Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Sigurður Kristjánsson: Það ætti að vera auðvelt að hafa áhrif á þessa fáu menn, sem eru viðstaddir. Því að það vill svo til, að ég hefi flutt hér það eitt, sem er ákaflega vinsælt, svo að ég þarf ekki margt að segja. Ég mun þá minnast á brtt. mínar í réttri röð eftir greinum. Í fyrsta lagi er brtt. á þskj. 519IV, um styrk að upphæð 1200 kr. til Kristjáns læknis Grímssonar, sem stundar framhaldsnám í læknisfræði erlendis. Þessi maður hefir fyrir fimm árum lokið kandídatsprófi héðan frá háskólanum, og hefir bráðum stundað sitt framhaldsnám í fjögur ár. Hann hefir ekki enn fengið neinn styrk héðan að heiman. Eins og kunnugt er, deilast þær styrkeitingar, sem um er að ræða frá stofnunum, á svo marga; og það vill þá oft verða svo, að duglegustu mennirnir eru látnir sitja á hakanum, þeir sem líklegastir eru til að bargast á eigin spýtur með einhverjum ráðum. Þessi maður hefir sýnt mikinn dugnað við nám sitt. En það er kunnugt, að þeir menn, sem eru búnir að berjast við nám sitt í mörg ár, eru búnir að ganga nærri lánstrausti sínu og oft einnig kröftum. Nú er þetta lokaár hans í sérfræðináminu. Þess vegna tel ég mjög vel fallið, að þingið meti þennan dugnað hans og þrautseigju að einhverju, en veiti þennan styrk ekki aðeins í viðurkenningarskyni við hann einan fyrir það að hafa trúlega barizt áfram allan þennan tíma, heldur líka til þess að undirstrika það, að það skuli verða einskonar regla, að menn, sem eru langt komnir við nám, séu frekar látnir njóta styrks til þess að ljúka námi heldur en að fleygja styrkupphæðum til manna á byrjunarstigi, sem svo engin trygging er fyrir, að geti haldið áfram né hafi til þess stöðuglyndi. Ég hefi sett í till. til vara eitt þúsund. Það má kannske kalla þessa lækkun smámunalega. En ég geri þetta vegna þess, að þm. hafa oft sýnt, þegar um styrkveitingar er að ræða, að nokkru ræður um afstöðu þeirra, að hóflega sé farið í sakir um styrkbeiðni. - Mér er óhætt að segja, að þó að fjvn. hafi ekki tekið upp þessa till., þá eru ýmsir nm. henni vinveittir. Aðra brtt. á ég við sömu gr. Það stendur svo á, að í þremur hreppum í Norður-Ísafjarðarsýslu er veittur styrkur til læknisvitjana. Það eru Inndjúpsmenn, sem eiga mjög erfiða læknissókn. Nú hefir farið svo, að sá hreppur, sem hæstan styrkinn átti að fá, hefir minnstu þurft að kosta til læknisvitjana. Ég hefi farið fram á þá breyt., að styrkurinn verði sameiginlegur til þessara hreppa allra og skiptist í hlutfalli við kostnað þeirra af læknisvitjunum. Fjvn. álítur rétt að breyta þessu á þann hátt, að styrkur verði afmarkaður sérstaklega til hvers hrepps. En ég legg til, að styrkurinn verði veittur sem sameiginleg upphæð og skipt eftir á. Kostnaður þessi getur verið mjög breytilegur eftir árferði. Það geta komið fyrir ár, þegar sumir þessara hreppa komast tiltölulega vel út af læknisvitjunum af þeim ástæðum t. d., að ferðir Djúpbátsins og læknisvitjanir geta farið saman að miklu leyti, en næsta ár getur þetta stórkostlega breytzt. Misjafnlega mikið kveður líka eðlilega að farsóttum og sjúkdómum í einstökum hreppnum frá ári til árs. Ég hefi talað um þetta við fjvn., sem er meðmælt breyt. í þessu efni, ég held allir nm. vænti ég því, að hv.þdm. hafi ekki neitt út á þetta að setja. Þá á ég brtt. við 16. gr. og skal um hana ekki vera margorður. Þó verð ég að rifja upp, að snemma á þessu þingi barst iðnaðarnefnd erindi frá Landssambandi iðnaðarmanna, þar sem farið er fram á, að n. komi á framfæri umsókn til þingsins, og tilmæli um að mæla með henni við fjvn. Umsóknin er um 20 þús. kr. til sambandsins til þess að hafa opinbera skrifstofu í þarfir iðnaðarmálanna. Nú er kunnugt, að iðnaður fer vaxandi hér á landi, bæði í Rvík og öðrum bæjum. Virðist ekki vanþörf að fjölga þeim atvinnugreinum, sem standa undir þörfum fólksins. Með bráðvaxandi notkun rafmagnsins, sem nú á sér stað og verður þó meiri innan skamms, er sjálfsagt að gefa þessum atvinnugreinum mikinn gaum. Í erindi sínu segir landssambandið á þá leið, að það hafi sama hlutverk að vinna fyrir iðnaðinn sem Búnaðarfélag Íslands fyrir landbúnaðinn og Fiskifélag Íslands fyrir fiskiveiðarnar, þ. e. að efla iðnaðinn á hvern hátt, sem verða má og þjóðinni er til hagsbóta. Þetta er hverju orði sannara. Við vitum það, að Búnaðarfélag Íslands nýtur mikils styrks til þess að efla þekkingu á landbúnaðinum með upplýsingastarfsemi og mörgu fleira. Á sama hátt nýtur Fiskifélag Íslands styrks til að vinna þetta hlutverk fyrir fiskiveiðarnar. Það er enginn vafi, að fyrir Iðnsambandinu liggur að vinna hliðstætt hlutverk fyrir iðnaðinn. Þessar 20 þús. eru náttúrlega ákaflega lítil upphæð í samanburði við þann styrk, sem fiskifél. og búnaðarfélagið fá. En þess er að gæta, að þetta er aðeins byrjun. En félagið getur ekki gert ráðstafanir til starfrækslu fyrr en það veit nokkurn veginn, hve mikið fé það fær milli handa. Ég þykist mega treysta því, að ef hv.þdm. athuga þetta mál frá sjónarmiði alþjóðar manna hér á landi, þá muni þeir komast að þeirri niðurstöðu, að það sé alveg nauðsynlegt, að þetta samband hafi úr einhverju fé að spila til að leiðbeina og efla þekkingu viðvíkjandi iðnrekstrinum, og að hér sé ekki farið fram á neitt stórkostlegt að tiltölu við það verkefni, sem liggur fyrir. Það er náttúrlega þýðingarlaust að vera að mæla með þessu fyrir tómu húsi. En ég verð að treysta því, að hv.þm. kynni sér þetta mál, hver á eigin hönd, áður en þeir fella um það úrskurð með atkv. sínu. Þá er ég meðflm. að till. á þskj. 519, um ábyrgð á seldum fiski í þeim löndum, þar sem greiðslutregða er. Aðalflm. er hv.þm.N.-Ísf., og mun hann færa rök fyrir till. aðallega. Skal ég láta mér nægja að geta hennar aðeins, og að ég tel hina mestu nauðsyn á því, að þeirri málaleitan verði sinnt. Og loks er ég meðflm. að tillögu á sama þskj., sem er um skuldaskil fyrir vélbátaeigendur, og flytjum við hv.þm. Vestm. hana. Er farið fram á, að í 22. gr. fjárl. verði tekin upp heimild fyrir stj. að efla skuldaskilasjóð vélbátaeigenda með nýju framlagi úr ríkissjóði, allt að 200 þús. kr., og fái þá eigendur línuveiðagufuskipa aðgang að lánum úr sjóðnum á sama hátt og vélbátaeigendur. Þessu máli víkur þannig við, að þegar stofnaður var skuldaskilasjóður fyrir vélbátaeigendur, þótti meiri hl. þings ekki við eiga að opna slíka hjálp fyrir stærri skip heldur en þessa venjulegu vélbáta, sem ekki munu vera stærri en upp í 60 rúmlestir. Nú hefir það farið svo, að um lán úr þessum sjóði hafa ekki sótt mjög margir. Og ef farið væri eftir þeim reglum, sem í l. eru fyrirskipaðar um lánin, þ. e. að lána í hæsta lagi 20% á móti brúttóeign lánþega, þá mundi verða afgangs af sjóðnum talsvert mikil upphæð, miðað við þá bátaeigendur, sem í upphafi á hinum auglýsta tíma sóttu um lán. En nú hefir farið svo, að fjöldi útgerðarmanna, sem ekki sótti um lán á tilsettum tíma, hefir orðið fyrir geysimiklum töpum, sérstaklega á síðustu vertíð. Og ef opnað verður fyrir umsóknir í sjóðinn nú fyrir einhver skip, þá virðist alveg sjálfsagt að hann verði fyrst og fremst opnaður á ný fyrir þeim skipaeigendum, sem það er hægt að l. Og það er áreiðanlega víst, að svo mjög hefir gengið niður á við fyrir vélbátaeigendum, að það mundu sjálfsagt koma fram nýjar umsóknir og miklu meiri en sjóðurinn gæti annað með því fé, sem bann nú hefir yfir að ráða. Því hefir verið hreyft, að þessi afgangur sem talið var, að yrði, gæti gengið til þess að hjálpa línuskipaeigendum. En það er í alla staði óeðlilegt, að það sé hleypt öðrum skipum að þessum lánum heldur en þeim, sem í upphafi áttu að njóta lánanna, en hin séu útilokuð. Við flm. teljum þetta ófært, og ef veita á línuveiðaskipum einhverja svipaða hjálp og vélbátaeigendum, þá verði að koma til nýtt fé. Og því höfum við borið fram þessa till. Um þörf eigenda línuveiðaskipa fyrir þessi lán þarf ekki að fjölyrða. En að við berum fram þessa till. stafar af því, að þeir hafa snúið sér til þm. og ríkisstj. og beðið um hjálp í tilefni af því, að þeir þykjast sjá fram á, að þeir muni ekki komast til síldveiða í sumar, nema því aðeins, að þeim verði hjálpað á þennan hátt. Nú er það kunnugt, að skip af þessari tegund eru til einskis eins vel fallin eins og síldveiða. Reynslan af þeim á síðari árum við þorskveiðar er hin hörmulegasta. Það á náttúrlega ekki eingöngu við um línuveiðara, en þó mun hvergi hafa verr gengið. Og þó er óhætt að segja, að á þessum skipum séu sérstaklega valdir dugnaðar- og aflamenn. En reynslan af þessum skipum við síldveiðar er þar á móti sérlega góð; til þeirra veiða virðast skipin hentug. Þau eiga hægt með að fara með þessi fyrirferðarmiklu og þunglamalegu veiðarfæri, og báta geta þau haft í gálgum. Þau rúma mikið af síld, og geta þess vegna mjög vel veitt síld jöfnum höndum í bræðslu og söltun. Þegar nú búið er að halda þessum skipum á hinar óhagstæðari víðar í vetur og vor, þá er það ákaflega hörmulegt, ef þau útilokast að meira eða minna leyti frá að stunda þær veiðar, sem þau eru miklu betur fallin til. Það eru a. m. k. sterkar líkur til, að hægt sé að reka þau án rekstrarhalla, eða jafnvel með sæmilega góðum árangri. Og ef þessi hjálp gæti orðið til þess, að þessi skip gætu komizt flest á veiðar, - þá er það náttúrlega ákaflega mikið hagsmunamál fyrir landið í heild. Það mundi skap, mjög mikla atvinnu og einnig auka verulega útflutningsvörur, sem talið er, að séu vissar á markaði. Ég vænti þess vegna, að hv.þm. taki þessari till. vinsamlega og veiti stj. þá heimild, sem fram á er farið.

*Jón Pálmason: Ég geri ráð fyrir, að hv.þm. hafi veitt því athygli, að ég á nokkrar brtt. við fjárlfrv. á þskj. 519, og jafnvel þó að frekar fátt sé hér við af hv.þm., þá vil ég fara um þær nokkrum orðum. Er þar fyrst að nefna IX. till., þar sem farið er fram á, að veitt sé til Skagastrandarvegar í mínu kjördæmi 5000 kr., en til vara 3500. Þessi vegur er mikið gallaður eða ólagður á löngum köflum, og er mjög brýn þörf að fá gert við hann þar, sem mest hætta er á, að hann sé ekki bílfær. Ég hefi veitt því eftirtekt í sambandi við þetta frv., eins og það var eftir 2. umr., að þá var ætlað til nýrra þjóðvegalagninga á landinu samtals um 500 þús. kr., og samkvæmt till.fjvn. við þessa umr. er nú bætt við 31000 kr. rúmlega svo að það er komið nokkuð á 6. hundrað þús. kr., sem er ætlað til þjóðvega á landinu. En það eru aðeins 6000 kr., sem ætlað er af þessu mikla fé í mitt kjördæmi, og ég verð að segja, að eins og sakir standa, þá sé það engan veginn eðlileg skipting á þessu fé, enda er sannleikurinn sá, að ef litið er á þetta frá því sjónarmiði, sem mjög er athugað, og þeir þykjast athuga, sem mest hafa yfir þessum málum að segja, sem sé eftir þeirri þörf, sem fólkið hefir á hverjum stað, þá er þannig ástatt í þessu efni, að alltaf eru að berast til mín fleiri og fleiri kröfur frá mönnum, sem vantar atvinnu og reyna að komast í einhverja opinbera vinnu, annaðhvort í næstu héruðum eða öðrum landsfjórðungum, en nú er ekki hægt að sinna þessum till. Skal ég svo ekki hafa fleiri orð um þessa brtt. Næsta brtt. mín er sú XIV. á sama þskj. og fjallar um það að veita 7000 kr. til þess að fullgera bátabryggju á Blönduósi. Þessi bryggju bilaði mikið í fyrra. eins og hv.þm. mun vera kunnugt. og fékk talsverða aðgerð sl. sumar, en nú vantar um 20 þús. kr. til að ljúka þeirri viðgerð, en eins og kunnugt er, þá hefir það verið regla, að ríkið hefir lagt fram ? kostnaðar við bryggjugerðir og lendingarbætur. Hér er um brýna þörf að ræða, þó að hv.fjvn. af einhverjum ástæðum hafi ekki séð sér fært að mæla með, að þessi upphæð yrði tekin á fjárl. Þá er 3. brtt., sem ég hefi leyft mér að flytja á sama þskj. XIX. Þar er farið fram á að veittur sé úr ríkissjóði styrkur til að gera við Þingeyrakirkju og er farið fram á 6000 kr., en til vara 4000 kr. Þetta mál er í raun og veru sérstakt í sinni röð að því leyti, að hér er um hús að ræða, sem er með elztu og merkustu húsum á landinu. Húsameistari ríkisins hefir látið þau orð falla við mig, að hann teldi í raun og veru skömm, að ekki skuli vera búið að framkvæma aðgerð á þessu merkilega húsi, því að hann lýsir því yfir, að af eldri húsum landsins sé það eitt þeirra fegurstu. Nú er hér um fámennan og fátækan söfnuð að ræða, og er honum því algerlega ofvaxið að framkvæma þessa dýru viðgerð án þess að fá opinbera hjálp. Ég skal taka það fram, að allar þessar till. mínar um aukin fjárframlög hvíla í raun og veru á sama grundvelli, þeim grundvelli, að meðan farið er fram á að veita jafnmiklu og gert er með núverandi fjárl. til hinna og þessara nauðsynlegra framkvæmda á okkur landi á öllum sviðum verður að gera kröfu til þess, að þeim upphæðum sé jafnað niður á þann veg, að ekki gæti hlutdrægni í þeirri úthlutun. Hefði verið gengin sú leið að skera fjárveitingar stórkostlega niður frá því sem verið hefir, og láta það ganga jafnt yfir öll héruð, hefði ég ekki látið mér til hugar koma að bera fram þessar till., þrátt fyrir þá brýnn þörf, sem þarna er. En meðan fjárgreiðslum er háttað á þann hátt, sem nú er samkvæmt gildandi fjárl. og samkvæmt þessu fjárlfrv. og till.fjvn., þá finnst mér sanngjarnt, að það sé látið ganga jafnt yfir alla, hvar á landinu sem er. Þá skal ég að endingu víkja nokkrum orðum að þeirri till. sem er mín síðasta till. og ég flyt ásamt hv.þm. Ak., XL. Hún stefnir mjög í aðra átt en aðrar till. mínar, því að hún er lækkunartill. Fer hún fram á að fella niður skáldalaun til Halldórs Laxness. Till. er byggð á því, að ég staðhæfi, að ekki sé annar liður á fjárl., sem a. m. k. í sveitum okkar lands er litinn verri augum en einmitt sá liður, sem hér er um að ræða. Og því fremur tel ég mér skylt að flytja þessa till., sem í mínu kjördæmi var haldinn þingmálafundur nokkru áður en ég fór hér til þings, þar sem samþ. var af öllum flokkum, sem þarna voru staddir, að skora á Alþingi að fella niður af fjárl. þessa upphæð. Ég skal nú fara um þessa till. nokkrum orðum, þó að ekki sé ástæða til að gera það mjög ýtarlega. Þegar Alþingi verðlaunar einhverja menn, hvort sem það er fyrir skáldskap eða aðrar listir eða eitthvað annað, sem talið er sérstaklegu til umbóta í okkar þjóðfélagi eða til heiðurs fyrir okkar land, verður að gera kröfu til þess, að þessi störf, sem verið er að verðlauna, milli virkilega til menningar og fullkomnunar í okkar þjóðlífi, og að því er skáldin snertir, þá er þetta sú krafa, sem að eðlilegum hætti á til þeirra að gera. Út í það skal ég ekki mjög nákvæmlega fara, en vil þó benda á tvennt, sem gera verður kröfu til, þegar um skáldskap er að ræða. Annað er formið, hversu fullkomið vald höfundurinn hefir á málinn, en hitt er efnið, sem annaðhvort þarf að vera til uppbyggingar ella þá að fela í sér hugsjónir, sem séu til fyrirmyndar fyrir almenning eða þá, sem á eftir koma. Ég skal taka það fram, að að því er snertir þann höfund, sem hér er um að ræða, þá tel ég, að hann fullnægi þeirri kröfu, sem ég nefndi fyrr, þ. e. a. s. að hann hafi vald yfir málinu og því, að lýsa þeim hlutum, sem hann tekur til meðferðar, og mig grunar, að það sé einmitt það, sem hefir villt mönnum sýn, svo að þeir hafa talið sanngjarnt og eðlilegt og réttlátt að verðlauna þennan mann svo stórkostlega sem gert hefir verið. En hér kemur annað út, þegar maður fer út í efni þeirra rita, sem eftir þennan mann liggja. Ég get sagt það fyrir hönd íslenzkra bænda, að þeim finnst dálítið óeðlilegt og furðulegt, að Alþingi skuli sérstaklega verðlauna það, að þessi maður hefir undanfarin ár lýst íslenzkum bændum og íslenzkum sveitamönnum sem heimskum, menntunarsnauðum, skítugum og lúsugum o. s. frv., og það er ekki mjög miklu betri lýsing, sem kaupstaðarbúar fá hjá þessum höfundi. Þegar nú þessar lýsingar og þessi skáldverk flytjast til annara landa, þá er það næsta furðulegt, að Alþingi skuli láta sér sæma að verðlauna þá höfunda, sem bera þjóðinni þann orðstír, sem þessi höfundur gerir. Ég get hugsað mér, að ef þau rit, sem hér er um að ræða, hefðu verið skrifuð af einhverjum dönskum kaupmanni eða einhverjum framandi manni, sem ferðazt hefði um okkar land, þá hefði það vakið almenna andúð og almennan viðbjóð hjá þeim, sem unna heiðri íslenzku þjóðarinnar. En því undarlegra er það, að þegar slíkar lýsingar koma frá innlendum manni, þá skuli þing þjóðarinnar verða til þess að verðlauna það með hæsta skáldastyrk, sem veittur hefir verið hér á landi, og setja þan aðilja sem hér á hlut að máli, jafnframarlega sem stórskáld okkar, svo sem Einar Benediktsson og Einar H. Kvaran. Þetta er atriði, sem ég tel mér skylt að láta ekki lengur viðgangast en vitanlega býst ég við, að það fari svo við atkvgr., eins og oft hefir farið áður, að meiri hl. sjái sér ekki fært að víkja í þessu efni af þeim vegi, sem hann hefir áður gengið. Ég tek þetta ekki sérstaklega til af því, að þetta sé einstakt dæmi að því er snertir fjárveitingar til einstakra manna, heldur af því að ég tel þetta versta dæmið, sem til er í okkar fjárh. og við hv.þm. Ak. höfum borið þessa till. fram sem nokkurskonar prufu á það, hvort hv.þm. þyki vert að gera nokkra breyt. þarna á. Sannleikurinn er sá, að mér fyrir mitt leyti ofbýður að sjá þing eftir þing alltaf hrúgað inn á fjárl. meira og meira af hinum og þessum persónulegum styrkjum til manna, sem virðast ekki hafa unnið til þeirra hluta, eins og líkur mættu til benda eftir þeim fjárhæðum, sem til þeirra er veitt. Ég skal ekki að sinni fara um þetta fleiri orðum. Því miður eru hér ekki nema tiltölulega fáir hv.alþm. viðstaddir, en ef svo kynni að fara sem ég geri ráð fyrir, að einhverjir verði til að taka upp vörn fyrir þennan styrk, sem hér er um að ræða, þá fæ ég sjálfsagt tækifæri til að taka þær varnir til athugunar síðar við þessa umr. Ég ætla ekki nú að fara út í almennar umr. um þetta fjárlfrv., sem hér liggur fyrir, jafnvel þó að til þess væri rík ástæða, eins og nú er ástatt í landinu, þegar hæstv. stj. er nú að fara fram á heimild til að taka nýtt ríkislán ofan á allt, sem fyrir er, svo að hægt sé að fleyta því áfram og fjármálaspilaborgin geti staðið nokkrum mánuðum lengur. En úr því ekki er neitt gert til þess að stefna í aðra átt en gert hefir verið, þá geri ég kröfu til þess, að mitt kjördæmi njóti jafnréttis við aðra landshluta.

*Pétur Magnússon: Ég á 3 brtt. á þskj. 547, sem ég vil leyfa mér að gera grein fyrir með fáum orðum. 1. brtt. mín er við I4. gr., XXVI, nýr liður, að til íþróttaskólans á Sauðhúsvelli undir Eyjafjöllum verði veittur 1000 kr. byggingarstyrkur. Þessu er þannig farið, að undir Eyjafjöllum hefir starfað ungmennafélag, sem heitir Trausti, nú í 13 ár. 1927 kom það sér upp húsi á Sauðhúsvelli undir Eyjafjöllum, 10x11 áln. að stærð, og síðan 1930 hefir það starfrækt og kostað 3 íþróttanámskeið og á hverju ári hefir verið kennd þar glíma, sund og leikfimi. En það hefir komið í ljós, sem við var að búast, að þetta hús er ófullnægjandi fyrir þá starfsemi, sem félagið hugsar sér að reka þarna og vill það því ráðast í að bæta nokkuð við þetta hús, sem er þarna. En þetta eru, eins og gefur að skilja. efnalitlir menn, og þeir treysta sér naumast til að reisa þessa viðbótarbyggingu, nema þeir geti fengið styrk einhversstaðar að. Ef þeir geta komið húsinu upp ætla þeir sér að reka þar áfram íþróttaskóla, og auk þess er í ráði að hafa þar vefnaðarnámskeið og ef til vill kennslu í fleiri iðngreinum. Innan félagsins hefir verið mjög mikill áhugi fyrir þessu, og er óhætt að fullyrða, að þessi starfsemi hefir borið talsverðan árangur, og hann mjög heppilegan. Ég hefi fyrir framan mig ummæli sambandsstjóra ungamennafélaganna, sem mælir mjög eindregið með því, að félaginn verði veittur einhver styrkur til þessarar starfsemi. Hann segir svo í erindi sínu, með leyfi hæstv. forseta: „Allmörg ár hefir ungmennafélagið Trausti undir Eyjafjöllum haldið uppi mjög merkilegri kennslustarfsemi í íþróttum. Hefir félagið árlega haft námskeið, venjulega þrjú, í almennum íþróttum og sundi við mikla þátttöku og mjög góðan árangur, eftir því, sem séð verður. Er félagið eitt þeirra ungmennafélaga landsins, sem allra mest gera að íþróttafræðslu fyrir æskulýðinn. Enda hefir félag þetta á að skipa áhugasömum dugnaðarmönnum og hefir innan sinna vébanda góða kennslukraft í íþróttum og fleira. Ég er ekki í vafa um, að það mundi hafa stórmikla þýðingu fyrir hina fjölmennu Eyjafjallasveit, ef félaginu gæti tekizt að bæta aðstöðu sína til kennslu með því að koma upp heimavistarhúsnæði við samkomu- og íþróttahús sitt.“ Þetta eru ummæli sambandsstjóra ungmennafélaganna. Þegar tekið er tillit til þess, að fátækt félag hefir alveg fyrir eiginn reikning kostað þarna íþróttanámskeið í allmörg ár, og mörg á ári, þá virðist eftir því, sem ríkissjóður hefir hagað sér gagnvart öðrum félagsskap, þar sem líkt hefir staðið á, ekki ósanngjarnt, að félaginu yrði veittur þessi litli styrkir, sem farið er fram á í brtt. Ég geri ráð fyrir, að treysta megi því, að ef þessi styrkur yrði veittur, mundi þessi viðbótarbygging komast upp, því að það á að koma henni upp að mestu leyti með frjálsum framlögum. Nú eru í félaginu 65 ungir menn og konur, og allar líkur benda til þess, að því fé, sem til þessa gengi, væri vel varið. Þá hefi ég einnig lyft mér að bera fram brtt. við 16. gr. 4., um að fjárveitingin til sandgræðslu verði hækkuð úr 27000 kr. upp í 33000, og þessum 6000 kr. verði varið til sandgræðslu á Hólabæjum í Vestur-Landeyjum. Svo stendur þarna á, að þegar Þverárfarvegirnir gömlu þornuðu upp eftir fyrirhleðsluna þar eystra, hófst talsvert sandfok, sem hefir farið vaxandi ár frá ári. Sérstaklega fór það síðasta vetur að verða ákaflega áberandi í þeim norðanstormum, sem blésu þá lengst af. Má heita fyrirsjáanlegt, að ef ekkert verður að gert, þá vofi þarna bráð hætta yfir allmörgum blómlegum býlum, sérstaklega 4 jörðum, hinum svonefndu Hólabæjum, sem eru blómlegar jarðir, en þarna hagar svo til, að það land, sem sandurinn fýkur á nú og er í mestri hættu, eru tún og engjar. Má þess vegna búast við, að ekki liði á löngu, þangað til svo gæfi farið, að þessar jarðir legðust í eyði. Undanfarin ár hefir verið stefnt að því að koma upp nýjum býlum, og það hefir einmitt verið rætt um að skipta einni af þessum jörðum í tvennt og stofna nýbýli, og það er í ráði ennþá, ef landspell verða ekki þarna því meiri. Og þá býst ég við, að ekki þyki skynsamlegt að láta afskiptalaust, að þessi blómlegu býli fari í auðn vegna sandfoks. Víða á landinu er verið að reyna að græða upp örfoka svæði, sem orðin eru gróðurlaus, en það sýnist ekki síður vera ástæða til að varna því, að blómlegar byggðir fari í auðn vegna sandfoks, en að græða upp land, sem orðið er lítils virði. Það mundi sjáanlega ekki líða langur tími þangað til hefjast yrði handa með sandgræðslu á þessu svæði, en það er augljóst, að því lengur sem það er látið dragast, því kostnaðarsamara verður það. Ég hefi oftar en einn sinni átt tal um þetta við sandgræðslustjórann, Gunnlaug Kristmundsson, sem leggur mjög eindregið til að hefjast nú þegar handa til að hefta sandfok á þessum stað og fá nú fé veitt til þess á fjárl. Ég ætla, að hann hafi átt tal um það við hv.fjvn., og mun hv.frsm. hennar kannast við, að sandgræðslustjóri er þessu eindregið meðmæltur. Ég skal geta þess, að sandgræðslustjóri segir, að það sé kannske ekki útilokað, að hægt væri að hefjast handa, ef veittar væru 5000kr., en taldi þó, að það væri ekki fullnægjandi, og ekki mundi duga minna en 6000 kr. frá ríkinu til þess, að hægt væri að gera það, sem nauðsynlegt er, þegar í stað. Ég vil mælast til þess, að hv.þm., sem heyra að vísu ekki orð mín, vildu athuga þetta mál alvarlega, og vil ég í lengstu lög vona, að fjvn. leggist ekki á móti þessari till., þó að hún hafi ekki treyst sér til að bera till. þess efnis fram. Ég held að það sé mjög léleg hagsýni að draga þetta á langinn. Ég held, að það sé miklu skynsamlegra að leggja þetta fé fram strax en að láta það bíða og neyðast svo til að verja síðar miklu meira té í þessu skyni, því að að því kemur, ef ekkert verður gert nú að það verður að verja meira fé til að varna því, að þessar 4 glæsilegu jarðir fari í auðn. Þriðja brtt., sem ég hefi flutt, er við 18. gr. og er þess efnis, að við eftirlaun Björgvins Vigfússonar sýslumann, verði bætt 1500 kr., en til vara 1000 kr. Björgvin sýslumaður er sem kunnugt er orðinn gamall embættismaður, svo gamall, að hann er einn þeirra manna, sem láta verða af embætti vegna laganna um hámarksaldur embættismanna, enda þótt bæði líkams- og sálarkraftar hans séu enn í bezta lagi, svo að hann gæti þeirra hluta vegna gegnt embætti sínu um nokkurt skeið ennþá. Eftirlaun Björgvins, sem honum ber að lögum, eru 2300 kr. - Þegar rætt var á þinginu 1935 um lögin um hámarksaldur embættismanna, féllu orð hjá hæstv.forsrh. á þá leið, að ekki myndi verða komizt hjá því, að ríkið styrkti eitthvað suma þá embættismenn, sem vegna þessara laga yrðu að láta af embætti, að minnsta kosti þangað til lífeyrissjóður embættismanna gæti séð fyrir þeim að fullu. Vegna þessara ummæla hæstv. ráðh. vænti ég, að hann líti með velvilja á þessa till. mína, því að það er nú svo með Björgvin sýslumann, að hann er fátækur maður, og 2300 kr. myndu því ekki duga honum til framfærslu, og það jafnvel þó að hann settist að fyrir austan. Eins og kunnugt er, þá hefir raunin orðið sú, að margir þeirra embættismanna, sem hafa orðið að láta af embætti sökum aldurshámarkslaganna, hafa fengið að halda fullum launum, en hér er ekki farið fram á það, heldur aðeins að eftirlaun þessa embættismanns verði hækkuð um 1000–1500 kr., og er sú krafa byggð á því, að Björgvin treystir sér ekki til að lifa á minna en 300 kr. á mánuði. Það skal fjarri mér að fara að gefa mannlýsingu á Björgvin sýslumanni, en þess má þó geta, að hann hefir alla tíð unnað héraði sínu, og munu allir, sem til þekkja, á einu máli um það, að hann hafi unnið því mikið gagn. Það væri því kaldranalegur viðskilnaður við slíkan embættismann, ef honum væri eftir sinn langa og trúa þjónnstutíma í þágu hins opinbera kastað út á gaddinn með svo lítinn lífeyri, að hann gæti ekki lifað af honum. En til þess vona ég að ekki þurfi að koma, því að ég vænti þess, að hv.þm. líti á þessa till. mína með velvilja eins og ég vonaað einnig verði gert hvað aðrar brtt. mínar snertir því að ég þykist ekki hafa sýnt þá frekju í fjárbeiðnum hér á Alþingi, að ég geti ekki vænzt góðra undirtekta undir þessar till. mínar.

Pétur Ottesen Ég vil aðeins með fáum orðum fylgja úr hlaði brtt. þeim, sem ég hefi flutt við fjárlögin að þessu sinni, og er þá fyrst að minnast brtt. við 14. gr., þar sem ég fer fram á lítilfjörlegan styrk til iðnaðarmannafélagsins á Akranesi til skólahalds þar. Eins og sjá má á fjárlfrv., þá er þar tekinn upp styrkur til iðnaðarfélaga í öllum kaupstöðum landsins til þess að halda uppi skóla fyrir iðnaðarmenn. En nú er það svo með Akraneskauptún, að það slagar hátt upp í suma kaupstaðina með fólksfjölda, og þar mun jafnvel vera fleira fólk en í tveimur kaupstöðunum a. m. k. Með lögum, sem sett voru á síðasta þingi, var hert mjög á kröfum um aukna þekkingu iðnaðarmanna, til þess að gera þá hlutgengari í starfi sínu, en nú liggur það mjög í hendi iðnaðarmannafélaganna að sjá um möguleikana fyrir þessari auknu þekkingu, og því er það, að sú venja hefir verið upp tekin að styrkja þau til skólahalds. Nú er það svo, að iðnaðarmannafélagið á Akranesi hefir haldið uppi skóla undanfarin ár fyrir iðnnema þar og verður nú að færa starfsemi sína út í samræmi við kröfur síðasta Alþingis um aukna menntun iðnaðarmanna. Ég fæ því ekki annað séð en að öll sanngirni mæli með því, að iðnaðarmannafélagið á Akranesi fái þennan styrk, þar sem líka að á Akranesi eru fleiri íbúar en í sumum kaupstöðunum, sem þegar hafa fengið þennan styrk. Þá á ég enn brtt. við 14. gr. þess efnis, að fjárveitingin til stofnkostnaðar héraðsskóla verði hækkuð úr 15 þús. kr. upp í 21 þús. og að hækkunin gangi til Reykholtsskóla. Ástæðan fyrir því, að ég ber till. þessa fram, er sú, að aðsóknin að Reykholtsskóla hefir verið svo mikil undanfarið, að teknir hafa verið 20–30 fleiri nemendur en rúm hefir verið fyrir í skólahúsinu. Fyrir þetta fólk hefir verið fengið leigt í húsi, sem prestinum er ætlað til íbúðar en nú mun ekki vera hægt að fá þetta húsrúm áfram. Er því ekki annað fyrir hendi en að auka húsrúm skólans eða takmarka aðsóknina að honum um 20–30 manns. Hér er því farin sú leið að leita til Alþingis um helming kostnaðar þess að fá húsrúm yfir þetta fólk, en kostnaðurinn mun allur vera áætlaður 12 þús., og er þessi krafa byggð á lögunum um héraðsskóla, að ríkissjóður greiði ½ stofnkostnaðar þeirra. Þó að fé þetta fengist ekki greitt fyrr en á næsta ári, myndu verða einhver ráð með að bæta úr húsnæðisvandræðunum fyrir næsta skólaár, svo fremi sem það verður tekið upp í fjárlögin nú. Þá á ég smábrtt. við l6.gr., um að veittur verði 2 þús. kr. til ræktunarvegar á Akranesi. - Eins og kunnugt er, þá hefir að undanförnu verið veitt nokkurt fé til ræktunarvegar í Vestmannaeyjum, og nú liggur fyrir fjárveiting til ræktunarvegar í Flatey. Auk þessa hefir verið veitt fé úr ríkissjóði til hliðstæðra vega, eins og veganna á áveitusvæðinu í Flóanum. Hér er því ekki um neitt nýmæli að ræða. Síðan Akraneskauptún keypti af ríkissjóði prestssetursjörðina Garða, hefir mikið verið unnið þar að ræktun og undirbúningi að ræktun. Landið hefir verið ræst fram og nokkuð lagt af vegum, en ennþá vantar mikið af vegum um þetta land, svo að hægt sé að leigja það út. En sú regla hefir verið höfð, að hreppsfélagið hefir lagt vegina og gert hina stærri skurði, og leigt landið svo út á erfðafestu. Alls er hreppsfélagið búið að leggja í þessa vegi um 8 þús. króna; það er því ekki nema lítill deili af öllum vegagerðarkostnaðinum á þessu svæði sem hér er farið fram á að fá greiddan úr ríkissjóði. vænti ég því að hv. Alþingi sjái að þessi litla fjárveiting, sem hér er farið fram á að fá, sé í fullu samræmi við þann stuðning, sem Alþingi hefir áður veitt til ræktunarvega og til veganna á áveitusvæðinu, og líti því með velvilja og skilningi á þessa till. mína. Í raun og veru á ég svo ekki fleiri brtt. við fjárlfrv. að þessu sinni, en ég vil víkja nokkrum orðum að brtt., sem hv. 2. þm. Árn. o. fl. flytja við 17. gr., þar sem farið er fram á, að styrkurinn til Stórstúku Íslands verði hækkaður um 6 þús. kr., úr 15 þús. upp í 21 þús., og að af þessari hækkun renni 3500 kr. til sambands bindindisfélaga í skólum landsins. Það þarf ekki að eyða mörgum orðum að því, hvílík nauðsyn það er, að vel sé unnið að bindindismálunum eftir bið mikla drykkjuskaparböl, sem lagzt hefir á þjóðina eftir að bannlögin voru afnumin. Það vita allir, hversu mjög að drykkjuskaparóreglan spillir heimilisfriði manna og liggur sem mara á þjóðfélaginu. Þar sem því að bindindisstarfsemin er sá eini félagsskapur í landinu, sem hefir það á stefnuskrá sinni að vinna á móti þessu mikla þjóðarböli, þá verður þess að vænta, að Alþingi sjái sóma sinn í því að veita þessari starfsemi allan þann styrk, sem verða má. Mun ég svo ekki hafa þessi orð mín fleiri, því að ég geri ráð fyrir, að hv. fyrsti flm. geri fulla grein fyrir till. Þá vildi ég minna á brtt. við 22. gr. frá hv. 5. landsk., þar sem farið er fram á, að verja megi allt að l0 þús. kr. til að undirbúa stofnun drykkjumannahælis. Það er náið samband á milli þessarar till. og till. þeirrar, sem ég var að minnast á. Þörfin fyrir því, að hafizt sé handa um það að koma upp hæli fyrir þá aumingja menn, sem orðið hafa drykkjuskapnum að bráð, er mikil. Og það er þung skylda, sem hvílir á því þjóðfélagi, sem notar vínin sér til framdráttar og byggir aðaltekjuvonir sínar á því, að mikið sé af þeim drukkið, að sjá jafnframt fyrir þeim fórnarlömbum, sem falla í valinn. Ég vil því mæla með því, að Alþingi taki í þessu efni sem öðru afleiðingunum af sínum fyrri gerðum og sjái fyrir þeim borgurum, sem hin sterku vín hafa lagt að velli. Þá vil ég minnast á eina brtt. frá meiri hl. fjvn., en hún er klausa sú, sem setja á inn við styrkinn til Búnaðarfélags Íslands, þar sem félagið á að afsala sér öllum afskiptum af því, hvaða starfsmenn það hefir í þjónustu sinni, í hendur landbúnaðarráðh. Þetta er í fullu áframhaldi af þeirri löggjöf, sem nú er verið að keyra í gegnum þingið. Með þessu á verkið að vera fullkomnað, það þjóðþrifaverk að gera búnaðarfélagið að undirlægju undir pólitíska stjórn. Það mun nú að vísu svo, að hv. meiri hl. fjvn., sem flutt hefir brtt. þessa, hefir nú séð sig um hönd og tekið hana aftur, en þetta sýnir eigi að síður, hver stefna stjórnarflokkanna er í þessum málum hér á Alþingi, að þeir vilja gera þennan félagsskap alveg óstarfhæfan. Það er sú stefna, sem hv. 2. þm.N.-M. hefir verið að berjast fyrir og hæla sér yfir, að láta alla starfsemi Búnaðarfél. Ísl. fara fram í skrifstofuholu í sambandi við stjórnarráðið og láta stjórna því af pólitískri klíku, og bola frá stjórn þess frjálslyndum bændum, sem líklegir eru til að stjórna því landi og lýð til hagsældar.

*Jakob Möller: Ég á hér tvær brtt., aðra á þskj. 576,l um 1200 kr. til Eggerts Guðmundssonar málara. Ég mæltist til þess, að fjvn. tæki styrkbeiðni þessa til greina, en með tilvísun til breytingar á lögum um menningarsjóð vildi hún ekki taka þetta upp enda þótt á fjárlögunum séu styrkir, sem svipað er ástatt um og þennan. Þá vildi ég í annan stað vekja athygli á því, að maður þessi hefir aldrei fundið náð fyrir augum menntamálaráðs. Ég hygg ekki, að það verði heldur á næstunni, og ég ber yfirleitt ekkert traust til menntamálaráðs í þessu efni. Ég er viss um, að þar ræður hlutdrægni að því, er snertir einstaka listamenn, og sumir þeirra eiga við þau örlög að stríða, að það er sýnilegt, að þeir finna aldrei skilning eða vilja hjá menntamálaráði til þess að styrkja þá til starfa sinna. Ég veit, að hv.þm. er þetta eins vel kunnugt eins og mér, að fenginni reynslu. En hinsvegar hefir það komið í ljós, að meiri hl. hins háa Alþingis hefir stundum gert þann ágreining við þessa forsjón listamanna að veita einstökum listamönnum styrk á fjárlögum, þótt menntamálaráðið hafi synjað þeim um styrk, og þar sem síðasta þing brást svo vel við að veita þessum manni styrk, þá vænti ég að það verði nú á sama hátt við þessari beiðni. Hin brtt. mín er á þskj. 547,XIV og er um það að veita Guðmundi Arnasyni lítilsháttar styrk til þakhellugerðar. Ég veit, að hv.þm. er það ljóst, að mikil nauðsyn er að koma á slíkri framleiðslu í landinu, því það mundi hafa áhrif á innflutninginn og draga úr þörf fyrir erlendum gjaldeyri, og það er nú talið mjög nauðsynlegt, eins og ástandið er í landinu. Það hafa verið hér sýnishorn af þakhellum, sem þessi maður segist geta framleitt, og eftir þeim dómum, sem um þau hafa fallið frá þeim mönnum, sem skyn bera á, sýnist, að þessar þakhellur geti orðið að góðum notum. Ég geri tvær till. í þessu skyni. Aðaltill. 1000 kr., og til vara 600 kr. og vona ég, að hv.þm. geti fallizt á lægri upphæðina, ef þeir geta ekki fallizt á þá hærri. - Annars er ekki hægt að sjá það í verki, að hið háa Alþingi kinoki sér mjög við auknum útgjöldum. Eftir því sem nú horfir við um afgreiðslu fjárlaganna, er það ekki vafamál, að útgjöldin verða hærri en áður, og höfum við sjálfstæðismenn áður vakið athygli á því og lýst því yfir, að sú afgreiðsla á fjárlögum sé óforsvaranleg, eins og ástandið er nú í landinu. og þótt við höfum tekið þátt í störfum fjvn., þrátt fyrir það þótt meiri hl. hennar hafi ekki viljað fallast á skoðanir okkar, þá vil ég taka það skýrt fram, að við teljum ekki, að við berum neina ábyrgð á afgreiðslu þessara fjárlaga. Það hefir hér í vertíðarok verið borið fram frv. um að ábyrgjast tveggja millj. kr. lán fyrir landsbankann, og sýnir það í raun og veru, hvílíkt vandræðaástand nú er. Og þetta ástand er öllum viðkomandi, og það er meira heldur en nokkurntíma það, sem þessi ábyrgðarheimild bendir til. Ég hygg, að það sé öllum ljóst, að litlar líkur eru til að þetta geti bjargað afkomu þjóðarbúsins á næsta ári, og það er sýnilegt, að afgreiðsla fjárlaganna verður til þess að auka erfiðleika, sem þó er verið að reyna að bæta úr með ýmiskonar skottulækningum. Ef þingið vildi í raun og veru koma í veg fyrir aðsteðjandi öngþveiti í rekstri þjóðarbúsins, þá hefði að sjálfsögðu átt að haga afgreiðslu fjárlaganna eftir því. Það er augljóst, að því hærri sem útgjöldin eru á fjárlögum, því meiri verður þörfin fyrir erlendan gjaldeyri og því erfiðara með öll viðskipti út á við og þá samninga, sem þjóðin þarf að standa við. Það er hinsvegar augljóst, að hv. meiri hl. lítur öðruvísi á þetta. Hann telur hyggilegt að bjarga ástandinu með því að ausa út sem mestu fé og seilast sem dýpst í vasa landsmanna. Gott það sé að framkvæma eignarnám og stuðli að því, að atvinna landsmanna verði rekin með halla, þá lítur ríkisstjórnin svo á, að það sé bezt, að hún hafi sem mest fé handa á milli og geti varið sem mestu til óþarfa. Slík fjármálastjórn hlýtur að hefna sín fyrr eða síðar, og er á ábyrgð þeirra flokka, sem halda þessari stefnu, þrátt fyrir öll þau teikn og stórmerki, sem þeir hljóta að sjá í þessu efni.

*Magnús Torfason: Áður en ég kemst að efninu, vil ég biðja hv. þingstóla að leggja vel eyrun að máli mínu. - Ég á hér eina till. þess efnis, að til ófriðunar sels í Ölfusá sé veitt allt að 1000 krónum. Ég skal geta þess, að á nýafstöðnum sýslufundi í Árnessýslu var veittur jafnmikill styrkur til ófriðunar sel, í Ölfusá á þessu ári, en þetta tekur fleiri ár en eitt, og þess vegna kemur þetta svo út, að þetta tillag verður aðeins 1/3 enda stendur í till.: „gegn að minnsta kosti jafnmiklu tillagi annarsstaðar að.“ - Ég skal geta þess, að það er talsvert af sel í ánni, og þar eru látur, sem laxveiðaeigendur verða að borga bætur fyrir á sínum tíma með árgjöldum. Eftir því, sem mér er sagt af kunnugum mönnum, sem unnið hafa að eyðingu sels í Hvítá í Borgarfirði, þá kostar það talsvert fé og enn meiri fyrirhöfn. Ég býst við að hv.þm. viti það að bæði Ölfusá og Hvítá eru miklar laxveiðiár, en hitt mun þeim ekki jafnkunnugt, að upp til fjalla eru mjög fagrar ár til laxveiða á stöng, og af sumum er sagt, að Stóra-Laxá í Árnessýslu muni vera bezta stangarveiðiáin hér á landi, og þar með í þessari álfu. Umsóknir frá útlendingum um að fá leigðar veiðiár eru alltaf að verða fleiri og fleiri og hafa aldrei verið jafnmargar eins og í þetta sinn, og hugsunin með þessari till. er sú, að gera þessar fallegu ár að eftirsóttum laxveiðiám og ekki aðeins þar með að hjálpa þeim bændum, sem þar búa, heldur líka að ýta undir það að ferðamannastraumurinn fari vaxandi. Ég ætla svo ekki að þeyta með lengri ræðu um þessa litlu till. en vænti, að hv.þm. taki henni vel.

*Garðar Þorsteinsson: Á þskj. 547 hefi ég leyft mér að koma fram með þrjár brtt. Í fyrstu till. er farið fram á, að veittur sé 300 króna styrkur til Jóns Einarssonar í Rauðhúsum vegna fávita, sem hann sér um. Þessi fáviti er rúmlega þrítugur, ófær til allrar vinnu og þess vegna algerlega ómagi. Í stað þess að setja þennan fávita á hæli, sem yrði þess valdandi, að það opinbera yrði að sjá fyrir honum, þá hefir Jón Einarsson af fátækt sinni séð fyrir honum til þessa dags. Á Alþingi í fyrra var samþ. samskonar styrkveiting, og vona ég, að hv.þm. verði ekki mótfallnir að sami styrkur sé veittur nú. Þá er brtt. við 14. gr. BXXIV, nýr liður, að veita 101 mönnum ferðastyrk á alheimsskákmót í München. Er aðaltill. um 800 kr., en varatill. um 500 kr. Skáksambandið hefir áður orðið góðs aðnjótandi hjá ríkinu og fengið fasta upphæð. 1600 kr., og er nú á fjárlögum, en þá fjárhæð hefir skáksambandið aðallega notað til að efla skáklistina innanlands á þann hátt að styrkja menn til að sækja skákmót hér í Reykjavík og til þess að gefa út blað, og skáksambandið er þess vegna ekki aflögubært. Í sumar verður haldið skákmót í München, og munu um eða yfir 30 þjóðir taka þátt í því. Hefir hverri þjóð verið boðið að senda þangað 10 menn. 8 menn til að tefla og 2 varamenn. og verða 8 frá hverju landi sem tefla í hverri umferð. - Íslendingar hafa tvisvar áður tekið þátt í alþjóðaskákmóti, en þá þannig að frá hverju landi kepptu aðeins fjórir menn; þótt það þyki ef til vill undarlegt, þá var reynslan sú, að á þessum skákmótum vöktu Íslendingar sérstaka eftirtekt ekki fyrir það, hve ofarlega þeir urðu, heldur fyrir það, hve mikla skákkunnáttu þeir sýndu, og skákir, sem þeir tefldu á þessum mótum, hafa verið birtar í blöðum og tímaritum, sem lesin eru um allan heim. Eins og hv.þm. ef til vill muna, kom á síðasta ári út bók, sem gefin var út eftir skákmótið í Folkestone á Englandi. Þar voru teknar upp beztu skákirnar, sem tefldar höfðu verið á mótinu og annarhvor teflandinn hafði unnið, og í þessari bók voru 11 skákir, sem tefldar voru af heimsmeistaranum Aljechin, en eftir okkar meistara, eða þann, sem ég hiklaust tel meistara okkar í því að tefla góðar skákir, Eggert Gilfer, voru þar 10 skákir. Ég er sannfærður um það, að þessi bók hefir áreiðanlega vakið úti um allan heim athygli á landi voru og þjóð og ef á annað borð nokkuð er gefið fyrir auglýsingar, þá er slíkt ómetanlega mikils virði. Ég hygg, að sú eina list, sem við Íslendingar getum tekið þátt í og mætt jafnfætis við aðrar þjóðir, sé skáklistin. Ég hugsa ekki, að það sé nein íþrótt, sem við keppum í og getum nálgazt aðrar þjóðir, nema þessi eina. Nú er það svo, eins og ég tók fram, að héðan hefir 10 mönnum verið boðið á skákmótið í München. Þeir fá allt frítt á meðan mótið stendur, og í ferðakostnað fá þeir 800 ríkismörk. Ég geri ráð fyrir, að þetta verði nægilegt fyrir ferðakostnað og uppihald í Þýzkalandi frá skipi til skips. Nú er það vitanlegi, að nokkuð kostar að komast héðan til Þýzkalands, og býst ég við, að það yrði um 2500 kr., sem sú ferð kostaði fram og aftur. Að skáksambandið fer ekki fram á hærri styrk en 800 kr., er bæði vegna þess, að Alþingi hefir áður verið því svo vinsamlegt, að ekki er réttlátt að knýja þar mjög fast á dyr og svo eru margir einstaklingar, sem hafa mikinn áhuga fyrir því, að þessi för verði farin, svo að stjórn skáksambandsins telur ekki útilokað, að hægt sé að fá nokkurt fé til fararinnar annarsstaðar frá. Ég er sannfærður um, að þeir skákmenn, sem verða valdir til fararinnuar, koma ekki fram á annan hátt en þann, sem er þjóð vorri til sóma. Ég hygg, að öðru eins hafi verið varið til auglýsinga eins og þó þessi upphæð væri veitt til þess, að íslenzkir skákmenn gætu komið fram á þessu móti, þar sem keppt verður af meira en 30 þjóðum. Þarna mæta fréttaritarar frá öllum þjóðum. Fréttaritarar, sem skrifa fyrir fjöllesnustu blöð heimsins, og þessir menn taka jafnt eftir skákunum, hvort sem þær eru tefldar af Íslendingum eða öðrum. 3. till., sem ég flyt, er um að gefa Siglufjarðarkaupstað eftir ábyrgð á ca. 30 þús. kr., er kaupstaðurinn stendur í gagnvart ríkissjóði vegna kaupa samvinnufélags sjómanna á Siglufirði á s. s. Bjarka. Þessi skuld eða ábyrgð er þannig til orðin, að ríkissjóður átti skip sem Bjarki hét og stóð ríkissjóði í ca. 40 þús. kr. Samvinnufélag sjómanna sem var stofnað á Siglufirði, réðst í að kaupa þetta skip og fékk Siglufjarðarkaupstað til að ganga í ábyrgð fyrir and virðinu. Útgerð félagsins gekk illa og félagið hætti. Eyþór Hallsson keypti þá skipið og samdi um afborganir á andvirðinu og greiddi fyrstu afborgun, en þegar að síðari afborgunum kom, gaf þáverandi forsrh., Ásgeir Ásgeirsson, eftir um greiðsluna. Þessar afborganir áttu að greiðast í síld, en í stað þess að afborganir færu fram og ábyrgð Siglufjarðarkaupstaðar lækkaði, var þessum samning ekki framfylgt, og það fór þannig, að eigandinn hélt áfram að gera skipið út og safnaði á það sjóveðsskuldum, og að lokum var svo skipið selt til lúkningar á þeim, og ríkissjóður missti það veð, sem hann hafði í skipinu, en Siglufjarðarkaupstaður stendur áfram í ábyrgðinni. Mér finnst þess vegna, að það sé sanngirniskrafa, að bærinn losni undan þessari ábyrgð, sem ekki var látin lækka vegna þess, að kaupandi skipsins var ekki krafinn um greiðslur á réttum gjalddögum, enda þótt ríkissjóður þá hefði aðstöðu til að láta hann borga. Sá ábyrgi hefir að þessu leyti verið gerður réttlaus, en skuldasúpan er svo látin skella á honum. Auk þess að þetta er réttlætiskrafa, þá má líka taka tillit til þess, að Siglufjarðarkaupstaður er þess ekki megnugur að greiða þessa skuld. Ég hefi svo ekki fleiri till. að mæla með, en vil út af till.hv. a. þm. Reykv., um styrk til Guðmundar Árnasonar, til þakskífugerðar, aðeins mæla með, að sú till. verði samþ. Ég vil geta þess, að þessi maður fékk fyrir 2–3 árum hjá búnaðarfélaginu 300 krónur og aðrar 300 krónur hjá ríkisstjórninni til þess að fara til Noregs og læra að vinna þakskífur. Hann fór þá til Voss og lærði þar að fara með þakskífur á þann hátt, sem Norðmenn gera, og á þaki þessa húss, eru slíkar skífur. Í landi föður hans er þakskífunáma, og þar eru álitnir möguleikar til að vinna skífur, svo að vel sé. Þessi maður keypti í Noregi verkfæri fyrir 1000 krónur og atlar að nota þau við þessa vinnu, og er farinn með þau austur. Nú hagar svo til, að um langan veg er að flytja frá námunni og allt verður að flytja á hestum. Loks þarf að senda þetta til efnafræðilegur rannsóknar til þess að vita, hvort það er of mikill leir í skífunni eða hvort hún er nægilega hörð og slétt. - Hv. 2. þm.N.-M. gæti kannske gefið einhverjar upplýsingar um þetta, því að hann er sá eini maður, sem ég hefi talað við, sem komið hefir á þennan stað, og hann segir, að skífan sé slétt og að hægt sé að kljúfa hana niður í ½ cm. Og ef þetta er svo og það sýnir sig við efnafræðilega rannsókn, að það megi nota þessa skífu, eins og skozka skífan er notuð, til þess að þekja hús, þá er þarna vissulega möguleiki til þess að spara erlendan gjaldeyri fyrir þakjárn og þakskífur. Ég vildi þess vegna mæla með því, að þessi litli styrkur yrði veittur, því að hér á hlut að máli mjög fátækur maður, sem hefir kostað upp á sig nokkru fé til að læra að vinna þetta og keypt til þess verkfæri.

Forseti (JBald): Útbýtt er á fundinum brtt. á þskj. 601. og þarf að veita afbrigði frá þingsköpum til þess að hana megi taka til meðferðar.

*Þorbergur Þorleifsson: Við hv. 2. þm. Árn. flytjum brtt. á þskj. 548 um að heimila ríkisstj. að kaupa Búðir á Snæfellsnesi, ef samningar um verð takast. Eigandi jarðarinnar, Osvald Knudsen, vill selja hana fyrir sanngjarnt verð. Jörðin er metin á 36000 kr. að fasteignamati, og þar að auki er eitthvað af byggingum, sem bætast sennilega við kaupverð jarðarinnar. Það sem mælir með þessum kaupum er fyrst og fremst það, að þarna er ágætt land til þess að stofna nýbýli; jörðin hefir mikið af ræktuðu landi. Að sögn kunnugra manna má stofnsetja þarna um 20 nýbýli í landi jarðarinnar. Auk þess er þetta heppilegur staður fyrir innlenda og erlenda ferðamenn, og ferðamannaskrifstofa ríkisins hefir hugsað sér að byggja þarna sumargistihús fyrir ferðamenn. Loks er þetta fornfrægur staður, eins og kunnugt er höfn er þarna ágæt og verzlunarstaður var þarna fyrr meir og er jafnvel enn. Skal ég svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en ég vil að lokum taka það fram, að ég tel, að það opinbera hefði mikið gagn af að komast yfir þessa eign. Nú hefir hv.þm. Snæf. flutt brtt. við þessa brtt. okkar, en þar sem ég er þeirri till. ókunnur, og þar sem hv.þm. hefir ekki enn mælt fyrir henni, get ég fyrir mitt leyti ekki tekið afstöðu til hennar fyrr en ég hefi heyrt þau rök, sem hún er reist á. Næst vil ég fara nokkrum orðum um brtt., sem hv.þm. Ak. og hv.þm. A.-Húnv. hafa flutt. Hún er afturganga síðan í fyrra og fjallar um niðurfellingu á skáldastyrk Halldórs Kiljans Laxness. Hv. þm. Ak. talaði fyrir þessari brtt. í fyrra, og aðalrökin voru þau að Laxness hefði haldið ræðu í útvarpið, sem verið hefði hneykslanleg, og þess vegna bæri að fella styrkinn niður. Þessi hv.þm. hefir ekki talað fyrir þeirri brtt., sem hér liggur fyrir; hv.þm. A.-Húnv. hefir tekið að honum það ómak. Það sem hann færði fram sem rök fyrir því, að fella bæri styrkinn niður. var fyrst og fremst það, að þetta mæltist svo illa fyrir úti um sveitir landsins; bændur væru á móti þessu. Ég verð að segja, að ef þetta er rétt hjá hv.þm., þá ber það ekki vott um mikinn þroska hjá sveitafólkinu. Í mínu héraði eru dálítið skiptar skoðanir um þetta, en þó hygg ég að allur fjöldi alþýðumanna þar sé því meðmæltur, að skáhlið fái þennan styrk, en jafnvel þótt nokkrir eða jafnvel allmargir sveitamenn væru því mótfallnir, að Laxess fengi þennan styrk, þá er svo fyrir mælt í stjskr. að þm. séu bundnir við sannfæringu sína, en ekki fylgi frá kjósendum eða öðrum um það, hverju þeir greiða atkv., svo að þessi ástæða fellur því alveg um sjálfa sig, jafnvel þótt hún væri fyrir bendi, sem ég verð að efast um. Önnur ástæðan, sem hv.þm. færði fram máli sínu til rökstuðnings, var sú, að það lægi ekkert eftir þetta skáld, sem nokkurt andlegt verðmæti væri í, og að hann kynni ekki einu sinni íslenzkt mál. Í þessu sambandi nægir að vitna í ummæli harðvítugra andstæðinga H. K. L. svo sem Arnórs Sigurjónssonar; hann segir, að H. K. L. sé einhver mesti stílisti, sem uppi hefir verið með þjóð vorri, og ég fyrir mitt leyti verð að taka undir það. Ég þori að fullyrða, að enginn íslenzkur eða norrænn maður hefir hvorki fyrr né síðar leikið sér eins með íslenzka tungu og H. K. L. Enginn hefir skrifað þróttmeira mál eða af jafnmikilli list á íslenzka tungu og hann. Þriðja ástæðan sem hv.þm. A.-Húnv. færði fram máli sínu til sönnunar, var það, að H. K. L. lýsti íslenzkum bændum sem lúsugum og skítugum skríl. Það er vitanlega hægðarleikur að slá slíkum fullyrðingum fram, en til þess að sýna hv.þm. fram á, hvað mikið er hæft í þessari fullyrðingu, ætla ég að lesa upp örfáar setningar úr einu af ritum skáldsins, og eru þær setningar teknar af handahófi. Vil ég vænta þess, að hæstv. forseti gefi leyfi til þess. Á einum stað segir skáldið: „Menn skyldu varast að halda, að þeir viti nú alla skapaða hluti, þótt þeir hafi lesið eitthvert slangur af bókum, því sannleikurinn er ekki í bókum og ekki einn sinni í góðum bókum heldur í mönnum, sem hafa gott hjartalag. Bækur eru í hæsta lagi vitnisburður um sálarlíf mannanna, sem hafa ritað þær. Ég hefi mörgum kynnzt, sem kapp hafa lagt á bókvísi, en þeir hafa oftast verið fremur mannúðarlitlir í hugsjónum og nokkuð ofstopasamir hið innra með sér, en snauðir af þeirri menningu hjartans, sem hún amma mín var gædd og lýsti sér í gamansemi, elju, afskiptaleysi í trúmálum, jafnaðargeði í sorgum, kurteisi við bágstadda, hugulsemi við ferðamenn óbeit á leikaraskap, góðsemi við skepnur.“ Þarna er skáldið að lýsa sveitakonu, en henni er ekki lýst sem lúsugum og skítugum skríl. Og enn segir H. K. L.: „Tungutak alþýðumanna er tilþrifameira en skrifborðshótfyndni rithöfundanna og í sannleika list miklu djúpúðugri, því alþýðumenn standa í sjó upp að knjám með sjálfa fornöldina í blóðinu og salt í skegginu.“  Ég vil benda hv.þm. á það, að í tveimur eða þremur ritgerðum H. K. L. er fólgin svo mikil stílsnilld, að þess munu fá dæmi vera og engin á norrænum málum. Þar sem ég efast um, að hv.þm. A.-Húnv. hafi yfirhöfuð lesið nokkuð eftir Laxess, þá býst ég varla við, að hann hafi lesið þessar ritgerðir, því að hv.þm. er ekki svo illa gefinn, að hann mundi tala svona um hluti, sem hann vissi einhver deili á. Ég geri ráð fyrir, að þessi dæmi, sem ég hefi nú minnzt á nægi til þess að sýna fram á að sú fullyrðing hv.þm. A.-Húnv., að H. K. L. kunni ekki að fara með íslenzkt mál, er ekki á nokkrum rökum reist. Hv. þm. talaði um það, að það lægi ekkert eftir þetta skáld en samt væri honum skipað á bekk með mönnum, sem mikið lægi eftir, eins og Einari Kvaran og Einari Benediktssyni; en ætli það sé ekki líklegt, að Einar Kvaran hefði náð meiri frægð, ef þjóðin hefði séð sóma sinn í því að láta hann eiga við viðunanleg kjör að búa? Rök hv.þm. A.-Húnv. eru sleggjudómar út í bláinn, sem ekki hafa við minnstu rök að styðjast. Ég vil benda á það, að það eru ekki nema nokkrir mánuðir síðan hv. Alþingi sá sóma sinn í því að fella till. eins og þessir hv.þm. hafa borið fram, og það er enginn ástæða til að ætla, að viðhorf hv.þm. hafi breytzt að mun síðan.

Forseti (JBald): Ég gef hv.þm. A.-Húnv. orðið til þess að umr. verði samfelldari.

*Jón Pálmason: Ég þakka hæstv. forseta fyrir frjálslyndi sitt. Í sjálfu sér þarf ég ekki að fjölyrða um ræðu hv. síðasta ræðumanns. Hann byrjaði á því að draga það í efa að það væri rétt, sem ég hafði sagt í dag, að almenningur í sveitum landsins væri því andvígur, að H. K. L. væri veittur þessi styrkur; hv.þm. lýsti yfir því, að í sínu héraði mundu menn almennt vera meðmæltir þessari styrkveitingu. Þetta getur satt verið, og ef svo er, þá ber það vott um sérkennilega menningu og hugsunarvott, sem kemur m. a. fram í því að hafa kosið jafnskáldelskan þm. og hv. síðasti ræðumaður er. Að því er snertir þau rök, sem ég benti á því til sönnunar, að rétt væri að fella þennan styrk niður, þá var það tvennt, sem hann fór rangt með; í fyrsta lagi það að ég hefði haft þau orð, að þetta skáld kynni ekki að fara með íslenzkt mál. Ég tók það einmitt fram að ég gerði ráð fyrir, að menn létu villast á því, að þessi rithöfundur hefði töluvert gott vald á íslenzku máli og létu því til leiðast að veita honum skáldaverðlaun, þrátt fyrir það þó hann hefði svo greinilega galla á öðrum sviðum, að ekki yrði við unað að skipa honum á bekk með mestu skáldum þjóðarinnar. Hitt er náttúrlega dálítið annað mál, hvort ég get skrifað undir það, að enginn íslenzkur maður hafi nokkurn tíma farið eins vel með íslenzkt mál eins og þessi rithöfundur. Í þessu sambandi má benda á leikritið „Straumrof“ eftir þennan höfund. Okkur þm. gafst kostur á að sjá alla þá snilld og list, sem þar kemur fram, en ég verð að segja, að ég tel þá list ekki landi okkar til sóma. Því hefir verið haldið fram, að það bæri sérstaklega að halda hróðri þessa manns á lofti, vegna þess að hann væri skáld alþýðunnar; ég skal náttúrlega ekki fara mikið út í það atriði, en þó vil ég segja það að ef íslenzk alþýða væri á þeim vegi stödd, að lýsingar H. K. L. á henni væru nokkuð nálægt sanni, þá væri hún djúpt sokkinn í eymd og volæði. Annars þarf ekki að fara neitt sérstaklega út í upplestur hv. síðasta ræðumanns. Ef ég hefði verið svo fyrirhyggjusamur að hafa með mér eitt af ritum höfundar, þá gæti ég lesið upp sýnishorn af þeim hugsunarhætti, sem skáldið prédikar og mælir með. Ef ég hefði hér við höndina. Vefarann mikla frá Kasmir eða Straumrof, þá væri þægilegt að bregða upp mynd af því hvað það er sem þessi höfundur er að bera á borð fyrir erlenda lesendur um það, hvernig íslenzk menning er og hvað það er, sem sérstaklega er takandi til meðferðar til þess að lýsa. Annars býst ég við, að það verði erfitt að koma því til leiðar að fá nokkuð það samþ., sem rýrir hagsmuni þessa skálds, ef á að kalla hann skáld, þegar hann hefir svo öfluga varnarmenn eins og hv. síðasta ræðumann, sem þing eftir þing heldur langar ræður um það, hvað hann sé mikill snillingur, þetta skáld, sem Alþingi er að heiðra með stórum fjárfúlgum. Um stílsnilldin., sem hv.þm. var að útmála, vék ég að í ræðu minni í kvöld, en ég get að sjálfsögðu farið nokkuð út í það, hvað það er, sem veldur því, þegar verið er að tala um, að þessi höfundur sé frægur í útlöndum. Hverjir eru það, sem orsaka þessa frægð? Það eru t. d. danskir menn, sem verða hrifnir af öllu, sem illa er sagt um Íslendinga. Það eru þeir, sem hafa orðið hrifnir af ritum þessa höfundar.

En Englendingar?

. Ég skal svo ekki hafa, þessi orð mín fleiri. Mér þykir leitt að hafa móðgað svo skáldhneigðan mann eins og þennan hv.þm.

Þorbergur Þorleifsson Ég þarf ekki að vera langorður út af ræðu hv.þm. A.-Húnv. En viðvíkjandi því, sem hv.þm. sagði síðast, þegar hann var að tala um móðgun, þá vil ég segja honum það að það væri mjög mikil móðgun einmitt við þetta skáld að fella hann niður af 18. gr., en það hefir aldrei verið gert við nokkurn mann, hvorki fyrr né síðar, sem inn á þá grein hefir komizt. Ég hefi ekkert við það að athuga þó að einhverjir hafi verið á móti því að taka skáldið upp á þá gr., þó að ég hafi verið með því sjálfur. En það væri móðgun og ég vil segja pólitísk ofsókn, ef ætti að fella Laxness niður af 18. gr. Það er fyrst og fremst það, sem ég vildi benda hv.þm. A.-Húnv. á, og það var þess vegna, sem ég sagði, að það væri lítill heiður fyrir þingið, ef það gerði sig sekt í því. Hv. þm. minntist á rit, sem hneykslaði hann mjög. Straumrof og Vefarann mikla. Jafnvel þó að eitthvað væri nú athugavert við þessi rit skáldsins, þá verður hv.þm. að athuga það, að það er ekki hægt að mæla skáld eins og töðuvöll, þar sem tekið er meðaltal af því, sem völlurinn gefur af sér, heldur verður að mæla þau eins og fjall, þar sem þau komast hæst. Ég held satt að segja, að það hafi ekki komið fram nein rök í þessari ræðu hv.þm., sem eru svaraverð, og vil ég því ekki vera að halda uppi málþófi um þetta. Ég held, að það hafi komið fram allt, sem nauðsynlegt er, að komi fram því til varnar, að þessi styrkur verði felldur niður.

*Emil Jónsson: Ég hefi flutt hér eina brtt. á þskj. 547,XX, sem mig langar til að fara um nokkrum orðum. Það er brtt. við 22. gr., um að heimila ríkisstjórninni að verja úr ríkissjóði allt að 10 þús. kr. til sérstakrar skrifstofu til þess að annast upplýsinga- og leiðbeiningastarfsemi um og fyrir iðn- og iðjurekstur hér á landi. Það er á allra vitorði, sem hafa haft afskipti af þessum málum, hversu erfitt það er að fá nokkra vitneskju um þessa starfsemi yfirleitt. Það veit enginn í augnablikinn, hvað mikið er framleitt hér af neinni iðnaðarframleiðslu, ekki heldur, hvað margir vinna að framleiðslunni, eða hvað mikið er flutt inn af hráefnum, eða hvað er til af vélum til framleiðslunnar. Allt þetta er mjög sundurlaust og óljóst, svo að það er hvergi hægt að fá ákveðnar upplýsingar um þessa hluti. Að vísu hefir verið samþ. hér á Alþingi fyrir nokkrum árum frv. um breyt. á hagskýrslunum, sem fer í þá átt að safna nokkrum upplýsingum um þetta. En eins og allir vita, koma þessar skýrslur hagstofunnar einu eða mörgum árum ettir að þeirra er aflað, svo að gildi þeirra fyrir lífið verður lítið. Það verða aðallega söguleg gögn. Till. mín fer fram á, að úr þessu verði bætt og stofnuð upplýsingaskrifstofa, að sínu leyti eins og fiskifélagið annast um að afla skýrslna fyrir sjávarútveginn, svo að allir geti fylgzt með því, sem framleitt er. Landssamband iðnaðarmanna sótti um styrk til þess að annast þetta, en fjvn. sá sér ekki fært að sinna þessu neitt. Svo að þessi miðlunartill. er borin fram til þess, ef vera kynni, að það mætti auðnast að bæta úr þessu. Ég tel ekki þörf á að hafa um þetta fleiri orð. Það er öllum dm. ljós nauðsynin á þessu máli, og ég vænti, að þeir sjái sér fært að greiða þessari till.atkv. Þá hefi ég á þskj. 55o borið fram till. ásamt hv. 2. þm.N.-M og hv.þm. Mýr., sem er líka við 22. gr., um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að verja úr ríkissjóði eða af ágóða raftækjaeinkasölunnar allt að 50 þús. kr., gegn að minnsta kosti tvöföldu framlagi annarsstaðar frá, til stofnunar verksmiðju til raftækjaframleiðslu. Þegar raforkan kemur frá Soginu, lætur nærri að 2/3 hlutar þjóðarinnar fái ódýra raforku til ljósa og suðu. En til þess að þetta komi að notum, þarf eldavélar, ofna o. fl. En þar sem orkan kemur svona mikil allt í einn, verður mikill fjöldi að fá tæki þessi erlendis, annars verða orkuverin af þeirri sölu, sem þau annars kynnu að geta haft á straum. Sennilega er óhætt að áætla, að fyrst um sinn þurfum við allt að 1200 rafsuðuvélar á ári, og e. t. v. jafnmarga ofna fyrst um sinn. En með verksmiðjuverði mundi það nema fyrst um sinn 250 þús. kr., sem þyrfti að flytja inn á þennan hátt, þegar notað er svona mikið. Og það réttlætir eftir lauslegri áætlun, að sett verði á stofn lítil verksmiðja til þess að búa til þessu hluti. Það hafa verið athugaðir möguleikarnir fyrir því að koma slíkri verksmiðju á fót, og er það ekki ólíklegt, að það mætti takast. Með því að ganga út frá þessari framleiðslu á um 1200 eldavélum og jafnmörgum ofnum á ári er talið, að þessi rekstur geti borið sig. Það, sem vinnst við þetta, er fyrst og fremst það sama og með allri iðnaðarstarfsemi, að fá inn í landið verkalaunin. Ég te, að hráefnin til þessarar verksmiðju mundu verða kringum 45% af útsöluverði tækjanna. Það mundi því, ef þessi verksmiðja yrði stofnuð, haldast í landinu um helmingur af andvirði tækjanna. Endanleg reynsla liggur ekki fyrir um þetta, svo að það verður náttúrlega að reyna það miklu betur áður en út í það er lagt. En það liggur svo nærri að straumurinn komi til bæjarins frá Soginu, að það verður að gera ráðstafanir til þess, að þetta verði tilbúið, þegar þar að kemur, og það verður þess vegna að rannsaka þetta á næstunni. Um fyrirkomulag verksmiðjunnar skal ég ekkert fara út í að ræða, at því að það er ekki tímabært eins og nú standa sakir. En það er ekki ólíklegt að einstaklingar mundu vilja leggja út í þetta af eigin rammleik. En okkar till. gerir ráð fyrir því, að ríkið taki þátt í þessu að 1/3 og er það til þess bæði að leggja fram þetta fjármagn, og eins til þess að tryggja það að ekki fari aðrir út í samkeppni við fyrirtækið. Því að mikill hluti af kostnaði þessa fyrirtæki, mundi þá fara í það að berjast við ýmsa keppinauta, auglýsingasfrið og annað þess háttar. Ég skal svo ekki orðlengja um þetta frekar, en ég vænti þess, að hv.þm. geri sér það ljóst, að þetta er talsvert fjárhagsatriði fyrir landið. Og þó að það kosti nokkuð í bili, þá vinnst það áreiðanlega upp, og meira til.

Forseti (JBald): Útbýtt hefir verið á fundinum brtt. á þskj. 605 frá hv. 2. þm. Árn. Verður að veita afbrigði frá þingsköpum til þess að till. geti komið hér til umr.

Bjarni Ásgeirsson Ég á hér 2 smábrtt. við fjárlfrv., sem ég vildi fara nokkrum orðum um. Sú fyrri er við brtt. frá fjvn., um það, hvernig orða skuli aths. við styrkinn til Búnaðarfélags Íslands. Mér þykir, að með því að orða aths. eins og fjvn. vill að hún verði orðuð, þá sé ríkisvaldið að seilast of mikið til valda í búnaðarfélaginu. Það hefir á síðustu árum staðið í aths. við styrkveitingu, að ríkisstj. ætti að samþ. fjárhagsáætlun félagsins. Þessu hefir verið framfylgt, og verið hið bezta samkomulag um það. Mér þykir sem sagt of langt gengið í till.fjvn., og vil orða aths. þannig: „Enda samþ. landbúnaðarráðh. fjárhagsáætlun félagsins.“ - Þá eru 2 brtt., sem ég á hér ásamt hv. 2. þm.N.-M. og hv.þm. Hafnf. Önnur er á þskj. 601 og er um það að heimila ríkisstjórninni að láta fullgera teikningar og nákvæma kostnaðaráætlun umbyggingu og rekstur áburðarverksmiðju hér á landi. Eins og hv.þm. er kunnugt, lá frv. um þetta fyrir síðasta þingi, og átti að bera frv. um sama efni fram aftur á þessu þingi, en að athuguðu máli var að því horfið að óska heldur eftir svona afgreiðslu á málinu. Einn liðurinn í frv. var það, sem ætlazt er til með þessari till., en það þótti sýnt, að ekki hefði komið til verulegra framkvæmda í málinu fyrr en svo, að heimild um fjárframlög til rekstrarins yrði unnt að afgreiða á næsta þingi, ef niðurstaða rannsóknanna reyndist glæsileg. Ég vil fastlega mælast til þess við hv.þm., að þeir greiði þessari till.atkv. og sjái sér fært að samþ. hana. - Hin till. er á þskj. 550, sem hv.þm. Hafnf. hefir mælt fyrir og ég þarf ekki að fara nánar út í. Fleiri brtt. á ég ekki við frv. og get því látið máli mínu lokið.

Jón Sigurðsson Ég þarf ekki að vera langorður að þessu sinni. Ég á eina brtt. á þskj. 519 og vildi aðeins segja um hana örfá orð, enda er ekki ástæða til að flytja hér langt mál yfir auðum stólum. Einn af þeim vegum, sem tekinn er nú upp í tölu þjóðvega, er vegurinn frá Fljótum um Stíflu til Ólafsfjarðar. Undanfarin ár hefir sýslusjóður Skagafjarðarsýslu lagt nokkurt fé þarna til vegagerða, í ár að mig minnir 1 þús. kr., sem byggja á framhaldsveg fyrir. Nú þegar þessi vegur er orðinn þjóðvegur, fellur þetta tillag Skagafjarðarsýslu eðlilega niður. Það er þess vegna hart fyrir íbúa þessara sveita, sem eru veglausir að kalla með öllu að þegar ríkissjóður hefir tekið þetta að sér, þá skuli ekkert vera gert. Þessi litla fjárveiting er ekki annað en tilraun til þess að halda ofurlítið í horfinu því verki, sem unnið hefir verið að á undanförnum árum. Sveitin er ein af beztu landbúnaðarsveitum landsins, en vantar tilfinnanlega samgöngur, því vegir eru þar mjög slæmir. Heyskapur er þar ágætur, og miklir framleiðslumöguleikar, ef hægt væri að koma afurðunum á markað til Ólafsfjarðar og Siglufjarðar. Vænti ég þess, að hv. Alþingi sýni málinu þann skilning og góðvilja að samþ. þessa litlu fjárveitingu. Ég sé ekki ástæðu, þó tilefni væri til, að ræða aðra liði á þessu stigi.

Ólafur Thors Ég hefi ekki nú fremur en áður borið fram margar brtt. við fjárlögin. Þó hefi ég leyft mér að bera hér fram brtt. á þskj. 519 um það, að veittar verði kr. 2000.00 til bryggjugerðar á Stafnesi. Mér hefir borizt um þetta beiðni frá nokkrum útvegsmönnum, og vil ég með leyfi hæstv. forseta lesa hana hér upp. Erindið hljóðar svo: „Við undirritaðir förum þess hér með á leit við hið háa Alþingi, að það veiti okkur kr. 400.00 - fjögur þúsund krónur - styrk til þess að fullgera bryggju á Stafnesi. Til skýringar viljum við taka fram eftirfarandi: Þar sem fyrirsjáanlegt er, að við getum ekki haldið úti bátum okkar, eða fengið menn til þess að róa þeim með því fyrirkomulagi að bera aflann upp á bakinn 120 til 140 metra vegalengd, þá höfum við ráðizt í að koma okkur upp bryggju. Við erum búnir að leggja ca. kr. 3000.00 - þrjú þúsund krónur - í verkið, en það er áætlað kr. 8000.00 - átta þúsund krónur - og vantar okkur því tilfinnanlega fé til þess að halda verkinu áfram. Þess vegna vonumst við til, að hið háa Alþingi bregðist nú vel við og veiti okkur hið umbeðna fé, svo hægt sé að halda verkinu áfram.“ Undir þetta hafa ritað sex útvegsbændur, sem aðallega eiga þarna hlut að máli. Ég hefi borið fram áður rök fyrir því, að öll sanngirni mæli með því, að þessir menn séu styrktir af ríkissjóði. Ég býst við, að allir, sem einhver kynni hafa af aðstöðunni, þar sem bera þarf afla og allar vörur á bakinn 120–l40 m., viðurkenni baráttu þessara manna, og vænti ég, að hv.þm. telji vel sæmilegt af ríkisvaldinu að leggja fram nokkurt fé til þess að létta hina örðugu baráttu þessara manna. Hér er ekki farið fram á nema helming þeirrar upphæðar, sem um var beðið, og vænti ég því, að hv. Alþingi taki vel þessari málaleitun. Að öðru leyti á ég hér ekki nema tvær brtt., um 1200 kr. til hvors íþróttaskólans, á Álafossi og íþróttaskóla Jóns Þorsteinssonar. Ég skal ekki tala langt mál, en þessu til stuðnings má benda á, að Alþingi hefir áður veitt viðurkenningu fyrir því, að þessir skólar væru styrks verðugir. Það, sem ég fer fram á, er ekki nema lítill hluti þess, sem veitt var á síðustu fjárlögum, og þó fjárhagurinn sé þröngur, virðist ekki sanngjarnt, að þeir séu skornir alveg niður, þegar ýmsir styrkir til einstakra manna eru hækkaðir. - Ég vil svo ekki, eins og fáskipað er í þinginu, vera með frekari málalengingar, en vænti, að hv.þm. sýni fulla sanngirni, þar sem svo mjög er stillt í hóf. Þá vildi ég sérstaklega mæla með XXI. brtt. á þskj. 319, frá hv.þm. V.-Ísf., um aukið framlag til barnaskólahúsa utan kaupstaða. Ég veit, að á þessu muni vera mikil þörf almennt, en þó byggjast mín meðmæli fyrst og fremst á því, að sá er alltaf eldurinn heitastur, er á sjálfum brennur, því í mínu kjördæmi eru þrír skólar, sem brýn þörf er að endurbyggja. Einn er skólinn í Höfnum, sem brann í vetur; annaðhvort verður kennsla þar að falla niður eða endurreisa skólann. Í Sandgerði er kennt í húsi, sem ekki er sæmileg svínastía, hvað þá skólastofa fyrir börn. Hefir fræðslumálastjóri látið þau orð falla, að hann mundi mæla með styrk þangað, ef þessi hækkun fæst. Þriðji skólinn er í Kjósinni, og hefir fræðslumálastjóri einnig tjáð mér, að hann mundi mæla með styrk þangað, ef brtt. hans gengur fram. Ég vil taka það fram, að þótt ég mæli með þessari fjárveitingu út frá eiginhagsmunum minna kjósenda, þá er mér kunnugt um, að þörfin er á fleiri stöðum jafnmikil. Og ef ríkisstj. sér sér fært að halda uppi yfir 16 millj. kr. fjárlögum, er óhætt að segja, að mörg útgjöld eru þar óþarfari en þessi liður. Sé það í raun og sannleika meining Alþingis, að æskilegt sé að mennta fólkið, verður það líka að sætta sig við að inna af hendi nauðsynlega hjálp fyrir barnafræðsluna í landinu.

Forseti (JBald): Það er ætlun forseta að ljúka umr. um fjárlögin í kvöld. Einnig hafa forsetar komið sér saman um þá skipun, að fundur hefjist aftur kl. 10 í fyrramálið, og þá fari fram atkvgr.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Það eru engin tök á því að minnast á nema lítið af þeim till., sem hér liggja fyrir. Ég skal byrja á að svara fyrirspurn hv.þm. V.-Sk. um, hvort Dauge Kock sé ráðinn til þess að hafa með höndum rannsóknir fyrir ríkisstj., eða hvort hann beint eða óbeint njóti styrks frí ríkinu eða þeim stofnunum, sem það stendur að. Þessu get ég svarað neitandi. Hann hefir engan styrk úr ríkissjóði eða frá stofnunum, sem eru undir umsjón ríkisstj. Þá skal ég drepa á tvær till. á þskj. 519. Sú fyrri, frá þeim hv. 10. landsk. og hv.þm. Húnv., var tekin aftur við 2. umr. og er um það að heimila ríkisstj. að verja allt að 100 þús. krónum til að styrkja bændur á mesta harðindasvæðinu norðaustanlands til greiðslu á fóðurbæti veturinn 1935–1936. Ég hefi nú athugað málið frekar, og hefir ríkisstj. komizt að þeirri niðurstöðu að mæla gegn því, að till. verði samþ. - Það hefir komið fram í umr. á Alþingi, að ríkisstj. hefir hlaupið undir bagga um útvegun fóðurbætis handa þeim, sem hefir skort hann, en ekki getað aflað hans af eigin rammleik, og þar sem stj. á sínum tíma leitar að sjálfsögðu aukafjárveitingar fyrir því tapi, sem leiða kann af þessum óumflýjanlegu ráðstöfunum á árinu 1926, telur ríkisstj. ekki ástæðu til að veita sérstaka heimild til slíkra útgjalda á árinn 1937. Hin till., sem ég vildi minnast á og einnig er nokkuð stórt mál, er frá þeim hv.þm.N.-Ísf., hv. 6. þm. Reykv. og hv.þm. Vestm., og hljóðar þannig með leyfi hæstv. forseta. „(Ríkisstj. er heimilt) að ábyrgjast Sölusambandi íslenzkra fiskframleiðenda eða þeim banka, sem veitir því lán, skaðlausu greiðslu á söluandvirði þess saltfiskjar, sem S. Í. F. hefir selt og kann að selja á þessu ári og hinu næsta til þeirra landa, sem ekki leyfa frjálsa greiðslu og yfirfærslu á sterlingspundum á andvirði fiskjarins við móttöku.“ Það mun öllum þingheimi kunnugt, hverjum erfiðleikum það hefir verið bundið að fá greiðslur fyrir þann fisk, sem seldur hefir verið til Spánar og Ítalíu. Þetta sama hefir komið fram gagnvart öðrum viðskiptamönnum þessara landa, t. d. Dönum og Norðmönnum. Það, sem hv.flm. þessarar till. munu hafa haft í huga, er, að í þessum löndum hafa verið gerðar ráðstafanir til að tryggja menn gegn tjóni af drætti á yfirfærslum. En það er mikill munur á þeim ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið í þessum löndum, og því., sem farið er fram á hér. Í þessum löndum nær ábyrgðin aðeins til yfirfærslunnar eftir að búið er að greiða andvirði fiskjarins inn í banka í hlutaðeigandi landi. En hér er farið fram á, að ábyrgðin taki ekki aðeins til yfirfærslunnar, heldur einnig til þess, að kaupandinn geti greitt, m. ö. o. að andvirðið komi undir öllum kringumstæðum inn. Ég vil benda hv.þm. á, að hér er verið að fara út á hálan ís, með því að fara fram á, að ríkið taki ábyrgð á því, að þeir, sem kaupa fiskinn, geti borgað hann í mynt síns eigin lands, að það eigi að koma fram á ríkissjóði, ef fiskur er seldur svo fátækum, að hann getur ekki borgað. Ég skal einnig taka fram, að ég sé ekki betur en að ríkissjóður eigi að bera ábyrgð á þeim skemmdum, sem koma fram í fiskinum eftir að hann er tekinn til sölumeðferðar. Nú vita allir, að það kona fram kvartanir frá öllum löndum um meiri og minni skemmdir í fiskinum. Það nær þess vegna engri átt að ríkissjóður taki ábyrgð á því, þótt eitt verzlunarfyrirtæki verði fyrir halla á vörusölu, og það hvort heldur sem hallinn verður fyrir handvömm eða óviðráðanlegar ástæður. Ég hefi ekki orðið var við, að nokkursstaðar hafi verið samþ.till. í líkingu við þessa. Þær till., sem samþ. hafa verið, svo mér sé kunnugt um, taka ábyrgð á 75–90% af andvirðinu, eftir að það hefir verið greitt inn í banka af þeim, sem keyptu fiskinn. Þar er því ekki tekin ábyrgð á neinu nema yfirfærslunni og gengisfalli, sem verða kann á mynt þess lands, sem andvirðið er borgað í. Yfirleitt er allur frágangur till. þannig, að ekki getur komið til mála að samþ. hana. Hinsvegar vill ríkisstj. mæla með, að tekin sé ábyrgð á allt að 75% af andvirði þess fiskjar, sem seldur er í Ítalíu. Þó kemur ábyrgðin ekki til greina fyrr en búið er að greiða andvirðið inn á „clearing“-reikning Landsbankans. Um viðskiptin við Spán er það að segja, að þó dráttur verði þar á greiðslum, eru þær þó alltaf að smákoma og hafa gengið framar vonum til þessa tíma. Stj. hefir því ekki séð ástæðu til að taka ábyrgð yfirfærslum þaðan. Þetta er nokkuð annað að því, er Ítalíu snertir, þar hefir stj. orðið að ganga inn á vöruskipti, og er því hætt við, að viðskiptin gangi stirðlega vegna þess, hve erfitt er að fá þar hentugar vörur fyrir okkur. Af því leiðir meiri áhættu af gengisfalli ef lengi þarf að bíða eftir andvirði fyrir fiskinn. Þess vegna hefir stj. fallizt á að veita þessa ábyrgð að því er Ítalíu snertir, en ekki önnur lönd að svo stöddu. Þó vitanlega megi segja, að nauðsynlegt sé að sinna málum útvegsmanna, verður að fara gætilega að því að skella jafnstórkostlegri ábyrgð á ríkissjóðinn eins og að taka ábyrgð á öllu fiskverðinu. Allsstaðar þar sem til þekkist, er farið gætilega í þeim efnum, og hvergi svo komið málum, að ábyrgð á sölu einstakra verzlunarfyrirtækja sé tekin á ríkissjóð. Það sjá allir, að ef þeir, sem fyrirtækjunum stjórna ekki hafa hita í haldi um að búa tryggilega um söluna, er hætta á, að tilfinningin fyrir því að hún fari vel úr hendi, sljóvgist fremur en ef þeir bera eðlilega ábyrgð.

Forseti (JBald): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv.þm.N.-Ísf., svo hljóðandi: „Við tölul. XLVII. (Nýr liður við 22. gr. 6. Fisksölusambandið). Við till. bætist Ábyrgðin tekur ekki til vangreiðslu kaupanda fiskjarins eða skemmda á honum í flutningi til sölustaða.“ Einnig hefir mér borizt önnur skrifl. till. frá hv. 3. þm. Reykv., svo hljóðandi: „Við 22. gr. VIII. Nýr liður. Að ábyrgjast fyrir Reykjavíkurbæ allt að 3½ millj. króna lán, eða jafngildi þeirrar upphæðar í erlendri mynt, til hitaveitu.“ Til þess að þessar brtt. verði teknar til meðferðar, þarf að veita tvenn afbrigði frá þingsköpum.

*Sigurður Kristjánsson: Ég kvaddi mér hljóðs af því, að hv.þm. Hafnf. var að mæla fyrir till., sem að nokkru leyti á að koma í staðinn fyrir fjárveitingu til Landssambands iðnaðarmanna og ég hefi flutt um brtt. á þskj. 560. Landssambandið sótti um 20 þús. kr. til þess að geta hafið fyrir iðnaðinn svipaða starfsemi og búnaðarfélgið hefir með höndum fyrir landbúnaðinn og fiskifélagið fyrir sjávarútveginn. Þessi umsókn kom til iðnn., og mælti n. einróma með því, að till. yrði tekin til greina, og sendi hana til fjvn. Nú kom ekkert álit um þetta frá fjvn., og ég sá ekki, hvern endi þetta myndi fá í n. fyrr en nú fyrir stundu. Undrar mig, að n. skuli sjá sér fært að líta ekki á brtt. Ég segi ekki, að það væri óforsvaranlegt að minnka styrkupphæðina eitthvað, t. d. um helming, sem væri þó ekki vel gott, en hitt er ófært. Og till.hv.þm. Hafnf. bætir ekki úr þessu, því að hún felur aðeins í sér heimild fyrir stj. til að verja helmingi þessarar upphæðar til skrifstofuhalds fyrir iðnaðarmálin, en það er á engan hátt bundið við Landssamband iðnaðarmanna. En það er bersýnilegt, að eins og við fáum styrkinn til búnaðarmála í hendur búnaðarélaginu og styrk til fiskimála fiskifélaginu, eins ber að láta Landssamband iðnaðarmanna fá umráð yfir styrkjum til iðnaðarmála. Af því að þetta er nú aðeins, byrjun, er ég fús til samkomulags við þá menn, sem vilja hlusta á mál landssambandsins um lækkun á upphæðinni, e. t. v. niður í helming þess, sem hér er geri ráð fyrir ef styrkurinn er þá fenginn landssambandinu sjálfu í hendur. Ég veit ekki, hvort hv.þm. hefir ætlazt til, að landssambandið fengi ekki umráð yfir styrknum. eða hvort hann hefir aðeins gleymt að setja ákvæði um það, en ef svo væri, mætti fljótlega kippa þessu í lag með skrifl. brtt. En þetta yrði þá að vera bein fjárveiting og beinlínis bundin við landssambandið. Geri ég ráð fyrir, að hv.þm. muni fús til samkomulags um þessi atriði. Ég geri ráð fyrir, að hv.þm.N.-Ísf. muni svara hæstv. fjmrh. út af ummælum hans og till. í sambandi við till. okkar á þskj. 519 um ábyrgð til handa S. Í. F. En fyrst ég stóð upp, vil ég taka það fram, að ummæli hæstv. ráðh. byggjast á misskilningi. Hann hefir ekki skilið till. okkar, af því að hann hefir ekki sett sig inn í málið. Er það leitt því að hann talaði um það með talsverðu yfirlæti. Hann sagði, að till. færi fram á að ábyrgjast, að kaupandinn væri fær um að borga vöruna. Þetta sýnir, að hann veit ekki, hvernig salan fer fram. Fiskurinn er afhentur einungis gegn greiðslu. Kaupanda er aldrei afhentur fiskurinn, nema hann greiði hann. Ef ætlazt er til, að varan sé greidd í sterlingspundum, þá fer sú greiðsla fram áður en fiskurinn er afhentur. En ef greiðslan fer fram með innborgun í banka í því landi, sem fiskurinn er seldur til, gegn því að vörur séu keyptar fyrir peningana í því sama landi, þá er hann ekki heldur afhentur fyrr en greiðslan er komin í lag. En í þessu sambandi er í fyrsta lagi það að athuga, að greiðsla getur dregizt, í öðru lagi getur farið fram gengisbreyting, og í þriðja lagi getur komið fyrir, að vörur frá hlutaðeigandi landi fáist ekki strax; það getur verið sett útflutningsbann á vöruna o. s. frv. Hæstv. ráðh. sagði, að farið væri fram á, að ríkið tæki á sig alla áhættuna af fisksölunni. Þetta er misskilningur. Áhættan er mest í því fólgin að ekki sé hægt að selja fiskinn fyrir kostnaðarverði. Áhættan hvílir eftir sem áður nær öll á fiskframleiðendunum og er fólgin í því, að ekki fáist tilboð í fiskinn, nema þá svo lág, að tap verði á. Þá sagði hæstv. ráðh., að frágangur á till. væri þannig, að ekki væri hægt að taka hana til greina. Ég veit ekki, hvað hann meinar með því. Ég vil bara minna hæstv. ráðh. á, að hér er ekki farið fram á fríðindi án þess að nokkuð komi í móti. Hér er bara farið fram á lítilsháttar endurgreiðslu á því, sem sjávarútvegurinn leggur fram. Hann flytur allt inn í landið svo að segja, sem inn er flutt, og hefir því unnið til þessa. - Annars ætla ég að láta hv.þm.N.-Ísf., aðalflm. till., eftir að svara hæstv. ráðh.

*Þorsteinn Briem: Ég vil fyrst segja nokkur orð fyrir brtt., sem ég á á þskj. 519,VII. nýr liður, þar sem farið er fram á 200 kr. til Laxárdalsvegar. Eg flutti till. í þessa átt við 2. umr.en því var farið fram á nokkru hærra tillag, og náði till. ekki samþ. Ég flyt nú till. um lægri upphæð. Ég lýsti við 2. umr. þörfinni á fjárveitingu til þessa vegar. Laxárdalsvegur liggur frá Búðardal inn Laxárdal í Dalasýslu á Laxárdalsheiðarveg og allt norður til Borðeyrar. Á síðari árum, allt þar til núverandi stj. tók við völdum, hefir verið varið nokkru fé til vegarins, vanalega með beinum fjárveitingum, en stundum af viðhaldsfé. Hefir fyrir þetta fé verið gerður vegur nokkuð inn fyrir Höskuldsstaði. - Þegar komið er inn í Dalina, tekur við veglaus kafli, allt að Laxsárdalsheiðarvegi. En þegar heiðinni sleppir, er allgóður vegur norður í Hrútafjörð. Er það bagalegt fyrir það fjölmenna byggðarlag sem þarna á hlut að máli, að vegkafli þessi skuli vera ófær vögnum, nema í allramestu þurrkum á sumrum. Kemur þetta sér ekki aðeins illa fyrir byggðarmenn sjálfa, heldur og alla ferðamenn, sem þarna fara um. Þar sem þetta er með búsældarlegustu byggðum á Vesturlandi, er ekki nema sanngjarnt, að þetta litla framlag sé veitt til vegarins. Er farið fram á þessa upphæð með það fyrir augum, að hægt sé að endurbæta veginn nokkuð án mikils kostnaðar, með því að leggja árlega til hans lítilsháttar upphæð. Yrði slíkt smáframlag árlega ekki tilfinnanlegur baggi fyrir ríkissjóð. Þetta er nú eina brtt., sem ég flyt einn við þessa umr. En ég hefi ásamt hv.þm. V.-Húnv. flutt brtt. á sama þskj. við 22. gr. fjárl. 1. lið. Þessi 1. liður er um það, að verja skuli allt að 20 þús. kr. úr ríkissjóði til greiðslu launa tveggja dómara í hæstarétti, ef dómurum verður fjölgað. Við leggjum til, að ekki verði ráðizt í að fjölga dýrum embættismönnum, svo erfitt sem nú er heldur varið litlum parti af þessu fé til að létta bágindi þeirra bænda á harðindasvæðinu norðanlands, sem orðið hafa fyrir þyngstum búsifjum undanfarinn vetur vegna fóðurkaupa til bjargar búfé sinn. Ég flutti ásamt hv.þm. V.-Húnv. brtt. í þessa átt við 2. umr. fjárl., og gerði ég þá allrækilega grein fyrir till. okkar. Hinsvegar tók ég brtt. aftur til 3. umr. eftir tilmælum hæstv. fjmrh., því að mér skildist á orðum hans, að hann vildi taka þetta til velviljaðrar athugunar. Ég upplýsti þá, að samkvæmt varlegri áætlun myndu fóðurbætiskaup bænda á harðindasvæðinu nema að minnsta kosti 250 þús. kr. En auk þess hefir lagzt á bændur mikill kostnaður af flutningi fóðurbætisins, sérstaklegra í hinar afskekktari sveitir. Bóndi einn á Vesturlandi hefir t. d. orðið að borga fyrir 24 tunnur af fóðurbæti, að flutningskostnaði meðtöldum, 1062 kr. Flutningur varð svona afskaplega dýr vegna mikilla fannalaga, sem voru um þær mundir. Auk þessa gífurlega kostnaðar er viðbúið, að fjöldi bænda verði fyrir miklu afurðatapi á búfénaði, þó að ekki sé gert ráð fyrir miklum vanhöldum af því tægi, sem jafnan er talað lágt um, þegar orðið er. Má því gera ráð fyrir að á þessu svæði séu margir bændur komnir í fjárhagsþrot. Er því ljóst, að þetta mál varðar ekki einungis afkomu þessara manna einna og þeirra, sem þeir hafa á framfæri sínu, heldur einnig bankanna og annara stofnana, sem geyma almannafé. En mestu skiptir þó hitt, að hætta er á, að margir menn, sem haft haf, lífsbjargræði af sjálfstæðum atvinnurekstri, haldist ekki við bú sín og sjái sér ekki annað fært en flýja úr sveitinni í atvinnuleysið við sjávarsíðuna. Er ekki efnilegt að fá slíka skriðu ofan á það, sem fyrir er og mætti öllum hv.þm. vera það ljóst, að finna verður ráð til að koma í veg fyrir þetta. Okkur flm. er ljóst, að þessar 100 þús., sem farið er fram á í till., er miklu of lágt. En við gerum ráð fyrir, að sumsstaðar geti viðkomandi sveitarfélag notið nokkurrar aðstoðar með því að fá lán úr bjargráðasjóði. Þó hafa mörg sveitarfélög einmitt á þessu svæði notað alla þá möguleika í því efni, sem fyrir eru. Hafa mörg þeirra tekið bjargráðasjóðslán allt að hámarki. og eru þessi lán nú innifrosin. Við flm. teljum sanngjarnt að veita þessa aðstoð. En við viðurkennum, að um leið og aðstoð er veitt, er sanngjarnt að gera nokkrar kröfur. Yrði þá að miða kröfurnar við það að fyrirbyggja, að til slíks ráðs yrði aftur að taka. Teljum við, að það yrði helzt fyrirbyggt með því að veita sveitum, sem þurfa á þessari aðstoð að balda, aðhald um það, að þær stofnuðu hjá sér fóðurbirgðafélög. Ef hæstv. stj. vill setja sveitunum þau skilyrði. er vel farið. Sá liður 22. gr., sem við gerum brtt. við, hljóðar um heimild handa stj. til að verja allt að 20 þús. kr. á ári til að stofna tvö ný embætti. Við leggjum til, að þessi heimild verði niður felld, en í staðinn komi heimild til að veita þessa aðstoð. Um þetta tvennt er að velja, og vil ég ætla að Alþingi verði það val ekki erfitt.

*Ásgeir Ásgeirsson: Hv. fjvn. hefir á þskj. 544 borið fram nokkrar brtt. við fjárlfrv., og er sú fyrsta við 17. gr. 5. lið. Við þá till. hefi ég borið fram nýja brtt. á þskj. 574, og er í minni till. farið fram á styrk, sem er 1000 kr. lægri en í till.fjvn. En ég liða styrkinn í tvennt, svo hægt sé að hafa Hafnarfjörð sér og Reykjavík sér um styrk. Ælast ég til, að 3000 kr. gangi til barnavinafélagsins Sumargjafar, en hitt fari til barnaverndar eftir ákvörðun ráðh. Hv. fjvn. hefir ekki tekið illa í þessa till., þó að hún hafi ekki lofað henni fylgi. Um XXXV. brtt. á þskj. 519 vil ég geta þess, að ég tek hana aftur. Að öðru leyti vil ég þakka hv.þm. A.-Sk. fyrir ágæta vörn hans fyrir Halldór Kiljan Laxness. Þótti mér vænt um að sjá, að maður úr bændastétt varð til að taka upp málstað hans. Það minnti mig á það, er séra Jón Jónsson tók málstað Þorsteins Erlingssonar hér á þingi forðum, en margir töldu hann hafa horn í síðu kirkjunnar. Hann var varinn af presti. Eins telja margir, að H. K. L. hafi horn í síðu bænda, og fer nú vel á því, að hann sé varinn af bónda. Ég skal viðurkenna, að nokkur atriði eru í ritum Kiljans, sem ég vildi strika út, en þó eru þessi atriði færri en hv. tillögumenn vilja vera láta. Og því færri verða þessi atriði sem lengra líur.

Það lesa hann færri því lengra sem líður

. Það er sama, hvort mönnum líkar betur eða verr, mörg af verkum hans eru meistaraverk, og „Sjálfstætt fólk“ er líklega mesta verkið, sem á íslenzku hefir verið samið í óbundnu máli.

*Jóhann Jósefsson: Ég hefi áður mælt fyrir flestum brtt., sem ég hefi leyft mér að bera fram, en á þskj. 547, sem útbýtt hefir verið síðan. á ég tvær litlar till. Sú fyrri er við brtt. á þskj. 519,XXIV, um styrk til lesstofu sjómanna í Vestmannaeyjum. Ég vil veita þennan styrk til sjómannalesstofu K. F. U. M. í Eyjum, því að ég tel hana maklega nokkurrar viðurkenningar. Hún hefir starfað nú um mörg ár við mikla aðsókn og haft nokkurn stuðning af bæjarfélaginu. Hefir stofan verið öllum opin án tillits til þess, hvaða félagsskap menn tilheyrðu. Nú eru tvö sjómannafélög í Eyjum, og auk þess er mikill fjöldi sjómanna, sem í engu félagi eru, en allt þetta fólk hefir aðgang að lesstofunni. Er sjálfsagt að styrkja þessa stofu sem gott hæli fyrir menn, sem eru að miklu leyti heimilislausir á vertíðum. Þá hefi ég borið fram brtt. á sama þskj. XXIII, nýr liður, um að heimila stj. að verja helmingi þess skemmtanaskatts, er til fellur í Vestmannaeyjum, til styrktar íþróttafélögunum þar, enda verji þau fénu til útbúnings nýs íþróttavallar og leggi sjálf fram jafnmikið fé í sama augnamiði. Það eru ekki litlir peningar, sem koma inn í skemmtanaskatt í Vestmannaeyjum á ári hverju. Mikið af þessum skemmtunum er þannig, að vafasamt er, að æskulýðurinn hafi gagn af að sækja þær. Verður því þessu fé tæplega betur varið með öðru en því að styðja með því í þá starfsemi, leiki, íþróttir og annað, sem er unglingunum til verulegrar uppbyggingar. Ég er viss um, að hv.þm. eru sannfærðir um, að útiíþróttir eru einna hollastar af því, sem í boði er til skemmtunar nú á tímum. Íþróttafélögin í Vestmannaeyjum eru nú þrjú. Hafa þau sýnt, að þau eru ekki eftirbátar annara um að þjálfa sína menn í íþróttum, og eru þau því alls góðs makleg. Bæjarfélagið hefir nú styrkt félögin nokkuð undanfarin ár og meðal annars séð þeim fyrir ágætu landi til útiíþrótta, og með tilliti til þess, að íþróttavellir þessir geti orðið sem prýðilegastir, ber ég fram þessa till. Nú liggja hér fyrir stærri og veigameiri till. en þessi, en ég skal ekki þreyta hv.þm. með því að ræða um þær langt mál. Þó kemst ég ekki hjá því að minnast á nokkrar þeirra, og er þá fyrst till. okkar hv.þm.N.-Ísf. og hv. 6. þm. Reykv., sem hæstv. fjmrh. talaði nokkuð um, en hún fer fram á það, að stj. sé heimilað að ábyrgjast greiðslu á fiski, sem seldur er til þeirra landa, er ekki greiða fisk í peningum. Ég ætla ekki að ræða þessa till. ýtarlega, því að ég býst við, að hv. 1. flm. geri það og svari hæstv. ráðh. En ég skal kannast við, að orðalag till. afsakar hæstv. ráðh. ef til vill að nokkru leyti. er hann leggur í hana annan skilning en þann, sem fyrir er, en afsakar hann þó ekki að fullu, því að tekið er fram í till., að ábyrgðin skuli bara ná til þeirra landa, þar sem greiðslur fara fram með þessum óvenjulega hætti. Við viljum því aðeins, að ríkið gangi í ábyrgð gagnvart óvenjulegum atvikum, er fyrir kunna að koma. Annars kannast ég við, að brtt. hefði mátt vera greinilegar orðuð. Þetta er hið mesta vandamál, að tryggja að þeir, sem eiga fisk, sem seldur er á clearing til Suðurlanda, verði ekki fyrir óhæfilegum drætti að því, er greiðslu snertir, og að tryggja, að gengisbreytingar og annað verði ekki landsmönnum til mikils trafala. Þetta er mikið vandamál og eðlilegt, að það fari ekki athugasemdalaust fram. En ég vil benda á án þess að ég fullyrði, að þetta sé hægðarleikur, að til er leið, sem losað gæti ríkissjóð við alla áhættu af gengisbreytingum og slíku. Hún er sú, að í sambandi við þann clearingreikning, sem Landsbankinn hefir t. d. á Ítalíu, svo, að ég taki eitthvert dæmi, verði gerðar ráðstafanir hér heima um innflutning á vörum, þannig að kaupsýslumönnum væri gert mögulegt að kaupa þessar innieignir, í þessu tilfelli lírurnar, við ákveðnu gengi. t. d. dagsgengi, og að það væri þá á þeirra ábyrgð, hvort þeim tækist að nota þessar inneignir til hagkvæmra innkaupa, áður en tjón hlytist af vegna gengisbreytinga. Þetta væri sjálfsagt framkvæmanlegt með því að fylgja fram samskonar innflutningsreglum að öllu leyti og þeim, sem nú eiga sér stað. Það getur að vísu misjafnlega staðið á fyrir innflytjendum um það að hafa fjárráð til slíks innflutnings. En þarna væri leið til að nota þessar innieignir á tryggilegan hátt og án þess að ríkissjóður þyrfti að bera nokkra áhættu. Ég fer svo ekki lengra út í þetta efni, en vildi aðeins drepa á þennan möguleika í sambandi við bollaleggingarnar um lausn á þessum vanda. Sé þetta ekki gert, eða þá eitthvað svipað, verður naumast hjá því komizt að binda ríkissjóði þann bagga að láta hann ábyrgjast að einhverju leyti þá áhættu, sem fiskeigendur hafa orðið að bera. Eitt er víst, að ekki er hægt að láta allt ganga eins og gengið hefir undanfarna sex mánuði, að láta bláfátæka eigendur útflutningsvörunnar bíða allan bagann af þeim drætti, sem orsakast af núverandi ástandi. Þá vil ég minnast nokkuð á aðrar till., snertandi nýjan innlendan iðnað. Á þskj. 550 hefir komið fram brtt. frá hv.þm. Hafnf. og tveim öðrum hv.þm., þar sem farið er fram á að verja úr ríkissjóði eða af ágóðu raftækjaeinkasölunnar allt að 50 þús. kr., gegn tvöföldu framlagi annarsstaðar að, til að koma hér upp raftækjaframleiðslu. Önnur till. hefir komið fram frá hv.þm. Mýr. og fleirum á þskj. 601, þar sem farið er fram á heimild handa ríkisstj. til að láta fullgera teikningar og aðrar áætlanir um rekstur áburðarverksmiðju hér á landi. Er það frá vissu sjónarmiði góðra gjalda vert að flytja svona till. En það er þó athugunarvert, hve langt ber að ganga í því að hlaða undir innlendan iðnað á ýmsum sviðum, einkum þegar það miðar að því að koma upp framleiðslu á vörum, sem við annars kaupum í löndum, sem taka okkar afurðir í staðinn fyrir þessar vörur. Það er vitað, að ýmislegt af iðnaði þeim, sem upp hefir komið hér á síðari árum er þannig lagaður, að væru ekki innflutningshöftin, tollarnir og annað í vegi fyrir innflutningi, þá stæðist mikið af honum ekki samkeppni við samskonar erlendan varning frá stærri löndum, sem tök hafa á því að framleiða hann í stærri stíl. Við verðum að muna að það eru ekki nema einar 100 þús. sálir, sem eiga að taka á móti þessum innlenda iðnaði. Til þess eru skilyrðin ákaflegu erfið, landið afskekkt, löng sjóleið hátt kaupgjald, svo að alveg er óhugsandi, að við getum í náinni framtíð keppt með iðnaðarvörur okkar á erlendum markaði. Það var nokkuð rætt um áburðarverksmiðju á síðasta þingi. Það vita allir, sem til þekkja, að samkeppnin milli hinna þýzku og norsku áburðarverksmiðja er svo hörð, að þær berjast bókstaflega um hvern fermetra af markaði. Við þyrftum því ekki að vænta þess að geta selt áburðarframleiðslu okkar annarsstaðar en innanlands. En um leið og við hættum að kaupa erlendan áburð í vöruskiptum er tapaður markaður fyrir 300–400 þús. kr. virði af íslenzkum afurðum. Þannig er þetta í fleiri tilfellum, er við kaupum erlendar iðnvörur fyrir íslenzkar afurðir. Efling hins íslenzka iðnaðar getur verið ávinningur fyrir tiltölulega lítinn hóp manna, meðan innflutningshöftin standa yfir, en hún tekur í stað þess fyrir starfsemi miklu fleiri annara til sjós og sveita með því að hefta vöruskipti á erlendum iðnaðarvörum og íslenzkum framleiðsluvörum. Hv. þm. Hafnf. og meðfl. hans leggja til, að varið verði 50 þús. kr. af ágóða raftækjaverzlunarinnar til þess að gera ríkið hluthafa í verksmiðju, sem á að framleiða rafmagnsvörur. Og hann fer ekki dult með það, til hvers ríkið eigi að vera hluthafi í þessu fyrirtæki. Það á að vera hluthafi til þess að engin samkeppni eigi sér stað í þessari grein! Það er til þess, að ríkið á að verða hluthafi. Mér finnst nú á þessari byrjun, að það sé ekki líklegt til hagsbóta fyrir almenning að setja upp hálfgerða eða algerða ríkiseinokun á þessum iðnaði, né líklegt, að vörurnar verði sérstaklega á þann hátt betri eða ódýrari en hinar innfluttu rafmagnsvörur. Ég held, að óhætt sé að fullyrða, að vörurnar verði dýrari en áður og ef til vill lakari líka. Það kann nú að vera, að mönnum finnist ég of svartsýnn og ekki nógu velviljaður hinum íslenzka iðnaði. En auðvitað ann ég íslenzkum iðnaði alls hins bezta, eins og öllum öðrum atvinnugreinum, ef þær eru heilbrigðar. En ég álít, að hann eigi ekki að vaxa og þróast í skjóli þess, að við ekkert sé að stríða. Innflutningshöftin hafa skapað iðnaðinum góða aðstöðu, enda hefir komið hér upp iðnaður í fjölmörgum greinum til framleiðslu á vörum, sem áður hafa verið keyptar að, en því miður er ekki hægt að segja um þessar vörur allar, að verð og gæði sé sambærilegt við erlendar vörur. Mér finnst satt að segja allt of mikið kapp á það lagt að hlaða hér upp iðnaði í skjóli tolla og hafta, en of lítil áherzla lögð á hitt, að sinna þeirri nauðsyn að halda uppi vöruskiptum við viðskiptaþjóðir vorar, en möguleikar til slíkra viðskipta fara auðvitað minnkandi eftir því sem meira er framleitt af iðnaðarvörum í landinu sjálfu. Ef svo færi nú, að ástandinu óbreyttu að öðru leyti, að iðnaður vor kæmist á það stig, að við gætum framleitt flestar þær iðnaðarvörur sjálfir, sem við þurfum að nota, hvað eigum við þá að kaupa í vöruskiptalöndum vorum? Örðugleikarnir eru þegar orðnir mjög miklir á því að samrýma það að hafa hemil á innflutningi á óþörfum og jafnvel þörfum varningi og koma hinsvegar vörum vorum á erlendan markað í skiptum fyrir erlendar vörur. Og því erfiðara verður þetta, þegar þetta ástand er notað til þess að hlaða hér upp iðngreinum, sem ljóst er um, að aldrei geta orðið samkeppnisfærar við erlendan stóriðnað. Væri gerð statistik um hinar innlendu iðnvörur eftir gæðum og verðlagi með samanburði við erlendar vörur, er ég hræddur um, að það kæmi því miður í ljós, að hinn íslenzki iðnaður er í fáum atriðum samkeppnisfær. En dýrleiki varanna kemur aðeins niður á okkur einum, af því að við getum ekki velt honum yfir á aðrar þjóðir. Mér finnst, eins og ég sagði áðan, of mikið kapp á það lagt að hrúga hér upp iðnaði í skjóli hafta og tolla eða sérstakra lagafyrirmæla, eins og í brtt. á þskj. 550. Og þetta ofurkapp miðar að því, beint eða óbeint, að rýra markaðsmöguleikana í viðskiptalöndum vorum, þar sem við kaupum ýmsar iðnaðarvörur fyrir íslenzkar afurðir. Því má ekki gleyma, að þótt æskilegt sé, að íslenzkur iðnaður eflist að svo miklu leyti, sem hann er til þrifa, hvað verð og vörugæði snertir, þá eru þó landbúnaður og sjávarútvegur aðalatvinnuvegir vorir, og hljóta að verða það, og því verður að varast að kippa fótunum undan markaðsmöguleikum í þeim löndum, sem enn eru opin fyrir afurðir bóndans og sjómannsins. Því að þegar þeir markaðir lokast, getur landið ekki lifað á því, þótt fámenn iðnaðarstétt hafi hreiðrað um sig í skjóli hafta og tolla og tekizt þannig um tíma að ná sér í gott framfæri. Ég get því alls ekki samþ.brtt. á þskj. 550, sem gengur í þá átt að efna til hlutafélags með ríkinu sem hluthafa til þess að koma hér upp raftækjaiðnaði, því að slíkt yrði til þess að eyðileggja talsvert af þeim markaðsmöguleikum bænda og sjómanna, sem enn eru eftir.

*Jón Baldvinsson: Ég á hér aðeins tvær brtt., sem ég flyt báðar með öðrum. Fyrri brtt. er á þskj. 547,IV, og flyt ég hana ásamt hv.þm. Snæf. Hann hefir þegar talað fyrir henni, og þarf ég því ekki að gera það. Maður sá, er hér á hlut að máli, hefir orðið fyrir miklu áfalli. og vonlaust um, að hann fái nokkrar bætur, nema Alþingi veiti honum þær. Vil ég mæla hið bezta með þessari till. Þá flyt ég aðra brtt. á sama þskj. Það er XVIII. brtt., um 1800 kr. ritstyrk til Ólafs Friðrikssonar, og flyt ég hana ásamt hv.þm. S.-Þ. Ef til vill er það ekki á vitorði nærri allra, að Ólafur Friðriksson hefir skrifað margt merkilegt um atvinnuvegi landsins. Menn hafa gleymt því vegna þess hve hann hefir skrifað margt annað sem blaðamaður. Síðustu árin hefir hann frelsað sig hugðarefni sínu, náttúrufræðinni, og þá fyrst og fremst náttúrufræði Íslands, og einkum nágrenni Reykjavíkur. Hann hefir skrifað mikið um þessi efni og tekizt það svo vel, að hann hefir getað gert hverju barni ljóst það, sem hann segir frá, og heppnazt að vekja athygli barna og fullorðinna á ýmsu merkilegu í náttúrunni, sem menn ganga annars daglega framhjá án þess að taka eftir því. Ég hygg, að óhætt sé að fullyrða, að enginn sé fróðari Ólafi Friðrikssyni um jurtir og dýr í nágrenni Reykjavíkur. Ég vil geta þess, af því að ég veit, að mönnum er það enn í fersku minni, að í vor kom út á barnadaginn ritið Sólskin, þar sem Ó. Fr. fræðir menn í stuttu og ljósu máli um ýmsa merkilega hluti í náttúrunnar ríki hér í kring, sem menn taka ekki eftir hversdagslega vegna þess að vekja þarf athugunargáfuna áður. Sérstakleg, hefir Ó. Fr. kynnt sér fuglalífið hér í grennd og frætt aðra um það. Hann hefir skrifað margt um þessi efni án þess að láta nafns síns getið, því að fyrir honum er það aðalatriðið, að fróðleikurinn komist út til fólksins. Síðustu árin hefir hann verið vakinn og sofinn í því að gera ýmsar tilraunir með jurtir og smádýr. Þarf mikla elju og ástundun til þess, að slíkt takist og komi að gagni. Ég tel Ó. Fr. yfirleitt merkilegan fræðimann og rithöfund, sem eigi skilið viðurkenningu, og því hefi ég borið þessa brtt. fram. Þegar frá liður og menn fara að meta störf hans önnur en þau, sem vita að dægurmálunum, er ég þess fullviss, að margir, jafnvel þótt þeir hafi einhverntíma orðið fyrir höggum hans, telja hann þess maklegan að hafa komizt á fjárlögin meðal ýmsra annara merkra manna þjóðarinnar.

*Jón Auðunn Jónsson: Ég hefi flutt hér viðaukatill. við brtt. okkar hv. 6. þm. Reykv. og hv.þm. Vestm. Ég geri þetta ekki af því, að ég álíti þess þörf í sjálfu sér, heldur til þess að hæstv. fjmrh. geti ekki skotið sér undan að greiða atkvæði með því yfirvarpi, að till. sé ekki nógu ljóst orðuð. Hann sagði í ræðu sinni, að hann líti svo á, að ef till. okkar væri samþ. óbreytt, ætti ríkissjóður að taka ábyrgð á fiskverzluninni að öllu leyti, bæði vanskilum kaupenda og skemmdum, sem fram kynnu að koma í fiskinum. Þetta er auðvitað ekki annað en fjarstæða, sem ekki kemur til greina, þar sem S. Í. F. selur aldrei fisk, nema gegn söluskírteini. Að vísu gæti hugsazt, að um skaða af skemmdum gæti verið að ræða, sem vátryggingarfélögin vildu ekki bæta, en slíkt kemur mjög sjaldan fyrir, og hefir alls ekki borið við hin síðari ár. Í sjálfu sér er því óþarft að bæta við brtt. okkar, þótt ég geri það til þess, að hæstv. fjmrh. geti sætt sig við orðalag hennar. Það, sem hér er farið fram á, er ekki stórvægilegt, ef það er borið saman við það, sem aðrar þjóðir, t. d. Norðmenn, gera fyrir sína fiskverzlun. Hér hefir hið opinbera haft þau afskipti ein af fiskútflytjendum að taka af þeim allan erlendan gjaldeyri og greiða hann með miklu lægra verði en þeir hefðu fengið, ef gjaldeyririnn hefði verið frjáls. Auk þess er hér mjög hátt og tilfinnanlegt útflutningsgjald á sjávarafurðum. En í Noregi hafa nú þegar verið lagðar fram milljónir króna af hálfu hins opinbera til að bæta upp aflaleysið í vetur, enda þótt það hafi verið miklu minna við Noreg heldur en hér við land. Það hafa verið veitt þar og í Danmörku lán til skipakaupa gegn 3–4½% vöxtum, en hér verðum við að greiða 6½–8% vexti, þegar við fáum lán til að kaupa skip. Þar er ekki útflutningsgjald af fiski, eða sama sem ekkert; í Noregi sem svarar 50 aurum á skippund. Þetta eru þau kjör annarsvegar, sem norskir saltfiskframleiðendur eiga við að búa, og hinsvegar þau kjör, sem við bjóðum saltfiskframleiðendum hér. Ofan á þetta á svo að bæta því, að þeir, vegna ráðstafana, sem ekki eru viðráðanlegar og ekki eru gerðar af stjórnarvöldunum hér, taki á sig öll þau óþægindi, sem við höfum orðið að sætta okkur við á erlendum markaði. Fiskútflytjendur í Noregi fengu 90% af andvirði fiskjarins strax útborgað. Við á Vesturlandi höfum síðan í haust flutt út 19000 pakka af verkuðum fiski til Ítalíu, og við höfum ekki fengið einn eyri greiddan af andvirði þessa fiskjar; við eigum þess vegna á hættu gengissveiflur á þessu fé, og þessa áhættu getur ríkið tekið að sér að skaðlausu. Og er það forsvaranlegt að láta þessa áhættu lenda á. útgerðarmönnum, eins og þeir eru píndir og þjakaðir á undanförnum árum? Ég hefi bent á það, að þeir, sem afla fiskjarins, hlutamenn og útvegsmenn, fá engan eyri greiddan fyrir sitt framlag og sína vinnu, þótt greidd séu 75% af andvirðinu, vegna þess að af Labradorfiski fara þessi 75% í salt, olíu, beitu, verkun, umbúðir og tolla og önnur útgjöld, og sjómenn og útgerðarmenn geta ekki fengið nokkurn eyri greiddan fyrr en komið er yfir þennan hluta verðsins. Það er þess vegna sama að taka ábyrgð á 75% og að taka ábyrgð á þeim hluta, sem bankarnir lána til útgerðarinnar. Hinir, sem hafa aflað fiskjarins, verða að biða ár eða lengur eftir greiðslunni, ef ekki er tekin ábyrgð á þeirra hluta. Ég ætla ekki að fara lengra inn á þetta atriði nú, ég mun gera það í sambandi við till. þá, sem hér er á dagskrá. Ég verð að segja, að það er hörmulegur misskilningur á afstöðu löggjafarvaldsins til þessara mála, ef það á að láta sitja við slíka till., þegar það er sýnt, hvernig afkoma er nú hjá sjómönnum. Allur þorri sjómanna á Vesturlandi hefir ekki fengið meira en fæði og hlífðarföt, og má segja, að nú sé lítil von að fá meira, þótt aflinn seljist, en hvorki fæði né hlífðarföt geta þeir greitt, nema þeir fái verð fyrir aflann. Ég er sannfærður um, að ekki er hægt að komast af með minni hjálp en hér er farið fram á, og væri betur, ef hægt er að komast af með þessa hjálp, sem á engan hátt er til útgjalda fyrir ríkissjóð. Ég þykist sjá, að ekki verði komizt hjá að styrkja sjávarútveginn með beinum fjárframlögum á næsta þingi, jafnvel þótt afli bregðist ekki eins á næsta ári eins og nú á þessu ári. Ég verð að segja, að það er hörmuleg ráðstöfun á fé ríkissjóðs, ef ekki er hægt að taka þessa hættu af útgerðarmönnum og sjómönnum, en samþykkja samt 16 millj. króna fjárlög.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. flm. að till. XLVII á þskj. 519 um ábyrgð á söluandvirði fiskjar, sem seldur er til þeirra landa, sem ekki leyfa frjálsa greiðslu og yfirfærslu í sterlingspundum á andvirði fiskjarins við móttöku, hafa nú allir tekið til máls út af þeim andmælum, sem ég hreyfði gegn þessari till. Ég ætla ekki að fara langt út í málið nú. Það eru svo sárafáir hv.þm. viðstaddir, að það má segja, að umræður hafi enga þýðingu eins og nú stendur. Hv. 6. þm. Reykv. tók því með nokkru offorsi, sem ég hafði talað gagnvart till., rétt eins og það væri hrein goðgá að tala nokkuð á móti henni. Hann sagði, að það væri á misskilningi byggt, að farið væri fram á aðra ábyrgð en gagnvart gengisfalli eða yfirfærsluvandræðum, vegna þess að fiskurinn væri aldrei seldur, nema gegn greiðslu við móttöku. Það mun vera rétt hjá hv.þm., að það hafi verið venja hjá S. Í. F. að afhenda ekki fiskinn, nema gegn greiðslu við móttöku, en þó munu hafa verið dæmi til þess - og ég veit um dæmi til þess - að út af þessu hefir verið brugðið. En jafnvel þótt þetta hefði verið föst venja, hvaða sönnun er það fyrir því, að þeirri venju yrði haldið, á meðan þetta ákvæði væri í gildi? Í till. er ekkert, sem segir, að fiskurinn verði ekki seldur, nema hann sé greiddur þegar í stað. Ég er ekkert að efast um, að S. Í. F. mundi reyna eftir mætti að halda sér við þá venju, en það er alls ekki víst, að það yrði hægt, og gæti vel komið fyrir, að út af þeirri reglu yrði brugðið. Í till. er engin trygging fyrir, að það yrði ekki gert. Hv. þm. Vestm. var miklu hógværari, enda er hann miklu kunnugri þessum málum og þeim erfiðleikum, sem eru á að koma á „clearing“–viðskiptum milli landa. Hann viðurkenndi það sem neyðarúrræði, að ríkið tæki á sig ábyrgðir í sambandi við þessi viðskipti. Hann benti á, hvort ekki mundi vera hægt að fara aðrar leiðir. Ég sé ekki ástæðu til að ræða um það nú; það mætti teljast sama og tala yfir tómum stólunum, og gætum við eins talað um það tveir einir. Ég segi þetta ekki til þess að gera lítið úr þeim sem eru hér viðstaddir, heldur eingöngu af því, hve sáralítill hluti hv.þm. er hér til að hlusta á þessar umr. En ég skal geta þess um till. hans, að ég hefi margoft hugsað um, hvort ekki væri hægt að bjarga þessu máli á þann hátt, en aðalhængurinn á þessu er, hve innflytjendur eru margir og smáir, og ríkisstjórnin hefir ekki ennþá viljað grípa til þeirra úrræða að fækka innflytjendum frá þessum löndum sem hafa „clearing“-viðskipti, en við höfum lagt áherzlu á að flýta viðskiptum sem mest t. d. frá Ítalíu, til þess að eigendur þess fiskjar, sem þangað hefir verið seldur, þyrftu sem minnst að bíða eftir andvirðinu, og vitanlega gerum við allt, sem í okkar valdi stendur til þess að ýta undir, að leyfin séu notuð svo fljótt sem unnt er, margir innflytjendur eru peningalitlir og tregir til að kaupa vöruna fyrr en þeir hafa nauðsyn á henni til sölu. Hv. þm.N.-Ísf. vildi ekki taka þá sömu afstöðu sem hv. 6. þm. Reykv. tók, að í till. fælist ekkert annað en ábyrgð gegn gengislækkun, heldur viðurkennir hann að þar geti einnig komið til greina vangreiðslur af hálfu kaupenda og skemmdir á vöru, og til þess að gera till. aðgengilegri fyrir mig, þá flytur hann nú brtt. um, að þetta nái ekki til vangreiðslu eða skaðabóta vegna skemmda á vörunni. Ég vil benda hv.þm.N.-Ísf. á það, að þetta sýnir, að hann hefir ekki gagnhugsað málið áður en hann flutti till., og þessi upptalning er ekki tæmandi, því það getur fleira komið til greina heldur en gengistap og yfirfærsluerfiðleikar, þrátt fyrir þessa till. T. d. hefir það komið fyrir að fyrir handvömm við samningsgerð hefir viðtakandi neitað að taka við farmi, þegar á staðinn hefir komið, og fleira gæti komið til greina, sem mundi heyra undir þessa ábyrgð, þrátt fyrir það, þótt þessi ákvæði væru sett. Það er þess vegna ekkert annað fullnægjandi en að till. sé orðuð upp svo ábyrgðin nái aðeins til þeirrar upphæðar, sem greidd er fyrir fiskinn af kaupanda hans í þess lands mynt, sem salan fer fram í. Á þann eina hátt er það tryggt, að ábyrgðin nái ekki til annars en gengisfalls og yfirfærsluvandræða. En til þess að gera nú málið einfaldara, vil ég lýsa því yfir að þótt till. væri breytt á þennan hátt, gæti ég ekki fylgt því, að þessi ábyrgð væri tekin að fullu, og hvergi nema á Ítalíu, eins og till. stjórnarinnar ber með sér. Ef gengið væri inn á þá leið að ábyrgjast að fullu gegn gengissveiflum og yfirfærsluvandræðum, þá mundi það draga úr áhuga fyrir því að selja fisk annarsstaðar, þar sem þó væri hægt að fá hann greiddan í frjálsri valútu, og mundi þess vegna verða óeðlilegu mikil ásókn að selja til þeirra landa, sem ekki leyfa frjálsa greiðslu. Fleira kemur til greina, en ég hirði ekki um að geta um það nú, og kem væntanlega að því þegar þáltill. kemur til umræðu. Hv. þm.N.-Ísf. vildi bera okkur saman við Norðmenn og sagði, að ólíkt betur væri búið að sjómönnunum þar en hér. Það getur verið, að þetta sé rétt, en ég vil benda hv.þm. á það, að aðstaða okkar gagnvart sjávarútveginum er ólík aðstöðu Norðmanna. Hjá Norðmönnum er sjávarútvegurinn lítill þáttur í framleiðslu þjóðarinnar, og þess vegna hægra um vik fyrir þá að gera honum nokkra úrlausn heldur en fyrir okkur, þar sem útvegurinn er svo mikill þáttur í framleiðslu þjóðarinnar, að ríkissjóði er það algerlega um megn að gera honum sömu skil eins og Norðmenn geta gert sér að meinfangalausu. En fyrst farið er að tala um Noreg, vil ég benda hv.þm. á það, að í Noregi er þessu atriði hagað þannig, að ábyrgðin er aðeins 75% af andvirði fiskjar, sem er innifrosið á Spáni, eins og talað er um í till. stj., en 90% af því sem er í Ítalíu, en hvergi 100%, eins og hv.þm.N.-Ísf. taldi eðlilegt og nauðsynlegt, og ástæðan til þess, að ábyrgðin er höfð fyrir 90% af því, sem innifrosið er á Ítalíu, er sú að Norðmönnum er bannað að kaupa vörur frá Ítalíu vegna refsiaðgerðanna, og þess vegna er ábyrgðarprósentan höfð hærri þar. En aðstaða þeirra á Spáni er ekki ólík aðstöðu okkar á Ítalíu, og þar þótti þeim sanngjarnt að halda, sér við 75%. Ég geri ráð fyrir að ég hafi ekki minni áhuga á því heldur en hv.þm.N.-Ísf. að greiða fyrir fisksölumálunum, og kjósendum mínum er það eins mikið hagsmunamál eins og kjósendum hans, en sá er munur á afstöðu okkar, að ég tek tillit til þess, hvað er framkvæmanlegt, og vil ekki, að ríkissjóður taki á sig alla þessa ábyrgð, þótt ég vilji, að hlaupið sé undir bagga þar, sem er eins ástatt og á Ítalíu. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta mál.

*Jakob Möller: Ég hefi að segja má á elleftu stundu leyft mér að bera hér fram brtt. um heimild fyrir ríkisstjórnina til að taka ábyrgð á 3½ milljón króna láni fyrir Reykjavíkurbæ til þess að koma upp hitaveitu, og er gert ráð fyrir, að eitthvað af því láni yrði að vera erlent fé, vegna þess að óhjákvæmilegt er að kaupa erlenda vöru til þessa verks, og yrði þá að sjálfsögðu að fá erlent lán til þess að greiða þá vöru. Ég býst ekki við, að það hafi mikla þýðingu að halda langa ræðu um þetta, mál, enda eru ekki markir viðstaddir af hv.þm. Ég skal geta þess, að það hefir verið gerð lausleg áætlun um, að með 100 lítra vatnsrennsli á sekúndu mætti koma upp hitaveitu sem yrði arðvænlegt fyrirtæki. Hinsvegar er það vitanlegt, að það vatnsrennsli er ekki nóg til þess að hita allan Reykjavíkurbæ, en líkur eru taldar á, að meira vatn sé fáanlegt á því svæði, sem nú er rannsakað; mun nú vera búið að fá nægilega heitt vatn, sem svarar l00 lítrum á sekúndu, og má því telja líklegt, að hægt sé að koma upp hitaveitu, sem borgi sig fyrir bæinn. Hinsvegar er mikill hluti af hitasvæðinu órannsakaður, og það jafnvel sá hluti þess, sem er líklegur til að gefa beztan árangur, og má þannig telja líkur til þess, að nægilegt vatn fáist til að hitaveitan fullnægi bænum, eins og hann er nú, og verði jafnvel við vöxt. Það er öllum ljóst, hve þýðingarmikið mál þetta er fyrir Reykjavíkurbæ, enda er öllum kunnugt, að áhugi bæjarbúa fyrir málinu er mikill. Það hefir verið gengizt fyrir undirskriftum undir áskorun um að hrinda þessu máli í framkvæmd. Ég hafði ekki heyrt um árangur af þessari undirskriftasöfnun, þegar ég bar fram till. mína, svo það er misskilningur hjá hæstv. fjmrh., þegar hann er að gera því skóna, að ég muni hafa vaknað við, þegar ég sá hve góður sá árangur var. Þessi árangur er að vísu svo góður að full ástæða hefði verið að vakna við hann. Á tiltölulega mjög skömmum tíma hafa safnazt um 7000 nöfn undir þessa áskorun, og sýnir þetta ljóslega, hve áhugi er mikill fyrir þessu máli, og það er vafalaust, að auðvelt væri að fá a. m. k. 90% af bæjarbúum til að skrifa undir slíka áskorun. Mönnum er það ljóst, hvaða þýðingu það hefir fyrir bæinn að fá hitaveituna, og hvaða þýðingu það hefir fyrir viðskipti landsins út á við að geta sparað þann gjaldeyri, sem fer fyrir eldsneyti handa bænum. Það er að vísu ekki lokið þeim rannsóknum og undirbúningi, sem er nauðsynlegur til þess, að fullráðið sé að hefja verkið, en hinsvegar tel ég, að möguleikar séu á því, að verkið verði hafið á næsta ári að einhverju leyti, og þarf þá þegar að kaupa efni til verksins, og er þess vegna nauðsynlegt, að til sé heimild fyrir ríkisstjórnina að taka ábyrgð á því láni, sem bærinn kynni að þurfa í því skyni. Það er vitað, að verkið kostar miklu meira fé heldur en gert er ráð fyrir í till., að ríkið gangi í ábyrgð fyrir. En að sjálfsögðu verður allverulegur hluti þess stofnfjár fenginn með innanlandsláni. Það er að vísu ekki hægt að segja, hve mikið fé væri hægt að fá innanlands, en þótt meira gæti fengizt innanlands heldur en því svarar, sem er mismunurinn á stofnkostnaðinum og þeirri upphæð, sem hér er farið fram á, að ríkið taki ábyrgð á, þá er hér aðeins um heimild að ræða og þegar að því kæmi, að heimildina þyrfti að nota, þá lægju að sjálfsögðu fyrir fyllri upplýsingar um verkið og hvað til þess þyrfti að erlendu fé, og stjórnin mundi þá nota heimildina samkvæmt því, sem þá væri sýnt, að þyrfti. Þótt þannig sé játað, að nokkur óvissa ríki um það, hvers muni þurfa til þess að framkvæma verkið, virtist mér rétt að bera þessa till. nú fram, til þess að það væri ljóst, hvers mætti vænta, þegar til framkvæmda kæmi, og ekki ólíklegt, að til heimildarinnar yrði að taka áður en næsta þing kæmi saman. Þegar á að verja láni til fyrirtækis, sem sparar erlendan gjaldeyri, þá er það ekkert áhorfsmál, að það borgar sig í framtíðinni, þegar vitað er að fyrirtækið getur staðið undir sér sjálft. Ég sé svo ekki ástæðu til að flytja um þetta lengri ræðu, en vísa aðeins til þess, að hér er að sjálfsögðu aðeins um heimild að ræða, sem notast eftir því, sem reynslan sýnir að fyrirtækið sé arðvænlegt og líklegt til þjóðheilla.

*Jón Auðunn Jónsson: Það er aðeins út af því, sem hæstv. fjmrh. sagði um það, að það vantaði tryggingu fyrir því, að fiskurinn væri ekki látinn af hendi án þess að hann væri greiddur. Það ætti að vera nokkur trygging fyrir því, þar sem tveir stjórnskipaðir menn í stjórn S. Í. F. og tveir bankastjórar hafa með þetta að gera. Ennfremur skrifaði S. Í. F. öllum umboðsmönnum sínum nú fyrir nokkru og bannaði harðlega að fiskurinn væri afhentur nema gegn staðgreiðslu. Þetta er hæstv. fjmrh. sjálfsagt kunnugt um. Hann sagði, að ríkisstjórnin hefði gert allt, sem í hennar valdi stóð, til þess að flýta fyrir greiðslu. En ég hefi ekki orðið var við það. Það hefir, eins og ég lýsti áðan, verið seldur fiskur frá okkur á Vesturlandi, Norðurlandi og Austurlandi frá því í desembermánuði síðastliðnum, og það er engin eyrir kominn fyrir hann ennþá. Ég veit því ekki, í hverju þessar ráðstafanir ríkisstjórnarinnar liggja. A. m. k. verður það ekki séð að því er snertir saltfiskssöluna. Hæstv. ráðh. var að tala um, að það gætu komið fyrir mistök hjá stjórn S. Í. F. við samninga. Ég held, að það sé alveg útilokað með því að umboðsmönnum þeirra er bannað að selja fiskinn nema gegn staðgreiðslu. Það þýðir ekki fyrir hæstv. ráðh. að vera að fetta fingur út í till., efni hennar eða tilgang, þar sem hann játar, að hann mundi ekki samþ.till., hvernig sem hún væri. Hæstv. ráðh. vill alls ekki ganga inn á þessa till. Hann hélt að þetta mundi kannske hvetja S. Í. F. til þess að selja fisk til þessara landa meira heldur en góðu hófi gegndi, ef ríkissjóður gengur í þessa ábyrgð. Ég vil spyrja hæstv. ráðh.: Hvar á að selja Labradorfisk annarsstaðar en á Ítalíu? Á að þurrka hann fyrir Portúgal og selja hann þar með verði, sem samsvarar því, að útgerðarmenn fái aðeins útlagðan kostnað og hafi ekkert handa sjálfum sér? Hæstv. ráðh. sagði, að aðstaðan væri ólík í Noregi og hér. Það er rétt. Norðmenn eru miklu færari til þess að styrkja sína saltfisksútgerð heldur en Íslendingar, en það er líka miklu meiri nauðsyn fyrir okkur að halda þessum atvinnuvegi uppi. Það mundi ekki verða stórhnekkir fyrir þjóðarbúskap Norðmanna, þó að saltfisksveiðar þeirra legðust niður. En það mundi ríða þessu þjóðfélagi að fullu, ef saltfisksveiðarnar stöðvuðust, og það er fyrirsjáanlegt, að það verður. ef ekkert verður að gert. Annars er þarna ólíku saman að jafna. Fyrst og fremst það, að ríkissjóður þarf engan halla að bera af ábyrgðinni. Það er á valdi stjórnarinnar. Og í öðru lagi styrkju Norðmenn útveginn með beinum framlögum og óbeint með því að heimta ekki útflutningsgjald af saltfiski.

*Frsm. síðari kafla (Bjarni Bjarnason): Svo sem venja er til mun ég verða mjög stuttorður. það eru komnar fram um 100 brtt. frá einstökum þm.Fjvn. hefir enga afstöðu tekið til þeirra í heild, og hefi ég því ekkert umboð fyrir hönd n. til þess að segja um það, hvaða till. eigi að samþ. og hverjar eigi að fella. Ég geri hinsvegar ráð fyrir, að n. liti svo á að allflestar, ef ekki allar þær till., sem miða að því að hækka þá liði, sem fjvn. hefir farið höndum um áður, eigi ekki að ná fram að ganga. Það verður því að ráðast, þar sem fjvn. hefir ekki haldið neinn fund og mun sennilega ekki gera, hvernig einstakir þm. snúast við þeim till. sem liggja fyrir. Ég vil aðeins geta þess að það gæti orðið dálítið önnur útkoma á fjárlagafrv. heldur en nú er, ef mikið yrði samþ. af þeim till., sem fyrir liggja. Þó eru það aðeins nokkrar till. sem skipta mjög litlu máli hvað fjárhæð snertir, en eru þó þess eðlis, að þær eru til samræmis við það, sem n. hefir gert í einstökum atriðum, sem n. mundi sennilega hafa gengið inn á, ef eitthvað af þeim hefði legið fyrir. Ég vil nefna t. d. tvær till. um styrk til iðnaðarmannafélaga, annars á Akranesi, en hins í Vestmannaeyjum, 500 kr. til hvors. Ég get ekki stillt mig um að mæla með þessum till. Þá er það ennfremur til ófriðunar sels í Ölfusá, sem ég er persónulega meðmæltur að gangi fram, en get ekki sagt neitt um það fyrir hönd n. Þá er það ennfremur til vitavarðarekkju 300 kr., sem er líka í samræmi við það, sem n. hefir gert. Þá er beiðni um styrk til fávita. Ég legg ekkert til þeirra mála, en það er vitanlegt, að þeir fávitar, sem ekki komast á hæli, eru til mikilla þyngsla. Svo er till. um styrk til Þorsteins Bjarnasonar, sem er mjög svo mikill fræðimaður, þó að hann sé ekki skólagenginn. Er sú till. að upphæð 300 kr. vænti ég, að á hana verði litið með velvilja. Þá er ein till. um póst, sem fjvn. leggur til að fái 299 kr. Hann er 70 ára gamall og hefir verið í 40ár póstur. Þá er till. á þskj. 547 frá hv.þm. V.-Ísf. um að styrkurinn til dagheimilis fyrir börn í Reykjavík verði sérstakur, 3000 kr., og til barnaverndar 2000 kr. En aftur á móti hefir fjvn. flutt till. um það, að veitt sé aðeins til barnaverndar 6000 kr., en þar af fari 2000 kr. til Hafnarfjarðar, en að öðru leyti fari þetta fé eftir úthlutun barnaverndarráðs. Ég vil ekki gera þetta að neinu kappsmáli. Hér er að vísu um 1000 kr. hækkun að ræða eftir till.hv.þm. V.-Ísf., en ég hefi orðið var við, að hv.þm. fella sig betur við hana heldur en till.n. Þá er till. á þskj. 549 frá hv. 6. þm. Reykv., sem einnig hefir legið fyrir fjvn. Fer till. fram á læknisvitjanastyrk til þriggja hreppa í einu læknishéraði, og skiptist upphæðin á milli þeirra eftir kostnaði. Leggur n. ekki á móti þessari till. Þá er till. á þskj. 545, sem fer fram á styrk til Einars Þorkelssonar fyrrv. skrifstofustjóra. Hann hefir að vísu eftirlaun, en er nú orðinn blindur og gamall og þar að auki ómagamaður. Væri það lítt sæmandi fyrir Alþingi að láta slíkan mann fara á sveitina, þar sem hann hefir lengi verið skrifstofustjóri Alþingis. Þá eru það aðeins tvö eða þrjú atriði, sem mig langar til að minnast á. Það er í fyrsta lagi aths. við 16. gr. - Búnaðarfélagið. Það hafa fallið nokkur orð um þessa aths. frá ýmsum þm. og sagði einn þeirra, hv.þm. Borgf., að ég hefði auðmýkt mig gagnvart þessari till. En það er síður en svo. En hitt er annað mál, að ég get tekið þessa till. aftur, þar sem það er sýnt, að breytingin á jarðræktarlögunum nær fram að ganga. Ég vil segja hv.þm. það, og öðrum, sem hafa hnýtt í meiri hl. fjvn. fyrir aths., að það er ekki að ástæðulausu að landbúnaðarráðh. þarf að hafa íhlutunarrétt um starfsmannaráðningu í Búnaðarfélaginu. Því að það eru dæmi til þess, að einstakir starfsmenn hafa komizt á hærri laun heldur en sjálfurbúnaðarmálastjórinn. Það tel ég ekki heppilegt, og er það m. a. tilefni til þess að ég hefi komið með þessa till. Þá vil ég minnast á till., er snertir mitt eigið kjördæmi. Það er till. frá hv. 11. landsk., um Snepilrás Stokkseyri, þar sem farið er fram á að styrkurinn sé hækkaður úr 3000 kr. upp í 5500 kr. Ég er svo kunnugur fjárreiðum Stokkseyrarhrepps, að ég er alveg sannfærður um, að hann á nóg með að leggja fram fé á móti þessum 3000 kr., hvað þá ef hann ætti að leggja fram fé á móti 5500 kr., þar sem hann þarf líka að leggja fram á móti 2000 kr. til bryggju. Meira getur hann ekki. Þess vegnu býst ég ekki við, að þessi hækkun hafi mikla þýðingu. Þá get ég ekki látið hjá líða að láta þess getið að ég kann illa við það, að hv.þm. séu að krukka í það við a. umr., sem samþ. er við 2. umr. Hér hefir t. d. hv.þm. Ak. tekið upp aths. um Bjarna Björnsson, að hann skuli til þess að fá styrk verða að fá meðmæli frá menntamálaráði. Það er ekki ástæða til að halda, að þessi maður verði á fjárl. til eilífðar, hvað sem um hans menntun má annars segja. Sé ég því ekki ástæðu til að taka þessa aths. til greina. Þá vil ég geta þess í sambandi við Halldór Kiljan Laxness, að ég held, að það sé misskilningur hjá hv.þm. A.-Húnv. að halda að hann slái sig til riddara hjá bændum með því að halda því fram, að Halldór Kiljan Laxness hafi það fyrir atvinnu að svívirða þá. Ég get svo látið útrætt um þetta, en segi aðeins að lokum, að ég mun í öllum höfuðatriðum greiða atkv. á móti brtt. frá einstökum þm., og vil vitanlega vænta þess, að þær falli sem flestar, til þess að fjárlagafrv. geti orðið sem næst því. er fjvn. hefir gengið frá því og það var lagt fyrir þingið.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Það eru aðeins örfá orð út af skrifl. brtt., sem hér var borin fram á 12. stundu, þar sem það er einhver stærsta till. við þetta frv. Ég verð því að segja það, að mér finnst þessi málflutningsaðferð í mesta lagi óviðkunnanleg. Við höfum verið hér að starfi í 83 daga, og allan þann tíma hefir hv.flm.till. átt þess kost að koma þessu máli á framfæri, en látið það undir höfuð leggjast þangað til nú á 12. stundu, að hann flytur skrifl. brtt. við fjárlagafrv., þó að fjvn. hafi ekki nokkra aðstöðu til þess að kynna sér málið og margir þm. gengnir af fundi í þeirri trú, að ekki komi fram stór nýmæli, því að það er ekki venja, þegar komið er fram á nótt við síðustu umr. fjárl. Ég verð því fyrir mitt leyti að segja, að eins og þetta mál er í pottinn búið af hálfu hv.flm., þá treysti ég mér ekki til þess að vera með till. og tel það óforsvaranlega afgreiðslu af þinginu að gleypa við till. eins og þessari. Það getur verið, að þetta sé mjög gott mál, en það hefir ekki verið nein aðstaða til þess að rannsaka efnisatriði málsins síðan till. kom fram; a. m. k. hefi ég ekki haft tíma til þess. Var ég þó viðstaddur, þegar hún kom fram, - en hvað skal þá segja um hina, sem ekki hafa hugmynd um hana og sjá hana ekki fyrr en þeir eiga að fara að greiða atkv. um hana? Af þessum ástæðum get ég ekki fylgt þessari till., en það er ekki af neinum fjandskap við málið, heldur til þess að undirstrika, að mér finnst ég ekki geta verið með því að samþ. að óathuguðu máli jafnstórt mál og þetta. Og mér finnst öll meðferð hv.þm. á þessu máli bera það með sér, að hann hafi alls ekki reiknað með því að till. væri samþ. Ég býst heldur ekki við því, jafnskammt og þetta mál er á veg komið, að það þurfi að verða því til trafala, að þetta bíði næsta þings. Af öllum þessum ástæðum mun ég í þetta skipti greiða atkv. á móti þessari till., en því fylgir í raun og veru enginn úrskurður um málið sjálft. Ég hygg, að fleirum fari þannig, að þeir geti ekki af þessari sömu ástæðu fallizt á að samþ. þessa stórkostlegu till.

*Eiríkur Einarsson: Ég vil aðeins segja nokkur orð til þess að leiðrétta þann misskilning, sem kom fram hjá hv.frsm. viðvíkjandi styrkbeiðni til Snepilrásar og lendingarbóta á Stokkseyri. Hv. frsm. sagði, að Stokkseyri mundi eiga fullt í fangi með að leggja fram á móti því fé, sem fjvn. leggur til, að veitt verði, þó ekki væri farið að veita meira til þessa hreppsfélags. Ég vil taka það fram, að þó að Stokkseyrarhreppur eigi örðugt, þá kemur það þessu máli ekkert við, vegna þess, að það er ekki Stokkseyrarhreppur, sem stendur að þessum hafnarbótum á Stokkseyri, heldur sérstök félagsdeild manna - deild úr Fiskifélagi Íslands. Þessir menn hafa látið annast alla þessa aðgerð og alltaf lagt fram það fé, sem áskilið hefir verið. Fékk ég um það vottorð hjá vitamálastjóra, að þeir hefðu greitt öll sín tilskildu gjöld og stæði því ekkert upp á þá í þessu tilliti. Ég veit það, að frá Stokkseyringum sjálfum liggur fyrir beiðni um þetta. Það er að vísu dálítið til þess litið með till.fjvn., en miklu minna en nauðsynlegt er, því að afkoma manna á þessum stað er svo mikið undir því komin, að þeir geti stundað sjóinn. Það, sem er því mest áríðandi, er að bæta innsiglinguna. Þeir menn, sem að þessu mannvirki standa, hafa ekki látið sitt eftir liggja, svo að sú ástæða, sem hv.frsm. tilfærði, er ekki rétt. Þess vegna vænti ég að hv.frsm. og aðrir hv.þm. ljái þessu máli lið.

*Jakob Möller: Mér þykir leitt, hvernig hæstv. fjmrh. tekur í þessa till., sem ég bar fram. Ég veit að vísu, að till. kom seint fram, þó að það sé ekki rétt hjá hæstv. ráðh., að hún hafi ekki komið fyrr en á 12. stundu, því að ég ætla að klukkan hafi ekki verið nema rúmlega 10, því að ég gekk af fundi kl. 10½ og það var þó nokkru eftir að till. var komin fram og leitað var afbrigða. Það er rétt, að ýmsir þm. hafa gengið af fundi síðan og kannske einhverjir áður.

Eða ekki mætt vegna þinganna!

. Já, en þeir hv.þm., sem voru við þegar afbrigða var leitað fyrir till., hafa enga afsökun, þó að þeir hafi gengið af fundi, enda geri ég ráð fyrir, að þeir hafi þá þegar myndað sér skoðun um till. Því að þetta mál, þó að það hafi ekki verið rætt á þingi, er svo alkunnugt, að ég geri ráð fyrir, að flestir geti verið nokkuð fljótir til þess að taka ákvörðun um, hvort þeir eigi að styðja framgang þess eða ekki. Hæstv. fjmrh. áfelldist mig mikið fyrir það, að hafa látið allan þingtímann líða þannig að gera ekkert í málinu. En sannleikurinn er sá, að allan þingtímann hefir verið unnið að rannsóknum á því og borunum haldið áfram að svo miklu leyti, sem unnt hefir verið. Og það hefir lítið skeð í málinu, en nú fyrst er full vissa fyrir því, að framhaldsrannsóknir geti gengið greiðlegar heldur en áður, því að það hafa verið lögð drög að því að fá nýjan og stærri bor til þess að framkvæma boranir, og það má gera ráð fyrir, að þegar sá bor er fenginn, þá gangi rannsóknirnar fljótar heldur en hingað til. Hér er eins og ég gat um áðan aðeins um heimild til ríkisstjórnarinnar að ræða, og ég skil ekki í því vantrausti, sem hæstv. fjmrh. hefir lýst á sjálfan sig í sambandi við málið, þar sem hann taldi sér ekki fært að taka við þessari heimild, sem hann svo sjálfur á að ráða um, hvort verður notuð eða ekki. Hinsvegar er það kunnugt, að áhugi fyrir að framkvæma þetta verk er afarmikill hér í bænum, og m. a. hefir það komið fram í blaði hæstv. ráðh., að það hafi mikinn áhuga fyrir þessum málum. Þess vegna vona ég, að hæstv. fjmrh. komist við nánari athugun að annari niðurstöðu og beiti sínum áhrifum að því, að hv.þm. veiti þessa heimild í fullu trausti til hæstv. ráðh. af þeirra hálfu, að hann láti ekki teygja sig út í neina vitleysu í sambandi við þessa heimild.

Frsm. síðari kafla (Bjarni Bjarnason) Mér yfirsást áðan með eina till., um styrk til Stórstúku Íslands. Ég ætla auðvitað ekki að bæta neinu sérstaklega við það, sem hv.þm. Borgf. sagði, þegar hann mælti fyrir till., heldur aðeins bæta því við, að það var ekki hægt að fá ákveðinn meiri hl. fyrir till. í fjvn. Það var ekki af því, að ekki væru nægilega margir einstaklingar innan n., sem vildu styðja till., heldur var það af því, að það var talsverður ágreiningur í flokkunum um hana. Slíkar till. sem þessar hafa jafnan verið fluttar í þinginu án tillits til pólitískra flokka, og svo er einnig nú. Ég vil vænta þess, að þessi till. nái samþykki, því mér er það mikið áhugamál, að bindindisstarfsemin í landinu geti notið þessa styrks, sem er henni nauðsynlegur til þess að geta starfað svo sem þörf krefur. Við höfðum í fyrstunni ætlað okkur að bera fram hærri till., eða till. upp á 10 þús. kr., en við væntum þá þess, að hv.þm. vilji þeim mun fremur fallast á þær 6 þús. kr., sem hér er farið fram á, þar sem við vorum svo hæverskir að draga nærri helming af því, sem við höfðum ætlað okkur að koma fram með. Sérstaklega væri mér sárt um það, ef þessi till. yrði felld, þar sem gert er ráð fyrir því, að ef hún næði samþykki, þá fengi samband bindindisfélaga í skólum hækkaðan styrkinn úr 2500 kr. upp í 3500 kr. Það er sannarlega gleðileg tilhugsun og ánægjuleg fyrir bindindissinnaða menn, að allir skólar í landinu hafa tekið upp eitthvert bindindisstarf, og sumir mjög svo kröftuglega, og þeim fer fjölgandi árlega, sem ganga í þennan félagsskap. Ég er þeirrar skoðunar, að þessi vinnubrögð og þessi hugsjón unga fólksins sé þess verð, að hún sé styrkt, og það er því vel, ef hv.þm. vildu líta á það með sérstökum velvilja, þar sem við höfum annarsvegar dregið úr till. okkar, og þar sem okkur er það ennfremur mikið kappsmál að bindindissamtökin í skólunum geti notið hærri styrks en nú, en það verður að sjálfsögðu fellt, ef þessi till. verður felld í heild. Þá vil ég aðeins geta þess við hv. 11. landsk., að till. um fjárveitingu til lendingarbóta á Stokkseyri er flutt eins og till. hans, nema að því leyti, að það er Stokkseyrarhreppur, sem á að ráðstafa fénu. Ég get ekki skilið annað en það sé eins með Stokkseyri og önnur sjávarpláss, að höfnin og mannvirkið sé hreppsins, þó að það kunni að vera einstakt félag, sem leggur fé af mörkum. Ég get trúið, að fiskiræktarfélagið leggi fé fram, og það er vel, ef svo væri. En ríkissjóðsstyrkurinn er því skilyrði bundinn, að fjárframlag sé tryggt á móti.

Má ég skjóta svolitlu fram í: Umsóknin, sem liggur fyrir frá því í vetur um þennan styrk til hafnarbóta á Stokkseyri, er stíluð frá réttum aðilja, fiskifélagsdeildinni á Stokkseyri, og vottorðið frá vitamálastjóra er svar til þess félags, en Stokkseyrarhreppur sem slíkur hefir ekki komið þar nærri

. Það sannar ekkert, þó umsóknin hafi legið fyrir frá fiskiræktarfélaginu. Það er ekkert með því sagt um það, að þessu sé ekki eins varið og til annara lendingarbóta, að féð sé veitt með því skilyrði, að ráðh. samþykki áætlunina og vitamálastjóri hafi eftirlit með framkvæmd verksins. Ég vildi aðeins leiðrétta það, að það var enginn misskilningur hjá mér um þetta. Ég þekki þetta eins vel og hv. 11. landsk., sem alltaf telur sig þm. Árn., þó hann sé það ekki.

*Magnús Jónsson: Ég verð að segja það, að ég er alveg undrandi yfir því, að þetta mál skuli ekki hafa vakið meiri ágreining hér í þessari hv. d. en raun er á, þó að þetta sé í rauninni ekkert stórmál. En mér finnst það einkennilegt að fara út í það, eins og nú stendur á, að stofna nýjan skóla einmitt í þeirri grein, sem mætti sjá fyrir í sambandi við þá skóla, sem fyrir eru í landinu. Og þar við bætist svo það, að mér finnst ekki liggja fyrir neinar upplýsingar um þetta mál. Því hefir verið breytt nokkuð frá því, sem það var upphaflega borið fram, en hvorki í grg. frv. né heldur nál. hafa komið fram neinar áætlanir um það, hvað svona skólahald muni kosta, og því síður ástæður fyrir því, að ekki sé hægt með góðu móti að koma þessari kennslu fyrir í sambandi við búnaðarskólana. Mér finnst, að þegar meta á þá fræðslu, sem fram fer í garðyrkjuskólum, þá sé um tvö ólík atriði að ræða, annarsvegar það garðyrkjunám, sem gerir menn svo og svo lærða í þeim efnum og hæfa til þess að stunda garðyrkju sem sitt æfistarf, - og ég gæti hugsað mér, að heppilegt væri, að slíkt nám færi einmitt fram á Reykjum eða öðrum heitum stað, þar sem hægt er að reka garðyrkju í stórum stíl með jarðhita - en hinsvegar er aftur það garðyrkjunám, sem allir geta haft gott af, þó að þeir ætli sér engan veginn að leggja fyrir sig garðyrkju sem sitt aðalstarf. Það er ákaflega þarft og gott, ekki aðeins fyrir sveitamenn, heldur líka kaupstaðamenn, að vera vel að sér í almennri garðyrkju, en mér finnst, að slík fræðsla þyrfti alls ekki að fara fram á heitum stað, heldur miklu frekar á köldum stað, þ. e. a. s. undir þeim skilyrðum. sem allur fjöldi landsmanna verður að búa við. Það er þessi síðartalda tegund af garðyrkjunámi, sem mér finnst miklu meira virði í sjálfu sér, og mér finnst það liggja í augum uppi, að sjálfsagt sé að hafa slíkt nám í sambandi við búnaðarskólana, enda er gert ráð fyrir því í l. um búnaðarskóla frá 1930, en að vísu mjög lauslega. En í reglugerðum um búnaðarskóla virðist þetta hafa fallið niður, að það ætti að fara fram garðyrkjunám við skólana. Það þyrfti því kannske að breyta þessu eitthvað, því það er enginn vafi á því, að svo framarlega sem það er meiningin að koma þekkingu á almennri garðyrkju sem mest inn á heimilin, þá er langódýrast og hentugast að koma þeirri fræðslu fyrir við búnaðarskólana. Þar hljóta að jafnaði að vera fyrir kennarar, sem annaðhvort eru vel að sér í slíkum fræðum eða geta fljótlega kynnt sér þau.

Því er verið að hafa sérskóla fyrir presta?

. Ég veit það hinsvegar, að ef á að koma upp fjölmennri garðyrkjumannastétt, þá er ástæða til að hafa sérskóla, og þá kannske einmitt í sambandi við jarðhita. Og þetta dæmi, sem hv. 4. landsk. skaut inn, er alveg hliðstætt því, að það er mjög mikið sérnám, sem hér er um að ræða, og aðrir skólar á landinu geta ekki tekið það að sér, nema með því að hafa sína sérfræðinga. Ég vil þess vegna leyfa mér að bera fram svo hljóðandi till. til rökst. dagskrár: „Með því að ekki liggja fyrir neinar fullnægjandi áætlanir um kostnað við garðyrkjuskóla, og með því að eðlilegra virðist og sennilega ódýrara að koma þessari fræðslu fyrir við búnaðarskólana, felur d. stj. að gera frekari athuganir á málinu og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“

Forseti (E.Árna): Mér hefir borizt svo hljóðandi till. til rökst. dagskrár frá hv. 1. þm. Reykv: Sjá að ofan. Þessi dagskr.till. liggur þá einnig fyrir til umr.

*Frsm. (Jón Baldvinsson): Sá rökstuðningur. sem hv. 1. þm. Reykv. færir fram gegn því, að þetta frv. verði samþ. nú, er tvennskonar: Í fyrsta lagi, að þetta mál sé ekki nægilega undirbúið, og í öðru lagi, að þessari kennslu mætti koma fyrir án þess að setja upp sérstakan skóla. Hvað viðvíkur því, að undirbúningur þessa máls sé of lítill, þá getur verið, að hv. 1. þm. Reykv. líti öðrum augum á það en ég, vegna þess að það á að leggja það í hendur stj. að hafa á hendi framkvæmd þess. Eins og kunnugt er, eru andstæðingar hv.þm. í stj. nú, og því skil ég þetta vel. Undirbúningur undir framkvæmd þessu máls hefir nú nokkur farið fram, en ég álít hann sannast að segja ekki svo ákaflega erfiðan eða mikilvægan, að það þurfi að valda neinum vandkvæðum, þótt ég játi, að undirbúningur sé til bóta í hverju einasta máli, en málið er nú satt að segja einfaldara en svo, að það þurfi að vísa því frá þinginu núna, ef menn aðeins treysta ríkisstj. til þess að fara ekki stærra af stað en svo, að þessi byrjun geti orðið myndarleg. Viðvíkjandi því að auka kennslu í garðyrkju við búnaðarskólana, fannst mér það eiga við, sem ég skaut fram í hjá hv.þm., hvers vegna væri verið að hafa sérstaka prestaskóla. Það mætti segja, að það mætti bæta við lýðskólana deild til kennslu í kristnum fræðum til þess að upplýsa menn í þessum efnum, ef það ættti ekki að búa menn sérstaklega undir það, sem menn hafa í hyggju að gera að lífsstarfi sínu. Þarna á einmitt að ala upp ég vil segja stétt til þess að stunda garðyrkju. Ég teldi það til ákaflega mikils gagns fyrir bændauppeldið, ef hver maður, sem færi á slíkan skóla, stundaði sérstaklega garðyrkjunám. Og það eru þegar nokkrir menn, sem hafa gert sér þetta að atvinnu, aðallega á hitasvæðunum. Ég sé því ekki annað, og ég er sannfærður um, að takist vel að hrinda þessu máli af stað, mun þetta koma að ákaflega miklu gagni, þegar fram í sækir, og miklu meira en menn gera sér grein fyrir. Ég vil því leggja á móti því. að þessu máli verði nú vísað frá, og legg til, að þessi rökstudda dagskrá, sem hv. 1. þm. Reykv. ber fram, verði felld. Ég held, að við höfum ekki ráð á því að kasta frá okkur því, ef við getum, að auka fjölbreytni framleiðslunnar í landinu, eins og kvartað er nú með réttu undan því, hve atvinnuvegirnir gangi illa. Ég hygg, að reynslan sé búin að sýna, að þetta sé unnt að reka með góðum árangri, ef búið er að vekja almennan áhuga á þessu. Ég er því á móti þessari dagskrá og teldi illa farið, ef þessu máli yrði frestað um ófyrirsjáanlegan tíma, og ég álít að þetta yrði betra, því fyrr sem á því yrði byrjað.

*Pétur Magnússon: Ég skrifaði undir álit landbn. um þetta mál með fyrirvara. Það, sem vakti fyrir mér með þeim fyrirvara, var raunverulega hið sama og komið hefir fram hjá hv. 1. þm. Reykv., og sem raunar var búið að koma fram áður í hv.Nd. Það er ómögulegt að neita því, að það liggur nærri, að kennsla í garðyrkju sé einmitt selt í samband við bændaskólana, þar sem ýms önnur kennsla fer fram í framkvæmd og vinnubrögðum í ýmsum jarðræktarmálum. Það nær ekki nokkurri átt, sem hv. 4. landsk. var að tala um, að sú kennsla, sem hér er um að ræða, sé svo fjarskyld þeirri kennslu, sem fram fer í bændaskólunum, að það sé svipað eins og guðfræðideildin væri sett í samband við alþýðuskólana. Það, sem gerði það að verkum, að ég vildi ekki setja mig upp á móti þessu frv., var það, að ég er ekki fjarri því að halda, að skilyrði til þess að reka garðyrkjuskóla séu að öllu samanlögðu betri á þeim stað, sem hér er gert ráð fyrir, heldur en við bændaskólana. Það er beinlínis af því, að þar getur verið um ræktun bæði í heitri jörð og kaldri að ræða. Mér er það ljóst, að garðyrkjan þarf að fara í vöxt hér á landi, og það hefir margsinnis verið á það bent, hvílíkt hneyksli það væri, að árlega skuli vera fluttar inn kartöflur fyrir fleiri hundruð þúsund krónur, og það er vissulega fleira en kartöflur, sem við gætum ræktað hér til hagnaðar og ekki síður til búsþæginda til þess að bæta viðurværi fólks. T. d. hafa fram að þessu verið svo að segja óþekktar hér nema fáar káltegundir, þótt vitað sé nú, að fjöldi þrífst hér vel bæði í heitri og kaldri mold. Einnig er vitanlegt, að margar garðjurtir er hægt að rækta hér, sem ekki þrífast vel nema í hlýrri mold. Á þessum stað eru skilyrðin þannig, að þar er unnt að stunda garðyrkju bæði í hlýjum jarðvegi og köldum. Það er ekki ólíklegt, að menn myndu sækja þennan garðyrkjuskóla af tvennum ástæðum, eins og hv. 1. þm. Reykv. benti á. Annarsvegar menn, sem ætluðu sér að hafa það í hjáverkum að rækta ýmsar garðjurtir fyrir heimili sín, og hinsvegar menn, sem ætluðu að hafa atvinnu af því. Nú er það vitanlegt, að víða eru harla góð skilyrði til þess að rækta ýmsar garðjurtir í hlýrri mold, og það er sérstaklega með tilliti til þess og þeirra manna, sem kynnu að villa hefjast handa um slíka ræktun í stórum stíl, að ég hefi ekki viljað setja mig á móti þessu frv. Náttúrlega verður maður að játa, að það er ekki annað en reynslan, sem sker úr um það, að hve miklu gagni þetta kemur í framtíðinni. Hitt verða menn þó að vera aummála um, að það er naumast vansalaust fyrir okkur, að ekki skuli vera annars kostur en að sækja, menn til annara landa þar, sem á að rækta garðjurtir í stórum stíl. Maður verður að ætla, að ef slík kennsla kæmist á, yrði sú breyting á í þessu efni, að menn gætu fengið þá kunnáttu, að þeir yrðu hæfir til þess að stunda þessa atvinnu. Það hefir verið svo t. d. á stórbýlunum hér uppi í Mosfellssveit, þar sem garðrækt hefir verið rekin í stórum stíl, að þess hefir ekki verið kostur að fá innlenda menn, er hafi getað tekið þetta starf að sér. - Ég skal játa það með hv. 1. þm. Reykv., að það hefði verið mjög æskilegt, að fyllri áætlun hefði verið um þetta gerð. Ég býst þó við, að stofnkostnaðurinn við þetta geti ekki orðið mjög mikill, þar sem ríkið á þarna yfir landi að ráða, og þarna eru væntanlega nokkur mannvirki og áhöld, sem unnt yrði að nota einnig við þessa kennslu, og myndi þá verða til þess að lækka stofnkostnaðinn eitthvað. Ég sé þess vegna ekki ástæðu til að óttast, að kostnaðurinn af þessu verði svo risavaxinn, að ástæða sé þess vegna til, þar sem um nauðsynjamál er að ræða, að vera að setja sig á móti framgangi málsins.

*Magnús Jónsson: Ég býst við því, að þótt það sé e. t. v. hjátrú, að mjög fátt sé unnt að rækta hér á landi, þá verði Ísland seint verulegt garðyrkjuland, nema þá að sérstakar ráðstafanir verði gerðar til þess, og að garðyrkjumannastétt í líkingu við það, sem er erlendis, verði seint til hér á landi. Hitt er eðlilegt, að þegar byrjað er á einhverjum hlut, þá séu sóttir sérfræðingar til að annast um þá. Ég býst við, að ef þessi skóli yrði settur upp, þá þyrfti að sækja útlending, til þess að kenna þar. Það væri ekkert ólíklegt, að jafnóðum og komið væri upp stórum garðyrkjustöðvum, þá færu þangað þeir menn, sem hafa áhuga á þessum efnum, og við það koma af sjálfu sér menn, sem hafa mikla reynslu og þekkingu á þessum hlutum, og að af sjálfu sér verði hér til, án þess að kosta til þess sérstaklega, allmikill hópur manna til þess að vinna á þeim stöðvum, þar sem garðyrkja er rekin í stórum stíl. Hitt finnst mér meiri ástæða til, að útbreidd væri þekking og áhugi á því að rækta einföldustu nytjajurtir, t. d. kartöflur. En það vill svo sorglega til, að þessi staður, reykir í Ölfusi, er eftir þeim upplýsingum sem hér liggja fyrir, mjög óhentug ur staður fyrir kartöflurækt. Það kemur því ekki vel heim hjá hv. 2. þm. Rang., þar sem hann segir, að Reykir séu mjög hentugur staður til þessa og hinsvegar, að það væri hin mesta nauðsyn að þurfa ekki að flytja inn kartöflur. Annars vil ég út af ræðu hv. 4. landsk. segja það, að ég skil ekki almennilega, hvað hann átti við, þegar hann var að tala um, að ég vantreysti stj. til þess að undirbúa þetta mál. Ég sé satt að segja ekki, að það standi neitt um undirbúning í þessu frv. Það stendur aðeins „stofna skal garðyrkjuskóla“. Það er sama, hvað kemur upp í þeim athugunum, sem ríkisstj. kynni að gera eftir að þessi l. eru sett. Henni er sagt að setja upp svona skóla. Ég renni auðvitað í blindni í sjóinn um, hvað rekstur svona skóla mundi kosta, en ég get ímyndað mér, að talsverðan kostnað þurfi alltaf að leiða af honum. Ég býst við, að þar sem þarna er um ríkisskóla að ræða, þá mundi hann verða að taka á móti öllum þeim nemendum, sem sæktu um að komast í skólann, og kostnaðurinn fer þá vitanlega talsvert eftir því, hvað þeir verða margir á hverjum tíma. Það er sem sagt, að það hefir engin áætlun verið gerð um neitt viðvíkjandi þessum skóla, hvaða húsnæði þarf, hvað marga kennara þarf að hafa, eða neitt því um líkt. Ég verð að segja það, að ég álít ekki, að þetta sé svo aðkallandi, að það megi ekki bíða eitt ár, og leita sér frekari upplýsinga um þetta atriði. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. sagði um það, að vel mætti tengja guðfræðideildina við alþýðuskólana, þá vil ég segja það, að það er náttúrlega ekki fjarstæða að kenna kristinfræði við alþýðuskólana, en sérmenntun í guðfræði er ekki hægt að nema á þeim skólum, nema þá að koma upp sérstakri deild við þá skóla, en það verður vitanlega sérstakur skóli eftir sem áður. Það liggur frekar í augum uppi að taka önnur dæmi; t. d. er hagfræði oft kennd í sambandi við lögfræði. Ég get satt að segja ekki skilið, hvers vegna mönnum finnst það óeðlilegt, að kennsla í garðyrkju væri höfð í sambandi við búnaðarskólana. Ég veit ekki betur en við þá skóla sé kennt það, sem er alveg hliðstætt. Það er svo hliðstætt, að í l. um búnaðarskólana er beinlínis tekið fram, að það eigi að kenna jarðrækt. Ég veit hinsvegar ekki til, að það sé tekið fram í l. um barnaskóla og alþýðuskóla, að það eigi að kenna guðfræði. Og það hefir a. m. k. stundum verið svo, að búnaðarskólarnir hafa ekki verið sóttir svo mikið, að það væri ekki æskilegt að fá einhverja námsgrein, sem frekar ýtti undir menn að sækja þessa skóla. Og til þess að kenna mönnum almennt jarðrækt, á kennslan að fara fram á hliðstæðum stöðum, sem menn almennt hafa við að búa í landinu. Ég vil svo að endingu rétt benda á það í þessu sambandi, að þetta frv. kemur hálfilla heim við annað frv., sem liggur fyrir þinginu um stjórn Reykjatorfunnar, þar sem mér skilst það koma fram, að það sé talin nauðsyn að hrekja menn burt úr sumarbústöðum, af því að það sé hættulegt að hafa þá í nánd við berklafólkið, en svo á að fara að hrúga þarna upp fólki við skóla. Önnurhvor þessi röksemd hlýtur að vera röng. Mér virðist það satt að segja einstök fjarstæða að vera að koma með svona frv. á þessum tímum, þegar þarf stöðugt að vera að hækka skaftana til þess að geta staðið í skilum á greiðslum ríkissjóðs á þeim lánum, sem fyrir eru. Sem sagt ég vil láta fresta þessu máli fyrst um sinn og láta leita upplýsinga um málið. Mér finnst nógur tíminn, þegar eitthvað fer að greiðast úr vandræðunum, að fara þá að „flotta“ sig með því að setja upp sérstakan skóla í þeirri fræðigrein, sem vel er hægt að bæta við skóla, sem fyrir er.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég get ekki látið með öllu ósvarað því, sem fram hefir komið í sambandi við þetta mál, sérstaklegu í ræðu hv. 1. þm. Reykv. Fyrsta atriðið, að skilyrði séu ekki góð á Reykjum fyrir ræktun þeirra matjurta, sem nauðsynlegastar eru, eins og t. d. kartöflur. Ég álít, að þar sem slíkur skóli verður settur á stofn, eigi skilyrðin ekki að vera sérstaklega góð, heldur sé það heppilegt, að þau séu eins og gengur og gerist hér á landi. Hv. þm. talaði um, að hægt væri að kenna þetta án þess að hafa sérstakan skóla. Skýrsla, sem ég hefi um ræktun garðávaxta, segir allt annað. Hana er að finna í A-deild Alþt. 1935, bls. 845. Það veitir sannarlega ekki af því að ýta undir garðræktina í landinu, meðan við flytjum inn garðávexti fyrir ½ millj. kr. En það er tilgangurinn með þessum skóla að ýta undir garðræktina meira en verið hefir, því að þessum málum hefir miðað allt of hægt áfram. Það var minnzt á það áðan, að ekki lægi fyrir nein kostnaðaráætlun um þetta, og þess, vegna væri allt í óvissu um það, hvað kostaði að koma skólanum á fót og reka hann, og hvað tekjuhallinn mundi verð, mikill. Ég vil benda hv. 1. þm. Reykv. á það, og öðrum, sem kynnu að vera á sömu skoðun og hann, að það fylgir grg. frv., eins og það var borið fram á þinginu 1935, og sú grg. er í A-deild Alþt. frá 1935, bls. 845. - Þar er ýtarlega gerð grein fyrir því, hvað kosti að koma skólanum upp og hvernig eigi að haga rekstri hans. Þar er gert ráð fyrir, að þeir lærðu garðyrkjufræðingar, sem nú annast garðyrkjuna á Reykjum og vermihúsin, annist þessa kennslu. Þess vegna verður ekki annar kostnaður við að koma skólanum upp en að byggja hús yfir nemendurna, ef ekki verður hægt að kaupa fyrir sanngjarnt verð hús af félagi, sem byggði austurfrá yfir börn, sem dvalið hafa þar að sumrinu. En félagið er nú hætt við að reka þetta hús og vili gjarnan selja það. Það hefir verið bent á það, að garðræktina ætti að kenna á búnaðarskólunum, og þess vegna væri ekki þörf á sérstökum skóla. Ég hygg, að það sé flestum hv.alþm. kunnugt, að garðræktin er sérstök námsgrein, sem tekur, þó að hún sé tekin út af fyrir sig, 2 til 3 og upp í 4 ár að læra. Það er þess vegna alveg fráleitt, enda veit ég ekki til, að það sé nokkursstaðar gert, að kenna garðyrkjuna á þann hátt, að menn læri aðeins undirstöðuatriðin á bændaskóla, og svo ekki meir. Og það mun allsstaðar vera í nágrannalöndum okkar, eins og bent er á í grg. fyrir frv., þegar það var flutt á þinginu 1935, að það eru sérstakir garðyrkjuskólar, enda er þess full þörf, því að kennslu í þeim efnum verður ekki komið við í bændaskólunum, svo að nokkru verulegu gagni verði, a. m. k. ekki þeirri kennslu, sem ætlazt er til, að þeir njóti, sem stunda nám í þessum sérskólum. Þá var það ein röksemdin á móti þessum skóla, að ekki væri viðeigandi að reka hann nálægt hæli fyrir menn, sem eru veikir eða hafa verið veikir. Það eru aðallega sendir á þetta hæli menn, sem eru eitthvað lasburða og eru útskrifaðir af berklahælum. Ég held því, að hv. 1. þm. Reykv. trúi varla mikið á þessa röksemdafærslu sjálfur, því að samkvæmt henni ætti að vera stórhætta fyrir starfsfólkið, sem annast þessa sjúklinga, en því hefir aldrei verið haldið fram í sambandi við Vífilsstaðahælið og Kristneshælið. Því síður ætti þessi röksemdafærsla að gilda hér, þar sem nemendunum er ætlað að búa í öðru húsi. Þá minntist hv.þm. á, að það væri einkennilegt, að frv. væri komið fram einmitt núna, þegar erfitt væri í ári og vandræði steðjuðu að. Minntist hann í því sambandi á aflaleysið og till., sem fram er komin í hv.Nd. út af því. En ég álít, að einmitt þegar svona stendur á, sé sérstök þörf á því að auka þennan atvinnuveg, og ekki sízt, þegar að því er gætt, að auk þess sem við verðum að kaupa garðávexti fyrir allt að millj. kr., er það upplýst, að við notum ekki nema 1/3, af grænmeti samanborið við það, sem ýmsar nágrannaþjóðir okkar nota. 35% af þeim garðávöxtum, sem við notum, kaupum við frá útlöndum, borgum fyrir þá peninga út úr landinu, í staðinn fyrir að skapa atvinnu við að rækta þá, og þó notum við ekki nema 1/3 af garðávöxtum í hlutfalli við nágrannaþjóðir okkar. Þess vegna er mikil þörf á þessum garðyrkjuskóla, ef hann gæti orðið til þess að efla garðræktina og ýta undir menn að nota meiri garðávexti heldur en verið hefir. Það er aldrei meiri þörf á því en einmitt nú, þegar kreppir að á öðrum sviðum.

*Jón Auðunn Jónsson: Ég verð að taka undir það, sem hæstv.forsrh. sagði, þó að það verði á nokkurn annan hátt. Hann sagði, að óheppilegt mundi vera að setja slíkan skóla á stað, þar sem ekki væru fyrir hendi skilyrði, sem menn almennt eiga við að búa. Þetta tel ég skynsamlegt. Nú er það vitanlegt, að skilyrðin til garðræktar eru nokkuð mismunandi eftir því hvar er á landinu. Loftslagið á Norðurlandi og Suðurlandi er ákaflega ólíkt, og jarðvegurinn á Vesturlandi og Suðurlandi er ákaflega ólíkur. Ef ætti því að reyna að finna einhvern meðalveg og haga kennslunni með það fyrir augum, að nemendurnir gætu stundað garðrækt hver í sínu héraði, þá hygg ég, að væri óhjákvæmilegt, að slíkir skólar væru a. m. k. á Vestur-. Norður- og Suðurlandi. Það er ekki til neins að halda því fram, að það sé heppilegt að hafa þennan skóla austur á Reykjum. Það er öllum vitanlegt, að jarðhiti er ekki til nema á einum bæ af hverjum fimm eða sex hundruðum, svo að sú kennsla, sem veitt er þar, sem jarðhitaskilyrði eru fyrir hendi, kemur því ekki að almennum notum. Þess vegna er ég á móti þessum skóla, og ég hygg, að eins og nú hagar til á Reykjum, geti þeir, sem búa við hitaskilyrði, fengið þar fræðslu. Þess vegna þarf ekki annan skóla heldur en búið, eins og það er rekið á Reykjum, því að þar má efalaust mikið læra, og þar er sá maður, sem getur kennt mönnum mikið. En hitt er jafnvíst, að það getur orðið til stórskaða, ef menn læra garðrækt við önnur skilyrði en þau, sem þeir stunda garðrækt við síðar. Ég hefi átt tal við bændur í mínu héraði einmitt nú, meðan stóð á búnaðarsambandsfundi, og þeir telja varhugavert og alls ekki rétt að samþ. það frv., sem hér liggur fyrir. Þeir töldu réttara að byrja með því að veita bændum, sem hafa stundað garðrækt með góðum árangri á köldum stöðum, styrk til þess, að þeir gætu tekið nemendur og kennt þeim. Það er ég sannfærður um, að mundi verða happasælast fyrir aukna garðrækt í okkar landi. Þess vegna get ég ekki greitt þessu frv. atkv.

*Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Allshn. þessarar hv. d. hefir haft þetta mál til meðferðar, og eins og sjá má á nál., er hún því meðmælt, að frv. verði samþ. Um efni þessa frv. má sjá í hinni stuttu grg., sem því fylgir, og er því óþarfi að rekja það hér. Þessi jörð liggur innan lögsagnarumdæmis Akureyrar og er nú fallin úr ábúð. Akureyrarbær telur sér hagkvæmt að fá jörðina til afnota. N. lítur svo á, að þar sé um mjög sanngjarna tilhögun að ræða, og er því meðmælt, að frv. verði samþ.

*Gísli Guðmundsson: Ég hefi ásamt hv.þm. V.-Ísf. leyft mér að flytja hér brtt. á þskj. 578 við 19. gr. frv., sem fjallar um námskeið þau, sem gert er ráð fyrir að halda utan Reykjavíkur, til þess að menn geti fengið kennslu undir minna próf. Eftir frv. er þetta bundið við 4 staði, Vestmannaeyjar, Ísafjörð, Akureyri og Norðfjörð. Ég bar fram við 2. umr.till. um, að þetta væri lagt í vald ráðuneytisins, en sú till. var felld með litlum atkvæðamun. Nú höfum við hv.þm. V.-Ísf. borið fram nýja brtt. um, að þó aðallega séu tilteknir 4 staðir, sé heimilt að halda námskeiðin á fleiri stöðum, þegar sérstaðar ástæður mæla með. Er þetta svo sanngjarnt, að ég geri ráð fyrir, að hv. d. samþ.brtt.

*Garðar Þorsteinsson: Ég get greitt atkv. með till.hv.þm.N.-Þ. En ég hefi borið fram till. á þskj. 580, sem fer í sömu átt, en er staðbundnari, þar sem farið er fram á heimild til þess að halda þessi námskeið einnig á Siglufirði. Mér virðist sá staður eiga fullan rétt á því sökum fólksfjölda og aðstöðu til atvinnulífsins, a. mk. ekki síður en Akureyri og Norðfjörður. Vænti ég því, að hv.þm. taki till. vel.

Frsm. (Páll Þorbjörnsson) Það er óþarft að fara langt út í þessar brtt. við frv., því svipaðar till. lágu fyrir við 2. umr., en voru þá felldar. - Ég vildi aðeins segja örfá orð út af orðum hv. 8. landsk. um, að Siglufjörður hefði sama rétt og hinir staðirnir, sem frv. nefnir. Ég skal ekki deila um, hvort Siglufjörður hefir sama rétt og hinir staðirnir, en það kemur til kasta fiskifélagsins að hafa veg og vanda af námskeiðunum, og það lagði áherzlu á, að ekki væri hringlað með þau stað úr stað. Ég get ekki heldur fallizt á, að Siglufjörður hafi þar meiri rétt en önnur þorp, t. d. Sandgerði, Akranes og Keflavík, því Siglufjörður mun hafa færri slík skip, sem undir það falla. Ég sé því ekki ástæðu til þess að breyta út af venjunni um að halda námskeiðin á 4 stöðum, einum í hverjum landsfjórðungi, eins og frv. gerir ráð fyrir. Ég vil því leggja eindregið á móti því, að þessar brtt. verði samþ., því þær geta ekki orðið til neins góðs fyrir málið.

*Ólafur Thors: Ég sé í sjálfu sér ekkert á móti því, að sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda og mjólkursamsalan séu undanskilin útsvari, þótt ég geti vel hugsað mér, að þetta undanþáguákvæði þyki orka tvímælis, og sérstaklega þó í hugum þeirra manna, sem eiga að sjá farborð, fjárhagslegri afkomu Rvíkurbæjar. Það er þó í sjálfu sér ekki aðeins þetta frv. og ákvæði þess, sem ég ætla að segja nokkur orð um, heldur ætla ég að nota þetta frv. til þess að láta þá skoðun í ljós, að þau fríðindi, sem eru hér ætluð bændum með því að undanþiggja samsöluna útsvari, eru einskis virði samanborið við hitt, ef bændur fengju í sínar hendur það vald yfir sínum málum, sem þeir hafa krafizt. Það mun vera rétt, að í mjólkurlögunum, sem samþ. voru á haustþinginu 1934, eru bein ákvæði í þá átt, að lögin skuli vera endurskoðuð á þinginu 1936. Nú hafa verið lögð fyrir Alþingi tvö frv. um breyt. á mjólkurlögunum, en hvorttveggja þeirra hefir varla svo mikið sem komizt á dagskrá. Ef tilgangurinn er sá, að Alþingi láti enga endurskoðun fara fram, þá mun þar vera um lögbrot að ræða, eða a. m. k. brigðmælgi. Ég veit ekki, hvað landbúnaðarráðh. telur sér sæma að hundsa lengi vilja bænda í þessu efni. Það er enn minni ástæða fyrir hann að gera það, eftir að Kaupfélag Borgfirðinga hefir með samróma fundarsamþykkt riðið á vaðið og sent frá sér yfirlýsingu um það, að það krefjist þess, að yfirráðin yfir mjólkursamsölunni séu fengin bændum einum í hendur. Með þessu er því yfirlýst af hendi þeirra aðilja, sem mest eiga undir þessum lögum, og í raun og veru allra annara en þeirra, sem ráða í Mjólkurbúi Flóamanna, að þeir eru á einu máli um það, að breyt. skuli gerð á mjólkurlögunum samkv. þeirra kröfum. Þessar kröfur eru svo af Alþingi undir forystu landbúnaðarráðh. ekki metnar meira en það, að þær eru alls ekki teknar til umr. Mér þykir rétt að nota þetta tækifæri, þó ég vilji ekki ofreyna þolinmæði hæstv. forseta og hefja umr. um mjólkurmálið, til þess að segja að það, sem gert er fyrir bændur með ákvæði þessa frv., eru hundsbætur hjá hinu, sem krafizt er og þeir eiga fullkomlega rétt á.

*Frsm. (Magnús Jónsson): Vestmannaeyjakaupstaður hefir nú um nokkurt bil fengið leyfi til þess hjá Alþingi að afla sér tekna með vörugjaldi. En ætlazt var til, að gjald þetta félli niður um leið og samþ. yrðu lög um tekjustofna handa bæjar- og sveitarfélögum. En í meðförunum hefir frv. þetta tekið miklum breyt., sem svipta kaupstaðina allt að 2/3 af því, sem bæjunum var ætlað í þeim kafla laganna, er hljóðaði um vörugjald. Auk þess má telja útséð um, að það frv. gangi fram á þessu þingi. Vegna þess að beðið hefir verið eftir því að sjá, hversu um það mál færi, kemur þetta frv. svo seint fram, en það er borið fram í Nd. af hv.þm. Vestm. Vörugjaldið hefir numið um 30 þús. kr. á ári undanfarið, og má kaupstaðurinn vafalaust ekki við því að missa þær tekjur, allra sízt nú, er afli hefir brugðizt svo, að hann er 1/3 minni en hann var í fyrra. Ég legg því til, að frv. þetta verði samþ., a. m. k. til 2. umr. Við 3. umr. ætti að vera útséð um, hversu frv. um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga reiðir af. - Einn mn. er andvígur frv. og annar hefir skrifað undir það með þeim fyrirvara, að hann fylgi því, því aðeins, að frv. um tekjustofna bæja og sveita verði ekki samþ. Ég mun hinsvegar fylgja þessu frv., jafnvel þótt hitt frv. yrði samþ. Vestmannaeyjum veitir ekki af þessu gjaldi. og þær hafa alveg sérstöðu í þessum efnum, þar sem ekkert af þeim vörum, sem þangað flytjast, er flutt þaðan aftur. Þetta gjald lendur því aldrei á öðrum en eyjabúum sjálfum, nema hvað nokkuð er þar af aðkomumönnum síðara hluta vetrar.

Jón Baldvinsson Ég greiddi atkv. gegn þessu máli í fyrra, og geri það ekki síður nú, þar sem hér er á leiðinni frv. um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga. Mér finnst, að Vestmannaeyjar eigi ekki að hafa nein forréttindi til þess að leggja svo óvenjuleg gjöld á fólk. Hitt frv. er nú til umr. í Nd., og vil ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki þetta mál ekki á dagskrá hér aftur, fyrr en útséð er um það, hversu fer um hitt málið.

*Bernharð Stefánsson: Ég mun fylgja því, að þessu máli verði vísað til 3. umr., en eins og getið er um í nál. á þskj. 553 og hv.frsm.n. einnig tók fram, þá er frekara fylgi mitt við málið nokkuð bundið við það, hvernig fer um frv. það, sem liggur fyrir hv.Nd. um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga. Ef það frv. verður samþ. og með þeim breyt., að viðunandi megi telja fyrir kaupstaði og kauptún, þá tel ég óþarfa að setja sérstök lög um þetta efni fyrir Vestmannaeyjar. En aftur á móti, ef það verður vitanlegt innan skamms, að frv. um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga gengur ekki fram, þá tel ég óhjákvæmilegt að gefa svipaða heimild og hér er farið fram á á fleiri stöðum en fyrir Vestmannaeyjar. En þar sem svo er orðið áliðið þingtímans, að frv., sem nú er borið fram, hefir engar líkur til þess að ná samþykki þingsins, þá er eini vegurinn til þess að afla tekna fyrir fleiri kauptún og kaupstaði, að bera fram brtt. við þetta frv. Ég vildi því taka undir ósk hv. formanns fjhn., að málinu verði frestað, þangað til séð verður, hvernig fer um frv. um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga í Nd. Ef það fellur þar, eða það verður gert að hégóma einum. - 

*Frsm. (Magnús Jónsson): Ég vil aðeins benda hv. fyrra þm. Eyf. á það, að hann er með sinni afstöðu að setja þá gildru fyrir þetta mál, að það nái ekki afgreiðslu, þó að það hafi í raun og veru fylgi til þess. Því að mér er nær að halda, að eftir að búið er að afgr. frv. um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga í Nd., þá verði ekki tími til þess að breyta þessu frv. og koma því í gegnum hv.Nd. öðruvísi en með afbrigðum, og þar með er tiltölulega fámennum hóp gefið tækifæri til þess að setja fót fyrir frv., af því að hér er ekki um stjórnarfrv. að ræða, en þau þurfa aðeins einfaldan meiri hl. Ég vil aðeins benda hv.þm. á þetta, því að Siglufjörður græðir ekkert á því, þó að Vestmannaeyjar verði sviptar þessu nauðsynlega gjaldi. Ég vil líka segja það viðvíkjandi Siglufirði, að aðstaðan er þar ekki sú sama að innheimta slíkt gjald. Svo vil ég benda hv.þm. á það, að í frv. um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga er Siglufirði ætlaður mikill tekjustofn, þar sem hann hefir síldarverksmiðjurnar, sem eiga að gjalda 0,8%, svo að ef frv. verður samþ. óbreytt, fara Vestmannaeyjar lakar út úr þessu heldur en Siglufjörður, En aðalatriðið er það, og ég vænti þess, að hv.þm. setji ekki fót fyrir málið, ef það hefir eðlilegan meiri hl. til þess að ná afgreiðslu.

*Emil Jónsson: Við hv. 3. þm. Reykv. höfum leyft okkur að bera fram brtt. á þskj. 410, sem fer í þá átt, að réttindi þeirra manna, sem hafa minna fiskimannapróf, séu bundin við 60 smál., eins og verið hefir, en sé ekki hækkað upp í 75 smál., eins og frv. gerir ráð fyrir. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að eftir því sem verkaskiptingin verður meiri í þjóðfélaginu, eftir því verða gerðar meiri kröfur til þess, að einstaklingurinn sé starfi sínu vaxinn, og að hann leggi meira í sölurnar til þess að fullnægja þeim. Sú regla gildir alveg eins um skipstjórastéttina og aðra, að þar þurfa menn langan undirbúning og verða að leggja á sig mikið erfiði við námið til þess að öðlast áskilin réttindi. Þess vegna er ekki rétt að skerða verksvið þeirra manna, sem búnir eru að kosta sig til náms, með því að veita öðrum, sem minna hafa í sölurnar lagt, sama rétt. Munur á minna og meira prófi er töluvert mikill, enda er námið ólíkt og miðað við, að það veiti mismunandi réttindi. En stefna hins háa Alþingis virðist hafa verið sú, að þoka lengra og lengra fram rétti minnaprófsmanna. Hefir þessu verið þokað frá 30 smál., eins og það var í byrjun, í 60 smál., og nú þegar frv. kom fram, var hámarkið miðað við 100 smál., en var kippt ofulítið í lag, svo að staðnæmzt var við 75 smál. Okkur flm.till. finnst engin ástæða til þess að hækka hámarkið, því engin sanngirni mælir með því, fyrst og fremst vegna þeirra manna, sem lagt hafa á sig kostnað og erfiði til þess að öðlast full réttindi og vera mun meira en nóg til af í landinu til þess að fara með öll skip af þessari stærð. Það munu vera á annað hundrað fullærðra skipstjóra, sem ekki hafa atvinnu eftir því, sem þeir hafa nám til. Þess vegna er síður en svo, að hörgull sé á mönnum með full réttindi, heldur er það svo, að þeir hafa ekki nærri allir atvinnu. Annað atriði málsins, sem ekki má gleyma, er hið minnkaða öryggi þeirra sjómanna, sem eru undir forsjá skipstjóranna. Auðvitað ríður sjómönnunum ekki á einu eins mikið og því, að skipstjórinn sé öruggur og starfi sínu, vaxinn. En það verður að ganga út frá því, að meiraprófsmenn séu færari um að fara með skip en hinir, og er því beinlínis skert öryggi sjómannanna með því, sem farið er fram á í frv. Ég verð að segja, að mér kemur það undarlega fyrir, að meiri hl. hv. sjútvn., eða jafnvel n. öll, skuli standa fyrir því að skerða öryggi sjómannanna. Það hefir verið sagt, að að nokkru leyti sé séð fyrir þessu með frv. um stýrimannaskóla og aukinni kennslu þar. En eftir að hafa kynnt mér það frv., sé ég ekki, að þar sé gert ráð fyrir þeim réttarbótum, sem réttlæti þessa hækkun. Eins og ég sagði áðan, hefir þetta verið hækkað áður úr 30 smál. upp í 60, og nú upp í 75 smál. Ef svo verður haldið áfram, getur svo farið, að þetta verði fært alveg inn á svið fulllærðra manna, og sé ég þá ekki ástæðu til þess að vera að hafa stýrimannaskóla, ef ólærðir menn fá öll sömu réttindi og þeir, er leggja á sig langt nám. Vænti ég, að hv.þm. lagfæri þetta aftur og lækki hámarkið úr 75 smál. í 60 smál.

*Sigurður Kristjánsson: Ég ætlaði ekki að taka til máls, þó ég sé einn í sjútvn., sem haft hefir málið til meðferðar. Ekki fyrir það, að ég sé þeirrar skoðunar, að frv. hafi ekki fengið góðan undirbúning. En þrátt fyrir það er enn ágreiningur um þetta atriði, hve réttindi minnaprófs eigi að ná til stórra skipa. Og ágreiningurinn er ekki um það, sem hv.þm. Hafnf. lagði áherzlu á, að mönnum þyki svo illa séð fyrir örygginu á sjónum. Hér er ekki um það að ræða. En skoðanamunurinn snýst um það, hvar eigi að vera skipting í þessu máli, hvort vera eigi, eins og frv. gerir ráð fyrir, einskonar milliskipstjórastétt, sem hafi rétt til að fara með skip í innanlandssiglingum, eða hvort þeir eigi að hafa réttindi, sem sigla skipi úr sinni heimahöfn aðeins, en verði að taka fullkomnara próf til þess að mega fara frá heimahöfninni eða vera í utanlandssiglingum. Skipstjórastaðan veitir mönnum slík fríðindi í kaupgreiðslum, að ekki er mikið, þótt heimtað sé tveggja ára nám fyrir hana. Það er ekki mikið, þegar það er athugað, að til þess að vera barnakennari þarf að eyða þrem vetrum á kennaraskólanum auk nokkurs framhaldsnáms. En þetta atriði verður að líkindum ekki leyst nú á þingi. Ef hv. d. breytir þessu atriði, kemst málið ekki gegnum þingið, því að svo mikill ágreiningur var um það í Ed. Hinsvegar er það ekki vansalaust að koma frv. ekki af nú, þar sem það hefir verið á ferðinni í tvö ár. Er það líka hér um bil víst, að hvernig sem frv. verður samþ. nú, þá verður því breytt bráðlega aftur. Getur verið, að markið verði fært allt niður í 311 smálestir og hafðar minni kröfur þar, en auknar aftur kröfurnar til þeirra, sem hafa stærri skip. En það er að minnsta kosti ekki hægt að álykta svo, að þeir, sem fylgja frv., hafi ekki áhuga á örygginu á sjónum. Ég skal játa, að ég er ekki ánægður með frv. eins og það er nú. En ég er viss um, að frv. verður ekki að 1., ef því er breytt nú, og mun ég því greiða atkv. með því eins og það er.

*Frsm. (Páll Þorbjörnsson): Hv. þm. Hafnf. taldi það hart, að frá sjútvn. sameinaðri, að því er virtist, skyldi koma till., sem færi í þá átt að rýra öryggi þeirra, sem á sjónum starfa. Það er misskilningur, ef hann heldur, að það rýri öryggið á sjónum, þótt þessi smálestatala sé aukin úr 60 upp í 75. Ég sé ekki, hvernig það getur rýrt öryggið, að maður, sem hefir fært 69 smálesta skip með ströndum fram, fái að fara með 75 smálesta skip. Hinsvegar er það ljóst, að æskilegt er, að hver sem er njóti sem beztrar kennslu í því starfi, sem hann tekur að sér. Væri bezt, að enginn fengi að vera með skip, sem hefði minni menntun en þarf til svokallaðs fiskiskipstjóraprófs. En Alþingi hefir ekki séð sér fært að gera meiri kröfur til þessara manna en gerðar hafa verið. Hv. þm. Hafnf. talaði um, hvernig það hefði gengið til, að réttindi þessi voru fyrst miðuð við 30 smálestir, en síðan hafi þessi tala verið hækkuð upp í 60, og að nú sé jafnvel rætt um 100 smálestir. En honum láðist að geta þess, hvaða kröfur hafa um leið verið gerðar á hverjum tíma. Áður voru ekki gerðar meiri kröfur til þeirra, sem fóru með 30 smálesta skip, en þeirra, sem nú fara með 15 smálesta báta. Smám saman hafa þessar kröfur verið auknar, jafnframt því sem menn hafa fengið aukin réttindi. Nú hafa kröfurnar verið mjög auknar að því er snertir háseta og stýrimannastörf, og krefjast þau nú meiri menntunar. Á meðan ekki eru alveg strikuð út þessi smáskiparéttindi, skaðar það ekki, þó að maður, sem farið hefir með 60 smálesta skip, fái að fara með 15 smálestum stærra skip, sem bæði er traustara og öruggara, án þess þó að vera vandasamara að stjórna. Þá benti hv.þm. á það, að hér væri nokkuð á annað hundrað manna með fiskiskipstjórapróf, sem gengju atvinnulausir. Þetta er líklega rétt. En allur fjöldi þessara manna hefir stundað sjómennsku á skipum, þar sem undirbúningur í því verklega er ekki þannig, að hann geri þá hæfa til að vera formenn á mótorbátum, sem fiska á línu. Mikill fjöldi þessara manna hefir ekki komið á mótorbát né kynnt sér veiðar með línu. Á meðan krafizt er fyllri þekkingar af mönnum, um leið og réttindi þeirra eru aukin, er ekki hægt að segja, að þar sé um öryggistap að ræða. Og yfirleitt hlýtur öryggið að vera því meira, sem skipið er stærra, og 15 smálestum stærra skipi er ekki vandasamara að stjórna.

*Emil Jónsson: Ég get viðurkennt það með hv. 6. þm. Reykv., að málið hafi fengið óvenjugóðan undirbúning. En hér hafa þó komið fram tvö gagnólík sjónarmið. Annað sjónarmiðið er á þá leið, að þar sem til er í landinu meira en nóg af mönnum, sem færir eru um að fara með þessi skip, beri að láta þá hafa skipin, en ekki einhverja aðra, sem síður eru til þess fallnir. Hitt sjónarmiðið er, að það hljóti að minnka öryggið, þegar skipstjórn er tekin úr höndum fulllærðs manns og fengin í hendur ólærðum. Fær enginn mig til að skilja, að það dragi ekki úr örygginu. Hv. 3. landsk. talaði um, að skipið væri öruggara, ef það væri 15 smálestum stærra. Samkvæmt því mætti þá auka öryggið ótakmarkað, bara með því að auka tonnatöluna. Áður var þetta takmarkað við 30 smálestir. Nú er takmarkið komið upp í 60 smálestir, og enn á að hækka það upp í 75. Mér skilst, að þetta sé til þess að minnka öryggið. Því stærri sem skipin eru, því víðar fara þau, og því minna er vitanlega öryggið. Hv. þm. sagði, að það væru allt aðrar og meiri kröfur, sem gerðar væru til manna nú en áður. En þegar litið er á frv. um stýrimannaskóla, sem verið var að samþ. hér, þá virðist það ekki mikið, sem krafizt er til burtfararprófs úr þeim skóla. Er sumt þannig, að hvert barn í barnaskólum þarf að vita það. Samt þótti þessari hv. d. of mikið að samþ. það eins og það var, því að hún fann ástæðu til að lækka námsefnið í íslenzku úr 100 bls. niður í 50 bls.

*Frsm. (Páll Þorbjörnsson): Hv. þm. Hafnf. lauk máli sínu með því að ítreka, að til væri í landinu nóg af fulllærðum mönnum. Ég býst við, að hann hafi einhverntíma heyrt talað um svokallaða leppa. Það eru menn, sem einhverntíma hafa haft réttindi, en hafa svo komizt á stærri skip, sem þeim hefir þó ekki verið trúað fyrir, svo að þurft hefir að fá mann með þeim. - Fjöldi manna, sem verið hafa hér á stýrimannaskólanum, hafa ekki lagt fyrir sig þá sjómennsku, sem línuveiðarnar krefjast. Þegar ég var á stýrimannaskólanum fyrir 6 árum, var þar 21 nemandi, en aðeins 1 eða 2, sem höfðu, svo að nokkru næmi, verið á línubátum. Þá talaði hv.þm. um öryggistap, sem fólgið væri í því að taka skipstjórn úr höndum fulllærðra manna og fá hana í hendur ólærðum mönnum. Ég býst við, að hvorttveggja sé svipuð fullyrðing, um fulllærðu mennina og þá ólærðu. Ef hann læsi frv. um stýrimannaskólann, kæmist hann að þeirri niðurstöðu, að maður með fiskiskipstjóraprófi getur ekki talizt fulllærður, frekar en hægt er að segja um hina, að þeir séu ólærðir. Þá sagði hann, að það væru ekki miklar kröfur, sem gerðar væru til smáskipaprófsmanna. Ég tók það fram, að ég myndi telja æskilegra, að þetta smáskipapróf félli burt. En reynslan hefir sýnt, að menn þurfa hér við land ekki að nota öllu meira en það, sem krafizt er til þess prófs. Þá minntist hv.þm. á lækkun þá, sem gerð var á blaðsíðufjölda íslenzkukennslunnar í stýrimannaskólanum. Ef hann hefir verið hér í d., þegar um þetta var rætt, hlýtur hann að muna, að ég gerði grein fyrir, hvernig á þessari breytingu stæði. Var hún gerð samkvæmt tilmælum íslenzkukennarans, því að hann taldi ekki hægt að fara yfir meira en 50 bls. á námstímanum. Og ég held, að hægt sé að læra eins mikið með því að fara vel yfir 50 bls. eins og með því að fara illa yfir 100.

*Jakob Möller: Í rauninni er mér ekki þörf að taka til máls, því að hv. meðflm. minn hefir gert svo rækilega grein fyrir brtt. okkar, að ég þarf þar engu við að bæta. Ég vil þó benda á, að þessi stækkun þeirra skipa, sem þessir minnaprófsmenn eiga að hafa rétt til að stýra, fer í öfuga átt við allt það, sem gert hefir verið í þessu efni á síðustu tímum. Við vorum rétt áðan að afgreiða frv. um stýrimannaskólann, sem hækkar mjög kröfur til þessara manna, en svo kemur þetta frv., sem gerir aftur minni kröfur og ónýtir það, sem byggt var upp með hinu. Það munar að vísu ekki mikið um þessar 15 smálestir út af fyrir sig. En hér er líka að ræða um 10 smálesta hækkun, því að sumir hafa barizt fyrir hækkun takmarksins úr 60 smálestum upp í 100. Þessi barátta fellur ekki niður, þó að þetta sé samþ. Hún hefir staðið hér á þingi eins lengi og ég man til. Koma þarna til greina vissir hagsmunir, sem munu gera það að verkum, að þessi barátta heldur áfram. Því verður þingið að taka afstöðu til málsins í eitt skipti fyrir öll. Þó að ekki sé að þessu sinni um meira en 15 smálestir að ræða, er víst, að það verður meira síðar. Hv. 6. þm. Reykv. viðurkenndi, að þessi hækkun takmarksins væri hálfgerð vandræði, en hann huggaði sig við það, að prófkröfur þær, sem gerðar væru til þessara skipstjórnarmanna, væru auknar frá því, sem áður var. En þess ber að gæta, að kröfurnar hafa ekki aðeins verið auknar fyrir þessa menn, heldur alla, sem við skipstjórn fást. En þessar hækkuðu kröfur hafa verið gerðar ónýtar að nokkru leyti með því að veita um leið þessi auknu réttindi. Hv. formælendur málsins, þeir sem eru á móti brtt. okkar hv.þm. Hafnf., bera því við, að frv. komist ekki í gegnum þingið vegna ágreinings um þetta atriði, ef þessi brtt. verður samþ. Hinsvegar hafa þeir lagt mikið út af því, hve gott mál hér sé um að ræða og hve miklar umbætur það feli í sér að öðru leyti. Það er því mikil vantrú á góðvild hv.Ed., ef hún á að láta þetta atriði stöðva svo gott mál, og ég þverneita því, að þetta sé frambærileg ástæða til þess að standa á móti þessari breyt. Hún er gersamlega óframbærileg, og það er hægt að eyðileggja hvert gott mál með slíkum grýlum. Ég vil aðeins vekja athygli á því, þótt hv. meðflm. minn hafi bent á það, út í hve miklar öfgar hv. 3. landsk. fór, þegar hann sagði, að það væri misskilningur, að það yki öryggi sjómannanna, ef brtt. okkar væri samþ., því að það væri svo mikið öryggi í því, að skipin væru stærri. Hvert komumst við með því að halda þessari hugsun rökrétt áfram? Að því, að það sé gersamlega óþarft að vera að gera nokkrar strangar kröfur um þekkingu þeirra manna, sem eiga að stjórna skipum. Það er ekkert annað en að hafa skipin nógu stór! Og ef haldið er áfram, þá endar það með því, að það verður breytt til á þann hátt, að stærstu skipin, millilandaskipin, verða sett undir stjórn þeirra manna, sem hafa minna próf, eða stýrimannaskólinn verður lagður niður og aðeins haft lítilsháttar námskeið, svo það verði sem allra rýmst og þægilegast að komast að. En skipin verða þá auðvitað að vera mjög stór! Þeir, sem hafa verið svo óheppnir að hafa lært mikið, verða þá líklega settir á einhverjar smákænur. Það verður ekkert annað handa þeim að gera.

*Frsm. (Páll Þorbjörnsson): Ég hefi aldrei haldið því fram, að ekkert þurfi annað en að stækka skipin, en ég hefi haldið því fram, að það væri aukið öryggi að því að hafa skipin stærri, ef um sömu siglingar væri að ræða. Ef um er að ræða 60 smálesta skip, sem siglir vissa leið, þá hlýtur að vera fullt eins mikið öryggi í því að öðru jöfnu, að skipið sé 75 smálestir. Ég vil í þessu sambandi benda á, að ég hefi ekki orðið þess var, að meira prófs væri krafizt af þeim bílstjórum, sem stýra stóru bílunum milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, heldur en öðrum bílstjórum. Hinsvegar eru kannske einhverjir, sem halda, að það sé nóg að stækka hlutina. Hv. 3. þm. Reykv. hefir kannske einhverja reynslu í því að bæta úr ágöllum með því að stækka þá.

Ég skil ekki þessa rökfærslu hv.þm.

. Ég sé ekki, að það sé nokkurt öryggistap í því, þótt þeir, sem hafa smápróf, fái að sigla 75 smálesta skipum, í staðinn fyrir 60 smál. skipum, á sömu siglingaleið. Þetta er eingöngu miðað við fiskiskip, sem sigla við strendur landsins, en hvortveggja notuð við sama starf og hafa nákvæmlega sömu siglingaleið.

*Jakob Möller: Það vill nú svo til, að misjafnar kröfur eru gerðar til bifreiðarstjóra eftir því, hve mikils þykir vert um öryggi, eða eftir því, hve sá flutningur, sem þeir flytja, er talinn dýrmætur. Það eru gerðar meiri kröfur til þess bifreiðarstjórans, sem á að fá leyfi að flytja fólk, heldur en til þess, sem stjórnar vöruflutningabifreið. Það sama á við um stærri og minni skip. Það eru gerðar meiri kröfur til þeirra, sem stjórna stóru skipunum, vegna þess að þeim er ætlað að sækja verri sjó og lengri leiðir og erfiðari, og þau hafa fleiri menn. Ég vísa því algerlega frá að svara því, að hér sé aðeins um 15 tonna stækkun að ræða. Það er búið smásaman að auka réttindi smáprófsmanna frá því að hafa rétt til að sigla 12 tonna bát og upp í það að mega sigla 60 tonna skipi. Það er búið að fara fram á, að þeir fái rétt til að stjórna 100 smálesta skipum. Að vísu fór það svo, að ýmsum blöskraði sú krafa, og henni fékkst ekki framgengt, en þá var gengið á hitt lagið, að ná því takmarki í smærri skrefum, og það er engin hætta á, að ekki verði haldið uppteknum hætti og reynt að læðast áfram í stærri eða smærri skrefum eftir því, sem getan leyfir. Hv. þm. sagði líka, að þetta skipti ekki miklu máli, þegar haldið sé sömu siglingaleiðum. En þetta er ekki rétt. Jafnóðum og skipin eru stækkuð, breytast siglingaleiðirnar, og þá breytist öryggið meira en hv.þm. vill vera láta. Ég geri ráð fyrir, að öllum þeim, sem um þetta mál hugsa, sé það þegar svo ljóst, að ég bæti ekki um það með lengri ræðu.

*Pétur Ottesen: Ef um er að ræða öfgar í sambandi við þessar umr., þá er erfitt að gera mun á, hvoru megin þær eru meiri, - hjá þeim, sem að frv. standa, eða hinum, sem vilja breyta því. Hv. 3. þm. Reykv. og hv.þm. Hafnf. tilfæra sem öfgar þau orð hv. 3. landsk., að skipin séu því öruggari, sem þau eru stærri og betur úr garði gerð, en sjálfir byggja þeir afstöðu sína á því, að ef nógu oft sé bætt við 15 smálestum, þá verði þetta svo eða svo. Hér er ekki um annað að ræða en ein 15 tonn, og ef ummæli hv. 3. landsk. stefna út í ófæru, þá lenda þessi orð ekki síður á kafi í þeirri keldu. Það, sem hér á að gera upp með sér, er ekkert annað en það, hvort sú bóklega fræðsla og verklega þekking, sem kröfur eru gerðar um við smápróf, sé nægjanleg til þess að fela þeim mönnum, sem það próf hafa tekið, stjórn á þeim skipum, sem eru 75 smálestir að stærð. Allt það, sem fer út fyrir þetta, er til þess eins að kasta ryki í augu fólks og gera málið tortryggilegt. Það er yfirleitt álit sjómanna, að sú verklega og bóklega þekking, sem þessir menn þurfa að hafa, sé nægileg til þess, að þeim sé trúað fyrir að stjórna skipum af þessari stærð, og það því fremur sem þessi skip sigla alveg eins eftir því, hvernig stendur á með fisk hér við strendur lands á hverjum tíma árs. Þar á er enginn munur, hvort sem skipin eru 60 eða 75 smálestir að stærð. Hv. 3. þm. Reykv. talaði um, að siglingaleiðirnar breyttust, ef skipin væru höfð stærri. Nei, síldin og fiskurinn halda sinni göngu jafnt fyrir það, hvort skipin eru stór eða lítil, og við sækjum fiskinn og síldina nákvæmlega á sömu mið á 60 og 75 tonna skipunum. Það, sem hér er um að ræða, er ekkert annað en það, hvort það sé ekki full sanngirniskrafa, að þeir menn, sem hafi þessa bóklegu og verklegu þekkingu, hafi leyfi til að stjórna þessum skipum. Það er þess vegna engin fjarstæða, sem hv. 3. landsk. hefir haldið fram, og það á ekki að spilla fyrir þessari sanngirniskröfu, þótt skipin séu þessu stærri. Ég vænti þess, að hv. d. líti svo skynsamlega á þetta mál, að hún geti orðið við kröfum sjómanna og útgerðarmanna, sem standa að smærri útgerðinni, og samþ. frv. Við verðum þess oft varir hér á þingi, að skólagengnir menn, og þá einkum þeir langskólagengnu, gera lítið úr þeirri þekkingu, sem er fengin með reynslu í daglegu lífi, í samanburði við þá bóklegu fræðslu. Því ber ekki að neita, að bókleg fræðsla er góð, en ef henni fylgir ekki sú þekking, sem fengin er í skóla reynslunnar, þá verður sú fræðsla oft haldlítil. Þess vegna má ekki gera of lítið úr þeirri þekkingu, sem aflað hefir verið með reynslu, og það er raunalegt, hve illa gengur að fá þessari þekkingu fulla viðurkenningu, og hér kemur það glögglega fram. Í þessu sambandi má ef til vill benda á þær siglingaþjóðir, sem eru í nágrenni við okkur; t. d. Danir gera ekki meiri kröfur um nám fyrir þá, sem sigla innanlands, þótt skipin séu 100 smálestir að stærð. Ég hygg, að þetta sé svipað í Noregi. Þetta er sönnun þess, að það, sem hér er farið fram á, getur ekki talizt óforsvaranlegt, þegar bæði er litið á álit sjómannastéttarinnar sjálfrar og á það, hvernig með þetta er farið hjá jafnmiklum siglingaþjóðum eins og Norðmönnum og Dönum.

*Jakob Möller: Það er meira en svo, að ég dragi það í efa, að hv.þm. Borgf. hafi sjómannastéttina að baki sér í þessu máli. Ég þverneita því. Ég er viss um, að það er algerlega tilhæfulaust. Það, sem sjómennirnir krefjast fyrst og fremst, er öryggi. Aðrar fullyrðingar hv.þm. er auðvelt að hrekja. Hann heldur því fram, að siglingaleiðin sé hin sama, hvort sem skipin séu stór eða lítil. Hvers vegna hafa menn þá verið að smíða stærri og stærri skip? Hvers vegna var nokkurntíma farið að smíða önnur skip en litla árabáta? Var það eingöngu til þess að auka öryggið? Það vita allir, að þetta er gert til þess að geta komizt víðar yfir, til þess að geta breytt siglingaleiðunum og geta sótt betur sjó. En hvað fylgir þessu? Eftir því, sem skipin hafa orðið stærri, hafa þau verið lögð í meiri hættu, en því meiri kröfur um þekkingu hafa líka verið gerðar til þeirra, sem skipunum stjórna. Það er þess vegna augljóst, að það, sem hv.þm. Borgf. fer með í þessu sambandi, er ekkert annað en þvættingur, enda getur hver maður sagt sér það sjálfur, að skipin eru höfð stærri og stærri af því, að þau eiga að fara víðar yfir, og þau eru lögð í því meiri hættu, sem þau eru stærri og betur útbúin, og þess vegna þarf þekking og leikni skipstjórans að vera því meiri. Í sambandi við það, sem hv.þm. sagði, að þetta væru aðeins 15 smálestir, sem hér væri talað um, skal ég aðeins geta þess, að þetta eru a. m. k. þriðju ef ekki fjórðu l5 smálestirnar, sem bætt er við stærð þeirra báta, sem smáprófsmenn hafa rétt til að stjórna. Ég man eftir því, þegar um þetta sama atriði var deilt á þingi 1922, hvernig þá söng í hv.þm. Borgf. og þeim öðrum, sem honum fylgdu þá, og þeir hafa ekki dregið af sér við að auka rétt þeirra manna, sem hafa minnstu þekkinguna, og ég veit, að þeir halda áfram á sömu braut svo langt sem þeir komast. En það er þetta, sem þarf að stöðva, og það nú þegar, vegna öryggis sjómannanna.

Pétur Ottesen Það þýðir ekkert fyrir hv. 3. þm. Reykv. að mótmæla því, að sjómannastéttin standi á bak við þetta frv., og ég vil benda honum á það, að þeir menn, sem valdir hafa verið til þess að sjá um hag sjómannastéttarinnar bæði í hv.Ed. og eins í þessari hv. d., þ. e. a. s. sjútvn. báðar, standa óskiptar að þessu frv. Þegar hv. 3. þm. Reykv. talar um þvætting. þá á það mest við um hans eigið orðbragð. Viðvíkjandi því, að skipin sigli á mismunandi siglingaleiðum eftir því, hver stærð þeirra er, þá vil ég aðeins benda á það og undirstrika, að það stendur óhrakið, að allir þessir bátar. 50, 60 og 73 tonn, stunda allir þorsk- og síldveiðar og aðra veiði á sömu slóðum hér við strendur landsins. Þetta stendur allt saman óhrakið, þrátt fyrir stóryrði hv. 3. þm. Reykv.

Frsm. (Thor Thors) Allshn. hefir athugað þetta mál og rætt um það við forstjóra tryggingarstofnunar ríkisins, og er hann því mótfallinn, að hreyft sé við aðalgrundvelli löggjafarinnar að því er snertir aldurstakmarkið og greiðsluskyldu vegna lífeyris. Hinsvegar er hann meðmæltur því, sem var aðalatriðið fyrir mér, sem flutti þetta frv., en það er, að þau gamalmenni, sem eru yfir 60 ára og eiga við erfið kjör að búa, hafi rétt til ellilauna, eins og er samkv. gildandi lögum. Til þess að greiða fyrir framgangi málsins, þá varð það að samkomulagi í allshn. að leggji. til, að hinar víðtækari breyt., sem frv. gerði ráð fyrir, falli niður, en þessi einu breyt. nái fram að ganga, að gamalmenni yfir 60 ára hafi rétt til ellilauna. Þar sem um þetta er samkomulag í allshn., þá vænti ég þess, að þetta mál fái greiðan framgang í hv. deild.

*Frsm. 2. minni hl. (Magnús Jónsson): Eins og þetta stutta nál. mitt sýnir, þá legg ég til, að þetta frv. verði samþ. í þeirri mynd, sem það kom frá hv.Nd. Það hefir, eins og sjá má af samanburði þingskjalanna, tekið nokkrum breytingum, og einkum þannig, að það eru meira takmörkuð þau frjálsu not, sem útgerðarmenn eiga að hafa af þeim gjaldeyri, sem þeir fá fyrir útflutningsvöru sína. Í stað þess að upphaflega var það þannig orðað í frv., að þeir hefðu þennan gjaldeyri frjálsan til greiðslu á vörum til útgerðar sinnar, þá er það nú takmarkað við kol, olíu, salt og veiðarfæri, þó því aðeins, að þeir séu sjálfir innflytjendur að þessum vörum. Tilefni til þessa frv. er náttúrlega það, að margir, eða ýmsir a. m. k. af þessum útgerðarmönnum hafa nokkurt lánstraust ytra, og það er enginn vafi á því, að slík öflun lána af hendi Íslendinga er heppileg eins og komið er högum okkar banka, að þeir eiga erfitt með að afla sér lána erlendis. En það er alkunnugt, að erlendir lánardrottnar setja það skilyrði, að sá, sem lán tekur, sæti ekki neinum hindrunum af hálfu stjórnarvaldanna, sem geri það að verkum, að hann geti ekki greitt lánardrottni sínum á réttum tíma. Nú er það, að það út af fyrir sig, að leyfi nefndar þarf til þess að geta fengið gjaldeyri til greiðslu, er nóg til þess, að erlendir lánardrottnar geta alls ekki gengið að því. Og það, að þeir, sem gjaldeyrisins afla, verða að skila honum og sækja um hann aftur til þess að greiða skuldbindingar sínar, er nóg til þess, að þeir geta ekki haldið lánstrausti sínu erlendis. Þetta hefir leitt til þess, að þeir erlendu lánardrottnar, sem ekki hafa viljað draga alveg að sér hendina með lánveitingar, hafa heimtað bankatryggingu. Á þessu eru þó augljósir gallar; bæði er það, að náttúrlega eru ekki bankatryggingarnar öruggar. Því aðeins eru þær öruggar, að bankarnir hafi í raun og veru fé fyrir hendi, en trygging er það í sjálfu sér, að bankarnir geta ráðstafað gjaldeyrinum á þeim tíma, sem um hefir verið samið. En bankarnir eru tregir til þess að veita þessar tryggingar, og bankatryggingarnar eru kannske einhver varasamasta starfsgrein bankanna, sem til er, af því að bankarnir geta svo að segja óendanlega ábyrgzt, en beinar lánveitingar eru takmarkaðar af handbæru fé. Bankarnir geta því alveg farið með sig á þessum tryggingum, og þetta verður til þess, að bankar, sem vel er stjórnað, eru mjög íhaldssamir að taka að sér slíkar tryggingar. - Til þess að koma í veg fyrir þetta, þarf ekki annað en að gefa þeim, sem þarna eiga hlut að máli, kost á því að hafa nokkurn gjaldeyri frjálsan til þess að kaupa fyrir sínar nauðsynjar. Til þess að ekkert rekist á verður að takmarka þetta mjög mikið, og mér virðist, eins og frv. er nú orðað, þar sem til eru teknar aðeins örfáar vörutegundir - brýnustu nauðsynjar útgerðarinnar -, að þetta geti ekki komið sér illa fyrir hinar almennu gjaldeyrisráðstafanir, þegar útgerðarmenn eru jafnframt skyldaðir til þess að tilkynna innflutnings- og gjaldeyrisnefnd, hvað mikið fé þeir vilja hafa af sínum gjaldeyri. Það er líka á það að líta, að þessar vörur eru ekki aðeins nauðsynlegar til útgerðarinnar, heldur veltur afarmikið á því, við hvaða verði vörurnar eru keyptar. Og það er enginn vafi á því, - a. m. k. má gera ráð fyrir því - að yfirleitt geti útgerðarmenn fengið þessar vörur með vægara verði, ef þeir hafa sjálfir gjaldeyri til þess að greiða þær á þeim tíma, sem seljendurnir sérstaklega óska eftir. Það er engin von til þess, að sá, sem selur slíkar vörur, geti selt þær sama verði upp á gjaldeyrisleyfi, sem kannske er bundið þeim skilyrðum, að gjaldeyrir sé þá fyrir hendi, og þegar aðeins er um kunnugan og gamlan viðskiptamann að ræða, sem greiðir þessa skuld á fyrsta gjalddaga, sem þeir hafa komið sér saman um í upphafi. Það getur því haft mikið að segja, að útgerðarmenn hafi gjaldeyrinn frjálsan og geti þannig sætt beztu kjörum. Það má náttúrlega segja eins og hv.frsm. 1. minni hl. sagði, að innflutnings- og gjaldeyrisnefnd mundi að sjálfsögðu jafnan greiða fyrir þessum viðskiptum eins og hægt er. Ég veit ekki, hvaða reglur innflutnings- og gjaldeyrisnefndin hefir haft með leyfi á gjaldeyri til þess að kaupa fyrir vörur til útgerðarinnar. Þar eru einna stórfelldastar tilraunir til þess að ná í erlendan gjaldeyri. Nefndin verður því að miðla þeim gjaldeyri, sem fyrir hendi er til þessara hluta. En ef hér er nú raunverulega um ríka þörf að ræða, - er þá ekki réttara að miðla þessum gjaldeyri til útgerðarmanna, svo að þeir geti fengið vörurnar með sem beztum kjörum? En beztu kjör geta þeir ekki fengið, nema þeir hafi gjaldeyrinn alveg frjálsan. Ég held, að hv.frsm. 1. minni hl. hafi flutt langa ræðu við fyrri hluta þessarar umr., og ég skrifaði nokkuð upp úr ræðu hans, en ég vil ekki tefja tímann með því að svara því frekar. Þetta er aðalástæðan til þess, að ég vil fylgja frv. óbreyttu, en ekki með breytingum 3. minni hl. Ég mun ekki víkja að þeim brtt., fyrr en talað hefir verið fyrir þeim. En mér finnst hér skotið inn i, „formelt“ a. m. k., opinberum aðilja meðal viðskiptamannanna, sem vel getur haft þau áhrif á lánardrottin, að hann kippi að sér hendinni um viðskipti eða veiti a. m. k. óhagstæðari kjör en ella.

*Frsm. 3. minni hl. (Bernharð Stefánsson): Eins og kunnugt er, hefir fjhn. klofnað í 3 hluta í þessu máli. Nál. það, sem ég hefi getið út, er á þskj. 461. Ég er sammála 2. minni hl. um að leggja það til, að frv. verði samþ., en ég legg til, að gerðar verði á því nokkrar breyt., og flyt ég um þær till. á þskj. 461. I a-lið vil ég víkja nokkuð frá frv. í þrem atriðum. Ég legg til, að í stað þess, að í frv. er aðeins talað um útgerðarmenn, nái ákvæðin til útflytjenda hverskonar afurða. Ég álít, að þær ástæður, sem mæla með ákvæðum frv. að því er snertir útgerðarmenn um frelsi til þess að ráðstafa gjaldeyri fyrir útfluttar vörur, mæli einnig með því, að þeir, sem flytja út landbúnaðarvörur, njóti hins sama. Hv. frsm. 2. minni hl. minntist að vísu á, að í frv. væri aðeins um að ræða heimild til þess að ráðstafa gjaldeyri til að kaupa vörur, sem þarf beinlínis til útgerðarinnar, en það eru líka til vörur, sem þarf beint til landbúnaðarins, og álít ég, að ekki eigi að gera upp á milli þessara tveggja atvinnugreina að þessu leyti. Þá er það önnur breytingin í a-lið, að leyfi gjaldeyrisnefndar skuli þurfa í hvert skipti til þess að menn megi ráðstafa gjaldeyri sínum. Margir munu segja, að ef þessi brtt. verði samþ., sé um litla breyt. að ræða frá því, sem nú er. En þó álít ég, að innflutningsnefnd geti losað útflytjendur við að sækja um sérstök gjaldeyrisleyfi, svo að meira frjálsræði yrði í þessum efnum en áður. Þriðja atriðið í a-lið er það, að gjaldeyrir skuli vera frjáls til greiðslu á eigin skuldbindingum, í stað þess að vera miðaður við einstakar vörutegundir. Þá legg ég það til í b-lið, að ákveða megi í reglugerð, að allir þeir, sem fara til útlanda, leggi fram skírteini fyrir öflun löglegs gjaldeyris til fararinnar. Eins og gjaldeyrismálum þjóðarinnar er nú komið, er þetta nauðsynlegt til þess að gjaldeyrislögin komi að fullu haldi, þar sem vitað er, að mikið af erlendum gjaldeyri fer út úr landinu með mönnum, sem ferðast til útlanda. Ég veit, að menn munu telja þetta ófrjálslegt, en margar aðrar slíkar ráðstafanir verður að gera, meðan það vandræðaástand ríkir í gjaldeyrismálunum, sem nú er og ekki er fyrirsjáanlegt, að batni í nánustu framtíð.

*Frsm. 2. minni hl. (Magnús Jónsson): Um brtt.hv. 3. minni hl. er það að segja, að þær geru að mínu áliti frv. alveg ónýtt, ef þær verða samþ. Breytingin verður þá í raun og veru engin frá því, sem er, því að hingað til hafa einstök fyrirtæki, S. Í. S. og fleiri, fengið umráð yfir gjaldeyri sínum í einstökum tilfellum, eins og komið hefir fram í blaðaskrifum og víðar. En það, sem hinn erlendi lánardrottinn krefst, er það, að sá, er tekur lán, hafi frjáls umráð yfir gjaldeyri sínum á hverjum tíma og geti sýnt það. Þó að útgerðarmaður, sem stofnar skuld við erlendan lánardrottin, hafi frjálsan gjaldeyri, þegar skuldin er stofnuð, hugsar hinn erlendi lánardrottinn sem svo: Hvaða tryggingu hefi ég fyrir því, að hann hafi nokkurn erlendan gjaldeyri eftir ár, ef hann verður þá ekki búinn að borga skuldina? - Breytingin, sem lögð er til í b-lið, er gersamlega óframkvæmanleg. Menn geta t. d. farið með örfáar krónur eða alveg blankir til Kaupmannahafnar, án þess að nokkuð sé við því að segja, því að ekki er hægt að banna mönnum með lögum að njóta aðstoðar vina og kunningja erlendis. Menn geta á allan mögulegan hátt sloppið við að upplýsa, hvernig þeir fái gjaldeyri sinn. Bæði er það, að hér er ekki um miklar upphæðir að ræða og auk þess svo erfitt yfirleitt fyrir fólk að ná sér í gjaldeyri á „ólöglegan“ hátt til siglinga, að ég held, að þetta skipti ekki miklu máli, enda fullkomið eftirlit ómögulegt.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég lýsi yfir fylgi mínu við brtt. 3. minni hl. Það er að vísu rétt, að fyrri brtt. er gerbreyting á frv., og því fylgi ég henni. Ég hefi áður haldið því fram í umr. um þetta mál, að eins og frv. er nú valdi það svo mikilli röskun á gjaldeyrislögunum, að óviðunandi sé. Það yrði næstum eða alveg ómögulegt að hafa lengur eftirlit með gjaldeyrinum, ef útflytjendur hefðu ótakmarkaða heimild til að verja honum til kaupa á ýmsum vörum. Nú má, með leyfi bankanna, veita einstaklingum leyfi til þess að nota gjaldeyri sinn til greiðslu á einstökum skuldbindingum. Eftir brtt. er það tekið fram berum orðum, að gjaldeyrisnefnd hafi leyfi til að veita slíka heimild ein, án samþykkis bankanna. Það má ef til vill segja, að þetta sé ekki mikil breyting, en þó er skýrara ákveðið um þetta en áður. Ég vil þegar lýsa yfir því, að ég fylgi frv., ef þessi brtt. verður samþ., en að öðrum kosti ekki. Um 2. brtt. er það að segja, að það er að vísu rétt hjá hv.frsm. 2. minni hl., að aldrei verður algerlega hægt að koma í veg fyrir, að menn afli sér gjaldeyris á ólöglegan hátt, en mikið er þó hægt að gera í því efni. Brtt. í þessa átt var flutt í Nd. að minni tilhlutun. Ég get ekki séð, að í slíku ákvæði felist meira ófrelsi fyrir einstaklingana en að menn verða að sækja um gjaldeyrisleyfi til vörukaupa, jafnvel þótt menn eigi gjaldeyrinn sjálfir. Ég fæ ekki séð, að þetta sé meiri frelsisskerðing en margt annað í sambandi við þessi mál. Ég mælist því til þess, að þessi till. verði samþ., en vil endurtaka það, að ég óska, að frv. verði fellt, ef hin fyrri verður ekki samþ.

Eru bankarnir reiðubúnir að taka þá kredit á sig, sem útflytjendur missa við (það að hafa ekki umráð yfir gjaldeyri sínum?

. Það liggur ekkert sérstakt fyrir um neinn „kredit“missi útflytjenda, enda ætti þeim að koma jafnvel að fá leyfi til umráða yfir gjaldeyri sínum á hverjum tíma, þótt hitt megi líka vera, að hvorug aðferðin komi að fullu haldi.

Þær staðreyndir liggja fyrir, að menn hafa misst lánstraust af þessum ástæðum

.

*Jón Auðunn Jónsson: Ég verð að segja það um þessa till., sem hér liggur fyrir, að hún er á engan hátt til hagsbóta fyrir sjávarútvegsmenn, sjómenn og útgerðarmenn. Það er öllum vitanlegt, að bankarnir hafa hingað til og munu væntanlega lána yfirleitt útgerðarmönnum og sjómönnum eða fiskeigendum sem svarar 30 kr. út á skippund fiskjar eins og hann er fullverkaður, og svo auk þess oftast 10–15 kr. upp í kostnaðinn við verkunina. Þetta eru 40–45 kr. Aftur á móti er sú greiðsla, sem fiskeigendur þurfa að inna af hendi t. d. á Labradorfiski, en þessi till. er miðuð við sölu á þeim fiski, þessi: salt 9 kr., olía og beita 8 kr., verkun, umbúðir o. fl. 17 kr., hafnargjöld o. fl. 6 kr., eða samtals 40 kr. Söluverð fiskjarins, þegar hann hefir verið kominn um borð, hefir undanfarin ár og nú í ár verið 55 kr. á skippund að meðaltali. Nú sjá allir, að ef taka á ábyrgð á 75% af söluverðinu, sem er 54 eða 55 kr., þá eru það ekki nema um 40 kr., og þá er það sýnt, að það á aðeins að taka ábyrgð á því, sem bankarnir hafa lánað, en þeir taka alltaf sína greiðslu af þeim fyrstu peningum, sem fást fyrir fiskinn, og það er auðvitað eðlilegt. Þess vegna standa útgerðarmenn og sjómenn þannig að vígi, að þeir fá engan eyri greiddan fyrir að afla fiskjarins fyrr en allt söluverðið er komið hingað heim. Það er því augljóst hverjum manni, sem til þekkir, að samþykkt slíkrar till. er að taka ábyrgð á því, sem bankarnir hafa lánað, en skilja útgerðarmenn og sjómenn eftir án nokkurrar ábyrgðar og án möguleika til þess að þeir geti haldið áfram sínum atvinnurekstri. Það má öllum mönnum vera ljóst, að þó þeir eigi að fá 12–15 kr. af hverju skippundi fyrir að afla fiskjarins, þá geta þeir ekki með neinu móti aflað fiskjar, ef þeir fá ekki greiðslu fyrr en ári seinna, eða meira en ári seinna en fiskjarins hefir verið aflað. En sannleikurinn er sá, að eins og nú er komið, þá er engin von til þess, að þeir fái greiðslu fyrr. Við erum nú að senda fisk, sem aflað var í febrúar, marz og apríl í fyrra, og það er engin von um, að greiðsla fáist fyrir þann fisk fyrr en kemur fram á haust, nema ríkið hlaupi undir bagga. Það er svo ástatt hjá útgerðarmönnum og sjómönnum, sem eiga hluti sína í þessum fiski, sem sendur var í des., jan., febr. og marz, bæði frá Vesturlandi og Norðurlandi til Ítalíu, að þessir menn eru í hreinustu vandræðum. Þeir hafa ekki einusinni getað fengið olíu til þess að halda útgerðinni áfram, vegna þess að svo lítið hefir aflazt á síðustu vertíð, og þá þora bankarnir ekki að lána þeim. En þeir, sem eiga nokkra peninga, hafa getað fengið lánað út á fiskinn hjá þeim kaupmönnum, sem þeir verzla við. Þeir eiga því nokkra peninga í þessum fiski, sem þeir eiga ekki von á að fá fyrr en kemur fram á haust, eftir því sem salan hefir gengið. Það er ennfremur svo - og er mér vel kunnugt um það -, að samlagsmenn í okkar fisksölusamlagi hafa alls ekki getað greitt útskipun á fiskinum og pökkun fiskjarins nú undanfarna mánuði. Verkafólkið, sem að þessu hefir unnið, hefir ekki viljað hefta útskipun fiskjarins, en það hefir liðið menn í von um, að þeir fengju borgað fyrir fiskinn, kannske mánuði eftir að hann fór, eða þá næsta eða þar næsta mánuð. Nú eru komnir 5 mánuðir síðan fiskinum var afskipað, og þeir hafa ekki getað greitt neitt ennþá, og það verður ekki hægt að greiða neitt, nema tryggt sé, að þeir fái fulla borgun. Ég veit ekki, hvað þeir menn hugsa, sem þykjast ætla sér að hjálpa þessum mönnum, þegar þeir bera fram slíka till. sem þessa. Mér er það hrein ráðgáta. Ég hefi þess vegna leyft mér að koma fram með brtt. við þessa till., um það, að ríkissjóður taki að sér ábyrgð á allt að 100% af söluverði fiskjarins. Ég get vel skilið það, að Landsbankinn, sem er sá eini banki, sem hefir lánað Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda fé, sem fer til þess að geta greitt fiskinn við afskipun, vilji ekki taka á sig þá áhættu, sem getur átt sér stað vegna gengisfalls frá söludegi og þangað til fæst greiðsla, en það líða kannske mánuðir eða allt að ári þangað til greiðsla fæst hingað. Bankarnir hafa því sannarlega mikla áhættu. En þegar hægt er að gera þetta án allrar áhættu fyrir ríkissjóðinn, þá verð ég að segja, að ég skil ekki afstöðu hv.þm., ef þeir ætla að samþ. slíka till. sem þessa, ábyrgð handa bönkunum á því, sem þeir hafa lánað, en skilja eftir án hjálpar eigendur fiskjarins, framleiðendurna, sem eru að reyna að halda uppi atvinnurekstrinum í landinu, sjálfum sér og öðrum til hagnaðar, einum stærsta atvinnurekstri landsins og þjóðarinnar, sem gefur langsamlega mestan erlendan gjaldeyri fyrir þessa þjóð, þá er ég meira en undrandi. Ég á engin orð yfir það.

*Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson): Þessi till. er flutt af fjhn. eftir beiðni hæstv. fjmrh. Ég hefi ekki margt um hana að segja annað en það, að hér er lagt til, að tekin sé ábyrgð, sem er álíka ábyrgð og þær, sem teknar eru í öðrum löndum, þegar líkt stendur á. Venjan er sú, þegar tekin er ábyrgð á þessari innieign, að það sé ábyrgzt 75%–80% og þar um kring, en aldrei að fullu. Það hefir ekki verið venja með Rússlandsvíxlana, sem gengu hér áður og voru þá venjulega árlangir, að taka hærri ábyrgð en eitthvað þar um kring. Það má náttúrlega segja, að þeim, sem eiga þennan gjaldeyri, sé ekki fullnægt, og vitanlega eru miklir erfiðleikar í því fólgnir að fá ekki gjaldeyrinn heim strax. En ég býst við, að landsmönnum verði ekki fullnægt í þessu efni fyrr en við fáum heim valutuna sjálfa, því allt það fé, sem greitt er út hér heima, og það, sem fer í umferð, verður að kröfum á erlendan gjaldeyri. og til þess að peningarnir, sem settir eru í umferð, innleysist og verði að því gagni, sem vera ber, þá þarf erlenda valutan að vera til ófrosin. Ég geri ráð fyrir, að ef ekki er hægt að fá erlendu valutuna frjálsa, þá muni það verða seinsótt fyrir ríkið að fullnægja þeirri eftirspurn, sem hinn innlendi gjaldeyrir skapar eftir hinum erlenda gjaldeyri. Við getum náttúrlega allir talað um okkar erfiðleika núna og erfiðleika atvinnuveganna, en það er ekki hægt að tala um þá erfiðleika á þann veg, að þeir séu eingöngu hjá sjómönnum, verkamönnum, bændum og framleiðendum, en engir hjá ríkinu. Þegar erfiðleikar steðja að, þá er oft komið með þessar kröfur, að ríkið, sem sé í engum erfiðleikum, eigi að bæta úr öllum vandræðum. En sannleikurinn er sá, að erfiðleikar ríkisins eru þeir sömu og framleiðendanna. Það er eðlileg freisting, en aðalhjálpin, sem ríkið getur veitt nú, er kannske ekki það, að ábyrgjast hluta af greiðslunni, svo stóran hluta sem talið er frekast fært, heldur kannske hitt, að sjá svo um, að þessi erlenda valuta þiðni eins fljótt og unnt er. Það er vitanlega krafa, sem verður að gera til ríkisstj. og til gjaldeyris- og innflutningsnefndar, að þessi innieign okkar í Ítalíu verði svo stór, að hún verði sem allra fyrst að vöru, sem flutt sé inn til landsins og eftirspurn er ettir. Fyrir nokkru, eða áður en núgildandi samningar voru gerðir, var erfitt að neita um innflutning á vörum frá Ítalíu, og það var ekki unnt fyrir gjaldeyrisnefnd að greina sundur innflutningsbeiðnir, þarfar og óþarfar. En nú, þegar komnir eru á clering-samningar, þá horfir þetta allt öðruvísi við. Við þurfum að sortera úr þær ítölsku vörur, sem okkur eru nauðsynlegastar, og sjá um, að þær séu fluttar inn frá Ítalíu, en ekki annarsstaðar að. Hitt kemur ekki að gagni lengur, að leyfa innflutning á öllum óþörfum vörum frá Ítalíu. Það er rétt sama fyrir hag þjóðfélagsins, hvort þessari frosnu valutu er breytt í óþarfavarning eða látin standa inni erlendis. Ég vil því leggja höfuðáherzlu á það, að ríkisstj. og gjaldeyrisnefnd skipuleggi innflutninginn frá Ítalíu og Suður-Evrópu yfirleitt á þennan veg, sem breytt ástand heimtar, og þann veg sjái um, að greiðslur komi hið fyrsta. Sannleikurinn er sá, að það borgar sig ekki fyrir okkur að flytja til þessara þjóða meira af okkar framleiðslu heldur en þær geta greitt í vörum, sem okkur eru nauðsynlegar. Og þegar slíkt skipulag væri komið í kring, byggt á nákvæmri rannsókn á framleiðslu þessara þjóða og okkar þörfum, þá ætti millifærslan að geta gengið fljótar fyrir sig heldur en áður og ekki þurfa að líða langt frá því, að fiskurinn er fluttur út og þangað til erlenda varan er flutt inn í staðinn. - Ég sé svo ekki ástæðu til að segja meira um þetta að svo stöddu, en þessu máli er öðruvísi varið en svo, að hér sé um það að ræða, að ríkið hafi í þessu efni öll ráð og alla möguleika á að bæta úr vandræðunum með ábyrgð einni.