Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. er komið frá hv. Ed. Í því felst það, að numin eru úr gildi ákvæði laga um heimild til einkasölu á útvarpstækjum. Jafnframt er kveðið svo á í frv., að eignir Viðtækjaverzlunarinnar skuli ganga í framkvæmdasjóð ríkisútvarpsins, þegar skuldir hafa verið greiddar, inneign ríkissjóðs hjá Viðtækjaverzluninni greidd að fullu og jafnframt innt af hendi til þjóðleikhússins greiðsla á 1 millj. kr., sem það er talið munu kosta að ljúka þjóðleikhúsbyggingunni og greiða ógreiddar skuldir skv. lagaheimild til rekstrar Sinfóníuhljómsveitar Íslands. Á undanförnum árum hefur Viðtækjaverzlun ríkisins verið rekin með tapi, sem ríkissjóður hefur þurft að greiða. Auk þess hefur Viðtækjaverzlunin á undanförnum árum ekki starfað með sama hætti og gert var ráð fyrir að hún starfaði, þegar hún var stofnuð fyrir næstum 40 árum. Þá gegndi Viðtækjaverzlunin mjög mikilvægu hlutverki og leysti það af hendi með mikilli prýði. Þá var verið að koma á fót nýrri ríkisstofnun, Ríkisútvarpinu, og það þótti mjög hentugt að haga innkaupum til landsins á útvarpsviðtækjum með þeim hætti, að sem stærstar pantanir væru gerðar í einu og dreifingin væri sem mest á einni hendi. Þessi framkvæmd í viðskiptum tókst mjög vel að því leyti, að um margra ára skeið má telja að verð á útvarpsviðtækjum hafi verið lægra hér á Íslandi en í nálægum löndum, einmitt vegna þess, að innflutningur þeirra og verzlun með þau hér var á einni hendi. Á síðari árum hefur hins vegar innflutningur viðtækja til landsins og verzlun með þau smám saman tekið að dreifast á fleiri og fleiri hendur, m.a. vegna þess, að Viðtækjaverzlunin hefur ekki talið sig hafa bolmagn til þess að annast allan þann verzlunarrekstur, eftir að hann tók svo mjög að aukast sem átt hefur sér stað á undanförnum árum og ekki hvað sízt eftir að innflutningur og verzlun með sjónvarpstæki kom til skjalanna, en hann hefur verið mjög mikill. Þess vegna var það fyrir allmörgum árum tekið upp af hálfu Viðtækjaverzlunarinnar að heimila öðrum innflytjendum að flytja inn tæki, bæði hljóðvarpstæki og sjónvarpstæki, gegn greiðslu ákveðins gjalds til Viðtækjaverzlunarinnar, sem nefnt var einkasölugjald. Þessir viðskiptahættir hafa tíðkazt mörg undanfarin ár, og hefur gjaldið numið 30% af innflutningsverði tækjanna. Bein verzlun Viðtækjaverzlunarinnar hefur hins vegar færzt saman ár frá ári og átt meginþáttinn í því, að rekstur hennar hefur breytzt í hallarekstur. Í raun og veru hefur Viðtækjaverzlunin undanfarin ár allmörg fyrst og fremst verið innheimtustofnun á opinberu. gjaldi, einkasölugjaldinu, en æ minna og minna kveðið að eiginlegum verzlunarrekstri hjá henni, auk þess sem sá verzlunarrekstur hefur haft í för með sér beinan taprekstur fyrir ríkissjóð. Þegar þannig var komið, þótti ríkisstj. rétt að skipa n. til þess að athuga starfsgrundvöll Viðtækjaverzlunar ríkisins, og gerði ég það 15. maí 1965. Í n. voru skipaðir Jón A. Bjarnason verkfræðingur, Sigurður J. Briem stjórnarráðsfulltrúi, Sigtryggur Klemenzson ráðuneytisstjóri og Sveinn Ingvarsson forstjóri Viðtækjaverzlunarinnar. Sigurður Briem var formaður n. Í forföllum Sigtryggs Klemenzsonar starfaði Höskuldur Jónsson stjórnarráðsfulltrúi í n. Þessi n. lauk störfum á s.l. vori og var á einu máli um það, að tímabært og eðlilegt væri að leggja niður einkasölurekstur á innflutningi viðtækja. Skýringin á því kemur gleggst fram í þeim ummælum forstjóra stofnunarinnar, sem voru í nál., en þar sagði hann, með leyfi hæstv. forseta: „Eins og málum er nú komið, er mér ljóst, að ekki eru tök á að byggja upp líkan starfsgrundvöll þeim, er Viðtækjaverzlunin starfaði á fyrstu 27–28 árin, því að meðal annarra fullnægjandi skilyrða í þeim efnum yrði að útvega 40–50 millj. kr. sem handbært rekstrarfé og jafnframt auka starfslið stofnunarinnar að þrefaldri tölu við það, sem nú er, að lágmarki.“ En n. í heild sagði í tilefni af þessum ummælum forstjórans, með leyfi hæstv. forseta: „ N. telur, að aðstaða íslendinga til að afla sér viðtækja og varahluta í þau sé í dag allt önnur og betri en hún var 1930. Með hliðsjón af fullkominni getu einkafyrirtækja sem og samvinnufélaga til að annast innflutning og dreifingu viðtækja, getur n. ekki mælt með, að ríkissjóður leggi fram 40–50 millj. kr. til rekstrar einkasölu til sams konar þjónustu og bindi þar við 30 manna starfslið. Þar sem mjög óráðlegt virðist að halda áfram rekstri einkasölunnar með núverandi sniði, leggur n. til, að hún verði lögð niður.“ Í samræmi við þetta einróma álit n. hefur ríkisstj. lagt til í þessu frv., að eftir tili. hennar verði farið og einkasalan lögð niður, en nettóeign hennar að því loknu ráðstafað eins og ég gat um áðan. Upphaflega var gert ráð fyrir því, að hagnaður af viðtækjaeinkasölunni rynni í framkvæmdasjóð ríkisútvarpsins, og í samræmi við það var lagt til í frv., að nettóeign hennar, þegar allar skuldbindingar hafa verið greiddar, renni í framkvæmdasjóð ríkisútvarpsins. Viðtækjaverzluninni var upphaflega ætlað að vera ríkisútvarpinu til stuðnings, og hún verður það endanlega með því móti, að það fái nettóeign einkasölunnar, þegar greiðsluskuldbindingum er lokið. 1951 var hins vegar ákveðið, að hagnaðurinn skyldi renna í ríkissjóð til greiðslu á byggingarskuldum þjóðleikhússins, og síðar var þeim lögum breytt og ákveðið, að hagnaðinum skyldi skipt á milli Sinfóníuhljómsveitar Íslands og þjóðleikhússins. Nú er hins vegar svo komið, að einnig er um að ræða beinar fjárveitingar á fjárlögum, bæði til þjóðleikhússins til rekstrar og byggingar og til Sinfóníuhljómsveitarinnar. Sjálfsagt þykir þó, að Viðtækjaverzlunin greiði það, sem hún á enn ógreitt vegna fjárhagsskorts eða vegna fjárskorts, það fé til Sinfóníuhljómsveitarinnar og að nettóeign Viðtækjaverzlunarinnar standi undir þeim byggingarframkvæmdum þjóðleikhússins, sem enn er ólokið, enda kveða gildandi lög svo á, að tekjur af Viðtækjaverzluninni megi nota til byggingar þjóðleikhúss, þangað til þeirri byggingu er endanlega lokið. Jafnhliða þessu frv. flytur ríkisstj. eða fjmrh. annað frv., þar sem lögð er til hækkun á verðtolli á innfluttum sjónvarpstækjum og hljóðvarpstækjum, sem á að koma í staðinn fyrir það 30% einkasölugjald, sem nú hefur verið greitt af öllum hljóðvarps- og sjónvarpstækjum, sem til landsins hafa verið flutt. Það, sem gerist hér í raun og veru, er það, að innheimta opinberra gjalda af innfluttum hljóðvarps- og sjónvarpstækjum verður einfaldari og ódýrari en nú á sér stað. Í stað þess að innheimta bæði aðflutningsgjöld af þessum innfluttu tækjum og einkasölugjald af hálfu Viðtækjaverzlunar ríkisins verður nú allt, sem neytendur greiða til hins opinbera af tækjunum, innheimt af sama aðila, þ.e. tollyfirvöldunum, og sparast þá auðvitað sá kostnaður, sem af því hefur hlotizt að innheimta einkasölugjaldið á vegum Viðtækjaverzlunarinnar, því að í sjálfu sér kostar auðvitað nákvæmlega jafnmikið að innheimta 70% verðtoll af þessum tækjum við innflutning eins og að innheimta 100% verðtoll af þeim. Af þessari kerfisbreytingu mun því óhjákvæmilega hljótast verulegur sparnaður fyrir hið opinbera og þjóðfélagið í heild. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég kann ekki við að láta þetta frv. fara svo til n. að lýsa ekki afstöðu minni til þess, sem hér er að gerast, sérstaklega með tilliti til þess, sem nokkuð hefur komið fram í blöðum kaupsýslumanna hér, að fagnað er mjög yfir því, að Viðtækjaverzlunin sé lögð niður, og sagt, að fleira af því, sem ríkið hefur rekið, þurfi að koma á eftir. Það er náttúrlega lítill vandi, þegar kaupsýslustéttin hefur höfuðáhrifin á ríkisvaldið, að stjórna þannig rekstri ríkiseinkasala, að þær verði óvinsælar og síðan verði þær að hálfu leyti leystar upp og svo að lokum lagðar niður. En það er rétt, um leið og svona mál eru rædd, - þó að það sé í raun og veru erfitt, eins og komið var með viðtækjaeinkasöluna, - að gera sér ljóst, út í hvað verið er að stefna með þessu móti. Ástandið er þannig, að meira og meira af því, sem almenningur kaupir, hvort sem það eru sjónvarps- eða útvarpstæki, bílar, vélar, heimilistæki eða annað slíkt, - það er að verða þannig með þetta hér á Íslandi núna, að þjónustan með allt þetta er að verða gersamlega ómöguleg. Skipulagsleysið í innflutningnum á þessum hlutum er að verða þannig, að það veldur þjóðfélaginu og hverjum einstaklingi, sem eitthvað hefur með þetta að gera, stórtjóni. Í raun og veru erum við að lífa það, að hið svokallaða einkaframtak er að svíkjast um að fullnægja því, sem fram að þessu hefur verið gengið út frá, að það hefði vissar forsendur til að fullnægja betur en ríkið, eins og það vissulega oft og tíðum getur haft, ef einhver ofurlítil hemja er á því, hvernig þarna er að farið. Við vitum, að það er ákaflega mikið valfrelsi, sem fólk hefur núna, hvað snertir að það getur valið kannske á milli 50 og 100 bílategunda. Vafalaust getur það farið að velja á milli fjöldans af alls konar viðtækjum, sjónvarpstækjum og öllu mögulegu slíku. Það er enginn efi á því, að þegar um er að ræða að selja þessi tæki, eru ótal prangarar til, sem pranga þessu inn á almenning. En hvernig fer svo á eftir, um leið og þarf að fara að gera við þetta? Hvernig er með varahlutina í bílategundirnar hér á Íslandi? Hvernig stendur einkaframtakið sig með það? Sannleikurinn er, að svo og svo mikið af öllum þeim tækjum, sem hér eru flutt inn, er meira eða minna ónýtt almenningi rétt á eftir, vegna þess að þetta einkaframtak fullnægir ekki þeirri skyldu að hafa nægar varahlutabirgðir af þessu öllu saman. Það, sem við höfum lifað í sambandi við öll þessi tæki, er algert gjaldþrot einkaframtaksins í þessum efnum og svik þess við þjóðfélagið, sem að miklu leyti stafa af því, að þessir aðilar hafa fengið frelsi til að flytja inn hvað sem þeir vilja án þess að hafa nokkrar skyldur til þess að sjá almenningi fyrir því á eftir, að almenningur eigi að geta haft fullkomið valfrelsi um varahluti í sambandi við þetta. Það er snakkað í blöðum kaupsýslustéttarinnar hér um valfrelsi. Hvar er valfrelsi hvað snertir varahluti í það, sem heimilin og fólkið almennt þarfnast? Það er ekki til. Það er alger óreiða og hreint hneyksli í öllum verzlunarmálum Íslands hvað þetta snertir. Svo og svo mikið af því, sem fólk flytur hér inn, er því meira eða minna ónýtt rétt á eftir, vegna þess að það vantar varahluti. Og svo er bara prédikað: Menn hafa valfrelsi. - Jú, menn geta kastað því, sem fyrir er, og keypt sér nýtt. Það geta kannske þeir, sem hafa efni á því, en það geta ekki aðrir. Ég álít, að hið opinbera, sem ber ábyrgð á því, hvers konar skipulag eða skipulagsleysi og óreiða ríkir í þessum efnum, verði að gera svo vel að skipta sér dálítið af þessu. Það veit hver einasti maður, hvað það er ópraktískt fyrir okkur Íslendinga að hafa alla þá tugi bílategunda, sem hér eru. Það verður engin þjónusta við almenning með þessu móti. Við kæmumst af með miklu færri bílategundir og gætum þá haft tiltölulega sæmilegar varahlutabirgðir handa fólki af þessu. En á hvern hátt ætla menn að sjá um að gera slíkt? Það verður ekki gert með þessari svokölluðu frjálsu verzlun nú. Einkaframtakið gerir það ekki. Það er algerlega gjaldþrota og máttlaust og ómögulegt í þessum efnum. Það stendur uppi eins og þvara. Almenningur hefur ekkert valfrelsi í þessum efnum. Um leið og hann er búinn að kaupa eitt tæki og þarf að fá einn hlut í það, stendur allt fast. Ég álít, að hið opinbera verði að gera svo vel að athuga dálítið, hvað um er að ræða í þessum efnum. Hér er komið og sagt við okkur af hæstv. verzlunarmrh., viðskmrh., að það sé sparnaður fyrir þjóðfélagið að leggja niður Viðtækjaverzlunina. Ég skal ekkert um það segja. Það er hægt auðvitað að deila heilmikið um, þegar búið er að koma Viðtækjaverzluninni í það ástand, sem hún er í núna, hvernig þetta sé. En verður það nokkur sparnaður fyrir þjóðfélagið á eftir? Hvað fáum við margar viðtækjaverzlanir hérna? Hvað fáum við upp margar sjónvarpstækjaverzlanir nýjar? Mér sýnist ein vera að rísa upp á dýrasta horninu í Reykjavík, á horninu á milli Austurstrætis og Lækjargötu. Það væri gott að vita, hvað álagningin er á vörunni, ef þetta er dýrasta pláss, sem til er í Reykjavík. Ég er því miður ekki svo kunnugur, ég veit ekki, hvort það er frjáls álagning á þessum hlutum, en það getur hæstv. viðskmrh. upplýst, en við vildum gjarnan fá að vita það, áður en þetta er samþ. hér. Hvað eiga margir að fá að starfa við að selja sjónvarpstæki í Reykjavík, ef Viðtækjaverzlunin er afnumin og annað slíkt? Hver ætlar að tryggja okkur, að það verði ekki 50 eða 100 manns, sem komi til með að vinna við þetta, í staðinn fyrir það, sem þyrfti, svo framarlega sem það væri ríkiseinkasala á því? Eins og nokkur maður þurfi að telja okkur trú um það í dag, að það væri ekki heppilegra fyrir þjóðfélagið, að það væri einkasala á bilunum, en frjálst hins vegar að kaupa þá, ekki nein skömmtun, og ríkið réði, hvað það væru margar bílategundir, sem inn væru fluttar. Eins og nokkur maður þurfi að telja okkur trú um, að allar bílahallirnar hefðu risið inn við Suðurlandsbraut, ef það hefði verið ríkiseinkasala á bilunum, og eins og það væri ekki hægt að hafa þjónustu við almenning og valfrelsi á varahlutum eitthvað dálitið skárra en það er núna, svo framarlega sem það væri þarna ríkíseinkasala. Að vísu skal ég viðurkenna, að það er hægt að reka ríkiseinkasölu svo illa, að hún yrði afnumin, og það er hægt að hafa það mikla spillingu í sambandi við hana, að það yrði látið fokka. Við munum, hvernig fór með þá gömlu. En það þýðir ekki, að við verðum að horfa upp á það endalaust, að það eigi að verða slík óreiða með alla þessa hluti í þjóðfélaginu, að almenningur standi uppi varnarlaus, alveg varnarlaus gagnvart hinum og þessum pröngurum, sem pranga hinum og þessum vélum inn á menn, sem geta verið góðar vélar, en svo stendur allt í vandræðum með að fá varahluti í þær, þegar að því kemur, engin þjónusta við almenning, ekkert valfrelsi til. Það er bezt, um leið og kaupsýslulýðurinn hér í Reykjavík er að byrja að fagna yfir því, að það sé verið að leggja Viðtækjaverzlunina niður, og segja, að svona þurfi fleiri einkasölur að fara, að honum sé sagt alveg til syndanna með það, hvernig hann hefur svikizt um allt það hlutverk, sem honum var falið á hendur með því að gefa verzlunina frjálsa. Það er almennt viðurkennt í Reykjavík í dag, að þeir, sem betri hafa efni, sigla til Bretlands eða fljúga til að kaupa inn, en kaupa ekki hérna í Reykjavík. Af hverju? Af því að það er ekki einu sinni nægilegt valfrelsi á fötum og öðru slíku. Svo þykist einkaframtakið hafa staðið sig vel hér. Jú, þeir hafa staðið sig með tertubotna, kannske farnir að flytja inn jarðveg frá Ameríku. En hvers konar ástand er þetta? Og svo eru blöð til hér í þjóðfélaginu og það voldug blöð, sem leyfa sér að útbásúnera það, hve gífurlega almenningur eigi við góð kjör að búa hvað þetta snertir, hvernig hann geti valið á milli varahluta og skorti aldrei nokkurn tíma neitt. Ég held, að það verði alvarlega að athuga þessa hluti. Einkaframtakið hefur enga ástæðu til þess að hrósa neinum sigri þarna. Það hefur staðið sig skammarlega, og það er þess vert fyrir hæstv. ríkisstj, að athuga það, hvernig hún ætlar að sjá almenningi fyrir þeim nauðsynjum, sem hann þarf að fá. Ég þykist vita, að það verði nóg til af alls konar viðtækjum og sjónvörpum, um leið og þetta er gert, það hefur verið það undanfarið. En hvernig verður með allt, sem heitir varahlutir og viðgerðir og annað slíkt, á eftir? Það þarf að athuga þessi mál öll niður í grunn. Mér þætti mjög vænt um að fá frá ríkisstj. skýrslu um það, hvað bílainnflutningurinn kostar Ísland í dag, hvað það eru margir, sem vinna við hann, hvað miklu er stungið undan í sambandi við hann. Þá vildi ég, að hæstv. ríkisstj. tryggði okkur það, að allt, sem nú verður látið renna til einstaklingsframtaksins, það komi allt saman fram til skatts. Vill hæstv. ríkisstj. taka að sér að ábyrgjast það? Það er vaninn, svo framarlega sem ríkið sér um þessa hluti, að þá kemur það fram. Er máske ein ástæðan að pumpa fé frá almenningi, án þess að það komi nokkurn tíma fram til skatts hjá þeim, sem flytja hlutina inn? Ég veit ekki til þess, að menn hafi þá reynslu af bílainnflutningnum og öðru slíku, að þeir vilji tryggja það. Ég efast ekki um, að það verður hægt að sjá almenningi fyrir tækjunum til þess að byrja með og verður vafalaust gert mjög vel og sómasamlega. En svo þegar kemur til þess að eiga að sjá fólki fyrir viðgerðum á þessu og þegar þetta eru orðnar ótal tegundir og engir varahlutir til í svo og svo margar gerðir, þá stendur fólkið uppi eins og þvara. Ég vildi segja þessi fáu orð, bara vegna þess, að ég álít síður en svo, að hvernig sem um þetta frv. fer, þá sé nokkur ástæða fyrir einkaframtakið hér á Íslandi að vera að hrósa einhverjum sigri í þessu sambandi. Ég álít, að það væri þvert á móti nauðsynlegt að taka öll verzlunarmálin til endurskoðunar vegna þessa raunverulega pólitíska gjaldþrots, sem við höfum lifað hjá einkaframtakinu í verzluninni, sem er svo samfara því, að verzlunin gerir meiri kröfur til lána úr ríkissjóði. Það er minnzt hér á, að vanti 40–50 millj. í starfsfé fyrir þessa ríkiseinkasölu. Má ég spyrja: Hvað á að lána marga tugi millj. meira, þegar farið verður að reka þetta sem einstaklingsframtak? Hvað eru margir tugir millj. í þessu núna? Það er bezt, að við fáum að vita þetta, það er ekki til þess að slá um sig með svona við okkur. Við vitum ósköp vel, hvernig lánað er í verzlun nú sem stendur, og við vitum, hvað þar stendur fast, þannig að um leið og banki fer að hreyfa við einhverjum féglæframanninum hérna, þá er það bara heil keðja, sem fer á eftir, og þá er stöðvazt við. Svo á að tala um ríkið, að ríkið geti ekki fengið 30–40 millj., en einstaklingar í verzluninni, verzlunarauðmagnið hefur aukið mest lánin og fengið mest af lánaaukningunni út úr bönkunum. Eina undantekningin hefur verið, ef það hefur verið alveg sérstaklega mikil síldveiði og verið lánað út á hana, af því að birgðirnar hafa aukizt svo. Ég er hræddur um, að við verðum alvarlega að athuga þessa hluti, áður en að lengra er gengið í þessum efnum, og ég vil mjög mælast til þess, að sú n., sem fær þetta til athugunar, rannsaki þetta niður í kjölinn. Almenningur á kröfu á því, að honum sé sýnd almennileg þjónusta. Ég er ekki að tala um endilega, að það eigi við þetta, en ég er að eiga við það, sem einkaframtakið hefur fengið laust á undanförnum áratugum, ekki sízt af tækjum, bílunum og öðru slíku. Ég held það þurfi að fara að staldra alvarlega við um, hvert verið er að halda með þessu. Það er tvíbent að leggja fyrst niður einkasölur, fá einstaklingunum þetta í hendur, lána þeim stórfé úr ríkisbönkunum til þess og láta svo ríkisbankana tapa stórfé á því að hafa lánað þeim, eftir að almenningur hefur fengið slæma þjónustu allan tímann. Ég vildi aðeins láta þetta í ljós, um leið og þetta frv. er til 1. umr.



Herra forseti. Þetta mál er komið frá Ed., og eins og menn rekur minni til, var flutt þáltill., 1. flm. var hv. 3. þm. Austf., um það hér í lok síðasta þings, að skora á ríkisstj. að láta endurskoða l. um almannavarnir í því skyni að fella inn í þá löggjöf fyllri ákvæði að því er varðar hættur af völdum náttúruhamfara, svo sem jarðskjálfta, eldgosa og hafíss, sem kynni að loka siglingaleiðum umhverfis landið, einstökum höfnum eða svæðum. Breyt., er felst í frv. þessu um almannavarnir, er fyrst og fremst við þetta miðuð, og svo niðurlag till., sem stefndi að því, að ákvæði yrðu sett inn í lögin um aðstoð við hjálparsveitir, sem stofnaðar hafa verið eða kunna að verða stofnaðar, um þjálfun hjálparsveita og kaup á tækjum til þeirra. Ég vona, að um þetta geti orðið gott samkomulag hér í hv. d., eins og reyndar í Ed., og leyfi mér að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

forseti (BGr): Borizt hefur eftirfarandi bréf: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og verð fjarverandi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyti og með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður landsk. þm. Sjálfstfl., Ragnar Jónsson skrifstofustjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Davíð Ólafsson, 6. landsk. þm.“ Ragnar Jónason hefur setið á þingi áður, og býð ég hann velkominn til starfa á ný.



Herra forseti. Fyrst vil ég fara nokkrum orðum um aðdraganda þess, að ég tók að vinna að samningu þessa frv., sem hér er nú til umr. Haustið 1965 skipaði landbrh. 7 manna n. til að endurskoða lög um framleiðsluráð landbúnaðarins o.fl. Flm. þessa frv. var meðal þeirra, sem til þess voru kvaddir að starfa í þeirri n. Það varð sem kunnugt er niðurstaða meiri hl. í 7 manna n. svokölluðu, að hið svokallaða 6 manna nefndar kerfi skyldi endurvakið á ný, en hins vegar tryggt með nýjum lagaákvæðum, að það gæti ekki orðið óvirkt, en svo hafði einmitt farið á árinu 1965, þegar Alþýðusambandið ákvað að eiga ekki lengur aðild að 6 manna n. kerfinu, og hið sama hafði einnig áður komið fyrir. Samkv. framansögðu lagði ríkisstj. á seinasta þingi fram frv. til nýrra framleiðsluráðslaga, sem reisa skyldi 6 manna n. upp frá dauðum, þó þannig, að ef bændasamtökin notuðu ekki rétt sinn til að tilnefna menn í n., skyldi landbrh. tilnefna manninn. En ef samtök neytenda, í þessu tilfelli Alþýðusambandið, fengist ekki til að nota tilnefningarrétt sinn, skyldi félmrh. tilnefna mann í 6 manna n. Með þessum ráðherratilnefningum átti að koma í veg fyrir, að kerfið gæti orðið bráðkvatt, eins og það hafði tvívegis áður orðið. Aðrar breytingar stjfrv. frá gildandi l. rýrðu hag bænda heldur en hitt, enda hefur óánægja magnazt með framleiðsluráðsl., svo sem berlega hefur komið fram á mörgum fundum bænda að undanförnu. Með þessum breytingum og einkum þó ráðherratilnefningunni í n. var orðið miklu augljósara en áður, að 6 manna n. kerfið var ríkisstjórnartæki til verðlagningar á landbúnaðarvörum, eins konar hlífðarsvunta ráðh. til þess að firra hann óvinsældum af ákvörðunum í þessu viðkvæma máli. Ég var því algerlega andvígur í 7 manna n., að 6 manna n. kerfið væri hresst við aftur eða neitt reynt til þess að lappa við það. Ég taldi það þegar hafa gengið sér til húðar og bæri því að skipa verðlagningarmálum landbúnaðarins á nýjan veg, þannig að Stéttarsamband bænda fengi með lögum óskoraðan samningsrétt fyrir hönd bændastéttarinnar gagnvart ríkisvaldinu um afurðaverð landbúnaðarins, launakjör bóndans og önnur hagsmunamál bændastéttarinnar. Taldi ég og tel enn rangt með öllu að slíta verðlagningu landbúnaðarvaranna úr öllum tengslum við aðra þætti hagsmunamála bændastéttarinnar. Allir í 7 manna n. virtust viðurkenna, að þeim upplýsingagrundvelli, sem 6 manna n. byggði starf sitt á, væri mjög ábótavant. Af því dró ég þá ályktun, að það gæti ekki leitt til annars en mjög tilviljunarkenndrar niðurstöðu, þegar byggja skyldi samningaþóf á allsendis ófullnægjandi upplýsingum og gagnasöfnun. Slíkt kerfi stæði vitanlega á brauðfótum og hlyti að falla, áður en nokkurn varði. Það, sem mér hafði þó lengi verið ógeðfelldast við 6 manna n. kerfið, var sú forsenda þess, að stéttarsamtök erfiðismanna í bæjum og kauptúnum skyldu vera lögskipaðir samningsaðilar á móti erfiðismannastétt dreifbýlisins, bændunum. Ég vil leyfa mér að spyrja hv. þm.: Fyndist þeim það eðlilegt, að verkamenn ættu fulltrúa við samningaborð á móti opinberum starfsmönnum eða hið gagnstæða, að fulltrúum bænda eða opinberra starfsmanna væri með 1. skipað að samningaborði á móti verkamönnum til þess að hafa þar áhrif á launakjör þeirra til lækkunar? Nei, ég treysti svo mikið á sanngirni hv. þm., að ég hygg, að þeir teldu slíkt vera fráleitt með öllu. Og svo mikið er víst, að slíku og þvílíku mundu verkamenn a.m.k. sjálfir vísa á bug sem hreinni fjarstæðu. Auk þess eru þau rök, sem miðstjórn Alþýðusambandsins færði á sínum tíma fyrir því, að það vildi ekki lengur eiga aðild að 6 manna n., jafngóð og gild nú eins og þegar þau voru fyrst fram borin, en efnislega voru rök Alþýðusambandsins fyrir brottför sinni úr 6 manna n. þessi : Í fyrsta lagi: Stöðug hækkun á verðlagi landbúnaðarvara er að mestu leyti bein afleiðing af verðbólgustefnu stjórnarvalda og þá þróun getur 6 manna nefnd engin áhrif haft á með starfi sínu. Í öðru lagi: Högum bænda er nú svo komið, að því fer víðs fjarri, að unnt sé á réttlátan hátt að leysa ýmis brýnustu vandamál þeirra, sízt af öllu hinna smærri bænda, með verðlagningu landbúnaðarvaranna einni saman. En 6 manna n. hefur ekkert vald til að fjalla um stefnuna í landbúnaðarmálum í heild. Í þriðja lagi: Munurinn á verði því, sem bændur fá fyrir framleiðsluvörur sinar, og því verði, sem neytendur verða að greiða, er svo stórkostlegur, að ógerlegt er fyrir fulltrúa neytenda að bera ábyrgð á söluverði landbúnaðarvara, nema rannsakað sé ofan í kjölinn, hvernig þessi verðmunur verður til. Það var því ákveðin krafa Alþýðusambandsins, að ýtarleg og hlutlaus rannsókn yrði látin fara fram á öllum vinnslu-, sölu og dreifingarkostnaði landbúnaðarvara og það sérstaklega kannað, hve mikill hluti hans stafaði af fjárfestingarframkvæmdum milliliða og hvað af beinum og óhjákvæmilegum sölu- og dreifingarkostnaði við landbúnaðarvörur. En einhvern veginn hefur það verið svo, að slík rannsókn befur ekki fengizt. Fjórða röksemd Alþýðusambandsins var þessi: Undir 6 manna n. kerfinu er því alls ekki til að dreifa, að framleiðendur eða neytendur hafi úrslitaáhrif á verðákvörðun landbúnaðarvara. Í þeim efnum ræður ríkisvaldið öllum úrslitum. Í verðlagsmálunum á því ríkisvaldið eðli málsins samkv. að bera fulla ábyrgð gagnvart bændastéttinni. Miðstjórn Alþýðusambandsins vildi með framangreindum rökum gera það ljóst, að hún teldi hvorki rétt né eðlilegt, að Alþýðusambandið héldi áfram aðild að hinu margnefnda sex manna n. kerfi. Persónulega vil ég bæta því við, að mér finnst 6 manna n. kerfið byggt á nokkurri hugsanavillu. Bændunum er skipað annars vegar, verkalýðssamtökunum hins vegar sem umboðsaðila andstæðra hagsmuna. Þetta tel ég rangt með öllu, því að hagsmunir bænda og verkamanna eiga í flestu samleið. Hið rétta er, að annars vegar er framleiðslustéttin, bændurnir, og hins vegar þjóðin öll sem neytendur, og fyrir hana er enginn aðili sjálfsagðari né eðlilegri en ríkisstj. á hverjum tíma. Tel ég það sízt mæla gegn ríkisstj. sem samningsaðila gagnvart bændum, þótt henni sé jafnframt skylt að gæta hagsmuna framleiðslustéttanna. Ég minni líka á það, að ríkisstj. er samningsaðili gagnvart opinberum starfsmönnum og hefur sjálf mótað það fyrirkomulag með löggjöf. Hví þá ekki beina samningsaðild ríkisstj. gagnvart bændastéttinni með sama hætti? Mér þætti fróðlegt að heyra rökin fyrir því fyrrnefnda og á móti því síðarnefnda. En hvað um það, í þessu frv. er lagt til, að verðlagsmálum landbúnaðarins sé skipað með beinum samningum milli Stéttarsambands bænda og ríkisvaldsins, og þykist ég þar vera á troðnum slóðum, sem ríkisstj. hljóti að kannast við. Nú skal ég þessu næst leitast við að skýra efni sjálfs frv., en í því eru ýmis nýmæli. Í 1. gr. frv. er ákveðið, að Stéttarsamband bænda fari að lögum með fyrirsvar bænda um verðlagsákvörðun landbúnaðarvara, samninga varðandi þau mál gagnvart ríkisvaldinu, svo og um önnur kjara- og hagsmunamál bændastéttarinnar. Á sama hátt er ákveðið í gr., að landbrh. skuli fara með fyrirsvar ríkisins varðandi samninga um verðákvarðanir á framleiðsluvörum bænda og um önnur kjara- og hagsmunamál þeirra. Þetta hlutverk getur ráðh. samkv. gr. falið sérstakri n. og sé hún þá jafnfjölmenn og sú n., er Stéttarsambandið kynni að fela samningsumboð af sinni hendi. Hingað til hefur það þótt sjálfsagt, að allir þættir landbúnaðarmála heyrðu undir landbrh. En með þeirri verkaskiptingu stjórnvalda, sem nú er talin sjálfsögð og nauðsynleg, eins og á flestum öðrum sviðum þjóðlífsins, verður mjög að draga í efa, að slíkt fyrirkomulag sé hið heppilegasta. Í þessu frv. er lagt til, að gerð sé framleiðsluáætlun fyrir landbúnaðinn, og skal hún að sjálfsögðu heyra undir landbrh. Einnig skal útflutningsráð landbúnaðarins heyra undir hann. Hins vegar skal kjararannsóknarstofnun bænda heyra undir þann ráðh., sem Efnahagsstofnunin og hliðstæðar stofnanir heyra undir. Eðlilegast þykir, að rannsóknar- og eftirlitsnefnd með vörudreifingu landbúnaðarins og dreifingarkostnaði á landbúnaðarvörum heyri undir þann ráðh., sem fer með verðlagsmál á hverjum tíma. Á sama hátt þykir eðlilegt, að ákvarðanir um útflutningsbætur á landbúnaðarvörum og niðurgreiðslu þeirra á innlendum markaði heyri undir fjmrh. Þá er í frv. ákvæði um, að ákvarðanir um innflutning á landbúnaðarvörum skuli heyra undir þann ráðh., sem með verðlags- og viðskiptamál fer á hverjum tíma. Það er skoðun mín, að þetta geti tæpast talið óeðlileg verkaskipting. Næstu 5 gr. frv. fjalla um stéttarleg skipulagsmál bændastéttarinnar. Það getur tæpast óeðlilegt talizt, að svo sem stéttasamtökum verkamanna er stakkur skorinn, réttindi og skyldur lögfestar, en svo er gert með l. um stéttarfélög og vinnudeilur, sé réttargrundvöllur hliðstæðra samtaka bændastéttarinnar einnig ákveðinn í l. Ég veit ekki, hvort menn hafa hugsað út í það, að Stéttarsamband bænda er alls ekki félagsleg yfirbygging á landsmælikvarða yfir stéttarfélög bænda. Slík félög eru nefnilega engin til. Það er ekkert stéttarfélag bænda til. Ætli mönnum þætti ekki Alþýðusambandið vera nokkuð sérkennilegt stéttarsamband á landsmælikvarða, ef ekkert verkalýðsfélag væri til? Samkv. 3. gr. frv. eiga bændur rétt á að stofna stéttarfélög í þeim tilgangi að vinna að sameiginlegum hagsmunamálum bændastéttarinnar. Þetta er hliðstætt réttarákvæði við rétt verkafólks samkv. ákvæðum vinnulöggjafarinnar. Samkv. þessari gr. er hver sá talinn bóndi, sem er ábúandi á lögbýli og hefur að meiri hl. framfæri sitt af landbúnaði. Þetta kann að þykja óþarft að taka fram, en svo er þó ekki. Fram til þessa hefur skilgreining á hugtakinu bóndi verið mjög á reiki og menn alls ekki á eitt sáttir nm það, hverja skuli telja til bændastéttarinnar. Í því efni eru álitamálin mörg og margvísleg. Á að telja hinn fjölmenna hóp kauptúna- og kaupstaðabúa, sem búfjárrækt stunda í smærri eða stærri stíl, til bænda eða ekki? Á að telja garðyrkjumenn, sem framleiða mikið magn grænmetis og garðávaxta, til bænda? Ekki væri það óeðlilegt í ýmsum tilfellum. Á að telja þá, sem alifuglarækt reka, bændur eða ekki o.s.frv.? Þannig eru vafaatriðin fjöldamörg, enda ber framámönnum landbúnaðarsamtakanna sjaldan saman um það, hver sé tala bænda i landinu. Niðurstaðan veltur á því, hvernig hugtakið „bóndi“ er skilgreint. Í frv. þessu er sýslumönnum og bæjarfógetum ætlað að semja skýrslur um fjölda bænda í umdæmum sínum. Úr ágreiningsatriðum í þessu efni skera stéttarsamtök bænda. Sérhvert stéttarfélag bænda skal vera opið öllum bændum á félagssvæðinu, og er það hliðstætt ákvæðum l. um stéttarfélög og vinnudeilur gagnvart verkalýðsfélögunum. 5. gr. er um félagssvæði stéttarfélaga bænda, en 6. gr. um kosningu fulltrúa á þing Stéttarsambands bænda, sem hafa skal æðsta vald í félagsmálum stéttarinnar. Nú eru fulltrúar á þing Stéttarsambands bænda kosnir af kjörmannafundum eða búnaðarsamböndum, sem eru þó einingar í allt öðru félagakerfi, sem aðallega fjallar um ræktunarmál, nefnilega í Búnaðarfélagi Íslands. Í 7.-13.gr. frv. er fjallað um kjararannsóknarstofnun bænda. Henni er ætlað að taka við yfirstjórn búreikningaskrifstofunnar, en aðalhlutverk kjararannsóknarstofnunar bænda á að vera að rannsaka kjör bænda, aðstöðu þeirra og aðbúnað, vinnutíma þeirra og skylduliðs þeirra, einnig vinnutíma aðkeypts vinnuafls, raunverulegan framleiðslukostnað landbúnaðarvara og allt, sem varðar verðlagningu framleiðsluvara bændanna og stuðlað gæti að réttlátri og sanngjarnri verðlagsákvörðun þeirra. Kjararannsóknarstofnun bænda skal vera sjálfstæð og hlutlaus ríkisstofnun, vera eins konar alhliða hagstofnun landbúnaðarins. Hún skal því eiga greiðan aðgang að öllum þeim skýrslum hagstofunnar og Efnahagsstofnunarinnar, sem landbúnaðinn varða. Skylt skal einstaklingum og fyrirtækjum að láta kjararannsóknarstofnun bænda í té allar þær upplýsingar, sem hún krefst og nauðsynlegar eru vegna starfs hennar. Árlega skal hún birta skýrslur um störf sín, einkum varðandi allt það, sem orðið gæti bændum til leiðbeiningar um aukna hagkvæmni og framleiðni á sviði landbúnaðarframleiðslunnar. Eins og ég hef áður vikið að, hefur einn veikasti hlekkurinn í 6 manna n. kerfinu verið sá, að upplýsingagrundvöllinn hefur að mestu vantað. Úr þessu er kjararannsóknarstofnun bænda ætlað að bæta, svo að samningar geti verið byggðir á traustari grunni og leitt til skynsamlegri niðurstöðu. Helzt af öllu ætti verðlagsákvörðun landbúnaðarvara að vera að langmestu leyti niðurstaða úr reikningsdæmi, en alls engin ágizkun eða slumpreikningur, eins og verið hefur. Auk þess, sem nú hefur verið sagt, er kjararannsóknarstofnun samkv. frv. ætlað að safna upplýsingum um ástand allra byggðra býla í landinu, um ræktunarmöguleika þeirra, aðstöðu til samgangna, aðstöðu til að fá rafmagn, síma o.s.frv. Þá er henni einnig ætlað að rannsaka, hvaða bústærð sé hagkvæmust í hverri búgrein og hvort sérhæfing búskapar sé æskileg á vissum landbúnaðarsvæðum, einnig hvað gera megi til þess að auka hagkvæmni í búrekstri. Nú kemur í ljós við rannsókn, að einstakar jarðir, sem í ábúð eru, hafa ekki framtíðarskilyrði til hagkvæms búrekstrar, og getur kjararannsóknarstofnun bænda þá hlutazt til um, að búrekstri á slíkum jörðum verði hætt, en gera skal eigendur eða ábúendur slíkra jarða skaðlausa af þeim ráðstöfunum og þeir studdir til búskapar við hagkvæmari skilyrði, ef þeir óska þess. Þetta ákvæði er í 11. gr. frv. og er samhljóða ákvæði, sem var í frv. því, sem ég flutti á seinasta þingi. Nú sé ég, mér til mikillar ánægju, að hæstv. ríkisstj. hefur tekið þessa hugmynd upp og flutt hana í frv: formi á þessu þingi, og er það frv. nú hér á dagskrá í dag. Samkv. stjfrv. um jarðeignakaupasjóð ríkisins er sjóði þessum heimilt að kaupa jörð, sem ekki selst með eðlilegum hætti, ef eigandi hennar verður að hætta búskap vegna aldurs eða vanheilsu. Sjóðnum er líka heimilt að kaupa jörð, sem hefur óhagstæð búskaparskilyrði, og hið sama jörð, sem er afskekkt og liggur illa við samgöngum. Þá er jarðeignakaupasjóði samkv. stjfrv. heimilt að veita bónda, sem verður að yfirgefa slíka jörð, sem að ofan greinir, en vill þó halda áfram búskap, lán til kaupa á jörð með góð búskaparskilyrði með tilliti til landgæða, samgangna og annarra skilyrða. Eins og menn sjá er hugsunin nákvæmlega hin sama í stjfrv. og í mínu frv. Þannig hefði hæstv. stjórn helzt átt að taka allt mitt frv. upp á sína arma, ekki bara þetta eina atriði, og gera málið þannig að sínu máli og tryggja því framgang. Við það hefði ég vel getað unað. En það hefur hún því miður ekki kunnað við, og er þó betra en ekki, að hún sjái hið rétta í þessu eina atriði. Þá er komið að þýðingarmiklum kafla frv., en hann fjallar um rannsóknar- og eftirlitsnefnd með dreifingarkerfi og dreifingarkostnaði landbúnaðarvara. Þessi þáttur málsins er að mínu áliti jafnþýðingarmikill fyrir bændur sem neytendur. Raunar skiptir það þjóðina alla miklu máli, að öllum dreifingar- og sölukostnaði landbúnaðarvara sé stillt í hóf. Nú fer öll þessi víðtæka viðskiptastarfsemi fram án samkeppni og einnig án eftirlits, og það er of losaralegt, að ekki sé meira sagt. Það er einmitt á þessu sviði, sem ég tel sjálfsagt að launþegasamtök og bændur eigi náið samstarf, en alls ekki um sjálf launamál bændastéttarinnar, eins og 6 manna n. kerfið ætlast til og byggist á. Um þetta er fjallað í 13. gr. frv. Þar er gert ráð fyrir skipun 7 manna n. Hún skal hafa nána samvinnu við kjararannsóknarstofnunina og rannsaka og hafa eftirlit með öllu dreifingarkerfi og öllum dreifingarkostnaði landbúnaðarvara. Samkv. frv. skal þessi n. skipuð einum fulltrúa frá hverju eftirtalinna samtaka: Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, og svo þremur mönnum tilnefndum af Stéttarsambandi bænda. Þarna eru þrír frá hvorum, framleiðendum og neytendum, og sjöundi maðurinn, tel ég eðlilegt, að verði forstöðumaður kjararannsóknarstofnunar bænda, og eðlilegt, að hann gegni formennsku í nefndinni. Þessi n. á að hafa það hlutverk að hafa eftirlit með því, að vinnsla og dreifing og sala landbúnaðarvara sé sem hagkvæmust og ódýrust, þannig að milliliðakostnaður alls konar, sem leggst á landbúnaðarvöru, frá því að framleiðendur skila henni af hendi og þar til hún kemst í hendur neytenda, sé sem allra lægstur. Kjararannsóknarstofnun bændanna og rannsóknar- og eftirlitsnefnd dreifingarkerfisins eiga að láta samninganefndum ríkisstj. og Stéttarsambands bænda í té allar skýrslur, athuganir sínar og ábendingar, sem gætu leitt á einhvern hátt til réttlátrar verðákvörðunar á landbúnaðarvörum. Um hvað á svo að semja? Samningarnir um verðlagningu landbúnaðarvara og önnur kjara og hagsmunamál bændastéttarinnar eiga að hef jast árlega upp úr miðjum júní. Að því skal stefnt að ná heildarsamkomulagi um landbúnaðarmál, m.a. um eftirtalin atriði: Í fyrsta lagi um verðlagningu landbúnaðarvara og breytingar verðs í samræmi við aðrar verðlagsbreytingar, sem orðið kunna að hafa á samningstímabilinu. Í öðru lagi ráðstafanir til þess að auka hagkvæmni og framleiðni í samræmi við þarfir hins innlenda markaðar. Í þriðja lagi ráðstafanir til aukinnar neyzlu innanlands, t.d. með lækkuðum dreifingarkostnaði, auknum vörugæðum og hagkvæmri dreifingu. Í fjórða lagi skulu samningarnir snúast um reglur um innflutning vissra landbúnaðarvara, m.a. til samanburðar við verð og gæði innlendrar framleiðslu. Og í fimmta lagi um opinbera aðstoð og styrkveitingar, svo og hagkvæmar lánveitingar til landbúnaðar, þó sé þess alveg sérstaklega gætt, að opinber aðstoð til landbúnaðarins verði ekki til þess að auka umframframleiðslu, sem síðar verði að styrkja með útflutningsbótum. Hvað gerist nú, ef ekki nást samningar? Jú, náist ekki samningar um verðlagningu landbúnaðarins, skal ágreiningurinn fara til sáttasemjara ríkisins og sæta þar meðferð samkv. ákvæðum 1. um stéttarfélög og vinnudellur, eftir því sem við getur átt. Strandi sáttaumleitanir sáttasemjara, gerir frv. ráð fyrir, að forsrh. geti skipað sáttanefnd, og beri starf hennar ekki heldur árangur, skal bændum heimilt að ákveða sölustöðvun á landbúnaðarvörum, að uppfylltum þeim skilyrðum og takmörkunum, sem sett eru stéttarfélögum verkamanna um verkföll í þeim tilgangi að vinna að framgangi krafna í vinnudeilum til verndar rétti sínum. Svo gagngerar sáttatilraunir sem hér er gert ráð fyrir, eftir að samningar hafa strandað, eiga að tryggja það, að bændur grípi alls ekki til sölustöðvunar nema í ýtrustu neyð, tæpast nema þeim sé sýnd svo mikil óbilgirni, að traðkað sé eiginlega á rétti þeirra. En þá virðist mér líka sjálfsagt, að bændur njóti sömu mannréttinda og aðrar stéttir með frjálsum samningum, óskoruðum samningum um lífskjör sin. Allar sáttatill. skulu að sjálfsögðu leggjast fyrir samtök bænda, fyrir stéttarfélög bænda til samþykktar eða synjunar, á sama hátt auðvitað eins og slíkar till. ganga undir atkvæði í stéttarfélögum verkamanna. Í 17. gr. frv. er svo ákvæði um, að kjararannsóknarstofnun bænda skuli árlega gera framleiðsluáætlun fyrir landbúnaðinn á komandi verðlagsári og einnig fyrir lengri tíma, ef unnt þætti. Það virðist vera fyrirhyggjulítið í atvinnugrein eins og landbúnaðinum að reyna ekkert til þess að gera slíkar áætlanir, svo að menn standi ekki frammi fyrir orðnum hlut um offramleiðslu eftir á. Tilgangurinn með þessum áætlunum er auðvitað sá að reyna að beina þróun landbúnaðarframleiðslunnar inn á þær brautir, sem bezt fullnægi neyzluþörfum þjóðarinnar á hverjum tíma. Útflutningsráði landbúnaðarins, en um það er rætt í 18. gr. frv., er ætlað það hlutverk að vinna að öflun markaða erlendis fyrir íslenzkar landbúnaðarvörur á viðunandi verði. Tel ég, að þar sé um að ræða þýðingarmikið svið, sem mjög hafi verið vanrækt að sinna, heldur hafi eiginlega þau málefni verið látin þróast án nokkurra aðgerða frá opinberri hálfu eða frá hendi stéttarsamtaka bændanna. Náist ekki sama verð til bænda fyrir nautgripa- og sauðfjárafurðir á erlendum markaði og framleiðendur fá fyrir þær greitt innanlands, má að hámarki greiða 10% af heildarverðmæti þessara afurða viðkomandi verðlagsár sem útflutningsbætur. En á hverja sérgreinda vörutegund mega þær bætur aldrei vera hærri en 100% miðað við innanlandsverð til framleiðenda. Enn er í frv. gert ráð fyrir því, að hámark útflutningsbóta úr ríkissjóði skuli lækka um a.m.k. 10 millj. kr. á ári næstu 5 árin. En heimilt er að verja úr ríkissjóði allt að 10% af upphæð áætlaðra útflutningsbóta til markaðsöflunar erlendis, einkum vegna þeirra landbúnaðarvara, sem útflutningsbóta njóta samkv. þessum 1. Þá er að lokum kveðið svo á í frv., að mismuninum á lækkandi útflutningsbótum samkv. þessu frv. og þeirri upphæð, sem greiða beri samkv. núgildandi l., skuli varið til þess að jafna og bæta aðstöðu bænda til hagkvæmari búrekstrar og aukinnar hagkvæmni í landbúnaðarframleiðslu, þannig að bændur missi einskis í, sem varðar fjárframlög úr ríkissjóði til landbúnaðarins, frá því, sem nú er ákveðið í lögum. Þá hef ég lýst í eins stuttu máli og mér er unnt því kerfi, sem ég ætlast til, að komi í staðinn fyrir 6 manna n. kerfið, leysi það af hólmi og sinni þó miklu fleiri sviðum landbúnaðarmála en það kerfi gerir. Að sjálfsögðu er gert ráð fyrir, verði þetta frv. að l., að þá falli öll ákvæði framleiðsluráðslaganna og annarra laga, sem kynnu að brjóta í bága við þessi lög, úr gildi. Þó að það sé rétt, að þessu frv. sé fyrst og fremst ætlað að leysa 6 manna n. kerfið af hólmi og veita bændunum fullan samningsrétt gagnvart ríkisvaldinu, og má vel segja, að það sé meginefni þess, þá er þó þetta frv. miklu viðtækara. Það fjallar um stéttarlega skipun og hagsmunamál bændastéttarinnar. Það fjallar um framleiðslumál landbúnaðarins, verðlagningu landbúnaðarvara, útflutnings- og markaðsmál landbúnaðarvara og lætur þannig fæst vandamál bænda, önnur en þau, sem beint heyra undir ræktunarmálin og þá málaflokka, sem yfirleitt heyra undir Búnaðarfélag Íslands og félagakerfi þess, til sín taka. Þetta hef ég gert vegna þess, að ég tel það rangt, eins og ég sagði í upphafi míns máls, að taka verðlagsmálin ein út úr,, slíta þau úr öllu lífrænu sambandi við önnur vandamál landbúnaðarins, eins og gert hefur verið með 6 manna n. kerfinu. Herra forseti. Ég vænti þess, að þetta frv., sem vissulega hefur vakið verðskuldaða athygli meðal bændástéttarinnar, fái góða og vandaða athugun f n. og góða afgreiðslu á þessu þingi. Ég legg svo til, að því verði að umr. lokinni vísað til 2.. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Vestf. hefur á þskj. 200 flutt frv. til l. um Stéttarsamband bænda, samningsrétt þess og aðild að verðákvörðun á landbúnaðarvörum, kjararannsóknarstofnun bænda, rannsóknar- og eftirlitsnefnd með vörudreifingu landbúnaðarins og dreifingarkostnaði á landbúnaðarvörum, framleiðsluáætlanir, útflutningsráð landbúnaðarins o.fl. Mér er tjáð, þó að ég sé ekki viss um, að hv. flm. hafi sagt það áðan, að þetta frv. sé samhljóða a.m.k. í öllum meginatriðum frv., sem sami hv. þm. flutti í lok síðasta þings. En þannig stóð á, að þegar það frv. var flutt undir þinglokin, var ég ekki hér á þingi og kynnti mér ekki það mál til neinnar hlítar, og síðan þetta frv. kom fram nú á þinginu, hef ég ekki heldur kynnt mér nákvæmlega efni þess, en það mun nú, ef till. hv. flm. verður samþ., fara til n., sem ég á sæti í, og geri ég þá ráð fyrir að fá tækifæri til þess þar að rannsaka nánar efni frv. Það, að ég kveð mér hljóðs nú á þessu stigi, er aðallega af tveimur ástæðum. Með þessu frv., ef að lögum yrði, yrðu afnumin núgildandi lög frá 1960 um framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum, sem venjulega eru kölluð framleiðsluráðslögin manna á milli. Það er gert ráð fyrir því í þessu frv. m.a., að verðákvörðunin í sambandi við landbúnaðarvörurnar fari fram á annan hátt en gert er ráð fyrir í núgildandi framleiðsluráðslögum. Í megindráttum eru þessar tvær aðferðir þannig, að í gildandi l. er gert ráð fyrir, að samstarfsnefnd, ef svo mætti kalla, annars vegar á vegum framleiðenda, hins vegar á vegum neytenda, geri tilraun til að koma sér saman um verðið og síðan, ef samkomulag tekst ekki, er það ákveðið af yfirnefnd. En í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að verðákvörðunin verði gerð með samningum milli Stéttarsambands bænda og ríkisvaldsins, og þetta segir hv. flm., að sé hliðstætt því, er stéttarfélög launamanna semja við atvinnurekendur um kaup og kjör. Nú er þetta að vísu ekki alveg hliðstætt, og það er mjög erfitt að finna fyrirkomulag, sem sé alveg hliðstætt kjarasamningum stéttarfélaga launamanna og atvinnurekenda. Hv. þm. lét nokkur orð falla um, að það væri í raun og veru hlálegt að skipa þessum málum á þann veg, að fulltrúar verkalýðsfélaga, þ.e.a.s. fulltrúar Alþýðusambandsins og fleiri slíkra sambanda, væru settir til þess að semja sem gagnaðilar við fulltrúa bændasamtakanna. Í fljótu bragði má virðast, að svo sé, að það sé dálítið hlálegt, að það sé, eins og hann sagði, e.t.v. ekki æskilegt hlutverk fyrir stéttarfélög launamanna að taka slíkt að sér. En þetta fyrirkomulag á að sjálfsögðu sínar skýringar. Skýringin á þessu fyrirkomulagi felst í því, að í l. um framleiðsluráð hefur lengi verið það ákvæði, að bændur skuli hafa tekjur í samræmi við tekjur annarra vinnandi stétta. Tekjurnar ákvarðast að sjálfsögðu af verðlaginu og ýmsum þáttum rekstrarins. En einhvern veginn þarf að slá því föstu, hvaða tekjur hjá bændum séu í samræmi við tekjur annarra vinnandi stétta. Það er ekki skráð, þannig að það sé öllum vitanlegt, og þetta er aðferðin, sem löggjafinn á sínum tíma, fyrir tveim tugum ára, setti í lög til þess að komast að niðurstöðu, að þessi 6 manna n. frá bændum og frá félögum annarra vinnandi stétta skyldi setjast á rökstóla og reyna að komast að niðurstöðu um, hvernig þetta samræmi ætti að vera, hvernig verðlagið ætti að vera, til þess að þetta samræmi næðist. Þetta vil ég nú aðeins taka hér fram til skýringar, þannig er samhengið í þessu a.m.k. í mínum huga. Með þessu er ég ekki að segja, að það fyrirkomulag, sem sett var í framleiðsluráðsl. um 6 manna n., eigi endilega að gilda áfram. En það er gott að hafa þetta í huga til skýringar á því, hvers vegna þetta fyrirkomulag var tekið upp. Ég ætla, að skýringin sé þessi. En í sambandi við þetta hef ég verið að leita eftir því í frv., sem fyrir liggur á þskj. 200, hvort þetta ákvæði væri þar áfram, sem hefur verið í framleiðsluráðsl., að tekjur bænda skyldu vera í sem nánustu samræmi við tekjur annarra vinnandi stétta, og mér er ekki alveg ljóst, af því að ég er frv. ekki mjög kunnugur, hvort það er þar eða ekki. Kannske þessi ákvæði séu lögð þar á einhvern annan hátt, en ég hef ekki getað fundið sams konar ákvæði í frv. hv. þm. um þetta efni og er í núverandi framleiðsluráðsl., og væri mér kært, ef hv. þm. upplýsti mig um það, ef einhvers staðar í frv. er í raun og veru kveðið eins á um þetta efni, um samræmi milli tekna bænda og manna í öðrum vinnandi stéttum, og nú er gert í lögum. Í I. kafla frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 200, eru nokkrar ákvarðanir um það, undir hvaða rn. vissir þættir landbúnaðarmála skuli heyra, og ég tek eftir því t.d., að þar er gert ráð fyrir því, að ákvarðanir um innflutning á landbúnaðarvörum heyri undir hæstv. viðskmrh., og fleira af því, sem nú heyrir undir hæstv. landbrh., er ætlazt til að heyri undir viðskmrh. og fjmrh., að ég ætla. Ég geri þetta ekki að umræðuefni, en vil aðeins minnast á það. En eitt sagði hv. frsm., sem ég gat ekki fellt mig við, ég held, að það byggist á misskilningi hjá honum. Hann lét svo um mælt í tilefni af 3. gr. frv., eftir því sem mér heyrðist, að það væru yfirleitt ekki til nein stéttarfélög bænda hér á landi. Ég bið afsökunar, ef ég hef misskilið þetta, að það væru í raun og veru engin stéttarfélög bænda hér á landi, sem gætu verið þess umkomin í raun og veru að semja um kjör bændastéttarinnar, heldur félagsskapur af öðru tagi. Nú veit ég ekki annað, a.m.k. í þeim landshluta, þar sem ég á heima, en í hverjum hreppi sé búnaðarfélag og í þessu búnaðarfélagi eru yfirleitt bændur úr sveitinni, þó ekki allir, því að engum mönnum er þröngvað inn í þennan félagsskap, sem ekki vilja þar vera. Þetta er stéttarfélag bænda í hverjum hreppi, og þessi hreppabúnaðarfélög láta sig margt annað varða en jarðrækt. Þau yfirleitt láta sig varða málefni bændanna, hvers efnis sem þau eru, hvort sem það eru jarðræktarmál, búfjárræktarmál, byggingarmál, verðlagsmál og hvað eina. Hreppabúnaðarfélögin láta sig varða þetta allt, svo sem stéttarfélögum ber. Síðan eru hreppabúnaðarfélögin í hverri sýslu meðlimir í svokölluðu búnaðarsambandi, og þessi búnaðarsambönd eru nú reyndar sums staðar sameiginleg fyrir fleiri sýslur, eins og t.d. á Suðurlandi, þar er Búnaðarsamband Suðurlands, sem er samband hreppabúnaðarfélaganna í Árnessýslu, Rangárvallasýslu og VesturSkaftafellssýslu. Svo kemur annað til sögunnar, sem sennilega veldur þessum misskilningi í málinu um, að bændur hafi ekki stéttarfélög, að hvert búnaðarsamband er að jafnaði meðlimur i tveimur landssamböndum. T.d. er Búnaðarfélag Norður-Þingeyinga, þar sem ég á heima, meðlimur annars vegar í Búnaðarfélagi Íslands og kýs fulltrúa á búnaðarþing, hins vegar í Stéttarsambandi bænda og kýs fulltrúa á aðalfund Stéttarsambands bænda. Landssamböndin verða þannig tvö, sem þessi sömu stéttarfélög og stéttarsambönd standa að. Þau standa bæði að Búnaðarfélaginu, sem er fagsamband, og Stéttarsambandinu, sem fjallar um kjaramál. En stéttarfélög bænda eru vitanlega fyrir hendi á þennan hátt. Þetta finnst mér, að þurfi að koma hér fram, þó að það skipti auðvitað ekki máli í sambandi við þetta frv., sem hv. þm. flytur. Annars vil ég segja það almennt um frv. hv. þm., að ég vil gefa því gaum, og ég efast ekki um, að í því séu atriði, sem gætu orðið til bóta. Eins og kunnugt er, er það svo, að innan bændastéttarinnar og í samtökum hennar hafa verið dálítið skiptar skoðanir um það í seinni tíð, hvort fyrirkomulagið væri heppilegra, þetta fyrirkomulag, sem verið hefur, 6 manna n. fyrirkomulagið, að 6 manna n. og yfirdómurinn í raun og veru geri sér grein fyrir því, á hvern hátt eigi að framkvæma aðalákvæði laganna um það, að samræmi skuli vera á milli tekna bænda og annarra vinnandi stétta, eða hin leiðin, sem hv. þingmaður og fleiri vilja fara, að samtök bænda semji við ríkisstj. um þessi mál. Ég álít a.m.k., að sú leið, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., verðskuldi fullkomlega að koma til athugunar. Hins vegar hef ég alltaf gert ráð fyrir því, að það rétta væri í þessu máli, að bændasamtökin, ef þau vilja skipta um leið í þessum málum, segðu til um það á sínum vettvangi. Kafli í þessu frv. er um útflutning landbúnaðarvara, og ég geri mér ekki enn alveg fyllilega grein fyrir því, hvað í honum felst þ.e.a.s. í 18. og 19. gr. frv. En nú er það þannig, að ríkissjóði er, ef ég man rétt, ætlað að greiða verðuppbætur á útfluttar landbúnaðarvörur, sem mega verða allt að 10% verðmætis landbúnaðarframleiðslunnar. Í 12. gr. framleiðsluráðslaganna stendur: „Tryggja skal greiðslu á þeim halla, sem bændur kunna að verða fyrir á útflutningi landbúnaðarvara, en þó skal greiðslan vegna þessarar tryggingar ekki vera hærri en svarar 10% af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar.“ Nú segir í 18. gr. frv. á þskj. 200, það var þskj. 607 í fyrra, ég er með þetta hvort tveggja fyrir framan mig, þar segir: „Nú næst ekki sama verð til bænda fyrir nautgripa- og sauðfjárafurðir á erlendum markaði og framleiðendur fá greitt fyrir þær á innlendum markaði, og má þá fyrst um sinn greiða útflutningsuppbætur úr ríkissjóði á þær afurðir, þó aldrei meira en sem svarar 10% af heildarverðmæti framleiðslu þessara afurða viðkomandi verðlagsár og aldrei meira en 100% bætur miðað við innanlandsverð til framleiðenda á hverja sérgreinda vörutegund.“ Og svo segir, að hámark útflutningsbóta úr ríkissjóði skuli fara lækkandi, líklega lækkandi frá því, sem ákveðið verður í byrjun, ef heimildin er notuð. Mér finnst, að þarna sé nokkru linara orðalag í frv. en er í gildandi lögum, þar sem segir í frv.: „Og má þá fyrst um sinn greiða útflutningsbætur.“ Hvað þýðir þetta „fyrst um sinn“? Það er dálítið óákveðið. En í l. segir: „Tryggja skal greiðslu á þeim halla“ o.s.frv. Það er skylda. Þarna er sem sé nokkur munur á, en í n. mun það sjálfsagt upplýsast, hvað fyrir flm. frv. eða þeim, sem að því standa, vakir um framkvæmd þessara mála. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð, en ég vil endurtaka það, sem ég sagði áðan, að ýmislegt í þessu frv. finnst mér bera vott um það, að það sé borið fram af góðum hug og að flm. hafi haft hug á því að koma fram umbótum, þó að önnur atriði orki frekar tvímælis.