Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Bjarni Jónsson Jeg hefi hugsað mjer, að þetta frv. gengi umræðulaust til 2. umr., og tala jeg því ekki meira að sinni.

Frsm. (Einar Árnason) Jeg stend upp til að minnast á brtt.háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), á þgskj. 349. Hún er þess efnis, að í staðinn fyrir 6 kr. fæðispeninga og ferðakostnað á dag handa hverjum sýslunefndarmanni, komi 5 kr. Nefndin, sem mál þetta hefir til meðferðar, hefir athugað tillöguna og leggur til, að hún sje feld, því að hún telur 6 kr. borgun eftir öllum atvikum hæfilega.

Sveinn Ólafsson Það er ekki hægt að telja það neina stórbreytingu, sem jeg ber hjer fram, en hún lýtur þó að sparnaði, því að hún mundi geta sparað hverju hreppsfjelagi hátt upp í 100 kr., í samanburði við það, sem frv. ætlast til. En alls mundi aukning sýslusjóðsgjaldsins nema á annað hundrað krónur fyrir hvern hrepp, verði frv. samþykt óbreytt. Má vera, að með sanni megi segja, að sýslunefndarmönnum verði vangoldið, í samanburði við ýmsa aðra, fái þeir eigi nema 5 kr. á dag. En þar er þó tvenns að gæta. Störf þeirra falla að jafnaði á vetrartímann, og í öðru lagi hefir mjer fundist, að hreppunum þætti fullerfitt að inna af hendi sýslusjóðsgjald sitt, eins og það er nú, og hvað mundi þá verða, ef það hækkaði að miklum mun, og jeg er ekki viss um, að þeir mundu taka því þakksamlega, að sýslusjóðsgjöld væru hækkuð á þeim að þeim fornspurðum og að óþörfu, en að óþörfu tel jeg það gert, þar sem jeg veit ekki til, að farið hafi verið fram á hækkun á nokkrum þingmálafundi. En það var ekki eingöngu tillit til aukins kostnaðar, sem kom mjer til þess að bera fram brtt. Það er önnur hlið málsins, sem mjer finst ekki minna um vert. Hjer er gengið inn á þá braut, sem mjer finst alt annað en viðfeldin, þá braut, að fækka þeim störfum, sem hingað til hafa verið unnin kauplaust eða kauplítið fyrir sveitarfjelögin, og þar af leiðandi fyrir þjóðfjelagið, og farið að launa þau fullum launum. Mjer finst hjer oflangt gengið í smámunalegri heimtufrekju og auragræðgi smeygt inn fyrir ósjerplægni. Mjer finst þetta líkt því, sem verið sje að ráðast á hina alkunnu íslensku gestrisni, sem ekki vildi heyra nefnt gjald fyrir greiða. Þótt svo kunni að vera, að einhver sýslunefndarmaður hafi ekki sloppið alveg skaðlaus við einhverja sýslufundarferð, þá er það ekki nægilegt tilefni til að fara að hækka alment kaup sýslunefndarmanna fyrir það svona freklega. Jeg verð að halda því fram, að dagkaup það, sem brtt. ætlar sýslunefndarmönnum, sje yfirleitt sómasamlegt, og að 5 kr. á dag muni að jafnaði nægja þeim að vetrarlagi. Jeg hefði helst kosið, að frv. hefði alls ekki komið fram. En úr því að það nú hefir verið flutt inn á þing, þá hefi jeg neyðst til að bera fram brtt. þessa, þótt í óþökk flutningsmanna sje. Því er svo varið með þetta frumvarp, eins og fleiri af líku tægi, sem nú er fleygt hjer inn, - svo sem frv. um kauphækkun hreppstjóra - að þau eru allsendis óþörf og ekki heimtuð af starfsmönnunum sjálfum. Þau eru bergmál af þeim sífelda jarmi um launabætur, sem á æðri stöðum hljómar, og lýsa beiningamannsins hugsunarhætti, sem ekki vill hreyfa hönd eða fót nema fyrir hæsta gjald. Slíkir menn fórna eigi heldur miklu í þarfir hjeraða sinna eða sveita. Jeg læt mjer það að vísu í ljettu rúmi liggja, hvort brtt. mín verður samþykt eða ekki, en jeg álít þó, að fylsta ástæða hafi verið til að koma fram með hana og að hana eigi að samþykkja.

Magnús Guðmundsson Jeg ætla að leyfa mjer að gera fyrirspurn til háttv. 1. S.M. (Sv. Ó.) um, hvernig hann hafi reiknað út, að með þessari hækkun á kaupi sýslunefndarmanna hækkuðu útgjöld hreppsins um 100-200 kr. á ári. Jeg skil ekki, hvernig hann hefir fengið það út, því að sýslufundir standa vanalega ekki nema 6-7 daga, og með 1 kr. hækkun á dag getur árshækkunin í krónutali orðið jöfn dagatölunni, sem sje 6-7 kr. á hvern hrepp á ári, auk ferðadaga, sem eru mismunandi. Þessi reikningur 1. þm. S. M. (Sv. Ó.) er því ekki bygður á neinu nema bláberum miskilningi.

Sveinn Ólafsson Jeg skal kannast við, að jeg gerði ekki ítarlega grein fyrir því, hvernig jeg fekk út þennan 100 kr. kostnað, enda voru heldur engar skýrslur fyrirliggjandi um lengd sýslufunda.  (M. G : Maður þekkir það.)  Jeg veit dæmi þess, að sýslufundir hafa staðið yfir í ½ mánuð. Auk þess þarf löng ferðalög í sumum sýslum, og taka þau ef til vill fleiri daga, og stígur því þessi kostnaður þá að sama skapi. Þessar 100 kr. voru að vísu ágiskun hjá mjer, en jeg hygg, að það fari ekki fjarri sanni. Að sýslufundir standi ekki yfir nema í viku þekki jeg ekki dæmi til; en enda þótt kostnaðurinn yrði minni, er þó samt sem áður að ræða um aðalástæðuna, sem jeg gat um áðan.

Frsm. (Einar Árnason) Jeg skal ekki lengja umr. mikið. Það er skoðun margra, og hún styðst við rök, að sýslunefndarmenn skaðist á því að fá ekki nema 4 kr. á dag og verði að borga úr eigin vasa nokkuð af kostnaðinum við starf sitt. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hjelt því fram, að ekki mætti íþyngja sveitarsjóðum um of, og er það rjett, en ætli það sje þó ekki rjettara að íþyngja sveitarsjóðum en einstökum mönnum? Hvað miklu þetta nemur fyrir hreppana ætla jeg ekki að koma með áætlanir um, því að það hefir háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) þegar gert, en jeg geri ráð fyrir, að eftir því sem dagarnir eru fleiri, því verra verði það fyrir sýslunefndarmennina, ef þeir hafa persónulegan skaða af starfa sínum. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) taldi það illa farið, að menn vildu nú orðið ekki vinna í þarfir sveitarfjelags síns fyrir lítið eða ekki neitt. Þótt kaup sýslunefndarmanna verði hækkað, býst jeg við, að það verði langt frá, að þeir menn hætti að vinna í þarfir sveitarinnar fyrir lítið eða ekkert. Í hverju sveitarfjelagi eru margskonar störf, sem ekkert er borgað fyrir, og oftast lenda þau á einstaka mönnum, og þá ekki altaf þeim, sem helst þola það efnalega að fara að heiman og vera að heiman fyrir ekki neitt. Jeg get því ekki fallist á, að sú regla sje úr gildi fallin, að menn starfi með ósjerplægni í þarfir sveitarinnar, og jeg get ekki heldur fallist á, að það sje neinn beiningamannshugsunarháttur, þótt menn vilji fá sanngjarnt kaup fyrir vinnu sína. Og óviðeigandi tel jeg það að vilja láta þjóðfjelagið níðast á einstaka mönnum.

Magnús Guðmundsson Jeg var ekki á því hreina með, hvort háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) viðurkendi, að það væri rjett hjá mjer, að hreppana munaði þetta ekki nema 1 kr. á dag.  (Sv. Ó.: Setjum sýslu fyrir hrepp)  . Þá hefir háttv.þm. (Sv. Ó.) sagt annað en hann meinti, og það skiftir ekki litlu, hvort átt er við hreppa eða sýslur, því að hreppar eru um 200 á landinu, en sýslur ekki 20.

Jón Jónsson Af því að háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) er ekki kunnugt um, að þjóðaróskir standi bak við þessa hækkun, vil jeg benda á það, að þegar ákveðið var hjer á þingi kaup sýslunefndarmanna, var ekki spurt um þjóðaróskir. Jeg hygg, að þingið verði að fara eftir eigin vilja í þessu efni, án þess að bera það undir þjóðarviljann. Þessar mótbárur eru því alveg ástæðulausar. Það á að vera regla þingsins, eins og háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.) tók fram, að ætla starfsmönnum hins opinbera sómasamlega borgun fyrir verk sín. Það er ósæmilegt að ætlast til þess, að menn fari að vinna fyrir aðra sjálfum sjer í skaða. Vitanlega má spenna bogann ofhátt með þetta, en það er ekki gert í þessu frv. Það er ógnarlega leiðinlegt að heyra menn tala um beiningamannshugsunarhátt í þessu sambandi; mjer finst það miklu fremur bera vott um betlara eða nurlarahugsunarhátt hjá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) að setja fyrir sig, hvort sýslunefndarmönnum er borgað 1 kr. meira eða minna á dag. Hann og allir aðrir ættu að vita, að það er orðið svo dýrt að fara að heiman og vera að heiman, að 6 kr. á dag er ekki einu sinni nóg til, að menn sjeu skaðlausir. Háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) hefir þegar hrakið, að kostnaðurinn, sem af þessari hækkun leiðir, sje svo mikið fje eins háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) vildi halda fram. Það eru að vísu stundum langir sýslufundir í Suður-Múlasýslu, en jeg veit, að í Norður-Múlasýslu eru sýslufundarmenn ekki lengur frá heimili sínu en 8-10 daga, en þá getur þessi hækkun ekki numið meiru fyrir hreppinn á ári en hjer um bil 20 kr., og það ætti enginn hreppur að þurfa að setja fyrir sig. Yfir höfuð finst mjer það eiga að vera regla þingsins að skera ekki um of við neglur sjer og borga svo vel, að sómasamlegt geti talist.  (H. K.: Það er það líka á venjulegum tíma.)

Björn Stefánsson Út af umræðum um þetta mál við 2. umr., að hve miklu leyti skyldi stunda jarðrækt á þessum fyrirhuguðu námsskeiðum, vil jeg taka það fram, að það, sem fremur öllu öðru hefir vakað fyrir mjer, er að leggja stund á jarðrækt fremur öllu öðru á námsskeiðunum. Jeg veit, að fjöldi manna fyrir austan er óánægður með það, að búnaðarskólinn á Eiðum leggist niður, og sættir sig því að eins við það, að þessi námsskeið verði haldin, þau höfð sem fullkomnust, og að á þeim verði aðallega lögð stund á jarðrækt. Úr því að búnaðarnámsskeiðin, sem eiga ekki að standa yfir nema 3-4 vikur haust og vor, eru svona stutt, er þýðingarlaust að fara að leggja þar stund á margar námsgreinar, enda hætt við, að því verði þá haldið fram, að þýðingarlaust sje að hafa margt í takinu svo stuttan tíma, og að betra væri að sleppa einhverju alveg en að vera að káka við margt, eins og í sjálfu sjer er alveg rjett, en jeg vil ekki eiga á hættu, að það verði kann ske jarðræktin, sem verður slept. Þess vegna vil jeg fækka þessum greinum og hefi farið fram á það með brtt á þgskj. 334, til þess að jarðræktin fari ekki alveg út um þúfur, því að mínu áliti á það að vera aðaltilgangur þessara búnaðarnámsskeiða að tryggja það, að kensla í jarðrækt leggist ekki alveg niður á Austurlandi.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Það eru hjer fram komnar 2 brtt., á þgskj. 334 og 348, sem gefa mjer tilefni til að segja nokkur orð, og þær eru báðar ósköp meinlausar og breyta litlu. Að því er snertir brtt. á þgskj. 334 skal jeg taka það fram, að orðalagið á greininni, sem hún vitnar til, 3. gr., er haft svona fyrir þá skuld, að sameinaður sýslufundur fyrir Múlasýslur benti á námsskeið, þar sem kend skyldi jarðrækt og smíðar. Jeg sá enga ástæðu til að breyta þessu orðalagi, enda lít jeg svo á, að smíðakenslan eigi aðallega að miða að því að kenna mönnum að gera við og lagfæra jarðyrkjuverkfæri, og það tel jeg vel til fallið. Að því er síðari liðinn snertir, að kend skuli hússtjórn og mjólkurmeðferð, þá er það ákvæði sett inn í frv. af mjer, í samráði við aðra flm., vegna þess, að þessi námsskeið eru ætluð bæði körlum og konum, og því sjálfsagt, að kent sje þar það, sem sjálfsagt er að konur í sveit kunni. En mjólkurmeðferð er, ef ekki aðalatriðið, þá að minsta kosti mjög þýðingarmikið atriði í allri hússtjórn til sveita. Jeg veit ekki, hvaða grein hússtjórnar er nær fyrir sveitakonur að læra en einmitt mjólkurmeðferð. Jeg sje því ekki, að þetta ákvæði ætti að spilla fyrir því, að frv. næði fram að ganga óbreytt að þessu leyti. Brtt. á þgskj. 348 fer fram á lítils háttar orðabreyting á 4. gr., og lýtur að því að nema burt ákvæði um herbergjafjölda þann, er skólastjóri og kennari fá leigulausan. Þetta ákvæði heyrir öllu fremur undir reglugerð en lög, og skiftir því litlu máli, enda læt jeg mjer í ljettu rúmi liggja, hvort heldur verður ofan á.

Björn Stefánsson Háttv. frsm. (Sv. Ó.) tók það fram, að sýslufundur í Suður-Múlasýslu hefði bent á að hafa kenslu í smíðum á námsskeiðinu.  Jeg fyrir mitt leyti geri ekki mikið úr, þótt breytt væri út af því, því að þingið hefir breytt í öðru meira út af því, sem sýslufundur sá lagði fyrir. Sameiginlegur sýslufundur tók ekki ákvörðun um, hvort hafa skyldi bændaskóla eða alþýðuskóla á Eiðum, vildi hafa það óbundið að svo stöddu, en nú er búið að útiloka alveg bændaskóla. Jeg var aldrei vel ánægður með það, og vil því ekki sleppa jarðræktinni. Ef ekki á að kenna aðra hegð en viðgerðir og lagfæringar á jarðyrkjuverkfærum, þá má vel heimfæra það undir jarðrækt, og vil jeg því sleppa alveg orðinu »hegð«, svo að ekki verði farið að fitla við neitt alveg óviðkomandi jarðyrkju. Um mjólkurmeðferð er sama að segja; jeg sje ekki annað en að hún heyri alveg undir hússtjórn, og megi því sleppa orðinu alveg. Jeg get frekar búist við því, að eftir því, sem fleiri námsgreinar eru teknar fram, þyki forsvaranlegt á svona stuttu námsskeiði að sleppa einhverju af því. Jeg vil alls ekki láta slaka til með jarðræktina, því að nóg er búið að slaka til samt, og mikla nægjusemi hafa Austfirðingar sýnt, þar sem sýslurnar afhenda þessa eign, sem er á annað hundrað þúsund króna virði, og eiga svo að sætta sig við að fá í staðinn framhaldsbarnaskóla, því að annað eða meira verður þessi skóli ekki eftir frv. Það var gengið svo frá þessu frv. við 1. umr., þar sem feld var niður ein af þeim skyldunámsgreinum, sem þó upphaflega var gert ráð fyrir í frv., að mjer þykir nú komið nógu langt niður, og neðar vil jeg ekki fara og fer ekki.

Frsm. (Hákon Kristófersson) Jeg hefi ekki annað að segja en það, sem stendur í nefndarálitinu. Nefndin var á einu máli um það, að leggja með sölunni. Það mætti segja, að verðið ætti ef til vill að vera hærra, en nefndin hefir litið svo á, að þar sem þessi eign færist frá einni opinberri eign til annarar, þá sje það að eins aukaatriði, hvort verðið er ákveðið einu eða tveimur hundruðum meira eða minna; því leggur hún til, að frv. nái fram að ganga óbreytt.

Matthías Ólafsson Mjer þykir leitt, að nál. um þetta mál skuli ekki vera lengra nje greinilegra. Jeg vildi, að nefndin hefði gert grein fyrir, hvers vegna hún teldi nauðsynlegt að selja landssjóðseign, því að það ætti að vera reglan, að landssjóðseignir væru ekki seldar nema nauðsyn bæri til. Þetta nál. gerir enga grein fyrir því, enda er það ekki nema 3 línur á lengd. Jeg þekki vel til þarna fyrir vestan, því að jeg hefi verið þar kunnugur frá því að jeg var drengur, og jeg veit, hvers virði þessi jörð er og getur orðið. Það nær engri átt að selja fyrir einar 600 kr. hndr. í jörð, sem liggur 4 km. frá Ísafirði, fast við akbrautina niður í kaupstaðinn. Hvort sem þetta verður ákveðið hjer í deildinni eða ekki, þá greiði jeg því aldrei atkvæði mitt.

Frsm. (Hákon Kristófersson) Það er alveg rjett hjá háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó), að nál. er stutt. Jeg skal játa, að mig brast kunnugleika til að geta samið langt nál. Nefndin bygði álit sitt á þeim skjölum, sem liggja hjer frammi á lestrarsalnum, og allítarlegu nál. frá háttv.Ed., sem samið var af persónulega mjög kunnugum manni. Jeg verð því að líta svo á, að ítarlegri greinargerð hefði verið alveg óþörf. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði, að verðið væri oflágt; jeg hefi engu slegið föstu um það, en hins vegar verð jeg að líta svo á, að úr því að jörðin er seld Ísafjarðarkaupstað, horfir málið öðruvísi við en ef selt væri einstökum mönnum. Það verður að gæta þess, að þótt ef til vill megi segja, að verðið sje lágt, þá er það þó ekki lægra en venjulegt er um hlunnindalausa jörð; miklu fremur töluvert hærra en venja er til. Jeg get því ekki viðurkent, að niðurstaða nefndarinnar sje rjettmæt. Sjerstaklega gátum vjer ekki búist við því, að nokkuð væri sölunni til fyrirstöðu, þar sem meðal þeirra skjala, sem fyrir lágu, var eitt frá nákunnugum manni hjer í háttv.Ed., og þar var þess ekki getið, að nokkuð væri sölunni til fyrirstöðu. Jeg verð að álíta, að tæplega sje rjett að neita um söluna, einkum af því að líklegt er, að betur verði að jörðinni hlynt, eftir að hún er orðin eign Ísafjarðarkaupstaðar. Sjerstaklega á jeg þar við, að betur muni verða hlynt að skóginum þegar hann er orðinn bæjarins eign, því að nú mun nokkur misbrestur á því, að einstakir menn hlynni að skóglendum sínum.

Magnús Guðmundsson Það var leitt, að nefndin vissi ekki, að háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) var svona kunnugur þarna fyrir vestan, því að auðvitað hefði hún þá leitað upplýsinga hjá honum. En nefndin leitaði upplýsinga hjá öðrum nákunnugum manni, og hann hafði ekkert að athuga við söluna. Kaupstaðurinn á nú land að þessari jörð, sem nú er nýlega bygð ungum manni til lífstíðar, og verður ábúðinni vitanlega ekki riftað, og er þetta stór ókostur fyrir kaupanda. Það hefir hingað til verið venja að selja kaupstöðum og þorpum landssjóðsjarðirnar í nágrenni við þau með sanngjörnum skilmálum. Því að það getur oft verið þeim lífsskilyrði að fá þær keyptar. Ekki síst á þetta við um Ísafjörð, því að hann mun ekki eiga nema mjög lítið land þar í grend, sem auðið er að rækta, en nauðsynlegt að hafa slíkt land, til þess að kaupstaðurinn geti aflað sjer mjólkur. Þetta voru ástæður nefndarinnar til að mæla með sölunni, og vona jeg, að deildin sjái, að salan er sanngjörn.

Einar Arnórsson Mig langaði til að bera fram eina fyrirspurn. Jeg er, eins og fleiri, lítt kunnugur þarna vestra, og þótt skjöl liggi frammi á lestrarsal, þá hafa menn ekki tíma til að kynna sjer þau öll. Mín fyrirspurn er þá þessi: Hver á þetta skógarítak, sem nefnt er í frv.? Hvar liggur það? Um þetta þætti mjer vænt um að fá upplýsingar.

Frsm. (Hákon Kristófersson) Jeg verð að vísa til skjala þeirra, sem liggja frammi, snertandi söluna. Eins og jeg hefi þegar tekið fram brestur mig allan kunnugleika á jörð þessari. Um ítak það, sem hjer er um að ræða, er það að segja, að það er talið eign kirkju þar fyrir vestan, er jeg í svip man ekki hvað heitir, en um það má sjá í skjölum þeim, er jeg hefi áður bent á, sem og nefndaráliti því, er kom fram í háttv.Ed. Ítak þetta var metið á 200 kr.

Einar Arnórsson Jeg verð nú að segja það, að jeg er lítið fróðari. Veit það eitt, að landið er eign einhverrar kirkju. En fyrst að nú svo er, að jörðinni heyrir ekki til þetta ítak, þá skilst mjer sem rjettast væri að draga það frá kaupverði hennar, því að það er þá mínus en ekki plús við verðmæti hennar.

Benedikt Sveinsson Viðvíkjandi ítakinu er það að segja, að það er eign Eyrarkirkju í Skutilsfirði, er skógarblettur, um 20 dagslátur að stærð. Þar af eru 10 dagsláttur þegar leigðar kvenfjelaginu Ósk á Ísafirði, sem hefir látið girða skóginn, og ætlar það ekki að beita þar geitfje sínu, heldur hafa skóglendið fyrir skemtistað. Það er annars nokkuð skrítið að amast við sölunni á þessari jörð, því að það er alkunna, að kaupstaðurinn í Skutilsfirði er illa staddur með landrými, en öðrum kaupstöðum og kauptúnum hafa verið seldar nærliggjandi jarðir. T. d. hefir Akureyri fengið Kjarna, og mun sú jörð nú vera betur notuð en áður og koma að meira gagni heldur en ef hún hefði verið leigð einhverjum kotbónda. Sömuleiðis fjekk þorpið Húsavík jörðina Húsavík keypta, og svo mætti lengi halda áfram að telja. Jeg get til dæmis mint á það, að Reykjavík hefir nú fengið keyptar flestar jarðir hjer í nágrenninu. Að öllu athuguðu skil jeg ekkert í þessari meinsemi hjá háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.).

Matthías Ólafsson Jeg skal strax svara háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.). Hann hefir enga ástæðu til að bregða mjer um neina hlutdrægni í þessu máli. Hann veit það vel, að jeg er á móti allri þjóðjarðasölu, en sjerstaklega er jeg á móti því að selja nú Ísafirði þessa eign, af því að jeg veit, að hann hefir ekkert með hana að gera. Hann á nóg land fyrir. Jeg veit það, að Ísafjörður er í því falli miklu betur settur en t. d. Reykjavík, að tiltölu við mannfjölda. Jeg sje ekki, að kaupstaðurinn hafi nokkuð að gera með jörð, sem liggur 6 km. í burtu.

Björn Stefánsson Það er nú upplýst, að þetta skógarítak, sem um er að ræða, er um 20 dagsláttur að stærð, er virt á 200 kr. og kvenfjelagið Ósk á Ísafirði hefir leigt helming þeirrar spildu og látið girða það. Nú vildi jeg slá því fram, hvort ekki sýndist tiltækilegt að gefa kvenfjelaginu þetta land. Mjer fyndist það verðug viðurkenning á framtakssemi þess og dugnaði, og ekki nema um 100 kr. að ræða, þótt þörf þætti að lækka söluverð jarðarinnar fyrir það, að þetta er undan dregið. Því mun verða borið við, að fjelagið hafi ekki beðið um þetta, en þar til er því að svara, að jeg býst alls ekki við, að það sjeu altaf þeir allra verðugustu í landinu, sem bera sig eftir viðurkenningu hjá þinginu, og að stundum sjeu verðlaun veitt þeim, sem lítið hafa til þeirra unnið. Þess vegna finst mjer vel við eiga, að Alþingi veitti einu sinni slík verðlaun ótilkvatt, þar sem það kemur auga á verðleikann og þar sem tækifærið kemur svona sjálfkrafa, eins og hjer á sjer stað. Þetta vildi jeg biðja nefndina að athuga til næstu umræðu.

Frsm. (Einar Jónsson) Eins og nefndarálitið á þgskj. 301 ber með sjer. hefir allsherjarnefnd haft frv. þetta til meðferðar, en eigi getað fallist á innihald þess. Eru aðalástæðurnar fyrir þeirri skoðun nefndarinnar færðar í nefndarálitinu, og virðist ekki þörf á að hafa þær yfir á ný. Nefndin lítur svo á, að ef farið væri að gera undanþágur á rjettindum þeirra, er af sveit hafa þegið, þá verði takmörkin svo vandfundin og torveld viðureignar, að ef til vill verði misrjettið stærra eftir en áður. Slík breyting verður altaf ósanngjörn. Til dæmis er það hið stakasta misrjetti að neita þeim, sem á 3 börn, um öll rjettindi, en veita þau þeim, sem á 4 börn, og veita þeim rjettindi, sem ekki hefir þegið nema 70 kr. af sveit, en neita þeim, sem hefir fengið 75 kr. styrk, um öll rjettindi, þótt hann sje þeirra miklu maklegri en hinn. Í flestum tilfellum væri rjettast, að sveitarstyrkur hefði engan rjettindamissi í för með sjer, en það verður ómögulegt að koma því við, nema með því að breyta stjórnarskránni. Nefndin leggur líka á móti 2. breytingu frv., því að með þessu móti gæti svo orðið, að þrefalt gjald yrði lagt á einn og sama manninn, fyrst og fremst tvöfalt útsvar og auk þess skattur af veiði í landssjóð. Þetta var aðalástæðan fyrir því, að nefndin vildi fella breytinguna. Að öðru leyti vísa jeg til nefndarálitsins, og orðlengi eigi frekar, nema andmæli komi fram.

Björn Stefánsson Jeg sje á nál., að allsherjarnefnd hefir ekki fallist á, að frv. mitt skapaði meira jafnrjetti eða rjettlæti en nú á sjer stað. Mjer virðist röksemdaleiðsla nefndarinnar vera því sem næst þessi. Af því að frv. nær ekki svo langt, að það leiðrjetti allar misfellur, skal því ekki leyft fram að ganga. En það viðurkennir nefndin, að það væri til bóta. Hæpin finst mjer sú fullyrðing nefndarinnar, að ef dregið sje úr ranglæti því, sem á sjer stað, þá verði þeir fyrir meira ranglæti en áður, sem frv. nær ekki til. Jeg vil minna á verkamennina í víngarðinum. Þeim, sem fyrst komu, var ekki gert rangt til, þótt hinir, sem síðast komu, fengju jafnmikil laun og þeir. Þetta er gullvæg regla, og hefði nefndin átt að muna hana betur. Því er haldið fram í nál., að það sje misrjetti, að sá haldi atkvæðisrjetti í sveitarmálum, sem fær 70 kr. með hverju barni sínu, en ekki hinn, sem fær 75 kr. Einhversstaðar verða takmörkin að vera. Það mætti með jafnmiklum sanni segja, að það væri misrjetti, að sá, sem fær 5 kr. sveitarstyrk, missi atkvæðisrjett sinn, en ekki hinn, sem að eins slampast áfram án þess að þiggja styrk. Það mætti ávalt segja, að þeir, sem eru næstir takmörkunum, verði fyrir misrjetti. Hví fór nefndin ekki lengra en frv., og gerði till. um, að menn hjeldu kosningarrjetti í sveitarmálum hvort sem þeir þægju mikið eða lítið af sveit ? Það hefði verið rökrjettara frá sjónarmiði sjálfrar nefndarinnar. Nefndin segir, að frumv. auki misrjetti á fötluðum mönnum, sem eigi kann ske bara tvö börn. Það má vera, að það sje rjett. En af hverju kom nefndin þá ekki með þá brtt., að styrkur til uppeldisbarna fatlaðra manna skuli ekki talinn sveitarstyrkur? Jeg þorði ekki að fara svo langt, hjelt að það myndi spilla fyrir, að frv. næði fram að ganga. En 70 króna takmarkið er miðað við það, að þeir menn sem þiggja ekki meira með hverju barni sjá bæði fyrir sjálfum sjer og börnunum að nokkru leyti. Því að enginn þarf að halda, að 70 kr. nægi til framfærslu einu barni hálft ár. Það kemur oft fyrir, að hagur þeirra manna, sem þegið hafa af sveit, rjettist. Menn, sem eru farnir að afborga sveitarskuld sína, sjá fyrir sjer og sínum sjálfir og heldur betur. En ef sveitarskuldin er stór, og þeir fá rjettindi sín ekki aftur fyr en þeir hafa goldið hana að fullu, er hætt við, að menn byrji ekki á að afborga hana, því að þeim finnist ekkert unnið við það. Það er ómannúðlegt ákvæði, að menn öðlist ekki rjettindi sín aftur nema þeir borgi alt. Nærri má geta, að menn, sem eru nýsloppnir af sveit, eru ekki orðnir neinir efnamenn, sem geti borgað stórar skuldir, þótt þeir hafi rjett nokkuð við. En sjeu þeir byrjaðir að afborga, eru þeir starfandi menn, sem eru engum til byrði og þá er hart, að rjettindum þeirra skuli haldið fyrir þeim. Jeg skal einnig minnast lítils háttar á hina greinina. Nefndin hefir ekki fallist á skattaákvæði hennar, með því að eftir henni sje lagt á menn í tveim hreppum. En þetta á sjer einmitt stað. Það er „praktiserað“ í núgildandi lögum. Það hefir líka oft valdið ágreiningi, eins og því er nú komið fyrir. Í nál. segir, að rjett sje að leggja á útgerðarmenn, eftir efnum og ástæðum, þar sem þeir veiði. Þótt nú útgerðarmaður úr Rvík legði nót í sjó Seltjarnarneshrepps, er jeg ansi hræddur um, að ýmsir Reykvíkingar myndu þakka fyrir, ef Seltirningar legðu á hann eftir efnum hans og ástæðum, fram yfir það, sem hann hefur veitt. Í frv. mínu er einmitt ætlast til, að ekki sje ofmikið lagt á menn, þótt þeir leiti út fyrir sinn eigin hrepp til að bjarga sjer. Það vakti fyrir mjer að reyna að koma í veg fyrir sundurlyndi og útsvarskærur. Það verður best gert með því að hafa gjaldið ákveðið, svo að því verði ekki breytt. En í sjálfu sjer er sanngjarnt að hafa eitthvert gjald. Með nótadrætti er oft þrengt að hreppsbúum; oft væri hreppunum fyrir bestu, að óviðkomandi mönnum væri alls ekki hleypt að. Það er og rjettmætt, að gjaldið fari eftir veiðinni; og svo er einmitt ákveðið í greininni, og eftir henni verður altaf sama hlutfall á milli veiðarinnar og gjaldsins. Eignir þær, sem aðkominn veiðimaður á annarsstaðar, eiga ekki að koma gjaldinu neitt við, því að sá hreppurinn, þar sem hann á heimilisfang, á allan rjett til að leggja aukaútsvar á þær. Hitt er annað mál, og má um það deila, hvort jeg hefi sett hundraðsgjaldið hæfilega hátt, eða nógu hátt. Jeg fullyrði að eins, að ofhátt sje það ekki.

Frsm. (Einar Jónsson) Jeg skal ekki vekja þrætur um þetta mál. Persónulega er mjer það ekki áhugamál. Og væri mjer þó heldur ver við, að það væri samþykt. Flm. (B. St.) gerði lítið úr rökfærslu nál.; jeg tek það ekki nærri mjer, þótt jeg hafi skrifað það. Hann vildi sýna fram á, að hinir, sem frv. hans nær ekki til, þyrftu ekki að vera óánægðir yfir neinu misrjetti, og vitnaði í biblíuna, máli sínu til sönnunar. Að mínu áliti var dæmið ekki sem allra heppilegast, því að jeg lít svo á, að það hafi verið hrein gjöf, sem þeir, sem komu á elleftu stundu í víngarðinn, fengu fram yfir þá, sem fyrst komu, og ef menn vildu ætíð hjálpa þeim með gjöfum, sem sveitarstyrks þurfa að beiðast, færi alt á annan veg. 1. gr. frv. er ekki betur orðuð en það, að eftir henni lítur út fyrir, að hver strákur, sem hefir verið svo sprækur að eignast 4 krakka, fái þar með kosningarrjett, hvort sem hann fullnægir öðrum skilyrðum eða ekki til kosningarrjettar; gæti meira að segja náð sjer kosningarrjetti með því að unga út 4 krökkum á sveit, sem ekki kostuðu sveitina yfir 70 krónur hvert. Svona vitlaust er þó nefndarálitið hvergi. Jeg skal ekki fara í hnippingar út af þessu. Það er ekki nema eðlilegt, að flm. (B. St.) sje hlyntur sínu eigin frv. En jeg er því mótfallinn. Annars skal jeg ekki þreyta deildina á jafn ljelegu máli, og býst við, að háttv. deild veiti því lítið fylgi.

Björn Stefánsson Hv. frsm. (E. J.) gat ekki fallist á tilvitnun mína í biblíuna. Við því er ekkert að segja. Ætli hann að fara að kenna okkur nýtt og fullkomnara siðalögmál, þá er að taka því og hlusta á það, en ekki hefi jeg trú á, að það taki því gamla fram. Hvað það snertir, að það skilyrði fyrir kosningarrjetti sje eitt nóg, eftir frv., að hafa eignast 4 börn, þá vil jeg bara segja, að það getur naumast talist „góðfús lesandi“, sem fær það út úr því. Jeg vil skjóta því til forseta, hvort villan í fyrirsögn frv. geti ekki skoðast sem prentvilla, eða hvort jeg þurfi að koma með brtt. við fyrirsögnina fyrir næstu umræðu.

Forseti: Það kemur til athugunar, ef frv. verður samþykt.

Hákon Kristófersson Í nál. er talið rjett, að lagt sje á menn, eftir efnum og ástæðum, þar sem þeir stunda veiði. Að mínu áliti er þetta ekki í samræmi við lög nr. 33, 2. nóv. 1914. Jeg skil þau svo, sem að eins megi leggja á með tilliti til aflans. Hitt næði engri átt, að leggja mætti á menn, er afla stunda í fjarlægum hjeruðum, ásamt því er þeir afla þar, allar eignir, er þeir eiga í sínu eigin bygðarlagi, en það yrði að gera, ef leggja á á menn eftir efnum og ástæðum, eins og nál. virðist benda á að eigi að vera. Ef skilning nál. væri ómótmælt, virðist mjer mætti líta svo á, að það væri líka skilningur deildarinnar. Ef frv. gengur til 3. umr., mun jeg koma með brtt. um, að bátar, sem ganga frá öðrum veiðistöðum en þar, sem þeir eiga hejma, sjeu þar undanþegnir útsvari. Mjer er kunnugt um, að þessi útsvör í öðrum hreppum hafa komið allhart niður á einstökum mönnum. Jeg hafði hugsað mjer að koma með frv. í þá átt að fá þessu ákvæði breytt, en þegar jeg vissi um, að þetta frv. var á ferðinni, fjell jeg frá því, en hafði hugsað mjer að koma með viðauka eða brtt. við þetta frv. við 3. umr.

Forsætisráðherra (J. M,): Jeg hygg, að ef gera á breytingu í þessa efni, þá ætti hún fremur að koma fram í fátækralögunum en sveitarstjórnarlögunum. Það ætti að mega gera þannig, að styrkur sem þessi væri alls ekki talinn sveitarstyrkur. Menn, sem nytu slíks styrks ættu að hafa kosningarrjett bæði í sveitamálum og til Alþingis, en til þess þarf stjórnarskrárbreyting. Mjer finst það jafnvel fjær sanni, að menn, sem eru upp á sveitirnar komnir, ráði nokkru um sveitarmál, fremur en um landsmál. Jeg vil þó undan taka þá, sem njóta styrks af ósjálfráðum orsökum. Þetta væri leiðin, en ekki sú, sem flm. (B. St.) hefir ætlað að fara. Að vísu væri nokkur bót að frv. hans, en hún er svo lítil, að það væri að eins kák að vera að breyta sveitarstjórnarlögunum af þeirri ástæðu.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Jeg skal vera mjög stuttorður. Jeg kem með þetta frv. fyrir háttv. deild af alveg sjerstökum ástæðum. Þessi jörð, sem hjer er um að ræða, hefir gengið gegnum alt það, sem áskilið er, þegar til stendur að selja slíkar jarðir. Hún hefir verið virt af óvilhöllum mönnum, farið til sýslumanns og landsstjórnar, og hvergi hafa komið fram mótbárur móti því, að salan mætti fara fram. Svo þegar landsstjórnin hefir haft málið með höndum, verður niðurstaðan sú, að hún samþ. að gefa ábúanda heimild til að kaupa umrædda jörð fyrir virðingarverð. En svo þegar ábúandi hefir ráðið við sig að nota þessa heimild sína, þá kemur fram tilboð um hækkun á eftirgjaldi, svo mikil, að stjórnin sjer sig um hönd og hækkar jörðina um 9½ þúsund krónur, með öðrum orðum, hækkar jörðina úr 28 þús. kr. upp í 37½ þús. kr. Eins og gefur að skilja sá kaupandi sjer ekki fært að ganga að þessum kaupskilmálum, því að honum þótti verðið fullkomlega hátt áður. Gat hann því ekki sætt kaupunum, en reyndi að komast að samningum með hinu fyrra verði, en því var hafnað. Jeg skal ekki fara langt út í þetta mál, en að eins taka það fram, að þar sem umboðsmaður hefir gefið umsögn með sölunni, ásamt virðingarmönnum, og stjórnin hafði ekki fundið neina ástæðu til að hækka verðið, þá fæ jeg ekki skilið, hvers vegna hún hefir gengið frá sínu fyrra boði. Jeg vil leyfa mjer að geta þess, að það liggja hjer plögg frammi fyrir háttv.þm., sem fjalla um það, sem á undan er farið í þessu máli, og geta menn þar sjeð, hvernig þessu eftirgjaldstilboði er varið. Hvað viðvíkur sölu á öðrum jörðum, sem líkja mætti við þessa jörð, má nefna það, að Þingeyrar, sem voru „privat“ eign, voru seldar á 30 þús. kr., og eru þær þó og hafa altaf verið taldar einhver besta jörðin í Húnavatnssýslu. Þá má og geta þess, að eftir afgjaldinu á Höfnum hefir hjer ekki verið um stóra jörð að ræða. Árið 1861 var hún metin 38 hndr., en eftir fornu mati 20 hndr. Framför og umbætur á jörðinni eru nú orðnar miklar, en þess ber vel að gæta, að þær eru að þakka ábúanda, eða þeim ættliðum, sem þar hafa nú búið hver eftir annan, og finst mjer ekki nema sjálfsögð sanngirniskrafa, að tillit sje tekið til þess, og að ábúandi fái að njóta þess í einhverju, að hann hefir lagt svo mikið í umbætur á þessari jörð. Jeg vil aftur geta þess, að hjer liggja frammi plögg, sem sanna það, sem jeg hjer fer með. Enn fremur vil jeg í þessu sambandi minnast á aðra jörð, sem var virt á sama tíma, og var seld fyrir virðingarverð. Það er jörðin Árbakki í Vindhælishreppi. Kaupbeiðandi dregur það alveg jafnlengi að biðja um kaupbrjef fyrir jörðinni eins og ábúandinn á Höfnum, en hann fær jörðina orðalaust fyrir hið áður ákveðna verð. Hjer er ósan.ræmi svo mikið, að ekki sýnist viðeigandi, að landsstjórnin beiti sjer svo. Jeg er ekki að gera þetta að neinu kappsmáli. En jeg vildi að eins óska þess, að frv. væri vísað til landbúnaðarnefndar, að lokinni umræðu. Ætti hún að geta kynt sjer málið eftir föngum af plöggum þeim, sem hjer eru fyrirliggjandi, og skýra síðan frá sinni niðurstöðu.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hafði að vísu ekki kynt mjer þetta mál, og býst við, að atvinnumálaráðherra svari því, sem beint var til stjórnarinnar í ræðu háttv.flm. (Þór. J.). Jeg hygg, að ráðuneytið hafi ekkert á móti því, að málið sje athugað í nefnd. Annars verð jeg að segja það, að það er hart, hvort sem um þjóðjörð eða kirkjujörð er að ræða, þegar ábúanda þykir jörð ofhátt metin, eða stjórnin hækkar verðið, ef hann þarf ekki annað en að fara til þingsins til að fá verðið lækkað. Nefndin getur auðvitað athugað öll skjöl þessu máli viðkomandi, og látið svo uppi álit sitt. En verði frv. þetta samþykt, þá er ekki um annað að gera fyrir stjórnina framvegis en að gæta þess einkum, að heimta ekki ofmikið fyrir jarðirnar, og það þótt nýlega hafi verið sagt í umr. um þjóðjarðasölu, að stjórnin hefði frjálsar hendur til að hækka verðið, ef henni sýndist svo. Og nú, þegar búið er að fella frv. um frestun á sölu landssjóðsjarða, þá á að selja við lækkuðu verði einhverja mestu kosta- og hlunnindajörð í allri Húnavatnssýslu, og ef til vill þótt víðar væri leitað. Að svo er veit jeg, því að jeg er uppalinn á Skagaströnd og þekki jörðina vel.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Af því að sú ályktun var tekin í stjórnarráðinu, að fresta sölu opinberra jarðeigna til þings, hefi jeg ekki farið í gegnum þann bunka af umsóknum, er fyrir liggja, en það mun nú gert við fyrstu hentugleika. Jeg get ekki, fremur en hæstv. forsætisráðherra, verið því mótfallinn, að málið fari í nefnd. En til þess að nota tækifærið, og af því, að hv.flm. (Þór. J.) taldi, að ábúandi sá, sem hjér er um að ræða, ætti mikinn þátt í bótum þeim, sem jörðin hefir tekið, þá vil jeg biðja hv.flm. (Þór. J.) að skýra nú frá, hver ábúandinn er.  (Þór. J.: Ekkjan Jónína Jónsdóttir)  ,  (S. S.: í Stykkishólmi!)  , því að margir kunnugir efast um, að sú, sem talin er fyrir jörðinni, geti eiginlega í venjulegum skilningi verið fyllilega rjett talin ábúandi hennar.

Matthías Ólafsson Jeg býst við, að hv.flm. (Þór. J.) gangi þess ekki dulinn, hvers vegna jeg stend upp, því að honum er kunnug afstaða mín til allrar þjóðjarðasölu. Hann veit, að jeg er á móti þjóðjarðasölu yfirleitt, og þá ekki síst þessarar jarðar. Sjálfsagt má segja, að jeg sje ekki mikið kunnugur þar um slóðir, en þó kom jeg þar, er jeg var á ferð í fyrra um Skagaströnd. Jeg fór þangað út að Höfnum með þeim ásetningi að láta ekkert óskoðað, og með mjer var gagnkunnugur maður, sem jeg spurði um alt. Skoðaði jeg þar og kynti mjer eggverið, selveiðina, silungsveiðina, trjárekann og slægjurnar, svo og aðstöðu um aflaföng og uppsátur, sem jeg sjerstaklega var að kynna mjer. Við athugun alls þessa komst jeg að þeirri niðurstöðu, að þótt seldar væru allar landssjóðseignir, ætti slík eign sem Hafnir aldrei að verða seld, og það gengi glæpi næst að selja hana. Verðið er auðvitað altof lágt, ef til mála gæti komið að selja jörðina. Mjer var sagt, að dúntekjan ein væri um 200 pd. á ári. Víst er um það, að hún hefir komist upp í 240 pd., svo að 200 pd. mun ekki ofhátt áætlað að meðaltali. Selveiðin um 100 á ári. Silungsveiði til mikilla þæginda. Útræði ágætt. Trjáreki talsverður og mikils virði fyrir ábúanda. Þar að auki fylgir jörðin Kaldrani, sem á part í ýmsum gæðum jarðarinnar, svo sem rekanum. Slægjur eru allgóðar nálægt bænum, en ekki miklar, en miklar slægjur uppi á heiði, og vegur þangað ekki slæmur, þótt leiðin sje nokkuð löng. Að öllu samantöldu er þessi jörð ein af bestu kostajörðum þessa lands. Það eina, sem veldur því, að hún getur ekki verið höfðingjasetur, er það, að henni er illa í sveit komið. Allan sumartímann er þar sæmileg höfn fyrir vjelbáta, jafnvel í norðanátt. Á veturna geta komið þar allmikil brim. Það sá jeg á malarkambi þeim, sem þar hefir myndast. Fyrir utan voginn er klettur, sem jeg ætla að heiti „Stórfiskur“. Mætti þar verða góð sumarhöfn, og ef til vill síldveiðistöð á sumrin. Að öllu samanlögðu hefi jeg ekki sjeð öllu fallegri og kostameiri eign, og hefi jeg þó sjeð marga góða jarðeign. Jeg efast t. d. um, hvort jeg tæki Laxamýri fram yfir Hafnir, nema þá fyrir það, hve henni er ágætlega í sveit komið. Húsakynni eru afarstór í Höfnum. T. d. er baðstofan þar einhver hin stærsta, sem jeg hefi sjeð, og mun hún vera að mestu úr rekaviði. Af öllu þessu, sem jeg hefi hjer talið, verður það að vera mín skoðun, að þótt aldrei nema sjálfsagt væri að selja eitthvað af landseignum, þá ætti ekki að farga Höfnum. Þaðan fær landssjóður miklar tekjur, og sá staður gæti í framtíðinni orðið landssjóði enn meiri tekjulind.

Einar Arnórsson Það er fyrst um þetta mál að segja, að virðing sú á jörðinni, er fyrir lá í stjórnarráðinu, var nokkuð gömul. Mig minnir, að hún væri 2–3 ára, eða ef til vill eldri. Málið kom ekki fyrir stjórnina fyr en 1916, en virðingin mun hafa verið frá 1912. Jeg skal ekkert segja um það, hvernig sambærilegar jarðir hafa verið seldar. Það hefir verið mjög títt, þegar kaup hafa ekki farið fram hæfilegum tíma eftir virðingu, að stjórnin hefir ekki talið sjer skylt að fara eftir þeirri virðingu, heldur hefir endurvirðing þá orðið að fara fram. Nú var svo ástatt um þessa jörð, að ábúandi gaf sig ekki fram um kaup á jörðinni lengi eftir virðinguna. Það var víst fyrst 1916, að hann gaf sig fram. Auk þess voru ýmsir aðrir annmarkar. Umboðsmaður mun hata sagt, að sá, eða sú, sem ætlaði að kaupa, hefði mjög vafasaman ábúðarrjett. Ekkja sú, sem að formi til hafði ábúðarrjettinn, var hætt búskap og álti sjálf heima í Stykkishólmi, en sonur hennar bjó á jörðinni. Umboðsmaður mun hafa lýst búskapnum á jörðinni þá sem ekki í góðu lagi. Jeg held, meira að segja, að umboðsmaður hafi viljað losa jörðina úr ábúð, þar sem hún var, að hans dómi, svo illa setin, enda vafasamt, hvort ekkjan hefði ekki fyrirgert ábúðarrjetti sínum, er hún bjó ekki lengur á jörðinni. Það er alveg rjelt hjá hv. 1. þm. Húnv. (Þór, J.), að þessi ætt hefir nú í 3. liðu haft búskap á þessari jörð, en eftir sjálfum lögunum um sölu þessara eigna held jeg, að ekki sje nema síðustu 10 ára bætur, sem ráðið geti niðurfærslu á matsverðinu. Þótt forfeðurnir hafi bætt eina jörð stórkostlega, ætti það ekki að skifta neinu máli um verð jarðarinnar, ef niðjarnir vilja kaupa, því að jeg verð að líta svo á, sem þeir sjeu búnir að hafa fullar nytjar bótanna, sem þeir hafa gert. Sem sagt var eftir áliti umboðsmanns ótækt að selja jörðina fyrir þetta verð. Það er alkunnugt þeim, er til þekkja, að þessi jörð er ein af mestu nytjajörðum landsins. Jeg geri nú ráð fyrir, að sú háttv. nefnd, sem mál þetta fær til athugunar, fái öll gögn hjer að lútandi, sem fyrir liggja, bæði hjer á lestrarsal og í stjórnarráðinu.og geti svo dæmt í þessu máli. Þótt jörðin sje metin svo og svo lágt fyrir svo og svo mörgum árum - mat mun hafa farið fram 1848–1849, þótt tilskipun, er staðfestir matið, sje frá 1861 - þá þarf það ekki að gefa miklar upplýsingar um gæði jarðarinnar. Hún getur hafa breyst og mun, sem betur fer, hafa breyst til batnaðar síðan, jafnvel stórhækkað í verði. Þetta sýnir það eitt, að jarðamat hjá oss nú er alveg ótækt. Jeg get tekið undir það með hæstv. forsætisráðherra, að það væri mjög hæpið, ef þingið færi að setja niður það verð, er stjórnin telur sanngjarnt á jörð. Stjórninni er oft legið á hálsi fyrir, að hún gæti ekki hagsmuna landssjóðs. Þetta mundi gefa það fordæmi, að stjórnin yrði hrædd um sig, og gætti þess best af öllu að selja nógu ódýrt. Er það gott fyrir kaupendur, en ekki jafngott landssjóði.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Hæstv. forsætisræðherra tók fram, að jeg væri í nokkurri mótsögn við það, sem haldið hefði verið fram hjer í deildinni, að stjórnin hefði frjálsar hendur til að hækka verð þjóðjarða, ef hún teldi það sanngjarnt. Það er ekki svo, vegna þess, að þegar stjórnin hækkar einhverja jörð, hefir hún heimild til að fá yfirmat eða fá upplýsingar hjá kunnugum mönnum. En jeg gerði ráð fyrir, að hún mundi heldur leita fyrir sjer.á þann veg en fara eftir eftirgjaldstilboði manns, er aldrei hefir að jörðinni komið. Þetta er óeðlilegt, ekki síst þar sem stjórnin hefir ekki athugað neitt áður. Er jeg því ekki að halda því fram, að það geti ekki verið rjett að hækka verð jarðanna, en það verður að gera af stjórninni á annan hátt en þennan, ef rjettlæli og sanngirni á þar nokkru að ráða, og það þykist jeg vita, að landsstjórnin vilji ekki gefa fordæmi til hins gagnstæða. Hæstv. atvinnumálaráðherra spurði áðan um ábúanda, og hefi jeg svarað því. Það hefir verið tekið fram, að ábúandi sitji ekki á jörðinni. Jeg veit ekki betur en ekkjan sje þar á sumrum að meira eða minna leyti, þótt hún láti son sinn reka búið, en annars sýnist mjer það út af fyrir sig ekki miklu máli skifta. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) tók nokkuð djúpt í árinni, eins og honum er lagið, og sagði, að það gengi glæpi næst að selja þessa jörð, En nú er svo um búið, að ekki er hægt að stemma stigu fyrir því, ef ábúandi vildi kaupa fyrir það verð, er stjórnin setur, en það vill hann ekki, álitur það ofhátt. Hann gat þess, að hann hefði farið og skoðað jörðina, og veit jeg, að skoðun hans getur verið óvilhöll, þótt jeg sje hræddur um, að svo geti ekki verið nú, er skoðun hans á þjóðjarðasölu er slík sem kom svo sterklega fram í ræðu hans, einmitt að því er þessa jörð snertir. Enda virðast athuganir hans og áætlanir í einstökum atriðum nokkuð af handahófi, og sumar alveg tilbúnar. Hann talaði t. d. um dúntekjuna, Eftir mínum kunnugleika hygg jeg rjett vera, að hún verði til jafnaðar 170 pd. á ári. Rjett er það, að fyrir 1880 var hún miklu meiri, en hafísinn spilti henni þá. Svo var hún aftur farin að hækka, en 1902 lækkaði hún aftur. Mun hún nú ekki yfir 170 pd. að meðaltali. Þessi áætlun styður það, að umboðsmaðurinn hjelt því fram, að hún væri um 200 pd., og mun hafa ætlað að fá skýrslu um það hjá kaupmönnum. Þær skýrslur eru ekki komnar, og mun það stafa af því, að hann hafi ekki getað fengið neinar skýrslur sínu máli til stuðnings. Þá er selveiðin. Um hana er þess að geta, að hún er aðallega fyrir landi Kaldrana. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) hristir höfuðið. Þetta hafa sagt svo nákunnugir menn, að jeg verð að taka meira mark á því en heimildum hans. Silungsveiði hefi jeg ekki heyrt getið um áður í Hafnalandi, svo að neinu nemi. Ekki hefi jeg heldur heyrt fyr, að Hafnir væru slægjujörð. Það er einmitt hennar mikli ókostur, að slægjur vantar mjög. Þar eru að vísu dálitlar slægjur, en afarerfiðar, langt uppi á heiði, og vont hey og erfiður vegur. Skárstu slægjurnar munu vera í Kaldranalandi. Ef maður athugar hlunnindin, verður maður þess var, að sumar afurðir geta ekki hækkað mjög verð jarðarinnar sem stendur. T. d. er dúnn ekki seljanlegur. Og afurðahækkunin, sem hleypt hefir jarðaverðinu upp nú síðustu ár, getur ekki, nema að mjög litlu leyti, átt við þessa jörð. Jeg býst við, að háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) muni aftur tala langt mál, og telja upp nýja kosti, og veit jeg ekki, hvort jeg kann að svara því. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) gat þess, að 2-3 ár hefðu liðið frá því er virt var og til þess er kauptilboð kom. Virðingin fór fram, að því er jeg ætla, 6. júlí 1912, en haustið 1915 var beðið um kaup. Og, eins og jeg tók fram áður, var önnur jörð í sama hreppi virt um leið, og seld nákvæmlega með sama verði og hún var virt fyrir. Það getur því ekki verið annað, sem hækkar verðið, en þetta kauptilboð. Þótt jeg geti gengið inn á, að stjórnin hækki jarðarverð eftir upplýsingum kunnugra, get jeg ekki gengið inn á, að rjett sje að hlaupa til að hækka eftir tilboði manns, sem aldrei hefir til jarðarinnar komið. Út á ábúðina var ekkert að setja þegar hún var skoðuð, eftir fyrirskipun stjórnarráðsins. Hún var álitin í góðu lagi og fullkomlega lögleg. Jeg sje, að jeg hefi hlaupið yfir eitt atriði í ræðu hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) viðvíkjandi því, að gott sje að gera sumarhöfn við Hafnir, fyrir síldveiði; vil jeg taka fram, að það hefi jeg aldrei heyrt fyr. Ef hann heldur því fram í alvöru, getur það varla verið fyrir sjerstaka athugun, því að á Kálfshamarsvík, ekki alllangt þaðan, þar sem er besta höfnin þar nærlendis, og öll fiskiskip leita inn á, er hafnar leita á þeim svæðum, væri líklegra að gera sumarhöfn en þarna. Hvað útræði snertir, hefir það alveg lagst niður og ekki verið reynt lengi. Gefur það ekki hugmynd um, að þarna hagi sjerlega vel til hvað það snertir. Jeg held svo ekki, að ástæða sje til að svara fleiru að sinni.

Matthías Ólafsson Það er auðvelt að svara ræðu háttv.flm. (Þór. J.). Hvað það snertir, að skoðun mín sje bygð á áliti, þá er það auðvitað, að menn eru sjálfráðir um það, hve mikið þeir telja byggjandi á því, þar sem jeg skoðaði jörðina ekki með það fyrir augum að virða hana eða meta. En hitt veit jeg, að jeg hafði opin augun fyrir kostum jarðarinnar. Sjerstaklega sá jeg, að auðvelt mundi að stunda eggverið, og að það mætti auka að miklum mun, með því að gera hólma í vatninu fyrir neðan bæinn. Þar sem jafnmikill fugl sækir að eins og hjer, mundi hafa verið búið að gera hólmann fyrir löngu síðan, hvar sem væri annarsstaðar. - Þá gat háttv.flm. (Þór. J.) þess, að ilt mundi að gera höfn hjá Höfnum, en höfnin væri aftur á móti góð á Kálfshamarsvík. Jeg skoðaði þetta nokkuð náið, því að jeg fór þangað til að skoða hafnar- og lendingarstaði yfirleitt, og jeg veit það að vísu, að ekki mundi gott að gera stóra höfn þarna úti á nesinu. En dýpi er nóg að norðanverðu við tangahornið, og er enginn vafi á, að þar mætti gera höfn. Jeg á auðvitað ekki við, að þarna sje skipalægi alt árið, heldur að eins að sumrinu, meðan á veiðitíma stendur. Þótt bent sje á, að skip komi á Kálfshamarsvík, en engin að Höfnum, þá er enga ályktun hægt að draga af því, því að að Höfnum er ekkert að sækja. Þar er ekkert nema þessi eini bær, en á Kálfshamarsvík er dálítil verslun, og því oft hægt að fá þar eitthvað af nauðsynjavörum, sem skip getur vanhagað um. Það er satt, að bátar þeir, sem veiði stunda á þessu svæði, liggja við í Kálfshamarsvík. En það er alveg áreiðanlegt, að þar komast ekki að fleiri en 10–12 bátar. Höfnin er þar svo lítil, og engin tök á, að hún verði stækkuð. Auk þess er það enginn vafi, að fiskisæld er miklu meiri hjá Höfnum heldur en hjá Kálfshamarsvík. - Jeg skal ekki fullyrða neitt um slægjurnar. Að vísu var mikið grasár fyrir norðan í fyrra. enda var þá alt vafið í grasi norður frá bænum í Höfnum norður að Kaldrana. Jeg veit ekki fyrir víst, hvað af því landi tilheyrir Höfnum, en landssjóður á þá líka hálfan Kaldrana, svo að auðvelt væri að leggja nokkuð af þeim slægjum undir Hafnir. Þá voru 3 menn við heyskap í Höfnum, og mjer var sagt, að þeir þyrftu ekki að heyja einn bagga uppi á heiðum það sumar. Þá sagði hv.flm. (Þór. J.), að selveiði væri miklu meiri við Kaldrana. Landssjóður á þá jörð líka hálfa, og hún á að fylgja með í kaupunum. En jeg efast um, að þetta sje alveg rjett, því að jeg gekk með sjónum út með Kerlingarbjargi og sá þar krökt af sel, en norðan við tangann - Kaldranamegin - var varla nokkurn sel að sjá, Þetta getur maðurinn, sem með mjer var, borið vitni um. Það var kunnugur maður, sem háttv.flm. (Þór. J.) þekkir vel og mun ekki hafa neina ástæðu til að rengja. Hann sagði mjer einmitt, að mikil selveiði væri í Höfnum. Um selveiðina á Kaldrana spurði jeg hann ekki, en jeg skildi hann svo, að hún væri lítil sem engin. Þótt uppsátrið sje nú í Kálfshamarsvík, þá segir það ekkert um það, að sá staður sje betur til þess fallinn. Það mun miklu hafa um ráðið, að þar var mannfleira en í Höfnum. En aukist útvegur þarna á ströndinni, eins og hann getur gert og á að gera, þá verður að leita að nýju uppsátri, og eru þá Hafnir sjálfkjörinn staður til þess. Því að annars væri ekki í annað hús að venda en inn á Skagaströnd, en þaðan yrði ákaflega langt til sókna. En frá Höfnum er betra að sækja sjó en frá nokkurri annari lendingu á nesinu. Það er alveg áreiðanlegt, að Hafnir eru framtíðareign, og væri misráðið að farga henni úr eign landssjóðs. Þarna er líka svo mikil náttúrufegurð, að menn munu sækja þangað mikið til sumardvalar, þegar vegur er kominn út á nesið. Jeg er ekki á móti því, að málið sje sett í nefnd, því að jeg vona, eða geng út frá, að nefndin komist að þeirri niðurstöðu, að jörðina eigi ekki að selja.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Að eins örfá orð. Það er ekki til neins að deila um þetta við háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.). Deildin getur hvort sem er ekki skorið úr því, hvor rjettara hafi fyrir sjer. Hið eina, sem hægt er að gera, er að vísa málinu í nefnd, til þess að hún geti rannsakað skjöl þau, er fyrir liggja, með þeim upplýsingum, sem þar eru að fá. Á jeg þar einkum við virðingargerðina og lýsingu á kostum jarðarinnar. Því að út frá því verður að ganga, að umboðsmaður sje jörðinni kunnugastur, og engin ástæða til að efa, að hann skýri rjett og hlutdrægnislaust frá, og láti þar ekkert ótalið, sem jörðinni má telja til kosta. Háttv. þm. V.-Ísf. (M.Ó.) gat um það, að auka mætti varpið, með því að gera hólma í vatninu. Mjer þykir ekki ólíklegt, að þetta kunni að vera rjett, en engar skýrslur liggja fyrir um það, hversu auðvelt mundi að gera hólmann, eða hvað það mundi kosta.  (M. Ó.: Nóg er grjótið við hendina)  . Það getur vel verið. En á hitt ber þá líka að líta, hvort ekki sje nein hætta á, að varpið verði dregið frá Höfnum undir Kaldrana. Það er álit mjög ábyggilegra manna, að það væri auðvelt. Og ef það væri gert, þá skerðir það auðvitað Hafnir að mun, þar sem ábúandi Kaldrana á hálfa jörðina. Og enn má geta þess, að þar sem landssjóður hefir lagt í það að leggja fram fje til umbóta á jörðum sínum, þá hefir það oftast verið illa ráðið og illa frá gengið, af ástæðum, sem áður hafa verið teknar fram hjer í deildinni. Jeg skal játa það, að jeg hefi ekki mikið vit á því, hversu auðvelt er að byggja höfn þarna. En hitt veit jeg, að höfnin í Kálfshamarsvík er góð, og jeg er þess fullviss, að jafngóð höfn verður ekki gerð í Höfnum nema fyrir ærið fje, sem engan veginn svaraði kostnaði. Það má því fyllilega ganga að því sem gefnu, að höfnin í Kálfshamarsvík verði notuð framvegis. Orð þm. (M. Ó.) um sumarbústað, ef góður vegur væri kominn þarna út eftir, veit jeg ekki hvernig jeg á að taka. Líklega hefir það verið sagt í gamni, enda varla hægt að taka það öðruvísi. Jeg hefi ekki heyrt, að nokkrum hafi dottið í hug, að þangað yrði nokkurn tíma lagður akvegur, enda sjórinn þar til flutninga. Þetta er á útkjálka, eins og allir vita, og hefir ekki einu sinni þótt takandi í mál að leggja þangað síma, hvað þá heldur veg. Um slægjurnar þýðir ekki að þrátta. Það hefir enn ekki komið fyrir eitt einasta sumar, að ekki hafi verið heyjað mikið upp á heiði. Þótt grasblettir sjáist í kringum bæinn, þá segir það ekki mikið til að fóðra mikinn búpening. Vetrarríki er þar afarmikið. Þó að fjörubeit sje þar að vísu talsverð, þá tekur fljótt fyrir beit handa hestum, og harðindi eru oftast eða altaf svo mikil, að hafa verður allan pening á gjöf mikinn hluta vetrarins. Það segir sig því sjálft, að smáblettir segja ekki mikið handa stóru búi.

Magnús Pjetursson Eins og háttv. þingdm. sjá hefi jeg leyft mjer að koma með brtt. þá, sem jeg gat um við 2. umr. að jeg mundi bera fram. Eins og háttv. þingdm. sjá er þetta einskonar miðlunartillaga og samkomulagstilraun við háttv. nefnd, og þætti mjer undarlegt, ef hún getur ekki fallist á hana, þar sem jeg hefi sveigt svo mikið til, að jeg hefi horfið frá þeirri grundvallarreglu, sem jeg tel rjettasta, þeirri reglu, að hlutaðeigandi sveitir eigi ekkert að borga fyrir starfrækslu síma hjá sjer. Tillaga mín á að miða að því að gefa stjórninni sterka bendingu um það að ljetta starfrækslukostnaði símanna af sveitunum hið fyrsta að hún sjer það fært, og hins vegar á hún að draga úr ranglæti því, sem sjálf nefndin játar að eigi sjer stað, á meðan hið núverandi fyrirkomulag helst. Jeg vona, að allir háttv. þingdm. geti fallist á þessa málamiðlun, sem jeg ber fram með brtt. á þgskj. 315, og kannist við, að það er miklu meiri tilslökun frá okkar hendi, sem álítum, að sveitirnar eigi ekkert að borga, en hinna, þótt þeir gangi að brtt.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Nefndin í máli þessu hefir athugað brtt. á þgskj. 315 sem háttv.þm. Stranda. (M. P.) talaði um, og hún játar það, að till. gengur í þá átt, sem nefndin vill að stefnt sje, þá átt, að landssjóður borgi meira af starfrækslukostnaði símastöðva en hann hefir gert hingað til. Þó hefir nefndin dálítið að athuga við tillöguna. Hún er hrædd um, að ef till. yrði samþykt, mundi það hamla því, að nýjar 3. flokks stöðvar yrðu reistar. Þær hafa altaf verið mestur þyrnir í augum símastjórnarinnar, og mundi henni þykja berast tækifæri upp í hendur að fara sjer hægt í að koma upp nýjum 3. flokks stöðvum, þegar sú kvöð er lögð á hana að kosta að allmiklu leyti rekstur þeirra. Hins vegar verður því ekki neitað, að mikið gagn er að stöðvum þessum, og því varhugavert fyrir þingið að gera nokkrar þær ráðstafanir, sem búast má við að tefji fyrir fjölgun þeirra, eða jafnvel taki fyrir hana með öllu. Nefndin telur það því mikið álitamál, að rjett sje að ganga að brtt.háttv.þm. Stranda. (M. P.); hitt muni vera rjettara að stiga sporið smærra að þessu sinni, og að hagfeldara muni vera fyrir alla málsaðilja að halda smáum skrefum að því marki, að landssjóður taki að sjer starfrækslu allra símstöðva í landinu. Samgöngumálanefnd Ed. er líka á þeirri skoðun, og það hefur styrkt nefndina í því, að rjettara muni að halda við till. hennar en hafna brtt. á þgskj. 315. Það er satt, sem háttv.þm. Stranda. (M. P.) sagði, að till. þær, sem nefndin og hann flytja, eigi að vera sterk bending til landsstjórnarinnar um það, hverja stefnu þingið vilji að hún taki í málinu, enda er sá aðaltilgangur okkar, sem óánægðir erum með það misrjetti, sem okkur finst ýmsir hafa verið beittir í símamálinu, þótt við hins vegar teljum ekki ráðlegt að fara lengra í áttina til að afnema misrjetti þetta en nefndin hefir farið, einkum þar sem landssímastjórinn hefir játað, að misrjetti þetta ætti sjer stað, því að fyrst að svo er, má vænta þess, að hann stuðli að því, að það hverfi svo fljótt, sem honum finnast nokkur tiltök til þess. Þá er ekki heldur örgrant um það, að tekið yrði af stöðvunum eða sveitunum 5 aura gjald það, sem þær hafa hingað til fengið af símatekjunum til starfrækslunnar, og það því fremur, því meira sem landssjóði er ætlað að bera af rekstrarkostnaði stöðvanna.

Magnús Pjetursson Jeg er þakklátur háttv. nefnd fyrir, að hún játar, að brtt. mínar fari í rjetta átt. En hitt er sorglegra, að hún skuli ekki treysta sjer til að ljá þeim fylgi sitt. Það getur verið, að till. mín yrði til þess að tefja eitthvað fyrir því, að 3. flokks stöðvum fjölgaði, einkum ef landssímastjórinn gerir kostnaðaraukann að átyllu fyrir því að leggja á móti fjölgun þeirra. En það verður ekki kostnaðaraukinn fyrst og fremst, sem hamlar fjölgun 3. flokks stöðva nú í bili, heldur er það annað; það þarf að fjölga línunum til þess, að þær geti komið að verulegum notum, þótt settar væru.

Háttv. frsm. (Þór. J.) var hræddur um, að svo gæti farið, að ef landssjóður ætti að fara að greiða allmikinn hluta af rekstrarkostnaði 3. flokks stöðvanna, þá mundi hann taka til sín 5 aura samtalsgjald það, sem hann hefir hingað til veitt upp í rekstrarkostnað stöðvanna og stöðvarstjórinn hefir fengið. Jeg skil ekki í, að svo verði. En þetta getur líka alveg eins orðið, ef till.háttv. nefndar eru samþyktar, eins og ef mín tillaga nær samþykki, því að landssímastjórnin getur afnumið þetta 5 aura gjald hve nær sem hún vill, og er það auðsætt, að þá verður hlutur þeirra, sem eiga að kosta rekstur stöðvarinnar, verri eftir till. nefndarinnar en eftir minni. Það má vera, að landssímastjórinn hafi í einkasamtali við háttv. nefnd lofað að sjá til, að engin breyting yrði gerð á þessu, þótt till.háttv. nefndar fengi framgang, en eigi er mjer neitt kunnugt um það, og getur eins verið, að hann lofaði hinu sama, þótt mín till. yrði ofan á. Jeg játa, að það er mikils vert, að landssímastjórinn hefir viðurkent, að rjett sje að breyta frá núverandi fyrirkomulagi með greiðslu á rekstrarkostnaði 3. flokks stöðva, og að afnema beri misrjetti það, sem nú á sjer stað. Að öðru leyti mælir sanngirni með því, að þeir hreppar, sem eigi hafa símastöðvar sjálfir, en njóta þó góðs af 3. flokks símastöð, hlypu undir bagga með rekstrarkostnaðinn, á meðan núverandi fyrirkomulag helst. Mjer heyrðist ekki betur en að eitt af því, sem háttv.frsm. (Þór. J.) setti fyrir sig, væri það, að samgöngumálanefnd Ed. geðjaðist ekki að till. minni. Slíkt sýnist mjer engu eiga að ráða um það, hvernig þessi deild fer með málið; þessi deild á að sjálfsögðu að greiða atkvæði um málin, bæði þetta og önnur, eftir eigin sannfæringu, en eigi haga atkvæðum sínum eftir því, hvaða skoðanir hún hyggur að kunni að vera efstar á baugi háttv.Ed. Það væri sorgleg reynsla af samvinnunni, sem til var stofnað með hinum nýju þingsköpum, ef sú yrði niðurstaðan, að sannfæring manna hjer í deildinni ætti að lúta í lægra haldi.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg get verið stuttorður, því að frv. er stutt, en nefndarálitið allítarlegt. - Jeg skal taka það fram, að þótt svo geti litið út, sem breytingin verði einkum í hag stefnanda, þá er ekki svo, og skal því til stuðnings bent á, að verði frv. þetta að lögum, sparast mikill kostnaður af ferðum dómara, og er auðsætt, að slíkt getur eins vel komið stefndum að góðu, því að ganga virðist mega út frá því, að málskostnaður falli eigi sjaldnar á stefnandann en stefndan. Breyting sú, sem nefndin stingur upp á að gerð sje við frv. þetta, er í því fólgin, að mál þau, sem rekin eru samkvæmt lögum þessum utan dómþinghár stefnds, sjeu jafnan rekin sem gestarjettarmál. Þótti nefndinni eigi næg ástæða til að hafa mismunandi málsmeðferð eftir því, hvort báðir aðiljar eru búsettir í sömu dómþinghá eða ekki. Þegar svo er ástatt, að báðir aðiljar eru búsettir í sömu þinghá, þykir þó sjálfsagt, að sáttaumleitun fari fram fyrir sáttanefnd, áður en málinu er stefnt í dóm.

Flm. (Stefán Stefánsson); Við flm. höfum leyft okkur að bera fram þetta frv. af þeirri ástæðu, að okkur finst prestsmatan óeðlileg kvöð og viljum, að sú breyting komist á, að eigendur bændakirkna, -eða jarða, er prestsmatan hvílir á, sje gefinn kostur á að leysa sig undan prestsmötunni. Þetta frv. er að mestu leyti sniðið eftir lögum um sölu á þjóðkirkjujörðum, og er einn aðalþáttur þess sá, að verðið á prestsmötunni sje miðað við það, að verðhæðin með 41/2% vöxtum veiti sömu vaxtaupphæð og hið árlega prestsmötugjald hefir numið eftir verðlagsskrá síðastliðin 10 ár. Þetta höfum við álitið hæfilegt til að byggja á, því að við hyggjum, að hinu opinbera muni vera vel mögulegt að koma andvirði prestsmötunnar á 41/2% vöxtu. Okkur flutningsmönnum er það vel kunnugt, að gjald þetta er mjög þung kvöð á þeim einstöku mönnum, er hjer eiga hlut að, og það því fremur sem það er ákveðið, í það minsta þar, sem jeg þekki til að gjaldið skuli greitt í smjöri, enda hefir þess verið mjög óskað af þeim, sem undir þessari óeðlilegu kvöð hafa orðið að búa, að þeim yrði gert mögulegt að leysa sig undan henni. Jeg hefi verið beðinn um það nokkrum sinnum áður að fá þessu breytt, og hefi leitað fyrir mjer með það hjer á þingi, en ekki fengið neinni breytingu fram komið. T. d. á þinginu 1911, þegar afnám Maríu- og Pjeturslamba var leitt í lög, flutti jeg, ásamt núverandi hæstv. forseta Nd., breytingar eða viðaukatillögu við frv. um sölu prestsmötunnar, sem þá var feld, þótt undarlegt væri, því að jafnvel hefði það verið eðlilegast, að heimild til sölunnar hefði verið veitt, eða látin fylgja með, þegar lögin um sölu kirkjujarða voru samþ. 1907, því að mjer finst engu síður rjettmætt, að prestsmatan sje seld, heldur en þjóðkirkjujarðirnar. Og þegar á það er litið, að prestsmötugjaldinu hefir upphaflega verið þannig háttað, að kirkjueigendur hafa með því verið að leysa sig undan þeirri kvöð að halda sjerstakan heimilisprest, þá sjá allir, hve hjáleitt það er, að gjald þetta skuli enn þá eiga sjer stað. Og fullkomlega eðlilegt og tími til kominn, að heimild sje gefin til að afnema það, eða fá sig leystan undan þessu hvimleiða gjaldi. Það mætti nefna dæmi, sem er hliðstætt þessu, nefnilega lambsfóðursgjaldið, sem nú er búið að afnema, og því þá ekki að breyta einnig til hjer? Málinu til stuðnings má líka taka það fram, að bændur eiga afskaplega óhægt með að svara þessu smjörgjaldi, og það fyrir þá sök, að fráfærur eru allvíðast lagðar niður. Það getur að vísu verið, að menn hafi sumstaðar fengið óátalið að gjalda eftir verðlagsskrá, eða í öðru en smjöri, en það mun ekki nærri alstaðar, að önnur borgun sje vel þegin. Það má vel vera, að stjórnin hafi selt eitthvað af prestsmötum, en jeg get ekki sjeð, að neitt sje á móti því, að heimild sje gefin til þess með lögum, svo að stjórnin hafi föst ákvæði að fara eftir.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get ekki annað sagt en að mjer finst þetta frumv. vera óþarft, því að jeg hefi altaf álitið, að stjórnin hefði fulla heimild til að selja prestsmötu, og hún hefir líka gert það. Jeg skal að vísu ekki neita því, að það kann að hafa verið hik á því um stund, meðan þingið var ekki búið að ákveða sölu á kirkjujörðum og þjóðjörðum, en úr því að henni er haldið áfram, þá sje jeg enga ástæðu til að halda í prestsmötuna, og eftir því, hvernig hv. deild skildi við það mál, mætti ætla, að hún liti svo á, sem aðalatriðið væri að selja sem mest, og sem allra ódýrast að unt væri. Þessi andi kemur og fram í þessu frv., því að hjer er lagt til, að miðað sje við 4½%, þegar prestsmata er seld, en áður hefir verið miðað við 4% vöxtu, en það hlýtur, eins og allir sjá, að verða til skaða fyrir landssjóð, en til hagnaðar fyrir þann, sem leysist undan prestsmötu, og það finst mjer ekki rjettmætt. Annað sje jeg ekki að sje í þessu frv., og þar sem jeg hefi altaf álitið stjórnina hafa heimild til að selja prestsmötu, þá finn jeg ekki ástæðu til þess að gera það kunnugt með lagafrv.

Pjetur Ottesen Mjer þykir það vera hálfundarlegt, að hæstv. forsætisráðherra skuli vera á móti þessu frv. Hann benti rjettilega á það, að menn hefðu áður getað fengið keypta prestmötu, en gat þess þó um leið, að nokkur tregða hefði verið á því upp á síðkastið, og að sú sú tregða hefði stafað af því, að stjórnin hefði frestað sölu á kirkjujörðum og þjóðjörðum, þar til þingið hefði skorið úr því máli. En jeg sje nú ekki, að nein ástæða hafi verið til þess eða sje til þess að setja aflausn prestsmötunnar neitt í samband við sölu þjóð- og kirkjujarða, því að það er í eðli sínu óskylt, og þrátt fyrir það, þó að frestað hefði verið sölu þessara jarða, hefði að sjálfsögðu átt að selja prestsmötu eigi að síður. En það er aðgætandi, að til þess að kaupa prestsmötu hafa menn þurft að leggja alla upphæðina út í einu, svo að það hefir ekki verið heiglum hent og ekki getað aðrir en stóreignamenn. Og ef menn ættu að fara að taka bankalán til að leysa inn prestsmötuna, sem trauðla fengist fyrir minna en 6%, eða kannske ekki fyrir það, þá gæti það farið svo, að vextirnir af því láni yrðu hærri en prestsmötugjaldið. Það dylst því engum, hverjir erfiðleikar eru á því að innleysa prestsmötuna á þann hátt, sem verið hefir undanfarið, og hversu óaðgengilegt það er. Það virðist öll sanngirni mæla með því, að prestsmatan sje seld að því leyti eigi með lakari kjörum en kirkjujarðir, að mönnum sje veittur langur afborgunarfrestur, svo að þeim, sem efnaminni eru og minni máttar, sje einnig gert það mögulegt að leysa sig undan þessari hvimleiðu og óeðlilegu kvöð. Þegar litið er til þess, af hvaða höfuðstól prestsmatan er goldin, sem er helmingur af leigu innstæðukúgilda þeirrar jarðar, er hún hvílir á, þá er það deginum ljósara, að hjer er um geisiþungbæra kvöð að ræða, kvöð, sem, miðað við venjulega peningarentu nú á tímum, mætti með sanni kalla okur. Það þarf t. d. ekki annað en að heyfengur bregðist eitt sumar; afleiðingin af því óhjákvæmilega sú, að kúgildin yrði gagnslítið eða ef til vill gagnslaust næsta vetur; af þessu mundi leiða hækkun á smjörverði; af þessu leiðir það, að prestsmötugjaldið getur verið hæst þegar höfuðstóllinn, sem prestsmatan er goldin af, gefur minstan eða engan arð. Jeg skal svo ekki fjölyrða meir um þetta, en vona, að deildin taki þessu máli vel.

Pjetur Jónsson Jeg vil fyrir mitt leyti mæla með því, að rýmkað sje um þau kjör, sem þeir hafa átt við að búa, er hafa viljað leysa sig undan prestsmötugjaldi. En jeg er sammála hæstv. forsætisráðherra um, að til þess þurfi engin lög, og það síst eins ítarlegt frv. og hjer er komið fram. Mjer hefir verið kunnugt um það, að mönnum hefir verið mögulegt að kaupa af sjer greiðslu prestsmötu, með því að borga 25-falda upphæð gjaldsins, eftir meðaltali þess 10 síðustu árin. En, eins og nú er komið, er þetta altof hátt, þegar miðað er við það, að rentufótur hefir stigið mikið síðastliðin ár (5%), svo að nú mun enginn fá lægri rentukjör en 5%, móts við 4% áður. Get jeg ekki talið það mikinn skaða fyrir landssjóð, þótt miðað væri við 5% rentufót og prestmötukvöðin seld fyrir 20-falda gialdhæðina. Landssjóði mun altaf í lófa lagið að fá 4½% fyrir sitt fje. Mjer þykir hjer því ofskamt farið.

Flm. (Stefán Stefánsson) Mjer þykir vænt um að heyra, að menn virðast sammála um það að vilja rýmka kjör þeirra manna, sem eru háðir prestsmötugjaldinu. En það þykir mjer því undarlegra, að þeir skuli vera því mótfallnir, að salan fari fram eftir gildandi lagaákvæðum, því að það virðist mjer þó eðlilegasta leiðin. Það gladdi mig enn fremur að heyra það hjá háttv.þm. S.-Þ. (P. J.), að hann vildi fara enn lengra en við flutnm. treystum okkur til, eða álitum að mundi fá fylgi, jafnvel hækka upp í 5%, eða selja mötuna 20-faldri gjaldhæðinni, en því er þar til að svara, að við fengum þær upplýsingar, að landssjóður gæti ekki ávaxtað þetta fje hærra en 4½%, og þótti okkur því ráðlegt að miða söluna við það. Hæstv. forsætisráðherra lýsti yfir því, að hann áliti, að stjórnin hefði fulla heimild til að selja prestsmöturnar, e.n því má þá ekki eins slá þessu föstu með lögum? Jeg fæ ekki sjeð, að stjórninni geti verið það neitt ókærara að hafa gildandi reglu að fara eftir, og þar af leiðandi ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu frá hennar hálfu, að þetta frv. næði fram að ganga. Einnig gat hæstv. forsætisráðherra þess, að ákvæðin um söluna væru í óhag kirkjusjóðnum, og má vera, að svo sje, ef miðað er við 4%, en aftur á móti væri það rangt gagnvart þeim, sem fá að leysa sig undan prestsmötunni, ef miðað væri við lægri vöxtu en 4½%, eins og frv. gerir ráð fyrir, þar sem það er víst, að sjóðurinn fær þá vexti af fje sínu. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða meir um þetta, en vil leggja það til, að málið fái fram að ganga, í líku formi og frv. sýnir, og að því, að lokinni umr., verði vísað til allsherjarnefndar.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg sagði, að stjórnin hefði álitið sjer heimilt að selja prestmötur, enda hefir það þráfaldlega verið gert, og enginn efast um, að það væri rjett. Þetta er orðin gömul venja eða hefð, sem jeg verð að skoða sem jafngilda lögum. Jeg verð að taka það fram aftur, að mjer finst það undarlegt og óviðkunnanlegt, að eftir frv. á að reikna vexti 4½% að því er snýr að seljanda, en að eins 4% er það snýr að landssjóði. Jeg fæ ekki betur sjeð en að með þessu sje í frv. hallað á landssjóð, en aftur á móti þeir, sem kaupa af sjer kvöðina, látnir sæta betri kjörum en þjóð- og kirkjujarða kaupendur eiga að sæta. Hjer í þessu frv. er tekið svo til, að kaupandi gefi skuldabrjef fyrir því, sem ógoldið er af verðhæðinni, með veði í fasteign, sem landsstjórnin taki gilt, en þegar um sölu á þjóð- og kirkjujörðum er að ræða, er það skýrt tekið fram, að það eigi að vera 1. veðrjettur. Af ofangreindum ástæðum sje jeg ekki betur en frv. sje með öllu óþarft og ekki allskostar rjettmætt, og vænti jeg því, þótt jeg láti mjer það í ljettu rúmi liggja, hvað við frv. verður gert, að hv. deild felli það.

Pjetur Jónsson Jeg skal ekki vera langorður. Jeg er sammála hæstv. forsætisráðherra í því, að mjer finst þetta frv. ekki nauðsynlegt, og sje jeg ekki neitt til fyrirstöðu, að efni þess gæti alveg eins komið fram í þingsályktunarformi. Það er þegar komin föst venja um það, hvernig hægt sje að leysa sig undan þessu prestsmötugjaldi; að eins mættu kjörin vera aðgengilegri. Hafi fyrir 20 árum verið hægt að kaupa af sjer prestmötuna, með því að borga 25-falt gjaldið, þá ætti það að vera sanngj. nú með að eins 20-faldri gjaldhæðinni. Jeg er hv.flm. (St. St.) algerlega sammála um, að gjald þetta sje í alla staði hvimleitt, því að þegar það er heimtað í smjöri, eins og venja er, þá kemur það oft mjög órjett niður á mörfnum. Smjör, sem bæði er illa verkað og slæmt, er þá tekið jöfnum höndum og ágætissmjör frá fyrirmyndarheimilum, sem auðvitað væri í miklu hærra verði á markaðinum. Þó að sumum kunni að finnast, að hjer sje verið að hliðra til fyrir þá, sem vilja kaupa af sjer þessa kvöð, þá er þar til að svara því, að hjer er um afarsmávægilega ívilnun að ræða, en aftur á móti hefir löggjaf. árvaldið áður veitt uppgjöf t. d. á Maríu- og Pjeturslambafóðrunum, og það án endurgjalds.