Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. til l. um samþykkt á ríkisreikningnum fyrir árið 1963, sem liggur hér fyrir, hefur verið afgreitt frá Nd. Reikningnum hefur verið útbýtt fyrir nokkru með aths. yfirskoðunarmanna, svörum rn. og till. yfirskoðunarmanna. Ég tel ekki ástæðu til að rekja niðurstöður þessa reiknings, þar sem það var gert nýlega við l. umr. fjárl., að öðru leyti en því, að á bls. 34 er yfirlit um greiðslujöfnuð ríkissjóðs á því ári, og það kemur í ljós, að greiðsluafgangur var á árinu 139 millj. samkv. þeim reglum, sem ríkisbókhaldið notar, en 124 1/2 millj. eftir þeim reglum, sem Seðlabanki Íslands notar. Yfirskoðunarmenn hafa yfirfarið reikninginn að vanda, aths. þeirra eru í færra lagi, og engu atriði er af þeirra hálfu vísað til aðgerða Alþingis, eins og verið hefur alloft áður. Það nýmæli er í frágangi þessa frv., að mjög ýtarlegt efnisyfirlit er á bls. 288-296, sem ætti að verða mjög til hægðarauka fyrir alþm. og aðra, sem vilja fletta upp vissum atriðum í reikningnum. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara um frv. fleiri orðum að sinni, en legg til, að því verði vísað til 2. umr. og fjhn.

Frsm. (Auður Auðuns) : Herra forseti. Það frv., sem hér er til umr., miðar að því að tryggja aukinn fjárhagslegan stuðning við leiklistarstarfsemi áhugamanna í landinu og að lögfesta í stórum dráttum reglur um úthlutun þess fjár. sem veitt er á fjárl. í þessu skyni. Þegar frv. var til 1. umr. hér í þessari hv. þd., fylgdi hæstv. menntmrh. því úr hlaði og rakti í aðalatriðum efni frv. Við afgreiðslu frv. í hv. Nd. tók það nokkrum breytingum. Var þar felld inn í það heimild til að styrkja leiksýningar fyrir börn og rýmkuð sú heimild, sem felst í 2. gr. frv. til að styrkja sýningar á íslenzkum leikritum sérstaklega. Samkv. 1. gr. frv., eins og það nú liggur fyrir, eru leiksýningar, sem til greina koma við styrkveitingar, flokkaðar í þrjá flokka. Í Aflokki eru sýningar leikfélaga, þ.e.a.s. félaga, sem eingöngu fást við leiklist og sýna a.m.k. tvö leikrit á ári, sem hvort um sig sé fullgild leiksýning. Í B-flokki eru svo félög, sem sýna a.m.k. eitt leikrit á ári sem sjálfstæða sýningu eða styttra leikrit ásamt öðru menningarlegu efni, eins og það er orðað í frv., og í C-flokki félög, sem sýna a.m.k. eitt leikrit á ári, sem sé sérstaklega ætlað börnum og sé fullgild sýning. Þá er einnig í frv., eins og ég áður sagði, heimild til að styrkja sérstaklega sýningar á íslenzkum leikritum og leiksýningar skólafélaga. Gert er ráð fyrir, að styrkir til félaga í Aflokki nemi frá 30-100 þús. kr., en í B-flokki 10-30 þús. kr. á ári. Og þá er einnig gert ráð fyrir því, að á móti styrkveitingu í A-flokki af ríkisfé komi a.m.k. jafnhátt framlag frá hlutaðeigandi sveitarfélagi, en til félaga í Bog C-flokki a, m. k. 50% á móti ríkisstyrknum. Í 6. gr. frv. er rætt um búninga-, leiktjalda og leikmunasafn til afnota fyrir leikfélögin í landinu, sem komið verði á stofn, þegar nægilegt fé hafi verið til þess veitt á fjárl. eða á annan hátt. Ég ætla, að menn geti verið á einu máli um það, að frv., ef að lögum verður, ætti að verða veruleg lyftistöng fyrir leiklistarstarfsemi í landinu. Viða um land er áhugi fyrir leiklist, en tilkostnaður við leiksýningar og skortur á hæfum leiðbeinendum er þá oft fjötur um fót. Um gildi leiklistar fyrir allan almenning ætla ég, að ekki þurfi að fjölyrða. Menntmn. þessarar hv. þd. hefur rætt frv. á tveim fundum, og mælir n. einróma með samþykkt frv., en einstakir nm, áskilja sér þó rétt til að flytja eða fylgja brtt. Þegar málið var afgreitt í n., voru tveir nm. fjarstaddir, eins og fram kemur í nál., þ.e.a.s. hv. 8. landsk. og hv. 1. þm. Norðurl. e. Hæstv. forseti hefur tilkynnt, að útbýtt muni verða brtt. frá hv. 4. þm. Austf. og hv. 1. þm. Norðurl. e., og munu þeir þá að sjálfsögðu gera grein fyrir sinni brtt. Ég sé svo ekki að svo stöddu til að fjölyrða frekar um frv.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. menntmn., er ég fylgjandi þessu frv. og hef ekki lagt fram brtt. við það, m.a. vegna þess, að málið er nú fyrir síðari deild og það er að mörgu leyti æskilegt, að það fái framgang sem fyrst og tefjist ekki mjög úr þessu. Það eru þó ein tvö atriði, sem ég hefði getað hugsað mér lítið eitt á annan veg en er í þessu frv., sem að öðru leyti stefnir að mínum dómi í rétta átt og ætti að geta orðið að verulegu liði í þeirri merku starfsemi, sem þarna er verið að leitast við að efla. Fyrra atriðið, sem ég vildi aðeins nefna, er, að ég álít, að það þyrfti að fara hóflega í sakirnar af þeim aðilum, sem úthluta þessum styrk til félaga, sem hafa leiklistarstarfsemi með höndum, þar sem í 1. gr. er rætt um Bflokk og talað um, að styrkja megi þau félög hvers konar, sem sýna a.m.k. eitt leikrit á ári sem sjálfstæða sýningu, og sé það fullkomin kvöldsýning eða styttra leikrit með öðru menningarlegu efni. Þarna, sem talað er um styttra leikrit en sem tekur eina venjulega kvöldsýningu, held ég, að sé nauðsynlegt að fara mjög varlega í sakir, af þessi styrkur á ekki að dreifast allt of mikið og verða þá minni en skyldi til eflingar þeirri leikstarfsemi, sem verulega alvarlega er takandi, þar sem verið er að vinna að staðaldri, annað tveggja af leikfélögum eða öðrum félögum, sem hafa leiklist ofarlega á stefnuskrá. Það er vitað, að það er um mjög margvíslegan félagsskap að ræða, sem hleypur til að æfa einhvern leikþátt til þess að sýna á samkomu eða samkomum og skemmtunum, einkum í fjáröflunarskyni, oft og tíðum til að styrkja nauðsynleg málefni. En það er alls ekki aðaltilgangurinn með slíkum leiksýningum að efla leiklist í landinu, en það hlýtur að vera megintilgangur og á að vera megintilgangur þessa frv. Hitt atriðið, sem ég vildi gera aðeins að umtalsefni, er það, að í þessu frv. er í rauninni ekkí að mínu viti tekið nægilegt tillit til þess, að það er ekki nóg að styrkja með nokkrum fjárframlögum leikfélög, sem halda uppi eða gera tilraun til þess að halda uppi leikstarfsemi úti um landið. Það verður jafnhliða, ef sá styrkur á að koma að verulegu gagni, að sjá sambandi þessara félaga, Bandalagi íslenzkra leikfélaga, fyrir starfsgrundvelli og þá sérstaklega fyrir fjárráðum til þess að vinna að þeim margvíslegu verkefnum, sem þetta samband leikfélaganna vinnur að fyrir þessi félög. Mér er tjáð, að í Bandalagi ísl. leikfélaga séu öll leikfélög utan Reykjavíkur og þar að auki nokkur félög önnur, sem fást við leiksýningar nokkurn veginn að staðaldri. Þessi starfsemi Bandalags ísl. leikfélaga hefur verið styrkt dálítið af ríkisfé allmörg undanfarin ár, en nú, þegar veitt er aukin fjárveiting og aukinn stuðningur til hinna ýmsu leikfélaga, hefur þessi miðstöð þeirra dregizt allmikið aftur úr. En það gefur auga leið, að aukinn stuðningur til hinna mörgu félaga kallar aftur á móti á það, að þau geri auknar kröfur til síns bandalags um margvíslega fyrirgreiðslu. Þetta bandalag sér þeim í fyrsta lagi, eftir því sem föng eru á, fyrir leikritum, fyrir verkefnum, ýmsu í sambandi við útbúnað til þess að sýna leikrit og loks hefur það, eftir því sem það hefur tök á, fyrirgreiðslu um leikstjóra. Sem dæmi þess, hvernig hlutföllin hafa breytzt milli framlags ríkisins til hinna einstöku leikfélaga um landið og til bandalags þeirra, skal ég aðeins nefna það, að árið 1959 voru fjárveitingar þessar, að leikfélög utan Reykjavíkur hlutu 206 þús. kr. ríkisstyrk samtals, en bandalag leikfélaganna 125 þús. kr. Samkv. fjárlagafrv., eins og það liggur fyrir nú, og samkv. þessu lagafrv. mundu þessar fjárveitingar hins opinbera á næsta ári vera þessar: Leikfélög utan Reykjavíkur fengju 1 millj. kr., en bandalag þeirra fengi 200 þús. kr. Ég vil leggja áherzlu á það í sambandi við þetta mál, enda þótt ég flytji ekki við það brtt. af ástæðum, sem ég nefndi í upphafi, að það er full þörf á að gefa þessu gaum og tryggja bandalagi leikfélaganna nokkuð hækkaðan styrk ú fjárl. nú, ef þessi löggjöf, sem nú er verið að setja, á að koma að tilætluðum notum. Það er mjög hæpið, að hún geri það, nema því aðeins að sambandi þessara félaga sé gert kleift að verða við þeim auknu kröfum, sem til þess hljóta að verða gerðar, ef leikstarfsemi úti um landsbyggðina færist í aukana.



Herra forseti. Menntmn. mælir með samþykkt þessa frv., eins og lýst hefur verið, en í nál. segir, að einstakir nm. áskilji sér rétt til þess að bera fram brtt. í samræmi við þetta berum við, ég og Karl Kristjánsson, hv. 1. þm. Norðurl. e., fram eina brtt. við þetta frv. Í 5. gr. frv. er kveðið svo á: „Fjárframlög ríkisins til leiklistarstarfsemi áhugamanna skulu ákveðin í fjárl. árlega, og skal fjárhæðin eigi lægri vera en 1 millj. kr., sem menntmrn. síðan skiptir að fengnum umsóknum og áskildum upplýsingum.“ Till. okkar er um það, að við þetta bætist: „Stjórn Bandalags ísl. leikfélaga skal jafnan gefinn kostur á að gera till. um skiptinguna.“ Í þessari till. felst ekki það, að menntmrn. sé skuldbundið að fara eftir till. bandalagsins. Í henni felst ekki heldur það, að stjórn bandalagsins sé skylt að gera till. um skiptinguna, ef hún hefur ekki áhuga á því eða telur ekki ástæðu til að koma neinum sérstökum sjónarmiðum á framfæri í því sambandi. En með þessu ákvæði, sem í till. greinir, á að tryggja, að samband sé milli stjórnar bandalags leikfélaganna og ráðuneytisins, áður en fjárhæðinni er skipt, og stjórn bandalagsins gefist jafnan kostur á að koma á framfæri þeim sjónarmiðum, sem það vill leggja áherzlu á í sambandi. við skiptingu fjárhæðarinnar. Bandalag ísl. leikfélaga er sú stofnun, sem veitir hinum einstöku félögum hvarvetna um land mjög mikilsverða aðstoð í starfsemi þeirra, og af því leiðir, að bandalagið er sú stofnun, sem öðrum fremur hefur náinn kunnugleika á aðstöðu, hag og starfsemi hinna einstöku leikfélaga. Að dómi okkar, sem berum fram þessa till., er því eðlilegra og betur fyrir málinu séð með því að bæta þessu ákvæði inn í frv., sem við berum hér fram.



Herra forseti. Eg vil leyfa mér að taka undir það, sem hv. 5. þm. Reykn. sagði í ræðu sinni áðan um það ákvæði í 1. gr. frv., þar sem ræðir um B-flokk og þar sem heimilað er að styrkja styttri leikrit en fullkomnar kvöldsýningar, að því verði beitt með ýtrustu varúð. En aftur er á hitt að lita, að víða í strjálbýli eru ekki tök á eða menn ráðast varla í að efna til fullkominna leiksýninga, og er þá oft niðurstaðan sú, að valin eru styttri leikrit, kannske einþáttungar, sem sýndir eru ásamt öðru efni í kvölddagskrá eða á kvöldskemmtunum, og væri alla vega ekki rétt að útiloka slíka viðleitni frá því að geta hlotið styrki. En ég vil sem sé taka undir það með hv. þm., að það er fyllsta ástæða til þess að beita þessari heimild með varúð. Þá hafa þeir hv. 4. þm. Austf. og hv. 1. þm. Norðurl. e. flutt brtt. við frv. Í eðli sínu er sú brtt., þótt öðruvísi sé orðuð og einhver stigsmunur kunni að vera á, þá er hún þó í eðli sínu nokkurn veginn sú sama og brtt., sem flutt var í hv. Nd. og hlaut þar ekki samþykki. Brtt. er um það, að stjórn Bandalags ísl. leikfélaga skuli ávallt gefinn kostur á að gera till. um skiptingu á ríkisframlaginu, en till., sem flutt var í hv. Nd., gekk í þá átt, að fengnar skyldu till. frá Bandalagi ísl. leikfélaga, áður en gengið væri frá skiptingu fjárins. Hv. þm. tók það réttilega fram, að rn. mundi ekki vera bundið af till, bandalagsins samkv. brtt. Það hefði ekki heldur orðið það samkv. þeirri brtt., sem flutt var í Nd. Hún var orðuð þannig, að það væri að fengnum till. frá Bandalagi ísl. leikfélaga, og hefði að sjálfsögðu, þótt samþ. hefði verið, ekki bundið hendur rn. um skiptingu fjárins. Nú er það svo, að þeir, sem fénu skipta, munu að sjálfsögðu leita sem ýtarlegastra upplýsinga um starfsemi þeirra félaga, sem óska eftir að verða styrks aðnjótandi, og trúlega mundi þá þeirra upplýsinga verða aflað í gegnum bandalag leikfélaganna. Ég tel með tilliti til þess, sem ég nú hef sagt, að það sé ekki rétt að samþykkja þessa brtt., og ég fyrir mitt leyti leggst gegn henni. Hitt, eins og ég áður sagði, tel ég alveg gefið mál, að rn. hljóti að óska allra upplýsinga, sem það telur máli skipta, frá bandalaginu og ætti þannig að geta myndað sér grundvallaðar skoðanir um, hvernig skipta skuli styrknum.



Herra forseti. Sjútvn. hv. d. tók þetta mál til athugunar á fundi sínum. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 172, mælir n. einróma með samþykkt frv., en tveir hv. nm., þeir hv. 6. þm. Sunnl. og hv. 5. þm. Reykn., áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. um málið. Einn þm., hv. 3. þm. Norðurl. v., var ekki á fundi n., þegar málið var afgreitt. Það kom fram undir umr. um frv. í hv. Nd., að leitað hafði verið umsagna og svör fengizt frá samtökum skipstjórnarmanna, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands og Félagi skipstjóra og stýrimanna í Vestmannaeyjum. Þessir aðilar mæltu með samþykkt frv., en skólastjóri stýrimannaskólans í Reykjavík segir í sínu álíti, að hann dragi í efa, að það sé þörf fyrir annan stýrimannaskóla í landinu heldur en þann, sem nú er, þ.e. stýrimannaskólann hér í Reykjavík. Landssamband ísl. útvegsmanna telur, að þar sem lög um stýrimannaskóla séu nú í endurskoðun, geti það ekki mælt með samþykkt þessa frv, að svo komnu máli. Samkv. þessu frv. er ekki gert ráð fyrir því, að neitt verði dregið úr þeirri menntun, sem stýrimannaskóli þessi veitir, frá því, sem nú á sér stað með stýrimannaskólann hér í Reykjavík. Inntökuskilyrði í þennan skóla eru ákveðin þau sömu, sem nú eru í stýrimannaskólann í Reykjavík, en auk þess er samkv. þessu frv., sem hér liggur fyrir, kveðið á um það, að það eigi að bæta við nýjum atriðum eða námsgreinum frá því, sem nú á sér stað. Er það t.d. notkun nýrra siglinga- og fiskileitartækja, sem verður að teljast mjög nauðsynlegt og æskilegt, að sé bætt við þá menntun frá því, sem nú á sér stað í stýrimannaskólanum hér. Enn fremur er kveðið á um, að lögð verði áherzla á að kenna meðferð sjávarafla, fiskverkun m.a. og fleira, sem miklu máli skiptir, a.m.k. fyrir yfirmenn á fiskiskipaflotanum. Vestmannaeyjakaupstaður leggur á það mikla áherzlu, að þetta lagafrv. verði samþykkt og þar með þessi menntastofnun. Allur kostnaður við stofnun skólans og kaup á tækjum, til þess að hægt væri að hefja byrjunarkennslu í honum, hefur þegar verið greiddur af bæjarsjóði Vestmannaeyja, einstaklingum þar í bæ og félagasamtökum, Það ber þess glöggt merki, hve mikla áherzlu íbúarnir í þessum útgerðarbæ leggja á það, að þeir fái að hafa og starfrækja þennan stýrimannaskóla. Það má segja, að það sé ekki óeðlilegt, þegar á það er litið, að hér á í hlut stór og myndarlegur útgerðarbær, sem á allt öðru fremur undir því, sem fiskiskipafloti hans aflar á hverjum tíma. Herra forseti. Ég legg til, að frv. verði samþ. og því verði að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð í sambandi við þetta frv., sem ég vil leyfa mér að mæla með samþykkt á og óska þess, að d. flýti meðferð þess sem mest má verða. En það er eitt atriði í sambandi við þetta mál, sem ég kemst ekki hjá að gera lítillega að umræðuefni og það eru þau ákvæði frv., að stofnkostnaður skólans og rekstur hans skuli greiddur af Vestmannaeyjakaupstað. Fram að þessu hefur stýrimannafræðslan í landinu verið á vegum ríkisins og í ríkiskerfinu. Með l. nr. 5 frá 1955 er þessari fræðslu markað starfssvið og það er gert ráð fyrir því, eins og raunar fram kemur árlega í fjárl., að ríkinu er ætlað að standa straum af kostnaði við þetta. Það er mikill og lofsverður áhugi, sem fram kemur hjá Vestmanneyingum í því, að þeir skuli hafa farið fram á það að fá viðurkenningu á þessari menntastofnun þrátt fyrir það, þó að þeir sjálfir þyrftu að borga kostnaðinn. En ég lít hins vegar þannig á, að ríkið eigi ekki að nota sér á þann hátt áhuga einstakra byggðarlaga, að það brjóti eina stofnun út úr eðlilegu fræðslukerfi þjóðarinnar og láti bæjarfélag bera kostnaðinn af henni, noti sér þannig þann áhuga, sem fyrir hendi er heima fyrir. Í 17. gr. l. nr. 5 frá 1955, sem fjalla um stýrimannaskólann í Reykjavík, er gert ráð fyrir því, að stýrimannaskólinn skuli láta halda námskeið á ýmsum stöðum, þegar nægileg þátttaka er og eru nefndir fjórir staðir: Ísafjörður, Akureyri, Neskaupstaður og Vestmannaeyjar. Þessi námskeið ganga að vísu töluvert skemmra á menntabrautinni, en gert er ráð fyrir að verði í hinum nýja skóla, sem þetta frv. ræðir um, en eigi að síður sýnir þetta glöggt, að löggjafinn hefur, þegar þessi lög voru sett, hugsað sér, að ríkið stæði undir fræðslu af þessu tagi, þótt hún væri annars staðar, en í Reykjavík. Ég held, að það sé einmitt mikið gleðiefni, að hér skuli vera komið fram frv., sem nýtur almenns stuðnings, um það, að slík skólastofnun skuli sett á stofn utan Reykjavíkursvæðisins. Það er ánægjuefni, að við getum dreift með hæfilegum hætti fræðslukerfi þjóðarinnar um landið og þess vegna er full ástæða til þess að mæla með samþykkt þessa frv. Hins vegar hefur mér þótt rétt að leggja það til og fara fram á það við hv. d., að gerðar yrðu breytingar í þá átt, að ríkið bæri kostnað af þessari fræðslu, svo sem gert hefur verið ráð fyrir fram að þessu og hef ég ásamt hv. 3. þm. Norðurl. v. og hv. 4. þm. Norðurl. e. leyft mér að bera fram brtt. í þessa átt á þskj. 175. Till. þessar eru af sama tagi og bornar voru fram um þetta í Nd., þar sem þær náðu ekki samþykki og ég leyfi mér að vænta þess, að þær fái betri hljómgrunn í þessari hv. deild.