Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. til l. um lausn á síldveiðideilunni sumarið 1962 er flutt til staðfestingar brbl., sem út voru gefin 24. júní s.l. Rökin fyrir því, að þessi brbl. voru út gefin, eru talin í forsendum fyrir brbl. og voru í aðalatriðum þau, að þrátt fyrir margra vikna samningaumleitanir á milli L.Í.Ú. annars vegar og stéttarfélaga sjómanna innan Alþýðusambands Íslands og Farmanna- og fiskimannasambands Íslands hins vegar um kaup og kjör sjómanna á síldveiðum á sumrinu 1962, höfðu samningar ekki tekizt. Þetta var talið mundu hafa í för með sér stöðvun flestallra síldveiðiskipa og valda óbætanlegu tjóni, bæði fyrir fiskimennina sjálfa, fyrir útgerðarmennina og fyrir þjóðarbúið í heild. Það var þess vegna talin brýn nauðsyn að koma í veg fyrir slíka stöðvun síldveiðiskipanna án tafar og gefa út brbl., sem gerðu veiðiskipunum mögulegt að hefja veiðar, og kjör síldveiðisjómanna yrðu ákveðin síðar. Málin stóðu þannig, að útgerðarmenn eða L.Í.Ú. hélt því mjög ákveðið fram, að með hinum aukna tilkostnaði, sem útgerðarmenn höfðu lagt í með mikilli stækkun veiðiskipanna og með fullkomnari búnaði þeirra, þá þyrfti þeirra hlutur í aflanum að vera meiri en áður hefði verið, meðan skipin voru smærri og tækin ýmist lélegri eða engin. Um þetta stóð deilan, og gerði hvorki að reka né ganga. Þetta virtist vera alveg óleysanlegur hnútur og ekki annað að gera en að höggva á hann, þar sem talið var, að frekari dráttur mætti ekki eiga sér stað á því, að skipin kæmust á veiðar. Þegar þetta var gert, 24. júní, var síldin talin komin fyrir nokkru og útlendingar, sem hér höfðu veiðiskip við landið, byrjaðir að veiða með góðum árangri. Nú hefur það verið svo undanfarin ár, að síldin hefur ekki stöðvazt lengi við Norðurlandið, heldur flutt sig austur á bóginn og verið megnið af síldveiðitímanum á svokölluðu austursvæði. Það var þess vegna mjög mikil hætta á ferðum fyrir staði á Norðurlandi, eins og t.d. Siglufjörð, sem byggja að verulegu leyti afkomu sína á síldveiðum Norðurlandssíldarinnar. Ef ekki hefðu verið skapaðir möguleikar til þess, að skipin gætu farið á veiðar og lagt upp síldina, á meðan hún var enn fyrir Norðurlandinu, þá voru miklar líkur til þess, að a.m.k. Siglufjörður og kannske fleiri staðir mundu að verulegu leyti verða út úr því, sem kallað er, vegna þess að þeir gætu ekki af austursvæðinu fengið neina síld að ráði til söltunar, og erfiðara líka um flutning síldarinnar til þeirra til bræðslu. Það var þess vegna ekki einasta mál útgerðarmanna og sjómanna að komast á veiðar og þjóðarbúsins í heild sinni, heldur voru til staðir, sem voru í mikilli hættu um það, að þeir mundu að verulegu leyti verða án veiðinnar, ef ekki væri gripið í taumana og reynt að koma í veg fyrir frekari stöðvun. Þetta var líka því hatramlegra sem fregnir bárust af því, að síld væri þarna komin allmikil og útlendingarnir, sem á miðin voru komnir, hefðu fengið góða veiði. Lögin, sem sett voru, brbl., fóru í aðalatriðum fram á það, að óheimilt væri að hindra lögskráningu skipverja á síldveiðiskip á sumarsíldveiðum 1962 upp á væntanlega samninga eða hindra á nokkurn hátt afgreiðslu skipa. Þetta var fyrsta atriðið og kannske meginatriðið, til þess að skipin gætu komizt á veiðar. Í öðru lagi var aðilum gefinn nokkur tími til að freista þess að ná samkomulagi sín á milli um málið, þó að skipin væru farin á veiðar, og reyna að leiða málið til lykta á þann hátt með samningum eins og venjulega. Til þessa var gefinn rúmlega hálfs mánaðar tími eða til 10. júlí 1962, ef sáttasemjari ríkisins hefði ekki lýst því yfir fyrr, að áframhaldandi viðræður væru þýðingarlausar, en ef samningar hefðu ekki tekizt fyrir þann tíma, skyldu kjörin ákveðin af gerðardómi. Í þriðja lagi var svo ákveðið, að ef þetta samkomulag tækist ekki, skyldi gerðardómur skera úr, og þessi gerðardómur var ákveðinn þannig: Hæstiréttur skipaði formanninn og tvo meðdómendur, í allt þrjá, en aðrir tveir meðdómendur skyldu vera tilnefndir, annar úr L.Í.Ú., en hinn úr hópi sjómanna, tilnefndur sameiginlega af Sjómannasambandi Íslands, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands og Alþýðusambandi Íslands. Síðan eru nánari ákvæði um meðferð málsins, kostnað og brot, og sé ég ekki ástæðu til þess að rekja það. Niðurstaðan af þeim samningaumleitunum, sem hófust strax eftir að skipin höfðu farið af stað, var sú, að þeir komu sér ekki saman um neitt annað en lýsa því yfir, að þeir gætu ekki komið sér saman. Það var þeirra niðurstaða, og þess vegna var gefin út sú yfirlýsing, sem gert er ráð fyrir í 2. gr. laganna, af hálfu sáttasemjara um það, að frekari samningaumleitanir væru þýðingarlausar, og málinu þess vegna vísað til gerðardómsins. Hann tók svo málið í sínar hendur. Hæstiréttur tilnefndi 3 menn til þess að skipa dóminn: Í fyrsta lagi hagstofustjórann Klemenz Tryggvason sem dómsforseta, í öðru lagi Jón Þorsteinsson alþm. og Guðmund Ólafs bankastjóra. Útvegsmenn skipuðu af sinni hálfu Ágúst Flygenring útgerðarmann, og Sjómannasambandið eitt skipaði síðan Jón Sigurðsson, formann sinn, til þess að skipa sæti í dómnum, en hin samtökin, sem lögin gerðu ráð fyrir, vildu ekki eiga hlut að dómnum og skipuðu þess vegna engan fulltrúa af sinni hálfu og tóku ekki þátt í tilnefningunni. Þessi dómur tók síðan til starfa og kvað upp sinn dóm, sem öllum er kunnugt um og ég skal ekki fara frekar út í að ræða - að sinni a.m.k., en auðvitað heyrir hann í sjálfu sér ekki með til þessarar lagasetningar, því að niðurstaða hans er byggð á mati þeirra manna, sem dóminn skipuðu, og er ekki ástæða til að vefengja, að allir þeir, sem hann skipuðu, hafi leitazt við að leysa deiluna á þann skynsamlegasta og sanngjarnasta hátt, sem þeir höfðu vit og getu til. Og eins og ég segi, allt voru þetta ágætismenn, valinkunnir menn, sem engin ástæða var til að ætla að hafi ekki gert sitt bezta. Skipin fóru síðan á veiðar og það nægilega snemma til þess, að flest þeirra fengu ágætisafla, mörg metafla, og í heild varð síldaraflinn sumarið 1962 meiri en hann hafði orðið nokkurn tíma áður. Eftir að gerðardómurinn var kveðinn upp, var hafinn hatramur áróður gegn dómnum og reynt að gera hann tortryggilegan, sérstaklega í augum sjómanna. Það var í blöðum reiknað út, hversu mikið sjómenn hefðu misst með þessum gerðardómi, og jafnvel komizt svo að orði, að það var freistað að reikna, hversu miklu stolið hefði verið af sjómönnum með dómnum, og þá alveg sérstaklega, hversu miklu ég hefði stolið af þeim með því að gefa út brbl. Út í þennan ljóta leik skal ég ekki fara, nema sérstakt tilefni gefist til. Það var ekki reynt að flytja þetta mál af neinni sanngirni. T.d. heyrði ég aldrei um það getið, hver mundi hafa orðið hlutur sjómannanna, ef ekki hefði verið skorizt í leikinn af ríkisstj. og lögin gefin út, því að sannfærður er ég um það, að ef dráttur hefði orðið verulegur á útgáfu þessara laga og sjómenn ekki komizt á veiðar fyrr en eitthvað seinna, bara nokkru seinna, þá hefði þeirra tap á því orðið miklu meira en það tap, sem þeir vildu gefa í skyn, áróðursmennirnir, að sjómennirnir hefðu orðið að þola vegna gerðardómsins. Það er alveg gefið mál, að svo mikill afli var einmitt fyrri hluta þessa tímabils og raunar einnig allt tímabilið, að ef nokkur hluti þess eða mikill hluti þess hefði tapazt, þá hefði hlutur sjómanna og útgerðarmanna og þjóðarinnar í heild orðið rýr, svo að ekki sé meira sagt. Mín skoðun er þess vegna sú, og það er skoðun ríkisstj. allrar, að við svo búið hefði ekki mátt standa, það hefði verið nauðsynlegt að gripa í taumana og gera þær einu ráðstafanir, sem hugsanlegt var að gera, sem var útgáfa þessara brbl. Ég get ekki látið hjá líða að benda á í þessu sambandi einmitt þá hluti, sem nú eru að gerast. Það er enn síldveiðideila í landinu, það er enn deilt um kaup og kjör sjómanna á þessum síldveiðum. Og þær samningaumleitanir, sem farið hafa fram í því sambandi, standa yfir enn og er enn ólokið, og ekki séð enn, hvernig fara muni. Ég tel alveg víst, að ef sú deila hefði verið leyst, áður en síldarvertíðin hófst hér í haust eða hefði átt að hefjast í haust, þá hefði bæði sjómönnum og útvegsmönnum verið að því miklu meiri hagur en sem nam þeirri upphæð, sem sjómennirnir eru taldir hafa tapað með gerðardómsfrv. í sumar. Vonandi leysist sú deila og vonandi án íhlutunar hins opinbera, enda er sjálfsagt, að á það reyni nú, hvort samningar geti tekizt milli þessara aðila, eða hvort það sannist, sem haldið var fram í sumar, að ekki hefði verið möguleiki á að leiða deiluna til lykta nema á þann hátt, sem gert var. Ég tel svo ekki ástæðu til, að svo stöddu a.m.k., að fara um þetta frv. fleiri orðum. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði að þessari umræðu lokinni vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Það má segja, að þetta mál sé ekki vonum fyrr á ferðinni, þar sem það er viðtekin regla, að frv. til l. um staðfestingu á brbl. séu lögð fram þegar í byrjun þings. En þessu mun valda fjarvist hæstv. sjútvmrh. frá Alþingi að undanförnu. Aðra hæstv. ráðherra mun ekki heldur hafa fýst að láta sín meira getið í sambandi við þetta mál en ýtrasta nauðsyn, sem hlýtur að spretta af samábyrgð allrar ríkisstj. á þessu máli, gerði nauðsynlegt. Og þeir hafa því ekki kært sig um að hlaupa í skarðið í fjarveru hæstv. sjútvmrh., og hefði þó verið hægt um vik a.m.k. fyrir hæstv. viðskmrh., sem gegndi embætti hans um skeið. En það munu vissulega fáir lá honum það, að hann hafi ekki kært sig um að fylgja þessu máli hér inn á hv. Alþingi og talið betur viðeigandi, að sjálfur höfuðábyrgðarmaðurinn hlyti það verðuga hlutskipti að mæla hér fyrir því, eins og hann hefur nú gert. Því verður ekki heldur neitað, að hér hefur sögulegt augnablik í sögu verkalýðshreyfingarinnar og í sögu Alþfl. á Íslandi runnið upp, þegar formaður hans öðru sinni á sama árinu gerist frumkvöðull að löggjöf, sem stendur fyrir lýðræðislegum rétti sjómannastéttarinnar til þess að semja um kjör sín og laun eftir þeim leikreglum, sem sjálfur Alþfl. ásamt Sjálfstfl. mótaði fyrir aldarfjórðungi með vinnulöggjöfinni 1938. Það dregur ekki heldur úr sögulegu gildi augnabliksins, þegar menn minnast þess, að hér er ráðizt að réttindum, sem Alþfl. taldi svo mikilsverð, að hann hikaði ekki við að rjúfa stjórnarsamstarf bæði 1938 og 1942, ekki til þess þá að hindra það, að hliðstæð lög yrðu sett eins og þau, sem hér eru á ferðinni, því að til þess hafði hann ekki aðstöðu eða bolmagn, heldur til þess eins að undirstrika nægilega mótmæli sín gegn því, að kjörum verkafólks, kjörum sjómanna yrði ráðið til lykta með gerðardómi, til þess að meitla þá staðreynd inn í hug íslenzkrar alþýðu, að þar sem Alþfl. færi, þar færi sá, sem aldrei véki frá varðstöðu sinni um grundvallarréttindi verkalýðshreyfingarinnar, hvað sem í skærist, jafnvel þó að fórna þyrfti því, sem flokkurinn hefur jafnan metið meira en allt annað, sjálfum ráðherrastólunum. En nú er sem sagt sköpum skipt. Nú er það Alþfl., sem hefur tekið forustuna um setningu gerðardómslaga og um gerðardómsúrskurð, sem fyrir fram var vitað að hlyti að ganga gegn sjómannastéttinni, því að þegar saga málsins er athuguð og allar aðstæður, þá var svo að þessum brbl. staðið, að þau hlutu að leiða af sér stórskert kjör síldveiðimanna, án alls tillits til þess, hvort nokkur rök lægju til slíkrar kjaraskerðingar eða ekki. Ákvörðun hæstv. ríkisstj. og hæstv. sjútvmrh. um að setja þessi brbl. var ekki aðeins ákvörðun um það, eins og hæstv. ráðh. sagði hér áðan, að banna sjómannasamtökunum að mæta kjaraskerðingarkröfum L.Í.Ú. með þeim hætti, sem lögin ákveða, heldur voru þau um leið ákvörðun um það að lækka kjör stéttarinnar. Brbl. og sjálfur gerðardómsúrskurðurinn eru því eitt og sama málið, og það er því gersamlega haldlaus leið til undankomu, sem reynd hefur verið af ýmsum, eins og t.d. málgagni hæstv. sjútvmrh. og að nokkru leyti af honum núna í framsöguræðu hans fyrir málinu, að ætla að reyna að halda því fram, að þeir beri ekki fulla ábyrgð á sjálfum úrskurði gerðardómsins eða að þeir hafi ef til vill vænzt betri útkomu á þeim úrskurði fyrir sjómenn heldur en raun varð á. Þetta verður alveg ljóst, þegar saga þessa máls er athuguð nánar. Fyrst er þar til að taka, að útvegsmenn eða öllu heldur L.Í.Ú. sagði upp kjarasamningum um síldveiðikjör við sjómannafélög, sem manna um það bil 2/3 hluta af síldveiðiflotanum, í þeim tilgangi að lækka skiptakjörin, sem í höfuðatriðum hafa gilt um áratugi. En síðast voru samningar um þetta gerðir 1959. Það var auðsætt, að þessar kjaraskerðingarkröfur gátu aldrei náð nema til u. þ. b. helmings af þeim mönnum, sem manna síldveiðiflotann. Í fyrsta lagi gátu þær ekki náð til þeirra 16 staða á landinu, sem samningum hafði ekki verið löglega sagt upp við, og þær náðu ekki heldur til yfirmanna á skipunum, sem höfðu eftir sem áður fasta samninga. Þegar þetta er athugað, hvaða tilraun var hér á ferðinni til þess að mismuna síldveiðisjómönnum innbyrðis, hlaut hverju barni að verða ljóst, að undir öllum venjulegum kringumstæðum var slík tilraun af hálfu útvegsmanna til þess að lækka skiptakjör helmingsins af sjómönnunum, meðan aðrir áttu að búa við óskert kjör og sömuleiðis allir yfirmennirnir, sem hafa í sumum tilfellum margfalda hásetahluti, algerlega vonlaust fyrirtæki, dæmt til að mistakast. Stjórn L.Í.Ú. var þetta auðvitað ljóst líka. En hún hafði hins vegar óvenjuleg tromp á hendinni. Hún greip í fyrsta lagi til þess ráðs að fá eða láta, hvort sem menn vilja heldur hafa, alla eða flesta útvegsmenn samþykkja víxla að upphæð 300 þús. kr. fyrir hvern bát í þeirra eigu, og skyldu víxlarnir falla til greiðslu, ef viðkomandi útgerðarmaður fremdi það afbrot að lögskrá sjómenn til síldveiða upp á þau kjör, sem gilt höfðu undanfarin ár og enn voru í gildi hvað verulegan hluta flotans snerti. Því hefur jafnvel verið haldið fram og kannske hvorki verið sannað né afsannað, að margir útgerðarmenn hafi skrifað undir þessa víxla, samþykkt þessa víxla, undir hótun um það, að þeir fengju ekki ella eðlilega fyrirgreiðslu í lánastofnunum. Og vissulega er því ekki að neita, að þessi hótun hefur a.m.k. legið í loftinu, hvort sem henni hefur verið beitt í raunveruleikanum eða ekki. En hitt er svo aftur fullvíst og ekki umdeilanlegt, að margir þeir, sem samþykktu þessa víxla, gerðu það á þeim alröngu forsendum, að samningum hefði af L.Í.Ú. verið sagt löglega upp um land allt og að allir ættu að sitja við sama borð. En hvað sem um þetta er, þá held ég, að öllum beri saman um það, að þessi einstæða aðferð L.Í.Ú.-manna hafi ekki átt sér neina stoð í lögum og hafi m.ö.o. verið hrein tilraun til fjárþvingunar. En við því afbroti liggja þungar refsingar samkv. íslenzkum lögum. Hér stóð nefnilega svo á, að skráning sjómanna á síldveiðiskipin eftir eldri samningum var fullkomlega lögmæt athöfn, hvernig sem á var litið, og því að sjálfsögðu ekki á færi hvorki L.Í.Ú. né heldur annarra að refsa fyrir þá athöfn með fjártöku. Hér var ekki um það að ræða, að útvegsmenn væru með verknaði slíkum að brjóta verkfall og ekki heldur verkbann. Sjómenn höfðu ekki lýst yfir vinnustöðvun á flotanum, og útvegsmenn höfðu ekki heldur lýst yfir verkbanni. Hér var því hvorki um verkfall að ræða né heldur um verkbann. L.Í.Ú. hafði ekki valið þann kost að reyna að knýja þá kjaraskerðingu, sem það óskaði eftir, fram með þeim löglega hætti að lýsa yfir verkbanni gagnvart þeim sjómannafélögum, sem samningum hafði verið sagt upp gagnvart, heldur eingöngu gripið til löglausra fjárþvingunaraðferða til þessa, en hafnað hinni löglegu leið. Ég hygg, að það geti ekki leikið nokkur vafi á því, að slíkar aðferðir hefðu ekki verið reyndar nema fyrir þá sök eina, að forustumenn L.Í.Ú. töldu sér stuðning hæstv. ríkisstj. vísan til þess að fá kjör sjómanna lækkuð, vissu fyrir fram, að hún mundi tryggja þeim sigur í deilu, sem annars var vonlaus, og hún mundi gera þetta í fyllingu tímans, þegar veiðifréttirnar færu að berast, enda fóru útgerðarmenn frá því fyrsta hvergi dult með þessa skoðun sína. Og það kom líka á daginn, að hún hafði við full rök að styðjast. Þann 24. júní, daginn, sem brbl. voru sett, stóðu málin þannig, að samningar höfðu enn ekki tekizt með samninganefndum Landssambandsins og sjómanna. Veiðifréttir voru farnar að berast, m.a. frá Norðmönnum og íslenzkum skipum, sem komin voru á miðin, og útgerðarmenn víðs vegar um landið voru orðnir ákveðnir í því þá að hafa fjárþvingunaraðferðir L.Í.Ú. að engu og manna skip sín á veiðar upp á sömu kjör og áður höfðu gilt. 24. júní voru 20 bátar komnir á veiðar fyrir Norðurlandi þrátt fyrir bann Landssambandsins og þrátt fyrir fjárkúgunarvíxlana, og fjöldi annarra báta var um það bil að búast til ferðar til veiða. Einn eða tveir dagar í viðbót hefðu nægt til þess, að L.Í.Ú.-mennirnir hefðu horft á eftir síðustu bátunum úr höfn og hefðu setið eftir með sína óinnheimtanlegu, ólöglegu víxla í reiðileysi. Aðgerðir stjórnar L.Í.Ú. höfðu að vísu þá þegar skaðað þjóðarbúið um 5 millj. kr. og útgerðarmenn og sjómenn vafalaust um miklu stærri upphæð en deilt var um. En þegar hér var komið, var málið þeim tapað að fullu og öllu. En það var einmitt á þessu augnabliki, sem hæstv. ríkisstj. þótti tími til kominn að grípa inn í og leika hlutverk hinnar landsföðurlegu forsjár, ekki með því að ógilda löglausar athafnir L.Í.Ú. manna, eins og henni hefði borið skylda til að gera löngu áður, ekki með því að hindra, að útvegsmenn og sjómenn byggju við tvenns konar kjör á síldveiðum, ekki heldur með því að lögbinda óbreytt kjör, þar til samningar höfðu tekizt, eins og ýmis fordæmi eru til um að gert hefur verið og þótt fullgott fyrir verkalýðssamtökin, þegar þau höfðu verið að krefjast bættra kjara. Þá hefur slík aðferð þótt brúkleg. En nú þótti hún það ekki. Nei, það var ekki í neina þessa átt, sem hæstv. ríkisstj. hafði afskipti af málinu, heldur greip hún til þess að setja brbl. um að svipta sjómannasamtökin réttinum til að semja umkjör sín og svipta þá sigri, sem þeir voru búnir að vinna á kjaraskerðingaráformum útgerðarmanna. Það var því vissulega ekki að ófyrirsynju, að helzti leiðtogi Alþfl. í sjómannasamtökunum, Jón Sigurðsson, sagði um útgáfu þessara brbl. í viðtali við Alþýðublaðið, að þar væri um að ræða harkalegri aðgerðir en áður í líkum tilfellum, og bætti við, að venja hefði verið, að brbl. tryggðu óbreytta samninga undir slíkum kringumstæðum. Hæstv. sjútvmrh. er því áreiðanlega óhætt að líta nær sér, og kem ég kannske ofur lítið betur að því síðar, um gagnrýni og hatramman áróður gegn þessum lögum og gegn gerðardómnum, sem hann talaði um, - líta nær sér en til pólitískra andstæðinga sinna. Ég held, að hið sanna sé, að bæði lögin og gerðardómurinn hafi hlotið nokkurn veginn einróma fordæmingu allra, sem við þau hafa átt að búa, hvaða stjórnmálaskoðunum sem menn annars hafa fylgt. Úrskurður gerðardómsins, sem var svo birtur mánuði síðar en brbl. voru gefin út, reyndist, eins og til var stofnað, einhliða og algerlega órökstuddur í vil útgerðarmönnum og það svo mjög, að til munu ekki ófá dæmi um það, að útgerðarmenn hafa ekki talið sér fært eða talið rétt eða sér hagkvæmt að notfæra sér til fulls þá kjaraskerðingu á sjómannakjörunum, sem í honum felst. Á meginhluta flotans var skiptaprósentan lækkuð um og yfir 5%, og meðalskerðing hásetahlutar mun hafa orðið nálægt 13–15%, en í mörgum tilfellum miklu meiri, jafnvel upp í 25%. Þá afnam úrskurðurinn einnig uppbætur á hluti, eftir að vissu aflamagni væri náð, en áður hafði verið talið sanngjarnt í samningum, að eftir að útgerðin var komin langt yfir það mark, sem hún þurfti til þess að bera sig fyllilega, og var farin að skila verulegum gróða, þá fengu hásetar ofur lítið hærri hlut úr aflanum. En gerðardómurinn afnam þetta atriði einnig. Það mun ekki a.m.k. vera fjarri sanni, að þessi kjaralækkun hafi numið á s.l. sumri um 10 þús. kr. að meðaltali fyrir hvern háseta eða 20–30 millj. alls fyrir allan síldveiðiflotann. En gróði útgerðarmanna hefur í einstökum tilfellum af þessum ástæðum einum komizt upp í fjórðung úr milljón á bát eða jafnvel meira, eins og t.d. á aflahæstu Vestmannaeyjabátunum, sem áður bjuggu við verst skiptakjör, en að sjálfsögðu minna á öðrum. Það segir strax nokkuð um úrskurðinn, að fulltrúi útgerðarmanna samþykkti hann án allra athugasemda, og það sannar auðvitað alveg óumdeilanlega, að útgerðarmenn fengu sínum óskum fullnægt og að einhliða var hallað á sjómenn, enda hef ég ekki a.m.k. heyrt neina óánægjurödd úr röðum útgerðarmanna um úrskurðinn, nema þá helzt frá þeim, sem töldu, að of langt hefði verið gengið. En á hverju byggði svo þessi þrenning, stjórn L.Í.Ú., ríkisstj. og gerðardómsmennirnir, kauplækkunaraðgerð sína? Jú, hún hefur verið rökstudd á svipaðan hátt og hæstv. ráðh. gerði hér áðan, með því, að sú nýja tækni, aðallega fisksjár og kraftblakkir, hafi verið að ryðja sér til rúms á síðustu árum. Það er að vísu ekki um neina nýjung að ræða, sem sé sérstaklega einkennandi fyrir þessa vertíð, sem þessi lög áttu að gilda um, heldur hefur þar verið um þróun að ræða um margra ára skeið. Þessi nýja tækni væri útgerðarmönnum svo kostnaðarsöm, að þeir hefðu engin tök á að bæta sér upp þann kostnaðarauka með öðrum hætti en að láta sjómennina greiða hann af sínum hluta. Og í upphafi a.m.k. mun krafa útgerðarmanna hafa verið, að þeim væru afhentir fyrir að koma fyrir þessum tækjum þrír hásetahlutir og algerlega á kostnað sjómanna, engin leið væri til að jafna metin við þennan kostnaðarauka önnur en sú, að sjómennirnir afhentu nokkuð af hlut sínum. Ég minnist þess ekki að hafa heyrt öllu fjarstæðari kenningu en þessa. Og a.m.k. er hún alveg óþekkt í öðrum atvinnugreinum, þar sem um aukna tækni og vélvæðingu hefur verið að ræða. Ný tækni þýðir í þessu tilfelli eins og mörgum öðrum eða flestum öðrum stóraukna möguleika til afkasta við veiðar og gerbyltingu í aflamöguleikum. Og slíkt á að vera einhver röksemd fyrir því, að kaup þeirra, sem vinna við tækin, sé lækkað. Ég held, að það sé ekki hægt að benda á hliðstæðar kröfur vegna vélvæðingar í nokkurri atvinnugrein, hvorki hérlendis né erlendis. Og menn skyldu ekki halda, að Íslendingar væru einir um að hafa sett þessi nýju tæki í sín veiðiskip. Þau hafa verið að ryðja sér til rúms meðal allra nútíma fiskveiðiþjóða, og það er ekki kunnugt um, að nokkurs staðar hafi verið settar fram neinar kröfur um það, að mannskapurinn á skipunum ætti að borga tækin. Það er líka svo, að allar þessar röksemdir varðandi tæknina og tækin hafa verið marghraktar og það af mörgum fleiri en fulltrúum sjómanna í samningunum. Ég vil þar t.d. tilnefna, að Fiskifélag Íslands hafði á s.1. vori eða s.l. vetri gert áætlun um útgerð á sumarsíldveiðum 1962, á þessu ári, og það hafði komizt að þeirri niðurstöðu, að útgerð með hinni nýju tækni, þar sem hún nyti sín til fulls, væri miklu hagkvæmari en útgerð með eldra fyrirkomulagi, enda gefur það auga leið hverjum þeim, sem eitthvað þekkir til síldveiða. Eins og ég sagði áðan, er fyrst og fremst átt við kraftblökkina og fiskileitartæki, þegar átt er við hina nýju tækni. Það mun vera talið, að kraftblökk í einn bát kosti um 180 þús. kr. Og auðvitað er þar um tæki að ræða, sem endist í fjölda ára með litlu viðhaldi. Fiskileitartækin eru misdýr. En það er sameiginlegt með þeim öllum, að þau eru sett í bátana að mestu leyti án tillits til þess, hvort þeir stunda síldveiðar eða ekki. Þetta eru tæki, sem koma að gagni á öllum veiðum og eru orðin algerlega nauðsynleg, hvort sem skip eru á síldveiðum eða öðrum veiðum. Og það er þess vegna algerlega óréttmætt að ætla, að nauðsynlegt sé, að síldveiðarnar standi undir nema þá hluta af þeim kostnaði. Það er svo auðséð líka, að á móti þessum kostnaðarliðum, sem hvergi nærri eru svo stórvægilegir sem útgerðarmenn hafa viljað vera láta, - og má m.a. benda á, að sumir þættir þessa kostnaðar hafa verið metnir af þar til kvöddum matsmönnum og þeir hafa komizt að allt öðrum niðurstöðum varðandi kostnað en útgerðarmenn, svo að þar skakkar mjög miklu, jafnvel í sumum tilfellum hafa þeir dæmt kostnaðinn helmingi eða meir en helmingi lægri en útgerðarmenn hafa viljað vera láta, - en á móti þessum kostnaðarliðum, hvort sem þeir eru nú 10 þús. kr. meiri eða minni, kemur svo auðvitað margs konar sparnaður í útgerðinni vegna hinna breyttu veiðiaðferða, og vil ég nefna nokkra slíka liði. Þegar að mestu leyti eða alveg varð að hafa nótabáta, sem oft varð einnig að draga á eftir skipunum og koma nótunum fyrir í þeim, - meðan svo var ástatt, voru mjög háar tryggingar bæði á nót og bátum. Og var það vitanlega vegna þess, hve mikil hætta stafaði af misjöfnum veðrum varðandi þessi dýru tæki, sem oft varð að draga í þessum litlu bátum á eftir skipunum í hvaða veðri sem var. Og tjón var mjög algengt. Það er talið, að bara sá kostnaður, sem af tryggingu skipsins er, lækki um 25–30 þús. kr. á vertíð vegna þessarar breytingar. Stofnkostnaður, endurnýjun og viðhald á nótabátum er áreiðanlega litlu eða engu minna en á tækjum eins og kraftblökkinni. Og sá kostnaður hverfur að öllu leyti. Ég hygg, að það sé ekki ofmælt, að þessi sparnaður sé a.m.k. eins mikill og sá, sem verður á tryggingarkostnaðinum. Enn fremur mætti svo nefna fleira, eins og t.d. stórlækkaðan olíukostnað við það, að skipin þurfa ekki lengur að draga drekkhlaðna nótabáta, og fleira mætti tilnefna. Í sambandi við þetta, þó að það varði málið ekki alveg beint, mætti líka hafa það í huga, að með gengislögunum í ágúst 1961 var ákveðið, að sjómenn greiddu vátryggingarkostnað fiskiskipanna að verulegu leyti. Það var gert með því að taka vátryggingargjöldin í gegnum útflutningsgjald af óskiptum hluta hásetanna, og þýddi þetta að sjálfsögðu verulega kjaralækkun fyrir sjómennina, en hagsbót fyrir útvegsmennina. En svo er það, sem skiptir að sjálfsögðu langmestu máli, að möguleikar til þess að ná árangri í veiðum hafa aukizt margsinnis, og það skiptir auðvitað höfuðmáli. Hygg ég, að svo til hver einasti útgerðarmaður og sjálfsagt allir hafi ekki sett þessi nýju tæki í skipin og innleitt þessa nýju tækni aðeins í því trausti, að þeim tækist að láta sjómennina borga það, og það er þá a.m.k. undarlegt, ef svo hefur verið, að ekki hefur verið ýjað í þá átt að lækka skiptakjörin fyrr en á þessu og síðasta ári, enda þótt tækin væru komin fyrir mörgum árum í mikinn fjölda af skipunum. Það er líka rétt að minna á það, að þessi nýja tækni og fækkun manna á skipunum leggur stóraukna vinnu á sjómennina. Þetta stafar m.a. af því, að nú er unnt að stunda veiðar í miklu verri veðrum en áður og jafnt á nóttu sem degi, og einnig er þess að gæta, að með vaxandi afla vex auðvitað vinna hásetanna, jafnt á sjónum sem og við það að koma veiðinni í land. Áður var það svo, að síldarköst fóru ekki fram nema í mjög góðu veðri og aðeins á nokkrum hluta og venjulega litlum hluta sólarhringsins. Nú er aftur á móti unnt, þegar vel viðrar, eins og gerði á s.l. sumri, að kasta svo að segja látlaust allan sólarhringinn og meira að segja sólarhring eftir sólarhring. Það er því alveg óhætt að fullyrða það, að framlag sjómannanna hefur komið fyllilega á móti og aukizt fyllilega á móti hinni nýju tækni, sem útgerðin hefur lagt á borð með sér. Það mun líka hafa verið samdóma álit allra, sem útgerð stunda og eitthvert skyn bera á útgerð og fylgzt hafa með rannsóknum á síldargöngum og öðru slíku, að að öllu samanlögðu, bæði hvað útbúnað veiðiflotans snerti og veiðihorfur, veiðimöguleika, þá hafi aldrei verið álitlegra að gera út til síldveiða á s.l. nær tveim áratugum heldur en var í byrjun vertíðarinnar nú á s.l. sumri. En ég held, að ástæðan fyrir þessu, að einmitt núna var látið skríða til skarar gegn sjómannastéttinni, - ég held, að sú ástæða sé nokkuð ljós. Það var útlit fyrir sérlega góða síldarvertíð og þar af leiðandi tiltölulega háa hluti sjómanna, en slíkt hlaut auðvitað að vera þyrnir í augum ríkisstj., sem trúir á launalækkanir sem bót flestra þjóðfélagsmeina. Þess vegna varð að reyna að hindra það, að laun sjómanna stæðu verulega upp úr og þau gætu orðið hvatning fyrir aðrar launastéttir til þess að rétta hlut sinn. Í áróðri stjórnarflokkanna gegn sjómönnum hefur því líka verið haldið á lofti, að sjómenn bæru of mikið úr býtum samanborið við aðrar stéttir þjóðfélagsins og það væri í raun og veru hreint hneyksli. Það er þess vegna rétt að athuga þetta ofur lítið nánar, þennan lið áróðursins, sem beitt hefur verið alveg miskunnarlaust gegn sjómönnum. Á s.l. sumri, á vertíð, sem gaf meiri afla en nokkur önnur vertíð í sögunni, mun hlutur háseta hafa orðið um 60 þús. kr. að meðaltali. Og þennan meðaltalshásetahlut verður þó að sjálfsögðu að telja til hreinna undantekninga. Það verður að reikna með því, að allt að 4 mánuðir á árinu fari í þessa vertíð fyrir sjómennina, þegar tillit er tekið til undirbúnings vertíðarinnar og óhjákvæmilegra hléa á milli vertíða. Meðalhluturinn mundi þá verða sem næst 15 þús. kr. á mánuði, miðað við þann tíma, sem beint fór til veiðanna. Og frá þessum 15 þús. kr. verður svo að sjálfsögðu að draga margs konar kostnað, sem hásetar hafa af því að vera á sjónum. M.a. ber að taka tillit til þess, að þeir verða að greiða dýrara fæði en sennilega nokkrir aðrir menn í landinu, og hafa að sjálfsögðu margs konar annan kostnað af því að vera á sjónum. Og mikið af þessum tíma verða sjómennirnir að leggja nótt við dag hvað vinnu snertir, a.m.k. ef sæmilega aflast og ef einhver von á að verða til þess, að hlutur verði í líkingu við það, sem hann var á síðasta sumri. Ég held nú, að það fari ekki á milli mála, að miðað við vinnuframlag og vinnutíma séu þessi laun sízt hærri en laun lægst launuðu stétta í þjóðfélaginu, t.d. daglaunamanna. Það munu vera mörg dæmi um það frá s.l. sumri, að verkamenn, sem unnu við síldarvinnslu, t.d. í síldarverksmiðjunum, báru úr býtum 50–60 þús. kr. yfir vertíðina eða því sem næst það sama og síldarsjómennirnir hafa borið úr býtum. Í slíkum tilfellum er auðvitað um að ræða óhæfilegt vinnuálag og vinnutíma, sem fer langt fram úr því, sem sæmilegt getur talizt. En það má alveg sama segja um sjómennina. Það þykir engum tiltökumál, þótt þeir verði að vinna jafnvel sólarhringum saman í einni lotu, og sjálfir telja þeir það sízt eftir. En þeir sætta sig þá ekki heldur við það, að kjör þeirra séu stórlækkuð, á sama tíma sem flestar aðrar stéttir gera kröfur um launahækkanir. Það er þess vegna sama, frá hvaða sjónarmiði gerðardómslögin eru skoðuð, að það ber allt að sama brunni. Árásin, sem hún þýddi á sjómannastéttina, var óréttmæt og órökstudd og eins og síðar hefur komið á daginn, hættuleg vinnufriði í útgerðinni. Og það hygg ég að menn sjái vel, þegar eftirleikurinn, þ.e.a.s. sú deila, sem nú stendur yfir um síldveiðarnar, er athugaður. Og auk þessa var svo setning brbl. hrein ofbeldisárás á grundvallarréttindi verkalýðssamtakanna. Reyndin hefur líka orðið sú, að sennilega hefur ekkert tiltæki hæstv. ríkisstj., - og hafa þau þó mörg sætt misjöfnum dómum, - að ekkert tiltæki hefur sætt almennari fordæmingu en þessi brbl. og gerðardómurinn, sem af þeim leiddi. Skipshöfn eftir skipshöfn sendu hæstv. ráðh. mótmæli sín á s.l. sumri gegn lögunum og gegn gerðardómnum, og ég hygg, að þess séu fá dæmi eða engin dæmi, að nokkur sjómaður hafi á skipum mælzt undan því að taka þátt í þessum mótmælum. Og það hefði vissulega verið vel viðeigandi, að hæstv. ráðh. hefði látið skrá yfir þessi mótmæli fylgja, þótt ekki væri nema sem fskj. með þessu frv. núna. Sjómannasamtökin öll, þ. á m. þeir, sem eru undir alveg einlitri pólitískri forustu Alþfl. og Sjálfstfl., hafa fordæmt bæði lögin og gerðardóminn, og sjálft málgagn hæstv. sjútvmrh. hefur algerlega gefizt upp við að verja málstað hans. Og nú alveg nýlega er mér sagt, - og það verða þá að leiðrétta þeir, sem kunnugri eru en ég, - að þing Sambands ungra jafnaðarmanna, sem haldið var í heimabæ hæstv. sjútvmrh., meðan hann var að vísu fjarverandi úr landinu, hafi samþykkt með yfirgnæfandi meiri hl. að fordæma brbl. Það er þess vegna vægast sagt ákaflega veikt hjá hæstv. ráðh., þegar hann er að tala um hatrammar árásir pólitískra andstæðinga á þennan dóm. Og það er auðvitað alveg fullkomlega að vonum, að hvort tveggja þetta hefur hlotið alveg óáfrýjanlega fordæmingardóm. Að þessu máli hefur verið eins vísdómslega staðið og að öðrum brbl., sem hæstv. ríkisstj. hefur sett til þess að takmarka verkfallsréttinn í landinu, að gildistími laganna er úti, þegar kemur til kasta Alþingis að leggja dóm á lögin. Og þannig er þetta einnig nú. Þegar þessi lög eru lögð fram á Alþingi, hafa þau misst gildi sitt fyrir nokkru, og það er því aðeins verið að þjóna formsatriðum með því að leggja þau hér fram. Alþingi hefur þess vegna ekki tök á því að leiðrétta hér orðinn hlut, eins og nú er komið. Ég tel alveg vafalaust, að þessari aðferð, að miða gildistímann við það, að hann væri úti, þegar þing kæmi saman, hafi verið beitt nú eins og áður vegna þess, að hæstv. ríkisstj. telur það a.m.k. alveg óvíst, að nokkur meiri hl. sé fyrir því hér á Alþingi að samþykkja slíka löggjöf, og þess vegna alveg vafasamt, að hún hafi þann a.m.k. siðferðilega rétt, sem henni ber að hafa til að geta gefið út brbl., að hafa meiri hl. löggjafarþingsins á bak við sig. Það mun þess vegna, eins og til er stofnað, ekki vera hugmyndin, að þetta mál gangi nema til 2. umr. og nefndar og liggi þar síðan - og leggist það síðan í glatkistuna og á það verði ekki minnzt framar hér á þingi. En ég tel alveg nauðsynlegt og mjög mikilvægt af mörgum ástæðum, að það fáist úr því skorið, hver er afstaða a.m.k. þessarar hv. deildar efnislega til málsins. Í fyrsta lagi, ef brbl. yrðu nú felld þegar við 1. umr., þá væri því slegið föstu, að Alþingi vildi ekki fallast á slík ofbeldislög, og þannig væri hindrað, að hæstv. ríkisstj. héldi lengra áfram á þeirri braut, sem hún hefur gengið í þessu máli illu heilli. Og með því væri líka hindrað, að hópar atvinnurekenda héldu atvinnuvegunum og vinnustéttunum í langvarandi stöðvunum í von um það, að ríkisvaldið kæmi þeim til hjálpar til þess að lækka kjörin með viðlíka ofbeldisráðstöfunum og þessi lög eru. En það bendir margt til þess, að nú leiki útvegsmenn svipaðan leik og á s.l. vori með síldveiðikjörin og sýni fullkomna óbilgirni í samningum við sjómenn í því trausti, að ríkisstj. komi til skjalanna á réttum tíma og útkljái málið með gerðardómi. Og það var ekki hægt betur að heyra á ræðu hæstv. sjútvmrh. nú áðan en hann teldi a.m.k. nokkrar horfur á því, að þessi yrði niðurstaðan. Og það er vissulega ekki von, að vel gangi með frjálsa samninga, þegar annar hópur deiluaðila hefur slíkt tromp í höndum eins og Landssambandið virðist gera sér vonir um, að það hafi nú öðru sinni. A.m.k. var það ekki að heyra á hæstv. ráðh., að hann teldi það neitt fráleitt, að Alþingi gripi hér inn í og gæfi að nýju út lög um deiluna til að útkljá hana. Ég held þess vegna, að með því að fella þetta frv. núna væri stigið verulegt skref í þá átt að leysa síldveiðideiluna, sem nú er útlit fyrir að geti bakað þjóðarbúinu tilfinnanlegt tjón. Það væri þess vegna visst framlag til vinnufriðarins í landinu, ef hv. þd. sýndi greinilega afstöðu sína í þessu máli og meiri hl. d. tæki undir þá almennu fordæmingu, sem þessi brbl. og gerðardómurinn, sem af þeim leiddi, hafa sætt meðal þjóðarinnar.



Herra forseti. Ríkisstj. mun hafa lýst því yfir á sínum tíma, að hún ætlaði engin afskipti að hafa af kjarasamningum og vinnudeilum, hún ætlaði að leiða þau mál hjá sér, láta vinnuveitendur og launþega eina um að leysa þau. Þessi yfirlýsing var að mínum dómi bæði vanhugsuð og óraunsæ: Það hefur reynslan sýnt svo rækilega, að ekki verður um villzt. Ríkisstj. hefur ekki komizt hjá því að hafa afskipti af mörgum vinnudeilum. En yfirleitt er það svo, að hún hefur ekki, - sjálfsagt með hliðsjón af eða vegna þeirrar yfirlýsingar, sem ég nefndi, - gripið inn í vinnudeilur eða kjaradeilur fyrr en á síðasta stigi og þegar það hefur verið orðið of seint og allt hefur verið komið í óefni. Hæstv. ríkisstj. hefur því miður lítið gert að því að greiða fyrir sáttum á frumstigi vinnudeilna. Hún hefur sannarlega ekki lagt sig fram á því stigi að laða deiluaðila til sátta. En það hygg ég, að einmitt eigi að vera hlutverk ríkisvaldsins í kjaradeilum, hjá því sé ekki hægt að komast, að ríkisstj. hafi slík afskipti af þessum málum, ef þau eiga að leysast farsællega, þó að sjálfsagt sé hins vegar, að þau séu fyrst og fremst í höndum samningsaðilanna sjálfra. En ríkisstj. hefur, eins og ég sagði, ekki lagt sig í framkróka með það að greiða fyrir sáttum í vinnudeilum á frumstigi kjaradeilna. Hitt mun aftur á móti sönnu nær, að ríkisstj. hafi oft framan af kjaradeilu haft af henni óbein afskipti, sem síður en svo auðvelduðu lausn hennar, t.d. með því að stappa stáli í vinnuveitendur með að þverskallast í lengstu lög við öllum kjarabótum eða þá með því að synja þeim um einhverja þá fyrirgreiðslu eða lagfæringu á sinum málum, sem þeir töldu sér nauðsynlega og forsendu fyrir því að fallast á kjarabætur launþegunum til handa. Ég hygg, að það megi nefna býsna mörg dæmi þessu til sönnunar. En þegar svo allt hefur verið komið í óleysanlegan hnút, verkföll skollin á, stífni komin í aðila í deilunni, þá og þá fyrst hefur ríkisstj. gripið inn í deiluna og þá, eins og dæmi sýna, langoftast með því að lögbjóða gerðardóm. Hitt er þó náttúrlega sýnu verra, þegar víðtækar kjaradeilur hafa verið leystar eftir langa hríð með kjarasamningum, en ríkisstj. hefur síðan með ráðstöfunum sínum kippt grundvellinum undan þeim kjarasamningum, svo sem átti sér stað sumarið 1961, þegar ríkisstj. framkvæmdi gengislækkunina, eftir að samningar höfðu tekizt eftir þau víðtæku verkföll, sem þá höfðu átt sér stað. En það verk að fella gengið 1961 var að mínum dómi eitt ástæðulausasta og óþarfasta og óskynsamlegasta verk hæstv. ríkisstj., sem hún svo sjálf með ýmsum hætti hefur sopið og sýpur seyðið af, því að einmitt þá var grundvellinum kippt undan þessum samningum, sem gerðir höfðu verið, og þar með undan vinnufriði, enda hefur það sýnt sig, að hver kjaradeilan eftir aðra hefur komið til sögunnar eftir þetta. Og eru nú þessi mál komin á það stig, sem ég skal ekki fjölyrða hér um, en sýnilegt er, að allt stefnir til meiri verðbólgu en hér hefur átt sér stað áður. Í síldveiðideilunni s.l. sumar fylgdi hæstv. ríkisstj. sínum fyrri starfsháttum. Ríkisstj. hefði í tæka tíð átt að beita áhrifum sínum til lausnar þeirri deilu. Það gerði hún ekki. En í stað þess greip hún til síns gamla úrræðis, gerðardómsleiðarinnar. Það skal fúslega játað, að eins og þá var málum komið var úr vöndu að ráða, og til einhverra úrræða varð að grípa til að koma síldveiðiflotanum af stað. Ég er hæstv. ráðh. sammála um, að það horfði til mikilla vandræða, ef þessi deila hefði staðið öllu lengur en hún stóð, vegna þess að síldveiðiflotinn var tilbúinn að hefja veiðar, landverkafólkið beið eftir síldinni, milljónir töpuðust á degi hverjum, og mátti segja, að vá væri fyrir dyrum í t.d. síldarplássum norðan- og austanlands, ef síldarvertíðin gæti ekki farið að hefjast og gengið með nokkurn veginn eðlilegum hætti. En hins vegar er ég ráðh. ekki sammála um það, sem ég mun koma að hér á eftir, að það hafi ekki verið hægt að grípa til neins annars úrræðis en þessa til að leysa þessa deilu og tryggja það, að síldveiðiflotinn færi á veiðar. Ég get ekki fallizt á þá skoðun og þann skilning, sem mér virtist hæstv. ráðh. í raun og veru byggja nauðsyn þessara brbl. á, að þetta mál hefði í raun og veru verið algerlega óleysanlegt með öðrum hætti en þeim, sem horfið var að. En það er eins og þegar hefur komið fram í þessum umr., að gerðardómsleiðin var alveg sérstaklega óheppileg í þessu tilfelli, vegna þess m.a., sem hér hefur komið fram, að á mörgum stöðum í landinu giltu áfram gömlu samningarnir á milli útgerðarmanna og sjómanna og sjómenn á mörgum skipum áttu því við að búa áfram sömu kjör og að undanförnu. Þegar þannig stóð á, var sérstaklega óheppilegt að lögbjóða gerðardóm og valda því þar með, að sjómenn byggju við mismunandi kjör eftir því, á hvaða skipum þeir væru, eða því, frá hvaða stað skip þau væru gerð út, sem þeir voru á, sumir bjuggu sem sagt við gömlu samningana, en aðrir við þau kjör, sem gerðardómurinn tiltók. Gerðardómsleiðin var valin. En vitaskuld hefði mátt grípa til annarra úrræða, t.d. eins og bent var hér á af hv. síðasta ræðumanni að lögbjóða, að skrá skyldi upp á gömlu kjörin, en síðan litið á þarfir útgerðarmanna og úr þeim reynt að leysa með öðrum hætti, ef á því hefði þótt nauðsyn. Um sjálfan úrskurð gerðardómsins mun ég hér ekki fjölyrða. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að úrskurður gerðardómsins skerti allverulega þau skiptakjör, sem síldveiðisjómenn höfðu við búið, og lækkaði þar með laun þeirra eða kaup mjög verulega. Ég skal ekki heldur fjölyrða hér um þær ástæður, sem útgerðarmenn hafa fært fram því til rökstuðnings, að skiptakjörin þyrftu að breytast, en þær kröfur þeirra virðast aðallega hafa byggzt á því, að þeir hafa að undanförnu tekið í notkun á skipum sínum dýr og ný og fullkomnari tæki en áður. Það sýnist náttúrlega frá leikmannssjónarmiði, að það muni ekki gera hlut útgerðarinnar lakari að taka þannig í þjónustu sína nýja tækni. En þó vil ég fyrir mitt leyti taka fram, að ég treysti mér ekki til að leggja þar neinn dóm á og vil út af fyrir sig ekki draga það í efa, að útgerðarmenn hafi þar haft eitthvað til síns máls og að þeir hafi getað sýnt fram á það með rökum, að þeir þyrftu að fá eitthvað meira í sinn hlut en áður. En þá er bara spurningin, hvort sjómenn voru aflögufærir, hvort það var fært að taka þann hlut, sem útgerðarmenn kunni að vanta, af sjómönnum eða hvort það var sanngjarnt. Ég skal ekki leggja neinn dóm á niðurstöður gerðardómsins í sjálfu sér, til þess brestur mig allar forsendur, en hitt fer ekki á milli mála, að það virðist, að gerðardómurinn hafi tekið meira tillit til krafna og málsástæðna útgerðarmanna en sjómanna. Mér dettur ekki í hug að efast um, að gerðardómsmennirnir hafi unnið sitt verk samvizkusamlega eftir þeim gögnum, sem fyrir lágu. En hvað sem um allt þetta er, þá liggur sú staðreynd ljós fyrir, að með ákvörðun þessa úrskurðar var stór sneið skorin af tekjum síldveiðisjómanna, og það er mjög vel skiljanlegt, að þeir séu harla óánægðir með það og þeir séu gramir og sárir yfir því. Ég býst við því, að það geti hver og einn stungið hendinni í eigin barm með það, að hann mundi ekki taka því með neinum þökkum, að það væri tekin af honum ákveðin prósenta af hans launum eða tekjum með valdboði, kannske 10% eða jafnvel meira eða minna. Ég skal ekki fara hér með neinar tölur, hef þær ekki svo tiltækar í þessu sambandi, en hitt er vist, að þarna er um mjög verulegar fjárupphæðir að ræða fyrir hvern einstakan sjómann. Og ég hygg t.d., að hv. alþm. mundu geta sett sig í spor sjómanna um það, að þeir mundu sjálfir ekkert kunna því vel, ef eitthvert æðra valdboð ætlaði að taka af þeim jafndrjúgan hlut, eins og gert var með þessum gerðardómi hvað sjómenn áhrærir. Ég verð að segja það, að hvað sem efnisástæðum líður, sem á bak við þetta hafa verið, þá tel ég það, eins og þetta var framkvæmt og kom fram gagnvart sjómönnum, mjög ósanngjarnt, og ég tel, að það sé ákaflega skiljanlegt, að þeir hafi skoðað það sem hnefahögg í sitt andlit. Það er að vísu reynt að réttlæta þetta með ýmsum hætti. Það er bent á það, að síldveiðisjómenn þurfi sannarlega ekki yfir miklu að kvarta, þeir hafi borið góðan feng úr býtum á s.l. sumri og hafi haft góðar tekjur þrátt fyrir þá skerðingu, sem þeir urðu fyrir í sambandi við þennan dóm. Og það er rétt, sem betur fer, að margir síldveiðisjómenn hafa þrátt fyrir þessa skerðingu haft sæmilega góðar tekjur. En það má þó ekki leggja of mikið upp úr því í sambandi við þetta mál. Í fyrsta lagi er útkoman á síldveiðunum alltaf misjöfn, og það má því ekki í umræðum um þessi mál miða þar við toppana og líta á há, sem hæst hafa og mest hafa úr býtum borið. En þegar á meðaltalið er litið, þá mun það vera svo, að tekjurnar séu ekkert óhóflegar, sem sjómenn hafa borið úr býtum. Og vissulega eru þeir vel að þeim tekjum komnir. Og það verður líka, þegar rætt er um þessi mál og reynt er að benda á það, að sjómenn hafi haft háan hlut, að taka það með í reikninginn, að síldarvertíðin s.l. sumar var alveg óvenjulega hagstæð, ekki bara að því leyti til, að aflamagn væri ákaflega mikið, heldur var t.d. tíðarfar svo hagstætt, að landlegur voru nær óþekktar. Ef útkoman hefði verið á aðra lund og óhagstætt veðurfar, þá hygg ég, að hlutur sjómannanna hefði orðið allur annar og lakari og þeim hefði þá reynzt miklu erfiðara að bera þessa kjaraskerðingu en þó hefur orðið, vegna þess að allt gekk þó sæmilega vel. En mergurinn málsins er náttúrlega sú spurning, hvort það hafi verið til nokkur önnur leið en gerðardómsleiðin. Var nokkur önnur leið til í þessu máli, ef bæta þurfti eitthvað hlut útgerðarmannanna, heldur en að færa þá hlutarbót þeim til handa frá sjómönnum og þeirra hlut? Ég hef bent á það áður, að ríkisstj. hefði sennilega, ef hún hefði haft afskipti af málinu fyrr og reynt að liðka þar eitthvað til, getað leyst það farsællega. Af hálfu framsóknarmanna hefur verið bent á þá leið að bæta hlut útgerðarmanna með því að skila þeim aftur nokkru af því fé, sem af þeim hafði verið tekið, en eins og öllum er í fersku minni, var sumarið 1961 í sambandi við þá gengislækkun, sem þá átti sér stað, gerð upptæk í ríkissjóð verðhækkun þeirra útflutningsvara, sem til voru í landinu óafgreiddar, þegar gengislækkunin var gerð 1961. Með þessum hætti safnaðist ríkissjóði allmikill sjóður, sem síðan hefur verið að vísu ráðstafað til ákveðinna hluta. Það hefði vissulega mátt verja einhverju úr þessum sjóði til að bæta hlut útgerðarmanna. Ég hef að vísu alltaf litið svo á, að það hafi verið hæpin stjórnlagaleg heimild til þessarar upptöku. En úr því að hún átti sér stað á annað borð, hygg ég, að flestir geti orðið sammála um, að þeim sjóði, sem þannig var upptækur ger, hefði ekki verið varið betur eða á sanngjarnari hátt en að láta hann renna til þeirra útgerðarmanna aftur, sem stunduðu síldveiðar fyrir Norður- og Austurlandi næsta sumar þar á eftir, sem sagt 1962. Og það má vissulega benda á meira fé, sem ríkisstj. hefur af útgerðinni tekið og hún hefði átt auðvelt með að miðla til hennar aftur. En í tíð hæstv. núv. ríkisstj. hefur átt sér stað stórfelld hækkun á útflutningsgjöldum sjávarafurða. Og það hefði vissulega ekki verið nema sanngjarnt, að einhverjum hluta af þessum útflutningsgjöldum hefði verið varið aftur til styrktar útgerðinni á þennan hátt, ef þörf hefði verið á, enda er allmiklu af þessum útflutningsgjöldum varið á annan hátt til styrktar útgerðinni. Ég hygg, að mátt hefði verja þannig nokkru af þessu fé til þess að bæta hlut útgerðarmanna og greiða þannig fyrir sáttum í þessari deilu, án þess að þar hefði þurft að koma til skerðingar á hlut sjómanna. Þá hefði mátt komast hjá því alveg að skerða kjör sjómanna. Það má að vísu segja, að með þeim hætti hefði ekki verið um neina frambúðarlausn þess máls að ræða. En það er ekki heldur með þessum gerðardómslögum, sem hér liggja fyrir, og með þeim gerðardómi, sem felldur hefur verið samkv. þeim, um neina frambúðarlausn þessara mála að tefla. Ef þessi leið hefði verið valin, sem framsóknarmenn hafa bent á, hefði mátt komast hjá þessari óvinsælu gerðardómsleið. En það er staðreynd, sem ég skal annars ekki fara að fjölyrða neitt frekar um hér, að gerðardómar eru ákaflega illa séðir og tortryggðir af hálfu launþega, þannig að það verður að teljast algert neyðarúrræði að grípa til gerðardóms í kaup- og kjaramálum, nema svo standi á, að deiluaðilar hafi komið sér saman um að leggja málið í gerð eða komið sér saman um að sætta sig við úrskurð gerðardóms, eins og t.d. á sér stað með opinbera starfsmenn, sem fallizt hafa á að láta kjaradóm hafa síðasta orðið um sín mál. En ég held, að það sé ekki ofmælt, sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að síldveiðideiluna, sem nú stendur yfir, eða það, hversu torveldlega hafi gengið að leysa þá síldveiðideilu, sem nú stendur yfir, megi að einhverju leyti og ég vil segja að verulegu leyti rekja til gerðardómsins s.l. sumar og þeirrar miklu gremju og óánægju, sem gætt hefur hjá sjómönnum út af honum og því máli öllu. Því úrræði, sem af hálfu framsóknarmanna hefur verið bent á, hefur verið fundið það til foráttu, að með því sé verið að innleiða nýtt uppbótakerfi, Sú mótbára er vitaskuld alveg haldlaus og út í hött, þegar þess er gætt, að einmitt nú ver hæstv. ríkisstj. mörg hundruð millj. kr. í uppbætur í einni eða annarri mynd, t.d. í útflutningsuppbætur og niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum og til greiðslu vátryggingariðgjalda skipa o.fl., o.fl., þannig að það er algert öfugmæli, þegar verið er að segja það og reyna að halda því fram, að uppbótakerfið hafi verið afnumið nú. Ég er ekki talsmaður uppbótakerfis, en ég álít, að það sé ekki hægt að tala um neitt uppbótakerfi, þó að gripið hefði verið til þess ráðs s.l. sumar til þess að leysa viðkvæma og hættulega deilu, að skila útgerðarmönnum nokkru aftur af því fé, sem af þeim hafði áður verið tekið í raun og veru. Ég skal svo ekki fjölyrða miklu meira um þetta mál, en þó ætla ég aðeins að víkja að því, að um þessi mál, gerðardóminn og gerðardómslögin, hefur talsvert mikið verið skrifað í dagblöðin hér, svo sem vonlegt er, þ. á m. í málgagn hæstv. sjútvmrh., Alþýðublaðið. Þau skrif Alþýðublaðsins eru á þá lund, að naumast verður af þeim önnur ályktun dregin en Alþfl. hafi verið og sé andstæður gerðardómnum. Þessi skrif blaðsins hafa leitt til þess, að margir, sem þetta hafa lesið, hafa spurt menn að því: Hvernig var þetta, setti Emil ekki lögin? - Jú, maður hefur orðið að svara því, að hæstv. sjútvmrh. hafi verið sá, sem setti þessi gerðardómslög. En það er líka stundum eins og látið liggja að því í Alþýðublaðinu, í skrifum þess um þessi mál, að hæstv. sjútvmrh. hafi nánast sett þessi lög eins og embættismaður, en ekki sem Alþýðuflokksmaður, og jafnvel að manni skilst, að þm. flokksins séu alls ekki samþykkir þessari leið, sem valin er. Þessi skrif Alþýðublaðsins og raunar samþykktir, sem komið hafa frá samtökum, sem Alþýðuflokksmenn standa fyrir eða eiga drjúg ítök í, gefa tilefni til þess að spyrja beinlínis að því, hvort þingmeirihl. hafi fyrir fram verið tryggður með útgáfu þessara brbl. Var það borið áður undir t.d. þingmenn Alþfl., hvort gripið skyldi til þessa ráðs eða ekki? Það væri ákaflega æskilegt, að það væru gefin skýr svör við því, hvort svo hefur verið eða ekki. Og sannleikurinn er sá, þegar skyggnzt er til baka og litið til fortíðar Alþfl., þá getur manni virzt það næsta ótrúlegt, að Alþfl.-þingmenn hafi verið sammála þessari leið, sem valin var, því að lengi vel var gerðardómur mikið bannorð á þeirra vörum. Og það var eins og hv. síðasti ræðumaður greindi frá, að m.a. olli það einum tvisvar sinnum stjórnarslitum, þar sem ráðh. Alþfl. fór úr ríkisstj., af því að gripið var til gerðardómslaga. En tímarnir breytast og mennirnir með. Það eru komnir nýir menn, og þeir geta haft til þessa önnur viðhorf. En þá er æskilegt að fá það upplýst, svo að menn geti borið það saman við fyrri afstöðu flokksins. Eins og þegar hefur verið tekið fram, er gildistími þessara laga í sjálfu sér úti. Tilefni það, sem olli því, að þessi brbl. voru sett á sínum tíma, er liðið hjá. Brbl. hafa því gegnt sínu hlutverki, og það, sem gert hefur verið skv. þeim, verður ekki aftur tekið. Þessi brbl. eru því hér fram lögð skv. stjórnarskrárboði. En með því að bjóða framlagningu brbl. fyrir næsta Alþingi, þó að svo standi á sem hér, er stjórnarskráin í raun og veru að bjóða það, að kannað skuli, hvort þingið vilji veita stjórninni syndakvittun fyrir útgáfu brbl. Þegar framlagning á sér stað, þegar svo stendur á sem hér, þá er í raun og veru ekki verið að spyrja um annað en þetta. Þetta mál hefur þess vegna í sjálfu sér ekkert að gera í neinni nefnd. Nefnd getur ekkert gert við það. Þetta er búið mál og gert, og það eina, sem þingið hefur í raun og veru um þetta að segja, er, hvort það vill veita stjórninni syndakvittun fyrir útgáfu þessara brbl. Þá syndakvittun vilja framsóknarmenn ekki gefa.



Herra forseti. Mér þótti þetta nokkuð nýstárleg kenning, sem hv. síðasti ræðumaður gaf hér á stjórnarskránni, þar sem hann talaði um það, að ætlazt væri til þess með framlagningu brbl. slíkra sem þessara, að þingið gæfi stjórninni syndakvittun. Ég vildi þá beina því til hv. ræðumanns, hvort þessa kenningu hans eigi að skilja svo, að ráðh. og ríkisstjórn sé alveg óhætt að syndga með útgáfu brbl., því að stjórnarskráin ætlist til þess, að á eftir gefi Alþingi út syndakvittun. Það er sannarlega vandlifað fyrir hæstv. ríkisstj., ef hún ætti að haga gerðum sínum þannig, að það gæti fallið í góðan jarðveg hjá hv. stjórnarandstæðingum, stjórnarandstöðuflokkunum. Það hefur greinilega komið í ljós í þessu máli, þar sem hv. talsmaður Framsfl., sem talaði hér á undan mér, lagði á það áherzlu, að ríkisstj. hefði gripið of seint inn í þetta mál, hún hefði átt að grípa í taumana miklu fyrr. Aftur á móti var hv. fulltrúi Alþb., sem hér talaði áðan, á allt annarri skoðun. Hann taldi, að ríkisstj. hefði gripið allt of snemma inn í þetta mál og hún hefði helzt aldrei átt að grípa inn í það. Hann virtist halda fram þeirri kenningu, að deilan hefði eiginlega verið að leysast, útvegsmenn hefðu verið að gefast upp og það hefði þess vegna verið alger óþarfi af hæstv. ríkisstj. og hæstv. sjútvmrh. að skerast hér í leikinn. Því miður var útlitið ekki þannig, þegar brbl. voru gefin út, og mér virðist það, sem skeð hefur síðan, og sú hatramma deila, sem nú stendur yfir, sýna, að það hafi ekki verið mikilla sátta að vænta með aðilum eða uppgjafar af hendi útvegsmanna. Þessi hv. þm., 5. þm. Norðurl. e., sagði, að það hefðu verið komnir 20 bátar á miðin, þegar brbl. voru gefin út. Ég skal að vísu játa, að ég hef engin gögn undir höndum um það, hvað margir bátar voru komnir á miðin. Ég hygg þó, að þessi tala sé alger skáldskapur og hv. þm. hafi tekið þetta upp úr Þjóðviljanum og slái því síðan fram sem staðreynd til þess að rökstyðja það, að óþarft hefði verið að grípa hér inn í. En jafnvel út af fyrir sig, þó að 20 bátar hefðu verið komnir á miðin, þá er það auðvitað engin sönnun þess, að útgerðarmenn væru að gefast upp. Þjóðin hefði vitaskuld getað orðið fyrir stórfelldu tjóni, ef svo hefði farið, að ekki nema þriðjungur eða helmingur síldveiðiflotans hefði farið á veiðar, en hinn helmingurinn hefði setið eftir eða ekki farið fyrr en löngu síðar. Hitt veit ég með vissu, að á ýmsum þessum bátum, sem fóru á miðin, áður en brbl. voru gefin út, var skráð upp á væntanleg kjör og væntanlega samninga. Það var ekki skráð upp á gömlu samningana á sumum þessara báta. Það, sem ég tel að væri raunar miklu frekar hægt að rökræða um í þessu sambandi heldur en það, hvort ástæða hefði verið til að grípa inn í, - ég álít, að flestum mönnum hafi verið ljóst, að hjá því varð ekki komizt, - en ég held, að það sé miklu frekar ástæða til þess að rökræða hitt, á hvern hátt hefði átt að grípa inn í. Átti að gera það á þann hátt, sem gert var með setningu laga um gerðardóm, eða átti að gera það á þann hátt, sem haldið hefur verið fram af ýmsum, átti að gena það á þann veg að lögfesta gömlu kjörin? Þegar þessi deila er skoðuð, vil ég leyfa mér að varpa hér fram dæmi til þess að reyna að skýra þessa hluti. Við skulum bara hugsa okkur, að það væri hér saumastofa einhvers staðar í bænum og þar ynnu margar saumastúlkur og þær saumuðu t.d. karlmannsbuxurnar fyrir 100 kr. stk., svo kæmi eigandinn og keypti nýjar og miklu fullkomnari og afkastameiri saumavélar og segði við stúlkurnar: „Nú fáið þið bara 80 kr. fyrir að sauma buxurnar: Það má segja: Nú fáið þið bara 80 kr. í staðinn fyrir 100 kr. áður. Þetta er kjaraskerðing, geta stúlkurnar sagt. Í sjálfu sér er sú staðhæfing ákaflega vafasöm. Það getur vel verið, að þrátt fyrir þetta hafi þær miklu meira dagkaup og miklu hærra mánaðarkaup en áður. Það er í raun og veru alveg sama, sem hér er um að ræða. Sjómennirnir eru með önnur skip og önnur tæki en gömlu kjörin gerðu ráð fyrir. Ég vil í sjálfu sér taka það fram strax, að ég legg ekki eins mikið upp úr þessu tækjaspursmáli og oft hefur verið gert í umræðum um þetta mál, þ.e.a.s. um kraftblökkina og hið sjálfvirka síldarleitartæki, hvort þessi tæki hafi verið sett í skipið eða ekki. Það, sem ég tel að sé miklu þýðingarmeira atriði, eru skipin sjálf, og það er það, að nú er farið að veiða og stunda síldveiðar með hringnót á miklu stærri og fullkomnari skipum en áður var. Ég vil t.d. benda á, að síðast þegar samningar voru gerðir um síldveiðikjör, vorið 1959, þá er í þeim samningum alls ekki gert ráð fyrir, að það sé til stærra skip á hringnótaveiðum en 100 smálestir. Þar er hins vegar gert ráð fyrir miklu stærri skipum á herpinótaveiðum en á hringnótaveiðum. Það sést á ákvæði samningsins um aukauppbót, þegar farið er fram úr vissu aflamagni, en þar er hæst talað um 100 smálesta skip, en um almenn kjör er hæsti flokkurinn 70 smálestir og þar yfir. Í sambandi við hringnótakjörin hafa líka sagt mér menn, sem að þessum samningum stóðu, að það hafi yfirleitt verið algerlega óþekkt fyrirbrigði, að stór skip væru á hringnót. Nú í sumar er það hins vegar svo, að þá eru öll skipin á hringnótaveiðum, meira að segja togari er á hringnótaveiðum, og af 225 skipum, sem voru á veiðum í sumar, hefur 81 skip verið yfir 100 smálestir og þau að sjálfsögðu öll á hringnótaveiðum, þannig að hér er um allt annað að ræða en áður, þegar ákveða skal kjörin. Ég vil líka benda á það ekki síður, að í þeim samningaviðræðum, sem fóru fram á s.l. vori, buðu sjómennirnir lækkun á aflaprósentunni. Þeir buðu lækkun á aflaprósentunni, þó að sú lækkun væri að vísu lítil. En með því að bjóða þessa lækkun viðurkenna þeir raunverulega, að þörf sé á nýjum skiptakjörum og það sé ástæða til þess að breyta þeim. Ég tel þess vegna, að það hafi verið réttmætt, eins og á stóð í þessu neyðarástandi, sem stóð yfir í sumar, að ákveða, að gerðardómur skæri úr þessum kjörum, en gömlu kjörin væru ekki lögfest, enda er þá raunverulega alveg óvíst nema nokkur hluti af síldveiðiflotanum hefði setið heima, ef það hefði verið gert. Það hafa að vísu verið bornar fram ýmsar mótbárur gegn þessari skoðun. Það hefur t.d., eins og ég hygg að hv. 5. þm. Norðurl. e. hafi komið hér með, verið komið með þau rök, að allir yfirmennirnir hafi fasta samninga og gerðardómur hafi ekki náð til þeirra og það væri ósanngjarnt að lækka skiptaprósentu og kjör hásetanna, þegar kjör yfirmannanna stæðu óskert. Það hefur líka verið bent á það af mörgum andstæðingum gerðardómslaganna, að um þriðjungur af flotanum væri raunverulega með bundna samninga óuppsagða og þess vegna næðu gerðardómskjörin ekki til þeirra. Vil ég nú lítillega gera þessar mótbárur að umtalsefni. Þá er það í fyrsta lagi hvað snertir yfirmennina, - það er að vísu rétt, að yfirmennirnir voru með bundna samninga, svo að gerðardómur ákvað þeirra kjör ekki beinlínis, - en þó er rétt að geta þess að sjálfsögðu, að um þetta var ekki vitað og ekki skorið úr þessum ágreiningi fyrir félagsdómi fyrr en eftir að brbl. voru sett, þannig að það var ekki hægt að ganga að því vísu, þegar brbl. voru sett, að yfirmennirnir hefðu bundna samninga. En þó að gerðardómurinn næði ekki beinlínis til þeirra, þá segir í samningum yfirmannanna, að þeir, þ.e. vélstjórinn og stýrimaðurinn, skuli hafa einn og hálfan hásetahlut, ein og hálf hásetalaun, eða 1¼ ef það er 2. vélstjóri. Og þess vegna, þar sem gerðardómurinn er búinn að ákveða hásetalaunin eða hásetahlutinn, þá geta ákvæði gerðardómsins verkað á kjör yfirmannanna, vegna þess að yfirmennirnir eru samningslega tengdir kjörum háseta. Um þetta er nú deilt fyrir félagsdómi, og ég skal ekkert segja um, hvernig það mál fer. En það er augljóst, að á þessu stigi málsins er allt of mikið sagt að segja það, að yfirmennirnir búi við óskert kjör. Þá kemur hitt atriðið, að um þriðjungur af síldveiðiflotanum sé með bundna samninga. Það hefur gengið mál í félagsdómi um einn stað fyrir austan, og mér skilst, að það sé viðurkennt af útvegsmönnum, að um annan stað gildi það sama. Málið snerti að mig minnir Neskaupstað, og hinn staðurinn er Seyðisfjörður. Nú hefur Alþýðusambandið og sjómannasamtök talið, að það væru 13 staðir alls, sem væru með bundna samninga, og talið, að á þessum 13 stöðum væri þriðjungur síldveiðiflotans gerður út. Þessir sömu aðilar hafa birt tölur og sagt, að frá þessum stöðum væru gerð út 65 skip. En í sumar voru 225 skip á síldveiðum, og það er það fyrsta, sem hægt er að benda á í þessu sambandi, að 65 er að sjálfsögðu ekki þriðjungur af 225. En ég hef farið yfir skýrsluna frá því í sumar yfir þau skip, sem síldveiðar stunduðu, og talið upp skipin frá þessum 13 stöðum, og þau eru 58 eða rétt um það bil fjórðungur, þannig að jafnvel þó að allir þessir staðir, þar sem ágreiningur kann að vera um, hvort samningar hafi verið bundnir eða ekki, hefðu bundna samninga, þá væri það ekki nema fjórðungur. Hitt er svo annað mál, að það er ákaflega ólíklegt, að niðurstaðan verði sú, að allir þessir staðir verði með bundna samninga. Þvert á móti tel ég mjög ólíklegt, að það yrði yfir 10% síldarflotans, sem talið yrði hafa bundna samninga. En hitt er svo auðvitað annað mál, að þó að einn dómur væri fallinn á einum stað, var auðvitað ákaflega erfitt við setningu brbl. að gera sér grein fyrir því, hver þessi prósenttala kynni að vera. Og ég veit það líka með vissu, að á sumum þessum stöðum, þar sem haldið er fram að hafi verið bundnir samningar, þá hefur a.m.k. verið skráð upp á nýju samningana eða gerðardóminn, hvað sem sú skráning kann svo að gilda, ef dómstóll lítur öðruvísi á málið. Ég tel mig hafa sýnt fram á, að það séu reyndar stórkostlegar ýkjur, þegar sagt er, að þriðjungur síldveiðiflotans sé með bundna samninga. Hv. 5. þm. Norðurl. e. kom hér inn á það, að verkbann L.Í.Ú. hefði verið ólögmætt og þeir hefðu m.a. skapað sér þessa aðstöðu með tryggingavíxlum. Ég er honum alveg sammála um það, að þetta verkbann þeirra var ólögmætt. Það var ekki boðað eða bar ekki að með þeim hætti, sem vinnulöggjöfin tilskilur. Og það má í raun og veru segja hér langt mál um allar þær yfirsjónir, sem L.Í.Ú. framdi í sambandi við undirbúning allrar þessarar deilu og gerðu þessa deilu miklu hatrammari og torleystari en þurft hefði að vera. Það er t.d. alveg einstakt að hugsa sér það, að þetta landssamband kunni ekki að segja upp samningum. Það fær á sama sumrinu á sig 3 dóma, þar sem uppsagnir frá því eru dæmdar ólögmætar. Jafneinfaldan hlut og að segja upp kjarasamningi virðast þeir alls ekki geta nema einstöku sinnum. Og einnig það, að þó að ég skuli að vísu taka fram, að ég telji þá að nokkru leyti hafa haft rök að mæla, þegar þeir voru að krefjast breyttra skiptakjara, þá héldu þeir nokkuð undarlega á sínum málstað, og þeir hömruðu yfirleitt mest á þeim rökunum, sem veikust voru, en létu hitt frekar liggja í þagnargildi, þ.e.a.s. þeir voru alltaf að tala um tækin, alltaf um kraftblökkina og síldarleitartækin, í staðinn fyrir að tala um skipin sjálf, sem voru orðin miklu stærri og dýrari en áður hafði verið. En það verður ekki komizt hjá því í þessu sambandi að átelja líka Alþýðusambandið og Sjómannasambandið, því að hvaða frammistaða er það hjá þessum samtökum að láta L.Í.Ú. haldast uppi ólögmætt verkbann? Hvers vegna fara þessi samtök ekki í mál fyrir dómstólum og láta hnekkja þessu? Það er auðvitað að bjóða svona vinnubrögðum heim af hálfu L.Í.Ú. og annarra atvinnurekendasamtaka, þegar verkalýðssamtökin sitja bara þegjandi hjá og hafast ekkert að. Þegar rætt er um niðurstöðu gerðardómsins og þá útkomu, sem hún hafði í för með sér fyrir sjómannastéttina, er í raun og veru allsendis ófullnægjandi, eins og mest hefur verið gert, að benda eingöngu á þá almennu skiptaprósentu, sem kemur til skipta milli skipshafnarinnar. En það er eins og vitað var, að þá lækkaði gerðardómurinn hana þó nokkuð, þó að ég telji að vísu, að hann hafi tekið of djúpt í árinni. En það, sem hefur líka töluvert að segja, annað en hvaða prósenta það er, sem skiptist á milli skipshafnar, það er, hvað skipt er í marga staði. Og einmitt á því sviði kom gerðardómurinn alveg til móts við sjónarmið sjómanna. Það eru hér fyrir framan mig tölur frá því í sumar um fjölda skipa og skiptingu í stærðarflokka, en áður var það þannig, að eftir samningi frá 1959 var á hringnótaveiðum á skipum frá 40 til 70 smálestir skipt í 11 staði, en í 12 staði á skipum yfir 70 smálestir. En ég vil aðeins nefna hér tölur nokkrar af 46 bátum, sem voru á veiðum í sumar og voru á stærð, - það eru að vísu ekki alveg glögg merki niður á við, en ef þeir eru minni en 60 lestir - það voru 46 bátar - þá eru samkv. gerðardómnum 10 staða skipti, en áður voru það 11 staða skipti. Og á 89 bátum á stærðinni frá 80 smálestir upp í 120 er nú samkv. gerðardómnum skipt í 11 staði í staðinn fyrir 12 staði áður. Þetta ber að sjálfsögðu að hafa í huga, þegar reiknuð er sú heildarútkoma til heildarbreytingar, sem gerðardómurinn kann að hafa gert á kjörum sjómanna. Breytt hlutastaðaskipting, sem átti sér stað með gerðardómnum, hefur því í mörgum tilfellum orðið til verulegra hagsbóta fyrir sjómenn. Ég tel í raun og veru, að sú tala, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. varpaði hér fram, að það mundi líklega hafa orðið 10 þús. kr. kaupskerðing að meðaltali hjá háseta á síldveiðunum í sumar, sé algerlega úr lausu lofti gripin. Ég hef að vísu ekki nákvæmar tölur, en það er ekki hægt að reikna þetta út nema í sjálfu sér að hafa upplýsingar um hvern einasta bát og hve fjölmenn skipshöfn var. Ég get auðvitað varpað fram einhverri tölu, alveg eins og þessi hv. þm. hefur gert, en ég tel, að þessi tala sé allt of há. Ég mun þá fara nokkrum orðum um ræðu fulltrúa Framsfl., hv. 3. þm. Norðurl. v. (ÓlJ). Hann talar um, að þarna þyrfti eiginlega ríkisvaldið með fjárframlögum að koma og leysa þessa deilu, því að það væri að hans dómi ekki hægt að skerða hlut sjómanna, þó að ég vilji í sjálfu sér ekki kalla það endilega skerðingu á hlut sjómanna, þó að aflaprósentan sé lækkuð og útvegsmenn fái þar uppbætur til þess að standa undir auknum kostnaði vegna tækja og annars. Út af þessum hugleiðingum vil ég í fyrsta lagi segja það, að ég tel, að síldarútgerð sé einhver sá atvinnuvegur innan sjávarútvegsins, sem ætti að vera hagkvæmastur, og það væri þess vegna ákaflega óheppilegt og sízt til þess fallið að fara að styrkja þann atvinnurekstur með fjárframlögum úr ríkissjóði, sem ætti að geta staðið undir sér sjálfur. Og ég tel líka, að þeir menn, sem vinna við síldarútveginn, séu yfirleitt, sem betur fer, mjög vel launaðir. Mér finnst, að í þessari till. gæti allmikið þeirra sjónarmiða, sem Framsfl. hefur reyndar oft haldið fram hér í stjórnarandstöðunni, þ.e.a.s. að ríkið eigi að borga. Flokkurinn segir alltaf við stéttirnar: Þið eigið ekki að borga þetta, heldur á ríkið að borga það. - Það er sagt við bændastéttina, að hún eigi ekki að borga í stofnlánadeild landbúnaðarins, neytendurnir eiga ekki heldur að borga. Eins er það, að útgerðarmennirnir eiga ekki að borga þetta. Ríkið á alltaf að borga, þannig að það virðist eins og það sé skoðun Framsfl., að stéttirnar beri ekki það, sem ríkið ber. Það er alkunn saga um karlinn, sem sagði: Hesturinn ber ekki það, sem ég ber. En nú virðist Framsfl. vera búinn að yfirfæra þessa kenningu í það, að stéttirnar beri ekki það, sem ríkið ber. En í sjálfu sér væri svo auðvitað opin leið fyrir aðra til að krefjast uppbóta, ef farið væri inn á þessa leið þeirra framsóknarmanna. Það hefur verið vikið að því hér, að afstaða Alþfl. sé ólík nú og til gerðardómsins 1942. Í sjálfu sér er hér algerlega ólíkum hlutum saman að jafna. Gerðardómurinn í sumar nær aðeins til einnar stéttar og er aðeins bráðabirgðaúrlausn, sem gildir fyrir eitt sumar til þess að forða þjóðinni frá óbætanlegri framleiðslustöðvun og tjóni, og í slíkum tilfellum tel ég vissulega, að Alþfl. eigi ekki að hika við að fara þá leið, sem farin var. Það væri ekki rétt að skilja svo við þetta mál að benda ekki á það, sem deilt er hér um, og þá fjármuni, sem sjómenn telja sig hafa misst við það, að kjör þeirra voru ákvörðuð með gerðardómi, en þeir nutu ekki gömlu kjaranna, sem þeir reyndar viðurkenndu að nokkru leyti sjálfir að væru ekki réttmæt lengur, að þá er það augljóst mál um allmikinn hluta af þessu kaupi, sem um er deilt, hvorum megin það hefði átt að lenda, að ef það hefði lent í hlut sjómannsins, þá hefði verulegur hluti af því farið í útsvör og skatta. Ég gæti gert ráð fyrir því, án þess að það hafi nokkuð verið reiknað út, að um 30–50% af þessu kaupi mundu fara í útsvör og skatta. En þá má í því sambandi minna á, að ef ekki hefðu verið gerðar þær mikilvægu skattalækkanir og skattalagabreytingar, sem núv. ríkisstj. hefur beitt sér fyrir, mundu sjómennirnir nú þurfa að greiða miklu hærri prósenttölu af þessari upphæð í skatta og útsvör, og það sýnir svo auðvitað, að sú heildarupphæð, sem þeir verða að greiða nú af öllu sínu kaupi, er auðvitað miklu lægri en eftir eldri skattareglum. Það er þess vegna alveg ljóst, að í góðum árum, þegar aflast vel og sjómenn hafa mjög háar tekjur, þá eru ákaflega mikil hlunnindi fyrir þá fólgin í þeim skattalagabreytingum, sem gerðar voru, t.d. svo að ég taki ekki nema bara regluna um það, að útsvörin séu frádráttarhæf, og svo auk þess hina stórkostlegu lækkun á tekjuskattinum. Þá er það auðvitað mjög til hagsbóta fyrir sjómenn, að uppbótakerfið hefur verið afnumið, þannig að núna, þegar gengisbreytingar hafa orðið, hafa þeir fengið að fullu samsvarandi kauphækkun og gengislækkun hefur numið, a.m.k. ef þeir hafa verið upp á hlut og ekki hefur verið um kauptryggingu að ræða, og þannig hafa þeir fengið hærri kauphækkanir og meiri en aðrar launastéttir í landinu, auk þess sem þeir hafa líka fengið verulega aukinn skattfrádrátt. Og afnám uppbótakerfisins þýðir auðvitað það, að öll sú hækkun, sem verður á afurðaverði eða útflutningsverðmæti, kemur sjómönnunum beint til góða, í staðinn fyrir að áður, þegar uppbótakerfið ríkti, þá var alger óvissa ríkjandi um það, hvort sjómaður yrði þar nokkurs aðnjótandi, heldur féll það fyrst og fremst í hlut framleiðandans og útvegsmannsins. Það er þess vegna alveg ljóst mál, að sjómannastéttin í landinu hefur aldrei nokkurn tíma búið við betri kjör en í tíð núv. ríkisstjórnar.