Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 313 er nál. frá meiri hl. iðnn. sem ég mæli hér fyrir. Þar segir að meiri hl. sé samþykkur frv. og.hann leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt. Minni hl., hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, mun skila séráliti og einnig mun hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir skila öðru séráliti í nafni 2. minni hl. Þeir sem skipa meiri hl. eru hv. þm. Páll Pétursson, Ingvar Gíslason, Gunnar G. Schram og Birgir Ísl. Gunnarsson auk frsm. Það frv. sem hér er verið að ræða gerir ráð fyrir að ríkisstj. sé heimilt að selja hlutafélaginu Landssmiðjunni hf. í Reykjavík ríkisfyrirtækið Landssmiðjuna. Þetta verði gert með þeim hætti að seljanda sé heimilt að lána kaupanda hluta af söluandvirði með verðtryggðum kjörum til allt að tíu ára gegn ákveðnum tryggingum sem ráðh. metur gildar. Um leið og þetta frv. verður samþykkt og öðlast gildi, sem gert er ráð fyrir í frv. að verði 1. janúar 1985, falla úr gildi lög um Landssmiðjuna sem eru frá 1936 með síðari breytingum. Það er óþarfi, herra forseti, að rekja þetta mál í einstökum atriðum. Það hefur hæstv. ráðh. gert í sinni framsöguræðu hér í hv. deild og að auki er greinargóð grg. með frv. þessu. Í stórum dráttum má lýsa aðdraganda málsins með því að hinn 8. mars á þessu ári stofnuðu 52 starfsmenn Landssmiðjunnar félag til að kanna grundvöll á samkomulagi við iðnrn. um kaup á Landssmiðjunni og til að kanna rekstrargrundvöll hins nýja fyrirtækis og kynna síðan félagsmönnum niðurstöður þeirra kannana. Kosin var undirbúningsstjórn félagsins og átti hún ásamt viðræðunefnd ríkisins nokkra fundi. Loks seint í ágústmánuði var gengið frá texta kaupsamningsins. Stofnendur hins nýja hlutafélags, Landssmiðjunnar hf., eru 23 starfsmenn Landssmiðjunnar, en stofnfundur var haldinn 13. september á þessu ári. Hlutafé var ákveðið 4 millj. og 20 þús. kr. og skrifuðu stofnendur sig fyrir hlutum sem voru á bilinu 100 til 210 þús. hver. Kosin var jafnframt stjórn í hinu nýja félagi. Stærstu atriði kaupsamningsins eru þau að kaupverð er ákveðið 22 millj. rúmar, en undanskilin í sölunni eru hlutabréf Landssmiðjunnar í öðrum fyrirtækjum, eins og Iðnaðarbanka Íslands hf. og Sameinuðum verktökum hf., tilraunafiskimjölsverksmiðju, sem unnið hefur verið að á vegum Landssmiðjunnar s.l. ár, og loks fasteignir Landssmiðjunnar sem ríkið heldur áfram eignarhaldi á. Gert er ráð fyrir að kaupverð véla og tækja og viðskiptavild greiðist með 20% útborgun en eftirstöðvar eru lánaðar með verðtryggðum kjörum til átta ára. Í kaupsamningi ríkis og Landssmiðjunnar hf. er gert ráð fyrir að hlutafé Landssmiðjunnar verði ekki minna en 4 millj. og eins og ég hef áður sagt liggur fyrir samþykkt hluthafafundar um að hlutafé verði liðlega sú upphæð. Seljandi skuldbindur sig, þ.e. ríkið, til þess að leigja Landssmiðjunni núverandi fasteignir Landssmiðjunnar til allt að fimmtán ára og síðan megi segja upp húsnæði af hálfu kaupanda með árs fyrirvara. Reyndar gildir sá réttur fyrir kaupanda ætíð. Seljandi mun beita sér fyrir því að núverandi verkefni Landssmiðjunnar fyrir ríkisfyrirtæki og stofnanir haldist óbreytt a.m.k. næstu þrjú ár, að því skilyrði uppfylltu að Landssmiðjan hf. verði samkeppnishæf bæði hvað varðar verð og gæði. Það skal tekið fram að samkvæmt lögum og reyndar hefð hefur Landssmiðjan á undanförnum árum átt forgang að verkefnum fyrir ýmis ríkisfyrirtæki, þ. á m. skip Skipaútgerðar ríkisins, Hafrannsóknastofnunar og Landhelgisgæslunnar, auk þess sem lagaákvæði er um að Landssmiðjan skuli hafa forgang að verkefnum annarra ríkisstofnana. Það er óþarfi að lýsa þessum samningi miklu meir. Að vísu hefur komið fram nokkur gagnrýni á að ekki skuli öllum hafa verið boðin kaup á fyrirtækinu. Eins og fram kemur í samningnum er þetta samningur bundinn við ákveðið félag, sem starfsmenn Landssmiðjunnar eru í, en þetta er þó talin eðlileg leið til þess að ríkið losi um eignaraðild sína að þessu fyrirtæki, enda sýnast engin rök vera til þess að ríkið haldi úti starfsemi Landssmiðjunnar þar sem hún hefur mjög lítinn hluta samkeppnismarkaðarins undir höndum og breytir í raun engu um þá samkeppni sem nú ríkir á þeim markaði. Á sínum tíma voru auðvitað ástæður fyrir því að ríkið setti á laggirnar slíka smiðju, einkum og sér í lagi vegna þess að engin smiðja í landinu var nægilega stór til að stunda það stórbrotna verkefni þeirra tíma sem brúargerð var, en öllum er ljóst að í dag hafa nýir starfshættir, ný tækni leyst af hólmi gamla tækni sem þá var við lýði. Jafnframt er þess að geta að þegar Landssmiðjan var endurlífguð á fjórða áratugnum var gert ráð fyrir að hún ætti sérstöku hlutverki að gegna með því að setja vélar í báta, en af því verkefni varð ekki í þeim mæli sem gert var í upphafi ráð fyrir. Herra forseti. Ég vil sérstaklega taka það fram að ég fagna því að í nál. 1. minni hl. iðnn. gætir nýrra sjónarmiða hjá Alþb. þar sem þar er sagt að hugsanlegt sé að rekstur Landssmiðjunnar verði með þeim hætti að starfsmenn fyrirtækisins ættu kost á eignaraðild. Ég fagna þeirri hugarfarsbreytingu sem felst í þessum orðum og vænti þess að með því séu færðar fram nokkrar sönnur þess að hyggilegt sé að fyrirtæki á borð við Landssmiðjuna sé í einkaeign.

Þetta var kallað sósíalíska hér í gamla daga.

Sá sem hér stendur í ræðustól og mælir frá eigin brjósti, en ekki fyrir hönd n. eða nefndarmeirihlutans, vill taka það fram að hann hefur um nokkurt skeið verið mjög fylgjandi því að Landssmiðjan verði seld og þá seld starfsmönnum fyrirtækisins. Vil ég því fagna því sérstaklega að hæstv. iðnrh. hefur haft frumkvæði að þessari sölu sem ég held að sé öllum til góðs, bæði seljendum, kaupendum og þá ekki síst þeim sem eiga eftir að eiga viðskipti við fyrirtækið sem auðvitað skiptir mestu máli. Ekki höfðu allir starfsmenn á sínum tíma mikla trú á því að þetta væri þjóðþrifamál. Ég man eftir því að þegar ég eitt sinn var búinn að vera á fundi í Landssmiðjunni í kaffitímanum að morgni dags í um það bil þrjá tíma, ef ég man rétt, þá kom þessi vísa frá einum starfsmannanna: Á því tel ég veika von að vinni þjóð til muna þó að Friðrik Sophusson selji Landssmiðjuna. Ég tel ástæðu til að rifja þessa vísu upp. Ég held að sem betur fer skilji það nú fleiri en áður að engin ástæða er fyrir ríkisvaldið að stunda atvinnurekstur sem aðrir geta séð um og síst af öllu þar sem samkeppni er næg. Þess vegna ber að sjálfsögðu að gera þær breytingar sem hæstv. iðnrh. hefur nú lagt til. Meiri hl. n. leggur til að frv. verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Það mátti heyra í máli síðasta ræðumanns, hv. þm. Friðriks Sophussonar, að hann teldi að hann væri að uppskera hér af erfiði sínu, þriggja tíma morgunfundi í kaffistofu Landssmiðjunnar, og má segja að þar fari að koma fram einhverjar skýringar á því að mál þetta er hér fram komið. Eins og ég gat um við 1. umr. málsins er ekki að finna, hvorki í frv. og grg. þess né heldur í máli hæstv. iðnrh., nein skynsamleg rök og nánast engin rök fyrir þeirri heimild sem hér er leitað eftir um sölu Landssmiðjunnar. Ég mæli hér fyrir áliti 1. minni hl. iðnn., sem ég stend að, og þar segir, með leyfi forseta: „Nefndin hefur fjallað um frv. á einum fundi. Meiri hl. n. mælir með samþykkt frv. án breytinga, en 1. minni hl. n. leggur til að frv. verði vísað til ríkisstj. sem beiti sér fyrir endurupptöku málsins og eflingu Landssmiðjunnar á öðrum og haldbetri forsendum en felast í þessu frv. Undirritaður telur eðlilegt að rekstur Landssmiðjunnar verði endurskipulagður í framhaldi af miklu undirbúningsstarfi á undanförnum fimm árum. Markmið þeirrar endurskipulagningar á að vera að treysta stöðu fyrirtækisins, m.a. með því að veita starfsmönnum beina hlutdeild í Landssmiðjunni ásamt ríkinu. Eðlilegt væri að ríkið ætti, a.m.k. fyrst um sinn, meiri hluta í félagi sem stofnað yrði um rekstur Landssmiðjunnar, en allir starfsmenn fyrirtækisins hverju sinni ættu kost á eignaraðild og hlutdeild í hagnaði að ákveðnu marki. Innan Landssmiðjunnar hefur á liðnum árum þróast samstarf stjórnenda og starfsmanna sem miklu hafa ráðið um þróun og rekstur fyrirtækisins í samvinnu við iðnrn. Sérstök samstarfsnefnd var stofnuð innan Landssmiðjunnar árið 1974 og hefur hún haft víðtækara starfssvið en aðrar samstarfsnefndir innan ríkisfyrirtækja, m.a. ákvörðunarvald um vissa þætti í rekstri smiðjunnar. Væri eðlilegt að byggja á þessari reynslu og stíga nú nýtt skref með því að heimila beina aðild starfsmanna að Landssmiðjunni, en ríkið yrði áfram burðarás í fyrirtækinu. Slíkt væri í fullu samræmi við þá iðnaðarstefnu sem samþykkt var einróma á Alþingi 3. maí 1984, en þar er tilgreint meðal markmiða: „Að bæta starfsskilyrði og auka áhrif starfsfólks á vinnustöðum í samráði við samtök launafólks og atvinnurekendur í iðnaði.““ Meðal leiða til að ná þessu marki er m.a. tilgreint í þessari þál. um iðnaðarstefnu: „Stjórn á iðnrekstri ríkisins verði samræmd og gerð markvissari með tilliti til iðnþróunar. Þannig verði skipulagslegt forræði slíks iðnaðar í höndum aðila er hafi fjárhagslegt bolmagn til að undirbúa og standa fyrir arðvænlegum nýiðnaðarverkefnum. Jafnframt verði almenningi gefinn kostur á að gerast beinn eignaraðili að iðnfyrirtækjum.“ Ég vil af þessu tilefni inna hæstv. iðnrh. eftir því sérstaklega hverju miði vinnu að því markmiði sem tilgreint er í þessari iðnaðarstefnu, sem samþykkt var hér vorið 1982 á Alþingi, að koma skipulagslegu forræði iðnrekstrar á vegum ríkisins í hendur aðila sem hafi bolmagn til að undirbúa og standa fyrir nýiðnaðarverkefnum. Ég tel að hér sé stórt mál á ferðinni. Að undirbúningi þess var nokkuð unnið á árunum 19821983 á vegum iðnrn. og mér hefur heyrst að áhugi væri á því hjá hæstv. núverandi ríkisstj. að taka á þessum málum. Ég tel að þau tengsl sem eru á milli þeirra opinberra aðila sem standa fyrir iðnfyrirtækjum með hlutdeild ríkisins og þá einnig hreinna ríkisfyrirtækja séu allt of lítil og sú reynsla sem fáist í þessum fyrirtækjum safnist þannig ekki saman á einn stað og upplýsingastreymi á milli þessara fyrirtækja sé engan veginn sem skyldi. Þess vegna er ástæða til að minna hér á þetta markmið úr iðnaðarstefnu sem Alþingi afgreiddi hér og upp var tekið í tíð fyrri ríkisstj. Á vegum Landssmiðjunnar hefur verið unnið að þróunarverkefnum, m.a. tilraunaverkefni með nýja gerð fiskimjölsverksmiðju, en það þróunarverkefni er nú skilið eftir í algerri óvissu um framhald. Þá hefur Landssmiðjan um langt árabil veitt fyrirmyndarþjónustu á ýmsum sviðum málmiðnaðar og aflað sér traustra viðskiptasambanda innanlands og erlendis. Afkoma Landssmiðjunnar hefur lengst af verið viðunandi og fyrirtækið oft skilað umtalsverðum hagnaði. Í skýrslu iðnrh. til Alþingis í maí 1984 sagði m.a. um rekstur Landssmiðjunnar, með leyfi forseta: „Rekstur Landssmiðjunnar gekk sæmilega á árinu 1983 og varð hagnaður af starfseminni 4 millj. kr., samanborið við 220 þús. kr. hagnað 1982 ... Velta fyrirtækisins í iðnrekstri jókst um 75.8% frá árinu 1982 og velta verslunar um 59% ... Árið 1983 störfuðu að jafnaði 74 starfsmenn hjá fyrirtækinu.“ Í grg. með frv. er m.a. talið að auka megi sölumagn með því að endurskipuleggja aðstöðu og starfsháttu og að raunhæfir möguleikar séu á að auka framleiðni í fyrirtækinu. Það kemur hins vegar fram í grg. með frv. að erfiðleikar í sjávarútvegi hafi óhjákvæmilega haft áhrif á stöðu Landssmiðjunnar á undanförnum árum þar sem verkefni hennar hafi ekki síst tengst þjónustu við fyrirtæki í sjávarútvegi. Eins og ég hef getið um tel ég engin frambærileg rök hafa komið fram um að hagkvæmt sé fyrir ríkið að afsala sér hlutdeild í Landssmiðjunni á þann hátt sem gert er ráð fyrir í frv. Þvert á móti er líklegt að ríkið bíði af því beint fjárhagslegt tjón, auk þess sem óvissa er um getu hins fyrirhugaða hlutafélags til að tryggja þróun og rekstur smiðjunnar til frambúðar. Vona ég þó vissulega að þar takist vel til ef þannig fer eins og horfir að frv. þetta verði samþykkt og sú heimild notuð sem þar er að finna. Í þessu sambandi er rétt að benda á þá fjárfestingu sem komin er í nýbyggingu á vegum Landssmiðjunnar að Skútuvogi 7 og sem ekki er yfirtekin af hinu nýja hlutafélagi samkvæmt kaupsamningi. Það fé, sem í þessa fjárfestingu hefur verið lagt, er nú talið nema um 66 millj. kr. og í ágústmánuði 1983 lá fyrir endurskoðuð áætlun sem benti til þess að hagkvæmt væri að nýta þessa aðstöðu til áfangalausnar varðandi nýtt húsnæði fyrir Landssmiðjuna. Í umr. hér á Alþingi um frv. hefur fjmrh. gefið í skyn, og kom það fram í Ed., að mikil óvissa sé um að ríkið geti selt þessa eign fyrir sannvirði og jafnvel líklegt að hún verði seld fyrir lítið brot af skráðu verðmæti. Er talað um undir 15% í því sambandi. Það liggur fyrir samkv. stofnsamningi fyrir hið fyrirhugaða hlutafélag, Landssmiðjuna hf., að aðeins 22 af yfir 70 starfsmönnum í fyrirtækinu hafa gerst hluthafar og engin trygging er fyrir því að væntanlegir eigendur verði áfram starfsmenn eða hlutur þeirra haldist hjá starfsmönnum innan smiðjunnar. Hér er því í raun verið að stofna venjulegt hlutafélag með innan við þriðjung af núverandi starfsmönnum sem hluthafa, og það hefur heyrst að nokkur ágreiningur hafi komið upp nú þegar í sambandi við þessi mál innan fyrirtækisins, þá sérstaklega varðandi réttindi þess fólks sem gert er ráð fyrir að hætti störfum með tilkomu nýrra eigenda. Að mínu mati hefði átt að taka á þessu eignaraðildarmáli starfsmanna með allt öðrum hætti þar sem m.a. hefði verið tryggt að allir fastráðnir starfsmenn ættu sameiginlega hlut í fyrirtækinu og sá hlutur héldist áfram í höndum starfsmanna þess. Þetta tel ég í rauninni kjarnaatriði í sambandi við eignaraðild starfsmanna í fyrirtækjum, þ.e. að þeirra hlutur verði bundinn við þá sem eru fastráðnir og starfandi hjá fyrirtækinu, en sé ekki skráður á einstaklingana sem slíka og flytjist þar með út fyrir fyrirtækið. Þá held ég að afskaplega litlum ávinningi sé náð í þá stefnu sem ég tala fyrir, en hún er að áhrif starfsmanna í fyrirtækjum verði aukin og þeim gefist færi á að eiga þar beina hlutdeild. Með tilliti til þessara atriða, sem ég hef hér rakið, og í trausti þess að stjórnvöld endurskoði mál þetta frá grunni fyrir næsta reglulegt Alþingi legg ég til í nál. að frv. verði vísað til ríkisstj. Það mætti, herra forseti, margt um þetta mál segja því það er í raun verulega stærra en svarar til þeirra fjárhagslegu þátta sem hér eru til umr. Hér er um ákveðin prinsipmál að ræða, ákveðin grundvallaratriði í sambandi við í fyrsta lagi eignarhald ríkisins og aðild að atvinnurekstri. Það er orðið trúaratriði hjá hluta af Sjálfstfl. að selja hlut ríkisins hvar sem við verði komið og flutningur þessa máls hér er tilkominn vegna þessara viðhorfa. Ég minnti á það við 1. umr. málsins hvernig hæstv. fjmrh. hefði gengið fram snemma í tíð þessarar ríkisstj. í sambandi við þessi efni, hlotið ósköp lítinn byr í reynd og mjög takmarkað orðið úr hans áformum sem mjög mikið var látið með í opinberri umræðu af hans hálfu og hluta af Sjálfstfl. sem talaði mjög fyrir þessum málum. Það er helst að hæstv. iðnrh. hafi reynt að hlaupa þarna undir bagga með því að selja hlut m.a. í Iðnaðarbankanum, í lagmetisiðjunni Sigló á Siglufirði og svo nú með því að afsala ríkinu með öllu eignarhlutdeild í Landssmiðjunni eins og felst í þessu frv. Ég held að það væri miklu meiri nauðsyn í raun að átta sig á því með hvaða hætti ríkið geti komið inn í atvinnurekstur í landinu til örvunar og stuðnings, m.a. á nýmælum og með því að styðja við vaxtarbrodda. Ég er ekki þar með að mæla með því sem einhverri allsherjarlausn, síður en svo, að ríkið fari að gerast í mjög auknum mæli beinn aðili í atvinnurekstri þar sem ekki er um að ræða þeim mun stærri verkefni. Það er ekki sjónarmið okkar Alþb.-manna að það sé skynsamlegt eða farsælt. Hins vegar getur það talist nauðsynlegt þegar um er að ræða að ryðja nýjum verkefnum braut í atvinnustarfsemi, og þar má benda á atriði sem mjög hafa verið til umræðu sem hugsanlegir þróunarmöguleikar, m.a. í fiskirækt, þar sem allt of lítið hefur verið að gert af opinberri hálfu í þessum efnum, og bent hefur verið á aðrar greinar svo sem rafeindaiðnað, lífefnaiðnað og líftækni. Þarna held ég að ríkið þurfi að koma við sögu og styðja við aðra aðila sem hafa áhuga í þessum efnum, en því miður er það svo að í þeim greinum horfir á ýmsa lund ekki eins vel og efnilega og þyrfti að vera. Hitt er svo óhjákvæmilegt, þegar menn eru að taka á stærri verkefnum hér í landinu að ríkið sé þar forgönguaðili vilji menn ekki fara inn á þá braut, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur markað af sinni hálfu og sérstaklega hæstv. iðnrh., að ætla að eftirláta öll slík meiri háttar verkefni í iðnrekstri erlendum aðilum, afsala þar íslenskri forustu og kalla eftir fjármagni fjölþjóðafyrirtækja inn í íslenskt atvinnulíf. Um þetta mætti vissulega margt segja og þær ólíku hugmyndir sem eru uppi annars vegar hjá talsmönnum þessa frv. nú og þær hugmyndir sem ég hef hér mælt fyrir í sambandi við hlutdeild starfsmanna í fyrirtækjum bæði varðandi rekstur og eignaraðild. Það er líka ástæða til að nefna það í þessu samhengi hvernig Sjálfstfl. í borgarstjórn Reykjavíkur átti hlut í því að kippa fótunum að nokkru leyti undan þeirri þróun sem fyrirhugað var að Landssmiðjan tengdist með því að koma upp skipaverkstöð hér í Reykjavík í Kleppsvík, Skipaverkstöð til þess að taka á verkefnum sem nú eru unnin erlendis að verulegu leyti. Þar voru uppi áform og áætlanir og reyndar langt síðan þær komu fram. Þær voru fyrst fluttar hér inn á Alþingi, að ég hygg, af alþingismönnunum Magnúsi Kjartanssyni og Eðvarð Sigurðssyni á sínum tíma, en síðan stutt við það eftir megni af Alþb. og fleiri aðilum, m.a. innan borgarstjórnar Reykjavíkur. En Sjálfstfl. tókst að eyðileggja þetta mál, bregða fyrir það fæti og taka það af dagskrá, og vissulega hefur það komið inn í þau uppbyggingaráform varðandi Landssmiðjuna sem nú liggur fyrir að á að kistuleggja, og ekkert liggur fyrir um hvernig sú opinbera fjárfesting, sem komin er í Skútuvogi 7, nýtist og hvort hægt er að ávaxta hana með eðlilegum hætti. Þvert á móti bendir flest til að einhverjir gæðingar eigi að fá kost á því að hirða þessa eign fyrir aðeins lítið brot af sannvirði. Uppbyggingaráform fyrir Landssmiðjuna voru mjög vel unnin að mínu mati, mjög vel undirbúin og mætti færa fyrir því mörg rök. Það voru gerðar ítrekaðar samþykktir á Alþingi og ég er ekki viss um að þar hafi verið flokkaágreiningur þegar um það var að ræða að leggja til fjármagn og útvega lánsfjármagn til nýbyggingar fyrir Landssmiðjuna. Það var m.a. í lánsfjáráætlun ársins 1981, en þá var, að ég hygg, heimiluð lántaka vegna þessarar uppbyggingar auk framlaga, sem þarna var um að ræða af hálfu eigenda, og fyrirhugað söluandvirði af núverandi húsnæðisaðstöðu Landssmiðjunnar. Það lá einnig fyrir formlegt samþykki samstarfsnefndar um opinberar framkvæmdir, þannig að við undirbúning málsins var farið eftir gildandi lögum og reglum og m.a. farið í gegn um það nálarauga sem oft reynist mjög þröngt og erfitt fyrir opinbera aðila sem eru að hrinda af stað verkefnum, þ.e. að fá samþykkt samstarfsnefndar um opinberar framkvæmdir sem starfar á grundvelli laga, að ég hygg, frá 1970. Herra forseti. Mér þykir mjög miður hvernig á þessu máli hefur verið haldið af núverandi ríkisstj. og ég mæli því hér gegn þessu frv. og mæli með því að því verði vísað til ríkisstj. til þess að málið verði tekið upp á grundvelli þeirra sjónarmiða sem ég hef hér mælt fyrir.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. 2. minni hl. um frv. til 1. um heimild fyrir ríkisstj. til að selja Landssmiðjuna. Nefndin fjallaði stuttlega um málið á einum fundi. Engin haldbær rök hafa komið fram sem styðja það að brýna nauðsyn beri til að selja einmitt þetta fyrirtæki nú. Samtök um kvennalista telja að það hljóti að vera aðstæðum háð hverju sinni hvaða eignarhald er haft á fyrirtækjum, þ.e. hvort þau eru ríkisrekin eða ekki. Þar hlýtur almenningsheill að ráða jafnt og hagkvæmnissjónarmið. Við athugun þessa máls kemur í ljós að allar meginákvarðanir hafa þegar verið teknar og ráðstafanir verið hafnar í samræmi við þær, en kaupsamningur um Landssmiðjuna milli ríkisstj. og Landssmiðjunnar hf. var undirritaður með fyrirvara um samþykki ríkisstj. og Alþingis hinn 20. sept. s.l. Alþingi stendur því eins og oft áður frammi fyrir gerðum hlut og er ætlað það hlutskipti eitt að gefa samþykki sitt formsins vegna. Því er í raun ekki ætluð stefnumótun eða ákvarðanataka um þetta mál og er það mjög miður. Þar sem ástæður til sölu þessa fyrirtækis hafa ekki komið skýrt fram, hvorki í umr. né á nefndarfundi, er eðlilegt að geta sér til um þær. Hér gætu legið til grundvallar arðsemissjónarmið þar sem bágstaddur ríkissjóður er annaðhvort að losa sig við vandræðabyrði eða hins vegar að reyna að selja eigur sínar hæstbjóðanda til að eiga fyrir skuldum. Engin merki sjást þess. Fyrirtækið hefur ekki verið mjög illa rekið þótt ýmissa úrbóta og hagræðingar sé þörf og tap er ekki áberandi í rekstri fyrirtækisins undanfarin ár. Auk þess ræður fyrirtækið yfir traustum og eftirsóknarverðum umboðum sem eru snar þáttur af veltu þess. Ekkert bendir til þess að leitað hafi verið eftir hæstbjóðanda í fyrirtækið sem væri skiljanlegt og þjóðhagslega hagkvæmt sjónarmið fyrir ríkissjóð. Í annan stað gæti hér verið um að ræða tilraun ríkisins til að koma á atvinnulýðræði í einu fyrirtækja sinna. Sú tilraun er ekki sannfærandi þar sem einungis 23 af tæplega 70 starfsmönnum vilja gerast eða telja sig geta gerst kaupendur að fyrirtækinu og er á engan hátt tryggt að sú hlutafjáreign haldist áfram meðal starfsmanna í framtíðinni. Hér er því ríkið í reynd að selja fyrirtækið hefðbundnu hlutafélagi þó að kaupendur séu starfsmenn Landssmiðjunnar. Umsamið kaupverð Landssmiðjunnar einungis 22 115 638 kr. Þar eru undanskilin hlutabréf í eign Landssmiðjunnar svo og fasteignir hennar, t.d. húsgrunnur við Skútuvog 7 sem er metinn á tæplega 66 millj. kr. Auk þess er undanskilin í sölunni tilraunafiskimjölsverksmiðja sem unnið hefur verið að á vegum Landssmiðjunnar. Undirrituð dregur í efa að þessi viðskipti séu ríkinu hagstæð og undrast þann hraða og annan hátt sem hafður er á afgreiðslu málsins. Hins vegar er það ljóst og ber að gæta þess að málið er nánast frágengið, mikil vinna og skuldbinding hefur verið lögð fram af hálfu þeirra starfsmanna sem hyggjast kaupa fyrirtækið og mun undirrituð því sitja hjá við afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Hér er kannske ekki um stórmál að ræða, en ég tel þó nauðsynlegt að það komi fram sem viðhorf mitt og okkar Alþfl.-manna að það eigi ekki að vera trúaratriði hvort fyrirtæki séu ríkiseign eða ekki. Það sem á að ráða í þeim sökum er hagkvæmnin, hvað sé hagkvæmast fyrir þjóðarbúið og hvað sé líklegt til að vera atvinnulega til uppbyggingar. Nú liggur það fyrir í þessu máli að ríkið hefur búið heldur illa að þessu fyrirtæki. Því er ekki haldið fram að það hafi verið beinlínis illa rekið, en það hafi verið þungt í vöfum stjórnunarlega og ríkið hafi ekki sinnt því. Það er ekkert sem bendir til þess að ríkið muni taka sinnaskiptum að þessu leyti. Það er allt sem bendir til þess að ríkið muni vera jafnlélegur stjórnandi fyrirtækisins í framtíðinni og það hefur verið seinustu árin. Þess vegna eru engar líkur á því að sú uppbygging mundi fara fram innan fyrirtækisins sem væri nauðsynleg ef menn vildu að þetta fyrirtæki gegndi brautryðjandastarfi eða sérstöku hlutverki í þjóðfélaginu. Þegar svo horfir við að ríkið greinilega sinnir ekki, vill ekki sinna eða getur ekki sinnt því hlutverki að vera góður eigandi eða góður stjórnandi fyrirtækisins og sérstaða er ekki lengur fyrir hendi, sem kallar eftir því að hér sé einmitt ríkisfyrirtæki af þessu tagi, þá er auðvitað engin ástæða til að hanga í óbreyttu eignarformi. Þá er greinilega hollara að fyrirtækið fari úr eigu ríkisins og verði selt og fái þá að njóta sín og þróast undir nýrri stjórn sem hefur meiri áhuga á því að þróa fyrirtækið. Af þessum sökum held ég að einsýnt sé að fylgja þessu frv. Það mundi ekki verða neinum til góðs að hanga í því að hafa þetta ríkisfyrirtæki áfram, heldur sé, miðað við söguna og aðstöðuna, eðlilegt og rétt að fyrirtækið verði selt. Nú get ég ekkert fullyrt um hvort 22 millj. kr. séu rétt verð á þessari verksmiðju. Ég skal ekki fullyrða um það. En það virðist vera augljóst að menn verði að gera það upp við sig í stöðu eins og þessari hvort þeir ætla að leita tilboða í fyrirtækið eða hvort þeir ætla að fara hina leiðina, sem hér hefur greinilega orðið uppi á teningnum, að leita eftir því að starfsmenn fyrirtækisins kaupi það. Þá er ekki beinlínis hægt að leita eftir tilboðum. Hér hefur sú leið verið farin og það er góðra gjalda vert. Ég ætla að vona að kaupverðið sé sanngjarnt, bæði ríkisins vegna og kaupendanna vegna, en ég get ekki fullyrt það. Hitt finnst mér út í hött þegar menn segja að það sé til grunnur sem kosti svo og svo marga tugi milljóna og fyrir hann fáist ekki neitt miðað við þetta kaupverð. Það skiptir engu máli. Ef sú fjárfesting var röng eiga menn ekki að gera ráð fyrir að fá fyrir henni. Það væri ósanngjarnt gagnvart kaupendunum. Mér heyrist á þeim upplýsingum sem fengist hafa að þetta hafi verið harla dýr fjárfesting og þess vegna óhagkvæm, miðað við hver not mætti hafa af henni, og þess vegna standi hún ekki undir kostnaðarverði sínu. Þess vegna finnst mér röksemdin um grunninn ekki eiga við þegar menn tala um verðlagið á verksmiðjunni. Menn tilgreina líka að einungis 23 af 76 starfsmönnum vilji gerast eignaraðilar í fyrirtækinu. Ég get ekki heldur látið það ráða úrslitum. Þeim var öllum boðið að gerast eignaraðilar. Úr því að tilboðið var gert verða menn að standa við það þó að þátttakendur yrðu ekki fleiri en þetta. Herra forseti. Ég vildi að þetta sjónarmið kæmi fram. Við getum ekki bitið okkur í það að einhver fyrirtæki eigi endilega áfram að vera í ríkiseign vegna þess að þau hafi verið það. Ég held að þetta fyrirtæki hafi gegnt mjög mikilvægu hlutverki á sínum tíma í íslensku atvinnulífi, en sá tími sé liðinn og eigandinn hafi ekki áhuga á því og það séu engar líkur til að hann muni hafa áhuga á því að reka fyrirtæki sem þetta með þeim myndarskap sem þá þyrfti að gera. Þegar svo horfir við að ekki verður séð að hið upprunalega hlutverk sé lengur fyrir hendi né heldur að það sé fyrirtækinu til framdráttar eða starfsfólki þess að núverandi eigandi sé fyrir hendi, þá er auðvitað rétt að selja fyrirtækið. Þess vegna mun ég greiða atkvæði með þessu frv.



Herra forseti. Ég vildi í tilefni af þeim umræðum sem hér hafa farið fram nefna nokkur atriði. Það er þá fyrst það, sem hv. 2. þm. Reykv. kom að, að það væri nýr tónn í málflutningi okkar Alþb.-manna að við legðum áherslu á að starfsmenn ættu fyrirtæki. Það er þvert á móti okkar skoðun að starfsmennirnir, fólkið sjálft, eigi að eiga fyrirtækin og ráða þar með þeim arði sem til verður í fyrirtækjunum á hverjum stað og hverjum tíma. Þess vegna er þetta ekki nein ný áhersla af okkar hálfu. En það er athyglisvert að varaformaður Sjálfstfl. skuli ekki hafa tekið eftir henni fyrr, og kynni þá að vera eitt og annað fleira sem hefði farið fram hjá forustu þess flokks í viðhorfum annarra stjórnmálaflokka í landinu. Það er eins og kunnugt er stefna núverandi ríkisstj. að selja eignir þjóðarinnar, þ.e. ríkisfyrirtækin, og hefur komið fram aftur og aftur að það er þeim nánast sérstakt trúaratriði. Ég er andvígur þeirri stefnu. Ég tel að það geti ekki verið heilagt stefnumál út af fyrir sig að selja endilega ríkisfyrirtæki frekar en það geti verið kappsmál, a.m.k. að því er varðar okkur Alþb.-menn, að ríkið eigi öll fyrirtæki. Við höfum ekki áhuga á því sem við höfum kallað almiðstýrt hagkerfi. En í sambandi við sölu Landssmiðjunnar og ríkisfyrirtækjanna yfirleitt vil ég koma að öðru máli sem ekki hefur verið rætt í þessum umr. Það snertir sölu ríkisfyrirtækja almennt og það sem ríkið fær í sinn hlut fyrir fyrirtækin. Í 67. gr. stjórnarskrárinnar er eins og kunnugt er ákvæði um að eignarrétturinn sé friðhelgur og engan megi skylda með lögum til að láta eign af hendi nema fullt verð komi fyrir og almannaþarfir krefjist þess. Ef ég man rétt er þetta efnislega innihald 67. gr. stjórnarskrárinnar. Nú lýtur 67. gr. stjórnarskrárinnar auðvitað að því að verja rétt einstaklinga og félaga fyrir ríkinu, þ.e. ákvörðunum sem Alþingi hugsanlega tæki um eignarnám á hverjum tíma. Það er margra áratuga reynsla af þessu stjórnarskrárákvæði. Það eru til lög um framkvæmd eignarnáms og það eru til lærðar ritgerðir um hvernig eignarnámi er hagað. Auðvitað getur 67. gr. stjórnarskrárinnar ekki átt við um ríkiseignir vegna þess að það er ekkert ákvæði í stjórnarskránni um hvernig þjóðin geti svo að segja varið sig fyrir sjálfri sér. Hún kýs þann meiri hluta sem er á Alþingi og tekur ákvörðun um það hverju sinni hvernig eignum ríkisins er ráðstafað og það er eðlilegt. En spurningin er hvort ekki er nauðsynlegt, í tilefni af umr. um Landssmiðjuna og Siglósíld og fleira, að settar verði reglur um að það fari alltaf fram mat á eignunum, þ.e. að dómkvaddir matsmenn fjalli alltaf um verðlag á þeim eignum sem verið er að selja, jafnvel þó að ríkið eigi þær og ríkisstj. leggi til að þær verði seldar. Ég er ekki að segja að slíku mati eigi að hlíta endilega, heldur held ég að það væri mjög til bóta ef það væri framkvæmt til hliðsjónar, þannig að Alþingi og löggjafinn, sem tekur ákvörðun um sölu ríkiseigna ef gerðar eru um það till. af ríkisstj., viti nokkurn veginn hvaða verðmæti það eru sem verið er að selja. Ég held að það orki tvímælis varðandi Landssmiðjuna hvernig sú tala er þar fundin og ég held að það eigi líka við um aðrar ríkiseignir sem ríkisstj. hefur verið að ræða um að selja og auglýsti með lítill tvídálka auglýsingu frá fjmrn. í öllum blöðum landsins einhvern tíma á árinu 1983. Ég vil sem sagt leyfa mér í þessari umr. að spyrja hæstv. iðnrh., vegna þess að hann fer með talsvert af þessum málum, hvort hann telur ekki ástæðu til þess að hinir dómkvöddu matsmenn, sem lög um eignarnám kveða á um, verði einnig kallaðir til til að meta þær eignir sem ríkið á. Nú kann að vera að hæstv. ráðh. hafi hlutast til um það þegar án þess að ég hafi beinlínis tekið eftir því að slíkt mat fari fram, en ég hefði gjarnan viljað að hæstv. ráðh. lýsti yfir viðhorfum sínum í þessu efni því að mér finnst það skipta mjög miklu máli fyrir Alþingi hvaða viðhorf ríkisstj. hefur að því er þetta varðar. Þess vegna vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. iðnrh. hvort hann telur ekki eðlilegt að slíkt mat óvilhallra manna fari fram á þeim eignum sem ríkið er að selja þá og þá, hvort sem það er Landssmiðjan eða aðrar eignir. Nú er það þannig að um þetta eru engin lagaákvæði. Löggjafinn getur sjálfur ákveðið að selja ríkiseignir fyrir hvað litið verð sem honum sýnist. Hann gæti ákveðið að selja Landsbankann á 10 kr. Það er ekkert ákvæði í stjórnarskránni sem skerðir þann möguleika löggjafans. Engu að síður sjá allir að það er fræðilegur möguleiki til þess að Alþingi, svo ekki sé meira sagt, gangi óeðlilega langt í þessu efni. Ég held þess vegna að full ástæða sé til að hugleiða þetta mál og þess vegna kom ég í ræðustólinn til að inna hæstv. iðnrh. eftir viðhorfum hans í þessu efni um leið og ég tek undir það nál. sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson mælti fyrir áðan. Það er margt fleira sem væri ástæða til að ræða um í þessari umr., m.a. sérstaklega um atvinnumál í Reykjavík. Það hafa verið fluttar hér á Alþingi margar till. til þál. um atvinnumál í einstökum byggðarlögum, m.a. liggur núna fyrir till. til þál. um úrbætur í atvinnumálum í Norðurl. v. og er það vel. Ég held hins vegar að það væri full ástæða til þess að Alþingi ræddi einhvern tíma og ríkisstj. um atvinnumál í Reykjavík og þá þróun sem hefur verið að ganga yfir í atvinnumálum hér. Í Reykjavík hefur verið mikil þensla í atvinnulífinu núna á undanförnum misserum og verið það reyndar mjög lengi, en við vitum það, sem þekkjum eitthvað pínulítið til hér, að í rauninni er atvinnulíf í Reykjavík að mörgu leyti veikt. Ég held að við eigum að horfa til þess að framleiðslugreinar hafa verið að dragast saman í Reykjavík, þ.e. sjávarútvegur, bæði veiðar og vinnsla, og ég held að það ætti að vera verkefni Alþingis alls að velta því fyrir sér hvernig atvinnuþróun í höfuðstað landsins er komið. Þess vegna væri full ástæða til þess, þó að ég geri það ekki nú við þessa umr., að ræða ítarlegar um atvinnumál í þessu byggðarlagi sem er vissulega valt þó að hér sé talsverð þensla um þessar mundir eins og kunnugt er, sérstaklega í verslunar- og þjónustugreinum. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri að sinni.



Herra forseti. Ég get tekið undir það að eðlilegt er að menn leiði hugann að því að finna fastara form á hvernig staðið skuli að sölu eigna ríkisins en menn hafa enn í höndum. Ég skal játa að ég hef haft nokkuð þungar áhyggjur af slíkum ákvörðunum verðlagsins vegna í hvert eitt skipti. Þetta kom fyrst til álita í sambandi við verðlagningu á hlutabréfum í Iðnaðarbanka. Ég sótti ráð til þeirra sem ég áleit að væru um það bærir að dæma um það mál og að svo búnu skaut ég yfir þau mörk sem þar höfðu verið sett. Í sambandi við sölu Landssmiðjunnar voru til þess valdir valinkunnir menn, fulltrúi frá hvorum aðila, hinu nýja félagi Landssmiðjunnar og hinu opinbera, að meta eignir Landssmiðjunnar, menn sem gjörþekktu til eignanna, og þeir náðu mjög góðu samkomulagi um niðurstöðurnar. En ég vil leiða hugann að því sem kom fram í máli hv. 3. þm. Reykv. um fastara form á því, þegar dregur að sölum á opinberum eignum, hvernig metið skuli. Ég vil taka fram að það er auðvitað ekki rétt að of seint sé að snúa við í sambandi við sölu Landssmiðjunnar til þessa starfsfólks. Það er ekki rétt. Afhendingin fer ekki fram fyrr en 1. jan. ef Alþingi vill svo vera láta. Það hafa engar þær ráðstafanir farið fram að ákvörðun Alþingis um hið gagnstæða mundi ekki að sjálfsögðu gilda. Þess vegna var tekin ákvörðun um að eignunum yrði ekki skilað til hinna nýju eigenda fyrr en 1. jan. með það í huga að hinu háa Alþingi hefði þá gefist kostur á að taka lokaafstöðu til málsins. En þetta kemur fram í nál. hv. 2. minni hl. iðnn. Enn fremur er það ekki rétt að aðdragandi sé ekki ærinn að málinu því að þetta var gert heyrinkunnugt þegar um mitt síðasta ár, en þá, um það leyti, hóf ég umræður við fulltrúa starfsfólks Landssmiðjunnar. Það kom til álita að auglýsa fyrirtækið opinberlega og athuga um hæstbjóðanda, en sú hugmynd var mér miklu meira að skapi að gefa starfsfólkinu kost á kaupum á fyrirtækinu ef það næði höndum saman um það. Nú lögðu rúmlega 50 starfsmenn upp í þessa för að athuga um kaupin, en lokaniðurstaðan varð sú að einungis 23 tóku höndum saman og stofnuðu hið nýja hlutafélag. Ég vil engum orðum um það fara, enda er ég ekki nægilega kunnugur ástæðum sem til þess lágu að svo margir drógu sig út úr málinu frá því sem upphaflega var áformað að tækju þátt í stofnun félagsins. En ég bind miklar vonir við að það fólk sem að þessu stendur, gerkunnugt öllum starfsháttum Landssmiðjunnar, nái góðum tökum á viðfangsefninu, enda er það í samningunum að hið opinbera ætlar að hafa hönd í bagga með rekstri fyrirtækisins, hefur raunar stutt þá við að halda umboðum sínum, verðmætum mörgum hverjum, þannig að ég vona að sæmilega verði og vel fyrir öllu séð. Og engin tök eru á því að hefja umr. um afstöðu til ríkisreksturs. Mér þykir stefna Alþb. vissulega snúast til betri vegar. Í sama máta skal ég játa að ég hef enga fordóma á opinberum rekstri, ef til þess þarf að taka, til að mynda vegna atvinnuuppbyggingar í einstaka héraði til bráðabirgða og til þess að halda uppi atvinnu. Það má ekki þann veg skilja. En í þessu falli er afstaða mín eindregin, að hið opinbera eigi ekki að vera að vasast í slíkum hlutum, að betur sé fyrir þeim séð af hálfu einkaframtaksins, og get raunar tekið undir allar röksemdir, sem komu fram í máli hv. 3. þm. Reykn., og fer það nú að verða fátíðara að leiðir flokka okkar liggi svo nákvæmlega saman eins og í þessu máli, og átti ég að ósynju að vísu ekki von á því, en ég fagna því alveg sérstaklega og nota tækifærið til að þakka hv. iðnn. fyrir skjóta og góða afgreiðslu málsins. Ég veit ekki hvort ástæða er til að bæta einhverjum frekari rökum við þetta, en þeir sem hafa gluggað í sögu Landssmiðjunnar geta t.d. séð hvaða viðskiptahættir löngum og löngum tíðkuðust, til að mynda eins og þeir í óðfluga verðbólgu að hið opinbera dró við sig að greiða reikninga verksmiðjunnar - jafnvel, þó að ég ekki segi mörgum árum, meira en ár. Menn geta ímyndað sér hvernig er að haga rekstri og standa fyrir honum þegar þannig er í pottinn búið að e.t.v. voru ekki greiddir stórreikningar vegna viðgerða á skipum Landhelgisgæslunnar eða að ég tali nú ekki um skipum Skipaútgerðar ríkisins í óðfluga verðbólgu eins og ég segi. Auðvitað verður lítið vit í slíkum rekstri. Auðvitað er þetta dæmi um það hvernig ríkið stendur að málum þegar svo vill til, dregur við sig að líta á allar staðreyndir málsins, eins og hefur verið aðalreglan í opinberum fjármálabúskap um áratuga skeið á Íslandi, standa aldrei undir staðreyndum, fresta til morguns eða næsta árs eða áratugar að greiða gjaldfallnar skuldir sínar og hrúga upp erlendum skuldum þess vegna, og allt telst rekið með bullandi halla. Þessu verðum við að hætta. Ég veit ekki nema dæmið um grunninn í Skútuvogi sé eitt hið blómberanlegasta um mistök í opinberum ákvörðunum, a.m.k. af því sem ég hef kynnt mér í mínu starfi. Ætli þetta hefði nú komið til nema fyrir forgöngu hins opinbera? Ætti að fyrirtæki af þessari gráðu hefði látið sér til hugar koma að hefja slíkar stórframkvæmdir með alla þá óvissu fram undan, sem var um þessa fyrirhuguðu skipaverkstöð, ef hefðu ekki komið til pólitískar ákvarðanir, ákvarðanir pólitíkusa sem ætluðu að gera allt fyrir alla í einu án þess að hugsa um hvað það kostaði? Hvaðan voru teknir peningar til þessara framkvæmda? Að sjálfsögðu með erlendum lánum sem núna standa í nærri 66 millj. kr. Það er nýtt fyrir mér og hæstv. fjmrh. verður þá að svara fyrir það, en ég hef ekkert orðspor heyrt um að það ætti að fara að gefa þetta einhverjum gæðingum. Þetta hverfur auðvitað til fasteigna ríkisins eins og eignir Landssmiðjunnar, húseignir við Sölvhólsgötu og Skuggasund eða Skúlagötu. Allt gengur þetta til fasteigna ríkisins. Og betur væri ef hægt væri að koma þessum fræga grunni í lóg, hálfköruðum grunni. En honum verður því aðeins komið í lóg að þetta hafi verið framkvæmd sem hafi átt rétt á sér. En ekki næst náttúrulega framkvæmdavirði hans til baka og hefði enginn náð því til baka þótt Landssmiðjan hefði haldið áfram að fjárfesta með þessum hætti. Sama er um tilraunaverksmiðjuna, fiskimjölsverksmiðjuna, sem ég hygg að sé búið að vera að vinna að hjá Landssmiðjunni í 10 ár. Góðra gjalda vert ef hún skyldi verða til framdráttar nýjungum í atvinnulífi. Ekki var hægt að leggja það á nýja kaupendur Landssmiðjunnar að taka þá tilraunastarfsemi að sér. Og mér er stórlega til efs að í gegnum árin, þótt sæmilega hafi gengið á stundum við rekstur verksmiðjunnar, hafi hún átt fyrir þessum tilraunum sem hún stundar nema fyrir það að ríkið sá til með verksmiðjunni. Vonandi verður þetta barn í brók, en það er allt óvíst um það, og hlýtur nú þetta að verða ein af eignum ríkisins og hlýtur að verða hugað að því hvort eitthvað slátur reynist í þessum hugmyndum. Vissulega leist manni svo á fyrir allmörgum árum síðan, þegar þetta var kynnt, ég trúi 5–6 árum síðan, þegar þetta var til að mynda kynnt fyrir Framkvæmdastofnun ríkisins og beðið um fyrirgreiðslu, að ýmislegt væri vissulega álitlegt í hugmyndum manna vegna þessarar tilraunaverksmiðju, en ekkert get ég um það dæmt, enda vantar mig alla sérfræðiþekkingu á þessu sviði. En ég, eins og ég segi, sé ekki ástæðu til, enda tími okkar nú af svo skornum skammti, að fjölyrða um þetta mál. Ég held að þegar öll kurl koma til grafar hafi þetta verið mjög farsæl lausn og satt að segja hefði auðvitað verið ánægjulegt ef fleiri af starfsmönnum verksmiðjunnar hefðu treyst sér til að ganga til þessa leiks. Kann að vera að fjármálaástæður hafi líka ráðið einhverju. En eftir sem áður er þetta satt best að segja með ánægjulegri verkum, sem maður vinnur, að finna áhugasamt fólk sem gerþekkir til hlutanna, eins og þetta fólk í Landssmiðjunni sem vill hætta til fé sínu að standa vel að verki, sem ég efast ekkert um að þetta fólk mun gera.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að lengja mikið þessa umr. af minni hálfu. Ég innti hæstv. iðnrh. eftir því áðan við umr. að hverju væri unnið eða hvort væri að því unnið á vegum ríkisstj. að koma forræði ríkisrekstrar í annað horf en verið hefur og minni í því sambandi á hugmyndir og tillögur sem fram komu við undirbúning að mótun iðnaðarstefnu sem samþykkt var hér á Alþingi. Þá var um það sammæli í þeim hópi sem vann að undirbúningi þess máls, að skynsamlegt væri að koma hér á eins konar eignarhaldsfyrirtæki ríkisins, eins og það var kallað, sem á að vera þýðing á Holding Company eins og það er kallað á enskunni, en slíkt form hefur verið tekið upp í sambandi við ríkisfyrirtæki sums staðar erlendis, m.a. að ég hygg í Svíþjóð og Finnlandi, og hefur þótt gefast vel. Þess vegna hafði ég vonast eftir því að hæstv. ráðh. gæti greint okkur frá því hvar þessu máli væri nú komið, en ég hafði skilið það svo að hugmyndir væru um það innan núv. hæstv. ríkisstj. að þoka þessu máli áfram, m.a. á grundvelli samþykkta um iðnaðarstefnu sem hér voru gerðar á Alþingi. Ég vil gera aths. við þau ummæli, sem komu fram hjá hv. 3. þm. Reykn. í upphafi hans máls um þetta efni, að mjög hafi farið úrskeiðis í sambandi við stjórnun Landssmiðjunnar. Ég held að hv. þm. hafi orðað það á þá leið að ríkið hafi verið lélegur stjórnandi fyrirtækisins. Ég efast um að hv. þm. hafi kynnt sér þetta mál sem skyldi áður en hann kveður upp dóm að þessu leyti. Hann tók sterkt til orða í þessum efnum. Ég held að á marga lund hafi verið haldið mjög vel á málefnum Landssmiðjunnar af þeim sem stóðu fyrir þeim rekstri þó að ég skuli ekkert vera að draga úr því að eflaust hefði ríkið sem eigandi fyrirtækisins getað stutt betur við bakið á því en verið hefur á liðinni tíð. En að það hafi verið eitthvað sérstakt á síðustu árum, eins og skilja mátti á hv. þm., það kannast ég ekki við. Sú samstarfsnefnd stjórnenda og starfsmanna sem sett var á laggirnar í Landssmiðjunni 1974 skilaði ágætu starfi og var fundið mjög farsælt form til að fjalla um ákvarðanir og rekstur fyrirtækisins og ég held að það hafi verið á margan hátt til fyrirmyndar. Eflaust hefur Landssmiðjan eins og fleiri fyrirtæki goldið þess, eins og hæstv. iðnrh. vék hér að, að viðskiptavinir voru skuldseigir, þ. á m. opinber fyrirtæki sem við Landssmiðjuna skiptu, og er það vissulega ekki til neinnar fyrirmyndar þegar svo háttar, en það hefur stundum sínar ástæður, m.a. samskipti sjávarútvegsfyrirtækja við þjónustufyrirtækin. Sjávarútvegur á Íslandi hefur ekki verið það traustur, rekstrargrunnur hans, á undanförnum árum að menn hafi verið sérstaklega aflögufærir og það hafa safnast upp miklar óreiðuskuldir hjá sjávarútvegsfyrirtækjum, m.a. gagnvart fyrirtækjum í iðnaði. En ég vildi sem sagt leyfa mér að gera aths. við þessi ummæli um stjórnun Landssmiðjunnar. Ég tel að hún skeri sig engan veginn úr til hins verra. Ég held að þvert á móti megi benda þar á ýmislegt sem hafi farið betur en í ýmsum öðrum fyrirtækjum. Hér komu til umr. hjá hæstv. ráðh. áðan mistök í fjárfestingu í sambandi við fyrirhugað verksmiðjuhús yfir Landssmiðjuna. Ég vék að því í mínu máli hvaða ástæður voru fyrir því að fótum var kippt undan þeim áætlunum sem þar voru á ferðinni og það var ekki við iðnrn. að sakast á þeim tíma að svo var gert. Það voru aðrir aðilar sem þar brugðust. Það var byggt á samþykktum úr hafnarstjórn Reykjavíkur sem fyrir lágu og mikilli undirbúningsvinnu sem þar hafði farið fram á vegum borgarinnar, m.a. í tíð hins svo nefnda vinstri meiri hl. í Reykjavíkurborg, og það var beinlínis tekið inn í stjórnarsáttmála ríkisstj. 1980, vegna þeirra samþykkta sem fyrir lágu, að unnið skyldi að því að koma upp skipaverkstöð í Reykjavík. Það var þar bókað og er nú ekki alltaf sem það góðan stuðning er að finna í samþykktum eins og þann sem þarna um ræddi. En það var hins vegar Reykjavíkurborg, forustan þar, sem brást í þessum efnum og því búa menn nú við þær aðstæður sem um er að ræða hér í sambandi við þjónustumöguleika, m.a. fyrir kaupskipaflota landsmanna sem leita verður erlendis í ríkum mæli um þjónustu, viðhald og viðgerðir og það er sannarlega ekki til fyrirmyndar.



Herra forseti. Ég gerði hér að umtalsefni að mér þætti ríkið ekki hafa staðið sig neitt sérstaklega vel sem eignaraðili þessa fyrirtækis. Ég var ekki að tala um einstaka stjórnendur fyrirtækisins, hvorki fyrr né síðar. En ég held að ég þurfi ekki að fara mörgum orðum um rökstuðning í þeim efnum. Það kom m.a. greinilega fram hjá hæstv. núv. iðnrh. hvernig ríkið hefði staðið sig gagnvart fyrirtækinu, verandi eigandi fyrirtækisins, að greiða ekki reikningana mánuðum, jafnvel árum saman í óðaverðbólgu. Það er náttúrlega ekki að standa vel að fyrirtæki í eigin eigu. Mér er líka kunnugt um það, þó að ég hafi ekki fylgst náið með fyrirtækinu á seinustu árum, að áður fyrr þótti ekki sérlega vel búið að því í ýmsum tækjakosti. Á sama tíma og ríkið greiddi ekki þá reikninga sem það skuldaði fyrirtækinu hafði það ekki heldur áhuga á að standa að endurnýjun í tækjum og þess háttar. Hér hefur verið gerður að umtalsefni hinn frægi grunnur og hvernig að þeirri ákvörðun hafi verið staðið. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði að það hefði ekki verið við iðnrn. að sakast. Það var öðrum að kenna. Það var Reykjavíkurborg að kenna sem ekki stóð við samþykktir sem höfðu verið gerðar. Ég veit ekki hversu tryggilega menn vilja ganga frá ákvörðunum af þessu tagi, en allavega hefur þetta ekki reynst fyrirtækinu farsæl ákvörðun eins og hún var þó tekin og við þær aðstæður sem hún var tekin og með þá áhættu í huga sem var tekin um það hversu víst væri að Reykjavíkurborg stæði við þessar ákvarðanir. Ég sé því enga ástæðu til að draga neitt til baka af því sem ég hef sagt hér um að ríkið hafi ekki verið áhugasamt um að standa við bakið á þessu fyrirtæki seinustu áratugina. Má vel vera að þar séu einhverjar undantekningar til um einstök ár, ég skal ekkert um það fullyrða. Og ég tel að það sé ekkert útlit fyrir að ríkið muni styðja við bakið á fyrirtækinu. Þess vegna standa þær forsendur, sem ég lagði fram í upphafi, óhaggaðar og voru reyndar studdar af hæstv. iðnrh. með hans orðum.



Herra forseti. Aðeins sem svar við fsp. hv. 5. þm. Austurl., þá er frá því að segja að iðnaðarstefnan er í pólitískri endurskoðun og engin tök eða tími eru til þess nú að hefja umr. þar um. En ég vil geta þess að það sem hann nefndi um stofnun allsherjareignarhaldsfyrirtækis á vegum ríkisins er meðal þeirra hugmynda sem ég hef töluverðan áhuga á.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka þátt í þessum umr., en vegna nokkurra atriða, sem hér hafa komið fram, held ég að rétt sé að leggja nokkur orð til umr. Mörgum finnst það e.t.v. ekki skipta máli við afgreiðslu þessarar till. í sambandi við járniðnað í Reykjavík, en það er löng saga sem ekki verður rakin hér. Slippfélagið í Reykjavík, sem rekur slipp, gamlan, úreltan og úr sér genginn, var stofnað 1902 og hefur haft alla möguleika í gegnum tíðina á að byggja upp skipaverkstöð sem gæti þjónað íslenska kaupskipaflotanum, en 80–90% af viðgerðum kaupskipaflotans hafa farið fram erlendis og reyndar stórs hluta af fiskiflotanum. Ég minnist þess að meðan hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson var borgarstjóri í Reykjavík, gerði hann tilraunir í a.m.k. fjögur ár til að reyna að sameina járnsmiðjur í Reykjavík til að mynda annaðhvort einhvers konar sameignar- eða samstarfsfélag um skipaverkstöð í Kleppsvík. Mjög umfangsmiklar rannsóknir höfðu farið fram af hálfu Þorleifs Einarssonar jarðfræðings og hafði komið í ljós að þarna voru öll skilyrði til mjög ódýrrar byggingar á skipaverkstöð. Það var stefna Reykjavíkurborgar, hvaða meiri hluta sem vitnað er í, að byggja þarna skipaverkstöð sem væri í eigu allra helstu járnsmíðafyrirtækja í bænum og Slippfélagsins í Reykjavík sem nú er líklega rekið með tapi þó að það hafi grætt tugi og hundruð millj. í gegnum tíðina. Meiningin með þessu var að reyna að lyfta járniðnaði í Reykjavík á hærra stig. Hann hefur ekki verið samkeppnisfær vegna sundurlyndis og skorts á samtakamætti. Þessi atvinnugrein er mun eldri í Reykjavík en nokkurs staðar á landinu. Hér var til staðar stór hópur fagmanna, þjálfaðra starfsmanna og hvers konar tækniráðgjafar. Það voru reistar slíkar stöðvar úti á landsbyggðinni, ég er ekkert að æsa mig upp yfir því, þó að verið hefði mörgum sinnum hagstæðara að byggja stórt fyrirtæki hér í Reykjavík sem hefði getað þjónað megninu af íslenska kaupskipaflotanum og verulegum hluta af fiskveiðiflotanum. Þetta var stefna Reykjavíkurborgar og vegna þeirrar ákvörðunar Reykjavíkurborgar að byggja þarna nýtísku skipaverkstöð fór Landssmiðjan í þessar framkvæmdir. Önnur fyrirtæki var búist við að mundu fylgja þar eftir. Ég tek fram að það er ekki hægt að saka núv. iðnrh. um neitt. Ég er aðeins að lýsa forsögu þessa máls. Landssmiðjan reið á vaðið og sótti þarna um lóð og fékk. Ég man það vel að það voru mjög harðar kröfur í hafnarstjórn Reykjavíkur, m.a. gerðar af flokksbræðrum núv. iðnrh., þó hann beri þar enga sök á, um að þessi fyrirtæki sameinuðust um þetta. Þau báru ekki gæfu til þess. Þau hlupu sitt í hvora áttina og það var ekki hægt að fá neina samstöðu um þessa framkvæmd. Að vísu skal viðurkennt að skipaviðgerðir, skipasmíðar eru í ákveðinni lægð í heiminum, ef svo má taka til orða, þannig að skipasmíðaiðnaður hefur dregist mjög saman og er niðurgreiddur vítt um heim, sér í lagi í Evrópu, og sjálfsagt hefði samkeppnisstaðan verið erfið. En Reykjavík með alla sína tæknimenn, með öll sín grónu fyrirtæki dróst aftur úr, Landssmiðjan ein gerði það sem ætlast var til af öðrum fyrirtækjum, og Reykjavíkurborg hefur dregið saman seglin og er í þann mund að hætta við og jafnvel úthluta öðrum þeirri dýrmætu aðstöðu sem var til þess að rækja verulega öfluga skipaverkstöð í Reykjavík og hefði þjónað kaupskipaflota Íslendinga. Ég held því að ekki sé hægt að kasta steinum að Landssmiðjunni. Hún hefur það eitt unnið til saka að taka yfirlýsingar Reykjavíkurborgar, bæði fyrr og síðar, og ríkisvaldsins alvarlega. En þorrinn af grónum járniðnaðarfyrirtækjum í Reykjavík hefur dregið saman seglin og gerst innflytjendur. Ég skal ekki ræða ítarlegar það mál sem hér liggur fyrir. Ég vildi aðeins gera grein fyrir forsögu þessa húsgrunns og þeim fyrirætlunum í atvinnumálum og því atvinnustigi sem tengdust skipaverkstöð hér inni við sund. Hún hefði að mati allra sérfróðra manna verið ákaflega vel til fundin. Lóð er vel staðsett, tæknikunnátta til staðar og bygging slíkrar stöðvar hefði verið á ýmsan hátt mjög ódýr og mun ódýrari tiltölulega en víðast annars staðar. Íslendingar hafa hlaupið frá þessu verkefni. Megnið af kaupskipastólnum fer í viðgerð erlendis. Þar fara hundruð millj. í erlendum gjaldeyri fyrir verk sem mjög auðveldlega hefði mátt vinna hér. Um frv. sjálft skal ég ekki ræða efnislega. Ég held að Landssmiðjan hafi oft orðið að gjalda þess að hafa átt undir högg að sækja hjá ýmsum ráðherrum, sem hafa farið með málefni hennar, og bankastofnunum. Oft og tíðum hefur reksturinn verið á þann veg að hún hefur ekki haft minnstu möguleika til eðlilegrar lánafyrirgreiðslu. Það þekkjum við og skal ekki um það rætt. Þessi smiðja var á sínum tíma stofnsett til að veita einkafyrirtækjum aðhald og til að tryggja ríkinu hagkvæma og ódýrari þjónustu. Ég held að smiðjan hafi á ýmsum sviðum staðið undir því þó að út af fyrir sig megi segja að ekki hafi verið jafnbrýn þörf á því í seinni tíð og áður var. En ég vil taka undir með 3. þm. Reykv. því að ég held að þegar svona fyrirtæki er verðlagt þurfi að koma til dómkvaddir matsmenn. Það tel ég laust í böndunum allt saman. Ég mun því greiða atkv. á móti sölu fyrirtækisins þó að í prinsippinu sé það ekkert trúaratriði hjá mér að ríkið reki fyrirtækið. Mér finnst fyrirtækið hafa goldið þess á ýmsan hátt að í gegnum tíðina hafa ýmsir ráðamenn verið fjandsamlegir og lagt stein í götu þess. Þetta er engin ný bóla. Það hefur lengi hindrað eðlilegan framgang þessa fyrirtækis. Og ég fullyrði að það hefur oft og tíðum ekki haft sömu möguleika á lánafyrirgreiðslu hjá ríkisbönkum og ýmis önnur hliðstæð fyrirtæki.