Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ólafur Thors Það eru aðeins örfá orð utan dagskrár. Ég skal hér með skýra frá því, að það hefir orðið áframhaldandi samkomulag milli hæstv. ríkisstjórnar og stjórnarandstæðinga um það, að eldhúsverkin hefjist ekki fyrr en eftir atkvgr. um till. þær, er fyrir liggja við 3. umr. fjárlaganna. En að þeim umr. loknum er ætlazt til, að eldhúsdagur hefjist með þeim réttindum, sem honum fylgja sumkvæmt þingvenju. Ennfremur skal það tekið fram, að af hálfu okkar stjórnarandstæðinga hefir það verið tilskilið, að eldhúsverkin hefjist ekki seint að kvöldi, heldur á venjulegum fundartíma, kl. 1, eða að minnsta kosti ekki síðar en kl. 5.

Forseti (BSv): Svo sem kunnugt er, varð það að samkomulagi við 1. umr. fjárl. að fresta hinum svokölluðu almennu umr. um þau til 3. umr. Hinsvegar er heimilt að ræða mál almennt við 3. umr., og kemur þessi meðferð því ekki í bága við þingsköp. Einnig má skipta umr. um fjárlög í kafla. Nú hefir verið farið fram á það, að skipta þessum umr. í tvo kafla, fyrst um brtt. og síðan um frv. í heild, með sama fyrirkomulagi sem við venjuleg eldhúsverk. Til þess að girða fyrir allan misskilning er rétt að leita afbrigða frá þingsköpum um það, að svo skuli hagað umr. um fjárlagafrv., að fyrst verði ræddar og undir atkv. bornar brtt. þær, sem fram eru komnar eða fram kunna að koma, en að því loknu fari fram almenn umr. með sama hætti og tíðkazt hefir við frh. 1. umr. fjárlaga, og að því loknu verði svo gengið til atkv. um frv. í heild sinni og það afgr. til efri deildar.

Frsm. fyrri kafla (Jörundur Brynjólfsson) Við 2. umr. fjárl. lét fjvn. þess getið, að hún mundi fyrir þessa umr. koma fram með athugun á tekjulið fjárlagafrv. Þetta hefir nú n. gert og ber fram brtt. á þskj. 302 um þetta efni. Þar leggur n. til, - eins og hv.þdm. sjá, - að hækkaðir verði nokkrir tekjuliðir í 2. gr. Það er þá 1. brtt.n., að áfengistollurinn verði hækkaður úr 375 þús. upp í 425 þús. kr. Hækkun 50 þús. kr. Í öðru lagi, að tóbakstollur hækki úr 950 þús. upp í 1 millj. 25 þús. kr. Hækkun 75 þús. kr. Í 3. lagi, að vörutollur hækki úr 1,4 millj. upp í 1,5 millj. kr. Hækkun 100 þús. kr. Í 4. lagi, að verðtollur hækki úr 1½ millj. upp í 1,7 millj. Hækkun 200 þús. kr. Í 5. lagi, að tekjur af víneinkasölu hækki úr 550 þús. upp í 575 þús. kr. Hækkun 25 þús. kr. Hækkunin á þessum 5 tekjuliðum nemur því alls 450 þús. kr. Þegar litið er á þessa einstöku tekjuliði, ætla ég, að yfirleitt megi segja, að þó að um allverulega hækkun sé að ræða á sumum tekjuliðum, þá megi telja varlega farið af hálfu n. Ég skal geta þess, að áfengistollurinn hefir verið 3 síðustu árin: 1927 423 þús., 1928 441 þús. og 1929 659 þús. kr. Ég ætla þess vegna, að þó að lagt sé til, að hann sé hækkaður upp í 425 þús. kr., sé það mjög varlega farið, því meðaltal þriggja síðustu ára er liðlega ½ millj. kr. Tóbakstollurinn hefir verið nærfellt 1,1 millj. kr. að meðaltali 3 síðastl. ár. Árið 1927 var þessi tollur 949 þús., 1928 1083 þús. og 1929 1250 þús. kr. Þar sem þessi tollur hefir aukizt allverulega ár frá ári, ætla ég, að ekki sé óvarlega farið, þótt hann sé áætlaður 1025 þús. kr., sem er lægra en meðaltal 3 síðastl. ára.

Síður en svo

. Þá er vörutollur að meðaltali 3 síðustu árin um 1600 þús. kr. Með tilliti til þess, að þessi tollur hefir ekki staðið óbreyttur öll þessi ár, er ekki hægt að segja, að með till. um hækkun á þessum lið sé nokkuð freklega af stað farið. Þessi tollhækkun gekk í gildi 1. apríl 1928. Ég tel það því varlega áætlað, þótt gert sé ráð fyrir, að hann verði 1½ millj. kr., þar sem meðaltal 3 síðustu ára er 1600 þús. kr. Þá er 21. liðurinn, verðtollur. Hann var árið 1928 1667 þús. og 1929 2173 þús. kr. Um þennan toll er það sama að segja og hinn næsta á undan. Hann var hækkaður árið 1928, og gekk sú tollhækkun í gildi á sama tíma og hin. Það er því ekki hægt að segja, að fjvn. hafi farið óvarlega í sínum till. um að hækka hann upp í 1700 þús. kr. Þá er loks víneinkasalan. Þar hefir n. lagt til að hækka þann lið upp í 575 þús. kr. Árið 1927 var þessi liður 325 þús., 1928 529 og 1929 1 millj. kr. Meðaltal 610 þús. kr. Eftir þeirri reynslu, sem fengizt hefir um þessa tekjugrein, ætla ég, að forsvaranlegt sé að hækka þennan lið upp í 575 þús. kr. Auðvitað eru þessar till. byggðar á því, að löggjöf sú, sem gildir í þessu efni, fái að halda áfram, eða, verði hún ekki óbreytt, þá verði henni ekki breytt þannig, að tekjur ríkissjóðs verði að nokkru rýrari við það. Þó að n. fyrir sitt leyti hefði verið ljúfast að bera ekki fram neinar till. um hækkun gjalda, gat hún ekki komizt hjá því að bera fram nokkrar till. þess efnis, og skal ég gera þeirra stutta grein. Það er þá fyrst 6. liður undir I á þskj. 302, við 12. gr., um að hækka styrk til læknisvitjana um 150 kr. Er það samskonar styrkur og veittur er víða annarsstaðar. Þessi styrkur er ætlaður Loðmundarfjarðarhreppi í N.-Múlasýslu. Þeir eiga erfitt með að sækja lækni og n. þótti sanngjarnt að verða við þeirri ósk og leggur því til, að þessi styrkur verði veittur. Í sambandi við þessa till. vil ég geta þess fyrir hönd fjvn., að hún óskar þess, að stj. heimti skýrslur frá þeim sveitarfélögum, sem fá styrk í þessu skyni, því það er talinn vafi, hvort hann er alstaðar notaður sem vera ber, en ekki er ástæða til að veita þeim fé, sem nota það á annan hátt en til er ætlazt. Það ætti því að vera föst regla, að hlutaðeigandi sveitarfélag gefi skýrslu um það, hvernig fé því hafi verið varið, sem veitt hefir verið úr ríkissjóði. Væntir n., að það verði svo framvegis. Þá er 7. liður um að hækka styrkinn til hjúkrunarfélagsins Líknar úr 3.500 kr. upp í 4.000 kr. Er það sama upphæð og er í núverandi fjárl. Þetta félag hefir haft hjúkrunarstarfsemi með höndum og innt það vel af hendi. Bæjarstjórn Reykjavíkur hefir styrkt það með 4.000 á móts við ríkissjóð. Auk þess hefir félagið fengið 4.000 kr. að gjöf. Allur starfskostnaður félagsins er því um 12.000 kr. Félagið hefir víst mikið lagt af mörkum og þeir, sem vinna við það, gefa mikið til starf sitt, og þar sem menn vinna af svo mikilli ósérplægni, álítur fjvn. rétt að láta hið sama af mörkum og áður. Þá er ennfremur brtt. 1. á sama þskj., um að hækka laun aðstoðarverkfræðings vitamálastjóra úr 5.700 kr. upp í 6.500 kr., eða um 800 kr. Þessi breyt. er ekki nema leiðrétting á frv. Í frv. eru laun þessa manns vantalin um 300 kr., svo að hækkunin er ekki nema 500 kr. Orsökin til þess, að n. leggur til, að hann fái þessa hækkun, er sú, að hann er svo bundinn við störf í vitamálaskrifstofunni, að hann getur ekki leitað sér annars starfa. Hinsvegar hefir þessi maður unnið lengi í þágu landsins og hefir erfitt heimili og þarf því að breyta frá því, sem laun hans eru nú. N. þótti þetta hæfileg hækkun og býst við, að hv. deild geti fallizt á það. Þá er skrifstofukostnaður vitamálastjóra hækkaður um 1200 kr. Vitamálastjóri átti tal við n. um kaup sitt og taldi sig fremur illa haldinn með það, sem hann hefir nú, samanborið við ýmsa aðra starfsmenn hins opinbera. Og þegar tekið er tillit til þess, hve lengi hann hefir unnið í þágu þess opinbera, fannst n. - þótt henni sé ekki vel við að blanda sér inn í þessi launakjör - ekki verða hjá því komizt að gera bót á þessum launum. Borið saman við aðra eru laun hans svo lág, að ekki er sanngjarnt, að hann sitji við þau alveg óbreytt. Og þegar litið er til þess, hvað greitt er til þeirra manna, sem í seinni tíð hafa gengið í þjónustu hins opinbera, virðist vitamálastjóri eiga kröfu á því, að laun hans séu dálítið hækkuð. N. sneið sína till. eftir því, hvað minnst er hægt að komast af með. Vitamálastjóra er því ætluð þessi hækkun af hálfu n. Þá er brtt. XIII., við 13. gr., um bryggjur og lendingarbætur. Hún er til þess að tryggja almenningi afnot af bryggju, sem byrjað er á í Grindavík. N. þótti tryggilegast að setja slíka aths. við þessa fjárveitingu, vegna þess að það er einstakur maður, sem á landið og uppsátrið. Hún telur það sjálfsagt, að almenningur á þessum slóðum hafi bryggjunnar full not og væntir þess, að hæstv. stj. sjái svo um, að svo tryggilega sé búið um, að menn úr sveitinni hafi bryggjunnar full not, þegar hún er fullgerð. Hækkunartill. þær, sem n. flytur, nema alls liðlega 50 þús. kr. Eru það þær till., sem ég hefi hér talið, og till. þær, sem heyra til síðari kafla, 14. gr. og út, og verður gerð grein fyrir þeim af frsm. síðari kafla fjárl. Þessar till. allar, sem n. flytur, þótti henni ekki hægt að komast hjá, þótt hún hefði gjarnan kosið að þurfa ekki að flytja slíkar till. Viðvíkjandi öðrum till., sem fram hafa komið frá einstökum þm., munu þær nema um 350 þús. kr. Hækkunartill. á þskj. 302 nema því liðlega 400 þús. kr. Ef gert er ráð fyrir, að þær verði allar samþ. hér. í þessari hv. deild, verður tekjuhallinn á frv. 250 þús. kr. eftir þessa umr. Slíkt væri óhæfileg afgreiðsla á fjárl. N. væntir því, að hv.þdm. sýni varfærni í því að samþ.till., sem fara fram á verulega hækkun. Þá held ég, að ég þurfi ekki að fjölyrða frekar um þau atriði, sem fjvn. flytur og snerta mig sem frsm. Ætla ég, að ég hafi gert næga grein fyrir þeim. En áður en ég sezt niður, ætla ég að gera stutta grein fyrir brtt., sem ég flyt undir mínu nafni. Það er brtt. VII. á þskj. 302. Hún er um það, að Guðlaugi Þórðarsyni verði veittar 4.000 kr. til þess að stækka gistihúsið að Tryggvaskála. Eins og allir vita, er þetta við mjög fjölfarna þjóðbraut og þurfa margir að gista þar, svo húsið er nú allt of lítið fyrir alla þá, sem þar þurfa að gista. Gestgjafinn er því í vandræðum með gesti, sem ber þar að garði, og ætlar að ráðast í að stækka húsið á næsta vori. Kostnaðurinn við þetta mun nema um 15.000 kr. Þessi maður er fyrir stuttu kominn þangað og keypti þá húsið dýru verði. Hann á því ekki auðvelt með að standa straum af slíkum kostnaði. Mér finnst því sanngjarnt að veita honum liðsinni eins og sumum öðrum hefir verið veitt, sem líkt stendur á með og hann. Eins og gististaðurinn er nú, er hægt að taka á móti allmörgu fólki, en þó minna en vera ætti. Sérstaklega er gistihúsið of lítið haust og vetur. Hefir það sýnt sig nú í vetur. Vona ég svo, að hv. deild geti fallizt á þessa till. mína.

Frsm. síðari kafla (Bjarni Ásgeirsson) Ég skal með nokkrum orðum gera grein fyrir þeim fáu brtt., sem fjvn. hefir við þennan kafla fjárl. Það er þá fyrst brtt. XVII. á þskj. 302, um að hækka styrk til barnaskólahúsa utan kaupstaða úr 30 þús. kr. upp í 40 þús. kr. Er það sama upphæð og er í núverandi fjárl. Eins og kunnugt er, greiðir ríkissjóður nú 1/3 byggingarkostnaðar til heimangönguskóla utan kaupstaða, en helming kostnaðar, ef það eru heimavistarskólar. Síðastl. ár var byggt mikið af þessum skólum, og mun þessi upphæð varla nægja til næsta árs. Og þó að þessi hækkun nái fram að ganga, þá mun vanta um 1/3 þess framlags, sem ríkið á að leggja til þessara bygginga. Þá er brtt. XXXVI. um að hækka styrk til veðurstofunnar úr 3.000 kr. upp í 4.000 kr. Starfsemin þarf nú meira húspláss. Hún hefir leigt út undanfarið, en getur það nú ekki lengur. Upphaflega sendi veðurstofan ekki þessa beiðni því forstjóri hennar áleit, að veðurstofan mundi flytja í nýtt hús um áramótin, en eftir síðari upplýsingum verður það ekki, og er því nauðsynlegt að samþ. þennan lið. Þá kemur till. um styrk til verkamannabústaða. Eins og hv.þdm. muna, voru samþ. lög á síðasta þingi um að ríkissjóður skuli leggja til 1 krónu pr. íbúa í kauptúnum og kaupstöðum til að koma upp verkamannabústöðum. Nú er komin tilkynning frá Reykjavík, Akureyri, Eskifirði og Patreksfirði um stofnun byggingarfélaga eins og lögin í fyrra gerðu ráð fyrir. Á Ísafirði hefir líka verið samþ. að stofna slíkan félagsskap. Íbúar á þessum stöðum eru samtals 33 þús., og er fjárveitingin miðuð við það. Næst er XL. till., um styrk til Dýraverndunarfélagsins. Félagið sótti um meira en við höfum tekið upp í till. okkar, en n. vill veita því 1.000 kr., sem sé einskonar viðurkenning fyrir starfsemi þess. Það hefir m. a. komið upp dýraspítala og kostar þar lækni. En eins og menn vita, hefir engin slík stofnun verið til hér áður. XLII. brtt. er þess efnis, að veita fé til að gera laxastiga í Lagarfoss. Samskonar beiðni lá fyrir síðasta Alþingi, en henni var ekki sinnt, vegna þess að farið var fram á mun hærra tillag en venja er að borga til slíkra hluta. Samkv. umsögn Pálma Hannessonar og Reinsch gæti verið töluverð laxveiði í Lagarfossi, ef hann væri gerður laxgengur og áin friðuð af sel; selurinn gengur nú alla leið, upp að fossi. Seinni liður þessarar sömu brtt. er um hækkun á fjárveitingu til vatnsrennslismælinga frá því, sem var í upphaflega frv., þannig að sá liður verði jafnhár og í síðustu fjárl. Þessar vatnsrennslismælingar eru nauðsynlegur liður í undirbúningnum við að rannsaka ár og fossa. Vegamálastjóri hefir lagt til, að þessi upphæð fái að halda sér. Fyrri liður XLVI. brtt er um það, að fjárveiting til styrktarsjóðs Margrétar Bjarnadóttur verði lækkuð úr 800 kr. niður í 500 kr. Þessi fjárveiting var samþ. við 2. umr., þrátt fyrir mótmæli fjvn., en brtt.fjvn. er byggð á því, að þarna er um önnur hlutföll að ræða en venja er um samskonar styrki, sem nú eru í fjárl. Og n. ætlast til, að þessar 500 krónur verði fastur, árlegur styrkur. Í 3. lið þessarar sömu brtt, er aðeins um prentvillu að ræða. Fyrir „Kristínar Þórðardóttur“ á að koma: Kristínar Þórarinsdóttur. Síðasta brtt.n. er á þá leið, að ríkið ábyrgist allt að 40 þús. kr. húsakaupalán fyrir Kvennaskóla Reykjavíkur, gegn þeirri tryggingu, er stj. tekur gilda. Það er öllum vitanlegt, að Kvennaskólinn á ekkert hús. En nú stendur til boða sú bygging, sem skólinn hefir haft á leigu, fyrir 140 þús. kr. Á húsinu hvíla 90 þús. kr. Útborgun er 10 þús. kr. Það var nú sótt um ábyrgðarheimild fyrir 60 þús. kr., en n. fannst það óþarflega hátt, þar sem skólinn, eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, þarf eiginlega ekki á að halda nema 40 þús. kr. Er ég þá búinn að fara yfir brtt.fjvn. Sjálfur flyt ég nokkrar till. á þskj 302. III. till. á því þskj. er um lækningastyrk til Lúðvígs Guðmundssonar. Lúðvíg er þjóðkunnur dugnaðar- og áhugamaður, bæði um málefni stúdenta, eins og t. d. í Stúdentagarðsmálinu o. fl., og ekki síður um allt, sem að alþýðufræðslu lýtur. Nú er hann skólastjóri á Hvítárbakka í Borgarfirði, og hefir gegnt því starfi af mikilli alúð Fyrir skömmu hefir Lúðvíg fengið mjög óþægilega hálsveiki. Fylgir henni hæsi, svo að Lúðvíg á bágt með að tala lengi, og er það auðvitað mjög bagalegt fyrir skólastjóra. Sérfræðingur í Þýzkalandi hefir skoðað hálsinn og álítur, að Lúðvíg geti batnað, ef hann fær svo sem ½ árs hvíld frá skólastörfum sínum. Nú er Lúðvíg einn af þeim mönnum, sem fórna öllu sínu starfi í þágu alþjóðar, en eins og menn vita, er slíkum mönnum ósýnt um að safna sér sjálfum fé. Er því ekki fyrir þá menn í annað hús að venda um aðstoð svipaða þessari, þegar þá ber upp á sker, en til ríkisins. Og það væri einkennilegur búhnykkur að vilja spara sér 3.000 kr., og eiga þá á hættu, að einn af efnilegustu sonum landsins missi þá möguleika; sem hann annars hefir til þess að gera það mikla gagn, sem allir viðurkenna, að vænta má af Lúðvíg Guðmundssyni. Ég trúi ekki öðru en að hv.þm. sjái sóma sinn og hag landsins í því, að veita honum þennan litla styrk.

Fjmrh. (Einar Árnason) Þegar fjárlagafrv. var lagt fyrir þingið, var tekjuafgangurinn 60 þús. kr., en eftir 2. umr. hér í hv. d. var orðinn tekjuhalli, 300 þús. kr. Ég skal að vísu játa, að sumt af þeirri upphæð eru leiðréttingar. En allt hitt eru beinar hækkanir á útgjöldunum. Sumt er auðvitað til þarflegra framkvæmda - því dettur mér ekki í hug að neita -, en margt er hreinasti óþarfi að taka upp í fjárl. Og þó að sumt sé til þarflegra framkvæmda, álít ég, að að nokkru leyti hefði mátt láta þær bíða. Hv. fjvn. flytur nokkrar brtt. til frekari hækkunar á útgjöldunum, sem nemur 50 þús. kr. Við þær till. hefi ég ekkert að athuga. Aðalupphæðin er í því fólgin, að 33 þús. kr. eru ætlaðar til þess að mæta væntanlegum útgjöldum við verkamannabústaði, sem lög voru sett um í fyrra. Þegar frv. var samið, lá ekkert fyrir um framkvæmdir í þessu efni, en nú er aftur á móti vitað, að sumstaðar standa slíkar framkvæmdir fyrir dyrum, svo að réttmætt virðist að ætla upphæð í fjárl. í því skyni. Ef brtt.hv.n. verða samþ., er tekjuhalli orðinn um 360 þús. kr., en til þess að jafna yfir þennan tekjuhalla, flytur fjvn. einnig till. um hækkun á tekjuáætluninni, sem nemur um 450 þús. kr. Nú væri allt gott og blessað, ef þessar 450 þús. kr. væru raunverulegar tekjur. En því er ekki að heilsa. Útgjöldin, sem hafa bætzt við, eru raunveruleg útgjöld, en hækkunin á tekjuhliðinni er ekki raunveruleg. Það, sem öllu veldur um, hvort slíkar hækkanir séu réttmætar eða ekki, er árferði 1931. Um það getum við engu spáð nú, en ég vil taka það fram, að til þess að tekjuáætlunin standist með hækkun n., þarf árið 1931 að verða betra en í meðallagi. Hinsvegar megum við ekki miða við betra ár en meðalár, af því að alltaf er töluvert af útgjöldum utan við fjárl. Ég álít því ástæðulaust og óvarlegt að hækka tekjuhliðina, ef á að gera ráð fyrir, að tekjurnar eigi raunverulega að standast útgjöldin. Ég hugsa nú, að hv.n. hafi gert þetta til þess að koma í veg fyrir, að á pappírnum væri tekjuhalli. Þetta vildi ég benda á, vegna þess að mér finnst hv. d. tæplega hafa farið nógu varlega við 2. umr., og skapað óþarflega mikinn tekjuhalla. Nú liggja enn fyrir brtt. frá ýmsum hv. dm., sem auka útgjöldin um 350 þús. kr., ef samþ. verða. Það verða ekki séð nein takmörk fyrir því, sem hv.þm. heimta af útgjöldum úr ríkissjóði. Nokkuð af fjárbeiðnum dm. á að fara til verklegra framkvæmda, aðallega síma og vita. En það er gert ráð fyrir hvorutveggja í frv., og það virðist eiga að nægja í bráðina. Mér finnst, að einhversstaðar verði að nema staðar um slíkar framkvæmdir, og hlýt ég því að leggja á móti brtt. Af 56 brtt. á þskj. 302 eru um 30, sem heyra til beinapottinum svokallaða. Það er eins og eigi að gera fjárl. að einskonar beinaverksmiðju, sem eigi að mala úr fjárveitingar til einstakra manna. Og sú verksmiðja er alltaf að stækka, enda þótt stöðugt sé verið að mynda sjóði og styrkja menn á annan hátt. Ég verð að láta í ljós undrun mína yfir öllum þeim sæg mannanafna, sem standa í brtt.þm., og það er yfirleitt ekki hægt að sjá, að þm. vilji neita sér um þá - skemmtun að flytja þetta. Ég skal ekki neita því, að það er bæði gott og gaman, oft og tíðum, að geta styrkt fólk til náms eða skemmtunar, en það verða aldrei nema mjög fáir, sem hægt er að styrkja, og ég vil slá einu stóru striki yfir þetta allt.

Jón Auðunn Jónsson Ég flyt 3 brtt. á þskj. 302. Engin þeirra heyrir til beinapottinum, sem hæstv. fjmrh. talaði um, heldur eru það till. um endurbætur hjá héraðsbúum mínum, sem þegar hafa dregizt of lengi, en nú verða að komast í framkvæmd. Og þessum endurbótum er þannig varið, að þær auka ekki útgjöld ríkissjóðs nema rétt í bili. Fyrsta brtt. mín er sú VIII. á þskj. 302, um framlag til símalagningar frá Sandeyri að Stað í Grunnavík. Eins og hv.þm. vita, er þessi lína í fyrstu símalögunum, og sú eina, sem enn er eftir ólögð af þeim línum, sem standa í fyrstu lögunum. Ég sé á till.hv.fjvn., að hún ætlast ekki til, að veitt sé fé til þessarar línu nú. Hinsvegar hljóta hv.þm. að skilja, að þörf þeirra manna, sem búa þarna í strjálbýlinu, er ákaflega brýn, og að þeir þurfa miklu fremur á síma að halda en hinir, sem ekki eru eins afskekktir, bæði til læknavitjana og vegna atvinnurekstrarins. Ég hefi oft talað um það hér, hvað símaleysið veldur miklum erfiðleikum hjá þessu afskekkta og fátæka fólki og vil ekki endurtaka það enn á ný. Það sparast 7–8 þús. kr. á símanum, sem fyrirhugaður er yfir Djúpið, í fjárlögunum 1930, og lægi næst að nota það fé til framhalds símalínu norður til Grunnavíkur. En á undanförnum árum hefir svo mikið verið lagt af símalínum, sem ekki hafa verið í fjárl. og hvorki hafa fengið meðmæli fjvn. né símastjóra, að mjög er óréttmætt að skilja þessa línu eftir nú. Menn hafa vegna símaleysisins orðið fyrir margföldu tjóni á við það, sem síminn kostar. Vona ég, að hv. dm. viðurkenni þetta og samþ.till. Hv. fjvn. hefir ekki séð sér fært að mæla með þessari till. minni eða taka hana upp sem sína till., en þó vil ég mega vænta þess, að innan n. séu óbundin atkv. um hana. Hv. þdm. gleyma oft, hvernig ástæður eru fyrir fólki úti um land, sérstaklega á útkjálkunum, og taka miklu meira tillit til þeirra, sem nær þeim standa og þeir þekkja betur til. Venjulegast eru minnstir möguleikar á að koma fram málum þeirra, sem búa á útnesjum, og minnst fyrir þá gert; en ég vona nú samt, að svo fari ekki að þessu sinni. Þá á ég XIV brtt. á þskj. 302, um styrk til viðgerðar öldubrjótnum í Bolungavík, helmingur kostnaðar, allt að 7.500 kr. Ég hafði vænzt þess, að hv.fjvn. sæi sér fært að taka upp þennan lið og gera það að sinni till., en ég býst við, að þó að hún beri hana ekki fram, þá sjái n. sér fært að veita henni sinn stuðning við atkvgr. A. m. k. vænti ég, að atkv.nm. verði óbundin. Síðan steinnökkvanum var sökkt niður framan við öldubrjótinn, hefir reynzt mjög erfitt að búa um hann. Það kom fljótt í ljós, að bilið á milli öldubrjótsins og nökkvans gat verið hættulegt fyrir öldubrjótinn og lendinguna, því mikið skolaðist af grjóti gegnum glufuna, sem barst svo inn í vörina. Á síðastl. hausti var miklu fé varið til þess af hreppsfél. að hreinsa þetta grjót úr lendingunni, svo að skip kæmust að. Þegar brimið sogast út og inn um glufuna, þá grefur það botninn undan nökkvanum og brimbrjótnum að framan. - Síðastl. sumar réðist hreppsnefndin í það; eftir fyrirsögn vitamálastjóra, að steypa í glufuna, en sementið gat ekki límt grjótið saman á svo miklu dýpi, og þegar það kom í ljós, að þetta var ónýtt verk, var hnigið að því ráði, eftir till. vitamálastjóra, að keyra grjóti í glufuna og hlaðið ofan á það steyptum steinum, sem eru 10–12 tonn að þyngd. Þetta sýnist vera rétta aðferðin. - Í síðastl. febrúarmán. fékk ég því til leiðar komið, að vitamálastj. sendi Sigurð Thoroddsen verkfræðing vestur í Bolungavík, til þess að líta á alla aðstöðuna þar og segja fyrir um, hvað heppilegast væri að gera til tryggingar öldubrjótnum. Sig. Thor. sendi skýrslu um athuganir sínar 14. þ. m. og gerir þar grein fyrir því, að steinsteypan í glufuna hafi reynzt árangurslaus; en þegar grjóti var hlaðið undir og þar ofan á 10–12 tonna steyptum steinum, þá virðist, að það muni bera góðan árangur og varna því, að botninn grafist undan nökkvanum og brjótnum. Vitamálastjóri segir, að þessi viðgerð sé fullnægjandi til þess að stöðva um mörg ár yfirvofandi skemmdir. Kostnaðurinn við framkvæmd þessarar endurbótar er áætlaður 15 þús. kr., og mælir vitamálastjóri eindregið með því, að Bolvíkingum verði geri kleift að ljúka þessu verki sem fyrst. Undanfarið hefir það komið fyrir, að viðgerðir á brimbrjótnum í Bolungavík hafa mistekizt, og hafa þau mistök stafað að mestu leyti af því, að forstöðumenn verksins hafa ekki verið nógu kunnugir því, hvað brimið er kraftmikið á þessum stað. - Meðan Bolvíkingar stóðu einir að byggingu brimbrjótsins og lögðu fram til hans af eigin fé 20 þús. kr., þá byrjuðu þeir þar, sem mest reynir á, þar sem brimhrönnin brotnar við landið um hálffallinn sjó. Þessi hluti brjótsins hefir aldrei skemmzt eða þurft aðgerða við. En þegar farið var að leggja til hans af almannafé og framkvæma verkið undir opinberu eftirliti, þá var garðurinn mjókkaður um 2–3 metra, en það telja Bolvíkingar að hafi verið orsök allra þeirra óhappa, sem orðið hafa á framkvæmd verksins. Það skal fúslega játað, að Alþingi hefir oft hlaupið vel undir bagga með styrk til þessa fyrirtækis, enda hefðu þorpsbúar ekki getað risið undir því, nema svo hefði verið. Vitamálastjóri telur, að brimbrjóturinn muni reynast öruggur a. m. k. í 6–8 ár, ef gert verður við hann á þann hátt, sem ég hefi gert grein fyrir. En auk þess þarf að hlaða grjótbálk norðanvert við brimbrjótinn, eins og ég skýrði frá í fyrra, og hlaða þar ofan á steyptum steinum, svo grjótinu ekki skoli burt. Mundi þetta kosta um 90 þús. kr. En það, sem hér er farið fram á, er einungis liður í því mikla verki, að tryggja brimbrjótinn. Á þinginu 1927 og 1928 voru veittar til brimbrjótsins 37.500 kr. Af þessari upphæð er ógreitt 3.700 kr. - Síðastl. sumar var steypt þykkt steinsteypulag ofan á steinnökkvann, til þess að binda hann við endann á gamla brimbrjótnum. Telur Sig. Thoroddsen, að þetta hafi verið vel ráðið og það verk vel unnið, enda gátu haffær skip losað þar í sumar kol, salt og fleiri vörur. - Það er út af fyrir sig mikils um vert, að með þessu mannvirki hefir tekizt að stöðva mannskaða í lendingu í Bolungavík, árunum 1866–1905 fórust yfir 60 manns í lendingu í Bolungavík, en síðan öldubrjóturinn var byggður, hefir aldrei farizt þar maður í lendingunni. Þó að mörg mistök hafi orðið á byggingu þessa mannvirkis og verkið reynzt dýrara en hefði þurft að vera, þá má þú gleðjast yfir því, að þrátt fyrir allt hefir öldubrjóturinn bjargað mörgum mannslífum. Þess vegna vænti ég þess, að hv.þdm. vilji ekki láta þetta dýra mannvirki eyðileggjast, til þess eins að geta sparað rúmar 3700 kr., heldur verði þessi till.samþ. Þá kem ég að þriðju brtt. minni, LXV. á þskj. 302, um heimild fyrir stj. til þess að láta ríkissjóð ábyrgjast lán til raforkuveitu fyrir Súðavíkurhrepp, 4/5 hluta kostnaðarins, allt að 60 þús. kr. - Nú má að vísu segja, að þetta mál sé ekki undirbúið sem skyldi. En þó er það svo, að hér liggur frammi kostnaðaráætlun um byggingu og uppsetningu stöðvarinnar og rekstraráætlun. Þessar áætlanir eru gerðar af Guðmundi Einarssyni rafvirkja í Vík og endurskoðaðar af Steingrími Jónssyni rafmagnsstjóra í Rvík. Hefir hann aðeins gert þá aths., að stofnkostnaður stöðvarinnar muni verða 6.000 kr. meiri en Guðm. Einarsson áætlar. Að öðru leyti telur hann fyrirtækið ekki óefnilegt, og þó að tekjurnar séu áætlaðar mjög lágt, á fyrirtækið samt að geta borið sig. Til samanburðar vil ég benda á rafmagnsstöðina í Bíldudal, sem er hliðstæð að flestu. Sú stöð er 60 hestöfl og notendur hennar eru taldir um 250 manns, en árstekjur ca. 15 þús. kr. Þessi stöð í Súðavík er áætluð 67 hestöfl og notendur um 300 manns. Tekjurnar eru í upphafi aðeins áætlaðar 12 þús. kr. á ári; en þegar frá liður, t. d. eftir 3 ár, er gert ráð fyrir, að árlegar tekjur verði ekki minni en 15 þús. kr. Og það verður að teljast varleg áætlun, samanborið við þá reynslu, sem fengin er með Bíldudalsstöðinni. Í þessari till. minni er ekki farið fram á, að ríkissjóður ábyrgist allan byggingarkostnað stöðvarinnar. Hlutaðeigandi hreppsbúar gera ráð fyrir fjárframlögum innanhrepps, sem nemi ¼ kostnaðarins, annaðhvort með sölu skuldabréfa meðal hreppsbúa eða beinum fjárgreiðslum frá þeim. Í þessu máli er því höfð önnur aðferð en tíðkazt hefir, þegar óskað er ábyrgðar ríkissjóðs á lánum til rafveitufyrirtækja. Venjulega er farið fram á það, að ríkissjóður ábyrgist allan kostnað af byggingu slíkra stöðva. En hér er aðeins um að ræða 4/5 hluta kostnaðarins, og auk þess er boðin fram endurábyrgð sýslunefndar N.-Ísafjarðarsýslu; var það samþ. með öllum atkv. á sýslufundi nú nýlega. Ég hygg, að það sé að öllu leyti forsvaranlegt og sjálfsagt að samþykkja þessa ábyrgðarheimild; ég er sannfærður um, að þetta fyrirtæki verður hreppsbúum til mikilla nytja. Í Súðavíkurþorpi eru lakari byggingar heldur en í flestum öðrum þorpum á Vestfjörðum, og mikið verri en í Bolungavík og Hnífsdal, þar sem byggingar mega teljast í bezta lagi. Í Súðavík er talsverður misbrestur á í þessum efnum. En það er trú mín, að fólkið geti komizt af með lélegri húsakynni, ef það hefir nóg rafmagn til ljósa, suðu og jafnvel hitunar. Það mundi því verða þorpsbúum til ómetanlegs hagnaðar á ýmsum sviðum, og beinlínis til fjársparnaðar, ef hægt væri að koma upp þessari rafveitu. Ég vænti þess fastlega, að þar sem um er að ræða svo hóflega beiðni, en fjárframlög hreppsbúa svo mikil í upphafi, þá verði þessi till. mín samþ.

Magnús Jónsson Það hefði verið ástæða til þess, áður en ég minnist á einstakar brtt., að ávarpa hæstv. fjmrh. út af því, sem hann sagði áðan í ræðu sinni, að hann vildi skera allar brtt. einstakra þdm. niður við einn kamb. Hann sagði, að það gæti náttúrlega verið gaman fyrir þm. að fá samþykkta ýmsa einstakra manna styrki og lítið þarfar till., en hann væri á móti því öllu saman. En þar sem umr. hér á eftir verður beint til stj., þá gefst tækifæri til að tala við hana. Annars er það dálítið hart, og þó spaugilegt, að heyra hæstv. stj., sem ekki er alltaf svo nákvæm í fjárútlátum til einstakra manna og stofnana, koma hér fram og vilja skera yfir einn kamb allar till., sem bornar eru fram af einstökum þm. Það er svo langt frá því, að þessar till. séu bornar fram af þm. til gamans eða sem skemmtanastyrkir handa einstökum mönnum. Hinsvegar er það rétt, að þm. geri það upp við sjálfa sig, hvað ríkissjóði er fært að greiða samkv. þessum till., en viðurkenna það hreinskilnislega, að þær eru flestar mjög þarfar, og að þeir, sem eiga að njóta þeirra fjárframlaga, sem farið er fram á, vilji leggja geysimikið á sig á móti. Að öðru leyti fer ég ekki lengra út í þetta að sinni. Ég á hér 4 brtt. við þessa umr., sem ég vildi minnast á. Um tvær þeirra get ég verið fáorður, af því að ég flutti þær við 2. umr. og gerði þá grein fyrir þeim; en þá voru þær báðar felldar með jöfnum atkv. Síðan hefi ég orðið þess var, að ýmsir hv.þdm. töldu upphæðirnar of háar og greiddu því atkv. á móti brtt. við 2. umr. En þær voru utanfararstyrkur til Þórðar Kristleifssonar og styrkur til upplýsingaskrifstofu stúdenta. - Páll Ísólfsson hefir gefið Þórði Kristleifssyni hin beztu meðmæli, og telur hann, að enginn muni vera eins áhugasamur og vel fallinn til söngkennslu í skólum hér á landi eins og Þórður. Einkum vegna þess, hvað hann hafi gott lag á að vekja áhuga nemenda fyrir söngnum og getur látið sönginn hafa uppeldislegt gildi fyrir þá. Ég vænti því, að þó að hv.þdm. þætti þessi styrkur of hár við 2. umr., þá geti þeir nú verið með því að veita Þórði Kristleifssyni 1.200 kr. utanfararstyrk, svo að hann geti orðið þjóðinni að sem beztu gagni í þessu áhugamáli sínu. Mér kom það alveg á óvart, þegar hin till. var felld við 2. umr. Ég varð, satt að segja, alveg undrandi, því að ég hélt, að hún hefði alveg einróma fylgi hv.þdm. Að vísu var ég í vafa um, hvort þeir væru nógu margir búnir að gera það upp við sjálfa sig að greiða atkv. um hana, en hélt, að það yrði ekkert atkv. á móti. En nú hefi ég heyrt, að ýmsum hafi þótt upphæðin of há. Nú eru, í fjárl. þessa árs, veittar 1.200 kr. til upplýsingaskrifstofu stúdenta, og hygg ég, að það hefði orðið samþ., en ég fór fram á 1.500 kr. Síðan hefi ég fengið upplýsingar um, að stúdentaráð háskólans þarf að greiða 600 kr. í húsaleigu á ári fyrir skrifstofuna; áður hafði það frítt húsnæði hjá Mensa Academica. Mér er kunnugt um, að stúdentaráðið á mjög erfitt með að standast þennan kostnað, nema með hækkuðum styrk, og getur ekki komizt af með minna en 1.500 kr. Nú flyt ég brtt. um, að stúdentaráðinu verði veittar 1.200 kr. Þó það sé of lítið, þá er það betra en að upphæðin falli alveg niður. Einn liðurinn í starfsemi upplýsingaskrifstofunnar er að semja skrá um það, hvar íslenzkir stúdentar stunda nám við erlenda háskóla og hvaða greinir þeir lesa. Ég sé, að hér hefir verið útbýtt skýrslu frá forstöðumanni upplýsingaskrifstofunnar, sem sýnir m. a. hvar þeir stúdentar nema, sem hlotið hafa utanfararstyrk. Þetta er aðeins einn liður af sex, sem stúdentaráðið hefir á sínu starfssviði. Að lokum vil ég geta þess, að stúdentar inna hér af höndum óeigingjarnt starf fyrir mjög lítið kaup, eða svo að segja ekki neitt. Þá flyt ég XX. brtt. á þskj. 302, um 1.500 kr. utanfararstyrk til Unnar Jónsdóttur, til þess að fullkomna sig í íþróttakennslu. Þessi íþróttakennari hefir starfað hér í bænum um nokkurt skeið og hefir mjög lofsamleg meðmæli frá þeim, sem hún vinnur fyrir. Ég er henni ókunnugur, þó að ég flytji þessa till. fyrir tilmæli þeirra og annara áhugasamra íþróttavina hér í bænum. Ég skal sérstaklega geta þess, að Unnur Jónsdóttir hefir stundað íþróttanám í 2½ ár í Kaupmannahöfn, í stofnun, sem heitir „Poul Petersens Institut“, hjá tveimur konum, sem þykja mjög vel færar í sinni mennt. Prófvottorð hennar er hér til sýnis, og hefir hún samkv. því fengið dável og ágætiseinkunn fyrir hverja grein, sem hún hefir tekið próf í við þennan skóla, nema eina, en fyrir hana fékk hún einkunnina vel +. Við prófið eru gefnar 16 eink., og samtals fékk hún geysiháa 1. eink. Að vísu má segja, að próf hafi ekki mikið gildi, en þó er það víst, að enginn nær góðu prófi nema sá, sem vinnur vel og hefir góða hæfileika. Þeir, sem þessi stúlka hefir starfað hjá síðan hún kom heim, leggja mikla áherzlu á, að henni verði veittur þessi styrkur. Hún hefir kennt leikfimi hjá Knattspyrnufélagi Reykjavíkur, og mælir það mjög eindregið með þessari umsókn, og auk þess hefir hún kennt við Kennaraskólann, Kvennaskólann og haft sundkennslu á hendi við Barnaskólann og hefir ákveðin meðmæli frá þessum skólum. Það er áreiðanlegt, að hér er mikið og þarft verkefni fyrir kvenleikfimikennara. Auðvitað má segja, að hún geti haldið áfram að kenna eins og hún hefir gert. En ég tel það bæði virðingar- og viðurkenningarvert, að hún skuli vilja leggja þessa för á sig, til að afla sér aukinnar menntunar í sinni grein, þar sem augljóst er, að hún verður að leggja meira en lítið fram til ferðarinnar sjálf. Fróðir menn segja, að leikfimikennsla taki ótrúlega miklum breytingum og framförum erlendis frá ári til árs, svo að ef vel ætti að vera, þyrftu leikfimikennarar að sigla á nokkurra ára fresti. Vona ég, að hv.þm. taki þessu máli vel og bið ég hina auðu stóla að skila því til þeirra, sem fjarverandi eru. Þá hefi ég hér annað erindi að flytja, sem ég vildi gjarnan, að fleiri hlýddu á en þeir, sem nú eru viðstaddir. Er það XLI. brtt. á þskj. 302, sem borin er fram af mér og hv. 3. þm. Reykv. og er um 25 þús. kr. byggingarstyrk til Elliheimilisins í Reykjavík. Þetta kann að þykja há upphæð, en risið fer af henni, þegar litið er á, hvert hún á að fara. Þessar 25 þús. eru eini styrkurinn, sem beðið er um úr ríkissjóði til að byggja hús, sem með lóð kostar 625–650 þús. kr. og verður einhver stærsta stofnun á Íslandi. Saga þessarar stofnunar er líkust æfintýri. Þeir, sem ganga vestur fyrir kirkjugarðinn, munu sjá þessa reisulegu byggingu, sem er 72 metrar á lengd með tveim álmum, sem eru 36 metrar hvor. Húsið er allt úr steini í hólf og gólf, með helluþaki, og stílhrein og fögur bygging, hvar sem á það er lítið. Það mun ólíklegt þykja, að stofnun sem þessi hafi byrjað með tvær hendur tómar, en þó er það svo. Það er engu líkara en hrafnar hafi komið fljúgandi með það, sem hún hefir þurft með.

Þeir gera það líka framvegis

. Já, það er vonandi, að þeir geri það, en mér finnst alveg óviðeigandi, að ríkið skorist undan öllum stuðningi við slíka stofnun. Ég lít miklu fremur svo á, að með þessari brtt. sé verið að gefa ríkinu kost á að vera með í því að styðja þetta fyrirtæki, en að hér sé verið að biðja um nokkra ölmusu. Auðvitað hafa engir hrafnar komið fljúgandi með það, sem með þurfti, þegar öllu líkingamáli er sleppt, heldur hefir verið unnið að þessu máli með fádæma árvekni og þrautseigju. Elliheimilið Grund byrjaði að starfa í litlu húsi við Kaplaskjólsveg. Hóf það starf sitt 1922 með styrk frá félagi því, er fyrirtækinu kom af stað, og 6.000 kr. styrk úr bæjarsjóði. Komust þar þá fyrir 24 gamalmenni, en miklu fleiri sóttu um vist þar. Þetta fyrirtæki starfaði í 7 ár og fékk 4.000 kr. árlega frá bænum. En einhvernveginn var það svo, að efni þess blessuðust, og var það þó ekki af því, að dýrt væri selt. Eflir 6 ár átti stofnunin 30 þús. kr. í sjóði og 35 þús. í húseign eða 65 þús. kr. samtals. Daglegur kostnaður á mann nam kr. 2.30–2.65, þrátt fyrir kostnað við endurbætur á húsinu og vaxtagreiðslur. En hér var vel á haldið, og allir, sem störfuðu að stjórn fyrirtækisins, gerðu það fyrir ekki neitt. Þegar athugað er, hvernig húsið hefir komizt upp, sést, að bæjarstjórn Reykjavíkur hefir lagt mest af mörkum, enda var rétt, að hún gerði það. Hún gaf 6200 ferm. lóð, sem er 50–60 þús. kr. virði. Þá hefir hún lánað Elliheimilinu sjóð, að upphæð uni 100 þús. kr., sem bærinn hafði á sínum tíma safnað til að reisa elliheimili. Ennfremur hefir bærinn veitt stofnuninni 80 þús. kr. bráðabirgðalán, unz hægt væri að taka veðdeildarlán. Þetta lán var veitt með góðum kjörum, en mun nú fallið í gjalddaga. Að vísu þykist ég þess viss, að bærinn framlengi lánið. Þá hefir bærinn tekið ábyrgð á 240 skuldabréfum, er hljóða á 500 kr. hvert og gefin eru út til 11 ára, án þess að skerða 1. veðrétt í húsinu. Bréfin hafa verið seld á 96% og munu öll vera gengin út. Landsbankinn hefir lánað 50 þús. kr. til byggingarinnar. Svo hafa og ávallt streymt inn gjafir, og það gengur undrum næst, að aldrei skuli hafa staðið á kaupgjaldi eða öðru því, er hefir þurft að greiða. Stórar upphæðir hafa fallið í gjalddaga án þess að fyrirsjáanlegt væri, hvernig hægt væri að greiða þær, en ávallt hefir eitthvað orðið til hjálpar. Stofnunin hefir þegar borgað út 412 þús. kr. Nú á stofnunin von á, 30 þús. kr., þar sem áformað er að leigja Vestur-Íslendingum húsið um hátíðina í sumar. Hefir fengizt loforð um 30 þús. kr. fyrir húsið þann tíma, og bankatrygging fyrir þeirri upphæð, en þá verður húsið auðvitað að vera tilbúið. Svo er búizt við, að vélar og innbú í húsið muni kosta 50 þús. kr. Búizt er við, að húsið kosti alls 200 þús. kr. í viðbót við þau rúm 400 þús., er það hefir þegar kostað, áður en það er fullbúið, en þá verður það líka eitthvert stærsta og vandaðasta hús á landinu, með 120 herbergjum og 150 gamalmenni fá þar góða vist og heild í ellinni. Þessi gamalmenni verða að líkindum flest úr Reykjavík, en þó má búast við, að nokkur hluti þeirra verði víðsvegar af landinu eins og hingað til. Það, sem hér er farið fram á, er ekki nema 1/20–1/30 kostnaðar við bygginguna, og á því sést, að hælið kemst upp hvort sem þessi styrkur er veittur eða ekki. En áhrif þessa styrks koma þó ávallt fram í því, að vistin á hælinu getur orðið ódýrari en ella. Þessi styrkur yrði notaður til að minnka skuldir, sem á hælinu hvíla, og það munar strax miklu, ef hægt er að losna við 25 þús. kr. af dýrasta láninu. Styrkurinn kemur því fram í minnkuðum rekstrarkostnaði. Ég vil benda á það, að ríkinu ber því ríkari skylda til að láta eitthvað af höndum rakna við hælið, sem það hefir gert þessari stofnun erfitt fyrir með einni ráðstöfun sinni. Ríkið svipti Elliheimilið skemmtanaskattinum. Bærinn var byrjaður að leggja skemmtanaskattinn í sjóð til að koma upp gamalmennahælinu. Í þennan sjóð voru komin um 70 þús. kr., er lögin um þjóðleikhúsið voru sett. Ef ríkið hefði ekki gert þessa ráðstöfun, hefði sjóðurinn nú verið orðinn nægilega stór til að standa straum af byggingunni. Það er því ekki nema sjálfsagt að veita þennan litla styrk sem viðurkenningu og sárabætur. Ég er hissa á, að hv.fjvn. skyldi ekki leggja til, að styrkur þessi væri veittur, en þótt hún hafi ekki gert það, treysti ég því, að hún leggist ekki á móti brtt. þessari, og fel ég svo þessa sanngjörnu till. meðferð hv. deildar.

Sveinn Ólafsson Ég get tekið undir það með hæstv. fjmrh., að útlit fjárl. er allt annað en glæsilegt eins og komið er, með öllum þeim mörgu nafnbundnu styrkjum, sem í þeim standa, og ég verð líka að vera honum sammála um það, að ekki muni þau lagast mikið, ef brtt. á þskj. 302 verða allar samþ. Fjárl. virðast, eftir útlitinu á þessari stundu, ætla að verða að enn stærri beinahrúgu en nokkru sinni áður en menntamálaráðið settist á rökstóla til að útbýta þeim bitlingum og styrkjum, sem það hefir yfir að ráða. Við 2. umr. komust ófyrirsynju nokkrir styrkir til einstakra manna inn í 15. og 18. gr. fjárl. Ég gat þess þá, að ég yrði á móti þeim flestum. Mun ég líka í mörgum tilfellum gera hið sama við þessa umr., - ekki af því, að ég álíti alla svona styrki að óverðugu veitta, heldur vegna þess hættulega fordæmis, sem með þeim er skapað, og af því að ekki sæmir að leggja styrkþegana á metaskálar með þeim hætti, að tilviljun ráði meira en verðleikar um styrkina. Ég á hér 2 brtt. einn, og fer hvorug þeirra fram á aukin útgjöld. Auk þess flyt ég 2 brtt. með öðrum hv.þdm., og lúta þær að örlitlum útgjöldum. Ég á VI. brtt. á þskj. 302, við 13. gr. B. XIII., og hún er þess efnis, að færður verði niður byggingarstyrkur til gistihúss í Bakkaseli í 10 þús. kr. úr 35 þús. kr. Ég vil ekki neita því, að heppilegt geti verið að hafa sæluhús eða gistihús á þessum stað, en ég álít, að ekki sé rétt að leggja svo mikið af mörkum til þessa, meðan nauðsynlegar framkvæmdir, eins og vega- og brúargerðiur, verða að bíða vegna fjárskorts. Ég held, að nóg sé að byggja fyrir 10 þús. kr. á þessu litla heiðarkoti, sem í fasteignamati er virt aðeins 1100 kr. Ég hygg, að mörg stórbýli landsins, sem sæmilega teljast húsuð, verði að komast af með húsakost fyrir 10 þús. kr., og oft minna. Það má vera, að æskilegt þyki að hafa þarna hótel eða gildaskála fyrir einhverja farfugla, sem vilja dvelja þar á sumrum. En ekki get ég séð, að óskir þeirra manna séu jafnaðkallandi og margt annað, sem nú verður að vanrækja vegna fjárskorts. Þá er önnur brtt. frá mér, sem fer fram á, að lækkaður verði byggingastyrkur til útihúsa í Fornahvammi úr 8.000 kr. niður í 4.000 kr. Þessi brtt. er í samræmi við hina fyrri. Það hefir þegar verið varið tugum þúsunda til bygginga í Fornahvammi, og er jörðin þó eigi virt nema 1300 kr. í gildandi fasteignamati. Byggingarnar þar munu hafa kostað fertugfalt verð jarðarinnar. Mér finnst því, að ef vantar einhvern kofa þar í viðbót, þá hljóti 4.000 kr. að nægja. Vona ég, að allir, sem vilja stuðla að skynsamlegri afgreiðslu fjárl. og hóflegri notkun fjárins geti fallizt á þessar till. Kem ég þá að XXV. brtt. á sama þskj., sem er um 1.500 kr. styrk til að gefa út nokkurn hluta af þjóðsagnasafni Sigfúsar Sigfússonar frá Eyvindará, gegn jafnmiklu framlagi annarsstaðar frá. Ég skal jafnframt geta þess, að líkur eru til, að sáttmálasjóður leggi fram fé á móti þessari upphæð, og ennfremur eru dálitlar vonir um, að nokkrir Austfirðingar vilji hlaupa undir bagga. Auðvitað er ekki hægt að gefa út nema lítinn hluta af þessu stóra safni fyrir þetta fé. En ef þeir flokkar væru valdir úr, sem aðgengilegastir og útgengilegastir eru, myndi útgáfan sennilega seljast svo fljótt, að hægt væri að gefa út það, sem eftir væri, fyrir ágóðann af sölunni. Þótt segja megi og sagt hafi verið, að sumt í þessu safni sé eigi fémætt eða merkilegt, þá er það samt víst, að safnið er sú heimild um menningarsöguleg gögn þjóðarinnar, sem engan á sinn líka og seint verður metið að verðleikum eða réttilega, nema út verði gefið. En auðvitað er það, að kostir sagnanna eru mjög misjafnir, því að þær hafa verið teknar upp eins og þær lágu fyrir að efni og orðbúningi, betur eða verr samdar eftir aldri og meðferð. Einkum eru tveir flokkar úr safni þessu, sem ég mundi vilja kjósa til útgáfu fyrst, ef þetta fé yrði veitt, en það er sá hluti safnsins, sem hefir fyrirsögnina „Afreksmenn“, og í öðru lagi sá, sem nefndur er „Jarðbúar“. Sá fyrrnefndi hefir mörg söguleg gögn að geyma, en í hinum munu vera ýmsar af elztu og frumlegustu sögum safnsins. Að ég ekki kom fram með þessa brtt. við 2. umr., stafaði af því, að þá leit fjárlagafrv. svo út, að ég hélt, að fátt af þessum persónustyrkjum myndi verða þar, en eftir að 2. umr. er lokið og allur sá fjöldi smástyrkja er kominn inn í 15. gr., sem þar er nú, og aðallega til manna, sem ekkert hafa afrekað á þessu sviði eða öðru, en hafa fengið styrki af því að þeir hafa áformað - eins og kveðið er að orði - að rita eitthvað síðar, þá fannst mér ég ekki geta setið hjá, heldur verða að gera eitthvað til þess, að útgáfa þessa merka rits fengi að njóta örlætis þingsins. Það getur hvort sem er ekki lengi dregizt, að þeirri útg. verði með einhverjum hætti sinnt. Það er áreiðanlega flestum hv.þdm. kunnugt, að þrjú stór bindi eru þegar komin út af þessu verki, en af þeim hefir lítið selzt ennþá, og það er af því, að höfundurinn hefir fylgt þeirri reglu að gefa út nokkuð af því léttvægasta fyrst, en geyma síðari tíma það, sem flestir girnast mest að eignast. Ég vil ekki tefja tímann með því að ræða þetta lengi. Ég býst við, að það muni þó talsvert margir vera okkur flm. sammála um það, að ekki sé siður ástæða til að hugsa um þetta en suma hina persónustyrkina, sem inn eru komnir. Ég vík þá að L. brtt. á þessu sama þskj., en hana hafa flutt ásamt mér hv. 2. þm. Eyf. og hv. 1. þm.N.-M. Með henni er farið fram á að færa ekkjustyrk þann, sem Susie Briem er ætlaður í fjárl., úr 300 kr. upp í 1.000 kr. Það má vel vera, að ýmsum finnist þetta óþarft, og með því að samþykkja svona till. komi fram nokkurt misrétti gagnvart þeim öðrum ekkjum embættismanna og opinberra starfsmanna, sem standa í 18. gr. Ég get vel skilið það, að frá þessari hlið verði þannig á það litið, en þess er að minnast, að í þessari 18. gr. eru til ekkjur, sem hafa svona há og hærri laun. Yfirleitt munu hv.þdm. líta svo á, að þeirra verðleikar séu þeim mun meiri, sem þeirra laun eru hærri. Mér er ákaflega ógeðfellt að þurfa að leggja einstaklinga þannig á vogaskálar og vera að meta þá eftir verðleikum, þegar líkt stendur á og þetta, en hjá þessu er þó ekki hægt að komast með öllu. Ég vil segja um þessa gömlu konu, sem er af útlendu bergi brotin, eftir þeim kynnum, sem ég hefi af henni haft, að hún á sérlega mikla viðurkenningu skilið. Hún kom hingað til landsins 1882, ásamt manni sínum, Halldóri heitnum Briem, og kynni þau, sem ég þá hafði af henni, sýndu mér það, að hún var í öllu tilliti ágæt kona, og ég veit, að hún stóð með sæmd og dugnaði við hlið manni sínum í lífsbaráttunni fyrr og síðar. En það má, um leið og ég nefni þetta, einnig nefna þá verðleika hennar, sem fjær liggja og líklega eru fæstum þdm. kunnir. Það gerðist atburður merkur í sögu Íslendinga 1874, auk þjóðhátíðarinnar, sá, að vestur um haf fluttust um 300 Íslendingar til Canada. Þessi hópur átti hvergi atvinnu eða hæli þegar vestur kom og allir voru févana. Þeir komu seint sumars vestur, og vildi svo til, að þá dagaði uppi í litlum bæ, sam heitir Kinmount. Þá var landsstjóri í Canada Íslandsvinurinn alþekkti Lord Dufferin, en í hans þjónustu var þá maður að nafni John Taylor, er leysti úr vandanum. Fór hann á vit við þessa Íslendinga, sem þarna liðu skort og hvergi áttu höfði sínu að að halla, tók þá að sér, útvegaði þeim lánsfé til að lifa af og valdi þeim það hérað til landnáms, sem síðan hefir verið kallað Nýja Ísland. Með ráði Taylors fluttist hópurinn þangað og fékk leyfi Canadastjórnar til umráða þessari nýlendu. John Taylor átti tvær kjördætur. Önnur þeirra er Susie Briem. Báðar giftust þær Íslendingum; er önnur látin fyrir vestan haf ásamt Taylor, en þessi kjördóttirin lifir ein eftir hér. Ég vil benda á það eins og verðleika þessarar öldruðu konu, að einmitt kjörfaðir hennar átti sinn mikla þátt í að bjarga þessum hópi Vestur-Íslendinga þegar mest lá við og var á meðan hann lifði bjargvættur þeirra á allan veg. Íslenzka nýlendan í Nýja Íslandi var, þegar hann og hópur hans kom þangað, óviðbúin að taka á móti landnemunum, en Taylor útvegaði hjá stjórn Canada 80 þús. dollara lán til þess að koma fótum undir nýlendubúana, og var lán þetta nokkru síðar gefið upp með öllu eftir óskum hans og tillögum. Mér finnst, að af því að þessi maður hefir unnið nokkrum hluta íslenzku þjóðarinnar svo ómetanlega mikið gagn og reynzt henni svo frábærlega vel, - þá eigi þessi kjördóttir hans nokkurn rétt á því, að vér sýnum henni viðurkenningu. Á þann eina hátt er oss fært að endurgjalda velgerninga þessa ágæta kjörföður, því að hann getum við ekki viðurkennt, þar sem hann er nú fyrir löngu kominn undir græna torfu. Það voru þessir verðleikar Susie Briem, sem ég vildi minnast á í sambandi við till. - Ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta; ég býst við, að fleirum en mér sé þetta mál kunnugt, sem ég hefi skýrt frá, og að þeir muni þá líta líkt á þetta og ég, - að þeir muni eigi telja óviðurkvæmilegt, að hún njóti þess í nokkru, hvílíkur ágætismaður kjörfaðir hennar var og hvern stórgreiða hann vann vorri þjóð. Þá á ég LVI. brtt. á þessu sama þskj. Ég hefi leyft mér að bera hana fram nokkuð breytta frá því, sem var við 2. umr., þegar ég tók hana aftur, af því að ég vildi ekki láta fella hana eins og hún þá lá fyrir. Ég bjóst við, að það myndi geta dregið til samkomulags við fjvn. um að bera till. fram með nokkuð öðrum eða breyttum formála. Till. þessi fer fram á, að ríkissjóður taki að sér ábyrgð á 90 þús. kr. láni til útgerðar-samvinnufélags Eskfirðinga. Eskifjörður er önnur stærsta verstöðin austanlands og svo settur, að atvinna kaupstaðarbúa er því nær eingöngu bundin við sjávarútveg. Það er landlaus staður með öllu og iðjugreinar eru þar engar stundaðar, en skipakostur, sem þeir hafa, er orðinn úreltur, skipin orðin forn og of smá. Í seinni tíð hefir sjósókn breytzt á þann veg, að sótt er miklu lengra suður og austur en áður var, enda er vertíðin miklu lengri en þegar sjósókn var hafin þar skömmu eftir aldamót með vélbátum. Nú er sótt út og suður um Papey eða jafnvel í Lónsvík. Bátarnir gömlu eru allt of litlir til slíkrar sóknar og sumir þeirra fá jafnvel ekki lengur haffærisskírteini og eru fyrir þeirra hluta sakir settir á land. Það er á þessum stað, eins og reyndar víðar á verstöðvarmölunum, að þar eru margir efnalitlir menn, sem ekki eru þess umkomnir að afla sér farkostanna til að geta haldið út á eigin spýtur. Yfirleitt eru þessir menn svo illa efnum búnir, að þeir geta aðeins með samtökum þokazt eitthvað í þessa átt, og myndi þó lítið vera, ef ekki stæði svo á, að þarna hafa 2-3 efnaðir menn gengið í þeirra félagsskap, til þess að gera þeim efnaminni mögulegt að koma fyrirtækinu á fót. - Þetta félag er stofnað af 52 búendum í Eskifjarðarhreppi. Tilgangur þeirra er, ef þeir fá þessa ábyrgð, að kaupa fjóra væna vélbáta til úthalds og sameina sig um úthaldið. Þarna er að vísu útgerð með stærri skip. Þaðan gengur einn togari og einn línuveiðari, en eins og gefur að skilja, geta ekki allir íbúar kauptúnsins fengið atvinnu við rekstur þessara skipa, því að mannfjöldi er hátt á áttunda hundrað í kauptúninu. Ég hefi í till. þessari ekki farið lengra en það að óska eftir ábyrgð á lánsupphæð, sem næmi ¾ af kaupverði skipanna tilbúinna til fiskveiða, og ég hefi ennfremur, út af tilmælum manna úr fjvn., ákveðið eftir ósk þeirra að bera fram brtt. við till. eins og hún er á þskj. 302, sem lýtur að því að auka baktrygginguna fyrir þessu láni frá því, sem gert er ráð fyrir í till. sjálfri, nefnil. að ekki sé aðeins bundið við sjálfsskuldarábyrgð félagsmanna og Eskifjarðarhrepps, heldur einnig við ábyrgð sýslunnar. Ég tel nefnil., ef hún er fengin, að þá sé um mjög óverulega ábyrgð að ræða fyrir ríkissjóð, jafnvel aðeins ábyrgð að nafni til. Ég hefi einnig tekið upp í þessa brtt. ákvæði um það, að lánið skuli taka í lanlendri lánsstofnun, en ekki farið með það út úr landinu, eins og títt hefir verið undanfarið í svipuðum tilfellum, og reyndar reynzt misjafnlega, sérstaklega þó vegna þess, að það hefir alið sumstaðar utanlands þá trú, að ríkissjóður myndi vera háðari slíkum ábyrgðum heldur en hann er. Ég þarf ekki um þetta að ræða frekar og ætla að gera ráð fyrir því, að hv.þdm. geti fallizt á svona till.; hún er í raun og veru langtum hóflegri heldur en hliðstæðar till., sem áður hafa legið hér fyrir og sem samþ. hafa verið. - Ég skal svo um leið og ég lýk máli mínu, afhenda forseta skriflega brtt., sem ég síðast nefndi.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt svo hljóðandi brtt. við brtt. undir LVI. lið á þskj. 302, frá hv. 1. þm. S.-M.: „Aftan við „Eskifjarðarhrepps“ í 2. málslið komi: og Suður-Múlasýslu“. Það þarf að veita afbrigði, til þess að brtt. megi komast að, og verður þeirra leitað þegar fundur hefst á ný, en nú er fundi frestað til kl. 5.

Einar Jónsson *) Ég spurðist fyrir um það í byrjun fundar, hvort till., sem ekki eru komnar ennþá, mundu ekki koma undir umr. Þar eru brtt. frá mér, sem ég hefi orðið nokkuð seinn með, því að ég hefi verið fjarverandi tvo undanfarna daga. Hæstv. forseti fullyrti, að þær mundu koma, en ég hefi ekki séð þær ennþá, enda eru fleiri till., sem hafa komið síðar fram en hæstv. forseti ákvað. Hvernig á að fara að þessu? Það er ekki gott að tala fyrir þeim brtt., sem eru ekki komnar fram, því að þá vita menn ekkert fyrir hverju verið er að tala. Þegar ég kom úr ferðalagi mínu í morgun, sá ég hér á ferðinni 56 eða 57 brtt., og ég skal lýsa því yfir, að fyrir bónda úr sveit sé ég ekki ástæðu til að samþ. nema ef til vill tvær af þessum 57 brtt. Hér er um bitling að ræða, styrk til einstakra manna, sem lítil líkindi eru til, að mundu vinna þjóðinni gagn. Ég álasa engum þm., þó að hann vilji útvega vinum sínum styrk, en ég hefi aldrei séð aðrar eins styrkbeiðnir lagðar fyrir Alþingi og þær, sem eru á þessu þskj. En þær brtt., sem ég flyt, eru til framfara og bóta á atvinnuvegunum, svo að það er full ástæða til að samþ. þær. Önnur brtt. mín er um síma í héraði, sem aldrei hefir haft hans not, en hin er um mælingar og rannsóknir á vatnasvæði Þverár og Markarfljóts. Ég býst annars ekki við, að ég hafi leyfi til að tala fyrir þeim, fyrr en þær eru komnar fyrir sjónir hv.þdm. En fengi ég leyfi hæstv. forseta, skyldi ég skýra þessar brtt nú. *) Ræðuhandr. óyfirlesið.

Forseti (JörB): Hv. þdm. hafa venjulega sýnt frjálslyndi í þessum efnum, og tel ég því víst, að þessi afbrigði fáist. Hv. 1. þm. Rang. getur þess vegna talað fyrir sínum till. nú, sem ég veit, að eru þess eðlis, að þeir, sem hlýða á mál hans, vita gerla um hvað þær hljóða.

Einar Jónsson Austur í Rangárvallahreppi er þannig ástatt, að þar er engin símstöð út frá aðallínunni, sem liggur frá Reykjavík og austur. Þess vegna óska menn þar eystra eftir, að símalína verði lögð frá Efra-Hvoli og upp á Land, sem lægi frá Efra-Hvoli um Stóra-Hof, Vestri-Kirkjubæ og Geldingalæk. Menn úr þessum sveitum hafa gert tilraunir til að fá þetta samþ., en landssímastjóri álítur, að samkv. símaáætlunum muni þessi lína ekki geta komið fyrr en næsta ár, m. ö. o. 1931. En mönnum þykir illt að verða að bíða, og óska eftir að fá línuna á þessu ári. Kostnaður yrði ekkert afskaplega mikill, með því að ríkið greiddi helminginn, þá yrði sá styrkur ca. 10 þús. kr. Flutning allan á efni frá höfn munu héraðsbúar taka að sér á sinn kostnað. Í vetur hefi ég verið að leita eftir því hjá landssímastjóra og atvmrh., hvort þetta mundi fást, en fékk ekki vissu fyrir því, nema því væri komið inn í fjárl. Og ég sé vitanlega það, að það verður að fara þá leið, því að annars er engin vissa fyrir því, að þessu verði framgengt næsta ár. Þess vegna þykir mér vissara að fá þessa fjárveitingu í þessum fjárl., til þess að framkvæmdirnar þurfi ekki að bíða. Ég ætla mér ekki að halda langa ræðu um þetta atriði, en vil aðeins lýsa því fyrir þeim, sem ókunnugir eru þar eystra, hversu erfitt menn eiga þar í strjálbýlinu á söndunum austur í Rangárvallasýslu. Það er óþægilegt fyrir menn að þurfa að fara 10–30 km. til að síma og fá ef til vill ekkert samband, verða að fara heim aftur erindislaust og eiga á hættu að fara sömu erindisleysuna, þó að þeir fari aftur næsta dag. Það blandast því engum, sem þekkir þessar ástæður, hugur um, að þarna er mjög mikil þörf fyrir síma. Ég skal ekkert um það dæma, hvort hún er þar mest, en ég veit, að hún er mjög knýjandi. Ef hv. deild treysti sér til að taka þessari brtt. minni vel, væri ég ánægðari en áður. En samt mun ég ekki fara í hrossakaup með þetta mál; ég er ekki vanur því. Ég geng aldrei inn á atkvgr. í nokkru máli, nema ég vilji það sjálfur. Ég veit, að hv.fjvn. mun athuga þetta mál og skilja, hver nauðsyn er hér á ferðum. Annars læt ég laust og bundið með það, hvernig þetta mál fer, og legg það algerlega í vald hv. deildar, hvernig hún greiðir atkv. um það. Þá er annað mál, sem er ekki síður mikilsvert. Það er athugun á vatnafyrirhleðslu í Markarfljóti og Þverá. Vegamálastjóri, sem er þessu mjög kunnugur, álítur, að þessara rannsókna sé hin mesta þörf. Ég þarf ekki að minna á það, að á síðasta þingi voru veittar 10 þús. kr. til rannsókna á þessu svæði. Ég hefi nú í dag fengið bréf frá búnaðarmálastjóranum, sem mun hafa mesta þekkingu á þessum málum af þeim mönnum, sem nú eru uppi hér á landi, og hann álítur ekki nóg, þó að veittar hafi verið 10 þús. kr. í þessu skyni síðastl. ár. Til þessara rannsókna var Ásgeir Jónsson frá Þingeyrum fenginn á síðasta ári, og lauk hann þá við 1/3 af því, sem þar þarf að rannsaka. Ásgeir er góður og gegn maður, og þrátt fyrir það, að hann notaði sinn tíma eins vel og hann gat, gat hann ekki afkastað meiru en þessu. Þess vegna álít ég, að þetta Alþingi þurfi að veita aðrar 10 þús. kr. til þessara rannsókna og svo þriðju tíu þús. næsta ár. Ég gæti talað langt mál um þetta til að lýsa því fyrir ókunnugum mönnum, hver nauðsyn er að vernda sveitirnar þar eystra fyrir vötnunum. En ég vona, að þess þurfi ekki, en menn geti sett sig inn í þessar ástæður, þó að ég skýri málið ekki nánar nú. Þá vil ég fara nokkrum orðum um þær rannsóknir, sem gerðar voru í fyrra að tilhlutun stj. Þá er eftir að athuga lágsvæðin, sem grasi vaxin eru ennþá, t. d. Landeyjar o. fl., í hverri hættu þau standa, ef ekkert er gert þeim til verndar. Gagnvart vatnafyrirhleðslunni var ég svo heppinn, að Sigurður Sigurðsson búnaðarmálastjóri fékk mér bréf í dag um þessi atriði, og hefi ég fengið það í hendur hv. formanni fjvn. Vona ég, að hv.n. taki málið til athugunar eftir þessum tillögum. Mér leiðist að þurfa að standa hér þing eftir þing og benda á það, hvernig Rangæingar eru hafðir útundan um fjárframlög úr ríkissjóði. Þótt þeir séu kannske ekki heppnir með þingmenn, þá finnst mér það nokkuð lítið, að þeir eigi að láta sér nægja einar 600 kr. Fjárlfrv. í fyrra var svo úr garði gert, að þeir áttu að fá þetta eitt, og eins kom það núna frá hæstv. stj. Veit ég, að mínir hv. þingbræður sjá, hver hlutdrægni er hér á ferð, og heiti ég nú á hv.fjvn. og þingheim allan að fara nú ekki svo að sökum við Rangæinga, að þeir fái ekki frekari styrk, einkum til samgöngubóta. Ég vildi óska, að allir mínir kæru þingbræður hefðu verið staddir með mér austur á Rangárvöllum í fyrrakvöld, til þess að sjá, hvernig þar er umhorfs í vonzkuveðri. Ég var þá austur í Gunnarsholti með öðrum manni, Tómasi Tómassyni, ættuðum frá Reyðarvatni. Og það get ég sagt mönnum, að þar var svo dimmt af sandrokinu, að það var alls ekki ratljóst. En þó er það vatnabrotið, sem er til allra mestrar eyðingar í þessari sýslu, því að það rótar niður túnum manna og grasnyt. Ef ríkið hleypur ekki undir bagga með mönnum og styrkir þá eitthvað í baráttunni gegn vötnunum, þá eru þeir bara dauðir. Eins og ég hefi sagt áður, sé ég ekki, að það sé til neins að vera að tala hér í tómri deildinni, þótt nú séu hér raunar óvenjumargir saman komnir. Vil ég heita á þá, sem viðstaddir eru, að bregðast ekki Rangæingum í þessu nauðsynjamáli þeirra. Einkum heiti ég þó á hv.fjvn.-menn - ég sé, að hv.þm. Mýr., sem er góður maður, er hér inni, og eins hv. form. og hv.frsm. fyrri hlutans, sem situr í forsetasæti.

Bernharð Stefánsson Við 2. umr. þessa máls átti ég enga brtt. og við atkvgr. greiddi ég atkv. á móti mjög mörgum till., sem fóru fram á að hækka gjöld ríkissjóðs. Þykist ég því hafa gert mitt til, að fjárl. yrðu sæmilega atgr. á þessu þingi. Nú við 3. umr. kemst ég þó ekki hjá að bera fram brtt., sem verða til nokkurrar hækkunar á gjaldahlið frv. En hér er um að ræða svo bráðnauðsynlegar framkvæmdir í mínu kjördæmi, að ég kemst alls ekki hjá að bera fram tillögurnar. Í raun réttri ber ég þó aðeins fram eina brtt., sem er um hækkun á gjaldahliðinni, þ. e. brtt. XII. á þskj. 302. Hún er um 45 þús. kr. til að reisa ljós- og hljóðvita á Sauðanesi, vestan við Siglufjörð, gegn 15 þús. kr. framlagi frá Siglufjarðarkaupstað. Vitamálastjóri hefir áætlað kostnaðinn af að reisa þennan vita 60 þús. kr., og byggi ég á því. Vitamálastjóri mælir eindregið með því, að þetta sé gert, eins og hv.fjvn. er kunnugt. Skipstjórafélögin, bæði á Akureyri og Siglufirði, hafa sent honum eindregnar áskoranir um að beita áhrifum sínum til að koma þessu í framkvæmd, en engir geta betur borið um þörfina á vitum en skipstjórarnir, sem eiga að sigla þarna framhjá. En það eru ekki þeir einir, sem óska eftir þessum vita, heldur öll sjómannastétt Norðurlands. - Það hefir verið svo undanfarið, að allar till., sem fram hafa komið um að greiða fyrir Siglfirðingum, hafa átt litlum vinsældum að fagna á hinu háa Alþingi. Veit ég ekki, hvað til þessa ber, því að Siglufjarðarkaupstaður hefir sérstöðu að því leyti, að það, sem þar er gert til framfara, kemur fleirum að gagni en framkvæmdir víðasthvar annarsstaðar á landinu. Er það vegna þess, hve margir leita þangað atvinnu vissan hluta ársins. Viti sá, sem hér um ræðir, er því ekki reistur handa Siglfirðingum einum, heldur handa öllum þeim, sem við veiðiskap fást fyrir Norðurlandi. Mér er kunnugt, að hv.fjvn. hefir haft þetta mál til athugunar og átt tal um það við vitamálastjóra. Geri ég því frekar ráð fyrir stuðningi hennar en andstöðu. Þá er brtt. LII. á sama þskj., um að láta athuga og gera áætlun um endurbyggingu sjóvarnargarðs á Siglufirði og greiða síðan úr ríkissjóði 2/3 kostnaðar við framkvæmd verksins, gegn þriðjungs framlagi frá Siglufjarðarkaupstað. Ástæðan til, að ég ber fram þessa brtt., er sú, að í vetur hafa komið á Siglufirði stórflóð tvisvar sinnum, sem hafa gert þar mikinn skaða. Fyrra flóðið var í desember, en hitt í miðjum janúar. Þau voru svo mikil, að flóði yfir alla eyrina og fara varð á bátum þar, sem menn ganga venjulega þurrum fótum. Og það hafa sagt mér kunnugir menn, að það megi aðeins þakka sérstakri heppni, að í hvorugt skiptið skyldi verða manntjón. Á Siglufirði voru útnefndir menn til að meta skaða þann, sem hlauzt af flóðunum á eignum manna, og var hann metinn á 20 þús. kr. En þar með er ekki talinn sá skaði, sem varð á sjávargarðinum sjálfum. - Það liggur í augum uppi, að fyrst þetta gat komið fyrir í vetur þrátt fyrir sjóvarnargarðinn, sem gerður var fyrir nokkrum árum, þá er hættan enn meiri hér eftir, því að sjóvarnargarðurinn hefir orðið fyrir skemmdum af flóðunum. Það hlýtur hv.þd. að vera mér sammála um, að koma verður í veg fyrir þessa hættu. Enda þótt Siglfirðingar hafi oft orðið fyrir kulda í hv. deild og þótt hv.þdm. vilji litlu fórna vegna íbúa staðarins, þá er á það að líta, að ríkið á þarna eignir, sem liggja undir skemmdum engu síður en aðrar eignir á Siglufirði. Auk þess er eyrin sjálf í hættu, en hún er eign ríkissjóðs, eða kirkjujarðasjóðs nánar tiltekið. Sumum kann að þykja það undarlegt, að þessi brtt. er borin fram við 22. gr.fjárlfrv., en ekki sem fjárveiting á tiltekinni upphæð. Þetta stafar af því, að ég gat ekki fengið neina áreiðanlega áætlun um kostnaðinn, sem þessi framkvæmd mundi hafa í för með sér. Það var að vísu rannsakað í vetur og gerð um það áætlun á Siglufirði, hvað mundi kosta að gera við garðinn, hækka hann og bæta eins og þörf er talin, og var álitið, að það yrðu um 64 þús. kr. Það var að vísu vanur verkstjóri, sem gerði þessa áætlun, en af því að hún er ekki gerð af verkfræðingi, bjóst ég ekki við, að hv.þd. mundi taka hana gilda, og því kaus ég þessa leið. Þó vil ég geta þess, að vitamálastjóri hefir látið uppi, að hann teldi þessa áætlun ekki ósennilega. Þó að fjárhæðin sé ekki tiltekin, getur hér ekki orðið um neinar óskapaupphæðir að ræða; enda er hæstv. stj. treystandi til að leggja ekki út í neina ófæru, er hún hefir látið athuga málið. Skömmu eftir flóðin skrifaði vitamálastjóri dóms- og kirkjumálaráðuneytinu - Siglufjörður er kirkjueign - og lagði til, að þegar í stað væri sendur norður verkfræðingur til að athuga kostnaðinn af viðgerðinni, svo að hægt væri að leggja áætlun hans fyrir þingið. En þetta hefir alveg farizt fyrir. Þetta mál þolir ekki að bíða næsta þings. Önnur eins flóð geta vel komið næsta haust, og er þá ekki að vita, hvað af hlýzt. Því verður að gera eitthvað í sumar, a. m. k. að koma garðinum í samt lag. Hv. fjvn. hefir einnig haft skjöl þessa máls undir höndum, og geri ég fastlega ráð fyrir meðmælum hennar. Þá á ég brtt. á þskj. 316, VII. lið, um að ríkissjóður gangi í ábyrgð fyrir allt að 620 þús. kr. láni fyrir Siglufjarðarkaupstað til raforkuveitu, gegn þeim tryggingum, er ríkissjóður metur gildar. Ég býst við, að þetta mál sé vel kunnugt hv.fjvn. og flestum þdm., því að ég hefi afhent n. teikningar af þessum mannvirkjum og nægilega mörg eintök af ítarlegri áætlun, er gerð hefir verið um verkið. Einnig hefi ég afhent flestum hv.þdm. eintak af þessari áætlun, og ef einhverjir eiga eftir að fá hana ennþá, geta þeir vitjað hennar til mín fyrir atkvgr. Er ætlunin sú, að virkja Fljótaá í Skagafjarðarsýslu og leiða rafmagnið til Siglufjarðar. Till mín er byggð á þessu, en annars er ekki ástæða til að fara að lýsa fyrirtækinu nánar, með því að lítið gæti orðið á þeirri lýsingu að græða fram yfir það, sem menn geta séð í áætluninni, - En hér kemur fleira til greina. Hæstv. fjmrh. hefir oftar en einu sinni vikið að því hér í hv. deild, að hann vildi vara menn við að láta ríkissjóð taka á sig miklar ábyrgðir. Telur hann það fyrst og fremst varasamt vegna þess, að ef mikið er að þessu gert, geti ríkissjóður þurft að borga svo og svo mikið af ábyrgðunum á sínum tíma, og í öðru lagi geti það beinlínis skert lánstraust hans út á við. Um fyrra atriðið lít ég svo á, að það þurfi ekki að óttast í þessu tilfelli. Siglufjarðarkaupstaður hefir slíka fjárhagsafkomu, að hann hlýtur að geta borgað hvern eyri. Það hlýtur að verða sannfæring allra, sem kynna sér málið, og get ég látið a. m. k. nokkra hv.þdm. fá efnahagsreikning kaupstaðarins, ef þeir vilja sannfærast um, hvort ég fer hér ekki rétt með. Því er ekkert við þessa ábyrgð að athuga inn á við. En um hitt skal ég ekki segja, nema það geti orðið til nokkurs skaða fyrir lánstraustið út á við, að ganga í ábyrgð sem þessa. - Þá vil ég og nefna annað, sem haft kann að verða á móti þessu. Mér er það kunnugt, að nefnd sú, sem hæstv.atvmrh. skipaði nýlega til að athuga rafveitumálin í heild sinni, hefir lagt á móti því, að teknar væru út úr nokkrar einstakar rafveitur fyrr en búið er að ganga frá heildartillögum um málið. Af þessum tveimur ástæðum var það, að þrátt fyrir eindregna áskorun frá kjósendum mínum um að bera þessa ábyrgðarheimild fram, þá ætlaði ég þó ekki að eiga neitt við það, og þeim mun síður, sem samskonar beiðni annarsstaðar frá var felld við 2. umr. En er ég sá á þskj. 302, að samskonar beiðnir eru fram bornar nú við þessa umr. af öðrum, þá þótti mér rétt að bera þessa ábyrgðarbeiðni fram líka. Ég álít, að mín till. eigi alveg eins mikinn rétt á sér og hinar aðrar, sem nú eru bornar fram. Ef ég verð þess vís af umr. þeim, er fram fara, eða af undangengnum atkvgr. um till. annara, að hv. deild vill ganga inn á þá braut að veita þessar ábyrgðarheimildir, þá læt ég óhikað mína till. koma undir atkv. líka. Hinsvegar mun ég taka hana aftur, ef ég sé, að það er vilji þm. að fara varlega í þessu efni, og einkum ef það getur orðið að samkomulagi að láta öll slík mál bíða, þar til n. sú, er nú starfar, hefir lokið áliti sínu. Ég er ekki vanur því að gera till. annara að umtalsefni, enda þótt ég minnist á fjárlfrv. En að þessu sinni er það þó ein brtt., sem ég get ekki látið hjá líða að minnast á. Það er 6. brtt. á þskj. 302, frá hv. 1. þm. S.-M. Till. er um það, að lækka liðinn til bygginga í Bakkaseli úr 35 þús. kr. og niður í 10 þús. kr. Þessi fjárveiting er svo til komin, að eins og menn muna, var borin fram till. 1928 um, að keyptar væru jarðirnar Bakkasel og Gil í Öxnadal. Var sú till. borin fram með það fyrir augum, að þarna yrði haldið uppi gististað fyrir ferðamenn. Fjvn. bar þá þessa till. fram að undirlagi vegamálastjóra, sem mælti eindregið með því, að ríkið keypti þessar jarðir. Þinginu hafði þá borizt beiðni um fjárstyrk til húsabygginga á Bakkaseli. En vegamálastjóri og fjvn. virtist ekki rétt að veita þann styrk, heldur væri heppilegra, að ríkið ætti sjálft jarðirnar og byggði þær upp. Samkv. þeirri heimild voru svo þessar jarðir keyptar, og síðastliðið vor voru þær svo byggðar manni, er þangað flutti. Sá, er við þeim tók, gerði svo byggingarsamning við ríkisstj. og enda þótt ekki sé fulltekið fram í þeim samningi, að byggt verði upp, þá er það þó víst, að bóndinn flutti þangað í því trausti, að svo yrði gert. - Ég vil ekki fullyrða, að skilyrði um það standi í samningunum, en ég fullyrði, að ábúandinn hefir ástæðu til að gera sér sterkar vonir um, að byggt verði upp. Það var líka einmitt með það fyrir augum, að þarna yrði gististaður, að kaupin voru gerð. Í ákvörðun þingsins 1928 um kaupin fólst einmitt óbeint loforð um, að byggt yrði upp, og var það skýrt tekið fram af frsm.fjvn. Það, sem síðan hefir gerzt í þessu máli, var það, að í sumar sem leið gerði aðstoðarmaður vegamálastjóra athugun á húsastæði. Gerði hann það í samráði við mig og fleiri kunnuga menn. Varð niðurstaðan sú, að heppilegast myndi að byggja upp á landamerkjum þessara tveggja jarða, Bakkasels og Gils. Þar er ágætt túnstæði og liggur sá staður betur fyrir ferðamönnum. En verði bærinn fluttur þangað, þarf einnig að flytja fleiri hús, og verður því byggingin meiri. Ég vona nú, að það, sem ég hefi sagt, sé nægilegt til að sýna, að till.hv. 1. þm. S.-M. er fjarstæða. Þessar byggingar er ómögulegt að gera fyrir 10 þús. kr. Ég þarf naumast að fara út í nauðsyn þess að hafa þarna sæmilegan gististað. Frá þeirri hlið málsins var í raun og veru gengið fyrir tveimur árum. Þá var þörf inni greinilega lýst af hv.frsm.fjvn. Ég tók þá einnig undir það og gaf upplýsingar sem kunnugur maður. Bakkasel liggur við versta fjallveginn, sem er á leiðinni frá Reykjavík til Akureyrar, því þótt Holtavörðuheiði sé ögn lengri, er Öxnadalsheiði verri fjallvegur: Þegar af heiðinni er komið á austurleið, er langt til allra annara bæja en Bakkasels. Þessi leið er líka orðin mjög fjölfarin, og verður þó enn fjölfarnari síðar, er vegir batna. Oft er líka snjór á heiðinni, þó bílfært sé um byggð beggja megin. Er þá nauðsynlegt að fá flutning yfir heiðina. Er því þörfin fyrir byggð í Bakkaseli hin sama og í Fornahvammi, og eins er um fylgd og annan greiða. Þetta er enn hliðstætt við Kolviðarhól, sem allir þekkja. Ég hygg þó, að í Bakkaseli mætti komast af með minni hús en í Fornahvammi, en að öðru leyti er það alveg hliðstætt og fordæmið frá Fornahvammi. Þessar upplýsingar vildi ég þá gefa um málið. Hygg ég, að ekki þurfi að svara hv. 1. þm. S.-M. nákvæmar en þetta, einkum þar sem hv.þm. er ekki nærstaddur mér sjáanlega. Hann kallaði Bakkasel kuldakot og gat þess, að það væri ekki metið nema á 13 hundr. að fasteignamati. En nú er það líka, að þarna er búið að slá tveimur jörðum saman. En svo er vitanlega þessi bygging þarna ekki gerð vegna búskapar þar, heldur vegna ferðamanna. Hvaða nafn þessu koti er valið, skiptir því ekki miklu máli. Hvort 35 þús. kr. þurfi til byggingarinnar, skal ég ekki dæma um. Ég hefði getað haldið, að komast mætti af með minna. Ég hefði því ekki skipt mér af, þátt hv. Í. þm. S.-M. hefði gert till. um dálitla lækkun, t. d. um 10 þús. kr. En hitt nær engri átt, að hægt sé að byggja sómasamlega upp fyrir einar 10 þús. kr. Ég læt svo þetta nægja. Vona ég, að hv. deild felli till. með öllum atkv., að undanteknum atkv hv.flm. hennar. Þykist ég mega vænta, að svo verði gert.

Ólafur Thors Hv. fjvn. hefir flutt brtt. við brtt., er ég bar fram við 2. umr. og þá var samþ. Sú till. var um, að veitt væri til styrktarsjóðs Margrétar Bjarnadóttur 800 kr. Nú leggur hv.fjvn. til, að þessi upphæð sé lækkuð niður í 500 kr. Hv. frsm.fjvn. gerði þá grein fyrir þessari brtt., að n. hefði þótt rétt, þar sem þessi styrkur er kominn inn í fjárl. í annað sinn - og mætti því búast við, að þetta yrði fastur styrkur - að lækka hann til samræmis við styrkt þá, er aðrir sjóðir fá. Með þeim forsendum, að styrkurinn verði til frambúðar, vil ég sem flm. að fyrri till. sætta mig við þessa lækkun. Ég flyt eina brtt., þá VII. á þskj. 316. Er hún um það, að styrkurinn til slysavarna verði hækkaður um 12.500 kr., eða úr 10.000 kr. upp í 22.500 kr. Í aths. við liðinn geri ég grein fyrir því, hvernig verja skuli hækkuninni. 8.000 kr. skal varið til að fullgera veg þann, er hafinn var með sama framlagi í fyrra milli Sandgerðis og Stafness. En 4.500 kr. skal varið til símalagningar milli sömu staða. Ég hygg, að mörgum hv.þdm. séu enn í fersku minni umr. um þennan veg frá síðasta þingi. Þá bar hv.fjvn. fram till. um 8.000 kr. byrjunarveitingu til vegagerðar milli Sandgerðis og Stafness. En ástæðan til þess var sú, að Slysavarnafélag Íslands eignaðist björgunarbát, sem átti að hafa aðsetur í Sandgerði. En bátinn ætlaði Slysavarnafélagið að nota á þessu svæði, frá Sandgerði að Stafnesi. Þá lágu fyrir gögn, er sýndu það, að síðan um aldamót höfðu orðið 62 skipströnd á þessu svæði, og höfðu þau orðið 92 mönnum að grandi. Þá var það upplýst, að björgunarbáturinn kæmi ekki að notum, nema hægt væri að flytja hann á landi. Báturinn er þannig gerður, að undir honum er breiður sleði, sem krefst breiðs vegar. Þá var ennfremur upplýst, að ströndin þarna væri afar skerjótt og sjógangur mikill í öllum áttum, nema austanátt. Væru því lítil tók á því að flytja bátinn á sjó, langar leiðir máske, þegar þyrfti skyndilega að nota hann. Till. fjvn. hnigu í þá átt, að mjög miklar líkur væru fyrir því, að mikil not gætu orðið að bátnum, en að þau not kæmu ekki að haldi, nema þarna væri vegur til að flytja bátinn eftir. Nú mun svo komið fyrir fjárveitingu síðasta þings, að vegur þessi er hálfgerðar. Ég hefi því leyft mér, út frá sömu rökum, að leggja til, að fé væri veitt nú til að fullgera veginn. Og það er rökrétt hugsun, að hafi verið rétt að byrja á þessum vegi, þá sé einnig rétt að ljúka við hann. Og fyrst hv.fjvn. áleit það rétt í fyrra, þá vænti ég þess, að hún líti enn sömu augum á það mál og styðji því till. mína um að verkinu verði lokið. Ég veit ekkert það hafa komið fram, er afsanni álit fjvn. í fyrra. Og þar sem frsm. þess kafla fjárl. er hinn sami nú og þá, þá vil ég leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að rifja upp orð hans þá um þetta efni. - Hv. frsm. sagði, eftir að hafa lýst því, hve staðurinn þarna suður frá væri hættulegur skipum, er þangað bæri: „En báturinn mun ekki koma að fullum notum þarna, nema hægt sé að flytja hann eftir landi, enda er hann þannig útbúinn. Til þess þarf að leggja breiðan veg, svo að hægt sé að draga bátinn fram og aftur, eftir því sem með þarf. N. gat ekki lagt á móti því, að þetta fé yrði veitt, því að leitt væri til þess að vita, að slys yrði fyrir það, að ekki væri hægt að koma bátnum áfram og horft hefði verið í þessa fjárveitingu. Þetta er að vísu aðeins byrjun, en vonandi verður þess ekki langt að bíða, að víðar á landinu verði hafnar slíkar björgunartilraunir, og má þá ekkert til spara, ef hægt væri með þessu móti að koma í veg fyrir eitthvað af þeim mörgu slysum, sem eru svo tíð hér við land“. Þetta er vel og drengilega og af fullum skilningi mælt. Og mér finnst nú raunar, að n. hefði sjálf átt að leggja til, að þetta fé væri veitt. En hún hefir nú að vísu í mörg horn að líta, og er því skiljanlegt, að þetta gæti gleymzt. En ég veit, að hún muni styðja þessa till. mína með atkv. sínum. Nauðsyn þessa máls var viðurkennd með einhuga áliti mikils meiri hl. Alþ. í fyrra. Þarna hafa á tæpum þremur áratugum farizt 92 menn í sjóinn. Ég vona, að okkur komi saman um það, að ekki sé vert að kalla fleiri vitni á þann hátt fram til sönnunar nauðsyn þessa máls. Í sjálfu sér get ég fært öll hin sömu rök fyrir nauðsyn símalagningar frá Sandgerði að Stafnesi. Ef slys ber að höndum, er vitanlega hin mesta nauðsyn, að boð komist sem skjótast til þeirra, sem fyrir björguninni eiga að standa. En nú nær síminn ekki lengra en til Sandgerðis. Fyrir því fer ég fram á, að veittar séu 4.500 kr. til að tengja saman Sandgerði og Stafnes. Hef ég snúið mér til landssímastjóra um þetta og hann gefið þær upplýsingar, að línan myndi kosta þetta. Þá hefi ég ennfremur snúið mér til formanns Slysavarnafélagsins og óskað eftir áliti hans um nauðsyn þessarar fjárveitingar. Herra landlæknirinn tjáði mér þegar í stað, að stjórn Slysavarnafélagsins væri samþykk þessari beiðni og teldi nauðsynlegt, að hún kæmi fram. Hinsvegar hefir dregizt úr hömlu, að hann léti þetta álit í ljós skriflega. En ég hefi fengið upplýsingar úr öðrum áttum, sem staðfesta, að umsögn formannsins var rétt. Ég gæti hugsað mér, að til væru þeir hv.þm. hér í deild, sem að vísu viðurkenna þörfina fyrir þennan síma, en líti meira á getuleysi ríkissjóðs að sinni. Vildu því vera með í því að samþykkja veginn, en teldu, að síminn gæti frekar beðið. Vegna þessara manna hygg ég, að það væri rétt af mér að koma fram með varatill., þannig að mönnum gæfist kostur á að greiða atkv. með veginum, enda þótt þeir treystu sér ekki til að vera með hvorutveggja, síma og vegi. Geta menn þá gengið lengra eða skemmra í þessu, eins og samvizkan býður þeim að gera.

Magnús Guðmundsson Ég ætla að minnast á tvær eða þrjár till., sem ég er riðinn við. Fyrst er það XV. brtt. á þskj. 302, frá mér og hæstv.forsrh., um 1200 kr. styrk til stúdents, sem stundar heimspekinám í París. Hann er bláfátækur, en hefir notið styrks hjá manni, sem nú getur ekki hjálpað honum lengur, vegna þess, að hann hefir misst heilsuna. En pilturinn er mjög duglegur og áhugasamur og hefir nú barizt áfram við nám í 10 ár, en vantar nú eitt ár eða hálft annað til þess að gefa lokið prófi. Það er von, að hann taki sárt, ef hann þarf að hætta, svo nærri leiðarenda sem hann er kominn. Þessi till. er borin fram til að koma í veg fyrir það. Um þetta nám, heimspekina; er það að segja, að hér er til öflugur sjóður handa mönnum, sem vilja helga sig henni. En styrk úr honum fá þeir fyrst, er þeir hafa lokið prófi; þá fá þeir styrk til framhaldsnáms. Og því fylgir það skilyrði, að þeir riti síðar á íslenzku og verði þannig þjóð sinni að gagni. Þetta er önnur ástæða til að verða við þessari litlu beiðni. Þá er XL. brtt. viðvíkjandi öðrum stúdent, Eiði Kvaran, sem talsvert öðruvísi stendur á um. Hann hefir lesið sögu og mannfræði í München. Hann hefir fengið tæringarsnert og er búinn að liggja alllengi, í sjúkrahúsi í Sviss og verður að liggja lengi enn. Ég fer fram á, að honum sé veittur 1.500 kr. styrkur af því fé, sem ætlað er til berklavarna samkv. lögum frá 1921. Hæstv. stj. er ekki heimilt að borga þetta af því fé, nema hún fái heimild til þess, af því að maðurinn liggur ekki í sjúkrahúsi innanlands. En ef þessi stúdent fær ekki neinn styrk, liggur tæpast annað fyrir en að flýja heim. Og þá lendir kostnaðurinn á því opinbera. Því er stungið upp á, að honum séu greiddar 5 kr. fyrir hvern legudag. Það er sama og greitt er hér á Vífilsstöðum; þó má þetta ekki fara yfir 1.500 kr. Ég bið hv.þdm. að athuga, að dvölin í sjúkrahúsinu í Sviss er miklu dýrari en hér. Þar verður að greiða 290 kr. á mánuði í legukostnað, en hér heima um 150 kr. Með þessu væri því aðeins létt undir með aðstandendum, en ekki greiddur allur kostnaður. Svipaðar till. hafa verið samþ. hér, um það að greiða kostnað, þó að menn liggi ekki í sjúkrahúsi. En það ætti ekki að spilla fyrir, þó að þessi maður sé í sjúkrahúsi erlendis. Vafasamt er, að hann þýddi heimflutning, a. m. k. er líklegt, að hann þyrfti þá að liggja lengur. Mér sýnist sanngjarnast, og í rauninni að öllum líkum hagur fyrir ríkissjóð, að veita þennan styrk, ef borið er saman við það, að þessi maður kæmi heim til að liggja hér í sjúkrahúsi. Þá átti ég eftir að minnast fáum orðum á brtt. XXXV, sem hv. samþm. minn (JS) er flm. að, því að hann er nú fjarverandi. Það eru 50 þús. kr. til raforkuveitu um Skagafjörð. Við 2. umr. var felld hér till. um meiri framlög í þessu skyni og ennfremur heimild fyrir stj. að ábyrgjast lán til fyrirtækisins. En nú förum við ekki fram á neina heimild til ábyrgðar í þetta skipti, Og hinsvegar höfum við lækkað upphæð styrksins. Ég skal hreinskilnislega segja, hver ástæðan er. Við viljum fá yfirlýsingu þingsins um, hvort það vilji styrkja þetta fyrirtæki. Ef þingið sýnir ekki neinn vilja í þessu efni, óttumst við, að Sauðárkrókur fari að fást við sérvirkjun á lítilli á þar í nándinni. Þá væri þar með fyrirbyggt, að sveitirnar þar nyrðra gætu notið góðs af. Það verður allt of dýrt fyrir þær sveitir, sem hlut eiga að máli; að koma upp rafveitu einar saman. Ég fékk í gær að sitja á fundi hjá hv.fjhn., þar sem þetta mál bar á góma. Það voru, að því er mér skildist, hennar till., að nú þegar á þessu þingi væri veitt eitthvert fé í þessu skyni. Mig minnir helzt, að hún nefndi 150–200 þús., án þess að nefna, til hvers það ætti að fara; það ætti að ganga í sjóð, sem síðar yrði ráðstafað af Alþingi. Ég skal ekki segja, hvað ofan á kann að verða. En verði eitthvað slíkt ofan á, t. d. í Ed., því að fyrr getur það ekki orðið, þar sem þetta er 3. umr. fjárl. hér í deild, þá vil ég fyrir mitt leyti ganga inn á, að þetta verði fellt, en önnur fjárveiting komi í staðinn. En mér þykir viðurhlutamikið að reyna ekki þessa leið fyrir hönd Skagfirðinga, af því að ég óttast, eins og ég sagði áðan, að Sauðárkróksbúar fari að verða bráðlátir í þessu efni. Raftæki þeirra eru að verða ónýt, og ef þeir sjá, að ríkið muni ekki vilja hjálpa, hugsa þeir sér að virkja sjálfir út af fyrir sig. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þessa till., a. m. k. ekki fyrr en ég hefi heyrt undirtektir hv.fjvn.

Hákon Kristófersson Ég á að þessu sinni tvær örlitlar brtt. á þskj. 302. Aðra þeirra, sem er undir XXIV. lið, flutti ég með hv.þm.. V.-Sk. Ég skal viðurkenna, að það er oft erfitt að flytja brtt., sem fara fram á styrk, og þá erfiðast, ef það eru styrkir til einstaklinga. Hæstv. fjmrh. sagði í dag, að flestar ef ekki allar þær till., sem fyrir lægju á þskj. 302, mundu þm. flytja að gamni sínu. Það er mjög óþarft og óviðkunnanlegt, að getsakir komi úr þeirri átt um það, hvaða tilhneigingar liggi bak við till. einstakra þm. Það er ekkert við því að segja, þó að brtt. séu felldar. En hitt, að stj. taki sér dómsvald yfir athöfnum þingmanna og slái því föstu, að þær komi af hinum eða öðrum miður viðeigandi ástæðum, sýnir bezt hvaða stórmenni það eru, sem við eigum nú í stj. á landi hér. Fyrri till. mín fer fram á að veita síra Árna Þórarinssyni á Stóra-Hrauni 2.000 kr., eða til vara 1.500 kr., til ritstarfa. Þetta er háaldraður heiðursmaður, nú kominn á áttunda áratug, og mundi helzt hafa kosið að láta af embætti nú strax. Þegar menn hafa þjónað eins lengi og hann, eða full 45 ár, ætti þjóðfélagið að vera þess megnugt að geta leyst þá frá embættisstörfum, án þess að láta þá missa nokkurs í af launum sínum, svo að þeir gætu í ró og næði notið seinustu áranna á þann hátt, er þeir hefðu mesta ánægju af, og notið þó verðugrar hvíldar eftir langt og vel unnið starf. Ég býst við, að allir hv.þm. þekki þennan mann, annaðhvort af kynningu við hann sjálfan eða af orðapori. Það er á allra orði, hvað snilldarlega hann kann að segja frá, hvort sem er það, sem hann hefir sjálfur séð og heyrt, eða heyri frá annara vörum. Og full ástæða er til að treysta því, að honum láti ekki verr að segja frá í riti en ræðu. Hann á í fórum sínum ógrynni af þjóðlegum fróðleik, sem hann hefir að sér viðað um langt æfiskeið. Allir ættu að vita, hver munur er á verðmæti frumsagna og þeirra fræða, sem týnd eru saman úr bókum. Frumsagnir eru t. d. Íslendingasögurnar og aðrar slíkar frásagnir úr lífinu sjálfu. Það eru slíkar sagnir, sem hafa þótt svo merkilegar, að þær hafa t. d. verið sýndar á sjónleikum bæði utan lands og innan. En það er einmitt slíkt verðmæti, er hann á í fórum sínum í svo ríkum mæli. Ég trúi ekki; að hægt sé að telja því fé illa varið, sem veitt væri þessum ágæta fróðleiksmanni síðustu ár æfinnar, til þess að veita öðrum af nægtabrunni sínum. Ég leyfi mér að lesa upp ummæli frá Sigurði Nordal, þessum heiðursmanni viðkomandi: „Það er öllum kunnugt, sem nokkuð þekkja til síra Árna Þórarinssonar prófasts á Stóra-Hrauni, að hann er allra manna skemmtilegastur í viðræðum. Fer þar saman víðtækur fróðleikur, glögg athugun, hugsanafjör og frásagnarlist. Hefi ég oft hugsað um, hvílíkur skaði það væri, ef engar minjar sæjust eftir slíka hæfileika í bókmenntum vorum. Nú er mér tjáð, að síra Árni sæki um styrk til ritstarfa, til þess að skrásetja eitthvað af endurminningum sínu og öðrum fróðleik. Mér er sérstaklega ljúft að gefa þessari umsókn hans hin beztu meðmæli mín, ekki einungis fyrir fróðleik prófasts né fyrir langt embættisstarf, sem aðrir eru færari til að meta en ég, heldur einkanlega vegna þeirra ritstarfa, sem ég vona að honum endist tími til að inna af hendi“. Vitanlega eru orð þessa merka fræðimanns mikið þyngri á metunum en það, sem ég læt um málið falla, og bið ég hv.þm. að athuga það, þegar þeir fara að meta þessa till. mína. Ég skal viðurkenna, að það getur e. t. v. verið þröngt fyrir dyrum ríkissjóðs, og ég er sízt að átelja, þó að farið sé varlega með fé hans. En hvað sem maður lítur í kringum sig, verð ég að segja, að mjög orki tvímælis, hvort þeirrar varúðar sé gætt eins vel og okkur þm. er bent á af hálfu hæstv. fjmrh., að við skulum gæta hennar. Hversu mikill sparnaðarhugur sem í hv. þingmönnum er, þá má hann ekki verða svo mikill, að hann geri skaða. Spor, sem miða að aukinni menningu og menntun, verða ekki metin í hundruðum króna. Ég læt þá útrætt um þessa till. Ég legg hana á vald hv. deildar og treysti, að hún sýni sanngirni þessum háaldraða heiðursmanni, eins og henni þykir viðeigandi, þegar hann á áttunda áratugi leitar eftir þessum örlitla styrk.

Og er það víst, að hann lifi ekki nema 2–3 ár ennþá?

Hv. þm. Mýr. spyr, hvort það sé víst, að hann lifi ekki nema 2 eða 3 ár. Ég veit ekki af hverju þm. spyr. 

Ekki fer hv.þm. Mýr. að faðma þessa kámugu vergangsmenn

. Nú, ég skal ekki fara inn á það. Í þörf er þrællinn þekkastur. Svo getur þörfin orðið mikil, að kámið verði þá ekki sýnilegt.

Hann kemur þá bara í sápuna á eftir

. Ég var ekki að meina neitt til sérstakra manna.  Þá á ég aðra lítilfjörlega till. við 18. gr. II. i. Þar er misritun: „200“ fyrir 300 kr. Ég vona, að hægt sé að leiðrétta hana. Annars ætlaði ég ekki að tala mikið um þessa till. Ég læt hv. dm. um það, hvað þeir gera við hana. Hún skýrir sig sjálf. Aðeins get ég sagt, að þar er mjög erfiður efnahagur fyrir hendi. Ég læt svo úttalað um þessar brtt. mínar. Og ég vil ekki gera mig að neinum dómara um, hvað aðrar brtt. eigi mikinn rétt á sér. Það er eins og gerist og gengur, að sínum augum lítur hver á silfrið, og virðist nægja, að hver þm. sýni skoðun sína með atkv. sínu.

Forseti (BSv): Þar sem veður taka nú mjög að versna og búast má við, að þeir þm., sem harðgerðastir eru, séu nú þegar komnir á þingfund, en hinsvegar svo fáir mættir, að varla má telja fundarfært, tel ég rétt að bera það undir deildina, hvort fundinum skuli haldið áfram eða ekki.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Fyrir þessu þingi hafa legið tvö frv. sama eðlis og þetta, sem sé frv. til laga um sölu landshluta úr kirkjujörðinni Borg á Mýrum og frv. til laga um sölu á Nesi í Norðfirði til Neskaupstaðar. Á undanförnum þingum hafa svipuð mál oft legið fyrir og þau hafa öll verið afgr. og stj. falið að annast þau. Því er svo farið að þessu sinni, að kauptúninu Eskifirði er brýn nauðsyn að eignast land, sem getur veitt íbúunum frekari björgunarmöguleika en þeir eiga nú, því að kaupstaðnum er svo í sveit komið, að hann hefir sama og ekkert landrými til umráða. Þessu til samanburðar mætti benda á landrými Reykjavíkur og þá öldu, sem nú er að rísa og beinist í þá átt, að landið verði tekið til ræktunar. Um þetta frv. er í rauninni ekki ástæða til að fjölyrða, því að því fylgir óvenju góð rökstuðning, og við nál. hefi ég litlu að bæta. Álit Pálma Einarssonar ráðunauts liggur einnig fyrir, og hann virðist telja þetta lífsnauðsyn fyrir þetta kauptún, að það geti náð þessu landi til eignar og umráða fyrir kaupstaðarbúa, og einnig kemur það greinilega fram í áliti hans, að kauptúnið brestur, öll skilyrði til ræktunar þar í nágrenninu. Þetta mál mætti nokkurri andstöðu í fyrra, en það orsakaðist af því, að þá skorti þau gögn, sem nú liggja fyrir, en nú hygg ég, að þetta mál sé betur rökstutt en önnur sama efnis, sem afgr. hafa verið. Ég ætla ekki að fjölyrða um þá andstöðu, sem frv. þetta fékk hér í fyrra og nú í ár í hv.Nd., enda má vera, að mér gefist síðar tækifæri til að víkja að því. Fyrir hönd allshn. vil ég lýsa yfir því, að hún hefir ávallt mælt með slíkum frv. sem þessu, og hennar skoðun er sú, að kauptúnunum sé nauðsynlegt að eiga nægjanlegt land til ræktunar. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um málið, en vil vona, að hv. d. líti á það með velvilja.

Páll Hermannsson Ég get verið sammála hv.n. og frsm., að kauptúnið Eskifjörður hafi brýna þörf fyrir að eignast meira land til umráða og ræktunar en það hefir nú. Það lítur út fyrir, að fólk safnist til ýmsra kauptúna þessa lands án þess að nauðsynleg frambúðarskilyrði séu fyrir hendi, og svo mun vera ástatt um Eskifjörð. Þar mun nú vera um 300 manns, en í rauninni vantar þau skilyrði bæði til lands og sjávar, sem nauðsynleg eru til þess, að fólkið geti lifað góðu lífi. Því er það ekki að efa, að þetta kauptún þarf að eignast land til ræktunar, en hinsvegar er ég ekki á sama máli og hv.allshn. um það, að það sé einmitt þessi lausn málsins, sem komi að mestu haldi. Hér er um það að ræða að selja prestssetursjörðina Hólma í Reyðarfirði, sem er að vísu stór og góð jörð, en þó hygg ég, að hún geti ekki talizt svo heppileg sem skyldi, því að hún liggur mjög fjarri kauptúninu, svo að ýmsir erfiðleikar hljóta að stafa af því. Leiðin milli Eskifjarðarkauptúns og Hólma mun vera allt að því 8 km., og þótt þangað liggi bílfær vegur, þá er jörðin þó svo fjarri, að hún getur ekki talizt heppileg kaupstaðarbúum. Mér skilst, að það, sem fyrir þeim vakir, sé að rækta landið og koma þarna upp mjólkurbúi, en ég hygg, að verkamenn geti ekki notið þessarar jarðar til fulls, þar sem vegalengdin á milli er svo mikil, að það virðist mjög hæpið, að þeir geti eytt þar frítímum sínum á degi hverjum. Vitanlega myndu verkamenn nota þann tíma, sem þeir ættu frían, til þess að rækta þarna blett, en vegna þessarar miklu fjarlægðar virðist mér hængur á því. Ég get ímyndað mér, að verkamönnum þætti gott, ef þeim félli verk úr hendi dag og dag, eins og oft vill bera við, að geta þá gripið til þessa starfs í svipinn. Í öðru lagi ber að athuga það, að ef þetta fyrirkomulag yrði notað, yrði að rækta landið með útlendum áburði, því að þótt flytja megi afurðirnar frá Hólmum til Eskifjarðar, getur ekki komið til mála, að áburðurinn verði fluttur. Margir álíta, að það sé ekki frágangssök að nota útlenda áburðinn, en hinsvegar er nauðsynlegt að nota það, sem til er af hinum. Hinsvegar má líka hugsa sér, að mjólkurbú verði stofnsett á Hólmum, því að vitanlega gæti það komið til mála, en ég efast um, þótt að búinu stæði hlutafélag eða samvinnufélag, sem sæi um flutning mjólkurinnar, að það myndi gefast betur en þótt einstaklingsrekstur væri hafður. Það er nú svo, að þótt ég sé samvinnumaður, þá efast ég um, að samvinnufyrirkomulagið gefi eins góða raun á þessu sviði og einstaklingsfraantakið. Ég hygg, að betra sé að líta á þörf Eskifjarðar frá allt öðru sjónarmiði en þessu. Nálægt kauptúninu Eskifirði liggur jörðin Eskifjörður. Hún er einstaks manns eign, en mér er ekki kunnugt um, hvort hún muni fáanleg, en það hygg ég þó heldur. Vitanlega verður þessi jörð dýrari en Hólmar, því að það er vitanlegt, að enginn selur landeignir eins ódýrt og ríkið. Pálmi Einarsson ráðunautur hefir látið uppi álit sitt um þessa jörð, og vildi ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa það upp. Hann segir svo: „Eskifjörður liggur fast við kauptúnið. Tún jarðarinnar er 2,2 ha. að stærð. Undirlendi jarðarinnar í botni dalsins eru grónar eyrar og valllendisbakkar, nes meðfram ánni. Ræktunarskilyrði eru góð á landi þessu yfirleitt, en það liggur fyrir nokkrum áföllum frá ánni. Af landi jarðarinnar eru 10–12 ha. með ágætum skilyrðum til túnræktar, og alls má telja rækthæft af landi jarðarinnar um 30 ha. Beitiland er víðlent, en alls eigi hentugt til nota fyrir stórgripi. Þessi jörð myndi að mínu áliti aðeins geta að nokkru leyti bætt úr landþörf Eskfirðinga, en að því leyti er rými ræktanlegs lands leyfir, er landið hentugt til útskiptingar í ræktunarlóðir, er leigðar yrðu á erfðafestu. Þó yrði að leggja veg gegnum landið um 5 km. á lengd til að hægt yrði um fyrir leigjendur að yrkja landið“. Pálmi Einarsson lítur svo á, að ræktanlegt land af jörðinni Eskifirði sé 30 ha., og skal ég viðurkenna, að ekki er ólíklegt, að það land reyndist kauptúninu of lítið, þótt það nú fengizt, en þetta land ætti að nægja til að byrja með, ef það væri tekið til ræktunar. Pálmi Einarsson álítur, að þarna fengi kauptúnið land, sem gæti framleitt allt að 25–30 kýrfóðrum, en telur hinsvegar æskilegt, að kauptúnið gæti haft 50–75 kýr. Ef það er rétt, að þarna megi rækta 30 ha., þá er hinsvegar enginn efi á því, að það myndi nægja til að framfleyta 50 kúm, og jafnvel myndi það nægja handa því hámarki, sem búfræðingurinn nefnir að æskilegt væri. Þótt nú jörðin Eskifjörður yrði talsvert dýrari en Hólmar, þá verð ég þó að álíta, að hún sé ólíkt heppilegri fyrir kaupstaðarbúa, þar sem hún liggur svo nærri, og þá virðist mér álitamál, hvora jörðina kauptúnið eigi heldur að velja. Auk þess er ein hlið enn, sem athuga þarf, og það er ekki sú hliðin, sem snýr að Eskifjarðarhreppi, heldur Reyðarfjarðarhreppi, því að í þeim hreppi eru Hólmar, þótt hún viti að Eskifirði. Eins og allir hljóta að skilja, þá er það alveg óeðlilegt, að einn hreppur eigi jörð innan vébanda annars hrepps og ráðstafi henni að öllu leyti, og ég hygg, að slíkt geti leitt til sundrungar milli hreppanna, þannig að ekkert gott muni af þessu hljótast. Þetta er svo augljóst mál, að ég sé ekki ástæðu til að rökstyðja það frekar, en get þó bent á það, að þetta getur leitt til margskonar deilna milli sveitanna, t. d. út af fátækramálum, álagningu útsvara og skatta o. fl. Þetta gæti orðið svo vafningasamt, að óumflýjanlegt yrði að skipta hreppnum þannig, að Hólmar tilheyrðu Eskifjarðarhreppi. Þetta verður hinsvegar ekki gert nema með því móti að taka af Reyðarfjarðarhreppi 3 jarðir, sem liggja milli Hólma og Eskifjarðar. Ef litið er á mat lands í Reyðarfjarðarhreppi, kemur í ljós, að land í öllum Reyðarfjarðarhreppi er metið á 957 hundruð króna. En það land, sem tilheyrir þessum 4 jörðum, sem ég ætla, að í framtíðinni hljóti að falla til Eskifjarðarhrepps, nemur 378 hundruðum króna, eða h. u. b. 2/5 alls landverðs í Reyðarfjarðarhreppi. Má geta þess til skýringar, að sjálf jörðin Hólmar er langsamlega dýrust, metin á 253 hundruð. Þetta mat byggist engan veginn eingöngu á þeirri landsstærð og landsgæðum, sem hún hefir sem bújörð, heldur fremur á hlunnindum, æðarvarpi, útræði, reka o. fl., sem Hólmum fylgja. Hinsvegar sjáum við, að það gæti orðið talsvert alvarlegt fyrir eitt lítið sveitarfélag að sjá það framundan sér, að það hlyti að missa þennan stóra hluta af sínu landi. Nú veit ég ekki til þess, að fyrir þessu þingi liggi formleg umsögn Reyðfirðinga, hvorki hreppsnefndar né hreppstjóra, um þetta. En mér er persónulega kunnugt um, að þeim hrýs hugur við að eiga þetta yfir höfði sér, þótt þeir hafi einhverra hluta vegna ekki látið í ljós álit sitt um málið, eins og þeim kemur það fyrir sjónir. Í þriðja lagi má benda á það, að jörðin Hólmar er prestssetur í prestakalli, sem nær yfir þrjá hreppa, Helgustaðahrepp, Eskifjarðarhrepp og Reyðarfjarðarhrepp. Nú stendur reyndar svo á, að hinn þjónandi prestur mun hafa flutzt á síðastl. vori til Eskifjarðar. Hann hefir líklega komizt að þeirri niðurstöðu, að hann sjálfur vildi ekki eða gæti ekki notað prestssetrið Hólma. Reyndar var það augljóst í fyrra, að hann var æðilengi að átta sig á þessu. En það kemur nú þessu máli ekki við. Þó að svo kynni að reynast í framtíðinni, að þörf þætti á að nota Hólma fyrir prestssetur, en það kæmi í ljós, að ekki væri hægt að bæta úr þörf Eskf. til lands nema með því að fá þeim Hólma, þá vil ég heldur fórna prestssetrinu en hagsmunum fjölda manns. En nú er það ekki sannað, að nauðsynlegt sé að selja landið til þess að hjálpa Eskfirðingum, svo að ég geri ekki mikið úr þessu atriði. Ég fyrir mitt leyti tel heppilegra, að prestur, sem á að þjóna víðlendu prestakalli, þar sem bæði eru sveitir og kauptún, sitji á búi sínu í sveit. Ég held, að honum sem starfsmanni verði það hollara en kauptúnalífið, eins og það almennt gerist. Af þessu, sem ég nú hefi nefnt, get ég ekki að svo komnu fallizt á, að Alþingi taki þá stefnu að taka jörð svona nokkurnveginn inni í miðju einu sveitarfélagi og selja hana öðru, þó að það sé kauptún, nema alveg sé víst, að úr landsþörf þess kauptúns verði ekki bætt með öðru móti, og a. m. k. hafi verið gerð tilraun til þess að fá samkomulag, eða menn leitast við að gera sér grein fyrir, hvernig þessu máli yrði á friðsamlegan hátt komið svo fyrir, að báðir mættu vel við una.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Ég tel rétt að svara nokkru ræðu hv. 2. þm.N.-M., þó að hún væri hógvær og að mestu leyti hugleiðingar um, hvernig það mundi taka sig út, ef horfið væri að því ráði að selja Eskifjarðarhreppi Hólma. Mikið af þeim atriðum, sem hann kom að í ræðu sinni, liggur fyrir utan málið sjálft. Fyrri hluti ræðu hans snérist mest um það, að sýna fram á, að not Hólma fyrir Eskifjarðarbúa væru erfið og óheppileg. Það er ekki neinum blöðum um það að fletta, að Hólmar liggja 7½ km. frá Eskifirði. En það stendur svo á, að nú hefir verið lagður bílfær vegur um þetta svæði. Auk þess er gamli vegurinn, sjóleiðin, mjög hæg, öll innfjarða, lending á báðum stöðum góð, og sú leiðin miklu styttri, svo að skilyrði til þess að notfæra sér Hólma eru fyrir hendi. En ég tek þetta mjög vel upp fyrir hv.þm., því að ég þykist vita, að hann vilji gera það eitt, sem Eskifjarðarbúum megi að beztu haldi koma. Í þessu sambandi kom hann að notum Eskifjarðarbúa af jörðinni. Þeir verða sjálfir að sjá fram úr því. En ég geri ráð fyrir, að hún verði að einhverju leyti notuð á þann hátt, að einstaklingar geti fengið bletti, sem þeir geta unnið að í tómstundum sínum. Og þó að jörðin sé langt frá, þarf það ekki að valda vandkvæðum, þar sem bæði er þangað bílvegur og sjóvegur, og flestir Eskifjarðarbúar eiga einhverjar fleytur, smærri eða stærri. Þá kom hann að öðru atriði, sem virtist vera stærra, að jörð lægi að Eskifirði, sem heppilegt væri fyrir hann að fá til afnota. Það er rétt, að þessi jörð liggur að Eskifjarðarkauptími. En hún liggur ekki hagkvæmara en það, að til þess að hafa not af landi hennar, þarf að leggja á km. langan veg, veg, sem er nærri eins langur og vegur sá, sem búið er að leggja til Hólma. Ég fer hér ekki með neina staðlausa stafi, því að þetta stendur í álitsskjali Pálma Einarssonar, sem hv.þm. las upp úr, þótt hann sleppti þessu. Ég sé því ekki annað en að aðstaða Eskfirðinga til að notfæra sér þessa jörð sé töluvert verri en til þess að notfæra sér Hólma. Því að auk þess, sem þarf að leggja langan veg, er sjóleiðin ekki fyrir hendi í þessu tilfelli. Ef farið er að líta á þá hlið, hvor jörðin liggi betur fyrir kauptúnsbúum til notkunar, þá eru það tvímælalaust Hólmar. Auk þess er það, að þó að þessi jörð verði fullræktuð, hefir hún engin skilyrði til þess að gefa meira en 30 hektara af fullræktuðu landi, og 2/3 hlutar eru mjög erfiðir til ræktunar. Það er aðeins 1/3 hluti lands, sem er vel fallinn til ræktunar, en þó fylgir sá böggull skammrifi, að sá hluti liggur undir áföllum frá ánni. Allir, sem búa við vatnságang, þekkja, hvert tjón getur hlotizt af aur og leðju, sem árnar bera, og getur valdið afskaplegu vinnutjóni. Auk þess liggur þessi jörð, Eskifjörður, undir brattri hlið, sem er sundurskorin af lækjum, og frá þeim stafar líka hætta. Svo er eitt enn, sem þarf að athuga, að allar bollaleggingar um að láta kauptúnið fá jörðina Eskifjörð stranda á því, að jörðin er einstaks manns eign, eins og hv. 2. þm.N.-M. tók réttilega fram, og henni er haldið í svo háu verði, að hv.þm. kannaðist sjálfur við, að hún fengist ekki fyrir lægra verð en Hólmar. Það má segja, að eitt úrræði sé þó, sem sé að þingið samþykki heimildarlög um, að Eskifjarðarkauptún geti tekið jörðina eignarnámi. En ekkert slíkt liggur hér fyrir. Enda er þess að gæta: Er ekki nokkuð varhugavert að leggja út í slíka aðferð, þegar kostur er á að láta af hendi við sanngjörnu verði landsnytjar, sem verða kauptúnsbúum að öllu leyti hagkvæmari og sem tryggt er, að komi þeim að fullum notum? Ég tel það ekki rétta aðferð að byrja á því að taka jörð eignarnámi til þess að bæta úr þessari þörf, vitandi það, að aldrei verði það nema bráðabirgðaúrlausn. Ég held, að það muni að öllu leyti heppilegra að fara þá leið, sem frv. gerir ráð fyrir. Þó að með nokkrum árafjölda megi rækta allt ræktanlegt land Eskifjarðar og koma því upp í 30 hektara, sjáum við, að það fullnægir ekki þeirri mjólkurþörf, sem nú er á Eskifirði. En á Hólmum er stórt mjólkurbú, ég hygg að túnið muni vera 8 ha., og það er tiltækt til þess að bæta úr hinni bráðustu þörf. Hitt, að vísa Eskifjarðarbúum á jörðina Eskifjörð til ræktunar, það er að gefa þeim steina fyrir brauð. Þá kom hv.þm. að ýmsum annmörkum á því að selja Hólma. Fyrst varð það fyrir honum, að Hólmar lægju í öðrum hreppi. Þetta er rétt, en þess ber að gæta, að Eskifjörður liggur það líka. Svo að það tilefni til slæmrar sambúðar milli hreppanna, sem mér virtist hv.þm. óttast, gæti alveg eins komið fram, þó að Eskifjörður yrði tekinn handa kauptúninu. Hann benti á, að ekki lægi fyrir þinginu umsögn hreppsbúa Reyðarfjarðarhrepps, sem Hólmar liggja i, um þetta mál. Þetta er rétt; en þess ber að gæta að þetta mál er ekki nýtt. Það kom fyrir þingið í fyrra, en var þá stöðvað, þótti víst vanta upplýsingar. En mér virðist, að þegar málið hefir verið fyrir tveimur þingum, og hreppsbúar í Reyðarfjarðarhreppi ekki látið eitt einasta orð til sín heyra, þá bendi það til þess, að þeir hafi ekki neitt sérstakt við það að athuga. Ég geri ráð fyrir, að ef þeir teldu sig feikilegu misrétti beitta, hefðu þeir látið til sín heyra. Þá kom hann að því, að Hólmar væru prestssetur, og það væri varhugavert að selja prestssetur frá afnotum presta. Ég veit fyrir víst, að sá prestur, sem hefir þjónað á Hólmum á undanförnum árum, er einn af líklegri prestum landsins til þess að notfæra sér búskap. Þó fór svo um hann, að hann gafst upp við að búa á Hólmum og fluttist til kauptúnsins. Hvað mundi þá mega ætla um stúdenta, sem sæktu um þetta brauð? Hvort mundu vera meiri líkur til þess, að þeir óskuðu að setjast að á stórri jörð eða í kauptúni? Eins og nú er ásatt um búnað allan, hygg ég, að flestum félitlum ungum prestum mundi reynast búskapurinn þar fremur harmabraut en léttir. Hv. þm. vék að því, að hann teldi prestum hollara að búa í sveit en kaupstað. Ég skal ekki fara mikið út í þær hugleiðingar. En ég hefi sjálfur þá trú á kauptúnum, að þau séu ekki sá spillingarakur, að prestarnir geti ekki búið þar. En ef svo væri, teldi ég miklu meiri ástæðu til þess að setja þangað prest, til þess að vita, hvort hann gæti ekki bætt úr ástandinu. Ef við finnum ágalla á menningunni í kauptúnum, ber okkur skylda til þess að vinna að því, að hún komist í betra horf. Og ég tel eitt bezta meðalið til þess að tryggja menningu kauptúnanna, að þau eigi aðgang að nægilegu ræktanlegu landi. Ég hygg, að við hv. 2. þm.N.-M. getum orðið samferða í því aðleggja okkar litla lóð í þá skál, að menningin í kauptúnunum mætti vaxa svo, að hinni gömlu góðu sveitamenningu þyrfti engin hætta að vera búin af henni. Hv. þm. kom að lokum að því, að hann teldi óheppilegt að seilast inn í miðja aðra sveit eftir jörð til þessara nota. Það er rétt, að farið er inn í annan hrepp, en það er langt frá því, að farið sé inn í miðjan hreppinn, því að þetta verður að teljast á öðrum enda hans. Vegalengdin milli Eskifjarðar og Búðareyrar er 15 km., en 7½ km. milli Eskifjarðar og Hólma; fyrir innan Búðareyri nær hreppurinn 5 km., og svo 20 km. út með firðinum að sunnanverðu; svo að það er ekki alveg rétt að segja, að hér. sé farið inn í miðja sveit. Hefði hér verið um Kollaleiru að ræða, hefði það verið nær sanni, því að Kollaleira er Reyðfirðingum miklu meira virði heldur en Eskfirðingum geta orðið Hólmar. Ég held, að sú þögn, sem um þetta hefir verið frá báðum hreppum, bendi til þess, að þessir aðiljar kannist við það, þótt það sé e. t. v. nokkurt metnaðarmál að láta ekki plokka jarðir út úr hreppnum, að þetta er Eskfirðingum hið mesta nauðsynjamál, og þess vegna ekki fundizt ástæða til andmæla. Ég vænti þess, að hv. d. sýni þessu máli sömu sanngirni og hún hefir sýnt samskonar málum áður og samþykki þetta frv.

Jón Jónsson Það er dálítið erfitt að taka afstöðu til þessa máls, þegar kunnugustu mennirnir hér í deildinni hafa látið í ljós svo sundurleitar skoðanir um þetta sem raun er á orðin. Báðir hafa að vísu viðurkennt, að þessu kauptúni væri nokkur þörf á auknu landi til ræktunar. En annar heldur því fram, að kostur mundi vera á því töluvert nær en þessi jörð er, og jafnvel án þess að löggjafarvaldið grípi inn í, en hinn hefir borið brigður á það. Annar hefir sagt, að það land lægi fast við kauptúnið, en hinn, að leggja þyrfti 5 km. langan veg til þess að komast þangað, svo að þarna greinir nokkuð á milli í umsögn kunnugustu mannanna. Mér skilst af þeim plöggum, sem liggja fyrir, að þessi jörð muni liggja töluvert nær en Hólmar, og að jafnvel muni ekki þurfa að leggja neinn veg þangað. En til þess aftur á móti að geta notfært sér landið til ræktunar þurfi að leggja þennan 5 km. langa veg gegnum það. En ég get hugsað mér, að þegar farið verði að rækta Hólma, muni kannske þurfa að leggja einhvern veg þar líka. Ég hefi alltaf verið hálfdeigur við þessa þjóðjarðasölu og verið í vafa um, hvort rétt væri fyrir landið að fleygja frá sér beztu jörðunum, sem það hefir átt; og þessi er ein á meðal þeirra. Ég geri ráð fyrir, að framtíðin beri það í skauti sínu, að þessar þjóðeignir geti orðið miklu verðmætari fyrir þjóðina heldur en áður, og hún sé því með þjóðjarðasölunni að fleygja frá sér til einstakra manna töluvert miklum verðmætum. Það er þess vegna vafamál, hvort hún eigi að gera slíkt nema brýn ástæða sé til. Um þessa jörð sýnist mér heldur ekki hafa beinlínis verið sýnt fram á, að ríkið þurfi ekki síðar að nota hana. Þetta er prestssetur og biskup landsins leggur eindregið á móti sölunni, því að e. t. v. þurfi að nota hana, þegar minnst vonum varir. En það, sem mér finnst mest á skorta, er það, að engin umsögn liggur fyrir frá því sveitarfélagi, sem jörðin liggur í. Þó skiptir það allmiklu máli fyrir sveitarfélagið, hvernig fer um þessa jörð, því að allt landverð í Reyðarfjarðarhreppi er ekki nema 95 þús. kr., og þar af er þessi eina jörð 25 þús. Það er því allmikill sviptir fyrir hreppsfélagið að selja jörðina burt án þess að því sé gefinn kostur á að segja álit sitt um þetta eða boðinn forkaupsréttur. Mér skilst, að ef Eskifjarðarkauptún fær keypta jörðina Hólma, þá sé óumflýjanlegt að leggja hana undir Eskifjarðarhrepp í framtíðinni. Það hefir sýnt sig, að ekki er heppilegt, og getur jafnvel orðið háskalegt, að sveitarfélag eigi jörð innan takmarka annars hrepps. Ég hefði því talið það mjög æskilegan undirbúning, ef legið hefði fyrir umsögn Reyðarfjarðarhrepps um þetta mál, og helzt að hrepparnir hefðu verið búnir að koma sér saman um takmörk milli sín, ef til kaupanna kæmi. Sem sagt, ég tel talsvert marga annmarka á að samþykkja þetta frv. eins og sakir standa nú. Viðurkenni ég þó fyllilega þörf Eskifjarðarkauptúns á landi til ræktunar. Og komi í ljós, að enginn kostur sé á að bæta úr þeirri þörf á annan hátt en þetta frv. gerir ráð fyrir, þá er ekki gott að standa á móti því. Ég býst því við að geta verið því fylgjandi, að frv. þetta gangi áfram til 3. umr., og athuga þá nánar; áður en hún fer fram, hvort ég get fylgt því út úr deildinni.

Jón Þorláksson Það var minnzt á, að þeim, sem kunnugastir eru á þeim slóðum, sem hér er um að ræða, bæri ekki vel saman um staðhætti þar. Ég þykist nú vera ofurlítið kunnugur þarna, því ég hefi nokkrum sinnum farið þar um. Og eftir þeim kunnugleika virðist mér hv.frsm.allshn. skýra alveg rétt frá. Þeim til skýringar, sem eru alveg ókunnugir þarna austur frá, vil ég geta þess, að við þennan fjörð standa 2 kauptún. Milli þeirra eru 15 km. landleiðina, og er nú næstum því fullgerður akvegur þá leið. Hér um bil mitt á milli þessara kauptúna, ef miðað er við landleiðina, er jörðin Hólmar. Aftur á móti er mikið styttra til Hólma frá Eskifjarðarkauptúni, ef farið er sjóleiðis. Ef aðrar ástæður væru jafnar, væri því auðvitað hægra að nytja Hólmaland frá Eskifjarðarkauptúni. En hér við bætist nú, að Búðareyrarkauptún er enn fámennt, og hefir auk þess gnægð af nærtækara landi, sem er eins vel eða jafnvel betur fallið til ræktunar heldur en Hólmalandið. Þess vegna er ekki fyrirsjáanlegt, að það þurfi á Hólmalandi að halda til ræktunar. Aftur leikur enginn vafi á því, eftir mínum kunnugleika, að það land, sem nær liggur Eskifjarðarkauptúni en Hólmar, fullnægir ekki þörfum þess til ræktunar. Það stendur líka svo sérstaklega á í Eskifjarðarkauptúni, að fólkið er orðið of margt þar, miðað við atvinnumöguleikana, sem þar eru nú. Undir slíkum kringumstæðum liggur ekki annað nær en að athuga, hvort ekki er hægt að auka atvinnumöguleikana með því að fá land til ræktunar í nágrenninu og stunda búskap jafnframt annari atvinnu. Og þó Hólmar séu í 7½ km. fjarlægð landleiðina, þá er það ekki því til fyrirstöðu, að hægt sé að taka þá jörð til ræktunar og nytja hana heiman frá kauptúninu. Flutningur afurða frá Hólmum til Eskifjarðarkauptúns yrði ekki svo dýr, að hann svaraði ekki kostnaði, þar sem í kauptúninu er fjöldi fólks til að taka á móti þeim og hagnýta sér þær. Svo hefir ekki Eskifjarðarkauptún kost á að fá annað land, því það getur ekki talizt forsvaranlegt, að ríkið taki eignarnámi land handa því, þegar það getur sjálft selt því land, sem liggur eins vel við. Það má einnig líta á þetta frá öðru sjónarmiði. Jörðin Hólmar hefir þörf á að verða ræktuð, eins og aðrar jarðir hér á landi. En nú er ekki sjáanlegt, að hún verði ræktuð, nema með því móti að fá hana í hendur mannfjöldanum í Eskifjarðarkauptúni, sem skortir atvinnumöguleika. Það má auðvitað hugsa sér að láta prestana hagnýta jörðina eins og að undanförnu; en þeir mundu varla vilja leggja í dýrar bætur á jörðinni, þar sem sá sami mundi ekki verða þar nema tiltölulega skamman tíma, og af því að þeir gætu ekki búizt við, að erfingjar þeirra nytu framkvæmda þeirra á jörðinni. Frá þessu sjónarmiði finnst mér sjálfsagt að láta þá fá jörðina, sem aðstöðu hafa til að færa sér hana bezt í nyt. Ég get aldrei skilið, hvað það er betra, að einstakir blettir á landinu séu sameiginleg eign allra landsmanna heldur en að þeir séu sameiginleg eign þeirra, sem geta haft not af þeim. Að Hólmar eru í öðrum hreppi en Eskifjarðarkauptún, hefir ekkert að segja. Geti Eskifjarðarhreppur sætt sig við að eiga undir högg að sækja til Reyðarfjarðarhrepps að því er snertir útsvar og fleira, þá sé ég ekki, að Reyðarfjarðarhreppur hafi undan neinu að kvarta. Hann mundi aldrei hafa minni tekjur af jörðinni, þó Eskifjarðarkauptún ætti hana, heldur en hann hefir nú, þegar presturinn getur leigt hana einhverjum og einhverjum. Þá ástæðu, að jörðin Hólmar sé svo mikill hluti af Reyðarfjarðarhreppi, get ég heldur ekki tekið til greina. Að Hólmaland er metið svona hátt, er eflaust vegna varpsins þar, - því varpland er æfinlega metið mjög hátt -, en ekki vegna þess, að sú jörð sé svo mikil hluti af landi hreppsins. Af öllum þessum ástæðum get ég ekki annað en lagt til, að frv. verði samþ. Að vísu hefðu mátt vera í því nánari ákvæði, t. d. um það, að kauptúninu væri skylt að skipta niður landinu og láta mönnum það í té til ræktunar, en mér finnst það svo sjálfsagt, að ekki sé nauðsynlegt að hafa ákvæði um það í lögunum.

Páll Hermannsson Ég veit ekki, hvort það hefir mikla þýðingu að vera að þrátta um þetta mál við hv. sessunaut minn (IP). Ég hefi nú alltaf litið svo á, að hann væri sanngjarn og réttsýnn maður; en nú, þegar ég á sjálfur í höggi við hann, er mér farið að finnast, að það gæti orkað tvímælis. Þá bregður líka svo undarlega við, að hv. 3. landsk. getur verið honum alveg sammála; telur hann mig þá vitanlega hafa á röngu að standa að því leyti, sem okkur sessunautum hefir borið á milli. Ég efast ekki um, að hv. 3. landsk. hafi skýrt frá staðháttum þarna fyrir austan eftir því, sem hann man réttast, en mér fannst lýsing hans bera vott um talsvert mikið misminni. Það, sem ég hafði fyrir mér í því, að hv. 2. þm. S.-M. gæti brugðið út af því að vera sanngjarn, var það, að mér fannst hann ekki fara með rétt mál, þegar hann vitnaði í álitsskjal Pálma Einarssonar jarðyrkjuráðunauts. Hv. sessunautur minn sagði, að 2/3 af ræktanlegu landi jarðarinnar Eskifjarðar væri erfitt að rækta. En nú skulum við athuga ummælin, sem hann byggði þetta á. Pálmi segir: „Ræktunarskilyrði eru góð á þessu landi yfirleitt“. Það er land jarðarinnar Eskifjarðar, sem hann er þarna að tala um. Og svo bætir hann við: „Af landi jarðarinnar eru 10–12 ha. með ágætum skilyrðum til túnræktar, og alls má telja ræktunarhæft af landi jarðarinnar um 30 ha.“. - Með þessu segir hann ekki að hinir 20 ha. af þessum 30 séu mjög erfiðir til ræktunar, heldur telur hann ræktunarskilyrðin yfirleitt góð á þessu landi, þó 10 ha. af því séu bezt fallnir til ræktunar. Eins var hv. sessunautur minn að fetta fingur út í það, að ég hafi sagt, að Eskifjarðarkauptún væri að seilast inn í miðja sveit eftir Hólmalandinu. Auðvitað átti ég ekki við, að Hólmar væru nákvæmlega í miðdepli sveitarinnar, en það er nú oft tekið svona til orða, og finnst mér það ekki neitt fráleitt, þegar um það er að ræða, að taka 2/5 hluta af öllum jarðeignum hreppsins. Og mér finnst það að seilast nokkuð langt að fara yfir 3 jarðir til að ná í eina. Líka var hv. sessunautur minn að benda á það, að ég hefði ekki komið fram með neinar till. um að taka jörðina Eskifjörð eignarnámi handa kauptúninu. Mér hefir ekki komið slíkt til hugar, því ég tel ekki rétt að beita slíkum lagaákvæðum nema vitað sé, að þess þurfi. Ég tel nokkurnveginn víst, að sú jörð fengist keypt fyrir sæmilegt verð; þó get ég búizt við, að hún yrði tiltölulega dýrari en Hólmar, ef þeir væru seldir, því það er algengt, að ríkið selji jarðir sínar ódýrara heldur en einst. menn mundu gera. Hv. frsm. talaði um, að leggja þyrfti 5 km. veg um land jarðarinnar Eskifjarðar, ef taka ætti það til ræktunar. Það er rétt, en ég tel alveg víst, að nokkurnveginn það sama eigi við um Hólma, að leggja þyrfti líka vegi um það land, sem tekið væri til ræktunar þar. Einnig minntist hann á, að túnið á Hólmum gæti orðið til mikillar hjálpar kauptúninu fyrst í stað. Það er enginn ástæða, því auðvitað yrði enginn munur á því frá því, sem nú er, þar sem kauptúnið hefir afnotarétt á Hólmum, og ekkert virðist því til fyrirstöðu, að svo verði eitthvað fyrst um sinn; tel ég þó mjög óeðlilegt og óheppilegt að kanptún hafi jörð á leigu inni í annari sveit. Annars finnst mér hv. 2. þm. S.-M. gera nokkuð óeðlilega upp á milli sinna barna, því ég er hræddur um, að hann hafi betur leitast fyrir um álit Eskfirðinga á þessu máli heldur en Reyðfirðinga. En kannist hann við, að þetta snerti báða hreppana, þá stendur honum næst að leita álits beggja á því. Það kemur því úr hörðustu átt, þegar hann er hálfvegis að áfella íbúa Reyðarfjarðarhrepps fyrir að hafa ekki látið uppi álit sitt í þessu máli. Ég hitti einn af kjósendum hans úr Reyðarfjarðarhreppi í morgun, og sagði hann, að Reyðfirðingum væri alveg ókunnugt um, hvernig þessu máli væri komið. Lítur því út fyrir, að hv.þm. hafi gleymt að skýra þeim frá málavöxtum. Er það því sagt út í loftið, að þögn Reyðfirðinga beri vott um samþykki þeirra á þessu máli. Ég talaði ekkert um spillingu í kauptúnunum, þó ég teldi heppilegra fyrir prestana að búa í sveit; það eru því orð hv.þm. sjálfs. En ég sný ekki aftur með það, að betra sé fyrir prestana að stunda búskap í sveit sem aukaatvinnu heldur en að taka að sér þau störf, sem prestar verða oft að hafa á höndum, ef þeir búa í kauptúni, og sem geta meira dregið starfskrafta þeirra frá aðalstarfinu heldur en þó þeir sjái um búskap. Annars ætla ég ekki að þrátta um þetta atriði, en vil aðeins minna á, að biskupinn hefir lagzt á móti þessari sölu, og líklega meðfram með tilliti til þessarar ástæðu. Að eignarréttur Eskifjarðarkauptúns á Hólmum mundi leiða til þess, að breyta þyrfti hreppaskiptingunni, er ég sannfærður um. Það væri ekki aðeins til að forða Eskifjarðarkauptúni frá íhlutun annara, heldur væri aðalatriðið sú hætta, sem Reyðarfjarðarhreppi gæti stafað af því, ef Eskifjarðarkauptún gæti látið hverja sem því sýndist setjast löglega að á Hólmum; gæti það orðið óvinsælt og óeðlilegt í sambandi við fátækramálin. Mér finnst ég því sjá betur og betur, að þetta mál er ekki svo vel undirbúið, að forsvaranlegt sé af Alþingi að samþ. frv. Það er ekki búið að athuga nægilega möguleikana til þess, að Eskifjarðarkauptún geti fengið nærtækara land til ræktunar, og heldur ekki, hvaða afleiðingar sala Hólma gæti haft fyrir Reyðarfjarðarhrepp.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Ég hefi ekki mikla ástæðu til að svara hv. 6. landsk. Hann virðist þannig staddur í þessu máli, að hann geti í hvorugan fótinn stigið. Skal ég ekki lá honum það, af því hann er alveg ókunnugur öllum kringumstæðum þar eystra. Að hann vildi leggja að jöfnu þann 5 km. veg, sem ég upplýsti að leggja þyrfti um land jarðarinnar Eskifjarðar, ef það væri tekið til ræktunar, við vegi, sem mundi þurfa að leggja um land Hólma undir sömu kringumstæðum, stafar eingöngu af ókunnugleika hans. Þeir, sem farið hafa um þessar slóðir, vita það, að það, sem ræktunarhæft er af Hólmalandi, liggur einmitt samhliða veginum, sem búið er að leggja milli Eskifjarðar- og Búðareyrarkauptúns. Og þegar búið er að þurrka það land upp, mun víðast mega fara um það með bíla, án vegalagninga. Um land jarðarinnar Eskifjarðar er allt öðru máli að gegna, því eins og ég hefi skýrt frá, er það allt sundur skorið af lækjum. Þá sný ég mér að hv. sessunaut mínum (PH). Mér virðist hann vera að sækja í sig veðrið með andstöðuna. Hann kvaðst áður hafa álitið mig sanngjarnan mann, en nú væri ég farinn að bregða út af því. Ég þykist ekki þurfa að lýsa því yfir, að ég hefi einnig álitið sessunaut minn sanngjarnan, og tel hann það enn, þó honum hafi getað skotizt yfir það í þessu máli. Ég held, að hv.þm. taki of djúpt í árinni, er hann segir, að ég hafi farið með rangt mál um ræktunarskilyrði á jörðinni Eskifirði. Upplestur hv.þm. sannaði einmitt, að ég fór með rétt mál. Pálmi Einarsson segir, að 12 ha. séu mjög vel fallnir til ræktunar, en það sjá allir, sem álitið lesa, að hann kannast við, að nokkuð af 30 ræktanlegum ha. sé erfitt að rækta, 18–20 ha., enda vitum við báðir, að svo er. Við, sem kunnugastir erum staðháttum, við vitum þetta. Nei, ég fór algerlega með rétt mál. Því að það er alveg áreiðanlegt, að þessir 12 ha. í Eskifjarðarlandi eru á engan máta betur fallnir til ræktunar en þeir nál. 200 ha. í Hólmalandi, sem hann telur ræktanlega. Þetta vitum við, því að við höfum báðir farið þarna oft um. En hér kemur til greina það stóra atriði, sem ég benti á um leið og ég svaraði hv. 6. landsk., að til þess að framkvæma þessa ræktun í Eskifjarðarlandi þá verður að byrja á því að leggja veg. Það eitt út af fyrir sig gerir það að verkum, að allt land jarðar þessarar verður í reyndinni erfitt að rækta, þar sem því fylgir svo mikill kostnaður. Það er ekki nóg, að landspilda hafi í sér fólgið nægilegt frjómagn til ræktunar. Þótt báðir þessir landskikar hafi jafnmikið frjómagn, geta mörg önnur skilyrði valdið því, að ræktunarmöguleikar séu ekki jafnir. Ég þykist þá hafa svarað hv. sessunaut mínum um þetta atriði, sem hann taldi mig fara rangt með, og sé ekki ástæðu til að orðlengja um þetta meira. Þá kom hann að því, er ég drap á áðan, að ef löggjöfin ætlaði að bæta úr þessari bráðu nauðsyn Eskifjarðarhrepps fyrir landauka með því að vísa á land í Eskifjarðarlandi til ræktunar, þá sæi ég ekki, að löggjöfin hefði ástæðu til þess með öðru móti en því, að heimila ríkisstj. að láta taka landið eignarnámi. Mér virtist hv.þm. telja, að sú leið væri ekki sérlega árennileg. Enda er það víst, að það eru ekki minnstu líkur fyrir, að neitt slíkt gengi í gegnum þingið, einmitt af því, að löggjöfin hefir ráð til þess að bæta úr á allt annan hátt en að beita þessu ákvæði. En ef svo er, að löggjafarvaldið hefir ekki nein umráð til þess að bæta úr þessu á þennan tilvitnaða hátt, þá held ég, að sönnuð séu þau orð, sem ég lét falla í fyrri ræðu minni, að ávísun á land Eskifjarðar til ræktunar væri sannarlega að gefa steina fyrir brauð. Þá vildi hv.þm. ekki gera mikið úr þeim aðstöðumun fyrir Eskifjarðarkauptún með ræktun á landi, sem er 8 ha. að stærð, eða að fá Eskifjarðarland. Það er gefið, að það er ekki jafnt að eiga nyt Hólma eða rækta upp Eskifjarðarland, því að það sér hver maður, að langt er þangað til þeir geta notið þess eins og þeir njóta nú Hólma. Þá kom hann inn á þetta stóra atriði, sem í sjálfu sér kemur málinu ekkert við, nefnilega þessa hreppaskiptingu, sem hann hugsar sér. Það læt ég alveg liggja milli hluta, því að Eskfirðingar fara ekki fram á, að Hólmar séu lagðir til Eskifjarðarkaupstaðar, hvað sveitarsjóð snertir. Og komi það til, að Reyðarfjarðarkaupstaður óski þess, að hreppurinn verði tekinn til skipta á einn eða annan hátt, þá hygg ég það verði í sambandi við margt annað en að Hólmar verði lagðir undir Eskifjarðarkaupstað. Og ég er ekki alveg viss um, að Reyðarfjarðarhreppur óski eftir, að Hólmar verði færðir undan Eskifjarðarkaupstað. Þá kvað hv.þm. það illa við eiga af mér að gera upp á milli minna barna, eins og ég gerði; ég hefði ráðfært mig við Eskifjarðarbúa, en gengið framhjá Reyðfirðingum. Þetta segir hann út í hött. Því miður á ég ekkert frumkvæði í þessu máli, sem ég mundi telja mér fullan heiður. Það eru Eskfirðingar sjálfir, sem bezt hafa fundið, hvar skórinn kreppti að. Þeir hafa sent umsókn um það að fá þessi kaup. Og ég hefi talið mér skylt að framfylgja ósk þeirra. Reyðfirðingar hafa ekkert slíkt gert. Ef þeir hefðu sent mér mótmæli og rökstutt þau, mundi ég hafa tekið það til greina. En ég hafði enga ástæðu til að fara til þeirra og spyrja þá um þetta. Þar sem þetta mál hefir í meira en ár legið fyrir, bæði í héraði og á Alþingi, og ekki komið fram opinberlega nein rödd frá Reyðfirðingum, að þeir teldu sér þetta óhagkvæmt, þá verð ég að líta svo á, að þeir séu ekki á móti sölunni. Hv. þm. vildi segja, að ég hefði mistalað mig, er ég hafði eftir honum, að hann teldi prestum hollara að sitja á sveitajörðum en búa í kaupstöðum. Má vera, að ég hafi útfært þetta eitthvað frekar en hv.þm. meinti. En orðin féllu þannig, að hann sagðist telja það hollara fyrir presta; og þá varð ég að leita að rökunum fyrir því. Rökin fann ég. En hvort þau voru allskostar rétt, um það skal ég ekki deila. En hv.þm. hjó nokkuð nærri sama staðnum aftur, því að hann endurtók, að hann teldi heppilegra að prestar tækju að sér sveitastörf en óskyld störf í kauptúnum. Ég verð að segja, að eftir því sem ég lít á hlutverk presta, þá tel ég í kauptúnum miklu meira um skyldari störf fyrir þá en sveitabúskapur er. Ég lít svo á, að eitt af þeim stóru hlutverkum, sem prestar hafa að rækja, sé uppfræðsla ungdómsins. Þeir geta hvergi beitt sér betur fyrir henni en í kaupstöðum. Enda mun það vera svo fyrir flestum áhugasamari prestum, að þeir snúa starfi sínu í þá átt, svo sem þeir hafa tíma til frá embættisstarfi. Ég get tekið undir með hv. sessunaut mínum, að það sé til lítils að þrátta um þetta mál. Ég tel líka, að við höfum ekki gert það, heldur hver á sínu sviði reynt að færa rök fyrir okkar máli. Ég ber fyllilega traust til hv. deildar, að hún afgreiði þetta mál með jafnmikilli sanngirni og hún hefir afgreitt önnur mál, og get látið umr. lokið frá minni hálfu.

Halldór Steinsson Ég get verið stuttorður. Ég er einn af þeim, sem ekki eru beinlínis kunnugir þarna. Í öllum slíkum málum, þar sem brestur á æskilegan kunnugleika til staðhátta, verður að fara eftir gögnum, sem fyrir liggja. Og ég verð að segja, að hér liggja ekki næg gögn fyrir. Það eru þrír aðiljar, sem hefðu átt að koma til greina. Sóknarpresturinn hefði átt að gefa sína umsögn um þetta, og ennfremur hreppsnefndin í Reyðarfjarðarhreppi. Í þriðja lagi er biskup landsins. Umsögn biskups liggur fyrir, og hann er algerlega þessari sölu mótfallinn. Um umsögn prestsins verð ég að segja, að upp úr henni er ekkert leggjandi, því að hann hefir gefið þrisvar sinnum umsögn í þessu máli, og þær hafa alls ekki verið samhljóða. Þá er þriðji aðilinn, hreppsnefnd Reyðarfjarðarhrepps. Umsögn hennar liggur alls ekki fyrir. Þar sem svo er ástatt, að nægileg gögn vantar í þessu máli, þá get ég fyrir mitt leyti ekki verið með því að afgreiða það á þessu þingi, og hefi þess vegna leyft mér að orða rökstudda dagskrá, svo hljóðandi: „Í því trausti, að ríkisstj. undirbúi þetta mál til næsta þings og leggi fram nauðsynleg gögn í málinu, þar á meðal umsögn Reyðarfjarðarhrepps um kaupin og upplýsingar um það, að Eskifjarðarkauptún eigi ekki kost á hentugu landi til ræktunar, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“. Það er upplýst í umr., að til er ræktanlegt land nær kauptúninu heldur en Hólmaland, allt að því 30 ha. Og ég verð að segja, að mörg kauptún á þessu landi verða að láta sér nægja minna ræktað land en það. Ef það er rétt, að hægt sé að fá fyrir kauptúnið eins mikið landsvæði til ræktunar, og það til hentugri ræktunar en Hólmaland, þá mundi ég fyrir mitt leyti telja þann kost miklu aðgengilegri. Og meðan ekki er fullkomlega gengið úr skugga um, hvort möguleikar eru að fá þetta Eskifjarðarland, þá finnst mér ekki tímabært að samþ. kaup á Hólmum.

Jón Baldvinsson Það var lengi vel, að ég áleit ekki rétt, að ríkið léti af hendi jarðir til kauptúna. Og ég er reyndar þeirrar skoðunar ennþá, að ríkið eigi alls ekki að selja land einstökum mönnum. En þegar kauptún og kaupstaðir hafa tekið upp þá reglu, sem nú eiginlega er alstaðar viðurkennd án tillits til stjórnmálastefna, að kaupstaðirnir eigi sem mest land, bæði undir bæjarstæði og til ræktunar umhverfis, og þegar það er viðurkennt, að þetta land eigi að leigja út til kauptúna og kaupstaða, þá hefi ég ekki undanfarið séð ástæðu til að vera á móti því, að þeir aðiljar gætu keypt jarðir, sem ríkið gæti látið og eru í námunda við. Fyrst þegar kaupstaðir voru byggðir, var hugsað um sjóinn aðallega. En eftir því sem fólki fjölgaði, varð örðugra að komast þar af nema hafa stuðning af einhverri annari atvinnu. Þannig er það meðal annars í mörgum kauptúnum á Austfjörðum. Yfirleitt hefir það verið svo á Austfjörðum síðustu 10 árin, að menn hafa staðið mjög illa að vígi fjárhagslega. Í þeim landsfjórðungi hefir tapazt mikið fé, bæði frá bönkum og verzlunum. Stafar þetta náttúrlega af fiskileysi við sjóinn um langt árabil. Nú á seinustu árum hafa menn aftur á móti komið auga á nýja möguleika fyrir fólk í kauptúnum, með því að rækta land og hafa þar af sína atvinnu að einhverju leyti. Og mér hefir skilizt, að þingið vilji ýta undir þetta. Alveg óskiljanlegt er mér það, að menn, sem sérstaklega telja sig til flokks, sem vill vinna að ræktun landsins, skuli geta sett sig á móti þessu, að kauptúnsbúar, sem vilja taka land til ræktunar, fái það. Það hefir stundum verið sagt, þegar við jafnaðarmenn höfum flutt hinar og aðrar till., sem flokksmenn okkar í kaupstöðum og kauptúnum hafa óskað, að við flyttum, að við værum að hlaupa fram fyrir skjöldu gagnvart þingmanni kjördæmisins. En undarlegt finnst mér, að hv. 2. þm.N.-M. skuli nú koma og slást á móti hv. 2. þm. S.-M. um það, að kjósendur hans í Eskifjarðarhreppi geti fengið land til ræktunar. Á hverju er þetta byggt? Sannast að segja hlustaði ég ekki á alla ræðu hv. 2. þm.N.-M.; en eitt af því, sem hann bar fram sem höfuðástæðu, var vegalengdin. Hann nefndi 3 km. Hvílíkur ógnar vegur! Nú er svo komið, að bílvegur er frá Eskifirði yfir á Hólmanes, og hægt er að fara þetta á örfáum mínútum. Þegar vegur er kominn alla leið, geri ég ráð fyrir, að menn færu yfirleitt í bifreiðum á milli. Nú hefði það getað verið ein ástæða hjá andmælendum þessa frv., ef þeir hefðu mátt færa rök að því, að núverandi prestur - eða einhver prestur seinna - vildi taka jörðina og reka þar stórt bú. En ungir og efnalitlir prestar munu undantekningarlaust vilja hliðra sér hjá því að taka slíkar jarðir sem þessa. Þeir hafa ekki viljað það, nema efnaðir prestar, sem lengi eru búnir að búa í sveit. Í framtíðinni er óhugsandi annað en að presturinn þarna verði í kauptúninu. Ef það á að vera ástæða, að halda jörðinni sem prestsjörð, þá styðst hún ekki við nein sennileg rök. Mótmæli biskups, sem vafalaust byggjast á þessu, eru því þar með úr sögunni. Nú hefir hv. 3. landsk. bent á, að hér sé ekki verið að leggja land úr Reyðarfjarðarhreppi undir Eskifjarðarhrepp. Þvert á móti er verið að skapa Reyðarfjarðarhreppi möguleika til þess að geta skattlagt Eskfirðinga; þeir, sem hefjast handa um atvinnu í landi hreppsins, geta orðið útsvarsskyldir í Reyðarfjarðarhreppi. Það er svo langt frá, að hann geti haft neitt á móti þessu. Ég er hræddur um, að í þessu máli sé héraðarígur, - að ekki megi komast samband frá Eskifirði og alla leið upp á hérað. Þarna held ég, að liggi höfuðástæðan til andstöðu gegn frv. Það verður ekki langt þangað til kemur vegur frá Eskifirði og Reyðarfirði og verður tengdur við Fagradalsbrautina. Og fyrir héraðsbúa þýðir það miklu stærra verzlunarsvið. En ég er hræddur um, að Reyðfirðingar líti ekki þessar framkvæmdir Eskfirðinga hýru auga og séu sumir hverjir hræddir um, að Eskfirðingar verði enn nærgöngulli, ef þeir eru búnir að fá eignarhald á jörðinni Hólmum; vegurinn muni halda áfram með meiri krafti en annars. Ég álít ekki, að hv.þm. megi líta á slík smávægileg hreppatog, sem byggjast eiginlega á þröngsýni, þar sem það getur orðið til að hindra möguleika fjölda fólks til atvinnu með ræktun. Hv. 2. þm.N.-M. viðurkenndi, að Eskifjarðarhreppur væri yfirbyggður. Nú ætlar hann að láta hreppsbúa kenna á því. Hann vill ekki hjálpa þeim til þess að dreifa fólkinu. Við skulum hugsa okkur, að nokkrir úr Eskifjarðarhreppi vildu taka sér bústað í Hólmalandi, sem skipt væri í skákir. Hv. 2. þm.N.-M. vill þetta ekki, heldur láta þennan yfirbyggða kaupstað halda áfram að veslast upp. Ég veit ekki, hverjum þarf að rétta hjálparhönd, ef ekki ýmsum kaupstöðum austanlands. En ekki þar fyrir, að sveitirnar séu ekki illa stæðar líka. Og hv. 2. þm.N.-M. var líka hér að bera umhyggju fyrir einum hreppi í sínu kjördæmi, sem er illa stæður. Það er a. m. k. gerð tilraun til að hjálpa þeim hreppi út úr verstu kröggunum, þó að það sé ekki að öllu að tilhlutun þingsins. Og ég álít líka sjálfsagt að víkjast vel undir, þegar illar ástæður eru. Alveg á sama hátt finnst mér vel við eigandi, að þingið hjálpi Eskfirðingum úr þeirri kreppu, sem þeir óneitanlega eru í í atvinnulegu tilliti. Ég get ekki séð, að nein réttmæt ástæða hafi komið fram. Líklega hefir ekki sú raunverulega ástæða í þessu máli komið fram fyrr en nú, - þessi krítur milli kauptúna og hreppa, að koma ekki á samgöngum. En það hlýtur að vera vilji hv.alþm. að gera samgöngurnar sem auðveldastar milli sveita og kauptúna. Skilst mér því, að þetta mál ætti að eiga sérstaklega öruggan stuðning hjá þeim flokki þingsins, sem telur sig fremur öðrum vilja stuðla að ræktun landsins.

Páll Hermannsson Ég skal geta þess, að fyrir þinginu í fyrra - a. m. k. einstökum þm. - lágu upplýsingar um vilja Reyðfirðinga, bæði frá hreppsnefndar og sveitarfundi, og - að ég ætla - frá sóknarnefnd. Ég hygg, að þau skjöl hafi aldrei lent inn í skjölum þingsins, en þau voru hér eigi að síður. Þá vil ég leyfa mér að benda á, að það er af misskilningi sprottið, þegar hv. ræðumenn hafa viljað láta líta svo út, að ég setti mig á móti því, að Eskfirðingar fái land til ræktunar. Ég hefi einungis viljað athuga það, hvaða land það væri, sem þeim kæmi bezt til ræktunar. Ég hefi einmitt viðurkennt þörfina, en talið að það ætti að vera land jarðarinnar Eskifjarðar. Ég álít, að það mál sé hvergi nærri fullrannsakað og get því fylgt dagskrá hv.þm. Snæf. og tekið undir með honum, að ekki er um neitt smáræðis land að ræða þar, ef fullræktað verður. Ég hefði gjarnan viljað minnast nokkuð á draumóra hv. 4. landsk., ef ég hefði haft tíma til þess. Hv. þm. slær því föstu, að prestar mundu ekki vilja búa á jörðinni. Þetta eru alveg rakalausir draumórar, sem engan stuðning hafa í reynslunni. - T. d. býr presturinn á Fáskrúðsfirði á Kolfreyjustað og presturinn á Seyðisfirði á Dvergasteini. Þá er það einnig rakalaust, sem hv.þm. sagði um vegarsambandið milli þessara staða. Þingið lítur auðsjáanlega svo á, að fyrir þessu vegarsambandi sé séð með því fé, sem veitt er í yfirstandandi fjárlögum, því engin fjárveiting er nú í fjárlagafrv. í þessu skyni. Þetta eru því allt hugsanavillur frá upphafi til enda hjá hv. 4. landsk.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Út af framkominni dagskrá vil ég taka það fram, að þetta mál var á síðasta þingi afgr. á þann hátt frá hv.Nd. Nú hefir sú hv. d. litið svo á, að þau rök, er fram geta komið, séu fyrir hendi og því afgr. frv. Út af orðum hv. 2. þm.N.-M. vil ég taka það fram, að þau gögn til mótmæla, er hann talar um að legið hafi fyrir á síðasta þingi, og að því er mér skildist í höndum einstakra manna, hafa alls ekki komið fyrir mín augu, né heldur hv. 1. þm. S.-M. Er þó einkennilegt, ef þau hafa verið til, að það er eins og þeir, sem hafa haft þau undir höndum, vilji dylja þau. En ég verð enn sem fyrri að halda mér fast við það, að ekki muni vera mikil andúð gegn þessari sölu, fyrst engin opinber mótmæli hafa komið fram. Hefir þó málið haft heilt ár til undirbúnings, síðan það kom fram á þinginu í fyrra, og öllum hlutaðeigendum kunnugt. Og ég held, að það væri alveg óviðeigandi afgreiðsla að vísa því að nýju til stj., eftir þann undirbúning, sem það hefir fengið. Ég verð því að leggja á móti dagskránni og treysti hv. deild til að fella hana.

Jón Baldvinsson Hv. 2. þm.N.-M. átti aðeins stutta aths. eftir og getur því afsakað, að hann hafi ekki haft tíma til annars en fullyrðinga. Enda var ræða hans þar eftir. Það eru lítil rök að tala um, að ræða mín hafi ekki verið annað en draumórar og hugsanavillur. En ég vil benda á, að höfuðröksemd hans í fyrstu ræðu var sú, að langt væri á milli Eskifjarðar og Hólma, eða 8 km. En frá þessari fyrstu röksemd fyrstu ræðu sinnar féll hann þó fljótlega, er ég hafði bent á, að þessi vegarlengd væri stutt. Þessi aðalröksemd hv.þm. var því bara órökstudd fullyrðing. Mátti því vænta, að aths. hans væri full fullyrðinga, þar sem aðalröksemd fyrstu ræðu hans, þegar hann hafði nógan tíma, reyndist ekki haldbetri. Að það séu draumórar að halda það, að ungir prestar veigri sér yfirleitt við að taka stórar bújarðir til afnota, held ég að fáir séu samþykkir. Allir vita, að ungir prestar eru yfirleitt skuldugir eftir námsár sín og vantar öll efni til að setja saman stórbú og stjórna þeim. Enn síður leyfa efnin þeim að halda dýra ráðsmenn. Þeir munu því flestir fremur kjósa að setjast að í kauptúnum, ef því má við koma. Þetta vita allir. Ég sé því ekki annað en að mínar röksemdir standi óhaggaðar. En slíkt er ekki hægt að segja um hv.þm., því hann hefir nú flúið frá sinni aðalröksemd.

Frsm. (Magnús Torfason) Ég skal aðeins geta þess, að n. hefir athugað skjöl þau, er fyrir liggja og fylgja umsóknum þeirra manna, sem um ríkisborgararétt hafa sótt og um getur á þskj. 187. N. vill eindregið mæla með því, að brtt.þskj. 187 verði samþ. og þessum þremur mönnum veittur íslenzkur ríkisborgararéttur.