Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins sem er á þskj. 144. Þetta frv. var lagt fram á síðasta þingi og hlaut afgreiðslu í þessari hv. deild, Ed. Við þinglausnirnar á sl. vori var það til meðferðar og reyndar á lokastigi í iðnn. Nd., en hlaut þar ekki afgreiðslu vegna tímaskorts. Frv. er hér flutt eins og það var afgreitt frá hv. Ed. á síðasta þingi. Tilgangurinn með frv. er, eins og kemur fram í heiti þess, að breyta rekstrarformi Sementsverksmiðjunnar í hlutafélag. Frv. er að stofni til byggt á frv. sem samið hafði verið í iðnrn. á árinu 1987 en þó á þeim drögum gerðar nokkrar breytingar. Ég mun reyna að lýsa meginefni frv. í stuttu máli í sex liðum. 1. Lagt er til að sérstök matsnefnd meti eignir Sementsverksmiðjunnar og að þetta mat verði haft til hliðsjónar við ákvörðun fjárhæðar hlutafjár í hinu væntanlega félagi. 2. Lagt er til að stofnað verði hlutafélag um Sementsverksmiðjuna og að hlutverk félagsins verði gert nokkru víðtækara en Sementsverksmiðjunnar í gildandi lögum. Þá verði félaginu heimilað að gerast eignaraðili í öðrum hlutafélögum eða sameignarfélögum með skýrum og ótvíræðum hætti. 3. Lagt er til að ekki verði heimilt að selja hlutabréfin í Sementsverksmiðjunni hf. nema samþykki Alþingis komi til með lagabreytingu. 4. Lagt er til að við verksmiðjuna starfi sérstök samstarfsnefnd starfsmanna og stjórnar og að lögbundið samráð verði haft við Akraneskaupstað um málefni félagsins. 5. Lagt er til að skipuð verði sérstök undirbúningsnefnd til þess að undirbúa stofnun félagsins er yfirtaki rekstur verksmiðjunnar í ársbyrjun 1992. 6. Lagt er til að stofnfundur félagsins verði haldinn eigi síðar en 31. des. 1991 og hið nýja hlutafélag taki við rekstrinum miðað við þau áramót. Með lögum nr. 35/1948 veitti Alþingi ríkisstjórninni heimild til að reisa hér á landi verksmiðju til vinnslu sements. Á grundvelli þessara laga var síðan reist Sementsverksmiðja ríkisins á Akranesi sem sérstakt ríkisfyrirtæki. Verksmiðjan tók til starfa árið 1958 og hefur starfað óslitið síðan. Alþingi kýs nú fimm menn í stjórn Sementsverksmiðjunnar til fjögurra ára í senn. Iðnrh. skipar einn úr hópi stjórnarmanna sem formann. Við umræður um þetta mál á síðasta þingi benti ég á nauðsyn þess að tryggja þyrfti betur tengsl starfsmanna og stjórnenda þar sem starfsmönnum væri gefinn kostur á að koma sínum sjónarmiðum á framfæri um aðbúnað og hagkvæmni í rekstri og fleira sem lýtur að daglegri starfsemi í verksmiðjunni. Þetta er gert í 6. gr. frv. Í öðru lagi vék ég þá að því vegna þess hversu mikilvæg Sementsverksmiðjan er fyrir Akranes og grannbyggðirnar að nauðsynlegt væri að ræða stofnun félagsins ítarlega við fulltrúa bæjarins og kanna áhuga þeirra á einhvers konar lögbundnu sambandi eða samráði milli bæjarins og fyrirtækisins. Þessar viðræður fóru fram og reyndar er tryggt til frambúðar með tillögum í frv. við 7. gr. hvernig haga skuli slíku föstu, lögbundnu samráði. Í þriðja lagi taldi ég hyggilegt að kveða skýrt á um það hvernig framkvæma skyldi matið á eignum verksmiðjunnar sem lagt yrði til grundvallar við stofnun félagsins og ákvörðun hlutafjár. Við mat á eigum Ríkisprentsmiðjunnar Gutenberg þegar henni var breytt í hlutafélag var farin sú leið að biðja yfirborgardómarann í Reykjavík að tilnefna oddamann í matsnefnd en Félag löggiltra endurskoðenda einn og Fjárlaga - og hagsýslustofnun annan. Þetta var framkvæmdarvaldsákvörðun til þess að tryggja að nefndin sem gerði matið hefði sem óháðasta stöðu þannig að ekki risu síðar deilur um það hvernig að matinu hefði verið staðið. Með þessi sjónarmið í huga tel ég nú hyggilegt að það sé tekið fram í lögunum hvernig standa skuli að matinu. Þetta er gert með tillögunni í b - lið 1. gr. frv. þar sem lagt er til að bæjarfógetinn á Akranesi skipi þriggja manna matsnefnd þar sem a.m.k. einn nefndarmanna sé löggiltur endurskoðandi. Með þessu á að vera tryggt að nefndin hafi óháða stöðu gagnvart því sem meta skal. Í fjórða lagi taldi ég heppilegt að skipa undirbúningsnefnd til þess að undirbúa félagsstofnunina og annast nauðsynlega samningagerð fyrir hönd hins væntanlega félags og leggja drög að stofnsamningi og samþykktum fyrir félagið. 9. gr. í þessu frv. kveður á um undirbúningsnefndina og hennar verkefni. Þetta var gert með hliðsjón af ákvæðum hlutafélagalaga um að greiða verði helming hlutafjár við stofnun hlutafélagsins. Hlutafjárframlagið er hins vegar fyrst og fremst í formi eigna verksmiðjunnar og því eðlilegt að hlutafélagið verði stofnað samtímis því er yfirtakan á rekstrinum á sér stað. Í fimmta lagi bendi ég svo á að í 8. gr. er kveðið skýrt á um það að ríkissjóður geti ekki boðið hlutabréfin í Sementsverksmiðjunni til sölu nema fyrir liggi samþykkt Alþingis með beinni breytingu á b - lið 1. gr. frv. Ég vík svo nokkrum orðum að skattamálum fyrirtækisins. Í núgildandi lögum um Sementsverksmiðju ríkisins er kveðið á um skattagreiðslur verksmiðjunnar, en þau ákvæði mundu niður falla verði þetta frv. að lögum og þá mundi verksmiðjan greiða skatta eins og hvert annað hlutafélag í landinu. En verksmiðjan greiðir nú landsútsvar í stað aðstöðugjalds. Verksmiðjan greiðir fasteignaskatta en er að öðru leyti undanþegin skattskyldu. Ef þetta frv. verður að lögum verður meginbreytingin á greiðslu skattanna sú að verksmiðjan mun eftirleiðis greiða aðstöðugjald, eignarskatt og væntanlega tekjuskatt eftir rekstrarafgangi. Ég get nefnt það hér að hlutdeild Akraneskaupstaðar í landsútsvari Sementsverksmiðjunnar miðað við skattárið 1989, rekstrarárið 1988, var 3,5 millj. kr. en alls greiddi þá verksmiðjan 14 millj. í landsútsvar. Hefði verksmiðjan greitt aðstöðugjald eftir þágildandi reglum mundu tekjur Akraneskaupstaðar hafa orðið um 7 millj. kr. Við umræður um þetta mál hafa komið fram hugmyndir um það að eðlilegt geti talist að aðstöðugjöld eða hliðstæð gjöld af fyrirtækjum sem að öllu leyti eru í eigu ríkisins, landsfyrirtækjum, renni í sameiginlega sjóði, Jöfnunarsjóð eða Byggðasjóð, en ekki í sveitarsjóð heimasveitarfélags fyrirtækisins. Þessar hugmyndir tengjast að sjálfsögðu umræðunum um framtíð aðstöðugjaldsins í heild sem m.a. hefur verið hreyft í nýframkominni skýrslu um breytingar á skattlagningu fyrirtækja. Ég tel hins vegar ekki ástæðu til þess að þessar umræður eigi að tefja þetta frv., svo þarfar sem þær eru í sjálfu sér. Þetta frv. um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðjuna stendur fyrir sínu óháð þessum umræðum. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til að gera frekari grein fyrir þessu frv. Mér virðist það vera mikið framfaramál bæði fyrir verksmiðjuna sjálfa en ekki síður það byggðarlag þar sem hún er staðsett. Ég tel að forsendurnar sem í upphafi voru góðar og gildar fyrir því að reka fyrirtækið á ríkisins ábyrgð sem ríkisfyrirtæki séu nú ekki lengur til staðar og heppilegra sé í nútímanum að reka það með takmarkaðri ábyrgð hlutafélags. Sértilhögunin sem þá var ákveðin helgaðist fyrst og fremst af því að þá var um að ræða sannkallað stórfyrirtæki á íslenska vísu. Stofnun fyrirtækisins og rekstur hafði í upphafi í för með sér mjög miklar breytingar á atvinnuháttum á Akranesi. En nú er fyrirtækið svo sannarlega orðið að grónum borgara í byggðarlaginu og því eðlilegt að það taki þátt með öllum réttindum og skyldum venjulegs atvinnufyrirtækis í atvinnurekstri bæjarins eins og önnur atvinnufyrirtæki gera þar um slóðir. Ég vil mælast til þess, virðulegi forseti, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. iðnn. þessarar deildar.

Skúli Alexandersson : Herra forseti. Þegar frv. um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins var hér til umfjöllunar á síðasta þingi fjallaði ég lítillega um það og lýsti takmörkuðum áhuga á því. Skoðun mín er óbreytt gagnvart því frv. sem hér er til umræðu, enda rætt um sama frv. Ég tel að hér sé verið að leika sér að óþarfa hlutum, algjörlega ástæðulaust sé að breyta ríkisfyrirtækinu Sementsverksmiðju ríkisins í hlutafélag. Ef taka á mark á yfirlýsingum hæstv. iðnrh. og hv. 3. þm. Vesturl., stjórnarformanns Sementsverksmiðjunnar, við umræður á síðasta þingi um þetta frv., eða það frv. sem þá var lagt hér fram um að breyta Sementsverksmiðju ríkisins í hlutafélag, um að öll hlutabréf verksmiðjunnar skuli vera og verði eign ríkissjóðs er breytingin ekki önnur en sú gagnvart rekstri og stjórn fyrirtækisins að stjórnarmenn verksmiðjunnar munu tilnefndir af einum ráðherra í staðinn fyrir að stjórnarmenn verksmiðjunnar hafa verið kjörnir af Alþingi. Þeir verða kosnir árlega eftir frv. eins og í hlutafélögum yfirleitt, ekki á fjögurra ára fresti eins og þegar stjórn er kjörin af Alþingi, þannig að þessi þáttur gerir stjórnsýslu verksmiðjunnar greinilega erfiðari en áður var. Það gætu orðið meiri mannaskipti í stjórn fyrirtækisins en ella. Það er því spurt: Er það ómaksins vert að vera með allan þennan málatilbúnað bara til að breyta því hvernig stjórn er valin í fyrirtækinu? Sumir trúa því ekki að svo sé jafnvel þótt ráðherra hafi gaman af því að puða í tilgangslitlum verkum. Hér hljóti eitthvað fleira að liggja að baki. Að því mun ég koma síðar. Áður en lengra er haldið er kannski rétt að rifja upp sögu þessa málefnis um að breyta eignarformi Sementsverksmiðjunnar sem komið hefur til umfjöllunar sem frv. í fimm skipti hér á hv. Alþingi. Það frv. sem hér er verið að fjalla um er, eins og þegar hefur komið fram, númer tvö í röðinni sem flutt er af hæstv. iðnrh. Fyrra frv. var samþykkt hér í hv. Ed. á síðasta þingi en hlaut þau örlög að fá ekki fullnaðarafgreiðslu fyrir þinglok í vor frá Nd. Þannig fór um sjóferð þá, eins og hæstv. iðnrh. lýsti hér í ræðu sinni. Árið 1984, um haustið, flutti Sverrir Hermannsson, þáv. iðnrh. frv. til laga um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins og jafnframt að selja 20% af hlutabréfunum strax. Flestum kom þetta mjög á óvart því um vorið 1984 hafði Sverrir flutt frv. til breytingar á lögum verksmiðjunnar þar sem gert var ráð fyrir að hún yrði áfram ríkiseign. Haustfrv. fékk mjög eindregna andstöðu. Iðnn. Ed. sendi frv. til umsagnar hjá mörgum stofnunum. Allir sem umsagnir gáfu mótmæltu því, enginn gaf því meðmæli. Áköfust voru mótmælin frá stjórn Sementsverksmiðju ríkisins, Sambandi byggingarmanna og Starfsmannafélagi Sementsverksmiðjunnar. Stjórn Sementsverksmiðju ríkisins sendi mjög ítarlegt álit gegn frv. Það voru fjórir stjórnarmenn Sementsverksmiðjunnar sem stóðu að álitsgerð þar sem lagt var til að frv. yrði fellt, þeir Skúli Alexandersson, Daníel Ágústínusson, Sigurjón Hannesson og Friðjón Þórðarson, sá síðastnefndi með fyrirvara. Fyrsti liður álitsgerðarinnar var á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Við teljum að sú breyting á eignarformi verksmiðjunnar sem frv. gerir ráð fyrir þurfi annaðhvort að byggjast á einhverjum vandkvæðum sem komið hafa upp í rekstrinum á liðnum árum eða að skilmerkileg rök séu fyrir því að breyting verksmiðjunnar í hlutafélag gefi betri rekstrargrundvöll. Hvorugt hefur átt sér stað. Í grg. með frv. felast engin rök fyrir umræddri breytingu og saga verksmiðjunnar í tæp 30 ár talar öll gegn henni.`` Og álitsgerðinni lauk með þessum orðum: ,,Umrætt frv. er að okkar dómi algjör tímaskekkja. Við mælum því gegn frv. og teljum það ekki aðeins þarflaust heldur andstætt hagsmunum verksmiðjunnar og framtíðarhagsmunum hennar.`` Þessi rök eru jafngild í dag og 1985. Þau eru jafngild sem rök gegn frv. hæstv. iðnrh. Jóns Sigurðssonar sem hér er nú til umfjöllunar og frv. Sverris Hermannssonar haustið 1984 og veturinn 1985. Frv. Sverris Hermannssonar var fellt hér í hv. Ed. vorið 1985. Einn þingmaður Sjálfstfl. greiddi atkvæði gegn því og reið það baggamuninn. Í byrjun árs 1988 semur Friðrik Sophusson frv. um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins. Nú áttu öll hlutabréfin að vera eign ríkisins við stofnun hlutafélagsins. Friðrik Sophusson sendi stjórn Sementsverksmiðju ríkisins frv. með bréfi dags. 29. mars 1988. Frv. var rætt á nokkrum fundum. Samþykkt var af meiri hluta stjórnarinnar ítarleg greinargerð gegn frv. á fundi 11. júlí 1988. Í greinargerð stjórnarinnar kemur fram að engin rök hafi verið sett fram fyrir því að gera Sementsverksmiðju ríkisins að hlutafélagi. Hliðstætt frv. hafi verið fellt á Alþingi 1985. Frá þeim tíma hafi rekstur verksmiðjunnar síður en svo gefið tilefni til breytinga. Raunar hafi hann aldrei gengið betur og skilað mikilli og góðri framleiðslu. Í greinargerðinni segir m.a., með leyfi forseta: ,,Verksmiðjan hefur fyrir löngu skipað sér í fremstu röð sambærilegra fyrirtækja. Framleiðsla hennar nýtur hvarvetna mikils álits. Afköstin hafa aukist en rekstrarkostnaðurinn lækkað með árunum. Henni er vel stjórnað af áhugasömum og samhentum framkvæmdastjórum og hefur á að skipa þrautreyndu starfsliði með langan starfstíma. Við slíkar aðstæður er mikill ábyrgðarhluti að setja verksmiðjuna á verðbréfamarkað án minnsta rökstuðnings og gegn vilja allra þeirra sem best þekkja til reksturs hennar.`` Þetta frv. Friðriks Sophussonar var ekki lagt fram hér á hv. Alþingi. Samstarfsflokkarnir, Alþfl. og Framsfl., voru þá ekki tilbúnir til að samþykkja það að búa til hlutafélag um Sementsverksmiðju ríkisins. Friðrik Sophusson bætti svo um betur 1988 og 1989 og flutti þá sem þingmaður frv. um að breyta Sementsverksmiðjunni í hlutafélag. Þau frv. döguðu uppi bæði tvö hér á hv. Alþingi. Það frv. sem hér er til umræðu er mjög í sama farvegi og frv. Friðriks og Sverris. Hæstv. iðnrh. Jón Sigurðsson hefur heldur ekki farið í neina launkofa með það að skoðanir hans og þeirra fyrirrennara hans í iðnrn., Sverris Hermannssonar og Friðriks Sophussonar, eru mjög svipaðar hvað varðar eignarhald fyrirtækja. Í Morgunblaðinu 10. apríl sl. birtist t.d. grein eftir hæstv. iðnrh. Jón Sigurðsson þar sem hann fjallar um hlutabréfamarkað og eiginfjármyndun í atvinnurekstri. Þar segir m.a., með leyfi virðulegs forseta, þar sem ráðherra hefur talið upp nokkra möguleika: ,,Í fjórða lagi þarf að fjölga almenningshlutafélögum sem geta tekið þátt í að mynda hlutabréfamarkað hér á landi. Hér getur ríkisvaldið gegnt mikilvægu hlutverki með því að breyta ríkisfyrirtækjum og stofnunum í hlutafélög þar sem aðstæður leyfa. Einkum væri hér um að ræða atvinnufyrirtæki sem starfa við skilyrði samkeppni á innlendum markaði eða búa við samkeppni frá innflutningi. Þess þarf auðvitað að gæta að afhenda ekki einokunaraðstöðu til einkaaðila nema tryggilega sé búið um eftirlit með starfseminni. Þótt ríkissjóður hefði í fyrstu eignarhald á öllum hlutabréfum í slíkum hlutafélögum gæti hann smám saman selt hlutabréf sín eftir nánari heimildum frá Alþingi. Einnig má hugsa sér að eignarhlutur ríkisins verði minnkaður smátt og smátt eftir því sem ný hlutabréf eru gefin út og seld á hlutabréfamarkaði í því skyni að afla fyrirtækjunum aukins eignarfjár, m.a. til þess að standa undir arðbærum nýframkvæmdum. Af fyrirtækjum sem koma til greina í þessu sambandi má nefna`` --- hv. þm., takið þið nú eftir --- ,,ríkisbankana tvo, Landsbanka og Búnaðarbanka, Áburðarverksmiðju og Rafmagnsveitur ríkisins.`` Svo mörg voru þau orð. Frá Friðriki Sophussyni heyrðist líka á síðum Morgunblaðsins. Hinn 22. des. 1987 var frétt af stofnfundi Fjárfestingarfélagsins Draupnis. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Friðrik Sophusson iðnrh. fagnaði því framtaki sem stofnun þessa félags væri fyrir atvinnulífið. Hann minnti á að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar væri gert ráð fyrir því að vinna að sölu á ríkisfyrirtækjum. Hann kvað hins vegar ljóst að í ýmsum tilfellum yrði erfitt að koma slíkri sölu í kring nema með því að breyta viðkomandi fyrirtækjum í hlutafélög, jafnvel þótt sérstök löggjöf þyrfti að koma til þar sem allir hlutir í viðkomandi fyrirtæki yrðu í eigu ríkisins í byrjun. Á eftir mætti hins vegar selja hlut í þessum fyrirtækjum með eðlilegum hætti á hlutabréfamarkaði og kvaðst hann telja félag á borð við Fjárfestingarfélagið Draupni geta orðið mikilvægan þátt í þessari viðleitni ríkisstjórnarinnar.`` Herra forseti. Þessar tilvitnanir í orð þessara tveggja áhugamanna um að breyta ýmsum ríkisfyrirtækjum í hlutafélög segja skýrt og skorinort að framtíðarsýnin sé sú að færa einkaaðilum t.d. Sementsverksmiðjuna til eignar. Þótt í fyrstu séu ákvæði um að öll hlutabréf skuli vera í eigu ríkisins, eins og í því frv. sem við fjöllum um hér um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins, þá er leiðin mörkuð í huga núverandi hæstv. iðnrh. Jóns Sigurðssonar með orðum hans sjálfs: ,,Þótt ríkissjóður hefði í fyrstu eignarhald á öllum hlutabréfum`` --- hv. þm., takið eftir: eignarhald á öllum hlutabréfum, eins og lagt er til í þessu frv. --- ,,gæti hann smám saman selt hlutabréf sín eftir nánari heimildum frá Alþingi.`` Þetta segir hæstv. iðnrh. Og hv. þm. Friðrik Sophusson, fyrrv. iðnrh., segir næstum alveg það sama. Það er þetta, með leyfi forseta: ,,... jafnvel þótt sérstök löggjöf þyrfti að koma til þar sem allir hlutir í viðkomandi fyrirtæki yrðu í eigu ríkisins í byrjun. Á eftir mætti hins vegar selja hlut í þessum fyrirtækjum með eðlilegum hætti á hlutabréfamarkaði.`` Það er greinilegt að hverju á að stefna. Markmiðið er að einkaaðilar eignist Sementsverksmiðjuna þótt á því verði einhver bið vegna andstöðu almennings gegn slíkri eignatilfærslu. Ef litið er til þess tíma þegar verið var að berjast fyrir því að stofnsett yrði sementsverksmiðja hér á landi tel ég að aldrei hafi komið í umræðuna að annar eigandi yrði að þeirri verksmiðju en ríkið. Það var jafnmikill einstaklingshyggjumaður og fyrrv. þm. Pétur Ottesen sem stóð fremstur þar í flokki að byggja upp ríkisfyrirtækið Sementsverksmiðju ríkisins. Það er nokkurn veginn víst, og það mun Pétur Ottesen hafa vitað, að verksmiðja sú sem nú er og hefur verið á Akranesi hefði aldrei verið byggð ef hún hefði ekki verið ríkisfyrirtæki og undirbyggð á þann máta sem Pétur Ottesen og fleiri lögðu til. Það er einnig svo að ef þetta hefði ekki verið ríkisfyrirtæki, ef þeir möguleikar hefðu verið fyrir hendi að einstaklingar hefðu getað byggt fyrirtæki eins og Sementsverksmiðju ríkisins á þessum árum, þá eru engar líkur fyrir því að sú verksmiðja hefði verið byggð á Akranesi. Hún hefði að öllum líkindum verið í Reykjavík. Verksmiðjan var byggð sem ríkisverksmiðja og menn töldu það sjálfsagt vegna þess að þetta var og er einokunarfyrirtæki, fyrirtæki sem átti og á að sinna næstum öllum þörfum okkar fyrir sement og hefur gert það síðan það hóf rekstur og gert það með miklum sóma. Þegar hefur átt að halda verðlagi í skefjum, andæfa gegn því að verðlag hækkaði í landinu, hefur því verið beitt að láta Sementsverksmiðju ríkisins halda niðri verði á sementi og það komu fyrir á stundum ákveðin tímabil að þessi tilhneiging ríkisvaldsins varð til þess að verksmiðjan var rekin með nokkrum halla og var í erfiðleikum með rekstur sinn. Þrátt fyrir að þetta hafi gerst oftar en skyldi stendur Sementsverksmiðja ríkisins mjög vel nú og hefur á undanförnum árum, að undanteknu árinu 1989, og trúlega verður svipað í ár, verið rekin með góðum tekjuafgangi, styrkt eiginfjárstöðu sína eða höfuðstól ár frá ári. Á sama tíma hefur þessi verksmiðja verið að endurbyggja sig og í dag má segja að Sementsverksmiðja ríkisins sé að meginhluta til nýtt fyrirtæki að flestum tækjum og búnaði. Sementsverksmiðja ríkisins hefur starfað í 32 ár og verið í eigu ríkisins frá upphafi, enda eðlilegt miðað við stærð hennar og þjónustuhlutverk. Þrátt fyrir ýmis vandamál á fyrri árum hefur verksmiðjan sl. 10 -- 15 ár komist á lygnan sjó og sannað ágæti sitt svo að ekki verður um deilt. Svo vel hefur henni tekist að bæta framleiðslu sína að hún stenst samanburð við sement frá flestum löndum í Evrópu. Verðið er einnig svo hagstætt að enginn hefur séð sér hag í því að hefja innflutning á sementi. Það er þó öllum frjálst. Fjárhagslega stendur verksmiðjan nú vel að vígi. Hefur hún hin síðustu ár getað lækkað skuldir sínar verulega, aukið höfuðstólinn og bætt rekstrarfjárstöðuna. Á tímum hárra vaxta hefur þetta skipt sköpum fyrir afkomuna. Jafnframt hafa miklar tæknilegar endurbætur verið gerðar á verksmiðjunni sem létta störfin og auka hagkvæmni í rekstrinum. Þar ber hæst er kolabrennsla var tekin upp í stað olíu sem skipt hefur sköpum fyrir afkomu verksmiðjunnar. Þá hefur verið lagt í nokkurn kostnað vegna vöruþróunar sem ætlar að gefa góða raun. Það skiptir miklu máli að verksmiðjan sé rekin með hagsmuni allrar þjóðarinnar fyrir augum en ekki samkvæmt sjónarmiðum fjármagnseigenda. Það verður ekki betur tryggt en með eign og umráðum ríkisins. Margir iðnrekendur hafa á undanförnum árum lagt niður hluta af fyrirtækjum sínum og sumir hætt öllum rekstri. Ýmsir hafa svo aftur á móti hafið innflutning á því sem þeir framleiddu áður og hagnast vel. Sementsverksmiðja ríkisins gæti auðveldlega hafið þennan leik með góðum árangri. Það mundi hún hins vegar aldrei gera meðan Alþingi kýs stjórn hennar sem ber skylda til að taka hagsmuni þjóðarinnar fram yfir einkagróða. Fyrir starfsmenn verksmiðjunnar skiptir stöðugleiki og atvinnuöryggi ákaflega miklu máli. Það eru því engar sérstakar ástæður sem liggja fyrir því að fara að breyta þessu fyrirtæki í hlutafélag. Það er engin þörf á að leita að nýju fjármagni til þessa fyrirtækis frá einhverjum einkaaðilum. Allir hlutir í kringum þetta fyrirtæki núna eru á þann veg að þar er flest --- ég vil segja allt, í góðu gengi. Hugmyndir um að fara að breyta þar stjórnarfyrirkomulagi eða einhverju rekstrarfyrirkomulagi eru því algerlega ástæðulausar. Í tengslum við þessa breytingu á eignarforræði þessarar verksmiðju ríkisins hafa verið umræður um það og út frá því gengið að verksmiðjan hætti að greiða landsútsvar, svo sem kom fram í ræðu hæstv. iðnrh. hér. Í staðinn fyrir að verksmiðjan greiði landsútsvar og gjöld samkvæmt lögum um tekjustofna sveitarfélaga er nú talið að með þessari breytingu fari verksmiðjan að greiða aðstöðugjald til Akraneskaupstaðar. Ég tel að hér sé um mjög vafasama aðgerð að ræða. Á undanförnum árum hefur sú umræða verið alláleitin og ég held að ég geti svo gott sem fullyrt það að flestir landsbyggðarmenn hafi talið það nauðsynlegt og kom reyndar fram í ræðu hæstv. iðnrh. að um það væri rætt að sem flest stórfyrirtæki sem þjóna öllu landinu greiddu landsútsvar til Jöfnunarsjóðs eða í einhvern sameiginlegan sjóð landsmanna. Við höfum reyndar heyrt þá umræðu að ýmis ríkisfyrirtæki sem eru undanþegin aðstöðugjaldsskyldu t.d. til Reykjavíkur, þar vil ég nefna Ríkisútvarpið, sjónvarpið, að borgarsjóður Reykjavíkur hafi mikinn áhuga fyrir því að fá aðstöðugjald af þessum fyrirtækjum. Þessi fyrirtæki hafa ekki greitt landsútsvar. Það eru önnur fyrirtæki, Áburðarverksmiðja ríkisins, olíufélög og fleiri stórfyrirtæki sem greiða landsútsvar. Ef horfið verður frá því að telja æskilegt að einokunarfyrirtæki og fyrirtæki sem sinna að meginhluta til eða að öllu leyti þjónustu við landið allt greiði landsútsvar skerðast tekjumöguleikar Jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna. Þá er verið að hverfa frá grundvallaratriði sem tekjustofnalögin sem við samþykktum á síðasta ári voru byggð á. Þessi þáttur tel ég að sé mjög alvarlegur og að menn geri sér ekki grein fyrir því hvað þeir eru að gera þegar lagt er til að með samþykkt þessara laga verði breyting á. Til viðbótar við það sem kom fram í ræðu hæstv. iðnrh. áðan að nú væri rætt um það að leggja jafnvel aðstöðugjald niður sem tekjustofn sveitarfélaga og ef það bætist ofan á það sem er verið að benda á, þá er hér um mjög vafasama breytingu að ræða, ekki aðeins fyrir Akranesbæ heldur fyrir landið allt og tekjumöguleika Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Í umræðum á Akranesi hefur mjög verið haldið á lofti þeirri tekjuaukningu sem Akranesbær fengi með því að fá aðstöðugjald af verksmiðjunni. Eftir því sem ég kemst næst er þetta upphæð sem fer varla mikið yfir 4 millj. kr. Það er mismunur þess sem bærinn fær nú þegar beint af landsútsvarinu og í gegnum Jöfnunarsjóð og þess aðstöðugjalds sem verksmiðjan kemur til með að greiða ef þessi breyting yrði á. Jafnvel yrði þetta ekki svo há upphæð sem ég nefndi eftir þeim upplýsingum sem hæstv. iðnrh. gaf áðan, að það mundu verða um 7 millj. kr. sem Akranesbær fengi í tekjur af aðstöðugjaldi en hluti Akranesbæjar af landsútsvari var 3,5 millj. kr. Svo fær Akranesbær vitaskuld óbeint hluta af landsútsvarinu í gegnum Jöfnunarsjóð eftir einhverjum öðrum leiðum. Nú er rætt um að afnema aðstöðugjald sem tekjustofn sveitarfélaga og allt virðist stefna í þá átt að svo verði innan tíðar. Fyrir Akraneskaupstað yrði það tvöfaldur skaði eftir að búið væri að breyta skattskyldu Sementsverksmiðjunnar svo sem um er talað í frv., bæjarsjóður fengi ekkert aðstöðugjald og hefði tapað sínum hluta af landsútsvari verksmiðjunnar. Flestöll bæjarfélög óska eftir þessu og þykir mjög varið í að fá fyrirtæki eins og Sementsverksmiðju ríkisins til þess að starfa innan sinna marka. Vitaskuld var það sem Pétur Ottesen barðist fyrir, þegar hann kom því til leiðar ásamt fleiri góðum mönnum að Sementsverksmiðja ríkisins yrði byggð á Akranesi, að hún yrði styrk stoð undir byggð á Akranesi. Hún hefur verið það og er það. Við stofnun Sementsverksmiðjunnar voru strax gerðir sérstakir samningar við Akranesbæ, við vatnsveitu bæjarins, þar sem verksmiðjan tók að sér ákveðinn hluta af rekstri vatnsveitunnar vegna þess að þegar verksmiðjan var byggð þurfti að styrkja vatnsveituna til þess að afla þess vatnsmagns sem verksmiðjan þarfnaðist. Í öðru lagi var verksmiðjan toppstöð fyrir Rafveitu Akraness. Í hvert skipti sem rafmagnseyðslan hjá Rafveitu Akraness nálgaðist það hámark sem samið hefur verið um við Landsvirkjun og að því stefnir að farið verði yfir þann topp, þá slær Sementsverksmiðja ríkisins út vélum eða tækjum þannig að það er komist hjá því að kaupa á sérstökum álagstímum háan topp af Landsvirkjun fyrir Rafveitu Akraness. Þarna er um ómældar fjárhæðir að ræða sem Rafveita Akraness hefur sparað vegna þessara viðskipta við Sementsverksmiðju ríkisins. Það segir enginn að svona verði samið áfram ef verksmiðjan verður gerð að hlutafélagi. En á meðan fyrirtækið verður allt í höndum ríkisins óttast ég ekki að þar verði á nokkrar breytingar. En því miður, bak við þessa breytingu liggur sú tilætlun, eins og ég hef bent á, að aðrir aðilar en ríkið komi til með að verða eigendur að þessu fyrirtæki. Jafnvel þótt hv. 3. þm. Vesturl. Eiður Guðnason hafi lýst því yfir á síðasta þingi að það sé stefna hans eða stefna Alþfl. að hlutabréf í Sementsverksmiðju ríkisins verði aldrei seld einkaaðilum. Þetta er góð yfirlýsing og styrkir vitaskuld þá stefnu að halda verksmiðjunni sem lengst í eigu ríkisins. En með því að breyta í þetta eignarform sem hér er lagt til er verið að gefa undir fótinn með eignarhlut annarra. Segjum að Steypustöðin hf., BM Vallá, Hagvirki, ég vil nú ekki nefna það fyrirtæki sem við viljum ekki tala um að hafi verið í hópi steypustöðva hér í umhverfinu --- eignuðust hlut í verksmiðju ríkisins, kannski Sementsverksmiðjunni hf., jafnvel meiri hluta. Eru þá líkur fyrir öðru en að fljótlega mundi yfirstjórn verksmiðjunnar --- ég vona reyndar að það verði ekki í tíð þeirra ágætu forstjóra sem nú eru hjá verksmiðjunni, Gylfa Þórðarsonar og Guðmundar Guðmundssonar --- verða flutt yfir Hvalfjörðinn til Reykjavíkur? Það er mjög auðvelt að gera það og gefur auga leið að um leið og einhverjir hagsmunaaðilar, fjármagnseigendur, gerast eigendur að verksmiðjunni muni þeir seilast til meiri áhrifa. Þetta er einfaldasti og augljósasti þátturinn sem mundi gerast. Herra forseti. Ég mun ekki nú gera grein fyrir líklegri þróun mála í rekstri Sementsverksmiðjunnar ef svo færi að einkaaðilar eignuðust hana. Ég mun ekki heldur fjalla sérstaklega um greinar þess frv. sem við erum að fjalla um hér, ég læt það bíða 2. umr. um málið. Eitt skal þó nefnt. Samstarf verksmiðjunnar og Akranesbæjar og íbúa Akraness mun breytast. Afstaða ríkisins verður alltaf önnur til félagslegs samstarfs en einkaaðila. Þessu frv. verður að lokinni þessari umræðu vísað til hv. iðnn. Ýmsar forsendur hafa breyst frá því að um þetta mál var fjallað á sl. vori. M.a. eru nú komnir aðrir fulltrúar í bæjarstjórn Akraness eftir sveitarstjórnarkosningarnar í vor. Það er því nauðsynlegt að frv. verði á ný sent til umsagnar. Ég treysti því að svo verði gert. Og í lokin þetta: Meðstjórnarmaður minn í stjórn Sementsverksmiðju ríkisins, Daníel Ágústínusson, sendi mér tíu atriði á blaði og nefnir þau Nokkur minnisatriði um Sementsverksmiðju ríkisins í tilefni af frv. Jóns Sigurðssonar iðnrh. Staðreyndir um reksturinn í 32 ár, kallar hann hana. Ég tek undir öll þessi tíu atriði Daníels og vil gera orð hans að mínum. Þessi tíu atriði eru svohljóðandi, með leyfi forseta.  1. Sementsverksmiðja ríkisins hefur verið einn traustasti hlekkurinn í atvinnulífi Akraneskaupstaðar frá stofnun hennar 1958. Þar hafa að jafnaði starfað um 130 menn og tekjur þeirra verið með þeim hærri í bænum. 2. Í árslok 1989 var eigið fé verksmiðjunnar 670 millj. kr. og langtímaskuldir 208 millj. kr. Verksmiðjan er byggð fyrir lán sem hún hefur sjálf staðið undir. 3. Á starfstíma sínum hefur verksmiðjan skapað ríkissjóði dýrmæta eign sem nam um sl. áramót um 462 millj. kr. nettó. Hún hefur aldrei á starfstíma sínum verið baggi á ríkissjóði sem frá upphafi hefur aðeins lagt henni til 122 þús. kr. 4. Á sl. tíu árum hefur markvisst verið unnið að umfangsmiklum endurbótum á verksmiðjunni, eins og mengunarvörnum, tölvustýringu og annarri sjálfvirkni, kolakynding tekin upp í stað olíu, nýjum byggingum og margt fleira.

Það er erfitt að hlýða boðorðunum ef maður getur ekki lesið þau.

Það getur nú líka farið að því, hæstv. ráðherra, að maður fari í það að læra þetta utan að og þú þurfir bara ekkert að lesa þetta því að það er nú best með boðorðin. Og ég mundi nú mælast til þess að að þingmenn tækju sig til og lærðu þessa punkta Daníels Ágústínussonar og mundu hafa gott af. --- Reksturinn hefur almennt verið færður í mjög nýtískulegt horf og er verksmiðjan þægilegri og vistlegri vinnustaður en áður. Þetta hefur kostað hundruð milljóna sem verksmiðjan hefur sjálft lagt fram af tekjuafgangi sínum og með lántökum án minnstu aðstoðar ríkisins. Framkvæmdir þessar hafa þegar skilað umtalsverðum árangri og eiga eftir að gera það á næstu árum í mun betri rekstursaðstöðu. 5. Framleiðsla verksmiðjunnar hefur alltaf verið háð opinberum verðlagsákvæðum og oft skammtað naumt þegar baráttan við verðbólguna var annars vegar. Sl. 15 ár hefur innflutningur á sementi verið frjáls en enginn farið út í þá samkeppni við verksmiðjuna þótt viljann hafi ekki skort hjá ýmsum. Verksmiðjan hefur þannig staðist samkeppni við erlenda framleiðslu. 6. Um 1980 var hafin blöndun úrgangsefna frá Grundartanga í sementið sem útiloka alkalívirkni í steypunni. Um ágæti framleiðslunnar þarf því ekki að efast lengur. 7. Verksmiðjan hefur frá upphafi verið rekin af ríkinu með stjórn sem kjörin er til fjögurra ára af Alþingi. Þar hafa allir helstu flokkar þingsins átt fulltrúa. Reynslan af þessu rekstrarformi er góð, þar hefur verið gagnkvæmt eftirlit. 8. Verksmiðjan hefur verið þátttakandi í öðrum félögum sem henni eru skyld. Skal þar sérstaklega bent á Sérsteypuna sf. sem er þróunar- og tilraunafélag sem vinnur vörur úr framleiðslu verksmiðjunnar. 9. Rekstrarhorfur verksmiðjunnar nú eru góðar svo framarlega að markaðurinn verði með svipuðum hætti og sl. áratug og verðlagning framleiðslunnar gerð með eðlilegum hætti. 10. Árin 1986 -- 1988 var hreinn hagnaður verksmiðjunnar 128 millj. kr. Hagur hennar batnaði því mjög þessi þrjú ár. Hins vegar var nokkur halli sl. ár sem m.a. stafaði af því að salan féll niður um rúm 14 þús. tonn. Slíkt ætti ekki að vera varanlegt komist efnahagsmálin í eðlilegt horf. Framangreind tíu atriði ættu að varpa ljósi á þá staðreynd að Sementsverksmiðja ríkisins hefur í 32 ár gegnt mikilvægu hlutverki í þjóðfélaginu og rekstrarform hennar hefur gefist vel. Staða verksmiðjunnar hefur aldrei verið betri en nú. Herra forseti. Ég vil ekki við 1. umr. þessa máls leggja til að frv. verði fellt. Sjálfsagt er að skoða það í nefnd og senda það til umsagnar. Ég vænti þess hins vegar að þingmenn átti sig á því að þetta frv. er án merkjanlegs tilgangs ef aðeins er verið að breyta aðferð við stjórnarkosningar í fyrirtækinu með því að samþykkja það. Ef samþykkt frv. á aftur á móti að leiða til þess að hugmyndir þeirra hæstv. iðnrh. og hv. þm. Friðriks Sophussonar, sem ég nefndi hér fyrr í ræðu minni, um að breytingin í hlutafélag væri aðeins nauðsynlegur áfangi á þeirri leið að koma Sementsverksmiðju ríkisins í hendur einkaaðila, og því miður óttast ég að sú sé meiningin með þessu frv., þá er nauðsynlegt að stöðva það með einhverjum ráðum, láta það daga uppi í nefnd eða fella það hér í hv. deild við síðari umræðu.

Eyjólfur Konráð Jónsson : Herra forseti. Ég ætla nú að leyfa mér að fagna þessu frv. þótt heldur lítilfjörlegt sé miðað við t.d. frv. það sem hv. síðasti ræðumaður gat um að Sverrir Hermannsson hefði flutt hér á sínum tíma, 1984 og frv. sem Friðrik Sophusson var með í þinginu, til athugunar alla vega, 1988 hygg ég að það hafi verið, þegar hann var iðnrh. En þetta frv. er þó betra en ekkert og ég tel sjálfsagt að hraða því í gegnum þessa hv. deild þar sem það var skoðað hér í fyrra og afgreitt frá deildinni. En gjarnan mætti koma því í svolítið nýtískulegra horf. Ég hefði ekkert á móti því. Án þess að ég ætli beinlínis að fara að deila við hv. þm. Skúla Alexandersson, þá kemst ég ekki hjá því að vekja athygli hans á því að ræða hans er ansi gömul. Hún hlýtur að vera 20 -- 30 ára gömul. Það vita allir menn það núna hvar sem er á hnettinum að ríkisrekstur hefur ekki gefist vel og ekki skilað af sér mikilli auðlegð.

Fyrir þá sem búa á Akranesi og vinna í Sementsverksmiðju ríkisins.

Það er þá eina dæmið líklega í veraldarsögunni nú orðið. Það er sama hvaða ríki er og hvaða stjórnmálaafl hefur verið. Það eru allir að breyta yfir í einkarekstur og frjálsræði í atvinnumálum en ekki í einokun ríkisins. En þetta hef ég svo lengi rætt um og hv. þm. Skúli Alexandersson ekki verið sammála mér, en ég hélt að hann væri kannski orðinn það núna því að margir t.d. í Austur - Evrópu sem voru með þjóðnýtingu að sjálfsögðu hafa horfið frá henni. Ég held að hv. þm. sé ekki mikið hrifinn af þjóðnýtingu almennt þó að honum þyki vænt um þetta ákveðna fyrirtæki og ég skal leyfa honum það. En þeir eru auðvitað allir búnir að sjá það að það er ekki leiðin til velfarnaðar og þess vegna er verið að breyta til. Að því er Pétur Ottesen varðar þá vitum við það öll hér að framsýnni og framgjarnari maður fyrir hönd þjóðar sinnar en Pétur Ottesen var varla til. Það var sama hvort það var í hafréttarmálum eða atvinnumálum. En hann hafði það auðvitað fyrir sið að reyna að koma málum í gegn á þann hátt sem unnt var að koma þeim í gegn miðað við aðstæður þess tíma. Og það var ekki um annað að ræða í þessu þjóðfélagi þegar Sementsverksmiðjan var byggð en annaðhvort ríkisrekstur eða þá einhvers konar samvinnubákn. Auðvitað vildi Pétur Ottesen, eins og allir vita sem hér eru inni og þekkja eitthvað til þingsögunnar, ætíð koma málum fram og þá tók hann þennan kostinn. Og að sjálfsögðu vildi hann gjarnan hafa verksmiðjuna á Akranesi. Hún lá líka beint við t.d. öflun hráefnis í flóanum svo að það var ekkert óeðlilegt. Ég hugsa að einstaklingar hefðu kannski gert þetta líka. En að því er Pétur Ottesen varðar, og dái ég hann nákvæmlega jafnmikið og hv. þm. Skúli gerir áreiðanlega, studdi hann t.d. samvinnurekstur þar sem það átti við. Hann var einn mesti hvatamaður þess að útlendingar reistu álverksmiðjuna í Straumsvík, geysilegur hugsjónamaður. Ég get ekki komist hjá því að rifja það upp að þegar ég var ungur, nýorðinn ritstjóri Morgunblaðsins, þá vildi svo til að ég skrifaði leiðara og gagnrýndi það að bændur væru að byggja stærðar hótel. Þeir ættu að lækka vöruverð eða þá að einhverjir aðrir byggðu þetta. Þá höfðu þingmenn ekki nein herbergi hér í þinghúsinu eða í nágrenni og Pétur Ottesen, sem var einhver mesti Morgunblaðsmaður sem til var, hafði gjarnan aðsetur í prófarkalestursherberginu. Þar rakst hann á leiðara þar sem ég var að gagnrýna þetta fyrirkomulag og var óskaplega reiður og talaði ekki við okkur Morgunblaðsmenn í viku eða lengur en síðan gleymdi hann því öllu saman. En auðvitað sá hann þá líka að það voru ekki aðrir en einhvers konar samtök sem höfðu mátt til að byggja þetta stóra hótel. Hann byggði það í Reykjavík, því þar var það best komið. Það var hans mál, einlægt hugsjónamál að koma hótelum á stofn á Íslandi alveg eins og hann vildi koma upp stóriðju, ekki bara sementsverksmiðju heldur líka álverksmiðju. Hann var framsækinn á sviði sjávarútvegsmála og einhver mesti hvatamaður okkar aðgerða í hafréttarmálum og væri það áreiðanlega enn ef hans nyti við svo að við þurfum ekkert um það að deila. Hitt deila menn um, og það er ekkert nema gott um það að segja, hvaða rekstrarform henti nútímanum. Það eru held ég allir flokkar svo til í hinum vestræna heimi stuðningsmenn einkaframtaks í einhverju formi. Ég hef sérstaklega talað um almenningshlutafélög, að reyna að dreifa þjóðarauðnum sem mest meðal almennings þar sem flestir borgaranna séu eigendur atvinnufyrirtækjanna. Og ég held að sú stefna sé ríkjandi í öllum íslenskum stjórnmálaflokkum meira og minna, sem betur fer. Menn skilja þetta. Það var t.d. núna fyrir nokkru ráðstefna um hlutabréfamarkað sem hefur þróast með ótrúlegum hraða, mikil ráðstefna í Holiday Inn í heilan dag, einmitt þennan merka dag sem Sjálfstfl. var að fjalla um annað mál hér 

Er það ekki að verða útrætt mál í flokkunum?

Nei, við skulum ekki vera allt of alvörugefin alltaf. Ég fagna því að þetta frv. er fram komið og ég mun taka þátt í því að athuga hvort hægt er að fá því breytt þannig að fljótlega eða jafnvel strax við stofnun félagsins yrði látið reyna á það hvort almenningur mundi ekki vilja taka þátt í því. Ég er ekki að tala um meirihlutaeign eða neitt slíkt. Þýska undrið gerðist með þeim hætti, svo að nefnt sé dæmi, að fyrirtæki eins og Volkswagen - verksmiðjurnar voru gerð að almenningshlutafélögum, þýski stálhringurinn gerður að almenningshlutafélagi, seldir bankar o.s.frv. Þannig gerðist þýska undrið og hið sama gerðist í japanska undrinu að þar voru almenningi fengin í hendur eignarráð að svo og svo miklum hluta atvinnuveganna. Þetta er allt að rætast og ég held að hæstv. iðnrh. þurfi ekkert að skammast sín fyrir það að fylgja þessari stefnu. Ég veit ekki betur en að allir jafnaðarmannaflokkar aðhylllist þá stefnu sem þeir voru eindregnir andstæðingar á þeim tíma sem við erum að ræða um, þ.e. fljótlega eftir stríðið þegar þýska undrið byrjaði og Erhardt stóð fyrir því. Þá voru kratarnir andstæðingar þeirrar stefnu en þeir snerust mjög fljótt á sveif með öðrum lýðræðissinnuðum flokkum og tóku undir það að almenningur ætti að eiga sem mest í atvinnuvegunum. Þetta er þess vegna stefna flestra flokka í hinum vestræna heimi og við erum langt, langt á eftir, áratugi á eftir öðrum þjóðum. Það er ein af ástæðunum fyrir þessari heimatilbúnu kreppu sem ég hef nefnt svo. Hún er ekki bara óstjórnin og ofstjórnin. Hún er sú að við höfum ekki lært að fylgjast með tímans rás og hafa frjálsa atvinnuvegi. Raunar eru hlutafélögin ekkert ný af nálinni. Þau eru 200 -- 300 ára gömul. Á Íslandi voru aðalaframfarirnar í byrjun aldarinnar annaðhvort í formi hlutafélaga eins og Eimskipafélagsins og margra annarra stórra hlutafélaga og svo samvinnufélaga. Þetta helst í hendur. Þá áttu einstaklingar að vísu litla peninga en nærri því hver maður varð hluthafi í Eimskipafélaginu og það var kannski eitt merkasta dæmi um almenningshlutafélag, alla vega sem ég þekki. Ég hef lesið mér þó nokkuð til um hlutafélagarétt og sögu hlutafélaganna. Eitt merkasta dæmið um almenningshlutafélag sem þekktist, enn þá merkara en Volkswagen vegna þess að dreifing atkvæðisréttar var mjög mikil í Eimskipafélaginu og fullkomlega rétt að farið í upphafi. Og það veit ég að hv. þm. Skúli Alexandersson vill að valdinu í þjóðfélaginu sé dreift og þá ekki síst hinu efnahagslega valdi þannig að við þurfum ekkert um það að deila. En ég endurtek, að ég mun að sjálfsögðu greiða fyrir því að þetta frv. fái sem greiðastan aðgang í gegnum þessa hv. deild, en vildi gjarnan að því væri breytt, t.d. í það form sem var á frv. Sverris Hermannssonar á sínum tíma, að almenningur fengi þar strax aðgang að einhverjum hluta félagsins, t.d. 55% eins og þá var talað um eða bara 40 -- 50% svo ríkið gæti í fyrsta umgangi haft yfirráðin ef það vildi beita þeim. Þannig var það raunar í Volkswagen-verksmiðjunum þýsku t.d. að fylkin í Þýskalandi sem áttu þarna hlutabréf og ríkisvaldið hafði meirihlutavald fyrst í stað. En eftirsóknin eftir bréfunum var svo mikil að ríkið losaði sig mjög fljótt við þau og þetta var þá orðið allsherjar almenningshlutafélag. Eins var með þýska stálhringinn. Og af því lærðu menn að versla með hlutabréf og taka þátt í atvinnuuppbyggingu síns ríkis og það var liður í þýska undrinu. Það er kominn tími til þess að íslenska undrið gerist.

Eiður Guðnason : Herra forseti. Aðeins örfá orð vegna þess sem hv. 8. þm. Reykv. sagði hér um almenningshlutafélög sem hann fór fögrum orðum um. Auðvitað vitum við það jafn vel, við báðir og allir sem hér eru inni, að raunveruleg almenningshlutafélög eru ekki til hér á Íslandi. Þótt almenningur hafi vissulega keypt hlutabréf í Eimskipafélagi Íslands á sínum tíma og í Flugleiðum, Loftleiðum og Flugfélagi Íslands á sínum tíma, þá vitum við hv. 8. þm. Reykv. það jafn vel að það eru örfáir og mjög stórir aðilar sem stjórna þessum fyrirtækjum. Og raunar á Eimskipafélag Íslands orðið mjög verulegan og kannski allt of stóran hluta í Flugleiðum. Þannig að ég held að við eigum að kalla hlutina réttum nöfnum. Almenningshlutafélög eru vissulega æskilegt fyrirbæri en það verða þá að vera raunveruleg almenningshlutafélög. Þessi ágætu fyrirtæki og um margt vel reknu og myndarlegu standa því miður ekki alveg undir því nafni. Um það hygg ég að við séum alveg sammála. Herra forseti. Varðandi það frv. sem hér er til umræðu hefur hv. 4. þm. Vesturl. Skúli Alexandersson flutt langa, ítarlega og yfirgripsmikla ræðu um málið, komið víða við og haft söguna að leiðarljósi. Það er áreiðanlega rétt sem hér hefur fram komið að það var skynsamleg ákvörðun og kannski óhjákvæmileg á sínum tíma að Sementsverksmiðjan væri ríkisfyrirtæki, það er áreiðanlega rétt. Það var líka á sínum tíma áreiðanlega rétt og skynsamlegt hjá útgerðarmönnum og fiskverkendum að reka sín fyrirtæki upp á eigin ábyrgð og ekki í neinu félagsformi frekar en þessi ríkisfyrirtæki okkar eru. Það var líka áreiðanlega rétt hjá útgerðarmönnum og fiskverkendum að breyta sínum fyrirtækjum, sínum verkunarstöðvum í hlutafélög, hvort sem þau heita Júpíter, Jökull, Grandi eða Samherji, þá var það áreiðanlega rétt ákvörðun og skynsamleg og í takt við tímann. Ég held sömuleiðis að það sé í takt við tímann og eðlileg og skynsamleg ákvörðun sem er meginefni þessa frv., þ.e. að breyta Sementsverksmiðju ríkisins í hlutafélag þar sem skýrt er fram tekið að öll hlutabréfin séu í eigu ríkisins og verði ekki boðin til sölu nema Alþingi samþykki það sérstaklega. Ég held að þetta sé tímabær og rétt ákvörðun nú vegna þess að staða þeirra ríkisfyrirtækja sem eru rekin með þessum hætti er óljós og hún er óviss með ýmsum hætti. Það eru t.d. ekki til nein lög um rekstur Sementsverksmiðju ríkisins. Það eru til lög um byggingu Sementsverksmiðju ríkisins. Þetta fyrirtæki á auðvitað að lúta sömu leikreglum og lögmálum og önnur fyrirtæki. Svo getum við líka haft það í huga, eins og hv. 8. þm. Reykv. nefndi, að öll þróun í veröldinni, ég tala nú ekki um í Evrópu allri, er í þá átt að breyta hreinræktuðum ríkisfyrirtækjum í hlutafélagaformið og reka þau þannig eftir leikreglum markaðarins og þeirra fyrirtækja annarra sem þar eru. Mér finnst því hv. þingbróðir minn 4. þm. Vesturl. í rauninni vera nú kaþólskari en páfinn og rök hans öll ekki mjög þung á metunum. Hæstv. iðrnrh. hefur gert ítarlega grein fyrir efni þessa máls. Það hefur áður verið rætt og samþykkt hér í deildinni og sé ég því raunar ekki ástæðu til að fjalla ítarlega um efnisatriði málsins hvert fyrir sig en ítreka að það er tímabært að breyta ríkisfyrirtækjum í hlutafélagaform þannig að þau starfi á sama hátt og önnur fyrirtæki, hafi sama rétt og séu háð sömu takmörkunum. Ríkisprentsmiðjunni Gutenberg hefur þegar verið breytt í hlutafélag. Ég veit ekki annað en að það hafi orðið til góðs í þeim rekstri. Það má nefna fyrirtæki eins og Síldarverksmiðjur ríkisins. Það kann að hafa verið rétt og réttmætt að ríkið stæði í þeim rekstri á sínum tíma. Ég er ekki viss um að það sé ástæða til þess lengur. Ég held að það sé misskilningur hjá hv. 4. þm. Vesturl. að stjórnsýsla fyrirtækis verði eitthvað verri og þunglamalegri þó það starfi eftir reglum hlutafélaga. Ég held þvert á móti að starf stjórnarinnar yrði kannski með æskilegri hætti að ýmsu leyti. Við vitum það báðir, hv. þm., að stjórn Sementsverksmiðjunnar eins og nú háttar þarf um margt að hafa ekki bara samráð heldur njóta velvilja og skilnings hjá iðnrh. og iðnrn. vegna þess hvernig reglurnar um stjórn fyrirtækisins eru. Nú hefur þetta sem betur fer ævinlega verið í góðu lagi og ekki síst um þessar mundir. En það er ekkert sem segir að svo verði ævinlega. Mér fannst nokkurrar mótsagnar gæta hjá hv. þm. þegar hann sagði að Sementsverksmiðjan, orðrétt, með leyfi forseta, ,,var og er einokunarfyrirtæki``. En nefndi síðan vissulega að öllum er frjálst að flytja inn sement. Það er auðvitað alveg rétt og hefur verið í 15 ár eins og hann réttilega nefndi. En staðreyndin er sú að það borgar sig ekki. Þrátt fyrir það að á sement hér er lagt jöfnunargjald, sem gerir það að verkum að það er selt við sama verði um allt land, þá er hagkvæmni framleiðslunnar í það góðu horfi og verðlagningin með þeim hætti að sementsinnflutningur hefur ekki verið á dagskrá og er ekki að því er ég best veit vegna þess að verð innlendu vörunnar er lægra og gæði hennar eru óumdeild nú síðustu ár. Innflutningur á sementi á sér því ekki lengur stað nema í algerum undantekningartilvikum þar sem um er að ræða sérþarfasement, eins og vegna sérþarfa borgarstjórans í Reykjavík og ráðhússins. Þá var flutt inn svolítið magn af sementi sem var svo lítið að það borgaði sig ekki fyrir Sementsverksmiðju ríkisins að standa í þeirri framleiðslu. Allt virkjanasement er nú íslenskt og ekki annað vitað en að það hafi gefið góða raun og staðist fyllilega samkeppni við það sem áður var innflutt og væntanlega er það fram undan að sement verður í stórauknum mæli notað hér við virkjanagerð, í stíflugarða, með nýrri tækni þannig að enn mun þar aukast markaður fyrir þessa framleiðslu. Ég vík aftur að því, herra forseti, að í þessu frv. eru alveg skýr ákvæði um það að hlutabréfin eru í eigu ríkisins og verða ekki seld nema með leyfi Alþingis. Það gætir mjög hræðslu, m.a. í þeirri ræðu sem hv. þm. Skúli Alexandersson flutti hér áðan, að steypustöðvar muni kaupa þessi hlutabréf verði þau til sölu boðin. Ég sé þetta fyrir mér alveg eins á annan veg. Verði Sementsverksmiðjan hlutafélag þá er auðvitað ekkert því til fyrirstöðu að stjórn þess hlutafélags geti ákveðið að kaupa og reka steypustöðvar þyki það hagkvæmt. Og jafnvel byggingarfyrirtæki, vegagerðarfyrirtæki til útlagningar á steyptum vegum og því um líkt. Því skyldi það ekki geta gerst? Það er alveg jafnlíklegt og hitt. Raunar stendur hagur byggingariðnaðarins um þessar mundir ekki í þeim blóma að hann sé til stórræðanna líklegur í þessum efnum, því miður. Þar er flest á brauðfótum þessa daga en stendur vonandi til bóta. Allt er það rétt sem sagt hefur verið hér um tæknilegar endurbætur, umbætur og góðan rekstur á Sementsverksmiðjunni fram til þessa. Þar hefur verið staðið vel að málum og reksturinn gengið mjög vel. Sementsverksmiðjan, eins og önnur opinber fyrirtæki, er á þessu ári þjóðarsáttar háð takmörkunum á verðlagningu sem miðaðar voru við það að reksturinn stæði í járnum og aðeins rúmlega það. Nú hefur það hins vegar gerst á þessu ári vegna breytinga og þróunar í byggingariðnaði að sementssala hefur orðið minni en áætlanir stóðu til. Að vísu hefur nokkuð ræst úr núna þessar síðustu vikur vegna tíðarfars og hlýinda en samt er sala nokkuð undir áætlun enn sem komið er og breytist kannski ekki mikið úr þessu, en þó ekki eins mikið og horfði um tíma. Og vonir standa til að rekstur fyrirtækisins verði nokkurn veginn í járnum á þessu ári. Ég held að það sé rangt að ætla að það liggi eitthvað annað að baki flutningi þessa frv. en það sem sagt er. Ég held að það sé alrangt og vísa því á bug. Það er rétt að Akranesbær hefur notið góðs af þessu fyrirtæki á mjög margan veg. Margt af því hefur verið nefnt hér, eins og varðandi vatnsveitu og álagstoppa í raforkunýtingu sem hefur leitt til þess að orkuverð á Akranesi hefur verið mjög hagstætt. Ég ætla ekki að ræða sérstaklega þá breytingu sem hér er gert ráð fyrir varðandi aðstöðugjald og landsútsvar. Læt mér nægja að vísa til þess sem ráðherra sagði um það mál. Við það er í rauninni litlu að bæta. Auðvitað er það sjálfsagt að ný bæjarstjórn á Akranesi fái þetta frv. til athugunar og umfjöllunar. Það eru bara eðlileg vinnubrögð. En um þetta mál var býsna góð samstaða í þessari hv. deild í fyrra þegar það fór hér í gegn með einni smávægilegri og skynsamlegri breytingu. Og ég vona svo sannarlega að málið fái fljóta og greiða ferð í gegnum þessa hv. deild og þá nefnd sem um málið mun fjalla og þetta verði afgreitt vegna þess að ég held að þetta sé eðlileg breyting í takt við tímann og breyting sem kannski hefði átt að vera búið að gera fyrir löngu. Og það er eðlilegt að stíga þetta skref með þeim hætti sem nú er gert. Það getur vel verið að að því komi síðar að Alþingi telji rétt að selja einhvern hluta þessara hlutabréfa í verksmiðjunni eða öll. Það getur vel verið að sá tími komi. Ég ætla ekkert að neita því. Sá tími er ekki núna og ég er ekki tilbúinn til að styðja slíka ráðstöfun, enda felst það ekki í þessu frv. Ég lýsi stuðningi við málið og vona að það fái greiða afgreiðslu.

Þorv. Garðar Kristjánsson : Herra forseti. Frv. það sem við nú ræðum um er um það að breyta rekstrarformi Sementsverksmiðju ríkisins í það horf sem hæfir best einkarekstri. Breyta rekstrarforminu í hlutafélagsform. Ég held að það sé eðlilegt að álykta sem svo að þetta sé fyrsta skrefið í þá átt að færa Sementsverksmiðju ríkisins í einkaeign. Og það mun gleðja þá sem taka einkaeign fram yfir ríkiseign og ég held að sú þróun hljóti að gleðja hv. 3. þm. Vesturl. ef tekið er mið af því sem hann sagði um kosti einkareksturs fram yfir ríkisrekstur hér í ræðu sinni áðan. Það var mjög vel mælt og ég ætla að það mætti jafnvel segja að í þessu efni væri hv. 3. þm. Vesturl. kaþólskari en páfinn. Og er þetta ekki sagt hv. þm. til lasts. Þetta frv. sem við nú ræðum er gamall kunningi, eins og við vitum allir, frá síðasta þingi. Ég stóð þá að nál. hv. iðnn. sem mælti með samþykkt frv. En ég hafði fyrirvara að undirskrift minni undir þetta nál, m.a. varðandi skattamálin. Hæstv. iðnrh. kom aðeins inn á þann þátt þessa máls, þ.e. það sem þetta frv. felur í sér að Sementsverksmiðjan greiði ekki landsútsvar eins og verið hefur heldur aðstöðugjald. En hæstv. ráðherra þótti þetta atriði ekki þess eðlis að ástæða væri til þess að fjölyrða mikið um það. Hann sagði með öðrum orðum að þetta atriði ætti ekki að tefja umræður um þetta frv. En það er einmitt þetta atriði sem ég ætlaði sérstaklega að leyfa mér að gera að umræðuefni. Höfum það í huga að tilgangur þessa frv. er að breyta rekstrarformi Sementsverksmiðjunnar, eins og fram er tekið í grg. með frv. Tilgangurinn er ekki sérstaklega að breyta reglum um skattgreiðslur Sementsverksmiðjunnar. Ef það hefði verið þá var hægt að gera það með hægu móti án þess að breyta rekstrarforminu. En spurningin er því hvers vegna er þetta gert? Hvers vegna er lagt til að breyta skattgreiðslum Sementsverksmiðjunnar? Um þetta atriði hafði ég fyrirvara á síðasta þingi þegar þetta frv. var rætt og lagði áherslu á að það væri spor aftur á bak að rýra tekjur Jöfnunarsjóðsins með þessum hætti vegna þess að landsútsvarið gengur eins og við vitum til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga en ekki aðstöðugjaldið. Það voru fleiri sem bentu á þetta og m.a. hefur hv. 4. þm. Vesturl. bent á þetta hér í þessum umræðum líka. Ég tek undir það sem hv. 4. þm. Vesturl. hefur sagt um þetta efni. En þó að þessi breyting á skattgreiðslum fyrirtækisins næði fram að ganga á síðasta þingi þá er nú svo komið að það hlýtur að vera annað viðhorf í þessum efnum en var áður. Hvers vegna er það? Það er vegna þess sem skeð hefur frá þeim tíma og varðar skattamál almennt og fram kemur í lögum um tekjustofna sveitarfélaga sem samþykkt voru 20. maí sl., eftir að þessi hv. deild afgreiddi frv. um Sementsverksmiðju ríkisins á síðasta þingi. Ég legg áherslu á að þessi lög eru sett eftir að þessi hv. deild tók ákvarðanir sínar. Og hvers vegna er ég að leggja áherslu á þetta? Það er vegna þess að í þessum lögum eru tekin upp ný ákvæði sem ekki voru í fyrri lögum og ekki voru í þeim lögum sem giltu um tekjustofna sveitarfélaga þegar við vorum að ræða þetta mál á síðasta þingi. Það hefur verið gerð breyting sem hæstv. iðnrh. ber ábyrgð á og stendur að vegna þess að breytingin er gerð skv. stjfrv. sem samþykkt var. Hver er þessi breyting og af hvaða tilefni er þessi breyting orðin á? Þessi breyting er orðin til vegna breytinga á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Um leið og ákveðin var ný skipan á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga voru gerðar alveg sérstakar ráðstafanir til þess að efla sveitarfélögin gegnum Jöfnunarsjóðinn vegna hinnar nýju verkaskiptingar ríkis og sveitarfélaga. Þetta er beint tekið fram í gildandi lögum um tekjustofna sveitarfélaga. En hvað segir um þetta efni þar? Í 13. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga eru tveir liðir sem snerta sérstaklega þetta mál. Í fyrsta lagi liður sem kveður svo á að það skuli úthlutað sérstökum framlögum úr Jöfnunarsjóði til að aðstoða dreifbýlissveitarfélög til að standa undir auknum rekstrarkostnaði við grunnskóla vegna breyttrar verkaskiptingar ríkis og sveitarfélaga. Í öðru lagi segir í þessari grein að það skuli úthlutað sérstökum framlögum úr Jöfnunarsjóði til að bæta upp annan aukinn kostnað vegna breyttrar verkaskiptingar ríkis og sveitarfélaga. En það er ekki látið nægja að taka þetta svo skýrt fram sem raun ber vitni. Í 16. gr. laganna um tekjustofna sveitarfélaga er hnykkt á þessu. Hvers vegna? Af því að þetta var talið svo mikið atriði og litið á það sem forsendu fyrir niðurstöðunni um breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, að það yrði gætt stöðu dreifbýlissveitarfélaganna með sérstökum framlögum úr Jöfnunarsjóði. Í 16. gr. laganna um tekjustofna sveitarfélaga segir að framlögunum úr Jöfnunarsjóðnum skuli varið til þess að bæta dreifbýlissveitarfélögum upp aukinn kostnað vegna breytinga á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem koma til framkvæmda samhliða lögum þessum. Enn fremur segir í sömu grein: ,,Framlögin skulu miðuð við að hagur þessara sveitarfélaga verði ekki lakari eftir breytingar á verkaskiptingunni en áður var.`` Ég hygg að ég þurfi ekki að gera frekari grein fyrir þeirri breytingu sem hefur orðið í þessum efnum frá því að við vorum síðast að ræða um skattamál Sementsverksmiðjunnar. Látum svo vera að það hafi getað verið álitamál hvort ætti að gera á síðasta þingi þá breytingu á skattgreiðslum Sementsverksmiðjunnar sem þá var lögð til. En ég ætla, hvaða álit sem menn hafi þá haft á þessum málum, að það sé augljóst að eins og nú er komið geti það tæpast talist álitamál. Eða á að skilja það svo að það sé ekki meira lagt upp úr hinum nýju ákvæðum í lögum um tekjustofna sveitarfélaga, sem ég hef hér verið að gera grein fyrir, heldur en að prentsvertan á lögunum sé naumast þornuð þegar má fara að svíkja þessi fyrirheit sem gefin voru um leið og ákveðin var ný verkaskipting ríkis og sveitarfélaga? Ég er ekki að segja að þau fyrirheit sem þá voru gefin verði öll svikin með breytingu á skattgreiðslum Sementsverksmiðjunnar en það munar um það. Það munar um allt í þessu efni. En umfram allt: Fær það staðist að menn geti og ríkisstjórnin geti leikið sér svo með þessa hluti, með loforð sín í þessu efni og með lagasetninguna, sem ég hef hér gert grein fyrir, að það megi láta í dag eins og þetta hafi ekki skeð? Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort ekki megi líta svo á að hæstv. ráðherra sem er góður og skynsamur maður ...

Enda Vestfirðingur.

Enda Vestfirðingur, segir hv. 2. þm. Norðurl. e. sem telur sér nú helst til gildis að eiga rætur líka á Vestfjörðum. Má ég ekki gera ráð fyrir því að hæstv. ráðherra vilji taka þetta til sérstakrar athugunar með tilliti til þess sem ég hef nú bent á vegna þess að við verðum að ganga út frá því að höfuðtilgangur með þessu frv., sem við nú ræðum, sé að breyta rekstrarformi Sementsverksmiðjunnar en ekki skattgreiðslum?

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Það var rétt til getið hjá hv. 4. þm. Vestf., sem rétt í þessu lauk sinni ræðu, að það er tilgangur þessa frv. að breyta rekstrarformi Sementsverksmiðjunar en ekki að breyta skattalögum eða hafa sérstök áhrif á tekjustofna Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga eða skattlagningu í þeim skilningi. Það er sannarlega rétt. Tilgangurinn, og ég vildi leyfa mér að gera þá athugasemd við hina ítarlegu ræðu hv. 4. þm. Vesturl., með frv. er í fyrsta lagi að setja sömu skilyrði og gilda um önnur atvinnufyrirtæki fyrir þetta ágæta atvinnufyrirtæki. Í öðru lagi að auka sveigjanleika í starfsemi félagsins þannig að það hafi fyrst og fremst um hag félagsins að hugsa, Akurnesingum og öðrum landsmönnum til hagsbóta eins og dæmin sanna. Ekki bara héðan heldur líka þaðan. Í þriðja lagi að það sé rétt og skynsamlegt að það sé takmörkuð ábyrgð á þessu atvinnufyrirtæki, eins og öðrum hlutafélögum, en ekki ótakmörkuð ríkisábyrgð. Þetta tel ég að muni stuðla að því að fyrirtækið verði betur rekið og í framtíðinni Akurnesingum og öðrum landsmönnum betri eign. Það er alls ekki rétt að tilgangurinn sé sá einn að breyta stjórnarkjöri í félaginu, enda geri ég ekki ráð fyrir því, fái ég miklu um ráðið, að þar verði miklar breytingar. Það er ekki kjarni málsins. Ég vil nú taka það líka alveg sérstaklega fram að ég þakka hv. 4. þm. Vesturl. fyrir að kynna svo vel mín sjónarmið á því hvað sé æskilegt eignarform í atvinnurekstrinum. Fyrir það er ég honum mjög þakklátur. Ég hefði ekki getað gert það betur sjálfur. Ég vildi líka taka það fram af því að hann las hér upp langan pistil eftir Daníel Ágústínusson að þótt það væri margt vel um þann lista þá hafði hv. 4. þm. Vesturl. gert betur grein fyrir þeim hugsunum öllum sjálfur í sinni eigin ræðu. Hann hefði ekki þurft að lesa listann eftir Daníel. Ekki það ég amist við honum en ég bendi á það að flest það sem þar var kynnt um eiginleika þessa ágæta fyrirtækis, sem við nú ræðum, mun ekki breytast hætis hót nema þá helst til batnaðar ef fyrirtækið verður gert að hlutafélagi. Það var ekkert í þessum afrekaskrám sem mundi setja niður við það, þvert á móti, öll líkindi til þess að betur mundi til takast því það má lengi bæta það sem vel er gert. Það er mín sannfæring og þess vegna flyt ég frv. en alls ekki þótt það séu hliðarsjónarmið í málinu þessi skattamálefni sem hv. 4. þm. Vestf. gerði hér aðallega að umtalsefni. Ég vildi líka taka það fram, þótt um það hafi þegar verið rætt, að verði aðstöðugjaldið lagt niður, sem er langvarandi baráttumál íslenskra atvinnufyrirtækja og atvinnuvega af því það er ekki sanngjarn skattur, munu koma skattar í staðinn. Það má ekki setja dæmið upp þannig að ekki komi annar skattur í staðinn, eins og mér virtist að hv. 4. þm. Vesturl. gerði. Það eiga að koma í staðinn sanngjarnir skattar, ekki skattar sem leggjast með uppsöfnun á kostnað fyrirtækjanna. Ég vík þá að því sem kom fram hjá hv. 8. þm. Reykv. Mér fannst hálfvegis að hann sakaði hv. 4. þm. Vesturl. um að halda hér gamla ræðu. Ég er ekki alveg viss um að ræða hv. 8. þm. Reykv. hafi ekki heyrst hér fyrr í þingsalnum. Hv. þm. leiðréttir mig ef hann hefur á því máli aðra skoðun. En ekki þar fyrir, virðulegu þingdeildarmenn, að þetta mál sem við hér ræðum er, eins og hv. 4. þm. Vestf. réttilega orðaði það, gamall kunningi. Þess vegna er kannski eðlilegt að við heyrum hér gömlu góðu lögin leikin og sungin. Ég hef ekkert á móti því og tel að þessi umræða hafi að því leyti til alls ekki átt að valda neinum manni vonbrigðum. Þvert á móti tel ég að hún hafi tekist vel og sjónarmiðin skýrst nokkuð þó ég játi það að það hefur valdið mér nokkrum vonbrigðum að hv. 4. þm. Vesturl. skuli nú vera harðari í andstöðu sinni við málið en hann var í fyrra og ég vona að það lagist í nefndinni. Að öðru leyti tel ég ekki, virðulegi forseti, mikla ástæðu til þess að fjölyrða um málið. Ég þakka þær umræður sem hér hafa orðið um það og vonast til þess að það fái greiða leið í gegnum þessa hv. þingdeild og minni á það, eins og hér hafa aðrir gert, að málið var samþykkt hér með ágætum frá hv. Ed. í fyrra og ekki ástæða til að ætla annað en að það sigli líka nú hraðbyri í gegnum deildina.

Halldór Blöndal : Herra forseti. Ég er auðvitað samþykkur því að Sementsverksmiðju ríkisins skuli að forminu til breytt í hlutafélag. Og séu öll hlutabréf í eigu ríkisins til að byrja með er ekkert við því að segja. Það má stíga þetta skref í tveim skrefum, að Sementsverksmiðjan skuli verða frjálst hlutafélag. Ég vil samt gera eina athugasemd í því sambandi. Mér finnst eðlilegt að þingið kjósi stjórn hlutafélags sem er í eigu ríkisins en ekki að ráðherrar fari að öllu leyti með stjórn slíkra félaga. Það er algjörlega óeðlilegt og út í hött ef sú er hugsun ráðherra og ég bið nefnd að athuga það. Ég vil í öðru lagi vekja athygli á því að mér finnst ekki eðlilegt til frambúðar að Akraneskaupstaður fái ekki sínar tekjur af Sementsverksmiðju ríkisins í gegnum aðstöðugjald eins og önnur sveitarfélög af þeim fyrirtækjum sem þar eru. Nú er ég að vísu ekki nógu kunnugur lögum um Sementsverksmiðjuna til þess að ég þori um það að segja hvort Akraneskaupstað sé það bætt upp með öðrum hætti. Ég vil í þriðja lagi taka undir það sem hv. 3. þm. Vesturl. sagði hér áðan að vitaskuld er eðlilegt að brjóta upp Síldarverksmiðjur ríkisins, breyta þeim í hlutafélög. Kannski er eðlilegt að Siglufjörður sé þá sjálfstætt hlutafélag, Raufarhöfn sjálfstætt hlutafélag, Seyðisfjörður sjálfstætt hlutafélag og þar fram eftir götunum. Um það má auðvitað ræða og hafa skiptar skoðanir. Það er ekki kjarni míns máls en ég vonast til þess að ríkisstjórnin muni fylgja þessu frv. eftir með því að leggja fram frv. um það að einkavæða Síldarverksmiðjur ríkisins. Ég vil svo aðeins ítreka það sem ég sagði. Mér finnst óeðlilegt að ríkisstjórnir skipi að öllu leyti stjórnir þeirra fyrirtækja sem eru meiri háttar og að öllu leyti í eigu ríkisins.

Þorv. Garðar Kristjánsson : Herra forseti. Ég lagði spurningu fyrir hæstv. iðnrh. hér áðan. Hún var á þá leið hvort honum þætti ekki eðlilegt að það væri tekið mið af því við afgreiðslu þessa frv. sem við nú ræðum að það hefði orðið breyting á frá því að við ræddum þetta mál á síðasta þingi. Breyting á þann veg að síðan hafa verið samþykkt ný lög um tekjustofna sveitarfélaga þar sem lögð er sérstök áhersla á það að bæta dreifbýlissveitarfélögum upp þann skaða sem þau hefðu annars getað orðið fyrir við nýja verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ég lagði áherslu á að það færi ekki vel saman að ríkisstjórnin sem bar fram frv. um þetta efni á síðasta þingi og fékk samþykkt beri nú fram annað frv. sem rýrir gildi þess ákvæðis. Ég bað um svar. Ég fékk ekkert svar en ég ætlast ekkert endilega til þess að við lengjum umræður um þetta mál hér því ef hæstv. ráðherra svarar þessu ekki þá hef ég tilhneigingu til þess að líta á þögn sem samþykki. Það þýðir að ég vænti þess að við getum verið sammála um það að sú þingnefnd sem tekur málið til athugunar athugi þetta sérstaklega.

Skúli Alexandersson : Herra forseti. Þó mér virtist það þegar ég var að flytja ræðu mína hér áðan að hv. 2. þm. Norðurl. e. þætti nóg komið af umræðu um þetta mál, þá hefur hann nú komið hér í ræðustól og fjallað um eitt sérstakt málefni, sem er að vísu mjög mikilsvert og góð ábending. Ég gat ekki á mér setið að lengja þessar umræður pínulítið fyrst hv. þm. nefndi þetta sérstaka atriði, þ.e. tilnefningu í stjórn eða aðferðina við það að velja stjórn væntanlegs hlutafélags. Mér fannst ekki ástæða í sjálfu sér til að fjalla um það núna við 1. umr. hvernig framkvæmd á því yrði, en fyrst vakin var athygli á því þá held ég að það sé rétt. Ég hef nefnilega tilfinningu fyrir því að stjórnarfarslega ætti hæstv. fjmrh. að velja stjórn þessa fyrirtækis ef þetta frv. verður samþykkt. Það sé í verkahring fjmrh. að kalla til fulltrúa ríkisins í stjórn fyrirtækja sem ríkið á og það þurfi alveg sérstaka samþykkt til þess að breyta þessu stjórnsýslulega ákvæði. Þannig að það getur verið fleira sem við þurfum að líta til, sem hv. þm. hafa búist við að lægi alveg í augum uppi. Það væri nú hæstv. iðnrh. sem ætti að tilnefna menn í stjórn. Getur verið að við þurfum að líta á hvort það falli ekki undir önnur ráðuneyti og kannski það sem hv. 2. þm. Norðurl. e. hefur bent á? Er það kannski ekki í sjálfu sér óeðlilegt að einn ráðherra hafi vald til þess að skipa stjórn hlutafélags sem eingöngu er í eigu ríkisins? Ég efast ekki um og er ekki hræddur um, hvort sem það yrði hæstv. núv. fjmrh. eða núv. iðnrh., að sú stjórn mundi ekki vera skipuð á svipaðan máta og gert hefur verið, þ.e. að stjórnmálaflokkarnir fengju að velja þó að síðan ráðherra skipaði. Ég held að það hafi verið vakin athygli á ákveðnum hlut sem beri að skoða í nefndinni, þ.e. hvort það ætti ekki að velja stjórnina á Alþingi eins og gert hefur verið, og svo á hinn veginn, ef meiri hl. Alþingis fellst ekki á það hvort það sé ekki í verkahring hæstv. fjmrh. en ekki iðnrh. að velja stjórnarmenn í fyrirtæki eins og væntanlegt, ef af yrði, hlutafélag um Sementsverksmiðju ríkisins.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Ég taldi að ég hefði svarað hv. 4. þm. Vestf. Það hefur greinilega ekki verið nógu beinlínis gert. Ég get endurtekið það sem var meiningin að gengi fram af mínum orðum. Ég tel ekki ástæðu til að ræða sérstaklega skattalög og tekjustofna sveitarfélaga vegna þessa máls. Ég tel að sú umræða sem hefur verið vakin upp um framtíð aðstöðugjaldsins, um tekjustofna Jöfnunarsjóðsins og ég tala nú ekki um það hlutverk hans, sem hv. 4. þm. Vestf. hér nefndi, að tryggja hag dreifbýlissveitarfélaganna sem hafa fengið erfiðari hlut vegna breyttrar verkaskiptingar ríkis og sveitarfélaga sé mál sem svo sannarlega þarfnast óskoraðrar athygli þingmanna. En ég held að það sé ekki heppilegt að tengja þessi mál saman og endurtek það sem ég sagði að tilgangur þessa frv. er alls ekki sá að breyta þar um. Og ég veit reyndar, eins og þingmenn þekkja, að verði það sem ég vona, að við náum samningum við erlenda viðsemjendur okkar um byggingu nýs álvers á Íslandi mun líka hagur þeirra sem vilja efla atvinnu um allt land og fjárhag sjóða sem jafna aðstöðu byggðanna í landinu vænkast mjög því þá verður miklu fé varið til þeirra mála. Þetta vildi ég nefna. En vegna þess sem kom hér fram hjá hv. 4. þm. Vesturl. þá dáist ég sem fyrr að húsbóndahollustu hans en held að hann sé eiginlega orðinn helst til ,,ivrig i tjenesten`` því þetta atriði er nú ágreiningslaust eins og það var afgreitt hér frá deildinni í fyrra. Ég bendi á það að fáir eru ráðherrar til eilífðar og ekki frekar en aðrir við hér sem nefndir vorum og gegnum störfum fjmrh. og iðnrh. Ég bið menn að athuga þetta mál út frá einhverjum allt öðrum sjónarhól.

Þorv. Garðar Kristjánsson : Herra forseti. Ég kem hér upp einungis til þess að segja, til þess að vekja ekki misskilning að ég er algerlega sammála hæstv. iðnrh. um það að þetta frv. gefur ekki tilefni til umræðna um skattamál almennt. En ég bendi á að þetta frv. gefur tilefni til þess að ræða bein ákvæði sem eru í frv. og varða skattamál og það hef ég tekið til umræðu hér.

Flm. (Halldór Blöndal) : Herra forseti. Síðastliðið vor voru afgreidd frá Alþingi ný lög um skipan prestakalla og prófastsdæma og um starfsmenn þjóðkirkju Íslands. Það frv. var samþykkt hér í Ed. þegar annir voru hvað mestar síðustu dagana. Ég minnist þess frá þeim tíma að ég spurðist fyrir um það þegar málið var tekið til 3. umr. hvort hugmyndin væri sú að það frv. yrði afgreitt sem lög frá Alþingi. Við spurðumst fyrir um það, ég og hv. 4. þm. Austurl., og fengum þau svör að hugmyndin væri ekki sú heldur einungis að leggja málið fram í nefnd í Nd. Ég áttaði mig ekki alveg á því hvaða þýðing væri á bak við það, en síðar kom í ljós að við höfðum fengið rangar upplýsingar, hugmyndin var að knýja frv. fram. Auðvitað er það okkur hv. 4. þm. Austurl. víti til varnaðar eftirleiðis, að ekki skyldi vera staðið við þau orð sem við okkur voru sögð á vordögum að þessu leyti. Það kemur auðvitað ekki á óvart að í þessum lögum er sitthvað sem þarf að breyta og þarf nánari athugunar við. Frv. var ekki þess eðlis að ástæða væri til að hraða því svo mjög sem gert var. Það er eftirtektarvert að einn virtasti starfsmaður dóms- og kirkjumrn. hefur orð á því í Morgunblaðinu í dag að minna sé vandað til þingmála en áður. Hér sé rennt í gegn þýðingarmiklum málum á síðustu dögum, án þess að þau fái efnislega meðferð eins og rétt sé. Ég skal ekki við þessa umræðu nú gera það frekar að umræðuefni en mun, hygg ég, hafa ástæðu til þess að gera það síðar við önnur tækifæri. Skv. lögunum, eins og þau liggja nú fyrir, er gert ráð fyrir að Kirkjuhvolsprestakalli verði skipt upp. Hábæjarsókn á að falla undir Oddaprestakall, Kálfholts- og Árbæjarsóknir skulu leggjast til Fellsmúlaprestakalls. Ráðherra hefur heimild til þess að fresta gildistöku þessa ákvæðis í 49. gr. laganna. Af því tilefni hafa þrjár sóknarnefndir allra sóknanna þriggja farið fram á í fyrsta lagi, eins og segir í bréfi sóknarnefndar Árbæjarsóknar, að séra Auður Eir Vilhjálmsdóttir verði áfram prestur í Kirkjuhvolsprestakalli. Í öðru lagi mótmæla þessar sóknir því að vera skikkaðar með stjórnvaldsákvörðun í annað prestakall. Bréf frá sóknarnefndunum þrem fylgja sem fskj. með frv. Ég sé ekki ástæðu til að lesa þau bréf upp frá orði til orðs en legg áherslu á það, herra forseti, að þetta frv. fái skjóta afgreiðslu vegna þess að það liggur á að þingið taki afstöðu í málinu. Mér er kunnugt um að fundur verður í allshn. á fimmtudag og vænti þess að málið verði þá tekið fyrir. Ég geri ráð fyrir að fundur verði í Ed. á morgun, eins og áætlun þingsins gerir ráð fyrir, og þá verður hægt að vísa þessu frv. til 2. umr. og nefndar. Ég skal svo ekki að þessu sinni minna á mörgum orðum að sá prestur sem gegnir prestsstarfi í Kirkjuhvolsprestakalli á sér að því leyti merka sögu að þar er á ferðinni fyrsta konan sem vígð er til prests hér á landi. Það vakti á sínum tíma talsverða athygli, þótti sýna djörfung og dugnað hjá þessari konu að brjóta á bak aftur þá fordóma sem víða voru uppi í þjóðfélaginu gegn því að kona gegndi prestsstörfum. Ég hygg að allir þeir sem hafa kynnst störfum þessarar konu viti að hún er mjög dugleg, leggur sig fram við sín verk og er stétt sinni til sóma. Síðan hún vígðist til sóknarprests hafa margar aðrar konur komið í kjölfarið og orðið sómi sinnar stéttar. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð. Mér finnst rétt að Alþingi verði við beiðni sóknarnefndanna fyrir austan fjall. Alþingi hefur verið vinveitt þjóðkirkju Íslands og mér er kunnugt um að biskupinn yfir Íslandi er sammála efnisatriðum þess frv. sem ég hef nú mælt fyrir.

Salome Þorkelsdóttir : Hæstv. forseti. Ég vil aðeins taka undir orð hv. 2. þm. Norðurl. e. varðandi það frv. sem hann mælti hér fyrir og ítreka það að Alþingi geri hér bragarbót á því að ég tel að sú afgreiðsla sem varð á þessu máli á sl. vori hafi verið mistök sem við höfum óafvitandi átt þátt í að gerðust. Ég vil taka undir það sem hann sagði varðandi þann prest sem hér er um að ræða, þ.e. séra Auði Eir, að hún er sú kona sem ruddi brautina. Þeim fer fjölgandi má segja dag frá degi þeim konum sem nú vígjast til prests og það er ekki sóma okkar vegna hægt að standa að því að það verði komið í veg fyrir að þessi ágæti prestur geti haldið áfram störfum í sinni sókn.

Flm. (Halldór Blöndal) : Herra forseti. Það var vakin athygli mín á því að þau tæki sem þeir þurfa að nota sem orðið hafa alvarlega sjónskertir eru mjög dýr, kosta á bilinu 170 -- 340 þús. kr. Þessi tæki eru auðvitað eingöngu ætluð þeim einstaklingum sem ekki geta notast lengur við önnur sjónhjálpartæki. Sjónstöð Íslands hefur fengið lítils háttar fé á fjárlögum til þess að kaupa og lána einstaklingum tæki af þessu tagi, fékk um 5 millj. kr. til þessara þarfa á því ári sem nú er að líða, en á hinn bóginn er búist við að um 30 -- 50 manns bætist við í þennan hóp á hverju ári. Það má nota þessi tæki, myndavél og skjá, fyrir fleiri en einn á dvalarheimilum. Þetta litla frv. sem ég hef lagt hér fram snýr eingöngu að því að virðisaukaskattur verði felldur niður af þessum tækjum. Til þess að málið liggi ljóst fyrir og gefi ekki efni til tortryggni eða misnotkunar er í frv. sérstaklega tekið fram að þessi tæki skuli vera skv. tollnúmeri 9008 3000. Ég hef rætt þetta mál við forstöðumenn Sjónstöðvar Íslands. Þeir telja að málið sé þarft og leggja áherslu á að mjög gott sé fyrir fólk og raunar nauðsynlegt að það geti fengið tæki af þessu tagi í hendur áður en sjónin hefur daprast of mikið, meðan viðkomandi hefur þrek og þrótt til að læra á tækin og nota þau sér til sem mests gagns. Ég vil leggja áherslu á að ég geri mér grein fyrir að undanþágur frá ákvæðum laga um virðisaukaskatt eiga að vera fáar um leið og ég hlýt að lýsa því yfir að slík prinsíp séu léttvæg gagnvart þeim sem eru að missa sjónina. Ég vil, herra forseti, leggja til að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn. og biðja afsökunar á því að ég gleymdi að leggja til að frv. um breytingu á lögum um prestaköll yrði vísað til 2. umr. og allshn.