Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir, en ekki með, frv. til l. um staðfestingu á brbl. frá 8. apríl s.l., sem er að finna á þskj. 45. Ekki skal um það dæmt nú hverja nauðsyn bar til setningar þessara brbl. á sínum tíma. Hitt má öllum ljóst vera, að það er ekki stefna núv. ríkisstj. að hafa þann hátt á um ákvörðun orkuverðs sem í þeim lögum segir. Er þess vegna lagt til að frv. verði fellt. Stjórnaryfirlýsingu segir að sveitarfélög skuli ákveða sjálf verð á þjónustu sinni. Á það auðvitað ekki síst við um sölu á orku, sem þau hafa velflest með höndum. Á hitt ber auðvitað að líta, að alls ekkert svigrúm er til hækkunar orkuverðs á þeim svæðum og í þeim greinum þar sem það nú er hæst. Á það sérstaklega við um raforkusölu til húshitunar og orku nýjustu og dýrustu hitaveitna. Þvert á móti ber brýna nauðsyn til að lækka húshitunarkostnað þar sem þannig stendur á. Á vegum iðnrn. fara nú fram ítarlegar kannanir í þessum efnum, t.d. hvernig bæta megi einangrun húsa, en þann veg hyggja sérfróðir menn að spara megi stórfé. Komi það þeim enda best sem verst eru settir og þyngstar byrðarnar bera af hitun húsa sinna. Á það ber að leggja áherslu að hverfa frá niðurgreiðslum og skattlagningu til þeirra og til orkusparandi aðgerða og lækkunar orkuverðs. Fast verður knúið á um að skattar verði felldir niður af orkusölu til húshitunar svo fljótt sem unnt er. Meiri hluti þjóðarinnar býr nú orðið sem betur fer við ódýra orku til húshitunar frá hitaveitum. En fimmtungur þjóðarinnar býr enn við óbærilegar aðstæður í þessum efnum, þar sem húshitunarkostnaðurinn er að sliga heimilin. Allt kapp ber að leggja á að leysa þann háskalega vanda. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umr. verði máli þessu vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið er augljóst að hæstv. iðnrh. leggur til að þetta frv. nái ekki fram að ganga. Ég vil vekja athygli hv. þdm. á því, enda þótt þess gerist ekki þörf vegna þeirra sem áður sátu í þessari deild, að á liðnum vetri var lagt hér fram frv. sem hljóðaði efnislega eins og þessi brbl. sem út voru gefin af fyrrv. hæstv. ríkisstj. Þegar umr. um það frv. átti sér stað lýsti ég því yfir að meðan héraðsrafmagnsveitur, hitaveitur - og Rafmagnsveitur ríkisins raunar líka þyrftu að fá samþykki ráðh. fyrir sínum gjaldskrám, þá væri ekki óeðlilegt að Landsvirkjun þyrfti einnig að fá staðfestingu ráðh. á sinni gjaldskrá. Umr. lauk og málinu var vísað til nefndar og þar var haldið áfram að fjalla um það. Ýmislegt kom fram við umfjöllun í nefndinni frá þeim aðilum sem staðið höfðu að samningum um nýja landsvirkjun. Þeir samningar voru, eins og hv. alþm. er kunnugt, að hluta til samþykktir á liðnu vori og það í formi nýrra laga um Landsvirkjun. Ein af meginforsendum þess samkomulags sem tókst um Landsvirkjun á endanum var sú, að áfram væri inni í landsvirkjunarlögum ákvæði þess efnis, að stjórn Landsvirkjunar gæti sett fyrirtækinu gjaldskrá hverju sinni, að fengnum tillögum, eins og áður var, Efnahagsstofnunar, nú að sjálfsögðu Þjóðhagsstofnunar. Eins og kunnugt er fór það svo, að málið komst ekki út úr nefndinni. Það var mitt álit sem formanns þessarar hv. nefndar, að alls ekki væri þingmeirihluti fyrir því að ganga með þessum hætti á bak orða sinna, eins og þau höfðu verið sögð og lágu til grundvallar þeim samningi um nýja Landsvirkjun sem nú hefur verið lögfestur. Viðhorf geta að sjálfsögðu breyst. Nú tekur iðnn. þetta mál til umfjöllunar. Ég skal ekkert segja um það, hvað kemur út úr þeirri umfjöllun. En ég spyr hæstv. iðnrh. hvort eindrægni sé innan ríkisstj. um þetta mál, hvort full samstaða sé um þá málsmeðferð sem fram kom í máli hæstv. ráðh.



Virðulegi forseti. Um þetta mál mætti vissulega hafa mörg orð. Ég skal ekki fara út í það hér nánar. Mér þótti hins vegar býsna forvitnilegt að heyra spurningu hv. þm. Davíðs Aðalsteinssonar um eindrægni innan ríkisstj. varðandi þetta mál, því að ég heyrði ekki betur en hæstv. iðnrh. legði það til, að sjálfsögðu fyrir hönd ríkisstj., að þetta frv. yrði fellt. Ég heyrði engar persónulegar óskir hans í því efni, heldur talaði hann auðvitað í umboði allrar ríkisstj. sem slíkur þegar hann lagði til að þetta frv. yrði fellt. Ég ætla ekki að fara náið út í þetta mál en mér skilst að þessa yfirlýsingu hæstv. ráðh. megi túlka á þann veg, að áfram eigi Landsvirkjun ein að vera undanþegin öllu eftirliti varðandi sína gjaldskrá og fái að hafa sjálfdæmi þar um. Það hlýtur að vera. Maður hefði nú kannske haldið, miðað við það frv. sem hér liggur líka fyrir deildinni til staðfestingar á brbl. um verðlagsmál, að hæstv. ríkisstj. þætti ágætt að hafa þessi ákvæði um Landsvirkjun inni, sér til styrktar í því að halda niðri verðlagi, því að þar er sagt að verðlagsyfirvöld og aðrir opinberir aðilar, sem fara með verðlagsákvarðanir, skuli aðeins leyfa óhjákvæmilega hækkun verðs eða endurgjalds fyrir vöru eða þjónustu, og það væri þá ekki amalegt fyrir hæstv. ríkisstj. að hafa þetta ákvæði sér til enn frekari tryggingar. Því spyr ég: Hyggst ríkisstj. þá í krafti þessara brbl., sem væntanlega verða staðfest hér um verðlagsmál, hindra það að Landsvirkjun fái hækkanir umfram það sem segir í þeim lögum?



Virðulegi forseti. Hv. 5. þm. Vesturl. velti fyrir sér hvert framhald yrði á meðferð þessa máls í hv. nefnd. Með vísun til þess sem segir í stjórnaryfirlýsingu, til að mynda þetta berum orðum, að sveitarfélögin skuli sjálf ákveða verð á þjónustu sinni, þ.á m. rekstri hitaveitu o.s.frv. er auðvitað lagt til að þetta frv. til staðfestingar á brbl., um vald iðnrh. til að taka ákvörðun um orkuverð, verði fellt. Ég á helst ekki von á því að framhaldið verði með öðru móti. Um þetta var enginn ágreiningur í hæstv. ríkisstj., sem af líkum leiðir. Varðandi orð hv. 2. þm. Austurl., þá get ég haft skammar signingar yfir svari til hans þeirra vegna. Eins og fram kom í framsögu minni er það ekki stefna núv. ríkisstj. að haga málum með þessum hætti, en að sjálfsögðu, ef allt ætlar úr skorðum að ganga, verðlag orkunnar í landinu eins og nú standa sakir, þá gæti auðvitað komið til þess að ríkisstj. yrði að grípa í taumana. Ég tók það fram að það er skoðun mín og hæstv. ríkisstj. að það sé ekkert, alls ekkert svigrúm til að hækka orkuverð frá því sem það nú er, t.d. til rafhitunar húsa og hjá hitaveitum, sem hæst orkuverð hafa, alls ekkert. Hitt kann að vera, að það finnist hitaveitur, ég skal ekki um það dæma, sem selja orku sína svo ódýrt að þær teldu fært þess vegna að taka ákvörðun um hækkun á hitaveitugjöldum til að mynda. Um það skal ég ekki dæma. En það verður þá að vera á þeirra ábyrgð. Auðvitað mun ríkisstj. fylgjast með að þessi mál gangi ekki úr skorðum og, eins og ég tók fram, það er brýnasta nauðsyn að finna ráð til að létta þessum ofurþunga gjalda af fimmtungi þjóðarinnar, þar sem þessi gjöld, húshitunarkostnaðurinn, eru sannanlega að sliga heimilin. En sá háttur sem á var hafður við setningu þessara brbl. og fylgt eftir með því að synja um orkuverðshækkanir, enda þótt það hefði leitt til ótrúlegrar skuldasöfnunar hjá Landsvirkjun, það er ekki sá háttur sem núv. ríkisstj. ætlar að hafa á þessum málum. En ég fullvissa hv. deild um það, að vandlega verður fylgst með framgangi þeirra og að sjálfsögðu mun ríkisstj. framkvæma þau lög sem hún setur um verðlagsákvæði að öllu leyti.



Virðulegi forseti. Komið hefur fram að það mál sem hér er til umr. var rætt á síðasta þingi, þegar til 1. umr. var frv. til l. um breytingar á orkulögunum. Það frv., sem var stjfrv., var ekki einungis efnislega eins og frv. það sem nú liggur fyrir til staðfestingar á brbl., það var nákvæmlega eins orðað. Ég tók þátt í þeim umr. og varaði við því frv. þá og það var nokkuð í sama anda eins og mér skildist á hv. 5. þm. Vesturl. sem hér talaði áðan. Ég taldi hann líka vara við frv. þá og það virtist ekki hafa meiri hl. í þinginu. Því var vísað með eðlilegum hætti til iðnn. þessarar deildar og þar fékk það enga afgreiðslu. Með tilliti til þessa vil ég lýsa því yfir, að ég er samþykkur því sem hæstv. iðnrh. sagði um það frv. sem nú liggur fyrir. Ég hef ekki breytt um skoðun frá því í fyrra á síðasta þingi og tel að þessi brbl., sem frv. þetta sem við nú ræðum fjallar um, verði ekki samþykkt, tel að það eigi ekki að samþykkja. Þetta mál bar að með nokkuð einkennilegum hætti á síðasta þingi og var í eðli sínu harla einkennilegt miðað við stöðu mála þá og sérstaklega það sem gerst hafði í málum Landsvirkjunar. Það eru í gildandi orkulögum ákvæði um gjaldskrá orkufyrirtækja. Þau ákvæði er að finna í 25. gr. orkulaganna og varðar rafveitur og í 29. gr. orkulaganna og varðar hitaveitur. Þar er gert ráð fyrir að staðfestingu ráðherra þurfi á gjaldskrám sem veiturnar setja sér. En meðan verðstöðvunarlög giltu, 1970–1981, hafði ríkisstj. með stoð í þeim lögum víðtækara vald heldur en er í orkulögum. Þegar þeim lögum sleppti 1981, þá hafði ríkisstj. í raun og veru ekki við að styðjast önnur lagaákvæði í þessu efni en eru í orkulögum. Að mínu viti fór þá ríkisstj. fram úr þeim heimildum sem hún hafði til þess að ákveða gjaldskrá fyrirtækja eftir að verðstöðvunarlögunum linnti. En ég sagði áðan að málið hefði borið að með nokkuð einkennilegum hætti með tilliti til Landsvirkjunar. Í grg. með frv., sem lagt var fram á síðasta þingi, kemur fram að frv. þetta er talið fyrst og fremst borið fram vegna Landsvirkjunar, að það þurfi að setja ákvæði í lög um það að Landsvirkjun hafi ekki heimild til að ákveða sína gjaldskrá. En samkv. lögum um Landsvirkjun hafði Landsvirkjun þessa heimild. Nú var það að þegar þetta mál bar að á síðasta þingi, þá var nýlokið að ganga frá samningum milli Landsvirkjunar og Laxárvirkjunar um sameiningu. Þar bar þetta mál mjög á góma og var sett sem skilyrði í þeirri samningagerð að ekki yrði hróflað við valdi Landsvirkjunar í þessu efni. Það var ekki heldur gert samkv. lögunum um Landsvirkjun, sem samþykkt voru á síðasta þingi eða 14. mars 1983. Í þeim lögum segir í 13. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Landsvirkjunar setur að fenginni tillögu Þjóðhagsstofnunar gjaldskrá fyrir Landsvirkjun.“ Ríkisstj. á ekki að koma þarna að málum. Þetta er í lögum sem sett voru á síðasta þingi og þetta er ákvæði sem sérstaklega var samið um. Þess vegna benti ég á það, þegar frv. ríkisstj. um breytingar í þessum efnum var lagt fram á síðasta þingi, að það stangaðist á við það sem samið hefði verið um við sameiningu Laxárvirkjunar og Landsvirkjunar og stangaðist á við stjfrv. að nýjum lögum um Landsvirkjun á þann veg sem ég hef nú þegar greint frá. Með tilliti til þessa þykir mér einsýnt að það eigi að fara um örlög þessara brbl. á þann veg sem hæstv. iðnrh. lagði til. Um eitt er ég ekki sammála hæstv. iðnrh. Hann lagði til að þessu máli yrði vísað til fjh.- og viðskn. Það kemur stundum fyrir að það getur verið álitamál í hvaða nefnd eigi að vísa einstökum frumvörpum eða málum Alþingis. En það er mjög sjaldan, það eru hreinustu undantekningar. Venjulega liggur þetta alveg ljóst fyrir. Í þessu tilfelli getur það ekki legið ljósar fyrir að það ber að vísa þessu frv. til hv. iðnn. Hv. iðnn. hefur alltaf fjallað um og á að fjalla um mál sem varða orkuveiturnar, hvort sem það varðar gjaldskrár eða annað svo sem rafveiturnar eða orkuveiturnar. Þessum málum hefur alltaf verið vísað til iðnn. Að sjálfsögðu var það svo á síðasta þingi þegar frv. því sem þá lá fyrir um þetta efni var vísað til hv. iðnn.



Virðulegi forseti. Brbl. sem hér eru til umr. voru sett á sínum tíma til þess að stjórnvöld gætu haft nokkurn hemil á takmarkalitlum hækkunum Landsvirkjunar á raforku. Þau voru sett af brýnni nauðsyn til þess að grípa inn í áformaða mikla hækkun á raforku frá Landsvirkjun. Aðspurður eða að eigin frumkvæði, ég veit ekki hvort heldur var, mun hæstv. iðnrh. hafa lýst því yfir að hann legði til að frv. yrði fellt. En síðan var hann spurður hvort ríkisstj. teldi ekki óhjákvæmilegt að hafa nokkurn hemil á hækkunum á raforkuverði, og þá svaraði hann því hér rétt áðan, að það gæti verið óhjákvæmilegt að ríkisstj. gripi inn í og hefði hemil á og það væru ekki nein tök á frekari hækkunum um sinn á raforkuverði frá Landsvirkjun. Ég verð nú að segja alveg eins og er að mér heyrist nú stangast nokkuð hvað á annars horn í þessum málflutningi, því að brbl. eru sett einungis til þess að hæstv. iðnrh. geti gripið inn í þegar honum sjálfum finnst óhjákvæmilegt að gera það. Þau skylda hann ekki til þess. Hann getur samþykkt allar þær hækkanir Landsvirkjunar sem honum finnst eðlilegar og sjálfsagðar, en það veitir honum vald til að grípa inn í. Og hæstv. ráðh. var að enda við að lýsa því yfir, að það kynni að vera nauðsynlegt að grípa inn í. Samt sem áður vill hann láta fella þessi brbl., sem veita honum einmitt þá heimild sem hann bersýnilega telur nauðsynlegt að hann hafi. Ég vil minna á að þessi brbl. voru sett í kjölfar þess að raforkuverð frá Landsvirkjun hafði hækkað um 119% á árinu 1982. Og á tímabilinu frá 1. apríl 1982 til 1. febr. 1983, ef það tæpa ár er tekið, nam hækkunin 147.7%, sem sagt á 9 mánaða tímabili, frá apríl 1982 til febrúarbyrjunar 1983. 
             Jú, vissulega var þá ágæt stjórn við völd, sem ég heyri að hv. þm. minnist af nokkrum söknuði. Og ekki er hér verið að segja að þessar hækkanir hafi ekki verið óhjákvæmilegar á þessum tíma. Ég hygg að svo hafi verið. Hins vegar er þetta sagt hér fyrst og fremst til að minna á að einhvers staðar verður að stöðva sig. Og það var álit þessarar þáv. ágætu ríkisstj. að mál væri að linnti, að hækkanir sem orðnar voru 147.7% á 9 mánaða skeiði yrðu að duga um sinn og ekki væri efni til að bæta neinu við. Þess vegna voru lögin sett. Þau voru sett til að koma í veg fyrir það að Landsvirkjun hækkaði hér taxta um 30% til viðbótar við þau 147.7% sem komin voru. Síðan þetta gerðist hefur Landsvirkjun komið fram þessari hækkun, m.a. með atbeina hæstv. núv. iðnrh., eftir að stjórnarskipti urðu. Þá er hækkunin greinilega komin yfir 180%, einhvers staðar milli 180 og 190% á liðlega einu ári. Byggingarvísitala hækkaði hins vegar á tímabilinu 1. apríl 1982 til 1. febrúar 1983 um 63%. Hún hefur vissulega hækkað eitthvað dálítið síðan, en það er greinilegt að byggingarvísitalan er ekki nema hálfdrættingur á við þessar gífurlegu hækkanir sem hafa skollið yfir af hálfu Landsvirkjunar. Það er því óhjákvæmilegt að ríkisvaldið hafi einhverja möguleika til að stemma stigu við takmarkalausum hækkunum. Og þess vegna þarf hæstv. iðnrh. að hafa þetta vald. Það hefur hann þegar viðurkennt sjálfur í þessum umr. og ætti því ekki að láta slíkt og annað eins út úr sér - að það sé best að fetla þetta frv., sem veitir honum einmitt þetta vald. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta mál, en ég vildi að lokum benda hæstv. ráðh. á það, vegna þess að ég vona að um mistök hafi verið að ræða, að þegar um er að ræða brbl., sem sett eru af ráðh. í fráfarandi ríkisstj., þá á auðvitað að taka nokkurt tillit til þess í hvorri deildinni hann situr, sá sem stóð að þessari lagagerð. Auðvitað átti að flytja þetta frv. um staðfestingu á brbl. í Nd., þar sem fyrrv. iðnrh. Hjörleifur Guttormsson á sæti, því að það getur vel farið svo, að þetta frv. komi aldrei til Nd., að það dagi uppi í nefnd, sem vel gæti verið, því að það er ekkert sem beinlínis kallar á það að frv. sé staðfest og samþykkt, ef menn ætla sér að deyða það, eins og sumir virðast ætla. Og eins gæti hitt gerst, að frv. væri hreinlega fellt hérna í deildinni, og þá fer það ekki til Nd. Þar með mundi sá maður, sem stóð fyrir setningu laganna og þekkti allra manna best þau rök sem fyrir hendi voru, aldrei fá tækifæri til að segja álit sitt á lögunum. Það væri vissulega ekki til fyrirmyndar. Ég vonast til að þetta hafi verið mistök hjá hæstv. ráðh., en engu að síður tel ég afleitt að slíkt skuli eiga sér stað. Ég vil svo að lokum taka undir með hv. seinasta ræðumanni, Þorv. Garðari Kristjánssyni, að eðlilegast virðist vera að frv. gangi til iðnn. Mun ég styðja þá tillögu.



Virðulegi forseti. Ég hef að sjálfsögðu ekkert við það að athuga að málið gangi til iðnn. Ég velti þessu máli ekki sérstaklega fyrir mér, heldur leit til þess að hér er um fjárhagsatriði fyrst og fremst að tefla, atriði fjárhagslegs eðlis, en að sjálfsögðu ber að hafa það sem venja segir til um í þessu falli. Varðandi það hvar þetta mál var lagt fyrir er það að segja að ég hef þá skoðun að ráðh. þurfi að gá betur að dreifingu mála milli deilda en verið hefur um langa hríð. Af þessu hafði ég reynslu og nokkra raun stundum, því árátta hefur verið að leggja á stundum öll mál fram í Nd., og hefur orsakað misvægi í störfum. Það eru tvö mál á mínum vegum, sem hafa verið lögð fram, og ég bað um að þeim yrði skipt milli deilda. En að mér kæmi til hugar að ég væri með því móti að svipta fyrirrennara minn málfrelsi í þessu máli er fjarri öllu lagi. Og ef svo færi nú, sem líkur eru á auðvitað, að þetta mál gangi ekki lengra en e.t.v. til 2. umr. hér, þá er ég reiðubúinn til þess hvenær sem er að ræða þessi mál, t.a.m. utan dagskrár í Nd. eða í Sþ., með hvaða hætti svo sem menn kysu. Það er fjarri öllu lagi að með þessu móti hafi verið reynt að koma í veg fyrir að fyrirrennari minn fengi fullt málfrelsi eða aðstöðu til að ræða þessi máls eins og honum líst. Við erum alltaf að fá lýsingar hjá fyrrv. ríkisstj.-mönnum á ástandinu eins og það var í þeirra tíð og afleiðingum þeirrar ráðdeildar allrar. Og það er verið að rifja upp hvernig orkuverðið var ákveðið og hvaða ráða mönnum sýndist að til þyrfti að grípa undir lok þeirrar stjórnarsetu, með því að iðnrh. var fengið alræðisvald í ákvörðunum um orkuverð. Hv. 3. þm. Norðurl. v. rifjaði upp gífurlegar hækkanir á árinu 1982 hjá Landsvirkjun. En hvernig var rekstur fyrirtækisins? Ég hélt að það skipti höfuðmáli. Hann var 152 millj. kr. tap á árinu 1982. Hvernig hugðist fyrirrennari minn, hæstv. iðnrh. Hjörleifur Guttormsson, ætla að beita þessu alræðisvaldi sínu sem honum var fengið í hendur? Með því að neita með öllu öllum hækkunum á orkuverði Landsvirkjunar. Það var áreiðanlega, ég veit með vissu að ég fer þar ekki með staðlausa stafi heldur staðreyndir, Framsfl. sem knúði fram í byrjun maí 10% hækkun á orkuverði Landsvirkjunar gegn andstöðu frá fyrirrennara mínum. En hvert hefði stefnt í málefnum Landsvirkjunar, þessa stórfyrirtækis okkar í þessum mikilvæga málaflokki, ef þessi stefna hefði náð fram að ganga? Það hefði stefnt í yfir 400 millj. kr. halla, tap á rekstri Landsvirkjunar. Hvaða sköpuð ráð ætluðu menn þá að hafa? Dettur einhverjum lifandi í hug að ég hafi gengið hlæjandi til sængur það kvöld sem ég þurfti að ákveða þessar ógnar verðhækkanir hjá Landsvirkjun sem dæmin sanna á liðnu sumri? Það er öðru nær. Ég þekki allt of vel til í þeim landshlutum þar sem húshitunarkostnaðurinn er gersamlega að ganga fram af heimilunum og leggja þau á hliðina fjárhagslega. En hvað var þá til ráða ef menn ætluðu að beita lögunum með þessum hætti, að banna Landsvirkjun hækkun á orkuverðinu? Þá blasti auðvitað bara ein leið við. Sú gamla leið að taka erlend lán til að reka þessi fyrirtæki okkar, eins og gert hefur verið við hin stærstu og þýðingarmestu fyrirtæki sem ríkið hefur rekið t.a.m. Sementsverksmiðju og Áburðarverksmiðju. Þessi 25 og 27 ára gömlu fyrirtæki eru með byrðar erlendra lána á herðunum og framleiðsluvörur þeirra þurfa að vera dýrar. Af hverju? Af því að vegna vísitöluleiksins hafa fyrirtækin aldrei fengið að verðleggja vöruna eins og til þurfti til að ná rekstrarhagkvæmni. Og mismunurinn - tapið hefur verið bætt upp með erlendum lánum. Þetta blasir við öllum. Nei, það er ekki stefna núv. ríkisstj. að slíkt allsherjarvald skuli vera í höndum hennar eða einstakra ráðh. Við treystum sveitarstjórnum og stjórnum fyrirtækja ríkisins fullvel og jafnvel til að taka þessar ákvarðanir með allra hag fyrir augum - og auðvitað fyrirtækjanna um leið. Og það þarf engan orðhengilshátt í þessu sambandi hjá hv. 3. þm. Norðurl. v., að ég hafi talað í hring, að ríkisstj. mundi grípa í taumana ef þess þyrfti. Ég sagði að ef þessi mál ætluðu að ganga úr böndunum, ég hef enga ástæðu til að ætla að svo verði, en ef þau gengju úr böndunum með kolröngum ákvörðunum, ákvörðunum um stórhækkað verð, sem ekki stenst, þá mundi ríkisstj, að sjálfsögðu neyðast til að grípa í taumana. En ég á ekki nokkra von á því að slíkt verði, öðru nær, og fyrir því leggjum við til að þessi brbl. verði numin úr gildi.



Virðulegi forseti. Hæstv. iðnrh. sagði að það væri ekki stefna þessarar hæstv. ríkisstj. að taka sér vald. Það er hressilega mælt, því að engin ríkisstj. hefur tekið sér rækilegra vald en einmitt þessi, tekið sér vald til að skipa málum fólksins í landinu á þann hátt sem hún hefur gert. En auðvitað skil ég mætavel að ríkisstj. vill ekki taka sér hið sama vald og hún hefur tekið sér gagnvart fólkinu gagnvart jafngöfugu fyrirtæki og Landsvirkjun. Ég skil það mætavel. Ófögur var lýsing á þessu fyrirtæki og rekstri þess, Landsvirkjunarfyrirtækinu, hjá hæstv. núv. iðnrh. Og ekki er mikil ráðdeild á þeim bæ greinilega, enda hefur okkur löngum verið það ljóst, þó að menn hafi haft þar ákveðna goðsögn í huga, að ýmislegt væri öðruvísi á þeim bæ en vera ætti, sem skýrist náttúrlega fyrst og síðast af því hvernig þar er staðið að orkusölunni til útlendinga, þar sem sami aðili á reyndar stóran þátt í þeim samningum sem þar hafa verið gerðir. En það er rétt hjá hæstv. iðnrh., hann hefur komið hér með margendurteknar yfirlýsingar um þann ofurþunga hitunarkostnaðar sem hvílir á íbúum þessa lands. Og vissulega var það svo, þegar þessar hækkanir á gjaldskrá Landsvirkjunar flæddu út yfir alla bakka núna í vor, að hæstv. ríkisstj. sá sér ekki annað fært en að láta um leið nokkrar niðurgreiðslur á húshituninni af hendi til viðbótar. En auðvitað veit hæstv. iðnrh. betur en allir aðrir að þær niðurgreiðslur, sem áttu að heita mildandi aðgerðir m.a.s. og hafa verið talin ein helsta skrautfjöðrin í hinum mildandi aðgerðum, þær 150 millj. eru allar horfnar. Þær hurfu í Landsvirkjunarhítina allar eins og þær lögðu sig. Og það sem meira er, almenningur hefur þar bætt við, hann hefur bætt þar við í húshitunarkostnaði til að greiða í þessa sömu hít. Ég vildi gjarnan spyrja hæstv. iðnrh. um það hverju hann teldi að þessar niðurgreiðslur, þessi mildandi aðgerð, hefði skilað í raunverulegri lækkun húshitunarkostnaðar fólksins í landinu. Hverju hefur hún skilað frá því að þessi ríkisstj. tók við, eftir öll þau stóru orð sem þar voru uppi höfð? Ég veit nokkurn veginn svarið en ég vildi gjarnan fá að heyra þessa lækkun, þessa mildandi aðgerð, af vörum hæstv. iðnrh. sjálfs.



Virðulegi forseti. Aðeins svar við þessari fsp. Okkur hefur með þessu tekist, þrátt fyrir hækkandi orkuverð, að halda rafhitunarkostnaðinum fyrir neðan þau 60% af óniðurgreiddri olíu sem hæstv. fyrrv. ríkisstj. setti sér að markmiði að halda.



Virðulegi forseti. Ég verð nú að segja það að hæstv. iðnrh. kemur mér í heldur ljótan vanda. Ég hef að vísu ekki ritað undir þau brbl. sem hér liggja fyrir. En um þau var fjallað í fyrrv. ríkisstj. og þar samþykkti ég þau og útgáfu þeirra ásamt öðrum ráðh. Nú kemur hæstv. iðnrh. og mælist til þess við mig ásamt öðrum þdm. að fetla þetta frv., að vísu ekki alveg strax heldur eftir nánari skoðun. Þetta er nú dálítið stór biti að kyngja. Og maður þarf helst að hafa eitthvað mjúkt til að renna honum niður með. Ég féllst á þessi brbl. á sínum tíma, sem hafa aðeins það ákvæði að geyma að gjaldskrár séu háðar samþykki ráðh. af þeirri ástæðu að ég taldi þá og tel enn að svona ákvæði séu skynsamleg. Það er alvanalegt að slíkt ákvæði sé sett, að samþykki viðkomandi ráðh. sé áskilið til reglugerða, samþykkta og annarra þvílíkra ákvarðana sem lægra sett stjórnvald tekur og hefur heimild til að taka. Ég held að þetta sé eðlilegur þáttur í því að hafa heildarstjórn á hlutum. Það er engin ástæða til þess að gera því skóna að neinn ráðh. misnoti þetta vald. En rökin sem ég fékk nú frekast út úr máli hæstv. iðnrh. voru samt þau, að fyrrv. hæstv. iðnrh. hefði ekki verið treystandi og væri ekki treystandi til þess að fara með þetta vald. Nú er sá fyrrv. ráðh. á burtu og í stólinn er sestur núv. hæstv. iðnrh. Ekki getur það verið að hann vantreysti sjálfum sér til að fara með slíkt vald? Það getur ekki verið. Ég verð að segja það að ég vantreysti honum ekkert til að fara með þetta vald. En ég fæ eiginlega ekki séð hvernig ég ætti að rökstyðja mín sinnaskipti, nema þá helst með því að ég hefði treyst fyrrv. hæstv. iðnrh. til að fara með þetta vald en treysti ekki núv. hæstv. iðnrh. til að fara með þetta vald. Og það er dálítið, eins og ég sagði, stór biti fyrir mig, og ég býst við fyrir aðra,.að kyngja því. Ég vildi taka þetta fram því að líklega fer fyrir mér eins og hæstv. iðnrh., að ég geng ekki þetta kveldið hlæjandi til sængur, þegar ég þarf að bræða þetta með mér, hvort ég eigi að verða við þessum tilmælum núv. hæstv. iðnrh. að fella þetta frv. þegar þar að kemur. Ég vil alls ekki ræða neitt um Landsvirkjun og hennar rekstur í þessu sambandi. Þetta er almennt ákvæði, sem á almennt við, alveg óháð einstökum fyrirtækjum, og ég vil alls ekki blanda umr. um það neitt inn í þetta. En ég verð náttúrlega að skoða þetta mál og kynna mér það hjá fyrrv. hæstv. kollega mínum, hvort þeir hafi fengið eitthvert meðtæti til að renna þessu niður. Ég ætla sem sagt að skoða málið, en er alls ekki reiðubúinn á þessari stund til að víkja frá þeirri ákvörðun sem ég tók á sínum tíma og átti þátt í að taka á sínum tíma. Og ég er af sannfæringu með því að hafa svona almenn ákvæði í lögum. Það er hættulaust, það er engin ástæða almennt til þess að halda að ráðh. fari að misbeita slíku valdi. En eins og ég sagði áðan og vil endurtaka, þá eru almenn ákvæði af þessu tagi alveg nauðsynleg til þess að tryggja ríkisstj. og ráðh. heildarstjórn á málum, og að það sé samræmi í hlutum. Til þess hefur ríkisstj. besta aðstöðu að fylgjast með í þeim efnum. Og ég veit ekki betur en að það sé markmið hæstv. núv. ríkisstj., enda kom það alveg greinilega fram hjá hæstv. iðnrh., að hafa mjög fast - ég veit ekki hvort ég má segja eftirlit - en föst tök á verðlagsmálum og fylgjast ákaflega vel með í þeim málum. Enda liggur það í hlutarins eðli þar sem hennar meginmarkmið er það að koma verðbólgunni niður, þá verður hún að hafa tök á þessum þætti mála. Þess vegna er það að mínu mati nauðsynlegt að stjórnin hafi í höndunum nægilega stýristauma. En hún getur farið mjúklega með það stýri og tekið skynsamlega á þessum málum. En auðvitað verður aldrei stjórnað án þess að hafa vald, það er eins og hver önnur firra.



Virðulegi forseti. Ég tel það að vísu ekki mitt hlutverk að kenna framsóknarmönnum að kyngja, en þó virtist mér nú sem hæstv. forsrh. kæmi þessu niður án meðlætis, þegar ég lagði fyrir hæstv. ríkisstj. till. mína um að þessi brbl. yrðu numin úr gildi. Menn vilja ekki heldur ræða um Landsvirkjun og afkomu hennar í þessu sambandi. Látum það þá svo vera. En ég minnist þess, að hv. 9. þm. Reykv. hvatti menn á sínum tíma til að lesa kvölds og morgna þáv. ríkisstjórnarsáttmála, Ólafskver, og ég held að einstaka maður hafi farið að þeim ráðleggingum. En nú er spurningin hvort hann vildi ekki bregða á það ráð og segja mér þá til, þessi lögspaki maður, hvað merkir ákvæði í núverandi stjórnarsáttmála um það að sveitarfélög skuli sjálf ákveða verð á þjónustu sinni? Það er með beinni vísan til þessa ákvæðis sem það er lagt til að þessi brbl. verði numin úr gildi. Það vill nefnilega þannig til að velflest þeirra hafa með höndum sölu á orku. Sérstaklega á þetta við um hitaveitur. Ég sé því ekki að þetta ákvæði stjórnarsáttmálans nái fram að ganga nema með því móti að nema slíkt alræðisvald úr gildi. En ég nefni þetta alveg sérstaklega vegna þess að ég hygg að þegar rætt var um þetta ákvæði í stjórnarsáttmálanum, þó að ég væri þar hvergi nærri, hafi sérstaklega verið höfð á orði þessi atriði sem ég nú nefni.



Virðulegi forseti. Ég tel það ekki í mínum verkahring að blanda mér inn í það hversu kokvíðir menn eru í núv. stjórnarsamvinnu eða hversu glaðir þeir ganga til sængur á hverju kvöldi. En ég vildi vegna ummæla hæstv. ráðh. um hækkun á hitunarkostnaði fá að koma því að að áætlaður hitunarkostnaður 400 rúmmetra íbúðar var í maí s.l. talinn vera um 24 707 kr. á ári. Samsvarandi kostnaður var kominn upp í 28 898 kr. á ári í ágústmánuði. Hitunarkostnaðurinn hefur því hækkað um rúm 17%, nánar tiltekið um 17.4% frá maímánuði til ágústmánaðar, en á þessum sama tíma fékk almennt launafólk aðeins 8% hækkun launa. Það er því augljóst mál og getur ekki farið fram hjá neinum að verulega hefur hallað á þá sem þurfa að hita hús sín með olíu og raforku, í þessu tilviki erum við kannske fyrst og fremst að ræða um hitunarkostnaðinn með raforku, frá því sem var í tíð seinustu stjórnar. Ég vildi að þetta kæmi mjög skýrt fram vegna ummæla hæstv. ráðh. hér áðan. Um það, hvort þörf er á því að hafa hemil á hækkunum opinberra fyrirtækja eða ekki, vil ég segja það að mín reynsla er sú, að opinber fyrirtæki hafa alltaf næg rök fyrir því að verulega þurfi að hækka taxta þeirra og þjónustugjöld. Ég held að það sé líka reynsla flestra ríkisstjórna að opinberar stofnanir sækja fram með hækkunarbeiðnir af talsvert mikilli óbilgirni oft á tíðum og skeyta þá lítt um hvað er eðlilegt og nauðsynlegt miðað við ástand þjóðmála og efnahagsmála. Það er því þörf á því fyrir stjórnvöld á hverjum tíma að halda aftur af opinberum fyrirtækjum, að hafa þau í ströngu taumhaldi. Og mér þykir satt best að segja ótrúlegt að núv. hæstv. fjmrh. sé ekki innilega sammála mér um þetta atriði, að það sé þörf á aðhaldi gagnvart opinberum stofnunum og að ekki eigi að láta þær vaða fram með hækkanir rétt eins og þær sjálfar kjósa. Þess vegna er það eðlilegt og sjálfsagt að ríkisstj. á hverjum tíma geti stöðvað hækkanir sem eru óbilgjarnar eða óeðlilegar. Vissulega má velta því fyrir sér, eins og hæstv. ráðh. var að gera hér áðan, hvort fyrirtæki sveitarfélaga eiga að hafa þarna eitthvað rýmri möguleika og að sveitarstjórnirnar sjálfar eigi þá að hafa taumhald á þeim. En þetta á auðvitað alveg sérstaklega við um ríkisfyrirtækin, sem verður að hafa taumhald á, og Landsvirkjun er sannarlega eitt stærsta ríkisfyrirtækið sem við höfum hér á landi. Þar getur enginn annar haft taumhald á en ríkisstj.



Virðulegi forseti. Mér finnst í sumu af því sem fram hefur komið í þessum umr. gæta nokkurs misskilnings, eins og þegar menn tala svo að hér sé spurningin um það hvort stjórnvöld eigi engin áhrif að hafa á gjaldskrár orkufyrirtækja eða ráða þeim alfarið. Hv. 9. þm. Reykv. skýrði í hverjum vanda hann væri staddur nú ef hann ætti að standa að því að fella brbl. sem hann bar ábyrgð á að sett væru. Jú, ég skil sjónarmið ráðh. En ég held að það þurfi að líta dálítið nánar á þetta mál. Ég held að þetta sé afleiðing af vanda sem hv. 9. þm. Reykv. stóð frammi fyrir áður og mætti ekki að mínu viti á réttan hátt. Þegar frv. sama efnis var lagt fram á síðasta þingi þá kom það í ljós, eins og bæði ég og flokksmaður hv. 9. þm. Reykv., hv. 5. þm. Vesturl., tókum fram hér í umr. áðan, að það var ekki þingmeirihluti fyrir þessu frv., það var ekki þingmeirihluti fyrir því. Undir slíkum kringumstæðum skeður það svo að þáv. hæstv. iðnrh. setur brbl. ekki einungis nákvæmlega eins efnislega heldur nákvæmlega eins orðuð eins og frv. sem ljóst var að hafði ekki þingmeirihluta. Og hv. 9. þm. Reykv., sem var þá í ríkisstj., bar ábyrgð á því að það yrði farið á þennan veg kringum vilja Alþingis og í raun og veru á móti vilja Alþingis. Og ég hygg, af því menn eru svo mikið núna að tala um að kyngja, að það hafi verið sýnu erfiðara fyrir hv. 9. þm. Reykv. að kyngja því að standa að slíkri afstöðu. Og ég hygg að það geti ekki verið að slíkum manni sem honum hafi verið það ljúft í sjálfu sér. Hv. 9. þm. Reykv. sagði að það væri alvanalegt og það væri mjög eðlilegt að það væri ákvæði í lögum sem gæfu ríkisstj. heimild til þess að ráða og grípa inn í hlutina í þýðingarmiklum málum eins og gjaldskrármálum orkufyrirtækja, sem hér er rætt um. Hv. þm. sagði að það væri eðlilegur þáttur í stjórnuninni að hafa heildarstjórn á þessum málum. Þetta er líka alveg rétt. Og hann sagði að almenn ákvæði um þetta væru alveg nauðsynleg. Ég tek líka undir það. Ég er m.ö.o. algjörlega sammála öllum þessum sjónarmiðum sem hv. 9. þm. Reykv. kom með. En hv. 9. þm. Reykv. ræddi um þetta eins og það þyrfti að gera einhverja breytingu á lögum til þess að svona væri. Ég vék að því áðan að í lögum, í orkulögum, eru almenn ákvæði um þessi efni. Það eru ákvæði. Ég vitnaði m.a.s. í greinar í orkulögunum um þetta efni. Það er 25. gr., sem varðar rafmagnsveitur, og það er 29. gr. sem varðar hitaveitur. Þar er tekið fram að gjaldskrár þessara fyrirtækja verði ríkisstj. að staðfesta. Það er ekki hægt að setja gjaldskrár nema með samþykki ríkisstj. Þetta er í lögum, og það bið ég menn að hafa í huga, þetta er í lögum. En eins og ég hef áður getið um, um Landsvirkjun voru sérákvæði. Og þess vegna féll Landsvirkjun ekki undir þessi almennu ákvæði orkulaga. En það kom ekki að sök, ef svo mætti komast að orði, meðan verðstöðvunarlögin voru við lýði eins og ég áður greindi frá. En frv. sem lagt var fram í fyrra um þetta efni, samhljóða brbl. sem við nú ræðum, það var fyrst og fremst sett fram til þess að ríkisstj. hefði heimild varðandi gjaldskrárnar þegar Landsvirkjun ætti í hlut. Nú sagði hv. 9. þm. Reykv. áðan að hann vildi ekkert ræða um Landsvirkjun í sambandi við þetta mál og svo var að skilja að það kæmi ekki málinu við. En í grg. með stjfrv., sem hann bar ábyrgð á og lagt var fram á síðasta þingi, kemur það fram að Landsvirkjun er aðalatriðið. Í upphafsorðum grg., sem er nú stutt, er einmitt þetta tekið fram. Með leyfi hæstv. forseta, þar segir: „Opinber fyrirtæki í landinu eru nú öll háð opinberu eftirliti með verðlagningu á orku nema Landsvirkjun.“ Frv. var ætlað að bæta úr þessu. Og ég geng út frá því að það hafi líka verið ætlun þeirra sem báru ábyrgð á brbl. þá að bæta úr þessu, ef hægt er að nota það orðalag. En ég benti á það í fyrra og ég benti á það nú hér í minni fyrri ræðu, að samningurinn um sameiningu Landsvirkjunar og Laxárvirkjunar byggði á því að það væri óbreytt það ástand sem áður var, að Landsvirkjun lyti ekki hinum almennu ákvæðum um íhlutun ríkisstj. Þetta var skilyrði, eftir því sem mér er tjáð, og ég hygg að ég geti fengið nánari upplýsingar um það, skilyrði fyrir sameiningunni af hálfu Reykjavíkurborgar. Og þetta var eitt af þeim atriðum sem mest voru rædd í þessum samningaviðræðum. Það er því alls ekki rétt að orða það svo, eins og hv. 9. þm. Reykv. gerði, að Landsvirkjun komi þessu máli ekkert við. Ég vildi nú benda á þetta og ef þetta mál verður lagt fram í hv. iðnn. þá mun ég eiga þess kost að ganga rækilega úr skugga um þessi efni og kannske enn betur en ég hef gert. Ég tel mig hafa fulla ástæðu til að segja það sem ég hef sagt um þetta hér nú á þessum fundi og þetta kom fram hjá okkur í fyrra á þinginu, þessi afstaða Reykjavíkurborgar. Ég held, með tilliti til þess sem ég nú hef sagt, að menn þurfi ekkert að óttast varðandi almennar heimildir ríkisstj. til afskipta af þessum málum, þó að þessi brbl. verði felld, vegna þess að ríkisstj. hefur eftir sem áður 25. og 29. gr. orkulaga við að styðjast. En þá má spyrja hvort það sé óeðlilegt að fetla þessi brbl. með tilliti til Landsvirkjunar, sem þau áttu fyrst og fremst að varða, eins og ég hef skýrt. En við mat á því finnst mér ekki leika vafi á því að þar þurfi að koma til athugunar hvort ekki þurfi að taka eitthvert tillit til þeirra samninga sem gerðir voru við sameiningu Landsvirkjunar og Laxárvirkjunar. Ég bendi líka á í þessu sambandi, eins og ég hef gert hér áður, að á síðasta þingi bar ríkisstj. fram frv. um ný landsvirkjunarlög. Hv. 9. þm. Reykv. bar ábyrgð á því. Og hvað segir um þetta atriði í hinum nýju lögum? Það segir einmitt það sama sem samið var um. Og það var engin tilviljun að þess var gætt, því að það var samið um það, að í lögum um Landsvirkjun væri það ljóst að Landsvirkjun væri ekki sett undir hin almennu ákvæði í orkulögunum um setningu gjaldskrár. Þetta vildi ég nú að hér kæmi skýrt fram. Mér finnst að þegar menn ræða þessi mál þá verði menn að hafa þessa forsögu í huga, því að allir viljum við leitast við að komast að réttri niðurstöðu um afgreiðslu þessa máls.



Virðulegi forseti. Það er ekki meining mín að tefja þetta mál með löngum umr. En það kom aðeins fram misskilningur í máli hv. þm. Þorv. Garðars. Ég sagði ekki að þetta mál varðaði ekki Landsvirkjun. Það sagði ég ekki. Ég sagðist ekkert ætla að tala hér um Landsvirkjun eða blanda einstökum fyrirtækjum inn í þessar umr. Í öðru lagi mætti spyrja hann, af því að hann hefur sýnt fram á að það séu almenn ákvæði sem hann telur heppileg varðandi öll önnur fyrirtæki í þessum geira, að mér skilst, en Landsvirkjun, hvaða ástæður telur hann vera efnislegar fyrir því að allt aðrar reglur að þessu leyti gildi um Landsvirkjun en önnur fyrirtæki sömu gerðar? Í því sambandi tel ég að ekki gott og gilt að vísa til einhverra samninga. Ég veit að hann er mér hjartanlega sammála um það að einstakir aðilar geta ekki gert samninga sem binda á einhvern hátt hendur löggjafarvaldsins. Ég skal ekki segja frekar um þetta en vildi aðeins undirstrika það, að það var á misskilningi byggt að ég hefði haldið því fram að mál þetta varðaði ekkert Landsvirkjun. Það hef ég ekki sagt.



Virðulegi forseti. Það er alveg rétt sem hv. 9. þm. Reykv. sagði að hann ætlaði ekki að tala um Landsvirkjun í þessu sambandi. En mitt orðalag var ekki nákvæmt. Ég vil undirstrika það að í raun og veru var það sem ég var að ræða um Landsvirkjun sérstaklega byggt á því að hv. 9. þm. Reykv. vildi ekki eða ætlaði sér ekki að ræða það mál. En ég taldi hins vegar rétt að ræða það. Hv. þm. talaði um að aðilar gætu ekki bundið löggjafarvaldið og samningar yrðu-ja mér skildist að þeir gætu orðið að víkja. Ég skal nú ekkert fara út í það. En ég hygg að við leggjum báðir mikið upp úr samningum, sem gerðir eru, og að samninga verði að virða og halda. En það vill svo til að það var ekki aðili sem stóð fjarri Alþingi sem var aðili að þessum samningum, þ.e. ríkið sjálft. Og ríkið sjálft er aðaleigandi Landsvirkjunar og það kann að vera að í því felist nokkur ástæða til þess að láta aðrar reglur gilda um Landsvirkjun en almennt um orkufyrirtæki, vegna þess að ríkið hefur alltaf aðstöðu sem stærsti eignaraðilinn til að ráða þessum málum á vegum Landsvirkjunar, þó að Landsvirkjun að þessu leyti heyri ekki undir almenn ákvæði sem veita ríkisstj. almenna heimild til þess að hafa íhlutun um ákvarðanir orkufyrirtækja almennt um gjaldskrár og það án tillits til þess hvort ríkið er nokkur eignaraðili eða ekki.



Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. 6. landsk. þm. að flytja á þskj. 12 frv. til l. um breyt. á lögum um tollskrá o.fl. Þetta frv. er stutt og það er tiltölulega einfalt að gera grein fyrir því. Það er alveg ljóst að þær reglur sem nú eru í gildi um hlunnindi ráðh. í sambandi við bifreiðakaup stangast í verulegum greinum á við réttarvitund almennings. Þess vegna teljum við flm. þessa frv. að brýna nauðsyn beri til að breyta þessum reglum. Á 100. löggjafarþingi var flutt stjórnarfrv. til laga um breytingu á tollskrá sem miðaði að því að fella þessi fríðindi ráðh. niður, þ.e. að þeir gætu keypt bifreiðar án þess að greiða af þeim aðflutningsgjöld. Þá var þetta frv. samþykkt í Nd. og nái. fjh.- og viðskn. þeirrar hv. deildar er prentað hér með sem fskj. Undir það skrifa virðulegir þm. ýmsir, þeirra á meðal Lúðvík Jósepsson, Halldór E. Sigurðsson, Matthías Á. Mathiesen, Ólafur G. Einarsson og Kjartan Ólafsson, og Vilmundur Gylfason og Finnur Torfi Stefánsson með fyrirvara. Hins vegar fór það svo, þó að þetta væri ríkisstjórnarfrv., að það dagaði uppi hjá hv. fjh.- og viðskn. Ed. og hlaut ekki afgreiðslu á þinginu. Það gerðist á vordögum 1979. Ég hygg að ég fari ekki rangt með er ég segi að formaður þeirrar n. muni þá hafa verið þáv. formaður þingflokks Alþb., hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson. Mér er hins vegar allsendis ókunnugt um hverjar orsakir lágu til þess að þetta frv. dagaði uppi í hans ágætu n. Þegar þetta frv. var flutt hér á 100. löggjafarþinginu fylgdu því aths. sem ég vil leyfa mér að lesa hér, “með leyfi virðulegs forseta. Þar segir: „Í allmörg ár hafa verið í gildi sérstakar reglur um tollmeðferð bifreiða er ráðherrar hafa til afnota. Með lögum nr. 1/1970, um tollskrá o.fl., var veitt heimild til þess að veita undanþágu frá greiðslu aðflutningsgjalda á bifreiðum ráðherra í samræmi við reglur um bifreiðamál ríkisins. Reglur þær, sem nú gilda um bifreiðamál ríkisins, er að finna í reglugerð nr. 6/1970. Í 10. gr. reglugerðar þessarar eru svofelld ákvæði: „Hver ráðherra getur fengið til umráða ríkisbifreið, sem ríkissjóður ber allan kostnað af. Bifreiðar þessar skulu sérstaklega auðkenndar, og er óheimil notkun þeirra nema í embættisþágu. Ráðherra, sem ekki óskar að fá til umráða ríkisbifreið, á þess kost að fá keypta bifreið, er hann tekur við embætti, með sömu kjörum og gilt hafa um bifreiðakaup ráðherra, er lætur af embætti. Heimilt er að veita ráðherra í eitt skipti lán til slíkra kaupa með sömu kjörum og gilda um ríkisforstjóra, sem haft hafa ríkisbifreið til afnota.“ Ríkisstjórnin telur óeðlilegt að ráðherrar fái bifreiðar, er verða einkaeign þeirra, með öðrum kjörum en almennt gilda í landinu. Er því með frv. þessu lagt til að lagaheimild til veitingar slíkra fríðinda verði felld úr gildi.“ Ég vil bæta því við að sá rökstuðningur, sem fylgdi þessu frv. á sínum tíma, á auðvitað ekki síður við nú en þegar frv. var upphaflega flutt. Við flm. teljum eðlilegt að þessar reglur um ráðherrafríðindi verði felldar úr gildi og því er þetta frv. flutt. Það er kunnara en frá þurfi að segja að bílakaup ráðh. hafa verið mjög í fréttum í fjölmiðlum. Síðast í dag er í Dagblaðinu og Vísi frá því greint að hæstv. fjmrh. sé að leita sér að notuðum bíl til sinna afnota, og þykja nú sjálfsagt nokkur tíðindi, ef miðað er við hin fyrri bifreiðakaup ráðh., þar sem engu líkara er en efnt hafi verið til einhvers konar kapphlaups um það hver gæti keypt dýrasta bílinn. Sýnist mér þar hafa verið ansi langt gengið nú hina síðustu dagana og munu þó ekki öll kurl þar komin til grafar, ef þannig má til orða taka, því einhver bílakaup munu enn vera á döfinni. Það virðist t.d. vandséð hvers vegna ráðh. þarf að láta ríkið kaupa handa sér - þá er ráðh. að ég hygg ekki að kaupa sér bifreið sjálfur heldur láta ríkið kaupa handa sér - bifreið sem kostar 1 200–1 300 þús. kr. Á sama tíma er almenningi sagt að nú séu ekki til peningar til eins eða neins, allir verði að herða sultarólina margfrægu. Þá skyldi maður halda að hæstv. ráðherrar ættu að gefa þjóðinni fordæmi, ganga á undan með góðu eftirdæmi og sýna nokkurn sparnað, hvort sem þar er um að ræða bifreiðakaup á þeirra eigin vegum og endurgreiðslu aðflutningsgjalda eða bifreiðakaup sem ríkið ber allan kostnað af. Nú skal ég taka það skýrt fram að mér finnst alveg sjálfsagt og eðlilegt að ráðherrar hafi ágæta bíla til sinna nota og sömuleiðis að þeir hafi bílstjóra. Þetta finnst mér ekki þurfi að ræða, það sé sjálfsagt. Hins vegar verður líka að ætlast til þess að þarna sé ekki gengið of langt, að þarna sé farið fram með hófsemi og skynsemi, sérstaklega á tímum þegar gerðar eru mjög strangar kröfur til almennings um aðhald og sparsemi. Eins og fram kom hér í umr. um daginn, er við ræddumst hér nokkuð við, hæstv. fjmrh., þá er ekki hægt að sjá eða skilja hvernig fólk getur lifað af þeim lágmarkslaunum sem nú eru skömmtuð. Hæstv. ráðh. var alveg sammála því, hann gat ekki skýrt það hvernig fólk ætti að fara að því að lifa af 12–13 þús. kr. mánaðarlaunum. Það er því engin furða þótt fólki ofbjóði þegar fram er gengið eins og nú hefur verið gert. Ég tek það auðvitað skýrt fram að hér hafa engar reglur verið brotnar, alls ekki. Hæstv. forsrh. sagði, þegar hann var inntur frétta sem oftar um sín bílakaup í sjónvarpinu, að hann hefði farið eftir ýtrustu reglum. Allt er það rétt. Enginn ber brigður á það að hann hafi haft lagalegan rétt til að gera það sem hann gerði og frægt varð. Um það eru engar deilur. Hins vegar er önnur hlið á þessu máli sem skiptir ekki minna máli þegar svo háttar til í þjóðfélaginu sem nú. Það mætti sjálfsagt hafa um þetta ýmis fleiri orð. Ég ætla ekki að gera það að svo stöddu. Hér er um að ræða endurflutning á stjfrv. sem flutt var af hálfu ríkisstj. sem hæstv. forsrh. átti á sínum tíma aðild að. Þess vegna vil ég beina þeirri spurningu til hæstv. forsrh. hvort hann sé ekki þeirrar skoðunar að nú sé eðlilegt að samþykkja frv. af þessu tagi. Sömuleiðis vildi ég spyrja hæstv. fjmrh, hvort hann geti ekki fallist á að eðlilegt sé að samþykkja frv. af þessu tagi. Það er ekki til þess fallið að auka útgjöld ríkissjóðs heldur jafnvel tryggja honum nokkrar viðbótartekjur. Meginmarkmið frv. er að fella niður þessi fríðindi, sem verið hafa í gildi um langt árabil og margir ráðherrar úr öllum flokkum hafa notfært sér, en stangast nú alveg tvímælalaust á við réttarvitund almennings. Þess vegna ber að fella þau niður. Ég held að allir séu sammála um það að ef ráðh. vill kaupa sér bíl til sinna einkanota eigi hann að gera það með sömu kjörum og allt annað fólk í landinu. Ýmsir fleiri embættismenn munu hafa notið svipaðra fríðinda. Því höfum við lagt fram í Sþ. till. til þál. um að sams konar fríðindi, sem aðrir kunni að hafa notið, verði einnig afnumin. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn.



Virðulegi forseti. Hv. 5. landsk. þm. beindi til mín spurningu varðandi það frv. sem hann flytur hér á þskj. 12, 12. mál, um niðurfellingu fríðinda ráðherra í sambandi við bílakaup. Eins og þetta mál er til komið nú sé ég ekki ástæðu til að lýsa yfir samstöðu minni með því, vegna þess að fríðindi ráðh. eru nú ekki mörg, og alls ekki umfram það sem þm. hafa, og ráðherralaun eru lægri en þingfararkaup en vinna talsvert miklu meiri. Þessi fríðindi í þjóðfélaginu sem ég skoða eins og eins konar félagsmálapakka, er að sjálfsögðu til umræðu að fella niður, ef almennt er farið í það að skerða þau fríðindi sem menn hafa í hinum ýmsu atvinnugreinum, samkv. samkomulagi eða ákvörðunum sem hafa verið löglega teknar. Ég verð að lýsa furðu minni á öllum þeim óeðlilegu umr., sem hafa orðið um kaup ráðh., sérstaklega forsrh., á nýjum bíl undanfarið. Það er einhver sú lágkúrulegasta umr. sem verið hefur í gangi í stjórnmálum síðan ég fór að fylgjast með þeim og sýnir hvað stjórnarandstaðan er gjörsamlega málefnasnauð að þurfa að lúta svo lágt að fiska í svo gruggugu vatni. Ég verð að segja alveg eins og er, að ef ríkissjóður hefði staðið undir kaupum á bíl forsrh. hefði ríkið orðið fyrir fjárútlátum. En forsrh. varð fyrir fjárútlátum vegna þess að hann keypti sinn eigin bíl og notaði sér þau sjálfsögðu hlunnindi sem hann hefur sem slíkur og allir ráðh. hafa haft svo lengi sem ég man til. Ég tek því ekkert undir þessar tillögur og er ekki á neinum flótta undan þeim þrýstihópum sem hafa ekki annað að gera en að finna svona mál til að gera forráðamenn þjóðarinnar, ráðherrana, tortryggilega. Ég tek ekkert undir þetta frv. að einu eða neinu leyti. Og ég vil benda á það, að með því að afnema þessi fríðindi er ekki verið að skapa ríkissjóði neinar aukatekjur eða viðbótartekjur, eins og hv. 5. landsk. þm. gat um. Þvert á móti, aðferðin sem forsrh. notaði sparaði ríkissjóði, því að ríkissjóður hefur engar tekjur af þeim bílum sem fluttir eru inn til ráðherrabrúks eins og er og eins og hefur verið. Ég sé þess vegna enga ástæðu til að lýsa yfir samstöðu með þessu frv. Það fer sína leið og Alþingi tekur sínar ákvarðanir. En ég tel eðlilegt og nauðsynlegt að fríðindi, alls konar fríðindi í þjóðfélaginu; sem komið hafa í gegnum kjarasamninga og fleira, verði tekin til endurskoðunar. Á þeim forsendum mundi ég gjarna vilja taka þátt í endurskoðun á þessum fríðindum ráðh.



Virðulegi forseti. Ég hafði satt að segja ekki hugsað mér að tala í þessu máli, því mér er ljóst að þetta mál er flutt vegna þeirrar ádeilu sem að mér hefur verið beint vegna bifreiðarkaupa. En ég stend upp þar sem beint er til mín ákveðinni spurningu. Mér sýnist þó að ástæða væri til að rekja aðeins betur hvernig þessi réttindi eru ákveðin og hvenær. Magnús Jónsson fjmrh. mun hafa skipað bílanefnd til að skoða hvernig best yrði staðið að bifreiðarekstri ráðh. og þá alveg sérstaklega hvernig draga mætti úr kostnaði ríkissjóðs við rekstur slíkra bifreiða. Bílanefnd, sem svo var kölluð, lagði þá til að þessi regla yrði upp tekin, að ráðh. yrði gefinn kostur á að kaupa eigin bifreið en felld yrðu niður aðflutningsgjöld, og hefðu þeir rétt til að gera það á þriggja ára fresti. Á Alþingi 1969 flutti fjh.og viðskn. Nd. þessa till. Stóðu allir nefndarmenn að því og var Matthías Á. Mathiesen, núv. hæstv. viðskrh., talsmaður fyrir hönd n. Till. var samþykkt í Nd. með 31 shlj. atkv. Þá virðist a.m.k. ekki hafa verið um það deilt að þetta væri skynsamleg leið. Og ég fyrir mitt leyti efast ekki um að Magnús Jónsson fjmrh. hefur haft það í huga, eins og sagt var. Síðan hygg ég að þessi leið hafi verið farin a.m.k. 40 sinnum, og reyndar líklega 5–6 sinnum oftar að meðtöldum ráðherrum síðustu ríkisstj., sem hafa að vísu notað sér þann rétt sem er eldri, að ráðh. gætu eignast slíka bifreið án aðflutningsgjalda eftir að þeir láta af störfum. En einnig hefur það tíðkast í ýmsum tilfellum að ríkið hefur keypt bifreið og rekið fyrir ráðh., og gerði það m.a. í síðustu ríkisstj. og ríkisstj. þar áður. Og ég verð að segja það, eftir að ég hef nú kynnt mér rekstur þessara bifreiða - og n. mun fá ítarlega skýrslu um það, að ég efast mjög um að rétt sé að hverfa frá þeirri reglu sem hér er lagt til að verði lögð niður. Ríkið á dálítið af bifreiðum sem keyptar voru fyrir ráðh. fyrir 3–4 árum. Og hv. þm. geta fengið einhverjar af þeim keyptar fyrir lítið ef þeir óska. Það gengur ekkert vel að selja þær. Ég held satt að segja að reynslan sé sú að betur sé farið með svona bifreið heldur en hinar, þó að ég sé ekki að segja að það sé farið sérstaklega illa með þær, en ríkið heimtar a.m.k. ekki aftur það fé sem það lagði í bifreiðina tveimur, þremur, fjórum árum áður. Og það er náttúrlega ljóst, eins og kom fram hjá hæstv. fjmrh., að með þessu móti sparast ríkinu að þurfa að leggja út nokkur hundruð þúsund krónur, mismunandi mikið að sjálfsögðu, svo að greiðslulega kemur ríkið þannig betur út. Hins vegar er furðulegt allt það moldryk sem upp hefur verið þyrlað, skal ég ekkert tala um tilganginn, það vita allir. En jafnvel eru hlutirnir túlkaðir þannig að með þessu móti sé verið að afhenda ráðh. aðflutningsgjöldin og honum greidd þau. M.a.s. sá ég í einu blaði nýlega reiknuð inn í útgjöld ríkissjóðs aðflutningsgjöld sem gefið er í skyn að ráðh. séu greidd. Ég veit að hv. þm., sem flytur till., hefur aldrei sagt slíkt. En að sjálfsögðu heldur ráðh. ekki slíkum aðflutningsgjöldum ef hann selur bifreiðina innan tilskilins tíma. Ég vil nota tækifærið til að benda á hvernig málflutningurinn hefur verið í þessu sambandi, og er mjög ámælisvert. En þrátt fyrir það að ég hef mínar efasemdir um afnám þessarar reglu nú, sem ég studdi fyrir nokkrum árum, er það alveg rétt sem kom fram hjá hv. þm. En við nánari skoðun hef ég mínar efasemdir, ég fel að öll bifreiðamál hins opinbera þurfi að endurskoða. Þess vegna flutti ég í ríkisstj. fyrir einum þremur vikum till. um að það yrði gert. Hún var samþykkt og ákveðið að skipa nefnd þriggja manna til þess að skoða bifreiðarekstur ríkisins, þar með bifreiðar ráðh., en einnig annan rekstur. Þessi nefnd er að vísu ekki skipuð en verður skipuð allra næstu daga. Ég vona að út úr því komi endurskoðun á ýmsum þáttum í bifreiðarekstri hins opinbera og vera kann að tillögur komi fram um breytingu á bifreiðarekstri ráðherra þó ég vilji ekki neitt segja um það nú. Svar mitt við spurningu hv. þm. verður því það að ég mun bíða með niðurstöðu mína þar til ég sé þessa úttekt á bæði kostum og göllum þessa kerfis sem og annars bifreiðareksturs hins opinbera.



Virðulegi forseti. Ég fagna þeim upplýsingum hæstv. forsrh. að nefnd skuli hafa verið sett til að endurskoða bifreiðarekstur ríkisins. Ég held að það sé sannarlega ekki vanþörf á því. Ég fagna því, mér finnst það gott frumkvæði og ég vona að það leiði til einhverra betrumbóta í þessu efni. Ég hef satt að segja aldrei skilið hvers vegna fylgt er þeim reglum sem fylgt er í sambandi við bifreiðakaup ráðh. Af hverju er ekki einfaldlega efnt til útboðs þegar þarf að endurnýja ráðherrabílana? Eins og ég sagði áðan finnst mér það sjálfsagt og ekki til umræðu annað en að ráðherrum sé séð fyrir bílum og bílstjóra. Af hverju er þetta bara ekki gert með útboði? Ég er alveg viss um að það væri hægt að gera þetta langtum hagkvæmar en gert hefur verið, vegna þess að eins og nú er gert þá sýnist mér menn ekkert sjást fyrir í kostnaði þegar keyptir eru dýrustu bílar sem völ er á hér á markaðinum, að því er manni sýnist. Satt best að segja hélt ég að það væri í rauninni verið að gera hæstv. ráðh. greiða með því að flytja svona frv. Með því að samþykkja þær reglur sem þetta frv. gerir ráð fyrir er bara verið að firra menn vandræðum og leiðindum. Ef ráðh. vilja eiga sinn einkabíl eins og aðrir þá eiga þeir að eiga hann með sömu kjörum og aðrir. Síðan á ríkið að sjá þeim fyrir farartæki til embættiserinda. Slíkt er auðvitað langhreinlegast og langeðlilegast. Ég er t.d. ekki frá því að það kæmi ýmislegt í ljós ef athugaðir eru, við skutum bara segja síðustu árin, bílaleigureikningar vegna ráðh., sem líka hafa haft ráðherrabíla. Ég hugsa að þetta sé meðal þess sem hljóti að koma í ljós þegar þessi mál verða könnuð nánar í nefnd. Ég tek það fram að ég er ekki að tala til þeirra ráðh. sem hér sitja um þetta. En ég þykist vita að það muni ýmislegt koma í ljós ef þetta er athugað. Ræða sú sem hæstv. fjmrh. flutti hér áðan var býsna sérstök, að ekki sé meira sagt. Hann vill láta endurskoða öll fríðindi í kjarasamningum. Það getur vel verið að það eigi að endurskoða ýmis fríðindi í kjarasamningum. En það er ekki nema að takmörkuðu leyti mál hæstv. fjmrh. Hann hefur að vísu yfir vissum hluta kjarasamninga að segja, þar sem eru opinberir starfsmenn, en hann hefur ekki yfir öðrum kjarasamningum að segja, nema að því leyti sem þessi hæstv. ríkisstj. hefur svipt menn samningsrétti. Og ég verð nú að segja það að ég hygg að fleiri þm. en mér hafi ofboðið að heyra hæstv. fjmrh. í ríkisstjórn Íslands tala um þetta sem einhvers konar félagsmálapakka til hæstv. ráðh. Ég er alveg dolfallinn yfir slíkum málflutningi. Þetta orð hefur þá svei mér öðlast nýja merkingu. Og að koma hér og segja hv. þm. að ráðherralaunin séu lægri en þingfararkaupið. Það er sjálfsagt rétt. En ráðherrar hafa bara þingfararkaup ofan á ráðherralaunin.

Tvöfalt starf.

“ Tvöfalt starf já, og tvöfalt kaup. Við skulum reyna að halda okkur við staðreyndirnar. Ég held að þessar umr. séu alls ekkert óeðlilegar. Það fóru fram umr. um þetta í þinginu 1979 og það var verið að taka þær upp hér aftur. Ég held að þetta sé mál sem er nauðsynlegt að ræða. Það er ekki verið að gera eitt eða neitt tortryggilegt hér, eins og hæstv. ráðh. sagði. Það hefur aðeins verið á það bent að hér sé farið að lögum og reglum. Það hefur enginn maður dregið það í efa. Hins vegar hefur siðferðilega hliðin á málinu verið lítið rædd og þar sýnist mönnum auðvitað sitt hverjum. Mér sýnist það óeðlilegt að ráðh. geri slíkar ráðstafanir þegar þjóðin er beðin um að taka nú á honum stóra sínum og spara og draga saman á öllum sviðum. Mér sýnist það óeðlilegt, en um það eru auðvitað skiptar skoðanir. Öðrum finnst þetta allt í lagi. Þeir verða auðvitað að fá að hafa sína skoðun. En ég mótmæli því, hæstv. fjmrh., að þessar umr. séu óeðlilegar. Og ég verð líka að segja það að þegar hæstv. ráðh. segir: Ég styð ekki þetta mál vegna þess hvernig það er til komið - finnst mér það alveg furðuleg yfirlýsing hjá hæstv. fjmrh. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að hafa þessi orð fleiri að sinni. Það gefst væntanlega tími til að ræða og fjalla ítarlegar um þetta mál í þeirri n. sem málið fær til umfjöllunar og mér finnst eðlilegast að þar eigi umr. sér að mestu leyti stað, vegna þess að það þarf að afla ýmissa gagna og upplýsinga, eins og hæstv. forsrh. minntist hér á. Nefndin hlýtur auðvitað að taka tillit til þess við skoðun sína á málinu og mótun afstöðu.



Virðulegi forseti. Ég ætla sannarlega ekki að lengja þennan fund frekar með því sem ég segi. Ég vildi bara lýsa yfir stuðningi mínum við það frv. sem hér liggur fyrir. Ég hef verið þeirrar skoðunar að þau fríðindi sem felast í þessu ákvæði tollalaganna heyri liðinni tíð til og eigi ekki lengur við, eigi að afnemast. Það er öllum kunnugt að ríkisstj. sú sem starfaði undir forsæti Ólafs Jóhannessonar samþykkti að nýta ekki þessi fríðindi. Jafnhliða því var flutt frv. um afnám þess tollalagaákvæðis sem heimilar endurgreiðslu tolls af bifreiðum sem ráðherrar flytja inn. Þess misskilnings hefur gætt í fjölmiðlum að það hafi einungis verið þetta eina ár sem reglan var ekki notuð, þ.e. milli áranna 1978 og '79, og það hafi einungis verið ráðherrar Alþb. og Alþfl. sem stóðu að því. Þetta er á misskilningi byggt. Það voru ráðherrar allra þriggja flokkanna, sem áttu sæti í stjórn Ólafs Jóhannessonar á sínum tíma, sem stóðu að þessu. Og sama gilti um ráðherra í stjórn Gunnars Thoroddsens. Eftir að ráðherrar í ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar höfðu hagnýtt sér þessi fríðindi, sumir eftir að sú stjórn hætti störfum, hagnýttu engir ráðherrar sér þessi fríðindi í stjórn Ólafs Jóhannessonar og stjórn Gunnars Thoroddsens. Það sem skeði svo aftur núna á þessu sumri er að reglan er endurvakin. Regla, sem hafði verið lögð til hliðar og ekki hagnýtt þó hún væri í lögum, var endurvakin. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um það. En hér liggur fyrir till. um það að heimildin sé tekin úr lögum í eitt skipti fyrir öll og ég styð þá till.