Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti allshn. um frv. til l. um breyt. á lögum nr. 52 14. ágúst 1959, um kosningar til Alþingis. Nefndin hefur athugað þetta mál á nokkrum fundum sínum og fengið í hendur álit frá Hagstofu Íslands, Ólafi W. Stefánssyni í dómsmrn. og Gunnari G. Schram prófessor við lagadeild Háskóla Íslands. Einnig hefur nefndin fengið á sinn fund Jón G. Tómasson borgarlögmann og formann Sambands ísl. sveitarfélaga, Gunnar G. Schram prófessor og Ólaf W. Stefánsson. Niðurstaðan af þessum athugunum hefur orðið sú, að nefndin mælir með því að frv. verði samþykkt óbreytt. Nefndin vill engu að siður geta þess, að hún telur að orðalag í niðurlagi 1. gr. frv., en þar segir: „nema gild ástæða sé til annars“ - þurfi skýringar við. Skýringin er sú, að frv. gerir ráð fyrir að námsmenn á Norðurlöndum haldi sínu lögheimili, en komi það fyrir, að foreldrar námsmanns, sem hefur hafið nám á Norðurlöndum en hefur áður verið heimilisfastur hjá foreldrum sínum, flytja meðan á námi hans stendur, þá sé eðlilegt að lögheimili námsmannsins flytjist með lögheimili foreldranna. Enn fremur telur nefndin að það þurfi að vera skýrt, sem talað er um í 3. gr. frv., að strax eigi að tilkynna yfirkjörstjórn og sveitarstjórn þess umdæmis sem aðili er heimilisfastur í, ef kjörskrá hefur verið breytt varðandi þennan mann. Nefndin vill að litið sé svo á að þessi tilkynning verði að fara fram með sannanlegum hætti. Nefndin er sammála um þetta álit, en Garðar Sigurðsson, 4. þm. Suðurl., ritar undir nál. með fyrirvara. Það hefur reyndar fallið niður í því áliti, sem dreift hefur verið, að geta þess, en fyrirvari þm. varðar það ákvæði í frv. að kosningar til Alþingis skuli fara fram á laugardögum.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forseta fyrir að gefa mér kost á því að mæla fyrir þessu frv. hér í þeim miklu önnum sem hv. Alþingi á nú við að glíma rétt áður en þm. fara í jólaleyfi. Ástæðan til þess, að ég lagði nokkra áherslu á að mæla fyrir málinu mjög stuttlega núna, var sú, að með þeim hætti á að vera unnt fyrir hv. nefnd, sem fær málið til meðferðar, að koma því til umsagnar og vinna þannig verulegan tíma svo að umsagnir ættu að geta farið að berast í janúarmánuði í stað þess að annars hefði það kannske ekki orðið fyrr en seint í febrúar. Ég vil láta þess getið, herra forseti, að ég hafði tekið saman allítarlega framsöguræðu með frv. þessu þar sem ég fer yfir hverja einustu grein frv. nokkuð vandlega. Ég hafði einnig tekið saman texta þar sem ég gerði ítarlega grein fyrir þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til á alþjóðaári fatlaðra á Íslandi átið 1981. Ég ætla hins vegar ekki að flytja þennan texta og ætla mér að hafa þann óvenjulega hátt á að afhenda hv. þingnefnd og nm., sem með málið fara, þennan texta til yfirlestrar, til þess að afstaða ráðh. til einstakra greina og meðferðar málsins liggi sem gleggst fyrir. Í sumum tilvikum er um að ræða býsna flókin ákvæði í frv. þessu og nauðsynlegt er að taka af tvímæli um viðhorf ráðh. til þeirra eftir því sem kostur er. Frv. þessu er ætlað að endurskipuleggja, samræma og einfalda löggjöf um félagslega þjónustu opinberra aðila við fatlað fólk á Íslandi. Frv. felur í sér að þrennum gildandi lögum, þ. e. lögum nr. 47/1979, um aðstoð við þroskahefta, lögum nr. 27/1970, um endurhæfingu, og 2. og 3. gr. laga nr. 12/1952, um ráðstöfun erfðafjárskatts og erfðafjár ríkissjóðs til vinnuheimila, er steypt saman í meginatriðum í einn lagabálk ásamt ýmsum lagfæringum og betrumbótum í frv. þessu. Með þessu er ætlunin að stuðla að því, að þjónusta opinberra aðila, ríkis og sveitarfélaga, svo og stjórnun þessara mála verði einfölduð og samræmd svo sem kostur er, auk þess sem lögð er áhersla á að hún nái til allra fatlaðra í landinu, alveg án tillits til þess hvar þeir búa og án tillits til þess hver fötlunin er. Á 31. Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna árið 1976 var samþykkt að lýsa því yfir, að árið 1981 skyldi verða alþjóðlegt ár fatlaðra. Með þeirri samþykkt ákvað þingið að árið skyldi helgað þeim markmiðum að bæta hag fatlaðra á hinum ýmsu sviðum sem nánar greindi í ályktun þingsins undir kjörorðinu „full þátttaka og jafnrétti.“ Á grundvelli þessa kjörorðs hefur verið starfað í fjölmörgum þjóðlöndum víðs vegar um heim á þessu ári svo og hér á landi. Hefur starfið í þeim efnum hvílt á fjöldamörgum aðilum, samtökum fatlaðra auðvitað alveg sérstaklega, sömuleiðis á stjórnskipuðum aðilum. Ég vil þá víkja lauslega að helstu þáttum í frv. þessu. Ég endurtek að ég fer ekki yfir hverja grein um sig vegna þess hvernig aðstæður eru hér, enda held ég að það sé kannske óþarfi, ef hv. þm. fá það yfirlit, sem ég gat um áðan, í hendur að lokinni umr. Ég vík fyrst að 3. gr. frv. Þar er fjallað um svokallaða stjórnarnefnd málefna fatlaðra. Sú nefnd tekur nokkurt mið af þeirri stjórnarnefnd sem starfar nú samkv. lögum um aðstoð við þroskahefta. Í frv. er gert ráð fyrir að samtök fatlaðra fái fulltrúa í þessari stjórnarnefnd og er það orðað á þessa leið: „Samtök fatlaðra, Landssamtökin þroskahjálp og Öryrkjabandalag Íslands, tilnefna þrjá menn samkv. nánari reglu sem ákveðin verður með reglugerð.“ Ég vil af þessu sérstaka tilefni taka það fram, að það hefur verið ætlun mín og félmrn. að vinna þannig að þessu máli að samkomulag náist um tilnefningu þessara þriggja fulltrúa samtaka fatlaðra, Öryrkjabandalagsins og Þroskahjálpar meðan málið er til meðferðar á Alþingi. Mér þætti vænt um ef ég gæti notið aðstoðar hv. þingnefnda við að leita þessa samkomulags. Þá vil ég vekja athygli á því, að í síðustu mgr. 3. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að þegar fjallað er um vinnumál fatlaðra kalli stjórnarnefndin til fulltrúa frá aðilum vinnumarkaðarins eftir því sem ástæða er til. Þetta ákvæði er m. a. sett inn með hliðsjón af því að atvinnumál fatlaðra hljóta að koma mjög til kastanna hjá aðilum vinnumarkaðarins á hverjum tíma. Á þeim grundvelli hefur það verið byggt, að aðilar vinnumarkaðarins hafa átt aðild að svokölluðu Endurhæfingarráði sem mundi leggjast niður ef frv. þetta yrði samþykkt. Hér er beinlínis lagt til að tengsl við aðila vinnumarkaðarins verði engu að síður höfð í heiðri þegar um er að ræða atvinnumál fatlaðra. Í 4. gr. er landinu skipt í starfssvæði. Er þar um að ræða sömu svæðaskiptingu og víða er kunn úr öðrum lögum. Í 5. gr. er fjallað um svæðisstjórnirnar og hlutverk þeirra. Svæðisstjórnir eru skipaðar með svipuðum hætti og stjórnarnefnd um málefni fatlaðra samkv. 3. gr. Í gr. segir: „Á hverju svæði skal starfa sjö manna svæðisstjórn, er hefur það hlutverk að gera tillögur um þjónustu og samræma aðgerðir þeirra aðila sem með þessi mál fara á svæðinu, svo sem fræðslustjóra, héraðslækna, sveitarfélaga og samtaka fatlaðra.“ Að gefnu tilefni tel ég ástæðu til að taka það fram, að það er ekki hlutverk svæðisstjórnanna sem slíkra að framkvæma faglegt mat á þjónustuþörf þeirra fötluðu einstaklinga sem nefndin fjallar um á hverjum tíma. Það faglega mat hlýtur að vera í höndum greiningarstöðvarinnar, sem síðar getur um í frv. þessu, eða annarra sérfróðra aðila sem við sögu koma. Í 6. og 7. gr. er gerð grein fyrir því, hvers konar þjónusta skuli veitt á hverju svæði og hverjar skuli vera stofnanir fatlaðra. Hér eru tekin upp flest þau ákvæði sem eru í lögum um þroskahefta. Þó er bætt við nýjum ákvæðum. Vek ég sérstaklega athygli á ákvæðunum um atvinnuleit, sem bæði er að finna í 6. og 7. gr., en atvinnumálin eru ein þungamiðjan í baráttumálum fatlaðra um þessar mundir. Í 7. gr. vil ég einnig vekja athygli á því, að þar er gert ráð fyrir að komið verði upp sumardvalarheimilum ef þörf krefur. Ég vil, áður en lengra er haldið, geta þess, að enda þótt hér séu taldar upp þjónustutegundir og stofnanir fyrir fatlaða, þá er það grundvallaratriði þessa frv. að sem mest sé um svokallaða blöndun, samskipun eða „integreringu“ fatlaðra, þ. e. að þeir njóti þjónustu ásamt öðrum í skólum og á heilbrigðisstofnunum. Frv. telur að vísu upp ýmsar þjónustustofnanir fyrir fatlaða, en það er ekki stefna frv. að þessar stofnanir eigi að vera þannig að þær einangri fatlaða frá öðrum, heldur ber að leggja áherslu á að fatlaðir geti í lengstu lög notið almennrar þjónustu í hinum ýmsu þjónustuþáttum okkar samfélags. Ég vil einnig, áður en lengra er haldið, leggja áherslu á annað grundvallaratriði frv., en það er að frumkvæði geti verið sem mest hjá einstaklingunum í landinu, í samtökunum og í landshlutunum. Ég teldi það miður farið, ef til þess kæmi að skipulag ríkisins á þessum málum yrði til þess að draga á einn eða annan hátt úr frumkvæði og áhuga samtakanna. Ég legg á þetta atriði mjög mikla áherslu, að þannig verði á málum haldið að frumkvæði og framtak félagasamtakanna verði virkjað áfram og það sem allra best. Í rauninni á frv. kannske framar öðru að stuðla að því að laða fram enn frekar en verið hefur þetta frumkvæði og skapa forsendur til þess að það fái að njóta sín enn betur en verið hefur. Ég vil síðan varðandi 8. gr. frv. víkja aðeins að því, hvernig fer með umsóknir um þjónustu og vistun á stofnunum fatlaðra. Þar er ég alveg sérstaklega með stofnanir í huga sem reknar eru af öðrum en opinberum aðilum. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að þar þurfi að koma til samþykki forstöðumanna viðkomandi stofnana og/eða stjórna þeirra. Hér er sem sagt um að ræða nokkru rýmri ákvæði en eru í gildandi lögum um aðstoð við þroskahefta. Þá vil ég, herra forseti, næst vekja athygli á 10. gr. frv. Þar er gert ráð fyrir að fatlað barn, upp að 18 ára aldri, sem verður að dveljast í heimahúsum, eigi rétt á aðstoð eftir því sem við verður komið. Kjósi framfærendur að annast það sjálfir og telji svæðisstjórn og greiningarstöðin þá til þess hæfa og aðstoðina nauðsynlega, skal greiða fyrir 20–175 klst. á mánuði, eftir mati svæðisstjórnar, samkv. 2. taxta Verkamannafélagsins Dagsbrúnar. Hér er um að ræða breytingu frá því sem er í 15. gr. gildandi laga um aðstoð við þroskahefta. Þar er nú gert ráð fyrir að í öllum tilvikum skuli greiða helmingsdaggjald, upphæð sem samsvarar helmingi daggjalds á stofnunum fyrir þroskahefta. En hér er gert ráð fyrir að þetta verði sveigjanlegra eftir mati á aðstæðum hvers einstaklings hverju sinni. 11. gr. fjallar um leyfi til að setja upp slíkar stofnanir og sömuleiðis 12. gr., þar sem gert er ráð fyrir reglugerðarsetningu í þessum efnum. Þá kem ég að III. kafla, sem fjallar um tilkynningarskyldu, - og er ákaflega mikilvægur kafli í frv. Þar vil ég vekja athygli hv. þingdeildar á 14. gr. alveg sérstaklega. Þar segir að lokum: „Tilkynna skal niðurstöður frumgreiningar til Greiningarstöðvar ríkisins ef þurfa þykir.“ Ég fékk þetta frv. í hendur frá ákveðinni nefnd sem undirbjó það fyrir mig. Nefndin lagði til að ef grunur um fötlun reyndist ekki á rökum reistur bæri að eyðileggja frumgögnin. Ég felldi þessa setningu niður vegna þess, að ef síðar kemur í ljós eða vaknar grunur um að viðkomandi einstaklingur sé fatlaður, þá hlýtur að vera mjög æskilegt að eiga aðgang að þessum frumgögnum, auk þess sem hér hlýtur oft að vera um að ræða læknaskýrslur eða slíkar athuganir. Ég held að það sé mjög hæpið að setja lagaákvæði um það að eyðileggja beri slík gögn. En ég vek athygli hv. þingdeildar á þessu atriði til þess að sú nefnd, sem fær málið til meðferðar, geti metið það. Í IV. kafla frv. er fjallað um Greiningarstöð ríkisins. Í lögum um aðstoð við þroskahefta er nokkuð nákvæm upptalning á því, hverjir eiga að starfa við Greiningarstöð ríkisins. Sú upptalning er í sjálfu sér felld hér niður, en sagt aðeins: „Forstöðumaður Greiningarstöðvar ríkisins skal hafa sérþekkingu á málefnum fatlaðra.“ V. kafli frv. fjallar um hæfingu og endurhæfingu og er ákaflega þýðingarmikill kafli í augum þeirra sem hafa með málefni fatlaðra að gera. Þar held ég að ástæða sé til að vekja sérstaka athygli á 19. gr. Þar segir: „Heimilt er að tillögu sveitarstjórna að veita aðstoð þeim sem lög þessi ná til sem hér segir: 1) Styrk, ef fjárhagsástæður þeirra eru með þeim hætti að þeir geti ekki framfært sig og skyldulið sitt á meðan endurhæfing fer fram. 2) Styrk eða lán til verkfæra- og tækjakaupa og aðra fyrirgreiðslu í sambandi við heimavinnu eða sjálfstæða starfsemi að endurhæfingu lokinni. 3) Styrk eða lán til greiðslu námskostnaðar sem ekki er greiddur samkv. ákvæðum annarra laga. Félmrn. veitir ofangreinda aðstoð samkv. 1. og 3. tölul., en lífeyrisdeild Tryggingastofnunar ríkisins samkv. 2. tölul. í samræmi við 36. gr. þessara laga. VI. kafli frv. fjallar um húsnæðis- og atvinnumál fatlaðra. Vil ég þar vekja sérstaka athygli á 23. gr., en þar segir: „Á hverjum vinnustað skal ætla fötluðum a. m. k. tuttugasta hvert stöðugildi, enda hafi áður farið fram viðræður milli svæðisstjórnar, stjórnanda fyrirtækis og trúnaðarmanns hlutaðeigandi stéttarfélags og ljóst þyki að finna megi störf við hæfi.“ Þetta ákvæði er komið inn vegna ákaflega þungrar áherslu frá samtökum fatlaðra, og það er fullyrt við mig af þeim mönnum, sem telja sig þekkja til, að þetta hafi víða gefið allgóða raun. Þetta er hins vegar umdeilt atriði sem nauðsynlegt er að hv. þingnefnd athugi vandlega. Í 24. gr. er í raun og veru endurtekið ákvæði úr endurhæfingarlögum. Þó er bætt þar við nýrri setningu sem er á þessa leið: „Sé að mati svæðisstjórnar bersýnilega gengið á rétt fatlaðs manns við veitingu starfs getur hún krafið veitingarvaldshafa um skriflega greinargerð fyrir ákvörðun sinni í sambandi við stöðuveitinguna.“ Þetta er nýlunda í ákvæðum af þessu tagi. VII. kafli fjallar um kynningu á málefnum fatlaðra. VIII. kaflinn er einn mikilvægasti og um leið kannske að sumu leyti flóknasti kafli frv. Hann fjallar um rekstur og kostnað. Um hann vil ég einfaldlega segja þetta: Meginstefna kaflans er sú, að um sé að ræða óbreytta kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga frá því sem er nú samkv. gildandi lögum. Varðandi rekstrarkostnað við framkvæmd þessa frv., ef að lögum verður, má segja það almennt, að sá kostnaður, sem verður til hverju sinni, sé í hendi Alþingis. Sjálfkrafa hefur frv. í raun og veru mjög óverulegan kostnað í för með sér að því er rekstur varðar á stofnunum fyrir fatlaða. IX. kaflinn fjallar um Framkvæmdasjóð fatlaðra, sem yfirtekur Framkvæmdasjóð þroskaheftra og öryrkja og yfirtekur í raun og veru um leið Erfðafjársjóð. 35. gr. fjallar um hverjar tekjur sjóðsins eigi að vera, en þar segir: „Ríkissjóður skal árlega, næstu fimm ár, leggja sjóðnum til a. m. k. 27 millj. kr. Skal sú fjárhæð hækka í hlutfalli við byggingarvísitölu miðað við gildistöku laganna. Að þeim tíma liðnum skal endurskoða framlag ríkisins.“ Í öðru lagi er um að ræða tekjur Erfðafjársjóðs. Nú kunna menn að staldra við og spyrja hvernig talan 27 millj. sé fundin. Svarið við þeirri spurningu er það, að hér er eingöngu tekið mið af þeirri tölu sem er í fjárlagafrv. fyrir árið 1982, en hefur reyndar nú verið breytt, ef ég man rétt, við þá meðferð sem fjárlagafrv. hefur þegar fengið hér á Alþingi. Ákvörðun um þessa tölu þarf að taka með tilliti til þess, hvenær gildistími frv., ef að lögum verður, verður ákveðinn. Í frv. stendur: „Lög þessi öðlast gildi 1. jan. 1982.“ Slíkt getur að sjálfsögðu ekki orðið og kannske er skynsamlegt að miða við að lögin taki gildi, ef frv. verður samþykkt, á miðju árinu 1982 eða 1. jan. 1983. Þá þarf að ákveða töluna með tilliti til þess, á hvaða tíma gildistaka frv. yrði ákveðin. Hér er sem sagt um að ræða bráðabirgðatölu. Ég vil svo aðeins víkja hér aftur að 10. gr. sem inniheldur í raun og veru efnisatriði 15. gr. laga um aðstoð við þroskahefta. Við höfum framkvæmt þetta þannig að Tryggingastofnunin hefur greitt þeim einstaklingum, sem hafa haft fötluð börn heima hjá sér, ákveðna upphæð samkv. lögum um aðstoð við þroskahefta. Síðan á Tryggingastofnunin að endurinnheimta þetta hjá félmrn. Ég tel í ljósi fenginnar reynslu að eðlilegast sé að þessi kostnaður verði greiddur í gegnum Tryggingastofnun ríkisins og verði á hennar fjárlögum. Og ég fer fram á það við hv. nefnd að hún íhugi það fyrirkomulag fremur en ætlast til þess að félmrn. hafi með þetta að gera. Það gæti kostað mikla skriffinnsku þar. Forsendur þess eru ekki til á þeim bæ eins og stendur og óþarfi að koma þeim þar upp, þar sem Tryggingastofnun ríkisins á að hafa allar aðstæður til að fylgjast með málum eins og þessum. Herra forseti. Þó að ég hafi farið hér hratt yfir sögu og ætli senn að ljúka máli mínu vil ég nota þetta tækifæri hér í sölum Alþingis til að þakka öllum þeim fjölmörgu einstaklingum, a. m. k. tugum einstaklinga, sem komið hafa við sögu við undirbúning frv. þessa og veitt góð ráð af margvíslegum toga. Ábyrgðin á frv. er þó að sjálfsögðu fyrst og fremst mín. Það hefur tekið margvíslegum breytingum frá því að það varð til í upphafi. Mér þykir vænt um að hafa tækifæri til að koma þessu máli hér fram til umræðu á Alþingi í lok alþjóðaárs fatlaðra, þó að æskilegast hefði verið að geta afgreitt málið þegar á þessu ári. Mitt sjónarmið er þó það, að ekki sé rétt að rasa um ráð fram í þessum efnum og nauðsynlegt að vanda svona texta sem allra best. Ég vona að hv. Alþingi taki frv. vel og afgreiði það í vetur og leggi alúð og skilning í það verk sem þar er fram undan. Ég vil leggja áherslu á tvö meginatriði í sambandi við málefni fatlaðra. Í fyrsta lagi er nauðsynlegt að meðal þjóðarinnar skapist enn þá betri og víðtækari skilningur á málefnum þeirra en þegar liggur fyrir, enda þótt ljóst sé að mjög hafi miðað í rétta átt í þeim efnum á undanförnum árum. En í öðru lagi vil ég leggja á það áherslu, að við afgreiðslu á frv. eins og þessu setji Alþingi sér það að afgreiða málið af raunsæi. Það er ekki fötluðum til góðs að setja upp lagasmið sem ekki stenst í tímanna rás, lagasmíð sem ekki verður hægt að koma í framkvæmd af ýmsum ástæðum, m. a. fjárhagslegum. Ég held að raunsæi sé góður liðsmaður fatlaðra eins og annarra þegar verið er að taka ákvarðanir eins og þær sem hér er um að ræða. Ég tel að Íslendingar hafi í málefnum þroskaheftra alveg sérstaklega verið ákaflega langt á eftir þjóðum í grannríkjum okkar. Ég hef stundum tekið þannig til orða, að við höfum verið lengra á eftir á því sviði í félagslegri framþróun en nokkurs staðar annars staðar. Það er mikið sagt, en ég held að það séu ekki verulegar ýkjur. Ég tel að stór skref hafi verið stigin til framfara í málefnum þroskaheftra og fatlaðra hér á landi, og ég tel að þetta frv., ef samþykkt verður, sé nýtt skref í rétta átt. Hins vegar er það ekki þannig, að þetta frv., ef samþykkt verður, gefi tilefni til þess að fyllast sjálfsánægju af einu eða neinu tagi. Það er skýlaust nauðsynlegt að við lítum þannig á, að þetta frv., ef samþykkt verður verði hvati til áframhaldandi starfs í þágu málefna fatlaðra, þar sem fatlaðir verði sjálfir kvaddir til liðs eins og kostur er undir kjörorði alþjóðaárs fatlaðra „full þátttaka og jafnrétti“. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Málefni fatlaðra hafa æ meir komist í sviðsljósið á undanförnum árum og menn æ betur gert sér grein fyrir því, að þau mál þarfnast miklu meiri athygli í þjóðfélaginu heldur en verið hefur raunin á undanförnum árum. Frumkvæði í þessum efnum hefur fyrst og fremst komið frá einstaklingum, komið frá áhugamannahópum, sem ýmist eru fatlaðir eða þurfa að umgangast fatlaða, og hefur margt mjög vel verið gert af þeirra hálfu í þessum málum undanfarin ár. Mönnum hefur þó smám saman vaxið skilningur á því, að það sé nauðsynlegt að gera skipulegra átak en gert hefur verið hingað til og þar þurfi forganga ríkisins til að koma. Ég vil því fagna því, að þetta frv. til l. um málefni fatlaðra skuli hafa verið lagt hér fram á hv. Alþingi. Í rauninni væri ástæða til þess að ræða þetta frv. ítarlega hér við 1. umr., en aðstaða hér í þinghaldinu, eins og hæstv. félmrh. rakti í sinni ræðu áðan, gerir það ekki mögulegt. Það er samkomulag um að koma þessu máli til nefndar svo að nefndin geti þegar tekið til starfa og leitað umsagna þannig að meiri líkur séu á en ella að frv. geti fengið afgreiðslu á þessu þingi. Ég vil þó gera nokkrar athugasemdir við frv. Ég fagna þeim markmiðum, sem sett eru í 1. gr. frv., að tryggja fötluðum jafnrétti og sambærileg lífskjör við aðra þjóðfélagsþegna og skapa þeim skilyrði til þess að lifa eðlilegu lifi og hasla sér völl í samfélaginu þar sem þeim vegni best, enn fremur að tryggja heildarsamtökum fatlaðra og félögum þeirra áhrif á ákvarðanatöku um málefni sín, svo sem með því að leita umsagnar heildarsamtaka fatlaðra eða sérstakra félaga þeirra eða styrktarfélaga fatlaðra, sem hlut eiga að máli hverju sinni, við gerð og framkvæmd áætlana, laga og reglugerða er þau varða. Ég vil enn fremur lýsa ánægju minni með það sem fram kemur í grg. með frv., þar sem því er lýst sem öðru megineinkenni frv., að nú sé í fyrsta sinn komið á heildarskipulagningu félagslegrar þjónustu hins opinbera við fatlað fólk án tillits til þess hver fötlunin er. Ég held að mjög mikilvægt atriði sé að ekki sé gerður munur á þjónustu og réttindum fatlaðra eftir því hver fötlunin er, en á því hefur bryddað í okkar þjóðfélagi hingað til. Og ástæðan er að sjálfsögðu fyrst og fremst sú, að aðstandendur eða þeir, sem hafa tekið að sér að vinna fyrir hina einstöku hópa fatlaðra, hafa verið mismunandi duglegir eins og gengur, og því hefur árangur af starfi fyrir hina mismunandi hópa verið mjög misjafn. Ég vil sérstaklega fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. félmrh. hér áðan að hann telji að þetta frv. sé lagt fram og samið í þeim anda, að hin frjálsu samtök einstaklinganna í þjóðfélaginu eigi að fá að njóta sín til fulls og frumkvæði þeirra í þessum málum eigi að njóta sín á sama hátt og verið hefur. Ég held að þetta sé mikilvægt, ekki síst með tilliti til forsögunnar í þessum málaflokki, þar sem hin frjálsu félög einstaklinga hafa lyft grettistaki á ýmsum sviðum í þessum efnum og því sjálfsagt og nauðsynlegt að þjóðfélagið nýti sér þann kraft, sem í þessum samtökum býr, og þann mikla áhuga, sem þar ríkir til að leggja þessum málum lið. Það, sem ég vil hins vegar sérstaklega gera athugasemdir við í frv. og gagnrýna, er fjármögnunarþáttur þess, þ. e. sá kafli sem fjallar um Framkvæmdasjóð fatlaðra. Þar er gert ráð fyrir, að stofnaður sé sérstakur sjóður er nefnist framkvæmdasjóður fatlaðra og skuli hann vera í vörslu félmrn. og sá sjóður yfirtaki Framkvæmdasjóð þroskaheftra og öryrkja samkv. lögum sem um málefni þroskaheftra gilda, og enn fremur að sjóður þessi taki við því hlutverki sem Erfðafjársjóður hefur haft til þessa. Þetta er gott og blessað, ágætt, að slíkur sjóður sé stofnaður, og eðlilegt að Framkvæmdasjóður þroskaheftra og öryrkja renni inn í þennan sjóð, vegna þess að þessi lög taka yfir það svið sem núgildandi lög um aðstoð við þroskahefta ná yfir. Hins vegar er alls ekki nægilega tryggilega frá því gengið í þessu frv., hverjar raunverulegar tekjur sjóðsins eigi að vera, og við höfum upplifað það hvað eftir annað, síðast nú fyrir tveimur dögum, að slík ákvæði í lögum eru ákaflega marklítil ef viðkomandi ríkisstjórnir hafa ekki áhuga á að halda ákvæði laganna að því er tekjuöflunina snertir. Í núgildandi lögum um aðstoð við þroskahefta segir að ríkissjóður skuli árlega leggja þeim sjóði til a. m. k. 1000 millj. kr. eða 1 milljarð. Síðan segir: „Skal sú fjárhæð hækka í hlutfalli við verðlagsvísitölu miðað við árið 1979 að grunni.“ Meðalvísitala byggingarkostnaðar árið 1979 var 318 og er eðlilegt að miða við þá vísitölu þegar fjallað er um grunninn sem byggja á ofan á þegar þessi upphæð er hækkuð sem í lögum um aðstoð við þroskahefta segir. Ef þessu væri fylgt ætti sú upphæð, sem nú ætti að vera í fjárlögum, að vera 31.8 millj. kr., vegna þess að vitað er að fjárlagafrv. miðast við að byggingarvísitala eigi að vera 1011 á árinu 1982. Það, sem hins vegar hæstv. ríkisstj. gerir, er að hún tekur meðaltal byggingarvísitölu áranna 1979 og 1980, tekur þessar tvær meðalvísitölur, deilir í með tveimur og leggur þar með grunninn sem byggt er ofan á. Þannig er fengin sú tala sem fjárlagafrv. er hækkað upp í, 28 millj. 140 þús. kr. Þetta er að sjálfsögðu algerlega óleyfilegt samkv. skýrum ákvæðum laga um Framkvæmdasjóð þroskaheftra og öryrkja, því að þar er ekki talað um meðalvísitölu ársins 1980, heldur verðlagsvísitölu miðað við árið 1979 að grunni, eins og segir ákveðið í þessum lögum. Sú upphæð, sem þarna á að vera raunverulega, ætti þess vegna að vera 31.8 millj. kr. og við nokkrir hv. þm. fluttum nú við 2. umr. fjárlaga um það brtt. sem var felld af hæstv. stjórnarliðum, af hæstv. ráðh. m. a. og öðrum stjórnarliðum. Sama gildir um Erfðafjársjóðinn. Það eru alveg skýr ákvæði um það í lögum, að erfðafjárskattur svokallaður eigi að renna í Erfðafjársjóð og Erfðafjársjóður eigi að fjármagna stofnanir sem þar eru tilgreindar, sem í reynd hafa fyrst og fremst verið endurhæfingarstofnanir. Og það hefur verið Endurhæfingarráð sem hefur veitt fjármagn úr þeim sjóði. Hins vegar hefur það gerst núna æ ofan í æ undir forustu núv. hæstv. ríkisstj., að þetta fjármagn hefur verið skert. Og ég bæti við það sem ég sagði áðan varðandi Framkvæmdasjóð öryrkja og þroskaheftra, að þetta er ekki í fyrsta sinn sem þessi hæstv. ríkisstj. hefur verulega skert það fjármagn sem lögum samkvæmt ætti að renna í þann sjóð. Það hefur verið regla hjá hæstv. ríkisstj. síðan þessi sjóður var stofnaður. Erfðafjárskatturinn á að gefa í tekjur samkv. fjárlagafrv. 13 millj. kr. Hins vegar er í frv. til lánsfjárlaga ákvæði um það, að erfðafjárskatturinn eigi ekki að renna allur í Erfðafjársjóð, heldur einungis 9 millj. kr., sem væntanlega mun þó hækka upp í 9 millj. 832 þús. kr. samkv. þeirri brtt. sem flutt var við fjárlagafrv. Þetta ættu að vera 13 millj. Afganginn tekur ríkissjóður sjálfur í sína eyðsluhít. Þetta finnst mér vera gagnrýnisvert. Ég tel, að það ætti að ganga mun tryggilegar frá því, og vil beina því til hv. nefndar, sem þetta mál fær til meðferðar, að reynt verði að ganga tryggilegar frá því en raun ber vitni um, að hér sé um raunverulegar tekjur að ræða, að hæstv. ríkisstj., hver sem hún er á hverjum tíma, geti ekki gengið í þessa sjóði eins og hún gerir í raun með því að taka hluta af þeim til eigin nota, til venjulegrar eyðslu ríkisins. Ég sagði það við fjárlagaumr., þegar ég mælti fyrir þessari brtt., að mér fyndist það heldur kaldar kveðjur á ári fatlaðra, sem Alþb., hæstv. fjmrh. og hæstv. félmrh. senda með því að flytja sérstakar tillögur um, leggja sérstaka lykkju á leið sína og flytja tillögur um að það fjármagn, sem verja eigi til stofnana í þágu fatlaðra, skuli skert eins og gert hefur verið. Sannleikurinn er sá, að verkefnin æpa alls staðar á okkur í þessum efnum. Það liggja fyrir nauðsynlegar beiðnir um margvíslegar stofnanir í þágu fatlaðra, sem er brýn nauðsyn að hefjast handa við. Þess vegna er það ósæmilegt, vil ég segja, að hæstv. ríkisstj. skuli hrifsa til sín hluta af þessu fjármagni andstætt því sem gildir í lögum. Ég tel því að þetta þurfi sérstakrar athugunar við. Ég bendi á til viðbótar að í rauninni er hér ekki um neina nýja tekjustofna að ræða frá því sem ætlað er nú til Framkvæmdasjóðs öryrkja og þroskaheftra eða í Erfðafjársjóð, heldur ívið lakari hlutur, sem þarna er á ferðinni, en þó er í gildandi lögum. Engu að síður eru aukin verkefni ætluð þessum sjóði nú miðað við þetta frv. Það er bæði fjölþættari þjónusta, sem þetta fjármagn á að standa undir, og fleiri stofnanir, eins og hæstv. félmrh. gat um í sinni ræðu. Ég vildi sérstaklega gera þessar athugasemdir við þetta frv. á þessu stigi. En ég ítreka það, að ég tel sjálfsagt og nauðsynlegt að greiða fyrir því, að frv. komist nú til nefndar og það verði afgreitt á þessu Alþingi. Ég fagna því, að þetta frv. skuli nú komið fram, svo að hv. Alþingi geti nú næstu vikur unnið í því og vonandi samþykkt það áður en þingi lýkur að vori. Og ég vonast til að sú afgreiðsla verði til blessunar fyrir hið fjölmarga fatlaða fólk í landinu, en brýna þörf ber til að bæta aðstöðu þess.



Herra forseti. Þó að ástæða væri til að ræða þetta mál allítarlega skal ég við þessa umr. reyna að stytta mál mitt eins og kostur er. Í grg. með frv., sem hér er til umr., kemur fram að ég hafi sem nm. í stjórnarnefnd um málefni þroskaheftra tekið þátt í lokavinnslu frumvarpsdraganna um málefni fatlaðra. Af því mætti draga þá ályktun, að ég væri sæmilega sátt við þetta frv., eins og það hér liggur fyrir, og mundi því styðja það og veita því brautargengi. Ég vil strax láta það koma fram í upphafi míns máls, að eins og frv. hefur verið lagt fyrir Alþingi hefur við endanlega gerð þess verið kippt stoðunum undan því - þeim stoðum að hægt sé að vænta árangurs í framkvæmd verði frv. þetta samþykki í óbreyttri mynd. Þær stoðir eru vitaskuld fjármagnshlið þessa frv., sem er forsenda þess, að Alþingi geti staðið við þær skuldbindingar sem felast í þessu frv. Hæstv. ráðh. talar um að hér séu bráðabirgðatölur varðandi Framkvæmdasjóðinn, endanleg tala muni taka mið af gildistímanum, en ég tel að líta verði ekki síður á fjárhagsskuldbindingar þær, sem þetta frv. felur í sér, og aukin verkefni. Ég vil undirstrika, að í endanlegri mynd sá ég ekki þetta frv. áður en það var lagt fyrir Alþingi. Sú breyting, sem þetta frv. hefur tekið frá síðustu frv.-drögum sem stjórnarnefnd málefna þroskaheftra fjallaði um, er svo veigamikil að mín afstaða við meðferð frv. nú á Alþingi mun fyrst og fremst mótast af því, að þetta frv. verði byggt á raunhæfum tölum í fjármögnun til þeirra framkvæmda, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, og á nýjan leik fái þetta frv. trygga fjárhagslega stoð. Ég segi: á nýjan leik, því að í síðustu frv.-drögunum, sem fjallað var um hjá stjórnarnefnd málefna þroskaheftra og ég vænti einnig hjá hagsmunasamtökum fatlaðra, byggði frv. á, það kom skýrt fram í frv.-drögunum, að ætlaðar voru 50 millj. kr. tekjur sem renna áttu í Framkvæmdasjóð öryrkja og þroskaheftra, auk þess sem fram kom að renna ættu til sjóðsins óskertar tekjur Erfðafjársjóðs. Í núverandi mynd kemur svo fram að einungis eiga að renna til sjóðsins 27 millj., eins og frv. er hér lagt fyrir okkur. En ég undirstrika að ráðh. hefur talað um að þetta væru bráðabirgðatölur, og ég vona að þessar tölur taki miklum breytingum við endanlega gerð þessa frv. Það var einnig talað um að tekjur Erfðafjársjóðs rynnu óskertar, en nú er einungis talað um tekjur Erfðafjársjóðs. Allir vita að nauðsynlegt er að hafa orðalagið „óskertar tekjur Erfðafjársjóðs“, því að sjóðurinn er oftast skertur í meðförum fjárlaga á Alþingi. Ég tel það mjög ámælisvert, að þeir, sem um þessi frv.-drög hafa fjallað, bæði stjórnarnefnd málefna þroskaheftra og hagsmunasamtök öryrkja og fleiri aðilar, sem um málið hafa fjallað, hafa hreinlega verið blekktir hvað fjármagn til sjóðsins varðar, eins og fram kemur í frv. Það segir sig sjálft, að afstaða þeirra, sem um þetta mál hafa fjallað, hefur tekið verulegt mið af þeim tekjum sem ætla mátti að rynnu til sjóðsins. Það er undirstaða þess að vænta megi árangurs af þeim breytingum sem lagðar eru til í þessu frv. Ég undirstrika því enn og aftur að stuðningur minn við þetta frv. er fyrst og fremst undir því kominn að tekjur til sjóðsins verði stórlega auknar og staðið verði við það loforð sem hlaut að felast í þeim frv.-drögum sem hagsmunaaðilar fjölluðu um, 50 millj. kr. framlag til sjóðsins auk óskertra tekna Erfðafjársjóðs. Í grg. með þessu frv. kemur einmitt óbeint fram að þetta sé marklaust plagg nema fjárhagsgrundvöllur þess verði tryggður, en þar segir, með leyfi forseta, 35. gr., þar sem fjallað er um tekjur sjóðsins: „Hér eru taldar upp þær tekjur, sem gert er ráð fyrir að framkvæmdasjóðurinn fái. Stærsti tekjuliðurinn verður tvímælalaust framlag ríkissjóðs og er ekki vafi á því að framkvæmdir samkv. lögunum, ef frv. verður að lögum, muni að verulegu leyti vera undir því komnar hversu mikið fjármagn ríkið veitir sjóðnum,“ segir í þessari grg. Þetta er einmitt kjarni þessa máls og kemur fram í grg. frv. Ef hæstv. ríkisstj. ætlar sér í raun að leggja grunn að því með þessu frv., að stigið verði skref fram á við í málefnum öryrkja, er varla hægt að sjá að sú sé meiningin nema á pappírnum þegar ekki eiga að renna aðrar tekjur til málefna fatlaðra en nú er gert ráð fyrir í lögum um aðstoð við þroskahefta, en með þessu frv. eru lögð aukin verkefni og þar með skuldbindingar á Framkvæmdasjóðinn án þess að tryggja honum auknar tekjur. Sjóðurinn á að yfirtaka öll verkefni Erfðafjársjóðs og fá tekjur hans á móti. Þaðan virðist ekki eiga að koma viðbót við fjármagnið, auk þess sem aðrir þættir þessa frv., bæði í stofnkostnaði og öðru, leggja auknar skuldbindingar á sjóðinn sem hann að óbreyttu fjármagni getur ekki staðið við. Kjarninn er því sá, að í þessu frv. felast auknar framkvæmdir og viðfangsefni í þágu fatlaðra, en hvergi er gert ráð fyrir auknum tekjum til þess að hægt sé að standa við skuldbindingar þessa frv. Ég get fullvissað hv. alþm. um og ég tel mig hafa töluverða reynslu af málefnum öryrkja, ekki síst þroskaheftra, til þess að fullvissa alþm. um að öryrkjar hafa fengið meira en nóg af dauðum lagabókstaf og fögrum fyrirheitum sem ekki hefur verið staðið við vegna þess að fjármagn vantar. Það er nægilegt að taka hér eitt dæmi, en það er uppbygging sérkennslunnar í landinu. Í grunnskólalögunum frá 1974 og reglugerð þar að lútandi var lagður grundvöllur að markvissri uppbyggingu sérkennslunnar í landinu, bæði innan hins almenna grunnskóla og utan hans. Í skýrslu menntmrh. til Alþingis 1978 um framkvæmd grunnskólalaganna kemur fram, að áætlanir, sem voru gerðar, miðuðu við 10 ára framkvæmdaáætlun til að koma sérkennslumálum í sæmilegt horf. Á þeim tíma, 1978, þegar fjögur ár voru liðin af þessari framkvæmdaáætlun, hafði svo óverulegu fjármagni verið varið í sérkennslumálefni að lítið sem ekkert hafði verið framkvæmt. Svo var komið 1978, að 500–600 millj. gkr. á verðlagi 1978 þurfti að veita árlega fram til 1984 til að áætlanir menntmrn. stæðust, en það ár var einungis varið á fjárlögum til þessa verkefnis um eða innan við 100 millj. gkr. Hér er því ljóslifandi dæmi um fögur fyrirheit í reglugerð og lögum, sem ekki var staðið við af hálfu Alþingis. Á þeim tíma, 1978, lagði ég því fram frv. um Framkvæmdasjóð öryrkja, sem standa átti undir þessum verkefnum ásamt því að fjármagna ýmis önnur verkefni í endurhæfingarmálum öryrkja. Framkvæmdasjóður þessi var síðan felldur inn í lög um aðstoð við þroskahefta, sem þá lá fyrir Alþingi. Í lögum um aðstoð við þroskahefta var lagður grunnur að stórfelldum breytingum í framfaraátt í þágu þroskaheftra hér á landi. Ekki var þó í frv., þegar það var lagt fyrir Alþingi, gert ráð fyrir neinum fjármunum í því skyni að standa undir verkefnum sem fram komu í því frv. Niðurstaða Alþingis varð þó sú að fella frv. um Framkvæmdasjóð öryrkja, sem þá var til umr. á Alþingi, inn í það frv: Átti sá sjóður að standa undir fjármögnun þess auk sérkennslunnar og veita einnig fjármagn til endurhæfingarmála öryrkja. Það er ljóst, að frá því að þessi sjóður komst á laggirnar vorið 1979 hafa orðið umtalsverðar breytingar í uppbyggingu á stofnunum og allri þjónustu við þroskahefta og öryrkja því að þegar upp er staðið er það endanlega fjármagnið sem ræður því, hvað sem fögrum fyrirheitum í lagabókstaf liður, hvort hægt sé að standa við þær skuldbindingar sem lagabókstafurinn kveður á um. Ég tel nauðsynlegt að undirstrika og rökstyðja enn frekar en hér hefur komið fram í máli mínu nauðsyn þess, að tekjur þessa frv., sem við fjöllum um hér, um málefni fattaðra verði stórlega hækkaðar í meðförum Alþingis. Á fjárlögum fyrir árið 1982 var gert ráð fyrir 26 millj. rúmum, en í meðferð Alþingis hefur sú upphæð verið hækkuð í um 28 millj. Áður en Framkvæmdasjóður öryrkja og þroskaheftra kom til og lögin um aðstoð við þroskahefta var mjög lítill þjónusta við þroskahefta úti á landsbyggðinni. Sú takmarkaða þjónusta, sem fyrir hendi var, var mestmegnis hér á stór-Reykjavíkursvæðinu og nokkur á Akureyri, enda runnu sáralitlar upphæðir til þjónustu við þroskahefta bæði á fjárl. og eins í Styrktarsjóð vangefinna. Samkv. lögum um aðstoð við þroskahefta er landinu nú skipt í átta starfssvæði hvað málefni þroskaheftra varðar. Á hverju svæði starfar fimm manna svæðisstjórn sem gerir áætlanir um þjónustuþörf og framkvæmdir á hverju svæði fyrir sig. Gefur þó auga leið, að á mörgum svæðanna, þar sem enginn eða mjög takmörkuð þjónusta hefur verið fyrir hendi, er fjármagnsþörfin geysilega mikil, en í lögunum er kveðið nákvæmlega á um, hvaða þjónusta skuli veitt á hverju svæði, og hefur Alþingi þar með tekið á sig ákveðnar fjárhagslegar skuldbindingar. Til að rökstyðja enn frekar nauðsyn þess, að leiðrétting fáist á tekjum sjóðsins sem ráð er fyrir gert í þessu frv. um málefni fatlaðra, er rétt að fram komi hér á hv. Alþingi upplýsingar um þær fjárhagsbeiðnir sem stjórnarnefnd sjóðsins hafa borist fyrir árið 1982. Ég ætlaði mér að gera grein fyrir þessum fjárhagsbeiðnum á hverju svæði og rökstyðja nauðsyn þeirra, en ég vil láta mér nægja, þar sem tími er naumur orðinn nú fyrir jólahlé, að gera aðeins grein fyrir heildartölunni sem er rúmar 70 millj. kr., en til ráðstöfunar í sjóðnum eru nú samkv. fjárl. um 28 millj. kr. Ég nefni hér töluna 70 millj. kr., en sú fjármagnsbeiðni hefur sjóðnum borist fyrir árið 1982, en enn þá vantar þó áætlanir varðandi Norðurland vestra og sumpart fyrir Austurland. Hér er því um mikla framkvæmdaþörf og skuldbindingar að ræða, sem sjóðurinn hefur samkv. lögum um aðstoð við þroskahefta, en framkvæmdaþörf á næsta ári hljóðar upp á, eins og ég segi, rumar 70 millj., en ráðstöfunarfé er um 28 millj. Nú er ætlunin að leggja enn auknar skuldbindingar á sjóðinn án þess að til komi nokkurt fjármagn umfram það sem sjóðurinn hefur í dag. Breytist þessi upphæð ekki verulega í meðförum Alþingis standa öryrkjar enn einu sinni frammi fyrir því, að verið er að samþykkja fögur fyrirheit þeim til handa sem lítil trygging er fyrir að við verði staðið því að að sama skapi er ekki gert ráð fyrir auknum fjárveitingum. Samkv. 7. gr. frv. koma fram þau viðbótarverkefni, að sjóðurinn á að fjármagna núna sumarbúðir fyrir fatlaða í öllum landshlutum. Í upptalningu stofnana fyrir þroskahefta er einnig talað um atvinnuleit. Er alls ófyrirséð hvaða stofnkostnað atvinnuleit í öllum landshlutum muni hafa í för með sér. Í 27. gr. koma fram einnig viðbótarverkefni á sjóðinn. Með því ákvæði á að veita styrk úr Framkvæmdasjóðnum til að stækka verndaða vinnustaði og bæta tækjabúnað. Einnig á að veita fé úr sjóðnum til að breyta almennum vinnustöðum og bæta tækjabúnað sem tryggt geti fötluðum vinnu á almennum vinnumarkaði. Sjá allir í hendi sér að ef veita á fé úr sjóðnum til að breyta almennum vinnustöðum og bæta tækjabúnað til að tryggja fötluðum vinnu á almennum vinnumarkaði er hér um að ræða ákvæði sem alls er ófyrirséð hvaða áhrif muni hafa á skuldbindingar og fjármagn úr sjóðnum. Í 34. gr. kemur einnig fram, að heimilt er að greiða úr sjóðnum vegna framleiðslustarfsemi fatlaðra í heimahúsum, og er vísað þar til 19. gr., þar sem talað er um að veita styrk eða lán til verkfæra- og tækjakaupa og aðra fyrirgreiðslu í sambandi við heimavinnu eða sjálfstæða starfsemi að endurhæfingu lokinni. Auk þess yfirtekur sjóðurinn skuldbindingar Erfðafjársjóðs varðandi uppbyggingu endurhæfingarstöðva og verndaðra vinnustaða fyrir öryrkja. Er ekki að sjá að sjóðurinn fái neitt viðbótarfjármagn í þessu skyni umfram það sem Erfðafjársjóður hefur nú. Er það athyglisvert í þessu sambandi sem fram kemur í grg. á bls. 26 í frv., en þar segir svo, með leyfi forseta: „Í 35. gr. frv. er fjallað um tekjur Framkvæmdasjóðs. Þar eru nýmæli“ - ég undirstrika nýmæli - „frá gildandi lögum um aðstoð við þroskahefta, sem felur það í sér að til viðbótar við ríkisframlagið, frjáls framlög og vaxtatekjur renni til sjóðsins óskertar tekjur Erfðafjársjóðs.“ Er það í samræmi við fyrri frv.-drög, sem hagsmunasamtök fatlaðra fjölluðu um, að í frvgr. sjálfri stóð: óskertar tekjur Erfðafjársjóðs. Nú hefur orðið „óskertar“ verið tekið úr frvgr. sjálfri og eftir stendur einungis: tekjur Erfðafjársjóðs, en í grg., sem ég las upp, á bls. 26 í þessu frv. er svo talað um „óskertar tekjur Erfðafjársjóðs“. Því er nauðsynlegt að fá fram við þess umr. túlkun heilbr.- og trmrh. á þessu ákvæði. Er um að ræða að óskertar tekjur Erfðafjársjóðs eigi að renna til Framkvæmdasjóðsins, eins og fram kemur í grg. frv., og ef svo er, af hverju hefur orðið „óskertar“ verið fellt út úr frv. við lokafrágang þess áður en það var lagt fyrir Alþingi? Herra forseti. Ég taldi brýnt að eyða nokkrum tíma í ræðu minni í að rökstyðja og undirstrika rækilega hvað brýnt það er að fjármögnun til sjóðsins taki breytingum í meðförum Alþingis og verði hækkuð verulega. Ég vil ítreka, að afstaða mín til endanlegrar afgreiðslu þessa frv. mun byggjast á því, hvaða meðferð fjármögnunarþáttur þessa lagafrv. fær í meðförum Alþingis. Ég hef ýmsar aðrar aths. fram að færa við þetta frv. sem ég skal ekki fara nákvæmlega út í að tíunda hér, enda á ég sæti í þeirri nefnd sem fær málið til meðferðar. Almennt vil ég segja um þetta frv., að ljóst er að fyrst og fremst er verið að steypa saman í einn lagabálk lögunum um aðstoð við þroskahefta og lögunum um endurhæfingu. Heppilegra hefði hugsanlega verið að fá meiri reynslu á lögin um aðstoð við þroskahefta og þá skipulagsbreytingu, sem þar átti sér stað, áður en tekin væri ákvörðun um að gera þau víðtækari og láta þau ná til allra öryrkja. Ljóst var þó, að lögin um endurhæfingu þurftu gagngerðrar endurskoðunar við og hefði mátt lagfæra þau og sniða af þeim agnúa og taka mið af fenginni reynslu í því efni. Ég vil - með leyfi forseta - vitna í bréf sem stjórnarnefnd málefna þroskaheftra sendi heilbr.- og trmrn. 5. febr. 1981, en þar kemur fram afstaða stjórnarnefndar til þeirrar fyrirhuguðu breytingar að steypa í eina löggjöf lögum um aðstoð við þroskahefta og lögum um endurhæfingu. Bréf þetta er undirritað af öllum nefndarmönnum í stjórnarnefnd um málefni þroskaheftra, en í henni eiga sæti fulltrúi frá heilbr.- og trmrn., menntmrn. og félmrn., auk fulltrúa frá Öryrkjabandalagi Íslands og Landssamtökunum Þroskahjálp. Með leyfi forseta segir svo í þessu bréfi: „Ljóst er, að þessi frumvarpsdrög fela það einkum í sér að felld eru saman lög um aðstoð við þroskahefta og í annan stað lögin um endurhæfingu. Glögglega kemur fram, að frv.-drögin eru að verulegu leyti byggð á nýsettum lögum um aðstoð við þroskahefta og er uppistaða að skipulagningu á þjónustu við öryrkja sótt í þau lög. Þegar litið er til þess, að með hinni nýsettu löggjöf um aðstoð við þroskahefta var komið á mjög breyttu skipulagi í allri þjónustu og aðstoð við þroskahefta, sem ekki hafði verið reynt áður, gefur það auga leið að allnokkurn tíma tekur að fá reynslu af slíkri löggjöf til að meta það fyllilega, hvort hún nái því markmiði sem að var stefnt, og þá að meta það, hvort betur mætti fara. Á þessu rúma ári, sem liðið er síðan lögin tóku gildi,“ segir í bréfinu, „er varla að vænta að fullkomin reynsla sé fengin af þessari víðtæku skipulagsbreytingu, sem þá átti sér stað. Telur stjórnarnefndin því, að ef samræma á aðra löggjöf því skipulagi hefði verið æskilegra að meiri reynsla hefði fengist á lögin um aðstoð við þroskahefta þannig að sú samræming, sem nú er fyrirhuguð, gæti markast af nægri þekkingu, yfirsýn og reynslu af slíkri löggjöf.“ Í aths., sem stjórnarnefndin sendi síðan frá sér um frv., kom fram fjöldi aths. um frv. og tillit var tekið til margra þeirra við endanlega gerð frv. og því ber að fagna. Frv. hefur þó tekið nokkrum breytingum í endanlegri gerð, sem ekki komu fram í þeim frv.-drögum sem stjórnarnefndin fjallaði um, fyrir utan þá breytingu sem ég hef rakið um fjármögnunina. Ég vil því geta helstu aths. sem ég hef fram að færa utan fjármögnunarinnar. Varðandi 19. gr., sem kveður á um ýmsar styrkveitingar til fatlaðra, svo sem að þeir, sem séu í endurhæfingu, fái styrk ef þeir geti ekki framfært sig og skyldulið sitt meðan á endurhæfingu stendur, teldi ég réttara að slíkt ákvæði heyrði undir almannatryggingalögin. Styrkveitingar, sem fram koma vegna greiðslu námskostnaðar, sem lífeyrisdeild Tryggingastofnunar á að sjá um, teldi ég eðlilegra að féllu undir lög um framhaldsskóla eða fullorðinsfræðslu. Í þessari grein er einnig ákvæði um styrk eða lán til verkfæra- og tækjakaupa og aðra fyrirgreiðslu í sambandi við heimavinnu eða sjálfstæða starfsemi að endurhæfingu lokinni. Öll þessi þrjú ákvæði um styrkveitingar, sem fram koma í þessari frvgr., tel ég að séu allt of opin ákvæði sem erfið muni reynast í framkvæmd. Inn í þetta ákvæði vantar alla skilgreiningu á skilyrðum sem uppfylla þarf til að njóta styrkja samkv. þessari grein, t. d.: Við hvað er miðað þegar talað eru um endurhæfingu? Hver á styrkupphæðin að vera? Á hún að ákveðast í reglugerð eða hver tekur ákvörðun um styrkfjárhæðir og fyrirkomulag lánveitinga samkv. 2. og 3. tölul. þessarar greinar? Í 10. gr. kemur fram að fatlað barn á aldrinum 0–18 ára, sem dvelur í heimahúsi eða sem nýtur takmarkaðrar þjónustu, eigi rétt á aðstoð eftir því sem við verði komið. Skýringin, sem fram kemur í grg. á bls. 33 um aldurinn, er nokkuð furðuleg. Þar segir, með leyfi forseta: „Ekki er talið eðlilegt að miða við hærri aldur en 18 ára varðandi þessar greiðslur þar sem réttur til örorkulífeyris byrjar frá og með aldrinum 18 ára samkv. almannatryggingalögunum.“ Hér er talað um að réttur til örorkulífeyris miðist við 18 ára aldur, en í 12 gr. laga um almannatryggingar kemur fram að rétt til örorkulífeyris eiga menn frá 16 ára aldri. Hér skýtur nokkuð skökku við og þarfnast þetta sérstakrar skoðunar í nefnd og skýringar við þessa umr. frá hæstv. heilbrmrh. Aths., sem fram koma við 34. gr., vildi ég einnig gjarnan fá skýringu á hjá hæstv. ráðh. Á bls. 40 í umsögn um greinina kemur fram, að heimilt sé að verja fé sjóðsins til rekstrarkostnaðar, og nefnt að fyrst og fremst sé um að ræða verkefni varðandi sérkennslu og endurhæfingu sem ríki eða sveitarfélögum beri sannanlega ekki að greiða. Af orðalaginu má skilja að ýmislegt fleira geti fallið undir greiðslur úr sjóðnum sem féllu undir rekstrarkostnað. Ég tel því að nauðsynlegt sé að fram komi við þessa umr. túlkun ráðh. á því, sem fram kemur í grg. um 34. gr., þegar talað er um að heimilt sé að verja fé sjóðsins til rekstrarkostnaðar. Í síðustu mgr. 38. gr. kemur fram hvernig og hverjir skuli vinna framkvæmdaáætlanir og starfsáætlanir vegna fjárveitingu úr sjóðnum. Í greininni kemur fram, að fyrsta stigið sé að svæðisstjórnin safni upplýsingum um þörf fyrir þjónustu vegna fatlaðra samkv. lögum þessum. Svæðisstjórnin sendir svo upplýsingar til viðkomandi ráðuneyta ásamt framkvæmdaáætlun til þriggja ára. Síðan sendir rn. þessar áætlanir til stjórnarnefndar ásamt umsögnum um þær. Þessu er ég sammála. Ég tel að sé eðlileg aðferð vegna áætlana um framkvæmdir. Síðan segir að félmrn. vinni starfsáætlanir í samræmi við þessar áætlanir og sannanlega þörf og fjárveitingu hverju sinni. Ég er þessu ósammála, að það sé félmrn. sem vinna eigi starfsáætlanir í samræmi við sannanlega þörf og fjárveitingar hverju sinni. Ég tel að það eigi að vera stjórnarnefndin sem hefur það hlutverk samkv. 3. gr. frv. að gæta þess, að ráðstafanir varðandi alla þjónustu opinberra aðila verði samræmdar, auk þess sem það er hlutverk hennar samkv. 36. gr. að ráðstafa fé sjóðsins og eins og segir í þeirri grein: að fengnum tillögum svæðisstjórna og umsögnum viðkomandi ráðuneyta, enda var það svo í frv.- drögunum, sem stjórnarnefndin fjallaði um, að þá var í 38. gr. gert ráð fyrir að stjórnarnefndin ynni þessar starfs- og framkvæmdaáætlanir og samræmdi tillögur frá ráðuneytunum þremur miðað við sannanlega þörf og fjárveitingu hverju sinni. Ég vil benda hæstv. félmrh. á að í umsögnum um þessa grein í grg. á bls. 40 kemur þetta einnig mjög skýrt fram. Þar segir að svæðisstjórnir sendi sínar framkvæmdaáætlanir til ráðuneytanna þriggja, félmrn., menntmrn. og heilbrrn., að því búnu hefji rn. vinnslu á þessum upplýsingum og athugun á þessum áætlunum og sendi niðurstöðu vinnu sinnar til stjórnarnefndar, sem síðan vinni starfsáætlanir, eins og segir í lagagr. sjálfri, í samræmi við sannanlega þörf og fjárveitingu hverju sinni. Ég tel því einsýnt að í stað félmrn. í síðustu mgr. 38. gr. eigi að koma stjórnarnefnd, enda eðlilegt að stjórnarnefndin fjalli um áætlanir frá þessum þremur ráðuneytum og geri starfsáætlanir í samræmi við þær, enda hlutverk hennar að samræma alla þjónustu við öryrkja. Þegar stjórnarnefndin hefur síðan gert sínar tillögur um úthlutun úr sjóðnum í samræmi við tillögur svæðisstjórna og umsagnir ráðuneytanna ættu þær að þurfa að hljóta staðfestingu viðkomandi ráðherra. Um það er ákvæði í 26. gr. laga um aðstoð við þroskahefta að leita skuli staðfestingar viðkomandi ráðh. á úthlutuninni, en ég get ekki séð að það ákvæði sé í þessu lagafrv. Ég tel að það vanti. Ég tel nauðsynlegt að benda á eitt atriði til viðbótar í þessu frv. áður en það fer til nefndar. Það er auðvitað mikilvægt að menn geri sér fullkomna grein fyrir því, til hverra þessi lög eiga að ná og hvernig meta beri hverjir það eru sem aðstoðar eiga að njóta samkv. þessu lagafrv. Í 2. mgr. frv. er talað um að orðið „fatlaður“ í þessum lögum merki þá sem eru andlega eða líkamlega heftir og geta ekki lifað venjulegu lífi án sérstaks stuðnings. Hvernig ber að túlka þetta ákvæði? Nær það t. d. til allra fatlaðra? Nær það t. d. til allra aldraðra sem eru andlega eða líkamlega heftir og geta ekki lifað venjulegu lífi án sérstaks stuðnings?

Í hvaða grein er hv. þm. að vitna?

Ég er að vitna í 2. gr. Í grg. um 2. gr. þessa frv., þegar reynt er að skýra hugtakið „fatlaður“, kemur m. a. fram eftirfarandi skýring: „Skerðing (disability) sem er fólgin í hvers konar færnisskerðingu eða færnissviptingu vegna meins til að fást við viðfangsefnið á þann veg og innan þeirra marka sem mönnum er eiginlegt og ætlandi.“ - Þessi skýring ásamt orðanna hljóðan í lagagr. sjálfri, 2. gr., gæti þýtt að aldraðir sem eru andlega eða líkamlega heftir og geta ekki lifað venjulegu lífi án sérstaks stuðnings, eigi að njóta þeirrar aðstoðar sem þetta frv. kveður á um. Því verður það að vera skýrt hvort svo á að vera eða ekki. Ef við lítum svo á að svo muni vera, þá er umfang þessa frv. mun meira en kannske margur ætlar. Lítum t. d. í því sambandi á 9. gr. frv., en þar segir, með leyfi forseta: „Fötluðum, sem af óviðráðanlegum ástæðum að mati svæðisstjórna njóta ekki kennslu eða þjálfunar utan heimilis, skal séð fyrir ókeypis kennslu og þjálfun við sitt hæfi.“ Gæti þessi grein t. d. þýtt að allir aldraðir, sem ekki komast á stofnanir, en þurfa þess með, eigi rétt á sjúkraþjálfun og endurhæfingu t. d. í heimahúsum ef þeir fá ekki nauðsynlega meðferð á stofnunum? Mundi þetta þýða að aldraðir, sem eru andlega eða líkamlega heftir og geta ekki lifað venjulegu lífi, eins og fram kemur í 2. gr. frv., ættu að njóta styrks samkv. 19. gr., sem kveður á um styrk ef fjárhagsaðstæður þeirra, sem fatlaðir eru, séu með þeim hætti að þeir geti ekki framfært sig og skyldulið sitt meðan endurhæfing fer fram? Ef lítið er svo á, að túlkun á 2. gr. frv. nái til aldraðra, mundi þetta þá þýða að Framkvæmdasjóður fatlaðra ætti að fjármagna t. d. hjúkrunarheimili fyrir aldraða samkv. 7. gr.? Svo mætti endalaust spyrja, ef menn leggja misjafna merkingu í skilgreiningu á orðinu „fatlaður,“ sem fram kemur í 2. gr., ef ekki liggur skýrt fyrir skilgreining löggjafans á þessari grein. Því þarf að koma mjög nákvæm skilgreining og túlkun, á þessu til að forðast allan misskilning og misjafna túlkun, verði frv. þetta að lögum. Herra forseti. Ég get farið að ljúka máli mínu. Ég taldi nauðsynlegt að fjalla nokkuð ítarlega um þetta frv. nú við 1. umr. um þetta mál, þar sem ég hef verulegar aths. við ýmsar frvgr. Ekki síst er það fjármögnunin sem ég hef eytt hér nokkrum tíma í að fjalla um, en ég mun leggja höfuðáherslu á við meðferð þessa frv. hér á hv. Alþingi að stórlega verði aukið fjármagn til Framkvæmdasjóðsins. Það er forsenda þess, að Alþingi geti staðið við þær skuldbindingar sem það tekur á sig með samþykkt þessa frv.



Herra forseti. Ég þakka hv. talsmönnum stjórnarandstöðunnar fyrir góðar undirtektir við frv. þetta, þ. e. meginefnisatriði þess öll, og þá athygli sem kom fram á málinu í ræðum þeirra. Það, sem hv. þm. stjórnarandstöðunnar gerðu aðallega aths. við, voru, eins og við mátti búast, fjármögnunarákvæði Framkvæmdasjóðs fatlaðra. Um það hefur farið fram allnokkur umr. nú þegar og ég tel ekki ástæðu til að þreyta þingheim með því að bæta þar mjög verulegu við. Það er auðvitað hægt að hugsa sér að ganga frá þessum málum með ýmsum hætti í lagatexta, en auðvitað getur Alþingi alltaf breytt lögum. Jafnvel þó að í textanum stæði t. d. „óskertar tekjur Erfðafjársjóðs“ gæti meiri hluti Alþingis hugsanlega ákveðið að breyta því hverju sinni við afgreiðslu lánsfjáráætlunar t. d. Ég vil minna á að markaðir tekjustofnar til félagslegrar þjónustu hafa átt mjög í vök að verjast. M. a. hefur það komið fram í tillögum nefndar sem fjallaði um þessi mál, m. a. þessa tvo sjóði, að sjóðirnir yrðu sameinaðir og mjög stórlega skertir jafnvel frá þeim tillögum sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur lagt fram í fjárlagafrv. Það er þess vegna ljóst, að hv. Alþingi hefur verið þeirrar skoðunar, að markaðir tekjustofnar væru ekki af hinu góða. Þó hefur það verið þannig, að tekist hefur að halda mjög verulegum fjármunum - ég vil segja: mjög verulegum fjármunum - í þessi verkefni að undanförnu og það er vel, en það er nauðsynlegt að við áttum okkur á því, að um leið og við reisum stofnanir fyrir fatlaða, af hvaða tagi sem er, erum við líka að taka ákvörðun um að auka við rekstrarkostnað á slíkum stofnunum. Framkvæmd laganna um aðstoð við þroskahefta hefur t. d. verið mjög til umræðu hér. Sú fjármögnun, sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. í sambandi við framkvæmd þeirra laga, eins og það liggur fyrir núna, er að mínu mati mjög knöpp og ég á von á nokkurri lagfæringu á því við 3. umr., en þessi staðreynd sýnir að það er nokkuð þungt að ná fram þeim stökkbreytingum sem við gjarnan viljum í málefnum fatlaðra hér á hv. Alþingi, einfaldlega vegna þess að við höfum auðvitað takmörkuðum fjármunum að skipta. Ég ætla ekki að fara út í þessa fjármálaumræðu því að ég tel ekki að það sé við hæfi að ég sé að efna til langra umræðna þegar komið er undir nótt og hv. stjórnarandstæðingar hafa verið svo vinsamlegir að taka því vel að umr. yrði knöpp um þetta mál að sinni til þess að unnt væri að koma því til umsagnar fyrir hátíðarnar. En það er rétt, að það eru mörg viðbótarverkefni sem bíða. Á þessu ári er verið að vinna að 30 verkefnum á vegum Framkvæmdasjóðs öryrkja og þroskaheftra um allt land. Í langflestum tilvikum er hér um að ræða ný verkefni. Á næsta ári má gera ráð fyrir að varið verði úr þessum sjóði, Framkvæmdasjóði öryrkja og þroskaheftra, eitthvað 2829 millj. kr., ef ég man rétt, eins og þetta liggur fyrir núna, og síðan er gert ráð fyrir verulegum framlögum til samtaka fatlaðra í fjárlagafrv., eins og það liggur fyrir nú, en engu að síður er ljóst að verkefnin munu kalla mjög á. Það, sem við þurfum að athuga mjög vandlega í þessu sambandi, er að framkvæmd og ákvarðanir um fjárfestingu haldist sem best í hendur og að við reynum að halda þannig á þessum málum, að framkvæmdirnar komi til nota jafnharðan og þær verða til. Ég tel ekki að það sé við hæfi, eins og ég sagði, herra forseti, að fara yfir einstök atriði í aths. stjórnarandstæðinga við fjármögnunarákvæði frv. þessa, en það voru aðal aths. þeirra, og ég held að við verðum að eiga um það umr. á síðari stigum. Varðandi aths. hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur að öðru leyti um frv. þetta var það fyrst aths. við 19. gr., þar sem þm. var þeirrar skoðunar að 19. gr. ætti að fjármagnast annars vegar af almannatryggingunum og hins vegar samkv. lögum um framhaldsskóla eða lögum um fullorðinsfræðslu. Ég get út af fyrir sig tekið undir að það gæti verið mjög eðlilegt, að þetta væri fjármagnað af þeim tilteknu lögum sem þm. nefndi, En ég vil leggja á það áherslu, að reynsla okkar í þessum efnum er satt að segja ekki alveg nógu góð. Við erum með í gildi reglugerð um öryrkjavinnu, sem er búin að vera í gildi um langt árabil. Samkv. henni hafa verið gerðir tveir vinnusamningar öryrkja, alls tveir. Mér finnst þetta sýna okkur það, að ef við ætlum að ná verulegu skrefi vegna fatlaðra hér í þessu landi geti verið réttlætanlegt um sinn að fjármagna og framkvæma verkið eftir sérlögum. Á þeim hugmyndum er þessi grein byggð eins og hún er núna. Ég tel hins vegar allar ábendingar í þessa veru þannig að rétt sé að skoða þær. Ég vil einnig taka alveg sérstaklega undir þá ábendingu hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, 10. landsk. þm. að ákvæði greinarinnar, eins og þau eru núna, eru of opin. Það þarf að vera betur skilgreint í lögum, ef frv. þetta verður að lögum, hverjir það eru sem þessarar þjónustu geta notið og hver á að úrskurða um það. Varðandi 10. gr. og aths. við hana, sem hv. þm. las upp, er hér augljóslega um villu að ræða í grg., sem þm. benti á, en ég vil minna á að næstu daga mun ég leggja fram á Alþingi frv. til l. um breyt. á lögum um almannatryggingar sem felur í sér samræmingu á þeim lögum við nýsett barnalög. Í 34. gr. er talað um að 10% af ráðstöfunarfé sjóðsins megi verja í ákveðnu skyni, m. a. til rekstrarkostnaðar. Þar er ekki bara talað um rekstrarkostnað, heldur er hér um að ræða allnákvæmt ákvæði því að hér segir: „Heimilt er jafnframt að verja allt að 10% af ráðstöfunarfé sjóðsins til annarra sameiginlegra verkefna varðandi sérkennslu og endurhæfingu svo og annarra verkefna, sem ríki eða sveitarfélagi ber sannanlega ekki að greiða“. Hér er sem sagt verið að taka fyrir það, að fötluðum einstaklingum verði neitað um þjónustu samkv. þessum lögum ef kostnaðarþræta milli ríkis og sveitarfélaga er með þeim hætti að ekki fáist úr henni skorið tafarlaust. Fyrst og fremst er hér um það að ræða. Það má ekki koma til, að slík kostnaðarþræta milli ríkis og sveitarfélaga, sem einlægt er hér í gangi, verði til þess að tafir verði á þeirri þjónustu við fatlaðan einstakling sem frv. þetta gerir ráð fyrir. Varðandi skilgreininguna á hugtakinu fatlaður mætti margt segja og ég vísa þar til nokkuð ítarlegra aths. með frv. Þetta er afar vandmeðfarið mál. Þetta hefur verið rætt mjög mikið í raun og veru allt árið 1981, á ýmsum vettvangi: sérfræðinga, áhugamannasamtaka og fleiri aðila. Ég hef ekki séð á þessu skilgreiningu sem er fullnægjandi eða fullkomin að mínu mati. Ég held að þarna verði alltaf matsatriði og markatilfelli. Að því er varðar aldraða hlýtur að vera ljóst, það vil ég taka fram, að þetta frv. getur ekki átt við aldraða almennt. Hins vegar getur það auðvitað átt við aldraða í undantekningartilvikum. Það getur átt við aldraða sem verða fyrir slysum og þurfa á endurhæfingu að halda. Þeir geta átt rétt á henni á endurhæfingarstofnunum, sem eru ætlaðar fötluðum, vegna tímabundinnar hreyfihömlunar t. d. En að frv. þýði t. d. að hjúkrunarheimili fyrir aldraða eigi að reisa samkv. þessu frv. hefur mér aldrei komið til hugar. Ef eitthvað fer á milli mála í þeim efnum ber að taka þar af tvímæli Herra forseti. Ég endurtek þakkir mínar til forseta og talsmanna stjórnarandstöðunnar fyrir annars góðar undirtektir sem frv. þetta hefur fengið.