Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um ef þörf krefur. Skoðast það samþykkt.

Á þingfundi 12. mars sl. voru veitt tímabundin afbrigði frá þingsköpum til að víkja frá 1. mgr. 17. gr. um skyldu nefndarmanna til að mæta á nefndarfundi og einnig frá 22. gr. um ályktunarbærni nefndarfunda. Afbrigðin voru svo framlengd til loka þessa þings á þingfundi þann 14. apríl sl. Í framhaldi af breytingum á takmörkunum á samkomum vegna farsóttar hefur forseti ákveðið, að höfðu samráði við forsætisnefnd og formenn fastanefnda, að breyta fyrirkomulagi á fundum fastanefnda frá því sem verið hefur frá 12. mars sl. Í fyrsta lagi verða nú fundir fastanefnda á ný haldnir á föstum fundarstað nefnda á Alþingi, samkvæmt fundarboði. Nefndarmenn skulu því að jafnaði vera staddir á fundarstað, en þeim nefndarmönnum sem óska þess að taka þátt í fundi nefndar með fjarfundabúnaði af sóttvarna- eða heilsufarslegum varúðarástæðum, er slíkt heimilt. Nefndarmaður sem tekur þátt í fundi með fjarfundabúnaði af þessum ástæðum telst hluti af ályktunarbærum fundi, samanber áðurnefnd afbrigði sem enn gilda. Í öðru lagi skulu gestir sem kvaddir eru á nefndarfund áfram taka þátt í fundi með fjarfundabúnaði nema þegar nefnd metur svo að nauðsynlegt sé að viðkomandi séu staddir á fundi. Gestir sem mæta á nefndarfundi skulu þó aldrei vera fleiri en tveir í einu.

Forseti hefur ákveðið, að höfðu samráði við þingflokka og með aðstoð formanna þingflokka, að frá og með deginum í dag fari þingfundir fram með hefðbundnum hætti í þingsal. Allir þingmenn geta því setið í sínum sætum og greitt atkvæði með venjubundnum hætti. Það bráðabirgðafyrirkomulag sem tekið var upp 4. maí sl. um stækkun þingfundasvæðis gildir því ekki lengur en í efrideildarsal og hliðarherbergjum verður áfram vinnusvæði fyrir þingmenn sem gefur þeim sem svo kjósa kost á að hafa rýmra um sig og fylgjast með þingfundi á skjá. Í framhaldi af þessu vill forseti tilkynna breytingar á sætaskipan en hv. 8. þm. Norðaust., Anna Kolbrún Árnadóttir, fær sæti nr. 32 og hv. 10. þm. Reykv. s., Þorsteinn Sæmundsson, fær sæti nr. 19.

Forseti tilkynnir að eftir Störf þingsins verður gert hlé á þingfundi þar til kl. 11.30, en þá hefjast atkvæðagreiðslur. Seinna í dag, í lok þessa fundar, verða svo atkvæðagreiðslur og einnig á seinni fundi dagsins.

Virðulegi forseti. Síðastliðinn mánudag fór hér fram umræða um atvinnuleysi á Suðurnesjum og uppbyggingu á varnarsvæðinu. Það liggur fyrir svart á hvítu hverjir standa vörð fyrir fólkið á Suðurnesjum. Það eru þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem hér voru skammaðir af öðrum þingmönnum Suðurkjördæmis úr þessum stól. Formaður Samfylkingarinnar, hv. þm. Logi Einarsson, kallaði okkur, þingmenn Sjálfstæðisflokksins á Suðurlandi, gasprara í þessum umræðum, þar sem við vorum að berjast fyrir fólk sem býr við 30% atvinnuleysi. Þúsundir manna, þúsundir heimila, eru án vinnu og þingmenn sem eru að berjast fyrir því eru kallaðir gasprarar. Undir það tók þingmaður Samfylkingarinnar á Suðurnesjum, hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, og talaði um svik í Helguvík, að Sjálfstæðisflokkurinn hefði svikist um alla uppbyggingu í Helguvík. Hún talaði ekki um uppbygginguna sem svikist var um þegar hún var fjármálaráðherra og færa átti sama samning frá Bakka yfir á Helguvík. Ég held að það verði engin störf til með því að tala um gömlu svik. Það verða engin störf til með því. Mér þótti leitt að þingmaður Framsóknarflokksins á Suðurnesjum skyldi taka undir það og vilja tala mál í dróma og rólegheit. Það liggur fyrir að á næstu vikum þarf að skapa störf fyrir þúsundir einstaklinga á Suðurnesjum. Það munu engin störf verða til með því að fara einhverjar formlegar leiðir. Ég mun fara yfir á rauðu, ég mun ýta frá mér til að skapa störf. Formlegheitin heyra sögunni til ef störfin verða ekki til. Ég skora á þingmenn Suðurkjördæmis að standa saman að því að búa til störf, en ekki fara í skotgrafirnar.

Forseti verður vegna þessara orða hv. þingmanns að vekja athygli á því að hv. þingmaður beindi orðum sínum að og nafngreindi eina þrjá aðra þingmenn eða vísaði þannig til þeirra að ljóst mátti vera 

Herra forseti. Við vitum öll að skógar stækka á Íslandi og uppgræðsla eykst. Þetta eru auðvitað sumpart afleiðingar loftslagsbreytinga og breytts veðurfars sem nú gengur yfir og getur þýtt frekari þurrka, fleiri eldingaveður o.s.frv. Þá vitum við um leið að náttúruvá breytist. Það sem ég er að vísa til er einfaldlega það að gróðureldum getur fjölgað. Við munum öll svokallaða Mýraelda þar sem 75 km² af mó- og mýrlendi brann. Það var töluvert mikið tjón. Náttúran er lengi að jafna sig eftir slíkt. Nýlega voru gróðureldar í Norðurárdal sem voru á allt öðrum skala og miklu minni, sem betur fer. Ég tel að þessi aukna eldhætta kalli á bættar varnir. Mjög víða eru öflug slökkvilið, við vitum það, en það er oft mjög langt að fara og erfiðar aðstæður. Það er mikið um mannvirki í kjarrlendi og skógum á Íslandi og er ég þá aðallega að vísa til sumarbústaða. Ég tel því að við blasi ákveðið verkefni sem er endurskoðun almannavarnafyrirkomulags þegar kemur að gróðureldum, og ekki aðeins það heldur líka viðbragðsáætlanir sem eru þá nýjar af nálinni. Það þarf sérstaklega að hyggja að slökkvistarfi úr lofti. Við höfum ekki reynt það mikið hér, en það er mjög mikilvægur þáttur í þessu og eins brottflutningur fólks. Þar gegna þyrlur sérstöku hlutverki. Þá eiga við svokallaðar risaskjólur og er aðeins ein slík til í landinu. Þetta getur skipt sköpum þannig að við þurfum að búa til reglur og fyrirkomulag, ég tel það einboðið, og skilgreina hlutverk Landhelgisgæslunnar og annarra þyrlufyrirtækja, sem eru prívat eins og við vitum. Það er töluvert verkefni sem blasir við og ætla ég að hvetja til þess að á því verði tekið.

Herra forseti. Sagt er að sjaldan sé góð vísa of oft kveðin. Þess vegna ætla ég enn og aftur að gera mikilvægi nýsköpunar, tækni og vísinda fyrir samfélag okkar að umtalsefni. Íslenskt atvinnu- og efnahagslíf hefur alla tíð einkennst af fábreytni. Þar með höfum við þurft að treysta mjög á einstakar og einhæfar atvinnugreinar og sagan kennir okkur að það er ekki gott. Það veldur óþörfum sveiflum, stækkar þær og gerir áföll í þeim greinum afdrifaríkar fyrir efnahagslífið í heild og þar með fyrir almenning í landinu og þau fyrirtæki sem starfa í öðrum greinum. Allt er þetta auðvitað dagljóst. Í hvert sinn sem við verðum fyrir áfalli í mikilvægri atvinnugrein segjum við að nú verði að skjóta fleiri stoðum undir efnahagslífið. Við megum ekki verða svona háð einni grein. Sama segja allar alþjóðastofnanir sem veita okkur ráð í efnahagsmálum. Sömu sögu segja margar skýrslur sem gerðar hafa verið. Má þar t.d. nefna skýrslu McKinsey frá árinu 2012 sem heitir upp á ensku, með leyfi forseta, Charting a Growth Path for Iceland. Einhvern veginn fer það alltaf svo að við gleymum okkur þegar það hleypur á snærið og ein grein tekur vaxtarkipp. Nýjustu dæmin í sögu okkar er auðvitað ofvöxtur fjármálakerfisins og nú síðast gríðarlegur vöxtur ferðaþjónustunnar. Enn einu sinni stöndum við í þessum sporum. Er ekki kominn tími til að við tökum þau mál föstum tökum og hugsum til langs tíma? Þrátt fyrir að ríkisstjórnin með fulltingi Alþingis hafi stigið mikilvæg skref í þeim efnum er að mínu mati alls ekki nóg að gert. Gildir það um fjármuni sem varið er í málaflokkinn 

Forseti minnir á tímamörk. Það er einum of að fara 30 sekúndur fram úr.

Virðulegi forseti. Hvenær verða kosningar? Það vitum við ekki og það eigum við ekki að fá að vita fyrr en einhvern tímann í haust og þá kannski ekki einu sinni með fullri vissu. Hins vegar hafa formenn ríkisstjórnarflokkanna tjáð sig nokkuð frjálslega um tímasetningu kosninga. Við vitum þó að hefð er fyrir kosningum að vori í íslensku stjórnmálalífi og ærnar ástæður fyrir því. Kosningar að vori gefa ráðherrum tíma til að setja sig inn í ráðuneyti sín, kosningar að vori gefa ráðherrum líka rúman tíma til þess að semja fjárlög fyrir haustið. Haustkosningar fela aftur á móti í sér mjög skamman tíma fyrir þá vinnu. Komist ný ríkisstjórn til valda situr hún að vissu marki uppi með stefnumótun hinnar fyrri í heilt ár í viðbót í ljósi tímaskorts við vinnu á fjárlagafrumvarpi. Hvers vegna skiptir vitneskja um tímasetningu kosninga máli? Eigum við ekki bara að halda áfram og pæla ekkert í því fyrr en sex vikum fyrir kosningar, eins og hefur raunar komið fyrir? Jú, ríkisstjórnir springa stundum með litlum fyrirvara og þá er lítið að gera í því að skammur tími gefist til kosninga og að skammur fyrirvari sé á tímasetningu kosninga. En ríkisstjórn sem hefur í huga að sitja út kjörtímabilið ætti auðvitað að sjá sóma sinn í því að láta þing og þjóð vita hvenær hún hyggist boða til kosninga. Þetta skiptir máli vegna þess að til stendur að breyta kosningalögum og við vitum að mikilvægt er að það sé gert eins fljótt og unnt er þannig að sem mestur tími liggi á milli mikilvægra breytinga á kosningalögum og svo kosninganna sjálfra. Þetta er lýðræðismál, þetta er mjög mikilvægt lýðræðismál. Þetta hefur áhrif á vinnu þingsins og þetta hefur áhrif á upplýsta kjósendur sem vilja vita hvenær þeir fái að velja sér fulltrúa að nýju. Virðulegi forseti. Tímasetning kosninganna er ekki einkamál ríkisstjórnarinnar sem hefur einhvers konar hnapp til að velja hvenær hún vilji ganga til kosninga. Nú er kominn tími til að hún upplýsi okkur öll.

Virðulegur forseti. Undanfarið höfum við á þinginu verið að fjalla um Covid-mál. Við erum með hlutabótaleið, greiðslur til að segja upp fólki og núna aðvarar ASÍ okkur við því að við erum eiginlega að opna fyrir það að hægt sé að segja upp fólki og láta ríkið borga og ráða það svo aftur og brjóta alla kjarasamninga. En við gleymum því oft að taka inn í þetta hvað Covid-mál eru. Er það Covid-mál þegar bifreið hækkar um 1,5 milljónir vegna gengisbreytinga eftir Covid-faraldurinn? Á viðkomandi fatlaður einstaklingur að sitja uppi með það að geta ekki leyst út bílinn og komast ekki í vinnu? Það er Covid-mál sem við eigum að leysa. Er það eðlilegt, og er það ekki Covid-mál, þegar allar aðgerðir á spítölum hætta? Fólk er á biðlista, nú þegar komnir sex mánuðir, jafnvel níu mánuðir, tólf mánuðir í viðbót. Fólk er að gleypa tíu sterkar verkjatöflur á dag og þrjár, fjórar töflur við aukaverkunum af þeim. Er það ekki Covid-mál ef við látum þetta fólk vera í þrjá, sex, níu, tólf mánuði í viðbót í þeim ömurlegu aðstæðum að þurfa að gleypa lyf? Er það ekki líka Covid-mál ef þessir einstaklingar eru eldri borgarar og þurfa að fara út í apótek og taka þessi lyf út á raðgreiðslum? Hversu langt ætlum við að ganga í því að redda stöndugum fyrirtækjum sem eru með þvílíka bónusa og arðgreiðslur en gleyma okkar minnstu bræðrum, þeim sem við eigum að hjálpa og við eigum að hjálpa fyrst? En þessari ríkisstjórn dettur það því miður ekki í hug, hún skal fyrst bjarga þeim sem eru ríkastir og svo skulu hinir éta það sem úti frýs.

Forseti. ASÍ sendi póst á þingmenn nú í morgun þar sem bent er á að hin nýja leið ríkisstjórnarinnar til að styðja við fyrirtækin, sem felst í því að ríkissjóður greiði uppsagnarfrest fyrirtækjunum til handa, þýði að eftir að fólk hefur verið rekið og fer á uppsagnarfrest gæti fyrirtækið ráðið einstaklinginn aftur á lægri launum. Við munum kalla eftir því að málið verði aftur tekið fyrir í efnahags- og viðskiptanefnd og farið yfir það atriði. Þetta ætti samt sem áður ekki að koma nefndarmönnum á óvart, þetta er nákvæmlega það sem hv. þm. Smári McCarthy bendir á í nefndaráliti sínu um málið. Þar segir, með leyfi forseta: „Starfsmönnum verður gert að vinna á uppsagnarfresti, á kostnað ríkissjóðs. Að uppsagnarfresti liðnum er atvinnurekandi hvattur til að bjóða starfsmanni sem sagt var upp endurráðningu með sömu kjarasamningsbundnu réttindum og hann hafði áður en ekki endilega sömu launum, hafi þau verið hærri en kjarasamningar segja til um.“ Vonandi er það nóg að ASÍ bendi á þetta og vonandi verður þetta lagað. En tökum þetta aðeins saman. Farið var af stað með aðgerðir þar sem fólki var leyft að lækka við sig starfshlutfall en fá samt sem áður 90% af laununum sínum. Það var leiðin sem farin var. Hvers vegna? Til að halda ráðningarsambandinu, til að halda fólki að störfum. Svo tekur ríkisstjórnin algjöra U-beygju í þessu máli og leggur til að stór hluti fyrirtækja á Íslandi, sem við vitum ekki einu sinni hversu stór er - eru það 25% eða eru það 50%? - reki starfsmenn sína og þeir verði eins konar ríkisstarfsmenn sem vinni hjá þeim í þrjá mánuði. Svo geti þau ráðið þá aftur en mögulega á lægri launum. Þessi aðgerð er fyllilega og algerlega í þágu atvinnulífsins en ekki í þágu launafólks; algjör U-beygja frá því að reyna að halda í ráðningarsamband yfir í það að ýta fyrirtækjum út í það að reka starfsmenn og ráða aftur á lægri launum.

Virðulegi forseti. Hlutastarfaleiðin hitti í mark en óvissan var mikil þegar þingið samþykkti hana. Rúmlega 37.000 manns hafa nýtt leiðina og þetta fólk er í ráðningarsambandi við tæplega 6.500 launagreiðendur. Markmiðið var að stuðla að því að fyrirtæki héldu ráðningarsambandi við starfsmenn eins og frekast væri unnt þótt minnka þyrfti starfshlutfall vegna tímabundins rekstrarvanda og lokana samfélagsins. Hlutastarfaleiðin felur í sér aukinn rétt launamanna til atvinnuleysisbóta en ekki rétt fyrirtækja til stuðningsgreiðslna frá ríkissjóði. Úrræðið lækkar samt samhliða launakostnað vinnuveitenda og bætir þannig rekstrarskilyrði fyrirtækja sem orðið hafa fyrir samdrætti. Ég álít samspil hlutastarfaleiðarinnar og launa í sóttkví auk þess hafa styrkt allar sóttvarnaaðgerðir og stutt marga við að hlýða Víði. Nú er verið að skýra rammann um þessa stoð og er það vel en við verðum samt að gæta okkar að sá rammi verði ekki of þröngur. Leiðinni er áfram ætlað að verja afkomu fólks, styðja fyrirtæki og auka líkurnar á að tekjuöflun samfélagsins í heild komist eins hratt í gang og mögulegt er. Vissulega getur svona kerfi boðið upp á misnotkun og það reynir á skýr fyrirmæli löggjafans, leiðbeiningar stjórnvalda, samtímaeftirlit og samfélagslega ábyrgð fyrirtækja. Nú þegar dregið hefur úr kófinu og farið er að sjá til sólar gegnum renninginn mun áfram reyna á samvinnu og útsjónarsemi einstaklinga, fyrirtækja og stjórnvalda. Fyrirtæki þurfa að sýna samfélagslega ábyrgð við mat á þörf fyrir opinber úrræði en við setjum líka traust okkar á hugkvæmni smárra sem stórra atvinnurekenda í öllum geirum við að skapa ný störf og nýjar tekjur. Eitt af því gæti verið að endurhugsa starfsmannaleit og markhópinn þar sem fyrirtæki leita starfsmanna.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði að tala um annað mál en sameiginlegur fundur eftirlitsnefndar og fjárlaganefndar í morgun með ríkisendurskoðanda um skýrslu ríkisendurskoðanda á hlutabótaleiðinni fékk mig til að skipta um skoðun. Ég á í smávandræðum því að ég studdi markmið hlutabótaleiðarinnar sem í lögum eru tiltölulega vítt skilgreind. En það er þó eitt atriði þar sem er tiltölulega þröngt skilgreint og er ekki verið að fara eftir. Það er mat á áhrifum leiðarinnar og kostnaði. Vissulega var skilyrðum breytt í meðförum þingsins. Það var gefið leyfi fyrir minna starfshlutfalli, hærri heildargreiðslur, 90% af launum og ýmislegt þess háttar, sem hækkar kostnað áhrifamatsins eilítið. Matið var ekki endurskoðað, en miðað við þær breytingar sem voru gerðar ætti það ekki að hafa margfaldast mikið. Upprunalegt mat á áhrifum var tæpar 800 milljónir. Nú erum við komin í tölu sem telur marga, marga milljarða, meira en 20. Við erum komin með fjáraukalagafrumvarp upp á 37 milljarða fyrir þetta úrræði. Það hlýtur að vera að þegar stjórnvöld taka við lögum frá þinginu þurfi þau að skoða allar þær takmarkanir sem lögin hafa, þar á meðal út af stjórnarskrárákvæði um að það megi einungis greiða út fé sem fjárheimild er fyrir, taka tillit til þeirra fjárheimilda sem fylgja frumvarpinu, mat á þeim áhrifum og þeirra samþykkta sem liggja fyrir hér á þingi fyrir þeim áhrifum. Þegar upphæðin er komin margfalt hærri tölu 

Virðulegur forseti. Ég vil við þetta tækifæri vekja athygli á og eftir atvikum kalla eftir viðbrögðum sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra vegna þess að nú tæpu ári eftir að ný lög um breytingu á ýmsum lögum sem tengjast fiskeldi voru samþykkt þann 20. júní 2019, sem ætlað var að ramma inn rekstrarumhverfi fiskeldis og þær umhverfislegu kröfur sem þeirri starfsemi er uppálagt að starfa innan, hefur sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra enn ekki sett reglugerð sem honum var uppálagt að setja. Það veldur því að þær stofnanir sem fjalla um eldistengd mál eiga erfitt með að vinna málin áfram. Í 2. gr. nefndra laga er ráðherra uppálagt að setja reglugerð. Í 3. gr. laganna, sem ber yfirskriftina Skipting hafsvæða í eldissvæði, segir, með leyfi forseta: „Ráðherra setur með reglugerð nánari ákvæði um skiptingu hafsvæða í eldissvæði, um auglýsingu, úthlutun eldissvæða, skilmála úthlutunar, hvað teljist hagstæðasta tilboð og afturköllun tilboðs.“ Í 7. gr. þar sem fjallað er um áhættumat erfðablöndunar er ráðherra uppálagt að setja reglugerð. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Reglugerðin skal taka tillit til bestu fáanlegrar tækni og þess hvernig best verði stuðlað að sem umhverfisvænstum rekstri.“ Áfram í 11., 13., 15., 17. og 20. gr. er ráðherra uppálagt að setja reglugerð. Nú tæpu ári síðar hafa þessar reglugerðir ekki verið settar og þær stofnanir sem halda á verkefnum á grundvelli þessara laga telja sig að hluta til ekki geta unnið mál áfram vegna þessa. Í ljósi orða forseta við upphaf umræðunnar þá hefði ég að líkindum átt að ýta við sjávarútvegsráðherra hvað þessa ábendingu mína varðar en gef mér að forseti meti svigrúm til gagnrýni á ráðherra nokkuð rúmt. Ég vil í staðinn skora á ráðherra að taka sér tak og klára vinnu við þær reglugerðir sem annaðhvort orsaka það að framkvæmdir og fjárfestingar frestast eða umhverfismál hafa ekki verið færð til þess vegar sem horft var til.

Virðulegi forseti. Já, svo sannarlega höfum við skrúfað frá ríkiskassanum, kraninn stendur algjörlega opinn og bunar úr honum í allar áttir. Svo einkennilegt sem það virðist vera, þrátt fyrir allan okkar góða vilja, hefur okkur ekki tekist að girða fyrir það að hér séu aðilar sem misnota þá velvild og þá björgun sem við erum að senda út í samfélagið. Mig langar til að nefna eitt lítið dæmi. Hér er talað um að á þessu ári muni ríkissjóður í björgunarpakka sínum senda hvorki meira né minna en 300.000 millj. kr. út í samfélagið, hátt í 300 milljarða kr. Ég kýs að tala í milljónum, hátt í 300.000 milljónir, vegna þess að af góðsemi eru settar 25 millj. kr. til fátæks fólks, til hjálparstofnana sem eiga að gefa fátækum Íslendingum að borða, sem standa í röðum í vanda sínum og biðja um mat; 25 millj. kr. og ekki er enn búið að skila einni krónu. Nú hefur Fjölskylduhjálp Íslands lokað fyrir úthlutanir hjá sér, hafði reynt að úthluta matargjöfum hvern einasta virkan dag. Mig langar líka að nefna að við settum 30 milljónir í einskiptisaðgerð til SÁÁ. Þar eru yfir 700 einstaklingar á biðlista en álfasalan þeirra og allt þeirra sjálfsaflafé er núna fyrir bí. Álfasalan hefur algerlega mistekist sem hefur gefið þeim um 50 millj. kr. á ári. Í þetta settum við 30 milljónir af þeim 300.000 milljónum sem við erum að setja út í samfélagið í björgunaraðgerðir. Hvað segir þetta okkur, virðulegi forseti? Það eru ákveðnir þjóðfélagshópar í samfélaginu sem eru sem sagt ekki þess virði að taka utan um og bjarga almennilega og ekki er heldur komin inn ein einasta króna af þessu fé.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði að ræða um falskar fréttir og upplýsingaóreiðu en er samt tilneydd til að bregðast aðeins við orðum hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar sem hann lét falla áðan úr ræðustóli. Ég velti því fyrir mér hvað það er sem þingmaðurinn skilur ekki eftir sérstaka umræðu hér í síðustu viku og hvet hann til að æfa sig í að lesa og hlusta betur vegna þess að þá fær hann ýmsar skýringar, alla vega á þeim orðum sem ég lét falla og hef einnig birt þau á fésbókinni. Framganga þingmannsins var honum alls ekki til sóma áðan, að óska ekki eftir að eiga orðastað við fólk heldur fara með staðlausa stafi. Það eru fleiri sem fara fram úr sér og ættu að æfa sig í að lesa og hlusta, m.a. Bandaríkjaforseti. Það kom fram í fréttum áðan að Twitter hafi merkt færslu hans sem misvísandi og hann hóti því nú að setja samfélagsmiðlum reglur. Eins og við vitum eru falsfréttir orðnar verulega stórt vandamál um allan heim og ógna lýðræðinu og því kerfi sem við búum við. Það eru fleiri fréttir af slíku nánast daglega á íslenskum miðlum, m.a. í dag, 29. maí, á RÚV. Þar kemur fram að margs konar tíðindi tengd kórónufaraldrinum sem eiga sér litla stoð eða enga í veruleikanum valdi nú víða uppnámi og skelfingu í Asíu og svo er það rakið í fréttinni. Þjóðaröryggisráð hefur ákveðið að stofna vinnuhóp til að kortleggja birtingarmyndir og umfang upplýsingaóreiðu í tengslum við Covid hér á landi og gera tillögur um aðgerðir til að sporna gegn henni. Íslandsdeild Norðurlandaráðs hefur lagt fram þingsályktunartillögu sem felur í sér að forsætisráðherra og menntamálaráðherra setji af stað starfshóp sem eigi að auka miðlalæsi hjá öllum aldurshópum, kortleggja upplýsingaóreiðu, skilgreina stofnanir og samþættingu þeirra sem hafa með þetta að gera og fara í nauðsynlegar lagabreytingar.

Virðulegur forseti. Í vikunni flaug ég norður til Akureyrar ásamt utanríkisráðherra og fleiri þingmönnum og öðru góðu fólki þar sem utanríkisráðherra skrifaði undir samstarfssamning við Háskólann á Akureyri um að styrkja þekkingargrunn íslensks háskólasamfélags um málefni norðurslóða. Þetta var einkar ánægjuleg stund og við sem sitjum í þingmannanefnd um endurskoðun á stefnu Íslands í málefnum norðurslóða fengum þarna tækifæri til að hitta bæði háskólasamfélagið og atvinnulífið og fengum fóður inn í þá vinnu sem fram undan er hjá okkur. Með okkur í för var reyndar líka starfshópur um efnahagsþróun á norðurslóðum og eru þau komin langt í sinni vinnu. Mig langaði að vekja sérstaka athygli á því hér, virðulegur forseti, hvað norðurslóðamálin eru okkur gríðarlega mikilvæg. Við vitum af þeim miklu ógnum sem við stöndum frammi fyrir vegna loftslagsbreytinga sem hafa tvöfalt meiri áhrif á norðurslóðum. En það er oft þannig að í ógnum leynast líka tækifæri. Við þurfum sem samfélag að vakta betur þær breytingar sem eru að verða og við þurfum að aðlagast þeim breytingum sem augljóslega eru að verða og munu verða á næstu árum. En við þurfum líka að finna í því ákveðin tækifæri. Ég er svo sannfærð um að með þeirri þekkingu og þeim rannsóknum sem eiga sér stað í íslensku háskólasamfélagi og rannsóknasamfélagi þá höfum við mikil tækifæri til að vera leiðandi í málefnum norðurslóða, í málefnum hafsins og umhverfismálum á þessum vettvangi. Ég held því að það sé bjart fram undan og við eigum að nota vel þetta ár þar sem við gegnum formennsku í Norðurskautsráðinu til að ýta enn frekar undir rannsóknir og nýsköpun á þessum vettvangi og verða svo miðstöð þekkingar og nýsköpunar á sviði norðurslóðamála og umhverfismála.

Herra forseti. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé sagði í ræðu undir liðnum Störf þingsins þann 30. apríl sl., með leyfi forseta: „Það er staðreynd að í þeim lánum og stuðningi sem við erum að veita til fyrirtækja í formi brúarlána og stuðningslána er gerð skýlaus krafa um það af hálfu ríkisins að annars vegar njóti fyrirtæki sem séu í skattaskjólum ekki þess stuðnings og hins vegar að fyrirtækin geti ekki greitt sér út arð á meðan ríkisábyrgðar nýtur við á þeim lánum. Þetta er skýr vilji ríkisstjórnarinnar sem er að finna í þeim málum sem hafa komið fyrir þing.“ Þau skilyrði sem hingað til hafa verið sett fyrir stuðningi ríkisins koma ekki í veg fyrir að þeir sem fá stuðning hafi ekki nýtt sér skattaskjól. Í fyrsta lagi eru allir rekstraraðilar á Íslandi með fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi. Þetta atriði útilokar ekki félög í skattaskjóli. Í öðru lagi er kveðið á um að umsækjandi um stuðning hafi skilað ársreikningi og upplýsingum um raunverulega eigendur og sú skylda er þegar í lögum. Í þriðja lagi skal rekstraraðili, ef við á, hafa skilað sérskýrslu og sú skylda er líka þegar í lögum. Þetta sýnir að engin ný skilyrði eru sett fyrir stuðningi samkvæmt lögunum sem samþykkt hafa verið og ekki heldur í þeim sem við greiðum atkvæði um í dag nema hv. þingmenn samþykki tillögu Samfylkingarinnar. Til að vera alveg viss um þessi skilyrði bað ég um skrifleg svör frá skattinum um þetta, með dæmum um aðila sem býr á Íslandi og líka um aðila sem býr ekki hér en er með rekstur á Íslandi. Svör skattsins voru skýr. Skilyrðin útiloka ekki félög með virk tengsl við skattaskjól með nokkrum hætti. Nú þegar viðurkennt er að skilyrðin sem sett eru haldi ekki, hvernig vill hv. þingmaður þá tryggja að fyrirtæki með rætur í skattaskjólum fái ekki stuðning ríkisins?

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja sífellt athygli á þessum vilja ríkisstjórnarinnar og meiri hlutans sem komið hefur skýrt fram frá upphafi. Hún hefur verið dugleg við að draga það fram. Ég hef sagt það frá upphafi að vilji ríkisstjórnarinnar kemur mjög skýrt fram. Raunar er hann í 1. gr. einhverra þessara frumvarpa, þ.e. um skattskyldu hér á landi, og er augljóst að þetta er sett þar inn til að ná þeim vilja fram. Síðan hef ég sagt að ef binda þarf einhverja fastari hnúta til að tryggja að þessi vilji stjórnvalda komi fram þá eigum við að gera það. Hv. efnahags- og viðskiptanefnd fjallaði um þessi mál og hefur komið fram varðandi þau mál sem við höfum þegar fengið samþykkt að m.a. skattrannsóknarstjóri, skatturinn og fjármálaráðuneytið hafi talið, í kynningu og umræðu, að sú leið sem farin var í stuðningslánunum væri sambærileg því sem gerðist við hluta launakostnaðar og væri nægjanleg til að varna gegn því að fyrirtæki í skattaskjólum nýttu sér úrræðið. Ef hv. þingmaður er með aðrar upplýsingar um það mál, sem hv. þingmaður vitnar hér í og ég hef ekki séð, ég hef bara heyrt það sem hún segir hér, þá er svarið ósköp einfalt í mínum huga: Við þurfum að tryggja að þetta sé svona. Við þurfum líka að tryggja að þetta sé sambærilegt við það sem gert er í öðrum löndum. Það hefur verið áhugavert að fylgjast með því hvernig sumir, bæði hv. þingmenn og aðrir úti í samfélaginu, ræða um önnur lönd í þessu samhengi eins og þar sé verið að gera miklu meira en hér er reyndin. Það er ekki endilega þannig, hv. þingmaður, og er ágætt að skoða það. Í mínum huga er þetta einfalt. Viljinn hefur verið skýr frá upphafi. Í faglegri umfjöllun þings og nefndar hefur komið fram að verið sé að gera það. Ef meinbugur er á því þá setjumst við einfaldlega yfir það. Svo einfalt er málið.

Herra forseti. Í upphafi vildi ég segja, í tilefni af orðaskiptum sem áttu sér stað hér í upphafi umræðu um störf þingsins, að það var réttmætt hjá forseta að gagnrýna hv. þm. Ásmund Friðriksson fyrir að beina orðum sínum til nafngreindra þingmanna og gagnrýna þingmenn sem höfðu ekki verið varaðir við. Ég lenti sjálfur í því fyrir ekki mörgum dögum að beina máli mínu eða gagnrýni að hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni án þess að gera honum viðvart þannig að hann hafði ekki tækifæri til að bregðast við. Það er ágæt almenn regla fyrir okkur öll að hafa í huga að þegar við tökum upp umræður undir þessum lið og ætlum að gagnrýna einstaka þingmenn eða ráðherra að þá verði gert viðvart þannig að sá sem gagnrýnin beinist að hafi tækifæri til að bregðast við eða svara. Nóg um það. Við erum nú komin á síðari hluta kjörtímabils og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir vék að því í máli sínu fyrr í dag. Mátti skilja orð hennar sem einhvers konar gagnrýni á ríkisstjórn eða stjórnarmeirihluta fyrir að hafa ekki gefið út yfirlýsingar um það hvenær gengið verði til kosninga á næsta ári. Nú er staðan auðvitað sú að kjörtímabilið er fjögur ár frá kjördegi. Síðast var kosið í lok október 2017 þannig að kjörtímabilið er til loka október 2021 nema ákvörðun verði tekin um annað. Slík ákvörðun hefur ekki verið tekin og ég verð að segja mína persónulegu skoðun, ég tala þar ekki fyrir hönd annarra en sjálfs mín, að mér finnst sjálfsagt að núverandi stjórnarmeirihluti starfi saman til loka kjörtímabils vegna þess að þetta samstarf hefur gengið vel og það hefur skilað góðum árangri.

Forseti vill bæta við, vegna umræðu sem var hér í byrjun fundar um orðaskipti þingmanna í þessum lið og jafnframt vegna þess sem hv. þm. Birgir Ármannsson nefndi, að ástæða þess að forseti gerir athugasemdir við að menn víki að nafngreindum þingmönnum er sú að umræðan er lokuð. Það liggur fyrir mælendaskrá með 15 þingmönnum og þeir sem eru þannig nafngreindir eru iðulega ekki á henni. Það er alls ekki þannig að þingmenn megi ekki eiga í snörpum orðaskiptum, en það skiptir máli að þeim sem orðum er beint að eigi kost á því að koma inn í umræðuna og svara fyrir sig. Ef um er að ræða opna umræðu þar sem menn geta farið í andsvör eða bætt sér á mælendaskrá er að sjálfsögðu allt öðru til að dreifa. Það er þetta sem forseti biður þingmenn að hafa í huga: Það skiptir máli hvort um er að ræða opna eða lokaða umræðu gagnvart því að menn geti þá borið hönd fyrir höfuð sér.

Virðulegi forseti. Mér er bæði ljúft og skylt að biðja þá þingmenn sem hér eru í salnum, og þá sem ég nafngreindi áðan, afsökunar á því að hafa ekki látið þá vita áður en ég fór í ræðustól að ég ætlaði að ræða þau mál sem ég gerði. Mér er það bæði ljúft og skylt og mér finnst það góð regla og formaður míns þingflokks tók undir það og ég mun ekki láta þetta henda mig aftur.

Forseti þakkar hv. þingmanni og telur að hann hafi gert hreint fyrir sínum dyrum að þessu leyti.

Herra forseti. Kórónuveiran hefur haft gríðarlegar afleiðingar. Menntaskólum var lokað, því færðist nám alfarið yfir í fjarkennslu. Gríðarlegur munur virðist vera á milli skóla á því hvernig nám var útfært og svo virðist sem margt hafi tekist vel en annað ekki. Hvatning mín til að vinna þessa skýrslubeiðni kom til vegna frétta um erfiðar aðstæður jafnt sem góðar upplifanir kennara og nemenda. Það er mikilvægt að draga lærdóm af góðum árangri á þessum tíma sem og þeim hindrunum sem voru í veginum. Þann lærdóm má svo nýta áfram til að skapa fjölbreyttara námsumhverfi og horfa til framtíðar varðandi námsframboð til nemenda, óháð búsetu og stöðu. Einnig er mikilvægt að horfa til líðanar nemenda og kennara á þessum tíma og hvernig hægt sé að koma tvíefld til baka með úrræði og verkfæri í farteskinu.

Herra forseti. Ef þetta frumvarp verður samþykkt án breytingartillagna Samfylkingarinnar mun það líklegast hafa þau áhrif að fyrirtæki segi upp fólki frekar en að halda ráðningarsambandi við það. Ég hef óskað eftir því, eftir að ASÍ sendi frá sér bréf til okkar þingmanna, að málið fari inn til nefndar og er nú þegar búið að gera ráð fyrir fundi í efnahags- og viðskiptanefnd kl. 13 í dag, vegna þess að það eru auðvitað efasemdir um stöðu starfsfólks ef málið fer óbreytt í gegn. En Samfylkingin gerir tillögur um endurgreiðslur eftir getu þegar fyrirtækin hafa rétt úr kútnum, um hámarkslaun eigenda eða æðstu stjórnenda fyrirtækis til samræmis við skilyrði í frumvarpi um hlutabótaleið, um að aðilar sem tengjast skattaskjólum fái ekki stuðning með almannafé og um að stærri fyrirtæki sem fá stuðning geri áætlanir í loftslagsmálum. Við munum ekki geta stutt þetta mál eins og það er núna en vonandi mun það taka góðum breytingum á milli 2. og 3. umr. í nefndinni.

Forseti. Við í Miðflokknum lögðum til að farin yrði önnur leið til að ná þessu markmiði sem við töldum betri; leið sem stundum er kölluð fiskvinnsluleiðin, þ.e. að gefa fyrirtækjum tækifæri til að gera hlé á ráðningarsamningi á meðan aðstæður eru þær sem þær eru nú. Ríkisstjórnin ákvað að fara aðra leið og við höfum heitið því að styðja öll mál sem eru til þess fallin að takast á við vandann að sinni a.m.k. Það er alveg ljóst að fyrirtæki sem hefur misst 75% tekna sinna er hvorki í stöðu til að greiða laun né laun á uppsagnarfresti. Það þarf að gera eitthvað og þetta er eitthvað þannig að við styðjum það. Hvað varðar breytingartillögur minni hlutans er það að okkar mati fráleitt að fyrirtæki sem er að berjast fyrir lífi sínu sé sett í þá stöðu að eiga að búa til áætlun í loftslagsmálum, ella fái það að fara í þrot. Við styðjum það ekki.

Virðulegi forseti. Ég stóla einfaldlega á það að nú, þegar málið fer aftur í nefnd, verði settar skýrar línur um að fyrirtæki í skattaskjólum sem hafa leynt og ljóst, vísvitandi og með fullum vilja reynt að koma í veg fyrir það með öllum hætti að greiða í okkar sameiginlegu sjóði komi ekki til með að nýta sér hlutabótaleiðina. Mér er nákvæmlega sama þó að þau hafi orðið 100% af sínum tekjum, mér gæti ekki verið meira sama. Þau eiga engan rétt á því að koma til íslenskra skattgreiðenda og krefjast þess að þeir hjálpi þeim þegar þau hafa ekki sýnt snefil af sómatilfinningu og greitt í okkar sameiginlegu sjóði.

Herra forseti. Í dag ráðast örlög tveggja mála í þessum aðgerðapakka öllum. Það eru viðbótarskilyrði fyrir hlutabætur og þetta frumvarp um laun í uppsagnarfresti. Óhjákvæmilega hafa þessi frumvörp áhrif hvort á annað. Við í Samfylkingunni hefðum talið að gera ætti allt sem hægt væri til að beina fyrirtækjum frekar í að nota hlutabætur og halda ráðningarsambandi við fólk en skilyrðin í þessum lögum eru veikari en í hlutabótaleiðinni og munu hvetja fyrirtæki til að fara í þveröfuga átt og reka fólk og segja því upp. Við munum ekki geta stutt frumvarpið nema breytingartillögur, sem við höfum gert grein fyrir, verði samþykktar og að breytingar milli 2. og 3. umr., eftir fund með ASÍ, leiði til bóta á málinu.

Forseti. Viðreisn er á því meirihlutaáliti eða á því máli sem hér um ræðir, enda teljum við að þær breytingar sem hafa verið unnar í nefndinni hafi verið til bóta. Það breytir því ekki að ýmislegt er gagnrýnivert og hægt er að laga og þá ekki síst samspil þessara tveggja mála sem gjarnan hafa verið rædd saman síðustu viku, annars vegar hlutabótaleiðina svokölluðu og hins vegar þetta mál sem lýtur að greiðslu launa í uppsagnarfresti. Í ljósi þeirra athugasemda sem hafa annars vegar komið fram núna við það hvernig þessi tvö mál spila saman og ólík skilyrði sem sett eru þeim launþegum og fyrirtækjum sem hyggjast nýta sér þessi úrræði og hins vegar í ljósi þeirra alvarlegu athugasemda sem minni hlutinn hefur við seinna málið, þ.e. hlutabótaleiðina, þá munum við sitja hjá við þessa afgreiðslu þar sem búið er að vísa málinu til nefndar og taka síðan stöðuna aftur.

Virðulegi forseti. Þingflokkur Pírata styður ekki þessa aðferð til að bregðast við vanda sem vissulega er til staðar. Við höfum í nefndaráliti 2. minni hluta við þetta mál gert grein fyrir öðrum lausnum sem við töldum að hefðu verið ákjósanlegri til að bregðast við þeim vanda sem nú stendur fyrir dyrum. Ég vísa einfaldlega í nefndarálitið hvað það varðar. Við teljum að það að gefa það út að ríkið muni styrkja uppsagnarfresti fyrirtækja hafi verið mistök, að það hvetji til uppsagna frekar en að halda ráðningarsambandi á milli vinnuveitenda og launþega, og að betri leiðir hefði mátt finna til þess að valdefla launþega umfram fyrirtækin. Við munum því ekki greiða atkvæði með þessu frumvarpi heldur gegn því. En við munum styðja ýmsar breytingartillögur sem eru til bóta.

Herra forseti. Í upphafi Covid-viðbragða var það yfirlýst markmið stjórnvalda og ríkisstjórnarinnar að viðhalda ráðningarsambandi almennings við fyrirtæki í landinu. Nú, tveimur mánuðum seinna eða nærri þremur mánuðum seinna, erum við að horfa fram á skýran hvata sem stjórnvöld leggja til fyrirtækja í formi þessarar uppsagnarleiðar vegna þess að þau tvö mál sem við erum að fjalla um hér í dag, annars vegar uppsagnarleiðin og stuðningur við fyrirtæki sem segja upp starfsfólki og hins vegar hlutabótaleiðin og stuðningur við fyrirtæki sem þurfa að minnka starfshlutfall sinna starfsmanna, eru þess eðlis að skilyrðin í þessum tveimur málum eru mjög ólík. Þau hvetja fyrirtæki til uppsagna. Við höfum nú þegar fengið fregnir af því bara í dag og í gær að fyrirtæki séu að taka starfsfólk sitt af hlutabótaleiðinni vegna þess að skilyrðin eru með þeim hætti, 

Herra forseti. 75% af aðgerðum ríkisstjórnarinnar er fyrir atvinnuleysisbætur og í að niðurgreiða uppsagnir fólks, einungis 5% af öllum aðgerðunum er fyrir nýsköpun. Það hlýtur að vera nöturlegt að vera ráðherra nýsköpunar í þessari ríkisstjórn. Hér er fullkominn skortur á framtíðarsýn, hér er ekki verið að búa til ný störf og hér er ekki verið að verja störf. Herra forseti. Svo virðist vera að það séu ekki bara fyrirtæki í landinu sem eru að verða gjaldþrota heldur er ríkisstjórnin gjaldþrota í öllum sínum hugmyndum. Herra forseti. Þetta er ríkisstjórn uppsagna og uppgjafar.

Virðulegur forseti. Til þessa hefur okkur helst greint á um hversu stór skref eru tekin í viðbrögðum við Covid í þeim þingmálum sem hér hafa verið til umfjöllunar, en við höfum almennt verið sammála um að skrefin hafi verið í rétta átt. Svo er ekki í þessu máli. Hér er verið að byggja gríðarstóran hvata, 27 milljarða af almannafé, til að fyrirtæki segi starfsfólki upp. Það er gert án þess, virðist vera, að samspilið við hlutabótaleiðina sé skoðað sem ráðherra kallaði þó eftir í 1. umr. Það er gert án þess að setja þá varnagla sem eru nauðsynlegir til að tryggja hagsmuni launafólksins sem þetta úrræði á þó að þjóna. Ég fagna því auðvitað að efnahags- og viðskiptanefnd muni fjalla um athugasemdir ASÍ á fundi síðar í dag og sjá hvort hægt sé að verða við þeim en verð að viðurkenna, herra forseti, að ég er vonlítill af því að þær athugasemdir komu áður fram. Við bentum á það í umræðu í gær að ekki hefði verið brugðist við þeim. 

Frú forseti. Þetta er bara vont mál. Það bregður út af þeim tilgangi sem við fórum af stað með, að halda ráðningarsambandi, og ekki bara það, þetta hvetur til þess að fyrirtæki segi upp starfsfólki og fái að halda því sem eins konar ríkisstarfsmönnum í vinnu hjá sér í þrjá mánuði, en það er borgað af skattfé landsmanna. Það hefði verið auðvelt að taka aðra nálgun, ef menn telja að það sé nauðsynlegt að fólk eða fyrirtæki hafi svigrúm til að geta rekið starfsfólk án þess að rata sjálf í þrot. Það hefði verið hægt að gera það þannig, en þetta starfsfólk þarf að vinna eitthvað áfram og þá erum við komin með hagsmuni einstaklinganna eða hagsmuni vinnuhópsins. En nei, með þessari leið er verið að ausa út ríkisfé, við vitum ekki einu sinni hve miklu, en gríðarlega miklu. Verða það 25% fyrirtækja sem gera þetta eða 50% fyrirtækja? Við vitum það ekki. En ríkið ætlar að gera starfsfólk að ríkisstarfsmönnum fyrir þessi fyrirtæki í þrjá mánuði að því tilskildu að þeir séu reknir. Svo þegar þeir eru ráðnir aftur, eins og ASÍ hefur bent á og hv. þm. Smári McCarthy benti á í nefndaráliti sínu, er hægt að ráða þá á lægri launum. Þetta er vont mál.

Herra forseti. Við greiðum atkvæði um mál um greiðslu launa á uppsagnarfresti. Hér er í rauninni um að ræða enn eitt Covid-málið, þ.e. við erum að fara þá leið að reyna eftir megni að forða því að fyrirtæki leggi upp laupana og fari á hausinn og launagreiðslur lendi á Ábyrgðasjóði launa. Þetta er gert til að það verði þá a.m.k. eitthvað fleiri fyrirtæki eftir í ýmsum atvinnugreinum, þegar hagkerfið fer aftur á snúning, til að ráða starfsfólk sem þar starfar nú og hefur verið sagt upp. Ég tek undir þá beiðni að kalla málið inn milli 2. og 3. umr. til að bregðast við sjónarmiðum Alþýðusambands Íslands. Það er mikilvægt að hlustað sé eftir sjónarmiðum aðila vinnumarkaðarins í þessum efnum. Ég tel þess vegna mikilvægt að við köllum málið inn á milli umræðna.

Herra forseti. Við stöndum augljóslega frammi fyrir mjög erfiðum vandamálum í rekstri fyrirtækja á Íslandi. Og það er rétt að það þarf að gera eitthvað. En ég er ósammála formanni Miðflokksins sem segir að það þurfi að gera eitthvað og það sé nóg. Við þurfum að gera rétta hluti og það er vandamálið hér. Þetta frumvarp er svolítið sú gamla pólitík að til þess að fyrirtækin megi þrífast þurfi hagsmunir almennings að víkja. Það er rangt. Rétta leiðin hefði verið sú að bæði fyrirtækin og almenningur kæmu vel út. Þar af leiðandi get ég ekki stutt þetta mál. Ég veit í rauninni ekki hvað á að gera vegna þess að hér er hreinlega verið að nálgast málið út frá röngum forsendum. Ef við hefðum farið þá leið að byggja upp ný tækifæri hefðum við verið á betri stað og þá hefði þingið mögulega getað haldið áfram að vinna saman í rétta átt að því að bæta stöðu mála eftir Covid.

Herra forseti. Það sem við erum að gera hér í dag, ég vona a.m.k. að við berum gæfu til þess, er að taka ákvörðun um að grípa til aðgerða til að reyna að koma í veg fyrir fjöldagjaldþrot fyrirtækja sem hafa orðið fyrir gríðarlegu áfalli, eða a.m.k. 75% tekjufalli. Það eru engin smáskilyrði sem sett eru fyrir slíkum stuðningi, 75% a.m.k. Við erum um leið að vonast til þess að fyrirtækjunum takist hugsanlega að lifa af þessa hörmungartíma. Ef þeim tekst það þá hafa þau skyldur og við erum að tryggja rétt starfsmanna á endurráðningu, ef úr rætist, í sambærilegt starf. Það er verkefnið sem blasir við hér og ég trúi ekki öðru en að við berum gæfu til þess að standa 

Virðulegur forseti. Ég spyr mig hvort ríkisstjórnin sé alvarlega veik af Covid og þess vegna sé hún með óráði og þess vegna sé hún að setja þessi lög. Eitthvað alvarlegt hlýtur að vera að. Við getum ekki sett lög þar sem við erum að auðvelda uppsagnir, ætlum að borga uppsagnirnar, og síðan auðvelda því fyrirtæki að brjóta launalög. Þetta er algerlega út í hött og það hlýtur að vera eitthvað alvarlegt í gangi hjá ríkisstjórninni ef hún ætlar að láta þetta fara svona í gegn.

Virðulegur forseti. Ég get ekki orða bundist eftir sum orð sem fallið hafa í þessu púlti. Við erum að afgreiða hér hluta af aðgerðapakka ríkisins. Þegar fólk talar um að frumvarpið hvetji fyrirtæki til að segja starfsfólki upp, er fólki alvara, hefur fólk aldrei komið nálægt atvinnurekstri? Það segir enginn starfsmönnum upp að gamni sínu. Það er skilyrði hér að það hafi a.m.k. orðið 75% samdráttur hjá viðkomandi fyrirtæki. Hvaða fyrirtæki haldið þið að hafi efni á að halda öllu sínu starfsfólki í vinnu eftir að tekjur hafa fallið svo mikið? Það gengur bara ekki upp. Það sem við erum að gera er að reyna að gefa þessum fyrirtækjum tækifæri til að komast í híði, eins og við orðuðum það, þannig að þekkingin og reynslan varðveitist í fyrirtækjunum. Vonandi gengur ástandið yfir fljótt og vel og þá geta þessi fyrirtæki risið upp aftur, ráðið starfsfólkið aftur til sín og vonandi enn fleiri. Það er það sem við erum að gera hér.

Herra forseti. Ég kem hér upp öðru sinni vegna þess að við erum hér 63 og það er bara hluti hópsins, annars vegar þeir sem eru í hv. velferðarnefnd og hins vegar þeir sem eru í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, sem hefur getað kafað djúpt ofan í málið. Hv. þm. Óli Björn Kárason, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, talaði um að við værum með þessu máli að koma í veg fyrir fjöldagjaldþrot. Ríkisstjórnin er að koma í veg fyrir fjöldagjaldþrot með fjöldauppsögnum, það er bara þannig. Í staðinn fyrir að vernda störf er verið að efla til fjöldauppsagna. Við skulum skoða muninn á þessu vegna þess að í hlutabótaleiðinni mega fyrirtækin, sem eru í mjög miklum vanda, og við erum öll sammála um það, eingöngu nýta lítinn hluta af starfskröftum starfsmanna sinna en að öllu leyti í þá þrjá mánuði sem uppsagnarfresturinn varir, eða eftir því hve langur hann er. Það hljóta allir að skilja þennan hvata. Nú þegar efnahagslífið er að fara aftur af stað og fyrirtækin geta aftur farið að fúnkera hlýtur það að vera skýr hvati 

Forseti. Öðruvísi mér áður brá. Mér finnst sem ég hafi heyrt mörg þau sem finna þessu allt til foráttu tala, á fyrri stigum þeirrar kreppu sem við erum í, um hvað við eigum að gera varðandi ferðaþjónustufyrirtæki, lítil og meðalstór, um allt land, hvernig við eigum að koma til móts við þann gríðarlega tekjusamdrátt þar, hvaða ferðaþjónustufyrirtæki eigi að vera til staðar til að koma okkur úr kreppunni. Ríkisstjórnin er að bregðast við þessu í einu af fjölmörgum málum sínum. Hér er talað eins og verið sé að gera allt fyrir atvinnulífið. Ég hvet þá hv. þingmenn sem hér tala til að fara um land og ræða við rekstraraðila ferðaþjónustufyrirtækja, ræða við starfsfólk þeirra og segja: Mér finnst frekar að fyrirtækið þitt eigi að fara á hausinn af því að ég ætla ekki að taka þátt í því að halda þessu á lífi til að þú getir aftur fengið vinnu. Ég hvet hv. þingmenn sem tala hér, í sinni popúlísku umræðu,  
            

Herra forseti. Guð minn góður. Í fyrsta lagi vil ég að það komi skýrt fram vegna orða hv. þingkonu Bryndísar Haraldsdóttur að hér hafa ýmsir úr stjórnarandstöðu rekið fyrirtæki og farsællega í mjög langan tíma og kannski betur 

Virðulegur forseti. Ég hlýt auðvitað að hafna því alfarið að fulltrúar minni hlutans vilji að fyrirtæki fari á hausinn í stórum stíl. Það er út í hött að halda því fram. Ég kom hér upp áðan og taldi upp fjölmargar aðrar lausnir sem við komum með sem hefðu ekki innbyggðan hvata til uppsagna sem við erum að gagnrýna hér. Við erum m.a. að gagnrýna það að hvatt er til þess að segja upp starfsfólki en geta svo ráðið það aftur án þess að tryggt sé að viðkomandi þurfi ekki að sætta sig við lægri laun að því loknu. Þetta er mikilvægt atriði. Ég vil að lokum fagna því að við séum hér að taka hálftíma umræðu um þetta mál. Það hefur ekki borið á því að við heyrum mikið frá stjórnarliðum hvers vegna þeir vilji fara þessa leið. Í 2. umr. var það orðið svo að þrír stjórnarþingmenn lýstu skoðun sinni á frumvarpinu þannig að ég tek ekki undir með forseta að það sé einhvern veginn óeðlilegt að við séum að ræða það nú. Ég fagna því að afstaða stjórnarþingmanna komi alla vega að einhverju leyti fram.

Virðulegur forseti. Til að hafa það algjörlega á hreinu þá höfum við Píratar frá því að Covid byrjaði talað um að það væri mjög eðlilegt að fyrirtækin gætu lagst í dvala og að við kæmum til móts við fólk sem væri að missa vinnuna á einhvern hátt, t.d. með nýsköpun. Síðan þegar kófinu lyki gætu fyrirtæki tekið upp þráðinn að nýju þar sem frá var horfið, ef grundvöllur væri fyrir því, en áfram myndu nýsköpunartækifærin grípa þá sem annars dyttu á milli. Það er algerlega á hreinu að það hefur enginn hvatt til fjöldagjaldþrota fyrirtækja. Ég hafna þeim ásökunum mjög og vísa einfaldlega í þær umræður sem hafa orðið um þetta mál frá því að það byrjaði. Við áttum að leyfa fyrirtækjunum að leggjast í dvala og efla nýsköpun margfalt. Nýsköpun er kannski rétt í meðallagi núna miðað það sem hún ætti að vera. Þar vantar enn þá mikið.

Forseti. Tilgangur þessa frumvarps er góður. Hver er hann? Jú, að þau fyrirtæki sem neyðast til að segja upp starfsfólki sínu og geta ekki borgað þriggja mánaða uppsagnarfrest fái aðstoð við það. Það er gott. Er hægt að gera þetta öðruvísi? Já, án þess að eina leiðin sem þau fá til þess að geta gert þetta sé að reka starfsfólk sitt. Við getum víkkað út hlutabótaleiðina þannig að þau fyrirtæki sem hafa misst 75% af tekjunum sínum, eins og er í þessu frumvarpi, geti minnkað starfshlutfall starfsfólksins niður í núll, gætu rekið það, en ríkið myndi samt sem áður borga fyrir starfsfólkið. Þá væri slíkur hvati settur inn en starfsfólkið sjálft - nú eru margir að fara af hlutabótaleiðinni en með þessu höfum við hana enn þá. Þeir sem þurfa samt sem áður að reka starfsfólk sitt geta gert það. Tilganginum er náð án þess að það sé beinn hvati, þ.e. ef fyrirtæki ætlar að fá þessa peninga frá skattgreiðendum þá þarf það að reka starfsfólkið sitt. Þetta myndi líka þýða að það starfsfólk sem sér fram á að vera rekið 

Herra forseti. Þessi breytingartillaga er um að útiloka þá frá stuðningi úr ríkissjóði sem hafa nýtt sér skattaskjól. Fyrr í dag hélt stjórnarþingmaður því fram að öll skilyrði væru fyrir því að útiloka slíka frá ríkisstuðningi, en það er rangt. Allir fulltrúar efnahags- og viðskiptanefndar hafa skrifleg svör Skattsins í höndum. Þar eru fulltrúar allra flokka þannig að öllum á að vera ljóst að þessi skilyrði halda ekki. Þeir hv. þingmenn sem vilja í alvöru útiloka frá ríkisstuðningi fyrirtæki sem í raun hafa sagt sig sjálf frá stuðningi, með því að setja upp fléttur og flóknar millifærslur til að komast hjá því að greiða í okkar sameiginlegu sjóði, greiða atkvæði með þessari tillögu. Hinir fella hana auðvitað sem er slétt sama um þetta.

Forseti. Ég greiði atkvæði gegn þessari tillögu, þekkjandi ekki nógu vel hvað í henni er fólgið og hverju hún breytir. En ég treysti því að hv. efnahags- og viðskiptanefnd setjist yfir þessi mál nú þegar hún tekur málið til sín á milli umræðna og skoði sérstaklega þessi skilyrði með skattaskjól.

Herra forseti. Við skulum líta á atkvæðagreiðsluljósin og sjá hvernig stjórnarliðar greiða atkvæði. Í þessum lið, þessari tillögu sem hv. stjórnarliðar eru nú að fella og fleiri, eru sett sömu skilyrði og í hlutabótafrumvarpinu um hámarkslaun æðstu stjórnenda og eigenda fyrirtækja, sömu skilyrði og þessir sömu stjórnarliðar setja í annað frumvarp, þ.e. um hlutabótaleiðina. Ætlar einhver að halda því fram að enginn hvati sé í því fólginn að fara frekar yfir í uppsagnir þar sem slík skilyrði eru ekki? Herra forseti. Ég er svo hneyksluð að ég segi bara: Guð minn góður.

Það er ekki bannað að ávarpa hann hér í salnum.

Herra forseti. Loftslagsváin er stærsta sameiginlega vandamál mannkyns sem við þurfum að glíma við og við þurfum að glíma við þann vanda saman, líkt og við og fólk úti um allan heim erum að takast á við þennan faraldur sem nú gengur yfir. Loftslagsváin hverfur ekkert eða tekur pásu á meðan við erum að glíma við heimsfaraldur. Við þurfum að gera þá kröfu til fyrirtækja sem fá stuðning úr ríkissjóði, ég tala nú ekki um þau fyrirtæki sem ætla að segja fleiri en tíu manns upp með þessari leið og fá tugi milljóna til reksturs vegna þess, þá einföldu kröfu að setja loftslagsmálin á dagskrá, taka stöðuna á loftslagsbókhaldi fyrirtækjanna og gera áætlun til næstu fimm ára. Þetta er táknrænt, þetta er ekki íþyngjandi en það skiptir máli 

Herra forseti. Ég hef greitt atkvæði með þessari tillögu. Ég tel að hún sé skynsamleg, hún sé framsýn. Ég hef áður talað um það að við eigum að fara varlega í að setja allt of ströng og flókin skilyrði fyrir stuðningi sem við erum að veita í tengslum við þau áföll sem ríða nú yfir, en þau þurfa að vera skýr og einföld. Ég held að þetta sé einfalt og framkvæmanlegt. Ég hefði e.t.v. kosið að það hefði verið miðað við 15 starfsmenn en það skiptir ekki höfuðmáli. Ég tel að þetta sé merki um framsýni og það sé skynsamlegt að stíga þetta skref. Það er verið að styðja fyrirtæki með myndarlegum hætti og það er sjálfsagt að þau leggi þetta af mörkum til mikilvægs málefnis.

Herra forseti. Þessi tillaga hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur um að fyrirtæki skili losunarbókhaldi er góðra gjalda verð. Hins vegar hefur hún ekkert verið rædd eða reifuð, ekki fengið neinar umsagnir eða gesti eða nokkurn skapaðan hlut vegna þessa máls.

Þetta er rangt hjá þér.


             Ég tel ekki að þetta sé rétti tímapunkturinn. Hins vegar er ég alveg til í það, á réttum vettvangi, að flytja sambærilega tillögu til þingsályktunar  
            

Herra forseti. Í stað þeirrar tekjufærsluflækju sem stjórnarmeirihlutinn leggur til að farin verði í 8. gr. leggur Samfylkingin til að settur verði sérstakur tekjuskattsauki á fyrirtæki sem þau muni greiða í mesta lagi á tíu árum. Þetta virkar þannig að þeir sem rétta hratt úr kútnum greiða til baka hratt. Þeir sem ná ekki að rétta úr kútnum á þessum tíu árum greiða þá ekki neitt þannig að þarna er greitt eftir getu og við gerum líka ráð fyrir því að fyrirtækin þiggi þá eftir þörfum.

Herra forseti. Ég styð þetta frumvarp sem fjallar um tímabundna heimild leigubílstjóra sem hafa haft leyfi skemur en tvö ár til að leggja inn atvinnuleyfi sitt án þess að leyfið falli úr gildi, eins og kveðið er á um í lögum um leigubifreiðar. Gert er ráð fyrir að þetta ákvæði gildi til næstu áramóta. Þetta kemur þessum hópi leigubílstjóra að mörgu leyti til góða, sparar útgjöld og auðveldar þeim að skrá sig á atvinnuleysisbætur. Ég set fyrirvara við stuðning minn við frumvarpið og ástæður þess eru nokkrar. Fyrst og fremst tel ég, eins og ég hef reyndar tjáð mig um áður, að auðvelda hefði átt leigubílstjórum strax að fara á hlutabótaleiðina sem hefur reynst þeim mjög örðugt og tafsamt að nýta. Þá væri þetta frumvarp næsta óþarft því að leigubílstjórar hafa skyldum að gegna við samfélagið við að halda úti þjónustu við borgarana þótt vinna þeirra hafi vissulega dregist óheyrilega mikið saman. Ég er einnig ósáttur við óviss og sein viðbrögð stjórnvalda hvað varðar þennan hóp og ekki síst framkvæmdina á úrræðum fyrir hann og reyndar er sömu sögu að segja um fleiri hópa einyrkja. Ég verð t.d. að minnast á þau viðbrögð Vinnumálastofnunar að gera það að skilyrði fyrir greiðslu atvinnuleysisbóta til leigubílstjóra að þeir séu í atvinnuleit. 
             Herra forseti. Krafa um atvinnuleit í því ástandi sem er í samfélaginu og í því ástandi sem er á vinnumarkaði leigubílstjóra, 

Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um frumvarp um breytingu á lögum um leigubifreiðar sem heimilar leigubílstjórum sem haft hafa atvinnuleyfi skemur en tvö ár að leggja inn atvinnuleyfið á gildistíma ákvæðisins, þ.e. út þetta ár. Frumvarpinu er einungis ætlað að tryggja jafnræði leigubílstjóra til innlagnar á atvinnuleyfi í þeim samdrætti sem orðið hefur nú vegna Covid, hvort sem leigubílstjórar hafa haft atvinnuleyfi skemur eða lengur en tvö ár. Þetta frumvarp snýr eingöngu að þessu. Önnur málefni sem snúa hvort sem er að atvinnuleysisbótum eða eftirgjöf vörugjalda leigubílstjóra eru hjá öðrum nefndum og öðrum ráðuneytum og voru því ekki til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd sérstaklega. 

Herra forseti. Ég kem hingað upp eingöngu vegna orða hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar varðandi leigubílstjórana því að við höfum einmitt orðið vör við það í hv. velferðarnefnd að þeir hafa orðið út undan og eru í einstaklega viðkvæmri stöðu þegar kemur að stuðningi stjórnvalda í þessari mjög svo erfiðu stöðu. Ég get tilkynnt það, svo það sé sagt hér líka, að minni hluti velferðarnefndar, þar sem hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir, samflokkssystir hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar, er með á nefndarálitinu, gerir ráð fyrir því að leigubílstjórar þurfi ekki að vera í virkri atvinnuleit þegar þeir nýta stuðning hins opinbera á þessum tímum. Við erum einmitt að leggja til þær breytingar þannig að ég hvet alla sem munu greiða atkvæði í dag til að styðja þá tillögu til að tryggja réttindi leigubílstjóra líka.

Forseti vill, áður en að atkvæðagreiðslu kemur, minna á að hvatt er til þess að þingmenn hafi tímamörk í huga þegar þeir sitja eða standa mjög þétt saman. Þar af leiðandi er æskilegt að atkvæðagreiðslur eða samfelldar atkvæðagreiðslur taki ekki mjög langan tíma. Forseti mun gera hlé á þessari atkvæðagreiðslu ef hún dregst mjög mikið umfram það sem þegar er orðið, einfaldlega til þess að þingmenn geti þá dregið sig svolítið í sundur. Þetta nefnir forseti í tengslum við það þegar hv. þingmenn biðja í stórum stíl um orðið um atkvæðagreiðsluna, sem að sjálfsögðu er heimilt samkvæmt þingsköpum en getur leitt til þess, eins og það ákvæði er útfært í þingsköpum, að upp hefjist efnisumræða og skoðanaskipti jafnvel inni í eða áður en atkvæðagreiðsla hefst og það jafnvel þó að 3. umr. sé eftir um viðkomandi dagskrármál. Forseti er reyndar þeirrar skoðunar að þetta ákvæði þingskapa hafi ekki verið hugsað þannig á sinni tíð og ekki var það þannig framkvæmt mjög lengi vel heldur til að gera eiginlegar athugasemdir um sjálfa atkvæðagreiðsluna, eitthvað sem sneri tæknilega að atkvæðagreiðslunni. En þróunin hefur orðið sú á síðari árum að þetta ákvæði er æ meir nýtt til að hefja einhvers konar viðbótarefnisumræðu áður en að atkvæðagreiðslu kemur og getur það tekið sinn tíma. Að sjálfsögðu eru skoðanaskipti jafnan þörf en þetta er eitthvað sem er rétt að hafa í huga og við núverandi aðstæður verður forseti að segja í fullri einlægni að honum þætti gott að menn færu sparlega með þetta ákvæði því að það vill stundum lengja atkvæðagreiðslur mjög. Um tíma var þessu ákvæði aðallega beitt þannig að talsmenn þingflokka, einn frá hverjum þingflokki, gerðu athugasemdir fyrir hönd síns þingflokks. Það færi vel á því að menn sammæltust um að hafa þetta einhvern veginn þannig nú á tíma þegar það er enn þá viðkvæmt hversu lengi við stöndum eða sitjum þétt saman. - Nú er sjálfsagt að veita mönnum orðið um fundarstjórn forseta. Menn mega vera eins ósáttir við ummæli forseta og þeir vilja. Þeir hafa sinn rétt.

Forseti. Það er flott að forseti hugsi til þess að fólk sitji ekki lengi þétt saman. Það er bara sjálfsagt mál. Það þarf þá að vera ljóst að forseti sé ekki að beita því í öðrum tilgangi en að hugsa um heilsu og hag þingheims. Hver eru þá þessi tímamörk? Þau þurfa þá að liggja fyrir og það þurfa að vera einhvers konar málefnalegar forsendur fyrir því. Eins og við heyrðum í ræðu forseta er þetta hans hugðarefni; hann er ekki hrifinn af að umræða sé um atkvæðagreiðslu um málið. En það er bara mjög gott mál, það eru einmitt bestu umræðurnar sem eiga sér stað þá, upplýstustu umræðurnar, og langflestir eru til staðar. Það að forseti taki tíma hér til að viðra þetta hugðarefni sitt í tengslum við Covid-nálgun - mér finnst ekki sómi að því, skulum við segja. Það er sjálfsagt að gera bara hlé á fundinum en forseti þarf þá að upplýsa okkur um það hvernig sú tímasetning lítur út þannig að þeirri heimild forseta sé ekki beitt í einhverju gerræði.

Hæstv. forseti. Alþingi er málstofa. Í þessari málstofu sitja lýðræðislega kjörnir fulltrúar ýmissa flokka sem samkvæmt sínum skyldum eiga að stíga í pontu Alþingis og gera grein fyrir skoðunum sínum og atkvæðum. Það að forseti leggi til að þingmenn skerði á einhvern hátt tjáningarfrelsi sitt, taki tillit til þeirra aðstæðna sem hann sjálfur hefur skapað - með því að neita að fara með atkvæðagreiðslu út úr þinghúsi, koma þingsal í betra rými til að við séum ekki að skapa óþarfa hættu - að hann beini því til þingmanna að takmarka orð sín hefur valdið mér gríðarlegum vonbrigðum. 

Herra forseti. Ég tek til máls til að taka undir með hæstv. forseta sem hvorki var að takmarka málfrelsi eins eða neins né beita nokkurn ofríki í þessu sambandi, heldur einfaldlega benda á ákveðnar staðreyndir og koma með afar vinsamleg tilmæli til þingmanna um að fara sparlega með möguleikann til þess að taka til máls um atkvæðagreiðslu eins og sagt er. Staðreyndin er auðvitað sú að tækifæri þingmanna til að taka efnislega þátt í umræðum um einstök þingmál eru ótalmörg. Það er 1. umr., 2. umr., 3. umr. og þar að auki geta þingmenn gert grein fyrir atkvæði sínu. Jafnvel þó að þingsköpum yrði breytt á þann veg að liðnum um atkvæðagreiðslu væri einfaldlega sleppt, bara strikaður út, hefðu þingmenn ótal lýðræðislega möguleika á því að taka þátt í umræðum um einstök mál.

Virðulegur forseti. Afstaða forseta gagnvart dagskrárliðnum um atkvæðagreiðslu hefur verið til umræðu í þingskapanefnd og á vettvangi þingflokksformanna og þetta er viðfangsefni sem stjórnmálin eru að takast á við. Þegar kemur að sóttvarnaráðstöfunum er það hins vegar á ábyrgð forseta að búa þannig um hnútana að vilji hann að við tökum okkur pásu eða sitjum ekki of lengi saman þá sé bara hægt að gera hlé á atkvæðagreiðslu. Það er meira að segja atkvæðagreiðslunni til bóta vegna þess að oft er auðvelt að missa sjónar á því nákvæmlega hvað er að ske þegar langar atkvæðagreiðslur eiga sér stað, burt séð frá dagskrárliðnum um atkvæðagreiðslu eða ekki. Það má hafa hvaða skoðun sem er á þeim dagskrárlið, en mér fyndist réttara ef forseti Alþingis hefði lagt það fyrir þingmenn að við myndum taka pásur inn á milli, að það hefði legið fyrir í upphafi, en ekki vera að taka það fram hér í kjölfar þess að þingmenn nýta sér þann rétt sem þó er til staðar núna. Þetta er ekki rétti tíminn til að ákveða að reyna að hagræða dagskrárlið sem forseta Alþingis er illa við.

Virðulegur forseti. Ég er almennt farinn að hafa áhyggjur af orðræðunni sem virðulegur forseti hefur hér uppi, og hefur haft uppi þetta kjörtímabil almennt. Ávallt eru þingmenn einhvern veginn að segja of mikið hér um þetta eða of mikið þar um hitt. Ég átta mig alveg á því að virðulegur forseti og meiri hlutinn, þ.e. ríkisstjórnin og þingflokkar hennar, vilja halda umræðum sem skemmstum til að koma málunum í gegn. Ég skil það mætavel. Ég skil alveg það sjónarmið. En virðulegur forseti, sem er forseti alls þingsins, þarf líka að átta sig á því að þetta er staðurinn þar sem þingmenn minni hlutans geta tjáð skoðanir sínar á hinum og þessum málum og verða að geta gert það án þess að virðulegur forseti sé sífellt að gefa áheyrendum þá tilfinningu að hér séu þingmenn alltaf að tala allt of mikið. Það er ekki þannig, virðulegi forseti. Ef semja á um skertan ræðutíma skal það gert á forsendum samninga. Best væri að komast hjá því ef mögulegt væri. En ég kann bara ekki við þessa orðræðu, sem virðulegur forseti hefur greinilega verið að reyna að gera að venju á þessu kjörtímabili.

Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp vegna orða hv. þm. Birgis Ármannssonar sem sagði að hér væri ekki verið að skerða málfrelsi þingmanna að nokkru leyti því að þingmenn hefðu ýmis tækifæri til að tjá sig. Hv. þm. Birgir Ármannsson þekkir þingsköpin eins og lófann á sér og veit að þar er gert ráð fyrir að þingmenn megi tjá sig undir liðnum um atkvæðagreiðslu. Með því að beina því til þingmanna að gera það ekki eða stilla því í hóf er verið að gera tilraun til að takmarka málfrelsi þingmanna sem eiga án hafta, hafi ekki verið samið um annað fyrir umræðu, líka að geta tjáð sig um mál undir þeim dagskrárlið. Það er einfaldlega þess vegna sem ég kom hingað upp til að benda á að þetta er líka pláss fyrir þingmenn til að tjá skoðanir sínar og afstöðu.

Virðulegur forseti. Ástæðan fyrir því að ég tek það fram að mér finnist mikilvægt að þetta samtal haldi áfram á þeim vettvangi þar sem það á heima og ekki hér inni í þingsal er sú að það er ákveðinn kostur við þennan dagskrárlið um atkvæðagreiðsluna. Það er ákveðin ástæða fyrir því að ég og fleiri viljum halda í þennan dagskrárlið. Hvers vegna er það? Vegna þess að þingmenn eru þá almennt viðstaddir. Þeir neyðast almennt til að hlusta á kollega sína öfugt við það sem oft er í 1., 2. og 3. umr. þar sem nánast enginn er í salnum, þar sem fáir eru að hlusta og þar sem lítil athygli er á því sem þingmenn stjórnarandstöðunnar segja að sé gagnrýnisvert við aðgerðir stjórnvalda. Ég benti á það, í liðnum um atkvæðagreiðsluna við uppsagnarleið ríkisstjórnarinnar, að einungis þrír stjórnarþingmenn hefðu tekið þátt í 1. og 2. umr. um þá leið, þessa risavöxnu 27 milljarða leið sem ríkisstjórnin er að fara - og við höfðum heyrt frá þremur stjórnarliðum. Ég fagnaði því að við heyrðum frá fleirum vegna þess að athyglin er meiri og það er verið að hlusta og þess vegna skiptir þessi dagskrárliður okkur máli.

Herra forseti. Bara svo það sé enginn misskilningur á ferðinni þá hefur enginn dregið það í efa að réttur þingmanna til að taka þátt í umræðum um atkvæðagreiðslu er ótvíræður og skýr í þingsköpum. Á því leikur enginn vafi. Forseti kom með vinsamleg tilmæli um að menn notuðu það kannski aðeins í hófi. Hv. þingmenn átta sig á því að ef 63 þingmenn nýta sér báða möguleika sína til fara í umræður um atkvæðagreiðslur þá erum við að tala um afar langan kafla í þinghaldinu. Ég benti líka á það í máli mínu áðan að tækifærin til að tjá sig um einstök mál eru ótal mörg önnur í þinginu. Ég held að hv. þingmenn megi ekki vera svo dramatískir, ef ég má orða svo, að álíta að vinsamleg tilmæli forseta um að menn stilli þátttöku sinni aðeins í hóf séu með einhverjum hætti takmörkun á þeim ótvíræða rétti sem þingmenn eiga til að taka þátt í þessari umræðu.

Forseti. Ég mun standa vörð um þennan lið, um atkvæðagreiðslu, fram í rauðan dauðann. Ástæðan er sú að virkasta umræðan verður akkúrat í þeim dagskrárlið. Eftir að allt annað hefur gerst, fólk er búið að mynda sér skoðanir á málunum, geta þingmenn komið hér upp tvisvar sinnum í eina mínútu og það verða öflug andsvör frá öllum og allir þingmenn sem hafa ekki sett sig inn í mál, sem treysta kannski bara sínum þingflokki, verða að standa frammi fyrir því að heyra samantekna nálgun á málinu. Þetta er gríðarlega mikilvægur liður sem tryggir að þingmenn geta ekki seinna sagt: Ég vissi það ekki, ég var ekki meðvitaður um það. Jú, þú sast við atkvæðagreiðsluna og fylgdist með umræðunni. Þú vissir hvað þú varst að gera. Auðvitað er það óþægilegt þegar maður þarf að greiða atkvæði með flokknum en þau óþægindi þurfa bara að vera þar ef fólk ætlar að greiða atkvæði vitandi vits með einhverju sem er vont mál. Þess vegna er þessi liður svona mikilvægur. Hann er upplýsandi fyrir þingheim, 

Virðulegur forseti. Mig langar aðeins að líta um öxl og rifja upp 6. apríl 2017. Þá sátum við hér í sal og vorum að ræða fjármálastefnu fyrir árin 2017–2022. Þá tjáðu þingmenn sig um atkvæðagreiðslu og eins og virðulegur forseti vék að komu fyrst fulltrúar allra flokka og gerðu grein fyrir því hvernig hver þingflokkur myndi greiða atkvæði, t.d. Katrín Jakobsdóttir fyrir hönd Vinstri grænna. Allt í allt voru þetta 29 athugasemdir um atkvæðagreiðslu. Eftir þessa einu frá Katrínu Jakobsdóttur komu tíu í viðbót frá hennar þingflokki, þar á meðal tvær frá þeim ágæta þingmanni sem situr í forsetastól núna, sem voru efnislegar, voru um efnisinnihald málsins. Þetta er bara eitt dæmi. Ég ætla ekkert að tiltaka þau fjölmörgu sem væntanlega liggja eftir 

Sem betur fer var ekki heimsfaraldur á þeim tíma.

Virðulegi forseti. Í ljósi þess sem hv. þm. Birgir Ármannsson fór yfir áðan langaði mig að vekja athygli á því að vald forseta snýst ekki bara um það hver hafi valdið, það snýst líka um það hvernig valdinu er beitt. Það snýst ekki bara um formlega valdið heldur líka um kennivald. Það skiptir máli hvernig orðræðan þróast óháð lagatæknilegum atriðum um það hvað þingmenn geti gert eða hvað virðulegur forseti hafi rétt til að stöðva. Þegar virðulegur forseti virðist ítrekað, við þau tækifæri sem gefast, gera athugasemdir við að þingmenn tali hér eða þar um hitt eða þetta festir það í sessi þá röngu nálgun að málfrelsi þingmanna sé nýtt of mikið. Það skiptir máli. Þess vegna, þegar virðulegur forseti nýtir kennivald sitt með þessum hætti, neyðast þingmenn minni hlutans til að bregðast við til að verja sig og sitt málfrelsi hér. Það er engin önnur leið.

Virðulegi forseti. Rétt örstutt til að bregðast við orðum forseta eftir að ég lauk máli mínu áðan: Ég er ekki að gera athugasemd við að heimsfaraldur kórónuveiru ríki og að störf þingsins þurfi að taka mið af því. Ég er að gera athugasemd við að forseti hafi sagst vera þeirrar skoðunar að ákvæði þingskapa um atkvæðagreiðslu hafi ekki verið hugsað þannig á sinni tíð að það væri fyrir efnislega umræðu um mál sem til umfjöllunar eru. Ég var einfaldlega að benda á dæmi úr fortíð okkar forseta um annað, þar sem sá þingmaður sem nú situr í forsetastóli var ekki að fylgja þeirri hefð sem hann nú segir að sé hinn æskilegi vettvangur skoðanaskipta um efni máls.

Forseti vill að það komi fram að hann, í bréfi til formanna allra þingflokka, lagði áherslu á það í gær, þegar verið var að fjalla um eða upplýsa um tilhögun fundarhalda í dag, að mikilvægt væri af tveimur ástæðum að reyna að stilla tímalengd atkvæðagreiðslna í hóf. Annars vegar væri okkur þröngur stakkur skorinn í dag vegna mikilvægra verkefna sem þarf að ljúka fyrir mánaðamót og hins vegar væru tilmæli sóttvarnayfirvalda á þá leið að ef fólk sæti eða stæði mjög þétt saman væri æskilegt að hafa á því ákveðin ytri tímamörk, að slíkt ástand varði ekki mjög lengi. Forseti var að vonast til að formenn þingflokka hefðu kannski komið því á framfæri við sína þingflokka að það væri æskilegt af þeim ástæðum að okkur tækist að sameinast um að atkvæðagreiðslur með setu allra inni í þingsalnum tækju ekki mjög langan tíma. Þetta voru vinsamleg tilmæli til formanna þingflokka sem og voru það, af hálfu forseta, vinsamleg tilmæli til þingmanna að þeir hefðu þetta í huga. En að sjálfsögðu er það svo í höndum hvers og eins þingmanns hvað hann gerir eða gerir ekki með vinsamleg tilmæli frá forseta Alþingis.

Hæstv. forseti. Ég vil bara koma hér upp og lýsa yfir því að ég hafði algjörlega sama skilning og forseti á þessu fyrirkomulagi. Það var lagt fram á fundi þingflokksformanna og mér og mínu fólki var bara ljúft og skylt að fara eftir því. Það lá alveg klárt fyrir. Það var ekki annað.

Hæstv. forseti. Við ræddum í gær áfram um Menntasjóð. Ég nefndi það að ég fagnaði því að málið færi aftur inn til nefndar á milli 2. og 3. umr. Það sem ég vil ítreka hér er sá fyrirvari sem ég hef á meirihlutaáliti og aðallega það sem snýr að fjölgun starfsmanna, en talað er um að fjölga eigi um 15 starfsmenn í þessum nýja Menntasjóði. Nú vinna u.þ.b. 35 starfsmenn hjá LÍN. Mig fýsir að vita í hverju sú fjölgun liggur.

Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um afskaplega mikilvægt mál, mikilvægt lífskjaramál fyrir allan almenning í landinu. Fyrirrennari þessa sjóðs sem við greiðum hér atkvæði um, Lánasjóður íslenskra námsmanna, hefur valdið hljóðlátri byltingu í íslensku samfélagi sem kannski er ekki alltaf talað mikið um en hefur valdið því að fólk frá efnaminni heimilum átti þess kost að brjótast til mennta svo að samfélagið allt hefur haft mikið gagn af. Smám saman hefur þetta félagslega hlutverk mátt þoka þannig að sjóðurinn hefur ekki getað gegnt því sem skyldi undanfarin ár. Þetta frumvarp bætir að einhverju leyti úr því en þó ekki nægilega vel að okkar mati í Samfylkingunni og þess vegna leggjum við fram ýmsar breytingartillögur sem við vonumst til að fái góðar undirtektir hér á þinginu.

Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um mjög gott frumvarp til laga um Menntasjóð námsmanna, sem ég styð heils hugar. Skilvirkur og öflugur menntasjóður til að veita lán og styrki er grundvöllur jafnræðis til náms og þroska og þróunar einstaklinga og samfélags. Það eru 28 ár liðin frá síðustu heildarendurskoðun og því löngu tímabært skref sem við vonandi náum að stíga hér núna. Í umræðunni í gær heyrði ég í raun ótrúlega litla gagnrýni á frumvarpið sem slíkt og efnisatriði þess. Miklu frekar var rætt um atriði sem í raun eru til ákvörðunar í fjárlögum og úthlutunarreglum hvers árs, og mér finnst mikilvægt að greina þar á milli. Ýmis nýmæli í frumvarpinu byggja m.a. á fyrri vinnu frá 2013 og 2016, m.a. í allsherjar- og menntamálanefnd árið 2016, svo sem styrkir 

Herra forseti. Frumvarpið felur í sér löngu tímabærar breytingar og endurskoðun á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna og margt gott er að finna í þessu máli. Þrátt fyrir þær jákvæðu breytingar er þetta fyrst og fremst mál sem tryggir hagsmuni þeirra sem greiða af námslánum en það gerir minna fyrir námsmenn eða fólk á meðan það er í námi. Með hliðsjón af því leggur fulltrúi Viðreisnar í allsherjar- og menntamálanefnd til breytingartillögur sem lúta beinlínis að kjörum stúdenta. Annars vegar þess efnis að framfærslan dugi raunverulega, sé ekki bara falleg orð á blaði eins og reyndin hefur verið töluvert lengi. Hins vegar að nemendur fái námsstyrki á meðan á námi stendur samhliða nauðsynlegum lánum. Það er alveg ljóst og við höfum margoft talað um það að við þær aðstæður sem við búum við núna þurfum við að horfa til framtíðar og við gerum það ekki nema líta til háskólamenntunar, líta til þess að búa vel að stúdentum og ná þannig að vinna okkur  Ég vona að þessar breytingartillögur hljóti brautargengi.

Virðulegi forseti. Píratar myndu sennilega hanna öðruvísi kerfi þótt þetta nýja kerfi sé klárlega verulega til bóta. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar og þrír minni hlutar hafa lagt fram breytingartillögur og við styðjum þær allar en 3. og 7. töluliður í breytingartillögu 1. minni hluta, þ.e. Pírata, eru kallaðir til 3. umr. Við greiðum atkvæði með flestum ákvæðum í frumvarpinu sjálfu með undantekningum sem við munum skýra hér eftir atvikum. En þó greiðum við atkvæði með ýmsum ákvæðum sem mætti bæta að okkar mati en við töldum málið ekki fá næga umfjöllun í nefnd áður en það var tekið út. Þess vegna er mjög jákvætt að málið fari aftur til allsherjar- og menntamálanefndar milli 2. og 3. umr. þar sem tekinn verður snúningur á nokkrum vafaatriðum í viðbót. Er það mjög til gagns og verður vonandi til þess fallið að bæta málið enn meira.

Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um löngu tímabæra heildarendurskoðun á því hvernig við stöndum við bakið á námsmönnum. Ég tel að þær tillögur sem hér eru undir séu mjög til bóta fyrir námsmenn þar sem tekið er upp blandað kerfi námslána og námsstyrkja. Þessi heildarendurskoðun, eins og ég sagði áðan, er löngu tímabær. Atlaga var gerð að slíkri heildarendurskoðun 2013 en náði ekki fram að ganga í þinginu, en það er von mín að þetta verði til að bæta hag námsmanna til framtíðar. Ég vil vekja sérstaka athygli á þeim tillögum sem bættust við í þinglegri meðferð og eiga rætur að rekja til starfshóps undir forystu forsætisráðuneytis. Þær voru unnar í nánu samráði við aðila vinnumarkaðarins og snúast um niðurfellingu ábyrgðarmanna og léttari endurgreiðslubyrði námslána fyrir þá sem þegar hafa lokið námi. Það mun verða veruleg kjarabót en er líka mikið réttlætismál. Ég tel að sú vegferð sem við lögðum af stað í 2009, þegar við felldum niður kröfu um ábyrgðarmenn á nýjum námslánum til framtíðar, sé nú komin á enda með þessari breytingu sem er stórt réttlætismál fyrir námsmenn á Íslandi, bæði í fortíð og framtíð.

Forseti. Það er margt gott í þessu frumvarpi en ég vil þó benda námsmönnum á að ef þeir taka námslán, ef frumvarpið eins og það er nú verður að lögum, lenda kannski í veikindum, lenda í örorku og lenda þar af leiðandi í því að geta ekki greitt af lánunum sínum, lenda í því að þurfa að fara í gjaldþrot, þá er samt sem áður hægt að elta námsskuldir þeirra uppi. Fólk sem kannski er orðið öryrkjar mun ekki standa undir því. Það er búið að festa námsmenn. Jafnvel þó að fólk verði gjaldþrota mun ríkið elta þessar skuldir uppi. Það er sá raunveruleiki sem verður til ef þetta frumvarp verður að veruleika. Þetta er það sem Hæstiréttur hefur verið að dæma; menn héldu að þetta væri í lögunum en Hæstiréttur hefur verið að dæma að svo sé ekki. Ef þetta frumvarp verður samþykkt eins og það er þá er sannarlega verið að festa það í gildi í lögum að verði fólk gjaldþrota, hvort sem það er vegna örorku eða annars, er hægt að elta skuldina uppi og láta fólk greiða hana fram á grafarbakkann.

Virðulegi forseti. Við erum á tímamótum hvað þetta frumvarp varðar og við erum að stíga stór skref til þess að bæta stöðu íslenskra námsmanna, heima sem heiman. En það er ein athugasemd sem ég vil gjarnan gera. Hér er verið að taka til með nýjum lögum og fella út ábyrgð ábyrgðarmanna eins og hæstv. forsætisráðherra benti réttilega á hér áðan. Ég hefði gjarnan viljað, til þess að við værum ekki að mismuna fólki, að við litum til þeirra ábyrgðarmanna sem sitja uppi með gömlu lánin sem flestir eru orðnir verulega aldnir, mjög gamlir, og ég held að það sé nú kannski ekki svo kostnaðarsamt fyrir okkur að mismuna þeim ekki miðað við eldri lög. Ég tek því undir breytingartillögu á þskj. 1482 frá hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni, sem kemur hér fram á eftir, þar sem hann vill í raun fella brott allt sem lýtur að þessari mismunun og að allir ábyrgðarmenn séu fríir og frjálsir.

Herra forseti. Ég kem hér upp vegna orða hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar um þetta frumvarp. Ég vil hvetja hv. þingmann til þess að kynna sér bæði frumvarpið og þær breytingartillögur sem meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til. Í 23. gr. frumvarpsins er fjallað um frestun á endurgreiðslu og þær undanþágur sem hægt er að fá til að fresta greiðslu. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar er að bæta þar í, þ.e. að auka svigrúmið til þess að fólk geti frestað endurgreiðslu ef það lendir í vandræðum eins og getur komið upp á lífsleiðinni. Ég bendi hv. þingmanni einnig á þær breytingar sem eru lagðar til við 20. gr., sem einmitt gera það að verkum að hægt verður að semja um gjaldfellingu hafi fólki ekki tekist að greiða upp fyrir 65 ára aldur. 

Virðulegur forseti. Í sambandi við námslán þá er ömurlegt til þess að vita að enn er hægt, og við ætlum ekki einu sinni að sjá til þess að svo verði ekki áfram, að elta mömmur, pabba, afa, ömmur, langafa og langömmur uppi og láta þau borga námslán. Það er þó alla vega gott í þessu að það er tekið út að fólk lendi á vanskilaskrá. Það er nefnilega ömurlegt til þess að vita að það eitt og sér að margt ungt fólk hefur lent í því að taka ólögleg smálán geti valdið því að fólk fái ekki námslán eða að ábyrgðaryfirlýsingu þurfi frá fjármálafyrirtækjum vegna þess að þau eru nátengd þessum vanskilaskrám. Við verðum að tryggja að allir eigi rétt á námi sem vilja.

Forseti. Ég þakka fyrir þessa leiðréttingu, þ.e. að ekki sé hægt að elta fólk með skuldir sínar eftir að það verður gjaldþrota fram á grafarbakkann, það er þá bara hægt að gera það upp að 65 ára aldri. Það eru einhverjar aðgerðir þarna sem létta þetta. Það kemur samt fram í 26. gr. frumvarpsins að ef fólk fer í gjaldþrot getur ríkið, hið opinbera, kallað eftir því að skuldin fyrnist ekki, að námslánin fyrnist ekki. Það er í 26. gr. Það er það sem er verið að festa í sessi. Það hafa fallið dómar í Hæstarétti um að slíkt sé ekki í lögunum eins og þau eru í dag. Þetta þýðir að ef 26. gr. verður samþykkt eins og hún er lögð fram munu námslán ekki fyrnast þó að fólk verði gjaldþrota. Það er staðreynd. Lagið það bara, þá er þetta ansi flott frumvarp að mörgu leyti. Lagið þetta atriði þegar málið fer aftur til nefndar.

Virðulegi forseti. Það lítur út fyrir að þingheimur sé allur sammála um að námslán eigi að duga til framfærslu. En við erum hins vegar ekki sammála um hvort við viljum hafa lögin þannig að það sé alveg skýrt að þannig skuli það vera heldur kýs meiri hlutinn áfram að treysta því að sjóðstjórn muni breyta fyrri háttum sínum af ástæðum sem enginn hefur útskýrt hvers vegna ætti að vera. Meiri hlutinn leggur til í nefndaráliti sínu, í textanum til sjóðstjórnar, að hún taki tillit til þess. Það er gott og blessað en það er ekki hluti af lögunum sjálfum. Hér er því lagt til að settur verði inn nýr málsliður sem kveði á um að framfærslukostnaður skuli aldrei metinn lægri en sem nemur dæmigerðu neysluviðmiði samkvæmt útreikningum félagsmálaráðuneytisins um neysluviðmið fyrir heimili á Íslandi. Í dag notar sjóðstjórn grunnneysluviðmið sama ráðuneytis sem að mati 1. minni hluta er ekki nóg. Rétt er að geta þess að 2. minni hluti leggur til í sinni breytingartillögu efnislega samhljóða ákvæði sem er þó útfært eða orðað öðruvísi.

Virðulegi forseti. Eins og kom fram hjá hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni þá líkist okkar breytingartillaga nokkuð breytingartillögu 1. minni hluta, þó er um að ræða örlítið öðruvísi útfærslu en ætlunin er sú sama; að rjúfa þann vítahring sem margir námsmenn eru í að þurfa að stunda vinnu til framfærslu sér meðan á námi stendur í stað þess að geta einbeitt sér að náminu. Þess vegna leggjum við til að lagðar séu skýrari reglur til stjórnar um það hvernig framfærslan sé skilgreind. Ég geri mér vonir um að þingheimur taki þessu vel.

Virðulegi forseti Eitt af því sem mér fannst ekki rætt nógu vel, hvorki í nefndinni né greinilega við tilurð frumvarpsins, var að snerta á hugmyndum um að styrkja framhaldsskólanámið betur. Ég vildi óska þess að við hefðum rætt það betur. Ég vildi bara koma hér upp og nefna það að alla vega sá sem hér stendur er mjög opinn fyrir því að breyta kerfinu í framtíðinni í þá átt. Að því sögðu greiði ég atkvæði með ákvæðinu.

Virðulegi forseti. Ég vil bara koma því á framfæri varðandi þessa breytingartillögu að ég tel að hér sé um misskilning að ræða. Rökstuðningurinn með breytingunni er sá að nemandi sem fer í nám erlendis í þrjú ár þurfi að koma heim og dvelja í tvö ár til að geta farið út aftur í nám og hlotið viðbótarlán. Það er ekki rétt heldur er litið á það sem samfellt nám þrátt fyrir að nemandi hafi ekki búið hér heima í tvö ár á því fimm ára tímabili. Þannig að ég held að þetta sé misskilningur af hálfu hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar. Ég ræddi þetta við hann í þingræðu og hef fengið staðfestingu frá ráðuneytinu um að skilningur minn á þessu er réttur. Ef maður fer í nám erlendis og lýkur BA-gráðu eða BS-gráðu eða einhverju slíku getur maður haldið beint áfram, án þess að þurfa að koma heim, og hlotið til þess námsstyrk.

Virðulegi forseti. Ég vil bara nefna það um b-lið þessarar tillögu að þar er metnaðurinn ekki einungis sá að útvíkka það, samanber það sem hv. þingmaður nefndi í fyrri ræðu, heldur einnig að gera lögin skýrari. Það skiptir máli að þeir sem lesa lögin geti skilið þau eins og þau eru án þess að þurfa að brölta í gegnum guð má vita hvaða batterí til þess að komast að hinu rétta, sér í lagi ef sjóðstjórn tekur aðra ákvörðun en ráðuneytið gerir ráð fyrir. Þar fyrir utan, hvað varðar a-lið breytingartillögunnar, óháð því hvort hér er um að ræða þann misskilning sem hv. þingmaður nefndi, sæi sá sem hér stendur ekkert að því að víkka þetta meira til að gefa nemendum enn meira svigrúm, jafnvel þó að upprunalega tillagan sem lögð var fram væri grundvölluð á misskilningi. Ég ítreka að lokum að það skiptir máli að lögin séu skýr, ekki bara að þau þýði lagatæknilega eitthvað sem við hér á þinginu eða í ráðuneytinu getum sannfært okkur sjálf um.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða ákvæði um að sá sem telst ekki vera tryggur lánþegi skuli leggja fram ábyrgðir. Við leggjum til að þetta verði fellt brott, enda minni ég á að hér er um að ræða félagslegan jöfnunarsjóð og nám er oft besta úrræðið fyrir fólk sem hefur lent á villigötum eða lent í vandræðum í lífi sínu. Það er besta leiðin til að koma sér aftur á fætur. Slíkt fólk hefur oft ekki ábyrgðir sem það getur sett fram eða trygga bakhjarla. Við leggjum jafnframt til að fellt verði brott úr þessari grein allt sem viðkemur ábyrgðarmanni.

Virðulegi forseti. Ég hafði í huga að sitja hjá áður en kæmi að breytingartillögu hv. 2. minni hluta en í ljósi þess að sú góða breytingartillaga var felld sit ég hjá við afgreiðslu þessa ákvæðis.

Virðulegi forseti. Forseti nefndi hér áðan að breytingartillaga við 12. gr. hefði verið kölluð til 3. umr. Greinin fjallar um skyldu ríkissaksóknara til að afhenda upplýsingar. Tillaga 1. minni hluta snýr að því að skerpa á ákvæðinu, ekki að breyta því efnislega heldur að gera ríkisskattstjóra lífið aðeins auðveldara við að meta hvenær er við hæfi að láta upplýsingar af hendi og hvenær ekki. Það er ekki lagatæknileg spurning. Lagatæknilega efast ég ekki um að 12. gr. standist lög um persónuvernd. En það má gera betur og ég fagna því að nefndin hafi tekið til greina að skoða málið aðeins betur milli umræðna. En af þessum sökum sit ég hjá við atkvæðagreiðslu um 12. gr.

Virðulegi forseti. Við erum hér að fjalla um undanþágur frá kröfum um lágmarksnámsframvindu. Ég held að það væri þjóðráð ef hv. allsherjar- og menntamálanefnd myndi ræða það milli 2. og 3. umr., með öðrum álitamálum, hvort ekki sé rétt að flóttamenn og innflytjendur falli undir þær undanþágur eins og ýmsir hópar sem eiga undir högg að sækja. Þeir þurfa jafnvel að fara í viðbótarnám til að fá staðfestingu á menntun sinni og það er rétt að þeir falli undir þessa undanþágu, og nefndin mun fjalla um þetta.

Virðulegur forseti. Það er fátt í fjármálum á Íslandi sem er jafn mikið bitbein í pólitík og verðtryggð lán. Það skiptir máli að þegar fólk fær að velja á milli verðtryggðs og óverðtryggðs lán þá viti það nákvæmlega hvað það er að gera, þekki forsendurnar eins vel og hægt er að þekkja þær. En hluti vandans er sá að ekki er hægt að þekkja allar forsendur verðtryggðs láns vegna þess að verðtrygging er bundin við vísitölu sem enginn veit hvernig verður í framtíðinni. Þegar um er að ræða ungt fólk, sem er sennilega að taka sín fyrstu lán í lífinu, skiptir sér í lagi máli að fræðsla sé viðunandi um kosti og galla verðtryggðra og óverðtryggðra lána. Því leggur 1. minni hluti til að það verði alveg skýrt hlutverk sjóðsins að veita þá leiðsögn. Það er alveg ljóst í þokkabót að þrátt fyrir faglega leiðsögn af hálfu bankanna hefur þetta ekki tekist hingað til hvað varðar íbúðalán. Því er allur varinn góður þegar kemur að þessum málum og full ástæða til að hafa það hlutverk Menntasjóðsins skýrt og þá fræðslu sem besta.

Virðulegi forseti. Breytingartillagan sem var kölluð aftur fjallar um að fella 26. gr. brott úr frumvarpinu. Því hafði ég í huga að greiða atkvæði gegn greininni en í ljósi þess að hún verður tekin til meðferðar í allsherjar- og menntamálanefnd milli umræðna geri ég mér vonir um að meiri hlutinn komist að sömu niðurstöðu og sit því hjá í þetta sinn.

Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé um mikið réttlætis- og sanngirnismál að ræða. Það eru tvö skilyrði sem hafa verið sett fyrir því að ábyrgðir falli brott, þ.e. að viðkomandi sé ekki á vanskilaskrá og að lánið sé í skilum. Í meðferð nefndarinnar hefur vanskilaskráin verið tekin út en enn á eftir að taka út hitt skilyrðið sem snýr að því að lán sé í skilum. Nú er oft um að ræða lán sem fólk, sem erfir kannski ábyrgðir, ber í raun ekki ábyrgð á að séu í vanskilum. Það er ósanngjarnt og það er óréttlátt að fólk þurfi, jafnvel á gamals aldri, að fá á sig slíka greiðslubyrði. Við leggjum því til að þetta skilyrði verði fellt brott.

Ég þakka hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni fyrir þessa breytingartillögu. Ég tek undir hvert orð. Þetta er sanngirnis- og réttlætismál. Það væri bragur á því að stjórnarmeirihlutinn, sem hingað til hefur fellt hverja einustu breytingartillögu, sýndi í verki að það væri kannski pínulítill snefill af einhverju, í því sem minni hlutinn hefur lagt til í breytingum sínum, sem er þess virði að taka undir. Ég skora á ykkur að sýna það í verki núna að ykkur sé svolítið annt um gamla fólkið sem þarf að sitja uppi með ábyrgðir, sem það gekkst kannski undir fyrir 30, 40 árum, út yfir gröf og dauða. Ég segi já.

Hæstv. forseti. Ég hef kallað eftir því að fá þetta mál aftur inn til nefndar þar sem ég hef ekki skrifað undir álit og við í Miðflokknum getum ekki stutt það sem segir hér að við séum að skylda fólk til að taka þátt í ófyrirséðum kostnaði í fjöleignarhúsum. Það sem mig langar til að gera er að freista þess að snúa málinu í þann farveg sem t.d. er verið að gera hjá Reykjavíkurborg. Þar er samvinna borgarinnar við Veitur og Orku náttúrunnar sem leggja til fjármagn í stað þess að setja kostnaðinn á íbúðareigendur. Þess vegna óska ég eftir því að málið fari aftur til nefndar.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það að málið fari aftur til nefndar, á öðrum forsendum þó. Ég tel að ástæða sé til að það sé hafið yfir allan vafa og við tryggjum það í þessari löggjöf að fatlað fólk, sem hefur venjulega legið óbætt hjá garði og átt erfitt með aðgengi alls staðar, hafi aðgang að hleðslustöðvum sem á að setja upp í fjöleignarhúsum. Það er orðið tímabært og er eiginlega síðasta sort. Þegar við göngum nú fram með góðum hug til þess að reyna að koma til móts við þær kröfur sem gerðar eru um grænar lausnir og annað slíkt, þá er algerlega óásættanlegt ef við reynum ekki a.m.k. þá, á nýjum stað, nýjum tíma og í framtíð, að taka utan um þann þjóðfélagshóp sem við höfum hingað til í raun lítilsvirt á margan hátt hvað varðar aðgengi. Ég óska sannarlega eftir því að málið fari aftur inn í nefnd og að við tryggjum það í lögunum 

Virðulegur forseti. Rafvæðing er þjóðþrifamál og hagkvæm fyrir þjóðfélagið. Þess vegna eiga ríki og sveitarfélög að sjá til þess að hægt sé að rafvæða vegna þess að það er mikill ágóði í því fyrir sveitarfélögin og einstaklinga. En við megum ekki gleyma því, við gleymum því alltaf, að það verður að negla það niður og hafa algjörlega skýrt í lögum að þetta gildi líka um öryrkja og fatlað fólk, það hafi aðgang að hleðslustöðvum. Það þýðir ekki að tala um góðan vilja. Við vitum hvað góður vilji þýðir. Það þýðir ekki neitt. Það þarf að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra og viðaukann. Þá fyrst verður ekki hægt að hafa það öðruvísi og þá er á hreinu að hleðslustöðvar séu líka fyrir þá sem eru fatlaðir og í hjólastólum og aðra sem þurfa á því að halda.

Herra forseti. Ég tek bara undir með félögum mínum hér um það sem hefur komið fram varðandi aðgengi fatlaðra að hleðslustöðvum. Við í nefndinni teljum að þetta sé tryggt. Við höfðum samband við Sjálfsbjörgu og vorum í góðu sambandi við formann félagsins, Berg Þorra Benjamínsson, þegar við gerðum nefndarálitið og ég tel að þetta sé vel tryggt. Við ræddum þetta í gærkvöldi líka og ég held að það sé vilji allra í þessum sal að svo sé og þau skilaboð fylgja með þessu frumvarpi.

Svo háttar til um 9. dagskrármálið að of skammt er liðið frá útbýtingu breytingartillögu í því á þskj. 1561. Þarf því að leita samþykkis fyrir því að taka breytingartillöguna á dagskrá. Afbrigðin skoðast samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar vegna frumvarps til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar og lögum um Ábyrgðasjóð launa, um framlengingu hlutabótaleiðar. Nefndin hefur fengið á sinn fund fjölda gesta og í lokin fengum við fyrir nefndina Ríkisendurskoðun sem kynnti skýrslu sína um samtímaeftirlit og skoðun á hvernig hlutabótaleiðin, sú fyrri, hefði gengið og ábendingar um hvað betur mætti fara. Ánægjulegt var að það rímar mjög vel við þetta nýja frumvarp sem nú er verið að mælast til að verði afgreitt svo að það geti tekið gildi frá og með 1. júní þegar gildistími í fyrri lögum rennur út. Frumvarpið er liður í aðgerðum stjórnvalda vegna þeirra efnahagslegu áfalla sem við þekkjum vegna Covid-19 og er lagt fram samhliða öðrum frumvörpum sem hafa verið hér til umræðu varðandi stuðning við launakostnað í uppsagnarfresti og frumvarp dómsmálaráðherra vegna heimildar til fjárhagslegrar endurskipulagningar fyrirtækja. Með frumvarpinu er verið að framlengja hlutabótaleiðina en með mjög hertum skilyrðum. Hlutabótaleiðin verður framlengd til 1. september 2020. Lagt er til að lágmarkshlutfall launamanns til nýtingar á úrræðinu verði óbreytt til 1. júní 2020, en verði síðan 50% í stað 25% á tímabilinu 1. júlí til og með 31. ágúst 2020. Nefndin fjallaði um þá þætti sem hafa verið mikið í umræðunni eins og skil á CFC-skýrslu og ótakmarkaða skattskyldu. Meðal skilyrða fyrir nýtingu hlutabótaleiðarinnar samkvæmt frumvarpinu er að vinnuveitandi staðfesti að hann beri ótakmarkaða skattskyldu hér á landi samkvæmt tekjuskattslögum og að hann hafi staðið skil á skýrslu um eignarhald í CFC-félagi. Við umfjöllun nefndarinnar kom til umræðu hvort framangreind skilyrði girtu nægilega vel fyrir að fyrirtæki sem notfæra sér svokölluð skattaskjól eða lágskattasvæði til að forðast skattgreiðslur, sem með réttu ættu að renna til íslenska ríkisins, geti nýtt sér þá aðstoð stjórnvalda sem frumvarpið mælir fyrir um. Með því að gera kröfu um skil á CFC-skýrslum er gert ráð fyrir því að vinnuveitandi hafi upplýst um eignarhald sitt og eftir atvikum sætt skattlagningu af hagnaði félags í beinni eða óbeinni eigu hans á lágskattasvæði. Meðal breytingartillagna meiri hlutans er að bæta því við, í upptalningu á þeim gögnum sem vinnuveitandi þarf að hafa skilað til Skattsins, að hann hafi upplýst um raunverulega eigendur, samanber lög um skráningu raunverulegra eigenda. Meiri hlutinn bendir á að fyrirtæki sem nýta sér skattaskjól til þess að forðast skattgreiðslur, sem með réttu ættu að renna til íslenska ríkisins, gera það að sjálfsögðu í trássi við íslensk lög. Vinnuveitendur sem staðfesta að þeir hafi staðið skil á framangreindum gögnum ábyrgjast einnig að þær upplýsingar sem gerð er grein fyrir séu réttar. Eðli málsins samkvæmt verður ekki ráðin lausn á þeim vanda sem yfirvöld standa frammi fyrir í þeim efnum í málinu sem flutt er hér. Eigi að síður er ljóst að með því að nýta sér stuðningsúrræði stjórnvalda eru fyrirtæki útsett fyrir því eftirliti sem þeim úrræðum fylgir, og þeim viðurlögum sem mælt er fyrir um í frumvarpinu, veiti þau vísvitandi rangar upplýsingar. Í frumvarpinu er lagt til að skilyrði fyrir nýtingu hlutabótaleiðarinnar verði m.a. að vinnuveitandi skuldbindi sig til þess að greiða ekki eigendum eða æðstu stjórnendum mánaðarlaun sem nema hærri fjárhæð en 3 millj. kr. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að einhvers óskýrleika kynni að gæta varðandi inntak hugtaksins „mánaðarlaun“, sérstaklega í ljósi þess að viðmið um heildarlaun starfsmanns er sérstaklega skilgreint í ákvæðinu. Ekki er að finna skýringu á hugtakinu í greinargerð. Meiri hlutinn tekur fram að hugtakið „mánaðarlaun“ ber að túlka til samræmis við önnur ákvæði laga um atvinnuleysistryggingar sem skilgreina laun launamanns. Þannig verði til mánaðarlauna að teljast hvers konar laun og aðrar þóknanir samkvæmt lögum um tryggingagjald, nr. 113/1990. Fyrir nefndinni urðu líka umræður um stöðu sjálfstætt starfandi á eigin kennitölu. Þau sjónarmið komu fram að sjálfstætt starfandi einstaklingar sem starfa á eigin kennitölu gangi á rétt sinn til atvinnuleysisbóta umfram aðra hópa með því að fá greiddar tekjutengdar atvinnuleysisbætur á sama tíma og aðrir fá hlutabætur sem koma ekki til skerðingar á rétti til atvinnuleysisbóta. Meiri hlutinn bendir á að forsenda fyrir greiðslu hlutabóta samkvæmt ákvæði til bráðabirgða í lögum um atvinnuleysistryggingar er að ráðningarsamband sé til staðar milli launamanns og vinnuveitanda, þar sem vinnuveitandi greiði fyrir það vinnuframlag launamanns sem innt er af hendi og launamaður fái á móti greiðslu frá Atvinnuleysistryggingasjóði vegna skerðingar á starfshlutfalli. Mótframlag vinnuveitanda getur myndað drjúgan hluta af mánaðargreiðslum til starfsmanns sem nýtir hlutabótaleiðina, en í tilviki þess sem starfar á eigin kennitölu er engum slíkum vinnuveitanda til að dreifa. Í nefndarálitinu er ágætistafla sem sýnir mismun í tekjum þeirra sem fara á almennar atvinnuleysisbætur og þeirra sem fara í gegnum hlutabótaleiðina. Ég tel að þetta sé góð tafla sem sýnir fram á að ekki er mjög mikill munur í tekjum eftir því hvor leiðin er farin fyrr en tekjur viðkomandi í dag, áður en hann missir hluta af sinni vinnu eða vinnuna alla, eru komnar yfir 700.000 kr. Eins og ég nefndi fyrr var mjög ánægjulegt að skýrsla Ríkisendurskoðunar um hlutabótaleiðina kom út áður en við fórum í 2. umr. um málið hér á Alþingi. Við umfjöllun um málið fengum við kynningu á skýrslu Ríkisendurskoðunar um hlutabótaleiðina. Í skýrslunni er lögð áhersla á mikilvægi þess að eftirlit sé haft með nýtingu ríkisfjár og að staðinn sé vörður um hagsmuni ríkissjóðs og að útgreiðslur úr honum taki mið af vilja löggjafans. Með þeim skilyrðum sem lögð eru til í frumvarpinu og með þeim breytingum sem meiri hlutinn leggur til er leitast við að tryggja að úrræðið nýtist best þeim sem á því þurfa að halda, þ.e. starfsmönnum fyrirtækja sem hafa þurft að draga saman starfsemi vegna áhrifa heimsfaraldurs kórónuveiru. Meiri hlutinn undirstrikar mikilvægi eftirlits og þess að vinnuveitendur sem notfæra sér úrræðið séu upplýstir um ábyrgð sína og viðurlög við brotum. Meiri hlutinn beinir því til ráðuneytisins og Vinnumálastofnunar, m.a. í samstarfi við skattyfirvöld, að tryggja vel þessa þætti. Þá ætla ég að fara aðeins yfir breytingartillögur meiri hlutans. Meiri hlutinn telur eðlilegt að í stað þess að breytingar verði gerðar á ákvæði til bráðabirgða XIII í lögum um atvinnuleysistryggingar verði hlutabótaleiðin, eins og lagt er til að hún verði í frumvarpi þessu, sett fram í nýju bráðabirgðaákvæði í lögunum. Það er til þess að auka skýrleika þessarar greinar enn frekar. Meiri hlutinn leggur því til að 1. gr. frumvarpsins falli brott og í stað hennar komi ný grein sem mæli fyrir um nýtt ákvæði til bráðabirgða í lögunum. Í því ákvæði verði mælt fyrir um hlutabótaleiðina, eins og hún gildir á tímabilinu 1. júní til 31. ágúst 2020 og með þeim skilyrðum sem um hana gilda. Á sama tíma eru lagðar til efnislegar breytingar sem gerð verður nánari grein fyrir hér á eftir, sem og breytingar á framsetningu sem ætlað er að auka skýrleika laganna. Það þarf að staðfesta áframhaldandi nýtingu hlutabótaleiðar. Fram kom að það þótti vera of skammur tími að miða við 1. júní svo að lagt er til að tíminn verði lengdur og að tilkynna þurfi það fyrir 30. júní 2020 til Vinnumálastofnunar. Að höfðu samráði við ráðuneytið leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis að hyggist launamaður, sem nýtt hefur úrræði til greiðslu atvinnuleysisbóta vegna minnkaðs starfshlutfalls á grundvelli ákvæðis til bráðabirgða XIII, á tímabilinu 15. mars til og með 31. maí 2020, nýta úrræðið samkvæmt hinni nýju hlutabótaleið skuli hann tilkynna Vinnumálastofnun um það fyrir 30. júní 2020. Varðandi skilyrði um tímabundinn samdrátt í starfsemi vinnuveitanda stendur áfram að miðað er við að samdráttur hjá fyrirtæki þurfi að vera 25%. Það er eitt af þeim skilyrðum sem sett eru. Það verður viðmiðið í þessu frumvarpi. Síðan ætla ég að fara yfir þann kafla í álitinu þar sem er rætt um skilyrði um skil á gögnum til Skattsins. Í 2. mgr. c-liðar 1. gr. frumvarpsins eru lögð til skilyrði er varða starfsemi vinnuveitanda. Þegar launamaður staðfestir hjá Vinnumálastofnun áframhaldandi nýtingu hlutabótaleiðarinnar, frá og með 1. júní 2020, eða launamaður sækir um úrræðið í fyrsta skipti skal vinnuveitandi staðfesta að hann uppfylli þar til greind skilyrði. Þar á meðal eru skilyrði um að vinnuveitandi beri ótakmarkaða skattskyldu hér á landi og hafi staðið skil á skýrslu um eignarhald á CFC-félagi, samanber 10. gr. reglugerðar um skattlagningu vegna eignarhalds í lögaðilum á lágskattasvæðum, eftir því sem við á. Nefndinni var bent á að með framangreindum skilyrðum væri gengið skemur en í öðrum úrræðum stjórnvalda vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, þar sem m.a. væri gerð sú krafa að viðkomandi hefði upplýst um raunverulega eigendur, samanber lög um skráningu raunverulegra eigenda. Meiri hlutinn tekur undir framangreind sjónarmið og bendir á að þótt Vinnumálastofnun sé falið eftirlit með framkvæmd ákvæðisins muni eftirlitið byggjast á gögnum sem ber að skila til Skattsins. Mörg þeirra skilyrða sem lögð eru til fyrir nýtingu úrræðisins verða ekki staðreynd fyrr en eftir á heldur verður við greiðslu atvinnuleysisbóta samkvæmt ákvæðinu byggt á því að vinnuveitandi staðfesti að viðkomandi skilyrði séu uppfyllt. Eftirlit með því hvort vinnuveitandi uppfylli skilyrðin í raun mun því að miklu leyti fara fram eftir á. Með hliðsjón af því verður að gera þá kröfu til vinnuveitanda að hann staðfesti að hann hafi staðið skil á öllum gögnum og upplýsingum sem honum ber lögum samkvæmt að hafa skilað til Skattsins á umsóknardegi, m.a. skuli hann hafa upplýst um raunverulega eigendur, samanber lög um skráningu raunverulegra eigenda. Meiri hlutinn leggur til breytingu á framangreindu skilyrði þess efnis að vinnuveitandi skuli staðfesta að hann hafi staðið skil á skattframtali og fylgigögnum þess, þar með talið skýrslu um eignarhald á CFC-félagi, samanber 10. gr. reglugerðar um skattlagningu vegna eignarhalds í lögaðilum á lágskattasvæðum, og öðrum skýrslum og skilagreinum, svo sem staðgreiðsluskilagreinum og virðisaukaskattsskýrslum til Skattsins sl. þrjú ár áður en umsókn barst eða síðan hann hóf starfsemi ef það var síðar. Að auki skuli hann, eftir því sem við á og á sama tímabili, hafa staðið skil á ársreikningum, samanber lög um ársreikninga, nr. 3/2006, og upplýst um raunverulega eigendur, samanber lög um skráningu raunverulegra eigenda, nr. 82/2019. Allt þetta tel ég vera mjög mikilvægt í samhengi við þá umræðu sem er hér um fyrirtæki sem hugsanlega eru að brjóta íslensk lög með því að greiða ekki skatta til íslenska ríkisins ef þau eru á lágskattasvæðum. Þetta er allt til þess að reyna að girða fyrir það með bestum hætti. Þá erum við komin að ýmsum skilyrðum er lúta að ráðstöfun vinnuveitanda. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að ákveðin vandkvæði væru bundin við orðalag ákvæðisins eins og það væri fram sett, varðandi 3 millj. kr. mánaðarlaun. Einnig væri íþyngjandi fyrir vinnuveitendur að geta ekki nýtt sér úrræðið hafi þeir tekið ákvörðun um úthlutun arðs, lækkun hlutafjár með greiðslu til hluthafa eða kaup eigin hluta fyrir 1. júní 2020 en ráðstöfunin ekki komið til framkvæmda fyrr en eftir þann tíma. Meiri hlutinn leggur því til breytingu á ákvæðinu þannig að skilyrði fyrir nýtingu úrræðisins verði að vinnuveitandi hafi ekki eftir 1. júní 2020 ákvarðað úthlutun arðs, lækkun hlutafjár, kaup eigin hluta, innt af hendi aðra greiðslu til eiganda á grundvelli eignaraðildar hans, greitt óumsaminn kaupauka, greitt af víkjandi láni fyrir gjalddaga eða veitt eiganda eða aðila nákomnum eiganda lán eða annað fjárframlag sem ekki varðar öflun, tryggingu eða viðhald rekstrartekna eða greiða eigendum sínum eða æðstu stjórnendum mánaðarlaun sem nema hærri fjárhæð en 3 millj. kr. til hvers og eins. Þá leggur meiri hlutinn til breytingu á því tímabili sem skuldbinding vinnuveitanda gildir. Leggur meiri hlutinn til að vinnuveitandi skuldbindi sig til þess að gera enga framangreinda ráðstöfun fyrir 1. janúar 2022 og til að ráðstafa ekki til hluthafa með arðgreiðslu, lækkun hlutafjár eða kaupum eigin hluta hagnaði sem myndast á rekstrarári sem hefst 1. janúar 2020 eða síðar, fyrr en í fyrsta lagi eftir 1. janúar 2023. Til umræðu kom takmörkun á kaupum á eigin bréfum, hliðstætt því sem var rætt í efnahags- og viðskiptanefnd í því frumvarpi er varðar uppsagnarfrestinn. Í áliti nefndarinnar er bent á að atvik kunna að vera með þeim hætti að félag hafi í kaupréttarsamningi skuldbundið sig til að kaupa hluti starfsmanns við starfslok og að í slíku tilviki geti verið óeðlilegt að bann við kaupum á eigin hlutum girði fyrir efndir slíkra samninga. Í þeim tilvikum má gera ráð fyrir að slík ráðstöfun hafi verið gerð fyrir 1. júní 2020 enda hafi samningur um kaup hluta við starfslok verið gerður við það tímamark. Sú breyting sem lögð er til á framsetningu ákvæðisins hefur það í för með sér að fyrirtæki sem hafa skuldbundið sig með framangreindum hætti gagnvart starfsmanni geta staðið við áður gerða samninga. Þá að eftirliti Vinnumálastofnunar. Nefndinni var bent á að sú framsetning á gildistíma ákvæðisins sem lögð er til í frumvarpinu hefði það í för með sér að heimildir Vinnumálastofnunar til eftirlits og til þess að beita þeim viðurlögum sem mælt er fyrir um falli einnig úr gildi frá og með 1. september 2020. Líkt og rakið er að framan er gert ráð fyrir því að eftirlit með því hvort viðkomandi vinnuveitendur uppfylli þau skilyrði sem lögð eru til muni að miklu leyti fara fram eftir að greiðslur Atvinnuleysistryggingasjóðs til launamanns hafa verið inntar af hendi. Líkt og að framan greinir leggur meiri hlutinn til að hlutabótaleiðin verði framlengd með setningu nýs bráðabirgðaákvæðis. Breytingartillaga meiri hlutans gerir ráð fyrir því að sú afmörkun sem lögð er til á gildistíma ákvæðisins í frumvarpinu verði felld brott. Þess í stað verði skýrt afmarkað á hvaða tímabili heimilt sé að greiða atvinnuleysisbætur á grundvelli ákvæðisins, þ.e. frá 1. júní til og með 31. ágúst 2020. Þá er sérstaklega tilgreint í þeim ákvæðum sem skulu samkvæmt frumvarpinu vera afturvirk að þau gildi einnig um atvinnuleysisbætur sem greiddar hafa verið á tímabilinu 15. mars til og með 30. júní 2020 á grundvelli ákvæðis til bráðabirgða XIII í lögum um atvinnuleysistryggingar. Hér er sett fram að birta eigi lista yfir vinnuveitendur sem hafa nýtt sér hlutabótaleiðina, að heimild sé til þess. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið og framkvæmd Vinnumálastofnunar varðandi þá hlutabótaleið sem hefur verið í gangi. Stofnunin hefur nú þegar birt slíka lista en takmarkað hann við fyrirtæki sem nýta hlutabótaleiðina við sex eða fleiri launamenn. Nefndinni var bent á að birting á slíkum upplýsingum bryti ekki gegn lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga þar sem upplýsingar um lögaðila einar og sér teljast ekki vera persónuupplýsingar. Það væri mikilvægt að ráðstöfun á opinberum fjármunum væri sem mest gagnsæ og því væri eðlilegt að upplýst væri um þá aðila sem fengið hafa slíka greiðslur. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið að eðlilegt og réttmætt sé að upplýsa um ráðstöfun á opinberum fjármunum til lögaðila með þeim hætti að birta lista yfir þá lögaðila sem hafi fengið slíkar greiðslur. Meiri hlutinn leggur þó áherslu á að gæta þurfi að því að birting lista yfir fyrirtæki með fáum launamönnum geti leitt til þess að hægur vandi verði að greina hvaða launamenn þeirra fyrirtækja kunni að hafa fengið greiddar atvinnuleysisbætur samkvæmt ákvæðinu. Með slíkri upplýsingagjöf geti verið auðséð hvaða starfsmenn minni fyrirtækja séu á atvinnuleysisskrá. Meiri hlutinn leggur því til að miðað verði við þá framkvæmd sem viðhöfð hefur verið hjá Vinnumálastofnun og að heimilt verði að birta lista yfir fyrirtæki sem nýtt hafa úrræði ákvæðisins fyrir sex eða fleiri launamenn. Jafnframt leggur meiri hlutinn til tæknilegar breytingar sem ekki þarfnast skýringar. Með hliðsjón af framangreindu leggur meiri hlutinn til að málið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir álitið rita sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir framsögumaður og hv. þingmenn Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Eins og ég vísaði í fylgir hér breytingartillaga sem er að stærstum hluta gert grein fyrir í nefndarálitinu. Það er undirstrikað að breytingar eru gerðar um skil á skattframtali og fylgigögnum, skilyrðin sem hér koma fram eru til 1. janúar 2022, en arðgreiðslur miðast við rekstrarárin 2020 og 2021, þ.e. að ekki megi greiða arð fyrir þau rekstrarár fyrr en á árinu 2023. Skjalið liggur frammi og fylgir nefndarálitinu. Ég vil í framhaldi af þessu segja að ég er mjög ánægð með það að með frumvarpinu er það skilyrt enn frekar hvernig fyrirtæki fara inn í þetta úrræði. Við þekkjum að því miður stukku allt of margir á lestina sem höfðu ekki þörf fyrir að fara inn í úrræðið, vel stöndug fyrirtæki. Þau hafa séð sóma sinn í því að skila þeim fjármunum sem viðkomandi launamönnum voru greiddir í nafni þess að vera að fara á hlutabótaleiðina. Nú stöndum við frammi fyrir næsta skrefi í glímunni við afleiðingar kórónufaraldursins og þá efnahagslegu erfiðleika sem við er að etja. Það eru fleiri úrræði í gangi. Sem betur fer hefur komið í ljós að um 15.000 manns hafa sagt sig af hlutabótaleiðinni vegna þess að létt hefur verið á ýmsum takmörkunum, eins og samkomubanni og öðru því um líku, og fyrirtæki hafa getað hafið eðlilega starfsemi. Margir sem fóru á hlutabótaleiðina eru komnir aftur til vinnu og eru á launum hjá sínum atvinnurekanda. Því miður eru mörg fyrirtæki, sérstaklega í ferðaþjónustunni, í gífurlega miklu tekjufalli og þau munu eflaust horfa til þess úrræðis sem er hjá efnahags- og viðskiptanefnd varðandi stuðning við greiðslu launa í uppsagnarfresti. Á þessum tímamótum munu fyrirtæki, eðlilega, og launamenn, skoða hvort þau eigi heima í þessu úrræði núna þegar aðstæður eru samt að batna. Við verðum að nýta fjármuni ríkisins með sem skilvirkustum hætti til þeirra sem virkilega hafa þörf á því. Þess vegna á ekki að vera einfalt og auðvelt að fara inn á hlutabótaleiðina núna heldur þurfa menn að skoða það vel hvort þörf sé á að fá framlag frá ríkinu á móti 25% framlagi til að halda ráðningarsambandi. Ég hvet alla þá aðila sem eru illa staddir rekstrarlega og vilja halda ráðningarsambandi við sitt launafólk, að launafólk þessara fyrirtækja sæki um og fyrirtækin uppfylli öll þau ströngu skilyrði sem sett eru og geri sér grein fyrir viðurlögum við brotum á þeim og geri sér grein fyrir að það er mikil alvara á bak við. Og þó að einhver fyrirtæki kæmust hugsanlega inn í þetta úrræði núna með sitt launafólk að hluta eða öllu leyti þá kemur það í ljós ef þau uppfylla ekki skilyrðin og eru alvarleg viðurlög við því. Þá gætu fyrirtæki lent í mjög slæmum málum. Þau hljóta því að skoða úrræðið með þeim gleraugum að það er ekki sjálfgefið að fara inn í það og fá stuðning ríkisins til að létta á launagreiðslum til að brúa ákveðið bil, ef þau gera það ekki með opnum, lýðræðislegum og heiðarlegum hætti og undirgangast þau skilyrði sem þarna koma fram. Ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra í bili og vonast til að frumvarpið fái góða afgreiðslu því að við þurfum að fá það samþykkt fyrir mánaðamót til þess að mæta næstu þremur mánuðum. Ég vil líka nefna að við settum inn í nefndarálitið ósk um að þetta yrði endurskoðað áður en þetta tímabil rennur út í ágúst og að ef einhver verður búinn að ganga á atvinnuleysisbótarétt sinn verði horft til þess að lengja það tímabil eins og gert var eftir hrunið. Þá var það lengt úr 30 mánuðum í fjögur ár. Ég hvet stjórnvöld til að skoða hvort þörf sé á því þegar þessu úrræði lýkur í lok ágúst.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og framsögumanni málsins kærlega fyrir hennar yfirferð og yfirferð yfir nefndarálit meiri hluta og breytingartillögur. Markmið þessarar hlutabótaleiðar er að viðhalda störfum og um það erum við öll sammála. Við erum ekki öll sammála um hvaða leiðir eru bestar til að fara þangað. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort meiri hlutinn hafi ekki áhyggjur af skilyrðunum sem eru ólík í þessu máli annars vegar og uppsagnarmálinu hins vegar, en það virðist hafa sýnt sig að þau hvetji til uppsagna frekar en að viðhalda hlutabótaleið. Við sjáum það nú þegar að fleiri og fleiri fyrirtæki eru að taka starfsfólk sitt af hlutabótaleiðinni. Mig langar einnig að spyrja hv. þingmann hvort hún muni styðja tillögu minni hluta sem hefur skýrari skilyrði um fyrirtæki í skattaskjólum, svo að þau muni ekki geta nýtt sér þessi úrræði.

Virðulegur forseti. Varðandi tillöguna sem hv. þingmaður nefndi þá fengum við mat á henni frá starfsfólki ríkisskattstjóra. Það kom fram þar að skilyrði hennar væru mjög matskennd og stönguðust á við ýmislegt sem ekki væri hægt að uppfylla í þessu, t.d. hvað væri átt við með fjárhagslegum samskiptum og öðru því sem þar er nefnt. Það væri mjög erfitt að skilja út á hvað tillagan gengi í raun og veru, til að stjórnvöld gætu framkvæmt það sem þar kemur fram með lögum. Varðandi áhyggjur af því hvort þetta leiði til þess að fleiri fari í uppsagnir þá held ég að fyrirtæki standi frammi fyrir því að ákvarða það eftir því hvar hvert og eitt þeirra stendur eftir þá mánuði sem liðnir eru. Það er bara eðlilegt að þurfa að velja á milli þessara tveggja leiða; 25% tekjufall eða 75% tekjufall, það segir sig svolítið sjálft.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Aðeins til útskýringar varðandi fjárhagsleg samskipti þá fara svona greiðslur, þar sem verið er að reyna að leyna tekjum, fram með ýmsum hætti. Oft og iðulega er það gert með því að fyrirtæki er t.d. að selja afla á undirverði sem seldur er á hærra verði úr fyrirtæki í skattaskjóli; það greiðir þóknun til stjórnarmanna, óeðlilega þóknun til stjórnarmanna, í lágskattaumhverfi o.s.frv. Þessi tillaga er því ekki spunnin upp hér heldur kemur hún frá sérfræðingum. Varðandi skilyrði um nýtingu starfskrafta þá getur vinnuveitandi nýtt starfskraft í því hlutastarfi sem skilyrt er, þ.e. 25–80%, en í uppsagnarleiðinni er vinnuveitanda veitt heimild til að nýta starfskrafta starfsmannsins að fullu leyti. 

Forseti. Nei, ég get alveg svarað því beint að ég tel það ekki sérstakan hvata. Út frá stöðu hvers fyrirtækis fyrir sig verða menn að leggja blákalt mat á þann veruleika hvernig hægt er að koma í veg fyrir að fyrirtæki verði gjaldþrota með tilheyrandi afleiðingum fyrir alla, samfélagið, fyrirtækið og launamenn sem vinna hjá því. Ég held að það sé það val sem allir standa frammi fyrir núna, að velja þá leið sem hentar best til til að koma í veg fyrir gjaldþrot og að fólk missi atvinnuna. Varðandi lágskattasvæði og skattaskjól þá erum við öll á því að við viljum með öllum hætti koma í veg fyrir að fyrirtæki sem brjóta íslensk lög um skattgreiðslur og tekjuskatt velji þetta úrræði. Ef fyrirtæki ætla að vera svo ósvífin að gera það þá komast þau líka í kastljós og undir smásjá eftirlitsaðila, skattrannsóknarstjóra, og ég held að það sé mikill fælingarmáttur í því. Ef menn ætla sér virkilega að nýta þetta úrræði við þessar aðstæður og vera að 

Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um nefndarálit meiri hluta velferðarnefndar varðandi hlutabótaleiðina. Mig langar að spyrja hv. framsögumann hvort hún telji að þær ráðstafanir sem gerðar eru dugi til að ná til þeirra sem eru í skattaskjólum og reyna að koma peningum undan, að þetta sé nóg til þess að þeir fari ekki þessa leið. Síðan vil ég líka spyrja um annað. Komið hefur fram hjá Ríkisendurskoðun að það eru ákveðnir einstaklingar, um 160 talsins, að reyna að hækka laun - er reiknað með því að tekið verði á því hér? Mér sýnist eins og staðan er í dag að eftirlitið eigi að fara fram í haust eða einhvern tímann. Spurningin er: Hvers vegna í ósköpunum er ekki séð til þess að eftirlitið sé aukið strax þannig að hægt sé að taka á svona hlutum núna?

Virðulegur forseti. Varðandi eftirlit þá boðar frumvarpið mjög hert eftirlit, bæði samtímaeftirlit og eins eftirlit Vinnumálastofnunar, sem tekur ákveðin fyrirtæki og rannsakar þau ef eitthvað gruggugt er á ferðinni. Vinnumálastofnun hefur fengið aukna fjármuni og hefur bætt við sig starfsmönnum og er í beinu sambandi við ríkisskattstjóraembættið. Það er samkeyrsla á staðgreiðsluskrám og gögnum sem koma til Vinnumálastofnunar. Þetta á því að vera miklu öflugra en farið var fram með þegar við þurftum að bregðast við, og það hratt, varðandi fyrra frumvarpið til að halda ráðningarsambandi og vissum ekki hvert þetta myndi leiða okkur með tilliti til áframhaldandi atvinnuleysis og erfiðleika. Nú erum við að feta okkur áfram í því að mæta aðstæðum eins og þær eru og trappa okkur ákveðið niður en líka að horfast í augu við að sum fyrirtæki munu ekki hefja fulla starfsemi næstu mánuðina og misserin. Því miður blasir það við hópi launafólks að fara á atvinnuleysisskrá. Sum fyrirtæki munu draga saman starfsemi sína í ljósi þeirrar efnahagskreppu sem nú er. Þess vegna er mjög mikilvægt að við erum líka að lengja í tekjutengdum bótum hjá sjálfstætt starfandi einstaklingum 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ég verð að ítreka spurningu mína, hvort hún telji að frumvarpið komi í veg fyrir að þeir sem eiga fé í skattaskjólum, og eru jafnvel búnir að svíkja undan skatti og annað, notfæri sér þessa leið. Það er eiginlega ekki hægt nema hreinlega með því að banna þeim félögum sem eiga fé í skattaskjólum að sækja um þessa leið, jafnvel þótt féð sé þar með löglegum hætti. Mér sýnist það koma fram hjá Ríkisendurskoðun að taka þurfi vel á þessum málum og auka eftirlitið. Ég vona heitt og innilega að það verði gert og séð til þess að tekið verði á þessu. En við verðum líka að horfa á skýrslu Ríkisendurskoðunar, taka hana til nánari skoðunar og sjá til þess að farið sé eftir þeim athugasemdum sem þar koma fram og þeim fylgt eftir.

Virðulegur forseti. Það er ánægjulegt að lesa úttekt Ríkisendurskoðunar um hlutastarfaleiðina, þar sem segir m.a. að í frumvarpinu felist hert skilyrði um fjárhag og rekstur viðkomandi vinnuveitanda ásamt hlutlægum viðmiðunum, m.a. um tekjufall. Í úttekt Ríkisendurskoðunar segir, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu eru einnig ákvæði sem stuðla að auknu aðhaldi og gagnsæi og renna styrkari stoðum undir eftirlit Vinnumálastofnunar. Ljóst er að fyrirtæki hafa nýtt sér leiðina þrátt fyrir að eiga ekki í bráðum rekstrar- eða greiðsluvanda.“ Þessi orð Ríkisendurskoðunar tel ég vera heilbrigðisvottorð fyrir þetta frumvarp. Ríkisendurskoðun er ekki að benda á að eitthvað vanti upp á þessi skilyrði eða þessa leið til að koma í veg fyrir að fyrirtæki misnoti úrræðið. Við bættum þarna inn kröfu um raunverulega eigendur og við erum búin að krefjast þess að menn sýni fram á ársreikninga, hafi þeir staðið skil á staðgreiðslu og þess háttar, og að þeir leggi fram CFC-skýrslu sem við höfum margoft vísað hér til. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir framsöguna. Mig langar aðeins til að færa fókusinn frá fyrirtækjum sem hafa misnotað eða munu misnota úrræðin yfir til þeirra sem sannarlega þurfa á þeim að halda. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kennir ýmissa grasa og ég er ekki búin að fara nægilega vel yfir hana þannig að ég kunni hana aftur á bak og áfram á þessum stutta tíma, en þar kemur fram að fyrirtækin sem hafa nýtt sér leiðina á þeim tíma sem skýrslan nær til eru u.þ.b. 6.400. Þar af eru 85% með sex starfsmenn eða færri. Það segir ákveðna sögu um hversu háar fjárhæðir er um að ræða. Mig langar til að byrja á því að spyrja hv. þingmann: Hefur hún einhverja tilfinningu fyrir því hve mörg af þessum fyrirtækjum hafa verið að misnota úrræðið? Hún segir í upphafi ræðu sinnar að allt of margir hafi misnotað þetta úrræði og þess vegna þurfi að herða það. Ég kem ekki inn á það hér en mig langar að gera það í seinna andsvari, ég tel að þar hafi meiri hlutinn farið offari. En mig langar til að spyrja hvaða upplýsingar við höfum, því ríkisendurskoðandi hafði þær ekki, hann gat ekki  Ég spyr hv. þingmann: Hefur hún eða meiri hlutinn upplýsingar  
            

Virðulegur forseti. Það er ágætt að koma inn á þetta. Það kom vissulega fram þetta hlutfall, að hjá 85% fyrirtækja sem nýttu sér þetta úrræði með launafólkið væru starfsmenn einn til sex. 89% heildarlauna þeirra hefðu verið undir 3 milljónum. En það sem ég sagði í upphafi, varðandi það að fyrirtæki hefðu misnotað þessa leið, þá vitum við að það voru sex fyrirtæki sem strax kom í ljós að hefðu gert það og það var sýnilegt almenningi. Svo bættust fyrirtæki við og mér skilst að 50 fyrirtæki hafi endurgreitt stuðning til Vinnumálastofnunar. Ég er bara þar stödd og fleiri að það þurfi skýrar reglur og viðurlög og skýrleika, alveg eins og Ríkisendurskoðun fer fram á og vísar til að sé gott í þessu frumvarpi, að almenningsálitið dugi ekki eitt og sér í því sambandi. 

Frú forseti. Já, ég vona að við séum öll sammála um að skýrleiki þarf að vera til staðar. Það er bara spurning um hvaða girðingar við reisum og hagsmunum hverra við erum að þjóna með þeim aðgerðum sem hér eru reistar af meiri hlutanum. Hv. þingmaður vísar mikið og oft í skýrslu Ríkisendurskoðunar og mig langar til að spyrja um eitt sem kom mjög skýrt fram hjá Ríkisendurskoðun og það var þörfin fyrir getu Vinnumálastofnunar til að vera með rauntímaeftirlit. Í raun má segja að í því hafi falist áfellisdómur yfir stjórnsýslunni, að á sama tíma og Vinnumálastofnun er að fá þetta stóra hlutverk hafi henni ekki verið veitt nægilegt svigrúm eða bolmagn til að sinna rauntímaeftirliti sem Ríkisendurskoðun taldi að væri lykilatriði í því að eftirlitið ætti sér stað, væri öflugt og væri sanngjarnt, bæði fyrir ríkissjóð og fyrirtækin sem er verið að rétta hjálparhönd. Það felst engin sanngirni í eftiráskýringu. Ég spyr hv. þingmann: Er meiri hlutinn með einhver viðbrögð við 

Virðulegur forseti. Ég tek heils hugar undir það að rauntímaeftirlit er mjög mikilvægt og Ríkisendurskoðun mun hafa þetta eftirlit áfram og fylgjast með þessu. Það kom líka fram að Vinnumálastofnun hefur fengið fjárstuðning frá ríkinu, 100 milljónir að ég held, til þess að auka þetta eftirlit enn frekar frá og með 1. júní. Hún er komin með fimm starfsmenn sérstaklega til þess að sinna því nú þegar, fyrir utan aðra starfsmenn sem eru að sinna öðrum verkefnum. En ég tek algjörlega undir þetta. Það er verið að bregðast við og það er mjög mikilvægt. Samkeyrsla á staðgreiðsluskrám og þeim upplýsingum sem koma inn til Vinnumálastofnunar er líka til þess að auðvelda mönnum að fá rauntímaupplýsingar um hvort fyrirtækin falla undir þessi skilyrði.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisræðu. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður sagði í sinni ræðu að það ætti ekki að vera einfalt og auðvelt að fara inn í þessa leið. En staðreyndin er hins vegar sú að það var mjög einfalt og auðvelt að fara þessa leið og þar má nefna stöndug fyrirtæki með traustan efnahag, fyrirtæki sem þurftu ekki á þessu að halda, sveitarfélög og opinbera aðilar. Ríkisendurskoðun segir það skýrt í sinni skýrslu að ef farið er yfir lögin og lögskýringargögnin þá áttu þessir aðilar ekki rétt á því að fá þessar bætur. Þá spyr maður sig: Hvernig er það hægt og hver ber ábyrgð á því að greiða fé úr ríkissjóði þegar ekki er heimild fyrir því í lögum? Þá dugir ekki að segja að þetta séu fordæmalausar aðstæður o.s.frv. Það á einfaldlega 

Virðulegur forseti. Þegar skip sekkur og skipverjar falla fyrir borð er ekki endilega spurt að því hvort viðkomandi sé búinn að borga einhver gjöld til þess sem við á. Við stöndum frammi fyrir og stóðum frammi fyrir fordæmalausum aðstæðum eins og oft hefur verið sagt. Hefðum við látið hvert einasta fyrirtæki fara í gegnum nálarauga hefðum við ekki verið á þeim stað sem við erum í dag, betri en við vorum á þá. Það þurfti að hafa þetta opið, skilyrði lágu fyrir. Því miður fóru fleiri þarna inn, kannski ekkert af vondum hug heldur hugsuðu bara: Við verðum að taka ákvörðun hér og nú um hvort við förum þessa leið. Síðan kemur í ljós að fyrirtæki sem þurftu ekki raunverulega á þessu að halda fóru þessa leið. Við sögðum: Við ætlum að endurskoða þetta að þessum tíma liðnum. Fyrirtæki hafa verið það heiðarleg að þau hafa skilað þessum fjármunum og það er gott. En við erum að 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og ég tek heils hugar undir það að þetta hafa verið mjög erfiðar aðstæður. En lagasetningarvaldið, sem er hér, verður að vera skýrt og það verður að vera skýrt hverjir eiga rétt á þessu og hverjir ekki. Hv. þingmaður nefndi það hér að skýrsla Ríkisendurskoðunar væri svona heilbrigðisvottorð fyrir framlengingu á leiðinni, sem við erum að ræða í þessu frumvarpi. Er þá ekki skýrslan líka áfellisdómur yfir þessari leið í upphafi þegar hún var nýtt af fyrirtækjum og opinberum aðilum sem áttu ekkert rétt á henni? Það held ég að blasi greinilega við. Þá spyr maður: Var ekki handvömm í vinnu nefndarinnar að hafa þetta ekki nógu skýrt þannig að Vinnumálastofnun gæti séð nákvæmlega hverjir ættu að fá þetta og hverjir ekki? 

Virðulegi forseti. Ég segi enn og aftur að ég tel að skýrsla Ríkisendurskoðunar hafi verið heilbrigðisvottorð fyrir það frumvarp sem liggur fyrir núna. Varðandi það frumvarp til laga sem er að renna sitt skeið vísa ég, með leyfi hæstv. forseta, til þess sem sagt er í skýrslunni: „Allt bendir til þess að hlutastarfaleiðin hafi nýst til að tryggja framfærslu launamanna, styðja við vinnuveitendur vegna samdráttar og viðhalda ráðningarsambandi. Það hefur þó komið í ljós að þrátt fyrir áherslu stjórnvalda um að hlutastarfaleiðin væri stuðningur við lífvænleg fyrirtæki sem misst hefðu miklar tekjur virðist að nokkuð frjálsræði hafi verið á túlkun laganna. Í hópi þeirra aðila sem hafa nýtt sér hlutastarfaleiðina eru fyrirtæki og fyrirtækjasamstæður sem búa að öflugum rekstri og traustum efnahag …“ Þess vegna þarf nákvæmlega að skýra þetta enn frekar, sem við erum að gera núna, með auknum skilyrðum, eftirliti og viðurlögum. Það er nákvæmlega það sem við erum að gera í því frumvarpi sem hér liggur fyrir. En hefðum við ekki farið hina leiðina 

Forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar og lögum um Ábyrgðasjóð launa, eða það sem kallast hlutabótaleiðin, framlenging hennar. Covid-19 heimsfaraldurinn og efnahagskreppan sem hann hefur valdið í sambland við tæknibreytingar og fjórðu iðnbyltinguna hafa breytt samfélaginu í grundvallaratriðum. Þessar breyttu aðstæður kalla á breyttar áherslur stjórnvalda. Að dæla fjármagni í allt það sem skapaði tekjur áður skilar ekkert endilega árangri í þessu breytta umhverfi. Hagkerfi sem stjórnvöld reyna nú að bjarga er líka orsök loftslagsbreytinga, mikillar streitu í lífi fólks og misskiptingar. Við höfum því fulla ástæðu til að reyna að byggja upp nýtt, sjálfbært, grænt hagkerfi og endurreisa vinnumarkaðinn út frá þörfum fólksins í landinu frekar en fyrirtækjanna og fjármagnsins. Úrræði ríkisstjórnarinnar sem svar við yfirvofandi efnahagskreppu eru hönnuð til að viðhalda og endurreisa hagkerfið eins og það var, á forsendum fjármagnseigenda, og viðhalda því með óbreyttum valdahlutföllum í samfélaginu. Það má ekki gleymast að núverandi vinnumarkaðsmódel var hannað út frá þörfum fyrirtækja og fjármagnseigenda og veitti þeim tangarhald á daglegu lífi flests vinnandi fólks. Hlutabótaleiðin er á forræði fyrirtækjanna og er hugsuð til að bjarga þeim og þannig á að bjarga eða aðstoða almenning í leiðinni, í gegnum fyrirtækin, með því að viðhalda ráðningarsambandi frekar en að beina fjárstuðningi milliliðalaust til almennings, beint til fólksins og gera því þannig t.d. kleift að aðstoða fyrirtækin. Reynslan hefur sýnt að of margir falla á milli skips og bryggju og eiga ekki rétt á hlutabótaleiðinni. Oft er það fólk í lágtekjuhópum sem fellur á milli, sem er jafnframt hvað viðkvæmast fyrir tekjufalli. Í stað hlutabótaleiðarinnar væri hægt að tryggja öllum sem missa vinnuna eða þurfa að minnka starfshlutfall sitt skilyrðislausa grunnframfærslu með því að greiða þeim t.d. atvinnuleysisbætur án skilyrða og skerðinga. Með því að gera fólki kleift að sækja um stuðning beint frekar en í gegnum vinnuveitanda og fjarlægja skilyrði, væri hægt að valdefla almenning, fólkið í landinu, frekar en fyrirtækin. Hægt væri að setja á fót öflugan nýsköpunarpakka samhliða þessum breytingum og skapa þannig ný tækifæri ásamt því að skapa nauðsynlegan sveigjanleika fyrir fólk til þess að það geti nýtt sér þau tækifæri. Slík ráðstöfun þyrfti ekki að vera varanleg heldur tímabundið úrræði sem hvetur til þess að fólk geti viðhaldið ráðningarsambandi við vinnuveitanda á eigin forsendum. Það hvetur til aukinnar atvinnusköpunar og nýsköpunar, spornar við greiðsluvanda heimila og tryggir áframhaldandi þátttöku fólks í hagkerfinu. Forseti. Þetta er hugmynd sem ég hef rætt áður og finnst að við ættum að skoða alvarlega vegna þess að þeir fjármunir sem fara nú til einstaklinga í gegnum hlutabótaleiðina og atvinnuleysisbætur - ímyndum okkur sveigjanleikann sem við myndum skapa fyrir fólk á þessum erfiða tíma ef við myndum bara greiða þetta beint til einstaklinga án skilyrða. Það myndi gera fólki kleift að vinna áfram hlutastarf hjá sínu fyrirtæki til að viðhalda ráðningarsambandi, en valdeflingin ætti sér stað hjá einstaklingnum sem væri þá ekki háður fyrirtækinu lengur en myndi ákveða að vinna þar vegna þess að honum þykir vænt um það ráðningarsamband og vill halda áfram að vinna þar, meðfram því að skoða aðra möguleika, að prófa sig áfram, feta sig áfram í nýjum raunveruleika og skoða ný tækifæri sem gætu mögulega leitt einstaklinginn á nýja braut. Þegar kemur að umfjöllun um hlutabótaleiðina og aðrar aðgerðir stjórnvalda þá skiptir miklu máli að ríkisstjórnin og Alþingi gæti samræmis í vinnu sinni, að núverandi ástandi sé mætt með heildrænni nálgun og skýrri framtíðarsýn, að við séum tilbúin að læra af því sem betur hefði mátt fara og aðgerðir séu unnar í góðu samráði við alla þá sem að málinu koma. Því miður hefur það ekki alltaf verið raunin, hvorki hvað varðar vinnu ríkisstjórnarinnar né á Alþingi, í viðbrögðum við efnahagskreppu af völdum Covid-19 faraldursins. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar og meiri hlutans á þingi hafa einna helst einkennst af markleysi og viljaleysi til að bregðast við með fullnægjandi hætti við göllum sem komið hafa í ljós. Það frumvarp sem hér er fjallað um ber þess að vissu leyti merki sem og önnur ríkisstjórnarfrumvörp sem tengjast Covid-19 og gerir 1. minni hluti, sú sem hér stendur, nokkrar alvarlegar athugasemdir við efni þess frumvarps. Forseti. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um úttekt á hlutastarfaleiðinni, sem birt var í gær, 28. maí, kemur fram margvísleg gagnrýni á hlutabótaleiðina eins og framkvæmd hennar var upprunalega. Í skýrslunni segir m.a. að í ljós hafi komið að fyrirtæki sem ekki áttu í bráðum rekstrarvanda og bjuggu við sterkan efnahag, sem og opinberir aðilar og sveitarfélög, hafi nýtt sér úrræðið. Í frumvarpinu, sem varð að lögum, nr. 23/2020, og festi hlutabótaleiðina fyrst í lög, var hvergi fjallað um rekstrarvanda í lagatextanum sjálfum. Aðeins var um að ræða skilyrði um tímabundinn samdrátt í starfsemi. Hins vegar kom fram í greinargerð í athugasemdum um 1. gr. frumvarpsins að úrræðinu væri ætlað til að koma til móts við aðstæður launafólks sem þyrfti að taka á sig kjaraskerðingu í formi minnkaðs starfshlutfalls vegna tímabundins rekstrarvanda fyrirtækisins, sem það starfar hjá, en að ekki væri að finna skýran áskilnað um það í lagatextanum sjálfum. Afleiðing þess er sú að vel stöndug fyrirtæki geta sótt í hlutabótaleiðina án þess að eiga í neinum rekstrarvanda. Eina skilyrðið er að tekjufall hafi orðið, sem kann jafnvel að vera tímabundið og afmarkað. Það vekur því furðu mína að ekki skuli vera brugðist við þessum augljósa galla, hvorki í frumvarpinu sem hér um ræðir né í breytingartillögum meiri hluta. Með því að halda ákvæðinu óbreyttu verður fjármunum áfram ráðstafað til vel stöndugra fyrirtækja í stað þess að þeir fari til fólksins sem hefur alla jafnan mun meiri þörf fyrir fjárhagsaðstoð á tímum sem þessum. Við umfjöllun nefndarinnar kom einnig í ljós að mun fleiri höfðu rétt á og notað úrræðið en upprunalega var ætlað. Þannig kemur fram í áðurnefndri skýrslu Ríkisendurskoðunar að bæði vel stæð fyrirtæki sem ekki eiga í rekstrarvanda, sem og opinberar stofnanir og sveitarfélög, hafi tekið þátt í hlutabótaúrræðinu. Það getur varla talist í samræmi við vilja löggjafans að slíkir aðilar heimti bætur þegar tilgreint var í greinargerð með frumvarpinu, sem varð að lögum, að lögunum væri ætlað að aðstoða fyrirtæki við að halda ráðningarsambandi við starfsfólk sitt á meðan mikil óvissa ríkti vegna Covid-19 faraldursins og til að forða því að fyrirtæki sem ættu í tímabundnum rekstrarvanda gripu til uppsagna. Ef sveitarfélög og opinberar stofnanir þurfa aðstoð við að halda rekstri sínum gangandi verður að búa til sértæk úrræði fyrir þau enda verður að teljast augljóst að hlutabótaleiðin sem úrræði var ekki hönnuð fyrir þau. Forseti. Samhliða afgreiðslu á framlengingu hlutabótaleiðarinnar hefur Alþingi til umfjöllunar frumvarp til laga um stuðning úr ríkissjóði vegna greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti. Með því verður veittur fjárstuðningur úr ríkissjóði til að greiða hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti starfsmanna. Gera má nokkrar alvarlegar athugasemdir við uppsagnarleiðina og sérstaklega samspil hennar við hlutabótaleiðina. Yfirlýst markmið hlutabótaleiðarinnar er að halda ráðningarsambandi og standa vörð um störf. Það liggur í augum uppi að það hlýtur að ganga gegn því markmiði að ríkisvæða hópuppsagnir. Aðgerðirnar eru þannig hannaðar að þær ganga hver gegn annarri. Ég tel það sem birtist í aðgerðum ríkisstjórnarinnar sýna fram á skort á þeirri heildrænu nálgun og framtíðarsýn sem ég talaði um áðan. Enn fremur verður að benda á að við samningu og meðferð frumvarpsins um uppsagnarleiðina virðist ekkert hafa verið horft til þeirrar reynslu sem fengist hefur af hlutabótaleiðinni þá rúmlega tvo mánuði sem liðið hafa frá því að hún tók gildi. Í frumvarpinu er ekki gerður áskilnaður um rekstrar- og greiðsluvanda þess fyrirtækis sem þiggur aðstoðina, eins og komið hefur á daginn að mikil þörf er á í hlutabótaleiðinni, og skilyrði fyrir notkun uppsagnarleiðarinnar eru í heild nokkuð rúm. En það sýndi sig einmitt við framkvæmd hlutabótaleiðarinnar að þau rúmu skilyrði sem henni fylgdu leiddu til miklu meiri ásóknar í notkun úrræðisins en ella, fyrir utan það að það skapar augljósan hvata fyrir fyrirtæki til að nýta sér frekar uppsagnarleiðina en það úrræði sem við ræðum hér, þ.e. hlutabótaleiðina. Einn helsti vandinn við hlutabótaleiðina er skortur á samtímaeftirliti með nýtingu úrræðisins og er fjallað um það í nokkuð löngu máli í áðurgreindri skýrslu Ríkisendurskoðunar. Þar kemur fram að Vinnumálastofnun hafi lagt höfuðáherslu á framkvæmd úrræðisins frekar en eftirlit með því og í raun sé eftirlit í rauntíma ekki til staðar en verði tekið upp þegar álag í framlínu þjónustunnar minnkar. Að mati Ríkisendurskoðunar þarf að tryggja virkt eftirlit með úrræðinu þegar í stað og tekur 1. minni hluti, sú sem hér stendur, undir það. Ekkert eftirlit virðist því vera með því nú hvort þeir sem nýta sér úrræðið fylgi þeim reglum sem um það gilda, hvort um misnotkun á úrræðinu kunni að vera að ræða þrátt fyrir þá staðreynd að Vinnumálastofnun var tryggð viðbótarfjárveiting, 100 millj. kr. Þó virðist það ekki hafa dugað til og eru uppi vísbendingar um að fyrirtækin misnoti úrræðið. Nauðsynlegt er að bregðast við þessu og tel ég að tryggja hefði þurft bætt samtímaeftirlit samhliða framlengingu úrræðisins. Það skiptir höfuðmáli að þegar svona mikið af fjármunum fer úr ríkissjóði til að aðstoða fyrirtæki og fólk í samfélaginu þarf að vera gott eftirlit með þeim ráðstöfunum. Til þess þarf að tryggja meira fjármagn í þessu sambandi og aðstoða Vinnumálastofnun við að tryggja eftirlit. Til viðbótar við áðurgreinda umfjöllun um skort á skýrum skilyrðum og takmörkunum varðandi hlutabótaleiðina sakna ég þess einnig að sett séu skilyrði varðandi samfélagslega ábyrgð fyrirtækjanna sem nota úrræðið. Það hlýtur að þurfa að telja skilyrði fyrir því að fyrirtæki hljóti ríkisaðstoð úr sameiginlegum sjóðum landsmanna að þau leggi sitt af mörkum til samfélagsins, að fyrirtæki og aðilar sem leggja sig fram um að komast hjá samfélagslegri ábyrgð sinni, t.d. til að greiða skatta og gjöld, geti ekki notið þeirrar ríkisaðstoðar sem þetta frumvarp kveður á um. Krafa um að aðilar með eignir í skattaskjólum eigi ekki að geta fengið ríkisaðstoð á tímum efnahagskreppu verið hefur hávær í samfélaginu undanfarið og tel ég bæði nauðsynlegt og eðlilegt að taka mið af því. Í frumvarpinu er gerð tilraun til að bregðast við því sjónarmiði en ég tel hana ekki vera fullnægjandi. Af þeim skilyrðum sem fram koma í frumvarpinu má í fyrsta lagi nefna að lagt er til að gert verði að skilyrði fyrir notkun hlutabótaleiðarinnar að vinnuveitandi beri ótakmarkaða skattskyldu á Íslandi og hafi staðið skil á skýrslu um eignarhald á CFC-félagi. Meiri hluti velferðarnefndar leggur til að bætt verði við skilyrði um að vinnuveitendur þurfi að hafa skilað skráningu um raunverulega eigendur til skattsins. Þetta skref er mjög til bóta. En þó að það sé til bóta eru þessi skilyrði ekki nóg til að tryggja að aðilar með eignir og félög í skattaskjólum njóti ekki góðs af hlutabótaleið stjórnvalda enda er hvergi beinlínis kveðið á um bann við því að nota úrræðið fyrir þá einstaklinga sem eru með eignir í skattaskjólum. Ég tel nauðsynlegt að setja slíkt bann í lögin, ekki bara hér heldur líka í uppsagnarfrumvarpið. Nefndinni bárust tillögur um slíkt ákvæði frá umsagnaraðilum, sem tel ég að hefði með réttu átt að vera hluti af breytingartillögum meiri hlutans. Þá er í frumvarpinu að finna mörg önnur skilyrði um hegðun fyrirtækjanna til 31. maí 2023, sem ég tel almennt vera til bóta, en geri þó athugasemd varðandi ákvæði um hæstu laun æðstu stjórnenda. Um er að ræða kröfu um að eigendur æðstu stjórnendur fyrirtækja megi ekki fá hærri mánaðarlaun en 3 milljónir á tímabilinu. Ég bendi á að æðstu embættismenn íslenska ríkisins, forseti Íslands og forsætisráðherra, þiggja mánaðarlaun upp á rúmar 3 milljónir annars vegar og rúmar 2 milljónir hins vegar, og tel ég það skjóta skökku við að fyrirtæki sem þiggja opinber úrræði, fjármögnuð af skattgreiðendum til að koma í veg fyrir gjaldþrot og uppsagnir geti á sama tíma greitt stjórnendum laun á við forseta Íslands og næstum því 50% hærri laun en forsætisráðherra Íslands. Rétt hefði verið að hafa þá tölu lægri, en það hefði þá einnig þurft að eiga við um hitt úrræði ríkisstjórnarinnar, þ.e. uppsagnarfrestinn. Í frumvarpinu er lagt til að Vinnumálastofnun verði heimilt að birta opinberlega lista yfir vinnuveitendur launamanna sem fá greitt samkvæmt ákvæðinu. Bendi ég þá á að réttara hefði verið að hafa slíkt sem skyldu enda á það erindi við skattgreiðendur hvernig skattfé þeirra er ráðstafað, sérstaklega þegar það er til einkafyrirtækja. Í nefndaráliti og breytingartillögu meiri hluta velferðarnefndar kemur hins vegar fram sú afstaða að meiri hlutinn hyggist breyta greininni á þann veg að ekki verði heimilt að birta í umræddum lista fyrirtæki á hlutabótaleiðinni sem hafa sex eða fleiri starfsmenn. Með þessu dregur meiri hlutinn úr gegnsæi og eykur leynd varðandi þau fyrirtæki sem nýta sér hlutabótaúrræðið. Bendi ég einnig á að engin rök standa til þess að slík takmörkun verði sett í lögin. Persónuvernd var að mínu mati afdráttarlaus þegar hún bendir á það í umsögn sinni að upplýsingar um fyrirtæki teljist ekki til persónuupplýsinga og standa persónuverndarsjónarmið því ekki í vegi fyrir birtingu listans í heild sinni. Þrátt fyrir það hyggst meiri hlutinn eigi að síður bæta við umræddri takmörkun. Er þetta sérstaklega alvarlegt að virtri 13. gr. upplýsingalaga sem leggur þá skyldu á stjórnvöld að veita almenningi með reglubundnum hætti upplýsingar um starfsemi sína og að gera gögn aðgengileg með rafrænum hætti. Ég velti því fyrir mér í ljósi umsagnar Persónuverndar hvers vegna meiri hluti nefndarinnar kýs að viðhalda leyndarhyggju út frá persónuverndarsjónarmiðum sem standast hvorki rök né lög og helstu sérfræðingar landsins í persónuvernd hafa bent á að er óþörf. Að lokum er öllum ljóst, einnig þeirri sem hér stendur, að rík þörf er á stuðningi ríkisins á tímum sem þessum. Efnahagsleg áföll hafa sjaldan eða aldrei skollið eins hratt og harkalega og nú. Það þýðir þó ekki að viðbrögðin eigi sjálfkrafa að vera þau að standa vörð um allt það sem skapaði tekjur áður. Þessi endurnýjun hlutabótaleiðarinnar ber vitni um stefnuleysi ríkisstjórnarinnar og skort á heildrænni nálgun við aðsteðjandi vanda, sérstaklega þegar hún er skoðuð í samhengi við önnur úrræði ríkisstjórnarinnar og þá sérstaklega uppsagnarfrumvarpið. Í stað þess að stíga mörg lítil og hröð skref í opnu ferli þar sem rætt er við almenning, ekki bara talsmenn þröngra sérhagsmuna, með skýran áfangastað að leiðarljósi, hefur ríkisstjórnin ákveðið að taka ákvarðanir sem ég upplifi sem frekar handahófskenndar og mótsagnakenndar, í bakherbergjum ráðuneytanna. Niðurstaðan er augljós. Hagsmunum almennings er fórnað fyrir hagsmuni fárra fyrirtækja og þeirra sem hafa beint talsamband við ríkisstjórnina. Aðrir þurfa einfaldlega aðlagast ef þeir geta það. Hér gafst tækifæri til að forgangsraða hagsmunum náttúrunnar, umhverfisins, fjölskyldna, barna og næstu kynslóða með breyttri hugmyndafræði og nálgun á efnahagsmál, tækifæri til að leggja grunninn að mannúðlegra og umhverfisvænna samfélagi, tækifæri til að takast á við framtíðina eins og framtíð en ekki eins og fortíð. Með vísan til framangreinds rökstuðnings munum við í þingflokki Pírata sitja hjá við endanlega afgreiðslu þessa máls.

Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja þingmanninn út í tvennt varðandi það hvernig velferðarnefnd afgreiddi þetta mál. Í fyrsta lagi spyr ég um skýrslu Ríkisendurskoðunar. Mér þótti fyrr í dag eins og þeir þingmenn sem standa að áliti meiri hluta nefndarinnar líti á skýrsluna sem ákveðið heilbrigðisvottorð fyrir það frumvarp sem við ræðum, þar sem það hnýtir lausa enda sem voru á fyrri útfærslu hlutabótaleiðarinnar, og ég held að sú túlkun geti vel átt við. En mér finnst fólk þá horfa fram hjá því sem skýrslan segir líka um hve mikilvægt er að orða vilja löggjafans skýrt, ekki bara hér í ræðustól, ekki bara í greinargerðum og nefndaráliti heldur í lagatexta. Ég spyr hvort hv. þingmanni þyki nógu vel hafa verið brugðist við þessu, hvort það eru einhver atriði sem stuðningsfólki frumvarpsins finnst vel fyrir komið en þingmanninum þætti kannski betra að koma í lagatexta. Þetta er fyrra atriðið sem ég vil spyrja um. Seinna atriðið snýst um það sem hv. þingmaður kallar heildræna nálgun á þetta mál og uppsagnarstyrkina, þessi systurfrumvörp sem í 1. umr. var talað um að þyrfti að skoða í samhengi. Hvernig var það samhengi tryggt séð frá velferðarnefnd? Hvernig fjölluðu þær tvær nefndir, velferðarnefnd og efnahags- og viðskiptanefnd, um málin? Hvernig töluðu þær saman til að tryggja einhvers konar samfellu milli þessara mála sem eðli máls samkvæmt snúast um að kreista fólk af hlutabótum yfir í uppsagnarstyrki? Þetta eru tveir endar á sömu pípu.

Forseti. Mér fannst skýrsla ríkisendurskoðanda alls ekki vera neinn lofsöngur um núverandi frumvarp. Ef maður les á milli línanna fannst mér vera frekar skýrt að þarna var, það var það sem ég tók út úr þessu, aðallega verið að skoða hve mjög eftirlitið vantaði. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem við lendum í því í lagagerð. Ég veit að það var verið að flýta sér ofboðslega mikið og það þurfti að drífa þetta í gegn í miklum flýti. En við erum alltaf að klikka á eftirlitinu þegar kemur að svona úrræðum. Við erum aldrei að skoða nægilega vel og tryggja eftirlit og að það sé skýrt í lögunum, nákvæmlega eins og hv. þingmaður segir, hver vilji löggjafans er í þeim málum. Auðvitað var margt sem við hefðum getað gert betur og sérstaklega í vinnu nefndarinnar þegar við vorum með málið hjá okkur. En við höfðum gríðarlega takmarkaðan tíma. Þetta var unnið í ofboðslega miklum flýti og það var margt sem komst ekki til skila og ekki hjá umsagnaraðilum heldur. Það sem mér finnst vera verst er að ekki hafi verið tekinn tími í að skoða skýrsluna betur, sem ríkisendurskoðandi hafði mikið fyrir að koma til okkar í tíma, áður en við afgreiddum nefndarálit frá velferðarnefnd, melta upplýsingarnar og vinna athugasemdir ríkisendurskoðanda betur inn í nefndarálit meiri hlutans, sérstaklega í ljósi þess að nefndarálitið var hvort eð er ekki tilbúið fyrr en seint í gærkvöldi. Það hefði alveg verið tími til að taka miklu betur á athugasemdum og sjónarmiðum ríkisendurskoðanda í nefndarálitinu. Við erum alltaf að flýta okkur svo rosalega mikið og meira að segja oft þegar mun betra væri að anda inn, hugsa hlutina og þurfa þá ekki að díla við gríðarlega stór mistök eftir á. 

Herra forseti. Þetta er svo stuttur tími að hv. þingmaður komst ekki yfir seinni hluta spurningarinnar. Við höfum þá aðra lotu til að afgreiða það. Mér þykir það vera ákveðið lykilatriði hvernig þessi mál voru unnin saman eða hvort þau hafi yfir höfuð eitthvað verið skoðuð saman. Það stekkur t.d. á okkur, þegar við lesum þetta mál með uppsagnarstyrkina við höndina, samanburður á birtingu lista yfir þau fyrirtæki sem nýta sér hvora leið. Efnahags- og viðskiptanefnd fékk í hendurnar frumvarp þar sem Skattinum var heimilt að birta þessar upplýsingar og breytti því í það að Skatturinn skuli birta slíkar upplýsingar en velferðarnefnd fékk algjörlega sambærilegt ákvæði gagnvart Vinnumálastofnun og þrengdi það. Var eitthvað unnið saman á milli nefndanna? Var eitthvað reynt að greina hversu margir einstaklingar væru líklegir til að færast af hlutabótaleiðinni yfir á uppsagnarstyrkina eða hvernig hægt væri að stilla þetta af þannig að það kæmi sem best út fyrir einstaklingana sem eru samkvæmt þessu kerfi að fara að missa vinnuna? Hv. þingmaður nefndi grænar áherslur sem ekki var vilji til að setja inn sem einhvers konar mild skilyrði fyrir stærstu styrkjunum og þá er náttúrlega himinhrópandi líka, vegna þess að við hljótum að vilja að viðspyrnan eftir Covid verði bæði græn og sanngjörn, að þetta mál er allt annað.

Herra forseti. Varðandi samhengi málanna: Þegar hæstv. fjármálaráðherra mælti fyrir frumvarpinu um uppsagnastyrkina talaði hann einmitt um í ræðu sinni, ef mig misminnir ekki, að skoða þyrfti þessi tvö mál í samhengi, að það þyrfti að skoða þau saman. En það er einmitt ekki gert og mögulega var aldrei vilji fyrir því af því að annað fer í efnahags- og viðskiptanefnd og hitt kemur til okkar í velferðarnefnd. Ég átta mig ekki alveg á því af hverju þessi tvö mál voru ekki bara saman, í sömu nefnd. Það hefði verið mun rökréttara út af því að þetta hangir auðvitað saman. Við sjáum það strax að það eru skilyrði, mismunandi skilyrði, í báðum frumvörpunum en í heildina er þetta ekki að tala saman, enda var engin samvinna til staðar sem ég veit um. Mögulega getur formaður velferðarnefndar upplýst betur um það en að mínu viti var ekki neitt samtal þarna á milli. Það er að sjálfsögðu galið. Í atkvæðagreiðslum eftir 2. umr. um uppsagnarstyrki komu fram breytingartillögur frá Samfylkingunni um að bæta við skilyrðum í uppsagnarstyrkinn til þess einmitt að samræma það við hlutabótaleiðina en það var fellt, það var enginn vilji til þess. Það liggur í augum uppi að ef skilyrðin í hlutabótaleiðinni eru strangari og betur girt en uppsagnarstyrkirnir þá er augljóslega hvati þar til staðar. Ég hef bara áhyggjur af því að miklar hópuppsagnir verði. Ég hef líka áhyggjur af því að við séum allt of fókuseruð, afsakið slettuna, forseti, á að valdefla og flytja fjármagn úr ríkissjóði til fyrirtækja í staðinn fyrir að skoða hvernig við getum valdeflt einstaklinga og hvernig við getum komið í veg fyrir að þessi kreppa eða dýfa sem við erum í hafi slæm áhrif á heimilin í landinu og á fjölskyldur í landinu. 

Herra forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins út í skýrslu Ríkisendurskoðunar, sem við fengum kynningu á, og ég vitnaði í það áðan að mér fyndist hún vera heilbrigðisvottorð á það frumvarp sem hér liggur fyrir, um framlengingu á fyrra frumvarpi um hlutabótaleiðina. Hv. þingmaður talar mikið um eftirlit og skilyrði og mig langar að vita hvaða skilyrði hann sæi fyrir sér að mætti bæta við og hvort hann geti bent á einhver skilyrði sem ekki eru í frumvarpinu sem ríkisendurskoðandi bendir sérstaklega á. Ef ég fæ að vitna í skýrsluna, með leyfi forseta, þá segir um nýja frumvarpið: „Í því felast m.a. hert skilyrði um fjárhag og rekstur viðkomandi vinnuveitanda ásamt hlutlægum viðmiðum m.a. um tekjufall.“ - Sem sagt 25%. Það kemur einnig fram í skýrslunni að Vinnumálastofnun hefur boðað að eftirlit verði aukið eftir því sem álag í framlínuþjónustu minnkar. Það hefur komið fram að eftir 1. júní verði þetta samkeyrt, staðgreiðsluskrá og upplýsingar sem koma inn þegar fyrirtæki og launafólk fer inn í þetta úrræði, og eftirlitið verður líka í höndum ríkisskattstjóra með þessari leið. Vinnumálastofnun hefur bætt við fimm starfsmönnum til að vinna sérstaklega að eftirlitinu. Er það eitthvað ákveðið sem segir að í frumvarpinu sé eitthvert ósamræmi og eitthvað sem vantar upp á það sem er nefnt í skýrslu ríkisendurskoðanda? Er það ekki þvert á móti þannig að Ríkisendurskoðun er ánægð með hert skilyrði í þessu nýja frumvarpi?

Forseti. Ég ætla ekki að standa hér og draga úr því að vissulega kom það fram hjá ríkisendurskoðanda að hann teldi þetta frumvarp mjög til bóta og sérstaklega þegar kæmi að skilyrðunum. Og ég tel það líka. Við hefðum átt að hugsa út í þetta mun fyrr en því miður gerðum við það ekki. En þetta er til bóta. Það sem er verra er að uppsagnarstyrkjafrumvarpið er ekki með þeim ströngu skilyrðum sem við erum með hér. Það hvernig samspil þessara tveggja verður mun geta skapað aukinn hvata fyrir fólk til að fara í uppsagnarfrest og vinnur gegn markmiðum þessa frumvarps sem er að viðhalda ráðningarsambandi fólks við vinnuveitanda. Ég hefði kannski viljað sjá meiri hlutann leggja meiri áherslu á eftirlitið, út frá skýrslu ríkisendurskoðanda. Við fengum þær upplýsingar á sínum tíma, þegar við vorum að vinna að upprunalega frumvarpinu, að eftirlitið væri nægilega vel tryggt. En svo varð náttúrlega miklu meiri ásókn í þetta úrræði en við höfðum gert okkur grein fyrir. Þar af leiðandi var geta Vinnumálastofnunar til að sinna því eftirliti ekki sú sem hún hefði átt að vera. Það var vanmat hjá okkur og hjá ríkisstjórninni hvað það varðar. Ég hefði viljað sjá það alveg tryggt, þó að nokkuð ljóst sé að ásóknin í þetta úrræði mun minnka töluvert, og skýrt hversu mikilvægt það eftirlit er og að það verði tryggt að Vinnumálastofnun hafi öll þau verkfæri og öll þau úrræði sem þarf til að tryggja það.

Herra forseti. Það kom einnig fram hjá Ríkisendurskoðun að skjót viðbrögð stjórnvalda hefði þurft til að styðja vinnuveitendur og útvíkka rétt launamanna til atvinnuleysisbóta og horfa þyrfti til hertra skilyrða sem verið er að gera í þessu nýja frumvarpi. Mig langar aðeins að koma inn á það sem hv. þingmaður nefndi, um að launamenn fengju atvinnuleysisbætur án skilyrða, og fá aðeins betri útskýringar á því. Hlutabótaleiðin hefur gengið út á það að styrkja ráðningarsamband milli launamanns og vinnuveitanda. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér útfærsluna á því að það ráðningarsamband geti haldið ef launamaður fær bara atvinnuleysisbætur án nokkurra skilyrða og fer ekki á þessar hefðbundnu atvinnuleysisbætur, eins og ég skil hv. þingmann? Hvernig sér hv. þingmaður það fyrir sér að vinnuveitandanum beri skylda til þess að eiga í ráðningarsambandi við viðkomandi launamann og hvort þá sé ekki komið það los þar á milli að það sé ekkert sjálfgefið, þegar hagur vænkast, að viðkomandi verði ráðinn hjá því fyrirtæki? Mig langar að fá útskýringar á því hvernig hv. þingmaður sér þetta fyrir sér og hvort hv. þingmaður telji ekki að hlutabótaleiðin eða hlutastarfaleiðin hafi skilað miklum árangri. Það hefur komið fram hjá langflestum sem hafa fjallað um málið, fyrirtækjum, Ríkisendurskoðun o.fl., að menn telja að mjög hratt hafi verið brugðist við. Vissulega hafi skilyrðin ekki verið ströng vegna þess að vinna þurfti málið við þær aðstæður að bregðast þurfti hratt við. Ég spyr hvort hv. þingmaður telji ekki að við höfum farið réttu leiðina og séum nú að herða skilyrðin eins og þurfti að gera í framhaldinu.

Forseti. Tel ég að ríkisstjórnin hafi farið réttu leiðina með hlutabótaleiðinni? Ég er bara alls ekki viss. Mín nálgun hefði verið allt önnur og við Píratar hefðum valið að fara allt aðra leið. Varðandi það hvort þetta hafi skilað árangri þá bara veit ég það ekki. Þær upplýsingar sem ég hef er að nú séu 15.000 manns hætt að nota þetta úrræði og er það talin ástæða til að fagna einhverri velgengni. En við höfum engar upplýsingar í höndunum um hvort þessu fólki var sagt upp eða hvort það er komið í fullt starf aftur. Það eru upplýsingar sem koma ekki fyrr en síðar. Ég held að sagan muni bara þurfa að dæma um það hversu vel þetta úrræði hefur gengið. Við erum ekkert með þær upplýsingar enn þá. Varðandi skilyrðislausar atvinnuleysisbætur: Þegar við valdeflum einstaklinga til að hafa stjórn á sínu eigin lífi, og þá er ég að tala um að ákveða að valdefla einstaklinga, erum við að gefa þeim svigrúm til að kjósa að viðhalda ráðningarsambandi við fyrirtæki sitt eða ekki. Atvinnuleysisbætur eru mjög lágar. Þetta er upphæð sem fæstir vilja eða jafnvel geta lifað af, þannig að auðvitað er hvati til staðar til að vinna meira. Ef fyrirtækið vill halda starfsmanni í hlutastarfi finnst mér líklegt að starfsfólk myndi kjósa að vera áfram í hlutastarfi, sérstaklega þegar það hefur sveigjanleika til að prófa sig áfram í öðrum störfum, skoða aðra möguleika. Þessi hugmynd snýr að því að í einhverja mánuði, kannski út árið, gætum við athugað hvaða áhrif það hefur á samfélagið að gefa fólki þennan sveigjanleika til að finna út úr hlutunum. Þetta er mjög furðulegur vinnumarkaður sem 

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 2. minni hluta velferðarnefndar. Að þessu nefndaráliti standa hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson og sú sem hér stendur, en auk þess styður hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson þetta nefndarálit og þær breytingartillögur sem lagðar eru til. Herra forseti. Hlutabótaleiðin svokallaða, úrræði stjórnvalda til að mæta tímabundnum rekstrarvanda fyrirtækja vegna tekjufalls í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru, hefur verið mikið nýtt frá því að úrræðið var lögfest í mars sl. Umsóknir um atvinnuleysisbætur vegna minnkaðs starfshlutfalls urðu umtalsvert fleiri en áætlað var, en alls hafa rúmlega 37 þúsund launþegar og fjölmörg fyrirtæki nýtt sér úrræðið. Í upphafi var markmið stjórnvalda fyrst og fremst að tryggja störf og ráðningarsamband launþega við vinnuveitendur. Tók nefndin heils hugar undir það markmið og vann hörðum höndum við að ljúka afgreiðslu frumvarps um hlutabætur með hraði svo að hægt væri að koma í veg fyrir fjöldauppsagnir og gjaldþrot fyrirtækja um miðjan mars 2020. Var ákveðið að stytta gildistíma frumvarpsins til að stjórnvöld gætu átt þess kost að endurskoða úrræðið strax að tveimur mánuðum liðnum, meta áhrif þess og kostnað Fjölmörg önnur úrræði hafa nú verið kynnt sem eiga fyrst og fremst að styðja við fyrirtækin í landinu og má þar nefna frumvarp til laga um stuðning úr ríkissjóði vegna greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti. Er það mál núna til meðferðar á Alþingi og á að ljúka því samhliða lúkningu á því máli sem við ræðum hér. Annar minni hluti lýsir yfir áhyggjum af því að þau úrræði sem stjórnvöld leggja nú fram komi ekki til með að tryggja réttindi launafólks sem og að þau kunni beinlínis að valda því, sem og fyrirtækjum, ónauðsynlegu tjóni. Við meðferð nefndarinnar á frumvarpi um framlengingu hlutabótaleiðar komu fram ýmis sjónarmið er þetta varðaði. Fyrir lá að nauðsynlegt yrði að breyta úrræðinu að því leyti að fyrirtækjum yrðu sett einhver skilyrði fyrir stuðningi við starfsfólk sitt. Fréttir höfðu borist um að stöndug fyrirtæki, sem ekki báru merki verulegs, tímabundins rekstrarvanda, væru að nýta sér úrræðið með því að skerða starfshlutfall starfsmanna sinna og gera þeim að sækja mismun launa í Atvinnuleysistryggingasjóð. Þá voru einnig merki þess að fyrirtæki væru að skerða starfshlutfall en segja starfsfólki upp í kjölfarið þrátt fyrir að úrræðið væri nýtt. Brugðust stjórnvöld strax við því með því að benda á að slíkt væri andstætt lögunum sem miðuðu að því að viðhalda ráðningarsambandi en ekki að ljúka því. Það var brugðist strax við þegar fréttir bárust af þessu. Lá því fyrir við ákvörðun um framlengingu úrræðis að bregðast yrði við með einhverjum hætti svo að þau fyrirtæki, sem ekki virtust í brýnni þörf fyrir opinberan stuðning við rekstur sinn, sæktu ekki fjármuni í opinbera sjóði. Þess ber að geta að hægt var að bregðast við fyrr en meiri hluti velferðarnefndar kaus að bíða heldur eftir því máli sem við erum hér að takast á um í þingsal. Í frumvarpi um framlengingu hlutabótaleiðar, sem lagt var fram samhliða frumvarpi um stuðning úr ríkissjóði vegna greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti, er því að finna ýmis skilyrði sem fyrirtækjum er gert að staðfesta að þau uppfylli, svo að af stuðningnum gæti orðið. Ekki er um að ræða sams konar skilyrði og í öðrum úrræðum er varðar stuðning við fyrirtæki í vanda vegna heimsfaraldurs kórónuveiru nema að litlu leyti. Fyrir nefndinni komu fram áhyggjur af misræmi þessara úrræða þar sem þau kynnu að leiða til þess að fyrirtæki færu frekar þá leið að fá stuðning úr ríkissjóði til að segja upp starfsfólki í stað þess að reyna að halda því í hlutastarfi þar sem skilyrði í frumvarpi um stuðning í uppsagnarfresti væru mun rýmri gagnvart lögaðilum en í frumvarpi er varðaði hlutabætur. Þannig yrði sá þétti rammi sem fyrirtækjum yrði settur í frumvarpi til laga um hlutabætur beinlínis hvetjandi fyrir fyrirtæki til að fara uppsagnarleiðina í stað hlutabótaleiðar. Þá komu einnig fram þau sjónarmið við meðferð nefndarinnar, m.a. frá atvinnurekendum en einnig launafólki, að með því að stjórnvöld væru að leggja úrræðin fram samhliða blasti við misræmi er varðar vinnuframlag launamanns á gildistíma úrræðis. Þannig mætti vinnuveitandi einungis nýta starfskrafta launamanns hlutafallslega miðað við starfshlutfall hans í hlutabótaleiðinni, sem við fjöllum um hér, en í uppsagnarleið hefði vinnuveitandi heimild til fullrar nýtingar starfskrafta á uppsagnarfresti, á þessu sama tímabili, með stuðningi úr opinberum sjóðum. Þarna væri kominn bersýnilegur hvati fyrir fyrirtæki að nýta sér stuðning í uppsagnarfresti en þá, eftir atvikum, ef aðstæður leyfðu, endurráða starfsmann að uppsagnarfresti liðnum. 2. minni hluti harmar að svo virðist, nú á síðustu dögum maímánaðar, sem þær áhyggjur sem viðraðar voru við nefndina um misræmi skilyrða í úrræðum hafi verið á rökum reistar. Æ fleiri fyrirtæki eru nú að tilkynna að þau taki starfsfólk af hlutabótaleið og segi því upp nú undir lok mánaðar. Annar minni hluti bendir á að ítrekað kom fram fyrir nefndinni að tryggja yrði fullt samræmi milli úrræða þessara svo koma mætti í veg fyrir slíkan hvata. 2. minni hluti fær ekki séð að meiri hlutinn hafi verið þessu sammála enda voru engar breytingar gerðar á skilyrðum til samræmingar. Í frumvarpi til laga um framlengingu hlutabóta er Vinnumálastofnun veitt heimild til birtingar lista fyrirtækja þar sem starfsfólk nýtir sér stuðning stofnunarinnar vegna minnkaðs starfshlutfalls. Fyrir nefndinni spunnust nokkrar umræður um það hvort rétt væri að takmarka útgáfu lista við fyrirtæki með fimm umsækjendur eða færri, líkt og Vinnumálastofnun hafði ákveðið í þágu persónuverndar starfsfólks fyrirtækjanna. Fyrir liggur að Persónuvernd hafði sent Vinnumálastofnun erindi þess efnis að persónuverndarlög giltu ekki um lögaðila og því væri stofnuninni heimilt að birta listann yfir fyrirtækin óskertan. Fyrir nefndinni var þetta álit Persónuverndar áréttað sem og sú skylda stjórnvalda samkvæmt 13. gr. upplýsingalaga, nr. 140/2012, að veita almenningi upplýsingar um starfsemi sína og þar sem um umtalsverða fjármuni úr opinberum sjóðum væri að ræða hefði almenningur ríkan rétt til að fá slíkar upplýsingar án takmarkana. Ekki væri ástæða til að takmarka við fjölda starfsmanna í úrræði þar sem slíkri takmörkun væri ekki beitt við annars konar upplýsingagjöf stjórnvalda, svo sem við gjaldþrot fyrirtækja. Leggur 2. minni hluti því til að virtur verði réttur almennings til upplýsinga um ráðstöfun opinbers fjár og leggur til að ákvæðið standi óbreytt eins og það kom frá ráðherra. Ef ákvæði 17. gr. laga um atvinnuleysistryggingar er varðar skert starfshlutfall er borið saman við sambærilegt úrræði annars staðar á Norðurlöndum má sjá að nokkuð hefur skort á að framkvæmd þess hafi verið með sambærilegum hætti í löndunum. Norðurlönd virðast hafa haft fastmótað kerfi til tímabundinna skerðinga á starfshlutfalli vegna árstíðarbundinna sveiflna og efnahagssamdráttar og greiða atvinnuleysistryggingar hvers lands þá hlutfall launa á móti vinnuveitanda. Í ákvæði til bráðabirgða XIII sem var lögfest með lögum í mars sl. er einungis að finna vísi að sambærilegu kerfi og má því segja að önnur ríki Norðurlanda hafi verið betur í stakk búin til innleiða sambærileg úrræði vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Þau skilyrði frumvarpsins sem sett eru á öll fyrirtæki landsins er nýta munu hlutabótaleið eiga sér ekki hliðstæðu annars staðar á Norðurlöndum. Danir krefjast yfirlýsingar um að arður verði ekki greiddur eða eigin hlutir keyptir fjárhagsárin 2020 og 2021 ef fyrirtæki hefur þegið meira en 60 milljónir danskra króna, þ.e. 1,2 milljarða íslenskra króna, í stuðning frá ríkinu. Engin slík fjárhæðarmörk eru í frumvarpinu vegna stuðnings í hlutabótaleið er varðar skilyrði stuðningsins. Leggur 2. minni hluti til breytingar hvað þetta varðar þannig að lítil og meðalstór fyrirtæki sem njóta ekki hárra fjárhæða í stuðning, eins og staðfest hefur verið í skýrslu Ríkisendurskoðunar að á við um meginþorra fyrirtækja á Íslandi, sæti ekki sömu skilyrðum og stórfyrirtæki sem setja tugi og hundruð starfsmanna á þetta úrræði með milljóna og jafnvel milljarða króna stuðningi úr opinberum sjóðum. Annar minni hluti tekur undir áhyggjur þess efnis að skilyrði frumvarpsins, sem eru óháð fjárhæð stuðnings og stærð fyrirtækja, séu til þess fallin að hamla nauðsynlegri atvinnusköpun og enduruppbyggingu atvinnulífsins. Þau koma niður á litlum og meðalstórum fyrirtækjum með hörðum og óeðlilegum hætti. Skýrsla Ríkisendurskoðunar sýnir að 85% þeirra fyrirtækja sem nýta úrræðið eru með sex eða færri starfsmenn. Meginþorri fyrirtækja nýtir þannig ekki slíkan stuðning sem réttlætir jafn víðtækar og langvarandi takmarkanir á atvinnurekstri sínum og frumvarpið gengur út á. Nálgunin stangast þannig á við fyrri yfirlýsingar stjórnvalda um að styðja sérstaklega við lítil og meðalstór fyrirtæki og auk þess sem að framan greinir beinir fyrirtækjum frekar í átt að uppsögnum en skerðingu á starfshlutfalli. Annar minni hluti leggur því til að vinnuveitendur starfsfólks sem hefur fengið greiddar samtals hlutabætur að fjárhæð 50 millj. kr. eða meira á þessum tímabilum lúti umræddum skilyrðum. Annar minni hluti bendir á að ákvæði frumvarpsins er ekki í samræmi við orðalag í greinargerð, en í henni segir: „Er því talið óeðlilegt að greiddur sé samhliða út arður eða ráðist í aðrar svipaðar ráðstafanir á sama tíma og opinbers stuðnings nýtur við.“ Orðalagið er að mati 2. minni hluta óþarflega misvísandi enda mætti skilja það sem svo að það gildi eingöngu um arðgreiðslur og aðrar svipaðar ráðstafanir til loka ágúst 2020. Eftir stendur að ef takmarkanirnar eru framlengdar fram yfir þann tíma sem opinbers stuðnings nýtur við þarf að svara spurningum um hve lengi takmarkanir skulu vara og hvers vegna slíkt tímamark er valið. Einnig þarf að svara því hvort slíkt geti á einhvern hátt bitnað á launafólki og fyrirtækjum, sem getur varla verið tilgangurinn. Umræddar takmarkanir vara t.d. ári lengur samkvæmt frumvarpinu en í Danmörku, en þar eru samt önnur skilyrði og fyrirtækin eru flokkuð eftir stærð og umfangi styrkja. Það er ekki ljóst hvers vegna slíkt er ákveðið þegar fyrir liggur að fyrirtæki á Íslandi eru töluvert minni en þar og neikvæð áhrif skilyrða meiri. Málamiðlun milli hagsmuna samfélagsins af skjótri atvinnuuppbyggingu, og af því að stuðningur sé ekki nýttur nema nauðsyn krefji, væri að láta takmarkanir gilda í eitt til tvö ár en ekki þrjú og ekki láta sömu skilyrði gilda fyrir öll fyrirtæki. Það skapar óheilbrigt umhverfi. Hugsunin og rökin fyrir takmörkununum eru frekar skýr. Þeim er ætlað að koma í veg fyrir óvarlega meðferð fjármuna eða greiðslu sérstakra hlunninda ef fyrirtæki hefur notið opinbers stuðnings. Við skiljum þetta. Við skulum ekki dvelja við það að ýmsar atvinnugreinar eru fullkomlega háðar opinberum stuðningi og hafa verið í mörg ár án þess að á þær hafi verið lagðar sambærilegar takmarkanir í lögum. Annar minni hluti telur ekki rétt að hafa ákvæði frumvarpsins óbreytt er varðar álagningu 15% álags við endurgreiðslu vinnuveitanda á stuðningi. Enga heimild er að finna í frumvarpinu fyrir vinnuveitendur til að endurgreiða Atvinnuleysistryggingasjóði þær bætur sem launamenn þeirra hafa fengið, nema með 15% álagi, komi til þess að fyrirtækið sé ekki lengur að glíma við rekstrarvanda og eða tekjufall. Lögin, þegar frumvarpið hefur verið samþykkt, verða að tryggja að fyrirtækjum sem ná sér á strik í nánustu framtíð, sem við skulum öll vona að muni gerast, verði gert kleift að endurgreiða stuðninginn og hefja aftur hefðbundna starfsemi án íþyngjandi takmarkana. Þannig búum við til hvata. Þess vegna leggur 2. minni hluti til breytingar á frumvarpinu þess efnis að endurgreiði vinnuveitandi að eigin frumkvæði stuðning vegna hlutabóta verði ekki fellt á 15% álag. Slíkt letur fyrirtæki til að hafa slíkt frumkvæði, letur þau til samfélagslegrar ábyrgðar. Við viljum hvetja fyrirtæki þegar vel gengur til að endurgreiða inn í okkar sameiginlegu sjóði þann stuðning sem þau fengu, gefist þeim kostur á. Vert er að benda á að skilyrðið gengur gegn rétti launafólks, sem eignast hefur hlut í fyrirtæki en þarf að sæta uppsögn, á að fá hlut sinn innleystan vegna takmarkana sem eru í frumvarpinu. greinir. Slíkt telur 2. minni hluti ganga gegn markmiðum úrræðisins sem voru fyrst og fremst að tryggja rétt launafólks og leggur því til að gerðar verði breytingar á frumvarpinu þess efnis að fyrirtæki geti, þrátt fyrir stíf skilyrði, innleyst hluta sem eru í eigu starfsmanna sem sagt hefur verið upp störfum, sé slík ráðstöfun hluti af ráðningarkjörum starfsmanns. Herra forseti. Tímalengd réttinda starfsfólks til bóta vegna skerts starfshlutfalls virðist afar mismunandi eftir Evrópuríkjum en þó þannig að víðast virðast ríkin leggja mikið á sig til að ekki komi til uppsagna heldur að frekar sé reynt að halda fólki í ráðningarsambandi. Út frá því gengum við í upphafi. Ef úrræðið er einungis hugsað til skamms tíma grípa stjórnvöld ríkjanna frekar til þess að hækka þá fjárhæð er rennur til launamanns. Ef um skammtímaúrræði er að ræða, er fjárhæðin hærri. En víða er úrræðið virkt í lengri tíma. Í Finnlandi, Þýskalandi, Sviss og Frakklandi var tekin ákvörðun um að launamaður gæti notið stuðnings vegna skerts starfshlutfalls í 12 til 13 mánuði vegna Covid. Í Þýskalandi styðja stjórnvöld minna við launafólk í skertu starfhlutfalli í upphafi starfsskerðingar, og styðja meira við barnafólk í þessu árferði, en hækka stuðninginn svo eftir því sem skert starfshlutfall varir lengur. Hugsunin þar virðist vera sú að í upphafi tímabils séu meiri líkur á að starfsfólk eigi sér varasjóð sem hægt er að ganga á sem minnkar eftir því sem á líður. Þeim mun meiri stuðning þurfi viðkomandi starfsmaður og fjölskylda hans. Annar minni hluti beinir þeim tilmælum til stjórnvalda að leita allra leiða til að minnka hættuna á að fjöldauppsagnir verði og að rannsakað verði þegar líður á tímann hvort stuðningur eigi frekar að aukast en minnka til hagsbóta fyrir launafólk. Töluvert hefur verið rætt um möguleika fyrirtækja til að nýta sér úrræði stjórnvalda kjósi eigendur þeirra eða stjórnendur að geyma hluta tekna sinna eða félaga sinna á lágskattasvæðum eða í skattaskjólum. Ráðherrar í ríkisstjórn fullyrtu að við úrræðin yrði girt með öllu fyrir að slíkt gæti átt sér stað og að það kæmi ekki til greina að þeir sem ekki tækju þátt í að greiða í okkar sameiginlegu sjóði nýttu sér bjargráð úr sömu sjóðum. Fyrir nefndinni og í umræðum í þingsal var því haldið fram að ákvæði frumvarpsins um skilyrði fyrirtækja til að hafa skattalega heimilisfesti hér á landi og að fyrirtæki lýsi því yfir að þau hafi skilað svokallaðri CFC-skýrslu sé fullnægjandi til að koma í veg fyrir að fyrirtæki í skattaskjólum nýti úrræðið. Vegna þeirrar umræðu fékk nefndin sérfræðinga til að útskýra hvort ákvæðið væri fullnægjandi sem og komu fyrir nefndina skattrannsóknarstjóri og fulltrúar frá Skattinum. Allir þessir sérfræðingar, sem starfa í þessu á hverjum einasta degi, voru sammála um að framangreind skilyrði um skattalegt heimilisfesti annars vegar og yfirlýsingu um skil á CFC-skýrslu hins vegar væru ekki staðfesting fyrir því að fyrirtæki og eigendur þeirra nýttu sér skattaskjól og leyndu þar með tekjum í þeim tilgangi að komast hjá skattgreiðslum hér á landi. Þetta voru allir sammála um. Annar minni hluti gerði tilraun til að fá þetta ákvæði styrkt áður en nefndarálit var afgreitt út úr nefndinni en því miður var meiri hlutinn var ekki sammála um nauðsyn þess og/eða möguleika. Var um það rætt að það væri einfaldlega ógerlegt, flækjustigið væri of mikið. Þetta frumvarp snerist ekki um að við ætluðum að uppræta skattaskjól. Því urðu engar breytingar á ákvæðinu aðrar en að við var bætt skilyrði um að fyrirtæki upplýsi um raunverulega eigendur félags. Tekur 2. minni hluti undir mikilvægi slíkra upplýsinga en leggur að auki til að gerðar verði breytingar á ákvæði frumvarpsins eins og fram kemur í breytingartillögum á sérstöku þingskjali, til að tryggja að félög í skattaskjólum séu ekki að nýta sér þetta úrræði. Töluvert var rætt um stöðu þeirra sjálfstætt starfandi einstaklinga, helst einyrkja, sem hafa átt erfitt með að nýta sér hlutabótaleið. Löng bið hefur verið á svörum frá Vinnumálastofnun, 8–10 vikur, um þá möguleika sem þessum hópi standa til boða, ýmist á eigin kennitölu eða í einhvers konar félagi. Fram kom hjá Vinnumálastofnun að skilyrði réttar til hlutabóta væri ótvírætt að um ráðningarsamband væri að ræða og því væri ekki álitið að svo væri um þá einstaklinga sem skila reiknuðu endurgjaldi á eigin kennitölu. Þeir einstaklingar gætu ekki nýtt sér hlutabótaleiðina af því að það væri ekkert ráðningarsamband og yrðu því að nýta sér úrræði almenna atvinnuleysisbótakerfisins. Fram kom að fjöldi þeirra sem svo er ástatt um er þó bara í skertu starfi og kom fram að þeir mættu taka verkefni að sér, eitthvert verkefni í einn og einn dag eða eitthvað slíkt, en yrðu að láta Vinnumálastofnun vita og bætur myndu þá detta niður þann dag. Vandi þeirra sem til velferðarnefndar leituðu virtist helst vera sá að þeir gætu ekki samhliða þessu skerta starfi sínu verið í virkri atvinnuleit. Það væri ekki tilgangur þeirra. Voru tekin dæmi af leigubílstjórum sem taka túr og túr en geta ekki samhliða verið í virkri atvinnuleit eins og skilyrði eru um í atvinnuleysistryggingarlögum, enda ætli þeir ekki að skila inn sínum réttindum. Jafnframt voru dæmi tekin af einyrkjum með verkefnastöðu sem krefst vinnu á hverjum degi og geta því ekki verið í virkri atvinnuleit, t.d. listamenn, hönnuðir eða hvað sem er. Þau ætla ekki að skipta um starfsvettvang og eru með einhver verkefni. Þess vegna leggur 2. minni hluti til þá breytingu að heimilt sé að víkja frá a-lið 1. mgr. 18. gr. um atvinnuleysistryggingar vegna þessa hóps, sjálfstætt starfandi einstaklinga, á gildistímabilinu, enda skili þeir inn staðfestingu til Skattsins um verulegan samdrátt í rekstri. Þannig getur þetta fólk nýtt sér þetta úrræði án þess að þurfa að vera í virkri atvinnuleit. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar Hlutastarfaleiðin: Atvinnuleysisbætur vegna minnkaðs starfshlutfalls, sem afhent var og kynnt velferðarnefnd 27. maí, komu fram ábendingar um þann ágalla sem á úrræðinu væri þegar kæmi til möguleika Vinnumálastofnunar á rauntímaeftirliti með fyrirtækjum og hvort þau uppfylli skilyrði fyrir því að starfsfólk geti sótt úrræðið. Vinnumálastofnunin hefur frá því að fyrra frumvarp kom til meðferðar gert stjórnvöldum og velferðarnefnd Alþingis ljóst að henni sé ógerlegt miðað við umfang, mannafla og tæknibúnað sem henni er skammtaður af stjórnvöldum að annast samtímaeftirlit með því að skilyrði sem fyrirtæki verða að lúta séu uppfyllt. Ítrekað skal að í þessu úrræði stjórnvalda er varðar greiðslur vegna hlutastarfa fara greiðslurnar til launamanns en ekki fyrirtækis en engu síður verður ekki fram hjá því litið að stuðningur er jafnframt við fyrirtæki sem fær með úrræðinu kost á að lækka starfshlutfall starfsfólks síns og draga þar með verulega úr launakostnaði. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar koma fram skýr merki þess að úrræðið hafi verið nýtt af fyrirtækjum sem ekki voru í verulegum rekstrarvanda eins og kemur fram í lögskýringargögnum að þurfi að vera fyrir hendi. Heimsfaraldur kórónuveiru hefur valdið því að fjöldi fyrirtækja hefur sótt í þetta úrræði án þess að vera kannski í verulegum rekstrarvanda. Vilji löggjafans var skýr. Verulegur rekstrarvandi þurfti að vera til staðar. Það er ljóst af skýrslunni og ábendingum Ríkisendurskoðunar að nauðsynlegt sé að efla rauntímaeftirlit til að hægt verði að koma í veg fyrir misnotkun á úrræðinu. Leggur 2. minni hluti áherslu á að Vinnumálastofnun verði strax gert kleift að samkeyra upplýsingar er varða lögaðila úr kerfum skattaðila, svo sem úr virðisaukaskattskerfi, tekjuskattskerfi og skattskýrslukerfi Skattsins. Það er fyrir því skýr lagaheimild í lögum um atvinnuleysistryggingar, það vantar bara tæknibúnaðinn. Slíkt er einungis mögulegt með fjárveitingu til stofnunarinnar og tilmælum stjórnvalda um að slíkt virkt rauntímaeftirlit verði hafið nú þegar. Í sjálfu sér hefur yfirlýsing og vitneskja um að það sé raunverulegt eftirlit með þessu úrræði mikinn fælingarmátt. Ef stjórnvöld telja að slíkt sé ómögulegt þá vil ég minna þau á að á einni viku var hægt að koma upp hátækni Covid-gjörgæsludeild í nýju húsnæði. Það var hægt að koma upp á sama tíma göngudeild Covid, í gömlum leikskóla í Fossvogi og á sama tíma var hægt að búa til gríðarsterkt rakningarapp eða -smáforrit. Þetta var gert á nokkrum dögum. Allt þetta var hægt af því stjórnvöld vildu það, af því að það var metið nauðsynlegt. Herra forseti. Ég tel nauðsynlegt að við eflum eftirlit Vinnumálastofnunar, að við eflum eftirlitsstofnanirnar á Íslandi til að koma í veg fyrir svona gusur eins og hafa átt sér stað í samfélaginu. Það veikir samstöðu almennings. Ef hann fær það á tilfinninguna að við séum ekki að standa saman og einhverjir séu að misnota kerfið þá brestur samstaðan. Þess vegna leggur 2. minni hluti mikla áherslu á að þetta verði tryggt og ábendingar Ríkisendurskoðunar virtar. Þá hef ég farið yfir það nefndarálit sem 2. minni hluti styður. Undir það rita sú sem hér stendur og hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir og Guðmundur Ingi Kristinsson. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi, styður álitið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsögu 2. minni hluta. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvert minni hlutinn telur vera mengið af þeim fyrirtækjum sem hafi val á milli leiða. Nú er stór munur á hlutabótaleiðinni og styrkjum í uppsögn. Skilyrðin fyrir því að komast inn í þau úrræði eru mjög ólík. Í öðru úrræðinu, hlutabótaleiðinni, þarf tekjusamdráttur ekki að vera nema 25% til að komast inn í það, á meðan það þarf að vera 75% tekjusamdráttur í uppsagnarleiðinni. Svo er annar stór munur á leiðunum. Fyrirtækin þurfa að tekjufæra stuðninginn í annarri leiðinni en launamaðurinn fær stuðninginn í hinni. Það er fullt af alls kyns svona mun. Því vil ég spyrja hv. þingmann: Hvert er mengið? Hvað telur þingmaðurinn að það sé stór hluti af þessum fyrirtækjum sem hafa eitthvert raunverulegt val á milli leiða? Ef fyrirtækin sjá sér ekki fært að fara hlutabótaleiðina er ekki þar með sjálfgefið að þau geti farið í uppsagnarleiðina. Það er bara langur vegur frá. Ég gat ekki skilið Vinnumálastofnun betur en að það séu margir farnir út af hlutabótaleiðinni nú þegar af því að úrræðið hefur virkað og viðkomandi fyrirtæki hafa getað ráðið fólk. Svo á eftir að koma í ljós hversu margir fara út af uppsagnaleiðinni. Það á eftir að koma í ljós seinna. En hjá flestum sem hafa tilkynnt um að hafa farið af hlutabótaleiðinni var það út af því að starfsmenn fóru í fullt starfshlutfall aftur.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Varðandi mengið, hversu mörg fyrirtæki komast inn í annars vegar uppsagnaleiðina og hins vegar hlutabótaleiðina og muninn á þessu varðandi tekjufallið, þá er alveg rétt að það er munur þarna á. Við verðum samt sem áður að átta okkur á því að þau fyrirtæki sem eru að glíma núna við verulegan rekstrarvanda, þau fyrirtæki sem eru að glíma við algjört tekjufall, oft nærri 100% tekjufall - fyrirtæki í ferðaþjónustu, fjölmiðlar oft á tíðum og fjöldi alls konar þjónustuaðila, auglýsingastofur, hönnunarfyrirtæki, listamenn, stórir og smáir listamenn, leikhús kvikmyndahús, íþróttafélög sem leigja frá sér húsnæði og stóla á alla innkomu af því - við getum bara farið í listann í skýrslu Ríkisendurskoðunar og bent á þau fyrirtæki sem eru með nánast 100% tekjufall á þessu tímabili og hjá mörgum þeirra hefur það lítið breyst. Einhver geta farið að komast aftur af stað, önnur bara alls ekki. Ég heyrði listamann í morgun, magnaðan listamann, Borgar Magnússon, tala um að það væri líklega ár þangað til að listaheimurinn myndi jafna sig eða komast eitthvað áleiðis. Þar undir eru listamenn, tæknifólk, þeir sem eru að leigja sali o.s.frv. Þannig að þetta er mengið, hv. þingmaður.

Virðulegi forseti. Mig langar að fylgja þessu aðeins eftir af því að ég var að spyrja hvað þingmaðurinn héldi að mörg fyrirtæki, af þeim sem hugsanlega gætu notað sér hlutabótaleiðina, væru t.d. með minna en 75% tekjufall og hefðu þess vegna ekkert val um að fara uppsagnarfrestinn. Þau hafa bara val um hvort þau ætli að nýta sér hlutabótaleiðina eða ekki. Ef þau geta ekki nýtt sér hana þá hafa þau ekki val um leiðina í uppsagnarfresti af því að þau eru ekki með 75% tekjufall. Það er önnur spurningin. Svo er önnur spurning um fyrirtæki eins og hv. þingmaður var að lýsa og ég get alveg tekið undir að séu til staðar: Getur þingmaðurinn séð fyrir sér að þau fyrirtæki, óháð öllum skilyrðum og mun á leiðunum, sem eru með 90% tekjufall, 100% tekjufall, hafi eitthvert val um að fara hlutastarfaleiðina? Hafa þau efni á því að vera skuldbundin í nokkra mánuði til að borga allt að 50% af launum? Hafa þau eitthvert val um það? Það sem ég er að reyna að benda á er að það er tvennt sem stangast á þegar sagt er að munurinn á leiðunum eða skilyrðunum sé að ýta fólki í uppsagnarleið. Fyrirtæki hafa ekki val um það af því að tekjufallið er ekki nógu mikið annars vegar eða þau hafa ekki val um það af því að tekjufallið er svo mikið að þau hafa hvort sem er ekki efni á að borga mótframlagið sem þarf til að mega fara hlutabótaleiðina. Að lokum langar mig að spyrja, ef hv. þingmaður hefur tíma til að svara því: Hvað eiga fyrirtækin að endurgreiða? Hvaða stuðning eiga þau að endurgreiða þar sem þau fá ekki krónu í stuðning? Það er launamaðurinn sem fær hann. Hvernig eiga fyrirtækin að endurgreiða það?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar og ætla að byrja á spurningunni í lokin. Nú þegar hafa einhver fyrirtæki tekið ákvörðun um að greiða til baka þann stuðning sem þeirra starfsfólk hefur fengið frá Vinnumálastofnun enda held ég að allir séu sammála um að þrátt fyrir að launamaðurinn sé að fá þetta er hann miklu meira til í að vera í 100% starfi. Þrátt fyrir að látið sé líta út fyrir að þetta sé fyrir launamanninn þá er þetta fyrir fyrirtækið. Við skulum ekki gleyma því að nú í morgun tók Icelandair ákvörðun um að taka allt sitt fólk af hlutabótaleiðinni og það gerir þá kröfu um að það fari í minnkað starfshlutfall án þess að fá eitthvað á móti eða lækki laun sín. Það verður fróðlegt að sjá hvort því fólki sem segir: Nei, ég er ekki tilbúinn til þess, verður sagt upp núna fyrir mánaðamótin til þess að komast inn á uppsagnaleiðina sem verið er að bjóða upp á. Hér er um að ræða fyrirtæki sem er klárlega sniðið fyrir það úrræði. Varðandi það hvort fyrirtæki hafi val um að nýta sér hlutabótaleiðina ef þau geta ekki borgað 50%, þá er auðvitað fullt af slíkum fyrirtækjum sem hafa ekki ráð á því. En við skulum átta okkur á því að fyrir einhver fyrirtæki kann það að vera freisting, sérstaklega núna yfir sumarmánuðina þegar mögulega er hægt að fá Íslendinga til að ferðast og við vitum ekki hvort erlendir ferðamenn munu koma, að setja fólk frekar á uppsagnaleiðina til að getað fullnýtt starfskrafta þess. Það er ekki hægt í hlutabótaleiðinni. Við höfum heyrt í forsvarsmanni Bláa lónsins t.d. sem ég veit ekki betur en að ætli að gera þetta, sagði upp 400 starfsmönnum núna 

Virðulegi forseti. Hér erum við að fjalla um frumvarp hæstv. félagsmálaráðherra um framlengingu á heimild til greiðslu atvinnuleysisbóta til launamanna samhliða minnkuðu starfshlutfalli vegna tímabundins samdráttar í starfsemi vinnuveitanda. Einnig er þetta framlenging á heimild til greiðslu atvinnuleysisbóta sem við samþykktum fyrr í vetur. Þetta kemur í kjölfarið á frumvarpi sem var samþykkt hér 20. mars og var svar stjórnvalda við miklum vanda sem skapaðist á vinnumarkaði í kjölfarið á Covid. Við lentum í hringiðu storms og eins og stundum verður lendir maður á skeri og þá verðum við að grípa til björgunaraðgerða. Þá spyr enginn: Hvernig eigum við að fara að eða hverjum skal bjarga? Menn henda bara út þeim björgum sem til eru. Síðan þegar á að fara yfir þær björgunaraðgerðir sem farið var í er stundum betra að fara yfir hvað tókst vel og hvað mátti betur gera. Þess vegna erum við með þetta frumvarp í höndunum í dag og setjum frekari skilyrði og förum betur yfir þetta. Frumvarpið hafði ekki legið lengi inni í ráðuneyti og var samþykkt hér á skömmum tíma fyrr í vetur en það var óumdeilanlegt og hefur staðið undir þeim væntingum sem ætlast var til. Það höfum bæði heyrt frá launþegum og þeim stéttarfélögum sem halda utan um launþega og eins frá fyrirtækjum vegna þess að óvissan var alger og mörg fyrirtæki gripu til þess ráðs að fara hlutabótaleiðina. Sum þurftu þess kannski ekki þegar betur var að gáð og gengu til baka í því, en annars var alger óvissa. Markmið laganna var m.a. að aðstoða fyrirtæki við að halda ráðningarsambandi við starfsfólk sitt þrátt fyrir tímabundnar þrengingar á vinnumarkaði. Með lögunum var tveimur ákvæðum til bráðabirgða bætt við lög um atvinnuleysistryggingar og einu ákvæði til bráðabirgða við lög um Ábyrgðasjóð launa. Það hefur verið ótvírætt að þessi lög, sem standa til bráðabirgða til 31. maí, bara út þennan mánuð, hafa komið að verulegu gagni og dregið úr þeirri óvissu sem bæði launþegar og fyrirtæki stóðu frammi fyrir. Með þessu frumvarpi er verið að leggja til að framlengja þá leið og bæta við hana skilyrðum og eftirliti eins og þegar hefur verið kallað eftir í samfélaginu. Virðulegi forseti. Hér hefur verið rætt um úttekt Ríkisendurskoðunar sem ákvað að eigin frumkvæði að hefja samtímaeftirlit með þessari leið og var skýrslan birt á heimasíðu Ríkisendurskoðunar í gær. Ríkisendurskoðandi kom einnig fyrir velferðarnefnd og fór yfir skýrsluna auk þess sem við gátum lagt fyrir hann ýmsar spurningar sem var greiðlega svarað. Í fjölmiðlum og í þessum ræðustól hefur minni hlutinn farið mikinn og viljað holdgera þessa skýrslu sem refsivönd á stjórnvöld og áfellisdóm yfir hlutabótaleiðinni. Það er ekki rétt. Svo er ekki og getur hver sem er kynnt sér skýrsluna á heimasíðu Ríkisendurskoðunar og farið yfir hana því að hún er, eins og hér hefur fram komið, frekar heilbrigðisvottorð um þessa leið. Í niðurstöðukafla skýrslunnar frá ríkisendurskoðanda kemur fram að 15. maí höfðu 37.000 launamenn og 6.436 vinnuveitendur nýtt sér hlutastarfaleiðina. Þetta þýðir 56 milljarða aukningu á útgjöldum Atvinnuleysistryggingasjóðs sem ekki var gert ráð fyrir í upphafi. Tekið er fram að þessi leið kom sér vel fyrir launamenn og einnig til að létta erfitt tímabil hjá fyrirtækjum sem stóðu frammi fyrir erfiðum samdrætti með því að lækka launakostnað og komast því hjá uppsögn. Það er skýrt tekið fram í úttekt Ríkisendurskoðunar að þessi leið nýtist til að tryggja framfærslu launamanna og viðhalda ráðningarsambandi. Þar með er tekið undir markmið stjórnvalda að einu og öllu leyti. Í skýrslunni er bent á að ef ekki hefði verið farin þessi leið hefði mögulega þurft að mæta sama kostnaði annars staðar í rekstri hins opinbera. Þar erum við kannski sérstaklega að tala um sveitarfélögin. Þau hafa kallað mikið eftir því að ríkið komi til aðstoðar. Ef þessi leið hefði ekki verið farin hefði reynt verulega á framfærsluskyldu sveitarfélaganna og þá hefði vandi þeirra vaxið enn frekar. Þau standa frammi fyrir miklu tekjutapi jafnframt því að gera áætlanir til að flýta framkvæmdum til að mæta áhrifum Covid. Þetta hefur orðið tekjufall hjá jöfnunarsjóði og því sér ekki fyrir endann á því hver vandi sveitarfélaganna verður í lok ársins. Þau munu verða fyrir miklu tekjufalli og stórfelldri útgjaldaaukningu vegna þess efnahagsáfalls sem nú ríður yfir. Þessi leið kemur því örugglega til aðstoðar sveitarfélögum í landinu. Þau hafa biðlað til ríkisins um frekari aðstoð. Þau hafa náttúrlega framfærsluskyldu gagnvart sínum þegnum og má því segja að þessi leið hafi komið þeim til aðstoðar þar. Ábendingar ríkisendurskoðanda beinast að því að auka þurfi eftirlit og skilyrði. Það segir orðrétt í skýrslunni, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun bendir á að fordæmalausar efnahagsaðstæður hafa kallað á skjót viðbrögð stjórnvalda til að styðja við vinnuveitendur og útvíkka rétt launamanna til atvinnuleysisbóta. Þrátt fyrir það er brýnt að haft sé eftirlit með nýtingu ríkisfjár, að staðinn sé vörður um hagsmuni ríkissjóðs og að útgreiðslur úr honum taki mið af vilja löggjafans.“ Virðulegi forseti. Þetta er einmitt það sem er tekið upp í þessu frumvarpi, að efla eftirlit og setja skilyrði. Lagt er til að herða skilyrði um fjárhag og rekstur viðkomandi vinnuveitanda. Auk þess verður að sýna fram á að um tímabundinn samdrátt sé að ræða í starfsemi vinnuveitanda auk þess sem hann staðfesti að tiltekin skilyrði er varða starfsemi hans séu uppfyllt. Jafnframt er Vinnumálastofnun gefnar auknar heimildir til gagnaöflunar og mælt fyrir um viðurlög við brotum og skilyrðum hlutabótaleiðarinnar. Þetta er það sem ríkisendurskoðandi bendir á. Þetta var þegar komið inn í umræðu í velferðarnefnd og hafði skilað sér inn í meirihlutaálit frá nefndinni þannig að það var svo sem farið að bregðast við þessu enda snerist umræðan í samfélaginu um þetta og við brugðumst við. Kerfið sem við settum upp gaf færi á misnotkun. Þess vegna er þetta frumvarp lagt fram auk þess sem þar er fyrirtækjum sett frekari skilyrði fyrir aðstoð stjórnvalda og þar með er kölluð fram ríkari samfélagsábyrgð fyrirtækja. Í upphafi sáum við ekki fram úr ástandinu. Núna erum við aðeins farin að sjá til lands og því vitum við hvaða mörk við getum sett okkur. Þess vegna koma þessar breytingar fram núna. Við erum að setja okkur mörk sem við gátum ekki gert í vetur því að þá sáum ekki við til lands. Nú eru mörg fyrirtæki farin að sjá hvernig landið liggur. Eins og sumir segja þá sjá sum fyrirtæki ekki til lands og þurfa kannski að fara uppsagnarleiðina en ég kalla eftir þeim fyrirtækjum sem sitja nú á rökstólum á bak við lokaðar hurðir og taka ákvörðun um hvort þau eigi að segja upp fólki og nýta þann stuðning sem þá gefst eða setja starfsfólk sitt á hlutabótaleið. Ég held að það geti varla tekið langan tíma því ef fyrirtæki eru komin á þann stað að þurfa að segja upp obbanum af starfsfólkinu þá er þeim ekki við bjargandi, myndi ég segja. Því eru þessar leiðir mjög eðlisólíkar. Eins og kemur fram í skýrslu ríkisendurskoðanda er stærsti hluti fyrirtækjanna með mjög fáa starfsmenn, jafnvel langflest með einn starfsmenn. Sum af þessum fyrirtækjum sjá ekki fram á neinar tekjur næsta árið. Hvað gera þau? Ég held að þessi hópur af fyrirtækjum sem er verið að tala um séu fyrirtæki í ferðaþjónustu. Þau eru kannski farin að sjá hvert stefnir. Sum sjá fram á tekjufall næsta ár. Þá er þetta ekki erfitt val. Þá er það önnur leið sem þau velja enda er tekjufallið kannski orðið 75% eða jafnvel 100%. Þau fyrirtæki fara ekki hlutabótaleið. Þegar við erum farin að sjá til lands þurfum við að velja leið, hvort við getum stiklað á skerjum eða farið grynningar. Það er málið. Við erum að leggja fram tvær ólíkar lausnir sem hægt er að velja um Það má kannski segja að hlutabótaleiðin hafi tekist með ágætum. Það sýna tölur. Um 37.000 launamenn nýttu sér þá leið og eru á skrá hjá Vinnumálastofnun. Það eru 20.000 störf hjá ríkinu. Við erum því að tala um gríðarlega öfluga aðgerð sem hefur komið öllum til góða, bæði launþegum, sveitarfélögum og ríkinu. Eins og ég hef oft sagt með sveitarfélögin þá er þetta eins og að reka stórt heimili. Ríkið er bara aðeins stærra heimili. Ef maður vísar einhverjum út um einar dyr þá kemur hann bara inn um aðrar. Þarna erum við að setja undir lekann. Nú þegar kófinu léttir og farið að sjást til lands getum við með öruggum hætti framlengt þetta úrræði út sumarið. Mikilvægt er að draga lærdóm af því og setja skilyrði eins og er gert í þessu frumvarpi í framhaldi af hlutabótaleiðinni. Markmiðið er enn þá það sama og það kemur til með að gilda áfram. Það hefur komið fram hjá Vinnumálastofnun að 15.000 manns hafi sagt sig frá úrræðinu og vonandi hafa þeir skilað sér inn í sitt ráðningarsamband að fullu. Það er það besta sem gæti komið út úr þessu. Ég held að við þurfum ekki að standa í þessu karpi, eins og virðist vera milli nefnda, um hvor leiðin sé betri, önnur gangi lengra en hin og það sé neyðarráð hjá fyrirtækjum að velja að segja upp sínu starfsfólki. Fyrirtæki sem hefur 100 starfsmenn í vinnu sem ætlar að segja upp öllum starfsmönnum sínum er þá bara farið. Það segir sig sjálft. Sjálfvirknin er ekki orðin slík að við rekum hér hótel með núll starfsmönnum. Það er ljóst.

Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann um hvort henni finnist það eðlilegt sem maður hefur heyrt að ríkisfyrirtæki og sveitarfélög nýti sér þessa leið. Ég tel að það hafi ekki verið upphaflega hugsunin. Ef félög í eigu ríkisins eru að nýta þetta er það eins og að taka peninga úr einum vasa og færa yfir í hinn. Þetta eru mjög skrýtnar tilfæringar. Ég set líka spurningarmerki við sveitarfélögin og ríkisendurskoðandi gerði líka athugasemd við það. Síðan langar mig líka að velta því upp að við vitum að í ferðaþjónustunni fór stærsti hlutinn af greiðslum í gegnum erlendar bókunarsíður eins og booking.com og slíkar síður. Þær taka töluverðan hluta af þeim upp í kostnað. En við vitum að ákveðinn hópur er með erlenda reikninga og lætur leggja inn á þá. Ég hef oft spurt mig um hversu mikið það er og hversu mikið skilar sér hingað. Sér hv. þingmaður einhverja leið til að komast að því þannig að það sé ekki verið að hjálpa þeim sem þurfa hreinlega enga hjálp og eiga bara nóg af peningum? Það segir sig sjálft að það verður aldrei tilgangur þessara laga og þess vegna þarf að setja einhvern veginn undir þennan leka.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Varðandi það að sveitarfélög séu að nýta sér þessa leið þá held ég að tvö eða þrjú sveitarfélög hafi nýtt sér hana. Starfsemi sveitarfélaga getur náttúrlega verið ólík. Ég veit ekki hvaða stofnanir innan sveitarfélaga fóru þessa leið, ég þekki það ekki. En vissulega var ástandið þannig, eins og kom fram í ræðu minni, að óvissan var alger og þau hafa kannski talið sig þurfa aðstoð. Sveitarfélögin eru náttúrlega ekki rekin á sama hátt og ríkið. Það er kannski hjá stofnunum ríkisins þar sem þetta fer úr öðrum vasa í annan. Ég veit ekki hvað hefur rekið þau til þess að fara þessa leið. En þetta var alla vega í boði og þau nýttu sér það og ef það hefur verið þannig að þetta fór úr einum vasa í annan þá held ég að markmiðið sé það sama. Hvað varðar það að geta girt fyrir að fyrirtæki, sem þurfa ekki á þessari leið að halda, fari hana þá teljum við okkur vera að taka svolítið fyrir það, eins og hægt var. Hv. þingmaður situr með mér í nefndinni og fyrir nefndina komu skattrannsóknarstjóri og ríkisskattstjóri og fleiri sem fjölluðu um að það væri mjög erfitt að girða algerlega fyrir þetta. Eins löglegt og það er, er það náttúrlega siðlaust og maður kallar bara eftir samfélagsábyrgð fyrirtækjanna í þeim efnum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir andsvarið. Ég get upplýst að samkvæmt Ríkisendurskoðun voru það einn hreppur og tvær byggðir, sem sagt sveitarfélög, sem notuðu þessa leið og voru með 15, sex og sex starfsmenn. Síðan var Sorpa með 36. Við vitum það. Ég segi fyrir mitt leyti með ríkið, jú, það fer úr einum vasa í annan, en það er kannski óþarfi að ríkisstofnanir séu að fara þessa leið með tilheyrandi umsóknum og kostnaði við að afgreiða þær. Það finnst mér hreinlega algjör óþarfi. Við getum að vísu ekki komið í veg fyrir svik í þessu kerfi en okkur ber skylda til þess að girða fyrir það á allan hátt eins og við mögulega getum. Telur hv. þingmaður virkilega, eins og þetta er sett upp, að Vinnumálastofnun sé hæf og geti tekið á þessum málum núna strax? Eða er það eins og okkur grunar og virðist vera, að það verði ekki hægt að fara í eftirlit af fullum krafti fyrr en í haust eða næsta vetur? Auðvitað þarf það fólk sem á að ráða þar inn að öðlast einhverja reynslu og þekkingu á því hvernig á að vinna þetta. Ég óttast að staðan verði sú að fyrst verði borgað, svo rannsakað.

Virðulegi forseti. Ég finn það í skýrslu ríkisendurskoðanda að það eru þrjú sveitarfélög sem nýta sér þetta og samtals eru það innan við 30 manns. Það gæti verið einhver starfsemi eins og í Strandabyggð, þar eru sex einstaklingar, sem er inni í B-deild sveitarfélagsins sem er ekki starfandi meðan á Covid hefur staðið. Ég þekki ekki þessar aðstæður en sveitarfélög eru náttúrlega ekki rekin á sama reikningi og ríkið. Hvað varðar eftirlit Vinnumálastofnunar þá treysti ég henni algjörlega til þess að fylgjast með þessu þegar hún hefur fengið tæki til þess, með því að skerpa á skilyrðunum og hverju stofnunin á að fylgja eftir. Til þess er ráðið starfsfólk sem væntanlega hefur hæfni og læsi til þess að fara yfir það. Mér skildist að fimm starfsmenn væru komnir til Vinnumálastofnunar í eftirlitið og það ætti að efla það enn frekar. Ég treysti þeim algjörlega til þess að sjá um það og þau hafa staðið sig frábærlega í þessu starfi. Við erum að tala um 37.000 manns þarna á skrá og þetta er orðið stærra bákn en starfsmenn hjá ríkinu. Þau hafa staðið sig gríðarlega vel.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Þarna voru nokkrir hlutir sem maður staldrar aðeins við. Hv. þingmaður lét uppi þá afstöðu sína að hér í þingsal ætti sér stað karp milli nefnda um hvor leiðin væri betri. Ég held að það hljóti þá að vera nauðsynlegt að upplýsa þá sem eru að hlusta að það virðist vera mjög mikill ágreiningur milli stjórnarflokkanna þessar mínúturnar og klukkustundirnar um það sem er að gerast. Hér hafa þingflokkar verið kallaðir til fundar. Hér eru fundarhlé, fleiri en eitt og fleiri en tvö, og þingfundur er ekki með hefðbundnum hætti af því að það er augljóst að það ríkir engin sátt um þær leiðir sem stjórnvöld eru að fara samhliða. Þetta snýst ekki um að einhver metingur sé milli fastanefnda Alþingis. Það er einfaldlega verið að benda á að þau úrræði sem verið er að bjóða upp á hér, sem meiri hlutinn, ýmist allur eða hluti hans, mun styðja, eru mjög umdeild af því að það er umdeilt hvort þau muni gera meira gagn eða valda meira tjóni. Þegar hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir gerir í ræðustól lítið úr þeim umræðum sem hér hafa verið og eiga sér stað í öllum hliðarherbergjum, eins og það sé bara eitthvert gamanmál þegar um er að ræða hagsmuni lands og þjóðar til ókominna ára, þá verð ég að segja að ég er nokkuð undrandi á 

Virðulegi forseti. Enn og aftur snýr formaður velferðarnefndar út úr orðum mínum. Ég er ekki að gera lítið úr þeirri umræðu sem hér hefur verið, ég er bara að taka þátt í henni. Er eitthvað hægt að snúa út úr því? Í umræðunni er verið að tala um leiðirnar, sem eru eðlisólíkar, og hvora þeirra fyrirtæki komi til með að stökkva á af því að þær séu betri eða verri hvað það varðar. Sú gagnrýni hefur komið fram á þá leið sem er í efnahagsnefnd að hún sé betri og einfaldari fyrir fyrirtæki. Ég held að það sé engin vitleysa að draga það fram hér og ég er alls ekki að gera lítið úr þeirri umræðu vegna þess að svona stórt mál þarf auðvitað að ræða. Við erum að tala um 56 milljarða aukningu í Atvinnuleysistryggingasjóð. Það eru ólíkar skoðanir á því hvort við þurfum að setja skilyrði fyrir því, bæði til fyrirtækja og jafnvel launþega og kannski útvíkka til einhverra hópa sem tökum ekki utan um núna. Umræðan hefur verið lifandi frá því í mars og það er ekkert óeðlilegt í því og ég er ekki að gera lítið úr henni, alls ekki. En það er allt í lagi að hún komi fram og ég taki undir hana.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég var eingöngu að vísa í hennar eigin orð þar sem hún talaði um að hún áttaði sig ekki á því hvernig umræðan væri hér, þetta væri bara eitthvert karp milli nefnda um hvor leiðin væri betri. Þetta skrifaði ég niður eftir hv. þingmanni. Ég var ekki að segja að hv. þingmaður mætti ekki leggja hér skoðun sína fram eða ætti ekki að taka þátt í umræðunni eða neitt slíkt, alls ekki. Ég tók líka eftir því í ræðu hv. þingmanns að hún sagði úrræðin gjörólík og það væri óhugsandi að hótelrekstraraðili eða hóteleigandi færi að reka 100 starfsmenn, af því að maður rekur ekki hótel á núll starfsmönnum, skrifaði ég hérna og hef beint eftir hv. þingmanni. Nú verður hv. þingmaður að átta sig á því að það frumvarp sem er til meðferðar hjá efnahags- og viðskiptanefnd snýr að greiðslu hins opinbera, greiðslu stjórnvalda, á launum í uppsagnarfresti. Í því frumvarpi er einmitt ekki verið að tala um að eigandi hótels reki það á núll starfsmönnum heldur að eigandi hótels fái stjórnvöld til að borga laun starfsmanna í 

Virðulegi forseti. Það sem ég meinti var að þegar fyrirtæki velja hvora leiðina þau fara þá finnast mér leiðirnar fyrir fyrirtæki vera eðlisólíkar. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að í annarri leiðinni hefur hann starfsmennina á uppsagnarfresti og síðan hljóta þeir að fara.

Eða vera endurráðnir.

- Eða vera endurráðnir. En það hlýtur þá að vera miklu stærri ákvörðun sem fyrirtækið tekur þegar það segir upp starfsmönnum, þótt þeir fái greitt frá ríkinu í uppsögninni. Það horfir þá fram á að starfsemin sé að hverfa, að minnsta kosti að stórum hluta. En ef það fer í hlutabótaleiðina þá hlýtur hugsunin að vera sú að með því fari starfsemin aftur af stað á fullu í því formi sem hún var þegar leiðin var valin. Ég er að tala um það. Leiðirnar eru mjög ólíkar. Þess vegna þurfa fyrirtækin að ákveða hvora leiðina skuli að fara. Mér finnst umræðan vera svolítið á villigötum, að leiðirnar séu mjög svipaðar og það sé betra að fara í uppsögn. Hv. þingmaður sagði í dag, held ég, ég er kannski ekki eins hraðskrifandi og þingmaðurinn, að stjórnvöld væru að reka fyrirtæki í hópuppsögnum. Ég held að það sé ekki þannig.

Þar erum við ósammála.

Þar erum við ósammála.

Forseti biðst velvirðingar á því við hv. 12. þm. Suðvest. að hafa ýtt honum niður virðingarstigann í tvígang.

Virðulegur forseti. Hér ræðum við framlengingu hlutabótaleiðarinnar og í dag vorum við að ræða frumvarp um að fyrirtæki fái greiðslur í uppsagnarfresti. Ég sagði í ræðu fyrr í dag að þessi ríkisstjórn væri eiginlega Covid-veik en hið rétta er að ég óttast að hún sé fjársjúk. Hún skrúfar frá ríkisfjármálakrananum þannig að það renna út ekki milljarða króna, ekki tugir milljarða króna heldur hundruð milljarðar. Þessari fjársýki fylgja verkir, svikaverkir og einnig alvarlegt óráð. En guði sé lof fyrir að þessi fjársýki er ekki smitandi og því þarf ekki sóttkví eða 2 metra fjarlægð hennar vegna. En það eru einnig gleðitíðindi sem fylgja þessu því að til er lækning við þessari sýki, sáraeinföld lækning. Hún er hér í álitum minni hlutans. Samþykkjum álit minni hlutans og þá verður þetta miklu betra. En eins og við urðum vör við í dag þá verður það aldrei. Sama hversu góðar hugmyndir koma frá minni hlutanum eru þær allar skotnar í kaf. Ríkisstjórnin segir nei, nýtir meiri hlutann. Það furðulegasta í þessu er að eftir mikla yfirlegu og umræðu hefur komið í ljós og hefur verið sagt frá því hverjir nýta þessar leiðir en listinn stoppar við fyrirtæki sem er með færri en sex starfsmenn. Ástæðan er sú að Vinnumálastofnun ákveður það, það er ekki vegna þess að Persónuvernd hafi áhyggjur af því að brjóta persónuverndarlög. Þannig er undanskilinn ótrúlegur fjöldi fyrirtækja. Ég segi fyrir mitt leyti að það á ekki að vera neitt feimnismál hverjir ætla að nýta þessa leið, það á einmitt að vera algjörlega uppi á borðinu og ófrávíkjanlegt að almenningur og allir geti fylgst með því hverjir þetta eru. Til þess er leikurinn gerður, með því verður eftirlitið mun betra. Síðan er spurning hvernig við ætlum að haga þessu eftirliti. Það er hægt með ýmsu móti. En besta og sterkasta eftirlitið er að almenningur fylgist með, að einstaklingar, bæði í viðkomandi fyrirtækjum og aðrir sem hafa þekkingu á og geta fylgst með, fylgist með og láti vita ef þeir vita eða þá grunar að það sé maðkur í mysunni og verið sé að misnota þetta kerfi. Í umræðunni í dag sagði, ef ég man rétt, framsögumaður meiri hlutans, hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, að það væri ekki auðvelt og eiginlega mjög erfitt að sækja um hlutabótaleiðina, í sjálfu sér kannski mun auðveldara að sækja um að fá greiðslur í uppsagnarfresti. En er erfitt að sækja bætur til ríkisins? Sækja eitthvað í ríkissjóð? Nei, það er mjög auðveld leið. Það þarf bara að skila inn pappírum og sjá til þess að allir pappírar séu komnir inn og ef svo er þá kemst maður inn í leiðina. En ef maður ætlar að sækja um að komast inn í almannatryggingakerfið á örorku, dugar þá svona einföld leið að skila inn pappírum? Nei, það er sko langt í frá. Þá byrjar þvílík ganga á milli Heródesar og Pílatusar til að finna þá pappíra sem maður þarf á að halda og endalausar kvaðir um að skila inn fleiri pappírum. Þegar því pappírsflóði er lokið og viðkomandi hefur skilað þeim inn og heldur hann að nú sé björninn unninn, búinn að koma öllu til Tryggingastofnunar, kominn á bæturnar, þá byrjar ballið. Þá byrjar niðurlægingin. Viðkomandi er sendur úti í bæ þar sem er snúið upp á hann og djöflast á honum til að vita hvort hann sé svikari. Það er ekki farið eftir þeim gögnum og skýrslum sem fylgja, nei, það þarf að sannreyna allar staðreyndir. Svona meðferð er óviðeigandi og niðurlægjandi en hún er ekki fyrir þá sem hér er fjallað um, bara þeir sem eru veikir fá svona meðferð. Og þegar þeirri meðferð er lokið og viðkomandi er kominn inn í kerfið eftir kannski eitt til tvö ár þá byrjar niðurlægjandi eftirlitsmeðferð og meira að segja gagnvart maka sem getur haft áhrif á það hvort viðkomandi heldur bótum eða ekki. Í þessu máli, þar sem við erum að ausa út hundruðum milljarða króna úr ríkissjóði, er þetta mjög auðvelt. Ég er búinn að skoða þetta og ef ég væri með fyrirtæki með fullt af mönnum í vinnu og þyrfti að velja hvora leiðina ég vildi sækja um þá er ég alveg með það á hreinu, það er heilbrigð skynsemi, að ég myndi ekki sækja um hlutabótaleiðina. Ég myndi sækja beint um greiðslur í uppsagnarfresti, láta ríkið borga laun í uppsagnarfresti, láta fólkið vinna uppsagnarfrestinn. Síðan hvað? Síðan er því sagt upp, þá er þetta bara búið, þriggja mánaða eða sex mánaða uppsagnarfrestur. Þetta gildir reyndar í þrjá mánuði. Uppsagnarfrestur er liðinn. Þá er hægt að segja upp fólki og endurráða það, en á hvaða kjörum og í hvaða röð? Því miður vitum við og erum búin að heyra það undanfarna daga að fleiri fyrirtæki eru að segja upp fólki og mörg fyrirtækin virðast vera mjög stöndug, hafa greitt gífurlegan arð, háa bónusa, stjórnendur á gífurlega háum launum, en það stoppar þau ekki. Það stoppaði sum þeirra og þau endurgreiddu stuðninginn þegar fyrirtækin áttuðu sig á því að almenningur var ekkert sáttur við að þau væru að sækja um hlutabótaleiðina. En ég er hræddur um að það sé skammgóður vermir og þau muni koma aftur. Við verðum að taka fullt tillit til skýrslu Ríkisendurskoðunar. Ríkisendurskoðandi lagði mikla áherslu á að koma skýrslunni til velferðarnefndar. Hún sýnir í raun að það eru 160 manns sem sóttu um hækkun launa. Þessir 160 sóttu um hækkun upp á 114 milljónir. Ef við skiptum þessum 114 milljónum jafnt, maður veit ekki hvort það er rétt en sýnir kannski myndina af þessu, erum við að tala um í kringum 350.000 kr. á mánuði í hækkun. Hvernig væri að við settum það í samhengi við atvinnuleysisbætur í dag? Ég veit ekki hvort það er réttmætt, en manni finnst þetta samt mjög skrýtið og það fannst ríkisendurskoðanda einnig, að það væri eitthvað skrýtið þarna á ferðinni. Skattaskjól. Jú, það hefur komið í ljós á síðustu dögum að fyrirtæki sem eru þar hafa sótt um úrræði ríkisstjórnarinnar og fengið. Fyrirtæki sem eru skráð í skattaskjól í Evrópu og hika ekki við að setja tugi manna á bætur frá ríkinu. Fyrirtæki sem við höfum ekki hugmynd um hversu mikla peninga eiga erlendis. Fyrirtæki sem hafa greitt gífurlegan arð og rosalega háa bónusa eru þarna inni. Fyrirtæki sem eru með forráðamenn og forstjóra á hrikalegum launum, milljónalaunum. Þetta sýnir svart á hvítu að því miður virðist siðferðið hjá ákveðnum einstaklingum, sem betur fer fáum, ekki vera upp á marga fiska. Flestir eru heiðarlegir. Flestir þurfa á einhverjum úrræðum að halda. Við höfum líka séð að ríkisfyrirtæki og sveitarfélög hafa farið þessa leið. Það segir okkur ákveðna sögu. Það getur verið ósköp eðlilegt ef maður fengi upplýsingar um nákvæmlega hvers vegna þessi félög fóru þessa leið en það var ekki reiknað með því að sveitarfélög eða ríkisstofnanir færu inn í þessi úrræði. Ef við horfum á upphaflegu hlutabótaleiðina sýnir það í hnotskurn hversu rangt við getum reiknað hér á þingi og hversu blint var farið út í þessa hlutabótaleið. Það kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar og þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Samkvæmt tölum Vinnumálastofnunar hafa um 37 þúsund launamenn og 6.400 vinnuveitendur nýtt úrræði stjórnvalda vegna minnkaðs starfshlutfalls. Þetta er mun meiri fjöldi en gert var ráð fyrir þegar úrræðið var upphaflega kynnt á Alþingi með frumvarpi sem síðar var samþykkt sem lög nr. 23/2020 um breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar og lögum um Ábyrgðarsjóð launa. Í greinargerð frumvarpsins, sem var lagt fram 13. mars 2020, var gert ráð fyrir að um 1.000 manns myndu nýta sér úrræðið og kostnaður þess myndi nema um 755 millj. kr.“ Þetta er 37falt meira og kostnaðurinn engar 755 milljónir heldur 35 milljarðar, bara í þessu, svo eru það 27 milljarðar í uppsagnarúrræðinu. Hvernig í ósköpunum er hægt að reikna þetta svona rosalega skakkt? Eða segir þetta okkur að það var allt of opið, allt of auðvelt að komast inn í þetta úrræði? Þess vegna komst hellingur inn í þetta úrræði sem hafði ekki þörf á því. Þetta er það sem við þurfum að rannsaka og skoða. Við eigum að læra af reynslunni úr bankahruninu. Við vitum að fullt af fyrirtækjum hafa farið með fé úr landi í skattaskjól á Tortólu, Cayman-eyjum og því miður, eins og þá kom fram, virðist ganga erfiðlega að ná því til baka. Það virðist líka vera svolítið rangt gefið í þessum frumvörpum að því leyti að ekki er byrjað á þeim mikilsverða hlut að ganga þannig frá að Vinnumálastofnun hafi nægt starfsfólk sem hefur þekkingu og getur rakið þetta. Það þarf að samræma starf Vinnumálastofnunar, Skattsins og allt saman og það strax. Ekki í haust, ekki í vetur, ekki eftir ár heldur strax, til að fylgjast með því og sjá til þess að þetta kerfi virki og að eftirlitið sé eins og það á að vera og okkur til sóma. Lausnin er sú að þetta frumvarp yrði mun betra ef tekið væri tillit til nefndarálits minni hlutans og meiri hlutinn myndi læra af reynslunni, reynslunni af fyrri frumvörpum, og hlusta aðeins og taka tillit til þeirra góðu ábendinga, góðu mála, sem við erum að leggja til. En af reynslu hér inni þá reikna ég ekki með því. Það verður bara farin sama leiðin. Þá er það á hreinu að það er á ábyrgð þessarar ríkisstjórnar.

Herra forseti. Við ræðum hér framlengingu á svokallaðri hlutabótaleið. Þau tvö mál sem við höfum verið að ræða hér í þingsal síðustu daga, þ.e. aðstoð við greiðslu launa í uppsagnarfresti og svo hlutabótaleiðin, eru mál sem tengjast nokkuð mikið. Það hefur komið fram, og kom fram strax í upphafi þegar ráðherrar málaflokkanna mæltu fyrir þeim, að þau væru mál sem erfitt væri að ræða, erfitt að meta kostnað við eða meta önnur áhrif án tillits til þess hvernig hitt málið færi. Það sem hefur flækt alla umræðu er sú staðreynd að málunum er vísað hvoru til sinnar nefndarinnar og þau eru unnin hvort í sínu lagi. Ef maður skoðar umræðuna sem frá upphafi hefur verið um málin þá hafa ýmsir orðið til þess víða úr flokkum að stinga upp á því að þau yrðu rædd saman í sömu nefnd, annaðhvort sem eitt og sama mál eða aðskilin, eins og nú er til að þau myndu þróast og þroskast saman og að menn hefðu sameiginlegan skilning á því í hvaða átt væri verið að fara. Staðreyndin er sú að upplifunin er á þann veg að þessi mál hafi í meðförum nefnda síðustu daga svolítið verið að færast í ólíkar áttir. Þá vaknar sú spurning hvort það þjóni best hagsmunum þeirra sem málunum er ætlað að þjóna. Ég ætla ekki að ræða þau bæði. Ég ætla að ræða hlutabótamálið. Ég er sem áheyrnarfulltrúi í velferðarnefnd samþykk nefndaráliti og breytingartillögum frá 2. minni hluta nefndarinnar. Formaður velferðarnefndar og framsögumaður þess álits fór vel og ítarlega yfir það í ræðu sinni fyrr í dag. Ég ætla ekki að lengja umræðuna frekar með því að fara í sama farveg heldur nefna nokkur mál. En til aukins skýrleika tek ég fram að ég tek heils hugar undir það sem hv. formaður velferðarnefndar, Helga Vala Helgadóttir, ræddi í sínu máli, um þær forsendur sem liggja til grundvallar þeim breytingartillögum sem minni hlutinn leggur til og annað sem fjallað var um þar. Mig langar að byrja á því að víkja máli að umræddri skýrslu frá Ríkisendurskoðun sem kom út í gær. 2. minni hluti bregst við þeirri skýrslu í áliti sínu, þótti rétt að gera það, og í breytingartillögum. Það vakti athygli mína að heyra framsögumann meiri hlutans, hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, tala í framsöguræðu sinni eins og ekki gengi hnífurinn á milli skýrslu Ríkisendurskoðunar og þess álits. Ég er einfaldlega ósammála því. Þar finnst mér t.d. verið að rugla saman hugtakinu skilyrðum, sem eru vægast sagt mörg og ítarleg hjá meiri hluta velferðarnefndar, og hugtakinu eftirliti, sem ríkisendurskoðanda verður tíðrætt um. Ríkisendurskoðandi talar mikið um það að á meðan allt bendi til þess að hlutastarfaleiðin hafi nýst vel til að tryggja framfærslu launamanna, styðja við vinnuveitendur vegna samdráttar og viðhalda ráðningarsambandi, sem er nákvæmlega það sem þessu máli var ætlað að gera og er ætlað að gera, hafi komið í ljós, þrátt fyrir að stjórnvöld hafi lagt áherslu á að um væri að ræða stuðning við lífvænleg fyrirtæki sem misst hefðu miklar tekjur, að svo virtist sem nokkurt frjálsræði hefði verið á túlkun laganna. Með öðrum orðum þyrfti ekki endilega stífari skilyrði og að þrengja þetta enn frekar heldur þyrfti að hafa eftirlit með því að það yrði framkvæmt sem ætlast var til af lögunum eins og þau voru og þeim lögskýringargögnum sem þá lágu fyrir. Þannig sé haft eftirlit með nýtingu ríkisfjár eins og Ríkisendurskoðun ber að gera og staðinn vörður um hagsmuni ríkissjóðs. Þá veltir maður því líka fyrir sér hvað hefði mátt fara betur í fyrra málinu sem hægt hefði verið að laga hér. Þá koma upp atriði á borð við það sem við reynum að mæta í áliti 2. minni hluta, t.d. skilgreining á því hvað er „alvarlegur rekstrarvandi“ og hvað er „mikið tekjutap“. Það þarf ekkert að fara saman. Síðan er það sem Ríkisendurskoðun leggur mjög mikla áherslu á í skýrslu sinni, mikilvægi þess að rauntímaeftirlit sé viðhaft og Vinnumálastofnun sé gert kleift að sinna því. Og það er annað sem við bregðumst við í tillögum og áliti 2. minni hluta. Ef við förum yfir þau atriði sem hér er að finna og sérstaklega er drepið á í áliti minni hlutans - ég ætla ekki alveg að skauta yfir það þó að ég ætli ekki að hafa mörg orð um það - þá eru það upplýsingar um fyrirtæki sem nýta sér stuðning. Frumvarpið gerir einfaldlega ráð fyrir því að veittar séu upplýsingar um þau fyrirtæki en í tillögum meiri hluta er gerð tillaga um að það verði einskorðað við fyrirtæki með fleiri starfsmenn en sex. Það er, svo að því sé haldið til haga, fyrirkomulagið sem Vinnumálastofnun viðhefur í dag. Við í 2. minni hluta leggjum hins vegar til að þetta sé haft óbreytt, að það eigi við um öll fyrirtæki af því að við lítum svo á að upplýsingaskyldan sé svo rík og upplýsingagjöfin það mikilvæg og við sjáum heldur ekki rökin fyrir því að gera þann greinarmun. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram að 85% þeirra 6.432 fyrirtækja, held ég að sé, sem hafa nýtt sér leiðina séu með sex starfsmenn eða færri. Það er þá verið að undanskilja þann stóra hóp. Ég verð að segja fyrir mitt leyti: Mér þykir miklu æskilegra að birtur verði listi yfir öll þessi fyrirtæki, litlu fyrirtækin líka. Í því felst ákveðið aðhald og ég myndi vilja slaka á, rétt eins og lagt er til í breytingartillögum 2. minni hluta, mörgum af þessum rekstrarlegu skilyrðum sem gefin eru vegna þess að þeim er ætlað að koma í veg fyrir að mjög vel rekin, vel stödd, vel stöndug fyrirtæki, sem vissulega hafa orðið fyrir tekjutapi, það er eitt skilyrðanna, ofnýti úrræðið; koma í veg fyrir að þau nýti sér úrræði sem þau þurfa ekki á að halda. Ég sé ekki fyrir mér að mörg fyrirtæki með sex starfsmenn eða færri sem verða fyrir gríðarlega miklu tekjutapi geti lifað af án þess að nýta sér úrræðið eða muni laða að sér gríðarlega fjármuni sem þau eiga ekki rétt á þó að slakað sé á skilyrðum um arðgreiðslur næstu þrjú árin eða kaup á eigin hlutabréfum. Við vitum að mörg af þessum smærri fyrirtækjum, ekki síst í ferðaþjónustu, þeim atvinnuvegi sem við erum að leggja allt undir núna til að vernda og halda á lífi, eru í eigu einstaklinga sem hafa lagt allt að veði til að halda fyrirtækjunum, koma þeim á laggirnar, m.a. með því að veðsetja eigið húsnæði. Arðgreiðslur næstu ára, ef reksturinn fer samkvæmt áætlun fyrir Covid, hjá svona fyrirtækjum fara í að létta veðum af þeim eignum. Það er ekki óráðsía. Þaðan af síður eiga arðgreiðslur að skapa huglæg tengsl við skattsvik, eins og mér hefur þótt margir skauta ansi nálægt í orðræðunni. Það er einfaldlega himinn og haf þar á milli. Rétt er að benda á í því tilliti að sú atvinnugrein sem mögulega hefur komið illu orði á arðgreiðslur frá íslenskum almenningi á síðustu vikum, mánuðum og árum hefur ekki farið varhluta af beinum eða óbeinum ríkisstuðningi. Það er miklu stærri umræða ef menn ætla að fara að hjóla í lög um arðgreiðslur fyrirtækja. Það er kannski vert að skoða svolítið. Þau 85% fyrirtækja af 6.432 sem eru með sex starfsmenn eða færri eru ein stærðin sem er vert að hafa í huga þegar verið er að tala um öll þessi stífu skilyrði sem að mínu viti, og okkar sem stöndum að þessu áliti, eru jafnvel líkleg til að ganga gegn yfirlýstu markmiði um að gæta hags launþega hjá viðkomandi fyrirtækjum. Sá hagur er samofinn hag fyrirtækjanna sem um ræðir. Við skoðuðum hvernig menn hafa farið að í nágrannalöndunum og það verður að segjast eins og er að annars staðar á Norðurlöndum eru í gildi kerfi sem buðu upp á miklu sneggri viðbrögð. Það var eiginlega innbyggt í þau kerfi sem þegar eru til staðar að bregðast við sveiflum eins og við erum að upplifa núna. Svona kvaðir, eins og hér er verið að leggja til af hálfu meiri hlutans að lagðar verði á öll fyrirtæki sem nýta sér hlutabótaleiðina, eiga sér ekki hliðstæðu annars staðar á Norðurlöndum. Þó fann ég yfirlýsingu í Danmörku um að arður verði ekki greiddur eða eigin hlutir keyptir á fjárhagsárinu 2021 ef fyrirtæki þiggja meira en 60 milljónir danskra króna í stuðning frá ríkinu. Það eru 1,2 milljarðar íslenskra króna, svo að það sé sett í samhengi. Við vitum að hér á landi erum við að spila á töluvert minni markaði, með lægri fjárhæðir. Þegar við skoðum listann í skýrslu Ríkisendurskoðunar yfir þau fyrirtæki hvers launþegar hafa notið stuðnings eða styrks eftir hlutabótaleiðinni þá hafa 27 fyrirtæki fengið meira en 30 milljónir. Það sem fékk mest, og við vitum öll að það er Icelandair, fékk tæpan milljarð. Næstu fyrirtæki þar á eftir, sem eru öflug og stór fyrirtæki í ferðaþjónustu, eru með 100–200 milljónir og síðan fer þetta hratt niður. Yfir 30 milljóna markið hafa farið 27 fyrirtæki af 6.432. Við erum sammála þeim markmiðum sem stefnt er að, við viljum ekki að úrræðin séu misnotuð. Stjórnendur margra fyrirtækja lifa í nú í þeim veruleika eins og aðrir að upplifa mikið tekjutap en ef reksturinn stendur styrkum fótum er það okkar mat að það sé miklu eðlilegra að stjórnendur stöndugra fyrirtækja sýni þann siðferðislega styrk að ganga ekki í þessa sjóði vegna þess að við vitum alveg hver staða ríkissjóðs er og mun verða. Við vitum líka að viðskiptavild skiptir fyrirtækin miklu máli. Það er ástæðan fyrir því að þegar upplýsingar fóru á flot um hvaða fyrirtæki þetta væru þá endurgreiddu ákveðin fyrirtæki stuðninginn. Það er hluti af kerfinu okkar. Það er líka hluti af því sem segir að það sé að virka, til að reyna að forðast að það verði of óaðgengilegt. Að skömm sé fólgin í því að sækjast eftir úrræðinu, af því að þá sé maður kominn í lið með einhverjum óæskilegum, getur ekki verið það sem við ætlum að stefna að. Við hljótum að geta verndað ríkissjóð á annan og uppbyggilegri hátt en með því að girða af og gera þetta fullkomlega óaðgengilegt. Við leggjum til 50 milljóna mörk. Fyrirtæki sem hafa fengið styrk eða munu hljóta styrk yfir þeirri upphæð gangast undir þær kvaðir. Þau eru ekki mörg. Ég hefði kannski sagt fyrir tveimur, þremur dögum að þeim ætti eftir að fjölga en nú er ég bara hreint ekki viss af því að ég átta mig engan veginn á áhrifunum af samspili þessara tveggja leiða, þessarar og aðstoðar við laun á uppsagnarfresti. Kannski fækkar þeim bara, kannski þýðir þetta að enginn tekur þetta. En við erum alla vega að koma inn með þær leiðir til að reyna að ýta undir það að lítil fyrirtæki, sem eru með tekjutap einhvers staðar á bilinu 25–75%, geti þegið þennan ríkisstuðning til að halda ráðningarsambandi við starfsfólk sitt. Starfsfólkið er betur sett þarna en að fara á uppsagnarfrest en samt er ekki lokað fyrir það að það sé eftirsóknarvert, jákvætt og gott að vera að fara í hefðbundinn rekstur og skila hagnaði innan tíðar. Við erum líka að leggja það til að fyrirtæki sem myndu falla undir þessi skilyrði, geta ekki þegið þetta og á sama tíma greitt út arð á næstu tveim árum, geti endurgreitt án þess að þurfa að greiða 15% álag eins og lagt er til af meiri hlutanum ef þau eiga frumkvæði. Öðru máli gegnir ef menn verða uppvísir að því að hafa reynt að skjóta sér undan þessu og þá er að mínu mati fullkomlega eðlilegt að leggja sektarálag á. Þetta eru svona tilhliðranir sem ég og aðrir sem að þessu áliti standa erum sannfærð um að séu til mikilla bóta. Við tókumst töluvert á, svo að það sé sagt, um launaþak í lögunum. Það er launaþak í þessu máli, þrjár milljónir. Ég er ekki hrifin af því og er talsmaður flokks sem er ekki hrifinn af því. Við teljum það geta hamlað samkeppnishæfni fyrirtækja. Við teljum að það sé ekki, bara af prinsippástæðum, eðlilegt að Alþingi sé að hlutast til um þau mál. Ég átta mig á því að á móti kemur að menn segja: En eru prinsipp fyrir því að fyrirtæki fái ríkisaðstoð? Það er það ekki en við vitum af hvaða ástæðum það var en þá stígum við ekki meira inn en við þurfum. Ég held að það geti haft verri áhrif á samkeppnishæfni fyrirtækja til lengri tíma litið. Það situr líka í mér að þetta eigi að einskorðast við stjórnendur. Við þekkjum það, vonandi mörg, að það eru ekki alltaf stjórnendur sem eru hæstir í launum, það er bara þannig. Það sem situr mest í mér er að þetta tiltekna ákvæði er ekki í hinum lögunum og breytingartillaga þess eðlis var felld, og ég segi aftur að ég skil ekki samspil þessara mála. Ég ætla bara að nota tækifærið, með hv. formann fjárlaganefndar í salnum, þó að hann sitji nú í hvorugri nefndinni, til að segja að mér hefði þótt eðlilegt að samræmd vinnubrögð hefðu verið í vinnslu þessara tveggja mála. Það truflar hvað þau virðast hafa tekið ólíka sveigju. En svona er þetta. Þetta er mörgum mikilvægt og ég get alveg skilið það líka. Þetta eru bara mismunandi sjónarmið og mismunandi mat á áhrifum, hvort þetta er jákvætt eða neikvætt til lengri tíma eða skiptir máli. Ég held að þetta tiltekna ákvæði, launaþak, sé ekki það sem muni fæla frá þessari hlutabótaleið. Ég hef meiri áhyggjur af tímalengdinni varðandi arðgreiðslurnar, af hömlum við að kaupa eigin bréf og af sektarákvæðinu sem er ekki bara óþarfa 15% ofan á fyrirtæki, sem seinna meir, kannski innan tveggja, þriggja ára, átta sig á því að þau þurftu þetta ekki og vilja endurgreiða, heldur einnig orðsporsáhætta. Þetta er þannig orðað að ég sé fyrir mér að fyrirtæki veigri sér við að koma nálægt því, svo að ég segi það eins og það er. Við viljum gera vel og meiri hluti Alþingis telur sig gæta hagsmuna ríkissjóðs sem best með þessu. Ég ætla ekki að vera með neinar yfirlýsingar um neitt annað, ég held að við séum öll að reyna að vanda okkur. Ef þetta frumvarp verður afgreitt hér í þingsal og fer svona frá okkur og leiðir til þess að fyrirtæki veigri sér við að nýta sér úrræðið skulum við átta okkur á því að þá situr þorri fyrirtækja, sem hefur orðið fyrir tekjufalli, 25% upp í 75%, eftir með ekkert sérstaklega mörg úrræði. Það sem verra er, þá skiljum við launþega þeirra sömu fyrirtækja svolítið eftir í lausu lofti. Það er ekki ætlunin. Þess vegna hefði ég óskað eftir því að þetta væri betur ígrundað. Það er alltaf hægt að óska eftir meiri tíma en sannarlega á það við í þessu tiltekna máli. Síðustu minnihlutaálitin og breytingartillögur voru eiginlega ekki tilbúnar fyrr en eftir að umræðan hófst í dag sem er ekki til eftirbreytni. En þetta er svona, þetta er tímasetningarmál og við horfum fram á mánaðamót. Ég vildi óska að í afgreiðslu málsins hér á eftir, í kvöld og mögulega fram á nótt, verði þær breytingartillögur sem hér eru lagðar fram ígrundaðar einlæglega af meiri hlutanum en ekki afgreiddar umhugsunarlaust með því einu að lesa fyrirsagnirnar þar sem stendur: „2. minni hluti“. 
            

Virðulegi forseti. Við ræðum framlengingu á svokallaðri hlutabótaleið sem ég tel að hafi verið ein af betri leiðum í úrræðum sem komu strax í upphafi vegna Covid, og hefur virkað mjög vel. Kom það fram í meðförum nefndarinnar hvað úrræðið hefði heppnast vel, að mati Vinnumálastofnunar og annarra, í því að vernda störfin. Ég ætla ekki að hafa langa ræðu um það en mér finnst við samt þurfa að fara yfir nokkur aðalatriði í þessu máli. Upphaflega kom það náttúrlega til, eins og ég sagði, til að vernda störfin og við hvöttum fyrirtækin til að koma með ríkisvaldinu í að vernda störf. Að sjálfsögðu gagnaðist þetta fyrirtækjunum líka og hjálpaði mörgum sem höfðu ekki efni á uppsagnarfresti strax í upphafi og til að draga úr launaútgjöldum fyrirtækisins. En um leið stóðu mörg fyrirtæki, sem voru kannski ekki í rekstrarvanda þá en höfðu ágætis eigið fé, frammi fyrir gríðarlegri óvissu. Slík fyrirtæki, hefði þessi leið ekki komið til, hefðu mörg hver, ef ekki flest, gripið til þess ráðs að segja upp fólki til að takmarka áhættu sína fram í tímann meðan óvissan var hvað mest. Því var þessi leið svo góð og stjórnvöld hvöttu fyrirtæki til að taka þátt í henni. Þá var reynt að hafa leiðina sem almennasta þannig að hægt væri að taka ákvörðun hratt um hvort nýta ætti hana eða ekki og vinna úr þessu. Það hefur aðeins verið kvartað undan því hvað það taki langan tíma að vinna úr málunum hjá Vinnumálastofnun og að þetta hafi verið óljóst. En það hefði getað orðið enn flóknara ef málið hefði ekki verið svona almennt. Ég vil því segja að ég ætla ekki að útiloka að einhver fyrirtæki hafi misnotað þessa leið eða ekki haft rétt við. Ég ætla ekki að útiloka það. Það getur verið af mörgum ástæðum og á mismunandi hátt hvernig það var misnotað. Í flestum tilfellum held ég að launamaðurinn, stéttarfélögin og stjórnvöld hafi brugðist við ef stjórn eða fyrirtæki voru að misnota þetta eitthvað eða misskildu leiðina. Það var oftast leiðrétt og var ekki við lögin að sakast heldur. Leiðin var almenn og málin skýrðust og það var lagað ef einhverjir voru að misnota sér þetta. Ég held að þau fyrirtæki séu ekki gríðarlega mörg þó að þau séu til. En að fara að nefna í löngum röðum öll þau fyrirtæki, hvort sem þau eru stór eða smá, sem eru vel stæð og eru kannski með margar mismunandi rekstrareiningar innan hvers fyrirtækis, að fara að gagnrýna þau og setja þau á einhvern svartan lista og ganga þannig að orðspori þeirra, ég tel að það hafi ekki að öllu leyti verið rétt að gera það út af því sem ég sagði hér áðan, að að öðrum kosti hefðu þessi vel stæðu fyrirtæki í upphafi, með mjög mikla óvissu fyrir framan sig, tekið ákvörðun fyrir sitt félag og sagt fólki upp. En út af þessari leið var ráðningarsambandið framlengt og fyrirtækin skuldbundu sig til að hafa ráðningarsambandið lengur í gildi. Það gagnaðist Atvinnuleysistryggingasjóði og það gagnaðist launamanninum. Mér finnst þetta skipta gríðarlegu máli og við verðum að hafa það í huga þegar við erum að ræða það hvort þetta hafi verið misnotað eða ekki. Þar komum við líka inn á nokkur hugtök. Var þetta fyrir fyrirtæki í rekstrarvanda á sama tíma og ríkisstjórnin sagðist ætla að bjarga lífvænlegum fyrirtækjum? Þarna finnst mér við þurfa svolítið að skilja á milli og svo þurfum við líka að skilja á milli þess hvort við vorum að fjalla um tekjufall eða rekstrarvanda þar. Það er hvor sinn vandinn. Fyrirtæki geta orðið fyrir miklu tekjufalli þó að það sé ekki endilega í rekstrarvanda. Mér finnst þetta ekki vera nógu skýrt í skýrslu Ríkisendurskoðunar, þ.e. munurinn á þessu, og því hef ég ekki alveg náð utan um það þegar fólk er að tala um að stöndug fyrirtæki hafi verið að misnota leiðina, hvernig þau voru að misnota hana eða hvert nákvæmlega brotið var, af því að við leggjum mismunandi skilning í þetta. Við þessa leið er fyrst og fremst verið að styðja launamanninn, launamaðurinn fær greiðsluna en ekki fyrirtækin. Fyrirtækin fá ekki eina krónu til sín, en eins og ég sagði áðan nutu sum fyrirtækin góðs af því, því að þá hefði verið minni launakostnaður hjá þeim. Hinn kosturinn hefði kannski verið að nýta eigið fé og segja fólki upp og draga úr áhættunni lengra fram í tímann. Þetta þurfum við að hafa í huga og ég vildi fara svolítið yfir það hér í upphafi. Það næsta sem ég vil fjalla um er að mikið hefur verið rætt um það hér í dag að þetta frumvarp og hvernig það er úr garði gert ýti fólki eða fyrirtækjum yfir í að nýta sér uppsagnarleiðina. Það held ég að sé að mjög litlum hluta, alveg sama hvað manni finnst um öll þessi skilyrði, flækjustig og annað slíkt og muninn á þeim, því að það er bara þannig að til að komast inn í hlutastarfaleiðina þarf tekjusamdrátturinn ekki að vera nema 25%, þannig að það er svolítið greiðari leið inn en skuldbindingin er að borga, eftir 1. júlí, 50% af laununum sem fyrirtæki. Þannig að öll þau fyrirtæki sem eru með minni tekjusamdrátt en 75% eiga möguleika á að fara inn í hlutastarfaleiðina en ekki inn í uppsagnarleiðina. Þau hafa ekkert val á milli leiða. Ef fyrirtæki eru með minna en 75% tekjusamdrátt hafa þau ekki val um uppsagnarleiðina og því er ekki hægt að segja að eitthvað í þessu frumvarpi sé að ýta þeim fyrirtækjum yfir í hina leiðina af því að þau eiga ekki möguleika á því. Svo er það hitt. Ef fyrirtæki með 75% tekjusamdrátt eða meiri þá efast ég um að það hafi eitthvert val um það að fara inn í hlutastarfaleiðina af því að þau eiga ekkert eigið fé fyrir 50% af laununum. Þar af leiðandi er búið að draga gríðarlega mikið úr menginu sem er þarna á milli. Mér finnst þetta skipta miklu máli. Rétt í lokin ætla ég að fara aðeins yfir skilyrðin. Ég tek undir það að mikilvægt var að setja viðurlög. Ef einhver var sannarlega að misnota þetta eða brjóta lögin þá eiga að vera viðurlög. Ég tek undir með ríkisstjórninni að mikilvægt er að hafa virkt eftirlit þannig að þeir sem eru að nýta sér þetta viti að eftirlit sé í gangi og að það séu einhver viðurlög. Það er svolítið mikilvægt atriði. En svo kemur að skilyrðunum. Skilyrði eru annað en viðurlög og ég er einn af þeim sem finnst þurfa að fara varlega með skilyrðin. Það hefur komið mér svolítið á óvart hvað verkalýðshreyfingin og talsmenn launþega hafa lagt mikla áherslu á að þessi skilyrði séu inni. Því hef ég með breytingartillögum meiri hlutans, sem mér sýnist minni hlutinn að nokkru leyti taka undir líka, lagt til að reyna að draga aðeins úr skilyrðunum en samt mætast á miðri leið gagnvart þeim sem hafa komið að málinu, af því að þessi mál hafa verið unnin í töluverðu samráði við aðila vinnumarkaðarins, bæði launþegana og atvinnurekendurna, og þetta er einhver niðurstaða. En ég segi það alveg hér að ég býst við því að þessi skilyrði og þessi umræða, að fyrirtækin séu sett á svartan lista og annað af því að þau eru með samfélaginu að taka þátt í að vernda störfin, geti spilað inn í að færri nýti sér þessa leið hafi þeir á annað borð möguleika á því. Fyrirtækin munu því horfa á þetta. Á ég að fara að undirgangast þessi skilyrði? Eða á ég að taka einhverja aðra ákvörðun, sem er ekki endilega fyrir uppsagnarleiðina? Ég held að fæst þeirra hafi einhvern möguleika á að fara inn í hana. Þetta þarf að ræða. En þetta var svona viss málamiðlun og það hefur verið dregið aðeins úr þessu sem ég tel að nálgist betur markmið frumvarpsins. Það hefur líka verið rætt aðeins um sjálfstætt starfandi. Það kom skýrt fram fyrir nefndinni að þeir sitja alveg við sama borð hvað varðar upphæðir frá Atvinnuleysistryggingasjóði og þeir sem fara hlutabótaleiðina. Þeir sem eru sjálfstætt starfandi á eigin kennitölu sitja með sömu upphæðir. Það er bara aðeins annað ferli og þar er verið að notast við það almenna kerfi sem er til til þess að minnka flækjustigið, auka afgreiðsluhraða og annað slíkt. Það er bara þannig að allir sem eru inni í þessu kerfi þurfa að vera virkir í atvinnuleit, sem dæmi, og það getur alveg verið ankannalegt fyrir margar mismunandi stéttir. En það hefur gengið upp hérna og ég held að það sé margt svona sem við eigum að reyna að breyta sem minnst til að hafa kerfið sem skýrast og minnka flækjustigið svo að þetta gangi sem best fyrir sig. Að lokum ætla ég bara að minna á að það er launþeginn sem fær greiðsluna, ekki fyrirtækin. Þess vegna er svolítið erfitt að tala um einhverjar endurgreiðslur eða að fyrirtækin eigi að endurgreiða þetta og annað slíkt því að í uppsagnarleiðinni, það er munur á þessum leiðum, þurfa fyrirtækin að tekjufæra styrkinn sem dregur þá úr skattalegu hagræði, eins og í uppsöfnuðu tapi eða öðru slíku. Þau þurfa að tekjufæra þetta og uppfylla viss skilyrði á meðan verið er að tekjufæra það yfir einhvern tíma, en það er ekki í þessu, af því að það er launþeginn sem fær fjármunina. Ástæðan fyrir því að fyrirtækin hafa boðist til að endurgreiða er náttúrlega til að reyna að bjarga orðspori sínu eftir að hafa komist á svartan lista fyrir að hafa tekið þátt í því með stjórnvöldum að vernda störfin. Ég vona að ég hafi náð að útskýra þetta að einhverju leyti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra í bili og vil árétta að þetta hefur verið góð leið og fleiri úrræði hafa bæst við. Tímarnir breytast og þróast og vonandi gengur okkur vel að vinna úr því ástandi sem upp er komið.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar aðeins að ræða við hann um þann hvata sem stjórnvöld hafa ákveðið að setja inn í kerfið til fyrirtækja, um að fara frekar í uppsagnir en að fara í hlutastarfaleiðina, sem blasir við. Fjöldi fyrirtækja í ákveðnum atvinnugreinum á Íslandi hefur orðið fyrir næstum því 100% tekjufalli, eins og við höfum komið inn á áður. Mig langar að lesa smáskilaboð sem mér bárust eftir umræðuna áðan þegar við hv. þingmaður vorum að ræða nákvæmlega það. Ég les þau hér upp, með leyfi forseta: Smádæmi af fyrirtækinu sem ég vinn hjá sem mig grunar að sé frekar dæmigert. Um er að ræða stóra verslun sem miðar aðallega að ferðamönnum. Hún setti næstum allt starfsfólk sitt á hlutabótaleiðina um leið og opnað var fyrir hana og sagði bara upp örfáum starfsmönnum þann mánuðinn þótt tekjurnar hefðu þá strax pompað niður í næstum ekki neitt. Daginn eftir að uppsagnaleiðin var kynnt var öllum starfsmönnum fyrirtækisins með tölu sagt upp samstundis. Þetta er raunveruleikinn og við fáum fregnir af þessu á hverjum degi. Nú nálgast mánaðamót þannig að mér finnst mjög óábyrgt að láta eins og það sé val fyrir fyrirtæki sem er að ströggla og vonast til þess að hagur þess vænkist á næstu mánuðum, hvort það ætlar að nota starfsfólk sitt áfram í 25% starfshlutfalli, eða þá í 100% starfshlutfalli næstu þrjá mánuði á launum hjá ríkissjóði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og tækifærið til þess að fjalla um málið. Það er mjög gott dæmi um hvernig breyttar aðstæður geta kallað á önnur úrræði. Þegar áfallið kemur vita fyrirtækin ekki hvað bíður þeirra, hversu lengi tekjufallið mun vara og annað slíkt. Mögulega hefur þessi stóra verslun átt ágætis eigið fé í upphafi og ef ekki hefði komið til hlutabótaleiðarinnar hefði hún sagt mun fleiri starfsmönnum upp. Það er gott dæmi um það að hversu vel hlutabótaleiðin virkar til þess að bjarga þeim störfum og framlengja þau, annars hefði viðkomandi verið sagt upp og núna, þremur mánuðum seinna, hefði hann verið kominn á atvinnuleysisbætur. En vegna hlutabótaleiðarinnar tókst að lengja þetta. Ég veit ekki hvers konar verslun þetta er, hún mun kannski fara að fá einhverjar tekjur núna en þau vita ekki hvort það gerist, hvort annað áfall kemur í haust, önnur bylgja, eða hvenær tekjurnar koma en eigið fé er orðið minna. Þau eiga því ekki lengur eigið fé til að greiða þessum starfsmönnum 50% í hlutabótaleiðinni, 50% af laununum og því er verið að bjarga þeim fyrirtækjum frá gjaldþroti með uppsagnaleiðinni. Þau höfðu því ekkert annað val. Það hefur nákvæmlega ekkert að gera með muninn á leiðunum eða skilyrði þeirra, ekki neitt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mér finnst sorglegt að heyra að hv. þingmaður setur alla áherslu sína á fyrirtækin, og ég finn það hjá öðrum stjórnarliðum, en ekki launamanninn. Þegar við lögðum af stað í þennan leiðangur var stærsta markmið okkar að viðhalda ráðningarsambandi milli launamanns og vinnuveitanda. Mér finnst miður að stjórnvöld og meiri hlutinn á þingi hafi ekki farið í að útfæra hlutabótaleiðina til hagsbóta fyrir launafólk heldur fari frekar í að reyna að bjarga fyrirtækjum og hjálpa þeim að segja upp fólki. Og mér finnst mjög skrýtið að ákveðin verkalýðsfélög séu einhvern veginn að ýta undir það. En það verður að hafa það. Annað sem ég verð að spyrja hv. þingmann út í er að hann skuli furða sig á hugmyndum um að endurgreiða stuðninginn og hvernig fyrirtækin eigi nú að fara að því. Þá verð ég að benda hv. þingmanni á að í frumvarpi því sem hann styður hér ásamt meiri hlutanum er einmitt fjallað um hvernig 

Virðulegur forseti. Það er algerlega rangt að við séum að leggja áherslu á fyrirtæki en ekki launamenn. Í upphafi var það hlutabótaleiðin sem framlengdi ráðningarsambandið og með því að bjóða upp á styrki í uppsagnarfresti geta fyrirtækin staðið við launagreiðslur í frestinum og þá fer fólk aftur úr 90% upp í 100% laun. Vonandi getur það orðið til þess að fyrirtæki geti ráðið aftur þá starfsmenn áður en til uppsagna kemur. Til þess er leikurinn gerður. Ef sú leið hefði ekki komið til hefði fjöldi fyrirtækja til viðbótar farið í gjaldþrot, launamaðurinn hefði misst vinnuna og þurft að bíða í lengri tíma eftir bótum úr Ábyrgðasjóði launa og allt það. Þannig að það stenst bara ekki að 

Hæstv. forseti. Við ræðum hér um framlengingu hlutabótaleiðar og ég hlustaði af athygli á ræðu hv. þingmanns. Meginmarkmiðin eru að verja ráðningarsamband og verja störf. Ég er sammála hv. þingmanni um að heilt yfir tókst þetta vel í fyrstu atrennu og ég held að hv. velferðarnefnd hafi gert vel. Það voru allir í fullkominni óvissu. Það er í raun meginniðurstaða skýrslu ríkisendurskoðanda. Þetta úrræði var alls ekki hnökralaust og við eigum að horfa á það og það er sjálfsagt að setja einhver skilyrði nú þegar við vitum eitthvað meira um stöðuna. Ég verð samt að segja, áður en ég ber fram spurningar til hv. þingmanns, af því að ég hygg að það sitji í honum sem við ræðum hér, að þessi skilyrði gangi of langt. Segjum bara eins og er; skilyrðin ganga í raun og veru gegn meginmarkmiðum frumvarpsins. Þannig er það bara. Aðstoð við launamenn með slíkum stuðningi, launamenn sem gætu haldið starfi hjá fyrirtækjum með tekjufall á bilinu 25–75% - það virkilega í rekstri - þýðir að ráðningarsambandið er í uppnámi. Það er eitt sem ég var ekki sammála hv. þingmanni um í ræðu hans. Þessi úrræði, laun í uppsögn, eru eðlisólík. Hver er raunveruleikinn? Raunveruleikinn er nefnilega sá að nú er maður sennilega þvingaður í það, ef maður horfir á þessi skilyrði, að segja fólki upp. Punktur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta góða andsvar. Ég get tekið undir með honum varðandi skilyrðin. Ég kom inn á það í ræðu minni að skilyrðin ganga of langt. Við ræddum það og fórum yfir það í hv. velferðarnefnd. Við fengum umsagnir úr báðum áttum. Fulltrúar launþega lögðu gríðarlega áherslu á þessi skilyrði og jafnvel að herða þau, meðan fulltrúar atvinnulífsins lögðu áherslu á að stytta þyrfti gildistímann til þess að þau gætu gengið upp fyrir launamanninn, til að verja störf launamanna. Ef ég hefði fengið að semja þetta mál í upphafi hefðu þessi skilyrði ekki verið sett. Ég get alveg sagt það. En ég ætla að fallast á þessa niðurstöðu vegna þess samtals og þeirrar samvinnu sem við höfum átt í gegnum Covid-ástandið sem við höfum verið að takast á við. Þá varð þetta lendingin sem ég ætla að fallast á, þótt ég hefði kosið að skilyrðin væru öðruvísi. Ég get að hluta til tekið undir lokaorð hv. þingmanns um að þau skilyrði sem við setjum hér ýti fólki í uppsögn. En það sem ég hef verið að benda á er að það er ekki verið að ýta fyrirtækum í uppsagnaúrræðið af því að þau komast ekki inn í það. En ég get tekið undir það að það eru fleiri fyrirtæki sem taka bara þá ákvörðun sem þau hefðu annars tekið í upphafi Covid-ástandsins, að segja upp fólki án þess að nýta sér uppsagnarstuðning stjórnvalda. Það munu koma þannig mál. Ég get tekið undir það.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni ærlegt svar, ég átti svo sem ekki von á öðru. Í þessari stöðu, þessari miklu óvissu, fóru fyrirtæki þessa leið, með engin skilyrði og hvatningu til að leita þessarar leiðar, í mikilli rekstrarlegri óvissu, vissulega með sterkan efnahagsreikning, en það gengur líka hratt á hann hjá sumum þegar tekjufallið er nokkurt. Þannig virka viðskipti og þegar fyrirtæki horfa líka framan í það að þurfa að styrkja efnahaginn með öllum ráðum þá skipta skilaboðin máli. Hver eru skilaboðin? Fyrirtækið nýtur stuðnings en maður hreyfir sig ekki í þrjú ár til þess að bjarga fyrirtækinu. Það eru röng skilaboð til atvinnulífsins. Það eru röng skilaboð að mínu viti. Ég er satt að segja rasandi hissa á þessari niðurstöðu.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir það að skilyrðin eru mörgu leyti svolítil eftiráskilyrði. Fyrirtækin voru hvött til að taka þátt. Ég viðurkenni alveg að mörg þeirra nutu stuðnings af því líka, það hjálpaði þeim að lækka launakostnaðinn. En í grunninn erum við að reyna að verja launasambandið. Þetta getur sent röng skilaboð og haft slæm áhrif, eins og hv. þingmaður kom inn á, og það er ástæðan fyrir þessu, við tókum þá umræðu í velferðarnefnd. Og ég vil gleðja hv. þingmann með því að segja að þetta eru ekki lengur þrjú ár heldur u.þ.b. eitt og hálft ár. Búið er að stytta gildistíma skilyrðanna. Svo getum við rætt hvort ganga ætti enn lengra í því eða ekki. 
            

Herra forseti. Þetta er áhugaverð og fín umræða. Hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni að tekið hefði verið tillit til umsagnaraðila, bæði launþega og atvinnurekanda, aðila beggja vegna borðsins. Þá langar mig að hressa upp á minni hv. þingmanns; það er vissulega rétt að ASÍ fagnaði frumvarpinu og var með sterkari skilyrði. Samtök atvinnulífsins sögðu einfaldlega: Það var ekki talað við okkur. Hér er verið að hegna þorra launafólks fyrir afglöp örfárra og Bandalag háskólamanna sagði, svo að ég lesi orðrétt, með leyfi forseta: „Að lokum átelur BHM stjórnvöld fyrir að hafa eingöngu haft samráð við Alþýðusamband Íslands við gerð frumvarpsins, en ekki önnur heildarsamtök launafólks.“ Þannig að það er rangt að haft hafi verið víðtækt samráð við gerð hinna ítarlegu skilyrða. Fyrst það er komið á hreint langar mig að spyrja hv. þingmann, ekki síst í ljósi orða hans í samskiptum við hv. formann fjárlaganefndar: Sér hv. þingmaður fyrir sér að endurskoða þetta og samþykkja tillögu 2. minni hluta um að hin stífu skilyrði verði bundin við hámarksfjárhæð þeirrar aðstoðar sem viðkomandi fyrirtæki fær fyrir hönd launþega sinna? Þ.e. að þorri þessara litlu fyrirtækja, sem ég ítreka að fara hátt yfir 90%, um 95%, ef við miðum við 30–50 millj. kr. - við miðuðum við 50 millj. kr. í breytingartillögum 2. minni hluta, það má færa þá tölu fram og til baka - en bara að tryggja að þetta séu þá þau fyrirtæki sem spila með umtalsverða fjármuni, þessi minni fyrirtæki sem greiða t.d. arð, til þess einfaldlega að standa undir skuldbindingum svo þau geti haldið úti rekstri, svo þau geti haft fólk í vinnu, svo þau geti haldið uppi íslensku atvinnulífi sem byggist á litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Er möguleiki að hv. þingmaður 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Fram kemur m.a. í umsögn Samtaka atvinnulífsins að þau hafi fengið að sjá vissar tillögur og annað þó að það hafi kannski ekki verið endanlega niðurstaðan, en þau fengu að segja skoðun sína og komu að því og annað slíkt. Kannski var ekki farið til allra en alla vega var haft samráð og visst samtal hefur verið í gangi. En varðandi frekari breytingar þá hafa málin verið rædd í dag. Ég hef fylgst með öllum breytingartillögum og skoðað þær allar. Þegar það gengur allt saman upp, þ.e. að feta milliveginn á milli hagsmunaaðila, þá skoða ég auðvitað allar breytingartillögur með opnum hug.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Mig langar að venda kvæði mínu í kross og fara beint í annað. Í máli þingmanns, bæði í ræðu hans og í andsvörum fyrr í dag, kom fram nokkuð sem ég gat ekki skilið öðruvísi en svo að hann væri að gagnrýna atriði sem fram kemur í breytingartillögum 2. minni hluta varðandi endurgreiðslu, þar sem 2. minni hluti talar um að endurgreiðsla verði án álags. Hv. þingmaður orðaði það sem svo að þar væri ekki hægt að tala um endurgreiðslur, af því þetta væri til launþega. Nú er það svo að þetta hugtak, endurgreiðslur, er í frumvarpinu. Það er ekki runnið undan rifjum 2. minni hluta. Þar erum við einfaldlega að veikja hið harðorða orðalag með því að draga úr álaginu ef fyrirtæki eiga frumkvæði að því að endurgreiða. En endurgreiðsluhugtakið er í frumvarpinu og tillögum meiri hlutans. Getur hv. þingmaður útskýrt fyrir mér hver misskilur hvað í þeim efnum?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma með þessa spurningu þannig að ég geti útskýrt mál mitt. Það sem ég á við er eiginlega bara lögfræðin í málinu. Það sem er í frumvarpinu er hluti af viðurlögunum. Ef fyrirtæki hafa nýtt sér úrræðið án þess að hafa rétt til þess eða farið á skjön við þetta þurfa þau að greiða með 15% álagi þann kostnað sem Atvinnuleysistryggingasjóður hefur orðið fyrir af því að þau höfðu ekki rétt á þessu. Vegna þess hvernig óvissan var, var talið rétt að lækka álagsprósentuna. Flest svona viðurlög eru með 50% álagi en ákveðið var að hafa það 15% í þessu máli. En það sem ég er að tala um og er breytingartillaga minni hlutans, er að fyrirtækin geti greitt þetta til baka áður en þetta er orðið vegna viðurlaga eða vegna þess að þau hafi ekki notað þetta ekki rétt. Þar er stór munur á, þannig að fyrirtækin hafa ekki fengið neitt. Þess vegna er svo erfitt að endurgreiða það. En þarna erum við að tala um þann kostnað sem varð, sem er orðinn að viðurlögum.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Ég er búinn að sitja hérna síðan kl. fjögur í dag og hlusta á kollega mína í velferðarnefnd fara yfir þetta mál sem við erum búin að fjalla um mjög lengi. Það er afar mikilvægt að hlutabótaleiðin hafi verið farin í upphafi og nú er verið að bæta hana aðeins. Það er alveg klárt að við munum ekki komast að hinum eina sannleika í þessum lögum frekar en í fyrri lögum sem við höfum sett. Mér finnst vera of mikið úr því gert að það séu margir að svindla og fara illa með þessa leið. Ég minni á að 6.400 fyrirtæki hafa nýtt sér hlutabótaleiðina og þau eru örfá sem hafa verið sökuð um að hafa ekki átt erindi í hana. Að meginhluta hefur það tekist vel. Ég hef miklu meiri áhyggjur af því hvernig atvinnulífið kemur út úr þeim hörmungum sem við erum að ganga í gegnum. Í svona ástandi þar sem fótunum er nánast kippt undan okkur, atvinnulífinu og heimilunum, eigum við ekki að setjast í þá stöðu að egna heimilunum gegn atvinnulífinu eða öfugt. Þau geta aldrei án hvor annars verið. Við þurfum að vinna að því að skapa sátt um þær aðgerðir sem við stöndum fyrir. Meiri hlutinn er að ná sátt um þær aðgerðir sem hér eru lagðar til og við erum að reyna að ná sátt við minni hlutann um þær aðgerðir. Auðvitað næst það ekki í öllum tilfellum, en allir eru að gera sitt besta. Fram undan eru tímar sem við spáum mikið í hvernig fari hjá okkur, hvaða störf skapist á næstunni og hvernig ástandið verður þegar þessi leið rennur sitt skeið í lok ágústmánaðar. Hingað hafa komið 2,5 milljónir farþega á ári en við sjáum nú tölur sem eru óralangt frá því. Þá er slíkt umframframboð á þjónustu og afþreyingu, hótelherbergjum og flugferðum að eitthvað mun undan láta. Það er því gríðarlega mikilvægt fyrir okkur að reyna að ná saman í þessum málum eins og hægt er. Oft er talað um að gerð séu mistök og ég hef heyrt það hér í dag að það séu jafnvel engin viðbrögð við skýrslu Ríkisendurskoðunar sem kunngerð var í gær. Þá hafði þetta lagafrumvarp verið í smíðum í margar vikur, alla vega marga daga. Mér finnst vera ákall um að hér séu öll viðbrögð alltaf fyrir hendi og krafa um að enginn geri mistök, á meðan við erum enn á siglingu og enn að henda út björgunarbátum til að halda atvinnulífinu í landinu gangandi. Mér finnst þessi umræða komin á ákveðinn lokapunkt hvað mig varðar. Ég hef engu við það að bæta sem félagar mínir hafa sagt hér í dag. Hér hefur verið talað af mikilli þekkingu og reynslu og ég hef átt orðastað við þetta góða fólk í marga daga. Ég ætla að nota þetta tækifæri og þakka starfsfólki Vinnumálastofnunar, ráðuneytanna og þingsins fyrir að gera okkur mögulegt að keyra öll þessi mál í gegn. Vinnumálastofnun er að taka við 50.000 manns á launaskrá á nokkrum dögum og það er afrek sem gerist í svona hremmingum. Við þurfum að kunna að þakka fyrir og meta það.

Hæstv. forseti. Það hefur verið mjög áhugavert að fylgjast með öllum þeim umræðum sem hafa farið hér fram í dag um þetta stóra mál sem við höldum nú áfram með og sem er nokkurs konar arftaki fyrri hlutabótaleiðar. Mig langar aðeins að byrja á að fjalla um fyrri hlutabótaleiðina vegna þess að þegar við vorum með það mál í velferðarnefnd tók ekki mjög langan tíma hjá okkur að komast að góðu samkomulagi á þá leið að við gátum rætt okkur niður á nokkurs konar viðunandi niðurstöðu. Það var ekki mikið sem bar í milli, vil ég segja. Einn af þeim hlutum sem mér fannst við öll vera með í huga var að við myndum huga að þeim sem kallast sjálfstætt starfandi. Svo kom það nú í ljós að svo var ekki og þeir sem teljast sjálfstætt starfandi og einyrkjar hafa svo sannarlega mátt bíða eftir úrlausn sinna mála og teljast varla hafa rétt til að nýta sér hlutabótaleiðina. Það er m.a. þess vegna sem ég ákvað að vera með á minnihlutaáliti sem við leggjum hér fram, að mestu minni hluti velferðarnefndar, þar sem tekið er til þeirra sem eru sjálfstætt starfandi. Mig langar sérstaklega að nefna leigubílstjóra í þessu sambandi vegna þess að í mínum huga hafa þeir sannarlega sinnt framlínuþjónustu. Þar sem ég bý á Akureyri hafa þeir tekið að sér, oft við erfiðar aðstæður, að flytja fólk og flytja vörur og hreinlega flytja nauðsynjar. Ég er mjög áfram um að minnihlutaálit okkar fjalli sérstaklega um þá sem eru sjálfstætt starfandi og jafnvel aðra svokallaða einyrkja. Mig langar aðeins að fara aftur í það hversu vel okkur tókst að ná saman um fyrri hlutabótaleiðina. Við sáum ekki fyrir það sem síðar kom upp, þ.e. að fyrirtæki nýttu sér leiðina sem með einhverjum hætti áttu kannski ekki að gera það. Samt fóru þau fyrirtæki að lögum en við getum velt því fyrir okkur hvort það hafi verið siðlegt af þeim að nýta sér hlutabótaleiðina. Flest ef ekki öll þessi fyrirtæki hafa endurgreitt eða með einhverjum hætti gert bót á því sem þau lögðu upp með og ég vil byrja á að hrósa þeim fyrir það. Ég vil jafnframt taka undir áhyggjur sem Ríkisendurskoðun hafði af afgreiðslu okkar þegar við náðum þessari niðurstöðu af því að það stingur í augu að lesa að öll velferðarnefnd hefði verið á því að reyna að hleypa sem flestum að úrræðinu, fyrstu hlutabótaleiðinni, vegna þess að við sáum ekki fyrir að sú staða gæti komið upp sem svo varð. En nóg um þetta. Ég nefndi ríkisendurskoðanda og við fengum mjög góða skýrslu frá honum og góðar ábendingar og jafnvel mjög vel ígrundaðar. Það er ekki oft sem maður les svona efni sem maður skilur, liggur við, eftir fyrsta lestur. En það var þannig í þessu tilfelli og það hjálpaði okkur mjög mikið og sérstaklega vil ég segja að það hafi hjálpað okkur í minni hlutanum til að móta okkar álit. Þegar ég las yfir meirihlutaálitið gat ég ekki séð að þeim hafi þótt jafn auðlesanlegt það sem ríkisendurskoðandi sagði. Ríkisendurskoðandi ákvað að eigin frumkvæði að fara í eftirlit og komst þá að því að Vinnumálastofnun hafði þá þegar ætlað að hefja rannsókn á þessu úrræði. En niðurstaðan hafði orðið sú að Vinnumálastofnun hafði hug á því að rannsaka með haustinu hvernig til hefði tekist. Nú vil ég alls ekki sakast við Vinnumálastofnun vegna þess að ég held að þau hafi sannarlega unnið kraftaverk þar, eins og fram hefur komið hér í dag. Ég vil kannski frekar halda því fram að ráðuneyti félagsmála, sem heldur á þessu öllu saman, hefði átt að standa sig og sjá til þess að Vinnumálastofnun væri gert það kleift samhliða því hamfaraástandi sem starfsfólkið stóð frammi fyrir. Við höfum notið þess frá Vinnumálastofnun, og ég vil líka nefna Persónuvernd, að báðir þessir aðilar og jafnvel Skatturinn mættu á fund velferðarnefndar með engum fyrirvara og svöruðu mörgum spurningum sem við höfðum þá stundina, sem voru jafnvel ekki einu sinni fullmótaðar, þannig að við gátum enn frekar tekið til allt sem við vildum segja. Ég ætla ekki að lengja þetta mikið. Ég hef vissulega einhverjar áhyggjur af því hvernig til tekst í þetta sinn. En ástæða þess að ég ákvað að styðja minnihlutaálit er sérstaklega sú að mér finnst minni hlutinn virkilega hafa kafað ofan í málið og tekið ábyrgð, ég vil nota það orð. Ég er þó með fyrirvara við 2. málsgrein c-liðar 1. gr., sem fjallar um lágskattaríki, og það er ekki af því að ég sé endilega á móti því úrræði sem þar er fjallað um heldur tel ég að það sé flókið að ætla að skilgreina öll þau hugtök sem finnast á þessu sviði og ég get ekki ákveðið, á þeim skamma tíma sem okkur er gefinn, hvernig best er að haga því. Á sama tíma vil ég líka taka fram að breytingartillaga meiri hlutans varðandi þessa sömu grein er alls ekki fullnægjandi heldur. Það endurspeglast kannski í því að við höfum ekki þann tíma sem við myndum vilja hafa til að vinna þetta álit okkar vel. Ég er að sjálfsögðu ánægð með breytingartillögu minni hlutans sem fjallar um sjálfstætt starfandi, og þá sérstaklega hvað varðar leigubílstjóra, eins og ég hef talað um hér áður, og ég tel að það sé mjög mikilvægt að við náum að fá það í gegn hér í þinginu og það verði samþykkt. Ég þakka öllum í velferðarnefnd fyrir þessa vinnu og vona sannarlega að við náum góðri niðurstöðu.

Herra forseti. Ég held að óhætt sé að fullyrða að hlutastarfaleiðin, sem við ræðum hér nú og stendur til að framlengja með þessu frumvarpi, hafi reynst mörgum fyrirtækjum vel og komið á ögurstundu, ef svo má segja, í rekstri marga þegar óvissan var hér um bil algjör vegna heimsfaraldursins og brast á með afar skömmum fyrirvara með tilheyrandi áhrifum á allt samfélagið. Tilgangurinn með þessari leið er sá að bjarga störfum og milda það fjárhagslega högg sem fyrirtæki, einkum starfsfólk þeirra, verður fyrir í þessum mesta efnahagssamdrætti sem við höfum séð í ein 100 ár. Þessi leið á að koma og kemur í veg fyrir atvinnuleysi og hina mikilvægu tengingu milli atvinnurekenda og launþega, að halda ráðningarsambandinu. Þegar úrræðinu var komið á um miðjan marsmánuð herjaði veiran hvað mest á landsmenn og úrræði stjórnvalda þurftu að vinnast hratt og frumvörp voru keyrð í gegnum þingið. Við í Miðflokknum höfum stutt þær leiðir og aðgerðir ríkisstjórnarinnar vegna þess að það er mjög mikilvægt að við stöndum saman í því að lágmarka það tjón sem við höfum staðið frammi fyrir vegna veirufaraldursins. Við í Miðflokknum höfum komið með ýmsar tillögur og hugmyndir í þeim efnum sem hefur því miður ekki verið hlustað á. Ég er óþreytandi að minnast á það hér vegna þess að stjórnvöld hafa óskað eftir samstarfi og hugmyndum en síðan þegar á hólminn er komið hefur það verið sýndarsamstarf af hálfu stjórnvalda. En við í Miðflokknum höfum stutt þessa aðgerð og munum gera það vegna þess að þetta er sú leið sem skynsamlegt er að fara í þeim aðstæðum sem við höfum verið að glíma við. Hlutabótaleiðin var samþykkt þannig að ekki var nægilega skýrt hverjir áttu rétt á því að nota það úrræði og fjöldi fyrirtækja nýtti sér þann stuðning. Segja má að það hafi verið of mikið í höndum stjórnenda fyrirtækja að meta það hvort þau ættu rétt á stuðningnum eða ekki. Í þessum efnum er samfélagsleg ábyrgð fyrirtækjanna mikil og víðtæk á tímum veirufaraldurs, sem og endranær, að sjálfsögðu. En ljóst er að sum fyrirtæki þáðu þessa aðstoð án þess að þurfa hana og greiddu síðan til baka. Þau fyrirtæki eru í miklum minni hluta, eins og komið hefur fram hér og kom fram í ræðu Ásmundar Friðrikssonar, en þau voru fyrir vikið í kastljósi fjölmiðla og almennings. Í meiri hluta tilfella var störfum bjargað og þar með rekstrargrundvelli heimilanna. Það er að sjálfsögðu auðvelt að benda á það sem betur hefði mátt fara. Sá lærdómur sem draga má af hlutabótaleiðinni er að stjórnvöld hefðu þurft að veita ríkari og skýrari leiðbeiningar um markmið úrræðisins og hverjum það var ætlað. Stjórnvöld, og ekki síst almenningur, hafa lýst vanþóknun á því hvernig sum fyrirtæki misnotuðu þetta úrræði, en slík fyrirtæki voru í miklum minni hluta. Það er rétt að halda því til haga. Að sjálfsögðu tóku þessi sömu fyrirtæki mikla áhættu, orðsporsáhættu, og við þekkjum að enginn atvinnurekandi vill hafa það yfir sér að fólk vilji ekki versla hjá viðkomandi, í því felst að sjálfsögðu mikil áhætta. En við megum ekki gleyma því að þrátt fyrir neikvæða umræðu undanfarnar vikur hvað þetta varðar hefur úrræðið nýst fjölda launamanna. Hins vegar munu þær kvaðir sem felast í frumvarpinu sumar hverjar auðvelda atvinnurekendum þá ákvörðun að hverfa frá notkun þessa úrræðis og leita annarra leiða til að draga úr launakostnaði. En maður spyr sig: Við hverja er að sakast þegar fyrirtæki nýttu sér úrræðið sem gátu komist hjá því? Er það ekki fyrst og fremst löggjafinn sem talaði ekki nógu skýrt um hverjir ættu í raun og veru rétt á því? Síðan var eftirlitið með úrræðinu náttúrlega ekkert. Komið hefur fram að mikið álag var á starfsmönnum Vinnumálastofnunar og var skiljanlega erfitt fyrir það ágæta fólk, sem hefur staðið sig frábærlega, sem var í því að greiða út bætur en þurfti síðan að sinna eftirlitinu um leið. Hér er náttúrlega fyrst og fremst við yfirvald stofnunarinnar, ráðuneytið sjálft, að sakast að hafa ekki tryggt það að Vinnumálastofnun gæti sinnt þessu eftirliti. Vitað var að það þyrfti að vera eftirlit með þessu, miklir fjármunir í húfi o.s.frv. og fullkomlega eðlilegt að hafa slíkt. Ég minni á að komið hefur fram að í Svíþjóð starfa 100 sérfræðingar við eftirlit með hlutabótaleiðinni þar í landi, þannig að ég myndi segja að ráðuneytið hafi ekki staðið sig í því að gera Vinnumálastofnun kleift að sinna eftirliti hér eins og vera ber. Við skulum vona að þau fyrirtæki sem nýttu sér þetta úrræði en gátu komist af án þess, dragi lærdóm af málinu og axli þá ábyrgð. Það eru örugglega tilfelli þar sem hægt hefði verið að halda fólki í óbreyttu starfshlutfalli þó að verkefnin væru fá. En með þessu frumvarpi er úrræðið framlengt og um leið þrengt þannig að það nær eingöngu til 50% starfshlutfalls frá og með 1. júlí. Fleiri skilyrði bætast við, eins og ef fyrirtæki hafa orðið fyrir tekjufalli sem nemur 25%. Það er skynsamlegt svo úrræðið nýtist þeim fyrirtækjum sem lenda sannarlega í vandræðum vegna faraldursins. Herra forseti. Ég vil hér næst koma inn á arðgreiðslur og kvaðir í frumvarpinu er lúta að greiðslu arðs. Arður er ekkert slæmt fyrirbæri, eins og sumir vilja halda fram, þvert á móti er arður mikilvægur í fyrirtækjarekstri. Með arði er átt við greiðslur fyrirtækis í atvinnurekstri til eigenda sinna. Fyrirtæki getur því aðeins greitt arð að það hafi verið rekið með hagnaði á einhverju tímabili. Opinber umræða um hagnað og arðgreiðslur ber oft þann beiska keim að hagnaður og arðgreiðslur séu af hinu slæma og skerði hag launafólks og jafnvel samfélagsins alls. Það er mikill misskilningur. Ef fyrirtækið skilar ekki hagnaði bresta forsendur rekstrarins og fólk missir vinnuna og allir tapa á endanum. Hagnaður og arðgreiðslur eru því góð fyrir samfélagið og grunnforsenda atvinnurekstrar. Mörg fyrirtæki leita nú að nýjum fjárfestum enda er erfitt um vik að nálgast lánsfé. Það kann að reynast erfitt ef ekki verður heimilt að greiða út arð næstu þrjú árin, eins og segir í frumvarpinu. Þó standa vonir til þess að því verði breytt áður en frumvarpið verður að lögum. Einnig er rétt að hafa í huga að stjórnendum er samkvæmt hlutafélagalögum óheimilt að takmarka rétt hluthafafundar til að ákveða arðgreiðslu. Jafnvel þótt stjórn geri ekki tillögu til hluthafafundar um arðgreiðslu eiga hluthafar, sem eiga samtals a.m.k. einn tíunda hluta hlutafjár, kröfu um að tilteknum arði sé úthlutað, samanber 2. mgr. 101. gr. hlutafélagalaga. Nokkur samtök atvinnurekenda skiluðu sameiginlegri umsögn við frumvarpið og segja að þar sé verið að takmarka þennan mikilvæga lögbundna rétt minni hluta hluthafa ef arðgreiðsla verður ekki ákvörðuð nema með tilheyrandi tjóni fyrir félagið, þ.e. að því verði samhliða gert að endurgreiða bætur starfsmanna með álagi, eins og lagt er upp með í frumvarpinu. Ég held að aðalatriðið sé að fara yfir þetta varðandi þessi þrjú ár og stytta þann tíma. Ég tel þetta vera óskynsamlegt eins og lagt er upp með og skilst að von sé á breytingartillögu í þá veru. Ég vona að svo verði. Að mati samtakanna þarf að endurskoða þetta ákvæði, stytta tímabilið og heimilað að takmarka arðgreiðslur. Þegar mestu skammtímaáhrifin og óvissan er minni hvað veirufaraldrinum varðar þá verða stjórnvöld að leggja strax áherslu á að leita leiða svo atvinnulífið skapi almennt ný störf svo tryggja megi öfluga viðspyrnu. Hlutabótaleiðin er ekki endilega farsælasta leiðin til þess þegar fram í sækir, það má ekki gleyma því. Við verðum að hafa það í huga að hún er neyðarúrræði fyrir fyrirtæki sem lent hafa í miklu tekjufalli. Aftur á móti gæti örvun fjárfestingar til framtíðar; skattbreytingar, breytingar á regluverki og slíku, náð ágætum markmiðum og ekki síst lækkun tryggingagjaldsins, sem við í Miðflokknum höfum talað sérstaklega fyrir og verið óþreytandi að minnast á og m.a. flutt breytingartillögur um þess efnis að það verði fellt niður fram að áramótum og síðan lækkað í framhaldi af því. En því miður var tillaga okkar Miðflokksmanna felld af stjórnarliðum sem hafa síðan verið að kalla eftir hinum ýmsu tillögum. Fleiri sem þekkja til í þessum efnum á viðskiptasviðinu hafa nefnt mikilvægi þess að lækka tryggingagjaldið. Herra forseti. Ég vil að lokum nefna skýrslu Ríkisendurskoðunar um nauðsynlegt eftirlit með greiðslu hlutabóta, ég kom aðeins inn á það í upphafi ræðu minnar. Hv. þm. Halldóra Mogensen, að ég held, sagði hér í umræðunni að sagan kæmi til með að dæma þetta úrræði. Við skulum vona að það verði jákvætt þegar upp er staðið. En ég held að það sé alveg ljóst að nú þegar hafi eftirlitinu verið ábótavant og að það hafi í rauninni ekki verið neitt. Á það bendir Ríkisendurskoðun í vandaðri skýrslu, frumkvæðisskýrslu, sem kynnt var í gær. Er mjög ánægjulegt að stofnunin skuli hafa sett vinnu í það og náð því á svo skömmum tíma vegna þess að úttektin er mikilvægt innlegg í þessa umræðu. Eins og segir í skýrslunni hefur komið í ljós að þrátt fyrir áherslur stjórnvalda um að hlutastarfaleiðin væri stuðningur við lífvænleg fyrirtæki sem misst hefðu miklar tekjur, virðist vera að nokkurt frjálsræði hafði ríkt í túlkun laganna. Það verður séð, segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar, á lögskýringargögnum og lögunum sjálfum að greiddar voru út bætur til fyrirtækja og opinberra aðila sem ekki var í raun lagaheimild fyrir. Það er að sjálfsögðu áhyggjuefni og maður spyr sig: Lásu menn ekki lögin nægilega vel eða voru þau ekki nægilega skýr í þessum efnum? Það er greinilega pottur brotinn í þessari lagasmíði. Auk þess myndi maður ætla að félagsmálaráðuneytið hefði átt að leiðbeina stofnun sinni, Vinnumálastofnun, í þessum efnum í því gríðarlega álagi sem þeir ágætu starfsmenn stofnunarinnar hafa verið. Vinnumálastofnun vinnur samkvæmt lögunum og greiðir bæturnar út samkvæmt þeim. Ef einhver vafatilvik voru varðandi túlkun laganna hefði ráðuneytið átt að aðstoða í þeim efnum. Ekkert hefur komið fram um það og væri rétt að félagsmálaráðherra myndi fara yfir þetta mál í framhaldi af niðurstöðu Ríkisendurskoðunar, þar sem fram kemur að verið sé að greiða fé úr ríkissjóði sem ekki er í raun lagaheimild fyrir. Það er t.d. ekki ætlast til þess og hvergi er hægt að sjá að sveitarfélög og opinberir aðilar hafi haft heimild til að nýta sér þetta úrræði og heldur ekki fyrirtæki eða fyrirtækjasamstæður sem búa að öflugum rekstri og traustum efnahag. Ég segi þetta hér vegna þess að ég tel nauðsynlegt að fara nánar yfir það. Þó er búið að girða fyrir þessa hluti í hinu nýja frumvarpi en við verður samt að ræða þetta vegna þess að hér eru miklir fjármunir í húfi. Ég vil í lokin benda á nokkuð athyglisverða athugasemd sem Ríkisendurskoðun nefnir í skýrslunni þegar rætt er um afturvirkar breytingar á staðgreiðslu opinberra gjalda. Í skýrslunni segir: „Samkvæmt upplýsingum frá embætti ríkisskattstjóra hafa um 160 launagreiðendur óskað eftir hækkun á áður tilkynntum launum í janúar og febrúar. Heildarhækkun á launum fyrir þessa tvo mánuði nemur rúmum 114 millj. kr. Umræddar hækkunarbeiðnir eru bæði hærri og fleiri en í venjulegu árferði. Ríkisendurskoðun telur að kanna þurfi nánar ástæður fyrir umræddum hækkunum.“ Þetta var aðeins rætt á fundi fjárlaganefndar með Ríkisendurskoðun. Ég spurði ríkisendurskoðanda sérstaklega út í þetta atriði og virðist sem svo að þarna hækki aðilar einfaldlega áður tilkynnt laun, launagreiðslur í janúar og febrúar, til að tryggja hærri greiðslur út úr atvinnuleysisbótakerfinu. Hér er náttúrlega um misnotkun á bótakerfinu að ræða og þarf að sjálfsögðu að fylgja því vel eftir. Síðan ítrekar ríkisendurskoðandi að eftirlit Vinnumálastofnunar sé mjög mikilvægt og í ljósi þessa mikla álags sé áríðandi að Vinnumálastofnun sé tryggður sá mannskapur og þeir sérfræðingar sem til þarf til að tryggja virkt eftirlit með úrræðinu þegar í stað, eins og það er orðað í skýrslunni. Í mínum huga er þetta mjög vönduð og góð skýrsla sem kemur alveg á réttum tíma inn í þessa umræðu. Ég veit að Ríkisendurskoðun og það ágæta starfsfólk sem þar starfar lagði mikið á sig til þess að til að klára hana í tíma. Fyrir það ber að þakka. Ég vil auk þess nota tækifærið, eins og hv. þm. Ásmundur Friðriksson nefndi réttilega, og þakka starfsmönnum Vinnumálastofnunar fyrir það mikla og óeigingjarna starf sem það hefur sinnt núna, starfsfólkið hefur unnið myrkranna á milli við að koma þessum greiðslum til þeirra sem eiga rétt á þeim. Það segir okkur að við eigum hæft og gott starfsfólk í þessum stofnunum. En ég minni líka á að ráðuneytið ber ábyrgð á því að aðstoða í þessum efnum. Það er ekki hægt að ætlast til þess að allir starfsmenn Vinnumálastofnunar geti farið ofan í saumana á því hverjir fengju þessa greiðslu og hverjir áttu ekki rétt á henni undir þessum kringumstæðum, undir þessu mikla álagi. Þar finnst mér að ráðuneytið hafi brugðist þessari ágætu stofnun, að hafa ekki hjálpað til við að skera úr um álitaefni. Auðvitað ber ráðuneytinu að gera það. Eins og við höfum rætt hér eru miklir fjármunir í spilunum og þetta er sameiginlegur sjóður okkar landsmanna allra sem við eigum að umgangast af virðingu. En að öðru leyti þakka ég ágæta umræðu.

Svo háttar til með 9. dagskrármálið að of skammt er liðið frá útbýtingu breytingartillögu á þskj. 1567, sem útbýtt var áðan. Þarf því að leita samþykkis fyrir því að taka breytingartillöguna á dagskrá. Afbrigðin skoðast samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Enginn hreyfir andmælum og það er samþykkt. Má tillagan þá koma fyrir fundinn.

Ég mæli hér fyrir breytingartillögu á þskj. 1567 við breytingartillögu á þskj. 1546, við frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar og lögum um Ábyrgðarsjóð launa, framlenging hlutabótaleiðar. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Ólafur Þór Gunnarsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Vilhjálmur Árnason og Ásmundur Friðriksson. Breytingartillagan lýtur að því að verið er að samræma dagsetningar varðandi skilyrðin sem koma fram í viðkomandi frumvarpi. Í fyrsta lagi, með leyfi forseta: „Í stað orðanna „1. janúar 2022 og til að ráðstafa ekki til hluthafa með arðgreiðslu, lækkun hlutafjár eða kaupum eigin hluta hagnaði sem myndast á rekstrarári, sem hefst 1. janúar 2020 eða síðar, fyrr en í fyrsta lagi eftir 1. janúar 2023“ í 3. málsl. 3. tölul. 4. efnismgr. 2. tölul. komi: 31. maí 2022.“ Í öðru lagi: „Í stað orðanna „1. janúar 2023“ í 2. málsl. 9. efnismgr. 2. tölul. komi: 31. maí 2022.“ Þessi breytingartillaga við fyrri breytingartillögu miðar að því að samræma þessar dagsetningar. Það voru aðrar dagsetningar varðandi þau skilyrði sem sett eru fyrir því að fyrirtæki geti farið hlutabótaleið. Það þótti eðlilegra að það væri samræmt en ekki væri verið að klippa þessar dagsetningar í sundur og hafa þær mismunandi. Það gæti valdið ruglingi og engin ástæða til annars en að samræma þær. Ég lýk þá máli mínu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og framsögumanni málsins fyrir kynningu á nýrri breytingartillögu meiri hluta sem lýtur eingöngu að því að einfalda dagsetningar en engu öðru. Mig langar að gefnu tilefni að lesa hér niðurlag erindis Alþýðusambands Íslands sem barst öllum þingmönnum í dag, með leyfi forseta: „Að lokum gerir Alþýðusambandið alvarlega athugasemd við að fyrirtækjum séu sett mismunandi skilyrði eftir því hvort þau nýta sér hlutabótaleiðina eða aðstoð við greiðslu launa á uppsagnarfresti. Með þessu móti er löggjafinn að skapa beinan hvata til að segja fólki upp fremur en að nýta hlutabótaleiðina sem þó er mun æskilegri fyrir launafólk, enda viðhelst þá ráðningarsamband. Það er tækifæri til að koma í veg fyrir þetta slys.“ Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún telji ekki ástæðu fyrir meiri hlutann til að kanna hvort ASÍ hafi mögulega eitthvað til síns máls varðandi misræmi á skilyrðum í þeim tveimur frumvörpum sem við afgreiðum hér í kvöld, sem skapi hvata til uppsagna í stað þess að viðhalda ráðningarsambandi.

Herra forseti. Þau tvö frumvörp sem við höfum verið að fjalla um hér í dag, varðandi stuðning á uppsagnarfresti og þessa hlutabótaleið, eru tvö eðlisólík mál að stórum hluta, hvað varðar aðgengi fyrirtækja að hvorri leið fyrir sig. Fyrirtæki verður að vera með 75% tekjufall til að geta óskað eftir stuðningi við greiðslur til launamanna á uppsagnarfresti en ef fyrirtæki eða launamaður óskar eftir því að fara hlutabótaleiðina er nægjanlegt að fyrirtæki sé með 25% tekjufall. Þetta er mikill munur. Það er líka þannig að þegar fyrirtæki fara stuðningsleiðina varðandi uppsagnarfrest fá fyrirtækin sjálf greiðslur á móti þeim greiðslum í uppsagnarfresti sem launamaðurinn fær. Fyrirtækin eru að fá það til sín, þann stuðning. Í frumvarpinu sem við fjöllum um hér, um hlutabótaleiðina, rennur stuðningurinn í vasa launamannsins. Ég held að það sé mjög erfitt að segja til um það á þessari stundu hvað fyrirtæki gera, hvort þetta hvetur þau til að fara frekar í uppsagnir. Ég tel að þetta ætti ekki að verða til þess að ýta undir uppsagnir nema fyrirtækin séu hvort sem er komin á þann stað að þau sjái ekkert fram undan annað en að þurfa að segja sínu fólki upp. En fyrirtæki sem eru með 25% tekjufall geta ekki fengið stuðning frá ríkinu í hinni leiðinni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið en vil hér öðru sinni í kvöld lesa smáskilaboð sem mér bárust, með leyfi forseta: „Smádæmi af fyrirtækinu sem ég vinn hjá, sem mig grunar að sé frekar dæmigert. Um er að ræða fyrirtæki, rótgróið, sem selur vörur sem einkanlega eru stílaðar á ferðamenn. Fyrirtækið setti næstum allt starfsfólk sitt á hlutabótaleiðina um leið og opnað var fyrir hana og sagði bara upp örfáum starfsmönnum þann mánuðinn þó tekjurnar hefðu strax þá pompað niður í næstum ekkert. Daginn eftir að uppsagnarleiðin var kynnt var öllum starfsmönnum fyrirtækisins með tölu sagt upp störfum.“ Þetta er raunveruleikinn, hv. þingmaður. Þetta er raunveruleikinn vegna þess að næstum öll fyrirtæki í ferðaþjónustu á Íslandi eru með nánast 100% tekjufall þessa dagana. Öll fyrirtæki sem sinna menningu og listum á Íslandi. Þau fyrirtæki sem annast alla tækniþjónustu í kringum menningu og listir, og viðburði og árshátíðir og þess háttar, eru með nánast 100% tekjufall. Fjöldi fyrirtækja sem búa til auglýsingar, búa til efni fyrir ráðstefnur, búa til hvers konar kynningarefni, markaðsfyrirtæki, og ég get haldið lengi áfram, eru með nánast 100% tekjufall. Þessi fyrirtæki munu samt reyna nú í sumar að halda sér gangandi af því að þau vonast til þess að eitthvað fari af stað, sérstaklega í ferðaþjónustunni. Þá er nú mjög vænlegt að geta fullnýtt starfsfólk sitt á uppsagnarfresti í staðinn fyrir að þurfa að þola þau skertu starfshlutföll sem boðið er upp á í hlutabótaleiðinni. Mig langar að fá viðbrögð hv. þingmanns við þessum tíðindum.

Herra forseti. Hv. þingmaður lýsir því að staðan sé þannig hjá stærstum hluta fyrirtækja að þau séu nálægt því að vera með 100% tekjufall. Það lítur þá út fyrir að þau fyrirtæki skoði að fara inn í þá leið sem er ríkisstuðningur á uppsagnarfresti. Þau geta þá nýtt til fulls starfskrafta á þeirri leið sem þau geta ekki í hlutabótaleiðinni. Launafólkið fær fullar greiðslur á uppsagnarfresti. Með því að koma með þennan stuðning, með frumvarpinu sem nú er í efnahags- og viðskiptanefnd, hafa þau fyrirtæki, sem annars væri hætta á að færu í gjaldþrot, með sömu afleiðingum, þ.e. geta hugsanlega ekki ráðið við að borga fullan uppsagnarfrest til síns fólks, viðnámstíma og viðkomandi launafólk fengi fullar greiðslur. Fyrirtæki hefðu möguleika á að halda áfram og hefðu möguleika á að spyrna sér upp af botninum með fólk í fullri vinnu næstu þrjá mánuði og hefðu möguleika á að eiga framtíð. Ég sé þetta þannig. Þess vegna var þessu skipt upp í þessar tvær leiðir Við vorum búin að fara í gegnum erfiðasta kaflann í upphafi og síðan tekur næsti fasi við í veruleikanum sem fyrirtæki og launafólk standa frammi fyrir á þessari stundu. En eins og ég hef nefnt áður er sem betur fer margt að fara í gang og 15.000 manns hafa skráð sig af hlutabótaleiðinni. Ég tel að stór hluti þess fólks hafi sem betur fer fengið atvinnu eða eigi rétt á atvinnuleysisbótum, sem því miður er líka veruleikinn fyrir marga.

Virðulegur forseti. Með frumvarpinu er verið að trappa niður hlutabótaleiðina eins og sumir stjórnarþingmenn hafa komist að orði. Verið er að auka við þau skilyrði sem launamenn þurfa að uppfylla, þ.e. verið er að hækka hlutfallið sem þeir þurfa að vinna til að hafa aðgang að hlutabótaleiðinni. Á sama tíma er ekki verið að þrengja skilyrði þeirra fyrirtækja sem nýta sér eignir í skattaskjólum til að nýta sér úrræðið. Það ásamt því að verið er að auðvelda fyrirtækjum að segja starfsfólki sínu upp finnst mér fullkomið ábyrgðarleysi og ég ætla ekki að taka ábyrgð á því. Þar af leiðandi sit ég hjá við afgreiðslu frumvarpsins, að undanskildri ágætri breytingartillögu frá hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur um að taka fyrir að fyrirtæki sem nýta sér skattaskjólsfélög geti nýtt sér hlutabótaleiðina, sem ég tel til bóta.

Herra forseti. Með frumvarpinu og breytingartillögum okkar í meiri hluta velferðarnefndar erum við að styrkja enn frekar úrræðið og mæta ábendingum sem hafa komið fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar um að auka enn eftirlit og skýra skilyrði. Við erum líka að samræma dagsetningar varðandi skilyrðin og tímalengd þeirra. Ég tel að við séum að leggja fram góða leið til þess að hjálpa bæði launamönnum og fyrirtækjum í gegnum þær efnahagshremmingar sem fram undan eru og ég tel að það sé skref í þá átt að koma fyrirtækjum aftur af stað og hjálpa launafólki að halda vinnu sinni og brúa ákveðið bil sem fram undan er.

Hæstv. forseti. Við í Miðflokknum munum sitja hjá við afgreiðslu frumvarpsins. Það hefur ekki verið hlustað nægjanlega mikið á varnaðarorð okkar og ekki tekið nægilega mikið tillit til svartrar skýrslu ríkisendurskoðanda. Það er líka alvarlegt að þingheimur sé í þeirri stöðu að málið sé til afgreiðslu eftir lokun banka á síðasta viðskiptadegi mánaðar, á þeim degi sem félög á almennum markaði áttu flest að borga út laun. Það er margt ágætt í málinu en vankantarnir sem ekki voru sniðnir af eru þeirrar gerðar að Miðflokkurinn mun sitja hjá við afgreiðslu þess að undanskildum þeim tillögum sem koma frá minni hluta að mestu. Mörg góð mál hafa komið hér fram frá ríkisstjórninni. Þau eru til bóta en það þarf að gera betur.

Forseti. Samspil þess úrræðis sem við erum að greiða atkvæði um núna og uppsagnarfrumvarpsins flettir ofan af fullkomnu ábyrgðarleysi ríkisstjórnarinnar gagnvart hagsmunum launafólks. Við Píratar söknum þess að ríkisstjórnin gæti samræmis í vinnu sinni, að núverandi ástandi sé mætt með heildrænni nálgun og skýrri framtíðarsýn og í góðu samráði við alla sem að málinu koma. En það hefur ekki verið raunin og er niðurstaðan lituð af því. Við Píratar höfum stungið upp á annarri nálgun, annarri sýn og lausnum sem við höfum fjallað um í nefndarálitum í þessu máli og í uppsagnarmálinu. Við munum sitja hjá við afgreiðslu þessa máls fyrir utan eina breytingartillögu 2. minni hluta sem snýr að því að tryggja að félög í skattaskjólum fái ekki ríkisaðstoð.

Herra forseti. Við í Samfylkingunni getum ekki greitt atkvæði með frumvarpinu vegna þess hvernig það er búið. Ég vil hér vitna í það sem fram kom í bréfi Alþýðusambands Íslands til allra þingmanna í morgun. Sambandið gerir alvarlega athugasemd við, með leyfi forseta: „… að fyrirtækjum séu sett mismunandi skilyrði eftir því hvort þau nýta sér hlutabótaleið eða aðstoð við greiðslu launa á uppsagnarfresti. Með þessu móti er löggjafinn að skapa beinan hvata til að segja upp fólki fremur en að nýta hlutabótaleiðina sem þó er mun æskilegri fyrir launafólk, enda viðhelst þá ráðningarsamband. Það er tækifæri til að koma í veg fyrir þetta slys.“ Það var tækifæri til að koma í veg fyrir þetta slys. Skilyrðin sem sett eru í frumvarpið af hálfu stjórnarliða og ríkisstjórnarinnar eru þess eðlis að það breytir engu hvort um er að ræða risafyrirtæki sem greiðir milljarða í arð eða pínulítið fjölskyldufyrirtæki sem er nánast rekið á eigin kennitölu. Sömu skilyrði gilda fyrir alla. Það getum 

Herra forseti. Hlutabótaleiðin hefur til þessa reynst vel til aðstoða fyrirtæki við að halda ráðningarsambandi við starfsfólk og þar með gegnt hagsmunum launþega. Það er mat okkar í Viðreisn að þau skilyrði sem sett eru í þessari framlengingu sem viðbragð við þeim örfáu tilfellum þar sem fyrirtæki hafa farið fram úr sér við að nýta það svigrúm sem sett var með fyrri lagasetningu, gangi of langt og gangi gegn hagsmunum þorra fyrirtækja sem nýtt hafa sér leiðina og eru líkleg til að vilja að óbreyttu nýta sér hana áfram. Ég bendi á að í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir að 6.432 fyrirtæki hafi nýtt sér úrræðið til þessa, 85% þeirra með sex starfsmenn eða færri. Þar kemur jafnframt fram að fjöldi fyrirtækja sem þegið hafa styrk yfir 30 milljónum er 27. Verið er að skjóta úr ansi kröftugri byssu til að veiða maurinn. 

Hæstv. forseti. Hlutabótaleiðin tókst vel í fyrstu atrennu. Það er í raun og veru það sem skýrsla ríkisendurskoðanda staðfestir, þó ekki hnökralaust, það skal viðurkennast. Skilyrðin sem sett eru í frumvarpinu ganga að mínu viti of langt. Þau ganga gegn því meginmarkmiði að verja ráðningarsamband, að verja störf, að gefa þau skilaboð til þeirra sem kunna að styrkja efnahag fyrirtækja til þess að svo megi verða. Þau eru of neikvæð, þau ganga of langt. Ég vil þó segja að sú breytingartillaga við breytingartillögu meiri hlutans sem fram kemur nú síðast, er til bóta. Hún sendir jákvæðari skilaboð. Ég mun því styðja þá breytingartillögu. Ég mun hins vegar sitja hjá þegar við greiðum atkvæði um skilyrðin en styðja málið í heild sinni í von um að áfram 

Virðulegur forseti. Hér er um að ræða tillögu sem lýtur að því að gera greinarmun á því hvort um er að ræða risastórt fyrirtæki sem nýtur stuðnings úr opinberum sjóðum upp á milljónir eða jafnvel milljarða eða lítið fyrirtæki sem fá minni stuðning. Hér er verið að setja þetta mark eins og þekkist víða í Evrópu varðandi skilyrði um fyrirtæki og ég vænti þess að við fáum stuðning sem flestra við þetta af því að það skiptir máli fyrir atvinnulífið í landinu, fyrir fólkið í landinu, að við hér í þingsal förum ekki að slátra litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Ég segi já.

Herra forseti. Örstutt um þetta: Þessi tillaga snýst um félög í skattaskjóli. Þetta er nauðsynleg breyting og allir sem komu fyrir nefndina, sérfræðingar, ríkisskattstjóri, skattrannsóknarstjóri, sögðu að ákvæði í frumvarpi, og nú breytingartillögur meiri hlutans, væru ekki fullnægjandi til þess að verja okkar sameiginlegu sjóði fyrir þeim sem ekki taka þátt í að borga í okkar sameiginlegu sjóði. Hér er tækifæri, þingheimur, til að verja okkar sameiginlegu sjóði fyrir þeim sem ekki taka þátt í okkar uppbyggingu. Ég gef ykkur tækifæri, gjörið svo vel, allir á grænu.

Herra forseti. Hér er um að ræða heimild fyrir fyrirtæki með samvisku, fyrirtæki með samfélagsábyrgð, til að koma að eigin frumkvæði og greiða til baka stuðninginn ef vel árar. Við skulum vona að fyrirtækjum gangi vel eftir að hafa fengið stuðning og þau geti átt þess kost að koma til baka og greiða þann stuðning án þess að þurfa að greiða álag. Við erum að búa til hvata fyrir fyrirtæki til að borga þetta til baka. Ef þau koma að eigin frumkvæði þá leggjum við ekki á 15% álagið. Ég hvet þingmenn til að styðja þetta.

Herra forseti. Við greiðum atkvæði um 2. tölulið breytingartillögu frá 2. minni hluta velferðarnefndar. Þar er verið að leggja til breytingu sem kemur sér vel fyrir sjálfstætt starfandi einyrkja, svo sem leigubílstjóra, en þeim hefur gengið brösuglega að nýta sér þau úrræði sem stjórnvöld hafa boðið. Miðflokkurinn styður þessa breytingartillögu sem gengur út á að auðvelda einyrkjum að sækja sér atvinnuleysisbætur. Samkvæmt núverandi fyrirkomulagi er þeim gert að vera í atvinnuleit eins og það heitir, eins kjánalegt og það hljómar í því ástandi sem nú er í þjóðfélaginu og í þeirra starfi. Þeir hafa lagt inn atvinnuleyfi sitt og bíða í raun eftir því að ástandið skáni hvað varðar þeirra atvinnu. Þeir leysa út sitt atvinnuleyfi og halda til vinnu þegar ástandið skánar. Hingað til hefur þeim verið gert að leita sér að vinnu til að fá þessar bætur. Hér er um mikið sanngirnismál að ræða fyrir sjálfstætt starfandi einyrkja. Þeirra stöðu þarf nauðsynlega að leiðrétta. Ég segi já við þessari tillögu.

Herra forseti. Í nákvæmlega þessu liggur vandinn. Við viljum setja skilyrði. Við viljum reyna að tryggja það að fyrirtæki sem hafa ekki þörf á því að leita úrræðis leiti ekki úrræðis en við viljum ekki gera skilyrðin þannig að þau beinlínis hvetji fyrirtæki til að segja frekar upp starfsfólki sínu. Þess sjást merki í dag og í gær og við munum fá fréttir af því alla helgina og væntanlega eftir helgi að fyrirtæki hafi tekið starfsfólk sitt af hlutabótaleið og sagt því upp. Þetta er nákvæmlega ástæðan fyrir því. Skilyrðin eru eins fyrir öll fyrirtæki. Við sitjum hjá.

Herra forseti. Hér hefur verið tekin ákvörðun um það af meiri hlutanum að fara gegn ráðum Persónuverndar sem segir að stjórnvöld eigi að fara að upplýsingalögum og veita nauðsynlegar upplýsingar. Hér ákveður meiri hlutinn að takmarka aðgang almennings að upplýsingum og það getum við að sjálfsögðu ekki stutt.