Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Fyrir nokkrum dögum var þess beiðst að mál þetta yrði tekið til nefndar á milli umræðna. Við því var orðið og ég er þakklátur fyrir það í dag vegna þess að þá gafst færi á því að fá til leiks, fyrir nefndina, lækna, heilbrigðisstarfsfólk til að fara yfir þetta mál og skoða hvernig það er vaxið. Það var satt að segja mjög upplýsandi og mjög dýrmætt að það skyldi gerast vegna þess að það skýrðist náttúrlega mjög hversu slæmt eða illa uppsett þetta mál er, þetta er ekki slæmt mál en það er gríðarlega illa uppsett. Hér segir að þetta frumvarp sé um ódæmigerð kyneinkenni og því hafði verið haldið fram í umræðum fyrr í sögu málsins að tilfelli ódæmigerðra kyneinkenna á Íslandi væru á ári hverju 60–70, sem er einfaldlega rangt. Ódæmigerð kyneinkenni verða til á Íslandi í einu til tveimur tilfellum, líkt og annars staðar þar sem menn hafa fundið út að þetta ákveðna ástand eigi sér stað í einu tilfelli af 4.000 fæddum börnum. Og það vill svo til að á Íslandi fæðast u.þ.b. 4.000 börn á ári þannig að við erum að tala um að eitt til tvö börn á ári fæðist með þessi einkenni. Það skýrði það líka að þar sem leiðréttingar hefur verið þörf, eða þar sem leiðrétting hefur verið gerð með aðgerð, þá eru slíkar aðgerðir gerðar á Íslandi á nokkurra ára fresti vegna þess að tilfellin eru svo fá. Það sem er hins vegar að þessu frumvarpi er að dregnir eru inn sköpunarágallar sem hafa ekkert með kyneinkenni, kynhneigð eða kynvitund að gera, ekki neitt. Þá er ég að tala um of stutta þvagrás. Þá er ég að tala um eistu sem koma ekki niður. Þá er ég að tala um klofið typpi, eða það sem kallað hefur verið „micropenis“ eða of stutt typpi, sem þarf að eiga við með aðgerðum, og þrönga forhúð. Þetta eru ekki ódæmigerð kyneinkenni. Með því að draga þessi tilvik inn í þetta frumvarp er verið að þvælast fyrir bæði börnum sem fæðast með þau og foreldrum barnanna sem vilja vinna á þessum vandamálum eða aðstæðum. Það er verið að flækja þessi mál. Það er alger óþarfi að flækja þessi mál fyrir fólki. Það vill svo til, sem betur fer, að Læknafélag Íslands, sem lagði blessun sína yfir frumvarpið, fór fram á að gerð yrði undanþága eða slíkt, vegna þess að hér er talað um að aðgerðir fari ekki fram fyrr en barnið er allstálpað. Þeir fengu sem betur fer andrúm til þess - að tekið yrði tillit til þeirra tilvika sem ég er hér búinn að rekja og eru ekki ódæmigerð kyneinkenni. Ekki. Þetta eru útlitsgallar sem þarf að laga og ber að laga á fyrstu árum barns. Sú undanþága sem hér er veitt mun vara um einhvern tíma. En það segir kannski sína sögu þegar læknar sem komu fyrir nefndina og veittu umsögn voru afar varkárir og kurteisir í sínum umsögnum og því sem fram kom þegar þeir mættu til leiks fyrir nefndina, sem ég verð þeim eilíflega þakklátur fyrir að hafa gert, að það stóð líka upp úr mönnum hvað væri kannski best við þetta frumvarp; það væru ákvæði í frumvarpinu um að endurskoða það innan þriggja ára. Svo mikla trú höfðu menn á þessu frumvarpi. Það var það sem stóð upp úr. Þetta var það besta. Í fyrsta lagi er þetta frumvarp hér samið á félagslegum forsendum en ekki læknisfræðilegum. Ég segi aftur, herra forseti: Það er til vansa að þvæla inn í þetta frumvarp þeim einkennum sem ég rakti, sem eru útlitsleg og/eða með þeim hætti að það þarf að leiðrétta þau sem fyrst. Í annan stað, og það hvatti okkur Miðflokksmenn til dáða, er traust til foreldra í algjöru lágmarki í þessu frumvarpi. Það er gert lítið úr því að okkar mati og þess vegna leggjum við fram breytingartillögu sem ég geri grein fyrir á eftir. En aðalatriðið er, og í raun ástæða þess að fresta þarf afgreiðslu þessa máls, að það þarf að vinda ofan af þessu. Það þarf að vinda ofan af því að inni í þessu máli, inni í frumvarpinu séu atriði sem eru ekki ódæmigerð kyneinkenni. Ég segi aftur, herra forseti: Hvers vegna skyldum við flækja líf þeirra sem fæðast með of stutta þvagrás, klofið typpi eða eistu sem koma ekki niður? Hvers vegna skyldum við flækja líf þessara einstaklinga með því að vera með eitthvert undanþáguákvæði í lögum og gera fólk óvisst í ætlan sinni um hvað gera þarf og gera má? Þetta er ekki gott. Þetta er satt að segja alveg arfaslæmt, herra forseti. Þess vegna verð ég að mótmæla því sem fram kom á nokkrum fundum nefndarinnar. Þar komu menn í löngum bunum og teiknuðu fiðrildi á vegginn; þetta væri svo ótrúlega gott mál, þetta væri svo fallegt og þetta væri svo vel unnið og þetta væri svo vandað og það hefðu svo margir sérfræðingar komið að þessu. Sem betur fer voru tveir læknar sem komu að samningu þessa frumvarps og gátu bjargað frumvarpinu frá verstu ágöllunum, sem ég er búinn að telja upp hér. En ég segi aftur, með mikilli virðingu, að uppistaðan af öðrum sem komu að málinu voru félagasamtök og áhugamannasamtök sem hér eru nefnd sérfræðingar. Ég skal segja það heiðarlega, herra forseti, að ég hef ekki hugmynd um í hverju þetta fólk er sérfræðingar. Ég er ekki lögfræðingur, herra forseti, ég ekki löglærður, en ég sé ekki á þessum texta að hann sé saminn af löglærðum aðila. Ég segi aftur: Að setja þetta svona upp á félagsfræðilegum grundvelli í staðinn fyrir læknisfræðilegum er mér algjörlega hulið. Algjörlega hulið. Að Alþingi Íslendinga ætli að bjóða foreldrum og börnum sem fæðist fæðast með ágalla sem þarf að leiðrétta sem fyrst, að þvæla því ástandi inn í þetta - og ég er ekki að gera lítið úr ódæmigerðum kyneinkennum, herra forseti, alls ekki. En eitt til tvö atvik á ári - að þurfa þá að þvæla einhverjum 50 sem eru með allt önnur einkenni, allt annars eðlis, sem þarf að lagfæra á allt öðrum forsendum, að þvæla því inn er nánast dónaskapur, herra forseti. Í þessu máli alveg eins og í öðrum málum þar sem heilsufarslegir ágallar eða heilsufarsleg vandamál koma upp, hver er þá okkar fyrsta hugsun? Jú, það er að gera fólki kleift að annaðhvort vinna á þessum heilsufarslega vanda, hjálpa fólki til að lifa með honum, gera fólki lífið auðveldara og einfaldara. En það er bara því miður ekki gert í þessu frumvarpi og það hryggir mig. Þess vegna hefði ég lagt til að afgreiðslu þessa máls yrði frestað. Það yrði hreinlega unnið upp á nýtt, því yrði skipt í tvennt, þ.e. að annað frumvarpið fjallaði um ódæmigerð kyneinkenni, en hitt frumvarpið fjallaði um þau útlitslegu og heilsufarslegu vandamál sem dregin eru inn í þetta frumvarp. Megináhersla þess frumvarps sem hér liggur fyrir er að þeir sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni - að við þeim einkennum sé ekki gert neitt fyrr en barn er orðið stálpað, 15 ára gamalt - að vísu eru börn upp í 18 ára á Íslandi - og til þess að unnið sé með það vandamál þarf að virkja tvær nefndir sérfræðinga og foreldrar eiga helst ekki að hafa neitt um málið að segja. Þess vegna, herra forseti, leggjum við Miðflokksmenn, eða Miðflokksfólk, fram eftirfarandi breytingartillögu. Með leyfi forseta, langar mig að lesa hana. Hún er svona: „Á eftir 4. mgr. 4. gr. komi ný málsgrein, svohljóðandi: Þrátt fyrir 2. mgr. er forsjáraðilum barns undir 12 ára aldri heimilt að taka ákvörðun um varanlegar breytingar á þvagfærum og/eða kynfærum barns ef fyrir liggur mat læknis á viðeigandi sérfræðisviði að aðgerð eða önnur meðferð sé til þess fallin að auka lífsgæði barnsins.“ Og 2. gr.: „Í stað tilvísunarinnar „5. mgr.“ í 2. málsl. 2. mgr. 11. gr. komi: 6. mgr.“ Þarna gerum við tilraun, lágmarkstilraun, til að laga þetta slæma mál. Nú biðla ég til þess að þingmenn horfi aftur á þetta mál, hugleiði það, gaumgæfi það og spyrji sjálfa sig hvort það sé þess virði að þvæla hlutum sem hafa ekkert að gera með ódæmigerð kyneinkenni inn í þetta frumvarp og gera þeim sem við þetta búa og þeim sem að þeim standa lífið erfiðara en þarf. Ef það yrði gert, herra forseti, og ef farið yrði að því sem ég sagði áðan, að þetta mál yrði ekki afgreitt heldur tekið héðan við svo búið og lagfært þannig að sómi sé að, væru það virkilega góð skilaboð. En að kasta til höndum eins og hér er gert, herra forseti - þetta þing er búið að liggja undir ámælum um slíkt árum saman. Við skulum við ekki gera það að reglu. Við skulum reyna að hafa það sem undantekningu að hér sé kastað til höndum.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann geri greinarmun á heilsufarsvandamálum annars vegar og félagslegum vandamálum hins vegar, eða hvort hann setji þetta allt saman í sama pakkann. Ástæðan fyrir því að ég spyr er sú að við búum í samfélagi sem er stundum dómhart, sér í lagi þegar við erum á barnsaldri. Það eru alls konar líkamleg einkenni eða andleg einkenni sem fólk getur haft sem fólki er strítt út af eða það bíður á einhvern hátt félagslegan skaða af. Það er að mínu mati í grundvallaratriðum annað vandamál en heilsufarslegt vandamál. Það er ekki heilsufarsvandamál að vera með einkenni sem manni strítt með. Stríðnin er vandamálið þar. Og þegar kemur að ódæmigerðum kyneinkennum sem geta valdið félagslegum vandamálum, lít ég á grunnvandann þar algerlega ólíkum augum en ef um væri að ræða eitthvert líkamlegt vandamál sem gerir viðkomandi erfitt fyrir að eiga heilsusamlegt líf, sem dæmi, eða er heilsufarslegt vandamál í þeim klassíska skilningi. Ástæðan fyrir því að ég spyr út í þetta er að þegar ég les mér til um í frumvarpinu eða nefndarálitinu þá stemmir lýsing hv. þingmanns einfaldlega ekki við það sem ég les. Frumvarpið heimilar aðgerðir sem eru nauðsynlegar af heilsufarsástæðum. Það útilokar hins vegar aðgerðir sem eru einungis til þess að sinna einhverjum félagslegum væntingum eða félagslegri tilætlunarsemi, sem er bara allt annað atriði. Það er sú staðreynd að þetta er annað atriði sem frumvarpinu er ætlað að ná til. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann: Gerir hann greinarmun á heilsufarslegum ástæðum annars vegar og félagslegum ástæðum hins vegar?

Herra forseti. Ég get eiginlega ekki þakkað hv. þingmanni meira fyrir þetta andsvar en ég ætla að gera núna. Ég veit að í brjósti hv. þingmanns berst heitt og stórt hjarta. Í andsvarinu var hv. þingmaður í sjálfu sér einmitt að lýsa ástæðu þess að sumu leyti að við Miðflokksfólk tökum þetta mál svo alvarlega sem raun ber vitni og leggjum á það áherslu að börn fái bót sinna ágalla eða meina sem allra fyrst. Jú, það er einmitt þess vegna, herra forseti, að við segjum: Þetta eru tvenns konar vandamál sem tekið er á í þessu frumvarpi. Eins og hv. þingmaður sagði svo dæmalaust vel og vitnaði í frumvarpið, þá er leyfilegt að gera aðgerðir sem varða sköpulag svo fljótt sem verða má. Það er einmitt það sem við höfum verið að leggja áherslu á, að barn, drengur í þessu tilfelli, sem er með t.d. klofið typpi - ef ekki er lagfært það ástand og hann þarf að bera það með sér fram eftir árum, fyrir utan það að það er mjög erfitt að laga slíkt síðar - það er einmitt til þess að koma í veg fyrir stríðni, einelti, koma í veg fyrir vanlíðan, koma í veg fyrir það að menn treysti sér ekki til að sækja sundkennslu eða annað slíkt, að líða ekki vel innan um fólk. Það er akkúrat það sem við erum að tala um. Þess vegna segi ég: Þetta frumvarp hér er reist á félagslegum forsendum. Þess vegna ætti að skipta því upp þannig að læknisfræðilegi hlutinn væri alveg ótvíræður.

Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á að lesa örstutt upp úr greinargerðinni, ég ætla að reyna að gera það hratt. Það er við 4. gr. frumvarpsins. Þar segir, með leyfi forseta: „Samkvæmt 2. mgr. teljast félagslegar, sálfélagslegar og útlitslegar ástæður ekki til þeirra heilsufarslegu ástæðna sem réttlætt geta varanlegar breytingar á kyneinkennum barns án samþykkis þess. Útlitslegar ástæður eru sjónarmið…“ [Varaforseti hrasar á leið úr forsetastóli.] Þetta var beinlínis … Allt í lagi? Virðulegi forseti. Það er alltaf eitthvað að koma fyrir í pontu sem truflar mann þegar maður er að halda ræður um alvarleg málefni. Ég verð aðeins að bakka, virðulegi forseti. Hér segir, með leyfi forseta: „Með félagslegum ástæðum er átt við viðteknar hugmyndir um hvernig kyneinkenni „eigi“ að vera til þess að falla að annaðhvort kvenkyni eða karlkyni. Sálfélagslegar ástæður fela í sér samspil sálrænna þátta við viðteknar hugmyndir og sjónarmiða um sálræna eða tilfinningalega líðan fólks.“ Tilvitnun lýkur. Og svo er mjög ítarleg umfjöllun um þetta. Nú leiðist mér að taka fyrir mína persónulegu reynslu af lífinu hérna í þingsal vegna þess að mér finnast samtölin stundum verða svolítið leiðinleg þegar það er gert. En ég verð að gera það vegna þess að ég varð fyrir mjög miklu og alvarlegu einelti í æsku, mér var strítt mjög mikið og ég varð út undan. Ég þorði t.d.ekki að mæta í sund. Ég þorði t.d. ekki að mæta í íþróttir af ótta við það að einhver myndi á einhvern hátt niðurlægja mig með einum eða öðrum hætti. Þannig að ég þekki það vandamál af eigin reynslu. Það hefur mótað sál mína upp frá því, það er sennilega ekkert sem hefur mótað viðhorf mitt til félagslegra þátta meira en þetta, þannig að ég veit nákvæmlega hvað ég tala um og þigg engar predikanir um það. Þegar mér er sagt að það eigi að breyta fólki, manneskjunni sjálfri, til að takast á við ofbeldið sem sú manneskja verður fyrir þá finnst mér við vera að gefast upp fyrir eineltisseggjunum, fyrir ofbeldinu. Og ég er á móti því. Ég verð pínu blóðheitur vegna minnar persónulegu reynslu. Því er ekki beint að hv. þingmanni. En ég verð bara að segja að við 

Herra forseti. Enn þakka ég hv. þingmanni fyrir þetta andsvar og fyrir að gefa okkur innsýn í þetta ástand af eigin reynslu og reynslan er ólygnust. Ég skynja eiginlega að undir niðri séum við sammála, ég og hv. þingmaður, þ.e. í því að vilja báðir koma í veg fyrir að börn verði fyrir stríðni sem eru með líkamlegra ágalla af hvaða toga sem er, með klofinn góm, klofið typpi, eistu sem fara ekki niður. Við viljum að þessir ágallar séu lagaðir sem fyrst til að reyna að koma í veg fyrir einelti, til að koma í veg fyrir vanlíðan, til að koma í veg fyrir að með börnum hlaðist upp baggi sem þau bera með sér inn í lífið. Það er það sem við viljum forðast og þess vegna viljum við breyta þessu máli. Þess vegna finnst mér að við séum í raun og veru sammála eftir það sem hv. þingmaður var að tala um áðan. Ég verð eiginlega hissa ef hv. þingmaður greiðir ekki atkvæði með okkur Miðflokksmönnum í þessu máli og tekur ekki undir með okkur Miðflokksmönnum um að draga málið til baka, að laga það þannig að það nái einmitt þessum markmiðum sem við, ég og hv. þingmaður, erum svo innilega sammála um. Ég segi aftur: Ég þakka hv. þingmanni innilega fyrir að gefa okkur þessa innsýn inn í reynslu hans, því að hún er dýrmæt. Hún herðir mig t.d. og okkur félagana í Miðflokknum alveg örugglega enn í því að reyna að fá þessu máli breytt, börnum þessa lands til heilla.

Herra forseti. Ég var framsögumaður meiri hluta á meirihlutaáliti allsherjar- og menntamálanefndar og gerði grein fyrir þessu máli við 2. umr. Málið gekk aftur til nefndar eftir 2. umr. Við fengum til okkar gesti og afgreiddum málið svo aftur út án nefndarálits, enda komu ekki fram upplýsingar á þeim fundum sem nefndin hélt, sem kalla á breytingar á málinu. Mér finnst hins vegar mikilvægt að fara yfir nokkra þætti, sér í lagi með tilliti til ræðunnar sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson hélt áðan. Á fundum nefndarinnar, bæði á meðan málið var til umræðu í nefndinni fyrir 2. umr. og eins og á þeim fundum sem haldnir voru milli 2. og 3. umr., kom skýrt fram að þetta frumvarp synjar börnum ekki um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Milli 2. og 3. umr. fengum við á fund okkar landlækni sem gerði grein fyrir því að landlæknisembættið hefði skilað inn umsögn við frumvarp um kynrænt sjálfræði, nr. 80/2019, þar sem landlæknisembættið mælti með því að skipaður yrði starfshópur. Það var síðan gert. Það frumvarp sem við ræðum í dag er afrakstur vinnu þess starfshóps. Hjá landlækni kom fram að vel hefði tekist til með þá vinnu og að málið væri vel úr garði gert. Umsögn kom frá Læknafélagi Íslands milli 2. og 3. umr. og mælir félagið með samþykkt frumvarpsins. Þá fékk nefndin einnig á fund sinn lækna sem verið höfðu í þeim starfshópi sem skiluðu tillögum sem frumvarpið byggir á. Mig langar aðeins að fjalla um þann starfshóp því að látið hefur verið að því liggja að það hafi verið félagasamtök og áhugafólk sem komu að gerð þessa frumvarps. Það er vissulega rétt að í starfshópnum sem skipaður var til að fara yfir þessi mál og byggja upp frumvarp var annars vegar einstaklingur skipaður frá Samtökunum '78 og hins vegar einstaklingur tilnefnd af Intersex Íslandi. En aðrir í þessum starfshópi voru lögfræðingur með sérþekkingu á réttindamálum barna, lögfræðingur með sérþekkingu á mannréttindum, barnaskurðlæknir, siðfræðingur, barnainnkirtlalæknir, sérfræðingur í klínískri barnasálfræði og kynjafræðingur, þannig að það að láta eins og að málið hafi ekki verið unnið af sérfræðingum er einfaldlega ekki rétt og mér finnst mjög mikilvægt að það komi fram við umræðu málsins. Herra forseti. Við í meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar teljum, líkt og við gerðum við 2. umr., að hér sé um að ræða mál þar sem vandað hefur verið til verka. Það hefur tekið sinn tíma að semja þetta frumvarp og fara með það í gegnum kerfið. Til þess hafa verið fengnir færir sérfræðingar á breiðu sviði. Ég ítreka að með þessu frumvarpi mun engum börnum verða synjað um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu en hins vegar viljum við einnig tryggja að ekki séu gerðar óþarfar aðgerðir á börnum, sem skiptir svo sannarlega máli. Ég mæli því með því hér eftir sem hingað til að þetta frumvarp verði samþykkt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir ræðuna. Það er tvennt sem mig langar til að spyrja hv. þingmann út í. Í fyrsta lagi: Hver er afstaða þingmannsins til þessarar svokölluðu sérreglu sem snýr að vanvexti í typpi og of stuttri þvagrás? Telur hv. þingmaður að sú sérregla sé skynsamleg og ætti að vera í reglunum, eða telur hv. þingmaður að það ætti að fella hana út? Þá er ég ekki að spyrja hv. þingmann hvort skynsamlegt sé að setja þetta í eitthvert nefndarstarf að lögunum samþykktum, eins og þegar er búið að ramma inn gagnvart ferlinu, heldur hvort hv. þingmaður telji að þessi sérregla eigi að vera viðvarandi eða ekki. Hitt atriðið sem mig langaði að spyrja hv. þingmann um snýr að fæðingarkvilla drengja sem ekki er tilgreindur undir þessari sérreglu. Nú langar mig að taka dæmi um einn slíkan kvilla sem er klofið typpi. Hvenær telur hv. þingmaður að drengur sem fæðist með klofið typpi hafi nægjanlega þroska og skilning til að taka þá ákvörðun sjálfur að hann vilji fá fæðingarkvillann lagfærðan? Því að þarna gæti verið um að ræða dreng sem enginn vafi leikur á hvors kyns er.

Herra forseti. Fyrst varðandi sérregluna þá mæli ég með því að frumvarpið sé samþykkt eins og það er. Það eru endurskoðunarákvæði í frumvarpinu. Ég er ekki læknisfræðilega menntuð og ég tel mig ekki vera þess umkomna að geta sagt til um hvaða aðgerðir séu heilsufarslega nauðsynlegar. Í þeim efnum verð ég að treysta á sérfræðinga. Það kom hins vegar fram að rannsóknum fleygir fram og þess vegna væri ástæða til að safna saman upplýsingum og skoða þetta, líka með tilliti til reynslunnar af lögunum. Mér finnst því vel um búið þarna. Þarna er tekið utan um hóp en á sama tíma sagt: Við bætum við okkur þekkingu og skoðum málin í ljósi þess sem þekkingin leiðir fram. Þarna finnst mér því vera vel búið um hnútana. Hvað varðar það einkenni sem hv. þingmaður nefndi held ég að það sé örugglega misjafnt hvenær börn geta tekið ákvarðanir um slíka hluti. Verið er að byggja það inn að börn hafi stigvaxandi áhrif og hafi í stigvaxandi mæli eitthvað að segja um eigin líkama. Þarna held ég líka að sé búið vel um hluti í frumvarpinu með því að börn og foreldrar fái aðgang að fagfólki varðandi það. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir svarið. Varðandi seinna atriðið sem ég kom inn á, um það hvenær barn hefði þroska til að taka ákvörðun um til að mynda kvilla eins og klofið typpi - skárra væri það nú að foreldrar og börn hefðu ekki aðgengi að sérfræðingum og þjónustu. Það hafa þau auðvitað líka í dag. Þetta snýst um takmörkunina. Gagnrýni okkar í Miðflokknum beinist að því að verið sé að takmarka frelsi til að nýta nútímalæknavísindi til að aðstoða börn sem fæðast með t.d. kvilla sem þennan. En mig langar til að spyrja hv. þingmann um annað í þessu seinna andsvari mínu. Í umsögn Intersex Íslands segir, með leyfi forseta: „Nefndarstarf var mun minna en það hefði þurft að vera. Bæði tók nefndin seint til starfa og einnig er ljóst að Covid-19 setti mikið strik í starf nefndarinnar. Fundir voru töluvert færri á vordögum og mun minni tími var til umræðu en hefði þurft til. Sem dæmi þá var engin umræða um „micro-penis” fyrr en á lokafundi nefndarinnar þegar læknir innan nefndarinnar bar það mál upp.“ Hæstv. forseti. Mig langar að beina þeirri spurningu til framsögumanns meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar hvort þessi hluti umsagnar Intersex Íslands undirstriki það að málið sé jafn djúpt og vel unnið og ítarlega greint og haldið hefur verið fram í umræðunni. Mér finnst þar vanta mikið upp á miðað við þessa lýsingu.

Herra forseti. Já, ég tel að þrátt fyrir þessi ummæli hafi hér verið vandað til verka og að málið hafi fengið mikla og góða umfjöllun. Þetta er eitt af þeim atriðum þar sem kirfilega er tekið fram að gera megi aðgerðir á börnum enda sé það talið heilsufari þeirra nauðsynlegt. Auðvitað vill fólk stundum geta rætt eitthvað nánar og ítarlegar og mér finnst allt í lagi að það komi fram. Það hefur verið rökstutt fyrir nefndinni að eins og staðan er í dag meti sérfræðingar það mikilvægt að þarna sé hægt að grípa inn í. Það kom einnig fram fyrir nefndinni að það séu nýjar rannsóknir, að nýir hlutir séu að gerast. Þess vegna er eðlilegt að setja þetta inn en skoða það síðan aftur, með tilliti til þeirrar þekkingar sem verður komin eftir nokkur ár, að fara sérstaklega yfir þetta. Þannig að já, ég tel að allt bendi til þess að frumvarpið sé vel úr garði gert og byggt á þeim allra bestu upplýsingum sem tiltækar eru á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Í umræðu um þetta mál hef ég tekið eftir því að sumir deila skoðun sinni á því og það virkar þannig að hún sé til komin af umhyggju og áhyggjum af líðan barna. Það er í eðli sínu virðingarvert viðhorf. Aftur á móti erum við stundum ekki alveg sammála um hvernig leysa eigi vandamál, jafnvel þegar við erum sammála um að vandamál sé til staðar. Það getur lýst ákveðnum misskilningi á því hver beri ábyrgð á hverju þegar fólk leggur til lausnir sem ekki taka mið af því hvar ábyrgðin liggur. Vandamálið sem ég er að tala um er einelti, stríðni og aðrar tegundir af ofbeldi, ýmist líkamlegu eða andlegu. Það er fólk sem telur mikilvægt að „laga“ manneskjur sem fæðast með einhvers konar einkenni, í þessu tilfelli kyneinkenni, sem eru líkleg til þess að verða tilefni stríðni, eineltis eða slæmrar framkomu annarra síðar á lífsleiðinni. Ég átta mig á því að þessi orðræða kemur til af hlýhug en hún varpar ábyrgðinni á rangan stað. Þegar fólk verður fyrir ofbeldi eða einelti - og einelti er reyndar ofbeldi að mínu mati - er það ekki sá eða sú eða hán sem verður fyrir ofbeldinu sem á að breytast. Það er fólkið sem beitir ofbeldinu sem á að breytast. Mér leiðist að draga fram persónulega reynslu mína í pontu, mér finnst það leiðinlegt. Mér finnast leiðinlegar umræður sem snúast um persónulega reynslu þingmanna almennt og sömuleiðis getur það verið ómálefnalegt vegna þess að aðrir hv. þingmenn hafa ekki innsýn og þar af leiðandi ekki getu til að svara einhverju um persónulega reynslu annarra. Það er að hluta til ástæðan fyrir því að mér finnst það oft leiðinlegt. En ég verð eiginlega að gera það í þessu tilfelli vegna þess að ég veit alveg hvað ég er að tala um þegar kemur að því að verða fyrir aðkasti, einelti og ofbeldi af hálfu annarra fyrir það að vera það sem ég er og sá sem ég er. Á sínum tíma, þegar ég varð fyrir þessari reynslu, lærði ég mjög hratt hvað fullorðið fólk getur verið - fyrirgefið, virðulegur forseti - heimskt, hvað fullorðið fólk getur sagt heimskulega hluti. Það er fátt sem ég man jafnskýrt úr æsku minni og nákvæmlega það hvað fullorðið fólk getur verið reynslumikið, stórt, líkamlega stórt miðað við barnið sem ég var þá, en samt svo gjörsamlega skilningslaust á aðstæðurnar. Það sem fullorðið fólk sagði stundum við mig þegar ég átti í mínum vanda var: Vertu bara þú sjálfur. Síðan vex maður úr grasi og maður lærir það á lífsleiðinni að það var ekki það sem fullorðna fólkið vildi vegna þess að ég var ég sjálfur. Svona var ég bara. Ég var bara skrýtinn, ég var óvenjulegur. Það var ég, það var egóið mitt, það var sjálfið mitt, sálin mín. Væntingin var: Vertu eins og venjuleg manneskja. Það var það sem verið var að biðja mann um á þeim tíma. Af hverju lagar þú þig ekki? Af hverju á allur heimurinn að eltast við að þú sért svo sérstök manneskja? Hvað með að heimurinn bara láti mann í friði og sleppi því að dæma mann, sleppi því að beita mann ofbeldi og leggi mann einelti fyrir það að vera öðruvísi en aðrir? Hvernig hljómar það, virðulegi forseti? Þess vegna, þótt mér leiðist að bera tilfinningar mínar á torg, særir það mig persónulega þegar fólk lætur eins og það sé á ábyrgð þeirra sem eru frábrugðnir öðrum að breyta sér frekar en þeirra sem beita ofbeldinu að breyta sér. Það er uppgjöf fyrir ofbeldinu. Það er réttlæting á ofbeldinu. Ég veit að það er ekki það sem hv. þingmenn meina frá hjartanu. Ég veit að það er ekki það sem þeir halda að þeir séu að segja. En það er það sem ég heyri og fullt af fólki þarna úti heyrir, fólk sem verður fyrir aðkasti vegna þess að það er á einhvern hátt frábrugðið öðrum. Það gleður mig rosalega mikið að vera núna orðinn svokölluð fullorðin manneskja - hversu mikið verða aðrir reyndar að dæma um - og búa í samfélagi þar sem er að verða til skilningur á því að ábyrgðin liggur ekki hjá þeim sem er einhvers konar frávik við einhvers konar norm og verði að breyta sjálfum sér þannig að viðkomandi henti norminu. Normið sjálft er bara ekkert það mikilvægt. Það er ekki það mikilvægt að við séum öll eins. Það er bara ekkert mikilvægt. Það skiptir engu máli. Það er grundvallarmunur á því að eiga við vandamál að stríða vegna þess að maður fellur ekki í normið, passar ekki í kassann annars vegar og hins vegar því að eiga við heilsufarsleg vandamál að stríða. Þetta frumvarp er samið, og það sést við lestur þess, með tilliti til þeirrar staðreyndar að við getum fæðst með heilbrigðiskvilla. Þeir geta bitnað á kyneinkennum okkar, á kynfærum okkar, eins og hverju öðru sem tilheyrir mannslíkamanum eða huganum eða sálinni. - Sleppum kannski sálinni, við förum ekki út í það. - Og hvers vegna ætti ekki að taka tillit til þess? Hvers vegna myndu þau sem sömdu þetta frumvarp bara henda heilsu barna út um gluggann til þess að senda einhver pólitísk skilaboð? Ég er nú ekki mikið fyrir að hrósa hv. þm. Páli Magnússyni fyrir ræður en ég verð að hrósa honum fyrir þá stuttu ræðu sem hann hélt hér og las sumum pistilinn vegna orðræðunnar sem fengið hefur að heyrast hér á hinu háa Alþingi um þá fáránlegu hugmynd að sérfræðingar sem helga líf sitt því að annast börn og sinna börnum myndu einhvern veginn taka þátt í því að koma í veg fyrir að börn fái nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Það er bara ekki þannig, virðulegi forseti. Það sem okkur greinir kannski á um í þessum þingsal er hvað telst nauðsynleg heilbrigðisþjónusta og í því sambandi, hvað teljast vera raunverulegar heilbrigðisástæður annars vegar og hins vegar félagslegar ástæður. Það er einfaldlega ekki það sama. Manneskjan, einstaklingur af tegundinni homo sapiens, er bæði líkamlega og andlega þannig að eiginlega hvað sem er getur farið úrskeiðis með einhverjum hætti. Þess vegna eru læknavísindin oft flókin, sérstaklega þegar kemur að siðferðisspurningum. Skýrar línur eru ekki endilega það aðgengilegar. Þess vegna er mikilvægt að til staðar séu ferlar til að meta mál sérstaklega. Ég fæ ekki betur séð en að það sé gert í þessu frumvarpi. Þegar hv. þingmenn koma hingað og láta eins og verið sé að fórna heilbrigðishagsmunum barna finnst mér eins og þeir séu að lesa upp úr einhverju öðru frumvarpi en því sem ég hef fyrir framan mig. Það rímar ekki alveg, annars vegar textinn sem ég les og hins vegar sú orðræða sem ég nefndi hér. Að því sögðu má vel vera að það þurfi að endurskoða eitthvað hér á einhverjum tímapunkti. Ég held að við komumst aldrei fram hjá því þegar kemur að heilbrigðismálum eða læknavísindum almennt. Við erum alltaf að læra eitthvað nýtt. Það koma alltaf upp einhver ný tilvik sem krefjast þess að við endurskoðum hug okkar. Þetta frumvarp er slík afleiðing vegna þess að það er fólk í samfélaginu sem varð fyrir inngripum sem það vildi helst hafa sloppið við, inngripum sem gerð voru til að gera manneskjur meira normal, meira venjulegar þannig að þær pössuðu betur í litla sæta boxið sem við eigum víst öll að passa í. Nei, virðulegi forseti. Þó að ég haldi að fullorðna fólkið hafi á sínum tíma misskilið hvað það sjálft var að segja trúi ég samt orðunum sjálfum: Vertu þú sjálfur.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir þessa ræðu. Hún var mjög góð og ég þakka honum aftur fyrir það að gefa okkur innsýn í það sem hann hefur upplifað sjálfur. Það þarf hugrekki til. Það var aðallega eitt sem ég hnaut um í ræðu hv. þingmanns. Nú ætla ég ekki að halda því fram að ég sé betur læs en hann, alls ekki, en hv. þingmaður spurði á einum stað í ræðu sinni hvort það væri trú manna að sérfræðingar sem hefðu menntað sig til og helgað líf sitt börnum, vandamálum þeirra og leiðréttingum á þeim vandamálum og hjálp í þeim vandamálum, hvort við héldum að þeir sérfræðingar myndu vilja leggja stein í götu barna, eða eitthvað í þá áttina. Það er einmitt þess vegna sem ég spyr hv. þingmann. Ég er sammála honum að þessu leyti, ég trúi því ekki að að vel meinandi fólk sem er vel menntað og hefur helgað líf sitt velferð barna með námi og starfi, leggi með ásetningi stein í götu þeirra. Þess vegna langar mig til að spyrja hv. þingmann hverja hann telur ástæðu þess að þessi sami sérfræðingahópur sem þarna kom að verki finnur sig í því að flækja mál annarra, samanber þeirra sem eiga við sköpulagsgalla að stríða. Hvað veldur því að þessi sérfræðingahópur, sem hefur helgað líf sitt börnum og þeirra málum, flækir málið með þessum hætti?

Virðulegi forseti. Ég hef einhvern veginn á tilfinningunni að ég hafi ekki alveg náð því hvað hv. þingmaður á nákvæmlega við þegar hann talar um að verið sé að flækja málin. En ég ætla að reyna að svara samkvæmt þeim skilningi sem ég öðlaðist á spurningunni og þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tel þetta mál og svona mál í eðli sínu almennt flókin. Ég ber alveg virðingu fyrir því að fólk láti sig varða hagsmuni barna þegar það er með ólíkar skoðanir á þessu máli. Og ég ber alveg virðingu fyrir fullorðna fólkinu sem ég kallaði í ræðu minni heimskt sem var að reyna að hjálpa mér á sínum tíma. Þessu fólki gekk gott eitt til og allt fullorðna fólkið var í hjarta sínu með fórnarlambinu í liði. En það er bara svo mikilvægt þegar við erum að eiga við félagsleg vandamál að við skiljum skýrt hvar ábyrgðin liggur. Það er frekar dæmigert í mannlegu samfélagi að það sé óljóst fyrir fólki. Eitt frægasta dæmið í mannlegu samfélagi er kannski þegar kemur að kynferðisofbeldi, hversu auðvelt samfélaginu hefur fundist að kenna fórnarlambinu um þar. Það er reyndar kannski ekki af sama hlýhug og gagnvart barninu sem verður fyrir einelti, en undirstaða vandamálsins sem það veldur er sú sama, að ábyrgðin er sett á rangan stað. Ef þetta er ekki skýrt þá skil ég mjög vel að þetta mál verði mjög flókið. En það sem ég er að segja er að þetta á að vera skýrt. Við eigum að hafa það skýrt hvar við setjum ábyrgðina. Ef hv. þingmaður á við flækjustigið sem kemur af því hvort um læknisfræðilegt inngrip eða líffræðilegt inngrip sé að ræða, þá tel ég það aftur vera eðli málsins. Líffræðin er flókin, við erum flóknar verur  En mig grunar 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Mér fannst ekki á orðum hans að hann hefði misskilið mig á einn eða annan hátt eða væri að reyna að snúa út úr fyrir mér á einn eða annan hátt. En hv. þingmaður sagði í andsvari sínu, sem kristallast í því sem við höfum verið að halda fram í allri þessari umræðu, að frumvarpið sem við erum að ræða núna, væri af félagslegum toga en ekki læknisfræðilegum. Það er það sem við tölum um að flæki hlutina, þegar við erum annars vegar með þessi ódæmigerðu kyneinkenni, sem vissulega má laga með læknisfræðilegu inngripi, en er þó mjög áberandi félagslegt vandamál, á móti því að við erum hins vegar með þessi útlitseinkenni, galla á sköpunarverkinu, ef við getum kallað það svo, sem laga þarf með læknisfræðilegu inngripi. Þess vegna spyr ég hv. þingmann, af því að mér finnst hann alveg skilja þetta mjög vel og mér líður ekki eins mikið úti á túni og áður eftir að við erum búnir að eiga þessi skoðanaskipti, vegna þess að það er mjög algengt og hefur verið algengt í þessari umræðu að málflutningur okkar Miðflokksmanna í þessu máli hafi verið affluttur og við höfum verið sakaðir um alls kyns fordóma í garð hinna og þessara sem eru alls ekki til staðar vegna þess að við höfum einlægan vilja til þess að ung börn sem glíma við þennan heilbrigðisvanda fái lausn á því eins fljótt og hægt er. Þess vegna spyr ég hv. þingmann: Er hann ekki sammála mér um að þetta frumvarp hefði betur verið í tvennu lagi, þ.e. annars vegar það sem lýtur að þessum ágöllum sem hægt er að laga 

Virðulegi forseti. Flækjuna tel ég vera afleiðingu af því að hérna hafa líffræðileg inngrip félagsleg áhrif. Það er akkúrat þess vegna sem það er andstaða við þessi inngrip, þ.e. vegna þess að fólk sér félagslegar afleiðingar þeirra eða ábyrgðina á þeim aðra en líffræðileg einkenni einstaklingsins sem varð fyrir inngripinu. Kannski orða ég þetta fullflókið. Það liggur í eðli hlutarins þar sem um er að ræða líffræðileg inngrip sem andstaða er við vegna breytinga á félagslegum prinsippum, að þetta tvennt fer saman í þessu frumvarpi. Ég sé ekki alveg hvernig hægt er að aðskilja þetta, ég sé ekki hvernig hægt er að fyrirbyggja ónauðsynleg inngrip sem einungis eru gerð af félagslegum aðstæðum án þess að tala bæði um líffræðilegu inngripin og félagslegu afleiðingarnar sem þau geta haft. Ég veit að hv. þingmaður og Miðflokksmenn eru gagnrýndir harðlega fyrir sínar skoðanir í þessum efnum, en ástæðan fyrir því held ég að sé sú að hv. þingmenn Miðflokksins virðast ekki taka tillit til þess í orðræðu sinni, eins og í þessu máli, hvar ábyrgðin liggur. Þegar fólk er látið sæta ábyrgð sem það ber ekki þá verður það eðlilega reitt og upplifir árás á sig. Það held ég að valdi því sem hv. þingmaður nefndi í þeim efnum. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og ég þakka honum fyrir að segja frá reynslu sinni í æsku. Við þekkjum það að einelti getur markað einstaklinginn til lífstíðar. Einelti er svo sannarlega birtingarmynd hins synduga eðlis mannsins. Mig langaði að spyrja hv. þingmann aðeins, af því að ég veit að hann hefur kynnt sér þetta vel og hann undirbýr sig vel áður en hann tekur hér til máls og sérstaklega í málum sem þessum. Ég minntist á það í ræðu minni áðan að í hinu virta læknablaði Harvard-háskóla, Harvard Medicine Journal, eru þessi mál rædd. Þar er rætt um að tilfelli um ódæmigerð kyneinkenni séu sjaldgæf, kennsluefni sé áfátt og gloppur séu í rannsóknargögnum. Það geri það að verkum að sérfræðingar eigi í vandræðum með að átta sig á því hvernig best sé að sinna þessum einstaklingum. Ofan á það bætist síðan þrýstingur frá mannréttindasamtökum. Þeir læknar og sérfræðingar sem hlynntir eru aðgerð á barni með ódæmigerð kyneinkenni, og þetta kemur frá Bandaríkjunum, úr hinu virta læknatímariti, hafa sett fram eftirfarandi rök: Börnin munu ekki muna eftir aðgerðinni, sár gróa hraðar og minna er um blæðingar, börnin alast ekki upp óörugg um kyn sitt og börnin og fjölskyldur þeirra verða ekki fyrir einelti. Í læknablaðinu er jafnframt talað um að þessi ódæmigerðu kyneinkenni séu flókin viðfangsefni, læknisfræðilega, pólitískt og með öðrum hætti og að sérstaklega á síðustu misserum hafi þetta svið beinlínis verið yfirtekið  Mig langar til að fá álit hv. þingmanns 

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi, eins og ég hef rakið hér áður, er gert ráð fyrir að fyrir því í frumvarpinu að það sé ekki alltaf alveg ljóst hvað er nauðsynlegt og hvað er ekki nauðsynlegt. Það á ekkert sérstaklega við um kyneinkenni, það á við um heilbrigðisvísindi almennt. Þetta eru flóknar spurningar sem sérfræðingar eru þjálfaðir í að svara og hafa helgað líf sitt að svara. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að slíkir sérfræðingar fari með slíkar spurningar og ég tel það vera skynsamlegu lausnina. Ég tel slíkt vera best geymt í þeim höndum ef það svarar einhverjum hluta af spurningu hv. þingmanns. Heimsmynd hv. þingmanns er svo ólík minni að það er úr svo mörgu að velja þegar hv. þingmaður spyr. Mig langar til að velja eitthvað sem svarar sem best því sem hv. þingmaður vildi fá svar við. En hann nefndi að í þeim gögnum sem hann vísar í sé talað um að fólk sé ekki óöruggt um kyn sitt og verði ekki fyrir einelti og þess háttar ef það fer í tilteknar aðgerðir á unga aldri. Ég veit svo sem ekki nákvæmlega hvað ég get vísað í meira en ræðu mína til að svara því upp að því marki sem ég skil hvað hv. þingmaður er að fara. En það sem er í gangi núna úti um allan heim, vona ég, en vissulega á Íslandi, er vitundarvakning um að kyn er ekki jafn svart og hvítt, það er ekki jafn hægri vinstri, það er ekki jafn mikið upp og niður, það er ekki jafn skýrt og við höfum átt að venjast út frá menningarlegum og hefðbundnum sjónarmiðum í þeim efnum. Mannkynið er flóknara en svo að við séum einfaldlega karlar eða einfaldlega konur. Í umhverfi þar sem það er einfaldlega gert ráð fyrir tveimur kynjum og einungis tveimur kynjum er ekkert skrýtið þó að fólk upplifi óöryggi um kyn sitt ef því finnst það ekki ljóst gagnvart sjálfu sér til að byrja með. Þá er vandinn ekki fólkið sjálft, þá er vandinn ekki 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég vil nú segja að samfélagið getur stundum verið grimmt, sérstaklega þegar einelti er annars vegar, eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel og lýsti hér með mjög áhrifamiklum hætti í ræðu sinni áðan. Í þeim gögnum sem ég var að vitna í úr læknablaði Harvard-háskóla kemur fram að það vanti gögn til að gera langtímarannsóknir á viðfangsefninu, þ.e. að áhættuna af skurðaðgerð sé ekki hægt að mæla af þeim sökum. En það sé heldur ekki hægt að mæla kosti þess að bíða með aðgerð á móti því að barn fari í aðgerð. Auk þess segja þeir að það sé óljóst hvort þeir sem sagt hafa frá reynslu sinni opinberlega segi frá reynslu sem flestir trans einstaklingar hafa frá að segja. Það vitum við ekki, þannig að mér finnst þetta mjög athyglisverður punktur, þ.e. að það vanti gögn. Þá spyr maður sig: Hafa menn nægileg gögn til að setja svona lög eins og hér stendur til að setja? Ég held að það sé alveg full ástæða til að velta því fyrir sér, vegna þess að það er gríðarlega mikilvægt að menn hafi góðar niðurstöður úr rannsóknum. Þetta snertir einstaklinginn náttúrlega 

Virðulegi forseti. Þótt það vanti gögn á einum stað þá er ekki þar með sagt að það vanti gögn annars staðar. Það er alþekkt að þegar vísindamenn eru að rannsaka eitt eða annað þá vantar stundum gögn, en svo finnur einhver annar gögnin, eða einn hefur aðgang að þeim og annar ekki. Ég vil benda á tvær staðreyndir sem mér að vitandi eru óumdeildar. Það hafa verið framin inngrip, líffræðileg inngrip á einstaklingum án samþykkis þeirra, bara til þess að þjóna félagslegum, menningarlegum viðhorfum, af þeirri einu ástæðu. Ég hef ekki heyrt neinn segja að þetta hafi ekki verið þannig í gegnum tíðina, það hefur verið þannig í gegnum tíðina samkvæmt öllu sem ég veit um málið, og reyndar er þekking mín á málinu frá því fyrir nokkrum árum síðan þegar ég var að skoða þetta, þannig að sú vitneskja er væntanlega ekki það óþekkt, geri ég ráð fyrir. Önnur staðreynd er að það er til fólk - ég hef tekið höndina á þessu fólki og spjallað við það og skrifað niður glósur eftir samtöl við þetta fólk, ég er viss um að ég var þarna, mig dreymdi það ekki - sem varð fyrir þessum inngripum og er verulega ósátt við það og hefur beðið verulegan skaða í lífi sínu af þeim sökum. Þaðan kemur þrýstingurinn á að breyta þessu fyrirkomulagi og þess vegna er þessi lagabreyting lögð til hér. Hvað varðar læknisfræðilegu spurningarnar sem hv. þingmaður vísar í þá tel ég að þær spurningar eigi best heima í höndum sérfræðinga sem þekkja til. Af lestri mínum á frumvarpinu að dæma fæ ég ekki betur séð en að það sé nákvæmlega þannig; að það séu sérfræðingar sem meti hvað séu nauðsynlegar aðgerðir, hverjar afleiðingar þeirra séu, á hvaða forsendum þær aðgerðir eru gerðar o.s.frv. Það er ekki verkefni okkar hér í pontu að útkljá þetta fyrir hvern og einn einstakling, eins og hv. þingmaður veit mætavel, 

Virðulegur forseti. Þetta mál er lagt upp sem mikil réttarbót, tímamótamál sem færa á Ísland upp hinn svokallaða regnbogalista. Mig langar að velta upp spurningunni: Fyrir hvern og hverja er þetta mál réttindabót? Og fara stuttlega í gegnum tölurnar sem eru undirliggjandi. Stærsta könnun sem gerð hefur verið bendir til þess að börn sem fædd eru intersex, með órætt kyn, séu 0,018% af fæddum börnum. Á Íslandi er það rétt innan við eitt barn á ári. Ef horft er til þeirra barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni fer hlutfallið upp í 1,7%, ef horft er til víðrar skilgreiningar hvað þá talningu varðar. Það eru þá um það bil 75 börn á ári á Íslandi miðað við fæðingartölur upp á 4.200–4.500 börn undanfarin ár. Ég held sannarlega að skynsamlegt og nauðsynlegt sé að verja intersex börn fyrir óþarfa aðgerðum. En kostnaðurinn af þessu máli, eins og það liggur fyrir, er að hópurinn sem þetta á við um hefur verið útvíkkaður næstum því hundraðfalt með því að bæta ýmsum fæðingarkvillum við skilgreininguna. Það verður þess valdandi að börn sem fæðast með kvilla sem þekktar læknisfræðilegar, nútímalegar leiðir geta leiðrétt, fá ekki að njóta þeirra lækninga fyrr en þau hafa þroska til að taka ákvörðun um slíkt sjálf. Er það réttarbót fyrir drenginn sem fæðist með of stutta þvagrás að þurfa að pissa sitjandi fram á unglingsaldur? Er það réttarbót fyrir drenginn þar sem eistun ganga ekki niður að ekki megi hjálpa honum sem barni? Er það réttarbót fyrir drenginn sem fæðist með klofið typpi að ekki megi laga það fyrr en drengurinn nær þeim þroska að geta tekið ákvörðunina sjálfur? Er réttarbót í því fólgin að drengur sem þjáist af vanvexti á typpi fái ekki notið lausna læknavísindanna? Virðulegi forseti. Svarið við þessari spurningu er auðvitað nei. Þetta eru bara örfáir kvillar af mörgum sem ekki fást lagfærðir á barnsaldri, verði þetta frumvarp að lögum, þrátt fyrir að enginn vafi leiki á því hvort um er að ræða stúlku eða dreng. Í þessu felst engin réttarbót. Í þessu felst engin mennska. Við eigum að hjálpa þeim sem markmiðið er að verja með frumvarpinu, þ.e. intersex börnum. En við eigum ekki að útvíkka þetta með þeim hætti að börn sem fæðast með meðfædda kvilla sem nútímalæknavísindin þekkja og geta leyst án mikilla vandamála, mikilla erfiðleika, fái ekki að njóta þeirra lausna, að þær lausnir séu teknar frá þeim í einhverjum kreddufullum tilgangi. Mig langar að ítreka það sem ég sagði varðandi tölurnar, bara þannig að þær liggi vel fyrir. Talið er að intersex börn séu 0,018% af börnum sem fæðast, það samsvarar tæplega einu barni að meðaltali á ári á Íslandi, og að börn sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni í víðum skilningi séu allt að 1,7%. Við megum ekki leyfa okkur að nálgast þessi atriði með þeim hætti að við stækkum næstum því hundraðfalt hópinn sem verður fyrir takmörkun á aðgengi að læknisþjónustu. Í þessu felst engin andúð að neinu marki hvað sjónarmið og hagsmuni intersex barna varðar, bara alls ekki. Ég held að miklu frekar sé líklegt að ef gengið er of langt í þessum efnum muni það einmitt valda núningi, andstöðu og andúð gagnvart þessari lausn. Mig langaði í samhengi við þann fjölda barna sem ég nefndi lesa svar frá 11. maí 2015 þar sem hæstv. þáverandi heilbrigðisráðherra, Kristján Þór Júlíusson, svarar fyrirspurn þáverandi hv. þm. Bjartar Ólafsdóttur hér á hinu háa Alþingi þar sem spurt er, með leyfi forseta: „Hversu margar aðgerðir á ári eru gerðar á börnum til þess að „leiðrétta“ kyn, eins og það er kallað?“ Svar ráðherrans er, með leyfi forseta: „Á Íslandi hafa á síðustu tíu árum fæðst þrjú börn með óræð kynfæri. Að auki hefur eitt barn verið ættleitt til landsins.“ - Þó að það komi ekki fram í svarinu sem ég les upp úr gef ég mér að þetta sé á tímabilinu 2005–2015. Samanlagt eru þetta fjögur börn. Það styður býsna vel við þá tölu sem ég legg hér upp með, að tæplega eitt barn að meðaltali á ári fæðist intersex, þ.e. hlutfallið 0,018%. Af börnum sem fæðast á Íslandi væri það tæplega eitt barn að meðaltali á ári miðað við að fæðingar séu 4.200–4.500 undanfarin ár. Mig langar til að gagnrýna sjónarmið sem koma fram í umsögnum tiltekinna aðila og ég skil hreinlega ekki hvað annars vegar Íslandsdeild Amnesty International og hins vegar Intersex Íslandi og Trans Íslandi sömuleiðis gengur til hvað það varðar að leggjast jafn hart og af jafn miklum þunga og raunin er gegn því sérákvæði sem leyfir, þó eftir ítarlega skoðun og rökstuðning með töluverðum hindrunum, aðgerðir sem snúa að of stuttri þvagrás og vanvexti í typpi. Í umsögn Amnesty International segir, með leyfi forseta: „Íslandsdeild Amnesty International harmar þó að í frumvarpinu hafi verið sett sérregla um að vægari skilyrði séu sett fyrir því að varanlegar breytingar séu gerðar á kyneinkennum barns sem fæðist með ódæmigerð kyneinkenni sem felast í of stuttri þvagrás eða vanvexti á typpi og hvetur til þess að sérreglan verði felld burt.“ Intersex Ísland segir um þetta, með leyfi forseta: „Intersex Ísland benti á í störfum nefndarinnar og áréttar hér að núverandi tillaga tekur tvo hópa af börnum með ódæmigerð [kyneinkenni] sérstaklega út fyrir þessa lagalegu vernd og lögfestir mismunun gegn þeim.“ - Og leggur síðan til að þessi sérákvæði verði felld niður. Og áfram, með leyfi forseta, segir í umsögn Trans Íslands: Trans Ísland vill hins vegar benda á, eins og hefur áður komið fram, að lögin tryggja ekki öllum einstaklingum líkamlega friðhelgi. Lögin kveða á um að leyfilegt sé að framkvæma aðgerðir á einstaklingum með stutta þvagrás og lítið typpi, svo lengi sem taldar séu fram afleiðingar og ávinningur slíkra aðgerða. Trans Ísland telur ekki að ávinningur þeirra aðgerða sé réttlætanlegur …“ Síðan segir áfram í umsögn Trans Íslands, með leyfi forseta: „Ef [fyrrnefndar] breytingar verða hins vegar ekki gerðar, þá leggur Trans Ísland til að bráðabirgðarákvæði verði breytt á þann veg að nýr starfshópur sem endurmetur 11. grein verði skipaður strax, í stað þess að slíkt sé gert innan þriggja ára.“ Undir þetta tekur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar. Það er því verið að ýta á og flýta því að þessi sérregla verði felld úr gildi. Það er alveg með ólíkindum að sjá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar taka undir þetta. Hérna eru tvö einkenni tilgreind sérstaklega, en þau eru auðvitað fleiri. Ég vil bara minna á það sem kemur fram í umsögn Intersex Íslands. Þar segir, með leyfi forseta: „Nefndarstarf var mun minna en það hefði þurft að vera. Bæði tók nefndin seint til starfa og einnig er ljóst að Covid-19 setti mikið strik í starf nefndarinnar. Fundir voru töluvert færri á vordögum og mun minni tími var til umræðu en hefði þurft til. Sem dæmi þá var engin umræða um „micro-penis“ fyrr en á lokafundi nefndarinnar þegar læknir innan nefndarinnar bar það mál upp. Sú umræða var ekki kynnt fyrir fundinn og því ljóst að enginn nefndarmaður var fyllilega undirbúinn undir þá umræðu.“ Bendir þessi umsögn Intersex Íslands til þess að málið sem grundvallar alla þessa lagasetningu hafi verið fullreifað og unnið og greint og skoðað innan nefndarinnar? Ég er hræddur um ekki. Það bendir allt til þess að svo sé alls ekki. Ég hefði talið skynsamlegt að taka þetta mál til frekari vinnslu því að sannarlega eru þarna atriði sem skynsamlegt er að horfa til og finna lausn á. Við megum ekki falla í þá gryfju að útvíkka hópinn sem þarf þá að lifa með takmarkaðra aðgengi að nútímalæknaþjónustu en æskilegt væri þegar fyrir liggur að nefndarstarfið sem þessi vinna öll og frumvarpið er grundvallað á var mun minni en hefði þurft að vera að mati Intersex Íslands. Þó að það hafi sannarlega komið mér á óvart hversu fáir hér á þingi gera athugasemdir við þetta, sannarlega, það kemur mér mjög á óvart og mér þykir það miður, þá er ég þess fullviss að hægt væri að útfæra þetta frumvarp með þeim hætti að miklu meiri sátt næðist um það. Ég tel okkur vera að grauta hér saman þáttum sem munu verða öllum þeim sem undir þetta frumvarp falla til óþæginda þegar fram í sækir. Ég vil sérstaklega ítreka það og gagnrýna að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar virðist taka sérstaklega undir það að sérreglan verði tekin til endurskoðunar sem fyrst. Hafa ber í huga að sérreglan innifelur bara tvo fæðingarkvilla, en þeir eru auðvitað miklu fleiri sem væri skynsamlegt að fella þar undir og þá varanlega. En auðvitað má segja að þessi hluti umsagnar Intersex Íslands útskýri hvers vegna þeir eru ekki fleiri þegar nefndarstarfið var með þeim hætti undir lokin sem þar er lýst. En ég ætla að segja þetta gott í bili, virðulegur forseti. Ég ítreka að verið er að útvíkka skilgreininguna hátt í hundraðfalt frá því sem talið er samkvæmt stærstu rannsóknum sem hægt er að komast í um málið að sé raunverulegt hlutfall intersex barna. Með vísan í svar hæstv. heilbrigðisráðherra frá 2015 er það hlutfall ekki fjarri lagi á Íslandi að því er virðist, þó að flökt sé alltaf meira í jafn fámennu landi og við búum í samanborið við stærri samfélög og heiminn allan í sjálfu sér.

Virðulegi forseti. Ég hef velt því fyrir mér meðan á þessari umræðu um kynrænt sjálfræði hefur staðið, til hvaða hóps Miðflokkurinn er að reyna að höfða. Ég átta mig alls ekki á því. Það var mjög merkilegt að sitja hér í þingsal fyrir fáum dögum síðan og sjá að Miðflokkurinn einn greiddi atkvæði gegn þessum mannréttindamálum sem aðrir hér í þingsal eru sammála um að séu mikilvæg skref fram á við. Ég held að Miðflokkurinn hafi misreiknað sig í baráttu sinni, ég veit ekki einu sinni hvað hann er að reyna að gera. Ég segi bara: Hvað á þetta að þýða? Þetta er ekki barátta fyrir mannréttindum eða barnavernd hjá Miðflokknum. Hvað er þetta eiginlega? Þetta eru púðurskot hjá Miðflokknum. Formanni flokksins hefur verið tíðrætt um merkimiðastjórnmál, öfgar, tækifærismennsku, og verið með alls konar upphrópanir og orð sem hann reynir að merkja sér með einhverjum hætti. Ef þetta er ekki misheppnuð tækifærismennska hjá Miðflokknum þá veit ég ekki hvað. Þau rök sem þeir hafa reynt að halda á lofti hér hafa verið hrakin,  Ég spyr því hv. þm. Bergþór Ólason: Að þessu frumvarpi standa mannréttindasérfræðingar, landlæknir, Læknafélag Íslands, Intersex Ísland, Samtökin '78 og fleiri. Hvað hefur hann fyrir sér í því að þessir aðilar séu ekki hér með gott mál sem lent er í þingsalnum sem hægt er að treysta á og fylgja eftir? Hvað hefur þingmaðurinn fyrir sér þar?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það þarf kannski ekki að koma á óvart að hv. þingmaður líti ekki á það sem möguleika að menn, þingflokkur og þingmenn, haldi fram sjónarmiðum í þingsal af þeirri ástæðu einni að þeir telji hana rétta, skynsamlega og sanngjarna og góða, það þurfi alltaf að vera einhverjir aðrir hagsmunir undir sem tali til tiltekins hóps. Ég frábið mér slíkt. Ef hv. þingmaður hefði hlustað á ræðu mína 

Það er rangt.

Var ekki fundur í allsherjar- og menntamálanefnd í gær  „LÍ leggur áherslu á að ekki verði haggað við því ákvæði frumvarpsins að heimilt verði að breyta kyneinkennum barns varanlega þó að það sé undir 16 ára aldri, ef heilsufarslegar ástæður krefjast þess, enda fari fram ítarlegt mat á nauðsyn breytinganna og afleiðingum þeirra …“ Það sjónarmið sem þarna kemur fram verður auðvitað að skoðast í því samhengi sem fram kemur í umsögn Intersex Íslands um hvernig þessi mál voru rædd í nefndinni.

Herra forseti. Ég skil ekki alveg, hv. þingmaður er hér með einhvers konar hringsönnun. Það eru ákveðnar aðgerðir sem verður leyfilegt að gera samkvæmt þessum lögum. Hv. þingmaður rakti ýmsar umsagnir sem komu fram þar sem verið er að mótmæla því að gera megi þessar aðgerðir. Við tókum ekki tillit til þeirra heldur er frumvarpið látið standa eins og það kom varðandi það. Það er hægt að framkvæma þessar aðgerðir sem athugasemdirnar fjölluðu um. Svo verð ég bara að mótmæla því sem kom fram varðandi meirihlutaálitið. Það sem segir og stendur í álitinu er að meiri hlutinn áréttar að innan þriggja ára frá gildistöku skuli ráðherra skipa starfshóp. Meiri hlutinn telur það orðalag veita ráðherra svigrúm til að skipa starfshópinn allt frá gildistöku laganna en eigi síðar en þremur árum eftir gildistökuna. Svo áréttar meiri hlutinn að það sé mikilvægt að fram fari umræða um málaflokkinn áfram og áréttar að það dragist ekki að skipa í starfshópinn. Meiri hlutinn segir ekkert til um hver niðurstaðan eigi að vera, enda getum við ekki vitað hver niðurstaðan verður í einhverju máli sem fjalla á um eftir að lögin taka gildi, þ.e. frá þeim tíma sem þau taka gildi og ekki síðar en eftir þrjú ár. Það er það sem segir í nefndaráliti meiri hlutans og mér fannst mikilvægt að það kæmi skýrt fram í þessari umræðu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þótt ekki hafi verið bein spurning í andsvari hv. þingmanns þá verð ég í þessu samhengi að draga aftur fram það sem ég kom inn á áðan í umsögn Intersex Íslands þar sem fjallað er um sérákvæðið sem Intersex Íslands leggur til að fellt verði niður, það velkist enginn í vafa um það sjónarmið þeirra samtaka. Þar segir, með leyfi forseta: „Nefndarstarf var mun minna en það hefði þurft að vera. Bæði tók nefndin seint til starfa og einnig er ljóst að Covid-19 setti mikið strik í starf nefndarinnar. Fundir voru töluvert færri á vordögum og mun minni tími var til umræðu en hefði þurft til. Sem dæmi þá var engin umræða um „micro-penis“ fyrr en á lokafundi nefndarinnar þegar læknir innan nefndarinnar bar það mál upp. Sú umræða var ekki kynnt fyrir fundinn og því ljóst að enginn nefndarmaður var fyllilega undirbúinn undir þá umræðu.“ Þarna er verið að lýsa lokafundi nefndarinnar. Hvers lags vinnubrögð eru þetta? Þetta er grundvöllur lagasetningarinnar. Það er algerlega með ólíkindum að hér komi framsögumaður meiri hluta nefndarálitsins upp í pontu í andsvari og haldi því fram að hlutir séu vaxnir með allt öðrum hætti en þeir eru greinilega samkvæmt umsögn Intersex Íslands, sem var einmitt í þessu nefndarstarfi.

Forseti. Þetta mál hefði líklega runnið hér í gegn með lítilli eða nánast engri umræðu, fyrir utan hugsanlega nokkrar stuttar ræður við atkvæðagreiðslu þar sem fólk hrósar sér af eigin góðmennsku, nema vegna þess að Miðflokkurinn vakti máls á þessu og hefur bent á ýmis atriði í frumvarpinu sem stuðningsmenn þess virtust í mörgum tilvikum ekki hafa hugmynd um. Raunar virtust fæstir þingmenn átta sig á því um hvað þetta mál snerist enda er nafn frumvarpsins afskaplega villandi og ætlast til að við dæmum það aðallega og helst eingöngu út frá nafninu. Þetta mál snýst ekki um kynrænt sjálfræði. Það snýst um að hefta mjög möguleika á lækningum barna vegna tiltekinna meðfæddra kvilla. Það kemur skýrt fram í frumvarpinu og er margítrekað. Það er ekki eins og það sé falið einhvers staðar. Því er lýst aftur og aftur, síðu eftir síðu, sem markmiðum frumvarpsins. Svo gerist það í umræðunni, sem sýnir hvers konar sýndarveruleika við erum komin inn í í samtímastjórnmálum, að það er kallað íhaldssamt að verja vísindi og lækningar. Það er vegna þess að þetta mál á meira sameiginlegt með einhvers konar öfgatrú en staðreyndum og vísindum. Og meira að segja, menn mega nú eiga það, er tekið fram að þetta sé í rauninni ekki byggt á lækningum eða læknisfræði, þetta sé byggt á öðrum skilgreiningum, þar með talið þeirri skilgreiningu að kyn sé fyrst og fremst félagslegt fyrirbæri. Það er ítrekað hér nokkrum sinnum að kyn sé félagslegt fyrirbæri en ekki líffræðilegt. Við höfum séð slíka umræðu víða erlendis, þar sem hún er engu að síður algjörlega á jaðrinum, að kyn sé ekki til, að það sé félagslegt fyrirbæri. En hvergi annars staðar hefur það komist inn í stórt frumvarp sem gerir auk þess ráð fyrir því að svipta börn lækningum. Erlend læknarit, fræðirit lækna, hafa fjallað um sambærileg mál nema hvað þar er umræðan iðulega þrengri. Þar er verið að tala um miklu afmarkaðri hóp þar sem er jafnvel óljóst af hvoru kyninu barnið er. Það virðist engum hafi dottið í hug að fram kæmi þingmál eða að leitt yrði í lög að hinir ýmsu fæðingakvillar sem tengjast þvag- eða kynfærum yrðu settir í hóp með því sem kallað er intersex og reynt að koma í veg fyrir aðgerðir til að lækna þessa kvilla. Það er það langsótt að það er tiltölulega lítið um það fjallað, enda held ég að flestir læknar myndu nú telja slíkt varhugavert, svo ekki sé meira sagt. En í þeirri umfjöllun sem er að finna í mörgum fræðiritum lækna þar sem fjallað er um þennan afmarkaðri hóp þar sem er kannski aðeins meiri vafi á því hvort eigi að ráðast í aðgerðir, er víða varað við málflutningi eins og þessum sem hættulegum. Ég nefni t.d. grein í ritinu Frontiers in Pediatrics eftir fjölþjóðlegt teymi sérfræðinga sem vara við því að gefið sé til kynna, ég tala nú ekki um lögfest, að ekki eigi að ráðast í lækningar á börnum fyrr en þau séu orðin nógu gömul til að taka ákvörðun um það sjálf, vegna þess að það geti haft skelfilegar, hörmulegar afleiðingar, segja þeir, sérfræðingarnir. Það geti haft hörmulegar afleiðingar ef börn fá ekki lækningu í tæka tíð á meðan hún skilar mestum árangri og er öruggust. Ég ítreka að hér er þó bara verið að tala um mjög afmörkuð tilvik en ekki það að koma í veg fyrir að börn með of stutta þvagrás fái lækningu. Ég held að engum hafi dottið það í hug að nokkuð stjórnvöld gætu lagt fram tillögu um slíkt þó að hér fái að hanga inni, a.m.k. um sinn, takmörkuð undanþága hvað það atriði varðar. En jafnvel þar sem allir þessir erlendu læknar í fræðiritum sínum fjalla um aðgerðir á börnum þar sem kyn er ekki alveg afgerandi mæla þeir í langflestum tilvikum með því að gripið sé inn í í tæka tíð. Og noti menn ekki tækifærið og komi í veg fyrir að börn fái slíkar lækningu hafi það hörmulegar afleiðingar á fullorðinsárum. Í sumum þessara greina er meira að segja líka fjallað um angist foreldra sem þurfa að mæta kerfinu og endalausum hindrunum þegar þeir leita lækninga fyrir barn sitt. Hér er ekkert fjallað um slíkt. Litið er svo á að foreldrar hafi einfaldlega engan rétt á því að taka ákvörðun um lækningar fyrir börn sín. Þó kemur fram í lögum um réttindi sjúklinga að það sé ekki aðeins réttur foreldra að taka slíkar ákvarðanir, það sé skylda þeirra. Engu að síður er vísað í sömu lög og þann kafla þeirra sem fjallar um rétt sjúklinga til að taka ákvörðun sjálfir, fullorðinna sjúklinga, til að rökstyðja að foreldrar eða heilbrigðisstarfsfólk megi ekki taka ákvörðun fyrir börnin. Þetta frumvarp er uppfullt af slíkum þversögnum. Allt byggist þetta á nýrri skilgreiningu á því sem kallað er í frumvarpinu ódæmigerð kyneinkenni. Það mega menn eiga að þeir viðurkenna það að þeir séu í pólitískum tilgangi að útvíkka skilgreininguna mjög verulega, í rauninni að hundraðfalda skilgreininguna á óljósum kyneinkennum eða intersex og setja þar með þarna undir í þessu frumvarpi alla meðfædda kvilla sem tengjast þvag- og kynfærum barna og taka sérstaklega út og hindra möguleikana á að veita lækningu í þeim tilvikum. Maður verður bara að gleðjast yfir því að menn séu ekki lengra komnir með það að koma í veg fyrir lækningu á kvillum því að þeir geta auðvitað verið ýmiss konar. Kannski dettur mönnum næst í hug að leggja bann við aðgerðum vegna ódæmigerðra andlitseinkenna eða ódæmigerðra sjóneinkenna eða einhvers annars, en hér eru þvag- og kynfærin sérstaklega tekin út fyrir. Þetta er, eins og getið er um í frumvarpinu sjálfu, ekki læknisfræðilegt mál og aðkoma lækna hefur verið mjög takmörkuð. Þó að menn reyni núna í rökstuðningi á lokasprettinum að halda því fram að læknar hafi komið að þessu þá var sú aðkoma verulega takmörkuð enda er þetta ekki læknisfræðilegt mál, eins og segir í frumvarpinu. Þetta snýst um að ná einhverjum pólitískum, samfélagslegum markmiðum. Svo er nú mjög áhugavert í því samhengi að líta til þess kafla sem læknarnir sem að þessu komu komu þó inn í frumvarpið, þar sem þeir eru að reyna að bjarga í horn ákveðnum hluta af þessu og rökstyðja hvers vegna það sé mikilvægt að áfram verði hægt að gera tvenns konar aðgerðir, annars vegar vegna of stuttrar þvagrásar og hins vegar vegna þess sem kallað er „micro penis“ eða þegar limur drengja vex ekki. Þeir benda á að það sé góð reynsla af slíkum aðgerðum og að þær séu tiltölulega einfaldar, í síðara tilvikinu dugi að nota hormónaplástur eða -krem og fyrir vikið, vegna plástursins, getur drengurinn og síðar karlmaðurinn lifað eðlilegu lífi, eignast börn og farið á salernið án þess að það sé verulegt vandamál. En jafnvel eftir áminningar læknanna átti að taka þetta út að mati margra þeirra sem veittu nefndinni umsögn og komu að undirbúningi málsins. Og meiri hluti nefndarinnar eltir í áliti sínu þau sjónarmið með því að ítreka að flýtt verði endurskoðun á því hvort heimila eigi þessar takmörkuðu undanþágur. Þetta eru takmarkaðar undanþágur vegna þess að það er ekki eins og að barnið fái plásturinn einn, tveir og þrír þegar ljóst er hvert vandamálið er. Nei, jafnvel þegar ljóst er að hægt er að lækna þetta með plástri þurfa barnið og foreldrar þess að bíða og ganga í gegnum það að hitta einhverjar nefndir og ráðgjafa sem í einhverjum tilvikum munu reyna að útskýra að það sé best að sleppa þessu, því að hverjir eru kallaðir til ráðgjafar samkvæmt lögunum? Til hverra á að leita? Jú, m.a. þeirra sem lögðust gegn því að heimilt væri að lækna börn með plástri. Þetta er auðvitað slík öfgahyggja að maður hefði ekki trúað að svona mál myndi birtast hér á landi. Við getum rétt ímyndað okkur ef stjórnvöld í einhverju öðru landi væru að hindra lækningar á börnum t.d. af trúarástæðum, hvort menn yrðu ekki fljótir til hér að samþykkja fordæmingu í garð þeirra stjórnvalda sem slíkt gerðu. En hér er þetta lagt til á grundvelli einhvers konar nýtrúar og afleiðingin verður sú að færri börn fá lækningu. En foreldrar munu auðvitað alltaf gera hvað þeir geta til að vernda börnin sín svoleiðis að þetta mun þýða að margir foreldrar sem mæta hindrunum hér heima, jafnvel banni, munu leita til útlanda eftir lækningum. Staðan verður orðin sú eftir að þetta frumvarp er samþykkt að íslenskir foreldrar þurfa að fara til útlanda til að fá lækningu fyrir barnið sitt við kvillum sem eru í mörgum tilvikum auðlæknanlegir, til að fá aðgerðir sem þangað til nú þóttu sjálfsagðar og hafa í mörgum tilvikum verið stundaðar áratugum saman og veitt fjölda fólks betra líf, betri lífsgæði. Það komu fyrirsagnir í fjölmiðlum fyrir skömmu um að 6.000 manns á Íslandi, núlifandi Íslendingar, hefðu fæðst með það sem nú er kallað ódæmigerð kyneinkenni, En þetta fólk átti kost á lækningum sem börn þegar lækningin gat skilað sem mestum árangri, a.m.k. langflest af því átti kost á slíku, enda fætt eftir að vísindin höfðu þróast þannig að hægt var að bregðast við. En nú á þetta ekki að vera heimilt lengur. Svo er það hinn undarlegi rökstuðningur sem við höfum heyrt, síðast í umræðunni hér í dag, að ef eitthvað geti valdið fordómum megi ekki breyta því. Þetta eru ekki rök, herra forseti. Ef þetta væru rök þá ætti það sama við um t.d. húðvandamál. Ef einstaklingur þjáist af húðvandamálum sé það hluti af auðkenni hans, eins og talað er um í frumvarpinu varðandi meðfædda kvilla á þvag- eða kynfærum, þá sé það hlutur sem merki barnið, marki það og skilgreini hvers konar einstaklingur það er. Þá mætti væntanlega ekki lækna þessi húðvandamál vegna þess að þau væru hluti af auðkenni barnsins og það gæti mætt fordómum. En hér er verið að senda börn með kvilla á afmörkuðu sviði út í lífið nánast sem tákn um - ekki nánast, það kemur nú bara fram hér: Tákn um fjölbreytileika og til að berjast gegn staðalmyndum þannig að þessi börn sem eru svo ólánsöm að fæðast með ákveðna kvilla eru gerð að einhvers konar leiksoppum í baráttu gegn staðalímyndum. Nú ítreka ég bara það sem ég nefndi áðan, það er eins gott að menn séu ekki lengra komnir í þessu og farnir að færa þetta yfir á önnur vandamál: Skarð í vör, húðvandamál eða hvern þann kvilla sem getur verið meðfæddur. Þetta mál byggist ekki á lækningum eins og viðurkennt er hér. Það byggist ekki á rökum. Það byggist ekki á vísindum. Það byggist á einhverri nýmóðins öfgahyggju sem felur í sér afturhvarf til fortíðar, felur það í sér að börn, jafnvel tugir barna á ári, fá ekki lækningu sem þeim hefði ella staðið til boða.

Virðulegi forseti. Ég skal takmarka þetta andsvar mitt við bara eina einfalda spurningu til hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Komið hefur ítrekað fram í hans mörgu ræðum um þetta mál og annarra hv. þingmanna Miðflokksins að þeir telji að í þessu frumvarpi felist sú meingerð gagnvart börnum að ekki verði ekki heimilt að gera á þeim nauðsynlegar og æskilegar læknisaðgerðir í frumbernsku. Nú liggur það fyrir að Læknafélag Íslands styður þetta frumvarp, landlæknir styður þetta frumvarp, barnalæknar, sérfræðingar Landspítalans styðja þetta frumvarp, barnaskurðlæknar Landspítalans styðja þetta frumvarp. Því er spurning mín til hv. þingmanns: Telur hann að allir þessir læknar sem ég hef hér tilgreint hafi látið blekkjast til stuðnings við þetta frumvarp, eða telur hann að þeir hafi vísvitandi gengið gegn öllum sínum starfsreglum, starfsheiðri, Hippókratesareiðnum til að þóknast þá hverjum, í þessari meingerð læknasamfélagsins gagnvart börnum?

Herra forseti. Eins og ég nefndi í ræðu minni eru menn núna að reyna að hlaupa í skjól læknisfræðinnar þrátt fyrir að hafa ekki unnið þetta mál út frá læknisfræði og gert mjög lítið með þá hlið málsins, enda gerðu langflestir sem komu að þessu máli það á öðrum forsendum en lækningum. Svo kemur hv. þingmaður hér og í sumum tilvikum margtelur hann sama fólkið, þá fáu lækna sem þó hafa komið að þessu. En ég minni hv. þingmann á hvað þetta fólk hefur þó verið að benda á. Það hefur ítrekað mikilvægi þess að ekki sé hvikað frá þeim þó takmörkuðu undantekningum sem enn eru til staðar, undantekningunum sem meiri hluti nefndarinnar undir forystu hv. þingmanns leggur til að verði skoðaðar sérstaklega og flýtt endurmati á hvort eigi að heimila yfir höfuð. Læknarnir meta það sem svo að það besta sem þeir geti gert í stöðunni sé að draga þó alla vega línu í sandinn þarna og reyna að verja þessar undantekningar.

Vill þingmaðurinn ekki svara …?

Hann getur það ekki.

Hv. þingmaður kallar hér fram í. Hann hefur annað tækifæri til að koma í andsvar. En ég er að útskýra þetta fyrir hv. þingmanni sem var á nefndarfundi og heyrði þar mat læknanna sem var nú ekki eins afdráttarlaust og hv. þingmaður gefur til kynna.

Þeir styðja það.

Þeir styðja fyrirvarana við frumvarpið.

Þeir styðja frumvarpið.

Þeir styðja frumvarpið ef það er tryggt, sem ekki er gert hér, herra forseti, að aðgangur verði áfram veittur að tilteknum læknum. En þeir styðja ekki ákvæði sem hindra lækningar barna.

Það ákvæði er ekki í frumvarpinu.


            

Ekki samtal.

Ekki einn læknir hefur haldið því fram að það sé réttlætanlegt að setja hindranir gagnvart lækningum barna þegar foreldrar telja það þeim fyrir bestu, ekki hvað síst þegar hægt er að veita lækninguna tiltölulega einfaldlega.

Það er bull, Sigmundur, og þú veist það.

- Ekki einn læknir. Vísið mér á það mat, herra forseti,  
            

Það ber að gefa ræðumönnum hljóð.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir tækifærið til að fá að ræða þessi mál hér á Alþingi í aðdraganda jóla. Tíðindi af bóluefni gegn Covid-19 veirunni berast ört og er ekki ofsagt að fréttirnar berist á hverri klukkustund. Hér er um að ræða vöru sem er meiri eftirspurn eftir en nokkurri vöru á nokkrum tíma í sögunni, þ.e. bóluefni gegn Covid-19 sem hvert einasta mannsbarn horfir til og bíður eftir með eftirvæntingu. Það er mikil óþreyja sem ríkir um það hvenær bólusetningar geti hafist, sem er eðlilegt. Það er í raun magnað hversu hratt þróun bóluefnis gegn Covid-19 hefur gengið og nú er það staðreynd að á Íslandi munum við geta hafið bólusetningu hér á landi um áramót. Við þurfum þó að vera viðbúin því að bóluefni berist til landsins í einhverjum skömmtum og að bólusetning eigi sér stað í skrefum á næsta ári. Eftirfarandi eru staðreyndir um stöðu samninga við bóluefnaframleiðendur og framkvæmd bólusetningar. Evrópusambandið hefur gert samning við sex lyfjafyrirtæki sem hafa unnið að þróun bóluefnis. Af þessum sex eru tvö fyrirtæki komin lengst sem eru þau AstraZeneca og Pfizer. Það þýðir að þau hafa lokið þriðja fasa rannsókna og samningur er undirritaður við Ísland um afhendingu bóluefnis og umfang samningsins. Þriðja fyrirtækið, Moderna, hefur lokið þessum þriðja fasa rannsókna og er búist við að samningur við það fyrirtæki verði undirritaður fyrir áramót. Ekkert bóluefni hefur enn fengið markaðsleyfi í Evrópu en það er búist við að markaðsleyfi fyrir Pfizer verði gefið út fyrir jól. Gera má ráð fyrir að markaðsleyfi verði gefið út fyrir Moderna fljótlega eftir áramót og fyrir AstraZeneca í síðasta lagi í febrúar. Íslendingar, líkt og Norðmenn, hafa samið við Svía sem annast milligöngu um afhendingu bóluefna hingað til landsins. Það er því tryggt að við fáum bóluefni í sama hlutfalli og önnur lönd í Evrópu. Það liggur fyrir. Strax eftir jól er fyrirhugað að hefja bólusetningar hjá framlínustarfsmönnum í heilbrigðisþjónustunni, sem eru rúmlega 1.000 manns. Jafnframt verður þá hafin bólusetning hjá íbúum á hjúkrunarheimilum og öldrunarstofnunum, sem eru 3.000–4.000 manns. Þegar næsta sending kemur í byrjun næsta árs verður haldið áfram með bólusetningu hjá elstu aldurshópunum. Afhendingaráætlun að því er varðar efni Pfizer liggur nú fyrir fyrsta ársfjórðung þar sem að meðaltali um 3.000 skammtar koma á viku frá 27. desember og út mars. Þetta eru aðeins breytilegar tölur; frá 2.800 og upp í ríflega 4.000 skammta á viku á fyrsta ársfjórðungi. Þetta liggur fyrir og skiptir máli varðandi skipulagninguna. Bóluefni frá AstraZeneca og Moderna mun að öllum líkindum verða tilbúið líka til afhendingar á fyrsta ársfjórðungi en samningar okkar við þessi fyrirtæki tryggja okkur bóluefni sem ætti að nægja til að bólusetja þann hluta þjóðarinnar sem er markhópur fyrir bólusetningar, þ.e. fólk fætt fyrir 2005. Miðað er við að minnst 70% af markhópnum þurfi að fá bólusetningu til að hjarðónæmi náist, sem er nauðsynlegt til að faraldurinn sé undir fullri stjórn. Skipulag bólusetningar hér á landi er í höndum sóttvarnalæknis en framkvæmdin er í höndum heilsugæslunnar um allt land og sjálf bólusetningin hér á landi mun ekki verða flöskuháls og heldur ekki dreifingin hér innan lands heldur verður hún framkvæmd jafn skjótt og bóluefnin berast. Á vegum sóttvarnalæknis er unnið að skipulagningu og samræmingu bólusetningar á landsvísu og það hefur verið gefin út áætlun um bólusetninguna. Þar koma fram upplýsingar um forgangsröðun við bólusetningu, um skipulag innköllunar einstaklinga í bólusetningu, um skráningu o.fl. Þá er nú þegar farið að setja inn upplýsingar um bólusetningu á vefsíðunni bólusetning.is, en gerð fræðsluefnis fyrir heilbrigðisstarfsfólk um bólusetningu er langt komin og nú þegar er fundað reglulega með umdæmis- og svæðislæknum allra heilbrigðisumdæmanna um skipulag bólusetningar. Engar alvarlegar aukaverkanir hafa komið fram við notkun bóluefnisins hingað til. Væg inflúensueinkenni og eymsli á stungustað eru algengustu einkennin en það er ástæða til að gæta varúðar hjá þeim sem hafa alvarlegt ofnæmi og þá hefur bóluefnið heldur ekki verið prófað á ófrískum konum, sem er rétt að halda til haga. Það er mikilvægt, virðulegi forseti, að Íslendingar hiki ekki við að láta bólusetja sig. Þótt þróun bóluefnis hafi gengið með methraða á heimsvísu og sögulega, þá verður ekki farið yfir nein öryggisstig í þróun þess. Ástæða þess að ferlið hefur gengið svo hratt sem raun ber vitni er að öll sú reynsla sem liggur fyrir við fyrri þróun bóluefna auk ríflegs fjármagns og samstöðu þjóða hefur verið lagt í framleiðsluna og áhersluna á að ná þessum árangri. Ef allt fer á besta veg má búast við því að við höfum bólusett þorra þjóðarinnar á fyrstu tveimur ársfjórðungum næsta árs og að við getum jafnframt þá jafnharðan farið að huga að afléttingum sem koma lífi landsmanna í eðlilegt horf og eðlilegra horf en nú er. Við erum, virðulegi forseti, að stíga inn í nýjan kafla í baráttunni við Covid-19. Það er full ástæða til að gleðjast yfir því og láta ekki slá okkur út af laginu þó að dagarnir séu misgóðir í fréttum vegna þess að fyrst og fremst er staðan sú að við erum komin inn í þennan nýja kafla bóluefnis og við höfum með samningum okkar tryggt okkur nægilegt magn bóluefna fyrir Ísland. Það er lykilatriði og bólusetningar munu hefjast fljótlega.

Forseti. Hæstv. ráðherra flutti hér almennt yfirlit um sögu mála og það sem hæstv. ráðherrann telur svona nokkurn veginn að verði framhaldið. En tilefni þessarar umræðu er sú tilkynning sem barst og sóttvarnalæknir greindi frá, að verulegar tafir yrðu á afhendingu a.m.k. hluta bóluefnisins, og það myndi þýða að við þyrftum að búa við einhverjar lokanir eða takmarkanir fram á síðari hluta næsta árs. Hæstv. forsætisráðherra sagði í gærkvöldi að þetta væri vegna hráefnisskorts hjá Pfizer-fyrirtækinu og einhverra annarra vandamála þar við framleiðsluna. En nú hefur fyrirtækið sent frá sér tilkynningu um að það séu engin vandkvæði á framleiðslunni. Því er eitthvert misræmi í hér og þessi umræða taldi ég að væri til þess ætluð að við þingmenn fengjum betri upplýsingar um hvar þetta stendur, hvort þessar tafir verða eða ekki, og ef af töfunum verður, hvernig verði þá brugðist við þeim. Getur ekki verið, herra forseti, að það hafi hugsanlega verið mistök að binda trúss sitt við ESB í þessum málum? Eða er það engin hindrun að mati hæstv. ráðherra? Bretland er fyrir allnokkru síðan byrjað að bólusetja sitt fólk af fullum krafti með þessu Pfizer-bóluefni, en hér eru einhverjar hindranir í veginum og því eðlilegt að ráðherra upplýsi þingið um hverjar þær eru. Hvers vegna geta Bretar bólusett sitt fólk og hafa gert um nokkurt skeið en við ekki hér á Íslandi?

Virðulegi forseti. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að Pfizer sendi frá sér yfirlýsingu í gær þar sem fram kom að ekki hefði vafist fyrir fyrirtækinu að framleiða bóluefni eða hafi sendingu verið seinkað. Það kom fram í tilkynningu frá Pfizer. Yfirlýsingin kemur að sögn fram vegna opinbers umtals og umræðna um að framleiðsla og dreifing bóluefnis Pfizer sé vandkvæðum bundin, sem kom upp víða og fyrst og fremst í Bandaríkjunum á þeim tímapunkti. Viðbrögð heilbrigðisráðuneytisins við þessu markast af því að þessar fréttir frá Pfizer virðast eiga við Bandaríkjamarkað. Efnið sem Evrópusambandið, Ísland og Noregur fá afhent er framleitt á meginlandi Evrópu og þar hefur orðið þessi töf vegna hráefnisskorts. En hins vegar er framleiðslan nú komin á fulla ferð. Það eru þær upplýsingar sem við fáum og fengum í morgun. Við höfum undirritað samkomulag um 170.000 skammta frá Pfizer og það þýðir í raun og veru bóluefni fyrir 85.000 manns, og það heldur. Sú lýsing sem ég gaf áðan á dreifingaráætluninni á fyrsta ársfjórðungi er samkvæmt nýjustu upplýsingum, frá því í morgun. Og þannig mun það verða, að við munum smám saman fá upplýsingar um afhendingaráætlanir. Óvissuþátturinn mun áfram verða fyrir hendi, þ.e. hvenær og hversu mikið kemur í hverri sendingu frá hverju fyrirtæki. En það sem við höfum núna í hendi og getum sagt frá er áætlun varðandi Pfizer á fyrsta ársfjórðungi og það liggur fyrir.

Herra forseti. Ég þakka þessar upplýsingar, en ég ítreka spurninguna til ráðherra um hvort hæstv. ráðherra sé sannfærður um að við höfum farið bestu leiðina við það að tryggja okkur bóluefni og ítreka spurninguna: Hver er munurinn á Íslandi og Bretlandi til að mynda hvað þetta varðar? Hvar liggja tafirnar hér? Má ætla að þessi tíðindi um að framleiðsla sé komin á fullan skrið hjá Pfizer í Evrópu þýði að ekki verði verulegar tafir á bólusetningu hér á Íslandi umfram það sem þegar er orðið? Það séu ekki viðbótar tafir verulegar miðað við fyrri áætlanir stjórnvalda.

Virðulegur forseti. Eins og hv. þingmaður veit þá eru lyfjamál hluti af EES-samningnum, þannig að við erum hluti af þessu samhengi öllu saman. Auk þess styrkir það samningsstöðu okkar að vera samferða Evrópusambandinu. Það gefur augaleið. Það gefur augaleið að ríki eins og Ísland hefði staðið með allt öðrum hætti ef við hefðum sjálf staðið andspænis þessum lyfjafyrirtækjum. Við viljum ekki setja öll eggin í sömu körfuna og þess vegna standa yfir viðræður við öll þessi fyrirtæki, sem er líka gríðarlega mikilvægt. Það er líka mikilvægt að halda því til haga að Lyfjastofnun Evrópu og leyfi þar er forsenda þess að við, sem erum hluti af EES, fáum leyfi íslensku lyfjastofnunarinnar.

Virðulegur forseti. Ég vil nú byrja á því að taka undir orð hæstv. heilbrigðisráðherra um að það sé vissulega mikið gleðiefni að við skulum vera komin á þann stað að vera að bíða eftir bóluefni. Ég vil líka taka undir og árétta að ég held að menn verði að búast við því og það er ekkert furðulegt eða undarlegt við það þótt einhverjir hnökrar verði á afhendingu á þessu bóluefni, jafn víðtæk og sú dreifing er fyrirhuguð úti um allan heim. Menn mega ekki missa þróttinn þótt það gerist. En þess þá heldur er mikilvægt að væntingar manna séu hér á landi og annars staðar í heiminum í samræmi við eðlilegar sviðsmyndir sem upp geta komið. Mér heyrist að við stöndum nokkuð vel hvað þetta varðar og séum að fá einhver bóluefni. Ég hef aðallega tvær spurningar til hæstv. heilbrigðisráðherra. Sú fyrri lýtur að hinu eðlilega lífi sem okkur var lofað. Það mætti kannski segja að almenningi hafi verið seld sú hugmynd í ágúst þegar landinu var lokað að hér gæti verið eðlilegt líf í haust. Það hefur ekki orðið raunin. Nú er loksins farið að tala um hjarðónæmi sem var einhvers konar bannorð, ef ég man rétt, í upphafi þessa faraldurs en er auðvitað ekkert annað en eðlilegt ferli í lífi veirufaraldurs, þ.e. að menn leitist við að ná hjarðónæmi með ýmsum hætti, ekki bara einni aðferð. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra sérstaklega út í áform stjórnvalda. Það liggur fyrir t.d. að dánarhlutfall meðal yngra fólks er hverfandi á meðan það er hátt á meðal eldra fólks en samt virðast menn boða það hér að ekki verði létt verulega á sóttvarnaaðgerðum fyrr en búið verði að bólusetja þorra almennings, ef ég skil hæstv. ráðherra rétt. Mig langar að fá svar við þessu vegna þess að ungt fólk hefur búið við mjög miklar takmarkanir sem eru líklega að marka t.d. menntun þeirra til frambúðar. Getur hæstv. heilbrigðisráðherra 

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir orð hv. þingmanns að því er varðar að við verðum að halda ró okkar þó að það geti orðið einhverjar hliðranir á afhendingu bóluefna, ég er algerlega sammála því. Við þurfum að sýna sama úthald og seiglu í þessu efni eins og við höfum gert hingað til í baráttunni við faraldurinn. Hv. þingmaður veltir upp samspili annars vegar bólusetninga og ónæmis í samfélaginu og hins vegar sóttvarnaráðstafana. Það gefur augaleið að auðvitað hangir þetta saman. Það er ekki þannig að það komi ein töfradagsetning þar sem allir hafa verið bólusettir og þá loksins verði öllum ráðstöfunum aflétt. Auðvitað þurfum við að ræða um samspil þessara ráðstafana, þ.e. að afléttingar séu í takt við það þegar viðkvæmustu hóparnir okkar hafa verið bólusettir. Ég held að það gefi augaleið. Við vinnum núna að áætlun um afléttingu í skólum og erum þá sérstaklega og fyrst og fremst að horfa á framhaldsskólastigið þar sem sá hópur, eins og margoft hefur verið bent á, hefur í stórum stíl setið uppi með það að geta ekki mætt í skólann. Það er alvarlegt út frá mjög mörgum sjónarmiðum, ekki bara að því er varðar þau mál sem eru rædd hér heldur líka bara virkni og stöðu og lýðheilsusjónarmiðum að svo mörgu öðru leyti. Hvað varðar samspilið þá erum við stundum að tala um litakóðakerfið og þó að það sé mér ekkert sérstaklega tamt þá hlýtur það að verða þannig að aðgerðir léttist eftir því sem bólusetningum vindur fram. Það gefur augaleið.

Virðulegur forseti. Talandi um litakóðakerfið þá liggur það fyrir að Ísland virðist vera í einhverjum áhættufasa núna. Landið allt er merkt rautt sem mönnum finnst hálf óskiljanlegt og það leiðir mig að seinni spurningu minni sem varðar sóttvarnaaðgerðirnar sem eru í gildi. Það virðist vera alls kyns misræmi í gangi með það sem rökstutt er t.d. með vísan í mismunandi smithættu. Ég tek sem dæmi að því sé haldið fram að smithættan sé meiri í líkamsrækt en sundi og að 16 ára unglingar megi ekki æfa nema þeir séu í meistaraflokki og þar fram eftir götunum. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort það komi ekki til greina að fylgja fordæmi stóru alþjóðlegu lyfjafyrirtækjanna sem hafa gengið fram með góðu fordæmi og opinberað rannsóknir sínar og lagt öll gögn á borðið. Kemur ekki til greina að opinbera allar upplýsingar er að lúta sóttvarnaaðgerðum og grundvöllum ákvarðana, þær upplýsingar sem liggja að baki fullyrðingum um að meiri smithætta sé t.d. í líkamsrækt en sundi, til að mynda upplýsingar um fjölda þeirra sem stunda þessa líkamsrækt? 

Virðulegur forseti. Eins og hv. þingmaður hefur ítrekað haldið til haga þá skiptir auðvitað mjög miklu máli í lýðræðissamfélagi að spurninga sé spurt og ekki síst þegar verið er að ræða takmarkanir á athafnafrelsi fólks. Mér finnst því fullkomlega eðlilegt að fólk velti því upp. Það verður alltaf að gera þá kröfu til stjórnvalda að gætt sé að málefnalegum sjónarmiðum, meðalhófi og jafnræði við allar ákvarðanir. Ég veit að hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur verið að fjalla sérstaklega um þessi mál, sem er afar mikilvægt. Upplýsingar um samanburð á hættu á einstökum svæðum hafa legið fyrir og sóttvarnalæknir hefur gert grein fyrir því og eftir því sem ég best veit hefur það komið fram á heimasíðu embættis landlæknis. Að því er varðar forsendur ákvarðanatöku hef ég lagt mig fram um það að minnisblað sóttvarnalæknis til mín séu alltaf opinber gögn.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu um dreifingu bóluefnis á nýju ári. Við í hv. velferðarnefnd höfum kallað eftir upplýsingum og auðvitað, eins og allur almenningur, fylgst með umfjöllun í fjölmiðlum um skammta og hvernig framkvæmdin er. Þar er hægt að hrósa stjórnvöldum og fyrirsvarsmönnum heilsugæslu t.d., en Óskar Reykdalsson, forstjóri Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, kom brattur fram á völlinn og sagði bólusetningu allra sem vildu ekki verða mikið vandamál. Sagði hann skipulagið þannig að ef bólusett yrði í tíu klukkustundir á dag væri hægt að bólusetja 10.000 manns í einum skóla á hverjum degi. Ég vil fagna þessu afdráttarleysi og hrósa heilbrigðisstarfsfólki. Gleðifregnir bárust svo á dögunum um að við værum búin að tryggja okkur 170.000 skammta af bóluefni, en vert er að benda á að hvern einstakling þarf að bólusetja tvisvar. Því urðu það óneitanlega nokkur vonbrigði í gær að heyra að skammtarnir sem berast fyrsta fallið yrðu bara rétt um 10.000. Og nú í þessari umræðu, kom fram í máli hæstv. heilbrigðisráðherra að hingað muni einungis berast 3.000 skammtar á viku frá lok desember og út mars.

Fyrst 10.000 og svo 3.000.

- Fyrst 10.000 og svo 3.000 skammtar á viku frá lok desember og út mars. Samkvæmt yfirlýsingu heilbrigðisráðherra fáum við bóluefnið í gegnum Evrópusambandið. Hlýt ég því að spyrja hvernig hagsmunagæslu okkar sé háttað innan Evrópusambandsins þegar kemur að þessu bóluefni. Hvers vegna berast svona misvísandi skilaboð um framboð bóluefnis hér á landi? Er þetta í einhverju samræmi við það sem gerist í nágrannaríkjum okkar? En samkvæmt því sem fram kom í máli hæstv. ráðherra þá höfum við leitað til Svía til að aðstoða okkur við hagsmunagæslu í þessu máli.

Virðulegur forseti. Fyrst aðeins í sambandi við fjöldann, þá hefur gætt misskilnings í umræðunni varðandi samninginn við Pfizer. Þar liggur fyrir að við höfum tryggt okkur 170.000 skammta, þ.e. bóluefni fyrir 85.000 manns. Það liggur fyrir. Samningurinn snýst ekki um það hvenær efnið er afhent heldur magn efnisins. Það hefur ekki breyst. Það sem breytist síðan er það hversu hratt efnið kemur, og ekki bara til Íslands heldur til allra Evrópulanda. Það vakti athygli og vekur athygli, ef hv. þingmaður kíkir á evrópskum miðlana, sem er að gerast núna, að þessi fyrsti skammtur, sem eru 10.000 skammtar til Íslands, er jafn stór til allra Evrópuríkja, óháð fjöldanum sem þar býr. Við komum því hlutfallslega vel út úr því að fyrsti skammturinn er 10.000 í öllum þessum löndum. Síðan tekur við áætlun þar sem afhendingarnar taka mið af íbúafjöldanum í hverju landi og var í raun og veru bara verið að ganga frá því í morgun. Samtals tryggja samningar við þrjá framleiðendur - þar sem við erum að tala um Pfizer, AstraZeneca og Jansen, þeir samningar eru á lokastigi - bóluefnaskammta fyrir alla landsmenn. Þannig að við erum í raun og veru í viðræðum eða búin að ljúka samningum umfram það sem við þurfum í raun. Það sem er óvissa um og mun verða óvissa um áfram er það hversu hratt og í hversu stórum skömmtum efnið kemur til landsins. Hagsmuna Íslands er mjög vel gætt. Við erum við borðið ásamt Norðmönnum og höfum verið líka í tvíhliða samskiptum við Svía. Við höfum talið það mikilvægt og það hefur gefist okkur vel til þess að tryggja að hagsmunir okkar séu jafn vel varðir og hvers og eins ríkis í Evrópusambandinu. Þannig líta þessi gögn út í dag og með þeim hætti höfum við gætt hagsmuna Íslands eins vel og við getum í þessu mikilvæga máli.

Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að nefna að nákvæmlega þessi staða sýnir okkur hversu mikilvægt það er að við séum með virka hagsmunagæslu innan Evrópusambandsins, að við séum við borðið þegar ákvarðanir eru teknar. Þrátt fyrir þessi orð hæstv. ráðherra um að við sitjum við sama borð er eitthvert annað ríki að tala máli okkar þarna úti, sem ég tel vera miður, enda erum við sjálfstætt, fullvalda ríki. Lyfjaframleiðandinn gaf frá sér yfirlýsingu í gær og sagði að það væri af og frá að einhver vandkvæði væru við framleiðslu bóluefnisins. Milljónir skammta væru til reiðu og þegar hefðu t.d. 2,9 milljónir skammta verið afhentar bandarískum heilbrigðisyfirvöldum. Þá get ég ekki sleppt því að minnast á orð sérfræðinga, en áðurnefndur Óskar Reykdalsson, forstjóri Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, sagði, með leyfi forseta: „Það er mikilvægast af öllu að gera þetta hratt, koma efninu sem fyrst inn svo það byrji að virka.“ Þá velti ég fyrir mér, að með því að mjatla þessu svona hægt inn, 10.000 skammtar fyrst, svo 3.000 á viku, 

Virðulegi forseti. Ég verð bara að taka undir með hv. þingmanni að mikið óskaplega er alltaf hressandi að heyra í forstjóra Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins,  Varðandi tengslin við Svíþjóð þá veit hv. þingmaður að við þurfum að vera með pro forma millilið gagnvart Evrópusambandinu. Það er þannig. Í þessu tilviki er það Svíþjóð. Hv. þingmaður spyr líka um hvort þetta hafi áhrif á gæði bólusetninga. Það er ekki svo. Hér bendir hv. þingmaður með réttu á að þarna erum við að telja upp fyrstu 50.000 skammtana frá þessum eina framleiðanda, svo hv. þingmaður haldi því til haga.

Herra forseti. Það er náttúrlega ótrúlegt þegar horft er til þess að núna, um 11 mánuðum eftir að byrjað var að reyna að finna leiðina að lausn vandans með bóluefni, skulum við vera komin á þann stað að þrír til fjórir aðilar séu í rauninni á lokametrunum að koma með vöru á markað sem virkar og getur hjálpað okkur í baráttunni við þennan sjúkdóm. Ráðherra hefur farið yfir hvaða aðilar þetta eru þannig að kannski er ekki ástæða til að tíunda það. Hins vegar hefur mikið verið rætt hér um einn aðilann, þ.e. Pfizer og BioNTech og bóluefnið frá þeim. Það er auðvitað mikilvægt sem hæstv. ráðherra kom inn á áðan að það er aðeins einn af þeim aðilum - og þó að meintir hnökrar, skulum við kalla það, séu á dreifingu eða framleiðslu hjá einum aðila skemmir það ekki alla myndina. Það undirstrikar einmitt mikilvægi þess að við séum ekki með öll eggin í sömu körfunni, að við ræðum við marga aðila. Það er ástæða til að hrósa ráðuneytinu og hæstv. ráðherra sérstaklega fyrir það. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Það sem mig langar hins vegar að spyrja hæstv. ráðherra er hvort ráðherrann eða ráðuneytið hafi upplýsingar um hvernig gangi hjá hinum aðilunum, hvort framleiðsluferli hjá þeim, þá kannski sérstaklega AstraZeneca, sé komið jafn langt og hefur verið fleygt í fjölmiðlum. Það er mikilvægt að vita það, m.a. vegna þess að bóluefnið frá AstraZeneca er hefðbundnara en hin bóluefnin. Það ætti þess vegna að vera auðveldari tækni að mörgu leyti eða a.m.k. þekkt tækni sem ætti þá að minnka líkurnar á hnökrum. Að auki er bóluefni þeirra auðveldara í flutningi.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að þarna er að mörgu leyti um að ræða hefðbundnari nálgun. Við undirrituðum samninga við AstraZeneca 15. október og tryggðum þar tæplega 230.000 skammta sem duga fyrir 115.000 einstaklinga. Rannsóknarfasa þrjú er lokið og niðurstöður hafa verið birtar í ritrýndu tímariti. Þær bíða nú staðfestingar Evrópsku lyfjastofnunarinnar og á grundvelli þess sækir AstraZeneca síðan um markaðsleyfi. Vonir standa til þess að leyfið verði gefið út í janúar, febrúar, eins og ég gat um áðan. Áætlun AstraZeneca um afhendingu efnisins hefur ekki tekið neinum breytingum á síðustu dögum og vikum. Gert er ráð fyrir að bóluefnið berist Evrópusambandsríkjum, og Íslandi, þegar markaðsleyfi hafa verið gefin út. Það er nokkurn veginn það sem við getum sagt núna. En á hversu langan tíma það dreifist, ég hef ekki svör við því. En það liggur algerlega fyrir að við höfum þarna undirritaða samninga sem duga fyrir tæplega 115.000 manns.

Herra forseti. Það sem ég held að við flest viljum vita þegar við förum inn í hátíðarnar - og þar af leiðandi þakka ég hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að koma hingað og eiga samræður við okkur - er myndin af því hvernig nýja árið lítur út, hvernig ferli bólusetninga mun hafa áhrif á líf okkar, mun hafa áhrif á sóttvarnaráðstafanir þannig að við höfum einhverja mynd af því, að við höfum einhverjar hugmyndir um hvenær við verðum búin að bólusetja alla áhættuhópana, allt framlínufólkið. Mér sýnist af þeim upplýsingum sem komu fram í umræðunni að kannski gæti það verið í apríl, ég veit það ekki. Ég hef fyrirvara á því. Það væri rosalega gott að sjá það. Eins og ráðherrann nefndi veltur það á dreifingu á hinum bóluefnunum, hvenær markaðsleyfi fæst o.s.frv. Við höfum hugmyndir um þetta þegar sú mynd er orðin skýrari. Um leið og búið er að bólusetja framlínufólkið og helstu áhættuhópana hljótum við að vera komin í var hvað varðar þolmörk heilbrigðiskerfisins. Það var einn af helstu áhættuþáttunum sem réttlættu það að sóttvarnaráðstafanirnar sem við fórum í voru eins harðar og raun bar vitni, og þær komu sannarlega betur út fyrir líf og heilsu fólks og fyrir efnahaginn samkvæmt upplýsingum sem verið er að taka saman núna. The Wall Street Journal fór yfir það að landsframleiðslan dróst meira saman í Svíþjóð en í Noregi og Danmörku og atvinnuleysi jókst meira í Svíþjóð en í Noregi og Danmörku. Það virðist því hafa verið mjög farsæl leið sem sóttvarnayfirvöld fóru. En hvenær förum við að losna út úr þessu? Sú mynd hefur verið sett upp með litatöflu. Nýja normið er bara persónulegar sóttvarnir. Við erum komin upp í 50–100 manna hópa í staðinn fyrir 5–20 þegar við vorum í rauða litnum. Grímuskyldan er óþörf, maður getur verið nær fólki sem maður þekkir ekki endilega mikið. Hvenær gætum við verið að færa okkur inn á þetta gráa svið þar sem samfélagið er almennt komið í miklu 

Virðulegi forseti. Ég deili algjörlega þeirri sýn hv. þingmanns og ég held að hún sé skýr og mikilvæg, þ.e. að við sjáum fyrir okkur hvernig þessi tvö verkefni kallist á, annars vegar bólusetningin og hins vegar sóttvarnaráðstafanir. Það er líka rétt sem hv. þingmaður segir að meginmarkmið okkar í baráttunni við faraldurinn hefur allan tímann verið að varðveita líf og heilsu okkar viðkvæmustu hópa og að gæta þess að heilbrigðiskerfið ráði við álagið. Það gefur augaleið að eftir því sem bólusetningu vindur fram eru það nákvæmlega þessir þættir sem við skoðum, þ.e. þegar við erum að bólusetja viðkvæmustu hópana okkar og þegar við horfumst í augu við að minni líkur eru á að þeir hópar smitist af Covid og þar af leiðandi verður mögulega minna álag á heilbrigðisþjónustuna. Þetta er allt rétt. Ég er líka þeirrar skoðunar, eins og hv. þingmaður nefnir, að mikilvægt er að við getum sagt sem mest um þessa hluti. Við höfum búið við þá gæfu, Íslendingar, að hafa afskaplega góð sóttvarnayfirvöld - og er ég þá sjálf undanskilin vegna þess að ekki færi vel á því að ég væri að sproksetja sjálfa mig hér. En ég er að tala um að forysta sóttvarnalæknis hefur verið mjög farsæl, þ.e. hann hefur verið með skynsamlega og góða ráðgjöf. Stundum hefur verið ágreiningur um það, eða eiginlega alltaf, en samt sem áður hefur það verið þannig að Ísland er á mjög góðum stað. Við njótum þess líka mjög vel að vera fámennt eyríki. Við höfum í raun og veru ákveðna forgjöf vegna þess að við erum líka upplýst lýðræðissamfélag með sterka innviði og góða heilbrigðisþjónustu. Við höfum þá forgjöf að geta hreyft okkur hratt og geta tekið við upplýsingum með opnum huga. Þannig verður þetta áfram, við verðum áfram að vera mjög sveigjanleg í því hvernig við bregðumst við. En við þurfum kannski fyrst og fremst að gæta þess að vera bjartsýn 

Forseti. Úthaldið og seiglan sem við höfum sýnt á Íslandi í þessum faraldri byggir rosalega mikið á því að upplýsingarnar skiluðu sér til landsmanna. Þetta var mjög vel gert í upphafi. Þá sá maður hvað margir voru að veikjast, hvað margir voru á gjörgæslu. Það var sett rosalega skýrt fram. Hægt var að fylgjast með í rauntíma, sem gefur manni mikið traust, gefur manni frið og það að maður hefur einhvern fyrirsjáanleika og sér hvert hlutirnir stefna. Í haust var síðan bætt í. Sett var upp mjög flott, myndræn framsetning á nýjustu sóttvarnaráðstöfunum, og hverjar takmarkanirnar eru í dag. Diskókúlan, það sem var blátt var bannað, barir og skemmtistaðir o.s.frv., af því að við vitum að samkvæmt öllum gögnum eru mestu líkurnar á smitum þar. Líka komu fram upplýsingar um helstu áhættuþættina. Mig langar að spyrja ráðherra hvort hún gæti fengið sitt fólk til að setja upp hvernig bólusetningarmyndin lítur út, þ.e. sú varða að á þessum tímapunkti séum við búin að bólusetja allt viðkvæmasta fólkið og þar af leiðandi  Svo alveg í lokin: Þegar maður hefur verið bólusettur er maður kominn með 90–95% ónæmi. Hvernig eykst frelsi slíks hóps, 

Virðulegi forseti. Af því ég hef bara eina mínútu í seinni gusunni ætla ég að segja hv. þingmanni frá því að í gær kom á vef heilbrigðisráðuneytisins myndræn framsetning sem er afar góð en er í raun og veru um samningaviðræðurnar, þ.e. frá því að samningur ESB við lyfjaframleiðenda liggur fyrir, gegnum fasa þrjú í prófunum, samningur Íslands undirritaður, Lyfjastofnun Evrópu gefur leyfi, Lyfjastofnun Íslands gefur leyfi, efnið komið til Íslands og bólusetning hafin. Síðan gefur augaleið að við þurfum að búa til nýja tímalínu sem snýst um að bólusetning sé hafin og áætlun lokið. Til þess að við getum verið með svona skýra áætlun, eins og hv. þingmaður talar um, þurfum við að vita meira um magnið og tímasetningarnar til að við höfum þær forsendur sem þarf. En ég er sannarlega talskona þess að við gerum það. Það skiptir mjög máli í þessum efnum að fyrirsjáanleikinn sé þó eins mikill og nokkur kostur er miðað við alla þá óvissuþætti sem við sitjum uppi með.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir upplýsingarnar frá hæstv. heilbrigðisráðherra og umræðuna í dag. Hún er mikilvæg vegna þess að þjóðin öll bíður eftir þessum upplýsingum. Undanfarnir mánuðir hafa verið erfiðir og við hlökkum öll til að halda inn í nýja árið vitandi það að bólusetning sé á leiðinni. Ég hrósa ríkisstjórninni og heilbrigðisráðherra sérstaklega fyrir að hafa haldið vel á málum. Það var gott að heyra ráðherra nefna það áðan að búið væri að gera áætlun sem tekur yfir dreifingu og samræmingu og verið væri að þjálfa starfsfólkið. Þetta var mjög sannfærandi og gott að heyra. Einnig það sem fleiri hafa nefnt, að við séum í samningaviðræðum við fleiri en eitt og fleiri en tvö fyrirtæki. Það er mikilvægt. Síðast en ekki síst það lykilatriði að búið sé að tryggja nægilegt magn bóluefnis fyrir Ísland. Mig langar til að spyrja ráðherra nokkurra spurninga sem ég held að marga, sér í lagi núna í skammdeginu, langi til að fá svar við, þ.e. hvort fólk fái bólusetningarskírteini þegar það hefur fengið bólusetninguna og eigi þá auðveldara með að ferðast til og frá öðrum ríkjum. Einnig vil ég spyrja sérstaklega um Norðurlöndin - vegna þess að þau hafa verið í mjög þéttu samstarfi, t.d. með kaup á bóluefni og ýmsu öðru, og ég veit að heilbrigðisráðherrar og ríkisstjórnirnar hafa verið í miklu samtali - hvort slíkt bólusetningarskírteini kæmi til greina a.m.k. fyrir Norðurlöndin til að tryggja frjálst flæði fólks þar á milli.

Forseti. Fyrst aðeins varðandi upplýsingar á vef og hversu aðgengilegar þær eru þá sjáum við fyrir okkur að það geti verið lifandi upplýsingar um það hversu hratt bólusetningunni vindur fram, að við ættum að geta séð það frá degi til dags hversu hratt henni vindur fram. Að því er varðar spurningu hv. þingmanns um bólusetningar og skírteini o.s.frv. þá er verið að skoða rafrænar lausnir. Við gerum ráð fyrir að þetta fari rafrænt inn í Heilsuveru og að við höldum síðan áfram þeim samskiptum sem við erum í alþjóðlega varðandi gagnkvæmar viðurkenningar á vottorðum. Það er allt í gangi og ég vænti þess að við höldum áfram að ná árangri í því, bæði að því er varðar upplýsingar um að maður sé ekki með smit innan 72 tíma, sem hefur stundum verið rætt að geti gilt sem fyrri skimun á landamærum, og þá komi sú síðari. Það er ein leið. Við erum að skoða með Eistum vangaveltur um samræmd vottorð sem væri hægt að nota á heimsvísu en það eru stafrænar, mjög nútímalegar lausnir. Það er mjög mikil meðvitund um mikilvægi þess að eftir því sem bólusetningum og þessum árangri vindur fram meðal þjóða auki það líka opnun og samskipti milli þjóða og verði til þess að takmarkanir á landamærum verði líka endurmetnar. Þá er manni auðvitað mjög ofarlega í huga norrænt samstarf vegna þess hversu keimlík kerfin eru að mörgu leyti á annan hátt.

Hæstv. forseti. Já, þetta voru ánægjuleg svör, þ.e. að þetta samtal sé í gangi um hvernig við getum verið með gagnkvæmar viðurkenningar á milli ríkja á bólusetningum, sér í lagi á milli Norðurlandanna. Það er mikilvægt. Ég hef í sjálfu sér kannski ekki fleiri spurningar. En samt, hæstv. ráðherra hefur nefnt hér vefinn bolusetning.is. Ég hef ekki skoðað hann sjálf. Kemur t.d. fram þar hvernig forgangsröðun er háttað þannig að fólk geti mælt sig einhvern veginn inn í þá forgangsröð og kannski gert einhver plön út frá því fyrir næstu mánuði?

Hæstv. forseti. Aðeins fyrst um það að allir kannast við gula bólusetningarvottorðið sem við eigum, þetta gamla góða. Það verður auðvitað til áfram og skiptir líka máli í þessu efni. En við erum líka að horfa til möguleika á rafrænum lausnum. Hv. þingmaður spyr um forgang í bólusetningar. Fyrir liggur reglugerð frá mér sem lýtur að tíu forgangshópum og í hvaða röð megi vænta þess að fólk sé í forgangi en sóttvarnalæknir hefur ákveðinn sveigjanleika innan þeirrar röðunar. Strax í gær var birt hvernig við myndum nýta þessa fyrstu 10.000 skammta. Það er þá með þeim hætti sem ég fór yfir hér í byrjun, í fyrsta lagi er það framlínufólkið okkar og í öðru lagi íbúar á hjúkrunarheimilum og öldrunarstofnunum. Það fólk verður í forgangi og við ættum að ná utan um þann hóp með fyrstu skömmtunum.

Virðulegi forseti. Hæstv. heilbrigðisráðherra þekkir það auðvitað manna og kvenna best að ekkert mál er mikilvægara fyrir íslenskt samfélag sem stendur en að bólusetning hefjist og hefjist sem fyrst. Næstmestu skiptir síðan vissan, fyrirsjáanleikinn um hvenær bólusetningin hefst, hversu margir skammtarnir verða og hvenær nægilega stór hluti þjóðar hefur fengið bólusetningu til að við getum farið að horfa fram á veginn. Ég spurði hæstv. heilbrigðisráðherra út í þetta í síðustu umræðu okkar um þessi mál, en þá hafði verið misræmi milli yfirlýsinga forstjóra Lyfjastofnunar og sóttvarnalæknis. Hæstv. heilbrigðisráðherra sagði þá að hún væri að horfa til fyrsta ársfjórðungs, fyrri hluta þess tímabils, þó með fyrirvara um óvissu. Fréttir gærdagsins voru, held ég, okkur öllum mikil vonbrigði og kvíðavaldandi, að við séum að tala um langtum færri skammta en gert hafði verið ráð fyrir. Ég lít svo á að nú sé það hæstv. heilbrigðisráðherra að leiða samtalið við þjóðina, fólkið, fyrirtækin. Efnahagslífið allt verður að fá vissu í þessum efnum og vita hvert planið er. Við sjáum t.d. hvernig markaðir brugðust á sínum tíma við fréttum af bólusetningu, mjög jákvæð viðbrögð. Við sjáum um leið viðbrögðin og vonbrigðin við fréttum gærdagsins. Hefði þessi staða legið fyrir, þ.e. að óvissan um magnið væri í reynd þetta mikil, hefði það í mínum huga vitaskuld haft grundvallaráhrif á þær efnahagsaðgerðir sem við höfum verið að ræða í haust og síðustu daga. Ef bólusetning dregst á langinn sjáum við ekki fram á viðspyrnu með vori eða sumri, heldur mögulega áframhaldandi vöxt atvinnuleysis og gjaldþrotahrinu fyrirtækja og heimila. Við gætum verið að horfa upp á hryllilega mynd. Hver dagur af sóttvarnaaðgerðunum er okkur dýrkeyptur efnahagslega og félagslega, kostnaður sem er talinn í milljörðum. Spurning mín til hæstv. ráðherra er: 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina, en ég verð að gera athugasemdir við orðalagið sem er villandi. Það er ekki rétt að segja að við séum að fá færri skammta en við höfðum gert ráð fyrir. Eins og ég hef áður vikið að hér í svörum mínum og í framsögunni liggja fyrir samningar um að við eigum nægilega marga skammta fyrir Íslendinga og þá sem við þurfum að bólusetja. Í mínu máli hef ég alltaf haft ákveðinn fyrirvara vegna óvissunnar. Hún er eitthvað sem við verðum bara að horfast í augu við og höfum þurft að horfast í augu við allan tímann. Við erum smám saman að fá upplýsingar um með hvaða hætti efnin verða afhent til Íslands og við erum að fá á hreint fyrstu upplýsingar sem lúta að dreifingunni til Íslands frá einum framleiðanda af þessum sex sem við erum í samskiptum við. Ég segi, virðulegur forseti: Allur heimurinn er óþolinmóður, allur heimurinn er óþreyjufullur. En þarna er óvissa sem við verðum að hafa úthald og seiglu gagnvart. Hv. þingmaður veit það eins og ég að það er óvinnandi vegur að gera áætlanir sem halda inn í svo mikið óvissutímabil. Hins vegar vitum við og getum fullyrt það með vissu að árið 2021 verður árið þar sem sóttvarnaráðstafanir munu heyra sögunni til vegna þess að við munum ná utan um Covid-19 með bólusetningum. Á hvaða hraða það gerist nákvæmlega og í hvaða samspili bólusetningar og sóttvarnaráðstafanir verða, til að geta skorið úr um það þurfum við frekari upplýsingar. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svörin. Hér er vitaskuld enginn að ætlast til töfralausna og minn flokkur hefur verið skýr um það að styðja við framgang allra þeirra mála sem geta losað okkur út úr þeirri skelfilegri stöðu sem þjóðin er í, engin krafa um töfralausnir. Krafan er hins vegar sú, og afdráttarlaust sú, að hæstv. ráðherra, og ríkisstjórnin, sé bæði skýr og raunhæf í svörum. Óvissan held ég að sé okkur jafnvel dýrari og verri en erfið svör. Það þarf skýr svör og þau eru því miður ekki hér. Hvað þýða 3.000 skammtar á viku fyrir efnahag þjóðar? Hvað þýðir það að upplýsingar um dreifingu liggi ekki nægilega vel fyrir? Að teknu tilliti til óvissunnar held ég að gera þurfi þá kröfu til ráðherrans að hún eigi það samtal við þjóðina og leggi aðgerðir á borðið. Erum við mögulega í þeirri stöðu að við fáum ekki skýrari leiðsögn um þetta? Af því að mér finnst ráðherra vera að staðfesta það hér í svörum sínum að hún eigi ekki svörin. 

Virðulegur forseti. Nei, það er ekki staðan, eins og hv. þingmaður hlýtur að átta sig á. Eftir því sem umræðunni hefur undið fram er það þannig að auknar bólusetningar hafa áhrif á afléttingaráætlanir og áform stjórnvalda að því er varðar sóttvarnaráðstafanir. Af því að hv. þingmaður er að hvetja mig til dáða að eiga samtal við þjóðina skal ég ekki víkjast undan því. Ég hef viljað gera það í þessum faraldri um leið og ég hef viljað leggja áherslu á að við hlýddum á ráð okkar besta fólks, okkar bestu vísindamanna, að því er varðar glímuna við faraldurinn sjálfan. Svo verð ég að segja, virðulegur forseti, að ég er afar stolt af því að eiga sæti í ríkisstjórn sem hefur tekið með eins myndarlegum hætti og raun ber vitni á efnahagslegum áhrifum faraldursins.

Virðulegur forseti. Við höfum fengið nýjar upplýsingar um að mögulega dragist að bólusetja. Á sama tíma verður maður kannski hugsi vegna þess að við búum á eyju. Grænland stendur vel, Nýja-Sjáland stendur vel en við erum á viðkvæmum stað í dag. Við erum á viðkvæmum stað vegna þess að veiran kom inn í landið aftur. Ég er eiginlega kominn að þeirri spurningu hvort við getum ekki nú þegar séð til þess að við fáum ekki inn í landið ný afbrigði eins og minkaafbrigðið frá Danmörku eða bráðsmitandi afbrigðin frá Evrópu. Getur ráðherrann tryggt að við séum alla vega komin í þá stöðu að við fáum ekki nýju afbrigðin í gegnum Keflavíkurflugvöll eða erlendis frá? Ef við hefðum passað upp á þetta værum við í rosalega góðum málum í dag. Við værum með leikhúsin opin, við værum með opin veitingahús, við værum með allt opið, við værum í frábærum málum ef við hefðum gert það. Við verðum að gera það núna miðað við þær fréttir sem verið er að tala um, að þetta gæti varað alveg fram á næsta haust. Síðan er annað sem ég hef verið að furða mig á og velta fyrir mér: Nú fáum við sennilega þrjár tegundir af bóluefni og eitt af því er algjör ný tegund af bóluefni frá Pfizer. Ég spyr: Fær fólk val? Getur það valið og sagt: Ég vil ekki þetta bóluefni, ég vil hitt? Hefur það kost á því? Hvernig verður því háttað? Nú get ég ímyndað mér að sumir vilji nýja efnið og sumir vilji gamla efnið. Svo er spurningin auðvitað: Hvað af þessum efnum er virkast? Þetta eru spurningar sem ég er að velta fyrir mér hvort hæstv. ráðherra gæti svarað.

Virðulegi forseti. Það var algjör nýlunda þegar við byrjuðum á tvöfaldri skimun á landamærum og fórum í það að skima fyrst, fólk væri í sóttkví í fimm daga og færi svo aftur í sýnatöku. Það reynist hafa verið afar skynsamleg nálgun. Við erum að reyna eins og við getum að koma í veg fyrir að smit berist inn til landsins enda hefur fjöldi smita greinst við skimun á landamærum, bæði í fyrsta og annað skipti. Það er algerlega óraunhæft að tala um að loka landinu alveg og ég held að það hafi aldrei verið í alvöruumræðu. Við værum þá væntanlega að tala um að við vildum ekki fá börnin okkar heim sem væru í námi erlendis o.s.frv. Ísland er náttúrlega nútímaríki og við erum í miklum samskiptum milli landa. Við völdum þessa leið og ég held að hún hafi verið afar skynsamleg. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um mismunandi eðli þessara bóluefna. Þau eru fleiri en þrjú, við eigum í viðræðum við sex mismunandi framleiðendur. Allt sem varðar eðli efnanna, öryggi, geymslu, skilyrði o.s.frv. mun verða með mismunandi hætti. Það sem ég legg áherslu á í því efni er að allar upplýsingar séu uppi á borðinu. Það er síðan verkefni sóttvarnalæknis að forgangsraða hópum inn í bólusetningarnar eftir því sem efnin koma til landsins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég er alveg sammála því sem kom fram en maður sér fréttir af Keflavíkurflugvelli þar sem flestallir virðast fara varlega og fara eftir sóttvarnareglum en því miður eru alltaf einhverjir sem brjóta reglurnar. Við vitum það af reynslunni. En ég fékk ekki svar við því hvort fólk gæti fengið val um hvaða bóluefni það fengi, hvort það gæti neitað því að fá fyrsta bóluefnið og beðið eftir næsta. Ég las það nýlega, og það sló mig svolítið, að lyfjainnflytjendur væru eitthvað að kvarta undan því að ráðuneytið væri með þetta allt saman og að þeir væru skildir eftir. Þarna væri einhver milliliður og þar af leiðandi væri hætta á því að við fengjum lyfin seinna og það væri að valda þessum töfum. Ég vil þá bara fá svar við: Er það rétt?

Virðulegi forseti. Því er fljótsvarað: Nei, það er ekki rétt. Við notum þær leiðir sem eru fljótvirkastar í þessum efnum, fljótvirkastar og öruggastar fyrir samfélagið. Það skiptir öllu máli. Ég vil svo svara hv. þingmanni sem spurði sérstaklega hvort fólk gæti valið um bóluefni. Svarið við því er líka nei, það velur ekki um bóluefni. Eiginleikar efnisins geta verið mismunandi og það getur verið að einhver efni henti eldra fólki betur en önnur o.s.frv. Byggja verður á faglegum sjónarmiðum hvernig hverju bóluefni fyrir sig er forgangsraðað. Í rauninni er nálgunin sú að sóttvarnalæknir forgangsraðar og það verður kvaðning fyrir hvern og einn í bólusetningu.

Virðulegi forseti. Ég þakka forseta og þinginu öllu fyrir tækifærið til að fá að eiga orðastað við þingið og til að, hvað á ég að segja, gefa stöðuskýrslu um þessi mál sem eru á fullri ferð. Öll samfélög bíða í ofvæni eftir því að fá upplýsingar um hvenær og hversu mikið efni kemur til viðkomandi lands. Virðulegi forseti. Ég verð samt að segja í þessari umræðu að lykilatriðið er að Ísland hefur tryggt sér nægilegt magn bóluefnis fyrir okkur öll. Það er staðreynd. Allur heimurinn vill fá allt efnið strax. Það er líka staðreynd. Og það er líka staðreynd sem skiptir máli í því samhengi að iðnríki heims, sem eru í forystu efnahagslega og að því er varðar innviði, hvort sem er heilbrigðiskerfi, upplýsingar, lýðræðisuppbygging o.s.frv., hafa verið gagnrýnd af Sameinuðu þjóðunum þegar slík viðhorf verða ofan á. Við verðum í ljósi stöðu okkar að vera meðvituð um að allur heimurinn bíður, ekki bara við, heldur bíður hvert einasta mannsbarn eftir að fá bólusetningu við Covid-19. Við erum partur af þeirri heildarmynd. Við höfum skyldur hvert gagnvart öðru en líka gagnvart samfélagi mannkynsins. Þannig er það. Við búum hér við sterka innviði, við búum við gott heilbrigðiskerfi, við búum við upplýsingar og fámennt og öflugt samfélag. En við búum líka yfir einstökum sveigjanleika, seiglu og úthaldi sem við höfum nýtt í baráttunni við Covid-19 hingað til og við munum nýta áfram á árinu 2021, sem verður árið þegar við náum undirtökum í baráttunni við faraldurinn. 
            

Virðulegur forseti. Ég flyt nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um greiðslur til íþróttafélaga vegna launakostnaðar á tímum kórónuveirufaraldurs, frá meiri hluta velferðarnefndar. Málinu var vísað til nefndarinnar milli 2. og 3. umr. Við umfjöllun nefndarinnar um málið kom fram að mikilvægt væri að tryggja að úrræðið næði sem best utan um flesta þeirra fjölbreyttu launa- og verktakasamninga sem íþróttafélög landsins hafa gert við þá sem sinna daglegu íþróttastarfi hjá félögunum. Nefndin leggur til breytingu sem er ætlað koma betur til móts við fjölbreyttar þarfir íþróttafélaganna. Lúta breytingarnar að því að færa launatengd gjöld undir gildissvið laganna. Samhliða því verði 70% hámark vegna verktakagreiðslna fellt brott og hámark greiðslna lækkað úr 500.000 kr. á mánuði fyrir hvern launamann eða verktaka niður í 400.000 kr. Telur nefndin að slík breyting hafi í för með sér óverulegan kostnaðarauka fyrir ríkissjóð. Með þeim breytingum sem lagðar eru til verður staða þeirra sem sinna íþróttastarfi, hvort sem er launamanna eða verktaka, jöfnuð. Íþróttafélögin muni eiga kost á því að fá greitt sama hlutfall kostnaðar óháð ráðningarformi. Ljóst er að margir þeirra íþróttamanna og þjálfara sem frumvarpinu er ætlað að ná til eru í hlutastörfum og ætti lækkunin því ekki að hafa áhrif á þann hóp starfsmanna. Nefndin telur að með því að færa launatengd gjöld undir gildissvið frumvarpsins og þrátt fyrir áðurnefnda lækkun hámarks muni úrræðið betur gagnast íþróttafélögum. Nefndin áréttar að með breytingum sem gerðar voru á frumvarpi til laga um atvinnuleysistryggingar á yfirstandandi þingi var launamönnum hjá félögum sem eiga hér heimili og verja hagnaði sínum einungis til almenningsheilla, og hafa það að einasta markmiði samkvæmt samþykktum sínum, auk annarra lögaðila sem reka óhagnaðardrifna atvinnustarfsemi gert mögulegt að sækja um hlutabætur. Þar undir falla íþróttafélög. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Á eftir 1. tölulið 3. gr. komi nýr töluliður, svohljóðandi: Launakostnaður: Til launakostnaðar teljast hvers konar laun og aðrar þóknanir skv. 1. tölul. 5. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda, nr. 45/1987, ásamt iðgjaldi í lífeyrissjóð, að hámarki 11,5% af iðgjaldsstofni skv. 3. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, allt að 2% af iðgjaldsstofni samkvæmt gildandi samningi um viðbótartryggingavernd, sbr. 2. og 9. gr. sömu laga auk tryggingagjalds samkvæmt lögum um tryggingagjald, nr. 113/1990. 2. Við 6. gr. a. Í stað orðanna „launagreiðslum til launamanna og allt að 70% af verktakagreiðslum“ í 1. málsl. komi: launakostnaði eða verktakagreiðslum. b. Í stað „500.000 kr.“ í 2. málsl. komi: 400.000 kr. Anna Kolbrún Árnadóttir skrifar undir álit þetta með fyrirvara sem hún hyggst gera grein fyrir í ræðu. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu. Undir nefndarálitið skrifa Helga Vala Helgadóttir, formaður nefndarinnar, Ásmundur Friðriksson framsögumaður, Anna Kolbrún Árnadóttir, með fyrirvara, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sara Elísa Þórðardóttir og Vilhjálmur Árnason.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. og framsögumanni, Ásmundi Friðrikssyni, fyrir kynninguna á þessum breytingum. Ég fagna því að stjórnarliðar í hv. velferðarnefnd hafi séð til sólar í þessu máli af því að þetta var auðvitað mjög brýnt. Þess vegna flutti ég um það breytingartillögu í þinginu að launatengdu gjöldin færu undir stuðninginn. Það er ekkert annað sem kemur til greina. Það er þannig í öðrum málum. Ég verð bara að fagna því að meiri hluti nefndarinnar hafi loksins séð ljósið og komið hingað með þessa breytingartillögu í stað þess að samþykkja þá sem borin var upp af þeirri sem hér stendur. En batnandi fólki er best að lifa og ég fagna því. Þetta er mjög mikilvægt mál, stuðningur við íþróttafélögin á þessum Covid-tímum þegar tekjufallið er algjört. En vegna eðlis starfsins sem þarna fer fram og eðlis þeirra samninga sem gerðir eru við þá sem iðka íþróttir annars vegar og þjálfa og aðstoða hins vegar er ekki um að ræða venjulegt launasamband eða venjulega verktakasamninga sem snúast um fullt starf og þess háttar heldur eru þetta iðulega hlutastörf. Þess vegna lúta þau aðeins öðrum lögmálum en önnur störf og komast ekki inn í önnur úrræði stjórnvalda. Þetta er því mjög jákvætt.

Virðulegur forseti. Ég verð að koma upp stuttlega og fagna þeim breytingum sem hv. velferðarnefnd gerði á málinu á milli 2. og 3. umr. Þó að þetta sé kannski ekki fullkomið er þetta komið mun nær því sem ég tel skynsamlegt hvað þessa þætti varðar. Ég vil kannski undirstrika að sú leið er algjörlega ófær að skilja á milli launamanna og verktaka í stuðningi við íþróttafélögin eins og upphaflega frumvarpið gerði ráð fyrir. Ég lýsi yfir ánægju með að sameiginlegur skilningur sé innan þingsins á þessu. Ég ætla ekki að fara í tæknileg útfærsluatriði við 3. umr. en ítreka bara: Þetta er til mikilla bóta og ég þakka nefndinni fyrir.

Virðulegur forseti. Ég tek undir það að mjög mikilvægt er að um þetta hafi náðst ákveðin sátt og lending til að mæta því mikilvæga starfi sem er unnið á vegum íþróttafélaganna í landinu, ungmennastarfsins. Ég hef reyndar ekki fengið skýringar á því hvað verður um önnur félög sem sinna ekki síður mikilvægu starfi í þessu samhengi, félög eins og Bandalag íslenskra skáta, skátahreyfingin, sem er með alveg gríðarlega öflugt ungmennastarf sem lýtur í raun alveg sömu lögmálum og íþróttahreyfingin með tilliti til starfsmanna og áhrifa á starfið. Það sama á í raun og veru við um KFUM og KFUK starfið, Vatnaskóg og slíkt. Ég veit að þessi félög voru í viðræðum við þingmenn þar sem reynt var að mæta sjónarmiðum þeirra. Ég vona að það hafi tekist í gegnum aðrar leiðir að lenda líka lausnum fyrir það mikilvæga starf sem þar á sér stað. Það er mjög mikilvægt þegar við horfum til ungmenna og æskulýðsstarfs í landinu og Ungmennasambands Íslands, að það er ekki bara íþróttahreyfingin og allt það mikilvæga starf sem þar fylgir, þetta á sér líka stað á víðari vettvangi. Það er mjög mikilvægt að við gætum að því að fjölbreytni geti átt sér stað. Við horfum alltaf á það með heildarmyndina í huga. Við þurfum líka að mæta þeim sem eru ekki stærstir og öflugastir en sinna ekki síður mikilvægum þætti í þessu starfi. Það er gæfa okkar að búa að svo öflugu starfi sem raun ber vitni þegar kemur að ungmenna- og æskulýðsstarfi í landinu sem oft og tíðum er unnið að miklu leyti í sjálfboðaliðastarfi en síðan drifið áfram af nokkrum starfsmönnum sem geta fylgt því eftir. Árangur okkar á þeim vettvangi verður seint ofmetinn og við berum þær skyldur hér á Alþingi að standa vel að baki þessu starfi. Ég vona, eins og ég hef haft upplýsingar um án þess að ná alveg utan um það, að lausn hafi fundist á því og orðið við þeim óskum sem ég nefni í ungmenna- og æskulýðsstarfinu sem við erum að leysa hér, þ.e. í þeim þáttum sem snúa að íþróttafélögunum og unglingstarfinu þar.

Virðulegur forseti. Vegna fyrirspurnar hv. þm. Jóns Gunnarssonar vil ég taka mjög skýrt fram að það var gríðarlega mikill vilji hjá nefndinni, svo ég tali nú ekki um hjá ráðherranum og ráðuneytinu, að koma til móts við félögin sem hér eru nefnd, félög sem einungis starfa til almannaheilla og eru ekki hagnaðardrifin. Þau höfðu sótt um að komast undir þessi lög, en lögin byggja á ákveðinni tilskipan sem heilbrigðisráðherra gaf út um lokun og bann við íþróttaæfingum og keppnum. Á því byggjast þessi lög að mestu leyti. Ég er auðvitað ekki lögfræðingur en nefndin gerði allt sem hún gat til að taka þessi félög undir þann hatt. Margar leiðir voru skoðaðar og síðast í gærkvöldi var verið að reyna að bæta nefndarálitið og gera breytingartillögur. Það gekk ekki upp, einfaldlega vegna þess að þetta á ekki við samkvæmt því sem okkar besta fólk, bæði lögfræðingar á nefndasviði og í ráðuneytinu, hefur athugað. Eins hefur löglært fólk í nefndinni fjallað um þessi mál. Þess vegna lagði nefndin sig ríkulega fram við að finna aðrar leiðir fyrir þessi félög og hópa, Ungmennafélag Íslands, skátana, KFUM og KFUK og aðra slíka, þar má einnig nefna áhugaleikhús og fleira, ég man það auðvitað ekki allt með svo stuttum fyrirvara. Mál nr. 300, sem fjallar um atvinnuleysistryggingar og hefur verið hér í þinginu, tekur fyrir þessi félög og starfsemi þeirra og á að bjarga því sem bjargað verður gagnvart þeim. 

Virðulegur forseti. Þetta er ekki pólitískt mál í sjálfu sér eða neitt deiluefni hér. Ég veit að hugur okkar allra er sá sami þegar kemur að þessu mikilvæga starfi. Ég vildi halda því til haga. Ég hafði haft af því fregnir að menn hefðu verið að skoða allar mögulegar leiðir til að fella þá starfsemi sem við erum að tala um undir þessa afgreiðslu. En hún er svona til hliðar. Ég treysti því að menn hafi náð sambærilegri lausn á öðrum vettvangi fyrir þessi félög og að það reynist vera fullnægjandi. Aðalatriðið er að við höfum það í huga í framtíðinni þegar við fjöllum um þessi mál að við horfum til þeirrar breiðu flóru sem er með starfsemi á þessum vettvangi. Ég efast ekki um að nefndin hefur gert það sem hún hefur getað til að mæta þeim sjónarmiðum.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Okkur, sem viljum klára málin fljótt og hratt hér í þinginu, finnst oft erfitt að þurfa að vaða yfir þröskulda og línur sem eru kannski ósýnilegar okkur sjálfum en eru þó mjög sýnilegar. Starfsemi þessara félaga heyrir t.d. meira og minna undir menntamálaráðuneytið, sem er annað ráðuneyti en við fjöllum um hér. Það er einn þröskuldurinn. En við höfum átt samskipti við menntamálaráðuneytið um að grípa þessi félög. Þar eru peningar til að taka á móti þeim og þau falla undir áðurnefnt ákvæði í máli nr. 300, atvinnuleysistryggingar, sem ég fjallaði um áðan, eins og íþróttafélögin. Stærsti hluti íþróttastarfseminnar, þ.e. allt skrifstofuhald, framkvæmdastjórn og annað slíkt, fólk sem ekki er í beinni íþróttakeppni, heyrir t.d. ekki undir þessi lög. Þau eiga bara við um keppnisfólkið og þá sem eru úti á vellinum að þjálfa og æfa og keppa. Aðrir heyra bara undir hlutabótaleiðina sem fyrirtæki í landinu heyra undir. Ég ítreka að auðvitað er sameiginleg ósk okkar að þessum félögum verði gert eins hátt undir höfði og nokkur kostur er á þessum erfiðu tímum, sem setja auðvitað mark sitt á íþróttahreyfinguna eins og alla aðra. Við vonum að með því að við blásum þeim aðeins byr í seglin verði þau betur undirbúin þegar flautað verður til leiks.

Borist hefur bréf frá félags- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 151, um biðtíma hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, frá hv. þm. Önnu Kolbrúnu Árnadóttur.

Virðulegi forseti. Eins og þingheimi er kunnugt skipar allsherjar- og menntamálanefnd árlega undirnefnd til að fara yfir umsóknir um veitingu ríkisborgararéttar með lögum. Umsóknir ásamt fylgigögnum eru afhentar nefndinni að lokinni forvinnslu Útlendingastofnunar og nefndinni bárust að þessu sinni 133 umsóknir. Þær bárust óvenjuseint að þessu sinni. Undirnefndin telur mikilvægt að vanda vel til verka við meðferð þeirra og leggur áherslu á að umsækjendur fái vandaða málsmeðferð. Vegna þröngs tímaramma til þessara verka núna og óviðráðanlegra aðstæðna liggur fyrir að nefndinni gefst ekki nægur tími til að fara yfir þann fjölda umsókna með viðeigandi hætti. Með hliðsjón af framangreindu hefur undirnefndin ákveðið að fresta afgreiðslu frumvarps til laga um veitingu ríkisborgararéttar sem tíðkast hefur að sé fyrir jól. Nefndin hefur fullvissað sig um að frestun á afgreiðslu frumvarpsins muni ekki verða til þess að staða umsækjenda breytist meðan á málsmeðferð stendur og mun nefndin ljúka störfum og leggja frumvarp fyrir þingið um þetta efni fyrir 1. febrúar 2021.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um samþykki til frestunar á fundum Alþingis samkvæmt 1. mgr. 23. gr. stjórnarskrárinnar. Tillagan er svohljóðandi: Alþingi ályktar að veita samþykki til þess að fundum þingsins verði frestað frá 18. desember 2020, eða síðar ef nauðsyn krefur, til 18. janúar 2021. Tillagan skýrir sig sjálf.

Herra forseti. Með skýrslubeiðni þessari er óskað eftir því að sjávarútvegsráðherra flytji Alþingi skýrslu um samantekt á eignarhaldi eigenda 20 stærstu útgerðarfyrirtækjanna í þeim fyrirtækjum í íslensku atvinnulífi sem hafa ekki útgerð fiskiskipa með höndum. Sjávarútvegur er ein mikilvægasta stoð íslensks efnahagslífs. Eiginfjárstaða sjávarútvegsfyrirtækja hefur batnað verulega síðastliðinn áratug. Vísbendingar eru um að fjárfestingar þeirra út fyrir greinina sjálfa hafi aukist í samræmi við það sem er jákvætt að því leyti til að það dreifir áhættu félaganna en á okkar litla markaði getur það hæglega leitt til of mikilla áhrifa í þeim skilningi að dragi úr virkri samkeppni á mörkuðum. Við erum það smá að það getur haft veruleg áhrif og með þeim upplýsingum sem hér er kallað eftir er hægt að varpa ljósi á raunverulega stöðu mála.

Hæstv. forseti. Við greiðum atkvæði um fæðingar- og foreldraorlof. Í grunninn er málið mjög gott og við fögnum lengingu í 12 mánuði. Við höfum þó allan tímann sagt að við viljum meiri sveigjanleika enda var það tónn flestra sem skiluðu inn umsögn um málið. Aðstæður fjölskyldna eru mismunandi hverju sinni, stundum fæðast t.d. fleiri en eitt barn. Við munum leggja til breytingartillögu við 8. gr. frumvarpsins sérstaklega sem kveður á um 12 mánuði til barnsins sem þýðir að foreldrar hafa rétt til þess að skipta þeim mánuðum á milli sín eins og þeir vilja. Við treystum foreldrum.

Herra forseti. Hér er á ferð mikið framfaraskref, að lengja fæðingarorlof og reyna að auka jafnrétti í landinu en á þessum tímapunkti er mér mikil sorg í hjarta vegna þess að rétt áður en við hófum þennan þingfund kom í ljós að meiri hlutinn, stjórnarflokkarnir, treystir sér ekki til þess að tryggja og styðja við brotaþola með ungbörn, treystir sér ekki til þess að láta brotaþola með ungbörn fá tilfærslu réttinda þannig að þau börn sem búa á slíkum heimilum fái 12 mánuði eins og önnur börn. Mér er svo þungt í hjarta yfir þessari staðreynd og ætla að áframsenda skilaboð sem ég fékk í morgun af vígvelli um það hvernig málin eru raunverulega í kerfinu okkar af því að nálgunarbanni er eiginlega aldrei beitt gagnvart barni, jafnvel þótt ofbeldið eigi sér stað þegar móðir heldur á barni í fanginu.

Forseti. Við greiðum atkvæði um frumvarp félags- og barnamálaráðherra um fæðingarorlofsrétt. Við Píratar erum með breytingartillögu sem er í stuttu máli fjórir, fjórir, fjórir skipting. Þar komum við með málamiðlunartillögu þar sem litið er til frelsis og mikilvægis þess að það sé sveigjanleiki fyrir fjölskylduna og sveigjanleiki fyrir einstaklinga. Aftur á móti gerum okkur grein fyrir því að við búum ekki í tómarúmi og erum að koma inn í aðstæður þar sem hallar á konur á vinnumarkaði. Við leggjum þessa málamiðlunartillögu til vegna þess að við búum ekki í fullkomnum heimi. Við myndum vilja tala fyrir fullkomnum sveigjanleika en þá myndi þurfa kröftuga efnahagshvata og meiri hlutinn hefur ekki séð ástæðu til þess að láta þá fylgja með í frumvarpinu. En ég hvet þingheim til að horfa á þessa ábyrgu afstöðu sem við leggjum til í breytingartillögum okkar við málið.

Virðulegi forseti. Heilt ár í lífi barns skiptir máli, hvað þá fyrstu mánuðir á fyrsta ári ævinnar. Við erum að tryggja samvistir við foreldra í 12 mánuði og því ber að fagna. Við getum líka horft til framtíðar. Við erum að stíga mikilvægt skref til að börn framtíðar geti nýtt sér þetta þegar þau komast á þennan aldur. Kannski verður það þá talið eðlilegt og kannski getum við þá farið að tala um frelsi og jöfnuð hvað varðar skiptinguna. Við erum ekki komin þangað, við verðum að virða þessa skiptingu. Nú get ég farið heim og sagt börnum mínum sem ég á af báðum kynjum: Þið eruð jafnhæfir foreldrar í augum Alþingis Íslands. 
            

Herra forseti. Við greiðum atkvæði um mál sem er gríðarlega mikið jafnréttismál. Við erum að lengja fæðingarorlofið í 12 mánuði. Við erum að staðfesta sjálfstæðan rétt beggja foreldra til sex mánaða fæðingarorlofs og við erum að tryggja ýmsar aðrar réttarbætur. Þetta er sannarlega fagnaðarefni. Varðandi það sem kom fram áðan um ákvæði um nálgunarbann sem er í frumvarpinu er rétt að geta þess að meiri hlutinn hefur lagt fram breytingartillögu við ákvæðið um nálgunarbann. En til að freista þess að ná enn betri sátt í því máli er ég fyrir mitt leyti á því og legg til að málið verði kallað til nefndar á milli 2. og 3. umr. til að ræða það einn ganginn enn til að freista þess að ná sátt í því.

Herra forseti. Lenging fæðingarorlofsins er alveg risastórt framfaraskref. Þetta er samfélagsmál, þetta er efnahagsmál og þetta er líka jafnréttismál. Sjálf aðhyllist ég að skiptingin sé sem jöfnust. Þess vegna finnst mér það mikilvæg réttindi sem báðum foreldrum eru tryggð með sex mánuðunum en það er líka skynsamlegt að leyfa framsal á sex vikum. Næsta skref hjá okkur ætti auðvitað að vera að hækka bæði tekjuþakið og svokallað gólf en til þess þurfum við náttúrlega fyrst að ná viðspyrnu í atvinnulífinu og tryggja fjármögnun Fæðingarorlofssjóðs.

Virðulegi forseti. Fæðingarorlofslöggjöfin sem hefur verið í gildi er um 20 ára gömul og var sett í tíð Páls Péturssonar, þáverandi félagsmálaráðherra. Núverandi ríkisstjórn setti það á stefnuskrá sína að ætla að stórefla fæðingarorlofskerfið. Við höfum á þessu kjörtímabili hækkað greiðslur í fæðingarorlofi og við höfum einnig lengt fæðingarorlofið í 12 mánuði með því frumvarpi sem við erum með hér. Þetta leggur sig út með þeim hætti að það fjármagn sem rennur til barnafjölskyldna í landinu hækkar frá 10 milljörðum upp í 20 milljarða á ársgrunni þegar þessar aðgerðir eru að fullu komnar til framkvæmda í tíð núverandi ríkisstjórnar. Þetta er stóra málið. Við erum að endurreisa fæðingarorlofskerfið. Við erum að tvöfalda þær greiðslur sem renna til barnafjölskyldna í gegnum þetta mikilvæga kerfi og af því er ég gríðarlega stoltur.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að við séum að lengja fæðingarorlofið í 12 mánuði. Lengi hefur verið beðið eftir þessari mikilvægu og sjálfsögðu breytingu. Þegar kemur að skiptingunni verður að segjast að hér eru ýmsar andstæður. Við Píratar höfum reynt að koma á ábyrgri málamiðlun með því að leggja til skiptinguna fjórir, fjórir, fjórir. Hvers vegna? Vegna þess að í fullkomnum heimi myndum við vilja sjá að foreldrar hefðu sjálfir algert val um það hvernig þeir skipta mánuðunum á milli sín. Hins vegar stendur ekki til að gera fjölskyldum það kleift. Það eru engir hvatar sem fylgja og þar af leiðandi er ekki ábyrgt að leggja það til að svo stöddu. Sömuleiðis er þessi stífa helmingaskipting sem meiri hlutinn leggur til hvorki fjölskyldum né börnum til hagsbóta. Hún er það ekki vegna þess að hún mun ekki nýtast öllum fjölskyldum, sem þýðir að sum börn verða af 12 mánuðum með foreldrum sínum vegna ósveigjanleika kerfisins. Það eru sérstaklega konur í láglaunastéttum og karlar í láglaunastéttum sem verða fyrir barðinu á því. 

Virðulegi forseti. Þetta er mikið jafnréttis- og framfaramál og minnir okkur á að við erum á leið til aukins jafnréttis. Þetta er mikilsvert réttindamál fyrir feður, fyrir mæður og fyrir börn sem fá með því aukin réttindi til aukinna og betri samvista. Við í Samfylkingunni erum aftur á móti með breytingartillögur við málið sem við leggjum þunga áherslu á og ég tel mjög brýnt að þingheimur íhugi að samþykkja.

Herra forseti. Lögin um fæðingarorlof sem sett voru á Alþingi árið 2000 mörkuðu tímamót í sögu jafnréttisbaráttu á Íslandi og voru risastórt skref í þágu jafnréttis, kannski ein mikilvægasta kerfisbreyting sem við höfðum gert í þágu þess málstaðar. Núna erum við ekki einungis að lengja orlofið í 12 mánuði, sem skiptir verulega miklu máli fyrir velsæld barnafjölskyldna á Íslandi, heldur er hér einnig stigið framfaraskref í að tryggja enn betur möguleika beggja foreldra á að taka þátt í uppeldi barna sinna á fyrstu árunum. Það er risastórt jafnréttismál, ekki bara fyrir þátttöku kvenna á vinnumarkaði heldur einnig fyrir þátttöku karla í uppeldi barna sinna sem er risastórt jafnréttismál. Þetta er því gríðarlega gott mál og það er ánægjulegt að fá að taka þátt í málum sem hafa raunverulega áhrif á gildismat samfélaga í rétta átt og jákvæða átt fyrir okkur öll.

Virðulegi forseti. Ég reyndi að fylgjast með umræðunum í gær. Ég hlustaði á eitthvað af þeim í morgun og las sömuleiðis nefndarálit og tók síðan þátt í umræðu í morgun um annað mál. Það voru fjögur nefndarálit um þetta mál, breytingartillögur í öllum þeirra, og ein breytingartillaga að auki úr fimmtu áttinni. Málið var rætt hér í gær frá kl. 9 að kvöldi til kl. 20 mínútur yfir 2. Það er ljóst að umræðan er allt of stutt til að fara yfir efnisatriði málsins. Ég tel einsýnt að aftur þurfi að fara yfir þau á nýju ári. Ég vil einnig benda á að ég sker mig aðeins úr í þingflokki Pírata að þessu sinni að því leyti að ég er ósammála restinni af þingflokknum um eitt atriði í breytingartillögunum en þó sammála hinu sem, meðan ég man, er nokkuð sem við hefðum átt að ræða miklu meira. Það sýnir hvernig efnahagslegir þættir málsins hafa áhrif á hvernig pör skipta fæðingarorlofi. Allt það hefði þurft meiri umræðu. Nú er ég búinn með tímann og ég hef rétt svo lýst því yfir að það vanti meiri umræðu. Virðulegi forseti. Ég vona innilega að við tökum þetta mál aftur upp á nýju ári 

Virðulegi forseti. Við megum ekki gleyma því að fæðingarorlofið snýst um málefni barnsins. Barnið er það sem skiptir máli. Í því samhengi verðum við að átta okkur á því að milli 60% og 70% foreldra sem spurðir voru, þar af meiri hlutinn konur, vill fá meira frelsi til að skipta tímanum á milli sín. Það sem mér finnst alvarlegast í þessu máli er ef einhver mun hætta við að eignast barn vegna þess að það ekki hægt fjárhagslega. Það lifir enginn á 83.000 kr. á mánuði í fæðingarorlofi. Það er okkur til háborinnar skammar að hafa upphæðina svona lága. Þess vegna vildi ég helst hafa 350.000 kr., en ég er búinn að setja inn 190.000 kr. lágmark og mér finnst það bara sjálfsagt og eðlilegt að enginn fái minna en það.

Herra forseti. Það er gleðilegt að þetta mál skuli vera að nálgast afgreiðslu hér í þingsal. Þetta er gott mál og langþráð í stóru myndinni. Ljóst er að tekist hefur verið á um skiptinguna, í nafni valfrelsis af ýmsum. Ég styð valfrelsi en ég styð það eingöngu þegar það þýðir raunverulegt frelsi, þegar leikreglur á þeim markaði sem við erum að tala um verða þannig að það er raunverulegt val þeirra sem á staðnum eru til að taka ákvarðanir sem þeim henta best. Við búum ekki við þær leikreglur núna, m.a. vegna þess hvernig fjármagninu er skipt. Við í Viðreisn leggjum til breytingartillögu sem hækkar bæði þak og gólf. Ég veit að í þessum sal er ekki endilega grundvallarágreiningur um það mál. Það er ágreiningur um forgangsröðunina, hvort nú sé rétti tíminn. Þá vil ég bara segja: Þetta skiptir máli fyrir viðspyrnu atvinnulífsins.

Virðulegi forseti. Við skulum gera okkur grein fyrir því að frumvarpið eins og það lítur út núna og velflestar breytingartillögurnar gera þetta mál ekki að jafnréttismáli. Það gerir stöðu jafnréttis verri ef eitthvað er. Hlutfallsleg skipting fæðingarorlofs eins og það er núna og eins og það verður eftir þessar breytingar verður verri fyrir konur. Þær taka hlutfallslega lengra fæðingarorlof en núna. Eina breytingin í öllu málinu og öllum þeim breytingartillögum sem liggja fyrir er hluti af breytingartillögu Pírata um að falla frá skerðingu launa þannig að í stað 80% af launum fá allir 100%. Þá er engin ástæða lengur fyrir því að taka efnahagslega ákvörðun um að skipta fæðingarorlofi ójafnt á milli foreldra. Það er ástæðan fyrir því að ég get stutt breytinguna fjórir, fjórir, fjórir. Ef ekki er hægt að samþykkja þessar efnahagslegu breytingar á bak við frumvarpið þá er síst skaðlega breytingin jafnréttislega séð í rauninni fimm, fimm, tveir, sem er í frumvarpinu.

Virðulegi forseti. Hér erum við með, eins og einhver sagði, gullfallegt mál í höndunum. Við erum að lengja fæðingarorlofið í 12 mánuði og við erum að auka jafnrétti á vinnumarkaði. Framsóknarflokkurinn telur að meira þurfi að gera og við erum tilbúin til þess að halda áfram á þeirri vegferð. Því verð ég að nota hér tækifærið og segja að mér finnst sorglegt að sjá tillögu frá Miðflokknum um að hafa skiptinguna tólf, núll, 

Virðulegur forseti. Hér erum við að stíga frábært skref í lengingu fæðingarorlofs í 12 mánuði. Það skiptir miklu máli að gera betur við barnafólk og við höfum lagt áherslu á að hækka greiðslurnar og lengja orlofið. Það er mikilvægt. Auðvitað hefur verið mikil umræða um skiptingu orlofsins milli foreldra og andstaða við jafna skiptingu snýst ekki um andstöðu við að feður taki meiri ábyrgð á börnum og heimili heldur um ákveðinn sveigjanleika og tillit til mismunandi fjölskyldugerða. Fjöldi slíkra athugasemda hefur komið fram. En frelsið er líka fjölbreytt. Í 50 ár var fæðingarorlof með lögum bundið við konur. Þar var fest í sessi ákveðið hlutverk kvenna og í því er ekki mikið frelsi. Því var mikilvægt skref að festa mánuði við annað foreldrið og stuðla þar að mjög mikilvægu jafnrétti. Þrátt fyrir það er ýmis vinna eftir. Stór hluti af því að ná jafnrétti er aðgengi að dagvistun og leikskóla að loknu orlofi sem og hækkun greiðslna og þátttaka atvinnulífsins. Staðreyndin er sú að tengsl barna við feður hafa styrkst verulega eftir að hluti fæðingarorlofs var bundinn við þá. En enn er of ríkt viðhorf að þetta sé alfarið hlutverk konunnar. Sú leið sem meiri hlutinn fer í dag er góð leið á milli tveggja sjónarmiða af því að fjölskyldur eru ólíkar og þarfir eru mismunandi. Þannig komumst við á, held ég, þann besta stað sem á verður kosið.

Herra forseti. Ákveðið var að kalla til baka breytingartillögur er varða þetta litla afmarkaða mál sem snertir nálgunarbannið þannig að ég ætla ekki að eyða meiri tíma í það en kynna aðrar breytingartillögur Samfylkingarinnar sem lúta að því að hækka fæðingarstyrk til allra viðkvæmasta hópsins, þeirra sem eru utan vinnumarkaðar og námsmanna. Við erum með breytingartillögur samhliða því í breytingartillögum við fjárlögin þannig að heildarsumman er 70 milljónir og ég held að við hljótum að ráða við það til að lyfta aðeins upp 83.000 kr. greiðslu til þeirra sem eru utan vinnumarkaðar. Að auki leggjum við til að þegar um er að ræða laun undir lágmarkstaxta fái viðkomandi ekki 80% af heildartekjum í fæðingarorlofi eins og aðrir heldur verði miðað við lágmarkslaun og ég held að það yrðu góð skilaboð frá þinginu að samþykkja þetta.

Virðulegur forseti. Frumvarpið um fæðingar- og foreldraorlof er stórkostlegt mál og sannar enn og aftur að Ísland ætlar að vera í fremstu röð í jafnréttismálum. Hagvöxtur og velsæld er meiri á Íslandi vegna þeirra róttæku kerfisbreytinga sem við höfum farið í varðandi fæðingarorlof og uppbyggingu leikskólastigsins. Sökum þess er fæðingartíðni hærri á Íslandi en í mörgum samanburðarríkjum. Landsframleiðsla er meiri á Íslandi en í mörgum samanburðarríkjum vegna mikillar atvinnuþátttöku kvenna og ég segi: Til hamingju Ísland með þetta frábæra og róttæka frumvarp.

Virðulegur forseti. Það hefur verið ansi fróðlegt og ótrúlegt að fylgjast með umræðum um þetta mál. Þrátt fyrir almenna ánægju með málið held ég að fá mál hafi verið í meiri ágreiningi það sem af er þingvetri en þetta mál. Ég hlýt að fagna því að hér virðist vera mikill meiri hluti þingmanna, grenjandi meiri hlutinn myndi kannski einhver segja, fyrir því að auka frelsi foreldra í þessum efnum. Það finnst mér ágætt og hér liggja fyrir margar breytingartillögur í þá áttina. Tilvísanir til jafnréttissjónarmiða og stöðu kvenna tel ég vera gamlar lummur hér og lýsa ákveðnu þroti í jafnréttisumræðunni. Eftir tveggja áratuga reynslu af þessum málum eru menn enn þá að vísa í þetta. Hvernig væri nú að prófa aðrar leiðir og leyfa fjölskyldum í landinu að ráða því sjálfar hvernig þær ráðstafa fæðingarorlofi? Ég mun styðja breytingartillögur sem lúta að meira frelsi í þeim efnum.

Virðulegi forseti. Það er í stórum dráttum mikið fagnaðarefni að koma hingað og ná að samþykkja 12 mánaða fæðingarorlof. Það er mikilvægt og dýrmætt skref en engu að síður eru blikur á lofti og ég held að orð síðasta ræðumanns undirstriki kannski þá miklu gjá sem er á milli flokka hér þegar kemur að jafnrétti. Það er tómt mál að mínu viti að tala um svigrúm. Það er tómt mál að mínu viti að tala um frelsi þegar jafnrétti er ekki til staðar og þrátt fyrir að við höfum komist langt á síðustu 20 árum er enn þá kynbundinn launamunur í samfélaginu. Ég vil leyfa mér að vitna til hv. þm. Péturs heitins Blöndals sem sagði á sínum tíma, með leyfi forseta: „Til þess að hæfileikar hvers einstaklings nýtist þjóðfélaginu til fulls verður að ríkja fullt jafnrétti til starfa þannig að hæfasti einstaklingurinn verði ætíð ráðinn. Svo er ekki í dag. Misrétti á milli fólks birtist í misrétti milli karla og kvenna sem er hrópandi og það verður að laga með öllum tiltækum ráðum.“

Virðulegur forseti. Við fögnum hér enn einu árangursríka skrefinu í jafnréttismálum þar sem við lengjum fæðingarorlofið. Árangur í jafnréttismálum er þannig að Ísland er efst á lista Alþjóðaefnahagsráðsins í skýrslu sem gefin var út í desember 2019. Hún nefnist Global gender gap report og var gefin út í 14. sinn. Þar er metin frammistaða 153 ríkja. Ísland er í fyrsta sæti og hefur verið það á undanförnum árum. Sjálfstæðisflokkurinn er stoltur af því að taka þátt í að stíga hér enn eitt skrefið, flokkur sem hefur átt þátt í því að stíga öll þessi skref, annaðhvort undir forystu hans eða í þátttöku með öðrum flokkum. Við stígum þetta skref stolt í dag.

Virðulegur forseti. Hér takast á sjónarmið forræðishyggju og frelsis í því atriði sem mest er deilt um, sem er skipting þeirra mánaða sem til ráðstöfunar eru. Við í Miðflokknum fögnum því að frumvarpið feli í sér 12 mánuði til skiptingar milli foreldra en við leggjum til, eins og komið hefur fram hér, að mánuðirnir 12 verði til frjálsrar ráðstöfunar foreldra enda hlýtur mál sem þetta alltaf að hafa hagsmuni barnsins númer eitt, tvö og þrjú. Við höfnum þeirri forræðishyggju sem kemur fram í nálgun meiri hluta nefndarinnar. Ég vil nota tækifærið og hvetja alla frelsisunnandi Sjálfstæðisþingmenn hér inni til að styðja við breytingartillögu Miðflokksins sem gengur undir nafninu tólf, núll skipting í staðinn fyrir þá undarlegu skiptingu í fjóra og hálfan, fjóra og hálfan, þrjá sem varð moðsuða nefndarinnar.

Herra forseti. Viðbrögð hv. þingmanna við auknu frelsi eru athyglisverð. Sumum, eins og formanni Viðreisnar, finnst það ekki tímabært og öðrum, eins og hv. þm. Framsóknarflokksins, Silju Dögg Gunnarsdóttur, þykir það sorglegt. Sú afstaða, herra forseti, þykir mér sorgleg.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir valdi að ræða persónu mína í ræðu sinni um atkvæðagreiðslu um fæðingar- og foreldraorlof. Því er til að svara að það er einmitt sú reynsla sem þingmaðurinn taldi upp, og ég er þakklát fyrir, sem fær mig til að leggja fram þessa breytingartillögu vegna þess að við treystum foreldrum og munum gera það áfram.

Og tryggja jafnrétti?

Virðulegi forseti. Ég held að við getum verið lukkuleg og ánægð með þann árangur sem næst hér í dag. Sjálf hefði ég viljað ganga lengra, mér finnst það lógískt og eðlilegt skref í kjölfar farsællar löggjafar til tveggja áratuga að þora að stíga skrefið alla leið og færa foreldrum sjálfstæðan rétt að fullu til fæðingarorlofs. Mér finnst mikilvægt í því samhengi að rifja það upp að góður árangur Íslands í jafnréttismálum er engin hending, engin tilviljun. Hann kom ekki bara með tímanum heldur er afleiðing af aðgerðum og markvissri lagasetningu. Ég heyrði orð hér inni í sal rétt áðan um að það væri ákveðið þrot í jafnréttismálum. Mér finnst það lýsa algeru þroti að ætla að segja pass við jafnrétti og ætla ekki að taka þátt í því og raunar algjört þrot að geta ekki séð veruleikann fyrir það sem hann er. Ég held að tólf, núll hugmyndin myndi gera jafn mikið fyrir Ísland  
            

Virðulegi forseti. Hv. þm. Sigríður Á. Andersen sagði að jafnréttismál væru bara einhverjar gamlar lummur. Ég hafna því algjörlega. Ég ætla bara að hafna þessum málflutningi og benda hv. þingmanni á það að landsframleiðsla er meiri á Íslandi af því að atvinnuþátttaka íslenskra kvenna er sú allra mesta í veröldinni. 

Virðulegi forseti. Ég á fjögur börn. Ég átti þau öll fyrir árið 2000. Ég hafði það frelsi að vera heima hjá börnunum mínum. Það hafði maðurinn minn ekki, alls ekki. Þess vegna stend ég hér í dag og ætla að standa í lappirnar fyrir son minn.

Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um margbrotið mál. Þetta er á sinn hátt mjög stórt fjölskyldumál, vinnumarkaðsmál, barnamál og jafnréttismál. Það er ekki nýtt kerfi sem við erum að ræða um hér. Við eigum langa sögu og við höfum lært margt af henni. Við höfum t.d. lært að of lágt þak á mánaðarlegar greiðslur í fæðingarorlofi hefur mikil áhrif á kynin þegar kemur að töku fæðingarorlofs og við getum lært af þessari löngu reynslu að það skiptir máli að hafa óframseljanlega mánuði. Við getum síðan tekist á um nákvæmlega hvernig við ætlum að skipta þeim. En hér í dag finnst mér að við eigum fyrst og fremst að vera stolt af því að fara með mánaðafjöldann upp í 12. Það er verulega vel gert og við höldum því striki okkar sem við höfum stefnt að í þessari ríkisstjórn á þessu kjörtímabili þrátt fyrir efnahagsáfallið og þrátt fyrir að þessi aðgerð sé ekki sérstaklega fjármögnuð. Það sýnir hversu mikla áherslu ríkisstjórnin leggur á þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég aðhyllist jafnrétti af þeirri einu ástæðu að ég aðhyllist frelsi. Fyrir mér er frelsi fólgið í því að geta beitt sér og nýtt hæfileika sína á jafnræðisgrundvelli við aðra aðila samfélagsins. Þess vegna tel ég nauðsynlegt að þetta blessaða samfélag, sér í lagi atvinnulífið en líka feður, mæður og fólk almennt, átti sig á því að þegar konur hætta að vera ókeypis vinnuafl til að ala upp börn þá lendir restin á samfélaginu, hvort sem atvinnulífinu líkar það betur eða verr. Það þarf að axla þá ábyrgð og við þurfum að gera það saman. Það getur alveg kostað fórnir, eðlilega. En ef við ætlum að standa saman í því að hafa jöfn tækifæri til að beita frelsi okkar eins og hver og einn einstaklingur vill tel ég einsýnt að við eigum öll að gera ráð fyrir því að foreldrar séu með börnin sín til jafns. Síðan eru að sjálfsögðu alls konar undantekningar og séraðstæður sem ég myndi gjarnan vilja ræða 

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir þau sjónarmið sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, samflokksmaður minn, kom með í fyrsta skipti sem hann kom hingað upp og talaði um þetta, við hefðum þurft miklu lengri og ítarlegri umræðu um málið hér í þingsal áður en það komst jafn langt og raun ber vitni. Við sjáum það bara á þeim stríða straumi þingmanna og ráðherra sem koma hingað í pontu. Það hefði þurft að dýpka umræðuna. Eðli málsins samkvæmt erum við flest hér inni sammála um að jafnrétti sé gott, við erum sammála um að frelsi og svigrúm fyrir einstaklinga og fjölskyldur sé gott. Við erum bara ekki alveg sammála um útgangspunktinn og hvernig við komumst að þeirri niðurstöðu. Útgangspunktur frumvarpsins sem við ræðum hér var að verulegu leyti þarfir vinnumarkaðarins eða réttara sagt veruleiki vinnumarkaðarins og hvernig hann snýr að konum. Ef maður skipar starfshóp er samsetning þess hóps að fara að gefa sterklega til kynna hvernig niðurstaðan verður. 

Virðulegi forseti. Það er náttúrlega gleðiefni að við skulum stíga það stóra skref að koma með frumvarp sem veitir foreldrum 12 mánaða fæðingarorlof. En mér er algjörlega fyrirmunað að skilja hvernig örfáir þingmenn eða einstaklingar hér, hluti 63 þingmanna, ætla að fara að ráða því hvernig foreldrar nýta sér þá 12 mánuði. Þeir ætla jafnvel að verða þess valdandi að sumir foreldrar hafi ekki einu sinni bolmagn til að nýta alla mánuðina vegna þess að þeir hafa ekki efni á því að fara heim, annað foreldrið hefur ekki efni á að fara heim, hvort sem það er móðirin eða faðirinn. Væntanlega mun það lenda á föðurnum. Mega foreldrar þá ekki fá að njóta vafans og ráða því sjálfir? Mega þeir ekki hafa þennan fæðingarorlofstíma skilyrðislaust? Ég nú er ekki vön að vera sammála Miðflokknum og Sigríði Á. Andersen, það get ég guðsvarið. Ég hefði nú aldrei trúað því að ég ætti eftir að standa gapandi hér og segja nákvæmlega það sem ég segi hér og nú: Þessi forræðishyggja er algerlega síðasta sort.

Herra forseti. Það er vissulega gott skref sem við erum að stíga í dag, að lengja fæðingarorlof. Ég tel að við séum að missa af stóru tækifæri ef við samþykkjum ekki tillögu hæstv. ráðherra um óbreytta skiptingu og ég vona að það verði gert. Hér hefur verið talað um forræðishyggju, hér hefur verið talað um hagsmuni barns og hér hefur verið talað um frelsi. Jafnréttisvegurinn hefur verið mjög langur og við eigum enn of langt í land. Við eigum ekki að missa af neinu tækifæri vegna þess að þegar allt kemur til alls eru hagsmunir barna best tryggðir með fullkomnu jafnrétti í samfélaginu.

Og brjóstamjólk.

Til lengri tíma mun þessi jafna ábyrgð okkar, karla og kvenna, skipta öllu máli ef við ætlum að ná því. Ég hvet því alla þingmenn til að samþykkja jafna skiptingu hér í dag.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér dásamlegt mál, lengingu fæðingarorlofs, sem annað árið í röð er keyrt út í skurð rétt fyrir jól. Þetta kallaði ég Íslandsmet í aulagangi meiri hluta velferðarnefndar, sem það var í fyrra, en meiri hlutinn ákvað að bæta eigið Íslandsmet á þessu ári og stýrði málinu í fullkominn hnút, þessu frábæra máli. Ég segi bara eins og hæstv. forseti: Ég er tilbúinn að samþykkja skiptinguna óbreytta eins og hún kom frá ráðherra. Hún byggist á rökum en ekki pólitískum hrossakaupum. Til að bíta höfuðið af skömminni, eða kannski til að reyna við heimsmet í aulagangi, leggur nefndin síðan til að taka sénsinn á því að fæðingarorlof verði vopn í höndum ofbeldismanna með því að hunsa ábendingar hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur. Er það þorandi að ofbeldismenn geti notað fæðingarorlof á þolendur sína? Ég segi nei. 
            

Virðulegi forseti. Það er dálítið áhugavert að sjá hversu skiptar skoðanir eru um svona mikilvægt mál eins og hér um ræðir. Það er sannarlega hægt að segja að ekkert af þessum jafnréttismálum hefur orðið til í tómi. Búið er að hafa mikið fyrir því að ná því fram sem nú þegar er orðið að lögum. Við höfum fjallað um sex mál í þinginu sem öll eru í átt til aukins jafnréttis; kynrænu málin, stjórnsýslu jafnréttismála og önnur mál sem þar eru undir og heildarendurskoðun þeirra laga. Svo erum við hér að fjalla um fæðingarorlofið. Allt eru það mál sem styðja við jafnrétti allra kynja. Við eigum að fagna þessu. Við eigum ekki að vera í skotgröfum um hvers vegna og hvernig við eigum að skipta. Auðvitað hefur þingið áhrif á með hvaða hætti lögin fara frá okkur. Það hefur alltaf verið þannig. Það er ekkert nýnæmi í því. Þegar við skiptum því á sínum tíma var það ákveðið á Alþingi. Það erum við að gera núna. 

Herra forseti. Lenging fæðingarorlofs er framfaramál fyrir fólk í þessu landi. Þegar sama kvöð er fyrir atvinnurekendur að ráða konu á barneignaaldri og karlmann á barneignaaldri getum við talað um fullt frelsi. Þegar viðhorfin eru sambærileg gagnvart því þegar karl tekur fæðingarorlof til að sinna barni sínu og þegar kona gerir það getum við talað um fullt frelsi. Þegar dagvistunarúrræði eru til staðar sem taka við af 12 mánaða fæðingarorlofi getum við talað um fullt frelsi. Þegar jafnrétti er náð getum við talað um fullt frelsi. Þetta verkefni er þarna og þetta er jú vinnumarkaðsmál en það er líka fjölskyldumál. Og það vegur þyngra en full stýring á réttindum sem við erum að veita fólki í þessu landi með fjármunum vinnandi fólks í þessu landi. Þess vegna þarf svigrúm. Ég er stolt af því að við séum að lengja fæðingarorlofið. Það er risastórt mál og ég styð niðurstöðu meiri hlutans.

Herra forseti. Því ber að fagna að við erum að lengja fæðingarorlof. En þá fyrst verður val foreldra frjálst og óþvingað í því hvernig fólk kýs að skipta á milli sín fæðingarorlofinu þegar tækifæri til efnahagslegs sjálfstæðis eru jöfn, þegar búið er að ná jafnrétti og jafnstöðu á heimilinu, þegar búið er að ná jafnstöðu og jafnrétti á vinnumarkaði. Þá fyrst getum við talað um frjálst val. Þangað til það næst verður valið aldrei frjálst. Þangað til þurfum við að beita þeim úrræðum sem við getum til að tryggja að báðir foreldrar sinni skyldum sínum gagnvart barninu.

Hæstv. forseti. Það sem hefur gerst í þessari umræðu, sem er mjög sjaldgæft hér í þessum sal, er að allir hafa eiginlega eitthvað til síns máls. Sjálfur tel ég auðvitað að frelsið sé mikilvægt. Helst hefði ég viljað sjá örlítið meira val en hjá meiri hlutanum. En þetta er millileið og ég held að við ættum kannski flest að geta sameinast um hana. Ég deili ekki þeirri skoðun að það hafi einhver áhrif á jafnrétti kynjanna á vinnumarkaði þó að það muni einhverjum einum, tveimur mánuðum til eða frá. Ég held að það sé ekki úrslitaatriði. Ég er svolítið hrifinn af valinu. Ég lít fyrst og fremst á þetta sem hagsmuni fjölskyldunnar, heildarinnar. Og hverjir eru betur til þess fallnir að meta hagsmuni fjölskyldunnar en foreldrarnir sjálfir?

Virðulegur forseti. Mig langaði að koma hingað upp til að tala um valfrelsi og þá orðræðu margra hv. þingmanna að ekki sé um raunverulegt val að ræða eins og staðan er í jafnréttismálum núna. Ég vildi bara nefna að þegar skiptingin er jafn stíf og verið er að leggja til, sex, sex og svo þessar sex vikur, er ekki heldur um að ræða raunverulegt valfrelsi fyrir allar fjölskyldur. Ef við hugsum til barna innflytjenda, til karla sem eru af erlendu bergi brotnir og fá ekkert val um að fara í fæðingarorlof með börnin sín, sem eru réttindalausir á Íslandi, þá eiga börn þeirra á hættu að verða af fæðingarorlofi með a.m.k. öðru foreldri sínu. Ef við tölum um tekjulægsta fólkið þar sem faðirinn eða móðirin er kannski með örlítið hærri tekjur heldur en hitt þá er ekki val fyrir þau að verða fyrir 20% tekjuskerðingu og eiga jafnvel líka á hættu að missa vinnuna í kjölfarið þótt það sé ólöglegt. 

Virðulegur forseti. Það er í sjálfu sér engin stór ágreiningur í þessum sal og margir hafa til síns máls. En það eru skiptar skoðanir um hvernig við eigum að gefa foreldrum tækifæri á að skipta fæðingarorlofinu á milli sín. Við skulum ekki gleyma okkur í því. Aðalatriðið er að við erum að ná þessu risastóra skrefi. Geðvernd stóð fyrir skoðanakönnun þar sem tveir þriðju foreldra greiddu atkvæði með því að hafa eigin ákvörðunarvald um það hvernig þeir skipta þessu á milli sín. Landlæknisembættið mælti með slíkri leið, Ljósmæðrafélagið og Barnaheill. Það er talað um að sérfræðingar hafi fjallað um þessi mál. Þetta eru líka sérfræðingar. Og kannski eru foreldrarnir bestu sérfræðingarnir í eigin málum þegar upp verður staðið. Hér er um framsækna lagasetningu að ræða sem mun færa okkur fram á veginn. Það er aðalatriðið. Ég held að þegar allt kemur til alls taki ég undir með hv. þingmanni sem sagði í ræðu í gærkvöldi eða í nótt að löggjafinn geti klappað fyrir sér í lok dagsins.

Hæstv. forseti. Með þessari breytingartillögu leggjum við til að það sé sameiginlegur réttur foreldra til orlofs í 12 mánuði og að sama skapi réttur þeirra til að skipta þeim mánuðum með sér eins og hentar þeim, fjölskyldu og barni best. Við treystum foreldrum til jafnréttis.

Virðulegi forseti. Nú komum við inn á þessa margumræddu skiptingu sem hefur náttúrlega verið mesta hitamálið. Við leggjum fram breytingartillögu þar sem svarað er ákalli foreldra og samfélagsins og, eins og hv. þingmaður kom inn á rétt áðan, ákalli Geðverndar. Í stórum hluti umsagna sem bárust um þetta mál var kallað eftir auknum sveigjanleika og auknu frelsi. Við heyrðum frá landlækni, Geðvernd o.s.frv. að það væri mikilvægt. Ég vil benda á að á þessum 20 árum frá því að upphaflega fæðingarorlofstímabilinu var breytt til hins góða, að því er virðist, hafa líka orðið framfarir í þroska barna og fjölskyldna og geðheilbrigði og líka í umræðu um frelsi og því að vinnumarkaðurinn sé ekki alltaf að anda ofan í hálsmálið á foreldrum þegar kemur að ákvarðanatöku innan heimilisins eða þörfum fjölskyldunnar. Fjölskyldan hefur aukið svigrúm. 

Virðulegur forseti. Við greiðum hér atkvæði um tillögu sem samkvæmt nefndarálitinu er hin svokallaða fjórir, fjórir, fjórir tillaga. Tæknilega séð er breytingartillagan sex, sex, tveir framseljanlegir, en látum það liggja á milli hluta. Ég tel þetta mjög mikilvæga breytingartillögu og styð hana, sérstaklega í ljósi þess að við, eins og við viljum oft segja á tyllidögum hér í þingsal, eigum að hlusta á unga fólkið, hlusta á komandi kynslóðir og þau sem eru á vettvangi. Það eru þau sem hafa talað og vilja fá traust til að taka ábyrgð á því hlutverki sem þau eru að taka að sér og til að stýra fjölskyldu sinni og hag síns barns eins og best verður á kosið. Við höfum náð gríðarlega góðum árangri með skiptingunni, þrír, þrír, þrír hingað til. Það er ekkert sem segir að við munum ekki ná þeim árangri áfram með skiptingunni fjórir, fjórir, fjórir. Ég styð hana því hér.

Virðulegur forseti. Ég hefði einmitt haldið að ríkisstjórn sem segist spanna litrófið frá hægri til vinstri hefði komið sér saman um þessa tillögu þegar kæmi að ágreiningi innan flokkanna. Sumir vilja sex, sex, aðrir vilja tólf, núll. Niðurstaðan gæti verið nokkurn veginn fjórir, fjórir, fjórir, sem er það sem við Píratar erum að efninu til að leggja til, ábyrg málamiðlun vegna þess að ekki stendur til að bæta efnahagsumhverfi foreldra. Það mun enn þá vera ákvörðun út frá fjármagni hvort foreldrið tekur fæðingarorlofið. Það mun enn þá skipta sköpum fyrir fjárhag heimilisins hvort foreldrið tekur orlofið. Það er ekki raunverulegt valfrelsi á meðan við lögum ekki þessa efnahagslegu hvata. Á meðan staðan er sú getur þingflokkur Pírata ekki talað fyrir fullkomnu frelsi. En við leggjum til þessa ábyrgu málamiðlun til að tryggja að ekki verði afturför í jafnréttismálum og sömuleiðis að fjölskyldur fá aukið svigrúm til að ráða sínum málum sjálfar, til að velja hvað er barninu fyrir bestu, enda snýst þetta um hvað er því fyrir bestu.

Virðulegur forseti. Ég greiði atkvæði með auknum sveigjanleika ásamt auknum efnahagslegum stuðningi við foreldra til að þeir geti tekið sveigjanlega ákvörðun. Atkvæðagreiðslum er þannig háttað hér að seinna í atkvæðagreiðslunni verða greidd atkvæði um efnahagslegan hluta tillögunnar. Ef honum er hafnað þá hafna ég líka þessari breytingartillögu og samþykki fimm, fimm, tveir breytingartillöguna eins og hún liggur fyrir í frumvarpinu. En af því að atkvæðagreiðslan er í þessa áttina greiði ég atkvæði með sveigjanleikanum. Ég vona að sjálfsögðu að fólk vilji í alvörunni jafnrétti og hugsi um velferð barnsins. Við greiðum þá að sjálfsögðu atkvæði með efnahagslegu hvötunum til að búa til það jafnrétti og þann grundvöll sem er lagður til málanna hér.

Virðulegi forseti. Ótrúlegt en satt þá greiði ég atkvæði gegn tillögunni, vegna þess að ég tel að atvinnulífið sérstaklega muni ekki veita foreldrum það frelsi sem við erum að tala um. Ef foreldrar eru ekki skyldaðir til að taka jafnt fæðingarorlof að jafnaði, með undantekningum, tel ég að það verði konurnar, mæðurnar, sem taki mestallan eða allan tímann og feðurnir eins lítinn og í boði er. Ég held að það verði áfram tilfellið. Þrátt fyrir hina dásamlegu ungu kynslóð og þrátt fyrir að þar séu femínistapör trúi ég því einfaldlega bara ekki að tímabært sé að veita þetta svigrúm. Að því sögðu tel ég efnahagslegu forsendurnar sem við munum greiða atkvæði um næst vera gríðarlegt lykilatriði sem hefði mátt eiga miklu stærri sess í umræðunni. Ég tel að það hefði verið fyrirferðarmeira en þetta atriði 

Virðulegur forseti. Hér erum við að leggja til svokallað mæðraorlof, þ.e. að fæðandi foreldri geti tekið mánuð til viðbótar í orlof fyrir fæðingu, fyrir velferð barns síns og sjálfrar sín. Þessu mæla sérfræðingar með, þetta tíðkast víðs vegar í kringum okkur. Ekki er ætlast til þess að konur vinni eftir 36. viku meðgöngu. Ekki er ætlast til þess að þær taki það af veikindarétti sínum að kljást við þær hliðarverkanir sem fylgja meðgöngu, sér í lagi á síðasta mánuði. Það eru engin veikindi hjá flestum fæðandi konum heldur einungis hliðarverkanir af meðgöngu. Eins og staðan er núna á að taka þetta af sérstökum rétti móðurinnar. Hún á sem sagt að verða af mánuði með barni sínu fyrir að geta ekki gengið með það í vinnunni síðasta mánuðinn.  Virðulegi forseti. Mér finnst rétt að við viðurkennum hvað það er mikið álag að ganga með barn. Það þekki ég sjálf. Gefum konum orlof í mánuð fyrir fæðingu. 
            

Virðulegi forseti. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir gerði góða grein fyrir þeim lið sem við greiðum nú atkvæði um. Þetta er rosalega mikilvægt mál. Það sem verður að gerast er að hætta þarf þessari veikindavæðingu heilbrigðrar meðgöngu. Sú sem hér stendur hefur staðið í þessu fjórum sinnum, á að baki fjórar meðgöngur. Ég tel mig alveg geta komið með eitthvað til borðsins og geta tekið upplýsta afstöðu gagnvart þessu. Það er ekki sanngjarnt að konur þurfi að líta á sig sem veikar og að samfélagið allt líti á meðgöngu sem veikindi. Mæðraorlofið er mikilvægt. Hins vegar hefði ég viljað sjá fullan sal þegar umræðan átti sér stað hér í gær. Ég hefði viljað að málið hefði ekki verið svona seint á dagskrá til að ná einmitt þeirri dýnamík sem er komin í þennan sal í umræðu um þetta mikilvæga mál. Aftur á móti erum við hér í ákveðnu, með leyfi forseta, „Catch-22“. 

Herra forseti. Já, auðvitað á að styðja við mæður á síðustu vikum meðgöngu. Hins vegar kom fram fyrir nefndinni að réttur þeirra er betri ef þær taka frekar veikindaorlof á síðustu fjóru vikunum af því að þá fá þær 100% af launum sínum en ekki 80% eins og er í fæðingarorlofi. Í samtali við þá sem komu fyrir nefndina, lækna og aðra, kom fram að mjög algengt er að læknar skrifi út einhvers konar vottorð til að verðandi mæður geti farið í orlof á þessum tíma. Jafnframt er tekið fram að fjárhagslega sé betra fyrir þær að fara í veikindaorlof fjórum vikum fyrir fæðingu í staðinn fyrir fæðingarorlof út af þessari skerðingu á tekjum.

Þær eiga ekki allar veikindaorlofsrétt.

Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um einhvers konar málamiðlun milli ríkisstjórnarflokkanna um það hvort við ætlum áfram að stíga framfaraskref í átt að jafnrétti kynjanna, jafnrétti feðra til töku fæðingarorlofs, jafnrétti mæðra, jafnrétti kvenna á vinnumarkaði. Þetta skiptir mjög miklu máli. Ég veit að kynin eru mörg og foreldrar eru af öllum kynjum en ég tók svona til orða. Þetta snýst um jafnrétti allra til töku fæðingarorlofs vegna þess að sums staðar á vinnumarkaði er ekki vel séð að verið sé að taka fæðingarorlof meira en bara það sem er eyrnamerkt og það er engin tilviljun, herra forseti, að 90% af umsemjanlegum mánuðum, eins og þeir eru núna, eru nýtt af konum, af mæðrum. Og hvað þýðir það? 10% eru nýtt af körlum, vegna neikvæðs þrýstings á vinnumarkaði. Það er ekki vel séð að þeir fari lengur í orlof en nauðsynlegt er og þess vegna ætla ég ekki að 

Virðulegur forseti. Ég hefði vissulega kosið að frelsið væri meira fyrir foreldra til að taka ákvarðanir um hvernig þeir skipta þessu á milli sín. Ég vil ekki missa sjónar á þessum áfanga. Ég styð breytingartillögu meiri hlutans, þá málamiðlun sem í henni liggur, en vek þó athygli á því og minni á að í frumvarpinu er endurskoðunarákvæði. Ég held að mjög mikilvægt sé að við sem hér verðum þá sameinumst um að þetta verði lifandi plagg, að við verðum svolítið vakandi í þessum málaflokki og verðum viðbúin því að gera breytingar til að þróa þetta þannig að það komi sem best út fyrir foreldra og barn.

Þingmaðurinn segir?

Hann segir já.

Ég styð þessa breytingartillögu. Það sem ég gerði til að taka upplýsta ákvörðun um málið var að spyrja hv. þingmann Pírata í nefndinni, Söru Elísu Þórðardóttur, hvað hefði verið sagt að væri betra fyrir börnin. Miðað við frumvarpið sem lá á borðinu var sveigjanleikinn upp á tvo mánuði. Að auka sveigjanleikann miðað við þá stöðu væri betra fyrir börnin. Þess vegna greiði ég atkvæði með þessu máli. Það er áhugavert að heyra þær tölur að það séu 10% karla sem nýta þennan sveigjanleika. Kannski þarf þar að koma með lausnir annars staðar frá. Það virðist vera betra fyrir börnin að sveigjanleikinn sé til staðar. Það er líka betra fyrir fjölskyldur sem búa ekki við þennan sveigjanleika og gætu þar af leiðandi nýtt orlofið eins og þeim hentar. Í mínu tilfelli t.d. var ég í sex mánaða orlofi og konan í þrjá þegar við vorum með barn okkar. Svo fór hún í nám og ég var með barnið. Það er kannski ekki alls staðar í boði að gera þetta svona. En það sem kom skýrt fram í nefndinni var að miðað við það frumvarp sem liggur á borðinu er betra fyrir börnin að hafa meiri sveigjanleika. Þessi tillaga meiri hlutans snýst um að auka þennan sveigjanleika lítillega.  
             - Já.

Herra forseti. Við höfum nú fellt tillögur í þá átt að gera þetta frjálst, tillögur Miðflokksins sem gengu út á að það yrði tólf, núll. Við höfum einnig fellt tillögur sem ganga skemur en það. Nú er enn ein tillagan sem gengur út á að foreldrar geti framselt sex vikur í stað eins mánaðar. Það er þó betra. Sex vikur er betra en fjórar vikur. Ég verð auðvitað að styðja þá tillögu þótt ég hefði viljað hafa þetta rýmra og mér finnst fremur lítið leggjast fyrir frelsismennina í Sjálfstæðisflokknum þegar þeir þurfa að bakka niður í sex vikur. En ég segi já.

Herra forseti. Það er ágætisumræða sem hér fer fram. En hver er stóra myndin í málinu? Stóra myndin er sú að við erum að lengja fæðingarorlof í 12 mánuði sem er risastórt velsældarmál fyrir barnafjölskyldur á Íslandi. Stóra myndin í málinu sem við erum núna að greiða atkvæði um er að sex mánuðir eru eyrnamerktir hvoru foreldri með sex framseljanlegum vikum. Meiri réttur er eyrnamerktur hvoru foreldri en í því kerfi sem lengst af hefur verið við lýði þar sem þrír mánuðir voru eyrnamerktir hvoru foreldri. Það er kerfið þar sem ég eignaðist þrjú börn og skipti orlofinu með ýmsum hætti og er ástæða þess að ég hef getað sinnt því starfi sem ég er í núna. Það er fæðingarorlof þar sem báðir foreldrar eiga skýrt skilgreindan rétt en hefur þó ákveðinn sveigjanleika. Mér finnst þessi lending góð því að hún tekur tillit til allra þessara sjónarmiða. Þetta er gríðarlegt framfaramál fyrir barnafólk á Íslandi og fyrir jafnrétti kynjanna. Það er stóra myndin í því máli sem við afgreiðum hér í dag. Þó að öll sjónarmið sem hér hafa komið upp geti verið mikilvæg 

Herra forseti. Þegar við getum talað um það jafnrétti karla og kvenna og annarra kynja á vinnumarkaði sem hæstv. ráðherra Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir talaði um áðan þá getum við talað um frelsi. Og ég er sammála því. Það er þess vegna sem ég segi nei. Ég vil ganga lengra og styð tillögu hæstv. félagsmálaráðherra. Það geri ég vegna þess að það er öllum börnum í landinu til framtíðar fyrir bestu að hér sé fullkomið jafnrétti. Já, hver er stóra myndin sem hæstv. forsætisráðherra talaði um? Hún er sú að við misstum af tækifæri til að ganga enn lengra, þótt vissulega sé þetta gott skref, og líklega vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn kúgaði hina tvo stjórnarflokkana til hlýðni. Ég mun leggjast yfir rauðu atkvæðin og atkvæði Vinstri grænna og Framsóknar á eftir 

Þingmaðurinn segir?

Hann segir nei.

Herra forseti. Í 8. gr. frumvarpsins er lagt til að foreldrar fái jafnan rétt til fæðingarorlofs, sex mánuði hvort foreldri, og að heimilt verði að framselja einn mánuð þannig að annað foreldrið geti tekið sjö en hitt fimm mánuði. Þetta fyrirkomulag er ekki úr lausu lofti gripið heldur er það byggt á ítarlegum rannsóknum sem hafa sýnt að það er börnum fyrir bestu að njóta umönnunar beggja foreldra á þessu mikilvæga mótunarskeiði. Formenn ASÍ, BSRB og BHM hafa bent á að konur séu fjórum til fimm sinnum lengur frá vinnu en karlar vegna barneigna og það sé ein af ástæðum þess að konur hafi lægri laun en karlar og minni möguleika á starfsframa auk þess sem þær ávinni sér minni lífeyrisréttindi yfir starfsævina. 8. gr. óbreytt í frumvarpi hæstv. félags- og barnamálaráðherra er betri en þessi breytingartillaga. Þess vegna segi ég nei.

Hæstv. forseti. Ég segi já þótt það sé ekkert leyndarmál að ég hefði viljað sjá stærri skref stigin í átt að auknum sveigjanleika og frelsi við skiptingu fæðingarorlofs. Pólitíski veruleikinn er annar. Það er gott og göfugt markmið að vilja tryggja jafnrétti á vinnumarkaði og það styð ég. Ég treysti hins vegar bæði fólki og fyrirtækjum til að vinna saman að því og tel raunar nauðsynlegt að öllum sem að koma verði treyst. Ég hefði helst viljað ná málamiðlun sem væri fjórir, fjórir, fjórir eins og við ræddum hér áðan. Aðstæður fólks eru mismunandi og það verður að gefa svigrúm sem tekur tillit til þess. Umsagnir um þetta mál voru skýrar, langflestar komu frá ungu fólki og krafan var nánast einróma og hvellskýr. Unga fólkið vill frelsi og sveigjanleika. Okkur ber að virða óskir þess. Breytingartillaga meiri hluta velferðarnefndar er klár áfangasigur frá þeirri skiptingu sem frumvarpið gerði upphaflega ráð fyrir. En ég ítreka að ég hefði viljað sjá mun meira svigrúm, mun meira frelsi. Endurskoðunarákvæði er til staðar og það er trú mín og reynsla að það muni styðja við sjónarmið okkar. Við viljum treysta foreldrum og atvinnulífi til að tryggja jafnréttið og festa það í sessi. Ég hef heyrt sjónarmið verðandi foreldra og ég mun áfram berjast fyrir þeim af krafti á meðan ég á sæti á hinu háa Alþingi. 
             - Já.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka að það er ekki hægt að tala um sveigjanleika eða frelsi hjá fólki þegar jafnrétti er ekki til staðar. Ég tek undir það sem hæstv. forsætisráðherra sagði hér í gær: Jafnréttismál eru ekki gæluverkefni. Við þurfum alltaf að hafa augun á boltanum. Til að ná árangri í jafnréttismálum þurfum við að hafa úthald í að nota hvert tækifæri sem við höfum til að ná fullkomnu jafnrétti í íslensku samfélagi. Við erum ekki komin þangað. Ég segi nei við þessari tillögu meiri hluta nefndarinnar, virðulegi forseti, af því að ég tel hana vera afrakstur ekki bara málamiðlana heldur hrossakaupa milli stjórnarflokkanna. Ég tel hana vera afturför frá því frumvarpi sem hæstv. félagsmálaráðherra, ráðherra Framsóknarflokksins, lagði fram hér í upphafi. Þá tillögu styð ég frekar en þessa tillögu meiri hlutans.

Hæstv. forseti. Ég styð þessa tillögu. Ég hefði auðvitað viljað sjá mun meira frelsi. Mér finnst gott að vita af endurskoðunarákvæðinu sem er að finna í frumvarpinu. Mér finnst það eiginlega nauðsynlegt.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér gríðarlega gott mál. Eins og ég sagði við upphaf atkvæðagreiðslunnar erum við að ræða 10 milljarða innspýtingu í fæðingarorlofskerfið, tvöföldun á stærð fæðingarorlofskerfisins í tíð núverandi ríkisstjórnar. Hluti af því er að lengja fæðingarorlofið í 12 mánuði. Það er gríðarlega mikilvægt að jafnréttissjónarmið séu höfð að leiðarljósi og það var gert í því frumvarpi sem lagt er fram hér. Þess er einnig gætt með þeirri breytingartillögu sem er til umfjöllunar. Þegar við ræðum þessi mál erum við að stíga gríðarlega stórt framfaraskref. Öll umræða um einstaka þætti í frumvarpinu skiptir vissulega máli. En stóra málið er að við erum að stíga stórt framfaraskref. Við erum að tryggja hér jafnrétti. Við erum líka að tryggja stöðu barna í íslensku samfélagi. Ég get með góðri samvisku stutt þá breytingartillögu sem kemur frá meiri hluta nefndarinnar og segi því já við henni hér í þingsal.

Virðulegur forseti. Við frelsisdúfurnar í Miðflokknum tökum undir þá breytingartillögu sem hér liggur fyrir. Það er þó ekki vegna þess hversu góð mér þykir hún heldur er hún skömminni skárri en sú mikla forræðishyggja sem kom fram í frumvarpi hæstv. ráðherra þar sem frjáls skipting er einvörðungu á tveimur mánuðum af 12. Hér er þó verið að stíga skref í þá átt að þrír mánuðir af 12 verði til frjálsrar ráðstöfunar milli foreldra. Búið er að fella tillögu okkar í Miðflokknum um að foreldrar ráðstafi öllum 12 mánuðunum sín á milli með þeim hætti sem barninu hentar best. Jafnframt er búið að fella þá tillögu að skiptingin verði fjórir, fjórir, fjórir, þ.e. að frjáls ráðstöfun sé fjórir mánuðir af 12. Þá er þetta illskásti kosturinn. Þingmaðurinn segir já.

Virðulegur forseti. Þegar ákvörðunin er í viðjum efnahagslegs fangelsis - það má kannski orða það þannig - er ekki um raunverulegt val að ræða. Breytingartillögunni fylgja ekki þeir frelsisaukandi kostir sem væru nauðsynlegir til að hægt væri að nýta þann sveigjanleika þannig að hann virkaði bæði fyrir foreldra og börn, svo jafnrétti næðist. Af þeirri ástæðu segi ég nei við þessari tillögu. Það vantar þau nauðsynlegu atriði sem þarf til að sveigjanleikinn virki, sem þarf til að þetta sé jafnréttistillaga, svo þetta sé í raun og veru fyrir barnið og fjölskylduna. Þess vegna segi ég nei.

Hæstv. forseti. Ég hefði auðvitað viljað hafa miklu meira frelsi í þessu. Ég vil bara að gera örlitla athugasemd við það þegar menn líta á þetta sem eitthvert jafnréttismál. Jafnrétti er þegar báðir foreldrar hafa sama rétt. Það er jafnrétti. Það hefur ekkert með jafnrétti að gera að stjórnmálamenn skipti sér af því hvernig fólk nýtir rétt sinn. Það er einhver misskilningur í umræðunni. Það getur verið hagstætt fyrir vinnumarkaðinn en það hefur ekkert með jafnrétti að gera. Stóra málið er að þetta er aukinn réttur foreldranna, það er risamálið í þessu. Því eigum við að fagna. En í guðanna bænum ekki vera að blanda jafnrétti inn í það. 

Virðulegur forseti. Ég er með meiri hlutanum á þessu. Þetta var bara samningur. Ef ég hefði ráðið hefði þetta allt verið frjálst, eins og foreldrar vilja. Fjórir, fjórir, fjórir, ég hélt að það yrði niðurstaðan, en þetta var endanleg niðurstaða, sjö og hálfur, fjórir og hálfur. Ég held við verðum bara að sætta okkur við það. Þess vegna segi ég já.

Virðulegi forseti. Þegar dætur mínar voru litlar voru hagir okkar hjóna þannig að ég hafði frelsi til að vera heima og var heima meðan þær voru að vaxa úr grasi svona mestan part, nema þegar ég fór út í búð og því um líkt. Það er ekki nokkur vafi í mínum huga um það að þetta er það besta sem ég hef gert í lífinu. Það langbesta. Ég vil að við hér á þessari samkomu stuðlum að því að feður hafi þetta frelsi í auknum mæli. Þess vegna vil ég samþykkja óbreytta tillögu hæstv. félagsmálaráðherra. Þess vegna segi ég við þessari breytingartillögu: Nei.

Virðulegi forseti. Ég kem hér í stólinn og ætla að segja já vegna þess að ég stend við það sem ég skrifaði undir. Það er líka bráðabirgðaákvæði í þessum breytingartillögum frá okkur og eftir tvö ár verður farið yfir það hvernig þetta hefur gengið og ég er sannfærð um að þetta á eftir að festast í sessi; jöfn skipting milli foreldra. En eftir tvö ár verðum við líka að farin að berjast fyrir 18 mánaða fæðingarorlofi. Þar verð ég alla vega.

Virðulegur forseti. Ég óttast að það hafi ekki alveg komið skýrt fram í máli mínu fyrr í þessari umræðu að ég fagna svo sannarlega þessari löngu tímabæru lengingu. Ég er alveg sammála hæstv. forsætisráðherra um að stóra málið sé það að við erum að lengja þetta tímabil. Það er löngu þarft og auðvitað er það alveg frábært. En þó að það sé stóra málið þá er það stundum svo að litlu málin innan veggja heimilisins eru bara ansi stór fyrir hvern og einn, fyrir hverja og eina fjölskyldu. Fólk þarf svigrúm og friðhelgi til að taka þær ákvarðanir en ekki stýringu ríkisvaldsins, eins og frumvarpið gerði upphaflega ráð fyrir að of miklu leyti. Aftur á móti verð ég að taka undir orð hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar um að allt svigrúm í rétta átt er jákvætt. Ég styð þetta, ég segi já, vegna þess að okkar frábæra tillaga var því miður felld.

Herra forseti. Hér er um að ræða mjög mikilvægt ákvæði. 9. gr. heimilar framsal eða tilfærslu á rétti foreldris til fæðingarorlofs. Hér er um að ræða að þessi eyrnamerking á sex mánuðum færist á hitt foreldrið ef alger ómöguleiki er fyrir hendi. Tilgreind eru mörg atriði í þessu ákvæði, t.d. ef um alvarlegan sjúkleika er að ræða eða slys, ef foreldri andast, ef foreldri afplánar refsivist og svo það sem við höfum deilt mjög um í dag; ef foreldri er gert að sæta nálgunarbanni gagnvart barni sínu. Þetta er lykilatriði. Ég lagði til breytingu þannig að það gilti líka ef nálgunarbanni væri beitt gagnvart foreldrinu, vegna þess að ungbörn eru iðulega talin hluti af foreldri í frumbernsku þannig að nálgunarbanni er sjaldnast beitt gagnvart barninu á þessu æviskeiði. Þess vegna skiptir svo miklu máli að við komum þessari breytingu inn, að það sé einnig tilfærsluheimild þegar kemur að nálgunarbanni gagnvart hinu foreldrinu. Búið er að kalla þetta mál til nefndar fyrir 3. umr. 

Virðulegur forseti. 9. gr. heimilar framsal í allmörgum tilvikum þar sem er ýmist ómöguleiki á að bæði foreldri geti tekið fæðingarorlofið eða aðrar ástæður. Eins og þingmanninum er kunnugt um þá hefur meiri hlutinn kallað til baka breytingartillögu við 3. mgr. 9. gr. Hann kallaði hana inn í nefndina á milli umræðna og munum við freista þess að ná lendingu í því máli við meðferð nefndarinnar.

Herra forseti. Ég átta mig á því að það er ekki hefð fyrir því hér að maður tali um atkvæðagreiðslu eftir á þó að það séu kannski mörg rök fyrir því að gera það stundum. En á Íslandi er hefð fyrir jólagetraunum, jólagátum, og mig langar að nota tækifærið og senda eina út í þingsalinn. Þannig er að ef við leggjum saman atkvæði Vinstri grænna, atkvæði Framsóknar og nei-in við breytingartillögu minni hlutans frá því áðan þá kemur út talan 32, sem þýðir að það hefði verið raunverulegur möguleiki að fella þá tillögu og samþykkja óbreytta tillögu hæstv. ráðherra.

Virðulegur forseti. Hér leggjum við til að það valdi ekki sjálfkrafa tekjumissi að eignast barn. Við viljum fella út þessa 20% skerðingu á launum fólks sem á að verða við það eyða tíma með barni sínu. Það er samfélaginu til hagsbóta að fólk sjái sér hag í því að eignast börn, að það feli ekki í sér gríðarlegan tekjumissi, að það feli ekki í sér tekjuskerðingu. Þeim er að fækka, vinnandi höndum, sem ekki geta unnið. Það er í alvörunni öllu samfélaginu til hagsbóta að við búum þannig um hnútana að fólk vilji eignast börn, sjái að það verði ekki fyrir gríðarlegu fjárhagslegu tapi við það að eignast börn, heldur að ríkið sé til í að styðja við fólk vegna þess að það er þjóðhagslega hagkvæmt að eignast börn. En einhvern veginn lítum við á þetta kerfi sem einhvers konar ölmusukerfi sem á að takmarka tekjur fólks, skerða þær, valda því að fólk missi tekjur fyrir það eitt að vera með barni sínu, 

Virðulegi forseti. Þetta er nefnilega heila málið. Umræðan hefur snúist að mestu leyti um skiptinguna, um tíma, í staðinn fyrir að snúast um fjármagn og peninga, sem er raunverulega ástæðan í langflestum tilfellum fyrir því hvernig ákvarðanataka er innan heimilisins um feðraorlof, foreldraorlof o.s.frv. Það er dýrt að eignast barn. Við vitum það flest hér sem höfum verið í þeim sporum. Það er ekki sanngjarnt og það er a.m.k. alls ekki hvati til þess að eignast börn, fjölga Íslendingum, stækka þjóðina, að það verði svona gríðarleg skerðing við það að eignast barn og að fólk lækki í launum. Þessi tillaga snýr að því að hækka gólfið tíðrædda. Efnahagslega hvatann hefur vantað í umræðuna. Það er hægt að slá sig hér til riddara með því að segjast vera að lengja tíma, gefa meiri tíma, en það þarf líka að gefa meiri peninga af því að það er ráðandi þáttur hjá foreldrum í þessari ákvarðanatöku. Ég hvet ykkur til að styðja þetta mál.

Virðulegur forseti. Ég held að ef við hefðum haft nægan tíma til að ræða þetta mál hefði þetta atriði verið aðalatriðið og það sem við hefðum aðallega verið að rökræða um. En þökk sé því hvernig meiri hlutinn er búinn að klúðra málinu aftur, eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson fór ágætlega yfir í dag og í gær - eða hvort það var eftir miðnætti, ég man það ekki - þá erum við ekki hér til þess að ræða aðalatriðið, sem er það hvað veldur ákvörðunum foreldra sem þurfa að skipta fæðingarorlofi sem hægt er að skipta á milli þeirra. Það eru fjármálin. Það eru hlutir eins og þessi. Ef við lögum þetta má vel vera að með tímanum lagist hlutirnir nógu mikið í menningu okkar, í atvinnulífinu, þannig að við getum leyft okkur að hafa skiptinguna alveg frjálsa, það má vera. En fyrst þurfum við að laga þessi grundvallaratriði. Hér er það í boði. Við getum lagað þetta hér og nú. Þetta er ekki það eina sem þarf að laga, það er fleira, enda vona ég að við ræðum þetta aftur á nýju ári. 

Forseti. Hérna er tillaga sem ég gerði að algjöru grundvallaratriði í öllu þessu máli. Hérna er tillaga fyrir þá sem blása í lúðra frelsisins um að hætta þeim takmörkunum sem ríkisvaldið setur á foreldra þegar þeir fara í fæðingarorlof, að þeir missi 20% af tekjunum sínum, sem gerir það að efnahagslegri ákvörðun fyrir stóran hluta fólks hvort það ætlar að nýta allan þann rétt sem það hefur í fæðingarorlofi. Með því að fjarlægja þá hindrun er það ekki lengur vandamál að þurfa að hugsa um peninga. Þetta er því í raun og veru eina tillagan sem hefur eitthvað með frelsi að gera í öllu þessu máli.

Herra forseti. Ég bið hv. þingmenn velvirðingar. Jólin koma þrátt fyrir að þetta sé svolítið tímafrekt. En hér erum við að fjalla um gólfið svokallaða, að tryggja það að þeir sem eru á lægstu laununum fái heildarfjárhæð launa sinna, að ekki sé farið neðar en lágmarkslaun í landinu, að greiðslan fari ekki niður fyrir 351.000, sem er talan um áramót, til að tryggja að við setjum ekki börn í þá hættu að búa við fátækt, að við reynum að verja þau sem hafa það verst.

Virðulegur forseti. Af því að við erum núna stödd í atkvæðagreiðslum um röð af breytingartillögum sem allar snúa að því að hækka þök, hækka gólf og auka réttindi þá langaði mig að koma hingað upp vegna þess að það er ekki af illskunni einni saman sem stjórnarliðar eru á rauða takkanum í þessum tillögum.  
            

Herra forseti. Ég styð raunverulegt valfrelsi á borði, ekki eingöngu í orði. Þess vegna hef ég sett fram breytingartillögu sem, ef samþykkt yrði, væri mikilvægt spor í þá átt að stuðla að raunverulegu jafnrétti og raunverulegu valfrelsi foreldra við töku fæðingarorlofs. Tillagan er einföld og felur í sér að hámarksfjárhæð greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði verði hækkuð úr 600.000 kr. í 800.000 kr. Þar er miðað við meðaltal heildarlauna fullvinnandi karla. Það myndi bæta stöðu allra nýbakaðra foreldra, tryggja börnum aukna umgengni við báða foreldra, þetta myndi auka frelsi, þetta myndi tryggja frelsi, þetta hefði jákvæð áhrif á vinnumarkaðinn og myndi hjálpa til við hina margumræddu viðspyrnu.

Virðulegi forseti. Ég get fallist á það að eftir því sem þakið er hækkað muni það hafa þau áhrif sem hv. þingmaður benti á. Ég vil þó benda á að um mitt ár 2016 var þakið í 370.000 kr. Á árinu 2020, í tíð þessarar ríkisstjórnar, hefur það verið hækkað upp í 600.000 kr. sem er 230.000 kr. hækkun og er hluti af þeim 10 milljarða aðgerðum á ársgrunni sem núverandi ríkisstjórn náði samkomulagi um að ráðast í. Eigum við að gera meira þegar fram líða stundir? Já, við eigum að gera það. Því náum við hins vegar ekki í þessari lotu vegna þess að sú 10 milljarða aðgerð á ársgrunni sem við erum að ráðast í miðast við að hækka þakið í 600.000 og lengja orlofið um þrjá mánuði. Ég er stoltur af því. Það kann vel að vera að við hv. þingmaður getum seinna meir náð samstöðu um að stíga enn frekari skref í þessa veru.

Virðulegi forseti. Hér erum við aftur komin að málinu sem þessi umræða hefði átt að snúast um í miklu meira mæli, fjárhagslegu hvötunum eða hækkun þaksins. Hæstv. forsætisráðherra kom réttilega inn á það hér áðan að stóra málið væri lenging. Stóra málið er ekki eitthvað eitt einstakt. Ef stóra málið er lengri tími hlýtur það að grundvallast á þeim forsendum að sá tími verði nýttur. Ef fjárhagslegu hvatarnir, svo sem hækkun þaks og gólfs, eru ekki fyrir hendi er ólíklegt að karlar nýti rétt sinn til að mynda. Þá er markmiðinu um jafnrétti ekki náð með lengingu tíma, einni og sér, tíma sem er svo ekki notaður. Umræðunni hefur leynt og ljóst verið stýrt í eina átt, að þessari tímaskiptingu, til þess mögulega - nei, ég ætla ekki að ásaka einn eða neinn. 

Virðulegur forseti. Hér erum við að leggja til að hækka greiðslur þeirra sem eru í 25–49% vinnu úr 137.000 kr. í 190.000 kr. Mér finnst 190.000 kr. vera lágmark í fæðingarorlofi. Ég skil ekki tilganginn með því að gera það ekki því sá sem er í 25–49% vinnu hefur af einhverri ástæðu innan við hálft starfshlutfall og þarf örugglega á því að halda að fá meira en 137.000 kr.

Virðulegur forseti. Aftur erum við komin að efnahagslegum þáttum málsins. Við leggjum til að greiðslur fæðingarstyrks hækki. Það er ekki boðlegt að fólk sem er í námi sjái sér ekki fært að eignast börn og upplifi neikvæða hvata gagnvart því að fjölga mannkyninu. Þetta er mikilvægur fjárhagslegur þáttur sem hefði átt að horfa á og við leggjum hér til. Ég hvet þingmenn þingheim til að standa með tillögu okkar.

Herra forseti. Það er þjóðhagslega hagkvæmt að fjölga mannkyninu. Við þurfum fleiri börn, við þurfum fleira fólk. Þetta er örlítill hvati til hækkunar á fæðingarstyrk til þeirra sem eru utan vinnumarkaðar, úr 83.000 kr. á mánuði í 100.000 kr. á mánuði, og hækkun til námsmanna í fullu námi úr 190.000 í 205.000 kr. Þetta er mjög hófleg hækkun, herra forseti, og ég legg til að meiri hlutinn íhugi það að styðja við bakið á þessum hópi. Við getum það.

Virðulegur forseti. Rétt fyrir umræðuna í gær fór ég inn á vef Vinnumálastofnunar og sló inn ákveðnar forsendur. Þar fékk ég út 80.341. kr. Efst í hægra horni síðunnar er boðið upp á hjálp. Eruð þið hissa? Hvernig í ósköpunum eigum við að láta einhvern lifa á 80.341 kr. á mánuði í fæðingarorlofi? Nei, ríkisstjórnin er búin að leysa þetta. Þeir ætla að hækka þetta í 83.000 kr. Það hlýtur að bjarga málunum. Ég segi nei. Færum þetta upp í 190.000 kr., það er lágmark, fyrsta skrefið áður en við förum upp í 350.000 kr. Þetta kostar pening. Þetta eru á milli 200 og 300 einstaklingar. Það kostar 200–300 millj. kr. Örfáir einstaklingar. Þið ætlið að segja við þetta fólk: Ekki eiga börn. Þið hafið ekki efni á því.

Herra forseti. Aðkoma lækna að þessu máli hefur verið mjög takmörkuð þangað til núna undir lokin eftir að fulltrúi Miðflokksins í allsherjarnefnd fór fram á að málið yrði kallað aftur til nefndar. Það er ranghermt hjá formanni nefndarinnar að þar hafi menn verið einróma hlynntir þessum áformum, þvert á móti. Þar komu fram athugasemdir sem voru þess eðlis að það væri ekkert vit í öðru en að fresta þessu máli og vinna það betur. En það hefur ekki verið gert. Frumvarpið er komið hér til atkvæða. Við í Miðflokknum höfum hins vegar verið í sambandi við íslenska lækna um allnokkurt skeið sem hafa tjáð okkur miklar áhyggjur af þessu máli og þessi breytingartillaga er viðbrögð við þeim áhyggjum. Þeir sem hafna þessari tillögu geta ekki haldið því fram að ekki sé verið að hindra það að börn fái mikilvæga heilbrigðisþjónustu.

Herra forseti. Þessi breytingartillaga felur það í sér að Miðflokksmenn treysta íslenskum foreldrum fyrir velferð barna sinna. Auðvitað eru það vonbrigði að við skulum vera að ein um það. En það gerist stundum að við erum ein um hluti sem seinna meir kemur í ljós að við höfðum rétt fyrir okkur um. Það mun líka koma hér fram í framhaldi af þessu og kom fram í þeirri umfjöllun sem varð um málið þegar það var kallað hv. nefndar. Það er vanreifað. Það er ekki undir réttu flaggi. Það hefði þurft að taka þetta mál til baka og vinna það betur. Þessi breytingartillaga er örlítið skref til að reyna að laga þetta mál og það eru vonbrigði að hún verði ekki samþykkt.

Virðulegur forseti. Það verður að leiðrétta jafnharðan þessar röngu og rakalausu staðhæfingar frá þeim hv. Miðflokksmönnum sem hér tala, um að verið sé að meina ómálga börnum um nauðsynlegar læknisaðgerðir. 

Þú segir rangt frá umræðunni.

Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um frumvarp sem eykur réttindi, kannski ekki fjölmenns hóps en hóps sem hefur mátt sæta óþörfum og óafturkræfum inngripum í líkama sinn með óþarfaaðgerðum á barnsaldri. Með þessu frumvarpi er ekki verið að hindra það að börn fái nauðsynlega læknisþjónustu, eins og hér hefur verið haldið fram, heldur er einmitt verið að tryggja mannréttindi barna sem fengið hafa ónauðsynleg inngrip sem engar heilsufarsástæður eru fyrir, sem byggja á langri hefð, því miður. Við erum að tryggja réttindi þessa hóps og þess vegna segi ég já við þessu frumvarpi. Þetta er gríðarlegt framfaramál og það er miður sem haldið hefur verið fram um þetta frumvarp hér í þingsal og er beinlínis rangt. Það er rangt. En ég segi já.

Herra forseti. Við erum hér að greiða atkvæði um mikilvægt mál, mikilvægt réttlætismál, mannréttindamál og frelsismál. Mér þykir óendanlega vænt um samstöðu Alþingis í þessu máli en það er ekki á neinn hallað þó að ég tilgreini sérstaklega þrjá hv. þingmenn sem ég tel að eigi mikinn heiður skilinn. Þegar við í Viðreisn, ég og félagar mínir, komum á þingið haustið 2016 var þetta eitt þeirra mála þar sem við vildum láta til okkar taka. Þá komumst við að því að málið væri í farvegi, fyrst og fremst vegna vinnu hv. þingmanns og hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandísar Svavarsdóttur. Ég vil líka nefna Katrínu Jakobsdóttur, hæstv. forsætisráðherra, sem á sérstakar þakkir skildar fyrir að setja málið í forgang. Að lokum vil ég nefna hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur sem leiddi málið vel áfram sem framsögumaður í velferðarnefnd. Það er heiður að því hafa komið að þessu máli þótt ekki væri nema sem stuðningsmaður. 
            

Herra forseti. Þetta mál snýst allt um endurskilgreiningar. Nú endurskilgreina menn hvað er nauðsynleg heilbrigðisþjónusta til að geta haldið því fram að ekki sé verið að koma í veg fyrir nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Hæstv. forsætisráðherra svaraði því þannig til í gær að ekki ætti að koma í veg fyrir lífsnauðsynlega heilbrigðisþjónustu en ítrekað í þessu frumvarpi er því lýst hvaða þjónustu er verið að koma í veg fyrir. Það er þjónusta sem getur haft veruleg áhrif á líf barna og síðan sem fullorðinna alla ævi þeirra. En það að hv. þingmenn skuli hafa hafnað breytingartillögu sem hljóðar svo, herra forseti: „Þrátt fyrir 2. mgr. er forsjáraðilum barns undir 12 ára aldri heimilt að taka ákvörðun um varanlegar breytingar á þvagfærum og/eða kynfærum barns ef fyrir liggur mat læknis á viðeigandi sérfræðisviði að aðgerð eða önnur meðferð sé til þess fallin að auka lífsgæði barnsins.“ Þetta felldu þingmenn, að ráðast mætti í aðgerðir sem væru til þess fallnar að auka lífsgæði barnsins með hjálp sérfræðinga.

Herra forseti. Þetta er mikill gleðidagur og mikilvæg tímamót. Við erum hér að lögfesta það að börn sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni njóti réttar til líkamlegrar friðhelgi í tengslum við kyneinkenni sín og eigi rétt á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma er völ á að veita. Þetta frumvarp er gríðarleg réttarbót fyrir hóp sem ekki hefur fengið að njóta friðhelgi hingað til en á sama tíma er búið þannig um hnútana að þeir sem þurfa á nauðsynlegri læknisþjónustu að halda fái hana. Það er mér gríðarlega mikil gleði og fagnaðarefni að sjá hvað er góð samstaða um þetta mál hér í þingsal. Til hamingju, íslenskt samfélag. Við ætlum að fagna því að við erum alls konar og við megum vera alls konar. 
            

Virðulegur forseti. Ég kem hér upp í fyrsta lagi til að fagna því að þetta mál er nú í höfn, þetta mikilvæga mannréttindamál. Ég tek undir þakkir til hæstv. ráðherra Svandísar Svavarsdóttur og Katrínar Jakobsdóttur ásamt framsögumanni málsins, hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, fyrir virkilega gott utanumhald um málið og fyrir að hafa komið því hingað í höfn. Það er virkilega gott. Ég má til með að leiðrétta þær rangfærslur sem komið hafa fram frá hv. þingmönnum Miðflokksins um að einhverjir hafi haldið því fram að hér væri verið að meina börnum um nauðsynlegar læknisaðgerðir, aðrir en þeir sjálfir auðvitað sem halda fram þessum rangfærslum. Ég sat þessa fundi. Ég spurði læknana sem við töluðum við sérstaklega hvort þeir teldu að með frumvarpinu yrði komið í veg fyrir nauðsynlegar læknisaðgerðir á börnum. Svörin voru nei, herra forseti, afdráttarlaus og skýr, nei. Það er rangt farið með hjá hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni. Hann sat heldur ekki þennan fund. Það er rangt farið með hjá honum. Það var spurt sérstaklega að þessu og þetta er rangt. Það eru allir ósammála Miðflokknum, sem betur fer.

Herra forseti. Sem betur fer. Andstaða okkar í Miðflokknum við þetta frumvarp snýst ekki um andstöðu okkar eða fordóma gegn því að við getum verið alls konar. Andstaða okkar snýr að því að inn í þetta frumvarp eru dregin vandamál sem eiga ekki heima í því, vandamál þeirra sem eru ekki með ódæmigerð kyneinkenni heldur með lýti sem þarf að laga. Hv. formaður allsherjar- og menntamálanefndar getur blásið hér eins og 27 metrar á Stórhöfða. Það breytir ekki því að þetta mál eins og það er búið er vont. Þess vegna erum við Miðflokksmenn á móti því.

Virðulegi forseti. Það er víst venjan að ávarpa forseta en ekki einstaka þingmenn en ég er að velta fyrir mér hvort virðulegur forseti geti komið skilaboðum til hv. þm. Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Ég vil segja: Ekki er verið að hindra það að börn fái mikilvæga heilbrigðisþjónustu. Ég er að segja það sem þingmaður, háttvirtur samkvæmt sumum, sem greiddi atkvæði gegn tillögu hans.

Herra forseti. Sá ánægjulegi atburður átti sér stað í hv. velferðarnefnd í gær og hjá stjórnarmeirihlutanum að þau sáu ljósið. Reyndar felldu þau tillögu mína um að launatengd gjöld færu inn í þetta mál um styrki til íþróttafélaga en höfðu vit á því að kalla málið inn í nefnd í millitíðinni til að breyta því þannig að launatengd gjöld fylgja nú styrkjum til íþróttafélaga. Þetta er auðvitað til bóta en hefði verið mun einfaldara bara að styðja tillögu mína í gær og þá væri þetta afgreitt núna.

Herra forseti. Það er ánægjuefni að við skulum vera að greiða atkvæði um breytt og bætt frumvarp til stuðnings íþróttahreyfingunni. Við erum upptekin af umræðu um að nauðsynlegt sé að viðhalda og skapa forsendur til öflugrar viðspyrnu þegar rofar til í Covid. Íþróttastarf er þýðingarmikið og færa má rök fyrir því að það skipti líka máli í hagkerfinu. Nefna má öfluga þátttöku íþróttafólks á alþjóðavísu og góðan árangur Íslendinga á ýmsum stórmótum sem fyllir okkur stolti og eykur hróður landsins. Það hríslast síðan á sinn hátt um allt samfélagið. Burt séð frá medalíum og metorðum þá er ástundun íþrótta holl og ómetanleg fyrir æskufólk, uppbyggjandi og þroskandi. Allt er þetta starf meira og minna keyrt áfram af sjálfsaflafé, sjálfboðavinnu og fjáröflunum af öllu tagi eins og þekkt er. Covid hægði á og slökkti jafnvel á þessu öllu, girti fyrir öll sund. Hér þarf öfluga viðspyrnu. Stuðningurinn sem nú er viðurkenndur er því bæði björgunarhringur og beinlínis ábatasamur og ég segi auðvitað: Já. Og það er endanlegt.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að við séum að ljúka afgreiðslu þessa frumvarps. Ég vil þakka samstarf við hv. velferðarnefnd. Frumvarpið hefur tekið breytingum í meðförum nefndarinnar sem ég held að séu til bóta. Þetta frumvarp gerir það að verkum að við tökum utan um íþróttalífið í landinu, sem gegnir gríðarlega miklu hlutverki, þannig að það geti hafist aftur af fullum þunga þegar betur árar eftir Covid-faraldurinn. Ég segi já við þessu og fagna því að við séum að afgreiða þetta frumvarp frá Alþingi í góðri sátt og í góðri samvinnu þvert á alla flokka.

Virðulegur forseti. Ég ætla að leyfa mér í þessari pontu á þessum tíma að senda kveðjur austur á Seyðisfjörð þar sem ástandið er vægast sagt hrikalegt. Ég trúi því að við hugsum öll hlýtt til þeirra sem takast á við þær náttúruhamfarir sem þar ganga yfir. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar vegna fimmta fjárauka á þessu ári. Eins og gengur og gerist fékk nefndin umsagnaraðila á fundi sem og fulltrúa nokkurra ráðuneyta. Þetta eru sannarlega óvenjulegir tímar og vonandi í eina skiptið sem við þurfum að vinna svona marga fjárauka. En þessi er sá fimmti á árinu, sem er jú bein afleiðing faraldursins. Í greinargerðinni með frumvarpinu er gerð grein fyrir nýtingu varasjóða málefnasviðanna sem nýta á til þess að draga úr þörfinni fyrir fjáraukalög. Ríkisendurskoðun hefur bent á nauðsyn þess að fullnýta varasjóði málefnasviða áður en kemur að mati á því hvort útgjöld falli undir skilyrði fjáraukalaga eður ei og undir það er hægt að taka. Flestar útgjaldabreytingar í frumvarpinu eru til komnar vegna heimsfaraldursins. Þeim má skipta í tvennt, annars vegar vegna aukins kostnaðar sem faraldurinn hefur haft í för með sér og hins vegar auknar fjárheimildir vegna viðbótarmótvægisaðgerða sem ætlað er að milda félagsleg og efnahagsleg áhrif faraldursins. Heildarútgjöld í þessu fjáraukalagafrumvarpi eru um 65 milljarðar og er það um 6,5% aukning frá áður samþykktum fjárheimildum fjárlaganna, og ef fyrri fjögur fjáraukalagafrumvörp eru talin með er aukning fjárheimilda á árinu tæp 17% vegna fjárlagaársins. Á bls. 51 í greinargerðinni er ágætisyfirlit í töflu þar sem sjá má tilefni tillagna í frumvarpinu og í nefndarálitinu er það dregið ágætlega saman. Helstu útgjaldaliðir eru tekjufallsstyrkir, sem eru ríflega 23 milljarðar, og aðrar mótvægisráðstafanir, í kringum 2 milljarða, sem eru vegna aukinna framlaga til sveitarfélaga, og sama fjárhæð vegna tímabundinnar lengingar tekjutengdra atvinnuleysisbóta. Hlutabótaleið og laun í sóttkví hafa verið endurmetin og er ljóst að leiðirnar hafa ekki verið nýttar til fulls miðað við fyrri áætlanir. Hér er því lögð til lækkun um tæplega 14 milljarða vegna þess. Af öðrum útgjöldum en þeim sem teljast Covid-tengd má nefna 5,5 milljarða vegna endurmats á lífeyrisskuldbindingum og 2 milljarða vegna fjölgunar þeirra sem fá endurhæfingarlífeyri. Einnig hefur endurmat á lyfjakostnaði, erlendri sjúkraþjónustu og fleira verið fært til bókar um 1,5 milljarða. Endurmat á útgjaldahorfum ellilífeyris leiðir til 1,4 milljarða hækkunar. Önnur tilefni vega minna og eru skýrð í greinargerð frumvarpsins. Við endurmat á afkomu ríkissjóðs vegna yfirstandandi árs má sjá, að teknu tilliti til breytingartillagna við frumvarpið, að gert er ráð fyrir tekjulækkun upp á um 115 milljarða og að tekjur ríkisins verði tæplega 800 milljarðar eða lækki um 13%. Gert er ráð fyrir útgjaldaaukningu upp á 149 milljarða umfram fjárlög. Eðli máls samkvæmt leiðir það til þess að afkoma ársins verður miklum mun lakari en upphaflega var gert ráð fyrir. Í greinargerð frumvarpsins er yfirlit sem sýnir glöggt efnahagsleg áhrif faraldursins þegar áætlun fjárlaga er borin saman við núverandi horfur. Eins og fram hefur komið má rekja breytingarnar að stærstu leyti til viðbragða við efnahagslegum áhrifum heimsfaraldursins og meiri hluti nefndarinnar hefur rakið þau viðbrögð í nefndaráliti sínu vegna fjárlagafrumvarpsins fyrir árið 2021. Auk þess er gerð grein fyrir þeim í kafla greinargerðar í þessu fjáraukalagafrumvarpi sem fjallar sérstaklega um endurmat á afkomu ársins 2020. Ég ætla aðeins að fara yfir breytingartillögur sem hér eru lagðar til, þ.e. bæði í frumvarpinu sjálfu þegar það kom fram, og svo þær viðbætur sem meiri hluti fjárlaganefndar gerir hér að tillögum sínum. Umfangsmestu breytingartillögurnar eru skýrðar í kaflanum sem heitir Breytingartillögur. Þær taka eingöngu til gjaldahliðar fjárlaga auk heimildargreina í 5. og 6. gr. fjárlaga. Áætlun um tekjur er ekki uppfærð í breytingartillögum en skilar sér í endurmati á afkomuhorfum. Þær breytingar sem hér eru lagðar til hækka gjöldin á rekstrargrunni um ríflega 5 milljarða og einnig er gerð tillaga um hækkun greiðsluheimildar um 336 milljónir vegna tapaðra rekstrartekna. Mesta aukningin, tæpir 2 milljarðar, er vegna breyttrar framsetningar á umfangi Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar, en það hefur þó ekki áhrif á afkomu ríkissjóðs þar sem gert er ráð fyrir samsvarandi hækkun rekstrartekna á móti gjaldaheimildinni. Landspítalinn fær 1,6 milljarða vegna Covid-kostnaðar, m.a. vegna hlífðarbúnaðar, lyfja og tækjabúnaðar sem keyptur var vegna faraldursins. Einnig er hér ríflega 1.200 milljóna hækkun fjárheimilda vegna styrkja til nýsköpunarfyrirtækja þar sem endurgreiðslur vegna rannsókna- og þróunarkostnaðar verða umfram áætlanir sem þessu nemur. Þá eru lögð til framlög á sviði menningar og lista til að styrkja rekstur þeirra, enda er tekjufallið nánast algjört, eins og við þekkjum. Hvort tveggja er í frumvarpinu og í viðbótartillögum, en þar má nefna Þjóðleikhúsið, Sinfóníuhljómsveit Íslands, Listasafn Íslands, Menningarfélag Akureyrar, Borgarleikhúsið, Þjóðminjasafnið, Hörpu og fleiri. Gerðar eru um 60 millj. kr. millifærslur vegna tekjutaps Matvælastofnunar vegna áhrifanna af Covid-19. Þar er líka verið að mæta raunkostnaði vegna samnings um bakvaktir dýralækna. Hér er lögð til 50 millj. kr. aukning til RÚV til viðbótar við þær 55 milljónir sem eru í frumvarpinu. Eins og svo margt annað er það til komið vegna heimsfaraldursins. Tæplega 450 milljónir bætast við framhaldsskólastigið, sem er aðallega vegna fjölgunar nemenda, og sama á við í háskólunum þar sem framlagið hækkar um tæpar 500 milljónir. Til viðbótar er svo lögð til 140 millj. kr. millifærsla af rekstrarfjárveitingu Landbúnaðarháskóla Íslands yfir á fjárfestingarheimild hans, en skólinn hefur staðið í verulegum fjárfestingum á árinu. Þar er m.a. um að ræða endurbætur á starfsstöð skólans að Reykjum í Ölfusi. Skólinn hefur einnig gert átak í endurnýjun á tækjum og búnaði, en umtalsverð uppsöfnuð þörf var fyrir hendi. Fyrir vikið var staðan á fjárfestingarframlögum skólans í október neikvæð um 90 milljónir og er millifærslunni ætlað að rétta þá stöðu af og mæta þeim fjárfestingum sem áætlaðar eru það sem eftir lifir árs. Eins og fjallað var um í lokaatkvæðagreiðslu áðan þekkjum við að menning, listir og íþrótta- og æskulýðsmál hafa víða farið illa út úr faraldrinum. Hér gerum við t.d. tillögu um 30 millj. kr. framlag vegna tapaðra sértekna safnastofnana. Leggur meiri hluti fjárlaganefndar til að við úthlutunina verði m.a. horft til Listasafns Íslands sem farið hefur illa út úr þessu ástandi. Eins og ég sagði áðan fær Sinfóníuhljómsveitin 90 milljónir, af því að þar er gert ráð fyrir að tapið nemi allt að 250 millj. kr. En auðvitað er frádreginn kostnaður sem verður líka til vegna ástandsins og þar af leiðandi þarf þessar 90 millj. kr. á milli til að rétta reksturinn af. Ljóst er að ekki er svigrúm innan varasjóðsins til að mæta þessu nema að litlu leyti, eins og ég nefndi í upphafi að Ríkisendurskoðun hafi bent á að þyrfti að gera. Eins og ég nefndi áðan eru hér lögð til framlög til Menningarfélags Akureyrar, um 20 millj. kr., og 50 millj. kr. til Borgarleikhússins og Skaftfell á Seyðisfirði fær 10 millj. kr., enda er ástandið vægast sagt erfitt þar um slóðir. Lagður er til sérstakur stuðningur við æskulýðsfélögin, 50 milljónir. Markmiðið er að tryggja áfram faglegt æskulýðsstarf og rekstrargrundvöll félaganna og er þessi tillaga hluti af 820 millj. kr. stuðningi til íþrótta- og æskulýðsfélaga. Það er sem sagt gert ráð fyrir 300 millj. kr. fjárheimild til íþróttafélaga til að tryggja áfram faglegt íþróttastarf. Eins og alþjóð veit hefur mikið mætt á heilbrigðisþjónustu landsins. Hér er gerð tillaga um tæplega 1,6 milljarða aukningu til Landspítalans, eins og ég fór yfir áðan, sem er bæði vegna margvíslegs kostnaðar vegna Covid, en þar er líka um endurmat á rekstri að ræða. Hér er gerð tillaga um 246 millj. kr. vegna tekjutaps af völdum faraldursins hjá Sjúkrahúsinu á Akureyri þar sem ekki tókst að framkvæma þann fjölda aðgerða til að stytta biðlista sem ráðgert var, og af því að greitt hefur verið sérstaklega fyrir þær aðgerðir þurfti að bæta þann rekstur upp. Það hefur sem sagt áhrif á greiðslur úr ríkissjóði en útgjaldaheimild stofnunarinnar verður þar af leiðandi óbreytt. Hjúkrunar- og endurhæfingarþjónusta fær einnig framlag í þessu fjáraukalagafrumvarpi, ríflega 800 milljónir, m.a. Ljósið fær 220 millj. kr. og ríflega 600 milljónir fara í margs konar kostnað hjúkrunar- og dvalarheimila. Virðulegi forseti. Nefndarálitið er ítarlegt og frumvarpið er mjög skýrt. Ég hef nú gert grein fyrir helstu breytingum fimmta fjárauka ársins og utan þess sem ég hef nefnt hér eru margvíslegar tillögur í frumvarpinu, stórar og smáar, sem skipta alla afar miklu máli í því árferði sem við búum nú við. Ég vona að allir þingmenn standi að baki tillögunum seinna í dag þegar við greiðum um þær atkvæði, því að þær eru allar til að milda félagsleg og efnahagsleg áhrif faraldursins og þess aukna kostnaðar sem af honum hefur hlotist.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er einn útgjaldaliður í þessu frumvarpi sem vekur nokkra undrun að mínum dómi en það er tillaga um 418,8 millj. kr. viðbótarframlag til að mæta kostnaði vegna þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd. Einungis 19,1 milljón er þar inni vegna veirufaraldursins. Verði frumvarpið samþykkt nemur kostnaðurinn við málaflokkinn rúmum 4,4 milljörðum á árinu 2020. Á þremur árum, eða frá 2018, nam kostnaðurinn um 12 milljörðum kr. í þessum málaflokki en það kom fram í svari dómsmálaráðherra við fyrirspurn hér á Alþingi. Fjárbeiðni þessi er sérstök í ljósi þess að umsóknum um alþjóðlega vernd hefur fækkað á þessu ári. Flugsamgöngur hafa legið niðri að stórum hluta í marga mánuði á árinu vegna veirufaraldursins. Engu að síður er óskað eftir hækkun í málaflokkinn sem nemur rúmlega 400 millj. kr. Á þessu ári eru umsóknir um alþjóðlega vernd færri og fjárveiting til hælisleitenda sérstaklega er á þessu ári 3,2 milljarðar. Þann 1. október síðastliðinn voru 956 umsóknir um alþjóðlega vernd og kostnaðurinn 2,4 milljarðar. Með réttu ætti því að vera afgangur á fjárveitingum til málaflokksins upp á rúman hálfan milljarð króna. Hér er hins vegar verið að biðja um 400 millj. kr. í viðbót. Ég held að þetta þarfnist skýringa. Við þurfum náttúrlega að huga að ráðdeildarsemi í fjármálum núna þegar kreppir að og skuldastaða ríkissjóðs er orðin mjög slæm. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þetta er nú í sjálfu sér ágætlega skýrt á bls. 70 í fjáraukalagafrumvarpinu og dómsmálaráðuneytið kom á fund okkar og fór yfir þessa tillögu. Auðvitað eru nokkur atriði þarna inni, það eru m.a. breytingar vegna endurútreiknings á launaforsendum vegna kjarasamninga, þarna er Covid-kostnaður innifalinn, húsaleigukostnaður og leigukostnaður sem hefur orðið hærri. Við þekkjum að þurft hefur að koma fólki í sóttkví, það hefur kannski ekki farið í burtu eins og gert var ráð fyrir. Þessu hefur bara fylgt umframkostnaður miðað við það sem gert var ráð fyrir. Auk þess sem, þrátt fyrir allt, eins og við þekkjum, gert er ráð fyrir að fjöldinn verði ekki undir 90% af þeim sem sóttu um vernd hér í fyrra, að þegar upp verður staðið verði fjöldinn á árinu sambærilegur. Ég sé að Miðflokkurinn ætlar að flytja hér tillögu. Ítarlega er farið yfir akkúrat þennan hlut í áliti hv. þingmanns um þetta. Ég er alveg sammála því og held að ástæða þess að við höfum sett aukið fjármagn í þennan málaflokk sé m.a. til að einfalda og hraða málsmeðferð. Það hefur alltaf verið markmiðið frá því að flóttamannastraumurinn fór að verða ríkur. Það vill enginn þurfa að bíða lengi eftir því að fá niðurstöðu í sín mál. En ég held að ég get ekki skýrt þetta neitt nánar fyrir hv. þingmanni. Mér finnst þetta vera ákaflega skýrt. Það er auðvitað alls konar kostnaður sem hefur fallið til vegna Covid. Svo er hér nefndur leigukostnaður og eins og við þekkjum er húsnæðiskostnaður á höfuðborgarsvæðinu ekki sérstaklega lágur.

Frú forseti. Ég er ekki alls kostar sammála þessari skýringu hv. þingmanns. Hún nefnir Covid-kostnaðinn. Hann liggur fyrir, hann er 19 milljónir. En það eru 400 milljónir sem er verið að óska eftir aukalega og fjárveitingin á þessu ári var 3,2 milljarðar. Sú fjárveiting ætti svo sannarlega að hafa dugað. Og að bera það fyrir sig að húsaleiga sé að hækka og annað slíkt, það á bara að vera inni í þessari fjárveitingu. Maður getur ekki séð að húsaleiga sé að hækka hér um rúmar 300 milljónir. Ég verð að segja, frú forseti, að mér finnst þetta svar frekar rýrt. Það er alveg ljóst að þessi málaflokkur er bara í ólestri. Það er ekki hægt að vera með málaflokk upp á 3,2 milljarða og koma síðan í lok árs og biðja um 400 milljónir í viðbót þegar umsóknum hefur fækkað. Þeim hefur fækkað. Það er bara ósköp einfalt. Það er eitthvað að í þessu kerfi sem þarf að fara nánar yfir. Við verðum í þessu árferði, í þessari skuldastöðu ríkissjóðs að leggjast yfir hverja einustu krónu og hvað verið er að greiða fyrir. Þetta er það há upphæð að hún þarfnast bara sérstakrar skoðunar. Málaflokkurinn hefur náttúrlega vaxið ár frá ári en núna hefur dregið úr umsóknum og þá er bara komið hingað og óskað eftir 400 milljónum í viðbót. Það þarf að fara nákvæmlega yfir þetta mál. Við erum hér í fjárlaganefnd til að hafa með því eftirlit hvernig fjármunum ríkisins er ráðstafað. Þetta er upphæð sem eru afar litlar skýringar fyrir. Það eru einhverjar 19 milljónir í Covid, það er aukin húsaleiga. En hún er aldrei neinar 300 milljónir, frú forseti. Það verður bara að fara betur yfir þetta mál.

Virðulegur forseti. Ég er bara ósammála hv. þingmanni. Hér er tekið er sérstaklega fram að gert sé ráð fyrir að fjöldinn verði 90% af fjöldanum á síðasta ári. Það er því ekki mikil fækkun. Tekið er fram að mestu muni um aukinn leigu- og launakostnað. Síðan er talað um Covid-kostnaðinn. Leigja þurfti aðstöðu fyrir skimanir og sett var upp ný vinnuaðstaða og viðtalsherbergi. Gerð er grein fyrir í hverju þessi kostnaður er fólginn. Við getum auðvitað tekist á um hvort það eru miklir eða litlir peningar í þessu. Sannarlega eru miklir peningar þarna inni. Með þetta eins og annað er alltaf gott að fara yfir málaflokkinn í heild og ég held að sífellt sé verið að gera það. Ég tel a.m.k. að þetta sé nægjanlega skýrt og tel okkur ekki þurfa að fara eitthvað sérstaklega meira yfir það.

Frú forseti. Ég vil fyrir hönd Samfylkingarinnar senda íbúum Seyðisfjarðar hlýjar kveðjur á erfiðum tíma. Ég treysti því stjórnvöld styðji við íbúa þess svæðis með myndarlegum hætti ef þörf krefur, sem virðist því miður vera. Varðandi fjáraukann langar mig að spyrja hv. þingmann um hinn svokallaða Covid-kostnað. Búið er að segja núna í heilt ár að allur Covid-kostnaður stofnana verði bættur. Við fáum þær upplýsingar í fjárlaganefndinni að svo verði gert varðandi heilbrigðisstofnanir. Ég treysti því að það verði einfaldlega gert, að það sé rétt. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvað með Covid-kostnað sem lenti á hjúkrunarheimilum, öldrunarstofnunum? Þetta er síðasta fjárauki ársins, sá fimmti í röðinni. Er alveg tryggt að sá kostnaður sem lenti á hjúkrunarheimilum vegna Covid verði bættur? Sömuleiðis varðandi löggæsluna. Er hún bætt varðandi þann aukakostnað sem hún varð fyrir vegna Covid? Og hvað með einstaka aðila eins og SÁÁ, Geðhjálp og aðra þar sem álag hefur aukist vegna Covid? Þá langar mig einnig að spyrja aðeins varðandi sveitarfélögin. Við sjáum á fjáraukanum að sveitarfélögin fá rúma 2 milljarða til að veita þeim fjárhagslega viðspyrnu. Ég velti fyrir mér, í ljósi þess að sveitarfélögin hafa sagt okkur í fjárlaganefnd að þau vanti 50 milljarða á þessu ári og því næsta: Hvernig stendur á því að við tökum ekki betur utan um sveitarfélögin? Ég veit að hv. þingmaður er mjög meðvitaður um gildi sveitarfélaga sem mikilvæga hlekks í nærþjónustunni og mörg sveitarfélög standa virkilega illa vegna faraldursins. Þess vegna finnst mér 2 milljarðar í þessum fjárauka vera dropi í hafið í ljósi þeirra talna sem við höfum heyrt frá sveitarfélögunum sjálfum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, ég tel að við séum hér að bæta Covid-kostnað sem fallinn er. Ég hef ekki fengið neinar aðrar upplýsingar en hv. þingmaður hvað það varðar. Ég er nú nokkuð viss um það, því miður, að við eigum eftir að vera með fleiri fjárauka á komandi ári vegna þess að þetta er ekki búið. Það er alveg ljóst að meira er fram undan og það á eftir að gera upp árið í árslok. Þó að drjúgt liggi fyrir núna getur sannarlega átt eftir að koma í ljós eitthvað sem þarf að fara betur yfir, en við höfum fengið þær upplýsingar að úr þessu sé bætt. Það á líka við um löggæsluna. Eins og fram kemur á bls. 68 þá er hér um að ræða ríflega 550 millj. kr. framlag vegna Covid-kostnaðar og náttúrlega meira af því að svo fara 155 milljónir til lögregluembættanna. Þannig að verið er að mæta þessum viðamikla kostnaði hvað varðar löggæsluna. Við höfum líka, eins og hv. þingmaður veit, lagt SÁÁ og fleiri aðilum til fé í nokkrum fjáraukum til að reyna að bregðast við Covid-kostnaði. Varðandi sveitarfélögin þá þekkjum við auðvitað þá umræðu og erum sammála því að þau eru hinn mikilvægi hlekkur í samfélagsumræðunni og -gæslunni. Það eru samtöl í gangi um hvort hægt sé að bregðast við einhverjum hlutum og ég treysti því að það haldi áfram. Auðvitað hefur verið bætt í, eins og við þekkjum, ekki bara þetta heldur fleira, eins og félagsþjónustuna o.fl. sem hér er verið að reyna að lagfæra. Það liggur líka fyrir að þrátt fyrir allt þá verður sveitarfélögunum aldrei alveg bættur þessi 50 milljarða kostnaður. Þau taka á sig kostnað eins og við, sem hitt stjórnsýslustigið.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta og tveimur breytingartillögum sem ég mun fara nánar í á eftir. Fjáraukalög eru nú lögð fram í fimmta sinn á þessu ári, eins og komið hefur fram, og er það einsdæmi. Þau bera þess merki að þjóðarbúið hefur orðið fyrir gríðarlegri ágjöf vegna veirufaraldursins og enn sér ekki fyrir endann á því. Eins og kunnugt er er fjáraukalögum ekki ætlað að standa straum af útgjöldum til nýrra verkefna, aukinnar starfsemi eða rekstrarhalla ríkisaðila eða af fjárlagaliðum ríkisins. Útgjöldin verða að vera óvænt eða ófyrirséð. Það er meginstefið þegar fjáraukalög eru lögð fram. Samkvæmt lögum um opinber fjármál ber að taka á tillögum um auknar fjárheimildir á fjárlögum næsta árs. Ég hef áður bent á þetta í ræðu og riti. Í frumvarpi þessu má sjá að ríkisstjórnin heldur áfram á þeirri braut að fjármagna verkefni í fjáraukalögum sem eiga ekki heima þar samkvæmt lögum um opinber fjármál. Í lögunum kemur fram að markmiðið er að áætlanir fjárlaga séu það nákvæmar að ekki þurfi að grípa til fjáraukalaga. Árið í ár er eins og við vitum öll mjög óvenjulegt og fordæmalaust. Markmið laganna hafa því ekki náð fram að ganga. Vonandi að ekki þurfi að grípa til fleiri fjáraukalaga á komandi ári. Það er mjög mikilvægt að fjáraukalög verði notuð eins og lögin kveða á um þannig að í þeim séu einungis fjárveitingar vegna óvæntra og ófyrirséðra atburða sem ekki er hægt að bregðast við með öðrum hætti, t.d. með aðhaldi eða ráðstöfun varasjóða. Ég legg áherslu á að fyrrgreind markmið laga um fjáraukalög verði virt í framtíðinni. Það er hluti af ráðdeildarsemi í ríkisfjármálum. Fjáraukalög þessi koma til með að auka skuldir ríkissjóðs verulega og eru fjárheimildir auknar við 2. umr. um 5 milljarða. Þar af eru 1,8 milljarðar vegna breyttrar framsetningar Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Samtals nema ný og aukin útgjaldatilefni í frumvarpinu 65,1 milljarði kr. Í frumvarpinu eru þau skilgreind þannig að mótvægisráðstafanir vegna veirufaraldursins nemi 28,7 milljörðum kr., aukin útgjöld vegna veirufaraldursins eru 40 milljarðar og önnur útgjöld nema 9,9 milljörðum. Endurmat á fyrri mótvægisráðstöfunum leiði til lækkunar um 13,6 milljarða kr. Tekjufallsstyrkir til rekstraraðila vegna veirufaraldursins nema 23,3 milljörðum og útgjöld vegna atvinnulífsins eru 29,5 milljarðar, sem er veruleg upphæð og er til mikils að vinna að við náum að vinna á atvinnuleysinu sem er þjóðhagslegt böl. Í þessu sambandi er rétt að huga að spám um hagvöxt og atvinnuleysi. Nýjasta spáin er spá Seðlabankans frá 1. nóvember í vetur. Hún er mikilvæg, bæði hvað varðar atvinnuleysi og hagvöxt, og hún er dekkri en spá Hagstofunnar frá því í október. Það er ljóst að svo getur farið að við sjáum hærri tölur hvað varðar atvinnuleysið. Meginþorri þeirra fjárheimilda sem eru í þessu frumvarpi er til kominn vegna aukins atvinnuleysis eins og áður segir. Það er mikilvægt að hafa þessar spár að leiðarljósi. Seðlabankinn gerir ráð fyrir því að atvinnuleysi verði meira en 8% árið 2021. Það hefur veruleg áhrif á tekjuhluta ríkissjóðs og síðan útgjaldahliðina vegna greiðslu atvinnuleysisbóta. Benda má á að útgjöld vegna reiknaðs vaxtar lífeyrisskuldbindinga frá fjárlögum fyrir árið 2020 nema 5,5 milljörðum kr. og þar sem þetta er ekki í fyrsta skipti sem stór frávik í þeim útgjaldalið koma til er eðlilegt að kannað verði hvort ekki megi áætla þessi útgjöld af meiri nákvæmni en hingað til svo að ekki þurfi að koma til aukinna fjárútláta í fjáraukalögum vegna þessa. Í frumvarpinu kemur fram að hækkun vaxtagjalda vegna veirufaraldursins nemi 1,5 milljörðum kr. Ljóst er að fram undan er mikil hækkun vaxtagjalda ríkissjóðs vegna mikillar aukningar á skuldum. Þá má gera ráð fyrir því að lántökuvextir hækki í kjölfar aukinnar skuldsetningar og auki enn frekar á hana. Þetta er að sjálfsögðu áhyggjuefni, frú forseti. Vextir eru lægri í helstu samkeppnislöndum okkar og því þarf mun hærra hlutfall ríkistekna til að standa undir vaxtagjöldum hér á landi en erlendis. Það veldur því að annaðhvort þurfa skattar á Íslandi að vera hærri en í samanburðarlöndum okkar eða ríkissjóður að verja lægri fjárhæðum til samneyslunnar. Þetta er áhyggjuefni þegar litið er til framtíðar. Það er mjög mikilvægt að ríkissjóður fari eins varlega og hægt er í skuldsetningu og það hefur komið fram í framsöguræðum, m.a. hjá hv. þm. Haraldi Benediktssyni, varaformanni fjárlaganefndar, að við séum komin á ystu nöf hvað varðar skuldsetninguna. Gæta þarf þess að þjóðarbúið verði ekki sett í þá stöðu að hér þurfi að hækka skatta til að ná aftur jöfnuði í ríkisfjármálunum og að ekki þurfi að koma til stórkostlegs niðurskurðar til að ná nauðsynlegri sjálfbærni. Slíkt myndi bitna verulega á lífskjörum almennings og rekstrarhæfi fyrirtækja hér á landi. Einn útgjaldaliður í frumvarpinu vekur nokkra undrun, eins og ég nefndi hér í andsvari, og er það tillaga um 412,8 millj. kr. viðbótarframlag til að mæta kostnaði vegna þjónustu við umsækjendur um alþjóðlega vernd. Einungis 19,1 millj. kr. er vegna veirufaraldursins. Verði frumvarpið samþykkt nemur kostnaðurinn við málaflokkinn rúmum 4,4 milljörðum kr. árið 2020. Á þremur árum, eða frá árinu 2018, hefur kostnaðurinn numið um 12 milljörðum kr. Þetta kemur fram í svari dómsmálaráðherra við fyrirspurn á Alþingi. Fjárbeiðnin er sérstök í ljósi þess að umsóknum um alþjóðlega vernd hefur fækkað á þessu ári. Flugsamgöngur hafa legið niðri að stórum hluta í marga mánuði vegna veirufaraldursins. Eigi að síður er óskað eftir hækkun til málaflokksins um rúmar 400 millj. kr. Ég endurtek að einungis 19 milljónir eru vegna veirufaraldursins. Málefni flóttamanna og annarra innflytjenda eru með stærstu málum sem þjóðir heims standa frammi fyrir. Innflytjendamál á Íslandi einkennast af vanmætti stjórnsýslunnar til að ráða við afgreiðslu umsókna innan viðunandi tímamarka. Hefur þetta leitt af sér sívaxandi útgjöld ríkissjóðs til málaflokksins sem fylgt hafa lögmáli veldisvaxtar. Hælisleitendur bíða í sumum tilvikum árum saman eftir því að fá niðurstöðu. Með því er mikið lagt á fólk sem hingað leitar. Um leið ýtir þessi staðreynd undir tilhæfulausar umsóknir. Slíkum umsóknum er sérstaklega beint að ríkjum þar sem frestunarmöguleikar eru mestir. Úr verður skaðleg keðjuverkun, ekki síst fyrir þá sem þurfa mest á hjálp að halda. Hælisumsóknum hefur fjölgað hratt á Íslandi undanfarin ár á sama tíma og þeim hefur fækkað í mörgum nágrannalöndum. Nú er svo komið að hælisumsóknir eru hlutfallslega flestar á Íslandi af öllum Norðurlandaþjóðum. Í fyrra voru slíkar umsóknir fimmfalt fleiri á Íslandi miðað við íbúafjölda en í Danmörku og Noregi. Íslensk stjórnvöld verða að ná stjórn á aðgerðum landsins í flóttamanna- og innflytjendamálum. Ella heldur áfram keðjuverkun sem 350.000 manna ríki mun ekki ráða við. Sífellt fleiri munu fara af stað með óraunhæfar væntingar og í mörgum tilvikum borga mönnum af misjöfnu sauðahúsi, sem gera sér flutninga fólks að atvinnu, fyrir að koma sér áleiðis. Keðjuverkunin heldur svo áfram. Löggjöf um málaflokkinn er haldin alvarlegum ágöllum. Hún ýtir undir þessa þróun, tekur lítið tillit til raunveruleikans og er ekki til þess fallin að beina aðstoðinni til þeirra sem þurfa mest á henni að halda. En það þarf líka að fylgja þeim lögum og reglum sem gilda og hafa virkað. Dyflinnarreglugerðin var ekki sett að ástæðulausu. Samkvæmt henni á að afgreiða hælisumsóknir í því Evrópulandi sem umsækjandinn kemur fyrst til. Eftir að íslensk stjórnvöld fóru að víkja frá henni varð landið fyrst að áfangastað þeirra sem ekki eiga tilkall til alþjóðlegrar verndar. Því skyldu menn fylgja reglunum ef Ísland auglýsir sig sem land sem lítur fram hjá þeim? Brýnt er að einfalda og hraða málsmeðferð umsókna svo að auka megi skilvirkni og stytta málsmeðferðartíma í málaflokknum. Sjálfstæðisflokkurinn hefur haft hælisleitendamálin á sinni könnu um árabil. Hann sýnist skorta nauðsynlega festu og hefur ekki reynst fær um að taka á vandanum. Stjórnsýslan ræður ekki við að afgreiða umsóknir innan viðunandi frests og beinn kostnaður við framfærslu hælisleitenda eykst hratt. Í ár er þessi kostnaður skattgreiðenda 4,4 milljarðar kr. og fer ört hækkandi. Þögn ríkir um óbeinan kostnað. Á fundi fjárlaganefndar með fulltrúum dómsmálaráðuneytisins í tengslum við vinnu að frumvarpinu kom fram að Ísland hefur veikustu löggjöfina af öllum löndum Evrópu þegar kemur að málefnum hælisleitenda og veitir þeim bestu þjónustuna. Það er umhugsunarefni að nú þegar landið hefur nánast verið lokað mánuðum saman vegna veirufaraldursins hefur fækkun á umsóknum um alþjóðlega vernd verið nánast engin. Á sama tíma hefur fækkunin verið allt að 70% í nágrannalöndunum. Hv. þingmaður og framsögumaður þessa frumvarps, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, sagði einmitt áðan að fjöldinn yrði sennilega u.þ.b. 90% af því sem hann var í fyrra. Umsóknir um alþjóðlega vernd hér á landi eru nú orðnar á pari við stórar þjóðir eins og Svíþjóð. Allir sjá að þetta gengur ekki til lengdar vegna stöðugt aukinna útgjalda til málaflokksins og fámennis þjóðarinnar. Samkvæmt tölum flóttamannahjálpar Sameinuðu þjóðanna (UNRWA) er fyrir kostnað af hverjum hælisleitanda sem kemur til Vesturlanda hægt að hjálpa a.m.k. 10–12 manns í heimalandi. Okkur ber að aðstoða nauðstadda eftir föngum að teknu tilliti til fámennis þjóðarinnar. Koma ber í veg fyrir að móttökukerfi hælisleitenda sé misnotað með röngum upplýsingum og tilhæfulausum umsóknum. Það bitnar á þeim sem við þurfum svo sannarlega að hjálpa. Ísland hefur ekki farið að fordæmi Danmerkur og Noregs og auglýst strangt regluverk í útlendingamálum vegna þess að á Íslandi eru útlendingamálin í ólestri, m.a. vegna stefnuleysis, ófullnægjandi stjórnsýslu og lagaþrætna á kostnað skattgreiðenda. Á vettvangi stjórnmálanna dugir ekki að hlaupast undan merkjum réttarríkisins af ótta við háværan minni hluta sem gjarnan heyrist í ef allir fá ekki hæli hér. Miðflokkurinn hefur þegar lagt fram þingsályktunartillögu þar sem Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að flytja frumvarp um breytingu á útlendingalögum sem hafa að markmiði að hemja útgjöld ríkissjóðs til málaflokksins og auka skilvirkni í málsmeðferð. Hún gengur út á það að frumvarp verði lagt fram eigi síðar en 1. mars 2021 svo að lögfesta megi nauðsynlegar breytingar fyrir þinglok. Áhersla verði lögð á þau markmið að tryggja að ákvörðunartími um hvort umsókn hælisleitenda fái efnislega meðferð verði að hámarki 48 klukkustundir og að niðurstaða efnislegrar málsmeðferðar liggi fyrir innan sex mánaða. Ljóst er að umsækjendur um alþjóðlega vernd eru færri á þessu ári, eins og ég nefndi, en árin á undan og má rekja það til veirufaraldursins. Fækkunin er mun minni hér á landi sem sýnir best að málaflokkurinn er í ólestri. Það skýtur skökku við að setja aukið fjármagn í málaflokkinn í ljósi þess að umsækjendum hefur fækkað, eins og ég nefndi í andsvari. Frú forseti. Það þarf ráðdeildarsemi í fjárveitingum úr sameiginlegum sjóðum landsmanna, ekki síst þegar sett hefur verið Íslandsmet í hallarekstri ríkissjóðs og Miðflokkurinn flytur hér breytingartillögu við þetta frumvarp um að tillaga um viðbótarframlag upp á 418,8 millj. kr. til málaflokksins komi ekki til framkvæmda. Það á sér sínar eðlilegu skýringar, vegna þess að umsækjendum hefur fækkað. Þeir voru 618 núna 1. desember en 800 á síðasta ári. Það er fækkun. Ég minni á að fyrir þessa upphæð, 419 millj. kr., má hjálpa 1.100 flóttamönnum í eitt ár á þeirra heimaslóðum erlendis. 1.100 flóttamönnum. Árið 2018 komu hingað 800 hælisleitendur og var kostnaðurinn rúmir 3,5 milljarðar. Árið 2019 voru þeir 867 og kostnaðurinn rétt tæpir 3,5 milljarðar. Á þessu ári, þann 1. desember, hafa komið hingað 618 hælisleitendur og kostnaðurinn er um 2,5 milljarðar. Fjárveitingin er hins vegar 3,2 milljarðar á þessu ári í þennan málaflokk þannig að undir öllum eðlilegum kringumstæðum á að vera afgangur af fjárheimildum til þessa málaflokks en svo er ekki. Hér er beðið um 400 millj. kr. til viðbótar og það þarfnast skýringa. Frú forseti. Ég ætla að víkja aðeins að kafla í nefndaráliti mínu sem ber yfirskriftina Málefni sem eiga ekki heima í fjáraukalögum. Eins og ég greindi frá í upphafi má sjá í frumvarpinu að ríkisstjórnin heldur áfram á þeirri braut að fjármagna verkefni í fjáraukalögum sem eiga ekki heima þar, samanber lög um opinber fjármál. Ef ég minnist hér á nokkur þeirra þá er ljóst að það skortir gagnsæi á ýmsum sviðum hvað þetta varðar. Það vantar að gera grein fyrir einstökum málum með miklu betri og markvissari hætti. Gerð er tillaga um fjárveitingu upp á 20 millj. kr. til forsætisráðuneytisins sökum kostnaðar vegna veirufaraldursins. Engin grein er hins vegar gerð fyrir því í hverju þessi kostnaður felst. Gerð er tillaga um 29 millj. kr. hækkun fjárheimilda til utanríkisráðuneytisins sakir ráðningar starfsmanns vegna formennsku í Evrópuráðinu 2022–2023 og síðan annarra sérverkefna sem tengjast því. Þetta er klassísk fjárbeiðni sem á heima í fjárlagafrumvarpinu en ekki í frumvarpi til fjáraukalaga. Það er ekkert óvænt eða ófyrirséð í þessum útgjöldum. Menn vissu nákvæmlega hvenær formennskan kæmi í hlut Íslands. Þeir höfðu nægan tíma til þess að óska eftir fjárheimildum í fjárlögum. Í frumvarpinu er heimild til að kaupa eignir. Húsnæði í Mývatnssveit, nánar tiltekið hótel, er þar sérstaklega nefnt, ætlað Vatnajökulsþjóðgarði, og þess getið að viðræður um kaupin séu í gangi. Ekki verður séð að þetta sé fjáraukamál. Það er ekkert ófyrirséð eða óvænt við þetta mál. Þetta eru fasteignaviðskipti. Þetta er liður sem á að vera í fjárlögum. Við höfum margoft, á hverju einasta ári, tekið þá umræðu á Alþingi að verið sé að lauma inn í fjáraukalagafrumvörp málum, fjárheimildum og útgjöldum, sem eiga ekki heima þar en það virðist aldrei vera gerður nokkur skapaður hlutur í því að uppræta þennan ósið sem hann er í raun og veru. Í frumvarpinu er gerð tillaga um 260 millj. kr. hækkun á greiðsluheimild til að mæta greiðsluhalla vegna uppgjörs við stofnanir. Þessa beiðni þarf að skýra betur því að greiðsluhallinn á, samkvæmt lögum um opinber fjármál, að flytjast yfir á næsta ár. Ef þetta er ekki Covid-mál á ekki að setja þetta fram á þennan hátt. Frú forseti. Ég mæli hér líka fyrir síðari breytingartillögunni en hún lýtur að Ríkisútvarpinu. Meiri hlutinn er með breytingartillögu um að bæta við 50 millj. kr. í Ríkisútvarpið sem er ákaflega sérstakt vegna þess að þessi stofnun fær u.þ.b. 5.000 milljónir árlega frá skattgreiðendum. Það virðist ekki duga til og hún þarf líka 2.000 millj. kr. til viðbótar á auglýsingamarkaði og tekur þá frá einkareknum fjölmiðlum. Ekki nóg með það heldur sækir hún líka pening bakdyramegin úr ríkissjóði og fær endurgreiðslu vegna kvikmyndagerðar hér og svo á að fara að bæta við 50 milljónum í viðbót. Ég held að þetta sé bara að verða ágætt  Að lokum, frú forseti: Í lögum um opinber fjármál kemur fram að fjáraukalög eigi nánast að heyra sögunni til. Þó að grípa hafi þurft til þeirra fimm sinnum á þessu ári, sem er einsdæmi, verður það að skoðast í ljósi hins mikla efnahagsáfalls sem dunið hefur yfir þjóðina vegna veirufaraldursins. En það er von mín, og það eru mín lokaorð, að það takist sem fyrst að ná því markmiði laganna að fjáraukalög heyri nánast sögunni til þar sem varasjóðir eiga að taka á óvæntum rekstrarfrávikum.

Frú forseti. Aldrei þessu vant ætla ég að tala frekar stutt um fjármálin. Við erum búin að ræða þetta fram og til baka, fjárlög, fjármálaáætlun og fjárauka. Ég ætla að reyna að forðast að endurtaka mig þótt stundum sé þörf á því. Þetta er fimmti fjáraukinn á mjög óvenjulegu ári. Ég man aldrei eftir jafn mörgum fjáraukum. Ég held að í sjálfu sér hafi aldrei jafn margir fjáraukar verið samþykktir. Það lýsir ástandinu sem blasir við þjóðinni og þeirri fordæmalausu stöðu sem hagkerfið er í. Það er ágætt að brjóta þennan fjárauka aðeins upp. Hann á auðvitað að tækla óvænt útgjöld og nóg hefur verið af óvæntum útgjöldum á þessu ári. Þessi fjárauki er upp á 65 milljarða kr. og með stærri fjáraukum sem hafa komið. Það er ágætt að hafa í huga að helmingurinn af upphæðinni er vegna atvinnuleysisbóta. Fólk á auðvitað rétt á atvinnuleysisbótum. Ef atvinnuleysi er í methæðum verður heildarfjárhæð atvinnuleysisbóta sömuleiðis í methæðum. Þetta er því ákveðinn spegill á stöðuna sem blasir við. Við erum með yfir 20.000 manns á atvinnuleysisskrá. Við höfum aldrei séð svona háar atvinnuleysistölur, a.m.k. ekki í langan tíma. Það er að sjálfsögðu þessi 100 ára djúpa kreppa sem við glímum við. Helmingurinn er atvinnuleysisbætur, einn þriðji er síðan tekjufallsstyrkirnir svokölluðu sem við styðjum í Samfylkingunni. Ég vil bara minna á að við lögðum það til strax í apríl að innleiða slíka tekjufallsstyrki. Sú tillaga var því miður felld af stjórninni eins og nánast allar okkar tillögur iðulega. Það er ánægjulegt að þetta sé komið. Við höfum stutt allar góðar tillögur frá ríkisstjórninni, hvort sem það eru tekjufallsstyrkir, lokunarstyrkir, viðspyrnustyrkir eða hvað það kallast. Við áttum okkur að öllu leyti á hversu mikill vandinn er í íslensku samfélagi, hjá fyrirtækjum og ekki síst hjá því fólki sem hefur tapað vinnunni. 80% af heildarupphæð fjáraukans eru vegna þessara tveggja aðgerða. Það eru atvinnuleysisbætur og tekjufallsstyrkir. Síðan er ánægjulegt að verið sé að bæta Covid-kostnaðinn svokallaða sem heilbrigðisstofnanir hafa orðið fyrir. Það er margbúið að lofa heilbrigðisstofnunum og öðrum stofnunum að sá kostnaður sem lendir á þeim vegna Covid eigi að vera bættur í fjárauka. Við fengum þær upplýsingar í fjárlaganefnd Alþingis að það væri gert hvað varðar heilbrigðisstofnanir og ég geri ráð fyrir að það hafi verið gert gagnvart öðrum stofnunum ríkisins og líka hjúkrunarheimilum sem mörg hver eru sjálfseignarstofnanir. Við þurfum að átta okkur á því að fjölmargar stofnanir hafa orðið fyrir miklum fjárútlátum vegna Covid, ekki bara heilbrigðisstofnanir heldur eru það hjúkrunarheimilin, það er löggæslan og svo eru það félagasamtök. Við verðum að líta á SÁÁ, Geðhjálp og hjálparsamtök. Allt eru þetta mikilvægir hlekkir í samfélagi okkar, ekki síst á tímum neyðarástands. Ég held að við ættum ekki að gleyma þessum aðilum sem sinna alveg gríðarlega óeigingjörnu og nauðsynlegu starf í samfélagi okkar, ekki síst þegar fólki líður illa eða er að glíma við sjúkdóma eins og vanlíðan eða fíkn. Ég gat þess í andsvari mínu við framsögumann málsins að hér væri afskaplega snautleg tillaga um fjármagn til sveitarfélaganna. Það eru rúmir 2 milljarðar en sveitarfélögin hafa verið að kalla eftir 50 milljörðum, reyndar á þessu ári og næsta. Vandi sveitarfélaganna er mikill og er sérstök ástæða til að ítreka áhyggjur mínar af sveitarfélögunum sem eru með þessa nærþjónustu og hafa ekki sama bolmagn og ríkisvaldið til að draga á hagstæð lán eða heimildir til skattlagningar. Við þurfum að ná aðeins betur til sveitarfélaganna hvað þetta varðar. Margir þingmenn í þessum sal hafa sterkar taugar til sveitarfélaganna. Sumir þingmenn eru fyrrverandi sveitarstjórnarmenn. Það ætti því að vera hægur leikur að skilja þann vanda sem sveitarfélögin eru í. Ég ætla ekki að halda löngu ræðuna mína um skort á frekari innspýtingu í fjárfestingarátak, nýsköpun eða umhverfismál. Ég hef margítrekað rætt það allt saman. Ég ætla bara að fara örlítið í þetta, ég er alveg að verða búinn. Þetta eru ekki stóru tölurnar en ég ætla að nefna að verið er að bæta við 55 millj. kr. til Ríkisútvarpsins. Ég fagna því innilega en í því sambandi minni ég á að næsta ár er Ríkisútvarpið að lenda í 160 millj. kr. niðurskurði vegna breytts innheimtuhlutfalls eins og það kallast. Mér fannst ekki fullnægjandi skýringarnar sem við fengum í nefndinni á því að verið væri að lækka innheimtuhlutfallið með þeim afleiðingum að RÚV fengi 160 millj. kr. minna á næsta ári en það fær núna. Það finnst mér áhyggjuefni, sérstaklega þar sem Ríkisútvarpið gegnir gríðarlega mikilvægu hlutverki, ekki bara á tímum heimsfaraldurs heldur alltaf. Mér fannst sérkennilegt að við værum ekki tilbúin að bæta það upp í fjárlögum. En nú er ég kominn í hitt málið sem verður á dagskrá seinna í dag. Borgarleikhúsið fær 50 milljónir, ég bara flagga því. Það er ánægjulegt en fjárbeiðni þeirra var upp á 60 milljónir. Ég átta mig ekki alveg á af hverju nefndin var ekki tilbúin til að uppfylla fjárþörf Borgarleikhússins. Þetta eru tíu milljónir og við förum ekki á hausinn af því. Að lokum vil ég draga það fram að ég hef sérstakar áhyggjur af stöðu einstakra hjálparsamtaka. Þetta eru ekki stóru tölurnar en við erum að fá upplýsingar um að hjálparsamtök, og ekki síst þau samtök sem standa í matarúthlutun - hugsið ykkur, matarúthlutun - hafa aldrei upplifað aðra eins ásókn í þjónustuna. Ég veit að búið var að setja eitthvað til þessara samtaka en ég held að við þurfum að gera betur hvað það varðar, hvort sem það kæmi inn í fjárauka eða fjárlögin. Auðvitað er ekkert sorglegra en að vita til þess að hér sé fólk í röðum að bíða eftir mat fyrir jólin. Við eigum ekki að vera slíkt samfélag. Og með 1.000 milljörðum úr að spila, eins og þessi salur hefur, höfum við fullkomlega efni á að mæta þessum samtökum. Auðvitað þurfum við að mæta þeim einstaklingum sem eru í þeirri skelfilegu stöðu að upplifa fátækt í íslensku samfélagi. Fátækt er ekki eitthvert náttúrulögmál, bara alls ekki. Fátækt getur verið afleiðing af kerfinu sem við viðhöldum hér í þessum sal, skattkerfinu, almannatryggingakerfinu o.s.frv. Það er sorglegt, og auðvitað eru allir þingmenn sammála um það, að um 6.000 íslensk börn þurfi að upplifa fátækt. Stór hluti öryrkja og hluti eldri borgara upplifir fátækt í okkar landi. Við erum tíunda ríkasta land í heimi, munið það. Hér eru úrræði til að mæta öllum. Ég veit að vilji er til að bæta í en betur má ef duga skal. Þessir hópar eru óánægðir og búnir að vera óánægðir allt kjörtímabilið. Við hljótum að vera að gera eitthvað rangt ef hvert einasta ár kemur harðorð yfirlýsing frá Öryrkjabandalaginu og frá samtökum eldri borgara um að við eigum að gera betur. Það er ekkert náttúrulögmál að þessir hópar séu óánægðir. Af hverju getum við ekki bara mætt þessum hópum með aðeins myndarlegri hætti en hér er gert? Við í Samfylkingunni höfum ítrekað kallað eftir því, og aðrir flokkar hafa gert það sömuleiðis, hv. þm. Inga Sæland þar á meðal og í broddi fylkingar, að eldri borgarar séu ekki skildir eftir varðandi þær kjarabætur sem aðrir hópar fá samkvæmt lífskjarasamningunum. Þessar 15.750 kr. sem Félag eldri borgara og Landssamband eldri borgara hafa sett á oddinn, það er svo augljóst að við ættum að gera þetta en ég held að stjórnarmeirihlutinn sé búinn að fella þá tillögu þrisvar eða fjórum sinnum frá þremur eða fjórum flokkum. Stjórnarmeirihlutinn fær lokatækifæri seinna í dag til að taka undir tillögu okkar í Samfylkingunni um að skilja aldraða ekki eftir þegar kemur að þessum kjarabótum. Hvers konar skilaboð eru það til 45.000 eldri borgara að þeir eigi ekki að fá jafn mikla hækkun og aðrir hópar fengu samkvæmt svokölluðum lífskjarasamningum? Þetta er ekki há tala, þetta eru 3 milljarðar. Það myndi ekki sjá högg á vatni ef við tækjum bara þetta skref seinna í dag. Allir gætu farið mjög stoltir út í jólin. En því miður segir reynsla mín mér að tillagan verði felld. En hver veit? Þetta er lokatilraun okkar til að reyna að bæta fjárlögin. Það er aldrei að vita, kraftaverk gerast og ekki síst á jólunum.

Virðulegi forseti. Ég þakka þeim ræðumönnum sem á undan mér hafa komið vegna fjáraukalaganna fyrir góðar ræður. Ég segi nú við hv. þm. Ágúst Ólaf Ágústsson: Bjartsýni og bros bjargar deginum, en í þetta skipti, hvað varðar að eitthvað af okkar góðu breytingartillögum við fjárlögin nái fram að ganga, held ég að svarið verði nei, því miður. Í þessu tilviki trúi ég ekki á kraftaverk. Flokkur fólksins er með fjórar breytingartillögur við fjáraukann. Við erum t.d. að leggja til að Afstaða, félag fanga og annarra áhugamanna um fangelsismál og betrun, fái 20 milljónirnar sem félagið óskaði eftir. Afstaða sér um hagsmunagæslu fyrir jaðarsettan hóp sem verður fyrir miklum fordómum í samfélaginu og á mjög undir högg að sækja. Félagið gætir réttinda þeirra og tekur á móti þeim sem losna úr fangelsum. Þá vantar gjarnan úrræði þegar þeir koma út í samfélagið til að aðlagast og margir hverjir hafa ekki í nein hús að venda, enga atvinnu og ekki að neinu að hverfa. Afstaða hefur verið starfandi í 15 ár og að megninu til í sjálfboðavinnu, örsjaldan hafa félaginu verið réttar einhverjar krónur frá hinu opinbera og stjórnsýslunni. Afstaða heldur ekki einungis utan um fangana heldur líka börn þeirra og aðstandendur, foreldra og maka. Afstaða óskaði eftir því að geta ráðið einn starfsmann í fulla vinnu. Hringt er í félagið allan sólarhringinn til þess að biðja um úrræði og aðstoð og lausn og meira að segja ráðuneyti hafa leitað til þess til að fá hjálp. Þess vegna er mér algerlega hulin ráðgáta að veita ekki þetta fé þegar er verið að tala um 20 millj. kr. í stóra samhenginu. Sem dæmi ætla ég að segja ykkur að það var ekkert vandamál að slengja fram 120 milljónum til Hafró í loðnuleit án þess að við höfum hugmynd um hvað skipin eru mörg og hvernig loðnuleitinni verður háttað og hvað liggur að baki 120 millj. kr. Það er algjört aukaatriði. Það eru bara 120 milljónir og búmm, ekkert mál. En ég hefði haldið að veiðigjöldin, eins og ég hafði skilið það, væru svo rífleg að mati margra hér að þau ættu að geta staðið undir kostnaði við greinina, hvort sem það væru rannsóknir eða annað. Þannig að maður veltir óneitanlega fyrir sér hverjir eigi að fara í loðnuleitina. Eru það kannski þeir sömu sem eru að fara að finna loðnu og munu veiða hana? Er það kannski málið? Manni verður stundum verulega heitt í hamsi þegar maður sér hvað er auðvelt að draga fram fjármuni. Þegar meiri hlutanum þóknast svo er það ekkert vandamál. Það er ekkert vandamál að segja: Við ætlum að safna 600 milljarða skuldum á þessu ári og næsta til þess að mæta Covid-faraldri en mun meiri hlutinn vilja leggja 100 milljónir í t.d. hjálparsamtök sem gefa fólki mat núna fyrir jólin? Ég held að hann muni fella þá tillögu Flokks fólksins líka. Ég held að hann muni ekki samþykkja það, ekki frekar en að hann ætli að taka það alveg út fyrir allan vafa að það á að vera Afstaða sem verndar þennan viðkvæma jaðarhóp, og alla aðstandendur hans og fjölskyldur, sem á alveg skilyrðislaust að styðja um 20 millj. kr. til að ráða til sín starfsmann. Félagið fór ekki fram á meira en einn starfsmann og hálft stöðugildi í viðbót fyrir einhvern sérfræðing; sálfræðing, lögfræðing eða félagsráðgjafa sem gæti komið og aðstoðað fólkið sem það er að hjálpa og vernda. Hugsa sér, virðulegi forseti. Jú, það á að setja 25 millj. kr. í þetta en það á að skipta þeim niður á fjóra aðila: Vernd, 

Ræðumaður hefur orðið.

En hvað um það. Flokkur fólksins leggur líka fram breytingartillögu við þessa þingsályktun um aukinn stuðning við SÁÁ. Það vill svo einkennilega til að hér hafði þessi þingsalur með öllum greiddum atkvæðum, algerlega einróma, ákveðið fyrir tveimur árum að veita 150 millj. kr. til stuðnings við SÁÁ. Þá var neyðin mjög brýn eins og hún er núna. Þá urðum við vitni að gífurlegri fjölgun ótímabærra dauðsfalla ungra fíkla og jafnvel annarra sem ekki voru fíklar, einstaklinga sem höfðu leiðst út í það að prófa sterk verkjalyf, ópíóíða svokallaða, og höfðu hreinlega dáið út af því alveg kornungir, bara börn hreinlega. Þetta var það alvarlegt að heilbrigðisráðherra, jafnt sem þingheimur allur, tók utan um málið og við ákváðum það í sameiningu hér, fjárveitingavaldið, að veita 120 millj. kr. til þess, eins og ég skildi það og allir sem ég hef rætt við hér, að reyna að draga úr biðlistunum og taka fólk í bráðavanda inn á sjúkrahús til að hjálpa því út úr þessari vá. En svo einkennilegt sem það er, virðulegi forseti, var þessu skipt. 100 milljónir fóru í göngudeildir SÁÁ og 50 millj. kr. áttu að fara í Sjúkrahúsið Vog til að reyna að draga úr biðlistum. Þessar 50 millj. kr. hafa ekki skilað sér enn þá og ég átta mig engan veginn á því. Í vor var ákveðið að leggja til 30 millj. kr. viðbótarframlag til SÁÁ vegna Covid og vegna þeirra áfalla sem samtökin urðu fyrir af því að sjálfsaflafé þeirra var í rauninni fyrir bí, ekkert varð af álfasölu eða öðru. Þá kemur meiri hluti hv. fjárlaganefndar með þá breytingartillögu að styrkja SÁÁ um 30 milljónir og taka svo í rauninni púlsinn á stöðunni núna í haust og bæta þá kannski við ef þurfa þykir. Jú, þörfin er mikil. Við höfum fengið að vita að þörfin er ríflega 400 millj. kr. Nú hefur verið ákveðið að bæta við 30 milljónum í viðbót með tilliti til þess að samtökin tóku það stóra skref að ákveða að hætta að fá fjárstuðning úr spilakössum. Ég held að við getum öll litið upp til þeirra hvað það varðar. En stundum er neyðin þannig að það er með ólíkindum hvað samtökin okkar, grasrótarsamtök sem önnur, þurfa í rauninni að gera til að afla sér fjár til þess að geta rekið sig. En í þessu tilviki er þetta mjög gott. En það breytir ekki þeirri staðreynd að fjárþörfin er miklu meiri og SÁÁ hefur í rauninni líka orðið fyrir mjög miklum aukakostnaði vegna aðgerða sinna út af Covid eins og í rauninni allar aðrar heilbrigðisstofnanir, en við leggjum til 100 milljónir í viðbót til SÁÁ. Ég hef staðið hér og hrópað ítrekað að við eigum ekki að mismuna lægstu tekjutíundum aldraðra þegar kemur að því að fá eingreiðslu núna fyrir jólin, skatta- og skerðingarlaust. Það var alveg frábært framtak að veita öryrkjum 50.000 kr. í eingreiðslu, skatta- og skerðingarlaust, auk þess sem þeim voru veittar 20.000 kr. í sumar, skatta- og skerðingarlaust, sem svona ákveðinn Covid-stuðningur. Mikið fall varð á gengi krónu, verðlag á nauðsynjavörum hækkaði mjög og við vitum að fólkið okkar sem situr í lægstu tekjutíundunum og hefur verið haldið í rammgerðri fátæktargildru var í rauninni mjög fátækt fyrir Covid, hvað þá núna, enda hefur það sýnt sig í stækkandi röðum fólks sem er að biðja um mat fyrir jólin að oft hefur verið þörf en nú er nauðsyn. Flokkur fólksins leggur til að fjárheimildir verði auknar um 100 millj. kr. til hjálparsamtaka sem gefa fólki mat, hvorki meira né minna. 25 millj. kr. voru settar í hjálparstofnanir hér í öðrum fjárauka frekar en þeim þriðja, við erum náttúrlega að slá Íslandsmet í fjáraukalagafjölda, þessi er númer fimm á árinu. Við getum þakkað það þessu Covid-ástandi sem ekkert okkar vildi svo sem þurfa horfast í augu við, en þessum 25 milljónum var deilt niður á níu hjálparstofnanir. Það sér það hver sem sjá vill hversu háar fjárhæðir hafa verið fyrir hver og ein hjálparsamtök. En mér finnst ástæða til þess að Alþingi Íslendinga fari út á völlinn og horfist í augu við samlanda sína sem standa í löngum röðum, reyndar ekki bara samlanda sína því að tæp 60% allra sem eru að biðja um mataraðstoð, t.d. hjá Fjölskylduhjálp Íslands, eru hælisleitendur, fólk af erlendu bergi brotið, innflytjendur sem vilja vera Íslendingar og eiga ekki fyrir mat, og það er líka mannanna verk, þau eiga ekki fyrir mat, hugsa sér þvílíkt og annað eins. Manni er svo gjörsamlega misboðið að ég á orðið erfitt með að tjá mig hérna þegar ég horfi á það hvernig peningarnir flæða í allar áttir en fólkið er ekki sett í fyrsta sæti, það er svo langur vegur frá því. Flokkur fólksins er hér líka með breytingartillögu upp á heilar 800 millj. kr., maður hefur bara aldrei vitað annað eins, og það er til þess að mæta eldra fólkinu okkar sem er undir hungurmörkum með 210.000–220.000 kr. á mánuði en fær enga eingreiðslu, hvorki 50.000 kr. núna í desember né 20.000 kr. í sumar. Við erum að miða við aldraða sem eru með undir 335.000 kr. á mánuði. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra, virðulegi forseti, en ég vildi bara kynna hér í raun og veru hvað það er sem við erum að boða í þeirri breytingartillögu sem Flokkur fólksins leggur fram við þetta fjáraukalagafrumvarp. Það virðist í rauninni vera hægt að gera tilboð í hótel án útboða. Mér skilst að verðmiðinn sé upp undir 300 millj. kr., það er allt í lagi og það er hægt að slengja því inn í fjárauka. Þetta var ekkert ófyrirséð að neinu leyti og fylgir ekki lögum um fjárauka. Það átti heima í fjárlögum eins og ýmislegt annað en vandinn er mikill hjá mörgum og það þýðir ekki að ætla að telja fátæku fólki trú um að það sé ekki fátækt og eigi fyrir mat þegar það á ekki eina einustu krónu. Það þýðir ekki að draga fram einhverja meðalútreikninga á excel-skjali frá OECD sem segir að hér sé jöfnuður og hér sé frábært og æðislegt. Það má vel vera en með tilliti til hvers? Hver er samanburðurinn? Ég ætla ekki að reyna nokkurn tíma að telja fátæku fólki trú um það að það sé ekki fátækt og eigi bara nóg af peningum til að kaupa sér sjálft að borða og geti sleppt því að fara til hjálparsamtaka til að biðja um mat. Það er alveg ómögulegt. Ég held það sé ekki mögulegt fyrir mig eða nokkurn annan að telja fólki trú um það, sem getur varla lagst á koddann á kvöldin fyrir vanlíðan og kvíða, að það sé allt í lagi hjá því og það eigi að hætta þessu. Mér finnst ljótt af einstaklingum, þingmönnum sem öðrum, að ætla hér, eins og maður hefur orðið vitni að, að telja fólki trú um að það sé bara allt í lagi. En það er það bara ekki. Síðast í gær las maður í fréttum um unga konu sem segir: Fimmta hvers mánaðar á ég ekki lengur peninga fyrir mat þó að ég vinni fulla vinnu. Af hverju ætli það sé? Hún vinnur fulla vinnu. Hún er með lág laun, fær útborgað vel undir 300.000 kr. á mánuði, er með börn á framfæri og svo hugsanlega að borga húsaleigu. Hvað er húsaleigan há? Það vita allir sem vita vilja. Langfæstir geta leigt sér hér þriggja herbergja íbúð á undir 200.000 kr. á mánuði og hvað er þá eftir fyrir móður til að lifa af? Hún segir: Ef væri ekki fyrir hjálparstofnanir þá veit ég ekki hvar ég væri því eftir fimmta hvers mánaðar eru það hjálparstofnanir sem sjá um að gefa mér og mínum börnum að borða. Svona er Ísland í dag: Grímur, Covid og fátækt sem er mannanna verk og er okkur öllum til ævarandi skammar.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna, en hann fer mikinn gjarnan. Mér finnst umfjöllunin kannski ekki alltaf sanngjörn því að það er dálítið látið eins og ekkert hafi verið gert og hv. þingmaður veit að það hefur vel verið gert þótt okkur geti alltaf greint á um hvort gera megi betur víða. Hv. þingmaður þekkir það að við fáum inn til okkar í fjárlaganefnd alls konar beiðnir og við könnum eitt og annað, alla vega höfum við gert það í meiri hlutanum, þegar við erum að velta fyrir okkur hinum ýmsa stuðningi og sérstaklega núna með tilliti til ástandsins af því að við vitum að það er kannski ekki víða hægt að leita. Þess vegna berum við mikla ábyrgð. Ég vil halda því til haga í sambandi við 25 millj. kr. framlag sem hér er gerð tillaga um til að efla stuðning við aðlögun fanga út í samfélagið að lokinni afplánun að það er, eins og kom fram á fundi okkar, samkvæmt lögum um opinber fjármál. Við leggjum á það áherslu að þeir aðilar sem hér eru tíndir til sérstaklega hafa allir verið mikilvægur hlekkur í farsælli aðlögun fanga aftur í samfélagið, þar er Afstaða líka og hún er nefnd hér. Sannarlega óskaði Afstaða eftir miklu meiri peningum og hefði viljað fá miklu meiri peninga en hér eru undir eða eiginlega þá alla. En það er kannski ekki algerlega okkar að ákveða að einn aðili sé bestur til þess að gera alla þessa hluti. En ég tek undir það að starf þeirra er mikilvægt eins og starf hinna og við bendum á að dómsmálaráðherra, í samstarfi við félagsmálaráðherra, gerir samninga 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir andsvarið. Framkvæmdarvaldinu kemur ekkert við hvað við hér í fjárveitingavaldinu erum að gera. Framkvæmdarvaldið er algjörlega aðskilið löggjafanum. Í 2. gr. stjórnarskrárinnar kemur það skýrt fram. Mig langar til að segja það við hv. þingmann að það var 2017 sem átti einmitt að gera samning við Afstöðu. Þá fór nú eins og það fór, það var skipt um í brúnni í ráðuneytinu. Það sem er verið að tala um hér er að við erum að nálgast áramót og það er verið að reyna að koma þessu inn í þennan fjárauka. Það koma ekki fjárlög og fjárauki aftur fyrr en einhvern tímann á næsta ári, ef ég skil þetta allt saman rétt. Eins og hv. þingmaður bendir réttilega á fáum við ýmsar umsagnir, við fáum ýmsar beiðnir og við fáum til okkar gesti sem fá að fylgja eftir þeim óskum sem þeir eru að leggja fyrir fjárlaganefnd, sem í flestum tilvikum vikum ætti náttúrlega að rata inn á borð ráðherranna. En það breytir ekki þeirri staðreynd að ég hef ekki oft áður séð að einhverjir hlutir séu teknir svona gjörsamlega úr samhengi eins og nákvæmlega þetta ákall um fjárveitingar. Aðilarnir sem er verið að dreifa þessum fjármunum á eru ekki einu sinni að biðja um peninga og þeir eru nú þegar að fá fjármagn. Þeir eru nú þegar allir með fjármagn. Afstaða er einu félagasamtökin hér sem eru ekki með eina einustu krónu vísa. Ég bið hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur að leiðrétta mig ef það er rangt hjá mér að Rauði krossinn, Vernd og Frú Ragnheiður fái nú þegar fjármagn. Þótt það sé allt saman góðra gjalda vert þá er sú starfsemi í raun veru annars eðlis en sú sem ég er að kalla eftir núna að sé tekið sérstaklega utan um. Framsagan og hvernig henni var fylgt eftir hreinlega snart mig.

Virðulegi forseti. Afstaða er með framlag frá félagsmálaráðuneytinu, eins og hefur komið fram, þannig að allir eru með fjármagn þótt ekki sé um að ræða mikla peninga. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Ég ætla ekki að þakka henni þau vinsamlegu tilmæli að ég tali ekki eins og mér sýnist því að það mun ég ævinlega gera. En mig langar að benda á að þegar er verið að tala um tugi milljóna til hjálparsamtaka þá var það samtals í þennan málaflokk allan eins og hann leggur sig um 87 millj. kr. Ég er ekki búin að gleyma því að það tók ekki langan tíma að setja 80 millj. kr. í minkaeldi, að gefa minkum að borða. Það tók ekki langan tíma. Þetta er ósjálfbær búskapur. Í stað þess að taka utan um bændurna sem eru með þennan búskap og reyna að hjálpa þeim að koma sér á fætur á einhvern annan hátt þá erum við að styðja við ósjálfbæran búskap frá A til Ö. Hvað varðar framkvæmdarvald og löggjafarvald: Þótt ég sé ekki einhver lagameistari þá er það algerlega á hreinu að við á Alþingi erum löggjafinn og við erum fjárveitingavaldið. Það er ekki flóknara en það. Hvað varðar þessar 3 milljónir sem hv. þingmaður nefnir að hafi komið frá félagsmálaráðuneytinu þá get ég bætt um betur; Reykjavíkurborg hefur líka stutt Afstöðu um 2 millj. kr. og helmingurinn af því fór í að greiða upp vangreidda húsaleigu því að þeir eru náttúrlega algerlega að berjast í bökkum við að reyna að halda úti þessari litlu skrifstofu sem þeir nánast greiða fyrir sjálfir. Þannig að þó að hv. þingmaður bendi á að eitthvað sé gott og að eitthvað sé vel gert er það ekki nóg því að staðreyndin er sú að raðirnar eru lengjast hjá fátæku fólki eftir mat og staðreyndin er sú að fátækt er að vaxa og við þurfum ekki að rífast um krónur og aura, við þurfum bara að sammælast um það að við þurfum að gera betur. Við þurfum að gera það mikið betur að það sé nóg að gert.

Virðulegi forseti. Flokkur fólksins leggur hér til fjórar breytingartillögur við fjáraukann. Komið hefur fram í vinnu fjárlaganefndar hver þörfin er, hversu mikil hún er og brýn og að það er ákall úti í samfélaginu. Hér erum við með t.d. breytingartillögu um Afstöðu, þar sem ég óska eftir 20 milljóna skilyrðislausa fjárframlaginu sem þeir óskuðu eftir til að geta ráðið starfsmann. Þetta eru félagasamtök sem halda utan um fangana okkar, fjölskyldur þeirra og aðstandendur og aðstoða þá út í lífið á ný. Þetta er jaðarsettur hópur. Þegar ég geri grein fyrir atkvæði mínu mun ég náttúrlega skýra betur út hvað er hér á ferð og í hverju þessar breytingartillögur eru fólgnar. En ég skora á ykkur, kæru þingmenn, að kynna ykkur það sem hér er um að ræða vegna þess að það virðist renna stundum auðveldara í gegn að setja krónur í eitt en annað. En hér erum við eingöngu að tala um að setja fólkið í fyrsta sæti.

Herra forseti. Nú er komið hér að leiðarlokum og við erum að fara að greiða atkvæði um fjáraukalögin. Þar eru auðvitað stærstu liðirnir sem þegar hafa verið ákveðnir af þinginu. Við í Viðreisn höfum stutt margt af því og munum að sjálfsögðu greiða atkvæði hvert samkvæmt sinni samvisku á eftir. En ég vil nota þetta tækifæri hér á síðustu metrunum til að varpa því fram hvort ekki sé ástæða fyrir hv. fjárlaganefnd að koma saman til fundar núna fyrir 3. umr. og velta fyrir sér hvort ekki sé ástæða til að koma inn í þessi fjáraukalög einhverjum ákvæðum um að við bregðumst snarlega við vegna hins válega ástands sem ríkir á Seyðisfirði þannig að ríkissjóður hafi heimildir til að koma þar til aðstoðar af fullum þunga. Ég varpa þessu hér fram til umhugsunar fyrir þingheim.

Virðulegur forseti. Í þessu fjáraukalagafrumvarpi er enn verið að bregðast við afleiðingum heimsfaraldursins á samfélagið. Hér greiðum við atkvæði um 65 milljarða kr. aukningu útgjalda. Þar vega þyngst útgjöld vegna aukins atvinnuleysis upp á tæplega 30 milljarða, og tekjufallsstyrkja upp á rúmlega 23 milljarða. Gerðar eru tillögur um að bæta aukinn rekstrarkostnað heilbrigðiskerfisins. Það eru önnur útgjaldatilefni sem dreifast á marga flokka og málefnasvið, m.a. til framhalds- og háskólakerfisins og mörg önnur framlög, m.a. til menningarstofnana og æskulýðsmála, sem ég tel að skipti gríðarlega miklu máli í því erfiða árferði sem við búum við.

Herra forseti. Árið 2019 komu hingað 867 hælisleitendur og var kostnaðurinn 3,5 milljarðar. Á þessu ári eru umsóknir færri en undanfarin ár, enda landið nánast lokað mánuðum saman. Fjárveiting til hælisleitenda á þessu ári er 3,2 milljarðar. Þann 1. desember voru umsóknir 618 og kostnaðurinn 2,5 milljarðar. Með réttu ætti því að vera afgangur á fjárveitingum til málaflokksins um rúman hálfan milljarð króna. Hér fer ríkisstjórnin hins vegar fram á 400 millj. kr. í viðbót. Fyrir þá upphæð má halda uppi rúmlega 1.000 flóttamönnum erlendis í eitt ár. Þessi aukafjárveiting sýnir það sem við í Miðflokknum höfum ávallt sagt, að þessi málaflokkur er í ólestri. Breytingartillagan gengur út á það að hækkun til málaflokksins komi ekki til framkvæmda, enda er hún óþörf.

Herra forseti. Til viðbótar þeirri málsástæðu sem hv. þm. Birgir Þórarinsson var að gera grein fyrir hér vil ég vekja athygli á þingsályktunartillögu Miðflokksins um aukna skilvirkni í málsmeðferð, en á hana hefur verulega skort. Aukin skilvirkni í málsmeðferð er fallin til þess að spara ríkissjóði umtalsverða fjármuni. Þess vegna teljum við að þau fjárútlát sem hér er fjallað um séu óþörf.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að ég varð í rauninni klökk þegar ég fékk þennan góða fulltrúa Afstöðu fyrir nefndina. Hann fylgdi eftir umsögn sinni þar sem hann óskar eftir því að fá fjárveitingu eftir 15 ára starf þess grasrótarfélags sem hefur haldið utan um þann jaðarsetta hóp sem fangarnir okkar eru. Þá er ég að tala um skilyrðislausa fjárveitingu upp á 20 millj. kr. til að geta ráðið einn starfsmann og í hálft stöðugildi sérfræðings til að koma til móts við þennan hóp. Þetta eru börn fanga, þetta eru fangarnir sjálfir, þetta eru fangarnir okkar sem eru í vandræðum erlendis. Þeir í Afstöðu hafa verið að aðstoða ráðuneytin við að ná í fólkið okkar hingað heim, þeir hafa verið að aðstoða þá í sjálfboðavinnu. Það er verið að biðja um nákvæmlega þetta núna, burt séð frá öllum samningum sem átti að gera, eins og t.d. þá sem duttu milli skips og bryggju árið 2017. Í rauninni er ekkert í farvatninu, ekkert sem við höfum fast í hendi nema við getum gert það núna. Ég trúi ekki öðru en að við getum a.m.k. -  .

Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um að koma til móts við SÁÁ, enn einn jaðarsetta hópinn sem við hefðum átt að hafa í fanginu og gera mun betur við. Við ættum ekki að vera með mörg hundruð manns á biðlista eftir að komast í fyrstu hjálp. Í gegnum Covid-faraldurinn hafa þeir, eins og flestir aðrir, orðið af öllu sínu sjálfsaflafé. Meiri hluti fjárlaganefndar hefur reynt að gera eitthvað í málunum, en betur má ef duga skal. Þeir hafa óskað eftir yfir 400 millj. kr. stuðningi. Það er langt í land með það. Það er langt í land með að þeir nái endum saman og við greiðum fyrir þann umfram Covid-kostnað sem þeir hjá SÁÁ hafa orðið fyrir. Breytingartillagan felur í sér að við veitum þeim 100 millj. kr. styrk. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Í samfélaginu eru mjög margir eldri borgarar, að vísu ekki svo margir, eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur ítrekað sagt, en samt sem áður það margir að ástæða er til að við tökum utan um þá nú fyrir jólin eins og við gerðum vel við öryrkja. Þetta er tillaga um að við komum til móts við þau sem hafa undir 335.000 kr. á mánuði, náttúrlega fyrir skatt, og fá útborgað 270.000 kr., að við látum þau einnig hafa 50.000 kr. eingreiðslu, skatta- og skerðingarlaust, núna fyrir jólin. Þetta er okkar fátækasta fólk sem leggst áhyggjufullt á koddann á hverju einasta kvöldi og kvíðir jólunum. Ég trúi ekki að Alþingi Íslendinga sé í rauninni að mismuna fátækasta þjóðfélagshópnum. Mér er algerlega fyrirmunað að trúa því. Það er mjög auðvelt að ýta á græna takkann og segja: Gleðileg jól eldri borgarar og þið sem hafið erjað jörðina fyrir okkur hin.

Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um að leggja fjármuni í hjálparstofnanir sem gefa fólki mat, hjálparstofnanir sem hafa sagt að biðraðirnar fyrir jólin séu að lengjast. Í gær las ég grein eftir unga konu sem vinnur fulla vinnu, en fimmta hvers mánaðar á hún ekki fyrir mat þannig að án hjálparstofnana sagðist hún ekki vita hvernig hún færi að því að fæða börnin sín. Mér er algerlega fyrirmunað að skilja hvernig við getum sett með einu pennastriki 80 milljónir í ósjálfbæra atvinnugrein, eins og minkarækt. Það er ekkert mál að gefa minkum að borða fyrir 80 milljónir. Það er ekkert mál að setja 120 milljónir í loðnuleit fyrir fyrirtæki, en við vitum ekki einu sinni hvað er á bak við þessar 120 milljónir sem við erum að samþykkja núna hvað það varðar. Ég segi bara: Hvers vegna í veröldinni setjum við ekki fólkið okkar í fyrsta sæti? Erum við hjartalaus hérna? Hvernig getum við horft upp á langar raðir fólks að biðja um mat án þess að vera tilbúin að gefa því að borða?

Herra forseti. Í þessu frumvarpi er ríkisstjórnin, með Sjálfstæðisflokkinn í fjármálaráðuneytinu, að setja enn eina ferðina meiri pening í Ríkisútvarpið. 5.000 milljónir árlega frá skattgreiðendum duga ekki þessari stofnun. Hún þarf líka að taka 2.000 milljónir til viðbótar á auglýsingamarkaði frá einkareknum fjölmiðlum. Síðan sækir RÚV enn meiri pening bakdyramegin úr ríkissjóði og fær endurgreiðslu vegna kvikmyndagerðar. Herra forseti. Hvað er að gerast þarna uppi í Efstaleiti? Er fjármálastjórnin þarna í lagi? Og er þetta ekki að verða ágætt? Miðflokkurinn leggur til að þessi 50 millj. kr. hækkun til Ríkisútvarpsins komi ekki til framkvæmda.