Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Landbrh. (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Á s. 1. hausti, þegar fjárlög voru til meðferðar á hv. Alþ., var lögð fram till. til þál. um hafnaáætlun fyrir árin 1977–1980. Ekki tókst að koma þessu máli af fyrir áramótin, og ýmsar breytingar áttu sér einnig stað í sambandi við hafnaáætlunina sem gerðu það að verkum, að rétt þótti að geyma það að tala fyrir henni þangað til á framhaldsþingi. Hefur það dregist til þessa, en nú mun ég gera það. Till. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar samkv. 10. gr. hafnalaga, nr. 45 24. apríl 1973, að árin 1977–1980 skuli stefnt að því að verja til almennra hafnarframkvæmda úr ríkissjóði fjárhæðum, sem svara til ríkishluta framkvæmda þeirra, sem lýst er í áætlun Hafnamálastofnunar ríkisins um hafnarframkvæmdir á áðurgreindu tímabili og útbýtt er jafnframt þáltill. þessari.“ Það var gert þá. Þáltill. þessi er því flutt samkv. því sem vitnað er til í þessum lögum, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hafnamálastjóri gerir í samráði við hafnarstjórnir tillögu að áætlun um hafnargerðir til fjögurra ára í senn. - Um gerð hafna og staðarval skal jafnan leita álits samtaka skipstjórnarmanna í byggðarlaginu, ef til eru, ella hjá landssamtökum þeirra. - Áður. - Áður en gengið er endanlega frá áætluninni skal hafnamálastjóri senda stjórn hverrar hafnar tillögur sínar um framkvæmdir á áætlunartímabilinu við þá höfn og gefa hafnastjórninni nánar tiltekinn frest til þess að koma með aths. og brtt. - Hafnamálastjóri skal á sama hátt senda áætlunina í heild stjórn Hafnamálasambands sveitarfélaga til umsagnar; - Þetta hefur og verið gert að sjálfsögðu. - „Hafnagerðaáætlun skal miðuð við það fjármagn, sem ætlað er til hafnargerða í almennri framkvæmdaáætlun ríkisins, ef slík áætlun er gerð, en að öðrum kosti skal miða við það heildarfjármagn, sem líklegt er talið að til ráðstöfunar verði til hafnarframkvæmda. - Hafnargerðaráætlunin skal gerð á tveggja ára fresti og lögð fyrir Sþ. sem þáltill. - Áætlunin öðlast gildi, þegar Alþ. hefur samþykkt hana. - Hafnamálastjóri skal síðan vinna að framkvæmd áætlunarinnar í samráði við viðkomandi hafnarstjórnir og eftir því sem fjármagn er fyrir hendi. - Ráðh. skal leggja árlega fyrir Alþ. skýrslu um framkvæmdaáætlun, áður en í fjárveitingar eru ákveðnar.“ Þetta er í annað skipti, sem þáltill. um hafnarframkvæmdir er lögð fyrir Alþ., en fyrri till. var lögð fram vorið 1975. Af ýmsum ástæðum, sem ekki skulu raktar hér nánar, varð þá samkomulag um það á Alþ., að till. skyldi ekki afgreidd formlega. Áður en núgildandi hafnalög tóku gildi voru í eldri lögum ákvæði um gerð fjögurra ára áætlunar um hafnargerðir, en þau voru miklu óákveðnari og óljósari en nú, m. a. ekki gert ráð fyrir að áætlunin væri samþykkt sem þáltill. Alþ. Stefnt er að því með gildandi lögum að taka upp svipað áætlunarform og í vegagerð, sem reynst hefur mjög vel þar. Með því að fjalla sérstaklega um hafnaáætlunina á Alþ. og afgreiða hana sem þáltill. væri henni fengið fastara og ábyrgara form og hún markaði þannig þeim aðilum, sem að hafnarframkvæmdum vinna víðs vegar um landið, ákveðnari línu til að starfa eftir en ella. Sú áætlun, sem hér liggur til grundvallar og útbýtt hefur verið, er að stofni til gerð haustið 1976, og allur framkvæmdakostnaður í skýrslunni er miðaður við árslok 1976. Áætlunin var notuð til viðmiðunar við skiptingu fjárlagafjár til einstakra hafna árið 1977 og fyrir yfirstandandi ár einnig. Jafnframt hefur hún verið kynnt fjvn. og þm. einstakra kjördæma. Samkv. áætluninni er á þessu fjögurra ára tímabili gert ráð fyrir framkvæmdum við samtals 64 hafnir hringinn í kringum landið. Eru þar með taldar allar stærri hafnir sem falla undir hugtakið almennar hafnir og þar með lög nr. 45/1973, svo og fjöldi smáhafna sem falla undir sömu lög, en þessar hafnir njóta sérstaks ríkisframlags sem yfirleitt nemur 75% af framkvæmdakostnaði. Áætlunin nær hins vegar ekki til framkvæmda við landshafnirnar þrjár: Keflavík-Njarðvík, Rif og Þorlákshöfn. Hún nær ekki heldur til ferjuhafna, en framkvæmdakostnaður við landshafnir og ferjuhafnir er greiddur að fullu af ríkissjóði. Einnig er Reykjavíkurhöfn utan við áætlunina, en hún kostar sjálf allar sínar framkvæmdir. Loks nær áætlunin ekki til framkvæmda við höfn á Grundartanga. Þótt sú hafnargerð falli undir hafnalögin að öllu leyti, er hún nokkuð sérstaks eðlis og verður um sérstaka fjáröflun til hennar að ræða, bæði ríkis og heimahluta. Heildarframkvæmdakostnaður á tímabilinu er áætlaður tæplega 5.5 milljarðar kr. Er sú tala, eins og áður segir, miðuð víð verðlag árið 1976. Þessar framkvæmdir skiptast þannig, að framkvæmdir við eina höfn eru á öllu áætlunartímabilinu yfir 400 millj. kr. Víð fimm hafnir eru framkvæmdir á bilinu 200–300 millj. kr. við hverja höfn. Samtals er ríkishlutinn áætlaður 1170 millj. kr. Fer þannig tæplega þriðjungur framkvæmdafjárins í heild til þessara hafna. Framkvæmdir við 15 hafnir eru svo á bilinu 100–200 millj. kr., samtals rúmlega 2 milljarðar. Framkvæmdir við 19 hafnir eru á bilinu 50–100 millj., samtals 1340 millj. kr. Loks eru smáhafnarframkvæmdir, allt frá 4 millj. í 50 millj., við 24 hafnir samtals eða 541 millj. kr. Ljóst er að ekki hefur verið unnt að sinna öllum óskum í þessari fjögurra ára áætlun miðað við heildarfjármagn sem hægt er að verja til hafnarframkvæmda. Hlýtur raunar svo að vera, þar sem uppbygging og endurnýjun fiskiskipaflota landsmanna hefur verið jafnhröð og raun ber vitni um undanfarin ár hér á landi. Blasa því enn við brýn verkefni í hafnargerð víðs vegar um landið. Ótrúlega mikið hefur þó áunnist á síðustu árum þrátt fyrir takmarkað fjármagn. Þannig skorti mikið á, að sæmileg hafnaraðstaða væri fyrir hendi til viðlegu og afgreiðslu skuttogaranna á mörgum þeim stöðum sem þeir voru gerðir út frá. Hafnir landsins voru engan veginn viðbúnar að taka við þessum nýju skipum, enda voru þær fyrst og fremst byggðar fyrir smábátaútgerð, þó þær hafi jafnframt þjónað strandflutningum. Á þessu hefur orðið mikil breyting á síðustu árum, enda stefnir markvisst að því í hafnargerð að skapa skuttogaraflotanum sem hesta aðstöðu. Ný og betri tækni hefur einnig verið tekin upp á ýmsum sviðum hafnargerðar. Þannig er nú reynt með líkantilraunum, áður en framkvæmdir eru hafnar, að finna heppilegustu legu og gerð hafnarmannvirkja til þess að standast ágang sjávar. Hafa þessar tilraunir gefist ótrúlega vel. Hefur verið ákveðið, m. a. með nokkrum fjárveitingum á þessa árs fjárlögum, að skapa þessum rannsóknum betri aðstöðu, enda skila þær fjárveitingar sér margfalt aftur í betri og öruggari höfnum og undirbúningi framkvæmda. Koma nýs graftækis til landsins s. l. sumar boðar einnig aldaskipti í sögu hafnargerðar. Þetta tæki, sem byggt var í Noregi og hannað þar, kemur í stað gamla Grettis sem nú hefur lagt upp laupana. Tækinu fylgja tveir prammar til jarðvegsflutnings, en þeir voru smíðaðir hjá Stál sf. á Seyðisfirði. Til kaupa á öllum þessum tækjum var myndarleg fjárveiting á fjárlögum síðasta árs. Haldi sú jákvæða þróun áfram, sem verið hefur í hafnargerð undanfarin ár, tæknilegum undirbúningi og góðu samstarfi þeirra aðila sem að þessu vinna af hálfu ríkisins og bæjar- og sveitarfélaga, verða hafnamálin áður en varir þróaðri þáttur í samgöngu- og atvinnumálum landsmanna en flestir aðrir. Herra forseti. Áður en ég lýk máli mínu og þáltill. þessari verður vísað til ha. fjvn., ætla ég að lokum að taka fram, að við afgreiðslu áætlunarinnar ber hv. fjvn. nauðsyn til að aðlaga till. sínar þeirri afgreiðslu sem var á í sambandi við fjárlög fyrir árið 1978 og framkvæmdir næstu ára. Ég geri ráð fyrir því, að fyrir lok næstu viku eða í byrjun þar næstu viku liggi fyrir skýrsla um framkvæmdir í hafnamálum á s. l. ári, en hún er nú annaðhvort að fara í prentun eða komin þangað, og verður þá gerð grein fyrir framkvæmdum þeim sem unnið var að á árinu 1977. Þar er að sjálfsögðu að finna ýmsar upplýsingar, eins og venja er í þeirri skýrslu. Sé ég því ekki ástæðu til að fara frekar út í þau mál nú, þar sem þau verða til umr. síðar, en legg til, herra forseti, að málinu verði að þessari umr. lokinni vísað til hv. fjvn. og síðari umr.



Herra forseti. Þetta geta verið örfá orð. - Þegar hafnalög komu til umr. á Alþ. eða frv. til hafnalaga, þá lýsti ég yfir eindregnu fylgi við áætlun af því tagi, sem nú er til umr. Það fylgi var að sjálfsögðu bundið því, að við það væri miðað, sem þar var ráð fyrir gert, að hafnaáætlun yrði sem líkust í sniði og líkust í framkvæmd og vegáætlun, - áætlun sem mætti að miklu leyti byggja á til frambúðar. Hafnaáætlun sú, sem nú hefur séð dagsins ljós, hefur að vísu komið nú þegar til umr., blandaðist að nokkru leyti inn í fjárlagaumr. fyrr í vetur. Vissulega varð ýmsum vonbrigði sú niðurstaða sem þar kom fram, dapurleg niðurstaða varðandi t. d. einstaka staði og niðurskurð á hafnaáætluninni eins og hún liggur fyrir í þessu plaggi. En um það verða þær umr., sem þá urðu, að duga. Ég mun ekki endurtaka það. Það er rétt, sem hæstv. ráðh. segir, að óskir heimamanna eru vissulega margþættar í þessum efnum og óskalisti þeirra getur oft á tíðum áreiðanlega verið fullbjartsýnn. En hins er að gæta, að fjölmörg byggðarlög eiga alla afkomu sína undir því, að hafnaraðstaða þeirra sé sem allra best. Því er eðlilegt að heimamenn hafi um þetta ákveðnar óskir og reyni eftir megni að leggja sitt á móti til þess að þessar óskir geti ræst. Þegar þessi áætlun var til umsagnar bæði heimaaðila og eins til umsagnar okkar þm. þótti mér sem í raun og veru, að eftir á væri allt of lítið tillit tekið til þeirra aths. sem þar komu fram. Ég veit ekki hvað olli því. Þetta voru m. a. aths., sem við þm. Austurl. vorum allir sammála um að gera við hafnaáætlunina á sínum tíma og horfðu ekki beint til kostnaðaraukningar, en e. t. v. ýmissa breytinga. Ég varð ekki var við, að neinar þær aths. væru til greina teknar af Hafnamálastofnuninni, þegar þetta var gert. Og það er vissulega miður. Þó er ég ekki að segja, að þær hafi allar átt rétt á sér eða stofnunin hefði átt að taka þær allar til greina. Hæstv. ráðh. vitnaði í lögin. Ég tek undir það og efast ekki um að áform hans séu þau, að áætlanagerð af því tagi, sem hér er um hafnirnar, verði sem svipuðust og varðandi vegagerðina. Að vísu hefur komið fyrir, að orðið hefur að skera niður ýmsar framkvæmdir í vegagerð að einhverju leyti og að ekki hefur allt staðist sem skyldi. En þó er vegáætlunin býsna áreiðanlegt plagg, sem menn geta byggt töluvert mikið á. Hafnaáætlunin finnst mér meira í ætt við óskalista en æskilegt er. Þessi bók er gefin út og menn fá þessa bók í hendur, mikið rit og veglegt og fallegt. Þegar menn líta í það, þá fara þeir auðvitað fyrst að kanna hvað sé áætlað á þeirra stað þetta og þetta árið. Þegar svo kemur í ljós við fjárlagaafgreiðslu, að fjárlög ákveða annað, ákveða niðurskurð t. d. algerlega á vissum framkvæmdum þar, þá telja menn að þarna hafi þm. verið að svíkja það sem þeir hafa áður samþykkt. Fyrir þeirri gagnrýni höfum við orðið áþreifanlega núna og eins í fyrra. Ég man eftir dæmum um það úr kjördæmi mínu þá varðandi stað eins og Eskifjörð og reyndar fleiri, og núna í ár höfum við Austfjarðaþm. fengið heldur óþvegið orð í eyra bæði fyrir framkvæmdir á Djúpavogi og Seyðisfirði, sem sem voru á þessari áætlun, en ekki komust inn á fjárl. núna, að við hefðum verið búnir, eins og menn sögðu, að heita framkvæmdum og gefa uppáskrift okkar í þessari hafnaáætlun, en hefðum svo vanrækt að fylgja því nægilega eftir, eins og alltaf er um okkur sagt, að þessar upphæðir kæmu í fjárlögum. Báðar þessar framkvæmdir áttu að vera á árina 1978, en féllu báðar út. Það verður hins vegar að segja, að við höfðum að hluta til skýringu á þessu, m. a. vegna Borgarfjarðar eystri sem við tókum þarna inn í með aukinni fjárhæð vegna þeirra sérstöku ástæðna sem þar sköpuðust. Ég hlýt að lýsa yfir ánægu minni með, að það tókst að ná því fram. Ég fagna því að hæstv. ráðh. skyldi taka eins vel á því máli og hann gerði. En ég vil aðeins í sambandi við þetta leggja áherslu á að þær hafnaáætlanir sem í framtíðinni verða samdar, verði þannig úr garði gerðar, að þær standist sem allra best og það verði reynt af öllum mætti, nema einhverjar sérstakar ástæður hamli því, að koma þeim framkvæmdum, sem þar eru ráðgerðar og skráðar, í framkvæmd á því ári sem áætlunin segir til um. Það hefur ekki verið að ófyrirsynju, að menn hafa sagt víða við mig í kjördæmi mínu: Það vantar ekki, að Grundartangahöfnin gengur sinn gang. Þar hlýtur að vera um einhverja forgangsframkvæmd að ræða samanborið við þessar fiskihafnir. Þar gengur allt sinn gang, þó að tiltölulega sé stutt síðan hún var ákveðin, en okkar hafnir, t. d. bæði á Djúpavogi og Seyðisfirði. var hægt að skera niður. - Ég tek auðvitað undir þá gagnrýni, sem víða hefur komið fram um þá framkvæmd alla. Ég er auðvitað andvígur þeirri framkvæmd sem slíkri, og enn síður vil ég að hún sé eins konar forgangsframkvæmd í þessum efnum. Ég sem sagt vil aðeins taka fram. að ég vona að hæstv. ráðh., hverjum sem með þessi mál fer í næstu ríkisstj. eftir næstu kosningar, takist það markmið, sem hæstv. ráðh. vék að áðan, að gera hafnaáætlunina sem næst vegáætluninni að áreiðanleika, að sem best og mest verði staðið við þau áætlunarverkefni sem sett eru þarna á blað. Hér er um að ræða verkefni sem stofnunin er búin að vinsa úr óskalista heimamanna og skera auðvitað stórlega niður frá því sem heimamenn hafa óskað eftir. Ég vona því þegar þær tölur hafa verið settar á blað, sem sjást í þessari miklu bók, og þær framkvæmdir einnig verði ákveðnar, sem þar eru settar á blað, geti menn í stórum dráttum - helst alveg - treyst því, að á hverju ári áætlunartímabilsins verði staðið sem allra best við þær framkvæmdir sem þar eru ákveðnar. Það hygg ég að sé ætlun hæstv. ráðh., þó að svona hafi tekist til, eflaust víðar en hjá okkur á Austurlandi. Það er um að gera að vekja traust manna á þessari áætlun, þannig að menn trúi því, að í þessar framkvæmdir sé hægt að ráðast á þeim árum, sem ákveðið er í áætluninni, og menn geta búið sig undir það. Heimamenn verða þá líka að standa við sinn hlut og verða reiðubúnir til þess að axla þær byrðar sem því fylgja að ráðast í framkvæmdir þessar. En þá má ekki að því reka, að þegar að framkvæmdum er komið samkv. áætluninni sé upphæðin öll skorin niður og framkvæmdinni frestað um eitt ár eða jafnvel lengur, því að slíks gætu einnig verið dæmi.



Herra forseti. Vissulega væri ástæða til þess að ræða almennt og ítarlega um hafnamál og hafnarframkvæmdir undir þessum dagskrárlið, svo mjög sem bætt hafnaaðstaða á hinum ýmsu stöðum kringum landið er í raun og veru undirstaða þess að íbúar hinna ýmsu byggðarlaga, og ekki eingöngu þeir, heldur og þjóðarheildin, geti haldið áfram að lifa sæmilega góðu lífi í landinu. Ég skal þó ekki hafa mörg orð um málið í heild, en mér finnst rétt að fara örfáum orðum um þessa áætlun sem slíka, þegar þetta mál er tekið til umr. Eins og fram kom hjá hæstv. samgrh., var áætlunin lögð fram á Alþ., að ég held í októbermánuði s. l., í byrjun okt. eða þar um bil. Ég a. m. k. gerði ráð fyrir því, að ætlunin væri að byggja á áætlun þessari t. d. við gerð fjárl. fyrir árið 1978 og fjárveitingar til hafnarframkvæmda á þessu ári. Eigi að síður er staðreyndin sú, að þessi áætlun er núna fyrst að koma til umr. á hv. Alþ., en strax í desembermánuði s. l., áður en farið var að ræða málið á þingi, var búið að skera niður framkvæmdir frá því, sem gert er ráð fyrir í þessari áætlun, um a. m. k. 25% miðað við fjárlög. Það var búið að skera niður fjárveitingar til framkvæmda við hafnir á árinu 1978 frá því sem þessi áætlun gerir ráð fyrir til þess sem fjárlög eru afgreidd fyrir árið 1978. Og núna, þ. e. a. s. röskum þremur mánuðum eftir að búið er að skera þessar fjárveitingar niður við trog, liggur mér við að segja, þá er fyrst tekið til við að ræða áætlunina, þá fyrst er farið að ræða áætlunina þegar búið er að meðhöndla hana með þessum hætti á Alþ. Þetta eru auðvitað óeðlileg og óæskileg vinnubrögð. Ég tek undir það, sem kom fram hjá hv. þm. Helga Seljan, að mikil bót væri að því að mínu viti, ef hægt væri að koma áætlanagerð varðandi hafnarframkvæmdir og raunar fleiri framkvæmdir í svipað horf og gilt hefur um vegáætlun. Þar hefur stundum verið tröppugangur að vísu, en eigi að síður held ég að almennt sé treyst á þá áætlanagerð, a. m. k. að verulegu leyti. og menn geti byggt á henni nokkuð örugglega, þó að fjárupphæðir fari æðimikið úrskeiðis að sjálfsögðu á verðbólgutímum, eins og við höfum búið við nú að undanförnu. Mér finnst því mjög slæmt, ef það verður svo með gerð hafnaáætlunar, að hún komist ekki í svipað horf og vegáætlun. Ég þykist þó vita, að hæstv. samgrh. sé þess mjög fýsandi að koma þessari áætlanargerð í svipað horf og vegáætlun, en því miður hefur það ekki tekist enn. Svo verður að segja í tengslum við þetta, að þannig hefur verið að málum haldið varðandi fjárveitingar til hafnarframkvæmda í tíð núv. hæstv. ríkisstj., að síður en svo er hægt að hrópa húrra fyrir því eða lýsa ánægju sinni með það. Sannleikurinn er sá, að raungildi framkvæmda við hafnir á þessu tímabili hefur farið minnkandi. Raungildi hafnaframkvæmda hefur stórlega minnkað á þessum árum, og ég tala nú ekki um það mikla misræmi sem er í fjárveitingum til hinna ýmsu staða eða kjördæma, eins og frá málum hefur verið gengið á Alþ. á undanförnum a. m. k. þremur árum. En ég skal ekki fara frekar út í þá sálma. Ég hef áður lýst skoðunum mínum á því. Þær eru óbreyttar og skal ég ekki lengja umr. með því. En ég held að það verði a. m. k. að gera tilraun til þess að koma áætlun um hafnarframkvæmdir í svipað horf og vegáætlun hefur verið. Ég hlýt að taka undir það, sem kom fram hjá hv. þm. Helga Seljan, að þegar búið er að útbýta áætlun sem þessari, við skulum segja t. d. til sveitarstjórnarmanna og þeir sjá þar tölur á blað settar, líklega hugmyndir Hafnamálastofnunarinnar, þá kemur það illa við þá og ýmsa aðra, þegar staðið er upp við lok fjárlagagerðar og allt aðrar og lægri upphæðir fara til hinna ýmsu framkvæmda samkv. fjárl. en þessi áætlun gerir ráð fyrir - áætlun sem þeir hafa fengið í hendur frá ríkisstofnun, sem er Hafnamálastofnunin. Þetta kemur illa við þessa einstaklinga, en þetta kemur líka og ekki síður illa við þm. almennt, því að að sjálfsögðu er þeim kennt um að hafa skorið niður fjárveitingatillögur, sem koma frá embættismannakerfinu, til hinna ýmsu staða. Auðvitað er það ekki svo nema að sumu leyti. En nauðsynlegt er að á þessu verði breyting, a. m. k. verði áætlunin þá afgreidd nokkuð samtímis því að gerð fjárlaga fer fram og fjárlög eru afgreidd, en sé ekki tekin til umr. eða afgreiðslu löngu síðar. Nú veit ég ekki, hver er ætlun hæstv. samgrh., hvort ætlun hans er að afgreiða hafnaáætlun á þessu þingi eða hvort horfið verður að hinu sama ráði og gert var þegar hin fyrri áætlun var lögð fram og hún verði ekki formlega afgreidd. Auðvitað er alveg óviðeigandi að fara að afgreiða áætlun sem þessa eftir að búið er að gjörbylta henni eins og raun ber vitni, a. m. k. að því er varðar fjárlagaárið 1978. Ég get ekki stillt mig um að taka undir þá gagnrýni sem hefur komið fram á hina margumtöluðu hafnarframkvæmd á Grundartanga. Ég hef áður lýst afstöðu minni til þess máls og raunar þeirra framkvæmda allra og þarf ekki að ítreka það. Það kemur illa við hina mörgu framleiðslustaði úti á landsbyggðinni - sjávarplássin sem framleiða til útflutnings og efla í raun og veru þann grunn sem við byggjum á til þess að geta lifað mannsæmandi lífi - að á sama tíma og skornar eru bókstaflega við trog fjárveitingar til hafnarframkvæmda á þessum stöðum er veitt fjármagni í hafnargerð við Grundartanga og ekki að sjá að neinn skortur sé á peningum þar. Ég vil t. d. nefna einn stað á Vestfjörðum, sem hefur orðið harkalega úti með hafnaframkvæmdir á árinu 1978. Það er Súðavík. Þar var byrjað á framkvæmdum á s. l. ári og höfðu verið gefin fyrirheit bæði það ár og einnig fyrir árið í ár um það, að unnið skyldi af fullum krafti að framkvæmdum þar. Því er ekki til að dreifa, að svo sé árið 1978, því miður. Svo er nú komið, að það, sem búið var að vinna á árinu 1977, liggur undir skemmdum vegna þess að ekki var fram haldið verkinu á þessu ári. Sömu sögu er að segja víðar frá Vestfjörðum en frá Súðavík. Ég tek því undir þá gagnrýni sem fram hefur komið, ítreka að það er síður en svo æskilegt að veita fjármagn til hafnargerðar við Grundartanga. Að því er virðist er veitt í hana nægu fjármagni og enginn skortur á því, á sama tíma og neitað er um fjárveitingar til hinna ýmsu fiskihafna, en þar er hvað brýnust nauðsyn á því að bæta hafnaraðstöðu, til þess að ekki liggi undir stórskemmdum þau fiskiskip sem eiga við þessa hafnaraðstöðu að búa og ekki síður til þess að styrkja, renna frekari stoðum undir þá framleiðsluatvinnugrein, sem í raun og veru stendur undir langsamlega mestum hluta allrar þeirrar tekjuöflunar sem þjóðin hefur til að framfleyta sér á. Ég sagði, herra forseti, að ég skyldi ekki fara mikið út í að ræða almennt um hafnamálin, þó að full ástæða væri til, en ég vildi við þessar umr. koma því að sem ég hef nú sagt. Ég ítreka að breyting þarf að verða á vinnubrögðum varðandi meðferð hafnaáætlunarinnar, - breyting sem yrði í sömu átt og stefnt hefur í varðandi vegáætlunina. Ég ítreka svo það, sem líka hefur komið fram áður, að það er megn óánægja með það hvernig staðið hefur verið að fjárveitingum til hinna ýmsu staða, ekki síst þegar fjárveitingar fara til framkvæmda við fyrirtæki sem fyrst og fremst eru ætluð útlendingum, en á sama tíma er neitað um nauðsynlegar og sjálfsagðar fjárveitingar til þess að renna frekari stoðum undir okkar eigin atvinnuvegi, sem allt er svo byggt á.



Herra forseti. Ég ætla mér ekki að fara út í almennar umræður í þetta sinn, vegna þess að ég geri frekar ráð fyrir því, að það geti orðið þegar skýrsla um framkvæmdir á liðnu ári verður til meðferðar, eitthvað verði um almennar umræður í því sambandi. Ég ætla ekki einu sinni að fara að ræða um Grundartanga, þó að maður kunni öll atriði varðandi málið utanbókar og geti flutt þá ræðu fyrir viðkomandi aðila þegar það á við. Það, sem ég ætlaði að segja, var það, að ástæðan til þess, að fyrir þessari áætlun var ekki talað í haust, var sú breyting sem raskaði samræmi fjárlagafrv. og áætlunarinnar. Þegar þessi áætlun var undirbúin í samráði við hagsýslustofnunina, var niðurstöðutala framkvæmdanna á árinu 1978 sú sem var reiknað með að yrði í fjárlagafrv. Þetta tókst því miður ekki og var því breytt í síðustu meðferð undirbúnings fjárlagafrv. Það gerði það að verkum, eins og hv. þm., sem hér hafa talað, hafa tekið fram, að þarna varð ekki samræmi á milli. Þetta er - ég tek undir það - mjög slæmt og gerði gildi áætlunarinnar rýrara en ætlast var til að það yrði. Ég vil bæta því við, að skoðun mín er sú, - ég vil staðfesta skoðun þeirra hv. tveggja þm. sem hér hafa talað, - að afskaplega mikil nauðsyn sé að reyna að gera þessar áætlanir sem raunhæfastar. Slíkt er afskaplega erfitt í þjóðfélagi okkar, þar sem verðbólga ríkir svo mikil sem raun ber vitni og þessar framkvæmdir eru svo mjög tengdar því verðlagi, sem er á hverjum tíma, og þar kemur það allt með fullum þunga - þess vegna er það mín skoðun, að betra sé að gæta hófs við afgreiðslu áætlunarinnar í upphafi en þurfa að breyta henni mikið eftir að hún er gerð. Nú vil ég segja það, að ég hafði vonað að hv. fjvn. gæti afgreitt þessa áætlun núna, þannig að við fjárlagagerðina fyrir næsta ár væri hægt að taka mið af henni. Ég veit að áætlunin kemur seint fyrir hv. n., en ástæða til þess er m. a. sú, að n. hefur verið í annasömum störfum í sambandi við vegáætlunina, og yrði að taka þessa áætlun í framhaldi af því. En mig langar til þess að fara fram á það við hv. formann n. og nm. að afgreiða þessa áætlun sem ályktun Alþ. Þess vegna tók ég það fram í ræðu minni áðan, að miða skyldi það, sem búið er að gera, við raunveruleikann og framhaldið í samræmi við það. Ég held að við verðum að gera okkur fulla grein fyrir því, að betra er að gæta hófs í framkvæmdaröðuninni og draga úr hraðanum við framkvæmdir núna en þurfa að gera það síðar. Ég vil minna á, og skal samt ekki fara út í það að marki, að verulega hefur áunnist á þessum síðustu árum, en það skal ég ræða þegar skýrslan kemur fram. Ég vil aðeins segja það, að mig langar til að þingið afgreiði áætlunina, svo að komið sé frá því formsatriði. Ég tek undir það, með hv. þm., að nauðsynlegt er að reyna að gera hafnaáætlun á svipuðu stigi og vegáætlun, þó að við yrðum þar einhverju smávegis að breyta, en þó er meira áríðandi að sýna ekki of mikla bjartsýni sem yrði svo óraunhæft í framkvæmd. - Þetta langaði mig til þess að segja.

Flm. (Páll Pétursson) : Herra forseti. Ég hefði að vísu talið æskilegra, að fleiri væru viðstaddir umr. um þessa till. og þ. á m. hæstv. iðnrh. Ég vil þó ekki sleppa því tækifæri sem hér býðst til þess að flytja framsögu mína, en vildi mælast til þess við hæstv. forseta að málið yrði ekki afgreitt til n. öðruvísi en hæstv. ráðh. eða öðrum þm. gæfist kostur á að tjá sig um það. Við flytjum sem sagt nokkrir þm. till. til þál. um undirbúning að virkjun Héraðsvatna hjá Villinganesi. Flm. eru auk mín hv. þm. Ragnar Arnalds, Stefán Valgeirsson, Stefán Jónsson, Ingvar Gíslason, Helgi F. Seljan, Ingi Tryggvason, Þórarinn Þórarinsson, Kjartan Ólafsson, Sighvatur Björgvinsson og Ólafur Þ. Þórðarson. Við höfum leyft okkur að flytja á þskj. 199 svo hljóðandi till.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að gera nú þegar ráðstafanir til þess að hraðað verði svo sem frekast er unnt undirbúningi að virkjun Héraðsvatna hjá Villinganesi og hönnun hennar, svo að þar megi reisa næsta raforkuver á Norðurl. v.“ Þessi þáltill. er endurflutt frá 98. löggjafarþingi, en þá varð hún ekki útrædd. Tveir af þeim mönnum, sem þá vorn flm., voru ekki á þingi þegar till. var lögð fram, þeir Steingrímur Hermannsson og Jónas Árnason, en standa að sjálfsögðu enn að tillögunni. Orkustofnun gaf út í maí 1975 frumáætlun um 32 mw. virkjun hjá Villinganesi í Skagafirði. Skýrsla þessi er unnin á vegum Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens og ber hún með sér að þarna er um mjög álitlega virkjun að ræða, sé verið að virkja vegna íslenskra notenda. Hins vegar er virkjun þessi ekki af þeirri stærð að hún geti orðið orkuöflunarfyrirtæki vegna erlendrar stóriðju. Síðan hafa verið framkvæmdar allmiklar rannsóknir á þessum slóðum, og gaf Orkustofnun út í mars 1977 hönnunaráætlun fyrir 30 mw. virkjun við Villinganes, samda af Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens, og aðra skýrslu eftir verkfræðinga Orkustofnunar, þá Birgi Jónsson, Davíð Egilsson og Snorra Sóphaníasson. Sú skýrsla heitir Villinganesvirkjun, Mannvirkjafræði. Niðurstöður þessara rannsókna eru þær, að upphaflegri tilhögun var breytt nokkuð, þar sem berglög reyndust þéttari en ráð hafði verið fyrir gert, og enn þá hagkvæmara stíflustæði ákvarðað en fyrirhugað var í frumáætlun. Í bréfi frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens til Orkustofnunar, dags. 15. mars 1977, segir m, a., með leyfi forseta: „Raunfallhæð fyrirhugaðrar virkjunar er 58 m., sem að mestu leyti fæst með stíflu í árfarvegi. Virkjað rennsli er ráðgert um 59 kl/s og uppsett afl 30 mw. Stofnkostnaður vinnsluvirkja er áætlaður 3900 millj. kr. miðað við verðlag eins og það var í maí 1976. Niðurstöður áætlunar staðfesta fyrri ályktanir um Villinganesvirkjun. Áætluð orkuvinnsla í samtengdu landskerfi, 180 gwst. á ári jafngildir 6000 nýtingarstundum á ári, og áætlað orkuverð við stöðvarvegg er nálægt 2.84 kr. á kwst., miðað við að árlegur kostnaður verði 13.13% stofnkostnaðar. Nú kann að verða talið æskilegt að setja upp meira afl en 30 mw., ef ráðist verður í virkjunarframkvæmdir. Má í því sambandi benda á hugsanlegar virkjanir ofar á vatnssviðinu ásamt vatnsmiðlun, sem auka mundi afkastagetu Villinganesvirkjunar. Um þessi atriði er rætt nokkru nánar í 8. kafla grg. og m. a. gerð áætlun um 40 mw virkjun með einni vélasamstæðu. Stofnkostnaður þeirrar virkjunar er áætlaður 4245 millj. kr. Viðbótarkostnaðurinn verður því 345 millj. kr. eða 34.5 millj. kr á mw., þannig að líta má á 10 mw. aflviðbót sem hagkvæmt vara- og toppafl áður en kæmi til frekari orkunýtingar. Virkjun við Villinganes verður því sem næst hrein rennslisvirkjun, þar sem nýtileg miðlun verður einungis nálægt 13 gígalítrum. Þrátt fyrir það teljum við eðlilegt rekstraröryggi verða fyrir hendi, þar sem vetrarrennsli er mjög jafnt. Fer það sjaldan niður fyrir 40 kílólítra á sekúndu, sem er nálægt vatnsnotkun við meðalálag. Umrædd áætlun um virkjun Héraðsvatna við Villinganes verður að teljast fullnægjandi til ákvarðanatöku um framkvæmdir. Við teljum að óvissuþættir séu fáir og engir mikilvægir, en samhliða gerð útboðsgagna, ef til kemur, þurfa að fara fram viðbótarathuganir á jarðlagaskipan og líklegum byggingarefnum. Þá þarf að gera líkanprófanir á framhjárennslisgöngum og botnrás, bæði að því er varðar falltöp og rof neðan botnrásar. Við viljum þakka gott samstarf við Orkustofnun við áætlanagerðina og erum reiðubúnir til frekari samvinnu þar að lútandi. Virðingarfyllst, Sigurjón Helgason. Loftur Þorsteinsson. Hæstv. iðnrh. hefur talið heppilegra að leggja áherslu á virkjun Blöndu og borið þrisvar fram frv. þar að lútandi. Blanda verður hins vegar ekki virkjuð nú á næstu áratugum samkv. þeirri virkjunartilhögun sem iðnrh. þráflytur hér á Alþ. í frv.- formi nema með því að selja mestalla orkuna til orkufreks iðnaðar. Virkjunin er allt of stór fyrir almennan raforkumarkað á Norðurlandi og einnig of stór fyrir almennan markað á landinu öllu, nema í tengslum við sérstök stórverkefni á sviði orkufreks iðnaðar. Enn augljósara er þó, að áform um Blönduvirkjun sem koma beint í kjölfar ákvörðunar um Hrauneyjafossvirkjun, hljóta að vera tengd stórfelldum hugmyndum um uppbyggingu erlendrar stóriðju á fyrri hluta næsta áratugs, svo sem rækilega hefur sannast í umr. á Alþ. nú í vetur. Villinganesvirkjun í Héraðsvötnum er hins vegar af þeirri stærð, að hún fellur mjög vel að þeirri aukningu raforkumarkaðarins, enda gæti hún verið fullnýtt í þágu landsmanna allra á rúmu ári. Auk þess er virkjunin talin mjög hagkvæm samkv. nýjustu útreikningum. Þá er þess að geta, að um virkjun hjá Villinganesi er einhugur heimamanna, og vísa ég því til sönnunar í fylgiskjöl þau sem prentuð eru með till. Einhugur heimamanna ríkir hins vegar ekki hvað varðar virkjun Blöndu, enda er þar um geysilega röskun á náttúrufari að ræða. Upprekstur á Auðkúluheiði eiga Svínavatns- og Torfalækjarhreppar og Blönduós, á Eyvindarstaðaheiði eiga upprekstur Bólstaðarhlíðarhreppur, Seyluhreppur, Lýtingsstaðahreppur og einstakar jarðir í Akrahreppi og Rípurhreppi. Viðhorf íbúa þeirra hreppa, er upprekstur eiga á Eyvindastaðaheiði, kemur glögglega í ljós í fskj. með þessari þáltill. Viðhorf íbúa Svínavatnshrepps er það, að í júní 1975 skrifaði meiri hluti atkvæðisbærra íbúa hreppsins undir yfirlýsingu til iðnrn. um bað, að þeir teldu ekki koma til greina að sökkva landi á Auðkúluheiði. Síðan var samþykkt á almennum sveitarfundi á Húnavöllum 15. júlí 1975 með 31:16 atkv. ályktun sem tekur af öll tvímæli um vilja meiri hluta hreppsbúa. Flestir íbúar Torfalækjarhrepps og forráðamenn Blönduóshrepps hafa hins vegar tekið jákvæða afstöðu varðandi virkjun Blöndu. Það er því augljóst að samstaða næst ekki nema um virkjun Héraðsvatna, en þar er ekki heldur um verulega röskun á náttúrufari að ræða. Ég mun nú lýsa mannvirkjunum nokkru nánar og styðst þá enn og einkum við áðurnefndar skýrslur. Lega virkjunarstaðarins er í innanverðum Skagafirði og vatnasvið virkjunarinnar er á hálendinu norðan Hofsjökuls. Af 59 m heildarfallhæð fást um 55 m með stíflugerðinni, en um 4 m með dýpkun farvegar. Hvort tveggja hefur verið ákvarðað með hagkvæmnisreikningum. Stíflulónið verður um 1.7 km2 að flatarmáli og rúmar um 33:5 kílólitra með vatnsborði í yfirfallshæð, sem yrði 151.8 m yfir sjávarmáli. Þar sem inntak virkjunarinnar verður við botn lónsins takmarkast niðurdráttur í því aðeins af hagkvæmnisástæðum, þ. e. jafnvægi milli notagildis miðlunar og fallhæðar. Ljóst er að lónið er of lítið til rennslismiðlunar að marki umfram dægursveiflur og að hagkvæmast muni því vera að halda sem hæstu vatnsborði í því að jafnaði. Möguleikinn á niðurdrætti er þó mikilvægur til að tryggja full afköst virkjunarinnar um stundarsakir í neyðartilvikum þótt aðrennsli sé í lágmarki. Þannig má t. d. halda 30 mw. afli í um það bil 5 sólarhringa með 13 gígalítra miðlun, þegar lágrennsli er í vötnunum. Svarar það til rúmlega 9 m niðurdráttar í stíflulóninu. Rekstur virkjunarinnar sem rennslisvirkjunar byggist á lindáreinkennum Jökulsánna, sem nánar er að vikið í kaflanum um vatnasvaði. Virkjunartilhögun er annars í aðaldráttum sem hér segir: Aðalstíflan er jarðefnastífla með þéttikjarna úr mórenu, en steypt yfirfali verður á vesturbakka, og rennur flóðvatn frá. því eftir nýjum farvegi á kafla, en skilar sér aftur í farveg Héraðsvatna um 1 km neðan virkjunarinnar. Á byggingartíma verður rennslinu veitt fram hjá stíflusvæðinu um jarðgöng í vesturbakkanum. Á síðasta byggingarstigi verður lokuvirki komið fyrir við útstreymisop ganganna og stutt frá hliðargöng lögð frá þeim að stöðvarhúsinu, sem verður ofanjarðar í gljúfrinu neðan stíflu. Göngin verða þannig bæði aðrennslisgöng virkjunarinnar og botnrásargöng auk þess, að flytja framhjárennsli á byggingartíma. Um 2 km langur frárennslisskurður er ráðgerður frá stöðvarhúsinu niður eftir árfarveginum. Þá er þess að geta, að í Jökulsánum í Skagafirði eru nokkrir aðrir álitlegir virkjunaráfangar, þannig að þarna virðist vera um að ræða álitlega staðhætti til raforkuöflunar miðað við þarfir landsmanna sjálfra. Það er skoðun flm. þessarar till.. að samtenging raforkukerfis landsmanna sé hið brýnasta verkefni. Eðlilegt sé jafnframt með tilliti til öryggis- og atvinnusjónarmiða að reisa virkjanir af hæfilegri stærð í hinum ýmsu landshlutum. Því má bæta við, að þessi virkjunarstaður er ekki á eldvirku svæði. Hvað varðar umhverfisáhrif Villinganesvirkjunar, þá eru þau, eins og ég sagði áðan. mjög lítil, en þessi helst að gljúfrið mun fyllast af vatni. Efnistaka er mjög nærtæk og raflínulögn auðveld, sárafáir km að byggðalinunni. Enn fremur er rétt að geta þess, að sá stíflugarður, sem þarna yrði reistur, kæmi í stað brúar á Héraðsvötn sem nauðsyn ber til að reist verði þarna í nágrenninu, en mundi að sjálfsögðu kosta verulegt fé. Jökulsá eystri og Jökulsá vestari koma saman nokkru ofan við virkjunarstaðinn við Villinganes og heita þær síðan Héraðsvötn eins og menn vita. Eins og nöfn Jökulsánna benda til eru þær jökulvatn, en þó einungis að litlu leyti þar sem þær hafa mjög sterkan þátt lindáa. Staðhættir við Jökulsá eystri eru þeir, að fjalllendinu hallar frá brún Eyjafjarðar til vesturs, þar myndast margar þverár sem liggja í Jökulsá eystri og leggja Jökulsá eystri til mest af vatnsmagninu. Sömuleiðis má segja um Jökulsá vestari, að í hana fellur Hofsá, sem er með lindáavatni. Rennsli þessara áa er samkv. upplýs6ngum Sigurjóns Rists ótrúlega jafnt. Ýmsir virkjunarvalkostir aðrir eru álitlegir í Jökulsánum, t. d. í sambandi við miðlunarlón uppi á hálendinu, sem raunar hefði óæskileg umhverfisáhrif í för með sér, m. a. hættu á auknu krapareki niðri í héraðinu. Einnig færi þar nokkurt gróðurlendi forgörðum, þó að það sé í miklu minna mæli en á Auðkúluheiði og Eyvindarstaðaheiði. Þá má einnig nefna virkjanir með dægurmiðlun eingöngu, sem virðast mjög æskilegir virkjunaráfangar. Ég nefni áætlun sem RARIK lét einu sinni gera um 20–30 mw. virkjun neðan Merkigils, þar sem virkjað yrði 70m fall án landsskemmda, og virkjunaráfanga nokkru neðan Skatastaða, um 12 mw. virkjun. Ýmsir aðrir möguleikar hafa einnig komið til greina á þessu vatnasvæði. Það er eðli áfangavirkjana, að þær er hægt að taka í notkun eftir þörfum þjóðfélagsins hverju sinni og þarf þá ekki að gera vandræðasamninga um orkusölu til erlendrar stóriðju til þess að fá kaupanda að orkunni á skömmum tíma. Það er sá leikur sem leikinn hefur verið, en ég tel að hafi gefist illa. Þessi till. er, eins og ég sagði áðan, endurflutt. Áður en ég lýk máli mínu vil ég lesa, með leyfi forseta, tvær örstuttar umsagnir sem sendar voru eftir að till. var lögð fram hið fyrra sinn. Þá fyrst les ég umsögn frá bæjarstjórn Sauðárkróks, dags. 28. apríl 1977. Hún hljóðar svo: „Bæjarstjórn Sauðárkróks ræddi stöðu virkjunarmála á fundum dagana 26. og 27. apríl s. l. Var eftirfarandi ályktun samþykkt með shlj. atkv. bæjarfulltrúa: Bæjarstjórn Sauðárkróks lýsir stuðningi við fram komna till. til þál. um undirbúning að virkjun Héraðsvatna hjá Villinganesi, enda verði allur undirbúningur virkjunarinnar miðaður við það, að hér sé um að ræða áfanga stærri virkjunar í Héraðsvötnum og Jökulsá eystri. Bæjarstjórn skorar á þm. Norðurl. v. að beita sér fyrir, að fjármagn til hönnunar virkjana þessara verði tryggt og öllum rannsóknum og undirbúningi verði lokið sem fyrst, þannig að ákvörðun um framkvæmdir megi taka án verulegs fyrirvara.“ Þá er ályktun frá aðalfundi sýslunefndar Skagafjarðarsýslu og hljóðar svo: „Sýslunefnd Skagafjarðarsýslu lýsir fyllsta stuðningi við fram komna till. til þál. um virkjun Héraðsvatna hjá Villinganesi og skorar, á Alþ. að samþykkja hana. Eftir öllum atvikum og með vísan til fyrri ályktana sinna lýsir sýslunefndin þeirri skoðun sinni, að þessi virkjun eigi að njóta forgangs umfram aðrar virkjanir á þessu svæði. Þar sem rannsóknum til undirbúnings virkjun þessari er að mestu lokið, væntir sýslunefndin að framgangi málsins verði hraðað sem mest má verða. Þetta leyfi ég mér að tilkynna yður, herra alþm., hér með. Jóhann Salberg Guðmundsson.“ Þessi till. til þál. er studd ítarlegum fskj. Ég mun einungis drepa á þau í stuttu máli. Ég get ekki stillt mig um að minna á eitt, það seinasta, en það er hin sögulega ályktun hátíðarfundar á Þingvöllum 1974 um landgræðslu- og gróðurverndaráætlun til minningar um 1100 ára búsetu þjóðarinnar í landinu. Ég tel að það eigi að starfa í anda þeirrar ályktunar á virkum dögum ekki síður en á hátíðastundum. Skoplegt er að flytja fjálgar ræður á Þingvöllum og samþykkja hátíðlegar ályktanir, en vinna þvert gegn anda þeirra þegar hátíðarmóðurinn er runninn af mönnum. Villinganesvirkjun samræmist fyllilega þessari ályktun og anda hennar. Ég læt nú máli mínu lokið, en heiti á hv. þm. að greiða götu þessarar till. Við flytjum ekki frv. til laga um þessa virkjun. Við viljum einungis að hún sé undirbúin, þannig að hægt sé að taka raunhæfa ákvörðun um hana þegar sá tími kemur og þá viti menn hvað þeir eru að samþykkja, geti gert sér grein fyrir því hvað þetta verk muni kosta og á hvern hátt það yrði framkvæmt. Ég leyfi mér svo að óska eftir því, herra forseti, að að loknum þessum hluta umr. verði málinu vísað til athugunar atvmn. Sþ. Eins og ég tók fram í upphafi sakna ég úr þingsalnum manna sem hefðu þurft að vera þar og ég veit að hefðu viljað vera þar. Óska ég því eftir, að þeim verði gefinn kostur á að tjá sig um málið ef þeim sýnist svo, áður en málið er sent til nefndar.

Flm (Helgi F. Seljan) : Herra forseti. Á þskj. 416 höfum við hv. þm. Ragnar Arnalds, Stefán Jónsson, Jónas Árnason og Garðar Sigurðsson leyft okkur að flytja svohljóðandi þáltill.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að beita sér fyrir sérstökum stuðningi opinberra aðila við stofnun þjónustu- og úrvinnsluiðnaðar í sveitum. Byggðadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins skal falið að rannsaka möguleika smáiðnaðar í sveitahreppum, safna hugmyndum um hugsanlegar framleiðslugreinar, kanna viðhorf og áhuga heimamanna víðs vegar um land og gera áætlun um framkvæmdir. Við undirbúning þessa máls ber einnig að taka mið af þeirri allsherjarathugun og tillögugerð varðandi atvinnumöguleika aldraðra, sem samþykkt hefur verið á Alþingi. Jafnframt skal lánadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins falið að veita heimaaðilum aðstoð við stofnun fyrirtækja, sem komið er á fót samkv. þessari áætlun, og skipuleggja fjármagnsöflun til framkvæmda. Sérstaklega ber að kanna möguleika á stofnun framleiðslusamvinnufélaga í sveitum og skal því rekstrarformi veittur sérstakur stuðningur. Stuðla ber að því, að veitt verði óafturkræf framlög úr Byggðasjóði eða ríkissjóði til stuðnings smáiðnaði í sveitum, allt að 15% stofnkostnaðar. Þegar ár er liðið frá samþykkt þessarar till., skal ríkisstj. gefa Alþ. skýrslu um framkvæmd hennar.“ Sú till., sem hér er flutt, þarfnast ekki mjög langrar framsögu umfram það sem fram kemur í grg. Þar eru höfuðástæðurnar fyrir flutningi hennar raktar, þar með talin aðalkveikjan að till., vitnað í bréf frá fólki að austan sem telur að einhvers markviss átaks sé þörf umfram það sem beint snertir búskaparhliðina, ef búsetu eigi að tryggja í sveitum. Þau bréf verða ekki rakin ítarlega, en gefa engu að síður góða hugmynd um það, hvað veldur áhyggjum þessa fólks og fjölmargra annarra þeirra sem bera velferð sveitanna og framtíð þeirra fyrir brjósti. Fyrst langar mig að lesa kafla úr sjálfri grg. okkar flm, en bæta svo við fáeinum orðum, bæði úr bréfum þessum svo og öðrum almennum hugleiðingum. Í grg. segir svo, með leyfi forseta: „Það er vart þörf á að rekja byggðaþróun á Íslandi og þann mikla fólksflótta úr sveitunum síðustu áratugi, sem hefur sett mark sitt á alla þjóðlífsþróun okkar. Þrátt fyrir allan andróður misviturra manna er öllum þorra þjóðarinnar ljós sú höfuðnauðsyn sem felst í blómlegum landbúnaði, sem geri hvort tveggja í senn, að fullnægja þörf þjóðarinnar fyrir þá hollu og góðu fæðu, sem landbúnaðarafurðir okkar eru, og leggja til mikilvægt og dýrmætt hráefni til iðnaðar, sem veitir miklum fjölda atvinnu og eykur stórum útflutningsverðmæti okkar. En búsetu í sveitum þarf að tryggja sem best, og skapa þarf því fólki, sem þar býr, fjölbreyttari möguleika en nú er varðandi atvinnu, þó tímabundin væri eða aðeins að hluta unnin, eða beina þjónustu varðandi landbúnaðinn sjálfan eða úrvinnslu honum tengda. Hin mikla vélanotkun í sveitum kallar á nærtæka og trygga þjónustu á annatímum og hana er víða að finna, þó hún hafi í engu verið styrkt svo sem skyldi og sé enn mjög ófullkomin og hvergi nærri slík sem hún þyrfti að vera. Íslenska ullin og gærurnar eru að verða sífellt stærri og verðmeiri þáttur í þjóðarframleiðslu og atvinnuþróun okkar og er það vel. En leiðir þyrfti að finna að því marki, að sveitafólkið sjálft gæti þar í auknum mæli komið inn í vinnsluna með einhverjum hætti, jafnvel svo að þeir, sem þar byggja gætu haft þar af aðalatvinnu. Ein saumastofa mun nú rekin í sveit á landi hér og ekki annað vitað en að það hafi gefið góða raun. Flm. þessarar till. telja það eðlilegast, enda á það sér lagastoð, að Framkvæmdastofnun ríkisins sé réttur aðili jafnt til athugunar og samráðs við heimamenn sem áætlunargerðar í framhaldi af því, og yrði þar um verkefni byggðadeildar stofnunarinnar að ræða. Hins vegar væri það svo lánadeildarinnar að sjá um fjármagnshliðina, svo sem till. gerir ráð fyrir.“ Ég vék hér áðan að nokkrum bréfum og skal vitna í nokkur þeirra. Í því fyrsta segir, með leyfi forseta: „Það er ekki vansalaust, hve öll þjónusta er sótt í þéttbýlið, jafnvel nauðsynlegustu viðgerðir. Bein þjónusta við sveitirnar heim í sveitirnar mundi styrkja búsetuna og ætti að vera krafa okkar sveitafólks. En þar vantar leiðir og ráð.“ Í öðru bréfi segir: „Ég hef lengi hugleitt leiðir að því marki, að við tækjum virkari þátt í úrvinnslu afurða okkar en nú er. Við björgum því á haustin, að unnt sé að slátra búfé okkar, en síðan ekki söguna meir. Hér þyrfti að verða breyting á.“ Í þriðja bréfi segir: „Hvað um þá öldruðu í sveitinni? Satt er það, að þeir vinna lengi ýmis bústörf, en aukin vélarnotkun breytir þar miklu. En þeirra vandamál er ekki minna í raun en annarra aldraðra, sem verða að hverfa af almennum vinnumarkaði löngu áður en hæfilegt og sæmilegt er, af því að til þeirra eru gerðar sömu kröfur og annarra. Má ekki finna einhverja leið til lausnar atvinnuvanda aldraðra í sveitum, svo að gamla fólkið megi dvelja heima sem lengst?“ Ekki efa ég að ýmsum þykir till. af þessu tagi vera léttvægt framlag, þegar lítið er á vanda íslensks landbúnaðar og sveitanna okkar í heild. Eflaust þykir sumum sem hér sé öfugt að farið, að ætla að koma upp í sveitunum annars konar starfsemi en þeirri hefðbundnu sem þar á sér nú stað, starfsemi sem á í ærnum erfiðleikum, atvinnugrein sem vægast sagt stendur völtum fótum, ef ekki verður að gert og ný heildarstefna mótuð, sem tryggt geti lífvænleg kjör öllum þeim sem landbúnað stunda af alúð og kostgæfni, svo sem er um yfirgnæfandi hluta íslenskrar bændastéttar. Nokkrar leiðir út úr þeim vanda hafa flm. þessarar till. einnig reifað á Alþ. og gert grein fyrir þeim, svo að ekki skortir á það, að vandamál landbúnaðarins sérstaklega sem atvinnugreinar hafi verið til meðferðar tekin af okkur. Út í það skal ekki farið hér, því að þar er um miklu flóknara mál að ræða en svo, að hæfi í framsögu fyrir þessari afmörkuðu till. Till. lýtur að því að færa almenna þjónustu og vissa úrvinnslu afurðanna beint til þeirra sem við geta tekið og telja sig eiga að geta tekist á við viss viðbótarverkefni jafnhliða búskapnum, verkefni fyrir ungt fólk, verkefni fyrir aldraða og - eins og fram kemur í bréfi austan úr Breiðdal - viss verkefni fyrir bændakonur að vetri til, „sem áreiðanlega gætu stundað arðvænlegri störf en prjóna lopapeysur fyrir smánarverð til þess að láta aðra græða á því“, svo að vitnað sé beint til orða bréfsins. Sama kona minnir mig á það í öðru yngra bréfi, að rangt sé að aðeins ein saumastofa sé nú í sveit á landi hér, þær séu tvær, önnur í Víðidal nyrðra, hin á Barðaströnd vestra. Í bréfinu segir: „Ég hef kynnt mér báðar af allgóðri afspurn og veit að þær hafa einungis haft jákvæð áhrif fyrir búskap og búsetu og þær hafa ekki gengið lakar, nema síður sé, en saumastofur í kauptúnum.“ Vissulega væri ástæða til að fara nánar í það hér, hvernig hagur saumastofanna í landinu er og hve í raun er illa að þeim búið. Inn á þau mál var nokkuð komið hér í dag varðandi vandamál eins ákveðins fyrirtækis, Álafoss hf. En ég vík alveg sérstaklega að þeim smærri og veigaminni, sem þó hafa afgerandi þýðingu fyrir atvinnumál ýmissa staða. Það hljóta að vera maðkar í mysunni þegar í ljós kemur að söluverð fullbúinnar flíkur frá saumastofu til umboðsaðila hér heima nemur innan við 40% af söluverði hennar erlendis. Ég skal ekki hætta mér út í umr. af því tagi. Þó er mér af vissum ástæðum málið skylt, þar sem við nokkrir heima á Reyðarfirði höfum einmitt barist í bökkum við að halda uppi saumastofu þar, þar sem allur tilkostnaður hefur verið í lágmarki og þar sem atvinnunnar hefur verið knýjandi þörf. Athugun á þessum málum í heild, framleiðslu og sölu, væri áreiðanlega þörf og einhverjir milliliðir, aukaaðilar, sem koma inn í þessa mynd áreiðanlega meira og minna óþarfir. Á þetta er minnst sérstaklega vegna þess, að ég sá það í enn nýrri fréttum en þegar þessi till. var samin, að erfiðleikar saumastofanna t. d. á Norðurlandi væru gífurlegir, og vegna þess að í grg. okkar er vikið að saumastofum sérstaklega. Í þrem bréfum til mín hefur þetta verið nefnt sem æskilegasta tækifærið til þess að auka atvinnumöguleika í sveitum. Er það af ofureðlilegum ástæðum, þar sem um er að ræða úrvinnslu eða fremur fullvinnslu á landbúnaðarafurð. Sá iðnaður, sem á landbúnaðarafurðum hyggist í dag og skapar hvort tveggja aukinn gjaldeyri og atvinnu mjög margra, gleymist oft í landbúnaðarumr. Því er sérstök ástæða til að minna hann á, ekki síst þegar jafnvel forustumenn í samtökum iðnverkafólks, sem byggja í verulegum mæli á þessu, hafa allt á hornum sér sem viðkemur íslenskum landbúnaði, svo sem um eru miður skemmtileg dæmi. Hins vegar er það mála sannast, að ef ekki verður betur að þessari iðngrein búið og þeim, sem hana stunda, þá þýðir litt fyrir okkur flm. að vera að benda á þessa leið sérstaklega, en öðru skal ekki trúað en þar verði á róttæk breyting, svo mikla möguleika sem við eigum í fullnýtingu enn meiri en nú er á ullinni okkar og gærunum einnig. Það væri a. m. k. sorglegt, ef þeir möguleikar væru látnir víkja, svo sem annar innlendur iðnaður, fyrir óráðstall misviturra stóriðjuþræla, svo sem þó er vaxandi hætta á. Um þjónustuiðnaðinn í sveitum, viðgerðir búvéla og bifreiða m. a., hef ég fengið mjög ítarlega grg. frá oddvita austur á Héraði. Væri rétt að sú n., sem þetta mál fær til meðferðar, kynnti sér hana. Þar er að vísu að miklu víðara sviði víkið. Hann segir m. a., að hin eðlilega aðalþjónustumiðstöð alls Fljótsdalshéraðs sé á Egilsstöðum, en frá henni megi veita ýmiss konar þjónustu beint út í sveitirnar, til fólksins þar, í stað þess að það sæki hvað eina, smátt og stórt, til miðstöðvarinnar. Hann nefnir sem dæmi bónda einn þar í sveit sem blátt áfram bjargi bændum með búvélar sínar án allrar aðstoðar opinberra sjóða eða annarra við mjög ófullnægjandi aðstöðu, sem gæti nýst betur, orðið fullkomnari og enn fleirum til gagns, ef betur væri að staðið, en til þess þyrfti stuðning og skilning á mikilvægi þess í mikilli fjarlægð frá Egilsstöðum að hafa þar vissa lágmarksþjónustu, sem allra fullkomnasta að því marki sem þar væri unnt. Hann dregur hvergi í efa að hér væri um fullt ársstarf tveggja til þriggja manna að ræða, ef vel væri að staðið. Þar á hann auðvitað við, að um stærra svæði væri að ræða en þessa einu sveit sem hann er oddviti fyrir - þar væri um þrjár til fjórar sveitir eða sveitarfélög að ræða. Hér er aðeins dæmi tekið, en víðar mætti eflaust fleiri finna, e. t. v. enn róttækari, en allt það mundi könnun sú leiða í ljós, sem till. gerir ráð fyrir. Það skal líka undirstrikað alveg sérstaklega, að könnunarþátturinn er aðalforsenda allra athafna. Hér á ekki í neinu að rasa um ráð fram, því að nákvæm könnun á óskum og vilja heimamanna er hinn eðlilegi undanfari allra áætlana um þetta verkefni. Sú könnun leiðir í ljós hvort um óskir einstakra aðila er að ræða eða almennan og virkan vilja til athafna, ef viss aðstoð og skipulagning kæmi til. Um það fullyrðum við flm. ekkert. En eftir kynningu á þessari till. á bændafundi austur á Héraði kom í ljós meiri áhugi á þessu en ég jafnvel átti von á, og þar voru nýjar hugmyndir reifaðar, sem án alls efa eiga eftir að koma fram ef könnun þessi verður framkvæmd af fullri alúð, svo sem ráð er fyrir gert. Hinn tiltölulega öflugi Byggðasjóður hefur ekki svo mjög komið við sögu varðandi landbúnaðarþáttinn, þó að reynt sé að nefna viss lán til vinnslustöðva landbúnaðarins og vinnuvéla ræktunarsambanda. Eflaust hefur einhver þjónustustarfsemi verið styrkt eða fengið lánsaðstoð einnig, en allt er það þó í mjög smáum stíl. Það er líka ljóst að bændur almennt eru á þeirri skoðun að Byggðasjóður eigi í ríkari mæli að koma til aðstoðar og uppbyggingar í vissum þáttum landbúnaðar, m. a. í því sem þessi till. snertir beint og óbeint. Flm. er ljóst, að ef könnunin verður unnin af þeim ágætu starfsmönnum, sem byggðadeildin hefur yfir að ráða, mun hún verða marktæk hið besta, og ekki erum við í efa um að hún leiði í ljós vilja miklu víðar en menn grunar, þó áreiðanlega muni raunsæi ráða og menn muni ekki vilja í neinar óráðsframkvæmdir ráðast. En jafnljóst er hitt, að aukaaðstoð þarf til að koma víðast hvar, ef ekki alls staðar, og okkur flm. þykir í hvívetna eðlilegt, að þar sé ráð fyrir því gert og lánadeildinni í Framkvæmdastofnuninni því falið að veita aðstoð og að því stuðlað, að allt að 15% stofnkostnaðar gæti orðið í formi óafturkræfra framlaga til þess að komast megi yfir byrjunarörðugleika sem líklegir hljóta að verða á veginum. Varðandi eðlilegan þátt framleiðslusamvinnufélaga í þessum aðgerðum þarf vart að fjölyrða meira en gert er í grg. Það skal hins vegar undirstrikað af hálfu flm. að þeir hafa mikla trú á slíku formi á atvinnurekstri. Alþ. hefur staðfest gildi og þýðingu þessa rekstrarforms með sérstakri lagasetningu, og þar sem það hefur verið í alvöru reynt er árangurinn hinn ágætasti og hefur sannað áþreifanlega yfirburði sína, ef vel og rétt er að staðið. Ekki síst hafa flm. trú á því, að í sveitum landsins kæmi þetta rekstrarform sterklega til greina, því að samhugur, samhjálp og samvinna eru þar meir ríkjandi en víðast annars staðar. Um lokaatriðið er það að segja, að eðlilegt hlýtur að teljast að Alþ. sé gefin um það skýrsla, hvernig til hafi tekist um framkvæmd till. sem þessarar, þar sem byggt er á lögum í veigamiklum greinum, en efndirnar, framkvæmd könnunar og aðgerðir í kjölfarið, skipta öllu, svo sem er um miklu fleiri till. á þingi, sem síðan kalla á fsp., stundum ár eftir ár, um framkvæmd og efndir á skýrum samþykktum Alþ. Stutt og greinargóð skýrsla væri um margt eðlilegri leið og gerði þá fsp. þar af leiðandi óþarfar um framkvæmd slíkra tillagna. Þetta mál er seint fram komið og ég get vart verið bjartsýnn á afgreiðslu þess nú, þegar þess er gætt t. d., að till., sem mælt var fyrir í okt. s. l., hafa að því er virðist sofnað að fullu í n. En flm. munu áreiðanlega halda þessu máli vakandi og aflvaki till., viss vilji fólks úti í sveitunum til aukinna möguleika einnig þar til fjölbreytni í atvinnu, mun án efa verða áfram fyrir hendi. Mín trú er sú, að sú hreyfing, sem ýtt hefur þessu af stað, muni vaxandi og hana ber að virkja sem hest. Ég vil svo að endingu, herra forseti, óska eftir því, að þessari till. verði að lokin