Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Sveinn Ólafsson) Jeg vildi geta þess um leið og frv. þetta heldur áfram, að það er borið fram fyrir þá sök, að ýnis sýslufjelög eru nú að örmagnast undir þeirri byrði, er lögin um varnir gegn berklaveiki leggja á þau. Án þess að fara nákvæmlega út í málið, skal jeg geta þess til leiðbeiningar fyrir væntanlega nefnd, að úr þeim 6 sýslum, sem jeg hefi fengið skýrslur frá, horfir málið svo við, að gjaldið er orðið frá kr. 1,40 upp í kr. 3,20 á hvern sýslubúa. Það er bersýnilegt, einkanlega þegar litið er til þess, að sjúklingum er altaf að fjölga, að innan skamms muni sýslufjelögin ekki fá neitt við þetta ráðið. Árið sem leið varð Norður-Múlasýsla að greiða 9434 kr. í þessu skyni, eða kr. 3,20 á hvern sýslubúa, eftir manntalinu 1920. Á sama hátt varð Dalasýsla að greiða 5596 kr., eða kr. 2,93 á hvern mann, og í Suður-Múlasýslu var öll upphæðin 14000 kr., eða kr. 2,70 á nef, eftir sama manntali. Þetta er eftir upplýsingum frá hlutaðeigandi sýslumönnum, og allir hafa þeir hnýtt við þeirri athugasemd, að fyrirsjáanlegt væri, að þetta mundi aukast mikið. Annars sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta. Jeg býst við, að málið verði athugað í nefnd, og vona, að hún komist að þeirri niðurstöðu, að rjett og sanngjarnlegt sje að ákveða eitthvert hámark, með því líka að þetta má skoða sem sóttvarnarráðstöfun, en þær hvíla að lögum á ríkissjóði. Það gæti orkað tvímælis, hvort hámarkið er hæfilega ákveðið. Getur verið, að sýslufjelögin gætu lagt misjafnlega mikið af mörkum, en vitanlega er þó ekki hægt að hafa nema eitt hámark.

Magnús Pjetursson Jeg sje, að hæstv.forsrh. (SE) er ekki viðstaddur, annars hefði hann að líkindum látið nokkur orð fylgja þessu frv., sem borið var fram í hv.Ed. að nokkru leyti eftir tilmælum heilbrigðisstjórnarinnar. Aðaltilgangur frv. er að lögbjóða fyrirkomulag, sem um nokkur ár hefir tíðkast um læknisskoðun aðkomuskipa. Þetta fyrirkomulag hefir ekki átt neina stoð í lögum, og ef skip hefðu einhvern tíma kvartað undan því eða neitað að greiða þann kostnað, sem af því leiðir, hefði það opinbera orðið að láta í minni pokann. En til þess hefir aldrei komið, svo sjálfsagt hefir þetta þótt, og nú þykir rjett að ákveða þetta með lögum. Annars fylgdi rækileg greinargerð þessu frv. í hv.Ed., og býst jeg við, að hv. deildarmenn hafi kynt sjer hana. Jeg vildi mælast til, að frv. yrði ekki vísað til nefndar, því að með hverjum degi verður meiri þörf á lögum um þetta efni. Hygg jeg, að frv. mætti fara nefndarlaust, að minsta kosti til 2. umr., en þá mætti vísa því í nefnd, ef þess þætti þurfa.

Frsm. (Jón Þorláksson) Fyrir efni þessa frv. er gerð allrækileg grein í greinargerð við það og nál.allshn., og finn jeg því ekki ástæðu til að segja frekara um málið, nema því aðeins, að einhver háttv. deildarmaður óski nánari skýringa.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Jeg skal sýna það í verkinu, að jeg tel mjög rjettmæt og allar virðingar verð þau tilmæli hæstv. forseta til deildarmanna, að vera ekki alt of langorðir og eyða ekki tíma þingsins í málalengingar. Landbúnaðarnefndin hefir fallist á þá stefnu, sem fram kennir í frv., að rjettara sje að beina starfsemi bjargráðasjóðsins að því að styðja samtök manna og fjelagsskap, sem miðar að því að koma í veg fyrir fóðurskort og hallæri, t. d. með því að veitt sjeu lán úr sjóðnum til þess að koma á fót fóðurbirgðafjelögum, forðabúrum og öðrum fjelögum og stofnunum, er hafa það markmið að koma í veg fyrir hallæri. Það er einmitt með því að snúa sjer að þessari hlið bjargráðastarfseminnar, sem nefndin er sammála um, að tilgangi bjargráðasjóðsins sje best náð. Og það er einn meginþáttur í góðri afkomu og efnalegu sjálfstæði þjóðarinnar, að jafnan sje hægt að hafa búfje trygt fyrir fóðurskorti. Af hálfu hins opinbera hefir á ýmsan hátt verið reynt að tryggja búpening fyrir fóðurskorti og tryggja góða meðferð á búpeningi. Fyrst voru sett lög 1909 um kornforðabúr til skepnufóðurs, þar sem hrepparnir gátu gert samþyktir um stofnun forðabúra. Sömuleiðis lög 1911 um heyforðabúr, þar sem samskonar heimild er veitt. Þá koma forðagæslulögin frá 1913, um eftirlit með ásetningu. Loks eru lögin frá 1919 um samþyktir um stofnun eftirlits- og fóðurbirgðafjelaga. Nefndin álítur heppilegra og betra, og líkegra til að ná tilgangi sínum, að umbætur á þessu sviði byggist á frjálsum samtökum, en ekki lagaþvingun. Á þessu byggjast fóðurbirgðafjelögin. En til þess að koma slíkum fjelagsskap á fót útheimtist nokkurt stofnfje, en eins og nú stendur, er þröngt fyrir dyrum í sveitunum og erfitt með fjárframlög. Fyrir því áleit nefndin, að tilgangi bjargráðasjóðsins yrði engan veginn betur náð en einmitt með því að veita hagfeld lán til slíkra fyrirtækja. Með því yrði náð því marki, sem stefnt var að með bjargráðasjóðslögunum. Eins og frv. var flutt upphaflega, voru í því ákvæði, sem miðuðu að því að tryggja hverju sýslufjelagi og bæjarfjelagi yfirráð og notarjett þess fjár, er bæjar- eða sýslufjelagið á í sjóðnum, ásamt jafnhárri upphæð af landssjóðstillaginu. Stjórn bjargráðasjóðsins lagði heldur á móti þessu, og hallaðist nefndin að till. hennar í þessu efni og leggur til, að ákvæðin verði feld burtu. Þá hefir nefndin tekið til greina brtt. sem hv.þm. Dala. (BJ) hefir flutt við þetta frv., um það, að þau sveitarfjelög verði látin ganga fyrir um þessar lánveitingar, sem hættast er við samgönguteppu að vetrarlagi, enda er mikil sanngirni í því. Jeg held það hafi verið hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ), sem gat þess við mig, að einnig gæti verið ástæða til að láta samskonar ákvæði gilda um þau hjeruð, þar sem hafnleysi er mikið, eins og t. d. er um Skaftafellssýslur, og er það mjög rjettmætt, og vil jeg því beina því til stjórnarinnar, að svo verði einnig gert, og ætti slík ábending í framsögu að nægja, þó það sje ekki beint tekið upp í frv. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál.

Flm. (Bjarni Jónsson) Þar sem annað frv. um breytingu á sömu lögum er komið fram, tek jeg hjer með þetta frv. aftur, en mun flytja brtt. við hitt frv.

Magnús Guðmundsson Jeg leyfi mjer að leggja til, að frv. þessu verði vísað til fjhn.

Flm. (Stefán Stefánsson) Aðalástæðan fyrir því, að jeg hefi leyft mjer að flytja þetta frv., er tekin fram í greinargerðinni, svo að jeg þarf ekki að vera margorður. Það mundi aðallega vinnast á með frv., að ríkissjóður losnaði við allveruleg útgjöld, er hann hefir orðið að greiða nú um mörg ár fyrir mjög óverulegt starf. Hjer er með öðrum orðum farið fram á að afnema yfirsíldarmatsmannsstöðuna á Austfjörðum. Jeg fæ ekki sjeð, að þessi maður, eða starf hans, sje að neinu leyti nauðsynlegt, því að síðustu árin hefir mjög lítið af síld verið flutt út frá Austfjörðum, sem næst um 600 tunnur árlega. Virðist ekki þurfa yfirmatsmann til að meta þá síld, heldur mætti það verk vera unnið af undirmatsmanni, er stæði undir yfirmatsmanninum á Akureyri. Sá yfirmatsmaður gæti og ætti að hafa með höndum umsjón eða yfirumráð með starfi matsmannanna fyrir austan Langanes, öldungis eins og síldarmatsmaður á Siglufirði setur mann eða menn til að meta síld vestur á Ströndum. Þetta er aðalástæðan fyrir frv., og óska jeg, að það verði látið ganga til sjútvn., að lokinni umræðunni.

Forsætisráðherra (SE): Mín afstaða til þáltill. þeirrar, sem hjer liggur fyrir til umræðu, er þessi: Jeg greini fyrst á milli hinnar almennu rannsóknar á bankanum, sem tillagan fer fram á, og svo hinnar sjerstöku rannsóknar á veði ríkissjóðs. Mun jeg þá fyrst víkja að fyrri rannsókninni og fara nokkrum orðum um hana. Á þingi 1922 var gert ráð fyrir því, að bankinn yrði ef til vill keyptur, og var þá jafnframt ákveðið að skipa nefnd til að rannsaka, hvers virði hlutabrjef bankans væru. Þingið tilnefndi 2 menn í nefnd þessa, hæstirjettur 1 og bankinn 2. Niðurstaða nefndarinnar varð sú, að 100 kr. hlutabrjef í bankanum væru þá 91 kr. virði. þáverandi bankastjórn var mjög óánægð með þetta mat, taldi það of lágt og mótmælti því, að enska lánið væri tilfært bankanum til útgjalda með 27 kr. gengi á sterlingspundinu. Nú fer þessi tillaga fram á, að sama þingið, sem fyrirskipaði rannsókn á bankanum 1922, rannsaki hann á ný og skili niðurstöðunni af þeirri rannsókn fyrir þinglok í ár. En almenn rannsókn á bankanum að tilhlutun þingsins er svo óvenjuleg ráðstöfun, sjerstaklega þar sem sama þing hefir áður nýlega látið rannsaka hann, að þeir, sem fara fram á slíkt, verða að færa mjög alvarlegar ástæður fyrir þessari ráðstöfun, og það ekki síst vegna þess, að það er vitanlegt, að ómurinn einn af þessari rannsókn getur haft mjög óhagstæð áhrif á lánstraust vort, á gengi íslensku krónunnar og á fjárhagslega aðstöðu vora yfirleitt. Þó mættu ástæðurnar fyrir þeirri ráðstöfun vera svo ríkar, að taka yrði tillit til þeirra. Hið fyrsta, sem verður því að spyrja um, er þetta: Hvaða ástæður eru til þessarar rannsóknar? Og ástæðurnar gætu þá tæplega verið aðrar en þær, að reynslan hefði sýnt, að hagur bankans væri annar og margfalt verri en nefndin ætlaði. Nú er sú breyting, sem orðin er á hag bankans síðan rannsóknin var ger, þessi, sem hjer segir: Nefndin gerði tap bankans, það, sem óafskrifað var þegar rannsóknin fór fram, ca. 6600000 kr. Nú hafa verið afskrifaðar af því tapi og lagðar til hliðar 5 miljónir króna, og eru þá taldar þar með 1200000 kr. af gróða bankans frá fyrra ári, sem gert er ráð fyrir, að lagt verði til hliðar í þessu skyni. Varasjóður bankans er 2300000 kr. Afgangs eru þá 700000 kr., og þegar hlutafjenu er bætt við, á bankinn 5200000 kr. til þess að hlaupa upp á. Hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) gerði auk þessa ráð fyrir gengiságóða af gullforða bankans, en þar sem það atriði er enn óútkljáð, og ágreiningur um það milli bankans og stjórnarinnar, hvernig gullforðann skuli reikna, tek jeg það ekki með. Bankastjórar Íslandsbanka telja, að þegar miðað sje við niðurstöðu nefndarinnar, þá hafi hagur bankans batnað síðan um 25%, svo að hlutirnir ættu nú að standa í 116 kr. Bankanum hefir farið það fram síðan rannsóknin var gerð, en ekki aftur. Það þarf því að tilgreina aðrar og ríkari ástæður fyrir því, að rannsókn þessi skuli hafin. Því hefir verið haldið fram, að sumir af fyrverandi bankastjórum Íslandsbanka hafi stjórnað honum mjög ógætilega. Jeg ætla nú að haga orðum mínum eins gætilega og manni í minni stöðu jafnan ber að gera, og ætla því ekki að dæma um þetta. Jeg skal ekki dæma um, hve mikinn þátt hinir óhagstæðu tímar eigi í tapi bankans, tímar, sem velt hafa hverjum bankanum á fætur öðrum hjá nágrannaþjóðum vorum, og jeg dæmi ekki heldur neitt um það, hvort eða að hve miklu leyti fyrverandi bankastjórar hafa með óaðgætni sinni bakað bankanum tap. En þó skal jeg í þessu sambandi minna menn á, að nú er gamla bankastjórnin farin frá og nýir bankastjórar teknir við. Og jeg get ekki sjeð, að þessi nýja stjórn geti haft nokkra hugsanlega ástæðu til þess að dylja fyrir landsstjórninni, ef hún hefði orðið vör við tap í bankanum, sem rannsóknarnefndinni hefði sjest yfir. Jeg hefi margspurt bankastjórnina um það, hvort hún hafi orðið vör við nokkuð það í bankanum, sem benti á, að meira mundi tapast en nefndin hefði gert ráð fyrir. Og þessu hefir bankastjórnin svarað neitandi. Nú á landið 2 trúnaðarmenn í bankanum, og er annar þeirra auk þess skrifstofustjóri í stjórnarráðinu, og því tvöfaldur trúnaðarmaður stjórnarinnar. Þessum mönnum ber skylda til þess að skýra stjórninni frá því, ef þeir verða varir við einhverjar misfellur, og í þeirra þágu getur því ekki verið að taka á sig syndir annara. Þessir menn eru því í raun og veru daglega að rannsaka bankann. - Þetta tvent, að nýir bankastjórar stjórna nú bankanum - og það tveir þeirra trúnaðarmenn stjórnarinnar, en sá þriðji maður, sem hingað til hefir þótt gætinn í fjármálum -, þetta krefur enn þá sterkari röksemda fyrir því, að rjett sje að fara að rannsaka bankann enn á ný. Eftir þann hreinsunareld, sem bankinn fór í gegnum 1922, hefir hann nú fengið lánstraust erlendis, sem fer vaxandi. Einnig þetta gerir það, að þingið má ekki veikja aðstöðu bankans með slíkri rannsókn, nema því að eins, að knýjandi ástæður sjeu fyrir hendi. Nú spyr jeg: Hver er þá ástæðan til þess, að menn vilja endilega fara að rannsaka bankann að nýju? Jeg fæ ekki betur sjeð en að hana vanti gersamlega. Að vísu hefir verið ráðist á bankann í blöðum hjer á landi, og þær árásir hafa vakið nokkra tortrygni á bankanum meðal sumra landsmanna. En eru þessar blaðagreinar þá svo þrungnar af rökum, að þinginu beri að fara eftir þeim? það get jeg að minsta kosti ekki sjeð. Sumir segjast með þessu vilja skapa frið um bankann - og sannarlega vanhagar bankann mjög átakanlega einmitt um þetta. En þótt gengið væri nú inn á þessa rannsókn, sem hv.flm.till. stinga upp á, hvernig mætti samt slík rannsókn skapa þann frið, sem bankann vantar? Rannsókninni á að vera lokið fyrir þinglok. Jafnframt má gera ráð fyrir því, að þingi verði slitið fyrri hluta maímánaðar. Þessi rannsóknarnefnd hefði því aðeins fáa daga til umráða, og auk þess má búast við, að í hana yrðu kosnir menn, sem hlaðnir eru öðrum þingstörfum frá morgni til kvölds. Hvernig mættu þá þessir menn anna því að rannsaka bankann svo í fáeinum frístundum, að þeir með þeirri rannsókn gætu felt dóm um hag bankans, sem nokkuð yrði bygt á? Jeg vil biðja hv.þm. að athuga, hvílíkt feiknastarf það er að rannsaka slíka stofnun sem Íslandsbanka. Hugsum oss bara eitt einasta togaralán. Hvílíkan tíma tekur að rannsaka það! Fyrir láninu standa ef til vill 12–20 menn, og öryggi trygginganna fer eftir því, hvernig þessir menn eru staddir. Rannsókn þessa eina láns getur tekið feiknatíma. Til samanburðar má geta þess, að fyrri rannsóknarnefndin var í marga mánuði að rannsaka bankann. Fyrir því getur hver einasti maður, sem komið hefir nálægt bönkum, skilið, að 10–15 daga rannsókn er engin rannsókn. Og svo mjög þykist jeg þekkja samviskusemi þeirra manna, sem þetta þing skipa, að jeg þori að fullyrða, að þeir yrðu fáir hjer af hv.þm., sem eftir 10–15 daga rannsókn treystu sjer til að kveða upp dóm um hag bankans. Af þessari einu ástæðu er því þegar fyrir það sjeð, að þingið getur ekki fallist á slíka rannsókn. Af þessu má enginn draga þá ályktun, að jeg vilji ekki, að eftirlit sje haft með bönkunum. Síður en svo. Jeg er aðeins mótfallinn því, að ráðstafanir sjeu gerðar viðvíkjandi bönkunum, sem í eðli sínu eru þannig, að þær fela í sjer fyrirfram vantraust á þeim. Það er mjög vont fyrir slíkar stofnanir sem banka að vera að ástæðulausu gerðir að umtalsefni og á þá ráðist í blöðum, sem tekið er tillit til í landinu, en hvað er það nema hjegóminn einn hjá því, ef Alþingi, sjálf fulltrúasamkoma þjóðarinnar, kveður upp dóm, sem fyrirfram felur í sjer vantraust? Í þessu er hættan fólgin. Sjálf ákvörðun rannsóknarinnar myndi hlaupa eins og eldur í sinu út um öll lönd. Og hve dýr gæti sá eldur orðið þessari þjóð? Hve miklu verðmæti gæti hann brent upp? Enginn skilji orð mín svo, að jeg ætli, að þeir hv.þm., sem að þessari till. standa, hafi borið hana fram í illu skyni. Slíkt munu þeir hvorki heyra frá mjer innan nje utan þings. En kapp þeirra, að komast að niðurstöðu um, hvað satt kunni að vera í ýmsum þeim kviksögum, sem um bankann hafa farið um bygðir landsins, hefir orðið að ofurkappi, sem mjer virðist hafa falið fyrir þeim, hve tvíeggjað það sverð er, sem þeir hafa nú brugðið hjer í hv. deild. Því verður tæplega neitað, að margt hefir oft og einatt orðið til að fela okkur rjetta sýn í bankamálum okkar. Liggja til þess ýmsir þræðir. Fyrst er á það að líta, að bankamálasaga okkar er svo stutt, að ekki hafa af þeim ástæðum getað skapast neinir framúrskarandi fagmenn á þessu sviði. Hins vegar eru þessi mál öll mjög flókin og mörg atriði mjög vafasöm. Sjer maður þetta best með því að kíkja dálítið í bankafræði og kynna sjer umbrotin í ýmsum skoðunum á bankamálum. Um Íslandsbanka er því ekki heldur að neita, að þjóðernistilfinning eða tilfinning fyrir því, að erlendir menn eigi mikið af hlutafjenu, grípur eða hefir gripið nokkuð fast í strenginn. En nú finst mjer, að þetta ætti ekki að þurfa að raska neinu framar, þar sem allir bankastjórarnir eru nú íslenskir menn, þar sem bankaráðið eða meiri hluti þess er íslenskur, þar sem málin, praktiskt tekið, snúa svoleiðis að oss nú, að vjer höfum hjer erlent hlutafje undir yfirráðum vorum og greiðum aðeins af því mjög hóflega vexti. En aðalatriðið í málinu er þetta, að bankinn er nú orðinn sá liður í viðskiftum vorum, að velgengni hans er velgengni þjóðarinnar, styrkur hans er að nokkru leyti okkar styrkur. Af þessu leiðir það, að vjer verðum að taka með skilningi á málum bankans og hugsa okkur tvisvar um áður en vjer beitum hann mjög hörðum tökum. En er þá ekki hægt að finna leið, þar sem við getum allir mæst? En áður en jeg vík frekar að því, vil jeg enn minna á eitt atriði, sem við ef til vill allir saman munum helst til sjaldan eftir. Þetta atriði eru sparisjóðir vorir. Árið 1921 námu innieignir í sparisjóðum utan Reykjavíkur 7646685 kr. Sparisjóðirnir voru 49 að tölu og innstæðueigendur 20735. Þessir sparisjóðir eru smábankar víðs vegar um landið. En hvar er eftirlitið með þeim bönkum? Praktiskt tekið er það ekki neitt. Býst jeg við, að ýmsir verði sammála mjer um það, að svo búið megi ekki lengur standa. Tel jeg knýjandi nauðsyn á að skipa einhvern opinberan starfsmann til að hafa eftirlit með þeim, og er þar tækifæri til að láta sama manninn vera umsjónarmann með bönkunum. Ráðstöfun eins og þessi gæti með engu móti veikt lánstraust vort, heldur þvert á móti. Hún yrði þessi venjulegi liður í þeim tryggingarráðstöfunum, sem víða annarsstaðar eru gerðar til þess að vekja traust á þessum stofnunum. Mun stjórnin annaðhvort fá einhverja nefnd þingsins til að flytja frv. þessa efnis nú á þinginu, eða þá að öðrum kosti gera það sjálf. Hefir mjer dottið í hug, hvort þessi leið gæti ekki fullnægt þeim, sem grípa vilja til þingrannsóknanna á hag bankans alment. Eftir því sem jeg hefi komist næst, er nú byrjuð mjög góð samvinna með bönkunum sjálfum, og er það mikils virði. Hygg jeg, að því myndi og fylgja mikil gifta, ef samkomulag gæti náðst um þetta mál og þetta umsjónarembætti stofnað. Auðvitað skal jeg játa það, að alt er undir því komið, að vel takist með valið á þeim bankaeftirlitsmanni, en þar myndi stjórnin, ef til kæmi, gera sitt ítrasta til þess, að þetta færi vel úr hendi, og reyna að velja þann mann í stöðuna, sem öll þjóðin gæti borið fylsta traust til. Þá hefi jeg drepið á hina almennu rannsókn á hag bankans, og skal nú víkja með nokkrum orðum að rannsókninni á veðinu fyrir enska láninu. Lít jeg svo á, að það ætti að vera eitt af því, sem þingið treysti stjórninni til að rannsaka. Efast jeg ekki um, að fjármálaráðherra myndi gera alt, sem í hans valdi stendur, til þess að gefa þinginu bráðabirgðaskýrslu um þetta veð. Annars mun fyrverandi fjrh. (MagnJ) hafa gefið viðskiftamálanefndinni á fyrra ári nokkra skýrslu um þetta veð. En að sjálfsögðu ber stjórninni skylda til að hafa fult og tryggilegt eftirlit með þessu veði. Að svo mæltu get jeg lokið máli mínu að þessu sinni.

Jón Baldvinsson Mjer finst það sjálfsagt að gera grein fyrir, af hverju jeg greiði þessari tillögu atkvæði mitt, og skal jeg nú lýsa afstöðu minni til þess máls. Jeg er sammála hæstv.forsrh. (SE) um það, að það hljóti að vera alvarlegar ástæður, sem liggja til þess, að slík tillaga er borin fram hjer í hv. þingi. En jeg held því fram, að þær alvarlegu ástæður sjeu fyrir hendi. Og jeg á bágt með að skilja þá menn, sem neita því að ástæða sje til að vilja fá vitneskju um hag Íslandsbanka og um tryggingar fyrir enska láninu, sem tillagan fjallar um. Jeg á bágt með að skilja það, hvað sje á móti því, að þingið kynni sjer fiármálaástand bankans. Það er þó vitanlegt, að bankinn hefir verið í kröggum nú fyrir skömmu, enda varð þá að hlaupa undir bagga með honum. Vitanlegt er líka, að verðfall hefir orðið á eignum manna á síðari tímum, og er því hætt við, að tryggingar hans fyrir lánum hafi rýrnað nokkuð síðan bankamatið fór fram. Jeg vil nú lítillega minnast á nokkur atriði, sem fram hafa komið í þessu máli. Jeg kem þá fyrst að hv. 3. þm. Reykv. (JÞ), sem flutti mjög ákafa varnarræðu fyrir Íslandsbanka, en árás á þá, sem ekki eru þeirri náðargáfu gæddir, að geta trúað í blindni því, sem þeim er sagt um þá stofnun. Hann kvaðst skoða þessa tillögu sem framhaldstilraun til að hnekkja áliti bankans. Kallaði hann það einskonar rógburðarherferð, og fleira geipaði hann. Hjer er þó ekki um annað að ræða en þetta eðlilega, að það hefir verið fundið að því, sem aflaga hefir farið, og það á að finna að því. Með því móti er vænlegast, að ráðin verði bót á ástandinu. Hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) sagði sögu bankans síðustu ár frá sínu sjónarmiði, og mjer finst þá einnig ástæða til þess að rifja hana líka upp. Mjer er það minnisstætt á þinginu 1921, er fyrverandi fjármálaráðherra (MG) lýsti því, að um haustið 1920, er hann var staddur í Kaupmannahöfn, hefði hann boðið Íslandsbanka stuðning til að útvega lán erlendis. En bankastjóri frá Íslandsbanka, sem mun hafa verið Tofte, neitaði því, kvað bankann engan stuðning þurfa. En það var ekki liðið langt á þingið 1921, er það kom upp úr kafinu, að Íslandsbanki kæmist ekki af án þess, að hann fengi stuðning. Mun það sjást í þingtíðindum þá, og ætla jeg, að það væri þm. Dala. (BJ), og líklega fleiri, sem þessu lýstu yfir. Var á því þingi samþykt heimild fyrir ríkisstjórnina til að taka lán. Tók hún svo þetta enska lán, sem að mestu leyti rann til Íslandsbanka. Þannig liðu ekki nema nokkrir mánuðir frá því bankastjórnin þóttist engan stuðning þurfa og til þess, er því var yfir lýst, að hann kæmist ekki af án þess. Svipað átti sjer stað nú í vetur. Bankastjóri Íslandsbanka ljet þá í ljós á opinberum fundi, að Íslandsbanki þyrfti ekki á stuðningi ríkisins að halda, en það hefir líklega átt að þýða, að bankinn þyrfti ekki frekari stuðning en orðið var. En hvað skeður skömmu seinna? Þá skeður það, að Landsbankinn verður að lána, þessum banka hátt á aðra miljón króna, til þess að hann geti starfað. þegar annað eins og þetta kemur fyrir svona hvað eftir annað, þá er von, að flestum fari að skiljast, að ekki sje alt með feldu um hag bankans. Hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) talaði um, að á uppgangstímunum hefðu bankarnir gerst djarfari til lána, og þá einkum Íslandsbanki. Já, það er víst enginn, sem neitar því, að Íslandsbanki hafi þá verið fulldjarfur í lánveitingum, og þarf ekki að nefna nema stærri lánin til fiskhringsmannanna, og það hefðu víst margir óskað, að varlegar hefði verið farið. En gagnvart almenningi, sem lána þurfti að leita, býst jeg við, að bankinn hafi sýnt „gætni“ þá eins og fyr og síðar. Jeg er sammála hv.þm. (JÞ) um það, að bankamir eigi þakkir skildar fyrir það, að hafa gætt varúðar um að kollvarpa einstaklingum, sem komist hafa í kröggur, ef það hefir þá verið gert hlutdrægnislaust. Þá get jeg ekki stilt mig um að minnast á þá höfuðfirru, sem hv.þm. (JÞ) hjelt fram, og haldið hefir verið fram af öðrum áður, einkum hv.þm. Dala. (BJ), að ekki sje ástæða til að fárast út af hinu mikla tapi bankans, þar sem hið tapaða fje hafi runnið til landsmanna sjálfra, og að kaup verkamanna, sjerstaklega 1919, hafi verið hærra en samsvaraði því verði, er síðar fjekst fyrir afurðirnar. Því er nú fyrst til að svara, að það er ekki sök verkamannanna, þó að útgerðarmennirnir hafi braskað og brallað með afurðirnar og tapað á því braski. Kaup verkamanna hefir aldrei verið hærra en það, og þá ekki heldur 1919, að þeir hafa, þegar best hefir látið, getað dregið fram lífið án þess að vera upp á aðra komnir. Svo mætti ef til vill á það minna, að þó að atvinna væri talsverð 1919, þá koma þar á eftir mörg atvinnuleysisár, og að tap útgerðarmanna þá varð mest af því, að þeir „spekúleruðu“ með afurðirnar. Og þó að verkamenn fengju sæmileg laun þá, af því vinnan var mikil, þá mundu þeir þó miklu fremur hafa kosið, að atvinna væri altaf sem jöfnust. Og þetta, sem haldið er fram, að tap Íslandsbanka hafi lent í vösum landsmanna sjálfra, og aðallega hjá verkalýðnum, er höfuðfirra í röksemdafærslu þeirra. Jeg skil ekki annað en að allir hv.þm. viti, og ekki síst hv. 3. þm. Reykv. (JÞ), að mikið af tapi Íslandsbanka hefir líka orðið erlendis, sem best sjest á því, að fjárkreppan lýsir sjer einkum í skorti á erlendum gjaldeyri. Ekki hefir það runnið til íslenskra verkamanna alt tapið á verðfalli íslensku togaranna. Árin 1920–1922 hafa verið keyptir frá útlöndum yfir 20 togarar, og verðfall á þeim hefir varla numið minna en 6–7 miljónum króna. Þetta fje hefir alt farið út úr landinu. Þá má nefna vöruflutningaskip þau, sem fiskhringsmennirnir voru að láta byggja í Englandi í mestu dýrtíðinni, og þeir urðu að greiða hátt á 2. miljón króna til þess að losna við og fá uppgjöf á samningum. Ekki hefir þetta fje runnið til landsmanna. Og ekki heldur verðlækkunin á öllum þeim dýru mótorbátum, sem keyptir voru í dýrtíðinni. Það fje hefir alt runnið til útlanda. Tap íslenskra útgerðarmanna á síldarbraski í Svíþjóð og á fiski á Spáni hefir ekki heldur runnið til landsmanna. Ótalið er enn alt það fje, sem íslenskir stríðsgróðamenn hafa eytt erlendis á stríðsárunum, og það eru líklega ekki svo fáar miljónir. Ekki hefir það lent hjá íslenskum verkamönnum. Þegar hv.þm. (JÞ) var að tala um hátt kaup verkamanna, þá mintist hann ekkert á laun bankastjórnar Íslandsbanka og bankaráðsins á stríðsárunum. Það er þó talið fullvíst, að kaup eins bankastjórans hafi numið um 80 þúsundum króna eitt árið. En mjer finst ástæða til að spyrja, hvort kaup þessara manna hafi ekki verið fullhátt, borið saman við þá niðurstöðu um hag bankans, sem komið hefir í ljós eftir þessi ár! Og þétta háa kaup bankastjórans er álíka eins og 30–40 verkamannafjölskyldur verða að láta sjer lynda í samanlögð árslaun. Hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) hafði það eftir „nákunnugum“ manni, að tap Landsbankans á þessum árum væri 3–31/2 miljón króna, og væri þannig tiltölulega meira en tap Íslandsbanka. Jeg ætla mjer alls ekki að rengja þetta, því þar sem hv.þm. tekur svo til orða, að hann hafi þetta eftir „nákunnugum“ manni, þá verð jeg að líta svo á, sem hann hafi þetta eftir einhverjum bankastjóra Landsbankans eða einhverjum starfsmanni þess banka, handgengnum bankastjórninni. En út af þessu vildi jeg segja það, að kunnugur maður hefir getið þess til - jeg nota orðið „kunnugur“, en ekki „nákunnugur“, svo hv. þingmaður ætli ekki, að það sje neinn úr stjórn Íslandsbanka -, að ekki muni fást greiddur nema liðugur helmingur þeirra víxla, sem Íslandsbanki telur á reikningi sínum. Þá kom fram í ræðu hv.þm. (JÞ) merkilegt atriði, sem jeg sannast að segja bjóst ekki við. En það atriði sýnir, að ýmislegt er gert bak við þingið, sem þar ætti þó fyrst og fremst að koma fram. Hv. þm. (JÞ) var að lýsa því, að samvinnan hefði verið slæm á milli bankanna á krepputímunum, hvaðan sem hann hefir það. En nú, síðan skift hefði verið að mestu leyti um bankastjórnir í báðum bönkunum, þá væri samvinnan orðin betri. Tók hann til dæmis um það góða samkomulag, að Landsbankinn hefði nýlega lánað Íslandsbanka 11/2 miljón króna. Hefði um þetta verið gerður samningur með atbeina ríkisstjórnarinnar, og enn fremur, að í þeim samningi væri ákveðið, að ef Íslandsbanki gæti ekki staðið í skilum með greiðslu, þegar Landsbankinn þyrfti á þeim að halda, þá skyldi ríkisstjórnin hlutast til um, að gefnir yrðu út nýir seðlar. Nú getur hæglega staðið svo á, að þó að Íslandsbanki geti ekki borgað, þá sje ekki þar fyrir þörf á að gefa út nýja seðla. Á þingskjali, sem nú er nýkomið fram í hv.Ed., er talið, að Landsbankinn hafi um 4 miljónir króna í sjóði með því, sem hann hefir lagt inn í Íslands banka. Og Landsbankinn getur haft talsverða peninga í sjóði, þótt hann vilji fá skuld sína greidda hjá Íslandsbanka. En þar fyrir sje jeg ekki ástæðu til aukinnar seðlaútgáfu. Mjer skilst því, að með þessum samningum sje farið gegn gildandi lögum um þetta efni, þar sem ákveðið er, að ekki skuli gefa út seðla, nema gjaldmiðilsþörfin sje almenn og brýn. En ef útgáfa seðla á að fara eftir gjaldþoli Íslandsbanka, þá sje jeg ekki betur en að þetta sje áframhald af því ástandi, sem var áður en Íslandsbanka var gert að skyldu að fara að draga inn seðlana. Þá var það venjan, að Íslandsbanki fór til stjórnarinnar, þegar honum sýndist, og heimtaði meiri seðla, og það stóð ekki heldur á því hjá landsstjórninni; þetta virðist aðeins grímuklædd tilraun í sömu átt, og tel jeg óforsvaranlegt, að farið sje með það bak við þingið. Þá kom hv.þm. (JÞ) aftur að þessari „rógburðarherferð“ - sem hann kallaði - gegn bankanum. Og af þessum völdum hefðu verið teknar 4 milj. kr. af innlánsfje út úr bankanum. En nú er það öllum vitanlegt, að fyrsta orsökin til þess, að farið var að taka fje út úr Íslandsbanka, var sú, að bankinn hætti að innleysa seðla sína erlendis árið 1920. Og á hálfum mánuði voru þá teknar út úr bankanum um 2 milj. kr. áður en fyrsta greinin kom út um bankann. Það er því bankinn sjálfur, sem fyrstur gaf merki um það, að ekki væri óhætt að treysta honum. Þá hlakkaði hv.þm. (JÞ) yfir því, að ritstjóri annars blaðsins, sem um bankann hefði ritað, hefði verið dreginn fyrir lög og dóm og dæmdur í 100 þús. kr. skaðabætur.  En hefir þetta þá ekki alt reynst satt, sem um bankann var sagt? Hefir það ekki alt komið fram? Allir bankastjórarnir, sem þá fóru með fjárhagsstjórn Íslandsbanka, eru farnir frá völdum. Og hefir bankinn ekki þurft að fá hjálp á hjálp ofan? Jeg heyri nú sagt, að núverandi bankastjórn Íslandsbanka sje að leitast við að fá framkvæmt fjárnám fyrir skaðabótafjenu, og get jeg ekki annað sagt en að mjer finst það óviðeigandi ofsókn hjá hinum nýju, stjórnkjörnu bankastjórum, og sýnist hún helst vera gerð í nafni hinna erlendu hluthafa og fráförnu bankastjóra. Þetta er því undarlegra, þegar tillit er tekið til þess, að reynslan hefir sýnt og sannað, að farið var með fullkomlega rjettmætar og rökstuddar aðfinslur um misfellur í bankanum. Þá bar hv.þm. (JÞ) bankamatsnefndina sælu fyrir sig - eins og hæstv.forsrh. (SE). - En hv.þm. (JÞ) gengur þó að ýmsu leyti lengra en nefndin, og fylgir þar skoðun stjórnar Íslandsbanka, bæði viðvíkjandi gengi á enska láninu, og eins matinu á gullforða bankans, sem hann á að hafa sem tryggingu fyrir seðlum sínum. Og þar sem hv.þm. (JÞ) þannig rengir matsnefndina á þessa hliðina, þá getur hann alls ekki furðað sig á því, þótt mat hennar sje rengt á hina hliðina, sjerstaklega þar sem nú er liðið meira en ár síðan nefndin starfaði, og á þeim tíma hefir orðið mikið verðfall á eignum manna og veð bankans því rýrnað, eins og áður er sagt, og á þessu ári hefir verið mjög mikið atvinnuleysi, sem líka hlýtur að stuðla að því, að bankanum greiðast ver skuldir. En vel á minst. Úr því að talað er um gulltryggingu bankans, þá vildi jeg beina þeirri spurningu til hæstv.forsrh. (SE), hvar gullið sje nú niður komið. Oft hefir verið um það talað á þingi og ályktanir um það gerðar, að gullið skyldi flytja hingað og geymt hjer. Og svör stjórnarinnar hafa ávalt verið á þá leið, að það gæti komið hve nær sem væri, og hið sama sagði hæstv. forsætisráðherra (SE) síðast í vetur. En gullið hefir samt ekki komið, svo það er full ástæða til þess að spyrja: Er nokkur gulltrygging til? Þegar þingið þannig er dregið á þessu og öðru, sem það vill vita um bankann, þá sje jeg að minsta kosti fulla ástæðu til þess að greiða atkvæði með tillögu þessari um athugun á hag bankans. Og þegar bankaráðið, sem þingið kýs af sinni hendi til eftirlits með bankanum, stendur á móti allri rannsókn og formaður þess neitar að gefa upplýsingar gegn beinum fyrirspurnum, sem bornar eru fram á Alþingi, svo sem t. d. um eftirlaun Tofte og um afstöðu bankaráðsmannanna í einstökum atriðum, þá finst mjer fullkomin ástæða til rannsóknar.  (Forsrh. SE: Þetta er ekki rjett; jeg sagði, að ekki mætti skýra frá því, sem gerðist á bankaráðsfundum, nema að fyrirfram fengnu leyfi bankaráðsins; verði bankaráðsfundur bráðlega, þá skal jeg biðja um leyfi til þess)  . Já, hæstv.forsrh. (SE) svaraði því þá, að það hefði verið samþykt af bankaráðinu að skýra ekki frá því, sem gerðist. Jeg fekk ekki að vita þá, hvort hæstv.forsrh. (SE) mundi vilja upplýsa þetta síðar. Og síðan er liðinn svo langur tími, að hæstv. ráðherra hefði getað verið búinn að útvega sjer þetta leyfi, einkanlega þar sem hann sjálfur hefir meiri hluta atkvæða í bankaráðinu, og getur því ráðið, hvaða skýrslu hann gefur.  (Forsrh. SE: Ekki í augnablikinu)  . En hæstv. forsætisráðherra getur fengið það með símskeyti, hve nær sem er. Annars hefir áður komið fram allkynlegt fyrirbrigði í bankaráði Íslandsbanka í sambandi við umboðsmensku forsætisráðherra fyrir hluthafana.  (Forsrh. SE: Hve nær var það?)  . Það eru fleiri forsætisráðherrar en sá núverandi, sem hafa farið með umboð fyrir hluthafana. Og þetta kynlega fyrirbrigði gerðist í tíð fyrverandi forsætisráðherra. Í bankaráðinu var verið að samþykkja áskorun á stjórnina um að veita bankanum einhver hlunnindi, og þá greiðir ráðherrann atkvæði með áskoruninni sem umboðsmaður hluthafanna, en situr hjá atkvæðagreiðslunni sem formaður bankaráðsins, af því hann gat ekki greitt atkvæði með áskorun á sjálfan sig!! Þetta kom fram í þingskjali á Alþingi 1921. Að síðustu vildi jeg bera saman Landmandsbankann danska og Íslandsbanka, af því að mjer sýnist sömu einkennin koma að nokkru fram hjá báðum. Fyrst er nú þessi mikla leynd um hag bankanna. Alt dregið á langinn og lítið upplýst um raunverulegan hag þeirra og viðskiftamöguleika. Báðir bera sig vel, og til að byrja með þykjast þeir engan stuðning þurfa. Svo fer fram skoðun á bönkunum; þá kemur í ljós, að Landmandsbankinn þarf að fá stuðning, og fær hann hjá þjóðbankanum danska. Eftir að matsnefndin hafði athugað Íslandsbanka, kemur í ljós, að hann þarf stuðning. Þá fær hann enska lánið hjá landinu. Landmandsbankanum dugir ekki sá stuðningur, sem hann fekk. Hann þarf meiri stuðning. Og Íslandsbanka nægir ekki heldur sá stuðningur, sem hann fær með enska láninu. En hvert er svo framhald þessa máls? Það verður nokkuð annað hjá sambandsþjóð vorri að því er snertir stjórnendur bankanna. Þar eru hinir fráförnu bankastjórar ekki leystir út með stórgjöfum og eftirlaunum, eins og hjer var gert við bankastjórn Íslandsbanka; þar eru þvert á móti eignir bankastjóranna og ágóðahluti bankaráðsmannanna látnar ganga upp í tap Landmandsbankans Hjer er mikill aðferðarmunur. Nú kann að verða sagt, og hefir verið sagt, að tap danska Landmandsbankans sje alt öðruvísi til komið en tap Íslandsbanka; Landmandsbankinn hafi tapað á „spekúlationum“, en Íslandsbanki á atvinnuvegum vorum. En nú er „transit“-verslun stór atvinnuvegur hjá Dönum, og mikið af tapi Landmandsbankans er einmitt á slíkri verslun. Og þó að sagt sje, að tap Íslandsbanka hafi orðið á atvinnuvegum landsmanna, þá verður tap á fisksölubraski einstakra manna og á vafasömum skipakaupum ekki frekar talið tap á atvinnuvegi okkar en tap Dana á versluninni. Og samanburðurinn er því fyllilega rjettmætur. Og út af öllu því, sem fram hefir komið um Íslandsbanka, þá er mjer óskiljanlegt, hvernig nokkur þingmaður getur haft á móti því, að þingið kynni sjer ástæður bankans og sjerstaklega tryggingar þær, sem þjóðin á að hafa fyrir því fje, sem landið hefir lagt í bankann. Og jeg skil ekki hæstv.forsrh. (SE), sem altaf er að tala um frið fyrir bankann. Ef alt er með feldu í bankanum, þá er vel farið, en ef það er ekki, þá verða þingmenn að fá að vita það. Heldur hæstv.forsrh. (SE), að bankinn fái frekar frið með þeirri aðferð að bægja þingmönnum frá því að athuga hag bankans? Nei; því fer mjög fjarri.

Magnús Kristjánsson Nú er liðin nálega ein vika síðan þessi umræða byrjaði, og er slíkur dráttur á meðferð mála víst einsdæmi, enda vel til þess fallinn að gera tillöguna áhrifalausa, þótt fram gengi. Hins vegar má vera, að þessi dráttur verði til þess, að umræðurnar verði hóflegri en til var stofnað síðastliðinn laugardag af hv. 3. þm. Reykv. (JÞ). Eins og kunnugt er, þá er þessum þm. jafnan teflt fram af flokksmönnum hans, þegar mikils þykir við þurfa. Enda er þá venjulega allra vopna neytt, og ekki mun það vera fjarri að álíta, að trúarjátning hans sje sú, að tilgangurinn helgi meðalið. Jeg skal ekki að svo komnu fara lengra út í þessa sálma, en vil snúa mjer að nokkrum atriðum í ræðu þessa hv.þm. sem mig furðaði á. Ræðan var merkileg fyrir tvent: Í fyrsta lagi fyrir þá alvarlegu tilraun, sem gerð var til þess að villa mönnum sýn í málinu, og í öðru lagi af því, að hún var svæsin árás á flutningsmenn tillögunnar og Framsóknarflokkinn í heild sinni. Hann byrjaði á að slá því föstu, að tillagan væri ákveðin tilraun til þess að rýra traust bankans, og er synd að segja, að það sje góðgjarnleg tilgáta í garð flutningsmanna. Satt að segja er það undarlegt, að svona ósvífin ummæli skuli koma fram frá nokkrum þingmanni, því að engum getur verið hagur að því að spilla áliti bankans. En öllum hlýtur að vera ant um að tryggja álit bankans og tiltrú, og það er tilgangurinn fyrir okkur flutningsmönnum tillögunnar. Jeg verð því að ætla, að hv.þm. (JÞ) hafi haldið þessu fram á móti betri vitund. Annað atriði, sem raunar er ekki þýðingarmikið í sjálfu sjer, en sýnir þó ljóslega, hversu langt er gengið í því að reyna að villa mönnum sýn, er það, að sami þm. (JÞ) hjelt því fram, að fjárkreppan stafaði aðallega af óhæfilega miklum skipakaupum. Ef öll rök eru jafnmikils virði sem þessi, þá verð jeg að segja, að það er ekki mikið á þeim byggjandi. Nei! Skipakaupin geta aðeins að litlu leyti hafa haft áhrif á fjárkreppuna. Ef skilningur þm. (JÞ) væri rjettur, þá ætti að rjettu lagi Eimskipafjelag Íslands, landsstjórnin og togaraeigendur að vera valdir að fjárkreppunni. En því vil jeg fastlega mótmæla. Sannleikurinn er sá, að mikið af þessum skipum er keypt fyrir lánsfje í útlöndum, sem greiðist með samningsbundnum afborgunum á löngum tíma, og getur því aðeins að mjög litlu leyti haft áhrif á hag bankanna. En eins og jeg tók áður fram, þá er þetta ekkert aðalatriði í þessu máli. Þá var það eitt enn, sem kom mjer furðulega fyrir. Hann sagði, að bönkunum væri í lófa lagið að raka fje saman eftir vild úr vösum almúgans, og gat þess jafnframt, að bankamir, Íslandsbanki og Landsbankinn, hefðu skilið rjett þetta hlutverk sitt. Það liggur þá nærri að álita, að með þessum ummælum hafi þm. viljað lýsa velþóknun sinni á okurvöxtum og óhæfilegu afskiftaleysi á gengishruni hinnar íslensku krónu. Þetta gefur oss tillögumönnum tilefni til að halda, að bankamir hafi ekki skilið vel hlutverk sitt, ef þeir hafa haldið, að það væri í því einu fólgið að græða fje. Þótt það verði ekki umflúið, að almúginn greiði nokkum hluta af tapi bankans, þá verður að fara mjög gætilega í þær sakir og dreifa þeim rangláta skatti á sem lengst tímabil. Það þýðir ekkert að endurtaka það, að þessar svokölluðu árásir geti haft óþægileg áhrif á hag bankans og lánstraust. Það er varla hætt við, að mikið verði lagt upp úr því, að í þessu liggi vantraustsyfirlýsing á bankann, heldur verður mönnum að skiljast, að það, sem vjer viljum fá fram, er einmitt það, að bankinn sje svo stæður, að ekkert sje að óttast. Vjer teljum misráðið að slá svo skjaldborg um bankann, að ekkert megi vitnast um hag hans, eins og verið hefir að undanförnu. En auðvitað vonum við, að alt sje í sem bestu lagi. Að slík rannsókn sem þessi, sem hjer er farið fram á, muni stíga útlendum fjesýslumönnum mjög til höfuðs, þarf varla að óttast. Þeir hafa hvort sem er Móses og spámennina, skýrslur nefndar og rannsóknarmanna, eins og Bjarna Jónssonar frá Vogi og Björns Kristjánssonar, fyrverandi bankastjóra, og er þess að vænta, að þær máttarstoðir sjeu svo styrkar, að traust bankans verði ekki rýrt, þótt einhverjar skýrslur verði gefnar nú, svo alþingismenn, er þeir koma heim, geti minkað óvissuna, sem er um þessi efni hjá alþýðu manna úti um landið. Ekki er það heldur rjett, að umtalið um bankann og það, sem um hann hefir verið ritað, hafi getað spilt fyrir honum svo mjög, heldur það, að hann hefir orðið að draga úr og stöðva yfirfærslurnar, sem hann átti að annast, og einmitt í því liggja þær sönnu orsakir fyrir verðfalli peninganna og tapinu, sem orðið hefir á undanförnum árum. Þá er komin fram brtt. frá hv.þm. (JÞ), að fjárhagsnefnd gefist kostur á að fá allar upplýsingar um þessi efni. Jeg ætti nú síst að vera mótfallinn því, þar sem jeg er einn úr þeirri nefnd, en hins vegar sje jeg fram á, að þótt þessi till. yrði samþykt, þá er svo liðið á þingtímann, að það mundi tæplega koma að gagni. En ekki hvað síst þetta sannar það, að hjer, í hinu háa Alþingi, er nokkurskonar samábyrgð um það að halda öllu leyndu í lengstu lög, og verð jeg þó að álíta það mjög óheppilegt. Jeg býst við, að það geti varla talist hættulegt, þótt jeg láti í ljós álit mitt um það, hvernig hagur bankans standi. Hins vegar álít jeg ekki, að reikningar bankans sjeu svo glöggir, að hægt sje nákvæmlega að sjá, hvernig einstökum liðum er varið. Jeg geng út frá því, að þó að bankinn reikni 31. jan. skuldir sínar við erlenda banka ekki meira en 3409000 kr., þá sje ekki ofreiknað hjá mjer, að þær hafi um síðustu áramót numið um 6 milj. kr. En þetta bendir á, að ástandið sje að batna. Þá geri jeg ráð fyrir, að skuldir við erlend verslunarhús á sama tíma sjeu um 4 miljónir og skuld við ríkissjóð Dana um 5 miljónir. Þetta er ekki svo átakanlega mikið, en það getur líka verið talsvert meira. Mjög erfitt er að átta sig á ýmsum liðum, eins og t. d. „ýmsum skuldheimtumönnum“, 7 milj. kr. Er ekki gott að segja, hvort þeir eru íslenskir eða erlendir. Þá eru innstæður á hlaupareikningi 11 milj., og er ómögulegt að sjá, hvort það er innlend eða erlend eign. Loks kemur svo enska lánið. Jeg hefi í þessum áætlunum gert mjer að reglu að reikna með því lægsta, sem gat átt sjer stað, og geri samkvæmt því þennan lið 5 milj. Þá má telja lánsfje frá Landsbankanum, 2 milj., seðla í umferð um 7 milj. og innstæðufje kringum 6 milj. Þetta kann nú alt að virðast eðlilegur hlutur, en þegar þess er gætt, að um 20 milj. af þessu er fje, sem ríkið hefir allan veg og vanda af, þá ætti það að vera næg ástæða til þess, að oss tillögumönnum væri ekki legið á hálsi fyrir það, að vjer viljum knýja fram, hvernig ástatt er með þetta, svo vjer verðum ekki lengur duldir þess, sem allir þurfa að vita. Upphæðirnar samanlagðar nema æðimörgum miljónum, og getur því tæplega talist óeðlilegt eða ósanngjarnt, þótt þm. eða almenningur óski þess að fá sem besta vitneskju um það, að eignir bankans sjeu svo tryggar, að fjárhag hans sje borgið. Að það sje rógburður eða árás á bankann, tel jeg næsta óviðurkvæmileg ummæli. Jeg vil í þessu sambandi minna á orð, sem hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) ljet falla um þetta. Hann sagði, að tillagan sannaði það, að tillögumennirnir væru í alla staði ófærir um að fjalla um þessi mál, og þá auðvitað um fjárhag landsins. Jeg bið menn að taka eftir því, að þetta voru hans óbreytt orð. Hinu verð jeg að biðja hv.þm. afsökunar á, þótt þessar athugasemdir sjeu nokkuð ófullkomnar og ekki skemtilegar, því jeg verð að reyna að fylgja þeim slitrótta hugsanabláþræði, sem hann var að spinna úr sínum óþrjótandi ósannindalopa. Þá kem jeg að ræðu hæstv.forsrh. (SE). Það virtist svo, sem hann væri nálega sömu skoðunar og hv. 3. þm. Reykv. (JÞ), því hann sagði, að þessar tilraunir frá þingsins hálfu um að fá nokkra vitneskju um þessi efni, væru mjög óeðlilegar. Hann sagði einnig, að ómurinn af slíkri rannsókn sem þessari hlyti að berast mjög víða, og skildist mjer helst á honum, að það gæti bakað landinu ómetanlegt tjón. Raunar var þetta heldur óljóst og fremur torskilið, en það er hryggilegt, að hann, sem á að vera forystumaður þjóðarinnar, skuli hafa svona óheilbrigða skoðun á þessu máli. Ekki er því að leyna, að vjer tillögumenn höfum þráfaldlega leitað til hæstv. forsætisráðherra (SE) á kurteisan og vel viðeigandi hátt, til að fá skilmerkileg svör og skýringar viðvíkjandi þessu máli. En því miður hefir árangurinn orðið lítill eða enginn, því þótt við hefðum stundum getað gert okkur von um, að upplýsingarnar kæmu, þá hefir það jafnan brugðist. Hæstv. forsrh. (SE) tók það fram, að hlutabrjef Íslandsbanka hafi staðið í 91 kr. hundraðið um áramótin 1921, og hann gat þess einnig, að síðan hefði hagur bankans batnað svo, að nú væru þau líklega 116 kr. virði. Auðvitað gleddi þetta víst alla, ef á því mætti byggja, og er eitthvað í áttina til þess, sem vjer tillögumenn vildum fá sannað, að hagur bankana sje góður. Raunar skal jeg játa, að fyrir mjer skyggir það dálítið á gleðina, að jeg er þess fullviss, að enginn maður muni vilja kaupa brjefin fyrir þetta verð, og máske tæplega fyrir helming þess, er hann nefndi. Þá kom enn annað atriði fram í ræðu forsætisráðherra (SE), að nú væri stjórnin búin að setja tvo trúnaðarmenn landsins í bankastjórastöðurnar. Síst vil jeg bera brigður á góða hæfileika þessara manna eða vilja þeirra til að bjarga bankanum við, en jeg hygg þess þó tæplega að vænta, að þeir muni eins geta notið sín, þar sem þeir aðeins eru settir um óákveðinn tíma, eða geti komið eins fram gagnvart stjórn og þingi eins og ef skipaðir væru menn til frambúðar með fullri ábyrgð. Sú ábyrgð, sem á stjórninni hvílir í þessu efni, hefir verið vanrækt hingað til, en nú hefir forsætisráðherra (SE) gefið yfirlýsingu um það, að þessir settu bankastjórar fullyrði, að ekkert tap þurfi að verða á rekstri bankans framvegis. Það væri æskilegt, að þetta reyndist rjett, en hætt er við, að hæstv.forsrh. (SE) hafi nú talað heldur djarft um þetta; en reynslan verður að skera úr því. Forsætisráðherra (SE) taldi tillögu þessa, ef samþykt yrði, sama sem að þingið kvæði upp dauðadóm yfir þessari stofnun. Jeg býst við, að varla yrði neinn endanlegur dómur upp kveðinn yfir bankanum fyr en þá, að þessari rannsókn, sem hjer ræðir um, væri lokið. Jeg býst ekki við, að forsætisráðherra (SE) hafi, meðan hann var dómari, kveðið upp dóma áður en hann rannsakaði málin, og verða því ummæli hans um þetta efni ekki tekin alvarlega, heldur sem mishepnuð tilraun til að verja miður góðan málstað. Jeg hefi nú drepið á helstu fjarstæðurnar í ræðu hæstv.forsrh. (SE) og hv 3. þm. Reykv. (JÞ), og öðrum er ekki að svara enn sem komið er. Jeg álít samt, að miklu lengra hefði mátt fara inn á þetta mál en gert hefir verið. En það er búið að tefja það og spilla því með óþörfum drætti, og jeg býst við, að búið sje að mynda samtök til þess, að tillagan nái ekki fram að ganga. En samt eru umr. nú þegar orðnar til nokkurs gagns, þar sem ýmsar upplýsingar hafa komið fram, sem að gagni mega verða. Jeg vil svo að lokum vísa á bug öllum aðdróttunum í þá átt, að till. sje til þess fram borin að spilla áliti bankans. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um málið að þessu sinni.

Lárus Helgason Jeg þarf ekki að fjölyrða um mál þetta, m. a. af því, að hv.þm. Ak. (MK) hefir að ýmsu leyti tekið af mjer ómakið. En jeg verð, sem meðflutningsmaður till., að fara nokkrum orðum um þau ummæli, sem sumir hv. deildarmenn hafa haft um till. og það, hvers vegna hún sje fram komin. Við höfum sem sje farið mjög rólega og stillilega í þetta mál. Við vildum í vetur tala um málið við samþingismenn okkar í kyrð og næði á lokuðum fundi, en eins og kunnugt er, þá gat það ekki tekist. En aðalástæða þess, að jeg hefi gerst meðflutningsmaður þessarar till, og að jeg ásamt meðflutningsmönnum mínum taldi þess þörf, er sú, að þetta virtist vera sá eini möguleiki til þess að fá fræðslu í þessu efni, einkum þar sem hæstv. fjrh. (MagnJ) skýrði mjer og fleirum frá, að hann hefði ekki aðgang að bankanum til þess að kynna sjer fjárhagsástæður hans. Þetta út af fyrir sig gerði mál þetta athugavert í mínum augum.

Hann gaf þó skýrslu um hann í fyrra

. Þegar jeg sá því, að þessi leið með fjármálaráðherrann var ekki möguleg, eftir hans frásögn, áleit jeg nauðsynlegt að koma með tillöguna. Jeg skal svo ekki tefja umr.; þær verða nógu langar samt, en vil hjer með leyfa mjer að beina þeim fyrirspurn til hæstv.forsrh. (SE), hvernig á því stendur, að fjármálaráðherrann skuli ekki hafa aðgang að bankanum til þess að athuga fjárhagsástæður hans og tryggingar fyrir fje því, sem landið hefir lagt honum.

Bjarni Jónsson Það var einna skrítnast í þessu máli, sem jeg heyrði seinast, að fjármálaráðherra hefði ekki aðgang að bankanum til að skoða þær tryggingar, sem hann hefir sjálfur og geymir sjálfur. Jeg geri nú ekki mikið úr slíkri rökfærslu, og skal því snúa mjer að hv. 2. þm. Reykv. (JB) og hv.þm. Ak. (MK). Þeir sögðu, að till. væri ekki til þess fram borin að rýra álit bankans. Það getur vel verið, að þetta eigi ekki að verða til þess, en það verður til þess, ef mark er tekið á þeim árásum, sem till. eru samfara, og það er aðalatriðið. Jeg verð að segja það, að jeg sje ekki, að erfitt ætti að vera að komast að fjárhagsaðstöðu Íslandsbanka í þessu efni, þar sem tryggingarnar liggja hjá stjórninni sjálfri og þar sem stjórnin hefir aðgang að öllum bókum hans, skjölum og skilríkjum, og auðvitað líka fjármálaráðherrann, sem bankamálin heyra undir, þótt sumir þingmenn virðist ekki vita það. En hvað hafa nú þessir hv. tillögumenn gert til þess að fá þær upplýsingar, sem þeir eru nú að biðja um? Hafa þeir snúið sjer til formanns bankaráðsins, hafa þeir snúið sjer til bankans sjálfs? Nei, ónei; þeir hafa hvorugt gert, þótt þetta lægi auðvitað næst. Og hvers vegna hafa þeir ekki gert það, þótt þeim hafi verið það innan handar að fá þannig allar upplýsingar, sem hægt er að fá? þeir hafa ekki gert það af því, að þeir þurftu að gera hávaða um málið, þeir þurftu að nota málið sjálfum sjer í hag og sinni pólitísku baráttu. Þeir gerðu það ekki af því, að þeir hjeldu, að það yrði sjálfum þeim í hag að segja við kjósendurna, þegar heim kemur, og klappa þeim öllum og kjassa um leið: Elsku góði, vertu rólegur, jeg spurði og spurði, jeg gerði alt, sem jeg gat, svo að það er ekki mjer að kenna, hvað úr þessu verður, ef það fer illa. Hv. þm. Ak. (MK) talaði eitthvað um samábyrgð í þessu sambandi, en jeg þekki enga samábyrgð í þessu máli, nema þá, sem til þess er stofnuð að varðveita blaðaróg um viðskiftaheill þjóðarinnar, eða með öðrum orðum rógvarnarsamábyrgð tillögumanna og þeirra fylgifiska. Þá verð jeg að víkja örfáum orðum að ræðu hv. 2. þm. Reykv. (JB). Hann vildi vefengja það, sem við hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) höfðum haldið fram, að skaði bankans hefði að nokkru leyti runnið í vasa landsmanna sjálfra, eða að hann hefði skilað landsmönnum aftur nokkru af þeim gróða, sem hann hafði áður fengið. Hitt er alt annað mál, og kemur þessu máli ekki við, hverju landsmenn hafa tapað erlendis að öðru leyti á þessum tíma, og þeir, sem ekki geta gert greinarmun á þessu, ættu ekki að tala með um málið. Annars skýrði hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) þetta svo vel, að jafnvel hv. 2. þm. Reykv. (JB) hefði átt að geta skilið það. Þessi hv. sami þm. (JB) talaði einnig um það, að breytt væri lögum um seðlaútgáfuna, eða út af þeim brugðið, með samningum milli bankanna, sem oft hefir verið minst hjer á. Veit þá ekki hv.þm., að það er með lögum ákveðið, hvað Íslandsbanki má hafa úti af seðlum, og því verður ekki og hefir auðvitað ekki verið breytt, og að það raskar auðvitað ekkert seðlaútgáfunni, þótt Landsbankinn geti lánað Íslandsbanka nokkuð af þessum sömu seðlum, sem hann má sjálfur hafa úti. Og annað er það ekki, sem gerst hefir. Þá mintist sami hv.þm. (JB) á matið á hlutabrjefum bankans, og vildi rengja það. Það, sem deilt hefir verið um í þessu sambandi, er, hvernig reikna ætti verð pundsins, þegar meta átti hlutdeild bankans í enska láninu í þessu sambandi. Matsnefndin reiknaði pundið á 27 kr., og varð þá 100 kr. brjef metið á 91 kr. En ef miðað er við 21 kr. meðalverð á pundinu, eins og bankastjórnin vildi, hefði það þau áhrif á matið í heild sinni, að brjefin hækkuðu upp í 110 kr. Þar sem hv.þm. (JB) talaði hins vegar um gulltrygginguna, þá erum við sammála þar um það, að gullið ætti að vera hjer heima, og er nú farið að flytja það. En hins vegar eru það ósannindi, sem blað þessa hv.þm. (JB) hefir flutt, að engin önnur gulltrygging væri til en þær 700 þús. kr., sem þar hefir verið klifað á. Lögmælt trygging hefir verið til að fullu og öllu undir umsjá og eftirliti stjórnar og þings. Þá er stöðugt verið að spyrja um eftirlaun Tofte bankastjóra. Þetta er þó í raun og veru smáatriði, sem ekki kemur Alþingi við, því hjer er ekki um Landsbankann að ræða, heldur einkabanka, þar sem menn út í frá skiftir það ekki neinu, hvaða laun eru greidd, fremur en menn skiftir það, hvaða laun forstöðumaður alþýðubrauðgerðarinnar ákveður sínum starfsmönnum. Annars þarf það ekki að vera neitt launungarmál, að Tofte bankastjóri hefir engin eftirlaun fengið. Út í þann samanburð, sem hjer er oft verið að gera við Landmandsbankann danska, þarf jeg ekki að fara, bæði af því að hann er fjarstæða í sjálfu sjer og af því að honum hefir verið mótmælt áður. Kreppan hjer er komin af því, að landsmenn hafa skaðast á framleiðslu sinni og ekki getað selt vörur sínar, og er það tap bæði meira og víðar en það, sem Íslandsbanki hefir tapað, eins og auðvitað er. En hitt er það, að bankinn hafði lánað til ýmsra þessara fyrirtækja, og getur hver gert það, sem álítur það sanngjarnt, að brigsla honum um það, að hann hafi lánað atvinnuvegum hjer rekstrarfje. Hitt er altaf hægt, að vera hygginn eftir á, ef alt tekst ekki eins vel og menn hefðu óskað. Vilji þeir heimila bönkunum ráðsmensku og íhlutun hjá öllum, sem við þá skifta, þá myndi það verða til þess, að bæði jeg og margir aðrir mundu ekki taka hjá þeim einn einasta eyri. Undantekningar eru auðvitað frá þessu sem öðru. Á erfiðum tímum getur verið rjett og sjálfsagt af bönkunum að hvetja menn til að selja. En athugandi er, að það er ekki öllum gefið að sjá, hvenær skuli gera þetta eða hitt. Er þægilegt að sjá þetta alt eftir á, en ekki er hægt að krefjast, að bankastjórar sjái það, sem öllum öðrum er dulið. Verða þeir því ekki ámælisverðari en aðrir menn, þótt reynslan sýni, að þeir hafi ekki haft þessa ófreskisgáfu. Það er eftirtektarvert hjá hv. 2. þm. Reykv. (JB), að honum finst það jafnsjálfsagt, að menn og stofnanir sjeu rógbornar eins og það, að sauðkindin bítur grasið. Hann hefir ekkert við það að athuga, þótt gengið væri um bæinn og reynt að telja mönnum trú um, að ekki væri óhætt að hafa fje sitt í Íslandsbanka. Og honum finst það heiðarlegt og samviskusamlegt að taka þessa ónýtu (að hans dómi) seðla úr Íslandsbanka og leggja þá inn í Landsbankann og krefja svo bankann um nafnverð þeirra. Eftir skoðun þessara manna var hjer um tilraun að ræða til að láta Landsbankann tapa öllu þessu fje. Það hefði ef til vill getað talist vorkunn, þótt þingmaður verkamanna hefði viljað telja þá á þetta, en að láta alla njóta þess, sýnist fullmikil manngæska. Óþrotlega var unnið að því af þessum mönnum að gera bankann tortryggilegan og telja öðrum trú um, að hann stæði völtum fótum. En Landsbankinn sjálfur mótmælti þessu. Hann tók óhræddur á móti þessum ónýtu Íslandsbankaseðlum, og seinna lagði hann þá svo aftur þar inn. Landsbankinn hefir því tvívegis átt sömu seðlana undir Íslandsbanka og sýnt með því, að hann hefir aldrei óttast um bankann. Og nú síðast lánar hann þessum banka stórfé, eða rjettara sagt leggur það inn í hann til ávöxtunar. Þessir óttaslegnu menn hefðu getað spurt Landsbankann um hag Íslandsbanka. Hann hefði svarað: Þegar verst stóð, tók jeg á móti seðlum frá Íslandsbanka, og nú hefi jeg lagt inn hjá honum 11/2 miljón. Þið sjáið því, hvort Landsbankinn telur bankann hætt staddan. Svona fóru hinir gætnu bankastjórar Landsbankans að, og er það einhver besta sönnunin fyrir því, að Íslandsbanki hefir aldrei verið og er ekki illa stæður. En hv. 2. þm. Reykv. (JB) segir samt sem áður, að alt hafi reynst rjett, sem í blaðinu stóð, og að bankinn hafi þurft hjálpar. En af hverju þurfti hann hjálp? Hann þurfti þess ekki sín vegna, heldur til að hjálpa með atvinnuvegunum. Þessi hjálp var ekki hjálp við Íslandsbanka, heldur landsmenn sjálfa. Hjer er því verið að ásaka bankann fyrir það, að hann hugsaði minna um sjálfan sig en atvinnuvegi landsins, og þó leyfir þessi hv.þm. (JB) sjer að tala um, að nýja bankastjórnin fari með ofsóknir á hendur saklausum mönnum, þótt hún vilji ná því fje, sem hæstarjettardómur er fyrir. Hjer er verið að nota sjer þinghelgina til svigurmæla og ofsókna á hæstarjett landsins og saklausa, fjarstadda menn. En ekki er undarlegt, þótt ámátleg hljóð komi úr þessu horninu. Á þingmálafundum hjer í Reykjavík hefir verið heil fylking með þennan hv.þm. (JB) og ritstjóra blaðs þeirra í broddi fylkingar, sem brigslað hafa mjer um falska skýrslu. Standa menn þessir saman við annað blað hjer og fyrirspurnaverksmiðjuna hjer á þingi um þetta rógvarnarsamband. Lýsi jeg þá vísvitandi rógbera um alt það, sem þeir hafa sagt um mig og mína skýrslu, - og skulu þeir vera minni menn bæði lífs og liðnir fyrir það. Var skýrsla mín hárrjett og gefin eftir bestu vitund. Hefi jeg viljað festa þessi ummæli, svo að aðrir fái sjeð aðferð þessara manna. Mun það sannast, að þótt þeir hafi marga með sjer nú, þá munu þeir verða smáir, er framtíðin leggur sinn dóm á þá. En hvað mundu þeir nú vinna með þessari rannsóknartill. sinni? Hún mætti vera hraðvirk, þessi 5 manna þingnefnd, ef hún ætti að ljúka öllu starfi sínu fyrir þinglausnir. Skýrsla hennar yrði líklega ekki alveg ófölsk. En sje það einungis tilgangurinn að sjá, hvernig tryggingum enska lánsins er varið, þá þarf hvorki nefnd nje langan tíma til að kynnast því. Öll þau skjöl, sem þar að lúta, eru í höndum stjórnarinnar, og er ekki annað en að biðja stjórnina að lofa sjer að sjá það. En nær er mjer að hugsa, að þeir vilji skygnast í þessa víxla til þess að sjá nafn Pjeturs eða Páls þar, og setja svo þingnefnd til að rannsaka, hvort ekki hefði verið rjettara, að Páll hefði fengið alt, en Pjetur ekkert. Væri þessum mönnum nær að vinna að því, að Ríkisveðbankinn komist á fót, en þvarga um þetta. Að síðustu vil jeg geta þess, að í till. þessari felst vantraust á stjórnina og einnig á þá menn, er kosnir hafa verið til að vaka yfir þessari stofnun. Jeg þakka þeim nú vantraustið á mjer, en jeg þykkist fyrir hinna hönd, er með mjer voru. Mun jeg aldrei leita trausts þeirra manna, er mig vefengja, enda liggja mjer aðrir vegir opnir.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Tveir hv. þingdeildarmenn hafa nú tekið flest það fram, er jeg vildi sagt hafa, og því mun svar mitt ekki verða langt. Þó vildi jeg svara nokkru hæstv.forsrh. (SE) og hv. 3. þm. Reykv. (JÞ), enda þótt jeg geti að mestu leyti látið mjer lynda svör þeirra hv. 2. þm. Reykv. (JB) og hv. þmAk. (MK). En það var eitt, sem jeg tók ekki eftir, að andmælt væri hjá hæstv.forsrh. (SE) og hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) og hv.þm. Dala. (BJ). Allir þessir þm. hafa haldið því fram, að við höfum farið fram á rannsókn á bankanum, sem leiddi til vantrausts á honum og spilti áliti hans. En hvorki í þáltill. nje í framsöguræðu minni er minst á rannsókn, heldur aðeins á athugun á þeim atriðum, er þáltill. fjallar um. Tók jeg fram, að jeg ætlaðist til, að þeir trúnaðarmenn þingsins, sem kosnir yrðu, mundu snúa sjer til bankastjórnarinnar og fá hjá henni allar upplýsingar. Tók jeg það einnig fram, að jeg treysti vel bankastjórunum, einkum hinum stjórnskipuðu, til þess að gefa þessa skýrslu. Og þegar þetta er rjett skilið og upp tekið, þá er auðsætt, að tíminn til slíkrar athugunar er nægur. Hvorki hefir vakað fyrir mjer „kritisk“ rannsókn á bankanum, nje heldur hafði jeg nefnt hana. Þess vegna er allur þessi hávaði málsvara bankans utan við efnið. Hins vegar er nákvæm athugun á hag bankans og upplýsingar um hann ómissandi, til að slá niður þann óhug, er ríkir gegn bankanum í öllum landsfjórðungum. Er engin ástæða til að leggja þetta illa út fyrir oss flm., þótt vjer leitum þessara upplýsinga. En hrópyrði þau, sem hjer hafa fram komið gegn oss, leiða hvorki til gagns eða vinsælda fyrir bankann. Hitt mætti verða, að þau yki fremur á tortrygni fólksins gegn honum. Liggur hjá oss flm. enginn misjafn tilgangur á bak við till. Sjest það best á því, hversu vægilega var hjer af stað farið á öndverðu þingi. Hirði jeg ekki, þótt kastað sje kaldyrðum að oss fyrir þetta, og er það alt skiljanlegt þeim, sem riðnir voru við deiluna um bankalögin nýju frá 1921, og vissu, hve margir gerðust þá til að halda fram hagsmunum bankans og verja bresti hans og dylja. Þessi vörn var líka að þessu sinni ljós í ræðu hv. 3. þm. Reykv. (JÞ). Stefndi öll ræðan að því að drepa á dreif aðalefni till. og leiða gruninn á Landsbankann. Vissulega gæti þessi hv.þm. (JÞ) borið fram till. um rannsókn á Landsbankann, ef hann væri hræddur um hag hans, en um það mun hann líklega ekki hirða. En segja vil jeg þessum hv.þm. (JÞ), að hann má ekki ætla, að vjer flm.till. getum tekið skýrslu hans um hag Íslandsbanka með trúarinnar augum. Fleira eða færra þar var ekki litlaust. Einkanlega gætti þess þó, er hann mat gullið, er bankinn hefir til tryggingar, 2/5 meira en nafnverð þess er. Er auðsætt af því og ýmsu öðru, hvað skýrslan var villandi. Mætti minna hv. þm hjer á, að það er skylda bankans að halda seðlum sínum í nafnverði eða jafngildum gulli. Allur verðmunur þeirra frá gullverði er í raun og veru skuld, sem bankinn er í við handhafa seðlana því hastarlegra er það að gera nú seðlana með lággengi að myntfæti og meta gullið langt yfir nafnverð. Þá upplýsti þessi hv.þm. (JÞ), að tap Landsbankans væri á 4. milj. kr. Um þetta hefi jeg fengið nokkrar upplýsingar og veit nú, að þetta fer mjög fjarri sanni hjá hv.þm. Hitt veit jeg nú, að upphæð sú, sem týnd er hjá Landsbankanum, er tiltölulega lítil, og þar á meðal munu vera nokkrar skuldir, sem nokkrar líkur eru þó til, að greiðist að meira eða minna leyti. Er þetta því alls eigi hliðstætt Íslandsbanka. Enn fremur er mjer kunnugt um það, að Landsbankinn hefir lagt til hliðar upphæð til uppbótar á væntanlegu tjóni, þó að það sje eigi enn þá komið á pappírinn. Væri vel, ef Íslandsbanki hefði lagt jafnvel til hliðar fyrir tjóni sínu. Má vera, að bankinn hafi þegar gert það, en um það sannfærðist jeg eigi af ræðu hv.þm. Annars var alt skraf hv.þm. um Landsbankann og samanburðurinn við hann nauðalíkur gauraganginum undanfarið út af skuldum Sambands íslenskra samvinnufjelaga. Þegar ýmsir fjárglæframenn og stórbraskarar hjer í höfuðstaðnum höfðu gefið upp skuldagreiðslur eina af annari við bankann og látið vanskilin bitna á fjelitlum skilamönnum í okurvöxtum, sem Íslandsbanki að minsta kosti hefir haldið uppi, þá fyltust þessir braskarar heilagri vandlætingarsemi út af skuldum Sambandsins og æptu að því, þótt enginn eyrir hefði þar týnst og allar skuldir þess væru á þurru landi og tryggar. Alt þetta var til ólíkinda gert, eins og samanburður hv.þm. (JÞ) við Landsbankann, sem ekkert kemur till þessari við, og kemur fram í þessu sama eðlishvötin og hjá beljunum, þegar þær veifa óhreinum hala, af því að þær vilja aðra eins og sig. Þannig reyna þessir menn að draga athygli fólks frá sjer og yfir á aðra. Kom það fram í ræðu hv.þm. (JÞ), sem og ræðu hæstv.forsrh. (SE), sem annars mælti mjög hóglega og jafnvel vingjarnlega í garð vorra flutningsmanna og taldi, að hagur Íslandsbanka væri góður nú orðið. Slíkt eru að vísu góð tíðindi, en betra væri að fá þau staðfest með athugun trúnaðarmanna þingsins og með reynslu, sem sýndi, að gengið færi hækkandi. Hæstv. forsrh. (SE) og hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) verða að fyrirgefa, þótt trúin hjá oss sje veik á skýrslugjafir þeirra um glæsilegan hag bankans, þegar gengi krónunnar er litlu meira en 2/3 nafnverðsins og dýrtíð í algleymingi hvarvetna. Hæstv. forsrh. (SE) lagði áherslu á það, að það þyrfti að vera knýjandi ástæða fyrir hendi til þess að ráðast í eftirgrenslun á hag bankans, svo sem vjer krefðumst; hann sagði reyndar „rannsókn“, sem jeg neita, að eigi við orð mín eða till. Jeg er honum öldungis sammála um það, að knýjandi ástæða þurfi að vera fyrir hendi, en sú ástæða er einmitt til, og hefi jeg tekið hana fram áður. Vjer höfum nú um langt skeið búið við lamandi lággengi peninga, og það skiftir miklu máli, hvort og hve nær lagfæring á því er væntanleg. Þegar menn mæla því ástandi bót með því, að það sje nokkrum mönnum í landinu að liði, þá sjest þeim sömu mönnum yfir það, að annarsstaðar á landinu eru menn sokknir niður í botnlaust skuldafen vegna illvígra ókjara í viðskiftum við bankann og dýrtíðarverðs, sem lággengið skapar. Jeg ætla mjer eigi að gefa tilefni til að lengja umræðurnar, en þó get jeg eigi að því gert, þó að einhverjir vilji reyna að hrekja orð mín. Yfirlýsingar þær, sem fram hafa komið, einkum frá hæstv.forsrh. (SE) um blómgun bankans, eru auðvitað mikilsverðar og fullkomið gleðiefni, eftir því sem þær þá eru metnar, en þær sýna líka vel, þótt eigi sje nema milli línanna, að spurningar vorar hafa eigi verið að ástæðulausu. Mjer skildist á ræðu hv. 1. þm. Eyf. (StSt), að hann segði, að bankastjórar Íslandsbanka væru að undirbúa skýrslu um hag bankans, til birtingar fyrir þinginu. Sje svo, þá ætti ekki að þurfa frekari aðgerða við um till., en ekki rætast allar vonir, og má vera, að lítið verði úr þessari líka. Enda þótt margt hafi það verið í ræðum þeim, sem haldnar hafa verið á móti okkur flutningsmönnum, sem ástæða hefði verið til að svara, þá ætla jeg þó, til að lengja eigi umr., að sýna þá sjálfsafneitun að sleppa þeim flestum. Læt jeg mig hjeðan af litlu skifta, hvort till. gengur fram óbreytt eða ekki, því að bæði er málið orðið margspjallað og tafið í ótíma af málfærslumönnum bankans, og hins vegar virðist von á skýrslu um tryggingar enska lánsins og aðrar niðurstöður bankastarfseminnar næstl. ár, eftir því sem hæstv.forsrh. (SE) og hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) hafa látið á sjer skilja. Það var ýmislegt í ræðu hv.þm. Dala. (BJ), sem mjer kom ókunnuglega fyrir. Er jeg eigi viss um, að það sje rjett hjá þeim hv.þm., sem hann hjelt fram, að þegar auka ætti seðlaútgáfuna af nýju vegna þess, að Íslandsbanki hefði fest í útlánum seðlalán Landsbankans, þá væri aukning seðlanna í þarfir almennings. Finst mjer það einkar hæpin kenning, því ef Íslandsbanki fær fje að láni hjá Landsbankanum og festir það í hættulegum fyrirtækjum, þá er það eigi fyrir þarfir almennings, að aukin er seðlaútgáfan, heldur ef til vill hreint og beint gert vegna bralls með seðlana, sem leitt getur til þess að halda seðlaverðinu niðri. Líka er það hæpin ályktun hjá hv.þm. (BJ), að það sje einungis fyrir greiðasemi bankans við atvinnuvegina, að svo mikið hefir týnst af fje og vaxtakjörin eru svo þungbær. Víst er um það, að mikið fje hefir týnst, en það hygg jeg sanni næst, að mest hafi það farist í þeim fyrirtækjum, sem lítinn eða engan stuðning veita atvinnuvegunum. Ýmsar fleiri hæpnar kenningar um lofsamlegar athafnir bankans flutu með olnbogaskotunum til vor flm. hjá hv.þm., en ekki borgar sig að elta þær. Aðalatriðið er það, að fram hefir komið yfirlýsing um, að skýrsla um hag bankans sje í vændum. Í því er nokkur viðurkenning fólgin. En þótt efndir verði litlar á þessu, þá er þess að vænta, að athygli verði veitt starfsháttum þessarar stofnunar eftirleiðis.

Jón Þorláksson Það gladdi mig að heyra ótvíræðar yfirlýsingar hv.þm. Ak. (MK) og hv.þm. V.-Sk. (LH) þess efnis, að þeir óskuðu einlæglega að auka traust Íslandsbanka, og að till. sje eigi fram komin frá þeirra hálfu til þess að veikja traust hans. Vona jeg, að sem flestir hv.flm. telji þau orð mælt fyrir sinn munn, og jeg ætla að bæta því við, að jeg vona, að þeir sýni það í verkinu, að hugur fylgi máli, með því að beita áhrifum sínum til þess að stöðva þá rógburðarherferð, sem farin hefir verið gegn bankanum í blöðum, sem standa þeim nærri. Munu þeir vafalaust geta áorkað nokkru hjer um.

Það fer eftir skýrslunum

. Jeg heyri það á orðum hv.þm., að þessi góði vilji sje eigi skilyrðislaus hjá honum. Að öðru leyti hefir hv.þm. Dala. (BJ) svarað ýmsu, sem fram hefir komið í umr. um þetta mál, þar á meðal hv. samþm. mínum, 2. þm. Reykv. (JB), sem fekk svo væna ádrepu, að eigi er við það bætandi. Þó vil jeg leiðrjetta einstaka atriði í ræðu hans. Hann hermdi það rjettilega, að stjórn Íslandsbanka lýsti því yfir í febrúar, að hagur bankans væri þá svo, að hann þyrfti eigi á styrk frá ríkinu að halda, en að nú í aprílmánuði hafi bankinn eigi verið betur staddur en svo, að hann hafi fengið 11/2 miljón kr. lán frá Landsbankanum. En það er eigi rjett, ef sagt er, að Íslandsbanki hafi fengið lán hjá Landsbankanum. Ef maður, sem á einhverja peninga aflögum, leggur þá inn á hlaupareikning í Íslandsbanka, þá er eigi venja að segja, að Íslandsbanki hafi tekið lán hjá þessum manni. Eins stendur á um Landsbankann. Stjórn hans leggur inn á hlaupareikning sinn í Íslandsbanka fje, sem Landsbankinn hefir aflögum, eins og hver annar viðskiftamaður bankans. Er það eigi af því, að Íslandsbanki hafi sjerstaklega þurft á þessu fje að halda, en það voru aðrir, sem þurftu á fjenu að halda, útgerðarmenn, sem voru að búa sig undir vertíðina, en Íslandsbanki hafði ekki fje í sjóði til að veita þeim það lán, sem þeir þurftu. Stjórn Landsbankans hefir þótt hentugra að nota Íslandsbanka þannig sem millilið. Skil jeg ráðstöfunina svo, að stjórn Landsbankans hafi þótt þessi leið tryggust, því að auk þess sem skuldunautar Íslandsbanka voru ábyrgir fyrir láninu, þá naut bankinn einnig tryggingar Íslandsbanka sjálfs. Jeg hefi eigi samninginn milli bankanna, - hæstv. stjórn mun geta gefið skýrslu um hann -, en jeg hygg, að málið sje þannig vaxið, að Íslandsbanki hafi neitað að taka við fje frá Landsbankanum, nema að svo væri um búið, að hann þyrfti eigi að svara því út aftur skyndilega, ef honum væri það erfitt. Í þessu sambandi mintist hv. 2. þm. Reykv. (JB) á það, að það væru brotin lögin um seðlaútgáfurjettinn með þessu. Talaði hv.þm. af litlum skilningi um málið. Eftir því, sem mjer er frá skýrt, þá mun hafa verið gert ráð fyrir því, að seðlar væru gefnir út, ef Landsbankinn þyrfti að taka út meira fje en Íslandsbanki teldi sjer fært að greiða úr sjóði. Hv. þm. (JB) gerir úr þessu það, að Íslandsbanka sje í sjálfsvald sett, hvort seðlar sjeu gefnir út, þó að nógir peningar sjeu t. d. hjá Landsbankanum. Er þetta sagt í algerðu hugsunarleysi. Er tæplega hægt að hugsa sjer, að Landsbankinn fari að ganga eftir fje sínu í Íslandsbanka, meðan nógir peningar eru heima fyrir, en seðlaútgáfan kemur eigi til framkvæmda þegar bankarnir eiga nóg fje til samans til þess að annast þær greiðslur, sem þeir þurfa. Hv. samþm. minn (JB) sagði, að jeg hefði sagt, áð uppgangstímarnir hefðu orsakað, að Íslandsbanki hefði lánað djarflegar. Um það sagði jeg raunar ekki orð, en hitt tók jeg fram, að aukin geta þessi ár hefði leitt til þess, að landsmenn tóku verslunina, og þá sjerstaklega útflutningsverslunina, meira og meira í sínar hendur, og lánaði Íslandsbanki að sjálfsögðu fje í því skyni. Sami hv.þm. (JB) sagði, að jeg hefði ásakað verkafólk fyrir að hafa fengið hærra kaup árið 1920 en atvinnuvegirnir gátu í raun rjettri borið, eftir sölu afurðanna. Jeg skýrði aðeins frá þessari staðreynd, en ásakaði engan. Það er yfirleitt fjarri skapferli mínu að fara með ásakanir eftir á fyrir atburði, sem hvorki jeg nje aðrir gátu sjeð fyrir. Sagði hann, að eigi væri rjett að skella skuldinni á verkalýðinn. Það hefi jeg og ekki heldur gert. Jeg sagði, að tapið hafi stafað af verðfalli. Eigi nokkur verkalýður sjerstaklega sök á því, þá er það helst spánskt verkafólk, sem ekki vildi kaupa fiskinn okkar hærra verði en raun varð á. Hv. þm. Ak. (MK) hafði ekki rjett eftir mjer, að jeg hefði talið mikið af tapinu stafa af skipakaupum. Ummæli mín um þetta efni voru tekin eftir skýrslu, sem fylgdi reikningum Landsbankans 1921. Skipabyggingar landsmanna höfðu að vísu áhrif á og juku skort á erlendum gjaldeyri, en hins vegar mun enginn verulegur hluti af tapi bankanna stafa af þeim, og er því ekki rjett sú tilgáta hv. 2. þm. Reykv. (JB), að mikill hluti tapsins hafi vegna þessara skipakaupa lent í vösum útlendinga. Jeg fortek ekki, að eitthvað af tapinu stafi af þessu, enda er það ekki óeðlilegt, en hitt mun og satt, að flestir þeir, sem skip keyptu - og einmitt þeir, sem mestu fje hættu til skipakaupanna, - hafa staðist áföllin sjálfir. Tapið stafaði aðallega af verðfalli útflutningsvöru, þó að einhverjar undantekningar finnist Þessum sama hv.þm. (JB) til upplýsingar skal jeg geta þess, að áætlun mín um tap Landsbankans á undanförnum árum er ekki eftir upplýsingum stjórnar bankans. Býst jeg ekki við, að jeg hefði fengið upplýsingar þar að lútandi, þó að jeg hefði farið þess á leit. Þá vildi sami hv.þm. (JB) bera í bætifláka fyrir blaðaskrif um bankann, og telja orsökina til þess, að menn tóku út inneign sína, vera þá, að hætt var að innleysa seðla hans erlendis. Þetta er hæpin skýring, og komið hefir fyrir, að Landsbankinn ljet hætta að innleysa seðla sína erlendis, og hafði það ekki hjer umrædd áhrif, enda liggur í hlutarins eðli, að þegar seðlar hætta að vera í umferð erlendis, ætti það að vera til þess, að meira yrði hjer í umferð af þeim, og ekki sjáanlegt, að bankainnstæður manna geti minkað af þeirri ástæðu. Og þegar Landsbankinn notaði þetta ráð, var það beinlínis tilætlun hans að halda seðlunum í umferð innanlands. Þyrfti því að leita sennilegri orsakar að því, að inneignir minkuðu, ef ekki á að telja, að blaðaskrifin hafi ráð ið þar um. Sami hv.þm. (JB) sagði, að jeg hefði hlakkað yfir dómi Ólafs Friðrikssonar í Íslandsbankamálinu. Þetta er heldur engan veginn rjett. Er það síst siður minn að hlakka yfir óförum annara, en jeg varð að nefna þetta mál til þess að gera ljóst, að það var leyfilegt að tala um rógburð. Að vísu er óviðeigandi að blanda utanþingsmönnum inn í umr., en hæstarjettardómurinn í nefndu máli er sönnun þess, að hægt var að viðhafa þetta orð. Sami hv.þm. (JB) sagði mig hafa rengt mat bankanefndarinnar, og hv.þm. Ak. (MK) sagði, að skýrsla mín um það væri lituð. Hvorugt er rjett. Allar tölur, sem snertu Íslandsbanka, tók jeg úr skýrslu nefndarinnar, að þeim einum undanteknum, sem snertu síðasta ársreikning. Var þar engu undan skotið, en hins vegar ýmsar smáupphæðir dregnar saman í eina upphæð. Raunar getur verið álitamál um gengismat á gulli bankans, en ekki svo, að það haggi í nokkru verulegu tölum mínum. Hv. 2. þm. Reykv. (JB) hjelt því hvergi fram, að sjer væri ant um álit Íslandsbanka, og því held jeg ekki, að neinn maður trúi. Hann líkti saman ástæðum Íslandsbanka og Landmandsbankans í Kaupmannahöfn, og hefir hv.þm. Dala. (BJ) fyllilega svarað því. Jeg vil aðeins benda á, að þessum hv.þm. (JB) mun hafa verið sjerstök ánægja að þessum samanburði, því meðan á honum stóð ljómaði andlit hans af brosi. Eftir að hafa heyrt yfirlýsingu hv.þm. Ak. (MK) um, að hann vilji auka traust bankans, skilur okkur ekki annað en leiðirnar, og að bera fram svona till. er ótæk leið, eins og hæstv.forsrh. (SE) hefir tekið fram. Miklu nær hefði legið, að flutningsmennirnir eða Framsóknarflokkurinn hefði snúið sjer beint til stjórnarinnar, og hefði mátt merkilegt heita, ef sjálfur stuðningsflokkur hennar hefði eigi getað fengið hjá henni þær upplýsingar, er hann æskti.  (Forsrh. SE: Jeg hefi ekki verið beðinn um slíkar upplýsingar)  . Finn jeg þá engu ósvarað í ræðu hv.þm. Ak. (MK), enda hefir hv.þm. Dala. (BJ) svarað henni rækilega. Þessum hv.þm. (MK) þótti ræða mín merkileg  Þá sagði hann, að ræða mín hefði verið árás á Framsóknarflokkinn. Jeg sagði, að þeir, sem sett hefðu nöfn sín undir þessa þáltill., væru ekki færir um að fást við bankamál. Annars er langt frá því, að jeg vildi spilla fyrir þeim eða rýra álit þeirra. Hv. frsm. (SvÓ) dró saman seglin í seinni ræðu sinni; sagðist hann þá ekki viðurkenna, að nefndin ætti að framkvæma almenna rannsókn á bankanum. En í framsöguræðu sinni taldi hann 5 atriði, sem voru þess eðlis, að ómögulegt er að rannsaka þau, nema að rannsaka um leið allan hag bankans. Svo er t. d. um öryggi útistandandi lána bankans, sem munu nema nálægt 40 milj. kr., og um tryggingu fyrir enska láninu. Er vitanlegt, að slíkar tryggingar er ekki hægt að rannsaka til hlítar, nema hagur bankans í heild sje rannsakaður. Hafi það ekki verið meining allra flutningsmanna upphaflega, þá hefir hv.frsm. (SvÓ) dregið saman seglin, og er það síst að lasta. Hv. frsm. (SvÓ) sagði, að jeg í ræðu minni hafi viljað leiða grunsemdir að hag Landsbankans. Þessi ummæli eru með öllu tilefnislaus, sem menn geta sannfærst um, þá er ræðan verður prentuð. Ræða mín átti að vekja rjettmætt traust til beggja bankanna, og getur enginn skilið hana öðruvísi. Þá taldi sami hv.þm. (SvÓ) hastarlegt að telja gullkrónu 2/5 hærri í verði en pappírskrónu. Jeg get því miður ekki gert við þessu. Þetta er staðreynd, og hefi jeg vitanlega ekkert atkvæði um það átt. Enn fremur eru þau ummæli sama hv.þm. (SvÓ), að jeg hafi dregið S. Í. S. inn í umr., tilefnislaus. Jeg hefi í höndum sundurliðaða áætlun um upphæðir, sem Landsbankinn hefir tapað, og í þeirri áætlun er ekki talið neitt tap á S. Í. S., og jeg nefndi Sambandið alls ekki. Eru því tilefnislaus þau ummæli hans, að jeg hafi viljað gera S. Í. S. tortryggilegt, til þess að leiða athyglina frá fjárglæframönnum og bröskurum, sem Íslandsbanki hefði tapað á. Og illa situr á þessum hv.þm. (SvÓ), meðan hann er frsm. þessara 9 manna, sem till. flytja, að tala um fjárglæframenn í sambandi við Íslandsbanka. Það er langt frá því, að jeg haldi fram, að bankinn hafi tapað á honum sjálfum, en hann ætti að litast um í hópnum sínum og spara stór orð. Þá notaði sami hv.þm. (SvÓ) þá smekklegu samlíkingu, að jeg hafi sömu aðferðina og beljumar, sem sletta skítugum halanum. Jeg ætla aðeins að skjóta því að honum, sem er höfuð þessara 9 manna, hvort ekki myndi hyggilegt, að hann hygði að, hvort enginn fyndist bletturinn á halanum hjá honum sjálfum. Þá er eitt atriði, sem jeg mun reyndar ekki gera að neinu kappsmáli. Bæði hv.frsm. (SvÓ) og hv.þm. Ak. (MK) hafa talað um lággengi og dýrtíð í sambandi við þetta mál, og vænta, að rannsókn á bankanum leiði í ljós, hvernig ráða megi bót á hvorutveggja. Telja þeir landið tapa árlega miljónum á lággengi. þetta er náttúrlega ekki rjett athugað. þjóðin gerir yfirleitt hvorki að tapa nje græða á lággengi, aðeins ef gengið er stöðugt; það er aðalatriði málsins. Hins vegar stendur á sama, hver peningaeiningin er, meðan gengið er fast. Jeg hefi reyndar áður gert grein fyrir því, hversu fjarri fer, að lágt gengi baki þjóðunum tjón; miklu fremur gæti það hjálpað þeim til þess að halda uppi atvinnu í landinu á erfiðum tímamótum. Undan teknar eru einungis þær, sem gengið er fallið svo hjá, að öll tiltrú til peninga er horfin. Er því alveg vonlaust, að rannsókn á Íslandsbanka bæti að nokkru úr lággengi eða dýrtíðinni í landinu. Mun hún engu þar um þoka. Jeg hygg, að gengið skapist af tveim aðalástæðum. Annað er hlutfallið milli útflutnings og innflutnings, og hitt er alment verðlag innanlands. Þetta getur hvorttveggja breyst, án þess að Íslandsbanki komi til greina, nema að því betra trausts sem bankinn nýtur, því meiri stuðningur er að honum. Er því ekki annað að gera en að efla traust hans sem mest, bæði innanlands og utan. Jeg ætla að enda ræðu mína með þakklæti til hv.frsm. (SvÓ) fyrir þá yfirlýsingu hans, að hann og meðflutningsmenn hans geti felt sig við brtt. mína.

Eiríkur Einarsson Jeg ætlaði ekki að kveðja mjer hljóðs í þessu máli, en þar sem ýmsir hv.þm. hafa orðið til þess að lá okkur flutningsmönnum, að við skyldum bera þessa tillögu fram, sá jeg mjer ekki annað fært en gera lítils háttar grein fyrir minni aðstöðu. Jeg skal strax taka það fram, að jeg gerðist ekki meðflutningsmaður þessarar tillögu til þess að ala á tortrygni gegn Íslandsbanka með henni. Að minni skoðun á tillagan að veita þær upplýsingar um hag bankans, sem nú er óskað eftir víðs vegar af landinu. Jeg veit það úr mínu kjördæmi, að þar er upplýsinga um stofnun þessa alment æskt, og svo mun víðar vera. Það er öllum vitanlegt. En hvort hugir manna standa svo af rógburði eða blaðaundirróðri gegn bankanum, eða þá hinu, að ástæða er til tortrygninnar, skal jeg ekki segja um, en hitt er víst, að þessi skoðun almennings er til staðar, og því þarf að leita svars við því, sem spurt er að. Og þó ekki sje skylda þingmanns að fara eftir vilja kjósenda sinna fremur en sannfæringu sinni, þá er þó altaf ástæða til að taka almennar óskir til greina, að svo miklu leyti sem hægt er, og ekki síst er um almenn hagsmunamál er að ræða. Annars tel jeg það stóran hag fyrir bankann, að þeim orðrómi, sem um hann er, sje slegið niður, sem vitanlega yrði strax, þegar það yrði kunnugt, að hann stæði sig vel og ekkert væri við starfsemi hans að athuga. En leiddi rannsóknin eitthvað athugavert í ljós, myndi á sannast, að hún hefði verið því sjálfsagðari. Aðstaða þeirra manna, sem tillöguna flytja, er því hliðstæð kröfum almennings, t. d. um rannsókn á Vífilsstaðahælinu, sem vondar sögur gengu af. Menn vilja fá að vita, hvort þær sögur, sem um bankann hafa gengið, sjeu rjettar, eins og öryggisþörf landsmanna heimtaði rannsókn um það, hvort sögurnar um Vífilsstaðahælið væru á rökum bygðar. Sú rannsókn mun verða hælinu til góðs. Jeg verð því að halda því fram, að frá bankans sjónarmiði væri þessi rannsókn miklu frekar til öryggis en álitshnekkis. Hæstv. forsrh. (SE) hefir haldið því fram, að þó að þingmenn ættu að fara að rannsaka hag bankans og athuga, hvort lánveitingar hans og tryggingar væru öruggar eða ekki, þá myndu þeir ekki komast að neinni niðurstöðu, því að það væri svo seinlegt verk og tíminn naumur, sem þeir hefðu til þess. Þá er jeg hæstv. ráðherra alveg sammála, að nefnd, sem starfaði svo stuttan tíma, eins og hjer er ætlast til, gæti ekki komist að svo ákveðinni niðurstöðu um hag bankans, að sönnun fengist um efni hans. Er fleira á að líta en það, hvað rannsóknartíminn yrði naumur og mennirnir lítt kunnugir, að líkindum þeim málum, er þeir skyldu athuga. Það er svo margt um hag bankans - eins og peningastofnanir flestar - álitamál, er verður þess valdandi, að skýrslugjöfin gæti ekki veitt fullnaðarupplýsingar um styrkleik stofnunarinnar. Eignarskjöl bankans eru t. d. því mjög háð, hvað verðgildið snertir, hvort framtíðin, næstu ár, bera mikinn fisk á land eða ekki, og hvort Reykjavík, sem örlög bankans eru mest bundin við, á blómaskeið eða hnignun fyrir sjer. Tryggingar, sem bankinn nýtur fyrir svo miklu af útlánsfje sínu, munu reynast góðar eða ljelegar, eftir því, hvernig þetta ræðst, og margt er annað, sem ekki verður svarað að svo komnu. Það er einnig ofætlun að ætla nefnd, sem þeirri, er hjer yrði skipuð, að meta, hve góðar væru t. d. sjálfskuldarábyrgðartryggingar eða víxlar bankans. Þeir, sem þar eru til tryggingar, eru dreifðir, ókunnugir margir og hagur þeirra í óvissu margskonar. Nákvæm rannsókn á verðbrjefum bankans og tryggingum er því að mínu áliti alls ekki tilætlunin. En tillagan getur verið og er eðlileg og nauðsynleg samt sem áður. Með henni er leitað upplýsinga um, hvort nokkuð sjerstaklega tortryggilegt sje á seiði, og þannig komið í veg fyrir tortrygnina. Slíkt yfirlitsstarf um heildarástandið ætti nefndin að geta int af höndum. Og mjer finst, að sú athugun ætti að geta farið svo hóglátlega og hlutdrægnislaust fram, að alt harkið og illindin, sem tillagan hefir valdið, yrði eftir á að maklegleikum til athlægis. - Vel má það og vera, að þótt nefndin kæmist ekki að neinni ákveðinni niðurstöðu um hag og eignir bankans, gæti hún þó með starfi sínu aflað nokkurs heildaryfirlits um peningamálin, eða vakið menn þar til athugunar, sem síst er vanþörf. Jeg get alls ekki sagt um það, hvort fjármagni bankans hafi verið varið vel nú á síðari árum; en þó vil jeg geta þess, að jeg heyrði einn mikilsvirtan þingmann í Ed. segja um daginn, að hjer í Reykjavík hefðu verið bygð hús fyrir 11 miljónir kr. síðan 1919. Vitanlega hefir nokkuð af því fje verið frá þeim, er húsin bygðu, en eigi að síður hlýtur allmikið af því að hafa verið fengið að láni hjá bönkunum. Jeg er ekki að tala um þetta í ásökunarskyni á bankana, heldur finst mjer, að hjer sje komið inn á merkilegt svið, sem sje hvernig peningastraumarnir skiftast á milli atvinnuveganna. Gæti þetta vel orðið mikið starf fyrir þingnefnd, að athuga, hve mikið fje gengi til bygginga í kaupstöðum, hve mikið til útgerðar og hvað til landbúnaðar o. s. frv. Jafnframt mætti athuga, hvort ekki gæti verið rjett að hafa mismunandi vaxtakjör fyrir atvinnuvegina. Alt þetta er margfaldlega athugunarvert, og virðist ekki fara illa á því, að löggjafarnir byrjuðu með því að gera sjer grein fyrir slíku við athugun á stærsta bankanum. Hefir satt að segja oft verið skipuð milliþinganefnd til athugunar smærri málum. Jeg tók svo eftir í ræðu hæstv.forsrh. (SE), að hann teldi einna bestu lausnina á þessu máli, að skipaður yrði einn allsherjareftirlitsmaður með öllum sparisjóðum og peningastofnunum landsins, þar á meðal bönkum. Jeg skal ekki segja, hvort það svaraði kostnaði, þar sem við höfum umsjónarmann fyrir, og það er hæstv. landsstjóra sjálf, sem á að hafa ítarlegt eftirlit með báðum bönkunum, og einhverskonar eftirlitsrjett á hún og með öðrum lánsstofnunum landsins. Og ef bankamálunum slær svo mjög á við og dreif hjá henni eins og nú virðist, þá hefi jeg ekki trú á því, að meðferð þeirra batni, þó að farið væri að bæta þar við nýjum millilið, - stofna nýtt embætti. Það hefir vitanlega verið rætt fyr hjer á Alþingi að skipa sjerstakan eftirlitsmann með sparisjóðunum, en þó fór nú svo, að sparisjóðslögin komust í kring án þess að sjerstakt eftirlit væri trygt. Skal jeg fúslega játa, að þörf væri á einhverskonar eftirliti með sparisjóðunum, og það máske áhrifaríku á stöku stað, en hvort nokkur ástæða er til nýs embættis fyrir slíkan bankamillilið, sem hæstv.forsrh. (SE) gerir ráð fyrir, er annað mál. Beiti landsstjórnin þar rjettvíslega áhrifum sínum, er það nóg. Jeg vona nú, að allir hv. þingdeildarmenn sjái, að jeg hefi ekki sagt þessi orð til þess að ala á tortrygni eða til þess að skara frekar í þann eld, sem sjá má blossana frá, og því miður er um þetta bankamál.

Forsætisráðherra (SE): Jeg get verið stuttorður nú og vísað að mestu leyti til þess, sem jeg sagði áðan. Skal jeg þá fyrst svara fyrirspurn hv.þm. V.-Sk. (LH) um það, hvort fjármálaráðherra hefði ekki haft aðgang að skjölum bankans. Er því þar til að svara, að eftir 22. gr. reglugerðar fyrir Íslandsbanka á sá ráðherra, sem bankinn heyrir undir, fulla heimild á að sjá öll skjöl hans, og skal jeg til frekari sönnunar lesa upp grein þessa: „Jafnframt því, að landsstjórnin, með því að hafa þrjá þingkosna fulltrúa í fulltrúaráðinu, getur haft eftirlit með því, að bankinn hlýði fyrirmælum laga 7. júní 1902 og reglugerðar þessarar og fullnægi sjerstaklega skilyrðunum fyrir seðlaútgáfurjetti sínum, er enn fremur ákveðið, að ráðherra Íslands hefir rjett til þess, hve nær sem hann vill, að heimta sýnt og sannað, að málmforði bankans sje í hinu lögákveðna hlutfalli við seðla þá, sem í veltu eru, og auk þess hefir hann aðgang að framkvæmdarstjórnarumræðum og rjett til þess, hve nær sem vera skal, að láta sýna sjer bækur bankans og skjöl“. Þegar þessi reglugerð var gefin út, var vitanlega ekki nema einn ráðherra, en það liggur í hlutarins eðli, að nú er það sá ráðherrá, sem bankinn heyrir undir, er yfirumsjón á að hafa með honum. Hv. þm. Ak. (MK) sagði, að þetta mál heyrði undir mig, og vil jeg því svara honum með því að skírskota til þess, er jeg svaraði hv.þm. V.-Sk. (LH), að eftir 22. gr. reglugerðar bankans heyrði þetta undir fjármálaráðherra. Þá er það hv. 2. þm. Reykv. (JB), er jeg skal svara nokkrum orðum. En jeg skal strax taka það fram, að jeg ætla ekki að fara að grípa á lofti þær hnútur, sem að mjer hafa verið rjettar hjer í dag, heldur svara hv.þm. í sama tón og jeg hjelt mína fyrstu ræðu, því jeg tel friðinn fyrir miklu. Hv. þm. (JB) var reiður yfir því, að hann hefði ekki fengið svar upp á þá fyrirspurn sína, hver eftirlaun Tofte bankastjóri hefði fengið, er hann fór frá bankanum. En það hefir verið upplýst áður, að í bankaráðinu hefir verið samþykt að birta ekki það, sem þar gerist, nema samþykkis bankaráðsins sje áður leitað til þess. Ástæðan til þessa var, að sum blöð hjer gripu hvað eina, sem gert var viðvíkjandi Íslandsbanka, til þess að gera árásir á hann, og til þess því að skapa frið um bankann, þótti rjett að birta ekki ýmsa hluti, sem snertu innri stjórn bankans. Annars get jeg vísað til þess, er jeg sagði fyrir stuttu í þessari hv. deild, að Tofte fekk alls engin eftirlaun. Það er langur vegur frá, að jeg beri kinnroða fyrir það, sem jeg hefi gert í þessu máli. Jeg álít miklu frekar, að það ætti að mæla með mjer í augum hv.þm. Og jeg er í engum efa um, að það hefir verið landinu og bankanum í stórhag. Þá skildist mjer, að hv.þm. (JB) væri að tala um, að stjórnin hefði tekið ábyrgð á láni, sem Íslandsbanki hefði fengið hjá Landsbankanum í vetur. Út af þessum ummælum skal jeg lýsa yfir því, að um enga slíka ábyrgð var að ræða. Hið eina, sem stjórnin gerði í því máli, var, að hún lagði samþykki sitt á samninga, sem bankarnir voru búnir að gera um viðskifti sín á milli, án tilhlutunar frá stjórninni. Bankarnir komu sjer áreiðanlega saman um þessa samninga vegna viðskiftalífsins. Íslandsbanki á samkvæmt lögum frá 1921 að draga inn 1 milj. í seðlum á ári, og þetta vildi bankinn auðvitað ekki láta bregðast. En af því leiddi aftur, að annaðhvort varð Landsbankinn að taka við nokkrum viðskiftum Íslandsbanka, eða Íslandsbanki varð að fá fje annarsstaðar frá. Voru þessir samningar því gerðir á milli bankanna, til þess að hægt yrði að reka atvinnuvegina eins og að undanförnu. Íslandsbanki gat ekki bæði dregið inn seðlana og lánað til útvegsins, eins og hann hafði gert áður. En Landsbankinn vildi aftur á móti ekki taka við neinu af viðskiftum Íslandsbanka. Var því, eins og báðir bankarnir sáu, mikil nauðsyn á þessum samningum, og gerðu þeir þá því sín á milli, en stjórnin fjelst á þá, sem sjálfsagt var. Hv. þm. Ak. (MK) og jafnvel hv.frsm. (SvÓ) sögðu, að stjórnin hefði neitað að gefa skýrslu um hag bankans. En þetta er með öllu órjett, því að jeg hefi aldrei verið beðinn um slíka skýrslu, en hefði vitanlega gefið hana, ef þess hefði verið óskað. Jeg tók það fram á fundi, sem jeg var á hjá Framsóknarflokknum í þingbyrjun, og þar sem bankamál bárust á góma, að jeg teldi rjett fyrir flokkinn að fá bankastjóra beggja banka og stjórnina á fund til að ræða þessi mál. Taldi jeg víst, að þá mundu öll kurl koma til grafar. En úr þessu varð ekkert af flokksins hálfu. Mjer hefir því aldrei dottið í hug að neita að gefa slíka skýrslu. Jeg skildi hv.frsm. (SvÓ) svo, að hann nú hjeldi því fram, að till. færi ekki fram á almenna rannsókn, og lýsi jeg hjer með ánægju minni yfir því, að hann heldur ekki þessu fram, en mjer var ómögulegt að skilja tillöguna eins og hún er orðuð, nje heldur framsöguræðu hans, á annan veg. Það er ekki hægt að neita því, að það er margt, sem bendir á það, að um meira hafi verið að ræða, en þar sem þessi yfirlýsing er komin fram, er ekki ástæða til að deila um það. Annars legg jeg áherslu á, að stjórnin hefir ekki verið afskiftalaus um þetta tryggingamál, þar sem bætt hefir verið við veðið á tímum núverandi stjórnar um 2 milj. og 400 þús. kr. Jeg hafði ástæðu til þess að skilja hv.þm. Ak. (MK) á þá leið, að jeg með ummælum mínum um þetta mál hefði sýnt þeim stjórnmálaflokki, sem bar þessa till. fram, hálfgerða móðgun. Það var alls ekki hægt að skilja mig þannig. Jeg sagði, að enginn skyldi skilja orð mín svo, að jeg áliti, að þetta væri borið fram í illum tilgangi. En kapp þessara hv.flm. um að fá upplýst málið hefir orðið að ofurkappi, sem hefir orðið til þess að hylja þeim sýn, hve afar tvíeggjuðu vopni þeir hefðu brugðið hjer í hv. deild. Og jeg verð að segja það, að þessi ummæli mín byggjast á því, að jeg hefi átt tal við ýmsa hv.þm. og komist að því, að þeim er þetta mikið kappsmál að komast að því sanna í þessu máli, vegna umtals þess og sögusagna, sem borist hafa út um alt land um þetta efni. Jeg tók fram í fyrri ræðu minni, að æskilegt væri að hafa lögskipaðan eftirlitsmann með sparisjóðum, enda inneignir í þeim margar miljónir. Það er alveg rjett, að á fyrri þingum hefir oftar en einu sinni verið reynt að koma þessu máli fram, en jafnan mætt mikilli mótspyrnu. En nú eru tímarnir allir aðrir, meiri órói yfir öllum hlutum en áður var, ekki síst á fjármálasviðinu. Auðvitað eiga bankamir einnig að vera undir eftirliti þessa manns. Þetta mundi alls ekki verða til þess að rýra traust og álit bankanna, heldur þvert á móti. Þetta er öryggisráðstöfun, sem yrði til þess að tryggja bankana. Eftirlitsmaðurinn væri auðvitað skyldur til þess að gefa stjórn og þingi upplýsingar um þessi mál, hve nær sem væri, og þó ekki væri annað, mætti grafa ýmsar kviksögur fljótlega, svo engum væri til neins að byggja framtíð sína á þeim.  Jeg gat um samkomulag það, sem fengist hefir milli bankastjórnanna, og veit, að það muni hv.þm. gleðiefni, og jeg verð að segja, að jeg held, að það yrði einnig happasælast þessu máli, að sama samkomulag fengist hjer í hv. deild um þetta mál. Jeg held það væri öllum fyrir bestu, enda vona jeg, að svo fari. Á það finnast mjer benda hinar mörgu yfirlýsingar, sem fram hafa komið nú í lok þessarar umr.

Jón Baldvinsson Fyrst ætla jeg að minnast á brtt.hv. 3. þm. Reykv. (JÞ). Mjer virðist, eftir því sem hún er orðuð, að hún muni ekki koma að miklu haldi, þar sem talað er um, að fjhn. eigi að taka við skýrslunni, og þá líst mjer hún muni bundin þagnarheiti og megi ekki gefa þinginu neinar upplýsingar um það, sem hún kann að verða vísari. Enda er þetta alls ekki heppilegt, er nefnd þessi er ekki skipuð svo, að allir flokkar eigi þar fulltrúa. Sýnist mjer því brtt. vera hrein og bein vitleysa Á síðasta þingi vaf fjárhagsnefnd Nd. sýnd einhver skýrsla um þessar tryggingar enska lánsins, og voru það eintómir víxlar, fyrir sömu eða mjög líkri upphæð og lánið nam. Sjá allir, hversu lítil trygging þetta er, og er óvenjulegt, að veð skuli ekki nema meiru að nafnverði en skuldin; og allir vita, hvernig þeir meta tryggingarnar, bankastjórarnir, þegar þeir eru að veita lán. Sjerstaklega þegar um smærri lán er að ræða. Þessi skýrsla var ekki heldur mikils virði; þó að nafngreindir væru þeir menn, sem á víxlunum standa, gat nefndin harla lítið ráðið í það, hversu gildar þessar tryggingar voru. Um till. er þó sýnu nær, og mætti vænta einhvers frekari gagns af henni, þar sem er þó ætlast til, að alt þingið fái þessa vitneskju, svo menn geti þá sjeð og heyrt, hvað um er að vera. Jeg vil segja það, að það er greinilegt hjá meiri hluta þingsins, að hann gerir tilraun til að draga þetta mál svo ú langinn, að ekki verði hægt að rannsaka þetta mál til hlítar.

Hvaða meiri hluti?

. Meiri hluti hv. deildar Hæstv. forsrh. (SE) drap á Toftemálið, og þóttist geta útvegað vitneskju um það, ef hann spyrði bankaráðið leyfis um það. Jeg er hissa á því, að hann skuli ekki hafa gert það fyr, þar sem svo langt er umliðið síðan till. kom fram. Hann sagði, að það hefði verið gert upp við hr. Tofte á „vissan máta“. Jeg veit nú, að honum voru greiddar 70 þús. danskar krónur. Þótt þetta heiti kanske ekki eftirlaun, þá er þetta þó gert með samþykki bankaráðsins. Jeg álít, að þetta hafi alls ekki verið rjett gert, því að hann bar að miklum hluta ábyrgðina á óförum bankans og öllu þessu ólagi, og jeg efast stórkostlega um, að hæstv. forsætisráðherra geti forsvarað allar gerðir sínar í þessu máli.  (Forsrh. SE: Jú, áreiðanlega!)  . Hann sagði, að stjórnin hefði ekki gengið í ábyrgð fyrir láni Landsbankans til Íslandsbanka. Þó kom fram hjá honum, að stjórnin mundi hafa komið þar allnærri. Enn fremur, að stjórnin hefði gefið loforð um nýja seðlaútgáfu. þetta var nú hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) búinn að upplýsa um áður, svo þess var nú vart þörf aftur. Jeg skil ekki, hvernig eigi að fara að skýra það, að ekki hafi með þessu verið gerð skipun á seðlaútgáfunni, og skil ekki heldur, að þess hafi þurft með. En verði seðlar gefnir út undir slíkum kringumstæðum, þá er seðlaútgáfan óbeinlínis í höndum Íslandsbanka. Hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) dró inn seglin og hefir verið á undanhaldi síðan um daginn. Hann gat um samninginn milli bankanna og taldi það ekki hafa verið lán, sem Íslandsbanki fjekk hjá Landsbankanum, og tilfærði dæmi um sparisjóðsfje. Það heitir nú og innlán, en Íslandsbanki má alls ekki taka við sparisjóðsfje, og er ekki sambærilegt við samning þennan milli bankanna. Það er ekki það sama, þó að jeg eða hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) færum að leggja þar inn fje. Um það verður enginn sjerstakur samningur gerður. Hjer var gerður samningur milli bankanna með vilja og samþykki stjórnarinnar. Þetta er því lán, og er það þá annað stóra lánið, sem Íslandsbanki fær hjá ríkinu. Þetta getur hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) ekki hrakið, þótt hann hins vegar reyni að verja þessir gerðir stjórnarinnar. Annað atriði var það í ræðu sama hv.þm. (JÞ), að honum þótti það ósennilegt, að þegar Íslandsbanki hætti að innleysa seðla sína erlendis, þá hafi það haft áhrif á úttekt úr bankanum. Jeg vil leyfa mjer að staðhæfa, að þegar þetta frjettist hingað, þá hafi þegar verið teknar út 2 milj. kr. úr bankanum, og það nokkru áður en greinar fóru að birtast um þetta í blöðunum. Hann sagði, að Landsbankinn hefði áður gert það sama, og ekki orðið að meini. Þetta er alls ekki sambærilegt. Landsbankinn hefir seðla í umferð um 3/4 milj., en Íslandsbanki um 10 milj. kr., og sjá allir, hversu sá samanburður er rangur og villandi. Eða hvaða áhrif ætli 3/4 milj. kr. geti haft á móts við 10 milj. kr.? Þá neitar hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) því, að bankinn hafi á uppgangstímunum gerst djarfari til þess að lána. En þóttist hafa aðeins sagt, að menn hefðu gerst djarfari í því að taka verslunina í sínar hendur, einkum útflutningsverslunina. En hann sagði líka, að bankarnir hefðu verið miklu djarfari að lána einmitt í því sambandi, og er það rjett. En ekki var alt það fje lánað íslenskum mönnum, og mun líka hæsta tap Íslandsbanka vera hjá einum útlendum manni. Þá sagði hann, að flm. hefðu lýst yfir því, að þeir vildu ekki veikja traust bankans, en skaut þó þar inn í, að það ætti ekki við mig. Sagði hann, að jeg hefði verið brosleitur, er jeg var að líkja Íslandsbanka saman við Landmandsbankann danska. Hann var nú heldur ekkert óánægður sjálfur hjer um daginn, þegar hann flutti varnarræðu sína fyrir Íslandsbanka og neri saman höndunum af ánægju. En mjer láðist þá að spyrja hann, hvort hann væri hluthafi í bankanum. Hv. þm. Dala. (BJ) var með mikinn reiðilestur yfir mjer. En það kom ljóst fram hjá honum, eins og líka áður hjá hæstv.forsrh. (SE) og hv. 3. þm. Reykv. (JÞ), að þeir vilja alls ekki leyfa þm., hvorki opinberlega eða leynilega, að athuga hag Íslandsbanka. Þeir hafa áður komið í veg fyrir, að þetta yrði gert leynilega, sem þeir nú vilja banna opinberlega. Það er eðlilegt, að þm. sje áhugamál að fá að vita eitthvað um þessa hluti, er margsinnis hefir verið skorað á þá á þingmálafundum víðs vegar úti um landið að láta athuga þessar tryggingar frá hendi bankans, og það er orðin almenningskrafa um alt land. Skyldi þá ekki þessum sömu þm. verða það mikil ánægja að koma svo heim í sín kjördæmi, og verða að segja: Við fengum ekkert að sjá? Það eru einmitt þeir þm. Dala. (BJ). 3. þm. Reykv. (JÞ) og hæstv.forsrh. (SE), sem auka ófriðinn um bankann. með allri þessari miklu leynd á öllu, sem honum við kemur, og með því að koma í veg fyrir rannsókn. Hv. þm. Dala. (BJ) segir, að enginn hafi beðið forsætisráðherra um skýrslu. Jeg veit ekkert um, hvað rjett er í því, en þó má þetta vel vera. Þá var hv.þm. Dala. (BJ) svo hæverskur að láta á sjer skilja, að hann væri ekki ófús að vinna að einhverri skýrslu, og trúa allir, er hann þekkja, að svo muni og vera. Jeg sagði, að tap bankans hefði runnið mest til útlanda. Þessu hefir hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) játað, en þm. Dala. (BJ) neitað, og taldi það alt runnið til innlendra manna og fjelaga. Skipafjelagið „Levanta“ mun nú ekki algerlega hafa verið innlent, og alt tap þess rann til útlendra manna. Þá má líka minna á Copland, og ef ætti að fara að skilgreina alt, sem til innlendra manna hefir runnið, og hvernig, þá mætti vel líkja þessu við tap Landmandsbankans danska; þar var tapið mest á innlendum mönnum, en rann til útlanda. Þá voru það eftirlaunin, sem hv.þm. (BJ) talaði um og kallaði smáráðstöfun, sem þingið varðaði ekkert um og gæti ekki krafist skýrslna um, þótt stungið væri um 100 Þús. kr. í vasa hins fráfarna bankastjóra. En þá er skörin farin að færast upp í bekkinn, ef þingið varðar ekkert um slíkar ráðstafanir sem þessar. Hv. þm. Dala. (BJ) mistókst fyndnin, þegar hann í þessu sambandi var að líkja mjer við hænu, sem altaf væri að unga út eggjum. En mjer finst miklu nær að segja, að bankaráð Íslandsbanka sje hæna, sem liggur á hinum óttalegu leyndardómum Íslandsbanka, og sem líklegast eru tóm fúlegg. Þá sagði hv.þm. Dala. (BJ), að jeg hefði farið rangt með, er jeg gerði samanburð á Íslandsbanka og Landmandsbankanum. En jeg færði full rök fyrir máli mínu, og treysti hann sjer ekki til að hrekja þau á neinn hátt. Það komst upp með Landmandsbankann, að reikningarnir voru látnir sýna annan hag en var í raun og veru. Það var víst eitthvað í svipaða átt með reikninga Íslandsbanka. Nú hefir einn bankastjóri Íslandsbanka lýst því yfir á opinberum fundi, að bankinn hafi engu tapað síðan 1920. En á því ári báru reikningarnir ekki með sjer neitt því líkt tap, sem síðan hefir komið fram, að þá hafi verið orðið. Ætli þetta sje ekki svipað og um Landmandsbankann, og ef reikningar hans hafa verið falsaðir, þá veit jeg ekki, hvað jeg á að segja um reikninga Íslandsbanka. Þá var þessi hv.þm. (BJ) að víta það, að menn hefðu verið hjer á árunum að telja fólk á að taka fje sitt út úr Íslandsbanka og leggja það inn í Landsbankann. En þar sem Landsbankinn er af ríkinu viðurkend trygg stofnun, þar sem ákveðið er, að þar skuli ávaxta sjóði opinberra stofnana, og að sá banki á auk þess að hafa sparisjóðsfje, þá er það fyllilega rjettmætt, þótt fólk væri heldur eggjað á að hafa fje sitt þar. Auk þess er það algerlega bannað, að Íslandsbanki taki sparisjóðsfje. Næst kom hv.þm. (BJ) að því, að það væri traustsyfirlýsing á Íslandsbanka, að Landsbankinn hefði lánað honum fje. En þetta fer alveg í öfuga átt, því Landsbankinn setti skilyrði fyrir láninu; og að hann vildi ekki lána skilyrðislaust, sýnir og sannar, að hann telur Íslandsbanka ekki tryggan. Hefir Landsbankinn áður lánað Íslandsbanka fje án þess að setja þetta skilyrði um tryggingu, svo að ætla má, að álitið hafi versnað síðan. Hv. þm. Dala. (BJ) fullyrti, að nóg veð væri fyrir öllum lánum Íslandsbanka. En ef svo er, sem óskandi er að sje satt, hvers vegna er þá þessi múr utan um bankann, svo að þm. mega ekki fá neina vitneskju frá bankanum? Það er þetta, sem einna mest bendir á, að ekki sje alt með feldu. Þá er jeg kominn að þeim kafla í ræðu hv.þm. (BJ), er hann tók að fara ýmsum vel völdum orðum bæði um mig og aðra, sem ekki vildu taka skýrslu hans trúanlega. Mjer þykir nú að vísu engin furða, þótt hv.þm. (BJ) sje sár út af þessu, því þeir, sem kunnugastir honum eru, segja, að hann trúi því enn sjálfur, að skýrslan sje góð og gild. En þótt hann yrði nú beinskyrtur, sem oft vill henda hann, þá var óþarfi af honum að álasa mjer, því að mín orð voru mjög svo hógværleg. Til þess að fá þessi málblóm hans á sama stað, skal jeg telja upp nokkur þau helstu, svo sem: óskammfeilni, svigurmæli, falskar skýrslur, vísvitandi rógburður, og fleira líkt þessu. Það er ekki í fyrsta sinn, sem þessi hv.þm. (BJ) notar rangfærslur og ókvæðisorð í ræðum sínum, enda eru það helstu rökin, sem þessi hrokafulli þinggikkur hefir fram að bera.

Forsætisráðherra (SE): Það voru nokkur orð út af ræðu hv. 2. þm. Reykv. (JB), þar sem hann talar um, að Íslandsbanki hafi vikið að kunningjum sínum, svo sem í vináttuskyni, vissum upphæðum. Þar sem hv.þm. mun eiga hjer við bætur þær, er Tofte bankastjóri fekk, er hann ljet af stjórn bankans, þá eru þessi ummæli hv.þm. (JB) mjög óviðurkvæmileg. Því er haldið fram, að Tofte hafi fengið 70 þús. danskar krónur, og er þá gaman að athuga, hversu mikil gjöf þetta hefir verið. Tofte átti eftir 11/2 ár af ráðningartíma sínum, og jeg geri ráð fyrir, að flestir hv.þm. álíti, að halda beri gerða samninga. þegar nú er reiknað eftir þeim launum, sem Tofte hafði, - 20 þús. kr. árslaun og jafnháa dýrtíðaruppbót, og auk þess „tantiéme“, sem ómögulegt er að segja, hve mikil hefði orðið -, þá er hægt að sjá, hvílík gjöf þetta hefir verið. Laun og dýrtíðaruppbót, ef reiknuð er með sömu uppbót og þegar þeir yfirgáfu starf sitt, hefði þá verið 60 þúsund, og þá er tantiémið óreiknað. það, að skift var um bankastjóra, var sökum þess, að gert var ráð fyrir því í lögum frá Alþingi, að stjórnin skipaði tvo bankastjóra, en alls ekki af því að þeir væru reknir. Hlutafjelagið Íslandsbanki gekk að lögum Alþingis, og var því skyldugt að hafa tvær bankastjórastöður lausar, þegar stjórnin óskaði að skipa í þær. En auðvitað varð hlutafjelagið að semja við þá bankastjóra, sem það vildi láta fara. Og þar sem nú lífsstarfi bankastjóranna var kipt af þeim, án þess þeim væri gefið nokkuð að sök, þá var varla hægt að skilja við þá með mikilli harðýðgi. Víst er um það, að báðir bankastjórarnir voru óánægðir, er þeir fórn. Það er einkennilegt, að því skuli enn vera haldið fram, að landsstjórnin hafi gengið í ábyrgð fyrir Íslandsbanka við Landsbankann, eftir að stjórnin hefir gefið skýlausa yfirlýsingu um, að svo er ekki. Gefur þetta ástæðu til að halda, að hjer sje verið að magna drauga gegn bankanum. Bankarnir hafa komið sjer saman um alt, er að viðskiftum þessum lýtur, og árásir út af því lenda því engu síður á Landsbankanum, sem var annar aðilinn. Það er leiðinlegt að heyra hv. meðmælendur þáltill. sífelt vera að tala um einhverja samábyrgð í kringum bankann. Sterkasti þátturinn í þeim varnargarði, sem hv.þm. eru að kvarta yfir, að sje hjer í þinginu um bankann, er heilbrigð skynsemi. Og það er órjett að segja í raun og veru, að vamargarðurinn sje í kringum bankann; hann er í kringum lánstraust landsins.

Magnús Kristjánsson Jeg skal ekki vera langorður, því engu hefir verið hnekt af því, sem jeg tók fram í fyrri ræðu minni. Umræðumar hafa nú líka af hálfu andmælenda tillögunnar leiðst út fyrir það, sem tala átti um. Það, sem fyrir lá, var einungis það, að úrskurða, hvort þingið ætti að fá vitneskju um, hvernig skuldaskiftum ríkisins og Íslandsbanka væri varið. Jeg ætla þá fyrst að minnast lítið eitt á hv.þm. Dala. (BJ). Hann er sífelt að núa öðrum um nasir, að þeir misbrúki þinghelgina, þótt enginn gangi jafnlangt honum sjálfum í því. Okkur flm. þessarar till. kallar hann rógburðarsamábyrgðina. Er hægt að komast lengra í svívirðilegum ummælum ? Þetta er aðeins eitt dæmi. Þessi þm. (BJ) er mjög hreykinn af sjálfum sjer, þrátt fyrir sínar veiku hliðar. Hann sagði meðal annars, að þeir, sem vefengdu skýrslu hans, skyldu verða sjer til minkunar fyrir það. Enn fremur, að meðal flm.till. væri enginn, sem fær væri um að framkvæma rannsóknina. Þetta sannar, að hann lítur allstórt á sjálfan sig. Hann einn á að geta gefið ábyggilega skýrslu. Mjer dettur í hug um þessa framkomu hans, að hana megi skoða sem nokkurskonar brjálsemishroka. En það dettur máske einhverjum öðrum í hug eitthvað annað enn verra. Þá sagði sami þm. (BJ), að í till. fælist vantraust á stjórnina. Ef till. getur á nokkurn hátt gefið tilefni til þess, þá er það því aðeins, að stjórnin hafi ekki gert skyldu sína. Annars er þetta sagt út í loftið, eins og fleira hjá þessum þm. Þá eru örfá orð til hv. 3. þm. Reykv. (JÞ). Jeg skal játa, að þar gætti talsverðrar sanngirni, nú venju fremur, því hann dró svo úr ummælum þeim, er hann hafði um þetta mál síðast, að jeg var farinn að halda, að vel mætti við una, en ekki gat hann að sjer gert að óhreinka dálítið nytina sína. Hann kom með áskorun til mín og hv.þm. V.-Sk. (LH) um að hann óskaði þess, að við reyndum hjer eftir að koma í veg fyrir Gróusögur um menn og stofnanir. þessi ummæli eru alveg óskiljanleg og ástæðulaus, nema þá því aðeins, að við værum grunaðir um að hafa fengist við slíkan söguburð. En jeg hygg, að enginn, sem þekkir okkur, og ekki einu sinni þessi hv.þm. (JÞ), muni þora að halda slíku fram í alvöru. Það var nú reyndar fleira, sem hann sagði í þessa átt, sem jeg get ekki verið að tína til núna; nóg að það sjáist í ræðu hans. Yfirleitt var vilji hans sá sami og um daginn, þótt hann færi nú vægara í sakirnar. Þá vík jeg lítið eitt að því, sem hæstv.forsrh. (SE) sagði. Mjer skildist á honum, að eiginlega væri það fjrh., sem hefði átt að svara til saka í þessu máli. En jeg lít öðruvísi á þetta. Forsrh. (SE) fanst það rjettast að taka í sínar hendur umráðarjettinn yfir bankanum. Á jeg þar við þá stjórnarframkvæmd, er sumir hafa nefnt valdarán. Álít jeg, að við þetta tækifæri hafi skyldan færst yfir á hæstv.forsrh. (SE), og þar sem hann auk þess er formaður bankaráðsins, er skyldan tvöföld. Úr því, að farið er að ræða málið á þessum grundvelli, þá vil jeg taka það fram, að það eru ekki aðgerðir forsrh. (SE) eingöngu, heldur og aðgerðaleysi, sem sökin hefir hlotist af. Því það, sem jeg legg mesta áherslu á, er það, að stjórninni bar skylda til að hafa strangt eftirlit með því, að bankinn væri starfræktur á þann hátt, sem koma mætti þjóðinni að sem mestu gagni á þessum erfiðu tímum. En á því hefir orðið hinn mesti misbrestur. Jeg kalla það til dæmis hörð vaxtakjör hjá Íslandsbanka, sem tekur nú alt að 11/2% hærri vexti en Landsbankinn, og tel skyldu stjórnarinnar að koma í veg fyrir það. Ef forsrh. (SE) hefði beitt áhrifum sínum, hefði honum verið það kleift með aðstoð bankaráðsins. Annars er jeg sáróánægður yfir því, að bankaráðið skuli ekki hafa gleggri skilning á því, hve afarskaðlegar þessar síðustu gengissveiflur eru. Þær baka þjóðinni stórtjón. Jeg skal ekki fara að sýna fram á þetta með tölum, en þó mætti fara nærri um það. Og ef það er satt, sem jeg hefi heyrt fleygt, að auk hinna óviðunandi vaxtakjara, þar sem Íslandsbanki er feti framar, selji bankarnir nú þeim fáu, er enn halda höfðinu upp úr þessu fjármálakviksyndi, sterlingspund fyrir 11/2–2 kr. hærra verð en þeir hafa sjálfir gefið fyrir þau, þá er þetta sannarlega rannsóknarefni fyrir stjórnina, og hlutverk hennar að koma í veg fyrir það, ef satt skyldi vera. Það er gott, að bankastjórarnir skuli vera hjer viðstaddir og hlýða á orð mín, því jeg óska, að þetta komist þeim til eyrna. Það er rjett, að þetta komi líka fram, þar sem málið er komið út á svo breiðar brautir, en það er sök hæstv.forsrh. (SE) og fylgismanna hans. Það er fleira, sem vert væri að minnast á, en jeg er sár á að eyða tíma þingsins að óþörfu, og fer því fljótt yfir sögu. Hæstv. forsrh. (SE) bar það fram, að jeg hefði farið með ummæli, sem hefðu ekki átt við nein rök að styðjast, sem sje það, að fullkomlega hafi verið farið fram á það við stjórnina, að hún ljeti þingið eða þingnefnd í tje fullkomnar upplýsingar um þau atriði, er tillaga þessi fer fram á. Mjer þykir leiðinlegt að þurfa að tilgreina stað og stund, en það er sjálfsagt, fyrst hæstv.forsrh. (SE) mótmælir þessu. Í fyrsta lagi hefðu engin tilmæli um þetta átt að þurfa að koma fram; það var sjálfsögð skylda stjórnarinnar að gefa þessa skýrslu. En þau tilmæli komu samt fram, bæði beinlínis og óbeinlínis. Forsrh. (SE) mun hafa fengið brjef, er ritað var hjer á Alþingi 18. febrúar síðastliðinn, um að kalla saman einkafund um þetta mál. En hann hefir þó ekki sýnt þeim, er brjefið sendu, það lítillæti að svara því. Í öðru lagi var forsrh. (SE) á fundi með Framsóknarflokki um nú nýlega, og vil jeg halda því fram að þetta mál hafi verið fullkomlega rætt á þeim fundi, þó að hæstv.forsrh. (SE) hafi ekki sint því síðan. Jeg gæti tilgreint fleira, en sleppi því þó í bráðina. Mjer hefir skilist, að hæstv.forsrh. (SE) vilji halda því fram, að bankaráðinu beri engin skylda til að gefa þinginu vitneskju um það, sem fer fram á fundum þess. Jeg er á annari skoðun í þessu efni. Jeg vil þó ekki fullyrða, að sú skoðun mín sje rjett, en jeg tel þetta rjettmæta og eðlilega kröfu. Þá fór forsrh. (SE) mörgum orðum um, hve ákjósanlegt samkomulag væri nú á milli bankanna, og að þeir ynnu nú saman í mesta bróðerni. Jeg skil ekki að nokkur ástæða sje til að gefa slíka yfirlýsingu. Það hefir ekki verið á vitorði almennings, að ósamkomulag hafi verið áður á milli þeirra. Þetta samkomulag ætla jeg að liggi í því, að Landsbankinn hefir gengið inn á þá braut að afhenda Íslandsbanka mikinn hluta af fyrirliggjandi starfsfje sínu. Það er auðvitað engin ástæða fyrir Íslandsbanka að amast við þessu; þetta mun vera hagkvæmt fyrir hann, en jeg tel Landsbankanum vorkunnarlaust að vinna sjálfur með fje sitt, og virðist svo, sem hann hefði ekki þurft að leita aðstoðar hins bankans til þess. Það má vel vera, að einhverjir glæpist á að trúa því, sem mjög hefir verið haldið á lofti, að óverjandi væri að tala um bankamál hjer í þinginu; af því stafaði svo mikil hætta út á við. Jeg get ekki skilið annað en að það hljóti að vera æskilegt að öllu leyti. Jeg skil ekki, hverskonar hrófatildur fjármálafyrirkomulag bankanna er, ef nokkur hætta getur stafað af því að ræða það opinberlega. Jeg mótmæli því algerlega þeim móðgandi aðdróttunum í garð Framsóknarflokksins, sem komið hafa fram í þessum umræðum, að flokkurinn sje vísvitandi að reyna að hnekkja bankanum og rægja hann. það hlýtur að liggja eitthvað óheilbrigt á bak við slíkar aðdróttanir til flokksins. Forsrh. (SE) gerði sjer mikið far um að hreinsa sig af því, að hann hafi átt nokkurn þátt í hinum nýju viðskiftum milli bankanna.  (Forsrh. SE: Jeg sagðist hafa samþykt þau)  . Þá var ástæðulaust af forsrh. (SE) að segja, að þessi samningur væri óviðkomandi stjórninni. Sannleikurinn í málinu er sá, að þessi viðskifti hefðu sennilega ekki tekist nema fyrir tilverknað stjórnarinnar, en þar fyrir vil jeg ekki leggja mjög þungan dóm á þetta. Jeg er ekki viðbúinn að dæma um það, en reynslan mun skera úr því síðar. Jeg skal svo ekki fara lengra út í þessi atriði. Jeg hefði getað bætt við ýmislegu, en ætla að neita mjer um þá ánægju í bili. Hingað til hefi jeg verið að hrekja ámæli frá öðrum, og hefi því verið neyddur til að halda mjer á þeim þröngu götuslóðum. Ákúrurnar, sem tillögumenn hafa fengið, og þau ómaklegu háðungarorð, stafa af því, að þeir hafa farið fram á, að athugað verði, hvort fjárhæð sú, sem Íslandsbanki hefir fengið frá landinu, beinlínis og óbeinlínis, sem nemur að mínu áliti um 20 miljónum króna, sje fullkomlega vel trygð. Þetta er höfuðsyndin, sem borin er á okkur. Jeg er mjög ánægður yfir því að hafa verið í þeim hóp, er flutti þessa tillögu, þrátt fyrir alvarlegar tilraunir til að kasta miklum skugga á okkur, ekki síst frá hv. 3. þm. Reykv. (JÞ). Jeg skal ekki taka upp ummæli hans, en jeg tel þau að minsta kosti miður viðeigandi. Að lokum skal jeg geta þess, að það ei svo margt, sem knýr menn til alvarlegrar íhugunar um ástandið, sem nú er og blasir við fram undan. Jeg skal ekki nefna þá upphæð, er landið skuldar út á við, bæði ríkissjóður, bankar og einstakir menn. En jeg skal nefna annað, sem er næsta einkennilegt og eftirtektarvert, að af skuldum, er hjerlendir menn hafa stofnað til erlendis - hjer eru skuldir bankanna og ríkissjóðs ekki taldar með, og engar skýrslur eru um, hvernig þær skuldir skiftast -, koma 85% á þennan bæ, en einungis 15% á alt landið utan Reykjavíkur. Þetta gefur tilefni til að hugsa um, hvort alt þetta fje er fullkomlega trygt. það er meðal annars þetta, sem veldur því, að jeg álit ekki ótímabært, þótt minst sje á fjármálaástandið svona yfirleitt.

Bjarni Jónsson Frsm. þessa máls (SvÓ) virtist í dag byggja svo mikið á hag Íslandsbanka, að á honum ylti, hvernig gengið væri í landi hjer. Jeg hygg ofmælt, þó að Íslandsbanki sje að vísu stór og mikil stofnun á vora vísu, að hann ráði öllu um gengið. Annars hefir hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) tekið þetta svo skýrt fram, að jeg þarf engu við að bæta. Jeg vil leyfa mjer að gera athugasemd við eitt atriði í ræðu hv. 3. þm. Reykv. (JÞ), sem kom ekki málinu við. Jeg tel hv.þm. hafa verið of harðorðan í garð sumra af flutningsmönnum þessarar tillögu, er hann kvað ummæli hv.frsm. (SvÓ) geta átt við þá sjálfa. Jeg hygg, að þau orð geti ekki átt við marga, og hafi hv.þm. (JÞ) talað þau í garð þess manns, sem mjer hefir flogið í hug, get jeg skýrt hv.þm. frá því, að þau eru algerlega ómakleg. Þessi maður hefir að vísu orðið fyrir stórtjóni, en þar er öðrum um að kenna, fremur en honum. Hefði hann mátt ráða, mundi hagur hans standa nú með miklum blóma. Annars hafa umræðurnar verið mjög hógværar, nema af hendi þeirra manna, er hafa tekið að sjer að sýna oss smámennunum, að vjer skyldum ekki hreykja oss hátt. Mjer þótti vænt um að heyra, að hv. 1. þm. Ám. (EE) afsakaði, að hann skyldi hafa gerst meðflutningsmaður þessarar tillögu, sem von var, þegar hann sá, að aðrir flutningsmenn hennar lögðu frekari skilning í hana en hann hafði gert. Hv. þm. (EE) talaði um orðróm, er berja þyrfti niður. En þá er að gæta að, hvort þetta sje rjetta ráðið til þess. Jeg hygg og, að hv.þm. hafi ekki aðgætt, hvaðan orðrómur þessi stafar og hverjir hafa gengið best fram í að breiða hann út. Jeg get þá bent hv.þm. (EE) á það, að orðrómur þessi er runninn frá 2 blöðum, er standa mjög nálægt þeim flokki, er flytur tillöguna. En þetta er ekki í fyrsta sinn, að menn vekja upp draug, er þeir hafa ekki mátt til að kara. Og áður fyr var sú raunin á, að þegar galdramenn vöktu upp draug, sem þeir gátu ekki kveðið niður aftur, snerist draugurinn gegn þeim sjálfum. Jeg skil ekki, við hvað hv.þm. (EE) hefir átt með samanburði sínum við sjúkrahús, nema hann hafi hugsað til þess reginrógs, er var látinn dynja á Vífilsstaðahælinu. Sá rógur hefir nú orðið sjer til skammar við rannsóknina á hælinu, og hafa kunnugir menn sagt, að fáar svipaðar stofnanir mundu hafa getað sýnt jafnhreinan skjöld við þvílíka rannsókn. Hv. þm. (EE) telur ef til vill, að þessar árásir og rannsóknir muni hafa bætt stofnunina, en það á alls ekki við um banka. Og styrktarmönnum stjórnarinnar er síst ástæða til að vefengja, að hún hafi gætt hagsmuna landsins gagnvart bankanum og sjeð um, að hann setti nægar tryggingar fyrir því fje, sem honum er trúað fyrir. Auk þess hefir hæstv.forsrh. (SE) skýrt frá, að tryggingin fyrir enska láninu hefði verið aukin, og væri nú hálfu meiri heldur en þegar lánið var veitt. Þá sagði sami hv.þm. (EE), er mjer þótti skemtilega mælt, og sjálfsagt rjettilega, að ekki mundi verða auðið að komast að nokkurri niðurstöðu um hag slíkrar stofnunar, því að jafnan mundi það orka tvímælis, hve mikils virði tryggingarnar væru, hverjir skuldunautar gætu greitt skuldir sínar og hverjir ekki. Þetta mun vera rjett; reynslan ein verður að skera úr, hvers virði hver og ein skuld er. En þó komst hv.þm. (EE) að þeirri niðurstöðu síðar í ræðu sinni, að einhverri niðurstöðu yrði að ná, þó að óhugsandi væri að komast að nokkurri niðurstöðu. Þetta kalla jeg hreystisvar, en það kemur ekki alveg heim við það, er hann sagði áður. Þá gat hv.þm. (EE) þess, að talsverður hiti væri kominn í umræðurnar. Jeg veit ekki, hvernig hv.þm. metur þennan hita. Mjer virðast allir ræðumenn hafa verið svo einstaklega spakir, sumir hafa meira að segja verið svo vænir að segja mjer til siðanna, og hafa sjálfsagt ætlað að gera það ókeypis. Og þó að jeg kunni að borga þeim eitthvað lítillega fyrir það áður en jeg sest niður, er það meira en þeir væntu og hafa mælst til. Þá kem jeg að hv. 2. þm. Reykv. (JB), er var bæði skemtilegur, fyndinn og yfirlætislaus, eins og allir þekkja. Það er svo sem munur eða gikkirnir. Hann var að vefengja, að tryggingarnar væru góðar. Það væri annars nógu gaman og fróðlegt fyrir hann að lesa síðustu lög Alþingis um þessar tryggingar. Þar er ekki heimtuð nein trygging; hún er því umfram það, sem lögin krefjast. Auk þess hefir bankinn þessa víxla og kröfur til tryggingar ásamt veði í eignum manna, fasteignum, svo sem húsum, lóðum og skipum. Er jeg þess fullviss, að þetta myndi, ef til kæmi, reynast nóg fyrir lánunum. þá sagði hv.þm. (JB), og bar sannleikanum vitni, að drátturinn, sem væri orðinn á máli þessu, væri okkur að kenna, sem erum á móti till. Þetta sýnir best sjaldgæfa sanngirni þessa manns og óvenjulegt yfirlætisleysi, að hann skuli ekki, úr því hann lítur svo á þetta, fyrir löngu vera búinn að krefjast þess, að við þegðum, en hann einn talaði í málinu. Slík hógværð er sannarlega launaverð. Þá gat jeg ekki annað en dáðst að nákvæmni hv.þm. (JB), er hann tók að tala um Tofte bankastjóra. Hann komst þar að þeirri niðurstöðu, að hann þyrfti að spyrja sjálfan sig um það, sem hann vissi áður. Njáll ljet segja sjer þrisvar það, sem honum þótti ótrúlegt, en hv.þm. vill heyra tvisvar frá sjálfum sjer það, sem hann veit áður, og verður hann því fremri Njáli í nákvæmninni. Má vera, að jeg víki frekar að því síðar, af hverju þessi nákvæmni hv.þm. (JB) stafar. það kom fram í svörum hv.þm. (JB) til hv. 3. þm. Reykv. (JÞ), að hann lítur svo á, að það fje, sem lagt er inn á hlaupareikning, sje lán til bankans. Því sje þó ekki þannig varið, ef það er jeg eða hann, sem legg inn fjeð, heldur aðeins ef það er Landsbankinn, sem á hlut að máli. Ekki gat hann neitt um það, hvort þessu væri eins farið um alla aðra banka, og bætir hann það vonandi upp síðar og lofar okkur að njóta hjer frekar bankavisku sinnar. Þá flutti þessi hv.þm. (JB) þá nýstárlegu kenningu, að samþykki eins manns sje sama og ábyrgð hans. Lítur hann svo á, að samþykki landsstjórnarinnar sje sama og ábyrgð hennar á því fje, sem Íslandsbanki fekk hjá Landsbankanum. Það er tilhlökkunarefni, er þessi hv.þm. (JB) er orðinn bankastjóri, hversu þessi nýja lánsaðferð hans hlýtur að ljetta á mörgum vafstri og óþægindum. Þá getur manni nægt, er maður ætlar að taka lán hjá þeim nýja bankastjóra, að fá samþykki einhvers góðs manns og óþrætugjarns um, að rjett sje að taka lánið. Hinn víðsýni bankastjóri myndi taka það sem ábyrgð, en hins vegar ólíkt auðveldara að fá menn til að láta samþykki sitt í tje en ábyrgð sína. Þá talaði hv.þm. (JB) um það, að þegar bankinn hætti að leysa inn seðla sína erlendis, þá hefðu menn hlaupið til og tekið út í einu kasti um 200 þúsund krónur, áður en hann og hans fræga blað fengi færi á að leggja sitt til málanna. Lá hann bankanum mjög á hálsi fyrir þetta, og kvað hann með því hafa valdið hinu mesta tjóni. Hjer var þó um mjög eðlilegan hlut að ræða. Bankinn hlaut að hætta að yfirfæra af þeirri ein földu ástæðu, að miklu meira fje var flutt á milli en hann gat annað. Annars ætti þessum tilvonandi bankastjóra að vera það kunnugt, að bankar eru yfir höfuð ekki vanir að hafa þetta fyrirkomulag. Seðlar þeirra eru yfirleitt keyptir eins og hver önnur vara. Skakt er það hjá hv.þm. (JB), að menn hefðu hætt um stund að hefja inneignir sínar í bankanum, af því, að ekki væri til neins að senda út seðlana. En hitt er jafnvíst, að þegar hann, þessi fjármálavitringur, fór að skrifa í sitt þjóðnýta blað um málið, þá tóku margir að hefja þar inneign sína og flytja hana yfir í Landsbankann. Þá fól bankaráð Íslandsbanka mjer að semja skýrslu um hag bankans. Þegar hún kom út, og það varð augljóst, hve miklu hafði verið logið í blaðinu, kiptu menn þegar að sjer hendinni. Hefir helsti maðurinn og ráðvandasti í flokki hv.þm. metið þessa skýrslu mína 600 þúsund króna virði fyrir bankann. Gerði hann þetta á fundi nú nýlega, og tel jeg mjer það til gildis, að hafa getað komið svo góðu til leiðar, bara með því að segja satt um hag bankans. því ekki gerði jeg annað en að segja eftir bestu vitund frá því, sem var, og því, sem unt var að geta sjer til með mestum sanni. Þá kvartaði hv.þm. (JB) undan því, að jeg og skoðanabræður mínir í þessu máli vildum hvorki að hagur bankans yrði rannsakaður opinberlega nje í kyrþey. Það kemur hjer ljóslega fram, að menn geta svo títt iðkað eina vissa andlega íþrótt, að þeir að lokum viti ekki sjálfir, hve nær þeir eru að fremja hana. Þessi athugasemd þm. er svo fjarri, sem nokkur hlutur getur verið, að jeg eða aðrir hjer sjeu á móti því, að hv.þm. kynni sjer hag bankans. Bankinn hefir sjálfur lýst yfir því, að þm. sje velkomið að kynna sjer hag hans, og skuli þeim látin í tje öll þau plögg, sem þeir æskja. Mun hann hafa gert þetta í því skyni að sefa þessa miklu óró hv.þm. Hitt verð jeg einnig að fullyrða, að hvorki jeg nje hinir bankaráðsmennirnir hafa lagt neinn stein í götu hv.þm. í því efni. Veit jeg ekki, hvernig þessi hv.þm. treystir sjer til að kvarta um mótstöðu okkar í þessu tilliti, þar sem honum hefir ekki til þessa hugkvæmst það, að snúa sjer til bankaráðsins og leita fróunar sinni óttaslegnu fjármálasálu. Að því er jeg veit best til, hefir hann ekki enn mælst til þess, að bankaráðið gæfi nokkra skýrslu um hag bankans. Jeg efast jafnvel um, að hann hafi nokkurntíma spurt fyrverandi fjrh. (MagnJ) um, hve traustar myndu tryggingamar fyrir láninu. Þar var þó ráðherra, sem hv.þm. studdi, og átti hann greiðan aðgang að honum. Nei; hv.þm. (JB) kaus heldur þessa leiðina. Og af hverju? Af því, að hann langaði til að láta ljós sitt skína nú rjett fyrir kosningamar og sýna landsmönnum, hvað hann, af landsföðurlegri umhyggju sinni, hefði gert til að bjarga landinu. Hv. þm. (JB) vitnaði í fundargerð þingmálafundar, sem nýlega hefði verið haldinn. Kvað hann hana bera vitni um það, að almenningi væri ekki rótt að vita ekki nánar um hag bankans. En af hverju er það? Af því, að þessi hv.þm. og aðrir honum jafnsnjallir stjórnmálaspekingar, hafa þyrlað upp þessu moldviðri í málgögnum sínum. Og þessi till., sem hjer er komin fram, er bara afleiðing þeirra óhljóða, sem þessir menn hafa fylt loftið með upp á síðkastið. Moldviðrið er nú komið inn í þingið, á þann hátt, að þessir hv.þm. hafa að lokum orðið hræddir við sitt eigið bergmál - bergmálið af hrafnagargi sínu í eyru kjósendanna um fjárhagslegt hrun bankanna og landsins. Hv. þm. (JB) sagði, að það værum við, sem sköðuðum bankann með þeirri leynd, sem við vildum halda yfir honum. Það sætir undrum, hve vel honum láta öfugmælin, þessum hv.þm. (JB). Það sanna er, að enginn banki mun finnast á þessum hnetti, sem er eins opinskár um hagi sína og Íslandsbanki. Því svo lítur út, sem hver maður telji sig eiga hann og hafa tilkall til að stjórna honum að sinni vild. Fyndnistilraun háttv.þm. (JB) og orð hans hvað snerti fúsleik minn og formanns bankaráðsins til að gefa út aðra skýrslu nýja, svara jeg aðeins því, að jeg er fús að gefa aftur skýrslu, ef þess verður beiðst. Annars ráðlegg jeg þessum hv.þm. (JB) að hætta sjer ekki út á hina hálu braut fyndninnar á hrossleggjum sínum. Og á rangar skýrslur ætti hann síst að minnast, því líklegra tel jeg, að hans skýrslur um æfina verði vænlegri til vefengingar en mínar. Þá var hv.þm. (JB) eitthvað að þvarga um, að fje það, sem bankinn hafi tapað, hafi að mestu lent í höndum erlendra manna. það má náttúrlega teygja hvert mál og skekkja, alt eftir því, sem hverjum manni endist til vitleysa eða samviskuleysi. En það sanna í þessu máli er, að þetta tapaða fje bankans hefir að mestu leyti lent í vösum landsmanna sjálfra. Ættu þeir því ekki að æpa að bankanum sem argandi kríur fyrir þá sök. Jeg veit annars ekki, hvort þessi hv.þm. (JB) hefir skilið það, sem jeg hefi sagt honum áður, að skaðinn, sem landsmenn hafa beðið, er miklu meiri en tap bankans. Ef ekki væri um annað tap að ræða en tap Íslandsbanka, þá mætti með meiri líkum segja, að hann einn væri sök í gengishruninu. En svo er ekki. En orsakir eru til gengishrunsins, og fleiri en ein. Ber þar ekki síðast að telja þennan hv.þm. (JB) og aðra menn jafnsnjalla honum, sem hófu þessar árásir á bankann og ljetu bergmála um alt landið þessi náhljóð sín. Það eru þessir menn, sem hófu þennan fjárhagslega harmagrát á versta tíma, það eru þessar „pólitísku“ grátkonur í karlmannsbuxum, sem hafa fyrst og fremst felt gengi íslensku krónunnar. Harmakvein þeirra hafa náð eyrum útlendinga, því nú er eigi lengur svo sem áður var, að hægt sje að tala hjer og skrifa eins og menn lystir, án þess að umheimurinn fái vitneskju um það. Nú skilja margir erlendis íslenska tungu, sem minna var um áður. Blöðin þar verða einnig stundum gripin af málsníkjunni og eru engu síður sólgin í hneykslissögur en blöð vor. Þessum þjóðnýtu mönnum hefir því gengið vonum betur að grafa ræturnar undan tiltrú Íslands meðal erlendra þjóða. Það er ekki furða, þótt slíkir menn hreykist og þykist góðir af starfi sínu fyrir föðurlandið. Þessi viðleitni þeirra hefir sannarlega borið sýnilegan ávöxt. Annars mætti margur, sem hlýddi á ræðu þessa hv.þm. (JB) í dag, ætla, að hann sje annaðhvort ekki jafnvitur og hann heldur, eða jafnsannleikselskur. Og ekki kæmi mjer á óvart, þótt einhver kynni að ímynda sjer, að hann væri hvorugt. Þá kem jeg að samanburði hv.þm. (JB) á Íslandsbanka og Landmandsbankanum. Þarf jeg í rauninni ekki að árjetta aftur neitt í því efni, því hv. 3. þm. Reykv. (JÞ) hefir nú nýlega tekið til máls og hnekt með fullum rökum staðleysuorðum hv.þm. (JB). Hann þóttist verða hart úti, er jeg kallaði það ósvífni að bera hjer á bankastjórn Íslandsbanka, að hún ofsæki einstaka menn hjer í bænum. En sjálfur leyfir hann sjer að fullyrða, að bankastjórnir og fulltrúaráð bankans hafi falsað reikninga hans. Ef þetta heitir ekki að nota sjer þinghelgina, þá veit jeg ekki, hvað má kallast því nafni. Og ef hv.þm. (JB) segði þetta annarsstaðar en hjer, og það væri látið ganga hæstarjettarleiðina, þá leið, sem honum og sumum flokksbræðrum hans er fremur lítið um, þá kynni hann að komast að raun um, að tungan getur orðið dýr limur. Og hvernig er nú þessu tvennu farið, sem hv.þm. (JB) jafnar saman? Í Landmandsbankanum var settur inn nýr liður til þess að hylja það, sem þurfti að hylja. Íslandsbanki, segir hv.þm. (JB), hefir tapað miklu árið 1920, en þó standi ekki neitt tap í reikningum þess árs. Og þessu jafnar hann saman, þessi Kvásir fjármálanna. þyrfti ekki að rjettu lagi að gera einhverjar öryggisráðstafanir til að forða því, að slíkir menn kafni í bankaviti sínu eða logi upp af sannleiksást? Hvernig mátti Íslandsbanki færa skuldir manna sem tap inn í reikninga sína, fyr en hann var viss um, að þær borguðust ekki? Slíkt væri sannarlega að falsa reikningana, ef hann hefði þetta á hinn veginn. Eða heldur hv.þm. (JB), að sjeð verði á einum degi, hvort stærðar framleiðslufyrirtæki geta staðið í skilum eða ekki? Nei, það var ekki sökum fölsunar, heldur af mjög eðlilegum ástæðum, að tapið 1920 kom ekki til reiknings fyr en síðar. Þá sópaði ekki lítið að hv.þm. (JB), er hann var að sýna fram á það, að eðlilegt og sjálfsagt hefði verið, að menn tækju peninga sína úr stofnun, sem væri að hrynja, og flytti þá yfir í bankastofnun landsins. En um leið sagði hann þó, að seðlarnir væru einskis virði. Búhnykkurinn var þá í því fólginn, að landsmenn svíkja einskisverða seðla inn á sína eigin stofnun. Það, sem helst bregður skugga á þessa fögru hugsjón hv.þm. (JB), er það, að honum hefir hjer orðið það á, að gera sig sekan í „hringavitleysu“, sem á latnesku máli heitir „circulus vitiosus“. Er það óneitanlega skaði um svo veglega björgunarráðstöfun, að hún skuli bíta í skottið á sjálfri sjer. En af þessu má marka, hve miklu góðu þessi hv.þm. (JB) myndi koma til leiðar, ef hann hefði lítið eitt meira vit. Hjer hefir hann bara reist sjer hurðarás um öxl, og því mist tökin á hugsjónarbákninu. Þegar hann vildi svo breiða yfir mistökin með sinni venjulegu orðaflækju, þá varð netið of stórriðið, eins og önnur heilavinna hv.þm. (JB), svo skein á hringavitleysumar í gegnum götin. Þá kom hv.þm. (JB) aftur að skýrslu minni um hag Íslandsbanka. Kvaðst hann nú virða mjer það til vorkunnar, að jeg hefði haldið, að að hún væri rjett. Jeg held því fram, að hún sje rjett. Talsverður hluti hennar hlaut að vera nokkurskonar framtíðaráætlun, en um það veit enginn með neinni vissu, hvað framtíðin kann að bera í skauti sjer. Jeg gerði allar áætlanir mínar þar eftir bestu vitund, en fór bara eins og öðrum á þeim tímum, að giska ekki rjett á í öllum greinum. Og jeg verð að halda því fram, að framtíðaráætlanir þessa hv.þm. (JB) í þeim efnum hafi ekki staðið fastari fótum en annara. En það má vera, að þetta sje gikksháttur og hroki af mjer, að ganga svo langt, að bera slíkan mann saman við aðra, þótt honum hafi þóknast að bera upp á mig svik. Sjálfsagt er, að minni háttar maður sem jeg eigi að þola þeim manni nokkuð, sem lýstur sjálfan hæstarjett með sínu orði og segir, að hann kveði upp ranga dóma. Ekki er það þá heldur tiltökumál, þótt slíkum manni leyfist að bera hjer upp á menn, sem ekki eiga völ á að verja sig, að þeir gefi út falska reikninga. Um alla aðra myndi sjálfsagt vera sagt, að hjer væri þinghelgin notuð í frekara lagi. En öðru máli er að gegna, er það er slíkur maður, sem hlut á að máli. Þá er það hv.þm. Ak. (MK), sem jeg vildi svara nokkrum orðum.*) *) Niðurlag ræðunnar hefir fallið niður hjá skrifurunum.

Magnús Guðmundsson Við umr. um þetta mál hefir verið rætt töluvert um samábyrgð og múr, sem sleginn sje um Íslandsbanka, og það látið skína í gegn, að þetta sje gert vegna h.f. Íslandsbanka eða hinna erlendu hluthafa. En þetta er ekki í fyrsta skifti, sem svo er talað hjer á þingi. Það hefir verið í hvert skifti, sem um þetta mál hefir verið rætt hjer. Og það er gaman að líta á, hverjir hafa myndað þennan múrvegg. Það hefir fyrst og fremst venjulega verið meiri hluti þings, og altaf stjórnin, hver sem hún var, og nú hefir bæst við nýliði í múrinn, og það er Landsbankinn. Getur nú nokkur trúað því, að allur þessi múr sje myndaður aðeins vegna hinna útlendu hluthafa? Hver trúir því, að meiri hluti þings, landsstjórnin, hver sem hún er, og stjórn Landsbankans, þyki svo vænt um þetta hlutafjelag, af því að meiri hluti hlutafjárins er útlendur? Jeg er þess fullviss, að það, sem liggur á bak við, er að vernda viðskiftin í landinu, því að meiri hluta þings var það ljóst, hversu viðskiftin eru viðkvæmt málefni, og til þess að bjarga þeim við, var eina ráðið að hlaupa undir bagga með bankanum. Þetta er hin sanna ástæða, og það er árangurslaust að reyna að fá aðra til að trúa því, að þetta hafi verið sjerstaklega gert fyrir hina útlendu hluthafa. Það hefir verið sagt, að Landsbankinn hafi hjálpað Íslandsbanka í síðastliðnum aprílmánuði. Jeg held, að meiningin hafi ekki verið að hjálpa bankanum sjerstaklega, heldur viðskiftalífinu. Landsbankinn hafði mikið fje í sjóði í seðlum Íslandsbanka. Þá var um tvær leiðir að velja, annaðhvort að setja sjálfur seðlana í umferð eða láta Íslandsbanka fá þá; þriðja leiðin var að vísu til, sem sje að kreppa að viðskiftunum. Nú gat Landsbankinn vitaskuld valið, hvora leiðina helst skyldi fara, og hann tók þá að taka ekki á sjálfan sig áhættuna við að lána út fjeð, því að hann taldi ekki hyggilegt að taka við viðskiftamönnum Íslandsbanka, heldur að láta þann banka hafa fjeð. Það má náttúrlega deila um, hvort þetta hafi verið rjett valið, en um hitt er ekki hægt að deila, að bankastjórnin ræður þessu, lögum samkvæmt. Það vantaði seðla í umferð, en það var eðlileg afleiðing löggjafarinnar, þar sem seðlaútgáfan er takmörkuð og samkvæmt lögunum verður Íslandsbanki að draga inn 1 miljón á ári. En þessa þurfti ekki í bili, af því að seðlarnir lágu í Landsbankanum. Jeg sje þess vegna ekki, hvers vegna Landsbankinn ætti að vera ámælisverður fyrir að hafa komið þessum seðlum í umferð og lánað út fje, sem lá hvort sem var alveg rentulaust, eða þá stjórnin fyrir að hafa stuðlað að því. Það er eitt atriði í þessu máli, sem jeg er óánægður með, en af því að það er viðkomandi þeim ráðherra, sem er nýfarinn frá, ætla jeg ekki að fara út í það. Hv. 2. þm. Reykv. (JB) mintist á tryggingarnar, en það er misskilningur, að Landsbankinn hafi fengið nokkra tryggingu hjá Íslandsbanka eða stjórninni, aðra en þá, að stjórnin leyfi honum að gefa út seðla, ef þá vantaði í umferð. Því hefir verið haldið fram, að fjármálaráðherra hefði ekki aðgang að handveðinu frá Íslandsbanka fyrir enska láninu. Mjer finst undarlegt, að nokkrum skuli detta slík fjarstæða í hug. Tryggingarnar eru handveð, sem fjármálaráðherra hefir sjerstaklega fengið, og svo á sami ráðherra ekki að hafa aðgang að þeim tryggingum. Þær liggja yfir í Íslandsbanka í sjerstökum innsigluðum kassa, með innsigli stjórnarinnar, og í þann kassa getur einmitt enginn farið, nema fjrh. eða maður með fullu umboði stjórnarinnar. Það er því svo langt frá því, að hann hafi ekki aðgang að skjölum þessum, að hann þvert á móti er sá eini, sem hefir aðgang að þeim. Hv. 1. þm. S.-M. .(SvÓ) sagði, að það væri skylda Íslandsbanka að halda seðlunum í gullverði. Þá er farið að heimta meira af þeim banka en nokkur önnur þjóð heimtar af sínum bönkum, því að það vita allir, að seðlar flestra landa eru fyrir neðan gullverð. Hv. 2. þm. Reykv. (JB) sagði, að tryggingin hefði verið of lítil í byrjun, þar sem hún var ekki hærri en lánsupphæðin. Má vera, að svo hafi verið, en þá er rjett að taka tillit til þess, að ríkissjóður skuldaði bankanum um 1 miljón króna, svo að það var ekki nema sanngjarnt, að bankinn ljeti sína skuld koma á móti. Þá þótti hv. sama þm. (JB) ilt, að forsætisráðherra skyldi hafa umboð fyrir erlenda hluthafa. Jeg sje ekki, hvað því ætti að vera til fyrirstöðu; hann er þó maður, sem þingið hlýtur að bera mikið traust til, því að annars gæti hann ekki komist í þá stöðu, og það ætti því ekki að vera hættulegt, þótt hann fari með rjett erlendra hluthafa. það er ómögulegt að gera þetta tortryggilegt, nema að gera fyrst ráð fyrir, að forsætisráðherra sje á bandi útlendu hluthafanna.

Forsætisráðherra (SE): Jeg hefi talað fátt í dag, og ætla nú aðeins að gera stuttar athugasemdir við ræðu hv.þm. Ak. (MK). Hv. þm. bar upp á mig, að jeg hefði gert mig sekan í valdaráni. Jeg veit ekki, við hvað hann á. Það, að forsætisráðherra skipi í æðstu embætti við bankana, getur ekki talist neitt valdarán. Það hefir gengið fyrir sig á alveg löglegan hátt. Hv. þm. (MK) vildi svo draga þá ályktun, að fjrh. bæri ekki lengur ábyrgð á bönkunum. En það er langt frá, að nokkur breyting hafi orðið á því; bankarnir heyra eftir sem áður undir fjrh. Ef við það er eitthvað sjerstaklega ámælisvert, þá ber að snúa sjer til fjrh. með það. Jeg vona, að orð mín skiljist ekki svo, að jeg sje að koma ábyrgð af höndum mjer, sem á mjer hvíli. Jeg legg áherslu á að sýna hv.þm., að það, sem hann kallar valdarán, hefir alls ekki verið í því fólgið að breyta yfirráðunum yfir bankanum, því að þau heyra eftir sem áður undir fjrh., en skipun í hin æðri embætti heyra undir forsætisráðherra og engan annan. Hv. þm. (MK) tók fram, eftir því, sem mjer skildist, að jeg hafi verið beðinn um að gefa skýrslu um bankann. Jeg lýsi því hjer með yfir, að það hefir aldrei komið til mín nokkur áskorun um slíkt. Þá talaði hv.þm. (MK) um brjef, sem jeg hefði fengið. Það var rjett. Jeg fekk brjef frá forseta sameinaðs þings, þess efnis, að það var skorað á mig að kalla saman fund í sameinuðu þingi til þess að ræða um bankamál. Jeg hlýt að hafa leyfi til þess að skýra frá þessu nú. Jeg minnist þess, að það var rætt um þetta á stjórnarfundi, að fjármálaráðherra viðstöddum, og var þá skotið til mín þeirri spurningu, hvort jeg vildi kalla saman fund í Sþ. Svaraði jeg því til, að jeg mundi ekki kalla saman fund til að leggja fyrir hann mál, sem jeg væri mótfallinn að næði fram að ganga. Það væri óeðlilegt, þar eð jeg væri á móti allri rannsókn. Aftur á móti tók jeg fram, að það væri eðlilegt, að málið yrði rætt innan flokka, og ef menn kæmust þá að einhverri niðurstöðu, sem jeg gæti fallist á, þá væri ekki nema sjálfsagt að kalla saman fund. Annars lá ekki í þessu áskorun til mín um að gefa skýrslu um Íslandsbanka. Hitt er satt, að jeg sagði í ræðu á fundi með Framsóknarflokknum, að mjer þætti eðlilegt, að flokkarnir ræddu um bankamál við stjórnina og reyndu að komast að einhverri niðurstöðu. Það kom fram hjá hv.þm. (MK), að jeg, sem formaður bankaráðsins, ætti að skýra þinginu frá öllu því, sem gerðist í bankanum. Undir bankaráðið eru borin mál eins og hvort veita skuli þessum og þessum lán o. s. frv., og hvaða ástæða ætti að vera til þess að fara að skýra þinginu frá slíku? Stjórnin hefir gert alt, sem hún gat, til þess að fá bankana til þess að vinna saman, og nú er sú samvinna hafin.

Eiríkur Einarsson Það er aðeins stutt athugasemd út af ummælum hv.þm. Dala. (BJ). Hann hefir misskilið orð mín, er hann tók fram, að jeg hefð verið að afsaka, að jeg var meðflutningsmaður þessarar tillögu. Jeg var alls ekki að afsaka meðflutning minn, heldur gerði jeg grein fyrir því, hvers vegna jeg væri meðflytjandi. Hjer er gert mikið úr því, að það hafi verið blaðarógur, sem hleypt hafi tillögu þessari af stokkunum. En þetta er ofmælt. Jeg veit raunar, að einn þátturinn í því, að Íslandsbanki er tortrygður, eru ummæli blaðanna. Blöðin eru boðberar; eftir skýrslum þeirra og ummælum myndar þjóðin sjer skoðun á málinu. Jeg skal ekkert um það dæma, hvort skýrsla þeirra sje rjett; það er eitt af því, sem rannsaka á. Fyrsta ástæðan til þess, að bankinn varð tortryggilegur, er að ýmsu leyti rás viðburðanna. Stórkostleg gjaldþrot á síðustu tímum, sem orsakast af því, að lagt hefir verið í fyrirtæki, sem ekki gátu staðið straum af lánum sínum, vegna þess, hve tíminn er óstöðugur og alt í óvissu, og alt leikur á lausum kili, en það eru afleiðingar stríðsins, sem valda því. En þetta segir ekkert beint um það, hvort lánsstofnunin hefir farið óforsvaranlega að ráði sínu. þegar blöðin berast út til þjóðarinnar með skýrslur um töpin, þá er von, að henni gremjist, og það því fremur, er þungir dómar fylgja frásögninni. þeim dómum á nú með tillögunni að skjóta til sjerstakrar þingnefndar. Þá hafði hv.þm. Dala. (BJ) það rjettilega eftir mjer, að það væri ekki auðhlaupið að því, að komast að sannvirði trygginganna. Jeg ítreka það hjer, að það er erfitt. Jeg get nefnt sem dæmi, ef bankinn hefir tryggingu í húsi í Reykjavík eða skipi. Hvers virði sú trygging er, er mikið komið undir framtíð bæjarins, hvort hjer er hallæri, góðæri, fiskirí eða aflaleysi. En er sami hv.þm. (BJ) segir, að jeg vilji ná niðurstöðu með rannsókninni, þótt jeg hafi áður sagt, að ómögulegt væri að ná henni, þá víkur hann við rjettu máli. Þótt ekki sje hægt að komast að fullri niðurstöðu, þá má þó komast að ýmsum mikilsverðum atriðum, sem varpa ljósi yfir hlutina. Það má fá hugboð um tryggingarnar og komast að því í stórum dráttum, hvernig bankinn ráðstafar fje sínu og hefir haldið á efnum sínum. Þetta getur og gefið þinginu hugmynd um, hvort bankinn muni ekki geta breytt vaxakjörum sínum, breytt starfrækslunni til batnaðar o. s. frv., svo sem jeg gat um í fyrri ræðu minni. Þeir, sem halda því fram, að ekki megi hreyfa neitt þessum málum, hefðu átt að sjá um, að miklar umræður spynnust ekki út að þessari till. Þeir hefðu átt að geta komið sjer saman um að fella þetta eða samþykkja umræðulaust. Þessar umræður verða hljóðbærar, eigi síður en annað, sem um bankann er sagt. Skal jeg ekki verða til þess að hella olíu í eldinn, og get lokið máli mínu.

Magnús Kristjánsson Jeg get verið mjög stuttorður, því að í rauninni þarf jeg engu að svara, sem fram hefir komið síðan jeg talaði síðast. Því mun vera þannig varið með mig og hv.þm. Dala (BJ), að við erum báðir nokkuð bráðlyndir og bersöglir, en hvorugur neitt sjerlegt fúlmenni, og býst jeg við, að við höfum nú samið nokkurskonar vopnahlje um þetta mál í bráðina. Annars er jeg ánægður yfir þessum umræðum; það hefir töluvert upplýst með þeim. T. d. hefir hæstv.forsrh. (SE) upplýst það, að stjórn Íslandsbanka hafi lýst yfir því, að ekki þyrfti að búast við meira tapi, og að bankinn væri fær um að sjá um sig sjálfur framvegis. Þetta er hið mesta gleðiefni. Þá var mjer ekki síður ánægjuefni ræða hv. 1. þm. Skagf. (MG). Hann stóð upp til að færa varnir fyrir stjórnina og lýsti yfir, að hann og hans flokkur væri sammála öllum gerðum stjórnarinnar í þessu máli. Hjer hefir stjórninni því bæst nýtt fylgi, og er það vel farið, því að fylgi hennar hefir ekki verið svo öflugt, sem skyldi. Af því, sem fram er komið, ætti að mega vænta þess, að hv. 1. þm. Skagf. (MG) og hans nánasta fylgilið veiti hæstv. stjórn þann stuðning, sem með þarf, til þess að hún geti haldist við völdin fyrst um sinn þá má segja, að sagan um Heródes og Pílatus endurtakist. Nú er stjórnin þá væntanlega komin yfir örðugasta hjallann. Viðvíkjandi hæstv.forsrh. (SE), þá hefir hann fullkomlega kannast við, að jeg hafi skýrt rjett frá  (Forsrh. SE: Nei)  , er jeg segi, að stjórnin hafi oft verið beðin um upplýsingar, bæði munnlega og skriflega, en hann ekki haft svo mikið við þá menn, sem það gerðu, að virða þá svars.  (Forsrh. SE: Jeg hefi hvorki verið beðinn munnlega nje skriflega)  . Jæja; þá verð jeg að segja, að hæstv.forsrh. (SE) er of mikill „diplomat“, því hvorki hann nje aðrir skilja, hvað hann fer, þegar hann hvað eftir annað neitar staðreyndum.

Jón Auðunn Jónsson Jeg skal ekki verða mjög langorður, til þess að verða þess ekki valdandi, að umræðurnar dragist langt fram á nótt. Enda eru umræður þegar orðnar alllangar og málið skýrt frá ýmsum hliðum. Jeg verð að játa, að jeg varð mjög hissa, er jeg sá, að þessi tillaga hv.flm. var fram komin. Tilætlunin gat engum dulist. Hjer átti gagngerð rannsókn fram að fara á hag bankans. Og því meir undraðist jeg, er jeg sá, að meðal flutningsmannanna var einn bankamaður. Honum hefði þó átt að vera fullljóst, að það var allsómögulegt fyrir þingnefnd að framkvæma slíka rannsókn á þeim stutta tíma, sem eftir var þings, þegar till. kom fram, og það þótt sú nefnd hefði ekkert unnið að þingstörfum á meðan. Hins vegar skil jeg vel, að hv.flm. hafi þótt ástæða til að flytja tillögu um einhverskonar rannsókn, eftir að jeg hefi heyrt yfirlýsingu hv.þm. V.-Sk. (LH) um, að fjármálaráðherrann hefði skýrt Framsóknarflokknum frá, að hann hefði engan aðgang að bankanum, til að rannsaka hag hans eða tryggingar ríkissjóðs fyrir enska láninu. Það er því afsakanlegt og skiljanlegt, að slík tillaga kæmi fram, þegar slík yfirlýsing var gefin af þeim ráðherra, sem átti að hafa eftirlit með tryggingunum fyrir láni ríkissjóðs til bankans. En nú hefir það komið í ljós, að sumir hv.flm., og þar á meðal hv.frsm. (SvÓ), hafa fengið aðrar upplýsingar eftir að till. kom fram. í fyrri ræðu sinni gaf hv.frsm. (SvÓ) fulla ástæðu til að ætla, að hjer væri um raunverulega rannsókn að ræða, en nú hefir hann dregið í land, eftir að hann sá, að forsendur þær, sem fjármálaráðherra gaf flokknum, voru ekki rjettar og að rannsókn, eins og till. fer fram á, er óframkvæmanleg. Nú vill hann taka gildar allar yfirlýsingar, sem hinir stjórnskipuðu bankastjórar vilja gefa stjórn og þingi. Það mætti ef til vill gera ráð fyrir, að svo væri litið á, að það hefði einhver áhrif á skoðun mína í þessu máli, að jeg er starfsmaður við eina deild Landsbankans. En svo er ekki, og skal jeg taka það fram, að stjórnendur Landsbankans hafa aldrei reynt að hafa áhrif á framkomu mína í stjórnmálum. Hinu skal jeg lýsa yfir frá eigin sjónarmiði, að jeg álít, að það yrði til ógagns, einnig fyrir Landsbankann, ef þessi till. verður samþykt. Kæmi það fyrir, að traustið á Íslandsbanka væri veikt svo mjög, að hluthafarnir óskuðu að láta bankann hætta að starfa, þá væri það sama og að loka öðrum lánsstofnunum. Það er hætt við, að lánstraust ríkisins reyndist ekki svo mikið, sem þyrfti, til að halda öllum viðskiftum áfram, að minsta kosti ekki nú sem stendur, þó að vonandi sje, að það verði betra í framtíðinni. Þeir menn, sem virðast hafa það að markmiði að koma Íslandsbanka fyrir kattarnef, hafa bersýnilega ekki gert sjer grein fyrir afleiðingunum. En þær virðast auðsæjar, því að þá yrði alment hrun. Færi svo, að eignir viðskiftamanna bankans væra yfirleitt settar á uppboð, þá er fyrirsjáanlegt, að innieigendur í Landsbankanum og öðrum peningastofnunum, tækju út sparifje sitt, til þess að kaupa við sárlitlu verði eignir hinna ógæfusömu viðskiftamanna Íslandsbanka, auk alls annars fjárhagsböls og atvinnuleysis, sem af lokun bankans leiddi. Hv. 2. þm. Reykv. (JB) vildi gera samanburð á ástandinu í Íslandsbanka og í Landsmandsbanken. Hv. þm. Dala. (BJ) hefir nú bent á, að það sje ekki sambærilegt, og vil jeg undirstrika, að það er mjög ólíkt, sem betur fer. Bankastjórarnir í Landmandsbanken „spekúleruðu“ með fje bankans, að því er virðist í eigin hagsmuna skyni, en slíku er ekki til að dreifa með bankastjóra Íslandsbanka. Jeg vil nú leyfa mjer, út af ummælum blaðs eins hjer í bænum, að fara nokkrum orðum um tap, sem varð við útibú Landsbankans á Ísafirði 1919. Blaðið virðist hafa reiðst út af því, að jeg varð nokkuð harðorður í eldhúsdagsumræðunum við þáverandi fjármálaráðherra (MagnJ), og segir, að jeg ætti fyrst að gera hreint fyrir mínum dyrum og borga tap, sem orðið hafi við útibúið, áður en jeg vítti aðra. Jeg skal nú skýra hv. deild frá orsökunum til síldartapsins á Ísafirði 1919. Í stríðslok var það álit allra, að mjög mikill feitmetisskortur yrði hjer í álfunni, og því myndu allar feitmetisvörur hækka mjög í verði, enda hafði síld og lýsi stöðugt haldið áfram að hækka. Sjerstaklega var vitanlegt, að í Þýskalandi og Rússlandi var lítið um feitmetisvöru. Því var það, að margir menn, fleiri en áður, gerðu nú út á síld, og aflinn varð óvenjumikill. Þegar kom fram í september, fer að koma í ljós, að vafasamt væri, hvort Þýskaland og Rússland gætu keypt síld, vegna skorts á erlendum gjaldeyri. Þar við bættist, að Finnar bönnuðu innflutning á síld, vegna þess að þeir vildu nota ljelegri vöru, veidda af landsmönnum sjálfum, til að losna við að þurfa að greiða erlendan gjaldeyri og til að hjálpa innlendum síldveiðum. Alt þetta kom í svo skjótri svipan, að þeir, sem seldu ekki í ágústmánuði, gátu alls ekki selt. Svíar, sem eru ein hin mesta síldarneytenda- og síldarsöluþjóð, höfðu þá þegar keypt mikið af íslenskri síld, svo mikið, að óhugsandi var, að hún yrði öll notuð í landinu. Þeir sáu því fyrir stórskaða á kaupunum og reyndu með öllu móti - má óhætt segja með rjettu og röngu - að losna við gerð kaup, og því miður voru „Slutseðlar“, sem gerðir voru í Kaupmannahöfn af miðlarafirma þar, svo rúmir, að þeim tókst það í mörgum tilfellum. T. d. fóru þangað frá Ísafirði 3000 tunnur, sem seldar voru til firma í Gautaborg, og minna en ekkert fekst fyrir. Þetta var gersamlega ófyrirsjáanlegt, og má meðal annars marka það á því, að öll hin gömlu síldarsölufirmu í Svíþjóð töpuðu stórfje á íslensku síldinni, flest þeirra svo, að þau hafa ekki rjett við síðan. Þeir menn, sem útibú Landsbankans á Ísafirði tapaði stórlega hjá á síldinni 1919, voru í ársbyrjun mjög vel efnum búnir og dugandi útgerðarmenn. Það eina tilboð, sem þeir höfðu, var um sölu á ca. 1200 tunnum af reknetasíld, en þar sem það var besti hluti síldarinnar, þótti viðsjárvert að selja þessa bestu síld út úr heildinni, ca. 10000 tunnum, því álitið var, að reknetasíldina væri altaf auðvelt að selja. Það má nú ef til vill kenna mjer um, að þessar 1200 tunnur voru ekki seldar, því jeg var þess ekki hvetjandi. En jeg neita því fastlega, að hjer hafi verið um nokkra „spekúlation“ að ræða frá minni hendi. Þessir menn veiddu með eigin skipum og keyptu ekki síld af öðrum. Þeir seldu 3000 tunnur með tapi, svo þær hefðu betur verið óseldar; en jeg skal gjarnan taka á mig, ásamt þeim. ábyrgðina á því, að þeir seldu ekki þessar 1200 tunnur, þegar þeir gátu það. Meðstjórnendur mínir við útibúið eru lausir við alla ábyrgð í því efni. Hins vegar setti jeg öllum, sem „spekúleruðu“ í síld 1919, þ. e. keyptu síld af öðrum til verkunar og útflutnings, það skilyrði, að selja fyrir ágústmánaðarlok, því að víxlana átti að greiða 15. september. Að jeg setti ekki þessum áminstu útgerðarmönnum sömu skilyrði, kom af tvennu: 1. Þeir voru vel efnaðir menn og útgerðin gekk ágætlega. En það var, því miður til stórskaða, því ef þeir hefðu aflað lítið, þá hefði skaðinn ekki orðið þeim tilfinnanlegur; en af því að aflinn varð um 12000 tunnur hjá þessum tveimur mönnum, varð 1 milj. kr. tap. 2. Jeg sá enga hættu á því, að síldin seldist ekki, og jeg hafði áður, á fyrri árum, látið þessa menn selja strax og útgerðarkostnaður fekst greiddur, en stórgróði hefði þeim orðið þá að bíða nokkru lengur. En meðan þeir voru lítt efnaðir, vildi jeg, að gætt væri frekustu varúðar. Af þessu, sem jeg nú hefi sagt, vona jeg, að hv.þm. geti felt sinn dóm um tapið hjá bönkunum á síldveiðinni, því að líkt mun ástatt hjá öðrum bönkum. En um það tilfelli, sem jeg hefi gert hjer að umtalsefni, skal jeg að lokum geta þess, að jeg vil ekki, að alt þetta umrædda tap útibúsins sje reiknað því til skuldar, þó að svo sje gert reikningslega, því að þar eiga aðrir líka talsverða sök á. Og það er ósatt, að jeg hafi gefið eftir 500 þús. kr. af skuldum útibúsins. Jeg hefi komið með þessa skýringu af því, að sum blöðin hafa kallað þetta síldar-„spekúlation“. Nú gætu sumir álitið, að jeg væri að bera hönd fyrir höfuð Íslandsbanka, af því að jeg væri sekur um það sama og hann, eða máske líka af því, að jeg er hluthafi í Íslandsbanka. En þegar fyrirspurnin um hlutafjáreign þingmanna í Íslandsbanka kom fram, sendi jeg hæstv. forsætisráðherra skýrslu um eign mína í honum. Eru það 1500 kr., sem jeg á þar, og er ólíklegt, að nokkur maður trúi því, að jeg sje hlutdrægur vegna þeirra. Jeg óska, að samvinna og samkomulag haldist milli bankanna. Það er meir en nóg verkefni handa þeim báðum að vinna að viðreisn atvinnuveganna. Ef menn skiftast í flokka og fylkja sjer með harðvítugheitum á móti öðrumhvorum bankanna, þá mun það áreiðanlega hefna sín, ekki einungis á bönkunum, heldur fyrst og fremst á þjóðinni. þetta er ekki meint til hv. flutningsmanna, þótt vitanlega hafi ýms orð fallið hjer í deildinni, sem hefðu mátt vera ósögð.

Jakob Möller Umræður um þetta mál hafa nú staðið 12 klukkustundir, og jeg verð að segja, að þetta þing hefir ekki varið tíma sínum ver í annað skifti. Jeg hefi hlustað gaumgæfilega á umr., og jeg verð að segja það, að þegar forseti hafði nærri slitið umræðum áðan, þá vissi jeg ekki, um hvað jeg átti að greiða atkvæði. Jeg skildi till. svo, er hún kom fram, að ætlast væri til, að þingið framkvæmdi sjálfstæða rannsókn á hag Íslandsbanka. En hv.frsm. (SvÓ) gaf þá skýringu, að till. væri aðeins komin fram til að fá skýrslu frá bankastjórninni um hag bankans. Jeg hefði nú ekkert verið hræddur við að greiða atkv. mitt með því, að skipuð væri nefnd til þess að rannsaka hag Íslandsbanka. Jeg held einmitt, að það væri eina ráðið til að koma á friði um þetta mál. Hins vegar skil jeg þó afstöðu þeirra manna, sem eru þessu mótfallnir. Þeir óttast það, að slík rannsókn kynni að verða hættuleg lánstrausti bankans erlendis. En tillaga þessi er komin fram fyrir hálfum mánuði, og vika liðin síðan byrjað var að ræða hana. Ef hún gæti haft einhver skelfileg áhrif á lánstraust bankans, þá væru þau áreiðanlega farin að koma í ljós. Jeg held, að skipun nefndar hafi engar afleiðingar, hvorki út á við nje inn á við, nema þá að friða hugi manna. Jeg tel óþarft að óttast, að það gæti eyðilagt lánstraust landsins erlendis. Þó að lánstraust bankanna megi að vísu telja allmikið, eftir atvikum, þá er því þó þannig varið, að það mundi varla raskast við þetta. það er alkunna, að bankar flestra þjóða hafa við erfiðleika að stríða á þessum tímum, svo að enga mun undra, þótt hjer sje um hið sama ástand að ræða. Enda er það alkunna, bæði innanlands og utan, að Íslandsbanki hefir átt við slíka erfiðleika að stríða nú árum saman. Það er von, að menn amist við rannsókn, ef þeir álíta, að það spilli fyrir bankanum. En ef rannsóknin leiddi það í ljós, að bankinn stæði tiltölulega vel og ekkert væri að óttast. Þá ætti rannsóknin ekki að spilla fyrir honum, heldur þvert á móti. Og jeg er sannfærður um það, að nefnd, sem nú væri látin athuga hag bankans, gæti ekki að loknu starfi látið unni annað álit en að hagur bankans væri tiltölulega góður. En nú fara þinglausnir að nálgast, og á einum hálfum mánuði er ekki mikið hægt að gera. Það er ekki hægt nema með löngum tíma og ítarlegri rannsókn, að komast að alveg óyggjandi niðurstöðu í slíku máli. Og þó aldrei hægt til hlítar, vegna þess, hve tímarnir breytast. það var undirstrikað hjá hv.þm. Ak. (MK), að skýrslur þeirra Bjarna Jónssonar og nefndarinnar 1921 hefðu aðeins verið miðaðar við yfirstandandi tíma. Þetta er alveg rjett. Og jeg vil undirstrika það enn frekar, að skýrsla Bjarna hafi verið alveg eins ábyggileg á sínum tíma eins og skýrsla nefndarinnar á þeim tíma, sem hún var gerð Bjarni gerði að vísu ekki ráð fyrir neinu tapi. Nefndin gerði aftur á móti ráð fyrir talsverðu tapi, en eins og það kom í ljós síðar, að bankinn hlaut að tapa, þó að ekki væri komið neitt í ljós um það 1920, þá getur það og komið í ljós síðar, að tap bankans verði meira en nefndin frá 1921 áætlaði, því segja má, að kringumstæðurnar breytist frá degi til dags, auk heldur frá ári til árs. Og margt hefir breyst síðan árið 1921. Hagur bankans fer auðvitað eftir því, hvernig fer með hag landsins í heild sinni. Er því hætt við litlum árangri af rannsókn nú, því slíkt sjest ekki fyrir með neinni vissu. En það gæti verið mikið unnið við það, ef slík skoðun gæti orðið til þess, að allir landsmenn gætu orðið ásáttir um að efla hag bankans. Og ef sú hefði orðið lausn þessa máls, þegar um það var rætt á lokuðum fundi hjer í byrjun þings, að slík athugun færi fram í kyrþey, þá hefði farið betur. Jeg harma því, hvernig fór með þetta mál í þingbyrjun. Hv. þm. Dala. (BJ) segir, að bankastjórnin hefði ekkert haft á móti því, að formenn eða trúnaðarmenn þingflokkanna fengju að athuga hag bankans. Það er því aðeins nokkur hluti þingsins, sem telur það varhugavert Bankinn álítur það auðsjáanlega ekki hættulegt; annars hefði hann ekki boðið það fram. Það stappar því nærri því, að það sje óskiljanlegt, hve mikill eldur hefir kviknað um þetta mál hjer á þingi. Jeg hafði hugsað mjer að greiða ekki atkv. í þessu máli. Ekki vegna þess, að jeg telji mjer ekki heimilt, vegna sjerstakrar aðstöðu til bankans, að greiða atkvæði hvernig sem mjer líst. En eftir að því hefir verið lýst yfir, að bankastjórninni sje ljúft að leyfa fulltrúum flokkanna að athuga hag bankans, og eftir að aðalflutningsmaður till. þeirrar, sem hjer er til umræðu, hefir lýst því yfir, að nefndinni sje ekki annað hlutverk ætlað, en að fá skýrslu bankastjórnarinnar um hag bankans, greiði jeg hiklaust atkvæði með tillögunni.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Jeg skal leiða hjá mjer að svara flestu af því, sem fram hefir komið. Aðeins víkja að því, sem hv. 1. þm. Reykv. (JakM) sagði. Jeg hefi litið svo á, að till. Þessi væri eins hugsuð og hún er orðuð, og hún nefnir hvergi þá rannsókn, sem hjer hefir verið rætt svo mikið um. Hinn naumi tími til þingloka sýnir líka, að hún gat aldrei gert ráð fyrir öðru en athugun þeirra gagna og upplýsinga, sem bankastjórnin gat í tje látið. Enginn gat vænst þess, að hún gæfi einstökum mönnum slíkar upplýsingar, en þess verð jeg að vænta, að hún teldi sjer skylt að gefa trúnaðarmönnum þingsins þvílíkar upplýsingar, og myndu þær greiðlega í tje látnar. Að þetta er meining okkar, má sjá fyrst og fremst af því, að við höfum óskað eftir því, að þessi athugun færi fram í kyrþey. Í öðru lagi af því, að þetta kemur svo seint fram, að ekki mundi tími vinnast til rannsókna. En þó að fáir dagar sjeu eftir af þinginu, þá ætti þó að vera nægur tími til að taka á móti skýrslu bankastjórnarinnar, þótt ekki sje tími til að fara í gegnum allar bækur bankans og skjöl. Mjer fanst þessi hv.þm. (JakM) taka með meiri þekkingu og gætni á þessu máli en ýmsir aðrir hv.þm., sem talað hafa. Hann hefir engar getsakir gert okkur flutningsmönnum tillögunnar, og tekið hana eins og hún liggur fyrir, með þeirri skýringu, sem jeg gaf í framsögu. Vjer flm. höfum með till. rækt beina skyldu vora, og engum, sem þekkir til úti um sveitir landsins, mun þykja ótímabært að fá vitneskju um horfur peningamálanna. það er alkunna, að fólkið yfirleitt kennir bankanum um lággengið og kröggurnar, þótt vitanlega sjeu fleiri gjörendur í því máli. Hann verður þó jafnan talinn stærstur. Jeg læt mjer í ljettu rúmi liggja. hvernig atkv. falla, og tel, að við það, sem er fram komið, sje þegar nokkuð fengið, þótt fyrirheitin einhver frá hendi talsmanna bankans kunni að misfarast.

Magnús Guðmundsson Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv.þm. Ak. (MK). Hann viðhafði þau orð, að hann mátti vænta svars við þeim. Hv. þm. (MK) gengur út frá því, að úr því að jeg er ekki í stjórnarflokknum, hljóti jeg að vera á móti öllu því, sem stjórnin gerir, hvort sem það er rjett eða rangt. En jeg vil segja honum það, að jeg skil stöðu mína sem þingmaður svo, að mjer beri að styðja mál, sem jeg tel rjett, hvort sem jeg er stuðningsmaður stjórnar eða ekki. Hann þarf því ekki að skipa mjer í stjórnarflokkinn, þótt jeg fylgi stjórninni í þessu máli. Jeg ætla ekki að gera honum sömu skil og geta þess til, að hann sje með þessari till., sem hjer er til umr., af því að hann sje að slíta fylgi við stjórnina. Þvert á móti ætla jeg að geta þess til, að hann verði fylgismaður hennar áfram. Hæstv. stjórn þarf því ekki míns fylgis með Hún hefir, eins og hv.þm. Ak. (MK) sagði í dag, Móse og spámennina. Hún hefir Framsóknarflokkinn til fylgis, og það er víst ekki hætt við, að hann reynist ekki nógu tryggur.

Bjarni Jónsson Jeg vil leyfa mjer að þakka hv. landbn. fyrir það, að hún hefir tekið upp brtt. þær, sem jeg hefi borið fram á þskj. 256, og vil jeg því hjer með taka brtt. mínar aftur, svo að þær komi til atkvæða í því formi, sem nefndin hefir lagt til. Jeg bar fram þessar brtt. eftir tilmælum kjósenda minna. Í Hvammsfirði innanverðum eru oft ísalög og erfitt um aðdrætti, en sveitum, sem svo er ástatt um, getur verið mjög kærkomin sú heimild, er felst í frv. Jeg tel því vel ráðið, að frv. þetta skuli hafa komið fram og að sjóðnum verði varið svo sem þar er farið fram á.