Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. frá meiri hluta efh.- og viðskn. vegna þessa frv. til laga um breyting á lögum nr. 96/1995, um gjald af áfengi og tóbaki, með síðari breytingum. Nefndin fjallaði um þetta mál á fundi um kvöldmatarleytið og afgreiddi það. Ég er nefndarmönnum þakklátur fyrir röskleg vinnubrögð í málinu. Þetta mál er þannig vaxið að það þarf að afgreiðast fljótt og vel. Í nál. er getið um við hverja var rætt til að leita álits þeirra á frv. En í stuttu máli leggur meiri hlutinn til að frv. verði samþykkt óbreytt.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. 1. minni hluta efh.- og viðskn. --- hann skipar ræðumaður og ekki aðrir --- í þessu þjóðþrifamáli sem heldur þinginu uppteknu fram á nótt, sem felur í sér hækkun á áfengis- og tóbaksgjaldi. Ef marka má greinargerð frv. er það hvorki meira né minna en forsenda þess að efnahagslegur stöðugleiki verði varðveittur í landinu að mál þetta nái fram að ganga og munar nú um minna. Ég tel að það sé gagnrýnivert hvernig ríkisstjórnin stendur að framlagningu þessa frv. Til að mynda fylgdu málinu afar litlar upplýsingar. Það þurfti að draga þær út úr gestum efh.- og viðskn. því að þær er ekki að finna í greinargerð sem er stutt og fátækleg af upplýsingum. Þar eru t.d. engar upplýsingar veittar um þróun áfengis- og tóbaksgjalds sl. ár, hvernig þær upphæðir hafa þróast miðað við verðlag eða annað í þeim dúr. Þá kom fram á fundum nefndarinnar að ekkert samráð hefði verið haft við einn eða neinn um undirbúning þessa máls, ekki við samtök launafólks eða aðila innan heilbrigðiskerfisins. Reyndar náðist alls ekki í neina slíka til að ráðfæra sig við um málið á þeim skamma tíma sem nefndin hafði til starfa. Á hinn bóginn er ljóst, herra forseti, og má nefna mörg dæmi því til staðfestu, að menn hafa skilning á því að þegar svona mál eru einu sinni komin fram að æskilegt er að hraða afgreiðslu þeirra. Sagðar voru þær skemmtisögur af hinum reynda forstjóra Áfengis- og tóbakseinkasölunnar að einhvern tímann hefði það lekið út á hinni öldinni að til stæði að hækka brennivínið snemma í desembermánuði og þá tókst þannig til að öll jóla- og áramótasalan fór fram á næstu tveimur sólarhringum og hækkunin kom fyrir lítið þegar hún loksins var prentuð og birt. Þannig má ætla að ef Alþingi hefði haft þetta frv. til umfjöllunar í nokkra sólarhringa hefði orðið líflegt í áfengisútsölunum næstu daga. Sama hefði þá auðvitað átt við ef boðuð hefði verið lækkun á þessu gjaldi, t.d. 20. desember. Þá hefðu sennilega ekki margir verslað fram að þeim tíma ---  Þannig er það, herra forseti, að við þm. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs gerum ekki sérstakar athugasemdir við að málið fái hér skjóta meðferð úr því að ríkisstjórnin og meiri hluti hennar er búin að ákveða þessa skattahækkun. Hún hefði þá birst mönnum fyrr eða síðar. Það kemur fram í forsendum málsins, og er út af fyrir sig virðingarvert, að það er ekki reynt að draga dul á að hér er fyrst og fremst um tekjuöflun í ríkissjóð að ræða. Þetta er sem sagt skattahækkunarfrumvarp. Þetta er svona einhvers konar vöggugjöf til ungu drengjanna í Sjálfstæðisflokknum sem streymdu inn í efstu sæti á væntanlegum framboðslistum hér í Reykjavík undir kjörorðinu Lækkum skatta. Við óskum þeim auðvitað innilega til hamingju með þessa vöggugjöf. Ekki bólar á neinum mótvægisaðgerðum sem auðvitað hefði mátt gera ef menn hefðu viljað tryggja að af þessum breytingum yrðu ekki umtalsverð verðlagsáhrif og þau yrðu ekki til íþyngingar í útgjöldum heimilanna að meðaltali að sjálfsögðu. Neyslan á þessum varningi er misjöfn og þar með auðvitað fyrst og fremst um íþyngjandi aðgerð að ræða og má ætla að verðlagsáhrifin, sem eru metin upp á 0,3% í vísitölu neysluverðs, komi fram að fullu. Á hitt ber að líta að áfengis- og tóbaksgjöld hafa ýmist lítið hækkað, ekki neitt, jafnvel lækkað síðan 1995 þegar núgildandi lög voru sett. Eftir þá hækkun sem frv. felur í sér mun jafnvel vanta nokkuð upp á að gjöldin hafi fylgt verðlagi að fullu. Um þetta fengust upplýsingar í efh.- og viðskn. Eins og áður sagði, herra forseti, var þær ekki að hafa í greinargerð með frv. né heldur nema að mjög takmörkuðu leyti í framsöguræðu ráðherra. Þar kom sem sagt fram að vísitala neysluverðs hefði hækkað um u.þ.b. 30% frá 1995 til og með dagsins í dag, en áfengis- og tóbaksgjöld um 20--25%, þ.e. á tóbaki og sterku áfengi. Á bjór hefur áfengisgjaldið ekkert hækkað frá 1995. Það hefur staðið í stað í krónutölu og á léttum vínum beinlínis lækkað. Árið 1998 þegar gerðar voru breytingar á þessu fyrirkomulagi var áfengisgjald á léttum vínum eða borðvíni lækkað. Þar vantar á bilinu 30--40% upp á að áfengisgjöldin hafi fylgt verðlagsþróun frá árinu 1995 og ég hygg að þessar staðreyndir, herra forseti, eigi erindi inn í umræðuna hvað sem menn segja um þessa aðgerð að sínu leyti. Ef maður lítur á málið frá hollustu- og heilbrigðissjónarmiðum, og það er nú væntanlega leyfilegt að gera, er ekki hægt að segja að þessi aðgerð sé óeðlileg sem slík, þ.e. ef menn telja að gjöldin hafi verið einhvers staðar nálægt réttu róli að raungildi eins og þau voru 1995 og miðað við daginn í dag. Hitt er alveg ljóst að það er afar óæskilegt og gagnrýnivert að svona gjaldtaka sé ekki látin fylgja verðlaginu jafnt og þétt og hækkuð jafnóðum á ári hverju eins og aðrar breytur af þessu tagi. Satt best að segja skil ég ekki hvers vegna þetta hefur gengið svona til, að þessi mikli slaki hafi komið í þetta úr því að í ljós kemur eftir allt saman að ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks er síður en svo andvíg því að hækka þessi gjöld eins og þessi aðgerð ber með sér. Þá má náttúrlega spyrja: Hvers vegna var það ekki gert í jöfnum áföngum á þessu árabili, eða var þetta bara sleifarlag, gleymska eða eitthvað annað? Auðvitað er enn óheppilegra, herra forseti, að taka stór stökk af þessu tagi þegar aðstæður kunna að vera þannig að verðlagsmál séu viðkvæm. Það hafa þær sannarlega verið að undanförnu. Menn minnast aðgerða sem gripið var til fyrir ekki löngu síðan til þess að reyna að ná verðlagsþróun inn fyrir rauð strik. Menn hættu við hækkun á afnotagjöldum Ríkisútvarps og einhverja fyrirhugaða brennivínshækkun sem boðuð var á þessu ári, einmitt til þess að hemja verðlagið innan rauðra strika. Þess vegna finnst mönnum kannski að nú sé ríkisstjórnin að koma aftan að þeim og sæta færis með lúalegu lagi, að gera þetta núna sisvona óforvarandis og næstum að segja í skjóli myrkurs, vantar ekkert nema rafmagnið fari af aftur hérna, herra forseti, til að hægt væri að segja þetta hrein myrkraverk. Ekki meira um það, herra forseti. Þetta frv. er hluti af aðgerðum ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum og auðvitað nátengt afgreiðslu fjárlagafrv. sem við höfum gert margvíslegar athugasemdir við, lagst gegn í vissum greinum og flutt við brtt. í öðrum. Það er því niðurstaða okkar, þingmanna Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, að það sé ríkisstjórnarinnar að bera ábyrgð á afgreiðslu málsins og verði henni að góðu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. 2. minni hluta efh.- og viðskn. sem ég flyt ásamt hv. þm. Lúðvíki Bergvinssyni. Við 1. umr. málsins gagnrýndum við í þessum minni hluta alla málsmeðferð við það og vinnubrögð og ég held, herra forseti, að það hafi verið staðfest nú við umfjöllun efh.- og viðskn. um málið að sú gagnrýni var réttmæt. Á fundi í efh.- og viðskn. gagnrýndu m.a. fulltrúar ASÍ sem mættu á fundinn vinnubrögðin við málið, ásamt þeirri skattahækkun sem í frv. felst vegna þess, herra forseti, að hér er auðvitað á ferðinni ekkert annað en einfalt skattahækkunarfrv. Mér fannst satt að segja ótrúlegt í meðferð málsins í efh.- og viðskn. þar sem fram kom hjá fulltrúa ASÍ að ekkert samráð hafði verið haft við ASÍ um þessa hækkun þrátt fyrir sameiginlega yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og ASÍ fyrr á árinu um aukið samstarf við að ná verðbólgunni niður og halda henni innan tilskilinna marka. Þetta taldi ASÍ einmitt alvarlegt í ljósi þess að fallið var frá svipaðri hækkun fyrr á árinu vegna óæskilegra áhrifa hennar á verðbólgumarkmið í tengslum við kjarasamninga. ASÍ hafði sem sagt ekkert tækifæri haft eða svigrúm til þess að skoða málið, hvað þá að skoða verðlags-, verðbólgu- og vísitöluáhrifin af þeirri skattahækkun sem hér er á ferðinni og gefst greinilega ekki svigrúm til þess miðað við þann hraða sem er á því að koma málinu í gegnum þingið. Sömuleiðis hafði Hagstofa Íslands ekki haft tækifæri til þess að skoða vísitöluáhrifin, en taldi þó miðað við þá skoðun sem þeir höfðu meðan málið var til meðferðar í efh.- og viðskn. að sú tala sem nefnd er í frv. gæti nokkurn veginn staðist. Fulltrúi Seðlabankans sem mætti á fundinn taldi að verðbólgan eins og henni var spáð á þessu ári gæti hugsanlega haldist eins og hæstv. fjmrh. nefndi og verðbólgan yrði öðru hvorum megin við 2% á árinu. Það er alveg ljóst að áhrif frv. eru nokkur auk verðbólguáhrifanna. Áhrifa frv. mun gæta að því er varðar skuldir heimilanna sem munu hækka um 2 milljarða kr. Skuldir heimilanna eru nú um 700 milljarðar kr. og eru 175% af ráðstöfunartekjum heimilanna. Það hlutfall mun hækka um 0,5% samkvæmt upplýsingum fulltrúa Seðlabankans, auk þess sem skammtímaáhrifin af þessari skattahækkun eru um 2 milljarðar kr. Þetta getur haft áhrif a.m.k. til skamms tíma á verðtryggð lán og sem dæmi var nefnt í nefndinni að 10 millj. kr. verðtryggt lán gæti hækkað um 30.000 kr. og greiðsla af láni sem er til sjö ára hækkar um 4.000 kr. á ári og greiðslur vegna 25 ára húsbréfa hækka um 1--2 þús. kr. á ári. Í frv. er þess getið að sem ein af meginástæðum fyrir flutningi þessa frv. hafi álögur á áfengi og tóbaki að mestu leyti staðið óbreyttar í krónum talið um skeið. Samkvæmt upplýsingum sem ég aflaði mér hjá Hagstofunni eftir að fundi lauk, þá hefur orðið nokkur hækkun á áfengi þó að áfengisgjaldið sem slíkt hafi ekki breyst mikið, en hækkunin á áfengi frá mars 1997 til nóvember 2002, áfengisliðurinn hefur hækkað um 16,1%, þar af sterkt vín um 13,4%, léttvín um 15,2%, bjór um 19,9%, sem er heldur minna en hækkun á neysluverðsvísitölu á þessu tímabili sem er 25,3%, en tóbak hefur hækkað verulega, eða um 55,1%. Það vakti líka athygli sem fram kom í nefndinni að þegar hækkun á áfengi á árinu er skoðuð kemur í ljós að krónan hefur styrkst um hátt í 20% á árinu, sem við eðlilegar aðstæður hefði átt að hafa verðlækkun á áfengi í för með sér. Nokkuð var rætt um það í nefndinni hvaða forsendur væru á bak við þær 1.100 milljónir sem fjmrh. áætlar að þessi skattahækkun muni skila í ríkissjóð. 800 millj. kr. eru vegna hækkunar á tóbaki og 300 millj. kr. er vegna hækkunar á áfengi. Ég held að varlegt sé að áætla að þessar 300 millj. skili sér í ríkissjóð, en forsendurnar á bak við 300 millj. eru þær að það verði óbreytt sala á áfengi á sterku víni sem skila á 300 millj. kr. og ég held að varlegt sé að áætla það þegar verið er að fara út í slíka hækkun að það skili sér í óbreyttri sölu á áfengi. Ég held út af fyrir sig, herra forseti, að ekki sé ástæða til að ræða þetta mál mikið lengur. Ríkisstjórnin er ákveðin í því að knýja málið í gegn. Þetta hefur nokkur áhrif eins og ég nefndi, bæði varðandi hækkun á vísitölu og hækkun á skuldum heimilanna, og alveg ljóst að vinnubrögðin við framgang málsins eru mjög ámælisverð, sérstaklega að ekki skuli hafa verið haft samráð við fulltrúa ASÍ um þessa hækkun. ASÍ taldi ástæðu til að nefna það sérstaklega, eða fulltrúar ASÍ í nefndinni, að þessi skattahækkun sem ríkisstjórnin beitir sér hér fyrir, gæti verið fordæmi fyrir aðra sem eru að huga að einhvers konar hækkun á tekjum sínum eins og sveitarfélögin eða tryggingafélögin og þau gætu notað þetta tilefni sem ríkisstjórnin er hér með um skattahækkun til þess að rökstyðja hækkun á tekjum sínum. Herra forseti. Ég hef ásamt hv. þm. Lúðvíki Bergvinssyni flutt brtt. um það að í tengslum við þetta mál, þar sem verið er að leggja til hækkun á áfengi og tóbaki, þá verði um leið hækkaðar upphæðir sem fara í vímuefnavarnir og reyndum við að ná um það samstöðu í efh.- og viðskn. að hækka framlög í Forvarnasjóð. Samkvæmt ákvæðum laga fer núna í Forvarnasjóð af innheimtu áfengisgjaldi um 1%. Það gefur núna tæplega 67 millj. kr. af 6.700 millj. kr. áfengisgjaldi. Áfengisgjaldið mun hækka miðað við þetta eða gefa tekjur um 7 milljarða kr. Við teljum eðlilegt að þegar verið er að hækka áfengi og tóbak verði um leið hugað að því að auka við tekjur Forvarnasjóðs, þannig að hægt sé að efla vímuefnavarnir og leggjum því til að gjald í Forvarnasjóð verði hækkað úr 1% í 1,5% sem gefur þá í auknar tekjur á ársgrundvelli um 33 millj. sem þýddi að í Forvarnasjóð kæmu þá um 100 millj. kr. Herra forseti. Ég vænti þess að þingmenn velti fyrir sér hvort ekki sé ástæða til að styðja slíka brtt. Þetta er aðeins lítill hluti af þeim auknu tekjum sem hér er verið að innheimta af áfengi og tóbaki, en gæti skilað sér margfalt aftur í öflugri vímuefnavörnum og forvörnum heldur en við höfum nú. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að mæla frekar fyrir þessari brtt. eða frv. í heild, en við í 2. minni hluta vísum allri ábyrgð á þessari skattahækkun á ríkisstjórnina.