Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hafa borist eftirfarandi erindi: Kjörbréf Sigríðar Lillýar Baldursdóttur, 2. varamanns SK í Reykjavíkurkjördæmi, sem taki sæti í forföllum Þórhildar Þorleifsdóttur. 18. þm. Reykv., kjörbréf Elínar R. Líndal 1. varamanns Framsfl. í Norðurlandskjördæmi vestra, sem taki sæti fyrir Stefán Guðmundsson, 3. þm. Norðurl. v., og Þórðar Skúlasonar, 1. varamanns Alþb. í Norðurlandskjördæmi vestra, sem taki sæti 4. þm. Norðurl. v. Ragnars Arnalds. Kjörbréfanefnd hefur farið yfir þessi erindi og leggur til að þau verði samþykkt.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 172 leyft mér að flytja till. til þál. um haf- og fiskveiðasafn en till. er á þessa leið, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela menntmrh. að skipa í samráði við sjútvrh. nefnd til að gera áætlun um stofnun og rekstur haf- og fiskveiðasafns. Skal safnið gefa mynd af hafsvæðunum umhverfis Ísland, eðli þeirra, lífi og lífsskilyrðum í hafinu, fiskveiðum Íslendinga fyrr og nú, ásamt annarri nýtingu og vernd auðæfa hafsins, svo og meðferð og sölu sjávarfangs fyrr og nú. Í safninu skal einnig fjallað um landhelgismál Íslendinga, þróun þeirra, baráttu Íslendinga fyrir útfærslu landhelginnar og landhelgisgæsluna. Í safninu skal beitt fullkomnustu sýningartækni sem völ er á. Nefndin skal gera fjárhagsáætlun um uppbyggingu slíks safns, hugsanlega í áföngum. Kanna skal möguleika á að nota hluta af sýningarefni sem kjarna minni safna víðs vegar um landið og bæta þá við því sem er sérkennilegt í hverju byggðarlagi eða tengja það þeim söfnum sem fyrir eru. Leggja skal skýrslu nefndarinnar og fjárhagsáætlanir fyrir Alþingi." Herra forseti. Þessi till. var einnig flutt á síðasta þingi en varð þá eigi útrædd og er því endurflutt nú. Mér þykir rétt í upphafi að árétta að hér er ekki átt við fiska- eða sædýrasafn né heldur sjóminjasafn sem þegar er fyrir hendi. Þessi till. miðar aðeins að því að nefnd geri áætlun um að koma upp haf- og fiskveiðasafni þar sem ítarlega og með þeirri bestu tækni sem völ er á væri fjallað um þennan höfuð- og undirstöðuatvinnuveg íslensku þjóðarinnar. Það er ekki tekin afstaða til þess í þessari till. hvar slíku safni skuli velja stað, en vel mætti t.d. hugsa sér að það yrði staðsett á Akranesi þar sem þegar er myndarlegt byggðasafn að Görðum. Akranes er og mikill útgerðarbær í næsta nágrenni við mestu þéttbýlissvæðin. Þangað eru og greiðar samgöngur. Safn af þessu tagi mundi sannarlega vera áhrifamikið fræðslutæki fyrir unga sem aldna og gæfi margvíslegar upplýsingar um lífríki hafsins hér á norðurslóðum og ekki síður auðæfi þessara hafsvæða, baráttuna fyrir vernd og skynsamlegri nýtingu auðlinda hafsins og sögu landhelgisbaráttunnar frá öndverðu. Ég held að það geti ekki orkað tvímælis að það er mikil nauðsyn á fræðslu af því tagi sem slíkt safn mundi veita, ekki síst þar sem þeim fer nú fjölgandi hér á landi sem alast upp án nokkurra tengsla við það umhverfi sem tengist fiskverkun, sjósókn og sjávarútvegi. Hjá öðrum þjóðum, sem að verulegu leyti byggja afkomu sína á siglingum og sjávarútvegi, eru í mörgum borgum söfn er tengjast sjósókn og siglingum. Ég minni á að ég hygg að í Bergen í Noregi séu a.m.k. þrjú söfn af þessu tagi, siglingasafn, fiskveiðasafn og fiskasafn. Það er sannfæring mín að ekki sé aðeins rétt að koma upp safni eins og hér um ræðir heldur sé okkur Íslendingum það beinlínis skylt. Slíkt safn mundi veita ungum sem öldnum ómetanlega fræðslu um þau mál sem tilvera íslensku þjóðarinnar og afkoma öll grundvallast á umfram allt annað. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, en legg til að þessari till. verði vísað til allshn. og síðari umr.



Herra forseti. Það er virðingarverður áhugi hv. 3. þm. Vesturl. sem fram kemur í þessari till. hans til þál. um haf- og fiskveiðasafn. Ég vil fara um þetta mál nokkrum orðum með tilliti til stöðunnar í safnamálum í landinu. Ég hef efasemdir um að till. hitti naglann á höfuðið ef svo má segja varðandi brýnar úrbætur í þessum málum þó að ég sé fyllilega samþykkur því markmiði sem á bak við tillöguflutninginn liggur. Við höfum á þessari öld búið afar illa að söfnum í landinu. Þetta á við um Þjóðminjasafn Íslands, þetta á við um Náttúrugripasafnið í Reykjavík innan ramma núverandi Náttúrufræðistofnunar Íslands, þetta á við um byggðasöfn um land allt, með vissum undantekningum þó þar sem heimaaðilar hafa tekið myndarlega á málum, og þetta á við um sérhæfð söfn þar sem leitað hefur verið stuðnings hins opinbera og mætti þar nefna dæmi. Mig minnir að það sé í uppbyggingu sjóminjasafn í Hafnarfirði. Tillögur voru uppi um það og fjármagni hefur nokkru verið veitt til þess verkefnis og það er vissulega þarft verkefni sem þar er á ferðinni og hér kemur þáltill. frá hv. 3. þm. Vesturl. um uppbyggingu á haf- og fiskveiðasafni. Áður en ég get tekið undir uppbyggingu sérsafns af þessu tagi vil ég sjá að með viðunandi hætti, svo ekki sé meira sagt, sé staðið að þeim söfnum sem menn eru nú með, ekki bara á pappírnum heldur í einhverri mynd, þar sem búið er að hleypa af stokkunum en þar sem flest er af vanefnum gert. Ég minni líka á að hugur meiri hluta ríkisstjórnarinnar á Alþingi til safnamála birtist í frv. til laga um breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, máli sem kemur trúlega til umræðu í hv. Nd. þingsins á þessu vorþingi nema það verði um það samstaða í ríkisstjórninni að kistuleggja það mál, sem væri langvitlegast og farsælast, taka málið allt til endurskoðunar á þessu ári og leggja það fram í einhverjum frambærilegum búningi fyrir þingið. Í því frv. er gert ráð fyrir því, í einum kafla þess, að byggðasöfn verði ekki lengur studd af ríkinu fjárhagslega, bara alls ekki, heldur verði það verkefni sveitarfélaga að sjá um þeirra hlut. Alþfl., að ég best veit, hefur skrifað upp á frv. í ríkisstjórn og hér er hv. 3. þm. Vesturl., formaður þingflokksins, að flytja tillögu um safn. Ég veit ekki hvort hann er að gera ráð fyrir ríkissafni eða hvort hann er að gera ráð fyrir viðbót við safn uppi á Akranesi eins og hv. þm. lét að liggja í sambandi við staðsetningu þess. Ég minni á þetta vegna þess að þarna eru menn á alröngu spori, stjórnarmeirihlutinn hér á þinginu, í sambandi við það að ætla að leggja niður stuðning við safnastarfsemi út um landið af hálfu ríkisins. En það mál ræðum við betur seinna ef bandormurinn kemur til frekari umræðu í hv. Nd. þingsins. Við eigum náttúrufræðisafn hér í Reykjavík. Náttúrufræðistofnun Íslands er í leiguhúsnæði að mestu að ég hygg upp við Hlemm og þar er þetta safn búið að dúsa, vísindalegt náttúrufræðisafn með sýningarsal sem fæstir leggja leið sína til vegna þess að það er ekki þannig á þeim málum haldið kannski að það ýti undir menn og þó mesta furða hvað Náttúrufræðistofnun Íslands og forstöðumenn hafa gert úr þeim litlu efnum sem þeim er ætlað til að sinna skyldum sínum lögum samkvæmt. En það er til háborinnar vanvirðu fyrir Alþingi og stjórnvöld hvernig þau hafa tekið á þessum málum. Mér finnst að sú hugmynd sem hér liggur fyrir um haf- og fiskveiðasafn eigi að tengjast endurreisn Náttúrufræðisafns Íslands með viðeigandi deildum þess úti um landið, stuðningi við náttúrufræðisöfn á landsbyggðinni sem eru eðlilegur staður til að taka á haffræðinni og fiskveiðunum og ég minni á Náttúrugripasafnið í Vestmannaeyjum þar sem heimaaðilar með litlum stuðningi ríkisins hafa komið upp eina fiskasafninu á Íslandi sem hægt er að sýna. Ég hvet eindregið til þess að við meðferð þessa máls verði litið til tengingar þeirra þátta sem hér er að vikið við náttúrufræðisöfn í landinu og byggðasöfn því að byggðasöfnin hafa vissulega leitast við að taka á atvinnusögunni og atvinnuþróun á hverjum stað, líka til sjávarins, þó að kannski fari einna mest fyrir minjum sem snerta búskaparhætti fyrri tíðar í landinu þar sem landbúnaðurinn var undirstaðan en sjávarútvegurinn skipaði annan sess lengi vel. Ég nefni, herra forseti, að í þinghléinu var það ein grein í stjórnarmálgagni sem gladdi mig sérstaklega að lesa. Það var leiðari í Morgunblaðinu 26. jan. sl. undir fyrirsögninni "Vistfræði og náttúruvernd". Þar tekur ritstjóri Morgunblaðsins mjög eindregið undir þörfina á að láta nú hendur standa fram úr ermum í sambandi við uppbyggingu náttúrufræðisafns á vegum Náttúrufræðistofnunar Íslands, en ég flutti um þetta þáltill. fyrir nokkrum árum ásamt ég hygg einum ellefu hv. alþm. úr öllum þingflokkum sem stóðu að því máli og í framhaldi af því skipaði þáv. menntmrh. Ragnhildur Helgadóttir nefnd sem skilað hefur áliti um þetta mál, að vísu, herra forseti, ekki fyllilega einhuga að því er ég hef heyrt, ég hef ekki séð þetta álit, en það er tekið undir það í þessum leiðara Morgunblaðsins að þörfin sé brýn og ég leyfi mér hér um leið og ég dreg saman mál mitt, herra forseti, að vitna í þennan leiðara þar sem segir: "Á aldarafmæli Náttúrufræðifélagsins er meira en tímabært að hyggja að úrbótum í þessu efni. Það væri enn fremur í samræmi við brýna þörf á alhliða náttúruvernd að auka veg þessarar stofnunar. Það væri og í samræmi við ört vaxandi áhuga einstaklinga og þjóða á bættri sambúð við umhverfi fólks og það lífríki sem það deilir jörðinni með. Og síðast en ekki síst væri það í samræmi við þá þjóðarvakningu á verndun náttúru Íslands sem nú er að rísa." Ég þakka Morgunblaðinu fyrir að taka eftir því með þessum skrifum að það er til áhugafólk um náttúruvernd í landinu. Þjóðarvakning hefur risið fyrr, en fékk því miður ekki þann stuðning af hálfu öflugra aðila á þeim tíma, upp úr 1970, sem þurfti til jákvæðra aðgerða í þessum málum. Ég segi svo, herra forseti, að lokum: Ég bið hv. flm. ekki að misvirða mínar ábendingar um þetta efni. Ég skil vel hvað að baki þessari tillögu liggur, en ég tel að það eigi að skila þessu máli í höfn með því að tengja haf- og fiskveiðasafn og annað sem lýtur að sjávarútvegi við önnur söfn í landinu þar sem ríkið á að standa að málum með heimaaðilum með myndarlegum hætti. Á því er þörf, ekki síst nú þegar hugmyndir eru uppi um allt annað.



Hæstv. forseti. Ég fagna till. til þál. um haf- og fiskveiðasafn sem hv. 3. þm. Vesturl. ber fram. Ég held að það sé tímabært að athugað verði hvort það sé ekki möguleiki að koma á laggirnar slíku safni. Það er eins og við vitum ekki vansalaust að ekki skuli betur hlúð að sögu og þróun undirstöðuatvinnugreinar okkar, sjávarútvegs, en gert er. Ég hef sjálfur skoðað erlendis nokkur söfn, bæði svokölluð siglingasöfn, fiskasöfn og söfn sem lúta að fiskveiðum, og hef reyndar komið í þau söfn sem hv. 3. þm. Vesturl. vitnaði í í Bergen og hafði mikla ánægju af að skoða þau. Ég held að það væri til mikilla bóta að það væri unnið að því að koma upp slíkum söfnum hér. Það er mjög mikilvægt að fólkið í landinu eigi þess kost að skoða á einum stað sem flesta þætti sem lúta að sjávarútvegi og fiskveiðum því að það mun auka skilning á þeim málaflokki. Ég vil þó varpa fram þeirri hugmynd hvort það væri ekki rétt að kanna hvort þetta væri gert einnig í samráði við Háskóla Íslands varðandi rannsóknir og annað slíkt sem kemur inn í þetta. Ég vil einnig taka undir það sem hv. 2. þm. Austurl. kom inn á varðandi söfn almennt í landinu. Það er rétt hjá honum að Náttúrufræðisafnið er mjög illa statt og hefði þurft að búa það betur. Ég hef oft skoðað þetta safn og haft töluverða ánægju af því. Þó að það sé ekki stórt er það glettilega gott miðað við aðstæður. Ég tel að það væri mjög æskilegt að skoða öll þessi mál í samhengi og vinna að því að koma slíku safni upp, en ég er sannfærður um að þegar til framtíðar er litið gæti slíkt safn jafnvel staðið undir daglegum rekstri því að ég er sannfærður um að yngra fólkið í landinu hefur mikla ánægju af að koma og skoða slík söfn, sérstaklega fiskasöfn, þar sem lifandi fiskar eru til sýnis og annað slíkt. Það má vel vera að það geti verið staðsett á Akranesi þess vegna. Ég held hins vegar að það breyti ekki öllu hver staðsetningin er, en þó er skemmtilegt við Akranes að þar er varðveittur okkar síðasti kútter og er það gert með miklum myndarbrag við byggðasafnið. Það væri þess vegna mjög skemmtilegt að setja upp safn í sambandi við það. Víða um land í byggðasöfnum hefur samt verið vísir að söfnum hvað varðar skipasöfn þó ekki sé það stórt í sniðum. Ég fagna þessari till. og vona að hún fái góða meðferð hjá þinginu og þakka flm. fyrir að bera hana fram.



Herra forseti. Ég tek undir erindi þessarar till. Hún var flutt á síðasta kjörtímabili, ef ég man rétt, og þá tók ég einnig undir erindi hennar. Ég tel að þessi hugmynd sé mjög góð og eftir að ég sjálf átti þess kost að heimsækja svipað safn í Noregi finnst mér eiginlega sjálfsagt mál að þjóð eins og Íslendingar eigi kost á að varðveita sinn menningararf á þennan hátt eða hluta hans. Hins vegar er ég alveg sammála hv. 2. þm. Austurl. þegar kemur að framkvæmd málsins og þeirri forgangsröð sem þarf að gegna í safnamálum okkar. Þar er ýmislegt illa gert eða ekki gert og þegar við skoðum öll málin í heild sinni hljótum við að þurfa að taka tillit til allra þeirra hugmynda sem þar eru uppi. En þá hugmynd að hafa sérstakt haf- og fiskveiðasafn styð ég. Ég held að hún sé hin þarfasta. En hana verður auðvitað að skoða með tilliti til þeirrar heildarmyndar sem er á safnamálum okkar. Og það er alveg hárrétt sem kom fram hjá 2. þm. Austurl. Það er afar illa að þeim búið og okkur til skammar eins og nú er og þurfum við verulega að taka okkur á í þeim efnum.



Hæstv. forseti. Borgarafl. hefur rætt till. til þál. sem er á þskj. 172 og lýsir yfir eindregnum stuðningi sínum við hana eins og hún liggur fyrir og komið hefur fram í máli hv. 11. þm. Reykn. hér á undan. En mér finnst þeir sem hafa tekið til máls, bæði hv. 6. þm. Reykv. og hv. 2. þm. Austurl., tala um málið eins og það sé lagt fyrir til samþykktar á að koma upp því safni sem þar er fjallað um. Það er ekki. Það er verið að gera tillögu um að hér verði skipuð nefnd. Alþingi ályktar að fela menntmrh. að skipa í samráði við sjútvrh. nefnd til að gera áætlun um stofnun og rekstur haf- og fiskveiðasafns. Síðan skal nefndin gera fjárhagsáætlanir og tillögur um uppbyggingu á safninu og leggja fram skýrslu og fjárhagsáætlun fyrir Alþingi áður en ákvörðun er tekin. Mér finnst þetta vera óvenjulega vel unnið mál í hendurnar á Alþingi og liggja nokkuð skýrt fyrir hver vegferð þessa máls á að vera. Ég lýsi bæði eindregnum stuðningi við þau vinnubrögð sem koma fram, þau eru óvanaleg, og eins hugmyndina. Ég ætla ekki að tína til hvaða söfn ég hef skoðað erlendis í þessu sambandi, en vil þó geta þess að eitt það fullkomnasta og miklu skemmtilegra og betra en það sem vitnað var til í Noregi er í Bermúda og þætti mér gaman að hafa slíkt safn hér sem er mjög frábrugðið því sem ég hef séð annars staðar. En ég vona að miklar umræðu þurfi ekki að fara fram um hvort það á að skipa nefnd til að kanna gott mál eða ekki.



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til að taka undir með flm. þessarar till. Ég hygg að þessi till. sé tímabær og vel til fundin og ég vil taka undir með þeim sem telja að tillgr. sé vel orðuð og vel hugsuð. Það er ábyggilega enginn vafi að Íslendingar, sem hafa líf sitt fyrst og fremst af hafinu, eiga að reyna að koma upp slíku safni eins og hér er um að ræða og kannski umhugsunarefni að við skulum í litlum sem engum mæli sjálfir kenna í okkar skólum haffræði og fiskifræði. Ég lýsi yfir stuðningi við till. Hún er, eins og kom fram hjá hv. þm. Albert Guðmundssyni, um að skipa nefnd til að kanna uppsetningu og gera áætlun um stofnun og rekstur slíks safns. En ég vil jafnframt taka undir með þeim sem hér hafa tekið til máls aðrir og minnst á önnur söfn og forgangsröð þegar þar er að komið. Sannleikurinn er sá að okkur Íslendinga langar til að gera æðimargt og þessi tillaga ber kannski ekki hvað síst vitni um hvað okkur langar til að gera og hugurinn ber. okkur áfram og það er margt sem vantar. Þetta er eitt af því sem við vildum gjarnan gera. Við vorum á laugardaginn að opna Listasafn Íslands í nýjum húsakynnum eftir 15 ára baráttu. Þar er í rauninni mikið óunnið og mikið eftir. Þjóðminjasafnið, sem fær eitthvað rýmra húsnæði við það að Listasafnið flytur, vantar fé til að bæta sitt hús sem lekur og þar er öll aðstaða mjög slæm. Hér var rætt um náttúrufræðisafn sem vissulega væri eitt af því sem við þyrftum að byggja hið allra fyrsta. Kannski kæmi þar best til greina samvinna milli ríkis og Reykjavíkurborgar. Um það eiga margir drauma. Að því starfa margir áhugahópar. Það mál er vissulega mjög brýnt. Margir hafa rætt um tækjasafn, að eldri tæki og vélar í landinu séu víða að grotna niður og menn séu að missa af því að koma upp slíku safni. Menn tala um að bæta aðstöðu Þjóðskjalasafnsins og þannig mætti lengi, lengi telja. Ég held að við megum samt ekki láta henda okkur að vera með allar byggingar í gangi í einu. Við hljótum og verðum að hafa einhverja forgangsröð. Í safnamálum okkar eru fjölmörg verkefni óunnin. En af heilum huga styð ég það að skipuð verði nefnd til að gera áætlun um stofnun og rekstur haf- og fiskveiðasafns. Það hlýtur að vera eitt af þeim söfnum sem við sjáum fyrir okkur í framtíðinni.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að lýsa stuðningi við þá hugmynd sem fram kemur í þessari till. um að þeim efnisþáttum sem hún fjallar um séu gerð sérstök skil í aðgengilegum söfnum hér á landi. Hugmyndin um að reisa slíkt safn á Akranesi t.d., eins og hv. flm. nefndi, er auðvitað líka góðra gjalda verð og þess er að minnast t.d. hvernig sjávarlífssafnið í Vestmannaeyjum setur svip á þann bæ. Er óhætt að segja að það safn er eins og perla, svo merkilegt er það og athyglisvert. Þar hefur átt í hlut einstaklingur sem af frábærum áhuga og samviskusemi hefur komið þessu safni á laggirnar. Ég óttast það dálítið í sambandi við þá hugmynd sem hér hefur verið til umræðu að það að gera slíka stofnun að ríkisstofnun, sem sé staðsett annars staðar en í tengslum við væntanlegt náttúrugripasafn á höfuðborgarsvæðinu, dreifi kröftunum e.t.v. um of. Þess vegna er það ábending mín að sú hugmynd sem þessi till. fjallar um verði til umfjöllunar hjá ríki og viðkomandi sveitarfélögum sameiginlega, hugsanlega samtökum sveitarfélaganna í Vesturlandskjördæmi. Það sem ég er með í huga er fyrst og fremst þetta, að þessum þætti mála verði ekki alfarið skipað á einhvern annan stað á landinu, þannig að sá eðlilegi þáttur náttúrugripasafns sem tengdist fiski og lífi í sjónum líði ekki við það að hafist sé handa í öðru byggðarlagi. Mér þykir það hins vegar jákvætt að safni í tengslum við þetta sé komið á laggirnar á Akranesi, en ég legg áherslu á að það má á engan veg verða til að spilla fyrir náttúrugripasafni á höfuðborgarsvæðinu, eins og gert var ráð fyrir fyrir löngu og ég greindi frá í umræðum á Alþingi árið 1985. Þá greindi ég frá því með hvaða hætti unnið hefði verið að því í menntmrn. þá, frá því snemma það ár. Það miðaðist við að safnið yrði sem allra best aðgengilegt öllum almenningi á Íslandi og þess vegna yrði það á höfuðborgarsvæðinu í námunda við Háskólann og á stað sem bæði ungir og aldnir ættu greiðan aðgang að. Yrði sérstaklega gert ráð fyrir því að hinir ungu Íslendingar og börn gætu átt greiðan aðgang. Þar væri hægt að opna huga þeirra snemma á ævinni fyrir þeim gersemum sem íslensk náttúra býr yfir. Þess vegna var það mín hugmynd þá að unnið væri að slíku máli í samráði við samtök foreldra og skólana. Með því væri á engan hátt dregið úr hinu vísindalega gildi safnsins heldur þvert á móti hinn vísindalegi þáttur gerður lífrænni og í nánari tengslum við almenning.



Herra forseti. Ég vildi aðeins örfáum orðum þakka þeim hv. þm. sem hér hafa talað undirtektir við efni þessarar till. og kannski minna á það í leiðinni að í till. er ekki tekin nein afstaða til þess hvar slíkt safn ætti að starfa eða standa heldur einungis á það bent að vel mætti hugsa sér að það yrði á Akranesi. Sömuleiðis hafa umræður hér þróast nokkuð á þann veg að ræða um söfn og safnamál almennt, sem kannski er ekki óeðlilegt, og verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ég ætla ekki, herra forseti, að ræða það mál hér varðandi byggðasöfnin og verkaskiptinguna, en það er kannski rétt að vekja athygli á því í einni setningu eða svo að það er búið að ræða það mál oft og ítarlega í mörg ár og skipa margar nefndir til að fjalla um þau mál, en þegar einhverju á að breyta rísa alltaf einhverjir upp öndverðir og segja: Það má engu breyta. Það er ekkert sem segir að byggðasöfnin væru lakar sett alkomin hjá sveitarfélögunum sem er langeðlilegast vegna þess að það er hrein hungurlús sem þau hafa fengið frá ríkissjóði fram til þessa. En ég er svo sem vanur að hlusta á neikvætt nöldur, leyfi ég mér að segja, stundum frá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni og skiptir þá litlu máli um hvaða mál er verið að fjalla. Þó hann segðist taka jákvætt undir efni þessarar till. fann hann henni raunar flest til foráttu. Það má ræða hér í löngu máli um söfnin í landinu og aðstöðu þeirra, en menn skulu ekki gleyma því, eins og hér hefur raunar komið fram, að Listasafn Íslands tók í notkun mjög glæsileg húsakynni núna sl. laugardag sem eru til sóma og þar eru hlutirnir gerðir af miklum myndarskap. Það er þjóðinni til sóma. Það þarf vissulega að gera betur við ýmis önnur söfn. Ég get verið sammála ýmsu því sem hv. þm. og fleiri hafa sagt um nauðsyn náttúrufræðisafns. Hún er vissulega brýn og er búin að vera lengi. Ég ítreka svo að lokum að hér er ekki verið að gera tillögu um að safni af þessu tagi sé komið á laggirnar heldur fyrst og fremst um að gerð sé áætlun um hvernig svona stofnun gæti verið, eins og hv. 5. þm. Reykv. réttilega sagði í ræðustól áðan. Herra forseti. Ég hygg að e.t.v. muni eðlilegra að till. verði til umfjöllunar í hv. félmn. Sþ. en í allshn.



Herra forseti. Ég þakka vinsamleg ummæli hv. 3. þm. Vesturl. í minn garð. Ég vil fara örfáum orðum frekar um málið í ljósi þeirra umræðna sem hér fóru fram á eftir hans framsögu. Menn segja sem svo: Það er allt í lagi að samþykkja till. af þessu tagi vegna þess að hún er bara um að undirbúa mál. En einhvers staðar er sagt: Í upphafi skal endinn skoða, og það á við um þessi mál eins og önnur. Það væri kannski þarflegt fyrir Alþingi Íslendinga að ræða safnamál almennt, stöðu þeirra, bæði safna sem varða atvinnumál í landinu, náttúrufræði og önnur menningarmál áður en menn fara að álykta nokkurn skapaðan hlut. Sannleikurinn er sá að þessi mál eru í slíkum ólestri að það er með fádæmum. Hér var skipuð nefnd af menntmrn. 1977 til að endurskoða þjóðminjalög. Sú nefnd skilaði áliti, mig minnir 1981, vel unnum tillögum eftir því sem ég hef kynnt mér þær, en síðan hvíldu þær í skúffum ráðherra í tíð fyrri ríkisstjórnar og liggja þar enn. Mér skilst að það sé búið að taka einar tvær, þrjár atrennur á að endurskoða tillögur nefndarinnar frá 1977 og ekki bólar á neinu nema þessum glaðningi, sem ég leyfði mér að nefna hér, sem liggur fyrir Alþingi frá ríkisstjórninni, byggðasöfn. Með þau hefur ríkið ekki nokkurn skapaðan hlut að gera fjárhagslega. Þau skulu vera verkefni sveitarfélaga. Og lýsir sér nú þekkingin á þessum málum í þeim tillöguflutningi, m.a. í ljósi þess að byggðasöfn eru ekki nema að hluta til í verkahring sveitarfélaga heldur eru það ýmsir aðrir aðilar sem koma að þeim málum fyrir utan ríkið. Og hver eru svo rökin hjá þeim sem bera þessar tillögur fram hér á Alþingi? Þau komu hér aftur úr munni hv. 3. þm. Vesturl. Jú, það hefur verið veitt svo litlu til þessara mála af ríkinu að undanförnu að það er best að hætta því alveg, láta sveitarfélögin um þetta. Það eru rökin sem má lesa í grg. með frv. í þeim hugmyndabanka frá nefndarmönnum, að hluta sveitarstjórnarmönnum, sem lögðu þær hugmyndir fram og liggja fyrir í skýrsluformi, fólki hérna á höfuðborgarsvæðinu sem um það hefur fjallað. Ég vara við þessum hugmyndum sem liggja fyrir um byggðasöfnin eins og varðandi margt annað. Menn mega alveg velja orð þeim aðvörunum og hafa sín sjónarmið í friði mín vegna. En ég vil, herra forseti, spyrja hv. flm.: Hvað sér hann á móti því að Náttúrufræðisafn Íslands hafi innan sinna vébanda og gefi mynd af hafsvæðunum umhverfis Ísland, eðli þeirra, lífi og lífsskilyrðum í hafinu? Hvar á þetta heima ef ekki í náttúrufræðisöfnum í landinu, ég spyr, söfnum sem er ætlað að draga upp mynd bæði vísindalega og fyrir almenning af auðlindum Íslands og umhverfi þeirra? Og hvað um fiskveiðar Íslendinga fyrr og nú? Af hverju á að draga það inn í eitthvert sérsafn? Hefur ekki Þjóðminjasafn Íslands reynt að gefa einhverja mynd að fiskveiðum á Íslandi, auðvitað af vanefnum vegna þess hvernig að þeim er búið? Af hverju á ekki að efla Þjóðminjasafnið til að gefa mynd af atvinnusögunni í sjávarútvegi og byggðasöfnin úti um landið til að gera þessu skil? Það hafa þau reynt mörg hver, m.a. byggðasafnið í Görðum á Álftanesi sem hv. þm. væntanlega þekkir.

Á Akranesi.

Byggðasafnið í Görðum á Akranesi. Hvað sagði ég?

Á Álftanesi.

Afsaka. Það var mismæli. Á Akranesi. Mér er kunnugt hvar það er. Og varðandi nýtingu og vernd auðæfa hafsins. Hvar á það heima ef ekki í náttúrufræðisafni? Mér sýnist að efni till. þurfi athugunar við í ljósi þessa, að gera þeim söfnum sem eru að fást við þessa málaflokka og hafa beinlínis lagaskyldur í þeim efnum kleift að sinna þeim. Það er á sinn hátt stefnumarkandi, herra forseti, að taka afstöðu til till. sem þessarar þó það sé ekki annað en að setja upp nefnd til þess, en það á líka að gera fjárhagsáætlun, og auðvitað eru menn að taka afstöðu til hugmyndarinnar, á byrjunarstigi vissulega, ef þeir fara að samþykkja till. í þessu formi eins og liggur hér fyrir. Ég vænti þess að þetta mál fái verðuga umfjöllun í nefnd. Mér finnst skynsamlegt af hv. flm. að vísa þessu til félmn. Sþ. Þar verði það skoðað í tengslum við önnur söfn sem þegar eru fyrir í landinu, eflingu þeirra, þörfina á eflingu þeirra frá því sem nú er.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 179 ásamt öðrum hv. þm. Vesturlandskjördæmis leyft mér að flytja till. til þál. sem fjallar um nýja legu Vesturlandsvegar um Hvalfjörð og Grunnafjörð. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta fara fram nauðsynlegar rannsóknir til að kanna hversu hagkvæmt sé að gera göng undir Hvalfjörð utan við Laufásgrunn og Hnausasker eða brú í fjarðarmynni og breyta legu Vesturlandsvegar þannig að farið sé vestan Akrafjalls um Grunnafjörð á Fiskilækjarmela." Með þessari þáltill., herra forseti, vilja flm. koma því til leiðar að nú verði kannaðir til nokkurar hlítar nýir möguleikar í samgöngumálum er haft gætu í för með sér ekki aðeins verulega breytingu heldur í rauninni byltingu og mjög mikla styttingu á fjölfarinni þjóðleið. Hér er átt við jarðgöng í mynni Hvalfjarðar eða brú á svipuðum slóðum og nýjan veg vestan Akrafjalls um Grunnafjörð á Fiskilækjarmela. Með því móti gæti leiðin frá Reykjavík til Akraness styst um 61 km og orðið 48 km í stað 109 km. Leiðin á milli Borgarness og Reykjavíkur gæti styst um 45 km og orðið 71 km í stað 116. Leiðin milli Akraness og Borgarness mundi styttast um 7 km, úr 37 í 30. Mér þykir rétt, herra forseti, að minna á að 20. júní 1985 gerði Alþingi svohljóðandi ályktun, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að ríkisstjórnin láti fara fram athugun á því hvort hagkvæm sé vega- og brúargerð úr Geldinganesi yfir Leiruvog og Kollafjörð í Kjalarnes og verði sérstaklega kannað hvort skapa megi í sambandi við slíka vega- og brúargerð ákjósanlega aðstöðu til hafbeitar fyrir lax í Kollafirði og Leiruvogi." Ef af þeim framkvæmdum yrði, sem gert er ráð fyrir samkvæmt þessari ályktun Alþingis að verði kannaðar, og þeim breytingum sem þar er gert ráð fyrir mundi leiðin á milli Akraness og Reykjavíkur styttast enn frekar eða um 10 km og verða 38 km. Aðrar vegalengdir sem ég hef áður nefnt mundu styttast sem því svarar. Ég held að ég þurfi ekki að fara um það mörgum orðum hverja breytingu þetta mundi hafa í för með sér fyrir byggðirnar á Vesturlandi, fyrir Vestfirðinga, fyrir Norðlendinga og raunar fyrir höfuðborgarsvæðið að sjálfsögðu líka. Hér er ekki um að ræða framkvæmd er varðar eingöngu íbúa Vesturlands. Hér er um að ræða framkvæmd sem varðar landsmenn alla og ber að skoða sem slíka. Sá framsýni stjórnmálamaður Jónas Jónsson frá Hriflu lét einhvern tímann svo ummælt að tvær vitlausustu hugmyndir á Íslandi, sem þá væru nefndar, væru annars vegar brú yfir Borgarfjörð og hins vegar það sem hann kallaði holu undir Hvalfjörð. Nú er brú yfir Borgarfjörð löngu orðin að veruleika og enginn deilir lengur um það mannvirki. Hin hugmyndin á e.t.v. lengra í land, þ.e. göng undir Hvalfjörð eða leið yfir Hvalfjörð, en er engu að síður fyllilega raunhæf þótt áreiðanlega finnist í þessu efni úrtölumenn eins og í flestum öðrum málum sem til heilla geta horft. Það var fyrir réttum 15 árum að nefnd lauk störfum sem kannaði ýmsa möguleika í samgöngum um Hvalfjörð. Í umræðum hefur þessi nefnd almennt verið kölluð Hvalfjarðarnefndin og verður því nafni haldið hér í þessari umræðu. Niðurstaða þeirrar nefndar var sú að leggja bæri veg fyrir Hvalfjörð. Að því hefur verið unnið, en hálfur annar áratugur er nú liðinn frá því nefndin lauk störfum og enn hafa tillögur hennar ekki komist í framkvæmd nema að hluta og þess vegna er vert að skoða þetta mál mjög ítarlega að nýju. Það er t.d. ekki enn þá kominn vegur með bundnu slitlagi fyrir Hvalfjörð. Enn hefur ekki verið ráðist í vegagerð yfir Botnsvog sem nú er raunar ljóst að yrði mjög dýr og orkar raunar tvímælis í ýmsu tilliti. Vegabætur á Hvalfjarðarleið hafa gengið undrahægt undanfarin ár miðað við þróun samgangna t.d. á Suðurlandi og Reykjanesi. Á Suðurlandi er nú óslitið bundið slitlag austur undir Markarfljót og allir vegir í Reykjaneskjördæmi sunnan höfuðborgarsvæðisins hafa löngu verið lagðir bundnu slitlagi. Þá er ég að sjálfsögðu að tala um aðalvegina. Í Hvalfirði, einni allra fjölförnustu þjóðleið landsins, eru 12 km enn malarvegir og þar fara um rúmlega 1100 bílar á dag samkvæmt síðustu talningum. Að vísu varð mikil aukning á árinu 1987 sem ekki er búin að skila sér enn þá inn á talnablöð. Hvalfjarðarnefndin hafnaði á sínum tíma öllum hugmyndum um veg utarlega í Hvalfirði á forsendum sem þá voru örugglega réttar um að slík áform væru utan hugmynda um kostnað og arðsemi sem þá voru uppi. Vegur fyrir Hvalfjörð var þá augljóslega eðlilegasta og arðbærasta hugmyndin. Frá því að þetta gerðist eru allar aðstæður gjörbreyttar. Sú staðreynd að Vesturland hefur dregist nokkuð aftur úr í vegamálum hefur haft áhrif á þróun byggðarinnar, ekki aðeins á Vesturlandi heldur einnig á öllu norðan- og vestanverðu landinu. Nú er því spáð að byggð á Suðurlandi muni vaxa hraðar en í öðrum landshlutum og er engin sýnileg ástæða önnur fyrir slíkri spá en að Suðurland nýtur þess að hafa mjög góðar samgöngur og góð tengsl við helsta markaðssvæðið hér þar sem meira en helmingur þjóðarinnar býr. Margt breytist á skemmri tíma en 15 árum. Ekki síst hafa breyst ýmsar tæknilegar forsendur í vegamálum. Kostnaður við gerð jarðfyllinga hefur lækkað verulega, en miklu meir hefur kostnaður lækkað við gerð ýmiss konar neðansjávarmannvirkja. T.d. hafa Norðmenn náð ótrúlegum árangri í lækkun kostnaðar við jarðgangagerð. Svo enn sé vitnað til skýrslu Hvalfjarðarnefndar frá árinu 1972. Þar eru hugleiðingar um göng undir Hvalfjörð. Þar segir Þorleifur Einarsson jarðfræðingur að hann telji að það komi einungis til greina að leggja göng í pípu yfir fjörðinn á svæðinu við Hnausasker og er þá gert ráð fyrir að pípu verði sökkt í fjörðinn og fyllingar síðan lagðar að. Hér í þessari till. er ekki verið að taka neina afstöðu til þess hvernig þetta skuli gera. Laugardaginn 16. jan. var haldinn afar fróðlegur fundur á Akranesi þar sem m.a. Hreinn Haraldsson yfirjarðfræðingur hjá Vegagerðinni og Ólafur Bjarnason verkfræðingur fluttu erindi um þessi mál. Í þeirra máli kom fram að e.t.v. þyrfti að byrja með rannsóknarfé sem næmi 3–5 millj. kr., en það er ekki talið óeðlilegt að rannsóknarkostnaður við svona mannvirki nemi 5% af framkvæmdakostnaði og ef menn slægju á það mjög lauslega að framkvæmdakostnaður væri 1500 millj. gæti rannsóknarkostnaðurinn orðið 75 millj. Þeir sögðu: Við þurfum að ætla okkur allrúman tíma. En um hvaða tíma eru menn að tala? Það var talað um að rannsóknin kynni að taka 3–4 ár, síðan þyrfti að melta niðurstöður þeirra rannsókna í a.m.k. eitt ár, síðan væri tekin ákvörðun um hvernig þetta verk skyldi unnið og þá væri kannski ekki fjarri lagi að ætla að framkvæmdatíminn gæti orðið á bilinu 3–5 ár. En það eru ýmsar leiðir sem þarna koma til greina: brúarbygging, göng frá landi til lands yst í firðinum, fylling og brú eða fylling og göng úr einingum sem væru steyptar í heilu lagi og síðan sökkt í fjörðinn. Það er ekkert verið að tala um það hér hvaða leið skuli fara eða hvernig þetta skuli gert heldur eingöngu verið að fjalla um að hægt verði að framkvæma nauðsynlegar rannsóknir til þess að komast að niðurstöðu um hvað sé skynsamlegast í þessum efnum. Í skýrslu jarðganganefndar frá árinu 1987 er gert ráð fyrir að umferð um Hvalfjörð sé 800 bílar á dag. Árið 1986 var umferð í Hvalfjarðarbotni 1100 bílar á dag og hefur örugglega aukist mjög verulega síðan. Sé miðað við reynslu frá Borgarfjarðarbrú má búast við að umferð aukist um allt að 50% við framkvæmd sem hefur í för með sér verulega styttingu. Ég held að það sé ekkert fráleitt að ætla að umferð á þessari leið gæti orðið a.m.k. 2000 bílar á dag ef ekki meira ef yrði af þeim framkvæmdum sem fjallað er um í þessari till. Sé umferðarþróunin skoðuð í öðru samhengi og horft til umferðar frá Reykjavík til Suðurlands og suður með sjó kemur í ljós að umferð í Svínahrauni og á Reykjanesi er um 3500 bílar á dag. Á Suðurlandi eru um 20 000 íbúar og vegalengdin að Selfossi er 57 km. Þar búa 3700 manns. Hér má einnig til þess líta að á Austurlandi búa um 13 000 manns. Á Reykjanesi sunnan Hafnarfjarðar eru um 15 000 íbúar, þar af 7000 í Keflavík. Ef horft er til Vesturlands í þessum samanburði eru íbúar þar um 14 000. Akranes, stærsti þéttbýliskjarninn, yrði í 48 km fjarlægð frá Reykjavík, en þar búa nú um 5500 manns. Íbúar á Vestfjörðum eru um 10 200, á Norðurlandi vestra um 11 000 og 26 000 manns á Norðurlandi eystra. Þá er hreint ekki fráleitt að ætla að þessi vegarstytting gæti haft enn víðtækari áhrif til umferðaraukningar en áður eru leiddar líkur að. Það gefur auga leið að framkvæmdir eins og þessi till. gerir ráð fyrir að kannaðar verði kosta mjög mikið fé og verða ekki að óbreyttu fjármagnaðar af fjárframlögum til vegamála eins og nú háttar. En hins vegar má benda á þá leið að stofna sérstakt fjárfestingarfélag um þessa framkvæmd og hafa t.d. tollveg og láta veggjöld standa undir öllum framkvæmdakostnaði. Norðmenn hafa gert það í mjög vaxandi mæli með margháttuð umferðarmannvirki í Noregi, bæði jarðgöng og ýmislegt annað, og talið það gefast mjög vel. Ýmsir hafa í rauninni bent á að hér gæti orðið um svo arðbært fyrirtæki að ræða að erlend byggingarfyrirtæki t.d., sem hafa sérhæft sig í svona stórframkvæmdum, mundu ekki aðeins fáanleg heldur mjög fús til að reisa mannvirki af þessu tagi og reka uns málið væri komið á fjárhagslega jafnsléttu, en þá yrðu þessi mannvirki þjóðareign eins og önnur samgöngumannvirki. Okkur flm. sýnist þó að þetta gætu menn allt eins gert sjálfir og væri í rauninni miklu eðlilegri og viðkunnanlegri framkvæmdaháttur. Sú gagnrýni hefur verið höfð uppi gagnvart tollvegum að innheimtukostnaður veggjalds sé mjög hár. Þróun í þeim efnum hefur verið ör með tilkomu tölvutækni og framfara á sviði fjarskipta. Ýmsir sem gerst þekkja telja að hér megi koma fram mikilli sjálfvirkni. Sjálfvirkur búnaður geti fylgst með og skráð bílana og eigendur fái síðan sendan reikninginn heim. Eins og ég vék að áðan hafa Norðmenn tekið þetta fyrirkomulag upp allvíða. Mig langar til að geta hér um eitt dæmi frá Noregi. Þar hafa Norðmenn tekið í notkun tvenn jarðgöng er tengja Álasund, Ellingsey og Valderey, en á síðastnefndu eyjunni er flugvöllur sem íbúar Álasunds nota. Í norsku blaði var greint nýlega frá þessari framkvæmd sem kemur 68 000 íbúum níu sveitarfélaga í vegasamband við flugvöllinn. Vinna við þessa framkvæmd gekk miklu betur en menn höfðu áætlað og þar búast menn við að umferð verði um 3000 bílar á dag og er áætlað að vegtollur fyrir venjulegan fólksbíl verði 20 norskar kr. eða 115 ísl. kr. Þessi framkvæmd hefur vakið athygli víða um heim og hafa sérfræðingar frá fjölmörgum löndum komið og kynnt sér þessa norsku framkvæmd við Álasund sem er mjög merkileg. Ég vil aðeins, herra forseti, að lokum geta þess að bæjarstjórn Akraness ályktaði um þetta mál 12. jan. sl. þar sem segir, með leyfi forseta: "Að undanförnu hefur verið fjallað um vegatengingu yfir utanverðan Hvalfjörð annaðhvort með byggingu brúar eða gerð jarðganga. Fyrir Alþingi liggur þáltill. frá þm. Vesturlandskjördæmis og Ólafur Bjarnason verkfræðingur hefur tekið saman grg. um brúargerð um Hvalfjörð. Brú yfir Hvalfjörð eða jarðgöng undir er fyrir alla byggð á Vesturlandi, Vestfjörðum og Norðurlandi veruleg samgöngubót svo og alla þá sem ferðast að og frá höfuðborgarsvæðinu um Vesturlandsveg. Lausleg könnun bendir til þess að gerð brúar yfir Hvalfjörð eða jarðganga undir Hvalfjörð sé þjóðhagslega hagkvæm, auk þess sem slík tenging mun skjóta stoðum undir atvinnulíf á Vesturlandi og verða lyftistöng nýjum atvinnutækifærum. Bæjarstjórn Akraness fagnar þeirri umfjöllun sem orðið hefur um þetta brýna hagsmunamál og beinir þeirri áskorun til fjárveitingavaldsins að tryggja Vegagerð ríkisins fjármagn til að kosta nauðsynlegar rannsóknir. Einnig er þeirri áskorun beint til samgrh. að hann skipi nefnd sem geri áætlun um kostnað við þær framkvæmdir sem til greina koma, kanni arðsemi mannvirkisins og möguleika á fjármögnun þess." Ég legg til, herra forseti, að þessari till. verði vísað til hv. fjvn. og 2. umr.



Herra forseti. Till. þessi til þál. fjallar um athugun á nýrri legu Vesturlandsvegar um Hvalfjörð og Grunnafjörð. Hvalfjörður hefur löngum þótt nokkuð langur til þess að þræða fyrir hann og talinn þröskuldur á leið manna til Vesturlands og víðar um land. Allir þm. Vesturlands standa að þessari till., þar sem farið er fram á að ríkisstjórnin láti gera nauðsynlegar rannsóknir á því hvaða leið sé heppilegast að fara. Nefnd eru göng undir Hvalfjörð og almenn könnun á besta vegarstæði á þessari leið. Till. er flutt af öllum þm. Vesturlandskjördæmis. 1. flm. hefur gert glögga grein fyrir sínu máli eins og hans var von og vísa svo það er ekki þörf á að bæta miklu við. Sú till. sem nefnd er og þykja má nýstárlegust um að grafa göng undir fjörðinn er ekki ný af nálinni. Hún hefur verið nefnd áður. Ég man t.d. hvað Gunnar Bjarnason, kennari á Hvanneyri, sagði þegar rætt var um Hvalfjarðarveginn fyrir mörgum árum og mönnum varð tíðræddast um að þræða fyrir botn fjarðarins eða jafnvel byggja brú yfir fjörðinn. Þá sagði Gunnar sem löngum er bjartsýnn framkvæmdamaður: Þið eigið bara að fara undir fjörðinn. Það er ekkert mál. Þetta mál er heldur ekki nýtt að því leyti að því hefur verið hreyft oft á liðnum árum í tillöguformi, m.a. á síðasta þingi, ef ég man rétt. Hvalfjarðarnefndin, sem skoðaði þetta mál fyrir 15 árum, skilaði ítarlegu áliti sem frsm. vék að. Það er nú liðinn hálfur annar áratugur síðan sú nefnd lauk störfum og því full ástæða til að athuga þetta mál ítarlega að nýju. Það er ekki enn þá kominn vegur með bundnu slitlagi alla leið fyrir fjörðinn og það hefur ekki enn þá verið ráðist í vegagerð eða brú yfir Botnsvog sem var ofarlega á dagskrá hjá Hvalfjarðarnefndinni svokölluðu. Það er nú svo og því má ekki gleyma að vegurinn fyrir Hvalfjörð hefur tekið miklum stakkaskiptum á síðustu árum. Þetta er falleg leið og mun fljótfarnari en hún var áður fyrr. Það er t.d. mikill munur að aka fyrir Botnsvoginn nú eða var fyrir einu ári. Það var lagt bundið slitlag á þessa leið um Múlahlíð og Þyrilshlíð á síðasta sumri og var það mikill munur frá því sem var. Að vísu var ráðist í þessa framkvæmd fyrir viðhaldsfé og það er ekki nógu gott þegar þörf er fyrir það fé í aðra vegi. Það var rétt hjá hv. 1. flm. að það eru enn þá alldýrir kaflar eftir á þessari leið, 12 km af malarvegi, sagði hann. Það er meira sunnan fjarðarins en í Vesturlandskjördæmi. En aðalatriðið er að tækninni fleygir fram. Þessi mál hafa verið í stöðugri endurskoðun. Það er ágætt að skjóta nýjum hugmyndum á loft sem geta leitt til nýrrar niðurstöðu í ljósi þess að ný tækni getur nú leyst mál sem áður virtust vonlaus og óframkvæmanleg. Þess vegna er full ástæða til að láta skoða þetta mál ítarlega.



Herra forseti. Mér finnst ekki óeðlilegt að einhver utan flm., þ.e. hv. þm. Vesturlands, láti í sér heyra um þetta merkilega mál. Mér fannst það satt að segja strax mjög áhugavert þegar hv. 1. flm. till. sýndi mér drög að þessum tillöguflutningi og sagði mér frá þessum mjög lauslegu útreikningum sem sýndu að það gæti vel verið að þetta fyrirtæki væri svo arðvænlegt að hugsanlegt væri að stofna um það hreinlega fjárfestingarfélag, einhvers konar almenningshlutafélag, þannig að ríkið þyrfti ekki með skattpeningum að leggja í þetta fé heldur gætu menn ávaxtað fjármuni sína í þessari framkvæmd. Það rifjar upp að þegar vegurinn á Skeiðarársandi var byggður var það gert fyrir happdrættislán. Fólkið fékk að fjármagna þetta án skattlagningar. Það fékk að eiga peningana sem fóru í þennan veg og það fékk happdrættisvinninga og síðan endurgreidd skuldabréfin að mig minnir eftir tíu ár eða eitthvað slíkt. En það rifjast líka upp að í gildi eru lög um happdrættislán vegna Norðurvegar og Austurvegar á árinu 1975. Þá var búið að reikna nákvæmlega út að hægt væri á fjórum árum að byggja þann veg allan upp og leggja hann bundnu slitlagi ef þau lög hefðu verið framkvæmd. Það var því miður ekki gert og þá einmitt út af kennisetningunni um að það væri svo mikil þensla í þjóðfélaginu, það væri allt of mikil atvinna, allt of miklar framkvæmdir og engir peningar til. Þá voru hreinlega brotin lögin. Þau voru ekki framkvæmd. En þau eru í gildi enn þann dag í dag. Hvor hugmyndin sem mundi verða nýtilegri til að hrinda þessu í framkvæmd er ég reiðubúinn til að styðja það og ég mundi fúslega sem 1. flm. þessa frv., sem síðan varð að lögum og sem ég var að nefna, um Norðurveg og Austurveg, vinna að því með flm. þessarar till., ef þeir óska þess, og jafnvel fara fram á að ég fái að gera það, að skoða þau lög og vita hvort við með einhverjum hætti getum ekki einmitt notast við þau, breytt að sjálfsögðu. En það er einmitt hinn mikli umferðarþungi í nágrenni höfuðborgarinnar sem er að verða alvarlegasta umferðartálmun og verður það með þessari gífurlegu aukningu bílaflota. Þess vegna er þetta mál aldeilis ekkert sérstakt mál Vestlendinga. Það er svo sannarlega mál Reykvíkinga og líka fyrri kjósenda minna t.d. Ég þekki þeirra hugsunarhátt á Norðurlandi vestra og auðvitað er þetta málefni landsins alls. Þetta er hið merkilegasta mál og það ber að hraða samþykkt till. og hraða rannsókninni eins og mest má verða.



Herra forseti. Ég vildi aðeins lýsa skoðun minni á því að hér er hreyft mjög athyglisverðu máli. Ég tel að við samþykkt þessarar till. verði tækifæri til að fá fram niðurstöðu í því, sem hefur verið til umfjöllunar um margra áratuga skeið, hvernig stytta eigi vegalengd einmitt um það svæði sem hér er vikið að. Till. fjallar um göng undir Hvalfjörð. Þetta er ásamt og með því að rannsaka gangagerð í gegnum fjöll verkefni sem Vegagerð ríkisins kemur til með að fjalla um á næstu árum. Það hefur verið á undanförnum árum lögð á það megináhersla að setja slitlag á vegina og þar náðst mikill árangur og við skulum vona að það verði enn hægt að auka þau verk, en það þýðir að sjálfsögðu að það fjármagn sem ætlað er til vegagerðar verður að aukast með einum eða öðrum hætti. Ég trúi því að þeir aðilar sem standa að slíkum till. eins og þessari sem hér er á dagskrá verði sterkir stuðningsmenn í þeim efnum. Af hálfu Vegagerðar ríkisins hefur einmitt það mannvirki, sem hér var vikið að, gerð ganga undir Álasund í Noregi, verið sérstaklega skoðað og vegamálastjóri var þar á sl. hausti þegar þessi göng voru tekin í notkun til þess að hann gæti fylgst með og fengið tækifæri til að fá þær upplýsingar sem þar voru til staðar til þess að nýta okkur þær þegar að þessum málum kæmi hjá okkur. Í sambandi við jarðgangagerðina var einnig á vegum vegamálastjóra erlendis aðili til að skoða þau mál og ég vonast til þess að áfram verði haldið, verði þessi tillaga samþykkt er hægt að fá fram þær rannsóknir sem hér er gert ráð fyrir og síðan málið til ákvörðunar hér á Alþingi. Það hefur verið fjallað um með hvaða hætti við ættum að stytta vegalengdina sem ekin er þegar farið er frá Reykjavík vestur um og norður. Þar hafa komið fram fleiri hugmyndir, m.a. verið gerð athugun á notkun ferju. Í sambandi við þessar rannsóknir verður að kanna hver sé hagkvæmasti mátinn í þessum málum.



Herra forseti. Ætli það fari ekki svo flestum þegar þeir aka fyrir Hvalfjörð að þeir láti sig dreyma um brú yfir fjörðinn. Ég þykist muna það allt frá barnæsku minni að mig hafi dreymt um að í staðinn fyrir að aka fyrir þennan langa fjörð gæti maður farið á brú fjallsbrúnanna á milli. Ég held að það gildi um okkur flest að við höfum látið okkur dreyma það. Ég efast heldur ekkert um að þessi draumur muni rætast. Spurningin er bara hvenær mun hann rætast og hver verður aðdragandinn að því. Það var rifjað upp áðan að í skýrslu frá árinu 1972 hefðu menn komist að þeirri niðurstöðu að það ætti að leggja veg fyrir Hvalfjörð, en brú eða ferja eða göng kæmu ekki til álita. Ég held að það gildi um þá ákvörðun eins og mörg okkar mannanna verk að þegar ákvörðunin er tekin miðast hún við tilteknar aðstæður og síðan breytast aðstæður. Ég hugsa að það sama gildi um þau tilvitnuðu orð Jónasar Jónssonar að hann hafi mælt þau af fullri skynsemi á þeim tíma, að þá hafi ekki verið rétt að ráðast í framkvæmdir af þessu tagi, en síðan breytast viðhorfin og það sem einu sinni var hárrétt verður rangt miðað við nýjar forsendur, heldur í sjálfu sér gildi sínu miðað við gamla tímann, en þetta þýðir að við þurfum að endurskoða ákvarðanir okkar reglulega. Þetta held ég að komi engum okkar á óvart. Sú ákvörðun sem tekin var árið 1972 um að byggja upp veginn fyrir Hvalfjörð þýddi vitaskuld að það ætti að gera það með myndarlegum hætti og sú framkvæmd var og er mjög dýr. Þegar menn þess vegna núna gagnrýna að ekki skuli vera komið bundið slitlag fyrir Hvalfjörð ættu menn að hafa í huga að sú framkvæmd, sem þm. stóðu frammi fyrir að framkvæma, var óheyrilega dýr. Þess vegna líka hefur verið tekin ákvörðun nú nýverið um það af þeim þm. sem hér eiga hlut að máli, hvort heldur þeir eiga land sunnan fjarðarins eða norðan, að leggja bráðabirgðaslitlag og það held ég að hafi verið rétt ákvörðun og réttari en hin eldri ákvörðun frá 1972 varðandi að byggja upp veginn eins og þar var ráð fyrir gert af þeirri einföldu ástæðu að við getum í fyrsta lagi ekki beðið svo lengi með framkvæmdir sem það mundi þýða ef við ætluðum að byggja upp vegi með þeim hætti sem þá var gert ráð fyrir og í annan stað værum við þá að horfa fram hjá þeim öðrum möguleikum, draumum okkar um að komast yfir eða undir Hvalfjörðinn í staðinn fyrir að fara fyrir hann. Ég lenti í því fyrir tveimur árum eða svo að til mín var leitað með það að skoða möguleika á ferjurekstri yfir Hvalfjörð. Það var ekki leitað til mín sem stjórnmálamanns heldur út af faglegri þekkingu minni, sérþekkingu minni um að meta þá valkosti og ég gerði það. Ég skal j áta að þegar ég var fenginn til verksins var ég mjög vantrúaður á að þessi möguleiki gæti yfirleitt komið til greina. En þegar ég stóð upp frá því og sá hversu gífurlegur umferðarþunginn var og hverjir möguleikar væru á því að hann mundi enn frekar aukast ef samgöngur greikkuðu - sbr. það sem hefur gerst á Suðurlandi og þá atvinnustarfsemi sem hefur t.d. risið upp í Hveragerði eftir að lagður var góður vegur þangað - sannfærðist ég um að ferjurekstur yfir Hvalfjörð, miðað við það að fullnægja ákveðnum skilyrðum, gæti verið skynsamleg ákvörðun og gæti verið arðbær ákvörðun. Nú heyrir það reyndar til sögunnar að ýmsir þeir sem um málið fjölluðu, sérstaklega á Akranesi, vildu ógjarnan heyra á þennan kost minnst. Og hvað kom til? Annars vegar, held ég, draumurinn um brú eða göng undir Hvalfjörð, sem þeir óttuðust að frestaðist ef kæmi til ferjureksturs, og hins vegar þóttust þeir sjá fram á, trúi ég, að sá ferjurekstur sem nú er í gangi með Akraborginni mundi ekki verða rekinn áfram. Spurningin var þá: Var þjónustan við þá að batna eða versna við það að breyta ferjustæðinu, hafa ferjuna yfir Hvalfjörð frekar en frá Akranesi? Þetta nefni ég vegna þess að það tilheyrir umræðunni og ég held að þegar við skoðum þessi mál verðum við að horfa á málin í heild. Í mínum huga, þegar ég horfi á þessi mál til lengri tíma, er ég eins og ég hef sagt ekki í neinum vafa um að göng eða brú er framtíðin. En ég hef litið svo á að ferjurekstur kæmi vissulega til greina í einn til tvo áratugi. Þá væri að öllum líkindum orðið hagkvæmt að byggja brú eða göng og ferjan mundi flýta fyrir því að þarna kæmi brú eða göng. Þannig hefur þetta litið út af mínum sjónarhóli. Ég skil hins vegar gagnrýnisraddir sem hafa komið upp, en þarf ekki að rekja það neitt nánar. En það er eitt í umfjöllun þessa máls sem undrar mig mjög og það hefur birst bæði í umræðum hér í dag og í þeirri umfjöllun sem ég kynntist þegar umræða fór fram um þá skýrslu sem ég vann á sínu tíma um hugsanlega ferju yfir Hvalfjörð. Og það er þetta: Það taka engir til máls um þetta mál nema Vestlendingar. Hér gerðist að vísu ein undantekning þar sem fjármagnssérfræðingur Alþingis, Eyjólfur Konráð Jónsson, tók til máls um málið og talaði aðallega um það út frá þeirri hlið. En það var alger undantekning. Þetta er alls ekki eingöngu mál Vestlendinga. Þetta er mál þjóðarinnar allrar af því að hér eru miklir peningar í húfi, en ekki bara af því að það eru miklir peningar í húfi. Hv. þm. Skúli Alexandersson sagði áðan að það væri gott fyrir þá Vestlendinga að komast í samband við höfuðborgarsvæðið. En það er ekki síður gott fyrir höfuðborgarsvæðið að komast í samband við Vesturland og það skyldi þó ekki vera að Vestfirðingar ættu leið um Hvalfjörð, yfir hann, undir hann eða fyrir hann? Það skyldi þó ekki vera að ferðaleið þessi skipti verulegu máli fyrir þá sem búa á Norðurlandi vestra eða þá sem búa á Norðurlandi eystra? Þetta skiptir máli fyrir hvert einasta mannsbarn hvort heldur það býr á Reykjanesi eða Langanesi. Þess vegna má alls ekki líta á þetta mál eins og það sé eingöngu mál Vestlendinga. Þeir eiga þakkir skildar fyrir að vekja máls á málinu, en það verður líka að ætlast til þess af þeim að þeir séu reiðubúnir að ræða það á heilbrigðum grundvelli, sem ég efast ekki um, og að aðrir þm. séu tilbúnir að ræða þetta, styðja við það, fara ofan í það. Þetta hefur mér þótt, herra forseti, einkennilegast í sambandi við þessa umræðu, í rauninni tómlæti annarra landshluta, sem þetta varðar ýkjulaust mjög mikið, og það hefði ég gjarnan kosið að mundi breytast. Virðulegi forseti. Ég styð þá tillögu sem hér er flutt. Ég tel nauðsynlegt að athuganir af því tagi sem hér er talað um séu framkvæmdar. En ég tel jafnsjálfsagt að það verði horft á þetta mál af víðum sjónarhóli og allir þeir valkostir sem til greina koma verði skoðaðir fordómalaust og með tilliti til þess að ná sem hagkvæmastri og skynsamlegastri þróun varðandi samgöngur yfir eða undir Hvalfjörð.



Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með síðasta ræðumanni, hv. 4. þm. Reykv., það sem hann sagði um þessi mál og vekja athygli á því að auðvitað er það meira en lítið furðulegt að í öll þessi ár, það er óhætt að segja í nærri 15 ár eða jafnvel lengur, hefur það einvörðungu komið í hlut okkar þm. Vesturlands að ræða um þann möguleika að láta kanna hvernig væri haganlegast að stytta leiðina um Hvalfjörð. Við höfum flutt um þetta þáltill. á þessu árabili ár eftir ár og reynt að ýta við því að þetta mál fengi vandlega umræðu og meðferð þannig að út úr því kæmi eitthvað raunhæft sem hægt væri að miða við ákvarðanir. Við höfum einnig tekið undir það sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson minntist á í sambandi við sérstaka fjáröflun að því er varðar veg vestur og norður, en það hefur alltaf einhvern veginn farið þannig að umræður um þetta hafa þótt of fjarlægar og það væri óeðlilegt að leggja mikla vinnu í að kanna þessi mál. Þess vegna fagna ég því mjög að undirtektir núna virðast vera a.m.k. raunhæfari að því leyti til að umræður hafa farið fram, bæði á vegum Verkfræðingafélags Íslands hér í Reykjavík og eins í okkar kjördæmi t.d. á Akranesi þar sem var fullt hús og menn sýndu mikinn áhuga fyrir því að ræða þessi mál á breiðum grunni. Ég held að það sé alveg ljóst að hér er um þýðingarmikið mál að ræða, ekki aðeins fyrir okkur á Vesturlandi sem höfum að sjálfsögðu mestan áhuga á því og höfum sannað í gegnum tíðina að við viljum láta rannsaka þetta mál og leiða það fram til framkvæmda ekki aðeins fyrir okkar kjördæmi heldur fyrir þjóðina í heild. Við skulum ekki gleyma því að það er alltaf að koma fram ný og ný tækni á þessu sviði og okkar vegagerðarmenn og forustumenn í vegamálum, verkfræðingar og tæknimenn hér á landi fylgjast vel með þessum málum og þeir eru fullfærir um að gera góða hluti að því er varðar stórvirki í vegagerð. Það hefur sannast og m.a. í mínu kjördæmi, Vesturlandi, bæði að því er varðar Borgarfjarðarbrúna og veginn fyrir Ólafsvíkurenni og víðar. Þess vegna þurfum við ekkert að hika við að ræða svona mál og kanna þau í botn þannig að við getum tekið ákvörðun um undirbúning framkvæmda í næstu framtíð. Það er alveg ljóst að nágrannaþjóðirnar í kringum okkur, ég get nefnt Norðmenn og Færeyinga, eru að falla frá því, sem hv. þm. Kjartan Jóhannsson nefndi áðan, að smíða eða reka ferjur. Þeir eru að falla frá þeirri hugmynd vegna þess að það þykir of dýrt og það þjónar ekki nægilega vel þeim kröfum sem nútíminn gerir í sambandi við umferð. Þess vegna halla þeir sér meira að jarðgangagerð og að gera göng undir sjávarmáli sem hefur verið hjá okkur talinn óeðlilegur kostur, en er sannarlega inni í myndinni í dag. Þess vegna er ég ekkert sérstaklega hrifinn af því að fara í miklar fjárfestingar umfram það sem við neyðumst til annarra hluta vegna í sambandi við ferjurekstur hér á landi. Hann sýnir sig að vera ekki arðbær og ég get ekki séð að hann verði það frekar um Hvalfjörð nema kannski í stuttan tíma. Ég ætla ekki að ræða þetta meira. Það hefur komið fram hjá tæknimönnum að það er nauðsynlegt að hefja rannsóknir og undirbúning og þess vegna er á vegáætlun í ár 1 millj. til rannsókna í sambandi við Hvalfjörð og þarf að auka þetta fjármagn. Það er talið af þeim sem fjalla um þau mál og hafa á þeim besta þekkingu að það mundi taka 5–10 ár að finna niðurstöður sem hægt er að byggja á í sambandi við jarðgangagerð undir Hvalfjörð. Þetta er ekki langur tími og þess vegna er óhætt að stuðla að því að það verði byrjað á þessum rannsóknum sem allra fyrst. Ég vildi aðeins leggja orð í belg. Við þm. Vesturlands höfum á öllum tímum staðið sem einn maður að því hugðarefni að finna möguleika á haganlegustu vegagerð um Hvalfjörð og gerum það sem einn maður. Ég geri ráð fyrir því að þar sem málið kemur til umfjöllunar í fjvn. munum við hafa tækifæri til að kynna okkur málið enn betur og reyna að fá þar fram jákvæða niðurstöðu.



Virðulegi forseti. Hér hefur margt fróðlegt komið fram og málinu verið mjög vel tekið. Ég þakka fyrir þær ágætu undirtektir sem það hefur hlotið hér sérstaklega frá hæstv. samgrh., og einnig þá ábendingu sem fram kom hjá hv. 8. þm. Reykv. Eyjólfi Konráði Jónssyni varðandi fjármögnun þessa máls eða hugsanlegar leiðir til þess. Ég ítreka að hér er verið að tala um mál þar sem rannsóknir og framkvæmdatími gætu samanlagt verið kannski 10–12 ár. Ég held að ég hafi sagt áðan að jarðfræðingar og verkfræðingar telja eðlilegan rannsóknartíma á bilinu 3–5 ár og framkvæmdatíma kannski annað eins. Það getur vel verið, eins og kom fram í máli hv. 4. þm. Reykn., að menn vilji líka skoða þá möguleika að reka ferjur á þessari leið. Ég verð samt að taka undir með hv. 1. þm. Vesturl. að ég hef efasemdir um það og tel að það mundi kannski verða til að tefja málið vegna þess að það er nokkuð sem menn eru að hverfa frá víða annars staðar. En ég útiloka ekki að reikningslega sé hægt að sýna fram á að það sé hagkvæmt en ég hef mínar efasemdir um það eins og hv. 4. þm. Reykn. er fullkunnugt um. En ég tek undir þau orð hans og ítreka það raunar að hér er um mál að ræða sem varðar alla þegna þessa lands og mál sem er mjög brýnt held ég, að byrjað verði að rannsaka og kanna og leita hagkvæmustu leiða. Það tekur langan tíma. Við erum að tala hér um framkvæmd sem ef allt gengi að óskum væri komin í gagnið um aldamót. Hér er ekki ráð nema í tíma sé tekið. Ég ítreka þakkir mínar til hv. þm. sem hér hafa talað og hæstv. samgrh. fyrir góðar undirtektir við þetta mál og túlka það sem svo að það eigi greiðan framgang í gegnum þingið.



Forseti. Ég kem eiginlega til að benda hv. 4. þm. Reykn. á að ég reikna með að sami háttur sé í flestum þingflokkum að þegar þáltill. eins og hér er flutt er flutt í sameiningu af þm. allra flokka eða heils kjördæmis hljóti hún stuðning þingflokks. A.m.k. var þannig að staðið í Borgarafl. að sá flm., Ingi Björn Albertsson, lagði það fyrir þingflokkinn að hann yrði þarna meðflm. og tryggði sér samstöðu þingflokksins. Þannig er ekki þörf á því að allir þm. Borgarafl. standi upp og lýsi samþykkt sinni með því sem hér er lagt til að gert verði. Ég vona að það sé ekki þannig að hann sé að pína upp alla þm. til að lýsa samstöðu sinni með þessari tiltölulega einföldu tillögu þar sem Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta fara fram nauðsynlegar kannanir á ákveðnum verkefnum. Það er svo algengt að svona tillögur séu fluttar. En með þessu er ég að undirstrika að þátttaka þm. Borgarafl. á þessari till. þýðir að þm. Borgarafl. eru sammála henni og þurfa ekki allir að standa upp til að lýsa samstöðu sinni. En ég vil líka benda á að síst af öllu vil ég taka undir að hv. 8. þm. Reykv. sé eitthvert séní í fjármálum yfirleitt, hvað þá einhver allsherjarheili Alþingis á þeim sviðum. Ég hlustaði ekki á hans ræðu, en mér þykir ótrúlegt og smekkleysi ef hann hefur ekki tekið fram að fjármögnun á hringveginum svokallaða og fullkomnun hans í það ástand sem hann var þegar hann var opnaður var tillaga Jónasar Péturssonar þm. Sjálfstfl. á sínum tíma.

Ég tók fram um Skeiðarársand að þetta hefði verið gert. Þú átt að hlusta á ræðurnar.

Ég vil nefna hér nafn Jónasar Péturssonar vegna þess að ef sú framkvæmd er dregin inn í umræður á Alþingi án þess að hans nafn komi þar við sögu þykir mér það smekkleysi. En ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þessa tillögu. Hún er sjálfsögð, að láta fara fram þá könnun sem þar er gert ráð fyrir. Við borgaraflokksþm. stöndum að því.



Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um framtíðarhlutverk héraðsskólanna sem ég hef leyft mér að flytja hér á þskj. 230 ásamt hv. þm. Guðna Ágústssyni, Margréti Frímannsdóttur, Inga Birni Albertssyni, Ólafi Þ. Þórðarsyni, Málmfríði Sigurðardóttur og Hjörleifi Guttormssyni. Tillagan hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: "Alþingi ályktar að fela menntmrh. að skipa nefnd til að gera tillögur um framtíðarhlutverk héraðsskólanna. Nefndin verði skipuð sérfróðum mönnum og vinni þeir með stjórnendum skólanna og skólayfirvöldum í viðkomandi fræðsluumdæmi að tillögugerð um framtíðarskipan þessara skóla. Tillögur nefndarinnar liggi fyrir eigi síðar en 1. jan. 1989." Á undanförnum árum hefur orðið veruleg breyting á starfi héraðsskólanna um allt land. Alls staðar á sú breyting rót sína að rekja til nemendafækkunar sem hvarvetna hefur orðið raunin. Ástæða nemendafækkunarinnar er trúlega einkum þríþætt. 1. Almenn búsetuþróun hér á landi undangengna þrjá áratugi úr strjálbýli í þéttbýli, 2. álíka hröð uppbygging skólamannvirkja í þéttbýli fyrir þá aldurshópa sem áður sóttu héraðsskólana og 3. veruleg vanræksla um viðhald og búnað margra héraðsskólanna. Fleira kemur eflaust til. Nú er svo komið að formlegar tillögur eru þegar fram komnar um lokun a.m.k. tveggja af þessum skólum og mikil óvissa ríkir um framtíð margra þessara stofnana. Öllum er þó ljóst að allir hafa þessir skólar gegnt mikilvægu hlutverki um langan aldur hver á sínu svæði. Enn fremur fer ekki á milli mála að mikil fjárfesting liggur í þessum skólum sem þjóðfélagið hefur ekki efni á að vannýta. Auk þess eru þessar stofnanir burðarásar í margs konar menningarlífi á landsbyggðinni. Skólarnir eru átta talsins og dreifast um öll kjördæmi utan Reykjavíkur og Reykjaness, en þeir eru: Héraðsskólinn í Reykholti í Vesturlandskjördæmi, Héraðsskólinn á Núpi í Vestfjarðakjördæmi, Héraðsskólinn í Reykjanesi í Vestfjarðakjördæmi, Héraðsskólinn á Reykjum í Norðurlandi vestra, Héraðsskólinn á Laugum í Norðurlandi eystra, Alþýðuskólinn á Eiðum í Austurlandskjördæmi, Héraðsskólinn í Skógum í Suðurlandskjördæmi og Héraðsskólinn að Laugarvatni í Suðurlandskjördæmi. Till. sú til þál. sem hér er flutt gerir ráð fyrir því að framtíðarhlutverk þessara skóla geti verið með mismunandi hætti á hinum ýmsum stöðum á landinu. En höfuðáhersla er lögð á tvennt: 1. Að héraðsskólarnir eru svo mikilvægar og verðmætar eignir að allra leiða verður að leita til þess að nýting þeirra verði áfram til hagsbóta íbúum héraðanna. 2. Að sérstaklega verði könnuð þörf strjálbýlisins á símenntun fullorðinna með tilliti til rekstrar héraðsskólanna í núverandi mynd. Árið 1986 gerði Sigurður Helgason deildarstjóri í menntmrn. úttekt á starfsemi þessara skóla fyrir þáv. menntmrh. Sverri Hermannsson. Útdráttur úr greinargerð Sigurðar fylgir sem fskj. I með grg. að þessari þáltill. og síðan er enn fremur fskj. II um nemendafjölda héraðsskólanna í ár, 1987–1988. Í greinargerð Sigurðar Helgasonar er víða komið við. Fyrri hluti greinargerðarinnar er um sögu skólanna og það er út af fyrir sig fróðlegt að rifja upp nokkur meginatriði úr þessari greinargerð sem ég ætla að leyfa mér að gera, með leyfi hæstv. forseta: "Árið 1929 voru samþykkt lög á Alþingi um héraðsskóla. Þeir áttu að vera: á Núpi í Dýrafirði; þar hafði verið starfræktur alþýðuskóli frá 1906, Reykjum í Hrútafirði sem tók til starfa árið 1931; Laugum í Reykjadal, en hann tók til starfa árið 1923. Hvítárbakka í Borgarfirði, en þar hafði verið alþýðuskóli frá 1905; og að Laugarvatni, en hann tók til starfa árið 1928. Áður hafði Alþýðuskólinn á Eiðum starfað undir sérstökum lögum frá 1919, en skólinn á Hvítárbakka var fluttur að Reykholti 1931. Markmið héraðsskólanna var að búa nemendur undir athafnalíf við íslensk lífskjör með bóknámi, vinnukennslu og íþróttum, eins og stóð í námsskrá að þessum skólum. Stofnkostnaður skólanna var greiddur að hálfu úr ríkissjóði eftir því sem fé var veitt á fjárlögum, enda kæmi framlag á móti frá heimaaðilum. Enn fremur greiddi ríkissjóður hluta rekstrarkostnaðar eftir ákveðnum reglum. Árið 1940 voru ný lög um héraðsskóla samþykkt á Alþingi og eldri lög felld úr gildi. Með lögunum var heimilað að stofna þrjá nýja héraðsskóla: í Reykjanesi við Ísafjarðardjúp, í Varmahlíð í Skagafirði, sem var þó aldrei gert, og á hentugum stað í Rangár- og Skaftárþingum, en Skógaskóli tók til starfa árið 1949. Markmiðið var svipað og áður, að veita æskumönnum landsins fjölbreytta fræðslu á þjóðlegum grundvelli. Enn fremur voru sett ný nánari ákvæði um innihald námsins svo og um próf. Nýju lögin gerðu ráð fyrir því að ríkissjóður greiddi framvegis 3/4 hluta stofnkostnaðar. Lög um gagnfræðanám voru sett árið 1946 að tilhlutan þáv. menntmrh. Brynjólfs Bjarnasonar. Skv. 65. gr. þeirra laga voru lög um héraðsskóla úr gildi numin. Héraðsskólarnir störfuðu skv. þessum nýju lögum til ársins 1974 að lög um grunnskóla voru sett, en lögin um gagnfræðanám numin úr gildi. Með lögum nr. 34/1962, um breytingu á lögum nr. 41/1955, um greiðslu kostnaðar við skóla, sem reknir eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum, var ákveðið að héraðsskólarnir yrðu séreign ríkisins ef hlutaðeigandi sveitarfélög óskuðu þess. Í samræmi við þessi ákvæði og óskir sýslunefnda viðkomandi skóla urðu fimm héraðsskólar ríkisskólar árið 1962 og hinir þrír skömmu síðar. Árið 1970 var gefin út reglugerð um framhaldsdeildir gagnfræðaskóla. Héraðsskólarnir hafa allir fengið heimild til að starfrækja framhaldsdeildir, Eiðaskóli frá og með skólaárinu 1970/71, Núpsskóli, Reykholtsskóli og Reykjaskóli frá og með skólaárinu 1971/72 og hinir nokkru síðar, Reykjanesskóli þó ekki fyrr en frá og með skólaárinu 1983/84. Aðsókn að héraðsskólunum var mikil í upphafi og allt fram undir árið 1970 að draga fór úr aðsókn að sumum þeirra og frá 1980 fer að halla verulega undan fæti." Með greinargerðinni fylgir tafla yfir nemendafjölda frá ýmsum árum. Það er sérstaklega athygli vert að 1952–1953 er heildarnemendafjöldinn 651 nemandi. 1961–1962 eða um áratug síðar fer nemendafjöldinn enn vaxandi. Þá er nemendafjöldinn um 830. Enn áratug síðar, 1970–1971, verður nemendafjöldinn mestur, kemst á annað þúsund eða er 1033. Síðan hálfum áratug síðar, 1975–1976, hefur fækkað niður í 911, enda þótt framhaldsdeildirnar hafi komið til. 1980–1981 er nemendafjöldi enn á niðurleið, 833 nemendur, og 1985–1986 er hann kominn niður í 620 nemendur og í ár er talan aðeins 528. Eins og sjá má af þessari töflu fækkaði nemendum á grunnskólaaldri jafnt og þétt í héraðsskólunum frá 1970. Orsökin er fyrst og fremst sú að grunnskólar á skólasvæðum héraðsskólanna voru efldir og þeim gert kleift að taka að sér kennslu í efri bekkjum grunnskóla. Nú er svo komið að einungis 200 nemendur á öllu landinu eiga þess ekki kost að ljúka grunnskólanámi í heimaskóla sínum eða í nágrannaskóla með daglegum akstri. Síðan er önnur tafla í grg. sem einnig er forvitnileg því hún gefur til kynna hvernig nemendur héraðsskólanna flokkast eftir fræðsluumdæmum og þá kemur ýmislegt fróðlegt í ljós. Ég hef ekki kost á að fara í þá hluti mjög náið, en drep aðeins á það helsta. Þrátt fyrir að allir unglingar í Reykjavík og í Reykjanesumdæmi eigi þess kost að ljúka grunnskólanámi í heimaskóla eða nágrannaskóla með daglegum akstri eru veturinn 1985–1986 128 nemendur úr þessum fræðsluumdæmum tveimur, Reykjavík og Reykjanesi, í héraðsskólunum. Þetta tel ég að segi sína sögu um dálítið sérstætt hlutverk sem héraðsskólarnir hafa gegnt og munu líklega gegna á næstu árum. Í annan stað kemur hér fram að um unglinga í öðrum fræðsluumdæmum sem ekki eiga þess kost að ljúka grunnskólanámi í heimaskóla gildir eftirfarandi: Nær allir unglingar úr Vesturlandsumdæmi sækja Reykholtsskóla. Það sama gildir um unglinga í Norðurlandsumdæmi eystra, Austurlandsumdæmi og Suðurlandsumdæmi. Þeir sækja um skólavist í héraðsskóla í sínu heimahéraði. En aðeins helmingur unglinga úr Vestfjarðaumdæmi fer í héraðsskólana á Núpi og í Reykjanesi. Og mjög fáir unglingar úr Norðurlandsumdæmi vestra fara í héraðsskóla, enda geta flestir þeirra lokið grunnskólanámi í heimaskóla. Niðurstöður Sigurðar Helgasonar í hans greinargerð eru í sem fæstum orðum þessar: Héraðsskólarnir voru á sínum tíma stofnaðir til að veita ungu fólki í sveitum landsins tækifæri til að afla sér fjölbreyttrar menntunar að skyldunámi loknu. Með setningu laga um gagnfræðanám 1946 urðu héraðsskólarnir hluti af íslenska skólakerfinu. Hlutverk þeirra breyttist, en þörfin fyrir þá varð jafnvel enn meiri en áður, enda voru húsakynni þeirra stækkuð þá og endurbætt með ærnum kostnaði. Það má t.d. í þessu efni minna á að heimavistarrými í héraðsskólunum nú nægir fyrir 765 nemendur. Það var í hittiðfyrra um 145 nemendum fleira en þá sóttu skólana. Í vetur nemur þessi vannýting að fjölda 237. Miðað við aðstæður í dag virðist vera þörf á að héraðsskólarnir geti tekið við nálega 350 nemendum á grunnskólaaldri. Annars vegar eru nemendur í dreifbýli sem ekki hafa aðra námsaðstöðu og hins vegar nemendur úr þéttbýli sem af ýmsum félagslegum aðstæðum geta ekki stundað nám í sínum heimaskóla. Vegna þeirra nemenda þarf að gefa skólunum rúman kvóta til stuðningskennslu og félagsstarfa. Nokkuð óljós er hin raunverulega þörf fyrir aðstöðu á framhaldsskólastigi. Í mannvirkjum héraðsskólanna eru fólgin mikil verðmæti sem ekki mega standa ónotuð. Viðhald þeirra flestra er í lágmarki vegna of lítils viðhaldsfjár á fjárlögum hverju sinni. Sumarleiga hefur þó hjálpað til að nokkru leyti. Skólarnir eru miklar mennta- og menningarstofnanir í dreifbýli og því mikils virði fyrir íbúa þess að þeir starfi áfram. En lokaniðurstaða Sigurðar Helgasonar er þessi: að nauðsynlegt sé að hefja nú þegar alvöruumræður um framtíð héraðsskólanna. j því skyni verði samstarfsnefndir skipaðar til að gera framtíðartillögur um verkefni hvers skóla fyrir sig. Hér lýkur í raun tilvitnun í greinargerð Sigurðar Helgasonar deildarstjóra í menntmrn. Till. sú til þál. sem hér er flutt miðar einmitt að því að taka þráðinn upp þar sem greinargerð hans og vinnu sleppir. Að vísu lagði Sigurður til að margar nefndir fengju það verkefni til meðferðar sem hér um ræðir, en tillögumenn að þessari till. leggja hins vegar til að menntmrh. skipi eina nefnd sem vinni að verkefninu í heild, en með stjórnendum hvers skóla fyrir sig og skólayfirvöldum í viðkomandi fræðsluumdæmi. Þannig er reynt með þessari till. að ná fram skilvirkari vinnu og betri heildarsýn með einni nefnd, en þó þess gætt að staðbundin sjónarmið fái einnig notið sín af hverju svæði fyrir sig. Sérstaka áherslu ber að leggja á að ákveðin tímamörk eru sett því starfi sem hér er lagt til að verði hafið. Í lokum ályktunarinnar segir: "Tillögur nefndarinnar liggi fyrir eigi síðar en 1. jan. 1989." Eins og komið hefur fram af þeim upplýsingum sem ég hef hér rakið er brýnt fyrir allar þær stofnanir sem till. tekur til að unnið verði hratt og markvisst að þessu verkefni. Ég vil að lokum nefna tvennt sem enn frekar gerir það áríðandi að mál þetta verði tekið föstum tökum og af alvöru. Öllum er kunnugt að hallað hefur á landsbyggðina eða strjálbýlið víða um land um allmörg undanfarin ár. Nægir í því efni að benda á mannfjöldaþróun og búsetuþróun nær hvarvetna utan höfuðborgarsvæðisins. Vitaskuld er þar um fjölmarga samverkandi þætti að ræða, en aðstaðan til menntunar og menningarlífs á viðunandi hátt í nútímaþjóðfélagi skiptir þar vísast ekki minnstu máli. Hitt atriðið sem ég vildi nefna er að nú í þinghléi var frá því skýrt í fréttum að hæstv. menntmrh. mundi nú á vorþinginu flytja frv. til laga um framhaldsskóla. Það mál hefur lengi verið í deiglu eins og menn vita og eitt slíkt frv. liggur þegar fyrir þessu þingi, flutt af hv. 4. þm. Norðurl. v. o.fl. Þess er því að vænta að nú fari eitthvað að gerast á þessum vettvangi og er það vissulega fagnaðarefni. En því nefni ég þetta að mál það sem hér er flutt till. um hlýtur að snerta framtíðarskipan framhaldsskólans, ekki síst þar sem strjálust er byggð. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að liður í því að fá héraðsskólunum nýtt hlutverk í samræmi við þarfir byggðanna og íbúa þeirra væri að tengja þá frekar starfi fjölbrautaskólanna og þörfum atvinnulífsins fyrir sífellt meiri menntun. Ég vil því leyfa mér að vænta þess að till. sú sem hér er flutt verði spor í þá átt og skólunum til eflingar um langa framtíð og byggðunum sem þeir öðru fremur þjóna. Að lokum legg ég til, hæstv. forseti, að till. verði vísað til hv. menntmn. að lokinni þessari umræðu.



Virðulegur forseti. Ég er meðflm. að þeirri till. til þál. sem hv. 1. flm., Óli Þ. Guðbjartsson, hefur mælt fyrir í ágætu máli og ég ætlaði aðeins að bæta við fáeinum hugleiðingum almennt og sérstaklega víkja að málefnum þess héraðsskóla sem ég þekki best til af þeim sem starfræktir eru, en það er Alþýðuskólinn á Eiðum. Ég tel að mál þetta sé hið þarfasta, sem hv. 1. flm. hafði forgöngu um að flytja í þinginu, og ég vænti þess að það verði til þess að ríkisvaldið rumski, taki helst vel við sér í sambandi við þessi efni, en á þeim bæ hefur að mínu mati verið sofið ansi lengi að því er snertir málefni héraðsskólanna. Það hefur blasað við nú um alllangt skeið að hallað hefur undan fæti hjá þessum skólum og fyrst og fremst fyrir þá sök að því hefur ekki verið sinnt, sem hefði þurft að verða fyrir meira en áratug, að það yrði skilgreint hlutverk þeirra, markmiðið með starfrækslu þeirra með hliðsjón af öðru skólastarfi í landinu. Árið 1962 var gerð breyting á lögum um greiðslu kostnaðar við skóla sem reknir eru sameiginlega af ríki og sveitarfélögum. Þá var ákveðið að héraðsskólarnir yrðu séreign ríkisins ef hlutaðeigandi sveitarfélög óskuðu þess og í framhaldi af því urðu fimm héraðsskólar ríkisskólar á árinu 1962 og hinir þrír skömmu síðar. Ég nefni þetta atriði sérstaklega, virðulegur forseti, í ljósi þess að verið er að ræða hugmyndir nú um breytingar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga með það að markmiði að einfalda verkaskiptingu þessara aðila. Samkvæmt þeim tillögum liggur það fyrir í nál. frá sl. vori frá stjórnskipuðum nefndum að framhaldsskólastigið komi í hlut ríkisins í heild sinni að öllu leyti, en sveitarfélög taki að sér stofnkostnað við grunnskóla. Ég held að áður en menn ganga til verks með þessum hætti, sem þarna eru tillögur um, ættu þeir aðeins að huga að því hvernig farið hefur fyrir málefnum alþýðuskólanna, héraðsskólanna í landinu undir forsjá ríkisins. Ég er ekki með þessu út af fyrir sig að hafna með öllu hugmyndum um breytingar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga varðandi þessa þætti. Þar getur ýmislegt þurft athugunar við, ekki síst að því er snertir fjárhagsleg samskipti sveitarfélaga við ríkið. En það er kannski reynslan af þeim samskiptum sem ýtt hefur undir hugmyndir þær sem nú liggja fyrir, þar sem mjög hefur hallað á sveitarfélögin í sambandi við uppgjör á því sem ríkinu ber varðandi þátttöku í sameiginlegum kostnaði af rekstri skóla. En það er afar einkennilegt að sjá hversu lítið ríkisvaldið og menntmrn. hefur hugsað um þessi fósturbörn sín, héraðsskólana, á þeim tíma sem það hefur verið eitt um hituna, að vísu með blessun Alþingis, þ.e. fjárveitingavaldsins, en tillögur um fjárveitingar til héraðsskólanna koma fram í fjvn., eru þar ræddar og eftir atvikum eitthvað breytt. En um það ætla ég ekki að ræða með mörgum orðum. Það liggur þó fyrir á heildina litið að það fjármagn hefur verið allt of naumt skammtað og má segja að upphæðin til stofnkostnaðar við héraðsskólana til endurbóta á húsnæði þeirra upp á 26,2 millj. kr. á fjárlögum þessa árs hefði rétt kannski dugað til að koma húsnæðismálum þess skóla sem ég nefndi hér sérstaklega, Alþýðuskólans á Eiðum, í sæmilegt horf, án þess að bæta þar nokkru við, heldur bara að sinna óhjákvæmilegu og nauðsynlegu viðhaldi. Slík er staða þessara mála undir handarjaðri menntmrn. Það má sannarlega ekki dragast, virðulegur forseti, að á þessum málum verði tekið og ég tel því að sú till. sem liggur hér fyrir um nefndarskipan sé þörf og hef því tekið undir hana sem meðflm. Ég vænti þess að tillagan fái brautargengi og verði samþykkt og verði til þess að það verði mörkuð stefna um stöðu þessara skóla. Ég er ekki í minnsta vafa um að þeirra getur verið þörf sem menntastofnana, flestra a.m.k. Ég þori ekki að dæma um einstök tilvik því að ég þekki ekki nógu vel til. En það má ekki gerast að skólar þessir drabbist niður, lendi í vanhirðu, eins og þegar er orðið hvað húsnæði snertir, og nýtist ekki viðkomandi byggðum og landshlutum til fræðslu- og menningarstarfsemi svo sem sjálfsagt er og þörf er fyrir, aðeins ef menn horfa til veðurs og hafa augun opin fyrir þörfinni. Það er vikið í grg. sérstaklega að fullorðinsfræðslunni. Fyrir utan það að sinna fræðslu innan skólakerfisins er vikið sérstaklega að fullorðinsfræðslunni og ég get tekið undir það efni. Það er einnig gefin skýr mynd af því hvernig þróast hefur aðsókn að þessum skólum. Ég vek athygli á að einn skóli sker sig nokkuð úr í þessum efnum þar sem er Alþýðuskólinn á Eiðum. Þar var nemendafjöldi fyrir mörgum áratugum, 1952–1953, 91 nemandi. Hæst hefur nemendatala farið í 140. Þá held ég að ég megi segja að skólinn hafi verið ofsetinn miðað við húsnæði, árin 1970–1971. Og síðan helst nemendafjöldi nokkuð í horfinu, minnkar þó frá þessu hámarki og hefur verið á bilinu 113–122 samkvæmt yfirliti sem við höfum hér og var á síðasta skólaári 119 nemendur. Virðulegur forseti. Ég þarf ekki að hafa þetta mikið lengra, en ég vek athygli á að í töflu sem fylgir grg. á bls. 4 er heimavistarrými þessa skóla talið nákvæmlega 119 nemendur, enda er skólinn fullsetinn og notaður fyrir brýnar þarfir nemenda í efsta bekk grunnskóla, nemenda m.a. og fyrst og fremst af Austurlandi en einnig nokkurra úr öðrum landshlutum að ég hygg, og síðan fyrir tvo árganga á framhaldsskólastigi. En húsnæðismálum skólans er þannig háttað, virðulegur forseti, svo að ég leyfi mér hér við lok máls míns að vitna til erindis sem okkur þm. Austurlands barst sl. haust frá skólastjóra Alþýðuskólans á Eiðum, Kristni Kristjánssyni, þar sem hann segir: "Um langt árabil hefur viðhald húsa og búnaðar skólans verið vanrækt og er málum nú þannig komið að hús liggja undir skemmdum og aðbúnaður að nemendum og kennurum er langt undir þeim kröfum sem almennt eru gerðar í dag. Sérstakt áhyggjuefni er að brunavörnum hefur ekki verið sinnt sem skyldi, viðvörunarkerfi vantar og hluti nemenda hefur ekki aðgang að neyðarútgangi." Síðan rifjar skólastjórinn upp hverjar fjárveitingarnar eru, 1,1 millj. á árinu 1987 til framkvæmda og aðeins 1,2 að ég hygg á fjárlögum þessa árs, en þörfin var metin á árinu 1986 upp á 20 millj. kr. á þáverandi verðlagi til að koma húsnæði skólans í sómasamlegt horf. Þetta mun eiga við um marga aðra héraðsskóla þó ég vilji ekki um það fullyrða hvað snertir aðbúnaðinn. Hann er vissulega einn þáttur þessa máls, en hitt ekki síður að fundinn verði skynsamlegur farvegur fyrir starf í þessum skólum innan skólakerfisins eða þá til annarra þátta.



Virðulegi forseti. Till. sem hér er á dagskrá er ákaflega þörf og góð og satt að segja mjög brýn. Tómlæti varðandi framtíð og afdrif héraðsskólanna er nokkurt áhyggjuefni því hér er um mjög mikil verðmæti að ræða sem þjóðin á og ber að varðveita og þá á ég ekki við í þröngum skilningi þess orðs og ekki aðeins hvað varðar þær byggingar sem snerta þetta skólahald beint heldur allt það sem í kringum þá er því í kringum þessa héraðsskóla er mikið líf, mikið mannlíf og þjónusta sem er í hættu. Það er atvinna og fjárfestingar og allt þetta er í hættu ef þetta skólahald leggst af eins og raunin hefur orðið sums staðar. Það er mjög brýnt að það verði með einhverjum hætti tekið á þessu og reynt að snúa við þeirri þróun sem nú er í gangi, þ.e. að finna skólunum nýtt hlutverk ef þeir ekki lengur nýtast eins og til var ætlast. Ég þekki vel til á einum slíkum stað sem að vísu er einn af best settu stöðunum en engu að síður í verulegri hættu. Þar á ég við Laugaskóla í Reykjadal. Þar er skólasetur sem um langt árabil, reyndar nær 70 ár, hefur verið eitt helsta mennta- og menningarsetur í Suður-Þingeyjarsýslu og jafnvel þótt víðar væri leitað. Þar er mikil starfsemi í kringum þann stað sem hefur byggst upp um langt árabil, hægt og þó markvisst. Það er mjög mikil þjónusta í kringum þennan stað. Þar hefur byggst upp verslun og verkstæði, sparisjóður, póstþjónusta og íþróttasvæði. Fólk á þessu svæði er nú mjög kvíðið um framtíð staðarins og hvernig tekið verði á málum því það varðar þeirra líf og lífsafkomu hvernig tekið verður á því. Þarna hafa verið margir skólar, grunnskóli, héraðsskóli, sem nú er orðinn að hreinum framhaldsskóla með 9. bekk og áfram fyrstu bekki menntaskóla, og húsmæðraskóli, sem því miður er nú í algjöru tómarúmi eins og er, og þarna hefur um langt skeið verið mikil uppbygging sem eins og ég sagði áðan er í mikilli hættu og fólkið er kvíðið yfir því sem er að gerast og hvernig það muni þróast. Við skulum ekki gleyma því að við erum ekki bara að tala um byggingar og fjárfestingar sem við viljum nýta. Við megum ekki gleyma mannlegum þætti þessa máls og að líf og afkoma fjölda fólks er undir því komið að það sé ekki horft sljóum augum á hnignun þessara fyrrum stórkostlegu mennta- og menningarsetra landsins. Ég vil, virðulegi forseti, aðeins lýsa þeirri von minni að þessi þáltill. verði samþykkt og þessi nefnd skipuð og tekið á þessu máli eins og vert er.



Hæstv. forseti. Ég þakka þeim hv. 2. þm. Austurl. og 10. þm. Reykn. þær undirtektir sem þeir höfðu við þessa till. og á hvern hátt þeir mæltu með málinu, því það er það sem skiptir máli, og jafnframt vil ég biðja forláts á þeim mistökum sem mér urðu á undir lok máls míns fyrr í dag. Ég vil gjarnan leggja til að málinu verði vísað til hv. félmn. Sþ. Ég var með deildina ofarlega í huga og nefndi menntmn., en það er alveg rétt, sem kom fram hjá fyrrv. hv. menntmrh. sem hér er viðstaddur, að hún er engin til í Sþ. en hins vegar félmn. En að lokum þetta: Ég legg áherslu á að þetta mál fái þann framgang að það komi til afgreiðslu þingsins fyrir þinglok.



Virðulegi forseti. Ég hefði haft áhuga á að ræða þetta mál talsvert mikið, en af öðrum ástæðum var ég forfallaður þegar umræða hófst um þetta mál. Ég álít að þetta sé ágæt till. og nauðsynleg í stöðu þessara mála í dag þegar rætt er um framtíðarhlutverk héraðsskólanna. Það hefur of lítið verið fjallað um þessi mál því að við erum hér að fjalla um stofnanir sem hafa haft að mínu mati heillavænlegri áhrif á íslenskt þjóðfélag á undanförnum áratugum en jafnvel nokkuð annað sem upp hefur komið í sambandi við þau mál sem snerta menntun og menningu þessa þjóðfélags. Héraðsskólarnir voru á sínum tíma bylting hér á landi og þeir hafa til síðari ára staðið undir því hlutverki sem þeir hugsuðir sem komu þessum skólum af stað á sínum tíma gerðu sér vonir um og kannski rúmlega það. Áhrif þessara skóla eru þess vegna enn gífurlega sterk meðal þjóðarinnar og það er þess vegna engin ástæða til að láta afskiptalaust hvernig framtíð þessara mála verður að því er varðar héraðsskólana. Að sjálfsögðu hefur verið talsvert um þetta fjallað í menntmrn. í tíð margra hæstv. menntmrh. og ég skal ekki rifja það upp, en niðurstaðan er samt sú í alvöru að afsetja þessa skóla, miðað við þá sjálfkrafa þróun sem hefur orðið á vissum stigum í menntakerfinu á undanförnum árum. Þar á ég við fjölbrautaskólana sem ég er ekkert að lasta, en eigi að síður hefur gleymst og aldrei verið á því tekið að marka framtíðarstefnu í framhaldsskólamálum hér á landi þar sem þessu skólastigi hefði verið sýnd sú virðing sem því ber miðað við sögu þessa máls. Ég skal ekki fara meira út í það, en það sýnir sig núna að þegar á að fara að fella þessa skóla formlega út úr kerfinu gefast menntamálaráðherrarnir upp, eðlilega, vegna þess að þeir reka sig á að rætur þessara stofnana standa miklu dýpra og sterkara í íslensku þjóðlífi en menn hafa gert ráð fyrir. Þar af leiðandi hefur það komið m.a.s. nú upp í sambandi við meðferð fjárlaga fyrir þetta ár að það hefur verið hætt við þau áform sem ákveðin höfðu verið. Ég tek þess vegna undir þáltill. og tel hana mjög tímabæra og hafði raunar gert ráð fyrir því, miðað við þau sinnaskipti sem urðu í viðkomandi ráðuneyti, að það færi fram ítarleg úttekt og umræða um hvernig þessir skólar eiga að þjóna framtíðinni. Við þm. Vesturlands höfum miklar áhyggjur af okkar héraðsskóla, þ.e. Reykholti, sem er ekki aðeins héraðsskóli í augum þjóðarinnar heldur hin merkasta menningarstofnun sem er hér á landi, forsagan er slík, ef það á að horfa á að svona stofnanir grotni niður og verði að engu fyrir sinnuleysi ráðamanna þjóðarinnar. Það gengur ekki. Við stöndum núna frammi fyrir því að við erum með gífurlega uppbyggingu í Reykholti. Á fjárlögum þessa árs eru 15,2 millj. til að halda áfram uppbyggingu á mötuneyti og annarri aðstöðu sem skólann hefur skort og þar af leiðandi er ekkert smámál um að ræða og taka á því í alvöru hvað á að gera við slíkar stofnanir, hvaða hlutverki þær eiga að gegna í íslensku þjóðfélagi því það er af nógu að taka. Það þarf bara að ganga rösklega í að ræða og athuga þessa möguleika og átta sig á því að það er engin ástæða til þess að öll framhaldskennsla á Íslandi fari fram við Faxaflóa eða í Reykjavík eða á Reykjavíkursvæðinu. Það er af nógu að taka úti um land þar sem aðstaðan er fyrir hendi. Við megum ekki láta það henda á hv. Alþingi að þessum málum sé ekki sinnt, það sé bara hugsað að þetta gerist einhvern veginn. Þess vegna tek ég undir það hlutverk, sem þessari till. er ætlað, að það verði gerð raunhæf úttekt á þessu og sérfróðir menn fjalli um og við fáum að sjá slíkar hugmyndir og til framhaldsumræðu um þetta þarfa mál.



Hæstv. forseti. Á þskj. 206 er till. til þál. um langtímaáætlun í samgöngumálum. Flm. þessarar till. eru allir þm. Borgarafl. 1. flm. till. er Benedikt Bogason, varamaður Borgarafl. í Reykjavíkurkjördæmi. Þar sem hann situr ekki lengur á þingi hefur það komið í minn hlut sem meðflm. að hafa um till. framsögu og gera grein fyrir efni hennar. Þáltill. er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: "Alþingi ályktar að fela samgrh. að skipa nefnd sérfræðinga til að gera tillögur um áætlun í samgöngumálum fyrir landið allt og gera rökstudda spá um framvindu einstakra þátta til ársins 2010. Nefndin skal einkum taka til meðferðar eftirfarandi þætti: 1. Vegagerð, flugvallagerð og hafnargerð. 2. Farþega- og vöruflutninga til og frá landinu og innan lands. 3. Flutninga- og umferðarmiðstöðvar. 4. Skipakost, flugvélakost og bifreiðaeign. 5. Innbyrðis samspil og áhrif allra þátta. 6. Fjárfestingar og rekstur hjá ríki og sveitarfélögum. Tekjustofna, markaða tekjustofna. 7. Skilyrði til einkarekstrar, svo sem verðlagningu, skatta og skyldur og möguleika til aðlögunar að tækniframförum. Nefndin skili áfangaskýrslu í nóvember 1988 og lokaskýrslu í október 1989." Það er kunnara en frá þurfi að segja að þróað velferðarríki á nútímavísu er algjörlega háð því að allar samgöngur séu greiðar. Hvort sem um er að ræða þéttbýli eða dreifbýli eru það gæði farvega og tækja í samgöngum sem skera úr um það hversu stór svæði geta boðið upp á dagleg samskipti og stuðlað að bættri afkomu og betra mannlífi. Samtenging slíkra heimamarkaðssvæða með tilliti til öryggis, hraða og hagkvæmni sker svo úr um hæfni á þjóðhagslegum grundvelli, auk jafnra möguleika allra til samfélagsþjónustu og menningarlegra og félagslegra samskipta. Það er engu að síður mikilvægt að samgöngur landa í milli séu greiðar, tíðar og reknar á sem hagkvæmastan hátt, sérstaklega á síðustu árum eftir að möguleikar hafa opnast fyrir því að öll jörðin verði eitt markaðssvæði. Ný og æ fullkomnari og hagkvæmari flutningstæki haldast í hendur við framfarir í fjarskiptum, tölvutækni og upplýsingaflæði, auk þess sem nú er verslað með hugvit og oft staðlaða einingahluti í stað fullunninnar vöru áður. Hráefni er flutt frá fjarlægustu stöðum og ferðamannastraumar liggja heimsálfa á milli. Hér á landi hefur þróunin í samgöngum bæði innan lands og við útlönd verið mjög hröð á síðustu árum. Hinir einstöku þættir hafa þróast sjálfstætt án þess að um verulega samræmingu hafi verið að ræða. Stundum hafa orðið árekstrar milli ólíkra greina svo sem landflutninga og sjóflutninga og blandast ríkisafskipti inn í það dæmi. Fyrir um aldarfjórðungi var fyrst farið að gera athuganir og áætlanir í samgöngumálum á vegum Efnahagsstofnunar og Framkvæmdabanka Íslands. Þá gerði Framkvæmdastofnun ríkisins samgönguáætlanir í landshlutunum á 8. áratugnum og á síðustu árum hefur samgrn. látið gera slíkar áætlanir en þær hafa flestar fremur verið gagnasöfnun og skammtímaáætlanir en heildarstefna. Margar fleiri áætlanir hafa verið gerðar varðandi ýmsar greinar samgöngumála, svo sem í ferðamálum og staðbundnum verkefnum. Með þessari þáltill. um langtímaáætlun í samgöngumálum viljum við flm. leggja áherslu á að skyggnst verði fram í tímann svo stjórnvöld, almenningur og sérstaklega þeir sem að samgöngumálum vinna geti áttað sig á því hverju þeir megi búast við á sviði samgöngumála næstu árin. Þá er hún ekki síður sett fram í því skyni að athugað verði hvort verja megi þeim fjármunum sem nú er varið til samgöngumála betur en nú er gert og mat lagt á það í hvaða ástandi samgöngumál eru í dag og hvort við erum á réttri leið á þessu sviði. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að sú nefnd sem skipuð verður taki til meðferðar vegagerð, flugvallagerð og hafnargerð og birti álit þar að lútandi til ársins 2010, hvernig hún sér fyrir sér þróun þessara mála og einnig hvort hægja megi á einhverjum framkvæmdaþætti verði framlög til annars aukin. Þá mætti hugsa sér að nefndin taki til athugunar hvort tengja megi tvo staði saman með tilliti til samgangna þannig t.d. að leggja bundið slittag á milli þannig að dregið sé úr þörfinni fyrir að byggja flugvelli á báðum stöðunum eða þá hvort hætta megi við stækkun hafnar er til framtíðar er litið teljist það ónauðsynlegt með tilliti til annarra samgönguþátta eða breytts skipulags í vöruflutningum. Í vegamálum er nú unnið samkvæmt fjögurra ára áætlun frá 1983, en ekki var samþykkt tólf ára áætlun sem lögð var fyrir þingið á síðasta ári. Hins vegar er tíu ára áætlun í flugvallamálum samþykkt á síðasta þingi. Þá var lögð fram á síðasta þingi fjögurra ára hafnaráætlun sem unnið hefur verið að en ekki fengist formlega samþykkt á Alþingi. Mun sú áætlun vera í endurvinnslu. Í öðru lagi er gert ráð fyrir í þáltill. að nefnd sú sem skipuð verði athugi framvindu í farþega- og vöruflutningum til og frá landinu og innan lands. Á undanförnum árum hefur ný tækni rutt sér til rúms í vöruflutningum á sjó með gámavæðingunni og hefur það fyrirkomulag tekið stakkaskiptum. Þá var komið nokkuð fast form á landflutninga með vörubílum og má búast við aukinni hlutdeild þeirra með bættum vegasamgöngum. Flytja þeir frekar pakkaflutninga en skipin þungaflutninga þar sem um samkeppni er að ræða. Í ferðaiðnaði hafa orðið verulegar breytingar á undanförnum árum og hafa hótelbyggingar og gistiheimili sprottið upp. Á þennan þátt verður sérstaklega að líta með tilliti til samgangna til landsbyggðarinnar. Í þriðja lagi er bent á flutninga- og umferðarmiðstöðvar. Það er verðugt verkefni að athuga hvaða áhrif sú þróun hefur, sem nú er hafin, að skipafélög hætti strandflutningum og einbeiti sér að vöruflutningum til eins staðar og síðan öðrum flutningaleiðum til ákvörðunarstaða. Í fjórða lagi felur tillagan í sér athugun á því hvernig skipakostur, flugvélakostur og bifreiðaeign kemur til með að verða. Það má t.d. benda á hér að brýnt er fyrir flugfélögin að endurnýja flugvélakost sinn í innanlandsflugi. Við val á nýjum flugvélum fyrir þá aðila er nauðsynlegt að vita stefnu í flugvallamálum, hvort búast megi við löngum eða stuttum brautum og hvort flugvellir verði með bundnu slitlagi eða ekki. Þá getur tímasetning skipt verulegu máli. Í fimmta lagi er gert ráð fyrir að athugað verði innbyrðis samspil hinna ýmsu samgöngugreina og áhrif sem einn þáttur getur haft á hinn þegar til lengri tíma er litið. Í sjötta lagi er komið inn á þátt ríkisins og sveitarfélaga í samgöngumálum og þá sérstaklega er varðar fjármögnun og hvernig tekna skuli aflað í því skyni að standa straum af þeim fjárfestingum sem nauðsynlegar eru til að halda uppi góðum samgöngum. 7. liðurinn varðar einkaaðila er vinna að samgöngumálum og þá sérstaklega hvernig ríkið skuli búa að þeim varðandi verðlagningu, þjónustu þeirra, skatta og hvað langt eigi að ganga í þeim efnum að setja þeim skyldur á herðar. Þá er einnig í þessum lið lagt til að athugað verði hvernig ríkisvaldið geti komið inn í til að auðvelda einstaklingum að taka í sína þjónustu nýja tækni. Það er gert ráð fyrir því í þáltill. að nefnd sú sem skipuð verði skili áfangaskýrslu í nóvember 1988 og lokaskýrslu í október 1989. Eins og fram hefur komið gerir till. þessi ráð fyrir framtíðarsýn í samgöngumálum og hvernig þróun geti litið út og þá sérstaklega hvað tekur við eftir 510 ár að lokinni grunngerð helstu samgöngukerfa þegar allir staðirnir á landinu verða komnir í sæmilegt samgöngusamband með flutningum á sjó, landi og í lofti. Þá hefst nýtt þróunarskeið sem gefur enn meiri möguleika á stóraukinni hagkvæmni, styttingu leiða og samræmingu á milli mismunandi kerfa. Till. þessi er því flutt til að gefa okkur innsýn inn í það sem koma skal og við verðum að vera í stakk búin til að taka á móti framtíðinni. Það er lagt til að þessi tillaga verði samþykkt og henni vísað til allshn.



Herra forseti. Eins og forseti og hv. þm. vita flytur sá sem hér stendur nær undantekningarlaust mjög stuttar ræður og ég ætla því að freista þess að ljúka máli mínu á eins og tveimur mínútum. Ég vil segja um efni þáltill. sem hér er rædd að ég fagna því að menn skuli taka samgöngumálin upp og sinna þeim. Ég ætla ekki að tjá mig efnislega um einstaka liði tillögunnar, hvorki gera við þá athugasemdir né lýsa við þá sérstökum stuðningi. Ég held hins vegar að sú hugsun sem liggur að baki tillögunni, þ.e. að á skorti um áætlanagerð og upplýsingasöfnun á sviði samgöngumála, sé rétt og það sé þarft að sinna því verkefni. En aðalerindi mitt hingað, herra forseti, var að vekja athygli á því að fyrir þinginu liggur nú þegar þáltill. sem er nokkuð skyld, þ.e. till. til þál. um samræmingu áætlana á sviði samgöngumála og mannvirkjagerðar á þskj. 138, 133. mál þessa þings. Þar er einmitt lagt til að Alþingi feli ríkisstjórninni að vinna að samræmingu áætlana á sviði samgöngumála. Eins og kom fram í máli frsm. eru þegar til ýmiss konar áætlanir, sumar samþykktar af hinu háa Alþingi, aðrar notaðar sem vinnugögn, þó að þær hafi ekki verið endanlega afgreiddar hér, eins og hafnaáætlun og reyndar langtímaáætlun um stefnumörkun í flugmálum sem ekki hefur verið samþykkt á Alþingi þó að tekjuöflunarfrv. þeirri áætlun tengd hafi hins vegar verið samþykkt. Ég vildi vekja á því athygli, herra forseti, að það liggur þegar fyrir þinginu svo skyld till. að ég teldi nauðsynlegt að þær verði skoðaðar saman, þessar tvær þáltill. Ég vil því mælast til þess, þar sem þáltill. á þskj. 138 var vísað til atvmn., og beina þeirri spurningu til frsm. hvort hann gæti fallist á að breyta tillögu sinni um nefnd þannig að báðar tillögurnar færu til einnar og sömu nefndarinnar, enda hygg ég að eðli málsins samkvæmt sé ekki óeðlilegt að tillögurnar séu til meðferðar í atvmn. og ég teldi það til bóta ef þessi tvö mál, svo skyld sem þau eru, væru til meðferðar og skoðunar í einni og sömu þingnefndinni.



Hæstv. forseti. Mér var að sjálfsögðu kunnugt um þá þáltill. sem hv. síðasti ræðumaður hefur lagt fram í þinginu og ég get tekið undir að að vissu leyti er það sem hér er mælt fyrir samhljóða því sem þar er lagt til. En það er eitt sem skilur þarna á milli og það er að þarna er gert ráð fyrir langtímaáætlunum allt til ársins 2010 um hvernig þessi mál geti þróast og hverju við megum búast við á þessu 20 ára tímabili. Það má í sambandi við till. sem hv. 4. þm. Norðurl. e. minntist á einnig geta þess að fyrir þinginu eru margar aðrar þáltill. sem geta fallið undir þetta sama og mætti þar nefna þá till. sem var rædd í dag um Vesturlandsveg og fleiri tillögur sem bornar hafa verið fram. Ég hef ekki neitt við það að athuga að þessi till. verði til umræðu í atvmn. og ég mundi þá taka undir það, sem hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði, að það væri vel athugandi að ræða þær í samhengi. Ég sé að klukkan er að nálgast fimm og ég hef þá ekki þetta lengra.