo, óð hér um göturnar. Hv. 5. landsk. lét það þannig ekki lengi bíða hér að koma með yfirlýsingu, sem sannaði þau orð mín, að pólitískir ráðherrar mundu misbeita lögreglunni til að taka fasta pólitíska andstæðinga sína. Og þótt hæstv. ráðh. vildi kannske ekki nota lögregluna þannig, þá væri hætt við, að einhverjir harðsvíraðir flokksmenn hans heimtuðu, að henni væri beitt á sama hátt og hv. 5. landsk. gaf í skyn, að gert mundi hafa verið vorið 1931, nefnilega til að klekkja á pólitískum andstæðingum sínum. Þá vil ég beina einni fyrirspurn til hæstv. ráð. Mér er sagt, að „generölum“ varalögreglunnar og fjölda af civilklæddum varalögreglumönnum sé dreift hér víðsvegar í hóp áheyrenda. Til hvers er þetta gert? Það er að líkindum til þess, að þeir geti heyrt lagaskýringar hæstv. ráðh., svo að þeir viti, hvernig þeir eiga að haga sér, þegar þeir eru komnir í starfið fyrir fullt og allt. Eða kannske þeir séu sendir hingað til að ógna þm. Það er þá ekki óþekkt fyrirbrigði hjá fascistum og íhaldsflokkum. Þá hafa orðið nokkrar umr. um bæjarstjórnarfundinn 9. nóv. milli hv. 5. landsk. og hv. 1. þm. Reykv. Ég þarf ekki að bæta við það, sem ég sagði áðan, að framkoma bæjarstj. Rvíkur hefði verið fordæmd af öllum bæjarbúum nema meiri hl. bæjarstjórnar. Þetta veit hv. 1. þm. Reykv., að er satt, og þarf því ekki til sönnunar annað en benda á, að jafnvel „Morgunblaðið“ var með snuprur til bæjarstj. fyrir þetta.

Þetta eru tilhæfulaus ósannindi

. Ég hefi ekki blaðið hér.

Nei, ætli hann eigi gott með að ná í það

, en það væri auðvelt að finna þetta þar, ef íhaldsmenn eru þá ekki búnir að brenna allt upplagið. Svo veit ég líka af viðtali við marga af íhaldsmönnum hér í bæ, að þetta var alstaðar fordæmt.

Þetta er tilhæfulaus lygi frá upphafi til enda. - Forseti hringir

. En ég verð að segja það íhaldssamasta þingmanninum, Pétri Halldórssyni, til hróss, að hann stóð við þau orð, sem hann mælti í lok þessa fundar, og þegar hann kom út úr „hættunni“, stóð hann við þau, að kaupið skyldi haldast óbreytt.

Þetta er allt saman rangfærsla

. Þetta er rétt, því að sama kvöld lýsti Pétur Halldórsson því yfir f. h. meiri hl. bæjarstj., að kaupið yrði óbreytt og vinnan skyldi haldast áfram. Hv. 5. landsk. var að hæla lögreglunni fyrir starf hennar 9. nóv. Ég hefi ekki áfellst lögregluna, heldur stjórn hennar, því að þessar barsmíðar urðu eingöngu vegna þess, hve ógætilega lögreglunni var beitt. Það var ekki nema eðlilegt, að barsmíðar yrðu, þegar henni var sagt að ráðast á mannþyrpinguna, sem var þá orðin talsvert æst. Þetta var allt þeim að kenna, sem stjórnuðu lögreglunni, því að þegar henni var skipað að ganga í flokkinn, þá hlaut það að valda ryskingum og ekki nema eðlilegt, að lögreglan hlyti meiðsli, svo fámenn sem hún var, borið saman við mannfjöldann, sem hún átti í höggi við. Mér þykir vænt um, að hv. 5. landsk. er mér sammála um það, að frv. eigi að ganga til allshn. Þar á það heima, enda hefi ég gert það að till. minni, að því verði vísað þangað, ef það kemst svo langt, að því verði vísað til n., en réttustu meðferðina á því teldi ég, að það væri fellt nú þegar við þessa umr.

Jón Auðunn Jónsson Í 2. gr. frv. er svo ákveðið, að leita skuli úrskurðar fjmrh. í hvert sinn, er kaupa skuli verðbréf eða skuldabréf fyrir einstaka sjóði. Setjum nú svo, að nú þurfi að kaupa fyrir t. d. 100 kr., þá þarf eftir þessu úrskurð ráðh. um það, hvort kaupa skuli þetta bréf í Landsbankanum eða Búnaðarbankanum. Þetta nær bersýnilega engri átt. Þá er talið óleyfilegt, að sjóður kaupi verðbréf með öðru verði en venjulegu markaðsverði, en að öðru leyti er stjórnanda hvers sjóðs skylt að ná sem hagkvæmustum kaupum fyrir sjóðinn. Verður ekki séð, hvernig þetta á að samrímast. Hv. 1. flm. var að tala um, að Sjálfstfl. hefði ráðstafað opinberum sjóðum óleyfilega.  Að svo mæltu vil ég endurtaka till. mína um það, að máli þessu verði að lokinni umr. vísað til fjhn.