Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. sér ekki ástæðu til að gera athugasemd við fjárlagafrv. við þessa umr. og leggur til, að því verði vísað til 2. umr.

Forseti (EystJ): Í samræmi við venju, sem skapazt hefur allmörg undanfarin ár, hefur verið leitað samkomulags þingflokkanna um að fresta almennum stjórnmálaumr., sem á að halda við 1. umr. fjárlaga, svo kölluðum eldhúsdagsumr., en til þess þarf afbrigði frá þingsköpum. Formenn þingflokkanna mæla með því afbrigði og leyfi ég mér að leita þess.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs hér utan dagskrár vegna fréttaflutnings í útvarpi og sjónvarpi s. l. laugardagskvöld. Á fundi í Sþ. s. l. laugardag urðu töluverðar og mjög líflegar umr. utan dagskrár vegna fsp. frá hv. 7. þm. Reykv. vegna fréttar af ummælum hæstv. utanrrh. á fundi utanrrh. Atlantshafsbandalagsins. Í umr. þessum tóku þátt auk fyrirspyrjanda hæstv. forsrh., sem svaraði fsp., svo og nokkrir aðrir hv. alþm., sem af þessu gefna tilefni báru fram fsp. til hæstv. ráðh. Fyrri fsp., fsp. frá hv. 3. þm. Sunnl., var svarað, en fsp. frá hv. 5. þm. Norðurl. v. ekki svarað. Ég mun ekki rekja hér þessar umr., enda eru þær ekki tilefni þess, að ég hef kvatt mér hljóðs, heldur fréttaflutningur fjölmiðla af því, sem fram fór á þessum fundi. Þeir, sem hlustuðu á fréttir sjónvarps og hljóðvarps síðastliðið laugardagskvöld, urðu vitni að því, hversu ónákvæmur fréttaflutningur getur komið út sem villandi og jafnvel sem hlutdrægur. Til þess að hv. alþm. geti gert sér betur grein fyrir máli þessu og sjálfir dæmt um fréttaflutning hljóðvarpsins og sjónvarpsins af umræddum fundi, hef ég fengið afrit af fréttunum og vil, með leyfi forseta, lesa þær upp: Fréttir útvarpsins kl. 19. Þar segir: „Gylfi Þ. Gíslason bar fram fsp. utan dagskrár á Alþ. í tilefni af fréttum, sem hafðar voru eftir erlendum fréttamönnum í útvarpi og sjónvarpi í gærkvöld um ræðu Einars Ágústssonar utanrrh. á fundi ráðherranefndar Atlantshafsbandalagsins í Brüssel. Í fréttum þessum hafði verið lögð megináherzla á, að ráðh. hefði sagt, að Íslendingar hygðust standa við allar skuldbindingar sínar við bandalagið og Íslendingar yrðu áfram aðilar að NATO, þótt ágreiningur væri um það atriði innan ríkisstj. Herinn yrði ekki látinn fara úr landi á næstunni, þar sem það mál væri enn til athugunar í ríkisstj. Fsp. laut að því, hvort ríkisstj. sem heild hefði fjallað um texta ræðu utanrrh. í Brüssel og ef svo væri, hvort allir ráðh. hefðu samþykkt hana. Ef svo væri, væri spurt, hvort líta bæri á hana sem stefnuyfirlýsingu ríkisstj. allrar. Fyrirspyrjandi sagðist álíta nauðsynlegt, að upplýst væri, hver vinnubrögð ríkisstj. væru í þessum málum. Ólafur Jóhannesson forsrh. svaraði fsp. á þá leið, að ræða utanrrh. í Brüssel hefði túlkað fullkomlega stefnu ríkisstjórnarinnar. Öllum ráðh. hefði verið kunnugt um efni ræðunnar, en ekki væri venjan, að ráðh. læsu orðrétt fyrir ríkisstj. þær ræður, sem þeir flyttu. Bjarni Guðnason tók til máls og sagðist undrast, að Gylfi Þ. Gíslason, málsvari Alþfl., tæki þátt í hræðslupólitík Sjálfstfl. Gera yrði þær kröfur til Alþfl., að hann héldi sig við málefnalegan málflutning. Guðlaugur Gíslason tók til máls og krafðist svara um, hver væri raunveruleg stefna ríkisstj. í þessum málum og í hverju ágreiningurinn væri fólginn. Ólafur Jóhannesson forsrh. svaraði og sagði, að svör við þessum spurningum væru augljós. Ágreiningurinn væri ekkert launungarmál. Vitað væri, að Framsfl. væri fylgjandi aðild að NATO, en Alþb. andvígt. Stjórnin væri fylgjandi aðild að NATO að óbreyttum aðstæðum og mundi standa við skuldbindingar sínar við bandalagið. Menn skyldu kynna sér málefnasamninginn, lesa hann kvölds og morgna og læra í samhengi, kæmi þá skilningur með tímanum. Spyrjendur kváðu það ekki duga til. Halldór Blöndal tók til máls og lýsti undrun sinni á málflutningi Bjarna Guðnasonar og innti hann eftir skoðunum hans sjálfs á varnarmálunum. Gylfi Þ. Gíslason tók aftur til máls og sagði, að meginmáli skipti að fá upplýsingar um vinnubrögð ríkisstj. í þessum málum. Á fundinum í Brüssel hefði það gerzt, sem aldrei hefði gerzt áður, að ágreiningurinn innan ríkisstj. hefði verið kynntur utan landsteinanna. Erlendir fréttamenn hefðu með réttu eða röngu skilið ummæli utanrrh. sem stefnubreytingu íslenzku ríkisstj. Utanrrh. hefði margítrekað, að ákvörðun um brottför hersins yrði ekki tekin fyrr en að undangenginni nákvæmri athugun, en viðskrh hefði margoft fullyrt, að þegar væri ákveðið, að herinn færi. Gylfi Þ. Gíslason spurði, hvort það álit erlendra fréttamanna, að stefnubreyting hefði orðið, hefði við rök að styðjast. Eyjólfur K. Jónsson tók til máls og beindi þeirri fsp. til forsrh., hvor þeirra, utanrrh. eða viðskrh., túlkaði stefnu ríkisstj. Augljóst væri, að þeir túlkuðu málefnasamninginn á gjörólíkan hátt. Forsrh. svaraði ekki fyrirspurninni, og beindi þá fyrirspyrjandi orðum sínum til annarra viðstaddra ráðh., sem voru Magnús T. Ólafsson menntmrh., Lúðvík Jósepsson sjútvrh. og viðskrh. og Hannibal Valdimarsson félmrh., en þegar enginn þeirra bjóst til að svara, var fundi slitið.“ Þetta var frétt útvarpsins af fundinum s. l. laugardag. Næst ætla ég að leyfa mér að lesa fréttir sjónvarpsins, en þær eru svo: „ Umr. spunnust um stefnu ríkisstj. í varnarmálum utan dagskrár á fundi Sþ. í dag. Gylfi Þ. Gíslason spurðist fyrir um það í tilefni ummæla erlendra fréttastofnana um ráðherrafund Atlantshafsbandalagsins, hvort ríkisstj. í heild hefði fjallað um ræðu utanrrh. og hvort allir ráðh. hefðu samþykkt hana og ef svo væri, hvort líta bæri á ummæli hans sem stefnuyfirlýsingu ríkisstj. Ólafur Jóhannesson forsrh. sagði utanrrh. hafa túlkað fullkomlega stefnu ríkisstj. og ráðherrum öllum verið kunnugt um efni ræðunnar. Þá spurði Guðlaugur Gíslason, hver væri raunverulega stefna ríkisstj. í þessum málum og í hverju ágreiningurinn væri fólginn. Forsrh. svaraði, að stjórnin væri fylgjandi aðild að NATO að óbreyttum kringumstæðum, en um afstöðu einstakra stjórnarflokka vissu menn mætavel. Sagði hann síðan, að menn skyldu kynna sér málefnasamning stjórnarflokkanna, lesa hann kvölds og morgna og læra í samhengi, þá kæmi skilningurinn með tímanum. Auk fyrrgreindra tóku til máls Bjarni Guðnason, Halldór Blöndal og Eyjólfur K. Jónsson“. Eins og hv. alþm. hafa nú heyrt, er hér mikill munur á frétt hljóðvarps og sjónvarps. Í fréttum hljóðvarpsins mun skýrt með hlutlausum og réttum hætti frá því, hverjir tóku til máls, um hvað spurt var, um hvað umr. snerust, hverju var svarað og hverju var ekki svarað. Í fréttum sjónvarpsins er hins vegar getið fyrirspyrjandans, Gylfa Þ. Gíslasonar og hans fsp., svara forsrh., síðan fsp. Guðlaugs Gíslasonar og svara forsrh. til hans. Fsp. Halldórs Blöndal og Eyjólfs K. Jónssonar og ræðu Bjarna Guðnasonar er ekki getið og ekki heldur þess, að ráðh. svöruðu ekki þeim spurningum. Af fréttum sjónvarpsins verður ekki annað ráðið en að fréttamanni þessum þyki það ekki fréttnæmt, að hvorki forsrh. né heldur aðrir viðstaddir ráðh. treysta sér til þess að skýra þingheimi frá og svara þeirri fsp., sem til þeirra er beint af alþm., sem tók þátt í umr., hvor ráðherrann, utanrrh. eða sjútvrh., túlkaði rétt stjórnarsáttmálann varðandi öryggis- og varnarmálastefnu stjórnarinnar, en eins og kunnugt er, hafa þessir tveir ráðherrar túlkað stefnu ríkisstj. hvor á sinn veg og með þeim hætti, að ekki verður annað skilið en að þeir séu um þessi mál algjörlega ósammála. Aftur á móti þykja fréttamanni hljóðvarpsins þessar staðreyndir svo athyglisverðar og fréttnæmar, að hann skýrir hlustendum frá þeim. Hverjar eru svo niðurstöður þessa máls? Í fréttum kl. 19 er skýrt frá umræddum þingfundi, umræðum og ræðumönnum, eins og það fór fram. Í fréttum sjónvarpsins kl. 20, einni klukkustund síðar, er ekki sagt frá nema hluta þess, sem gerðist á umræddum fundi. Þar er ekki skýrt frá fsp. Eyjólfs K. Jónssonar né Halldórs Blöndal. né heldur því, að ráðherrar treystu sér ekki til þess að svara. Hvað hér hefur gerzt, veit ég ekki. Hvort fréttamenn þessara tveggja fjölmiðla hafa svo misjafnar skoðanir á því, hvað fréttnæmt er, eða mismunandi starfsreglur eftir að fara, eða hvort á þessari klukkustund, sem leið frá því fréttir hljóðvarps voru lesnar þar til fréttir sjónvarps voru lesnar, hafi einhverjir svokallaðir yfirnáttúrlegir hlutir gerzt og þess vegna hafi fréttin verið lesin í sjónvarpinu eins og hún var lesin. Það hefur verið deilt á Ríkisútvarpið af fulltrúum beggja núv. stjórnarflokka, Framsfl. og Alþb., þegar þeir voru í stjórnarandstöðu. Beindust ádeilur þeirra sérstaklega að sjónvarpinu, og hélt hæstv. forsrh. því fram þá, sem formaður flokks síns í stjórnarandstöðu, að fulltrúar stjórnarandstöðunnar hefðu ekki tækifæri á móti fulltrúum þáv. stjórnarflokka til þess að koma fram í sjónvarpinu, ef hlutleysis ætti þar að gæta. Ég skal ekki gerast dómari þar um, en ég vil vekja athygli hæstv. forsrh. á því, að það er skoðun fjölmargra nú, að einstakir ráðherrar í hans ráðuneyti hafi misnotað aðstöðu sína í sjónvarpinu síðan þeir settust í valdastólana s. l. sumar. Hittir þá fyrri gagnrýni forsrh. hann sjálfan. Vonandi hefur hæstv. forsrh. veitt þessu athygli og sér svo um, að skoðanir hans á þessum málum verði a. m. k. í heiðri hafðar, á meðan hann fer með embætti forsrh. Um fréttaflutning og fréttir héðan af Alþ. hefur minna verið deilt. Hefur fréttaflutningurinn almennt verið talinn hlutlaus. Þó kom það fyrir, að þm. kommúnista, síðar Sameiningarflokks alþýðu – Sósíalistaflokksins og nú Alþb. - sumir þm. náðu því að gegna þingmennsku eftir báðar þessar breytingar - gerðu tilraunir til þess að gagnrýna fréttaflutninginn hér á Alþ., en sú gagnrýni var aldrei á rökum reist, enda gátu þeir aldrei gert grein fyrir einstökum dæmum máli sínu til stuðnings. Það brá hins vegar svo við í sumar, eftir að núv. ríkisstj. var setzt að völdum, að menn gátu greint það í Ríkisútvarpinu, að fréttir voru sagðar með öðrum hætti undir vissum kringumstæðum en verið hafði. Vil ég þar sérstaklega nefna fréttir frá Genfarráðstefnunni, og því hefur verið haldið fram, að þar hafi fréttamenn sjónvarpsins legið undir þungri pressu, að sagt yrði með mismunandi hætti frá, hvort fréttin kæmi sér vel fyrir núv. ríkisstj. eða ekki. Á þetta var bent á opinberum vettvangi, og mun að sjálfsögðu fylgzt með því framvegis. Hvort sá fréttaflutningur, sem ég hef nú gert hér að umtalsefni, er áhrif frá núv. valdhöfum, skal ósagt látið. Færi betur, að svo reyndist ekki, heldur væri hér um að ræða ónákvæmni, sem þá væri hægt að lagfæra. Það er hins vegar ljóst, að alþm. geta ekki sætt sig við neina mismunun eða neina ónákvæmni í fréttaflutningi héðan frá Alþ. Eigi þeir að gegna störfum á löggjafarsamkomu frjálsrar þjóðar, þar sem frjáls skoðanamyndun er, verður Ríkisútvarpið að gæta fyllsta hlutleysis, eins og það hefur gert. Ég hef kvatt mér hljóðs, ekki til að varpa fram fsp. til neinna ráðherra, heldur til þess að vekja athygli á þessu máli. Ég hef kvatt mér hljóðs til að vekja athygli þingheims á þessum hlutum, og ég vil að lokum skora á forseta Alþ., að þeir gæti þess, að alþm. verði ekki mismunað í fréttaflutningi héðan frá Alþ.



Herra forseti. Í sambandi við það mál sem hv. 1. þm. Reykn. gerði að umtalsefni, vil ég aðeins segja örfá orð. Ég vil fyrst skýra frá því, að sjónvarpsdeild Ríkisútvarpsins er enn þá ákaflega fáliðuð og þá alveg sérstaklega fréttastofa hennar. Sjónvarpsdeildin hefur til þessa ekki getað haft fréttaritara, sem situr á Alþ. og fylgist með öllum fundum til þess að segja héðan fréttir. Hins vegar hefur fréttastofa hljóðvarpsins hér mann, sem skrifar þær frásagnir, sem fluttar eru í hljóðvarpsfréttum. Ég hygg, að óhætt sé að segja, að hann hefur unnið þetta verk af hinni mestu samvizkusemi og tekizt furðanlega vel, miðað við það, hvert verkefni hans er. Mér virðist, að það sé mjög algengt, að sjónvarpsdeildin fái handrit af fréttum hljóðvarpsfréttamannsins og vinni úr þeim. Þegar sjónvarpsdeild veit af stórviðburðum hér, umræðum, sem ákveðnar eru fyrir fram, og öðru slíku, þá sendir hún þó oft sína eigin menn og myndatökumenn hingað. Mér virðist frásögn hljóðvarpsins af því, sem gerðist í þessum sal á laugardaginn, hafa verið mjög ítarleg. Ég bið menn að athuga, að fréttir í hljóðvarpi og sjónvarpi eru ákaflega stuttar. 20 mínútna fréttalestur er ekki nema 8–9 vélritaðar síður. Þegar á að segja allar fréttir dagsins, er það býsna stór sneið af fréttunum, sem þarna var varið til að segja frá þessum umr. Fréttir sjónvarpsins eru að jafnaði styttri, það er töluvert minna lesmál í þeim. Í raun og veru geta sjónvarpsfréttir sjaldan verið mikið meira en fyrirsagnir, ef taka má samanburð úr blöðum, að því undanskildu, að stundum er hægt að skjóta inn viðtölum við menn, þar sem töluvert meira efni kemst að. Ég hef enga vitneskju um, hvernig umrædd sjónvarpsfrétt var unnin á laugardaginn. Útvarpsráðsmenn fylgjast að sjálfsögðu ekki með því daglega. En mér virðist, að sjónvarpið hafi haft styttri tíma til ráðstöfunar og hafi talið sig neytt til þess að gera útdrátt úr því efni, sem þeir höfðu fengið. Þá er spurningin, hvort þessi útdráttur, þessi styttri útgáfa sjónvarpsins, er eðlilega unnin eða ekki. Ég mundi sem blaðamaður segja, að frásögn sjónvarpsins hafi verið eðlileg. Það, sem gerðist, var að hér var vakið máls á utanríkismálum í tilefni af ræðu, sem utanrrh. hafði flutt. Þessi ræða var ný, þar voru ný atriði, sem spurt var um, og þeim var svarað. Þetta var að sjálfsögðu það fréttnæmasta, sem fram kom. Þess ber að geta, að þær spurningar, sem tveir þm. Sjálfstfl. vörpuðu fram og engin svör fengust við, hafa komið fram á Alþ. áður, ekki aðeins einu sinni, heldur oft undanfarnar vikur. Frá sjónarmiði fréttamannsins er endurtekinn viðburður, jafnvel veigamikil spurning, minni frétt en nýtt atriði í málinu. Ég vona, að menn skilji, að ég hef sem útvarpsráðsmaður á síðustu dögunum í því embætti tilhneigingu til að reyna að skýra þetta á bezta veg, því ég er af nánum kynnum við starfsfólk sannfærður um, að það vinnur af samvizkusemi og eins vel og það getur. En aðstaða þess er oft erfið. Tíminn er oft stuttur. Ef sjónvarpið á að taka myndir hér í þingsölum, getur það ekki gerzt mikið eftir kl. 4 á daginn. Það, hvort ræðumaður fær að tala fyrir kl. 4 eða ekki fyrr en milli 5 og 6, getur ráðið því, hvort nokkur tæknilegur möguleiki er á, að þessi maður fái mál sitt flutt í sjónvarpi eða ekki. Þetta hefur þegar komið fyrir, svo það eru margar aðstæður, sem gæta verður að. Um starfsemi útvarpsins almennt hvað snertir fréttir af stjórnmálum og ríkisstj., vil ég aðeins benda á það, sem raunar kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að stjórnarandstæðingar kvörtuðu í tíð fyrrv. ríkisstj., og enn kvarta stjórnarandstæðingar eftir að skipt hefur verið um stóla. Þegar báðir aðilar kvarta nokkurn veginn um það sama, eftir því úr hvaða stólum þeir tala, finnst mér það í sjálfu sér vera bærilegur vitnisburður um, að sennilega vinni útvarpið þetta mál eins vel og það getur. Í umr. um þessi mál hef ég sagt áður, að ég telji óhjákvæmilegt, að það sé meira sagt í fréttum frá því, sem ráðherrar þjóðarinnar segja og gera, af því að það, sem ráðherrar gera, verður að veruleika og er því í eðli sínu oftast nær fréttnæmt. Þetta er óhjákvæmilegt. Ég taldi í tíð fyrrv. ríkisstj. og ég tel það enn þá, að þessir fjölmiðlar hafi ekki fundið fullnægjandi leið til þess að koma á framfæri þeim boðskap, sem stjórnarandstaðan hefur. Fréttamennirnir kvarta undan því, að leiðtogar stjórnarandstöðunnar tali yfirleitt, þegar Alþ. er undanskilið, á flokksfundum. Flokksfundir eru oftast nær lokaðir og fréttamenn fjölmiðla fara ekki þar inn. Þetta er mál sem þarf að athuga. Ég tel, að það sé ekki hægt að komast hjá eðlilegum og ítarlegum fréttaflutningi af stjórnarstörfum, hvaða flokkar og hvaða menn sem í stjórn sitja, en það sé enn óleyst verkefni, hvernig hægt er að koma þeim málum fyrir, t. d. eins og er í Bretlandi, þar sem ráðherrar og leiðtogar andstöðunnar tala svo að segja um hverja helgi einhvers staðar, á einhverjum vettvangi og það má heyra í brezku útvarpi og sjá í sjónvarpi og lesa í blöðum frásagnir af ræðum beggja. Hér er þetta enn þá of einhliða, en vandinn er að finna eðlilegan vettvang, þar sem stjórnarandstöðuflokkar geta komið skoðunum sínum á stórmálum tiltölulega fljótt til skila, þegar þing situr ekki.



Herra forseti. Fréttaflutningur í hljóðvarpi og sjónvarpi af stjórnmálaumræðum og atburðum er viðkvæmt mál. Ég vil segja það, að ég er alveg sömu skoðunar í þessu efni og ég hef verið áður, að ég álít, að það eigi að ríkja fullt jafnræði á milli stjórnar og stjórnarandstöðu að þessu leyti til. En af því að það var verið að skora hér á forseta áðan, þá ætla ég líka að leyfa mér að koma á framfæri till. til hæstv. forseta. Það er svo, að það er mjög vandmeðfarið að segja frá því, sem gerist á fundum, eins og t. d. þeim, sem hér átti sér stað s. l. laugardag, þannig að blærinn komi rétt fram. Ég gæti t. d. kvartað yfir því, að það hefur ekki alveg komið fullkomlega blærinn á minni ræðu. Ég efast samt ekki um það, að fréttamaðurinn hefur gert það eftir beztu samvizku, en hann sagði t. d. aðeins, að ég hefði sagt, að ræða utanrrh. hefði túlkað fullkomlega stefnu stjórnarinnar, en það, sem ég sagði, var það, að ræða utanrrh. hefði túlkað nákvæmlega margyfirlýsta stefnu stjórnarinnar. Það er munur á þessu og þar með taldi ég raunar, að ég hefði nú svarað þessum innskotum, sem komu síðar í þessar umr. En það sem mest um vert er, er að hið rétta komi í ljós. Þess vegna vil ég beina þeirri áskorun til hæstv. forseta, úr því að farið var að beina áskorunum til hans á annað borð, að hann hlutist til um það við útvarp og sjónvarp, að það verði flutt alveg nákvæmlega orðrétt allt, sem sagt var hér á þessum fundi s. l. laugardag um þetta efni. Þá þarf enginn að kvarta.



Herra forseti. Ég skal verða við þeim tilmælum að takmarka mig við það, sem hér hefur orðið til umr. utan dagskrár, þ. e. fréttaflutning hljóðvarps og sjónvarps. En það er ekki að ófyrirsynju, þótt það beri á góma hér í sölum Alþ., hefur gert það oft áður, eins og kunnugt er, en það er kannske ekki minni ástæða til þess nú en oft endranær, að fréttaflutningur útvarpsins sé gerður að umtalsefni hér í Alþ. Vegna ræðu hv. 8. landsk. þm. (BGr), sem jafnframt er formaður útvarpsráðs, vil ég aðeins fá að segja nokkur orð. Hann segir, - formaður útvarpsráðs og þessi hv. þm. - að útvarpið hafi eiginlega ekki náð tökum á því enn þá að flytja málefni eða fréttir frá stjórnarandstöðu, m. a. vegna þess, að það sem stjórnarandstöðuforustumennirnir segja, sé yfirleitt sagt á lokuðum fundum, og það kann að vera nokkuð til í þessu. En ég vil af því tilefni gera grein fyrir því, að þegar Sjálfstfl. hélt sinn flokksráðsfund hér í haust, þá efndi formaður flokksins til blaðamannafundar, og það komu blaðamenn frá stjórnarblöðunum og einnig frá hljóðvarpi og sjónvarpi. Það var sagt frá þessum fundi í öllum blöðunum, misjafnlega mikið eins og gefur að skilja, og ekkert um það að segja. Hljóðvarpið greindi skilmerkilega frá viðræðum, sem fóru fram á þessum blaðamannafundi. Sjónvarpið taldi sig ekki geta greint neitt frá því, það hefði ekki verið neitt nýtt, sem fram hefði komið í máli formannsins. Hérna erum við komnir að dálítið athyglisverðu atriði: ef það er ekki neitt nýtt að mati einhvers fréttamanns í sjónvarpi eða hljóðvarpi, þá á ekki að flytja neinar fréttir af því. Auðvitað getur hvaða fréttamaður sem er, hvenær sem er, tekið þá ákvörðun eða fundizt það sjálfum, að það sé ekkert nýtt í málinn. Við sjáum það á þessu, að það var skilmerkilega greint frá blaðamannafundinum í hljóðvarpi, en í sjónvarpi ekkert orð. Nú spyr ég þennan hv. þm., því að því miður var ég ekki á fundinum hér á laugardaginn: Hvað var það, sem kom nýtt fram í ræðu hæstv. utanrrh., sem gaf tilefni til þess að segja frá ræðu hans, en var aftur á móti ekki nýtt í máli fyrirspyrjendanna, sem ekki var sagt frá í sjónvarpinu? Mér þætti fróðlegt að fá að heyra það. Ég óskaði eftir því, af þessu gefna tilefni, í sambandi við þennan blaðamannafund - og sjónvarpið taldi enga ástæðu til að segja neitt frá því, sem gerðist á honum - vegna flokksráðsfundar sjálfstæðismanna að fá að sjá reglur um fréttaflutning sjónvarpsins. Framkvæmdastjóri sjónvarpsins lofaði því að gefa mér kost á að sjá þessar reglur og vildi auk heldur fá að tala við mig í sambandi við þær siðar. Af þessu hefur nú ekki orðið. Ég hef hvorki fengið að sjá reglurnar eða rætt við hann, en það er full ástæða til þess, að hann rifji þetta upp og ég reyni að fá að sjá þessar reglur, hvernig þær eru, og fá þennan umrædda viðræðufund við framkvæmdastjóra sjónvarpsins. Ég geri mér alveg ljóst, að það er erfitt hlutverk að segja réttilega og hlutlaust frá því, sem er að gerast, þegar stjórnmálin eru annars vegar. Ef ég mætti aðeins, af því að það skiptir nokkru máli, blanda inn í þetta mál nú, af því að rætt er um fréttaflutninginn, einni spurningu til hæstv. forsrh. Hún er sú, hvort óskað hafi verið eftir endurskoðun á varnarmálasamningnum skv. ákvæðum hans sjálfs. Mig minnir, að það sé 7. gr. varnarmálasamningsins, sem kveður á um það, hvernig með skuli fara, ef hann á að endurskoðast eða að segjast upp. Þetta er næsta óljóst enn þá, því að hitt er annað mál, að endurmeta aðstöðu varnarliðsins hér á landi, eða hvort það á að óska eftir endurskoðun skv. samningnum eða ekki. Ég skal ekki hafa þetta öllu lengra. Þegar við ræddum um þetta hér á sínum tíma, og það var það fyrsta, sem ég heyrði um það, skildist mér, að hann væri að segja þingheimi, þó að það væri nokkuð óljóst, að það hefði verið óskað eftir endurskoðun skv. ákvæðum samningsins. Ég skal að langmestu leyti láta ræðu hæstv. viðskrh. liggja á milli hluta, en það er orðinn töluvert mikill taugaóstyrkur hjá hæstv. ráðh., þegar hann er hér í ræðustólnum að tala um það, að það sé ekki hægt að ætlast til þess, að hann og álíka fínir menn séu að tyggja einhverja hluti í þm., sem ekki skilja mælt mál. Hér er um það að ræða, að það hefur komið fram mikill ágreiningur, mikið mismunandi túlkun á stefnu ríkisstj. í jafnalvarlegu máli eins og varnarmálinu, annars vegar hjá hæstv. utanrrh. og hins vegar hjá hæstv. viðskrh., og það væri ákaflega gott, ef hæstv. stjórnarherrar gætu gert sig skiljanlega í sambandi við þennan ágreining, því að það er nefnilega ekki nóg að lesa stjórnarsamninginn, þó að menn geri það bæði kvölds og morgna, eins og hæstv. forsrh. lagði nú til að menn gerðu, því að það er ekki aðeins, að það sé mismunandi túlkun á samningnum á milli hæstv. utanrrh. og hæstv. viðskrh., heldur hefur hæstv. utanrrh. því miður gert sig sekan um það að túlka sjálfur með mjög mismunandi hætti, hvað í stjórnarsamningnum felist í sambandi við varnarmálin. Þess vegna hefur komið upp ágreiningur innan Framsfl., og einn af þm. flokksins hefur leyft sér að viðhafa þá túlkun, hv. þm. Jón Skaftason, að það fari eftir endurskoðun á samningnum, hvort varnarlið verði hér eða verði ekki og fyrir þetta hefur hann fengið ákúrur af stjórn Sambands ungra framsóknarmanna, vegna þess að þeir vilja líta svo á, eins og hæstv. viðskrh., að það sé alveg sama, að hvaða niðurstöðum menn komist við endurskoðunina, herinn eigi að fara. Þetta er ágreiningurinn, sem er á milli þessara manna. Ég skal svo verða við tilmælum forseta um það að lengja ekki þessar umr. nú, m. a. vegna þess, að það er auðvitað ekki full-útrætt þetta mál túlkunin á stjórnarsamningnum í jafnviðurhlutamiklu máli eins og varnarmálin eru, og við eigum það eftir á dagskrá hér.



Herra forseti. Það er sjálfsagt að svara þessari fsp. frá hv. 1. þm. Reykv. Svarið er einfaldlega nei. Það hefur ekki enn verið óskað eftir endurskoðun á samningnum skv. ákvæðum hans. Það kom m. a. alveg skýrt fram, að ég ætla, í ræðu þeirri, sem utanrrh. flutti á NATO-fundinum, að við værum enn að kynna okkur málið og að við mundum ekki stiga þau skref fyrr en að okkar eigin athugun lokinni.



Herra forseti. Það var rétt hjá hæstv. forseta, að fréttir Ríkisútvarpsins af störfum á Alþ., eins og allar aðrar fréttir, eru fluttar á þess ábyrgð. En það var ekki rétt hjá forseta, að svo hefði þetta alltaf verið. Fyrstu 30 árin, sem Ríkisútvarpið starfaði, var aldrei sagt frá umr. á Alþ. í almennum fréttum. Þá voru þingfréttir fluttar sem sérstakur liður, og það var launaður starfsmaður Alþ., sem flutti fréttirnar. Þessar þingfréttir eru enn þá fluttar, útvarpað á morgnana, og er það starfsmaður Alþ., sem þar er að verki. Hann skýrir aðeins frá þskj. og dagskrá, en aldrei frá umr. Það eru ekki nema 7 ár eða svo, síðan útvarpið ákvað upp á sitt eindæmi, án þess að tala við Alþ., að senda hingað fréttamenn og segja frá umr. Það hefur því satt að segja ekki gefizt langur tími til að læra þetta verk og finna lausn á öllum vandamálum, sem fram koma. Hv. 1. þm. Reykv., formaður Sjálfstfl.. skýrði frá blaðamannafundi sínum, sem, eins og hann sagði, var ekki sagt frá í sjónvarpinu. Þarna er um að ræða fréttamat, þar sem hljóðvarpið lagði annað mat á þennan blaðamannafund en sjónvarpið. Ég hef persónulega tilhneigingu til að vera sammála háttv. þm. um, að þetta hafi ekki verið rétt metið hjá sjónvarpinu, og þeir hefðu átt að segja frá nokkrum atriðum frá þessum fundi. Kjarni málsins er sá, að hér er um fréttastarfsemi að ræða, en hvað er frétt? Frétt er eitthvað, sem er nýtt, eitthvað, sem er afbrigðilegt. Ef hundur bítur mann, þá er það ekki frétt, en ef maður bítur hund, þá er það frétt, segja þeir í blaðaheiminum. Það er ómögulegt að komast hjá því, að einhver starfsmaður verður að meta hlutina og velja og hafna. Það er að sjálfsögðu eðlilegt, að það komi upp deilur um, hvort það mat er á hverjum tíma rétt eða ekki. Og sjálfsagt er að gagnrýna, ef það mat er ekki talið rétt. Ef við komum aftur að fréttinni frá laugardeginum, þá tel ég, eins og fréttamaður sjónvarpsins virtist telja, að spurningin um túlkun blaðanna í Evrópu á ræðu utanrrh. hafi verið nýtt innlegg í málið, því að við höfum ekki séð þessa ræðu enn þá. Og verður þá að hafa það, ef menn eru ekki sammála því.



Herra forseti. Mér þykir nú skörin vera farin að færast upp í bekkinn, þegar þeir sjálfstæðismenn koma og kvarta undan fréttaflutningi útvarps og sjónvarps frá fundinum hér s. l. laugardag. Það er sem sé greinilegt, að þeir sætta sig ekki við neitt minna en það, að þeir ráði fullkomlega yfir þessum tækjum, bara sem áróðurstækjum sínum, rétt eins og þeir ráða yfir Morgunblaðinu. Hér gerðist nefnilega sá óvenjulegi atburður, að útvarpið sagði frá því, sem hér gerðist á fundi, með þeim hætti, sem aldrei hefur verið gert áður í fréttum héðan frá Alþ. Hér komu fram fsp., ekki eftir löglegum og venjulegum þingskapaleiðum, heldur fsp., sem fram komu í ræðum manna. Það var greint sérstaklega frá þessum fsp. og því bætt við, að ráðherrar hefðu ekki svarað.  Auðvitað var þessi frásögn útvarpsins af fundinum hér á laugardaginn greinilega vilhöll. Það hefur kannske stafað af því, að sá fréttamaður, sem þetta flutti, hefur lagt trúnað á þær röngu staðhæfingar, sem hér komu fram á þessum fundi og hafa auðvitað komið fram hvað eftir annað, m. a. í Morgunblaðinu, um þau efni, sem hér var verið að ræða um. Það var fullyrt hér, að það hefði verið um tvær mismunandi túlkanir að ræða, utanrrh. og mína, á stjórnarsáttmálanum um tiltekið efni. Þetta vita þessir hv. þm. að hefur verið marghrakið hér í umr. á Alþ. Það, sem ég hef sagt um þetta atriði hér á Alþ. og liggur fyrir skriflega í þingtíðindum er það, að ég las upp stjórnarsáttmálann í þessum efnum, ég las hann nákvæmlega upp og get gert það enn. Ég sagði, að í stjórnarsáttmálanum stæði alveg skýrum orðum þetta: „Varnarsamningurinn við Bandaríkin skal tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í því skyni, að varnarliðið hverfi frá Íslandi í áföngum.“  Menn geta svo auðvitað haft sínar meiningar á því, eins og þeir vilja, hvort við eigum að standa upp og hlaupa í ræðustólinn í hvert skipti, sem hinir einstöku þm. Sjálfstfl. koma hér með sömu spurninguna og sömu rangtúlkunina, skipti eftir skipti, og hvort við eigum að lemja þetta inn í þá alltaf jafnóðum. En a. m. k. þegar þannig er ástatt, að ekki er mikill tími afgangs í sambandi við nytsamleg störf hér á Alþ., þolir maður það nú vel, að þm. Sjálfstfl. komi hér upp og geri sig hlægilega með því að endurtaka þessar fullyrðingar sinar. En það hefði vissulega verið ástæða til þess að finna að því, að fréttamenn útvarpsins flyttu fréttir af slíkum vinnubrögðum á þann hátt, sem þeir hafa gert. Ég segi svo aðeins það, að ég lýsi undrun minni á þessu háttalagi þeirra sjálfstæðismanna, sem hér koma upp svo að segja á hverjum fundi utan dagskrár, að mestu að tilefnislausu, sýnilega til þess að tefja þingstörf, til þess að margendurtaka mál sem eru hér full-útrædd. Auðvitað játa ég það, að fréttamenn, sem skrifa niður fréttir, meta fréttir á misjafnan hátt. Það höfum við auðvitað fengið að finna á undanförnum árum. En ég trúi því ekki, að þeir, sem hér hafa yfirleitt hlýtt á, hvað fram hefur farið um þessi mál öll hér á Alþ., geti haft ástæðu til þess, á þann hátt sem sjálfstæðismenn telja sig hafa, að vera hér sífellt með glósur um það, að fréttamenn útvarps og sjónvarps séu undir einhverjum þrýstingi frá stjórnarvöldum, sem láti þá segja hitt eða þetta. Það er eins og hér hefur verið sagt áður, það gefst eflaust tími til þess að tala bæði um þessi mál og önnur, sem ágreiningur er um, við stjórnarandstöðuna á öðrum tíma en hér utan dagskrár á Alþ. Ég skal því ekki hafa þessi orð fleiri. Ég get tekið undir það, sem hefur komið hér fram, að það er vitanlega sjálfsagt, að forsetar þingsins hafi auga með því, að fréttir héðan af þinginu, sem birtar eru í fjölmiðlum, séu með eðlilegum hætti og túlki eðlilega það, sem fram fer, og að ekki sé verið að breyta út af þeim almennu reglum, sem gilt hafa um þessi efni.



Herra forseti. Það hafa spunnizt nokkrar umr. út af þeirri aths., sem ég gerði vegna fréttaflutnings sjónvarps og hljóðvarps s. l. laugardagskvöld. Hv. 8. landsk. þm. - eins og hann sagði sjálfur, formaður útvarpsráðs nú á seinustu dögum, - kom hér í ræðustólinn og mér fannst eins og hann vildi bera blak af starfsmönnum sjónvarpsins og hljóðvarpsins í sambandi við þessi mál. Um það er ekki nema allt gott að segja, og ég var ekki að varpa fram neinu, sem hann ekki gat fellt sig við. Ég benti hins vegar á, að það var augljós mismunur á fréttunum í hljóðvarpinu og í sjónvarpinu. Ég geri mér fyllilega ljóst, að fréttir hljóðvarps og sjónvarps geta að sjálfsögðu ekki verið jafnlangar héðan frá Alþ., en þær, sem eru styttri, hljóta að verða smækkuð mynd af þeim stærri og þá þeim aðilum, sem til máls hafa tekið, og þeim sjónarmiðum, sem fram hafa komið, gert jafnt undir höfði. Það skiptir engu máli í þessum tilfellum, hversu langar fréttirnar eru. Það, sem ég benti hér á, var e. t. v. ónákvæmni hjá fréttamanni. Ég tók það skýrt fram, að ég ætla honum ekki neitt annað í þessu sambandi, nema eitthvað annað hafi komið annars staðar frá. Hæstv. forsrh. beindi þeirri áskorun til forseta, að skýrt yrði frá þessum fundi öllum. Ekkert hef ég á móti því, nema síður væri. En mér þótti vænt um að heyra, að hann er sama sinnis nú og hann var áður, þegar hann gagnrýndi hljóðvarp og sjónvarp, þegar hann var í stjórnarandstöðu. Vonast ég til þess, að hans skoðanir verði í heiðri hafðar hjá þeirri stofnun, hverjir aðrir svo sem með honum sitja í ríkisstj. Ég átti hins vegar von á því, að hæstv. sjútvrh. kæmi hér upp í ræðustólinn og segði frá því, hvernig þessum hlutum hefði verið háttað, þegar hann var í stjórnarandstöðu og hvernig þá hefði verið farið með stjórnarandstæðinga. Ég skal ekkert segja um það, hvort einhvern tíma hafi svo verið, að í löngum umr. utan dagskrár hafi niður fallið hjá ráðh. að svara honum, svo fjölmargar fsp. bar hann fram hér utan dagskrár og inni í umr., þegar hann var í stjórnarandstöðu. En ég minnist þess, að fulltrúar Alþb. höguðu sér með nákvæmlega sama hætti í stjórnarandstöðu og hann gerði hér áðan, þegar hann kom hér upp og réðst að fréttamanni hljóðvarpsins, og þetta er gert í einum og aðeins einum tilgangi. Þeir gera sér fyllilega grein fyrir því, að menn eru misjafnlega reiðubúnir til þess að taka gagnrýni fyrir sín störf og það á opinberum vettvangi. Þetta eru starfsaðferðir, sem þeir og þeirra fylgismenn hafa notað viða um heim, reynt að hræða menn í slíkum stofnunum til þess að fá inni fyrir þeirra eigin málstað. Þessar aðferðir eru þekktar. Hann vék hins vegar að þeim orðum, sem hann hefur látið frá sér fara í sambandi við stjórnarsamninginn og rangtúlkaði það, sem hér hefur verið sagt í sambandi við það. Og ég ætla þess vegna enn einu sinni að láta heyrast hér í þingsölum það, sem haft er eftir þessum ágæta ráðh. í hans eigin málgagni varðandi brottför hersins. Í Þjóðviljanum þriðjudaginn 23. nóv., með leyfi forseta, segir hæstv. ráðh.: „Orðalagið í málefnasáttmálanum bendir enn fremur til þess, að leiði endurskoðunin ekki til brottflutnings hersins, skuli herverndarsamningnum sagt upp.“ Endurskoðun skiptir engu máli samkv. þessum orðum. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að ræða þetta fremur. Ég vonast til þess, að ég hafi gert mönnum grein fyrir því, hvað hér er um að ræða, og að réttur hv. alþm. verði ekki fyrir borð borinn í sambandi við fréttaflutning.



Ég vil aðeins í sambandi við það, sem beint hefur verið til forseta í þessum umr., taka fram eftirfarandi: Fréttir frá Alþ. í Ríkisútvarpinu, bæði hljóðvarpi og sjónvarpi, eru algjörlega á ábyrgð Ríkisútvarpsins og að engu leyti á ábyrgð Alþ. Ekki forseta þess né neinna annarra í þessari stofnun, og hefur svo verið frá fyrstu tíð, ef ég man rétt. Þannig mun það og verða, þangað til ákvarðanir yrðu teknar á þinglegan hátt um annað. Ég mun hins vegar beita mér fyrir því, að hingað í stofnunina komi daglega afrit af þeim fréttum, sem fluttar eru í Ríkisútvarpinu, bæði í hljóðvarpi og sjónvarpi, til þess að þm. geti haft aðgang að þeim á heppilegum stað og skoðað, hvernig þeim líkar fréttaflutningurinn. Að sjálfsögðu verður svo Ríkisútvarpið að vera reiðubúið, þar sem það ber þessa ábyrgð, að taka alla þá gagnrýni, sem fram kann að koma, til íhugunar og draga sínar ályktanir af henni. Það er þeirra skylda, en hefur ekki verið fram að þessu í verkahring forseta Alþ. og verður ekki, nema hv. Alþ. taki þá sjálft ákvarðanir um að taka að sér fréttaflutninginn, sem auðvitað er þá stórt skref. Ég mun sem sagt beita mér fyrir þessari endurbót, að menn geti átt hér aðgang að fréttunum, eins og þær voru fluttar og að slíkar skýrslur komi daglega frá hljóðvarpi og sjónvarpi. Að öðru leyti mun ég ræða á forsetafundi, þar sem varaforsetar verða þá einnig, um þessi mál, samband hljóðvarps og sjónvarps við Alþ. yfir höfuð. Það hafa forsetar þegar gert og við munum halda áfram að gera það, en eins og nú standa sakir, er málum fyrir komið eins og ég hef nú greint. Það er auðvitað síður en svo nokkuð við það að athuga, að menn ræði fram og aftur hér á Alþingi, hvernig til tekst um fréttaflutning Ríkisútvarpsins. Ég geri ráð fyrir því, að forráðamenn Ríkisútvarpsins og þeir, sem hér eiga hlut að máli, kynni sér nákvæmlega, hvað hv. þm. hafa um þetta að segja. En til að gefa hv. þm. betur kost á því en áður að fylgjast vel með mun ég beita mér fyrir því, að hingað komi daglega skýrslur um þessi efni handa þeim að skoða.

Forseti (EystJ): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 11. des. 1971. Steingrímur Hermannsson, 1. þm. Vestf., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþ. að óska þess, að 1. varamaður Framsfl. í Vestfjarðakjördæmi, Halldór Kristjánsson bóndi, taki sæti á Alþ. í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Björn Jónsson, forseti Ed.“ Halldór Kristjánsson hefur áður tekið sæti á þessu þingi og þarf því ekki að skoða kjörbréf hans, og býð ég hann velkominn.