Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm (Björn Fr. Björnsson) Hæstv. forseti. Frv. þetta, sem varðar breytingu á lögum nr. 50/1955, um eftirlit með skipum, er flutt í því skyni að færa ákvæði þeirra laga til samræmis við þær breytingar, sem gerðar hafa verið nýverið á ákæruvaldinu. Samkvæmt því er saksóknara ríkisins fengið vald það, sem verið hefur og er enn í höndum dómsmrh. Auk þessa eru ákvæði í frv., sem einungis eru til samræmingar lögum um meðferð opinberra máta. Þótti allshn. rétt að mæla með því, að frv. yrði samþ. óbreytt, eins og það hefur verið flutt hér á þingi af hálfu dómsmrh. Við afgreiðslu málsins í allshn. voru 2 nm. fjarstaddir.

Frsm. (Björn Fr. Björnsson) Hæstv. forseti. Það er líku að gegna um þetta frv., sem hér liggur fyrir, og hið fyrra, sem ég ræddi. Hér er einvörðungu um samræmisbreytingu að ræða, þannig að ákæruvald í þeim málum, sem getur um í lögum um prentrétt, nr. 57/1956, er fært úr hendi dómsmrh. og í hendur saksóknara ríkisins. Þykir allshn. rétt að mæla með þessu frv. eins og það liggur fyrir. Við afgreiðslu voru 2 nm. fjarstaddir. Þykir mér ekki ástæða til að ræða málið frekar.

Frsm. (Björn Fr. Björnsson) Hæstv. forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir til umr., fjallar um breyt. á lögum um birtingu laga og stjórnarvaldaerinda, nr. 64/1943. Samkv. þessu frv. er ætlunin, að frá árslokum 1961 verði þeir samningar, sem Ísland gerir við önnur ríki, gefnir út í sérstakri deild Stjórnartíðinda, C-deild, en fyrir eru A- og B-deildir, eins og kunnugt er. Þykir þetta geta orðið til hægri verka, þar sem áður hefur þurft að leita að slíkum samningum víðs vegar um A-deild Stjórnartíðinda. Hér er einvörðungu um að ræða framkvæmdar- eða formsatriði, sem tvímælalaust má telja að sé til bóta fyrir alla þá, sem fjalla um milliríkjasamninga og milliríkjaviðskipti Íslands við önnur ríki. Allshn. þykir rétt að mæla með samþykkt þessa frv. Við afgreiðslu voru 2 nm. fjarstaddir.

Frsm. 1. minni hl. (Skúli Guðmundsson) Hæstv. forseti. Mér þykir rétt að láta Það koma fram, áður en umr. lýkur, að síðan rætt var um þetta mál á fundi d. í gærkvöld, hef ég fengið nýjar upplýsingar um eitt atriði í frv. Það er um þann gengismun, sem á að gera upptækan samkvæmt 6. gr. frv. Þegar málið var í fjhn., óskaði ég eftir upplýsingum um það, hvað þessi gengismunur mundi verða mikill alls, og n. fékk áætlun um það frá Seðlabanka Íslands, sem er dags. 7. des. 1961. Þar er áætlað, að gengishagnaðurinn muni alls nema um 150 millj. kr. Ég óskaði síðar eftir vitneskju um það, hvað mikið af þessu fé mundi fara til að endurgreiða hluta af útflutningsgjaldi samkvæmt ákvæðum í frumvarpsgr. og hvað mikið mundi fara til ríkisins. Nú fékk ég í morgun þær upplýsingar, að þessi áætlun Seðlabankans sýndi þann gengishagnað, sem verða mundi, eftir að búið væri að greiða hluta af útflutningsgjaldinu. Þar kemur fram, að gert er ráð fyrir, að þessar 150 millj. fari til ríkissjóðs, þó að frádregnum 13 millj., sem segir í gr., eins og hún nú er, að heimilt sé að nota til að greiða það, sem á vantar, til þess að fé útflutningssjóðs hrökkvi til greiðslu vátryggingagjalda fiskiskipa árið 1960. Ég taldi rétt að láta þetta koma fram. Þetta er að heita má að öllu leyti skattur á sjávarútveginn, því að þarna er nær eingöngu um sjávarafurðir að ræða, framleiddar fyrir 1. ágúst s.l. Það hefur verið sýnt fram á í umr. um gengislækkunina, að vegna atvinnuveganna var engin þörf að breyta genginu, þrátt fyrir þær kauphækkanir, sem urðu í júnímánuði. Það skýrist um leið æ betur fyrir mönnum, að það eru aðrar ástæður, sem liggja hér á bak við. Hæstv. ríkisstj. hefur notað þessa aðferð, lækkun íslenzku krónunnar, til þess að ná peningum inn í ríkissjóðinn, miklum peningum. Menn segja svo til um það, pegar þeir greiða atkv. um 2. brtt. mína á þskj. 505 um að fella þessa 6. gr. niður, hvort þeir telja það sanngjarnt og sæmilegt að taka með ákvæðum þessarar frumvarpsgr. mikið á annað hundrað millj. af sjávarútveginum inn í ríkissjóðinn, bæta Því við aðrar kvaðir ýmsar, sem á atvinnurekstrinum hvíla.

Frsm. meiri hl. Jóhann Hafstein): Hæstv. forseti. í umr. hér í gær innti hv. 3. þm. Norðurl. e. eftir því, hvort hægt væri að gefa upplýsingar um, hve miklu mundi nema að krónutölu útflutningsgjaldið, 2/3 hlutar, af framleiddum sjávarafurðum frá því í febr. 1960 og þar til gengisbreytingin varð á s.l. sumri, sem ætti að endurgreiða, og þá einnig hlutatryggingasjóðsgjald af sömu vörum, en eins og fram kemur í frv., eru þetta 2/3 af útflutningsgjaldinu. Eftir upplýsingum Seðlabankans frá því í desember voru birgðir sjávarafurða í landinu 31. ágúst s.l. 937 millj. kr., og það er á þessar birgðir, sem kemur 6% útflutningsgjald, en af því eiga að endurgreiðast. Það eru sem sagt 4% af þessari upphæð, og það eru nálægt 37 millj. kr., sem þá mundu endurgreiðast af útflutningsgjaldi á sjávarafurðum framleiddum á þessum tíma og líklega eitthvað á milli 6 og 8 millj. kr. hækkun, sem á að fara í hlutatryggingasjóðinn, útflutningsgjaldið, sem þangað á að renna. Þá kom fram í umr. í gærkvöld aths. við 8. gr., sem á rökum var reist, að par þyrfti að gera á breytingu, og það er í prentun brtt. til leiðréttingar þar. í 2. mgr. er talað um endurgreiðslu til útflytjenda á greiddum hlutatryggingasjóðsgjöldum af síldarafurðum og öðrum gjaldskyldum sjávarafurðum, framleiddum á tímabilinu 16. febr. 1960 til 31. júlí 1961, en útfluttum eftir gildistöku þessara laga, þar er átt við útfluttum eftir gildistöku brbl. sennilegast. Þessi ruglingur hefur komið inn vegna ákvæðis 7. gr., sem er að vissu leyti hliðstætt, þar sem talað er um, að allir, sem flytja út sjávarafurðir frá gildistöku þessara laga, skuli greiða þriðjung útflutningsgjalds af þeim, um leið og útflutningsgjöld eru afgreidd, o.s.frv. En það ákvæði var í brbl. og er til staðfestingar á brbl. Hins vegar kemur þetta ákvæði um endurgreiðslu til útflytjenda vegna gjalds til hlutatryggingasjóðs inn sem nýmæli eða breyting, sem fjhn. flutti að beiðni ríkisstj., og mundi þess vegna verða frá gildistöku þessara laga, eins og þar stendur, og þá mundi þetta ekki koma til framkvæmda fyrr en frv., sem nú liggur fyrir, yrði að lögum, en það á auðvitað við um allan tímann, frá því að brbl. tóku gildi. Brtt. er þess vegna um það, að í stað þessara orða: „en útfluttum eftir gildistöku þessara laga,“ í 8. gr. komi: en útfluttum eftir 3. ágúst 1961, Þ.e. frá beim degi, sem brbl. tóku gildi. Þessari brtt. verður útbýtt hér innan stundar. Um brtt. hv. 1. Þm. Norðurl. v. á þskj. 505 skal ég ekki fjölyrða. Ég vil þó aðeins segja Það, að mér finnst það óviðkomandi þeirri gengisbreytingu, sem átti sér stað í sumar, og ráðstöfunum vegna hennar að taka inn ákvæði um greiðslu gengishalla, sem tilteknir stofnlánasjóðir hafa orðið fyrir eftir 1. jan. 1960. Það hefði þá sannarlega átt heima í gengisbreytingalögunum, sem afgreidd voru í febrúarmánuði 1960. Þegar þar við bætist varðandi landbúnaðarsjóðina, að til meðferðar er hér í þinginu frv., sem leysir þeirra vanda miklu betur að mínum dómi en Þetta eitt, þó að gengishallinn yrði borgaður af þeim reikningi, sem hér er um að ræða, því að það er séð fyrir framtíðarþörfum þessara sjóða, þá finnst mér af þessum ástæðum, að þessi brtt. eigi engan rétt á sér. Um hinar brtt. skal ég ekki fjölyrða. Það er ósköp eðlilegt, að það séu nokkuð skiptar skoðanir um það, sem par um ræðir, og um hæð útflutningssjóðsgjaldsins. Ég vék að því í minni framsöguræðu og held, að það sé ekki fleira á þessu stigi málsins, sem ég þarf að taka fram.



Herra forseti. Hæstv. menntmrh. sagði hér nokkur orð í gær, spurðist fyrir um það, hvort við vildum sætta okkur við, að bændur fengju hliðstætt verð og gerist í nágrannalöndum okkar, ef þeir hefðu svipuð lánsog vaxtakjör og þar gerðust. Las hann upp máli sínu til sönnunar nokkur atriði viðvíkjandi verðlagi í Danmörku og hér. Það er rétt að taka það fram, að verðlag á landbúnaðarafurðum er sérstaklega lágt í Danmörku. Og í öðru lagi virtist hæstv. ráðh, einkum nefna verð á heim vörutegundum, þar sem er tiltölulega óhagatætt verð á íslenzkum vörum í samanburði við danskar. Ég er nú búinn að fá þetta verðlag upp síðan í gær, og þá er t.d. verð á fyrsta flokks nautgripakjöti í heildsölu hér kr. 24.85, en í Danmörku er það á fyrsta flokks nautgripakjöti kr. 27.36, þannig að það er lægra hjá okkur. Á kjöti af fullorðnum kúm er það 20.40 hér, en 19,90 í Danmörku. Á kjöti af nautum er það 22.70 í Danmörku, en 23.40 hér, þannig að nautgripakjötið er á mjög svipuðu verði. Kjöt af hrossum í Danmörku, og er það lakara hrossakjöt en við höfum, er 23 kr., 13.45 hér í heildsölu. Og kjöt af dilkum, sem er okkar aðalframleiðsluvara, er 35.75 í heildsölu í Danmörku, en 29.45 hér. Svo er smásöluverðið hérna 37 eða 38, en það fer í smásölukostnaðinn. Heildsalan er 29.45, þannig að dilkakjötið er mun lægra hérna. í Danmörku var mjólkin 1. okt. í haust 85 aurar danskir, og það gerir 5.32, þetta er útsöluverð, en hér var hún á 6.88, þegar niðurgreiðslunum er bætt við útsöluverðið. Þetta er danska verðið á þeim vörum, sem eru okkar aðalmarkaðsvörur. Verðmunur á eggjum er talsverður og eins á smjöri. Viðvíkjandi eggjunum eru það ekkert frekar bændur en kaupstaðabúar, sem framleiða Þau. Ef það yrði frjáls innflutningur á smjöri, má búast við, að það lækkaði hér. Svo fékk ég verð á norsku kjöti. Það er í heildsölu 7.27 á fyrsta flokks nautgripakjöti, en það þýðir 37.81 kr. í Noregi, en á Íslandi 24.85, Þannig að það er rúmlega þriðjungi dýrara þar. Kýrkjötið er í Noregi 36.36, en hér 20.40 kr. Lambakjötið er í Noregi í heildsölu 43.86, en hér 29.45, og smásöluverð á lambakjötinu í Noregi er 62 kr., enda fær norski bóndinn miklu meira fyrir dilkinn en íslenzki bóndinn. Hrossakjötið er í Noregi 28.88 og er þó miklu verra en okkar hrossakjöt, en hjá okkur, eins og ég las upp áðan, 13.45. Ég held því, að við Þyrftum ekki að kvíða þessum verðsamanburði. Noregur er á margan hátt líkari Íslandi en Danmörk. Mjólkin í Noregi er nú - hún er heldur lægri sumarmánuðina, en nú er hún 5.53, en hér, eins og ég las upp áðan, 6.88. Þetta er verðið á okkar aðallandbúnaðarvörum, á kjötinu og mjólkinni, hjá okkur og hjá Norðmönnum og Dönum. Það munar miklu í Noregi, hvað það er óhagstæðara en hér, sérstaklega kjötið. Íslenzkir bændur hafa jafnan unnið fyrir frekar lítið kaup, kjör þeirra voru harla bágborin, þar til sala landbúnaðarvara var skipulögð. Ég er einn af þeim, sem alltaf hafa haldið því fram við bændur, að við yrðum að stilla okkar kröfum í hóf, vegna Þess að það er takmörkuð kaupgeta hjá fólkinu í kaupstöðunum, en þar fyrir skal ég viðurkenna það, að bóndinn fær allt of lítið fyrir sína vinnu miðað við það, sem hann þarf að borga, því að viðhald á vélum og öllu slíku er orðið svo óstjórnlega dýrt. Það er ekkert gert til að gera þetta skaplegt. Ég þurfti t.d. örlítið að láta gera við mjaltavélamótor, og smávarastykki kostuðu á annað þús. kr. Svona eru allir hlutir, sem bóndinn þarf að kaupa. Það er skattlagt bæði með söluskatti og innflutningstollum og ekkert tekið tillit til þess, þó að eigi að nota það til atvinnurekstrar. Danir láta sína bændur hafa lán til 70–80 ára með 2 og 3% vöxtum, meðan íslenzkir bændur hafa 15–20 ára lán með 61/2% og jafnvel upp í 10% vexti. Það er þess vegna ekkert líkt, hvað slíkir bændur eiga hægara með að framleiða ódýrar vörur. Danir halda m.a. verðlaginu niðri á sínum landbúnaðarvörum með því að útvega bændum hagstæð lánskjör. Þetta gætum við vitanlega líka. Í verðlagningu afurðanna er tekið tillit til vaxtanna. Það, sem er lakast við þetta allt saman, eru mismunandi vextir, mismunandi kjör bænda, Þannig að við, sem erum búnir að gera hlutina og fá hagstæð lán, höfum tiltölulega góða aðstöðu, en þeir, sem eru að byrja; hafa vonda aðstöðu. Eftir því sem lánskjör bændanna verða lakari, eykst tilkostnaðurinn við framleiðsluna, og þá verður verðið að hækka til neytendanna. Það er óhjákvæmilegt. Ég held satt að segja, að það þurfi ekki að fárast yfir því, hvað bændur fái mikið fyrir sínar afurðir, miðað við þau lánskjör, sem þeir verða að búa við, eins og nú er komið. Og satt að segja eru þessar framkvæmdir gagnvart unga fólkinu, sem er að hefja framkvæmdir í landinu, svipaðar og hjá bónda, sem ber áburðinn á túnið, sem er nokkurn veginn fullsprottið og vel ræktað, en lætur þá hluta túnsins, sem skortir áburð og eru að byrja að spretta, vera áburðarlausa. Þeim er hjálpað, sem bezt hafa kjörin, en þeim er minnst hjálpað, sem erfiðasta hafa aðstöðuna og eru að hefja framkvæmdir. - Svo ekki meira um þessi landbúnaðarmál í bili, það verður víst tækifæri til þess seinna. En viðvíkjandi þessu frv., sem hér liggur fyrir, þá álít ég, að allar brtt. hafi í sjálfu sér ekkert að þýða, úr því sem komið er. Það eina, sem hægt er að gera, er að vera á móti þessu rangláta frv. Ég sýndi fram á það í gær, að gengislækkunin var ónauðsynleg vegna fiskvinnslustöðvanna, og það var sá aðilinn, sem erfiðast átti með að hækka kaupið. Það, sem aðallega er borið við í grg. ríkisstj., er, að þetta mundi auka kaupmáttinn, þannig að gjaldeyrisjöfnuðurinn yrði óhagstæður. Ríkisstj. hafði nóg ráð til að hindra þetta, ef um það var að ræða, Og m.a. gat hún lækkað bæði niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum og hún gat einnig lækkað tryggingarnar. Þannig gat hún dregið úr kaupmættinum, ef hann var of mikill. Þetta hafði hún alveg í hendi sér. Þess vegna þurfti ekki að lækka gengið vegna greiðslujafnaðarins út á við. En það var lækkað í fyrsta lagi til þess, að stjórnarandstaðan gæti ekkert þakkað sér, og í öðru lagi af því, að ríkisstj. þurfti að fá peninga í ríkissjóðinn. Það eru teknar um 150 millj. í gengismismuninum af útveginum, eina og ég sýndi fram á í gær. Og það er gert meira, í leiðinni er útvegurinn stórkostlega skattlagður. Á fundi í L.Í.Ú. í fyrra urðu miklar umr. um þetta, og ég sýndi fram á, hversu gífurlega við værum skattlagðir. Og þá var send nefnd til ríkisstj. Hún ræddi við ríkisstj. um að breyta framlaginu til stofnlánadeildarinnar þannig, að sú upphæð fengi að ganga til trygginganna. Þetta er 1.8% af útflutningsverðmæti fob., sem þýðir 3.6% af verðmæti fisks upp úr sjó. Ríkisstj. tók þessu ekki illa, og þegar þessi nefnd kom aftur, sagði hún okkur, að þessu fé mundi verða varið til trygginganna, og það datt engum manni í hug annað en ríkisstj. væri fullkomlega búin að hverfa frá því að taka þetta til lánastofnananna. Hvorki ég né aðrir létu sér detta í hug, að þetta yrði tekið til lánastofnananna eftir næstu áramót, eins og kemur fram í þessu frv. Enn fremur var farið fram á það við ríkisstj., að hún lækkaði vextina. Og Þessi nefnd, sem fór fyrir útgerðarmenn á fund ríkisstj., gaf það fyllilega í skyn, að vextirnir mundu verða lækkaðir um næstu áramót. Satt að segja hafði ég ekki trú á, að þáð yrði. Ég sagði, að ég hefði ekki trú á vaxtalækkuninni. En ég trúði því, að þessi afturganga viðvíkjandi framlaginu í stofnlánadeildina mundi ekki koma aftur. En samkv. þessu frv. er hugmyndin, að þetta skattgjald komi til framkvæmda eftir næstu áramót. Það, sem lagt er á útgerðina, er því í fyrsta lagi til fiskveiðasjóðs 1.8% af fob-verði vörunnar. Áður en efnahagsráðstafanirnar voru gerðar í ársbyrjun 1960, svaraði þetta til 1%, vegna þess að við þurftum ekki að borga útflutningsgjald af framlaginu úr útflutningssjóði. Svo kemur framlag til stofnlánadeildarinnar, sem eftir því, sem var að heyra á hv. frsm., mun e.t.v. verða látið ganga til fiskveiðasjóðs. Satt að segja er ég honum sammála um að vilja það frekar og finnst það eðlilegt. En þá kemur til það framlag, sem á að koma til framkvæmda eftir næstu áramót, 1.8% líka. Og svo er lagt til hlutatryggingasjóðs 1.25% og til fiskimálasjóðs 0.3%. Þetta er því til fiskveiðasjóðs 1.8% til stofnlánadeildarinnar 1.8% til fiskimálasjóðs 0.3% og til hlutatryggingasjóðs 1.25%. Samtals er Þetta 5.15% af fob-verði allrar útfluttrar vöru og þar með af tunnunum og vinnunni við síldina. Þetta þýðir um það bil 10.30% af aflaverðmætinu, og vitanlega hlýtur þetta allt að koma við útgerðarmenn og sjómenn. Við vitum, að söltunarstöðvar og fiskvinnslustöðvar sjá um sig. Hugsið ykkur þessar gífurlegu álögur, sem á að leggja á útveginn. Og svo er ætlazt til, að útvegsmenn steinþegi yfir þessu. Svo á að halda áfram, svo á að fitja upp á því ,að flytja þennan skatt yfir á bændurna, taka vissa prósentu af því, sem þeir vinna fyrir, og það á að gera það í skjóli þess, að vissir aðilar fyrir þeirra hönd hafi gert vitleysu með því að fara að leiða asnann í herbúðirnar viðvíkjandi þessari blessaðri bændahöll. En það er ekki nóg fyrir þessa hv. stjórnarflokka að gera vitleysur í skjóli þess, að einhverjir flokkar áður eða einhverjir menn hafi gert einhverjar vitleysur, sem eru þó e.t.v. miklu minni. Ég skal játa, að ég hef alltaf verið á móti því að innleiða þetta skattgjald vegna bændahallarinnar. En það er ekki til að bseta úr því að bæta viðbótargjöldum við, þannig að í heild verði tekið um 2% af brúttótekjum bóndans. Það þýðir milli 4 og 5% af kaupi hans. Ég skal játa, að það er tiltölulega betra en gagnvart útveginum, en þessar álögur gagnvart útveginum eru gersamlega óþolandi. Og ég er sannfærður um, að útgerðarmenn munu ekki þola Þær. Með einhverju móti í gegnum samtök sín munu þeir brjóta þessa kúgunarskatta af sér. Ég veit, að rekstrarfjárþörfin er mikil. En það eru ekki útgerðarmenn og það eru ekki bændur, sem bera ábyrgð á hinni sívaxandi rekstrarfjárþörf, heldur er það ríkisvaldið og þeir, sem hafa stjórnað, vegna þess að það hefur stöðugt verið að lækka gengið og þótt sparifé hafi myndazt, hefur verðþenslan eða réttara sagt minnkandi verðgildi íslenzkrar krónu gert meira en gleypa þetta, svo að það minnkar ekkert rekstrarfjárskorturinn, jafnvel vex. Útgerðarmenn og bændur eiga ekki sök á því, að gengið var fellt í ársbyrjun 1960 meira en þurfti, og þeir eiga ekki sök á því, að gengið var lækkað í sumar. Aðeins kostnaðinn við að byggja einn bát í kringum 100 rúmlestir og kaupa veiðarfæri til þess að geta gert hann út eykur gengislækkunin í sumar um 13%. Miðað við, að báturinn kosti 8–9 millj., eykur það útgjöld þess manns, sem þarf að kaupa bátinn, um ca. 1200 þús. kr. Af þessari upphæð þarf hann að borga vexti og afborganir. Það, sem er því verið að framkvæma hér, er, að það á að taka 10% af brúttótekjum sjómanna og útgerðarmanna og leggja í lánastofnanir, sem ríkið á og útgerðarmennirnir fá ekki að ráða yfir, og þeir fá einu sinni ekkert að segja um það, hvað vextir eiga að vera. Þingið fær ekki einu sinni neitt að segja um, hvað vextirnir eiga að vera. Sem sagt, það á að taka þarna nokkurs konar eignarnámi jafnvel svo að skiptir hundruðum millj. Þetta verður sennilega í heild um 150 millj. kr. á ári. Það á að taka þetta fé, og svo á að lána útgerðarmönnum þetta aftur með 61/2% vöxtum, sem ég vil kalla allt að því okurvexti, þegar um eigið fé er að ræða. Þeir fá ekki að ráða yfir þessu, - enginn nema Seðlabankinn og ríkisstj. Ég hef átt tal um þetta við lögfræðing, og hann leit svo á, að þetta væri ekki löglegt, ríkisstj. hefði vald til að leggja á skatta fyrir ríkið, en ekki að skattleggja menn svona til lánsstofnana. Ég hef verið að hugsa um, hvort það væri ekki rétt að láta fara fram prófmál um þessa hluti; hvort þetta væri löglegt. Við viljum allir efla fiskveiðasjóð og höfum viljað honum vel, en Það verður að vera eitthvert hóf á þessu: Þarna er gengið of langt. Gengismismunurinn um 150 millj. er tekinn, og það eru greiddar með honum ríkisábyrgðir, og það er búið að greiða fyrir togaraflotann, eftir því sem hæstv. fjmrh. upplýsti hér um daginn, um 130 millj. kr. í ábyrgðir. Og hvað er svo gert til þess að innheimta þessar ábyrgðir? Ég veit ekki betur en það sé verið að verzla með 250 tonna togarana, það sé verið að selja þá fyrir þetta eina og tvær milljónir auk þess, sem er ógreitt hjá ríkinu. 1/10 hluti af verði þeirra upphaflega var greiddur, svo hefur enginn borgað neitt, hvorki vexti né afborganir, og það er ekkert hugsað um að innheimta þetta. Það liggur við, að það sé farið að braska með þessi skip þannig, að þeir, sem kaupa þau, reikni með að þurfa aldrei að borga þessa upphæð. Ég veit ekki til, að það hafi verið farið þannig að við bátana. Það, sem kaupendurnir geta ekki fengið að láni í fiskveiðasjóði út á fyrsta veðrétt, hafa þeir orðið að ábyrgjast persónulega, og ríkið þarf ekki að borga þar ábyrgðir. Það er ekkert vit í þessu, að fyrir vissa tegund af skipum gangi ríkið í ábyrgð og einstaklingar og fyrirtæki kaupi þessi dýru tæki með það fyrir augum að borga þau ekki, nema um verulegan gróða af þeim sé að ræða. Ég veit, að þessar ábyrgðir fyrir togarana eru ekki allar þessari ríkisstj. að kenna. Á sínum tíma mun þingið í heild hafa samþykkt þessi lög, sem eru ákaflega ógætileg vægast sagt. Ég tala nú ekki um þessa dýrari togara; sem keyptir voru 1959 og 1960 og ríkið verður sennilega að borga að öllu leyti. En úr því sem komið er, þá er ekki hægt að skjóta sér undan þessum ábyrgðum. Það á bara að ganga fram í að innheimta það, sem innheimtandi er. Og það á að ganga jafnt yfir togara og aðra aðila. Það er þá miklu betra að gera þessi skip upp, eins og 250 tonna togarana, og menn viti, fyrir hvað þeir eru að kaupa, ef þeir kaupa Þá~ að það sé gert hreint og skipin séu svo seld hæstbjóðanda, komist þá í hendur þeirra manna, sem kunna að reka þau. Það má vel vera, að ríkið hafi haft þörf fyrir þessa peninga, þennan gengismismun. En ég vil ætla, að það væri minna smyglað til landsins og e.t.v. minna svindlað á tollgreiðslum af ýmsum innlendum iðnaðarvörum. Ég vil setla, að það hefði verið eðlilegra, að ríkið hefði litið betur eftir því, heldur en hirða þennan gengismun af útgerðarmönnum, sem sannarlega höfðu brýna þörf fyrir hann. - Þetta fjármagn hefði vitanlega verið hægt að nota til að greiða niður skuldir bæði fiskiðjuveranna og útgerðarmannanna, ef þeir hefðu fengið þessa peninga, þannig að þetta hefði komið inn í bankana. Það er ekki eins og þetta fé sé algerlega sparað. Þetta er bara tekið af þessum aðilum, tekið af útvegsmönnunum, þannig að þeir geti ekki greitt skuldir sinar. í ár eru sennilega teknar með þessum lánasköttum öllum saman og gengismismuninum milli 200 og 300 millj. af útvegsmönnum. Þeir riða ekki beinlínis í ár, vegna þess að þetta er sennilega bezta ár fyrir útgerðarmenn, sem komið hefur. En ef um meðalár hefði verið að ræða, þá hefði það orðið erfitt. Ég held því, að það, sem þurfi að gera viðvíkjandi þessum ábyrgðum hjá þessum togurum, sé að ganga hreint til verks og gera þetta upp. Og ef menn geta ekki borgað t.d. þessa 250 tonna togara, þá þýðir ekkert annað en selja hæstbjóðanda þá og láta þá komast hendurnar á þeim mönnum, sem eru hæfastir að reka þá, og hver verði að bera ábyrgð á sínum verkum, en ekki kaupa og kaupa í einhverju ábyrgðarleysi. Það er sama sagan viðvíkjandi þessum gengislækkunum hvað Búnaðarbankann snertir. Dollarinn hefur lækkað úr 16 í 43 kr. á tiltölulega stuttum tíma. Þetta er stórfé, og það er náttúrlega ríkisvaldið, sem ber ábyrgð á þessu öllu saman. Ég segi ekki, að núv. stjórn beri alla ábyrgðina. Það er ekki hægt annað en viðurkenna, að fyrrv. stjórn átti að taka vísitöluna úr sambandi. En núv. ríkisstj. ber óneitanlega mikla ábyrgð, því að gengið hefur raunverulega fallið um sem svarar 40% vegna ráðstafana, sem hún hefur gert, en ekki var brýn þörf á að gera. Það er þannig bæði með bændur og útgerðarmenn, að þeir eru menn rólyndir og vilja vel. Ég er einn í þeirra hópi og vil helzt leysa málin með friði. En ég er satt að segja dálítið hissa, ef ríkisstj. ímyndar sér, að hún geti framkvæmt þetta á þann hátt, sem gert hefur verið. í raun og veru var launafólkið með gengislækkuninni tekið algeru steinbítstaki. Það var búið að gera samninga, og svo var allt tekið aftur. Mér er sagt, að kennarastéttin sé búin að segja upp ætli að segja lausum stöðum sínum í vor, þannig að það hlýtur að fara að verða dálítið almenn óánægja yfir þessum aðförum að lækka gengi að óþörfu, að hirða gengismuninn, að auka rekstrarfjárskortinn með því að lækka gengið, þannig að hann gleypir algerlega sparifjármyndunina. Þó að sparifjármyndunin sé meiri í krónutölu, hverfur það allt inn í aukna rekstrarfjárþörf vegna gengislækkunarinnar. Með því að þjappa bændum saman á móti þessum nýju álögum og útvegsmönnum, þessum óhemjuálögum, sem á þá eru lagðar, þá sé ég ekki annað en ríkisstj. hljóti að veikja aðstöðu sína. Ég skal ekki segja, hvað atkv. segja, en ég er alveg sannfærður um það, að stéttasamtökin hljóta að taka til sinna ráða. Þessir útgerðarmenn eru ekki háskólaborgarar. Þeir hafa flestir byrjað af litlum efnum, jafnvel á árabátum, en það eru duglegir menn, og þeir eru með hjartað á réttum stað og þekkja lifið. Ég hef enga trú á því, að það séu ekki takmörk fyrir því, hvað hægt er að taka af þeim mikið með aðferðum, sem eru a.m.k. vafasamar, svo að ekki sé meira sagt. Ég trúi ekki öðru en þessar stéttir fari að mynda samtök. Það er hægt að taka menn steinbítstaki, en einhvern tíma verður að sleppa því. Þá verður ríkisstj. að gera sér það ljóst, að hún verður að vera fær um að taka afleiðingunum. Eina ráðið, álít ég, sem hægt er að finna núna til þess að gera fólkið ánægt, er að minnka rekstrarfjárþörfina með því að hækka gengið a.m.k. um það, sem það lækkaði um í sumar, og bæta kjör fólksins á þann hátt að gera verðgildi peninganna meira. Á þann hátt er helzt hægt að laga þetta, bæði hvað snertir kjör fólksins og rekstrarfjárskortinn, því að þessi rekstrarfjárskortur er að miklu leyti tilbúinn vegna hinna óeðlilega miklu gengislækkana. Þess vegna get ég ekki annað gert gagnvart þessu frv. en að mótmæla því og greiða atkv. á móti því. Ég skal játa, að mér finnst útvegsmenn eiga hér furðulega fáa forsvarsmenn. Það eru e.t.v. margir, sem ekki eru kunnugir þeirra málum og þeirra atvinnurekstri. Sumir eru kunnugir því, en af einhverjum ástæðum segja þeir ekki neitt.



Herra forseti. Ég hef ekki hugsað mér að lengja þessar umr. verulega, úr því sem komið er. Ég hef lýst afstöðu minni til þessa frv., hef bent á það, að höfuðatriði frv. er um að taka af útflutningsaðilum í landinu 150 millj. kr. í gengishagnaði og leggja í ríkissjóð, að hækka sérstök útflutningsgjöld á sjávarafurðum um 135 millj. kr. á ári og í þriðja lagi að viðhalda um óákveðinn tíma mjög ranglátu og hættulegu fyrirkomulagi, sem ríkt hefur um greiðslu vátryggingargjalda. Og ég álít, að kominn sé meira en tími til þess að breyta hér um. Og svo er það í fjórða lagi, að þetta frv. gerir ráð fyrir því að kollsteypa í rauninni því fyrirkomulagi, sem gilt hefur um uppbyggingu og rekstur hlutatryggingasjóðs, og ég er andvígur þeirri breytingu líka. Ég tel því, að mín afstaða til þessa frv. komi skýrast og bezt fram þannig, að ég er á móti öllum þessum meginatriðum frv. og vil því, að frv. verði fellt. Ég hef því fáar brtt. flutt, en ég hef hugsað mér að flytja hér eina brtt., sem verður að koma fram skriflega, úr því sem komið er, og gera þá með því tilraun til þess að fá lítils háttar leiðréttingu á einu af þeim atriðum, sem frv. fjallar um. Ég hef sem sagt ásamt hv. 6. þm. Sunnl. leyft mér að flytja svo hljóðandi brtt. við 6. gr. frv., með leyfi hæstv. forseta: „Við 6. gr. bætist: Þá er ríkisstjórninni enn fremur heimilt að greiða af þessu fé gengistöp þau, sem framleiðendur útflutningsvara urðu fyrir við lækkun gengis íslenzkrar krónu þann 3. ágúst 1961, að því leyti sem þau töp hafa orðið vegna kaupa á framleiðslutækjum þeirra.“ Það, sem hér er um að ræða, er það, að með þessari tillögu er þó gert ráð fyrir því, að ríkisstj. hafi heimild til að greiða af þeim gengishagnaði, sem ráðgert er að leggja í þennan sérstaka ríkisábyrgðasjóð, þau töp útflutningsaðila í landinu, sem Þeir hafa sannanlega orðið fyrir vegna gengislækkunarinnar á s.I. sumri vegna kaupa þeirra á framleiðslutækjum. Því verður ekki neitað, að það er hart, ef framkvæma á lög með þeim hætti að gera upptækan þann gengishagnað, sem verður á tilteknum vörum vissra aðila í landinu, en ætla þeim sömu aðilum að taka á sig gengistöp af beinum tækjakaupum til þess að framleiða Þessa vöru. Ég álít, að Það sé svo mikið óréttlæti í því, ef lögin yrðu framkvæmd á þennan hátt, að ég tel, að það minnsta, sem hér ætti að gera, væri að samþykkja þessa brtt. okkar um það, að ríkisstj. hefði heimild til að greiða af þessum gengishagnaði þessi töp þessara aðila. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en tel, að meginatriði frv. séu mjög ósanngjörn og óeðlileg, og því hefði verið eðlilegast að fella frv., en mér fyndist þó, að nokkur bót yrði á því, sem í frv. er sagt, ef þessi brtt. yrði samþykkt.

Frsm, meiri hl. (Birgir Finnsson) Hæstv. forseti. Frv. til l. um tekjustofna sveitarfélaga hefur verið lagt fram í hv. d. í framhaldi af þeirri bráðabirgðabreytingu á lögum nr. 66/1945, um útsvör, sem gerð var með I. nr. 43/1960, og er frv. undirbúið af nefnd þeirri, sem undirbjó bráðabirgðabreyt. 1960 og samdi þá einnig frv. það, sem varð að lögum nr. 19/1960, um jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Heilbr.- og félmn. hefur rætt frv. á fimm fundum, Þar sem Hjálmar Vilhjálmsson ráðuneytisstjóri var einnig mættur, en hann var formaður n. þeirrar, sem hæstv. fjmrh. skipaði til að undirbúa málið. Veitti ráðuneytisstjórinn heilbr.- og félmn. mikilsverða aðstoð, og leyfi ég mér að þakka það fyrir hennar hönd. Þó að nm. séu sammála um ýmis atriði í frv., eru þar einnig önnur atriði, sem ágreiningur er um og valda því, að n. hefur ekki orðið sammála. Hefur mér verið falin framsaga fyrir nál. meiri hl. á þskj. 461. Eins og þar kemur fram, standa fjórir nm. að brtt. á þskj. 462, en einn þeirra, hv. 4. þm. Reykn., áskilur sér rétt til að flytja frekari brtt. og skila séráliti Hv. 4. landsk. þm. skilar einnig séráliti, en við hinir, sem í n. erum, mælum með frv. með þeim breyt., sem eru á þskj. 462. Við 1. umr. þessa máls gerði hæstv. fjmrh. ýtarlega og glögga grein fyrir efni frv., og í grg., sem því fylgir, er mikinn fróðleik að finna. Mun ég þess vegna ekki rekja efni frv. að ráði, heldur ræða málið almennt og gera grein fyrir brtt. á þskj. 462 og víkja um leið að þeim athugasemdum, sem fram komu við 1. umr. málsins hjá hv. þdm., eftir því sem mér finnst tilefni til. Í mörg ár hafa forustumenn sveitarfélaganna og samtaka þeirra fundið til Þess, að sveitarfélögin hefðu ónóga tekjustofna, einkum með hliðsjón af því, að lögboðin útgjöld þeirra hafa farið vaxandi ár frá ári. Till. um samræmingu þeirra reglna, sem farið er eftir við álagningu gjalda til sveitarsjóðanna, eiga einnig upptök sín hjá samtökum sveitarfélaga og hjá forustumönnum í sveitarstjórnarmálum. Það er þetta tvennt, tekjustofnarnir og samræming ákvæða um álagningu gjalda til sveitarsjóða, sem frv. á þskj. 389 fjallar aðallega um, og í þriðja lagi fjallar það um framkvæmd álagningarinnar, einkum með hliðsjón af fyrirhuguðum breyt. á skattalögum, á þá lund, að skattanefndir og yfirskattanefndir verði lagðar niður, en skattstjórar annist skattastörfin í þeirra stað, í umdæmum, sem verða hin sömu og hin nýju kjördæmi, og Vestmannaeyjar að auki, eins og upplýst var við 1. umr. Sveitarstjórnarmenn bentu fyrir allmörgum árum á hluta af söluskatti og landsútsvör sem nýja tekjustofna fyrir sveitarfélögin til viðbótar útsvörum og fasteignaskatti. Þessar till. fengu engar raunhæfar undirtektir um langan tíma, en lítilsháttar fasteignaskattur, sem runnið hafði í ríkissjóð, var afhentur sveitarfélögunum, þegar ekki þótti lengur svara kostnaði fyrir ríkið að innheimta þann skatt. Annað og meira var ekki gert fyrir sveitarfélögin í þessu efni, fyrr en stuðningsflokkar núv. ríkisstj. tóku þá ákvörðun 1960 að leggja 20% af söluskatti í jöfnunarsjóð sveitarfélaga, og skyldi framlagið til sjóðsins það ár eigi vera minna en 56 millj. kr. Við þetta var staðið og úthlutað úr sjóðnum á árinu 1960 kr. 54 750 317.00, en eftir urðu þá vegna skerðingarákvæðanna kr. 1249 683.00 í sjóðnum. S.l. ár nam úthlutunin kr. 69 954 357: 00, en eftir urðu kr. 962 443.00 vegna skerðingarinnar. Á þessu ári er framlagið til sjóðsins áætlað í fjárlögum kr. 83 400 000.00, eða kr. 27 400 000.00 hærra en það var fyrir tveimur árum. Heildarupphæð útsvara á öllu landinu árið 1959 nam kr. 432 846 090.00, en kr. 420 672 585.00 árið 1960, þ.e.a.s. útsvörin lækkuðu þá miðað við árið áður um kr. 12173 505.00, enda þótt gjaldstofninn, tekjurnar, sem útsvör eru lögð á, hafi þá hækkað í krónutölu. Það voru jöfnunarsjóðsframlagið og bráðabirgðabreytingin á útsvarslögunum 1960, sem gerðu þessa þróun mögulega, og sýna staðreyndir það nú glöggt, að bráðabirgðabreyt. var nauðsynleg jafnhliða þeirri ákvörðun að afhenda sveitarfélögunum 1/5 hluta söluskattsins í gegnum jöfnunarsjóð. Einnig er það mín skoðun, að komið hafi glögglega í ljós, að bráðabirgðabreyt. útsvarslaganna hafi verið æskileg, til þess að hægt væri að byggja heildarendurskoðun l., sem nú liggur fyrir í frumvarpsformi, á þeirri reynslu, sem fengizt hefur. Þær upphæðir, sem sveitarfélögin hafa fengið úr jöfnunarsjóði, svöruðu til um 13% viðbótar við álögð útsvör á öllu landinu 1960 og um 15% viðbótar s.l. ár. Auk þess að greiða söluskattshlutann til sveitarfélaganna er sjóðnum m.a. ætlað að greiða fram úr fjárhagserfiðleikum þeirra, samkv. l. um eftirlit með sveitarfélögum, og að greiða aukaframlög til þeirra sveitarfélaga, sem fá ekki nægileg útsvör á lögð samkv. lögum um útsvör. Til þess að sinna þessum verkefnum hefur sjóðurinn nú ekki aðrar tekjur en þann afgang, sem eftir verður vegna þess ákvæðis 2. gr. l., að ekkert sveitarfélag fái hærra framlag en sem nemi 50% af niðurjöfnuðum útsvörum næstliðið ár. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er lagt til, að þetta skerðingarmark verði 60% af samanlögðum fasteignasköttum, aðstöðugjöldum og útsvörum, og mun þannig fé það, sem eftir verður í sjóðnum vegna skerðingarinnar, stöðugt fara minnkandi. Til þess að sjóðurinn verði samt megnugur þess að aðstoða sveitarfélögin, samkv. því, sem ég áðan sagði, er nú lagt til, að heimilað verði að halda eftir 1% af tekjum hans, unz sjóðurinn nemur allt að 5 millj. kr. Veitti ég því athygli við 1. umr., að einn hv. ræðumaður úr liði stjórnarandstöðunnar lýsti yfir velþóknun sinni með þetta ákvæði í frv. Sveitarfélögin hafa þannig undanfarin tvö ár notið góðs af þeirri ákvörðun stjórnarflokkanna að afhenda 20% af söluskattinum sem nýjan tekjustofn. Samkv. 17. og 18. gr. frv. er nú einnig ráðgert að koma til móts við óskirnar um landsútsvör, þ.e. útsvör ýmissa stofnana og fyrirtækja, sem eiga afkomu sina undir viðskiptum við alla landsmenn. Skulu 3/4 hlutar landsútsvaranna ganga til jöfnunarsjóðs, en 1/4 hluti kemur í hlut þess staðar, þar sem starfsemi stofnananna eða fyrirtækjanna fer fram. Eins og frá er skýrt í grg. frv., er áætlað, að þessi tekjustofn gefi til að byrja með um kr. 29120000.00, sem mundi þá skiptast þannig, að kr. 7 280 000.00 rynnu til einstakra staða, en kr. 21840 000.00 rynnu í jöfnunarsjóð sveitarfélaga og skiptist þaðan til þeirra á sama hátt og söluskatturinn, þ.e.a.s. miðað við íbúatölu hvers sveitarfélags. Fyrirtæki þau, sem ætlað er að greiða landsútsvör samkv. frv., hafa að vísu flest greitt nokkur gjöld áður til þeirra sveitarfélaga, þar sem þau hafa starfrækslu, t.d. Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins. Af þessu leiðir það, að mestur ávinningur verður af landsútsvörum fyrir sveitarfélög, þar sem engin slík starfræksla hefur áður verið, en það eru flest hinna minni sveitarfélaga í landinu. Aftur á móti er augljóst, að nokkur sveitarfélög geta tapað á breytingunni til að byrja með a.m.k., t.d. Siglufjörður, Raufarhöfn og Patreksfjörður. Þar sem þannig stendur á, þarf að vera möguleiki fyrir jöfnunarsjóð til að hlaupa undir bagga, og Þess vegna er flutt brtt. 6 á þskj. 462, sem þannig hljóðar, með leyfi hæstv. forseta: „Við ákvæði til bráðabirgða bætist nýr stafliður, svo hljóðandi: f. Á árunum 1963-1965 skal ráðh, heimilt að verja fé úr jöfnunarsjóði til þess að bæta sveitarfélögunum að nokkru eða öllu leyti þann halla, sem þau kunna að biða vegna ákvæðanna um landsútsvör, ef hallinn er verulegur fyrir sveitarfélagið og útsvarsbyrði þess til muna meiri en almennt gerist.“ Tímatakmörkin í till. miðast við það, að samkv. b-lið í ákvæðum til bráðabirgða í frv. verða aðeins álögð landsútsvör samkv. 18. gr. c. á Þessu ári, þ.e.a.s. landsútsvör af heildarsölu olíufélaganna, en önnur landsútsvör koma fyrst til framkvæmda á næsta ári. Þess vegna er lagt til, að heimildin gildi frá 1963, og á hinn bóginn er lagt til, að heimildin sé tímabundin til ársins 1965, þannig að reynslan geti úr því skorið, hvort Þá verði nauðsynlegt að framlengja heimildina. Við 1. umr. um þetta frv. létu ýmsir hv. ræðumenn stjórnarandstöðunnar í ljós þá skoðun, að till. um landsútsvör gengju of skammt, og boðuðu brtt., sem mundu ganga lengra, og er það eins og vant er úr þeirri átt, að stjórnarandstaðan telur sig geta gert allt fyrir alla, einnig það, sem látið var ógert, meðan hv. stjórnarandstæðingar höfðu aðstöðu til. í sambandi við landsútsvörin tel ég mest um vert að fá að þessu sinni staðfesta með lagasetningu þá reglu, sem sveitarstjórnarmenn hafa lengi óskað eftir. Síðar mun gefast tækifæri til að láta landsútsvör ná til fleiri aðila en frv. tiltekur, og leyfi ég mér að skírskota til ummæla hæstv. fjmrh. við 1. umr. um áframhaldandi athugun á því, með hverjum hætti rétt sé að haga greiðslum fleiri aðila, svo sem peningastofnana, til sveitarfélaganna. Þess hefur orðið vart upp á siðkastið í ýmsum sveitarfélögum, að meira er um framkvæmdir en oft áður, við t.d. gatnagerð og vatnsveitur. Er það mín skoðun, að þarna gæti m.a. þeirra áhrifa, sem söluskatturinn hefur þegar haft á framkvæmdagetu sveitarfélaganna. Hækkun söluskattshlutans og landsútsvörin munu tryggja áframhald þessarar þróunar og gera sveitarfélögunum fært að sjá fyrir sameiginlegum þörfum íbúanna í ríkari mæli en áður og án Þess að ofþjaka útsvarsgreiðendum með allt of háum útsvarsálögum. Þetta eru að mínum dómi raunhæfustu ráðstafanir, sem gerðar hafa verið til að tryggja það sjálfstæði sveitarfélaganna, sem hv. þdm. hafa borið svo mjög fyrir brjósti, bæði við 1. umr. um þetta frv. og við umr. um þessi mál á þinginu 1960. Áður en ég læt útrætt um jöfnunarsjóðinn, vil ég vekja athygli á 2. brtt. á þskj. 462. Samkv. gildandi ákvæðum skal framlag jöfnunarsjóðs greitt til sveitarfélaganna Þrisvar á ári, fyrir 15. janúar, 15. júlí og 15. október. Lagt er til, að í stað 15. júlí komi 15. maí, og kemur það sér betur fyrir sveitarfélögin og hentar ráðuneytinu fullt eins vel, vegna þess að um miðjan júlí er mest um sumarfrí. Eins og ég gat um áðan, hafa till. um samræmingu lagaákvæða um álagningu gjalda komið frá samtökum sveitarfélaganna. Ástæðan er sú, að meðan mikils ósamræmis gætir í þessu efni, getur það valdið megnri óánægju gjaldenda á þeim stöðum, sem leggja mest á, og jafnvel stuðlað að fólksflutningum til annarra staða, þar sem gjaldabyrðin er minni. Afstaða gjaldendanna að þessu leyti er skiljanleg og eðlileg. En á hinn bóginn verður ekki fram hjá því gengið, að bæði eru þarfir sveitarfélaganna og aðstaða Þeirra til tekjuöflunar mjög misjafnar. Fullkomin samræming á álagningu þeirra gjalda, sem renna í sveitarsjóði, er þess vegna ekki framkvæmanleg, nema jafnframt eigi sér stað jöfnun tekna á milli sveitarfélaganna innbyrðis. Ef til vill kemur að því, að fundin verði leið til þess að koma þessari samræmingu á til fulls, en það gerist hvorki í einu stökki né tveimur, heldur í fleiri áföngum. Fyrsti áfanginn í þessa átt var farinn árið 1960 með setningu laga nr. 43, um bráðabirgðabreyt. á l. nr. 66/1945, um útsvör. Og með frv. því, sem hér liggur fyrir, verður stigið annað mikilvægt spor í þessa átt, verði frv. samþ. Við 1. umr. virtist mér, að hv. ræðumenn hefðu einna minnst við fasteignaskattinn að athuga. Sá er þó munur á till. frv. og gildandi laga, að frv. gerir ráð fyrir, að skatturinn verði lögboðinn, en ekki aðeins heimilaður, eins og nú er. Mörg af minnstu sveitarfélögum landsins hafa ekki notfært sér þennan skatt, og fá þarna nýjan tekjustofn. Einn hv. þdm. gerði athugasemd við það við 1. umr., að samkv. frv. verður afnumin heimild til þess að hafa skattinn mismunandi eftir því, til hvers eignirnar eru notaðar, og af húseignum enn fremur mismunandi eftir verðmæti þeirra, íbúafjölda o.s.frv. Eftir því sem ég þekki til, þar sem þessi heimild hefur verið notuð, hefur Þetta reynzt örðugt og margbrotið í framkvæmd og Þess vegna verið fellt niður. Frv. gerir ráð fyrir fastákveðnum skatti, sem er jafn hámarksheimildum samkv. gildandi l. Sami hv. þdm. hreyfði í þessu sambandi hugmynd um verðhækkunarskatt lóða. Það er í sjálfu sér athyglisverð hugmynd, en slíkur skattur getur varla orðið fastur og tryggur tekjustofn. Vil ég í því sambandi benda á það, sem sagt er um reynslu Dana á Þessu sviði á bls. 31 í grg. þeirri, sem frv. fylgir, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta, Þegar talað er um verðhækkunarskatt í Danmörku: „Í lögum um eignarskatt til sveitarfélaga frá 1926 var sveitarfélögunum í Danmörku veitt heimild til að leggja á sérstakan verðhækkunarskatt, og eftir breyt. á I. þessum 1933 er þetta fastur skattur, en mjög erfitt hefur reynzt að framkvæma álagningu hans, og því gefur hann mjög litlar tekjur enn sem komið er. Reglur þær, sem gilda um mat eigna í þessu skyni, eru mjög flóknar, og mest eru það áætlanir, sem stuðzt er við, frekar en raunhæft mat á verðhækkuninni.“ Fasteignaskatturinn mun gefa þeim sveitarfélögum, sem hafa notfært sér hann, um 30 millj. kr. á ári. Ýmsir eru þeirrar skoðunar, að sveitarfélögin eigi að leggja á hærri fasteignagjöld, en lægri útsvör, og skírskota til fyrirmynda erlendis frá, þar sem sveitarfélögin hafa mestar tekjur sínar af fasteignum. Fyrir íslenzkar aðstæður mun bezt henta að fara báðar leiðirnar, en vel má vera, að nokkuð mætti auka fasteignaskattinn, með því m.a. að koma fasteignamatinu í betra horf en nú er, og væri þá eitthvað hægt að létta útsvörin. Einn er sá tekjustofn sveitarfélaga, sem margir hafa amazt við á liðnum árum. Það eru veltuútsvör. Þessi tekjustofn hefur þó verið sveitarfélögunum nauðsynlegur, til þess að þau gætu náð til fjölda gjaldenda, sem þau hafa ekki getað fengið gjöld af með öðrum hætti. Námu veituútsvörin í landinu um 76 millj. kr. árið 1960 og um 85 millj. kr. s.l. ár., samkv. því, sem upplýst er á bis. 17 í grg. með frv. Með frv. er lagt til, að veltuútsvörin verði lögð niður. En það segir sig sjálft, að þær upphæðir, sem ég nefndi, geta sveitarfélögin ekki misst, nema eitthvað annað komi í staðinn, og samkv. frv. er lagt til, að það skuli vera aðstöðugjald. Nokkrir hv. þdm. fundu hugmyndinni um aðstöðugjald ýmislegt til foráttu við 1. umr. þessa máls, m.a. það, að útgjöldin sem viðmiðun til álagningar væru ranglát, jafnvel ranglátari en veltan, gjaldið legðist þungt á þá, sem yrðu fyrir óhöppum í rekstri sínum. Einnig hefur í erindi til heilbr.- og félmn. verið talið, að samkv. orðalagi 9. gr. frv. mundi vera hægt að leggja aðstöðugjald á eigin fjárfestingu og birgðaaukningu, og bent hefur verið á þann aðstöðumun, sem verzlun og iðnaður fyrir innlendan markað hafa umfram útflutningsfyrirtæki til þess að velta aðstöðugjaldinu af sér yfir á viðskiptamenn sina. Einn hv. þdm. undirstrikaði skilmerkilega, að hann vildi hafa aðstöðugjaldið hið sama um land allt. Í tilefni af þessari gagnrýni vil ég taka þetta fram: Það er alls ekki tilætlunin, að aðstöðugjaldinu sé sérstaklega beitt til þess að íþyngja þeim, sem verða fyrir óhöppum í rekstri sínum, ekki frekar en veltuútsvarinu var beitt þannig. Sveitarstjórnirnar hafa aðeins heimild til þess að leggja á gjaldið, eins og nú er með veituútsvarið. Reynsla er fyrir því, að þegar örðugleikar steðja að einhverri atvinnugrein, þá hefur þessi heimild ekki verið notuð nema mjög vægilega, því að flestir sveitarstjórnarmenn eru nátengdir atvinnulífinu og vita, hvar skórinn kreppir. Þannig var t.d. ekki lagt neitt veltuútsvar á vélbátaútgerðina í Vestmannaeyjum s.l. ár. Og í mínu byggðarlagi, þar sem vélbátaútgerðin hefur lengst af átt erfitt uppdráttar, hefur útgerðinni oftast verið hlíft við álögum, þrátt fyrir heimild til að leggja á veltuútsvör. Ég tel fyrir mitt leyti enga ástæðu til að ætla, að sveitarstjórnir notfæri sér aðstöðugjaldið að þessu leyti af meiri hörku en veltuútsvarið. Aðfinnslunum um eigin fjárfestingu og birgðaaukningu tel ég vera eytt með 1. brtt. á þskj. 462, þar sem lagt er til, að 9. gr. orðist þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Aðstöðugjald skal miða við samanlögð rekstrarútgjöld næstliðið almanaksár, þar með taldar fyrningarafskriftir samkv. ákvæðum skattalaga, svo og vörukaup verzlana og efniskaup vegna framleiðslu iðnaðarfyrirtækja. Aldrei skal reikna aðstöðugjald af hærri upphæð en sem nemi brúttótekjum.“ Þá er það aðstöðumunur verzlana og iðnaðar fyrir innlendan markað, samanborið við útflutningsfyrirtæki. Þessi aðstöðumunur hefur alla tíð verið fyrir hendi. Þar er ekki um nýtt fyrirbrigði að ræða í sambandi við aðstöðugjaldið. En það er tekið tillit til þessa aðstöðumunar í flokkun gjaldanna í 10. gr. frv., þar sem flokkarnir eru fjórir, þ.e.a.s. a) allt að 1/2% af rekstri fiskiskipa og flugvéla, b) allt að 1% af rekstri verzlunarskipa, c) allt að 11/2% af hvers konar iðnaðarrekstri og d) allt að 2% af öðrum atvinnurekstri. Innan þessara takmarka geta sveitarstjórnir ráðið gjaldinu. Vegna hugileiðinga hv. 1. þm. Norðurl. v. við 1. umr. þessa máls á þá leið, að æskilegt mundi vera, að aðstöðugjaldið væri hið sama alls staðar í landinu, vil ég láta í ljós, að það gleður mig, að hann skuli nú vera inni á þeirri hugsun. Með aðgerðum stjórnarfiokkanna 1960 og með þessu frv. er einmitt stefnt að meiri samræmingu í álagningu gjalda til sveitarsjóða en áður hefur tíðkazt. Fyrir 1960 var þetta þannig, að sveitarstjórnir gátu haft sjálfdæmi um hæð veituútsvaranna, og munu hafa þekkzt dæmi þess, að þau væru allt að 5%. Sömuleiðis var það svo fyrir 1960, að hver sveitarstjórn gat sett sér álagningarreglur um útsvör, þannig að sá möguleiki var fyrir hendi, að reglurnar yrðu jafnmargar og sveitarfélögin. Með bráðabirgðabreyt. útsvarslaganna 1960 voru veltuútsvörin í fyrsta sinn takmörkuð og eru nú bundin við 3% mest. Þá voru jafnframt lögfestir þrír útsvarsstigar. Ég minnist þess frá umr. í hv. deild 1960, að ýmsir flokksbræður hv. 1. þm. Norðurl. v. töluðu af mikilli fyrirlitningu um þetta mál, kölluðu frv., sem þá var flutt, hrákasmíði og öðrum ónefnum og töldu, að með því að afnema hina gömlu, góðu reglu um álagningu útsvara eftir efnum og ástæðum væri verið að svipta sveitarfélögin ævafornu sjálfsforræði. Tveggja ára reynsla hefur nú sýnt, að þetta var ástæðulaus ótti hjá flokksbræðrum hv þm., og þess vegna kúvendir hann nú Framsóknarfleyinu með snörum handtökum og finnst ekki nógu langt gengið í samræmingarátt að því er aðstöðugjaldið áhrærir að þessu sinni. Ég fagna þessari breyttu afstöðu, sem nú lýsir sér einnig í því, að þeir menn, sem áður vildu ekki afnema regluna um efni og ástæður, fagna mjög yfir því, að í frv. er gert ráð fyrir einum útsvarsstiga í stað þriggja áður. Tveimur smávægilegum aths. hv. 1. þm. Norðurl. v. vil ég svara, áður en ég lýk við að ræða um aðstöðugjaldið. Honum finnst þörf á að orða undanþáguna fyrir sláturhús og mjóikurbú skýrar. Það stendur í 8. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Undanþegnir aðstöðugjaldi eru þeir, sem um ræðir í 29. gr., svo og skólar, barnahæli, sjúkrahús, elliheimili, orkuver til almenningsþarfa, sláturhús, mjólkurbú og olíufélög, sem greiða landsútsvar.“ Er hægt að orða Þetta skýrar? Ég kem ekki auga á það, og er mér nær að halda, að hv. þm. hafi ekki verið búinn að lesa greinina, þegar hann talaði við 1. umr. Hin aths. var um mjólkurbúð, sem er rekin í tengslum við mjólkurstöð. Spurt var, hvort greiða ætti aðstöðugjald af slíkri búð. Ég tel tvímælalaust, að á rekstur mjólkurbúðarinnar megi leggja aðstöðugjald, ef sveitarstjórn vill notfæra sér heimildina til þess. Í sambandi við gjalddaga fasteignaskatta og aðstöðugjalds komu fram tilmæli við 1. umr. þess efnis, að sveitarstjórnum yrði heimilað að haga innheimtu þessara gjalda á sama hátt og innheimtu útsvara. Þessi tilmæli hafa verið tekin til greina með brtt. 5 á þskj. 462, þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Á eftir 66. gr. bætist ný grein, svo hljóðandi: Heimilt er sveitarstjórn að breyta gjalddögum þeirra gjalda, sem renna eiga í sveitarsjóð, til samræmis við gjalddaga útsvara.“ Við 1. umr. varð ég þess ekki var, að hv. ræðumenn gagnrýndu að ráði þá till., sem í frv. felst, að einn og sami útsvarsstigi skuli notaður fyrir allt landið, þó þannig, að við hann megi bæta allt að 30% til þess að ná áætluðum útsvarsupphæðum. Þvert á móti fögnuðu menn þessu ákvæði frv., eins og ég vék að áðan. Mig minnir þó, að hv. 1. þm. Norðurl. v. hafi saknað þarna takmörkunar á hinn veginn, sem sé fyrir því, hversu mikinn afslátt megi veita frá útsvarsstiganum. Ég álít ekki, að slíkrar takmörkunar sé þörf, m.a. vegna ákvæða 20. gr. frv. um skerðingu á framlögum úr jöfnunarsjóði og vegna ákvæða 22. gr., sem gerir ráð fyrir rannsókn á fjárreiðum sveitarfélags, sem þarfnast aukaframlags vegna þess, að útsvörin hafi ekki gefið því nægilegar tekjur. Segir m.a. í 22. gr., að ráðuneytið geti sett það skilyrði fyrir aukaframlagi, að sveitarstjórn hafi notað heimildir til hækkunar fasteignaskatta og aðstöðugjalda. Ég hygg, að það hafi verið sami hv. þm., sem hreyfði því við 1. umr., að betur mundi fara á því að leggja útsvör á félög eftir hlutfallslegum stiga, en ekki stighækkandi. Sú hætta, sem um var talað í þessu sambandi, tel ég, að sé hverfandi lítil, þar sem útsvarsstigi félaganna á bls. 7 í frv. er aðeins í tveimur þrepum og hækkunin nálægt því að vera hlutfallsleg. Minnzt var á það við 1. umr., að útsvarsstiginn samkv. 32. gr. byrjaði of neðarlega, þ.e.a.s. á 15–20 þús. kr. hreinum tekjum. Ég vil í þessu sambandi benda á, að einn af þeim þremur útsvarsstigum, sem lögfestir voru árið 1960, byrjaði á 7–10 þús. kr. Var sá stigi þá saminn af nokkrum valinkunnum oddvitum, sem vildu reyndar láta stigann byrja enn þá neðar. Gagnvart þeim sveitarfélögum, sem sérstakra hagsmuna hafa að gæta í þessu efni, en það eru mörg minnstu sveitarfélög landsins, eru þess vegna settar þrengri skorður til tekjuöflunar en nú gilda. Vil ég í þessu sambandi einnig benda á þann aukafrádrátt, sem heimilaður er samkv. 32. gr., og heimildina til þess að fella niður útsvarsálagninguna á tekjur, sem lægri eru en svo, að útsvar af þeim nemi 1000 kr. Við samningu þeirra tillagna, sem í frv. eru um heimildir fyrir sveitarstjórnirnar til að leggja á gjöld fyrir sveitarsjóðina, hefur það verið haft í huga annars vegar að ganga sem lengst í þá átt að samræma álagningarreglurnar, en hins vegar að sníða ekki sveitarstjórnunum allt of þröngan stakk til tekjuöflunar, því að slíkt væri vissulega sama og svipting sjálfsforræðis. Ég skal játa, að þetta er vandasamt verk, sem að sjálfsögðu hlýtur misjafna dóma. En reynslan fær væntanlega að skera úr um það, hvernig til hefur tekizt með samningu þessa frv. Það hlaut eftir atvikum góðar viðtökur í hv. deild við 1. umr., og vænti ég, að með þeim breyt., sem eru á þskj. 462, þyki það enn betur aðgengilegt. Ég mun í máli mínu hér að framan hafa gert grein fyrir brtt. öllum nema tveimur. Það er fyrst 3. brtt., þess efnis, að í 45. gr. miðist stærð þeirra sveitarfélaga, sem heimilað verði að leggja á útsvör án milligöngu skattstjóra, við 500 íbúa í stað 300, eins og í frv. stendur. Sú tilhögun á samstarfi skattstjóra og sveitarstjórna við úrvinnslu framtala og álagningu gjalda, sem frv. gerir ráð fyrir, mætti talsverðri gagnrýni við 1. umr., einkum með tilliti til þeirra staða, þar sem samgöngur eru erfiðastar. Með umræddri brtt. er reynt að koma til móts við þá gagnrýni. Þess er hins vegar að vænta, að alls staðar, þar sem því verður við komið með góðu móti, notfæri sveitarfélögin sér þá þjónustu og fyrirgreiðslu, sem skattstofurnar geta veitt og eiga að veita. Nýskipun þessara mála samkv. skattalagafrv. þarf að sjáifsögðu að sýna sig í reynd, en menn mega ekki bíta sig um of í gamalt fyrirkomulag, sem orðið er á eftir tímanum, þótt það hafi einhverja kosti. Að endingu kem ég svo að 4. brtt. á þskj. 462. Hún er um það að fella niður 51. gr. frv. Varðandi þá grein barst heilbr.- og félmn. svofellt bréf, dagsett 17. þm., frá Landssambandi ísl. útvegsmanna, með leyfi hæstv. forseta: „Í framhaldi af bréfi voru, dagsettu í dag, í sambandi við frv. það til laga um tekjustofna sveitarfélaga, sem nú hefur verið lagt fyrir Alþ., óskum við eftir að taka fram eftirfarandi: Í 51. gr. frv. er þeim, sem kaupa fisk eða framleiðsluvöru eða annast sölu hennar, gert að skyldu að viðlagðri ábyrgð að halda eftir 21/2–10% af söluverði vöru til greiðslu gjalda, sem lögð eru á samkv. frv. á framleiðanda eða seljanda vöru. Hér er um að ræða ákvæði, sem getur orðið til þess að torvelda greið viðskipti milli aðila, t.d. þegar um er að ræða aflakaup af fiskiskipi. Þegar slík kaup eiga sér stað, þá er það regla, að fyrir liggur krafa frá viðskiptabanka, sem lánað hefur út á óveiddan afla, að fá greidd 35% af aflanum upp í skuld fyrirtækisins við bankann. Jafnframt er það fyrir hendi, t.d. á síldveiðum, að um 55% af aflanum er kaup skipshafnarinnar, og af þeim hluta er skipshöfnum greitt upp í kaup sitt og aflahlut, en afgangur þessa hundraðshluta bíður lokauppgjörs. Framan af vertið er því ekki nema um ca. 10% af aflanum að ræða, sem hægt er að ráðstafa til að standa straum af ýmsum útgerðarkostnaði, svo sem olíu, greiðslu veiðarfæra og viðhaldi þeirra, viðgerðarkostnaði á skipi og vél, hafnargjöldum o.fl. í aflabrestsárum, sem á síldveiðum s.l. 18 ár hafa verið miklu fleiri en hin, hafa þessar aðstæður til greiðslu haldizt til loka vertíðarinnar. Með frv. á að taka verulegan hluta eða jafnvel öll þessi 10%, sem útvegsmaðurinn hefur haft til að halda útgerðinni gangandi yfir vertíðina, og gæti það leitt til ófyrirsjáanlegra truflana á útgerð fjölda skipa, auk þess sem það bakar fiskkaupendum margs konar óþægindi og kostnað. Og þar sem þetta er í rauninni óframkvæmanlegt, mundu ákvæði frv., ef þeim væri framfylgt, oft leiða til Þess, að fiskkaupendur yrðu að greiða útsvör fiskseljenda, með þeim afleiðingum, að þeir gætu eigi staðið í skilum með greiðslur, sem þeim er skylt að inna af hendi, svo sem kaup eigin starfsmanna. Ýmsar ástæður geta leitt til þess, að fiskkaupandi, sem haldið hefur eftir hundraðshluta afla upp í gjöld, komist í greiðsluþrot, þannig að útvegsmaður, sem átti kost á að fá sitt fé greitt, ef hann hefði haft heimild til þess að taka við því, getur þurft að snara gjöldunum út sjálfur, þótt viðskiptamaður hans hafi haldið þeim eftir samkv. ákvæðum frv. þar sem ákvæði þetta kemur til með að gera viðskipti erfiðari og flóknari en þau hafa verið, förum við fram á, að greinin verði felld úr frv.“ Lýkur Þar bréfinu. Það mættu einnig fulltrúar frá Landssambandi ísl. útvegsmanna á fundi n. til viðræðna um Þetta mál og fleira; og viljum við, sem flytjum brtt. á þskj. 462, fallast á erindi Landssambandsins þessu viðvíkjandi. Ég legg svo til, að brtt. á Þskj. 462 verði samþ. og frv. svo breyttu verði vísað til 3. umr.



Herra forseti. Fram eftir öllum vetri voru að berast fregnir um það, að frv. um nýja tekjustofna sveitarfélaga væri rétt í Þann veginn að koma hér í þinginu. Svo fréttist það, að mþn. sú, sem hefði haft það verkefni með höndum að semja slíkt frv., væri búin að ljúka störfum og hefði skilað frv. um þetta efni til hæstv. ríkisstj. En samt liðu vikur, margar vikur, og mun þá ríkisstj. hafa verið að athuga frv. En Það varð talsverð bið á því, að frv. kæmi. Má af því ráða, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki öll verið á eitt sátt um það, hvort hægt væri að leggja það fram sem stjórnarfrv., án Þess að á því væru gerðar einhverjar meira eða minna veigamiklar breytingar. Svo mikið er vist, að Þegar frv. loks kom, Þá var það á Ýmsan hátt öðruvísi en fréttir höfðu borizt af Því. T.d. hafði verið sagt, að bönkunum yrði í þessu væntanlega frv. ætlað að bera um 16 millj. kr. af landsútsvari því, sem lagt yrði til í frv. að upp yrði tekið. En þegar frv. kom fyrir Alþ., var ekki orð eða bókstafur um það, að bankarnir ættu að bera landsútsvör, hvorki 16 millj. kr. né neina aðra lægri upphæð. Af þessu virðist mega ráða, að að þessu leyti hefur hæstv. ríkisstj. a.m.k. látið fella úr frv. allveigamikið atriði og þannig dregið úr einum af Þeim tekjustofnum, sem hv. mþn. hafði lagt til að sveitarfélögin fengju. Frv. er þess vegna nokkuð afturmjórra og smærra í sniðum en menn höfðu búizt við, að því er það efnisatriði snertir að sjá sveitarfélögunum í landinu fyrir nýjum tekjustofnum. Það er að vísu ákvæði í frv. um landsútsvör, en það er ekki mjög gildur tekjustofn, Þegar allt kemur til alls, og miklu rýrari en sveitarstjórnarmenn munu yfirleitt hafa gert sér vonir um, einkanlega eftir að fregnir fóru að berast af frv. Ég hygg því, að af þessu megi ráða, að frv. hafi heldur verið breytt til hins verra í meðförum hæstv. ríkisstj. frá því, sem frv. var, Þegar mþn. skilaði því í hendur henni. A.m.k. fer það ekki á milli mála, að þegar um er að ræða frv. til l. um nýja tekjustofna handa tekjuknöppum sveitarfélögum, þá er það til hins verra, að niður sé felldur 16 millj. kr. póstur, þótt ekki væri um annað að ræða en þessa breyt. að hafa fellt niður landsútsvar á bönkum, sem þeirri upphæð næmi. Það var fyrst um miðjan marzmánuð, sem frv. um tekjustofna sveitarfélaga var útbýtt hér á Alþ. og nú er 27. marz, svo að það er rétt um hálfur mánuður, síðan þetta mikla mál var lagt fyrir þingið. Nokkrum dögum seinna kom það svo til 1. umr. og var allmikið rætt og að því búnu vísað til nefndar. Það var þegar ljóst í heilbr.- og félmn., að stjórnarflokkarnir legðu mikla áherzlu á, að málið fengi skjóta afgreiðslu. Þó var ekki með öllu fyrir það synjað, að eitthvert tóm gæfist til athugunar á málinu, enda hefði annað verið ósvinna, og tóku nm. því allir mjög vel að hraða störfum og sátu á fundum nálega daglega til athugunar á frv. En eins og menn sjá af Þessu, fer því víðs fjarri, að nokkurt eðlilegt tóm eða nauðsynlegt tóm hafi gefizt til þess að kanna svo víðtækan og yfirgripsmikinn lagabálk sem hér er um að ræða. Afgreiðsla á einum hálfum mánuði á slíku máli sem þessu er flaustursafgreiðsla. Það verður ekki hægt annað að segja. Það hefði verið eðlilegt, að slíkt stórmál, sem sveitarfélögin í landinu eiga um lengri eða skemmri tíma í framtíðinni við að búa, hefði fengið miklu meira rúm til vandlegrar athugunar. Það er vani hér á hv. Alþingi, nálega ófrávíkjanlegur vani, jafnvel þó að um smámál sé að ræða, að Þau séu send víða vegu í ýmsar áttir hinum og þessum aðilum, sem taldir eru hafa sérstaka aðstöðu til að þekkja til viðkomandi máls í einstökum atriðum, jafnvel smáatriðum, og leita umsagnar þessara aðila um málið, og alltaf siðvenja að veita tóm til þess, að slíkar umsagnir berist. Það þætti mjög óþinglegt, ef einhver risi gegn því, jafnvel þótt um tiltölulega smávægilegt mál væri að ræða, að mál væri sent til umsagnar og viðkomendum, sem að því væru spurðir, gefið hæfilegt tóm til þess að senda þinginu umsögn sina og álitsgerð. Nú skyldu menn ætla, að þetta mál hefði sætt þessari venjulegu, þinglegu meðferð, að vera sent til umsagnar, - og þá hverjum? Fyrst og fremst auðvitað sveitarstjórnum um allt land. Hér er um að ræða grundvallarmál fyrir alla tekjuöflun sveitarfélaganna, og mér finnst, að það sé lágmarkskrafa, sem gera beri, að ekki sé lögfest víðtæk ný löggjöf um tekjustofna sveitarfélaganna, án þess að sveitarfélögin séu þar að spurð. Og ég fæ ekki séð, að neitt reki svo harkalega á eftir þessu máli, að Það hefði ekki verið hægt að koma slíkum vinnubrögðum við, að senda frv. til sveitarstjórnanna til umsagnar. En Það var ekki sent, ekki einni einustu sveitarstjórn. Engin sveitarstjórn mér vitanlega hefur fengið málið til umsagnar. Ef svo er, þá hefur það gerzt, meðan frv. var í smíðum hjá milliþn., en síðan það kom til meðferðar á Alþ. hefur það ekki verið sent til umsagnar neinni sveitarstjórn, að ég viti. Þetta álit ég vera miður farið, því að það má ætla, að sveitarstjórnarmenn hefðu látið sig málið skipta og brugðizt fljótt við að senda sínar umsagnir og vafalaust getað þá út frá sinni reynslu gert ýmiss konar gagnlegar athugasemdir og veitt nytsamar leiðbeiningar um einstök efnisatriði málsins. Það var enn sjálfsagðara að beita þessum vinnubrögðum sökum þess, að málið er svo seint á ferðinni, að sveitarfélögin eru nú á þessu gjaldári búin, flest stærstu bæjarfélögin a.m.k., að ganga frá fjárhagsáætlun sinni fyrir árið 1962. Þau eru búin að ákveða heildarupphæð útsvaranna og leggja þannig málið í hendur sínum niðurjöfnunarnefndum til framkvæmda. En hér eru tillögur á ferðinni um, að nýr tekjustofn skuli koma til, sem hefur ekki verið úr að spila áður hjá sveitarfélögunum, á ég þar við landsútsvörin, og gæti það auðvitað og hlyti, ef ekki á að vera um aukna skattlagningu að ræða á gjaldþegnum sveitarfélaganna, að lækka eitthvað heildarupphæð útsvaranna. Frv. kemur því of seint til þess, að það sé vandkvæðalaust að taka það allt saman til framkvæmda á þessu gjaldári. Það er og viðurkennt af hv. meiri hl., að frv. kemur svo seint, að það verður ekki hægt með nokkru móti að framkvæma það að öllu leyti á þessu ári. Og hvað er það, sem stendur í veginum með það? Hér er ekki af meiri hl. hugsað til þeirra vandkvæða, sem ég drap á áðan. Nei, það er viðurkennt, að það verði ekki búið á fyrri hluta ársins 1962 að koma upp þeim embættum, sem frv. gerir ráð fyrir. Það verður ekki búið að koma á laggir hinum nýju skattstjóraembættum, sem eiga að framkvæma að verulegu leyti í samstarfi við svonefndar framtalsnefndir í sveitarfélögunum álagningu útsvaranna og aðstöðugjalds. Og þetta er vitanlega alveg rétt. Þó að það mál kunni að sjálfsögðu að vera vel undirbúið hjá hæstv. ríkisstj., að stofna til þessara skattstjóraembætta, og vafalaust sé búið að hugsa sér hina lukkulegu, væntanlegu skattstjóra, þá er ýmislegt fleira í sambandi við það. Það þarf að útvega þeim embættisaðstöðu og ráða þeim starfsfólk, áður en þeir geta innt af hendi sitt mikilvæga hlutverk, og má ætla, að það verði ekki á fyrra helmingi ársins 1962, sem þetta verði allt saman komið í kring. Skattstjóraembættin níu verða vafalaust ekki tekin til starfa svo snemma á árinu 1962, að þau geti innt af hendi það hlutverk, sem ráð er fyrir gert í þessu frv. Þetta er ein veigamikil ástæða til þess, úr því að ekki er hægt að framkvæma þessa væntanlegu löggjöf nema að nokkru leyti á árinu 1962, að sá háttur hefði Þá verið upp tekinn hreinlega að leggja málið núna fyrir síðari hluta þessa þings, vísa því síðan til umsagnar sveitarstjórnum og vinna úr umsögnum þeirra í byrjun næsta þings og koma þá frv. í gegn á síðari hluta þessa árs eða í ársbyrjun 1963. Þá hefði verið hægt að koma við skynsamlegum og mennilegum vinnubrögðum við þessa breyt. á lögunum um tekjuöflun sveitarfélaganna. Þetta, sem ég nú hef sagt, er játað í bráðabirgðaákvæði með frv., en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Skattanefndir (skattstjórar, þar sem þeir eru) skulu leggja á aðstöðugjald á árinu 1962, og skal gjaldið miðað við útgjöld, efnis- og vörukaup svo og fyrningarafskriftir á árinu 1961. Tilkynning sú, er um ræðir í 13. gr., skal send til skattanefnda (skattstjóra) eigi síðar en 1. júli 1962. Gjalddagi aðstöðugjalds á árinu 1962 skal vera 1. september.“ Í c-lið þessa bráðabirgðaákvæðis segir enn fremur: „Á árinu 1962 leggja niðurjöfnunarnefndir og hreppsnefndir á útsvör samkv. V. kafla laga þessara, og fer um kærur og fresti eftir l. nr. 66 frá 1945 á því ári.“ Og að lokum er í bráðabirgðaákvæðinu e-liður, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Á árunum 1962–1967 er heimilt að víkja frá ákvæðum skattalaga um frádrátt, samkv. l. um tekjuskatt og eignarskatt“ o.s.frv. Þessi bráðabirgðaákvæði sum eru beint sett með frv. vegna Þess, að mönnum er ljóst, að hversu hratt sem afgreiðsla þessa máls gengur í gegnum þingið, þá verða hin nýju skattstjóraembætti ekki orðin starfhæf svo snemma á árinu 1962, að þau geti innt af hendi sitt hlutverk samkv. hinni nýju löggjöf. Og það segi ég að gefi vísbendingu um, að öllu eðlilegra hefði verið að fresta allri afgreiðslu málsins til næsta þings, en láta sveitarstjórnirnar fá tækifæri til Þess í millitíðinni að segja álit sitt um frv. og miðla hv. þm., sem síðar eiga að afgreiða það, af sínum ríka reynslusjóði. Nú kynnu menn að segja, að það, sem reki á eftir um setningu þessara laga, sé, að það sé verið að veita sveitarfélögunum nýja tekjustofna og þeim veiti ekki af að verða þeirra aðnjótandi þegar á þessu ári. Það er að vísu satt, að landsútsvarið er þarna nýr tekjustofn, og vafalaust langar sveitarstjórnirnar til þess að fá það sem fyrst ásamt útsvarstekjum og öðrum tekjum sínum á árinu 1962. En ekki finnst mér það skipta svo gífurlega miklu máli, hvort það er að einhverju leyti á þessu ári eða strax á því næsta, sem sá tekjustofn berst sveitarfélögunum í hendur. Það er ekki um það stóra tekjustofna að ræða nýja í þessu frv., að það skipti verulegu máli fyrir sveitarfélögin, hvort sú breyting verður á tekjumöguleikum þeirra á árinu 1962 eða árinu 1963. Mér finnst því, að þrátt fyrir það hefði verið tilvinnandi, að þetta stóra mál hefði fengið rýmri tíma til afgreiðslu og þannig betri undirbúning, þó að af því hefði leitt, að það hlyti ekki lögfestingu fyrr en í lok þessa árs, í upphafi næsta þings, eða í byrjun ársins 1963. En um það þýðir sjálfsagt ekki að tala. Ég játa, að það var ekki borin fram bein brtt. um þetta í heilbr.- og félmn., en mér fannst á öllu, að slíkur tillöguflutningur væri þýðingarlaus, því að það væri slíkt kapp lagt á að afgreiða málið án tafar, að Það mundi vera tilgangslaust. En ég taldi fyllilega ástæðu til að vekja athygli á því, hver hefðu verið eðlilegri og æskilegri vinnubrögð í sambandi við afgreiðslu málsins. Eins og frsm. hv. meiri hl. heilbr.- og félmn. vék að í sinni framsöguræðu hér áðan, bárust n., meðan hún hafði málið til meðferðar, nokkur erindi viðvíkjandi frv., og Þau voru öll andmæli og athugasemdir og bárust á þessum skamma tíma, sem n. hafði málið til meðferðar. Þetta virtist strax benda til þess, að ýmsir aðilar væru í landinu, sem hefðu eitt og annað við frv. að athuga, eins og það væri úr garði gert. Það var í fyrsta lagi mikið erindi upp á margar vélritaðar síður frá Landssambandi ísl. útvegsmanna. Þar var alveg sérstaklega og af miklum alvöruþunga andmælt ákvæðum 9. gr. frv. um aðstöðugjaldið, sem koma skal, svo sem öllum er nú orðið kunnugt, í staðinn fyrir veltuútsvörin hjá sveitarfélögunum. Þeir forsvarsmenn L.Í.Ú., sem mættu á fundinum, einir 7 eða 8, og fylgdu þar með eftir sínu ýtarlega erindi, sinni skriflegu gagnrýni á vissum ákvæðum frv., þeir sögðu Það hiklaust við nefndina, að ef það hefði verið hugsað sem aðstoð við atvinnulífið í landinu, sjávarútveginn sérstaklega, að létta af þeim veltuútsvörunum, pá yrðu þeir að segja það skýrt og skorinort, að aðstöðugjaldið þætti þeim öllu verra. Látið okkur þá heldur fá að halda okkar veltuútsvari, sögðu þeir. Þeirra afstaða var þessi. Þeir báðu heldur um veltuútsvarið áfram en hið nýja aðstöðugjald, sem koma skyldi í þess stað. Hitt var svo varatillaga þeirra, að ef aðstöðugjaldið ekki fengist hreinlega fellt niður og veltuútsvarinu fremur haldið, þá yrðu a.m.k. gerðar breytingar, sem tryggðu, að það yrði takmarkaður grundvöllur sá, sem leggja mætti aðstöðugjaldið á, einkanlega hjá fyrirtækjum útgerðarmanna og fiskiðnaðarfyrirtækjum. Hv. meiri hl. hefur að vísu synjað Landssambandi ísl. útvegsmanna algerlega um það að hverfa frá því að taka upp aðstöðugjaldið og láta þá hafa sitt veltuútsvar áfram, eins og þeir skýrt og skorinort báðu um. En hins vegar hefur meiri hl., - það skal játað, - komið dálítið til móts við þá með því að takmarka ákvæðin um aðstöðugjald þannig, að skýrt sé, að það leggist ekki á eigin fjárfestingu fyrirtækjanna, en eingöngu á samanlögð rekstrarútgjöld Þeirra, - áður stóð: samanlögð útgjöld, - en það þrengir nokkuð grundvöllinn, sem gjaldið leggst á, þegar tekið er fram, að það skuli einungis vera samanlögð rekstrarútgjöld fyrirtækjanna. Að þessu leyti hefur verið komið til móts við hina sterku gagnrýni L.Í.Ú., sem Landssambandið fylgdi svo mjög eftir, að það sendi fyrst langt og ýtarlegt erindi og lét síðan stóra sveit gervilegra útgerðarmanna koma á fund n. til þess að ræða við hana ýtarlega sín sjónarmið. Hvernig þeir una þessum hlut sínum, skal ég ekki um segja, en svo mikið er vist, að þeir létu svo sem þeim væri það mest í mun að fá heldur að halda veltuútsvarinu og mega vera lausir við þetta svonefnda aðstöðugjald. Félag síldarsaltenda á Norður- og Austurlandi sendi heilbr.- og félmn. einnig erindi út af þessu frv. og gagnrýndi nokkur ákvæði Þess, nokkur þau sömu, sem L.Í.Ú. hafði gagnrýnt, og gerðu forsvarsmenn þeirra samtaka einnig grein fyrir sínu máli. Það, sem þeir vildu einkum fá lagfært, var það, að ekki gæti undir nokkrum kringumstæðum komið til mála, að eigin fjárfesting fyrirtækja yrði skattlögð með aðstöðugjaldinu. Eru brtt., sem gerðar hafa verið á 9. gr. samkv. till. meiri hl. heilbr.- og félmn., því að nokkru leyti svar við þeirra erindi. Félag skattstjóra hafði einnig ritað n. og gert athugasemdir um eitt atriði frv., þ.e.a.s. um launagreiðslur til skattstjóra, og vildu fá Þar á breytingar nokkrar. Þá barst einnig erindi frá stjórn kaupstaðasamtakanna á Vesturlandi, Norðurlandi og Austurlandi, og fulltrúar frá stjórn þeirra samtaka mættu einnig hjá heilbr.- og félmn. á fundi og ræddu sínar brtt., sem þeir lögðu fram. Þeir lögðu fram þó nokkuð margar brtt. við frv. Hafa, að ég held, fæstar Þeirra verið teknar til greina, en þó ein eða tvær þeirra. Og að síðustu var svo lagt fram á fundi í heilbr.- og félmn. bréf frá bæjarstjóranum á Siglufirði, þar sem bent var á þá staðreynd, að Siglufjarðarkaupstaður mundi verða fyrir tekjutjóni af frv., ef það yrði lögfest. Að því er það sveitarfélag snerti væri því ekki um nýja tekjustofna eða auknar tekjur að ræða, heldur yrði Siglufjarðarkaupstaður fyrir tekjuskerðingu sökum þess, að ríkisfyrirtæki þar, svo sem síldarverksmiðjurnar fyrst og fremst, hefðu goldið þar í bæjarsjóðinn opinber gjöld, og mundi sú skattgreiðsla nú að mjög miklu leyti hverfa og bærinn því verða fyrir tilfinnanlegum tekjumissi. Þessu verður ekki heldur mótmælt. Þetta er þannig. Nokkur sveitarfélög, Siglufjörður, Raufarhöfn, Seyðisfjörður, Njarðvíkurhreppur og sennilega nokkur fleiri verða fyrir tekjumissi við lögfestingu þessa frv., og er það því von, að þau mótmæli slíku, þegar um er að ræða lagafrv., sem á að bæta aðstöðu sveitarfélaganna, en ekki að spilla henni. Það skal hins vegar játað, og kem ég að því nánar síðar, að með 6. till. hv. meiri hl. heilbr.- og félmn. er nokkuð komið til móts við þau sveitarfélög, sem verða fyrir skell af völdum þessa frv., og munu þau e.t.v. una sínum hlut nokkru skár, ef sú till. verður samþ., svo sem búast má við. Mig vantar nú nál. meiri hl. heilbr.- og félmn., en ég man það þó rétt, að í nál. hv. meiri hl. heilbr.- og félmn. er það alveg játað, að nokkur sveitarfélög verði fyrir barðinu á þessu frv. og verði fyrir tekjurýrnun, svo að það fer vitanlega ekki á milli mála. Það er og játað í nál. meiri hlutans, að í þessu frv. sé um minni háttar tekjuaukningu að ræða fyrir sveitarfélögin í heild heldur en í frv., sem var til bráðabirgða og afgr. hér á Alþ. á árinu 1960. Þá fengu sveitarfélögin 1/5 af innheimtum söluskatti til ríkissjóðs, og það var nokkur tekjubót fyrir sveitarfélögin, en svo segir í nál. meiri hl.: „Að þessu sinni er aðallega um það að ræða að lögfesta landsútsvör,“ - og það er rétt. Það er í raun og veru ekki um aðra nýja tekjustofna að ræða í þessu frv. en þennan litla visi að landsútsvörum, sem hér er lagt til að upp verði tekinn í 17. –19. gr. frv. Öll þau sveitarfélög, sem kærðu sig um, hafa í gildandi l. haft heimild til þess að leggja á fasteignaskatt, svo að hann er ekki nýr tekjustofn. Aðstöðugjaldið er, eins og ég hef margsinnis vikið að hér áður, eiginlega nýtt nafn fyrst og fremst á veltuútsvörunum. Ákvæðin um hluta sveitarfélaganna af söluskatti eru óbreytt frá því, sem verið hefur. Og þá ber að þessum brunni, að það eru landsútsvörin ein, sem eru hinn nýi tekjustofn, sem sveitarfélögin fá með lögfestingu þessa frv. Það er að vísu rétt, að nú er skylt samkv. frv. að leggja á fasteignaskatt, en áður hefur það verið heimilt. - Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um nál. meiri hl., en vil lítillega þessu næst víkja að brtt. þeim, sem hv. meiri hl. n. hefur lagt fram á þskj. 462. N. var nefnilega klofin að mér fjarstöddum. Ég var sjúkur einn dag og tilkynnti auðvitað skrifstofu þingsins það, og hafði þannig lögleg sjúkdómsforföll. En á þeim degi var lokið meðferð heilbr.- og félmn. á þessu frv, og nefndin klofin. Mér gafst því ekki kostur á að segja til um, hverjum af brtt. hv. meiri hl. ég gæti fylgt og hverjum ekki, né heldur gat ég gert hv. meiri hl. neina grein fyrir brtt. mínum. N. klofnaði því án þess, að gengið væri úr skugga um, að hve miklu leyti hugsanlegt hefði verið að fá heildarsamkomulag um brtt. við frv. Þetta sýnir, að hv. meiri hl. n. taldi sig vera mjög bundinn í báða skó um það að hraða sem allra mest afgreiðslu frv., því að vissulega eru það æskilegust vinnubrögð, að úr því fáist skorið í nefndarstarfinu, að hve miklu leyti samkomulag er um mál og að hve miklu leyti menn geta orðið sammála um brtt. frá stjórnmálaflokkunum á þingi. En í þessu tilfelli gafst ekki tóm til þess sökum eins dags veikindaforfalla. Ég verð því að verja nokkrum mínútum í það að gera grein fyrir afstöðu minni til þeirra brtt., sem hv. meiri hl. n. ber fram á þskj. 462. Ég skal fara þar mjög fljótt yfir sögu, því að eiginlega hefði þetta átt að gerast upp í nefndinni. Ég tel 1. brtt., við 9. gr., um að takmarka nokkuð þann grundvöll, sem aðstöðugjaldið leggst á, vera til nokkurra bóta. En þó er ég henni ekki að öllu leyti samþykkur. Ég tel alveg ástæðulaust að breyta gr. frá því, sem er í frv., að því er snertir hvers konar verzlunar- og þjónustufyrirtæki. Ég tel, að gr. hefði mátt að ósekju gagnvart Þeim vera sem næst óbreytt. En hins vegar er full ástæða til þess að breyta greininni og Þrengja grundvöll hennar að því er snertir útgerðarfyrirtæki og fiskvinnslufyrirtæki, því að þau eru þannig stödd, að þessi gjöld leggjast af öllum þunga sínum á þau og þeirra rekstur, og slík fyrirtæki eiga þess engan kost að veita þeim af sér yfir á aðra, og skiptir því mjög miklu máli, að þau séu sanngjarnlega lögð á slík atvinnufyrirtæki. Ég flyt því einnig brtt. við þessa grein og nokkuð í sömu átt og hv. meiri hl. gerir, en þó að verulegu leyti á annan veg, og mun ég gera grein fyrir því nánar, þegar ég ræði um minar eigin tillögur. Þó verð ég að játa það, að gr. er til bóta svo orðuð sem meirihlutamennirnir í heilbr.- og félmn. gera ráð fyrir, samanborið við það, sem er í sjálfu frv. Að minni till. fallinni mundi ég því sennilega greiða henni atkv. Þá er 2. till. Hún er eingöngu um það að færa fram gjalddaga á aðstöðugjaldinu, og tel ég það til bóta. 3. till. er um það, að sveitarfélögum, sem megi leggja sin útsvör á sjálf og ein án þess að þurfa að fara með það í kokkhúsið til skattstjórans. þeim er fjölgað með brtt. meiri hl., þannig að þessa sjálfsákvörðunarréttar njóta nú ekki aðeins hin allra smæstu sveitarfélög, upp að 300 íbúum, heldur nokkru fleiri, þ.e.a.s. sínum sjálfsákvörðunarrétti eiga að mega halda um álagningu útsvaranna Þrátt fyrir öll skattstjóraembættin sveitarfélög, sem hafa 500 íbúa. Þetta sýnir, að sú skerðing á sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaganna, sem felst í þessu frv., þykir svo mikil og tilfinnanleg, og sveitarfélög með 500 íbúa og færri hafa andmælt þessari réttindaskerðingu svo kröftuglega, að meiri hl. hefur hrokkið við og fellst á að láta sveitarfélög með allt upp að 500 íbúum halda þessum rétti, að ráða að öllu skattlagningu sinni að því er snertir útsvarsálagninguna. En hin stærstu, hvers sem þau eiga nú að gjalda, fá ekki að halda þessum rétti. Þau verða fyrir þeirri réttindaskerðingu um sjálfsákvörðunarvald yfir útsvarsálagningunni, sem hin vilja ekki sætta sig við, hin smærri, og látið er eftir þeim, að þau skuli vera laus við. Ég hef ekki heyrt nein rök færð fyrir því, hvers vegna sé nauðsynlegt að koma þarna til móts við eindreginn vilja og óskir hinna smærri sveitarfélaga, en synja aftur hinum stærri sveitarfélögum um það. Mín till. er því sú, að öll sveitarfélög landsins fái að halda þeim sjálfsákvörðunarrétti, sem þau nú hafa um álagningu sinna útsvara, og legg til, að allur kaflinn um nýja skattstjóraembættafarganið verði felldur niður. 5. brtt. er sjálfsögð. Hún er um það að heimila sveitarstjórnum að breyta gjalddögum þeirra gjalda, sem eiga að renna í sveitarsjóð, til samræmis við gjalddaga útsvaranna, svo að hægt sé að hafa Þessa innheimtu meira sameinaða, t.d. láta gjaldseðil með öllum gjöldunum koma í einu, en ekki að þurfa að gefa út jafnmarga gjaldkröfuseðla og skattstofnarnir eru margir, en þannig var þetta í frv. Þessi till. er því ótvírætt til bóta miðað við hagkvæma framkvæmd. Og svo er 6. till., sem viðurkennir það, að samkv. frv. verði þó nokkuð mörg sveitarfélög fyrir tekjuskerðingu við setningu laganna, og þess vegna er lagt til af meiri hl., að á árunum 1963–65 skuli ráðh. vera heimilt að verja fé úr jöfnunarsjóði til þess að bæta sveitarfélögum að nokkru eða öllu leyti þann halla, sem þau kunna að bíða vegna ákvæðanna um landsútsvör, ef hallinn er verulegur fyrir sveitarfélagið og útsvarsbyrði þess til muna meiri en almennt gerist. Þetta er verndarákvæði gagnvart þeim sveitarfélögum, sem verða fyrir tekjumissi við setningu þessara laga, lögfestingu Þessa frv., og er ég því fyllilega samþykkur, þótt eðlilegast hefði verið að búa svo um hnútana í frv. sjálfu, að tekjuskerðing yrði a.m.k. ekki mjög tilfinnanleg hjá neinu sveitarfélagi við þetta nýja tekjuöflunarfrv. Þá kem ég að því að gera grein fyrir brtt. mínum, sem nú rétt í þessu hefur verið útbýtt og eru á þskj. 494. Þetta eru 13 till., sumar um grundvallaratriði frv., og vil ég fara um þær nokkrum orðum.  Fundarhlé. Herra forseti. í fyrri hluta ræðu minnar, fyrir fundarhlé, hafði ég skýrt frá vinnubrögðum í n., rætt nokkuð um nál. meiri hl. og brtt. meiri hl. og gert grein fyrir afstöðu minni til þeirra tillagna, þar sem þær höfðu verið afgr. á nefndarfundi, þar sem ég hafði ekki mætt. Ég hafði þar komið máli mínu, þegar ég hugðist fara að gera grein fyrir þeim brtt., sem ég flyt við málið. 1. brtt. mín á þskj. 494 er við 9. gr. frv. og er um það að slá þann varnagla í fyrsta lagi, að aðstöðugjaldið verði aldrei lagt á annað en samanlögð rekstrarútgjöld, og er það í samræmi við till. meiri hl., og í annan stað, að aðstöðugjald útgerðar- og fiskiðnaðarfyrirtækja skuli aldrei miðast við hærri rekstrarútgjöld en sem brúttótekjum rekstrarins nemur. Ég tel, að útgerðar- og fiskiðnaðarfyrirtæki hafi þarna sérstöðu, og það verður því að gjalda sérstaklega varhuga við að leggja ekki gjaldið á annað en bein rekstrarútgjöld þeirra, og tel eðlilegt, að það hámark sé sett, að viðmiðunin sé aldrei hærri en brúttótekjunum nemur. M.ö.o.: ég legg til, að 9. gr. orðist svo: „Aðstöðugjald skal miða við samanlögð rekstrarútgjöld vegna atvinnurekstrarins næstliðið almanaksár, þar með talin efnis- og vörukaup iðnfyrirtækja svo og fyrningarafskriftir samkv. ákvæðum skattalaga. Aðstöðugjald útgerðar- og fiskiðnaðarfyrirtækja skal þó aldrei miðast við hærri rekstrarútgjöld en brúttótekjum rekstrarins nemur.“ Þá legg ég enn fremur til, að aðstöðugjaldið skuli ekki vera frádráttarbært. Ég tel það allt annars eðlis en venjuleg útsvör og tel, að það sé ástæðulaust, að það sé frádráttarbært. Hins vegar er þarna aðeins um að ræða útlínur þess, hvernig þetta verður lagt á, og betra að stilla gjaldinu heldur betur í hóf. Það hygg ég að megi treysta sveitarstjórnunum til að gera. þar sem þær, eins og nm. sögðu fulttrúum Landssambands ísl. útvegsmanna, hljóta öllum öðrum fremur að skilja það, að ekki má slátra mjólkurkúnni. Rétt er, að ráðherra eigi þess kost að setja með reglugerð nánari ákvæði um álagningu gjaldsins. Þegar 9. gr. væri komin í þetta horf, þá held ég. að það ætti ekki að geta komið neinu fyrirtæki að sök, að gjaldið sé lagt á eins og lagt er til í frv., á útgjöldin, þegar búið er að takmarka það á þennan hátt við sjálf rekstrarútgjöldin og veita rýmri skilyrði fyrir útgerðarfyrirtæki og fiskiðnaðarfyrirtæki en þar er gert. Þetta er mín fyrsta brtt. Og ég hef áður tekið það fram, að till. meiri hl. um breyt. á 9. gr. fer nokkuð í sömu átt, þó að þær séu engan veginn sama efnis. En fyrir hvorum tveggja, meiri hl. og minni hl. heilbr.- og félmn., vakir það sama, að slá þarna varnagla að því er snertir álagningu aðstöðugjaldsins. Við 10. gr. flyt ég einnig smábrtt. í 10. gr. frv. segir, að aðstöðugjaldið megi ekki vera hærra en þar er tilgreint, frá 1/2% og upp í 2%. En ég legg til, að stafliður e bætist við þessa grein og að í honum séu skartgripaverzlanir, sælgætissölur, kvikmyndahús í einkarekstri, blómaverzlanir og lyfjabúðir og á þessi fyrirtæki megi leggja allt að 3%, Þ.e.a.s. að þarna bætist við einn gjaldliður í viðbót með hærra hámark en í hinum liðunum og að undir hann falli skartgripaverzlanir, sælgætissölur, kvikmyndahús í einkarekstri, blómaverzlanir og lyfjabúðir. Í sumum sveitarfélögum mun það vera til, að sérákvæði gildi um þessa tegund fyrirtækja og að það sé lagt á eftir hærri reglum og rýmri en önnur atvinnufyrirtæki í viðkomandi sveitarfélagi. Þá kem ég að einni af veigameiri brtt. við frv., og er sú till. um landsútsvörin, Ég lét það í ljós við 1. umr. um málið, að ég teldi till. um landsútsvör vera allt of þröngar og þar af leiðandi kæmu af þessu minni tekjur en eðlilegt væri til handa sveitarfélögunum, og eru till. mínar um landsútsvörin allvíðtækar. Ég legg til, að 17. gr. breytist verulega og verði gerð víðtækari, að 18. gr. í þeirri mynd, sem hún er í frv., falli niður, og efni 19. og 20. gr. breytist einnig verulega samkv. mínum till. Efni þessarar till. minnar er í fyrsta lagi það, að landsútsvör skuli greiða fyrirtæki og stofnanir, sem reka starfsemi, er nær til landsins alls, svo sem olíufélög, skipafélög, bankar, tryggingafélög, heildsölufyrirtæki, útflutningssamtök, verzlunarstofnanir ríkisins, þar með talin sölunefnd varnarliðseigna, einnig sementsverksmiðja ríkisins, áburðarverksmiðjan, viðtækjaverzlun ríkisins, landssmiðjan, ríkisprentsmiðjan Gutenberg og þau fyrirtæki önnur, sem félmrn. úrskurði að samkv. eðli málsins falli undir þessi ákvæði. Með þessu móti eru það miklu fleiri fyrirtæki, sem ekki aðeins er heimilt, heldur skylt að leggja á landsútsvör, en í frv. segir. Og þetta væri því, ef brtt. mín verður samþ., orðinn miklu gildari tekjustofn handa sveitarfélögunum. Til þess er ætlazt samkv. minni till., að landsútsvörin skuli renna í jöfnunarsjóð sveitarfélaga, og er einnig gert ráð fyrir því í frv., en landsútsvörin skuli í heild skiptast í réttu hlutfalli við íbúatölu sveitarfélaganna. Þetta er á annan veg en í frv., því að þar er ætlunin, að fjórðungur landsútsvars falli til hverju sveitarfélagi, þar sem viðkomandi fyrirtæki er staðsett, en að 3/4 hlutar landsútsvarsins, sem slíkt fyrirtæki á að bera, skuli skiptast eftir íbúatölu. Á þessu er meginmunur. Ég hygg, að ekki verði með rökum móti því mælt, að eðlilegast er, að landsútsvörin skiptist á öll sveitarfélög landsins eftir íbúatölu. Með frv., eins og það er, mundu Reykjavíkurborg verða tryggðar allháar upphæðir af landsútsvari með ákvæðinu um, að 1/4 hluti landsútsvarsins skuli falla til þess sveitarfélags, sem fyrirtækin eru staðsett í. En út á sína feiknaháu íbúatölu fær Reykjavík líka bróðurpartinn af landsútsvörunum með þessari skiptingu, með því að láta íbúatölu sveitarfélaganna einungis ráða skiptingunni og þannig sé hún hlutfallsleg á öll sveitarfélögin, hlutdeild þeirra í landsútsvörunum sé hlutfallsleg að öllu leyti við íbúatöluna. Ég sé, að nokkrar brtt. eru þegar komnar fram viðvíkjandi þessari grein. Þar er lagt ti1, að landsútsvör verði ekki lögð á síldarverksmiðjur ríkisins, en þær skuli í staðinn greiða 1% af brúttó-andvirði seldra afurða á hverju ári til þess sveitarfélags, þar sem þær eru starfræktar. Ég játa, að það gæti komið til mála að undanþiggja af ríkisfyrirtækjunum einna helzt síldarverksmiðjur ríkisins og e.t.v. sementsverksmiðjuna, gangandi út frá því í fyrsta lagi, að síldarverksmiðjurnar geti búið við svo misjafnt árferði, að það beri að ganga varlega til verks með að skattleggja þær í góðærinu, og hins vegar, að sementsverksmiðja ríkisins á að inna af hendi þá þjónustu fyrir landslýð allan að framleiða sem allra ódýrast sement, og því vafasamt, hvort nokkurt útsvar á að leggja á slíkt fyrirtæki eins og sementsverksmiðjuna. En að öðru leyti teldi ég sjálfsagt, að öll ríkisfyrirtæki, sem annast verzlun og viðskipti, verði berendur landsútsvars. Hér er lagt til, að olíufélögin, skipafélög, sem þjóna landsbyggðinni allri, bankar og tryggingafélög skuli bera landsútsvar, en frv. nær ekki yfirleitt til þessara stofnana, félaga, samtaka og fyrirtækja. Gjalddagi landsútsvaranna tel ég sé rétt, að sé á miðju ári, á miðju gjaldárinu, og er lagt til, að hann verði 1. júlí. Þá er mín 4. till. sú, að eftir 17. gr. frv. komi ný grein, er verði 18. gr., og sé hún svo hljóðandi: „Samband ísl. sveitarfélaga skipar fimm manna nefnd, er annast niðurjöfnun landsútsvara, en félmrn. sér um innheimtu þeirra. Landsútsvarið skal á lagt eftir sömu reglum og lög ákveða hverju sinni. Kærur vegna álagðra landsútsvara koma fyrst til úrskurðar nefndar þeirrar, sem jafnar þeim niður, en heimilt er útsvarsgreiðanda að kæra útsvarið áfram til ríkisskattanefndar, ef hann vill ekki una úrskurði niðurjöfnunarnefndarinnar. Landsútsvarsskyld fyrirtæki skulu ekki greiða sveitarútsvar af þeim viðskiptum, sem landsútsvar nær til.“ Hér er um alveg nýtt ákvæði að ræða. Í fyrsta lagi er ætlazt til Þess, að sérstök n. leggi landsútsvörin á, en í frv. segir ekkert um það, hver skuli leggja þau á, en það virðist vera gengið út frá því, að það verk hvíli á félmrn., félmrn. sjálft eigi að leggja landsútsvörin á. Ég tel, að svo mikið kalli að í félmrn. sem öðrum ráðuneytum af daglegum störfum, að erfitt sé áð taka við svona umfangsmiklu verkefni beint inn í ráðuneytið til framkvæmda, verki, sem verði að vinnast á skömmum tíma, og sé því eðlilegra, að Samband ísl. sveitarfélaga velji úr hópi sveitarstjórnarmanna fimm manna nefnd til þess að jafna landsútsvörunum niður, hún standi ábyrg fyrir sínum verkum og megi kæra til hennar, og geri hún þá þær leiðréttingar, sem henni þykir þurfa. En fáist ekki sú leiðrétting, sem gjaldendur vilji sætta sig við, þá gangi málið til hins æðra úrskurðarstigs, sem ráð er fyrir gert í frv., þ.e.a.s. ríkisskattanefndar. Í 18. gr. frv. er ætlunin að leggja landsútsvarið á eftir þeim reglum, sem þar eru tilgreindar, mismunandi hundraðshluta af hagnaði ríkisfyrirtækja, af heildarsölu stofnana, sem greindar eru í 17. gr. d., og af heitdarsölu olíufélag anna. En í mínum till. er lagt til, að á þessi fyrirtæki og stofnanir, sem landsútsvör skuli greiða, sé lagt landsútsvar eftir sömu reglum og lagaákvæðum sem gildandi eru hverju sinni um útsvör á fyrirtæki, - þó að útsvarsupphæðin eigi að skiptast á sveitarfélögin í landinu, beri þau sams konar útsvör og þau hefðu borið við núverandi aðstæður. Þegar gerð hefur verið grein fyrir álagningu útsvaranna á þennan hátt, kemur af sjálfu sér, að 18. gr. frv. og 19. gr. eiga að falla niður, en í framhaldi af þessu eru nauðsynlegar breyt. á 20. gr., og legg ég til, að hún verði svo hljóðandi: „Félmrn. annast úthlutun framlaga jöfnunarsjóðs til sveitarfélaganna. Kostnaður við störf niðurjöfnunarnefndar landsútsvara samkv. 18. gr. greiðist af heildarupphæð landsútsvara. Við úthlutun ráðuneytisins á landsútsvörum til sveitarfélaganna er því heimilt að halda eftir 1% af tekjum jöfnunarsjóðs til Þess að mæta þörfum sveitarfélaganna samkv. 15. gr., unz sjóðurinn nemur alls 7 millj. kr.“ Það er heimilað í frv. að halda eftir 1% af tekjum jöfnunarsjóðs, þar til hann hefur náð 5 millj. kr. En ég tel það mark í Það lægsta og vil, að þessi heimild gildi, þar til sjóðurinn hefur náð 7 millj. kr., og mætti þó e.t.v. setja það mark hærra, svo að nokkurn veginn verði fyrir því séð, að jöfnunarsjóðurinn fengi nokkurn styrk og gæti orðið nokkuð verulega þess umkominn að hjálpa sveitarfélögunum samkv. ákvæðum 15. gr. Ég taldi nauðsynlegt að hafa ákvæði um það í mínum brtt., að niðurjöfnunarnefndin, sem ég geri ráð fyrir að leggi landsútsvörin á, fengi þóknun fyrir sín störf og þá að sjálfsögðu af heildarupphæð landsútsvara, áður en hún kæmi til skipta milli sveitarfélaganna. 8. brtt. mín er aðeins um gjalddaga á framlagi jöfnunarsjóðs til sveitarfélaganna, og er í tillögunni svo kveðið á, að framlag jöfnunarsjóðsins til sveitarfélaganna greiðist þrisvar sinnum á ári, fyrir 15. maí, fyrir 15. okt. og fyrir 15. jan. Er það í samræmi við till. stjórnar kaunstaðasamtakanna á Vesturlandi, Norðurlandi og Austurlandi. Í frv. er gert ráð fyrir því, að ef sveitarféla~ skuldar ríkissjóði vegna ríkisábyrgðar og á að fá landsútsvar, megi halda landsútsvarinu eftir, að svo miklu leyti sem það hrekkur til til þess að greiða ábyrgðarskuldina, og gæti þá svo farið, að sveitarfélagið fengi ekkert af landsútsvarinu í sínar rekstrarþarfir og yrði þannig í einu stóru átaki að greiða sina ábyrgðarskuld. Nú ber að sjálfsögðu að búa svo um, að ríkið hafi fulla aðstöðu til að innheimta sínar ábyrgðarskuldir, og hef ég því lagt til, að ákvæðið um þetta verði svo hljóðandi: „Nú kemst sveitarsjóður eftir setningu þessara laga í vanskil með greiðslur vegna veittra ríkisábyrgða, og skal þá taka upp samninga um greiðslur ábyrgðarskuldarinnar, áður en hluti sveitarfélagsins er greiddur. Þó má aldrei ganga nær gjaldgetu sveitarfélags en svo í slíkum samningum, að útsvarsbyrðar gjaldenda í viðkomandi sveitarfélagi geti orðið innan eðlilegra takmarka, miðað við önnur sveitarfélög með hliðstæða aðstöðu.“ Með þessu væri tryggt, að samningar tækjust milli ríkissjóðs og sveitarfélagsins um greiðslu á ábyrgðarskuld, og nokkur trygging fyrir því, að greiðslubyrðinni væri dreift á það tímabil, sem væri sveitarfélaginu viðráðanlegt, án þess að þurfa að ofþyngja skattþegnunum vegna þess, að greiðslan væri heimtuð í einu lagi. Þá er 9. brtt. mín við 30. gr. frv. Meginbreytingin hjá mér er sú, að allir þeir undirtöluliðir í 30. gr., sem víkja að skiptingu útsvara milli sveitarfélaga, skuli falla niður, og að þær leifar af útsvaraskiptingu milli sveitarfélaga, sem ráð er fyrir gert í frv., hverfi algerlega. Ég tel, að þetta séu gamlar leifar, sem ekki sé nauðsynlegt að viðhalda og tæpast sé rétt að viðhalda lengur, en fæ ekki betur séð en því muni fylgja mjög umfangsmikil skriffinnska að veita þessum útsvarshlutum milli sveitarfélaganna, frá sveitarfélagi og til, sitt á hvað, en mjög óvist, að þetta hafi nokkra praktíska þýðingu fyrir sveitarfélögin eftir allt saman, og held því, að það væri mjög gott að losna við þessar seinustu leifar af skiptingu útsvara, og það væri gert alveg hreint borð að því er þetta snertir með samþykkt minnar 9. brtt. En till. er um það, að greinin orðist svo: „a. Hvert sveitarfélag leggur útsvar á sina íbúa, sbr. 13. gr. l. nr. 35 frá 1960, um lögheimili. b. Á aðra aðila skal útsvar lagt í því sveitarfélagi, þar sem aðalstarfsemi þeirra fer fram. c. Þar í sveit skal útsvar gjalda, sem það var á lagt, og á hún allt útsvarið (þ.e.a.s. sveitin). d. Eigi verður útsvar lagt á aðila nema í einu sveitarfélagi á sama ári.“ En eins og ég hef sagt, allir þeir undirliðir 30. gr., sem að einhverju leyti fjalla um skiptingu útsvara milli sveitarfélaga, falli niður. Þá kemur, að því er ég tel, með 10. brtt. minni ein af veigameiri brtt., því að hún fjallar um sjálfan útsvarsstigann. Samkv. frv. er í 32. gr. heimilað að leggja útsvör á einstaklinga frá og með 15 þús. kr. hreinum tekjum. Það mark finnst mér vera svo lágt, að Það sé bókstaflega fjarstæðukennt að ætla manni með 15 þús. kr. hreinar tekjur að bera útsvar. Í brtt. minni miða ég við það, að útsvar verði ekki lagt á lægri tekjur hjá einstaklingum en 30 þús. kr. hreinar tekjur. Held ég, að till. mín verði skýrust með því að lesa upp, hvernig útsvarsstiginn kæmi til með að líta út samkv. minni till. frá 30 þús. kr. og upp áð 100 þús. kr. og þar yfir, en á sama hátt og hann er byggður upp í frv., og hef ég þar breytt stiganum til samræmis við grundvallarbreytinguna, nefnilega það tekjumark, sem byrjað er á. Till. er þá á þessa leið, að af 30–40 þús. kr. greiðist 1000 af 30 þús. og 16% af afgangi. Af 40–50 þús. kr. greiðist 2800 kr. af 40 þús. og 18% af afganginum. Af 50–60 þús. kr. greiðist 4800 kr. útsvar af 50 Þús. og 20% af afganginum. Af 60–70 þús. kr. greiðist 7 þús. kr. af 60 þús. kr. tekjum og 22% af afganginum. Af 70–100 þús. kr. greiðist 9500 af 70 þús. og 25% af afganginum. En af 100 þús. kr. og þar yfir greiðist 17 þús. af 100 Þús. kr. og 30% af afganginum, sem sé að greiða í útsvar 30% af tekjum umfram 100 þús. kr., og er það sama og stiginn kveður á um samkv. frv. Breyt. liggur því í því, að ekki er heimilt að leggja útsvar á eins lágar tekjur og ráð er fyrir gert í frv. En það, hvernig útsvarsþunginn leggst á frá 30 þús. og upp að 100 þús., er jafnað út með uppbyggingu stigans eftir mjög svipuðum reglum og hann er byggður upp eftir í frv. En eftir 100 þús. kr. tekjur er útsvarsbyrðin hin sama samkv. till. minni og stiganum eins og hann er í frv. Þá eru og smábreyt. við a-lið þessarar gr., 32. gr., en ekki verulegar. í frv. segir, að frá útsvari, eins og það reiknast samkv. þessum stiga, sé veittur fjölskyldufrádráttur, 800 kr. fyrir konu, en fyrir hvert barn innan 16 ára aldurs á framfæri gjaldandans samkv. eftirfarandi reglum: Fyrir fyrsta barn 1000 kr., - þetta er eins samkv. minni tili., - fyrir annað barn 1100 kr. og fyrir þriðja barn 1200 kr. Þessar tölur eru allar óbreyttar samkv. minni till. En síðan segir í frv., að eftir það hækki frádrátturinn um 100 kr. fyrir hvert barn, en þegar barnahópurinn er orðinn fjögur eða fleiri, tel ég rétt, að frádrátturinn hækki, og legg til, að eftir Það verði 200 kr. frádráttur fyrir hvert barn, frá og með fjórða barni. Í frv. segir svo. að auk þessa frádráttar sé heimilt að draga frá útsvari samkv. 1. málsgr. allt að 800 kr., þannig að útsvör allra verði lækkuð um hér um bil sömu upphæð. Ég legg til, að þessi heimild breytist úr 800 kr. í 1000 kr., en meginreglan sé hin sama, að þannig sé hægt að lækka útsvör allra um hér um bil sömu upphæð. Og enn fremur legg ég til, að fella megi niður með öllu útsvarsálagningu á tekjur, sem séu lægri en svo, að útsvarið af þeim verði 1000 kr., og er það samhljóða ákvæði í frv. í þessum tölul. gr. eru svo einnig ákvæði um útsvarsálagningu á félög í tveimur þrepum, og hef ég ekki gert neina brtt. við þau. Þá er komið að D-kafla frv. um álagningu útsvara, þ.e.a.s. 37.–46. gr. Þetta er kaflinn um hin nýju skattstjóraembætti og hvernig þau eigi að starfa meira og minna í samstarfi við framtalsnefndirnar og að álagningu útsvaranna. Ég legg til, að allur kaflinn falli niður, og þýðir þáð þá, að áfram eigi að gilda þær reglur og þau lagaákvæði frá bráðabirgðaákvæðum um útsvör 1960, sem nú gilda, þannig að niðurjöfnunarnefndirnar annist álagningu útsvaranna og skattstjórafyrirkomulagið, sem nú er í landinu, verði að sinni óbreytt. Þetta er að sjálfsögðu allveigamikil breyting á frv., en mundi á þessu ári a.m.k. ekki hafa verulega þýðingu, vegna þess að frv. er svo seint á ferð, að aðstandendur frv. játa, að ýmiss konar framkvæmdaratriði, sem gert er ráð fyrir í þessum kafla, séu óhugsanleg á árinu 1962 vegna þess, hvað seint það kemur. Ég er í fyrsta lagi þeirrar skoðunar, að þetta nýja skattstjóraembættiskerfi verði dýrt og væri þannig gott við það að losna. í annan stað held ég, að eins og kaflinn er byggður upp, þá sé lítt framkvæmanlegt fyrir framtalsnefndirnar að vinna samkv. ákvæðum hans. Þeim virðist vera ætlað að vinna úr framtölum manna, áður en skattstjóri hefur um framtölin fjallað, og undirbúa þau að öllu leyti undir lokaálagningu útsvaranna. Ég tel, að miklu eðlilegra væri, að öll framtöl gjaldþegnanna færu strax á byrjunarstigi gegnum hreinsunareld skattstjóraembættanna, ef þau eiga á annað borð að vera, og að starfseminni þarna væri í verulegum atriðum vikið við frá því, sem ráð er fyrir gert í frv. En með till. mínum er synt fram hjá þessum agnúum á samstarfi framtalsnefndar og skattstjóra á Þann hátt, að núverandi fyrirkomulag eigi að gilda og efni þessa kafla ekki að koma til framkvæmda. Ég hef áður á það bent, að ég óttast, að sú dreifing ábyrgðar, sem leiða muni samkv. frv. af verkaskiptingu milli skattstjóra og framtalsnefndar, geti reynzt óheppileg, ef til ágreinings kæmi vegna útsvarsálagningarinnar. Þá kynni svo að fara, að hver kenndi öðrum um. Ég tel og, að störf framtalsnefnda séu, eins og ég áðan sagði, litt framkvæmanleg með þeim hætti, sem frv. gerir ráð fyrir, og held, að það mundu koma í ljós verulegir agnúar við framkvæmd starfa með þeim hætti, sem ráð er fyrir gert. Ég held því, að ráðlegt væri að athuga sinn gang betur, jafnvel af þeim, sem vilja halda fast við það, að þetta nýja embættakerfi verði sett á fót. Ég held, að skattstjóraembættin með umboðsmönnum þeirra í hverju sveitarfélagi og fjölmennu starfsliði, sem sé þess umkomið að ljúka niðurjöfnunarstarfi á skömmum tíma, eins og vera þarf og hlýtur að verða, hljóti að verða mjög dýr í framkvæmd. Þess vegna held ég, að það sé mesta fásinna, jafnvel öfugmæli, að tala um sparnað, eins og gert hefur verið í sambandi við fyrirhugaða skipun skattstjóraembættanna, og það sem verst er, að ég efast um, að þetta fyrirkomulag reyndist fyllilega starfhæft á ýmsum stöðum á landinu. Niðurstaða mín er sem sé þessi, að ég legg til, að allur D-kaflinn falli niður. Þá er 12. brtt. mín. Hún er við 47. gr. frv., um það, að b-liður gr. orðist svo: „Álagt útsvar, að frádregnu því, sem greiða ber samkvæmt a-lið, ber gjaldanda að greiða með sex jöfnum greiðslum á tímabilinu frá 1. ágúst til 1. febr. eftir ákvörðun sveitarstjórnar þannig: 1. ágúst, 1. sept., 1. okt., 1. nóv., 1. jan. og 1. febr.“ Nú mun það vera svo, að Þeir, sem greitt hafa útsvar sitt að fullu fyrir áramót, fá útsvarsupphæð sína dregna frá á næsta skattári, verða ekki útsvarsskyldir að því er snertir hina greiddu útsvarsupphæð. Og einnig þeir, sem greitt hafa útsvar sitt reglulega, þ.e. launþegar, og atvinnurekendur haldið eftir af tekjum þeirra mánaðarlega og skilað sveitarsjóðnum þannig útsvarsupphæð þeirra á reglubundnum gjalddögum, þeir munu hafa fengið útsvarið viðurkennt sem frádráttarbært, ef þeir höfðu greitt það fyrir 1. febr. næsta ár á eftir. Ég held, að það sé áreiðanlegt, að í frv., eins og það er, séu þessi ákvæði þrengd þannig, að öllum sé gert að skyldu að hafa greitt að fullu útsvar sitt fyrir áramót, og þannig gert ráð fyrir því, að þeir greiði einnig hluta af því eða lokaáfangann í desembermánuði. Nú er það vitað mál, að desember er af ýmsum ástæðum mörgum einna erfiðastur útgjaldamánuður og því gott að geta losnað við að eiga að greiða af útsvari sínu ásamt öllu öðru í þeim mánuði, og geri ég því ráð fyrir, að mönnum sé heimilt að ljúka útsvarsgreiðslu sinni í ágúst, september, október og nóvember, svo sé stokkið yfir desembermánuð og menn fái að ljúka útsvarsgreiðslunni í janúar og 1. febrúar, og þá njóti þeir þeirra fríðinda, sem menn njóta nú, einkum fastlaunamennirnir, ef þeir hafa greitt á þessum tíma. Þetta er ekkert stóratriði, en ég taldi þó ástæðulítið að þrengja þessi ákvæði, sem eru mönnum nokkuð til hægðarauka og ég held að brjóti ekki heldur mjög í bága við þarfir sveitarfélaganna, þó að Þeim sé haldið. Þá er að lokum síðasta brtt. mín, sú 13., við 48. gr., og er um það, að hún orðist svo: „Sveitarstjórn setur nánari reglur um innheimtu útsvara eftir þessari gr., þ. á m. um þóknun til atvinnurekenda fyrir störf þau, sem þeim er falið að inna af hendi samkv. lögum þessum, og má kveða nánar á um allt slíkt í reglugerð.“ Hér er vikið að því, að skyldur eru lagðar á atvinnurekendur í sambandi við að skila útsvörum launamanna, en í frv. er einnig í 51. gr. gert ráð fyrir því, að á atvinnurekendur verði lagðar skyldur í sambandi við að skila til sveitarsjóðs einnig útsvörum fyrirtækja, sem þeir eiga skipti við, og er með þessari lokatill. minni ákveðið, að það megi semja um þóknun til atvinnurekenda fyrir slik störf. Þetta er þýðingarmikil aðstoð við sveitarstjórnirnar um að ná affallalaust inn tekjum sveitarfélagsins, og sýnist vera eðlilegt, að gjald geti komið fyrir svo mikilsverða þjónustu. En hv. meiri hl. heilbr.- og félmn. hefur fallizt á, samkvæmt tilmælum Landssambands íslenzkra útvegsmanna, að losa þá undan þessari skyldu og fella þannig niður 51. gr. frv. Ég býst við, að ýmsum sveitarfélögum muni þykja hún, eins og hún er í frv., nokkurs virði, og er því, eins og ég gerði grein fyrir í upphafi míns máls, andvígur þeirri till. meiri hl. heilbr.- og félmn., að þessi grein verði felld niður. Ákvæði þessarar 51. gr. frv. eru að minni hyggju nokkurn veginn alveg hliðstæða við þá skyldu, sem nú hvílir á atvinnurekendum að halda eftir af útsvörum launamanna og skila sveitarsjóði Þeirri upphæð. Aðeins er þessi regla nú færð yfir á atvinnurekendur, sem eiga viðskipti við önnur atvinnufyrirtæki útsvarsskyld. En á slíkum útsvarsupphæðum geta orðið vanskil engu siður en á útsvörum launamanna, sem Þannig þykir ástæða til að veita aðstoð við að innheimta. Það er sem sé öllum kunnugt, að atvinnurekendum er nú gert að skyldu, ef þess er krafizt, að halda eftir andvirði opinberra gjalda af kaupi launþega og standa ríki eða sveitarfélagi skil á greiðslu gjaldanna. Og í þessari 51. gr., sem meiri hl. leggur til að sé felld niður úr frv., er á hliðstæðan hátt ætlazt til þess, að sölusambönd og slíkir aðilar, sem annast sölumeðferð vara fyrir framleiðendur, skuli einnig, ef þess er krafizt, halda eftir útsvari og aðstöðugjaldi framleiðanda eða seljanda vöru og standa skit á hinum vangreiddu gjöldum til sveitarsjóðs. Það er ekki nema eðlilegt, að viðkomandi atvinnurekendur fari fram á það við löggjafann að vera leystir undan þessari skyldu, einkanlega ef ætlunin er að leggja þetta á þá án endurgjalds, og þannig blasti málið við þeim, þegar þeir hreyfðu sínum andmælum. Ég tel þetta það mikilsverða þjónustu og hliðstæða Þeirri þjónustu, sem nú er veitt sveitarfélögunum um innheimtu útsvara hjá launþegum, að það sé eðlilegt, að þessi gr. frv. standi og að heldur sé farið inn á það að greiða atvinnurekendum, sem þetta annast, fyrir þeirra ómak. Það mundi auðvelda mjög innheimtu sveitargjalda hjá framleiðendum og ýmsum öðrum, ef ákvæðið í frv. helzt og slíkum atvinnurekendum mætt af sanngirni með því að heimila þeim, að samið skuli við þá um umbun fyrir þjónustuna. Ég hef nú gert grein fyrir þeim brtt., sem ég flyt, og þess er ekki að dyljast, að sumar þeirra snerta ýmis grundvallarákvæði frv. Undir Þann flokk vil ég telja till. um aðstöðugjaldið, till. mína um landsútsvarið, till. mína um skattstigann og um álagningu útsvaranna. Ég hlýt að leggja þunga áherzlu á það, að þessar brtt. mínar fáist samþykktar, og tel, að ef þær yrðu samþ., væri það til mikilla bóta á frv. Ég tel hugsanlegt, að heildarsamkomulag kynni að hafa fengizt í hv. heilbr.- og félmn. um einhverjar af þessum brtt. mínum, en ég vek enn athygli á því, að úr þessu hefur ekki fengizt skorið, þar sem svo mikið kapp var lagt á það af meiri hl. að ljúka afgreiðslu málsins í n., þó að ekki væru allir nm. þá viðstaddir og þannig gæfist ekki kostur á að bera saman ráð sin um lokaafgreiðslu mátsins á fultskipuðum nefndarfundi, en það hefði ég talið æskilegast um slíkt mál. En ég treysti þá á, að e.t.v. verði athugað milli 2. og 3. umr., hvort einhverjar af mínum till. væru þannig, að meiri hl. fengist til að sinna þeim og fallast á þær. Og hefði þó verið æskilegast, að vel hefði verið gengið úr skugga um það í n. sjálfri. Það er augljóst, að þessi hraði, sem er á afgreiðslu málsins, er til baga. Hann er nálega óþinglegur. Þegar ég fór hér í ræðustól til að gera grein fyrir mínum till., var enn ekki búið að útbýta mínum brtt. Allir sjá, að æskilegast hefði verið, að hv. þm. hefðu þó þskj. með brtt. fyrir sér, þegar þær eru ræddar. En brtt. var svo útbýtt, meðan ég hélt mína ræðu. Slíkur hraði er óæskilegur. Það er nálega nauðsynlegt, að Þm. hafi þskj., sem verið er að ræða um, á borði fyrir framan sig, meðan umr. fara fram, en fái þau ekki fyrst að umr. lokinni. Ég hef ekki enn þá séð, að búið sé að útbýta nál. 2. minni hl, hv. heilbr.- og félmn., og hef þannig enn, þegar ég lýk máli mínu, ekki séð hans nál. Og ég hef ekki heldur séð brtt. hans og get því á þessu stigi málsins ekki tekið neina afstöðu til þeirra. Þetta eru allt saman afleiðingar af því, að afgreiðsla málsins er rekin áfram með meiri hraða en svo, að hægt sé að veita þm. starfsaðstöðu til að taka Þátt í afgreiðslu málsins, og er það hvergi nærri gott. Ég skilaði nál. mínu og brtt. til prentunar upp úr miðjum degi í gær, en svo miklar annir eru í ríkisprentsmiðjunni nú vegna þess hraða, sem hafður er á störfum þingsins um afgreiðslu fjölda mála, að ríkisprentsmiðjan annar ekki prentun þskj. svo fljótt, að þau liggi fyrir þm., þegar mál er tekið til umr. Ég vil vona, að þeir, sem stjórna störfum þingsins, gefi þessu gaum, að það er varla boðlegt þm., að málin séu rekin svo hratt áfram, að ríkisprentsmiðjan geti ekki lokið prentun þskj., áður en málið er tekið til umr., allra sízt þegar um stórmál er að ræða eins og þetta. Ég skil ósköp vel aðstöðu forsetanna um það, að þeim er uppálagt að hraða mjög málum, og við því er ekkert að segja. Við viljum allir taka þátt í því að auka hraða þingstarfanna, þegar líður á þingtíma, og er eðlilegt og sjálfsagt. En hófs verður Þó að gæta um þetta, svo að það sé ekki algert málamyndakák á afgreiðslu stórmála. Þá er betra að fresta heldur afgreiðslu þeirra og á allan hátt miklu sómasamlegra.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. Þessarar hv. d. lauk athugun á því frv., sem hér er verið að ræða, s.l. fimmtudag, eftir að hafa verið á fundum dag eftir dag og eftir að málið hafði verið keyrt þar áfram af eins miklum hraða og frekast var hægt. Ég hafði ekki tækifæri til þess að ræða í flokki mínum þær brtt., sem ég hugðist flytja við þetta frv., fyrr en á þingflokksfundi í gær, og ég skilaði þeim inn til skjalavarðar í morgun, og var verið að útbýta þeim nú fyrir nokkrum minútum. Ég vil taka þetta fram í upphafi til þess að undirstrika það, sem raunar hefur áður komið fram, að sá hraði, sem verið hefur á afgreiðslu þessa máls í heilbr.- og félmn., hefur gert það að verkum, að tími hefur verið mjög takmarkaður til eins nákvæmrar athugunar á frv. þessu og æskilegt hefði verið, og ber að harma það. Eins og hv. alþm. vita, gegna sveitarfélögin í landinu þýðingarmiklum þætti í sambandi við þjóðarbúskap okkar íslendinga, eins og raunar alls staðar annars staðar. Sveitarfélögin hafa vissum afmörkuðum verkefnum að sinna, og til þess að geta rækt þau þurfa þau að sjálfsögðu að hafa verulegt fjármagn til umráða. Á undanförnum árum hafa þær raddir gerzt æ háværari í hópi sveitarstjórnarmanna, að sveitarfélögunum væru fengnir nýir tekjustofnar og þeim þannig gert auðveldara að ráðast í ýmsar framkvæmdir, sem þeim var nauðsynlegt að vinna. Sannleikurinn er sá, að sveitarfélögin hafa á undanförnum árum gengið eins langt og mögulegt hefur verið í því að afla tekna eftir þeim tekjustofnum, sem þau hafa haft. Þeir tekjustofnar hafa verið, eins og menn vita, fyrst og fremst tekjuútsvörin og veltuútsvörin. Eins og komið hefur fram í umr. hér, var veltuútsvaraálagningin komin út í slíkar öfgar sums staðar, að sum sveitarfélaganna voru farin að leggja allt að 5% veltugjald á suman rekstur, og sjá allir, að slíkt nær ekki nokkurri átt. Forustumenn sveitarfélaganna hafa talið sig eiga siðferðilegar kröfur á því, að ríkissjóður útvegaði þeim einhverja nýja tekjustofna, ekki sízt fyrir þá sök, að með alls kyns löggjöf, sem afgr. hefur verið hér á hv. Alþ., hafa ýmis af rekstrarútgjöldum sveitarfélaganna verið stórhækkuð ár eftir ár. Hv. frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn. lét að því liggja hér áðan, að forustumenn sveitarfélaganna stæðu í einhverri sérstakri þakkarskuld við núv. hæstv. ríkisstj. fyrir það, að hún hefði - fyrst allra ríkisstj. - sinnt því ákalli forustumanna sveitarfélaganna að útvega þeim nýja tekjustofna, þegar ríkisstj. og þingmeirihluti hennar ákvað á árinu 1960, að 1/5 söluskattsins rynni í jöfnunarsjóð sveitarfélaga og deildist þaðan út til þeirra. Ég þekki dálítið til rekstrar eins bæjarfélags, þar sem ég á sæti í bæjarstjórn, þ.e.a.s. Kópavogskaupstaðar, sem nú þegar er orðinn fjórða mannflesta bæjarfélagið hér á landi og sýnilega verður eftir örfá ár næstfjölmennasta bæjarfélag á Íslandi. Ég viðurkenni að vísu, að við höfum kunnað að meta þann tekjuauka, sem bæjarsjóðurinn hefur fengið í sinn hlut af söluskattinum í gegnum jöfnunarsjóðinn. En ég fullyrði það, að á þeim tveim árum, síðan þessi tekjustofn var útvegaður þessu bæjarfélagi, hefur hann atgerlega - og meir en það - horfið í hækkanir, sem orðið hafa á rekstrarútgjöldum bæjarfélagsins vegna löggjafar, sem samþ. hefur verið á hv: Alþingi. Og vil ég þá sérstaklega tilnefna, að greiðslur til almannatrygginga hafa á tveim seinustu árum stórkostlega hækkað í þessu bæjarfélagi, eins og öðrum að sjálfsögðu, og greiðslur til sjúkrasamlaga hafa einnig stórkostlega hækkað. En hér kemur fleira til en þetta eitt. Að sjáifsögðu hafa verðtagsbreytingar í þjóðfélaginu áhrif á afkomu sveitarfélaganna ekki siður en einstaklinganna. Allar framkvæmdir á vegum sveitarfélaganna, hvort sem er við skólabyggingar, gatnagerðir eða hvað það nú er, hafa stórkostlega hækkað, fyrst og fremst af völdum þeirra tveggja gengislækkana, sem ákveðnar hafa verið hér á landi á valdatíma hæstv. núv. ríkisstj. Þannig held ég að mér sé óhætt að fullyrða, að þegar dæmið er gert upp, þá hafi forustumenn sveitarfélaganna sízt ástæðu til þess að þakka núv. hæstv. ríkisstj. sérstaklega fyrir það, að hún hafi sýnt málefnum sveitarfélaganna og tekjuþörf þeirra sérstakan skilning umfram það, sem aðrar ríkisstj. hafa gert á undanförnum árum. Ég skal viðurkenna það, að mér hefur fundizt gæta óskiljanlegrar tregðu af hálfu forustumanna ríkisvaldsins á undanförnum árum með að bæta úr tekjuþörf sveitarfélaganna og fallast á, að ríkið eftirléti þeim eitthvað af þeim tekjustofnum, sem það hefur haft. En það þýðir ekki að deila um það núna, það er búið og gert og liðinn tími og kemur ekki aftur. Ég vil þá að loknum Þessum fáu inngangsorðum víkja að efni frv. þess, sem hér er verið að ræða, og þeim brtt., sem ég flyt á þskj. 511 við frv. Ég vil taka það fram strax í byrjun, að ég sé við fljótlegan yfirlestur, að í brtt. minni, tölul. nr. 4, er skekkja. Þar stendur, að persónufrádráttur fyrir fjórða barn eigi að vera 15 þús. kr., en á að sjálfsögðu að vera, að persónufrádráttur fyrir fjórða barn skuli vera 1500 kr. Ég bið hv. þm. að athuga það. Frv. það um tekjustofna sveitarfélaga, sem við erum nú að ræða, ákveður, hverjir þessir tekjustofnar skuli vera, í 1. gr. frv. Þar segir, að tekjustofnar sveitarfélaga séu þessir: 1) Fasteignaskattur. 2) Aðstöðugjald. 3) Framlög úr jöfnunarsjóði, hluti af söluskatti og landsútsvör. 4) Útsvör. Ég ætla að ræða meginatriði frv. í þeirri röð, sem þau eru sett fram í því, og geta þá í leiðinni þeirra brtt., sem ég hef flutt við það. Í II. kafla frv. er fjallað um fasteignaskatt. Fasteignaskatturinn hefur í mörg ár verið fastur tekjustofn fyrir öll, a.m.k. hin stærstu, sveitarfélög í landinu, þannig að það fer ekki á milli mála, að fasteignaskatturinn út af fyrir sig er enginn nýr tekjustofn fyrir sveitarfélögin. Meginbreytingin á ákvæðum kaflans frá því, sem áður var, er sú, að nú á að lögbjóða, að sveitarfélögunum skuli skylt að leggja á fasteignaskatta. Áður var hér aðeins um heimild að ræða. Fasteignaskatturinn er ákveðið prósentgjald, eins og það er ákveðið í 3. gr., og í grg. með frv. er að finna upplýsingar um bað, að prósenturnar eru í þessari gr. ákveðnar þannig, að fasteignaskatturinn á að gefa jafnháar tekjur í sveitarsjóðina og hann hefur gert fram til þessa, þar sem hann hefur verið á lagður. En í 5. gr. frv. eru svo ákvæði um það, að sveitarstjórnir geti með reglugerð, sem ráðh, staðfestir. ákveðið að innheimta skatt þennan með allt að 200% álagi. Þetta þýðir það, að ef sveitarstjórnir nota sér heimildarákvæði þetta, þá mun fasteignaskatturinn í þeim sveitarfélögum verða þrefaldur frá því, sem hann hefur verið til þessa. Ýmsum kann að þykja eðlilegt að lögbjóða einhverja hækkun á fasteignasköttum, og staðreynd mun það vera, að sveitarfélög víða erlendis munu hafa aðaltekjur sínar af fasteignagjöldum í ýmissi mynd. En ef á það er litið, að á undanförnum tveim árum hafa hvers kyns álögur á fasteignir vaxið stórkostlega, fyrst og fremst í formi óbeinna skattaálaga, tolla og annars slíks, þá sjá menn, að það er meir en vafasamt að ætla að fara að auka við þá skattálagningu með því að hækka fasteignaskattinn svo stórkostlega eins og gert er ráð fyrir í frv. Sannleikurinn er sá, að eitt af þeim mörgu vandamálum, sem við er að glíma í dag, er það, hversu byggingarkostnaður er orðinn hár í þjóðfélaginu og aðgangur að lánsfé takmarkaður. Þetta hefur orsakað það, að víða liggur við borð, að þeir, sem ráðizt hafa í húsbyggingar og eru að reyna að koma upp yfir sig þaki, eru við það að missa húseignir sínar. Og ekki bætir það hlutskipti þeirra, ef hækka á stórlega fasteignagjöld af húsum þeirra með samþykkt þessa frv., en ákaflega er sennilegt, að ýmis sveitarfélög telji sig nauðbeygð til þess að nota hækkunarheimild frv. III. kafli frv. fjallar um aðstöðugjald. Í 8. gr. segir, að sveitarstjórnir skuli hafa heimild til þess að innheimta aðstöðugjald í sveitarsjóð hjá atvinnurekendum. Gjaldstofn aðstöðugjaldsins er, eins og segir í 1. brtt. á þskj. 462, með leyfi hæstv. forseta: „Aðstöðugjald skal miða við samanlögð rekstrarútgjöld næstliðið almanaksár, þar með taldar fyrningarafskriftir skv. ákvæðum skattalaga, svo og vörukaup verzlana og efniskaup vegna framleiðslu iðnaðarfyrirtækja. Aldrei skal reikna aðstöðugjald af hærri upphæð en sem nemi brúttótekjum.“ Í frv., eins og það var, þegar það var lagt á borð okkar þm., var ákvæðið um gjaldstofn aðstöðugjaldsins talsvert annað en ég las hér áðan. Þar var gert ráð fyrir því, að hallarekstur eða tap á atvinnurekstri gæti verið gjaldstofn aðstöðugjaldsins. Að sjálfsögðu náði slíkt ákvæði ekki nokkurri átt og kom enda mjög óréttlátlega niður á hinar ýmsu atvinnugreinar í landinu, þar sem það mun nú vera staðreynd, að sjávarútvegurinn mun mjög víða vera rekinn með almennu tapi. Sérstaklega sjá menn. hversu fráleitt ákvæðið er, ef Þeir taka dæmið af afkomu togaraútgerðarinnar á Íslandi tvö undanfarin ár, þar sem upplýst er, að hallarekstur þeirra hafi numið, að mig minnir, að hér hafi komið fram í umr. um þessi mál, fast að 2 millj. kr. að meðaltali á togara. Eins og frv. var upphaflega, var ráð fyrir því gert, að leggja mætti aðstöðugjald á tap þetta. Hins vegar fékkst í heilbr.- og félmn. samkomulag um Það að breyta þessu ákvæði, og er að því stórkostlega mikil bót fyrir atvinnureksturinn í landinu. Það er auðséð á ýmsum stöðum í frv., að aðstöðugjaldið mun verka svipað og tollur eða söluskattur. Það er gjald, sem að vísu atvinnureksturinn á að greiða, en mun í mörgum, ef ekki flestum tilfellum öðrum en þar sem um útflutningsatvinnuvegi er að ræða vera gjald, sem atvinnureksturinn mun fær um að koma af sér og yfir á viðskiptamenn sína. Einmitt vegna þess, að aðstöðugjaldið er Þessa eðlis, ber brýna nauðsyn til þess að taka ákvæði inn í frv., sem girða fyrir það, að útflutningsatvinnuvegirnir, sem hafa þessa sérstöðu, geti til viðbótar henni orðið fyrir því, að aðstöðugjaldið verði hækkað á þeim stórlega umfram það, sem veltuútsvarið var á þá á s.l. tveim árum. En í frv. eru engin ákvæði, er koma í veg fyrir það, þannig að það er sýnilegt, að eins og frv. er núna, mun vera heimilt að leggja á sumar greinar vinnslustöðva sjávarútvegsins allt að 2% aðstöðugjald á útgjöld hans. Þegar frv. þetta var til umr. í hv. heilbr.- og félmn., barst n. meðal annarra erinda grg. frá Landssambandi ísl. útvegsmanna um frv., og er í þeirri grg. að finna ýmsar mjög athyglisverðar upplýsingar um það, hvernig gjald þetta kemur við sjávarútveginn, og vil ég -- með leyfi hæstv. forseta - leyfa mér að lesa upp úr þessu erindi nokkur atriði. Þar segir: „Í lögunum um veltuútsvar er sagt, að upphæð útsvarsins skuli ákveðin í hundraðshlutum af veltu, mismunandi eftir tegund, starfsemi og aðstöðu, en velta telst heildarsala vöru, vinnu og þjónustu. Upphæð veltuútsvarsins mátti skv. ákvæðum 6. gr. l. eigi vera hærri en allt að 2% af vinnslu sjávarafurða. En með 8. gr. l. er þessi réttur mjög takmarkaður, því að Þar segir: „Útsvar á veltu má ekki nema hærri hundraðshluta, miðað við tegund gjaldstofns, en hann var á hverjum stað árið 1959. Heimilt skal þó sveitarfélögum, sem lögðu á lægri veltuútsvör á árunum 1959, miðað við tegund gjaldstofns, en lögð voru á í Reykjavík á árinu 1959, að hækka útsvör á veltu í allt að þeim hundraðshluta, sem þar var þá á lagður.“ Það er þessi takmörkun,“ segir í bréfi L.Í.Ú. „á álagningarrétti sveitarfélaganna, sem hefur komið í veg fyrir það, að sveitarfélögin gætu hækkað veltuútsvarið upp í það hámark, sem tilgreint er í 6. gr. laga nr. 43 frá 1960. Á árinu 1961 var álagt veltuútsvar í Reykjavík 0.54% á hvers konar fiskiðnað og á Akureyri 0.5%. Þar við er að athuga, að útsvarsstigi í Reykjavík var síðar lækkaður um 11% og á Akureyri um 15%. Á hinum ýmsu stöðum úti á landi hefur veltuútsvarið á útgerð og fiskvinnslu verið mjög mismunandi. Það mun hafa verið hæst í Vestmannaeyjum, þar sem það nam 1.035%, Þegar útsvarsstiginn hafði verið lækkaður, en þar er þess að gæta, að í Vestmannaeyjum var ekki lagt veltuútsvar á bátana á s.l. ári.“ Enn fremur segir í Þessu erindi: „Ákvæði 9. gr. frv, um, að telja skuli efnis- og vörukaup með útgjöldum, eru sérlega varhugaverð, þar sem svo virðist skv. Þeim, að greiða þurfi skattinn af efnis- og vörukaupum án tillits til þess, hvort umrætt efni hefur verið notað eða selt.“ Enn fremur segir í þessu bréfi L.Í.Ú.: „Í lögum nr. 43 frá 1960, 8. gr., var bannað, að útsvar á veltu yrði hærra að hundraðshluta, miðað við tegund gjaldstofns, en hann var á hverjum stað árið 1959, og var þetta ákvæði, sem hindraði, að margar sveitarstjórnir gætu notað sér heimildina um að leggja á allt að 2% veltuútsvar. Í frv. þessu, eins og það liggur fyrir, eru engin slik takmörk lengur fyrir hendi, heldur er það lagt óskorað á vald sveitarstjórnanna að ákveða álagningu aðstöðugjaldsins upp að hámarkinu, eins og það er greint í d-lið 10. gr. frv., en undir þann lið mundu koma m.a. fiskverkunarstöðvar og síldarverkunarstöðvar. Breyt. frá veltuútsvari í aðstöðugjald mundi þýða hjá fiskiðnaðarfyrirtækjum, fiskverkunarstöðvum og síldarverkunarstöðvum hækkun, sem næmi frá 100–350%, eins og ákvæði frv. eru nú, Því að búast má við, að flestar sveitarstjórnir muni nota heimild þá, sem í frv. felst, til hins ýtrasta.“ Ég tel rétt að taka það fram í þessu sambandi, að bréf þetta er að sjálfsögðu samið, áður en samkomulag náðist um það í heilbr: og félmn. að breyta ákvæðum 9. gr. á þann veg, að ekki mætti framvegis leggja aðstöðugjald á taprekstur fyrirtækjanna, og mun því prósentgjald Þetta vera of hátt reiknað hjá þeim, miðað við frv. eins og það er nú. „Ákvæði frv.,“ segir enn fremur í bréfi þessu, „um, að aðstöðugjald skuli frádráttarbært gagnvart tekjum, hefur ekki verulega þýðingu hjá fyrirtækjum sjávarútvegsins, þegar hallarekstur er jafnalgengur og hann hefur verið um mörg undanfarin ár. Engu að síður er ákvæðið æskilegt í frv. með tilliti til uppbyggingar í sjávarútvegi. Sérstaklega viljum vér benda á Þann reginmun, sem er á aðstöðu fyrirtækja sjávarútvegsins, sem háð eru erlendu markaðsverði fyrir framleiðslu sína, og verzlunarfyrirtækjum, iðnaðarfyrirtækjum, þjónustufyrirtækjum, sem selja vöru sína og þjónustu á innlendum markaði. Fyrirtæki sjávarútvegsins geta ekki hækkað verð framleiðslu sinnar til samræmis við hækkað kaupgjald, hækkað vöruverð og hækkaða skatta, í hvaða formi sem er, heldur kemur slík hækkun fram í auknum taprekstri fyrirtækjanna, og á þetta jafnt við, hvort sem um er að ræða fiskiskip eða hvers konar fisk- og síldarverkunarstöðvar, og til þess að hindra stöðvun fyrirtækja sjávarútvegsins af þessum sökum hefur orðið að grípa til útflutningsuppbóta og síðar að færa gengi íslenzku krónunnar til samræmis við framleiðslukostnað útfluttra afurða. Öðru máli gegnir um verzlunar-, iðnaðar- og þjónustufyrirtæki, sem selja vöru og Þjónustu sina á innlendum markaði og geta krafizt hækkunar á vöru, framleiðslu og þjónustu sinni í samræmi við aukinn tilkostnað. Með skírskotun til þessa, sem að framan er sagt, förum vér eindregið fram á, að frv. verði breytt Þannig, að aðstöðugjaldið verði reiknað af heildarsölu vöru, vinnu og þjónustu, eins og veltuútsvarið var skv. lögum nr. 43 frá 1960. Jafnframt förum vér fram á, að öll fiskiðnaðarfyrirtæki, fiskverkunarstöðvar, síldarverkunarstöðvar, síldarverksmiðjur, sem ekki gilda um önnur sérákvæði, hvalvinnslustöðvar, niðurlagningar- og niðursuðuverksmiðjur, rækju- og humarverksmiðjur, fiskimjölsverksmiðjur og aðrar verkunarstöðvar sjávarafla eða vatnafiska, verði sett eins og fiskiskip undir a-lið 10. gr. frv., sem segir, að aðstöðugjald megi ekki vera hærra en allt að 0,5% af gjaldstofni. Til vara förum vér fram á, að sett verði ákvæði í frv. varðandi hundraðshluta aðstöðugjaldsins, þar sem ákveðið verði, að gjaldið megi ekki nema hærri hundraðshluta, miðað við tegund gjaldstofns, en hann var á hverjum stað árið 1959, hliðstætt við ákvæði 8. gr. laganna. í því sambandi má benda á þá miklu hækkun, sem orðið hefur á þessum gjaldstofni í krónutölu síðan árið 1959 vegna gengisbreytinga, svo að sama prósenta nemur nú miklu hærri krónutölu en þá.“ Að lokum segir í þessu bréfi: „Það er því augljóst, að með frv. um tekjustofna sveitarfélaga og með frv. um tekju- og eignarskatt er verið að margfalda skattabyrði fiskiskipa og annarra fyrirtækja sjávarútvegsins, í fyrsta lagi með því, að aðstöðugjald það, sem koma skal í stað veituútsvarsins, er miklu hærra heldur en veituútsvarið var, auk þess sem samkv. frv. um tekju- og eignarskatt er gert ráð fyrir hækkun á matsverði fiskiskipa, sem hefur í för með sér stóraukinn eignarskatt og hækkun á útsvari að því leyti, sem það er miðað við eignir.“ Og svo enda þeir: „Stjórn L.Í.Ú. telur óhjákvæmilegt, að leiðrétt séu þessi ákvæði umræddra frv., af því að öðrum kosti er rekstri fyrirtækja sjávarútvegsins stefnt í voða, sem hafa mun ófyrirsjáanlegar afleiðingar.“ Svo mörg eru þau orð. M.a. með hliðsjón af þessum augljósu rökum, sem fram koma í því erindi frá L.Í.Ú., sem ég var að lesa hér áðan, hef ég leyft mér að flytja brtt. við 9. gr. III. kafla, um aðstöðugjald, sem hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta, fyrri efnisbreytingin er þessi: „óheimilt er framtalsnefndum og hreppsnefndum að leggja aðstöðugjald á útgjöld, er stafa af tjóni, sem gjaldandi hefur orðið fyrir í atvinnurekstri sínum.“ Þetta virðist sanngjarnt ákvæði, og vandséð eru rökin fyrir því að standa á móti samþykkt þess. Síðari efnisbreyt. við 9. gr. er Þessi: „Aðstöðugjald má ekki nema hærri hundraðshluta, miðað við tegund gjaldstofns, en hundraðshluti veltuútsvars var á hverjum stað 1960. Heimilt er þó sveitarfélögum utan Reykjavíkur að hækka hundraðshluta aðstöðugjalds upp í það, sem gildir í Reykjavík, miðað við sömu tegund gjaldstofns.“ Hér er tekin upp efnislega varatillaga Landssambands ísl. útvegsmanna um breyt. á aðstöðugjaldinu. Það kom fram í umr. hér áðan og hefur raunar komið fram áður, að sá gengishagnaður, er varð á útflutningsvörubirgðum, sem til voru í landinu í ágústbyrjun, þegar gengið var fellt í síðara skiptið, og gerður var upptækur í ríkissjóð, mun vera í kringum 150 millj. kr. Af þeirri fjárhæð munu 137 millj. kr. örugglega renna beint í ríkissjóð eða til hans þarfa. Auk þess kom það fram og hefur komið oft fram, að sú hækkun útflutningsgjaldsins, sem þá var ákveðin á sjávarafurðir, muni nema á heilu ári kringum 135 millj. kr. Þegar litið er á þessa gífurlegu eignaupptöku, sem sjávarútvegurinn, þ.e.a.s. framleiðendur, útvegsmenn og sjómenn, varð að þola nú fyrir nokkrum mánuðum umfram aðrar stéttir í þjóðfélaginu vegna þeirrar gengisbreytingar, sem framkvæmd var í ágústmánuði 1961, þá sýnast ekki einungis efnisrök liggja til þess, að tekið, verði upp ákvæði í III, kafla frv. eitthvað í svipaða átt og ég var að lýsa áðan, heldur mæla öll sanngirnisrök með því, að þau verði sett inn í frv. Atvinnuvegur, sem hefur verið skattlagður af því opinbera, eins og sjávarútvegurinn hefur verið á s.l. ári, umfram aðra atvinnuvegi í landinu, það er tæplega sæmandi, að með því frv., sem hér er verið að ræða, um tekjustofna sveitarfélaganna, skuli opnaðar leiðir einnig til þess að hækka á honum stórlega sveitargjöld, einnig umfram það, sem gildir um aðra atvinnuvegi. Ég tel því, að bæði efnisrök og sanngirnisástæður leiði til þess, að samþykkja eigi þær brtt., sem ég hér var að lýsa við 9. gr. frumvarpsins. Það kemur fram í grg. með þessu frv. um 9. gr., að gjaldstofn aðstöðugjalds af umboðssölufyrirtækjum eigi að vera rekstrarútgjöldin. Þetta kemur hvergi greinilega fram í frumvarpsgreinunum sjálfum, svo að ég vil, til þess að taka af allan vafa, auglýsa eftir því hjá fyrirsvarsmönnum hæstv. ríkisstj. hér í deildinni, hvort þessi skilningur sé ekki óyggjandi og réttur. Ég kem þá að því að ræða örlitið um IV. kafla frv., sem ber yfirskriftina: „Um jöfnunarsjóð sveitarfélaga.“ í honum er að finna ákvæði, sem tekin eru upp í 15. og 16. gr. frv. úr l. um jöfnunarsjóð, óbreytt. Í 17. gr. er hins vegar að finna nýmæli um landsútsvör, þá sem greiða eiga landsútsvör. Og í 18. gr. frv. er að finna upplýsingar um það, við hvað landsútsvörin eigi að miða og hver skuli vera prósenta þeirra. Í umr. þeim, sem hér hafa orðið hjá bæði frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn. og eins frsm. 1. minni hl. heilbr.- og félmn., hafa komið fram sjónarmið, sem ég get ekki fallizt á. Báðir þessir aðilar hafa talað um það, að með ákvæðunum um landsútsvör væri verið að leggja sveitarfélögunum nýjan tekjustofn. Á þetta get ég ekki fallizt. Sannleikurinn er sá, að langflestir þeirra aðila, sem teknir eru upp í 17. gr. frv. sem gjaldendur landsútsvara, hafa áður greitt sveitarútsvör til einhverra sveitarfélaga í einni eða annarri mynd. Ég hef verið að reyna að finna út eftir þeim upplýsingum, sem er að finna í grg. með frv., hvað þeir aðilar, sem nú á í fyrsta skipti að gjaldleggja til sveitarsjóðanna, gæfu mikið í heildarpúlíu landsútsvaranna, sem talin eru nema 29.1 millj. kr. Þessir aðilar eru, eftir því sem mér sýnist vera, í fyrsta lagi sölunefnd varnarliðseigna, í öðru lagi áburðarverksmiðjan, í þriðja lagi Viðtækjaverzlun ríkisins, í fjórða lagi Ríkisprentsmiðjan Gutenberg. Mér skilst af þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, að þetta séu þeir aðilar, sem koma nýir inn sem gjaldendur landsútsvara. Og ég fæ ekki betur séð af þeim upplýsingum, sem hér er að finna um þetta, en þessir nýju gjaldendur komi til með að leggja í þessa púlíu einhvers staðar milli einnar og tveggja millj. kr. af 29.1 millj. kr. heildarupphæð, sem áður hefur að öðru leyti verið goldin til einhverra sveitarfélaga. Það fer því fjarri að ætla, að landsútsvörin séu almennt fyrir sveitarfélögin einhver nýr tekjustofn. Það fer fjarri því. Landsútsvörin eru að vísu nýmæli út af fyrir sig, nýmæli, sem kveður á um aðra skiptingu á því fé, sem þessir aðilar hafa greitt, en gilt hefur til þessa. Í stað Þess t.d., að Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins greiði til þeirra sveitarfélaga einna, þar sem áfengisútsölur eru og aðsetur stofnunarinnar, 5% gjald af hagnaði, þá er nú ákveðið, að útsvar þetta á áfengisverzlunina skuli renna í jöfnunarsjóð sveitarfélaganna og skiptast eftír þeim reglum, sem þar um gilda. Ég get því á engan hátt tekið undir það með þessum framsögumönnum nefndarhlutanna, að landsútsvörin séu nýr tekjustofn almennt talað. Þau munu færa sumum sveitarfélögum auknar tekjur, en öðrum tilsvarandi tekjutap. Þannig skilst mér, ef þetta er réttur skilningur hjá mér á þessu, að það sé óyggjandi, að með frv. þessu séu sveitarfélögunum engir nýir tekjustofnar lagðir. Það er aðeins um að ræða hækkun á tekjustofnum, sem til voru, áður en frv. var lagt fram, og smávægilegar breyt. á því, hvert tekjur gjaldenda landsútsvara skuli renna. Við 17. gr. frv. hef ég flutt brtt. um tvo nýja stafliði, sem ég legg til að bætt verði við greinina. Það er stafliður a) tryggingafélög, og stafliður b) bankar, sbr. 18. gr. e. hér á eftir. Ég er í sjálfu sér fylgjandi hugmyndinni um landsútsvör og tel hana, ef hún er rétt framkvæmd, til hinna mestu bóta almennt talað. En svo er hægt að ákvarða reglur um landsútsvör, að Þær leiði til óréttlætis. Það er bæði hægt að ganga það stutt í því að taka inn gjaldendur landsútsvara, að Þau gefi of lítið, og það er hægt að tina til aðila og sleppa öðrum, þannig að engin sanngirni væri í. Þannig hefur orðið með þetta frv. Það er talið, að landsútsvörin gefi 29 millj. kr. rúmlega. [Frh.]