Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Virðulegi forseti. Ég leyfi mér hér að mæla fyrir frv. til l. um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna á íslenskum skipum. Þann 26. júní 1978 skipaði samgrh. nefnd til að endurskoða lög um atvinnuréttindi vélstjóra á íslenskum skipum og lög um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna. Þessi nefnd lauk við að semja frv. til l. um ofangreind efni, sem lögð voru fram og samþykkt rétt fyrir lok þings í vor, en við 1. umr. þessara lagafrv. í Nd. gaf ég eftirfarandi yfirlýsingu: „Það skal tekið fram við afgreiðslu frv. þessara að stéttarfélög skipstjórnarmanna og vélstjóra víða um landið óska eftir því að fá að gera brtt. við lögin sem lagðar verði fram eigi síðar en 15. okt. á þessu ári. Farmanna- og fiskimannasamband Íslands mun skipa nefnd í málið sem skila mun einu sameiginlegu áliti um þau ákvæði í lögunum sem betur mættu fara. Ég hef ákveðið að skipa nefnd nú í vor þar sem óskað verður eftir tilnefningu fulltrúa menntmrh., Stýrimannaskólans og Vélskólans í Reykjavík, Farmanna- og fiskimannasambandsins og útgerðaraðila til þess að gera tillögur um breytingu á þessum lögum, þar sem m.a. verði stefnt að því að undanþágur verði ekki veittar þeim sem ekki hafa áður fengið undanþágur til skemmri eða lengri tíma. Þeim mönnum, sem eftir breytingu laga þessara hafa ekki réttindi, verði gefinn kostur á menntun í sínum landshluta og þannig að því stefnt að undanþáguveitingum verði hætt sem fyrst.“ Í samræmi við þessa yfirlýsingu skipaði ég nefnd 16. júlí til þess að endurskoða hvor tveggja lögin. Í nefndinni áttu sæti fulltrúar hagsmunaaðila, sjómannaskólanna og menntmrn. Formaður nefndarinnar var Magnús Jóhannesson deildarverkfræðingur Siglingamálastofnunar. Nefndin skilaði í byrjun nóv. því frv. sem hér er lagt fram. Þegar nefndin hóf störf sín lágu fyrir ítarlegar tillögur um breytingar á gildandi lögum frá Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands og skólastjóra Stýrimannaskólans í Reykjavík. Við samningu frv. var höfð til hliðsjónar alþjóðasamþykkt um atvinnuskírteini, þjálfun og vaktstöðu sæfarenda frá 1978 sem gildir fyrir farþegaskip og flutningaskip. Efni þessa frv. skiptist í 8 kafla: I. kafli. Almenn ákvæði um skilyrði fyrir útgáfu atvinnuskírteinis. II. kafli fjallar um fjölda skipstjórnarmanna. Þar er lagt til að gerðar verði meginbreytingarnar frá gildandi lögum. Í fyrsta lagi að á flutningaskipum verði krafist tveggja stýrimanna á skipum 1600 rúmlestir og minni. Í gildandi lögum er miðað við 1500 rúmlestir. Í öðru lagi er lagt til að á öðrum skipum 30 lestir og minni verði a.m.k. einn stýrimaður ef samfelldur vinnutími er að jafnaði lengri en 15 klst. III. kafli fjallar um nám og atvinnuréttindi stýrimanna en IV. kafli um nám og atvinnuréttindi skipstjóra. Það er lagt til í frv. að 1. stig Stýrimannaskólans í Reykjavík og í Vestmannaeyjum gefi réttindi til skipstjórnarstarfa á 200 rúmlesta fiskiskipum í innanlandssiglingum. Skv. eldri lögum veitti nám þetta réttindi til skipstjórnarstarfa á fiskiskipum allt að 120 rúmlestum, en samkvæmt gildandi lögum er gert ráð fyrir að námið geti veitt réttindi á allt að 240 rúmlesta skipum frá og með 1. jan. 1985, ef þetta frv. verður þá ekki orðið að lögum. Sú breyting er gerð frá gildandi lögum að þau réttindi, sem áður miðuðust við 30 rúmlestir, hækka ekki eins og gert var ráð fyrir í lögunum sem taka eiga gildi 1. janúar. Í 7. gr. eru gerðar nokkrar breytingar á tilhögun náms og prófa til 30 rúmlesta skipstjórnarréttinda. Nú verður nám þetta í umsjá menntmrn. sem þá fer með yfirstjórn allra menntunarmála skipstjórnarmanna. Lagt er til að kennsla verði tekin upp í grundvallaratriðum sjóhæfni og stöðugleika skipa fyrir próf þetta til viðbótar því námsefni sem núna er. VI. kafli fjallar um atvinnuskírteini og eru ákvæði hans að mestu leyti óbreytt frá gildandi lögum. Þó er nýtt ákvæði í 17. gr. sem fjallar um réttindi þeirra manna sem öðlast hafa skipstjórnarréttindi samkvæmt lögum frá 1973 og fyrir gildistöku þeirra laga. Það er einnig rétt að vekja athygli á 13. gr. frv. Breyting er gerð á greininni til samræmis við ákvæði alþjóðasamþykktarinnar um menntun og þjálfun áhafna sem ég áður gat um. Atvinnuskírteini verða gefin út tímabundið, eða til fimm ára í senn, en slíkt ákvæði er ekki að finna í gildandi lögum. VII. kafli fjallar um mönnunarnefnd og undanþágur. Það hafa verið miklar umræður um undanþágur til skipstjórnarstarfa og erfiðleika útgerðarmanna við að fá menn með fullnægjandi starfsréttindi. Hér er tvennt lagt til til lausnar þessum vanda. Í fyrsta lagi að skipstjórnarmönnum, sem starfað hafa á undanþágu í a.m.k. 24 mánuði 1. janúar n.k., skuli næstu tvö skólaárin boðið upp á námskeið sem haldin verði í öllum landshlutum til öflunar takmarkaðra réttinda á fiskiskip. Ákvæði hér að lútandi er einnig að finna í ákvæðum til bráðabirgða. Þeir sem starfað hafa um lengri tíma á undanþágu hafa með því öðlast umtalsverða starfsreynslu og þekkingu, þó svo að sú leið til öflunar réttinda sé ófær samkvæmt gildandi lögum. Því er réttlætanlegt nú að koma til móts við þá skipstjórnarmenn sem starfað hafa á undanþágum í langan tíma. Tekið er tillit til þjálfunar og starfsreynslu með því að bjóða þeim upp á námskeið af þessu tagi. Það er lagt til að lengd styttri námskeiðanna, er veita skipstjórnarréttindi á fiskiskip og önnur skip allt að 80 rúmlestir í innanlandssiglingum, verði þrír mánuðir, en lengri námskeið, er veita skipstjórnarréttindi á fiskiskip og önnur skip í innanlandssiglingum allt að 200 rúmlestir, verði fimm mánuðir sem hugsanlega mætti tvískipta. Verði frv. samþykkt mun samgrn. standa fyrir kynningu á námskeiðum um allt land. Þá er lagt til að heimilt verði að veita mönnum, sem eru 50 ára og eldri og starfað hafa mjög lengi eða meira en 10 ár á undanþágu, takmörkuð ótímabundin réttindi. Hér er um að ræða menn sem öðlast hafa mikla starfsreynslu og eru komnir á þann aldur að þeir munu tæpast setjast á skólabekk. Þessi réttindi miðast við störf á ákveðnu skipi sem viðkomandi starfar á. Ljóst er að hér er um mjög takmarkaðan hóp skipstjórnarmanna að ræða. Það er rétt að vekja athygli á mönnunarnefnd sem skal skipuð skv. 19. gr. frv. Hlutverk mönnunarnefndar er að ákveða frávik frá ákvæðum laganna bæði til fjölgunar og fækkunar skipstjórnarmanna. Auk þess skal nefndin taka tillit til vinnuálags skipstjórnarmanna þegar hún fjallar um einstök mál. Með stofnun þessarar svokölluðu mönnunarnefndar er höfð hliðsjón af svipuðu fyrirkomulagi í Danmörku og Noregi. Um undanþágu til starfa á tilteknu skipi eða gerð skips er fjallað í 21. gr. frv. Undanþágu veitir fimm manna nefnd sem samgrh. skipar. Þessar tvær nefndir eru sameiginlegar fyrir þetta frv. og frv. til l. um atvinnuréttindi vélfræðinga, vélstjóra og vélavarða. Þá er hér mikilvægt atriði: Ráðh. er heimilt að ákveða með reglugerð sérstakt gjald fyrir veittar undanþágur sem undanþáguhafi greiðir og renna skal í sjóð sem ætlað er að veita lán og/eða styrki til þeirra undanþáguhafa sem fara í nám til öflunar starfsréttinda. Í framangreindri reglugerð, sem væntanlega öðlast gildi um leið og lögin og er í smíðum, er gert ráð fyrir að sjóðurinn geti veitt mönnum styrki strax á komanda hausti. Það er mjög ánægjulegt að full samstaða náðist í nefndinni um þetta frv. eftir margra ára baráttu. Allir nm. standa að þessu nál. og samningu þessa frv. Í Nd. voru gerðar nokkrar minni háttar breytingar á frv. Tvær þeirra voru svona til frekari skýringar, sumar voru nánast leiðréttingar. Þar var ítarlega farið yfir málið og formaður frv.-nefndarinnar og einn nm. annar mættu á fundi samgn. Nd. Þar varð samkomulag um þessar breytingar og samkomulag um málið í heild við afgreiðslu þess í Nd. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. samgn. Ég legg á það mjög ríka áherslu að hraða afgreiðslu málsins því ella kemur frv., sem lögfest var í vor, til umr. og þá verður sennilega allur friður úti. Því er mikilvægt að afgreiðsla fari nú fram áður en þing fer í jólafrí.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Virðulegi forseti. Ég vitna til þeirrar ræðu sem ég hélt hér áðan varðandi afgreiðslu þessa máls í vor og þeirrar yfirlýsingar sem ég las hér upp áðan og sömuleiðis um nefndaskipun. Nefndin var sammála um þetta frv. að öðru leyti en því að það var ágreiningur um eina grein, eins og kemur fram í athugasemdum við frv., á milli meiri hl. og minni hl. Ágreiningurinn var um heiti vélstjóra, yfirvélstjóra o.s.frv., eins og þar kemur fram. Við ákváðum það í samgrn. að láta till. meiri hl. vera í frv. og því var ekki breytt í Nd. Þar fékk málið skjóta og góða afgreiðslu. Var gerð á því ein lítilfjörleg breyting, eða réttara sagt leiðrétt ein smávægileg villa í frv. Að öðru leyti fór það óbreytt í gegn. Með frv. þessu er leitast við að taka á vandamálum er varða undanþágu til vélstjórnarstarfa. Rétt er að geta þess að fjöldi vélstjórnarmanna sem störfuðu á undanþágum á árunum 1983 og 1984, eða það sem er af því ári, er á bilinu 670–680 manns hvort ár. Um 75% þessara undanþága eru til manna sem hafa engin réttindi en starfa við vélstjórn véla minni en 750 kw. Efni frv. skiptist í átta kafla. Í fyrsta kafla eru skýrð nokkur hugtök sem notuð eru í frv. Það er nýmæli. Í II. kafla er fjallað um fjölda vélstjóra og vélavarða. Þar er rétt að vekja athygli á breytingu frá eldri lögum er varðar starfsheitið vélavörður. Í III. kafla eru talin upp atvinnuréttindi vélstjóra og hann að mestu óbreyttur frá gildandi lögum. IV. kafli, sem fjallar um eldri vélstjóraréttindi, er óbreyttur III. kafli gildandi laga. V. kafli fjallar um mönnunarnefnd og undanþágur, hliðstætt því sem ég lýsti í frv. sem ég mælti fyrir áðan. Í VI. kafla, sem fjallar um skírteini og læknisvottorð, eru gerðar nokkrar breytingar frá ákvæði gildandi laga. Þær varða fyrst og fremst gildistíma atvinnuskírteina. Skv. 9. gr. gilda skírteini í fimm ár og skilyrði eru sett um viðhald réttinda með hliðsjón af alþjóðlegum reglum. Samkvæmt VII. kafla frv. skal ráðh. setja reglur um útreikning á afli véla í skipum. Ég tel mig ekki þurfa að flytja hér ítarlegri framsögu en legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Virðulegi forseti. Á árunum 1974–1978 beitti ég mér fyrir heildarendurskoðun löggjafar um lyfjamál. Þessi endurskoðun leiddi til uppstokkunar á áður gildandi lögum, þannig að sett voru á árinu 1978 tvenn lög, annars vegar lög um starfsréttindi lyfjafræðinga og aðstoðarlyfjafræðinga og hins vegar lyfjalög, þ.e. um framleiðslu lyfja. Lög um lyfjadreifingu, sem voru þriðji og síðasti þáttur þessarar endurskoðunar, náðu hins vegar ekki fram að ganga fyrr en á árinu 1982 og öðluðust gildi 1. janúar 1983. Með þeim lögum færðist yfirstjórn Lyfjaverslunar ríkisins frá fjmrn. yfir til heilbr.- og trmrn. Það var talið æskilegt að síðarnefnda rn. færi með yfirstjórn Lyfjaverslunar ríkisins þar sem um væri að ræða mikilvægan hlekk í þjónustu við heilbrigðisstofnanir í landinu og það mundi jafnframt tryggja sem beinasta þjónustuleið. Allt frá öndverðu hafa tengsl Lyfjaverslunar ríkisins verið mikil við Áfengis- og tóbaksverslun og þar með fjmrn. Þannig hefur rekstur Lyfjaverslunar notið samlaga við rekstur Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins og þess stöðuga fjárstreymis sem um þá stofnun fer og hefur þetta óneitanlega auðveldað rekstur Lyfjaverslunar. Nú hefur komið í ljós að óráðlegt er að slíta þessi tengsl því það bitnar á rekstrinum. Það er skoðun mín að betur sé séð fyrir rekstrinum sé hann í tengslum við Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins og hefur því orðið að samkomulagi milli mín og hæstv. fjmrh. að yfirstjórn á rekstri stofnunarinnar færist aftur til fjmrn. og að heilbr.- og trmrn. tilnefni einn mann í stjórn, þ.e. að lögð verði til hlutverkaskipti milli þessara tveggja rn., og um þetta fjallar frv. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, en legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Landbrh. (Jón Helgason) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á lögum nr. 74 27. apríl 1972, um skipan dómsvalds í héraði, lögreglustjórn, tollstjórn o. fl. Með frv. þessu er gerð till. um breyt. á lögum um skipan dómsvalds í héraði og fleira sem gerir mögulegt að í stað embættis löglærðs fulltrúa við embætti sýslumanns í Árnessýslu og bæjarfógeta á Selfossi og við borgarfógetaembættið í Reykjavík verði unnt að setja á stofn embætti héraðsdómara við embættið á Selfossi og eins borgarfógeta við borgarfógetaembættið. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði þessu frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Menntmrh. (Ragnhildur Helgadóttir) Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir frv. um nokkrar breytingar á lögum nr. 77/1979, um Háskóla Íslands. Þær tillögur sem hér liggja fyrir eru teknar upp úr tillögum sem háskólaráð gerði um breytingar. Í fyrsta lagi er grein sem felur það í sér að verkfræði- og raunvísindadeild skiptist, ef frv. verður að lögum, í tvær deildir. Verkfræði- og raunvísindadeild er orðin mjög stór og verkefnin afar fjölbreytt og innbyrðis ólík sum hver. Þróunin hefur orðið sú að menn telja þennan kost vera mjög til hagræðis í starfseminni. Sá kostnaður, sem e.t.v. fylgdi þessu, er ekki talinn geta orðið nema hverfandi lítill því það sem um er að ræða er að deildaforsetum fjölgar um einn. Mundu þau laun sem fyrir það kæmu nokkurn veginn samsvara auknum stjórnarþætti í starfsskyldu hlutaðeigandi prófessors. Í næstu grein frv. er lagt til að unnt sé að gera forstöðumann háskólastofnunar að prófessor, enda leggi háskólaráð það. til og um það séu nánari ákvæði í reglugerð. Þetta er nokkuð hliðstætt því sem nú gildir um flutning lektors í dósentsembætti. Þar er reyndar gert ráð fyrir því að það sé deild sem gerir þá tillögu og það má vel vera að í 2. gr. hefði átt að standa „háskólaráð og/eða deild“. Ég beini því til n. til athugunar. Því nefni ég þetta að sumar háskólastofnanir eru beint tengdar deild. Í þriðja lagi er lagt til að rektor verði lögheimilað að vera leystur að fullu undan stöðu sinni sem prófessor á meðan hann gegnir rektorsembættinu. Ég hygg að þetta þurfi ekki miklar skýringar, jafnviðamikið stjórnunarstarf og rektorsstarfið er. Rektor geri að fenginni umsögn deildar tillögu til menntmrh. um hvern skuli setja í stöðuna á meðan. 4. gr. er í raun og veru lögfesting á framkvæmd og ekki nauðsyn að fara frekari orðum um það en þeim sem í greininni eru. Í 5. gr. er meginatriðið í þessu frv., en það er að Háskólanum verði heimilt með samþykki háskólaráðs og ráðh. að eiga aðild að fyrirtækjum sem stunda rannsóknir og þróunarstarfsemi eða framleiðslu og sölu tengda slíkri starfsemi. Ég hygg að flestir á Alþingi séu nú orðið um það sammála að nauðsynlegt sé að tengja Háskólann betur atvinnulífinu og gera hann þar með að meira lifandi stofnun, ef ég má svo segja, og einnig að nýta sem allra best þá fjölbreyttu sérþekkingu sem starfsmenn Háskólans hafa og einnig þann búnað sem í stofnunum hans er. Aftur á móti gæti slík breyting líka leitt til þess að Háskólinn gæti aukið sértekjur sínar til þess að endurnýja tæki eða afla nýrra tækja eftir atvikum hverju sinni. Þetta er atriði sem háskólar margra landa hafa tekið upp og það hafa risið öflugar þróunarmiðstöðvar upp með atvinnufyrirtækjum í nánd við háskóla, en gert er ráð fyrir því að þessi lagabreyting gerði Háskólanum kleift að stofna þróunarmiðstöð sem nýtti þá þekkingu og þá aðstöðu sem ég hef um getið. Það er vikið að þessum atriðum í skýrslu um þróun Háskólans og ég hef látið fylgja þessu frv. meginefni greinar eftir háskólarektor, þar sem hann fjallar einmitt um samstarf háskóla við fyrirtæki og sveitarfélög. Ég held að þetta mál þarfnist ekki sérstakrar skýringar frekar. Ég legg á það áherslu að þetta mál fái framgang. Ég tel að það sé mjög mikilvægt vegna þess að við þurfum að auka nýbreytni í atvinnulífinu og nýta þekkingu þá sem fyrir er í landinu til að auka afrakstur okkar atvinnuvega. Það er unnið nú einmitt um þessar mundir að mjög mikilvægum nýjum verkefnum, nýjum vísindarannsóknum sem munu gera hráefni það sem framleitt er í landinu miklu verðmætara og auðvelda okkur að framleiða vöru sem verði vel samkeppnishæf á mörkuðum erlendis. Ég legg til, hæstv. forseti, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn. og tel að það væri mjög til góðs að greiða fyrir því að unnt væri að afgreiða þetta frv. og gera það að lögum nú á þeim skamma tíma sem er eftir til jóla. Ég hygg að það geti varla verið mjög skiptar skoðanir um það efni sem í því er.



Virðulegi forseti. Á þskj. 307 flytur ríkisstj. frv. til l. um verðjöfnunargjald af raforku. Við afgreiðslu á frv. til l. um verðjöfnunargjald af raforku á Alþingi 14. des. í fyrra gaf ég þá yfirlýsingu að ég mundi beita mér fyrir lækkun gjaldsins í áföngum og/eða niðurfellingu þess, enda yrði séð fyrir fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða með öðrum hætti. Í samræmi við þessa yfirlýsingu skipaði ég með bréfi dags. 27. jan. s.l. nefnd til að endurskoða verðjöfnunargjald af raforku. Í nefndinni áttu sæti Birgir Ísl. Gunnarsson, formaður, Kjartan Jóhannsson, Stefán Guðmundsson, allt saman alþm., Kristján Jónsson, rafmagnsveitustjóri ríkisins, og Aðalsteinn Guðjohnsen, rafmagnsstjóri og formaður Sambands ísi. rafveitna. Álit nefndarinnar, sem dagsett er í Reykjavík 23. nóv.s.l., er fskj. með frv. þessu. Eins og fram kemur í nál. leggur nefndin til að gjaldið lækki í áföngum og falli niður 31. des. 1988 og að samhliða því verði lögfestar aðgerðir til að bæta fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða. Ekki náðist samstaða nú um þær leiðir sem nefndin lagði til og settar eru fram í frv. því til laga um verðjöfnunargjald af raforku sem nefndin hefur samið og er fskj. nr. 4 með nál. Með frv. þessu er lagt til að lögfest verði innheimta verðjöfnunargjalds af raforkusölu árið 1985. Upphæð gjaldsins, sem verið hefur 19%, verði lækkuð í 16% og verði tekjum af gjaldinu skipt á sama hátt og verið hefur milli Rafmagnsveitna ríkisins, sem fá 80%, og Orkubús Vestfjarða, sem fær 20%. Gert er ráð fyrir að þessi tilhögun gildi aðeins eitt ár og að lögin falli sjálfkrafa úr gildi 31. desember 1985. Frv. þetta ber því að skoða sem fyrsta áfanga þess að verðjöfnunargjald af raforkusölu verði fellt niður. Frv. felur í sér það nýmæli, auk lækkunar úr 19% í 16%, að verðjöfnunargjaldið skal nú greiða beint til Rafmagnsveitna ríkisins (80%) og Orkubús Vestfjarða (20%) í stað þess að gjaldið fór áður í gegnum Orkusjóð. Þá eru felld úr lögum um verðjöfnunargjald af raforkusölu ýmis ákvæði er varða málefni Rafmagnsveitna ríkisins og ekki þykja lengur eiga við. Samkvæmt framlögðu fjárlagafrv. fyrir árið 1985 er gert ráð fyrir að tekjur af verðjöfnunargjaldi verði 420 millj. kr. á árinu 1985. Lækkun verðjöfnunargjaldsins á árinu 1985 úr 19% í 16% þýðir um 53 millj. kr. tekjumissi fyrir Rafmagnsveitur ríkisins og um 13.3 millj. kr. tekjumissi fyrir Orkubú Vestfjarða, og er þá miðað við heildartekjur af gjaldinu eins og þær eru áætlaðar í fjárlagafrv. Gert er ráð fyrir að þessum tekjumissi verði mætt með skuldbreytingu áhvílandi lána hjá fyrirtækjunum. Samkv. tillögum sem nú eru til athugunar næst að mæta þeim tekjumissi alfarið með slíkri skuldbreytingu. Þar sem ekki náðist samstaða nú um frv. til laga um lækkun gjaldsins í áföngum og niðurfellingu þess, samhliða aðgerðum til að bæta fjárhag fyrirtækjanna sem fela í sér lausn til frambúðar, er óhjákvæmilegt með tilliti til bágrar fjárhagsstöðu Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða að framlengja gjald þetta um eitt ár, þó þannig að gjaldið lækki úr 19% í 16%. Um forsögu verðjöfnunargjaldsins vísast að öðru leyti til fskj. nr. 1 með meðfylgjandi nál. um sögu verðjöfnunargjalds af raforku. Ég vil svo, virðulegi forseti, birta svohljóðandi yfirlýsingu hér við 1. umr. þessa máls: Með tilvísun til fyrri yfirlýsinga um afnám verðjöfnunargjalds af raforkusölu og að fyrir fjárhag þeirra fyrirtækja, sem þess hafa notið, yrði séð með öðrum hætti lýsir ríkisstj. því yfir að hún mun leggja fyrir Alþingi í síðasta lagi haustið 1985 frv. til l. sem ræður þeim málum til lykta. Virðulegi forseti. Ég legg til að þegar 1. umr. lýkur verði málinu vísað til 2. umr. og hv. iðnn., en vil geta þess, sem ég veit að ég má ganga að sem vísu, að hv. n. muni bregða skjótt við, sem hún á vanda til, og sjá málinu farborða því að nauðsyn ber til að það nái lagagildi fyrir þinghlé.



Virðulegi forseti. Hæstv. iðnrh. hefur hér mælt fyrir frv. til l. um verðjöfnunargjald af raforkusölu sem felur í sér lækkun þess gjalds. Er það í fullu samræmi við fyrri yfirlýsingar um að stefnt sé að lækkun gjaldsins. Ekki vil ég hafa á móti því að verðjöfnunargjald af raforkusölu sé lækkað og mun því mæla með því að frv. þetta verði samþykkt, en ég leyni því ekki að í huga mér er mörgum spurningum ósvarað í sambandi við þetta mál í heild sinni. Ég viðurkenni að það fyrirkomulag sem er á innheimtu og álagningu verðjöfnunargjalds af raforkusölu er á margan hátt gallað og stærsti gallinn er að sjálfsögðu sá að mest gjald er heimt af því orkuverði sem hæst er. Einnig er það galli á þessu gjaldi að til eru ýmsar rafveitur í landinu sem hafa neyðst til að selja orku á hærra verði en þeir aðilar sem notið hafa gjaldsins, þ.e. Orkubú Vestfjarða og Rafmagnsveitur ríkisins. Hvort tveggja þetta bendir eindregið til þess að málið í heild þurfi endurskoðunar við. Hinu er ekki að leyna að í þessu efni eru margar leiðir til og auðvitað er hægt að stuðla að verðjöfnun á raforku með ýmsum hætti. Það er t.d. hægt að greiða þessa verðjöfnun alfarið úr ríkissjóði með beinum framlögum á fjárlögum til þeirra fyrirtækja sem verst eru talin sett, ellegar með yfirtöku lána eins og hér eru gefin vilyrði um. Ég tel að verðjöfnunargjald af raforku gefi út af fyrir sig átt rétt á sér og sé kannske ekkert lakari leið en sú að yfirtaka lán eða greiða framlög til raforkufyrirtækja á fjárlögum, en þá yrði sú leið að vera með allt öðrum hætti en sú sem farin hefur verið, þ.e. að leggja gjaldið á síðasta stig viðskiptanna, þ.e. á söluna til notendanna. Það væri þá miklu frekar að gjaldið væri lagt á heildsölu raforkunnar, eins og gert var fyrir langa löngu þegar gjaldið var lagt á heildsölu og raunar var þá föst upphæð á hverja orkueiningu, en hækkaði ekki í hlutfalli við orkuverðið. Það hefði sem sagt vissulega komið til greina að breyta verðjöfnunargjaldinu með þessum hætti í aðra tegund jöfnunargjalds því að ég vil leyfa mér að benda á í þessu sambandi að menn eru ekki að sleppa við gjöld með því að leggja niður verðjöfnunargjald á raforku. Auðvitað eru menn ekki að eyða þessum vanda með einu pennastriki þó að þessi lög séu felld úr gildi eða álagningin lækkuð. Vandamálið heldur áfram að vera til. Með þeirri leið sem hæstv. ráðh. er að boða er verið að yfirfæra þetta.vandamál yfir á ríkissjóð. Ríkissjóður á að taka við svo og svo miklum lánum, greiða af þeim afborganir og vexti og koma með þeim hætti í staðinn fyrir þá aðstoð sem verðjöfnunargjaldið hefur veitt Rafmagnsveitum ríkisins og Orkubúi Vestfjarða. Maður verður að gera ráð fyrir því að í grófum dráttum sé þarna um hliðstæðar upphæðir að ræða. Þær bara koma til skila til þessara fyrirtækja með öðrum hætti. Þær koma sem sagt frá ríkinu vegna þess að ríkið tekur að sér að greiða ákveðin útgjöld, afborganir og vexti af lánum sem þessi fyrirtæki hafa tekið, en á móti fá þau ekki hlut sinn í verðjöfnunargjaldinu. Það hlýtur því að vakna sú spurning hvort ríkisstj. hafi hugleitt hvernig ríkissjóður ætlar að standa undir þessum nýju og væntanlegu skuldbindingum. Ég vildi leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh. að því hvort sú hlið málsins hefði eitthvað verið rædd. Það segir sig sjálft að ef ríkissjóður tekur á sig byrði á næstu árum sem samsvarar því hagræði sem falist hefur í verðjöfnunargjaldi til Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða er um verulega útgjaldaaukningu að ræða fyrir ríkissjóð. Maður hlýtur að velta því fyrir sér hvernig ætlunin sé að standa undir þeirri útgjaldaaukningu án þess að aukinn halli verði á ríkissjóði. Þó að yfirlýsing iðnrh. við 1. umr. um frv., sem hér var lesin af ráðh. sjálfum áðan, sé allra góðra gjalda verð er hún nú samt sem áður óneitanlega dálítið óljós. Hann segir, svo ég endurtaki yfirlýsinguna, af því ég hafði nú ekki heyrt hana áður, með leyfi forseta: „Með tilvísun til fyrri yfirlýsinga um afnám verðjöfnunargjalds af raforkusölu og að fyrir fjárhag þeirra fyrirtækja, sem þess hafa notið, yrði séð með öðrum hætti lýsir ríkisstj. því yfir að hún mun leggja fyrir Alþingi í síðasta lagi haustið 1985 frv. til l. sem ræður þeim málum til lykta.“  Ég vil í fyrsta lagi lýsa óánægju minni með að ekki skuli endar vera hnýttir með traustari hætti en hér er gert um leið og ég spyr ráðh. hvort ekki hafi komið til tals hvernig ríkissjóður muni standa við þessa nýju skuldbindingu sína því að eins og ég sagði áðan hygg ég að í grófum dráttum megi ætla að skuldbinding ríkissjóðs á komandi árum vegna þessara áforma verði ekki lægri en sem nemur núverandi verðjöfnunargjaldi - eða það skyldi maður halda.



Virðulegi forseti. Ég skil það vel að hv. 3. þm. Norðurl. v. finni enn til með ríkissjóði þegar um það er fjallað að auknar verði skuldbindingar hans. Hann var lengi í þeim stellingum að verjast þar eftir mætti.

Þurfa ekki allir að gera það?

Þess þurfa allir auðvitað, en menn verða nú að gæta að því að Rafmagnsveitur ríkisins og reyndar Orkubú Vestfjarða líka eru ekkert óskyld fyrirtæki ríkissjóði vegna þess að þetta er nú einn angi af þeim sjóði og skuldir Rafmagnsveitna ríkisins eru allar saman skuldir ríkissjóðs, ríkisins sjálfs. Það er eins og verða vill að enginn getur sagt fyrir um það hverjir ráði ríkjum að ári, enginn veit hvar við dönsum næstu jól, en ég minni á að það hefur verið gengið úr skugga um að mikill meiri hl. hv. þm. er andstæður þessu gjaldi. Það kom í ljós við afgreiðslu þessa gjalds á sama tíma í fyrra. Þá mótmæltu menn aðferðinni og voru ekki, t.a.m. mínir flokksmenn, reiðubúnir til þess að afgreiða þetta mál nema gegn yfirlýsingu ríkisstj. um að gjaldið yrði lækkað í áföngum og afnumið. En að sjálfsögðu kom ekki annað til greina en að ábyrgjast að í sama máta yrði séð fyrir fjárhag fyrirtækjanna sem þessa gjalds höfðu notið. Ég á því ekki von á þeirri stórbyltingu í skipan hins háa Alþingis að ekki eigi að vera nokkuð öruggt að breyting í þessu efni, niðurfelling verðjöfnunargjaldsins af raforkusölu, muni njóta mikils meirihlutafylgis, jafnvel þótt nýir menn sitji á stjórnarstólum. Ástæðan fyrir því að þessum málum var ekki ráðið til lykta var tímaskortur fyrst og fremst. Það má lesa í fskj. tillögur hinnar stjórnskipuðu nefndar. Ég að vísu gerði mér ekki svo glæstar vonir um framgang málsins eins og þar má lesa. Ég var með upphaflegar hugmyndir um að upphaflegi áfanginn yrði þessi, sem hér er lagt til, úr 19 í 16, og ég mun vinna að því að frá því ári sem nú byrjar rétt bráðum muni það afnumið í fjórum áföngum, 4% á ári. Það er ljóst að mönnum gafst ekki ráðrúm til þess að ráða þessum málum til lykta og þá sérstaklega vegna þess með hvaða hætti yfirtakan á lánum og önnur fjármálaleg fyrirgreiðsla við fyrirtækin færi fram. En fyrir næsta ári er séð, 1985. Þar hefur þegar verið skuldbreytt stóru láni sem þessi fyrirtæki hafa notið góðs af og nokkurn veginn nákvæmlega sama tala sem til þess friðar heyrir. Þannig að fyrir því er séð að sá tekjumissir sem þau verða fyrir verður bættur upp með þeim hætti. En að öðru leyti verður hafist handa við þetta verkefni þegar á nýju ári. Ég minni líka á að menn hafa verið svo óánægðir með eðli þessa skatts sem er ákaflega ósanngjarn, eins og hv. 3. þm. Norðurl. v. sjálfur benti á, að þeir sem hæsta orkuverðið borga borga að sjálfsögðu hæst þetta gjald. En ég minni á að þetta átti svo mikla andstöðu að ríkisstj. fram af ríkisstj. treysti sér aldrei til þess nema ár í senn að fara fram á að framlengja þetta gjald og alltaf voru gefnar meira og minna bindandi yfirlýsingar um að þetta skyldi tekið til endurskoðunar áður en til þess drægi að menn þyrftu að framlengja það á nýjan leik. Á þetta minni ég. Og ég vil ekki fullyrða það, en það er eins og mig rámi í það að það hafi verið mjög haft á orði af a.m.k. að ég ekki segi tveimur, þremur síðustu ríkisstj. á undan þessari að finna aðra leið í þessu efni. Ég vil þó ekki fullyrða hvernig orð lágu til þess af hálfu forustumanna ríkisstj. næst á undan þessari sem nú situr. En umr. fór alltaf allmikil fram um þetta. Alltaf var þetta á síðustu stundu, framlengingin, fyrir jólahlé af því sem menn drógu það við sig í lengstu lög að bera þetta óbreytt fram. En ég mun vinna eftir þeim línum sem lagðar hafa verið af hinni stjórnskipuðu nefnd að breyttu breytanda eftir því sem samkomulag næst best um, en mun ekki sætta mig við lengri tíma í afnámi gjaldsins en fjögur ár eftir að því lýkur sem nú verður tekin ákvörðun um gjaldið, 1985, þ.e. í árslok 1989.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. heilbr.- og trn. um frv. um eftirlaun til aldraðra. Eins og kunnugt er mælti hæstv. heilbrrh. fyrir þessu frv. fyrir skömmu og er af þeim sökum ekki ástæða til að eyða löngu máli í þessa framsögu, en ég vil eigi að síður leyfa mér að fara nokkrum orðum um frv. Meginatriði frv. er fimm ára framlenging á gildistíma laganna, þ.e. til ársloka 1989. Þá er gert ráð fyrir að framlag lífeyrissjóða lækki úr 5% í 4% árið 1985 og í 3% 1986. Lagt er til að skilyrði fyrir rétti til eftirlauna verði óbreytt frá því sem nú er og útgjöld verði borin af sömu aðilum og hingað til. Loks má nefna breytt ákvæði um svonefnd grundvallarlaun sem réttindin reiknast eftir og ákvæði um mánaðarlega endurskoðun lífeyrisfjárhæða í stað endurskoðunar fjórum sinnum á ári eftir því sem launabreytingar gefa tilefni til. Ástæðan fyrir till. um fimm ára framlengingu er m.a. sú að skilyrði um að umsækjandi hafi látið af starfi veldur því að yngstu árgangarnir sem rétt geta öðlast munu halda áfram að bætast í hóp eftirlaunaþega allt til ársins 1989. Með framlengingu um fimm ár er því komið í veg fyrir óvissu um réttindi slíkra manna. Af hálfu þeirra lífeyrissjóða sem þyngstar byrðar mundu bera ef lögin féllu úr gildi er jafnframt bent á að ýmiss konar rýmkun skilyrða fyrir bótarétti á undanförnum árum hafi haft í för með sér að sá hópur sem veita þarf viðtöku sé nú mun stærri en ætlað var í upphafi og skiptist auk þess með óeðlilegum hætti milli sjóða. Enn fremur hafi sjóðirnir með því að taka á sig greiðslu hinnar sérstöku uppbótar árið 1976 nú þegar um níu ára skeið borið verulegar byrðar vegna þessa kerfis, en hlutur Atvinnuleysistryggingasjóðs og ríkissjóðs hafi vegna mikillar verðbólgu jafnframt orðið minni en ráð var fyrir gert. Frv. þetta ber að sjálfsögðu ljósan vott um að eftirlaunakerfi því sem hér um ræðir er ætlað að renna sitt skeið til enda á næstu fimm árum. Því er nauðsynlegt að stjórnvöld og lífeyrissjóðir búi sig í tíma undir þá breytingu, þannig að ekki verði óvissa um réttindi neinna þeirra einstaklinga sem réttinda eiga að njóta svo og með tilliti til þeirra fjárhagsskuldbindinga sem breytingin hefur í för með sér. Í heilbr.- og trn. var nokkuð um það rætt hverjir það eru einkum sem ekki öðlast rétt skv. lögunum um eftirlaun til aldraðra og II. kafla laga um Lífeyrissjóð bænda þótt þeir uppfylli aldursskilyrði laganna og hafi látið af störfum. Í því sambandi var okkur nm. í heilbr.og trn. Ed. bent á að frá upphafi hefur það meginsjónarmið ráðið að þann rétt, sem mönnum er tryggður, hefðu þeir keypt sér með iðgjaldagreiðslum ef lífeyrissjóðirnir hefðu verið starfandi á þeim tíma sem réttindin eru byggð á. Skilyrðið um 10 ára réttindatíma eftir 55 ára aldur, þó ekki lengra aftur en til ársbyrjunar 1955, útilokar þá sem ekki hafa haft atvinnutekjur eftir árslok 1963. Sama gildir um menn sem af heilsufarsástæðum ná ekki 10 ára starfstíma eftir 55 ára aldur og eiga ekki örorkulífeyrisrétt í lífeyrissjóði. Réttindi skv. lögunum tóku upphaflega einvörðungu til elli- og makalífeyris, en síðan var bætt við takmörkuðum rétti til örorkulífeyris. Loks má nefna menn sem telja sig uppfylla það skilyrði laganna að hafa stundað tryggingaskyld störf, en öðlast ekki rétt þar eð skattframtöl, sem leggja ber til grundvallar, bera ekki með sér að svo hafi verið. Ég vil geta þess hér að Landssamband lífeyrissjóða hefur komið á framfæri við Heilbr.- og trn. samþykkt sem gerð var á aðalfundi sambandsins í októbermánuði, þess efnis að lögin um eftirlaun til aldraðra skuli látin taka gildi í árslok 1984 að undanskildum II. kafla þeirra laga. Þá hefur sambandið varpað fram þeim hugmyndum til samkomulags að framlag lífeyrissjóða verði 3% 1985, 2% 1986 og 1% 1987, en falli síðan niður, eða að framlenging laganna taki aðeins til næstu tveggja ára. Eins og fram hefur komið treystir heilbr.- og trn. sér ekki til þess að verða við þeim tilmælum sem fram komu frá Landssambandi lífeyrissjóða í þessu efni. Ég vil að lokum leggja áherslu á fyrir hönd heilbr.- og trn. að sem allra fyrst verði hafinn undirbúningur að framkvæmd þeirra breytinga sem óhjákvæmilegar verða þegar lögin falla úr gildi. Eins og hv. alþm. hafa vafalaust tekið eftir á nál. fengum við til viðræðna í heilbr.- og trn. Hallgrím Snorrason, Guðjón Hansen og Pétur Blöndal, en hann ræddi við okkur fyrir hönd Landssambands lífeyrissjóða. Nefndin leggur sem sé einróma til að þetta frv. verði samþykkt óbreytt.