Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Kjarnorkuvísindum fleygir fram um allan heim, bæði til góðs og ills. Fregnir berast af því, að stöðugt séu framleidd meiri og ægilegri kjarnorkuvopn, og til skamms tíma hafa verið gerðar með þau miklar tilraunir. Jafnframt fréttist, að kjarnorku til friðsamlegra nota fleygi einnig fram. Það er verið að framleiða minni og ódýrari kjarnorkuhreyfla, það er verið að nota kjarnorku til nýrra hluta í læknisfræði, hún veldur stórum breytingum innan landbúnaðar, og mætti svo lengi telja. Öll þessi þróun gengur í eina átt. Það kemur að því, áður en langt líður, að allt mannkynið, smæstu þjóðir jafnt sem þær stærri, hagnýtir sér kjarnorkuna á einn eða annan hátt. Íslendingar verða að fylgjast með þessum málum, vita, hvað er að gerast, og geta áttað sig á því, hvenær að því kemur, að þeir geti tekið þátt í notkun kjarnorkunnar á einn eða annan hátt. Í sambandi við kjarnorku til hernaðarþarfa verðum við að geta mælt geislavirkni í lofti hér og vita þannig, hvort þær tilraunir og sprengingar, sem gerðar eru úti í löndum, hafa meiri eða minni áhrif á það loft, sem við hrærumst f, hvort þær valda á okkar landi vaxandi hættu á geislavirkni eða ekki. Það er lífsnauðsyn fyrir þjóðina að vita þessa hluti. Það er einnig lífsnauðsyn fyrir okkur að vita, hvað er að gerast í sambandi við friðsamlega hagnýtingu kjarnorkunnar. En þó að við séum stórtækir á ýmsum sviðum, mun okkur reynast erfitt að fylgjast með öllu slíku, bæði vestur í Bandaríkjum og austur í Sovétríkjum og allt þar sí, milli. Þess vegna er mjög hagstætt fyrir Íslendinga að geta orðið þátttakendur í samstarfi Norðurlandanna, sem miðar eingöngu að því að fylgjast með því, sem gerist í friðsamlegri notkun kjarnorkunnar, og gera á því sviði nokkrar tilraunir, sem viðráðanlegar eru fyrir smáþjóðir. Ég hygg, að með slíku samstarfi getum við Íslendingar eignazt aðgang að þeim upplýsingum, sem hverju sinni liggja fyrir, getum fylgzt með því, sem er að gerast, getum fengið tækifæri til að þjálfa menn í notkun kjarnorkunnar í framtíðinni á þann hátt, sem okkur væri einum tæpast mögulegt. Þess vegna sýnist mér augljóst mál, að við Íslendingar eigum að taka þátt í því samstarfi, sem nú er að skapast með stofnun Atómvísindastofnunar Norðurlanda. Á síðasta þingi var samþykkt, að Íslendingar skyldu taka þátt í þessu samstarfi, og er sú þátttaka á þeim grundvelli þegar hafin. Nú liggur fyrir með þáltill. að fullgilda af Íslands hálfu sáttmála um þessa stofnun, og hefur allshn. fjallað um þessa till. með þeim árangri, að hún mælir með því, að Alþ. samþykki till. og fullgildi þannig sáttmálann. Þessu fylgir nokkur kostnaður, en þó ekki mikill. Hann er þegar kominn inn á það fjárlagafrv., sem liggur fyrir þinginu, á 16. gr., 24 þús. kr. Þetta hygg ég að sé ekki mikill kostnaður, miðað við það, sem hugsanlegt er að hafa upp úr þessari stofnun, þótt ekki sé í öðru, en þjálfun á sérfræðingum. Við þennan kostnað mun að sjálfsögðu bætast einhver ferðakostnaður, en að öðru leyti hef ég ekki séð, að meiri kostnaður stafi af þessu, nema við verðum um það spurðir hverju sinni í sambandi við vaxandi starfsemi stofnunarinnar. Allshn. leggur til, að þessi þáltill. um fullgildingu á sáttmála um stofnun Atómvísindastofnunar Norðurlanda verði samþykkt.



Herra forseti. Allshn. hefur athugað þáltill. á þskj. 69 og einnig sent hana til umsagnar þeirra aðila, sem álit eru birt frá með nál., sem er á þskj. 186. Nefndin er á einu máli um það, að nauðsynlegt sé að endurskoða ábúðarlögin, ekki sízt með tilliti til breyttra tíma nú s.l. 20 ár, og læt ég nægja um ábúðarlögin að vísa til þeirrar grg., sem fylgdi till., og þá ekki síður til framsöguræðu hv. 1. þm. Árn. (ÁÞ) frá því í vetur, þegar þessi mál voru þá til umræðu, því að þar komu fram öll aðalatriði málsins og því óþarft að endurtaka það nú. En eftir að nefndin fór að íhuga ábúðarlögin, komst hún að raun um, að fleiri lög, sem varða ábúð jarða, eru svo nátengd ábúðarlögunum, að óhjákvæmilegt er að gera þar ekki upp á milli og taka þau einnig til endurskoðunar, en það eru lögin um ættaróðul og erfðaábúð. Þau eru frá árinu 1943 og hafa smám saman komið til framkvæmda og því nú fyrst síðustu árin nokkur reynsla fengin fyrir því, hvernig þau hafa verkað. Megintilgangur þeirrar löggjafar var að gera þeim aðilum fjárhagslega auðveldara fyrir, sem vildu feta í feðranna fótspor og búa á jörðum þeirra áfram. Af þeim ástæðum var það lögleitt, að mjög takmarkað söluverð skyldi á jörðum þessum, auk þess sem ýmsar kvaðir fylgdu kaupum þeirra jafnframt. Að óðalsjörð er hægt að gera hverja jörð, sem i einstaklingseigu er, með þar til gerðum gerningi eða samningi, ef hlutaðeigandi hefur áhuga fyrir því, en ættarjarðir verða jarðir af sjálfu sér, eftir því sem árin líða, og þurfa þær að vera í eign eða ábúð sömu ættar samfleytt minnst 75 ár. Með hverju árinu, sem líður, koma fleiri og fleiri jarðir undir þessi ákvæði laganna, og eru fyrst nú að koma í ljós kostir og gallar þessarar löggjafar. Þá er einn kafli þessara laga um erfðaábúð á jarðeignum hins opinbera, og fer sú ábúð að miklu leyti eftir ábúðarlögunum, nema hvað ábúðin þarna, skv. þessum lögum, er miklu öruggari og það ekki síður fyrir þá afkomendur ábúendanna, sem síðar vilja yrkja jörðina, því að þeim er tryggður fyrsti réttur til ábúðar. Við sölu þessara jarða er skylda að gera þær að ættaróðulum. Ég hef drepið hér nokkuð á meginkjarna þessara laga og læt það nægja nú. En öllum má ljóst vera, að lög þessi þarf að endurskoða með tilliti til breyttra tíma og þá ekki sízt út frá því misræmi, sem hefur skapazt á milli fasteignamats jarða annars vegar og söluverðs jarða hins vegar. Þessu misræmi hefur löggjafinn varla reiknað með fyrir 16 árum. En hafa verður hugfast, að megintilgangur og kjarni allrar löggjafar varðandi eign og ábúð jarða er sá, að þar megi jafnan ganga þannig frá ábúð, að þar ríki athafnafrelsi, svo að reka megi þar hagfelldan búskap. Ég hef reynt að afla mér upplýsinga um það, hversu margar óðalsjarðir séu til á landinu, og enn fremur, hvað margar jarðir teljast ættarjarðir, en því miður hef ég rekið mig á það, að þær skýrslur, sem til eru, bera þess vott, að þær gefa ekki rétta mynd af því, hversu margar jarðir þessar eru. En úr þessu er nauðsynlegt að bæta, vegna þess að réttur óðals- og ættarjarða er það mikill, að hægt er að ógilda sölu þeirra, ef hún fer fram án þess, að hlutaðeigendur hafi haft hugmynd um. Að lokum vil ég geta þess, að nefndin féllst á brtt. hv. þm. A-Húnv., og vænti ég þess, að hv. þingmenn fallist á þá brtt., sem liggur fyrir á þskj. 186, og sé ég ekki ástæðu til að ræða meira um þessi mál, því að nokkrar umræður fóru fram um þau í vetur, og um það, sem á vantar nú, vísa ég til þeirra umræðna, sem þá fóru fram.



Herra forseti. Það er alllangt liðið síðan við nokkrir þm. Framsfl. fluttum hér á þskj. 159 till. til þál. um ráðstöfun á nokkrum hluta af tekjuafgangi ríkissjóðs s.l. ár til byggingarsjóða og veðdeildar Búnaðarbankans. Eðlilegur andbyr hefur vafa)aust valdið því, að það hefur dregizt, að þessi till. hafi verið tekin hér til umr., en sá atburður gerist þó í dag. Á s.l. ári urðu gjaldeyristekjur þjóðarinnar meiri ,en gert hafði verið ráð fyrir, og aðrar tekjur, sem við þær eru miðaðar, fóru þess vegna fram úr áætlun. Þessi var ástæðan til þess, að nokkur greiðsluafgangur varð hjá ríkissjóði árið 1958, þar sem atvinnuástandið í landinu og tekjumöguleikar reyndust betur, en reiknað hafði verið með, þegar fjárlög voru afgr., og enn fremur var á árinu síðar afgr. ný efnahagslöggjöf, sem breytti nokkuð um tekjuaðstöðu ríkissjóðs. Á árunum 1950-56 var nokkur tekjuafgangur hjá ríkissjóði. Þessum tekjuafgangi var þrisvar ráðstafað hér á hæstv. Alþ., og mun sú fjárhæð hafa numið yfir 130 millj. kr. Af þessari ráðstöfun fóru 35 millj. kr. til íbúðabygginga og 7 millj. í veðdeild Búnaðarbankans. Það, sem hér er því lagt til, er, að greiðsluafgangi s.l. ár verði ráðstafað á svipaðan hátt og verið hefur áður, að fylgt verði sömu stefnu, að fénu verði varið þangað, sem þörfin er mest fyrir það. Ég vil nú með nokkrum orðum víkja að þróun í byggingarmálum eða afskiptum löggjafarvaldsins af þeim málum nú um 30 ára skeið, og er þá fyrst fyrir, þegar Framsfl. kom á l. um byggingar- og landnámssjóð 1928. Eins og kunnugt er, hefur þessi löggjöf haft mikla þýðingu fyrir uppbyggingu í sveitum landsins, þar sem segja má, að hvert hús, sem þar hefur verið byggt síðar, hafi notið aðstoðar þessarar löggjafar. Árið 1930 voru sett lög um verkamannabústaði, og mun nú vera búið að byggja samkv. þeim lögum, að því er ég bezt veit, eitthvað í kringum 1.000 íbúðir. 1936 munu lögin um byggingarsamvinnufélög hafa verið sett, og að þessari löggjöf, sem hér hefur verið nefnd, munu Framsfl. og Alþfl. hafa staðið. Öll þessi lög hafa haft sína þýðingu í uppbyggingu í landinu á íbúðarhúsum. Nokkurt hlé varð svo á afskiptum löggjafarvaldsins í þessum málum, og verður þar næst fyrir mér, þegar lögin um smáíbúðir eru sett 1952. Enginn vafi er á því, að þessi löggjöf kom sér afar vel. Mörgum, sem ekki höfðu átt kost á því að eignast eigin íbúð, tókst það fyrir aðstoð þessarar löggjafar, þó að sú aðstoð væri ekki mikil og þætti af sumum nokkuð smátt skammtað. Það tímabil, sem þessi lög voru í gildi, munu 40 millj. hafa verið veittar samkv. þeim, og mun það hafa dreifzt í kaupstaði og kauptún á landinu og þá fyrst verulega verið veitt aðstoð við byggingar í kauptúnum. Framhald í þessum málum var svo, þegar lögin um húsnæðismálastjórn, veðiánakerfi o.fl. eru sett 1955. Þessi lög mörkuðu veruleg tímamót eða juku verulega við það, sem gert hafði verið í þessum málum áður. Þau voru byggð á því, að samkomulag næðist við bankana og aðra opinbera sjóði um framlag til þessa kerfis. Samningar, sem um þetta voru gerðir, voru upphaflega til tveggja ára. Gert var ráð fyrir því, að byggt yrði fyrir um 100 millj. kr. á ári, og mun það hafa staðizt, þó að það færi fram eftir öðrum leiðum, en upphaflega var ætlað. Samkvæmt kerfinu munu hafa verið lánaðar um 80 millj. kr. þau tvö ár, sem það hélzt, auk þess sem Búnaðarbankinn fékk 24 millj. kr. í byggingarsjóð sinn samkvæmt því. Sala vísitöluverðbréfa mun hafa orðið minni, en ráð var fyrir gert, og sparisjóðir og lífeyrissjóðir önnuðust sjálfir sínar lánveitingar, svo að þeir voru ekki bundnir íbúðakerfinu, eins og upphaflega hafði verið reiknað með. Þegar gerð var áætlun um lán samkvæmt veðkerfinu, var gert ráð fyrir því, að þörf væri á því að byggja um 900 íbúðir á ári hér í kaupstöðum og kauptúnum landsins. Framkvæmdin sýndi hins vegar, að hraðinn var miklu meiri, en gert var ráð fyrir, og í lok ársins 1956 voru um 2.000 umsóknir um ný lán, sem ekki höfðu fengið afgreiðslu hjá þessari stofnun, og hátt í þúsund umsóknir um viðbótarlán. Á þinginu 1956–57 fluttu nokkrir þm. Sjálfstfl. till. til þál. um, að notuð yrði heimild laganna um að taka erlent lán, allt að 100 millj. króna, til íbúðabygginga. Sem fylgiskjal með þeirri till. er prentuð till., sem fulltrúar Sjálfstfl. fluttu í húsnæðismálastjórn þá um haustið, en þar lögðu þeir til, með leyfi hæstv. forseta, eftirfarandi: „1. Tryggt sé, að minnst 150 millj. kr. verði ráðstafað af sparifé landsmanna til útlána til íbúðabygginga í kaupstöðum og kauptúnum árið 1957. 2. Tekin verði erlend lán a.m.k. 100 millj. kr., sem auk framangreinds fjármagns verði varið til útlána til íbúðabygginga 1957 til þess að fullnægja eftirspurninni eftir íbúðalánum og koma í veg fyrir okurlánastarfsemi.“ Þessi till. sýnir ásamt því, sem ég hef skýrt hér frá, hvað mikil þörf var talin fyrir aðgerðir í þessu máli 1956, þrátt fyrir það, sem búið var þá að gera. Næsta spor í byggingarmálunum er það, að á árinu 1957 var verulega aukið fjármagn til verkamannabústaðabygginga og til að útrýma heilsuspillandi íbúðum. Þetta mun hafa hleypt nýju fjöri í þá starfsemi að byggja verkamannabústaði víðs vegar um landið, og munu hafa verið veitt um 100 ný lán, eftir að þessi aðgerð var gerð, og mun þeim lánum aldrei hafa verið dreift eins út um landsbyggðina og við síðustu lántöku, þar sem mörg kauptún og kaupstaðir byggja nú samkvæmt þessum lögum. Á árinu 1957 eru svo sett ný lög, sem eru í raun og veru framhald af fyrri lögum um húsnæðismálastofnun. Í þessum lögum er gert ráð fyrir föstum tekjustofnum til byggingarsjóðs ríkisins, sem voru álag á skatta og tolla, enn fremur tekjur af stóreignaskatti og skyldusparnaður. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, mun sjóðurinn hafa fengið um 40 millj. kr. eða rúmlega það s.l. ár í tekjur af þessum tekjustofnum. Af því mun skyldusparnaðurinn hafa gefið yfir 20 millj. kr. Hins vegar hefur sala verðbréfa ekki reynzt svo sem ráð var fyrir gert í l. um húsnæðismálastofnun, og sama er að segja um samninga við peningastofnanir í landinu, þeir samningar hafa ekki tekizt eins og hugsað var með löggjöfinni. Síðan þessi l. voru afgreidd, mun vera búið að lána til íbúðabygginga 90–100 millj. kr. Auk þess lánuðu sparisjóðir og lífeyrissjóðir á árinu 1957 um 70 millj. kr. Hins vegar hef ég ekki upplýsingar um lán þeirra á árinu 1958. Þrátt fyrir áframhald, sem orðið hefur á útlánastarfsemi þeirri, sem ég hef hér greint, er ástandið í þessum málum nú svo, að umsóknir um ný lán, sem ekki var hægt að sinna, voru um síðustu áramót um 1.400 og nokkur hundruð um viðbótarlán. Fjárþörf stofnunarinnar mun því vera yfir 100 millj. kr. á þessu ári, ef fullnægja ætti lánsfjárþörfinni. Á fundi í húsnæðismálastofnuninni lagði fulltrúi Framsfl. fram till. um, að hafizt yrði handa til þess að reyna að bæta úr þessum lánsfjárskorti. Hans till. voru á þá leið, að sala verðbréfa yrði hafin og reynt yrði að beita sér fyrir því, að árangur næðist í gegnum þá leið, enn fremur, að útvegað yrði lán úr bönkum og atvinnuleysistryggingasjóði og að hluti af greiðsluafgangi ríkissjóðs s.l. ár yrði lánaður húsnæðismálastofnuninni; enn fremur, að seðlabankinn veitti þessari stofnun bráðabirgðalán út á tekjur ársins 1959. Þessar till. munu hafa verið sendar hæstv. ríkisstj., og mun hún vafalaust vinna að lausn þessa máls núna, og væri gott að fá að heyra, hvaða horfur væru í því. Þetta er þá um byggingarsjóð ríkisins og útlit með lán til íbúðabygginga í kaupstöðum og kauptúnum landsins. Byggingarsjóður sveitanna, þ.e.a.s. Búnaðarbankans, hefur lánað, eins og ég tók fram hér áðan, til bygginga í sveitum landsins allt frá 1928. Honum hefur tekizt í flestum tilfellum að fullnægja eftirspurn, en nú liggur nokkuð fyrir hjá sjóðnum óafgreitt, sem nauðsyn ber til að afgreiða. Gert var ráð fyrir því, að byggingarsjóður Búnaðarbankans fengi sínar tekjur í gegnum þær tekjur, sem gert er ráð fyrir í l. um húsnæðismálastofnun, en þar sem þær hafa brugðizt í stofnuninni sjálfri, hafa þær einnig brugðizt í byggingarsjóði Búnaðarbankans. Þess vegna liggur þar nú nokkuð af óafgreiddum lánum, og nauðsyn ber til úrbóta. Því leggjum við til, að úr því verði bætt á þann hátt, sem hér er um að ræða. Veðdeild Búnaðarbankans hefur jafnan átt við nokkurn fjárskort að etja. Hér á hæstv. Alþingi 1957 var ákveðið, að deildin skyldi fá hluta af stóreignaskatti og skyldusparnaði í sinn hlut. Eins og kunnugt er, er ekki farið að innheimta stóreignaskattinn, og lítið hefur komið til deildarinnar af skyldusparnaði. Þó mun það hafa verið eitthvað í kringum 2 millj. kr. s.l. ár. Á árinu 1957 útvegaði þáv. ríkisstj. deildinni 5 millj, kr. að láni og í árslok 1958, aðra eins upphæð, til bráðabirgða. Úr þessu hefur deildin verið að spila, en það er mun minna fjármagn, en þörf er fyrir, og liggja og hafa legið lengi óafgreiddar lánsbeiðnir hjá henni, og er það orðið mjög bagalegt. Eins og kunnugt er, er ætlun þessarar deildar að styðja menn til þess að eignast jarðir, en hún hefur lítið getað sinnt því hlutverki, þar sem hámark lánanna er aðeins 35 þús. kr. Það er því fullkomin þörf á því að hækka þetta hámark. En þrátt fyrir það, að ekki sé um meiri fjárhæð að ræða, en þetta, er það þó nokkur bót, ef hægt væri að leysa úr því að lána þessi lán. Við leggjum því mikla áherzlu á það, að notuð sé sú leið, sem við bendum hér á, til þess að bæta úr þessum fjárskorti. Þegar við flm. þessarar till. stóðum að því að flytja þessa till., var það okkar sjónarmið, að við þyrftum ekki að biðja um gott veður fyrir hana hér á hv. Alþingi. Minntumst við þá áhuga manna fyrir þessum málum á árinu 1957, þegar mér fannst, að hjá mörgum væri þetta mál málanna, og oft hefur verið bent á það með gildum rökum, hvað mikil hætta væri á ferðum, ef ekki væri hægt að bæta úr brýnustu nauðsyn manna um lánsútveganir í sambandi við þær framkvæmdir, er hér um ræðir. Helzt höfðum við þó áhyggjur af því, að mönnum fyndist, að hér væri of lítið að gert, og við gátum vel skilið það, þó að við hins vegar vildum stefna þessu í hóf, miðað við þær aðstæður, sem fyrir hendi voru. Mér var því nokkurt undrunarefni, þegar ég þóttist heyra það á mönnum hér á hv. Alþ. um daginn, þegar var verið að ræða frv. um lækkun verðlags og launa, að þá var gripið inn á þetta mál á annan veg, en ég hafði búizt við. Hæstv. forsrh. nefndi þá greiðsluafgang s.l. ár sem einn lið í þeirri tekjuáætlun, sem þeir hafa í sínum fjárlagatill. Ég verð að vísu að ætla, að hér sé verið að ræða um það, sem kann að verða umfram það, sem við leggjum til að verði ráðstafað samkv. þessari tillögu. Það má kannske segja sem svo, að það hefði verið eðlilegast með greiðsluafgang á s.l. ári að láta hann verða fyrningar, sem ekki væru notaðar, heldur til þess að bæta hag ríkissjóðs gagnvart bönkum og svo að hann eignaðist þar nokkurn forða. En ekki fannst mér, að um það væri að ræða í þessu tilfelli, heldur um það eitt, hvernig ætti að eyða þessum fjármunum. Nú munu kannske hv. þm. segja: Er nú ekki nóg um fjárfestingu í okkar þjóðfélagi? Er ástæða til, að við förum þar að bæta þessu við? Þá vil ég svara því til, að hér er ekki um það að ræða, að við förum að bæta við fjárfestingu. Hér er aðeins um það að ræða, að við getum tekið í notkun þá fjárfestingu, sem búið er að leggja mikið fé í, og það er þjóðinni dýrt að láta hana liggja þannig ónothæfa, allt það mikla fjármagn, sem bundið er í byggingum. Menn munu því segja, og það virtist koma fram hér um daginn: Er ekki nær að nota þetta fjármagn til þess að stöðva vöxt verðbólgunnar, heldur en í fjárfestinguna, eins og ég drap á áðan? Ég vil segja það sem mína skoðun, að ég lít svo á, eins og ég tók hér fram um daginn, að niðurgreiðslur séu í raun og veru ekki til þess að stöðva verðbólgu, heldur aðeins að leyna henni. Og það er engin stöðvun í því, þó að okkur takist í nokkra mánuði að leyna því, sem fyrir hendi er, Ég dreg í efa, að það sé þjóðinni hagkvæmt að nota það fjármagn, sem hér um ræðir, til þess að borga niður nokkur vísitölustig í þrjá eða fjóra mánuði. Það mun reynast henni betur að koma í notkun því fjármagni, sem hún er búin að binda í fjárfestingu í íbúðum, sem hún hefur nauðsyn fyrir og þarf að koma að þeim notum, sem að var stefnt. Ég held því, að það muni reynast svo, að sú leiðin reynist happadrýgri, en hin, því þegar búið væri að eyða þessu fjármagni í niðurgreiðslur, yrði annað hvort að ske, að vísitalan yrði að hækka aftur um það, sem niður var greitt, eða þá að það yrði að koma til nýtt fjármagn til þess að halda þessum niðurgreiðslum áfram. Í sambandi við húsbyggingar vil ég segja það, að þó að það sé mikið um það rætt núna og það virðist vera að verða einhver móður að fordæma alla fjárfestingu, þá hefur komið fram í sambandi við þessar framkvæmdir þjóðarinnar að mínu viti ánægjulegur þáttur, sem er sá dugnaður og sá áhugi, sem unga fólkið í landinu hefur sýnt í því að koma upp eigin íbúð. Ég hef kynnzt því af eigin raun, að þetta fólk hefur lagt nætur við daga, unnið hverja kvöldstund og helgidaga til þess að koma áfram sínum íbúðum. Það hefur ekki sleppt vinnu, en tekizt samt á 2–3 árum að koma upp eigin íbúð með þeirri aðstoð, sem sú lánastarfsemi, sem rekin hefur verið í landinu, hefur lagt þeim til. Hér er því um verulega fjármagnsmyndun að ræða, sem ég álít að við eigum að virða og við eigum að meta. Og við eigum að rétta þessu fólki hjálparhönd, sem þannig stendur að sínum málum og málum þjóðarinnar. Ég vil að lokum segja það, að það er mín skoðun, að það hafi engin varanleg áhrif á lausn efnahagsmála í þessu þjóðfélagi, þó að við notum þessa fjárhæð til þess að greiða niður vísitöluna í nokkra mánuði, sem gætu þó ekki orðið nema fjórir í hæsta lagi, en það hefur áhrif fyrir það fólk, sem er að berjast við að koma upp eigin íbúðum. Þessi lán eða þessi fjárhæð getur haft áhrif fyrir það, með því að rétta því þau litlu lán, sem það vonast eftir. Þá gæti það komizt yfir örðugasta hjallann, og þannig gæti sú fjárfesting orðið þjóðinni að notum, sem unnið hefur verið að á síðari árum og menn hafa lofað og talið mikils virði. Og það er trú mín og von, að hv. alþm. meti það meira, en að skjóta sér undan því í nokkra mánuði að horfast í augu við þá staðreynd, sem fyrir hendi er í efnahagsmálum. Ég leyfi mér að leggja til, að till. verði vísað til síðari umr. og hv. fjvn.

Utanr.- og fjmrh. (Guðmundur Í. Guðmundsson): Herra forseti. Hér er lagt til, að Alþ. feli ríkisstj. að leggja fram sem lánsfé 25 millj. kr. af greiðsluafgangi ríkissjóðs árið 1958 í þrjá tilgreinda sjóði. Hv. frsm. flutningsmanna till. sagði, að með þessari till. væri verið að ráðstafa nokkrum hluta af greiðsluafgangi ársins 1958. Unnið hefur verið að því í fjmrn. nú að undanförnu að gera upp reikninga ársins 1958 og reyna að komast að niðurstöðu um það, hver greiðsluafgangurinn yrði, hversu miklu hann mundi nema. Þessu verki er enn ekki lokið og á talsvert langt í land. Að vísu eru til áætlunartölur um greiðsluafganginn 1958, en þær eru svo ónákvæmar og óvissar, að ég treysti mér ekki til þess að fara með þær hér. Það er ýmislegt, sem á eftir að ganga frá, til þess að hægt sé að reikna dæmið, og það eru ýmsar upplýsingar, sem fá þarf, sem enn þá eru ókomnar. M.a. eru ýmsar greiðslur, sem inntar voru af hendi úr ríkissjóði undir árslok 1958, sem athuga þarf nánar og ákvarða þarf um, hvort fara eiga inn á umframtekjur ársins 1958 og þar með á fjáraukalög eða ráðstafa þeim með öðrum hætti. Hér er um nokkuð stórar upphæðir að ræða, sem hafa veruleg áhrif á heildarútkomuna, auk þess sem ýmis uppgjör vantar enn, til þess að nokkuð verði um þetta fullyrt með vissu. Það má vel fara svo og fer áreiðanlega svo, að um verulegan greiðsluafgang verður að ræða. Hversu stór hann verður, skal ekki fullyrt. Það má vel vera, að þegar rekstrarhalli ársins 1957 hefur verið dreginn frá, þá verði greiðsluafgangur ársins 1958 meiri, en þessar 25 millj. kr., sem hér er verið að ráðstafa, hann getur orðið nálægt þessum 25 millj. kr., hann getur líka orðið minni. Á þessari stundu, þegar við erum hér að ræða um að ráðstafa greiðsluafgangi s.l. árs, vitum við ekki með neinni nákvæmni, um hvaða upphæð við erum að ræða, og vitum því ekki, hverju er verið að ráðstafa. Ég fyrir mitt leyti, hefði talið skynsamlegra og heppilegra, að menn biðu með að ákveða um, hvernig greiðsluafganginum skyldi varið, þangað til menn víssu, hver hann væri. Flm. þessarar till. hafa ekki viljað bíða eftir því og því lagt til, að greiðsluafganginum skuli ráðstafað nú þegar. Þessi þáltill. fer að sjálfsögðu til fjvn., og ég vildi mega vænta þess, að fjvn. hafi þann hátt á sínum vinnubrögðum, að hún kynni sér og gangi úr skugga um, hver greiðsluafgangurinn er, hvað er til að ráðstafa, áður en farið verður að fara efnislega inn á það, hvernig með þessa fjármuni skuli fara. Það er lagt til í till., að greiðsluafganginum verði varið sem lánsfé til þriggja ákveðinna byggingarsjóða. Allir eru þessir sjóðir áreiðanlega mjög þurfandi fyrir þetta lánsfé. Allir starfa þeir að nauðsynlegum verkefnum, sem óhjákvæmilegt er að létta undir með. Þörf þessara sjóða verður því ekki dregin í efa, og nauðsyn þess að greiða fram úr þeirra erfiðleikum verður heldur ekki vefengd. Hitt er annað mál, hvort þetta er sú réttasta og heppilegasta leið, sem hægt er að fara til þess að ráða fram úr þeirra erfiðleikum. Ég vil minna á, eins og komið hefur fram hér á hæstv. Alþ. áður í sambandi við annað mál, að nú um þessar mundir eru einnig á ferðinni athuganir og undirbúningur í sambandi við það, hvernig ráða á fram úr erfiðleikum efnahagskerfisins, atvinnumálunum og fjárlögunum. Unnið hefur verið að því að undanförnu að leysa aðkallandi vanda efnahagsmálanna og atvinnumálanna. Þetta hefur verið leitazt við að gera með því að færa niður verðlag og laun í landinu. Að sjálfsögðu hefur þurft að verja til þess allmiklu fé. Einhvers staðar frá verður þetta fé að koma. Það hefur verið stefna og takmark núverandi ríkisstj. að reyna að gera þetta án þess að leggja nýja skatta og álögur á þjóðina nema þá í sem allra minnstum mæli. Bent hefur verið á ýmsar leiðir til tekjuöflunar í þessu sambandi og þá m.a. minnzt á það að nota greiðsluafgang ársins 1958 í þessu skyni. Það er mat ríkisstj. á þessu máli, að það sé eðlilegast, að þeir fjármunir, sem teknir voru af þjóðinni á s.l. ári umfram þarfir þjóðarbúsins, verði látnir renna til þess að mæta erfiðleikum líðandi árs og þá á þann veg að stuðla að því, að komizt verði hjá að leggja nýja skatta og nýjar álögur á þjóðina. Ég vildi mega vænta þess, að þeir menn, sem beita sér fyrir þessari till. og vilja styðja að framgangi hennar, vilji um leið benda á, hvaða leiðir þeir vilja láta fara til þess að afla ríkissjóði þeirra tekna á árinu 1959, sem hann mundi missa af, ef greiðsluafgangi ársins 1958 væri varið eins og hér er lagt til. En það er augljóst mál, að ef þessi till. verður samþykkt og eitthvað svipaðar ráðstafanir gerðar, sem hér er lagt til, þá verður ekki hjá því komizt, að einhverja skatta verður að leggja á þjóðina til þess að fylla það bil í fjárl., sem ríkisstj, hafði hugsað sér að leggja til að greiðsluafgangur ársins 1958 yrði látinn mæta. Ég sé ekki ástæðu til þess að sinni að fara frekar út í þetta mál. En ég vildi leggja áherzlu á það, að þegar fjvn. fær þessa till. til athugunar, verði fyrst gerð grein fyrir því, hvað það er í raun og veru, sem þarna er til ráðstöfunar, hver greiðsluafgangurinn er, og þá verði jafnframt athugað, ef menn vilja fara inn á þá hugmynd, sem er í þessari till., hvernig tilsvarandi fjárhæðar á að afla inn í fjárlögin til þess að mæta þeim liðum, sem óhjákvæmilega verður að mæta.



Herra forseti. Út af því, sem hæstv. fjmrh. sagði, að ekki hefði verið aflað nógra upplýsinga um, hvað tekjuafgangur s.l. árs væri mikill, þá vil ég segja það, að hér á hæstv. Alþ, hefur verið deilt hart á hæstv. fyrrv. fjmrh. fyrir að hafa þennan greiðsluafgang, svo að það er þó nokkuð svipað að farið hjá þeim eins og okkur, að á skortir um upplýsingar. Ég vil líka nefna það máli mínu til stuðnings, að hæstv. forsrh. gat þess, að einn liður í fjárhagsáætlun núv. hæstv. ríkisstj. væri þessi greiðsluafgangur. Og eftir því sem við flm. bezt vitum, þó að ég hins vegar viti, að þetta mál er ekki uppgert, þá mun tekjuafgangurinn nema sem svarar hallanum frá fyrra ári og vel þessu til viðbótar. Þess vegna held ég, að það sé ekki frekar við okkur að sakast en aðra, ef menn hafa ekki fengið nógar upplýsingar um þetta, því að svo hefur þetta mál verið rætt hér á hv. Alþ. sem upplýst væri. Hæstv. ráðh. gat um það, að full þörf væri fyrir þessa sjóði að fá það fjármagn, sem hér um ræðir. Ég spurðist fyrir um það áðan, hvað hæstv. ríkisstj. hefði gert í því að útvega þessum sjóðum fjármagn, og bíð eftir svari með það, því að ég geri fastlega ráð fyrir því, ef hún hugsar sér ekki þessa leið, að þá hljóti hún að hugsa sér aðra leið, því að hún getur ekki hugsað sér, að sú leið verði farin, að þeir, sem hafa staðið í þessum framkvæmdum á síðustu árum, verði að missa af þeim og þær lendi í braski og þeir að missa bæði af fjármagni sínu og vinnu þeirri, sem þeir hafa lagt í þetta. Ég held, að sú stefna mundi hvorki reynast hæstv. ríkisstj. né þjóðfélaginu í heild happadrjúg. Þá talaði hæstv. ráðh. um það, að þeir, sem vildu ráðstafa þessu á þennan veg, hlytu að sjá fyrir því, hvernig ætti þá að mæta þeim tekjuauka, sem yrði að vera, vegna þess að þetta væri í burtu tekið. Ég gat um það hér áðan, að þessar 25 millj. kr. munu ekki koma til með að nægja í niðurgreiðslur nema í 3–4 mánuði, 4 mánuði, ef miðað er við kringum 6 millj. kr. á mánuði. Er þá svo mikill munur á því að standa frammi fyrir þeirri staðreynd að þurfa að afla þessara tekna núna eða nokkrum mánuðum seinna? Hefur það úrslitaáhrif fyrir afkomu atvinnulífsins í landinu, hvor leiðin er farin? Ég hef ekki trú á því, að það hafi nein úrslitaáhrif fyrir atvinnulífið í landinu. Það getur hins vegar haft nokkur áhrif fyrir ríkisstj., sem ætlar sér að sitja í nokkra mánuði. En ég gat um það líka, að það hefur áhrif fyrir fólkið, sem stendur í þessum framkvæmdum, hvort úr þessu verður bætt eða ekki. Og það er líka mál, sem þjóðfélagið þarf að sinna engu að síður, en skjóta því á frest í nokkra mánuði að afla tekna til atvinnulífsins í landinu, eins og hér yrði þá gert.

Utanr.- og fjmrh. (Guðmundur Í. Guðmundsson): Herra forseti. Það er alveg ástæðulaust og óþarfi fyrir okkur hv. 1. flm. þessarar till. að vera nokkuð um það að deila hér, hversu mikill greiðsluafgangurinn árið 1958 muni vera. Það er staðreynd, sem ekki verður haggað, að sú upphæð er ekki þekkt á þessari stundu. Hún getur orðið, meira en 25 millj. kr., hún getur orðið minna. Niðurstaðan er því óhjákvæmilega sú, að við vitum ekki á þessari stundu, hverju við erum að ráðstafa, þegar við erum að tala um að ráðstafa greiðsluafgangi s.l. árs. Þetta er heila málið í sambandi við þennan hluta till. Þá spurðist hv. flm. fyrir um það, hvaða ráðstafanir ríkisstj. hefði gert til að afla fjár til þeirra sjóða, sem hér er ætlað að fá þessar 25 millj. kr. að láni. Um þetta vil ég aðeins segja það, að ríkisstj. hefur aðeins haft mjög litinn og nauman tíma til umráða og á þeim tíma, sem hún hefur verið, hefur hún haft mjög erfið og aðkallandi vandamál að leysa. Henni hefur því ekki unnizt tími til þess að snúast í þessum málum sem skyldi. Þó hefur ríkisstj. þegar gert tilraunir til þess að afla lánsfjár til a. m. k, sumra af þessum sjóðum, þó að það mál sé ekki leyst enn þá. Það er þegar byrjað á þessu, og verður haldið áfram að vinna að því, svo sem frekast eru tök á. Um árangur vil ég ekkert segja á þessari stundu. Þá minntist flm. á það, að heldur lítið munaði um þessar 25 millj., að því er varðaði þá fjárhæð, sem afla þarf ríkissjóði til þess að standa undir þeim ráðstöfunum, sem nýlega hafa verið gerðar í sambandi við efnahagsmálin. Ég skal játa, að þetta er ekki nema hluti af þeirri fjárhæð, sem afla þarf. En ef þessar 25 millj, kr. eru teknar í eitthvað annað, en að láta þær standa undir útgjöldunum 1959, þá þarf að finna einhverja leið til þess að afla þessara 25 millj. kr. með öðrum hætti. Og ég spurði 1. flm, að því, hvaða leiðir hann vildi þá fara í þeim efnum, og ég vildi mega vænta þess, að þeir, sem beita sér fyrir því að ráðstafa greiðsluafganginum frá 1958 í svona sérstaka sjóði, segi okkur þá um leið, hvaða leiðir þeir vilja fara til þess að afla ríkissjóði hliðstæðra fjárhæða út af þeim útgjöldum, sem óhjákvæmileg eru á næsta ári.



Herra forseti. Mér skilst á því, sem fram hefur komið hjá hæstv. fjmrh., að það sé naumast enn þá tímabært að ræða um það, hvernig eigi að deila þessum reytum, sem gert er ráð fyrir að kunni að vera fyrir hendi í sambandi við greiðsluafgang á s.l. ári. Og þá er auðvitað eðlilegt að bíða frekari átekta og fá athugun þess máls lokið hér í þinginu, enda ætti það að vera auðvelt undir meðferð málsins, áður en það kemur til afgreiðslu í fjvn. eða síðari umr. hér í Sþ. Á þessu stigi málsins vil ég aðeins segja það, og það eru nokkur atriði í framsöguræðu 1. flm. þessa máls, sem gefa tilefni til nokkurra hugleiðinga. Hann hóf mál sitt með því, hv. þm. Mýr. (HS), að hann ætlaði að rekja sögu byggingarmálanna 30 ár aftur í tímann, og gerði nokkra tilraun til þess. En því miður fannst mér nú við að hlýða á þetta í fyrsta sinn, að það væri ýmislegt, sem undan væri fellt, og margt væri vantalið og þessi saga, sem þarna var rakin, gæti sagzt með nokkuð öðrum hætti, og kann að gefast betra tóm til þess, áður en meðferð þessa máls er algerlega lokið hér í Sþ. Hann vék aftur til ársins 1928, og ég held, að naumast hafi nokkuð verið tíundað í sambandi við byggingarmálin á þessum tíma, sem hafi ekki verið þannig fram sett af hv. þm. Mýr., að það hafi aðallega verið Framsfl. og hans flokksmenn, sem hafi haft þar forgöngu mála. Nú kann vel að vera, að þeir hafi lagt ýmsum þáttum byggingarmálanna lið. Hitt er jafnvís staðreynd, að enginn annar eins dragbítur og þessi flokkur, Framsfl., og hans þm. og fulltrúar á einu sviði eða öðru, hvort sem er á þingi, í bæjarstjórnum eða fjárfestingarráðum, - enginn annar eins dragbítur hefur verið á byggingarmálum í kaupstöðum landsins og alveg sérstaklega höfuðstað landsins, og er hægt að færa fyrir því mörg rök og verður auðvelt að tíunda, ef ástæða þykir til. Þegar horfið er aftur til ársins 1928, þá er á það að minnast í sambandi við byggingarmálin, að Framsfl. tekur á þeim árum forustu í landsmálum og fer með hana um langt skeið, forustu í stjórnmálum, og þá er það einmitt, sem algerlega er látið niður drabbast, að eina almenna lánastofnunin í landinu, sem var fyrir hendi til byggingarlána, haldi áfram að rækja starfsemi sína, sem er veðdeild Landsbanka Íslands. Það hafði þá nýskeð, að Jón Þorláksson hafði útvegað veðdeildinni erlent lánsfé, sem varð veruleg lyftistöng í byggingarmálum kaupstaðanna og sérstaklega Reykjavíkur á þessum árum og varð til þess, að þessi mál lentu ekki í algeru óefni. Og sú erlenda lántaka, um leið og hún varð gagnleg þeim, sem hennar nutu hér til íbúðabygginga innanlands, þá hefur reynslan sýnt, að hún var á engan hátt neitt varhugaverð, og hefur alltaf í sambandi við hana verið staðið í skilum. Ég tel, að það sé einn mesti ljóður á ráði þeirra manna, sem höfðu einmitt forustu í landsmálum og þá byggingarmálum, að þessi starfsemi var látin fara út um þúfur, eins og raun ber vitni. Og þegar lokið var í raun og veru þessu erlenda láni á sínum tíma og úthlutun þess, voru ákaflega fátæklegar framkvæmdir eða lánveitingar þessarar helztu almennu lánastofnunar til íbúðabygginga. Og þegar kemur fram um og yfir og eftir stríðið, þá má segja, að hún sé algerlega orðin óvirk, þessi gamla almenna lánastofnun til íbúðabygginga, sem ég hygg að eigi rætur sínar að rekja, eitthvað frá því um aldamótin. Hv. þm. Mýr. vék að því, að fulltrúar sjálfstæðismanna í húsnæðismálastjórn hefðu á árinu 1956 lagt til, að tekin væru erlend lán til þess fyrst og fremst að veita til íbúðabygginga og ljúka þeim mörgu íbúðum, sem þá voru í smíðum. Ég held, að það hafi verið 1950, sem við sjálfstæðismenn fyrst fluttum hér á þingi frv. í sambandi við veðdeildina, sem í fólst einmitt heimild fyrir veðdeildina til þess að taka erlent lán, og höfum flutt það á mörgum þingum þar á eftir, án þess að það hafi fundið nokkurn hljómgrunn eða áheyrn hjá þm. Framsfl. hér eða flokksbræðrum þessa hv. þm. En höfuðröksemd okkar fyrir því þá og á árunum þar á eftir að taka erlend lán til þessara framkvæmda var það, að þegar kemur dálítið fram yfir 1950, þá eru þegar orðnar mjög miklar íbúðir í smíðum hér, og megintilgangurinn með slíkri erlendri lántöku hefði þá verið að ljúka þeim íbúðum. Og ég hef sýnt fram á það mörgum sinnum hér á þingi, að ef hefði á réttum tíma verið orðið við þessum óskum, þá var algerlega hægt að koma í veg fyrir allan húsnæðisskort, bæði í Reykjavík og öðrum kaupstöðum landsins og einnig annars staðar. Og sérstaklega liggja fyrir útreikningar um það, miðað við íbúðafjölgunina í Reykjavík á árunum 1953 og þar á eftir og miðað við þær íbúðir, sem þá voru í smíðum, að ef þeim hefði verið lokið þá með snöggu átaki, þó að ekki væri talið nema á 2 árum, þá væri ekki hér um neinn íbúðaskort að ræða, alls engan. Fyrir þessu liggja tölulegar sannanir og staðreyndir, og hefur margsinnis verið sýnt fram á það hér. En það var erfitt að þoka um í þessum málum, og það voru einmitt flokksbræður þm. Mýr., framsóknarmenn, sem alltaf stóðu gegn því, meðan fjárfestingarhömlurnar voru sem mestar, að fjárfestingarleyfi fengjust til þess að reisa íbúðabyggingar í Reykjavík. Og það var beinlínis talað um það af málgagni flokks þessa þm., Tímanum, að það væri stórhættulegt og þjóðfélagslega skaðleg ráðstöfun að byggja íbúðarhús í Reykjavík. Síðan var það, að þegar sjálfstæðismenn höfðu forustu um stjórnarmyndun með Framsfl. 1953, þá beittu sjálfstæðismenn sér fyrir því, að fjárfestingarhömlunum var mjög mikið af létt einmitt í sambandi við íbúðabyggingar og alveg sér í lagi við smáíbúðabyggingar, sem menn byggðu til eigin afnota. Þetta hleypti af stað miklu átaki í þjóðfélaginu, þar sem einstaklingarnir bæði með frændaliði og stuðningi vina og vandamanna lögðu nótt við nýtan dag, eins og þm. vitnar nú til, að honum sé kunnugt um, til þess að koma upp eigin íbúðum. En hvað var það, sem meira var átalið einmitt við síðustu alþingiskosningar og í þeim átökum, sem þá voru á milli flokka, heldur en einmitt af Framsfl. það óráð, sem hefði hent Sjálfstfl. að létta á fjárfestingarhömlum til þess að gera einstaklingum kleift að byggja hæfilegar íbúðir yfir sjálfa sig og sitt fjölskyldulið? Ég hygg, að ég muni rétt, að það hafi verið talin ein höfuðmeinsemd óreiðunnar í efnahagslífinu þá. En nú kemur hv. þm. Mýr. og segir: Það á að taka 25 millj. kr. af tekjuafgangi ríkisins, og það skaðar ekkert, þó að fjárfestingin aukist í dag um þetta. - Það skyldi ekki vera, að það væri neitt í sambandi við það, að menn eru farnir að sjá, að það eru kosningar fram undan, þar sem þessi hv. þm. er ekki ábyrgur í stjórn nú? Það er betra að hafa svolítið samræmi í málflutningi sínum og afstöðu, a.m.k. þegar er verið að rekja sögu mála eins og byggingarmálanna og afstöðu flokka í þeim málum fyrr og síðar. Þegar nú er talað um það, að sjóði þá, sem hér um ræðir, vanhagi mjög um fjármagn, og virðist ekki vera deilt um það, þá vil ég vekja athygli á tvennu. Áður en slík úthlutun ætti sér stað, ef fé væri fyrir hendi, verður að athuga fleiri hliðar á þessu máli, en fram koma í þessari þáltill., og ég á þar m.a. við, að þegar húsnæðismálalöggjöfin var sett 1955, þá var því slegið föstu sem grundvallarreglu að, að svo miklu leyti sem bæjar- og sveitarfélög legðu fram fé til útrýmingar heilsuspillandi húsnæði í bæjunum, skyldi það vera meginregla, að ríkissjóður legði fram jafnmikið fé á móti. Í upphafi var þetta takmarkað fyrsta árið, 1955, og einskorðað þá við 3 millj. kr. En lögin komu ekki til framkvæmda fyrr, en síðari hluta þess árs 1955, og bæjar- og sveitarfélögin höfðu haft litla aðstöðu til að leggja fram fé til þessara framkvæmda, og var því ekki alveg að ófyrirsynju að áætla þessa takmörkun í upphafi. En meginreglan var sú, að að svo miklu leyti sem bæjar- og sveitarfélögin legðu fram fé til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis, þá skyldi koma jafnt framlag frá ríkissjóði. Síðan hefur þessum takmörkunum verið haldið, þrátt fyrir það, þó að bæjar- og sveitarfélög, og þar á ég sérstaklega við höfuðstað landsins hafi, eftir að löggjöfin var komin í framkvæmd, lagt stórmikið fé af mörkum einmitt til þessa þáttar, sem var einn af þýðingarmestu þáttunum í sambandi við byggingarframkvæmdirnar í kaupstöðunum, hér í Reykjavík fyrst og fremst til þess að fjarlægja leifarnar frá stríðsárunum, útrýma braggaíbúðum og öðru heilsuspillandi húsnæði. Og við sjálfstæðismenn höfum hvað eftir annað á undanförnum þingum flutt till. um það, að takmörkunin á þessu, væri numin úr lögunum, eða þá, þegar það ekki náðist, að ríkissjóður legði fram á fjárl. hvers árs tiltekna upphæð til þess að mæta þessum þörfum bæjar- og sveitarfélaganna. Og þó að ég hafi ekki þær tölur við höndina hér nú, þá hygg ég, að Reykjavíkurbær sé, frá því er húsnæðismálalöggjöfin tók gildi, búinn að verja um 40–50 millj. kr. til útrýmingar heilsuspillandi húsnæði, á sama tíma sem ég hygg að hann hafi fengið eða til Reykjavíkur hafi runnið um 10 millj. kr. í sama tilgangi, samkvæmt kafla húsnæðismálalöggjafarinnar um útrýmingu heilsuspillandi húsnæðis. Og menn sjá, hversu það er erfitt fyrir bæjar- og sveitarfélögin að standa í framkvæmdum eins og þessum, þegar algerlega bregzt þáttur ríkisvaldsins, sem þó er grundvallaður í löggjöfinni frá 1955 og virðist líka næsta eðlilegur, þar sem það vandamál, sem hér er við að etja, er ekki aðeins vandamál bæjar- og sveitarfélaganna, heldur þjóðfélagsvandamál í heild. Það hlýtur þess vegna að koma til athugunar, ef eitthvað nýtt fjármagn fæst nú til þessara hluta, að leggja áherzlu á það, að ríkið uppfylli skyldu sína til þess að veita til þeirra bæjar- og sveitarfélaga, eins og gert var ráð fyrir, jafnmikið fjármagn í þessu skyni og bæjar- og sveitarfélögin sjálf hafa lagt fram. Og það mun hallast á áreiðanlega um einar 30–40 millj. kr. bara í Reykjavík einni, eitthvað nálægt því, eins og ég sagði, ég hef ekki þessar tölur við höndina, en það mun ekki vera langt í frá, að þessum málum sé þannig varið. Þetta var annar þátturinn, um það, hvernig ætti að verja slíku fé, sem kynni að vera til þess að mæta þeim miklu þörfum, sem hér eru fyrir hendi. Hinn þátturinn er svo sá, að ég man ekki betur, en að hæstv. fyrrv. ríkisstj. og talsmenn hennar hafi haldið því mjög skelegglega fram, að það væri þegar búið að sjá öllum þessum þörfum fyrir fullnægjandi fé. Um það voru miklar umr. þegar í tíð fyrrv. hæstv. ríkisstj., húsnæðismálalöggjöfinni var breytt, þá breiddu þessir menn sig mjög út yfir það, að þeir hefðu gert eitthvert reginátak í þessum málum, tekið við galtómum sjóðum og lömuðu veðiánakerfi frá þáverandi fyrrv. hæstv. ríkisstj., en nú væri öllu borgið, því að hin skelegga vinstri stjórn væri búin að sjá þessum málum borgið. Og hvað eru menn svo að tala um, að þessir sjóðir séu tómir, sem vinstri stjórnin var búin að sjá fyrir þeim tekjum, sem þeir þurftu að hafa? Nei, það skýtur áreiðanlega hérna nokkuð skökku við, og ég er hræddur um, að menn hafi tekið of mikið upp í sig áður fyrr. Og ég minnist alveg sérstaklega umr., sem hér fór fram um þessi mál á siðari hluta þingsins í fyrra, að þá voru gefnar út útvarpstilkynningar og auglýsingar í blöðum um það fyrir forgöngu fyrrv. hæstv. ríkisstj., hversu hún hefði verið skelegg að útvega byggingarsjóðunum mikið fé til útlána. Og hæstv. félmrh. talaði mjög skelegglega um það hér, - það mun hafa verið í marzmánuði síðast, ef ég man rétt, - að það hefði alveg brugðið við, hvað þessum sjóðum hefði verið séð fyrir miklu fé í tíð hæstv. stjórnar, brugðið við frá því, sem áður hefði verið, meðan sjálfstæðismenn höfðu stjórnarforustuna. Ég gagnrýndi þetta mjög þá og sýndi fram á, að það mundi hafa verið varið minna fé til íbúðabygginga í tíð vinstri stjórnarinnar, heldur en ríkisstjórnarinnar þar áður, meðan sjálfstæðismenn höfðu stjórnarforustuna, og m.a. vegna þess, að það fé, sem auglýst var að útvegað hefði verið í tíð vinstri stjórnarinnar, í upphafi ársins 1958, var tekið að láni hjá seðlabankanum og væntanlegar tekjur byggingarsjóðs á árinu 1958 veðsettar til endurgreiðslu á þessu láni. Það var þess vegna mikill bægslagangur og miklar úthlutanir á íbúðalánum í janúarmánuði s.l., - það var mánuðurinn, sem kosningar fóru fram í, bæjar og sveitarstjórnarkosningar, - en svo kom það fram, sem ég sýndi þá fram á, að úr þessu mundi að sjálfsögðu draga, því þegar tekjurnar féllu til á árinu 1958, þá þurfti að endurgreiða lánin, sem búið var að taka til þess að standa undir þessum úthlutunum þá. Ég hef séð tölur um það, sem staðfesta, að það er rétt, sem ég hef sagt, að því miður hefur dregið úr lánveitingum til íbúðabygginga eftir húsnæðismálalöggjöfinni á árunum 1957 og 1958, miðað við það, sem verið hafði á tilsvarandi tímabili í tíð stjórnarinnar þar á undan, frá því í nóvembermánuði, þegar lánveitingarnar hófust 1955, og a.m.k. fram að miðju ári 1956, þegar stjórnarskiptin urðu. Annars eru þetta svo veigamikil mál, sem hér er um að ræða, að ég tel mjög eðlilegt, að hv. þm. væri gefin skýrsla um þessi mál, sem nú hafa staðið nokkurn tíma, um lánveitingarnar og framkvæmd þessara mála. Og stundum eða oftar en einu sinni hefur verið rætt um og deilt um þessi mál á þingi, sem raunar þyrfti ekki að gera svo mikið, þar sem staðreyndirnar liggja fyrir og tölulegar upplýsingar eiga að vera fyrir hendi. Ég tel það mjög æskilegt, áður en lýkur meðferð þessa máls eða annarra slíkra á þessu þingi, að það lægju fyrir upplýsingar um það, hvernig þessum málum hefur verið varið. Það bæti náttúrlega ekki úr skák fyrir þeim, sem nú eru svo illa settir, eins og fram hefur komið hjá hæstv. fyrrv. fjmrh., 1. þm. S-M. (EystJ), að þeir séu að missa íbúðir sínar vegna lánsfjárskortsins. En það gefur nokkrar upplýsingar um, hvernig orð og efndir hafa verið í þessum málum og hvernig menn hafa staðið að þeim. Það er enginn vafi á því, að lán til íbúðabygginga hefðu auðvitað verið miklu meiri á síðasta ári raunverulega, ef ekki hefði verið búið að taka fyrir sig fram lán, eins og ég sagði áðan, hjá seðlabankanum og veðsetja væntanlegar tekjur byggingarsjóðsins til þess. Eitt af því, sem verulega dregur úr lánsfénu til íbúðabygginganna almennt, má segja að sé það, að um leið og sparifjármyndunin í landinu er ekki eins ör og hún var áður og þegar ofan á það bætist, að rekstrarlánaþörf atvinnuveganna er miklu meiri vegna breyttra aðstæðna í efnahagslífinu, þá hafa peningastofnanirnar, bankarnir a.m.k., ekki getað lagt eins mikið af mörkum og þeir gerðu áður. Það er ekki fleira á þessu stigi málsins, sem ég vildi segja um þetta mál. Ég vildi aðeins vekja athygli á því, að það er margt í sögu málsins og gangi, sem þarf að ræða betur og athuga, áður en málsmeðferðinni er lokið. Það er einnig mjög til athugunar, að svo miklu leyti sem þetta þing í þessari mynd eða einhverri annarri treystir sér til þess að útvega aukið lánsfé til íbúðabygginga, að það sé þá verulega gaumgæfilega athugað, í hvaða staði það lánsfé á að koma. Sjálfur er ég þeirrar skoðunar, að það sé að vísu rétt, að hér er mikil þörf þeirra sjóða, sem hér eru taldir. En það eru sannarlega aðrir aðilar, sem ekki hafa síður mikla þörf fyrir þetta lánsfé, og þar á ég sérstaklega við, að það er eitt af höfuðverkefnunum í sambandi við byggingarmálin, að útrýmt sé heilsuspillandi húsnæði bæði í kaupstöðum og kauptúnum og annars staðar, þar sem það kann að vera á landinu. Og það hefur virkilega verið vangert af hálfu ríkisvaldsins, sem þyrfti að bæta úr, ef þess yrði nokkur kostur.



Herra forseti. Á síðasta þingi mun hafa verið samþ. þáltill., sem fól það í sér að fela vegamálastjóra að framkvæma rannsókn á ástandi vegakerfisins í landinu. Skýrsla hans um þessa rannsókn mun nú senn liggja fyrir. Ég vil beina því til hv. n., sem ég hygg að verði hv. fjvn., að kynna sér þessa skýrslu rækilega, áður en afstaða er tekin til þessarar till. Ég tel mig hafa fregnir af því, að við þessa rannsókn hafi það komið fram, að vissir landshlutar, t.d. Vestfirðir og Austfirðir, séu svo illa á vegi staddir í vegamálum, samanborið við aðra landshluta, að það sé mjög áberandi. Ég tel því fulla nauðsyn á því, að menn sjái þetta yfirlit um vegamálin í landinu í heild, áður en farið er að taka ákvarðanir um stórfelldan fjárstuðning við einstaka vegi, hvar sem þeir kunna að vera. Ég þarf tæplega að minna á það, hvernig er ástatt um þessi mál á Vestfjörðum. Það er vitað mál, að mikill hluti Norður-Ísafjarðarsýslu og öll Vestur-Ísafjarðarsýsla er í engu sambandi við þjóðvegakerfi landsins, að öll Vestur-Barðastrandarsýsla er aðeins í sambandi við þjóðvegakerfið yfir hásumarið. Það er ekkert óeðlilegt við það, þó að ég og aðrir, sem búa við þetta ástand, vilji sjá skýrslu yfir heildarástand vegakerfisins, áður en menn taka afstöðu um fjárstuðning til einstakra vega. Ég viðurkenni fyllilega, að það er þörf á Þrengslavegi. Ég vil að lokum beina því einnig til hv. fjvn., að hún fái tæmandi upplýsingar um það, hvar það er á landinu, sem ríkið borgar allan snjómokstur á vegum, hvar ríkið borgar helminginn og hvar það borgar ekki neitt. Ég sé, að í grg. fyrir þessari till. er bent á þann sparnað, sem ríkið hefði af því að hraða þessum vegi, og ég efast ekki um, að það er rétt. En þessi sparnaður er fyrst og fremst svona mikill af því, að ríkið borgar allan snjómoksturinn á þessari heiði. Þessum orðum vildi ég koma áleiðis til hv. fjvn.-manna.



Herra forseti. Þessir tveir hv. þm., sem tekið hafa til máls í tilefni af þessari till., sem ég mælti hér fyrir áðan, um að hraða lagningu Austurvegar, hafa nú hvorugur mælt á móti því, að þetta væri nauðsynleg framkvæmd, sem þyrfti að ljúka við. En ég vildi þó aðeins athuga nokkur atriði, sem komu fram hjá hv. 1. þm. Skagf. (StgrSt) um vegamálin hér austur yfirleitt. Hann segir, að nú sé verið að leggja fjórða veginn frá Reykjavík og austur til Suðurlandsundirlendisins. Þetta hefur maður oft heyrt áður, að vegirnir séu nú þrír, en nú sé verið að bæta þeim fjórða við. Ég vil aðeins minna á það, að vegurinn til Þingvalla, það er vegur frá Reykjavik til Þingvalla, ekki umferðarvegur til Suðurlandsundirlendisins, sem notaður er daglega til flutninga á milli þessara staða. Leiðin frá Reykjavík til Þingvalla gegnir allt öðru hlutverki, þ.e. umferðinni milli þeirra staða. Vegurinn frá Þingvöllum og niður að Sogi er ekki heldur notaður vegna samgangnanna við Suðurlandsundirlendið, svo að það er alls ekki rétt að telja, að sá vegur hafi þýðingu fyrir samgöngur Suðurlandsundirlendisins við Reykjavík. Þá er það Krýsuvíkurvegurinn. Héðan frá Reykjavík eða frá Hafnarfirði til Krýsuvíkur var kominn vegur, og hann hefði verið lagður jafnt fyrir því, þó að hann hefði aldrei verið notaður sem samgönguleið milli Suðurlandsundirlendisins og Reykjavíkur. Þangað hefði hann verið lagður fyrir því. En að austanverðunni aftur er það vegur um Ölfusið og út í Selvog, sem tilheyrir yfirleitt héraðinu sjálfu. Vegurinn þarna á milli, þ.e. Selvogs og Krýsuvíkur, getum við sagt að hafi verið lagður til þess að verða öryggisleið að vetri til fyrir Suðurlandsundirlendið, þegar Hellisheiðarvegurinn væri lokaður af snjó. Þannig er þessu háttað um þessa tvo vegi. Aðalvegurinn austur er um Hellisheiði, eins og öllum er kunnugt. En það, sem nú er talað um að ljúka af Þrengslaveginum, er ekki nema svona kringum 12 km. Þessi spotti, sem nú er búið að leggja af Þrengslaveginum, er eingöngu notaður núna, þegar Hellisheiðarleiðin er farin, og styttir leiðina um 11/2 km og kemur þess vegna að miklu gagni strax með því að létta allri umferð af Svínahraunsveginum, sem - eins og ég tók fram áðan - er mjög erfið leið oft og tíðum að vetrinum. Það er því aðeins um 10–12 km spotta að ræða til þess að leysa þetta spursmál, að þurfa ekki að aka lengri leið í hvert sinn, sem Hellisheiðarvegurinn er ófær. Hv. þm. talaði um, að það væri búið að eyða í mikla vitleysu í þessum vegum. Það má vel vera, að það sé rétt. En ég vil ekki fara út í það mál hér, það er ekki ástæða til þess að gera það, og ég ætla að láta þetta nægja. Ég skal ekki mæla á móti því, að það sé nauðsynlegt fyrir önnur héruð að fá vegi. Við vitum það ósköp vel, að víða á landinu eru vegasamgöngurnar mjög slæmar og sums staðar engar, og ég skal ekki hafa á móti því, að það sé þörf á vegalagningu viðar og e.t.v. ekki minni, en á þeirri, sem hér um ræðir. Þó verð ég að benda á það og halda því fram, að þarna vantar svo lítið, þarna stendur þetta svo glöggt, að það á ekki að dragast lengur að leggja þennan spotta, sem eftir er þarna, til þess að fá samband austur í Ölfus á þessum stað til þess að losna við Hellisheiðarleiðina. Hv. 1. þm. Skagf. minntist á það, að þetta væri enn einn aukavegur og það kæmi seinna vegur beint yfir Hellisheiði. Ég hef ekki þau plögg í höndum, ég hef þau ekki hér, sem skýra frá því, að mþn., sem samdi frv. um Austurveg, sem varð síðar að lögum, lét nákvæmlega rannsaka leiðina beint austur yfir Hellisheiði, og að þeirri rannsókn lokinni lagði hún til, að sú leið yrði ekki farin, heldur yrði aðalvegurinn lagður um Þrengslin og þá leiðina áfram að Ölfusárbrú. Ég skal ekki fara út í það að lýsa því, hvernig stendur á þessari ákvörðun nefndarinnar, ég skal ekki tefja málið á því, en þetta er staðreynd. Ég tók svo eftir, að hv. 1. þm. Skagf, talaði um það, að lántökuheimildin, sem talað er um í till. okkar, yrði einnig látin ná til vegar, sem hann var að tala um í Skagafjarðarsýslu. Lántökuheimildin er eingöngu fyrir Austurveg, er í sjálfum lögunum um þann veg, svo að það er ekki hægt að láta þá lántökuheimild ná til annarra vega nema með því að breyta þeim lögum. Því verður ekki náð með því að flytja brtt. við þessa till., sem við flytjum hér um að hraða lagningu Austurvegar.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ríkisstj. og þá fyrst og fremst til hæstv. dómsmrh., hvað ríkisstjórnin hafi hugsað sér að gera út af því, sem gerzt hefur nú nýlega út af Loðmundarfirði, að brezk herskip hafa með hótunum um beitingu vopnavalds hindrað íslenzkt varðskip í því að framfylgja íslenzkum lögum innan íslenzkrar landhelgi og það meira að segja innan gömlu landhelginnar. Þetta er í annað skiptið, sem það kemur fyrir, síðan í nóv. í haust, að brezk herskip hóta með því að skjóta á okkar varðskip og það meira að segja innan gömlu landhelginnar. Ég býst við, að allir hv. þm. séu mér sammála um, að það er óþolandi fyrir íslenzku þjóðina að láta svona hluti gerast án þess að gripa til einhverra aðgerða sem sýni, að alvara sé á bak við hjá henni. Ég álít þess vegna, að það væri nauðsynlegt, ef hæstv. ríkisstjórn hefur ekki þegar myndað sér ákveðna skoðun í þessu efn, sem hún gæti kunngert þingheimi, að haft yrði samráð við þingflokkana í utanrmn. eða á annan hátt til þess að ráðgast um þær ráðstafanir, sem gera bæri. Mín skoðun er sú, að það ætti að byrja með því að kalla sendiherra Íslands í London heim nú þegar til þess að láta Breta og brezku ríkisstjórnina vita, að við látum ekki bjóða okkur svona framferði. Þeir hafa nú meira að segja látið okkur bíða í tvo sólarhringa, meðan brezka ríkisstjórnin virðist vera að þinga um það, hvort hún ætli sér að gera nokkuð út af því, þótt hennar herskip hafi ráðizt á okkur, - og við erum bara látnir bíða, ekkert tilkynnt. Ég held, að við verðum að hafa alla gát á, að við ekki með aðgerðaleysi gagnvart svona atburðum bökum tjón okkar málefni, sem við stöndum saman um. Ég vildi þess vegna eindregið óska þess, að hæstv. dómsmrh. gæti tjáð okkur nú, hvað ætlun hæstv. ríkisstj. væri að gera út af þessari árás á íslenzka landhelgi.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykv. spyrst fyrir um það, hvað íslenzka ríkisstj. hyggist gera út af atviki því, sem gerðist nú á dögunum fyrir Austurlandi, þegar brezk herskip hindruðu íslenzkt varðskip við gæzlustörf, og skipin öll þrjú, þ.e.a.s. brezki togarinn, sem þarna var um að ræða, ásamt brezku herskipi og íslenzku varðskipi, bíða enn átekta á þeim sjóðum. Ég get ekki svarað þessu á aðra lund en þá að, að svo komnu sýnist ekki um að ræða annað í bili, en að bíða átekta. Það er gert ráð fyrir, að úr þessu verði skorið alveg á næstunni, - er e.t.v. búið á þessari stundu, ég veit það ekki, það var ekki búið um hádegisbil. Úr því verður skorið á næstunni, hversu með þetta mál fer, hvort herskipið sleppir togaranum við varðskipið ellegar það hindrar, að íslenzk lög nái yfir hann að ganga. Að svo komnu hafa ekki verið teknar ákvarðanir um aðgerðir í þessu máli, heldur bíða átekta og sjá, hvernig þessum þætti málsins lyktar, sem hlýtur að verða innan mjög skamms tíma og væntanlega í dag.



Ég vil fyrir mitt leyti leggja hina mestu áherzlu á, að hæstv. ríkisstj. taki upp fundarhöld með utanrmn. um það, hvað gera skuli út af þessu atviki og í þessu vandamáli yfirleitt. Ég legg hina mestu áherzlu á, að haft verði samráð við alla flokkana í þinginu í gegnum utanrmn. um það, hvaða ráðstafanir skuli gera, og er það í framhaldi af þeirri stefnu, sem minn flokkur, Framsfl., hefur um þetta mál haft frá öndverðu, að reyna að stilla kraftana sem bezt saman um þær aðgerðir, sem ofan á verða. Ég vil því leggja áherzlu á, að það verði tekin upp fundarhöld með utanrmn. um málið.



Herra forseti. Ég vil mjög taka undir það, að haft verði samráð við utanrmn. og þar með alla flokka um þetta mál. Því miður hafa áður fyrr orðið á því verulegir misbrestir, og skal ég ekki rekja þá sögu nú, en ástæðulaust er að gleyma því. En nú er að gæta þess, að slíkir misbrestir verði ekki í framtíðinni. Ég vil einnig minna á, að í haust, þegar þessu ekki ósvipað atvik kom fyrir, e.t.v. að sumu leyti alvarlegra, en þannig, að þetta minnir mjög á það, þá lögðum við sjálfstæðismenn til, að á því máli yrði höfð ákveðin meðferð, sem því miður tókst ekki samkomulag um. Ég tel mjög líklegt, að ef þá hefði verið farið að okkar ráðum, hefði ekki komið til þessa atviks nú. Það tjáir ekki að sakast um það, en því meiri ástæða er til að íhuga nú allir í sameiningu, hvað gera þurfi og hvað gera skuli til þess að forða vandræðum í framtíðinni, og tek ég því mjög undir þá áskorun, að allra flokka samráð verði haft um málið, og þá er eðlilegast, að það sé gert í utanríkismálanefnd.

Utanr.- og fjmrh. (Guðmundur Í. Guðmundsson): Herra forseti. Út af ummælum, sem hér hafa fallið í sambandi við utanrmn., vil ég segja nokkur orð. Á s.l. hausti, þegar mjög svipað atvik kom fyrir eins og það, sem nú hefur gerzt, var haft náið samstarf við utanrmn. um, hvernig með málið skyldi fara. Að sjálfsögðu verður einnig nú haft samstarf við utanrmn., eftir því sem málsatvik gefa tilefni til. Ástæðan til þess, að ég hef ekki enn þá óskað eftir því, að nefndin verði kölluð saman, er sú, að von er nýrra upplýsinga í málinu á hverri stundu, upplýsinga, sem verulegu máli skipta fyrir meðferð þess. Þessar upplýsingar hafa verið lengur á leiðinni en búizt var við, og verður þeirra naumast beðið lengur, en til morguns.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir þeim undirtektum og þeim samhug, sem fram kemur hjá þeim fulltrúum flokkanna, sem talað hafa um þetta mál. En ég vil jafnframt leggja áherzlu á, að það sé ekki bara beðið átekta, þangað til brezka ríkisstj. þóknast að gera eitthvað. Hún þarf fyllilega að fá að vita af því, að það sé ekki hún, sem ræður, hvað gerist í íslenzkri landhelgi. Og ef það verður verulegur dráttur á því enn, sem þegar er orðinn lengri, en hæstv. ríkisstj. hafði búizt við, þá held ég það verði alveg óhjákvæmilegt, að utanrmn. fjalli um það, hvort við eigum ekki að kalla sendiherrann í London heim. Það þarf á einhvern hátt að sýna brezku ríkisstjórninni, að það er ekki hægt að vega svona tvisvar í sama knérunn.