Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Að því er ég hygg, er það óumdeilanlegt, að við vanda efnahagsmálanna verður ekki ráðið, nema skilningur alls almennings á bæði orsökum og úrræðum sé fyrir hendi. Ég veit ekki um neitt málefni, sem síður stoði, að löggjafinn einn, Alþingi og ríkisstj., taki ákvarðanir um, ef þær styðjast ekki við glöggan skilning alls almennings á nauðsyn þeirra aðgerða, sem hverju sinni eru ákveðnar. Í þessu felst auðvitað ekki, að Alþingi og ríkisstj. geti losnað við þá ábyrgð, sem á þeim hvílir sem úrslitavaldhöfum um þau vandamál, sem við er að etja í þjóðfélaginu hverju sinni. En af þessu leiðir, að í lengstu lög ber að leita samninga milli aðila og við aðila um þau atriði, sem grundvallarþýðingu hafa til góðs eða ills. Þvílíkra samninga var leitað á s.l. vori, og eftir að þeir höfðu staðið yfir nokkrar vikur, komust þeir á, eins og alþjóð er kunnugt, með samningsgerðinni hinn 5. júní. Einn þáttur þeirrar samningsgerðar var það, sem fram er tekið í samningnum með svofelldum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „I. Verðtrygging kaupgjalds. 1. Ríkisstj. beitir sér fyrir því, að verðtryggingu kaupgjalds sé komið á með lagasetningu. Verðtryggingin sé miðuð við vísitölu framfærslukostnaðar í Reykjavík. Þó nái verðtryggingin ekki til hækkunar þeirrar vísitölu, sem stafar af hækkun á vinnulið verðgrunns landbúnaðarafurða vegna breytinga á kauptöxtum eða vegna greiðslu verðlagsuppbótar á laun. 2. Reiknuð sé út sérstök kaupgreiðsluvísitala fjórum sinnum á ári, miðað við þann 1. febrúar, 1. maí, 1. ágúst og 1. nóvember. Þessi vísitala sé miðuð við sama grundvallartíma og núv. vísitala (marz 1959). 3. Kaup breytist samkv. hækkun kaupgreiðsluvísitölunnar frá því, sem hún var 1. maí 1964. Þessar breytingar fari fram ársfjórðungslega mánuði eftir að kaupgreiðsluvísitalan hefur verið reiknuð út, þ.e. 1. marz, 1. júní, 1. september og 1. desember. Kaup breytist með hverri hækkun eða lækkun vísitölunnar um eitt stig eða meira. 4. Aðilar samkomulagsins mæla með því við kauplagsnefnd og Hagstofuna, að hafin sé endurskoðun grundvallar vísitölu framfærslukostnaðar. Nýr vísitölugrundvöllur taki því aðeins gildi á samkomulagstímabilinu, að samkomulag sé um það á milli aðila.“ En samkomulagið er miðað við eins árs tíma. Það frv., sem hér er lagt fram, byggist á þessu samkomulagi. Það var upphaflega talað um það, að gefin væru út brbl. þessu samkomulagi til staðfestingar, en þá við það miðað, að kaupgjaldssamningar samkv. því heildarsamkomulagi, sem gert var, yrðu gerðir mun fyrr en raun varð á. Þegar þeir samningar frestuðust, þótti vera komið of nærri þingsetningu, til þess að það tæki því að gefa út brbl., og varð því með fullu samkomulagi allra aðila úr, að frv. skyldi lagt fyrir þingið, og hygg ég, að aðilar hafi haft frv. til athugunar og hafi ekki haft við það að athuga í því formi, sem það nú liggur fyrir. Um einstakar greinar frv. sé ég ekki á þessu stigi ástæðu til þess að fjölyrða. Ég hygg, að miðað við þá ákvörðun að taka upp verðtryggingu launa, sé þarna ekki um nein ágreiningsatriði að ræða, a.m.k. sem máli skipta. Á sínum tíma var það skýrt fram tekið, að skuldbinding um gildi þessara laga gilti að sjálfsögðu ekki lengur en þeir samningar eða samkomulag, sem frv. byggist á. Það þótti hins vegar ekki ástæða til þess að hafa neinn slíkan gildistíma ákveðinn í frv. sjálfu. Það verður að fara eftir aðstæðum, viðhorfum á hverjum tíma, hvað í þessum efnum er ákveðið. Frá því að vísitala fyrst var hér upp tekin, hygg ég á árinu 1939, hefur um hana gilt margháttuð og mismunandi löggjöf. Hún veitir launþegum að vissu leyti tryggingu, það er óumdeilanlegt, en hins vegar hefur hún hættur í sér fólgnar varðandi of öran verðbólguvöxt, sem einnig kemur niður á launþegum eins og öðrum landsmönnum. Það er þess vegna hvorki hægt að segja, að verðtrygging eða vísitala skuli undir öllum kringumstæðum vera lögboðin né heldur að algert bann við þessu skuli að staðaldri vera í lögum. Það verður að fara eftir ástandi og horfum í efnahagsmálum hverju sinni, hvað tiltækilegt þykir í þessum efnum. Eins og á stóð 1960 vegna þeirra breytinga, sem þá voru taldar óhjákvæmilegar og leiddi af ástandi fyrri ára, þótti ekki fært að halda fyrri ákvæðum um vísitölubindingu kaups í lögum. Þessu fylgdi aftur á móti það, að kaupgjaldssamningar voru gerðir til mjög skamms tíma. Vinnufriður varð ærið ótryggur, og þegar það kom í ljós í vor, að það v ar skilyrði af hálfu verkalýðshreyfingarinnar fyrir samningsgerð, sem að öðru leyti þótti viðhlítandi og átti að standa til eins árs, að verðtrygging kaups væri tekin upp að nýju á þessu tímabili og bannið úr lögum numið, þá þótti ekki áhorfsmál, að rétt væri að verða við þeim óskum, enda hygg ég, að það sé almannadómur, að mikið hafi áunnizt með þeim vinnufriði, sem í vor tókst að semja um. Ég vona þess vegna, að ekki verði ágreiningur um þetta frv. Ég legg til, að því sé vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, byggist á samkomulagi því, sem gert var milli ríkisstj. og verkalýðssamtakanna á s.l. vori. Mér finnst rétt, þar sem frv. er þannig til komið, að ræða nokkuð sérstaklega um þessa samninga. Ég vil þá byrja á því að segja, að ég vil bæði lýsa yfir ánægju og óánægju í sambandi við þessa samninga. Ég vil lýsa yfir ánægju vegna þess, að ríkisstj. hefur hér horfið frá einu meginatriði í viðreisnarstefnunni, sem var það að banna vísitöluuppbætur. Ég tel, að það sé mikill ávinningur fyrir verkalýðshreyfinguna að hafa fengið þetta bann afnumið og að vísitöluuppbætur séu teknar upp að nýju. En jafnframt því sem ég lýsi ánægju yfir þessu, get ég ekki annað en látið í ljós mikla óánægju yfir því, að hæstv. ríkisstj. skyldi ekki fallast á það, sem var og er aðalkrafa verkalýðsfélaganna, en það er, að verkamenn fái lífvænleg laun fyrir 3 stunda vinnudag. Ég harma það mjög, að hæstv. ríkisstj. skyldi ekki fallast á þetta atriði, vegna þess að þetta er grundvallaratriði, sem nú er viðurkennt í öllum nágrannalöndum okkar og talið sjálfsagt réttlætismál. Hæstv. ríkisstj. er eina ríkisstj. á Norðurlöndum, sem ekki hefur verið fáanleg til að viðurkenna þetta sjónarmið. Það er sönnun þess, að hæstv. ríkisstj. er íhaldsstjórn af verri tegund. Áður en ég ræði nánar um þetta atriði, vil ég víkja örlítið að því máli, sem hér liggur sérstaklega fyrir. Ég hygg, að hv. alþm, geri sér það ljóst, að hér er í raun og veru að fara fram eins konar jarðarför. Það er verið að jarðsyngja það, sem hæstv. ríkisstj. á sínum tíma sagði að væri þriðja meginatriðið í viðreisnarstefnunni. Svo mikilvægt atriði var það talið á sínum tíma að banna vísitöluuppbætur, að hæstv. ríkisstj. lýsti því yfir í umr. á Alþingi, þegar viðreisnarlöggjöfin svokallaða var til meðferðar, að þetta vísitölubann væri þriðja meginatriðið í viðreisnarstefnunni. Hæstv. þáv. forsrh., núv. 1. þm. Reykn., taldi upp í 6 liðum aðalatriði viðreisnarinnar og komst m.a. svo að orði, með leyfi hæstv. forseta, eftir að hann var búinn að telja upp tvö atriði: „Í þriðja lagi verður reynt að koma í veg fyrir nýtt kapphlaup kaupgjalds og verðlags. Í því skyni er lagt til, að óheimilt sé að miða kaupgjald við breytingar á vísitölu.“ Hæstv. viðskmrh. taldi í annarri ræðu upp þau atriði, sem væru meginkjarni viðreisnarlöggjafarinnar. Í ræðu hans er komizt svo að orði, að aðalatriði þeirra ráðstafana, sem ríkisstj. leggur til að gerðar verði, séu fimm, og þriðja atriðið, sem hann nefnir, er afnám vísitölukerfisins, og í ræðu sinni færir hann svofelld rök fyrir þessu atriði, með leyfi hæstv. forseta: „Það er nauðsynlegt að afnema vísitölukerfið, því að það færir launþegum engar varanlegar kjarabætur, engar varanlegar hagsbætur, heldur stuðlar að hækkun kaupgjalds og verðlags á víxl, færir launþegum fleiri krónur, en ekki bætt kjör.“ Með þessum röksemdum var horfið að því ráði með viðreisnarlöggjöfinni að fella niður vísitöluuppbætur á laun og það talið hvorki meira né minna en þriðja meginatriði viðreisnarstefnunnar. Nú er hins vegar svo komið eftir rúmlega 4 ár, að hér er verið að jarðsyngja þetta þriðja meginatriði viðreisnarstefnunnar. Það er sönnun þess, ásamt mörgu öðru, sem fram hefur komið, að viðreisnarstefnan var röng stefna og óframkvæmanleg og hefur ekki heldur náð þeim árangri eða tilgangi, sem til var ætlazt með henni, nema að mjög takmörkuðu leyti. Það hefur sem sagt sýnt sig í sambandi við þetta atriði, að í staðinn fyrir, að það drægi úr kapphlaupi milli verðlags og kaupgjalds, hefur það gert þetta kapphlaup meira en nokkru sinni fyrr. Þess vegna hefur ríkisstj. séð það ráð vænst - eftir líka að hafa verið knúin til þess af verkalýðssamtökunum - að falla frá þessu atriði. Ég held, að þess séu ekki mörg dæmi, að ríkisstj. hafi orðið að játa það jafnáberandi og hæstv. ríkisstj. með þessu frv., að hún hafi beitt sér fyrir rangri stefnu og röngu máli með því að setja vísitölubannið í lög á sínum tíma og telja það meira að segja þriðja meginatriðið í þeirri viðreisnarstefnu, efnahagsstefnu, sem þá var tekin upp. En hins vegar er full ástæða til þess, eins og ég áðan sagði, að fagna því, að hæstv. ríkisstj. hefur hér látið undan síga, vegna þess að með því, að vísitöluuppbætur verða teknar upp að nýju, á að vera fengin nokkur trygging fyrir því, að ekki sé hægt að taka þær kauphækkanir, sem launþegar koma fram, strax aftur með nýjum verðhækkunum. Það er sem sagt meira öryggi fyrir því, að það sé hægt að tryggja kjörin, þó að hitt sé hins vegar rétt, að í þessu felist ekki raunverulegar kjarabætur, heldur kjaratrygging. Ég vil þá koma að því, sem ég tel að sé meginatriði þessara mála, eins og nú er komið, og sérstök ástaeða sé til að ræða um hér á Alþingi, en það er sú mótstaða hæstv. ríkisstj., sem kom fram í samningunum við verkalýðsfélögin í vor, mótstaða hennar gegn því, að verkamönnum séu tryggð lífvænleg laun fyrir 8 klukkustunda vinnudag eða vinnutíma, sem því svarar. Ég held satt að segja, að það sé ákaflega erfitt að finna nokkrar eðlilegar röksemdir fyrir þessari afstöðu hæstv. ríkisstj. Eða er það kannske svo, að ríkisstj. álíti, að þau kjör, sem verkamenn fá í dag fyrir 8 stunda vinnudag, séu fullnægjandi? Mér finnst rétt í því sambandi að líta á nokkrar tölur, sem upplýsa þetta. Ef við lítum t.d. á samninga verkamannafélagsins Dagsbrúnar og tökum kjör þeirra verkamanna, sem vinna samkv. 2. taxta, - ég tek ekki 1. taxta, sem er lægsti taxtinn, - ég tek 2. taxtann, en það er kaup þeirra verkamanna, sem vinna alla fiskvinnu, með nokkrum undantekningum, það eru aðstoðarmenn í fagvinnu, steypuvinnu, handlöngun hjá múrurum, gæzlu hrærivéla, vélgæzlu á loftpressum, vinnu í lýsishreinsunarstöðvum, ryðhreinsun með handverkfærum og vinnu í grjótnámi o.s.frv. Það, sem þessir verkamenn fá í árslaun, ef miðað er við 8 stunda vinnudag, en ekki neina eftirvinnu, eru 82 þús. kr. Tökum annan flokk Dagsbrúnarverkamanna, þ.e. 6. flokkinn, sem hefur nokkru hærra kaup, en það eru þeir verkamenn, sem annast stjórn á ýtum, vélskóflum, vélkrönum, kranabílum, bílum með tengivagni, stórvirkum flutningatækjum í sand- og grjótnámi, vegagerð, vegheflum og tjörublöndunarvélum í malbikunarstöð, alla vinnu við afgreiðslu á togurum, uppskipun á fiski úr bátum, uppskipun á saltfiski o.s.frv. Þetta er mjög stór eða sennilega stærsti hópur verkamanna. Það, sem þessir menn fá í árslaun, ef miðað er við 8 stunda vinnudag, er 91 þús. kr. Ef við athugum svo kjörin hjá öðru sambærilegu stéttarfélagi hér í bænum, sem er félag verksmiðjufólks, Iðja, þá eru laun hjá Iðjuverkamanni, eftir að hann er búinn að vinna í eitt ár, 74 þús. kr. á ári, miðað við 8 stunda vinnudag. Þegar hins vegar verkamaður er búinn að vinna í 4 ár sem iðnverkamaður eða á Iðjutaxta, eru laun hans 88 þús. kr. á ári. En eftir eitt ár eru þau 74 þús. kr., eins og ég áðan sagði. Sem sagt, laun verkamanna, ef miðað er eingöngu við 8 stunda vinnudag og ekki neina sérstaka eftirvinnu, eru frá 74 þús. og upp í 90 þús. kr., ef hæstu flokkarnir eru teknir. Er það nú nokkur möguleiki, að menn geti búið við lífvænlega afkomu, ef byggja skal á þessum launum eingöngu? Ég held, að hver og einn geti auðveldlega gert sér það ljóst. Og ef við lítum á það, sem talið er nauðsynlegt að fjögurra manna fjölskylda hafi samkv. framfærsluvísitölu hagstofunnar, eru það 108 þús. kr. á ári, og er þá ekki reiknað með því, að húsaleiga sé meiri en 1000 kr. á mánuði, en hver og einn getur gert sér ljóst, að það er allt of lágt áætlað. En þó að eingöngu sé miðað við það, sem framfærsluvísitalan skammtar 4 manna fjölskyldu, sem er vitanlega allt of lágt, vantar samt 20-30 þús. kr. á það, að verkamenn, sem eru í Dagsbrún eða Iðju, hafi þau laun eftir árið, ef eingöngu er miðað við 8 stunda vinnudag. Svona gífurlega mikið vantar á það, að verkamenn hér á landi hafi lífvænlega afkomu fyrir 8 stunda vinnu á dag, sem er þó talin hámarksvinna víðast annars staðar, og hvarvetna annars staðar er það talið grundvallaratriði í þessum málum, að svo langur vinnutími tryggi verkamönnum lífvænlega afkomu. En þrátt fyrir það fékkst ríkisstj, ekki með neinum hætti til þess að hafa þessi laun hærri í samningum sínum við verkalýðssamtökin á síðasta ári heldur en samningar bera vott um, sem ég hef nú skírskotað til. Þetta er að sjálfsögðu langt fyrir neðan það, sem sanngjarnt getur talizt og á að vera, og alveg furðulegt, að ríkisstj. skyldi ekki vilja gera neina breytingu á í þessum efnum, og er líka í algerri andstöðu við það, sem er stefna ríkisstj. í nágrannalöndum okkar. Ef við litum til liðins tíma, sjáum við, að þetta hefur ekki alltaf verið svona. Kaupmáttur launanna hefur verið meiri en hann er orðinn nú og þessar tölur bera merki um. Ef við hverfum t.d. til 1. marz 1959, eru lægstu laun Dagsbrúnarmanns þá 20.67 kr. á klst. Í dag eru þau ekki nema 33.80 kr. á klst., eða kaupið hefur hækkað á þessum tíma um 65%. Á sama tíma hefur það hins vegar gerzt, að vísitala vöru og þjónustu hefur hækkað um 85%, en það er sú eðlilega vísitala að miða við í þessu sambandi. Þetta sýnir það alveg augljóst, að kaupmáttur tímakaups hefur stórkostlega rýrnað á þessum tíma. Síðan 1. marz 1959, þegar núv. framfærsluvísitala tók gildi, hefur tímakaupið ekki hækkað nema um 65%, á sama tíma og verðlagið hefur hækkað um 85%. Þetta er algerlega andstæð þróun við það sem hefur gerzt í nágrannalöndum okkar. Ég held, að það megi fullyrða, að í flestum eða öllum nágrannalöndum okkar á þessum tíma hafi kaupmáttur tímakaupsins hækkað um 20-30°/ á þessum árum, í staðinn fyrir það, að hann lækkar næstum eins mikið hér á landi. Hvað er það, sem hefur valdið þessari öfugþróun hér? Hvað er það, sem veldur því, að þannig hefur stefnt í allt aðra átt hjá okkur en hjá nágrannaþjóðum okkar? Það er mjög lærdómsríkt að rifja upp skýringarnar á því atriði. Stafar þetta kannske af því, að þjóðin hafi búið við einhver móðuharðandi af náttúruvöldum? Hafa eldgos, hafís eða ótíð eða aflabrestur þjakað þjóðina á þessum tíma? Nei, svarið verður vissulega ekki á þann veg, því að þjóðin hefur aldrei búið við meira góðæri en einmitt á þessum árum. Aflabrögð hafa sjaldan eða aldrei verið hagstæðari og verðlag á útflutningsvörum heldur sjaldan verið hagstæðara en á þessum árum. Fróðum manni, sem ég hef rætt við, reiknast svo, að á þessu ári muni þjóðin hafa til skipta a.m.k. 30–40% meira en á árinu 1958. Og það er talinn sjálfsagður árangur þegar þjóðartekjur hækka, að kaupmáttur launanna hækki nokkuð tilsvarandi. Sú hefur líka orðið raunin í nágrannalöndum okkar, að þar hefur kaupmáttur launanna hækkað í samræmi við það, sem þjóðartekjurnar hafa aukizt. Hér hefur kaupmáttur tímakaupsins farið minnkandi, þrátt fyrir stórvaxandi þjóðartekjur. Hvað er það, sem veldur þessu? Sannarlega eru það ekki móðuharðindi af náttúruvöldum, sem valda þessu. Það, sem veldur þessari öfugþróun hjá okkur, er fyrst og fremst röng stjórnarstefna, - stjórnarstefna, sem hefur miðað að því með margvíslegum hætti að misskipta bæði þjóðarauðnum og þjóðartekjunum, - stjórnarstefna, sem hefur haft það að markmiði, að verðlag skyldi jafnan hækka meira en kaupgjald. Það væri hið nauðsynlega boðorð fyrst og síðast að skerða kaupmáttinn. Hið rétta og eina boðorð efnahagsstefnunnar væri að skerða kaupmáttinn, láta verðlagið hækka meira en launin. Afleiðingarnar urðu líka þessar. Ástæðan til þess, að þrátt fyrir þessa öfugþróun, sem hér hefur átt sér stað í launamálunum, skrimta menn þó, er m.a. sú, að náttúruöflin hafa komið þar til sögunnar og tryggt mikla eftirvinnu og það hefur verið möguleiki á því að láta börn og unglinga og konur vinna til þess að auka tekjur þeirra láglaunuðu. Hefði náttúran sjálf ekki gripið þarna inn í og tryggt góð aflabrögð og verðlag svo hækkað erlendis, þá hefði ekki verið hér gott ástand nú vegna þeirrar stjórnarstefnu, sem fylgt hefur verið. Nú kunna einhverjir að spyrja: Er kannske ekki afkomu atvinnuveganna þrátt fyrir þetta allt þannig háttað, að það sé erfitt fyrir þá að rísa undir hærra kaupgjaldi, og að það hafi verið ástæðan til þess, að hæstv. ríkisstj. beitti sér gegn hærra kaupi á s.l. vori? Ég skal játa það, að miðað við þá stjórnarstefnu, sem nú er fylgt í landinu, er afkoma margra atvinnugreina langt frá því að vera góð. En það er líka jafnljóst, að með breyttri stjórnarstefnu má gera mikla breytingu á þessu, og þá er hægt að tryggja atvinnuvegunum þá aðstöðu, að þeir geti risið undir hærra kaupgjaldi. Ég nefni nokkur atriði, sem hæstv. ríkisstj. gæti gert til þess að tryggja atvinnuvegunum betri möguleika til þess að rísa undir hærra kaupgjaldi. T.d. með því að lækka vexti í eðlilegt horf mundi afkoma margra atvinnufyrirtækja batna og það einmitt þeirra atvinnufyrirtækja, sem búa við hvað lakasta aðstöðu nú, t.d. frystihúsanna. Á sama hátt mundi það bæta afkomu margra atvinnufyrirtækja, ef þau byggju við ríflegra lánsfé en nú á sér stað. Á þessu er hins vegar stórkostlegur brestur. Ég held, að það séu nálega öll eða svo til öll atvinnufyrirtæki landsins, nema kannske fyrirtæki einstakra gæðinga, sem búa við stórkostleg lánsfjárhöft og það svo, að sum atvinnufyrirtæki, t.d. iðnfyrirtæki, kvarta undan því nú, að rekstur þeirra sé að leggjast niður, vegna þess að lánskjörin séu svo erfið, að það sé ekki hægt að standast samkeppni við erlenda aðila, sem við þá keppa. Nefni ég sérstaklega vélaiðnaðinn í því sambandi. Með því að veita fyrirtækjunum ríflegri aðgang að lánsfé en nú á sér stað mætti mjög bæta aðstöðu þeirra til þess að rísa undir hærra kaupgjaldi en nú er. Á sama hátt mundi lækkun útflutningsgjalda hjálpa til þess að styrkja aðstöðu þeirra fyrirtækja, sem vinna að framleiðslu útflutningsvara. Síðast, en ekki sízt, með því að vinna að því og ýta undir það, að fyrirtækin stórlega auki framleiðni sína, væri þeim gert mögulegt að rísa undir hærra kaupgjaldi. En í öllum þeim málum, þar sem hæstv. ríkisstj. hefur vangert, hygg ég það verst, að hún hefur látið það ógert eða svo að segja alveg ógert að ýta undir aukna framleiðni hjá atvinnufyrirtækjum. Það hefur sama og ekkert verið gert af hálfu hæstv. ríkisstj. í þessum efnum, á sama tíma og stjórnarvöld nágrannalanda okkar hafa gert alls konar ráðstafanir til þess að vinna að aukinni framleiðni í atvinnulífinu. Áhugaleysi hæstv. ríkisstj. er hið furðulegasta í þessum efnum. Hjá henni ríkir alger svefn í þessum efnum. Frv., sem við framsóknarmenn fluttum hér á síðasta þingi um sérstakan framleiðnisjóð, var að sjálfsögðu alveg stungið undir stól. Það er líka vitanlegt, að þau höft, sem hæstv. ríkisstj. heldur uppi, þar sem eru vaxtahöftin og lánsfjárhöfin, draga meira úr möguleika fyrirtækjanna til að auka framleiðslu sína heldur en nokkur önnur höft. Að réttu lagi mætti kalla þessi höft framleiðnihöft. Þegar lánsfé er mjög dýrt, og ég tala nú ekki um, þegar ekki er hægt að fá það, eins og hér er í mörgum tilfellum, þá geta fyrirtækin ekki lagt út í framkvæmdir til að auka framleiðni sína. Þess vegna eru vaxtahöftin og lánsfjárhöftin, sem hæstv. ríkisstj. heldur uppi, sönn framleiðnihöft. Með því að breyta hér um stefnu mundi hæstv. ríkisstj. geta skapað atvinnufyrirtækjunum möguleika til þess að rísa undir miklu hærra kaupgjaldi en nú á sér stað. Mér hefur þótt rétt í sambandi við þetta mál, vegna þess að það snertir þá samninga, sem áttu sér stað milli verkalýðsfélaganna og ríkisstj., að gera þetta mál að sérstöku umtalsefni, vegna þess að hér er um að ræða eitt hið allra stærsta mál, sem bíður úrlausnar í dag. Það verður ekki þolað til lengdar, þegar aðstaðan í þjóðfélaginu er fyrir hendi, ef rétt er stjórnað, að menn geti ekki fengið lífvænlegri afkomu fyrir 8 stunda vinnudag. Það er kannske hægt að kaupa sér einhvern frest frá því, að barizt verði til þrautar fyrir þessu máll, en það er ekki hægt til lengdar. Þess vegna mundi hæstv. ríkisstj. gera það réttast að fallast á þetta sjónarmið verkalýðssamtakanna og launþeganna án frekari baráttu og breyta jafnframt þannig, um stjórnarstefnu, að atvinnurekendum og atvinnufyrirtækjum væri vel mögulegt að rísa undir því. Og til þess hefur ríkisstj. fullkomna möguleika. Þess vegna vil ég ljúka þessum orðum mínum með því að vænta þess, að hæstv. ríkisstj. breyti hér um afstöðu, breyti hér um viðhorfið til 8 stunda vinnudagsins og breyti stjórnarstefnu sinni þannig, að það sé vel framkvæmanlegt að tryggja mönnum lífvænleg laun fyrir 8 stunda vinnudag.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er gert á grundvelli þeirra samninga, sem verkalýðshreyfingin, ríkisstj. og atvinnurekendur gerðu með sér í vor. Það er fram borið til þess að lögfesta höfuðatriði þessara samninga, - og þá var samið um efni þessa frv. Í 20 ár, frá því 1940 til 1960, hafði verkalýðshreyfingin búið við það öryggi, sem verðtrygging á kaupið veitir. En með gengisfellingarlögunum 1960 var þetta afnumið og þá sagt, að það væri einn af hornsteinum viðreisnarstefnunnar. Verðlagið mátti hækka óheft, en kaupið átti að vera fast. Það átti að skammta launþegunum smærri krónur í trausti þess, að samtökin væru ekki nægjanlega sterk til að fjölga krónunum í hlutfalli við verðhækkanirnar. Það átti að leysa vanda efnahagsmálanna með kauplækkunum. Reynslan hefur nú sýnt okkur, að þau mál verða ekki leyst í stríði við verkafólkið. Ég held, að þetta frv. sé einmitt bezta staðfesting þess. En á þeim tíma, sem liðinn er síðan 1960, hefur verið meira öryggisleysi á vinnumarkaðinum heldur en áður var. Það hafa verið tíðari og harðari vinnudeilur og verkföll. Miklar verðhækkanir og óheftar á þessu tímabili hafa síðan óhjákvæmilega leitt af sér kauphækkanir. Jafnvægisleysi og síaukin dýrtíð hefur einmitt einkennt þetta tímabil. Það var til þess að stemma stigu við þessari þróun, sem Alþýðusambandið sendi ríkisstj. í s.l. aprílmánuði orðsendingu sína. Þá bauð verkalýðshreyfingin fram samstarf, til þess að hefta verðbólguna og tryggja um leið óhjákvæmilegar kjarabætur til fólksins. Höfuðefnið í kröfum okkar í sumar og þeim samningum, sem þá voru gerðir, felast í þessu frv. Ég tel, að endurheimt verðtryggingarinnar á launin sé forsenda þess, að hægt sé að taka upp nýja stefnu í þróun efnahagsmálanna, stefnu, er tryggi launafólki og þá um leið atvinnurekstrinum meira afkomuöryggi en verið hefur. En þetta eitt nægir ekki. Þrátt fyrir kaupgjaldsbaráttu undanfarinna ára hefur ekki tekizt að halda í við verðhækkanirnar. Síðan 1960 hefur vísitala matvörunnar hækkað um 100%, vísitala vöru og þjónustu hefur samtals hækkað um 85%, en á sama tíma hefur almennt kaup hækkað um 55-60%. Við sjáum af þessu, að það hefur að nokkru tekizt, sem gera átti, að lækka kaupmáttinn verulega. Það, sem nú bíður, er að jafna þetta bil og meira á sem allra skemmstum tíma. Tímann fram til næsta vors verður bæði ríkisvaldið og atvinnurekendur að nota vel til að geta þá orðið við óhjákvæmilegum kröfum verkalýðshreyfingarinnar um hækkað kaup, um styttan vinnudag og ýmis réttindamál. Á þetta vildi ég nú leggja sérstaka áherzlu. Og það ætti að vera óþarfi að minna á, að verkalýðshreyfingin metur til kaupgildis hverja þá ráðstöfun, sem verða má til þess, að launin nýtist betur. Þessu hefur verkalýðshreyfingin marglýst yfir, og það er hennar stefna. Þróun efnahagsmálanna undanfarin ár hefði áreiðanlega orðið önnur og betri, ef í gildi hefði verið verðtrygging á launin. Það mikla öryggisleysi og órói, sem verið hefur á vinnumarkaðinum, hefði þá ekki verið hinn sami. Og þá hefði hæstv. ríkistj., svo að dæmi sé nefnt, tæplega lagt í að framkvæma þá vanhugsuðu hefndarráðstöfun, sem gengisfellingin 1961 var. Ég ætla ekki að tala hér langt mál. Ég vil að lokum aðeins lýsa fylgi mínu við það frv., sem hér liggur fyrir. Það er efnislega í samræmi við þá samninga, sem gerðir voru í vor, og er til staðfestingar þeim. Ég vil vona, að þetta mál fái greiðan gang gegnum umr. hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Það er nú svo oft búið að segja af hálfu hv. framsóknarmanna, að viðreisnin sé farin út um þúfur, sé dauð, að það er engin sérstök nýjung að heyra hv. 5. þm. Reykv. halda því hér fram. En um það gildir, að þeir lifa lengst, sem með orðum einum eru vegnir. Allur almenningur finnur glögglega þann meginmun, sem orðinn er á lífsháttum í smáu og stóru í landinu á hinum síðustu árum, þá gerbreytingu, sem afnám margvíslegra hafta, banna og ráða hefur í för með sér, þann mun, að nú eru menn frjálsir athafna sinna, en hér er mikið vöruúrval, hvort tveggja gagnstætt því, sem áður var, að nú eru til miklir gjaldeyrissjóðir, sem tryggja hag þjóðarinnar í heild. Þeir, sem út fyrir landsteinana fara, finna glögglega muninn á því, að nú er hægt að selja íslenzkan gjaldmiðil fyrir skráð verð. Svartur markaður er úr sögunni og sú skömm og vanvirða, sem allri þeirri óreiðu fylgdi áður. Allt þetta var höfuðmarkmið, sem eftir var keppt, þegar viðreisnarstefnan var upp tekin, og því verður aldrei hnekkt, að þessu markmiði hefur verið náð. Hitt skulum við svo viðurkenna, að það hefur aldrei staðið á ríkisstj. um viðurkenningu þess, að okkur hefur ekki tekizt að leysa allan vanda og verðbólgan hefur því miður farið vaxandi og of ört vaxandi. Samningarnir í vor voru fyrsta tilraunin, sem tekizt hefur um mjög langt skeið til þess að reyna að fá í þessu stefnubreytingu. Hvort það heppnast, eins og vonir manna stóðu til, skal ég ekkert fullyrða um á þessu stigi málsins. En ég þori að segja, að þessari tilraun var mjög vel tekið og sýndi fylgi almennings hvarvetna við þessa viðleitni. Hitt er svo annað mál, að það getur verið, að einstakir hópar geti þar gert meiri glundroða og skaða en í fljótu bragði verður fyrir séð, þó að almenningur sé slíku vitanlega andvígur. Hvað sem öllum tölulestri líður, - og þegar tölur eru teknar úr réttu samhengi, hætta þær að vera til leiðbeiningar og verka villandi, - þá veit hvert einasta mannsbarn hérna, að þjóðin í heild og eins hver einstaklingur, sem hefur ekki orðið fyrir sérstökum óhöppum, á nú við betri lífskjör að búa í heild en nokkru sinni fyrr í sögu þessarar þjóðar. Með því er ekki sagt, að allur vandi sé hér leystur og margt horfi ekki til umbóta. Og það gleður mig, að hv. 5. þm. Reykv. virtist nú vera mjög áhugasamur um lausn á einu höfuðviðfangsefninu, og það er stytting vinnutíma. Ég hef oft lýst því yfir hér á Alþingi áður, að ég tel, að þetta sé eitt höfuðverkefnið, sem fram undan sé. En við skulum gera okkur ljóst, að það verkefni er engan veginn auðleyst eða verður leyst í skyndi með einum samningum, hvorki vinnuveitenda né verkalýðsfélaga, né þó að samþykki ríkisvaldsins komi þar til. Þetta er miklu flóknara og margþættara mál en svo. En ég minnist þess, - hygg, að það hafi verið seint á árinu 1961, - að hv. þm. Björn Jónsson, núv. 4, þm. Norðurl. e., var hér aðalflm. þáltill. um skipun nefndar til þess að kanna þessi málefni. Ég gegndi þá um skeið störfum forsrh. í forföllum Ólafs Thors, og ég beitti mér fyrir því, að þessi till. væri samþykkt eða úr þessari nefndarskipan yrði, og lagði á það ríka áherzlu þá þegar, að ég teldi hér um mjög merkilegt mál að ræða, eitt af því, sem mest aðkallandi væri í okkar þjóðfélagi, og að það væri vissulega athyglisvert, að verkalýðshreyfingin rétti fram sína hönd til lausnar þeim vanda, sem þarna væri fyrir hendi. Síðan var þessi nefnd skipuð, og það var m.a. fyrir það, að bráðabirgðatill. hennar lágu fyrir eða leiðbeiningar í vor, að einn þáttur samkomulagsins þá varð, svo sem fram er tekið, það er í III. lið, með leyfi hæstv. forseta: „Verkalýðsfélög og vinnuveitendur semji um, að tillaga vinnutímanefndar í áliti n., dags. 21. maí 1964, um samræmingu eftirvinnutíma og álags á eftirvinnukaup hjá verkamönnum, verkakonum og iðnverkamönnum, taki gildi, en hún er á þá leið, „að eftirvinna skuli teljast fyrstu 2 klst. eftir að dagvinnu lýkur, þannig að 15 mínútur af henni falli niður. Greiddur kaffitími sé látinn standa óbreyttur. Eftirvinnuálag lækki í 50%. Nætur- og helgidagakaup standi óbreytt í krónutölu, þannig að hlutfallstengsli þess við dagvinnukaup rofni um sinn.“ Síðan heldur áfram: „Jafnframt sé dagvinnukaup hækkað þannig, að tekjur verði óbreyttar þrátt fyrir styttingu vinnutímans um stundarfjórðung og lækkun eftirvinnuálags. Ríkisstj. mun nú þegar beita sér fyrir lagasetningu um lengingu orlofs verkafólks úr 18 dögum í 21 dag, sem svarar hækkun orlofsfjár úr 6% í 7%. Þá mun ríkisstj. beita sér fyrir því, að löggjöf verði sett um vinnuvernd, þegar till. í því efni liggja fyrir frá vinnutímanefnd. Einnig verði haldið áfram athugunum og undirbúningi að frekari styttingu vinnutíma.“ Þannig er þessi liður samkomulagsins frá því í vor. Og hann sýnir, að þá varð ríkisstj. við þeim till., sem fyrir lágu frá þeirri nefnd, sem málið hafði haft til athugunar frá því á árinu 1962, - þá hygg ég, að hún hafi verið kosin. Það er algerlega rangt, að ríkisstj. hafi neitað öðrum kröfum, sem fram hafi komið. Þetta var frjálst samkomulag milli allra aðila, að um þetta skyldi samið, sem í þessu ákvæði segir. Allir aðilar gerðu sér fyllilega grein fyrir, að hér væri um mikið vandamál að ræða, vandamál, sem verður að leysa, en krefst frekari undirbúnings en enn liggur fyrir. En ég segi það enn og aftur, að það er sannfæring mín, að það sé fátt eða ekkert, sem geti orðið verkalýðnum að meira gagni eða frekar beri eftir að keppa heldur en að koma þessum málum í skaplegt horf. Og það er mjög ánægjulegt, að hv. 5. þm. Reykv. skuli nú vera svo ákafur fylgismaður einmitt þessa úrlausnarefnis, að hann fer þar langt fram úr hv. síðasta ræðumanni og hv. forseta A.S.Í., sem áttu þátt í þessu samkomulagi í sumar og féllust þá á það, að þó að þeir vitanlega hefðu í huga það markmið, sem eftir bæri að keppa, yrði ekki lengra komizt á þessu stigi málsins. Ég skal svo ekki fara að þræta við hv. 5. þm. Reykv. um þau atriði, sem hann áðan taldi hér upp. Það er margrætt mál allt. Um hans málflutning dæmdu kjósendur við síðustu kosningar með þeim árangri, að ríkisstj. hlaut aukið traust kjósenda, og er því ástæðulaust að vera að þræta um það nú. En eins og ég segi, það er ánægjulegt, ef hv. þm. vill leggja sitt lið í alvöru til þess að hjálpa til við lausn þess vandamáls, sem hann einkum gerði að umræðuefni. En forsenda þess, að það verði leyst ásamt ótalmörgu öðru, er það, að okkur takist að halda verðbólgunni í skefjum. Þessar eilífu deilur um gildi tímakaups, rýrnandi kaupmátt launa og annað þvílíkt og tölusamanburður í því sambandi hefur út af fyrir sig sáralitla þýðingu að öðru leyti en því, að tölurnar staðfesta, þegar þær eru skoðaðar í samhengi og málið í heild, að verðbólgan er sá eyðandi eldur, sem hefur truflað eðlilega efnahagsþróun og eðlilega kjarabót í landinu, jafnframt því sem þó verður að játa, að þrátt fyrir hana hefur tekizt að gerbreyta til bóta lífsafkomu Íslendinga nú á síðari árum. Það, sem mest á riður, er, hvort nú tekst að koma á því samkomulagi milli þeirra aðila, sem þar ráða úrslitum, sem þarf til þess að halda verðbólgunni niðri og til þess að gera skynsamlegar ráðstafanir, sem auðveldi styttingu vinnutíma niður í það, sem skaplegt er og eðlilegt má kallast. Það mun ekki standa á ríkisstj., og ég treysti því, að aðrir aðilar muni einnig leggja sitt fram við lausn þess máls.



Herra forseti. Ég er alveg sammála hæstv. forsrh. um það, að verðbólgan hefur verið sá eyðandi eldur, sem hefur leikið efnahagslífið verst á undanförnum árum. En hitt erum við kannske ekki sammála um, hvers vegna verðbólgan hefur magnazt á undanförnum árum. Ég held, að það sé alveg glögg mynd af því, sem ég dró upp hér áðan, þegar ég sýndi fram á, að kaupgjaldið hefur ekki hækkað nema um 60-65% síðan 1. marz 1959, en verðlagið hefur hækkað frá 85-100%. Það sýnir, að það eru ekki launþegarnir eða vinnustéttirnar, eins og hæstv. ríkisstj. vill vera láta, sem hafa valdið því, að verðbólgan hefur magnazt eins og raun ber vitni um. Það er vegna þess, að hæstv. ríkisstj. hefur fylgt þeirri stjórnarstefnu að láta verðlagið alltaf hækka meira en kaupgjaldið, að hún hefur fylgt kjaraskerðingarstefnunni, sem þessi þróun hefur orðið. Það er fyrst og fremst röng stjórnarstefna, sem hefur verið hér að verki. Ég held, að hæstv. forsrh. meini það ekki alvarlega, þegar hann er að þakka viðreisninni, að þjóðin býr nú við sæmilega gjaldeyrisafkomu. Ég held, að hæstv. forsrh. sé það greindur, að hann geri sér það ljóst, að þetta stafar af allt öðrum ástæðum. Þetta stafar af því, að hér hefur verið óvenjulegt góðæri á undanförnum árum, óvenjulega góð aflabrögð og óvenjulega hagstætt verð á útflutningsvörum. Það er ástæðan fyrir því, að gjaldeyrisafkoman er nú sæmileg. En það er ekki viðreisnarstefnunni eða hæstv. ríkisstj. að þakka, nema hæstv. forsrh. sé farinn að trúa því, að hann sé einhver heilagur Bjarni, sem ráði yfir veðurfari og aflabrögðum. Öðruvísi er ekki hægt að færa rök að því, að þetta sé ríkisstj. að þakka. Þá hélt hæstv. forsrh. því fram, að lífskjörin hefðu aldrei verið betri en í dag og afkoma manna betri. Ég skal ekki deila mikið við hann um þetta atriði. En ég minnist þess ekki, að það hafi nokkru sinni átt sér stað fyrr en nú, að stjórnskipuð nefnd hafi lagt það til, að menn fengju kreppulán til að borga skatta. Ég held, að það beri ekki vott um góða afkomu, en kannske álítur hæstv. forsrh. það. Og það er alveg óumdeilanlegt, að kaupmáttur launanna, kaupmáttur tímakaupsins og kaupmáttur fyrir laun eftir 8 stunda vinnudag hefur rýrnað stórlega síðan 1958, eins og ég hef fært rök að, og Ísland er eina landið, þar sem þetta hefur átt sér stað. Í öllum öðrum löndum hefur kaupmáttur tímakaupsins aukizt í samræmi við auknar þjóðartekjur. Hér hefur kaupmáttur tímakaupsins lækkað, þrátt fyrir það að þjóðin hefur 30-40% meira til skiptanna nú en hún hafði 1958 eða þjóðartekjurnar hafa aukizt sem þessu svarar. Þess vegna, ef allt hefði verið með felldu, hefði átt að vera hér stórfelld aukning á kaupmætti tímakaupsins, en ekki hið gagnstæða. Og eins og ég rakti hér áðan, þá stafar þetta, þessi öfugþróun, vissulega ekki af því, að hér hafi verið móðuharðindi af náttúruvöldum. Hér hafa ekki verið nein eldgos eða hafísar eða ótíð eða aflabrestur, heldur einmitt hið gagnstæða. Náttúran hefur aldrei leikið betur við okkur en einmitt á undanförnum árum, og afkoma þjóðarinnar hefði því aldrei átt að vera betri. En þrátt fyrir það hefur niðurstaðan orðið þessi, að öfugt við það, sem annars staðar hefur gerzt, þá hefur kaupmáttur tímakaupsins hér farið minnkandi, á sama tíma og hann hefur aukizt annars staðar. Og þetta stafar af engu öðru en rangri stjórnarstefnu, vegna þess að hér hefur verið fylgt stjórnarstefnu, sem hefur leitt til þess, að misskipting þjóðarauðs og þjóðartekna hefur stórlega aukizt, að það hefur verið keppikefli ríkisstj. að láta verðlag alltaf hækka meira en kaupgjald, og þess vegna hefur niðurstaðan orðið sú, sem ég hef hér verið að lýsa. Hæstv. forsrh. lét mjög af því, að menn væru nú frjálsir athafna sinna og slíkt hefði ekki áður verið. Ég veit satt að segja ekki, hvað hann á við með þessu. Þá má segja, að fátækur maður sé frjáls athafna sinna, og það má líka segja, að atvinnurekandi, sem hefur ekki úr neinu fé að spila, en vill ráðast í framkvæmdir, sé frjáls athafna sinna. En þeir eru a.m.k. ekki frjálsir að þeim athöfnum, sem eru þeim nauðsynlegar til þess að bæta kjör sín og nota sér framtak sitt og dugnað. Þegar þetta er tekið til athugunar, held ég, að niðurstaðan verði sú, ef menn athuga það alveg hlutlaust, að menn hafa sjaldan búið við meiri höft hvað þetta snertir en einmitt nú, þar sem eru bæði vaxtahöftin og lánsfjárhöftin. Með þeim hætti er þrengt stórkostlega að framtaki manna og komið í veg fyrir, að þeir geti notfært sér það. Þess vegna er ég hálfhissa á því, að hæstv. ráðherra, sem framfylgir þessari haftastefnu, skuli hælast yfir því, að menn séu frjálsir athafna sinna. Hæstv. forsrh. sagði, að það hefði orðið nokkur stefnubreyting á s.l. vori. Ég er alveg sammála hæstv. forsrh. um það og hef oft látið það koma fram bæði í ræðu og riti, að það varð að sjálfsögðu mikil stefnubreyting á s.l. vori, þegar borið er saman við það, að ríkisstj. reyndi á s.l. hausti að koma fram lögbindingu á kaupgjaldi. Í staðinn fyrir að reyna það nú, samdi hún við verkalýðssamtökin um nokkrar bætur. Þetta er stefnubreyting, sem ég álít að ha.fi verið til verulegra bóta. En hitt vil ég láta koma jafngreinilega fram, að ég álít, að þessi stefnubreyting hafi gengið allt of skammt, að hún geti og eigi að ganga miklu lengra. Ég tel ekki, að það þurfi að bíða eftir niðurstöðum einhverrar vinnutímanefndar til þess að tryggja verkamönnum hærri laun fyrir 8 stunda vinnudag. Slík athugun þarf alls ekki að fara fram. - Það sjá allir, sem athuga þessi mál, að það er fullkomin nauðsyn fyrir verkamenn að fá hér bætur á ráðnar, að fá hér verulega hækkun og þurfa ekki að búa við jafnlangan vinnudag og átt hefur sér stað að undanförnu eða láta konur og börn vinna, eins og átt hefur sér stað að undanförnu. Hér þarf leiðréttingu á. Og þessa leiðréttingu er hægt að veita, ef tekin er upp rétt stjórnarstefna. Með lækkun vaxta, með því að draga úr lánsfjárvöxtunum, með því að styrkja aðstöðu fyrirtækja til aukinnar framleiðni er hægt að tryggja atvinnurekstrinum þá afkomu, að hann geti risið undir hærra kaupgjaldi en hann greiðir í dag. Og það er þessi breyting, sem þarf að verða. Og ég vil að síðustu láta þá ósk uppi, að eins og hæstv. ríkisstj. breytti um stefnu á s.l. vori, þá breyti hún einnig um stefnu að þessu leyti og hverfi frá þeirri furðulegu afstöðu einnig að vera mótfallin því, að verkamenn fái sæmileg laun fyrir 8 stunda vinnudag, þegar hægt er að veita þau með breyttri stjórnarstefnu. Ef ríkisstj. breytir um stefnu á þennan hátt, þá skal hún vissulega hljóta mitt lof og mundi að sjálfsögðu líka hljóta lof margra annarra.



Herra forseti. Ég hygg, að hv. 5. þm. Reykv. láti það of berlega koma í ljós, hversu óánægður hann er með samningsgerðina frá því í sumar. Það er alveg víst, að allur þorri Íslendinga fagnaði þeirri samningsgerð. Hitt grunaði menn, að sumir væru töluvert óánægðir yfir því, að það tókst að koma samningunum á, og við þurfum ekki að fara í grafgötur um það lengur, og að þeir menn eru fyrir hendi og það meira að segja hér í þingsölunum. Annars er eins og hv. þm. lifi í öðrum heimi, virðist hvorki þekkja til aðstæðna hér á landi né heldur átta sig á því, sem hér hefur gerzt á undanförnum árum. Hv. þm. talar þannig, eins og það sé fyrst nú síðustu ár, sem hér hafi verið verðbólga. Ég spyr hv. þm.: Man hann ekki eftir því, sem gerðist 1958, svo að ekki sé lengra haldið, og af hverju þáv. hæstv. ríkisstj. baðst lausnar, og þá var vissulega góðæri í landi, hið bezta afkomuár, sem þangað til hafði gengið yfir landið. Engu að síður óx verðbólga svo mjög, að hæstv. þáv. ríkisstj. treysti sér ekki að ráða við vandann, heldur sagði af sér, gafst einfaldlega upp við að leysa þær skyldur, sem hún hafði á herðar sínar tekið. Núv. ríkisstj. hefur mætt ýmsum vanda, en hún hefur forðazt þessi víti. Hún hefur gert sér ljósa þá ábyrgð, sem hvílir á þeim, sem taka að sér stjórn, og ekki dugir að hopa af hólmi, þegar verst gegnir. Það var ekki þeim hv. herrum að þakka, sem þá hlupust á brott, að þeirra brotthvarf varð þjóðinni til heilla. Vafalaust gerðu þeir það ekki í því skyni. Og það er ljóst af ummælum hv. þm. nú, að hann telur, að svo hafi ekki verið. En þjóðin hefur kveðið upp annan dóm, og sagan á áreiðanlega eftir að staðfesta það. En við skulum játa, að verðbólgan hefur komið mörgu úr skorðum hér á s.l. 25 árum, getum við sagt. Engri stjórn hefur enn þá tekizt að leysa þann vanda til hlítar. En ef tekst samstarf með svipuðum hætti og heppnaðist að koma á í sumar, þá gefur það betri vonir til þess, að þetta megi takast smám saman í framtíðinni, heldur en hingað til. Hv. þm. talar eins og það sé mjög einfalt mál og auðvelt að afnema hinn langa vinnutíma, sem nú sé hér, og þurfi ekki annað en einfalda ákvörðun um, að svo skuli gert. Allir landsmenn vita, að þetta er ekki rétt, að hér er um mjög erfitt vandamát að ræða, sem á djúpar rætur í okkar atvinnuháttum og verður ekki breytt nema smám saman og með samvinnu allra aðila. En þá verða menn auðvitað fyrst að átta sig á því, að hér sé um meinsemd að ræða, en ekki t.d. eins og flokksbróðir þessa þm., hv. 3. þm. Vestf., Sigurvin Einarsson, sem á sínum tíma hélt því fram sem einu höfuðásökunarefni gegn ríkisstj., að eftirvinna mundi falla niður, - þá taldi hann það vera böl fyrir launþega, ef þeir misstu af eftirvinnutekjum. Eftir að hæstv. vinstri stjórn hafði setið að völdum, var það dómur hv. 3. þm. Vestf., að verkalýðurinn mundi ekki geta komizt af, nema því aðeins að eftirvinna væri unnin. Þegar á þetta er litið, þá er ég ekki alveg viss um nema það hafi verið krókódílstár, sem féllu af hvörmum hv. 5. þm. Reykv. hér áðan, þegar hann var að breiða sig út yfir þetta efni. Hv. þm. talar mikið um það, að núv. ríkisstj. hafi stuðlað að auknum tekjumismun í landinu og misskiptingu auðs. Ég hygg, að engin gögn séu til fyrir því. Ég skal leggja eina einfalda spurningu fyrir hv. þm. - Hv. þm. hefur a.m.k. ekki í blaði sínu haldið því fram, að ríkisstj, hafi verið sérstaklega hliðholl framsóknarmönnum eða ýtt undir þá. Ég vil hins vegar taka fram, að vitanlega höfum við ekkert gert þeim til meins eða á þá hallað, en þeir hafa auðvitað orðið aðnjótandi hinnar almennu þróunar, sem hér hefur orðið í landinu. Nú er það nokkurn veginn vitað, að varðandi ýmiss konar óþarfa, þá veita menn sér hann fyrst, þegar þeir hafa umframtekjur, þ. á m. fara menn í skemmtiferðir til útlanda því aðeins, ef þeir geta séð sæmilega fyrir konu og börnum eða sínu lífsuppeldi. - Nú vil ég spyrja hv. þm.: Hvað voru það margar utanlandsferðir, sem ungir framsóknarmenn efndu til á stjórnartímum vinstri stjórnarinnar, og hvað er það oft, síðan núv. ríkisstj. tók við, sem ungir framsóknarmenn hafa efnt til hópferða til annarra landa? Er það ekki rétt, að á síðasta sumri hafi þær ferðir verið a.m.k. tvær? Þetta einfalda dæmi sýnir betur en margt annað, að talið um það, að menn séu hér rétt skrimtandi, er bábilja ein. Menn eru að leika sér í þingsölum að fásinnu, sem engan hljómgrunn hefur. Lífið sjálft ómerkir þetta, hvert sem við horfum. En þó að við sjáum þessi merki velsældar í þjóðfélaginu, þá má það ekki verða til þess, að við gleymum, að margt er hér vangert og öðruvísi en vera á, og þar á meðal er það vissulega, að vinnutími er hér of langur. En til þess að fá því breytt, þarf alvarlega viðleitni, en ekki þann leikaraskap, sem hv. þm. er hér að viðhafa.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. vildi halda því fram, að það bæri vott um stórkostlega bætt kjör, að ferðir til annarra landa hefðu aukizt. Ég hygg, að það stafi að sumu leyti að því, að aðstaða manna til að fara í slík ferðalög hefur stórum batnað frá því, sem áður var. Og það út af fyrir sig er ekkert merki um aukna hagsæld, því að það getur stafað af því, að menn hafa sparað ýmislegt við sig, sem þeir hafa veitt sér áður, en hætt að veita sér það og farið í ferðalög í staðinn. Það er hin almenna þróun, sem nú á sér stað í heiminum, að menn auki ferðalög sín, en spari frekar eitthvað annað við sig. Það eitt út af fyrir sig er enginn mælíkvarði varðandi það, hvort lífskjör hafi versnað eða batnað. Ég hygg, að hitt sé miklu meiri mælikvarði á það, að nú er í fyrsta sinn lagt til af stjórnarnefnd, að mönnum séu veitt kreppulán til að borga skatta. Ég hygg, að þegar n., sem athugar slíkt fyrir ríkisstj., kemst að þeirri niðurstöðu, þá beri það miklu meiri vott um það, að efnahagurinn sé ekki góður, heldur en þó að ferðalög hafi eitthvað aukizt. Hæstv. forsrh. var að ræða nokkuð brottför vinstri ríkisstj. 1958. Hann taldi, að hún hefði farið frá vegna þess, að framsóknarmenn hefðu viljað sporna gegn aukinni verðbólgu. Það er alveg rétt. Vinstri stjórnin sprakk m.a. vegna þess, að framsóknarmenn vildu sporna gegn aukinni verðbólgu. Og hefðu aðrir þá tekið sömu afstöðu og Framsfl., þá hefði ekki orðið í landinu sú verðbólguþróun, sem átt hefur sér stað á undanförnum árum. En það voru aðrir menn, sem þá tóku við, sem voru ekki mikið hræddir við verðbólguna. Og það eru þeir, sem bera ábyrgð á hinni miklu verðbólguþróun, sem síðan hefur orðið, en ekki framsóknarmenn. Og það er alveg sama, þótt hæstv. forsrh. komi með einhverjar tölur eða skýringar í þessu sambandi, þá er það staðreynd, að verðbólgan hefur aldrei aukizt meira en siðan 1958, þegar þeir menn tóku við, sem ekki voru hræddir við að auka verðbólguna, heldur margfölduðu hana frá því, sem þá hafði verið. Og ég held, að það sé allt annað en hrósvert af hæstv. forsrh, að koma hér upp og hæla sér af því, að hann hafi tekið við eftir 1958 og beri því ábyrgð á því mikla verðbólgukapphlaupi, sem síðan hefur átt sér stað. Það ber ekki vott um ábyrgð, heldur hið gagnstæða. Hæstv. forsrh. vildi láta liggja orð að því, að ég hefði verið eitthvað óánægður yfir þeim samningum, sem gerðir voru á s.l. sumri milli hæstv. ríkisstj. og verkalýðssamtakanna. Þetta er alger misskilningur hjá hæstv. forsrh. Ég hef hvað eftir annað, bæði hér í umr. á Alþingi og eins á annan hátt, látið uppi, að ég væri ánægður með það, sem þá náðist fram. Það er ekkert óeðlilegt, að ég geri það, vegna þess að það er í stórum dráttum hið sama og ég var að berjast fyrir á síðasta þingi, að í staðinn fyrir það, að ríkisstj. tæki upp lögbindingu á kaupgjaldi, þá semdi hún við verkalýðssamtökin. En það eru aðrir, sem hafa ástæðu til að vera óánægðir og eru undir niðri óánægðir og fullir sársauka yfir því, að þeir voru neyddir til að breyta hér um stefnu. Og það leyndi sér ekki á hæstv. forsrh. hér í ræðustólnum áðan, að hann var í rauninni ekkert ánægður yfir þessu, þótt hann vildi láta annað uppi, vegna þess að hann hefur verið þvingaður inn á það að taka hér upp allt aðra stefnu en hann vildi fylgja fram í byrjun síðasta Alþingis. Það muna allir eftir því, hvað hæstv. forsrh. ætlaði að gera þá og hvað hann talar ólíkt því núna, sem hann talaði þá. Þá vildi hann binda allt kaupgjald og barðist fyrir því. Nú talar hann aftur á móti um, að það eigi að fara samningaleiðina. Ég fagna því, að hæstv. forsrh. skuli vera kominn inn á þá braut. Ég hef engar ástæður til að vera óánægður yfir því, vegna þess að hann hefur hér farið inn á þá stefnu, sem ég barðist fyrir. En ég held, að hæstv. forsrh, sé undir niðri ekkert ánægður yfir því að hafa verið þvingaður til að fylgja nú annarri stefnu en hann hefur áður viljað fara. Hæstv. forsrh, sagði, að til þess að tryggja mönnum betra kaup fyrir 8 stunda vinnudag, verði menn að gera sér ljóst, að hér er um meinsemd að ræða, sem verður að lækna. En ég ræð af því, sem hæstv. forsrh. sagði, að hann geri sér ekki fullkomlega grein fyrir, hver sú meinsemd er. Það er ekki meinsemd, sem við læknum með því, að einhver vinnutímanefnd eða einhverjar nefndir séu að athuga vinnutilhögun og þess háttar Meinsemdin er fólgin í því, að hér er fylgt rangri stjórnarstefnu. Hér er fylgt stjórnarstefnu, sem þrengir svo að atvinnufyrirtækjunum, að þau geta ekki greitt öllu hærra kaup en nú á sér stað. Með því að taka meinsemdina burt, með því að lækka vextina, með því að afnema lánsfjárhöftin og með því að leggja aukið kapp á að auka framleiðni atvinnufyrirtækjanna, í stað þess að nú er ekkert gert í þeim efnum, er hægt að skapa atvinnufyrirtækjunum þá aðstöðu, að þau geti greitt hærra kaup en nú á sér stað, og það er þetta, sem þarf að gera. Það er þessi meinsemd, sem þarf að taka í burtu.



Herra forseti. Ef umr. um stjórnarstefnuna almennt væru hér á dagskrá, hefði ég vissulega enn þá margt og mikið við hana að athuga og gæti haldið alistrangan pistil um hana. En ef litið er eingöngu á þetta þskj. og það þingmál, sem hér er til umr., get ég sagt það í örfáum orðum, að allur texti þessa lagafrv. er gerður í samráði við verkalýðshreyfinguna og þá menn, sem stóðu að samningum við hæstv. ríkisstj. og vinnuveitendasamtökin á s.l. vori. Við höfum ekkert við þetta frv. að athuga og erum því samþykkir. Í því felast tvö meginatriði, eins og fram hefur verið tekið. Það er aftur tekin upp verðtrygging á kaupgjaldi, þ.e.a.s. vísitölukerfi eftir ákveðnum reglum, sem í frv. greinir, er lögfest, og í annan stað eru felld niður ákvæði laga nr. 4 frá 1960, um efnahagsmál, þ.e. bannið við að binda kaupgjald í einhverri mynd við vísitölukerfið, það er nú afnumið. Um þetta var samið á s.l. vori, og þessum samningsákvæðum fullnægir þetta frv. Af því leiðir það vitanlega, að ég sem þingmaður mun greiða þessu frv. atkvæði og tel það vera fullnægingu á samningsákvæðum frá 5. júní s.l. Hitt er hins vegar alveg rétt hjá hv. 5. þm. Reykv., að þegar litið er á það kaupgjald, sem nú gildir í landinu samkv. stéttarfélagssamningum, þá er það svo lágt, að meðalfjölskyldu er ekki kleift að lifa af tekjum 8 stunda vinnudags. Og það var okkur vissulega ljóst, þegar við gengum frá samningaborði s.l. vor. En við höfðum boðið ríkisstj. að freista þess að finna einhverjar leiðir til stöðvunar verðbólgu, og þegar við höfðum látið það tilboð frá okkur fara, þá var okkur ljóst, að við mundum verða miklu fremur að leggja höfuðáherzlu á önnur atriði en hækkun kaupsins, þrátt fyrir það að við teldum kaupið ófullnægjandi. Um það er hægt að deila, hvort við höfum gert rétt í þessu. Við lögðum höfuðáherzlu á að fá numið úr lögum bannið við vísitölugreiðslu á kaup, lögðum fram höfuðkröfu um verðtryggingu kaups. Ríkisstj. reyndist vera til viðræðu um það. Og samningar báru þann árangur, að vísitölubannið fékkst úr gildi fellt, og við vildum annað tveggja, fá þannig frjálsan samningsrétt í stéttarfélagssamningum um að taka upp vísitölu á kaup á ný eða þá, eins og hæstv. ríkisstj. lagði meiri áherzlu á, að þetta skyldi verða ákveðið með lagasetningu, sem í einn og sama stað kom niður, og á það gátum við fallizt. Nú er spurningin, hvort það muni vera rétt að taka upp vísitölugreiðslur á kaup, og um það er hægt að deila. Meðan vísitölukerfið gilti hér áður, voru margir, sem sáu á því ýmsa galla, ýmsa vankanta. En ég hélt því alltaf fram, að þrátt fyrir ýmsa galla á því kerfi mundu vísitölugreiðslur á kaup veita ríkisvaldinu á hverjum tíma visst aðhald í verðlags- og dýrtíðarmálum. Og það held ég enn, að sé rétt. Þegar vísitölukerfið var afnumið, sló ríkisvaldið slakara við en áður í þeim efnum að hafa taumhald á verðlagsmálunum. Meðan vísitölukerfið gilti, vissi sérhver ríkisstj. það, að ef hún sleppti verðlaginu lausu, kæmi kaupgjaldið upp á eftir innan eins ársfjórðungs, og það brást ekki heldur. En það var sem afleiðing. Þegar ríkisvaldið gat ekki gert sér vonir um það, að kaupgjaldið drægist aftur úr, þó að verðbólgan geisaði og verðhækkanirnar geisuðu áfram, þá fór það þannig, að verðlagið fór í geysingi á undan og ríkisvaldi var síðan beitt með afli atvinnuvinnurekenda til þess að halda kaupgjaldinu niðri, og þetta héldu menn vera lækningu á þjóðfélagsmeinsemd, en það hefur ekki reynzt það. Þetta tímabil, síðan vísitölukerfið var afnumið, hefur reynzt verkalýðnum, að því er snertir tekjuöflun hans í vaxandi dýrtíð, erfitt tímabil, það ber að játa. En þetta tímabil hefur líka verið íslenzku atvinnulífi, atvinnurekendum, erfitt. Atvinnurekendurnir hafa búið við miklu meiri óvissu en nokkru sinni fyrr viðvíkjandi möguleikum sins atvinnurekstrar. Þeir vissu aldrei stundinni lengur, við hvaða kaupgjald þeir mundu eiga að búa og hver þau útgjöld yrðu, sem þeir yrðu að hafa í sambandi við aðkeypt vinnuafl, og þessi óvissa náði hámarki sínu á árinu 1963, þegar þrisvar sinnum var allt í óvissu um kaupgjaldsmálin. Þetta var því eins óhafandi fyrir öryggi í atvinnurekstri og fyrir afkomu launastéttanna. og þegar svo var komið, að hvorum tveggja var þetta ljóst, hygg ég, að hæstv. ríkisstj. hafi gert alveg rétt í því að horfast þarna í augu við staðreyndir og hefja viðræður við verkalýðshreyfinguna um, að þetta óvissuástand skyldi afnumið og vísitalan heldur viðurkennd á ný. Og það er enginn minni maður fyrir það, þó að hann að fenginni reynslu játi á sig að hafa haft rangt fyrir sér og breyti þá um stefnu. Og sízt af öllu skal ég ámæla hæstv. ríkisstj. fyrir að hafa gert þetta í þessu atriði. Ég tel það einn höfuðávinning síðustu samninga, sem bundinn var endi á 5. júní s.l., að verðtrygging fékkst aftur á kaup. Og ég vona, að það verði ekki aðeins verkalýðnum til hagsbóta, heldur einnig atvinnurekstrinum, og það skapi meiri stöðugleika og öryggi hjá atvinnurekendum. Ég tel líka, að vísitölukerfið, þegar það er komið í gang aftur, leggi hæstv. ríkisstj. þungar byrðar á herðar um að reyna að hafa hemil á dýrtíðarmálunum. Ef hún hins vegar gætir sín ekki í því og lætur allt vaða á súðum áfram í fjárhags- og efnahagsmálum, bregzt hún skyldu sinni og þá mun það koma henni í koll. Hún verður að taka upp nokkuð breytta stjórnarhætti í þessu efni, hafa ekki uppi eintóm sparnaðarloforð, heldur láta sparnað koma til framkvæmda í ýmsum þáttum ríkisins, því að stöðvun og stöðugleika í efnahagskerfinu fáum við ekki nema því aðeins, að ríkisvaldið gæti þessarar skyldu sinnar. Ég álít t.d., að 100 millj. umframgreiðslur á fjárl., eftir að allir eru farnir að stefna að því að stöðva, eigi ekki heima innan þessa kerfis og það sé beinn vegur til ógæfu. Hér er stefnt að samstarfi verkalýðssamtaka, atvinnurekenda og ríkisvalds um mikið þjóðfélagsvandamál, og ef allir standa vel við þetta og skilja anda þess, sem á bak við er, þá held ég, að takist að leysa þessi mál. En ef annaðhvort ríkisvaldið eða atvinnurekendur eða verkalýðshreyfingin bregzt í þessu samstarfi, er að mínu álíti ekki hægt að bjarga því með einni saman lagasetningu um vísitölukerfi á laun. Í annan stað lögðum við höfuðáherzlu á, að reynt yrði að reisa skorður við óhóflega löngum vinnutíma hér á landi. Það er rétt, sem hæstv. forsrh. sagði áðan, hann hefur um alllangt skeið tekið vel undir þá kröfu verkalýðssamtakanna og gert nokkrar ráðstafanir til þess, að stefnt væri í þá átt að stytta hinn óhóflega langa vinnutíma, og þeirri kröfu var að nokkru sinnt núna í samningunum í vor og því lofað, að áfram skyldi unnið að lausn þess máls í áföngum. Og ég held, að það mál, hinn óhóflega langi vinnutími hér á landi, verði ekkí heldur leystur nema í smáskrefum á nokkuð löngum tíma og það sé ekki hægt að fá öllum kröfum fullnægt í einu, svo langt úrskeiðis hefur okkur borið í þessu efni á undanförnum árum. Í þriðja lagi lögðum við höfuðáherzlu á að leysa einn vanda, sem algerlega var kominn í öngþveiti. Það voru húsnæðismál almennings, langt út fyrir raðir verkalýðssamtakanna, og þar fengum við tvennu til vegar komið með samningum við hæstv. ríkisstj., lækkun vaxta, að vísu með vísitölukvöð, og hækkun lána, og þar með allverulegt skref stigið í þá átt að opna ungu fólki og öðrum, sem eru að byggja yfir sig og sína, möguleika til þess að leysa húsnæðismálin með nokkru auðveldari hætti en áður var, því að þau mál voru komin í algert öngþveiti hjá efnaminna fólki. Enn fremur fengum við svo fyrirheit um það, að öfl innan Alþingis skyldu sameinuð um að setja á þessu þingi, sem nú hefur hafið störf sín, löggjöf með samkomulagi um vinnuvernd, og þeirrar löggjafar tel ég mikla þörf. Þegar við höfðum fengið þetta fram í samningum, urðum við að slaka nokkuð á í kaupgjaldskröfum okkar. Og það má segja, að í því efni hafi lítið úr rætzt með samningunum í vor, og það vitum við vel. Það er rétt, sem hér var sagt áðan, að sá verkamaður, sem vinnur alla virka daga ársins, 8 stundir á dag, fær ekki nema 77 þús. kr. í árstekjur, innan við 80 þús. kr., og það vita allir, að af þeim tekjum verður engri 5 manna fjölskyldu framfleytt. Kaupið er því of lágt. Til þess að árstekjur verkamanns yrðu 108 þús. kr., þyrfti tímakaupið að vera 45 kr. eða 12 kr. hærra en það er nú. Ég geri mér fyllilega ljóst, að hvaða ríkisstj. sem sæti á stjórnarstóli nú mundi ekki telja fært, án þess að tjón hlytist af í efnahagslífi þjóðfélagsins, að framkvæma þessa leiðréttingu á kaupgjaldi í einu stökki. Okkur hefur borið, eins og um tímavinnulengdina, svo langt úrskeiðis á undanförnum árum um þessi efni, að það er mín sannfæring, að ríkisstj. gæti ekki haft hemil á efnahagsmálunum, ef kaupið yrði allt í einu hækkað um 12-13 kr. á tímann, upp í 45 kr., sem þyrfti til þess, að verkamaður hefði 108 þús. kr. tekjur, sem ég álít í raun og veru vera eiginlega það lágmark, sem hugsanlegt sé að framfleyta meðalfjölskyldu á, ef ekki kæmu eftirvinnu- eða næturvinnutekjur til. Í kaupgjaldsmálinu er ég því sannfærður um, að við verðum að fara samningaleið og beina þar í einn farveg öllum meginöflum atvinnurekenda, ríkisvalds og verkalýðssamtaka að framkvæma leiðréttingar á kaupgjaldsmálinu sjálfu í áföngum. Það verð ég að játa. Þetta er það stórt stökk, sem hér yrði að gera, að það yrði áreiðanlega ekki hægt að rúma það innan þess efnahagsmálaramma, sem okkur er sniðinn, í einu vetfangi. Hér verðum við að þoka okkur áfram að réttu marki einnig í áföngum. Og verði ég einhver ráðamaður í þessum málum utan þings eða innan, mun ég halda mér við það, að við þurfum að semja hér um lagfæringu á vinnutímanum og kaupgjaldinu í áföngum og beina öllu afli að því að gera það á þann veg, að enginn, hvorki núv. ríkisstj. né neinir aðrir, fái afsökun í því, að allt hafi farið úr böndum og efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar steypt í glötun vegna þess, að ekki hafi verið farnar færar leiðir eða gefinn kostur á að fara þær. Ég held því, að hæstv. ríkisstj. hafi farið inn á réttar brautir með því lagafrv., sem var ávöxtur samkomulagsins í vor og rætt var hér í hv. þd. í gær, og með því að gangast inn á þau samningsákvæði, sem felast í þessu frv., sem nú er til umr., og fyrir það mun ég aldrei álasa henni. Ég held, að hún hafi gert rétt í því. Hitt er svo annað mál, það verður okkar sök, sem hinum megin vorum við samningaborðið, ef hægt er að segja, að við höfum verið of linir í kaupgjaldsmálinu og gefið þar of slakan taum. En það var okkar sannfæring, eftir að við höfðum staðið í þessu samningaþófi, að þar gætum við ekki komizt lengra, eins og sakir stóðu, þó að vitanlega hyggjum við á lagfæringu í því efni við næstu samningagerð og samningagerðir, eins og ég þegar hef gert grein fyrir. Fleira skal ég ekki segja um þetta frv. Ég tel það fullnægja samningsákvæðum við okkur og mæli með frv. og samþykkt þess.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka til máls að þessu sinni, en hæstv. forsrh. hafði einhverja sérstaka hvöt til að blanda mér inn í þetta mál með því að vitna í ummæli, allmargra ára gömul, um eftirvinnu. En af því að hann fór þar með rangt mál í sinni túlkun, hlýt ég að leitast við að leiðrétta þetta hjá hæstv. forsrh. Það, sem hann á við, munu vera ummæli, sem ég hafði í hv. Ed. 1960, þegar efnahagsmálafrv. ríkisstj. var þá til umr. En eins og menn muna kannske, hafði ríkisstj. gefið út bækling á kostnað þjóðarinnar og sent hann inn á hvert heimili. Í þessum bæklingi var boðskapur viðreisnarinnar settur á prent. Einn lítilfjörlegur þáttur í þessum pésa var um hækkun fjölskyldubóta. Ég hafði gert þetta að umtalsefni í hv. Ed., hvað þessi hækkun megnaði mikils og hversu rétt það væri, sem stóð í hinni „frægu“ bók um þetta efni. En þar stóð og stendur, með leyfi hæstv. forseta, þegar er verið að lýsa áhrifunum af hækkun fjölskyldubótanna: „Niðurstaða þeirra athugana er sú, að hinar auknu fjölskyldubætur nægi til þess að jafna að fullu þá kjaraskerðingu, sem gengisbreytingin að öðrum kosti hefði í för með sér fyrir fjölskyldu með 60 þús. kr. tekjur, þar sem börn eru 3 eða fleiri.“ Ég dró í efa, að hækkun fjölskyldubótanna gæti nægt til þess að mæta öllum afleiðingum viðreisnarinnar, og ég held, að ég hafi orðið nokkuð sannspár um þetta. Og til þess að skýra, hvað þetta væru miklar upphæðir, sem hver fjölskylda fergi, bar ég það saman við tveggja stunda eftirvinnu hjá fjölskyldumanni yfir árið, bara til að skýra það, hvað þær væru miklar, og sýndi fram á að sá fjölskyldumaður, sem ekki ætti neinu í að tapa, ef hann hefði haft tveggja stunda yfirvinnu, en tapaði henni, þyrfti að eiga 47 börn. Þetta sárnaði þeim sjálfstæðismönnum ákaflega mikið og svíður enn í hæstv. forsrh. En að ég hafi verið að lofsyngja eftirvinnu, það var fjarri því. Þar að auki var ég ekki að tala um neina eftirvinnu á árum vinstri stjórnarinnar, því að það voru þessir núverandi viðreisnarflokkar, sem þá voru búnir að fara með völdin á annað ár, þegar ég hafði þessi ummæli, svo að allt er þetta öfugt hjá hæstv. forsrh. En hinu neita ég ekki, að ég bjóst við kjaraskerðingu af viðreisninni eins og margir aðrir og ég þjóst við samdrætti, og ríkisstj. sjálf ráðgerði samdrátt og hann ekki neitt litinn. Það var einn af meginþáttunum í viðreisnarstefnunni að draga úr fjárfestingunni, minnka framkvæmdirnar til þess að ná jafnvægi, eins og þeir orðuðu það. Og hvað þýddi það að draga úr fjárfestingunni og minnka framkvæmdir annað en að minnka atvinnuna um leið? Auðvitað hlutu afleiðingarnar að verða svo. Þetta ætlaði ríkisstj. sér að framkvæma og hefði framkvæmt, ef hún hefði ráðið við náttúruöflin. Hún hugsaði sér að framkvæma þetta m.a. með því að lækka gengið, eins og hún gerði tvisvar sinnum, og auka þannig dýrtíðina, en halda kaupinu föstu. Með því minnkaði kaupgetan svo gífurlega, að menn gátu yfirleitt ekki lagt í neitt, allur almenningur, nema hafa í sig og á. Þetta var stefnan. En það voru önnur voldugri öfl, sem tóku í taumana, án þess að ríkisstj. ætlaðist til þess. Aflabrögðin uxu talsvert mikið og það ekki sízt vegna útfærslu landhelginnar 1958. Nú hefur hæstv. ríkisstj. verið að berjast við að eigna sér allt góðærið, sem síðan hefur orðið. En ég veit ekki, hvort Sjálfstfl. eignar sér útfærslu landhelginnar, ég skal ekki segja það. En aflabrögðin hafa aukizt. Á árunum allt frá 1949 til 1954 komst aflamagnið í landinu aldrei upp í 400 þús. smál. á ári. En svo vex það nokkuð á árunum 1955-1958 og er komið upp í 505 þús. smál. 1958. Þetta þótti góðæri og var það í sjálfu sér, miðað við það, sem áður hafði verið. Þetta er árið, sem landhelgin var færð út. En síðan vaxa aflabrögðin, og á árinu 1962 er aflamagnið komið upp í 832 þús. smál. eða 65% meira en það var 1958 og 88% meira en það var 1957. Ætli þetta hafi haft nokkur áhrif á velmegun hjá þjóðinni? Ætli þetta hafi ekki haft einhver áhrif á atvinnuna í landinu, á frelsið til þess að geta keypt sér það, sem menn vildu, o.s.frv.? Hvernig hefði farið fyrir þjóðinni undir þessari stjórn, sem við höfum nú, ef aflamagnið hefði verið eins og það var 1958? Ætli stjórnin hefði ástæðu til þess að hæla sér mikið af frelsinu í innflutningnum, skemmtiferðunum, atvinnunni? Nei, það er ekki viðreisnarstjórnin, sem hefur bjargað þjóðinni frá hreinu hallæri, heldur aðrir voldugir aðilar. Hæstv. forsrh. var að lýsa áhuga sinum á því, að unnt yrði að stytta vinnudaginn. Það er rétt hjá honum. Hann talaði þannig fyrir nokkrum árum, þegar till. var um þetta flutt. En ég vil spyrja: Ef haldið verður nú áfram að stytta vinnudaginn eitthvað, um 15 mínútur á dag eða eitthvað þess háttar, eins og gert var í vor, sem er full nauðsyn á að stytta, er þar með leystur vandinn fyrir verkafólk í landinu? Eða er það meining hæstv. ríkisstj., að kaupgjald verkafólks eigi að standa í stað, ef hægt væri eitthvað að stytta vinnudaginn? Er það alveg nægjanlegt að hafa þessar 75-85 eða 90 þús. kr. á ári fyrir dagvinnu, þegar sannanlegt er, að útgjöld meðalfjölskyldu eru komin upp í 140 þús. kr. á ári, ef menn reikna húsnæðiskostnaðinn eins og hann raunverulega er? En framfærslukostnaður er nálægt 100 þús. kr. að fráteknu húsnæðinu, og það er ekki hátt áætlað, að húsnæði fjölskyldunnar kosti núna 30-40 þús. kr. á ári. Verkamenn hafa þetta frá 75-90 þús. yfir árið fyrir 8 stunda dagvinnu alla virka daga ársins. Ég fæ nefnilega ekki skilið, að þetta eitt út af fyrir sig geti leyst þann vanda, að verkafólk yfirleitt í landinu geti lifað við viðunandi kjör, þó að eitthvað væri styttur vinnudagurinn, t.d. um 1-2 stundir á viku, og jafnvel þó að það yrði gert í áföngum. Nei, það segir sig sjálft, að kaupgjaldið er svo fjarri öllu lagi, miðað við þarfir meðalfjölskyldu til að lifa af, að um það þarf ekki að ræða. Hitt vita menn líka, að til þess að hafa viðunandi tekjur, hefur verkafólk orðið að vinna núna 11-12 stundir á dag að meðaltali, - til þess að geta hafi viðunandi tekjur. Það er því ekki nóg að tala um styttingu vinnudagsins, sú ráðstöfun ein bjargar málunum ekki. Það verður að grípa til annarra og meiri ráða, ef á að bæta hag verkafólksins, svo að um munar. Gleggsta sagan um þetta, hvernig hallað hefur á ógæfuhliðina fyrir launafólki yfirleitt og þá alveg sérstaklega verkafólki, er kaupmáttur launanna, vísitala kaupmáttarins, hvernig hún hefur farið niður á við í síðari tíð. Hæstv. forsrh. vitnaði í eitthvert öngþveiti, sem hefði verið 1958. En á árinu 1958 var kaupmáttur tímakaupsins rétt innan við 100, miðað við 100 1945. En á árinu 1963 mun hann hafa verið einhvers staðar milli 80 og 85, og nú er mér tjáð, að Efnahagsstofnunin sé hætt að reikna út kaupmátt launa. Ég hef þá leiðrétt þessa missögn hæstv. ráðh., að ég hafi verið að lofsyngja aukavinnu 1960. Ég var aðeins að bera saman áhrif hækkunar fjölskyldubóta í stað 2 aukavinnutíma á dag, ef hún yrði unnin, og ekkert annað, og auk þess var það á árinu 1960, sem ég talaði um þetta, en ekki á tímum vinstri stjórnarinnar.



Herra forseti. Ég geri naumast ráð fyrir, að það verði miklar umr. um þetta frv., en þyki eðlilegt, að það komist í nefnd nú. Þar sem ég verð ekki við á fimmtudag, verð ég þakklátur fyrir, að það skuli verða tekið til umr. Ég hygg, að það hafi verið fyrst í þingsköpum 1915, sem ákveðin var hámarkstala manna í fastanefndum, að það hafi verið óákveðið þangað til, hversu margir skyldu vera, en þá var talan 5 sett sem hámarkstala. Þá voru þm. 40, nú eru þeir orðnir 60, og er því hlutfallið orðið mjög breytt og eðlilegt í samræmi við fjölgun þm., að þessu hámarki verði breytt. Það kom einnig í ljós á síðasta þingi, að ekki var heppilegt það fyrirkomulag, sem þá var. Einn þingflokkanna hafði ekki mátt til þess að koma mönnum í neina nefnd í Nd. og fáa í Ed. En um mikils háttar mál varð samkomulag um það milli hinna flokkanna að óska eftir því, að þessi flokkur legði menn til meðferðar mála í nefndum. Hins vegar er það tekið fram í þingsköpum, að tala í n. eigi að standa á stöku, svo að það rekst á að auka sjötta manni í n. miðað við þetta fyrirmæli. Það eru því öll rök, sem hníga að því, að nú skuli vera breytt um hámark í nefndum, enda lýsti vilji þm. sér, þegar nefndir voru skipaðar á dögunum. Þá voru samþykkt afbrigði frá þingsköpum um, að 7 skyldu kosnir. Það mætti og segja, að það væri eðlilegt að fjölga einnig nefndum í Sþ., en það var ekki tekið upp í þetta frv., því að það reynir einungis á um kjörbréfanefnd. Um þingfararkaupsnefnd var ákveðið í nýjum lögum fyrr á þessu ári, að þar skyldu vera 5, og þótti ekki ástæða til að gera breyt. á því nú, þegar menn voru ásáttir um þetta í fyrra. Kjörbréfanefnd hefur sannast að segja mjög litla þýðingu varðandi störf þingsins. Meðferð mála á sér hins vegar stað í þeim nefndum, sem hér um ræðir, og í þeim nefndum í Sþ., þar sem tryggt er, að allir þingflokkar eigi fulltrúa. Ég vonast til, að þetta frv. fái greiðan framgang, og legg til, að því verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Hér liggur fyrir stjórnarfrv. um breyt. á þingsköpum. Efni þess er að fjölga mönnum í þingnefndum úr 5 í 7. Í athugasemdum kemur fram, að tilgangur með flutningi frv. er fyrst og fremst sá að tryggja, að Alþb. fái mann kjörinn í þingnefndirnar. Í sambandi við þetta frv. rifjast upp fyrir mönnum, að einn af núv. ráðherrum, hæstv. menntmrh., ritaði grein í flokksblað sitt í fyrra, skömmu eftir alþingiskosningarnar, um það, að Alþýðubandalagsmenn mundu ekki fá kjörna fulltrúa á Alþingi í 5 manna nefndir eða ráð á þessu kjörtímabili. Og sá tónn var í grein hæstv. ráðherra, að lesendum mátti vera ljóst, að ráðherrann taldi þá, að sú breyt. væri til bóta, en ekki til hins verra. Grein ráðherrans birtist í Alþýðublaðinu 29. júní 1963, og ég vil leita leyfis hæstv. forseta til að lesa upp stuttar setningar úr þessari grein. Hún var á 4. síðu blaðsins þennan dag. Þar stóð efst á síðunni: „Gylfi Þ. Gíslason skrifar.“ Síðan kom tvípunktur þar fyrir aftan og til hliðar var mynd af höfundinum. Svo kom, stór fyrirsögn, sem hljóðaði þannig: „Aldan er hnigin.“ Upphaf greinarinnar var á þessa leið: „Einar af athyglisverðustu afleiðingum kosningaúrslitanna 9. júní virðast enn hafa farið fram hjá blöðum og almenningi, en þær eru, að áhrif kommúnista á íslenzk þjóðmál munu á næsta kjörtímabili verða miklu minni en þau hafa verið allar götur siðan þeir urðu verulegt afl í íslenzkum stjórnmálum, en það urðu þeir í kosningunum 1942.“ Framhald greinarinnar er að miklu leyti sögulegt yfirlit. Þar er í fyrstu nefnd stofnun Kommúnistaflokks Íslands 1930. Um þann atburð segir svo: „Stofnun Kommúnistaflokks Íslands 1930 var enginn stórviðburður í íslenzkri stjórnmálasögu.“ Síðan lýsir greinarhöfundur gengisleysi Kommúnistaflokksins næstu árin, allt þar til Héðinn Valdimarsson, Sigfús Sigurhjartarson og fleiri Alþýðuflokksmenn klufu Alþfl. og stofnuðu Sósíalistaflokkinn með kommúnistum. Hann segir, að það hafi verið verk þessara fyrrverandi Alþýðuflokksmanna, að Sósfl. óx Alþfl. yfir höfuð í kosningunum 1942, en í kosningunum 1946 hafi Alþfl. tekizt að vinna 2 þingsæti, og um það segir svo í greininni: „Nú, meira en 15 árum siðar, finnst ýmsum eflaust undarlegt að minnast þess, að nýju þm. 2 vorum við Hannibal Valdimarsson.“ Engin skýring er á því, hvers vegna greinarhöfundi finnst þetta undarlegt. Ekki er ein báran stök. Ráðherrann lýsir því í grein sinni, að enn á 6. tug vorrar aldar tókst leiðtogum Sósfl. að valda nokkrum klofningi í Alþfl. Hannibal Valdimarsson, Alfreð Gíslason og fleiri gengu til samstarfa við Sósfl., og flokkurinn fékk nýtt nafn, Alþb., en í það skipti stóðst Þjóðvarnarfl. freistingarnar og hélt áfram starfsemi sinni. Sögu ráðherrans lýkur með frásögn af því, að fyrir síðustu kosningar hafi kommúnistum tekizt það, sem þeim misheppnaðist fyrir kosningarnar 1956, að innlima Þjóðvfl., en það hafi engan árangur borið. Um það segir ráðherrann á þessa leið: „Í þriðja skiptið, sem íslenzkir kommúnistar reyna að styrkja aðstöðu sína með því að leggja net sín inn í aðra flokka, en mistekst það með öllu. Þetta kalla ég sögulegan atburð.“ Eftir að hæstv. ráðherra hefur rakið þessa sögu í stórum dráttum í grein sinni, bendir hann á, að kommúnistar hafi undanfarið átt sæti í 5 manna stjórnum og ráðum kjörnum af Alþingi. Síðan segir í greininni, að nú sé svo komið eftir kosningarnar 9. júní 1963, að sá flokkur, sem íslenzkir kommúnistar stjórna, hafi ekki bolmagn til að fá fulltrúa kosinn í 5 manna stjórn eða ráð á Alþingi, þingstyrk þeirra hafi nú hrakað svo, að þeir missi öll þessi áhrif. Þetta telur ráðherrann tvímælalaust ein örlagaríkustu áhrif kosninganiðurstöðunnar. Grein ráðherrans í Alþýðublaðinu, sem hér hefur verið vitnað til og ber hina skáldlegu yfirskrift: „Aldan er hnigin“ - lýkur á þessum orðum: „Sú alda kommúnismans á Íslandi, sem stormur Héðins Valdimarssonar vakti á árunum 1938-1942, er nú hnigin í þeirri ládeyðu, sem fylgir Gils Guðmundssyni inn í Alþb.“ Svo er nú það. En hvað er nú að gerast? - Ný alda er að rísa. Og hver vekur þann storm, sem reisir þá öldu? Ekki Héðinn Valdimarsson. Nei, það er ríkisstj., sem storminn vekur í þetta sinn samkv. frv., sem hér liggur fyrir. Og hæstv. menntmrh., sem skrifaði öldugreinina í Alþýðublaðið 29. júní í fyrra, er í þeirri ríkisstj., sem nú vekur storminn og nýju ölduna. Ládeyðan, sem hann lýsti þar og fagnaði, er úr sögunni. Á liðnum tíma hafa ýmsar aðferðir verið notaðar til þess að ákveða þátttöku þingflokkanna í vali manna í nefndir og ráð. Ég minnist þess, að á tímum þjóðstjórnarinnar, sem svo var nefnd og sat 1936-1942, voru menn stundum valdir í nefndir og stjórnir stofnana eftir tilnefningu 3ja stærstu þingflokkanna. Báðir núv. stjórnarflokkar áttu þá ráðherra í stjórn, og ég hygg, að þessi háttur hafi verið upp tekinn fyrir áhrif frá Alþfl. En þetta féll úr tízku skömmu síðar. Trúlega þykir núv. stjórn ekki ráðlegt að taka þessa aðferð upp aftur, að velja menn í nefndir og stjórnir stofnana eftir tilnefningu 3ja stærstu þingflokkanna. Enn má nefna, að oft er fámennum þingflokki veittur meiri réttur en honum ber eftir þingmannatölu með því að hnýta honum aftan í stærri flokk við kosningar í nefndir og ráð á Alþingi. Hér er lagt til í þessu frv. að fjölga mönnum í þingnefndum um 2. Hvort það verður til þess, að nefndarstörf verði fljótar eða betur unnin, sýnist mér nokkurt vafamál. Ég vil vekja athygli á því í sambandi við þetta mál, að æskilegt gæti verið að gera aðrar breyt. á þingsköpum Alþingis en þá, sem frv. fjallar um. í 33. gr. þingskapanna segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Skylt er þm. að sækja alla þingfundi, nema nauðsyn banni.“ Hvernig rækjum við þm. þessa skyldu? Þeirri reglu er fylgt, að þingfundur er ekki settur, fyrr en a.m.k. helmingur þeirra, sem þar eiga sæti, er mættur. En síðan er fundarstörfum haldið áfram, þó að miklu færri sitji á fundi. Haldið er áfram að taka mál fyrir og flytja ræður, þó að mjög fáir séu viðstaddir. Oft kemur fyrir, að á fundum sitji aðeins örfáir þm., og jafnvel dæmi þess, að í þingsalnum séu aðeins 2 menn á fundi, forsetinn og sá, sem er í ræðustólnum að flytja sitt mál. Þetta gefur þinghaldinu ákaflega leiðinlegan svip. Mér sýnist ástæða til fyrir þd. að taka til íhugunar, hvort ekki sé rétt að setja ný ákvæði í þingsköpin til tryggingar því, að þm. gæti betur þeirrar skyldu sinnar að sækja þingfundi. Ég vil beina þeim tilmælum til þeirrar háttvirtu þingnefndar, sem fær frv. til skoðunar, að hún taki þetta atriði sérstaklega til athugunar.