Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Umræðan fer þannig fram, að hver þingflokkur fær til umráða hálfa klukkustund. Umferðir verða tvær, 15 mínútur í hvorri. Röð flokkanna verður þessi í báðum umferðum: Sjálfstfl., Alþfl., Alþb. og Framsfl. Ræðumenn flokkanna verða: Fyrir Sjálfstfl. í fyrri umferð Matthías Á. Mathiesen, 1. þm. Reykn., og Pálmi Jónsson, 2. þm. Norðurl. v., en í síðari umferð Ellert B. Schram, 8. þm. Reykv. Fyrir Alþfl. í fyrri umferð Kjartan Jóhannsson sjútvrh., en í síðari umferð Árni Gunnarsson, 11. landsk. þm., og Eiður Guðnason, 3. þm. Vesturl. Fyrir Alþb. í fyrri umferð Ragnar Arnalds menntmrh., í síðari umferð Bjarnfríður Leósdóttir, 4. þm. Vesturl. Fyrir Framsfl. í fyrri umferð Steingrímur Hermannsson dómsmrh., en í síðari umferð Tómas Árnason fjmrh. Hefst nú umr. og tekur fyrstur til máls hv. 1. þm. Reykn., Matthías Á. Mathiesen, og talar af hálfu Sjálfstfl.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þegar þessar eldhúsdagsumr. fara fram á Alþ. blasir við hvert sem litið er ömurleg staðreynd nær 9 mánaða stjórnleysis, sem með viku hverri hefur fært okkur nær því mesta efnahagsöngþveiti sem þjóðin hefur komist í á síðari árum. Þessi staðreynd staðfestir að í landinu er vinstri stjórn, þriðja vinstri stjórnin frá stofnun lýðveldisins. Þau gífurlegu vandamál, sem við blasa eftir nær níu mánaða valdaferil hæstv. ríkisstj., gefa tilefni til rækilegrar umfjöllunar um stefnu vinstri stjórna. Í því sambandi tel ég nauðsynlegt og lærdómsríkt að við lítum til baka og gerum okkur grein fyrir, hvernig fyrri vinstri stjórnum tókst til, og berum það saman við þær staðreyndir sem við blasa í dag. Frá stofnun lýðveldisins hefur Sjálfstfl. verið aðili að stjórn landsins í 29 ár og þá haft forustu lengst af. Vinstri flokkarnir hafa hins vegar farið með stjórn landsins tvívegis, samtals í rúm 6 ár. Allar vinstri stjórnir hafa verið myndaðar af áhrifamönnum Alþb. og þar í forustu hv. 1. þm. Austurl., Lúðvík Jósepsson, en hann hefur ætíð hagað því svo, að formaður Framsfl. hefur verið forsrh. Alþfl.-menn hafa verið með þegar Alþb. og Framsfl. hafa þurft á þeim að halda. Á fyrstu 12 árum lýðveldisins lögðu forustumenn Sjálfstfl. höfuðáherslu á að móta utanríkis- og öryggismál þjóðarinnar í samvinnu við frjálsar vestrænar þjóðir. Þá var undirbúin og hafin sókn í landhelgismálum til þess að fá yfirráðarétt yfir auðlindum fiskimiðanna umhverfis Ísland og auka þannig í framtíðinni hagsæld íslensku þjóðarinnar. Vitað var um vilja og tilraunir vinstri manna til myndunar ríkisstj. Á árinu 1956 náðu þeir því takmarki. Var þá „Hræðslubandalagið“ fræga stofnað og þess freistað að ná meiri hl. á Alþ. með minni hl. kjósenda að baki sér. Til þess að koma vinstri stjórn saman var öryggismálum þjóðarinnar teflt í tvísýnu og hin fræga samþykkt gerð á Alþ. 27. mars 1956, þar sem vinstri flokkarnir samþykktu að varnarliðið hyrfi áf landi brott. Með vinstri stjórninni 1956 átti að koma til margháttuð skipulagning og ríkisforsjá í stað einstaklingsframtaks og athafnafrelsis. Til þess að hafa allt líf atvinnurekstrarins í hendi sér og skammta eftir pólitískum geðþótta var beitt margföldu gengiskerfi og það gert mjög flókið. En höfuðtakmarkið var að setja Sjálfstfl. til hliðar - og þá hugsuðu menn í áratugum. Þessi vinstri stjórn flosnaði upp. Allar ráðagerðir hennar voru fyrir fram dæmdar til að mistakast. Forsrh., Hermann Jónasson, sem var kjarkmaður mikill, viðurkenndi ósigur sinn og lýsti því yfir á Alþ. eftir rúmlega tveggja ára stjórnarsetu, að ekki væri samstaða um nein úrræði til lausnar þeim mikla vanda sem ríkisstj. og stjórnarflokkarnir áttu beinlínis sök á, og ríkisstj. sagði því af sér. Árið 1958 varð millibilsástand. Minnihlutastjórn Alþfl., sem Sjálfstfl. varði vantrausti, framkvæmdi stöðvunaraðgerðir í efnahagsmálum, og samkomulag hafði náðst um breytingar á kjördæmaskipun landsins. Á ný tók Sjálfstfl. við forustu og mynduð var með Alþfl. viðreisnarstjórn, sem sat að völdum næstu 12 ár. Grundvöllur þeirrar stjórnarstefnu var einstaklingsframtak og athafnafrelsi með hagsmuni allra stétta fyrir augum. Með viðreisnarstjórninni, sem tók við völdum í árslok 1959, hófst eitt mesta framfaraskeið í sögu landsins, en þar var lagður grundvöllur að traustu og heilbrigðu efnahagskerfi þjóðarinnar þrátt fyrir efnahagsleg áföll og átök hagsmunahópa. Helsta ástæðan fyrir því, að svo vel tókst til, var að þá var í miklu ríkara mæli en áður stuðst við einstaklingsframtakið og atvinnufrelsi með hagsmuni allra stétta fyrir augum. Er síst orðum aukið, að á þessu tímabili hafi þessi meginstefnumið Sjálfstfl. notið sín betur en nokkru sinni fyrr. Var á þessu tímabili lagður grundvöllur að aukinni hagnýtingu auðlinda landsins og upphafi stóriðju. Eftir 12 ára tímabil viðreisnar kaus þjóðin sér aðra vinstri stjórn. Þá var líka kominn nýr formaður hjá framsóknarmönnum, og hv. 1. þm. Austurl. var vel ljóst að hann vildi gjarnan spreyta sig. Önnur vinstri stjórnin lifði að vísu hálfu ári lengur en sú fyrsta, enda tók hún við mjög góðu búi frá viðreisnarstjórninni. En allt fór á sömu leið. Hún hrökklaðist frá völdum, missti meiri hl. á Alþ. eftir að hafa gersamlega mistekist að ná tökum á efnahags- og kjaramálum, en hafði kallað yfir þjóðina þá verðbólgu sem glímt hefur verið við síðan. Lýsingu á viðskilnaði þeirrar vinstri stjórnar er að finna í grg. með því frv. sem ríkisstj. lagði fyrir Alþ. á útmánuðum 1974, en þar er gerð grein fyrir því að verðbólgan magnist, að atvinnuöryggi og skipulegri viðleitni til efnahagslegra framfara sé teflt í tvísýnu, og verðbólgan fór á því ári í 54%. Þannig var ástandið þegar Sjálfstfl. enn á ný tók við forustu þjóðarskútunnar og Geir Hallgrímsson myndaði ríkisstj. sína í ágúst 1974. Þeirri óvissu, sem ríkti í öryggismálum fyrir stjórnarmyndunina, var eytt og ríkisstj. tryggði áframhaldandi varnarsamstarf við vestrænar lýðræðisþjóðir. Stórfelldari breytingar urðu á sviði fiskveiðiréttarmála og hafréttarmála en nokkru sinni fyrr í sögu þjóðarinnar. Útfærsla fiskveiðilögsögunnar í 200 sjómílur, brottför Breta og Þjóðverja úr fiskveiðilögsögunni eftir veiðar í nálega 6 aldir við landið og óskoruð yfirráð Íslendinga sjálfra yfir fiskimiðalögsögu sinni er stærsti sigur þessarar þjóðar frá því að lýðveldi var stofnað. Friðunaraðgerðir og stjórnun veiða hafa verið tekin föstum tökum og engin önnur fiskveiðiþjóð hefur gengið lengra í þessum aðgerðum en við á þessu tímabili. Vinstri verðbólgan var hins vegar ekki sigruð. Það tókst að minnka hana verulega og árið 1976 var hún 32% í stað 54% 1974, og um mitt árið 1977 var verðbólgustigið komið niður í 26%. Tekist hafði að draga úr ríkisútgjöldum og þau stórlega lækkuð sem hlutfall af þjóðarframleiðslu, og hallalaus ríkisbúskapur var 1976. Alþingiskosningar fóru fram á s. l. ári. Í þeim kosningum var þyrlað upp meira blekkingamoldviðri en nokkru sinni fyrr. Fulltrúar stjórnmálaflokkanna í stjórnum almannasamtaka voru látnir misnota samtök sín og umfram allt gerðar kröfur um „samningana í gildi“. Þegar sýnt var að undir forustu sjálfstæðismanna tókst að tryggja öryggismálin og vinna sigur í landhelgismálinu, þá voru vinstri flokkarnir sammála um að sá árangur, sem náðst hafði í efnahagsmálum, skyldi eyðilagður og það notað til þess að koma á þriðju vinstri stjórninni. Hv. 1. þm. Austurl. kaus nú að gerast yfirráðherra án stjórnardeildar, að erlendri fyrirmynd, en formaður Framsfl. var reiðubúinn í forsrh.-stólinn enn á ný, og ekki stóð á Alþfl.-þm. að taka höndum saman við þennan forna vin sinn. Sú vinstri stjórn, sem nú situr að völdum, er sú ógæfulegasta þeirra allra. Henni hefur tekist að kollsigla nær öllu á mun skemmri tíma en þeim fyrri. Frá fyrsta degi til dagsins í dag hafa stjórnarflokkarnir ekki náð samstöðu um nein mál er varða lausn aðsteðjandi vandamála, en þeir hafa hins vegar verið sammála um að hörfa 20 ár aftur í tímann og beita sömu aðferðum og fyrsta vinstri stjórnin gerði 1956–1958. Eitt eru þó ráðh. sammála um. Það er að sitja í ráðherrastólunum lengur en sætt er. Alþfl.-menn hafa til þessa róað sjálfa sig með því að gefa út stórorðar yfirlýsingar og úrslitakosti með dagsetningum, en alltaf gefist upp fyrir Alþb.-mönnum og forsrh. Við eigum sjálfsagt eftir að heyra yfirlýsingar og úrslitakosti hér í kvöld af hálfu Alþfl.-manna - og allt verður jafnmarklaust og áður. Á meðan stjórnarliðar brigsla hver öðrum um svik hallast æ meira á ógæfuhliðina. Stjórnin kemur sér ekki saman um stefnu í efnahagsmálum og fjármálum né kjaramálum, eins og fram kom í svari hæstv. forsrh. á Alþ. í dag. Sett eru lög um stjórn efnahagsmála sem nánast er pappírsgagn. Að svo miklu leyti sem eitthvað er þar bitastætt er það þverbrotið af ríkisstj. og stjórnarliði næstum dag hvern og ríkisútgjöldin aukin í stað þess að draga úr þeim. Fjmrh. skýrði frá því á Alþ. í dag, að aðeins eitt rn. hefði enn skilað till. um niðurskurð samkv. 10. gr. laga um efnahagsmál, en þar er gert ráð fyrir niðurskurði á ríkisútgjöldum um 1 milljarð kr. fyrir 15. maí. Gera má ráð fyrir mikilli aukningu ríkisútgjalda á þessu ári, jafnvel 33% af þjóðarframleiðslu, sem er það mesta sem verið hefur. Fyrirsjáanlegur er mikill halli á ríkissjóði. Verðhækkanir hafa aldrei verið meiri en eftir setningu efnahagslaganna. Búast má við 20-30% hækkun á smásöluverði landbúnaðarvara um næstu mánaðarmót. Verðbólgan æðir áfram og er spáð að hún verði um 45% á þessu ári, en aðrar spár herma að hún verði miklum mun meiri. Þegar þannig stendur á vill forsrh. senda þingið heim og nýtur að sjálfsögðu stuðnings yfirráðh., hv. 1. þm. Austurl., sem segir þingið búið að sitja nógu lengi. Og Alþfl.-mennirnir munu beygja sig eins og fyrri daginn. Góðir áheyrendur. Ekki er óeðlilegt að menn spyrji nú: Hvað vill Sjálfstfl.? Hvernig vill hann taka á þeim vandamálum sem við er að etja á vinnumarkaðinum og í launamálum um þessar mundir? Svarið er þetta: Sjálfstfl. telur að gera eigi út um kaup og kjör á vinnumarkaðinum í frjálsum samningum vinnuveitenda og launþega, bæði um grunnlaun og vísitöluákvæði kjarasamninga. Afskipti ríkisvalds af kjarasamningum eru andstæð grundvallarstefnu Sjálfstfl. Þá er sagt: Sjálfstfl. hefur hvað eftir annað, þegar hann hefur átt sæti í ríkisstj., beitt sér fyrir afskiptum af kjarasamningum. Það er rétt. En Sjálfstfl. hefur aldrei talið að afskipti ríkisvalds af launamálum ættu að standa til frambúðar eða gætu staðið í langan tíma, heldur væru slíkar aðgerðir neyðarúrræði sem ekki gæti staðið nema stuttan tíma í senn. Nú kann einhver að segja sem svo: Reynsla okkar af frjálsum kjarasamningum er ekki slík að það sé traustvekjandi að láta aðila vinnumarkaðarins um að taka ákvarðanir sem ráða úrslitum um þróun efnahagsog kjaramála. Frjálsir kjarasamningar voru gerðir á vinnumarkaðinum í febr. 1974 og í júní 1977 og í báðum tilvikum fylgdi kollsteypa í efnahagsmálum í kjölfarið. - Svar mitt er þetta: Það er rétt; að í febr. 1974 og í júní 1977 voru gerðir kjarasamningar sem voru gersamlega óraunhæfir og enginn grundvöllur var fyrir. Engu að síður teljum við sjálfstæðismenn að frjálsir samningar aðila vinnumarkaðarins eigi að vera aðalreglan og afskipti ríkisvaldsins alger undantekning. Reynsla okkar af afskiptum ríkisvalds er engu betri. Í kjölfar febrúarlaganna fylgdu harðorðar mótmætaaðgerðir verkalýðssamtaka sem höfðu mjög neikvæð áhrif á atvinnulífið og afkomu þjóðarbúsins. Núv. ríkisstj. hefur hins vegar stjórnað kjaramálum, frá því að hún tók við völdum, með tilskipunum og lagasetningu. Afleiðingin er sú, að algert öngþveiti blasir við á vinnumarkaðinum, margfalt erfiðara úrlausnar en þau vandamál sem upp komu í kjölfar febrúarlaganna. Við sjálfstæðismenn viljum afnema þær leifar haftakerfisins sem enn haldast. Við viljum afnema verðlagsákvæði og skapa þar með grundvöll að stóraukinni samkeppni milli aðila í verslun og viðskiptum. Verslunin sjálf hefur sannað það í verki hvers frjáls verslun er megnug. Með því að afnema öll verðlagshöft er boðið upp á verðsamkeppni á öllum sviðum viðskipta og þjónustu. Eini aðilinn, sem getur hagnast á því svo að um munar, er neytandinn, launþeginn í landinu. Við höfum áratugareynslu af hörðum verðlagsákvæðum. Þau hafa fremur stuðlað að verðbólguþróun heldur en þau hafi dregið úr henni. Við höfum reynslu af því, að verðlagshöftin duga ekki í baráttunni gegn verðbólgunni. Hvers vegna ekki að reyna nýjar leiðir og sjá til hvers frjáls verðsamkeppni getur leitt. Við höfum í rauninni engu að tapa. Við sjálfstæðismenn viljum líka afnema þau höft sem verið hafa á fjármagnsmarkaðinum. Til hvers hafa þau leitt? Sparifé landsmanna hefur dregist saman, skortur hefur verið á lánsfé, lánin hafa verið með þeim vaxtakjörum, að hver króna, sem tekin hefur verið að láni, hefur þýtt gróða fyrir lántakandann, en tap fyrir þann sem lánaði, sem í raun er sparifjáreigandinn. Við viljum afnema þetta kerfi sem er hliðhollt verðbólguhugsunarhættinum. Við viljum raunvexti sem munu tryggja sparifjáreigendum sanngjarnt endurgjald fyrir sparifé sitt, stuðla að auknu framboði lánsfjár og greiðari aðgangi einstaklinga og fyrirtækja að lánsfé og um leið draga úr óheilbrigðri verðbólgufjárfestingu. Við höfum áratugareynslu af lánsfjárhöftum og vaxtahöftum. Við vitum til hvers þessi höft hafa leitt. Hvers vegna ekki að reyna nýjar leiðir? Við höfum engu að tapa. Við sjálfstæðismenn viljum líka afnema gjaldeyrishöftin í landinu. Við Íslendingar erum eina þjóðin í okkar heimshluta sem býr við það leiðindaástand í gjaldeyrismálum sem allir þekkja. Góðir áheyrendur. Við sjálfstæðismenn viljum skapa skilyrði til þess að dugnaður og framtak einstaklingsins fái að njóta sín til fulls. Við trúum því, að með því að opna allar gáttir og auka frjálsræði fólksins muni okkur takast að rífa okkur upp úr óðaverðbólgunni og þeirri stöðnun í efnahagsmálum sem hefur hamlað framþróun íslenska þjóðfélagsins í heilan áratug. Við viljum afhenda fólkinu sjálfu ákvörðunarvaldið í eigin málum og trúum því, að það sé þjóðarheildinni fyrir bestu. Reynslan sýnir okkur að stjórnartímabil Sjálfstfl. hefur einkennst af festu í stjórnarfari, markvissri uppbyggingu og framförum ásamt aukinni hagsæld landsmanna. Sjálfstfl. hefur ávallt verið reiðubúinn til forustu í þjóðmálum og er það nú. Hann leggur á það áherslu með tilliti til ríkjandi ástands, að fólkið í landinu fái hið fyrsta tækifæri til að láta í ljós skoðun sína og velja á milli hafta og ríkisforsjár, sem hefur einkennt störf vinstri stjórna, og þeirrar grundvallarstefnu Sjálfstfl. sem byggist á frjálshyggju einstaklingsins. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Alþingi það, sem senn á að ljúka störfum, hefur verið sérkennilegt á marga lund. Það hefur verið þing mikilla og stundum marklítilla umræðna, en lítilla verka. Afgreiðslur hafa verið fáar þangað til allra síðustu dagana, og þýðingarmikil mál, sem flutt hafa verið, hafa þurft að bíða vikum og mánuðum saman eftir að komast til 1. umr. Fjölda þeirra hafa n. ekki afgreitt og þokast því ekki fram á þessu þingi. Tíminn hefur ótrúlega mikið farið í innbyrðis karp stjórnarflokkanna, þar sem skipst hafa á yfirlýsingar, fyrirvarar og svigurmæli talsmanna þeirra hvers í annars garð. Jafnvel ráðh. láta ekki sitt eftir liggja á þessum vettvangi, og birta hinir málglöðustu þeirra yfirlýsingar sitt á hvað, svo að grandvarir stuðningsmenn ríkisstj. hafa orð á að þeir tali af sér næstum á hverjum degi. Heilindi og samhugur virðist framandi á stjórnarheimilinu. Þess í stað hafa sundurlyndi og hráskinnsleikur stjórnarflokkanna um hin þýðingarmestu mál mjög sett svip sinn á Alþ., tafið störf þess og hindrað eðlileg afköst. Afgreiðslu fjárl. var þó klúðrað af fyrir jól, eftir að gengið höfðu vikum saman á víxl hótanir, fyrirbænir og fyrirvarar. Lánsfjáráætlun ríkisstj., sem ætlast er til að fylgi afgreiðslu fjárl., var hins vegar ekki lögð fyrir Alþ. fyrr en á útmánuðum. Er hún fyrst til afgreiðslu þessa daga og í afstöðu til einstakra till. um breytingar á henni hefur stjórnarliðið sundrast. Vegáætlun fyrir árin 1979–1982 var ekki lögð fram á Alþ. fyrr en 2. maí, sem er a. m. k. tveimur mánuðum of seint. Eru það óhæf vinnubrögð sem hljóta fremur að byggjast á ósamkomulagi stjórnarflokkanna en slóðaskap samgrh. Í ríkisstj. er ekki samstaða um marga þætti landbúnaðarmála. Og allir sjá hvernig ástandið er í kjaramálum, þar sem allt stefnir til upplausnar. Hér er fátt eitt talið um ástandið á stjórnarheimilinu, sem í mörgum öðrum málaflokkum er með líkum hætti. Í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna segir að byggðastefnu verði haldið áfram með svipuðum þunga og verið hefur. Þetta fyrirheit hefur m. a. verið efnt þannig að opinberar framkvæmdir, svo sem í skólabyggingum, heilbrigðisframkvæmdum og hafnargerðum, hafa verið skornar niður um 12% á sama tíma sem innheimtur ríkissjóðs fara stórum vaxandi miðað við þjóðarframleiðslu. Þetta er gert þannig að fé til nýbyggingar vega og brúa er skorið niður um 13–15% milli áranna 1978 og 1979 og er nú minna en í heilan áratug. Er það í litlu samræmi við ræður núv. samgrh. á síðasta kjörtímabili. Á sama tíma stóraukast tekjur ríkissjóðs af umferðinni og ríkisframlag til vegagerðar er lækkað úr 1490 millj. 1978 í 522 millj. 1979. Nokkur hækkun er fyrirhuguð á framkvæmdafé vegagerðar árin 1980–1982, ef verðbólgan hefur þá ekki étið þá hækkun upp, enda er fjáröflunin óviss. Þetta fyrirheit í byggðamálum er efnt þannig, að mjög er takmarkað ráðstöfunarfé stofnlánasjóða atvinnuveganna og skorið niður um 10% lögbundið framlag til þeirra úr ríkissjóði. Sama regla er látin ná yfir sjóði er sinna félagslegum viðfangsefnum, svo sem Byggingarsjóð ríkisins, Lánasjóð sveitarfélaga og Bjargráðasjóð. Allt er þetta til að hafa meira fé handa á milli í rekstrarútgjöldum ríkisins sem stöðugt þenjast út. Þetta fyrirheit er einnig efnt með því að skerða ráðstöfunarfé Byggðasjóðs um 1130 millj. kr. og takmarkast sem því nemur þýðingarmikil aðstoð hans við atvinnulífið á landsbyggðinni. Þetta heitir á máli ríkisstj. að halda af svipuðum þunga í byggðamálum og verið hefur. Þannig eru þessi fyrirheit efnd. Enn er ekkert samkomulag innan ríkisstj. um lausn á vanda bænda vegna óverðtryggðrar framleiðslu þessa verðlagsárs sem nemur 1.2–1.3 millj, kr. á bónda að meðaltali. Stjórnarflokkarnir felldu till. frá okkur sjálfstæðismönnum um rúma heimild fyrir ríkisstj. til þess að greiða úr þessu máli, og viðhafði landbrh. um þá till. háðuleg orð. Nú flytur þessi sami ráðh. till. um að setja málið í nefnd og fresta því til 1. sept. n. k. Sennilega býst hann við að þá hafi ríkisstj. endanlega lagt upp laupana og komist þannig frá málinu. Ríkisstj. hefur boðað í samstarfsyfirlýsingu sinni að framleiðsla búvöru skuli miðast fyrst og fremst við innanlandsmarkað. Landbrh. hefur ítrekað þessa stefnu, m. a. í ýmsum þskj. sem hann hefur lagt fram. Hann leggur til að sauðfjárframleiðslan verði skorin niður um 18–20% og mjólkurframleiðslan álíka mikið. Það fer vel á því, að landbrh. skuli í framhaldi af þessu lýsa því yfir sem nýkjörinn formaður Framsfl. að Framsfl. sé ekki bændaflokkur. Landbrh. hefur lagt fram till. um stefnumörkun í landbúnaði sem að ýmsu leyti er furðulegt plagg. Sumt í till. er þó þannig vaxið að samrýmist eðlilegum sjónarmiðum. Hún er þó lituð af oftrú á áætlanir og skipulagningu án þess að á nokkur úrræði sé bent til að gera þær áætlanir virkar í raun. Samdráttarstefnan er undirstrikuð með því að segja að framleiðslan verði miðuð við innanlandsþarfir og ekki verði stefnt að útflutningi á framleiðsluvörum nema viðunandi markaður sé fyrir hendi. Viðamikil grg. fylgir till. Mikill hluti hennar er yfirlit um þróun og starfsemi ýmissa þátta landbúnaðarins sem vinningur er að fá á einn stað. En þegar kemur að leiðbeiningum um hvernig eigi að framkvæma samdráttarstefnu ráðh., þá tekur í hnúkana. Á bls. 82 segir m. a.: „Fækkun gripa getur í megindráttum orðið á tvennan hátt: í fyrsta lagi fækkun framleiðenda og í öðru lagi fækkun gripa á framleiðenda.“ Á næstu bls. segir m, a.: „Áhrifaríkasta leiðin til að draga úr afurðum eftir grip er að takmarka magn og gæði fóðurs.“ Þannig hljóða þau orð úr Steingrímsbiblíu og er þá fátt eitt talið. Ég fullyrði að Steingrímur Hermannsson er fyrsti landbrh. á Íslandi sem lætur slíkan boðskap frá sér fara. Við sjálfstæðismenn viðurkennum vandamál í landbúnaðinum. Við fluttum till. um þau mál einum og hálfum mánuði á undan landbrh. Þar er sett fram skýr stefna, sem leggur áherslu á sjálfstæði bænda með eðlilegri aðstoð ríkisins. Við leggjum m. a. til að gerð verði úttekt á þjóðhagslegu gildi búvöruframleiðslunnar, einkum þess hluta hennar sem er umfram innanlandsþarfir. Við leggjum til að tekið verði upp nýtt verðtryggingarkerfi sem hægt er að beita til áhrifa á framleiðslumagnið þannig að nálgast verði þjóðhagslegt mark og fullt verð fáist fyrir umsamið magn. Við teljum að nokkuð þurfi að draga saman mjólkurframleiðslu, en höfnum samdrætti sauðfjárframleiðslunnar án undangenginnar úttektar. Ég trúi því, að sú úttekt muni sanna að núverandi sauðfjárframleiðsla sé þjóðhagslega hagstæð ef á allt er lítið. 20% samdráttur tveggja höfuðbúgreina landbúnaðarins, eins og landbrh. boðar, mundi valda hruni í bændastétt og segja þunglega til sín víðar í þjóðfélaginu. Herra forseti. Það eru vorharðindi í landinu. Þorraveður geisa um miðjan maí. Fóðurskorturinn bíður helst til stutt frá dyrum ýmissa bænda. Útlitið er uggvænlegt. Skylt væri ríkisstj. að leitast við að greiða úr málum eftir því sem unnt er. En það er líka hráslagalegt um að lítast í þjóðfélaginu í heild. Við völd situr sundruð ríkisstj. þar sem hver situr á svikráðum við annan eftir því sem færi gefst. Við blasa erfiðar atvinnuhorfur og upplausn í kjaramálum, þar sem spáð er yfir 100% verðbólgu verði gengið að þriðjungi þeirra launakrafna sem fyrir liggja. Ríkisstj. er rúin trausti. Hún mun því ekki ráða við vandamálin. Spurning er hvort hún lifir lengur eða skemur. Síst mun ég finna að sumu því sem hún hefur reynt á sviði kjaramála. Því fylgir að fulltrúar A-flokkanna hafa étið ofan í sig öll stóru orðin um „kauprán“ og „samningana í gildi“ sem gert var að aðalmáli í kosningunum í fyrra. Það væri hláleg niðurstaða ef þessari ríkisstj. entist aldur til að setja lög um bann við verkföllum og kauphækkunum, eins og skrafskjóður ríkisstj. hafa rætt um. Hvort svo verður veit enginn, þótt það megi telja ólíklegt eftir orð Sighvats Björgvinssonar hér á Alþ. í dag. Hitt er víst, að á erfiðum tímum þarf þjóðin forustu sem hún treystir. Sú forusta fæst ekki fyrr en að þessari ríkisstj. genginni. Þá eins og fyrr verður það undir þjóðinni komið hvernig ríkisstj. hún kýs sér. Reynslan sýnir að samsteypustjórnir ráða því verr við vandamálin sem þær eru myndaðar af fleiri flokkum. Ekkert stjórnmálaafl hefur möguleika á að ná meiri hluta í kosningum nema Sjálfstfl. Að því þarf þjóðin að hyggja. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Ég mun ekki nota það tímakorn, sem hér er til umráða, til þess að skattyrðast í garð fulltrúa annarra stjórnmálaflokka, eins og oft vill einkenna umr. af þessu tagi, heldur fyrst og fremst fjalla um stöðu þjóðmála í dag. Velmegun og velfarnaður þjóðarinnar í bráð og lengd og þó einkum þegar til lengri tíma er lítið byggist á fáeinum meginatriðum. Ég vil drepa á þrjú hinna mikilvægustu: Í fyrsta lagi vinnuvilja og verkkunnáttu fólksins í landinu. Í öðru lagi skynsamlega og hagkvæma nýtingu auðlinda á landi og í sjó. Í þriðja lagi skynsamlegan og réttlátan efnahagsbúskap á heilbrigðum grundvelli. Það er fyrst og fremst undir því komið, hvernig til tekst um þessi þrjú atriði, hvort okkur miðar áleiðis til betra og traustara þjóðfélags ellegar ekki eða jafnvel ber af braut, þannig að lífskjörum og lífsskilyrðum hraki. Um vinnuvilja og verkkunnáttu íslensku þjóðarinnar hefur enginn efast á undanförnum árum. Þó er það svo að einmitt á því sviði, sviði verkkunnáttunnar, þurfum við ævinlega að vera á verði. Einmitt það að tileinka sér nýja tækni, nýtt verklag og vinnuskipulag nægilega fljótt og ört getur haft úrslitaþýðingu fyrir afkomu heilla starfsstétta og atvinnugreina og þar með þjóðarinnar í heild. Ég hef t. d. löngum verið þeirrar skoðunar, að fyrir úrelt skipulag hafi byggingariðnaðurinn á Íslandi dregist aftur úr í samanburði við grannþjóðir okkar, og fyrir bragðið eru íbúðir dýrari hér á landi en ella og þar með þungbærari fjölskyldunum í landinu. Sama á reyndar við í ýmsum öðrum greinum, þ. á m. í fiskiðnaði þar sem framfarir í skipulagi, stjórnun, tækni og nýtingu eru undirstaða velmegunar í greininni og meðal þjóðarinnar. Vitaskuld verður framvinda ekki tryggð í eitt skipti fyrir öll. Það þarf sífellda framþróun og árvekni, en ekki síst einmitt núna. Víkjum þá að skynsamlegri og hagkvæmari nýtingu auðlinda okkar. Til lengri tíma lítið er það ekki síst undir stjórnun okkar á þeim málum komið, hvernig þjóðinni farnast í landinu. Ég vil í þessu sambandi gera landbúnað og sjávarútveg sérstaklega að umtalsefni. Alkunna er hvernig komið er fyrir okkur í landbúnaðarmálum fyrir stjórnleysis sakir eða réttara sagt vegna rangrar stefnumörkunar, þar sem þjóðin verður nú að skattleggja sjálfa sig um marga milljarða á ári hverju til þess að standa undir óarðbærum útflutningi á offramleiðslu landbúnaðarafurða og óarðbærum framkvæmdum sem auka enn framleiðsluna. Og þetta gerist á sama tíma og landið er víða talið ofbeitt og hætta á frekari eyðingu þess. Allt eru þetta fyrirsjáanlegar afleiðingar stjórnleysis eða rangrar stefnu. Hefði verið gripið í taumana fyrir mörgum árum, eins og Alþfl. lagði til, stæðum við nú ekki frammi fyrir svo hrikalegum vandamálum sem raun ber vitni. Hliðstætt vandamál er við að glíma í sjávarútvegi. Það liggur fyrir að mikilvægustu fiskstofnar okkar, þorskurinn og loðnan, eru ofnýttir. Vandamálið er þeim mun alvarlegra að ekki hefur verið gripið til raunhæfra takmörkunaraðgerða á fyrri árum sem skiluðu nauðsynlegum uppbyggingarárangri að því er þorskstofninn varðar. Alveg eins og í landbúnaðinum hefur sérhver dráttur á markvissum aðgerðum gert vandann erfiðari ár frá ári. Ef fyrr hefði verið gripið fast í taumana væri viðfangsefnið léttbærara nú. Á sama hátt hefur það verið skoðun mín, að ekki mætti dragast lengur að taka allfast á þessu máli, eins fast og ég hef talið kleift án þess að stefna atvinnu í hættu eða raska meginforsendum í þjóðarbúskapnum. Ég hef talið og ég tel þessar aðgerðir nauðsynlegar til þess að afstýra vá síðar, til þess að tryggja öryggi og afkomu sjómanna í framtíðinni og til þess að tryggja öryggi og afkomu þjóðarinnar allrar til lengri tíma lítið, til þess að treysta undirstöðuna undir lífi okkar hér í þessu landi. Það skulu menn líka muna, að takmarkanirnar eru í reyndinni sparnaður sem skilar raunvöxtum. Vitaskuld hefur það verið stefna mín og rn., að þessar stjórnunaraðgerðir kæmu sem réttlátast niður þótt fullkomið réttlæti verði sjálfsagt ævinlega vandfundið. Aðferðirnar er líka sjálfsagt að taka til endurmats frá ári til árs, enda tel ég nauðsynlegt að hefja þegar í sumar vinnu að stefnumörkun í stjórnun á fiskveiðum, ekki bara fyrir næsta ár, heldur einnig í megindráttum til langs tíma. Hitt er svo annað mál, að að þessum aðgerðum hefur verið gerð hörð hríð úr mörgum áttum. Þau mótmæli einkenndust af því að hver benti á annan. Flestir viðurkenndu, a. m. k. í orði, takmörkunarþörf, en hún átti bara ekki að gerast hjá honum sjálfum, heldur hjá hinum: Sú undanlátsaðferð gengur auðvitað ekki upp. Í þessum málum eins og mörgum öðrum má öfundin og græðgin ekki ráða ferðinni. Það er ótvíræð nauðsyn á stjórnunaraðgerðum í sjávarútvegi og þær verða að standa hvað sem öllum mótmælum liður. Hitt er ljóst, að á þessu sviði eins og mörgum öðrum verður ekki gripið til aðhalds án þess að fyrir því finnist. Víkjum þá að þriðja undirstöðuþættinum sem ég gat um í upphafi, sem er skynsamlegur efnahagsbúskapur á heilbrigðum grundvelli. Umræður undanfarinna missira og ára hafa ekki snúist um annað frekar en efnahagsmálin. Í sölum þessa húss er háð þrotlaust orðaskak um margvíslega þætti efnahagsmála. Árangurinn virðist þó ekki standa í réttu hlutfalli við orðaflauminn. Verðbólguelfurin veður fram. Á undanförnum árum hefur þjóðin velkst í 30–50% verðbólgu. Hver tilraunin á fætur annarri til þess að komast af þessari vítum stráðu braut hefur runnið út í sandinn. Enginn þarf að efast um þrotlausa viðleitni Alþfl. á undangengnum mánuðum við að ná fram heildstæðum aðgerðum sem skiluðu efnahagslífinu á heilbrigðari grundvöll og drægju úr verðbólgu. Í grg. með frv. um efnahagsráðstafanir um mánaðamótin nóv.–des. s. l. knúði Alþfl. fram ákveðnar markmiðssetningar í heildstæðari efnahagsstefnu. Í desembermánuði kynnti flokkurinn hugmyndir sínar um jafnvægisstefnu í efnahagsmálum. Og þegar forsrh. tók saman frv. um stjórn efnahagsmála, sem byggt var á sömu hugmyndum og frv. Alþfl.-manna um jafnvægisstefnu, lýsti Alþfl. strax stuðningi við það frv. Sannleikurinn er hins vegar sá, að í meðförunum var það frv. slævt svo mjög að sjáanlegt var að verulega mundi draga úr líklegum árangri. Afleiðingarnar eru nú sem óðast að koma fram. Ofan á þær bætist vandi vegna mikillar olíuhækkunar og á ég þá einkum við vanda útgerðar í því sambandi. Nú verður ekki annað séð en miklar horfur séu á að ný verðbólguskriða bætist ofan á þann verðbólguflaum sem fyrir er. Sú þróun yrði vitaskuld mikið áfall fyrir þjóðina, svo atvarlegt að hver ábyrgur stjórnmálamaður, hvar í flokki sem hann stendur, og sérhver þjóðfélagsþegn verður að hyggja vel að og átta sig á því, í hvert óefni kunni að vera stefnt. Þetta ástand, þessar horfur gefa líka fullt tilefni til þess að menn hyggi að því, hvort skýringanna kunni að einhverju leyti að vera að leita í þjóðfélagskerfinu og stjórnkerfinu. Í starfi sínu og stefnumörkun í efnahagsmálum hefur Alþfl. ævinlega lagt áherslu á samhæfðar aðgerðir á öllum sviðum efnahagsmála, þ. e. a. s. peningamála, ríkisfjármála, launamála og verðlagsmála. Hann hefur viljað setja efnahagslífinu fastan ramma til þess að skapa öryggi og traust. Hann hefur á þessum grundvelli viljað kjarasáttmála við verkalýðshreyfinguna sem tryggði jöfnum höndum kaupmátt og vinnufrið. Alþfl. hefur á þessum grundvelli talið nauðsynlegt að draga úr verðbólgunni, vitandi að hjöðnun verðbólgu er besta kjarabót láglaunafólks og þeirra sem afskiptir eru. Á sama hátt hefur hann barist fyrir raunvöxtum til þess að koma í veg fyrir auðsöfnun skuldakónga og misrétti og óheilbrigði í þjóðfélaginu jafnframt því að tryggja hag sparifjáreigenda. Það verður að segjast eins og er, að á engu þessara sviða hefur náðst fram sú festa í framkvæmd sem Alþfl. óskaði og stefndi að. En stefnumörkun Alþfl. stendur óhögguð. Meiri festa og einbeitni í þessum efnum er það sem til þarf að koma. Nú hefur það gerst, að einstakir hátt launaðir, tiltölulega fámennir hópar hafa ruðst fram og krefjast og hafa sumir reyndar náð fram sérstökum hækkunum sér til handa. Með aðgerðum sínum stefna þeir almannaheill í voða. Þessar deilur verður að sjálfsögðu að leysa af fullri einbeitni, og Alþfl. telur sjálfsagt að gripið verði til nauðsynlegra aðgerða í því sambandi og vill vinna að því. En umr. um þessi mál hafa snúist upp í umr. um almenna skipan kaupgjaldsmála og t. d. almennt bann við verkföllum. Að því er þetta varðar telur þingflokkur Alþfl. ekki að ríkisvaldið eigi nú að grípa inn í kaupgjaldsmálin ein sér á almennum grundvelli og skipa þeim öllum einum sér með lögum án samhengis við aðra þætti efnahagsmála. Launamálin má taka til meðferðar í samhengi við fasta heildarstefnu í efnahagsmálum. En það er margföld reynsla fyrir því, að lögskipan á almennu kaupgjaldi einu sér og án samhengis við aðra efnahagsþætti skilar ekki árangri og egnir oft til ófriðar. En launamálastefnan, launaramminn er að riðlast og skekkjast. Kaupgjaldskapphlaup, sem engu skilar nema frekari víxlgangi og verðbólgu, virðist vera í uppsiglingu. Þess vegna telur þingflokkur Alþfl. nauðsynlegt að flýta gerð almennra launasamninga milli hinna rétt kjörnu aðila vinnumarkaðarins og það á frjálsum grundvelli. Frekar en að stefnt verði í langdreginn víxlgang eða almennt bann við verkföllum telur Alþfl. rétt að heildaruppgjör og uppstokkun fari fram sem fyrst. Alþfl. vill flýta hinum frjálsu samningum og búa svo um hnútana að allir sitji þar við sama borð á sama tíma og tetur óhæfilegan drátt á því einungis til skaða því að launauppgjör er óhjákvæmilegt. En þá er auðvitað ekki síður nauðsynlegt að ríkisvaldið fylgi fastmótaðri og markvissri stefnu á öðrum sviðum efnahagsmála eins og við Alþfl.-menn höfum lagt ríka áherslu á. Þetta á við um peninga- og vaxtamálin, ríkisfjármálin og verðlagsmálin. Þar þarf föst tök. Ég vil svo ítreka það sem ég sagði áðan um þá alvöru, sem á ferðum er, og nauðsyn þess, að þjóðin öll skynji það og skilji. Þetta á við jöfnum höndum í efnahagsmálunum og í stjórnun helstu undirstöðugreina atvinnulífsins. Á því byggjast lífskjör okkar til lengri tíma lítið. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ekki er það að ástæðulausu að margir eru nú uggandi um þróun verðlags- og launamála, og því er ekki að leyna að ríkisstj. er í miklum vanda stödd. Á síðustu vikum hefur þróun launamála vissulega orðið með allt öðrum hætti en áformað var þegar þessi stjórn hóf störf. Þá var það sett sem meginmarkmið að verja kaupmátt lægri launa og meðaltekna, en draga úr launamismun. Þess vegna var sett þak á vísitölugreiðslur sem við það var miðað að þeir, sem væru í efri hluta launastigans, fengju sömu krónutölu í verðbætur á laun og þeir sem væru í ákveðnum launaflokki BSRB. En á miðjum þessum vetri var þessari stefnu kollvarpað með óvæntum hætti. Þakinu var svipt af, fullar vísitölubætur voru greiddar á hæstu laun opinberra starfsmanna, og þó gekk fyrst fram af mönnum þegar vísitöluþakið fauk af launum flugmanna sem fengu þá sumir á þriðja hundrað þús. kr. í kauphækkun. Síðan hafa ýmsir hópar ofarlega í launastiganum boðað verkfallsaðgerðir. Það kom því fáum á óvart að við þessar aðstæður teldu opinberir starfsmenn óráðlegt að afsala sér 3% umsamdri launahækkun. Stórfelld hækkun á olíu og bensíni af erlendum toga sprottin var rétt að skella yfir, hækkun sem var óhjákvæmileg, en verður mörgum þung í skauti. Opinberar stofnanir höfðu auk þess fengið talsverðar hækkanir á þjónustustörfum sínum. Og þótt við ráðh. værum að vísu fremur skammaðir opinberlega fyrir of litlar hækkanir, m. a. af forustumönnum þess fjölmiðils sem útvarpar þessum umr. yfir land og lýð, var fólkið í landinu vafalaust á þveröfugri skoðun og þótti almennt nóg um. Margur launamaðurinn hefur því spurt sjálfan sig að því undanfarnar vikur og það ekki að ástæðulausu: Er ég að dragast aftur úr örðum? Eiga hálaunamennirnir að komast upp með það að ná fram stórfelldum kauphækkunum á sama tíma og táglaunafólkið bíður átekta meðan baráttan við verðbólguna stendur sem hæst? Þannig standa leikar í dag. Veður eru válynd og við höfum hrakist af réttri leið. Þó er það skoðun okkar Alþb.-manna að þrátt fyrir allt megi aftur ná réttum kúrs ef vilji er fyrir hendi. Vika er nú liðin síðan við lögðum fram till. okkar um aðgerðir í launa- og kjaramálum. Í byrjun vikunnar lögðu framsóknarmenn fram sínar till., en þingflokkur Alþfl. hefur ekkert lagt til málanna enn þá. Ákvörðun má þó ekki dragast lengi úr þessu. Í till. okkar Alþb. manna er það grundvallaratriði nr. eitt að sett sé nýtt þak á vísitölugreiðslur og sama krónutala sé greidd á öll laun fyrir ofan 360–380 þús. kr. mánaðarlaun. Krónutölureglan hefur lengi átt mikinn hljómgrunn í okkar flokki. Þetta er stefnan sem samþ. var á seinasta Alþýðusambandsþingi haustið 1976, og þetta var stefna verkalýðshreyfingarinnar í kjarasamningum 1977. Bæði fyrir og eftir síðustu sveitarstjórnarkosningar og alþingiskosningar kom það fram af hálfu okkar Alþb.-manna að krónutölureglan væri eðlilegust á hæstu laun. Ýmsir hafa reynt að snúa þessum staðreyndum við og fullyrða jafnvel blákalt að við höfum sagt eitt fyrir kosningar og annað eftir kosningar. Þetta er alrangt. Ég vil minna hér á að um miðjan júní á s. l. ári var ég spurður að því í sjónvarpsþætti, þar sem ég sat fyrir svörum af hálfu Alþb., hvort við gætum fallist á að þak yrði sett á vísitölugreiðslur á hærri laun. Ég svaraði því eindregið játandi, að við værum tvímælalaust hlynntir því að krónutölureglan væri látin gilda um hærri laun. Hitt er svo allt annað mál, að hjá stjórnendum Reykjavíkurborgar þróuðust þessi mál á annan veg en hjá ríkinu. Þar var ákveðið strax eftir borgarstjórnarkosningar að hálaunaðir embættismenn borgarinnar fengju verulega skertar vísitölubætur. Þetta olli ekki litlum hávaða á sínum tíma og ekki síst á síðum Morgunblaðsins, en endanlega var um það samið hjá borginni að þetta sérstaka þak stæði í 6 mánuði eða til áramóta. Síðan líða 3 mánuðir þar til núv. ríkisstj. er mynduð og tekur ákvörðun um nýtt vísitöluþak á hærri laun í fullu samræmi við stefnu okkar Alþb.-manna. Auðvitað átti önnur tilhögun hjá Reykjavíkurborg frá eldri tíð ekki að breyta neinu um meginstefnu ríkisstj. í þessu máli, enda örfáir menn hjá Reykjavíkurborg sem hér áttu hlut að máli. En fljótlega kom í ljós að sótt var af miklu kappi úr ýmsum áttum að vísitöluþak á hálaunamenn væri afnumið. Hinn 12. febr. s. l. lagði forsrh. fram í ríkisstj. efnahagsfrv. sem hlaut óblíðar viðtökur af hálfu okkar Alþb.-manna, og var það talsverður hvellur eins og flestum mun í fersku minni. Meðal margra atriða, sem við gagnrýndum, var einmitt tillaga um afnám vísitöluþaksins. Þetta ákvæði var þó síðar strikað út við meðferð málsins í ríkisstj. Þremur vikum síðar, hinn 5. mars, gerðist svo það að Kjaradómur svipti vísitöluþakinu af hjá háskólamenntuðum ríkisstarfsmönnum. Í kjölfar þess var þakinu lyft hjá öðrum starfsmönnum ríkisins gegn mótmælum okkar Alþb.-manna sem lögðum eindregið til að aftur yrði sett á þak sem héldi. En þegar það var ekki gert hlaut hitt að dynja yfir fyrr eða síðar, að aðrir hópar hálaunamanna brytust undan þaki. Þetta er undirrótin að þeim vanda sem við stöndum nú frammi fyrir. Skriðan hljóp af stað og þess var ekki að vænta að lengi héldist friður á vinnumarkaði nema hún væri stöðvuð. Einmitt þess vegna er aldrei meiri nauðsyn en nú að málum sé aftur snúið á rétta braut og aftur sett á vísitöluþak. Við myndun þessarar stjórnar var að því stefnt að fresta gerð nýrra kjarasamninga út þetta ár. Ég ítreka það sem ég hef þegar sagt, að því aðeins getur láglaunafólkið unað við óbreytta samninga að aðrir hópar vinnumarkaðarins ofar í launastiganum komist ekki upp með að geysast langt á undan. Þess vegna er það till. okkar nr. tvö, að auk vísitöluþaks á hálaunamenn verði ákveðið að láglaunafólk og fólk með meðaltekjur fái 3% hækkun eins og opinberir starfsmenn hafa nú fengið fram. Þessa hækkun verður ríkisstj. að tryggja með lögum, einfaldlega til þess að almennu verkalýðsfélögin telji sér stætt á því að fresta kröfugerð til undirbúnings nýjum samningum fram til 1. des. Hins vegar er það mesti misskilningur, sem sumir virðast illa haldnir af þessa dagana, að nú sé brýnust þörf á því að samningafrelsi almennra verkalýðsfélaga sé upprætt með lagaboði í rúmlega hálft ár. Bann við hvers konar samnings- og verkfallsrétti almennra verkalýðsfélaga í hálft ár gæti auðveldlega haft í för með sér áframhaldandi lögbann á verkalýðsfélögin til margra ára. Eða er einhver svo bjartsýnn að hann ímyndi sér að vandamálin í efnahagslífi Íslendinga verði gufuð upp eftir hálft ár? Auðvitað yrði þá aftur hrópað á bann við almennum kjarasamningum rétt eins og nú er gert. Við komumst aldrei út úr þeim vítahring, sem íslenskt efnahagslíf er í og fráfarandi ríkisstj. ber mesta ábyrgð á, með því einu að setja boð og bönn með lögum sem ganga svo freklega á viðurkenndan samningsrétt að þau yrðu aldrei virt í reynd. Þá er verr af stað farið en heima setið. Það þarf lagni og samvinnu ekki síður en stjórnsemi til að brjótast fram hjá erfiðleikum líðandi stundar. Sá vandi, sem að steðjar, verður því aðeins leystur að samstarf haldist með ríkisstj, og meginhluta verkalýðshreyfingar, en á það samstarf hefur því miður borið nokkurn skugga í seinni tíð, eins og flestum er í fersku minni. Alþb. mun engan þátt eiga í löggjöf sem leggur bönd á starfsemi verkalýðsfélaga, enda hefur margsinnis komið fram að fullur samstarfsvilji er enn fyrir hendi af þeirra hálfu ef ríkisvaldið reynir aðeins að tryggja að fólk með lág laun og meðaltekjur dragist ekki aftur úr. Hitt er jafnljóst, að þegar láglaunafólkið sýnir biðlund vegna ríkjandi aðstæðna getur verið eðlilegt og óhjákvæmilegt að ríkisvaldið hafi bein afskipti af kjarabaráttu hálaunamanna. Það er siðferðilega rökrétt að önnur lögmál gildi um starfshópa sem hafa meira en tvöfaldar mánaðartekjur verkamanna. Önnur brýn úrræði, sem við Alþb.-menn höfum gert till, um, varða hálaunaskatt og ákveðið þak á verðhækkanir vöru og þjónustu eftir sérstakri reglu. Allt eru þetta óhjákvæmilegar ráðstafanir sem Alþ. á að taka ákvörðun um áður en því er slitið. Þetta yrðu fjórðu lögin sem sérstaklega væru sett á starfstíma þessarar stjórnar til að hamla gegn verðbólgu. Þau þrjú, sem þegar hafa verið sett, hafa verulega dregið úr skrið verðbólgunnar sem var langt fyrir 50% þegar stjórnin tók við. En hver eru svo úrræði stjórnarandstöðunnar, forustumanna Sjálfstfl., sem mesta ábyrgð báru á því hvernig komið var í íslensku efnahagslífi þegar þessi stjórn tók við? Frá þeim heyrist varla hósti né stuna þegar efnahagsmál ber á góma hér á Alþ., enda hefur fátt komist að hjá þeim í marga mánuði annað en innbyrðis valdabarátta. Það eru einmitt megineinkenni stjórnmálabaráttunnar á þessum vetri, að stjórnarandstaðan situr á þingpöllum feimin og ráðvillt eins og ungmær á sveitaballi og horfir út í bláinn en stjórnarflokkarnir takast á fyrir opnum tjöldum svo að verulega hriktir í. Þetta þarf engan að undra. Íslenskt efnahagslíf hefur verið í slíkum ólgusjó að út úr honum verður ekki brotist án þess að mikið gangi á. Samstarfsflokkarnir í ríkisstj. verða að una því þótt nokkur átök eigi sér stað í samskiptum þeirra. Það sýnir aðeins að þeir hafa lagt sig alla fram. Sjálfstfl. verður það skammgóður vermir, þótt hann haldi sig til hlés og láti sem minnst á sér bera. Þrátt fyrir allt verður það niðurstaðan þegar 3% almenn launahækkun hefur gengið yfir að loknum 9 mánaða starfstíma þessarar stjórnar, að atvinnuleysi hefur ekki aukist, launakjör fólks hafa haldist óbreytt í megindráttum og verðbólgan er á niðurleið. Ekki má það heldur gleymast, fleira varðar nokkru í íslenskum þjóðmálum en verðlags- og launamál, í þrengri merkingu. Framfaraspor hafa verið stigin á flestum sviðum og fjöldamörg mál, sem varða réttindi og hagsmuni hins almenna manns, eru nú í undirbúningi. Ég nefni þrjú dæmi: Verkamenn og iðnaðarmenn, sem forfallast frá vinnu vegna atvinnusjúkdóma eða slysa á vinnustað, eiga nú rétt á 6 mánaða launum. Allir verkamenn eiga rétt á ókeypis læknisrannsókn á tveggja ára fresti. Lög hafa verið sett um afnám eftirvinnu í áföngum, þannig að á þessu ári er eftirvinna afnumin á föstudegi og síðan á öðrum dögum vinnuvikunnar á næstu 4 árum. Eins mætti nefna ýmis dæmi um félagsleg umbótamál sjómanna, sem nú er unnið að af fullum krafti. Framhaldsskólafrv. er nú á góðri leið í gegnum þingið þrátt fyrir harða andstöðu nokkurra íhaldsmanna og eftir margra ára starf utan þings og innan. Með samþykkt þessa frv., ef að lögum verður, er verklegt nám og bóklegt sett á sama bekk fjárhagslega og stjórnunarlega og lýkur þar með hinni skaðlegu forréttindaaðstöðu sem bóknámið hefur löngum haft. Þetta nýja kerfi fjölbrautaskóla er verulegt hagsmunamál fyrir landshlutana fjarri höfuðborgarsvæðinu og á eftir að stuðla að fjölþættari menntun ungs fólks, auknu valfrelsi til náms og auknum áhuga á hagnýtri menntun. Jafnframt er nú stefnt að stórauknu framlagi ríkisins til byggingar verknámsaðstöðu víða um land, eins og þegar kemur fram í fjárlögum þessa árs. Verulega aukin fullorðinsfræðsla er nú í athugun og undirbúningi. Ég er sannfærður um að þess er skammt að bíða, að um það verði samið að sérhver vinnandi maður eigi rétt til endurmenntunar í hálft ár a. m. k. að loknu 10 ára starfi. Allir hafa þörf fyrir endurmenntun, bæði í þágu sjálfs sín og í þágu atvinnuvega og þjóðfélags. Fólk á ekki að þurfa að grotna niður við sömu handtökin áratugum saman. Breytt viðfangsefni eru hverjum manni nauðsyn, og alls staðar er þörf á því að starfsmenn hafi raunverulega aðstöðu til að kynnast nýjungum og breyttum viðhorfum. Nýtt frv. liggur nú fyrir Alþ. um Lánasjóð ísl. námsmanna sem ágæt samstaða hefur skapast um milli fulltrúa námsmanna og ríkisvalds. Frv. þetta, ef að lögum verður, mun mæta fullri umframfjárþörf námsmanna að þrem árum liðnum, en jafnframt verður endurgreiðslum til sjóðsins hraðað frá þeim mörgu sem miklar tekjur hafa að námi loknu. Bygging leikskóla og dagvistarstofnana hefur tekið mikinn fjörkipp um land allt nú í ár, eftir að framlag ríkisins var tvöfaldað á fjárlögum þessa árs, og þessari sókn þarf að halda áfram af fullum krafti. Orku- og iðnaðarmálum er mikið um að vera um þessar mundir. Unnið er markvisst að jöfnun raforkuverðs. Þegar ríkisstj. tók við var munur á raforkuverði komin upp í 88%, en þessi munur hefur nú aftur lækkað verulega og er nú rúmlega 50%. Fullur skriður er nú á undirbúningi þess að stofnað verði landsfyrirtæki um orkuöflun með samruna Landsvirkjunar og Laxárvirkjunar. En endurskipulagning raforkukerfisins er forsenda þess að skynsemi og réttlæti ríki í orkumálum Íslendinga. Iðnrh. hefur haft forustu um nýja stefnumörkun í iðnaðarmálum í þeim tilgangi að lyfta þessum atvinnuvegi á hærra framleiðnistig, skapa nægilega atvinnu og tryggja forræði landsmanna yfir íslensku atvinnulífi og auðlindum. Fullt samkomulag er nú fengið um aðgerðir til að vernda íslenskan iðnað fyrir ótímabærri samkeppni innfluttra vara með samþykkt aðlögunargjalds sem jafnframt verður varið til eflingar íslenskum iðnaði. Á vegum viðskrh. hefur markvisst verið unnið að rannsókn á innflutnings- og útflutningsverslun landsmanna. Verið er að koma upp nýju eftirlitskerfi til að unnt sé að fylgjast náið með því að umboðslaunum frá erlendum aðilum sé skilað í íslenska banka, og jafnframt er hafin reglubundin söfnun upplýsinga um verðlag erlendis. Ákvæði laga um frjálsa, óhefta álagningu hafa verið felld niður, og á það reynir þessa dagana hvort meiri hl. Alþingis sé reiðubúinn að samþ. frv. viðskrh. um gjaldeyrismál sem stefnir að meiri festu í þessum málum og strangari viðurlögum við lagabrotum. Olíustyrkur til þeirra, sem kynda hús sín með olíu, hefur verið tvöfaldaður á starfstíma þessarar stjórnar. Á vegum samgrn. er nú unnið að till. um samræmda flutninga á landi, í lofti og á sjó, en þróun þessara mála og skipulag hefur mjög mótast af tilviljun og handahófi fram að þessu. Á undanförnum árum hafa framlög til nýbyggingar vega farið verulega rýrnandi ár frá ári. Í nýrri vegáætlun er þessari öfugþróun snúið við og algjör umskipti verða í uppbyggingu veganna frá og með árinu 1980. Því miður var ekki samstaða um að þessi stefnubreyting kæmist í framkvæmd þegar í stað, enda miklar aðhaldsaðgerðir í gangi þetta árið. Þess vegna mótast fjárframlög til vegamála á þessu ári í aðalatriðum af vegáætlun frá árinu 1977 sem gerð var þá til þriggja ára. En á næsta ári hækka framlög til nýbyggingar stofnbrauta og þjóðbrauta úr 4300 millj. kr í rúma 10 milljarða kr., sem er um 70–80% aukning að framkvæmdagildi ef tekið er tillit til áætlaðrar verðbólgu milli ára. Á fáum sviðum er íslenskt þjóðfélag jafnfrumstætt miðað við nálæg lönd og einmitt í vegamálum. Stefnubreyting til stóraukinna framkvæmda er mikið nauðsynjamál sem verður að fylgja fast eftir. Ríkisstj. hefur mikið verk að vinna hvert sem augum er litið, en til þess þarf hún starfsfrið. Því miður hættir mörgum til að mæna á launabreytingar sem upphaf og endi alls ills. Sóknin gegn verðbólgunni snýst þá upp í sókn gegn kaupmætti launa. Menn ímynda sér að unnt sé að losna við verðbólguna með því að strika út verðlagsbætur á laun með einu pennastriki löggjafans og skera framkvæmdir niður við trog. Sá, sem er staddur á bröttu fjalli og horfir út yfir hengiflugið, veit að stysta leiðin niður er að henda sér fram af brúninni. Þó velur hann vafalaust lengri og seinfarnari leið niður brattann. Ég er sannfærður um að mikill meiri hluti fólks kærir sig ekki um um að henda sér út í atvinnuleysi, stórfellda kjaraskerðingu láglaunafólks og villtar kjaradeilur í þeim tilgangi að útrýma verðbólgu á fáeinum mánuðum. Það skilur að við verðum skynseminnar vegna að velja lengri og seinfarnari leið og beita nokkurri lagni og samvinnuvilja. Stöðugt fleiri gera sér þar að auki ljóst að lausnin á efnahagsvanda Íslendinga snýst ekki fyrst og fremst um nokkra prósentutölu upp eða niður við þessi mánaðamótin eða hin. Margt vegur miklu þyngra. Atvinnuvegir okkar eru illa búnir tækjum, illa skipulagðir. Milliliðakerfið er mjög dýrt og er að sliga þessa fámennu þjóð. Þar þarf að grisja og draga verulega úr kostnaði. Allt tekur þetta sinn tíma. Góðir hlustendur. Við verðum umfram allt að sameinast um gagngerar kerfisbreytingar sem gera okkur kleift að skipta þjóðartekjum á réttlátari hátt. - Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Þessi ríkisstj. sem nú situr og mynduð var fyrir aðeins rúmum 81/2 mánuði, setti sér sjálf það markmið að vinna að hjöðnun verðbólgunnar í markvissum áföngum. Þrátt fyrir mikið fylgistap í síðustu kosningum taldi Framsfl. skyldu sína að taka þátt í slíku starfi. Sérhver stjórnmálaflokkur ber þá ábyrgð gagnvart kjósendum sínum og þjóðinni. Um þetta grundvallaratriði stjórnarsamstarfsins er ítarlega fjallað í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna. Þar kemur fram að stjórnarflokkarnir settu sér að vinna að hjöðnun verðbólgunnar í nánu samstarfi við aðila vinnumarkaðarins og jafnframt þannig að ekki hlytist af atvinnuleysi eða skerðing á kaupmætti launa, einkum lægri og meðallauna. Okkur framsóknarmönnum var að sjálfsögðu ljóst að þennan gullna meðalveg yrði erfitt að rata. Til þess að það megi takast þarf fullkomin heilindi allra samstarfsflokka, þor og festu. Ríkisstj. hóf aðgerðir sínar á sviði efnahagsmála með ráðstöfunum 1. sept. s. l. Þær höfðu fyrst og fremst það markmið að koma í veg fyrir það atvinnuleysi og hrun sem við blasti. Þjóðarskútan hafði þá nánast verið stjórnlaus í tvo mánuði á meðan unnið var að myndun ríkisstj. Má segja að þá hafi ríkt hið frjálsa markaðskerfi sem Sjálfstfl. boðar nú. Þessum aðgerðum var jafnframt ætlað að skapa nokkurt svigrúm til varanlegri ráðstafana 1. des. Með ráðstöfunum til viðnáms gegn verðbólgu í lok nóv. var fyrsta skrefið stigið á braut breyttrar efnahagsstefnu. Með þeim ráðstöfunum voru felld niður 2 vísitölustig gegn tilfærslu tekjuskatts af lágtekjum á hærri tekjur og 3 vísitölustig í stað viðtækra félagslegra umbóta. Í þeirri samstöðu fulltrúa launafólks, sem náðist um þessar ráðstafanir, kom fram vaxandi skilningur almennings á vafasömum hagnaði af vísitöluhækkun launa. Mönnum er orðið ljóst að slíkar hækkanir renna út í sandinn á örstuttum tíma í hækkun verðlags. Vafalaust munu þær félagslegu umbætur, sem smám saman hefur verið hrundið í framkvæmd í vetur, reynast launþegum haldbetri en skammvinnar launahækkanir. Í grg. með því frv., sem hér um ræðir, komu jafnframt fram mjög mikilvægar stefnuyfirlýsingar flokkanna. Vil ég sérstaklega minna á það markmið að halda hækkun verðlags og peningalauna innan 5% á hverju vísitöluverðbótatímabili á árinu 1979, þannig að verðbólgan náist niður fyrir 30% í lok ársins. Stærsti áfangi í viðureign ríkisstj. við verðbólguna náðist þó tvímælalaust með samþykkt laga um stjórn efnahagsmála o. fl. 7. apríl s. l. Við framsóknarmenn lögðum mikla vinnu í undirbúning þess máls. Stefna Framsfl. í efnahagsmálum var útfærð ítarlega af sérfróðum mönnum og gefin út í sérriti. Við framsóknarmenn vildum að með slíkri löggjöf yrðu mörkuð afgerandi tímamót í stjórn efnahagsmála. Þótt við meðferð málsins hjá stjórnarflokkunum væri því miður dregið úr ýmsum mikilvægum atriðum í till. okkar hygg ég að með sanni megi segja, að í þessum lögum felist nánast bylting ef þau verða framkvæmd eins og vera ber. Með þeim er leitast við að tryggja festu í stjórn ríkisfjármála og gerð fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar í samræmi við tillögur okkar. Tillaga okkar framsóknarmanna um gjörbreytt vaxta- og verðtryggingarkerfi náði einnig fram að ganga, svo eitthvað sé nefnt. Með henni er gert ráð fyrir lágum vöxtum með fullri verðtryggingu sem bætist við höfuðstólinn og dreifist því yfir lánstímabilið. Gert er ráð fyrir að fyrsta skref í þessum efnum komi til framkvæmda um næstu mánaðamót. Hygg ég að í þessu felist markverðari breyting en margir gera sér grein fyrir. Með þessum lögum fékkst einnig fram nokkur lagfæring á því vísitölukerfi sem við Íslendingar búum við. Við framsóknarmenn teljum þetta kerfi einhverja mestu meinsemd okkar verðbólguþjóðfélags. Engri þjóð hefur tekist að búa við slíkar víxlverkanir launa og verðlags. Við fögnum þeim breytingum sem fengust, en hörmum hins vegar að ekki var lengra gengið, t. d. með því að taka út úr vísitölunni bæði óbeina skatta og niðurgreiðslur. Lög um stjórn efnahagsmála o. fl. boða fyrst og fremst viðnám gegn verðbólgu á breiðum grundvelli með samræmdum aðgerðum á mörgum sviðum og til langs tíma. Annar mikilvægur þáttur í viðureigninni við verðbólguna kemur fram í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna þar sem segir: „ Ríkisstj. mun leita eftir samkomulagi við samtök launafólks um skipan launamála fram til 1. des. 1979 á þeim grundvelli að samningarnir frá 1977 verði framlengdir til þess tíma án breytinga á grunnkaupi.“ Frysting grunnkaups átti þannig að vera enn einn þáttur í samræmdum aðgerðum gegn verðbólgunni. Norðmenn gripu til þess ráðs við svipaðar aðstæður, en þó stórum minni verðbólgu, að frysta kaup og verðlag til tveggja ára. Að sjálfsögðu hefðum við ekki síður átt að gera það. Um það náðist hins vegar ekki samstaða í verki, og nú eftir að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja hefur fellt samkomulag það, sem gert var við ríkisstj., er ljóst að þessi grunnkaupsfrysting hefur mistekist. Alvarlegra er þó, að viðleitni ríkisstj. til þess að stuðla að launajöfnuði í þjóðfélaginu hefur brugðist. Að mati okkar framsóknarmanna er viss launamunur sjálfsagður í sérhverju þjóðfélagi, m. a. með tilliti til menntunar, ábyrgðar og fleira. Við teljum hins vegar að um slíkan launamun beri að semja í almennum kjarasamningum. Ríkisstj. taldi rétt að setja um tíma þak á vísitölubætur þar til vísitölunefndin hefði komið sér saman um hvernig greiða beri slíkar bætur. Ríkisstj. vildi með því vinna nokkuð gegn vaxandi launamun sem hefur orðið með því að greiða fullar vísitölubætur á laun upp úr frá því að síðustu kjarasamningar voru gerðir 1977. Þessi viðleitni mistókst. Tvímælalaust má rekja þetta til þess, að Reykjavíkurborg undir forustu Alþb. ákvað að greiða fullar vísitölubætur á öll laun. Eftir það varð ljóst að dómstólar mundu ekki fallast á að tveir aðilar í sama stéttarfélagi, annar hjá ríki og hinn hjá bæ, fengju mismunandi laun fyrir sambærilega vinnu. Mesta áfallið í þessari þaklyftingu var það þó er stjórn Flugleiða ákvað að bjóða þeim, er hæst laun hafa í þjóðfélaginu, fullar vísitölubætur. Það var gert án þess að nokkurt samráð væri haft við ríkisstj. Alvarlegast í þessari skriðu launahækkana eru þó kröfur þeirra, sem betri kjör hafa í þjóðfélaginu, um stórhækkuð grunnlaun. Öllum hlýtur að vera ljóst að þeim, sem lægri launin hafa, verður ekki neitað um a. m. k. eins mikla hækkun grunnlauna og slíkir hópar kunna að fá. Annað samræmist ekki þeirri stefnu ríkisstj. að tryggja kaupmátt lægri laun. Ekki verður því neitað, að verðhækkanir á opinberri þjónustu hafa verið allt of miklar. Við verðhækkanir, sem eru af erlendum togaspunnar, verður ekki ráðið. En ég get ekki varist þeirri skoðun, að lítillar viðleitni gæti hjá ýmsum opinberum stofnunum til þess að draga úr rekstrarkostnaði. Slíkar hækkanir fá launþegar að vísu bættar með vísitöluhækkun launa, en þær hljóta að draga úr trausti almennings á því að takast muni að draga úr verðbólgunni. Öllum hlýtur að vera ljóst að framhald þess ástands, sem ríkir og ég hef rakið, getur ekki leitt til annars en nýrrar holskeflu óðaverðbólgu og öngþveitis í þjóðfélaginu. Það getur þessi ríkisstj. ekki látið afskiptalaust. Því hefur Framsfl. lagt eftirgreindar till. fram í ríkisstj.: 1. Að ekki verði hvikað frá markmiðum um hjöðnun verðbólgu í markvissum áföngum, en staðan endurmetin með tilliti til breyttra aðstæðna. Gerð verði áætlun til eins árs þar sem m. a. komi fram áætlaðar ársfjórðungslegar vísitöluhækkanir launa. Óhjákvæmilegar hækkanir á verðlagi og þjónustu verði athugaðar ársfjórðungslega og aldrei leyfðar hærri en sem nemur áætlaðri vísitöluhækkun launa. 2. Með lögum verði ákveðin í fyrsta lagi almenn hækkun grunnlauna um 3%. Í öðru lagi, að aðrar grunnkaupshækkanir verði ekki leyfðar til áramóta. Í þriðja lagi, að þak verði sett á vísitölubætur til áramóta þannig að fullar bætur verði greiddar upp að 400 þús. kr., en jöfn krónutala eftir það. 3. Þegar verði rætt við deiluaðila um frestun verkfalla og verkbanna til áramóta gegn því að grunnlaun hækki um 3% og sáttanefndir verði skipaðar. Ef ekki næst samkomulag um slíkt fresti ríkisstj. verkföllum og verkbönnum til áramóta með lögum. 4. Sérstakur skyldusparnaður verði ákveðinn á hæstu laun. 5. Hert verði stórlega á öllum sparnaði í ríkisrekstri með endurskoðun á starfsemi ríkisstofnana. 6. Hraðað verði framkvæmd ákvæða í lögum um stjórn efnahagsmála o. fl. m. a. ákvæði um verðtryggingu inn- og útlána. 7. Samráð stjórnvalda við samtök launafólks, sjómanna, bænda og atvinnurekenda verði þegar aukið og framkvæmt í samræmi við II. kafla laga um stjórn efnahagsmála o. fl. Fjallað verði um þau mál sem í þeim kafla eru talin; en sérstaklega þó í fyrsta lagi um þær aðgerðir sem að fráman eru taldar, í öðru lagi um gerð kjarasamninga, m. a. einföldun og samræmingu, og í þriðja lagi um endurskoðun vísitölunnar, m. a. hvernig vísitölubætur verði greiddar á laun. 8. Stefnt verði að nýjum heildarsamningum um kaup og kjör, sem taki gildi í janúar 1980 og gildi til tveggja ára. Þessar till. hafa verið ræddar í ríkisstj. Samkomulag varð um að skipa sáttanefnd í vinnudeilu farmanna og mjólkurfræðinga við atvinnurekendur, bjóða 3% grunnkaupshækkun og fara fram á frestun verkfalla og verkbanns. Beiðninni um frestun hefur verið hafnað. Harma ég það. Sýnir það lítinn vilja til þess að takmarka það tjón sem þjóðfélagið verður fyrir af þessum deilum. Ástandið er hins vegar orðið svo alvarlegt að sáttanefndir hafa takmarkaðan tíma. Hlýtur fljótlega á það að reyna hvort samkomulag næst eða ríkisstj. hefur kjark til að taka á þeim málum. Það er prófsteinninn á vilja og getu ríkisstj. til þess að hafa hemil á verðbólgunni og stjórna. Á það mun Framsfl. láta reyna ef nauðsynlegt verður. Framsfl. telur að forðast beri í lengstu lög bein afskipti ríkisvaldsins af vinnudeilum. Ríkisvaldið verður þó að gripa í taumana þegar í algjört óefni stefnir. Það er einlæg von okkar framsóknarmanna, að samkomulag megi takast í yfirstandandi vinnudeilum og launþegar og aðrir aðilar fallist á að fresta ágreiningsmálum þar til nýir heildarsamningar verða gerðir. Við leggjum til, að slíkir samningar verði gerðir þegar í janúar n. k. Er satt að segja ekki til mikils mælst að leggja deilur til hliðar í nokkra mánuði. Menn hafa að sjálfsögðu spurt í allan vetur: Hver er stefna Sjálfstfl. í efnahagsmálum? Svarið kom að vísu fyrir nokkru og við heyrðum það áðan hjá hv. þm. Matthíasi Á. Mathiesen. Mönnum skilst að Sjálfstfl. vilji láta hið svokallaða frjálsa markaðskerfi ráða ferðinni. Það kerfi réð ferðinni í vestrænum heimi eftir heimstyrjöldina fyrri og leiddi til heimskreppunnar miklu 1929. Síðan hafa allar þjóðir heims forðast það eins og heitan eldinn. Það hefur gjarnan verið nefnt „lögmál frumskógarins“. Er nokkur furða þótt menn spyrji enn hvort slíkt geti verið stefna Sjálfstfl. Og þrátt fyrir það að hv. þm. Matthías Á. Mathiesen lýsti því hér áðan hvernig tókst til um slíka samninga 1974 og 1977 á engu að síður að taka það kerfi upp að nýju og í enn óheftari mynd. Þarna er Sjálfstfl. ekki að hverfa 20 ár aftur í tímann, eins og hv. þm. komst að orði, um þessa ríkisstj., heldur 50 ár, fram fyrir heimskreppuna 1929. Þótt efnahagsmálin hafi líklega tekið mestan tíma þingsins hafa landbúnaðarmálin þó ekki verið þar langt á eftir. Því veldur það álvarlega ástand sem skapast hefur vegna sölutregðu erlendis á umframframleiðslu á nautgripa- og sauðfjárafurðum. Það hefur því miður ekki verið á valdi bændastéttarinnar að koma í veg fyrir slíka þróun. Alþ. hefur þar til nú neitað að veita nauðsynlegar heimildir til þess að sporna gegn aukinni framleiðslu. Jafnframt er bað staðreynd, að þessir erfiðleikar stafa ekki síður af óhagstæðri verðlagsþróun og miklum niðurgreiðslum erlendis en aukinni framleiðslu innanlands. Af þessum ástæðum blasir nú við bændum tekjuskerðing sem nemur um 1.2 millj. kr. á meðalbú ofan á þau harðindi sem ríkja. Stefna mín hefur verið og er sú, að ríkissjóður dragi úr tekjuskerðingunni, en bændur skuldbindi sig hins vegar til þess að draga svo úr framleiðslunni að hún verði vel innan þeirra marka sem verðtrygging ríkissjóðs samkv. lögum ákveður. Þetta er vandasamt mál og að því verður að vinna með gát, annars getur hlotist af stórtjón sem kosta mundi þjóðfélagið ótalda milljarða, t. d. í byggðaröskun. Ánægjulegt hefur verið að um þessa stefnubreytingu hefur nást víðtæk samstaða við bændur. Hins vegar hefur gengið treglega að koma ýmsum á Alþ. í skilning um eðli þessa vandamáls. T. d. hlyti slík stefnubreyting sem felur í sér mikinn samdrátt í landbúnaðarframleiðslunni að vera nánast vonlaus ef skerða á tekjur bónda um 1.2 millj. kr. á ári ofan á allt annað. Ég átti að vísu von á því að ýmsir hv. þm., sem lítið þekkja til landbúnaðarins, hefðu takmarkaðan skilning á þessu vandamáli. Hitt verð ég þó að viðurkenna, að ég bjóst við öðru frá hv. þm. sem talaði hér áðan, Pálma Jónssyni. Hv. þm. telur sig meðal bænda. En hv. þm. hefur þó á þessu þingi verið einna erfiðastur viðfangs í þessum málum. Hann hefur látið sér nægja að tína upp þá brauðmola sem af borðum falla. Svo var t. d. um till. þá sem hann ásamt fleirum sjálfstæðismönnum flytur um stefnumörkun í landbúnaði. Hún er öll byggð á þeim frumdrögum sem ég lagði fram í jan. s. l. á fjölmennum fundi fulltrúa bænda og neytenda. Hv. þm. fullyrðir að ég tali um 18–20% samdrátt í sauðfjárrækt. Í öllu því, sem fram hefur komið, er rætt um 15% samdrátt í sauðfjárrækt og það á 5 árum. Þetta er mikill samdráttur, og ég tek undir að það er vandmeðfarið. Á hitt vil ég þó benda, að meira en helmingurinn af því sauðfé, sem þyrfti að fækka, er í eigu þéttbýlisbúa og í eigu manna sem ekki hafa aðaltekjur sínar af landbúnaði. Hvernig á að fara að þessum málum? Er það till. hv. þm. í samræmi við stefnu Sjálfstfl. að hið frjálsa markaðskerfi eigi að ráða samdrætti í landbúnaði? Hvernig halda menn að þá yrði umhorfs í ýmsum byggðum þessa lands sem eiga nú í miklum erfiðleikum? En þrátt fyrir slíkt skilningsleysi hefur tekist að fá mikilvæga löggjöf samþ. í vetur á Alþ. Nefni ég breytingu á Framleiðsluráðslögum, lög um forfallaþjónustu, lög um lausaskuldir bænda, breytingu á jarðræktarlögum og væntanleg lög um beina samninga bænda við ríkisvaldið og till. til þál. um stefnumörkun í landbúnaði. Hv. þm. Pálmi Jónsson heldur áfram að snúa út úr þeim orðum mínum að Framsfl. sé ekki bændaflokkur. Að vísu hefur hann nú fært sig upp á skaftið og fullyrðir að ég hafi sagt að flokkurinn væri ekki flokkur bænda. Hann mætti gjarnan vísa lengra í þau orð sem ég lét falla í þessu sambandi. Ég hef ávallt lagt á það áherslu, að Framsfl. er flokkur frjálsra einstaklinga. Hann er flokkur frjálsra einstaklinga sem eru hvattir til þess að standa á eigin fótum og vera efnalega sjálfstæðir, en eru hins vegar fúsir til þess að taka höndum saman um hin stóru verkefni á grundvelli samvinnuhreyfingarinnar og annarrar félagshyggju. Þetta á vitanlega erindi til manna í öllum stéttum, bæði í þéttbýli og í dreifbýli, en sem betur fer er ákaflega mikill fjöldi bænda þessa sinnis og styður því Framsfl. Góðir hlustendur. Því verður ekki neitað að þessi vetur á þingi hefur verið stormasamur. Stjórnarsamstarfið hefur ekki heldur gengið hljóðalaust. Því hefur fyrst og fremst valdið gífurleg tortryggni á milli Alþfl. og Alþb. Forustuhlutverk okkar framsóknarmanna hefur ekki verið auðvelt við þessar aðstæður. Þetta verður að breytast ef ríkisstj. á að auðnast að ná því markmiði sem hún setti sér: að draga úr verðbólgunni markvisst og örugglega. Til þess þarf kjark og dug samstæðrar ríkisstj., ekki síst við þær aðstæður sem skapast hafa í þjóðfélaginu. Á þetta mun reyna næstu vikur eða jafnvel daga. Ekki vil ég óska þjóðinni þess að þurfa að þola hið óhefta markaðskerfi Sjálfstfl. Við skulum því vona að þetta takist. - Ég þakka þeim sem hlýddu.



Gott kvöld, góðir hlustendur. Það er vá fyrir dyrum í okkar litla þjóðfélagi. Verkföll lama atvinnulíf og bjóða vöruskorti heim. Hafís fyllir flóa og firði og frostnætur valda kali á jörðu og búsifjum hjá bændum. Olíuverðshækkanir skapa risavaxinn vanda fyrir útgerð og annan atvinnurekstur, og bensín og hitunarkostnaður stígur upp úr öllu valdi. Kröfur og hótanir berast hvaðanæva að og launamismunur og verðbólguástand skapar glundroða og örvæntingu hjá stéttasamtökum sem einstaklingum. Spáð er verðbólgu allt frá 50–100% á þessu ári, og þrátt fyrir vor og hækkandi sól er óhugur og kvíði í fólki. Sá kvíði stafar ekki síst af þeirri vá að í landinu situr ríkisstj. sem virðist ekki hafa minnstu möguleika, hvað þá getu til að takast á við vandamálin og veita þjóðinni þá forustu sem nú er brýnni en nokkru sinni fyrr. Mér dettur auðvitað ekki í hug að skella allri skuld á ríkisstj. vegna þeirra vandamála sem að framan eru rakin. Hún ræður hvorki við hafís né vorharðindi, olíuverðshækkanir né óbilgjarnar kröfur. En það verður að gera þá kröfu til ríkisstj., að hún hafi stefnu, samstöðu og þrek til að takast á við erfiðleikana og leiða þjóðina í gegnum þá. Í þeim efnum hefur hún gjörsamlega brugðist og að svo miklu leyti sem efnahagsmál eru á valdi stjórnvalda hefur ríkisstj. fyrir löngu grafið eigin gröf. Yfir þessari staðreynd gæti stjórnarandstaðan hlakkað. Það geri ég þó ekki. Þjóðin krefst þess að viðnám gegn verðbólgu beri árangur, og skiptir þá ekki máli hverjir sitja í stjórn. Verðbólgan er slíkur vágestur, að það er skylda ábyrgra stjórnmálamanna og reyndar hvers einasta Íslendings að óska þess, að rétt kjörinni ríkisstj. takist vel upp í þessari örlagaglímu. Okkur getur greint á í hinum ýmsu þjóðfélagsmálum, og við sjálfstæðismenn drögum enga dul á andstöðu okkar við þá ríkisstj. sem boðar aukinn áætlunarbúskap, ríkisforsjá og skattpíningu. En við höfum ekki lagt stein í götu ríkisstj. ef um hefur verið að ræða viðleitni til hjöðnunar á verðbólgu. Sú viðleitni hefur hins vegar verið í lágmarki og oftast sýndarmennskan ein, - eða hver er nú uppskeran af bráðabirgðaráðstöfununum í sept., efnahagsaðgerðum í des., fjárlögum um áramót, efnahagslögum í apríl eða öllum stóru orðunum um samráð við launþegahreyfinguna? Uppskeran er eins og til er sáð: algjör upplausn og ringulreið hvert sem lítið er. Og hvernig á öðruvísi að fara þegar ósamkomulag er í hverju máli og stjórnarsinnar hugsa um það eitt að koma höggi hver á annan. Þinghaldið í vetur hefur einkennst af tortryggni og hatrömmum deilum milli stjórnarflokkanna innbyrðis, og mér er til efs að stjórnarfar hafi áður verið með slíkum endemum hér á landi. Allt hefur þetta leitt til stjórnleysis og þess sem verra er: trúnaðarbrests milli fólks og stjórnar. Opinberir starfsmenn hafa hafnað því samkomulagi sem ríkisstj. hafði gert við stjórn BSRB. Vinnuveitendasambandið vísaði á bug þeirri ósk að aðilar innan ASÍ fengju 3% hækkun eins og opinberir starfsmenn. Og farmenn neita að verða við tilmælum ríkisstj. um frestun verkfalls og hnykkja á með þeim orðum, að það verði til einskis að samþ. lög um verkfallsbann, eftir þeim verði ekki farið, enda séu nú menn í ríkisstj. sem fyrir stuttu hafi gefið þar fordæmi með því að hvetja fólk til að virða slík lög að vettugi. Og ekki eykur það tiltrúna á ríkisstj., að ráðh. og áhrifamenn innan stjórnarliðsins bera nú hver annan sökum hvernig komið sé. Við heyrðum áðan hjá hæstv. ráðh. Ragnari Arnalds lítið sýnishorn af þessum orðaskiptum, enda virðis hann telja það samstarfinu til sérstakra tekna að það „hrikti í“, eins og hann tók til orða. Það er ekki von að vel gangi. Ráðh. gerði þaklyftingu af launum hjá borgarstjórn Reykjavíkur að umræðuefni. Í þeim efnum hefur hæstv. forsrh. Ólafur Jóhannesson bent. á að sú þaklyfting sé orsök ófaranna, en Alþb. hafi haft alla forustu um þá ákvörðun. Þetta endurtók hæstv. ráðh. Steingrímur Hermannsson áðan. Á móti þessu heyrum við svo fullyrðingar Lúðvíks Jósepssonar og annarra Alþb.-manna þess efnis, að það hafi verið Framsfl. og þó einkum Tómas Árnason sem barist hafi fyrir þaklyftingunni. Garmurinn hann Ketill, Alþfl., hafi síðan staðið þétt við hlið Tómasar í þessu efni. Það er sennilega gleggsta dæmið um ástandið, að þegar Vilmundur Gylfason lýsti því yfir í síðustu viku að stefna ríkisstj. væri gjaldþrota þótti sú yfirlýsing engum tíðindum sæta, hvað þá að einhverjum dytti í hug að mótmæla henni. Hér var aðeins verið að segja það sem allir vissu. Nú þegar þessar eldhúsumræður fara fram eiga sér stað enn ein átökin innan stjórnarliðsins og sennilega eru það dauðateygjurnar. Allir hafa stjórnarflokkarnir raunverulega gefist upp, en hugsa um það eitt hvernig megi bjarga sér á flóttanum. Í gærkvöld var haldinn fundur í Alþfl. þar sem tekin var sú afstaða að afnema alla gildandi kjarasamninga og leggja það í vald aðila vinnumarkaðarins hvað í staðinn kæmi. Jafnframt var þess krafist, að þingi verði ekki slitið fyrr en ljóst sé til hvaða úrræða ríkisstj. hyggst grípa. Ef taka á þessar samþykktir alvarlega þýða þær ekkert annað en vantraust á ríkisstj. og höfnun á þeim efnahagsaðgerðum sem hinir stjórnarflokkarnir leggja til með lagasetningu. Það væri sannarlega kaldhæðni örlaganna ef stjórnin færi nú frá vegna ágreinings um það, hvort lögbinda ætti grunnkaup, vísitöluþak og bann við verkföllum eða afnema alla kjarasamninga og þá um leið allar væntanlegar verðbætur í einu lagi. Þetta eru þær till. sem nú eru til umræðu í ríkisstj., - till. sem hingað til hafa heitið á máli Þjóðviljans „íhaldsúrræði og fjandsamleg afstaða til launþega“. Líf ríkisstj. er sem sagt undir því komið ekki aðeins að skerða eða afnema gerða kjarasamninga, heldur að stöðva allar grunnkaupshækkanir og banna yfirstandandi verkföll með lögum. Þetta eru dapurleg örlög fyrir þá stjórnmálamenn sem ráku kosningabaráttu sína fyrir tæpu ári á því slagorði að samninga bæri að virða og kosningar væru kjarabarátta. Skyldi ekki margur maðurinn sjá kosningaslagorð og atburði síðasta árs í nýju ljósi? Um þetta er óþarfi að fjölyrða. Það er í rauninni tímaeyðsla að tíunda alla þá gagnrýni sem fram mætti setja á núv. ríkisstj. Það hefur ekki aðra þýðingu en þá að vara við slíku stjórnarsamstarfi í framtíðinni. Meira máli skiptir það sem fram undan er. Hvað er til ráða? Hvernig er unnt að snúa kvíða fólks í bjartsýni, ráða niðurlögum verðbólgunnar og treysta atvinnulíf og framfarir í landinu? Menn spyrja hvort Sjálfstfl. sé betur fær til þeirra verka, hvernig hann mundi leysa þann vanda sem nú steðjar að. Sjálfstfl. útilokar ekki takmarkanir á verðbótum launa eða vísitöluþak á hærri laun, og hann mundi leggja áherslu á óskertan kaupmátt lægstu launa. Hvort tveggja eru leiðir sem Sjátfstfl. hefur áður lagt til að farnar yrðu, a. m. k. til skamms tíma. Hins vegar hygg ég að sjálfstæðismenn hafi lært þá lexíu á síðasta vetri, að það er óhyggilegt og varasamt að grípa inn í gerða kjarasamninga, hvað þá að banna beinlínis verkföll. Slíkar aðgerðir munu mæta andstöðu, hverjir sem í hlut eiga, og varla bera annan árangur en þann að magna upp ófrið. Sjálfstfl. hefur kynnt þá stefnu sína, að í framtíðinni verði að treysta á samninga aðila vinnumarkaðarins sjálfs og þeir sem semja verði að bera ábyrgð á þeim ákvörðunum í stað þess að varpa afleiðingunum yfir á ríkisvaldið. Þessi afstaða kemur fram í þeirri stefnuyfirlýsingu sem Sjálfstfl. hefur sent frá sér og ber nafnið „endurreisn í anda frjálshyggju“. Sú stefnuyfirlýsing markar tímamót í stjórnmálum. Hún hefur vakið umtal og vonir, - vonir um afdráttarlausa stefnu stjórnmálaflokks sem þorir að leggja til atlögu við efnahagsvanda og aðra erfiðleika á grundvelli frjálsræðis og trúar á fólkið sjálf. Þessi stefna leiðir ekki til heimskreppu, eins og Steingrímur Hermannsson lætur sér detta í hug, heldur hefur örugglega sömu áhrif til velmegunar og framfara og í öllum öðrum vestrænum löndum. Við lifum nefnilega á árinu 1979, en ekki árinu 1929. Góðir hlustendur. Núv. ríkisstj. er að syngja sitt síðasta. Dagar hennar eru taldir í þeim skilningi að hún geti haft stjórn á þessu landi. Vel má vera að hún lafi enn um sinn. Það breytir engu. Enn einu sinni hefur samsteypustjórn ólíkra flokka orðið sjálfri sér sundurþykk og nærri því sjálfdauð. Ég segi: Er ekki kominn tími til að veita einum flokki brautargengi svo hann nái meirihlutaaðstöðu á þingi, nái að framfylgja stefnu sinni án samkrulls við aðra flokka. Sjálfstfl. á að fá þetta tækifæri. Hann lofar ekki gulli og grænum skógum, en heitir því að snúa ofan af ríkisíhlutun og skattpíningu. Hann lofar því að framkvæma gjörbreytta stefnu í verslunar- og atvinnumálum. Hann heitir valddreifingu í stjórnsýslu og eflingu menningar og mennta í anda frjálshyggju. Sjálfstfl. er reiðubúinn að láta dæma sig af stefnu sinni og framkvæmd hennar. Ég skora á landsmenn að ganga til liðs við Sjálfstfl. og veita honum tækifæri til að stjórna einum. Það hefur verið fundið flokknum til foráttu að deilur hafi staðið um forustu í honum. Sá ágreiningur þarf ekki að vera óeðlilegur. Í stórum flokki geta menn haft mismunandi skoðun á því, hver sé best til forustu fallinn. Nú hefur landsfundur 900 trúnaðarmanna flokksins valið sér formann og varaformann. Það kjör er óumdeilt. En forusta í einum flokki byggist ekki á einum eða tveim mönnum. Innan vébanda Sjálfstfl. er stór hópur hæfra manna sem leggur á ráðin og mun fá aukin áhrif nú og á næstunni. Það er fólk úr öllum stéttum, kjördæmum og aldurshópum, - fólk sem sækir styrk sinn til lífsins eins og það er án fordóma eða fræðikenninga, - fólk sem er frjálshuga og umburðarlynt, sjálfstæðir einstaklingar. Sjálfstfl. er til orðinn fyrir slíkt fólk og hann sækist eftir stuðningi þess - ekki sjálfs sín vegna, heldur vegna þessara sömu einstaklinga og þjóðarinnar allrar. Ég hef þá trú að brátt muni eiga sér stað þáttaskil í íslenskum stjórnmálum. Núv. ríkisstj. hefur reynst ófær til að stjórna. Að því leyti hefur hún aukið enn á glundroðann og upplausnina í þjóðfélaginu. En hún hefur gert gagn að því leyti, að Íslendingar munu hafna vinstri stjórnum í næstu framtíð. Hún hefur skapað Sjálfstfl. skilyrði til sóknar og styrks til að móta og framfylgja þeirri stefnu sem mun snúa óhug í kjark, vonleysi til áræðis, fjötrum í frelsi. Það er undir þér komið, hlustandi góður, hvort þessi möguleiki getur orðið að veruleika. - Þökk þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Stjórnarandstaðan, sem sofið hefur værum svefni í allan vetur, virðist nú loks vera að rumska ef marka má orð hv. þm. Ellerts B. Schram - og er það vel. Útvarpsumr. frá Alþ. hafa sjaldnast þótt umtalsvert skemmtiefni, enda lætur nærri að sömu ræðurnar mætti brúka ár eftir ár, þm. gætu skipst á þeim eftir því hvort þeir væru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Ár eftir ár er deilt um sama vandann og aðferðir til að leysa hann. Alþfl. hefur reynt að brjótast úr viðjum þeirrar efnahagskreppu sem hrjáð hefur þjóðina undanfarin ár, skilgreint orsakir og afleiðingar og gert ítrekaðar tilraunir til að fá samstarfsflokka sína til samvinnu í þeirri baráttu sem við verðum að heyja fyrr eða síðar. Samvinna hefur tekist um nokkur atriði og árangurinn ekki látið á sér standa. Hins vegar hefur samkomulag ekki náðst um mörg veigamikil atriði, og afleiðingarnar eru nú að koma í ljós. Verðbólgudraugurinn hótar öllu illu, mikill órói er á vinnumarkaði, þolinmæði láglaunahópanna er á þrotum. Þeir hafa orðið vitni að því, hvernig hálaunamenn hafa notað eða misnotað aðstöðu sína til að fá launahækkanir er nema mánaðarlaunum verkamanns. Rammi lánsfjáráætlunar virðist að því kominn að bresta. Greiðsluafgangur ríkissjóðs, sem stefnt var að, er nánast uppurinn og þar með eru litlar horfur á að ríkissjóður greiði skuld sína við Seðlabankann. Margt er á huldu um ríkisútgjöldin, og enn berja menn hausnum við steininn og vilja viðhalda úreltu og ranglátu vísitölukerfi sem stöðugt breikkar bilið á milli láglauna- og hálaunafólks í landinu. Allir almennir launasamningar eru lausir, nema samningar BSRB, BHM, flugmanna, blaðamanna og flugvirkja. Búist er við að senn ákveði gerðardómur laun verslunarmanna og að ígildi launahækkana þeirra verði um það bil 8%. Ég vil taka fram, að ég tel verslunarmenn ekki ofsæla af þeirri hækkun. Þessi upptalning sýnir í hnotskurn þann vanda sem við er að etja. Nú kann einhver að segja að maðurinn tali eins og stjórnarandstæðingur. Hver getur túlkað það eins og hann vill, en andstaða mín er andstaða gegn stefnuleysi, andstaða gegn mönnum sem hafa pólitíska hagsmuni flokka sinna að leiðarljósi, en ekki þjóðarhag, andstaða gegn mönnum sem neita að horfast í augu við staðreyndir, andstaða gegn ábyrgðar- og kjarkleysi. En þessum orðum beini ég ekki eingöngu til núv. ríkisstj. Henni einni verður ekki kennt um ófarirnar, því þótt fjöldinn segist vera tilbúinn að axla byrðar, taka á sig hluta af erfiðleikunum, reynast þær fullyrðingar oft meiri í orði en á borði. Láglaunafólkið í landinu, einkum innan Verkamannasambands Íslands, hefur í raun tekið á sig hluta byrðanna, en hópar launahæsta fólksins í landinu hafa skotið sér undan því. Þetta er ekki að gerast bara nú, forsagan er löng. Það grátbroslega við þessa staðreynd er að fólkið, sem skapar verðmætin svo unnt sé að greiða háu launin, ber oft minnst úr býtum. Hvernig er svo ástatt í þjóðfélagi þar sem kröfugerðin er einkenni daglegrar umræðu? Ísland er í alþjóðlegum skýrslum sett á bekk með mestu velferðarþjóðfélögum heims. Þjóðartekjur á mann eru tiltölulega háar, íbúðarhúsnæði gott, bílaeign mikil og afkoma góð þegar á heildina er litið. Íslendingar búa við gott tryggingakerfi, þótt margt megi þar bæta. Þeir ferðast mikið og fátækt í þess orðs merkingu er ekki vandamál. Enginn á að þurfa að líða skort, en það skal þó játað að skorturinn er fremur afstætt hugtak í velferðarþjóðfélagi. Flestar ytri aðstæður eru þjóðinni hagstæðar. Verð á afurðum er hátt, hærra en nokkru sinni. Með verulegu átaki miðað við óbreyttar forsendur þyrfti ekki að taka langan tíma til að koma á jafnvægi í efnahagsmálum. Vilji er allt sem þarf. En kannske er það rétt sem sumir segja, að þjóðin þurfi að fá ærlegan rassskell svo að hún skilji að hagur hennar er í raun og veru góður. Að óbreyttu er ekki langt í skellinn og líklegt er að í glymji. Það er öllum ljóst að verðbólgan brjálar allt efnahagslíf og jafnvel mannfólkið með. Henni fylgir spilling, brenglað verðmætamat og hún leiðir af sér efnahagslega glötun. Hún kemur verst við láglaunafólk sem ekki hefur aðstæður eða fjárráð til að spila á verðbólguna. Það er raunalegast að það vísitölukerfi, sem margir launþegaforingjar hafa gert að trúaratriði, veldur meiri verðbólgu en flest annað. Fleiri og fleiri eru þó að gera sér þetta ljóst, og Alþfl. mun hamra á þessari staðreynd þar til breytingar hafa verið gerðar. Þangað til mun núverandi vísitölukerfi halda áfram að skekkja og aflaga launakerfið hálaunafólki í hag, en til tjóns fyrir láglaunafólkið. Á meðan þetta kerfi er í gildi verða óskir manna um jafnlaunastefnu ekkert nema orðin tóm. Núv. ríkisstj., sem hefur ýmsa möguleika til að bæta úr, verður að taka sjálfri sér tak ef hún ætlar að koma til móts við þær kröfur sem til hennar eru gerðar og rekja má til síðustu kosninga. Launamálin eru hluti af efnahagsvandanum, en ekki efnahagsvandinn alfarið. Ríkisvaldið á ekki að hafa afskipti af launa- og kjaramálum nema við sérstakar aðstæður. Ríkisstjórnir geta haft afskipti af kjaramálum með lagasetningu er snertir félagslegar umbætur og í neyðartilvikum gripið inn í launadeilur þegar verkföll ógna hag þjóðarheildar. Alþfl. hefur nú gert ákveðnar tillögur um skipan launamála, þ. e. að aðilar vinnumarkaðarins gangi til kjarasamninga án afskipta ríkisvaldsins, en hafnar um leið öllum bakreikningum af slíkum samningum. Varla getur menn greint á um réttmæti þessarar afstöðu. Verkalýðshreyfingin hefur hafnað afskiptum ríkisvalds af kjarasamningum og vinnuveitendur einnig. Væntanlega næst samstaða innan ríkisstj. um þessa stefnu. Hún getur haft óróa í för með sér, en kjarasamningar verða alfarið á ábyrgð viðsemjenda. En á sama tíma verður ríkisvaldið að auka tekjujöfnun með réttlátara skattakerfi, afnámi beinna skatta af almennum launatekjum og með ákveðnu skattþaki á hæstu laun. Ekki leikur vafi á því, að efla verður í þessu landi hugsjón samábyrgðar, og við gerum okkur grein fyrir því, að vetrarhörkur á sumri eins og nú er minna okkur óþyrmilega á þá staðreynd að stundum er búseta á Ístandi búseta á mörkum hins byggilega heims. Hafískoma og harðindi ógna nú afkomu fjölda fólks á svonefndu hafíssvæði. Áföllum af þessu tagi verður að jafna á þjóðina rétt eins og gerðist í Vestmannaeyjagosinu og í snjóflóðunum í Neskaupstað. Það er þessi samábyrgð sem hefur gert okkur kleift að vinna bug á margvíslegum vanda. Þessi vandi, en með nokkuð öðrum formerkjum, blasir við á sviði kjaramála. Ef Íslendingar ætla sér að búa áfram í velferðarþjóðfélagi verður það ekki gert ef kröfugerðahópar fá ávallt sínu framgengt. Það er eitt af mikilvægustu hlutverkum Alþingis að spyrna á móti, en það verður ekki gert nema með eflingu þingræðisins sem því miður hefur allt of oft verið látið undan síga þegar þrýst hefur verið á. Enn hefur núv. ríkisstj. tækifæri til að bæta fyrir mistök sín - og henni ber að gera það. Ástand efnahagsmála gerir kröfu til þess að pólitískt hagsmunapot verði lagt til hliðar og hinir 60 þjóðkjörnu þm. fari með umboð sitt eins og ætlast er til af þeim. Þjóðin krefst þess að stjórnað sé af festu, og hún á rétt á því að þær kröfur verði uppfylltar ef marka má ummæli núv. þm. fyrir síðustu kosningar. Alþfl. hefur barist fyrir gjörbreyttri efnahagsstefnu og hann mun gera það áfram innan þings sem utan, innan stjórnar sem utan. Hann vill starfa í ríkisstj. sem hefur þor og dug til að berjast, en ekki í stjórn sem skortir þessa eiginleika. Menn skyldu hugleiða að vandinn væri ekki sá sem hann er í dag ef samstarfsflokkar okkar í ríkisstj. hefðu fallist á efnahagsmálafrv. sem við lögðum fram í des. s. l. Það var gæfuleysi að fallast ekki á það frv. Vonandi verður gæfan hliðhollari núv. ríkisstj. á næstu dögum.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Þessar útvarpsumr. hér í Sþ. í kvöld eru fyrir ýmissa hluta sakir merkilegar. Þær eiga sér stað undir lok þings sem kannske hefur verið venju fremur róstusamt, - þing sem hefur einkennst af því að stjórnarmyndunarviðræðunum, sem hófust eftir kosningar í fyrrasumar, eru eiginlega hreint ekki lokið enn þá. Þessar umr. hafa leitt í ljós að það er ágreiningur milli stjórnarflokkanna um hvernig leysa skuli þann vanda sem nú er við að etja. Þetta er ekki ný bóla og kemur líklega fáum á óvart. Síðast, en ekki síst hafa þessar umr. væntanlega endanlega staðfest öllum landslýð það sem raunar var mætavel kunnugt áður, að stærsti flokkur landsins, stjórnarandstaðan, Sjálfstfl., hefur í vetur bókstaflega ekkert bitastætt haft til málanna að leggja. Þar er hins vegar hver höndin upp á móti annarri - að hjálpa hinni væntanlega, eins og góður maður komst nýlega að orði. Forustudeilur og heimilisböl marka þar störf og stefnu, eins og raunar hv. þm. Ellert B. Schram vék að áðan er hann minntist á þau hjaðningavíg sem átt hafa sér stað innan Sjálfstfl. nú að undanförnu. Fyrir réttu ári voru menn að búa sig undir orrahríð kosninganna, hita sig upp fyrir bardagann. Í raun réttri var kosningabaráttan af hálfu okkar Alþfl.-manna aðeins háð um eitt meginmál. Hún var háð um það að ráða niðurlögum verðbólgunnar með gerbreyttri efnahagsstefnu. En Alþfl. var sannarlega ekki eini flokkurinn sem gerði baráttuna við verðbólguna að meginþætti kosningabaráttunnar. Það gerðu hinir flokkarnir raunar líka, þar skarst enginn úr leik. En það er þannig með verðbólguna, eins og einn frægasti núlifandi hagspekingur lét um mælt, að það tala allir um hana, en enginn fæst til að gera neitt gegn henni. Fyrir kosningarnar lagði Alþfl. fram raunhæfa stefnuskrá að því marki að ná varanlegum árangri í áratugabaráttu við verðbólguna. Stefna Alþfl. í þessum málum átti hljómgrunn meðal fólks og flokkurinn vann mesta kosningasigur í allri sögu sinni. Jafnframt beið stefna ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar skipbrot og Sjálfstfl. og Framsfl. guldu meira afhroð en dæmi voru um áður. En hvað hefur síðan gerst? Það er fróðlegt að hugleiða. Allt frá því að núv. ríkisstj. var mynduð hefur Alþfl. unnið að því, - unnið markvisst og af festu að því að sett væru skynsamleg markmið í verðbólgumálum, og það sem meira er: bent á raunhæfar leiðir til að ná þessum markmiðum. Það er skoðun okkar að það hafi tvímælalaust verið rétt að ganga til samstarfs við Framsfl. og Alþb. að loknum kosningum. Um annað var ekki að tefla. Ég fullyrði líka að Alþfl. hefur allan þennan tíma unnið að því af fullkomnum heilindum að reyna að hemja verðbólguna sem stefnir ekki aðeins hinni veraldlegu, heldur líka hinni andlegu velferð þessarar þjóðar í hættu. En hvað er það þá sem hefur brugðist? Hvað er það sem er að? Við því er ekkert eitt svar. Okkar stjórnkerfi og okkar flokkakerfi, þar sem enginn einn flokkur hefur meiri hl., - þrátt fyrir óskhyggju sjálfstæðismanna í þá veru sem kom hér fram áðan og styðst væntanlega ekki við nein rök, - er kerfi samsteypustjórna, kerfi stjórna tveggja eða þriggja flokka. Staðreyndin er sú, að þriggja flokka stjórnir, sem stundum eru ill nauðsyn, eru ákaflega gallaðar. Það sér hver maður að það gerist ekki sársauka- eða hljóðalaust þegar þrír fyrrum fjendur með margháttaðan skoðanaágreining eiga allt í einu að koma sér saman um alla skapaða hluti. Meginorka slíkrar stjórnar fer í að koma sér saman um einföldustu atriði. Vinnufriður verður lítill. Tíminn fer í að leysa raunveruleg og ímynduð vandamál sem oftast eða oft eru sprottin af pólitískri afbrýðisemi vegna kosningaúrslita. Auðvitað þykir okkur Alþfl.-mönnum að samstarfsflokkar okkar í ríkisstj. hafi skaddað og skemmt okkar góðu stefnu í efnahagsmálum og þar með gert viðleitnina til að draga úr verðbólgunni að litlu sem engu. Okkur finnst að þeir hafi þvælst fyrir og tafið og eyðilagt á stundum myndun samræmdrar stefnu í efnahagsmálum sem Alþfl. lagði fram í frv. sínu í vetur. Þar átti Alþfl. óumdeilanlegt frumkvæði. Útkoman, endanlegt frv. sem ekki var svo samþ. fyrr en í aprílbyrjun, var hins vegar útþynnt og allt of síðbúin. Hæstv. forsrh. Ólafur Jóhannesson sagði í umr. um það frv., ekki einu sinni, heldur tvisvar, að nú væri kominn tími til að menn stæðu við stóru orðin frá því í kosningabaráttunni um að ráða niðurlögum verðbólgunnar. Þetta er auðvitað rétt, þessi tími er löngu kominn. En við erum þeirrar skoðunar, að hjá samstarfsflokkunum, einkum þó Alþb., hafi þennan vilja skort. Orð og gerðir þeirra í þessari stjórn bera þess ekki vitni að það sé vilji þeirra, raunverulegur vilji, að ráðast gegn verðbólgunni. Þetta er auðvitað miður, en staðreynd er þetta engu að síður sem ekki verður undan skotist. Og hvað er þá fram undan? Ófriður á vinnumarkaði, - og ekki eru það hinir lægst launuðu núna sem þar valda um. Sérhagsmunahóparnir, sem hafa aðstöðu, beita henni og sjást hvergi fyrir. Verðbólgan er á fullri ferð og herðir á sér verði ekki að gert. Við þm. Alþfl. vorum ekki kjörnir á þing til að kynda elda 50–60% eða hver veit hvað mikillar verðbólgu. Við vorum ekki heldur kosnir á þing til að hlaupa á milli hæða, hlaupa á milli vísitöluþaks og kjallara í kerfi sem er orðið svo flókið að venjulegt fólk er löngu hætt að botna upp né niður í launakerfi eða samningum. Við vorum ekki kosnir til þess og þetta ætlum við ekki heldur að gera. Í þessum umr. í kvöld hefur verið gerð grein fyrir þeim viðhorfum sem Alþfl, lýsti í ríkisstj. í morgun. Verði á þau fallist og verði hægt að gera till. um 3% hér og 3% þar, kjallara hér og þak þar, þá mun Alþfl. að sjálfsögðu leggja fram nánari og fastmótaðar tillögur. Á þeim mun ekki standa. Um þessi viðhorf eru auðvitað skiptar skoðanir, en þetta er það sem við teljum að þurfi að gera. Ein af meginorsökum þess, hvernig nú er komið, er að um mörg undanfarin ár hefur það haldist, að menn hafa gert óraunhæfa samninga í trausti þess að ríkisstj. sæi um að borga bakreikninginn. Þessu verður að linna. Semjendur verða að standa ábyrgir gerða sinna. Bakreikningana verða þeir að greiða sjálfir. En það, hvernig komið er í þessu þjóðfélagi, á sér ekki bara þessar orsakir. Þetta eru yfirborðsorsakirnar. Við Alþfl. menn fjölmargir erum æ meir að hallast að þeirri skoðun, að það kerfi, sem við höfum búið við í áratugi, hafi hreinlega gengið sér til húðar, að kerfið sé ekki lengur nothæft í því þjóðfélagi sem við búum í, ekki hafi tekist að laga það að breyttum tímum og þjóðfélagsháttum. Þetta er djúpstæður vandi sem hlýtur að taka verulegt rúm í allri þjóðmálaumr. hér næstu missiri. Við þurfum að fara inn á nýjar brautir og gætum að okkar hyggju t. d. gert það með því að breyta stjórnarskrá okkar í þá átt að efla framkvæmdavaldið, gera ljósari mörk milli löggjafarvalds og framkvæmdavalds. En auðvitað eru þessar hugmyndir ekki fullmótaðar, auðvitað þarf að ræða þær miklu ítarlegar, en áreiðanlega stefna þær þó í rétta átt út úr þeim ógöngum sem við nú erum í. Það mætti t. d. hugsa sér þetta í þá veru, að forseti landsins væri kjörinn í beinum kosningum á fjögurra ára fresti og færi með núverandi valdssvið forsrh. Hann skipaði síðan með sér 8 einstaklinga í ríkisstj. Hafa mætti svipaðan hátt á um kjör forseta og gerist t. d. í Frakklandi, þar sem fyrst er kosið um marga frambjóðendur, en síðan viku frá fyrri kosningum milli þeirra tveggja er flest atkv. hlutu. Forseti og ríkisstj. færu síðan með framkvæmdavald, Alþingi hefði að sjálfsögðu áfram löggjafarvald og stefnumótun í utanríkismálum, og einnig mætti hugsa sér að þing yrði kosið til fjögurra ára svipað og gert er Noregi, þar sem ekki er heimild til þingrofs. Ýmsum kunna að finnast þessar hugmyndir næsta byltingarkenndar og kannske óraunhæfar. Þær eru þó engan veginn nýjar af nálinni, því jafnágætir fræðimenn og núv. forsrh: Ólafur Jóhannesson og dr. Gylfi Þ. Gíslason skrifuðu um þær fyrir 35 árum, skömmu eftir lýðveldisstofnunina. Það kerfi, sem við búum við, er ekki best af því að við höfum búið við það lengi og þekkjum það best. Þvert á móti, okkur er nú svo ljósir gallar þess og ókostir að við hljótum að leita nýrra leiða, og þessar leiðir eru meðal þeirra sem til greina koma og við eigum hiklaust að kanna. Þetta er mál sem við vissulega verðum að hugleiða og skoða, en þarna gætu verið leiðir út úr þeim ógöngum sem íslenskt þjóðfélag hefur ratað í. Herra forseti. Ég læt máli mínu lokið og þakka þeim er hlýddu.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Í síðustu alþingiskosningum hafnaði þjóðin ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar, tæki auðvaldsstéttarinnar í landinu til að deila og drottna yfir kjörum almennings. Við myndun núv. ríkisstj. var ástandið í efnahagsmálum orðið mjög alvarlegt, atvinnutækin að stöðvast og kaupmáttur launa verkafólks á hraðri leið niður á við. Ef þau lög, sem ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar setti á laun verkafólks, væru enn í gildi mundi eftir- og næturvinna vera orðin á svipuðum taxta og dagvinna. Fyrsta verk þeirrar nýju ríkisstj., sem tók við völdum s. l. haust í kjölfar alþingiskosninganna, var að gefa út brbl. sem fólu í sér að samningarnir komu að fullu í gildi fyrir allan þorra félagsmanna innan ASÍ. Með þessari lagasetningu lauk 7 mánaða varnarbaráttu verkalýðssamtakanna gegn kjaraskerðingarlögunum frá því í febr. og maí. Þess vegna er það aumkunarvert og næstum hlálegt þegar kaupránspostular Sjálfstfl. gerast nú sérstakir talsmenn verkafólks. Grátsöngur þeirra um að núv. ríkisstj. hafi ekki sett samningana í gildi er svolítið hjáróma. Þegar ég tala um samningana í gildi fyrir allan þorra félagsmanna innan ASÍ, þá minni ég á þá yfirlýstu stefnu Alþýðusambands Íslands, sem mörkuð var á síðasta Alþýðusambandsþingi, að vísitala skuli mæla upp að vissu marki og síðan vera krónutala þar fyrir ofan. Ég fullyrði að í huga hvers einasta verkamanns er þetta að setja samningana í gildi. Að rétta fólki sem vísitöluuppbætur jafnvel hundruð þúsunda á mánuði, hærri upphæð en sem nemur mánaðarlaunum verkafólks, eins og sannaðist í flugmannadeilunni, er að ofbjóða réttlætiskennd alls almennings, - að vegna hækkana á þjónustu, svo sem rafmagni eða síma eða þá matvöru, t. d. eins og mjólk, eigi hátekjumenn að fá kannske hundruð þúsunda á mánuði til að mæta þessum hækkunum meðan heimili alþýðufólks fær nokkur þúsund. Í efnahagsfrv. því, sem hæstv. forsrh. Ólafur Jóhannesson lagði fram á Alþ. og hv. þm. Vilmundur Gylfason vildi leggja óbreytt undir þjóðaratkvgr., var í kaflanum um vísitölu lagt til að hún skyldi mæla upp úr. Ég held að fæstir séu búnir að gleyma þeim átökum sem urðu hér í þinginu milli stjórnarflokkanna út af þessu frv. og ekki síst ákvæðinu um vísitöluna, þar sem Alþb. stóð við hlið verkalýðshreyfingarinnar gegn þeim breytingum sem á eru orðnar. Þess vegna er flugmannadeilan ekki orsök eða upphaf að þeim vanda sem við stöndum andspænis nú, heldur afleiðing af rangri stefnu. Kauphækkun þeirra var eingöngu í því fólgin að þakinu var lyft af vísitölunni. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð var haft samráð við verkalýðshreyfinguna. Á sameiginlegum fundi miðstjórnar Alþýðusambandsins og stjórnar landssambanda innan þess í ágústlok 1978 var samþ. að leggja til við verkalýðsfélögin að þau framlengdu kjarasamninga sína í eitt ár eða til 1. des. 1979, án grunnkaupshækkana. Var þetta gert í samhengi við þá yfirlýsingu stjórnarflokkanna að sólstöðusamningarnir tækju gildi 1. sept., en sett yrði þak á greiðslu vísitölu. Í samþykktinni var gengið út frá því, að aðgerðir í efnahagsmálum yrðu ekki látnar skerða kaupmátt launa frá samningum 1977, að allar aðgerðir stjórnvalda miðuðu að því að tryggja fulla atvinnu í landinu, að ríkisstj. hefði fullt samráð við verkalýðshreyfinguna um félagslegar aðgerðir og um aðgerðir í efnahagsmálum, einkum skattlagningu, niðurgreiðslu vöruverðs og annað sem haft gæti veruleg áhrif á kaupmátt launa. Að undanförnu hefur verðbólgan magnast og miklar verðhækkanir gengið yfir sem ekki er hægt að rekja til hækkana á kaupi almenns launafólks. Nú er ljóst að allir opinberir starfsmenn munu fá 3% grunnkaupshækkun frá 1. apríl að telja. Vísitöluþakið hefur verið afnumið, fyrst með kjaradómi, en síðan með lögum um efnahagsmál, með þeim afleiðingum að þeir launahæstu hafa fengið mestar launahækkanir og launamismunur þannig aukist í þjóðfélaginu. Við þessar aðstæður getur verkafólk ekki beðið aðgerðalaust. Forsenda samkomulagsins frá því í sept. er brostin. Miðstjórn Alþýðusambandsins hefur sent frá sér ályktun þar sem hún krefst þess að launakjör verði jöfnuð með kauphækkun til almenns launafólks. Alþb. hefur lagt fram tillögur innan ríkisstj. um 3% grunnkaupshækkun. Þak verði sett á vísitöluna eins og samkomulagið við verkalýðshreyfinguna var og verðhækkanir stöðvaðar nema vegna erlendra verðhækkana og annarra þeirra hækkana sem ekki verður undan vikist. Þetta verður ríkisstj. að gera til þess að komast aftur á þá braut sem hún markaði í samstarfsyfirlýsingunni við verkalýðshreyfinguna s. l. haust, minnug þess að engin ríkisstj. getur starfað í trássi við verkalýðshreyfinguna í landinu og allra síst sú ríkisstj. sem hefur sett sér það markmið að gæta hagsmuna hennar. Nú á þessum vordögum, þegar þinghaldi er senn að ljúka, verður mönnum eðlilega hugsað til þess, hvort einhver árangur hafi orðið af starfi þessarar ríkisstj., hvort þm. hafi almennt komist upp úr mógröfunum til þess að sinna vorverkum, eins og þingforseti komst að orði eftir að efnahagsfrv. hæstv. forsrh. var orðið að lögum. Eitt af vorverkum þingsins var að ljúka afgreiðslu á þeim félagslegu réttindabótum sem ríkisstj. hét í des. s. l. Þessar réttindabætur verða aldrei mældar í prósentum. Þarna er um að ræða mörg þau réttindamál, sem verkalýðshreyfingin hefur barist fyrir frá upphafi vega. Eitt mikilsverðasta réttindamálið er lengdur uppsagnarfrestur og aukin réttindi í veikinda- og slysatilfellum. Nú á fólk, sem búið er að vinna í 5 ár hjá sama atvinnurekanda, rétt á allt að þriggja mánaða uppsagnarfresti. Þessi nýmæli bæta mjög úr því algjöra réttleysi sem verkafólk hefur búið við í þessum efnum. Þá hefur verið lögfestur réttur verkafólks til þriggja mánaða dagvinnulauna. Eftir 5 ára starf hjá sama atvinnurekanda getur fólk átt rétt á allt að 6 mánaða launum í veikinda- og slysatilfellum í stað 6 vikna hámarks áður. 40 stunda vinnuviku mun nú ljúka kl. 5 á föstudögum og eftir þann tíma tekur næturvinna við. Því miður tókst ekki að koma því í framkvæmd núna að eftirvinna legðist niður í áföngum, eins og til var ætlast, en það mun takast í næstu lotu. Mörg fleiri atriði mætti nefna sem horfa til mikilla bóta, svo sem lög um orlof, um ríkisábyrgð á launum við gjaldþrot fyrirtækja, heimild til að taka með lögtaki án dóms vanskil á umsömdum greiðslum í sjúkra- og orlofssjóði, og nú liggur á borði þm. frv. til laga um aukin réttindi sjómanna í slysatilfellum og von er á frv. um forgang á greiðslu launa sjómanna áður en útgerð fær greitt úr Aflatryggingasjóði, auk þess frv. um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Eitt af vorverkum þingsins er að lagt hefur verið fram frv. til laga um eignarupptöku ríkisins á Deildartunguhver til að nýta orku hans til hitaveitu fyrir Akranes og byggðir Borgarfjarðar. Þetta mál er búið að veltast allt of lengi til tjóns fyrir alla aðila. Nú hefur hæstv. iðnrh. Hjörleifur Guttormsson tekið af skarið og lagt til þjóðnýtingu á þessum orkugjafa. Það ætti að vera forgangsverkefni þessarar ríkisstj. að nýta innlenda orku til að hita upp allt húsnæði á Íslandi. Eftir síðustu olíuhækkun verður hitakostnaður þeirra, sem verða að hita íbúðir sínar með olíu, ofviða mörgum heimilum, þrátt fyrir það að olíustyrkurinn hefur nú verið hækkaður verulega. Hjá ríkisstj. liggur fyrir till. frá ráðh. Alþb. um að þjóðnýta olíusöluna. Hæstv. viðskrh. Svavar Gestsson skýrði frá því í sjónvarpsumr. nú fyrir stuttu, að gróði og afskriftir olíufélaganna hefðu verið á árunum 1968–1977 27 milljarðar. Væri þessu fé ekki betur varið t. d. til að greiða niður olíuverð sem er að sliga niður skipaflota landsmanna, fyrir utan þá sem kynda hús sín með olíu. Nú liggur fyrir vegáætlun þar sem engar stórframkvæmdir eru fyrirhugaðar í vegagerð. Þessi gróði olíufélaganna er stærri upphæð en framreiknaður kostnaður á núverandi verðgildi Borgarfjarðarbrúar, vegarins til Keflavíkur, að Selfossi, yfir Skeiðarársand og brúar á Ölfusá. En þetta er aðeins eitt dæmi um það, hvernig einkagróðinn er látinn ganga fyrir sameiginlegum hagsmunum þjóðarinnar. Almennt launafólk í landinu væntir sér nokkurs af þessari ríkisstj. Þrátt fyrir þau mistök, sem orðið hafa í stjórnarsamstarfinu og vegna utanaðkomandi áfalla, eins og olíuhækkunarinnar, er það enn von verkafólks að þessi stjórn haldi áfram, því þrátt fyrir alla erfiðleika hefur henni enn þá tekist að halda kaupmætti launa verkafólks. Í fréttabréfi Kjararannsóknarnefndar frá því í apríl s. l. kemur fram að kaupmáttur þessa fólks er sá sami og samið var um í sólstöðusamningunum 1977. Ef ríkisstj. tekst að koma sér saman um stefnu sem felur í sér aðgerðir sem halda hlut verkafólks, stemmir stigu við launaskriði hálaunahópa með því fyrst og fremst að koma þeim undir vísitöluþak og heldur í við verðhækkanir mun hún eiga vísan stuðning verkalýðshreyfingarinnar. Herra forseti. Ég mun ljúka máli mínu með þeirri frómu ósk, að fagleg og pólitísk verkalýðsbarátta megi standa af sér arðræningjans galdur. - Ég þakka áheyrnina. Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Ég man fyrst fara nokkrum orðum um fjármál ríkisins og fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1979. Fyrst er að taka fram að ríkissjóður hefur verið að safna skuldum á s. l. árum. Við síðustu áramót námu skuldir ríkissjóðs samtals rúmum 26 milljörðum kr. Greiðsluhalli á árinu 1978 nam 6.7 milljörðum þegar greiddir höfðu verið 3.4 milljarðar upp í skuldir við Seðlabankann. Skuldaaukning s. l. árs nam því rúmum 3 milljörðum kr. Auk þess voru erlendar skuldir ríkisins færðar upp í krónum og höfðu aukist um 7.5 milljarða. Hér er ekki um viðbótarskuld að ræða, heldur hækkun í innlendum krónum vegna lækkandi gengis. Ríkisskuldirnar hækkuðu því á s. l. ári um 11 milljarða kr. Ef skuldastaða í árslok 1977 er miðuð við tekjur ríkissjóðs það ár reyndust skuldirnar 15.6% af tekjunum. Sambærileg tala fyrir árið 1978 er 17%. Það má öllum vera ljóst, að óskynsamlegt er að auka ríkisskuldirnar frá því sem nú er. Mér sýnist að vextir af skuldum ríkissjóðs nálgist 5% af tekjunum. Auk þess verður ríkissjóður að greiða vexti og afborganir af framkvæmdum við Kröflu sem nema á þessu ári 2.4 milljörðum kr. Þetta er nýr útgjaldaliður á fjárlögum. Þessari þróun mála verður að snúa við. Alþ. og ríkisstj. verða að breyta um stefnu ef ekki á illa að fara. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð 1. sept. s. l. blasti við fjölþættur vandi í efnahags- og atvinnumálum sem dregist hafði um langan tíma að leysa. Þessi vandi var fyrst og fremst afleiðing vægðarlausrar kröfugerðar og langvinnrar verðbólgu. Ríkissjóður tók þá á sig mikla fjárhagsbyrði og hluta af verðbólguvandanum var breytt í ríkisfjármálavanda. Það var m. a. þessi vandi, ásamt nokkrum óvenjulegum málum sem kosta ríkissjóð stórfé, sem gerði afgreiðslu fjárlaganna erfiða. Að mínu mati er það ein af forsendum árangurs í viðnámi gegn verðbólgunni að jöfnuður náist á þessu ári í ríkisfjármálum og auk þess verði sú skuld, sem stofnað var til s. l. haust vegna efnahagsráðstafana, greidd að fullu. Frv. til fjárlaga var byggt á þessari stefnu og samið með það fyrir augum að það mundi að öðru leyti vinna gegn verðbólgunni, vera hagstjórnartæki í þeirri baráttu. Höfuðeinkenni þeirrar stefnu, sem fjármálaafgreiðslan boðaði, fólst í verulegum tekjuafgangi fjárlaganna, auk þess sem ríkisstj. hefur heimild til að skera ríkisútgjöldin niður um 1 milljarð króna. Ég geng mjög ríkt eftir að þessi samþ. verði framkvæmd og mun gefa Alþ. skýrslu um með hverjum hætti það verður gert. Ljóst er þó að verulegar launahækkanir skella á ríkissjóð umfram það sem gert var ráð fyrir. Þar má nefna almennt hækkandi launakostnað, afnám verðbótaþaks samkv. niðurstöðum Kjaradóms og greiðslu 3% grunnkaupshækkunar opinberra starfsmanna. Á þessu stigi skal ég ekki spá neinu um það, hve aukin umsvif í þjóðfélaginu og innflutningur skila miklum viðbótartekjum í ríkissjóð, en vel má halda á spilum ef afkoman á að verða viðunandi á árinu. Þá er varið 19 milljörðum kr. til að greiða niður verðlag á landbúnaðarvörum. Sú ákvörðun að fella niður söluskatt af matvörum rýrir tekjur ríkissjóðs um 5 milljarða. Það verður því varið samtals um 24 milljörðum kr. á þessu ári til þess beinlínis að greiða niður verð á brýnustu nauðsynjavörum. Það eru takmörk fyrir því, hve langt skal ganga í niðurgreiðslum þar sem þær skapa gífurlegt tekjuöflunarvandamál. Nýsett lög um stjórn efnahagsmála mæla fyrir um takmarkaðar niðurgreiðslur. Mikilla tekna er aflað með beinum sköttum, einkum á tekjuháa aðila í þjóðfélaginu. Þetta er öðrum þræði gert beinlínis vegna þess að beinu skattarnir ganga ekki inn í vísitölugrundvöllinn, eins og kerfið er, og skrúfa því ekki sjálfkrafa upp kaupgjald og verðlag. Með aukinni skattheimtu er dregið úr eftirspurn og þenslu í efnalagslífinu. Ég fullyrði að ekki er gengið lengra í skattheimtu en nauðsyn ber til. Við þessar hættulegu og óvenjulegu aðstæður í íslensku efnahagslífi verður ekki komist hjá því að tryggja afkomu ríkissjóðs. Það verður að vera þýðingarmikill þáttur nýrrar efnahagsstefnu. Þá verður dregið lítillega úr opinberum framkvæmdum samkv. fjárlögum og úr framlögum ríkisins til fjárfestingar í atvinnulífinu. Þetta er gert til að draga úr spennunni í efnahagsmálum til að minnka verðbólguna. Að gefnu tilefni vil ég þó geta þess, að Byggðasjóður hefur til ráðstöfunar á þessu ári hlutfallslega svipað fé og á síðasta ári. Að lokum verður um að ræða verulegan samdrátt í rekstrarútgjöldum ríkisins. Hert verður aðhald að því er varðar nýjar stöður í kerfinu og dregið úr kostnaði eins og framast er unnt. Þannig er fjárlögunum ætlað að vinna gegn verðbólgunni, hægja á verðbólguhjólinu. Afgreiðsla fjárlaganna er því liður í þeirri stefnu að vinna gegn hinni háskalegu verðbólgu sem vegur vægðarlaust að undirstöðum efnahagslífs þjóðarinnar. Það er ekki vandalaust verk að vinna að fjárlagagerð við núverandi aðstæður í efnahagsmálum. Það er allt of mikil hreyfing og óvissa um framtíðina. Eigi að síður tókst samvinna um afgreiðslu fjárlaga sem ég var eftir atvikum ánægður með. Ég er hins vegar ekki eins ánægður með sumt af því sem síðar hefur gerst. En það er önnur saga. Fjárfestingar- og lánsfjáráætlun ríkisstj. var samþ. á ríkisstjórnarfundi 1. febr. s. l. Í fyrradag var endanlega afgreitt sem lög frá Alþ. frv. um heimildir til lántöku, ábyrgðarheimildir og aðrar ráðstafanir vegna áætlunarinnar. Í lögum um stjórn efnahagsmála o. fl. eru sérstök ákvæði um fjárfestingar- og lánsfjáráætlun ríkisstj. Þar er t. d. lögfest að ríkisstj. leggi fyrir Alþ. fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir eitt ár í senn og hún skuli fylgja fjárlagafrv. Markmið slíkrar áætlunar á samkv. lögunum að vera að tryggja að heildarumsvif í fjárfestingu og þróun peningamála og lánamála samrýmist þjóðhagslegum markmiðum og að fjármagi sé beint til þeirra framkvæmda sem skila mestum arði í þjóðarbúið. Að sjálfsögðu ber ætíð að taka ríkt tillit til félagslegra sjónarmiða. Síðan eru mörg ákvæði í lögunum um áætlunina, bæði undirbúning hennar og meðferð svo og hvað í henni skuli felast. Ég álít að þessi nýsettu efnahagslög verði til mikilla bóta í hagstjórn, þótt þau leysi vissulega ekki allan okkar vanda. Samkv. fjárfestingar- og lánsfjáráætlun verður heildarfjárfestingin í landinu innan við fjórðung af þjóðarframleiðslu 1979 samanborið við 26–27% árið 1978. Áætluð fjárfesting á árinu nemur yfir 180 milljörðum kr. Hér er um það að ræða að draga heldur úr fjárfestingunni til þess að minnka spennuna í efnahagsmálum og reyna á þennan hátt að draga úr verðbólgunni án þess þó að samdrátturinn leiði til atvinnuleysis. Ég vil vekja athygli á því, að þessi meginstefna og rökstuðningur fyrir henni hefur ekki sætt gagnrýni af hálfu stjórnarandstöðunnar. Ríkisstj. hefur lýst því yfir, að hún muni endurskoða fjárfestingaráætlanir í orkumálum með hliðsjón af olíuverðshækkunum til þess að hraða framkvæmdum sem spara olíunotkun. Hins vegar verður við það miðað að heildarfjárfestingin verði innan við 25% af þjóðarframleiðslu á árinu. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. er lögð á það áhersla að stefnt verði að jöfnuði í viðskiptum við útlönd og dregið verði úr erlendum lántökum. Á þessu ári munu áætlaðar nettólántökur minnka ef miðað er við útflutningstekjur og verga þjóðarframleiðslu. Greiðslubyrði erlendra lána mun hins vegar verða svipuð og verið hefur undanfarin ár. Árið 1978 var að mörgu leyti hagstætt ár, framleiðslustarfsemi í meðallagi og eðlilegt jafnvægi í viðskiptum við útlönd. Það, sem þó setti svip á þróun efnahagsmála ársins, var hin hrikalega verðbólga sem magnaðist fram eftir árinu m. a. fyrir áhrif óraunhæfra kjarasamninga sem mögnuðu víxlgang kaupgjalds og verðlags svo mjög að verðbólgan var komin yfir 52% í ágústlok Ég vil minna sjálfstæðismenn á það, að svona var komið eftir 4 ára forustu þeirra í ríkisstj. Fyrir áhrif fyrstu aðgerða ríkisstj. í byrjun sept. og ráðstafana 1. des. tókst að lækka verðbólguna niður í 38% í árslok. Í baráttunni við verðbólguna verður að beita samræmdum aðgerðum í efnahagsmálum nánast á öllum sviðum hagstjórnar. Löggjöfin um stjórn efnahagsmála o. fl. markar tímamót í þessum efnum. Þar er einmitt að finna lögfestingu á nauðsyn samræmdrar hagstjórnar. Ríkissjóð þarf að reka hallalaust, fjárfestingu verður að stilla í hóf, án þess að skapa atvinnuleysi. Útlánaaukningu bankakerfisins og fjárfestingarlánasjóðanna verður að halda innan við áætlaða aukningu þjóðarframleiðslu. Þá verður að flýta framkvæmd á lögum um stjórn efnahagsmála o. fl., m. a. ákvæðum um verðtryggingu inn- og útlána. En allt er þetta unnið fyrir gýg ef stefnan í kjaramálum er ekki einnig samræmd öðrum þáttum efnahagsmála og heildarkjarasamningar gerðir innan þeirra kostnaðarmarka sem efnahags- og atvinnulífið þolir hverju sinni. Líkja má hinu margþætta efnahagskerfi við keðju, hún verður ekki sterkari en veikasti hlekkur hennar. Það eru vissulega fleiri mál en launamál sem valda verðbólgunni, en launamálin hafa mjög mikla þýðingu í þessum efnum, sérstaklega vegna vísitölukerfisins. Framsfl. hefur markað ákveðna og skýra stefnu í efnahagsmálum. Hann telur að miklar hækkanir launa við núverandi aðstæður leiði til nýrrar öldu óðaverðbólgu og öngþveitis í þjóðfélaginu. Við leggjum ríka áherslu á kaupmáttarstefnu í launamálum, en teljum krónutölukauphækkun gagnslausa ef hún kafnar í óstöðvandi verðbólguflóði. Kaupmáttarstefnan byggir á því að halda verðbólgunni niðri og tryggja á þann hátt kaupmátt launanna. Þessi stefna stuðlar að örari uppbyggingu atvinnulífsins og hefur alls staðar í heiminum hraðað framförum og hagstæðri framvindu efnahagsmála og efnahags almennings. Þegar til lengdar lætur tryggir hún betri kjör og traustari afkomu og meira réttlæti í efnahagsmálum. Við leggjum áherslu á að gildandi vísitölukerfi hafi reynst mjög verðbólguhvetjandi og magnað víxlhækkun kaupgjalds og verðlags umfram það sem kerfið þolir. Verulegur árangur á sviði efnahagsmála er því að okkar mati nátengdur breyttu vísitölukerfi sem taki m. a. mið af því, að breytingar á óbeinum sköttum og niðurgreiðslum hafi ekki áhrif á verðbótavísitölu launa, vísitölubætur taki einnig mið af breytingu viðskiptakjara og tímabil milli verðbótadaga verði fyrst um sinn lengt frá því sem nú er. Nokkur árangur náðist við setningu efnahagslaganna, en þó hvergi nærri nægur. En að þessum umbótum þarf að vinna áfram. Allir stjórnmálaforingjar á Íslandi hafa fordæmt þetta vísitölukerfi, meira að segja Lúðvík Jósepsson, sem sagði orðrétt í ræðu á Alþ. sumarið 1974, „að okkar vísitölukerfi, eins og það nú er, fái ekki staðist á slíkum verðsveiflutímum eins og nú ganga yfir.“ En verðsveiflur hafa magnast um allan helming frá þeim tíma sem þetta var sagt. Ég er því þeirrar skoðunar, að við Íslendingar náum ekki tökum á efnahagsmálunum nema vísitölukerfið verði afnumið. Staða efnahagsmálanna á s. l. hausti var á hættulegu stigi: yfir 52% verðbólga í landinu, skuldasöfnun hjá ríkissjóði og yfir vofði stöðvun atvinnulífsins. Það þarf mikið átak til þess að snúa þessu við. Það tekur sinn tíma að ná viðunandi árangri. Við s. l. áramót var verðbólgan komin niður í 38%, en þar við má ekki stansa og nú eru hættulegar blikur á lofti. Þau viðhorf, sem blasa við í efnahagsmálum þjóðarinnar, kalla á skjótar og hiklausar aðgerðir. Ríkisstj. og Alþ. eru valin til að stjórna landinu. Ríkisstj. á að stjórna, en ekki að láta stjórna sér. Ef hún getur ekki stjórnað á hún að fara frá og önnur taka við. Ríkisstj. á að hafa kjark til að takast á við vandann. Ég er þeirrar skoðunar, að ríkisstj., Alþ. og aðilar vinnumarkaðarins eigi um tvo aðalkosti að velja. Annar kosturinn er leið Sjálfstfl., að láta vinnumarkaðinn algjörlega um samninga um kaup og kjör, láta sem sé skeika að sköpuðu. Farmenn fara fram á miklar kauphækkanir. Sama er að segja um mjólkurfræðinga. Fleiri munu koma í kjölfarið og knýja fram kröfur sem kunna að enda í 100% verðbólgu á næsta ári, eins og Vinnuveitendasambandið spáir. Ef hálaunahópar brjótast áfram með miklar launahækkanir, er þá eðlilegt að láglaunamenn haldi að sér höndum? Ég held ekki. Það er hárrétt hjá dómsmrh., að þessi leið, sem sjálfstæðismenn prédika nú, er nákvæmlega sú sem leiddi til heimskreppunnar miklu. Í Bandaríkjunum var það umbóta- og skipulagsstefna Roosevelts forseta sem batt enda á kreppuna. Ég vek athygli á því, að Sjálfstæðisfl. talar nú þvert á það sem hann gerði fyrir ári þegar hann var í forustu í ríkisstj. Hinn kosturinn er sá, að Alþ., ríkisstj. og aðilar vinnumarkaðarins hafi samstöðu um að stöðva þessa óheillavænlegu þróun. Æskilegast væri að það yrði gert með samkomulagi, en ég álit að ríkisstj. hljóti að verða að hafa forustu í þessum málum því ella er veruleg vá fyrir dyrum í efnahagslífi þjóðarinnar sem kann að hafa alvarleg og örlagarík áhrif á afkomu manna á næstu mánuðum og missirum. Fyrst verður að korna í veg fyrir almennar grunnlaunahækkanir umfram 3% a. m. k. fram að áramótum. Það þarf að skapa viðspyrnu og svigrúm til þess m. a. að undirbúa nýja heildarkjarasamninga frá áramótum til tveggja ára til þess að skapa staðfestu í íslenskum efnahagsmálum. Þetta er aðalatriði þeirrar stefnu sem Framsfl. vill marka í þeirri hættulegu stöðu efnahags- og atvinnumála sem þjóðin stendur nú andspænis. - Ég þakka áheyrnina. Góða nótt.