Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

1996-05-10 10:30:28# 120. lþ. 135.99 fundur 299#B tilkynning um utandagskrárumræðu#, Forseti StB Þ_120 S_135_99 X_StB B_299 M_tk R_R F_F F_A P_S Y_2311453039 Z_0-01-40 [prenta uppsett í dálka] 135. fundur RITARI: J LESARI: ÁÞ Forseti (Sturla Böðvarsson): Forseti vill tilkynna um utandagskrárumræðu sem mun hefjast kl. 13.30 í dag. Málshefjandi er Sighvatur Björgvinsson. Menntmrh. verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 50. gr. þingskapa. Gert er ráð fyrir að umræðan standi í eina og hálfa klukkustund. Umræðureglur verða að málshefjandi og ráðherra hafa 12 mínútur plús fimm mínútur og talsmenn annarra þingflokka átta mínútur. Aðrir þingmenn þrjár mínútur. Efni umræðunnar er skýrsla um endurskoðun á útvarpslögum.

Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir frv. til 2. umr., frv. um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna. Annað frv. liggur einnig fyrir þinginu um þessar mundir, frv. um stéttarfélög og vinnudeilur og þessum tveimur frumvörpum er það sameiginlegt að í þeim er á óvenjuósvífinn hátt ráðist að launafólki. Þau eru sérlega vel til þess fallin að auka á úlfúð og átök á vinnumarkaði. Þau eru flutt í óþökk og andstöðu við samtök launþega. Að heita má öll félög opinberra starfsmanna sem og stéttarfélög á almennum vinnumarkaði hafa lýst andúð sinni á þeim hugmyndum ríkisstjórnarinnar og þeirri stefnu sem þar birtist. Aðeins samtök vinnuveitenda hafa klappað hæstv. fjmrh. á kollinn og sagt að þetta sé bara nokkuð gott svona til að byrja með og ríkisstjórnin virðist ekki þurfa frekari stuðning. Klappið frá atvinnurekendum er e.t.v. nóg uppörvun fyrir þá. Fyrir vini sína í VSÍ er hún reiðubúin að leggja til atlögu við kjör launafólks í landinu. Hvernig skyldi standa á því að hæstv. ráðherrar láta etja sér á foraðið? Þetta eru þó annars fremur dagfarsprúðir menn. Sumir segja skýringu þá að á fjörur hæstv. ríkisstjórnar hafi rekið alla leið frá Nýja-Sjálandi frú Ruth Richardson, fyrrv. fjármálaráðherra þess ágæta lands, en henni hafði þar þá nýlega verið hafnað eftir að hafa nánast lagt velferðarkerfi þarlendra í rúst. Hingað kom frú þessi raunar í sérstöku boði ríkisstjórnar Íslands en þar á bæ eru menn eins og flestir vita sífellt á gægjum eftir bjargráðum á erfiðum tímum. Ruth þessi boðaði það helst að stjórnvöld eigi að fara fram með leiftursókn, hratt og ákveðið, forðast allt samráð og koma fram með margt í einu. Þetta féll í góðan jarðveg. Hugmyndirnar keyptu hæstv. ráðherrar okkar fjármála og félagsmála að því er rætnar tungur segja fyrir 30 þorskhausa, sumir segja reynar 36 þorskhausa svo að öllu sé til skila haldið. Því er hér borið fram hvort frv. af öðru á hinu háa Alþingi og fingraförin leyna sér ekki eins og glöggt má sjá á áðurnefndum frumvörpum. Eitt frv. til var að vísu í farvatninu. Það var frv. til laga um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, en jafnvel einlægustu aðdáendum nýsjálensku frúarinnar mun hafa ofboðið og verður það frv. því ekki lagt fram að sinni. Það er geymt en væntanlega ekki gleymt og mun verða lagt fram á næsta þingi að mati ýmissa sem vel þekkja til. Hér er ekkert skeytt um þó um skerðingu á samningsbundnum réttindum sé að ræða og samningar séu bundnir til áramóta í flestum tilvikum, heldur virðist það tækifæri einmmitt hafa verið gripið. Verkalýðshreyfingin í landinu hefur mótmælt og krafist þess að frumvörpin verði tekin út af borðinu en lýsir sig reiðubúna til endurskoðunar á gildandi lögum í tengslum við kjarasamninga en meiri hluti Alþingi skellir við skollaeyrum og virðist ætla að keyra frumvörpin í gegn þó ákaft sé mótmælt, bæði af minni hlutanum á Alþingi og ekki síður af launafólki í landinu. Slíku og þvílíku þarf hæstv. ríkisstjórn ekki að hafa áhyggjur af. Hún hefur mikinn meiri hluta í löggjafarsamkundunni og hann ætlar hún að notfæra sér í málinu. En hæstv. ráðherrarnir skulu hafa það hugfast að samningarnir verða lausir um næstu áramót og þá mun verkalýðshreyfingin ætla sér háar stríðsskaðabætur vegna þess sem hér hefur gerst. Þá er óvíst að sú óvera, sem ríkið telur sig vera að spara, m.a. með því að skerða biðlaunaréttinn, dugi langt til að koma til móts við kröfur opinberra starfsmanna. En kannski er ekki í sambandi við afnám biðlaunaréttarins sérstaklega verið að hugsa um sparnað á ríkisfjármunum. Líklegra er að hér sé verið að búa í haginn fyrir áframhaldandi einkavinavæðingu. Biðlaunaréttur opinberra starfsmanna er nefnilega til óþæginda við þær breytingar. Hér hefur áður verið tíundað í umræðunni hver ávinningur í ríkisfjármálum hefur orðið af því að gefa útvöldum einkavinum SR-mjöl, Lyfjaverslun ríkisins og fleira. Þrátt fyrir erfiða tíma má þó enn finna stofnanir í ríkiseigu sem vinahópurinn hefur ágirnd á. Því þarf biðlaunarétturinn að hverfa. Það hefur verið margtekið fram í umræðunni, m.a. bæði af hæstv. fjmrh. og hv. formanni efh.- og viðskn. að í frv. um réttindi og skyldur sé ekki um að ræða skerðingu á samningsbundnum réttindum opinberra starfsmanna. Að vísu má það til sanns vegar færa en hér er óneitanlega um að ræða réttindi sem samningar byggja á og hefur það á undanförnum árum --- ég var því sérstaklega kunnug á níunda áratugnum --- verið notað óspart af samningamönnum ríkisins þegar opinberir starfsmenn hafa verið að bera laun sín saman við almennan vinnumarkað að það væri eðlilegt að laun þeirra væru lægri en starfsmanna á almennum vinnumarkaði. Þeir hefðu svo verðmæt réttindi, æviráðningu, biðlaunarétt, meiri veikindarétt, betri barnsburðarrétt o.s.frv. að ekki væri óeðlilegt að launamunur væri allt að 20%. En nú finnst þessum sömu yfirvöldum allt í einu í lagi að taka þessi verðmætu réttindi bótalaust af stéttinni á miðju samningstímabili. Hver skyldi vera skýringin á því? Og þar erum við kannski komin að kjarna málsins. Hvað er það sem hæstv. ríkisstjórn er svo dýrmætt að fyrir þær sakir er tilvinnandi að hefja ófrið við launþega og hafna öllu samráði og koma fram gagnvart launþegahreyfingunni í landinu af ófyrirleitni og hroka? Undanfarin ár hefur verið ríkjandi í landinu svonefndur stöðugleiki í launa- og kjaramálum. Hann hefur náðst vegna langlundargeðs launþega sem hafa viljað trúa því að með svokölluðum þjóðarsáttarsamningum æ ofan í æ hafi þeir verið að styrkja atvinnulífið, efla fjárhag fyrirtækja og þannig verjast atvinnuleysi. Nú þegar sú staðreynd virðist blasa við að hagur fyrirtækja stendur almennt með blóma, fyrirtæki hafa lækkað skuldir sínar um um það bil 20 milljarða á meðan skuldir heimila í landinu hafa aukist um á annað hundrað milljarða og laun eru nú með því lægsta sem þekkist í Vestur-Evrópu, þá spyrja launþegar hvort ekki sé nú lag til að endurgreiða þeim fórnarkostnaðinn. Svar ríkisstjórnarinnar liggur fyrir. Opinberir starfsmenn skulu sviptir réttindum og kjör þeirra á þann veg skert. Almennum verkalýðsfélögum skal gert nánast ókleift að beita samtakamætti sínum til að bæta kjör félagsmanna sinna. Með þessum frumvörpum er hæstv. ríkisstjórn að ráðast á launþegahreyfinguna í landinu með óvenjuósvífnum hætti undir því yfirskyni að hún sé að marka nýja starfsmannastefnu, auka valddreifingu og sveigjanleika í starfsmannahaldi, einfalda launakerfi og meira að segja auka jafnrétti. Í nefndaráliti minni hluta efh.- og viðskn. segir m.a. svo, með leyfi forseta: ,,Frumvarpið er samið einhliða af embættismönnum ríkisvaldsins en stéttarfélög sem málið varðar fengu hvorki að koma að samningu frumvarpsins né var þeim gefinn kostur á að koma með ábendingar þegar frumvarpið var í vinnslu. Þetta er mjög ámælisvert þegar verið er að fjalla um atriði sem varða samskipti ríkisvalds og starfsmanna þess. Lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eru frá 1954 eða meira en 40 ára gömul. Því er ljóst, þótt nauðsyn sé á að endurskoða lögin, að það er vandmeðfarið verk sem útheimtir samvinnu þeirra aðila sem málið varðar. Þótt réttur löggjafans til lagasetningar sé ótvíræður hefur það ekki gerst áður að lagt sé fram frv. til laga sem kveði á um skipulag á opinberum vinnumarkaði og unnið án samráðs við stéttarfélög starfsmanna.`` Þetta er allt gert undir því yfirskyni að verið sé að koma á umbótum og efla nútímalega stjórnarhætti. Skyldu þær vera svona, hugmyndir hæstv. fjmrh. og félmrh. hæstv., gleymum honum nú ekki, um nútímalega stjórnunarhætti? Ég held að slíkt detti engum í hug. Aðferðir af þessu tagi eiga ekkert skylt við nútímalega stjórnunarhætti. Þær eiga ekki einu sinni neitt skylt við almenna mannasiði heldur er ríkisstjórnin með þessu frv. og ekki síður með frv. um stéttarfélög og vinnudeilur að ganga erinda vinnuveitenda gegn hagsmunum almennra launamanna eins og hún hefur ósleitilega gert með niðurskurði til heilbrigðis- og félagsmála og stigmögnun óréttlætis í skattkerfi. Svokölluð þjóðarsátt hefur verið notuð til að rýra kjör almennings í landinu. Á svokölluðu stöðugleikatímabili hefur ákveðinn hópur manna sölsað undir sig eignir í þeim mæli að farið er að tala um tvær þjóðir í landinu. Það er að verða til raunveruleg fátækt í þessu landi, fátækt í þeirri mynd sem við höfum ekki horfst í augu við í marga áratugi. Margnefndum frumvörpum ríkisstjórnarinnar er ætlað að gera almennum launamönnum erfiðara fyrir að verjast þessari árás. Hvernig eru svo þessar nútímalegu hugmyndir sem ríkisstjórnin er að setja með lögum á ráðningarkjör opinberra starfsmanna? Það fyrsta sem kemur upp í hugann er að ekki er lengur skylt að auglýsa öll störf í opinberri þjónustu, ekki svo kölluð minni háttar skrifstofustörf, sendilsstörf og ræstingarstörf eins og höfundar frv. orðuðu það þó að réttsýnir menn í efh.- og viðskn. hefðu bjargað því orðalagi fyrir horn, en meiningin er enn til staðar og getur nú að því er sýnist forstöðumaður stofnunar skilgreint sjálfur hvað þarf að auglýsa og hvað ekki. Ég verð að segja að skilningur minn á lýðræði hefur m.a. verið sá að það ætti að vera í lögum að ekki mætti ráða í nein störf utan tímabundnar afleysingar nema að undangenginni auglýsingu. Mér finnst þessi breyting ekki vera í lýðræðisátt og ekki bætir það úr skák að aðeins er gert ráð fyrir tveggja vikna umsóknarfresti um laust starf sem þó hefur verið auglýst, a.m.k. í því víðlesna blaði Lögbirtingablaðinu. Hér er með öðrum orðum verið að draga úr skyldum stjórnvalda til að auglýsa laus störf og hafa samkeppni um hver hlýtur þau. Í stað þess er valin leið sem býður upp á geðþóttaráðningar. Mér blöskrar sá hugsunarháttur sem hér liggur til grundvallar og ef hann er nútímalegur, má ég þá biðja um að fá að vera púkó áfram. Þegar fólk hefur verið heppið og fengið vinnu hjá ríkinu hver eiga þá ráðningarkjörin að verða ef frv. nær fram að ganga? Það verður ekki betur séð en ráðherrar fái sjálfdæmi um hvernig form og efni ráðningasamninga verður. Það er með öðrum orðum tekið út af samningaborði starfsmanna og vinnuveitenda og þyrfti að setja skýrari reglur sem tryggðu rétt stéttarfélaga og starfsmanna í þessum efnum. Það hefur hingað til verið okkur ríkisstarfsmönnum huggun harmi gegn, þótt við höfum yfirleitt verið á lægri launum en fólk í sambærilegum störfum á almennum vinnumarkaði, að við höfum þó fengið laun samkvæmt lögum eða kjarasamningum. Launakerfið hefur verið tiltölulega gagnsætt og kjörorðið sömu laun fyrir sömu vinnu yfirleitt í heiðri haft. En nú bregður svo við að forstöðumaður getur einhliða ákveðið að starfskraftar eins séu verðmætari en annars og umbunað starfsmönnum eftir eigin geðþótta. Við þekkjum öll sem höfum unnið á stórum vinnustöðvum elskuvinafélagið. Það eru þeir sem alltaf eru að tala upp í eyrun á yfirmanninum, það sem þeir halda að honum þóknist best. Einhvern veginn læðist að manni sá grunur að úr þessum hópi verðir valdir þeir sem njóta þessara sérstöku launauppbóta. Ég verð að segja það sem mína skoðun að þeir sem vinna best og sjálfstæðast koma ekki ævinlega úr þessum hópi. En svo kemur rúsínan í pylsuendanum. Það má fyrirvaralaust segja upp öllum yfirborgunum án þess að það teljist jafngilda uppsögn sem er nokkuð sem ekki tíðkast í almennum vinnurétti þar sem uppsögn vinnuveitenda á yfirborgun er almennt talin jafngilda riftun eða uppsögn á ráðningarsamningi í heild sinni. Stefnan í frv. virðist vera að breyta þessari réttarstöðu og slíta yfirborgun úr samhengi við önnur ráðningarkjör. Ef starfsmaður segir hins vegar upp sjálfur vegna riftunar á yfirborgunarsamningi þá má hann sæta því að þurfa að bíða í 40 daga eftir að komast á atvinnuleysisbætur ef hann er ekki búinn að fá vinnu er uppsagnarfresti lýkur. Og enn á þetta eftir að verða nútímalegra. Tökum dæmi af starfsmanni sem hefur verið ráðinn við framhaldsskóla úti á landi og lofað launauppbót við ráðningu en er svo sviptur henni, við skulum segja eftir þriggja mánaða starf, vegna þess að fjárhagsáætlun skólans hefur verið gerð af of mikilli bjartsýni. Hann segir sjálfur upp og ætti samkvæmt orðanna hljóðan að hafa þriggja mánaða uppsagnarfrest. En skólastjórnandinn telur að það geti valdið skólanum vandræðum að missa þennan ágæta kennara á miðjum vetri og þá er hann í fullum rétti til að ákveða að framlengja uppsagnarfrestinn um aðra þrjá mánuði. Hvað er hér á ferðinni í nafni nútímalegs hugsunarháttar? Erum við búin að taka aftur upp ákvæði um vistarbönd? Mér finnst þetta nú vera næsti bær við að gera fólk að niðursetningum. Og að við skulum vera að lögleiða slíkt á árinu 1996 tel ég algjörlega forkastanlegt. Það var í gömlu lögunum slíkt ákvæði ef horfði til auðnar í heilum stéttum. En ég hélt að inn í löggjöf nú á tímum ætti slíkt ákvæði sem hægt er að beita gegn einstaklingum ekkert erindi. Gert er ráð fyrir að fyrirframgreiðsla launa verði afnumin, a.m.k. hjá þeim sem ráðnir verða eftir gildistöku laganna. Á þeim dögum þegar verðbólgan geisaði voru þessi réttindi okkur auðmjúkum þjónum ríkisins, sem að jafnaði vorum á launakjörum sem voru langt út úr myndinni, mikils virði og vonandi þurfum við ekki að upplifa slíka tíma aftur. En ef þeir skyldu renna upp þá er og verður fyrirframgreiðslan mikils virði. Það verður ekki annað séð en að ríkisstarfsmenn séu með þessari breytingu ekki aðeins sviptir hefðbundnum kjörum heldur settir lakar en launamenn almennt. En það á kannski að vera þeim huggun harmi gegn að áfram er gert ráð fyrir að þeir komist í orlof, þ.e. ef um semst við forstöðumanninn. Þeir sem hefja störf eftir gildistöku þessara laga mega sæta því að heyra beint undir lög nr. 19/1979, um lágmarksrétt launafólks vegna sjúkdóms eða slysaforfalla og njóta greiðslna í fæðingarorlofi samkvæmt 15. til 16. gr. laga nr. 119/1993, eða ef um annað semst í kjarasamningum. Ekki er hægt að skilja annað af frv. Það hefur komið fram í umræðum sá skilningur að bráðabirgðaákvæði tryggi einnig rétt þeirra sem kunna að hefja störf eftir gildistöku laganna og mér finnst að það þurfi að taka þar af allan vafa ef það er meining höfunda laganna að þessi ákvæði nái til allra og líka þeirra sem hefja störf eftir gildistöku laganna. Í núgildandi lögum er dálítið fornaldarlegt ákvæði um að starfsmenn skuli greiða tvöfalt fyrir hverja þá stund sem þeir eru fjarverandi án gildra forfalla og hefur oft verið bent á að þetta ákvæði væri gamaldags og ætti sér enga hliðstæðu á almennum vinnumarkaði. En í þessu nútímalega frv. sem hæstv. ríkisstjórn leggur svo mikila áherslu á að gera að lögum á einmitt að halda í þetta ákvæði. Þar eiga þó ríkisstarfsmenn enn að vera ofurlítið sér á báti og borga það dýrum dómum ef þeim skyldi nú t.d. einhvern tíma detta í hug að fara í setuverkföll. Nokkrir hv. þm., meira að segja úr stjórnarandstöðu, hafa í þessum umræðum talað af nokkuð mikilli léttúð um skipun í starf eða æviráðningu og hefur mátt skilja það að þetta væri nú eitt af því sem væri púkó og þyrfti að afnema. Þeir hafa sumir hverjir gefið í skyn að ríkið sæti uppi með einhvern hóp af æviráðnu og óhæfu fólki sem stæði allri góðri þjónustu fyrir þrifum. Ég verð að segja að alla mína starfsævi hef ég verið opinber starfsmaður og ég hef aldrei orðið vitni að því að óhæfur maður fengi skipun í starf. Þvert á móti hefur verið mælt með skipun fyrir það fólk sem hefur staðið sig vel í starfi og stofnunin vill gjarnan halda í. En skipunin hefur þann kost í för með sér að hún ver fólk sem á annað borð vinnur störf sín vel gegn duttlungaákvörðunum yfirmanns sem starfsmaður fer í taugarnar á, t.d. vegna pólitískra skoðana eða félagsmálaþátttöku en slík tilvik eru þekkt, herra forseti. Skipunin hefur hins vegar aldrei varið fólk sem hefur brotið af sér í starfi enda á hún ekki að gera það. En samkvæmt þessum lögum getur forstöðumaður alltaf losað sig við starfsmann á þeim forsendum að hann sýni ekki fullnægjandi árangur í starfi og á slíkt er ekki hægt að leggja neina þekkta mælistiku. Og þar á ofan virðist málskotsréttur hafa verið takmarkaður mjög frá því sem nú er. Ég verð að segja að ég hefði haldið að nútímaleg lög um réttindi og skyldur ættu að auka starfsöryggi fólks en ekki að skerða það. En þar er ég auðvitað bara púkó eins og oftar. Nútímalegar hugmyndir snúast greinilega ekki um gagnkvæmt traust og starfsöryggi samkvæmt uppskriftinni frá Nýja-Sjálandi. Aðalatriði þessa máls er að hér er verið að knýja í gegnum þingið frumvörp sem fela í sér skerðingu á réttindum sem kjarasamningar sem í gildi eru út árið byggja á. Svona vinnubrögð eru, hæstv. forseti, ekki sæmandi í lýðræðisþjóðfélagi. Það átti auðvitað að endurskoða lögin um réttindi og skyldur í samvinnu við stéttarfélög opinberra starfsmanna. Ekki bara fleygja í þau einhverjum frumvarpsdrögum og segja að þau gætu skoðað þetta og mættu kannski gera einhverjar athugasemdir. Frv. yrði lagt fram eftir nokkra daga. Auðvitað er það ekki hæstv. fjmrh. landsins sæmandi að koma þannig fram við sitt starfsfólk og samtök opinberra starfsmanna hlutu að bregðast harkalega við. Hér í lokin ætla ég, með leyfi forseta, að lesa lokaorð úr umsögn Bandalags háskólamanna um þetta frv.: ,,Bandalag háskólamanna bendir efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis á eftirfarandi meginatriði varðandi þetta frumvarp um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins: 1. Samráð um endurskoðun laganna um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hefur ekki verið virt. 2. Frumvarpið miðar einhliða að því að skerða ráðningarréttindi starfsmanna ríkisins og samningsrétt stéttarfélaga þeirra án þess að bæta þá skerðingu með nokkrum hætti. Þvert á móti eru boðuð áform um enn meiri skerðingu á réttindum ríkisstarfsmanna með drögum að frumvarpi um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og frumvarpi um stéttarfélög og vinnudeilur. 3. Frumvarpið miðar að því að afnema ráðningarfestu og biðlaun ríkisstarfsmanna, þrátt fyrir að laun þeirra hafi um áratuga skeið verið þeim mun lakari til að greiða fyrir þessi og önnur réttindi starfsmanna. 4. Með frumvarpinu er gengið á mikilvæg grundvallarmannréttindi starfsmanna ríkisins sem bæði eru varin af stjórnarskrá og alþjóðlegum samskiptum sem Ísland á aðild að. 4. Frumvarpið viðheldur flestum skyldum starfsmanna ríkisins umfram aðra launamenn og eykur þær í sumum tilvikum. 5. Með frumvarpinu er ýmist beint eða óbeint ýtt til hliðar ákvæðum stjórnsýsluréttar þegar ákvarðanir eru teknar um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og ríkisstarfsmönnum ekki tryggð sama vernd gegn misbeitingu valds og öðrum landsmönnum. Bandalag háskólamanna telur að efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis beri að hugleiða alvarlega afleiðingar af þessari aðför að réttindum og skyldum starfsmanna ríkisins. Verði frumvarp þetta að lögum verða kjör almennt og sérstaklega réttindi ríkisstarfsmanna á Íslandi lakari en í allri Norður-Evrópu og þótt víðar væri leitað. Það mun knýja suma hópa til þungra aðgerða en aðrir munu leita til annarra landa með dýrmæta sérþekkingu sína. Bandalag háskólamanna lítur á það sem skyldu sína að verja réttindi og kjör félagsmanna sinna með öllum tiltækum ráðum. Einskis verður látið ófreistað í baráttunni gegn þessum ólögum.`` Hingað til efh.- og viðskn. Alþingis hafa borist umsagnir frá öllum félögum opinberra starfsmanna allt í kringum landið, þessi stóri bunki hér og til viðbótar frá fjölmörgum félögum á almennum vinnumarkaði Þessar umsagnir eru nánast allar í þessa veru. Þeir koma í haust, hét leikrit sem einu sinni var sýnt í Þjóðleikhúsinu við miklar vinsældir. Ef þetta frv. verður að lögum á þessu þingi, sem allt lítur nú út fyrir, vona ég að hæstv. ríkisstjórn hafi það hugfast að Bandalag háskólamanna og öll hin félögin sem hafa skilað hliðstæðum umsögnum til efh.- og viðskn. vegna þessa frv. og lítið mark hefur verið tekið á til þessa koma í haust.

Herra forseti. Okkur alþingismönnum berst mikill og margvíslegur pappír í hólfin okkar á degi hverjum, bréf og álit, ársskýrslur og tímarit í hrönnum, jafnvel plaköt sem komast reyndar ekki svo glatt í hólfin okkar. Reyndar hvarflar nú oft að manni hvílík pappírseyðsla hér er á ferð því sannarlega eru þessar sendingar misjafnlega gagnlegar og kannski misjafnlega vel þegnar. Vonandi fer þessi þjóð að snúa sér að endurvinnslu pappírs af fullri alvöru svo mann skeri ekki í hjartað yfir allri þessari pappírseyðslu. Sumar þessar sendingar eru ákaflega fallegar og vel hannaðar og nánast augnayndi. Ég segi það fyrir mig að ég skoða þetta allt af mikilli samviskusemi og reyni að geyma það sem mér sýnist gagnlegt, finn það nú reyndar sjaldnast þegar ég þarf svo á því að halda. Ég reyni að nota bakhlið vélrituðu blaðanna sem risspappír og leggja þannig mitt litla lóð á vogarskálarnar til nýtingar og umhverfisverndar. Kannski finnst nú sumum slíkt vera smámál en glæsilega tímaritið sem ég fann í hólfinu mínu í gær eða fyrradag verður ekki nýtt á þennan hátt og heldur ekki kastað í ruslakörfuna þó ég búist varla við því að finna tíma til að lesa það gaumgæfilega fyrr en að loknum vorönnum á Alþingi. Þetta tímarit heitir Tíund og er gefið út af ríkisskattstjóra og er greinilega fullt af áhugaverðu efni sem ég hlakka til að kynna mér betur. Það verður kannski sumarlesningin. En það var fyrst og fremst ein fyrirsögnin sem hitti mig beint í hjartastað og vakti ákveðin hughrif sem á vissan hátt ég tel skiljanlega að tengist þessu þingmáli sem við ræðum, og er þó eitt stærsta mál þessa þings og eru þau mörg stór og marghliða og skipta sköpum. Fyrirsögnin sú arna hljóðar svo: ,,Jákvætt viðhorf almennings er forsenda góðra skattskila.`` Þetta eru mikil sannindi þó ég efist nú reyndar um að skattyfirvöldum og ráðamönnum þjóðarinnar gangi beinlínis vel að skapa slíkt viðhorf í þessum málum. Hvernig tengist þessi merka fyrirsögn því þingmáli sem hér er til umræðu? Það er auðvitað óbein tenging því við erum ekki að ræða skattamál eða skattskil heldur réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Og kannski finnst einhverjum það langsótt. En mér varð það strax á að heimfæra þessa speki upp á frv. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Það er nefnilega hægt að segja það sama um vinnubrögðin og starfsandann í stofnunum ríkisins að jákvætt viðhorf starfsmanna er forsenda góðra vinnubragða. Reyndar endaði ein umsögnin sem efh.- og viðskn. fékk um þetta þingmál einmitt á mjög svipuðum orðum eða svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Ánægðir starfsmenn eru forsenda öflugrar starfsemi ríkisins.`` Þetta er mikill sannleikur. Og ég er ekki viss um að frumvarpshöfundar og ráðherrar og stjórnarliðar sem bera ábyrgð á þessu máli skilji hvað hér er um að ræða. Það er nánast eins og þeim sé ekki sjálfrátt í framkomu sinni gagnvart launafólki og þó sér í lagi kannski sínu eigin fólki, eða starfsmönnum ríkisins. Því aftur og aftur er þessu fólki ögrað og níðst á því svo hvarvetna er fólk í miklu uppnámi og getur tæpast sinnt sínum störfum. Það fær sífellt nýtt um að hugsa. Það er stöðugt dembt yfir það hugmyndum og beinum tillögum um breytingar á þeirra högum. Það er höggvið að rótum þess kjara- og launakerfis sem það hefur búið við. Það koma fram hugmyndir og beinar tillögur, frumvörp og lög um gjörbreytingar á starfsumhverfi þess. Formbreytingar á stofnunum og þar fram eftir götunum. Ef hér ríkti venjulegt eða eðlilegt ástand á vinnumarkaðnum þá væri örugglega helmingur starfsmanna ríkisins flúinn yfir á einkamarkaðinn undan þessu óöryggi og ógnandi ástandi. En því miður fyrir þetta fólk er ástandið ekki þannig á einkamarkaðnum. Það er ekkert öryggi heldur á hinum almenna vinnumarkaði. Þetta finnst mér þeir nota sér sem vilja bylta öllu og breyta og búa í haginn fyrir thatcherismann, einkavæðingu á öllum sviðum hvort sem eitthvert vit er í henni eða ekki. Auðvitað er ekkert einhlítt að allt eigi að vera í höndum ríkisins, það er ekki minn skilningur eða mín meining. Alls ekki. En það verður að gerast með vönduðum hætti og á þann veg að fólki sé sýndur trúnaður og traust, haft við það samráð og gengið þannig frá málum að enginn sé sviptur réttindum bótalaust. Við munum öll ólguna sem var um allt þjóðfélagið á síðasta hausti vegna launahækkana hjá helstu toppum þjóðfélagsins eða hjá ríkinu langt umfram það sem flestir aðrir höfðu fengið. Þessi gagnrýni var sannarlega réttmæt, eðlileg og skiljanleg. Í tengslum við alla þá umræðu komst á flot listi yfir um 250 tekjuhæstu ríkisstarfsmenn sem var meðal þess sem lagt var til grundvallar launahækkana Kjaradóms til handa æðstu embættismönnum ríkisins sem ollu þessum mikla úlfaþyt. Það reyndist ekki auðsótt fyrir almenning að fá vitneskju um þennan merkilega lista en svo fór að ég lagði fram fyrirspurn ásamt hv. þm. Ögmundi Jónassyni og Jóni Baldvini Hannibalssyni þar sem þess var óskað að gefnar væru upplýsingar um heildarlaun 250 tekjuhæstu starfsmanna ríkisins hvers um sig. Það var óskað eftir að þetta væri sundurliðað, tilgreint starfsheiti og kyn viðkomandi starfsmanna og upphæðir sundurgreindar í launa- og starfskostnað. Svarið var kannski ekki nákvæmlega eins og ég óskaði eftir. Fjmrn. benti á það í sínu svari að birting einstaklingsupplýsinga væri óheimil ríkinu en það hefði þó, þegar eftir hefði verið leitað, birt almennar tölulegar upplýsingar úr launaskránni og í svarinu voru tiltekin svör við sjö slíkum spurningum frá liðnum árum. Þó ekki kæmi allt þar fram eins og ég hafði vonast til þá voru nú ýmsar merkar upplýsingar í þessu svari. Það var birtur listi eða tafla með upplýsingum um hæstu og lægstu árslaun einstakra hópa auk upplýsinga um meðallaun og skiptingu hópsins í karla og konur. Því miður fékkst ekki svar við þeim hluta fyrirspurnarinnar sem laut að starfskostnaði sem var nokkuð til umræðu í tengslum við breytingar á kjörum alþingismanna á sl. hausti og ég ætla svo sem ekki að fara að rifja sérstaklega upp hér. En ég minni bara á þetta svar frá ráðuneytinu sem mér fannst mjög gagnlegt. Þar komu fram ýmsar athyglisverðar tölur, ekki síst að því er varðar kynjaskiptinguna og hvaða hópar það eru sem njóta þessara sérstöku kjara. Þetta eru heildarlaun þannig að það er ekki gott að átta sig á því hvað er samkvæmt töxtum og hvað er samkvæmt ýmsum sérsamningum sem svo sannarlega eru stundaðir núna. Það er ekki nýtt. Þar koma m.a. fram þær merkilegu upplýsingar að hæstu meðalárslaunin er að finna í hópi starfsmanna er heyra undir Alþingi og stofnanir þess en þó eru alþingismenn sjálfir ekki á þessum lista. Það segir nú kannski eitthvað um vinnuálagið í þessari stofnun því að sjálfsögðu fá starfsmenn Alþingis greidda yfirvinnu þó að það komi ekki fram hjá okkur, alþingismönnum, og er ég nú ekki að kvarta yfir því. Það má ekki skilja orð mín svo. Hæstu meðalárslaunin námu 4.615.433 kr. Þetta voru sem sagt meðalárslaunin í þessum hópi. Hæstu árslaunin voru vel yfir 6 millj. Þau var að finna í hópi forstöðumanna og forstjóra og það hlýtur að vera nokkuð marktæk tala því það er 40 manna hópur. Það er fjölmennur hópur lækna og dómara og sýslumanna og flugumferðarstjóra. En í þessum merka hópi 250 launahæstu starfsmanna ríkisins eru 17 konur og segir það nú eitthvað kannski um stöðu kvenna í þessu ágæta kerfi okkar. Þetta var nú hliðarhopp en skiptir máli í þessu samhengi því við erum hér að tala um kjör starfsmanna ríkisins, hvernig þeim er fyrirkomið og hvernig þeim er misskipt og mikið af því birtist hér án þess að hægt sé að sundurgreina það í einmitt þessum upplýsingum. Allt það sem þarna kom fram kveikti mikla gagnrýni meðal fólks, bæði á almennum vinnumarkaði og meðal starfsmanna ríkisins. Það er nefnilega svo sem allir auðvitað vita og þekkja að launakerfi ríkisins er handónýtt, löngu handónýtt. Launum hefur verið haldið niðri árum saman og engan veginn gengið að tosa þau upp, þ.e. taxtalaunum, dagvinnulaunum. Í staðinn hefur starfsmönnum boðist, völdum starfsmönnum eða vissum hópum, hinir og þessir kaupaukar, yfirborganir og sérgreiðslur. Og þetta kemur einmitt fram í þessu svari við fsp. okkar sem ég vitnaði til áðan. En það eru ekki þessir kaupaukar og yfirborganir, lestímagreiðslur, ökustyrkir og allt þetta sem hafa valdið því að starfsmenn ríkisins hafa haldist í störfum sínum þrátt fyrir lág dagvinnulaun, a.m.k. ekki þeir sem ekki hafa notið þess arna, heldur fyrst og fremst ákveðin réttindi sem hafa verið metin það mikils virði og verið það traust í sessi, bundin í lögum, reglugerðum og samningum að menn hafa talið að hægt væri að sætta sig við launin, sætta sig við ástandið. Það er vinnuöryggið sem þó hefur farið minnkandi á síðari árum, það eru eftirlaunin, eftirlaunaréttindin, veikindarétturinn, veikindadagarnir og orlofsrétturinn, biðlaunarétturinn, og fæðingarorlofið. Kannski gleymi ég einhverju. En þannig hafa opinberir starfsmenn lengi haft ýmis réttindi sem hafa verið umfram þau réttindi sem bjóðast á almennum vinnumarkaði. Og það hefur verið viðurkennt að þessi réttindi væru ígildi launa. Þannig hafa opinberir starfsmenn sætt sig við lægri laun vegna þessara réttinda og því tengist þetta mál svo sannarlega samningum opinberra starfsmanna við ríkið. Það er auðvitað megingagnrýnin á þetta frv. sem við ræðum að allar breytingar á réttindum og skyldum starfsmanna ríkisins tengjast órjúfanlega kjörum þeirra og eiga að vinnast í samráði við þá. Það er kjarni málsins. Þess vegna er það krafa hinna ýmsu starfsmannafélaga og stéttarfélaga opinberra starfsmanna, það er krafa verkalýðshreyfingarinnar eins og hún leggur sig og það er krafa stjórnarandstöðunnar að þetta frv. verði tekið út af borðinu og allt það sem hér um ræðir verði til umfjöllunar og unnið í samráði við starfsmenn ríkisins. Það er ekki þar með sagt að þeir komist endilega að sameiginlegri niðurstöðu og allt verði í sátt og samlyndi, þó ekki væri. En það verður að hafa samráð þannig að þeir komi að þessum breytingum eins og frjálsir menn en þessar breytingar verði ekki keyrðar ofan í kok á þeim með ofbeldi og yfirgangi. Það er mergurinn málsins. Það er ekkert lítið sem við erum að tala um. Við erum að tala um starfsöryggi manna, ráðningarfestuna sem sumir kalla svo. Við erum að tala um skipunarformið og biðlaunaréttinn. Í sambandi við hann er stöðugt hamrað á því hversu óeðlilegur hann sé og óréttlátur þar sem hann er umfram réttindi annarra og mjög fortakslaus samkvæmt núgildandi lögum eins og fram hefur komið í dómum. Menn höfðu ekki áhyggjur af þessum rétti á meðan sjaldan reyndi á hann. En hann er sífellt meira til umræðu eftir því sem fram fleytir þeirri stefnu að formbreyta rekstri ríkisstofnana. Þá reynir sannarlega á þennan rétt. Það eru margir, þar á meðal ég, þeirrar skoðunar að þennan rétt, biðlaunaréttinn, beri að endurskoða. Ég er þeirrar skoðunar. En ekki einhliða, ekki einhliða. Það má ekki gera þetta á þennan hátt heldur í samráði. Í samráði við það fólk sem á þennan lögbundna rétt. Og hann hefur verið metinn til launa. Fólk hefur metið þetta mikils sem öryggisatriði og þetta er bundið í lögum. Þetta er réttur sem á að meta í tengslum við kjarasamninga. Við erum líka að tala um rétt til fyrirframgreiðslu launa. Ég gleymdi því hér áðan. Ég get reyndar sagt það fyrir mig að mér finnst mjög óheppilegt að þetta sé ekki eins á almennum vinnumarkaði og hjá ríkinu, á hvorn veginn sem er. Mér er svo sem sama hvort það er fyrir fram eða eftir á, bara að það sé eins. Ég hef lent í því að fara á milli þessara kerfa. Það er auðvitað mjög þægilegt þegar maður fer að vinna hjá hinu opinbera að fá allt í einu tvenn laun um ein mánaðamót, það leysir mjög margt og það er hægt að borga ýmsar skuldir. En það er líka ákaflega erfitt að fara úr þessu kerfi yfir á almenna vinnumarkaðinn. Það er mjög erfitt og maður er lengi að vinna upp það gap sem þá myndast. Þetta er atriði sem skiptir mjög miklu máli. Það skipti kannski enn þá meira máli hér áður fyrr þegar verðbólgan geisaði. Það er þó kannski ekki um mjög mikið tap að ræða í því umhverfi sem við búum við núna en það var það sannarlega áður. Þessi réttur skipti mjög miklu máli. Ég veit ekki hvort það hefur komið fram í þessari umræðu, að ef af þessu verður, hafa menn þá hugsað sér að það verði gert bara allt í einu, að um leið og þessi lög taki gildi þá fái opinberir starfsmenn, bara holt og bolt allir hreint, engin laun?  Við erum líka að tala um veikindarétt og fæðingarorlof og rétt maka. Þetta eru allt kjör sem þarf að skoða og er verið að breyta. Reyndar erum við um leið að tala um auknar skyldur. Ég ætla ekki að fara nánar út í það. Það er margt í þessu frv. Ég get alveg viðurkennt að ég er ekki með það allt á tæru sem hér er um að ræða. Reyndar var ég nú svo barnaleg að trúa því að hæstv. ríkisstjórn, hæstv. fjmrh., hefði vit á því að draga frv. til baka og vinna það eins og maður í samráði við fólkið sem það snertir. Ég var svo barnaleg að halda það vegna þess að mér finnst það svo heimskulegt og þrjóskufullt að vinna hlutina svona. Þetta er náttúrlega komið í hnút. Menn eru orðnir þrjóskir og þverir og taka þetta eins og verið sé að segja þeim fyrir verkum. En þetta er fáránlegt. Kannski hefði hæstv. ráðherra þurft að fara í starfsþjálfun eins og ráðuneytisstjóri hans eins og sagt er frá í þessu merka og fallega hannaða blaði, Tíund, sem ég minntist á hér í upphafi máls míns. Hann hafði farið í starfsþjálfun og lært mikið eftir því sem þar segir. En það er ekkert of seint. Það er aldrei of seint að bæta ráð sitt. Ég vil eindregið ráðleggja ráðherra að reyna nú að ná áttum og tengslum við raunveruleikann, kynna sér nútímastjórnunarhætti og temja sér slíka stjórnunarhætti. Það eru gamaldags og úreltir stjórnunarhættir að sitja einn eða við fáeina jábræður á toppnum og taka ákvarðanir um líf og kjör þeirra sem neðar sitja, án skilnings og án tilrauna til að ná samkomulagi um helstu atriði þessa máls. Við höfum heyrt því lýst hvernig þetta svokallaða samráð fór fram meðan á undirbúningi stóð. --- Herra forseti, leyfist mér að bíða eftir að hæstv. ráðherra verði búinn í símanum? Ég trúi hann verði fljótur. Hann er yfirleitt fljótur að afgreiða símtöl sín. Ég vildi gjarnan að hann heyri hvað mér finnst um þetta samráð sem hann hafði.

Forseti hefur heyrt ósk hv. þm. Forseta sýnist að hæstv. fjmrh. sé á leiðinni. Það getur því varla orðið löng bið.

Ég þakka, herra forseti. Ég virði það og ég veit að hæstv. ráðherra er önnum kafinn maður og þarf öðru hverju að hafa samband, sjálfsagt í sitt ráðuneyti eða kannski á heimili sitt eða einhverjar stofnanir ríkisins. En mig langar til að hann heyri hvað mér finnst um hið svokallaða samráð sem sagt er að hann hafi haft við starfsmenn ríkisins meðan á undirbúningi stóð. Við höfum heyrt því lýst. Sé sú lýsing rétt sem ég held að sé, ég hef það frá fleiri en einum og fleiri en tveimur, þá er það auðvitað algjör rangtúlkun á orðinu samráð sem þar var um að ræða. Við könnumst reyndar við slíka skilgreiningu á þessu orði, einmitt hér um slóðir því miður. Það er þegar ráðamenn eru að reyna að fegra gerðir sínar og gera aðra samábyrga. Ég kynntist því fyrst hér í mínu fyrra lífi í þessari stofnun eins og ég segi stundum þegar þáv. fjmrh. kallaði eitt sinn fulltrúa stjórnarandstöðunnar til fundar í ráðuneyti sitt og sagði okkur efni frv. sem hann ætlaði að leggja fram um breytingar á skattalögum. Ég hélt að þar með væri verið að kynna okkur þessar hugmyndir sem við ættum að kynna aftur í okkar þingflokkum og gera einhverjar athugasemdir. Það var auðvitað algjör misskilningur. Ég var ekki búin að kynna þetta fyrir starfssystrum mínum í þingflokki Kvennalistans þegar hæstv. fjmrh. kallaði á fréttamenn og kynnti þeim frv. og lét þess getið að hann hefði haft samráð um það við fulltrúa stjórnarandstöðunnar. Þá kynntist ég því hvernig hægt er að misnota orð. Það er auðvitað ekki samráð, herra forseti, en þetta er nánast nákvæmlega sami háttur og hafður var á við undirbúning þessa frv. Sjálfsagt var aldrei ætlunin að hafa neitt samráð því auðvitað vissi hæstv. ráðherra að um þessar breytingar sem hér er verið að kynna og hér er ætlunin að keyra í gegn, yrði ekki neitt samkomulag, ekki með þessum hætti. Hann hlýtur að hafa gert sér grein fyrir því að opinberir starfsmenn mundu ekki taka slíkt í mál öðruvísi en að tengja það launasamningum. Það er einmitt þetta sem málið snýst um. Það er verið að setja alla samninga í uppnám, slíta sundur friðinn, efna til ófriðar og efna til hörkulegrar kröfugerðar. Var það nú einmitt það sem þurfti þegar stærsta verkefnið er að ná niður fjárlagahallanum, minnka skuldirnar og draga úr vaxtagreiðslunum sem ég hélt að væri séráhugamál hæstv. fjmrh. og stefna? Var þá það skynsamlegasta í stöðunni að setja alla kjarasamninga starfsmanna ríkisins í algjört uppnám? Hvað er nú orðið um hugmynd hæstv. utanrrh., formanns Framsóknarflokksins, sem hann setti mjög skynsamlega fram í umræðum um stefnuræðu forsrh. á síðasta hausti? Þá var mikil ólga í þjóðfélaginu eins og ég minnti á hér áðan vegna launahækkana til toppanna hjá ríkinu sem voru í krónum talið langt umfram það sem hinir lægst launuðu höfðu fengið í sinn hlut á árinu. Þessi ólga og gagnrýni almennings kom nokkuð við sögu í þessum umræðum eins og menn kannski muna. Hæstv. forsrh. sjálfur sá ástæðu til að eyða að því nokkrum orðum. Hann kaus reyndar að leggjast í vörn og varð ekki maður að meiri. En formaður hins stjórnarflokksins, hæstv. utanrrh., fjallaði líka um þetta og honum þótti mælast vel. Mörgum þótti honum mælast vel, m.a. þeirri sem hér stendur. Hann viðurkenndi óréttmæti þess, eins og hann orðaði það, með leyfi hæstv. forseta, að: ,,Stjórnendur fyrirtækja, flestir verkalýðsforingjar, alþingismenn, ráðherrar og fjölmargir aðrir aðilar hafa margföld laun á við þá sem lakast eru settir.`` Þetta eru auðvitað ekki ný sannindi. En þetta ósanngjarna launabil í þjóðfélaginu varð á liðnu hausti sýnilegt á mjög eftirminnilegan hátt. Okkur kvennalistakonum og mörgum öðrum hefur lengi verið þetta ljóst og þá sérstaklega hversu lægstu launin eru hrikalega lág. Þau eru svo lág að þau duga ekki til framfærslu. Við höfum lagt fram ótal tillögur og hugmyndir, tillögur til þingsályktunar og frv. til laga um lögbindingu lægstu launa við skilgreind framfærslumörk. Við lögðum meira að segja ráðherrastólana að veði eftir kosningarnar 1987. En menn voru ekki tilbúnir til að koma til móts við þá kröfu að lágmarkslaun yrðu lögbundin við framfærslumörk. Ekki heldur Alþfl. sem þá fór í stjórnina. En hæstv. utanrrh., formaður Framsóknar, ræddi þetta óréttlæti í umræðunni um stefnuræðu forsrh. í haust sem leið. Hann setti fram spurningar um ástæður þessa sem hann lét reyndar sjálfur ósvarað. En sagði síðan orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég tel að stjórnmálamenn, verkalýðshreyfingin og atvinnurekendur eigi að setjast niður að ráða ráðum sínum. Ekki til að semja um krónur eða prósentur, heldur til að reyna að finna siðferðilegan grunn sem kjarasamningar framtíðarinnar gætu byggt á.`` Þetta þótti mörgum vel mælt og þeir fögnuðu þessum orðum og fylltust bjartsýni. Nú var kominn í ríkisstjórn maður og flokkur sem vildi hafa fólk í fyrirrúmi, forustumaður sem var tilbúinn að gera sér ómak til að reyna nýjar leiðir til að tryggja frið og réttlæti í þjóðfélaginu. Frið um kjör fólksins. Menn slökuðu dálítið á og væntu mikils af þessum nýja foringja. Hann mundi fylgja þessum orðum eftir og efna til samráðs. Hann mundi hafa forustu um að reyna að finna siðferðilegan grunn sem kjarasamningar framtíðarinnar bætu byggst á. En svona fór nú það. Engin tilraun, ekki hin minnsta hefur verið gerð í þessa veru. Enda er höfundur orðanna mestan part í útlöndum, líklega að sinna mikilvægari verkum að eigin dómi en þeim að finna þennan siðferðilega grunn sem hann ræddi um á haustdögum. Heyrist nú fátt frá honum um launa- og kjaramál. Það kemur kannski í eldhúsdagsumræðunum í vor eða kannski í umræðum um næstu stefnuræðu forsrh. Það er ágætt að viðra svona góðar hugmyndir í slíkum umræðum. En svo eru þær lagðar til hliðar á milli. Hann hefur algjörlega falið þessi launa- og kjaramál sem hann hafði áhuga á í haust í hendur hæstv. fjmrh. og hæstv. félmrh. Þeim treystir hann best til að finna siðferðilegan grunn til að byggja kjarasamninga framtíðarinnar á. Og við höfum kynnst því hvernig þeir bregðast við því trausti. Við sjáum það á þeim frv. sem hér eru til meðferðar þessa dagana, þessu frv. sem við ræðum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og frv. um stéttarfélög og vinnudeilur sem hv. félmn. er að baksa við á daglegum fundum sínum núna og stundum fleiri en einum á dag. Má vart á milli sjá hvor afurðin er verri, því miður. Þetta er sem sagt siðferðilegi grunnurinn sem hæstv. utanrrh. þótti svo nauðsynlegt að leita eftir. Frv. sem umturna gjörsamlega þeim grunni sem öll samskipti aðila í kjarasamningum hafa byggst á. Er þetta sérstaklega skynsamlegt? Nei, auðvitað er þetta mjög langt frá því að vera skynsamlegt. Breytingar á réttindum og skyldum starfsmanna ríkisins eiga að gerast með viðræðum sem fara fram í tengslum við gerð kjarasamninga, það er alveg tvímælalaust og sennilega að dómi allra annarra en kannski hæstv. ráðherra og fáeinna stjórnarliða og náttúrlega vinnuveitenda held ég að megi segja. Ég segi reyndar fáeinna stjórnarliða því mér virðist sem fæstir þeirra nenni að setja sig inn í þetta mál og skilja það. En það er alveg tvímælalaust að ýmsum réttindum opinberra starfsmanna hefur verið jafnað til launa og því er fullkomlega óeðlilegt að gera breytingar á þessum réttindum án þess að það sé gert í tengslum við kjarasamninga þannig að bætur komi fyrir í launum þar sem réttindi eru hugsanlega skert. Ég leyfi mér að vitna í örstuttu máli í eina af þeim fjölmörgu umsögnum sem hv. efn.- og viðskn. barst, þ.e. í umsögn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Þar segir í upphafi, með leyfi forseta: ,,Kjarasamningar eru byggðir á lögunum. Lögin um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og kjarasamningar ríkisstarfsmanna mynda eina kjaraheild. Kjarasamningar ríkisstarfsmanna eru gerðir í umhverfi laganna um réttindi og skyldur. Lögin eru þannig forsenda fyrir kjarasamningunum. Sem dæmi má nefna að í kjarasamningum ríkisstarfsmanna eru ekki ákvæði um uppsagnafrest eða starfslok með öðrum hætti eins og er í kjarasamningum starfsmanna á almennum vinnumarkaði. Gengið er út frá lagareglunum um þessi atriði.`` Hér er sem sagt ekkert slíkt á ferðinni heldur er verið að taka af réttindi án þess að nokkuð komi fyrir. Í rauninni mætti túlka það sem uppsögn samninga ef þetta frv. nær fram að ganga þar sem aðstæður gjörbreytast enda átta sig allir á því nema kannski nokkrir hæstv. ráðherrar og þingmenn stjórnarflokkanna að með samþykkt þessa frv. er um leið búið að setja alla samninga í uppnám. Það er t.d. alveg ljóst hvað aðildarfélögum Bandalags starfsmanna ríkis og bæja finnst um þetta atriði og ég vísa til þess sem ég vitnaði til í umsögn þeirra áðan. Þau benda líka á að í ráðningarsamningum sé vísað til laganna um réttindi og skyldur, þar sé svo um samið að um réttindi og skyldur launþegans fari eftir lögum um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna að svo miklu leyti sem öðruvísi er ekki samið um í ráðningarsamningum. Ég ætla ekki, herra forseti, að fara yfir þetta frv. grein fyrir grein. Það eru held ég margir búnir að gera það hér á undan mér. Ég segi reyndar ,,ég held`` vegna þess að ég hef því miður ekki getað verið hér nema hluta af þeim tíma sem umræðan hefur staðið. Það er kominn sá tími hér á Alþingi að verkefnin toga í mann úr öllum áttum. Allar nefndir eru önnum kafnar að afgreiða frá sér mál eða fjalla um mál, sum hver mjög stór og marghliða. Ég get nefnt sem dæmi frv. til laga um Náttúruvernd ríkisins og frv. til laga um að breyta Pósti og síma í hlutafélag. Þar er verið að flytja 2.500 manns hreppaflutningum yfir í eins manns hlutafélag. Það verður ýmislegt sem þarf að ræða um það mál þegar það kemur hér inn í þingið en því miður var það tekið út úr nefndinni í fyrradag ef ég man rétt og margt er við það að athuga. En það mun bíða eftir því að þetta frv. hafi fengið afgreiðslu hvað sem um það verður því þau lög sem verða væntanlega sett um Póst og síma byggjast á þeim lögum sem hér er verið að ræða um. Það verður vísað til þess sem hér verður hugsanlega ákveðið. Þess vegna eiga fæstir þingmenn þess kost að sitja hér sleitulaust og fræðast af þeim sem hafa kafað ofan í þetta þingmál á undanförnum vikum. Ég veit að búið er að segja margt um þetta mál sem ekki er nú að undra, jafnafdrifaríkt og það er fyrir alla aðila. Þó eru tvö atriði sem ég vil taka aðeins fyrir. Það þarf varla að undra að þetta eru atriði sem snerta konur sérstaklega. En eins og við vitum þá bera þær skarðan hlut frá borði vegna skiptingar launakökunnar, það hafa þær alltaf gert og það gengur ótrúlega hægt að leiðrétta það misrétti. Þær hafa fengið að heyra það frá örófi alda að fyrst þurfi að laga efnahagsástandið, það þurfi að stækka kökuna áður en þær geti fengið réttan hlut sinn. Þeir sem hafa fengið meira, þeir sem njóta misréttisins eru ekki tilbúnir að láta af sínu. En það gengur illa að stækka þessa blessuðu köku. Ég þarf svo sem ekkert að rifja upp allt sem hefur verið rætt á undanförnum mánuðum og árum um þessi mál. Allar kannanirnar og skýrslurnar sem unnar hafa verið eða tillögur til úrbóta sem síðan hefur orðið lítið úr. Hvers vegna skyldi það vera? Ætli það sé ekki vegna þess að viljann vantar, ekki bara skilninginn heldur viljann. Það er spurning hvort úrbætur fást nokkurn tímann fyrr en sá tími rennur upp að konur taka í miklu ríkari mæli við stjórnartaumunum. Ekki bara ein og ein í senn sem verkar eins og tímaskekkja innan um öll jakkafötin. Heldur margar saman sem hafa kjark og vilja til að breyta hlutunum. Kvennalistinn hefur lagt fram ótal tillögur um úrbætur í þessum efnum og tvær þeirra liggja nú fyrir þessu þingi. Tillaga til þál. um endurskoðun á launakerfi ríkisins og um aðgerðir til að afnema launamisrétti kynjanna. Ríkisstjórnin hafði reyndar nokkra tilburði í þessa átt, þ.e. að taka á málinu en árangurinn er því miður lítt sýnilegur. En nú vill hæstv. fjmrh. taka til sinna ráða. Þau koma m.a. fram í 9. gr. þessa frv. Sú grein er reyndar öll hin furðulegasta og algjör hugarleikfimi að reyna að ímynda sér til hvers hún muni leiða. Hún fjallar um rétt starfsmanna til launa fyrir störf sín samkvæmt ákvörðun kjaranefndar eða samkvæmt kjarasamningum. Það eru að vísu komnar brtt. en þær skipta ekki máli í þessu sambandi. Þær varða margumrædda klúbbstarfsemi. En 2. mgr. er öldungis alveg makalaus þar sem hugmyndin er að gefa forstöðumönnum vald til að deila út kaupaukum eftir hæfni, álagi eða árangri. Hann skal ekki aðeins fá vald til að umbuna heldur einnig til að svipta menn slíku ef honum býður svo við að horfa. Hann á sem sagt að geta slett skyrinu á báða bóga. Hann á að deila og drottna. Það verður laglegt andrúmsloftið við þessar aðstæður eða hitt þó heldur. Þessi sérstaka réttarbót fyrir konur kemur svo fram í 3. mgr. 9. gr. þar sem sagt er að ákvarðanir forstöðumanna skuli fara eftir reglum sem fjmrh. setur þar sem m.a. skuli kveðið á um að karlar og konur hafi sömu möguleika á að fá viðbótarlaun. Karlar eru að vísu taldir á undan. Fjmrh. hefur eftirlit með framkvæmd þessara reglna. Hann setur reglurnar og hefur eftirlit með framkvæmd þeirra. Í skýringum við þessa grein segir, með leyfi forseta: ,,Ákvarðanir um launauppbætur af þessu tagi hafa hins vegar verið ósamræmdar og tilviljanakenndar og því m.a. haldið fram að konur hafi ekki haft sömu möguleika til að fá uppbætur á laun og karlar. Af þessum sökum er í 3. mgr. lagt til að ákvarðanir um slík viðbótarlaun skuli fara eftir reglum sem fjármálaráðherra setur þar sem m.a. skuli kveðið á um það að karlar og konur hafi sömu möguleika á að fá slík viðbótarlaun.`` Það er hætt við að þetta hafi mikið að segja. Reyndar hafa menn fengið einhverja bakþanka því að í breytingartillögu meiri hlutans er lagt til að við bætist nýr málsliður þar sem er ítrekað hvað til friðar fjmrh. heyrir, með leyfi forseta: ,,Þar á meðal getur hann að eigin frumkvæði breytt ákvörðunum um viðbótarlaun ef þær brjóta í bága við reglurnar og afnumið heimild einstakra forstöðumanna til að ákvarða starfsmönnum viðbótarlaun ef rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunar er ekki í samræmi við fjárlög.`` Það fer lítið fyrir ávinningnum eða öryggi starfsmanna því fjmrh. getur bara birst hvenær sem er með ygglibrún og tekið forstöðumanninn í karphúsið ef hann hefur gerst of veitull á kaupaukann. Og ekki nóg með það. Hann hefur ekki bara lagalegan rétt samkvæmt þessu, ef þetta verður samþykkt, til að skamma forstjórann heldur getur hann ónýtt gjörðir hans og tekið aftur launabætur starfsfólksins sem eins og fyrri daginn fer allra verst út úr öllu saman. Þetta minnir á söguna góðu um forstjórann sem skeytir skapi sínu á undirmanni sínum. Undirmaðurinn fer fúll heim úr vinnunni og lemur konuna sem snýr sér með þjósti að börnununum og lumbrar á þeim. Og þá er eins gott að ekki sé hundur eða köttur á heimilinu því að börnin snúa sér að þeim. Hvernig hæstv. ráðherra ætlar að tryggja jafnrétti kynjanna í þessu leikriti er mér algerlega fyrirmunað að skilja nema hann telji sig vera að lögfesta þarna hina margnefndu viðhorfsbreytingu sem félagsskapur að nafni Sjálfstæðar konur tók traustataki upp úr stefnuskrá Kvennalistans og hafa reynt að forrita inn í kollinn á karlkyns frambjóðendum eða fulltrúum Sjálfstfl. Þær hafa síðan verið afskaplega iðnar við að lofa þá og lýsa trausti til þeirra og uppskera nú erfiði sitt í 9. gr. þessa frv. Ég veit ekki alveg hvað á að segja frekar um þetta. Það hafa verið sett lög um jafnrétti, lög um jöfn laun kynjanna og lög um þetta og hitt og það hefur ekki dugað. Lög um viðhorf verða ekki sett. Það verður að vinna miklu markvissara að þessu en hér kemur fram. Ég hef a.m.k. ekki fengið að heyra neinar hugmyndir um hvernig þessar reglur komi til með að hljóða né heldur hvernig menn sjá fyrir sér framkvæmd þessarar greinar, né heldur hvernig hæstv. fjmrh. ætlar að haga sínu eftirliti. Ég bið menn að skoða þetta óljósa og undarlega ákvæði um að karlar og konur hafi sömu möguleika á að fá viðbótarlaun og bera það saman við tillögur Kennalistans um aðgerðir til þess að afnema launamisrétti kynjanna. Ég held að það sé allt í lagi að lesa það fyrir þingheim til þess að undirstrika muninn á þeim stórhug sem á bak við liggur. Þessi tillaga var lögð fram strax eftir síðustu kosningar, á fyrsta þinginu, vorþinginu, og er endurflutt á þessu þingi. Þetta er í samræmi við áætlun í 12 liðum sem Kvennalistinn birti í kosningabaráttunni vorið 1995 um það hvernig mætti útrýma launamisrétti kynjanna og bæta stöðu kvenna á vinnumarkaði. Þessi tillaga er um það að fela ríkisstjórninni að grípa þegar í stað til aðgerða til þess að afnema launamisrétti kynjanna og að jafnframt verði gerð áætlun og ráðstafanir til að bæta stöðu kvenna á vinnumarkaði sem komi til framkvæmda í áföngum á næstu fjórum árum. Það er talið upp í 12 liðum til hvaða aðgerða við teljum nauðsynlegt að grípa. Ég leyfi mér að lesa þetta upp, hæstv. forseti, fyrir hina fjölmörgu áheyrendur --- ég vænti að þeir séu sumir a.m.k. við sjónvörpin í skrifstofum sínum og fylgist með þessari umræðu auk þess sem við höfum góða gesti á þingpöllum. En það sem mestu máli skiptir er að við höfum hæstv. fjmrh., ábyrgðarmann þessa þingmáls, í sínu sæti. Með leyfi hæstv. forseta eru þessir liðir eftirfarandi: 1. Framfærslukostnaður einstaklinga verði skilgreindur. 2. Lægstu laun verði hækkuð í áföngum og miðað við skilgreindan framfærslukostnað. 3. Á grundvelli starfs þess hóps, sem lagt hefur fram tillögur um nýtt starfsmat, fari að loknu tilraunaverkefni fram nýtt og breytt starfsmat hjá ríki og sveitarfélögum sem tekur tillit til starfsreynslu og menntunar og mismunar ekki kynjunum. 4. Í næstu kjarasamningum verði samið um að leggja til hliðar ákveðna upphæð, t.d. 1 milljarð kr., sem verði varið til að bæta lægstu laun hjá stéttum þar sem konur eru yfir 75% starfsmanna og starfsmat sýnir að um vanmat á störfum þeirra sé að ræða. Þessi aðgerð nái jafnt til almenna vinnumarkaðarins sem ríkis og sveitarfélaga. 5. Launakerfi ríkisins verði stokkað upp í því skyni að afnema launamisrétti sem m.a. er falið í ýmiss konar aukagreiðslum, einfaldað og gert gagnsætt. 6. Ákvæðum 3. gr. jafnréttislaganna verði fylgt eftir en hún kveður á um tímabundnar aðgerðir til að bæta stöðu kvenna. 7. Fæðingarorlof verði lengt í tólf mánuði í áföngum og feðrum tryggður sjálfstæður réttur til þriggja mánaða orlofs. 8. Vinnulöggjöfin verði endurskoðuð, einkum með tilliti til réttinda og stöðu kvenna á vinnumarkaði. 9. Viðurlög við brotum á jafnréttislöggjöfinni verði stórlega hert, svo og eftirlit með að henni sé framfylgt. 10. Tryggingakerfið og lífeyris- og skattamál verði endurskoðuð til að jafna stöðu kynjanna. 11. Komið verði á einsetnum skóla, skóladagur lengdur og sveitarfélögum tryggðir tekjustofnar til að grunnskólar geti starfað samkvæmt lögum. 12. Áætlun verði gerð til tíu ára um að fullnægja eftirspurn eftir leikskólaplássum í samvinnu ríkis og sveitarfélaga. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga verði nýttur til aðstoðar þeim sveitarfélögum sem erfitt eiga með að standa við áætlunina. Tilvitnun lýkur í þessar tillögur okkar kvennalistakvenna um aðgerðir til að afnema launamisrétti kynjanna. Ég get nefnt til skýringar að við reyndum að fylgja m.a. eftir einum lið þessarar tillögu með breytingartillögu við fjárlög um að lögð yrði til hliðar upphæð sem yrði varið í því skyni að leiðrétta launamismuninn en hún var að sjálfsögðu felld af hv. stjórnarliðum sem hafa ekki skilning á því. Það má líka geta þess í sambandi við 3. lið tillögunnar um starfsmatið, að sú undirbúningsvinna sem var nauðsynleg hefur farið fram. Það voru lagðar til ákveðnar aðgerðir og það væri fróðlegt að fá að vita í tengslum við þessa umræðu hvað hefur orðið um þær tillögur, hvort farið er að framkvæma þær, hvort búið er að velja þau fyrirtæki og stofnanir sem ætla að gera tilraunir með starfsmat sem miðar að því að leiðrétta launamisrétti kynjanna. Herra forseti. Ég vil benda þingmönnum á að bera saman tillögur Kvennalistans við þessa gagnmerku tillögu sem fram kemur í 3. mgr. 9. gr. um sömu möguleika karla og kvenna til að fá viðbótarlaun, en mér er óskiljanlegt hvernig hún á að leiða til einhvers í þessu efni. Ég minni á að nefnd Sameinuðu þjóðanna sem fylgist með framkvæmd sáttmálans um afnám allrar mismununar gagnvart konum hefur komið með ábendingar til íslenskra stjórnvalda þess efnis að launamisrétti kynjanna jaðri við mannréttindabrot. Og nefnd Sameinuðu þjóðanna um framkvæmd barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna gerði nýlega m.a. eftirfarandi athugasemd við framkvæmd Íslendinga á þeim sáttmála, þ.e. barnasáttmálanum. Ég vitna til upplýsinga sem komu fram í svari við fyrirspurn hv. þm. Kristínar Ástgeirsdóttur fyrr á þessu þingi. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Nefndin leggur til að viðeigandi ráðstafanir verði gerðar til að vinna gegn launamisrétti á milli karla og kvenna þar sem slíkt getur skaðað hagsmuni barna, einkum á heimilum sem einstæðar mæður veita forstöðu.`` Þannig hljóðuðu athugasemdirnar og ansi er ég hrædd um að þessum ágætu nefndum þætti það þunnur þrettándi sem hæstv. ríkisstjórn leggur til þessara mála með ákvæði 9. gr. Hitt atriðið sem ég vildi minna sérstaklega á varðar að sjálfsögðu 12. gr. sem segir, með leyfi forseta, að: ,,Starfsmenn skulu eiga rétt til launa í veikindaforföllum og fæðingarorlofi eftir því sem fyrir er mælt í lögum og, eftir atvikum, ákveðið eða um samið með sama hætti og laun, sbr. 1. mgr. 9. gr.`` Nú veit ég mætavel að nánustu aðstandendur þessa frv. hafa margsinnis sárt við lagt og sveiað sér upp á það að hér sé engu verið að breyta, réttindin verði eins og áður hjá þeim sem falla undir núgildandi reglu, þ.e. hjá fastráðnum starfsmönnum ríkisins sem falla undir núgildandi reglur --- þeir eru hreint ekki allir fastráðnir --- en hinir verði einfaldlega að semja. Konur í starfi hjá hinu opinbera hafa haft þá tryggingu að halda dagvinnulaunum sínum í fæðingarorlofi og það hefur verið þeim afar dýrmætur réttur. Hér er þessi dýrmæti réttur settur í uppnám. Það gengur einfaldlega ekki. Hv. þingkona, Kristín Ástgeirsdóttir, sem er áheyrnarfulltrúi í efh.- og viðskn. flytur breytingartillögu við þessa grein sem mundi tryggja að starfsmenn ríkisins nytu ekki lakari kjara að þessu leyti en þeir hafa haft hingað til. Ef menn meina það sem þeir segja, samþykkja þeir þessa tillögu. Reyndar er ég þeirrar skoðunar að opinberir starfsmenn eigi ekki að hafa meiri rétt að þessu leyti en starfsmenn á almennum vinnumarkaði eða öllu heldur öfugt. Það er réttara að segja þetta á þann máta að starfsmenn á almennum vinnumarkaði eigi ekki að hafa lakari rétt en starfsmenn hjá ríkinu. Það þarf að stokka upp þessi fæðingarorlofsmál. Ég vil enn benda á hugmyndir Kvennalistans í þessu efni sem við höfum mótað í till. til þál. um fæðingarorlof, þ.e. 226. mál þessa þings. Þar koma fram stefna og hugmyndir Kvennalistans um hvernig þessu væri best hagað. Tillagan er núna í nefnd og við vorum að vonast til þess að þessar hugmyndir mundu rata inn á borð þeirrar nefndar sem nú er að endurskoða lög um fæðingarorlof og móta þær hugmyndir í frumvarpsform. Um það veit ég reyndar ekki nokkurn skapaðan hlut vegna þess að við kvennalistakonur eigum enga aðild að þeirri nefnd. En ef marka má yfirlýsingar og stefnu hæstv. ríkisstjórnar hef ég ekki mikla trú á því að þær hugmyndir eigi upp á pallborðið, því miður. Þetta er svo mikilvægt mál fyrir fjölskyldurnar í landinu, ekki bara konur. Það er mikilvægt fyrir fjölskyldurnar í landinu, konur, karla og börn, að þessum málum sé vel fyrir komið og réttlátlega. Við höfum þær hugmyndir í þessu efni að það eigi að tryggja feðrum sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs í þrjá mánuði. Það eigi að tryggja ungbörnum umönnun beggja foreldra á fyrsta æviárinu með því að lengja fæðingarorlof í 12 mánuði í áföngum. Það eigi að gera foreldrum kleift að taka fæðingarorlof yfir lengri tíma með hlutagreiðslum að eigin vali. Það mætti þess vegna dreifast á 2--3 ár. Það verður að tryggja mæðrum hvíldartíma fyrir fæðingu, tryggja feðrum sérstakt orlof í tvær vikur eftir fæðingu barns, sérstakan rétt, sem ekki skerðir rétt móðurinnar. Það þarf að lengja fæðingarorlofið með tilliti til sérstakra ástæðna sem skapast þegar um fjölburafæðingar er að ræða og það þarf að taka á fæðingarorlofi ættleiðandi foreldra, uppeldis- eða fósturforeldra þannig að það verði til jafns við fæðingarorlof annarra foreldra. Það skiptir máli fyrir barnið, þetta er ekki síst fyrir barnið, velferð þess og bæta kjör foreldra í fæðingarorlofi þannig að launþegar haldi sínum launum, missi ekki launin við það að taka fæðingarorlof. Það er mjög mikilvægt. En til þess að þetta megi verða þarf að gera breytingar á skipan þessara mála. Það þarf að endurskoða fjármögnun fæðingarorlofs. Samkvæmt okkar hugmynd yrði stofnaður sérstakur fæðingarorlofssjóður sem allir atvinnurekendur, jafnt í opinberum rekstri sem einkarekstri greiði til ákveðið hlutfall af launum allra launþega, svokallað fæðingarorlofsgjald. Sjóðurinn standi síðan undir greiðslum til foreldra í fæðingarorlofi en ekki viðkomandi atvinnurekandi. Miðað við fæðingartíðni er ekki óraunhæft að miða sjóðsgjöldin við það að hver starfsmaður taki 9--12 mánaða fæðingarorlof einu sinni á ævinni, þ.e. að meðalhjón ef svo má að orði komast fái fæðingarorlof fyrir tvö börn. Þannig mætti tryggja að allir einstaklingar óháð kyni geti tekið fæðingarorlof án launaskerðingar sem foreldrar skipti með sér með ákveðnum takmörkunum. Þetta fyrirkomulag gæti tryggt jafnan rétt og skyldur beggja foreldra, skyldur beggja foreldra til að taka fæðingarorlof og annast börn sín í frumbersku og að tekjur fólks breytist ekki verulega til hins verra vegna töku fæðingarorlofs. Það hefur áhrif á það hvort foreldrar leggja út í miklar barneignir eða ekki. Og ef við viljum í raun og veru styðja og styrkja foreldra og tryggja börnunum sómasamlegt atlæti á fyrstu mánuðum og árum lífs þeirra sem skipta svo gríðarlega miklu máli fyrir framtíð þeirra og heilbrigði þeirra, og kemur þar af leiðandi inn á heilbrigðiskerfið og fleira slíkt, þarf að taka þessi mál verulega föstum tökum. Svo það gleymist ekki, úr því að ég er farin að kynna þetta mál hér eða minna á það, sakar ekki að minna á að auðvitað gera allir sér ljóst að það eru ekki allir sem hafa laun. Það er auðvitað heimavinnandi fólk og fólk sem er atvinnulaust. Það hefur ekki laun og þess vegna er ekki hægt að miða við tekjur. Þar af leiðandi þarf Tryggingastofnun að greiða áfram fæðingarstyrk og tryggja þessu fólki fæðingarorlof eins og öðrum. Ég hef því miður ekki mikla trú á því að þessum hugmyndum hafi verið fagnað ákaft í nefnd þeirri sem ég minntist á áðan. Því miður hafa borist þær spurnir af fyrirmælum til þeirrar nefndar að endarlegar niðurstöður hennar megi ekki kosta neitt. Þessi atriði, sem skipta þó svo gríðarlega miklu máli fyrir velferð fjölskyldnanna, fyrir velferð barna og fullorðinna og fyrir þjóðfélagið í heild, mega ekkert kosta. Því miður. Það liggur í loftinu að í þeim greinum eða starfsstéttum þar sem kjörin hafa verið best að þessu leyti verði dregið úr réttindum, þ.e. hjá þeim sem koma nýir til liðs. Ég veit mætavel að það er ekki ætlunin að svipta þá réttindum sem hafa þegar fengið þau. Þó ekki væri. Aðeins þá sem koma nýir til liðs og það þýðir að það verður mjög mismunandi réttur fólks innan sömu fyrirtækja og stofnana. Og ekki mun það bæta andrúmsloftið. Metnaður stjórnvalda er ótrúlega lítill hvað þetta varðar, þetta mikilsverða mál. Því miður virðist þeirra hugur standa til þess að jafna niður á við að þessu leyti. Hvað þetta sérstaka frv. varðar er óhjákvæmilegt, ef ríkisstjórnin ætlar að beita meirihlutavaldi sínu til að gera það að lögum, að taka a.m.k. á þessu atriði. Ég hvet alla til að kynna sér brtt. á þskj. 945 og samþykkja hana. Ég leyfi mér að lesa hana upp, með leyfi hæstv. forseta. Ég er með vitlausa tillögu, herra forseti, ég verð að sleppa því að lesa þessa merku brtt. frá starfssystur minni í þingflokki Kvennalistans. En það sakar ekki. Þessi tillaga er sjálfsagt ýmsum kunn.

... barnsburðurinn.

Barnsburðurinn. Ég þakka hæstv. ráðherra sérstaklega vel fyrir veitta þjónustu. Það væri ánægjulegt ef allir starfsmenn ríkisins væru jafnliprir að þessu leyti. En ég hygg að hann sé að sýna dæmi um það hvernig menn geta farið að því að öðlast kaupauka ef 9. gr. verður samþykkt.

Það eru ekki minni háttar störf og sendlastörf.

Það á ekki við þau störf. Þar fór nú í verra. En á þessu þskj. sem er nr. 930 og hæstv. ráðherra var svo vænn að færa mér af því að ég var ekki með réttu tillöguna er brtt. við 12. gr. Þar bætast þrjár nýjar málsgreinar við þá grein, svohljóðandi: ,,Við barnsburð skal starfsmaður, sem starfað hefur í þjónustu ríkisins samfellt í sex mánuði fyrir fæðingu barns, eiga rétt á sex mánaða leyfi með þeim dagvinnulaunum sem stöðunni fylgja, enda sé ráðningunni ætlað að standa a.m.k. þann tíma. Fyrstu þrjá mánuði í barnsburðarleyfi svo og í framlengdu leyfi við fleirburafæðingu eða sjúkleika barns skal auk dagvinnulauna greiða meðaltal þeirrar yfirvinnu-, \mbox{vakta-,} gæsluvakta- og óþægindaálagsstunda sem greiddar voru starfsmanni síðasta 12 mánaða uppgjörstímabil yfirvinnu áður en barnsburðarleyfi hófst. Heimilt er að semja um eða ákvarða betri kjör og réttindi í barnsburðarleyfi.`` Þannig hljóðar þessi brtt. Ég vona að menn kynni sér hana og hafi skilnilng á því hversu mikilvægt er að tryggja að þessi réttindi verði ekki minni eftir en áður. Herra forseti. Ég hef farið almennt yfir þau sjónarmið sem mér finnst skipta máli um þetta þingmál. Ég hef farið lítillega yfir einstök atriði, þó fyrst og fremst þau tvö sem ég hef fjallað um nokkuð ítarlega. Ég hef ekki lesið upp nema örlítið úr þeim nefndarálitum og einstökum umsögnum sem hv. efh.- og viðskn. bárust meðan á vinnu stóð og umfjöllun um frv. eins og þó væri ástæða til því þar er um margháttaðan fróðleik og rökstuðning að finna sem varpar ljósi á málið. En það hafa ýmsir gert í umræðunni á undan mér og vonandi hefur það haft einhver áhrif. En ég hlýt þó að enda mál mitt að þessu sinni með því að lesa upp eitt þeirra álita eða erindi sem borist hafa út af þessu máli . Það sýnir svo vel hvernig fólk í þjónustu og störfum hjá ríkinu er alls staðar að vakna til vitundar um þýðingu þessa frv., vakna til vitundar um einstök atriði innan þess og hvaða áhrif það mun hafa á starfsumhverfi þess og möguleika til að njóta sín í starfi, njóta hæfileika sinna og menntunar og að samfélagið eigi þess kost að njóta hæfileika þeirra og menntunar. Hér á ég við, herra forseti, bréf sem barst hæstv. menntmrh. Birni Bjarnasyni, dags. 8. maí 1996. Ég vona að hv. þingmenn og áheyrendur misvirði það ekki við mig, þetta varðar réttindi kvenna.

Þetta var allt saman lesið upp í gærkvöldi.

Það er spurning hvort áheyrendahópurinn hefur ekki breyst, herra forseti og hæstv. ráðherra. Bréfið hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Á fundi í Prófessorafélagi Háskóla Íslands 25. mars sl. var samþykkt með einu mótatkvæði að vinna að þeirri breytingu á frv. til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins að prófessorum yrði bætt inn í upptalningu á embættismönnum eða með öðrum orðum að þeir yrðu embættismenn. Aðeins þriðjungur prófessora við háskólann var á þessum fundi og margir sem ekki voru þar telja sig ekki félagsmenn í samtökum sem ekki eru formlegt félag innan Félags háskólakennara. Engu að síður var þessi samþykkt gerð og henni síðan fylgt eftir af miklum skörungsskap eins og alþjóð hefur orðið vitni að síðustu vikur. Félag háskólakennara er enn þá stéttarfélag prófessoranna og gangi þeir úr því hefur það eftirfarandi afleiðingar fyrir þá sem eftir eru: a. Félag háskólakennara er í raun svipt verkfallsvopni sínu þar sem stór hópur félagsmanna má ekki fara í verkfall og mun starfa áfram ef til verkfalls kæmi. b. Framgangskerfið, sem metið hefur verið til launaprósentna í kjarasamningum háskólakennara undanfarin ár, er lagt í rúst. c. Afnám framgangskerfisins mun bitna á öllum yngri starfsmönnum háskólans þar sem konur eru fjölmennastar. Háskólaráð, þar sem aðeins prófessorar mega sitja sem fulltrúar deilda, hefur ályktað að staða prófessora háskólans sem embættismanna skipti sköpum fyrir þróun Háskóla Íslands sem háskóla- og rannsóknastofnunar. Félag háskólakennara hefur borið á móti þessu opinberlega og við undirritaðar teljum okkur skylt að benda á afleiðingar þessara breytinga fyrir jafnréttismál innan Háskóla Íslands. Konur hafa verið vaxandi meiri hluti stúdenta, einkum í hug- og félagsvísindum, síðustu árin. Síðasta áratuginn hefur konum sömuleiðis fjölgað í hópi kennara og sérfræðinga Háskóla Íslands en það hefur gengið hægt. Sem dæmi má nefna að af 72 lektorum við Háskóla Íslands eru konur 35 eða 48,6%. Af 134 dósentum eru 24 konur eða 17,9% og af 148 prófessorum eru þær 9 talsins eða 6,1%. Það verður að segjast eins og er að konur hafa átt örðugt uppdráttar innan Háskóla Íslands. Prófessorar einir eiga rétt til setu í æðstu valdastofnunum háskólans og þeir skipa í valdamiklar nefndir þar sem ýmist situr engin kona eða konur eru í miklum minni hluta. Sjónarmið kvenna bæði hvað varðar stefnumótun háskólans almennt og mótun hans sem vinnustaðar koma lítið fram og jafnréttisumræða hefur verið lítil. Konur á Íslandi bera meiri þunga af heimili og börnum en karlar þeirra almennt og háskólamenntaðar konur eru þar engin undantekning. Þó að konurnar sem kenna við Háskóla Íslands séu vel menntaðar og hafa verið dæmdar hæfar til starfa sinna af dómnefndum tekur það þær lengri tíma en karlana að koma sér upp þeim fræðilega árangri við hlið kennslu og stjórnunar sem dugir til að sækja um framgang. Afnám framgangskerfisins mun því koma harkalega niður á þeim því að margar þeirra hefðu fengið framgang á næstu árum. Framgangskerfið við Háskóla Íslands er aðeins níu ára og síðan það var tekið upp hafa 38 karlar orðið prófessorar í krafti þess en þrjár konur. Ef prófessorar verða embættismenn núna er valdakerfi háskólans lokað í núverandi mynd og áhrifaleysi kvenna á stjórnun og mótun vinnustaðarins staðfest. Við teljum þessar breytingar eitt hið mesta bakslag sem orðið hefur í jafnréttismálum innan háskólans. Við skorum á háskólayfirvöld að endurskoða afstöðu sína og Alþingi að taka þetta til alvarlegrar athugunar. Það getur ekki verið ábyrgt að rétta hlut eins hóps í Félagi háskólakennara með því móti að skertir séu möguleikar fjölda annarra félagsmanna samtímis.`` Undir þetta rita 43 konur í hópi háskólakennara. Ég vona að þótt hæstv. ráðherra hafi hálfpartinn beðist undan að hlýða á þetta bréf öðru sinni fyrirgefist mér að hafa lesið það upp. Ég hef ekki lesið upp úr skjölum að neinu marki í ræðu minni en mér finnst þetta svo athyglisvert og svo mikilvægt og vera svo dæmigert fyrir það sem hér er að gerast og þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa orð mín miklu fleiri að sinni. Að lokum skora ég á hæstv. ríkisstjórn og hæstv. ráðherra, sem ég treysti að sitji fullir af áhuga við einhver þau tækniundur sem í boði eru, þótt sæti þeirra séu auð hér og fylgist með og séu kannski farnir að átta sig á því hvaða alvara og hvaða rökstuðningur er á bak við þá víðtæku kröfu í þjóðfélaginu að þetta frv. verði dregið til baka og raunar bæði frumvörpin, einnig frv. um stéttarfélög og vinnudeilur. Það er krafa gervallrar verkalýðshreyfingarinnar, bæði á hinum opinbera vinnumarkaði og hinum almenna og það er krafa stjórnarandstöðunnar að þessi frumvörp verði tekin út af borðinu, dregin til baka og efni þeirra verði vísað til umræðu og vinnslu og raunverulegs samráðs við þá sem málið varðar. Áhættan, sem hæstv. ríkisstjórn tekur með því að fylgja málinu eftir á þann hátt sem hún virðist ætla og hefur allan tímann haldið fram að hún mundi gera, er ekki þess virði. Þetta er storkun við starfsmenn ríkisins og ég minni að lokum á þá tilvitnun í umsögn sem ég nefndi í upphafi máls, þessa einu innihaldsríku og merkilega sönnu setningu: \mbox{,,Ánægðir} starfsmenn eru forsenda öflugrar starfsemi ríkisins.`` Ég er hrædd um það, hæstv. forseti, að ánægðir starfsmenn verði ekki margir ef þessu frv. verður fylgt eftir á þann hátt sem ætlað er.

Virðulegi forseti. Ég vil í fyrsta lagi segja að fæðingarorlof, veikindaréttur og makaréttur breytist ekkert frá því sem nú er í þessu frv. verði það að lögum. Ég vil í öðru lagi láta það koma fram að æviráðning og biðlaunaréttur eru eðlileg og beinlínis fylgifiskur þess að fólk hafði hvorki samnings- né verkfallsrétt áður fyrr. Það má sjá á umræðum sem urðu í þingi á sínum tíma um það frv. Ég bendi á að æviráðnir starfsmenn ríkisins eru um það bil 10% af starfsmönnum ríkisins ef kennararnir eru ekki meðtaldir. Ég bendi á varðandi biðlaunaréttinn að verið er að breyta biðlaunarétti þeirra sem eru í starfi þannig að þeir fái ekki tvöföld laun en aðeins verið að fella það niður af þeim sem nýir eru enda er flestum ljóst að það hlýtur að vera eðlilegt eftir að verkfalls- og samningsréttur er fenginn. Þá vil ég geta þess vegna fyrirspurnar að unnið er að tilraunaverkefni um starfsmat. Ég vil einnig segja frá því að afnám framgangskerfisins er ekki afleiðing af þessu frv., sem hér er verið að ræða, en kemur fram í bandormi ríkisstjórnarinnar enda er bréfið skrifað til menntmrh. en ekki til fjmrh. Hv. þm. sagði að of lág laun væru hjá opinberum starfsmönnum. Það má ugglaust deila um það en ég bendi á það að forustumenn ASÍ hafa haldið því fram að sá sem hér stendur hafi hækkað laun opinberra starfsmanna, einkum kennara og heilbrigðisstétta langt umfram það sem eðlilegt er. Ég vil geta þess einnig að bankamenn ætla að fara í mál við vinnuveitendur sína á þeirri forsendu að fjmrh. hefur hækkað launin svo mikið. Þá vil ég geta þess enn fremur vegna ráðningarsamninga að það er auðvitað tilvísun í lög löngu áður en samningsréttur og verkfallsréttur varð til þannig að það er alveg furðulegt að sjá yfirlýsingar eins og þær sem hv. þm. vitnaði til. Loks vil ég segja að það stendur að ánægt starfsfólk skiptir máli og sá sem hér stendur hefur einmitt látið sig þau mál varða. Í fyrsta lagi með því að benda á það hvað starfsfólk ríkisins er að gera og koma því á framfæri og því hefur verið hælt, enda er margt gott að gerast hjá starfsfólki ríkisins. Í öðru lagi hef ég beitt mér fyrir því að veitt sé viðurkenning fyrir þá starfsemi á vegum ríkisins sem er til fyrirmyndar og það er fyrst og fremst vegna þess að fólkið sem starfar hjá ríkinu hefur staðið sig vel. Þetta þarf að koma fram því að annað var gefið í skyn í ræðu hv. þm.

Herra forseti. Mér er fullkunnugt um það að þessi réttindi breytast ekkert með þessu frv. hjá þeim sem þegar hafa þau. Það er ekkert óeðlilegt við þau réttindi sem þeir halda. Það hefði svo sem heldur ekkert verið óeðlilegt við það að öll þessi réttindi væru minnkuð eða dregin til baka eða eitthvað slíkt. Það sem við erum alltaf að gagnrýna er að það skuli vera gert einhliða án þess að nokkrar bætur komi fyrir og það er alveg sama þó að biðlaunarétturinn og einhver fleiri réttindi hafi verið til staðar áður en menn fengu samningsrétt og verkfallsrétt. Þessi réttindi eru búin að vera árum saman síðan þeir öðluðust samningsréttinn og samt hefur þetta staðið og þetta hefur verið metið til launa. Það hafa starfsmenn gert og það hefur margsinnis komið fram í ýmsum umræðum og umfjöllun um þessi mál. Þessi réttindi sem er sagt að breytist ekkert verða áfram hjá fastráðnum starfsmönnum ríkisins sem eru það núna en fellur niður hjá þeim sem eru nýir og það hlýtur að leiða til krafna um bætur í launum. Það er það sem er alltaf verið að tala um. Ég efast ekkert um góðan hug hæstv. ráðherra sem hann hefur verið að koma á framfæri með hugmyndastefnum og ég veit ekki hverju og hverju. En ætli árangurinn af slíku verði ekki heldur lítill þegar ráðist er að fólki með þeim hætti sem er gert og hefur verið gert að undanförnu í sambandi við þetta mál. Ég er hrædd um að það verði ekki til mikilla bóta. Ég verð að segja að eins og hæstv. ráðherra lýsti gerðum sínum í þessu efni þá datt mér bara í hug tvíburarnir í bókinni hennar Guðrúnar Helgadóttur: Nú erum við aldeilis góðir, sögðu þeir.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort það hefur komist til skila sem ég var að reyna að segja en það stendur þannig á að fyrir meira en tíu árum hætti ríkið í grundvallaratriðum að ráða fólk til æviloka eins og stundum er kallað heldur var fólk ráðið með gagnkvæmum uppsagnarfresti. Það vinnur fólk hjá ríkinu hlið við hlið, annars vegar æviráðið og hins vegar með þriggja mánaða uppsagnarfresti og búið að gera í tíu ár á nákvæmlega sömu laununum og hefur aldrei verið rætt að gera mun þar á. Það er því ekkert verið að tala um það og hefur aldrei verið minnst á að launabætur eigi að koma fyrir það þegar ráðningarfestan fer. Varðandi biðlaunaréttinn kannast ég ekki heldur við að hann hafi verið metinn til launa. Mér er þó sagt án þess að hafa séð að Kjaradómur hafi nefnt það einhvern tíma í niðurstöðu sinni. Það hef ég ekki séð, ég kannast ekki við það. Ég kannast hins vegar við það að lífeyrisrétturinn og starfsöryggið sem felst í því að vinnuveitandinn sé stór og sterkur, að fæðingarorlofið sé fyrir hendi öðruvísi en hjá öðrum og veikindarétturinn sé öðruvísi og aðrir þættir í starfsöryggi hafi verið notaðir af hálfu vinnuveitandans, ríkisins, til þess að benda á að það megi jafna þessa hluti til launa. Við verðum að tala skýrt þegar við erum að tala um þessa hluti. Það er einfalt fyrir stjórnarandstöðumenn að koma upp og tala og tala með þessum hætti en þeir verða þá að átta sig á því hvaða áhrif slíkar ræður hafa. Við sem erum um stundarsakir í því hlutverki að þurfa að gæta ríkissjóðs og vera um leið samningsaðilar við þetta ágæta starfsfólk ríkisins verðum hins vegar að gæta þess að það sé samræmi í málflutningi ríkisins og það skiptir miklu máli. Þetta vildi ég að kæmi mjög skýrt fram í þessu andsvari. Að öðru leyti vil ég vísa til fyrri andsvara minna sem ég hef komið með við ræður annarra þingmanna en því miður er það þannig að hv. stjórnarandstæðingar skiptast á og það er eins gott að þeir heyri það sem heyra mitt mál, að sitja í salnum, örfáir, og flytja síðan hver á fætur öðrum sömu ræðuna aftur og aftur og taka marga klukkutíma til þess til þess að koma í veg fyrir að Alþingi Íslendinga geti komist að lýðræðislegri niðurstöðu.

... svör. Þetta er ósvífið.

Þetta er sannleikurinn í málinu.

Herra forseti. Nú er mér svolítið brugðið. Nú bregst hæstv. ráðherra öðruvísi við en áðan þegar hann var svo lipur að hlaupa yfir í næsta herbergi til þess að sækja eitt af þeim skjölum sem mér var vant í þessum ræðustóli. Þá var hæstv. ráðherra ljúfur og lipur. En nú rýkur hann upp. Ég skil þetta ekki almennilega. Hvað sagði ég sem var svona óskaplega slæmt og kom svona illa við kvikuna hjá hæstv. ráðherra? Ég kannast ekki við að ég hafi verið að flytja sömu ræðu og aðrir hér. Ég undirbjó mig sjálf. 

Hvaða réttindi?

Það er það sem við höfum gagnrýnt. Hvaða réttindi? Hæstv. fjmrh. taldi upp öll þessi réttndi í andsvari sínu áðan. Hann taldi þau öll upp. Það eru þau réttindi sem við erum að tala um. Það eru þau réttindi sem ég talaði um hér ... 
            

Er kannski ekki verið að gera neitt?


            

Herra forseti. Hæstv. fjmrh. hefur komið fram með nokkuð alvarlegar ásakanir. Hann hefur sagt að málsmeðferðin á Alþingi sé til þess ætluð að koma í veg fyrir að lýðræði nái fram að ganga. Alþingi starfar eftir þingskapalögum sem sett eru af Alþingi sjálfu. Þar eru festar í sessi reglur þingræðis, þær starfsreglur sem Alþingi er ætlað að vinna eftir. Ég veit ekki til þess, virðulegi forseti, að þær reglur hafi verið brotnar. Ég veit ekki til annars en að þær umræður sem hér hafa farið fram hafi verið að fullu og öllu innan marka þeirra reglna sem íslenska stjórnarskráin og íslensk lög setja um framkvæmd þingræðis og lýðræðis í þessu landi. Ég tel það mjög alvarlega ásökun þegar einn af hæstv. ráðherrum kemur fram til þess að saka alþingismenn, bræður sína og systur á löggjafarsamkundu þjóðarinnar, um að vera að koma í veg fyrir að lýðræði nái fram að ganga á Alþingi Íslendinga þegar það eina sem þessir þingmenn eru að gera er að fara nákvæmlega eftir þeim vinnureglum sem íslenska þjóðin hefur lögleitt um hvernig lýðræðið eigi að ganga fyrir sig á Íslandi. En það má kannski vekja athygli á öðru og spyrja að því hvernig hæstv. fjmrh. finnist það samrýmast lýðræðisreglunni að hér situr ríkisstjórn með mjög öflugum þingmeirihluta. Hún er skipuð af tveimur flokkum sem í síðustu kosningum urðu stærstu flokkar þjóðarinnar, Sjálfstfl. og Framsfl. Það hefur enginn framsóknarmaður tekið til máls í allri þessari umræðu. Þeir hafa ekki tjáð sig um afstöðu sína. Þeir hafa ekki rökstutt skoðanir sínar á þessum málum. Þeir hafa engu svarað ábendingum stjórnarandstöðunnar. Þeir hafa engu svarað því sem fram hefur komið í bréfum fjölmargra stéttarfélaga sem hafa haft efnislegar athugasemdir við frv. Það er varla hægt að segja að þeir hafi verið á Alþingi Íslendinga til að hlusta. Þeir hafa ekkert sagt. Hvað skyldi þeirra fólk hafa við þá að segja þegar þing Alþýðusambands Íslands kemur saman innan nokkurra daga? Þar mætir fólk úr öllum stjórnmálaflokkum til að fjalla um þá gjörð Alþingis Íslendinga sem hér er að fara fram. Hvað skyldu þeir ágætu framsóknarmenn í verkalýðshreyfingunni hafa að segja við sína flokksbræður á Alþingi, en margir þeirra sitja á Alþingi fyrir tilverknað þeirra, þegar þeim verður það ljóst að Framsfl. einn þingflokka hefur ekkert tjáð sig um þessi mál og varla að hæstv. félmrh. undanteknum haft döngun í sér til þess að sitja þingfundi þegar málin hafa verið til umræðu? Hvað skyldu t.d. sjálfstæðismenn í Landssambandi verslunarmanna hafa að segja um að það eru nánast aðeins tveir þingmenn Sjálfstfl. sem virðast hafa skoðun í þessu máli? Það eru hæstv. fjmrh. sem vissulega hefur skoðun, þá skoðun m.a. að þeir sem hafa eitthvað út á þennan málflutning að setja séu að standa í vegi fyrir því að lýðræðið nái fram að ganga. Hv. formaður efh.- og viðskn. Vilhjálmur Egilsson. Skyldu sjálfstæðismenn á þingi Alþýðusambands Íslands vera mjög ánægðir með það að þeir skuli ekki geta haft eftir öðrum þingmönnum flokksins eitt aukatekið orð um afstöðu þeirra t.d. til þeirra fjölmörgu athugasemda sem settar hafa verið fram í bréfum, í blöðum, í útvarpi og sjónvarpi af því fólki sem m.a. hefur stutt þá til að ná kjöri hingað inn á Alþingi Íslendinga? Finnst hæstv. fjmrh. þetta vera lýðræði, að svona eigi menn að haga sér í lýðræðislandi? Að passa upp á að kjósendur geti ekki haft neitt eftir sér um alvarleg átakamál til þess að geta komið fram síðar og sagt: ,,Ja, mér urðu á mistök. Ég ætlaði ekki að gera svona. Ég hefði gjarnan viljað fá þessu breytt en ég verð að lúta meiri hlutanum, meiri hlutanum í mínum flokki, meiri hlutanum í ríkisstjórninni og því greiddi ég atkvæði svona.`` Það er ekki lýðræði að alþingismenn sitji þegjandi undir afgreiðslu mála eins og fram á að fara hér. Það er ekki lýðræði vegna þess að kjósendur eiga kröfu á því, til þeirra alþingismanna sem þeir hafa kosið, að þeir fái vitneskju um hvaða afstöðu viðkomandi þingmaður hefur tekið til erfiðra og átakamikilla mála. Allflestir þingmenn Sjálfstfl. og Framsfl. sem náðu kjöri í síðustu kosningum ætla sér að standa þannig að afgreiðslu mála að kjósendur þeirra geti ekkert eftir þeim haft, nákvæmlega ekki neitt um hvaða skoðun þeir persónulega höfðu á þeim frumvörpum sem hér á að afgreiða og á afstöðu sinna eigin stuðningsmanna og kjósenda í hópi launafólks. Það er það ,,slagplan`` sem lagt hefur verið af þingmönnum þessara flokka. Þeir ætla að reyna að hverfa í skuggann með þögninni þannig að ekkert verði eftir þeim haft og þeir geti komið seinna og sagt: ,,Við vildum gjarnan hafa haft þetta öðruvísi.`` Það er hins vegar hrósvert að hæstv. fjmrh. hugsar ekki svona. Hann ætlar að standa þannig að málum að það fari ekkert á milli mála hver vilji hans er og hver hans afstaða er og ekki einu sinni hvernig hann svarar fjölmörgum gagnrýnisatriðum sem fram hafa komið þó hann svari þeim ekki öllum. Virðulegi forseti. Ég veit að hæstv. fjmrh. hefur mikinn áhuga á því að þessi mál gangi hratt og greiðlega fyrir sig og að menn þurfi ekki að taka meiri tíma í málflutning sinn en nauðsynlegur er. Ég man eftir einum þingskörungi sem átti sæti á Alþingi Íslendinga fyrir allmörgum árum. Hann hafði það fyrir sið að alltaf er nýr þingmaður rakst inn í salinn, byrjaði hann ræðu sína að nýju svo að þar færi ekkert fram hjá þeim þingmanni sem kominn var. Ég ætla ekki að tileinka mér þennan sið en mér þykir verra að formaður efh.- og viðskn. skuli ekki vera hér staddur því það er aldrei að vita nema ég byrji á byrjuninni ef hann kemur inn einhvern tíma í miðjum klíðum. Og það mundi sjálfsagt tefja málið allverulega.

Hv. þm. fylgir nú alltaf sömu ...

Og nú veit ég það að hæstv. fjmrh. er allra manna greiðasamastur, sérstaklega við okkur stjórnarandstæðinga svo að ég er alveg sannfærður um að hann mundi skjótast niður á neðri hæðina og sækja hv. þm. Vilhjálm Egilsson svo að þingsveinar þurfi ekki að tefja sig frá mikilvægum þjónustustörfum við aðra þingmenn.

Ef hv. þm. styttir mál sitt, þá er það ...

Ég get lofað hæstv. fjmrh. því að ég muni tala skemur en ella ef hv. þm. Vilhjálmur Egilsson er til staðar. Herra forseti. Á hátíðlegum stundum er gjarnan talað um að ein af helstu auðlindum Íslands sé svokallaður mannauður. Hvað er það? Það er nú bara launafólkið í landinu, hvorki meira né minna, fólk í opinberri þjónustu og fólk sem starfar á hinum frjálsa vinnumarkaði. Þekking þessa fólks, menntun þess, reynsla þess, starfshæfni þess, trúnaður þess við þau störf sem það gegnir og vinnuveitanda sinn, þetta er í mæltu máli það sem átt er við með orðinu mannauður, þ.e. reynsla, þekking og starfshæfni fólksins er a.m.k. á hátíðum og tyllidögum talin vera ein helsta auðlind þjóðarinnar, sú auðlind sem við ætlum að byggja framtíð okkar á. Það er því full ástæða til þess að menn umgangist þessa auðlind ekki af síðri virðingu en t.d. þann ágæta þorskstofn sem menn eru stöðugt að tala um að þurfi að vernda og varðveita gegn arðráni og ofsókn. En það er aldeilis ekki gert. Það er aldeilis ekki gert því að hæstv. ríkisstjórn hefur lagt fram á Alþingi frumvörp sem miða að því í fyrsta lagi að endurskipuleggja vinnumarkaðinn eftir sínu höfði og í öðru lagi að taka réttindi af því fólki sem vinnur á vegum ríkisins, þ.e. með einhliða aðgerð vinnuveitandans á að taka réttindi af starfsfólki sem fyrir þennan vinnuveitanda vinnur. Ekki er það mikil virðing fyrir mannauðnum sem í því felst. Menn verða auðvitað að skoða málin í heild en ekki einstaka hluta þeirra. Þó að hér sé til umræðu frv. til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, þá er þetta frv. aðeins hluti af þeim ráðagerðum sem ríkisstjórnin hefur uppi um breytingu á starfsumhverfi launafólks. Það er eðlilegt að menn skoði þá hluti í heild. Og það er mjög athyglisvert að sú endurskipulagning á vinnumarkaði eins og það er kallað sem ríkisstjórnin vill gera og hefur haft frumkvæði um á þessu þingi varðar bara annan aðilann. Í tillögum hæstv. ríkisstjórnar eru engar tillögur gerðar um breytingu á skipulagi þeirrar hliðar á vinnumarkaði sem greiðir launin. Það eru engar tillögur gerðar um breytingu á skipulagi Vinnuveitendasambands Íslands þó svo hér sé farið fram með verulega breytt fyrirkomulag á skipulagi og frjálsræði hins viðsemjandans, verkalýðshreyfingarinnar. Við skulum nefna dæmi sem varpar nokkru ljósi á þetta. Hér var mikil áhersla lögð á að það þyrfti að breyta skipulagi á hinum frjálsa vinnumarkaði þannig að hægt væri að mynda vinnustaðarfélög hjá stærri vinnuveitendum þar sem störfuðu ekki færri en 250 manns til þess að auka fjölbreytnina og frjálsræðið á vinnumarkaðinum og gefa svokölluðum vinnustaðarfélögum sambærileg réttindi til að gera kjarasamninga og hefðbundnum stéttarfélögum og landssamtökum þeirra. En mér er spurn, herra forseti, við hvern áttu þessir aðilar að semja? Við hvern átti vinnustaðarfélagið að semja? Það átti ekki að semja við vinnuveitandann. Það átti ekki að semja við eiganda fyrirtækisins þannig að samkvæmt þessu skipulagi ríkisstjórnarinnar gátu starfsmennirnir ekki samið við vinnuveitanda sinn. Þeir urðu að semja við Vinnuveitendasamband Íslands í Garðastræti. Skipulag Vinnuveitendasambandsins er þannig upp byggt að það getur bannað einstökum aðildarfélögum eða aðilum að sambandinu að semja óháð og gerir það, þannig að þó að ríkisstjórnin teldi sig vera að opna möguleika á fjölbreyttari samningsaðstöðu eða samningaferli launþegamegin þá passar hún sig vandlega á því að gera engar breytingar vinnuveitendamegin. Þó að starfsmenn stórs fyrirtækis, við skulum segja byggingarfyrirtækis, byggingarverktaka sem væri að hefja stórframkvæmdir á hálendi Íslands, tækju þá ákvörðun að stofna vinnustaðarfélag með fullum réttindum stéttarfélags þá gat viðkomandi félag ekki samið beint við vinnuveitanda sinn heldur varð að fara niður í Garðastræti og semja við vinnuveitendasambandsklíkuna í heild. Frjálsræði, frjálshyggja og frjálslyndi ríkisstjórnarinnar náði ekki lengra en að þessum landamærum, þ.e. landamærum sem skipta á milli yfirráðasvæðis stéttarfélaganna í landinu og yfirráðasvæðis vinnuveitendanna í landinu. Þar var engu breytt. Hið leniníska skipulag Vinnuveitendasambands Íslands var látið gersamlega óhaggað. Þar er miðstjórnarvaldið og forræðishyggjan sterkari en hjá nokkrum öðrum félagasamtökum í landinu. Þannig hefur Vinnuveitendasambandið bókstaflega byggt sig upp til að koma í veg fyrir að einstakir vinnuveitendur geti samið beint við starfsmenn sína um kaup og kjör. Markvisst hefur verið unnið að því að byggja vinnuveitendasamtökin þannig upp á Íslandi og það hefur tekist. En á sama tíma og hæstv. ríkisstjórn lagði til að leysa upp alla þætti í skipulagi íslenskrar verkalýðshreyfingar, sem hún hefur komið sér upp á undanförnum árum, greiða þar allt í sundur, þá datt henni ekki í hug að hagga við hinni hlið vinnumarkaðarins sem er miðstýrðasta og skipulagðasta kerfi á Íslandi þar sem einn talar fyrir alla og menn hafa ekki frjálsræði að því að taka ákvarðanir öðruvísi en hin sterka miðstjórn heimilaði. Þar er leninískt skipulag í fullu gildi. Þar er engin ástæða til þess að gera breytingar. Það er vissulega ástæða til þess að nefna þetta þó svo að þetta mál falli ekki undir það frv. sem hér er verið að ræða og þó svo að hæstv. félmrh. hafi gefist upp við að reyna að fá þetta skipulag samþykkt á Alþingi. Af hverju er ástæða til að nefna þetta hér? Vegna þess að þetta var einn þátturinn í þeim hugmyndum sem ríkisstjórnin lagði fram á Alþingi um það hvernig hún vildi sjá endurskoðun á vinnumarkaðnum í heild, bæði vinnumarkaði opinberra starfsmanna og hinum almenna vinnumarkaði. Svona vildi hún sjá breytingarnar. Þetta var tilgangur ríkisstjórnarinnar og þó svo hún hafi verið hrakin til baka með einstaka þætti í fyrirætlunum sínum er hugurinn enn þá óbreyttur. Tilgangurinn sá hinn sami, markmiðið það hið sama, þ.e. ríkisstjórnin vill með lögum knýja fram eigin hugmyndir um hvernig hún vill helst sjá réttindi launafólks á vinnumarkaði. Viljinn til þess að knýja slíkt fram með lögum nær aðeins til þeirrar hliðar vinnumarkaðarins sem heitir stéttarfélög, þ.e. samtök launafólks, en henni er alveg sama þó að það sé í raun réttri aðeins tveir aðilar sem koma fram fyrir hina hliðina, þ.e. Vinnuveitendasambandið, sem hefur afl sitt í nokkrum herbergjum í Garðastræti og er þar miðstýrt með leninískri forræðishyggju, og ríkið, sem er í höndunum á hæstv. fjmrh. einum, að vísu af og til með afskiptum forsrh. þegar honum finnst ástæða til þess að láta sérstaklega til sín taka gagnvart sínum eigin fjmrh. þó svo að stærsta hlutverk forsætisráðherra í flestum þjóðfélögum og einnig hinu íslenska samkvæmt mínu viti eigi að vera að standa að baki fjármálaráðherra sínum. Sá forsætisráðherra sem gerir það ekki er til lítils nýtur en það er því miður ekki það sem við þekkjum hér. En látum það vera. Herra forseti. Áður en ég vík að því frv. sem hér er um að ræða vildi ég gjarnan koma að einu atriði vegna þess að það varðar þessi mál einnig, þ.e. félagafrelsið hjá opinberum starfsmönnum, hvernig þeir eiga að standa að sínum málum. Það er þessi spurning sem er kannski ekki öllum ljós. Hvað kemur skipulag aðila vinnumarkaðarins félagafrelsi, samningsfrelsi og launakjörunum við? Það er vissulega áhyggjuefni að almenningur virðist í ríkara mæli farinn að hafa meiri áhyggjur af því að gripið sé til einhverra aðgerða sem skerða tímabundið það sem eftir verður í buddunni, þ.e. koma við veskið. Almenningur virðist farinn að hafa miklu meiri áhyggjur af einhverjum slíkum aðgerðum, sem skerða eitthvað launin á líðandi stund, fremur en aðgerðum sem beint er gegn réttindum þessa sama fólks til þess að taka höndum saman til að berjast fyrir launum sínum sem koma ekki fram á líðandi stundu í því sem eftir verður í buddunni en kemur í veg fyrir að þetta sama fólk geti hrundið af sér árásum sem ríkisstjórnir gera iðulega á kaup þess og kjör eða ná þeim markmiðum sem verkalýðshreyfingin hefur barist fyrir og náð að verulegu leyti. Það veldur mér áhyggjum hvað skilningurinn á þeim aðgerðum sem gerðar eru hverju sinni er bundinn því einu hvernig kemur það við budduna núna. Ef það kemur ekki við budduna akkúrat núna á líðandi stund hefur fólk ekki sérstakar áhyggjur af því. Ástæða er til þess að benda á þetta vegna þess að þær aðgerðir sem hæstv. ríkisstjórn grípur til með því frv. sem liggur fyrir og þeim frumvörpum sem eru enn órædd eru einmitt þess eðlis að þar eru menn ekki e.t.v. í mjög miklum mæli að skerða þá fjármuni sem renna í buddu launafólks nákvæmlega á líðandi stund heldur eru menn að reyna að koma í veg fyrir að launafólk í landinu hafi sömu félagslegu stöðu og það hefur haft til þess að verjast slíkum atlögum í framtíðinni, til þess að sækja sér aftur það sem af launafólki kann að verða tekið af einni ríkisstjórn eða annarri. Við höfum öll gert okkur sek um að setja slík lög. Ég tel satt að segja, herra forseti, að svona afskipti séu miklu alvarlegri, líka fyrir budduna, heldur en þó að ríkisstjórn setji einhverjar aðgerðir í gang sem skerða tímabundið eitthvað af þeim fjármunum sem við höldum eftir í buddunni vegna þess að með aðgerðum eins og hér standa til er verið að breyta vegferð sem búið er að marka til framtíðar. Það er verið að koma endanlega í veg fyrir að verkalýðshreyfingin geti beitt sömu úrræðum og hafa getað gagnast henni á liðnum tíma. Það vill svo vel til að hæstv. ríkisstjórn kom upp um sig í þeim orðum hæstv. félmrh. sem hann lét falla fyrr á þingi í vetur að það væri knýjandi nauðsyn á því að ná þessum málum í gegn núna og ástæðan væri sú að kjarasamningar væru lausir í haust og áður en sá ferill hæfist yrði að vera búið að breyta leikreglum. Þess vegna gat hæstv. félmrh. ekki beðið. Hann sagði: Þegar kjarasamningaferillinn hefst í haust verðum við að hafa breytt leikreglunum. Hvað segir þetta okkur, ágætu þingmenn? Þetta segir okkur að markmiðið með þessum breytingum þarf ekki endilega að vera að skerða laun launafólks á líðandi stundu heldur að setja nýjar reglur um samskipti aðila á vinnumarkaði, bæði á opinbera markaðnum og hinum frjálsa vinnumarkaði sem koma í veg fyrir að verkalýðshreyfingin geti beitt sömu úrræðum í kjarabaráttu sinni og hafa gagnast hingað til. Þegar menn telja upp úr buddunum sínum eftir áratug eða svo er ég ansi hræddur um það að slík breyting verði orðin dýr. Hvað koma skipulagsmál á vinnumarkaði launakjörunum við? Getur breytt eða öðruvísi skipulag verkalýðshreyfingar, hvort heldur sem menn eru að tala um samtök opinberra starfsmanna eða samtök á hinum frjálsa vinnumarkaði, haft einhver áhrif á kjarabaráttu vinnufólks? Í því sambandi langar mig til að taka eitt dæmi. Árið 1958 samþykkti þing Alþýðusambands Íslands nýjar tillögur um skipulag hreyfingarinnar. Þar var samþykkt að gera ráð fyrir því að ganga út frá hverjum vinnustað sem grunneiningu, þ.e. að vinnustaðarfélög væru grunneining, og síðan mynduðu vinnustaðarfélögin í sambærilegum atvinnurekstri með sér atvinnugreinasambönd á landsvísu sem ynnu síðan að kjarasamningamálum í samningum við gagnaðila. Hver var ástæðan fyrir því að Alþýðusambandið samþykkti þetta skipulag árið 1958?

Nú er klukkan orðin eitt og ráðgert að gera hlé á fundinum til kl. 1.30. Ég vildi spyrja hv. ræðumann hvort hann kjósi frekar að ljúka ræðu sinni á einni mínútu eða svo eða vera áfram á mælendaskrá og verður þá fyrstur að taka til máls þegar fundur um þetta mál hefst að nýju kl. 3.

Herra forseti. Það er örðugt fyrir mig að svara þeirri spurningu vegna þess að ég hef orðið þess áskynja að hv. formaður efh.- og viðskn. er enn ekki mættur svo að ég þarf að byrja á byrjuninni aftur. Ég held að ég neyðist þess vegna til að biðja um að nú verði gert hlé á ræðu minni en ég lofa engu um það að ég haldi áfram þar sem ég hér var kominn þegar ræðan hefst að nýju því að ef formaður efh.- og viðskn. skyldi vera mættur í salinn er ekki að vita nema ég þurfi að byrja á byrjuninni aftur.

Virðulegi forseti. Árið 1994 lagði þáv. menntmrh. Ólafur G. Einarsson fram frv. til laga um breytingu á útvarpslögum. Það var byggt á áliti nefndar undir forustu Tómasar Inga Olrich alþingismanns sem hafði unnið gaumgæfilegar athuganir á þeim málum, m.a. áttu í þeirri nefnd sæti fulltrúar tveggja svokallaðra sjálfstæðra útvarpsstöðva. Í niðurstöðu þessarar nefndar var m.a. fjallað um hvernig bregðast megi við þróun útvarpsmála erlendis, hver hlutdeild ríkisins ætti að vera í útvarpsrekstri, hvernig jafna mætti aðstöðu fjölmiðla um auglýsingar í ljósvakamiðlun, um dreifikerfi útvarps og um afnotagjöld. Nú rösku ári síðar er nýr menntmrh. kominn fram á völlinn. Hann hefur kastað niðurstöðu fyrirrennara síns í ruslafötuna og leggur nú fram skýrslu starfshóps um endurskoðun á útvarpslögum sem gengur í þveröfuga átt við mörg inntaksefnin í fyrri skýrslu. Það eina sem er sameiginlegt með fyrri nefndinni og þeirri síðari er að einn maður hefur setið í þeim báðum, hv. þm. Tómas Ingi Olrich, og skrifar undir niðurstöður beggja skýrslnanna. Ja hérna. Lítum aðeins á þá niðurstöðu sem nú er lögð fram og er gerólík þeim niðurstöðum sem áður voru lagðar fram og kynntar af hæstv. menntmrh. þáv., Ólafi G. Einarssyni. Í fyrsta lagi er nú lagt til að Ríkisútvarpið hverfi alveg af auglýsingamarkaði, auglýsingar í hljóðvarpi verði aflagðar eins fljótt og eðlilegt getur talist en sala auglýsingarýmis í sjónvarpi aflögð í þrepum. Það er lagt til að kostun á efni í ríkissjónvarpinu hverfi hið fyrsta. Lagt er til að felld verði niður sú skylda Ríkisútvarpsins að senda út til alls landsins. Lagt er til að sú meginregla gildi í rekstri Ríkisútvarpsins að starfsemi þess skuli aðeins bundin við þá þætti sem ekki verði unnir af öðrum. Lagt er til að dagskrárgerðardeild stofnunarinnar verði bannað að skuldbinda sig fram í tímann. Lagt er til að núverandi útvarpsráð verði lagt niður en þess í stað verði stjórnin sett undir fimm manna stjórn sem öll verði skipuð af pólitískum menntmrh., sem sé að stjórn útvarpsins verði alfarið færð undir pólitískan ráðherra. Það er sagt að ef aukin verði starfsemi svæðisútvarpa, verði rekstur móðurstofnunarinnar í Reykjavík að dragast saman að sama skapi. Lagt er til að hætt verði endurbyggingu Ríkisútvarpsins á langbylgjustöðvum á Gufuskálum og Eiðum. Lagt er til að stuttbylgjusendingum Ríkisútvarpsins verði hætt. Lagt er til að afnotagjöld verði lögð niður en tekinn upp nefskattur í staðinn. Flestallt af þessu er í algerri andstöðu við það sem að nefnd fyrrv. menntmrh. lagði til. Á hverju byggjast þessar tillögur? Þær byggjast m.a. á efni sem kemur fram í viðauka og greinargerð og þar er margt kyndugt að sjá. Í fyrsta lagi rifja ég upp tillöguna um að leggja núverandi útvarpsráð niður en setja útvarpið í staðinn undir beina stjórn menntmrh. fyrir tilverknað fimm manna sem hann skipar. Þetta er sagt vera reist á athugunum á því hvernig málum er fyrir komið í öðrum löndum. Lítum á bls. 25 um Sveriges Radio í Svíþjóð. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Um eiginlegt útvarpsráð virðist ekki að ræða. Miðlarnir hafa þó einhvers konar yfirstjórn,`` er sagt þar. Um stjórn Norsk rigskringkastning er sagt: ,,Þó að ríkisvaldið sé eini hluthafinn er stjórn fyrirtækisins valin á hluthafafundi en ekki er fullljóst hvernig fulltrúar eru valdir ...`` o.s.frv. Síðan segir: ,,Stjórnin virðist einhvers konar yfirrekstrarstjórn.`` Síðan er fjallað um Danmarks Radio og TV2 í Danmörku. Þar segir: ,,Við ritun þessarar skýrslu lágu ekki fyrir nákvæmar upplýsingar um útvarpsráð þessara miðla``. Þetta eru upplýsingarnar sem byggt var á. Það er ekki verið að fullyrða mikið. Ef stjórn íslenska ríkisútvarpsins væri lýst með sama hætti, þá yrði lýsingin svona: Það virðist vera að á Íslandi sé Ríkisútvarpinu stjórnað af útvarpsráði og það eru líkur til að formaður þess heiti Gunnlaugur Sævar Gunnlausson. Ég spyr: Vanda menn ekki betur upplýsingaöflun sína en svona? Liggja virkilega engar upplýsingar fyrir í Danmörku, Svíþjóð og Noregi um hvernig stjórn ríkisútvarpsstöðva þar er fyrir komið eða skildu stuttbuxnadrengir Sjálfstfl. ekki hvað stóð í textanum? Af hverju er tekið svona til orða? Virðulegi forseti. Ef við lítum nánar á þessa merkilegu skýrslu sem unnin er sem undirstaða að þeim tillögugerðum sem hér eru nefndar, þá skulum við aðeins fletta upp á bls. 10. Það er ágætt að staðnæmast þar. Þar er verið að bera saman fastráðna starfsmenn evrópskra ríkismiðla og fastráðna starfsmenn Ríkisútvarpsins á sambærilegum tíma og það á að sýna hversu illa sé staðið að verki hjá Ríkisútvarpinu. Vísvitandi er því sleppt að í báðum tilvikum er verulegur hluti starfseminnar unninn af verktökum. Í báðum tilvikum var um það að ræða að verktakar voru ýmist ráðnir að stofnununum úr hópi starfsmanna sem þannig fækkaði eða þá að verktakar sem áður höfðu verið utan stofnunarinnar en unnið í hennar þágu voru ráðnir sem starfsmenn. Því er sleppt. Samanburðurinn út í hött. En ég vek athygli á því að í þessum upplýsingum er ekkert sagt t.d. um þá niðurstöðu Ríkisendurskoðunar úr stjórnsýsluathugun hennar hjá stofnuninni, að afköst fréttadeildar Ríkissjónvarpsins stórjukust og útsendingartími frétta á sama tíma og kostnaður dróst stórlega saman. Hver er sá formaður útvarpsráðs sem stingur slíkum upplýsingum um sína eigin stofnun undir stól? Er það nú metnaður formanns útvarpsráðs fyrir hönd stofnunarinnar sem hann á að stýra eða hitt þó heldur. Ef við kíkjum betur á þennan pappír, þá eru gefnar þær upplýsingar á síðu 9 að samkvæmt upplýsingum frá Stöð 2 greiddu um 46 þúsund sjónvarpsheimili áskrift í desember. Þar að auki liggur fyrir að auglýsingatekjur Stöðvar 2 eru um 300 millj. kr. Með öðrum orðum, árlegt ráðstöfunarfé Stöðvar 2 samkvæmt þessu eru 2,1 milljarður kr. á sama tíma og árlegt ráðstöfunarfé ríkissjónvarpsins er 1.760 millj. kr. þegar allt er lagt saman. Formaður útvarpsráðs spyr ekki: Hvernig stendur þá Stöð 2 sig í innlendri dagskrárgerð miðað við ríkissjónvarpið, þegar ráðstöfunarfé er svona miklu meira? Hvaða hagsmuni er verið að verja, virðulegi forseti? Við skulum kíkja á það sem segir um þá ákvörðun að fella niður stuttbylgjusendingar íslenska ríkisútvarpsins. Það er á bls. 14. Þar er sagt: ,,Könnunin náði til 350 einstaklinga, íslenskra ríkisborgara, víða um heim. Könnunin var gerð með hætti að öllum þeim sem skráð höfðu netföng sín á hinn svokallaða Íslandspóstlista á Internetinu voru sendar spurningar ... og þeim boðið að tjá skoðun sína.`` Hvaða menn eru þetta? Þetta eru þeir sömu og hafa aðgang í gegnum Internetið að Morgunblaðinu og textafréttum sjónvarpsins og þurfa ekkert á stuttbylgjuútsendingum að halda. Þeir eru spurðir. En það gleymdist að spyrja einnar lykilspurningar þegar afstaða þessara manna var könnuð. Hver er sú? Eigið þið stuttbylgjutæki? Mennirnir voru aldrei spurðir að því. Þeir voru bara spurðir: Hlustið þið á stuttbylgjuútvarp? Þetta er svipað og ef menn réðust í könnun á áhorf á sjónvarpsefni Stöðvar 2 og Ríkisútvarpsins og spyrðu menn sem ættu ekki sjónvarpstæki og ætluðu sér að taka mark á þeirri niðurstöðu. En ég spyr: Voru 600 sjómenn á Reykjaneshrygg spurðir um það hvort þeir hlustuðu á stuttbylgjusendingar íslenska útvarpsins? Nei, þeir voru ekki spurðir. Hvernig halda menn að svarhlutfallið yrði þar hjá 600 sjómönnum? Hvers konar ruglugangur er þetta? Þetta eiga að heita vísindalegar aðferðir til þess að undirbyggja skynsamlegar niðurstöður. Hvað segir síðan? Það segir að það eigi að leggja niður framkvæmdir við uppbyggingu langbylgjusenda í Gufunesi og á Eiðum sem hafi verið í eigu bandaríska hersins. Hvenær komst langbylgjumastur á Eiðum í eigu bandaríska hersins, virðulegi menntmrh.? Það mastur var byggt árið 1938, löngu áður en bandaríski herinn kom hingað til lands. Hvernig stendur á því að stuttbuxnadeild Sjálfstfl. heldur að bandaríski herinn eigi þetta allt? Hvenær fékk bandaríski herinn langbylgjumastrið á Eiðum að gjöf? Ég vissi ekki betur en það væri í eigu íslenska ríkisins. Og hvað segir þetta lið síðan um þá ákvörðun að leggja niður útsendingar með langbylgju frá Gufunesi? Þeir segja: Þetta er ekkert öryggisatriði. Þetta skiptir engu máli. Þetta er ekki það öryggisatriði sem menn halda. --- Hvenær var ákvörðunin tekin um að endurbyggja langbylgjumastrið á Gufunesi? Hún var tekin af ríkisstjórn Davíðs Oddssonar samkvæmt tillögum Davíðs Oddssonar rétt eftir snjóflóðaslysið á Flateyri. Þá hafði hæstv. þáv. menntmrh. margoft flutt tillögu um það í ríkisstjórninni að langbylgjunetið yrði byggt upp aftur vegna þeirra miklu öryggishagsmuna sem þar er um að tefla. Ein af tillögum forsrh. eftir snjóflóðaslysið á Flateyri var að skuldbinda ríkissjóð um 200 millj. kr. tafarlaust til þess að byggja upp langbylgjumastrið á Gufunesi. Síðan kemur einhver stuttbuxnastrákur úr Sjálfstfl. og segir þetta bara allt rugl, að það sé ekkert vit í þessari tillögu forsrh. Davíðs Oddssonar um að hefjast handa um þessa framkvæmd og skuldbinda ríkið upp á 200 millj. vegna hennar út af öryggishagsmunum. Svona eru vinnubrögðin í þessari skýrslu. Hún er ekkert innanhúsplagg Sjálfstfl. þó hún sé blá á litin. Hún er gefin út af menntmrn. og unnin af menntmrh. í ríkisstjórn tveggja stjórnarflokka. Hæstv. menntmrh. hefur sagt að margt í þessari skýrslu sé eins og talað út úr hans hjarta. Ég spyr: Hver eru þau atriði? Ég spyr hæstv. menntmrh.: Hvernig á framgangur þessa máls svo að vera? Er þetta hans stefna? Er þetta stefna ríkisstjórnarinnar? Hvernig á að fara með þessa vitlausu skýrslu stuttbuxnadeildarinnar úr Sjálfstfl.?

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hv. þm. Sighvati Björgvinssyni fyrir að biðja um þessa umræðu. Fellur hún vel að tilgangi mínum með því að láta semja skýrslu um endurskoðun útvarpslaga. Fyrir mér vakti að fá umræðugrundvöll að hugmyndum til frekari úrvinnslu. Vænti ég þess raunar ekki að verkinu yrði gert svo hátt undir höfði að á mesta annatíma Alþingis yrði beðið um lengri gerð af umræðu utan dagskrár um það. Slík umræða fer þó fram á þessari stundu og vil ég ítreka þakkir mínar til upphafsmanns hennar. Áður en ég ræði höfuðatriði þessa máls, stöðu Ríkisútvarpsins og álits skýrsluhöfunda, vil ég víkja að þremur atriðum sem hefur verið varpað fram vegna skýrslunnar. Í fyrsta lagi hefur verið gagnrýnt hvernig ég stóð að því að velja menn til þessa verks. Sumir hafa talið að fulltrúar allra flokka hefðu átt að koma að málinu. Aðrir segja að ég hefði a.m.k. átt að velja yfirlýsta framsóknarmenn til að vinna að skýrslugerðinni. Raunar vakti ekki fyrir mér að kalla flokksbræður mína til þessa verks heldur valdi ég formann útvarpsráðs, mann sem hefur verið í forustu á einkareknum ljósvakamiðli, formann nefndar sem samdi á síðasta kjörtímabili frv. til laga um breytingu á útvarpslögunum, og síðan aðstoðarmann minn. Til að safna efni og skrifa texta valdi ég ungan stjórnmálafræðing sem hefur m.a. unnið að því að búa til efni í sjónvarp. Tilgangurinn var ekki að finna lægsta samnefnara heldur setja fram tillögur og hugmyndir til frekari umræðna. Ríkisstjórnin hefur samþykkt þá tillögu mína að nú taki stjórnarflokkarnir málið til umræðu sín á milli og þessar umræður í dag munu væntanlega gefa vilja annarra stjórnmálaflokka til kynna.

Hvenær var það samþykkt?

Með leyfi forseta vil ég fá að lesa dóm í forustugrein Alþýðublaðsins 7. maí sl. um efni skýrslunnar. Þar segir: ,,Það hlýtur að vera ærin ástæða til að fagna því að nú skuli loks eiga að aðhafast, ekki síst vegna þess að flestar hugmyndirnar sem koma fram í áliti nefndar menntmrh. virðast skynsamlegar og þarfar.`` Sama dag segir fréttastjóri Tímans í grein í því blaði að ótrúlegt sé að menn láti vinnulag mitt í þessu efni hafa áhrif á framhaldið, enda er það skoðun fréttastjórans að skýrsluna sé vel hægt að nota sem umræðugrundvöll til framhaldsvinnu einmitt vegna þess að hún kom inn á þau svið sem bannhelgi hafi umlukt á liðnum árum, eins og það er orðað í Tímanum. Þessi orð staðfesta fyrir mér að vinnulag mitt hafi verið rétt. Í öðru lagi hefur því verið slegið fram að með því að láta vinna þetta verk hafi ég verið að sólunda opinberu fé. Þessu mótmæli ég eindregið. Starfshópurinn var settur á laggirnar sl. haust og lauk störfum 8. mars. Hélt hann marga fundi og í fjóra og hálfan mánuð sinnti verkefnaráðinn starfsmaður í ráðuneytinu m.a. störfum fyrir hópinn. Fékk hann 490 þús. kr. fyrir þá vinnu. Nefndarmenn fengu alls 260 þús. kr. og kostnaður við skýrsluna og útgáfu hennar sem er 100 síður auk fylgiskjala er 210 þús. kr. eða samtals kostnaðurinn 960 þús. kr. Er ég raunar þeirrar skoðunar að fá fyrirtæki eða stofnanir fái menn til að vinna slík verk ódýrar fyrir sig en einmitt ráðuneyti. Er rannsóknarefni að bera saman hvað greitt er fyrir skýrslur af þessu tagi annars vegar og hins vegar fyrir undirbúningsvinnu eða hönnunarstörf vegna verklegra framkvæmda. Í þriðja lagi hefur því verið haldið fram að skýrslunni sé stefnt gegn Ríkisútvarpinu og sé til marks um illan hug í garð þess. Ég mótmæli slíkum staðhæfingum sem órökstuddum með öllu. Vil ég því til áréttingar vitna til orða sem Heimir Steinsson útvarpsstjóri lét falla á opinberum fundi hinn 7. maí sl. Hann sagði undir lok ræðu sinnar, með leyfi forseta: ,,Ef ég reyni að móta mér heildarmynd af skýrslu starfshóps um endurskoðun á útvarpslögum verður hún eitthvað á þá lund að í grundvallaratriðum sé skýrslan einkar jákvæð fyrir Ríkisútvarpið. Ýmis konar framkvæmdaratriði eru hins vegar álitamál og þarfnast frekari umræðu. Verk starfshópsins er hið þarfasta og mun vonandi nýtast vel í þeim skoðanaskiptum sem fram hljóta að fara á komandi tíma uns niðurstaða er fengin í mynd hins langþráða markmiðs alls þessa starfs, þ.e. nýrra útvarpslaga. Þeirra laga bíður Ríkisútvarpið með nokkurri eftirvæntingu og svo mun um fleiri. Ný útvarpslög munu eyða ýmis konar óvissu og marka íslenskum ljósvakamiðlum stefnuna á veginn fram,`` sagði útvarpsstjóri. Með þessari tilvitnun, herra forseti, lýkur svari mínu við þeim athugasemdum sem fram hafa komið og snerta í raun annað en efni um endurskoðun útvarpslaga. Tækninni við dreifingu útvarps- og sjónvarpsefnis fleygir fram. Sjónvarp, tölva og sími munu fyrr en varir verða að einu heimilistæki sem við getum notað til að semja þá dagskrá er við kjósum hvert og eitt. Fjölmiðlabyltingin mun geta af sér nýja einkamiðla. Ég tel brýnt að íslenskt efni verði tiltækt í ríkara mæli við hinar nýju aðstæður og íslenska ríkið leggi sitt af mörkum til þess. Þar gegnir Ríkisútvarpið mikilvægu hlutverki en ekki í þeirri mynd sem það er nú. Séu menn sammála um þessa grundvallarforsendu er næsta verkefni að skilgreina hvað í henni felst. Starfshópurinn gerir það með ágætum þegar hann segir, með leyfi forseta: ,,Lagt er til að Ríkisútvarpið verði skilgreint sem opinber þjónustustofnun. Lagt er til að menning og menningarhlutverk RÚV verði skilgreint vítt en í höfuðatriðum sem kaup, gerð og útsending dagskrárefnis af ýmsu tagi svo sem menningar-, lista-, fræðslu-, frétta- og skemmtiefnis og vandaðs erlends efnis.`` Frá mínum bæjardyrum séð skiptir ekki máli hvað Ríkisútvarpið sendir hljóð- og sjónvarpsefni á mörgum rásum. Nýta ber hina fullkomnustu tækni á hverjum tíma. Einnig skiptir máli að Ríkisútvarpið sé rekið með hagkvæmum hætti. Það er meðal rakanna fyrir því að innheimta afnotagjalda verði lögð niður og annaðhvort verði nefskattur tekinn upp eða stofnunin sett á fjárlög. Kostnaður við innheimtu afnotagjalda er yfir 70 millj. kr. á ári. Ríkisútvarpið á ekki að reka eigið dreifikerfi heldur semja við Póst og síma og taka upp afnot af ljósleiðarakerfinu. Það er ljóst að Póstur og sími stendur tæknilega mjög framarlega og á að geta veitt fullnægjandi þjónustu. Alþjóðleg símakerfi og fyrirtæki kunna einnig að verða álitlegur kostur fyrir Ríkisútvarpið ef ekki nást samningar við Póst og síma og þróunin verður til aukins og sjálfsagðs frjálsræðis á þessu sviði. Kunnáttumenn undrast raunar að ekki hafi í alvöru verið hugað að því að semja við fyrirtæki sem reka gervihnetti er ná til landsins alls og Evrópulanda um dreifingu á efni íslenska Ríkisútvarpsins. Meiri hluti starfshópsins vill jafna samkeppnisaðstöðuna með því að ríkið hverfi af auglýsingamarkaði. Að mínu mati hlýtur ákvörðun um það að taka mið af því hvort um raunverulega samkeppni milli einkaaðila sé að ræða. Er ekki réttlætanlegt að afhenda aðila sem fengið hefur leyfi til áskriftarsjónvarps allar auglýsingatekjur ríkissjónvarps, svo að dæmi sé tekið. Ákvörðun um brottfall auglýsingatekna Ríkisútvarpsins verður ekki tekin án tillits til stöðunnar á einkamarkaðnum. Ég tek undir eftirfarandi skoðun starfshópsins og vitna til hans, með leyfi forseta: ,,Ríkismiðill á borð við Ríkisútvarpið á sér tilvistargrundvöll og er mikilvægur hluti íslenska ljósvakans. Hins vegar ber því að haga rekstri sínum svo að hann samrýmist hlutverki og sérstöðu stofnunarinnar, veiti öðrum ljósvakamiðlum aðhald og viðmið með vandaðri dagskrá og metnaðarfullri dagskrárstefnu án þess þó að raska samkeppnisstöðu á ljósvakamarkaðnum í krafti forréttinda.`` Í því starfi sem fram undan er eftir að þessi skýrsla liggur fyrir ræðst farsæl lausn af skynsamlegri leið að þessu markmiði. Við þurfum í senn að tryggja framtíð Ríkisútvarpsins og þeirra sem við það keppa. Enginn vill hverfa aftur til ríkiseinokunar í útvarpsrekstri. Ég heiti á hv. alþingismenn í þessu efni og lýsi þeirri von að okkur takist í sameiningu að smíða löggjöf sem stendur í senn vörð um íslenska menningu við breyttar aðstæður og samrýmist gerbreyttum en spennandi aðstæðum við dreifingu upplýsinga. Því miður verð ég að segja, herra forseti, að ræða hv. þm. Sighvats Björgvinssonar var ekki í þeim dúr að hún gæfi góð fyrirheit um að menn ætluðu að taka á þessu máli með uppbyggilegum hætti. Þótt bent sé á það í skýrslu starfshópsins að skynsamlegt kunni að vera að doka við varðandi ákvarðanir um langbylgjumastur t.d., verður haldið áfram því starfi en ég hef gefið heimild til þess að kaupa tvo senda, annars vegar til uppsetningar á Gufuskálum og hins vegar að Eiðum. Hafa þeir verið boðnir út, en því miður hefur framkvæmd málsins lent í vandræðum vegna þess að útboðið hefur verið kært til eftirlitsaðila á vegum Evrópska efnahagssvæðisins í Brussel. Að þessu máli er unnið og verður unnið og er ekkert hik á því nema það komi í ljós að ranglega hafi verið staðið að ákvörðunum og það valdi því hiki að menn þurfi að endurtaka útboð aftur sem ég ætla ekki að fullyrða neitt um. Það mál er nú til skoðunar. En það hefur gerst í því máli að tveir sendar fást fyrir þær 300 millj. sem til ráðstöfunar eru þannig að unnt er að standa að því með hagkvæmari hætti en að var stefnt. Hv. þm. minntist síðan á stuttbylgjuútvarp og gerði það að einhverju stórmáli og könnun meðal þeirra sem haft var samband við á Internetinu. Að sjálfsögðu eru það menn sem hafa mikinn áhuga á fjarskiptum og ég efast ekki um stuttbylgjuútvarpstækjaeign þeirra í sjálfu sér. Ástæðulaust er að gera slíka könnun tortryggilega á þessum forsendum, en hann spurði: Hvað eiga margir þessara manna stuttbylgjuútvarp? En það má einnig spyrja: Hvað eiga margir Íslendingar útvarp með langbylgju og hvernig nýtist þessi fjárfesting? Þannig að menn eru að velta fyrir sér slíkum hlutum. Hvernig hefur tækniþróunin verið? Höfum við móttökutæki sem duga til þess að taka við þeim sendingum sem um er að ræða ef ekki er fylgt fram og farið fram með og nýtt fullkomnasta tækni? Og það er það sem við stöndum frammi fyrir, hv. alþingismenn. Það þarf að styrkja stöðu Ríkisútvarpsins við gerbreyttar aðstæður bæði að því er varðar samkeppni innan lands og tæknilegar breytingar. Ég tel að skýrslan sem hér hefur verið kynnt og liggur frammi og er til umræðu sé mun merkari en mátti ráða af ræðu hv. þm. sem hefur greinilega lagst í lúsarleit að einhverjum hortittum til þess að reyna að gera þessa skýrslu ankannalega. Það mun mistakast því eins og aðrir menn sem hafa lesið þetta og eru víðsýnni en hann í þessum málum hafa komist að niðurstöðu um, þá er hér um skynsamleg sjónarmið að ræða í alvörumáli sem þarf að ræða af alvöru og komast að niðurstöðu um á öðrum forsendum en hann lagði upp með í ræðu sinni.

Virðulegi forseti. Útvarpslögin hafa verið í endurskoðun um langt skeið eins og kemur fram í samantekt sem birt er fremst í skýrslunni sem hér er til umræðu. Í þessari samantekt frá starfshópnum segir jafnframt að nauðsynlegt sé að móta útvarpslög af víðsýni eigi ákvæði þeirra að standast tímans tönn og taka mið af örum tæknibreytingum. Það er greinilegt, eins og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson rakti rækilega áðan, að hæstv. menntmrh. hefur ekki talið að víðsýni hafi einkennt störf þeirrar vinnunefndar sem fyrirrennari hans í embætti skipaði til að fjalla um sama mál. Hann hefur hunsað afrakstur þeirrar nefndar. Og ekki er víðsýnin mikil í Framsfl. að mati hæstv. ráðherra, en það kom reyndar fáum á óvart. Hann hefði þó mátt sýna þessum samstarfsmönnum sínum þá kurteisi að leyfa þeim að tilnefna svo sem einn fulltrúa í endurskoðunarnefndina. En það skiptir kannski ekki meginmáli í hvaða flokki það fólk er sem annast endurskoðun útvarpslaga ef unnið er af heilindum og tillit tekið til ólíkra sjónarmiða ef niðurstaðan er með þeim hætti að hægt er að taka mark á henni og ræða hana efnislega. Þessi skýrsla sem hér er til umræðu er því miður ekki með þeim hætti og ber þess greinilega merki að höfunda hennar hefur skort þá víðsýni sem þeir telja sjálfir að nauðsynlegt sé að hafa. Það væru hins vegar eðlileg vinnubrögð þegar ræða á og gera tillögur um starfsemi Ríkisútvarpsins að fulltrúar allra þeirra flokka sem eiga að taka ákvörðun um framtíð stofnunarinnar og setja lög þar um komi að vinnunni. En samráð og samvinna er nokkuð sem þessari ríkisstjórn er ekki tamt að sýna. Þá er hjá starfsfólki Ríkisútvarpsins mikil þekking sem mér virðist ekki hafa verið nýtt heldur er leitað í smiðju Ríkisendurskoðunar sem vissulega er ágætt, en Ríkisendurskoðun býr þó varla yfir sambærilegri sérþekkingu á málefnum Ríkisútvarpsins og margir starfsmenn þess. Í plagginu er í orði kveðnu haldið í lögbundið hlutverk Ríkisútvarpsins og að stofnunin skuli leggja sérstaka rækt við innlenda dagskrárgerð. Í skýrslunni eru margar setningar um göfugt hlutverk ríkisfjölmiðils í þágu menningar og fræðslu. Um nauðsyn þess að flytja landsmönnum trúverðugar upplýsingar í formi frétta, hlutlausra gilda og viðmiða í umfjöllun sinni um atburði líðandi stundar eins og það er orðað. En það dugir ekki að setja háleit markmið ef stofnuninni er síðan gert ókleift að ná þeim markmiðum. Þær tillögur sem settar eru fram í skýrslunni eru með þeim hætti að stofnunin mun ekki geta rækt hlutverk sitt ef eftir þeim er farið. Ríkisútvarpið mun ekki geta keppt á jafnréttisgrundvelli við aðrar útvarpsstöðvar þótt það sé eitt af yfirlýstum markmiðum. Hvernig má það gerast ef aðrar útvarpsstöðvar eiga að sitja einar að auglýsingamarkaðnum? Og það eiga þær að gera til að auka svigrúm þeirra til þess að stunda innlenda dagskrárgerð. Það er hins vegar engin trygging fyrir því að auglýsingatekjurnar skili sér með þeim hætti að þær verði ekki notaðar til kaupa á vinsælu erlendu afþreyingarefni. Það gengur ekki upp að skerða tekjustofna Ríkisútvarpsins verulega á sama tíma og óskað er eftir öflugri starfsemi og aukinni innlendri dagskrárgerð. Nefskattur á alla Íslendinga sem náð hafa 16 ára aldri á að koma í stað afnotagjalda og tekna af auglýsingum samkvæmt skýrslunni. Nú nema þessar tekjur rétt tæpum tveimur milljörðum kr. á ári og eftir þeim upplýsingum sem við höfum eru það minni tekjur en t.d. Stöð 2 hefur til sinnar starfsemi eins og áðan kom fram. Hinn möguleikinn sem er nefndur er að Alþingi ákveði árlega í fjárlögum hverjar tekjur Ríkisútvarpsins eigi að vera. Þetta hlýtur þó fyrst og fremst að vera spurning um hlutverk Ríkisútvarpsins og síðan hver tekjuþörfin er til þess að mögulegt verði að sinna hlutverkinu svo að vel megi fara. Höfundum skýrslunnar þykir nauðsynlegt að minna á Ríkisútvarpinu beri að tryggja að gjöld verði ekki hærri en áætlaðar tekjur og rekstur að jafnaði hallalaus. Til að svo megi verða má stofnunin ekki samkvæmt tillögum nefndarinnar skuldbinda sig um of fram í tímann sem er auðvitað illframkvæmanlegt. Í skýrslunni er hvatt til þess að stofnunin auki kaup á efni af sjálfstæðum framleiðendum en virðist þó ekki mega gera samninga við þá til langs tíma. Slíkar kvaðir eru ekki á einkareknum stöðvum. Þá má einnig velta því fyrir sér hvort skýrsluhöfundar hafa farið yfir þá verktakasamninga sem hafa verið gerðir hjá Ríkisútvarpinu á undanförnum árum og séð hvort þar er í raun um ódýrari kost að ræða eða hvort sú vinna hafi skilað góðum árangri. Hver man ekki eftir krökkunum sem dregnir voru fram í tíð Hrafns Gunnlaugssonar og látnir stjórna umræðuþáttum sunnudag eftir sunnudag um þau málefni sem hæst bar hverju sinni. Þvílík hörmung. Ætli við hefðum ekki fengið meira fyrir aurinn þá ef fréttamenn Ríkisútvarpsins hefðu séð um þættina? En það eru ekki allir nefndarmenn sammála í niðurstöðunni, t.d. um það hvort fella eigi út auglýsingaþáttinn í starfsemi stofnunarinnar. Í séráliti hv. þm. Tómasar Inga Olrich segir um gildi auglýsinga, með leyfi forseta: ,,Rétt er að taka nokkurt tillit til þeirrar staðreyndar að hér á landi er löng hefð fyrir auglýsingastarfsemi Ríkisútvarpsins sem hefur selt auglýsingar frá upphafi hljóðvarps- og sjónvarpsrekstrar. Í augum neytenda um allt land er auglýsingasala Ríkisútvarpsins því hluti af upplýsingaþjónustu við almenning sem löng hefð er fyrir.`` Þessa upplýsingaþjónustu sem neytendur og atvinnulífið hafa fengið og vissulega greitt fyrir að hluta með afnotagjöldum sínum á að afnema samkvæmt tillögum nefndarinnar að frátöldum þeim hv. þm. sem ég nefndi áðan. Það má spyrja hvort eðlilegt sé í ljósi samkeppninnar sem mikið dálæti er haft á í skýrslunni að þvinga einstaklinga, fyrirtæki og opinbera aðila til að kaupa afnot af einkastöðvum þegar auglýsa þarf og hvort sú þvingun verði ekki til þess að draga verulega úr hlustun á Ríkisútvarpið og möguleikum þess til að koma öðru efni til skila. Fólk sem vill fylgjast með auglýsingum, sem eru eðlilegur þáttur í þjóðlífinu, verður þá í raun þvingað til þess að fylgjast með einkastöðvum á kostnað Ríkisútvarpsins. Það eru ýmsar hliðar á þessu máli sem höfundar skýrslunnar hafa greinilega ekki velt fyrir sér þrátt fyrir yfirlýsta víðsýni sína og einstakt dálæti á mætti samkeppninnar. Afnám auglýsinga skal ekki ná til tilkynninga sem snerta öryggi landsmanna og þjóðarheill. En hvar á að draga þau mörk og hvernig á að tryggja að Ríkisútvarpið geti sinnt nauðsynlegu öryggishlutverki sínu ef þá að draga úr þeirri skyldu að senda til landsins alls? Nú skal þessi skylda vera að ná til sem flestra sem er afskaplega loðið og óljóst hlutverk. Hverjir eru það sem eiga að verða út undan? Eru það t.d. sjómenn? Það er einkennilegt að lesa þá fullyrðingu sem sett er fram í skýrslunni á bls. 72 að Ríkisútvarpið hafi ekkert öryggishlutverk umfram aðra ljósvakamiðla nema skólaútvörp og átaksútvörp, að Ríkisútvarpið hafi enga sérstöðu að þessu leyti. Hugmyndir starfshópsins eru að samtengja alla ljósvakamiðlana og búa til eitt öryggiskerfi með því og væntanlega fá þá almannavarnir eða Veðurstofan eða aðrar öryggisstofnanir heimildir til þess að rjúfa útsendingar þeirra ef þurfa þykir. Slík samtenging útvarpsrása á hættutímum er vissulega kostur en ég fæ ekki séð hvernig þessi möguleiki á alfarið að koma í stað þess margþætta hlutverks á sviði öryggismála sem þróast hefur hjá Ríkisútvarpinu.  Það er mjög mikilvægt að velta fyrir sér hvert hlutverk Ríkisútvarpsins er á tímum aukinnar samkeppni og velta því fyrir sér með hvaða hætti því hlutverki verður best sinnt og einnig og ekkert síður hvaða áhrif ríkisfjölmiðill getur haft á það hvernig aðrir fjölmiðlar meðhöndla efni sitt. Hæstv. ráðherra nefndi það hér að 960 þús. sem greidd hefðu verið fyrir skýrsluna væru ekki há upphæð. Það væri ekki bruðl með almannafé. Þá ætla ég að benda hæstv. ráðherra á það að Landssamtök áhugafólks um flogaveiki fá 400 þús. kr. styrk frá ríkinu, Styrktarfélag Parkinsonssjúklinga fær 200 þús. kr. á þessu ári, Alnæmissamtökin fá 500 þús. kr. á þessu ári og þótti ýmsum nóg um.

Herra forseti. Þær skoðanir sem koma fram í skýrslu starfshóps menntmrh. um endurskoðun á útvarpslögum koma vissulega ekki á óvart, sérstaklega í ljósi þess að hópinn skipa nánast einvörðungu flokksmenn ráðherrans. Afstaðan til Ríkisútvarpsins er á sömu lund og maður hefur heyrt úr þeirri átt undanfarin ár og ég er mest hissa á því að því skuli ætluð einhver tilvist í þessum tillögum. Ríkisútvarpið skal hverfa af auglýsingamarkaði, afnotagjöld lögð niður, nefskattur skal koma í staðinn og við þekkjum það öll í þessari virðulegu stofnun hvernig markaðir tekjustofnar hafa skilað sér til þeirra verkefna sem þeir eru ætlaðir. Þar tala dæmin hvert af öðru. Verði nefskattsleiðin ekki farin, þá á rekstur Ríkisútvarpsins að byggjast á framlagi fjárveitingavaldsins samkvæmt samþykkt fjárlaga hverju sinni. Hvað þýðir þetta á mannamáli, herra forseti? Mér virðist þetta þýða að það sé í raun og veru verið að kippa tilvistargrundvelli undan Ríkisútvarpinu. En sem betur fer kom það fram í máli hæstv. ráðherra að það er ekki ætlunin með þessari skýrslu, það eru ekki skoðanir og vilji ráðherrans gagnvart Ríkisútvarpinu. Tilgangurinn með skýrslunni er umræðugrundvöllur og það er ekki hægt að segja annað en þeim tilgangi hafi verið náð því að hún er þegar orðin umræðugrundvöllur í þinginu. Ég ætla því ekki að gera frekar að umtalsefni tillögur þessarar nefndar sem snúa að Ríkisútvarpinu nema óbeint því að við skulum athuga hvort þær eiga meirihlutahljómgrunn í þinginu en umræðugrundvöllurinn er þegar orðinn. En mig langar til að vita hvort annað í skýrslunni samræmist skoðunum ráðherrans því að það er komið víða annars staðar við varðandi rekstur útvarps og fjölmiðla en að Ríkisútvarpinu. Í vetur var hæstv. ráðherra inntur álits að mótun opinberrar fjölmiðlastefnu sem hann svaraði með því, með beinni tilvitnun í orð ráðherrans, með leyfi forseta: ,,Varasamt væri að fara inn á þá braut að móta fjölmiðlastefnu.`` Þetta var í umræðu um þáltill. okkar Lilju Guðmundsdóttur, varaþingmanns Þjóðvaka. Hvað annað er hæstv. ráðherra að gera þegar hann er að láta flokksmenn sína vinna þessa skýrslu en að móta fjölmiðlastefnu? En ég held að það væri vænlegast fyrir ríkisstjórnarflokkana báða að huga að stefnumótun þessarar ríkisstjórnar í fjölmiðlamálum. Ég trúi því ekki að Framsfl., hinn aðilinn í þessari ríkisstjórn, muni kúvenda svo í stefnu sinni hvað varðar Ríkisútvarpið að hann taki undir tillögur nefndarinnar um þá stofnun. Mig langar til að koma aðeins að öðru sem eru leikreglurnar á frjálsum markaði sem nefndarmenn víkja sérstaklega að, þ.e. hringamyndun sem þeir nefna samþjöppun eignarhalds og svo að frjálsri samkeppni sem þeir víkja að á bls. 67. Þar er sagt: ,,Aukið frjálsræði á ljósvakamarkaði og fjölgun útvarpsstöðva hefur valdið vaxandi áhyggjum ráðamanna í Evrópu af samþjöppun eignarhalds á ljósvakamiðlum og fjölmiðlum almennt. Af þeim sökum hafa frá árinu 1986 verið sett margvísleg lög á þessu sviði í mörgum ríkjum Vestur-Evrópu sem öll hafa það að markmiði að takmarka möguleikann á samþjöppun eignarhalds samstiga auknu frelsi í fjölmiðlun.`` Síðan er talið upp að í þessari lagasetningu sé fjallað um takmörkun eignar á fleiri en einum fjölmiðli á sama sviði, takmörkun möguleika á því að eiga fleiri en einn fjölmiðil á hverju sviði fjölmiðlunar, svo sem útvarp, sjónvarp, dagblöð og tímarit, skorður við mögulegri hámarkseign á ljósvakamiðli o.s.frv. Síðan segir á bls. 69 í skýrslu nefndarinnar, með leyfi forseta: ,,Ákjósanlegra er að samkeppni á ljósvakamarkaði og starfsemi ljósvakamiðla í heild lúti sömu almennu leikreglum og aðrar atvinnugreinar í landinu.`` Það er hreint hlægilegt að lesa tillögur þessarar frjálshyggjunefndar Sjálfstfl., sérstaklega þegar kemur að frjálsri samkeppni þar sem þeir segja að það þurfi að koma í veg fyrir að Ríkisútvarpið raski þeim leikreglum sem ættu að gilda á frjálsum markaði. Þetta er hjákátlegt í ljósi síðustu verka útvarpsréttarnefndar með framkvæmdastjóra Sjálfstfl. í fararbroddi sem formann útvarpsréttarnefndar þar sem farið er þvert á anda samkeppnislaga við úthlutun sjónvarpsrása sem raskaði vissulega þeim leikreglum sem gilda ættu í frjálsri samkeppni einkarekinna sjónvarpsstöðva, svo að orðalagið í skýrslunni sé tekið beint upp. Þar var markaðsráðandi fjölmiðlafyrirtæki afhent eftirsótt takmörkuð auðlind, þ.e. sjónvarpsrásir, á kostnað eina samkeppnisaðilans. Hér fara vissulega ekki saman orð og athafnir sjálfstæðismanna, hæstv. ráðherra. Það er tímabært að sjálfstæðismenn hugi að því hvort þeir vinna í anda þeirra hugmynda sem þeir eru að boða í þessari skýrslu áður en lengra verður haldið. Ég hef heldur ekki heyrt sjálfstæðismenn hafa áhyggjur af þeirri samþjöppun eignarhalds sem er að verða á ljósvakamiðlum og fjölmiðlum almennt hér sem ég benti hér á í utandagskrárumræðu á dögunum og snýr að Íslenska útvarpsfélaginu, Stöð 2, Sýn, útvarpsstöðinni Bylgjunni, DV og rekstrarfélagi Tímans. Er þetta trúverðugur málflutningur, herra forseti, af áhyggjum nefndarinnar á samþjöppun eignarhalds í fjölmiðlum? Það er sannarlega þörf á skýrum reglum um rekstur ljósvakamiðla hér á landi og lög og reglur um Ríkisútvarpið sem og aðra ljósvakamiðla þurfa einnig að vera í stöðugri endurskoðun í síbreytilegum heimi. Það er einnig komið inn á nokkra þætti sem ég get fyllilega tekið undir í þessari skýrslu ráðherrans. Þar má t.d. nefna svokallaða ,,kostun`` á dagskrárefni í Ríkisútvarpinu sem ég hef verið andvíg og ég tek undir með nefnd ráðherrans að samrýmist ekki sérstöðu Ríkisútvarpsins eða heldur sæmir því ekki sem menningarstofnun. Hlutverk útvarpsráðs tel ég rétt að endurskoða, en ég hef vissulega miklar efasemdir um ágæti þess að menntmrh. skipi alla fulltrúa í rekstrarstjórn leysi hún útvarpsráð af hólmi eins og lagt er til í skýrslunni. Það má minna á það að Mörður Árnason, varaþingmaður Þjóðvaka, lagði fram í vetur frv. sem tekur á breyttu hlutverki ráðsins. Nefndin er einnig með ýmsar tillögur í skýrslunni sem ég hef vakið máls á á Alþingi hvað varðar ljósvakamiðla en ráðherrann hefur reyndar lagst gegn í umræðunni, svo sem skýrar reglur um úthlutun sjónvarpsrása, sem ég var að minnast á áðan, en núgildandi ástand er óviðunandi í þeim málum. Nefndin er einnig með tillögur um mótun opinberrar fjölmiðlastefnu sem er greinilega verið að móta þó að einlitur hópur hafi komið þar að verki. Síðan hefur verið til umræðu að leggja niður Menningarsjóð útvarpsstöðva og stöðvarnar haldi auglýsingatekjum sínum óskertum til dagskrárgerðar. Það hef ég lagt til a.m.k. á tveimur þingum án þess að ráðherrann hafi tekið undir það. Ef hæstv. menntmrh. er sammála nefnd sinni í þessum efnum fagna ég vissulega sinnaskiptum hans en ég fordæmi aðförina að Ríkisútvarpinu sem ég tel ómaklega og eins og kom fram áðan er ekki ,,skoðun ráðherrans`` heldur aðeins umræðugrundvöllur svo að ég vitni í og ítreki orð ráðherrans. Varðandi frekari vinnu að undirbúningi nýrra útvarpslaga þá þyrfti að koma að henni fjölbreytilegur hópur en ekki það einlita lið sem hér var að verki. Ný útvarpslög þarf að vinna í sátt við almenning og því hvet ég framsóknarmenn til að bretta upp ermarnar og sjá til þess að fleiri en stjórnarliðar komi að þessu verki því hér er vissulega ærið verk að vinna. Reyndar vona ég að það sé ekki svo komið fyrir þeim eins og einhver kallaði fram í fyrr í umræðunni að þeir geti kannski ekki brett upp ermarnar lengur af því að það væri búið að sauma svo að þeim í þessu ríkisstjórnarsamstarfi.

Virðulegi forseti. Nú munu vera um það bil 20 ár síðan frú Margrét Thatcher komst til valda í Bretlandi og hefur flokkur hennar setið þar linnulaust síðan. Þar er óhætt að segja að upp hafi verið brettar ermar, virðulegi þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir og ákvarðanir ýmsar þeirrar ríkisstjórnar hafa verið umdeildar. Sumar breytingar á ríkisrekstri þar virðast hafa heppnast vel en aðrar mjög umdeildar svo ekki sé meira sagt. Hitt vekur þó athygli að á þessum tíma hefur breska þjóðin að meðtöldum íhaldsmönnum verið sammála um að mynda skjaldborg utan um breska ríkisfjölmiðilinn BBC. Þessi staðreynd er athyglisverð í ljósi þeirra tillagna sem liggja fyrir í þeirri skýrslu sem hér er til umræðu. Svo virðist sem tillaga nefndarinnar sé sú að minnka fjárveitingar til Ríkisútvarpsins, draga að flestu leyti úr umsvifum þess hvort heldur er til dagskrárgerðar, fréttaþjónustu, öryggismála eða dreifingar. Það er með öðrum orðum verið að varpa upp hugmyndum sem frú Margrét Thatcher virðist ekki einu sinni hafa komið í hug. Hér er vitaskuld um mjög pólitískt mál að ræða og verður örugglega tekist á um núna næstu mánuði og markar umræðan í dag væntanlega upphaf þeirrar vinnu. Umrædd skýrsla hefur þar af leiðandi sannað gildi sitt sem ágætur umræðugrundvöllur og útgangspunktur. Á fáeinum mínútum gefst ekki svigrúm til þess að skoða einstaka liði hennar nákvæmlega en ég leyfi mér að lýsa yfir ákveðnum efasemdum við ýmsar þær forsendur sem skýrsluhöfundar gefa sér. Ég nefni tvær. Sterklega er gefið í skyn að rekstur Ríkisútvarpsins á Íslandi sé óeðlilega dýr. Ef við skoðum saman rekstur nokkurra annarra sjónvarpsstöðva erlendis kemur í ljós að klukkutími í útsendingu í breska ríkissjónvarpinu BBC er rúmar 5 millj. kr. Í danska og sænska sjónvarpinu er sambærilegur kostnaður um 3 millj. kr. Og hverjar skyldu sambærilegar tölur vera í íslenska sjónvarpinu? Um það bil 300 þús. kr. á klukkustund eða 10 sinnum lægri en í Danmörku og Svíþjóð. Það finnst mér hæpin forsenda. Í annan stað er bent á sem veikleika í ríkisútvarpi á Íslandi að fjölgun mínútna, þ.e. aukning í útsendingu hefur verið að meðaltali lægri hér á landi en í öðrum Evrópuríkjum. Það finnst mér vægast sagt hæpin forsenda því að ég bendi á að Rás 2 útvarpar nú þegar 24 tíma á sólarhring og sé því ekki hvar mætti koma fyrir aukningu í útsendingu. Fleiri dæmi af svipuðum toga mætti nefna en verður að bíða betri tíma. Þó vil ég nefna að í skýrslunni er talað um að þjóðhagslega hagkvæmt geti verið að fela einkaaðilum tiltekna þætti í útvarpinu. Þá vil ég spyrja: Af hverju þá ekki að ganga skrefið til fulls og leggja Ríkisútvarpið niður því að þar kunna að sparast miklir peningar? En þá verðum við að spyrja: Hvað tekur við? Hverju erum við þá að sleppa? Það eru mörg víti að varast. Nú vil ég nefna dæmi af einni sjónvarpsstöð starfandi á Íslandi. Frá því að hún opnaði hefur hún ekki sýnt eina einustu mínútu af íslensku efni. Það sem er meira, hún sýnir grófara ofbeldi en nokkru sinni hefur sést í íslenskri sjónvarpsstöð. Ég nefni enn fremur að þessi sjónvarpsstöð sýnir grófara klám en nokkru sinni hefur sést í íslensku sjónvarpi. Ég nefni þetta vegna þess að það mál er mjög alvarlegt, svo alvarlegt að ég vil skora á hæstv. menntmrh. að beita sér í krafti embættis síns til þess að athugað verði hvort slíkt hátterni í sýningum er löglegt, til varnar íslenskum börnum. Skilji samt enginn orð mín svo að ég leggist gegn einkastöðvum í fjölmiðlun. Við höfum til allrar hamingju ánægjuleg dæmi um metnaðarfulla og vel heppnaða dagskrárgerð í fjölmiðlum þar sem er t.d. Stöð 2 og Bylgjan. Með tilkomu þeirra útvarps- og sjónvarpsstöðva skapaðist hæfileg, eðlileg og tímabær samkeppni við Ríkisútvarpið og Ríkisútvarpið tók við sér til allrar hamingju. Við verðum að átta okkur á því að ríkisútvarp gegnir öðrum skyldum en einkastöðvar geta nokkru sinni axlað. Hagnaðarvonin rekur og á að reka þær til verka og er ekkert nema gott um það að segja. Hins vegar eru ýmsir þættir sem geta aldrei rúmast innan lögmála markaðarins, m.a. af því að þeir munu aldrei skila hagnaði. Þar koma til skyldur ríkisins gagnvart þegnum sínum. Þar er hin lýðræðislega skylda ríkisins, nefnilega sú skylda að halda uppi þeim fjölbreytileika sem einkennir mannlífið, gefa öllum hópum kost á að láta til sín heyra, gefa öllum hópum færi á að njóta menningarefnis, jafnvel þó fámennir séu. Þannig hefur einmitt fjölbreytileikinn og trúverðugleikinn verið aðalsmerki Ríkisútvarpsins og þjóðin sátt við þann fjölbreytileika af því að hann er lýðræðislegur, hefur einkenni umburðarlyndis og er óháður hagnaðarvon. Ég minni á að Ríkisútvarpið hefur löngum verið talinn öflugasti háskóli þjóðarinnar með öllum sínum fjölbreytileik. Aldrei finnur maðurinn jafnmikið til smæðar sinnar eins og þegar náttúruhamfarir bresta á. Við minnumst sorglegra atburða vestan af fjörðum frá sl. vetri. Þá kom í ljós hversu illa er búið að Ríkisútvarpinu í öryggsmálum. Mér sýnist vera fetað inn á svipaðar slóðir í umræddri skýrslu. Ég mun aldrei geta fallist á hringlandahátt með öryggishlutverk Ríkisútvarpsins. Þjóðin ætlast til þess að það standi sig á slíkum stundum og það fjöregg skulum við ekki bregða á leik með. Í nefndinni er lagt til að útvaprsráð verði lagt niður og komið á koppinn fimm manna rekstrarstjórn skipaðri af einum og sama aðila, ráðherra. Þá er ráðherra ætlað að veita rekstrarleyfi til nýrra útvarpsstöðva og í nefndartillögunum er ekki gert ráð fyrir neinni takmörkun á eignaraðild einkastöðva. Þetta þýðir m.a. að einn aðili getur ráðið örlögum fjölmiðla heillar þjóðar. Þetta þýðir líka að einn fjársterkur aðili getur eignast fjölmiðla landsins. Það er í mótsögn við grundvallaratriði lýðræðisins. Hins vegar höfum við dæmi um það hvernig pólitísk afskiptasemi útvarpsráðs hefur skaðað innra starf útvarpsins. Herra forseti. Í uppsiglingu er mikil átakavinna um framtíð Ríkisútvarps og sjónvarps á Íslandi, endurskoðun útvarpslaga er þörf. Það er spennandi vinna fram undan þar sem er tekist á um pólitísk ágreiningsefni en umræðan mun snúast fyrst og síðast um metnaðarfulla fjölmiðlun og menningarlega fjölmiðlun á Íslandi. Hvernig verður henni best fyrir komið í ríkisfjölmiðlum og einkastöðvum þannig að öll þjóðin geti notið en ekki bara takmarkaður hluti hennar?

Herra forseti. Hér er til umræðu skýrsla til menntrmh. um endurskoðun á útvarpslögum eins og segir á titilsíðu. Hún er unnin á vegum menntmrn. og því væntanlega kostuð af almannafé. Hér er þó ekki um stefnu ríkisstjórnarinnar að ræða eins og kom fram hjá talsmanni Framsfl. Því væri nær að kalla þetta vinnuplagg Sjálfstfl., vinnuplagg þar sem stefna menntmrh. kemur fram hrein og skýr enda hefur hann lýst yfir ánægju sinni með þessar hugmyndir. Þau vinnubrögð sem hér eru viðhöfð vekja fyrst og fremst athygli því það er alveg á mörkunum að það sé boðlegt að Alþingi sé að ræða hugmyndir annars stjórnarflokksins um þessi mál. Mér er ekki kunnugt um að stjfrv. sé í vændum því að ekkert slíkt kemur fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Því liggur beint við að spyrja: Hvers konar plagg er þetta eiginlega? Í samantekt skýrslunnar kemur fram að meginviðfangsefnið hafi verið að tryggja hag innlendrar dagskrárgerðar og megininntak skýrslunnar sé að leita leiða til þess. Titill skýrslunnar er hins vegar: ,,Skýrsla um endurskoðun á útvarpslögum.`` Því vil ég spyrja hæstv. menntmrh. og talsmenn Framsfl. hvort þessi skýrsla segi eitthvað til um hvað ríkisstjórnin hyggst gera á þessu sviði og stefnu hennar gagnvart einni merkustu menningarstofnun þjóðarinnar, Ríkisútvarpinu. Í stefnuskrá Kvennalistans er lögð áhersla á að rekstrargrundvöllur Ríkisútvarpsins verði tryggður svo að það geti sinnt því upplýsinga-, menningar- og öryggishlutverki sem því er ætlað. Þá er lögð áhersla á að auka hlut innlendrar framleiðslu á útvarpsefni hjá Ríkisútvarpinu. Hvernig samræmast hugmyndir skýrsluhöfunda þessum hugmyndum Kvennalistans? Efnislega virðist mér að markmið skýrslunnar sé annað en af er látið. Í fyrsta lagi virðist meginmarkmiðið vera að skapa aukið svigrúm fyrir einkamiðla og það sé fyrst og fremst það sem er verið að gera þannig að hvorki er það titill skýrslunnar né það sem segir í samantekt um inntakið sem er aðalatriði. Hvernig ætla svo skýrsluhöfundar að auka svigrúm einkarekinna miðla? Í fyrsta lagi á að taka Ríkisútvarpið út af auglýsingamarkaði 1. jan. 1999. Reyndar bendir einn nefndarmanna á að það gangi ekki upp gagnvart sjónvarpinu því að væntanlega komi þar upp fákeppni nema fleiri sjónvarpsstöðvar komi til og þess vegna eigi þetta aðallega við hljóðvarpið. Í öðru lagi er lagt til að Menningarsjóður útvarpsstöðva verði lagður niður þannig að auglýsingatekjur stöðvanna fari óskertar til einkastöðvanna og þeirra eigin nota. Það þarf ekki að orðlengja um það á þessum vettvangi að vissulega er Menningarsjóðurinn umdeildur en hér er ekki eitt orð um það hvernig eigi t.d. að fjármagna Sinfóníuhljómsveitina ef hann verður lagður niður sem ég tel alveg nauðsynlegt að taka á. Í þriðja lagi á að kippa stoðum undan sjálfstæði Ríkisútvarpsins með því að leggja niður afnotagjöldin og setja í staðinn nefskatt á einstaklinga 16 ára og eldri. Ég vek athygli á því að fjölmennari fjölskyldur þyrftu þá að greiða meira til Ríkisútvarpsins en fámennari. Einnig þykir koma til greina að fjárframlög til Ríkisútvarpsins verði ákveðin á fjárlögum hverju sinni. Það sér hver heilvita maður að þá verður það í höndum fjárln. hverju sinni hvort Ríkisútvarpið fær yfir höfuð rekstrarfjármagn. Fjórða leiðin til þess að efla einkafjölmiðlana er að takmarka starfsemi Ríkisútvarpsins við það sem ekki verður gert annars staðar. Það þýðir að mínu mati væntanlega að leggja á niður Rás 2 þótt að það sé ekki sagt beinum orðum. Til að ná þessum markmiðum þarf auðsjáanlega að breyta útvarpslögunum og breyta starfsemi Ríkisútvarpsins. Auk þess sem ég hef þegar nefnt á líka að leggja niður útvarpsráð. Ég vil taka undir þá hugmynd. Við kvennalistakonur höfum gert það áður og teljum að það þurfi að hugleiða vel hvort rétt sé að stjórna Ríkisútvarpinu með pólitískt skipuðu útvarpsráði. En hvað á að koma í staðinn? Fimm manna rekstrarstjórn sem ráðherra einn ræður yfir. Í stað þess að þeir flokkar sem sitja á Alþingi stjórni Ríkisútvarpinu, á það að vera ráðherra einn. Ég tel afar vafasamt hvernig þessum málum er fyrir komið. Þá vil ég taka undir þá hugmynd að lögð verði niður svokölluð kostun við gerð dagskrárefnis. Ég tel það ekki samræmast menningarhlutverki útvarpsins. Herra forseti. Þótt útvarpslögin þurfi stöðugt að vera í endurskoðun, ekki síst vegna örra tækniframfara og vaxandi starfsemi fjölmiðla í nútímaþjóðfélagi, þá er að mínu mati alveg ljóst að þessar hugmyndir tryggja alls ekki að Ríkisútvarpið geti sinnt sínu upplýsingar-, menningar- og öryggishlutverki almennilega. Reyndar er gefið skýrt til kynna að öryggishlutverk Ríkisútvarpsins geti flust yfir á einkastöðvar. Sú lausn er þó alls ekki í spilunum á þessari stundu eins og hv. málshefjandi og fleiri aðilar hafa bent á. Þótt menningarverðlaun ljósvakamiðla séu ágætishugmynd munu þau ein og sér alls ekki duga til að tryggja gott menningarefni í ljósvakamiðlunum, ekki síst ef Ríkisútvarpið missir sjálfstæði sitt og veikist sem stofnun. Þess vegna er ég mjög mótfallin þessum hugmyndum þó ég sé alls ekki þar með að segja að ekkert megi breytast hjá Ríkisútvarpinu. Frjáls fjölmiðlun er vissulega eitt af megineinkennum nútímaþjóðfélags. Frjálsir ljósvakamiðlar eiga fullan rétt á sér. En ég tel að flestir landsmenn séu sammála um að sterkur ríkisfjölmiðill sé nauðsynlegur til þess að tryggja að fjölmiðlar sinni sínu menningar-, upplýsinga- og öryggishlutverki. Það er ekki tryggt í þessum hugmyndum og það verður að vera tryggt ef við eigum að lifa af í okkar hættulega landi, lifa af sem sjálfstæð menningarþjóð. Á það leggur Kvennalistinn áherslu.

Herra forseti. Ég get ekki annað en fagnað þeim meginhugmyndum sem fram koma í skýrslu nefndarinnar um breytingar á útvarpslögum og rekstri Ríkisútvarpsins. Ég fagna því einnig að það er samhljómur með þessari skýrslu sem við erum að ræða og skýrslu Ríkisendurskoðunar um Ríkisútvarpið, sérstaklega hvað varðar fjármögnun, innheimtu og dreifikerfi. Hins vegar sýnir þessi umræða og reyndar umræður undanfarandi ára hversu skammt við Íslendingar erum komnir í þróun fjölmiðla. Hún sýnir hversu tilhneigingin til afskipta af fjölmiðlum er mikil hjá okkur og hún sýnir líka hversu Ríkisútvarpið er fyrirferðarmikið á okkar fjölmiðlamarkaði. Við þurfum að spyrja okkur þeirrar grundvallarspurningar: Á Alþingi og framkvæmdarvaldið yfir höfuð að vera að skipta sér af fjölmiðlunum? Ef við erum þeirrar skoðunar að það eigi að skipta sér af fjölmiðlunum, hver eiga þá þau afskipti að vera og hvernig á að fjármagna þau afskipti? Ég er þeirrar skoðunar að Alþingi og framkvæmdarvaldið hafi hlutverki að gegna hvað varðar fjölmiðlana. Ég held að það hlutverk eigi að snúa að því að styðja innlenda fjölmiðla í samkeppni við erlent dagskrárefni, styðja innlenda dagskrárgerð sérstaklega fyrir sjónvarp því að þaðan kemur hin erlenda samkeppni. Þá er það spurningin: Hvernig ætlum við að fjármagna þessa starfsemi? Mér sýnist á þeim tillögum sem fram hafa komið bæði frá Ríkisendurskoðun og þessari nefnd að nefskattur sé vænlegastur. Sú skýrsla sem hér er til umræðu sýnist mér leggja til grundvallar sem skipulag Ríkisútvarps á Íslandi það sem í gildi er í Bretlandi, það skipulag sem er hjá BBC. Það er rangt sem fram kom hjá hv. þm. Hjálmari Árnasyni að það hafi ekkert gerst í útvarpsmálum á Bretlandi frá því að frú Margrét Thatcher kom þar til valda og Íhaldsflokkurinn. Þar hafa orðið gífurlega miklar breytingar, nýjar rásir frjálsra fjölmiðla, Channel 4, Sky News, kapalkerfi og mikill fjöldi útvarpsrása. Ég held hins vegar að þær breytingar sem þessi skýrsla boðar hefðu þurft að eiga sér stað fyrir svo sem fimm til sjö árum. Ef við á Alþingi ætlum að fylgjast með tækninni og fylgjast með þróuninni ættum við í dag að vera að ræða um það hvernig hið opinbera ætlaði að styrkja innlenda dagskrárgerð hjá frjálsum útvarps- og sjónvarpsstöðvum sem kepptu síðan sín á milli og nýttu sér þannig þá nýju tæknilegu möguleika sem margmiðlunin gefur í fjölmiðlaheiminum.

Hæstv. forseti. Skýrsla starfshóps á vegum menntmrh. um útvarpslög vekur óneitanlga athygli, ekki síst vegna þess hversu einsleitur þessi starfshópur er. Einhvern veginn finnst mér að áherslan hafi öll legið á eindrægnina innan hópsins og ég sé einnig á niðurstöðunni að hún hefur ekki brugðist. Það þarf engan að undra þó hrekklausir framsóknarmenn komi alveg af fjöllum þegar þeir verða vitni að vinnubrögðum menntmrh. við framkvæmd þeirra háleitu markmiða sem fram komu í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í menningarmálum. Í Morgunblaðinu 4. maí sl. er haft eftir hv. þingflokksformanni þeirra, Valgerði Sverrisdóttur, að þessar hugmyndir starfshóps um endurskoðun komi þeim í opna skjöldu. Þingflokksformaðurinn sagði einnig að þingmenn Framsfl. hefðu ekkert vitað um vinnu starfshópsins sem menntmrh. skipaði til að endurskoða útvarpslögin. Hér þarf enginn að ganga þess dulinn hverjir eru húsbændur og hverjir hjú í hæstv. ríkisstjórn. Slíkt er til mikillar hagræðingar á stjórnarheimilinu. Enginn er með derring, enda heldur hv. þingflokksformaður áfram samkvæmt Morgunblaðinu 4. maí, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við munum auðvitað taka þátt í þeirri vinnu sem hlýtur að vera fram undan og reyndar hefur menntmrh. þegar óskað eftir að við skipum fólk í nefnd sem ætlað er að móta frekari tillögur. Það hefði þó verið að mörgu leyti einfaldara að vinna að málinu ef við hefðum komið fyrr að því.`` Hér er ekki uppivöðslusemin og ekki ráðríkið. Hitt er aftur á móti misskilningur hjá hv. þingflokksformanni að samráð sé einfaldara. Það hefur nefnilega birst með átakanlegum hætti í öðrum málum sem liggja fyrir Alþingi að ekkert lætur hæstv. ríkisstjórn eins illa og samráð. Og mikið þarf að halda af samráðsfundum ef á að takast að sætta framsóknarmenn fullkomlega við tillögurnar ef marka má orð talsmanns Framsfl. hér á undan, hv. þm. Hjálmars Árnasonar, 7. þm. Reykn. Eitt meginmarkmiðið með tillögum nefndarinnar er að svipta Ríkisútvarpið bæði auglýsinga- og afnotagjöldum, leggja niður þann þátt í tekjuöflun sem fellur undir hugtakið kostun og sem gildir um sjónvarpsmyndir og sjónvarpsþætti. Ríkisútvarpið á með öðrum orðum að verða með öllu háð fjmrh. um tekjur. Verði Ríkisútvarpið svipt þeim tekjum sem hafa veitt því þó það sjálfstæði sem það hefur haft jafngildir það yfirlýsingu þess efnis að Ríkisútvarpið mætti eins leggja niður. Skýrsla starfshópsins greiðir ekki fyrir umræðum um Ríkisútvarpið. Þvert á móti gæti skýrslan orðið til að tefja fyrir nauðsynlegum úrbótum.

Virðulegi forseti. Útvarpsrekstur á Íslandi býr við 11 ára gömul lög. Þau eru frá 1985. Á þessum 11 árum hefur orðið slík bylting í útvarpsrekstri á Íslandi að þeir heimar sem við þekkjum nú og voru fyrir 11 árum eru gerólíkir. Á þessum 11 árum hafa komið fram margar góðar einkastöðvar sem hafa rutt veginn, komið fram með nýjungar sem voru þarfar og svo sannarlega hefur Ríkisútvarpið heldur ekki látið sitt eftir liggja í nýjungum. Það er því algerlega óviðunandi að Alþingi bjóði útvarpsrekstri að búa við þessi lög sem eru 11 ára gömul. Það er brýnasta verkefni Alþingis að snúa sér að því að setja ný lög, móta þá stefnu sem þarf að vera um útvarpsrekstur á Íslandi, ræða þá lagasetningu og setja. Í því efni þarf að sjálfsögðu að hafa öll þau sjónarmið sem til eru á Alþingi til hliðsjónar og það þarf sömuleiðis að leita út fyrir Alþingi eftir þeim sjónarmiðum sem utan þings eru því að útvarpið er ekki einkaeign alþingismanna, það er ekki einkaeign menntmrh. Það þarf að gefa sér góðan tíma og flana ekki að neinu og hafa þau sjónarmið að sjálfsögðu í fyrirrúmi að Ríkisútvarpið þarf að ná til allra landsmanna og hinna dreifðu byggða og hefur þar sérstakri skyldu að gegna því margir landsmenn hafa ekki að öðru að hverfa en Ríkisútvarpinu. Þá á ég líka við auglýsingar og að sjálfsögðu eiga allir Íslendingar rétt á að heyra auglýsingar. Það þarf að hafa sjónarmið menningar, uppeldis, íslenskrar tungu og varðveislu sögu til hliðsjónar, en hvergi er nútímasaga landsins betur varðveitt en einmitt hjá Ríkisútvarpinu. Hér liggur fyrir skýrsla starfshóps menntmrh. Ég vil taka það skýrt fram að sú skýrsla er ekki samin í samráði við Framsfl. og þar kemur ekki fram sú stefna sem hefur verið samþykkt af Framsfl. þó svo að við kunnum að fallast á einhver þau atriði sem þar koma fram. Því miður er skýrslunni um mjög marga þætti ábótavant og hefur margt af því komið hér fram, þó svo að þar séu líka góð sjónarmið sem þarf að hafa til hliðsjónar þegar til endurskoðunar kemur. Við skulum ekki láta eins og þakið sé að fara af húsinu þótt skýrsla komi fram hjá starfshópi. Þetta er aðeins eitt sjónarmiðið. Það er að vísu þröngt, þykir nokkrum. Önnur sjónarmið eiga eftir að koma fram, m.a. hjá okkar framsóknarmönnum og öðrum sem hér eru í þingsölumog víðar að. Ég mun ræða við skýrsluhöfunda eða aðra í undirbúningi laganna þegar þar að kemur. En það er ferðahugur í menntmrh. Hann hefur skilið okkur framsóknarmenn eftir. Undanfarar hans hafa litið af sjónarhóli sem mér þykir nokkuð lágur, útsýnið takmarkað og fyrirheitnu löndin sem þeir sjá eru ekki þau sem ég sé, en vonandi náum við öll á leiðarenda. Það er mörgu ábótavant í Ríkisútvarpinu. Það er verið að laga þar reksturinn eftir skýrslu Ríkisendurskoðunar. Rétt að lokum. Ég hafna því alfarið að taka auglýsingatekjur af Ríkisútvarpinu. Með því er sjálfstæði og sérstaklega fjárhagslegu sjálfstæði Ríkisútvarpsins lokið. Ekkert er mönnum, fréttamiðli og fjölmiðli mikilvægara en sjálfstæði, sérstaklega fjárhagslegt sjálfstæði.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, fyrir að taka þetta mál upp í umræðum á hinu háa Alþingi. Hann gerði í framsöguræðu sinni heiðarlega tilraun til þess að spyrja hæstv. ráðherra málefnalegra spurninga um einstök atriði í þessari margnefndu skýrslu. Hæstv. ráðherra greip hins vegar til þess ráðs, þvert á eigin yfirlýsingar, að forðast þá umræðu, en varði tíma sínum í frásögn af aðdraganda skýrslunnar. Ég ætla að staldra við þá þætti. Ég spyr beint: Eru fleiri starfshópar af þessum toga, starfshópar sem skipaðir eru sjálfstæðismönnum, starfshópar sem eiga að hafa sitt athvarf og aðsetur í Valhöll en ekki menntmrn., í gangi hjá hæstv. menntmrh. með eða án vitneskju Framsfl.? Það er einnig yfirlýst að framsóknarmenn hafa sett í gang eigin starfshóp um þetta sama málefni. Ég vil spyrja talsmenn flokksins: Í hvaða ráðuneyti eru þeir starfshópar vistaðir? Það er fullkomlega óeðlilegt að einstök ráðuneyti kosti og ali önn fyrir starfi starfshópa af þeim toga sem hér um ræðir. Það mátti ætla af ræðu hæstv. ráðherra að einber tilviljun hefði orsakað það að þrír af fjórum nefndarmönnum í þessum starfshópi eru sjálfstæðismenn. Einn er þingmaður flokksins, annar er sérstaklega skipaður formaður útvarpsráðs, yfirlýstur sjálfstæðismaður og sá þriðji er af algerri tilviljun aðstoðarmaður hæstv. ráðherra. Á þeim fjórða kann ég ekki flokkspólitísk deili, en hann hefur hins vegar augljóslega hagsmuna að gæta í þessu máli og þarf ekki að fara fleiri orðum um það. Það þarf að liggja mjög skýrt fyrir, ef þetta eru hin nýju vinnubrögð ríkisstjórnarinnar, í hversu miklum mæli er um það að ræða að verið sé að semja stefnuskrár hvors stjórnarflokksins um sig í hinum einstökum ráðuneytum. Það er vinna sem eðlilega ætti að fara fram annars vegar í Valhöll og hins vegar við Rauðarárstíg, eða hvar Framsfl. hefur holað sér niður upp á síðkastið.  Enn fremur hlýt ég að árétta spurningar málshefjanda um efnisleg atriði á borð við auglýsingamarkað, kostun, skyldur við dreifikerfið um land allt, útvarpsráðið, um alveldi og altæk völd ráðherra o.s.frv., og að ráðherra geri okkur grein fyrir því hvort þessi stefna Valhallar, þessi stefna Sjálfstfl. í útvarpsmálum sé honum að skapi eða ekki. Það þýðir ekkert að afgreiða málið með því að hér séu einhverjir menn úti í bæ að lýsa sínum prívatskoðunum á málinu og hans hlutverk sé það eitt að koma málum á framfæri í almenna þjóðfélagsumræðu. Í bláendann, virðulegi forseti. Toppurinn á þessari umræðu hlýtur að vera sá sem kom fram hjá hv. þm. Hjálmari Árnasyni. Hann lýsti því að hugmyndir þessar gengju jafnvel lengra en hugmyndir íhaldsins í Bretlandi, thatcherisminn, en samt væri þetta prýðilegur útgangspunktur, samt væri þetta prýðilegur umræðugrundvöllur.

Hæstv. forseti. Það vekur nokkra athygli að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Framsfl. og Sjálfstfl. er ekki minnst einu orði á Ríkisútvarpið. Þrátt fyrir það hefur ekkert lát verið á skýrslum á undanförnum árum um Ríkisútvarpið. Ég kannast ekki við að nokkur einasta ríkisstofnun önnur sem megi búa við þvílík afskipti af sínum innri málum og Ríkisútvarpið. Við hljótum að spyrja: Hvernig stendur á þessu? Mín skýring er sú að innan Sjálfstfl. er hópur sem sér miklum ofsjónum yfir styrk þessa fjölmiðils og er sífellt að reyna að finna leiðir til þess að sauma að Ríkisútvarpinu. Hvers vegna? Við hljótum að spyrja okkur að því. Er verið að gera breytingar á ríkisútvarpi og sjónvarpi á Norðurlöndunum eða á BBC eins og hér hefur verið orðað? Ég kannast ekki við það. Er kominn tími til að þessi ágæta og mikilvæga ríkisstofnun fái að taka sjálf á sínum innri málum eins og er reyndar verið að gera núna með ákveðinni úttekt sem þar á sér stað? Nei. Hæstv. menntmrh. vill breyta hlutverki Ríkisútvarpsins og þeim aðstæðum sem það býr við. Hér eru að baki einhverjar furðulegar hugmyndir. Ég hlýt að spyrja: Er Ríkisútvarpið svona mikið fyrir á markaðnum? Komast aðrar stöðvar ekki að? Væri ekki nær að þessar stöðvar, útvarp og sjónvarp, reyndu að standa sig í samkeppninni, reyndu að standa sig á markaðnum því að það gera þær alls ekki. Það rifjast upp fyrir mér að fyrrv. menntmrh. Sverrir Hermannsson sem var menntmrh. á árunum 1985--1987 komst þannig að orði að sú fjölmiðlabylting sem þá væri í þann veginn að hefjast hefði nú leitt til þess að það væri verið að hella úr amerískum ruslatunnum yfir almenning hér á landi. Hafi þau ummæli átt við á þeim tíma, þá eiga þau ekki síður við nú því að ég verð að segja það sem mína skoðun að efni þessara stöðva er ekki til mikils sóma. En það er reyndar þeirra réttur að flytja það efni sem þær vilja svo lengi sem það er innan marka laga. Þá er ég ekki síst að hugsa um klám og ofbeldi sem ég fæ ekki betur séð en ríði þar húsum. Hæstv. forseti. Þessi skýrsla felur í sér tillögur sem munu takmarka möguleika Ríkisútvarpsins til að sinna sínu mikilvæga þjónustu-, menningar- og öryggishlutverki. Er einhver ástæða til þess? Hefur Ríkisútvarpið ekki sinnt þessu hlutverki? Minnast menn ekki mikilvægi þess t.d. í Vestmannaeyjagosinu eða þegar slysin áttu sér stað á Súðavík og Flateyri? Hæstv. forseti. Ríkisútvarpið er þess eðlis að það á að standa vörð um það. Ríkisútvarpið er einfaldlega besti fjölmiðillinn og það er það sem þessir aðilar virðast ekki geta sætt sig við.

Virðulegi forseti. Samkeppni í útvarps- og sjónvarpsrekstri var nauðsynleg og ég tel að hún hafi sannað sig m.a. í þeirri miklu og öru þróun sem hefur orðið á Íslandi í fjölmiðlum. Ég vona svo sannarlega að sú samkeppni leiði áfram til þess að útvarps- og sjónvarpsstöðvarnar batni. Allar breytingar á útvarpslögum verður að gera í ljósi þeirrar sérstöðu að mínu mati sem Ríkisútvarpinu er ætluð án þess þó að ganga á rétt hinna frjálsu útvarpsstöðva og sjónvarpsstöðva sem vissulega verður að gera miklar og skýrar kröfur til. Skýrslan sem hér er til umræðu er mikilvægt innlegg í þá umræðu sem ég tel nauðsynlegt að fari fram um löggjöfina og um rekstur útvarps- og sjónvarpsstöðva áður en til þess kemur að fyrir Alþingi verði lagt frv. til laga sem felur í sér miklar og róttækar breytingar á þessari löggjöf og þá sérstaklega hvað varðar ríkisfjölmiðlana. Ég vil eins og hér hefur komið fram hjá öðrum minna á þá skýrslu sem Ríkisendurskoðun sendi frá sér um Ríkisútvarpið og sjónvarpið. Ég tel að hún hafi verið mjög mikilvægt innlegg í alla þessa umræðu og mér sýnist að þær hugmyndir sem koma fram hjá starfshópnum falli að nokkru leyti í þann farveg sem þar er bent á. En ég vil lýsa því yfir að ég tel að það eigi að breyta afnotagjöldunum í nefskatt og spara þar með þá innheimtu sem fylgir og er unnin af innheimtustofnun á vegum sjónvarps og útvarps. Ég tel engu að síður að það verði að gæta þess að í það minnsta verði þrír meginþættir tryggðir í löggjöf. Það er í fyrsta lagi að útvarps- og sjónvarpsstöðvarnar sinni því að gæta og verja hina íslensku menningu. Það verði tryggt að sjónvarps- og útvarpsstöðvarnar geti sinnt öryggisþættinum og almannavarnaþættinum sem er geysilega mikilvægur í okkar strjálbýla landi með hina löngu og erfiðu strönd. Í þriðja lagi verður að tryggja að stöðvarnar hafi ekki möguleika á því fyrirvaralaust að læsa inni dagskrá sem verður að gera ráð fyrir að geti gengið til allra landsmanna, eins og gerðist fyrir stuttu með ensku knattspyrnuna. Við verðum að reikna með því að sú krafa sé uppi að ríkissjónvarpið og Ríkisútvarpið nái til allra landsmanna. Það er grundvallaratriði sem ég vil undirstrika í þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég var að velta því fyrir mér hvers vegna hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson tók sérstaklega á því að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefði gert heiðarlega tilraun til þess að spyrja menntmrh. um gang mála. Það er kannski vegna þess að ýmis atriði stjórnarandstæðinga í þessari umræðu hafa verið mjög ómálefnaleg. Það er af hinu góða að ræða mál Ríkisútvarpsins opinskátt og hispurslaust og ágætt að gera það á þeim grunni sem sú skýrsla sem hér er rædd býður upp á. Ég er ekki sammála öllu í skýrslunni og mjög ósammála sumu en hún er góð til umræðu. Það er um að gera að leggja spilin á borðið, brydda upp á nýjum hugmyndum og til þess á að ætlast af þeim sem semja slíka skýrslu að þeir opni dyr til margra átta. Sumt er úrelt í rekstri Ríkisútvarpsins og sumt gengur of langt í daglegum rekstri, svo sem litun frétta án þess að farið sé nánar út í þá sálma. En Ríkisútvarpið er mikilvægur þáttur í íslenskri menningu og er sameign þjóðarinnar. Fólkið í landinu lítur á Ríkisútvarpið sem sameign og ber ábyrgð á því að því leytinu til. Ríkisútvarpið er eitt af helstu ankerum íslenskrar menningar og við skulum rækta það í stíl við það. Það er því gott að fá snarpa umræðu um málið. Mig langar að ræða lítillega þrjú atriði sem ég er ósammála í skýrslunni. Í fyrsta lagi tel ég út í hött að nefna það að fresta eða draga af uppsetningu langbylgjunnar í Gufuskálum. Það er mál sem er mjög brýnt og engin rök fyrir því í skýrslunni að leggja það niður. Það er sagt í skýrslunni að það sé minnkandi ástæða til þess og í öðru lagi er sagt að í eðli sínu sé langbylgjukerfið viðkvæmt og geti farið halloka í ilviðrum. Þetta eru engin rök. Það eru a.m.k. 10--15 ár þangað til hugsanlega kemur fram tækni sem getur leyst af verkefni langbylgjunnar. Langbylgjan sem öryggi og tenging hennar um allt landið er mikilvægur þáttur sem þarf að hlúa að. Auglýsingar eru að mínu mati einn af grunnþáttunum í starfi og rekstri útvarpsins og á að tryggja að svo verði áfram í eðlilegri samkeppni við aðra aðila í íslenskum fjölmiðlum. Það er grundvallaratriði að mínu mati að efla innlenda dagskrárgerð, bæði í Ríkisútvarpi og sjónvarpi og ég vil hvetja hæstv. menntmrh. til þess að sem fyrst fari þessar stofnanir undir eitt og sama þakið í húsi Ríkisútvarpsins. Þetta eru þau atriði sem ég vildi leggja áherslu á. Hæstv. menntmrh. hefur sagt, herra forseti, að það eigi að tryggja framtíð Ríkisútvarpsins í eðlilegri samkeppni og ég vil taka undir það.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka sérstaklega hv. þm. Árna Johnsen fyrir hans ræðu vegna þess að hann lýsti því yfir að allt sem er í skýrslunni og eru aðalatriðin þar væri heldur slæmt þannig að það er greinilegt að það er mikill ágreiningur um skýrsluna, ekki bara á milli stjórnarflokkanna heldur líka innan Sjálfstfl. Það vekur athygli að hv. þm. Hjálmar Jónsson sem lét sig þessi mál mjög skipta á síðasta kjörtímabili, hefur setið afar þögull í þessari umræðu. Það sem vekur að öðru leyti athygli varðandi þessa skýrslu er í fyrsta lagi, og það er það alvarlega við hana, að hún tefur fyrir brýnum umræðum um Ríkisútvarpið. Það þurfa að fara fram umræður um Ríkisútvarpið. Það þarf að breyta útvarpslögum. Það þarf að skilgreina menningarlegar skyldur Ríkisútvarpsins mikið betur en gert er í lögunum eins og þau eru nú. Það þarf að skilgreina öryggisskyldur Ríkisútvarpsins. Það þarf að skilgreina skyldur Ríkisútvarpsins við dreifbýlið og við sjómenn á hafi úti svo dæmi séu nefnd. Ég óttast að skýrslan eins og hún er og tilkomin verði til þess að tefja fyrir þessum brýnu umræðum og það tel ég að sé megingalli hennar. Þess vegna er ég ósammála framsóknarmönnum um það að skýrslan geti orðið góður umræðugrundvöllur. Hún er ekki góður umræðugrundvöllur. Fyrst þarf að henda skýrslunni. Síðan á að hefja umræður. Í öðru lagi tel ég það alvarlega við þessa skýrslu að hún hefur dreift spurningarmerkjum í kringum Ríkisútvarpið. Það hefur aldrei áður gerst að menntmrh., ekki einu sinni frá Sjálfstfl., hafi sett fram skýrslu sem setur spurningarmerki í kringum alla tilveru og stöðu Ríkisútvarpsins. Í skýrslunni eins og hún er er bara eitt sem Ríkisútvarpinu er ætlað. Það er að útvarpa jarðarfarartilkynningum. Að öðru leyti er greinilega ekki ætlunin að Ríkisútvarpið geri nokkurn skapaðan hlut. Það er mjög alvarlegt mál, hæstv. forseti, að yfirlýsing af þessu tagi, tortryggni af þessu tagi í garð Ríkisútvarpsins birtist frá hæstv. menntmrh. Það hefur enginn menntmrh. gert jafnlítið úr Ríkisútvarpinu og núv. hæstv. menntmrh. með þessari skýrslu. Vandinn hefur auðvitað lengi verið sá að það hefur verið erfitt að treysta eðlilega sambúð Sjálfstfl. og Ríkisútvarpsins. Ég hef stundum orðað það að á undanförnum árum hafi verið allgóð sátt um Ríkisútvarpið með nær öllum pólitískum öflum í landinu nema hluta Sjálfstfl. Sjálfstfl. hefur því miður oft og tíðum verið aðalvandamál Ríkisútvarpsins og það virðist ætla að koma á daginn í þessu máli líka. Þess vegna segi ég það að lokum, hæstv. forseti, að það er úrslitamál að Alþingi Íslendinga þar sem meiri hlutinn er sammála í þessu máli taki þetta mál af menntmrh. og fari í að endurskoða útvarpslögin því að honum er greinilega ekki treystandi fyrir því fjöreggi menningarinnar sem Ríkisútvarpið á að vera.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Árna Johnsen sem lýsti því yfir að það væru engin rök fyrir helstu niðurstöðum í skýrslunni. Ég vil þakka hv. þm. Hjálmari Jónssyni fyrir að tjá sig ekki um málið því að ég túlka það svo að hann standi við það álit sitt sem hann undirritaði fyrir einu og hálfu ári sem gengur gegn niðurstöðum skýrslunnar. Ég vil þakka hv. þm. Tómasi Inga Olrich fyrir að halda sig fjarri umræðunni því að hann átti sæti í báðum nefndunum og er orðinn ósammála sjálfum sér. Ég þakka hæstv. forseta, Ólafi G. Einarssyni, sem ekki hefur tjáð sig í þessari umræðu því að ég lít svo á að það þýði að hann hafi ekki skipt um skoðun og haldi enn að það sé nauðsynlegt öryggisatriði fyrir íslensku þjóðina að byggja upp langbylgjusendi. Ég vil þakka þeim þingmönnum sem hér hafa komið fram eins og þingmönnum Framsfl. og leitt það í ljós að hæstv. menntmrh. er búinn að mála sig út í horn í málinu og situr þar næstum einn og yfirgefinn, búinn að girða í kringum sig með stólum eins og sjá má, hæstv. forseti. Virðulegi forseti. Hæstv. menntmrh. svaraði ekki spurningum mínum. Hann sagði hins vegar: Í þessum tillögum eru skynsamlegar skoðanir, og það er einmitt mergurinn málsins. Fyrri skýrslu fyrrv. menntmrh. var hent, ekki vegna þess að hún væri illa unnin, heldur vegna þess að núv. menntmrh. taldi að þar kæmu ekki fram nógu skynsamlegar skoðanir. Sú skýrsla sem hér um ræðir er unnin á þeim grundvelli, skoðanirnar fyrst, rökstuðningurinn á eftir. Skoðanirnar fyrst, rökstuðningurinn á eftir og það sér hver sá maður sem les rökstuðninginn með skýrslu nefndarinnar og sér hversu illa hann er unninn. Hvernig geta menn notað það fyrir rök um breytta stjórn Ríkisútvarpsins að menn haldi eða telji eða álíti sennilegt að málin séu svona eða hins veginn í nágrannalöndunum án þess að hafa fyrir því að afla upplýsinga? Hvernig eru það rök fyrir því að hætta stuttbylgjusendingum að snúa sér til manna sem allir hafa tengingu á Interneti og beint samband við stærstu fjölmiðla þjóðarinnar og geta leitað sér upplýsinga þar fyrirhafnarlítið án þess að spyrja þá: Hlustið þið á stuttbylgjusendingar Ríkisútvarpsins og vita ekki einu sinni hvort viðkomandi eiga tæki til að taka á móti þeim eða ekki? Af hverju voru sjómennirnir ekki spurðir sem nota þetta næstum því daglega við vinnu sína? Hvernig getur maður látið hjá líða að gagnrýna rökstuðning sem er fólginn í því, svo ég nefni nýtt dæmi, að tekin er eina niðurstaða skoðanakönnunar sem hægt er að finna, þar sem áhorf á Stöð 2 reyndist meira en áhorf á ríkissjónvarpið og það notað sem rökstuðningur fyrir því að ríkissjónvarpið standi sig ekki? Hvernig er annað hægt en að mótmæla skoðunum sem byggðar eru á rökum um að það þurfi að fylgja í kjölfar þróunar erlendis, en þær upplýsingar sem vitnað er til um þróun erlendis eru frá 5--10 ára gamlar. Hefur ekkert skeð á síðustu 5--10 árum? Hvernig er annað hægt en mótmæla skoðunum sem byggðar eru á röksemdum af þessu tagi og hverjar eru þær skoðanir sem hér koma fram að hætta eigi þeirri þjónustu Ríkisútvarpsins við áhorfendur og hlustendur að birta auglýsingar, að hætta eigi að útvarpa stuttbylgjusendingum til sjómanna, að hætta eigi að byggja upp langbylgjusendimöguleikana sem að áliti forsrh. og þáv. menntmrh. var öryggisatriði sem varð að grípa til tafarlaust eftir snjóflóðaslysið á Flateyri? Hvernig er hægt að fallast á rök um að það eigi að hætta, fella niður ekki þá skyldu Ríkisútvarpsins heldur þau réttindi landsmanna allra að geta hlustað á útvarp og síðan sjónvarp án tillits til þess hvar þeir búa á landinu? Þetta eru skoðanir sem hæstv. menntmrh. telur skynsamlegar, en getur enginrök fært fyrir vegna þess að skoðanirnar voru settar fram fyrst og rökin á eftir. Hæstv. menntmrh. byrjaði á því þegar hann smíðaði far sitt að gera neglugatið og ætlaði sér að reisa kjölinn síðast. Þannig ætlar hann að byggja sitt far. Það hvílir nú skuggi yfir Ríkisútvarpinu. Þeim skugga hefur hæstv. menntmrh. varpað yfir stofnunina með þessari pólitísku skýrslu. Alþingi verður að blása þeim skugga burt.

Herra forseti. Ég þakka þær umræður sem hér hafa farið fram. Mér finnst hins vegar málshefjandi vera á einhverri annarri bylgjulengd en aðrir ræðumenn og tala um þetta mál á allt öðrum forsendum en allir aðrir sem hér hafa rætt þetta mál, algjörlega ómálefnalega og bara með útúrsnúninga og stóryrði sem hann getur ekki rökstutt með nokkrum hætti og endurtekur síðan sömu rulluna í síðara sinni sem sannar hvað hann hefur veikan málstað að verja.  Allt frá 1987 hafa menn unnið að því að endurskoða útvarpslögin. Á ég að skilja hv. þm. og upphafsmann umræðunnar þannig að hann telji ekki brýnt að endurskoða útvarpslögin eins og aðrir sem hafa tekið til máls? Það hafa setið fjölmargar nefndir á vegum fjölmargra menntamálaráðherra, gert tillögur til Alþingis um breytingar á útvarpslögunum sem hafa ekki náð fram að ganga. Það þýðir ekki að þeim hugmyndum hafi öllum verið hafnað eða þeim tillögum hafi verið kastað á glæ. Þvert á móti held ég að það hafi sannast og sérstaklega í máli hv. þm. Sighvats Björgvinssonar að það er visst áhyggjuefni fyrir Ríkisútvarpið að lúta forsjá Alþingis þar sem menn sitja með jafnþröngsýn sjónarmið og hann hefur í þessu máli. Ég hef hvað eftir annað hvatt til þess gagnvart útvarpinu að það komi með hugmyndir um það hvernig eigi að laga starfsemi þess að breyttum aðstæðum sem nú eru og allir eru sammála um að séu og Alþingi hefur margsinnis áréttað að það þurfi að breyta útvarpslögunum. Ég hef ekki fengið enn, en vona að það komi, tillögur frá Ríkisútvarpi um það hvernig á að laga starfsemi þess að breyttum aðstæðum. Áhyggjuefni mitt er það að umræður og málflutningur á borð við það sem Sighvatur Björgvinsson flutti verði hættulegast fyrir Ríkisútvarpið af því að menn hengi sig í einhverja hortitti í skýrslum eða smáatriði og sjái ekki aðalatriðið. Aðalatriðið er að starfsumhverfi Ríkisútvarpsins er gerbreytt og það þarf að laga stofnunina að þessu aðstæðum. Ef okkur tekst að gera það verður henni borgið. Ef við gerum ekkert, ef við bíðum og ræðum málin á þeim forsendum sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson gerði, þá jafngildir það því að mínu mati að við erum að leggja stein í götu framþróunar Ríkisútvarpsins. Við viljum ekki horfa á þær staðreyndir sem við blasa á þessu verksviði og tökum ekki á málum og leggjum ekki í þá ferð sem þarf að fara. Skynsamleg sjónarmið eru reifuð í þessari skýrslu, þar líta menn á þetta í þessu stærra samhengi, miklu stærra samhengi en hv. þm. Sighvatur Björgvinsson og benda á leiðir fram á veginn. Það er það sem við eigum að gera og það er skylda okkar sem stefnumótandi aðila í löggjöfinni um starfsemi Ríkisútvarpsins og ég vona að það takist á þessu kjörtímabili betur en tekist hefur á undanförnum kjörtímabilum allt frá 1987 þegar menn hófu fyrst að gera tilraunir til þess að endurskoða útvarpslögin og hrinda þeim í framkvæmd. Þegar hv. þm. Svavar Gestsson var menntmrh. held ég að frv. um breytingar á útvarpslögunum sem náði aldrei fram að ganga hafi verið lagt þrisvar fram. Það er full ástæða til að ræða þessi mál og reyna að lyfta sér upp úr því fari sem hér hefur verið en aldrei hefur tekist og tekst ekki ef málflutningur á borð við það sem hér hefur einkennt málflutning hv. þm. Sighvats Björgvinssonar á að ráða ferðinni. Það er vísasti vegurinn til þess að Ríkisútvarpið staðni og síðan verði sú stöðnun að afturför og enginn árangur náist.

Herra forseti. Nú er hættan sú hvort maður muni hvar maður var staddur í ræðunni.

Þá byrjum við bara upp á nýtt.

Það var nefnilega það, hvort það sé ástæða til þess því að ég vitnaði einnig í mínu máli, virðulegi forseti, til ágæts manns sem við munum báðir eftir úr þinginu sem hafði þann hátt á að byrja alltaf á ræðum sínum að nýju ef nýr þingmaður rak inn höfuðið.

Eigum við nokkuð að vera að því núna?

Nei, ég held ekki. Ég held að við ættum ekkert að vera að því núna, en það væri afskaplega gott ef formaður efh.- og viðskn. væri mættur. Ég hafði að vísu í hótunum um það af því að ég veit að hann vill fylgjast mjög vel með öllum umræðum og hætta er á því að hann missi botninn úr ef hann heyrir ekki upphafið, að byrja aftur þegar hann kæmi, en ég sé að hann er mættur. Einhver hefur sennilega verið svo góður að segja honum frá því sem ég sagði á þessum fyrri klukkutíma sem ég talaði og vona þá að hann geti látið sér það nægja nema að sjálfsögðu ef hv. þm. skyldi biðja mig um það að flytja aftur fyrri helminginn, þá mundi ég gera það fyrir hann. Virðulegi forseti. Ég var þar kominn máli mínu að ég var að ræða um það að eðlilegt væri að menn spyrðu sig að því hvaða máli ef einhverju það skipti fyrir laun almenns verkafólks og annarra launþega hvernig skipulag aðila vinnumarkaðarins væri, þ.e. hvort það væri með þessum hætti eða hinum. Ég skil ósköp vel að menn tengi það almennt ekki saman eða sjái í hendi sér að það kynni að hafa einhver áhrif á árangur launasamninga hvernig skipulagningu er fyrir komið þannig að menn eigi kannski ekki auðvelt með að sjá að það geti varðað beinlínis einhverju í kjörum hvort skipulagið væri svona eða á hinn veginn en það er einmitt svo og mig langar til að fara nokkrum orðum um það af hverju það er. Þegar Alþýðusamband Íslands gerði þá samþykkt árið 1958 að breyta skipulagi sínu til nýs horfs var það ekki að ástæðulausu. Samþykktin sem gerð var var að skipulag Alþýðusambandsins og verkalýðshreyfingarinnar skyldi miða við að ganga út frá hverjum vinnustað sem grunneiningu og vinnustaðurinn myndaði þá félag starfsmanna sem þar ynnu. Síðan myndaði vinnustaðarfélagið landssamband með öðrum sambærilegum vinnustaðarfélögum í sömu atvinnugrein og viðkomandi landssamband sæi síðan um kjarasamninga á vinnumarkaði. Þannig yrði t.d. til landssamband allra þeirra sem störfuðu við fiskverkun og fiskvinnslu o.s.frv. og það landssamband, svo hægt sé að halda sér við það dæmi, sæi um kjarasamninga fyrir alla þá sem við fiskverkun og fiskvinnslu störfuðu. Ástæðan fyrir því að tillaga var samþykkt um þessa skipan á þingi Alþýðusambands Íslands var sú að menn sáu þá hættu fyrir sér að ef þetta yrði ekki gert mundi verkalýðshreyfingin eiga mjög erfitt með að mynda sér það sem kallað er samræmd launamálastefna, þ.e. verkalýðshreyfingin mundi eiga ákaflega erfitt með að búa til stefnu þar sem ákveðið væri hvert launabilið ætti að vera á milli hinna einstöku stétta innan sömu atvinnugreinar. Þess vegna samþykktu menn þetta fyrirkomulag beinlínis í þeim tilgangi að verkalýðshreyfingin væri neydd til þess að mynda sér samræmda launamálastefnu því að samræmd launamálastefna þeirra sem kröfugerðina gera á vinnumarkaðnum er auðvitað grundvöllurinn fyrir því að það sé mörkuð einhver samræmd heildarlaunamálastefna í þjóðfélaginu. Þessir ágætu forustumenn Alþýðusambandsins árið 1958 sáu það fyrir sér að þetta yrði ekki gert nema með því móti, og við höldum við okkur við dæmið um fiskvinnsluna, að allir þeir sem ynnu t.d. í tilteknu frystihúsi, hvort heldur sem það væri fiskverkakonan sem stóð við að pakka, verkamaðurinn sem stóð í afgreiðslunni, skrifstofumaðurinn sem vann á skrifstofunni, vélstjórinn sem vann sem vélgæslumaður, löndunargengið sem vann við uppskipunina o.s.frv., væri í einu og sama félaginu. Þá mundi viðkomandi félag verða að taka ákvörðun um það við kjarasamningagerð hvaða laun hver og einn hópur ætti að hafa og hvert launabilið ætti að vera og yrði félagið að marka sínar kröfur þannig að launakerfið væri gagnsætt. Þetta var tilgangurinn með skipulagstillögunum sem samþykktar voru árið 1958 á þingi Alþýðusambands Íslands að reyna að mynda skipulag innan Alþýðusambandsins sem gerði það að verkum að svona samræmd heildarlaunastefna yrði mótuð. Það var svo að sjálfsögðu gert ráð fyrir því að landssambönd viðkomandi atvinnugreina sæju um kjarasamningagerðina. Því miður varð þetta ekki þróunin. Þróunin varð sú að stofnuð voru starfsgreinasambönd einstakra atvinnustétta, þ.e. sérstakt samband fyrir verkamenn og verkakonur og ófaglært verkafólk, sérstakt samband fyrir iðnaðarmenn, sérstakt samband fyrir verslunarmenn o.s.frv. Þetta gerði það að verkum að verkalýðshreyfingin gat aldrei mótað samræmda heildarlaunastefnu. Í staðinn fyrir að skipulag hennar væri sniðið þversum eins og lagkaka þannig að þeir sem kröfugerðina gerðu sæju lögin í kökunni, þ.e. hvað hver og einn hefði raunverulega í tekjur, þá var verkalýðshreyfingin byggð upp með eins konar þverskurði, þ.e. allir verkamenn saman, allir iðnaðarmenn saman, allir verslunarmenn saman o.s.frv. Og það lagði grundvöllinn að því að verkalýðshreyfingin hefur aldrei getað mótað sér samræmda launastefnu. Það veldur því líka að íslenska launakerfið er afskaplega ógagnstætt vegna þess að stór hluti kjarasamninganna gengur út á að ná kjarabótum sem ekki koma inn í taxtakaup og eru því ekki sambærilegar þegar menn reyna að bera saman kaup og kjör einstakra launastétta. Þetta hefur valdið því t.d. að dagvinnulaun í mörgum tilvikum eru stundum ekki nema um það bil 50% af raunverulegum launum sem fólk ber úr býtum og launamálakerfið er orðið svo flókið og erfitt að sjá í gegnum það og átta sig á því að menn gera sér ekki grein fyrir því hver er hinn raunverulegi launamunur í landinu sem er orðinn miklu meiri en menn vilja viðurkenna. Hann nær ekki bara inn í svokallaðar forréttindastéttir heldur margar launastéttir, og því meir sem þær hafa betri aðstöðu til að ná sínu fram, sótt kjarabætur sínar að miklu leyti í fomri slíkra greiðslna sem ekki koma fram í samanburði um kaup og kjör. Skipulag verkalýðshreyfingarinnar hefur því beinlínis áhrif á það með hvaða hætti launasamningar verða í landinu og hefur beinlínis áhrif á það á hverri stundu fyrir sig hvernig t.d. samspil hinna einstöku launahópa fer fram og hefur valdið því á Íslandi að launakerfið er afskaplega flókið og ógagnsætt og mjög erfitt fyrir einn starfshópinn að bera sig saman við annan og átta sig á mismuni sem er á starfskjörum þeirra. Ég er þeirrar skoðunar að það skipulag verkalýðshreyfingarinnar sem hún býr við í dag, þ.e. Alþýðusambandið er fyrst og fremst samtök landssambanda, hefur valdið þessu og hefði verið nær að fara að samþykktinni frá 1958 sem hefði orðið til þess að Alþýðusambandið og þar með þjóðfélagið hefði getað mótað sér samræmda heildarlaunastefnu. En þótt ég sé þeirrar skoðunar að Alþýðusambandið hafi ekki valið réttan kost í þessum efnum tel ég það ekki hlutverk mitt eða annarra hér á Alþingi að knýja slíka niðurstöðu fram með lögum. Við getum haft okkar skoðanir á því hvað sé rétt og hvað sé rangt í þessum efnum, en þó að verkalýðshreyfingin, sem er frjáls félagasamtök eins og önnur frjáls félagasamtök í þessu landi, sé í skipulagmálum sínum ekki á réttri braut að okkar áliti, þá er það ekki okkar hlutverk að knýja þá á þá leið sem við teljum rétta með lögum. Það er okkar hlutverk að reyna að tala fyrir okkar máli, reyna að rökstyðja okkar mál, reyna að hafa áhrif á niðurstöðurnar ekki síst hjá hreyfingu eins og verkalýðshreyfingunni sem mörgum okkar er annt um. En það er ekki okkar hlutverk að skipa henni fyrir verkum. Þess vegna er það sem ég legg áherslu á að margt, eða við skulum heldur segja sumt, í þeim frumvörpum sem hæstv. ríkisstjórn hefur kynnt á Alþingi sem varða réttindi launafólks er út af fyrir sig skynsamlegt. Og margt af því sem skynsamlegt er í þessum frumvörpum er ég sannfærður um að verkalýðshreyfingin sjálf hefði fallist á og meira að segja haft frumkvæði um að taka upp ef hún hefði fengið frið til þess. Til dæmis hefur skipulag verkalýðshreyfingarinnar, þótt það sé með þeim hætti sem ég hef lýst, ekki komið í veg fyrir að hægt sé að gera vinnustaðarsamninga á þeim vinnustöðum sem slíkt leyfa, eins og t.d. hjá Ísal, ríkisverksmiðjunum og víðar. Alþýðusambandið sjálft hefur því verið að laga til heima hjá sér til þess að geta náð þeim árangri sem bætt skipulag hefði auðveldað. En þó svo það sé sitthvað í þessum frumvörpum sem gæti horft til heilla, og ég er sannfærður um að verkalýðshreyfingin mundi vilja taka upp á sína arma ein og óstudd ef hún fengi frið til þess, þá lít ég svo á að það sé ekki heldur okkar hlutverk að leiða það í lög nema ósk um það komi frá stéttarsamtökunum sjálfum, nema menn telji að til þess að vernda þau réttindi sem þeir hafa náð samkomulagi um innan sinna vébanda og við viðsemjendur sína þurfi lagasetningu. Þá og aðeins þá eigum við alþingismenn að taka slíkum erindum en við eigum ekki að taka við þeim frá ríkisstjórninni þegar slíkum lausnum er pakkað inn í aðrar og látnar fylgja með öðrum sem við vitum að verkalýðshreyfingin öll er gersamlega andvíg. Og ég legg enn frekar áherslu á viðvörunarorð mín áðan. Þær aðgerðir sem nú er gripið til valda að vísu ekki því að það sem er til ráðstöfunar í buddunni hjá fólki skerðist á líðandi stundu. Og fólk segir kannski sem svo: Skiptir þetta þá nokkru máli? Er ekki miklu verra þegar ríkisstjórn grípur til aðgerða sem skerða kjörin heldur en þegar ríkisstjórn grípur til aðgerða af þessu tagi sem ekki mælast í buddunni okkar? Ég vara við slíkum hugsunarhætti vegna þess að þó að ríkisstjórn skerði kjör með tímabundnum aðgerðum eins og allar ríkisstjórnir hafa gert fyrr eða síðar, þá hefur einmitt skipulag verkalýðshreyfingarinnar og þeir möguleikar sem hún hefur haft til að bregaðst við valdið því að fólk hefur getað sótt aftur þá kjaraskerðingu sem hefur verið beitt, jafnvel eftir einhvern tíma. En nú er verið að snúa þessu við. Nú er verið að taka réttinn til viðbragða af fólki svo að kjaraskerðingin geti komið á eftir og menn hafa þá engin tæki til þess að taka á móti eða reyna að rétta sinn hlut. Þannig að sú aðgerð sem nú er verið að gera af hálfu ríkisstjórnarinnar gagnvart verkalýðshreyfingunni er miklu alvarlegri en þær aðgerðir sem ég og fleiri í öllum flokkum höfum gripið til einhvern tíma á okkar ferli og hafa kannski fækkað þeim krónum sem eftir hafa orðið í buddunni. Sú aðgerð sem nú er verið að grípa til er breyting á frambúðarskipulagi verkalýðshreyfingarinnar og frambúðarúrræðum hennar og það er engin tilviljun að félmrh. hefur lýst því yfir að hann viji fá þetta í gegn núna vegna þess að þessar breytingar verði að hafa átt sér stað áður en kjarasamningar renna út á komandi hausti. Og þetta eru svo grímulaus orð að menn hljóta að sjá hvað maðurinn á við. Svo ég víki að því frv. sem hér liggur fyrir má e.t.v. segja að munurinn á frv. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem við ræðum nú og frv. um stéttarfélög og vinnudeilur sem væntanlega verður á dagskrá síðar sé að í viðskiptum sínum við starfsmenn ríkisins er ríkisvaldið ekki bara að setja almennar leikreglur. Það er ekki bara að setja almennar leikreglur sem eiga að gilda um allt launafólk heldur er það líka í hlutverki vinnuveitandans sem er að tala við starfsfólk sitt. En sá munur er á þessum vinnuveitanda og öðrum vinnuveitendum að þessi vinnuveitandi, ríkið, hefur líka löggjafarvaldið í sínum höndum. Hæstv. ríkisstjórn ætlar nú að beita því löggjafarvaldi sem hún hefur, t.d. umfram Vinnuveitendasamband Íslands, til þess að takast á við starfsmenn sína án samkomulags. Og ég spyr: Hvað haldið þið að mundi gerast ef Vinnuveitendasambandið hefði í sínum höndum auk samningsréttarins löggjafarvaldið líka? Ef Vinnuveitendasambandið gæti sem atvinnurekandi sett lög á starfsfólk sitt, á viðsemjendur sína, til viðbótar þeirri aðstöðu sem Vinnuveitendasambandið hefur sem samningsaðili? Þið getið ímyndað ykkur hvað mundi geta gerst. Alþingi, eða réttara sagt ríkisvaldið, er mjög sérstakur vinnuveitandi sem hefur réttindi langt umfram nokkurn annan vinnuveitanda. Sú sérstaða er að þessi vinnuveitandi einn hefur löggjafarvald þannig að hann getur knúið fram vilja sinn gagnvart starfsmönnum sínum með lögum án þess að leita samráðs eða samninga. Og vegna þess að þessi vinnuveitandi, íslenska ríkið eða ríki hvar sem er, hefur þetta vald umfram alla aðra vinnuveitendur, ber ríkinu að hugsa sig tvisvar um áður en það grípur til þess úrræðis að beita slíku valdi gagnvart viðsemjendum sínum til viðbótar því valdi sem ríkið hefur sem samningsaðili við þá. Og það er þetta sem hæstv. ríkisstjórn hefur gripið til. Hún grípur ekki bara til þess valds sem hún hefur til að setja nýjar almennar leikreglur fyrir aðila vinnumarkaðarins, fyrst og fremst til takmörkunar á réttindum launafólks sem ná til allra. Ríkisstjórnin ætlar líka í krafti þingmeirihluta síns líka að nota sitt lagasetningarvald til þess að grípa til sérstakra aðgerða sem eiga að skerða réttindi starfsfólksins sem hjá þessum vinnuveitanda starfar og það án samráðs við starfsfólkið sem hjá þessum vinnuveitanda starfar. Þetta er munurinn á þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin er að beita á almennum vinnumarkaði og þeim aðgerðum sem hún er að beita í þessu frv. Hér er ríkisstjórnin í hlutverki vinnuveitenda að nota lagasetningarvaldið til þess að taka réttindi af fólki sem vinnur fyrir þetta sama ríkisvald í störfum víðs vegar um landið. Þetta gerir ríkisstjórnin í andstöðu við samtök opinberra starfsmanna, í andstöðu við starfsfólk sitt sem á hátíðis- og tyllidögum er hrósað fyrir að vera mannauðurinn, mesta auðlegð íslenskrar þjóðar upp á framtíðina. Til þessara úrræða er gripið. Það skiptir kannski ekki meginmáli, herra forseti, að deila um það hvort kjaraskerðingaráhrifin af þessum ráðstöfunum verði meiri eða minni, hvort þau séu prósentinu meiri eða minni. Það sem er mergurinn málsins er að þetta er ekki ráðstöfun sem gerð er í samningi, þetta er ekki ráðstöfun sem gengur yfir alla þjóðfélagsþegna jafnt eins og lög eiga að gera. Þetta er ráðstöfun sem eingöngu nær til þess fólks sem starfar á vinnustöðum ríkisins. Það eitt út fyrir sig er auðvitað stærsta gagnrýnisatriði okkar stjórnarandstæðinga. Hér er verið að nota lagavaldið sem ríkisstjórnin hefur í krafti þingmeirihluta síns til þess að ná fram kjaraskerðingu hjá starfsmönnum ríkisins sem er meiri kjaraskerðing en verið er að setja á almennt launafólk með almennum lögum frá Alþingi. Hvort kjaraskerðingin er prósentunni meiri eða minni er ekki aðalatriðið, ekki heldur hvort hún er meiri hjá þessum starfshópi en hinum, heldur sú aðferðafræði sem hér er beitt. Ríkisstjórnin segir að það sé yfirlýstur tilgangur sinn með frv. að jafna réttarstöðu á vinnumarkaði. En er það gert? Það hefur verið að draga úr réttarstöðu opinberra starfsmanna eins og hæstv. fjmrh. rakti áðan um afnám æviráðningar í reynd. En á sama tíma hefur verið að aukast réttur starfsfólks á almennum vinnumarkaði, t.d. réttur um samning við vinnuveitanda sinn um starfslok og ýmis önnur réttindi sem þeir hafa sem ekki starfa í þágu hins opinbera. Er verið að jafna þetta? Er verið að færa opinberum starfsmönnum t.d. til jöfnunar einhver þau réttindi sem starfsfólk á almennum markaði hefur aflað sér í áranna rás? Nei. Það er ekki verið að því. Í hverju er jöfnunin þá fólgin? Hún er fólgin í skerðingu. Hún er bara fólgin í því að skerða það sem opinberir starfsmenn hafa haft og hafa í dag. Ég hef aldrei heyrt það kallað jöfnun. Ég mundi t.d., herra forseti, ekki kalla það jöfnun þótt, svo við tökum dæmi, einir 30 sm yrðu skornir af þeim sem hér stendur til þess að hann væri ekki hærri í loftinu en hv. þm. Ólafur Haraldsson. Ég kallaði það ekki aðgerð til jöfnunar. En það er einmitt það sem verið er að gera í tillögum hæstv. ríkisstjórnar. Jöfnunin sem talað er um er fólgin í því að taka af réttindum opinberra starfsmanna án þess að heimila þeim að fá á móti þau réttindi sem aðilar vinnumarkaðarins hafa veitt starfsfólki á þeim bæ. Síðan er deilt um hvort ýmis réttindi sem opinberir starfsmenn hafi haft umfram t.d. þá sem eru á almennum vinnumarkaði hafi verið metin í launum og virðist vera að Sjálfstfl. undir forustu hæstv. fjmrh. haldi því fram að það sé ekkert samband þar á milli. Fyrr á þessu þingi lagði einn þingmaður Sjálfstfl., hv. þm. Pétur Blöndal, fram frv. á Alþingi þar sem lagt var til að lífeyrisréttindum alþingismanna yrði breytt og þau lífeyrisréttindi sem alþingismenn hafa yrðu sett svipuð og eru hjá öðrum opinberum starfsmönnum. Og hvað sagði flm.? Flm. sagði að forsendan fyrir því að þetta væri gert væri það að laun alþingismanna yrðu hækkuð um allt að 40% vegna þess að þessi breyting á sérréttindum alþingismanna kallaði á það, til þess að gera þá jafnstæða gagnvart umhverfinu, að launin yrðu hækkuð. Og um hvað? Um allt að 40%, sagði hv. þm. Þetta var matið á þeim sérréttindum sem við höfum. Vissulega hafa opinberir starfsmenn réttindi á ýmsum sviðum umfram almenna launamenn og ef þau réttindi yrðu afnumin, hvernig geta menn þá haldið því fram að opinberir starfsmenn munu ekki gera þá sömu kröfu og hv. þm. gerði fyrir hönd sjálfs síns og okkar hinna þegar hann flutti þetta frv.? Að það yrði þá bætt upp í launum. Ég er kennarasonur og man ósköp vel eftir því þegar ég var að alast upp sem stráklingur að það þóttu mikil forréttindi á þeim tíma að geta gengið að öruggri atvinnu, þurfa ekki að lúta því sem t.d. sjómenn og verkafólk vestur á Ísafirði laut á þeim tíma að þurfa að ganga stóran hluta ársins atvinnulaust. Það þótti sjálfsagt og eðlilegt að kennarar sættu sig á þeim tíma við lág laun, miklu lægri laun en t.d. stéttir með sambærilega menntun á hinum almenna vinnumarkaði hlutu, bara vegna þess að það var svo mikið lagt upp úr örygginu. Það var svo mikið lagt upp úr örygginu þegar flestöll starfssvið í opinberri þjónustu voru stofnuð. Og þó svo að þjóðfélagið hafi breyst og atvinnuörðugleikarnir séu ekki lengur þeir sömu og áður var og atvinnuöryggi opinberra starfsmanna sé af þeim sökum ekki jafnmikilvægt og áður var hefur sá launagrunnur sem lagður var á þessum árum, þegar það var viðurkennt að það væru forréttindi á atvinnuleysistímum að vera í starfi hjá því opinbera, ekki verið leiðréttur. Það eimir því vissulega enn eftir af því að þau réttindi sem opinberir starfsmenn hafa en einkum þó höfðu umfram aðra og fólust ekki síst í öruggum lífeyrissréttindum, í atvinnuöryggi á erfiðum tímum, atvinnuleysistímum, voru og eru metin inn í kaup þeirra enn þann dag í dag. Það hefur aldrei verið leiðrétt. Ég sá hjá hagfræðingi BSRB samanburð sem væri e.t.v. ástæða til að rekja hér. En það er víst ekki hægt, virðulegi forseti, því að Alþingi er ekki enn komið á það tæknilega svið að geta brugðið upp myndum eða öðru slíku sem þykir sjálfsagt á öllum öðrum fundum nú til dags en í þessari virðulegu stofnun. Ég sá ekki alls fyrir löngu niðurstöðu af athugun sem hagfræðingur BSRB kynnti á launakjörum í opinberri þjónustu og í nákvæmlega sambærilegum störfum úti á hinum frjálsa vinnumarkaði. Þar var um umtalsverðan launamun að ræða hjá öllum aðilum, mismunandi mikinn eftir starfssviði og menntun en yfirleitt mjög mikinn. Sá launamunur skýrist auðvitað af því að menn hafa talið opinbera starfsmenn hafa réttindi umfram aðra, hversu verðmæt sem þau réttindi eru í dag. Til allrar guðs lukku höfum við ekki upplifað atvinnuleysistíma líkt og þá sem ég kynntist í minni bernsku nokkuð lengi þannig að atvinnuöryggið sem starf veitir í opinberri þjónustu er ekki jafnverðmætt í dag og það var þá. Það getur vel verið að hæstv. ríkisstjórn takist að taka þessi réttindi af opinberum starfsmönnum þrátt fyrir mótmæli stéttarfélaganna. Halda menn þá að það verði látið eins og ekkert sé næst þegar samningar verða lausir og opinberir starfsmenn mæta á vettvang með kröfur sínar? Skyldi það nú ekki vera að bótakröfurnar yrðu hærri en fyrirhöfninni nemur fyrir hæstv. ríkisstjórn? Ég er alveg sannfærður um að ef opinberir starfsmenn horfast í augu við að það er verið að setja þá í sumum réttindum á sama bás og aðra í þessu þjóðfélagi, en á öðrum sviðum skör og jafnvel skörum lægra en aðrir launamenn búa við, þá eiga þeir ekki nema eitt svar eftir. Þá eiga þeir ekki eftir nema það svar að krefjast þess að þeim sé bætt þessi aðgerð í launum. Virðulegi forseti. Þótt ástandið sé þannig í dag, sem ég vissulega harma, að fólk virðist ekki skilja félagslegar aðgerðir ríkisstjórna af því að það kemur ekki við pyngjuna, fólk virðist ekki skilja neitt nema það sem hefur áhrif á budduna og það strax, þó að svo sé og það kunni kannski að valda því að verkalýðshreyfingin eigi erfitt með að beita samtakamætti sínum þegar réttindi hennar til starfa eru skert, þá er ég ekkert hræddur um að verkalýðshreyfingin eigi eftir að lenda í erfiðleikum með að hvetja fólk fram á völlinn í haust þegar fólkið vill fá þessar réttindaskerðingar bættar í beinhörðum peningum. Þá öfunda ég ekki hæstv. ríkisstjórn og allra síst hæstv. fjmrh., sem nú er horfinn á braut, af þeim aðgerðum sem hann þarf þá að kunna að mæta. Ég vona að stjórnarliðar hafa enn heila hugsun í höfðinu, a.m.k. sá þm. Framsfl. sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur haft þau orð um að hann væri með hjarta úr gulli og er nú farið að falla nokkuð á það gull. Ég trúi því ekki að þingmenn stjórnarliðsins hafi ekki vit á því að sjá að við þessar aðstæður væri skynsamlegast hjá þeim að hverfa frá því að afgreiða þessi frumvörp á vorþingi, bæði skerðingarfrumvörpin, en bjóða þess í stað verkalýðshreyfingunni til viðræðna um þessi mál í sumar undir þeim formerkjum að menn gefi sér tíma til haustsins til þess að ná sameiginlegri lendingu. Eins og staðan er núna er ég er sannfærður um að verkalýðshreyfingin væri, þegar hún væri laus við vinnuveitendur af bakinu því að það eru þeir sem ráða ferðinni, reiðubúin til þess að gera skynsamlegt samkomulag við Alþingi um lagabreytingar sem tryggja að skipulag og starfshættir íslenskrar verkalýðshreyfingar gætu færst meira til nútíðarhorfs en gömlu lögin frá 1938 gera e.t.v. ráð fyrir. Herra forseti. Það er margt sem ég á eftir ósagt. En ætli ég reyni þá ekki að koma aftur og ræða um það þegar lengra líður.

Herra forseti. Hv. þm. kom inn á eitt atriði. Það var frv. sem ég flutti um að afnema lífeyrisréttindi þingmanna og ráðherra. Hann sagði réttilega að ég hefði reiknað út þetta mat á réttindunum. Ég man ekki eftir því að hafa sagt að það næmi 40% launahækkun. Ég held að ég hafi aldrei fullyrt að það yrði meira en svona 20--25 eða 30%. Það er kannski ekki mergurinn málsins, heldur er þar um réttindi að ræða sem hægt er að reikna út. Það er hægt að reikna nákvæmlega út hvað þessi réttindi eru mikil. Það er aftur erfiðara með biðlaunin og það er erfiðara með æviráðninguna, sérstaklega fyrir menn sem ekki hafa æviráðningu og fjöldi ríkisstarfsmanna og meginhlutinn hefur ekki æviráðningu. Biðlaunin eru reyndar skert að einhverju leyti en þau eru skert á þann veg sem ég held að flest sanngjarnt fólk geti litið réttum augum. Mér finnst mjög óeðlilegt að fólk haldi fullum launum, biðlaunum, þegar það er komið jafnvel í hærri laun annars staðar. Þetta held ég að enginn Ísendingur geti horft á með sanngirni og sagt að sé réttlátt. Þetta á að afnema og ég get ekki séð að þessi litla skerðing á biðlaunum þýði mikla kjaraskerðingu. Ég bað um það reyndar í efh.- og viðskn. að fá mat á því hvers virði öll þau réttindi væru sem frv. er ætlað að taka af. Ég bað fulltrúa starfsmannanna að koma fram með það mat. Ég fékk ekki það mat þannig að ég veit ekki hvað það er enn þá.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Pétur Blöndal lenti ekki í neinum vandræðum með að reikna út hvernig ætti að bæta honum, mér og okkur hinum afnám sérréttinda okkar í lífeyrismálum. Ég trúi því varla að hann sé ekki það snjall stærðfræðingur að hann geti áttað sig á því að allar réttindaskerðingar á kjörum opinberra starfsmanna, hvort heldur það eru biðlaun eða annað, hljóta að verka sem kjaraskerðingar. Vill hv. þm. kannski halda því fram að þær aðgerðir sem verið er að gera í þessu frv. séu til þess ætlaðar að bæta kjör opinberra starfsmanna? Hann hlýtur að vera mér sammála um að þetta eru aðgerðir sem eru gerðar til þess að rýra kjör þeirra, til þess að draga niður réttindi sem þeir hafa nú. Það getur vel verið að það sé erfitt að reikna nákvæmlega út í prósentum hvað það þýðir. En það breytir ekki því að söm er sú gerð. Ég get aðeins vísað honum á þá dóma sem fallið hafa í þessu efni og beðið hann um að spyrja þá sem hafa fengið dæmd biðlaun eða aðrar skaðabætur sem ríkið hefur neitað að greiða en fólkið átt rétt á, hvað þeir telji að þessi réttindi hafi numið miklum fjárhæðum eða miklum hluta launa viðkomandi. Það er í mörgum tilvikum ekkert smáræði þannig að það er auðvitað alveg ljóst, herra forseti, að hv. þm. er að taka þátt í að skerða réttindi sem hann eins og ég veit að eru peninga virði því að allt sem veitir einhverjum réttindi sem geta kallað á greiðslu síðar eru peninga virði. Það veit enginn maður betur en sá sem hefur höndlað jafnmikið með peninga og verðmæti og þessi hv. þm.

Herra forseti. Þau réttindi sem við erum að afnema eru svo lítil og léttvæg í allri launasummu ríkisins að þau mundu ekki mælast í prómillum, ekki einu sinni í brotaprómillum. Ég vil gjarnan sjá mat á því hvað það er. Þá skulum við bara hækka launin um einhverja aura sem þessu nemur. En varðandi það að ég ætli að bæta mér og hv. þm. upp okkar skerðingu á réttindum, þá dytti mér ekki í hug að afnema áunnin réttindi opinberra starfsmanna án þess að bæta þeim fyrir. Ég ætlaði einmitt að það frv. sem ég hef lagt hérna fram um afnám lífeyrisréttinda þingmanna og ráðherra yrði notað sem grundvöllur fyrir lausn á þeim gífurlega vanda sem Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins stendur frammi fyrir, þar sem 80% af þjóðinni skulda 20% af þjóðinni 600 þús. kr., hver einasti vinnandi maður. Það hefur skuldbinding Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins deilt á alla vinnandi menn í landinu. Hver einasti Íslendingur skuldar opinberum starfsmönnum 600 þús. kr. Og hver einasti opinber starfsmaður á kröfu á hinn hluta þjóðarinnar upp á 3 millj. mínus það sem hann borgar sjálfur sem skattgreiðandi, þ.e. 2,4 millj. Þetta er staðreyndin. Þetta er eingöngu spurning um það hvað annar hluti þjóðarinnar skuldar hinum.

Það er aldeilis, virðulegi forseti, hvað opinberir starfsmenn eru allt í einu orðnir ríkir. Þeir eiga bara hvorki meira né minna en 3 millj. kr. inni hjá öðrum landsins þegnum. Það er ekkert smáræði. Þeir gætu e.t.v. fengið hjálp hv. þm. Péturs Blöndals til þess að innheimta svo maður tali nú ekki um að ávaxta allt þetta fé. Eitt er víst að ekki mundi hv. þm. Pétur Blöndal ávaxta það í hlutabréfum því hann hefur sjálfur sagt að ekki bæru þau háa vexti. Ekki mundi hann ávaxta það í ríkisskuldabréfum. Sjálfur hefur hann sagt að ríkið eigi ekki að skipa svona stóran sess á markðinum. Ekki mundi hann fara með það til útlanda því að hv. þm. er afskapflega þjóðhollur maður. Mér dettur ekki í hug hvar hann ætti að ávaxta þetta allt saman. En þeir sem hér eru geta gert sér góðar vonir. Þeir eiga að sögn þingmannsins 3 millj. góðar inni hjá hverjum einasta landsmanni öðrum og geta fengið hjálp hans til innheimtu og ávöxtunar. Það verður mikið að gera hjá hv. þm. Pétri Blöndal í framtíðinni, svo mikið að ég efast um að hann komist til þess að afgreiða vitlausa fjármagnstekjuskattinn sem hann er að fjalla um í hv. efh.- og viðskn.

Hæstv. forseti. Það er þakkarvert að það kom fram hjá hv. þm. að það mun enginn opinber starfsmaður taka eftir því í buddunni þegar búið er að samþykkja þessi lög sem hér eru til umfjöllunar í frumvarpsformi. Það er nefnilega alveg laukrétt. Æviráðningin verður afnumin. Það gildir fyrir þá sem verða ráðnir nýir. Fólk sem hættir vegna þess að störf þeirra eru aflögð mun fá sín biðlaun. Breytingin verður í þá átt að fólk fær ekki samtímis full laun og biðlaun. Það mun enginn sem ætlar að taka fæðingarorlof eða veikindarétt missa nokkurs hlutar. En það gæti hins vegar verið, hv. þm., að það tæki einhver eftir þessu í buddunni vegna þess að það kæmi meira í hana, þegar búið er að opna heimild fyrir viðbótarlaun. Ég hygg þess vegna að þessi umræða leiði það betur og betur í ljós að sá hræðsluáróður sem búinn er að vera uppi á ekki við nein rök að styðjast. Þetta er nefnilega einmitt að hjálpa málinu og hjálpa ríkisstjórninni svo mikið og fylgi hennar er að aukast dag frá degi og fylgi við þetta mál er að aukast dag frá degi vegna þess að fólk er að sjá það að allur þessi málatilbúnaður er bara út í loftið. Ég fagna því alveg sérstaklega að hv. þm. skuli draga það fram að það muni enginn missa nokkurn skapaðan hlut og þetta sé svona nánast spurningin um akademíska útreikninga eitthvað fram í tímann annars vegar og hins vegar spurning um hvernig menn ræða saman á vinnumarkaðinum milli opinberra starfsmanna og ríkisvaldsins.

Virðulegi forseti. Ég sagði að fólk yrði ekki vart við áhrifin á buddu þess á líðandi stund. Það verður enginn var við það að hann hafi misst biðlaunarétt fyrr en hann hefur verið rekinn. Það verður enginn var við það að hann hafi misst æviráðningu fyrr en honum hefur verið sagt upp. Þá verða menn varir við hvað þetta kostar. Það verður enginn var við í buddu sinni skerðingu á réttindum fyrr en til réttindanna þarf að grípa. Ég lagði einmitt áherslu á að fólk finnur ekki fyrir þeirri réttindaskerðingu sem á sér hér stað, í buddunni á líðandi stund. En það fær að finna fyrir henni í framtíðinni, bæði vegna réttindamissisins sjálfs og vegna þeirra takmarkana sem verið er að setja á frelsi samtaka launafólksins til að ganga erinda þess. Hv. þm. á að fara rétt með. Hann, virðulegi forseti, mundi svo sannarlega finna fyrir því ef biðlaunaréttur alþingismanna yrði afnuminn fyrir næstu kosningar.

Hæstv. forseti. Ég hygg að það sé kominn tími til þess að skýra það út fyrir hv. þm. Sighvati Björgvinssyni að enginn sem er með æviráðningu nú mun missa hana. Hins vegar þegar nýir starfsmenn eru ráðnir, þá hafa þeir að sjálfsögðu ekki æviráðningu áður en búið er að ráða þá. Þeir munu þess vegna ekki missa neina æviráðningu við það að vera ráðnir án þess að hún sé til staðar. Ég vona að hv. þm. skilji hvað ég á við. Varðandi biðlaunin þá missir enginn biðlaun vegna þess að það eina sem gerist er að laun sem viðkomandi hefur í öðru starfi sem hann kann að taka upp eftir að starf er lagt niður eru reiknuð frá. Varðandi áhyggjur hv. þm. yfir því að ég muni missa biðlaun eftir næstu kosningar, þá held ég að hv. þm. geti alveg verið rólegur út af því. Eins og hv. þm. veit þá hygg ég að það muni ekki skipta öllu máli fyrir mig persónulega hvort svo verður eða ekki og ég held að hann geti alveg sofið rólegur fyrir því.

Virðulegi forseti. Ég átti nú í neinu persónulegu orðaskaki við hv. þm. en ég held að þingmönnum muni almennt létta þegar þeir heyra að ekki standi til af hæstv. ríkisstjórn að afnema biðlaunarétt þingmanna fyrir næstu kosningar. En það er ekki boðskapurinn sem verið er að senda opinberum starfsmönnum sem starfa í þjónustu ríkisins og löggjafarstofnunarinnar sem hér segir. Virðulegi forseti. Það segir á bls. 37 í athugasemdum með því frv. sem við erum að ræða: ,,Réttur til biðlauna verður sá sami og í núverandi lögum en þó gerð sú breyting að frá þeim dragast önnur laun sem starfsmaðurinn kann að hafa á biðlaunatímanum. Þessi breyting kann að leiða til nokkurs sparnaðar í framtíðinni ef ríkisfyrirtæki eða stofnun er breytt í hlutafélag eða fært til sveitarfélaga.`` Með öðrum orðum, það er gert ráð fyrir að afnám biðlaunaréttarins leiði til sparnaðar hjá ríkinu miðað við tilteknar formbreytingar á ríkisrekstri. Og ef það leiðir til sparnaðar, hvers vegna leiðir það þá til sparnaðar? Vegna þess að fólkið missir þær greiðslur sem ella hefðu verið greiddar til þess ef þessi breyting hefði ekki verið gerð. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson kann bæði að leggja saman og draga frá. Ríkið getur ekki sparað sér fé með þessu móti nema það sé tekið af einhverjum öðrum og það er í þessu tilvikið tekið af starfsmönnunum í krafti þeirrar réttindasviptingar sem hér á sér stað.

Virðulegur forseti. Hér er annað af stóru málum ríkisstjórnarinnar á þessu vorþingi komið til 2. umr. Hitt málið, stéttarfélög og vinnudeilur, er enn þá í hvarfi þó að það muni e.t.v. birtast innan tíðar. Þegar mál þetta var rætt 21. mars sl., þ.e. málið um stéttarfélög og vinnudeilur var til umræðu, þá sagði formaður þingflokks Framsfl. m.a., með leyfi forseta: ,,Þetta er mál sem margar ríkisstjórnir hafa ætlað sér að taka á en ekki hefur orðið af því fyrr en nú og að mér læðist sá grunur að hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar gremjist það svolítið að hæstv. ríkisstjórn skuli hafa haft kjark í sér til þess að taka á þessu vandasama og viðkvæma máli.`` Þessi ummæli hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur láta kannski ekki mikið yfir sér, en þau segja talsvert um eðli ríkisstjórnar Framsfl. og Sjálfstfl. Mér sýnist að það hugarfar sem opinberast í þessum ummælum, að hafa kjark í sér til að taka á þessu viðkvæma máli, segi talsvert um forsendurnar fyrir myndun ríkisstjórnarinnar, þessarar helmingaskiptastjórnar sem sækir styrk sinn og hugmyndir, ekki síst til atvinnurekendasamtakanna í landinu. Þegar ný forusta tók við í Framsfl. vorið 1994 vék komandi formaður, hæstv. núv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson, m.a. að vinnumarkaðinum og nauðsyn þess að taka á vinnulöggjöfinni í landinu. Hann kastaði þá og síðar út agni til hins flokksins sem hlustar gjarnan á sjónarmið atvinnurekenda í landinu öðrum flokkum fremur um það hvað væri í boði við myndun ríkisstjórnar að loknum kosningum. Hinn nýi formaður Framsfl. hafði mikið umleikis það ár sem átti eftir að líða til kosninga til þess að gera kröfu til þess að ný ríkisstjórn tæki við þannig að sjónarmið Framsfl. fengju áheyrn í ríkisstjórn landsins. Það kom líka skýrt fram strax eftir flokksþing Framsfl. í öndverðum maí fyrir réttum tveimur árum, 1994, að að mati ritstjórnar Morgunblaðsins voru veruleg tíðindi á ferðinni. Í leiðara sem Morgunblaðið skrifar 6. maí 1994 er þessum forustuskiptum fagnað sérstaklega með tilvísun í ummæli hins nýja formanns flokksins sem boði veruleg veðrabrigði og gætu átt eftir að setja sitt eigið mark á Framsfl. Orðrétt segir þar, með leyfi forseta: ,,Af ummælum hans [þ.e. hins nýja formanns] er greinilegt að búast má við töluverðum áherslubreytingum. Í fyrsta lagi hefur hinn nýi formaður Framsfl. slegið á mildari strengi í Evrópumálum.`` Og síðar segir: ,,Þá hefur Halldór Ásgrímsson lýst því yfir að hann telji að endurskoða verði vinnulöggjöf hér á landi til að koma í veg fyrir að fámennir hópar geti í krafti valds náð fram kjarabótum umfram láglaunafólk. Enn fremur hefur formaður Framsfl. lýst þeirri skoðun að ekki verði lengra gengið í skattheimtu og áfram verði þörf á verulegu aðhaldi í ríkisbúskapnum.`` Og undir lok leiðarans segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Yfirlýsingar hins nýja formanns flokksins vekja upp áleitnar spurningar um hvort Framsfl. eigi eftir að færast til í hinu pólitíska litrófi á næstu árum. En jafnframt er ekki ólíklegt að viðleitni nýrrar forustu að því marki muni kalla fram sterka andstöðu innan flokksins, andstöðu sem nú þegar bryddir á.`` Ég læt þessa tilvitnun í heillaóskaleiðara Morgunblaðsins til hins nýja formanns Framsfl. nægja. Hún talar máli sínu um þær væntingar sem þar voru uppi og við verðum að segja að því miður hafa þessar væntingar Morgunblaðsins gengið eftir tveimur árum seinna ótrúlega skýrt, m.a. það sem kom fram á þessum tíma um áhuga forustu Framsfl. á endurskoðun vinnulöggjafarinnar. Auðvitað var það sett fram ekki með þeim hætti sem birtist okkur nú í formi frumvarpa á Alþingi, heldur undir rós um það að koma eigi í veg fyrir að fámennir hópar geti í krafti valds náð fram kjarabótum umfram láglaunafólk eins og það hét á þeim tíma. Þegar við lítum til baka til allra síðustu ára þá held ég að það séu einmitt þau veðrabrigði sem þarna urðu vorið 1994 sem launafólkið í landinu er nú að súpa seyðið af. Það tók aðeins ár og þá fékk Framsfl. verulegan byr í kosningum og hin nýja forusta aukinn styrk sem hún notaði síðan til þess að mynda með hraði ríkisstjórn með Sjálfstfl. og það leið ekki á löngu þangað til byrjað var á verkefnunum sem höfðu verið boðuð og við erum m.a. að ræða á hv. Alþingi. Það má nefna að í litlu kveri sem kallast ,,Stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar`` voru þau áform sem uppi voru innsigluð þannig að þau fóru út af fyrir sig ekki dult þar sem segir, svo að ég haldi því til haga, með leyfi forseta, þar sem segir um það sé eitt meginverkefni ríkisstjórnar: ,,Að endurskoða vinnulöggjöfina með það markmiði að stuðla að stöðugleika, ábyrgð samningsaðila og auknum áhrifum einstakra félagsmanna í stéttarfélögum.`` Menn taka eftir orðalaginu: ,,og auknum áhrifum einstakra félagsmanna í stéttarfélögum.`` Það var boðað að það kæmi ítarlegri málefnaskrá til viðbótar við þessa fáorðu stefnuyfirlýsingu. Ég hef hana ekki undir höndum. Kannski var verið að vísa til væntanlegra lagafrumvarpa sem fylgdu með stefnuræðu forsrh. Að minnsta kosti hefur þetta verið látið nægja sem sérútgáfa varðandi stefnu ríkisstjórnarinnar. Þessar fyrirætlanir varðandi endurskoðun vinnulöggjafarinnar og hér eru nú til umræðu hafa fengið algeran forgang á Alþingi að undanförnu. Allt annað er látið víkja fyrir þeirri hugsjón að draga tennurnar úr samtökum launafólks, lama þau sem verða má með breytingum á löggjöf og um leið og reynt er að ýta undir sérhyggju innan raða verkalýðshreyfingarinnar. Þetta er gömul og þekkt herkænska, kennd við eitt meginleiðarljós sem uppi var þegar í Rómaríki hinu forna að deila og drottna, divide et impera. Til að stýra vinnunni við þann þátt sem snýr að starfsmönnum ríkisins var fenginn prófessor í lögum, Eiríkur Tómasson, og ýmsir minni spámenn eins og Haukur Ingibergsson, forstöðumaður Hagsýslu ríkisins. Gæta varð þess auðvitað að hafa framsóknartengslin í lagi úr því að Sjálfstfl. lagði til húsbóndann, þ.e. hæstv. fjmrh. Starfið hófst með nefndarskipan 23. ágúst 1995 og 12. des. var samtökum ríkisstarfsmanna tilkynnt um að fyrir dyrum stæði heildarendurskoðun á lögum frá 1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Nú skyldu forustumenn þessara samtaka makka rétt eða hafa verra af ella. Hér voru höfð hröð handtök því að í byrjun febrúar á þessu ári, aðeins fimm mánuðum eftir að nefnd Eiríks Tómassonar hóf störf, lá fyrir fullbúið frv., í aðalatriðum það sama og skilaði sér hingað inn í mars sl. Vinna að þessu máli á vegum ríkisvaldsins hefur þannig verið í leiftursóknarstíl þó að eitthvað hafi hægt á síðustu vikurnar en það er ekki allt sjálfrátt ríkisstjórninni eða hennar vilja og hennar liðsmanna á Alþingi. Hæstv. forseti. Hugmyndafræðin að baki frv. er sett fram í knöppu formi í greinargerð með því. Það er nauðsynlegt að draga hana fram til að reyna að skilja þetta annars fremur torræða frv. Í athugasemdum á bls. 14--15 stendur m.a. í kaflanum um markmið nýrrar starfsmannastefnu og leiðir til að ná þeim markmiðum, með leyfi forseta: ,,Öllum sem láta sig fjármál ríkisins einhverju skipta er það hins vegar ljóst að eina leiðin til þess að ná jafnvægi í ríkisfjármálunum, án þess að hækka skatta, er að lækka ríkisútgjöld og það verður ekki gert að neinu ráði nema með því að draga úr kostnaði við starfsmannahald á vegum ríkisins, eins og ofangreindar upplýsingar sýna. Að dómi okkar nefndarmanna er eina ráðið til að bregðast við þessum vanda að breyta núverandi starfsmannastefnu hins opinbera, a.m.k. eins og sú stefna hefur birst í framkvæmd. Hér á Íslandi verður, á sama hátt og gert hefur verið í nær öllum öðrum aðildarríkjum OECD, að ráðast gegn þeim hugsunarhætti sem endurspeglast í setningum á borð við: Þjónustan verður ekki aukin eða hún bætt nema með fleira starfsfólki.`` Þetta er orðrétt tilvitnun felld inn í greinargerð. ,,Einkafyrirtæki, ekki aðeins framleiðslufyrirtæki heldur einnig þjónustufyrirtæki, hafa þurft að bregðast við vaxandi samkeppni með því að draga úr kostnaði við starfsmannahald og jafnframt að bæta þjónustu við viðskiptavini sína. Þannig hefur sumum fyrirtækjum tekist að standast samkeppnina með því að gjörbreyta skipulagi sínu og starfsháttum meðan önnur hafa setið eftir í sama gamla farinu og þar af leiðandi orðið undir á markaðnum.`` Áfram segir: ,,Ríkið minnir að ýmsu leyti á fyrirtæki sem hefur orðið undir á samkeppni á frjálsum markaði. Rekstrarútgjöldin eru meiri en tekjurnar, þjónustu við ,,viðskiptavinina``, þ.e. fólkið í landinu, þyrfti að bæta á mörgum sviðum, en svigrúmið til að breyta skipulagi og starfsháttum er harla lítið. Þessu verður að breyta, ekki með neikvæðum heldur jákvæðum formerkjum þar sem höfuðáherslan er lögð á að skapa möguleika til að mæta nýjum þörfum í rekstri hins opinbera og bæta opinbera þjónustu um leið og gripið er til hagræðingar til að tryggja jafnvægi í ríkisfjármálunum án þess að skattar eða aðrar álögur verði hækkaðar.`` Enn segir í greinargerðinni um þessa hugmyndafræði: ,,Meginmarkmiðin með þeirri endurskoðun á starfsmannastefnu ríkisins sem nú stendur fyrir dyrum eru, eins og fram kemur í skipunarbréfi nefndarinnar, ,,að auka hagkvæmni í ríkisrekstrinum, stuðla að bættri þjónustu hins opinbera og gera starfsmannastefnu ríkisins skýrari en nú er``.`` Tilvitnun lýkur í skipunarbréf og síðan heldur greinargerðin áfram með því að reifaðar eru nokkrar leiðir sem að áliti nefndarmanna stefna að þessum markmiðum og ég vísa til greinargerðar með frv. þar að lútandi. Eins og hér kemur fram er uppi m.a. töfraorðið hagræðing. Draga skuli úr starfsmannahaldi. Takið eftir að hér stóð: Ríkið minnir að ýmsu leyti á fyrirtæki sem hefur orðið undir í samkeppni á frjálsum markaði. Forskriftin að þessari hugmyndafræði er sótt í hugmyndabanka Efnahags- og framfarastofnunarinnar sem svo er kölluð, oft skammstöfuð OECD, enda beinlínis til hennar vitnað. Þann sama aðila og miðlað hefur hugmyndum til aðila í einkarekstri og til aðila ríkisstjórna aðildarríkja að OECD en í þeim hópi er m.a. Nýja-Sjáland sem oft er nefnt í umræðu um þessi frumvörp ríkisstjórnarinnar. Það er nauðsynlegt, virðulegur forseti, að athuga svolítið til hvers þessi ráðgjöf hefur leitt á síðustu árum í iðnvæddum ríkjum, hver er árangur þessarar stefnu, m.a. að því er varðar baráttuna við atvinnuleysi sem stjórnmálamenn í orði tala um sem eitt mesta böl síðari ára og út af fyrir sig gott að fá játningu af því tagi þó að sumir dragi í efa að þar fylgi hugur máli en það er nauðsynlegt að sjá til hvers hefur þessi stefna leitt, þessi ráðgjöf, þetta forrit sem OECD hefur m.a. stýrt. Auðvitað eru það margir aðrir eins og ég mun koma að í þessu sambandi. Ég vil nefna það, virðulegur forseti, að hæstv. fjmrh. hefur það ég veit fylgst með þessum málum á erlendum vettvangi, lagt sig fram um að ræða við starfsbræður sína og taka þátt í ráðstefnum og öðru þar sem fjallað hefur verið um þennan grundvöll og ég ætla hæstv. ráðherra út af fyrir sig ekkert nema gott til að taka við þessu mynstri út frá sjónarhóli ráðherrans. En það breytir ekki því að þessi hugmyndafræði er ekki að skila þjóðfélögum, aðildarríkjum OECD-ríkjanna, fram á við til lausnar á gífurlegum vanda sem þar er uppi og mætti nefna aðaldrættina í þeim stóru vandamálum sem þar er við að fást og sem setja reyndar mark sitt í vaxandi mæli á heimsbyggð alla. Það er umhverfisfylling, það er sem sagt eyðing umhverfis, vaxandi mengun af mörgu tagi og ágengni á auðlindir jarðar. Það er sívaxandi misskipting milli þjóða og milli hópa innan þjóðríkja og það er ekki síst sívaxandi atvinnuleysi sem er meðal stærstu vandamála samtímans eins og ég hef þegar nefnt. Öll þessi stóru vandamál eru tengd ríkjandi efnahagskerfi og þróun þess. Ég staðhæfi það hér, virðulegur forseti, og mun leiða að því nokkrar líkur í máli mínu að það sér ekkert fyrir endann á þessari þróun. Það sér ekkert fyrir endann á lausn þessara stóru vandamála og þeir aðilar, sem bundið hafa sig við formúlur sem fella má undir ráðgjöf OECD en er stýrt með miklu meiri ákveðni á einstökum svæðum eins og innan Evrópusambandsins, eru í rauninni að ýta undir þessi vandamál, að magna upp þessi vandamál í stað þess að leita lausnar á þeim. Ég dreg ekki í efa að það er í raun vilji þeirra góðu manna, þeirra stjórnmálamanna sem í hlut eiga, þar á meðal hæstv. fjmrh. --- Mér þætti vænt um, virðulegur forseti, ef frsm. nefndarinnar væri sem oftast viðstaddur umræðuna og vænti þess að hann sé ekki langt undan. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson tekur vissulega þátt í athugun þessara mála á alþjóðavettvangi og hefur vafalaust sínar skoðanir á þeim og mun áreiðanlega taka þátt í umræðu um það í framhaldi. Ég staðhæfi, virðulegur forseti, að ríkisstjórnin og hæstv. fjmrh. fylgir að því er varðar efnahagsstefnu og þar með kjaramálastefnu ráðleggingum Efnahags- og framfarastofnunarinnar. Það er raunar skýrt tekið fram í greinargerð. Þess utan erum við Íslendingar bundnir meginreglum Evrópusambandsins um efnahagsmál eftir að við gerðumst aðilar að Evrópsku efnahagssvæði. Þar er á kerfisbundinn hátt leitast við að framkvæma þá markaðsstýringu eða markaðsfrelsi sem hefur verið leiðarljós innan Efnahags- og framfarastofnunarinnar og þátttökuríkja hennar frá því á 6. áratugnum og bar að því er ýmsir töldu árangur í mjög miklum hagvexti um skeið en er nú kominn í þá sjálfheldu sem raun ber vitni og er að leiða mannkyn allt fram á hengiflug sem alls er óvíst hvort menn geta forðað sér frá í tæka tíð, verði ekki spyrnt við fótum og breytt um stefnu. Einnig fjármálastefna ríkisins verður með vissum hætti að taka mið af fjórfrelsinu sem eru boðorðin fjögur, grundvallarboðorð innri markaðarins sem er megininnihald samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði og auðvitað innri markaðar Evrópusambandsins. Og þó að fjármálastefna ríkjanna og skattlagning sé ekki beinn hluti fjórfrelsisins komast aðildarríki hins Evrópska efnahagssvæðis, að ekki sé talað um aðildarríki Evrópusambandsins sjálfs, ekki hjá því að taka mið af því sem gerist hjá öflugustu ríkjunum innan þessa svæðis, innan þessa bandalags. Og þess sér auðvitað stað hér þannig að í raun eru áhrifin af þátttöku okkar í innri markaði Evrópusambandsins mun djúptækari en regluverkið sjálft og eitt segir til um. Aðildarríki Evrópusambandsins fá sannarlega að kynnast þessum málum þessi missirin, hvernig þau eru knúin til þess að breyta stefnu sinni á mörgum sviðum að því er varðar fjármálastefnu, að því er varðar skuldsetningu og annað það sem tengist kröfunum um væntanlegt myntbandalag eða Efnahags- og myntbandalag sem gengur á enskunni undir skammstöfuninni EMU sem á að setja á samkvæmt Maastricht-sáttmálanum frá 1992. Uppgjörið um það hverjir komast í gegnum þetta þrönga nálarauga myntbandalagsins fer fram í raun þegar á næsta ári, þ.e. í byrjun árs 1998 verður lagt mat á árangurinn eins og hann skilar sér í þessum 4--5 stærðum sem ríkin verða að standast varðandi sína efnahags- og fjármálastefnu til þess að vera tæk inn í hinn heilaga klúbb frá 1. janúar 1999. Og menn hafa verið að heyra hvernig forustumaður stærsta og öflugasta efnahagsveldis Evrópusambandsins, Helmut Kohl Þýskalandsforseti, telur nauðsynlegt að taka á málum þar í landi til þess að komast hjá því, sem einhverjir mundu kalla hneyksli, að sjálft Þýskaland komist ekki í gegnum nálaraugað sem það átti hvað mestan þátt í að þrengja sjálft og ákvarða mælikvarðana. Ég held að menn verði að ræða þessi mál, virðulegur forseti, á Alþingi í því samhengi sem þeim ber. Ég sé að hæstv. fjmrh. er með alþjóðlegt tímarit sem fjallar um þessi mál og einmitt erfiðleika Þýskalands til að standast þessa mælikvarða. Við höfum heyrt boðskap Kohls kanslara sem lýtur að því að þrengja verði um útgjöld ríkisins, mig minnir það vera 2 þús. milljarðar þýskra marka, en 2.000 var talan en ég segi þetta með fyrirvara. Hæstv. fjmrh. hefur það vafalaust þarna í ritinu sem hann er að fletta, virðulegur forseti, og getur þá komið nánar að þessu á eftir.

70 milljarðar þýskra marka.

70 milljarðar þýskra marka já, ætli það hafi ekki verið umreikningur yfir í íslenskar tölur, þessi 2.000 sem ég var að nefna, en alla vega eru það háar tölur og svo mikið er víst að mörgum þarlendis hefur blöskrað. Og eftir er að sjá, virðulegur forseti, hvað gerist í þessu forusturíki kapítalsins innan Evrópusambandsins. Hver verða viðbrögðin, hin pólitísku viðbrögð, við þeim fagnaðarboðskap sem þarna er fram reiddur eða hitt þó heldur fyrir vinnandi fólk í ríki sem telur nú yfir 4 milljónir atvinnuleysingja formlega skráða innan sinna vébanda? Minna var það ekki og hefur aldrei verið meira síðan í kreppunni miklu á árunum fyrir stríð sem var gróðrarstían fyrir nasistana sem brutust til valda í byrjun þess áratugar eða snemma á þeim áratug. Virðulegur forseti. Við getum líka litið til Frakklands. Þar fengu menn kannski fyrsta varnaðarskotið fyrir bóginn og þá á ég við, virðulegur forseti, sem ríkjum ráða og eru að fylgja þessu spori hins frjálsa kapítals, hinna frjálsu fjármagnshreyfinga og allra þeirra boðorða sem innsigluð eru í fjórfrelsinu þegar verkalýður í Frakklandi, opinberir starfsmenn vel að merkja, reis upp í nóvember sl. og það fór hrollur um þá sem sitja í fílabeinsturnum fjármagnsins, ekki bara þar í landi heldur um alla Vestur-Evrópu trúi ég. Það fór hins vegar ekki svo að það skapaðist nýtt ástand svipað og 1968 í Frakklandi, ekki í þetta skipti. En það fóru af stað þjóðfélagslegar hræringar sem hljóta að gera vart við sig, sem hljóta að endurtaka sig fyrr en síðar, ef menn ætla blint að fylgja því spori sem hér er markað. Er ekki alveg ástæðulaust, virðulegur forseti, að ræða þessi mál hér í þessum ræðustóli? Kemur þetta Íslandi eitthvað við? Hæstv. fjmrh. hristir höfuðið. Hann er léttlyndur maður, virðulegur forseti, hæstv. fjmrh. Það er ágætt að hæstv. ráðherra heldur gleði sinni. Ég veit ekki hvort ráðherrann hefur lesið Reykjavíkurbréf fyrir tveimur til þremur vikum þar sem vikið var að myntbandalagi Evrópu og ráðamenn einnig hér beinlínis hvattir til þess að fara að leggja við hlustir og athuga sinn gang. Kannski kæmi sá tími að við þyrftum að skoða það hvort við ættum ekki að kasta þeim leifum af stjórntækjunum sem felast í því að vera með eigin gjaldmiðil, kasta þeim fyrir róða og stökkva um borð. Þetta var til umræðu í því málgagni sem nátengdast er Sjálfstfl. og ég held að hæstv. fjmrh. eigi ekki að vísa því frá með brosi á vör að þessi efni séu til umræðu þar sem stefnan í fjármálum og efnahagsmálum landsins er rædd í þeim turnherbergjum og bakherbergjum þar sem menn eru að spá í framtíðina í sambandi við þessi efni. Það er nefnilega þannig, virðulegur forseti, að stefna og umsvif íslenska ríkisins og sveitarfélaga ríkja, tekjuöflun þeirra og útgjöld, varðar sannarlega vinnumarkaðinn í hverju landi og einnig vinnumarkaðinn hér á landi. Hagræðing og samdráttur í störfum á vegum opinberra aðila eykur í mörgum tilvikum með beinum hætti á það atvinnuleysi sem fyrir er og með óbeinum hætti verkar það á marga lund þó að að sumu leyti sé verið að afhenda einkaframtakinu verkefnin með sölu á ríkisfyrirtækjum, bæði framleiðslufyrirtækja og þó einkum þjónustufyrirtækja, sem nú er verið að boða m.a. varðandi Póst og síma. Enda er það til umræðu á Alþingi þessa dagana og mikið lagt undir til að koma því máli í höfn. Virðulegur forseti. Innri markaður Evrópusambandsins átti að vera töfralausn í mörgum skilningi. Ég held að það væri fróðlegt fyrir hv. alþingismenn og hæstv. ráðherra að lesa ritgerðirnar og bækurnar sem skrifaðar voru um hina töfrandi tölu ártalið 1992 og var í rekkum í sjoppum og bókabúðum álfunnar með tilheyrandi gyllingu á því sem mundi gerast þegar búið væri að taka lokurnar og hömlurnar úr hinum frjálsa markaði og innleiða stefnuna sem hafði legið í skúffum hjá Evrópusambandinu um lengri tíma. Dustað var af þessu rykið 1985 og kúrsinn settur á töfralausnina: Innri markaður kominn í gagnið á árinu 1992. Þessi innri markaður átti að auka stórkostlega hagvöxt á öllu Evrópusambandssvæðinu og draga úr atvinnuleysi. Ef ég man rétt var það á þeim tíma eitthvað nálægt 8--9%, þ.e. í kringum 1990. Það er hins vegar óhjákvæmilegt, virðulegur forseti, að virða fyrir sér veruleikann eins og hann blasir við hálfum áratug síðar. Ég veit að hæstv. forsrh. þekkir það efni nokkuð vel af kynnum sínum af þessum málum á alþjóðlegum vettvangi fyrir utan það að lesa sér til meðan við erum að tala yfir hæstv. ráðherra í þingsölum. Ég ætla ekki að lasta það að hann líti í blöð. En það er sannarlega fróðlegt að virða fyrir sér hvað hefur verið að gerast í þessum efnum. Ef við lítum til Evrópusambandsins sérstaklega, virðulegur forseti, þá hefur þetta ekki gengið eftir. Minnkun atvinnuleysis átti að skila sér með tiltölulega skjótum hætti eftir að allt var smollið saman varðandi innri markaðinn. En það hefur haldið áfram að vaxa stig af stigi og hefur aldrei komist í þær hæðir sem nú er og er nú komið upp í um 20 milljónir manna í Vestur-Evrópu eða jafnvel rúmlega það með þeim hrikalegu afleiðingum sem því fylgja fyrir fólk í álfunni sem við þetta býr, atvinnuleysi sem snertir nær allar fjölskyldur. Það eru fáar fjölskyldur sem ekki verða varar við þetta með einhverjum hætti, atvinnuleysi sem komið er yfir 20% í sumum landanna, atvinnuleysi sem snertir ungt fólk öllum öðrum fremur og þar sem atvinnuleysi í röðum fólks á milli tvítugs og þrítugs er komið upp í nærfellt þriðjung þar sem ástandið er verst. Atvinnuleysi hefur einnig gert vart við sig hér á landi í vaxandi mæli og hefur fest sig í sessi, að vísu ekki í þeim hæðum sem menn búa við í nágrannalöndum, bæði á Norðurlöndunum og að ekki sé talað um lönd eins og Spán og Finnland, þar sem ástandið er hrikalegt í þessum efnum. Það var athyglisvert að sjá það nýlega í skýrslu sem kom frá vinnumálaskrifstofu félmrn. sem fylgist með atvinnuleysinu, hver þróunin er í þessum efnum, hvernig langtímaatvinnuleysi hefur verið að festast í sessi, hvernig atvinnuleysi hefur grafið um sig í vaxandi mæli á höfuðborgarsvæðinu, sumpart vegna þess að fólk er að flytjast af landsbyggðinni vegna stefnu ríkisstjórnarinnar á mörgum sviðum. Það kýs þá frekar jafnvel að deila kjörum með atvinnuleysingjum á höfuðborgarsvæðinu, auðvitað komið hingað í von um það að fá úrlausn sinna mála. Þetta er að gerast á sama tíma og hæstv. ríkisstjórn er að leggja fram tillögur og heldur fram efnahagsstefnu sem ljóslega leiðir til þess að atvinnuleysi mun fara vaxandi, einnig hér á landi á komandi árum vegna þess að við erum búin að njörva okkur niður með efnahagsstefnu annarra ríkja og erum nátengd henni. Vissulega eru hæstv. ráðherrar og ríkisstjórn að vonast til þess öðru hverju að fá happdrættisvinninga. Einn slíkur happdrættisvinningur til að lina skammtímaþjáningar þjóðarinnar í þessum efnum var samningurinn um stækkun álbræðslunnar í Stramsvík. Og hæstv. ráðherrar Framsfl. rembast við það eins og rjúpa við staur að draga inn aukna fjárfestingu af þessu tagi og eru úti um allar koppagrundir í þeim efnum komnir alla leið til Kína til þess að reyna að lokka til sín álbræðslurnar sem eiga að rísa. Hvar? Hér við Faxaflóa, þar sem á að varða ströndina með stóriðjuverum. Hvað varðar áhrifin á umhverfið sem ég minnti á sem eitt af mestu vandamálum okkar tíma, þá fer ekki mikið fyrir áhyggjunum af því. Og hvað varðar spurninguna um það að útlendingar nái tökum á orkuverunum og auðlindunum og geti skammtað sér aðgang að þeim úr hnefa með því að fjárfesta þar sjálfir, þá fer ekki mikið, virðulegur forseti, fyrir áhyggjum af þeim tíðindum þegar hæstv. iðnrh. á í hlut. Því er bara tekið sem fagnaðarefni að hér sé von á tilskipun frá Evrópusambandinu sem opni fyrir fjárfestingar útlendinga í orkulindum landsins, bæði í virkjunum og dreifiveitum sem verði að aðskilja og að innleiða hér frjálsa samkeppni í orkumálum. Það er ekki svo að forusta Framsfl. bregðist við þessum tíðindum með því að slá varnagla. Ónei. ,,Við höfum reiknað með þessu. Við höfum verið að búa okkur undir þetta. Þetta er allt í besta lagi.`` Þetta eru viðhorfin sem þarna eru uppi og tengjast stefnu Framsfl. Með þessu er væntanlega verið að reyna að öngla eitthvað upp í að standa við kosningaloforðin um fjölgun starfa í landinu. Voru það ekki 12 þúsund sem átti að skaffa til aldamóta? Mig minnir það vera eitthvað í þá veru.

Hækka þau í 15 þúsund.

Já, fulltrúi Sjálfstfl., virðulegur forseti, hv. þm. Vilhjálmur Egilsson, upplýsir um að það sé búið að hækka þessa tölu í 15 þúsund nú nýverið. Það er sjálfsagt út á álbræðsluna frá Kína, álbræðslu Kínverja trúlega, fyrir utan þessa gömlu sem á að reisa upp á Grundartanga og ættuð er frá Þýskalandi. Það er búið að taka hana niður og bara er eftir að velja henni stað. Við öllu er tekið. Það er engin spurning. Við öllu er tekið bara til að öngla upp í kosningaloforðin. Skítt veri með umhverfið á höfuðborgarsvæðinu. Það er algert aukaatriði rétt eins og spurningin um atvinnu eða atvinnuleysi þegar rætt er um stefnu í umsvifum og þjónustu ríkisins og hvernig staðið er að þeim málum gagnvart starfsmönnum ríkisins. Virðulegur forseti. Ég hef þegar sagt að ég veit að hæstv. fjmrh. er talsvert sokkinn niður í OECD-fræði. Ég held að hæstv. ráðherra sé bara nokkuð vel að sér í þeim fræðum. Ég hef hitt hæstv. ráðherra á erlendri grund og rætt við hann og hans starfsbræður um þessi fræði á árum áður. Ég var t.d. á fundi með hæstv. fjmrh. í Lyngby í Danmörku sem Norðurlandaráð stóð fyrir í apríl 1994, þar sem viðfangsefnið var hið ógnvekjandi atvinnuleysi í álfunni og hvernig ætti að bregðast við því. Skýrsluna hef ég á borðinu hjá mér. Ég tók hana ekki með upp í ræðustólinn. Þar er að finna m.a. ræðu hæstv. fjmrh. sem hann flutti. Ég er reyndar með hana í danskri útgáfu, ekki á íslensku. Hún heitir á dönskunni: Vigtige forudsætninger på øged beskæftigelse i Norden, april 1994. Þetta flutti hæstv. fjmrh. yfir okkur þarna úti í Danmörku. Mér fannst þetta allt saman virðingarvert því að hæstv. ráðherra hefur ákveðinn vilja en hins vegar skortir hann sýn á það hvernig á að taka á málum. Hann er bara að kópíera það sem er forskrifað hjá hagfræðingaveldinu sem er að ryðja brautina fyrir fjármagnið um víða veröld. Hann er bara að kópíera það og þetta gengur eftir í þessum frumvörpum. Ég hlýt að nefna það, virðulegur forseti, að einmitt á þessari ráðstefnu í Lyngby kom finnskur ráðherra sem ég kann ekki að nefna hér og því miður var ræðu hans ekki haldið til haga í þeim samantektum sem við fengum eftir ráðstefnuna. Hann hafði séð ljósið og flutti fyrir okkur sem þarna vorum --- það var mjög fríður hópur og blandaður eins og vera ber á svona fundi, --- flutti fyrir okkur fregnir af þessu ljósi í myrkri atvinnuleysisins. Og hvaðan ætli það hafi verið ættað? Ó jú, það var komið alla leið um hnöttinn þveran. Hæstv. fjmrh. man eftir því. Það var komið frá Nýja-Sjálandi. Ég leyfði mér á þessum fundi, virðulegur forseti, að spyrja þennan öfluga ráðherra sem líklega var atvinnumálaráðherra Finna, ekki var það hvalveiðiráðherra Finna --- ég held að það hafi verið atvinnumálaráðherra Finna sem þarna var á ferðinni --- og spyrja hann svona nánar út í stefnuna. Og hvað haldið þið að hafi komið í ljós? Ráðherrann hafði fengið fagnaðarerindið sent í pósti. Til Nýja-Sjálands hafði hann aldrei komið en hann var að undirbúa ferð sína þangað. Þetta hefði ekki upplýsts nema vegna fyrirspurnar á fundinum. Allir héldu að ráðherrann væri búinn að kanna á vettvangi hvernig þessi mikla frelsun hefði virkað, þessi inngjöf í hagkerfið á Nýja-Sjálandi, þessi svipting, þessi opnun allra gátta og lokur teknar frá. O nei, hann var að búa sig undir ferðina og hafði fengið einhvern pappír í hendurar og flutti þetta bara blygðunarlaust yfir fólki sem fagnaðarerindi. Ég veit að hæstv. fjmrh. man enn þá mjög vel eftir þessu því að sannfæringin fór ekki alveg nógu vel í fólk. 

Hefur Kristín verið ...?

Hún hafði kynnt sér það og því var ekki mótmælt á þessum fundi. En nú kannski skortir nokkuð á. Það væri ekki úr vegi að skjóta saman í farareyri handa hæstv. fjmrh. og fleirum, kannski hv. þm. Vilhjálmi Egilssyni, til þess að þeir geti nú komist á vettvang.

Alþb. gæti útvegað fararstjórann, Steingrím J. Sigfússon.

Til þess að kynna sér á vettvangi --- gjarnan með fararstjóra frá Alþb. Ég hef ekkert á móti því --- kynna sér á vettvangi árangurinn mikla í þessu landi, láta sér ekki nægja sendiboða eins og hér hefur verið rakið og við þekkjum að hafa komið hingað til lands, hvort sem það er greitt undir þá eða ekki af Íslendingum. Það skal ósagt látið. Það er óhjákvæmilegt, virðulegur forseti, að nefna öll þessi atriði vegna þess að þetta er grunnurinn sem verið er að starfa á. Það er ekki viðleitni til þess að fjölga störfum, bæta úr atvinnuleysinu með því að auka umsvif ríkisins eins og auðvitað getur komið fyllilega til greina á ákveðnum sviðum. Nei, það er fyrir fram útilokað, virðulegur forseti, vegna þess að það má ekki safna meira í sameiginlegan sjóð. Það er komið hámark á skattana. Það er bara ekki til umræðu. Það þarf ekki einu sinni að skoða það. Og formaður Framsfl. tók undir mjög eindregið og kröftugt vorið 1994 að það stæði ekki til af hálfu Framsfl. að fara að auka skattheimtu í landinu. Nú er mér ljóst að það er ekkert sérstaklega vinsælt að mæla fyrir auknum sköttum. En ég tek það mjög skýrt fram að ég er ekki í hópi þeirra sem ...

Skattahækkanir fækka störfum.

Ég er ekki í hópi þeirra sem telja að það sé komið að einhverjum endimörkum í að jafna kjörin í landinu með því að taka meira frá þeim sem betur mega í landinu í sameiginlegan sjóð, með því að leggja meira á þá sem eru aflögufærir, m.a. í því skyni að geta bætt við, bæði að gæðum og einnig að mannafla ef ástæða er til, nýjum kröftum á vegum hins opinbera. Eitt svið, virðulegur forseti, hefur verið nefnt bæði í hinni alþjóðlegu umræðu og einnig hér af Alþb. og fleirum, sem full ástæða er til að skoða í ljósi þess atvinnuleysis sem hér hefur haldið innreið sína og er til umræðu víða um lönd. Það er að reyna að ráðast gegn umhverfisspillingunni. Það er viðleitni til að bæta umhverfi okkar, girða fyrir mengun og annað af þeim toga með því að fjölga störfum á því sviði, með því að glíma við það til þess að bæta umhverfi okkar. Það er ljóst að þörfin á því að bæta þjónustu af ýmsum toga, m.a. í heilbrigðismálum, blasir víða við. Þetta er spurningin um það, hvernig menn vilja forgangsraða. En það er bara ekki til umræðu hjá ráðandi öflum hér eða víðast hvar annars staðar innan hins Evrópska efnahagssvæðis að halda þannig á málum. Þar gefa menn sér: Ekki hærri skatta. Það þýðir ekkert um það að tala og hagræðing er meginkrafan gagnvart starfsemi hins opinbera. Það er margt sem getur falist í hugtakinu ,,hagræðing`` annað en mat á gæðum þjónustunnar sem verið er að veita og þeirrar starfsemi sem rekin er af ríkinu. Ég þarf ekki hér, virðulegi forseti, að víkja að þeirri hringekju sem felst í því að halda uppi fólki á atvinnuleysisbótum með opinberum stuðningi eins og eðlilegt er annars vegar og hins vegar kröfu fjármagnsins, kröfunni um hagræðingu með fækkun starfa. Það þýðir ekkert að vísa því frá sem einhverju sem ekki sé umræðuvert að taka verði á þessum málum á annan hátt en gerist sjálfkrafa, ef menn ætla að láta markaðinn ráða ferðinni á öllum sviðum. Menn eru farnir að hafa áhyggjur af þessu, einnig þeir sem hafa ekki tekið mikið undir með þeim málflutningi sem hér er uppi hafður. Ég minni m.a. á mann sem var býsna öflugur innan Evrópusambandsins til skamms tíma, Jacques Delors. Hann setti m.a. fram hvítbók í þeirri viðleitni í orði að bæta stöðuna og andæfa gegn atvinnuleysinu innan Evrópusambandsins. Hann setti fram hvítbók árið 1993 um að nú skyldi farið í mikla sókn og nú skyldi þetta milljónatuga atvinnuleysi helmingað fram til aldamóta. En það sér ekki högg á vatni. Það er eins og með eikina í sögunni um Tuma Þumal sem ég veit að hæstv. fjmrh. þekkir. Eikin óx svo mjög framan við kóngshöllina að það varð almyrkt. Menn fengu ekkert við ráðið því þegar ein grein var af höggvin þá uxu tvær í staðinn. Það er nákvæmlega þetta sem er að gerast. Myrkviðurinn þéttist í krafti þeirrar stefnu og aðgerðarleysis sem ráðandi öfl í löndunum láta yfir þjóðirnar ganga. Og það er ekki fyrr en einhver kemur úr kotinu, einhver Tumi Þumall sem vísar á nýjar leiðir að eitthvað rofar í gegnum þetta svartnætti vaxandi atvinnuleysis sem er að byrgja og eyðileggja lífshamingju milljóna manna, milljóna tuga í Vestur-Evrópu. Ég held að hæstv. fjmrh. ætti að dusta rykið af ýmsu. Ég var að tala um Jacques Delors og ætla ekki að gleyma því, virðulegur forseti, að nefna samhengið því að sami Jacques Delors er einmitt nú upp á síðkastið farinn að vara við afleiðingum --- ég vil ekki segja eigin stefnu því að auðvitað var hann bara þægur þjónn og var tyllt upp sem forseta framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, auðvitað enginn gerandi í þessum málum því að fjármálaöflin ráða þar ferðinni. En sami Jacques Delors er núna farinn að vara við að þjóðfélagslegar afleiðingar þessarar stefnu kunni að valda slíkum óróa, uppreisn þolendanna í löndunum að fjármagnseigendurnir, hvort sem það eru eigendur fyrirtækja eða hvort það liggur í bankahólfunum, þurfi að fara að vara sig, þurfi að átta sig á því að undirstöðurnar séu kannski ekki jafnstyrkar og skyldi. Ég get fundið þessum varnaðarorðum stað einhvers staðar í því safni, virðulegur forseti, sem ég hef nálægt mér.

Sem flutti ræðuna í Kaupmannahöfn.

Og ræðan úr Kaupmannahöfn í marsbyrjun hefur vafalaust haft svipaðan boðskap þannig að hæstv. fjmrh. kannast við þessi varnaðarorð. Það gerist ekki með því að ganga götuna blindandi áfram. Þannig gerist það ekki. Þar sem einn étur eftir öðrum vitleysuna, leiðsögnina sem er að færa þjóðirnar fram á bjargbrún. Það nægir ekki fréttabréf úr fjmrn. þó að þau séu ágæt eins og hæstv. fjmrh. gaf út. Ég er með eitt frá 30. mars 1994, ágætis fréttabréf upp á fjórar síður. Atvinnuleysisvandinn --- hvað er til ráða? Hæstv. fjmrh. birti þar ýmsar tölur og er þar að reyna að klóra í bakkann. Það eru meira að segja nefndar aðgerðir sem kenndar eru við krata sem eru nákvæmlega í sömu sporum þó að þeir séu því miður búnir að skrifa upp á leiðsögnina víða. Þá á ég ekki við alla sem raða sér í þær fylkingar heldur þá sem leiða hjörðina og hafa slegist í hópinn með hægri öflunum í Vestur-Evrópu og þar með Norðurlöndunum til að draga þjóðirnar inn á þá villuslóð sem hér er fylgt og þurfti mikið til að forða Norðmönnum frá því að vera girtir þar af. Virðulegi forseti. Ég ætlaði að vekja athygli fjmrh. á grein sem ég hef í höndum og er skrifuð af manni sem heitir Kåre Willoch.

Er það um frv.?

Greinin varðar frv. sem er til umræðu. Hún er undir fyrirsögninni Miljøpolitik og højere sysselsetning og varðar einmitt það sem ég var að vísa til að í öflugum aðgerðum til úrbóta á umhverfissviði er að finna einhvern vísi til lausnar á þeim mikla og hrikalega vanda sem við er að fást og þá um leið verið að glíma við þá váboða sem varða eyðingu umhverfis. Kåre Willoch var formaður norska hægri flokksins, nú lénsmaður í Noregi, og hann er einn af þessum eldri mönnum sem voru þátttakendur í þessari pólitík fyrir nokkru og sem trúðu á forskriftina frá OECD en eru farnir að efast og eru farnir að leita. Þeir eru farnir að endurskoða málin, eru ekki lengur þátttakendur í hinni hörðu pólitík, eru svolítið til hlés og geta leyft sér að hugsa upphátt. Þetta er ekki eina dæmið um það. Ég á margar greinar eftir þennan ágæta mann sem var uppi á sama tíma og Olof Palme í Svíþjóð og tókst á við hann á þingum Norðurlandaráðs á þeim tíma. Marga hildi háði hann þar. Þá var tekist á um raunveruleg vinstri sjónarmið borin fram af krötum, borin fram af Olof Palme en ekki þeim einstaklingum sem hafa verið kjörnir til forustu í Jafnaðarmannaflokki Svíþjóðar eftir daga Olofs Palme. Við skulum hafa sem lægst um þau efni í bili. En það er nefnilega þannig og það veit ég að hæstv. fjmrh. vill ræða við þann sem hér talar, það er nefnilega þannig að töfralausnin, aukinn hagvöxtur og atvinna fellur ekki lengur hvort að öðru. Það sem talið var óyggjandi töfraráð hér á árum áður að auka hagvöxt, ná upp efnahagsstarfseminni, fá inngjöf í hagkerfið til þess að draga úr atvinnuleysi. Það er jafnvel viðurkennt af hörðum frjálshyggjupostulum sem við köllum svo. Þetta skilar sér ekki. Það eru önnur öfl að verki. Það er komið eitthvert hikst í gagnverkið, þetta gangverk sem menn voru farnir að trúa á vegna þess hverju það skilaði á sjöunda og áttunda áratugnum. Ég veit að hv. formaður efh.- og viðskn. þekkir þetta. Hér er ég með fjármálasíðu úr Dagens Nyheter frá því í júní 1993. Þá þegar er það komið upp sem hefur sýnt sig æ betur síðan að vöxtur gefur ekki fleiri störf og þar stendur sem undirfyrirsögn: Evrópusambandsráðherrarnir fálma í myrkri. Þar eru þeir staddir enn, fálmandi í myrkri. En enn eru menn uppi á Íslandi að éta tugguna eftir þessum ágætu mönnum og lítil ef nokkur viðleitni til þess að svipast um eftir einhverjum öðrum og skaplegri siglingaljósum.

Getur þingmaðurinn þá gert okkur grein fyrir þróuninni í Bandaríkjunum?

Nú kemur hv. þm., formaður efh.- og viðskn., með fróma ósk um það að þingmaðurinn geri grein fyrir þróuninni í Bandaríkjunum og það er sjálfsagt að bregðast við því fyrst um er beðið. Það er nefnilega svo að þar er enn þá eftir, virðulegur forseti, strá, ég vil segja hálmstrá sem gripið er í þegar horft er framan í veruleikann á því svæði sem við erum stödd efnahagslega, Vestur-Evrópu, Evrópusambandið, hið Evrópska efnahagssvæði. Þar sér hv. formaður efh.- og viðskn. svolítið ljós, vestur í Bandaríkjunum, því að þar hefur atvinnuleysið ekki farið upp með sama hætti og í Evrópusambandinu sem hv. þm. hefur átt drjúgan þátt í að tengja okkur við og vill ólmastur manna á Alþingi keyra okkur inn í þar sem atvinnuleysið er núna um 11%, 20 millj. en af einhverjum ástæðum horfir hann samt vestur um haf. Þar er smáglæta. Þar er atvinnuleysi núna tæp 6% sem telst bara ósköp skaplegt á bandarískan mælikvarða. Þegar farið er að gá undir yfirborðið kemur náttúrlega margt í ljós. Ef litið er til tekjudreifingar í Bandaríkjunum liggur það fyrir að bilið milli ríkra og fátækra þar í landi hefur aukist stórkostlega og fer vaxandi með hverju árinu sem líður. Þar eru yfirleitt engar lágmarkstryggingar á vinnumarkaði, þar er ekkert öryggisnet, þar er ekkert sem við kennum við velferð. Það er nákvæmlega það sem nú er komið upp svo að hv. þm. tók smávegis forskot á sæluna því að það er nákvæmlega forskriftin sem nú á að fara að grípa til til þess að ráða bót á vandanum í Vestur-Evrópu. Það er að taka burtu öryggisnetin, það er að greiða fyrir frjálsri tekjudreifingu eins og það mundi vera kallað í samfélaginu, lofa þeim að éta það sem úti frýs sem verða sér ekki úti um atvinnu og sem hafa ekki efni á því að leita að heilbrigðisþjónustu og annað þess háttar, hvað þá að sjá börnum sínum farborða eða koma þeim til mennta. Láta þá bara um þetta og láta menn glíma í kapphlaupi um störf með því að bjóða niður hver fyrir öðrum þar sem verkalýðshreyfingin er komin á kné og var reyndar aldrei uppistandandi á evrópskan mælikvarða vestur í Bandaríkjunum en hefur misst máttinn með þeim hætti að forustumenn atvinnurekenda hér munu horfa til þess með öfundaraugum. Ég vil ekki segja að framkvæmdastjóri Verslunarráðsins sé í þeim hópi. Ég trúi því ekki satt að segja, virðulegur forseti, að það sé það sem hv. þm. hefur haft í huga að ætti að leiða yfir okkur, þ.e. hinar bandarísku aðstæður, til þess að gangverkið skrimti svolítið lengur. Virðulegur forseti. Ég var svolítið að víkja að Framsfl. snemma í ræðu minni. Veðrabrigðin í Framsfl. eru satt að segja tíðindi og það eru stærstu pólitísk tíðindi allra síðustu ára. Ég veit að hæstv. forseti er þeim málum gjörkunnugur. Hann þekkir þau jafnvel betur en sá sem hér talar og var vel kunnugur innan húss í Framsfl. í æsku. Ég hef fylgst með honum lengi síðan, oft átt samleið með þeim flokki á árum fyrr en finn nú til æ minni samkenndar með þeirri stefnu sem þar er uppi og þarf þá ekki til málamiðlun sem gerð er innan ríkisstjórnar með Sjálfstfl. Það hefur nefnilega ekki gengið eftir, hæstv. forseti, sem Morgunblaðið í leiðara þann 6. maí 1994 var að geta sér til um með þessum orðum, með leyfi forseta: ,,Yfirlýsingar hins nýja formanns flokksins vekja upp áleitnar spurningar um, hvort Framsóknarflokkurinn eigi eftir að færast til í hinu pólitíska litrófi á næstu árum. En jafnframt er ekki ólíklegt að viðleitni nýrrar forustu að því marki muni kalla fram sterka andstöðu innan flokksins, andstöðu, sem nú þegar bryddir á.`` En við hljótum að spyrja: Hvað hefur orðið um þessa andstöðu? Hvar sjást hennar merki? Krosstré sem önnur tré falla, hafa brugðist þannig að ég veit satt að segja ekki í hvaða áttir það fólk lítur sem veðjaði á Framsfl. í síðustu kosningum. Ég held að það geti a.m.k. ekki stöðvast við þá forustu sem nú er og þá andstöðu sem hvergi bryddir á. Einn af þeim málsvörum sem studdu fyrrv. formann þar í flokki er settur á bás í félmrn., bundinn á bás í félmrn. og má sig hvergi hræra og annað eftir því. Hann ber hér fram frv. fyrir atvinnurekendasamtökin í landinu um stéttarfélög og vinnudeilur sem við eigum eftir að ræða við annað tækifæri. Hann er einn af þeim sem Morgunblaðið vafalaust hefur haft í huga þegar það var að tala um væntanlega sterka andstöðu við þá stefnubreytingu sem ný forusta í Framsfl. boðaði þegar hún braust til valda vorið 1994. Virðulegur forseti. Við skulum þá líta til einstakra greina frv. Ég hef verið að fjalla um greinargerð og stefnumið frv. og hvernig það tengist þeirri efnahagsstefnu sem uppi er hjá íslenskum stjórnvöldum og sem við höfum verið tjóðruð við með þátttöku í alþjóðlegum samtökum, svæðisbundnum samtökum eins og hinu Evrópska efnahagssvæði. Ef litið er til efnisgreina þessa frv., virðulegur forseti, þá komumst við ekki hjá því að telja að þetta sé afar illa samið frv., bara tæknilega séð. Það er satt að segja alveg ótrúlegt að formaður nefndarinnar sem samdi frv. skuli bera prófessorsnafnbót, skuli vera prófessor í lögum og að fleiri lærðir menn skuli vera höfundar frv.,  Ég heyri það á nefndarmönnum í efh.- og viðskn., ekki bara hjá formanninum eins og nú má nema með innleggi hans í umræðuna, að nefndin þurfti að fá sérstaka tilsögn frá flutningsmönnum, frá höfundum frv. til að skilja hvert verið væri að fara. Lýsandi dæmi um flókna framsetningu í þessu frv. er t.d. 12. gr. Ég kem aðeins að henni seinna. Með þessu frv., virðulegur forseti, er stefnt að því að svipta starfsmenn ríkisins margháttuðum réttindum sem fram að þessu hafa verið talin réttlæta lægri laun þeim til handa. Þetta er gert á tíma þegar kjarasamningar eru ekki lausir. Þessi aðferðafræði er það sem mestur ágreiningur er um og sem fordæmt er af öllum samtökum launafólks og af okkur stjórnarandstæðingum á Alþingi. Þegar ég segi af öllum samtökum launafólks, þá eru það ekki aðeins samtök opinberra starfsmanna eða starfsmanna ríkisins sem kveða upp harða dóma um þetta frv. heldur einnig þeir sem ganga undir merkjum Alþýðusambands Íslands og átta sig að sjálfsögðu á því að þau efni, þau frumvörp bæði sem hér liggja fyrir þinginu eru nátengd, eru hluti af sömu sóknarlotunni af hálfu ríkisstjórnarinnar gegn samtökum launafólks. Virðulegur forseti. Ég fer að sakna hæstv. fjmrh. Ég veit að hæstv. ráðherra ætlaði að bregða sér frá, mér var sagt í 10 mínútur. Þær eru liðnar og vel það.

Forseti gerir ráðstafanir til þess að kalla ráðherra inn.

Ég vona að hæstv. ráðherra komi fljótlega því að við hann þarf ég að eiga nokkur orð jafnframt því sem ég veit að hv. formaður nefndarinnar sem mælir fyrir meiri hluta þar leggur við hlustir. Báðir þessir frammámenn ríkisstjórnar segja að á þessu sem ég hef nefnt hér, því sem hallar á starfsmenn ríkisins, því sem tekið verður af þeim með þessari lagasetningu, verði tekið í næstu kjarasamningum. Ég heyrði hv. þm. Vilhjálm Egilsson orða þetta eitthvað á þá leið að það mætti vinna þetta upp. Þeir gætu sennilega unnið þetta upp á tveimur samningstímabilum. Þess vegna eigi menn allir að geta verið þokkalega ánægðir og eigi ekki að tortryggja það mál sem hér á að lögfesta. Það verður að hafa hins vegar vel í huga, virðulegur forseti, þann ójafna leik og þá ójöfnu stöðu sem samningsaðilar hafa þegar um opinbera starfsmenn er að ræða. Ríkið og samtök starfsmanna þess eru við kjarasamningagerð á mjög svo ólíkum vígstöðvum. Ríkisvaldið hefur löggjafann stundum jafnvel í hendi sér til að setja leikreglur ef það telur sér henta og meiri hluti er fyrir slíku hér á Alþingi þannig að það er ekki svo að hér sé völlurinn haslaður með jafnræði á milli aðila. Því miður er það ekki svo. Við þurfum líka að hafa í huga, virðulegur forseti, að ýmis almenn réttindi launafólks hérlendis standa langt að baki því sem er víða og víðast hvar á Norðurlöndum, í Mið-Evrópu, Þýskalandi t.d. og þó víðar væri leitað. Þar er t.d. ekki um það að ræða að starfsmönnum verði sagt upp bara svona án gildra ástæðna eins og stendur til að lögfesta með þessu frv. Lítum á nokkrar greinar, virðulegur forseti. Ég ætla aðeins að velja úr örfáar. Við skulum staldra við 9. gr. frv. Ég ætla samhengisins vegna að vitna til hennar vegna þess að henni hefur líka verið breytt af meiri hluta nefndarinnar eða gerð tillaga um breytingu. Hún virðist vera svona, ef ég rata rétt á vaðið, með leyfi forseta: ,,Starfsmenn eiga rétt á launum fyrir störf sín samkvæmt ákvörðun Kjaradóms eða kjaranefndar, sbr. 39. gr., eða samkvæmt kjarasamningum, sbr. 47. gr. Forstöðumenn stofnana geta ákveðið að greiða einstökum starfsmönnum, öðrum en embættismönnum, laun til viðbótar grunnlaunum, sem samið er um skv. 1. mgr., vegna sérstakrar hæfni er nýtist í starfi eða sérstaks álags í starfi, svo og fyrir árangur í starfi. Þessum ákvörðunum má breyta hvenær sem er, en sé breytingin starfsmanni í óhag tekur hún ekki gildi fyrr en að liðnum uppsagnarfresti þess starfsmanns sem hún varðar, sbr. 46. gr. Ákvarðanir forstöðumanna skv. 2. mgr. skulu fara eftir reglum sem fjármálaráðherra setur, þar sem meðal annars skal kveðið á um það að karlar og konur hafi sömu möguleika á að fá viðbótarlaun. Fjármálaráðherra hefur eftirlit með framkvæmd þessara reglna.`` Síðan er viðbót að tillögu meiri hluta nefndarinnar. ,,Þar á meðal getur hann [þ.e. fjmrh.] að eigin frumkvæði breytt ákvörðunum um viðbótarlaun ef þær brjóta í bága við reglurnar og afnumið heimild einstakra forstöðumanna til að ákvarða starfsmönnum viðbótarlaun ef rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunar er ekki í samræmi við fjárlög.`` Hvar er nú hæstv. fjmrh., virðulegi forseti? Hér er verið að vitna til reglna sem hæstv. ráðherra er ætlað að setja samkvæmt forskrift meiri hluta efh.- og viðskn. og við grípum í tómt. Ég bið um upplýsingar hvort þess er að vænta að hæstv. ráðherra komi.

Forseti er að leita hans.

Það mun ekki auðvelt að ...

Forseti upplýsir að hæstv. fjmrh. kemur innan skamms.

Já. Ég þakka fyrir upplýsingarnar, virðulegur forseti. Um efni þessarar greinar mætti sannarlega margt segja. Samkvæmt þessari grein fá forstöðumenn stofnana heimild til að umbuna starfsmönnum fyrir hæfni, sérstakt álag eða árangur í starfi. Mér datt í hug þegar ég las þessa grein, launahvetjandi kerfi sem þeir höfðu uppi í Sovét í þá sælu daga. Það var kennt við Stakkanovs. Það er verið að innleiða hér einhvers konar stakkanovéts-kerfi í launamálum að sovéskri fyrirmynd að ég best fæ séð, virðulegur forseti, ef fara á eftir reglunum sem fjmrh. setur. Það á að fara eftir reglum sem honum er ætlað að setja og ráðherrann á að hafa stöðugt eftirlit með reglunum. Hann á að vaka yfir þessum árangri, yfir þessum hæfnismælikvarða en hann hefur jafnframt skömmtunarvaldið í hendi sér þar sem eru framlögin til viðkomandi stofnana. Ef þau hrökkva ekki til, þá er hægt að kippa allri umbuninni til baka umyrðalaust því að það má breyta þessum ákvörðunum hvenær sem er og fjmrh. getur að eigin frumkvæði eins og það er orðað breytt þessum ákvörðunum um viðbótarlaun og svona í leiðinni tugtað til forstöðumenn stofnananna. Þetta er satt að segja, virðulegur forseti, alveg ótrúlegt kerfi sem hér á að innleiða og það er sannarlega jafngott fyrir viðkomandi að þeir séu í náðinni. Ég veit ekki hvort einhverjum hefur dottið í hug hugtakið miðstýring þegar þeir lesa þessa grein. Kannski er þetta bara eðlilegur sveigjanleiki, virðulegur forseti, og svona pedagógísk aðferðafræði til að sundra starfsmönnum viðkomandi stofnunar. Í því skyni eru þessi ákvæði alveg prýðilega fallin að fylgja eftir hugmyndafræðinni divide et impera, að deila og drottna, en það skín raunar víða í gegn í þessu frv. Þá er hæstv. ráðherra kominn í þingsal og ég ætla þá að leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra frekar. Ég hef verið að fara yfir 9. gr. frv. með þeim breytingum sem meiri hluti efh.- og viðskn. leggur til og þar er gert ráð fyrir að fjmrh. setji reglur um framkvæmd þessarar greinar að eigin frumkvæði. Ég spyr hæstv. ráðherra að því: Liggja þessar reglur fyrir? Hvað hefur hæstv. ráðherra í huga? Er búið að móta þessar reglur? Það væri vafalaust fróðlegt fyrir fleiri en þann sem hér talar að fá upplýsingar um það. Í þessari grein og skýringum með henni er látið að því liggja að hér sé verið að tryggja sérstaka jafnlaunastefnu að því er kynin varðar. Um langt skeið, a.m.k. frá áttunda áratugnum og sennilega fyrr höfum við haft ákvæði í lögum sem kveða á um sömu laun fyrir sömu vinnu. Hvers konar reglur eru það --- og það er spurning, virðulegur forseti, sem beint er til hæstv. fjmrh. --- hvers konar reglur eru það sem hæstv. fjmrh. hyggst setja sem eru til þess fallnar að tryggja betur jöfnuð á þessu sviði en lagafyrirmæli? Í þessu sambandi, virðulegur forseti, vísa ég til umsagnar Jafnréttisráðs sem hefur fjallað um þetta, skrifstofa jafnréttismála, en í umsögn Jafnréttisráðs er einmitt að þessu vikið og þar er í raun sama spurning borin fram. Tímans vegna vitna ég ekki beint í umsögnina en hún er dagsett 16. apríl sl.

Var það karlanefndin?

Það er Jafnréttisráð.

Ekki karlanefnd Jafnréttisráðs?

Ekki karlanefnd Jafnréttisráðs. Mér sýnist nú satt að segja, að þó að víða halli á konurnar að það þurfi einnig að kalla karlanefndina saman út af þessu frv. Ég kem að því síðar, virðulegur forseti.

Hefur ... komið saman og ályktað um frv.

Virðulegur forseti. Nú er hæstv. fjmrh. greinilega kominn í þingsal og orðinn þátttakandi í umræðuni.

Samræður eru bannaðar í þingsal.

Er hægt að ganga eftir því við hæstv. ráðherra hvað hann sagði?

Karlanefnd Jafnréttisráðs hefur komið saman og ályktað um vissa hluti frv.

Samræður eru bannaðar í þingsal.

Hefur ályktað. Hæstv. fjmrh. upplýsir að svonefnd karlanefnd Jafnréttisráðs hafi þegar ályktað og ég vænti þess að ráðherrann upplýsi okkur um það á eftir hvað þar var á ferðinni. Kannski kemur sú nefnd hæstv. ráðherra eitthvað til aðstoðar í vandasömu hlutverki við að bæta úr því sem á skortir í lögum um þetta efni. Við spyrjum ráðherrann um reglurnar og jafnframt hvers vegna þær hafi ekki verið lögleiddar fyrir löngu, þær reglur, þau töfraráð sem hæstv. ráðherra greinilega býr yfir. Það hefur raunar komið fram og það í sérstökum greinargerðum hvernig kynbundin mismunun ríkir víða hjá hinu opinbera og ef ég man rétt, einnig innan veggja fjmrn. Ég man ekki betur en skýrslur hafi verið reiddar fram um það fyrir ári eða svo sem létu liggja að því að ekki væri allt með felldu í sambandi við jöfnuð kynja í launamálum. Ég skil satt að segja, virðulegur forseti, ekki í því hvers vegna hæstv. ráðherra hefur setið í fimm ár í ráðuneytinu án þess að kippa þessu máli í liðinn. Við skulum ekki staldra lengur við þetta þó af mörgu sé að taka ef litið er til umsagna um 9. gr. frv. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra hafi kynnt sér þær, en þær eru margar athugasemdirnar sem fyrir liggja um það efni. Við skulum næst líta á 12. gr. sem ég gat um að væri dæmi um dálítið sérkennilega lagasmíð. Sjálf er 12. gr. stutt. Hún er ekki nema ein málsgrein á mælikvarða setningarfræði Björns Guðfinnssonar sem er svolítið annar en sá sem notaður er á þingmálinu. Með leyfi forseta, 12. gr.: ,,Starfsmenn skulu eiga rétt til launa í veikindaforföllum og fæðingarorlofi eftir því sem fyrir er mælt í lögum og, eftir atvikum, ákveðið eða um samið með sama hætti og laun, sbr. 1. mgr. 9. gr. `` Ég les kommusetninguna með vegna þess að hún er vafalaust hluti af þessari væntanlegu löggjöf og veitir nú ekki af að nota greinarmerkin einnig. Samt er erfitt að lesa í innihaldið. Þá er að grípa til lögskýringanna og þar er að finna athugasemdir við greinina sem lýsa ögn betur upp sviðið. Hvað er það nú sem stendur þar á bls. 26 í frumvarpinu um þessa 12. gr.? Það er nauðsynlegt að draga það fram, með leyfi forseta: ,,Nú byggist rétturinn til greiðslu launa í veikindaforföllum og fæðingarorlofi á mismunandi forsendum.`` Svo er það rakið nánar með tilvitnun fram og aftur í löggjöf. Síðan segir, því að ég reyni að stytta þessa yfirferð eftir föngum, virðulegur forseti: ,,Í 1. mgr. segir að sömu aðilar og fjalla um laun og önnur kjör skuli fjalla um rétt starfsmanna til launa í veikindaforföllum og fæðingarorlofi. Fyrir þá starfsmenn, sem nú falla undir lög nr. 38/1954 og ekki eru skilgreindir sem embættismenn samkvæmt þessu frumvarpi, myndi þetta þýða að um réttindi þeirra færi með sama hætti og annarra starfsmanna á íslenskum vinnumarkaði, þ.e. að þeim væri tryggður lágmarksréttur til greiðslna í veikindaforföllum, en um frekari rétt yrði viðkomandi stéttarfélag að semja. Hvað varðar greiðslur í fæðingarorlofi þá færi það eftir 15. og 16. gr. laga nr. 117/1993. Hér er um töluverða breytingu að ræða en í 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða er gert ráð fyrir að þeir sem falli undir núgildandi reglur haldi þeim réttindum eins og í ákvæðinu greinir.`` Ég vænti þess að menn séu einhverju nær. En það er ekki allt sem sýnist í þessum texta, virðulegur forseti, þannig að það er eðlilegt að það hefði þurft tilsögn í hv. þingnefnd til þess að menn næðu einhverjum áttum eða fengju eitthvað efnislegt út úr þessum samsetningi. Við tökum eftir því að hér er kveðið á um að þeim verði tryggður lágmarksréttur eftir að þessu hefur verið komið í kring og að þeir sem falli undir núgildandi reglur haldi þeim réttindum eins og í ákvæðinu greinir. Þetta eru kannski ákveðin lykilorð til að skilja innihaldið. Það ber að hafa í huga, virðulegur forseti, og tengist það öðru ráðuneyti sem Framsfl. stýrir, að hæstv. heilbrrh. hefur haft í smíðum frv. um fæðingarorlof. En því frv. hefur að því er okkur er sagt verið í bili stungið niður í skúffu. Vafalaust kemur það upp á ný með haustinu ef ríkisstjórnin lögfestir þetta frv. fyrir þinglok, en það þótti að mér skilst ekki skynsamlegt að hafa það uppi á borðum mönnum til aflestrar meðan umfjöllun færi fram um þetta mál sem á að tengjast þessu væntanlega frv. Í skýringum með greininni kemur m.a. fram að fella eigi alla starfsmenn ríkisins undir almannatryggingalög. Þetta þýðir m.a. að karlar fá ekki laun í fæðingarorlofi eins og konur fá nú, heldur falla þeir undir ákvæði laga um almannatryggingar og fá þá fæðingarorlof í formi fæðingarstyrks og fæðingardagpeninga, en það eru mun lægri greiðslur en gilt hafa um ríkisstarfsmenn. Kemur þar kannski að karlanefndinni sem hæstv. ráðherra var að vitna til að hefði ályktað um málið. Vissulega er það svo að konur hjá ríkinu hafa notið fram að þessu vissra forréttinda. Maður spyr sig hvort það sé kannski réttmætt í ljósi móðurhlutverks þeirra. Ég ætla ekki að ræða það hér og nú. En um leið og afnema á þetta kynbundna misrétti, þá er tækifærið notað og það er aðalatriðið í þessu máli, í samhengi frv., til að jafna greiðslurnar niður á við. Þetta er raunar stefna sem glittir í víðar í þessu frv. en í sambandi við þessa umræddu grein. Það er ekki einfalt mál, virðulegur forseti, að halda þræði í gegnum þessa flækju sem er afrakstur nefndar lagaprófessorsins. Það væri freistandi að rekja umsagnir BHMR og Félags íslenskra háskólakennara um þessa grein. Ég vísa til þeirra umsagna því að þær lýsa enn þá betur inn í þetta samhengi því að það hefur ekki farið fram hjá neinum, a.m.k. ekki þeim samtökum sem í hlut eiga, hvað dylst undir þessum stuttorða texta 12. gr. Þá skulum við, virðulegur forseti, líta næst á 20. gr. Þar er fjallað um rétt opinberra starfsmanna til að sinna öðru launuðu starfi og réttinn til að taka sæti í stjórn atvinnufyrirtækis eða stofna til atvinnurekstrar. Hvað segir greinin? Með leyfi forseta vil ég fá að vitna í greinina: ,,Áður en starfsmaður hyggst, samhliða starfi sínu, taka við launuðu starfi í þjónustu annars aðila, ganga í stjórn atvinnufyrirtækis eða stofna til atvinnurekstrar ber honum að skýra því stjórnvaldi, er veitti starfið, frá því. Innan tveggja vikna skal starfsmanni skýrt frá því, ef áðurnefnd starfsemi telst ósamrýmanleg starfi hans, og honum bannað að hafa hana með höndum. Bera má slíkt bann undir hlutaðeigandi ráðherra. Rétt er að banna starfsmanni slíka starfsemi sem í 1. mgr. segir ef það er síðar leitt í ljós að hún megi ekki saman fara starfi hans í þjónustu ríkisins.`` Þetta er 20. gr. og engin breytingartillaga er að mig minnir við ákvæði hennar frá meiri hluta nefndarinnar þannig að hún stendur sem tillaga. Þetta er sannarlega merkilegur texti, virðulegur forseti. Margt er þar heldur óljóst. Hvað er átt við með: ,,starfsemi telst ósamrýmanleg starfi hans``, þ.e. starfsmannsins? Það er heldur óljóst hvað þar er á ferðinni og væri út af fyrir sig gott að fá nánari skýringar ef einhverjar eru hjá þeim sem ábyrgð bera á þessum texta. ,,Rétt er að banna ...``, það er ekkert verið að skafa af hlutunum í orðalagi greinarinnar. Út af fyrir sig, virðulegur forseti, er það stefna sem kemur fram í þessari grein, en þessa stefnu ætti þá kannski að innleiða víðar í samfélaginu. Hvernig fellur þessi tillaga, þessi væntanlega lagagrein hér, að jafnræðisreglu sem tryggð á að vera í stjórnarskrá? Og hvað er um alþingismenn að segja svo dæmi sé tekið í sambandi við ákvæði þessarar greinar?

Lögin ná ekki til þeirra.

Ég vænti að hv. formaður efh.- og viðskn. leggi við hlustir. Hæstv. forseti. Hæstv. fjmrh. segir réttilega að þessi ákvæði nái ekki til alþingismanna. Það er mér fyllilega ljóst. En ég er að vekja athygli á því út frá eðli máls að hér er sérkennilega að lagasetningu staðið því að við hljótum að spyrja: Væri það óeðlilegt að gera svipaða kröfu og hér er verið að gera, setja og lögfesta gagnvart alþingismönnum, jafnvel gagnvart ráðherrum að því er þetta varðar.

Þetta hefur verið í lögum í 40 ár. Þetta er óbreytt frá gildandi lögum.

Þetta er í gildandi lögum, segir hæstv. ráðherra, og ekkert er það betri texti til endurákvörðunar nú, ekkert betri texti. Við hljótum að skoða þetta í ljósi þess sem verið er að lögfesta á öðrum sviðum í þessu frv. Ég held að það væri þörf á því að innleiða siðvæðinguna víðar en gagnvart starfsmönnum ríkisins. Ég held að hv. formaður efh.- og viðskn. sem er djúpt sokkinn í blaðalestur í hliðarsal ætti aðeins að spyrja eigin samvisku að því hvort það væri ekki skynsamlegt að taka þessi mál upp til eftirbreytni. Virðulegur forseti. Mér finnst ástæða til þess að nefna þetta hér. Ástæða þess að opinberir starfsmenn, starfsmenn ríkisins, hafa stundað starfsemi sem gæti fallið undir ákvæði þessarar greinar og kannski ekki verið refsað fyrir og henni kannski ekki beitt af fullri hörku, ég þekki það ekki í reynd, er auðvitað bág launakjör í mörgum tilvikum og viðleitni til þess að bæta þau upp, en viðleitni einstaklinganna til þess að notfæra sér slíkt er afar misjöfn. Við skulum líta næst til 22. gr. frv. sem er nokkuð breytt í meðförum nefndar samkvæmt tillögum meiri hluta en hún er með ákvæðum um hverjir skuli teljast embættismenn. Það er nauðsynlegt, virðulegur forseti, að fara aðeins yfir greinina ásamt þeim breytingartillögum sem fyrir liggja frá meiri hluta efh.- og viðskn. á efni hennar. Virðulegur forseti. Ég vitna til þessa þannig að heillegt sé, með leyfi forseta: ,,Embættismenn teljast samkvæmt lögum þessum einvörðungu þeir starfsmenn ríkisins sem taldir eru upp hér á eftir og skipaðir eru í starf skv. 23. gr.: Starfsmenn Alþingis og stofnana þess. Starfsmenn skrifstofu forseta Íslands. Starfsmenn Stjórnarráðs, þar með taldir starfsmenn utanríkisþjónustunnar. Hæstaréttardómarar og héraðsdómarar, svo og aðrir starfsmenn Hæstaréttar og héraðsdómstóla. Biskup Íslands og vígslubiskupar.`` Samkvæmt brtt. nefndar bætist við: Prófastar og prestar þjóðkirkjunnar. ,,Ríkissaksóknari, ríkislögmaður, ríkissáttasemjari og umboðsmaður barna, svo og aðrir starfsmenn við embætti þeirra. Sýslumenn og aðrir starfsmenn sýslumannsembætta, svo og rannsóknarlögreglustjóri ríkisins, ríkistollstjóri, lögreglustjórinn í Reykjavík, tollstjórinn í Reykjavík og aðrir starfsmenn lögreglu- og tollstjóraembættanna. Starfsmenn Fangelsismálastofnunar. Forstöðumenn ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja. Þeir aðrir, sem skipaðir eru í störf samkvæmt öðrum lögum, svo og þeir er gegna störfum sem öldungis verður jafnað til þeirra manna sem getið er í 1.--9. tölulið. Fjármálaráðherra sker úr því hvaða starfsmenn falla undir 8. og 10. tölulið þessarar greinar og skal hann fyrir 1. febr. ár hvert birta lista í Lögbirtingablaði yfir þá starfsmenn.`` Þetta er tilvitnuð 22. gr. með þeim breytingum sem gerðar eru á meiri hluta efh.- og viðskn. og vona ég að mér hafi tekist að ráða í textann þannig að rétt sé að staðið en sumt af breytingartillögunum vekur vissulega athygli. Síðan er að finna, virðulegur forseti, nánari skýringar á greininni á bls. 21 í greinargerð sem rétt er að líta aðeins til en þar er vikið að spurningum hvort það sem varðar skiptingu starfsmanna ríkisins í embættismenn annars vegar og óbreytta hins vegar samrýmist m.a. ákvæðum stjórnarskrár og fleira. Hér segir, með leyfi forseta, í greinargerð á bls. 21: ,,Frumvarpinu er ætlað að ráða bót á þessu misrétti, auk þess sem stefnt er að því að réttindi hvers og eins starfsmanns samsvari þeim skyldum, sem honum eru lagðar á herðar, á sama hátt og gert var á sínum tíma þegar lög nr. 38/1954 voru sett. Samkvæmt því gerir frumvarpið ráð fyrir að mismunandi reglur gildi um starfsmenn ríkisins eftir því hver réttarstaða þeirra er. Þannig er lagt til að starfsöryggi þeirra starfsmanna, er njóta hvorki samnings- né verkfallsréttar, verði tryggt nokkru betur en venja er meðan aðrir starfsmenn ríkisins, er njóta almennt samnings- og verkfallsréttar, búi við svipað öryggi í starfi og launþegar á hinum almenna vinnumarkaði. Þó er rétt að leggja áherslu á að samkvæmt frumvarpinu er ríkisstarfsmönnum tryggt meira réttaröryggi í samskiptum sínum við ríkið en launþegar búa við almennt í skiptum við vinnuveitendur á almennum vinnumarkaði. `` Þetta er úr greinargerð og nánar segir á sömu síðu, með leyfi forseta: ,,Í öðrum hluta frv., sem aðeins tekur til embættismanna, er skilgreint hverjir af starfsmönnum ríkisins teljist embættismenn í skilningi laganna. Hugtakið ,,embættismaður`` er fyrst og fremst notað í frumvarpinu vegna þess að það kemur fyrir í 20. gr. stjórnarskrárinnar, auk þess sem stefnt er að því að embættismenn teljist þeir einir sem fást við æðstu stjórn ríkisins og sinna öryggisgæslu, svo sem lýst er nánar í athugasemdum með 22. gr. frv.`` Þetta læt ég nægja, virðulegur forseti, sem tilvitnun og skýringar greinargerðar um þessa tvískiptingu í embættismenn og óbreytta svo ég leyfi mér að nota þau hugtök. Það vekur vissulega athygli þegar borinn er saman kvarðinn sem hér er settur um að embættismenn séu fyrst og fremst þeir einir sem fást við æðstu stjórn ríkisins og sinna öryggisgæslu, að bera það saman við skrána sem er að finna í lagagreininni sjálfri. Virðulegur forseti. Það geta verið einhver rök fyrir því að um vel skilgreindan hóp manna í æðstu stjórn ríkisins og því sem kallað er öryggisvarsla gildi sérstök ákvæði, m.a. að því er varðar verkfallsrétt og þá kjör viðkomandi vegna skertra réttinda. En mér virðist að hér sé farið langt út fyrir eðlilegan ramma að þessu leyti. Hvers á t.d. biskupinn yfir Íslandi að gjalda og prestar landsins að geta ekki farið í verkfall rétt eins og t.d. starfslið heilbrigðisþjónustu? Ég spyr. Eru þeir hluti af sérstakri öryggisgæslu ríkis með þeim hætti að það sé nauðsynlegt að gera þá að embættismönnum eða viðhalda slíku kerfi?

Þeir báðu sjálfir um það.

Þeir báðu sjálfir um það, segir hæstv. fjmrh.

Að eigin beiðni.

Að eigin beiðni. Þá kemur náttúrlega að því, hvar eru dyrnar? Hvar er hin þrönga gata sem þræða ber til þess að komast inn í hin helgu vé embættismanna ef þetta er bara gert eftir beiðni? Það getur vel verið að það séu rök, það getur vel verið að mati manna að það séu gild rök fyrir því að hafa hina geistlegu stétt  Svo tekið sé annað dæmi --- ekki úr geistlegri stétt, þá spyr ég t.d. um umboðsmann barna. Hvernig í ósköpunum stendur á því að umboðsmaður barna er settur undir embættismenn öryggisþjónustu ríkisins og fleiri sem gegna svipuðu kerfi?

Ertu á móti börnum?

Ertu á móti börnum, spyr hv. formaður efh.- og viðskn.? Ertu á móti börnum? Það er nú það, virðulegur forseti. Ég held að ég hafi átt hlut að því með hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur á einum fjórum þingum að bera fram frv. til laga um umboðsmann barna, að því yrði komið á.

Er þingmaðurinn að sýna embættinu tilhlýðilega virðingu?

Og hér kemur hver lagaskýringin annarri betri frá ábyrgðarmönnum frv. 

Ég held að þingmaðurinn ætti að kynna sér gildandi lög.

Við skulum halda samtölum í hófi í þingsalnum.

Virðulegur forseti. Nú er ég hvattur lögeggjan um að kynna mér gildandi lög því að það eru orðin rök af hálfu hæstv. fjmrh. að sá texti sé öðrum æðri, hann blífur, sá texti og sýnist mér þá ekki langt í að orðið verði ljúflega við þeirri meginkröfu samtaka launafólks að taka þessi mál út af borði sem lagasmíð og hefja þegar í stað samninga við samtök launafólks um málin og fyrirkomulagið. Það er einboðið og ég fagna því alveg sérstaklega að hæstv. fjmrh. skuli víkja að því. Þá er einnig komið í ljós, virðulegur forseti, eða upplýst af formanni efh.- og viðskn. að það sé ekki bara spurningin um öryggisgæslu hins opinbera eða æðstu embættismenn hverjir eigi að flokkast undir því heiti og þær skilgreiningar skv. 22. gr. heldur sé þetta ekki síst virðingaratriði. Ég er spurður að því utan úr sal, virðulegur forseti, hvort ég beri ekki virðingu fyrir embætti umboðsmanns barna og ég fullyrði það að ég tel mig eiga nokkuð í því að það embætti er til orðið og vona sannarlega að það verði að gagni. En ég sé ekki að það þurfi til að koma sérstök lagaumgerð um embættið þannig að það sé tekið út úr mörgum öðrum góðum störfum sem falla ekki undir öryggisgæslu ríkisins eða æðstu stjórn þess samkvæmt skilgreiningu höfunda frv.  
            

Forseti vill árétta að það er hv. 4. þm. Austurl. sem hefur orðið.


             Virðulegur forseti. Það er rétt að koma að spurningunni um prófessorana við Háskóla Íslands. Í því sambandi vaknar spurningin hvers vegna stefnt sé að því úr ólíklegustu áttum að ætla að brjóta niður sjálfstæði háskóla landsins, með litlum staf, því að eitt skal yfir alla ganga, með því að gera prófessora sem nú starfa að embættismönnum? Það er vissulega svo, herra forseti, að nú eru allir mögulegir aðilar skipaðir í störf samkvæmt öðrum lögum eins og vikið er að í greininni og það liggur fyrir sérstakt frv. um breytingar á sérákvæðum. Einhvers staðar á ég nærliggjandi, virðulegur forseti, frv., sem er 503. mál þingsins, frv. til laga um breytingar á sérákvæðum í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Það hefur verið kallað bandormur vegna líkinga við frumvörp með málum óskylds eðlis sem tengjast gjarnan afgreiðslu fjárlaga í þinginu. Það hefur raunar komið fram, ef ég hef tekið rétt eftir, ég held að það sé upplýst af formanni efh.- og viðskn. að lögfesting þessa frv. sé ekki sérstakt kappsmál ríkisstjórnarinnar nú á yfirstandandi þingi og það megi bíða. Það er mál út af fyrir sig hvernig því verður hagað en það tengist óneitanlega efni frv. sem við erum að fjalla um hér. Við spyrjum: Hvaða réttarstaða kemur upp varðandi fjölmennar stéttir í landinu ef þetta bíður næsta þings og ekki er búið að skilgreina ýmis efni sem er að finna tillögur um í ófáum greinum þessa frv., þar á meðal í 148. gr. þar sem gert er ráð fyrir að breyta lögum um Háskóla Íslands að því er varðar prófessora og dósenta eins og ég kem að á eftir? Virðulegur forseti. Stór hluti kennara, bæði framhaldsskólakennara og jafnvel grunnskólakennara hefur skipun frá fyrri tíð og mundi falla undir ákvæði 22. gr. að óbreyttu að mér sýnist. Sama gildir um háskólakennara, prófessora, lektora og fleiri sem verða embættismenn í skilningi frv. ef þetta frv. eitt er lögfest svo dæmi séu tekin. Samspilið á milli 502. máls og þess frv. sem hér er til umræðu, er auðvitað nokkuð augljóst en þá er aðeins að víkja frekar að spurningunni um prófessorana og örlög þeirra í samhengi þessa frv. að samþykktum vel að merkja bandormi því að hópurinn verður miklu stærri sem fellur undir skilgreininguna embættismenn ef 503. mál er ekki lögleitt. Það gerðist rétt upp úr jafndægrum að vori að svonefnt prófessorafélag Háskóla Íslands kom saman til fundar, nánar tiltekið 25. mars 1996, og gerði ályktun. Vegna þess að hér var óskað eftir að reynt yrði að varpa ljósi á þessa stöðu rifja ég upp tillöguna frá stjórn félagsins, með góðfúslegu leyfi forseta. Hún var svohljóðandi: ,,Fundur í Prófessorafélagi Háskóla Íslands, haldinn 25. mars 1996, felur stjórn félagsins að vinna að eftirfarandi breytingu á frv. til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Prófessorum í Háskóla Íslands verði bætt inn í upptalningu á embættismönnum skv. 22. gr. frv. til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Til vara skal stjórn félagsins hlutast til um að fá yfirlýsingu ráðherra menntamála og fjármála um að prófessorar verði áfram embættismenn ríkisins eins og þeir hafa verið allar götur frá því að Háskóli Íslands var stofnaður 1911.`` Greinargerð að tillögunni: ,,Árangur af starfi Háskóla Íslands ræðst af því hvernig að honum er búið. Verði prófessorar settir skör lægra en aðrir embættismenn ríkisins má búast við því að háskólanum reynist erfitt að laða til sín hæfustu menn á hverju fræðasviði. Vegsemd Háskóla Íslands og laun prófessora eru vitnisburður um þá menntastefnu sem yfirvöld ætla að halda uppi í íslensku samfélagi. Laun og staða prófessora eru því ekkert einkamál þeirra. Þess vegna er nauðsynlegt að tekin séu af öll tvímæli um stöðu prófessora sem embættismanna. Launakjör prófessora eins og raunar annarra háskólakennara hafa hríðversnað undanfarna tvo áratugi miðað við stéttir embættismanna sem prófessorar stóðu áður jafnfætis við. Vænlegasta leiðin til að bæta úr þessu er að kaup þeirra og kjör ákvarðist af kjaranefnd. Jafnframt verður háskólaráð að tryggja prófessorum áunnin réttindi svo sem rannsóknaleyfi samkvæmt gildandi reglum og greiðslur úr vinnumatssjóði. Prófessorar vilja vera áfram sem deild í Félagi háskólakennara og vinna að sameiginlegum málefnum starfsmanna skólans á þeim vettvangi. Ætlunin er að óska eftir fulltingi háskólaráðs við tillöguna og koma henni á framfæri við ráðherra strax og færi gefst.`` Þetta var tillaga félagsfundar í Prófessorafélagi Háskóla Íslands 25. mars og liggur fyrir og það er leitað ásjár háskólaráðs. Mig minnir að í því háskólaráði sitji að vísu eitthvað af prófessorum en það er önnur saga. 28. mars 1996 kemur háskólaráð Háskóla Íslands saman og þar er bókað í bréfi til menntmrh., með leyfi forseta: ,,Á fundi háskólaráðs í dag var lagt fram bréf frá prófessor Guðmundi Magnússyni, formanni Prófessorafélags Háskóla Íslands, þar sem hann greinir frá fundi í félaginu 25. mars sl. og samþykkt sem þar var gerð og kynnt hefur verið ráðherra. Háskólaráð gerði svofellda bókun: ,,Háskólaráð telur stöðu prófessora háskólans sem embættismanna skipta sköpum fyrir þróun Háskóla Íslands sem háskóla og rannsóknastofnunar. Ráðið felur rektor að vinna að því að prófessorar teljist embættismenn samkvæmt frv. til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.`` Þessari bókun er hér komið á framfæri við menntmrh. með von um stuðning við þennan vilja háskólaráðs. --- Virðingarfyllst, Sveinbjörn Björnsson rektor.`` Virðulegur forseti. Það er út af fyrir sig tæpast með glöðu geði sem þessi texti er hafður yfir. Ég verð að segja að mér finnst það afar leitt að sú staða skuli liggja fyrir sem fram kemur í þessum ályktunum, þessum tilskrifum sem hér var vitnað til því að þessari afstöðu frá þessu félagi eða klúbbi háskólaprófessora eins og hún birtist alþjóð í þessu samhengi verður tæplega jafnað við annað en meiri háttar hneyksli að mínu mati. Það er óhjákvæmilegt að fara aðeins yfir þetta mál frekar. Ég hef þegar rakið bréfin, ályktanirnar, þar á meðal í háskólaráði en eins og hv. alþingismenn vita eru í háskólaráði prófessorar, þeir einu sem þar eru kjörgengir, og hér eru þeir að framvísa eigin samþykkt með stimpli háskólaráðs. Þetta verður satt að segja að teljast þröng eiginhagsmunagæsla sem getur tæpast talist taka mið af heildarhagsmunum Háskóla Íslands. Það er ekkert einkennilegt að viðbrögð og samþykktir kennara við Háskóla Íslands og starfsmanna Háskóla Íslands við þessu úthlaupi þeirra sem skipa nú prófessorsembætti við háskólann hefur verið mætt af Félagi háskólakennara með nokkurri hörku. 17. apríl 1996 skrifar Félag háskólakennara þingnefndinni, efh.- og viðskn., erindi þar sem fjallað er um þessi mál og kemur þar fram sú eindregna krafa af hálfu Félags háskólakennara að frv. verði dregið til baka í fullum samhljómi við kröfur annarra samtaka launafólks en þar er jafnframt þó vikið að þessu máli sem ég gerði að umtalsefni því að þar segir, með leyfi forseta, m.a.: ,,Ýmsum réttindum opinberra starfsmanna hefur verið jafnað til launa og því er óeðlilegt að fjalla um breytingar á réttindum án þess að um leið sé samið um laun og önnur kjör. Mikilvægt er að áunnin réttindi séu ekki tekin af fólki með einhliða ákvörðunum. Þótt frv. geri aðallega ráð fyrir að fólk sé svipt réttindum án bóta er þó gert ráð fyrir að það haldi sumum af þeim réttindum sem það nú hefur, svo sem skipun í starf en þeir sem ráðnir verða eftir breytingu hafi ekki slík réttindi. Þar eð frv. gerir ráð fyrir að starfsmenn hins opinbera séu með mismunandi ráðningarréttindi ætti einnig að vera gert ráð fyrir að launakjör séu mismunandi.`` Síðar í þessu erindi varðandi 22. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Stjórn Félags háskólakennara telur ekki þann mun á störfum prófessora og dósenta og lektora að staða þeirra sé svo mismunandi sem ætla mætti af samþykktinni.`` Þar er vitnað til samþykktar háskólaráðs frá 28. mars sem ég hef þegar lesið. ,,Í ályktun prófessora er fyrst og fremst lögð áhersla á léleg launakjör og þá vissu að kjaranefnd muni bæta kjör þeirra. Það er umhugsunarvert að launastefna ríkisins skuli vera með þeim hætti að launamenn telji hag sínum betur borgið með því að afsala sér samningsrétti en láta nefnd án aðildar launamanna ákvarða laun sín.`` Síðar segir í erindinu: ,,Meginsjónarmið félagsins er að við allar þær breytingar sem gerðar kunna að verða á stöðu háskólakennara verður að horfa til sameiginlegra hagsmuna allra félagsmanna. Í því sambandi má benda á að við núverandi aðstæður er ekki munur á starfsskyldum lektora, dósenta og prófessora við Háskóla Íslands þótt prófessorar einir séu kjörgengir til æðstu stjórnar háskólans. Því er áhorfsmál hvort það samræmist orðalagi laganna að prófessorar einir verði embættismenn í framtíðinni, samanber orðalagið ,,störfum sem öldungis verður jafnað til embætta``. Í lögum um Háskóla Íslands eru ákvæði sem heimila að lektor geti fengið framgang í stöðu dósents og dósent geti fengið framgang í prófessorsembætti eftir ákveðnum reglum sem háskólaráð setur. Ekki er ljóst hvort slík ákvæði geta staðið áfram og dósentar geti orðið prófessorar og þar með embættismenn með sama hætti og nú er eða hvort settar verði einhverjar hömlur á fjölgun prófessora.`` Þetta segir í erindi frá Félagi háskólakennara. Það er talað kurteislega af hálfu þessa félags sem hefur innan vébanda sinna einnig hinn virðulega klúbb Prófessorafélag við Háskóla Íslands eins og það mun vera kallað en mér er ekki kunnugt um að það sé stéttarfélag í þeim skilningi sem við leggjum í það orð heldur séu prófessorarnir varðandi sín kjör og annað þátttakendur í Félagi háskólakennara. Þetta mál hefur síðan orðið tilefni til þess að við alþingismenn fengum sérstakt erindi frá Félagi háskólakennara 8. maí sl. þar sem verið er að varpa ljósi á hvað felst í svonefndu framgangskerfi háskólakennara og hversu alvarleg áhrif það hefði að stía sundur prófessorum sem embættismönnum, þeim sem nú eru annars vegar og öðrum kennurum háskólans og starfsmönnum á þetta framgangskerfi. Ég ætla tímans vegna, virðulegur forseti, ekki að fara yfir efni þessa bréfs þótt það sé ágætt og varpi ljósi á mál sem vafalaust hefur ekki verið nógu skýrt í hugum ýmissa og væntanlega ekki í hugum þeirra sem bera þetta mál fram því að tæpast vill maður ætla frumvarpshöfundum að vilja rústa það kerfi sem reynst hefur mjög þokkalega í sambandi við störf innan háskólans og að byggja þar múra með þeim hætti að setja núverandi prófessora í sérstaka stöðu gagnvart öðrum kennurum og starfsmönnum við háskólann. Það hafa borist fleiri erindi sem tengjast þessu efni og ég vitna hér til, virðulegur forseti, þess erindis sem sent var menntmrh., dags. 8. maí 1996, undirritað af um 40 starfskonum, sem eru starfsmenn háskólans, kennarar og sérfræðingar, og fjalla um stöðu kvenna almennt innan háskólans og hvaða áhrif það hefði á möguleika kvenna til framgangs í störfum ef sú stefna yrði ofan á sem mörkuð er með þessu frv. og ákvæðum í svonefndum bandormi, sérákvæði í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þetta eru, virðulegu forseti, háalvarleg mál sem hér eru á ferðinni og því mikil ástæða til að þau verði gaumgæfð. Ég spyr bæði hæstv. fjmrh. og formann efh.- og viðskn.: Er það ætlun þeirra að færa í lög þau ákvæði sem hér um ræðir undir tölulið 10 í 22. gr. og þau efni sem er að finna jafnframt í breytingu á sérlögum um einstakar starfsstéttir? Þar á meðal í 148. gr. að því er varðar prófessora og reyndar dósenta sem verið er að setja á annan bás og koma í veg fyrir þeirra framgang með því kerfi. Það er alveg nauðsynlegt áður en þessi umræða heldur áfram að þetta liggi skýrt fyrir, virðulegur forseti. Ég er viss um að það getur greitt fyrir umræðunni ef það kemur fram skýr afstaða í þessu máli sem felur það þá í sér að ekki sé hugmyndin að raska framgangskerfi við Háskóla Íslands með þeim hætti sem lagt hefur verið til af fámennum sérhagsmunahópi innan háskólans sem hefur með ótrúlegum vinnubrögðum leitast við að fá sig flokkaðan undir æðstu stjórnsýslu ríkisins eða öryggisgæslu með því að teljast embættismenn. Mér finnst þessi sérkjarabarátta prófessoranna svo langt fyrir neðan allt sem tengja má við eðlileg vinnubrögð, svo ekki sé notað hugtakið virðing sem hv. formaður efh.- og viðskn. nefndi í þessu sambandi. Ég vek athygli á að það eru ekki allir háskólakennarar undir sömu sök seldir í þessu máli og ekki prófessorar. Til dæmis hafa prófessorar við Kennaraháskóla Íslands andmælt þeirri stefnu sem hér er verið að leggja mikla áherslu á og er með þeim hætti sem vitnað hefur verið til og með ekki minni orðum af háskólaráði en það skipti sköpum fyrir þróun háskólans að halda þeim prófessorum sem nú eru í embættum vel að merkja á sérstökum básum embættismanna. Það má vera að þetta falli undir þá viðleitni sem kemur fram í frv. á ýmsum stöðum að skipta starfshópum upp, að deila og drottna og koma fram þeim markmiðum sem leynast á bak við frumvarpsgreinarnar mörgu í þessu máli þegar grannt er skoðað. Mér sýnist að með þeirri stefnu sem þarna liggja tillögur fyrir um sé verið að vega að sjálfstæði háskólans og það ætti miklu frekar að setja allar ráðningar innan skólans í hendur skólans sjálfs. Það væri a.m.k. í meira samræmi við það sem er viðleitni víða annars staðar í þessum efnum og þar sem áhersla er lögð á það að hver háskólakennari og rannsóknarmenn við háskóla búi við akademískt frelsi en séu ekki settir undir hæl annarra, hvað þá undir þær reglur sem embættismenn eru flokkaðir samkvæmt þessu máli. Það er skylt að líta til málsbóta í þessu efni þegar svona tillögur eru fram bornar af Prófessorafélagi háskólans. Þeir búa við lág launakjör miðað við margar aðrar starfsstéttir og þær kröfur sem til þeirra eru garðar. En það ber jafnframt að líta til þess að raunverulegur munur á starfi prófessora annars vegar og hins vegar lektora og dósenta við háskólann er kannski oft og tíðum aðallega form og virðing sem hér er nefnd af formanni efh.- og viðskn. og skiptir greinilega mjög miklu máli í mælikvarðanum hverja á að draga í dilkinn, embættismenn annars vegar og hins vegar óbreytta. Við hljótum, virðulegur forseti, einnig að spyrja: Hvers eiga þeir prófessorar að gjalda sem á eftir koma? Mér sýnist ekki neitt einboðið að þeir gangi þessa greiðu götu. Hvers konar starfsmannastefnu væru menn að innleiða með því að lögfesta þessi ákvæði? Ég held að hér sé mjög stórt mál á ferðinni í samhengi þessa frv. Það er ekki aðeins spurning um stefnu og þróun Háskóla Íslands. Þetta er auðvitað um leið spurning um jafnræði og jafnrétti bæði kynja og þeirra sem nú eru að störfum og þeirra sem á eftir koma. Það mætti búast við því líka að um leið og svona kerfi er innleitt, væru á ný settar upp girðingar varðandi fjölda prófessora við háskólann. Það er því ekki allt sem sýnist í þessu máli, virðulegur forseti. Hér barst inn á borð mitt nýtt erindi sem tengist þessu máli. Hæstv. fjmrh. sagði að það hefði komið fram við umræðuna. Ég þekki það ekki. En ástæða gæti verið til að nefna það í samhengi þessarar umræðu. Vísindanefnd háskólaráðs sendir erindi 8. maí 1996 til rektors og háskólaráðs. Þar er fjallað um þetta mál og ég ætla, með leyfi forseta, aðeins að grípa niður í þetta álit sem vísindanefnd háskólaráðs kýs að láta í ljós. Það hefst þannig: ,,Nefndin telur að tillögurnar um breytingar innan háskólans einkennist af fljótræði í meðferð viðkvæms máls sem kallar á ígrundun og athugun ýmissa aðila, ekki síst innan skólans sjálfs. Ljóst er að ef af þessum breytingum verður munu þær hafa víðtæk áhrif á starfsemi háskólans. Nauðsynlegt er að reyna að sjá þau áhrif fyrir og taka mið af þeim við endanlegar ákvarðanir. Reikna má með að þeim breytingum sem tillögurnar gera ráð fyrir muni fylgja grunnlaunahækkanir prófessora og hugsanlega annarra háskólakennara í kjölfarið. Lofsvert er að þannig skuli reynt að bregðast við óviðunandi kjörum íslenskra háskólakennara. Hinar breyttu forsendur sem í tillögunum felast geta hins vegar einnig leitt til lakari kjara og aðstæðna háskólakennara, prófessora jafnt sem annarra, einkum með löskun framgangskerfis og hugsanlegra breytinga á vinnumatssjóði. Ef allt þykir benda til að prófessorar verði embættismenn samkvæmt hinu nýja skipulagi telur vísindanefnd algert forgangsatriði að framgangskerfinu verði ekki lokað við dósentmörkin eins og tillögurnar gera ráð fyrir.`` Þetta erindi er mun ítarlegra en tímans vegna, virðulegur forseti, læt ég tilvitnun í þetta erindi, sem undirritað er af formanni vísindanefndar háskólaráðs, Ástráði Eysteinssyni, nægja að sinni. Þetta, virðulegur forseti, taldi ég ástæðu til að draga fram vegna 22. gr. og ég vænti þess að hér komi skýr svör af hálfu ráðherra og formanns efh.- og viðskn. um þá stefnu sem hér er mörkuð af þeirra hálfu. Þá ætla ég að víkja aðeins að 26.--35. gr., virðulegur forseti, án þess að fara þó ítarlega í þau efni svo sem vert væri. Þær greinar fjalla aðallega um mögulega brottvikningu starfsmanna ríkisins úr starfi um lengri eða skemmri tíma og þar er sannarlega að finna ýmis sérkennileg ákvæði sem eru ekki öll nútímaleg miðað við notkun þess orðs sem er kannski ekki alltaf nákvæm, m.a. í samhengi eðlilegrar starfsmannastefnu, mannréttinda og fleira sem þar mætti til taka. Jafnvel mætti líta á efni þessara greina í samhengi stjórnarskrár Íslands. En ég ætla ekki að fara út í svo víðtækan samanburð. Ég vek athygli, virðulegur forseti, á ákvæði 26. gr. með stuttri tilvitnun. Þar segir: ,,Stjórnvald er skipar í embætti veitir og lausn frá því um stundarsakir. Rétt er að veita embættismanni lausn um stundarsakir, ef hann hefur sýnt í starfi sínu óstundvísi eða aðra vanræsklu, óhlýðni við löglegt boð eða bann yfirmanns síns, vankunnáttu eða óvandvirkni í starfi, hefur ekki náð fullnægjandi árangri í starfi, sbr. meðal annars 38. gr., hefur verið ölvaður að starfi eða framkoma hans eða athafnir í því eða utan þess þykja að öðru leyti ósæmilegar, óhæfilegar eða ósamrýmanlegar því embætti sem hann gegnir.`` Virðulegur forseti. Þetta eru mælikvarðar sem hér eru fram reiddir en mætti jafnframt spyrja hið gamalkveðna: Það höfðingjarnir hafast að, hinir ætla sér leyfist það. Mætti kannski nefna það í sambandi við það sem hér er uppi haft í þessum tillögum að lagatexta. Í 27. gr. er síðan að finna tillögur varðandi lausn um stundarsakir fyrir meintar misfellur í starfi og þá nefnd sem ætlað er að leggja mat á það. Í 30. gr. er enn frekar um sama efni fjallað með þessum hætti, með leyfi forseta: ,,Ef embættismaður hefur verið frá störfum vegna sjúkdóma eða slysa samfellt í eitt ár eða sem svarar 1/18 af samfelldum starfsstíma hans hjá ríkinu, ef sá tími er lengri en eitt ár, skal veita honum lausn frá störfum vegna heilsubrests. Þetta gildir þó ekki ef læknir vottar að líkur séu til fulls bata innan næstu þriggja mánaða enda sé honum þá veitt lausn að liðnum þessum þremur mánuðum ef hann er enn óvinnufær.`` Þetta eru ákvæði þar sem talað er um ,,skal``. Ég vek athygli á því, það er ekkert verið að skera það við nögl. Og margt fleira í texta þessara lagagreina er með þeim hætti að ég undrast að hv. þingnefnd skuli ekki hafa haldið vöku sinni betur en hv. formaður virðist gera nú um stundir við yfirferð þessara greina.

Ég er svo djúpt sokkinn í að hlýða.

Það er ágætt ef hv. formaður er vaknaður. Betra væri þó ef hann vaknaði til vitundar um efni þessara greina og bætti þar eitthvað um betur. Það sama gildir raunar, virðulegur forseti, um 44. gr. frv. þar sem gert er ráð fyrir að breyttu orðalagi. Upphaf hennar hljóðaði svo: ,,Ekki er skylt að veita starfsmanni áminningu áður en honum er sagt upp störfum.`` En aðeins hefur meiri hluti hv. nefndar rumskað því að nú er tillaga um að greinin orðist svo, með leyfi forseta: ,,Skylt er að veita starfsmanni áminningu samkvæmt 21. gr. og gefa honum færi á að bæta ráð sitt áður en honum er sagt upp störfum ef uppsögn á rætur að rekja til ástæðna sem þar eru greindar.`` --- Þetta kallar að sjálfsögðu á samanburð við 21. gr., virðulegur forseti. --- ,,Annars er ekki skylt að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún tekur gildi, þar á meðal ef uppsögn stafar af öðrum ástæðum, svo sem þeirri að verið sé að fækka starfsmönnum vegna hagræðingar í rekstri stofnunar.`` Virðulegur forseti. Það fer að sjást blóð á þeirri öxi sem hér er reidd upp. Ég fæ ekki betur séð en það sé komið blóð á öxina. Að minnsta kosti er alveg ljóst að það mun renna ef hún verður látin falla, ef hv. formaður efh.- og viðskn. lætur ekki við bindast og fer að hætti Þorgeirs Hávarssonar og lætur öxina ríða af því að ríkisstarfsmenn liggja svo vel við höggi. Þetta er satt að segja texti sem er með ólíkindum sem hér er uppi hafður. Ég fæ ekki séð, virðulegur forseti, hvernig svona málabúnaður getur samrýmst eðlilegri stjórnsýslu. Hér eins og annars staðar í þessu frv. er ljóslega verið að gera stjórnsýslulögin óvirk að mestu varðandi starfsmenn ríkisins. Kann sá um að véla sem hefur skrifað saman þetta frv. sem telst vera einn helsti höfundur stjórnsýslulaga en telur sér henta að leggja nafn sitt við þessar tillögur sem hér eru. Fer nú, finnst mér, að falla á virðingu prófessorsembættanna þegar allt er lesið. Og svo að öllu sé til haga haldið. Ég gleymdi síðustu málsgrein, virðulegur forseti, 44. gr., því að þar segir: ,,Ef starfsmaður óskar skal rökstyðja uppsögn skriflega.`` Það þarf að ganga eftir því. ,,Ef hún á rætur að rekja til ástæðna sem greindar eru í 21. gr. má bera hana undir hlutaðeigandi ráðherra.`` Náðarsamlegast. Virðulegur forseti. Ég vísa kostgæfnu fólki að lesa 21. gr. og bera hana saman við þau ákvæði sem ég vitnaði hér til, en ég ætla að snúa mér að 47. gr. frv. Þar er að finna heimild til starfsmanna ríkisins til þess að standa utan stéttarfélaga. Þar glittir í áhugaefnið mikla sem skýrast hefur verið talað um af hv. þm. Pétri Blöndal að því er varðar samtök launafólks almennt, þ.e. að greiða götu þeirra sem kjósa að standa utan stéttarfélaga með hvetjandi ákvæðum lögfestum og tryggja það þannig að enginn vafi sé á að þeir gjaldi þess í engu ef þeir kjósa að standa utan stéttarfélaga. Í orðanna hljóðan er þetta þannig, með leyfi forseta: ,,Nú kýs starfsmaður að standa utan stéttarfélaga og skal hann þá njóta sömu launa og launakjara og samið hefur verið um í kjarasamningum fyrir sambærileg störf.`` Þannig er um það búið. Þetta er svona einhvers konar kóróna, virðulegur forseti, á þetta sköpunarverk hæstv. fjmrh. og hans hjálparmanna. Ef litið er til 49. gr., þá segir þar með berum orðum, með leyfi forseta: ,,Ákvörðunum stjórnvalda samkvæmt lögum þessum verður ekki skotið til æðri stjórnvalda, nema öðruvísi sé fyrir mælt í einstökum ákvæðum laganna.`` Stjórnsýslulögunum er kippt úr sambandi að því er varðar þessi ákvæði nema sérstaklega sé til tekið. Það fer ekki mikið fyrir rökunum fyrir því hvers vegna á að undanþiggja starfsmenn ríkisins, þann fjölmenna hóp frá því að njóta þess sem teljast verða eðlileg mannréttindi í samhengi stjórnsýslu. Það er ljóst að hér er ekki haldið á penna með réttindi starfsmanna í huga. Það er m.a. vert að lesa þessi ákvæði í ljósi þeirra greina sem ég vitnaði til, frá 26. gr. og alla götu aftur í 44., í sambandi við möguleika til að vísa starfsmönnum úr starfi. Það er bara svona stöku sinnum sem ástæða er til að gera þeim viðvart eða gera þeim kleift að koma við einhverjum andmælum. Virðulegur forseti. Ég setti í upphafi ræðu minnar málið í samhengi við almenna stefnu sem íslensk stjórnvöld fylgja og étin er upp eftir því hagfræðingaliði sem mestu ræður í alþjóðasamtökum og vinnur þar fyrir þá sem yfir fjármagni ráða. Þeir hafa beitt sér að því að taka þar úr allar lokur til þess að tryggja að atvinnuleysi fari ekki í hæstu hæðir, verði kannski ekki mikið meira en er í Bandaríkjum Norður-Ameríku nú um stundir, og því verði að brjóta niður stéttarfélög, það verði að láta hvern einstakan starfsmann keppa við hinn næsta, láta starfsmennina keppa innbyrðis og bjóða niður launakjörin hver fyrir öðrum og tryggja þar með gangverk hagkerfisins. Það er þetta ómannlega, ótæka kerfi í efnahagsstjórn heimsins sem við sjáum afleiðingarnar af þó í litlu sé í þeirri stefnu sem fram er borin með þeim frumvörpum sem varða breytingu á vinnulöggjöfinni hér á landi, þar á meðal í því frv. sem við ræðum um. Þetta efnahagskerfi, virðulegur forseti, er eins og ég hef nefnt áður að leiða heimsbyggðina fram á hengiflug vegna áhrifa þess á umhverfi jarðar, vegna áhrifa þess möguleika fólks til starfa og þau sjálfsögðu mannréttindi að geta notið krafta sinna og lagt fram krafta sína til samfélagsins. Spurningin er hvort haldið sé uppi einhverju lágmarksjafnræði meðal þegnanna í hinum ýmsu þjóðfélögum jarðar, jafnræði sem þarf að nást í allt öðrum mæli en nú er milli ríkra þjóða og fátækra, jafnræði innan samfélaga þar sem allt stefnir til annarrar áttar, á báðum þessum svæðum, jafnt milli ríkra þjóða og fátækra og innan þjóðfélaga þar sem munurinn milli ríkra og fátækra heldur sífellt áfram að vaxa. Algert grundvallarskilyrði fyrir því að hægt sé að stöðva þessa þróun er að innleiddir verði aðrir mælikvarðar í sambandi við það hvað eigi að verða lágmarkstillit til jöfnunar milli einstaklinga og milli þjóðfélagshópa og einstakra svæða á jörðinni. Það er að mínu viti alger nauðsyn, ef það á að stöðva þessa vegferð sem nú er í fullum gangi. Ég get, virðulegur forseti, leitt fram ýmsa mæta menn þessum sjónarmiðum til stuðnings. Ég ætla ekki að hafa þar uppi langar tilvitnanir, en það er freistandi að nefna í þessu sambandi menn eins og John Kenneth Galbraith sem er frjálslyndur hagfræðingur sem allir þekkja og er nú líklega á 87. aldursári. Hann hefur í erindum og greinum nú að undanförnu lagt á það mikla áherslu að fylgni við þessa stefnu sem ég hef dregið upp og gert að umtalsefni leiði ekki nema til einnar niðurstöðu og hefur varað mjög alvarlega við henni. Ég hefði gjarnan viljað vitna til greinar sem hann ritaði í tímarit og ég átti einhvers staðar í mínu safni. En ég get rifjað það upp við annað tækifæri, virðulegur forseti, og dregið fram þau sjónarmið sem ég tek þar undir mjög eindregið. Ég bendi líka á viðvaranir sem fram hafa komið í öðru samhengi, þar á meðal í málgagni sem kennt er við Framsfl. Vegna þess að ég hef beint allhörðum orðum til forustu þess flokks þá bæti ég kannski ögn um betur með því að vitna í málgagn flokksins, grein sem kom fram alveg nýlega og varðar það efni sem við ræðum hér. En þar sem ég er með handa á milli, grein um John Kenneth Galbraith og tilvitnanir í hann, þá vil ég a.m.k. nefna það að hún birtist í The Guardian Weekly 6. febrúar 1994. Þar er að finna varnaðarorð sem eru í ætt við það sem ég hef rakið. Hann segir m.a. í þessari grein að eitt allra þýðingarmesta skrefið sé að tryggja meiri tekjujöfnuð en markaðskerfið leiðir til, að það sé algert grundvallaratriði. Hann hvetur til þess að menn beiti sér að því verkefni. M.a. segir hann: ,,Á tíma samdráttar þurfa ríkisstjórnir að beita sér af afli fyrir því að ráða fólk til starfa og koma í veg fyrir efnahagslega mismunun og atvinnuleysi.`` Greinin sem ég nefndi og er að finna í málgagni framsóknarmanna, Tímanum, varðar aukin tök alþjóðafyrirtækja, auðhringanna, í heiminum. Það fer ekki fram hjá neinum að þeir ráða afar miklu og í sívaxandi mæli eru ráðandi um þá þróun sem nú er uppi. Greinin birtist fyrir fáeinum dögum þannig að þeir sem vilja kynna sér efni hennar geta lesið sér þar til. Hún er reyndar sótt í erlent rit, Die Woche, og þar er um að ræða endursögn. Þar er dregið fram á mjög skýran hátt og að ég tel með réttum rökum, hvernig fjármálavald heimsins hefur tekið valdið af stjórmálamönnum varðandi öll meginatriði stefnunnar í efnahagskerfinu. Þar er dregið fram hvernig alþjóðavæðingin sem svo er kölluð virkar og hvernig hún er að deila upp þjóðfélögunum, kljúfa þjóðfélögin, kljúfa löndin og kljúfa einstök svæði í heiminum með aukinni misskiptingu. Það er nefnilega þannig, virðulegur forseti, að fátt bendir til þess ef nokkuð að þessi alþjóðavæðing fjármagnsins færi fjöldanum gull eða græna skóga. Fylgifiskar hennar virðist mér að stefni að því að auka misskiptingu lífsgæða, leiða til vaxandi atvinnuleysis, leiða til áður óþekktrar sviptingar á mörkuðum með vörur og fjármagn, vaxandi mengunar og verri nýtingar náttúruauðlinda. Það er þessi ríkjandi stefna sem ég hef reynt að varpa nokkru ljósi á í samhengi við þetta frv. sem við þurfum að snúa baki við. Og við þurfum leita leiða til þess að reisa skorður við blindum lögmálum markaðarins sem eru langt komin með að taka völdin innan þjóðríkja, af þjóðríkjum og um leið á heimsmælikvarða. Það nægir ekki að ákalla ráðamenn þjóðanna og biðja um aðra og betri stefnu nema þar ríki pólitískur vilji til þess að leita annarra siglingaljósa. Ég vænti þess að hæstv. fjmrh. og aðrir góðviljaðir menn hafi áhuga á því að leita eftir öðrum siglingaljósum en þeim sem eru að bera okkur fram á þessa brún. Og það skulu vera mín síðustu orð að þessu sinni við 2. umr. að ég hvet menn til þess að leita eftir öðrum leiðum til þess m.a. að tryggja viðunandi jöfnuð, lágmarksöryggi þegnanna og starfsfúsum höndum verk að vinna.

Hæstv. forseti. Í sinni ítarlegu ræðu spurði þingmaðurinn m.a. að því hvers vegna prestar væru komnir í þennan virðulega hóp embættismanna. Mig langaði til að fá að skýra aðeins fyrir honum að það á sér nokkuð sérstakar skýringar vegna þess að í þeim deilum sem BHMR gekk í gegnum á árunum 1987--1989 gerðist það að prestar komust að því að þeir voru í rauninni í óþolandi stöðu með sinn samningsrétt og verkfallsrétt. Í fyrsta lagi fannst þeim ekki tekið tillit til sinnar sérstöðu í kjarasamningum og í öðru lagi sáu þeir að í rauninni gátu þeir ekki notað verkfallsréttinn vegna þeirrar miklu sérstöðu og þeirrar þjónustu sem þeir veita fólki. Þess vegna varð það niðurstaða þeirra að fara þess á leit að komast undir þáverandi kjaradóm sem síðan var skipt upp í Kjaradóm og kjaranefnd. Ég vildi fá að skýra þetta fyrir þingmanninum. En það er annað vandamál hér á ferð varðandi prestana vegna þess að í því lagafrv. sem hér er til umræðu er gert ráð fyrir því að skipan embættismanna verði einungis til fimm ára. Og í bandorminum margnefnda er ein grein, þ.e. 24. gr., um veitingu prestakalla, breyting á lögum um veitingu prestakalla, þar sem gert er ráð fyrir því að embætti presta verði veitt til fimm ára. Nú er það svo að formaður Prestafélagsins hefur skrifað hv. efh.- og viðskn. ítarlegt bréf þar sem hann bendir á að slík skipan sé í andstöðu við Ágsborgarjátninguna og kirkjuskipan Kristjáns III sem hefur verið við lýði í Skálholtsumdæmi frá árinu 1541, svo ég upplýsi hv. þm. um hinar sögulegu staðreyndir. Það er sem sagt álit Prestafélagsins að þetta komi ekki heim og saman. Annars vegar vilja þeir vera í hópi embættismanna en hins vegar kemur sú grundvallarregla sem þar er miðað við ekki heim og saman við köllun presta og þeirra skilning á sínu hlutverki og embætti.

Virðulegur forseti. Ekki ætla ég að fara að níðast á prestastéttinni, hinni geistlegu stétt. Það stendur ekki til af minni hálfu að gera það. En ég á mjög erfitt með að sjá rökin fyrir því að prestarnir séu teknir sérstaklega út úr umfram t.d. heilbrigðisstéttir sem rækja vissulega mjög þýðingarmikil störf en njóta þó ákveðinna réttinda, m.a. varðandi verkfallsrétt þó að takmarkanir megi þar á setja eins og við þekkjum. Ég vek athygli á því að það kemur fyrir að messufall verður og menn lifa það jafnvel af. Það er ekki talin nein goðgá þótt það gerist stöku sinnum eða í sambandi við önnur þau vissulega þýðingarmiklu störf sem prestastéttin vinnur. En ég hef séð umsögn frá Prestafélagi Íslands um þetta efni og kynnt mér hana og ég tók eftir því að í henni var ákveðinn ótti við að lenda enn frekar undir biskupsvald, ef ég hef skilið umsögnina rétt. Það kunna auðvitað að vera í ljósi umræðu undanfarinna mánaða einhver sjónarmið þar uppi sem ég þekki ekki. Ég taldi bara ekki ljóst að prestastéttin fremur en ýmsir aðrir féllu með eðlilegum hætti undir meginskilgreiningu samkvæmt greinargerð frv. um æðstu stjórn ríkisins og öryggisgæslu.

Hæstv. forseti. Það er auðvitað ein af meginspurningunum sem við höfum verið að glíma við í þessari umræðu allri hvort slík skipting ríkisstarfsmanna í embættismenn og aðra eigi við einhver skynsamleg rök að styðjast. Það hefur einmitt verið gagnrýnt. En það sem ég er fyrst og fremst að vekja athygli þingmannsins á er að hvort sem litið er á störf presta eða stöðu kirkjunnar, þá er hún býsna sérstök. Og hún kemur ekki heim og saman við meginhugsun þessa frv. Hv. þm. vék að því að það gerðist að það yrði messufall í ýmsum sóknum og af ýmsum orsökum. Ég get ekki annað en rifjað upp að því miður hafa samskipti ríkisins og ríkisstarfsmanna verið með þeim hætti að BHMR gekk í gegnum tvö verkföll 1987 og 1989, annað þeirra varði í þrjár vikur og hitt sex vikur. Það gefur auðvitað auga leið þjónusta sú sem prestar veita getur varla beðið þó að ýmislegt annað megi kannski bíða á meðan. Hið sama gildir auðvitað um ýmsar aðrar stéttir, en mergurinn málsins er sá að þetta var þeirra mat. Þeir fóru fram á það að komast undir Kjaradóm. Ríkisvaldið varð við þeim óskum og prestar hafa reyndar fengið nokkra leiðréttingu á sínum kjörum, einn þeirra hópa sem hafa verið nokkuð leiðréttir þótt betur megi gera. Og það er ástæðan fyrir því að m.a. prófessorar halda að þeir sæki gull í greipar kjaranefndar. En það á eftir að koma í ljós hvernig þau mál þróast.

Virðulegi forseti. Hv. þm. flutti snarpa, stutta ræðu, tvo og hálfan klukkutíma og kom víða við. Í síðasta hluta ræðu sinnar kom hann að þessu frv. sem er til umræðu, réðist þar m.a. á 20. gr. frv. sem er samhljóða og 34. gr. gildandi laga. Þá ræddi hann um 12. gr. frv. um veikinda- og barnsburðarleyfi og taldi að þar mundu gerast miklar breytingar yrði þetta frv. samþykkt. Ég vil láta það koma fram enn á ný, sem ég hef reyndar gert líklega fjórum sinnum í þessari umræðu, að svo er ekki. Það er held ég alveg skýrt fyrir þá sem lesa frv. En það er kannski ástæða að geta þess að í núgildandi lögum segir einungis í 17. gr. og það er allt og sumt: ,,Ákveða skal með reglugerð hvernig fari um launagreiðslur til starfsmanna í veikindaforföllum, svo og til kvenna í fjarvistum vegna barnsburðar.`` Þetta er það eina sem segir í núgildandi lögum þannig að þetta hangir á reglugerð og sú reglugerð mun gilda þar til annað verður ákveðið, annaðhvort í kjarasamningum eða með lögum. Og þetta hefur þá þýðingu að lög gilda framar reglugerðum og það er minnst á kjarasamninga og varla geta menn verið á móti því að semja um sín kjör. Þetta ætti því að vera alveg skýrt. Varðandi framgangskerfið, þá er það alveg sérstakt mál. Það hangir ekkert á þessu frv. sem við erum að ræða hér, tel ég. Það verður hlustað á háskólamenn. Það er hins vegar rétt sem kom fram að þeir hafa ekki talað mjög skýrt í þessu máli og einni röddu. En ég tel að það sé engin ástæða til annars en að viðhalda framgangskerfinu, þar á meðal á milli dósents og prófessors, ef háskólinn vill gera það. Þá þarf það að gerast í sérstökum lögum og ég efast um að bandormurinn verði afgreiddur á þessu þingi. Þótt ég eigi ekki að vera að verja OECD vil ég minna hv. þm. á að lífskjörin eru þó best í þeim löndum sem eru í OECD og í vaxandi mæli hefur verið hlustað á umhverfisboðskap þessara samtaka, sérsaklega DAC eða Developement Assistance Committee hjá þessum samtökum sem við eigum reyndar ekki aðild að. Það er sívaxandi skilningur í heiminum, einkum á meðal fátækustu þjóðanna, að það ber að reyna að ná og nýta einkaframtakið meira en gert hefur verið, einkafjármagnið, einkafjárfestingar til þess að byggja upp atvinnulíf og bæta lífskjör. Og grundvallaratriðin eru frjáls viðskipti milli þjóða, svo að ég tali tungumál sem gamall sósíalisti hlýtur að skilja.

Virðulegur forseti. Merkustu tíðindin í andsvari hæstv. fjmrh. varða, að ég tel, að hann dregur í raun frv. um sérlög, breytingu á sérlögum til baka. Það er ekki lengur uppi á borði. Það stendur ekki til að lögfesta það á þessu þingi, segir hæstv. ráðherra, sem þýðir að sú óvissa er uppi á meðan það hefur ekki verið lögfest að sá hópur sem fellur undir tölulið 10 í 22. gr., sem varðar flokkunina á milli embættismanna óbreyttra, er langtum stærri en markað er í þessum tveimur frumvörpum. Varðandi framgangsmálið innan háskólans er það svo að stefnan er alveg skýr. En mér fannst hæstv. ráðherra ekki svara skýrt um það hvort hann ætlaði að fylgja fram þeirri stefnu sem liggur í núverandi 22. gr. og 148. gr. frv. um sérkjör. Ætli hann ekki að fylgja því fram, er breytt staða uppi og þarf þá að taka tillit til þess. Einfaldast og eðlilegast er að sjálfsögðu að taka ekki mark á séróskum núverandi prófessora við Háskóla Íslands sem í rauninni hafa ekkert efnislega til síns máls annað en það að þeir búa við bág kjör út frá sanngirnissjónarmiðum litið. Síðan kom þetta með OECD, einkaframtakið og umhverfismálin. Við þurfum alveg sérstaka umræðu í það, virðulegur forseti. Aðeins þetta: Frjáls viðskipti og þetta kerfi sem nú er innsiglað innan World Trade Organisation innan GATT-kerfisins sem við kölluðum svo, Alþjóðaviðskiptastofnunin heitir hún, er að bæta við vanda umhverfis jarðar í stórfelldum mæli. Það kerfi, ef það gengur eftir, mun gera út af við a.m.k. allt mannlíf á jörðinni ef það fær að mala áfram. Innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar hefur ekki verið tekið undir kröfuna um það að taka umhverfismálin sérstaklega til umræðu hliðstætt því sem gerðist í Úrúgvæ-lotunni. Það er ekkert sem er í undirbúningi þar að lútandi. Það er vörudreifingin sem hefur forgang með þeirri mengun sem tilheyrir, með þeirri umhverfiseyðingu sem til heyrir.

Forseti vill minna á að hér erum við í andsvörum en ekki almennum ræðuhöldum.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins ítreka það þannig að það skiljist fullkomlega hvað ég segi um framgangskerfið, ég er einungis að tala um framgangskerfið. Ég tel að framgangskerfið sé sérstakt úrlausnarefni sem eðlilegt er að skoða þegar bandormur ríkisstjórnarinnar verður til umræðu, hvenær sem það verður. Það er alveg sjálfstætt úrlausnarefni og það á að hlusta á rödd háskólans, eða raddir háskólans ef menn vilja hafa það svo, þegar að því kemur að ganga endanlega frá því ákvæði sem er í lagafrv. sem liggur fyrir þessu þingi og er flutt af forsrh. en ekki mér. Í öðru lagi varðandi OECD, var einungis að tala um OECD. Þótt stofnanirnar séu nokkuð skyldar vil ég láta það koma skýrt fram að í vaxandi mæli, og það þekki ég vel sjálfur því að ég hef tekið þátt í slíkum ráðstefnum, þar á meðal núna nýlega í New York þar sem rætt var um þessi mál, er hlustað á OECD. Það er tiltölulega nýtt því að fátækustu þjóðirnar höfðu ekki alltaf mikið álit á OECD. En nú er í vaxandi mæli hlustað á OECD vegna þess að innan OECD hafa líka þróast hugmyndir um umhverfisskatta. Þar hafa þeir verið sem hafa leitt starf á vegum Sameinuðu þjóðanna eins og t.d. Gro Harlem Brundtland og þar hafa verið uppi hugmyndir um það hvernig hægt er að efla, bæta og auka samskipti fátækustu þjóðanna og hinna ríkustu. Þar á ég við þær fátækustu hvað snertir tekjur og laun, ekki endilega þær fátækustu þegar litið er á eignir og auðlindir þessara ríkja, eins og t.d. Mósambík. Í vaxandi mæli sem betur fer eru menn að skilja að það er hægt að tengja þessar þjóðir saman í gegnum viðskipti, eðlileg viðskipti og nýta nýtt fjármagn umfram það fjármagn sem kemur frá opinberum aðilum. Ég tel þetta fagnaðarefni og ég hygg að gamlir sósíalistar og heiðarlegir sósíalistar eins og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson eigi að gefa því gaum, þótt mér sýnist stundum að hann eigi mjög erfitt með að komast upp úr sínu gamla hjólfari. Ég tek hins vegar ofan fyrir hv. þm. vegna þess að hann er trúr sínum gömlu hugsjónum og á ákaflega erfitt með að breyta þeim. Það er út af fyrir sig virðingarverð íhaldssemi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hlý orð í minn garð og vandamanna frá hæstv. fjmrh. og ég vildi svo gjarnan eiga orðastað við hann um umhverfismálin og það sem þau varðar. Það eru bindandi reglur sem þarna skipta máli og þær eru njörvaðar innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar þar sem vöruframleiðslan og frjáls vörudreifing hafa forgang og umhverfið er á þriðja farrými. Það er veruleikinn. En aðeins af því að ég tók ekki á því áðan að því er varðar fyrra andsvar hæstv. ráðherra. Fæðingarorlofið, sem hæstv. ráðherra sagði að féll undir reglugerð, á að binda að lögum. Þau lög eru ekki fullmótuð en ég vék að því að hjá heilbrrh. væri frv. í gangi þar að lútandi. Það virðist sem þarna sé stefnt í jöfnun niður á við og það sé ekki nema tiltekið fjármagn sem er ætlað til þess, samanber umsögn Félags hjúkrunarfræðinga um frv. Það alveg ljóst að hæstv. ráðherra hefur ekki gert upp hug sinn varðandi framgangskerfið. Hann talar um axarskaft að þessu leyti.

Hæstv. forseti. Ég saknaði eins kafla úr ræðu hv. þm. Það var að rifja upp sex vikna verkfall BHMR árið 1989, þá samninga sem þá voru gerðir og afskipti hv. þm. af þeim samningum á löggjafarsamkomunni í framhaldi af því og þann lærdóm sem hv. þm. dró af þeim afskiptum. Ég vil síðan rifja það upp með hv. þm. að á árinu 1992 stóð hann að mig minnir að lagasetningu um Kjaradóm og kjaranefnd þar sem biskup og prestar féllu undir Kjaradóm og kjaranefnd að eigin ósk. Að minnsta kosti var hann ekki á móti þeirri lagasetningu. Mig minnir að hann hafi greitt atkvæði með því á sínum tíma en spurning er hvort hann sé farinn að snúa baki við biskupi sínum. Varðandi stjórnsýslureglurnar vegna uppsagnanna er farið eftir stjórnsýslulögunum og þau höfð til fyrirmyndar þar sem það á við eðli máls samkvæmt, þ.e. ef uppsögn á rætur að rekja til einhverra persónulegra ástæðna sem snerta viðkomandi starfsmann er að sjálfsögðu bæði andmælaréttur og málskotsréttur, en þar sem uppsögnin á rætur að rekja sem ekki snerta viðkomandi starfsmann persónulega, svo sem vegna hagræðingar, er eðli málsins samkvæmt ekki um málskotsrétt eða andmælarétt að ræða. Það er rétt hjá hv. þm. að tekjur íslensku þjóðarinnar þurfa að sjálfsögðu að vera með því sem best gerist og þetta mál er því mikið framfaramál vegna þess að það gerir ríkiskerfi okkar hagkvæmara og öflugra þannig að það sé betur í stakk búið til þess að ná viðhlítandi árangri. Undir ræðu hv. þm., sem kom víða við, verð ég að viðurkenna það að ég lét mig dreyma um þá björtu framtíð sem við eigum í vændum ef við samþykkjum þetta og fleiri góð mál sem frá ríkisstjórninni koma þessa dagana.

Virðulegur forseti. Þetta var efnismikil ræða hjá hv. formanni efh.- og viðskn. og tekið á stórum málum. Mér sýnist hv. þm. vera á leiðinni að blanda sér í forsetakosningarnar, vildi upphefja eitthvað sem tengist þeim. Ég ætla ekki að fara út á þær brautir. Ég gæti alveg rifjað upp afskipti mín af þeim efnum sem hann vék að, verkfalli BHMR á sínum tíma og allt liggur það fyrir og er í mínu minni líka. Varðandi kjaradóm 1992 vil ég ekki taka af um það efni. Ég sé ekki að það sé stórt mál í þessu samhengi sem við ræðum hér. Varðandi andmælaréttinn finnst mér ansi þröngur mælikvarði hafður uppi í frv. og skortir mjög mikið á að þar sé farið að eðlilegum leikreglum hvað hann snertir. Hitt er alveg dagljóst að réttur starfsmannsins til að halda starfinu, til þess að verjast hagræðingaraðgerum stjórnvalds, er ekki mikill og málskotsrétturinn kann að gilda í þrengstu merkingum þess orðs í vissum tilvikum. Varðandi afleiðingar þessa frv. er ljóst að mat okkar hv. þm. Vilhjálms Egilssonar er mjög ólíkt á því. Ég ætlaðist ekki til þess að hann breytti sjónarmiðum sínum eða málflutningi róttækt vegna orða minna. Ég var ekki það bjartsýnn í þeim efnum en ég lít þessi mál talsvert öðrum augum en hv. þm. gerir.