Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. ríkisreikningurinn fyrir árið 1955 er nýlega orðinn að lögum. Hann gekk sína lögmæltu braut hér á hv. Alþ., í gegnum þrjár umr. í hvorri þingdeild, og jafnframt var hann athugaður í fjhn. beggja deilda. Þar með er Alþ. búið að samþ. umframgreiðslur ársins 1955 í raun og veru. Afgreiðsla fjáraukalaga fyrir árið 1955, sem hér liggja fyrir í frumvarpsformi, svo sem er venjulegt, er þess vegna í sjálfu sér ekki til þess að taka afstöðu til umframgreiðslna, heldur til þess að ganga frá skýrslu yfir aukafjárveitingar og fullnægja fyrirmælum stjórnarskrár, sem gerir ráð fyrir fjáraukalögum. Fjvn. athugaði fjáraukalagafrv. sem slíka skýrslu, bar það ýtarlega saman við reikninginn til þess að sannprófa, að tölur þess væru rétt teknar upp úr reikningnum og frv. sett upp í sama formi og verið hefur að undanförnu, en það má telja nauðsynlegt, vegna þess að þá getur samanburður á milli ára átt sér stað. Nefndin fann við þessa athugun eina villu, sem veldur ósamræmi milli frv. og reikningsins. í stað útgjaldaaukningarinnar allrar á 13. gr. D. miðað við fjárl., er aðeins tekinn inn á frv. munurinn á aukningu tekna og gjalda 13. gr. D, og þetta er í ósamræmi við frv. að öðru leyti. Þetta leggur n. til, svo sem sjálfsagt er, að leiðrétt verði, og um leið þarf að leiðrétta heildartölu 1. gr. frv. Brtt. eru fram settar í nál. á þskj. 411. Það er fyrst: Fyrir „kr. 100.413.935.90“ í 1. gr. komi: kr. 103.803.375.65. Og önnur till.: Fyrir „kr. 2.163.543.62 í 2. gr. (13. gr. D) komi: kr. 5.552.983.37. Að öðru leyti leggur n. einróma til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Saga þessa frv. til fjáraukalaga fyrir 1955 er nú að því leyti með sérstökum hætti, að fyrst var frv. hækkað, frá því að það var lagt hér fram í þinginu og þangað til það var tekið til umr., um tæpar 8 millj. kr. Og nú í annað sinn leggur hv. fjvn. til að hækka frv. um rúmar 3 millj. kr. frá því, sem þá var komið. En þó að þetta sé hvort tveggja leiðrétting til bóta á frv., eins og það kom upphaflega, þá tel ég ekki, að þar með sé frv. komið í það horf, sem það ætti að vera, því að inn á það vantar frá mínu sjónarmiði nálega 20 millj. kr. til viðbótar. Það er þá í fyrsta lagi skv. ríkisreikningnum á bls. 14, sem eru „aðrar eignahreyfingar landssímans“. Eignahreyfingar landssímans ofarlega á þeirri sömu bls., rúmar 10 millj., 10 millj. 784 þús., eru teknar inn í 20. gr. og gert rétt upp, en hinn hlutinn, sem er rúml. 10 millj. kr., framkvæmdir gerðar fyrir lánsfé og eigin fé landssímans, eru ekki teknar inn á 20. gr. og ekki inn á fjáraukalagafrv., eins og ég tel að eigi að vera. Það er þarna fært til málsbóta í þessu efni, að það sé eigið fé landssímans, sem þarna hafi verið um að ræða og framkvæmt hafi verið fyrir, og það er að miklu leyti rétt. En það breytir frá mínu sjónarmiði engu, því að þær eignir, sem ríkisstofnanir hafa safnað, eru að því leyti til engu rétthærri, en tekjur sömu stofnana og eiga að sjálfsögðu að koma annaðhvort á fjárl. eða á fjáraukalög. Önnur upphæð er á 20. gr., að þar er ekki tekið inn á frv. nema 23 millj. af tæpum 35 millj., sem er mismunur á fjárl. og ríkisreikningi og ég tel að, svo að segja allt eigi að koma inn á fjáraukalög. Það eru þar að vísu tvær upphæðir frekar smáar, sem gætu dregizt frá, sem eru eignarinnstæður og fyrirframgreiðslur, 777 þús., og fé, sem áður hefur verið fært til gjalda á ríkisreikningi, um 500 þús. Nú hefur hv. fjvn. ekki athugað þetta eða ekki þá orðið sammála um að taka þessar upphæðir inn á fjáraukalagafrv., og ætla ég ekki að fara að flytja brtt. um það. Ég tel sjálfsagt og mæli með því, að frv. fari eins og það er til 3 umr., en þætti æskilegt, að hv. fjvn, tæki þetta til athugunar fyrir þá umr. Ég skal taka það fram, að það er náttúrlega hárrétt hjá hv. frsm. fjvn., að hér er ekki um neitt fjárhagslegt atriði að ræða, vegna þess að ríkisreikningurinn er auðvitað aðalatriðið. Hann er búið að samþykkja og þar með allar greiðslur, og þær greiðslur, sem hér er um að ræða og ég hef minnzt á, eru ekki gerðar neinar athugasemdir við, og þess vegna eru þessi atriði, sem hér um ræðir, eins og fjáraukalög yfirleitt í heild sinni formsmál svo að segja eingöngu. En úr því að verið er með fjáraukalög og ætlazt til þess, að inn á þau séu tekin öll gjöld, sem hafa verið greidd, hvort sem það er í eignahreyfingum eða í framkvæmdum á rekstrarreikningi ríkisins, þá tel ég rétt, að fjáraukalögin séu afgreidd svo rétt sem verða má, enda þótt það hafi ekki neina fjárhagslega þýðingu, vegna þess að hér er um fjármuni að ræða, sem búið er að borga út fyrir löngu og ekki verður neitt aftur tekið með.



Herra forseti. Það er auðvitað hárrétt, sem hv. þm. A-Húnv. sagði, að það er skylt, að fjáraukalög séu rétt, þótt í raun og veru séu þau bara skýrsla, en hafi ekki verulegt gildi annað, þar sem ríkisreikningurinn ber með sér umframgreiðslurnar og með afgreiðslu hans eru heimildirnar veittar. Um það erum við sammála. Skýrslan á að vera rétt, og sérstaklega er æskilegt, að myndaðar séu fastar reglur um það, hvernig hún er upp sett. Og fjáraukalagafrv. núna, með þeirri leiðréttingu, sem fjvn. leggur til að á frv. sé gerð, er í samræmi við uppsetningu fjáraukalaga á undanförnum árum. Nú má alltaf deila um ýmis atriði á reikningunum, hvort þau eigi að takast inn á fjáraukalög, t.d. eins og það, sem snertir eignahreyfingu hjá landssímanum. Enn fremur er 20. gr. samsafn af ýmsum hlutum, sem deila má um, hvort eigi að vera á fjáraukalögum eða ekki. Þar eru fyrirframgreiðslur, þar eru lán, þar eru afborganir, þar er geymslufé í sjóði o.s.frv. Ég álít, að það hefði verið mjög æskilegt t.d., að yfirskoðunarmenn ríkisreikninga settu reglur um það, hvernig fjáraukalögin skyldu upp byggð, að því leyti sem það liggur ekki ljóst fyrir og getur verið umdeilanlegt. En í þetta sinn eru fjáraukalögin í sama stíl og þau hafa verið að undanförnu, og fjvn. taldi rétt að gera ekki röskun á forminu, því að grundvallaratriðið er það um gildi fjáraukalaga, eins og þau eru orðin nú, að þau séu sambærileg frá ári til árs og gefi hugmynd um breytingar, sem verða á umframeyðslu frá ári til árs. Það er auðvitað sjálfsagt, að við fjvn.-menn ræðum við hv. yfirskoðandann á milli 2. og 3. umr. og tökum til athugunar, hvort okkur getur ekki komið saman um till. í þessu efni eða láta frv. vera í því formi, sem það hefur verið.



Herra forseti. Enda þótt hér sé um að ræða deiluatriði, sem varðar um 20 millj. kr., hvort eigi að vera á fjáraukalögum eða ekki, þá er þetta, eins og ég tók fram áðan, formsmál og ekki annað. En ég tel eigi að síður, úr því að verið er með fjáraukalög á annað borð, að þá sé rétt að taka inn á þau öll útgjöld, alveg eins þó að þau fari til framkvæmda og þó að það sé fyrir eigið fé, eins og t.d. hjá landssímanum, og hefur verið svo áður. Varðandi aðstöðu okkar yfirskoðunarmanna vil ég taka það fram, sem sjálfsagt allir yngri þm. ekki vita, að það var lengi svo, að yfirskoðunarmenn sömdu fjáraukalögin, og þá voru þau samin mjög nákvæmlega, þannig að það var tekinn hver einn og einasti liður inn í fjáraukalög á hverri grein og allar umframgreiðslur teknar þar með. Nú eru nokkur ár síðan yfirskoðunarmenn hættu þessu og lögðu til í sínum athugasemdum, að það yrði leitað aukafjárveitingar, og síðan hefur fjáraukalagafrv. verið sem skrifstofuverk samið af fjmrn. og með þeim hætti, að það eru teknar bara niðurstöðutölur á hverri grein. Um það hefur aldrei verið, að ég hygg, neinn ágreiningur varðandi þær upphæðir, sem eru á rekstrarreikningi ríkisins, en hitt, sem hér greinir á um, varðar framkvæmdir bæði hjá landssímanum og samkvæmt 20. gr., sem ég tel að eigi að vera á fjáraukalögum, enda þótt það hafi ekki verið tekið inn þar enn. Hins vegar get ég endurtekið það, að þetta er mál, sem hefur ekki mikla þýðingu að þræta um, vegna þess að það hefur enga fjárhagslega þýðingu, en er formsmál eingöngu. En réttast er, úr því að bundið er við að setja fjáraukalög á hverju þingi, að það sé þá gert í fullu samræmi frá ári til árs, eins og hv. frsm. viðurkenndi alveg hreinlega.



Herra forseti. Við fyrri umr, gerði ég grein fyrir afstöðu minni til þessa máls, og í samræmi við það, sem ég þá sagði, greiði ég ekki atkv.



Herra forseti. Af því að fundartíminn er nú búinn, skal ég vera mjög stuttorður um þetta, enda skýrir grg. málið. Við flm. höfum skrifað samgmrn. út af þessu og málið hafði verið rætt í samvinnunefnd samgöngumála og hún orðið sammála um, að heppilegra væri að flytja þessa till. Ég vil gera að till. minni, að málinu verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Það hefur oft verið um það kvartað af hálfu stjórnarvalda landsins, að umr. um efnahagsmál á almennum vettvangi, í blöðum, á mannfundum o.s.frv. væru ekki svo málefnalegar sem skyldi og torveldi slíkt skynsamlega lausn þessara mála. Án efa má þetta oft til sanns vegar færa. En hitt ber að hafa hugfast í þessu efni, að grundvöllur þess, að almenningur geti áttað sig á þessum málefnum, hlýtur alltaf að vera sá, að sem víðtækastar upplýsingar um hina einstöku þætti þessara mála séu fyrir hendi hverju sinni, en því hefur mjög verið ábótavant hér hjá okkur, að svo sé. Á þessu þingi hafa af okkur sjálfstæðismönnum verið fluttar nokkrar till., sem miðað hafa að því að bæta nokkuð úr sumum verstu annmörkunum, sem hér er um að ræða. Má þar nefna till., sem flutt var af hv. 1. þm, Reykv. um skýrslugerð um niðurgreiðslur úr ríkissjóði. Sú till. hefur nú fengið fullnægjandi afgreiðslu. Fyrr á þessu þingi hef ég einnig flutt till. um athugun á vísitöluútreikningi og vísitölufyrirkomulagi, en sú till. hefur ekki enn þá verið afgreidd frá þeirri hv. þn., sem hana fékk til meðferðar, hvað sem því veldur. Þriðja till. af þessu tagi er svo sú, sem hér liggur fyrir um skýrslusöfnun um gjaldeyris- afkomu. Í þáltill. er gert ráð fyrir, að þessi skýrslusöfnun verði þríþætt: í fyrsta lagi skýrslur um gjaldeyrisaðstöðu bankanna á hverjum tíma, sundurliðaða eftir helztu tegundum gjaldeyris, í öðru lagi skýrslusöfnun um erlendar skuldir og breytingar, sem á þeim hafa orðið, og svo í þriðja lagi skýrslusöfnun um birgðir útflutningsafurða annars vegar og innfluttrar vöru. Hvað fyrsta atriðið snertir, skýrslur um gjaldeyrisaðstöðu bankanna, þá er þar aðeins um að ræða þá einu breytingu frá því, sem nú er, að gert er ráð fyrir því, að skýrslurnar séu oftar birtar, en nú er gert. Landsbanki Íslands hefur birt skýrslur um þetta efni eftir hver áramót að undanförnu, en hér er lagt til, að þessar skýrslur verði birtar ársfjórðungslega. Þar er aðeins um það að ræða að birta skýrslur, sem þegar mun vera safnað. Hvað snertir upplýsingar um erlendar skuldir og breytingar á þeim, hafa slíkar skýrslur að undanförnu verið birtar árlega af Landsbanka Íslands, þannig að þar er ekki um að ræða neina breytingu frá því, sem nú er. En helzta nýmælið í þessu efni, sem till. gerir ráð fyrir, er það, að safnað sé upplýsingum um birgðir útflutningsafurða og birgðir innfluttrar vöru. Á þessu eru nokkrir tækni- legir örðugleikar, það er mér fyllilega ljóst, en hins vegar ber að hafa það hugfast, að allar skýrslur um gjaldeyrisafkomuna hljóta að verða mjög ófullnægjandi, ef ekki er safnað skýrslum um þetta atriði. Þó að t.d. gjaldeyrisaðstaða bankanna kunni á einhverju tímabili að hafa batnað, mundi það gefa villandi mynd, ef það lægi eingöngu í því, að birgðir innfluttrar vöru eða útflutningsafurða hefðu minnkað að sama skapi eða jafnvel meira á því tímabili, sem um er að ræða, og auðvitað á það á sama hátt við, að þó að um versnandi gjaldeyrisaðstöðu sé að ræða hjá bönkunum, mundi það ekki út af fyrir sig gefa rétta mynd af þróuninni, ef birgðir af útflutningsafurðum og innfluttri vöru hefðu aukizt tilsvarandi eða meira á sama tíma, svo að um það ætti ekki að vera neinn ágreiningur, að fullnaðarmynd af gjaldeyrisafkomunni og breytingum, sem á henni verða, fæst ekki, nema um þetta sé safnað skýrslum. Hvað snertir birgðir útflutningsafurða, mun Fiskifélag Íslands nú þegar hafa með höndum söfnun skýrslna um það atriði, svo að á því ættu ekki að vera svo ákaflega miklir örðugleikar að fá upplýsingar um það. Hitt verður öllu torveldara, það er mér ljóst, að safna fullnægjandi skýrslum um breytingu á birgðum innfluttrar vöru. Þess má þó geta, að það er gert ráð fyrir því í þáltill., að þessum skýrslum verði safnað eftir hver áramót, en birgðatalning fer einmitt fram hjá öllum fyrirtækjum um það leyti. Ef ekki þætti tiltækilegt að safna skýrslum um birgðir allrar innfluttrar vöru, gæti það þó gefið rétta mynd af þróuninni - og það er það, sem er aðalatriðið í þessum efnum - að taka nokkra þýðingarmestu vöruflokkana, sem væru þess eðlis, að tiltölulega auðvelt væri að fá um það upplýsingar. Að öðru leyti tel ég að þáltill. þessi þurfi ekki nánari skýringar við. En einu atriði vildi ég þó aðeins vekja athygli á til leiðbeiningar og skýringar fyrir þá hv. þn., sem má] þetta fær til meðferðar. Í till. er gert ráð fyrir því, að gjaldeyrisskuldir bankanna og innstæður bankanna í erlendum gjaldeyri séu sundurliðaðar eftir tegundum gjaldeyris, eins og það er orðað. Einn af starfsmönnum hagdeildar Landsbankans, sem ég ræddi þetta mál nokkuð við, áður en ég lagði till. mína fram, vakti athygli mína á því, að bankanum kynni, ef til vill að þykja varhugavert að gefa nánari sundurliðun á þessu, en nú væri gert. Því vil ég taka það fram til að fyrirbyggja hugsanlegan misskilning, að ég hafði ekki hugsað mér, að þessi sundurliðun yrði nánari, en nú er. Nú gera bankarnir gjaldeyrisaðstöðuna upp á þann hátt, að skipt er í EPU-gjaldeyri, clearinggjaldeyri og dollaragjaldeyri, en ég hafði ekki hugsað mér, að á þessu yrði gerð nein breyting frá því, sem nú er. Finnst mér rétt að taka þetta fram til skýringar. Að öðru leyti legg ég til, að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt mörgum öðrum hv. alþm. úr öllum þingflokkunum að flytja á þskj. 365 till. til þál. um, að biskup Íslands skuli hafa aðsetur í Skálholti. Skálholt mun hafa verið biskupssetur um 700 ára skeið og eign biskupsstólsins. Öllum heimildum ber saman um það, með hverjum hætti Skálholt varð eign og aðsetur biskupsstóls á Íslandi, en það gerðist með þeim hætti, að Gissur biskup Ísleifsson gaf jörðina til biskupsstólsins og kvað svo á, að þar skyldi biskupssetur vera, meðan Ísland væri byggt og kristin trú ríkjandi í landinu. Þetta var síðan lögfest á Alþingi. Með gjöf Gissurar biskups og þeirri tilskipun hans, að biskupsstóll skuli ávallt vera í Skálholti, er ákveðinn aðsetursstaður æðsta manns kirkjunnar og hún viðurkennd sem sjálfstæð stofnun. Tilskipun konungs 29. apríl 1785 um, að biskupssetur sé fært frá Skálholti er því freklegt brot gegn kirkjunni í landinu. Það er náttúrlega þýðingarlítið að rekja mistök og syndir liðins tíma, en 18. öldin var mikill niðurlægingartími fyrir hina íslenzku þjóð, og þá var komið næst því, sem orðið hefur, að þjóðinni blæddi út, og lagðist þar allt á eitt: útlend harðstjórn og óáran í ríki náttúrunnar. Seinni hluti 19. aldarinnar og það, sem af er þeirri 20., hefur verið endurreisnartími, og nú er svo komið, að þjóðin lifir við kjör, sem jafnast á við það, sem gott er talið hjá þeim þjóðum, er búa við betri hnattstöðu, en Íslendingar. En þótt svo sé, er enn margt ógert til þess að bæta fyrir mistök og syndir þeirra, sem völdin höfðu yfir Íslandi, áður en þjóðin náði þeim aftur í eigin hendur. Íslendingar eru fámenn þjóð, sem á sér stórbrotna sögu og merkilegar menningarerfðir. Þessi fámenna þjóð, sem um margar aldir lifði einangruð langt frá öðrum þjóðum, hefur allt í einu komizt inn í hringiðu veraldarglaumsins og reynt eftir megni að notfæra sér þá nýju aðstöðu til þess að byggja upp atvinnuvegi sína og auka vellíðan þjóðfélagsþegnanna. Þetta var og er vissulega mikilvægt: að komast úr kútnum. En í öllu uppbyggingarstarfi þarf að halda fast í þjóðlegar menningarerfðir og reisa við forn óðul íslenzkrar menningar. Skálholt er elzta menntasetur landsins og háborg kristins síðar á Íslandi. Þar var raunverulega höfuðstaður landsins um margar aldir. Þar sátu biskuparnir í Skálholtsstifti. Þaðan gerðu þeir yfirreiðir sínar um biskupsdæmið, sem náði frá Helkunduheiði suður og vestur um land að Hrútafirði við Húnaflóa. Það má sjálfsagt ýmislegt misjafnt segja um vald biskupanna og kirkjunnar yfirleitt, en svo lánsöm varð þó íslenzka þjóðin, að kirkjan og biskupavaldið var yfirleitt þjóðrækið og beitti sér oft gegn konungsvaldinu. Sjálfsagt hefur það að einhverju leyti verið vegna ótta um að missa völd og auð. En svo mikið er þó víst, að þegar konungsvaldinu hafði tekizt að brjóta á bak aftur fulltrúa kirkjuvaldsins, biskupana á Hólum og í Skálholti, þá Jón Arason og Ögmund Pálsson, þá seig á ógæfuhliðina fyrir þjóðinni, og eftir það reisti hér enginn rönd við konungsvaldinu, svo að nokkuð verulega kvæði að, um langa hríð. Sigur konungsvaldsins yfir biskupavaldinu hafði hin skaðlegustu áhrif á efnahag þjóðarinnar, því að konungur tók undir sig allar klaustrajarðir, mikið af jörðum biskupsstóanna og talsvert af jörðum þeirra manna, er barizt höfðu á móti siðaskiptunum. Þegar konungur hafði lokið þessu jarðaráni. var nálægt fimmti hluti af öllum jörðum í landinu eign konungs. Afgjaldið af konungsjörðunum gekk að mestu út úr landinu og í fjárhirzlu konungs. Þetta hafði auðvitað hinar alvarlegustu afleiðingar fyrir efnahag landsins, en auk þess var lagt á landseta konungs að inna af hendi margs konar kvaðir, sem ekki viðgekkst áður, meðan kirkjan eða biskupsstólarnir áttu jarðirnar, og óx þannig fátækt og eymd þeirra, sem urðu landsetar á konungsjörðum. Það kann nú að virðast sem svo, að þessi þáttur í sögu kirkjunnar og þjóðarinnar, sem hér hefur verið drepið á, komi því máli lítið eða ekki við, hvort endurreisa beri biskupsstól í Skálholti. En íslenzkan skörungsskap og kjark bar einna hæst í sögu þjóðarinnar, þegar þeir atburðir voru að gerast, sem hér hefur verið drepið á. Biskuparnir Jón Arason og Ögmundur Pálsson eru báðir einhverjir glæsilegustu fulltrúar, sem þjóðin hefur átt í viðureign við grimmt útlent vald. Ég efast ekki um, að þótt kaþólsk kirkja eigi fáa fylgjendur hér á landi nú, mundi ekki standa á henni að endurreisa báða hina fornu biskupsstóla hér á landi á hinum fornu biskupssetrum og byggja þar upp veglega, ef hún fengi tækifæri til þess. Svo mikla rækt leggur kaþólska kirkjan hvarvetna við sögulegar minningar og að tengja þær trú og starfi hinna lifandi kynslóða. Samkvæmt biskupatali Jóns Sigurðssonar í Safni til sögu Íslands telur hann, að 30 biskupar hafi setið í Skálholti í kaþólskum sið og 12 í lútherskum. Núverandi biskup yfir Íslandi er hinn 9. í röðinni, er setið hefur í Reykjavík samkvæmt konungstilskipuninni 1785. Íslenzka þjóðin tók upp sið Lúthers nauðug. Engin ástæða er þó til að harma, að sá siður náði að festa hér rætur. En sú breyting hefði mátt verða með öðrum hætti, því að siðaskiptin notaði konungsvaldið til að kreppa greiparnar að hálsi þjóðarinnar stjórnarfarslega og efnahagslega. Vér höfum borið sigur úr býtum í baráttunni fyrir réttindum vorum við arftaka þeirra, sem kúguðu þjóðina á öld siðaskiptanna og síðar brutu forn fyrirmæli og lagaboð um aðsetur biskupsstólanna með því að flytja þá frá Skálholti og Hólum. Vér náðum sigrinum, af því að þjóðin var einhuga um málstað sinn, en vér eigum margt ógert enn til þess að endurreisa í landinu það, sem lagt var í rúst á tímum ófrelsis og eymdar. Þá voru þjóðardýrgripir fluttir úr landi, svo sem hin dýrmætu handrit, sem íslenzkir menn höfðu gert af snilligáfum, sem alltaf hafa lifað með þjóðinni. Vér vinnum nú í ákafa að því að gera líf þjóðarinnar sem þægilegast og stefnum með miklum hraða inn í framtíðina til hins fyrirheitna lands lífsþæginda og öryggis um líkamlega velferð einstaklingsins, og skal það ekki lastað. En vér megum ekki gleyma fortíðinni, sögu vorri og skyldum við gengnar kynslóðir. Rækt við söguna er einnig skylda við framtíðina. Skálholt ber einna hæst allra staða í íslenzkri sögu. Jörðin er úr landnámi Ketilbjarnar hins gamla, og er talið, að Teitur, sonur hans, hafi þar fyrstur bæ reist. Eftir hann bjó svo þar Gissur hvíti, sonur Teits, og síðan þeir feðgarnir Ísleifur og Gissur biskup. Með tíundarlögunum, sem Gissur biskup kom á, tryggði hann biskupsstólinn fjárhagslega. Til stólsins voru síðar með tíundarfénu keypt undir hann lönd og hlunnindi. T.d. voru keyptar Vestmannaeyjar mestallar, eyjan Árnes í Þjórsá og skóglendi Sandártungna í Þjórsárdal auk margra fleiri smærri eigna. Í kirknatalinu um 1200 er Skálholt kallaður „æðstur staður og dýrðlegastur á Íslandi“, og í Hungurvöku er Teiti Ketilbjarnarsyni talið það til hamingju, að hann gerði fyrstur bæ í Skálholti, er nú er allgöfugastur bær á öllu Íslandi. Hinir ágætu biskupar, sem réðu fyrir staðnum og auðguðu hann og prýddu, og umfram allt helgi Þorláks biskups Þórhallssonar, sem staðfest var hér á landi rétt fyrir 1200, hafa þótt réttlæta þessi ummæli. Skálholtsstaður bætti smátt og smátt við auðæfi sin. Sumt var keypt, en sumt áskotnaðist með gjöfum og áheitum, og síðar fékk staðurinn mikið fé í sektir fyrir ýmis kirkjulagabrot. Gissur hvíti mun fyrstur hafa reist kirkju í Skálholti, og mun það hafa verið fljótlega eftir kristnitökuna. Ef til vill er sú kirkja næstelzt á landinu, en fyrsta kirkjan, sem talið er að gerð hafi verið hér á landi, er kirkja sú, sem Þorvarður Spak-Böðvarsson gerði í Ási í Hegranesi árið 984. Kirkja Gissurar hvíta mun hafa staðið nokkuð fram í biskupstíð Gissurar Ísleifssonar, en hann lét gera hina 30 álna löngu kirkju, sem hann lagði svo staðinn undir og marga og mikla fjármuni aðra. Magnús biskup Einarsson byggði við kirkju Gissurar biskups og stækkaði hana mikið og gaf henni margar gersemar. Næsti eftirmaður Magnúsar biskups var Klængur Þorsteinsson, norðlenzkur maður. Hann lét höggva í Noregi stórviði, og var það farmur á tvö skip, og lét efna til kirkjugerðar, þegar er hann hafði einn vetur setið á biskupsstólnum. Mun sú kirkja vera hin mesta, sem reist hefur verið í Skálholti, og stærsta kirkja, sem reist hefur verið á Íslandi til þessa dags. Kirkjusmiðirnir hétu Árni og Björn hinn hagi Þorvaldsson, og kvað Runólfur Ketilsson biskupsson þannig um kirkju þessa: Hraust er höll sú, er Kristi hugblíðum lét smíða, góð er rót undir ráðum, ríkur stjórnandi, slíkum. Gifta var það, er gerði guðs rann ígultanni. Pétur hefur eignazt ítra Árna smíð og Bjarnar. En Pétri postula var kirkjan helguð. Klængur biskup lét einnig gera kirkjunni marga góða gripi, m.a. gullkaleik settan gimsteinum. Páll biskup Jónsson lét byggja stöpul við kirkju Klængs, mjög vandaðan að efni og smíði, og lét þar gera í stöplinum kirkju eða kapellu og vígði Þorláki helga biskupi, móðurbróður sínum. Páll biskup lét búa kirkjuna veglega og lagði til hennar 4 hndr. hundraða, eða sem svarar til 480 kúgilda, en það mundi nema hálfri annarri milljón króna samkvæmt núgildandi skattmati búpenings. Sýnir það, að stórir hafa þeir verið í sniðum hinir fyrri tíma höfðingjar og ekki smátækir, þegar þeir voru að styrkja menningarmál þjóðar sinnar. Illa munu hinar veglegu Skálholtskirkjur hafa enzt og verið fljótar að hrörna og fúna undan hinni sunnlenzku rigninga- og umhleypingaveðráttu, því að þegar Árni Þorláksson settist á stólinn 1269, var þessi mikla kirkja hrörnuð mjög að þökum. Lét hann þá gera nýja kirkju, en eldingu laust niður í hana, svo að hún brann og með henni mikil auðæfi og dýrgripir. Voru þá hafin samskot um allt land til endurreisnar kirkjunni, og safnaðist mikið fé, en Árni biskup Helgason fór út til Noregs og kom heim aftur árið 1310 með kirkjuvið og marga góða gripi, sem Hákon konungur háleggur, drottning hans og margir beztu menn í Noregi gáfu til kirkjunnar, og var þá reist mikil og vegleg kirkja í Skálholti, en sú kirkja fauk árið 1318 í ofviðri. Talið er, að þær rúmar 5 aldir, sem kaþólskur siður ríkti í Skálholti, hafi þar kirkja verið reist átta sinnum, en á sama tíma hafi 5 sinnum verið reist kirkja á Hólum í Hjaltadal, og hefur mismunur veðráttu vafalaust átt sinn þátt í því. Ég hef rakið þetta hér vegna þess, að sagan af kirkjubyggingunum í Skálholti lýsir því vel, hversu forsvarsmenn biskupsstólsins létu sér annt um reisn kirkjunnar og spöruðu hvorki til fyrirhöfn né fjármuni, svo að vegur og tign embættisins, sem kirkjan á staðnum táknaði, mætti sem mestur vera í vitund fólksins. Norðmenn áttu sinn þátt í að hjálpa til við þetta, eins og sést af gjöfum Hákonar háleggs. Nú er verið að reisa veglega kirkju í Skálholti, þótt ekki sé hún eins stór og Klængskirkjan, en hin nýja kirkja er reist úr varanlegu efni, og til hennar hafa borizt stórfenglegar gjafir. Kirkjur Norðurlandanna hafa gefið 4 klukkur, mjög góða gripi, silfurstjaka og annan altarisbúnað og font úr færeysku grjóti. Einstaklingar í Danmörku hafa gefið altaristöflu skorna, vandað pípuorgel og glermálverk í alla glugga kirkjunnar og einstaklingar í Noregi trjávið, þilplötur og hellur á allt þak hennar, og von mun vera á fleiri gjöfum erlendis frá. Af þessu sést, að frændur okkar á Norðurlöndum láta ekki sitt eftir liggja að efla og prýða þann stað á Íslandi, Skálholt, sem norræn menningarsaga á margt að þakka. Skálholt var allt í senn: höfuðstaður íslenzkrar kirkju og kristinnar trúar, mennta- og fræðasetur, þar sem trú og saga tengdust og studdu hvor aðra. Þar loguðu kyndlar mannvits og mennta og lýstu út yfir hafið, sem skilur Ísland frá öðrum löndum. Sagan og siðfræði Krists sátu á sama ,bekk, norræn tunga og suðræn menning sórust í fóstbræðralag á biskupsstólunum. Fyrir áhrifin, sem þjóðin fékk þaðan, erum vér Íslendingar sérstök menntuð og frjáls þjóð í dag, Það er ekki nóg að viðurkenna þetta í orði. Vér verðum einnig að viðurkenna það í verki á þann hátt að gefa hinum fornfræga sögustað, Skálholti, og öðrum frægum stöðum líf á nýjan leik, tengja þessa staði við líf og starf þjóðarinnar í nútímanum, flytja til þessara staða þau andleg störf og forustu í vissum greinum þjóðmenningarinnar, sem þeim hæfa og samrýmzt geta sögulegu hlutverki þeirra í vitund þjóðarinnar. Raddir hafa heyrzt, þegar um þessa hluti er rætt, sem telja, að með slíku sé forustu og menningarhlutverk höfuðstaðar landsins, Reykjavíkur, rýrt. Þetta tel ég ekki rétt. Höfuðborgin hlýtur ávallt að verða höfuðmiðstöð íslenzkrar menningar og aðsetur hins æðsta valds í landinu. Íbúar borga og bæja þurfa hins vegar að hafa lifandi tengsl við byggðir landsins, þar sem þjóðin lifði og þar sem sagan gerðist. Það ætti því ekki að vera síður þeirra áhugamál að endurreisa reisn íslenzkra sögustaða, hvar sem þeir eru á landinu. Þjóðin öll verður að eiga rætur sínar í dreifðri byggð landsins, í náttúru þess og sögu, og það hlýtur að vera metnaður hvers Íslendings að endurreisa alla þá staði, sem varpað hafa ljóma og frægð á þjóðarsöguna. Að heimsækja og dvelja á slíkum stöðum, þar sem ilmur minninga vakir og gróðursettar hafa verið á ný stofnanir eða starfsemi í anda þjóðlegra minja og minninga, á og getur verið þjóðlegri menningu styrk stoð, og slík endurreisn á að vera höfuðstaðarbúanum ekki síður áhuga og metnaðarmál en hverjum öðrum af íbúum landsins. Ég hygg, að ef biskupsstóllinn verður fluttur að Skálholti, verði þeir miklu fleiri, bæði höfuðstaðarbúar og aðrir, sem komast í snertingu við sjálfan biskupinn og hið tigna embætti hans, heldur en hér í sjálfum höfuðstaðnum. Þangað munu margir fara sér til upplyftingar og hressingar til þess að skoða staðinn og dvelja þar stund og stund við minningar liðins tíma í sögu staðarins og landsins. Ef litið er á legu Skálholts, verður ekki séð, að það sé til mikilla óþæginda fyrir þjóðina og starfsmenn kirkjunnar, þó að biskupsstóllinn sé fluttur þangað. Staðurinn er í 94 km fjarlægð frá höfuðstað landsins, og er það um tveggja tíma akstur í bifreið. Vegir liggja í allar áttir frá staðnum og brú komin á Hvítá í nálægð staðarins. Biskupinn og hans þjónustulið getur búið við öll nútímaþægindi, því að þau eru þar þegar fyrir hendi. Þar er sími, raforka og jarðhiti. Læknir hefur aðsetur í Laugarási, sem er spölkorn frá. Umhverfis staðinn er þéttbýlasta og fjölmennasta landbúnaðarhérað landsins. Náttúrufegurð er óvíða meiri, en í Skálholti og náttúruauðlegð mikil, svo að þar gæti fjöldi fólks haft nóg að starfa og lifa af. Þar er því ákjósanlegt umhverfi fyrir höfðingja og tiginn embættismann að hafa aðsetur og öll aðstaða til að gera embætti biskupsins að háum tindi í vitund þjóðarinnar og að voldugu tákni í trúar- og menningarlífi komandi kynslóða. Við flm. þessarar till. ætlumst ekki til þess, að sá aldni biskup, sem nú stýrir þjóðkirkjunni, flytjist í Skálholt, heldur gerist það þegar biskupaskipti verða næst, nema þá því aðeins að núverandi biskup kynni að vilja verða hinn fyrsti biskup, sem settist að í Skálholti, eftir að þar hefur verið biskupslaus staður hátt á annað hundrað ár. Væri það vel samboðið hinum merka kirkjuhöfðingja, sem nú situr á biskupsstóli Íslands. Okkur flm. þessa máls kemur saman um það, að ekki megi lengi dragast úr þessu að ákveða um framtíð Skálholts, og okkur þykir sem ekki komi annað til mála, en að biskupinn yfir Íslandi hafi þar aðsetur og þannig séu aftur tengd saman saga Skálholts og starf íslenzku þjóðkirkjunnar. Kristin trú var í lög tekin á Alþingi. Fyrirmæli Gissurar biskups um, að Skálholt skyldi vera biskupssetur, meðan kristin trú ríkti í landinu, voru einnig á Alþingi lögfest. Nú kemur til kasta Alþingis að ákveða, hvort eigi fremur að standa fyrirmæli þau, er fylgdu gjöf Gissurar biskups og lögfesting Alþingis á þeim, eða konungstilskipun, sem ekki er vitað að landsmenn hafi óskað eftir. Ég hygg, að þess sé beðið með talsverðri eftirvæntingu, hver afstaða Alþingis verður til þessa máls. Það er því eindregin ósk mín og okkar allra flm., að málið verði afgr. á þessu þingi. En þar sem líklegt er, að Alþingi eigi nú ekki eftir að sitja nema stuttan tíma, þarf sérstakan hraða að hafa á, svo að málið fái afgreiðslu. Málið er að mínum dómi þess eðlis, að varla er rík þörf á því, að nefnd fjalli um það. Þingmenn hafa haft nægan tíma til þess að mynda sér skoðun um þetta mál, þar sem hvort tveggja er, að í fyrra - fyrir ári var lögð fyrir Alþingi till. um sama efni, sem þá var ekki afgr., og nú hefur þessi till. legið frammi í nokkrar vikur, og auk þess hefur nú um nokkurra ára skeið verið ritað talsvert í blöð landsins um þetta málefni. Þyki hins vegar hæstv. forseta og hv. alþm. nauðsyn til bera, að málið fari til athugunar í n., þá leyfi ég mér að gera till. um, að hv. fjvn. fái það til athugunar, og mundi ég þá fyrir hönd okkar flm. vilja óska eftir, að málið fengi fljóta afgreiðslu. Ég leyfi mér svo að leggja til, að þegar þessari umr. er lokið, verði málinu vísað til síðari umr.



Herra forseti. Það var nú eingöngu vegna niðurlagsorða hv. frsm. (ÁÞ), - ég hef nú ekki enn getað talið þá, hvað margir eru flm., en þeir eru áreiðanlega milli 10 og 20 að þessari till., - sem ég vildi aðeins segja örfá orð, því að mér virtist, að hv. flm. ætlaðist eiginlega til þess, að till. yrði samþ. eins og hún liggur fyrir, án þess að um hana væri fjallað í nefnd. Meiri lokleysu hef ég aldrei heyrt í raun og veru borna fram á Alþingi, því að allir vita, að hér er um að ræða margra milljóna króna útgjöld úr ríkissjóði, ef þessi till. yrði samþykkt á þennan hátt. En þessu var náttúrlega ekki haldið fast fram af hv. frsm., en þó gat hann um það, að sér fyndist eiginlega óþarfi, að Alþingi fjallaði um till. á annan hátt en þann að rétta upp hendurnar og samþykkja hana eins og hún liggur fyrir. Ég vildi svo geta þess hér, að ég ásamt fleiri þm. - við höfum leyft okkur að bera fram tili. hér, sem er í prentun og verður sennilega útbýtt á morgun, um það, að ríkisstj. sé falið, - ég hef ekki till., og það gerir heldur ekkert, efnið kann ég, - að ríkisstj. verði falið að undirbúa undir næsta Alþ, endurreisn eða athugun á endurreisn biskupsstólanna á Hólum og í Skálholti. Það náttúrlega gæti aldrei komið fyrir hið háa Alþ., að það með einni einustu málsgrein, eins og hér er, ákvæði um að flytja biskupssetrið á þennan hátt, sem allir vita að verður líka mjög mikið deiluatriði, því að það þarf enginn að hugsa sér, að Norðlendingar muni gleyma Hólum, þegar kemur fram till. eins og þessi, - Norðlendingar, sem okkar lárviðarskáld og mesta skáld enn, a.m.k. allt frá Agli Skallagrímssyni, sagði: „Sá fjórðungur, er fyllti landið hálft.“ Ég gæti náttúrlega alveg eins og hv. frsm. fjórtánmenninganna, eða hvað þeir eru margir, þulið hér upp langa kafla úr sögu Hóla í Hjaltadal, eins og hann gerði með sögu Skálholts. Ég ætla ekki að gera það, tel það heldur einskis virði í þessu sambandi. Það er allt annað, sem þar verður að liggja til grundvallar, ef það á að taka upp. En það kemur ekki til mála, og ég þekki þá Norðlendinga illa, ef þeir taka því vel, að Hólum sé algerlega gleymt í sambandi við það, að verið er að ráðstafa biskupssetri út á land. Það þori ég algerlega að fullyrða. Ég þori alveg í samjöfnuð um Skálholtsbiskupa og Hólabiskupa um það, að það hafa ekki minni kempur á Hólum setið, bæði sem trúboðar og þjóðlegir varðmenn fyrir okkar þjóðerni, en verið hafa í Skálholti. Þess vegna tel ég ekki rétt að vera með meting um þá hluti. En það gerði hv. flm. till. Hann var að telja upp hina miklu kosti hinna ýmsu Skálholtsbiskupa. En það mátti ekki nefna neitt, sem gert hefði verið á Hólum, nema a.m.k. í mjög óljósum vendingum. Annars ætla ég ekki við þennan hluta umr. - því að ég efa ekki, að þessi till. fer til n., - að fara að ræða málið að öðru leyti. Það er þó aðeins eitt, sem kom fram seint í ræðu hv. frsm. flutningsmannanna, sem mig langar aðeins til þess að nefna. Hann sagði, að biskup, sem sæti í Skálholti, mundi komast í miklu nánari snertingu við fólkið í landinu en þar, sem hann sæti nú, Jú, hann tók það fram, hv. 1. þm. Árn., að það væru blómleg og falleg héruð í kringum Skálholt. Síztur manna skal ég neita því. Þetta eru indælar sveitir og gott og ágætt fólk, sem þar er. Og það er sjálfsagt ekki vafi á því, að biskupinn getur komizt í nánari snertingu við það fólk, sem rétt er í kringum hann. En ég vildi leyfa mér að biðja hv. flm. að spyrja menn norðan úr landi, austan af landi, vestan af Vestfjörðum, hvort þeim finnist það hagræði, þegar þeir ætla að finna herradóminn hér í Reykjavík, að þurfa að fara langa leið, eftir að þeir eru komnir hingað, til þess að ná honum. Það er einmitt stórkostlegur aukakostnaður fyrir alla þá, sem erfiðast eiga með að ná fundi æðstu manna þjóðfélagsins, sem hér er, því að það liggja engar leiðir aðrar, en í gegnum Reykjavík til þess að koma til Skálholts. Ég hefði mjög gaman af að heyra það, sem fólk í þessum héruðum segði um þetta atriði, og þetta er þó stórt atriði. Ég ætla ekkert inn á kostnaðarhliðina, en eins og mun koma fram í þeirri till., sem lögð verður fram nú á næstunni og við vonum að sú n., sem fær þetta mál til meðferðar, taki til athugunar, um leið og hún athugar þessa till., þá vona ég það fastlega, að Hólum verði alls ekki gleymt í þessu sambandi. Og ég segi ykkur alveg satt, að það verður enginn friður um þetta mál, öðruvísi þá en að tvö biskupssetur verði reist. Það er ég alveg sannfærður um, og það mun sá biskupinn, afburðamaður, Gissur biskup, einnig hafa fundið, sem frsm. vitnaði til að réttu um stórhug og mikilleik á ýmsa vegu, eins og algerlega er rétt, þegar hann ekki einungis leyfði, heldur jafnvel beitti sér fyrir því, að reistur væri biskupsstóll á Hólum, og var með í ráðum og valdi í raun og veru afburðamann til þess að taka fyrsta biskupssæti þar, Jón biskup Ögmundsson, sem sat hér í Sunnlendingafjórðungi. Ef á að fara að taka sérstaklega það, að Gissur biskup gaf Skálholt til biskupsseturs og að þar skyldi vera ævarandi biskupssetur, meðan kristið land væri hér á Íslandi, þá beitti hann sér líka fyrir því, að Hólar voru gefnir sem biskupssetur, og hann gerði það vitanlega alveg með sömu kenndum þar, að sjálfsagt væri, að þar væri biskupssetur alltaf, meðan biskupssetur væri í Skálholti. Það getur ekki orkað tvímælis, eftir því sem söguleg rök hníga að því. Mér þætti ekki ótrúlegt, að þessu máli lyktaði hér nú þannig, að þetta yrði athugað af fleiri aðilum. Við höfum nú mikla yfirbyggingu í sambandi við okkar kristni og kirkjumál. Við höfum synodus og prestastefnu og allt mögulegt, og einmitt fjallar það um þessi mál, og mér þætti ekki ótrúlegt, að það væri eðlilegt að heyra álit slíkrar ráðstefnu um þetta, þó að þetta hafi eitthvað verið rætt þar áður, áður en gengið yrði frá því af hinu háa Alþingi. Annars er ég því mjög samþykkur, að þetta mál fari til fjvn. og verði athugað þar. En ég held, að þetta mál verði aldrei afgreitt á þennan hátt. Það getur ekki verið minna, sem um er að ræða, ef Alþ. á að afgreiða svona mál, en samið verði um það frv. Það er þó alltaf talið virðulegra, en einföld þáltill., sem felur í sér milljónir eða milljónatugi útgjalda, - það er ég alveg sannfærður um. Svo skal ég ekki segja meira um þetta á þessu stígi málsins, en mun að sjálfsögðu, þegar málið kemur til annarrar umr., mæla fyrir þeirri brtt., sem þá verður komin fram og búin að fá einhverja afgreiðslu í þeirri hv. n., sem hefur þetta til meðferðar og ég skal fylgja að verði fjvn.



Herra forseti. Ég get tekið undir margt af því, sem þeir ræðumenn hafa sagt, sem hér hafa talað á undan, þó að ég sé þeim um annað ósammála. Það var ljóst af orðum hv. 1. þm. Skagf., að sumir meta þetta mál mjög sem metnaðarmál tiltekinna staða á Íslandi, og á það þó sízt við um hv. 1, þm. Skagf., að hann vilji hlut Skálholtsstaðar lítinn, því að af öllum ráðamönnum á seinni öldum hér á Íslandi hygg ég einmitt, að hann hafi manna mest beitt sér fyrir því að hefja Skálholt úr þeirri niðurlægingu, sem það var komið í, svo að hans orð átti vitanlega ekki á neinn hátt að skilja á þann veg, að hann vildi hlut Skálholts lítinn, þó að hann teldi sitt hvað að athuga við þessa till. Það er vitanlega rétt margt af því, sem hv. 1. þm. Árn. sagði um helgi og gildi Skálholtsstaðar í hugum Íslendinga, og ég er sammála öllu því, sem hann sagði um þýðingu skilnings almennings á gildi slíkra staða og mikilvægi þess, að þeir verði efldir á þann veg, að það geti orðið til þess að vekja og efla sögulega tilfinningu, skilning á samhengi íslenzkrar sögu frá upphafi til þessa dags. En með því er auðvitað engan veginn skorið úr, hvar heppilegt sé að biskup Íslands sitji, eins og til háttar á Íslandi nú. Hv. þm, vitnaði til þess í sinni mjög skörulegu og ánægjulegu ræðu, sem bæði var fróðlegt og gaman að hlusta á, að Alþ. ætti meira að meta gerðir hins forna biskups, sem gaf staðinn, og samþykki Alþ. á henni heldur en konungsboð, sem ekki hefði verið gefið að tilhlutan landsmanna sjálfra. Þetta kann að láta vel í eyrum. En er þá hv. þm. reiðubúinn að taka afleiðingum þess, sem hann segir? Var það svo, að hinn forni biskup gæfi staðinn þeirri kirkjudeild, sem nú starfar hér á Íslandi? Hún var þá að vísu ekki til, en víst er, að biskupinn hefði talið hana hina örgustu villutrúarmenn, og er sú kirkjudeild, sem einmitt landsmenn voru þvingaðir til með konungsboði þvert ofan í vilja landsmanna til að taka yfir sig. Ef fylgja á eftir rökstuðningi hv. 1. þm. Árn., er óhjákvæmileg afleiðing þess, að Skálholt verði afhent hinni kaþólsku kirkju, svo að ekki verði sagt, að upp verði tekið, að við allir gerumst kaþólskir, sem kannske margt má færa með, en ég skal ekki gera hér að umræðuefni. Þessi tilvitnun til fornra samþykkta og gerða, svo skörulega sem hún var fram sett af hv. 1. þm. Árn., leiðir út í hreina ófæru, þegar hún er rakin til hlítar. Það er alveg ljóst, að hv. þm. ætlar sér ekki að fara alla leið, sem hans rökstuðningur hlýtur þó að leiða til með jafnmiklum sanni eins og sá spölur, sem hann hér leggur til að farinn sé. Sögulegar minjar ber vitanlega að hafa í heiðri og gera mikið úr gildi þeirra, en jafnframt verður að taka tillit til þeirra breytinga, sem á eru orðnar í þjóðlífinu. Það verður að gæta þess að láta helgi hinna sögulegu staða ekki verða sér fjötur um fót, heldur til þess að hvetja menn til framsóknar til eflingar heilbrigðs þjóðlífs, eins og það nú er á þessum dögum. Og þá komumst við ekki hjá að viðurkenna þá staðreynd, að okkar þjóðlíf hefur ekki einungis gersamlega breytt um svip og starfshætti, frá því að biskupsstóll var fyrst settur fyrir mörgum öldum í Skálholti, heldur jafnvel frá því að biskupsstóllinn var fluttur frá Skálholti til Reykjavíkur nú fyrir nær 200 árum. Hafi það þá verið nauðsynlegt, - og víst er, að þó að það væri gert að konungsboði, þá voru ýmsir hinna fremstu Íslendinga, sem töldu það nauðsyn, einnig þá, og þeir, sem bezt þekktu, - en hafi það þá verið rétt eða rík ástæða til þess, þá er miklu ríkari ástæða til þess nú að láta biskupssetrið vera í Reykjavík. Það er oft talað um það, og það er rétt, að það er ekki að öllu leyti æskilegt, hvílíkur fjöldi fólks er nú samankominn í Reykjavík, í næsta nágrenni hennar og hér í kringum Faxaflóa. En því verður ekki á móti mælt, að nú er meginhluti landsfólksins kominn á þessar slóðir, Þess vegna er óhjákvæmilegt, að þeir embættismenn, sem eiga að gegna verulegu hlutverki fyrir þetta fólk, séu þar, sem það getur bezt náð til þeirra og þeir til þess. Og það á auðvitað fyrst og fremst við um allan þann fjölda, sem hér býr í Reykjavík og hér í nágrenninu. En það á einnig og ekki síður við, eins og hv. 1. þm. Skagf. réttilega lagði áherzlu á, alla þá menn, sem koma til Reykjavíkur víðs vegar utan af landi og eiga erindi við biskup. Líkur eru til þess, að þeir séu annaðhvort hér í bænum, úr næsta nágrenni eða hvort eð er eigi brýnum erindum hér að gegna, þannig að það yrði alger krókur fyrir þá, kostnaður, óþægindi því samfara, ef þeir þyrftu að fara austur til Skálholts til þess að hafa tal af þessum embættismanni. Nú vitum við að vísu, að það eru ekki nema tiltölulega fáir af öllum þeim, sem hér búa eða til bæjarins koma, sem hafa erindi við biskup, það er alveg rétt. En t.d. fyrir prestastéttina, en hennar höfðingi er biskupinn, þá er það ljóst, að það yrði beinn kostnaður og margháttuð óþægindi fyrir alla aðra en þá, sem eiga heima á Suðurlandsláglendinu, ef biskupsstóll og sá eini á landinu væri í Skálholti og fluttur frá Reykjavík. Þegar þessir menn koma hingað til bæjarins, hafa þeir yfirleitt mörgum erindum að sinna, eins og gengur og gerist og ekki þarf að lýsa fyrir mönnum. Hitt er sjálfsagt, að þeir gangi allir á biskupsfund. En ef þeir þyrftu að fara nær 100 km ferð aukalega til þess, tekur það bæði mikinn tíma, það er mikill kostnaður, og marga mánuði ársins er nánast ófært að fara þá leið, eins og við vitum, því miður, með þeim samgöngum, sem nú eru hér á landi. Ég er að vísu mikill hvatamaður þess, að leiðin austur yfir fjall verði gerð sæmilega örugg, þannig að hún verði daglega fær vandræðalaust, og það er bæði skömm og skaði að láta núv. ástand haldast öllu lengur. En eins og sakir standa enn, vitum við, að það getur verið margar vikur samfleytt, svo að ekki sé talið í mánuðum, að menn fari ekki óneyddir þessa leið. Þeir, sem það gera af brýnni nauðsyn, leggja það auðvitað á sig, en þetta er óþægilegt og mörgum vandkvæðum bundið. Nú játa ég, að svo hversdagsleg atvik eins og þau, sem ég hef talið, hljóma ekki eins vel og hin háfleyga ræða hv. 1, þm. Árn., sem talaði til tilfinninga manna og setti sitt mál prýðilega fram. En það er ekki biskup liðinna alda, sem við erum að velja aðsetur, heldur tiltekinn embættismaður, sem á að gegna ákveðnu hlutverki í íslenzka þjóðfélaginu í dag. Það verður því að nálgast þetta mál eftir þeirri leið að athuga fyrst, hver eru störf þessa manns og hvar vinnur hann þau auðveldast af hendi. Er það í Reykjavík, í Skálholti, á Hólum eða einhvers staðar annars staðar? Ég játa það, að ég hef engan staðarmetnað Reykjavíkur vegna, að halda endilega í biskup landsins. Ég játa, að ég tel það Reykjavík sæmd, að hér sé biskupssetur, og hér hafa margir ágætir menn gegnt því starfi, sem ekki eru síðri í Íslandssögu en margir þeirra fyrirrennarar, þó að þjóðfélagshættir hafi breytzt þannig, að þeir eru ekki eins áberandi í þjóðlífinu í heild og hinir fornu biskupar voru. Það verður því sízt af öllu talið, að Reykjavíkurseta biskupa hafi verið nokkur niðurlægingartími í biskupsdæminu. Þvert á móti. En ég játa, að ef málefnaleg rök eru færð fyrir því, að biskupinn geti betur gegnt því starfi og auðveldara verði fyrir almenning að hafa samband við hann í Skálholti, þá er rétt að flytja til Skálholts og þá má ekki metnaður Reykvíkinga standa því í gegn. En ef rökin hníga að því, að hér sé biskupsdæmið bezt komið, þá á aðsetur þess áfram að vera hér í bænum. Og öll hin sömu rök sem hv. 1. þm. Árn. flutti hníga t.d. að því að flytja Alþingi til Þingvalla, enda sjást þess dæmi. T.d. hefur því verið hreyft í blaði forsrh. nú í vetur, að rétt væri að flytja Alþingi til Þingvalla og jafnvel alla ríkisstjórnina, að hún tæki sér þar aðsetur. Ég hef nú ekki trú á því, að núv. ríkisstj, muni flytja sig þangað, hvað sem um aðrar verður. Með því er ekki sagt, að Reykvíkingum væri svo mikil eftirsjá að þeim, en það er annað mál. Það var ekki lakari Íslendingur en Jón Sigurðsson, sem var upphafsmaður þess og réð mestu um það, að nokkru leyti gegn konungsvaldinu, að Alþingi var sett í Reykjavík. Kristján hinn 8. hafði hugsað sér, að Alþingi yrði endurreist á Þingvöllum, en þá var það sá maður, sem skildi bezt eðli hins nýja þjóðfélags, sem var að myndast á Íslandi, sem taldi, að Alþingi ætti helzt að sitja í Reykjavík, og hann fékk því ráðið, og meginhluti landsmanna hefur talið það eitt af stórvirkjum og góðverkum Jóns Sigurðssonar við íslenzka þjóð, að hann fékk því fram komið gegn mörgum öðrum ágætum mönnum, sem höfðu á þessu aðra skoðun. Ég tel, að við eigum að athuga þetta mál öfgalaust og skoða það ofan í kjölinn. Okkur er vandi á höndum með Skálholt að finna því það hlutverk í íslenzku þjóðlífi, sem nútímanum hæfir. Það heyrist öðru hvoru hér á Alþingi, að það hafi að óþörfu og ófyrirsynju verið varið miklu fé til að endurreisa Skálholt, án þess að menn gerðu sér grein fyrir, til hvers ætti að nota staðinn. Ég tek fúslega á mig minn hluta ábyrgðarinnar af því, að þessu fé var varið. Ég tel, að það hafi verið þjóðarskömm og óvirðing, bæði við fyrri kynslóðir og íslenzku þjóðina í dag, að láta Skálholt vera í því niðurlægingarástandi, sem var, þegar þannig stóð, að við blygðuðumst okkar sjálfir fyrir að koma þangað, hvað þá að menn teldu sér fært að hleypa þangað erlendum mönnum, þó að þeir beinlínis bæru fram óskir um það að eiga kost á að skoða staðinn. Þessu varð að kippa í lag, og þó að menn hafi reist þarna hús, sem menn vita ekki til hlítar enn hvað á að gera við, þá er það, miðað við alla okkar eyðslu, ekki til að horfa í, heldur tel ég það vera okkar metnaðarmál að koma staðnum í sæmilegt lag. Þangað til annar háttur verður tekinn upp, er eðlilegt, að sóknarprestur þessa prestakalls flytjist þangað. Það er úr ekki miklum vanda að ráða. En ég játa, að það er ekki til fullnustu enn þá búið að koma sér saman um, hvað eigi að gera við Skálholtsstað í framtíðinni. Ég er fús til þess að athuga með öðrum og játa, að ég hef ekki fyrir fram andúð á Skálholti sem biskupssetri nú. En ég efast mjög um, að það sé íslenzku þjóðinni hagkvæmt. Ég tel fráleitt, að það verði afgreitt athugunarlaust. Ég tel sjálfsagt m.a., að það verði leitað álits prestastéttarinnar og biskups um þetta mál. Ég tel ekki, að þeir eigi að ráða því að lokum. En ég tel fráleitt að ráða því til lykta án þeirra samþykkis. En ég vil að lokum láta uppi þá skoðun mína, að ef biskupssetur verði endurreist í Skálholti, muni ekki aðeins áður en langt um líður eða samtímis verða reist biskupssetur á Hólum, heldur verði áður en langt um líður þriðji biskupinn settur í Reykjavík, og ég spyr, hvort það sé æskileg þróun og hvort embættisbáknið sé ekki orðið ærið þungbært, til þess að menn leggi út í slíkan kostnað einungis sökum forns metnaðar.



Herra forseti. Ég verð nú að segja það, að ég varð dálítið undrandi, þegar ég sá þá till., sem hér liggur fyrir, lagða fram af hvorki meira né minna, en 14 hv. alþm., og ég verð að segja það, að allt það tal, sem á síðustu árum hefur verið um biskupsembættið, sannar, að það er stundum skammt öfganna á milli. Ég hygg, að það séu nálægt því 30 ár siðan kom fram till. um það frá flokksbræðrum hv. 1. þm, Árn. að leggja niður biskupsembættið, og það átti að vera sparnaðarráðstöfun. Ef ég man rétt, voru laun biskupsins þá 7.000 kr. Nú er biskup Íslands, eins og vera ber, einn af virðulegustu og hæstlaunuðu embættismönnum landsins. En það er svo að skilja á mörgum mönnum, bæði í prestastétt og utan hennar, að nú sé að verða mikill vilji fyrir því að hafa hvorki meira né minna en 3 biskupa. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé sjálfsagt og eðlilegt, að biskupsembættið eigi að vera - eins og það er - eitt af virðulegustu embættum þessa lands, og ég er þeirrar skoðunar, að hvort sem litið er á það frá kirkjulegu eða menningarlegu sjónarmiði, þá sé alveg nægilegt fyrir okkar land að hafa einn biskup, og að sjálfsögðu á sá biskup að vera hér í höfuðborginni, í Reykjavík, og má þar vitna til þeirra raka, sem ég hygg að verði erfitt að hrekja og hv. síðasti ræðumaður, 1. þm. Reykv., flutti hér í sinni ræðu. En hinu er ekki að leyna, að ef það yrði ofan á eða mönnum fyndist nauðsynlegt að hafa hér tvö biskupsdæmi, þá er það auðvitað og sjálfsagt, að hinn biskupinn ætti að vera á Hólum í Hjaltadal, en ekki í Skálholti, því að Hólar eru í alla staði virðulegri staður, bæði að náttúrufegurð og útliti og sögu. Ekki svo að skilja, að það sé ekki rétt, að saga Skálholts frá fyrri tíð, fyrri öldum, sé á margan hátt merkileg. En þess er þá líka að minnast, að þar hefur gerzt einn hörmulegasti atburður Íslandssögunnar, þegar Jón biskup Arason og hans synir voru þar myrtir af danska konungsvaldinu. En mér hefur virzt, eftir því sem ég þekki til sögunnar, að það sé eins og ógæfan hafi elt þann stað alltaf síðan, og hann var kominn í þá niðurlægingu, sem allir þekkja, nú fyrir skemmstu. Sannleikurinn er sá, að allt þetta, sem hefur verið talað um og ráðgert og framkvæmt með endurreisn Skálholtsstaðar, það er eitt af mjög mörgum dæmum um einkenni þeirrar fyrirhyggjulausu eyðslustefnu, sem nú er ríkjandi, því að það er eins og sumum finnist, að þjóðin geti alltaf aukið við útgjöldin milljónum og milljónatugum ofan á það allt, sem fyrir er. Ég skal ekki um þetta fara miklu fleiri orðum, en vildi aðeins segja það, að jafnvel þó að það væri samþykkt að hafa tvo biskupa á Íslandi, þá mundi aldrei verða frá minni hálfu léð máls á því að greiða atkvæði með því að endurreisa biskupsdæmi í Skálholti. Það er áreiðanlegt. Hins vegar tel ég mjög eðlilegt og réttmætt, að þessi till. fari til hv. fjvn. Það er eins og réttilega var tekið fram af hv. 1. þm. Skagf., sem talaði hér mjög skörulega og vel, eins og hans er vandi, að þessi till. mundi kosta margar milljónir, sennilega marga tugi milljóna, og það er mjög eðlilegt og réttmætt, að slík till. fari til hv. fjvn., sem hefur gefizt upp á því á þessu þingi að afgreiða fjárlögin fyrir yfirstandandi ár á þann venjulega máta, en að öðru leyti skal ég ekki fjölyrða um það. Ég vænti þess, að hv. fjvn., sem sjálfsagt fær till. til meðferðar, láti ekki undir höfuð leggjast að leita álits biskupsins og kirkjuráðsins, sem að sjálfsögðu eiga að fjalla um öll slík mál, sem okkar kirkju varða, og það skal verða mitt síðasta orð í þessu sambandi.



Herra forseti. Það hefur sjálfsagt ekki farið fram hjá hv. alþingismönnum, hversu þeir þm., sem hér taka til máls, þegar minnzt er á Hóla og Skálholt, verða allt í einu andlegir, hvaða áhrif þetta hefur yfirleitt á sálarlíf þessara manna, sem stöðugt eru að þjarka í þessu daglega. Það er aðeins vinur minn, hv. þm, A-Húnv., sem virðist eiga mjög erfitt með að hefja sig upp úr að þrasa um peninga og fjármál, þegar á þetta er minnzt. Og ég hygg líka, að einmitt þetta, þegar við sjáum, hvernig hv. alþm. fá í raun og veru yfir sig allt annan brag í umræðum sínum, þegar þeir fara að ræða um helgi þessara staða, sýni okkur það, að við eigum þarna óyrktar lindir. Ég skal alls ekki fara mörgum orðum um það, en þakka hv. frsm. og þeim, sem hér hafa tekið til máls, þann skilning, sem þeir hafa á þörfum kirkjunnar fyrir að yrkja þessar lindir betur, en hefur verið gert fram til þessa. Á síðasta þingi flutti ég ásamt fleirum, m.a. nokkrum af flm. þessarar till., tillögu svipaðs efnis eða sama efnis og er í þeirri till., sem hér er flutt. Hún var þá látin daga uppi, en samþ. voru lög um kirkjuþing hinnar almennu íslenzku þjóðkirkju. Þar er beinlíns ákveðið, að þetta kirkjuþing skuli vera ráðgefandi um öll meiri háttar mál, sem kirkjuna varða, og þá ekki sízt um löggjöf í þessum efnum. Í 14. gr. þessara laga, sem samþ. voru á síðasta Alþ., stendur m.a.: „Kirkjuþing hefur ráðgjafaratkvæði og tillögurétt um öll þau mál, er kirkju, klerkastétt og söfnuði landsins varða og heyra undir verksvið löggjafarvaldsins eða sæta forsetaúrskurði.“ Með þessum lögum skuldbindur Alþingi sig til, að ekki skuli sett nein meiri háttar löggjafarákvæði, sem kirkjuna varða, án þess að stofnun þessi, kirkjuþing, fái a.m.k. að segja álit sitt um það. Vegna þessa gerðist ég ekki meðflm. að þessu sinni að þessari till., vegna þess að ég vissi um það, hvað hv. Alþingi hafði samþ. í fyrra. Og þess vegna tel ég það sjálfsagt, eins og komið er, að við séum við það bundnir, að kirkjuþing fái að segja álit sitt um þetta efni, áður en Alþ. ræður því til lykta. Og ég tel líka, að það sé mjög eðlilegt, að kirkjan sjálf fái að segja til um það, á hvern veg hún vilji hina andlegu endurreisn á Skálholtsstað, hvort sem Alþingi telur sér svo skylt að fara eftir því eða ekki. Það var þá líka vitað, að nú eru fyrir hendi önnur frv, um þessi efni, sem ekki hafa verið lögð fram nú, einmitt vegna þess, að víst var talið og eðlilegast, að þau fengju fyrst athugun á kirkjuþingi og kirkjan fengi sjálf að segja til um, hverja lausn hún vildi hafa á þessu máli. En vitanlega er þar aðalatriðið við hina andlegu endurreisn Skálholtsstaðar, að því verði þannig ráðið, að það efli starfsemi og aðstöðu kristninnar í landinu og að það endurveki um leið fornan veg Skálholtsstaðar. En þetta tvennt hlýtur að fara saman, því að það er íslenzk kristni, sem sögu og frægð Skálholtsstaðar hefur skapað, og það er hún, sem hlýtur að leggja grundvöllinn að því, að við getum yrkt það fyrir okkar þjóðfélag og fyrir okkar andlega líf í framtíðinni. Það má segja margt í sambandi við lausn þessa máls, og vitanlega munum við seint verða sammála um öll atriði. Þó vona ég, að áður en lýkur og þegar leitað hefur verið til réttra aðila um lausn þessa máls, getum við fundið, að við höfum ekki efni á því, við höfum ekki andlega efni á því að láta þá orku frá liðnum öldum og í sögu okkar liggja ónotaða í Skálholti og á Hólum. Ég fyrir mitt leyti hef alltaf talið sjálfsagt, að ef endurreistur yrði biskupsstóll í Skálholti, hlyti eins og eðlileg afleiðing af því að koma, að Hólar yrðu endurreistir einnig, enda heyrði ég það strax hér af hv. 1. þm. Skagf., að annað kemur vitanlega ekki til mála í hugum Norðlendinga. Og ég held satt að segja fyrir mitt leyti, að kirkjan eins og aðrir hefði gott af því, að það kæmi einhver samkeppni milli þessara staða, alveg eins og var í fornri tíð millí Skálholts og Hóla. Ekki þannig að skilja, eins og hér var eitthvað rætt um, að það væri einhver metingur á milli Hóla og Skálholts um endurreisn þeirra. En það á að verða metingur um það í framtíðinni, eins og var í fortíðinni, hver getur afrekað mestu og sem heillaríkustu starfi fyrir þjóð sína. Þessu held ég að við höfum líka gott af og að þetta eigi að koma í framtíðinni á einhvern veg. Þegar talað er um það, að erfitt sé að ferðast til Skálholts, verðum við að gæta að því. að það er orðin allt önnur aðstaða bæði að ferðast til Skálholts og til Þingvalla, en var á dögum Jóns Sigurðssonar og þegar Skálholtsstaður og Skálholtsbiskupsdæmi var lagt niður. Við erum smátt og smátt að yfirstíga þessa erfiðleika, og þessi 100 km fjarlægð skiptir vitanlega eftir örfá ár engu máli í samskiptum okkar innanlands. Það er hverjum manni augljóst. Ég tel þess vegna, að á þessu þingi eigi ekki að afgreiða þessa till. og það sé varla hægt vegna þeirra lagaákvæða, sem þingið hefur þegar sett um afgreiðslu kirkjulegra mála á Alþingi, en það eigi að bíða til kirkjuþingsins, hins fyrsta, sem haldið verður nú í haust, er kemur, og verið er að undirbúa núna einmitt þessa dagana um kjörskrár og annað slíkt, og getur þá næsta Alþingi tekið ákvörðun í þessu efni. Ég sé heldur ekki, að það liggi neitt á. Skálholtsstaður er ekki tilbúinn enn þá til að taka á móti biskupi, og munu enn þá a.m.k. líða ein tvö, þrjú ár, þangað til bæði íbúðarhús og kirkja er fullgert á staðnum. Ég vildi láta þetta koma fram við þessa umr., þó að ég telji sjálfsagt, að till. verði vísað til n. á þessu stigi málsins.



Herra forseti. Ég vildi aðeins segja örfá orð vegna þess, að Skálholtsstaður hefur verið ræddur í allshn. hv. Sþ. í tilefni af till. hv. 1. þm. Reykv, um hugsanlegan flutning á menntaskóla þangað. Það var bent á við umr. um það mál, að n. yrði að athuga það mál á dálítið víðari vettvangi og hafa þá í huga, heildarframtíð Skálholts. Í sambandi við þetta leitaði n. umsagna frá nokkrum aðilum, og barst m.a. umsögn frá biskupi Íslands. Í þessari umsögn er eitt atriði, sem varðar það mál, sem hér er til umr., er vakti nokkra athygli mína, og ég vil því lesa eina mgr. upp úr bréfi biskups, með leyfi hæstv. forseta. Biskup segir um það, hvað verða muni eða verða eigi um Skálholt: „Embættisbústaður sá, sem risinn er í Skálholti, mun að líkindum verða biskupssetur, og ætti vera biskups þar að geta orðið skólastarfi og skólalífi til farsældar og gagnsemdar,“ - og er þá miðað við, ef menntaskóli yrði þangað fluttur. Biskupinn segir sem sagt, að embættisbústaðurinn muni að líkindum verða biskupssetur. Þessi ummæli biskups vöktu nokkra athygli mína, og ég reyndi því að hlera, þó að ég hafi ekki snúið mér beint til biskups til frekari skýringa, hvað við væri átt með þessu. Ég hygg eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, að biskupinn hafi þarna ekki í huga, að biskupsembættið í núverandi mynd sinni verði flutt til Skálholts, heldur muni raunverulega vera á því mjög mikill áhugi innan kirkjunnar, að sú breyting verði gerð einhvern tíma í náinni framtíð, að vígslubiskupsembættin verði lögð niður, en í þeirra stað komi Hólabiskup og Skálholtsbiskup, en biskup Íslands muni þá eftir sem áður sitja í Reykjavík. Ég vildi aðeins, að þetta kæmi fram, vegna þess að hér fara fram almennar umræður um þetta mál, og ég tel, að það mundi vera full ástæða fyrir þá n., sem fær þetta til athugunar, að kynna sér þessar hugmyndir ýtarlega, áður en hún afgreiðir málið, 



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að byrja á því að þakka hv. 1. flm. þessa máls, hv. 1. þm, Árn., þá ágætu ræðu, sem hann flutti hér í upphafi máls, og mættu fleiri slíkar ræður vera fluttar hér á hv. Alþingi. Annars var það erindi mitt hingað upp í ræðustólinn, að ég vildi gjarnan með örfáum orðum gera grein fyrir því, hvers vegna ég hef gerzt meðflm. að þessari till. til þál. um, að biskup Íslands skuli hafa aðsetur í Skálholti. Eins og kunnugt er, hefur á undanförnum árum verið mikið rætt um það, að nauðsyn bæri til að endurreisa Skálholt. Og þar hefur ekki verið látið sitja við orðin tóm, heldur hafa ríkisstjórnir beitt sér fyrir því, að Alþ. hefur heimilað allmikið fé til þess að framkvæma endurreisn, og hefur verið undanfarin ár unnið að framkvæmdum þar á staðnum. Þarna hefur verið varið miklu fé til framkvæmda. Það hefur verið unnið að ræktun, það hafa verið lagðir vegir, það hefur verið byggður bóndabær þar, það hafa verið reist útihús fyrir búskap, ef ég man rétt. Langt er komið að reisa þar veglegt íbúðarhús og verið að byggja kirkju. En það hefur komið fram hvað eftir annað, þegar minnzt hefur verið á Skálholt og framkvæmdirnar, sem þar hafa átt sér stað undanfarin ár og verið veitt allmikið fé til, að menn virðast ekki hafa gert sér grein fyrir því, að hverju væri stefnt með þessum framkvæmdum, og þá sérstaklega að hverju væri stefnt með því að reisa íbúðarhús það hið mikla og veglega, sem þar stendur nú á Skálholtsstað. Og eins og einn hv. þm. sagði hér áðan í umræðunum, hefur það komið fram í ummælum ýmissa manna, að enn sé vandi á höndum að finna Skálholti hlutverk. Þegar nú svo stendur á, og þó að ekki væru fyrir hendi aðrar ástæður, en þessi, þá finnst mér einsætt, að það sem eigi að gera til þess að endurreisa þennan fornfræga stað, sé að fá þeim embættismanni, yfirmanni kirkjunnar, sem þar átti setu öldum saman, aðsetur á staðnum á ný. Eins og fram kom í ræðu hv. 1. flm., höfðu biskupar aðsetur í Skálholti í 7 aldir, og þegar ákveðið var að flytja biskupinn til Reykjavíkur, var það eins konar neyðarráðstöfun, sem gerð var af erlendu valdi og á þeim tíma, þegar menn höfðu litla trú á framtíð Íslands. Ég er alveg sammála hv. 1. flm. um, að það færi vel á því, að Alþ. afnæmi nú þessa konungstilskipun. Í sambandi við flutning biskupsstólsins að Skálholti sýnist mér, að þar sé ekki um mikið fjárhagsmál að ræða. Sá flutningur mun ekki hafa mikinn kostnað í för með sér. Ég held, að það sé misskilningur, sem fram kom hjá einum hv. þm., að til þess mundi þurfa að verja stórum fjárhæðum. Byggingu hússins, sem biskupinn mundi hafa aðsetur í, er langt komið, og henni mun áreiðanlega verða lokið. Hins vegar yrði þá um leið komizt hjá því að reisa embættisbústað fyrir biskup landsins í Reykjavík, sem trúlega verður gert, ef hann hefur þar aðsetur til frambúðar. Ég vil í öðru lagi segja það, að ég er að vísu leikmaður og ætti líklega ekki að fara langt í því efni að tala um kirkjunnar mál. En ekki er ég nú í neinum vafa um, að það mundi mjög auka reisn íslenzkrar kirkju, ef hún hefði framtak í sér til þess og sýndi þann myndarskap að vera því fylgjandi og beita sér fyrir því, að hinn forni biskupsstóll yrði endurreistur í Skálholti, og slíkt mundi vekja athygli, ekki einungis hér á Íslandi, heldur einnig utanlands, athygli á þjóðkirkju okkar og á hinum fornfræga stað. Það sýna gjafirnar, sem hér var minnzt á áðan, sem borizt hafa frá mörgum löndum til Skálholtskirkju, að í kristninni víða um lönd, sérstaklega í nágrannalöndunum, er mikill áhugi fyrir staðnum. Það hefur verið minnzt lítils háttar á Hólastól í þessu sambandi, og einn hv. þm. lét svo ummælt, að hann gerði ekki ráð fyrir, að Norðlendingar mundu gleyma Hólum. Ég tek undir það. Ég geri ekki ráð fyrir, að Norðlendingar muni gleyma Hólum. En við erum nokkrir norðlenzkir þingmenn eða þingmenn héraða á Norðurlandi flm. að þessari þáltill. Nú er það svo, að ég er í raun og veru sammála hv. þm. A-Húnv. um það, að ég sé ekki brýna þörf á því nú, eins og sakir standa, að tvö biskupsembætti séu á Íslandi. Ég sé ekki brýna þörf á því. En mér finnst, að þessi eini biskup eigi að sitja í Skálholti, en ekki í Reykjavík, Og hafa verið færð fyrir því rök margvísleg fyrr í þessum umræðum, hvað styður að því, að svo eigi að vera. Það var nú svo í öndverðu, þegar kirkja var stofnuð hér á landi, að þá var biskup aðeins einn. Hann var þá í Skálholti. Um hálfri öld síðar kom fram ósk um það frá Norðlendingum, að settur yrði biskupsstóll í fjórðungi þeirra, og varð það þá til þess, að biskupsstóllinn var settur á Hólum. Ég gæti vel hugsað mér eitthvað svipaða þróun í þessum málum nú. Þjóðinni fer nú ört fjölgandi, og vera má, að eftir ekki mjög langan tíma yrði svo ástatt, að teljast mætti eðlilegt, að biskupar væru tveir. Þá mundi ég telja sjálfsagt, að biskup yrði einnig á Hólum. Þar með vil ég ekki segja, að ég mundi vera því mótfallinn, að biskupsstóll væri endurreistur á Hólum nú á næstunni, ef það mál gæti fram gengið, en satt að segja hafði ég ekki beinlínis gert ráð fyrir því, að menn mundu vera þess sinnis nú að vilja hafa tvo biskupsstóla á landinu. Um Hólastað gegnir nokkuð öðru máli, en Skálholt, að því leyti, að það er nokkuð langt síðan þar var byrjað á endurreisn, ef svo mætti segja, og þá var ráðizt í að koma þar upp skóla, búnaðarskóla Norðlendinga, sem þar er, og framkvæmdir á staðnum hafa yfirleitt verið miðaðar við þessa stofnun, sem þar hefur verið, En það þarf auðvitað ekki að vera því til fyrirstöðu, að biskup geti setið þar á staðnum. Yfir hann þyrfti þá að sjálfsögðu að byggja þar að vísu sæmilega veglega. En eins og stendur hefur Hólastaður verið endurreistur á þann hátt, sem ég nú nefndi, með byggingu og starfrækslu búnaðarskóla þar. Það var nefnt hér áðan í umr., að naumast gæti það verið rétt regla að setja hverja þá stofnun, sem hér hefði verið fyrrum, á þann stað, sem hún áður hefði verið á, og var þá um það talað, að ef því væri haldið fram, að flytja ætti biskupinn frá Reykjavík til Skálholts, mætti eins ræða um að flytja Alþingi frá Reykjavík til Þingvalla og halda það þar, eins og Fjölnismenn vildu á sínum tíma. Ég tel ekki útilokað, að einhvern tíma komi að því, að fylgi verði fyrir því með þessari þjóð að heyja Alþingi á Þingvöllum, en ég býst ekki við, að það verði nú á næstunni, enda er hér ólíku saman að jafna að flytja biskupinn að Skálholti að kostnaðarlausu eða kostnaðarlitlu eða flytja Alþingi til Þingvalla, því að það mundi þó áreiðanlega kosta ærið fé að gera það. En varðandi það, sem nefnt hefur verið, að það mundi valda miklum óþægindum fyrir þá menn, sem eiga erindi við biskup landsins, ef hann hefði setu í Skálholti, þá sé ég að vísu ekkert á móti því, að þetta sé nefnt, því að sjálfsagt er að tína til þau rök, sem eru með og móti hverju máli, en mér hefur alltaf fundizt þetta vera ákaflega lítilvæg ástæða. Og það viðurkenndi reyndar sá hv. þm., sem þetta nefndi, að hún væri ekki mjög mikilvæg og að aðrar ástæður mundu eiga að vega þar meira. Það er nú svo, að þeir prestar, sem heima eiga á Suðurlandi fyrir austan fjall, eiga að sjálfsögðu styttri leið til Skálholts, en til Reykjavíkur. En segja má, að aðrir eigi lengri leið að fara, ef þeir þurfa að fara í gegnum Reykjavík. Það var nú einu sinni svo, að ef menn hér á Íslandi vildu komast úr einum landshluta í annan, þá urðu þeir stundum að taka á sig krók með skipi til Kaupmannahafnar. Þeir tímar eru nú löngu liðnir, en einu sinni var þetta nú svo. Og ég held, að þeir tímar séu nú ekki mjög langt undan, að menn, sem eiga erindi t.d. við biskup þjóðkirkjunnar í Skálholti, þurfi ekki endilega að leggja leið sína um Reykjavík til þess. Og enda þótt svo væri, þá er nú ekki fyrirhöfnin ýkja mikil til að komast á fornhelgan stað fyrir kirkjunnar þjóna. Þetta er 90 km leið eftir góðum vegi. Menn annarra trúarbragða leggja það á sig að fara þúsundir mílna pílagrímsferðir til helgra staða, og þá er þessi vegalengdin stutt fyrir þá, sem telja sér það einhvers virði að heimsækja þennan stað. Ég hef heyrt það í þessum umræðum, hv. 2. þm. Rang. benti á það, að um mál eins og þetta mundi samkv. lögum um kirkjuþing þurfa umsögn kirkjuþingsins. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir því ákvæði, sem er í lögum um það efni, og sýnist mér nú við fljóta athugun, að hér sé um nokkurt vafamál að ræða. En hins vegar ætti að sjálfsögðu að mega vænta þess, að stofnun eins og kirkjuþingið styddi slíkt mál sem þetta er. Öðru vil ég a.m.k. ekki trúa að óreyndu.



Herra forseti. Að frumkvæði Norðurlandaráðsins var í fyrra komið á fót svonefndri Atómvísindastofnun Norðurlanda, sem hafa skyldi það hlutverk að annast samvinnu Norðurlanda á sviði atómvísinda. Það var ákveðið í upphafi, að Ísland skyldi gerast aðili að þessari stofnun, og á gildandi fjárl. er veitt fé til þess að greiða kostnaðarhluta Íslands af rekstrarkostnaði stofnunarinnar, sem eru 5 þús. sænskar krónur. Nú hefur verið gengið frá sáttmála þessarar stofnunar, og í þessari till. er lagt til, að Alþ. veiti ríkisstj. heimild til þess fyrir Íslands hönd að fullgilda þennan sáttmála ásamt fjárhagssamþykkt vegna sáttmálans. Að öðru leyti hygg ég að málið skýri sig sjálft og leyfi mér að óska þess, að till. verði vísað til hv. allshn. að lokinni þessari fyrri umr. málsins.



Herra forseti. Ég hygg, að það hafi verið á síðasta fundi í Sþ., að ég hreyfði því, að nokkur mál, sem ég hefði borið fram, hefðu ekki fengið afgreiðslu í n. Hæstv. forseti tók þá, eins og hans var von og vísa, af alkunnri réttsýni vel í það að hlutast til um, að á þessu yrði ráðin bót, og þykir mér því rétt að vekja athygli hans á því nú, að ekki hefur um skipazt í þessum efnum. Vildi ég geta um þær till., sem hér skipta máli. Það er í fyrsta lagi till. um að reisa myndastyttu af Ingólfi Arnarsyni á Noregi, sem var flutt af mér og ýmsum öðrum þm. Í öðru lagi skýrsla um Ungverjalandsmálið, sem er flutt af mér. Í þriðja lagi till. um menntaskólasetur í Skálholti, að kannað verði, hvort hagkvæmt muni að koma því þar upp, till. flutt af hv. 2. þm. Árn, og mér. Og loks till. um setningu löggjafar fyrir stjórnarráð Íslands, sem er flutt af mér. Tvær af þessum till., þær er ég nefndi fyrst, liggja fyrir utanrmn. og hefur verið vísað þangað fyrir alllöngu. Báðar voru fluttar snemma á þinginu. Hin síðari fékk að vísu ekki meðferð hér í Sþ. fyrr en eftir áramót, að því er ég hygg, en þó hafa nokkrir mánuðir liðið, síðan málinu var vísað til utanrmn. Till. um Skálholt mun vera hjá allshn. og till. um stjórnarráðið í fjvn. Ég vildi mjög eindregið fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann hlutaðist til um, að nefndir skiluðu áliti um þessar till., svo að þingheimi gæfist kostur á að ræða þær og taka afstöðu með þeim eða á móti. Mér er það vitanlega ljóst, að hæstv. forseti hefur ekki í hendi sér að hlutast til um, hvort menn verða með málinu eða á móti, en þm. eiga rétt á því, að mál þeirra fái þinglega afgreiðslu og verði hér tekin til ákvörðunar. Í þessu sambandi þykir mér svo enn rétt að vekja athygli hæstv. forseta á því, að utanrmn. hefur ekki kosið þá undirnefnd til ráðuneytis hæstv. ríkisstj. í utanríkismálum, sem lagaskylda er til.

Forseti (EmJ): Ég tel sjálfsagt að koma áleiðis til nefndarformanna tilmælum hv. 1. þm. Reykv. um, að þau 4 og þó öllu heldur 5 mál, sem hann nefndi, verði afgreidd.



Herra forseti. Mig langar til þess að spyrjast fyrir um það, hvernig á því stendur, að enn þá hefur ekki verið kosið í raforkuráð. Svo sem kunnugt er, féll niður umboð raforkuráðsmanna um síðustu áramót, og átti þá að kjósa nýtt raforkuráð. Það hefur öðru hverju verið á dagskrá hér að kjósa í raforkuráð. Nú er hins vegar svo komið, að það er hætt að hafa það á dagskrá. Það væri mjög fróðlegt, ef hæstv. forseti gæti upplýst um það, hvernig á því stendur, að þessi kosning fer ekki fram, eins og lög gera ráð fyrir.

Forseti (EmJ) : Um kosninguna í raforkuráð er það að segja, að hún hefur nokkrum sinnum verið tekin út af dagskrá samkvæmt ósk. En ég verð að segja, að það er e. t. v. mín sök nú í þetta skiptið, að ég gekk ekki eftir því, hvort þeir, sem ekki voru tilbúnir síðast, væru það í dag. Ég skal taka það á mig. En ég skal lofa því, að það skal verða tekið á dagskrá á næsta fundi.