Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Haraldur Guðmundsson) : Fjhn. hefur athugað frv. þetta og borið það saman við bráðabirgðal. Einnig hefur hún rætt við hæstv. fjmrh. um frv. og ýmis atriði í sambandi við það. Lán það, sem borga á upp með innanríkisláninu, var tekið í Englandi 1930 og var þá 540 þús. pund. Afföll og kostnaður varð yfir 40 þús. pund, svo að til útborgunar komu ekki nema 500 þús. . pund. Eftirstöðvar . lánsins munu nú vera sem næst 510 þús. pund, eða um 13,4 millj. í íslenzkum kr. Þó að nokkur tekjuafgangur hafi orðið á síðastl., ári og vænta megi töluvert meiri tekjuafgangs á þessu ári, eftir því sem nú horfir við, þá nægir það ekki til þess að borga lánið upp. Hins vegar telur ráðh., að með því að hækka lánsheimildina um helming, úr 5 millj. upp í 10 millj., muni það nægja til þess að borga lánið að fullu. Með tilliti til þessa er brtt. a þskj. 61 flutt. Eins og hv. þdm. mun kunnugt, var lán þetta látið ganga til Landsbankans, Búnaðarbankans og til þess að byggja fyrir það síldarverksmiðju. Nú hefur Búnaðarbankinn lýst yfir því, að hann sé þegar reiðubúinn að greiða þær 1.8 millj., er til hans gekk af láninu. Það, sem því greiða þyrfti af tekjuafgangi ríkissjóðs, yrði. um 1.6 millj. kr. Þá gaf hæstv. ráðh. n. ýmsar upplýsingar um fjárhagsástæðurnar út á við. Taldi hann, að innistæður bankanna í Englandi hefðu verið orðnar allmiklar, áður en takmarkanirnar um kaup þeirra á sterlingspundum hefðu verið settar, og enn ykjust þær að nokkrum mun. Hann minntist og á tvö lán, sem ríkissjóður ætti ógreidd í Englandi, auk lána þeirra, sem bankarnir sjálfir hefðu tekið. Fjhn. er á einu máli um, að lán þessi þurfi að borga upp, - að vísu eru vextir af þeim tiltölulega hagstæðir, 4½%. Aftur eru vextirnir af láninu, sem tekið var 1930, 5½%. Sá hluti innanríkislánsins, sem tekinn hefur verið, er með 4½%, og má vel vera, að það sé fullhátt, en þrátt fyrir það sá n. sér ekki fært að setja inn í frv. fyrirmæli um, hver vaxtakjör skuli vera á síðari hluta lánsins, og gengur því út frá, að þau muni verða svipuð og á fyrri hlutanum. Fjhn. mælir svo með því, að brtt. á þskj. 61 verði samþykkt.

*Fjmrh. (Jakob Möller) : Ég vil aðeins þakka hv. fjhn. fyrir meðferð hennar á frv. og óska þess, að brtt. verði samþykkt.

*Einar Olgeirsson: Það er að sjálfsögðu rétt að borga lán það, sem um hefur verið rætt, og sem flest erlend lán, en það, sem gefur tilefni... til athugasemda, er aðferðin, sem stj. hefur til þess að afla fjár til greiðslu lánanna. Það hefði verið miklu eðlilegra, að stj. hefði gefið út bráðabirgðal. um afnám 1. um skattfrelsi útgerðarfélaganna heldur en bráðabirgðal. um lántöku til handa ríkissjóði. Með slíkum l. hefði verið hægt að komast hjá því að bjóða út innanríkislánið. Þá er það líka athugasemdavert, hversu sterlingspundinu er haldið dýru. Það er skráð hér á kr. 26.22 á sama tíma, sem það er ekki skráð nema 20 kr. í Færeyjum. Með þessari vitlausu skráningu pundsins er, hvað þetta 13 millj. kr. lán eitt snertir, kastað um 3 millj. kr., sem beinlínis er verið að skaða almenning um. Hins vegar auðgar það að sama skapi nokkra einstaklinga. Þeir fá pund sín yfirfærð með allt of háu verði. Sé stj. sjálfráð gerða sinna hvað skráningu pundsins snertir, sem ekki er annað vitað, verður hún að taka þetta mál til alvarlegrar athugunar. Það er alveg óþarfi að hleypa ríkinu í óþarfa skuldir sakir þessara hluta, jafnframt því að láta skattal. ekki gilda eins og þau voru, áður en útgerðarfélögin fengu skattfrelsi.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson). Á síðasta þingi var kosin milliþn. til þess að endurskoða núgildandi löggjöf um gjaldeyrismálin. Sú nefnd hefur starfað síðan, og þó að hún hafi enn ekki skilað opinberu áliti, get ég fullvissað menn um sem einn aðili í þessari n., að álits hennar er bráðlega að vænta. Ég býst við, að mönnum hafi fundizt undarlegt, að hér er komið fram frv. án þess að álits n. sé þar að nokkru getið í því sambandi. Ég vil því taka fram, að niðurstaða n. var sú, að á l. um gjaldeyrisverzlun þyrfti að gera þær breyt., sem frv. fer fram á, vegna þess ástands, sem nú ríkir. Þetta frv. er flutt sem stjórnarfrv., og hefur það inni að halda eina aðalbreytingu. Hún er sú, að skylt sé að afhenda allan erlendan gjaldeyri, en áður þurfti aðeins að skila því fé, sem inn kæmi fyrir vörur. Við rannsókn á þessum málum þótti rétt að láta sömu reglu gilda um allan erlendan gjaldeyri, hvort sem hann kæmi í hendur manna fyrir vörusölu, sem umboðslaun eða á annan hátt. Vænti ég, að þessum breyt. verði vel tekið, enda virðast þær mjög sanngjarnar. Önnur breyt. frv. er sú, að bankarnir greiði laun þeirra nefndarmanna, sem þeir tilnefna. Að vísu hefur ríkisstjórnin skipað menn þessa, en eftir till. bankanna. Þriðja ákvæði frv. er um að fella úr gildi lög frá 1924, um gengisskráningu og gjaldeyrisverzlun, og lög frá 1925, um breyting á þeim 1. Voru þessi1, í gildi aðeins að nafninu til, en með bráðabirgðabreyt. nokkurra laga var raunverulega ekkert eftir af þeim og því rétt að fella þau alveg úr gildi. Hins vegar skal ég taka það fram, að milliþn. mun athuga það mál sér, og vonast ég til, að till. komi fram hér á þessu þingi um, að það verði sett sérstök löggjöf, sem snertir nokkuð þetta sama löggjafaratriði, sem þarna er fellt úr gildi, þó ekki verði hún raunar alveg sama efnis og þetta, sem hér er fellt úr gildi. Óska ég svo, að frv. gangi til fjhn. að umr. lokinni.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Eins og tekið er fram í aths. við þetta frv., þá er það stj.frv., en samið af milliþinganefnd í bankamálum, og er það mjög svipað frumv. því, sem flutt var á síðasta þingi um sama efni. Í frv. þessu er gert ráð fyrir breytingum frá þeim l., sem nú gilda um sparisjóði. Ég sé ekki ástæðu til að rekja það lið fyrir lið að svo komnu, enda er ýtarlega gerð grein fyrir breyt. í aths. við frv. En ég vil aðeins minna á þrjár aðalbreyt., sem hér eru gerðar. Í fyrsta lagi er í l. þessum takmörkun sett á það, hversu mikið fé sparisjóðir megi lána út í hlutfalli við eigið fé, en þar með er átt við varasjóði og ábyrgðarfé. Jafnframt er það tekið fram, að með útláni í þessum skilningi sé ekki átt við fasteignalán eða önnur lán, sem eru nánar tiltekin í 16. gr. Þetta verður líka til að forðast það, að sparisjóðsinnleggjendur tapi fé sínu í sjóðnum. Þá er í öðru lagi ákveðið í þessu frv., hversu mikið fé megi lána til eins eða fleiri viðskiptamanna, sem eru fjárhagslega tengdir. Miðar þetta ákvæði einnig í þá átt að auka öryggi þeirra, sem eiga fé sitt í sparisjóðnum, og minnka hættuna á því, að sjóðurinn tapi. Sérstaklega er mikils virði að binda ekki trúss við einstaka menn eða fyrirtæki. Þriðja ákvæði frv., sem kalla má höfuðatriði þess, er að stofna tryggingarsjóð við sparisjóðina. Nú er þessu þannig háttað, að komist sparisjóður í þrot, ber ábyrgðarmönnum strax að gera skil fyrir ábyrgðarfénu. Þegar þau skil eru gerð, er heldur ekki í annað hús að venda, og tapa þeir því, sem umfram verður, en tryggingarsjóðunum er ætlað að hlaupa undir bagga, ef einhverjir sparisjóðanna komast í þrot. Hefur slíkt komið alloft fyrir, og er þessa sameiginlega sjóðs því full þörf. Mun þetta einnig verða til þess, að menn trúi sparisjóðum fremur fyrir fé sínu, í stað þess að leggja það inn í bankana, sem hafa ríkisábyrgð. Hefur innstæða manna í bönkum aukizt mjög upp á síðkastið af þessari ástæðu, en það virðist miður heppileg þróun. Enda hafa sparisjóðirnir betri aðstöðu til að nota fé sitt í þágu héraðanna heldur en bankarnir. Ýmis önnur atriði eru í þessu frv., sem eru ekki svo mikilsverð sem þessi, og því hirði ég ekki um að skýra frá þeim. Að lokinni þessari umr. legg ég til, að málinu verði vísað til fjhn.

Flm. (Eiríkur Einarsson) : Það munu flestir vera á einu máli um það, að bændaskólarnir séu nauðsynlegar stofnanir, sem eigi að vinna merkilegt starf fyrir almenna menningu í landinu og eigi því hinn fyllsta rétt á sér. Ég býst því við, að allir þeir, sem þetta viðurkenna, hljóti og að viðurkenna það, að frv. það, sem ég flyt hér á þskj. 52, eigi og fyllsta rétt á sér, en það fer fram á, að stærstu landbúnaðarhéruð landsins, héruðin á Suðurlandsundirlendinu, fái einn bændaskóla. Mér virðist, að mál þetta liggi svo hreint fyrir, að óþarfi sé að fara um það mörgum orðum. Ég vil því aðeins drepa tvö atriði. Það kann nú einhver að spyrja, hvort það sé tímabært að bera slíkt mál sem þetta fram nú, þar sem vegna hernaðarástandsins séu miklar hömlur á öllum framkvæmdum. Slíkum mótbárum vil ég svara því einu, að ég tel frv. eiga fullan rétt á sér, hvað sem öllu slíku líður. Það er nauðsynlegt að hafa tímann fyrir sér, þegar hefjast á handa um slíkar framkvæmdir sem þessar. Í frv. er t. d. gert ráð fyrir, að skólastaðurinn skuli valinn meðal stóreigna ríkissjóðs á þessu svæði. Nú getur það verið svo, að jarðeign sú, er heppilegust kann að teljast fyrir skólasetur, sé í fastri ábúð, þá getur það tekið nokkurn tíma að liðka svo til, að til árekstra komi ekki. Hvað snertir önnur atriði í frv., þá vil ég taka það fram, að ég vil ekki halda einstrengingslega í þau, ef annað finnst eða telst heppilegra að dómi vísra manna. Ég mun til samkomulags fáanlegur til þess að ganga inn á einhverjar breyt., ef aðalhugmyndin, stofnun skólans, fær að halda sér. Að umr. lokinni óska ég málinu vísað til landbn.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Það liggur í augum uppi, að þörf er fyrir fleiri bændaskóla í landinu en þá, sem nú eru, það sannar bezt aðsóknin að Hólum, og þó sérstaklega að Hvanneyri. Áður en frv. fer til n., vil ég benda á, að ég tel vafamál, hvort bæta eigi úr þessari skólavöntun á þann hátt, sem frv. gerir ráð fyrir. Eins og kunnugt er, þá er aðsóknin að Hvanneyri mikil, svo mikil, að venjulega sækja þrisvar sinnum fleiri um skólann en hægt er að taka. Mín skoðun er sú, að bót á þessu skólamáli verði bezt ráðin á þann veg, að það verði tekið til athugunar í sambandi við almenna athugun á skólakerfi landsins, en það tel ég, að liggi fyrir. Ég býst við, að á þessu Alþ. verði borin fram till, til þál. um að endurskoða allt skólakerfi vort, sem nú virðist brýn þörf á. Það liggur í augum uppi, að nauðsynlegt er að gera breyt. á fyrirkomulagi menntaskólanna og háskólans, og ýmislegt annað þarf að lagfæra í þessu sambandi. Skólakerfi okkar er ungt, og nú fyrst er fengin veruleg reynsla á því, hvernig það hefur gefizt. Sú reynsla hefur sýnt, að full ástæða er til að taka það til rækilegrar athugunar. Af öðrum ástæðum var haldinn hér í sumar fundur, þar sem mættir voru skólastjórar hvaðanæva af landinu. Meðal annars ræddu þeir um skólana í sambandi við hernámið, og kom greinilega fram á þeim fundi, að skólastjórunum fannst full þörf endurskoðunar. Hefur verið ákveðinn fundur um Þetta næsta sumar, og væri æskilegt, að n. yrði skipuð, sem rannsakaði skólamálin og hefði síðan tækifæri til að ræða við alla skólastjóra landsins, um leið og þeir koma saman á fund. Það hefur komið til tals að breyta fyrirkomulagi héraðsskólanna, þannig að taka upp meira verklegt nám en verið hefur, en þetta fyrirkomulag er ekki hægt að framkvæma nema á tvo vegu. Hið verklega nám í héraðsskólunum er nú ekki nema kák, að meira eða minna leyti, og er erfitt að koma því öðruvísi fyrir. Hefur komið til tals að breyta einhverjum af héraðsskólunum í bændaskóla eða húsmæðraskóla, þar sem væntanlegar húsmæður og bændaefni fengju nokkra sérmenntun. Einnig mætti í þessum tilgangi halda einhver námskeið, þar sem þessir menn gætu aflað sér undirbúnings undir aðra skóla. Mun verklega námið verða sennilega næsta skrefið í héraðsskólamálum vorum. Einnig hefur komið til athugunar, hvort ekki væri rétt að breyta einhverjum af héraðsskólunum í bændaskóla, þar sem um væri að ræða eins árs nám, en Hvanneyri og Hólar tækju svo við af þeim og veittu frekari þekkingu í þeim fræðum, sem bændum mættu að gagni koma. Þetta hefur mikið verið rætt, og ég get hugsað mér, að ofannefnt fyrirkomulag verði tekið upp í framtíðinni. Ég vildi aðeins með fáum orðum benda hv. landbn. á þetta, sem væntanlega fær málið til meðferðar. Ég geri ráð fyrir, eins og ég hef tekið fram, að á þinginu verði borin fram till. til þál. um, að skólakerfi vort verði tekið til athugunar og þá ekki síður þessi grein en aðrar.

Flm. (Eiríkur Einarsson) : Ég get fallizt á það, sem hæstv. forsrh. tók fram í ræðu sinni, að nauðsyn bæri til þess, að skólakerfi landsins væri tekið til endurskoðunar og athugunar. Verður að haga starfi skólanna þannig, að þeir svari tilgangi sínum á öllum sviðum. Ég hef þess vegna ekkert að athuga við þessa væntanlegu endurskoðun, en frá mínu sjónarmiði er þessum málum þannig háttað, að til eru skólar í landinu, sem eiga svo afmarkaðan og sjálfsagðan tilgang og sérstakt starf af höndum að inna, að um þá verði ekki deilt, hvað sem má svo segja um aðra skóla. Þetta eru bændaskólarnir. Ég þykist líka viss um, að þeir þm. munu færri vera, ef þeir eru nokkrir, sem litu öðruvísi á þetta mál. Það má ekki horfa fram hjá þeirri staðreynd, að bændaskólarnir vinna mikið starf að heill landsmanna, með því að veita bændastétt landsins nauðsynlega menntun. Það eru ekki nema 2–3 ár síðan núgildandi 1. um bændaskóla voru samþ. á Alþ. með ákvörðunarstaði á Hólum og Hvanneyri. Nú hafa þeir annmarkar komið í ljós á skólakerfi voru, sem enginn kom auga á 1938, enda var engin þörf á öðru þá en að fá lögin um bændaskóla samþ. Eins og hæstv. forsrh. gat um, hafa héraðsskólarnir ekkert sérstakt verkefni, og því væri í ráði að taka þá til húsmæðra- og bændafræðslu. Sýnir þessi ráðstöfun greinilega, hversu mikil þörf er á slíkum skólum. Hvað snertir húsmæðrafræðsluna, þá er vaknaður almennur áhugi meðal íslenzkra kvenna fyrir stofnun slíkra skóla, þar sem ungar stúlkur eru búnar undir að geta veitt heimilum forstöðu. Hið sama gildir um bændaskólana, og ég vænti þess, að hv. landbn., sem fær málið til athugunar, taki þetta með í reikninginn í athugunum sínum. Eins og hæstv. forsrh. gat um, er það hans uppástunga, að einhverjir af héraðsskólunum yrðu hagnýttir sem fyrri bekkur í bændafræðslu, og þeir, sem vildu læra meira, færu að Hólum eða Hvanneyri til framhaldsnáms. En ég lít nú þannig á málið, að Suðurland eigi fullan rétt á að fá bændaskóla, sem veitti fullnægjandi fræðslu beggja bekkjanna. Suðurland er þannig úr garði gert frá náttúrunnar hendi, að það stendur sízt að baki þeim héruðum, sem nú fá að njóta bændaskólanna, svo sem Borgarfirði og Norðurlandi. Ekki er heldur hægt að segja um Sunnlendinga, að þeir þurfi síður skóla, af því að þar sé einn stærsti héraðsskóli landsins. Ég veit ekki betur en Norðurlan,; þar sem Hólaskóli er, hafi 2 alþýðuskóla, annan í Þingeyjarsýslu, en hinn í Húnavatnssýslu, fyrir utan ýmis konar búnaðarfræðslu í höfuðstað Norðurlands, Akureyri. Líkt er ástatt um Hvanneyrarskólann. Þar er skóli í nágrenninu, sem svarar til Laugarvatnsskólans. Þá kem ég aftur að þeim rökum, að frá sjónarmiði þeirra, sem telja bændaskóla nauðsynlega til uppbyggingar stéttinni, hlýtur að vera áríðandi, að sem flest héruðin fái að njóta þeirra. Þessu hygg ég, að erfitt yrði að andmæla. Og þótt skólakerfi vort sé öðruvísi en skyldi og hvorki héraðsskólar né barnaskólar nái tilgangi sínum, er gott til þess að vita, að bændaskólarnir geta sagt með góðri samvizku: „Það kemur ekki mál við mig.“ Ég skal svo ekki lengja umr. frekar, en vænti þess, að hv. landbn. afgreiði málið með góðum skilningi og hjálpi því til að ná fram að ganga.

Forseti (JörB) : Mér er tjáð, að hæstv. forsrh. sé að halda ræðu í Ed., en hann mun hafa orð fyrir þessu máli. Fyrirtekt þess verður því frestað og það hér með tekið af dagskrá.