Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Benedikt Sveinsson) Jeg ætla að fylgja þessu frv. úr hlaði með örfáum orðum. Greinargerð þess skýrir, hvernig á því stendur og hvernig það er til komið. Hestamannafjelagið „Fákur“ hafði í upphafi allmikinn stuðning af veðmálum, sem fóru fram undir handleiðslu stjórnar fjelagsins, og gat fyrir þá sök veitt hærri verðlaun en áður hafði tíðkast við kappreiðar. En eftir útkomu laga um hlutaveltur og happdrætti, er samþykt voru á Alþingi í fyrra, var litið svo á, að þessi veðmálastarfsemi fjelagsins væri ekki heimil að lögum. Það er að vísu ekki allskostar ljóst, hvort fyrir hana sje girt með þessum lögum, því að fjelagið virðist hvorki hafa fengist við „happdrætti“ nje „hlutaveltur“ í sambandi við kappreiðarnar, þótt veðmál hafi farið fram. En úr því að skilningur stjórnarinnar hefir valdið því, að leyfi hefir ekki fengist til veðmála, þá verður að setja undir lekann og gera þær breytingar, er af taki allan vafa. Af þeim ástæðum er frv. komið fram. Vænti jeg þess, að það gangi til 2. umr. og til allshn.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Þetta frv. er komið frá Ed. og er þess efnis að veita til dýpkunar á höfninni í Vestmannaeyjum 1/3 kostnaðar, alt að 70 þús. kr. Nú stendur svo á, að fengið er skip í sumar til þess að dýpka hafnir, og búast Vestmannaeyingar við að verða þess aðnjótandi, og því hefir bæjarstjórnin samþykt að leggja fram nú þegar fje til verksins. Enda er ekki vanþörf á að dýpka Vestmannaeyjahöfn. Inn í hana geta stærri skip ekki siglt, og veldur það vandkvæðum við útskipun fisks o. fl. Til þess að bæta úr þessu ástandi, leggur bæjarfjelagið á sig mikil útgjöld, og samkvæmt gildandi hafnarreglugerð eru hafnargjöld af uppskipaðri og útskipaðri vöru hærri þar en líklega nokkursstaðar annarsstaðar á landinu, og það jafnvel þrefalt og upp í sjöfalt hærri. Þennan aukakostnað leggur bærinn á sig til þess að búa í haginn fyrir sig. En ríkisvaldinu er og málið skylt, því að eins og kunnugt er, eru Vestmannaeyjar ein hin ágætasta verstöð hjer á landi, sem mjólkar ríkissjóði drjúgum. Tekjur ríkissjóðs þaðan nema rúmlega 1/2 milj. kr. á ári. Ríkissjóður er í raun og veru aðeins að endurbæta sína eigin eign og búa í haginn fyrir framtíðina. Frá því höfnin var endurbætt þar síðast, hefir mannfjöldi í bænum aukist um helming, atvinnurekstur blómgast æ meir og tekjur ríkissjóðs af atvinnurekstrinum margfaldast. Ef höfnin væri nú endurbætt svo, að inn í hana gætu siglt stærri skip og fleiri bátar rúmast á henni, má vænta framhalds á tekjuaukningu síðustu ára. Frv. hafði mikið fylgi í Ed.Fjhn. fylgir því óskift. Jeg vænti þess, að viðtökur hv. deildar verði eftir því.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg gæti í raun og veru látið nægja að vísa til nál., til þess að gera grein fyrir því, af hverju nefndin vill fella þetta frv. - Ef þetta land er selt undan Mosfelli, er ekki lengur hægt að búa þar nema litlu búi. Graslendi heima fyrir er lítið, einkum þar sem stór spilda, hinn svo nefndi „Víðir“, hefir verið plægð og sumt selt burtu. Þetta er í órækt, og þótt einhverntíma kæmist rækt í það, yrði það notað til slægna, en ekki til beitar. Búfjárhagar heima við eru svo litlir, að beita verður á heiðarlandið, og eigi ábúandinn sauðfjenað, er ekki í annað hús að venda með hann. Það sýnist líka meira en lítið undarlegt að leggja til, að rýrð sjeu gæði jarðarinnar til stórra muna, um leið og jörðin er á ný gerð að löglegu prestssetri. Ef einhverntíma kæmi þarna duglegur klerkur, sem vildi hafa full not jarðarinnar, hygg jeg, að honum þætti í þessu lítill búhnykkur. - Áður var heyjað mikið á þessu svæði, sumpart í Bringum, sem þá voru ekki sjerstakt býli, og sumpart í því landi, sem nú á að selja. Svo sem menn vita, vex valllendi betur sum ár, en önnur ár spretta mýrar ágætlega, þótt valllendisengjar sjeu gagnslausar. En vestan í heiðarlandinu er ágætt mýrarengi, og til þess tekur söluheimildin. Nú hagar svo til, að sumstaðar er mjög ógreiðfært um land þetta, og því hefir verið minna heyjað þar en hægt væri, ef vegur lægi um landið. Nú er verið að leggja veg, sem að vísu nær enn sem komið er aðeins að Laxnesi, en verður lagður á næstu árum austur Mosfellsheiði og kemur einmitt til með að liggja um þetta engjasvæði, sem söluheimildin nær til. Sá, sem búið hefir á Mosfelli, hefir að jafnaði leigt meira eða minna af þessu engjasvæði til slægna og haft af því nokkrar tekjur, auk þess sem áður var títt, á meðan stórbú var rekið á Mosfelli, að sækja þangað heyskap. En að hægt hefir verið að leigja til muna af slægjum þessum síðari ár, er af því, að núverandi ábúandi er fátækur maður, sem ekki hefir haft kraft til þess að sækja heyskap um svo langan veg. En kæmi þangað athafnamaður, sem mikið ljeti til sín taka, mundi honum ekki veita af einhverju af þessu engjalandi. Nú eru færðar fram fyrir þessari kaupbeiðni þær ástæður, að sveitin þurfi að fá þennan hluta heiðarinnar fyrir upprekstrarland. En það hefir nú verið svo um langt skeið, að sveitin hefir notað þetta land fyrir afrjett og fjeð fengið að ganga þar óáreitt, nema hvað stuggað hefir verið við því af mönnum þeim, sem verið hafa þar við heyskap. Mundi því sveitin nota þetta land eftir sem áður fyrir afrjett, þó að ekkert yrði af kaupunum. Áður greiddi sveitin um nokkurra ára skeið prestinum á Mosfelli 25 kr. á ári fyrir að mega nota heiðarlandið fyrir afrjett. En svo hætti sveitin að greiða gjald þetta, sumpart vegna þess, að bændum þótti óþarft af presti að selja slægjur, og heldur ekki það mikið gagn af þessu landi, að ástæða væri til að borga fyrir það, nema ef þeir fengju að hafa öll not landsins. Nú hafði verið heyjað mörg hundruð hesta í þessu landi og því engin von til, að prestur vildi sleppa þeim tekjum, sem hann fjekk í slægjukaup, fyrir þá litlu upphæð, sem sveitin greiddi. Jeg verð að halda því fram, að það geti ekki komið til neinna mála að selja þetta heiðarland undan jörðinni, nema þá að horfið yrði að því ráði, sem jeg tel þó ólíklegt, að öll jörðin verði seld. En það yrði vitanlega ekki gert nema með samþykki Alþingis. En það, að selja alla jörðina, mundi jeg telja sjálfsagðara heldur en að rýja hana þeim einu gæðum, sem hún hefir til frambúðar. En sjerstaklega finst mjer þó hjákátlegt að fara fram á að selja allmikið land undan jörðinni, þegar samhliða er á ferðinni stjfrv. um að endurreisa Mosfellsprestakall og að hjer er um jörð að ræða, sem er prestssetur. Auk þess er býli bygt úr landareigninni, sem notar mikið þetta land frá heimajörðinni, og þess vegna enn síður forsvaranlegt að verða við þessari kaupbeiðni. Annars hefir allshn. ekki viljað annað en að tryggja það, að jörðin gæti haldist áfram með gæðum sínum og gögnum, að hægt verði að búa á henni. Að síðustu vildi jeg geta þess, að nú er búið að selja undan jörðinni 120 dagsláttur, sem áður var ágætt slægju- og beitiland fyrir búpening þann, sem heima gekk, svo að þess vegna er enn meiri ástæða til að rýra jörðina ekki frekar en orðið er. Tel jeg svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, en vænti, að hv.þdm. geti fallist á þá till.allshn. að fella frv. þetta.

Ólafur Thors Mjer er ljóst, að orðalengingar um smámál sem þetta hafa enga þýðingu og gera ekki annað en að þreyta hv.þdm. Þó get jeg ekki leitt hjá mjer að leiðrjetta ýmsar villur, sem komist hafa inn í nál.hv.allshn.Hv. allshn. telur mesta skaða að selja þennan landskika undan jörðinni. Jafnhliða telur hún, að sveitin hafi enga þörf fyrir land þetta. Þá skýrir nefndin frá því í áliti sínu, að þetta umrædda svæði, sem farið er fram á, að sveitin fái keypt, sje aðalbeitarland jarðarinnar. En þetta er rangt. Heiðarlandið er afrjettur jarðarinnar, en fyrir nautpening og annan búpening, sem haldið er heima á sumrum, er land þetta með öllu ónothæft til beitar. Það liggur um 7–10 km. frá peningshúsum jarðarinnar og mundi taka um 3 Stundir morgna og kvöld að koma nautpeningi í haga og sækja hann. Og geta allir dæmt um, hvílíkur búhnykkur það mundi verða fyrir ábúanda Mosfells að nota þetta land fyrir kúabeit. Það eina, sem hægt er að segja, að ábúandi Mosfells fari á mis við, ef landið er selt, er slægjukaup það, sem hann hefir fengið fyrir að leyfa heyskap í heiðarlandi jarðarinnar. En þó segja kunnugir mjer, að það gjald sje ekki hærra en það, að ekki hrökkvi það til þess að greiða fjallskilakostnað af landinu. Að mínu viti er aðalkjarni málsins sá, að andvirði hins selda lands á að nota til þess að bæta og rækta heimaland jarðarinnar. Fróðir menn munu telja, að fjárhæð sú, er fæst fyrir hið selda land, muni nægja til þess að rækta um 6–10 hektara, en það orkar ekki tvímælis, að sá viðauki við ræktað land jarðarinnar er ábúanda jarðarinnar miklu meiri fengur en heiðarlandið. Nefndin segir í áliti sínu, að hinn svo nefndi Mosfellsvíðir sje allur tættur og mikið af því landi selt undan jörðinni. En þetta er ekki rjett. Það mun láta nærri, að búið sje að tæta um 1/3 af landi þessu, en af því hefir verið selt um 1/3 undan jörðinni. Eftir munu vera um 80 hektarar, sem að mestu leyti eru ótættir enn. Auk þessa á jörðin eftir stórar landspildur, sem er nægilegt beitiland fyrir nautpening og hesta, þótt búið margfaldaðist, miðað við það, sem verið hefir. Enn á jörðin allstórt landflæmi, sem kallað er Jónssel. Hefir það að jafnaði verið notað til slægna frá Mosfelli, en til þessa lands nær söluheimildin ekki. Loks má nefna eina landspildu enn, sem Bringur heita, sem að vísu er í bygð nú. En svo er um hnútana búið, að ábúandi Mosfells getur lagt það land undir heimajörðina, ef hann sæi sjer hag í því, t. d. að hafa þar sauðfjárrækt. Jeg verð því að mótmæla því, að jörðin sje á nokkurn hátt rýrð með því að selja heiðarland það, sem frv. fer fram á, heldur virðast mjer meiri líkur fyrir því, að einmitt þetta geti orðið til þess að bæta hana og auka verðmæti hennar til stórra muna. Þá kem jeg nú að því atriðinu, hvort hreppnum sje nokkur þörf á að eignast landið. Um það ætla jeg ekkert að þrátta. En með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa upp kafla úr brjefi hreppsnefndarinnar til mín. Þar eru taldar fram aðalástæðurnar fyrir því, að hreppsnefndin hefir í umboði sveitarinnar farið fram á að fá þetta heiðarland keypt. Þessi kafli hljóðar þá á þessa leið: „Meiri hluta af jörðum í Mosfellshreppi er svo háttað, að þær eru betur fallnar til sauðfjárræktarennautgripa (víðast ekkert kúgæft hey utantúns) og á mörgum þeirra er talsvert mikið land, sem alls ekki verður nytjað öðruvísi en til beitar fyrir sauðfje - haust- og vetrarbeit. En til þess að fjáreign sje örugg og arðvænleg, þarf að tryggja til sumarbeitar svo gott land, sem kostur er á. Hreppurinn hefir ekki viðurkenningu fyrir eignarheimild nema á litlum hluta af afrjettarlandi. Fjórar jarðir aðrar en Mosfell - 3 bændaeign (Miðdalur, Elliðakot og Helgadalur) og ein þjóðareign (Þormóðsdalur) - eiga nóg upprekstrarland fyrir sig, og sumar þeirra nokkuð meira. En langmesta og besta landið á Mosfell. Land þetta hefir hreppurinn notað sem afrjettarland frá ómunatíð og altaf annast um öll fjallskil á því og stundum goldið auk þess leigu í peningum. Nú á síðari árum hafa ábúendur (prestar) á Mosfelli stundum leigt landið til slægna, helst Reykvíkingum. Sem eðlilegt er, hafa þá þeir menn varið landið, svo að afrjettarfjenaður hefir engan frið haft á því, en hröklast burtu, sumpart ofan í bygðina og gert þá skaða á heyjum og slægju löndum manna, og sumpart hefir hann farið í lönd annara sveita, sem flest eru heimalönd einstakra jarða, svo sem Stardals, Fremraháls, Fellsenda og Stíflisdals. Fari nú svo, að girðingar yrðu settar á hreppa- og sýslumörkum í heiðarlandinu, sem vel má vera, sjá allir, hve nauðsynlegt það er fyrir fjáreigendur í Mosfellssveit, að þeir hafi óskift afnot af þessu umrædda landi fyrir afrjettarfjenað sinn, en þau eru mjög óviss nema hreppurinn eignist landið. Ábúandi Mosfells getur haldið áfram að leigja landið til slægna um lengri eða skemri tíma, og má þá vel vera, að þeir menn tækju, sem girtu landið að meira eða minna leyti, og þó að landið sje ekki girt, þá er það varið að mestu, eins og áður er sagt . . . . “. Jeg hygg ekki, að jeg þurfi sjálfur að bæta neinu við þau rök, sem þessir kunnugu menn færa fyrir þörf hreppsins um að eignast þetta land. Veit jeg, að allir, sem þekkja þessa menn, leggja trúnað á orð þeirra, og vænti jeg mjer mikils styrks af umsögn þeirra, vegna þess hve þeir eru kunnir mörgum hv.þdm. Mjer sýnist það tvent bert í þessu máli, að Mosfell verður engu verri bújörð, þótt heiðarlandið verði selt, úr því að andvirði hins selda lands gengur til ræktunar heimalandsins, og að hreppurinn hefir ríka þörf fyrir afrjettinn, þörf, sem löggjafanum ætti að vera því ljúfara að bæta úr, sem hjer eiga hlut að máli landskunnir búforkar, sannir forgöngumenn um nýrækt og fyrirmyndarbúskap í hvívetna. Jeg lofaði að tala ekki langt mál og læt því staðar numið með þeirri ósk til hv.frsm. (JörB), - sem jeg þykist vita, að muni svara mjer -, að hann fari að mínu dæmi og tali stutt, svo að málið geti fengið afgreiðslu þegar í dag.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Það var eitt, sem mjer láðist að taka fram í fyrri ræðu minni, sem sje það, að mælast til þess við hv.flm. (ÓTh), að hann tæki frv. aftur. Og þó að það sje kannske um seinan nú, þá ætla jeg nú samt að fara fram á það við hann. Annars þarf jeg ekki mörgu að svara honum og get víst orðið við þeim tilmælum hans að halda ekki langa ræðu. Það er fjarri mjer að lasta háttv.flm. (ÓTh) fyrir það, að hann reyni eftir bestu getu að túlka málstað þeirra manna, sem hjer eiga hlut að máli. En hitt held jeg, að hann geri fullmikið úr þörf eða nauðsyn sveitarinnar á því að ná eignarhaldi á þessu heiðarlandi. Annars vil jeg segja honum það, að jeg vildi miklu heldur styðja að því með atkvæði mínu að selja alla jörðina heldur en að taka undan henni landspildur. Og ætti jeg að greiða atkv. um annaðhvort þetta, mundi jeg fylgja því að selja jörðina. Þá ætla jeg með nokkrum orðum að víkja frekar að því, er jeg sagði um jörðina í fyrri ræðu minni. Samkvæmt síðasta fasteignamati er Mosfelli lýst svo, að þar sje töðufall heimatúns 200 hestar og útheyskapur 300 hestar, sem aðallega var aflað á Víðinum. Það land er nú búið að tæta og selja af því undan jörðinni 2 teiga. Jeg hefi hjer við hendina lýsingu á jörðinni áður en þetta land var sumpart eyðilagt til slægna eða selt, og sú lýsing er á þessa leið: „Land ekki mikið heima, nægt gripum að sumri, nokkur vetrarbeit. Sumt fjarri bak við Mosfell“. Það mun vera landspilda, sem Mosfell á norður við Leirvogsá og kölluð er „Svunta“. Það, sem farið er fram á að selja undan jörðinni með frv. þessu, er því meginhluti lands hennar, utan „Svuntunnar“ auðvitað.

Jörðin stendur strípuð uppi með eina svolitla svuntu!

. Þá eru Bringur eftir og Jónssel. Í Bringum hefir verið búið um stund. Þar er lítið tún, sem gefur af sjer 60 hesta af töðu, en útheyskapur jarðarinnar talinn um 400 hestar. Annars er lýsing jarðarinnar á þessa leið: „Land ákveðinn hluti úr heiðarlandinu, útsuðurhorn þess, rúmt og gott ætíð, er til nær, en talsvert snjóþungt. Smölunerfið (í afrjettarjaðri)“. Nú veit jeg vel, að ábúandi Mosfells, sem verður þá presturinn ef kallið verður endurreist, geti sagt upp ábúð á Bringum og tekið það land til heimajarðarinnar. En jeg veit ekki, hvort hv.flm. (ÓTh) er ljóst, hvernig varið er landamerkjum milli Bringna og Mosfellslands. Jeg fór í stjórnarráðið til þess að afla mjer upplýsinga um þetta og fjekk það svar þar, að ákveðin landamerki mundu engin vera, því að stjórnarráðið vissi ekki til, að nokkru sinni hefði verið gengið á landamerki, heldur mundu hinir fyrri prestar hafa sagt Bringubændum, hvað af landi aðaljarðarinnar þeir mættu nota, og svo verið alla þá stund, sem Bringur hafa verið í bygð. Þess vegna er mjer ekki grunlaust um, að síðar gæti risið upp ágreiningur um þessi óljósu landamerki, og er þá leiðinlegt fyrir ríkisvaldið að hafa átt þátt í því með sölu þessa lands. Afgjald af Bringum er metið á 60 krónur, og taki prestur jörðina úr ábúð, missir hann af þessum tekjum. En ef setja á þarna upp sauðfjárbú eins og í fyrri daga, þá er nauðsynlegt að hafa býlið í ábúð, því að of dýrt mundi það reynast, og jafnvel lítt mögulegt, að hirða um sauðfje í Bringum heiman frá Mosfelli. Þá ætla jeg með fáeinum orðum að víkja að ræðu hv.flm. (ÓTh). Hann vildi halda því fram, að ef sveitin næði eignarrjetti á þessu umrædda landi, þá væri um leið komið í veg fyrir það, að landið yrði leigt eða girt, sem annars mundi verða. Jeg get nú ekki sjeð, að neinn skaði sje skeður, þó að engjalandið sje girt, því að þá hefir fjeð betra næði og verður ekki ónáðað af þeim, sem þarna stunda heyskap. Annars liggur í hlutarins eðli, að prestur hefir ekki heimild til að leigja landið til lengri tíma en hann hefir sjálfur ábúð á jörðinni. Hann getur á engan hátt bundið hendur eftirkomenda sinna. Og þó að líkindi sjeu til, að ungur maður verði kosinn prestur að Mosfelli, þá hefir hann enga heimild til að binda jörðinni kvaðir lengur en á meðan hans nýtur við. Ef nú ætti að samþykkja þetta frv., þá er með því skapað fordæmi, sem ekki verður vitað, hvar við lendir. Jeg veit ekki til þess, að jörð eða jarðarhlutar hafi áður verið seldir, þar sem ekki voru lögákveðin landamerki. Það eru veigalitlar ástæður, að sveitin þurfi að kaupa þetta land af því hún á lítinn afrjett. Það á sjer víða stað. Jeg þekki t. d. jörð, sem á mikið land og víðáttumikið, sem sveitin notar og borgar fyrir árlega. Það er Úthlíð í Biskupstungum. Sveitinni er nauðsynlegt að geta haldið fje sínu þar. Nú gætu einhverjir fundið upp á því að girða þetta land, en samkv. röksemdaleiðslu hv.flm. væri þá nauðsynlegt fyrir sveitina að fá landið keypt, til þess að koma í veg fyrir, að yrði girt. Og jeg þekki fleiri dæmi þessu lík. Þá lagði hv.flm. mikla áherslu á það, að andvirði hins selda lands ætti að verja til umbóta heimajörðinni og taldi, að með því gæti prestur aukið búskapinn. En þetta eru svo barnalegar ástæður, að varla er orðum þar að eyðandi. Nú er mjer tjáð af kunnugum manni, að þarna mætti heyja um 2 þúsund hesta, þegar vegur er kominn þangað, sem slægjur eru bestar; en nú er torvelt að ná til þeirra. Hann gæti fengið 1500–2000 kr. bara fyrir slægjur. Hvað lengi er þá verið að fá peninga langt fram yfir jarðarverðið? Jeg kannast við ummælin úr brjefinu, sem háttv.flm. las upp. Það eru sömu ummælin sem standa í brjefi prestsins. Jeg fer að halda, að þeir hafi tekið úr brjefi prestsins til hv.þm., eða að sveitarstjórnin hafi þá orðað brjefið fyrir hann. En það skiftir ekki máli, hvort svo er. Það sýnir bara það, að presturinn, sem hefir gefið meðmæli sín með þessari sölu, hann er ekki glöggur á, hvað búskap hentar, ef hann yrði bóndi á Mosfelli. Annars þarf ekki að tala um það frekar, því að ekki er fullráðið, hver þarna komi til að þjóna, ef prestakall verður stofnað. Seinna geta líka aðrir komið þarna, sem kynnu máske betur við að nota jörðina meira til búskapar en mjer virðist þessi prestur ætla að gera. Jeg held þess vegna, að það væri í mesta máta óviðfeldið, ef Alþingi getur fallist á, að landið verði selt undan jörðinni og hafa ekki betri gögn í höndum til þess að byggja söluna á heldur en hjer liggja fyrir. Mjer er þetta á engan hátt kappsmál eða allshn. En við höfum lagt það eitt til þessa máls, sem við teljum forsvaranlegt eins og málið hefir legið fyrir okkur og er upplýst til þessa. Að öðru leyti getur nefndinni legið í ljettu rúmi um meðferð þess. En það verður sú einstakasta afgreiðsla nokkurs þingmáls um sölu jarðar, ef þingið getur fallist á að selja þetta land.

Pjetur Þórðarson Það var kannske rjettara og vissara af hv.frsm. (JörB) að taka það fram, að nefndinni hefði ekki gengið nema gott eitt til að ráða málinu á þann veg, sem hún hefir gert, enda líklegt, að enginn muni bera brigður á það. - En það er einkennileg tilviljun, að nefndin hefir hallast að þessu ráði, þar sem hjer er að ræða um almennings gagn, ef þetta land verður samkvæmt frv. tekið og selt frá jörðinni. Jeg get skilið þá menn, sem er illa við að selja opinberar eignir í hendur einstaklinga; en hitt get jeg ekki skilið, hvers vegna það er svo fráleitt að selja jarðarpart í hendur heilu hreppsfjelagi til almennra opinberra nota. öll röksemdaleiðsla nefndarinnar gengur út á að sýna og sanna það, að hjer sje um svo mikla hagsmuni að ræða fyrir væntanlegan prest á Mosfelli, og að það sje viðsjárvert eða jafnvel hættulegt að láta þá hagsmuni lenda hjá sveitarfjelaginu, sem hann á að lifa í. En líkindin hafa sýnt, eftir því sem upplýst er í málinu, að hjer sje verið að leggja á meiri hættu á þann hátt, að notin af þessu landi og aðalhagnaðurinn lendi í einstakra manna höndum, - jafnvel annara en hins væntanlega prests sjálfs. Hjer hefir ekki verið gerð nein grein fyrir því, hversvegna búskapurinn á þessu prestssetri geti ekki blessast, þótt þessi hluti jarðarinnar yrði seldur. - Mjer er kunnugt um það, að á Mosfelli eru nú hafðar 8 kýr og reyndar fleiri nautgripir, og þó dálítið sauðfjárbú, þótt þetta land sje ekki notað. Því að það er alkunnugt eftir þeim gögnum, sem hjer liggja fyrir, og umsögn hv.frsm. sjálfs, að þetta land, sem um er að ræða, er alls ekki notað neitt frá Mosfelli, því að einstökum mönnum eru leigð notin af þessu landi. Um mjög langan aldur hefir það ekki verið notað frá jörðinni sjálfri. Eftir því, sem fram hefir komið við umræðurnar, þá eru mest líkindi til, ef landið verður ekki selt sveitinni, að það lendi í hendur einstakra manna, sem girði það síðan. Þeir, sem óska eftir að fá landið leigt, munu nota sjer það á þann hátt, að aðrir hafi þess engin not. Það er þessi mikli munur á því að selja einstökum mönnum landið á leigu og því að fá það heilu sveitarfjelagi til eignar og umráða. Ef um það væri að ræða að selja þetta heiðarland einstökum mönnum, þá skildi jeg niðurstöðu nefndarinnar, enda þótt líkindi sjeu til, að landið verði ekki notað frá jörðinni.

Það er alls ekki rjett, sem þingmaðurinn er að segja!

. En ef á að selja hreppsfjelaginu, þá get jeg ekki skilið, hvers vegna ímyndaðir hagsmunir prests eins í framtíðinni eigi að ganga fyrir þörf til almenningsnota. Þetta hugsa jeg flestum deildarmönnum sje auðskilið mál, að hjer gæti verið um það að ræða að synja einu hreppsfjelagi að fá keyptan fullu verði jarðarhluta, sem það opinbera hefir í sjálfu sjer engin hlunnindi af að eiga, jafnvel þótt þarna kæmi svo duglegur prestur að jörðinni, að hann gæti notið einhverra hagsmuna af landinu fram yfir það, sem nú er og hefir verið um langan tíma. - Nei, það er auðheyrt líka á rökstuðningi hv.frsm. (JörB), að honum vefst tunga um tönn einmitt við að gera grein fyrir ástæðum nefndarinnar, - sem er eðlilegt, því að hjer er hann ekki að berjast fyrir almennum hagsmunum, heldur fyrir einstaklings hagsmunum. Jeg vona, að hann viðurkenni þetta. Jeg skal verða fyrstur manna til þess að viðurkenna það rjett, sem hv.frsm. tók fram, að nefndinni gengi ekki annað en gott til um þetta; en hún hefir farið ofurlítið vill vegar, og nú ætti hún að snúa aftur. Jeg vona, að það sje ekki orðið of seint enn og að hún muni nú jafnvel vilja falla frá þessari ákvörðun sinni þegar í stað.

Klemens Jónsson Jeg vil vekja athygli hæstv. forseta á því, að fjhn. hefir ekki getað haldið fund nú í 14 daga og fyrir liggja mörg mál, sem nefndin hefir ekki enn getað tekið ákvörðun um. Vil jeg því leyfa mjer að vekja athygli hæstv. forseta á því, að nefndin þarf nauðsynlega að fá tækifæri til að athuga þessi mál.

Hún verður að fara að hafa fundi á morgnana

. Þá hefir hún aðra fundi.

Forseti (BSv): Það má taka þetta til athugunar framvegis; en í dag verður ekki hjá því komist að halda fundinum áfram.

Ólafur Thors Jeg sje ekki ástæðu til að tala langt mál til andmæla hv.frsm.allshn. Hann las upp lýsingu á jörðinni og lagði út af hvernig hún yrði, ef frv. yrði samþ. Ekki gat hann um höfund þeirrar lýsingar, og hefði það þó verið óhætt, því að lýsingin var svo ljeleg, að hún gat ekki versnað, þótt höfundarins hefði verið getið, jafnvel þótt hann væri ekki neinn sjerstakur merkismaður. Í fyrri ræðu minni skýrði jeg frá, að jörðin misti einskis í, þó að þessi sala nái fram að ganga. Hefi jeg þar til vitnis tvo landskunna sómamenn, sem eru vel kunnugir öllum staðháttum á þessu umrædda landi. Jeg hefi notað fundarhljeð til þess að sýna hv. þingmönnum, hvaða land er farið fram á, að selt verði, og hefi jeg haft við hendina kort yfir svæðið. Tel jeg mjer það meiri styrk en langa ræðu um málið. Jeg hefi bent á, að þó að þetta land verði selt, þá hefir Mosfell mikið beitiland eftir sem áður, og heimalandið er svo mikið, að ef það væri ræktað, gæti það framfleytt margfalt meiri búpeningi en jörðin hefir haft í seinni tíð, ekki einungis í tíð núverandi ábúanda, heldur einnig þeirra næstu á undan honum. Það má deila um það, hve mikið hygginn búmaður geti hagnast árlega við leigu slægna, en ef hægt væri, eins og hv.frsm. heldur fram, að fá 1500–2000 kr. fyrir leigu slægnanna árlega, þá hafa það verið aumu búskussarnir, sem þarna hafa búið, því að enginn ábúandi hefir hagnast meira af þessu árlega en um 1/10 hluta þessarar upphæðar. Hv. frsm. spyr, hvernig fari um landamæri Bringna og heiðarlandsins, og hjelt hann, að það gæti valdið vandræðum. Ef til sölu kemur, ákveður atvinnumálaráðuneytið landamærin áður en salan fer fram, og þar með eru þau vandkvæði leyst. Jeg mótmæli þeim niðrandi orðum, er frsm. ljet sjer um munn fara um núverandi ábúanda. Jeg sje það á hv.frsm., að honum finst „niðrandi“ of sterkt orð, en hann sagði, að helst liti út fyrir, að hreppsnefndin hefði skrifað brjefið fyrir ábúanda, en hann einungis skrifað undir. Þetta eru alveg óviðeigandi orð og hv.þm. ósamboðin. Að lokum vil jeg þakka form. landbn. fyrir ræðu hans, sem var að miklu leyti alveg rjett. Jeg hygg, að það vegi þungt hjá þeim, sem ekki þættu mín rök nógu sterk, að sá deildarmanna, sem mesta hefir reynslu og þekkingu á búmálum, skuli fylgja mjer svo fast að málum.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Mjer finst lítið að græða á umr. um þetta mál. Þær eru ekkert annað en staðhæfingar á móti staðhæfingum, og því til lítils gagns fyrir þá, sem ekki þekkja landið. Enginn hefir getað borið á móti því með rökum, sem jeg sagði um landið. Jeg sagði, að Mosfellspresturinn verði að hafa sauðfje uppi í Bringum og mann til að hirða það þar á vetrum, og mun það verða ærið kostnaðarsamt. Þá er það skakt, að ekki sje notað til beitar það land, sem á að selja. Þá má einnig hafa þar stórkostleg slægjunot. Mjer hefir sagt vel kunnugur maður, sem lítur algerlega hlutlaust á þetta mál, að ef vegur verði lagður þarna, megi heyja 1000–2000 hesta í þessu landi. En í Bringum og heimalandi ekki meira en ca. 400 hesta. Ef þarna verður býli áfram, - hvaða grasnyt á þá bóndinn að hafa? Hv. flm. sagði, að lýsing jarðarinnar, sem jeg las upp, væri ófullkomin og ábótavant. Lýsinguna fjekk jeg uppi í stjórnarráði og bygði hana á lýsingu undirmatsmanns í Mosfellssveit. Hv. flm. getur lesið hana þar sjálfur, og mun hann þá komast að raun um, að engu orði er breytt. Það er ekki venja mín að túlka mál mitt eða kjósenda minna með ósönnum gögnum. Fari jeg skakt með, er það afsökun mín, að það er í annara orða stað. Hv. flm. viðurkennir, að ekki hafi verið ákveðin landamæri milli Jónssels og Bringna og þess lands, sem ætlað er að selja. Og það þori jeg að fullyrða, að aldrei hefir það verið samþykt á Alþingi áður að selja jörð án þess að vita, hvar landamæri hennar eru. Hv. flm. fer fram á, að þm. greiði því atkv., sem þeir vita alls ekkert um.

Það væri þá alveg nýtt!

. Jeg vildi þá heldur vita fyrst, hvað á að selja. Hv. flm. drap á, að lítil not hefðu verið að þessum slægjum. Það hefir þó undanfarin ár verið heyjað þar af öðrum um 400 hestar, og hefir þó ekki náðst til þess lands, þar sem slægjur eru bestar. Úr því mundi rætast, er vegurinn væri kominn. Það liggur í hlutarins eðli, að atvinnumálaráðuneytið ákveði landamæri milli heimajarðarinnar og hjáleigunnar, ef girt verður, en mjer finst viðkunnanlegra, að það væri gert áður en landið yrði selt. Annars er það ekki mitt verk að sjá um það; jeg á einungis að afla þeirra upplýsinga, sem hægt er. Hv. flm. endar ræðu sína á þakklæti til hv. form. landbn. Hann kom fram eins og hann vildi styðja málstað hv.flm. og talaði um, að hjer væri um hagsmuni einstaklings að ræða annarsvegar og almenningsheill hinsvegar. Jeg verð að segja, að þetta er þó sá maður, sem sveitin hefir viljað fá til sín og stendur til að embætti verði stofnað fyrir. Jeg geri ráð fyrir, að sveitarmönnum sje ekki alveg sama um það, hvernig að honum er búið. Þessi maður á að vera sálusorgari þeirra, og ekki nóg með það, heldur einnig leiðtogi þeirra í andlegum og veraldlegum málum. Jeg held, að hv.þm. Mýr. (PÞ) hafi skotið yfir markið, er hann beindi því að allshn., að hún væri að túlka mál einstaklings hagsmuna á móti hagsmunum heils sveitarfjelags. Hagsmunir sveitarfjelagsins yrðu ekki meiri en nú, nema það sje tilætlun þess að ætla að nota landið sem fjeþúfu. Þar að auki er land þetta opinber eign og allshn. er því að gæta hagsmuna ríkissjóðs, en ekki einstaklings. Ákúrur hans get jeg því látið mjer í ljettu rúmi liggja, enda býst jeg ekki við, að hv.þm. sje fæddur með þeim gáfum, að hann þurfi síður upplýsinga í málinu en við hinir, enda er jeg hræddur um, að hann sje að túlka hagsmuni færri einstaklinga en við. Jeg get ekki orðið við þeim tilmælum hans að taka till. okkar aftur. Jeg get ekki vænst þess, að hann taki ræðu sína aftur, því að það er ógerningur, úr því að hún er einu sinni fram komin, en óneitanlega væri það best fyrir hann sjálfan, ef það væri mögulegt.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg þykist sjá á nál., að allshn. líti svo á, að ef frv. verði samþ. og úr sölunni verði, þá verði prestssetrið svo að segja landlaust til slægna og beitar.

Presturinn mætti þá aldrei heita Jóhann, svo að hann fengi ekki viðumefnið „hinn landlausi“

. Út af þessu vil jeg taka það fram, ef frv. verður samþ., að stjórnin mun telja sjer skylt að undanskilja það land, sem prestssetrið og hjáleigurnar þarfnast til þess að halda uppi sæmilegum búskap. Í orðinu heiðarland felst mótsetning við heimaland, og ekkert af heimalandinu á að selja. Jeg verð að segja, að það er næsta algengt að selja hreppsnefndum heiðarlönd kirkjujarða, til þess að hafa fyrir upprekstrarland. Jeg sje því ekkert á móti því að selja þetta heiðarland frekar en önnur, þegar eftir verður skilið nægilegt land handa jörðinni. Það getur meira að segja verið hyggilegra að selja en að halda í það, þegar sveitarfjelagið vill kaupa; ekki hvað síst þegar þess er gætt, hvað landið er nálægt Reykjavík og hætt við, að mikið verði boðið í það. Það er vissulega mikil freisting fyrir fátækan prest að láta landið á leigu um lengri tíma, en það gæti aftur orðið erfitt fyrir sveitina, því að þá mundi hreppurinn geta orðið í vandræðum með afrjett. Aftur á móti get jeg ekki sjeð, að hlutaðeigandi prestur verði fyrir neinu skakkafalli, þótt salan nái fram að ganga, þegar eftirskilið er nóg heimaland handa jörðinni og andvirði heiðarlandsins gengur til þess að rækta hans eigin ábýlisjörð. Því er haldið fram, að mikið slægjuland sje á þessu heiðarlandi. Þannig er oft á heiðarlöndum, en slægjur eru þar vanalega ótryggar sökum ágangs. Jeg hefi viljað taka þetta sjerstaklega fram vegna þess, að hv.frsm.allshn. spurði, hvað það væri, sem ætti að selja. Mjer finst það harla undarleg spurning, þar sem það var einmitt eitt af þeim atriðum, sem nefndin átti að rannsaka. Ef frv. verður samþ., verða matsmenn látnir meta, hve mikið land jörðin þurfi til þess, að þar geti þrifist sæmilegur búskapur.

Magnús Torfason Fyrir 2–3 árum var jeg kvaddur til þess að gera fjárnám í Stíflisdal í Þingvallasveit. Var mjer þá sagt, að greiðfærasti vegurinn þangað væri að fara fyrst hingað til Reykjavíkur, upp að Laxnesi og þaðan að Stíflisdal. Sá jeg þá lönd þau, sem nú er í ráði að selja, og undraði mig mjög, hversu grösug þau voru. Eru þau áreiðanlega grösugustu löndin milli Hellisheiðar og Esju, þar til kemur að Kjalarnesi. Þegar jeg spurðist fyrir, komst jeg að því, að Þingvallabúar fara altaf þennan veg ríðandi eins og leið liggur upp með Leirvogsá upp hjá Mosfelli, að Fellsenda, sem er sömuleiðis landssjóðsjörð og hefir óákveðin landamerki, og að lokum um Stíflisdal til Þingvalla. Jeg vissi áður, að Þingvallasveitarbúar líta svo á, að það hafi verið mikil mistök að leggja veginn til Þingvalla yfir Mosfellsheiði, í stað þess að leggja hann yfir þetta blómlega graslendi, eins og líka vegamálastjóri lagði til. Jeg verð að segja, að mjer þykir merkilegt, að nú skuli eiga að selja hluta úr þessu landi, að eins óathuguðu máli og hjer virðist vera. - Kunnugir menn segja, að undir eins og þarna sje kominn vegur, verði sóttar þangað miklar slægjur úr Reykjavík. Þó er nú slegið töluvert í þessum löndum, enda þótt flytja þurfi heyið tveggja tíma leið á klökkum að Mosfellsheiðarvegi. Yfirleitt má ekki hrapa að þessu máli, fyr en staðgóðar upplýsingar eru fengnar um það.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg mundi ekki hafa farið fram á að fá að tala í 4. sinn í þessu máli, ef hæstv. atvrh. (MG) hefði ekki geymt sjer að tala, þar til jeg hafði talað þrisvar sinnum. Jeg stend ekki upp til þess að fara að bera af mjer neinar sakir; þó lá það í orðum hæstv. ráðh., að honum fyndist nefndinni hafa orðið áfátt í vinnubrögðum. Jeg get ekki viðurkent þetta; ef sökin er hjá nokkrum, þá er hún hjá undirmönnum hæstv. ráðh. Jeg sneri mjer til dómsmálaráðuneytisins og spurði, hvort Bringum hefði verið löglega skift og gerðin samþykt af stjórnarráðinu. Þeir vissu ekki til þess. Þá er líka nokkuð síðan nál. kom út, svo að ef hæstv. atvrh. hefði vitað til þess, að landamæri hefðu verið sett á löglegan hátt, þá býst jeg við, að hann hefði upplýst það nú. Og þó að það upplýsist kannske, að svo sje, þá gat jeg engar upplýsingar um það fengið í stjórnarráðinu. Hæstv. ráðh. sagði, að undanskilja mætti nægilegt land handa jörðinni. Eftir því að dæma má þá taka af því landi, sem salan á að fara fram á, og láta jörðina halda því, ef með þarf. Þetta sýnir, hvað mál þetta er hörmulega undirbúið. Það væri viðkunnanlegra, að matið færi fram áður en selt er. Hæstv. ráðh. drap á, að prestinum mætti á sama standa, þótt landið yrði selt, ef nóg land væri eftir handa jörðinni, þar sem fjeð fyrir heiðarlandið ætti að ganga til ræktunar. Jeg býst þó ekki við, að það fje mundi nema hárri upphæð. Af þessu landi má hafa svo mikil slægjunot, hvort sem prestur hefir sjálfur eða selur á leigu, að gefa mundi í aðra hönd margfalda upphæð söluverðs á fáum árum. Sú röksemd, að prestur hafi hagnað af sölunni, er því á sandi bygð. Mjer hefir verið sagt af mjög kunnugum manni, eins og jeg hefi áður sagt, að heyja megi á þessum slóðum 1000–2000 hesta. Það er ekki hátt reiknað 1000–1500 kr. árlegar tekjur.

Forseti (BSv): Þar sem hæstv. atvrh: (MG) var borið það á brýn, að hann hefði seilst til þess að taka til máls síðar en honum bar, vil jeg taka það fram, að það var ekki hans sök, heldur fyrir misgáning minn.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hæstv. forseti hefir nú borið af mjer þá sök, að jeg hafi dregið að kveðja mjer hljóðs þangað til hv.frsm. (JörB) var dauður, svo að jeg þarf engu að svara því. Jeg vil benda hv.frsm. á það, að þótt ekki sje skift úr landi fyrir hjáleiguna Bringur, er ekkert hægra en gera það að skilyrði fyrir sölunni, að nokkur hluti landsins fylgi Bringum, og þá Mosfelli líka. Þetta áleit jeg hafa tilheyrt nefndinni að gera, að fela stjórninni að undanskilja nauðsynlegt land handa þessum býlum. Það er algengt, að skifta þurfi löndum út af sölu kirkju- og þjóðjarða. Og því verður ekki sjeð, að hjer sje um meira að ræða en þegar stjórninni er falið með lögum að annast sölu kirkjujarða. Jeg ber ekki brigður á, að rjett sje frá skýrt um slægjur í þessu landi. Jeg þekki það ekki. En hitt veit jeg, að það er algengt, að á afrjettum sjeu slægjulönd. Það ræður af líkum, að á afrjettum sje hægt að slá, að minsta kosti að þar sjeu góðir hagar, ef á annað borð er um góð afrjettarlönd að ræða. En hins þarf jeg ekki að spyrja nokkurn mann, að slægjulönd í miðjum afrjetti eru mjög ótrygg. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu fyrir mig að ræða málið. Ef frv. verður samþykt, mun stjórnin telja sjer skylt að sjá um, að nægilegt land fylgi þessum býlum.

Hjeðinn Valdimarsson Í sambandi við þetta mál vil jeg leyfa mjer að beina nokkrum fyrirspurnum til hæstv. atvrh. (MG). Þær eru þessar: Hvers vegna hafa verið seldar skákir úr Mosfellsvíðinum? Hverjum hafa þær verið seldar? Við hvaða verði? Hvenær? Og með hvaða heimild?

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg fylgist varla með þessum spurningum öllum: hvers vegna - hverjum - hvaða verð - hve nær - hvaða heimild. Þær eru víst 5, ef jeg tel rjett. Tveir menn hafa keypt skákir í Mosfellsvíði; annar er Árni G. Eylands, en hinn Bogi Þórðarson. Heimildin fyrir sölunni er sú, er felst í lögum frá 1907 um sölu kirkjujarða. Kaupverðið man jeg ekki því miður og heldur ekki dagsetning á afsalsbrjefum. Var það svo fleira? 

Ólafur Thors Jeg þakka hæstv. atvrh. (MG) góðar undirtektir. Mjer finst hv.þdm. geta látið sjer nægja, að ekki verði selt undan Mosfelli annað en það, sem að athuguðu máli getur talist hættulaust. Í tilefni af ummælum hv. 1. þm. Árn. (MT) vil jeg aðeins segja þetta: Það getur vel verið, að hann hafi farið um grösug lönd. En verulegur hluti þeirrar leiðar, sem hann var að lýsa, liggur fyrir utan það land, sem hjer um ræðir. Jeg get vel skilið, að háttv.þm. hugsi sig um tvisvar, áður en þeir selja slíkt Gósenland, sem hv. 1. þm. Árn. lýsti. En sú lýsing er bara þessu máli með öllu óviðkomandi, því hjer er ekki rætt um sölu þess lands, sem hann var að lýsa.

Tryggvi Þórhallsson Jeg býst við, að þeir sjeu fleiri en jeg, sem eru í vafa um, hvernig þeir eiga að greiða atkvæði í þessu máli. Þó finst mjer rjett að greiða atkvæði með því til 3. umr. Mjer finst ekki liggja fyrir nægar upplýsingar enn sem komið er. Hjer stendur nokkuð sjerstaklega á. Það er um það að ræða að selja part úr væntanlegu prestssetri; því að líka er á ferðinni frv. um að endurreisa hið gamla Mosfellsprestakall. Ef það verður samþykt, er með þessu frv. verið að skerða prestssetrið og ganga á rjett þess prests, er við því tekur. Því þykir mjer rjett, að leitað sje umsagnar biskups áður en í þetta er ráðist, hvort hann telji rjett að skerða jörðina svo. Það vantar nægileg gögn fyrir því, að jörðin þoli slíka skerðingu. Jeg greiði því atkv. með frv. til 3. umr. í þeirri von, að þessar upplýsingar liggi þá fyrir. Úr því að jeg stóð upp, ætla jeg að vekja athygli á öðru í sambandi við frv. Þegar fjárl. voru til umr., bar jeg fram till. um að rýmka heimild fyrir presta og aðra landseta ríkissjóðs að vinna af sjer landskuld með jarðabótum. Hún var feld. En með 2. gr. þessa frv. er gengið miklu lengra en jeg fór í till. minni. Þar eru ábúanda jarðarinnar áskilin þau hlunnindi um ræktun heimajarðarinnar, að hann ekki einungis sem aðrir landsetar ríkissjóðs hefir heimild til að vinna af sjer landskuldina, heldur á alveg á sjerstakan hátt að verja ákveðnu fje til ræktunar landi jarðarinnaf. Jeg vildi gjarnan mega vænta þess, ef þetta verður samþykt, að þá fengist líka samþykt, að landsetar ríkissjóðs, prestarnir, fái að einhverju leyti svipaða aðstöðu á sínum jörðum.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg vil taka það fram út af orðum hv.þm. Str. (TrÞ), að jeg man ekki betur en það hafi oft komið fyrir áður, að heiðalönd væru seld undan prestssetrum. Um 2. gr. frv. er það að segja, að hjer stendur svo á, að tekið er land, sem tilheyrir jörðinni, og selt, og síðan á að verja andvirðinu til þess að bæta jörðina sjálfa. Það sýnist ekki nema sanngjarnt. Hjer við bætist, að búið er að selja undan jörðinni part, sem var gott land til ræktunar. Með því að nú hefir komið til orða að endurreisa þar prestssetur, virðist vera vel til fallið að bæta skerðingu jarðarinnar upp, einmitt á þennan hátt.

Magnús Torfason Hv. 2. þm. G.- K. (ÓTh) þóttist upplýsa, að það væri misskilningur, að jeg hefði farið um þessi lönd, sem á að selja. Jeg fór einmitt yfir part af þeim. Og jeg skal skýra frá tildrögum þessa ferðalags. Þingvallasveitarbúar höfðu talað um vegarstæði á þessum slóðum og lagt fast að mjer um það, að vegur yrði þar lagður. Jeg taldi mjer því skylt að athuga leiðina sem best. Þótt jeg sje ekki eins hlaupalegur og hv. 2. þm. G.-K. -