Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (A. J.) Eg skal ekki vera margorður um þetta mál. Eg vil leyfa mér að taka það fram, að eins og frumvarp þetta lá fyrir háttv. efri deild á síðasta þingi, þá var eg því mótfallinn. Eins og það er nú breytt, og sérstaklega með breytingu nefndarinnar tel eg tiltækilegt að samþykkja það, með því að brýn þörf er á að fá greiðari og fljótari flutning smáskuldamála en nú á sér stað. Það hafa komið raddir utan af landi um að fá breytingu á hinu núverandi fyrirkomulagi, sérstaklega vegna kostnaðarins við innheimtu smáskulda upp til sveita. Það þarf ekki að taka það fram, hvílíkur hagnaður það væri fyrir báða málsparta, skuldheimtumenn og skuldunauta. Það hefir oft komið fyrir, að skuldheimtumaður hefir hætt við, kostnaðarins vegna, að innheimta skuldir sínar. Eins getur það líka verið bagalegt fyrir skuldunauta, að mikill kostnaður leggist á við innheimtu, því á þá kemur hann að lokum. Mönnum hafa dottið í hug aðrar aðfarir, en að fela sáttanefndum úrskurðarvald í þessum málum. Hefir þá einkum komið til mála að stofna sérstakan dómstól með sérstökum málaflutningi, en nefndin hefir ekki getað hallast að því, vegna þess, að það mundi reynast of kostnaðarsamt, eins og til hagar hér á landi. Nefndin hefir farið fram á nokkrar mikilvægar breytingar og skal eg nú minnast þeirra að nokkru. Það er þá fyrst, að hún fer fram á, að skuldarupphæðin sé lækkuð niður í 50 krónur. Hún var áður í stjórnarfrumvarpinu 100 krónur. Í öðru lagi fer hún fram á, að sáttanefnd megi úrskurða, að hvaða mál sem er gangi til dómstólanna. Í þriðja lagi vill hún takmarka svið sáttanefndanna, með því að leyfa eigi að gagnkröfu sé hleypt að. Aðalbreytingartillaga nefndarinnar er við 4. gr. Þar segir í frumvarpinu: „Nú telur sáttanefnd óheimilt úrskurð að gera, og vísar hún þá málinu til dóms og laga“. Á þessu vill nefndin gera þá breytingu, að ef sáttanefndin telji málið svo vaxið, að eigi verði kveðinn upp úrskurður í því - henni finnist hún eigi geta það - þá megi hún vísa því til dómstólanna. Þetta er víðtækara. Ef málið er að einhverju leyti svo flókið, að sáttanefndin treysti sér eigi til að úrskurða í því, þá getur hún vísað því frá sér til dómstólanna. Í 5. gr. frumvarpsins er talað um að varasáttanefndarmaður skuli koma í stað sáttanefndarmanns, þegar hann er forfallaður. Þessu vill nefndin breyta svo, að varasáttanefndarmaður komi í hans stað, þegar hann er forfallaður, „eða af öðrum ástæðum“. T. d. þegar sáttanefndarmaður er skyldur eða tengdur öðrum málsaðila. Í 11. grein, þar sem getið er um að komi málið til dómstólanna, eiga samkvæmt greininni ekki að geta komið fram mótmæli gegn því, sem viðurkent hefir verið fyrir sáttanefndinni. Þessu vill nefndin breyta þannig eða bæta því við, að til þess að það, sem fyrir sáttanefnd gerist, verði talið fullviðurkent, verði málsaðilar að hafa undirskrifað sáttabókina. Þessu þótti oss rétt að bæta við svo að ekki þyrfti eingöngu að fara eftir sáttanefndinni. Hún gæti verið vilhöll, ef t. d. óvinátta væri milli annars málsaðila og sáttanefndar. En nefndin áleit, að þá fyrst væri ekki hægt fyrir málsaðila að koma fram með mótmæli gegn því, sem hann hefði sjálfur samþykt. Þá hefir nefndin og viljað breyta áfrýjunarfrestinum í 11. grein úr þrem mánuðum upp í fjóra. Hún áleit að þriggja mánaða frestur mundi reynast of stuttur, sérstaklega til sveita. Þá vill nefndin enn gera breytingu í enda 11. greinar og leggur hún til, að felt verði aftan af henni. Það atriði er um sérstakt fyrirkomulag, löggeymslu, og taldi nefndin það ekki eiga heima á þessu svæði. Það er mesta vandaverk að úrskurða um slíkt og þótti oss ekki rétt að leggja það á vald sáttanefnda. 12. gr. frumvarpsins, sem leyfir að beita gagnkröfu, vill nefndin alveg fella í burtu og alls ekki taka gagnkröfu til greina. Það er svo vandasamt og erfitt spursmál að skera úr því, hvenær taka eigi gagnkröfu til greina, að nefndinni þótti fyrst um sinn ekki rétt að fá sáttanefndum úrskurðarvald um það. Það getur verið, að nefndin kunni að koma með breytingartillögu við c lið 2. gr. við þriðju umræðu og get eg látið bíða að minnast á það þangað til. Eg álít þetta frumvarp ekki annað en tilraun til að ná úrskurði í smáskuldamálum kostnaðarminna en verið hefir. Eg álít það að engu leyti hættulegt, með því að verksvið sáttanefnda er mjög svo takmarkað. Verði þessi tilraun góð, þá geta næstu þing hagað sér þar eftir og bætt við frekara úrskurðasvið sáttanefndanna, ef þeim sýnist svo.

Kristinn Daníelsson Eg skal játa að nefndin hefir bætt frumvarpið og sett í það ýms ákvæði, sem eru því til bóta og nauðsynleg. Eg skal að eins leyfa mér að vekja athygli háttv. deildarmanna og nefndarinnar á einu atriði, því, hvort heppilegt sé að láta ekki gagnkröfurnar koma til greina. Ef stefndi á gagnkröfu á stefnanda, sem er jafnviðurkend og aðalkrafan, þá hefi eg verið að velta fyrir mér, hvort ekki væri óheppilegt, segjum til dæmis, að aðalkrafan væri 20 krónur en gagnkrafan 10 krónur, að þá mætti ekki taka upphæð stefnda til greina. Eins væri það, ef aðalkrafan væri 50 krónur en gagnkrafan 60 krónur, þá gæti stefndi ekki náð rétti sínum án máls, þar sem stefnandi getur fengið málið útkljáð fyrir sáttanefnd. Mér þykir líka varhugavert, að ekki megi koma fram með mótmæli fyrir dómstólunum, nema þau komi ekki í bága við það, sem fram kom á sáttafundi. Eftir núgildandi reglum er það ekki gert uppskátt, sem á sættafundi hefir farið fram, þegar sættir ekki komast á. Það er gengið út frá því, að málspartar geti úttalað sig frítt á sáttanefndarfundum og að þeir þurfi ekki beinlínis að standa við öll þau tilboð er þeir kunna að gera þar. Sú meðvitund stuðlar oft og einatt að því, að liðlegra er að koma á sættum en ella. Mér þótti rétt að benda á þetta og biðja háttv. nefnd að athuga það. Eg skal játa, að eg hefi ekki nákvæmlega lagt þetta niður fyrir mér enn. Að öðru leyti get eg fallist á alt, sem nefndin hefir gert.

Ráðherra (Kr. J.) Þetta mál hefir oft áður verið fyrir á þingi, hefir verið hér allar götur síðan 1893, og eg oft verið við það riðinn áður. Eg ætla nú að eins að minnast á eitt atriði, gagnkröfurnar; hvort heppilegt muni vera að beita þeim. Gagnkröfuskilyrðin, eða hvenær gagnkrafa geti komið fram, eru stranglögfræðislegs eðlis, og það er einhver sú vafasamasta lagaspurning, sem veltur á hárfínum lögfræðislegum skýringum, hvenær hleypa eigi að gagnkröfu í máli, svo að nefndin afréð, að gagnkröfur skyldu ekki koma til greina, er sáttanefnd kvæði upp úrskurð samkv. frv. þessu. Henni þótti ekki rétt að lagt væri í hendur alveg ólöglærðra manna úrskurðarvald í málum, sem annars þarf skarpa juridiska þekkingu til að dæma um. Að gagnkröfunum er slept hefir enga aðra afleiðingu en þá, að sá, sem hefir gagnkröfuna, verður að stefna henni sérstaklega til sáttanefndar með sérstakri sáttakæru, samkv. 1. gr. frumvarpsins og fá úrskurð um hana sem sjálfstæða kröfu. Þetta er líka hálft í hvoru viðurkent í c. lið 2. gr. stjórnarfrumvarpsins, þar sem segir, að ákvæðum 1. gr. skuli ekki beitt, ef kærði hafi gagnkröfu á hendur kæranda, og kærandi kannast ekki við hana. Með þessu frumvarpi er verið að ganga inn á nýja braut hér á landi, braut, sem vel hefir gefist á Englandi. Þá sem sé að fá ólöglærðum mönnum úrskurðarvald í smáum þrætumálum. Á Englandi er það í almennum lögreglumálum, að ólöglærðir menn hafa dómsvald. Allir hinir svonefndu friðdómarar (Justice of Peace) eru ólöglærðir menn, þótt flestir hafi sér við hlið löglærða ráðunauta. En það er ekki löggjöfin, sem sér friðdómurunum fyrir þeim mönnum, heldur þeir sjálfir. Því þeir eru efnaðir menn margir hverjir. Líkt fyrirkomulag þessu hygg eg eiga sér stað á Frakklandi, getur verið víðar, þótt ekki þekki eg til þess. Hér er nú verið að leiða þetta inn, á alt öðru svæði reyndar, í smáum skuldamálum sem sé. Það sem fyrir mér hefir vakað, var það að með þessu frv, yrði mönnum gert hægra fyrir með að ná inn skuldum sínum. Eg þekki það bæði sem dómari og sýslumaður, að menn, sem hafa lögmætar smáskuldir að krefja, fara ekki í mál, af því þeim þykir það ekki svara kostnaði. Eg hefi sjálfur orðið fyrir því, fyrir eitthvað 20 árum, að maður, sem eg átti lítilsháttar hjá, neitaði skuldinni, og eg vann það ekki fyrir neitt að fara í mál út af henni. Kostnaðurinn hefði orðið sjö sinnum meiri en skuldin. Sérstaklega á það heima um blaðamannaskuldir, apotekaraskuldir o. s. frv., sem oftast eru mjög smáar.

Kristinn Daníelsson Það var aðeins stutt athugasemd, sem eg vildi bera fram. Mér virtist hæstvirtur ráðherra taka vel í það atriði, sem eg hafði bent á um gagnkröfur. Þar sem háttvirt nefnd leggur það til að c-liður annarar greinar falli burt, þá ætla eg, að hún hafi ekki nógu vel athugað það mál. Í vetur hafði eg til meðferðar mál, þar sem tveir menn höfðu kröfu hvor á annan. Þeir viðurkendu báðir kröfurnar, aðeins kom þeim ekki saman um verðlag nokkurt. Sætt komst ekki á fyrir sáttanefnd en síðar sættust þeir sjálfir á grundvallaratriðin, er komu fram á sáttafundinum. Mér virðist bezt við eiga, þegar gagnkrafa ljós og viðurkend kemur fram, að hún sé þá tekin til greina og vil eg því mæla með, að c-liður annarrar greinar og 12. gr. verði látin standa með viðeigandi breytingum.

Ari Jónsson Eg vil aðeins segja nokkur orð útaf ummælum háttvirts þingmanns Vestur-Ísfirðinga um gagnkröfur. Það getur vel verið, er um gagnkröfu kærða er að ræða, sem kærandi viðurkennir að öllu, að það væri rétt að taka hana til greina. En með því að taka gagnkröfur með undir úrskurðarvald sáttanefnda getur ýmislegt komið fram, sem varhugavert er að leggja undir úrskurð ólögfróðra manna. En afleiðingin verður heldur ekki neitt hættuleg þó c-liður annarar greinar og 12. grein verði feld burtu. Það kostar auðvitað nýja sáttakæru í hvert sinn.

Flutningsmaður (Skúli Thoroddsen) Tilefnið til þessarar þingsályktunartill. eru atburðir þeir, er ný skeð hafa gerst með þjóð vorri. Eins og kunnugt er, hefir hæstv. núverandi ráðherra (Kr. J.) tekið við skipun sinni sem ráðherra, þótt honum ætti að vera, hlyti að vera og væri kunnugt um það, að meiri hluti þjóðkjörinna þm. var á móti honum, ber ekki traust til hans, þegar hann lýsti yfir því, að hann tæki að sér ráðherrastöðuna. Flutningsm. þessarar till. líta svo á, að með þessu hafi hæstv. ráðh. brotið þingræðisregluna, sem hingað til hefir verið fylgt hér við ráðherraútnefningar, síðan vér áttum þess kost, að njóta hennar, - bæði 1904 og 1908. Það er nú öllum kunnugt, hve mikla þýðingu þingræðið hefir fyrir þjóðfélagið. Að það er fyrsta skilyrðið fyrir allri eðlilegri samvinnu milli þings og stjórnar - annars fer það alt í mola - fyrsta skilyrðið fyrir því, að undirbúningur þingmála geti farið fram á heppilegan hátt, og nauðsynleg trygging þess, að störf ráðherra verði leyst þannig af hendi, sem meiri hluti þings og þjóðar vill vera láta og álítur heppilegt. Ef traust þingsins á stjórninni vantar, þá lamar það krafta bæði hennar og þess. Það lamar ábyrgðartilfinningu þm. og áhuga og framsókn þjóðarinnar, þegar sú stjórn situr að völdum, sem meiri hluti þm. þjóðarinnar ber ekki traust til. Það ríður því í fylsta máta á því, að þess sé vandlega gætt, að landinu sé stjórnað samkvæmt þingræðisreglunni. Og þegar hæstv. núverandi ráðherra tók við útnefningu sinni, þá vorum vér, flutn.m. þessarar till., samdóma um það, að það »gæti fyrirsjáanlega orðið almenningi að tjóni« og »stofnað hag hans í hættu«. Þessi orð eru nú tekin úr ráðherraábyrgðarlögunum frá 4. marz 1904, og sjáum vér eigi annað, en að hæstv. ráðherra hafi framið brot á 1. og 4. gr. þeirra laga. Í þeim greinum felst tryggingin fyrir þingræðinu, því að það er almennings-»tjón« og »hætta« ef því er traðkað. En nú mun verða reynt að halda því fram, að hér sé þingræðinu alls eigi traðkað, og borinn fyrir réttur konungs, samkvæmt stjórnarskránni. Það er nú að vísu rétt, að þar stendur, að hann hafi vald til þess að velja sér ráðherra. En hér til er því að svara, að öll stjórnarstörf hans hátignar, konungsins, verða að vera framkvæmd á ábyrgð ráðherra, til þess, að þau hafi nokkra þýðingu að lögum, og þá auðvitað líka útnefning ráðherra, jafnt og önnur störf. Jafnvel þegar konungur heldur opinberar ræður eða tekur á móti sendiherrum erlendra þjóða, þá stendur ávalt einhver ráðh. hans við hlið honum, og gefur með því til kynna, að hann taki ábyrgð á orðum hans. Orður og titlar munu vera eina undantekningin frá þessari reglu. Hæstv. núverandi ráðherra vor er því skipaður á eigin ábyrgð, og hefir sjálfur tjáð sig fúsan til þess að taka við starfanum. Hvað undirskrift hans undir útnefninguna snertir, sem gerð er með símskeyti, verður að líta svo á, að með henni sé framið bæði þingræðisbrot og lagabrot. Að hans hátign, konungurinn, muni hafa viljað láta þingið ráða, nú eins og 1904 og 1908, sést glögglega af símskeyti hans til mín sem forseta sameinaðs þings 28. febrúar s. 1., er hljóðar svo: »I Henhold til modtagne Telegrammer finder jeg til Situationens Afklaring heldigt at levne Tid til rolig Fortsættelse af stedfindende Forhandlinger forventer herefter Beretninger om Situationen til min Hjemkomst fra Sverige 11. Marts. Gruppeförerne bedes underrettede herom. Frederik R.« Konungur álítur það með öðrum orðum heppilegt, að samningatilraununum verði haldið áfram og óskar frétta um árangurinn af þeim við heimkomu sína frá Svíþjóð þ. 11. Af þessu er það ljóst, að hann hefir ætlast til þess, að þingræðið héldist. Í símskeyti sjálfstæðisflokksins til konungs 12. marz er honum svo skýrt glögglega frá því, hvernig sakir standa. Þar segir svo: »Nítján af 24 þjóðkjörnum þingmönnum sjálfstæðisflokksins hafa tjáð sig meðmælta Skúla Thoroddsen, sem ráðherraefni. Auk þess eru tveir ákveðnir flokksmenn, er annar lætur tilnefninguna afskiftalausa, en hinn - ráðherrann, sem frá fer - hefir lýst yfir því, að hann vilji eigi, að Thoroddsen sé feldur á þessu þingi. Um þrjá er í óvissu. Enginn annar en Thoroddsen getur vænst stuðnings sjálfstæðisflokksins, og þessvegna mælir flokkurinn allra undirgefnast með honum«. Þetta símskeyti, sem samþykt var á flokksfundi sjálfstæðismanna að senda konungi, sýnir glöggt ástandið. 20 þm. hafa heitið mér fylgi og einn þm., Hálfdán Guðjónsson, lýst því yfir, að hann léti ráðherratilnefningu afskiftalausa. Það getur þá ekki verið að ræða nema um 19 þm., sem hafa fylgt núverandi ráðherra að málum. Það er ekki til nokkurs að þrátta um þetta. Símskeytið er samþykt á flokksfundi og bygt á skriflegri yfirlýsingu þeirra þingmanna, sem þar um er að ræða, nema hvað einn, háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), snertir, að hann hefir ekki gefið skriflega yfirlýsingu, en lýst því yfir, í viðurvist tveggja votta, velæruverðugra klerka, Sig. Stefánssonar og Kristins Daníelssonar, að sig megi telja með, því að hann verði þeim meginn, sem meiri hluti þjóðkjörinna þingmanna sé. Annars vil eg geta þess, að það er í meira lagi hlægilegt og kynlegt, þegar andstæðingarnir eru í blöðum sínum að segja langar sögur af því, hvað sjálfstæðisflokkurinn hafi viljað; engir ættu að vita það betur en flokksmenn sjálfir og það er meiri dirfskan að vera að mótmæla því. Í margumræddu símskeyti til konungs segir, að ekki nema þessi eini maður geti vænst trausts 21 manns. Það er því augljóst, að hæstv. núverandi ráðherra hefir aðeins haft fylgi 13 þjóðkjörinna og 6 konungkjörinna þingmanna. Honum var þetta líka fullkunnugt, því eftir hádegi 12. þ. m. fórum við síra Sigurður Stefánsson heim til hans, til þess að segja honum, hvernig sakir stæðu og inna hann eftir, hvort hann vildi ekki vera með, því að hann hafði sagt í viðurvist nægra votta, að hann mundi ekki leggja hálmstrá í götu þess manns, sem meiri hluti sjálfstæðismanna tilnefndi, en hæstv. núverandi ráðherra tók þvert fyrir að fylgjast með. Hann ætlaði að fylgja sínu stryki - og mátti honum þó vera fullkunnugt um, að við vorum ekki að flytja honum neinar lygafregnir. Hæstv. ráðherra gat heldur ekki borið fyrir sig neinn vafa, því að skylda hans var að leita nægilegra upplýsinga hjá sjálfstæðisflokknum, áður en hann hugsaði til stöðunnar. Og því gleypir hann við embættinu án þess að spyrja sjálfstæðisflokkinn nokkuð um, hvernig sakir stæðu? Nei! Það var um að gera að hafa sitt fram og því var ei int eftir neinu. Eg vona, að öllum sé það ljóst, að heill þjóðarinnar krefst þess í fylsta máta, að meiri hluti þjóðkjörinna þingmanna ráði einn útnefningu ráðherra, en konungkjörnir þingmenn komi þar ekki nærri, ekki sízt þar sem kjörtími þeirra er útrunninn seint í næsta mánuði og menn hafa verið í vafa um, hvort þeir ættu að eiga sæti á þessu þingi. Þó að eg persónulega hafi álitið rétt þeirra til þingsetu óvefengjanlegan, hafa aðrir haft á móti því. Þar sem ráðh. styðst við minni hlutann hér á þingi og konungkjörna þm., má gizka á hvernig það fylgi er. Þótt einn þm. lýsti því yfir í Ed., að heimastjórnarmenn myndu ei bregða fæti fyrir ráðherra að ástæðulausu, þá er það fylgi ekki meira en svona og svona, því að hverjir dæma um, hvort ástæða sé fyrir hendi, eða ekki? Það gera heimastjórnarmenn. Með öðrum orðum, þetta er ekki loforð um neitt fylgi. En það, að ráðherra tók við embætti með aðstoð minnihlutans leiðir líklega til þess, að útnefning konungkjörinna þm. fari í aðra átt, en síðustu kosningar bentu á og ef svo fer þá er augljóst, að hæstv. ráðherra hefir ekki verið að gera það, sem gleddi þjóðina. Síður en svo. - í ræðunni, sem hæstv. ráðherra hélt hér í deildinni, þegar hann skýrði frá útnefningu sinni, kvaðst hann mundu láta stórmálin hvíla og vinna að eflingu friðarins í landinu. Getur nú nokkur ímyndað sér, þegar hann tók við embætti undir þannig löguðum kringumstæðum, að það væri efling friðarins? Getur hann vænst þess að gleðja þjóðina, eða þvert á móti? Honum gat ekki dulist, að þetta atferli hans mundi vekja tilfinningu, reiði og æsingu og hann mundi baka meiri hluta þjóðarinnar mikillar gremju. Slíkt er ekki ábyrgðarlaust og furðar mig á, að hæstv. ráðherra hefir gert sig sekan í því. Honum var það ei ókunnugt, að það, að hann tók við embætti, mundi leiða straum af ósannindum, blekkingum, rógi og ýmsu öðru góðgæti yfir landið, enda er það þegar orðið ljóst af minni hluta blöðunum. Skipun hans leiðir til þess, að öldur blekkinga, rógs, mannorðsspjalla og lyga veltast yfir landið.  Eg býst við því, að mér verði talið málið of skylt og mér verði borið á brýn valdafíkn, launagræðgi o. s. frv. Eg þekki þetta svo ofur vel hér á þinginu. Þessu er því að svara, að ýmsir menn eru svo gerðir, að þeir þykjast færastir til allra hluta og stökkva upp á nef sér, ef nokkur efast um það, en ef aðrir álíta sig eins færa, þá kemur annað hljóð í strokkinn og þeir hafa ekki nógu mörg illyrði og brigsl að bera á þann mann um valdafíkn, aurasýki o. s. frv.. Þjóðfélagið ætti að vera svo að flestir menn væru hæfir í flestar stöður og að menn langi til að taka einhverja stöðu að sér, þar sem maður heldur, að maður geti orðið að liði, er hvorki óeðlilegt né hneykslanlegt. Fyrir mér vakti meðal annars, að í ráðherrasæti gæti eg komið fram ýmsum áhugamálum mínum, til gagns þjóðinni, sem vonlaust væri fyrir mig að koma fram sem þingmanni. Eg hefi þá reynslu, að það er sitt hvað að koma fram máli, sem undirbúið er af landsstjórninni, eða af einum þingmanni. Ráðherra hefir ekki annað við tímann að gera. Hann hefir bæði sjálfan sig og valda menn til þess að undirbúa málin. Mín stefnuskrá hefði ekki verið að láta stórmálin hvíla. Þetta vildi eg að eins hafa tekið fram, því að eg þekki orðtakið og vil frábiðja mér getsakir um valdafíkn, launagræðgi og þesskonar. Hvað peningahliðina snertir, þá er hægt að sýna það og sanna með tölum, sem ekki verður á móti mælt, að ráðherrastaðan hefði fremur orðið mér tap en gróði. Eg hefi »pension« og er bundinn við verzlun, blaðaútgáfu, prentsmiðju, bóksölu, búskap o. fl., sem eg þurfti að losa mig við alt og geta menn séð, hversu ódýrt það verður mér. En þetta var nú útúrdúr. Hitt er aðalatriðið, að vilja meiri hluta þingsins og meiri hluta þjóðkjörinna þingmanna er traðkað og hér skapað það fordæmi, sem óvíst er, hve skaðlegar afleiðingar getur haft. Þegar konungsvaldið eða danska valdið fer að smeygja sér inn og ætlar að fara að hafa áhrif á okkar dýrmætasta rétt, þingræðið, og svipta okkur honum, er ei vanþörf á, að þjóðin sé á verði og því höfum við borið fram vantraustsyfirlýsinguna til þess að mótmæla þessum aðförum.

Björn Þorláksson Eg ætla að leyfa mér að fara nokkrum orðum um þessa vantraustsyfirlýsingu. Hún er sprottin af því, að hæstv. ráðh. (Kr. J.) hafi ekki haft meiri hluta þingm. og sérstaklega ekki meiri hl. þjóðkjörinna þm. að baki sér, er hann tók á móti útnefningunni. Skipun ráðherra er að þessu leyti gölluð og vantraustsyfirlýsingin því á rökum bygð. Þingræði vort er eins og barn í reifum og verður því að fara varlega með það og taka rétta afstöðu, þegar við því er raskað. Að nokkur sé skipaður ráðherra, án þess hann hafi fylgi meiri hluta þjóðkjörinna þingmanna er ekki rétt, og allir háttv. deildarmenn munu kannast við það, að komi slíkt fyrir verði tafarlaust að mótmæla því. En til mótmæla eru tvær leiðir. Önnur er vantraustsyfirlýsing, og skal eg fyrst tala um, hvað af henni leiðir. Setjum svo, að hún verði samþykt. Hvað tekur þá við? Mitt álit er, að þá geti ekki tekið annað við en þingrof, enda hefir og heyrst, að það stæði fyrir dyrum. Hvorki eg né flestir aðrir þingmenn, að því er eg hygg, þyrftum að kvarta yfir því að fá að hverfa aftur til heimila okkar. Við höfum nú setið hér heilan mánuð og ekki gert annað en þjarka og þrefa, en þingmálin hafa ekkert gengið. En af þingrofi leiddu nýjar kosningar og aukaþing, sem yrði að koma svo fljótt saman, sem leyfilegt væri, til þess, að landið fengi lögleg fjárlög. Þangað til yrðum við að búa við bráðbirgðafjárlög, sem eg býst ekki við, að neinn langi til að fá. Við höfum sorglega reynslu um slíkt ástand frá Danmörku. Þegar aukaþing kæmi saman, yrði aðallega tekið fyrir eitt mál, nfl. breyting á stjórnarskránni, sem mörgum er áhugamál. Þegar stjórnarskrárbreyting væri samþykt, kæmi nýtt þingrof aftur og nýjar kosningar og mundi þá nýr gauragangur upp á líf og dauða byrja. Þetta mundi leiða af því, að vantraustsyfirlýsing væri samþykt. En þó okkur Íslendingum sé kært að standa í ófriði, þá hygg eg nú samt, að flestir séu búnir að fá nóg af þessu þrasi. Eg vil líka minna á kostnaðinn, sem af þessu mundi leiða. Eg get því ekki séð annað en það sé hreinn neyðarkostur að samþykkja þessa vantraustsyfirlýsingu. En það er líka óþarfi, því að til er önnur leið til mótmæla, sem ekki hefir í för með sér galla vantraustsyfirlýsingar. Mótmæli verða að koma fram, ef ráðherra hefir ekki fylgi meiri hluta þjóðkjörinna þingmanna, nema svo standi á, að enginn meiri hluti geti myndast í þinginu og konungur í bili útnefni ráðherra til að veita umboðsmálunum forstöðu, eða »Forretningsministerium« eins og Danir kalla það. Þessi önnur leið til mótmæla, sem eg gat um, er rökstudd dagskrá, sem lýsir skoðun deildarinnar á því, sem fyrir hefir komið. Þá höfum við gert skyldu okkar til þess að slá varnagla við, að nokkur verði skipaður ráðherra eftirleiðis, sem ekki hefir að baki sér meiri hluta þjóðkjörinna þingmanna og jafnframt höfum við gefið fordæmi, sem er jafn áhrifamikið og regluleg vantraustsyfirlýsing. Samkvæmt þessu vil eg þá leyfa mér að leggja fram svohljóðandi rökstudda dagskrá, sem eg vil biðja forseta að bera undir atkvæði: »Þingdeildin telur ekki rétt, að nokkur sé skipaður í ráðherrasess, ef hann hefir ekki stuðning meiri hluta þjóðkjörinna þingmanna, nema ekki sé annars kostur, svo að í bili þurfi að skipa mann til að veita umboðsmálum forstöðu. En í því trausti að núverandi ráðherra framfylgi stjórnarskrárbreytingu á þessu þingi, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.«

Ráðherrann (Kr. J.) Eg get með sanni sagt, að þau fari nú að tíðkast hin breiðu spjótin. Vér byrjuðum þingið með vantraustsyfirlýsingu til fyrverandi ráðherra, og um hana hefir verið þjarkað, svo að nú er liðinn mánuður af þingtímanum. En nú er komin fram önnur vantraustsyfirlýsing gegn mér, og lítur út fyrir, að hún með öllum sínum dilkum muni taka annan mánuðinn til. Innihald hennar er það, að neðri deild alþingis lýsi yfir vantrausti sínu á Kristjáni Jónssyni sem ráðherra. Eg vil benda á það, að svo hefir henni verið flýtt, að hún er fram komin og prentuð, áður en eg hefi fengið ráðherraskipun mína. Það reið á þegar að binda vel um hnútana og safna mönnum undir merkið. En eg verð að spyrja: Hvað hefi eg gert mér til foráttu? Eg kannast ekki við neitt í þá átt. Eg hefi verið og er í sjálfstæðisflokknum, sem eg tel að sé sami flokkurinn, sem myndaðist árið 1895, þó að hann hafi oft skift um nöfn. Eg hefi þannig verið í sama flokki og hinn fyrverandi ráðherra var og er í, og eg vil leyfa mér að segja það, að mitt sæti þar hafi ekki verið ver skipað en annara. Eg var ennfremur í því flokksbrotinu, sem flutti vantraustsyfirlýsingu gegn fyrverandi ráðherra og feldi hann frá völdum, og eg hefi fylgt þessum sama flokki, eins og eg tók fram, síðan 1895, að hann var stofnaður. Eg segi því: Hvað hefi eg gert, sem mér verði fundið til foráttu? Eg veit ekki til, að eg hafi neitt brotið af mér. Þvert á móti hefi eg verið góður flokksmaður, þó eg segi það sjálfur, og er enn réttrúaður sjálfstæðismaður. Mér er því ekki ljóst, á hverju vantraustsyfirlýsing til mín getur verið bygð, nema ef vera skyldi að hún væri sprottin af persónulegum ástæðum. - Því er haldið fram, að eg með því að taka á móti ráðherraembættinu hafi framið þingræðisbrot. Þar til er því að svara, að Hans Hátign konungurinn hefir rétt til að taka hvern mann í þeim flokki, sem er í meiri hluta í þinginu, til ráðherra; hann hefir algerlega frjálst val og ótvíræðan rétt til þessa, sem alstaðar er viðurkendur. Jafnvel á sjálfu Englandi, heimkynni þingræðisins, dettur engum manni í hug að efast um þennan rétt konungs. Eg var í þeim flokki í þinginu, eða í því flokksbroti sjálfstæðisflokksins, sem feldi fyrverandi ráðherra, var í þeim flokki, þegar Hans Hátign konungurinn bað mig að takast á hendur þetta embætti; hitt er þýðingarlaust, þótt mér, fyrir einhverjar ókunnar sakir, hafi verið vikið úr flokknum á eftir. Frá Hans Hátign konungsins hlið er því útnefning mín fyllilega samkvæm þingræðislegum reglum, og verður ekki að því leyti talað um þingræðisbrot með neinum rétti. Þá er næsta spurningin, hvort eg hafi ófyrirsynju og ólöglega tekið á móti embættinu, og vil eg þá þegar taka það fram, að eg ber einn ábyrgð á því, og verð að sæta afleiðingunum. Í því efni skal eg taka það fram, að eg hafði fulla ástæðu til að telja mér stuðning helmings allra þjóðkjörinna þingm. og allra hinna konungkjörnu þingm., alls 23 þingmanna.  (Skúli Thoroddsen: Eg hafði skrifleg loforð meiri hluta þjóðkj. þingmanna)  . Mér er ókunnugt um það »dokument«, enda er hægt að orða slík skjöl þannig, að menn geti skrifað undir fyrir báða, og lofað hvorum tveggja stuðningi sínum. Þar að auki var því þannig varið, að tveir þingmenn að minsta kosti höfðu lýst því yfir, að þeir mundu styðja hvern þann ráðherra úr sínum flokki, er fengi konungsútnefningu, og þá einnig mig. Þetta, sem eg hefi haldið fram um mitt fylgi, er bygt á góðum heimildum og á nákvæmri athugun á afstöðu þingmanna, eins og hún var rétt um það leyti, er ráðherraskipunin var gerð. Hafi breyting orðið á síðan, þá er það mér bæði óvænt og ókunnugt, enda hefi eg enga ástæðu til að óttast eða ætla að svo sé. Eg staðhæfi, að enginn annar hér á þinginu hafi getað sýnt sama fylgi og eg. Og fylgi mitt var að öllu leyti ráðvandlega fengið. Eg staðhæfi, að Skúli Thoroddsen hafi einungis haft fylgi 7 þingmanna í flokksbrotinu, að honum sjálfum meðtöldum; svo voru 10 eða 12, er kalla má hlutlausa í þessu máli. Eg staðhæfi, að þessir 10 eða 12 hafi að eins lýst því yfir, að þeir skyldu láta Skúla Thoroddsen óáreittan, og eg gat einnig búist við, að þeir mundu láta mig óáreittan. Eg get ekki kannast við, að skýrsla Sk. Thoroddsen um fylgi hans sé rétt, enda tek eg það upp aftur, að fylgi mitt er vel fengið að öllu leyti. Það er hér talað um þingræðisbrot, en hvað er þá þingræði? Þingræði er það, að þingið, meiri hluti þess, eigi að ráða, en þegar talað er um meiri hluta alþingis, þá verður auðvitað að telja með hina konungkjörnu þingmenn. Þeir hafa sama rétt og sömu kröfu til þess, að þeirra vilji sé tekinn til greina, sem hinir þjóðkjörnu þingmenn, og engum dettur í hug að halda því fram, að atkvæði hinna konungkjörnu þingmanna sé eigi jafn gott og gilt og hinna þjóðkjörnu, þegar um lagasamþyktir er að ræða, og enginn getur efast um það, að þeirra atkvæði geti ekki, jafnt sem hinna þjóðkjörnu þingmanna, ráðið úrslitum málanna, og því skyldi þá ekki hin sama regla eiga við um þetta mál; en sé þetta rétt, sem eg tel vafalaust, þá leiðir af því það, að ef þessi tillaga verður samþykt hér í deildinni, þá krefst eg þess, að hún verði einnig borin upp í efri deild, og borin þar upp til atkvæða. Efri deild hefir fyllilega sama rétt til að greiða atkvæði um þetta mál og þessi deild, og eg mun eigi þykjast þurfa að taka gilda einhliða yfirlýsingu Nd. í þessu máli, og þar af leiðandi mun það ekki hafa þau áhrif á mig, sem til er ætlast, þótt þessi þingsályktunartillaga verði samþykt hér í deildinni í dag. En hvað ætla þá tillögumenn að gera, ef tillagan verður samþykt hér í deildinni? Ef eg fer úr embættinu, vil eg spyrja, hafa þeir þá nokkra von um að geta fengið annan ráðherra með meiri hluta í minn stað? Eg held að óhætt sé að segja: nei! - Flokkurinn gat ekki komið sér saman um neitt ráðherraefni, og vissan um, að flokknum mundi ekki takast það, knúði mig til að gefa kost á mér til að takast embættið á hendur; því að öðrum kosti hefðum vér orðið að sitja með þann ráðherra, sem meiri hluti þings hafði lýst vantrausti sínu á; og eg hefi enga trú á því, að atkv. þau, sem Skúli Thoroddsen reiknar sér, séu svo örugg, að þau mundu tryggja honum ráðherraembættið örugglegar en mér. Og hverju mætti þá búast við? Líklega enn öðrum »Ministerkrise«. Og ef eg sit nú eftir sem áður, hvað gera tillögumenn þá? Flutningsmenn tillögunnar skora á mig að segja af mér embættinu þegar í stað; en ef eg verð ekki við óskum þeirra og sit kyr, hvað ætlast þeir þá til að gert verði? Ætlast tillögumenn til, að eg rjúfi þing? Eða ætla þeir að halda áfram þingstörfum með mér eftir sem áður? Hefir nokkuð af þessu verið athugað? Eg held það ekki. Tillögunni hefir verið varpað fram nokkuð athugunarlaust. Hún virðist vera nokkuð ógætilegt frumhlaup, og ekkert annað. Nú er þegar hálfnaður þingtíminn, og engin mál eru enn afgreidd; vér höfum haft »Ministerkrise« í heilan mánuð, og ekkert hefir verið starfað til gagns; eigum vér nú að fá annan »Ministerkrise«, er standi yfir það sem eftir er þings; eg held að það sé ekki heppilegt fyrir land og lýð. Háttv. flutnm. (Sk. Th.) tók það fram, að útnefning mín væri á móti vilja meiri hluta þjóðkjörinna þingmanna; um þetta skal eg taka það fram, að tveir af hinum þjóðkjörnu þingmönnum úr meirihlutanum höfðu lýst yfir því við mig, að þeir myndu styðja þann ráðherra úr meirihlutaflokknum, sem fengi konungsútnefning, og enn fleiri þingmenn úr meirihlutanum höfðu berlega sagt það við mig, að þeir mundu styðja mig, svo að eg þóttist og þykist enn örugglega geta talið mér stuðning vísan af hálfu 17 þjóðkjörinna þingmanna, og er það réttur helmingur þeirra. Enn mintist háttv. flutningsmaður á ráðherraábyrgðarlögin, og hélt því fram, að eg með því að taka á móti ráðherraembættinu hefði brotið gegn 1. og 4. gr. þessara laga; en þar til er því einu að svara, að eg mun einn taka á mig alla ábyrgð, er af því hlýtst, ef svo skyldi reynast, að eg hafi brotið gegn þessum lagafyrirmælum, - en því neita eg. Þá sagði háttv. flutningsm. að hann ásamt formanni flokksins, síra Sigurði Stefánssyni, hefði komið til mín á sunnudaginn, og spurt mig um, hvort eg mundi ekki vilja tjá honum (flutnm.) fylgi mitt ef hann yrði ráðherra, og kvaðst hann þá hafa haft fylgi 20 þjóðkjörinna þingmanna, og hafi eg þá átt að svara, að eg mundi ekki leggja hálmstrá í veginn fyrir hann, eins og á stæði, ef hann yrði ráðherra. Eg verð nú að vísu að játa það, að eg þá þegar efaði, að rétt væri skýrt frá fylgi því, er hann tjáði sig hafa, enda get eg nú lýst yfir því, að eg hefi vissu fyrir, að sú saga var ekki rétt. Hitt er aftur á móti satt, að þegar flutningsm. kom til mín á sunnudaginn, þá lofaði eg honum því, að eg mundi ekki leggja stein í götu hans á þessu þingi, ef konungur skipaði hann ráðherra. Ennfremur fann háttv. flutningsm. að því, að eg hefði ekki ráðfært mig við sjálfstæðisflokkinn, áður en eg símaði til konungs um að eg tæki að mér embættið. Þar til er því að svara, að þegar eg fékk skeytið frá konungi um að taka að mér embættið, stóðu umræður sem hæst í Ed. um bankamálið, mál, sem mér hefir verið og er hið mesta áhugamál - miklu meira en ráðherraembættið - sá eg mér því ekki fært að kalla menn saman á fund, enda áleit eg í rauninni slíks alls ekki þörf, eftir því sem á stóð. En hins láðist háttv. flutningsm. að geta, að það virðist sem formaður flokksins hafi haft nægan tíma til að kalla saman flokksfund til að ræða útnefninguna, og fundi í efri deild, er þá stóð sem hæst, var frestað meir en 20 mínútur, til þess að þessi flokksfundur yrði haldinn; en eg fekk engin orð, og alls enga bendingu um, að það ætti að vera flokksfundur þá; honum var haldið algerlega leyndum fyrir mér, nema þegar þingmennirnir skutust inn í fundarherbergið og út úr því aftur. Þá virtist mér nokkuð undarlegt, hvernig háttv. flutningsm. talaði um skipun hinna konungkjörnu þingmanna. Eg sé ekki ástæðu til að tala neitt um það mál nú, enda mun eg láta það mál afskiftalaust, þangað til almennar kosningar til alþingis eru um garð gengnar, sem búast má við að verði í haust. En hér liggur fiskur undir steini, hér hafa verið gerðir samningar og skuldbindingar gefnar af háttv. flutningsmanni um skipun hinna konungkjörnu þingmanna næst, og gefur það mér tilefni til þess, að taka það fram nú þegar, að eg hefi enga samninga gert, hvorki viðvíkjandi hinum konungkjörnu né öðru. Það lítur út fyrir, að háttv. flutningsmaður hafi misskilið þau ummæli mín hér í deildinni nú fyrir fáum dögum, er eg sagði, að eg vildi vinna að því að efla frið og ró í landinu á þann hátt, að eg mundi ekki skifta mér að neinu leyti af stórpólitík, sem svo er kölluð; það hefi eg aldrei sagt, að eg myndi ekki gera. Hinsvegar hefi eg ástæðu til að halda, að mér muni takast að skapa frið og ró í landinu. Eg hefi aldrei verið ákafur flokksmaður, og þessvegna ekki tekið neinn þátt í hinum áköfu og æstu flokksdeilum, er hafa átt sér stað nú um tíma meðal þjóðar vorrar, og þótt háttv. flutningsm. vilji halda því fram, að útnefning mín í ráðherraembættið muni hleypa öllu í bál og brand, þá eru slíkt staðlaus ummæli, og órökstuddir spádómar, enda hefir ekki enn borið á neinni óánægju eða ófriði eða æsingi í blöðum þeim, er eg hefi séð, nema Ísafold, og hvernig á eg að bera ábyrgð á því, þótt blað fyrv. stjórnar sé farið að úthverfast, enda mundi það blað hafa snúist móti hverjum, sem tekið hefði að sér stjórntaumana. Þá hefir mér verið brigslað um valdagræðgi; því mótmæli eg algerlega, að eg eigi það brigzl skilið, og eg get lýst því yfir, að mér hefir áður staðið til boða að verða ráðherra, stóð það til boða á síðasta þingi, en hafnaði því þá; hefi ekki ætlað mér að yfirgefa það embætti, sem eg hefi verið í; en hefi nú eins og eg hefi áður tekið fram, tekið að mér þetta embætti, einungis til að skirra vandræðum, og koma þinginu og þjóðinni út úr ógöngum þeim, sem hún sýnilega var komin í, og þessvegna var það, að eg hikaði ekki við að hlýðnast konungsboðinu. Þá þykist eg hafa svarað háttv. flutningsmanni að mestu eða nægilega, og skal eg þá næst minnast á það, að hér er komin fram rökstudd dagskrá svohljóðandi: »Þingdeildin telur ekki rétt að nokkur sé skipaður í ráðherrasess, ef hann hefir ekki stuðning meiri hluta þjóðkjörinna þingmanna, nema að ekki sé annars kostur, svo að í bili þurfi að skipa mann til að veita umboðsmálunum forstöðu. En í því trausti að núverandi ráðherra framfylgi stjórnarskrárbreytingu á þessu þingi, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.« Eg hefi ekki mikið um þessa tillögu að segja, en vil þó taka það fram, að eg er ekki sammála fyrsta lið hennar. Þó get eg fyrir mitt leyti látið mér lynda tillöguna, og því get eg lýst yfir, að eg muni framfylgja stjórnarskrárbreytingarfrumvarpi á þessu þingi. Tillöguna get eg þá skoðað svo sem traustsyfirlýsingu til mín. Að lokum vil eg biðja þingið að hafa það hugfast, að það var einungis af þeirri einni ástæðu, að eg tók að mér þetta embætti, að eg vildi reyna, ef unt væri, að koma á friði og ró í landinu, því er sannarlega ekki vanþörf á, eftir allan þann æsing og óróa og gauragang, er átt hefir sér stað á síðustu tímum.

Forseti: Eg finn mig knúðan til að segja nokkur orð frá forsetastól, til að leiðrétta ummæli í blaði, er háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) gefur út. Í ummælum þessum er mér borið á brýn það »ódrengskaparathæfi (!)« að eg hafi ótilkvaddur átt að senda konungi villandi símskeyti um það, hvernig horfurnar væru á þinginu. Um leið og eg mótmæli þessum áburði blaðsins á mig, sem alveg tilhæfulausum, skal eg leyfa mér að skýra frá málavöxtum. Hinn 8. marz fekk eg svohljóðandi símskeyti frá stjórnarskrifstofunni í Kaupmannahöfn: »Altingsformand Hannes Thorsteinsson Reykjavík. »Til Kongens Efterretning udbedes ogsaa Deres Udtalelse Ministerkrisens Lösning. Krabbe«. (Á íslenzku: »Til leiðbeiningar konunginum eruð þér einnig beðinn að láta uppi með símskeyti skoðun yðar um ráðherraútnefninguna«)  . Eins og skeytið ber með sér, spyr konungur um mína skoðun á ráðherraútnefningunni. Mér fanst því að eg ekki gæti komist hjá að svara, og sendi því samstundis, eða svo að segja samstundis, svohljóðandi símskeyti: »Islands Ministeriums Kontor, Krabbe, Köbenhavn. Altinget tre Fraktioner: Ministerens Fraktion 14, Modfraktionen 11, den samlede Opposition 15. Ministerens Fraktion har nægtet deltage i Nomination af Efterfölgeren. Situationen iövrigt uforandret. Nærmere snarest. Hannes Thorsteinsson Altingsformand.« (Á íslenzku: »Á alþingi eru 3 flokksbrot: Flokksbrot ráðherra 14, mótflokksbrotið 11, andstæðingaflokkurinn allur 15. Flokksbrot ráðherra hefir neitað að taka þátt í tilnefningu eftirmannsins. Ástandið að öðru leyti óbreytt. Nánara bráðlega«)  . Þetta var að eins bráðabirgðaskeyti, því að þá var ekki unt að segja, hver úrslitin yrðu með ráðherratilnefninguna. Og frá skeyti þessu skýrði eg á flokksbrotsfundi þá samdægurs (8. marz) og hafði enginn við það neitt að athuga. Nú leið og beið þangað til á sunnudagsmorguninn 12. marz. Þá fyrst var hægt að senda ákveðið svar, og það gerði eg. En ástæðan fyrir því, að eg skýrði hinum svonefnda sjálfstæðisflokki ekki þá þegar frá því, var sú, að eg skoðaði mig þá úr þeim flokki farinn og hafði látið það áður í ljósi í sambandi við atferli sumra flokksmanna í ráðherraútnefningunni, sem eg gat ekki fallist á. Eg áleit og, að eg þyrfti engum sérstökum flokki reikningsskap að standa af símskeyti þessu, en ásetti mér sem forseti þessarar háttv. deildar að herma rétt og hlutdrægnislaust frá afstöðunni, og það þykist eg hafa gert, hversu illa sem háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) kann að hafa fallið það. Nú vil eg láta þingdeildina ganga úr skugga um, að það er alveg rétt, sem eg símaði. Skal eg því til sönnunar lesa skeytið, sem er alveg í samræmi við fyrra skeytið, upp fyrir deildinni, en fyrir henni einni á eg að bera ábyrgð, en ekki fyrir neinum sérstökum flokki eða flokksbroti. Skeytið hljóðar svo samkvæmt eftirriti frá landsímastöðinni: »Krabbe Islands Ministeriums Kontor Köbenhavn. Ministerkrisen ulöst. Skuli Thoroddsen har sikre 7 Stemmer sin egen iberegnet af Ministerens Modfraktion. Den samlede Opposition enstemmig nægtet at stötte hans Kandidatur. Langvarige Forhandlinger mellem Ministerens Fraktion og Thoroddsens Tilhængere skönt Fraktionen för har nægtet al Medvirkning til Nomination. Paa fælles Möde í Gaar Aftes Thoroddsen faaet Tilsagn om 12 passive af Ministerens Fraktion. Kristjan Jónsson menes at kunne samle de övrige 21 Stemmer. Hannes Thorsteinsson. Altingsformand«. Lauslega þýtt á íslenzsku er það svo: »Ráðherra tilnefningin óútkljáð. Skúli Thoroddsen hefir ákveðin 7 atkv. að sínu eigin meðtöldu úr mótflokksbroti ráðherra. Andstæðingaflokkurinn hefir í einu hljóði neitað að ljá honum fylgi sitt sem ráðherraefni. Langvarandi samningaumleitanir milli flokksbrots ráðherrans og fylgismanna Thoroddsens, þrátt fyrir það, að flokksbrotið hefir áður neitað allri hlutdeild í tilnefningunni. Á sameiginlegum fundi í gærkveldi hefir Thoroddsen fengið loforð um 12 hlutlausa úr flokksbroti ráðherra. Það er álitið að Kristján Jónsson muni geta náð því 21 atkvæði, sem þá er eftir«. Þetta eru öll ósköpin, að eg segi, að ætla megi, að Kristján Jónsson fái hin 21 atkv. Eg þarf hvorki að blikna né blána fyrir því, sem eg hefi sagt, og væri betur, ef aðrir gætu sagt hið sama. Afstaða mín í þessu máli er hrein og bein og eg hefi engu að leyna. En alls þessa get eg hér nú til þess, að það geti komið fram í þingtíðindunum svart á hvítu. Vona eg, að þau blöð, sem ranghermt hafa um skeytin, finni ástæðu til að leiðrétta það, sem sagt hefir verið í sambandi við þau. Eg á ekki þær ákúrur skilið, og mundi senda nákvæmlega sama skeyti enn þann dag í dag. Eg hefi því alveg hreint mjöl í pokanum, en það verður líklega tæplega sagt um suma aðra, t. d. fyrv. ráðherra (B. J.) og jafnvel h. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), sem enn hefir ekki birt langa 300 kr. skeytið sitt m. fl. Geri þeir h. herrar jafnhreint fyrir sínum dyrum.

Flutningsmaður (Skúli Thoroddsen) Eg skal svara nokkru ræðu hæstv. ráðherra (Kr. J.). Fyrst skal eg byrja á því, að mér er kunnugt um fylgi hæstv. ráðherra (Kr. J.). Hann hafði fyrst 3 menn auk sjálfs sín. Þessu getur hann ekki mótmælt. Hann skýrði frá því, að eg hefði haft fylgi 7 svonefndra »sparkverja«. Þetta er rangfært, því að þótt svo hafi verið fyrst, þegar reynt var um fylgi einstakra manna, þá varð niðurstaðan alt önnur síðast og það er hið eina, sem máli skiftir. Eg skal í framhaldi af þessu fara að eins og hæstv. ráðherra (Kr. J.) og segja sögur af því, hversu mínu fylgi var varið. Eg hefi hér í höndum skjal, undirskrifað af 19 þingmönnum og skal eg með leyfi hæstv. forseta lesa það upp. Það hljóðar svo: »19 af 24 þjóðkjörnum þingmönnum sjálfstæðisflokksins hafa tjáð sig meðmælta Skúla Thoroddsen sem ráðherraefni. Auk þess eru tveir ákveðnir flokksmenn og lætur annar útnefninguna hlutlausa, en hinn, ráðherrann, sem frá fer, hefir lýst yfir því, að hann vilji ekki steypa Thoroddsen á þessu þingi. 3 óvissir. Enginn annar en Thoroddsen getur vænst stuðnings sjálfstæðisflokksins, og þess vegna mælir flokkurinn allraundirgefnast með honum«. Þetta skjal er undirskrifað af: Ara Jónssyni, Bened. Sveinssyni, Bjarna Jónssyni, Birni Kristjánssyni, Birni Sigfússyni, Birni Þorlákssyni, Gunnari Ólafssyni, Hálfdáni Guðjónssyni, Jens Pálssyni, Jóni Jónssyni 1. þm.N.-M., Jóni Þorkelssyni, Jósef Björnssyni, Kristinn Daníelssyni, Magnúsi Blöndahl, Sigurði Gunnarssyni, Sigurði Hjörleifssyni, Sigurði Stefánssyni, Skúla Thoroddsen og Þorleifi Jónssyni. Þegar litið er á þetta skjal, er skjótt auðsætt, að það felur í sér meiri stuðning en loforð heimastjórnarmanna til hæstv. ráðherra (Kr. J.) um »að bregða ekki fyrir hann fæti að tilefnislausu«. Eg get þannig »documenterað« fylgi mitt, en það getur hæstv. ráðh. (Kr, J.) ekki. Þess utan ber þess að gæta, að þetta skjal mitt var »supplerað« seinna af sjálfstæðisflokknum með símskeyti þann 12. þ. m., þar sem tekið var fram, að eg einn hefði fylgi flokksins, því að þótt rígur væri fyrst innan flokksins, þá var nú svo komið að síðustu, að ekki var nema um einn að gera. Eg sé, að einn kgkj. þm., sem hér er staddur í deildinni, brosir; en það er kuldaglott. Hann hefði líklega viljað eitthvað annað. Hæstv. ráðherra (Kr. J.) spurði, hvað hann hefði gert. Því er auðsvarað: hann hefir framið þingræðisbrot, framið lögbrot. Hæstv. ráðherra talaði um, að hér væri að ræða um persónurétt, eða »prærogativ« konungs, en konungur hafði gefið þinginu undir fótinn með skeyti sínu þann 28. febrúar, er heimilaði þinginu að koma sér saman um ráðherraefni. Eg vil líka benda hæstv. ráðherra á það, að við síðustu ráðherraútnefningu 1909, hélt hann ekki svo fast við þetta »prærogativ« konungs; þá hélt hann því fram, að atkvæðafjöldi réði innanflokks. Það er ekki rétt, að á sama standi, hver sé valinn ráðherra úr sama flokki. Það getur haft mikla þýðingu, hver verður ráðherra af flokknum. Einum flokki getur verið svo háttað, að það sé að eins eitt mál, sem flokkurinn hangi saman um. Einn maður hefir hugsjónir, sem hann vill koma í framkvæmd, annar hefir ekki svo ríka tilfinningu fyrir þörf almennings. Þannig getur það haft afarmikla þýðingu, hver tekst á hendur ráðherraembættið. Hæstv. ráðherra kvaðst vera einráðinn í að sitja, hvort sem tillagan yrði samþykt eða ekki. Það yrði þá hvert þingræðisbrotið ofan í annað. Taldi þá hæstv. ráðherra rétt fyrir tvo síðustu ráðherra að sitja, þegar samþykt var vantrauststillaga til þeirra? Nei, þá var eitthvað annað uppi á teningnum. Hæstv. ráðh. benti á, að þingið gæti ekki komið sér saman um mann. Ekki horfði hann í það, þegar borin var upp vantraustsyfirlýsingin til fráfarandi ráðherra; þá áleit hann, að þingið gæti komið sér saman um það á eftir. Þetta eru hálmstrá, sem hæstv. ráðh. notar til að komast út úr ógöngunum. Eitthvað var hæstv. ráðh. og að tala um, að sér hefði staðið til boða ráðherrastaðan 1909, og að hann hefði afþakkað það þá. Það eru nógu margir, sem þekkja til þess, hversu þá var háttað. Hann fékk fáein atkvæði við fyrstu tilraunakosningu og dró sig þá í hlé. Þetta er ekki svo fátítt dæmi þess sem menn gera, er menn sjá sér engar vonir; þá gera menn þetta til þess að láta ekki á neinu bera. Þegar litið er á þessar rangfærslur hæstv. ráðh. og blaðanna sumra, þá kemur manni til hugar, að þeim dyljist hvern ófrið þeir skapi og hverjar óheillaöldur blekkinga og lyga geti leiðst yfir landið með þessu. Eg heyri, að hæstv. forseti hringir. Vill hæstv. forseti með bjöllu sinni »protegera« lygarnar.  Þá skal eg snúa mér að tillögu þeirri um rökstudda dagskrá, sem fram hefir komið frá háttv.þm. Seyðf. (B. Þ.) Mér kom á óvart þessi tillaga, þar sem flutningsm. er í flokksbræðra minna hóp, en enginn af flokknum hefir fengið nokkuð um hana að vita, þrátt fyrir fundarhald í morgun innan flokks. Hinn háttv.þm. kannaðist að vísu við, að um þingræðisbrot væri að ræða hjá núverandi ráðherra, en vildi samt láta við svo búið sitja. Eg álít, að ekki beri að samþykkja tillögu hins háttv.þm., því að það yrði til þess, að þjóðin fengi síður réttan skilning á því, sem gerst hefir. Þetta er skylda gagnvart þjóð vorri. En það er líka skylda, að gæta þeirrar hliðarinnar, sem snýr út á við, gagnvart danska valdinu, að lofa því ekki að ráða því, að tekinn sé sá maður í ráðherrastöðu, sem fremur er hlyntur danska valdinu. Þetta vil eg að allir geri sér ljóst og hafi hugfast í dag; hversu sem atkvæði falla, hvort sem fleiri eða færri verða með vantrauststillögunni, þá höfum vér, sem henni greiðum atkvæði, gert vora skyldu. H. háttv.þm. þótti viðaukatill. kynleg. Það má segja, að hún sé óþörf. Hún getur þó haft þá þýðingu, að skýra aðaltillöguna og leggja í hana annan skilning en þann, sem lagður var í vantrauststillöguna í vetur. Sami háttv. þm talaði um þau vankvæði, sem leiddi af þingrofi, er yrði afleiðing þess, að samþykkja vantrauststillöguna. Hann gerði ráð fyrir, að vér, sem fylgjum tillögunni, legðum aðaláherzluna á þingræðisbrot hæstv. ráðherra, en gaf þar með í skyn, að hann, eins og heyra mátti á hæstv. ráðh. sjálfum, væri svo fastur í stóli, að honum yrði ekki haggað úr sess. Þar til er því að svara, að ábyrgðin hvílir ekki á oss, heldur á ráðherra og ef til vill þeim, sem lofað hafa að bregða ekki fyrir hann fæti. Annars var ræða hins háttv.þm. Seyðf. (B. Þ.) svo vaxin, að hún hefði aldrei átt að koma fram. Sama þingrofshættan vofði yfir, þegar samþykt var vantraust til fyrverandi ráðherra. En þá mintist hinn háttv.þm. ekki á þetta. Þá þagði hann og varaði ekki þingið við þessum yfirvofandi háska. Eg held, að það sé ekki fleira, sem eg hefi ástæðu til að taka fram. Í ræðu hæstv. forseta kom fram viðurkenning um það, að hann hefði hlaupið eftir lausafregnum og bæjarslúðri í símskeytum sínum.

Forseti: Eg mótmæli þessum ummælum h. þm. En þingd. verður að afsaka þau, því að maðurinn er nokkuð vanstiltur um þessar mundir.

Jón Jónsson (1. þm. S.-Múl.): Eg vil með örfáum orðum lýsa afstöðu vor heimastjórnarmanna gagnvart þessari tillögu. Um daginn, þegar sem hæst stóð ráðabruggið meðal þeirra þingmanna gamla stjórnarflokksins, sem gengist höfðu fyrir því, að koma hinum háttv.þm. Barð. (B. J.) úr ráðherrasæti, um það, hver sætið skyldi taka eftir hann, bárust heimastjórnarflokknum málaleitanir frá tveim meðal þeirra þingmanna, er Ísafold hefir kallað »sparkliðið«, þeim núverandi ráðherra (Kr. J) og þm.N.-Ísf. (Sk. Th.). þeir spurðust fyrir um það hjá heimastjórnarflokknum, hvor í sínu lagi, hvort vér mundum vilja heita því, að amast ekki við þeim nú á þessu þingi. öðrum þeirra, þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) gáfum vér þau svör, að um það vildum vér engu heita, en hinum núverandi ráðherra (Kr. J.), að eftir atvikum mundum vér láta hann óáreittan fram yfir þinglok, ef konungur skipaði hann í ráðherrasæti. Vér höfðum fulla ástæðu til að ætla, að hann hefði að minsta kosti eins mikinn stuðning meðal sinna fyrri flokksbræðra, eins og hinn þm., sem til vor leitaði. - Þegar ráðherra tók sæti sitt á miðvikudaginn, lýsti hann yfir, að hann vildi styðja að því, að efla frið og ró í landinu, vinna að því, að samþykt yrðu á þinginu viðunanleg fjárlög og nauðsynlegar breytingar á stjórnarskránni og svo skjóta deilumálunum til úrskurðar almennings með nýjum kosningum. Að þessum þörfu verkum teljum vér oss skylt að styðja ráðherrann, og greiðum því hiklaust atkvæði móti þessari tillögu.

Jón Ólafsson Herra forseti! Þegar eg fyrst sá þessa vantraustsyfirlýsingu, þá gat eg ekki gert að því, að spyrja sjálfan mig: »Hefir hinn háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) ekki getað fengið neinn mann í öllu þinginu til þess að vera framsm. þessarar tillögu nema sjálfan sig?«. Því þetta mál er honum svo skylt, að hann hefði sízt átt að vera flutnm. þessarar tillögu, sem hér liggur fyrir. Hinn háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hefir sýnt, að hann yfir höfuð er haldinn af mjög slæmri ráðherrakveisu, og það hefir nú komið í ljós, að hún er illkynjaðri en eg hafði búist við. Það hefði verið annað mál, hefði hann haft sterkan meiri hluta með sér í þinginu. En hér er ekki því að heilsa; hvort sem hinn háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hefði orðið ráðherra eða sá, sem varð það, þá var að eins um bráðabirgðarstjórn að ræða. Það var fyrirsjáanlegt, að sá, sem yrði ráðherra, mundi að eins verða það stuttan tíma. Þetta hefir hinn háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) skilið fullvel, að hér væri að eins um fárra mánaða ráðherravöld að tala. Hvorugur þeirra, er um var að ræða, hafði fylgi nema lítils minnihluta, þótt hvor um sig hafi líklega haft vissu fyrir, að sér yrði ekki steypt á þessu þingi. Eg var að blaða hér í einni kvæðabókinni okkar og þar rakst eg á þessa vísu. Með leyfi hins hæstv. forseta vil eg hafa hana yfir: Eiríkur í suðrið sér segir: „hættum glensi“; bitann tók frá munni mér meinvætturinn Bensi. Það er þannig með þetta mál; það er ekki verið að keppa um annað en bita »Meinvætturinn Bensi« tók bitann frá munninum á mér«, segir hinn háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) nú. Og er það ljóst af því, hversu mikið kapp hann hefir lagt á þetta mál, að honum hefir verið kappsmál um bitann. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) er mikill stjórnmálamaður, hefir sjálfsagt ýmsar hugsjónir í stórmálum, sem hann vill koma fram. Því væri skiljanlegt, að hann vildi vera ráðherra, ef hann hefði öruggan meiri hluta til fylgis. En nú er það ekki, og því er óskiljanlegt, að hann skuli ekki geyma þetta kapp eftir ráðherrastöðunni, þangað til hann nær þeim meiri hluta, sem einn getur gefið honum magn til að koma nokkru fram. Honum var það fullkunnugt, að hér var að eins um bráðabirgðarstjórn að ræða. Mér finst það dálítið undarlegt, að einmitt hinn háttv.þm.N.-Ísf. (Sk Th.) skuli á fundi, sem haldinn var hér í bænum nýlega, hafa lagt hinum núverandi ráðherra það til lasts, að hann styddist við atkvæði heimastjórnarmanna og þeirra konungkjörnu, og svipað segir hann í »Þjóðviljanum«. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) talar nú svo sem hann hefði aldrei viljað styðjast við fylgi hinna konungkjörnu og heimastjórnarmanna. Eg vil nú leyfa mér að bera brigður á þetta. Hinn háttv.þm. hefir nú alveg gleymt því, að hann var sjálfur á dögunum að vekja bónorð við heimastjórnarflokkinn, og í þeim flokki eru 5 konungkjörnir þingmenn. Eg vil með leyfi hins hæstv. forseta leyfa mér að lesa hér upp í deildinni bréf. Þetta bréf er biðilsbréf þess manns, sem vill gera það sem á dönsku er kallað »Fornuftsparti«. Biðillinn segir við stúlkuna: »Eg elska þig ekki, en mig langar í eigur þínar. Eins og á stendur, þá finst mér vera reynandi hjá okkur að taka saman; ef til vill semur okkur ekki, en þá getum við síðar skilið«. Þetta biðilsbréf hljóðar svona: »Þar sem 9 þingmenn úr þeim hluta sjálfstæðisflokksins, er vantraustsyfirlýsingunni voru samþykkir, hafa á fundi í gærkveldi fyrir sitt leyti, óskað að benda á mig sem ráðherraefni - 2 eru á hinn bóginn háyfirdómara Kr. Jónssyni fylgjandi - og þar sem hinn hluti sjálfstæðisflokksins hefir á fundi kl. 2-3 e. h. í gær með 11 atkvæðum gegn 2 - einn greiddi ekki atkv. - lýst því yfir, að hann léti ráðherravalið afskiftalaust og tjáði sig hvorki með né móti neinu ákveðnu ráðherraefni, hefir mér hugkvæmst, að rétt væri að spyrjast fyrir um, hvort heimastjórnarflokkurinn - ef til kæmi - mundi vilja sjá mig í friði til loka yfirstandandi þings, þ. e. eigi fylgja vantraustsyfirlýsingu, þótt fram kæmi, sem reyndar má telja nær óhugsandi, þar sem sjálfstæðisflokkurinn er órofinn flokkur. Alþingi 6. marz 1911. Skúli Thoroddsen. Til þingmanna Heimastjórnarflokksins, Alþingi.« Þetta biðilsbréf er ljós vottur þess, í fyrsta lagi, að háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hafði ekki það fylgi, sem hann gæti treyst; og í öðru lagi vottur þess, að honum var fullljóst sjálfum, að hér átti aðeins að tjalda til einnar nætur. Það er auðsætt, að búist er við að leita atkvæðis þjóðarinnar eftir á. Og þá fer kappið, sem hinn háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hefir lagt á að verða ráðherra, að verða óskiljanlegt. Því það er alstaðar viðurkent, að þar, sem ráðherra er skipaður, til þess að fara með völd um stundarsakir - það sem Danir kalla »Forretningsminister« - þá getur hann engar stórbyltingar gert. Sá ráðherra fæst að eins við óhjákvæmileg mál og smámál og gegnir stjórnarstörfum þangað til leitað hefir verið atkvæða þjóðarinnar og hún fengið tækifæri til þess að skera úr. Mér verður þessvegna óskiljanlegt, að háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) skuli sækja þetta svona fast, eftir að konunginum hefir þóknast að kveðja annan mann til ráðherra, því það er auðsætt, að háttv.þm.N. Ísf. (Sk. Th.) hefir ekki traust nema 9 þingmanna auk sjálfs síns. Hinir úr hans flokki lofa að »sparka« honum ekki, svo eg brúki þinglegt orð, sem oft heyrist þessa dagana. En það er ekki fylgi, þótt einhver segi, að hann skuli ekki amast við manni. Sá kostur er fyrir þjóðina í ráðherravali konungs nú, að það verður heldur enginn eftirlaunakostnaður af nýju ráðherraútnefningunni. Hann mun halda fyrra embætti sínu óveittu meðan hann er ráðherra. Það hefir verið sagt hér í deildinni í dag, að enginn ætti að takast ráðherraembættið á hendur, nema hann hefði fylgi meiri hluta þingmanna. Þetta játa allir. En ef enginn hefir meiri hluta í þinginu, á þá að vera ráðherralaust? Einhver verður þó að gegna ráðherrastörfum og fara með stjórnarstörfin og rjúfa þingið. Svo hefir verið talað um, að ráðherrann ætti að hafa meiri hluta þjóðkjörinna þingmanna með sér. Hinn háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hafði þó í hyggju að styðjast við fylgi hinna konungkjörnu og heimastjórnarmanna. Eg fyrir mitt leyti held ekki upp á konungskosning þingmanna. Eg hefi fyrstur á þingi 1887 flutt frumvarp um afnám konungkjörinna þingmanna. En meðan þeir eru, þá hafa þeir sama rétt og þjóðkjörnir þingmenn. Enda vita allir, að atkvæði eru talin en ekki vegin. Hér í deildinni getum við nefnt 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og 1. þm. Eyf. (H. H). Það er 1 atkv. hvoru megin. Og ef við í efri deild nefnum 2. þm. K.G. (J. P.) og 5. kgkj. (L. H. B.) Þá er það líka 1 atkvæði hvoru megin. Atkvæði þessara þingmanna gilda jafnt, af því einu, að þau eru talin, en ekki vegin. Mér virtist háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) leggja mikla áherzlu á skeyti, sem sent hefði verið konungi og þar sem tekið hefði verið fram, að enginn annar en hann sjálfur gæti vænst fylgis sjálfstæðisflokksins sem ráðherra. En er það nauðsynlegt, að sá sem er ráðherra hafi traust meiri hluta sjálfstæðisflokksins? Það er þó ekki sama, meiri hluti alþingis og meiri hluti sjálfstæðisflokksins. Hinn háttv.þm. Dal. (B. J.) heldur því fram, að núverandi ráðherra hafi ekki fylgi helmings þingmanna, af því 21 þm. hafi heitið þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) fylgi sínu og hlutleysi. Ráðherra hefir talið sér fylgi 21-23 þingmanna. Af þessu heldur háttv.þm. Dal. (B. J.) að þingmenn séu 44. Eg hafði séð þessu haldið fram áður í einu ógáfuðu blaði, en eg hélt háttv.þm. Dal. (B. J.) væri svo gáfaður, að hann geti skilið þetta, því að það getur vel samrýmst. Það eru ýmsir menn, sem hafa traust til beggja þessara manna eða vilja við hvorugum amast. Því hafa báðir haft jafnan rétt til að telja sér þá. Eg hefi lesið nöfn þeirra, sem voru háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) fylgjandi. Einn þeirra hefir sagt við mig, að hann vildi hvorugum velta, ef hann styddist við meiri hluta. Annar hefir sagt, hann vildi heldur núverandi ráðherra en þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), en hann mundi hvorugum velta. Það er og órökstudd fullyrðing, að núverandi ráðherra hafi ekki stuðning af meiri hluta alþingis, enda mun atkvæðagreiðslan skera úr þeirri þrætu. En ekki er atkvæðagreiðslan í þessari deild einhlít, því að þótt 13 atkv. hér í deildinni yrðu á móti ráðherra, þá er þar með ekkert sagt um, hvorum megin meiri hluti alþingis er, því að 13 eru ekki nema tæpur þriðji hluti af 40. Nei, ef það verður ofan á, að meiri hluti þessarar deildar sé ráðherra móthverfur, þá verður einnig að reyna atkvæðagreiðslu í Ed., þá tekur fyrst af tvímælin um þingstyrk ráðherra. - Annars verð eg að segja það, að mér finst barist hér um heldur lítið, eg skil ekki ákafa sumra manna eftir að hreppa þetta hnoss, ráðherraembættið. Eg hélt að háttv.þm.N.-Ísaf. (Sk. Th.), sem sjálfur segist finna hjá sér köllun til mikilla framkvæmda, væri svo gáfaður maður, að hann skildi, að honum væri happadrýgst að bíða til næstu kosninga. Ef svo tækist til, að hann, eða flokkur hans, ynni kosningasigur, þá ætti hann verkefni fyrir höndum, þá gæfist honum tækifæri til þess að koma áhugamálum sínum í framkvæmd.

Flutningsmaður (Skúli Thoroddsen) Háttv. 1. og 2. þm. S.-Múl. hafa báðir minst á bréf frá mér til heimastjórnarflokksins, og skal eg þegar taka það fram, að það bréf var ekki og átti ekki að vera leyndarmál. Þegar það var ritað, 6. marz, var ekki sýnilegt, að nokkur von væri um samkomulag milli brota sjálfstæðisflokksins. Eg bjóst aldrei við fylgi heimastjórnarmanna, en vildi aðeins vita, hver skilyrði flokkurinn setti núverandi ráðherra. Skömmu síðar hitti eg einn virðulegan konungkjörinn þingm., »nauðavirðulegur« hefir hann verið kallaður í Ed., sem tók mig tali í fjárlaganefndarherberginu og spurði mig, hvort eg vildi ekki skrifa ítarlegra bréf, og skildist mér helzt á honum, að heimastjórnarmenn vildu hafa eitthvað fyrir snúð sinn og snældu. Eg sagði honum, að eg gæti ekkert vitað um hjartans óskir heimastjórnarmanna og ekkert varð úr frekari bréfaskriftum af minni hálfu. Þá voru 9 þjóðkjörnir þingm. heimastjórnarmenn, 19 þjóðkjörnir sjálfstæðismenn veittu mér þá fylgi, en óvíst var um tvo háttv. þingmenn, sömuleiðis þjóðkjörna, hvoru meginn þeir mundu verða. Af þessu sést, að það er fyllilega ranghermt hjá háttv. 2. þm. S.-M. (J. Ó.) að eg hafi leitað stuðnings konungkjörinna þingmanna, þótt eg hafi snúið mér til heimastjórnarflokksins. Háttv. 2. þm. S.Múl. (J. Ól.) sagði, að hér væri barist um lítið. Nei, hér er barist um mikilsvert pólitískt málefni! Hér er barist um það, hvort meiri hluti þjóðkjörinna þingmanna á að ráða skipun ráðherra! Hér er barist um, hvort það skiftir nokkru að vinna sigur við kosningar! Það er þingræðið, sem nú er í hættu, og mergurinn málsins er, hvort útlendu valdi á að haldast uppi að troða ráðherra upp á þingið. Ef hið útlenda vald kemur þessu fram, þá má vera að það haldi áfram, hver veit hvað langt. Hér er um mikilsverð réttindi þjóðarinnar að ræða, sem hún hlýtur að berjast um, þangað til sigur er fenginn, hvort sem baráttan varir lengri tíma eða skemri. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) fetti fingur út í, að nafn mitt stæði efst á blaði undir þingsályktunartillögu þeirri, sem hér liggur fyrir. En mér finst undarlegt, að hann gerir slíkt að umtalsefni, því að mér stendur það þó næst, að rétta hluta sjálfs mín og þess flokks, sem eg telst til. Hann ætlast víst til, að eg sé svo kurteis að þegja, þegar mér er rekinn löðrungur. Ekki hafði þó háttv. núverandi ráðherra þá aðferðina í bankamálinu; þar þóttist hann hafður fyrir röngum sökum og rak réttar síns af afli og hefir mér aldrei komið til hugar, að lá honum það. Eg sé enga ástæðu til að hegða mér öðru vísi en hann í því efni, enda er eg ekki vanur að sýna af mér neina uppgerðarkurteisi. Hvort eg að eins hefði orðið ráðherra til bráðabirgða, getur enginn sagt neitt um; það eitt er víst, að eg harma það lítt, þótt eg kæmist ekki í þessa stöðu. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) las upp nokkur ummæli úr Þjóðviljanum, þar sem eg segi, að eg mundi aldrei hafa geta þegið slíkan stuðning, sem heimastjórnarmenn nú veita Kristjáni Jónssyni, og vildi hann efast um, að eg segði það satt. Mér má nú vera kunnugast um slíkt; allur sá stuðningur, sem núverandi ráðherra hefir af heimastjórnarmönnum er það, að þeir hafa lofað að bregða ekki fæti fyrir hann að ástæðulausu, og tel eg hann ekki öfundsverðan af slíkum stuðningi. En ef til vill hafa nú heimastjórnarmenn séð sig um hönd, og heitið ráðherra öruggara fylgi. Þá sagði hinn háttv. þingm., að eg vildi taka að mér þetta embætti til fjár. Eg tók það fram í dag, að eg mundi skaðast fjárhagslega, ef eg yrði ráðherra. Slíkur er nú aldarandinn í landinu, að hver sem í ráðherrakjörum er, á mannorðsspellin vís; menn skilja ekki að aðrar hvatir en hálaunagræðgi og valdafíkn geti knúð menn til þess að taka það embætti að sér. Eg vil því leyfa mér að gefa hinni háttv. deild dálítið yfirlit yfir, hverju eg fjárhagslega hefði getað tapað, ef eg hefði orðið ráðherra. Eg hefði mist eftirlaun mín, 1500 kr., eg hefði þurft að ráða ritstjóra í minn stað við Þjóðviljann, og hefðu árslaun hans ekki getað orðið minni en 1200 kr. Ennfremur hefði eg orðið að skipa verzlunarstjóra við verzlun mína, og geri eg honum ekki minna en 2500 kr. í laun. Eg er fullfær til málaflutningsstarfa og hygg eg, að almenningur mundi ekki síður leita mín en ungra lögfræðinga; eg hefi að vísu ekki fengist við slík störf hingað til, en hefi hugsað mér að fara að leita mér atvinnu á þann hátt. Ef eg hefði orðið ráðherra, hefði eg auðvitað orðið að hyggja af slíku, og get eg ekki gert þann tekjumissi til minna en 1200 kr. Eg hefði þurft að setja mann í minn stað til eftirlits með prentsmiðju minni og bókasölu, og hefði ekki getað launað hann með minna en 1000 kr. Eg hefi hugsað mér að hafa bókasölu og smáverzlun með ritföng o. s. frv. í húsi mínu; eg hefði orðið að hætta við það áform, og get eg ekki gert það tap minna en 600 kr. Þá mundu breyttir lifnaðarhættir á heimili mínu hafa haft í för með sér margvíslegan aukinn kostnað, sem eg get ekki gert ráð fyrir, að hefði orðið minni en 600 kr. Eg á húseign hér í bænum, sem kostar 40,000 kr., og hefði eg getað átt á hættu, að hún hefði staðið óleigð, ef til vill heilt ár, og hefði eg þá skaðast um 2000 kr. Eg hefi þá þannig reiknað saman 10,600 kr., sem eg hefði skaðast um, ef eg hefði orðið ráðherra. En ráðherralaunin eru aðeins 8000 kr.! Og að því er kemur til þess fjár, sem veitt er til risnu, þá mundi eg ekki hafa haft þann sið, að gefa þeim mönnum einum að eta, sem minn flokk fylla. Eg hefi álitið rétt, að þetta kæmi fram í þingtíðindunum, svo að menn geti glöggvað sig á því. Eg hygg þess enga vanþörf, svo margt hefir verið fleiprað um mig og fjárhag minn, þessa síðustu daga. Að lokum vil eg geta þess, að það hefði vakað fyrir mér, hefði eg orðið ráðherra, að framkoma vor út á við ætti að vera einlæg og hiklaus. Skoðanir mínar í sambandsmálinu þekkja menn; þar að auki hefði fánamálið, sem eg tel alíslenzkt sérmál, orðið áhugamál mitt og ef til vill konsúlamálið; viðskiftaráðunauturinn hefir bent á, að vér þyrftum að hafa konsúla í 8 löndum. Það eru einmitt slík stórmál, sem eiga að vekja þjóðina og efla og glæða áhuga ungra og gamalla. Eg hefi satt að segja þá trú, að eg, með lífsreynslu minni, hefði getað orðið að nokkru liði sem ráðherra. Eg hefi verið embættismaður, bóndi, sjávarútvegsmaður og kaupmaður og er nákunnugur kjörum og hugsunarhætti verkalýðsins. Eg þykist vita, hvað gera skuli til þess að kippa fjárhag landsins í lag; eg hefði látið mér ant um, að hegningarlögin yrðu endurskoðuð, því að þau eru nú í mörgum greinum stórhneykslanleg. Og auk alls þessa er enn þá eitt atriði, sem eg ekki get gert nánari grein fyrir; en eg vil aðeins leyfa mér að fullyrða, að það hefði ekki haft þýðingu fyrir íslenzku þjóðina eina, heldur og fyrir fleiri þjóðir, ef eg hefði orðið ráðherra. Það er nú þýðingarlaust að orðlengja frekar um þetta mál. Aðeins vil eg að lokum mótmæla því, að eg hafi borið fram þingsályktunartillögu þessa, vegna þess að mér hafi runnið í skap við núverandi ráðherra. Það eitt hefir stjórnað framkomu minni, að eg lít svo á, sem hér sé um stórpólitískt málefni að ræða, sem þingið ekki má láta afskiftalaust.

Forseti: Þess hefir verið óskað, að þetta mál verði tekið út af dagskrá, og verður það gert, og næsta mál tekið fyrir.

Flutningsm. (Sig. Gunnarsson); Eg vil leyfa mér að stinga upp á því, að þessu máli verði vísað til læknaskipunarnefndarinnar.

Flutningsm. (Skúli Thoroddsen) Eg leyfi mér að leggja það til, að þessu máli verði vísað til sömu nefndar og næsta máli á undan.

Sigurður Gunnarsson Eg hefi litlu við að bæta það, sem háttv. framsm. (J. Ól.) sagði. Það var háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), sem kvartaði um, að mál þetta væri lítt undirbúið í héraði. Það væri að eins einn þingmálafundur, sem hefði hreyft því. Þetta hygg eg að sé ekki rétt. Það kann að vera, að það hafi ekki verið mikið rætt á þingmálafundum, en eg hefi heyrt marga kvarta yfir því, að þing er háð á þessum tíma og sem ekki líkaði færslan á þingtímanum 1905 og þá hafði ekki einn einasti þingmálafundur óskað eftir, að þingtíminn, væri fluttur. Eg drap á það við 1. umr., að bændastéttinni sé, að minni ætlan, gert öllu hægra fyrir með að sitja á þingi, ef það er háð að sumrinu. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) sagði, að nú sætu fleiri bændur á þingi en áður og væri það af því, að bændur ættu hægra með að yfirgefa heimili sín að vetrinum en að sumrinu. Þessu verð eg enn að mótmæla. Eg er þessu talsvert kunnugur sem gamall bóndi og einkum er burtuvera bænda frá heimilum sínum á vetrum og framan af vori varasöm nú, þar sem sú breyting er komin á, að vinnufólk er varla til í landinu og það mundi einatt vera erfitt, ef ekki ómögulegt, fyrir góðan bónda, að fá svo góðan mann í sinn stað sem með þyrfti. Einkum gæti þetta orðið hættulegt síðari hluta vetrar og að vorinu, þegar harðindi eru og ef til vill heyþröng. Þá þarf bóndinn sjálfur langhelzt að vera viðstaddur til að leysa úr vandanum. Enn höfum við ekki haft nema tvö vetrarþing. Það er eftir að sjá, hvernig fer, þegar harðindi koma og fellir, ísinn kreppir að og voði stendur fyrir dyrum, ef sá, sem ábyrgðina ber, forstaða heimilisins, er þá ekki heima. Þá er kostnaðurinn. Hann er miklu meiri við vetrarþing en ef það væri haldið að sumrinu. Það eru jafnan fleiri eða færri þingmenn, sem fara landveg til þings. Ekki að tala um þegar ís er og ekki er hægt að komast í kringum land, þá get eg hugsað mér, hvernig reikningarnir mundu líta út, þá mundu þeir ef til vill verða tveim þriðjungum hærri en þeir nú eru. Eg fæ því ekki skilið rök háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) að það hamli bændum frá að sitja á þingi, ef þingtíminn sé fluttur, en létti undir með embættismönnunum. - Eg skal játa, að sumir embættismenn eiga hægra með að sitja sumarþing, svo sem kennarar, en að það ýti sérstaklega undir kosningu þeirra á þing fæ eg ekki séð; þeir virðast geta ofur vel sótt þing, þótt að vetrarlagi sé. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) lýsti átakanlega spillingunni í pólitíska lífinu að ofan nú á síðari árum. Eg játa með honum að svo sé, og að of mörgum reykvískum embættismönnum sé hleypt að þinginu, en eg verð að taka það fram, að ætli hann sér að eyða þessari spillingu, sem hann álítur að sé komin hér inn, þá held eg, að það eitt að halda vetrarþing sé ekki nægilegt til þess að útrýma henni. Hann verður að gera eitthvað meira. Annars treysti eg honum til að standa á móti spillingunni hvað hann sjálfan snertir; þó hann sé ekki bóndi, þá er hann þó bóndaígildi og alinn upp við bændakjör. Þá hélt hann því fram, að aðalástæðan hjá okkur fyrir færslu þingtímans, væri að fá húsnæði handa væntanlegum háskóla hér í þinghúsinu. Þetta er ekki satt og orð hans í þessu sambandi voru mjög óviðeigandi. Rök hans fyrir því, að vér ekki þyrftum háskóla með, voru þau, að vér hefðum verið án hans í þúsund ár og gætum því komist af án háskóla framvegis. Eftir hans skoðun á þá alt að standa í stað. Eg hefi aldrei heyrt greinilegri vantraustsyfirlýsingu til þjóðar en þessa. Hvað eigum vér þá að gera með þjóðfrelsi og þingræði? Það hefir aldrei verið ætlun okkar, að háskólinn ætti hér húsnæði um aldur og æfi. En af því fjárhagurinn er allþröngur nú, þá höfðum vér hugsað oss, að háskólinn gæti haft húsnæði hér fyrst um sinn, þangað til bygt yrði hús handa honum og með því móti kostaði tiltölulega lítið að setja hann á stofn. Háttv. þm. Mýr. (J. S) tók það fram, að myndarlegra væri að byggja nýtt hús handa háskólanum. Sem stendur getum vér það ekki. Bæði mundi það, eins og eg hefi sagt, óþarft, og tefja alt of mikið fyrir að fá hann settan á stofn. Eg er alls ekki viss um að kjósendur í Árnessýslu séu svo andvígir þessu máli, sem háttv.þm. vill vera láta. Þeir munu þvert á móti kannast við, að þar liggur við heiður þjóðar vorrar. Eins og háttv. framsögumaður (J. Ó.) tók fram, þá hallaðist nefndin að 1. júlí, sem samkomudegi þings. Eg fyrir mitt leyti hefði heldur kosið 17. júní, en get þó vel fallist á hitt. Háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) talaði um 15. nóv. Eg sé ekki, að sá tími sé hentugur, af því hinir mörgu hátíðisdagar um jól og nýár mundu þá lenda í miðjum þingtímanum. Svo mundu fjárlögin ekki vera búin fyrir nýár, ef þingið kæmi saman 15. nóv. og eg álít það sé ekki heppilegt, að þau séu ekki tilbúin fyr en fjárhagsárið er byrjað.

Bjarni Jónsson Eg hygg, að allir verði mér sammála um það, að fullveldið eigi að vera hjá þjóðinni eða öllum atkvæðisbærum mönnum, eins og átti sér stað í fornöld hjá Grikkjum og Rómverjum. En jafnframt verða allir að viðurkenna, að þar sem ekki verður náð til alþjóðaratkvæðis (plebiscitum) sakir víðáttu, þá sé þó fulltrúakosningin til orðin til þess að bæta úr því og að fulltrúarnir fari með vald kjósendanna. Eina ráðið til þess að fulltrúarnir fái ráðið, er að þeir ráði ekki að eins löggjöfinni, heldur og hverjir með völdin fara, og að stjórnin styðjist við meiri hluta fulltrúanna. En sumstaðar er sá agnúi á, að konungsvaldið velur nokkurn hluta fulltrúanna, og á það alls ekki heima í fulltrúakerfinu. En svo er þó háttað hjá oss, að nokkur hluti fulltrúanna er konungkjörinn. En eftir eðli málsins á ekki að taka til þeirra, hver stjórnar. Auk þess eru þeir á förum, og ættu að vera farnir. Þetta segi eg sem inngangsorð, því vantraustsyfirlýsingin byggist á því. Við tillögumenn vissum engar vonir þess, að hinn núverandi ráðherra hefði nema 19 menn sér fylgjandi, og af þeim voru 6 konungkjörnir, sem ekki á að taka tillit til við þannig löguð tækifæri. Eitt meðal annars, sem fékk mig til þess að vera með því, að Björn Jónsson færi frá, var að hann var kominn í minni hluta á þinginu. Auðvitað get eg þá ekki þolað, að annar taki við með minni hluta, ef eg vil vera sjálfum mér samkvæmur og báðum réttlátur. Eg var á móti hinum fyrri ráðherrum af því eg áleit, að ef þeir sætu lengur í ráðherrasæti væri þessi grundvallarregla brotin, og eg er á móti hinum núverandi ráðherra af sömu ástæðu. Eg lýsi þessu yfir hér, svo menn segi ekki, að eg geri þetta af illvilja eða hatri, enda veit ráðherra sjálfur, að aldrei hefir neitt slíkt á milli borið. Hér er ekki heldur um nein unnin verk að tala, og ekki þarf að óttast, að þessum ráðherra geti ekki farið vel úr hendi umboðsstjórnin. Ástæðan til vantraustsyfirlýsingarinnar er sú, sem eg tók ljóslega fram, að það er brot á þingræðinu, að takast ráðherraembættið á hendur með þeim hætti, sem hann gerði. Síðan hefi eg raunar heyrt hann segja, að hann hafi átt vísan stuðning 23 þingmanna. En áður vissi eg um fylgi og hlutleysi 21 þm. til handa öðrum manni; og eru á þann hátt þingmenn orðnir 44. Má nú atkvæðagreiðslan ein skera úr því, hverjum þessir 4 nýju þingmenn fylgja. Nýi ráðherrann hefir nú lýst því yfir, að sér hafi gengið gott eitt til með að taka að sér ráðherraembættið; hann vilji kosta kapps um að kippa því í lag, sem aflaga fer, og efla frið í landinu og kippa okkur upp úr feninu. Eg efast ekki um, að þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hefði viljað gera það sama, og eg skal ekkert um það segja, hver færari sé til þessa starfa, það kemur ekki málinu við. Eg hefi þá gert grein fyrir, hvers vegna eg varð til þess að flytja þessa tillögu; það var af því, að hér hafa grundvallaratriði þingræðisins verið brotin, en ekki af kala; og þótt kali hefði verið, þá hefði það ekki riðið baggamuninn hjá mér. Eitt atriði var það hjá hinum hæstv. ráðherra, sem að vísu ekki kemur málinu við, en eg verð að mótmæla. Það var um flokkinn, sem hann segist hafa stofnað 1895. En hvaða flokkur var það, sem þá var stofnaður? Það var gamli valtýski flokkurinn. En þeir höfðu alt aðra stefnuskrá en sjálfstæðisflokkurinn og var það alt annar flokkur. Sjálfstæðisflokkurinn var stofnaður 1908. Hver sem segir, að eg nokkru sinni hafi verið í valtýska flokknum, hann fer með rangt mál. Þá skal eg víkja nokkrum orðum að þm. Sfjk. (B. Þ.) og hinni rökstuddu dagskrá, sem hann ber fram. Dagskráin játar raunar, að þingræðið hafi verið brotið, en það undarlega er, að dagskráin vill ekki láta þann, sem brotið hefir framið, bæta úr því. Hún vill ekki gera neitt úr því, þótt þessi lítilfjörlega skyssa hafi viljað til. Dagskráin vill láta sér nægja að mótmæla þessu eins og einhverjum smáatburði, sem gerst hafi, en sé ekki þess verður, að menn séu að fást um slíkt lítilræði. Eg skil ekki þá ósamkvæmni, sem kom fram hjá hinum háttv.þm. (B. Þ.). Hann taldi upp alla þá möguleika, sem fyrir gætu komið, ef vantraustsyfirlýsingin yrði samþykt, jafnvel þingrof nú þegar, bráðabirgðafjárlög og ýmislegt fleira. En sá möguleiki kom honum ekki til hugar, að ráðherra beiddist lausnar og færi frá, ef vantraustsyfirlýsingin yrði samþykt, sem eg efast ekki um, að hæstv. ráðherra muni gera. Það virtist þó liggja næst að nefna það fyrst. Og með því virðist mér hann hafa komið með þær getsakir í garð hins núverandi ráðherra, sem hann (ráðh.) ekki geti látið standa ómótmæltar.