Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til fjárlaga fyrir árið 1985, þskj. 1. Af ástæðum sem þingmönnum eru vel kunnar hefur nokkur dráttur orðið á því að unnt væri að mæla fyrir fjárlagafrv. fyrir 1985. Á þeim tíma sem upphaflega var ráðgert að flytja framsöguræðu fyrir frv. stóð yfir verkfall opinberra starfsmanna og þar sem útlit var fyrir að samningar við opinbera starfsmenn mundu raska þeim tekju- og útgjaldagrunni, sem frv. var byggt á, þótti eðlilegt að bíða með framsögu þar til samningar lægju fyrir og menn hefðu skýra mynd af áhrifum þeirra á ríkisbúskapinn. Einnig þótti eðlilegt, eftir að samningar lágu fyrir, að bíða með að gera grein fyrir fjárlagafrv. og breytingum á því þar til heildaraðgerðir ríkisstj. í kjölfar kjarasamninganna lægju fyrir. Þessar ráðstafanir hafa nú verið ákveðnar, eins og fram kom í stefnuræðu forsætisráðherra s.l. fimmtudag. Á næstu dögum munu síðan koma til meðferðar Alþingis þau mál sem þessum aðgerðum tengjast og lagabreytinga þurfa við. Í kjölfar þeirrar breytingar á gengi íslensku krónunnar sem óhjákvæmilegt var að gera og kom til framkvæmda í síðustu viku hefur ríkisstj. ákveðið ýmsar aðgerðir til að milda áhrif gengisfellingarinnar fyrir almenning. Þegar hefur verið greint frá verulegum hækkunum bóta almannatryggingakerfisins sem í nokkrum tilfellum eru umfram hinar almennu peningalaunahækkanir. Alls hækka tryggingabætur 1985 um rúmlega 100 millj. kr. umfram verðlagshækkanir. Einnig hefur verið ákveðið að greiðslur fyrir lyf og lækniskostnað hækki ekki á næsta ári. Þá hækka framlög til niðurgreiðslna til samræmis við áætlaðar verðlagsbreytingar, þannig að niðurgreiðslur á vöruverði verði á næsta ári sama hlutfall og ráð var fyrir gert í fjárlagafrv. Þá hefur, eins og ég hef áður skýrt frá, verið ákveðið að lækka tekjuskatt um 600 millj. kr. á næsta ári og mun sú lækkun koma til framkvæmda með þeim hætti að skattar allra gjaldenda lækka frá því sem verið hefði, en skattur hinna tekjulægstu og heimila með eina fyrirvinnu þó mest. Í frv. sem ég mun brátt mæla fyrir hér á Alþingi er gert ráð fyrir að skattþrep einstaklinga verði 20, 31 og 44% í stað 23, 32 og 45% í ár. Hámarksmismunur á sköttum hjóna eftir því hvort fyrirvinna er ein eða tvær mun minnka stórlega frá því sem verið hefur eða úr rúmlega 80 þús. kr. í rúmlega 56 þús. kr. Mun ég gera nánari grein fyrir þessari skattalækkun þegar ég mæli fyrir frv. um þau efni. Ég vil í þessu sambandi einnig minna á stjfrv. það sem ég lagði nýlega fram og gerir ráð fyrir skattfrelsi manna á fyrsta ári eftir að þeir láta af störfum. Mun sú ráðstöfun mjög milda og auðvelda þau viðbrigði er verða við starfslok hjá almennu launafólki. Þær ráðstafanir til að létta undir með fólki með lækkun skatta sem ég hef rakið ættu að taka af öll tvímæli um það hver hugur minn og ríkisstj. er til lækkunar skatta. Ber að harma að ekki reyndist unnt að tengja þessar skattalækkanir kjarasamningunum fyrr á þessu hausti. Þeir kjarasamningar sem knúðir voru fram í lok október setja um margt strik í reikning þess árangurs í efnahagsmálum sem náðst hafði frá því núverandi ríkisstj. tók við völdum í maí í fyrra. Búið var með margháttuðum ráðstöfunum að ná fram ótrúlega mikilli hjöðnun verðbólgu á þessum tíma og margt benti til þess að verðhækkanir á næsta ári gætu orðið innan við 10%. Samningarnir, sem gerðir voru, voru langt frá því að geta rúmast innan þessa ramma og því þarf engum að koma á óvart þótt verðbólga vaxi á ný næstu tvo ársfjórðunga eða svo. Hins vegar ætti að vera unnt að tryggja með þeim ráðstöfunum sem ríkisstj. hefur nú ákveðið og með mikilli aðhaldssemi í peningamálum og fjármálum ríkisins á næsta ári að verðbólgan eftir mitt næsta ár verði ekki meiri en hún var áður en kjarasamningarnir voru gerðir. Þá verður væntanlega unnt að taka upp þráðinn þar sem frá var horfið við að reyna að koma verðbólgunni á það stig sem hún almennt er í okkar helstu viðskipta- og nágrannalöndum þannig að atvinnulífið og efnahagsstarfsemi í landinu geti búið við þann stöðugleika og það öryggi sem nauðsynlegt er til að geta skapað hér ný atvinnufyrirtæki og batnandi lífskjör. Vænti ég þess að aðilar vinnumarkaðarins og fulltrúar ríkisvaldsins taki höndum saman á næsta ári, reynslunni ríkari, til þess að tryggja raunhæfari kjarasamninga en nú voru gerðir. Áður en ég sný mér að fjárlagafrv. sjálfu vil ég segja nokkur orð um starfsmannamál ríkisins sem voru mjög í sviðsljósinu í nýafstöðnu verkfalli BSRB. Það er ekki síður þýðingarmikið fyrir ríkið sem atvinnurekanda en önnur atvinnufyrirtæki að hafa í þjónustu sinni starfsfólk sem er sátt við vinnu sína og þann sem unnið er fyrir. Án þess getur ríkið sem atvinnurekandi ekki vænst þess að geta veitt þegnum sínum þá þjónustu sem því er ætlað og þeir eiga kröfu á. Ég skal ekki verða langorður um framkvæmd verkfalls opinberra starfsmanna. En í ljósi þeirrar reynslu sem þá fékkst virðist óhjákvæmilegt að gera breytingu á þeim lögum sem um þessi mál gilda, m.a. til þess að komast hjá harkalegum deilum um valdsvið kjaradeilunefndar. Þá tel ég líka nauðsynlegt að aðilar efli til muna samstarf sín í milli á samningstímanum og miðli upplýsingum hvor til annars. Þannig ætti aðilum að vera ljósari staða og viðhorf hvors aðila þegar að samningum kemur. Þá hef ég óskað eftir því að kannað sé á hvern hátt koma megi á fastmótaðri stefnu í starfsmannahaldi hjá ríkinu þar sem m.a. yrði reynt að hafa skýrari afmörkun verka og ábyrgðar, bætta starfsaðstöðu og búnað, koma á hvetjandi vinnuumhverfi, auka endurmenntunarmöguleika starfsmanna og að starfsmenn ríkisins verði sér meira meðvitandi um vinnuframlag og vinnugæði. Þá tel ég ekki síður mikilvægt að reynt sé að skapa þau skilyrði að starfsmenn ríkisins geti átt þess kost að skipta tíðar um störf innan ríkiskerfisins, en með því ætti mönnum að vera meira í mun að sýna hæfni í störfum sínum. Á hinum almenna vinnumarkaði hefur á síðustu árum verið innleitt svonefnt hvetjandi launakerfi. Spurningin er sú hvort ekki sé æskilegt að taka upp slíkt fyrirkomulag hjá ríkinu þar sem því verður við komið. Gæti þetta auðveldað ríkinu að halda í sinni þjónustu hæfu og góðu starfsfólki. Hins vegar er ljóst að ekki mun vera hægt að koma slíku fyrirkomulagi við í fjölmörgum störfum vegna þess að erfitt mun reynast að koma á mælingu vinnu og afkasta, en eigi að síður tel ég mikilvægt að þessi mál séu skoðuð og þá í samráði við stéttarfélög opinberra starfsmanna. En eitt ætti mönnum að vera ljóst, að sú hefðbundna verkfallsbarátta sem nú tíðkast gefur ekki aðilum þær kjarabætur sem menn vonast eftir. Opinberir starfsmenn, sem þátt tóku í verkfallinu, verða lengi að vinna upp það tekjutap sem verkfallinu fylgdi og hæpið að það vinnist upp á samningstímanum. Tap þjóðarbúsins og óþægindi alls almennings er ómælt. Ég er þeirrar skoðunar að þeir kjarasamningar, sem knúðir voru fram á endanum, skili fólki í raun ekki meiru en því sem hægt hefði verið að semja um án átaka. Fjárlagafrv. ríkisstj. og þjóðhagsáætlun voru byggð á samræmdum forsendum og var þar lögð til grundvallar sú stefna sem mörkuð er í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna frá 7. sept. s.l. Að undanförnu hefur verið unnið að mati á áhrifum breyttra launa-, verðlags- og gengisforsendna á fjárlagafrv. Sú endurskoðun leiðir eftirfarandi í ljós með hliðsjón af fyrirliggjandi fjárlagafrv.: Tekjur hækka um 13.2% og verða sem næst 24.99 milljarðar kr., gjöld hækka um 12.2% og verða nálægt 25.3 milljarðar kr. Í þessu endurmati kemur fram að laun, rekstrargjöld almannatryggingabætur, vextir o.fl. hækka um 2200 millj. frá frumvarpinu, en að auki hefur verið ákveðið að hækka framlög til vegagerðar um 192 millj. og til húsnæðismála um 104 millj. kr. Vegna sérstakrar hækkunar lífeyrisbóta nú í nóvember þarf að áætla fyrir 100 millj. kr. 1985 og framlag vegna niðurgreiðslna hækkar jafnframt um 70 millj. kr., eins og ég hef þegar rakið. Þá munu almennar framkvæmdir einnig hækka nokkuð. Hefur í endurmatinu verið gert ráð fyrir 75 millj. kr. hækkun framlaga til almennra framkvæmda og mun fjvn. skipta því fé. Á tekjuhlið frv. er gert ráð fyrir almennri tekjuhækkun ríkissjóðs vegna verðlags- og veltubreytinga að fjárhæð 2290 millj. kr. Gert er ráð fyrir 300 millj. kr. hækkun tekna af hagnaði ÁTVR og af vöxtum. Loks hefur ríkisstj. ákveðið sérstaka fjáröflun að fjárhæð allt að 320 millj. kr. sem kynnt verður síðar. Endurskoðunin gefur því til kynna að rekstrarhalli ríkissjóðs nemi 300–400 millj. kr. og er það nokkur lækkun frá því sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir, en þar var hallinn áætlaður 531 millj. kr. Jafnframt leiða hinar breyttu verðlagshorfur til þess að afborganir af skuldum ríkissjóðs hækka um 125 millj. kr., en á móti er talið að innlend lánsfjáröflun hækki um 50 millj. kr. Niðurstaðan er því sú að unnt sé að lækka erlendar lántökur A-hluta ríkissjóðs frá því sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir eða úr 1.3 milljarði í 1.1–1.2 milljarða kr. Hér að framan hef ég greint í stuttu máli frá þeim breytingum sem verða á frv. því sem ég mæli hér fyrir og má rekja beint til breyttra efnahagsforsendna sem ekki voru fyrir séðar við samningu frv. Ljóst er að taka þarf þessar breytingar inn í meðferð Alþingis á frv. og sé ég ekki ástæðu til að fjalla um þær frekar að svo stöddu. Ég mun nú fjalla nokkuð um fjárlagafrv. eins og það var lagt fram í þingbyrjun. Við ákvörðun launa-, verðlags- og gengisforsendna fyrir 1984 og 1985 byggði fjárlagafrv. og þjóðhagsáætlun á samræmdum forsendum. Áætlun um tekjur og gjöld byggði á þeirri forsendu að kaupmáttur ráðstöfunartekna héldist óbreyttur milli áranna 1984 og 1985. Tekið var tillit til lækkunar tekjuskatts og reiknað með um 5% hækkun kauptaxta innan ársins 1985. Í tekjuáætlun upphaflega frv. er reiknað með að viðskiptavelta 1985 aukist um 1–2% milli ára. Reiknað er með auknum innflutningi olíuvara um 2% að magni til og einnig er reiknað með verðhækkun olíu á erlendum mörkuðum. Öllum skatt- og tekjustofnum ríkissjóðs er haldið óbreyttum frá árinu 1984 nema tekjuskatti einstaklinga sem er 600 millj. kr. lægri vegna fyrirhugaðrar lækkunar tekjuskattsálagningar. Gjaldahlið frv. einkennist af aðhaldssemi í fjárlögum. Leitast hefur verið við að meta rekstrarfjárveitingar sem raunhæfast. Markvisst hefur verið dregið úr framlögum til framkvæmdaverkefna og hvers konar starfsemi sem ríkissjóður er óbundinn af og eru margar stofnkostnaðarfjárveitingar óbreyttar að krónutölu eða lægri en í fjárlögum fyrir árið 1984. Unnið hefur verið að endurskoðun á ýmsum þáttum, er varða ríkisreikning og fjárlög, með tilliti til framsetningar. Þessi endurskoðun hefur leitt til þess að nú er gerð nokkur breyting á framsetningu fjárlagafrv. Sams konar breyting verður gerð á framsetningu ríkisreiknings fyrir árið 1985 og þess gætt að framvegis verði fullt samræmi í tölusetningu stofnana og viðfangsefna í fjárlögum og ríkisreikningi. Segja má að um þrjár meginbreytingar sé að ræða: Í fyrsta lagi verður tekinn upp nýr bókhaldslykill fyrir ríkissjóð og ríkisfyrirtæki. Byggir frv. á hinum nýja lykli og er ákveðið að bókhald allra ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja fylgi hinum nýja bókhaldslykli frá ársbyrjun 1985. Í öðru lagi verður tekið í notkun nýtt véltæki bókhalds- og áætlanakerfi hjá öllum A-hluta stofnunum á árinu 1985 og er með því stefnt að því að gera bókhaldið að virkara eftirlits- og stjórnunartæki. Aukin áhersla er lögð á umfjöllun fjárframlaga til viðfangsefna hjá stofnunum, en á móti fækkar gjaldategundum. Fjárveiting til einstakra viðfangsefna er því sýnd á undan skiptingu útgjalda á gjaldategundir. Í þriðja lagi hefur verið tekin upp ný skilgreining á því sem telst til rekstrar-, viðhalds- og stofnkostnaðarverkefna. Minni háttar viðhald er nú fært með öðrum rekstrargjöldum, en meiri háttar viðhaldsverkefni eru sýnd sem sérstök viðfangsverkefni. Svipaður greinarmunur er gerður á fjárveitingum til stofnkostnaðar. Að lokum er bryddað á þeirri nýjung í athugasemdum frv. að sýnd er framsetning fjárlaga 1984 og fjárlagafrv. 1985 miðað við þann uppgjörsmáta sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur útbúið. Megintilgangur þess að færa ríkissjóð upp á þennan hátt er sá að geta séð hvar áherslur í tekjuöflun og útgjöldum til einstakra málaflokka liggja. Þá má enn fremur segja að framsetning á lánveitingum og lántökum ríkissjóðs verði bæði gleggri og skýrari en fram kemur í 1. gr. fjárl. Þá vil ég fjalla nokkuð um tekjur. Áætlað er að heildarinnheimta tekna ríkissjóðs verði skv. frv. 21 981 millj. kr. á árinu 1985, samanborið við 19 512 millj. kr. í endurskoðaðri áætlun fyrir árið 1984. Hækkun heildartekna ríkissjóðs 1985 nemur því 2 469 millj. eða 12.7% frá endurskoðaðri áætlun 1984. Mælikvarði á umsvif ríkisins er hlutfall tekna af þjóðarframleiðslu. Á þennan mælikvarða lækka tekjur hlutfallslega úr 29% 1984 í 28.5% skv. frv. fyrir 1985 og í um 28.8% skv. nýjustu áætlun. Með samanburði við fyrri ár kemur í ljós að á þessu ári eru innheimtar tekjur ríkissjóðs taldar hækka um 28.8% frá 1983, en næstu þrjú árin á undan hækkuðu tekjur ríkissjóðs um nálægt 60% að jafnaði. Eins og áður er komið fram er nú samkvæmt endurmati talið að tekjur ríkissjóðs geti orðið um 24.9 milljarðar kr. árið 1985 og er það um 27.6% hækkun frá áætlaðri útkomu 1984. Samkvæmt frv. eru óbeinir skattar tæplega 84% af heildartekjum ríkissjóðs en beinir skattar aðeins tæplega 13%. Arðgreiðslur og ýmsar tekjur eru rúm 3%. Heildarútgjöld ríkissjóðs á árinu 1985 skv. fjárlagafrv. eru áætluð 22 513 millj. kr. og er það 23.1% hækkun frá fjárlögum ársins 1984, en aðeins 15% hækkun frá áætlaðri útkomu gjalda 1984. Eins og ég hef áður að vikið er nú talið að gjöldin geti numið um 25.3 milljörðum kr. og hækka þau því um 27.6% frá áætlaðri útkomu 1984. Útgjöldum ríkissjóðs hefur oft verið þröngur stakkur skorinn, en ef til vill sjaldan sem nú. Mörgum ráðherrum þykir án efa illa að sér vegið þar sem mörgum áhugaverðum verkefnum hefur verið hafnað. Oft hefur verið að því fundið hvað erfitt er að sveigja starfsemi stofnana til. Tel ég brýnt að athuga þetta mál gaumgæfilega. Ég mun nú fjalla um veigamestu útgjaldaflokka frv. og fyrst og fremst um þau atriði sem fela í sér stefnubreytingu frá því sem gilti á síðasta ári. Að öðru leyti vísa ég til athugasemda með fjárlagafrv. Að meginefni til er reiknað með því í frv. að til reksturs ríkisins, þ.e. greiðslu launa og rekstrargjalda, verði alls varið 8 396 millj. kr. og er það um 15.2% hærri fjárhæð en talið er að verði 1984. Sé verðbreyting sú milli ára, sem frv. byggir á, höfð til hliðsjónar má segja að umsvif ríkisins í beinum rekstri haldist lítt breytt frá árinu 1984. Annar mjög veigamikill útgjaldaliður, sem vex uggvænlega, eru greiðslur vaxta og afborgana. Í greinargerð frv. er gefið yfirlit um skuldastöðu ríkissjóðs og þær kvaðir sem á ríkissjóði hvíla vegna fjármagnskostnaðar. Áætlaðir vextir og afborganir af umsömdum lánum A-hluta ríkissjóðs nema 2 884 millj. kr. í frv. Þar af eru vextir 1 183 millj. og afborganir 1 701 millj. kr. Að auki er áætlað fyrir 166 millj. kr. vegna yfirdráttarvaxta ríkissjóðs í Seðlabankanum sem stafa af árstíðabundnum sveiflum í tekjum og gjöldum. Vegna breytts gengis og verðlags á næsta ári hækka þessir liðir um tæpar 230 millj. kr. Auk beinnar greiðslu vaxta og afborgana hefur verið dregið saman hvað það er raunverulega mikið sem greitt er í fjármagnsútgjöld hjá ríkisjóði. Ég nefni stærstu liði í þessu sambandi: Orkusjóði hefur um árabil verið heimiluð lántaka til endurlána til jarðhitaleitar, sveitarafvæðingar og fleiri verkefna. Af þessum lánum mun ríkissjóður skv. frv. þurfa að greiða um 128 millj. kr. á næsta ári. Á Ríkisábyrgðasjóði hvíla verulegar skuldbindingar. Talið er að af þessum sökum þurfi ríkissjóður að greiða 134 millj. kr. á næsta ári. Þá má nefna lán Framleiðsluráðs landbúnaðarins, en árin 1981 og 1982 voru tekin erlend lán til að standa undir útflutningsuppbótum. Af þessum lánum þarf að greiða á næsta ári rúmar 80 millj. kr. Auk þessa eru nokkrir smærri liðir. Samtals nema útgjöld ríkissjóðs í frv. sem tengjast greiðslu fjármagnsútgjalda tæpum 3.3 milljörðum kr. eða tæpum 16% heildartekna ríkissjóðs. Hér er mál að linni. Ef til vill er það uggvænlegast að arðsemi sumra verkefna sem lán hafa verið tekin til er mjög vafasöm svo ekki sé fastar að orði kveðið. Um framlög til almannatrygginga er það að segja að útgjöld lífeyristrygginganna eru metin þannig að núverandi fyrirkomulag bótagreiðslna haldist óbreytt, en taki hækkun eins og við á um laun. Því til viðbótar kemur sú sérstaka hækkun bóta sem ég hef áður minnst á. Útgjöld sjúkrasamlaga hafa aukist mjög hröðum skrefum undanfarin ár. Einn liður í því efni eru lyf og læknishjálp, en veigamesti útgjaldaliður sjúkrasamlaga eru þó vistgjöld á sjúkrahúsum og sjúkrastofnunum. Til þessa liðar er áætlað í frv. að verja þurfi alls 1 075 millj. kr. og er þá eingöngu áætlað fyrir óbreyttri starfsemi og ekki gert ráð fyrir fjölgun sjúkrarúma í sjúkrahúsum sem eru í byggingu. Við endurmat gjalda hefur verið tekið tillit til sérstakrar hækkunar vegna 14% hækkunar tryggingabóta nú nýverið. Alls er talið að útgjöld til almannatrygginga þurfi að hækka um 950 millj. kr. frá því sem fram kemur í frv. Stjórnarflokkarnir hafa komið sér saman um að takmarka útgjöld ríkissjóðs til útflutningsuppbóta á landbúnaðarafurðir. Miðað við það að útflutningsbótarétturinn 1984 verði um 450 millj. kr. er ekki ósennilegt að sambærileg tala fyrir 1985 yrði yfir 500 millj. kr. Miðað við gerðar samþykktir leggur ríkisstj. til að 380 millj. kr. að hámarki verði varið til útflutningsuppbóta árið 1985. Niðurgreiðslur á rafhitun hafa farið þannig fram að greiðslur fara til RARIK og annarra orkusölufyrirtækja til þess að draga úr hækkun raforkutaxta til húshitunar. Ráðgert er að halda áfram á þessari braut 1985 og verja í þessu skyni 200 millj. kr. Auk þessa framlags hyggst ríkisstj. beita sér fyrir því að aflað verði 150 millj. kr. lántöku sem ætluð er til endurlána til húseigenda þar sem koma má við orkusparandi aðgerðum. Þá vil ég geta framlaga og fjármála Lánasjóðs ísl. námsmanna, enda hafa þau borið töluvert á góma á þessu ári. Í fjárlögum 1984 og lögum um ráðstafanir í ríkisfjármálum frá því í maí s.l. var ákveðið 658 millj. kr. hámark á samanlagða lántöku og fjárveitingu til sjóðsins á þessu ári. Í frv. fyrir 1985 er samanlögð fjárveiting og lánsfjáröflun til sjóðsins alls 781 millj. kr. og hækkar því heildarfjáröflun til sjóðsins um 18.7% frá árinu í ár. Með þessari fjárveitingu kemur fram sú stefna að lánshlutfall haldist óbreytt frá því sem nú er eða 95% af umframfjárþörf svokallaðri. Einnig er ráðgert að víxillánum vegna haustlána fyrsta árs nema verði vísað til viðskiptabankanna eins og gert var í ár og gaf góða raun. Þá vil ég sérstaklega nefna að í frv. eru gjaldfærðar 380 millj. kr. vegna endurgreiðslu á uppsöfnuðum söluskatti í sjávarútvegi. Stjórnarflokkarnir hafa komið sér saman um að frá áramótum skuli þessi endurgreiðsla fara fram til þess að jafna aðstöðu atvinnugreinarinnar og greiða fyrir samkomulagi um hóflega fiskverðsákvörðun. Mörgum þm. sem lesið hefur fjárlagafrv. þykir sjálfsagt knappt skammtað til framkvæmda. Þetta er að mörgu leyti rétt og ekki að ástæðulausu. Þó eru tveir málaflokkar framkvæmda sem taka til sín drjúgan skerf allra framlaga til framkvæmda. Það eru framlög til vegamála sem eru um 730 millj. kr. og til byggingarsjóðanna fara alls 800 millj. kr. Er þetta um helmingur alls framkvæmdafjár. Báðir þessir liðir hækka vegna endurmats, eins og ég hef þegar getið um. Ríkisstj. hefur sett þessi tvö málefni sem forgangsverkefni, enda skipta þau almenning í landinu meira máli en margt annað. Framlög til ýmissa annarra málefna, eins og skólabygginga, hafna og sjúkrahúsa, miðast við að standa við gerða verksamninga og halda áfram með byggingu þeirra húsa sem standa hálfbyggð. Umfram þetta tel ég ekki ástæðu til að fjalla sérstaklega um einstaka fjárveitingarliði. Þó vil ég geta þess að framlög til fjölmargra smærri liða hafa ýmist verið felld niður eða þau sameinuð í stærri óskipta liði sem fjvn. mun ugglaust þurfa að taka til umfjöllunar með öðrum málum. Það sem fyrir mér vakir með þessari ráðstöfun er ekki síst að gengið verði úr skugga um að hve miklu leyti þessi framlög eru nauðsynleg, en oft er hér um hreina smámuni að ræða. Ég hef lagt alla áherslu á það við þá aðila, sem að fjárfestingar- og lánsfjáráætlun vinna, að áætlunin verði lögð fram eins fljótt á eftir framlagningu fjárlagafrv. og kostur er. Aðstæður eru nú gjörbreyttar og hafa m.a. í för með sér að þau lánsfjáráætlunardrög sem fyrir lágu fyrr í haust þarf að endurskoða. Á lánsfjáráætlun eru tvær hliðar, þ.e. ráðstöfun fjár til verklegra framkvæmda eða annarra þarfa ríkissjóðs, einnig fjárfestingarlánasjóða og einkaaðila og hins vegar lánsfjáröflun til þess að mæta fyrirhugaðri ráðstöfun. Lánsfjáröflun til þess að standa undir ráðstöfun er nú ótryggari en oft áður. Í fjárlagafrv. er skýrt hvernig innlenda lánsfjáröflunin til ríkissjóðs bregst á þessu ári og að mikil óvissa ríki þar um á komandi ári. Veigamesta uppspretta innlends lánsfjár er skuldabréfakaup lífeyrissjóðanna. Þeir eru langstærsti aðili til fjárútvegana fyrir húsnæðislánakerfið. Ég hef að undanförnu gengist fyrir fundum með forsvarsmönnum lífeyrissjóðanna með það í huga að koma fastari skipan á skuldabréfaviðskipti sjóðanna og hinna opinberu fjárfestingarlánasjóða. Mér virðist flestir þeirrar skoðunar að farsælast sé, ef unnt er, að staðið sé að þessum viðskiptum án lagaþvingana. Hitt er svo að sú óvissa sem ávallt ríkir um skuldabréfakaup þessi veldur einkum húsbyggingarsjóðunum miklum erfiðleikum. Ríkissjóður hefur ekki fremur en aðrir farið varhluta af því mikla umróti sem verið hefur á fjármarkaðinum. Fjölbreytni í ávöxtunarkjörum sparifjár hefur m.a. valdið því að innlausn verðtryggðra spariskírteina ríkissjóðs hefur verið langt fram yfir það sem áætlað var á þessu ári. Á tímabilinu janúar-október hafa verið innleyst bréf fyrir alls 1369 millj. kr., en ný bréf og svokölluð skiptibréf hafa einungis verið seld fyrir 480 millj. kr. Áætlun um sölu spariskírteina ríkissjóðs á árinu 1985 er nú mun hóflegri en hún var á þessu ári. Alls er talið í fjárlagafrv. að afla megi 550 millj. kr. með þessum hætti. Hitt er áhyggjuefni að innlausn eldri bréfa getur orðið svo milljörðum skiptir. Heildarinnlausnarverð útgefinna spariskírteina nam í lok september um 4.4 milljörðum kr. Þar af eru einungis um 600 millj. kr. kröfuhæfar eftir árslok 1985. Sú innlausn sem á ríkissjóð getur fallið fram til áramóta í ár og á næsta ári nemur því alls um 3.8 milljörðum kr. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1985 er gert ráð fyrir að til innlausnar spariskírteina komi 650 millj. kr., en það er sama fjárhæð og reiknað er með að innheimtist af spariskírteinafé sem endurlánað hefur verið. Hér ríkir mikil óvissa og augljóst að mikill vandi getur steðjað að ríkissjóði ef ekki kemst meira jafnvægi á fjármagnsmarkaðinn en nú er. Ekki má skilja við lánsfjármálin án þess að fjalla um erlendu lántökurnar. Það er ljóst að erlendar skuldir þjóðarbúsins eru langt umfram það sem æskilegt getur talist. sérstaklega verður að draga úr erlendri lántöku til A-hluta ríkissjóðs, en í upphaflega frv. var ráðgert að afla rúmlega 1.3 milljarða kr. Samkv. því endurmati á stöðu ríkissjóðs sem gert hefur verið í framhaldi af breyttum forsendum launa og verðlags og skattaáformum eru nú horfur á að erlendar lántökur til A-hluta ríkissjóðs geti heldur lækkað og verði milli 1100 og 1200 millj. kr. 1985. Þá er ekki síður nauðsynlegt, ef menn ætla að halda erlendum lántökum þjóðarbúsins innan ákveðinna marka, að horfið verði af þeirri braut að leysa sífellt rekstrarvanda atvinnuveganna og fjárþörf með erlendum lántökum. Á þessu ári hafa verið veittar viðbótarheimildir til erlendrar lántöku um 1 milljarð kr., þar af til sjávarútvegsins 800 millj. kr. Þessu til viðbótar er ljóst að erlendar lántökur er langlánanefnd veitir heimild fyrir munu nema eigi lægri fjárhæð en 1.5 milljarði kr. sem er um helmingi hærri fjárhæð en upphaflega áætlunin gerði ráð fyrir. Sé hugað að þeim áformum sem eru í sjónmáli um nýsköpun í íslensku atvinnulífi, þar með taldar stóriðjuframkvæmdir, er ljóst að þjóðin stendur frammi fyrir þeim staðreyndum að ekki er unnt að fjármagna þær nema að til komi erlendar lántökur í ríkum mæli. Þar sem erlendar lántökur á undanförnum árum eru nú taldar komnar að hættumörkum sem hlutfall af þjóðarframleiðslunni virðist lítið svigrúm vera til þeirra áforma nema menn sætti sig við að erlenda skuldahlutfallið aukist á næstu árum frá því sem nú er. Afar brýnt er að það takmarkaða svigrúm sem er til erlendrar lántöku verði aðeins nýtt til arðbærra verkefna. Eitt af meginmarkmiðum við gerð fjárlaga fyrir árið 1984 var að ríkisbúskapurinn yrði veigamikill þáttur í endurreisn efnahagsmála hér á landi. Ríkisfjármálin eru mikilvægur liður í almennri efnahagsstjórn og fjárlög ríkisins áhrifamikið hagstjórnartæki. Afkomuhorfur A-hluta ríkissjóðs í árslok 1984 eru nú nokkuð betri en gert var ráð fyrir skv. fjárlögum. Í fjárlögum þessa árs var gert ráð fyrir að greiðsluhalli A-hluta ríkissjóðs á rekstrargrunni yrði um 400 millj. kr., en nú er aftur á móti viðbúið að tekjur og gjöld standist svo til á í lok þessa árs. Það sem mestu veldur um að nú horfir nokkru betur um hag ríkissjóðs er að útgjöld hans hafa ekki hækkað til jafns við almenna verðlagsbreytingu í landinu. Meðaltalshækkun framfærsluvísitölu milli áranna 1983 og 1984 er talin nema 29%. Áætlun um útgjöld A-hluta ríkissjóðs sýnir að þau muni hækka um 20% milli áranna 1983 og 1984. Á árinu 1984 hefur því tekist að leggja að baki áfanga á þeirri braut að draga úr ríkisumsvifum. Áætlað er að tekjur A-hluta ríkissjóðs hækki frá árinu 1983 til jafns við hækkun framfærsluvísitölu eða um 29%. Þannig hefur tekist á þessu ári að halda jafnvægi í ríkisfjármálum og ná því markmiði að draga saman seglin í ríkisútgjöldum og þar með auka hlut atvinnulífsins og heimila í þjóðartekjum landsmanna. Í umræðum hér á hv. Alþingi við afgreiðslu laga nr. 43/1984, um ráðstafanir í ríkisfjármálum, peninga- og lánsfjármálum á árinu 1984, gerði ég grein fyrir breyttum horfum um afkomu ríkissjóðs á yfirstandandi ári. Mun ég því nú einkum fjalla um þau atriði sem framvinda ríkisfjármála það sem af er árinu gefur tilefni til að verði á annan veg en áætlanir frá því í maí gerðu ráð fyrir. Greiðsluafkoma A-hluta ríkissjóðs fyrstu níu mánuði þessa árs varð jákvæð um 350 millj. kr. Er það betri afkoma í samanburði við sama tímabil síðastliðið ár sem nemur 1.5 milljarði kr. Gjöld námu 14.5 milljörðum kr. og hafa hækkað frá árinu 1983 um 29%. Tekjur námu tæpum 14.9 milljörðum kr. og hafa hækkað um 42% frá árinu 1983. Greiðsluáætlanir þessa árs, sem byggðar voru á afkomuhorfum frá því í maí s.l., gerðu ráð fyrir að greiðsluhalli yrði hjá ríkissjóði að fjárhæð 1.0 milljarður kr. í septemberlok. Greidd gjöld voru samkvæmt áætlun, en hins vegar eru tekjur rúmlega 1.4 milljarði kr. hærri en áætlanir gerðu ráð fyrir. Hækkun einstakra teknaliða frá áætlun sýna að gjöld af innflutningi ásamt veltusköttum innanlands gefa meiri tekjur en áformað var. Staða lána- og viðskiptareikninga í septemberlok sýndu minna innstreymi en áætlað var, sem nemur um 150 millj. kr., sem skýrist af því að A-hluti ríkissjóðs tók ekki erlent lán, sem áformað var í septembermánuði, sem nam 200 millj. kr. Afkomuhorfur í árslok eru nú metnar á þann veg að tekjur og gjöld verði á jöfnu í stað 400 millj. kr. halla samkvæmt fjárlögum og 1 milljarðs kr. samkvæmt maíáætlun. Heildartekjur eru nú áætlaðar 19.6 milljarðar kr. sem er hækkun frá fjárl. um 9%. Heildargjöld eru áætluð 19.6 milljarðar kr. eða sama fjárhæð og maíáætlun gerði ráð fyrir. Hækkun gjalda frá fjárlögum nemur um 7%. Aukafjárveitingar til septemberloka, sem ég hef samþykkt og fjvn. og fulltrúum stjórnarandstöðu hafa verið kynntar, nema tæpum 250 millj. kr. og er það innan þeirra marka sem óvissum útgjöldum var áætlað í lögum um ráðstafanir í ríkisfjármálum o.fl. frá því í maí s.l. Miðað við útgjaldaáætlanir ársins hafa gjöld hækkað frá fjárlögum um tæpa 1.3 milljarða kr. sem er 2/5 þess sem gjöld á árinu 1983 hækkuðu umfram fjárlög ársins 1983. Þegar tekið hefur verið tillit til lána- og viðskiptareikninga nemur fjárþörf ríkissjóðs 1.4 milljarði kr. Er það um 130 millj. kr. lægri fjárhæð en gert er ráð fyrir í fjárlögum ársins og tæpum 1 milljarði kr. lægri fjárhæð en í maíáætlun. Við fjárlagagerð var áætlað að ríkissjóður aflaði tæplega 1 milljarðs kr. af innlendu lánsfé, en erlend lántaka næmi um 600 millj. kr. Horfur um innlenda fjáröflun til A-hluta ríkissjóðs benda til að aðeins sé hægt að afla 230 millj. kr. eða 715 millj. kr. lægri fjárhæð en fjárlög gerðu ráð fyrir. Það sem einkum hefur valdið því að innlend fjáröflun hefur farið úr böndunum er innlausn spariskírteina ríkissjóðs. Áætlað er nú að innlausn geti numið um 1,0 milljarði kr. í stað 170 millj. kr. í áætlun fjárlaga. Ástæðu þess að eigendur spariskírteina innleysa þau nú í ríkum mæli, þrátt fyrir að boðin hafa verið svonefnd skiptibréf sem bera yfir 8% raunvexti, má rekja til þeirra breytinga sem hafa orðið á innlendum fjármagnsmarkaði eftir að vextir voru gefnir frjálsir. Vegna þess brests á innlendri fjáröflun sem nú er ljós mun ríkissjóður, þrátt fyrir áætlun um betri rekstrarafkomu, mæta minnkandi innlendri fjáröflun með erlendri lántöku. Hún er nú áætluð tæpir 1.2 milljarðar kr. sem er helmings hækkun frá áætlun fjárlaga, en tæpum 600 millj. kr. lægri fjárhæð en samkvæmt maíáætlun. Aukning erlendrar lántöku stafar öll af því að innlend fjáröflun hefur brugðist, eins og ég gat um áðan. Þó svo að nokkuð betur horfi um afkomu A-hluta ríkissjóðs á þessu ári og að jöfnuður náist á rekstri A-hluta ríkissjóðs er fjárþörf allveruleg vegna afborgana lána. Þessar staðreyndir sýna að ekkert svigrúm er til að auka ríkisútgjöld, heldur þvert á móti, að áfram verður að vinna að víðtækri endurskoðun og umbótum í útgjöldum ríkisins af fullri festu á komandi árum. Mun ég nú greina frá helstu niðurstöðum ríkisfjármála á árinu 1983 samkvæmt ríkisreikningi. Ríkisreikningur, A-hluti, fyrir árið 1983 hefur verið afhentur alþm. og jafnframt yfirskoðunarmönnum Alþingis til meðferðar. Ríkisreikningur fyrir B-hluta aðila verður afhentur alþm. mjög fljótlega. Ríkisreikningurinn mun síðar verða lagður fram til endanlegrar afgreiðslu Alþingis með athugasemdum yfirskoðunarmanna, ef einhverjar verða, svörum mínum og tillögum þeirra. Árið 1983 varð A-hluta ríkissjóðs mjög óhagstætt. Á því ári komu mjög glöggt fram tvö megineinkenni ríkisfjármálanna. Hið fyrra er hve óbeinar tekjur ríkissjóðs eru háðar ytri aðstæðum í efnahagsmálum og hve áhrifa af breytingu þeirra gætir fljótt hjá ríkissjóði. Hið síðara er að útgjöld ríkissjóðs eru að mestu leyti bundin af ákvæðum laga, ásamt því að erfitt hefur reynst á skömmum tíma að draga úr eða breyta umfangi þeirrar þjónustu sem ríkið veitir þegnum þessa lands. Umskiptin sem urðu í efnahagsmálum þjóðarinnar á árinu 1983 leiddu til þess að tekjur ríkissjóðs urðu minni en almennar verðlagsbreytingar, en hins vegar hélst aukning útgjalda í hendur við þær. Afkoma A-hluta ríkissjóðs skv. rekstrarreikningi fyrir árið 1983 varð neikvæð um 1.4 milljarð kr. Það er verri alkoma sem nemur 2.3 milljörðum kr. en 1982. Gjöld reyndust 17.7 milljarðar kr. sem er hækkun frá fyrra ári um 87%. Tekjur urðu 16.3 milljarðar kr. og hafa hækkað frá árinu 1982 um 58%. Lántökur A-hluta ríkissjóðs til lengri tíma námu á árinu 1983 3.3 milljörðum kr., en endurlánað var af þeirri fjárhæð tæpar 700 millj. kr. Nettólántökur umfram veitt lán og afborganir á árinu 1983 námu 1.7 milljörðum kr. Heildarskuldir A-hluta ríkissjóðs til lengri og skemmri tíma, að frádregnum skammtímakröfum og veittum lánum, nema í árslok 1983 5.2 milljörðum kr. og hafa aukist á árinu um 3.7 milljarða kr., þar af vegna endurmats á árinu að fjárhæð 2.0 milljarðar kr. Hlutur innheimtra skatttekna sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu var á árinu 1983 28.6%, en 30.2% 1982 og 28.8% 1981. Hefur því skattheimta ríkisins lækkað milli áranna 1982 og 1983 um 1.6% af þjóðarframleiðslu. Áður en ég læt lokið umfjöllun um afkomu ríkissjóðs á árinu 1983 mun ég gera stutta grein fyrir helstu niðurstöðum B-hluta ríkisreiknings svo og stöðu lánareikninga bæði er varðar A- og B-hluta ríkissjóðs. Afkoma fyrirtækja og sjóða í B-hluta ríkisreiknings sýnir að rekstrarjöfnuður var hagstæður um 2.2 milljarða kr. sem er 1.6 milljarði betri afkoma en á árinu 1982. Heildartekjur námu 2.3 milljörðum kr. sem er hækkun frá árinu 1982 um 94%. Gjöld námu 18.1 milljarði kr. og hafa hækkað frá fyrra ári um 84%. Hafa ber í huga við mat á afkomu B-hluta fyrirtækja að framlög frá A-hluta, sem færð eru til tekna, nema á árinu 1983 6.5 milljörðum kr. Þegar tekið hefur verið tillit til tekna og gjalda, sem tengjast framlögum A-hluta til B-hluta aðila, er afkoma annarra þátta jákvæð um 506 millj. kr. Heildarskuldir ríkissjóðs í A- og B-hluta eftir endurmat voru í árslok 1983 33.6 milljarðar kr. og jukust á árinu um 15.5 milljarða kr. Innlend lán námu 11.3 milljörðum kr. eða tæpum 34% af heildarskuldum ríkisins. Erlend lán voru 22.3 milljarðar kr. og hækkuðu á árinu um 88%. Af heildarskuldum hafa 14.9 milljarðar kr. verið endurlánaðar eða sem svarar 44% af heildarskuldum. Nettóstaða lána hjá A- og B-hluta aðilum nemur 18.7 milljörðum kr. og hefur hækkað frá árinu 1982 um 8.5 milljarða kr. Nettóstaða lánareikninga A- og B-hluta ríkissjóðs í árslok 1983 sýnir að skuldir þessara aðila nema um helmingi af heildartekjum þeirra á árinu 1983. Þess hefur gætt í æ ríkara mæli á undanförnum árum að leitað hefur verið eftir ríkisábyrgðum. Er nú svo komið að heildarfjárhæð ríkisábyrgða nam í árslok 1983 10.4 milljörðum kr. Í lögum um ríkisábyrgðir er kveðið svo á að ríkissjóði sé ekki heimil ábyrgðarskuldbinding nema hún sé veitt í lögum. Ég tel að oft hafi það gerst að Alþingi veiti ríkisábyrgðir, sem hefði alls ekki átt að gera, svo og að Alþingi hafi valið þá leið að veita ríkisábyrgð í stað þess að taka afstöðu til viðkomandi máls, þannig að lagt væri raunhæft mat á það hvort viðkomandi ríkisábyrgð væri ekki í reynd ígildi fjárveitingar. Þær meginreglur sem fara skal eftir er að gera á svipaðar kröfur til þeirra er ríkisábyrgðar eiga að njóta og gerðar yrðu til sömu aðila væri um lánveitingar að ræða. Það er algjörlega ófært að litið sé á ríkisábyrgðir sem fjárveitingarígildi. Greiðslur sem falla á Ríkisábyrgðasjóð vegna ríkisábyrgða hafa farið stöðugt vaxandi undanfarin ár og voru á árinu 1983 meiri en nokkru sinni fyrr. Á árinu 1983 námu greiddar ríkisábyrgðir 193 millj. kr., en á móti komu endurgreiðslur ríkisábyrgða sem fallið höfðu á sjóðinn að fjárhæð 91 millj. kr. Þannig urðu útgreiðslur Ríkisábyrgðasjóðs um 102 millj. kr. Á árinu 1982 nam sambærileg fjárhæð 22 millj. kr. Greiðslur Ríkisábyrgðasjóðs í ár eru áætlaðar um 100 millj. kr. Á næsta ári er gert ráð fyrir útgreiðslum á bilinu 100 til 150 millj. kr. Á vegum fjmrn., fjárlaga- og hagsýslustofnunar og Seðlabankans, sem fer með framkvæmd ríkisábyrgða, hefur verið og er unnið að athugun þessara mála, sem m.a. felur í sér að flokka skuldbindingar í áhættuflokka, en þannig er hægt að gera sér betur grein fyrir hugsanlegum áföllum Ríkisábyrgðasjóðs til nokkurra ára í senn. Þá verður enn fremur gerð athugun á því hvort nauðsynlegt sé að breyta lögum eða reglugerðum til að tryggja betur framkvæmd þessara mála. Vænti ég niðurstöðu og tillögugerðar til úrbóta á næstunni. Þá er ekki síður sú staðreynd áhyggjuefni þeirra sem fara með ríkisfjármálin að A-hluti ríkissjóðs hefur yfirtekið lán sem tekin hafa verið af aðilum í B-hluta fjárlaga og áttu að fást endurgreidd af þjónustutekjum. Hér er fyrst og fremst um að ræða lántökur vegna framkvæmda sem tengjast orkuiðnaðinum svo og fyrirtækjum með meirihlutaeignaraðild ríkisins. Ætla má að hér geti verið um að ræða lántökur sem nema allt að 3.5 milljörðum kr. Hér má nefna að þegar Landsvirkjun yfirtók byggðalínur varð ríkissjóður að yfirtaka lán, sem ekki fengust endurgreidd í sölu þeirra mannvirkja, er nema um 1.0 milljarði kr. Þá hefur ríkissjóður tekið til sín hluthafalán sem veitt hafa verið til Járnblendifélagsins hf. og nema þau um 500 millj. kr. Að undanförnu hafa farið fram viðræður við Landsvirkjun um yfirtöku fyrirtækisins á Kröfluvirkjun. Ætla má að ríkissjóður muni þurfa að yfirtaka lán, sem tekin hafa verið vegna Kröfluvirkjunar, sem geta numið um 1.5 milljörðum kr., sem ekki fæst í söluvirði virkjunarinnar. á árinu 1982 tók verðjöfnunarsjóður fiskiðnaðarins lán í sambandi við loðnuverðsákvarðanir. Lán þetta er fallið í gjalddaga og nemur það um 150 millj. kr. sem ríkissjóður verður að greiða. Að lokum má nefna að lántökur sem jarðvarmaveitur og Jarðboranir ríkisins hafa tekið á undanförnum árum og nemur um 200 millj. kr. eru að meginhluta í vanskilum og ekki séð að þessar stofnanir muni geta staðið í skilum á lánum þessum á næstu árum. Afborganir og vaxtagreiðslur vegna þessara lána nema á bilinu 400–500 millj. kr. á árinu 1985. Ef þessi mál þróast áfram á þann veg sem verið hefur má gera ráð fyrir að innan fárra ára hrökkvi skatttekjur ríkisins vart til að mæta greiðslum vegna afborgana og vaxta af lántökum liðinna ára. Herra forseti. Nú mun ég víkja almennt að tekjuöflunar- og útgjaldamálum ríkissjóðs. Þegar þjóðartekjur fara minnkandi eða vöxtur þeirra staðnar verða ráðstöfunartekjur almennings ekki auknar nema með því að draga úr opinberum umsvifum og skattheimtu ríkisins. Í samræmi við þessi sjónarmið er í fjárlagafrv. gert ráð fyrir nokkrum samdrætti í raungildi ríkissjóðstekna á næsta ári. Önnur meginstefna í skattamálum sem felst í frv. þessu er minnkandi hlutdeild beinna skatta í heildartekjum ríkissjóðs. Ég vil því gera tekjuskattslækkunina að sérstöku umtalsefni hér ásamt þeirri endurskipulagningu á skattkerfi óbeinna skatta sem óhjákvæmileg er eigi þeir til frambúðar að geta gegnt hlutverki sem meginstoðir skattheimtu ríkisins. Á s.l. vori var samþykkt hér í þinginu þáltill. um að fela fjmrh. að gera tillögur um afnám tekjuskatts af almennum launatekjum í áföngum. Þegar í vor lét ég hefja vinnu við undirbúning tillögugerðar um þetta efni. Varð það niðurstaðan að stefna að niðurfellingu tekjuskatts af almennum launatekjum í þremur áföngum og skyldi fyrsti áfanginn nema um 600 millj. kr. og koma til framkvæmda á næsta ári. Er þetta staðfest í samkomulagi stjórnarflokkanna frá 7. sept. s.l. Þegar litið er á tekjuskattinn hættir mönnum við að skoða einungis þann hluta hans er skilar nettótekjum í ríkissjóð og draga þær ályktanir af þeirri skoðun að niðurfelling skattsins í heild ætti að vera tiltölulega auðveld þar sem hlutur nettótekjuskatts sé hlutfallslega lítill í heildartekjum ríkissjóðs. Þannig er nú áætlað að innheimtur tekjuskattur einstaklinga 1984 nemi u.þ.b. 1.7 milljarði kr. og verði nálægt 9% af heildartekjum ríkissjóðs. Innheimtur nettótekjuskattur til ríkisins gefur þó alls ekki rétta mynd af mikilvægi tekjuskattsins í heild þar sem allverulegum hluta álagðs tekjuskatts er varið til greiðslu á álögðum útsvörum þeirra sem minnst mega sín í þjóðfélaginu eða til útborgunar á barnabótum til lágtekjufólks, og er óhugsandi að afnema þetta tekjujöfnunarkerfi, án þess að annað komi í staðinn. Miðað við núverandi aðstæður sýnist því ekki raunhæft að afnema tekjuskatt einstaklinga með öllu og tel ég að stefna beri að því að í framtíðinni dugi álagður tekjuskattur á hina tekjuhærri a.m.k. til útborgunar á persónuafslætti og barnabótum vegna þeirra sem lakar eru settir. Tilraunir hafa sýnt að hækkun skattfrelsismarka í tekjuskatti næst best með því að lækka skatthlutfall í neðsta þrepi skattstigans. Er nú á lokastigi í fjmrn. gerð frv, sem breytir álagningarkerfi tekjuskattslaga í þessa átt og er þess að vænta að það verði lagt fram nú alveg á næstu dögum. Mun ég geyma frekari umfjöllun um þetta málefni til umræðna um það frv. Tvær meginstoðir óbeinna skatta ríkissjóðs eru söluskatturinn og aðflutningsgjöldin. Núverandi lagaákvæði um þessi efni eiga það sammerkt að vera úrelt og erfið í framkvæmd. Í fjmrn. hafa því verið undirbúin frv. til laga um heildarendurskoðun á þessum tekjustofnum og er þess að vænta að þau verði lögð fyrir Alþingi á næstunni. Hér á ég annars vegar við frv. til l. um virðisaukaskatt, sem endurflutt verður nær óbreytt frá því frv. sem lagt var fram á síðasta þingi, og hins vegar frv. til tollalaga sem ætlað er að koma í stað núgildandi ákvæða laga um tollskrá, laga um tollheimtu og tolleftirlit og laga um tollvörugeymslur. Eftir áratugalangar umræður og skýrsluskrif hér á landi um upptöku virðisaukaskatts var málinu loks komið á vettvang Alþingis er ég lagði á síðasta þingi fram viðamikið frv. um það ásamt ítarlegri greinargerð. Var það von mín að frv. hlyti rækilega umfjöllun í þinginu, enda hljóta tillögur um meginbreytingar á langstærsta tekjustofni ríkisins að teljast meðal mikilvægustu viðfangsefna Alþingis. Því miður dagaði málið uppi á síðasta þingi án þess að línur skýrðust um afstöðu þm. til þess. Það er einlæg von mín að endurfluttu virðisaukaskattsfrumvarpi verði ekki tekið með sama tómlæti á þessu þingi og raunin varð í fyrra. Í þessu efni er mál til komið að afstaða verði tekin af eða á um hvort neysluskattsinnheimta hér á landi skuli byggð á virðisaukaskattsgrunni. Í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstj. hef ég látið vinna að gerð frv. til tollalaga um breytta skipan tollamála þar sem jöfnun starfsskilyrða atvinnuveganna hefur verið höfð að leiðarljósi, jafnframt því sem gert hefur verið ráð fyrir einföldun og hagræðingu í framkvæmd þeirra mála. Það er von mín að hægt verði innan tíðar að leggja þetta frv. fram hér á hv. Alþingi. Mér er ljóst að hér er um viðamikið mál að ræða og því nauðsynlegt að þm. geti sem fyrst fengið frv. til athugunar. Hitt er jafnljóst að ekki verður öllu lengur búið við það ástand sem skapast hefur í tollamálum á undanförnum árum með handahófskenndum breytingum á tollskrárlögum og öðrum lögum er varða tekjuöflun ríkissjóðs. Þegar þar að kemur vænti ég því fulltingis þm. við afgreiðslu jafnsjálfsagðs máls og hér er á ferðinni. Þótt fyrirhugaðar breytingar á tollalögum muni hafa í för með sér umtalsverðar tollalækkanir og niðurfellingu ýmissa annarra gjalda er ekki gert ráð fyrir að þær hafi áhrif á heildartekjur ríkissjóðs. Mun samhliða frv. til tollalaga verða flutt frv. til l. um vörugjald til tekjuöflunar að því marki sem ekki reynist unnt að mæta tollalækkunum með niðurskurði útgjalda. Jafnframt því sem unnið hefur verið að undanförnu að endurskoðun tollskrárlaga svo og reglna um tollmeðferð á vörum hafa ýmis önnur mál varðandi tollheimtu og tolleftirlit verið til athugunar. Á s.l. vori skipaði ég nefnd til að gera tillögur um endurbætur á þjónustu og verkefnum tollstjóraembættisins í Reykjavík. Nefndin lauk störfum í ágúst s.l. og skilaði þá skýrslu um störf sín þar sem hún gerir tillögur um ýmsar breytingar á skipulagi og starfsháttum við embættið. Hafa nú þegar að tilhlutan tollstjórans í Reykjavík komið til framkvæmda fyrstu tillögur nefndarinnar um einfaldari og hraðari tollafgreiðsluhætti sem ég vona að eigi eftir að skila viðskiptamönnum embættisins bættri þjónustu og leiða til hagræðis og sparnaðar jafnt fyrir innflytjendur sem ríkissjóð. Aðrar tillögur nefndarinnar eru nú til nánari athugunar í fjmrn. Varðandi tekjuöflunarmál ríkisins vil ég að lokum fara nokkrum orðum um hert skatteftirlit og aðgerðir til að bæta skattskil. Á síðasta þingi voru samþykktar tvær þáltill. varðandi þetta málefni, önnur um úttekt á umfangi skattsvika en hin um aðgerðir stjórnvalda gegn skattsvikum. Í samræmi við fyrri ályktunina hef ég þegar skipað fimm manna starfshóp til að gera grein fyrir þeim atriðum varðandi umfang skattsvika sem þál. fjallaði um. Er þess að vænta að hann skili niðurstöðum á fyrri hluta næsta árs. Slík könnun verður án efa fróðleg en meira máli skiptir þó að hrinda í framkvæmd raunhæfum aðgerðum til herts skatteftirlits. Í því skyni voru á s.l. vori veittar 20 nýjar stöðuheimildir á skattstofunum og hjá skattrannsóknarstjóra. Er þessum skattrannsóknarmönnum einungis ætlað að sinna eftirlitsstörfum og starfa mestmegnis við heimsóknir til fyrirtækja. Mun skattrannsóknarstjóri sjá um þjálfun þeirra og verkefnaval og fylgjast með árangri af eftirlitinu. Fjölgun skatteftirlitsmanna og aukin tækni við val verkefna mun skila árangri í bættri skattheimtu þó að ég vari menn við að búast við of skjótum umskiptum í þessum efnum þar eð slík mál taka alltaf nokkurn tíma. Hitt tel ég jafnljóst, að í gott horf komast þessi mál aldrei nema hugarfarsbreyting verði hjá þjóðinni í þessum efnum. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. er kveðið svo á að draga skuli úr ríkisumsvifum. Ég hef ekki farið dult með það viðhorf mitt að draga beri úr ríkisumsvifum í þjóðarbúskapnum og að ríkið sé ekki að vasast í verkefnum sem einstaklingar eða félög þeirra geta sinnt. Um árangur af þeirri viðleitni að draga úr ríkisumsvifum er það að segja að á árinu 1983 var hlutur ríkisins í þjóðarframleiðslunni 30.7%. Í ár er gert ráð fyrir að hlutfall ríkisins nemi 29.4% og samkvæmt fjárlögum fyrir árið 1985 mun hlutur ríkisins enn lækka í 29.2%. Í fjárhæðum talið er hér um að ræða um 1.3 milljarða kr. sem ríkið tekur minna til sín í ár en á árinu 1983 þrátt fyrir að þjóðarframleiðsla dragist saman milli áranna. Þegar litið er til meginútgjaldaþátta ríkisfjármála fer um helmingur útgjaldanna til verkefna sem ríkið sjálft stjórnar. Hinn helmingurinn fer annars vegar til aðila utan ríkisgeirans, sem veita þjónustu með þátttöku ríkisins í hluta kostnaðarins, og hins vegar er tilflutningur á fjármunum til einstaklinga og fyrirtækja og til áhrifa á framleiðslu- og verðmyndunarkerfi í landinu. Ég tel mjög mikilvægt að Alþingi geri sér betur grein fyrir hve fjölmargar lagasetningar, sem afgreiðslu fá hér á hinu háa Alþingi, auka útgjöld ríkisins í bráð og lengd. Í öðru lagi er mikilvægt að starfsemi ríkisins geti aðlagað sig að breyttum þörfum og nýjum möguleikum til úrlausnar þeim markmiðum sem henni er gert að uppfylla án aukins tilkostnaðar. Hér er ekki hvað þýðingarminnst að stjórnendur og starfsmenn leggi fram hugmyndir sem leiða til bættrar þjónustu með minni tilkostnaði. Í því sambandi skiptir miklu að starfsmenn ríkisins séu sér meðvitandi um hlutverk sitt og hvaða þjónustu þeim er falið að veita þegnunum. Tel ég að gera þurfi stórátak í því að veita starfsmönnum ríkisins aukna fræðslu og leiðbeiningu í þessum málum. Ég er fullviss um að slík fræðsla muni skila sér í betra starfi starfsmanna og þar með betri þjónustu ríkisins. Sama gildir um þá þjónustu sem ríkið tekur þátt í að greiða, en framkvæmd er af öðrum aðilum í þjóðfélaginu. Ríkisstj. einsetti sér í upphafi síns ferils að stuðla að hagræðingu og endurskoðun á ýmsum þáttum í stjórnkerfinu. Eins og þm. þekkja hefur nokkuð verið unnið að og rætt um endurskoðun á stjórnkerfinu, skiptingu verkefna milli rn., tengsl löggjafans og framkvæmdavaldsins og samskipti ríkis og sveitarfélaga. ÖII eru þessi mál margslungin og tekur tíma að hrinda í framkvæmd. Annar þáttur, sem markvisst hefur verið starfað að á undanförnum mánuðum, er ýmiss konar hagræðing í opinberum rekstri og endurskoðun á vinnubrögðum í stjórnkerfinu. Hrundið hefur verið af stað athugun á fjárlagagerð og vinnubrögðum þar að lútandi. Af stofnunum fjmrn. hef ég beitt mér fyrir endurskoðun á starfsemi tollstjóraembættisins, Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins og Innkaupastofnunar ríkisins, þ.m.t. framkvæmdadeild. Nefndir þær sem gerðu athugun á tollstjóraembættinu og ÁTVR hafa skilað til mín áliti og í framhaldi þar af hafa ýmsar umbætur þegar komist á hjá tollstjóraembættinu, eins og ég hef áður nefnt, og aðrar eru í vinnslu. Verðlagning á útsöluvörum ÁTVR hefur verið tekin til gagngerrar endurskoðunar og birgðamál stofnunarinnar eru til athugunar. Nefnd sú sem vinnur að endurskoðun á starfsemi Innkaupastofnunar ríkisins og framkvæmdadeildar hefur enn ekki skilað endanlegu áliti, en það verður mjög bráðlega. Í samvinnu iðnrn. og fjárlaga- og hagsýslustofnunar hefur að undanförnu verið unnið að athugun á starfsemi Orkustofnunar, Sementsverksmiðju, Rafmagnseftirlits ríkisins og fleiri stofnana sem undir iðnrh. heyra. Þá er unnið að endurskoðun á skipulagi félmrn. sem félmrh. hefur beitt sér fyrir. Á vegum samgrh. eru nú til athugunar ýmsir þættir í rekstri og starfsemi Hafnamálastofnunar. Þá er ekki síður mikilvægt að stöðugt sé lagt mat á nauðsyn ríkisframlaga til framleiðslu og verðmyndunarkerfis landsins. Það er einkum á sviði landbúnaðarmála sem hlutur ríkisins er umtalsverður. Í því samkomulagi sem stjórnarflokkarnir hafa gert með sér er tekist á við þessi mál á þann veg að á næstu árum munu ríkisframlög lækka til þessara verkefna. Loks vil ég nefna nauðsyn þess að áfram sé leitað leiða til að færa verkefni frá ríkinu til annarra aðila í þjóðfélaginu sem talið er að geti veitt betri og ódýrari þjónustu en ríkið gerir. Í þessu sambandi hefur verið horft til sveitarfélaganna í landinu sem aðila er ættu og gætu tekið að sér aukin verkefni frá ríkinu. Í fjölmörg ár hafa þessi mál verið til umfjöllunar, en því miður hefur lítill sem enginn árangur orðið. Tel ég mjög mikilvægt að niðurstöður fáist sem fyrst í þessum málum. Ef það kemur í ljós að ekki er fyrir hendi grundvöllur til þessa verkefnaflutnings verður að gera gleggri skil á rekstri og fjárhagsábyrgð aðila, þannig að hvor aðili um sig hafi þá alfarið full yfirráð yfir viðkomandi starfsemi og geti hagað henni eftir efnum og ástæðum á hverjum tíma. Herra forseti. Ég er nú kominn að lokum þessarar ræðu. Sá árangur sem náðst hefur í efnahagsmálum frá því að núverandi ríkisstj. tók við völdum er áfangi á langri og erfiðri leið. Vandinn, sem við Íslendingar eigum við að glíma í efnahagsmálum um þessar mundir, er ekki síst afleiðing þeirrar minnkunar þjóðartekna sem við höfum orðið fyrir undanfarin þrjú ár. Vandinn birtist nú einkum í viðskiptahalla við útlönd og aukningu erlendra skulda þjóðarbúsins, verðbólgu sem magnast mun á næstu mánuðum, en þó vonandi tímabundið, og miklum rekstrar- og fjárhagsvanda í sjávarútvegi og fiskvinnslu. Ljóst er að meðan ekki er sigrast á viðskiptahalla og verðbólgu er atvinnuástand ótryggt. Því er nauðsynlegt að þau stefnumið, sem ríkisstj. hefur sett sér í stjórnun fjármála og peningamála, nái fram að ganga. Í því ljósi verður að skoða það fjárlagafrv. fyrir árið 1985 sem nú hefur verið lagt fram. Við Íslendingar erum ekki einir þjóða sem átt hafa í erfiðleikum með að vinna bug á viðskiptahalla og verðbólgu. Fjölmörgum þjóðum heims hefur með ströngum aðgerðum í efnahagsmálum tekist að rétta við efnahag sinn, draga úr verðbólgu og viðskiptahalla, en samfara þeim aðgerðum hefur komi til mikið og vaxandi atvinnuleysi. Því böli höfum við Íslendingar komist hjá og allt verður gert til að svo verði áfram. Það er einnig reynsla ýmissa okkar nágrannaþjóða að þar sem illa gengur að ná tökum á verðbólgunni hefur hagvöxtur verið lítill eða enginn. Það skulum við Íslendingar einnig hafa í huga. Það er mikilvægt að gætt sé hófs í útgjöldum ríkisins og í skattlagningu þegnanna. Það getur ekki verið rétt leið til að leysa vandamál að beina ríkiskerfinu að því með auknum ríkisútgjöldum. Þessar staðreyndir hafa mörgum þjóðum orðið ljósar og því hafa menn einbeitt sér að því að draga úr ríkisumsvifum. Það verður að leita annarra hagkvæmari og ódýrari leiða en sífelldri beitingu ríkisútgjalda til að fullnægja óskum manna. Þá er ekki heldur hægt að ganga út frá því að unnt sé að mæta auknum útgjöldum ríkisins með auknum sköttum. Þvert á móti hafa þær staðreyndir komið í ljós að háir skattar draga úr vilja manna til að starfa og grafa undan heilbrigðum fjárhag atvinnulífsins. Þessara staðreynda verða menn að taka tillit til við mótun efnahagsstefnu hér á landi og fjármál ríkisins eru ekki undanskilin. Það fjárlagafrv. sem hér er lagt fram hefur m.a. mótast af þessu. Að svo mæltu, herra forseti, leyfi ég mér að leggja til að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Frv. til fjárlaga er spegilmynd stjórnarstefnunnar á hverjum tíma eðli sínu samkvæmt. Eitt helsta einkenni fjárlagafrv. fyrir árið 1985 er byggðafjandsamleg stefna sem felst í miklum niðurskurði á framkvæmdaframlögum til sveitarfélaga, m.a. á framlögum til hafna, heilsugæslustöðva, skóla og dagvistunarstofnana, svo og niðurskurður á ýmsum framlögum til mennta- og heilbrigðismála, t.d. til Lánasjóðs námsmanna og Framkvæmdasjóðs fatlaðra. Þessi niðurskurður á framlögum ríkissjóðs til ýmissa nauðsynjamála leiðir þó ekki til jafnvægis í ríkisfjármálum, eins og hefði þó mátt vænta, vegna þess að skattar á fyrirtæki og banka hafa samtímis verið verulega lækkaðir. Það er einmitt annað aðaleinkenni frv. að ríkissjóður er áfram rekinn með verulegum halla. Aðhaldsstefna frv., sem m.a. felur í sér fráhvarf frá byggðastefnu, vaxandi misrétti námsmanna og verulega seinkun framkvæmda í þágu fatlaðra, kemur því miður að litlu haldi því að skattaívilnanir fyrirtækja, fjárfestingaraðila, hlutabréfaeigenda og banka slétta sparnaðinn út. Þótt prósentutölur, sem reikna má út frá þessu frv. til marks um breytingar milli ára, séu yfirleitt lágar og sumar hverjar meira að segja í mínus, eins og nánar verður vikið að síðar, á það ekki við um allar hundraðstölur frv. Hækkun rekstrarhalla frá seinustu fjárlögum og hækkun á erlendum lántökum í ríkisrekstrinum eru þær prósentur í fjárlagafrv., eins og það var lagt fram a.m.k., sem hækka hvað mest. Það segir kannske sína sögu. Rekstrarhallinn eykst skv. framlögðu fjárlagafrv. um 35% og erlendar lántökur um 62%. Önnur helsta ástæða rekstrarhallans er miklar greiðslur af almannafé til að mæta ábyrgðum útgerðarmanna sem ekki hafa greitt skuldir sínar. Þessum greiðslum er sem sagt mætt með erlendri skuldasöfnun ríkissjóðs. Það þarf engan að undra að skuldahlutfall þjóðarbúsins út á við fari jafnt og þétt hækkandi í tíð ríkisstj. þegar þessar staðreyndir eru hafðar í huga, en þetta er staðreyndin, að skuldahlutfallið er á hraðri leið upp á við jafnt og þétt þrátt fyrir hátíðleg loforð ríkisstj. um hið gagnstæða. Þessi stefna fjárlagafrv. er í fullu samræmi við þær afleiðingar í þjóðfélagi okkar sem stjórnarstefnan hefur haft. Áhrifin af stefnu stjórnarinnar á kjör fólks og fyrirtækja eru mjög mismunandi eftir því hverjir eiga í hlut. Ég hef þegar rætt um þau kjör sem ýmsir forgangsaðilar í þjóðfélaginu njóta hjá þessari ríkisstj., hef minnt á skattalækkanir í þágu banka, í þágu stórfyrirtækja, í þágu hlutabréfaeigenda og fjárfestingaraðila. Ég þarf ekki að minna á að allir atvinnurekendur hafa mjög notið þess að launagreiðslur hafa verið hlutfallslega mjög lágar síðan þessi stjórn tók við. En hverjir eru það sem tapa þá helst undir þessari stjórnarstefnu? Jú, það er fyrst og fremst launamenn, bændur, sjómenn og tekjulítið fólk sem orðið hefur fyrir þungum búsifjum, bæði sjúklingar, námsmenn og fleiri tekjulágir hópar. Launamenn hafa á einu ári misst um það bil fjórðu hverja krónu af launum sínum. Þeir hafa að vísu náð fram nokkurri hækkun launa á síðustu vikum, en eins og kunnugt er virðist ríkisstj. staðráðin í því að ná aftur öllum þessum launahækkunum sem orðið hafa og hefur nú sett verðbólguverksmiðju sína í fullan gang. Og verðbólguverksmiðjan malar. Hún framleiðir verðbólgu sem á að vera nógu mikil til að éta upp þær hækkanir launa sem náðst hafa fram á undanförnum vikum. Þetta er gert, eins og kunnugt er, bæði með gengisfellingum, með vaxtaokri og ýmsum fleiri ráðstöfunum. Fjmrh. hæstv. hefur lagt fram nýja útreikninga um hækkanir verðlags á komandi ári og eru það sannarlega mjög fróðlegar upplýsingar því þær segja okkur hversu mikil framleiðslan á að vera í verðbólguverksmiðju ríkisstj. á næsta ári. Þar er gert ráð fyrir, í útreikningum hæstv. fjmrh., að um verði að ræða 28% hækkun verðlags á árinu, enda á verð á erlendum gjaldeyri að hækka um 22–23% og er þá í báðum tilfellum átt við meðaltal, verðlag innanlands og meðaltal verðlags á erlendum gjaldeyri, á árinu 1985 miðað við meðaltal ársins 1984. Ég vil í þessu sambandi minna á að bændur hafa ekki síður mátt þola mikla kjaraskerðingu, enda eru laun þeirra reiknuð út frá launakjörum lágtekjumanna. Þeir hafa bæði tekið á sig þá miklu kjaraskerðingu sem orðið hefur afleiðing rýrnandi lífskjara, en auk þess hafa þeir fengið á sig að lækkaðar niðurgreiðslur hafa leitt til hlutfallslega meiri hækkunar á búvöruverði en öðrum vörum án þess að meira kæmi í hlut bænda. Neysla landbúnaðarvara hefur því verið að dragast saman og það á eftir að draga enn frekar úr tekjum bænda. Ég vík þá að tekjuhlið frv. Tekjuhlið frv. mótast að sjálfsögðu af gildandi skattalögum og þeim breytingum sem gerðar hafa verið á þeim á undanförnum árum. Ekki þarf að segja nokkrum að afnám álags á ferðagjaldeyri á árinu 1983 eða lækkun fyrirtækja- og bankaskatta á síðasta ári hafi ekki hvort tveggja mikil áhrif á afkomu ríkissjóðs á árinu 1985. Eina nýnæmið sem nú er hins vegar á ferðinni er áform um lækkun tekjuskatts sem hæstv. fjmrh. hefur gert grein fyrir. Í fjárlagafrv. var frá því greint að á móti lækkun tekjuskatts kæmi hækkun söluskatts, en nú hefur verið ákveðið að hætta við það. Þó vil ég leggja áherslu á það og benda hv. þm. á að áframhaldandi verður að sjálfsögðu um skattaskipti að ræða frekar en raunverulega skattalækkun. Í stað 600 millj. kr. tekjuskattslækkunar, sem hæstv. ríkisstj. áformar, hefur hæstv. fjmrh. gert okkur grein fyrir að til standi að hækka ýmsa óbeina skatta, t.d. álagningu á áfengi og tóbak, sem á að veita ríkissjóði tekjur umfram tekjur vegna venjulegra verðlagsbreytinga að upphæð 150 millj. kr., og einnig eru uppi áform um hækkun ýmissa aukatekna sem virðast munu hækka um kringum 100 millj. kr. Svo kemur þar til viðbótar sérstök ný tekjuöflun, sem hæstv. fjmrh. hefur gert hér grein fyrir, upp á 320 millj. kr. Þannig er hér greinilega um samanlagða tekjuöflun að ræða sem nemur tæpum 600 millj. kr,  Það þarf ekki að taka það fram að ýmsir aðrir lausir endar eru í tekjuhlið frv. Hæstv. ráðh. gat þess sérstaklega að við mundum hugsanlega eiga von á stórfelldum breytingum á tollalöggjöf og þá er hugsanlegt að þar komi einhver önnur tekjuöflun á móti. Auðvitað hefði verið eðlilegast að þetta lægi nú þegar fyrir. Eins er ýmislegt óljóst varðandi innlenda lánsfjáröflun. En það er ekki annað að gera á þessu stigi en vona að þetta eigi eftir að skýrast áður en afgreiðsla fjárlaganna á sér stað svo að þessi fjárlög hljóti ekki sömu örlög og þau hin seinustu að vera til umfjöllunar hjá ríkisstj. og Alþingi fram á vordaga. Sé litið á gjaldahlið frv. er um mikinn niðurskurð á framkvæmdaframlögum að ræða, eins og ég hef þegar rakið. Mér virðist að framkvæmdir á vegum sveitarfélaga fari einna verst út úr þessum niðurskurði ríkisstj. Tölurnar sem segja til um framkvæmdaframlög voru sannarlega ljótar í fjárlagafrv. eins og það var lagt fram, en enn þá ljótari verða þessar till. eftir að upplýsingar hafa fengist um væntanlegt endurskoðað frv. Hæstv. ráðh. upplýsti okkur stjórnarandstæðinga um það í gær að til þess að vega upp á móti þeim verðlagsbreytingum sem áformaðar væru á næsta ári þyrftu framkvæmdaframlög, fyrir utan vegaframkvæmdir, að hækka um 200 millj. kr., en nú mun áformað að hækka þessi framlög um aðeins 75 millj. kr. og er það svo lítil upphæð að hætt er við að margir mikilvægir útgjaldapóstar verði algerlega út undan. Ég vil benda á það að eins og frv. liggur nú fyrir er raunverulega um að ræða niðurskurð á framlögum til bygginga grunnskóla eða bygginga heilsugæslustöðva víðs vegar um land um ein 26% frá því sem var á liðnu ári ef tekið er tillit til áætlaðra verðbreytinga milli ára. Þó er niðurskurðurinn hvergi rosalegri en þegar kemur að hafnargerð víðs vegar um land, en það er sá framkvæmdaþáttur sem er hvað mikilvægastur víða og er þess eðlis að hann kemur fyrst og fremst landsbyggðinni að notum. Það fer heim og saman að þar sem landsbyggðin er annars vegar og framkvæmdir þar er niðurskurðurinn langmestur. Eins og ég hef sagt er niðurskurðurinn á framkvæmdaframlögum til hafna hvorki meiri né minni en 58% á þessum fjárl. hvað svo sem síðar kann að verða. Greinilega er mikill niðurskurður á framlögum til vegagerðar þrátt fyrir áformaða viðbót upp á 192 millj. kr. til vegamála, eins og hæstv. ráðh. hefur þegar gert grein fyrir, og hlutfall vegagerðarframkvæmda af þjóðarframleiðslu mun því verulega falla. Við höfðum stefnt á að þetta hlutfall yrði allt að 2.3% af þjóðarframleiðslu skv. samþykkt Alþingis fyrir tveimur árum og við vorum komnar með það upp í 2.2%, en nú á það að falla niður í 1.9%. Við hófum mikla sókn í vegaframkvæmdum á árinu 1980 skv. þeirri vegáætlun sem samþykki var á árinu 1979. Sú sókn hefur skilað feikilegum árangri víðs vegar um land, en því miður virðist nú vera veruleg hætta á því að úr þessari sókn verði dregið mjög verulega. Eins má nefna sem dæmi ýmsa aðra framkvæmdaliði sem lækka ískyggilega mikið að framkvæmdagildi frá því sem var á s.l. ári. Vil ég alveg sérstaklega nefna framlög til dagvistunarstofnana, sem auðvitað eru allt of lág og hafa rýrnað mjög verulega í tíð þessarar stjórnar. Framlög til Framkvæmdasjóðs fatlaðra eru langt fyrir neðan það sem á að vera skv. lögum um þann sjóð, sennilega rétt aðeins um helmingur af því sem á að vera lögum skv., og sama gildir um Lánasjóð ísl. námsmanna svo að annað dæmi sé nefnt. Þar var um verulegar þrengingar að ræða á þessu ári og er bersýnilegt að þær þrengingar halda áfram að vaxa. Eitt dæmi um niðurskurð á nauðsynjamálum þrátt fyrir nýleg áform Alþingis um hið gagnstæða eru framlögin til Kvikmyndasjóðs. Við vorum á s.l. vori að samþykkja ný lög um Kvikmyndasjóð þar sem gert var ráð fyrir að framlög til hans yrðu í nokkru hlutfalli við söluandvirði aðgöngumiða að kvikmyndahúsum og söluskattstekjur ríkissjóðs af þeim. Menn höfðu gert ráð fyrir að tekjur Kvikmyndasjóðs yrðu um 30 millj. kr. skv. því á árinu 1985. Þetta var Alþingi að samþykkja s.l. vor. en það er í þessu frv. skorið niður í 8 millj. kr. Sama gildir um landverndaráætlunina sem samkomulag hafði tekist um að fengi ákveðin framlög í hlutfalli við samninga þar að lútandi fyrir tveimur árum, en þar er um verulegan niðurskurð að ræða. Enn má nefna Erfðafjársjóð, sem aðeins fær hluta af erfðafjárskatti, 20 millj. af 25 millj., og skemmtanaskattinn sem ekki skilar sér nema að sáralitlu leyti til þeirra verkefna sem honum eru sérstaklega tileinkuð, þ.e. aðeins 10 millj. ganga til menningarstarfsemi af þeim 26 millj. sem eiga að gera það lögum skv. Þetta hef ég aðeins nefnt hér sem dæmi og læt þar við sitja. Ég vil svo að lokum fara nokkrum orðum um afkomu ríkissjóðs á liðnum árum og þá sérstaklega á seinasta ári, en hæstv. ráðh. vék nokkuð að því í ræðu sinni áðan. Það liggja nú fyrir reikningar um afkomu ríkissjóðs þau fjögur ár sem tengdust ríkisstjórn dr. Gunnars Thoroddsens. Þrjú af þessum árum, árin 1980–1982, voru mjög hagstæð. Afkoma ríkissjóðs var þá jákvæð um 3.7% fyrsta árið, 2.9% annað árið og 9% þriðja árið. Hitt er flestum kunnugt, að fjórða árið skar sig verulega úr, það var stjórnarskiptaárið 1983, en þá var afkoman miklu lakari en áður hafði verið. Hún var neikvæð um 2.1% ef miðað er við regluleg útgjöld ríkissjóðs, eins og ég vík að síðar. Meðaltal þessara ára er þó jákvætt sem nemur 3.4%. Við fjárlagaumr. á s.l. ári benti ég á að eftir að núv. ríkisstj. hefði komið til valda hefðu ýmsar ákvarðanir verið teknar sem ýmist fólu í sér minnkaðar tekjur ríkissjóðs eða aukin útgjöld ríkissjóðs án þess að nokkrar ráðstafanir væru gerðar til að afla tekna á móti eða til að skera önnur útgjöld niður á móti minnkandi tekjum. Ég benti á að vegna vegamála væri um að ræða fjárvöntun, þ.e. vöntun á tekjuöflun, upp á 120 millj. - ellegar þá vöntun á niðurskurði ef menn vilja hafa það svo. Í öðru lagi kostuðu mildandi aðgerðir á því ári 405 millj. án þess að nokkurt fé kæmi þar á móti. Álag á ferðagjaldeyri var afnumið sem nam 50 millj. kr., tollalækkanir námu 30 millj. kr. og niðurgreiðslur umfram það sem fjárlög gerðu ráð fyrir námu 194 millj. Alls var þarna um að ræða upphæð sem nam 800 millj. kr. Við 1. umr. fjárlaga tók ég svo til orða um þetta mál. með leyfi forseta: „Ég hef alltaf dregið í efa að þegar upp yrði staðið í lok þessa árs yrði rekstrarafkoman neikvæðari um hærri upphæð en ég nefndi nú. Ég hef talið að í ríkisreikningi fyrir árið 1983 yrði halli ársins, miðað við útlitið eins og það er, minni en nemur þessari tölu, þegar haft er í huga að afgangur ársins 1982 var hvorki meira né minna en 850 millj. Því er ljóst að ef tekna hefði verið aflað í stað þeirra tekna og tekjupósta sem lagðir voru niður eða útgjöld lækkuð þar á móti, þá hefði ríkissjóður komið nokkuð örugglega út á sléttu á þessu ári, jafnvel skilað einhverjum afgangi. En allt kemur þetta í ljós síðar meir.“ Ég vil leyfa mér nú við 1. umr. fjárlaga fyrir árið 1985 að benda á að þessi orð mín um afkomuna 1983 hafa reynst rétt. Raunverulegur rekstrarhalli ríkissjóðs á árinu 1983, þ.e. munur á raunverulegum tekjum og gjöldum, nam um 369 millj. kr. og ef afkoma ríkissjóðs á þessu ári hefði ekki verið rýrð um áðurnefndar 800 millj., sem ég hef þegar gert grein fyrir, hefði orðið afgangur á því ári sem numið hefði yfir 400 millj. kr. Hitt er svo allt annað mál að í ríkisreikningi fyrir árið 1983 er hallinn talinn meiri vegna þess að í bókhaldi ársins 1983 eru færð nokkur stór útgjöld sem ekki koma rekstri ársins við hið minnsta, útgjöld sem nema rúmum 1000 millj. kr., og því verður útkoman 1983 neikvæð sem nemur rúmum 1400 millj. kr., þ.e. sem nemur þeim 369 sem ég nefndi áðan plús rúmum 1000 millj. til viðbótar. Hver voru þá þessi gífurlegu útgjöld upp á 1066 millj. sem færð voru á árinu 1983 og urðu þess valdandi að svo mikill halli varð á því ári? Jú, þessi gjaldfærsla stafaði af því að á árinu 1983 tók Landsvirkjun yfir byggðalínurnar og við yfirfærsluna varð ríkissjóður að yfirtaka skuldir og auka eigið framlag til Landsvirkjunar svo nam tæpum 1000 millj. kr. En það er rétt að vekja á því athygli í þessu sambandi að ekki ein einasta króna rann úr ríkissjóði á árinu 1983 þess vegna. Öll þessi upphæð er uppgjör vegna liðins tíma. Sumt af henni rekur sig aftur í fjármálaráðherratíð Tómasar Árnasonar, annað og raunar miklu stærri partur upphæðarinnar rekur sig aftur í fjármálaráðherratíð Matthíasar Mathiesen og stórar fjárhæðir í þessu sambandi rekja sig jafnvel allt aftur í fjármálaráðherratíð Halldórs E. Sigurðssonar. En öll var þessi upphæð gerð upp á einu bretti með því að Landsvirkjun tók við línunum og ríkissjóður og Landsvirkjun skiptu á milli sín skuldunum og það sem féll á ríkissjóð var allt fært sem gjöld, tæpar 1000 millj., rétt eins og á að giska 4000 ríkisstarfsmenn hefðu verið ráðnir í vinnu snögglega þetta árið og hætt svo vinnu í lok ársins. En staðreyndin var sú að hér var ekki um raunveruleg útgjöld að ræða, eins og þegar menn eru ráðnir í vinnu og til þess þarf að kosta tæpum 1 milljarði, heldur var hér fyrst og fremst um bókfærsluatriði að ræða. Í fjárlögum var ekki heldur reiknað með þessum færslum til gjalda á árinu. Ég vil hins vegar taka það fram að ég er alls ekki að vefengja rétt hæstv. fjmrh., eftirmanns síns, til að færa alla þessa upphæð til gjalda á þessu tiltekna ári. En ég vona bara að öllum sé ljóst sem hlýða á mitt mál hér, að þessar 1000 millj., sem færðar voru til gjalda þótt þær eigi ekkert skylt við raunveruleg útgjöld þessa árs, gerbreyta afkomu ríkissjóðs á árinu og valda því að sú mynd sem við fáum af afkomu ríkissjóðs á þessu ári er vægast sagt mjög villandi. Í skýrslu fjmrh., sem dags. var 29. júní 1984, var hins vegar gerð grein fyrir þessari sérstöku útgjaldafærslu og áhrifum hennar á afkomu ríkissjóðs. Í þessari skýrslu eru þessar færslur nefndar óregluleg gjöld og er þá átt við færslur til gjalda vegna afhendingar byggðalína til Landsvirkjunar að upphæð 984 millj. svo og uppgjör vegna skulda Vestmannaeyjakaupstaðar síðan í gosi þar um slóðir, en þar var um að ræða hliðstæða bókfærslu upp á 82 millj. Samanlangt eru þessi svonefndu óreglulegu gjöld talin nema 1066 millj. kr. Ég vil taka það alveg skýrt fram að í þessari skýrslu fjmrh. frá því í sumar, sem ekki hefur verið birt alþm., gera menn sér að sjálfsögðu fulla grein fyrir að það verður að halda þessum óreglulegu gjöldum aðskildum ef menn ætla að geta lesið eitthvað af viti út úr ríkisreikningi um afkomu ársins 1983. Þess vegna segir í þessari skýrslu, með leyfi forseta: „Án óreglulegra gjalda, sem færð hafa verið í rekstrarreikningi A-hluta á árinu 1983, varð rekstrarafkoma ríkissjóðs neikvæð um 369 millj. kr.“ Ég harma hins vegar að hvorki í ræðu hæstv. fjmrh. hér áðan, þar sem hann fjallaði um afkomu ríkissjóðs á árinu 1983, né í ríkisreikningi fyrir árið 1983 var að finna nokkra vísbendingu um það gífurlega misræmi sem skapast í reikningnum vegna þessara sérstöku gjaldfærslna á sama hátt og gert var þó í skýrslu fjmrh. til stjórnarandstæðinga sem gefin var í júnímánuði s.l., en eins og ég tók fram áðan hefur sú skýrsla ekki verið opinberlega birt. Þess vegna eru það væntanlega nýjar fréttir fyrir flesta alþm. en engu að síður réttar fréttir að raunveruleg afkoma ríkissjóðs á þessu ári var 369 millj. í halla en ekki um 1400 millj. eins og er hin opinbera tala. Það þarf því enginn lengur að efast um að árið 1984 hefði komið jákvætt út rekstrarlega séð ef sú stjórn sem við tók vorið 1983 hefði ekki ákveðið við stjórnarskiptin að eyða 800 millj. kr. ýmist með auknum útgjöldum eða minnkaðri tekjuöflun. Menn kunna nú að spyrja hvers vegna ég eyði svona löngu máli til að ræða þessa staðreynd. Menn kunna kannske að spyrja: Skiptir máli þegar allt kemur til alls hvernig þessari bókfærslu er háttað? Ja, skiptir bókfærsla máli? Áreiðanlega finnst fjölmiðlum bókfærsluatriði af þessu tagi skipta litlu máli. Þegar fjárlagafrv. er í smíðum er löngum eytt miklu rúmi í fjölmiðlum til að rökræða um hvort gat sé í fjárl., hvort væntanlega sé mikill halli á þeim. En þegar svo aftur á móti útkoman liggur fyrir er ekki áhugi lengur til staðar og lítið um það rætt á hvern veg útkoman var. Satt best að segja hefur mér fundist að það væri trúarsetning fjölmiðla hér á Íslandi að það sé halli á öllum fjárl., það sé bara regla. Ég vil minna í þessu sambandi á að fréttamenn útvarpsins fullyrtu í fyrravetur blákaldir, þegar rætt var um svonefnt fjárlagagat, að alltaf hefði verið halli á fjárlögum og þetta væri auðvitað engin undantekning á því ástandi sem löngum hefði verið. Skýringin væri ósköp einfaldlega sú að menn hefðu verið iðnir við það á liðnum árum að jafna hallann út með aukafjárveitingum. Mér þótti þetta nú heldur aum speki þegar ég heyrði hana í útvarpinu á sínum tíma og óskaði eftir að fá að koma á framfæri leiðréttingu, benti á að afkoma ríkissjóðs hefði verið mjög jákvæð á árunum 1980–1982, en sú sérstaka leiðrétting fékkst nú ekki birt. Ég vildi benda á að það hefði verið afgangur á þessum árum þrátt fyrir þær aukafjárveitingar sem veittar voru. Í þessu sambandi er kannske rétt að nefna að minn ágæti eftirmaður, hæstv. fjmrh. Albert Guðmundsson er vanur að segja, þegar þessi mál ber á góma, að ekki þurfi nú vitnanna við um rekstur ríkissjóðs, skuldasöfnun þjóðarinnar í útlöndum segi sína sögu. Hann er sem sagt orðinn nokkuð vanur því að blanda saman annars vegar aukningu langra lána þjóðarinnar allrar út á við í viðskiptum við aðrar þjóðir og hins vegar afkomu ríkissjóðs. Þó þarf auðvitað ekki að segja neinum að aukning erlendra lána, sem mest er talað um, stafar bæði af erlendum lántökum einkaaðila, erlendum lántökum Landsvirkjunar, erlendum lántökum sveitarfélaga vegna hitaveituframkvæmda og þó er aukningin ekki síst vegna breytinga á raungengi ákveðinna mynta og þá fyrst og fremst vegna hækkunar á dollar. Auk þess stafar breytingin á þessu skuldahlutfalli í prósentum talið bæði af hækkandi raungengi dollarans, eins og ég nefndi, og um leið af minnkandi þjóðarframleiðslu og útflutningsframleiðslu sem eru deilitölurnar í slíkum útreikningum. Ekkert af þessu, sem ég nú hef nefnt, skiptir máli varðandi afkomu ríkissjóðs undanfarin ár. En auðvitað er ósköp auðvelt að hræra þessu öllu saman í huga fólks ef vilji er fyrir hendi. Ég tel hins vegar að það skipti verulegu máli hvort ríkissjóður reynist rekinn með miklum halla eða ekki og hvort menn viðurkenna og þekkja staðreyndir í því sambandi eða ekki. Það er ekki aðeins nauðsynlegt vegna skattgreiðenda í framtíðinni. Ástæðan er líka sú að ef menn fara að ganga út frá halla á ríkissjóði sem sjálfsögðum hlut, ef menn fara að trúa því að það sé alltaf halli á ríkissjóði hvort sem svo er eða ekki, ef menn snúa vísvitandi öllum staðreyndum á hvolf svo að fólkið í landinu veit aldrei annað en að alltaf sé allt í mínus hjá ríkissjóði þótt allt annað sé staðreynd, þá er hætt við því að fjmrh. framtíðarinnar og Alþingi sjálft hafi harla lítinn metnað fyrir hönd ríkissjóðs, þá er hætt við að sígi fljótt á ógæfuhliðina. Þá keppast menn við að lækka skatta án þess að nokkuð komi á móti og auka útgjöld án þess að afla tekna á móti, eins og þessi stjórn hefur ástundað af sem mestu kappi. En staðreyndin um afkomu ríkissjóðs á árinu 1983 liggur fyrir og er, eins og ég hef nú gert grein fyrir, að halli ársins var þá ekki nema 369 millj. kr. sem sýnir að það hefði verið unnt að ná hallalausri afkomu á þessu ári ef ríkisstj. hefði ekki ákveðið þegar hún kom til valda að stefna á halla hjá ríkissjóði með þeim 800 millj. kr. tekjumissi og útgjaldaauka sem hún stóð fyrir án þess að nokkuð kæmi á móti. Ég vil svo að endingu eindregið vara við því að ríkissjóði verði stefnt í mikinn hallarekstur á komandi ári. Viðskiptahalli sem verður til við það að fyrirtæki taka lán, að skip eru keypt til landsins eða Landsvirkjun byggir virkjanir eða sveitarfélög byggja hitaveitur er ekki ýkjahættulegur fyrir þjóðarbúið. Það er auðvitað alltaf erfitt að fjármagna alla fjárfestingu af tekjum líðandi árs og erlendar lántökur geta því verið fullkomlega réttlætanlegar og raunar óhjákvæmilegar og þær eru ekki hættulegar meðan um er að ræða fyrirtæki sem standa í skilum eða eru líkleg til að geta fullkomlega staðið undir þeim lánum sem er verið að taka. En lántökur ríkissjóðs til A-hluta reksturs, þ.e. í almennan rekstur ríkissjóðs, eru auðvitað ekkert annað en ávísun á skattgreiðendur framtíðarinnar. Á þessu tvennu er reginmunur. Með lántökum í almennan rekstur er ríkisstj. sannarlega komin út á mjög hálan ís og það er einmitt þess vegna mjög óheppilegt þegar stjórnmálamenn og fjölmiðlar rugla þessu öllu saman, hræra þessu öllu saman og sjá ekki mun á því hvort um er að ræða lántökur til sjálfstæðra fyrirtækja annars vegar eða lántökur í almennan rekstur ríkissjóðs. Þessa dagana er ríkissjóður t.d. að taka fullverðtryggð lán með 7–8% vöxtum. Vextirnir eiga eftir að tvöfalda þessi lán á aðeins tíu árum. Ef skattgreiðendur í dag geta ekki staðið undir þeim útgjöldum sem út af standa í A-hluta fjárlaganna er þá líklegt að skattgreiðendur geti staðið undir tvöfaldri upphæðinni að tíu árum liðnum ofan á þau vandamál sem þá verða við lýði? Það er óábyrg stefna að afgreiða fjárlagafrv. vísvitandi með halla og ætti aldrei að þekkjast. Menn kunna kannske að segja að Reagan hinn bandaríski, forseti bandarísku þjóðarinnar, hafi svo sannarlega gefið hægri sinnuðum skoðanabræðrum sínum víða um heim þetta fordæmi. En ég vil minna á að ábyrgðarleysið sem þarna er á ferðinni minnkar ekki við það þótt bent sé á útlend fordæmi. Ég segi því að lokum: Ríkisstj. ber skylda til að tryggja hallalaus fjárlög á árinu 1985. Hún á ekki að draga úr tekjum ríkissjóðs eða auka útgjöld verulega án þess að þar komi örugglega eitthvað annað á móti. Núverandi stefna, sem fylgt hefur verið frá því að þessi stjórn kom til valda, getur ekki gengið og hlýtur að valda ómældum erfiðleikum í stjórn ríkisfjármála á komandi árum.



Herra forseti. Ég vil draga saman fáeina þætti sem ég tel vera megineinkenni þess fjárlagafrv. sem hér liggur fyrir. Í fyrsta lagi er stóralvarlegt að ríkissjóður er nú rekinn í vaxandi mæli á erlendum lánum. Skv. yfirliti sem birt er með fjárlagafrv. og er skv. framsetningu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er skuldaaukning ríkissjóðs í erlendum lánum á árinu 1985 áætluð um 3.4 milljarðar. Ráðh. lét þess einmitt getið í framsöguræðu sinni að sú framsetning, sem þarna væri valin, væri gleggri og skýrari en sú framsetning sem menn hefðu fylgt hingað til. Þetta svarar til þess að allt menntakerfið í landinu sé rekið á erlendum lánum, svo að menn hafi eitthvað til samanburðar, og slagar upp í það að vera jafnhá upphæð og allar tolltekjur ríkisins. Vaxtabyrðin af þessu er vitaskuld sífellt að þyngjast, og það gerði ráðh. einmitt að umtalsefni og sagði að mál væri að linnti. En skv. þessu sama yfirliti verður um mikla aukningu að ræða á erlendri skuldasöfnun ríkisins á milli áranna 1984 og 1985 svo að enn stefnir í meira óefni en fyrr. Annar meginþáttur þessa frv. er framhald af þeirri stefnu að skerða hinn félagslega þátt. Það varðar skóla og heilsugæslu, það varðar dagvistun og það varðar Framkvæmdasjóð fatlaðra. Þar er skerðingin um 60 millj. kr. Það varðar Framkvæmdasjóð aldraðra til þess að byggja elliheimili eða dvalarstaði fyrir gamalt fólk. Þar er óbreytt krónutala milli ára þrátt fyrir allar verðlagshækkanir. Og það varðar alla samhjálp. Í því sambandi getum við tekið sem dæmi, sem ráðh. gerði sérstaklega að umtalsefni áðan, að meiningin væri að verja 100 millj. kr. til að auka kaupmátt hjá elli- og örorkulífeyrisþegum umfram það sem hann hefði verið að undanförnu. Þetta er 4% aukning í kaupmætti. Þar er gert ráð fyrir því að umfram verðlagsþróun, umfram launaþróun aukist elli- og örorkulífeyrisbætur um 4%. Þetta er varla stórmannlegt eftir að búið er að skerða kaupmáttinn hjá þessu fólki um yfir 20%. Gamla fólkið verður lengi með þessu móti að vinna upp þá skerðingu sem gerð hefur verið í tíð núv. ríkisstj. og á seinasta ári hæstv. ríkisstj. Gunnars heitins Thoroddsens á kaupmætti þess. Þriðja meginatriðið sem ég vil benda á er að sú tekjuskattslækkun, sem boðuð er, er öll tekin til baka í nýjum sköttum. Ég mun gera það að umtalsefni frekar hér á eftir. Í fjórða lagi er ekki úr vegi að benda á að um leið og talað er um aðhald er það aðhald æðimisjafnt. Þegar kemur að yfirstjórninni, ráðuneytunum sjálfum, er hækkunin tvöföld, þreföld, jafnvel fjórföld á við hinar almennu verðhækkunarforsendur frv. Í iðnrn. er um tvöfalda hækkun að ræða, þ.e. 26%, meðan verðlagsforsendur töldust vera 13%, og í félmrn. er um þreföldun að ræða eða 37% hækkun. En forsrn. slær metið. Það er fjórfalt meiri hækkun á því að reka það rn. en almennar verðlagsforsendur gera ráð fyrir. Það er munur á Jóni og séra Jóni. Ef við lítum þá fyrst á afkomu ársins 1984, sem bæði núv. fjmrh. og fyrrv. fjmrh. gerðu að umtalsefni, þá má segja að það sé sama marki brennd útkoman fyrir árið 1984 og útkoman fyrir árið 1983, nefnilega því markinu að með því að það er viðskiptahalli hefur ríkið svo miklar tekjur af viðskiptahallanum að það tekst nokkurn veginn að jafna þær tölur sem menn hafa sett sér í upphafi, ná þeim jöfnuði sem menn þykjast vera að ná á pappírnum, þeim A-hluta jöfnuði sem menn hafa gjarnan gumað af, en sem virðist nú ekki eins merkilegur þegar litið er á það yfirlit sem hæstv. fjmrh. segir að gefi gleggri og skýrari mynd, þ.e. skv. framsetningu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Það er með þessum hætti sem tekist hefur að ná endunum saman skv. staflið A í fjárlögunum eða því sem næst að ná þeim saman, bæði í ráðherratíð Alberts Guðmundssonar og í ráðherratíð Ragnars Arnalds. Ráðið er einfalt: Látum ríkissjóð taka lán erlendis til þess að jafna hallann hjá sjálfum sér. Búum þannig til viðskiptahalla sem verður til þess að jafna þann mun sem menn vilja svo gjarnan veifa að enginn sé, en er samt mjög mikill þegar betur er að gáð. Ég kemst ekki hjá því að gera sérstaklega að umtalsefni hinar erlendu lántökur og það yfirlit sem yfir þær er gert og aðra þætti sem varða ríkissjóð í töflum sem fylgja þessu fjárlagafrv. og eru upp settar samkv. framsetningu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Þar sést að skv. fjárl. á árinu 1984 eru erlendar lántökur nettó 1950 milljarðar kr., en þær verði hvorki meira né minna en 3431 milljarður kr. skv. frv. fyrir 1985 - að vísu fyrir leiðréttingu sem svarar til um 100 millj. kr. samkv. nýjustu upplýsingum. Hækkun á erlendum lántökum til þess að reka ríkissjóð er þá 75.6% milli áranna 1984 og 85. Þetta er vissulega umhugsunarefni því að þessi fjárhæð er ekki svo lítil eins og ég gat um áðan. Hún svarar til þess sem kostar að reka allt menntakerfi Íslendinga, allt frá grunnskóla og upp í háskóla. Í öðru yfirliti, sem birt er, kemur í ljós að þær tölur, sem íslenskir ráðamenn hafa notað varðandi umsvif ríkisins, eru allar meira og minna ómark. Þær eru ekki samanburðarhæfar við það sem gerist hjá öðrum þjóðum. Allt tal um að umsvif ríkisins hér séu svo og svo miklu minni en meðal erlendra þjóða er þess vegna ekki rétt. Þar skeikar um 10% að því er tekjuhliðina varðar og þar skeikar um 20% að því er gjaldahliðina varðar. Þessu hlýt ég að vekja athygli á vegna þess að þegar við berum okkur saman við aðrar þjóðir verðum við að vera með sambærilegar tölur. Hæstv. fjmrh. gerði nokkuð að umtalsefni skattastefnu ríkisstj. Já, hver er hún? Því var heitið í upphafi, því var heitið þegar fjárlagafrv. var lagt fram, að frv. um skattstiga og skattvísitölu yrðu lögð fram við upphaf þings. Ekkert af þessum frv. höfum við séð enn þá. Það eina sem við höfum fengið að vita var upplýst hér í dag og í dag í fyrsta skipti, að jaðarprósentur skattstigans mundu breytast eilítið, mundu lækka um 3% í neðsta þrepi, um 1% í næstneðsta þrepi og um 1% í hinu efsta þrepinu. Þetta eru allar upplýsingarnar sem við fáum um framkvæmd þeirrar skattastefnu að lækka tekjuskattinn um 600 millj. kr. Þetta er heldur magurt. Að vísu segir ráðh. að jafnframt eigi að létta á þeim sem verst eru settir og þar sem ein fyrirvinna er. Þetta eru ágæt markmið, ég er sammála þeim, en mér finnst ríkisstj. hafa tekið sér nokkuð langan tíma til þess að ganga frá þessu frv. og að það sé orðið nokkuð langt í efndirnar á því að þessi frv. yrðu lögð fram við upphaf þings. En þegar betur er að gáð kemur í ljós að sú lækkun sem á að eiga sér stað á tekjuskatti einstaklinga upp á 600 millj. kr. á að leiða til skattahækkunar annars staðar, tekjuaukningar ríkissjóðs annars staðar, sem er samkv. nýjustu upplýsingum hæstv. fjmrh. upp á 620 millj. kr. Þar af er upplýst að um 150 millj. komi með því að láta áfengi og tóbak hækka u.þ.b. 10% umfram það sem verðlagshækkanir verða. En hvað um afganginn? Hvað um hinar 470 milljónirnar? Hversu glöggar upplýsingar hefur þingið um það úr ræðu hæstv. ráðh. eða þeim upplýsingum sem hafa komið fram? Jú það er talað um að hugsanlega megi hækka ýmsa liði um upphæð sem svari til 150 millj. kr. Það eru alls konar gjöld, skráningargjöld, leyfisgjöld, væntanlega veðbókarvottorð og hvað þeir heita þessir fjölmörgu smáskattar sem eru hér og hvar notaðir sem tekjuliðir og eins og frumskógur í fjárlagafrv. Þessir liðir eiga allir að hækka, væntanlega um önnur 10% umfram verðlagshækkanir, og verða þá að gera það strax við upphaf ársins. Þetta tvennt svarar þó ekki til nema 300 millj. kr. Þá eru eftir 320 millj. kr. sem eru skattlagning sem engin einasta grein er fyrir gerð hér af hvaða tagi muni verða. Hæstv. fjmrh. hefur afneitað því að þetta yrði fólgið í hækkun söluskatts. Hann hefur þá væntanlega líka afneitað því að það yrði fólgið í því að það yrði víðtækari grunnur undir söluskattinum, eins og var nú ein setningin í grg. með þessu fjárlagafrv. Ég skil það svo að víðtækari grunnur undir söluskattinum þýði að undanþágum verði fækkað. Ef engin breyting á að eiga sér stað á söluskattinum er ekki heldur um það að ræða að undanþágum verði fækkað. Ég vænti þess að hæstv. fjmrh. svari því afdráttarlaust hvort innifalið í hans svari um að ekki verði um hækkun á söluskatti að ræða sé einnig að það verði ekki um að ræða víðtækari álagningargrunn, eins og það hét á skrifstofumáli því sem er í grg. þessa fjárlagafrv. En skattlagning verður það. Í hvaða mynd vitum við ekki. Við Alþfl.-menn mundum ekki hafa á móti því að það yrði í sköttun á stóreignum. En þá vildum við verja því, a.m.k að verulegu leyti, til þess að bæta hlut húsnæðislánakerfisins til þess að sjá til þess að menn þyrftu ekki að bíða ár eða svo eftir því að þau lán fáist afgreidd sem þeim er lofað, eins og einmitt er tilfellið núna. Annars er fróðlegt að skoða tekjuáætlun þessa frv. og hversu raunhæf hún muni vera. Það er gerð sérstök grein fyrir tekjuáætluninni í forsendum með þessu fjárlagafrv. Og það er ákaflega fróðlegt að sjá forsendurnar undir því að tekjur verði þær sem gert er ráð fyrir bæði að því er varðar eignarskatt og tekjuskatt. Þar segir að vegna áætlaðra eftirstöðva ógreiddra skatta í árslok 1984 að því er eignarskatt varðar er gert ráð fyrir að innheimta eignarskatts hækki meira en sem svarar álagningu milli ára. Hækkun álagningar milli ára á að vera 12.5%, en hækkun innheimtunnar á að vera 17% hjá einstaklingum og 21% hjá félögum. Og rökstuðningurinn er því sá að menn hafi staðið svo illa í skilum árið 1984 að þeir hljóti að standa langtum betur í skilum árið 1985. Nú geta menn metið hvað valdi því að menn hafi staðið illa í skilum á árinu 1984. Það gæti t.d. verið léleg afkoma að því er einstaklinga varðar. Eftir því sem ríkisstj. hefur boðað verður nú lítill munur á kaupmætti launa hjá launþegum á árinu 1985 miðað við árið 1984 og varla svo að það svari til einhverra stórupphæða. Af því er fyrirtækin varðar gæti verið að þetta væri vegna þess að fyrirtæki í undirstöðuatvinnugreininni, sjávarútvegi, hefðu barist í bökkum, hefðu ekki borgað skattana sína. Ég er hræddur um að nokkur dæmi séu um það. Er útlit fyrir það núna að í upphafi árs 1985 verði glimrandi afkoma í sjávarútveginum, þannig að þessi fyrirtæki rjúki til og borgi upp allar eftirstöðvar af sköttum sínum og skaffi þannig ríkissjóði stórkostlegar tekjur? Alveg það sama, alveg sams konar röksemdafærsla, er uppi á teningnum þegar kemur að tekjuskattinum. Sú nettóálagning sem hér er um að ræða er sögð lækka um 20%, en tekjur ríkissjóðs vegna nettóálagningar upp á 20% lækka ekki nándar nærri svo mikið. Þær lækka bara um 11%. Og það er sama röksemdafærslan: það voru svo lélegir greiðendur 1984 að þeir hljóta að verða góðir greiðendur 1985. Þetta er ákaflega merkileg röksemdafærsla og ég kemst ekki hjá því að biðja hæstv. fjmrh. um að gera eilítið nánari grein fyrir því hvernig á þessu standi, hvernig svona röksemdafærsla fái staðist, hvernig hann ætli að koma því til leiðar að menn verði svo langtum skilvísari á árinu 1985 en á árinu 1984 að ekki einungis borgi þeir hærra hlutfall af skatti sínum, heldur líka eftirstöðvarnar eins og hér er sagt. Ég mun nú, herra forseti, víkja að fáeinum öðrum þáttum sem fram koma hér varðandi forsendur og tölur sem uppi eru í þessu fjárlagafrv. Ég vil þá fyrst gera að umtalsefni útflutningsbætur. Hér virðist vera á ferðinni mjög merkileg stefnubreyting hjá ríkisstj. Hæstv. fjmrh. lét þess getið að útflutningsbótaþörfin, eins og hún væri nefnd, væri um 450 millj. árið 1984, en hámarksgreiðslugeta var sett við 468 millj. eins og kunnugt er. En hann lét þess einnig getið að útflutningsbótaþörfin, eins og hún væri nú venjulega skilgreind, yrði 500 millj. á árinu 1985. Engu að síður er ekki gert ráð fyrir því að greidd verði hærri fjárhæð en 380 millj. kr. Þarna skeikar 120 millj. miðað við útflutningsbótaþörfina. Hér er greinilega verið að stíga skref í þá átt að komast út úr útflutningsbótakerfinu og það er vel, en ég hefði gjarnan viljað fá upplýst hjá hæstv. ráðh. hvernig eigi að framkvæma úthlutun á mismuninum, ef ég má orða það svo, hvernig eigi að jafna byrðunum af þessum 120 millj. sem þarna ber í milli - eða gerist þess engin þörf? Verður það ekki eitt af því sem ríkisstj. verður að gera sér grein fyrir? Hefur ríkisstj. ekki hugsað út í það með hvaða hætti hún ætli að gera það, hvernig því eigi að jafna á bændur og sláturhús og mjólkurbú hér í landinu? Ég tel skipta verulegu máli hvernig því verður jafnað og að hve miklu leyti það verður borið af bændum eða af milliliðunum sem hafa verið að reisa hallir allt í kringum okkur. Ég óska eftir því að hæstv. ráðh. gefi glöggar upplýsingar um þetta. Þetta atriði gefur tilefni til þess að gera sérstaklega að umræðuefni þau lagaákvæði sem gilda um hámark útflutningsbóta, en sem venjulega hefur verið talið sem útflutningsbótaþörf, og útreikning á því í gildandi lögum. Það er talað um 10% af allri landbúnaðarframleiðslu. Nú er það svo að hér eru komnar upp ýmsar búgreinar sem teljast nú stundum aukabúgreinar eða vaxtarbúgreinar og ganga undir margvíslegum fögrum nöfnum af því taginu. Það gæti vissulega verið aukabúgrein að steypa gangstéttarhellur ef það væri gert á bóndabýli. Fellur það undir landbúnaðarframleiðslu? Það hefur verið talið að hlunnindi ýmiss konar féllu undir landbúnaðarframleiðslu, þ. á m. tekjur af laxveiðileyfum, æðardúnstekja og þar fram eftir götunum. Verða þá ekki líka skv. þessu hluti af landbúnaðarframleiðslunni, sem reikna á 10% af, allar þær nýju búgreinar sem við erum að koma upp vegna þess að við höfum ekki efni á að reka þær gömlu í eins ríkum mæli og raun ber vitni? Hvað um refarækt, minkarækt, laxarækt, silungsrækt. fiskirækt yfirleitt? Allt heyrir þetta undir landbrn. Er ekki tími til kominn að þingið taki nú á sig rögg og endurskoði þessi lög, setji bæði hámarksupphæð á komandi ár, ekki bara þetta eina ár. heldur í framhaldinu, og skilgreini með hvaða hætti eigi að reikna þessa upphæð, ef hún á að vera prósentutala af einhverri landbúnaðarframleiðslu, hver sú landbúnaðarframleiðsla er og hvort þar sé þá innifalið að steypa gangstéttarhellur, ef það er gert á bændabýli, eða fiskiræktin eða refræktin eða minkaræktin? Og í annan stað: Hvernig ætla menn að komast þann veg sem fara verður? Auðvitað hefði Alþingi getað tekið á sig rögg langtum fyrr og tekið á þessum málum. Ég minni á að þegar á árinu 1980 flutti ég lagafrv. sem varðaði einmitt þessi atriði og Alþfl.-menn hafa áður flutt lagafrv. sem varða þau skilgreiningaratriði sem ég hef nú gert að umtalsefni. Ég fór fáeinum orðum áðan um það hversu ríkissjóður væri rekinn með miklum halla og hvernig erlendar skuldir söfnuðust upp. Það kom fram í máli hæstv. fjmrh. að það hefði reynst brösótt og erfitt að afla innlends lánsfjár. Og hver var höfuðskýringin? Höfuðskýringin var sú að ríkisstj. hafði sjálf skipt um stefnu í vaxtamálum. Hæstv. fjmrh. fór ekkert leynt með að það ástand sem ríkt hefði í vaxtamálum og það vaxtakapphlaup sem nú hefði verið uppi hefði þýtt að ríkissjóður hefði orðið af stórum fúlgum og gæti ekki selt skuldabréfin sín og gömlu spariskírteinin, þau væru innleyst í mjög ríkum mæli. Útstreymið hefði numið um 900 millj. kr. eða upp undir milljarði og þetta væri vegna þess að miðað við gildandi vaxtakjör hafi menn hlaupið til með spariskírteinin sín og heimtað að ríkissjóður greiddi þau, en yfirleitt ekki keypt nein í staðinn. Það var ekki nema von að hæstv. ráðh. hefði áhyggjur af þessari stöðu. Hann benti mönnum góðfúslega á að innlausn eldri skírteina gæti numið milljörðum, það væru nefnilega 3.8 milljarðar í svona spariskírteinum sem þegnar þessa lands gætu innleyst hvenær sem væri á næsta ári. Þeir hafa vaknað til vitundar um það, eigendur þessara skírteina. að miðað við þá stefnu sem ríki hefur í vaxtamálum og sem ríkisstj. hefur innleitt sé auðvitað ekkert vit í að eiga þessi skírteini. Ja. það er ekki nema von að hæstv. fjmrh. vari við. Ein nýjung var þó fundin upp af hálfu ríkisins til þess að bjarga afkomu ríkissjóðs-nýjung sem var auglýst, nýjung sem var mikið talað um, nýjung sem átti að verða algjör kaflaskipti að því er ríkisfjármálin varðaði. Það voru ríkisvíxlarnir. Þá átti nú aldeilis að næla í peninga í ríkissjóð. Það átti að næla í 158 millj. kr. með þeim hætti. En það tókst ekki að selja ríkisvíxla nema fyrir 70 millj. kr. og þá reyndar með afarkjörum. Það má reyndar halda því fram að það vaxtastig sem ákvarðaðist hér í þjóðfélaginu í ýmiss konar innlendum viðskiptum hafi einmitt hæstv. fjmrh. ákveðið þegar hann gekk frá og gekk að tilboðum í sambandi við fyrsta útboðið á ríkisvíxlunum. Þá var í rauninni boðuð sú stefna fjmrn. að á skammtímaskuldbindingum skyldu vera u.þ.b. 26% vextir. Það var því ekki einungis sú ákvörðun, sem tekin var á miðju sumri af hálfu ríkisstj. eða 1. ágúst, ef ég man rétt, varðandi vaxtafrelsið og var kölluð tímamótaákvörðun, sem er sem ól um háls hæstv. fjmrh., heldur bjó hann til drjúgan hluta af ólinni sjálfur þegar hann ákvað að skammtímavextir á ríkisvíxlum skyldu vera um 26%. Þar var hann kominn í samkeppni við sjálfan sig og búinn að kippa stoðunum undan því að menn keyptu spariskírteinin í neinum verulegum mæli. Svona hafa mistökin rekið hvert annað í þessu kerfi ríkisstj. Annað var það sem ríkisstj. boðaði af miklum þrótti. Það var að nú skyldu ríkisfyrirtæki seld. Þau skyldu seld í stórum stíl. Ég man ekki hvað þau áttu að vera mörg til að byrja með þegar hæstv. fjmrh. birti listann sinn, en mörg voru þau. Þau voru líklega einhvers staðar á bilinu 15–20, ef ég man rétt. Ég hef í sjálfu sér ekkert á móti því, ef einkaaðilar geta rekið fyrirtæki sem ríkið er með og veitt sambærilega þjónustu, að þetta sé flutt yfir til einkaaðila úr hinum opinbera geira, en það er dálítið ankannalegt þegar þeir sem sérstaklega boða að ríkið eigi alls ekki að eiga í fyrirtækjum leggja fram fjárlög þar sem aftur og aftur er tekið fram að nú eigi ríkið að fá heimild til að kaupa hlutafé í hinu og þessu. Svo er einnig um þessi fjárlög. Enn er heimilað að kaupa hlutafé í steinullarverksmiðjunni, í hlutafélagi til eflingar iðnþróunar og í ýmsum fyrirtækjum skv. liðum 5, 6, 7 og 8 á bls. 232 í þeirri grg. sem fylgir þessu frv. Ég hef ekki á móti því að ríkið kaupi annað veifið hlutabréf í ýmsum fyrirtækjum. En ég set þetta fram sem áminningu um að menn eru ekki eins galvaskir í málflutningi sínum um að ríkið megi alls ekki eiga í fyrirtækjum og ýmsir forsvarsmenn ríkisstj., og þó alveg sérstaklega hæstv. fjmrh., hafa verið að undanförnu. Ég gerði hér áðan að umtalsefni lánsfjáröflun og skuldastöðu ríkissjóðs. Fyrir utan það sem ég hef þegar nefnt í þessum efnum kemst ég ekki hjá því að benda alveg sérstaklega á eitt atriði sem fram kemur í grg. með frv. Á bls. 210 er sagt afar hæversklega: „Þess er þá að geta að vegna mjög erfiðrar greiðslufjárstöðu ríkissjóðs síðari hluta árs 1983 var tekið 619.2 millj. kr. lán fyrir milligöngu Seðlabankans. Það lán er bundið við SDR og endurgreiðist á árunum 1985–1986. Eftir áramót 1983/1984 var síðan tekið annað sams konar lán til þess að standa reikningsskil á yfirdrætti ríkissjóðs í árslok 1983. Það lán er að fjárhæð 687 millj. kr. og á að endurgreiðast á árunum 1986– 1989.“ Hérna eru sem sagt tekin neyðarlán upp á 1.3 milljarða til þess að ríkissjóður geti staðið í skilum við skuldunauta sína. Þetta er eiginlega utan við allt sem menn hafa gert að umræðuefni hér varðandi afkomu og skuldastöðu ríkissjóðs og þess vegna kemst ég ekki hjá því að gera það sérstaklega að umtalsefni. Ég mun ekki, herra forseti, fara mörgum orðum um einstaka liði að því er varðar rekstur rn. En það er eitt atriði sem mér þykir þó ástæða til þess að leggja spurningu fyrir hæstv. ráðh. um. Í landbrn. er til liður sem heitir Jarðeignir ríkisins. Framlag ríkissjóðs verður 4 millj. 905 þús. kr., stendur í þessu fjárlagafrv. Látum það vera. En hvar eru tekjurnar af þessum jörðum? Ætli ríkið sé ekki stærsti jarðeigandi á Íslandi. Það á margar stórjarðir. Það á margar jarðir með miklum hlunnindum. Hverjar eru leigutekjurnar af þessum jörðum? Hrökkva leigutekjurnar af öllum þessum jörðum með öllum þessum hlunnindum fyrir launum eins starfsmanns í rn. sem hefur með þeim umsjón eða hrökkva þær fyrir framlagi ríkissjóðs upp á 4.9 millj. kr.? Hvað eru þessar tekjur miklar? Getur verið að ríkið reki eigur sínar með þeim hætti að tekjur, m.a. af ýmsum hlunnindum, sem leigjendur ríkisins hafa, séu margfaldar á við þá leigu sem ríkið tekur fyrir þessar jarðir? Ég hefði gjarnan viljað fá þetta upplýst hjá hæstv. ráðh. Og ef það skyldi nú vera svo að eitthvað af þessu tagi kæmi fyrir í ríkisgeiranum vildi ég gjarnan spyrja ráðh. hvort honum finnist ekki tími til kominn að menn skoði þessi mál svolítið nánar og aðgæti hvort leigutekjur ríkisins á jarðeignum þess séu með öllu eðlilegar. Hvort það geti ekki verið að þarna sé tekjupóstur sem hafi gleymst, hvort það geti ekki verið að ástæða sé til að endurskoða alla þessa leigusamninga og gera það á einu bretti. Það vantar nefnilega oft sporslur. Það gæti komið sér vel fyrir hæstv. ráðh. að nota þetta til að kítta upp í eitthvert gatið sem sjálfsagt kemur fram á þessu fjárlagafrv. og mætti verða til að lækka skattlagninguna á almenningi, sem ekki hefur verið gerð grein fyrir, upp á 320 millj. af þeim 620 sem hugmyndin er að auka skattlagningu á almenningi í landinu um. Við gerum það stundum að umtalsefni að afkoman sé léleg hjá okkur hérna á Íslandi og við spyrjum stundum: Hvernig stendur á því að lífskjörin eru svona léleg? Hæstv. fjmrh. gaf nú að hluta til svar við þeirri spurningu, bæði í því frv. sem hann hér flytur og í þeim upplýsingum sem hann gaf í ræðu sinni áðan. Tökum minnisvarðann yfir vitlausa fjárfestingu á Íslandi. Tökum Kröfluvirkjun. Í upplýsingum með frv. á bls. 207 er sagt að alls sé talið að vextir og afborganir áhvílandi lána nemi 498.5 millj. kr. á árinu 1985. Gengið er út frá því að fyrirtækið skili úr rekstri minnst 98.5 millj. til þessa, en að því verði jafnframt heimiluð lántaka að hámarki 400 millj. kr. Það skortir sem sagt 400 millj. kr. upp á að þetta fyrirtæki geti staðið undir vöxtum og afborgunum sem því ber að gera. Það er engin smáræðis upphæð sem hér er um að ræða. Ef ekki hefði verið lagt í Kröfluævintýrið ætti hæstv. ráðh. þarna 400 millj. kr. meira úr að moða á þessu ári. Hann hefði getað haft skattana 400 millj. kr. lægri bara út á þessa einu framkvæmd, þennan eina minnisvarða. En minnisvarðarnir eru fleiri, og hæstv. ráðh. gerði þá að umtalsefni. Ég vil gjarnan að það komist í Alþingistíðindi að þetta eru minnisvarðar yfir það hvers vegna lífskjör eru lakari á Íslandi en annars staðar, hvernig ríkið hefur lagt í ýmsar framkvæmdir sem ekki rísa undir sér. Hann minntist á Járnblendiverksmiðjuna, 1/2 milljarð sem ríkið yrði sjálfsagt að yfirtaka. Ef Landsvirkjun tæki nú við Kröflu yrði ríkið sjálfsagt að yfirtaka 11/2 milljarð. Byggðalínurnar hefðu þýtt yfirtöku á lánum upp á 1 milljarð. Jarðboranir ríkisins hefðu þýtt yfirtöku upp á 200 millj. Og svo er það líka komið á daginn, sem menn bjuggust alltaf við, að lán sem tekin voru vegna Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins í sambandi við loðnudeild hans upp á 150 millj. yrði ríkið líka að borga. Við höfum hér fjölþætt kerfi. Við höfum vitlausar fjárfestingar ríkisins sem birtast í hærri skattlagningu þegnanna. Við höfum vitlausar ákvarðanir í framkvæmdum á vegum ríkisins. Og við höfum vitlausar ákvarðanir um framkvæmdir á vegum einkaaðila. Hvort tveggja birtist í rauninni í lélegri lífskjörum á Íslandi en ella vegna þess að það eru tekin erlend lán til að jafna þennan mun og hvort heldur það gerist vegna þess að ríkissjóður sé rekin á erlendum lánum eða vegna þess að lagt er í fjárfestingar á vegum einkaaðila eða annarra sem standa ekki undir sér og ríkið verður síðan að hlaupa undir bagga með, þá bitnar það á lífskjörunum. Þetta er sannleikurinn í þessu máli. Herra forseti. Þegar þetta frv. var lagt fram voru höfð fögur orð og fyrirheit af hálfu hæstv. fjmrh. um hvernig við skyldum nú standa að vinnubrögðum núna. Ég kemst ekki hjá að minna á eilítið af því. Fyrirheitin voru fáein. Það var sagt að í þingbyrjun yrði lagt fram sérstakt lagafrv. með nánari útfærslu á skattbreytingunni varðandi lækkun á tekjuskatti. Þar var fyrsta loforðið. Þar var talað um það að skattvísitala yrði jafnframt kynnt í þingbyrjun. Þar var talað um í þriðja lagi að frv. um breytta skipan tollamála mundi koma fram á þessu þingi. Ekki sér enn fyrir því. Og loks var sagt að samhliða fjárlagafrv. yrði fjallað um fjárfestingar- og lánsfjáráætlun. Ekkert af þessu, sem hér var talið fram og lofað þegar fjárlagafrv. var lagt fram, hefur verið efnt enn þá. Verst af öllu er að þetta gerist ár eftir ár, að fjárlagafrv. kemur hér til umfjöllunar án þess að fjárfestingar- og lánsfjáráætlun sé lögð fram samtímis. Og ég segi það vegna þess að það gerir allt yfirlit yfir ríkisfjármálin og stöðu þjóðarbúsins langtum erfiðara sé fjallað um þetta í pörtum og bútum eins og okkur er gert að gera. Það er líka merkilegt að rifja upp niðurlagsorð inngangsins í grg. með þessu frv. Þar segir að það sé meginstefna ríkisstj. og veigamikill þáttur í efnahagsstefnunni að miða að því að draga úr erlendri skuldasöfnun. Þetta eru falleg orð, en þegar þau eru borin saman við þá niðurstöðu að erlendar skuldir, ekki einungis þjóðarinnar heldur ríkissjóðs sér í lagi, aukast ár frá ári, þá þykir mér málið orðið fullþversagnarkennt. Menn geta borið þessi orð saman við það sem kemur fram í yfirlitinu með frv. sem sýnir að aukning á erlendum skuldum hjá ríkinu á árinu 1985 skv. fyrirliggjandi frv. verði 3.3 milljarðar kr. Herra forseti. Ég skal ekki orðlengja öllu frekar um þetta. Alvarlegasti þátturinn er sá að það er stórfelld skuldasöfnun hjá ríkissjóði, það er óvissa um innlenda lánsfjáröflun og erlend lán eru stórlega aukin frá ári til árs. Í öðru lagi eru umsvif ríkisins vanmetin. Hér kemur fram að þau hafa verið vanmetin árum saman, miðað við hvernig þau eru metin í öðrum löndum, og nemur það um 10%. Þriðja einkenni frv. er framhald á þeim niðurskurði sem uppi var hafður á síðasta ári á félagslegum þáttum og það gildir jafnt hvort um er að ræða sjóði til styrktar lömuðum og fötluðum eða öldruðum eða verklegar framkvæmdir sem snúa að menntamálum eða heilbrigðismálum. Í fjórða lagi er lækkun tekjuskattsins tekin til baka í öðrum sköttum. En það er eitt atriði, sem varðar hinn félagslega þátt, sem ég hlýt þó að spyrja hæstv. ráðh. sérstaklega um hér og nú. Það eru gjöldin sem taka á fyrir lækna- og lyfjaþjónustu. Í forsendum fjárlagafrv. er sagt að þessi gjöld muni hækka hlutfallslega með verðlagi. Nú segir hæstv. ráðh. að þau hækki ekki. Hvað er rétt í þessum efnum? Verða þau óbreytt í krónutölu eða verða þau  Að endingu þetta: Allar hugmyndir um að það sé jöfnuður í ríkisfjármálum, allt tal um það, eru út í hött. Það sýnir það yfirlit sem fylgir þessu fjárlagafrv. og ég hef gert hér að umtalsefni. Ef það væri jöfnuður væri ekki svona mikil erlend lántaka. Þetta eru þeir þættir sem ég geri sérstakar aths. við að því er varðar efnisinnihald frv. En það er ástæða til að rekja líka í fáeinum orðum hvað ekki er gert sem hefði átt að gera. Það er látið ógert að fara ofan í hvern lið og athuga hvort gera megi hlutina með betri hætti, að ganga úr skugga um hvort atriði sem vikið er að geti verið í höndum annarra sem inni þá jafnvel af hendi. Það er líka látið vera að taka ákvörðun um að byggja hæfilega stórt í staðinn fyrir að byggja of stórt og hætta öllum íburði en byggja látlaust þannig að það svari tilgangi sínum. Og það er ekki heldur tekið á því, sem hefur verið einkenni fjárlagafrv., að hafa hæfilega stóra áfanga. Það er sífellt verið að búta svo smátt í verklegum framkvæmdum að helmingurinn af kostnaðinum fer í að flytja tækin á milli verka. á því er ekki tekið. Og það er ekki heldur tekið á gjaldafrumskóginum eða á tollafrumskóginum. Það er ekki heldur tekið á því að bankarnir eigi að borga langtum lægri skatt á árinu 1985 en 1984. Þetta hefði nú verið ástæða til að skoða sérstaklega. Og það er ekki heldur tekið á því að herða skattaeftirlit sem gæti skilað miklu. Það er ekki heldur tekið á því að stokka upp söluskattskerfið sem hefði getað skilað miklu. Á stóreignaskatt er ekki minnst. Hann hefði líka getað skilað verulegu og verið mjög réttlátur. Óréttlætið heldur áfram. Ellilífeyrisþegar og örorkulífeyris mega hins vegar vænta þess að fá 4% til baka af þeim 20 sem búið er að skerða kaupmátt þeirra um. Það er nú allt réttlæti þessarar ríkisstj. Herra forseti. Með þeim orðum um misréttið í þjóðfélaginu og skerf ríkisstj., 4% skerf ríkisstj., til þess að draga úr misréttinu sem eitt af því sem sé boðskapur þessa frv. mun ég ljúka máli mínu.



Herra forseti. Hv. þm. Ragnar Arnalds, 3. þm. Norðurl. v., taldi að það fjárlagafrv. sem hér er til umr. væri fjandsamlegt byggðastefnu og reyndi að færa að því nokkur rök, m.a. að dregið væri verulega úr ýmsum framkvæmdaliðum. Honum gleymdist hins vegar, þeim góða manni, að taka tillit til allrar þeirrar auknu þjónustu sem fylgir í kjölfar nýrra skóla, sjúkrahúsa, heilsugæslustöðva o.s. frv. Þegar gæta þarf aðhalds og sparnaðar vegna samdráttar í þjóðartekjum hlýtur að vera eðlilegt að leggja fremur áherslu á þjónustu þessara stofnana þó um sinn þurfi að hægja eitthvað á framkvæmdum. Hvað heldur hv. þm. að ríkisútgjöld hafi aukist á Sauðárkróki, sem er í hans kjördæmi, við það að þar er starfræktur fjölbrautaskóli? Heldur hann ekki að ríkisreksturinn aukist eitthvað á Sauðárkróki við það að þar er byggð heilsugæslustöð og þar er stækkað sjúkrahús? Sömu sögu má einnig segja frá bæði Hvammstanga og Blönduósi sem einnig eru í kjördæmi hv. þm. Þar er verið að byggja heilsugæslustöðvar og stækka sjúkrahús. Auðvitað er þetta byggðastefna sem ber að fagna þó að ég geti tekið undir með honum að betur má ef duga skal og kem ég aðeins nánar að því síðar. Við verðum hins vegar að viðurkenna staðreyndir og horfast í augu við raunveruleikann. Það hefur hins vegar aldrei verið sterka hlið þeirra Alþb.-manna. Hv. þm. ræddi einnig um það í ræðu sinni hér áðan að skuldasöfnun og óráðsía væri mikil í ríkisfjármálum. Hann kenndi þar um störfum núv. hæstv. fjmrh., svo og ýmissa annarra hæstv. fjmrh. sem hefðu setið hér fyrr á árum, svo sem eins og Tómasar Árnasonar, Matthíasar Á. Mathiesen, jafnvel Halldórs E. Sigurðssonar, en gleymdi einhverra hluta vegna að fjalla um það tímabil sem hann sat sjálfur í stóli hæstv. fjmrh. Staðreyndin er þó sú, og vert er að minna á það hér og nú, að í skýrslu stjórnar Seðlabanka Íslands, sem fram var lögð á aðalfundi bankans vorið 1979, kom fram að mikil umskipti hefðu orðið og mjög til bóta í fjármálum ríkisins vegna ráðstafana í ríkisfjármálum og lagasetninga sem hv. þm. Tómas Árnason, þáv. hæstv. fjmrh., hafði beitt sér fyrir. Staðreyndin er því sú að hv. þm. Ragnar Arnalds tók við mjög góðu búi, er hann settist í stól fjmrh. á sínum tíma, og bjó að því. Ríkisfjármál eru sá þáttur í hagkerfi hverrar þjóðar sem einna mestu máli skiptir við stjórnun efnahagsmála. Fjárlagafrv. það sem hér er nú til umr. er engin undantekning frá venju að þessu leyti. Fjárlög ríkisins hljóta að hafa verulega þýðingu, jafnvel skipta sköpum, í þeirri efnahagsstefnu sem mótuð er hverju sinni. Á þetta að sjálfsögðu einnig við um lánsfjáráætlun og lánsfjárlög svo og öll umsvif ríkissjóðs á hverjum tíma. Í því fjárlagafrv. sem hér er nú til umr. hefur að venju verið reynt að gæta aðhalds og sparnaðar og viðleitni sýnd til að draga úr útgjöldum ríkisins. Skv. þessu frv. er gert ráð fyrir að útgjöld ríkissjóðs á næsta ári verði 29.2% af þjóðarframleiðslu sem er lægra hlutfall en verið hefur frá árinu 1981. Á þennan hátt hefur ríkisstj. viljað stuðla að því að auka ráðstöfunartekjur einstaklinga og mæta þannig að einhverju leyti þeirri skerðingu á kjörum almennings í landinu sem ríkisstj. taldi óhjákvæmilegt að grípa til á síðasta ári. Einnig er með þessu hugsað að auka svigrúm til athafna fyrir einstaklinga, félög þeirra og fyrirtæki til að gera þeim mögulegt að bæta sinn hag, efla og treysta atvinnulífið og auka hagvöxtinn svo að þjóðin geti á komandi árum bætt afkomu sína á traustari grunni en verið hefur á undanförnum árum. Nokkur nýmæli eru í þessu fjárlagafrv. sem ég vil gera sérstaklega að umræðuefni en koma síðar í ræðu minni að einstökum þáttum í frv. er ég vil vekja sérstaka athygli á, án þess þó að ég ætli mér að fara ítarlega í gegnum frv. í heild sinni. Það hefur hæstv. fjmrh. að sjálfsögðu gert í sinni framsöguræðu, auk þess sem hann hefur gert grein fyrir þeim breyttu forsendum sem skapast hafa á undanförnum vikum og hafa veruleg áhrif á tekju- og gjaldahlið frv. Um þau mál öll hefur einnig verið rætt hér í þinginu í stefnuræðu hæstv. forsrh. í seinustu viku og umr. um hana, svo og við ýmis önnur tækifæri, þannig að ekki er ástæða til að fjölyrða um þau atriði hér og nú. Í fyrsta lagi vil ég fjalla um að nú er gert ráð fyrir að verulega verði lækkaðar tekjur ríkissjóðs af tekjusköttum einstaklinga. Er hér gert ráð fyrir lækkun að upphæð 600 millj. kr. Hér er um að ræða áfanga í þeirri stefnu ríkisstj. að fella niður tekjuskatt af almennum launatekjum. Á undanförnum árum hefur skapast það ástand í þjóðfélaginu að fleiri og fleiri skattgreiðendur hafa fundið smugur í skattalögunum og komist undan að greiða til samfélagsins það sem þeim hefur borið. Þó mikið sé rætt manna á milli um margvísleg skattsvik og undanslátt virðist sem mikill fjöldi fólks sé í raun tilbúinn að taka þátt í þessum leik beint eða óbeint. Margvíslegar duldar greiðslur eða greiðslur undir borðið eru keðjuverkandi og gætu ekki átt sér stað nema þátttakendur í leiknum séu fjölmargir. Aðeins á þann hátt getur hið svokallaða neðanjarðarhagkerfi þrifist. Almennur hugsunarháttur er því miður slíkur að svo virðist sem útilokað sé að ná til þessara skattsvikara með lögum eða stjórnvaldsaðgerðum. Tekjuskattur sem slíkur er m.a. hugsaður sem tekjujöfnunarleið, aðferð til að jafna tekjur milli þeirra sem minna mega sín og hinna sem meira bera úr býtum, aðferð til að láta þá sem hærri tekjurnar hafa greiða stærri hluta af okkar samfélagslegu þörfum, en því miður hefur það ástand skapast að nú er, að mínu mati, ekki lengur hægt að una við það misvægi og það ranglæti sem ríkir varðandi þessi mál. Stórir hópar þjóðfélagsþegna greiða ekki sinn hluta af sameiginlegum útgjöldum ríkis og sveitarfélaga og virðast þó með sinni einkaneyslu sýna að þeir hafi úr allmiklu að spila þótt skattframtölin beri það ekki með sér. Vissulega má telja að það sé uppgjöf stjórnvalda að hverfa að þessu leyti frá tekjujöfnunarhugmyndinni sem í tekjuskattinum felst, en ástandið er orðið slíkt að ég tel það nú óumflýjanlegt hvort sem við köllum það uppgjöf eða stefnubreytingu. Við náum ekki lengur með þessari aðferð til fjölda fólks sem virðist hafa miklar tekjur en greiðir litla skatta. Eina ráðið virðist því vera að ná greiðslum frá þessum þjóðfélagsþegnum til samfélagsins í gegnum neyslu þeirra, þ.e. að auka hlut óbeinna skatta eða neysluskatta í tekjuöflun ríkisins. Að því verður vissulega að gæta þegar tekjuöflunin er færð frá tekjusköttum til neysluskatta að gætt sé hagsmuna þeirra sem minna mega sín og þyngst framfæri hafa. Séu neysluskattar lagðir í æ ríkara mæli á almennar neysluvörur, svo sem matvæli, hlýtur það að koma mjög þungt niður á þessum aðilum, t.d. barnmörgum fjölskyldum. Því ber að reyna að finna leiðir þar sem skattbyrði yrði aukin á ýmiss konar neyslu sem þeir veita sér er meiri tekjur og fjárráð virðast hafa. Varðandi neysluskatta ber einnig að geta þess að því miður er talið að þar eigi sér líka stað veruleg skattsvik og álagður söluskattur skili sér t.d. ekki líkt því allur til ríkissjóðs. Skattyfirvöld hafa ávallt talið mjög erfitt að bæta innheimtu söluskattsins, vegna þess hve margvíslegar undanþágur eru veittar frá álagningu hans, og því lagt áherslu á að ef verulega eigi að efla innheimtuaðgerðir og bæta innheimtu skattsins þurfi jafnframt að afnema allar undanþágur. Mundi þetta að sjálfsögðu koma harðast niður á matvörum sem eru að mestu leyti undanþegnar söluskattsálagningunni. Ef þessi leið verður farin ber að hafa í huga að með einhverjum aðferðum verður að mæta skattíþyngingu þeirra fjölskyldna sem þungt framfæri hafa, eru barnmargar eða tekjulágar. Það þarf að gera með einhvers konar fjölskylduafslætti og hækkuðum barnabótum. Ég hef hins vegar enga sannfæringu fyrir því að þetta sé rétt mat hjá skattyfirvöldum. Ég hef ekki þá trú að skattsvik séu meiri hjá þeim sem versla með matvöru en hjá ýmsum öðrum og þá einkum hvers konar þjónustuaðilum sem engar undanþágur hafa, heldur draga undan verulegan hluta af sinni heildarveltu með aðstoð almennings, þ.e. þeirra sem kaupa þjónustu en gera engar kröfur til að fá kvittun fyrir greiðslu sinni. Þessu verður að breyta, en þá þarf líka að koma til hugarfarsbreyting hjá almenningi. Hér þarf verulega að efla eftirlit og er þá full ástæða til þess að skatteftirlitið og skattstofurnar snúi sér í æ ríkara mæli að því að innheimta þann söluskatt sem ríkinu ber og vinnubrögð verði skipulögð á þann hátt að það megi takast. Verði teknir upp neysluskattar í æ ríkara mæli þarf að leggja enn meiri áherslu á þann þátt skatteftirlitsins sem fylgist með skilum á álögðum neyslusköttum. Ég vil taka skýrt fram að þetta er ekki sagt í neinum ámælistón í garð starfsfólks í skatteftirliti eða á skattstofum, heldur aðeins sem ábending um hvort ekki sé rétt og nauðsynlegt að breyta áherslu og endurskipuleggja vinnubrögð. Þá vil ég einnig minna á að á verðbólgutímum undanfarinna ára hefur myndast hópur manna í þjóðfélaginu sem á verulegar eignir sem þeir hafa lítið þurft að hafa fyrir að eignast á meðan verðbólgan greiddi niður skuldir þeirra. Ég tel því vel koma til greina að hækka eignarskatt og hafa hann jafnvel stighækkandi eftir því sem skuldlausar eignir manna eru meiri. Í því sambandi þarf á skipulagðan hátt að endurskoða allt fasteignamat og ganga úr skugga um að allar fasteignir séu skráðar og af þeim séu greidd gjöld, bæði eignarskattur og fasteignagjöld, eins og vera ber. Heyrst hefur að jafnvel sé svo komið að sumar eignir séu hreint ekki á fasteignaskrá og því engar greiðslur inntar af hendi af þeim. Þá þarf einnig að gæta þess að mat sé rétt miðað við það verðgildi sem í þessum eignum felst. Ég hef nýlega heyrt þá sögu að stórhýsi sem byggt var fyrir skömmu hér í borg fyrir um 16 millj. kr. sé nú að söluverðmæti ekki undir 60 millj. Af hvaða mati skyldi eigandi þessarar eignar greiða sín fasteignagjöld og sinn eignarskatt? Fróðlegt væri að vita það. Og ábyggilega má finna fjölmörg dæmi svipuð þessu. Þessar hugleiðingar um breytingar á sköttum geri ég að umræðuefni til að benda á hvað þarf að varast og hvaða leiðir ég álít m.a. koma til greina til að bæta stöðu ríkissjóðs. Einnig vil ég leggja áherslu á nauðsyn þess að skera upp herör gegn skattsvikum og neðanjarðarhagkerfi. Þessi starfsemi er að vísu því miður ekki ný í okkar þjóðfélagi og verður að telja ámælisvert að stjórnvöld skuli ekki fyrir mörgum árum hafa tekið á þessum málum af festu. Miðstjórn Framsfl. ályktaði á fundi sínum 10. og 11. nóv. s.l. að gerð skyldi róttæk atlaga gegn skattsvikum og neðanjarðarhagkerfi. Í framhaldi af því munu nokkrir þm. Framsfl. leggja fram till. til þál. um að skipuð verði fimm manna nefnd til að gera úttekt á atvinnustarfsemi sem ekki greiðir lögboðin opinber gjöld og benda á leiðir til úrbóta. Annað atriði í frv., sem ég vil nefna og fara örfáum orðum um, er hið svokallaða þróunarfélag. en í stefnuyfirlýsingu stjórnarflokkanna frá því í haust er gert ráð fyrir því að stofnað verði hlutafélag einstaklinga, félaga, stofnana og fyrirtækja í atvinnurekstri, banka og ríkissjóðs sem starfi að rannsóknar- og þróunarverkefnum, eflingu iðnþróunar og tækninýjunga í atvinnulífinu og er hér gert ráð fyrir 50 millj. kr. hlutafjárframlagi ríkisins í hinu nýja félagi. Ég álit að hér sé um mjög mikilvægt og þýðingarmikið atriði að ræða. Við vitum öll að undirstöðuatvinnuvegirnir, sem stundum eru nefndir svo, landbúnaður og sjávarútvegur, eiga nú við margvíslega erfiðleika að etja. Gert er ráð fyrir að bæta nokkuð stöðu sjávarútvegsins og jafna aðstöðu hans gagnvart öðrum atvinnugreinum með því að endurgreiða uppsafnaðan söluskatt að upphæð um 400 millj. kr. Þá er þess vænst að þörf fyrir útflutningsbætur verði minni en útt7utningsbótarétturinn gæti gefið tilefni til. Ekki er enn vitað um framleiðsluverðmæti né hver bótaþörfin kann að verða á næsta ári og er því upphæðin áætluð 380 millj. kr., en útflutningsbótaþörf verður mætt svo sem lög gera ráð fyrir. Ég ætla ekki að þessu sinni að eyða fleiri orðum að stöðu þessara atvinnuvega. Vandi þeirra er öllum ljós og því enn meiri þörf að leggja mikla áherslu á nýsköpun í atvinnulífinu. Við stöndum að vissu leyti á vegamótum hvað þetta varðar. Talað hefur verið um að á næstu árum verði bylting í atvinnulífi þjóða um allan heim, ekki ólíkt því sem var á sínum tíma er iðnvæðingin gekk yfir, hvaða nafn sem menn vilja gefa þessu breytingaskeiði nú, örtölvubylting, þróunarbylting eða þekkingarbylting, en ýmislegt slíkt hefur verið nefnt. Allavega er ljóst að þörf er verulegra breytinga og til að gera þær mögulegar þarf að útvega mikið fé. Í samkomulagi stjórnarflokkanna frá því í haust er gert ráð fyrir að útvega þessu nýja félagi 500 millj. kr. á árinu 1985 til þeirrar nýsköpunar og uppbyggingar í atvinnulífinu sem nauðsynleg er. Ég vil einnig nota þetta tækifæri og minna aðeins á þá þróun sem orðið hefur í atvinnulífinu á undanförnum mánuðum eða misserum. Uppbygging hefur orðið geysileg hér á suðvesturhorninu. Skapast hefur mikið þensluástand hér á sama tíma og samdráttur hefur orðið út um land svo að vart verður við unað. Í umr. um fjárlagafrv. á s.l. vetri nefndi ég einnig þetta ástand, sem þá var farið að bera á, og því miður virðist svo sem nú megi endurtaka nokkurn veginn það sem þá var sagt því að ekki hefur tekist að breyta um svo sem æskilegt hefði verið. Þá sagði ég eitthvað á þá leið að ríkisstj. legði mikla áherslu á að halda fullri atvinnu og tryggja atvinnuöryggi og mundi fylgjast vandlega með þróun atvinnumála um allt land. Þar var reyndar vitnað til orða hæstv. fjmrh. í framsöguræðu hans fyrir frv. Ég bætti síðan við, með leyfi forseta: „Það er ekki vafi á því að á undanförnum árum hefur ríkt töluverð umframeftirspurn á vinnumarkaði og enn mun nokkurrar spennu gæta, einkum hér á höfuðborgarsvæðinu, umfram það sem er víða úti á landi... Að þessu verður ríkisstj. að gæta vandlega og bregðast við í tæka tíð og á réttan hátt ef verulegra breytinga eða misræmis fer að gæta í atvinnuástandinu. Einnig þarf að hafa þessi atriði í huga þegar skipt verður því takmarkaða framkvæmdafjármagni sem frv. gerir ráð fyrir.“ Því miður eiga þessi orð svo sannarlega við ekki síður í dag en var fyrir ári því það verður að játast að ekki hefur tekist að skapa það æskilega jafnvægi sem þarf að ríkja í atvinnulífinu um land allt. Varðandi nýsköpun atvinnulífsins nú ber að hafa þetta ástand sérstaklega í huga. Á seinasta áratug átti sér stað mikil uppbygging, t.d. í sjávarútvegi í kaupstöðum og sjávarplássum úti um land, og nú þegar dregur úr möguleikum sjávarútvegsins, a.m.k. um sinn, kemur þetta mjög harkalega niður á atvinnulífinu þar sem það er einhæfast. Þetta hygg ég að stjórnvöld verði að hafa í huga og beita öllum ráðum sem þau hafa tiltæk til að sem mest jafnræði ríki í þessum efnum. Ég vil skjóta hér fram þeirri hugmynd að hið nýja þróunarfélag verði sett á fót og hafi sitt aðalaðsetur á Akureyri. Það hefur margsinnis verið rætt um flutning ríkisstofnana út á land, en meira verið í orði en á borði. Nú er hins vegar kjörið tækifæri til að sýna vilja stjórnvalda í þessu efni. Samgöngur fara sífellt batnandi og tækni á sviði hvers konar fjarskipta eykst með degi hverjum svo að upplýsingamiðlun á að geta verið auðveld milli landshluta og hinna ýmsu stofnana sem þurfa að hafa samskipti við hið væntanlega þróunarfélag. Hins vegar er ljóst að þjónustan er og verður vaxandi atvinnuvegur, trúlega sá sem mestan mannafla tekur til sín á næstu árum, og ríkið verður stækkandi vinnuveitandi á því sviði. Því er það bráðnauðsynlegt að stjórnvöld hafi víðsýni til að dreifa þjónustustofnunum sínum um landið í æ ríkari mæli en verið hefur og nú er bæði tækifæri og lag til að gera svo. Það er nánast óviðunandi ef þær fréttir, sem oft heyrast, lýsa raunverulega ástandi, að þeir sem ekki hafa næga atvinnu víða úti um land geti flutt hér til höfuðborgarsvæðisins, fengið þar svo mikla vinnu sem þeir nánast þola að inna af hendi og fái síðan greitt 50–100% hærra kaup en gerðist á meðan þeir höfðu vinnu í sinni heimabyggð. Jafnvel fylgir þessum fréttum að hluti af kaupi þessu sé ekki talinn fram til skatts og ber því saman við þá miklu umræðu sem nú fer fram í þjóðfélaginu um skattsvik og neðanjarðarhagkerfi sem ég hef fjallað um fyrr í minni ræðu. Þar að auki má og benda á að það eru engu landsvæði til góðs þessir miklu búferlaflutningar, hvorki þeim svæðum sem flutt er frá né heldur þeim svæðum sem flutt er til. Þetta sanna e.t.v. best umræður sem áttu sér stað á nýafstöðnum aðalfundi Sambands sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Skv. fréttum kom þar mjög skýrt fram að fulltrúar á þessum aðalfundi töldu að stöðva þyrfti fólksflóttann frá landsbyggðinni. Í viðtali sem NT átti við Júlíus Sólnes, formann Sambands sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, kemur fram að hann telur að nánast sé að skapast ófremdarástand í umferðarmálum þessa svæðis. Það kalli á stórátak í uppbyggingu vegaframkvæmda sem væru dýrar framkvæmdir og kostnaðarsamar fyrir sveitarfélögin á þessu svæði. Nýjasta og ljósasta dæmið um þetta er sú staðreynd að á 1–2 árum er að verða til byggð á við heilan kaupstað úti á landi hér uppi í Grafarvoginum með allri þeirri þjónustu sem hlýtur að fylgja og vera nauðsynleg fyrir nýjan byggðarkjarna, svo sem eins og skólamannvirki, dagvistarstofnanir, heilbrigðisstofnanir, svo að eitthvað sé nefnt. Allt þetta mætti í raun spara eða framkvæma mikið hægar ef eðlilegt jafnvægi ríkti í búsetumálum í landinu. Í þessu tilvitnaða blaðaviðtali sem NT átti við Júlíus Sólnes segir m.a. svo, með leyfi forseta: „Af öðrum málefnum, sem til umfjöllunar voru, nefndi Júlíus framtíðarskipulag almenningssamgangna, samvinnu í vatnsveitumálum og eins yrði að takast á við þá óheppilegu þróun í fólksfjölgun sem væri að skapast á ný með flótta frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Lægi ljóst fyrir að það yrði að hamla á móti þessari þróun sem kæmi illa við byggðarlögin á Reykjavíkursvæðinu. Það mundi kosta óhemju uppbyggingu ef öll þjóðin ætlaði að flytja suður.“ Á þessum orðum sést best að það er öllum til óhagræðis að þessi byggðaröskun eigi sér stað, bæði þeim sem hér ráða ríkjum og eins hinum sem missa fólk frá byggðarlögum sem oft og tíðum þurfa á öllu sínu að halda til að eðlileg byggð geti haldist og hægt sé að halda uppi nauðsynlegri samfélagslegri þjónustu fyrir íbúa þeirra svæða. Þetta vildi ég nefna hér og nú til að leggja áherslu á hversu nauðsynlegt er að stjórnvöld fylgist vel með þeirri þróun sem nú á sér stað og taki í taumana svo að ekki leiði til ófarnaðar fyrir alla aðila. Í beinu framhaldi af þessu og þeim hugmyndum mínum um nauðsyn þess að dreifa þjónustustarfsemi ríkisins sem mest um landið vil ég minna á þær hugmyndir sem uppi hafa verið um að hefja háskólanám á Akureyri. Svokölluð háskólanefnd skilaði á s.l. vori skýrslu til menntmrn. með tillögum um hvernig vinna mætti að því að efla Akureyri sem miðstöð mennta og vísinda utan höfuðborgarinnar. Þar var hreyft þeirri hugmynd að þegar á næsta hausti, þ.e. haustið 1985, yrði hafin kennsla á háskólastigi á Akureyri, sem einkum beindist að tölvuvinnslu og verslunargreinum, og þar kom einnig fram að töluverður hluti þeirra nemenda sem á hverju vori ljúka stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri hefði fullan hug á því að stunda sitt háskólanám þar einnig ef þeir ættu þess kost. Þá hafa komið fram þær hugmyndir frá skólamönnum að fyrstu námsár á háskólastigi gætu verið á Akureyri, en síðari árin í Háskólanum í Reykjavík ef ekki er talið skynsamlegt eða hagkvæmt að hafa einstakar námsgreinar einvörðungu fyrir norðan. Þá vil ég í þriðja lagi fara örfáum orðum um framkvæmda- eða fjárfestingarlið frv. Tveir þættir hafa þar nokkurn forgang, en það eru annars vegar fjárveitingar til vegagerðar og hins vegar til húsnæðismála. Hvað vegagerð varðar er í frv. gert ráð fyrir fjárveitingum sem nemi 1.9–2% af vergri þjóðarframleiðslu. Þetta er nokkru minna fjármagn en langtímaáætlun um vegagerð gerði ráð fyrir, en skv. upplýsingum frá Vegagerð ríkisins er útlit fyrir að nokkurn veginn megi standa við þau framkvæmdaáform sem fyrirhuguð voru skv. langtímaáætluninni. Stafar það m.a. af því að verðlagsþróun hefur orðið önnur og hagstæðari en ráð var fyrir gert þegar langtímaáætlunin var samin og hins vegar af því að útboð á framkvæmdum hafa leitt til allmiklu lægri framkvæmdakostnaðar en kostnaðaráætlanir gerðu upphaflega ráð fyrir. Varðandi útboðin vil ég þó nefna að þau hafa leitt til þess að verkefni hafa að verulegu leyti flust burt frá íbúum sveitarfélaganna þar sem framkvæmdir hafa átt sér stað til annarra aðila, stórra verktaka sem jafnvel hafa komið héðan af höfuðborgarsvæðinu. Þetta hefur að sjálfsögðu bæði kosti og galla. Kostirnir eru þeir að verkin hafa reynst ódýrari en kostnaðaráætlanir gerðu ráð fyrir, svo sem ég gat um áðan, en gallarnir þeir að tekjur hverfa burt úr sveitarfélögunum. Þar standa oft og tíðum öflug atvinnutæki ónotuð eða a.m.k. illa nýtt og getur það ekki talist hagkvæmt. Ég vil varpa fram þeirri hugmynd til umhugsunar og athugunar fyrir hæstv. samgrh. og Vegagerðina hvort ekki megi a.m.k. í sumum tilfellum takmarka útboðin eða hafa þau svæðisbundin, þannig að heimamenn á afmörkuðum svæðum hafi vissan forgang. Þó það kunni í fyrstu að virðast eitthvað dýrara en almennt opið útboð er ég þess fullviss að þegar allt er reiknað er þetta ekki þjóðhagslega óhagkvæmara en flytja vélar og tæki aftur og fram um landsbyggðina með ærnum tilkostnaði og jafnframt að flytja verulegt fjármagn á milli sveitarfélaga með ófyrirsjáanlegum afleiðingum sem jafnvel geta leitt til eða ýtt undir fólksflutninga og ótímabæra fjárfestingu sem ég gerði hér að umræðuefni áðan. Varðandi framlög til húsbyggingarsjóðanna vil ég aðeins geta þess að nú eru stórauknar þær fjárveitingar sem ætlaðar eru beint af fjárlögum til Byggingarsjóðs ríkisins og Byggingarsjóðs verkamanna. Þetta mun að sjálfsögðu leiða til þess að eiginfjárstaða sjóðanna verður mikið betri en verið hefur um árabil og þó nokkur óvissa ríki enn um lántökur til hins opinbera húsnæðislánakerfis er ljóst að svo mikil aukning á beinum framlögum frá ríkissjóði hlýtur að hafa afgerandi áhrif á stöðu þeirra og gera byggingarsjóðnum mikið betur kleift en ella að þjóna því hlutverki sem þeim er ætlað. Það er full ástæða að geta þess hér að ríkisstj. hefur nú ákveðið að útvega fé til byggingarsjóðanna þannig að þeir geti á þessu ári staðið við þær útlánaáætlanir sem gerðar hafa verið og húsbyggjendur og íbúðakaupendur, sem hafa beðið eftir láni undanfarnar vikur, geta nú reiknað með lánum sínum fyrir áramót svo sem til var ætlast. Um aðra framkvæmdaliði verður því miður að segjast að vegna þeirrar aðhaldsstefnu sem frv. gerir ráð fyrir var óhjákvæmilegt að draga mjög úr framlögum til þeirra þátta. Sérstaklega vil ég nefna fyrirhugaða fjárveitingu til hafnarmannvirkja og lendingarbóta, en frv. gerir aðeins ráð fyrir að til þeirra verkefna verði veittar 55 millj. kr. sem er helmingi minni upphæð í krónum talið en á fjárlögum þessa árs. sjálfsagt má telja að skynsamlegt sé að fresta nánast alveg framkvæmdum við einn framkvæmdalið og reyna þá frekar að gera ívið betur við annan heldur en hafa alla liði allt of þrönga. Ýmsum finnst sjálfsagt einkennilegt að þá skuli einmitt hafnarmannvirki hafa orðið fyrir valinu þar sem framkvæmdir í höfnum eru svo geysiþýðingarmiklar fyrir sjávarplássin, útgerðarstaðina allt í kringum land. Á það ber hins vegar að líta að verulegar framkvæmdir hafa átt sér stað víðast hvar á undanförnum árum og öflug og traust hafnarmannvirki risið svo að varla er hægt að segja að neyðarástand ríki nokkurs staðar miðað við það sem var sé litið nokkur ár til baka. Framkvæmdum á nokkrum stöðum er þó nánast útilokað að fresta vegna stöðunnar í einstökum verkáföngum. Einnig má benda á að framkvæmdir við hafnarmannvirki eru allajafnan ekki eins atvinnuskapandi heima í byggðarlögunum og t.d. framkvæmdir við skólabyggingar, byggingar heilsugæslustöðva, sjúkrahúsa eða dagvistunarstofnana, svo að eitthvað sé nefnt. Að því leytinu til ætti samdráttur í fjárveitingum til hafnarmannvirkja ekki að hafa eins mikil áhrif á atvinnuþróun og atvinnulíf hinna ýmsu staða og ef dregið væri meira úr öðrum framkvæmdaliðum. Varðandi framkvæmdaliðinn sem ber yfirskriftina Bygging grunnskóla og íbúða fyrir skólastjóra er alveg ljóst að þar verður mjög þröngur stakkur sniðinn. Skv. fjárl. ársins í ár eru um 150 framkvæmdir í gangi og má þá öllum vera ljóst að ef 100 millj. kr. er deilt niður á svo margar framkvæmdir verður lítið í hlut hverrar og einnar. Væri jafnt skipt væru það 600–700 þús. kr. á framkvæmd. Hins vegar hefur komið fram í viðtölum fjvn. við fulltrúa sveitarstjórna að undanförnu að óskir og þarfir eru að sjálfsögðu langt umfram þetta. Einstök sveitarfélög hafa jafnvel óskað eftir fjárveitingum sem skipta tugum millj., svo að hér hlýtur að vera erfitt og vandasamt verk fyrir dyrum. Á seinasta ári settu stjórnvöld sér það sem markmið að hleypa ekki nýjum framkvæmdum af stað. Átti þetta að gilda um sjúkrahús og heilsugæslustöðvar, skóla, dagvistarstofnanir, íþróttamannvirki og aðra þá framkvæmdaliði sem ríkið er þátttakandi í á móti sveitarfélögum. Nú er hins vegar orðið ljóst að þessi regla hefur því miður ekki haldið alls staðar. Sum sveitarfélög hafa hafið framkvæmdir, sem ekki var ráðgert að hleypa af stað, vafalaust víðast hvar af brýnni þörf eða jafnvel neyð. Þetta hefur á hinn bóginn valdið verulegri mismunun gagnvart þeim sveitarfélögum sem virtu stefnumið stjórnvalda og héldu að sér höndum svo sem ráð var fyrir gert. Ég álít því að afar erfitt verði að setja sér þá reglu sem markmið fyrir næsta ár að ekki verði farið af stað með neinar nýjar framkvæmdir. Það sýndi sig líka að reglan hélt ekki á þessu ári. Það er afar erfitt að ætla svo að segja við sveitarstjórnir í mörg ár í röð að ekki megi hefjast handa við ný verkefni og allra síst þær sem virtu þó settar reglur. Þetta er e.t.v. hægt að gera í eitt og eitt ár í setin þó reynslan hafi sýnt að ekki var hægt að standa við það markmið að fullu og öllu. Við verðum því að búa okkur undir að eitthvað fari af stað af nýjum framkvæmdum eða verkefnum á næsta ári sem ríkið þarf að taka þátt í á móti sveitarfélögum. Í fjórða lagi vil ég nefna að svo virðist sem viðhaldi ýmissa eigna ríkisins víða um land sé mjög ábótavant. Hér verður að ráða bót á því að sjálfsögðu er algerlega óviðunandi að svo fari með þessar eignir að þær grotni nánast niður eða liggi undir stórskemmdum vegna þess að vanáætlað sé fyrir nauðsynlegum viðhaldsverkefnum. Við fjárveitinganefndarmenn heyrum nánast á hverjum degi í viðtölum okkar við forsvarsmenn ríkisfyrirtækja og stofnana að þeir kvarta undan því að viðhaldi sé ábótavant. Ég tel að til greina komi að ráða sérstaka eftirlitsmenn til að fara um landið, gera úttekt á þessum eignum ríkisins og útbúa síðan tillögur um það til fjárveitingavaldsins og Alþingis hvernig best megi standa að framkvæmd sérstakrar áætlunar sem miði að úrbótum á þessu viðhaldsverkefni á tilteknu árabili. Fimmta atriðið, sem ég vil geta um varðandi framsetningu fjárlagafrv., er sú meginregla að ekki verði fjölgað starfsfólki hjá ráðuneytum og ríkisstofnunum á næsta ári né nýrri starfsemi hleypt af stað. Ein veigamikil undantekning er þó frá þessari reglu og er það varðandi málefni fatlaðra. Á þessu ári hófu starfsemi 15 ný heimili og stofnanir, sum að vísu nú nýlega, sem þýðir að rekstrarútgjöld þeirra hljóta að hækka verulega. Þá er og gert ráð fyrir að hefja starfsemi níu nýrra heimila fyrir fatlaða og eins leiktækjasafns á næsta ári. stöðum mun því fjölga um 40. Alls er þá gert ráð fyrir fast að 400 stöðugildum á næsta ári til að vinna að málefnum fatlaðra. Þó þörfin sé vissulega brýn fyrir þessa starfsemi og sjálfsagt finnist ýmsum ekki nóg að gert verður því varla móti mælt að í þeirri þröngu stöðu sem ríkisfjármálin eru í nú og frv. ber með sér hafa stjórnvöld reynt að veita málefnum fatlaðra nokkurn forgang og fjárveitingar aukist verulega til þessa málaflokks. Í sjötta og síðasta lagi vil ég svo nefna að sú breyting hefur nú verið gerð á ýmsum safnliðum einstakra rn. við uppsetningu þessa fjárlagafrv. að smáliðir, sem þar hafa, margir hverjir, verið inni um árabil með sáralitlum upphæðum, eru nú annaðhvort strikaðir út eða sameinaðir í einum lið sem hefur þá gjarnan yfirskriftina Ýmis framlög. Einkum á þetta við í safnliðum undir menntmrn., þar sem veittir hafa verið ýmsir smástyrkir til einstaklinga, félaga og stofnana, en þetta á einnig við um önnur rn., svo sem dóms- og kirkjumrn., félmrn. og heilbr.- og trmrn. Með þessari breytingu var ekki endilega meiningin að setja alla þá sem áður hafa fengið einhverja fjárveitingu á fjárlögum ríkisins út af þeim lista og hafna þar með óskum þeirra um fjárveitingu, heldur að reyna að fækka þessum liðum eitthvað, einfalda gerð frv. og fjárlaga og síðan væri það þá í valdi fjvn. og viðkomandi rn. hvernig þessum safnliðum væri skipt. Það má hugsa sér að slíkt sé gert með bréfi frá fjvn. og Alþingi til rn. og einnig er ekki ólíklegt að eitthvað af þeim liðum sem felldir voru niður við gerð frv. komi aftur inn í fjárlög í meðförum fjvn. og þings. Sá háttur hefur verið á við frv.-gerð á undanförnum árum að flestir þessir liðir hafa verið settir upp í frv. óbreyttir í krónutölu frá því sem verið hefur í fjárlögum líðandi árs, þannig að fjvn. hefur hverju sinni orðið að fara yfir alla þessa liði og taka tillit til óska og umsókna og leiðrétt eftir því sem hún hefur talið þörf á eða ástæðu til hverju sinni. Að þessu leyti verða vinnubrögð með svipuðu sniði og að undanförnu. Herra forseti. Ég hef nú farið yfir nokkra þá liði í fjárlagafrv. sem ég taldi sérstaka ástæðu til að nefna og vil þá að lokum aðeins nefna örfá smærri atriði sem ég tel að verði að koma til umfjöllunar og athugunar í fjvn. sérstaklega. Fyrst vil ég geta þess varðandi rekstur grunnskóla að fjárveiting til aksturs skólabarna er ekki nægjanlega há til að séð verði fyrir því verkefni í óbreyttu formi út næsta ár. Þetta tel ég að verði að leiðrétta. Sjálfsagt er að leita allra leiða til að spara í skólaakstrinum, leita samkomulags við sveitarfélögin um hvernig best verði að þessu staðið og reyna að draga úr útgjöldum svo sem kostur er. Jafnvel mætti hugsa sér að óska eftir útboðum á skólaakstrinum ef það gæti leitt til sparnaðar. En að gera ekki ráð fyrir að nokkurn veginn sé séð fyrir þessum kostnaðarlið í fjárlögum tel ég fráleitt og álít því að fjvn. verði að ráða þar bót á. Þá eru og tveir tiltölulega litlir framkvæmdaliðir sem oft hefur borið á góma í viðtölum fjvn. við fulltrúa sveitarfélaga. Annars vegar er það liðurinn Styrkir til vatnsveituframkvæmda. Svo virðist sem margvísleg verkefni séu fram undan hjá mörgum sveitarfélögum á þessu sviði, mörg hver mjög kostnaðarsöm, og því ljóst að miðað við óbreytt lög hlýtur ríkið að þurfa að leggja verulega upphæð til þessara verkefna á næstu árum. Hitt atriðið er fjárveiting til sjóvarnargarða. Tjón af völdum landbrots verður ótrúlega víða um land og óskir frá sveitarstjórnum koma hvaðanæva að. Sums staðar er búið að gera sérstaka úttekt á ástandinu og setja fram áætlun um hvernig megi að þessum verkefnum standa. Þetta verða stjórnvöld að skoða. Ljóst er að hér er um allverulegar upphæðir að ræða. Á undanförnum árum hefur þessum lið verið skipt milli einstakra sveitarfélaga á þann hátt að veittar hafa verið nokkur hundruð þús. kr. á hvern stað, en ljóst er að verkefnin eru víða miklu stærri en svo að 200–400 þús. dugi til. Það er varla hægt að ráðast í kostnaðarsöm og stór verk fyrir ekki stærri upphæðir og mörg sveitarfélög hafa sýnt fram á þörf fyrir milljónir króna til að framkvæmdir megi verða að gagni. Hins vegar þarf einnig að setja einhver ákvæði um það hver skuli vera hlutur ríkisins og hver skuli vera hlutur sveitarfélaga í verkefnum sem þessum ef ríkið á að veita í þetta verulega auknu fjármagni. Mætti e.t.v. hugsa sér að kostnaðarskipting yrði svipuð og gerist nú í flestum hafnarframkvæmdum, þannig að ríkissjóður greiði 75% af kostnaði við framkvæmdina og viðkomandi sveitarfélag þá 25% á móti. Þetta er tillaga sem ég set hér fram til umhugsunar, en ég tel ljóst að setja verði einhverjar reglur um þetta. Að lokum langar mig svo til að fara örfáum orðum um málefni Orkusjóðs og þær framkvæmdir sem honum er ætlað að standa fyrir. Þar má t.d. nefna lán til jarðhitaleitar, sveitarafvæðingu, styrkingu dreifikerfis í sveitum og lán til einkarafstöðva. Ég hygg að flestir þessir liðir séu of lágt áætlaðir og þó einkum liðurinn Styrking dreifikerfis í sveitum þar sem gert er ráð fyrir að verja aðeins 20 millj. kr. til þessa verkefnis. En augljóst er af áætlunum, sem þegar hafa verið lagðar fyrir fjvn., að óskir og þarfir eru miklu meiri en svo að 20 millj. kr. dugi til að leysa úr brýnustu verkefnum. Þá vil ég einnig nefna fjárveitingalið sem settur er undir Ýmis orkumál og hefur yfirskriftina „háhitarannsóknir“. Til hans er ætlað að verja 1 millj. kr. skv. frv. Fyrir 1 millj. kr. verður lítið unnið að rannsóknum á háhitasvæðum. Hér er um að ræða svæði á nokkrum stöðum á landinu sem enn þá hafa lítt verið könnuð, þó aðeins sum hver. Alþingi hefur fyrir nokkrum árum samþykkt sérstaka þál. sem gerir ráð fyrir því að svæði þessi séu rannsökuð ítarlega og upplýsingar liggi fyrir um orkumagn og vinnslumöguleika þeirra og hvernig best verði staðið að virkjun.og nýtingu orkunnar, sem þar kann að vera fyrir hendi, ef upp koma atvinnugreinar sem hafa þörf fyrir og geta nýtt þessar veigamiklu orkulindir. Herra forseti. Það er ljóst af því sem hér hefur komið fram að í frv. þessu er mjög þröngur stakkur sniðinn ýmsum brýnum þörfum og nauðsynlegum verkefnum. Svo hlýtur það að verða þegar þjóðartekjur dragast saman og þegar minna er úr að spila jafnt hjá einstaklingum sem opinberum aðilum. Við höfum oft heyrt og heyrum ekki síst nú þá kröfu að ríkið sýni fordæmi og taki einnig á. Þegar að herðir sé ekki eingöngu tekið það ráð að velta byrðunum á launþega landsins. Ég tel að fjárlagafrv. þetta sýni að stjórnvöld hafa reynt til hins ýtrasta að gæta aðhalds og sparnaðar og draga úr ýmsum verkefnum, sumum hverjum e.t.v. minna nauðsynlegum en öðrum að sjálfsögðu meira nauðsynlegum. Svo hlýtur það að verða að vera eins og málum er nú háttað. Fjvn. á erfitt verk fyrir höndum við að reyna að leysa úr þörfum og óskum manna eins og best verður á kosið miðað við þessar þröngu aðstæður. Fjvn. hefur undanfarnar vikur átt viðtöl við ýmsa aðila, fyrst sveitarfélög, síðan fulltrúa frá hinum ýmsu félagasamtökum og stofnunum og nú síðast við fulltrúa rn. og ríkisstofnana. Hún mun svo á næstu dögum setjast niður við það verkefni að skipta þeim framkvæmdaliðum sem frv. gerir ráð fyrir að n. geri tillögur um til þingsins svo og reyna að leiðrétta þá liði sem óhjákvæmilegt er að lagfæra, eins og ávallt hefur reynst nauðsynlegt í meðhöndlun fjvn. á fjárlagafrv. Ég vænti góðs samstarfs við meðnefndarmenn mína í því starfi sem fram undan er. Herra forseti. Ég hef nú gerst nokkuð langorður, langorðari en ég ætlaði mér í upphafi. Ég hef e.t.v. einnig farið aðeins út fyrir efnið með almennri umr. um skattamál, atvinnuuppbyggingu og byggðamál. Ég segi mér það hins vegar til málsbóta að ég fer ekki í þennan ræðustól á hverjum degi og mælist því ekki í mörgum dálksentimetrum í Alþingistíðindum. Ég vænti því að mér fyrirgefist að þessu sinni og ég hafi ekki farið mjög illa með tíma hins háa Alþingis og hv. alþm.



Herra forseti. Eftir lestur þessa frv. verður það eftirminnilegast að á sama tíma og dregið er stórlega saman í framkvæmdum á vegum hins opinbera hækka framlög til stjórnarstarfsemi ríkisins langt fram úr forsendum frv. Ef framvinda þessara mála verður áfram á þennan veg verður ekki rúm fyrir annað innan fjárlaga íslenska ríkisins en framlög til yfirstjórnar og greiðslu afborgana og vaxta af skuldasúpunni. Ekki fækkar nú Kröfluævintýrunum. Það kom fram í ræðu hæstv. fjmrh. að ríkissjóður mun yfirtaka allt að 3500 millj. kr. lán vegna óarðbærrar fjárfestingar sem er tapað fé. Þar af eru 1000 millj. vegna byggðalínu, 500 millj. vegna járnblendiverksmiðjunnar, 1500 millj. vegna Kröflu, 150 millj. vegna loðnuverðsákvörðunar, 200 millj. vegna jarðvarmaveitna og Jarðborana ríkisins. Afborganir og vextir af þessum lánum munu nema 4–500 millj. kr. á næsta ári. Sú upphæð er helmingi hærri en rennur til málefna fatlaðra á því ári. Málefni fatlaðra fá hækkun umfram forsendur frv. og ber að fagna því sem spori í rétta átt. En þrátt fyrir þessa hækkun er engu fjármagni varið til endurhæfingarstöðva sem ætlað er að annast þessa hópa fólks. Þessu verður vonandi kippt í lag við umfjöllun hv. fjvn. Ég hef ekki trú á því að það sé ætlun hæstv. fjmrh. að endurhæfingarstöðvarnar verði að hætta starfsemi sinni vegna fjármagnsskorts. Nú þegar rætt er um frv. til fjárlaga fyrir árið 1985. sem er annað frv. hæstv. núv. fjmrh., er ekki úr vegi að rifja upp nokkur ummæli hæstv. ráðh. er hann mælti fyrir frv. til fjárlaga fyrir árið 1984. Þá sagði hæstv. ráðh., með leyfi forseta: „Það er reyndar fátítt að hægt sé að ræða samtímis á Alþingi um fjárlagafrv. og lánsfjáráætlun þrátt fyrir lagafyrirmæli um það að lánsfjáráætlun skuli fylgja fjárlagafrv. Núverandi ríkisstj. einsetti sér hins vegar að ganga frá báðum þessum skjölum um svipað leyti, þannig að hægt væri að fjalla um þau samtímis á Alþingi, enda brýn nauðsyn að svo sé, jafn náskyld og þessi plögg eru.“ Ég minni sérstaklega á þessi ummæli þar sem lánsfjárlög hafa ekki sést hér enn þrátt fyrir það að sagt sé að það sé von á þeim bráðlega. Í aths. við fjárlagafrv. þetta kemur fram að með aðhaldi munu fjármál ríkissjóðs áfram vera veigamikill þáttur í efnahagsstefnu ríkisstj. sem miði að því að draga úr erlendri skuldasöfnun og undirbúa nýja lífskjarasókn á grundvelli nýsköpunar í atvinnulífinu. Þetta eru góð og gild stefnumörk. En ég vil leyfa mér að draga það stórlega í efa að þetta markmið náist. Lántökuþörf A-hluta ríkissjóðs verður mjög mikil á árinu 1985 skv. þessu frv., eða um 1791 millj. kr. Af þeirri upphæð er fyrirhugað að fá 600 millj. kr. innlent lánsfé. Ekki liggur mikið raunsæi að baki þessari tölu ef miðað er við reynslu yfirstandandi árs. Í lánsfjárlögum fyrir 1984 var áætlað að innlend lántaka yrði 945 millj. kr. En reyndin varð önnur. Íslendingar hafa ekki þetta fjármagn til reiðu handa ríkissjóði, þrátt fyrir háa vexti sem í boði eru, því að einungis fékk ríkissjóður tæplega 1/3 af þessari upphæð eða um 300 millj. kr. Það er þó ekki endanleg tala þar sem árið er ekki liðið. Erlend lántaka fyrir A-hluta ríkissjóðs er áætluð 1191 millj. kr. og líklegast er að sú tala hækki ef miða má við reynslu um innlent lánsfé. Erlend skuldasöfnun hefur aukist á yfirstandandi ári og er nú komin í 61.6% af vergri þjóðarframleiðslu. Það er því haldið áfram að lifa um efni fram og skrifa innistæðulausar ávísanir á börn framtíðarinnar. Að undirbúa nýja lífskjarasókn á grundvelli nýsköpunar í atvinnulífinu er framsækið markmið. En hvar er þessu markmiði ætlaður staður í frv.? Jú, það á að veita 50 millj. til þróunarstofnunar. Henni er ætlað það hlutverk að efla iðnþróun, tækninýjungar og rannsóknir. Á þessum stað í frv. hélt ég að prentvillupúkinn hefði læðst inn en það var nú ekki svo vel. Ég verð að segja að maður getur ekki varist þeirri hugsun hvort hæstv. ríkisstj. sé full alvara með nýsköpun í atvinnumálum. Eða gerir hún sér væntingar um að þessi upphæð, sem mun vera um 1/3 af nýlegum togara, fleyti þjóðinni yfir sker stöðnunar í atvinnuuppbyggingu sem við höfum strandað á? Ég get ekki látið hjá líða að minnast nokkrum orðum á niðurgreiðslur og útflutningsbætur á landbúnaðarafurðir. á næsta ári er áætlað að verja 380 millj. kr. til útflutningsuppbóta og jafnframt 81 millj. til að greiða niður lán sem tekið var á árunum 1981–82 vegna útflutningsbóta. Niðurgreiðslur innanlands munu nema 620 millj. kr. Þetta eru því alls 1800 millj. kr. Ef við áætlum að um 5000 bændur séu hér á landi nemur þessi upphæð um 216 þús. á hvern bónda. Auk þess eru um 20 600 kr. á hvern bónda í jarðræktarstyrki. Það er því full þörf á að endurskoða landbúnaðardæmið í heild og kanna hvort það séu í raun og veru bændur sem njóta góðs af þessu fyrirkomulagi eða hvort milliliðir fái þar e.t.v. stærstan skerfinn. Samtals nema útgjöld ríkissjóðs til greiðslu fjármagnsútgjalda rösklega 3 milljörðum króna. Þetta er svipuð upphæð og fer til menntamála á öllu landinu. Það ætti því öllum að vera ljóst að draga þarf úr erlendum lántökum og eyðslu þar sem arðsemi kemur ekki til skila. Spara þarf í rekstri ríkisstofnana án þess að það komi niður á velferðarkerfi sjúkra, aldraðra eða öryrkja. Þessi hópar eiga að hafa forgang umfram aðra í samneyslu þjóðarinnar. Á þessu ári var ákveðin sérstök hækkun á þætti sjúklinga í sjúkrakostnaði. Bitnar hún mjög hastarlega á þeim sem leggjast ekki inn á sjúkrahús en þurfa meðferð á göngudeildum eða hjá sérfræðingum eða þurfa að gangast undir smáaðgerðir. Ég veit dæmi þess að smáaðgerð á barni, sem kostaði foreldra þess 500 kr. í upphafi þessa árs, þar sem sjúkrasamlagið tók þátt í greiðslum; kostar nú sömu foreldra 1600–1700 kr. Fjárútlát af þessum sökum verða foreldrum þungur baggi þegar endurtaka þarf slíkar aðgerðir á tveggja mánaða fresti, en það er ekki óalgengt þegar um börn er að ræða. Þegar svo við bætist ferðakostnaður og vinnutap, ef um landsbyggðarfólk er að ræða, verður dæmið mun alvarlegra. Þessi aukni hluti sjúkra í lækniskostnaði er því stórt skref aftur á við í velferðarkerfi þjóðarinnar. Í tekjuhlið frv. er gert ráð fyrir tekjutapi ríkissjóðs upp á 75 millj. kr. vegna skattbreytingar innlánsstofnana. Þessi skattur hefur verið innheimtur mánaðarlega sem 0.06% bindiskylda af innlánum. Með lögum nr. 51 frá 1984 var ákveðið að frá og með árinu 1985 skyldi gjaldhlutfallið lækka um helming. Ég get ekki látið hjá líða að gagnrýna slíkar skattalækkanir á sama tíma og framlag til byggingar dagvistarstofnana lækkar að raungildi um 12–14 millj. frá fjárlögum yfirstandandi árs og mun aðeins nema 30 millj. kr. Þetta tel ég vera skammsýni þar sem hæstv. ríkisstj. ætti að vera það ljóst að síaukin atvinnuþátttaka kvenna krefst verulegra úrbóta í dagvistarmálum um allt land. Þetta ófremdarástand í dagvistarmálum bitnar ekki aðeins á foreldrum heldur einnig á þeim sem síst skyldi, börnunum. Ekki verður skilið við fjárlagafrv. án þess að fara nokkrum orðum um skólamál. Framlög til byggingar grunnskóla lækka frá fjárlögum 1984 og er áætlað að þau nemi 100 millj. kr. alls 1985. Það er sama upphæð og fer í flugstöð á Keflavíkurflugvelli. Enda þótt framlag til flugstöðvarinnar sé lántaka, þá verður það greitt úr ríkissjóði. Ég tel að forgangsröðun verkefna hafi brenglast verulega hjá hæstv. ríkisstj. þegar hún tók þessar ákvarðanir. Að ósekju mátti fresta framkvæmdum við flugstöðina og búa frekar betur að grunnskólum landsins. En nú er talið að þurfi 250 millj. til að bæta þar úr brýnni þörf. Framlög til menntmrn. eru 15% á fjárlögum. Það er ekki hátt hlutfall þegar litið er á að innan þessa málaflokks eru framlög til allra mennta- og menningarmála. Ef vel ætti að vera þyrfti að auka framlög til þessa málaflokks með það að markmiði að jafna aðstöðu til menntunar og efla þær greinar sem lúta að nýjum atvinnuþáttum, svo sem rafeinda- eða líftæknimenntun, sem mjög hefur verið um talað undanfarið sem góða kosti í nýrri atvinnuuppbyggingu. Auk þess þarf að hlúa betur en gert er að menntun varðandi nýtingu sjávarafla. Þar er nærtækast að efla Fiskvinnsluskólann, en fjárveiting til hans hækkar aðeins um 18.8% á fjárlögum 1984, eða mun minna en forsendur frv., sem voru 23.1% áður en gengisfellingin kom til. Ekki er hægt að átta sig fyllilega á forsendum nýja fjárlagafrv., sem er fljótlesið, er aðeins þrjár síður og notaði ég fyrst stærðarhlutföllin úr eldra frv., sem er ágætis bók upp á 320 síður, a.m.k. nóg að lesa þó maður sé ekki sammála öllum tölunum sem í því standa. Kreppuástand og niðurskurður nær sér ekki alls staðar eins vel á strik. Á milli áranna 1982 og 1983 hækkuðu fjárveitingar til skrifstofu ráðuneytanna um 50–65% þegar almennt var gert ráð fyrir 40% hækkun á milli ára. Í fjárlögum fyrir árið 1984 var gífurleg hækkun milli ára á yfirstjórn ráðuneyta réttlætt með því að verið væri að taka raunverulegan kostnað rn. inn í fjárlög. Ekki er því óeðlilegt að ætla að þessi liðir hækkuðu ekki umfram verðlagsforsendur þessa frv. sem hér liggur fyrir. En það er nú öðru nær, a.m.k. hjá sumum þessum hv. rn. Liðurinn yfirstjórn forsrn. hækkaði um 107.6% á milli áranna 1983 og 1984 en hækkar nú um 53.8% eða 30.7% umfram verðlagsforsendur frv. ef miðað er við heildarútgjaldaaukninguna sem er 23.1%. Þessi munur er enn meiri ef miðað er við launaforsendur frv., en þær eru 13.5% hækkun á milli ára. Aðalskrifstofa landbrn. fær 48.2% hækkun á milli ára. Ekki get ég látið hjá líða að nefna fjmrh., en þar skyldi maður ætla að ríkti festa og aðhald. Ég leyfi mér að vitna orðrétt í athugasemd við frv. á bls. 287. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Eins og sjá má hækkar fjárveiting til allra viðfangsefna aðalskrifstofu heldur meira en verðlagsforsendur frv. gefa tilefni til. Einkum eru það laun sem hækka mikið. Ráðningarnefnd ríkisins heimilaði í maí 1984 að grunnheimildum á yfirstjórn skyldi fjölgað um eina og eru þær nú 34,17, en af þeim flytjast tvær á embætti ríkislögmanns. Þá eru í þessu frv. viðurkennd sú aukning á starfsemi sem þar hefur orðið, einkum í launadeild, og lausráðnum starfsmönnum fjölgað um sem svarar til fimm stöðugilda. Vegna þessa hækka laun um 1 millj. 82 þús. kr. Af sömu ástæðu hefur yfirvinna aukist á yfirstjórn. Í ríkisbókhaldi eru 18,5 grunnheimildir og hefur þeim ekki verið fjölgað um langan tíma, þó svo að umfang starfsemi kalli á fleiri starfsmenn. Í fjárlögum 1984 var áætlað að fyrir launum 22 stöðugilda, en nú er horfst í augu við þá aukningu sem hefur orðið á starfseminni og ætlað fyrir launum 26,5 stöðugilda. Vegna þessarar viðbótar hækka laun um 865 þús. kr. frá fjárlögum 1984. Einnig hefur reynst nauðsynlegt að auka yfirvinnugreiðslur um 682 þús. kr. frá fjárlögum 1984.“ Þessir liðir hækka á milli áranna 1983–1984 um 62.3% og hækka nú um 32.3%. Það er víða sem niðurskurðarkutinn bítur alls ekki. Eða á að líta á þessar hækkanir sem vantrú hæstv. ráðh. á hjöðnun verðbólgu? Eða ætla þeir öðrum að draga saman seglin þegar þeir eru gersamlega ófærir um það sjálfir og horfast aðeins í augu við þá aukningu sem hefur orðið á starfsemi sinni? Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mjög mörg orð um þetta frv. til fjárlaga enda vonast ég til að það eigi eftir að taka miklum breytingum til batnaðar í umfjöllun fjvn. Alla vega fannst mér hv. þm. Guðmundur Bjarnason gefa tilefni til eilítillar bjartsýni í þeim efnum í ræðu sinni hér áðan og vona að það eigi eftir að rætast. En það blæs ekki byrlega fyrir þjóðarskútunni. Er því enn brýnna en áður að marka framfaraspor með gerð fjárlaga. Það þarf að styrkja stoðir nýrra atvinnutækifæra. Það þarf að stuðla að markaðskönnun og markaðssetningu fyrir íslenskar afurðir. Það þarf að efla menntun sem er undirstaða nýsköpunar í atvinnulífi. Það þarf að tryggja afkomu öryrkja, aldraðra og sjúkra. Það þarf að búa vel að skóla- og uppeldismálum barna þessa lands. En það er því miður langt í land að þessum markmiðum verði náð. Þessum markmiðum verður ekki náð nema með breyttri stjórnarstefnu og stjórnarháttum. Það þarf að draga verulega úr miðstýringu þjóðfélagsins. Á meðan allt er óbreytt í stjórnháttum landsins er lítil von til þáttaskila við gerð fjárlaga.



Herra forseti. S.l. fimmtudag stóðum við hér og ræddum stefnuræðu forsrh. Í dag ræðum við stefnuna eins og hún birtist í frv. til fjárlaga fyrir árið 1985. Og eins og ég sagði í umr. s.l. fimmtudag er hér aldeilis ekki um sömu stefnu að ræða. Yfirlýsingar um uppbyggingu í þjóðfélaginu og lykilhlutverk menntakerfis í nýsköpun atvinnulífs verða aðeins hjákátlegar þegar veruleikinn er lesinn út úr niðurstöðutölum fjárlagafrv. Og ekki verður séð af þessum tillögum að ríkisstj. sé í raun orðið ljóst að mikil aukning þjóðarframleiðslu og lífskjarabati undanfarinna ára eða áratuga byggist á mjög mikilli vinnu, löngum vinnutíma og mikilli atvinnuþátttöku kvenna. Þessi síðustu orð eru þó tekin beint upp úr stefnuræðu hæstv. forsrh. Svona yfirlýsingar minna aðeins á gamla sönginn um mikilvægi heimilanna og gildi húsmóðurstarfanna sem menn telja nóg að lofa í orðum því ekki er að sjá og heyra að annað fylgi á eftir. En við snæðum ekki orð og orðin borga ekki launin okkar og orðin passa ekki börnin okkar. Sá tími er liðinn að konur láti sér lofsyrði nægja. Tölurnar á vinnuplaggi hæstv. fjmrh. benda þó ekki til að ríkisstj. sé það ljóst. Þó segði ég ekki satt ef ég héldi því fram að þetta frv. hafi valdið mér vonbrigðum. En það er af þeirri einföldu ástæðu að ég átti ekki von á neinu góðu. Ekkert hafði komið fram á þessu ári sem benti til þess að von væri á breyttu gildismati og annarri forgangsröðun verkefna. Í þessu frv. felst aðeins sú stefna ríkisstj. sem boðuð var í upphafi og birtist nú hér svikalaust. Stefnubreyting virðist ólíkleg á þeim bæ. Þessi umr. fer nú fram við allóvenjulegar aðstæður. Á síðasta ári fór 1. umr. um fjárlagafrv. fram 27. okt. eða réttum mánuði fyrr en nú. Þá var einnig búið að leggja fram lánsfjáráætlun og því nokkuð hægt að gera sér grein fyrir hvernig dæmið átti að líta út í heild sinni. Á bls. 217 í því frv. sem hér er til umr. er sagt að fjallað verði um fjárfestingar- og lánsfjáráætlun samhliða fjárlagafrv. enda sé það forsenda þess að unnt sé að móta heildarstefnu í peningamálum og fjármálum hins opinbera. Ekki treysti hæstv. ráðh. sér til að fræða okkur nánar um það í dag hvenær lánsfjáráætlun yrði lögð fram. Margt annað er óljóst og gerir erfitt um vik að ræða málin. Óhjákvæmilegar breytingar á frv. vegna gerbreyttra forsendna eru enn ófrágengnar nema sem einhverjar afrúnnaðar tölur sem lítið er unnt að festa hendur á. Hæstv. fjmrh. kallaði fulltrúa stjórnarandstöðunnar á sinn fund í gær og afhenti þeim vinnuplagg dagsett 17. nóv. Ég vek athygli á dagsetningunni 17. nóv. Hæstv. ráðh. hefði vel mátt sýna þá tillitssemi að veita okkur þessar upplýsingar fyrr, þótt ófullkomnar séu, úr því að þær voru fyrir hendi. Ég vona þó hans vegna að hann hafi í rauninni ætlað að gera það en ekki bara hrokkið við af því að ég gerðist svo djörf að hringja til hans í gærmorgun og spyrja eftir þessum upplýsingum. En við hefðum sannarlega viljað fá þessar upplýsingar fyrr til að geta áttað okkur á þeim og leitað skýringa og viðbótarupplýsinga. Í þessu vinnuplaggi frá 17. nóv. kemur m.a. fram að áætlaðar tekjur hækka úr tæpum 22 milljörðum í frv. í um 24.9 milljarða, sumpart vegna breyttra forsendna og sumpart vegna nýrra gjalda á almenning. Þar kemur m.a. fram að stefnt er að sérstakri 10% hækkun á söluvörum ÁTVR, þ.e. 10% umfram almenna verðlagshækkun. Ósagt skal látið hvort hæstv. ráðh. er með því að taka mið af tillögum nefndarinnar fjölmennu sem marka átti opinbera stefnu í áfengismálum þjóðarinnar. Ein tillaga þeirrar nefndar var að hækka verulega verð á áfengi, í þeim tilgangi reyndar að draga úr neyslu þess. Hæstv. ríkisstj. virðist hins vegar ætla að treysta því að áfengisbölið hafi áfram sinn gang og menn dragi ekki úr kaupum þótt verðið hækki umfram verðlagshækkun. Sennilega verður henni að þeirri trú sinni. Þá eru hér boðaðar viðbótartekjur, sem eiga að nema 320 millj. kr., en frekari skýringar boðaðar við 2. umr. um frv. Hér er væntanlega um einhvers konar skattlagningu að ræða og ekki að undra þótt seint gangi að ná samkomulagi um slíkt þar sem Sjálfstfl. er í orði kveðnu á móti sköttum. Hins vegar nefndi hv. þm. Guðmundur Bjarnason ýmsar skynsamlegar leiðir til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð í ræðu sinni hér áðan og er nú eftir að sjá hvað úr verður. Í fyrrnefndu vinnuplaggi stendur einnig að við endurmat á tekjuhlið frv. hafi verið tekið tillit til 600 millj. kr. lækkunar söluskatts frá því sem fram kemur í fjárlagafrv. Hæstv. ráðh. vildi ekki kannast við að áfengishækkunin og fleiri leiðir sem nefndar voru hér áðan væru þar til mótvægis. Ég spyr því hæstv. fjmrh.: Hvernig er þessi 600 millj. kr. lækkun söluskatts hugsuð? Er hér eingöngu átt við frestun á þeirri ráðagerð ríkisstj. að bæta sér upp tekjumissi vegna lækkunar tekjuskatts með auknum neyslusköttum og hvað verður þá um þau áform? Ríkisstj. hefur margboðað upptöku virðisaukaskatts og nú síðast í máli hæstv. fjmrh. hér í dag. Er það álit ríkisstj. að virðisaukaskatturinn gefi minni tekjur í heild en söluskatturinn eða eru áform um lægri prósentur þess skatts? Og fyrst virðisaukaskatturinn er nefndur vil ég taka fram að ég vara sérstaklega við áhrifum hans á afkomu almenns launafólks. Skv. frv. um virðisaukaskatt. sem lagt var fram á síðasta þingi, var gert ráð fyrir að hann legðist á matvæli og fleiri nauðsynjar sem nú eru undanþegnar söluskatti. Það mundi auka gífurlega nauðsynlegustu heimilisútgjöld og valda láglaunafólki óbærilegum erfiðleikum. Slíkar álögur hlytu að kalla á auknar greiðslur úr tryggingakerfinu sem ekki verður séð að gert sé ráð fyrir. Allt það dæmi virðist enn þá óhugsað en ég legg áherslu á að Kvennalistinn mun leggjast gegn því að neysluskattur verði lagður á matvæli. Ég vil nú víkja aðeins að framkvæmd fjárlaga á yfirstandandi ári. Við gerð fjárlaga ársins í ár var því mjög haldið á lofti að nú væru ný og betri vinnubrögð upp tekin. Þá var æ ofan í æ minnt á markmið ríkisstj. um raunhæf fjárlög og virtust hæstv. fjmrh. og aðrir talsmenn stjórnarflokkanna alltaf jafnsannfærðir um að það markmið hefði náðst. Nokkrum vikum eftir afgreiðslu fjárlaganna stigu þeir svo fram og viðurkenndu stórfelld mistök, gleymsku og vanáætlun svo að hundruðum milljóna skipti. Verður nú að vona að betur takist til í þetta sinn. Að vísu var þar einnig augljóslega um rangt mat að ræða, eins og nú er komið á daginn, þótt hæstv. fjmrh. brygðist hinn versti við þegar ég leyfði mér að halda því fram að óvíst væri að hallinn yrði svona mikill og verið væri að gera of mikið úr hlutunum. Það sakar ekki að minna á það í leiðinni að í umr. um gatið fræga lagði Kvennalistinn m.a. til að tekna yrði aflað með skyldusparnaði hátekjumanna. Á það vildi hæstv. fjmrh. ekki heyra minnst þá a.m.k., en nú mun það vera ein þeirra tekjuöflunarleiða sem koma til álita hjá stjórnarflokkunum og munum við að sjálfsögðu styðja það. En það var eins gott að vandinn var í rauninni ekki eins stór og hæstv. fjmrh. vildi vera láta þegar hann opinberaði gatið því stjórnarflokkarnir þurftu nær tvo mánuði til að berja saman tillögur til lausnar og þær fólust síðan að mestu í lántökuheimildum. Ráðuneytin voru þó skikkuð til að spara samtals 370 millj. og ráðherrum sett sjálfdæmi um hvar hnífnum væri beitt. Þeir hafa nokkurn veginn staðið við það. En á móti þeim niðurskurði koma hins vegar hinar óhjákvæmilegu aukafjárveitingar sem þegar eru orðnar um 250 millj. kr. Flestir muna vafalaust að hæstv. fjmrh. talaði digurbarkalega um afnám aukafjárveitinga og víst er æskilegt að þær séu sem minnstar. En þegar vitlaust er reiknað eru aukafjárveitingar óhjákvæmilegar, t.d. þegar um starfsemi skóla er að ræða, því að hversu mjög sem menn reyna að spara eru ákveðnir liðir sem aldrei er hægt að ýta til hliðar, eins og hiti og rafmagn, ræsting og fleira í þeim dúr. Hitt er ámælisverðara þegar fjmrh. veitir upp á sitt eindæmi fé til húsakaupa og sundlaugabygginga í útlöndum. Og sérstaka athygli vekur að iðnrn. hefur fengið 20 millj. kr. aukafjárveitingu vegna kostnaðar við endurskoðun samningsins um álverið. Þessi endurskoðun stóð svo sannarlega fyrir dyrum þegar fjárlög 1984 voru samþykkt og hlýtur að hafa verið gert ráð fyrir einhverjum kostnaði þess vegna. En hvað sem því líður eru 20 millj. kr. gríðarleg upphæð í þessu sambandi sem þingið hlýtur að krefjast skýringa á. Við getum bara nefnt til samanburðar rekstur á Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins á þessu ári sem nemur skv. fjárlögum 22,5 millj.: laun, önnur rekstrargjöld, viðhald og stofnkostnaður. Nú er auðvitað fjarri mér að halda að svona verk eins og endurskoðun samningsins um álverið kosti lítið sem ekkert. Auðvitað kosta öll þessi ferðalög og fundahöld, hótel og ráðgjafarþjónusta sitt. Og látum nú árangurinn liggja á milli hluta. En fyrr má nú vera. Og meðal annarra orða, var ekki verið að halda því fram að íslenska ríkið hefði grætt á þessum samningi? Hvar sér þess stað í því frv. sem hér er til umr.? En áður en ég segi skilið við aukafjárveitingarnar skal þess getið að hæstv. ráðh. hafði allan varann á og lét samþykkja lagagrein um óviss útgjöld upp á 284 millj. kr. og er enn innan þess ramma. Sný ég mér þá aftur að frv. til fjárlaga næsta árs. Hvað gjaldahlið frv. snertir væri synd að segja að þar væri öllum liðum gert jafnhátt undir höfði. Eins og fyrri daginn nýtur allt sem heitir yfirstjórn ráðuneyta og stofnana sérstaks skilnings meðan aftur á móti er ráðist af hörku að ýmsum framkvæmdaliðum. Skrifstofuhald, aðstoðarráðherrar, ferðalög og risna eru taldir ómissandi þættir og ekkert hægt að spara í þeim. En það sem lýtur að uppbyggingu í þjóðfélaginu verður að bíða. Hér er rétt að minna á vegamál og húsnæðismál, svo að menn haldi ekki að ég ætli að gleyma þeim þáttum sem sannarlega standa upp úr hvað framlög til framkvæmda varðar, og verða framlög til þeirra þátta hækkuð nokkurn veginn í takt við verðlagshækkanir í endurskoðun. Auðvitað varð ekki hjá því komist að hækka bein framlög ríkissjóðs til byggingarsjóðanna. Allar áætlanir um öflun lánsfjár til þeirra á þessu ári reyndust byggðar á sandi og gersamlega óverjandi að vekja falskar vonir hjá húsbyggjendum með slíku ráðslagi. Hins vegar er vissara að lofa ekki beinu framlögin til byggingarsjóðanna fyrr en séð verður með efndir. Það kennir bitur reynslan frá þessu ári. Komi þessi framlög seint og illa veldur það lántakendum ómældu tjóni og amstri. Þessi mál verður að taka fastari tökum en verið hefur. Um vegamálin þarf ekki að óttast í bráð, enda hjartans mál meiri hluta þm. Ekki sakar þó að minna á mun hagstæðari nýtingu fjárveitinga í þeim málaflokki vegna aukinna útboða, en þau hafa í mörgum tilfellum leitt til allt að helmings lækkunar á áætluðum kostnaði. Sú staðreynd leiðir svo aftur hugann að því að því miður er oft og víða farið illa með sameiginlegt fé landsmanna. Oft hefur verið gagnrýnd sóun í óþörf ferðalög og veisluhöld. Ég er sannfærð um að þar er þörf á aðhaldi og mætti spara drjúgar upphæðir. Verstu dæmin um sóun eru auðvitað þegar sameiginlegu fé okkar er ausið í óarðbærar framkvæmdir og okkur þar með bundnir slíkir skuldabaggar að við rísum varla undir. Skal ég ekki eyða tíma okkar með því að endurtaka það sem hér hefur verið sagt um þau efni. En við sóum líka gífurlega miklu fé í hinar þörfustu framkvæmdir eins og byggingar skóla og ýmissa stofnana vegna þess að ekki er rétt að verki staðið frá upphafi. Mér virðist ljóst að þarna vanti eftirlit, bæði fyrir fram og meðan á framkvæmdum stendur. Það er hreint ekki einleikið hversu mörg erindi berast til fjvn. um framlög til endurbóta á húsnæði sem er aðeins nýbyggt eða fárra ára gamalt, að ekki sé talað um allar byggingarnar sem hafa verið hannaðar allt of stórar og reynast síðan allt of dýrar í rekstri fyrir viðkomandi sveitarfélög. Þarna held ég að komi m.a. í ljós gallar of mikillar miðstýringar svo og kostnaðarskiptingar. Við verðum að fara að taka í alvöru á þessum vanda. Það er ekki nóg að hrista höfuð og býsnast yfir vitleysunum ár eftir ár. Árum saman hefur verið rætt um nauðsyn þess að færa ákvörðunarvald og tekjustofna að einhverju leyti, jafnvel að miklu leyti yfir til sveitarfélaganna. En hægt gengur að ná samkomulagi um leiðir til þess, m.a. vegna afar mismunandi aðstæðna í sveitarfélögunum. slíkt væri þó áreiðanlega til mikilla bóta og mundi að líkindum leiða til skynsamlegri fjárfestingar í húsum til sameiginlegra þarfa og miðast fremur við raunverulega þörf og rekstrargetu. Heyrðist mér hæstv. fjmrh. sammála þessu í ræðu sinni hér áðan. En orð og gerðir fylgjast sjaldnast að hjá hæstv. ríkisstj. Ríkisvaldið virðist ekki hlynnt því að auka styrk sveitarfélaganna, a.m.k. ekki á næsta ári, því að m.a. skerðir það lögbundið framlag til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna að því er mér virðist um 140 millj. kr. um leið og það leggur þeim æ þyngri byrðar á herðar með auknum verkefnum. Ég ítreka að hér verður að verða breyting á. Ekki verður auðvelt verk að skipta þeim upphæðum sem ætlaðar eru til annarra framkvæmda en vegamála. Fé til hafnaframkvæmda er skorið niður um helming í krónutölu frá þessu ári. Bara skuldbindingar vegna yfirstandandi framkvæmda fara langt með þá upphæð. enda segir í athugasemdum frv.: „Ekki er talin ástæða til að fjalla um einstök viðfangsefni.“ Fé til framkvæmda á flugvöllum landsins er svipuð krónutala og í ár, eða aðeins rúmlega helmingur þeirrar tölu sem ætlað er í flugstöðina á Keflavíkurflugvelli sem ekki er sparað til frekar en fyrri daginn. Framlag til byggingar dagvistarheimila er af rausnarskap áætlað 30 millj. kr. og er það væntanlega í samræmi við þá nýgerðu uppgötvun ríkisstj. að mikil aukning þjóðarframleiðslu undanfarinna ára byggist m.a. á stóraukinni atvinnuþátttöku kvenna. Ég leyfi mér að minna aftur á ferða- og risnukostnað hins opinbera sem vel gæti séð af nokkrum tugum milljóna til uppbyggingar dagvistarheimila. Hér mætti einnig til samanburðar líta á athugasemdir í frv. með framlögum til fjmrn. en á þörfum þess rn. ríkir fullur skilningur. Hv. þm. Kolbrún Jónsdóttir tók af mér ómakið hér áðan og las þessar athugasemdir og skal ég láta það duga. En þarna er sem sagt sanngirnin og skilningurinn í lagi. Framlög til byggingar grunnskóla lækka einnig í krónutölu skv. frv. og nema aðeins um 1/3 þeirrar upphæðar sem raunverulega væri þörf fyrir. Er með þessum niðurskurði verið að skapa stórkostlegan vanda víða um landið sem verður erfiður úrlausnar þegar stíflan brestur. Þá verður ríkið komið í stórskuld við þau sveitarfélög sem hafa bolmagn til að fara af stað með framkvæmdir án fjárveitinga frá ríkinu, en eftir sitja fátækari sveitarfélögin sem ekki geta það þótt þörfin sé fyrir hendi. Á sama tíma megum við horfa upp á bruðlið í byggingum bankanna og olíufélaganna. Þá lækka einnig framlög til byggingar sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva. Nú er rétt að geta þess að skv. nýjustu upplýsingum er ætlunin að hækka fjárveitingar til ýmissa framkvæmdaflokka sem ég hef hér nefnt um 75–100 millj. kr., alla liðina, en ekki fylgir sögunni hvernig þær skiptast á hina ýmsu liði svo að engin leið er að vita hvaða áhrif það hefur. Hins vegar er ekki ætlun ríkisstj. að hækka framlög til stofnlána- og framkvæmdasjóða frá því sem er í frv. og eru nú ekki beysnar tölur þar. Þar er ljótast beitt hnífnum á Framkvæmdasjóð fatlaðra þar sem lögbundið framlag er skorið niður um meira en helming. Mig brestur hreinlega orð yfir slíkt háttalag. Það skal fúslega viðurkennt að mikið hefur verið unnið á undanförnum árum til hagsbóta fyrir fatlaða eins og hv. þm. Guðmundur Bjarnason gat um hér áðan. En þörfin er enn þá mjög mikil, sérstaklega til uppbyggingar fræðsluþáttarins í þessum málaflokki. Alþingi getur ekki leyft sér að láta þá tölu standa óhreyfða sem nú er í frv. Ég bið menn að misskilja ekki þótt ég bendi á til samanburðar að framlög til íþróttamála njóta meiri velvildar frv.-smiða sem hækka hina ýmsu liði íþróttamála um 70%. Ég sé ekki eftir fé til íþróttamála sem veita fjölmörgum, ungum sem gömlum, ánægju og vonandi hreysti. En óneitanlega finnst mér það skjóta skökku við að meta meira stuðning við heilbrigða en fatlaða og mér finnst nískan við Framkvæmdasjóð fatlaðra til skammar fyrir Alþingi. Um Lánasjóð ísl. námsmanna mætti hafa langt mál, Í frv. er gert ráð fyrir 481 millj. kr. beinu fjárframlagi til lánasjóðsins, sem nú verður reyndar hækkað í samræmi við almennar hækkanir, og að auki 300 millj. kr. lántökuheimild, svo að enn á að íþyngja sjóðnum með lántökum. Enda þótt gert sér ráð fyrir að lánshlutfall verði áfram 95% af framfærslukostnaði og fjölgun lánþega verði aðeins 7% er ljóst að fjárþörf sjóðsins nemur töluvert hærri upphæð en frv. gerir ráð fyrir. Eins og menn muna var fyrsta árs nemum gert að slá víxla í bönkum nú í haust en lofað yfirtöku sjóðsins ef námið reyndist lánshæft. Nú lítur svo út sem sjóðnum sé ekki ætlað að standa við þau fyrirheit og er það langalvarlegasti þátturinn í málefnum lánasjóðsins. Reynslan varð sú í haust að rekistefna fyrsta árs nema bönkunum varð ekki jafn árangursrík og þeim var ætlað að trúa. Ekkert samkomulag var fyrir hendi við bankana og fyrirgreiðsla fór oft eftir því hversu vel stæða aðstandendur lántakandi gat bent á. Það verkar því sem argasta háð þegar hæstv. fjmrh. segir í ræðu sinni hér í dag að þetta fyrirkomulag hafi gefið góða raun. Margir þm. hafa áreiðanlega um það sögur frá fyrstu hendi hvílík píslarganga þessi bankasláttur varð mörgum námsmönnum. Einhver brögð voru að því að fólk hætti við að hefja nám vegna fjárskorts en þeir voru þó miklu fleiri sem lögðu hart að sér við sparnað og útvegun fjár, einmitt í þeirri von að mál þeirra fengju farsæla lausn hjá lánasjóðnum á næsta ári. Það er meira en lítið alvörumál ef stefna ríkisvaldsins verður til að torvelda hinum efnaminni að leggja stund á framhaldsnám. Vil ég nú spyrja hæstv. fjmrh., því orð hans hér fyrr í dag eyddu engum grunsemdum, hvernig ætlunin sé að vandi fyrsta árs nema verði leystur. Augljóslega eru áform um að þessu fyrirkomulagi verði haldið áfram, þ.e. að fyrsta árs nemar verði að slá víxla í bönkum, en aðalatriðið er þetta: Er ekki ætlunin að Lánasjóður ísl. námsmanna fái að breyta þessum bankavíxlum í lán eins og verið hefur með þá víxla sem fyrsta árs nemar fengu áður hjá lánasjóðnum? Við þessu verður að fást ákveðið svar. Því miður virðist meðhöndlun ríkisvaldsins á Lánasjóði ísl. námsmanna í litlu samræmi við fögur orð hæstv. forsrh. í stefnuræðu hans um gildi menntunar í þjóðfélaginu. Sama er að segja um aðbúnað Háskólans og rannsóknastofnana hans sem verða að fjármagna sig að stórum hluta sjálfar með sölu þjónustuverkefna í stað þess að stunda grundvallarrannsóknir. Herra forseti. Í rauninni erum við alltaf að tala um sömu hlutina, í umr. um vantraust á ríkisstj., í umr. um stefnuræðu forsrh., í umr. um fjárlagafrv. og fleiri og fleiri mál. Við erum að tala um verðmætamat og forgangsröðun verkefna og er kannske ekki að búast við að allir séu sammála. Niðurstöðutölur þessa frv. til fjárlaga fyrir árið 1985 eru ekki uppörvandi og verður að vona í lengstu lög að einhverju fáist breytt. En versta útkoman er sú að hér sjást ekki tilburðir til raunverulegrar uppbyggingar sem leitt gæti til nýrra atvinnutækifæra eða uppbyggingar nýrra tekjustofna. Að vísu eigum við eftir að sjá lánsfjáráætlun og þar eigum við von í einhverjum framlögum til þróunar og nýsköpunar þótt upphæðin, sem þar hefur heyrst nefnd, samsvari ekki einu sinni heildarkostnaðarþátttöku ríkisins í byggingu flugstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli. Hæstv. ríkisstj. hefur talað um nauðsyn þess að skapa svigrúm til endurreisnar efnahagslífsins og uppbyggingar atvinnulífsins. Almennt launafólk hefur sannarlega orðið við því ákalli. Það gaf ríkisstj. margra mánaða svigrúm, sem ríkisstj. notaði ekki, og í því frv. sem hér er til 1. umr. bryddar ekki á þeim nýjungum sem gefið gætu almenningi vonir um betri tíð.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka hér til máls við þessa umr. enda gerði hæstv. fjmrh. glögga grein fyrir frv. eins og það var lagt fram hér á Alþingi í upphafi þings og þeim breyttu forsendum sem nú hafa verið kynntar í ítarlegri ræðu sinni hér áðan. Í ræðum hv. þm. við þessa umr. hafa tiltölulega fá atriði komið fram sem gefa tilefni til athugasemda. Þar hefur fátt komið á óvart og gagnrýni hv. þm. stjórnarandstöðunnar hefur ekki verið markviss, enda frv. skýrt ítarlega, eins og ég þegar hef sagt, og vel lagt fyrir af hálfu hæstv. fjmrh. Þó eru örfá atriði sem mér hafa þótt þess efnis að ástæða sé til að ég segi hér fáein orð. Hv. 3. þm. Norðurl. v., fyrrv. fjmrh., Ragnar Arnalds sagði að fjárlagafrv. væri spegilmynd stjórnarstefnu. Þetta hefur oft verið sagt áður og er að vissu leyti rétt. Það er þó ekki nema hálfur sannleikur vegna þess að fjárlagafrv. hverju sinni verður að taka mið af þeim aðstæðum sem við er að etja í þjóðfélaginu. Við megum ekki gleyma því, þegar rætt er um fjárlagafrv. og fjármál ríkisins, að árið 1984 er þriðja árið í röð sem þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur dragast saman á Íslandi. Í lok þessa árs er talið að þjóðarframleiðsla hafi dregist saman á Íslandi sem nemur a.m.k. 12% á mann. Við slíkar aðstæður er ekki um það að ræða að hægt sé að fjalla um fjármál ríkissjóðs, leggja fram fjárlagafrv. og haga ríkisbúskapnum með sama hætti og verið hefði ef þessi samdráttur þjóðartekna og þjóðarframleiðslu hefði ekki sótt okkur Íslendinga heim. Það eru því gagnólík skilyrði nú til þess að reka ríkissjóð og til umsvifa í þjóðarbúskapnum og í ríkisrekstrinum en voru við upphaf þessa samdráttarskeiðs í þjóðartekjum okkar Íslendinga. Þetta veit auðvitað hv. þm. Ragnar Arnalds og hann hefði vel mátt geta þess í sinni ræðu hér áðan um leið og hann dró þar fram að frv. eins og það liggur fyrir væri spegilmynd stjórnarstefnu. Stjórnarstefnan er auðvitað sú að leitast við að draga saman umsvif í ríkisrekstrinum, að draga saman þann hlut sem tekinn er af almenningi til þess að reka ríkissjóð og öll umsvif hans. Þetta er stjórnarstefnan. En hætt er við að hægt hefði verið að leggja fram fjárlagafrv. með öðru sniði og á ýmsan hátt á rýmri máta þar sem hægt væri að sinna betur ýmsum þörfum málum og framkvæmdum en nú er unnt ef þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur hefðu haldist í því horfi sem var á árinu 1981, jafnvel árinu 1982 enda þótt það væri fyrsta árið í því samdráttarskeiði sem síðan hefur staðið. Mér þótti rétt að koma þessu að og skal ekki fara lengra út í að rekja áhrif þessa samdráttarskeiðs á ríkisbúskapinn. Ég mun koma nánar að því þegar þetta mál kemur til 2. umr. Hv. þm. Ragnar Arnalds talaði um að það væri stóralvarlegt að þrátt fyrir mikinn niðurskurð í ríkisframkvæmdum tækist samt ekki að leggja fram frv. sem væri rekstrarhallalaust. Þetta er vitaskuld alvarlegt mál, ég skal ekki leyna því. En hv. þm. talaði um að þetta væri þó nánast óþarfi vegna þess að felldir hefðu verið niður eða lækkaðir skattar á banka og atvinnufyrirtækin í landinu. Ég verð nú að segja að ég held að þessi liður hefði ekki hossað mjög hátt. Ef ég man rétt þá lækkuðu skattar á bankastofnanir um 60–70 millj. kr. Ég man þá rangt ef svo var ekki þegar skattskrár birtust á þessu ári að hækkun tekjuskatts á fyrirtæki í landinu hefði orðið meiri á milli áranna 1983 og 1984 en almennar verðlagshækkanir. Þannig að þó hv. þm. hafi talið hér vera mikið tilefni til þess að ná endum saman í ríkisbúskapnum þá hygg ég að það sem ég hef hér sagt séu staðreyndir málsins. Hv. þm. Ragnar Arnalds og raunar fleiri hv. þm. hafa talað um að fjárlagafrv. fæli í sér mikinn niðurskurð til félagslegra málefna. Í öðru orðinu hafa aðrir hv. þm. stjórnarandstöðunnar svarað þessu og sagt að vel hafi eftir atvikum verið gert við ýmsa liði á þessu sviði svo sem í málefnum fatlaðra. Ég vil aðeins ítreka það að enda þótt það sé rétt að t.a.m. Framkvæmdasjóður fatlaðra sé skorinn niður svo sem aðrir sjóðir í þessu frv., en það hefur orðið að gera vegna þess ástands sem við er að fást í fjármálum ríkisins, þá hefur þó t.a.m. liðurinn sem kallaður er málefni fatlaðra, undir félmrn., hækkað í frv. frá því sem fjárlög greina um 44,4% eða úr 150 millj. í 217 millj. kr. Hér er vissulega ekki dæmi um það að þetta frv. feli í sér sérstakan niðurskurð til félagslegra málefna, öðru nær. Þessi liður í útgjöldum ríkisins hefur í raun hækkað gífurlega á allra síðustu árum. Ég tek undir það með hv. þm. Ragnari Arnalds og öðrum þeim sem hér hafa talað um að það væri sannarlega æskilegt ef tækist að ná saman fjárlögum ríkisins með þeim hætti að ekki yrði um rekstrarhalla að ræða á ríkisbúskapnum á næsta ári. En ég get ekki sagt um hvort það muni takast og raunar horfur á því, eins og þegar hefur komið fram hjá hæstv. fjmrh., að halli verði á frv. sem nemur 300–500 millj. kr. eða eitthvað á því reki. Um það verður ekki sagt. Eftir er að fjalla um frv. af hálfu Alþingis. Hv. þm. Kjartan Jóhannsson gerði hallarekstur ríkissjóðs að umtalsefni. Hann sagði að í ljós kæmi að halli á frv. væri ekki 300–400 millj. eins og hæstv. fjmrh. hefur sagt, heldur væri hann yfir 3 milljarða. Mér þótti hv. þm. fara með þessar tölur með þeim hætti að ætla mætti að það væri gert til þess að villa um fyrir fólki. Fjárlagafrv. nú er sett upp með sambærilegum hætti í megindráttum eins og fjárlagafrv. undanfarinna ára. Í megindráttum er þetta svo þótt þar sé um nokkrar breytingar að ræða sem skýrðar voru í máli hæstv. fjmrh. Þær breytingar raska ekki meginniðurstöðum frv. Á hinn bóginn er sýnt í grg. frv. hvernig uppsetning fjárlagadæmisins yrði, þ.e. A-hluta ríkissjóðs, ef það væri gert samkvæmt framsetningu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Hæstv. fjmrh. sagði í sínu máli að hann teldi það horfa til bóta að taka þessa nýju framsetningu upp. Ég er því raunar sammála. En það er ekki hægt að tala hér á þann máta að sú niðurstaða sem fæst með hinni nýju uppsetningu sé eitthvað sambærileg eða hægt sé að taka hana sem viðmiðun við það sem gerst hefur áður eftir eldri uppsetningu. Ég vil aðeins geta þess í sambandi við uppfærslu sem væri með sama hætti eins og gert er samkvæmt framsetningu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, að þá koma inn í A-hluta ríkissjóðs nýir liðir. Þar kemur inn Tryggingastofnun ríkisins, þar koma inn endurlán ríkissjóðs og þar kemur inn Atvinnuleysistryggingasjóður. Allt hefur þetta í veigamiklum atriðum áhrif á heildarniðurstöðu A-hluta fjárlaga eftir hinni nýju uppsetningu. Og það er rétt að samkvæmt þeirri uppsetningu kæmi út halli sem næmi yfir 3 milljörðum kr. skv. frv. Þegar fjallað er um mál af þessu tagi þar sem sýnt er hvað kæmi út ef gerbreytt yrði uppsetningu fjárlaga þá er nauðsynlegt að um leið og það er tekið til umr. sé ekki lagt út af því á þann máta að allir haldi að um sé að ræða breytingar á milli ára í niðurstöðum ríkisbúskaparins, heldur sé það þá skýrt að um gerbreytta uppsetningu sé að ræða og halla sem skapist þá m.a. af því að nýir og veigamiklir liðir eru teknir inn. Ég tel ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um einstaka þætti ýmsa sem fram komu í máli hv. þm. Kjartans Jóhannssonar, 3. þm. Reykn. Hann talaði einnig með nokkuð frjálslegum hætti um að það væri sýnilegt að sú lækkun tekjuskatts sem boðuð er, 600 millj. kr., yrði öll tekin aftur og meira til með nýjum sköttum. Þetta fannst mér býsna frjálslega fram sett hjá hv. þm. Það er boðað að til að mæta tekjutapi ríkissjóðs af lækkun tekjuskatts um 600 millj. kr. verði aflað nýrra skatta upp á 320 millj. kr. 300 millj. kr., sem hv. þm. talaði um, eru fengnar þannig að þar er um að ræða endurmat á tekjuáætlun ríkissjóðs. Slíkt endurmat fer fram kannske oft á ári. Þetta endurmat felur m.a. í sér að gert er ráð fyrir að tekjur af rekstri Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins gefi nokkru meira fé í ríkissjóð en áður var talið. Ég tel að það sé alveg ný skilgreining, sem hv. þm. kom hér með, að þetta séu kallaðir skattar eða það sé verið að tala um nýjar skattaálögur. Ég tel sem sagt að þarna hafi verið farið nokkuð frjálslega að við túlkun á þessu máli og það sé gert til að leitast við að villa um fyrir mönnum. Það er hv. þm. ekki til sóma. Hv. þm. ræddi hér um tvo liði er snerta landbrn. Ég vil aðeins minna á að þó að útflutningsbótaréttur kunni á þessu verðlagsári að vera í kringum 500 millj. króna, þá er það skoðun ríkisstj., svo sem birtist í þessu frv., að ekki sé ástæða til að hafa inni á fjárlögum hærri tölu en 380 millj. kr. Þetta er sem sagt skoðun ríkisstj. og ég hef ekkert út af fyrir sig við það að athuga. En þetta stafar vitaskuld af því að samdráttur hefur orðið í landbúnaðarframleiðslu og þörfin fyrir útflutningsbætur minnkar. Það er auðvitað hótfyndni hjá hv. 3. þm. Reykn. að tala um gangstéttarhellur í þessu sambandi, þar sem hann spyr hvort þessar útflutningsbætur verði þá reiknaðar á gangstéttarhellur og loðdýr, eins og hann orðaði það, því að gangstéttarhellur hafa bændur nú alla jafna ekki framleitt og síst til útflutnings. Hins vegar hefur útflutningsbótaréttur verið reiknaður á loðdýraafurðir, þó þannig hygg ég að aukningu í þeirri grein hafi ekki verið að fullu fylgt eftir. Það er einnig svo í sambandi við útreikning á útflutningsbótarétti að þar hefur ekki verið tekið tillit til, þegar ég var kunnugastur þeim málum, aukningar í sambandi við hlunnindaafurðir, heldur hefur aðeins það magn sem áður hafði verið þar inni verið reiknað upp til verðlags. Hv. þm. spurði um jarðeignir ríkisins og tekjur af jörðum. Ég er út af fyrir sig kunnugur því að á þeirri tíð sem ég var í landbrn. voru þessi mál öll tekin til endurskoðunar. Þau höfðu verið þar í hinum mesta ólestri vegna þess að hvorki voru ábúðarsamningar til né hafði leigugjald verið fært upp til verðlags jafnvel áratugum saman, og var örfáar krónur. Sú regla var tekin upp að eftirgjald eftir jarðir ríkisins skyldi vera 3% af fasteignamatsverði og eftir leigulóðir 2% af fasteignamatsverði, þannig að hv. þm. hefur þá um það þær tölur sem ég þekki réttastar. Ég skal ekki fara út í fleiri atriði úr ræðu hv. 3. þm. Reykn. en fannst tilefni til að víkja þessum orðum að þessum örfáu atriðum. Fjvn. hefur fjárlagafrv. nú til meðferðar og hefur haft að undanförnu. Hér er ekki að mínum dómi tilefni til þess að lýsa þeirri vinnu, það bíður betri tíma. En mig langar til að taka það fram vegna niðurlagsorða í ræðu hv. þm. Guðmundar Bjarnasonar, þar sem hann ræddi um tiltekna liði fjárlagafrv. sem hann taldi að þyrftu lagfæringar við í meðförum Alþingis, að fjvn. hefur þetta mál vitaskuld nú til meðferðar. Þar höfum við hv. þm. Guðmundur Bjarnason gott samstarf um meðferð mála sem og meiri hl. n. og n. í heild. Ég fyrir mína parta tel ekki tilefni til að gefa neitt í skyn um niðurstöðu þess starfs fyrr en ákvörðun liggur fyrir við 2. umr. þessa máls.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. hefur hér í dag talað fyrir frv. til fjárlaga 1985 og gert ítarlega grein fyrir einstökum þáttum þess. Er því ekki þörf að fara mörgum orðum um einstaka þætti frv. Einnig hafa hv. 6. þm. Norðurl. e. og hv. 1. þm. Norðurl. v. farið nánar út í marga liði frv. og svarað ýmsum ádeilum og fyrirspurnum sem hér hafa verið ræddar. Ég mun því stytta mál mitt að þessu sinni. Einkenni fjárlagafrv. fyrir árið 1985, sem hér er til 1. umr. eru þau sömu og á nokkrum undanförnum árum, þ.e. samdráttur í þjóðarframleiðslu sem orðið hefur til mikilla efnahagsörðugleika í íslensku athafnalífi nú um sinn. Skuldir þjóðarinnar erlendis eru orðnar svo miklar að ekki er á bætandi. Eru þær nú rúmlega 60% af þjóðarframleiðslu sem er of mikið að flestra dómi og verður að stöðva skuldasöfnun þjóðarinnar ef ekki á illa að fara. Verður það ekki mögulegt nema með aukningu þjóðartekna eða minni eyðslu. Nú hefur stjórn Steingríms Hermannssonar setið við völd um 18 mánaða skeið og var búin að ná ótrúlega góðum árangri á flestum sviðum efnahagslífsins og snúa vörn í sókn eins og stefnt var að með stjórnarmynduninni. Í upphafi stefnuyfirlýsingar ríkisstj. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þjóðinni er brýn nauðsyn að brjótast út úr vítahring verðbólgu til þess að unnt sé að tryggja grundvöll atvinnulífsins, koma í veg fyrir atvinnuleysi og draga úr skuldasöfnun við útlönd. Aðeins með víðtækum samstilltum aðgerðum, er taka til allra þátta hagkerfisins, er unnt að vinna bug á þeim þrengingum sem nú steðja að þjóðarbúskapnum og leggja grundvöll að framförum.“ Með þeim róttæku aðgerðum, sem stjórnin gerði strax í upphafi, tókst að afstýra atvinnuleysi og stöðvun atvinnuveganna þó að ástand þeirra hafi verið slíkt að allt var að stöðvast þegar stjórnin tók við. Verðbólgunni, sem komin var í 130 stig, hefur verið komið niður í 12–15 stig sem má teljast mjög góður árangur á ekki lengri tíma. Vextir hafa verið lækkaðir og stöðugleiki í efnahagslífinu stórum batnað. Má telja að allt annað útlit hafi verið fram að þessu í þróun efnahagsmála. Nú hefur aftur dregið blikur á loft eftir nýgerða kjarasamninga sem hækkuðu að krónutölu mun meira en stjórnarflokkarnir gerðu ráð fyrir í frv. til fjárlaga 1985 sem lagt var fram í upphafi þessa þings. Verður því við nýtt vandamál að eiga við afgreiðslu fjárlaga þar sem samþykktir kauptaxtar hafa nú þegar hækkað um 10–12% umfram það sem gert var ráð fyrir í frv. Óefað hefur þetta þau áhrif að verðbólgan mun hækka verulega á næstu mánuðum með þeim afleiðingum sem við þekkjum og verða til þess að veikja stöðuna í samskiptum okkar við aðrar þjóðir. Verður því að leggja kapp á að koma festu og stöðugleika á stjórnarfarið á nýjan leik svo þjóðin njóti áfram trausts og góðra samskipta við önnur lönd. Í fjárlagafrv., sem hér er til meðferðar, er gerð grein fyrir ástandi og horfum í ríkisfjármálum og það ber merki þeirra efnahagserfiðleika sem við er að eiga í þjóðarbúskap Íslendinga um þessar mundir, eins og ég hef áður sagt. Skv. þessu frv. verða útgjöld ríkisins 25.3 milljarðar sem er rösklega 29% af þjóðarframleiðslu og er það lægra hlutfall en verið hefur frá 1981. Kemur fram í þessu að aðhaldi er beitt í gerð frv. og reynt er að draga úr útgjöldum ríkisins þó erfitt sé þar sem stærstur hluti gjaldanna er bundinn með lögum, eða allt að 70– 75%. Er þetta líklega gert til þess að skapa meiri möguleika fyrir ýmiss konar atvinnurekstur í landinu, sem er nauðsynlegur fyrir einstaklinga og fyrirtæki svo að ekki sé staðar numið í uppbyggingu atvinnulífsins. Þá hefur einnig verið tekið mið af því að fjárlög og ríkisfjármálin yfirleitt hefðu ekki þau áhrif að þensla muni aukast í þjóðfélaginu. Fjárlagagerðin hefur alltaf haft miklu hlutverki að gegna hvað varðar efnahagsstefnu þjóðarinnar og er svo enn, eins og fram kemur í þessu frv. Það, sem hefur valdið okkur mestum erfiðleikum og haft mikil áhrif á líf og starf þjóðarinnar á þessu ári og á tveimur undanförnum árum, er að þjóðarframleiðslan og þjóðartekjurnar hafa farið minnkandi ásamt þeirri miklu verðbólgu sem við bjuggum við þegar núv. stjórn tók við völdum. Efnahagsmál hafa oftast reynst erfið viðfangs, en flestar ríkisstj. stefna að því að koma á og viðhalda efnahagslegu öryggi í þjóðfélaginu eins og núv. stjórn hefur lagt sig fram um að ná. En til þess að ná því þarf að halda uppi stöðugu atvinnulífi og auka framleiðni sem geti veitt okkur þau lífskjör sem eftir er leitað. Atvinnuvegir til lands og sjávar þurfa að skila þeim arði að hægt sé að byggja þá upp í samræmi við framfarir og þróun á hverjum tíma, þannig að þeir geti staðið undir efnahagslífi landsmanna og enginn maður má ganga atvinnulaus. Við þurfum að hagnýta alla möguleika til að auka þjóðarframleiðsluna svo að hún geti staðið undir þörfum okkar hverju sinni. Efnahagslegt öryggi er mikilvægara en allt annað. Þær þjóðir, sem eyða í gáleysi meiru en aflað er til lengdar, missa efnahagslegt sjálfstæði sitt fyrr eða síðar. En sé tekið á tímabundnum erfiðleikum með samstilltu átaki og festu, þannig að allir leggi eitthvað af mörkum, er unnt að skapa góð skilyrði til sóknar í baráttu til að bæta lífskjörin. En eigi að takast að bæta kaupmáttinn verður aukin verðmætasköpun að koma til. Núverandi ríkisstj. hefur beitt sér fyrir alhliða uppbyggingu og framförum á öllum sviðum þjóðlífsins. Stefna hennar hefur verið að koma efnahagsmálum þjóðarinnar til betri vegar og vinna að atvinnuöryggi og traustari atvinnuvegum. Allir landsmenn vita að tekist hefur að mestu leyti að halda fullri atvinnu í landinu þó að mikið atvinnuleysi hafi verið hjá nágrannaþjóðum okkar. Félagslegar og efnahagslegar framfarir hafa orðið miklar. Þær munu létta þá baráttu sem fram undan er til að tryggja áframhaldandi framfarir og efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Með virkjun fallvatnanna og jarðhitans hafa skapast möguleikar á ýmiss konar iðnaði sem markvisst verður að auka á komandi árum til öryggis.fyrir íbúa landsins alls. Ekki verður um það deilt að hinar miklu framfarir, sem orðið hafa í landinu á liðnum árum, eiga líka að stórum hluta rætur sínar að rekja til hinna félagslegu úrræða og umbóta sem samtök fólksins hafa beitt sér fyrir með undirbyggingu atvinnulífsins. Sennilega eru það fáar þjóðir sem meira hafa notað sér úrræði félagslegrar uppbyggingar til að leysa ýmsa mikilsverða þætti í búskap einstaklinga ásamt því að standa saman um mörg stór viðfangsefni sem orðið hafa til þess að treysta byggðina í landi okkar. Auðlindir lands og sjávar eru miklar þó nokkuð hafi dregið úr sjávarafla nú um sinn. Okkur er nauðsynlegt að koma á góðu skipulagi á nýtingu fiskstofna við landið og að því hefur verið unnið af dugnaði í góðu samráði við sjómenn og útgerðarmenn jafnvel þó að þorskveiði hafi minnkað nálega um helming frá því sem hún var mest. Ég tel að skynsamleg vinnubrögð við nýtingu okkar innlendu auðlinda geti aukið svo þjóðarhag að ekki sé þörf að kvíða. Sá atvinnuvegur, sem leggja þarf mikla rækt við í framtíðinni, er ýmiss konar iðnaður, stór og smár. Traustir atvinnuvegir í landinu eru forsenda öflugs atvinnulífs og batnandi lífskjara. Smáfyrirtæki ásamt meðalstórum hafa miklu hlutverki að gegna og viðfangsefnum þarf að fjölga og fjölbreytni að vaxa í þeim efnum. Dreifing þeirra um landið, hugvit og framtak fólksins þarf líka að koma til. Með rannsóknum og fræðslu, hagræðingu og góðri stjórn má auka afköst í mörgum iðngreinum og bæta nýjum við ásamt ýmiss konar hugvísindum. Að því er unnið af núverandi stjórn og stjórnarflokkum. Jafnframt verður að bæta lánakjör atvinnuveganna og beina fjármagni meira til þeirra. Þá má líka minna á skipulega nýtingu jarðefna sem nú er verið að flytja úr landi í vaxandi mæli. Komið hefur í ljós að þar sem menn sáu aðeins vikurhauga og brunasand liggja þýðingarmikil verðmæti sem við getum flutt úr landi fyrir verðmætan gjaldeyri og um leið aukið atvinnu í landinu. Við þurfum að halda áfram að jafna lífskjörin í landinu og nytja hæfilega auðlindir okkar svo að við getum lagt grundvöll að farsælu lífi þjóðarinnar í landinu. Herra forseti. Þetta frv. fyrir árið 1985 mótast af því samkomulagi, sem stjórnarflokkarnir höfðu komið sér saman um í stórum dráttum í september í sumar, en nú verður að endurskoða og samræma breyttum aðstæðum og viðhorfum eins og fjmrh. hefur nú þegar gert grein fyrir og fer ég ekki nánar út í það. Markmið stjórnarflokkanna er að erlendar skuldir verði ekki hærri en 61% af þjóðarframleiðslu fyrir árið 1985. Verður því að fara sparlega með allt ráðstöfunarfé þjóðarinnar og nýta allar hugsanlegar leiðir sem mögulegar eru til að auka framleiðslu og framleiðni og koma á nýsköpun í atvinnulífinu. Gert er ráð fyrir að leggja 500 millj. a.m.k. til þessa þáttar. Gallinn er bara sá að lögbundinn rekstur ríkisins tekur stöðugt meira til sín af því fjármagni sem til ráðstöfunar er, svo að draga verður úr fjármagni til uppbyggingar margra bráðnauðsynlegra framkvæmda að þessu sinni. Fram kemur að í frv. er lögð áhersla á að þó að dregið sé úr umsvifum er þess þó gætt svo sem auðið er að skerða ekki mikilsverða félagslega þjónustu. Jafnframt er leitast við svo sem kostur er að framfylgja þeirri áætlun sem gerð hefur verið um lánveitingar til húsbyggjenda og þeirra sem eru að kaupa sína fyrstu íbúð. Sama má segja um vegaframkvæmdir. Reynt er að skerða sem minnst þá áætlun sem gerð var 1983 um framkvæmdir í vegamálum. Eru líkur til að framkvæmdir dragist ekki mikið saman þó að fjármagn hafi nokkuð minnkað þar sem aukin hagkvæmni með útboðum á stærri verkefnum hefur orðið til þess að hægt hefur verið að fá framkvæmdir í vegamálum víða um land unnar fyrir 40–50% minni fjárhæðir en áætlunin gerði ráð fyrir. Sama er ekki hægt að segja um framkvæmdir í öðrum samgöngumálum, svo sem flugvalla- og hafnamálum, sem eru í mjög mikilli þröng. Verði eitthvert svigrúm til lagfæringa á einstökum þáttum framkvæmda eru þessir liðir ofarlega á blaði. Einnig eru fyrirsjáanlegir miklir erfiðleikar í að láta þær 100 millj., sem ætlaðar eru til grunnskólanna, ná til þeirra mörgu framkvæmda og stóru sem þar er unnið að. Auk þess hefur nýjum framkvæmdum ekki verið hleypt af stað á þessu ári. Hafa því skapast miklir erfiðleikar þar sem börnum hefur fjölgað og í raun er ekki hægt að stöðva þessar framkvæmdir annað árið í röð án þess að af hljótist vandræði á nokkrum stöðum í landinu. Ég vil svo að lokum minna á þörfina fyrir lagfæringar á ýmsum smærri liðum í frv. sem erfitt er að afgreiða án þess að þeir séu samræmdir þeirri efnahagsþróun sem frv. gerir ráð fyrir ef tök eru á. Eins og oft áður er reynt að vinna svo að fjárlagagerðinni að hún sé sem raunhæfust og gefi sem gleggsta mynd af umfangi og starfsemi ríkisins ásamt því að vera sem öflugast hagstjórnartæki. Eina leiðin til að ráða við erfitt efnahagsástand er að viðurkenna staðreyndir í stað þess að vera með fullyrðingar gegn sérhverri viðleitni sem stjórnvöld sýna til aðhalds. Hin neikvæðu vinnubrögð stjórnarandstöðunnar nú eru aðeins til þess að veikja stöðu lands og þjóðar við erfiðar aðstæður. Þau einkennast af aðfinnslum og fullyrðingum sem ekki standast. Í baráttunni við verðbólguna og viðskiptahallann verður að hafa taumhald á útgjöldum ríkisins svo sem framast er unnt. Nauðsynlegt er líka að fjárlagagerðin sé sem raunhæfust svo að ekki þurfi að víkja frá settum markmiðum. Með þessu frv. er stefnt að því að ná tökum á efnahagslífi landsmanna og fylgja eftir þeim árangri sem náðst hefur. Það er mikilvægur liður í því að ná því marki sem að er stefnt og verður að skoðast í ljósi þess mikla og sérstaka vanda sem nú er við að eiga í efnahagsmálum þjóðarinnar.



Herra forseti. Hv. formaður fjvn. Pálmi Jónsson, 1. þm. Norðurl. v., gerði hér fáein atriði að umtalsefni sem fram kom í ræðu minni. Veit ég nú ekki hvort hv. formaður fjvn. heyrir mál mitt en sýnist þó svo vera. Hann gerði það fyrst að umtalsefni að ég hefði bent á að skv. því yfirliti, sem hæstv. fjmrh. teldi gleggra og skýrara en það sem tíðkast hefði, væri greiðsluhalli á ríkissjóði sem næmi 3.2 milljörðum kr. Þennan halla bar ég í rauninni aldrei saman við þann halla sem menn hafa búið sér til eftir þeim reiknikúnstum að skipta fjárlögum í A- og B-hluta, enda hef ég gagnrýnt það á undanförnum árum - hver sem fjmrh. hefur verið, hvort heldur hann hefur heitið Albert Guðmundsson, sem ég held að hafi þó gert það í minna mæli en aðrir, eða Ragnar Arnalds, sem var hvað ötulastur við það, eða Tómas Árnason - að verið væri að gefa ranga mynd af atkomu ríkissjóðs og hvernig hann kæmi út milli ára með því að flytja milli pósta, flytja milli A- og B-hluta. Hér er hins vegar í þessu yfirliti í töflu um samræmt mat að ræða, bæði að því er varðar fjárlögin 1984 og 1985. Skv. því mati hækkar greiðsluhallinn úr 1875 millj. kr. í 3183 millj. kr., eða um 70%. Það er alveg glöggt skv. þessu, það er verri afkoma. Það er líka alveg ljóst að erlendar lántökur ríkissjóðs vaxa um 75% milli áranna og að lán, sem tekin eru skv. þessu mati umfram afborganir, eru 3.3 milljarðar kr. Þar með er ríkissjóður vitaskuld að sökkva sér dýpra sem því nemur í erlendar skuldir. Hann hefur líka skv. þessu mati verið að sökkva sér dýpra í erlendar skuldir á því ári sem nú er liðið sem nemur u.þ.b. 2 milljörðum kr. Ríkissjóður sekkur því stig af stigi dýpra og dýpra í þetta fen skv. þessum mælikvarða, sem hæstv. fjmrh. réttilega sagði að væri bæði skýrari og gleggri en þær aðferðir sem tíðkast hefðu við framsetningu í fjárlögum. Þetta stendur óhaggað. Hitt geta menn svo haldið áfram að pexa um hvernig þeir hafi fengið út núllið sitt í liðinni tíð, greiðsluafgang, jafnvel með því að möndla með hlutina og setja þá stundum á A-hluta og stundum á B-hluta og víxla því frá ári til árs, þannig að A-ið kæmi út einhvers staðar nálægt núlli og gefa svo skít í B-ið. Hæstv. ráðh. hefur ekki komist til að svara spurningum mínum enn þá. En í máli hv. þm. Pálma Jónssonar var talað um að ég færi frjálslega með það að hér yrði skattahækkun. Í minnisatriðum, sem ráðh. hefur afhent stjórnarandstöðunni, dags. 17. nóv. 1984, og heitir Endurskoðun fjárlagafrv. 1985 og getur ekki verið neitt sérstakt trúnaðarmál, enda komu efnisatriði þess fram í ræðu ráðh. sjálfs hér áðan, er þess getið að gert sé ráð fyrir sérstakri hækkun á áfengi og tóbaki upp á 150 millj. kr., upp á 10% nefnilega umfram verðlagshækkanir. Gert er ráð fyrir sérstakri hækkun á ýmsum öðrum tekjuliðum, vöxtum o.fl. eins og það heitir í ræðu ráðh., þar sem „o.fl.“ hefur verið skilgreint fyrir stjórnarandstöðunni sem ýmiss konar gjöld. Hvers konar gjöld? Leyfisgjöld af ýmsu tagi, skoðunargjöld, alls konar gjöld sem ríkið leggur á. Auðvitað er það aukin skattheimta. Það var tekið fram að þessar tölur væru umfram verðlagsþróun, þær væru sem sagt umfram það sem gerðist miðað við verðlagsforsendur. Almennar verðlagsforsendur eru teknar fram hér í forsendum fjárlaganna og virðist vel í aðra liði látið en þar eru sérstaklega tíundaðir vegna þess að tekjuhliðin hækkar hlutfallslega meira en verðlagsforsendur gera ráð fyrir á útgjaldahliðinni í frv. eins og það liggur fyrir. En látum það allt gott heita. Eftir er að gera grein fyrir 320 millj. þó að við segjum að áfengi og tóbak megi gjarnan hækka um 10% umfram verðlagsþróun eru þarna 150 millj. plús 320 sem eru 470 og eiga að koma inn í auknum tekjum til ríkissjóðs, sem sagt í aukinni skattlagningu eða gjaldlagningu á fólkið í landinu með einum eða öðrum hætti. Hv. þm. Pálmi Jónsson talaði líka um útflutningsbótaþörfina og sagði að ég hefði talað frjálslega um hana. Sannleikurinn væri nefnilega sá að þetta hefði verið að dragast saman. Ég gerði þó ekki annað en vitna í ræðu hæstv. fjmrh. Hv. þm. gæti gert það sjálfur að fletta því upp ef því er að skipta, þar sem hæstv. fjmrh. sagði að útflutningsbótaþörfin væri líklega um 450 millj. á þessu ári og 500 millj. á árinu 1985. Þetta heitir ekki samdráttur á mínu máli, þetta heitir aukning. Það sem ég sagði um það hef ég því beint eftir hæstv. fjmrh. En hitt er gott að vita að hv. þm, skuli telja að sú reikniformúla, sem í rauninni hefur lagagildi um hver sé útflutningsbótarétturinn, sé ekki brúkleg og hann hafi þess vegna aldrei látið fara eftir henni meðan hann var landbrh. Þá er fyllsta ástæða til að endurskoða lögin og reglurnar. Það var það sem var meginatriði málsins að því er þetta varðar. Að næstsíðustu, herra forseti, viðurkenndi hv. þm. Pálmi Jónsson að leigugjöld af ríkisjörðum væru nú í ólestri. 



Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. síðasta ræðumanni að allt það, sem hann hefur hér úr þessum stól farið með eftir fjmrh., er að sjálfsögðu rétt og honum er heimilt að vitna til þess hér og hvar annars staðar sem er. Áður en ég kem að því að svara hv. 3. þm. Reykn. vil ég svara hér lítillega hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur. Það er ekki rétt að skerðing jöfnunarsjóðsframlags til sveitarfélaga sé 140 millj. Það er 38 millj. Það er heldur ekki rétt að ríkisstj. öll eða fjmrh. hafi lofað gulli og grænum skógum til húsbyggjenda. Ég gerði þveröfugt, ég varaði við þegar aðrir lofuðu við gerð fjárlaga fyrir 1984. Svona var ræðan full af fullyrðingum sem ekki standast. Ég sé ekki mikla ástæðu til að elta þær uppi, t.d. ef sveitarfélög hefja byggingarframkvæmdir, þá gera þau það á eigin ábyrgð ef ekki er samþykki ríkisins fyrir byggingarframkvæmdunum áður en þær eru hafnar. Ég tel ekki ástæðu til að elta það. Ég verð að biðja hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur innilega afsökunar á því að það plagg, sem ég dreifði í gær til stjórnarandstöðunnar, Skyldi ekki hafa komist í hendur stjórnarandstöðunnar um leið og ríkisstj. fékk það og þá líklega áður en þingflokkar þeir sem standa að ríkisstj. fengu það til athugunar. Það er ekki vegna þess að það hafi dregist umfram það sem eðlilegt getur talist að afhenda stjórnarandstöðunni viðkomandi plagg frá 17. nóv. heldur vegna þess að stjórnarflokkarnir voru ekki búnir að skoða þetta fyrr en eftir að ríkisstj. fékk það um miðja viku. Síðan kom helgi inn á milli og gerði ég tilraunir, eins og hv. þm. Ragnar Arnalds veit, til að ná stjórnarandstöðunni saman fyrir helgi. Það tókst ekki en það tókst á mánudeginum. Ég tel mig hafa staðið við það - þó að það hafi kostað umfram ádeilu má segja á mig sem.fjmrh., enda gefur það tilefni til og ég átti von á því - sem ég gat um við gerð fjárlaga 1984 að ég mundi endurskoða fjárlögin fljótlega eftir að þau voru samþykkt. Það var gert. Ég tel að núna sé að koma í ljós að gjaldalega séð, rekstrarlega séð, séu þau nokkuð rétt miðað við þá útkomu eins og virðuleg stjórnarandstaða veit af þeim gögnum, þessum yfirlitum, sem ég hef afhent henni reglulega. Tekjulega séð koma þau betur út en búist var við skv. áætlun í maí. Ég hef líka talið að það væri rétt af fjmrh. að leggja hreinskilnislega fram allar upplýsingar sem hann hefði um stöðu ríkissjóðs. Það hef ég gert, m.a.s. með lista yfir þær aukafjárveitingar sem samþykktar hafa verið, jafnvel þó ein og ein sundlaug læðist með hér og þar um veröldina. En það vill svo til að mér er sagt að þessi sérstaka sundlaug, líklega sú eina sem hefur verið byggð á þennan hátt, hafi verið á loforðalista a.m.k. þriggja eða fjögurra fjmrh. Þeir sem hafa búið við það loftslag sem er í Bandaríkjunum, sérstaklega á þessum stað í Bandaríkjunum, Washington, vita að sundlaug sem slík er heimilistæki sem tæplega er hægt að vera án vegna hita. Við þurfum okkar sundlaugar af allt öðrum ástæðum. En ég hef sjálfur búið í heitu loftslagi og get sagt að það er ekki óþarfafjárfesting. En mig langar til að leiðrétta eitt sem hv. 7. landsk. þm. kom að. Hv. þm. spurði um 600 millj. kr. hækkun söluskatts -  En hvað varðar Lánasjóð ísl. námsmanna vil ég á þessu stigi ekki svara því, enda get ég það ekki og verð að vísa þeirri spurningu til hæstv. menntmrh. Hv. 3. þm. Norðurl. v. er farinn, en ég ætla samt að svara spurningu hans, sem reyndar var líka spurning hv. 3. þm. Reykn., um 320 millj. kr. nýja tekjuöflun. Svar mitt er svohljóðandi: Ríkisstj. hefur ákveðið að beita sér fyrir sérstakri nýrri fjáröflun allt að 320 millj. kr. til að draga úr þeim halla sem ella yrði fyrirsjáanlegur á fjárlögum næsta árs. Ég gat um þetta í minni framsöguræðu í dag. Þessi fjáröflun verður kynnt síðar og ég vonast til að það verði innan fárra daga eða a.m.k. ekki seinna en við 2. umr. fjárlaga. Þetta er sem sagt til skoðunar í ríkisstj. og þingflokkunum. En skv. till., sem liggja nú hér frammi, finnst mér furðulegt ef fulltrúar þeirra, sem ég með fullum sanni get kallað skattpíningarflokka, fara að gera athugasemdir við það þó að hér verði um fjáröflun upp á 320 millj. að ræða miðað við þær hugmyndir sem hér hafa komið fram. Rétt er að geta þess að frv. um skattstiga og útfærslu á 600 millj. kr. tekjuskattslækkuninni mun líklega koma fram á morgun. Þá sjá menn hvernig þessi 600 millj. kr. niðurfelling á tekjuskatti verður í framkvæmd. Hv. 3. þm. Reykn. spurði um gjaldtöku á lyfjum og lækniskostnaði. Ég vil svara því á eftirfarandi hátt: Það er ekki ætlun að auka þátttöku sjúklinga í lyfja- og lækniskostnaði frá því sem nú er í krónutölu. Það er rétt hjá hv. þm. að í frv. er gert ráð fyrir að gjaldtakan hækki miðað við almenna verðlagsbreytingu. Ef sá háttur hefði verið viðhafður mundi gjaldtakan vegna verðbreytinga nema um 40 millj. kr. En í því endurmati, sem nú hefur verið gert á gjöldum ríkissjóðs, hefur verið tekið tillit til þess að ríkissjóður taki þennan kostnaðarauka á sig. Ég vona að þetta sé nógu skýrt svar. Þá spurði sami hv. þm. um útflutningsbætur. Svar mitt er: Í lögum um ráðstafanir í ríkisfjármálum, sem samþykkt voru á s.l. vori var ákveðið að úr ríkissjóði yrði ekki greidd hærri fjárhæð til útflutningsbóta en 468 millj. kr. Í fjárlagafrv. fyrir 1985 er gert ráð fyrir 380 millj. kr. í þessu skyni og hefur því ekki verið gert ráð fyrir að þessi fjárhæð hækkaði með endurmati á gjaldahlið frv. sem ég hef gert grein fyrir hér í dag. Þessi ákvörðun er í fullu samræmi við þá stefnumörkun ríkisstj. að draga svo úr þessum framlögum að þau verði alveg horfin eftir nokkur ár. Í þessu sambandi þarf að grípa til margháttaðra ráðstafana til að draga svo úr landbúnaðarframleiðslunni að þessara framlaga verði ekki lengur þörf. Að þessu er nú unnið á vegum landbrh. í nánu samráði við hagsmunaaðila í landbúnaði. Þetta vona ég að svari þessari spurningu hv. 3. þm. Reykn. Þá vil ég svara fyrirspurn um jarðeignir ríkisins. Hv. 3. þm. Reykn. benti réttilega á að til jarðeigna ríkisins eru ætlaðar 4 millj. 905 þús. kr. skv. frv. Þetta framlag miðast eingöngu við það að inntar séu af hendi greiðslur sem samningsbundnar eru. Hv. þm. spurði hver afgjöld af ríkisjörðum séu talin verða. Því er til að svara að skv. frv. er talið að þetta geti numið um 900 þús. kr. eins og kom fram hjá hv. þm. hér fyrir stundu. En til glöggvunar fyrir þm. vil ég upplýsa að 1983 námu afgjöld ríkisjarða 629 þús., 1982 480 þús., 1981 183 þús. og 1980 100 þús. Tel ég mig hafa svarað þessari spurningu. Síðasta spurningin sem ég held að ég hafi fengið frá hv. 3. þm. Reykn. fjallar um framsetningu frv. skv. reglum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ég hef beitt mér sérstaklega fyrir því að í frv. yrði gerð grein fyrir fjárhag ríkissjóðs skv. þessum reglum. Þetta er gert að gefnu tilefni því að þm. jafnt sem embættismenn hafa margoft bent á það að fjárhagur A-hluta ríkissjóðs einn og sér gefi ófullnægjandi yfirlit yfir lánsfjármál ríkisins sérstaklega. Ég vona að þetta sé nægilegt svar. Þetta var gert til að þm. og embættismenn hefðu betra yfirlit yfir stöðu ríkissjóðs. Ég tek hjartanlega undir með hv. þm. að það er sannarlega kominn tími til að við höfum málin og tölurnar, niðurstöðurnar, það ljósar fyrir okkur að við áttum okkur á að hér eftir - og þó fyrr hefði verið – þarf að fara hægar í sakirnar, sérstaklega hvað erlendar lántökur snertir, en hingað til hefur verið gert. Ég held að ég hafi þessi orð ekki fleiri, en ég vil þakka virðulegri stjórnarandstöðu fyrir málefnalegar umr. við þessa 1. umr. fjárlaga.