Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti lítur svo á að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um til að ljúka þeim hluta fyrri umræðu fjármálaáætlunar sem ráðgert er í dag, ef þörf krefur.

Virðulegur forseti. Við erum vonandi öll sammála um að þegar ráðherra í ríkisstjórn viðhefur rasísk ummæli þá kallar það á djúpa og yfirvegaða umræðu, bæði um þau orð sem féllu, afsökunarbeiðnina sjálfa og aðdraganda hennar því aðeins þannig getur Alþingi og ríkisstjórn sent skýr skilaboð til þúsunda Íslendinga og annarra sem eiga að búa við þau sjálfsögðu mannréttindi að húðlitur þeirra skipti ekki máli. Hæstv. forsætisráðherra sagði í þinginu í gær að við yrðum að geta tekið því þegar fólk biðst afsökunar á orðum sínum og gjörðum. Ég er hjartanlega sammála því. Það var því gott og jákvætt að formaður Framsóknarflokksins baðst afsökunar í gær þótt vissulega hafi liðið fjórir dagar og pólitískur aðstoðarmaður hans hafi fullyrt í millitíðinni að umrædd ummæli hefðu aldrei fallið. Því miður var afsökunarbeiðni formanns Framsóknarflokksins og innviðaráðherra ekki nema nokkurra klukkustunda gömul þegar aðstoðarmaðurinn svaraði fjölmiðlum aftur með þeim orðum að hún hefði í fyrra svari sínu bara lýst því sem hún heyrði og sá þetta kvöld sem var það að ráðherra hefði ekki vísað til lits heldur eingöngu til þess að þolandinn væri Sjálfstæðismaður. Málið væri því, og þetta er orðrétt tilvitnun: Algjört bull. Við þetta verðum við að staldra. Við erum í þeirri dapurlegu stöðu að ráðherra baðst afsökunar á meiðandi ummælum sem pólitískur aðstoðarmaður hans og ráðgjafi, sem segist hafa séð og heyrt atburðarásina, fullyrðir ítrekað að hafi aldrei fallið. Ef fara á fram hreinskiptin umræða um hvað gerðist og hvernig bregðast skuli við verðum við að fá skýringar á þessu misræmi. Hvað var sagt og á hverju var nákvæmlega beðist afsökunar? Eiga þolendur svona ummæla og þúsundir Íslendinga sem eiga það á hættu að verða fyrir aðkasti vegna uppruna síns ekki kröfu til þess að skilaboðin úr Stjórnarráðinu, frá ráðherra og öðrum sem tala í hans umboði, séu skýr og að enginn vafi leiki á að framkvæmdastjóra Bændasamtakanna sé trúað, að orð þolanda, geranda og vitna stangist ekki á? Þetta er óþægileg umræða en hún verður að eiga sér stað.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með síðasta hv. ræðumanni að það er sjálfsagt að ræða þetta mál. En erindi mitt hér er almennt um störf þingsins því Alþingi er grunnstoð lýðveldisins og það er ekki sjálfgefið að sú staða haldist. Þetta þarf að vera meira en orð á blaði og það þarf að forðast að Alþingi geri sig léttvægt og hversdagslegt. Ég er búinn að fylgjast með störfum þingsins núna nokkuð náið og ég tel að það séu ýmis teikn á lofti um það að þingið sé sjálfu sér verst og gengisfelli sig sjálft. Staðreyndin er sú að það er búið að útvista stórum hluta verkefna Alþingis til Brussel og þingmenn hér halda launum en bera ekki í samsvarandi mæli ábyrgð. Hér er löngum stundum varið í málþóf og aukaatriði en á meðan loga eldar, m.a. í öryggis- og varnarmálum, orkumálum og veikri stöðu lýðræðis og þingræðis hér á landi. Hér í þingsalnum heyrast gífuryrði og innihaldslausar upphrópanir. Mönnum eru gerðar upp sakir, það er höfðað til tilfinninga en ekki til rökhugsunar. Vitræn umræða er drepin niður með staðhæfingum um að þetta og hitt sé fráleitt eða rangt án þess að rök fylgi. Skoðanahroka gætir hér. Tilgangslaust málþóf er haft hér uppi löngum stundum. Krafan hlýtur að vera að það eigi að gera meiri gæðakröfur til umræðna hér í þingsalnum. Stjórnmál eiga ekki að vera ævistarf eða starfsferill og það mætti alveg setja hámark á þingsetu. Þingmenn ættu að hafa reynslu utan stjórnmálanna. Ég vil undirstrika að þingmenn eru ekki fulltrúar flokks síns í kjördæmi sínu. Þeir eru, eins og þeir eru ávarpaðir hér daglega, fulltrúar kjördæmis síns í þinginu og þeir eiga ekki að þjóna sérhagsmunum eða þrýstihópum. Alþingi Íslendinga á að þjóna íbúum landsins og viðfangsefni Alþingis er að hjálpa til við að blása lífi í hið frjálsa hagkerfi þannig að hver og einn geti nýtt hæfileika sína sjálfum sér og öðrum til góðs, framfært fjölskyldu sinni og bætt samfélagið.

Virðulegur forseti. Ég kem frá Vestmannaeyjum og tel mig vera heppinn að hafa fengið að alast upp í þeirri náttúruparadís sem Vestmannaeyjar eru. Við Eyjamenn viljum helst hvergi annars staðar vera. Í Eyjum hitti ég konuna mína og í dag á ég fjögur börn sem öll fæddust á sjúkrahúsinu í Vestmannaeyjum. Það er nú þannig í Eyjum eins og víðast hvar annars staðar að þjónustustigið hefur farið ansi hratt niður síðasta áratug. Við erum með flott sjúkrahús með frábæru starfsfólki og mjög vel útbúinni fæðingarstofu en hún er nánast ekkert notuð í dag. Sama gildir um skurðstofuna okkar. Ég man eftir því hér á árum áður þegar margs konar félagasamtök, einstaklingar og fyrirtæki söfnuðu miklum fjármunum til þess að endurnýja og uppfæra tækjabúnaðinn þar. Ég fékk að skoða skurðstofuna síðastliðið haust. Nú er hún notuð sem geymsla á sama tíma og biðraðir eftir aðgerðum á Íslandi hafa sennilega aldrei verið lengri. Við höfum allt til alls í Eyjum til þess að þjónusta stóra sjúklingahópa og a.m.k. yfir vetrarmánuðina er hægt að fá næga gistingu og matsölustaðirnir okkar eru þekktir, ekki bara á Íslandi heldur út fyrir landsteinana. Þessa stöðu á sjúkrahúsinu varðandi skurðstofuna sjáum við líka varðandi komu sérfræðilækna til Eyja. Þeir eru einfaldlega hættir að koma. Í staðinn er fólk á öllum aldri látið ferðast alla leið til Reykjavíkur í öllum veðrum allan ársins hring. Frá áramótum hefur síðan Landeyjahöfn verið meira og minna lokuð og hluti af ferðalaginu því oft verið mjög erfið sigling til Þorlákshafnar. Sumir hætta við að fara bara út af því. Er ekki svolítið skrýtið að eyða hundruðum milljóna króna á hverju ári í að moka sandi í Landeyjahöfn þegar legið hefur fyrir í fjölda ára 

Herra forseti. Það er allt of oft þannig að við tölum aðeins um femínisma þegar hópur kvenna neyðist til að koma fram með sögur af grófu kynbundnu ofbeldi eða áreiti til að vekja samfélagið upp og þar með fá okkur sem erum hér til að grípa boltann og bregðast við. Konur þurfa nefnilega bara að vera duglegri að vera þægar, eru jafnvel látnar svara fyrir ummæli sem við karlarnir höfum látið falla og okkur í feðraveldissamfélaginu finnst óþægilegt að hlusta á og heyra. Við viljum taka undir af umburðarlyndi en svo í kjölfarið gerist harla fátt. Hversu margar metoo-bylgjur þurfum við til þess að átta okkur raunverulega á alvarleika málsins, átta okkur raunverulega á öllu ofbeldinu og hve djúpt það hefur komið sér fyrir í kimum samfélagsins? Þá er ég ekki einungis að tala um beint líkamlegt eða kynbundið ofbeldi heldur einnig kerfislægt ofbeldi, að við áttum okkur á því að grunnþjónusta til kvenna er skert, því að konur þurfa bara að vera duglegri að vera ekki móðursjúkar, já eða ekki feitar. Já, þær þurfa að vera duglegri að vera bara nákvæmlega eins og samfélagið vill. Það má færa rök fyrir því að margt hafi verið gert á síðustu misserum, að góð mál hafi verið lögð fram hér á þingi, bæði af stjórn og stjórnarandstöðu, og ýmislegt fleira sé í vinnslu. En er það nóg? Enn þann dag í dag er konum kennt um kynferðisofbeldi vegna klæðaburðar, atferlis síns eða hegðunar. Við erum enn á þeim stað, þrátt fyrir allt sem hefur verið gert, að við búum við kynbundinn launamun, kynbundið ofbeldi, kerfislægt ofbeldi gegn konum og að konum sé nauðgað í hverri viku. Mikil er ábyrgð kvenna sem þurfa bara að vera duglegri að láta ekki nauðga sér. Þessu þarf að breyta. Við þurfum femíníska byltingu. Við þurfum að grípa til róttækra umfangsmikilla aðgerða á öllum sviðum. Við þurfum fleiri femíníska flokka á Alþingi. Breytum öllum þeim lögum, stofnunum, aðgerðaáætlunum, verkferlum og fræðsluáætlunum sem þarf að breyta til að við getum í alvöru talað um samfélag fyrir fólk af öllum kynjum. Áfram, stelpur.  
            

Virðulegur forseti. Allt frá bankahruninu hefur traust til bankakerfisins verið lítið. Þótt það fari smám saman batnandi mælist það samkvæmt nýlegri Gallup-könnun 23%, sem er að sjálfsögðu ekki nógu gott. Bankakerfið er svo stór og mikilvægur þáttur af okkar ágæta samfélagi að það er nauðsynlegt fyrir það heildarsamhengi allt að um það ríki traust. Í því samhengi langar mig að nefna nýlega sölu ríkisins á hlut í Íslandsbanka sem var í grunninn nauðsynleg og góð aðgerð. Ég ætla ekki að gera að umtalsefni framkvæmd hennar þar sem ég hef engar forsendur til þess þar sem hún var alfarið í höndum sérfræðinga þeirrar sjálfstæðu stofnunar sem Bankasýslan er. Hins vegar skiptir gríðarlega miklu máli að um þessa framkvæmd ríki eins mikið gagnsæi og mögulegt er, og ekki síst hverjir það voru sem voru metnir sem fagfjárfestar. Auðvitað verður að fylgja lögum og reglum og bera virðingu fyrir öllum þeim sjónarmiðum sem koma þar að, eins og persónuvernd, bankaleynd o.fl. Forseti. Það hlýtur að skipta máli að þessir fagfjárfestar voru ekki að stofna bankareikning í bankanum, þeir voru að kaupa í banka og það sem meira er ríkiseign. Það hlýtur að vera sjálfsagt að setja það í samhengi við allar þær reglur sem koma til skoðunar þegar meta á réttmæti þess að birta öll þessi gögn. Það hlýtur að vera skýlaus krafa að þetta verði upplýst, ekki síst vegna mikilvægis þess að um þessa sölu ríki ekki óþarfa vantraust og þar með vantraust á bankakerfinu í heild.

Virðulegur forseti. Það er stór hópur fólks sem hefur verið gerður útlægur úr okkar ríka samfélagi fyrir það eitt að veikjast. Verri andleg og líkamleg heilsa hrjáir hóp fólks eftir Covid og fer hratt versnandi og þá einnig möguleikar þessa fólks til að mæta óvæntum útgjöldum vegna heilsubrests. Húsnæðismálin hjá jaðarsettum hópum í íslensku samfélagi fara hratt versnandi og þá sérstaklega hjá þeim sem eru á leigumarkaði. Enn eru yfir 200 öryrkjar gerðir burtrækir af heimilum sínum vegna veikinda, fluttir nauðugir á hjúkrunarheimili fyrir aldrað fólk. Hversu ömurleg aðferð er það? Aldrað fólk borgar alla sína tíð í lífeyrissjóð en lifir í fátækt vegna keðjuverkandi skerðinga á honum. Fráflæðisvandi, ljótasta orð íslenskrar tungu, er enn notað um eldra fólk sem er lokað veikt inni á spítala og fær ekki viðeigandi þjónustu í réttu umhverfi. Þá er fjöldi fólks enn á biðlistafæribandinu sem færir viðkomandi hægt og bítandi í fíkn, skaða eða bara beint í örorku. Ríkisstjórninni ber að stöðva biðlistafæribandið, sjá til þess að þeir sem þurfa á lífsnauðsynlegum aðgerðum að halda fái þjónustu strax. Það er fáránlegt að skaða veikt fólk með endalausri bið á biðlista eftir nauðsynlegum læknisaðgerðum. Það er fáránleg lausn að halda því uppdópuðu á verkjalyfjum mánuðum og jafnvel árum saman og það er okkur hér inni til háborinnar skammar. Á sama tíma, eftir Covid, stórfjölgar fólki sem þarf að komast í sjúkraþjálfun en það kemst ekki vegna þess að það eru miklar hækkanir hjá sjúkraþjálfurum. Og hvers vegna? Jú, vegna þess að ríkisstjórnin neitar að semja við sjúkraþjálfara, neitar að semja við sérgreinalækna, neitar að semja um það að fólk hafi efni á heilbrigðisþjónustu.

Herra forseti. Endómetríósa er sjúkdómur sem getur valdið sárum langtímaverkjum og ófrjósemi. Verkirnir geta verið svo miklir að þeir gera fólki ófært að lifa hefðbundnu lífi. Í því ljósi er með ólíkindum að árið 2022 hafi heilbrigðisvísindin og heilbrigðiskerfið okkar ekki meiri áhuga. Þess í stað mæta sjúklingar skilnings- og aðgerðaleysi og rekast víða á veggi í heilbrigðiskerfinu. Þrautalendingin hjá sumum er að sækja sér nauðsynlega lækningu utan landsteinanna. Hér er rétt að geta þess að sjúkdómurinn leggst eingöngu á konur, reyndar um 10%, en bara konur. Undanfarið hafa stigið fram konur sem lýsa skelfilegri reynslu sinni af barnsburði þar sem annaðhvort móðir eða barn hlaut af varanlegan skaða, jafnvel dauða. Því miður verður aldrei hægt að koma í veg fyrir slíkt með öllu, trúi ég, en það sem þessar konur eiga sameiginlegt er upplifunin af því að ekki hafi verið hlustað á þær. Þær hafi fundið og þær hafi vitað að eitthvað var að, þær hafi vitað lausnina en að ekki hafi verið hlustað á þær. Fyrir einhverju síðan tók ég þátt í umræðu um velsældarhagkerfið Ísland og þar vitnaði ég í bókina Invisible women, eða Ósýnilegu konurnar, eftir blaðakonuna Caroline Criado Perez. Bókin sýnir með fjölda dæma að heimurinn hefur verið hannaður með karlmenn sem mælistiku fyrir alla. Í bókinni er sérstakur kafli um heilbrigðismál þar sem eru sláandi dæmi um hvernig konur líða fyrir og deyja jafnvel vegna skorts á upplýsingum um áhrif tiltekinna sjúkdóma og um áhrif tiltekinna lyfja á þær, hvernig þessir þættir eru rannsakaðir með karla í huga jafnvel þegar um er að ræða lyf sem eru fyrst og fremst notuð af konum og vegna sjúkdóma sem herja fyrst og fremst og jafnvel aðallega á konur. Herra forseti. Það eru margar áskoranirnar sem heilbrigðiskerfið okkar stendur frammi fyrir og ýmsir eldar brenna. En það réttlætir ekki að við höldum áfram á braut þessarar mismununar. Heilbrigðisráðherra og við þingmenn 

Virðulegi forseti. Það hafa fleiri áhyggjur af vinnustöðum sínum en við þingmenn. Talsmenn atvinnulífsins hafa lýst yfir áhyggjum yfir skorti á starfsfólki, m.a. í ferðaþjónustu og veitingageiranum, og að þeir óttist að þessi skortur verði viðvarandi. Aukin umsvif í atvinnulífinu á sama tíma og við Íslendingar verðum latari við að búa til börn kallar á stóraukið innflutt vinnuafl. Vandamálið er margþættara því eins og við vitum er hér húsnæðisskortur og þegar er farið að bera á því að hann hamli því að útlendingar komi hingað til að vinna. Hvar á starfsfólkið sem okkur vantar að búa? Á sama tíma klingja viðvörunarbjöllur á vinnumarkaðnum. Nýleg greining Samtaka atvinnulífsins segir okkur að Íslendingar leiti í auknum mæli í ný störf hjá hinu opinbera meðan einkageirinn mannar ný störf með erlendu starfsfólki. Íslensku starfsfólki hjá einkafyrirtækjum fækkar á meðan því fjölgar í opinbera geiranum. Þetta er í samræmi við umkvartanir sem hafa borist mér til eyrna frá atvinnurekendum sem segja sig reka eins konar þjálfunarbúðir fyrir ríkisstarfsmenn. Um leið og hið opinbera auglýsi eftir starfsfólki með reynslu stökkvi þeir til og færi sig yfir í hlýjan og öruggan faðm ríkisins. Það er fullt tilefni til að staldra við og endurhugsa starfsmannahald ríkisins, m.a. hvort ekki sé hægt að útvista í meira mæli. Einkafyrirtæki hafa lagað sig að breyttu umhverfi og tækninýjungum með því að draga úr kostnaði við starfsmannahald samhliða því að bæta þjónustu við viðskiptavini. Hið opinbera hefur ekki breytt skipulagi og starfsháttum í sama mæli. Hið opinbera er farið að bjóða betur á öllum sviðum, jafn góð eða betri laun, meira starfsöryggi og betri vinnutíma. Þetta er varhugaverð þróun. Almenni markaðurinn á að vera leiðandi í launaþróun og öðrum starfskjörum. Þar verða verðmætin til. Þaðan kemur fjármagnið til að greiða fyrir þjónustu hins opinbera.

Virðulegur forseti. Garðyrkjuskólinn á Reykjum hefur verið vanræktur. Hann hefur verið fjársveltur sem kemur niður á aðstöðunni og náminu og hefur gert um margra ára skeið. Neysluhættir þjóðarinnar eru að breytast. Þar skiptir starf garðyrkjuskólans lykilmáli. Við veljum frekar hluti sem eru sjálfbærir, umhverfisvænir og grænir. Í ljósi þessa er mikilvægt að við styðjum við slíka framleiðslu og nám sem tengist henni. Hæstv. fyrrverandi mennta- og menningarmálaráðherra, Lilja Alfreðsdóttir, tilkynnti í ársbyrjun 2021 að starfsmenntanám í garðyrkju á Reykjum í Ölfusi skyldi fært undir hatt Fjölbrautaskóla Suðurlands og þar með frá Landbúnaðarháskóla Íslands. Hæstv. mennta- og barnamálaráðherra staðfesti svo þessa ákvörðun. Ákvörðunin virðist illa ígrunduð því enn er ekki ljóst hvort húsakostur fylgi. Núverandi húsnæði er í niðurníðslu og krefst mikils viðhalds ef það á í raun að fylgja garðyrkjuskólanum. Eins og þetta lítur út núna virðist landbúnaðarháskólinn eiga húsnæðið. Fram er komin þingsályktunartillaga þar sem lagt er til að í stað þessarar óheillafarar sé skólinn gerður að sjálfseignarstofnun og honum tryggt fjármagn til að styrkja stoðir hans til frambúðar. Ég er meðflutningsmaður á þeirri tillögu ásamt öllum þingmönnum Suðurkjördæmis að þingmönnum Framsóknarflokksins undanskildum. Við í Viðreisn krefjumst þess að breytingar á skipulagi garðyrkjuskólans verði gerðar í sem fyllstu samráði við nemendur, starfsfólk og aðstandendur hans. Enginn þekkir hagsmuni skólans betur. Virðulegur forseti. Ég verð að segja að framferði hæstv. ráðherra Framsóknarflokksins í garð garðyrkjuskólans er sérstakt, svo ekki sé meira sagt þegar við blasir að þetta er menntun 

Virðulegi forseti. Ég vil í dag gera að umtalsefni framtíð Landspítalans vegna McKinsey-skýrslunnar sem kom út um daginn. Samkvæmt skýrslunni virðist stefna í skort á legurúmum, sem munar helmingi, þ.e. árið 2040 mun Landspítalinn ekki geta sinnt nema helmingnum af þeim sjúklingum sem þangað leita. Með vissum aðgerðum er hugsanlegt að ástandið verði helmingi betra, þ.e. að Landspítalinn geti samt ekki sinnt 25% af þeim sjúklingum sem til hans leita. Í stað 85% rýmisnýtingar sem stefnt er að þá verður hún 125%, sem er heimsmet. Herra forseti. Þetta eru svo gríðarlega stór tíðindi að ég tel fulla þörf á sérstakri umræðu um skýrsluna sem fyrst eftir páska og það er ýmislegt fleira í henni líka sem ég er búin að skoða. En í sögulegu samhengi eru þetta ekki ný tíðindi. Landspítalinn við Hringbraut var opnaður í desember 1930. Tæpum sex mánuðum síðar var hann fullsetinn og hefur verið það síðan. Því hefur verið skortur á legurúmum á Landspítalanum í 91 ár. Að reka mikilvægustu stofnun landsins í ófullnægjandi húsnæði í tæp 100 ár er harmleikur sjúklinga Landspítalans. Landspítalabókin var gefin út í tilefni 50 ára afmælis Landspítalans árið 1980. Þar skrifar fyrrverandi ráðuneytisstjóri heilbrigðisráðuneytisins, Páll Sigurðsson, eftirfarandi í formála bókarinnar, með leyfi forseta: „Og í raun er öll byggingarsagan merki um það, að á hverjum tíma hefur stór hópur ráðamanna talið slíka uppbyggingu óþarfa. Nú á dögum eru það nákvæmlega sömu úrtöluraddirnar, sem telja áætlanir um nýbyggingarframkvæmdir við Landspítalann óþarfar og allt of kostnaðarsamar.“ Virðulegi forseti. Ég vil ítreka beiðni mína um að setja þetta mál á dagskrá svo við endurtökum ekki söguna.

Hér þrífast engir fordómar gagnvart lituðu fólki, sagði enginn litaður einstaklingur nokkurn tímann, skrifaði ung kona á facebook-síðuna sína í morgun, hæstv. forseti. Íslenskt samfélag þarf að átta sig á því að rasismi er ekki eitthvað sem stundað er í útlöndum heldur daglegt og frekar hversdagslegt hlutskipti fólks hér á landi sem einhverjum gæti fundist líta út fyrir að geta ekki rakið ættir sínar aftur til miðalda í Íslendingabók. Rasismi getur birst á tiltölulega meinlausan en afar þreytandi hátt, t.d. með því að einstaklingur er ávarpaður á ensku í verslun eða á vinnustað. Það getur birst sem áreiti beint og óbeint: Má ég snerta á þér hárið? Hvaðan ertu? Úr Breiðholtinu? Nei, ég meina, hvaðan ertu? og þannig mætti áfram telja. Svo eru þessi ömurlegu rasísku komment sem lesa má í kommentakerfunum á miðlunum og beinar persónulegar árásir og viðbjóðslegar dylgjur um nafngreinda einstaklinga. Forseti. Sjaldan, sem betur fer, afhjúpa æðstu ráðamenn þjóðarinnar sig með þeim hætti sem innviðaráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, hæstv. verð ég víst að segja, gerði á búnaðarþingi gagnvart framkvæmdastjóra Bændasamtakanna. Þar voru siðareglur ráðherra og þingmanna brotnar, allar velsæmisreglur og líklega lög. Ráðherrann, eins og við öll sem hér störfum, er fyrirmynd og það eru meiri kröfur gerðar til okkar en almennra borgara í þessu landi vegna þess að við erum kjörnir fulltrúar. Það var líka ömurlegt, forseti, að hlýða á forsætisráðherra í gær úr þessum stól, ráðherra jafnréttismála og mannréttinda, ekki bregðast við með afgerandi hætti og fordæma framkomu ráðherra síns í ríkisstjórninni. Þannig hefði hún getað lagt sitt lóð á vogarskálarnar gegn rasisma á Íslandi. Ræturnar eru djúpar. Meinsemdin er mikil og við verðum að horfast í augu við hana.  
            

Virðulegi forseti. Til að stuðla að aukinni velferð og uppbyggingu er nauðsynlegt að stækka hagkerfið okkar. Við Íslendingar eigum að hlúa að vænlegustu vaxtarsprotum hagkerfisins. Ung fyrirtæki skapa góð störf til framtíðar og miklar útflutningstekjur. Margt gott hefur verið gert hér á landi, samanber aukna endurgreiðslu á rannsóknar- og þróunarkostnaði og eins hefur verið komið á skattalegum hvötum til einstaklinga sem fjárfesta í nýsköpunarfyrirtækjum. Samt sem áður stöndum við frammi fyrir skorti á tæknimenntuðu fólki. Við þurfum að laða að fleiri erlenda sérfræðinga til starfa hér á landi. Í því sambandi er nauðsynlegt fyrir Alþingi að fara í endurskoðun á lögum um innflytjendur og atvinnuleyfi svo núverandi regluverk fyrir erlenda sérfræðinga sem koma hingað frá löndum utan ESB verði skilvirkara en það er í dag. Auðugustu þjóðir heims leggja mesta áherslu á að byggja upp og veita viðvarandi stuðning við nýsköpun og þá sérstaklega í hugverkaiðnaði. Sem dæmi hefur Ísrael farið í stórfelldar aðgerðir í þágu innlends tækniiðnaðar. Þarlend fyrirtæki sóttu 25,4 milljarða bandaríkjadala vaxtarfjármagn á síðasta ári sem er 136% vöxtur á milli ára. Þar hefur tæknirisum fjölgað á ógnarhraða með meðfylgjandi velmegun samfélagsins. Á Íslandi geta erlendir sérfræðingar fengið 25% lækkun á tekjuskattsstofni fyrstu þrjú árin og ég tel að við eigum hvort tveggja að hækka þetta hlutfall og fjölga árunum sem þessi afsláttur gildir. Þannig aukum við samkeppnishæfni Íslands. Við höfum innviðina og fjármunina en okkur sárvantar fólk. Ráðumst í aðgerðir til að ná í þá erlendu tæknimenntuðu sérfræðinga sem við þurfum. Ef við viljum halda áfram að bæta velferð og uppbyggingu verðum við að fjárfesta í uppbyggingu nýsköpunar á Íslandi. Leggjum frá okkur teskeiðina og mundum skófluna.

Virðulegur forseti. Hversdagslegur rasismi og kvenfyrirlitning lifir enn sem komið er góðu lífi innan ríkisstjórnarinnar. Ef marka má orð hæstv. forsætisráðherra þurfum við að sætta okkur við að ummæli hæstv. innviðaráðherra hafi hvorki verið rædd á vettvangi ríkisstjórnarinnar í morgun né innan Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs sérstaklega. Ég neita fyrir mitt leyti að sætta mig við að hversdagslegur rasismi og kvenfyrirlitning sé gott sem samþykkt í ríkisstjórn íslensku íhaldsflokkanna. Eigum við virkilega að trúa því að það séu mannleg mistök að formaður Framsóknarflokksins hafi ekki ávarpað framkvæmdastjóra Bændasamtaka Íslands, Vigdísi Ósk Häsler Sveinsdóttur, með nafni eins og henni er sæmandi heldur hafi hann kosið, ég endurtek hann valdi, að smætta hana niður á grundvelli kyns og kynþáttar? Samflokksfólki hæstv. innviðaráðherra hefur verið falið það vafasama hlutverk að biðjast afsökunar á framferði hans og þau ýja beinlínis að því að svona gerist bara. Virðulegur forseti. Svona orðfæri er kannski daglegt brauð í Framsóknarflokknum en svo er sannarlega ekki í öllum stjórnmálaflokkum. Virðulegur forseti og ágæti þingheimur. Ég ætla að nota tækifærið og minna á að það er ekki nóg að biðjast afsökunar. Hugur verður að fylgja máli. Hæstv. innviðaráðherra heldur kannski að hann hafi beðist afsökunar og það sem verra er, ráðherrar í íhaldsríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur virðast halda það líka. Innihaldslaust hjal ráðherra um eigið ágæti, trú á jafnrétti, viðkvæmar tilfinningar annarra og að mannleg mistök sem þessi séu jafn náttúrulegur hluti af lífinu og upprisa sólar að morgni er ekki afsökunarbeiðni og nú neitar innviðaráðherra að tjá sig við fjölmiðla. Maður sem væri hryggur yfir framkomu sinni myndi nota slíkt tækifæri til að koma afstöðu sinni á hreint. Innviðaráðherra virðist bara vera leiður yfir því að hafa verið staðinn að verki. Er ekki bara best að segja af sér?

Herra forseti. Undanfarin ár hefur orðið hávær vitundarvakning um kynþáttafordóma þar sem hvítt fólk í forréttindastöðu hefur verið hvatt til að hlusta, meðtaka, læra og gera betur. Það virðist vera að minnisblaðið hafi ekki borist öllum í Stjórnarráðinu ef marka má ummæli innviðaráðherra, rasísk ummæli á nýafstöðnu búnaðarþingi. Forsætisráðherra hefur í framhaldinu ekki aðeins lýst því yfir að hún taki afsökunarbeiðni ráðherrans gilda heldur hefur hún lagt til að þjóðin geri það öll, fylgi hennar fordæmi og faðmi ráðherrann eftir þennan asnaskap. Það er tvennt verulega athugavert við það. Í fyrsta lagi er forsætisráðherra hvít valdakona, hún er í gríðarlegri forréttindastöðu og hvernig á hún að segja fólki sem þarf að þola fordóma og rasisma á hverjum einasta degi að það sé bara allt í lagi að dusta þetta af sér, fyrirgefa ráðherranum og halda áfram? Ættu afleiðingarnar ekki að vera dýpri þegar ráðherra flaskar á grundvallaratriði eins og að vera ekki rasisti? Í öðru lagi þjóna ráðherrar alltaf sem fulltrúar Íslands erlendis. Jafnvel þótt þjóðin öll fyrirgæfi innviðaráðherra þá getum við ekki litið fram hjá pínlegri fáfræðinni sem þau afhjúpa á heimsvísu. Þetta sýnir svart á hvítu hversu blindur ráðherrann er á eigin forréttindi og veruleika fólks sem þarf að þola fordóma og jaðarsetningu. Það ætti að vera öllum ljóst að maðurinn er ekki starfi sínu vaxinn því að svona fáfræði verður ekki bara leiðrétt með afsökunarbeiðni, sama hversu einlæg hún kann að sýnast. Stjórnarliðar þurfa að sjá sóma sinn í að viðurkenna upplifun þeirra sem verða fyrir fordómum í íslensku samfélagi og sýna með skýrum hætti að rasískur hugsunarháttur sé ekki liðinn í ríkisstjórn Íslands.

Herra forseti. Mig langar að halda á lofti máli sem margoft hefur borið á góma hér í þingsal en það er blóðgjöf homma. Þann 16. mars tóku gildi ný lög í Frakklandi sem heimila fólki óháð kynhneigð að gefa blóð. Svo ég vitni í orð heilbrigðisráðherra Frakklands, með leyfi forseta: Við erum að afnema mismunun sem er ekki lengur hægt að réttlæta. Á undanförnum árum hafa önnur lönd, t.d. Grikkland, Ungverjaland og Bretland, létt á reglum sem banna blóðgjöf sam- og tvíkynhneigðra karlmanna. Í tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun í málefnum hinsegin fólks 2022–2025, sem hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir hefur lagt fram og er nú til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd, er lögð til reglugerðarbreyting með það að markmiði að afnema mismun sem blóðgjafar hafa sætt á grundvelli kynhneigðar. Málið snýst auðvitað um öryggi blóðþega og af því vill ekkert okkar gefa afslátt. Staðan er hins vegar sú að samkvæmt gögnum frá franska heilbrigðisráðuneytinu er áhættan sirka einn af hverjum 11,6 milljónum eða hugsanlega eitt HIV-smit af völdum blóðgjafar á fjögurra ára fresti. Ég spyr: Eru það hærri tölur en gengur og gerist með aðra smitsjúkdóma og blóðgjöf, svo sem lifrarbólgu? Eða erum við hugsanlega enn að horfa til úreltra viðhorfa frá tímum alnæmisfaraldursins á áttunda áratugnum? Við munum aldrei geta tryggt 100% öryggi við blóðgjöf, hvort sem um ræðir HIV eða aðra smitsjúkdóma. Málið var í góðum farvegi á síðasta kjörtímabili og fylgdi þáverandi heilbrigðisráðherra því eftir af festu. Nú vil ég kalla eftir því að málið gleymist ekki og að við sofnum ekki á verðinum. Ég biðla til heilbrigðisráðherra og þingheims alls að við tryggjum fjármagn og eftirfylgd svo við getum hætt þessari mismunun í eitt skipti fyrir öll.  
            

Forseti. Innviðaráðherra hefur orðið uppvís að hegðun sem er ólíðandi fyrir ráðherra í ríkisstjórn og formann stjórnarflokks. Hann hefur farið undan í flæmingi frá fjölmiðlum og neitar að svara því með hvaða hætti hann hyggst axla ábyrgð og bæta fyrir brot sitt öðruvísi en með aumri afsökunarbeiðni á samfélagsmiðlum. Nú stendur til að taka hér á Alþingi fyrir umræðu um fjármálaáætlun og á innviðaráðherra að vera viðstaddur hér á eftir til að svara spurningum um sín málefnasvið. Það gengur ekki, forseti, að Alþingi haldi bara áfram eins og ekkert hafi í skorist, enda starfar ríkisstjórnin í umboði meiri hluta þingsins. Ég fer því fram á að ráðherra komi fyrir þingið, geri grein fyrir máli sínu í yfirlýsingu samkvæmt 61. gr. þingskapa og í kjölfarið gefist þingmönnum kostur á að eiga orðastað við ráðherra. Ráðherra verður að gera hreint fyrir sínum dyrum gagnvart þinginu og almenningi áður en lengra er haldið.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Sigurður Ingi Jóhannsson er alþingismaður og hann gegnir ráðherraembætti í umboði meiri hluta Alþingis. Við hér inni hljótum að gera skýlausa kröfu um að hann svari fyrir framgöngu sína en sýni ekki fjölmiðlum bara afturendann á sér. Í gær sagði forsætisráðherra að hún dragi ekki heilindi Sigurðar Inga í efa, mannsins sem baðst ekki afsökunar fyrr en eftir að pólitískum aðstoðarmanni hafði mistekist að ljúga hann út úr málinu. Áðan tjáði hæstv. félagsmálaráðherra sig um málið á þeim nótum að samfélagið ætti að læra af þessu, læra af framgöngu Sigurðar Inga. Hann sagðist vonast til þess að þetta yrði alla vega til þess að við sem samfélag tækjum ekki þátt í að láta svona út úr okkur. Hann yfirfærir ábyrgðina á samfélagið allt. Það er samfélagið sem á að læra af þessu en heilindi Sigurðar Inga verða ekki dregin í efa, segir forsætisráðherra. Herra forseti. Við getum ekki setið þegjandi undir þessu. Ég tek undir kröfu hv. þm. Halldóru Mogensen um að ráðherra geri hreint fyrir sínum dyrum 

Forseti vill geta þess að hann hefur átt fundi með þingflokksformönnum um fyrirkomulag umræðunnar í dag og dagskrá dagsins í dag og dagsins á morgun. Þessi ósk kom ekki fram þannig að forseti hefur í hyggju að halda áfram dagskránni eins og hún var áætluð og þingflokksformenn voru upplýstir um og tóku þátt í að móta.

Virðulegur forseti. Miklum völdum fylgir mikil ábyrgð. Því miður höfum við séð að fordómum í þjóðfélaginu er erfitt að útrýma. Við sjáum það í mörgum myndum, eins og ég sagði í ræðu minni áðan um störf þingsins. Fatlað ungt fólk er vistað á heimilum fyrir aldrað fólk þar sem það á ekki heima. Við sjáum að ráðherra verður uppvís að ummælum sem eru honum langt frá því til sóma. En spurningin er hvort hann braut lög. Ef það er svoleiðis getur hann þá beðist afsökunar og haldið áfram eða þarf hann virkilega að taka á því og gera hreint fyrir sínum dyrum og skýra það nákvæmlega út fyrir viðkomandi og hér í þinginu að hann hafi ekki brotið lög? Ég tel að ráðherranum beri skylda til að koma fyrir þingið og gera grein fyrir sínu máli samkvæmt 61. gr. laga um þingsköp.

Forseti. Körfuboltaþjálfarinn frægi, John Wooden, sagði eitt sinn, með leyfi forseta, að hin sanna mælistika á siðferði einstaklings væri hvernig hann hegðaði sér þegar hann héldi að enginn væri að fylgjast með. Við sem fulltrúar á hinu háa Alþingi hljótum að gera þá kröfu til okkar sjálfra og þeirra sem hér sitja í umboði kjósenda að kynþáttahatur og kvenfyrirlitning fái ekki lengur að líðast, hvort sem það gerist innan þessa salar eða utan. Orðum fylgir ábyrgð, völdum fylgir ábyrgð og ef við ætlum að kalla okkur land jafnréttis og mannréttinda, ef hæstv. forsætisráðherra ætlar að vera kyndilberi jafnréttis- og mannréttinda á alþjóðavettvangi, ef þetta eru ekki bara allt innantóm orð þá þarf að axla ábyrgð á gjörðum hæstv. innviðaráðherra.

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að styðja beiðni Halldóru Mogensen, hv. þingflokksformanns Pírata, og minna á hlutverk hæstv. forseta og þess ákvæðis sem við höfum í þingsköpum til að ræða saman þannig að innviðaráðherra mæti í salinn, tali við þingheim og við getum skipst á skoðunum, horfst í augu og talað saman eins og almennilegt fólk. Til þess er þessi salur. Þess vegna er sjálfsagt og einfalt að verða við beiðni okkar og koma þeirri samræðu á við allra fyrsta tækifæri hér á hinu háa Alþingi þannig að innviðaráðherra geti gert hreint fyrir sínum dyrum og hv. þingmenn geti rætt um stöðuna eins og hún er og við öll sem erum hér inni sýnt að við getum risið undir því starfi sem okkur hefur verið falið og undir þeim siðareglum sem við höfum sett okkur.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að taka undir þá ósk sem hér er fram komin. Ég lít svo á að þetta mál sé þess eðlis að það þurfi að fara fram um það umræða einmitt í þessum sal. Það vakti athygli mína að hæstv. innviðaráðherra var ekki meðal þeirra ráðherra sem voru hér í óundirbúnum fyrirspurnatíma í gær. Atvik málsins virðast liggja með þeim hætti að það verður hann heldur ekki á morgun. Hann er að meginstefnu til fjarverandi. Hann svarar ekki spurningum fjölmiðla. Við vitum það hins vegar að pólitískur aðstoðarmaður hans hefur verið í þéttu sambandi við fjölmiðla. Það er hún sem hefur útskýrt þann orðarugling sem átti sér stað allt þangað til hún var leiðrétt með það. Þá lauk samtalinu af hálfu Framsóknarflokksins. Ég set spurningarmerki við það hversu einlæg og hversu ærleg sú afsökunarbeiðni var sem hæstv. ráðherra setti fram þegar hann gerði það í því samhengi að hann var kominn algerlega upp við vegg. Það er nauðsynlegt að þetta samtal fái að eiga sér stað 

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn og kæra þjóð. Ég hef ferðast meira en góðu hófi gegnir um allan heim og alls staðar sem ég kem þá segi ég að ég sé frá Íslandi og ég er mjög stoltur af því. Ég var í Bangkok á tveimur stöðum sama daginn. Ég sagði: Ég er frá Íslandi. Þá sagði viðmælandi minn: Eiður Guðjohnsen. Ég var í Buenos Aires og þá sagði viðmælandi minn: GusGus. En það sem ég vildi segja við ykkur er þetta: Árið 1991 fór ég til San Diego í boði Jóns Sigurðssonar sem seinna varð ráðherra og hann fór með mig á samkomu Íslendinga í alþjóðagarðinum í San Diego. Þar voru samankomnir 40 einstaklingar sem flestir töluðu ekki íslensku og höfðu margir hverjir aldrei komið til Íslands. En þeir voru svo stoltir af því að vera Íslendingar að þeir höfðu þörf fyrir að láta alla vita. Ég segi bara: Sitt sýnist hverjum.

Herra forseti. Fram hafa stigið hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar og hver af öðrum reynt að gera lítið úr því sem átti sér stað um helgina þó að aðstoðarmaður hæstv. innviðaráðherra hafi slegið botninn úr hvað það varðar. Mig langar til að vekja athygli á því að við erum ekki eingöngu að tala um ummæli sem voru óheppileg eða annað slíkt. Árið 2018 setti Alþingi lög að frumkvæði hæstv. forsætisráðherra um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Samkvæmt lögunum er öll mismunun á öllum sviðum samfélagsins bönnuð, þar á meðal það sem skilgreint er sem áreitni. Áreitni er skilgreind sem hegðun sem er í óþökk þess sem fyrir henni verður og hefur þann tilgang eða þau áhrif að misbjóða virðingu viðkomandi, einkum þegar hegðunin leiðir til ógnandi, fjandsamlegra, niðurlægjandi, auðmýkjandi eða móðgandi aðstæðna. Þetta eru lög sem hæstv. forsætisráðherra hafði frumkvæði að því að Alþingi setti. Það er augljóst að hæstv. innviðaráðherra hefur gerst brotlegur við þessi lög en það á að duga afsökunarbeiðni. 

Herra forseti. Samkvæmt þessari 61. gr. er það svo að forseti getur heimilað ráðherrum og formönnum stjórnmálaflokka að koma og gefa sérstaka yfirlýsingu og síðan eftir atvikum fulltrúum annarra flokka að bregðast við. Þetta felur í sér heimild, líklega ekki boðvald, forseta yfir einstaka ráðherrum. En ég tek undir með þeim þingmönnum sem hér hafa óskað fulltingis forseta í því að biðja þá ráðherra að koma hingað og hvetja til þessarar umræðu. Ég þarf ekkert að orðlengja alvarleikann frekar. Mig langar þó til að benda á það til viðbótar að auk mjög rýrra orða og athugasemda samráðherra formanns Framsóknarflokksins um málið þá dregur hæstv. mennta- og barnamálaráðherra, held ég að ég fari rétt með, þann lærdóm af málinu að samfélagið þurfi allt að læra. Ég ætla mér að leyfa mér að vera ósammála því. En ég ætla hins vegar að segja að Alþingi þarf að læra af málinu. Við þurfum að vanda okkur við viðbrögð okkar í þessu máli. Hv. formaður Framsóknarflokksins, ekki eingöngu ráðherrann, er þingmaður. Blettur á hann er blettur á okkur öll í þessu tilliti og ég hef óskað eftir umræðu hér um málið og þær afleiðingar og þann lærdóm sem við sem Alþingi ættum að draga af þessu en hafa almenning fyrir utan.  
            

Forseti. Forseti talaði áðan um að búið væri að semja um þingstörfin næstu tvo dagana eða svo. Gott og blessað. Þetta mál og beiðni um að fara eftir 61. gr. þingskapalaga er bara viðbót við það, það gerist þá á fimmtudaginn eða einhvern veginn inn á milli eftir því sem hægt er að haga því. Í þessari umræðu allri finnst mér áhugaverðast og nokkuð sem við þyrftum að ræða við hæstv. innviðaráðherra að fyrir nokkrum áratugum síðan, árið 1991 eins og hv. þm. Tómas A. Tómasson kom inn á áðan, gerði fyrrverandi forseti Bandaríkjanna nokkurs konar árás á pólitíska rétthugsun. Pólitísk rétthugsun snýst einmitt um það að við gerum sáttmála með okkur um að nota ekki stöðu okkar til að ráðast á minnihlutahópa. Síðan þá hefur því hugtaki verið snúið upp í ákveðna bölvun, árás á tjáningarfrelsið á einhvern hátt, sem er mjög öfugsnúið því að að sjálfsögðu eiga þau sem ekki geta borið hönd fyrir höfuð sér 

Herra forseti. Um alvarleika ummæla hæstv. innviðaráðherra þarf ekki að fjölyrða, en ég vil þó nefna það að á sama tíma erum við í allsherjar- og menntamálanefnd að fjalla um breytingar á lögum um jafna meðferð óháð kynþætti, þjóðernisuppruna og fleiri mismunaþáttum. Þar er beinlínis lagt bann við mismunun, rógburði eða að hæðast að eða smána ákveðna hópa. Af því að 61. gr. heimilar forseta að leyfa ráðherra að koma og gefa yfirlýsingu þá vil ég hvetja hæstv. innviðaráðherra til að fara fram á að fá að gefa þessa yfirlýsingu. Annars er borðleggjandi að umræða í 2. umr. um þetta frumvarp hlýtur a.m.k. að einhverju marki að snúast um það með hvaða hætti við sjálf ætlum að virða þau lög sem við erum að setja okkur í þessum töluðu orðum.

Virðulegur forseti. Ég kem hér upp til að taka undir þá beiðni sem liggur hér fyrir. Það er algjörlega skýrt skv. 61. gr. að forseti getur heimilað það sem hér er farið fram á ef ástæða er til. Því miður er ekki hægt að skilja viðbrögð hæstv. forseta Alþingis rétt áðan öðruvísi en svo að honum finnist ekki ástæða til. Því munum við þingmenn, ef af verður, vera í þeirri stöðu að ræða við hæstv. innviðaráðherra og formann Framsóknarflokksins um pólitísk mál í dag á sama tíma og a.m.k. tveir ráðherrar í ríkisstjórn Íslands treystu sér ekki til að lýsa yfir stuðningi við hann að loknum ríkisstjórnarfundi í morgun. Hæstv. fjármálaráðherra segir: Ég ætla ekki að leggja neitt á mig til þess að hjálpa til við það hvort ráðherrann eigi að segja af sér og hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra vildi ekkert tala um það hvort hæstv. innviðaráðherra ætti að segja af sér. Eigum við þingmenn stjórnarandstöðunnar að eiga hér 

Herra forseti. Síðast þegar ráðherra gaf skýrslu skv. 61. gr. þingskapalaga tók það 17 mínútur. Ég held að það setji ekki allt úr skorðum þó að við finnum þann tíma á dagskránni og ég segi fyrir sjálfan mig að ég er tilbúinn að semja af mér kaffipásuna ef það þarf til að svo geti orðið. Ég vil líka benda forseta á að hér hafa tjáð sig fulltrúar, að mér sýnist, allra stjórnarandstöðuflokkanna þar sem við lýsum öll vilja okkar til að eiga þessa umræðu við hæstv. ráðherra. Þá strandar bara á ákveðnum flokkum. Það eru stjórnarflokkarnir sem hafa ekkert tjáð sig um þetta. Á þá að skilja það sem svo að stjórnarflokkarnir vilji ekki að þessi umræða eigi sér stað? Er ástandið í Stjórnarráðinu orðið það viðkvæmt, eins og endurspeglast í því t.d. að formaður Sjálfstæðisflokksins, þegar hann er spurður hvort hann styðji innviðaráðherra, segir ekki já. Það er eina svarið sem er í boði þegar þú ert ráðherra í ríkisstjórn. Ef þú styður ríkisstjórnina sem ráðherra þá segirðu: Já, mér finnst hann ekkert eiga að segja af sér. Sama er með 

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni. Ég held að það þurfi ekki að raska þingstörfum hér að nokkru leyti að virkja þessa 61. gr. þingskapa nema síður sé. Ég held að það gæti einmitt liðkað fyrir þingstörfunum hérna í dag og næstu daga ef þessi grein yrði virkjuð og ráðherrar kæmu hingað og gerðu hreint fyrir sínum dyrum. Við á Alþingi erum sett í svolítið undarlega stöðu með þessari framgöngu ráðherra og með þessum óskýru svörum og óskýru afstöðu samráðherra hans og ég held að það sé alveg á kristaltæru að það væri vanvirðing við fólk af erlendum uppruna á Íslandi ef við myndum bara halda hér áfram umræðu um fjármálaáætlun eins og ekkert hefði í skorist. Við getum ekki gert það. Þannig að ég tek enn og aftur undir þá kröfu að 61. gr. laga um þingsköp verði virkjuð og innviðaráðherra a.m.k. boðið að gera hér hreint fyrir sínum dyrum.

Virðulegi forseti. Ég vil koma hér upp öðru sinni til að styðja við þá ósk sem hér er fram komin. Ég tel fulla ástæðu til að þetta samtal og þessi umræða eigi sér stað hér í þingsal strax í dag. Málið er einfaldlega þess eðlis. Ég vil líka nefna það sem hv. þingmenn eru hér að tala um, að það er stjórnarandstaðan ein sem stendur í þessum sal í dag og fer fram á þetta. Stundum felast sterk skilaboð í þögninni. Það eru skilaboð í því þegar hæstv. Framsóknarráðherrann gengur í hringi í leit að ráðherrabílnum sínum fyrir utan ráðherrabústaðinn, neitar að svara öllum spurningum. Það eru skilaboð í því líka hvernig hæstv. ráðherrar Sjálfstæðisflokksins tala. Við þurfum hins vegar á þessu samtali að halda hér í þessum sal í dag. Það þarf að ræða þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég vil bara taka aðeins til máls í tilefni af því að rangt er farið með orð mín hér í þingsal og því haldið fram að ég hafi neitað að veita ráðherranum stuðningsyfirlýsingu. Það er bara alrangt. Það sem ég var að bregðast við var beiðni fréttamanns um að taka afstöðu um það hvort annar stjórnmálamaður ætti að segja af sér og það er bara mín skoðun að það fari ekkert sérstaklega vel á því að einn stjórnmálamaður segi annan eiga að segja af sér. Það eru reyndar nokkrir hér í þingsal sem oft hafa lýst þeirri skoðun sinni að ég eigi að segja af mér og ég hef ekki orðið við því og ég tel að afstaða gagnvart þeirri spurningu liggi bara hjá ráðherranum sjálfum. Það hvort ég treysti mér til að starfa með hæstv. ráðherra birtist með því að maður mætir á ríkisstjórnarfund og við erum í góðu samstarfi og höfum átt gott samstarf. Ef menn eru að reyna að gera sér einhvern leik að því að fá einhverja úr stjórnarliðinu til að verja orð hæstv. ráðherra og skapa þannig einhvern andstæðing þá held ég að hægt sé að afgreiða það í eitt skipti fyrir öll. Orðin eru að sjálfsögðu óverjandi og ráðherrann hefur sjálfur lýst því yfir að hann ætli ekki að reyna að verja þau.

Forseti. Þegar beðið var um að grípa til 61. gr. þingskapa áðan þá brást hæstv. forseti við með því einhvern veginn að kenna þingflokksformönnum um; að það hefði ekki verið á dagskrá, að annað hefði verið rætt og ekkert hefði verið minnst á það á þingflokksformannafundi. Í staðinn hefði hæstv. forseti kannski getað sagt: Já, það er ágætishugmynd, við skulum hittast á eftir og ræða það saman. Það koma oft upp nýjar aðstæður, sérstaklega þegar fólk segir eitthvað. Það gerist að fólk segir eitthvað sem kannski þarf að pæla aðeins í og ræða um. Fólk fær kannski hugmyndir um málið og dýpri skilning á því eftir því sem umræðunni vindur fram. Þannig að ég vænti þess að forseti taki vel í þessa beiðni og spari þinginu smáumræður með því að segjast ætla að hitta þingflokksformenn og spjalla aðeins um þetta.

Virðulegur forseti. Ég ætlaði að koma hingað upp og segja að þeir stjórnarþingmenn sem hafa tjáð sig um þetta mál og ráðherrar sumir hverjir hafa gert það að mínu mati með ágætlega réttum hætti. En mig langar samt aðeins að nefna það að þegar ráðherrar eru spurðir fyrir utan ráðherrabústaðinn eða Stjórnarráðið hvort þeir treysti öðrum ráðherra þá er svarið undantekningarlaust: Já. Já, ég treysti honum.  „Það er alfarið mál þess sem í hlut á hverju sinni að leggja mat á það og ég ætla ekki að leggja neitt á mig til að hjálpa til við það.“ - Ég ætla ekki að leggja neitt á mig til að hjálpa til við það. Hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra vildi ekkert láta hafa eftir sér hvort hún teldi að Sigurður gæti setið áfram sem ráðherra vegna málsins. Eftir hvaða annan ríkisstjórnarfund hefðu þessi orðaskipti farið svona? Ekki neinn, ekki neinn annan, a.m.k. ekki núna nýlega.  
            

Forseti. Hjá nágrannaþjóðum okkar, tel ég mig alveg fullvissa um, væri ráðherra núna að segja af sér. Þetta voru rasísk ummæli sem eru fyrir neðan virðingu ráðherra, fyrir neðan virðingu þingsins, sem hann hefði aldrei átt að láta frá sér. En ekki nóg með það. Þessi ummæli eru brot á lögum sem hans eigin ríkisstjórn setti fyrir fjórum árum síðan. Þetta eru lög sem hæstv. fjármálaráðherra tók þátt í að setja 

Herra forseti. Ég vil fylgja aðeins eftir því sem hv. þm. Logi Einarsson minntist á áðan sem er frumvarp sem við erum að vinna núna í allsherjar- og menntamálanefnd og er breyting á þessum lögum sem hæstv. innviðaráðherra hefur núna gerst brotlegur við. Það vakti athygli mína við umræður um þær breytingar að lögin eins og þau gilda í dag og hafa gilt frá 2018 eiga bara við mismunun á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna. Nú er verið að bæta mismununarþáttum við, svo sem fötlun og öðrum þáttum sem valda því gjarnan að fólki er mismunað. Þessum lögum eins og þau eru í dag virðist ekki hafa verið beitt. Þeim virðist ekki hafa verið framfylgt. Það virðist ekki hafa verið gert neitt í framkvæmd og ég velti fyrir mér: Hvers vegna erum við að bæta við mismununarþáttum þegar hæstv. forsætisráðherra sjálfum, sem er að leggja þetta til, er greinilega alls ekki alvara með þessum lögum? Til hvers eru þessi lög ef þau gilda ekki einu sinni um ráðherra í hæstv. ríkisstjórn?

Þá minnir forseti á það sem áður var talað um; hér fer fram á eftir almenn umræða um fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 í framhaldi af framsögu fjármála- og efnahagsráðherra. Á eftir ráðherra munu talsmenn allra þingflokka taka til máls. Að loknum almennum umræðum um áætlunina munu fagráðherrar taka þátt í umræðum um einstaka málaflokka í dag, á morgun og á fimmtudagsmorgun. Veittur verður rýmri andsvararéttur við framsögu fjármála- og efnahagsráðherra, þ.e. það verður tryggt að fulltrúar allra stjórnarandstöðuflokka geti veitt andsvör við ræðu ráðherrans og verður tíminn í andsvörum með þeim hætti að það verða tvær mínútur í fyrri andsvörum og svörum og ein mínúta í síðara skiptið, bæði hjá ráðherra og þingmanni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027, sem dreift hefur verið á þskj. 735. Þetta er fyrsta fjármálaáætlun nýrrar ríkisstjórnar og byggir hún í meginatriðum á gildandi fjármálaáætlun og nýrri fjármálastefnu sem samþykkt var á Alþingi í febrúar síðastliðnum. Í áætluninni endurspeglast áhersla ríkisstjórnarinnar á stöðugleika, efnahagslegar framfarir og kraftmikla verðmætasköpun á traustum grunni undanfarinna ára. Góð staða í kjölfar heimsfaraldurs sýnir okkur svart á hvítu að halli á ríkissjóði er allt annað en tapað fé, þessi halli nýttist til að verja lífskjör og styðja við kraftmikinn viðsnúning. Til að stuðla að áframhaldandi árangri skiptir máli að stefnan fram á við sé enn skýr. Hægja þarf á vexti útgjalda og treysta grunninn á ný til að verja uppbyggingu og geta mætt óvæntum áföllum framtíðar. Skuldastaða hins opinbera var ekki fyrirstaða í baráttunni við efnahagslegar afleiðingar heimsfaraldursins þar sem nægt svigrúm var til hallareksturs og skuldaaukningar. Með því gátum við stutt vel við hagkerfið og sögðum í upphafi að við vildum gera meira en minna því að kostnaðurinn af því að gera of lítið væri oft meiri en sá sem fylgir því að gera tímabundið of mikið, þegar upp er staðið. Á þeim tíma stóð samfélagið á traustum grunni ábyrgrar hagstjórnar undanfarinna ára, þar sem hagvaxtarskeið var nýtt til að koma jafnvægi á fjármál ríkissjóðs. Fyrir vikið var hægt að bregðast við af fullum krafti þegar áfallið skall á, gera meira en minna og standa með heimilum og fyrirtækjum. Ráðstafanir í ríkisfjármálum vegna faraldursins nema ríflega 280 milljörðum kr. á árunum 2020–2022 en umfang þeirra var mest á árunum 2020 og 2021. Fjármálaáætlunin ber þess merki að komið er að kaflaskilum í opinberum fjármálum. Heimsfaraldurinn er í rénun, tveggja ára tímabili samdráttar er lokið og fram undan er nýtt hagvaxtarskeið. Við þurfum að huga að því að ná sjálfbærni og jöfnuði í ríkisfjármálunum, með því treystum við grunninn. Markmið stjórnvalda miðast við að draga jafnt og þétt úr afkomuhalla og stöðva hækkun skuldahlutfalla hins opinbera eigi síðar en árið 2026. Til að þeim markmiðum megi ná er mikilvægt að vöxtur útgjalda verði minni en vöxtur landsframleiðslunnar á tímabilinu. Þjóðhagsspá Hagstofu Íslands, sem liggur til grundvallar þessari áætlun, gerir ráð fyrir að hagkerfið leiti nokkuð hratt í átt til jafnvægis strax á næsta ári. Gert er ráð fyrir að umsvif í ferðaþjónustu aukist og atvinnuleysi minnki, en samkvæmt spánni er ekki að vænta viðlíka þensluskeiðs og hefur gjarnan fylgt samdráttarskeiðum í íslensku efnahagslífi. Gert er ráð fyrir því að ársverðbólga verði nær 6% á þessu ári en taki að lækka þegar líður á árið og verði við 2,5% verðbólgumarkmiðið frá og með árinu 2024. Þróun mála eftir innrás Rússa í Úkraínu hefur áhrif á stöðu efnahagsmála hér líkt og víðar. Til þessa hafa áhrifin ekki síst birst í verðhækkunum á hrávörumörkuðum, sem leggjast við misvægi framboðs og eftirspurnar eftir faraldurinn. Þótt áhrifin á íslensk heimili séu nokkur eru þau umtalsvert minni en víðast í Evrópu þar sem mörg heimili eru verulega háð gas- og olíuflutningum frá Rússlandi. Kostnaður vegna kyndingar og samgangna hefur þannig óvíða hækkað minna en hér á landi. Óvissuþættirnir eru sömuleiðis innan lands, en þróun verðbólgu og vaxta á tímabilinu mun að talsverðu leyti ráðast af komandi kjarasamningum. Þar er til mikils að vinna að varðveita stöðugleikann og þá góðu stöðu sem hefur myndast hér síðustu misseri. Lífskjararannsókn Hagstofunnar bendir þannig til þess að hlutfall heimila sem eiga erfitt með að ná endum saman hafi aldrei verið lægra en árið 2021, en auk þess hafa aldrei færri talið byrði húsnæðiskostnaðar þunga. Eignastaða heimila er heilt yfir sterk, uppsafnaður sparnaður mikill og hlutfall vaxtakostnaðar af ráðstöfunartekjum hefur lækkað meðal allra tekjuhópa. Í dag er ríflega helmingur útistandandi fasteignalána heimila óverðtryggður og viðskiptabankarnir veittu hærri íbúðalán með föstum vöxtum en breytilegum árið 2021. Hlutfall heimila í vanskilum hefur aldrei verið lægra hér á landi en árið 2021, en það nam 0,9% í lok ársins. Mikilvægasta hagsmunamál íslenskra heimila nú er að varðveita stöðugleikann eftir fremsta megni og vinna þannig gegn sveiflum í hagkerfinu. Það verður best gert með heilbrigðri heildarumgjörð, frekar en sértækum aðgerðum í hvert sinn sem verðbólga fer tímabundið yfir markmið Seðlabankans. Virðulegi forseti. Eins og áður segir er gert ráð fyrir miklum afkomubata fyrir ríkissjóð samanborið við fyrri áætlanir. Batinn sést nú þegar í endurskoðaðri afkomuspá fyrir yfirstandandi ár þar sem afkoman er um 30 milljörðum kr. betri en gert var ráð fyrir í fjárlögum ársins. Áætlun fjárlaga gerði ráð fyrir um 186 milljarða kr. halla en nú er gert ráð fyrir að hann verði 158 milljarðar kr. Afkomubatinn skýrist fyrst og fremst af hagvexti allt tímabil fjármálaáætlunar og kröftugum vexti á helstu tekjustofnum ríkissjóðs. Afkomubatinn á þessu ári skýrist m.a. af mjög sterkri einkaneyslu sem sást í hagtölum undir lok ársins. En fram á við litið er það landsframleiðslan sem skiptir mjög miklu máli. Tekjurnar munu vaxa í hlutfalli af landsframleiðslu fram á mitt tímabil fjármálaáætlunar og verður tekjustigið þá orðið sambærilegt því sem var árin 2016–2018. Á tímum heimsfaraldursins var haldið áfram að lækka skatta. Með lækkun tekjuskatts og nýju framleiðniviðmiði við útreikning persónuafsláttar og þrepamarka hefur skattbyrði tekjulægri hópa lækkað sérstaklega og ráðstöfunartekjur aukist. Áfram verður stuðlað að því á áætlunartímabilinu að skattkerfið sé sanngjarnt og hvetjandi, og taki mið af síbreytilegu samfélagi. Veruleg tækifæri, ef svo mætti orða það, felast í heildarendurskoðun á skattlagningu ökutækja. Það felast tækifæri í þessu í fleiri en einum skilningi. Í fyrsta lagi erum við að vinna að orkuskiptum í landinu og við getum beitt þessu kerfi til að ná markmiðum okkar þar. En við höfum líka á undanförnum árum verið með mjög ívilnandi reglur sem hafa skilað sér í því að við erum með mjög hátt hlutfall umhverfisvænna bifreiða í innflutningi og í nýskráningum en við þurfum að finna nýtt jafnvægi fyrir þessa tekjulínu. Eldsneyti og ökutæki hafa verið stór hluti af tekjustofnum ríkisins og við þurfum að huga að framtíðinni nú þegar orkuskiptin eru að ganga í garð. Þessi síðustu ár hafa tugmilljarða skattaívilnanir verið veittar í þágu kaupa á vistvænum bílum og við höfum þess vegna náð þessum mikla árangri með tilheyrandi jákvæðum loftslagsáhrifum og lægri rekstrarkostnaði heimila, við skulum ekki gleyma þeim þætti heldur. Samhliða þessari jákvæðu þróun er mikilvægt að hægt sé að standa undir öflugri uppbyggingu og viðhaldi vegakerfisins. Undanfarinn rúman áratug hafa tekjur ríkissjóðs af umferð dregist verulega saman, og við boðum breytingar á þessu í áætluninni að þessu sinni. Það felur í sér að við smíðum framtíðartekjuöflunarkerfi þar sem skattlagning ökutækja endurspeglar í auknum mæli notkun á vegakerfinu og þennan nýja veruleika í vegasamgöngum og samgöngum almennt í landinu. Virðulegi forseti. Ég vík næst að útgjaldaáætlun ríkissjóðs. Áætlunin ber þess merki að á árunum 2022 og 2023 er dregið verulega úr tímabundnum stuðningi vegna kórónuveirufaraldursins. Þetta skiptir máli þegar umfang útgjaldahliðar ríkisins er borið saman við þetta tímabil, þ.e. þegar undanfarin ár eru borin saman við árin fram undan. Á árunum fyrir heimsfaraldurinn var mikil áhersla lögð á að efla og auka opinbera þjónustu, bæta réttindi í tilfærslukerfum og hækka fjárfestingarstig ríkisins. Frumgjöld ríkisins á árunum 2016–2019 jukust af þessum sökum verulega, eða um 5–6% að raunvirði á ári. Líkt og áður segir gerir áætlunin nú ráð fyrir að vöxtur útgjalda verði hægfara og minni en vöxtur landsframleiðslunnar á tímabilinu. Þannig er gert ráð fyrir að frumgjöld ríkissjóðs sem hlutfall af landsframleiðslu lækki smám saman á tímabili áætlunarinnar og verði nálægt 28% af vergri landsframleiðslu í lok þess. Í þessu felst að raunvöxtur frumgjalda verður u.þ.b. 1% á ári að meðaltali. Gengið er út frá því að frumútgjöld ríkissjóðs aukist um tæpa 48 milljarða kr. frá áætlun yfirstandandi árs eða sem nemur 4,5% og verði um 1.120 milljarðar kr. á næsta ári eða 29,2% af vergri landsframleiðslu. Að jafnaði vaxa útgjöldin um 46 milljarða kr. að nafnvirði á ári eftir það eða um 3,9%. Stærstur hluti þeirrar aukningar er vegna áætlaðra launa- og verðlagshækkana á tímabilinu en þær nema um 37 milljörðum kr. á ári að meðaltali. Af einstökum málefnasviðum vega heilbrigðismál þyngst, eins og oft er, og er áætlað að útgjöld nemi samtals 1.659 milljörðum kr. Þar má nefna að efling geðheilbrigðisþjónustu hefur verið forgangsmál ríkisstjórnarinnar og verður það áfram á tímabilinu. Gert er ráð fyrir sérstakri varanlegri aukningu framlaga til geðheilbrigðismála sem nemur 500 millj. kr. á fyrsta ári áætlunarinnar, en 100 millj. kr. hækkun á ári næstu tvö ár eftir það. Varanleg heildaraukning til geðheilbrigðismála nemur alls 1.650 millj. kr. á tímabilinu 2019–2025. Annar stærsti útgjaldaliður ríkissjóðs eru útgjöld til félags-, húsnæðis- og tryggingamála. Heildarútgjöldin á tímabilinu nema 1.430 milljörðum kr. og aukast samtals um 26,8 milljarða kr. á milli áranna 2022 og 2027. Á áætlunartímabilinu er m.a. gert ráð fyrir auknum framlögum til endurskoðunar á örorkuhluta almannatrygginga þar sem áhersla verður lögð á starfsendurhæfingu og ýmis vinnumarkaðsúrræði. Þá hækka útgjöld vegna aukinna framlaga til Fæðingarorlofssjóðs vegna aukins fjölda fæddra barna auk áhrifa af lengingu orlofsins í tólf mánuði og hækkunar hámarksgreiðslna. Af auknum framlögum til annarra málaflokka má m.a. nefna að 900 millj. kr. verða lagðar í að innleiða nýja menntastefnu. Þá verður 200 milljóna kr. varanlegri aukningu veitt til aðgerða gegn kynferðisbrotum og því til viðbótar kemur 100 millj. kr. tímabundið framlag á árunum 2023 og 2024 svo að örfá dæmi séu nefnd. Stærsta einstaka fjárfesting ríkisins er hins vegar áfram bygging nýs Landspítala og nema heildarframlög til framkvæmdarinnar á tíma áætlunarinnar yfir 90 milljörðum kr. Þá verður áfram stutt við grænar fjárfestingar í gegnum skattkerfið og auknum stuðningi við rannsóknir og þróun viðhaldið, en með því er stutt við nýja og hratt vaxandi stoð íslensks efnahags. Útflutningstekjur hugverkaiðnaðar eru nú áætlaðar um 10% af útflutningi, en þær hafa tvöfaldast frá árinu 2014 og aukist um 50% frá 2018. Ísland mælist nú í 17. sæti af 132 þjóðum hvað varðar nýsköpunarvirkni samkvæmt WIPO, global innovation index, og hefur hækkað úr 23. sæti á fjórum árum. Vöxtur hugverkaiðnaðar leggst við bætta afkomu stóriðju og sjávarútvegs, en öflugt atvinnulíf er enn sem áður grundvallaratriði þegar kemur að vaxandi velferð á tímabilinu. Áfram verður lögð rík áhersla á nýtingu tæknilausna, fjarþjónustu og stafvæðingar hjá hinu opinbera, að auki við áframhaldandi sameiningu stofnana og samlegð í innkaupum og rekstri kerfa. Á vefnum Ísland.is má þegar nálgast yfir 900 þjónustuferli ríkisins, stafrænt pósthólf og fjölda sjálfsafgreiðsluumsókna o.s.frv. Þá er fjárfestingarverkefni um rafrænar þinglýsingar langt komið, en samfélagslegur ávinningur þeirra hefur verið metinn 1,2–1,7 milljarðar króna. Alls hefur áætlaður ávinningur stafvæðingar í formi hagræðingar og aukinnar skilvirkni í ríkisrekstri verið metinn tæpir 10 milljarðar kr. á ári. Gert er ráð fyrir að óbeinn ávinningur samfélagsins alls gæti numið allt að 20 milljörðum kr. af þessum verkefnum. Það er því til mikils að vinna að haldið verði áfram á sömu braut. Virðulegi forseti. Loks vil ég nefna að í þessari fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að skuldir ríkissjóðs aukist til ársloka 2027 og verði þá 2.042 milljarðar kr. Vaxtagjöldin verða á bilinu 76–90 millj. kr. og fari hækkandi eftir því sem á tímabilið líður en stór hluti vaxtagjalda er vegna ófjármagnaðra lífeyrisskuldbindinga og verðbóta, ég vek athygli á því. Áætlað er að skuldahlutfall ríkissjóðs staðnæmist í tæplega 37%, sem er langt umfram þær væntingar sem maður leyfði sér að hafa fyrir stuttu. Það verður að segjast eins og er að skuldahlutföllin verða áfram mjög heilbrigð þrátt fyrir þetta mikla áfall.  
             Virðulegi forseti. Ég fæ tækifæri til að taka aftur til máls hér síðar en ég læt þetta duga að sinni og legg til að áætluninni verði vísað til hv. fjárlaganefndar að umræðunni lokinni.

Forseti. Ég er með frekar einfalda spurningu sem er samt dálítið viðamikil í stærra samhengi. Verða byggð hjúkrunarheimili eftir árið 2024? Frekar einföld spurning, myndi maður halda. En ástæðan fyrir því að spurt er er sú að í fyrirspurnum fjárlaganefndar kom í ljós að þegar beðið var um fjárheimild til þess að byggja þau hjúkrunarheimili sem eru á áætlun eftir 2024 var því neitað af fjármálaráðuneytinu. Það þýðir að það er ekki framkvæmdafé fyrir þessum hjúkrunarheimilum þrátt fyrir að við vitum að þau verði byggð. Það er nauðsyn á því. Ef það verður ekki farið í þær lágmarksframkvæmdir þá mun það kosta samkvæmt skýrslu McKinseys, sem kom út um daginn, 9 milljarða á ári í auknu álagi vegna starfa eða rýma sem vantar. 9 milljarða vextir. Það munar um minna þar. Það að þessi fjárheimild sé ekki til staðar er einfaldlega lygi um það hver skuldastaða ríkisins er því að þessi útgjöld munu þurfa að koma til, sem breytir afkomu ríkissjóðs, sem breytir skuldastöðu ríkissjóðs. Við sjáum hérna fjármálaáætlun sem er með ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar, með þjóðarleikvang sem er inni í einhverju óráðstöfuðu framkvæmdafé, með hjúkrunarheimili sem er ekki fjárheimild fyrir. Eigum við að trúa því að skuldastaðan endi í núlli við lok þessarar fjármálaáætlunar? Ég spyr ráðherra einfaldrar spurningar: Verða byggð hjúkrunarheimili eftir árið 2024?

Virðulegi forseti. Við erum með töluvert miklar uppsafnaðar fjárheimildir, m.a. til þess að fara í verkefni eins og það sem hér er rakið. Í ljósi þess hversu hægt hefur gengið að koma fjármagni út í nákvæmlega þessum tilgangi, að byggja hjúkrunarheimili, þá væri mjög óvarlegt að þykjast geta sett einhverja ákveðna tölu eftir árið 2024 fyrir slíka uppbyggingu. Verða einhvern tímann reist eftir 2024 hjúkrunarheimili? Já, það getur vel verið. En mun það kalla á þeim tímapunkti á nýjar fjárheimildir? Ég er ekki svo viss um það. Ég ætla að vekja athygli á því að í lok síðasta árs vorum við með 10 milljarða kr. ónýttar fjárheimildir fyrir uppbyggingu Landspítalans. Við settum í lok árs 2020, ef ég man rétt í kringum 1.350 milljónir, til þess að létta á Landspítalanum, til þess að fjölga einmitt rýmum. Það kom varanlega inn í fjárlögin og var í gildi á síðasta ári og er í gildi á þessu ári. En enn eru þessir sjúklingar inni á Landspítalanum. Það hefur ekki skort fjárheimildirnar. Við erum með 2,7 milljarða kr. uppsafnaða fjárheimild til þess að fara í þá uppbyggingu. Og þegar hv. þingmaður heldur því fram að við séum að reyna að fela afkomu eða gera lítið úr skuldastöðunni eins og hún verður eftir 2024 þá held ég að hann þurfi aðeins að gá betur eftir því hversu mikið við eigum af fjárheimildum. Við verðum að skoða með sitthvorum gleraugunum afkomu ríkissjóðs á þjóðhagsgrunni, eins og við horfum á þetta núna, og síðan hins vegar á rekstrargrunninum vegna þess að það hefur oft á tíðum verið þannig hér í þinginu að við höfum verið uppi með stór áform um að framkvæma mikið og það þarf strax að fara og gera mikið, en síðan kemur bara í ljós að ýmist eru atvinnutækin ekki til staðar eða tilhlaupið að framkvæmdastiginu er lengra en við erum að gera ráð fyrir. Þess vegna verður ákveðið misvægi 

Forseti. Ég hef heldur engar áhyggjur af því að það strandi á fjármögnun. Ég hef áhyggjur af því að hægt sé að afla fjárheimilda fyrir því vegna þess að það kostar alveg það sama, hvenær svo sem það er framkvæmt. Ef framkvæmdinni seinkar þá frestast fjárheimildin líka. En fjárheimildin fyrir kostnaðinum þarf samt að vera til staðar. Hún er ekki til staðar núna, sem þýðir að þegar að því kemur þarf að ná í fjárheimild frá Alþingi. Það er Alþingi sem fer með fjárveitingavaldið. Það er Alþingi sem þarf að fá þessar upplýsingar um hvað á að vera byggt, hver áform stjórnvalda eru, hvort sem það tefst síðan á einn veg eða annan. Við vorum með mál hérna þar sem sagt var nei við fjárheimild fyrir Sjúkrahúsið á Akureyri, svo fundust allt í einu 300 milljónir í það verkefni stuttu eftir áramót. Það var tekið af öðrum fjárheimildum fyrir verkefni sem hafði seinkað. Það þarf að leita að nýjum 300 milljónum til að klára það verkefni sem fjárheimildin var tekin af. Fjárheimildir minnka ekkert bara af því að það er eitthvað óráðstafað einhvers staðar. Það þarf samt að ná í fjárheimildina. Staðan núna er að 

Virðulegi forseti. Í áætluninni stendur, með leyfi forseta: „Til viðbótar má nefna að á gildistíma fjármálaáætlunar er í undirbúningi að reisa a.m.k. sex ný hjúkrunarheimili til að takast á við breytta aldurssamsetningu þjóðarinnar og er áætlaður kostnaður þessara verkefna um 12 ma. kr.“ Það er því innbyggt í þessa áætlun gríðarlega mikil uppbygging, ég verð að leyfa mér að segja það. En í þessu samhengi - það er kannski of langt mál að fara út í það í stuttu andsvari, en við erum bara á ákveðnum villigötum í þessari umræðu. Við erum að horfa á þetta: Hvað á að setja marga steypufermetra í fjármálaáætlun í hjúkrunarheimili? Við þurfum að hugsa þetta kerfi upp á nýtt og fara að vista réttinn til að fá rými hjá fólkinu sjálfu, en ekki að góna bara á milljarðana í fjármálaáætlun, og treysta því að við getum með samstarfsaðilum tryggt að þessi úrræði verði til staðar. Svo þarf, eins og kemur fram í nýlegri skýrslu, að létta á þrýstingi eftir hjúkrunarrýmum vegna þess að við erum að bregðast áður en kemur að því að fólk þarf nauðsynlega á slíkri þjónustu að halda.

Virðulegur forseti. Við erum að fjalla hér um fjármálaáætlun, nærri 500 blaðsíðna rit, eiginlega skáldsaga, a.m.k. stendur ekki mikið rétt í henni, get ég ímyndað mér, nema ráðherra geti útskýrt fyrir mér hvernig hann ætlar að fara að því að hækka hjá öryrkjum um 2,5% á þessu tímabili, ár eftir ár í 6 eða 7% verðbólgu og um 3% hjá eldri borgurunum. Þar af hálft prósent vegna fjölgunar eldri borgara þannig að það hlýtur að vera um 2,5% hækkun á lífeyrinum og hálft prósent vegna fjölgunar eldri borgara. Nú er kjaragliðnun á undanförnum árum og áratugum í almannatryggingakerfinu farin að nálgast 50%, á tíma fyrri ríkisstjórna og þessarar. Á sama tíma og breiðu bökin hafa hreinlega bara brotnað undan þessum byrðum sem lagðar eru á þau vegna kjaragliðnunar, þá ætlar þessi ríkisstjórn að bæta enn þá í. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum dettur ykkur í hug líka að fara að taka inn lífeyrissjóðakerfið, reikna það einu sinni á ári til þess að búa til enn eina kjaragliðnunina? Og ég spyr: Er þessi lækkun inni í þessari fjármálaáætlun, líka það sem vantar ef ekki á að bæta upp verðbólgu á næsta áratug? Nema menn hafi einhverja sérstaka kúlu sem segir að verðbólgan sé að hverfa en hún er í 7% og fer hækkandi og fer hækkandi í kringum okkur þannig að varla er hún á niðurleið strax. Það væri þá alla vega a.m.k. lágmarkskrafa að hafa þetta rétt fyrstu árin. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum fáið þið út þessa 2,5% hækkun næstu fjögur árin í verðbólgutímabili? Var það aldrei ætlunin að bæta upp kjaragliðnunina eins og þið lofuðuð fyrir síðustu kosningar?

Virðulegi forseti. Við erum ekki hér að afgreiða tekjubandorm næsta árs eða næstu ára. Við erum heldur ekki að taka upp nýtt almannatryggingakerfi. Við erum hérna með áætlun um helstu forsendur tekju og gjalda ríkissjóðs á áætlunartímabilinu. Það sem er undirliggjandi í þessu eru tölur Hagstofunnar, m.a. um verðbólguþróun. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það setur þrýsting á okkur í ljósi þess hvernig almannatryggingalögin eru smíðuð þegar það koma verðbólgutímar, en við vonumst auðvitað til þess og erum að reyna að leggja upp með áætlun sem styður við það að við náum tökum á verðbólgunni í þeim tilgangi einmitt að verja kjör þeirra sem hér eiga undir. Annars er erfitt að keppa við hv. þingmann í því að vilja gera vel við öryrkja eða aldraða vegna þess að hann hefur margoft talað hér fyrir aðgerðum sem kosta nýja 100 og 200 milljarða eða a.m.k. einhvers staðar þar á milli, á ári. Við erum þegar að setja rúmlega 10% af öllum tekjum ríkissjóðs í málefni aldraðra. Við gerum það. Málefni öryrkja fylgja þar fast á eftir. Þannig að ef skoðuð er sú saga sem hefur teiknað sig upp í tíð þessarar ríkisstjórnar og þeirra ríkisstjórna sem ég hef setið í þá er það eitt sem einkennir hana: Það er vaxandi kaupmáttur bóta. Það þýðir með öðrum orðum að bætur duga betur til að komast af. En nei, þá er gripið til þessa hugtaks sem hv. þingmaður notaði, sem er kjaragliðnun, og við erum skyndilega komin út í allt aðra umræðu um að þessi hefðbundnu viðmið okkar sem bæði eru lögfest og við höfum talað fyrir hér, að tryggja vaxandi kaupmátt í samræmi við getu ríkissjóðs hverju sinni, eru hætt að skipta máli. Menn vilja fara að tengja sig við einhver ný viðmið. Auðvitað kemur kjaragliðnunarumræðan upp nú þegar okkur hefur tekist að stórhækka laun þeirra sem eru lægst í tekjustiganum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin sem voru ekki mjög upplýsandi vegna þess að hann segist hafa stóraukið fé til eldri borgara, sem er alveg kolrangt. Það er jafn rangt og þessi fjármálaáætlun, vegna þess að þetta er einhver bjartsýnisáætlun sem á greinilega ekki að standast. Ef við erum að búa til 500 blaðsíðna doðrant hlýtur að vera alveg lágmarkið að þetta sé svona nokkurn veginn rétt. En á sama tíma stendur í þessum doðranti að það eigi að setja 430 milljónir í endurhæfingarkerfi öryrkja. Á sama tíma erum við að setja á þriðja milljarð í að breyta ráðuneytum, á þriðja milljarð. Það er verið að setja minna í endurhæfingu öryrkja heldur en í svokallaða fjölmiðlastyrki, að styrkja frjálsa fjölmiðla. 

Virðulegur forseti. Það er nú erfitt að bregðast við þegar svona ítrekað er farið með rangt mál. Í fyrsta lagi þarf hv. þingmaður ekki að tala um að ég sé að skálda einhverja sögu hér þegar við erum að horfa aftur í tímann. Þetta eru bara rauntölur þegar við erum að gera upp fortíðina og þá er hægt að skoða hvernig kaupmáttur hefur þróast og þetta eru mældar stærðir. Það er líka hægt að skoða þetta á tekjusögunni.is. Það er bara óumdeilt að kaupmáttur bóta hefur vaxið á undanförnum árum og hann hefur vaxið verulega og fram undir síðustu ár fór hann vaxandi langt umfram kaupmátt launþega. Varðandi endurhæfingarlífeyririnn er það einhver besta fjárfesting sem við getum gert vegna þess að einmitt með því að leggja áherslu á endurhæfingarlífeyri þá hefur okkur tekist að stöðva nýgengi örorku í landinu í fyrsta skipti í mjög mörg ár og mjög ánægjuleg þróun átti sér stað hvað það varðar í fyrra og við vonumst til að hún haldi áfram í ár. 

Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra ræddi hér áðan um að kjarasamningar réðu úrslitum í haust hvað varðar verðbólguna. Mig langaði þess vegna til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvernig hann sér fyrir sér að samtalið verði á vinnumarkaði í haust, kannski í ljósi þess að þessi fjármálaáætlun sem hér er rædd býður ekki upp á nein ný úrræði til að bregðast við undirliggjandi vanda verðbólgunnar, húsnæðismálunum. Það er nefnilega svo að það virðist vera samdráttur í framlagi til húsnæðismála á þessu kjörtímabili. Strax á næsta ári hrynja stofnframlög til uppbyggingar nýrra íbúða. Það er talað um 500 millj. kr. aukningu vegna húsaleigubóta sem fyrst og fremst virðist vera kerfislægur vöxtur vegna þess að leigjendum fjölgar. Þetta er þrátt fyrir athugasemdir og í raun loforð hæstv. innviðaráðherra og hæstv. forsætisráðherra um að hér yrði gripið inn í. Ég spyr því: Hvernig stendur á því að stórir málaflokkar, stórir pólitískir málaflokkar sem hæstv. ráðherrar í sömu ríkisstjórn og hæstv. fjármálaráðherra hafa talað fyrir breytingum á og talað fyrir að meira fjármagn yrði lagt í, virðast standa óhreyfðir og sumir rýrna?

Virðulegur forseti. Ég geri ekki ágreining um það að ástandið á húsnæðismarkaði er nokkuð alvarlegt og við höfum talað um að þar hafi framboðshliðin brostið. Ef við gerum upp undanfarin tíu ár af aðgerðum þeirra ríkisstjórna sem ég hef setið í og veltum því fyrir okkur hvaða árangri við höfum náð heilt yfir til að létta á skuldastöðu heimilanna og til þess að tryggja lægri greiðslubyrði, þá held ég að nýútkomin lífskjararannsókn Hagstofunnar tali sínu máli. Hún var ekki beint glæsileg staðan þegar við vorum að fást við vangetu stjórnar sem stjórnaði hér á árunum 2009–2013 til þess einmitt að horfast í augu við það að skuldavandi heimilanna þá var orðinn efnahagslegt vandamál sem við réðumst gegn með mjög markvissum aðgerðum. Nú er sagt að vandi heimilanna sé nú þegar orðinn gríðarlegur eða verði það eftir einhverja mánuði. Það sem ríkisstjórnin hefur gert er að koma aftur á samstarfshópi um aðgerðir í húsnæðismálum. Hann er tekinn til starfa. Hann er leiddur af sama fólki og gerði það fyrir lífskjarasamningana 2019. Við höfum boðað að okkar vilji standi til þess að eiga gott samráð við sveitarfélögin til þess að bregðast við á framboðshlið. Ég hef áhyggjur af því hversu margir sjá ekki - ég er ekki að halda því fram hér um hv. þm Kristrúnu Frostadóttur, en mér finnst það svona almennt í umræðunni, það er alltaf kallað eftir því að grípa til aðgerða sem á endanum munu ekki gera annað en að auka eftirspurn. Ég hef sömuleiðis áhyggjur af því hve illa sveitarfélögunum hefur gengið að stilla saman strengi sína, ekki síst hér á höfuðborgarsvæðinu, til að spá fyrir um þörfina og bregðast við henni, t.d. í svæðisáætlunum sínum.

Virðulegi forseti. Ég þarf eiginlega að fá að ítreka spurningu mína vegna þess að henni var ekki svarað. Hvernig stendur á því þrátt fyrir vilyrði? Ég get bara, með leyfi forseta, vitnað í innviðaráðherra um daginn: „Sá ráðherra er hér stendur leggur mikla áherslu á uppbyggingu félagslegs húsnæðis um allt land og hefur lagt inn tillögur í fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 um verulega aukningu fjármuna til að fjölga uppbyggingu íbúða fyrir tilstuðlan opinbers húsnæðisstuðnings …“ Það birtist ekki í þessari fjármálaáætlun. Hvernig stendur á því? Það þýðir ekkert að vera að vitna áfram í þessa samstarfshópa. Það hafa næstum því allir ráðherrar þessarar ríkisstjórnar gert það en svo birtist bara sýnin svart á hvítu í þessari fjármálaáætlun og það er engin breyting á fjármagninu þar að lútandi. Það er hins vegar alltaf hægt að finna fjármagn sem er þensluhvetjandi í hin og þessi úrræði, hvort sem við tölum um Allir vinna eða séreignarsparnaðinn sem við vitum að fór til tekjuhæstu 30% og jók verðbólgu og þrýsti upp húsnæðisverði. Ég spyr bara: Hvað varð um þá fjármagnsaukningu sem átti að verða?

Virðulegur forseti. Það er nú í fyrsta lagi þannig að þegar niður falla tímabundin framlög sem hafa verið grundvöllur að stofnframlögum þá má sjá breytingu raungerast og það verður að teljast hafa verið fyrirséð. En ég held að öðru leyti þá verðum við að svara þessu þannig að það er bara ekki tímabært að fara að setja einhverja ákveðna tölu á það hversu sterkt stjórnvöld telja rétt að stíga inn á þessu sviði. Það sem við höfum gert á undanförnum árum er að við höfum umbreytt húsnæðiskerfinu á Íslandi, bæði með hlutdeildarlánum og hins vegar með almenna íbúðakerfinu. Ég held samt sem áður að það hafi ekkert eitt skipt heimilin og húsnæðismarkaðinn jafn miklu máli og það að skapa hér skilyrði fyrir lægri vexti. Ef það er eitthvað eitt sem á að standa upp úr í kjaralotunni í haust þá held ég að það ætti að vera það að taka höndum saman við stjórnvöld sem með þessari áætlun sýna í verki vilja til að draga úr þenslunni og þannig ætti kjaralotan að snúast um einmitt þetta.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun til næstu fimm ára og verðum væntanlega að gera það núna næstu þrjá dagana, í það minnsta áður en þessari áætlun verði vísað í nefnd. Ég á stundum erfitt með að ná utan um þessa hluti. Ég er búinn að heyra ítrekað haft eftir fjármála- og efnahagsráðherra um mikinn afkomubata heimilanna, að þau hafi aldrei haft það betra. Síðan sagði hæstv. ráðherra að vanskil hefðu aldrei verið lægri. En þegar maður skoðar þetta - tökum bara dæmi um einstakling sem leigir húsnæði fyrir 200.000 kr. á mánuði og bara við það að það hækki í takti við verðbólguna upp á einhver 6–7%, þá er það bara komið í 14.000 kr. hækkun. Þessi 25.000 kall sem hann fékk í launabreytingu - hann borgar af honum skatta, hann borgar af honum félagsgjald og framlag í lífeyrissjóð og ef viðkomandi er í sæmilegu standi þá setur hann kannski 500 kallinn í séreignarsjóð. Þannig að eftir stendur ekki nema rúmlega 13.000 kall. En húsaleigan er kannski búin að hækka um það, 13.000–15.000 kall. Og þá spyr maður: Í hverju felst þessi afkomubati? Vegna þess að síðan á viðkomandi eftir að greiða fyrir hækkandi eldsneytisverð, hann á eftir að borga fyrir hækkandi matvælaverð. Þetta er bara það sem sá hópur sem er á strípuðum töxtum á vinnumarkaði er að glíma við. Að horfa á eitthvert meðaltal einhvers staðar uppi í rjáfri þegar meðallaun á Íslandi eru á milli 700.000 og 800.000 kr. þá er þessi hópur í vanda. Og að tala um að það sé mikill afkomubati á þessum heimilum finnst mér bara vera út í hött. Ég verð bara að biðja um skýringar á þessum afkomubata sem verið er að tala um hér.

Virðulegur forseti. Ég myndi hvetja hv. þingmann til að skoða tekjusöguna og skoða lífshlaupið. Þá mun hann sjá að ef við skoðum aftur til ársins 1991 þá finnum við á Íslandi líklega einhvern mesta félagslegan hreyfanleika í heimi, sem segir okkur það að fólk í þeirri stöðu sem hv. þingmaður er hér að fjalla um, á meiri möguleika á Íslandi til að brjótast út úr þeirri stöðu en í öðrum samfélögum. Þetta er líka grunnurinn að því að við mælumst ítrekað það þjóðfélag sem tryggir mestan jöfnuð í lífskjörum. Ef við veltum nánar fyrir okkur stöðu þeirra sem eru með minnstar tekjurnar og húsnæðisöryggi þeirra þá verð ég að vísa til þess að við höfum hér verið að gera umbætur á húsnæðismarkaðnum með almenna íbúðakerfinu, með stofnframlögum og á leigumarkaðinum með húsnæðisbótum. Þetta ber allt að sama brunni. Við getum ekki leyst þessi vandamál með því að hella frekari olíu á eldinn. Við verðum að tryggja að framboðshliðin verði í lagi og hér sé haldið þannig á stjórn efnahagsmála, í samvinnu við vinnumarkaðinn, að við stuðlum að stöðugleika og lægra vaxtaumhverfi. Það er eitt og sér langstærsta hagsmunamálið eins og ég horfi á það. Við höfum mikið rætt hérna um vaxtahækkanir að undanförnu, skiljanlega. Þá getur þrengt að mörgum og það þrengir kannski fyrst að tekjulægri heimilum þegar vextir hækka og verðbólga gerir vart við sig. En það fer dálítið forgörðum í þeirri umræðu að vaxtastigið er samt bara eitt það besta, ef við horfum aðeins yfir lengri tímabil. Við erum aftur komin á vaxtastig sem var sambærilegt því sem var fyrir tveimur til þremur árum síðan, sem þó var þá eitt það lægsta sem við höfðum séð í 20 ár. Ef það er einhver einn lærdómur sem við getum dregið af þessu er hann sá að við getum vel gert þetta ef við stöndum saman og erum sammála um megináherslur.

Virðulegur forseti. Það rifjaðist upp fyrir mér slagorð Sjálfstæðisflokksins í aðdraganda síðustu kosninga um land tækifæranna, minnugur Bandaríkjanna, sem eiga að vera land tækifæranna, þar sem ójöfnuður er hvað mestur í heiminum. Síðan er verið að minnast á húsnæðisframlögin og stöðu húsnæðismála. Ég þekki það nú sjálfur, eftir að hafa tekið þátt í kjarasamningsgerð í tvo áratugi, að þegar við sömdum um stofnframlögin á árinu 2015, sem var nú upphafið að lögunum um almennar íbúðir, þá var þar samið um 2.300 stofnframlög sem áttu að skiptast niður á fjögur ár. Það hefðu þá verið byggðar 575 íbúðir á ári, en niðurstaðan varð aldrei sú. En ef við skoðum þetta framlag sem er inni í áætluninni núna þá sýnist mér nú, ef ég reikna þetta niður á 50 millj. kr. kostnað á íbúð, að þetta séu einhver 200 stofnframlög á hvert ár. Það er verið að minnka þetta úr 400–500 á ári niður í 200. Maður spyr sig: Er þetta ásættanlegt?

Virðulegur forseti. Ef hv. þingmaður myndi ganga á fund þeirra sem helst hafa viljað reisa slíkar íbúðir þá myndi mæta honum fólk sem segði honum þá sögu að sveitarfélögin eru einfaldlega ekki tilbúin með byggingarhæfar lóðir, því miður. Það hefur ekki staðið á fjármögnun. Þetta er hluti af þessum framboðsvanda sem við erum alltaf að ræða um. Það er einhvers staðar í framtíðinni sem menn hafa gert ráð fyrir því að lóðir verði tilbúnar og gatnagerð kláruð o.s.frv., en byggingarhæfar lóðir undir þessi íbúðaform hafa ekki verið til ráðstöfunar. Það er slæmt. Og ég verð að segja að bara það að það skuli hafa tekið bráðum tíu ár að koma saman byggingargáttinni, sem við vorum að ræða hérna, ef ég man rétt, á árinu 2012, er bara ekki nógu gott. Þetta er ekki nógu gott. Við virðumst ekki geta séð nema nokkur hundruð metra fram veginn en ætlum þó að fara langa leið.

Virðulegi forseti. Hér liggja spilin fyrir framan okkur. Þetta er planið út kjörtímabilið. Þetta er ríkisstjórn hins kerfislæga vaxtar, ríkisstjórn sem uppfærir skjöl án pólitískrar stefnumótunar, ríkisstjórn sem hefur útvistað stórpólitískum ákvörðunum til embættismanna sem framreikna málaflokka. Kerfislægur vöxtur skýrir nær allar breytingar í þessari fjármálaáætlun. Þau treysta sér ekki einu sinni til að útfæra aðhaldsaðgerðir á tímabilinu. Við stöndum frammi fyrir stórum verkefnum, breyttri heimsmynd; eftirköst heimsfaraldurs, mesta verðbólga í 12 ár, brotinn húsnæðismarkaður, stríð í Evrópu og hingað mætir hæstv. ríkisstjórn með fjármálaáætlun sem felur í sér framreikning. Búa þau í öðrum veruleika en við hin? Í fjármálaáætlun hæstv. ríkisstjórnar kemur fram að stærsti útgjaldaliðurinn á tímabilinu sé til félags- og tryggingamála, 26 milljarðar kr. Þessir 26 milljarðar kr. er allt kerfislægur vöxtur. Hér eru teknar forsendur um öldrun þjóðar og fjölgun öryrkja á tímabilinu og skjalið uppfært. Þetta eru ekki 26 milljarðar kr. í bætta þjónustu eða betri kjör þessara hópa. Þetta eru 26 milljarðar kr. sem bætast við útgjöld ríkissjóðs til að standa undir núgildandi lögum um almannatryggingar. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar kom fram, með leyfi forseta: „Afkoma ellilífeyrisþega verður áfram bætt og sérstaklega litið til þeirra sem lakast standa.“ Enn fremur að málefni örorkulífeyrisþega verði tekin til endurskoðunar á kjörtímabilinu og sérstaklega horft til þess að bæta afkomu. Nei, ekkert slíkt verður gert. Það eru engar fjárheimildir fyrir slíku hérna. Og hvað með stórsóknina í heilbrigðismálum? Sjúkrahúsþjónusta, jú, þar heldur framreikningurinn áfram. Nánar tiltekið vitum við að reiknaður raunvöxtur, sem er ekkert annað en flókið orðasamband yfir álag á spítalann vegna öldrunar þjóðar og fjölgunar, er 1,8% í líkönum fjármálaráðuneytisins. Það er reyndar úrelt viðmið, en gott og vel. Og hvað birtist okkur í þessari fjármálaáætlun? Einmitt 1,8% vöxtur útgjalda í liðnum um sjúkrahúsþjónustu. Sömu sögu er að segja um reksturinn þegar kemur að hjúkrunar- og endurhæfingarþjónustu, 1,8%, þar er skellt í raunvöxtinn. Er skemmst frá því að segja að í síðustu fjárlögum var fjármagnið sem fékkst út af þessum reiknaða raunvexti fyrir heilbrigðiskerfið allt notað til að mæta kostnaði vegna betri vaktavinnutíma. Ekki verður betur séð en að það sé planið aftur núna. Hvað þýðir þetta? Jú, það var sem sagt ráðist í aðgerðir til að draga úr álagi á fólki í heilbrigðiskerfinu með því að fækka vinnustundum nema nú á að borga fyrir þessar færri vinnustundir með fjármagni sem annars myndi nýtast til að mæta aukinni hjúkrunarþyngd, sem sagt auknu álagi. Álagið er einhvern veginn fært úr einum vasanum í hinn. Þetta er klassískt dæmi um stjórnmál þessarar ríkisstjórnar. Þau eru að færa saltstaukana til og skilja svo ekki af hverju vandamálin vinda svo upp á sig. Hverjum datt í hug að hægt væri að innleiða betri vaktavinnutíma án kostnaðar? Það mun auka virkni, draga úr örorku og kulnun, auka vilja fólks til að gefa kost á sér í þessa vinnu en þetta mun taka áratug. Það verður að vera pólitískur vilji til að ráðast í breytingar sem kosta til að byrja með. Nú var að koma út skýrsla á vegum ráðgjafarfyrirtækisins McKinsey þar sem kemur fram að nýi Landspítalinn væri nú þegar sprunginn hvað varðar legurými ef ekki yrði fjárfest í úrræðum fyrir langtímaumönnun. Fram kemur í skýrslunni að bæta þurfi við 240 úrræðum fyrir langtímaumönnunarsjúklinga, svo sem í heimaþjónustu, hjúkrunarrými og endurhæfingu, svo spítalinn springi ekki. Sparnaðurinn við að ráðast í slíkar aðgerðir, sparnaður sem birtist ekki strax en með tíð og tíma, yrði heilt yfir fyrir heilbrigðiskerfið 1–2 milljarðar, en 9 milljarðar á Landspítalann. Það er ekkert um þetta í þessari fjármálaáætlun. Raunar er það svo að eftir 2023 er nær engin fjármögnun fyrir ný hjúkrunarrými, óháð því sem hæstv. fjármálaráðherra hélt fram áðan þó að til sé einhver uppsöfnuð fjárheimild sem gekk ekki út. Það þýðir bara að það er enn þá meira af hjúkrunarrýmum sem á eftir að byggja. Hvað er eiginlega í gangi? Við erum til að mynda nýbúin að hlusta á hæstv. heilbrigðisráðherra tala fyrir heilbrigðisstefnu til 2030 fyrir aldraða. Það er nákvæmlega ekkert aukafjármagn sem þessu fylgir. Virðulegi forseti. Mig langar til að vitna til þess sem hæstv. innviðaráðherra sagði í síðasta mánuði í sérstakri umræðu í þinginu um húsnæðismál, með leyfi: „Sá ráðherra er hér stendur leggur mikla áherslu á uppbyggingu félagslegs húsnæðis um allt land og hefur lagt inn tillögur í fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 um verulega aukningu fjármuna til að fjölga uppbyggingu íbúða fyrir tilstuðlan opinbers húsnæðisstuðnings …“ Og áfram heldur hæstv. ráðherra: „Og já, við erum með framtíðarsýn. Við erum með plan og það skýrist.“ Gott og vel. Það plan hefur skýrst. Það plan heitir fjármálaáætlun. Kíkjum aðeins á hana. Fjármagn í húsnæðismál dregst saman á tímabilinu. Í áætluninni má finna viðbótar 0,5 milljarða kr., 500 millj. kr., til að mæta fjölgun leigjenda á tímabilinu. Það er ekki aukinn stuðningur við hópinn heldur einmitt kerfislægur vöxtur en að öðru leyti dregst húsnæðisstuðningurinn saman. Stofnframlög til að byggja almennar íbúðir dragast saman um 2 milljarða kr. Ég er alveg farin að gefast upp á hæstv. ráðherrum hér. Er í alvöru í lagi að segja bara eitthvað? Hvað varð um tillögur hæstv. innviðaráðherra? Hæstv. fjármálaráðherra tekur hér fram að þetta sé ekki tímabært. Voru tillögurnar sem sagt bara settar til hliðar í fjármálaráðuneytinu rétt eins og tillögur um fjölgun hjúkrunarrýma voru ekki fjármagnaðar? Hér er síðan vitnað til Reykjavíkurborgar. Ég get bara fullyrt hér að Reykjavíkurborg telur tímabært að bregðast við þessu ástandi með tvöföldun á þeim lóðum sem eiga að vera í framboði. Kannski ætti hæstv. fjármálaráðherra að athuga með sína flokka í Kraganum, hvernig gengur að mæta þessari eftirspurn þar. Svo er það uppbyggingin. Innviðastjórnin hét þetta nú einu sinni og hver varð niðurstaða þeirrar innviðastjórnar? Jú, eitt ár, það tókst að koma opinberri fjárfestingu almennilega af stað og það var fyrir tilstuðlan heimsfaraldurs. Árið 2021 var fjárfesting ríkisins loksins komin upp í sögulegt meðaltal fyrir 2011 en á þessu kjörtímabili fer hún aftur minnkandi. Ekki mun takast að vinna upp innviðaskuld áranna 2013–2017. Niðurskurður bakdyramegin í gegnum sveitarfélögin hefur gert það að verkum að fjárfestingarstigið víða á sveitarstjórnarstiginu er með öllu óásættanlegt. Verkefni hafa verið færð á undanförnum árum yfir til sveitarfélaganna án þess að nægjanlegt fjármagn hafi fylgt með og í staðinn þurfa sveitarfélögin að halda aftur af nauðsynlegri fjárfestingu. Hvergi í þessari fjármálaáætlun má sjá merki um að þessi staða verði löguð. Virðulegi forseti. Hvert fór andvirði Íslandsbanka í þessari fjármálaáætlun? Gífurlegur kostnaður varð af bankahruninu sem leiddi af sér uppsafnaða innviðaskuld úti um allt land. Heilbrigðiskerfið er enn laskað eftir niðurskurð. Almenningur eignaðist bankana sem skaðabætur fyrir bankahrunið. Almenningur er búinn að bíða eftir uppbyggingunni. Andvirði bankahrunsins er nú að koma til baka og við siglum bara áfram á kerfislægum vexti. Engin tilraun er gerð til að nýta andvirðið í að endurstilla kerfin okkar sem eru vanstillt eftir síðasta áfall. Í stað þess að nýta svigrúmið, nýta hagstæð vaxtakjör í uppbyggingu er farin sú leið að draga úr umsvifum ríkisins sem verða orðin þau minnstu á öldinni undir lok þessa kjörtímabils. Hæstv. fjármálaráðherra ber fyrir sig verðbólguhættu, ríkið megi vart hreyfa sig. Skilningur virðist hins vegar ekki vera á eðli kerfisins. Húsnæðismarkaðurinn er brotinn og drífur áfram verðbólgu. Kjarasamningar eru í haust en ríkisstjórnin fer með tómar hendur inn í þær viðræður, ekkert viðbótarfjármagn í húsnæðismál, enginn vilji til að mæta viðkvæmum hópum vegna verðbólgu. Hér er bara beðið eftir að vandinn vindi upp á sig. Hvort þetta er vankunnátta á rekstri velferðarríkis eða viljaverk veit ég ekki. En, virðulegi forseti, velferðarkerfinu okkar er haldið í gíslingu. Kostnaður við samneysluna mun rjúka upp stjórnlaust ef þessi pólitík framreiknings heldur áfram. Það er ekki pólitísk stefna að setja bara aðeins meira fjármagn í nýsköpunarsjóði. Velferðarkerfin móta grunninn sem allt hér byggir á og það er ekki hægt að skila auðu þar. Þessar innstæðulausu yfirlýsingar eru grafalvarlegt mál. Annaðhvort eru ráðherrar Vinstri grænna og Framsóknar viljandi að afvegaleiða þjóðina þegar þeir lofa velferðarumbótum sem enginn stuðningur er við í fjármálaráðuneytinu eða þau eru ekki læs á eigin fjármálaáætlun og þar með hver raunverulega stjórnar hérna. Ég veit eiginlega ekki hvort er verra.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar ræðu. Hún minntist á stöðu sveitarfélaganna af þessu tilefni og ég held að flest okkar geti tekið undir það að staða þeirra sé tvísýn, svo ekki sé fastar kveðið að orði. Það er endalaus bardagi milli ríkis og sveitarfélaga um það hvað hvert stjórnsýslustig eigi að borga og síðan hvernig sveitarfélögin fái aflað tekna til að sinna þeirri þjónustu sem þeim er uppálagt að gera samkvæmt lögum. Það liggur fyrir um málefni fatlaðs fólks að sá málaflokkur er í tómu tjóni, verður maður að segja. Sveitarfélögin hafa lýst því yfir að þau eru komin í undirballans með þennan málaflokk upp á 9 milljarða. Við hefðum auðvitað viljað sjá þess stað að það væri með einhverjum hætti reynt að leiðrétta þetta af því að þessi málaflokkur er bara að verða erfiðari og erfiðari, þjónustuþörfin eykst og eykst með því að við hugsum bara orðið öðruvísi um okkar fólk. Við sendum það ekki bara á hæli einhvers staðar eins og var gert í gamla daga og lokum það inni. Við erum að sinna þessu fólki eins og manneskjum í dag og það þýðir að það kostar meiri pening. Ég spyr hv. þingmann hvort hún sjái þess einhvers staðar stað í þessari fjármálaáætlun að það eigi að reyna að koma til móts við sveitarfélögin.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir spurninguna. Einfalda svarið við þessu er nei. Það er ekkert rætt um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga í þessari fjármálaáætlun. Það má vel vera að þetta séu bara stóru línurnar eins og hæstv. fjármálaráðherra sagði áðan en ég myndi segja að það væri frekar stór lína ef það á að endurskoða tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ég velti því líka upp í þessu samhengi hvar umrædd skýrsla Haralds Líndals Haraldssonar er, sem svo oft hefur verið vitnað í en við fáum aldrei opinberlega fram. Það er búið að vinna þessa skýrslu. Er óþægilegt að fá þessa skýrslu núna rétt fyrir sveitarstjórnarkosningar? Ég veit það ekki. Þær tölur hafa flogið út um allt þannig að það er í góðu lagi að segja þær. Það vantar 9 milljarða, eins og hv. þm. Guðbrandur Einarsson sagði hérna áðan, í málaflokk fatlaðra. Þar af eru það 5 fyrir Reykjavíkurborg. Árið áður voru þetta 5 milljarðar. Þetta eru ótrúlegar upphæðir. Þetta er næstum því bara útgjaldasvigrúm hjá ríkissjóði sem er um 1% raunvöxtur á ári. Þetta er verulega þungur málaflokkur. Þetta heldur aftur af fjárfestingarsvigrúmi sveitarfélaganna og það er hvergi minnst á þetta í þessari fjármálaáætlun. Það er hvergi minnst á tekjuskiptinguna. En það standa auðvitað miklar vonir til að farsældarfrumvarp hæstv. barnamálaráðherra muni ganga mjög vel og að þessi eini og hálfi milljarður sem það mun kosta, og hluti fer í gegnum jöfnunarsjóð, verði nægur. Ég á nú eftir að sjá það.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Já, ein af þeim leiðum sem hafa verið nýttar til að koma fjármagni til sveitarfélaga er í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og hann hefur komið sér vel fyrir lítil og ósjálfbær sveitarfélög. En að sama skapi greiða sveitarfélög eins og Reykjavík bara talsvert með sjóðnum. Skemmst er að minnast stefnu Reykjavíkurborgar gagnvart sjóðnum eða gagnvart ríkinu og gerir kröfu um 8,7 milljarða vegna þess að borgin hefur ekki fengið framlög úr sjóðnum t.d. vegna reksturs grunnskóla, eða framlög til nýbúafræðslu, til að kenna börnum af erlendum uppruna að aðlagast samfélagi okkar. Það liggur fyrir kæra. Það er svolítið merkilegt að sjá hvernig þessi sjóður er fjármagnaður. Það ræðst af því hvað ríkið hefur í tekjur, stundum minna, stundum meira. Hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson minntist á það hér ekki fyrir löngu síðan að það þyrfti að gera breytingar á þessu. Sveitarfélögin yrðu að fá að vita hvað rynni til þeirra til að geta veitt þá þjónustu sem þau svo sannarlega verða að veita samkvæmt lögum. Og ég spyr hv. þingmann: Er þetta ekki óréttlæti að að verið sé að svelta eitt sveitarfélag sem leggur þessum sjóði verulega fjármuni til? Væri ekki rétt að breyta þessu fyrirkomulagi sjóðsins á einhvern þann hátt að það væru fastari og reglubundnari tekjur og sveitarfélög gætu þá áttað sig á því hvað þau fengju í sinn hlut?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir þessa spurningu og ég er sammála. Það er mjög sérstakt að verkefni, sem eru flutt yfir til sveitarfélaganna og eru lögbundin, séu fjármögnuð með sjóði sem fylgir hagsveiflunni. Það er ekkert hægt að sleppa því að sinna lögbundinni þjónustu þrátt fyrir að hagvöxtur sé minni en hann var. Sveitarfélögin eru í allt annarri stöðu en ríkissjóður þegar kemur að því að taka þátt í hagsveiflunni vegna þess að ríkið er hagstjórnaraðili, sveitarfélögin eru það ekki. Ríkið getur tekið lán á hagstæðum vöxtum, er í miklu, hvað á ég að segja, sértækari stöðu til þess að beita sér gagngert í svoleiðis aðstæðum en sveitarfélögin eru það ekki. Það er ekkert talað um þetta í þessari fjármálaáætlun. En mig langar líka að minnast á það sem hv. þingmaður var að ræða varðandi stöðuna í Reykjavík. Það er mjög sérstakt að hér erum við með ríkisstjórn sem talar ítrekað um stöðu barna og hvergi á Íslandi eru fleiri börn sem eru með erlendan bakgrunn og þurfa aðstoð til að mynda við að koma sér betur inn í skólakerfið, til að koma í veg fyrir mismunun, til að styðja við farsæld þessara barna, en í Reykjavík. Út af úreltri skipan fjármála í tengslum við jöfnunarsjóð og líkan sem var stillt á núll á sínum tíma þá fæst ekkert fjármagn til Reykjavíkur fyrir íslenskuverin. Þetta er bara mjög óeðlilegt í þessu samhengi og það sem er enn þá óeðlilegra er að enn og aftur er ríkissjóður að egna sveitarfélögin, sveitarstjórnarstigið, einhvern veginn upp á móti hvert öðru. Núna eru öll hin sveitarfélögin hrædd um að ef reykvísku börnin sem þurfa þessa aðstoð fái aðstoð, þá muni einhver annar tapa, í staðinn fyrir að í sameiningu myndu þau bara sækja sinn rétt á ríkissjóð.

Virðulegi forseti. Ég átti samtal við embættismann fyrir ekki löngu sem hafði aðkomu að því á sínum tíma að starfa við fjárlagagerð fyrir Evrópusambandið. Hann sagði að það hefði verið alveg gríðarlega erfitt mál og flókið vegna þess að þegar málið kom til þingsins kom það í hendur stjórnmálamanna sem höfðu ekkert með tekjuhlið mála að gera heldur töluðu bara um útgjöldin. Fjárlög Evrópusambandsins fjalla bara um útgjöld og dreifingu útgjalda. Þetta samtal kom mér í hug þegar ég hlustaði á hv. þingmann sem getur bara ekki fundið það málefni í fjármálaáætlun sem ekki þurfi að eyða meiri peningum í. Það var sama hvar borið var niður. Það er farið frá fötluðum yfir í börn af erlendum uppruna hér í Reykjavíkurborg - það er alltaf öllu hafnað sem snýr að Reykjavíkurborg, menn sjá ekki að sveitarfélögin hafi nokkru hlutverki að gegna við að tryggja íbúðaframboð. Það eru heilbrigðismál, það eru félagsmál, það eru húsnæðismál. Það eru önnur verkefni, bygging hjúkrunarheimila. Hversu marga milljarða sér hv. þingmaður fyrir sér að leggja til að við bætum við tæplega 130 milljarða halla ríkissjóðs? Ég vona að einhver muni vakna aðeins hér í umræðunni í dag og veita því athygli að við erum með á annað hundrað milljarða í halla. Við erum með halla til að styðja opinbera þjónustu, til þess að gera áfram vel í opinberri þjónustu. Við erum á mörgum sviðum framúrskarandi. Við veitum góða heilbrigðisþjónustu. Við erum með þéttriðið félagslegt öryggisnet, betra en víðast annars staðar. Vildum við gjarnan gera meira? Já, já. En það þýðir ekkert að koma hér upp í þingsal og segja: Ég yfirbýð í félagsmálum, ég yfirbýð í húsnæðismálum og segja síðan í hinu orðinu að fólk standi fyrir efnahagslegan stöðugleika. Það verður að vera eitthvert samhengi í hlutunum. Við getum líka farið þá leið að leggja bara fram útgjaldaáætlun eins og gert er í Evrópusambandinu. Hér er útgjaldaáætlun ríkissjóðs, gleymum bara tekjuhliðinni og afkomunni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta andsvar og velti bara fyrir mér hverju hæstv. ríkisstjórn var þá að lýsa yfir í stjórnarsáttmála. Ef hæstv. fjármálaráðherra líður svona ótrúlega illa með öll þessi útgjöld, af hverju var það þá ekki bara tekið fram í stjórnarsáttmála að framreikna ætti þetta allt saman? Ég er einfaldlega að vitna í loforð sem reglulega falla í þessum sal og standast ekki í fjármálaáætlun. Það er ekki hægt að fara í kosningar sem jafnaðarmenn og haga sér svo öðruvísi nokkrum vikum seinna. Maður spyr líka um eðli útgjaldanna og þetta veit ég að hæstv. fjármálaráðherra er fullkomlega meðvitaður um. Þriðjungur af útgjöldum hins opinbera er launakostnaður. Við samþykktum fjáraukalög fyrir jól upp á, held ég, hátt í 15 milljarða kr. vegna vaxtabóta, vegna þess að verðbólgan rauk af stað. Samfylkingin, minn flokkur, talar hér fyrir útgjöldum sem koma í veg fyrir þetta verðbólgulaunaskrið. Við skiljum mikilvægi virkrar velferðarstjórnar sem felst í því að ríkið vinnur með vinnumarkaðnum og atvinnurekendum til að koma í veg fyrir að hlutirnir hlaupi svona frá sér. Þetta hafa norrænu velferðarlöndin í kringum okkur skilið en þetta virkar ekki vel í raunveruleikanum vegna þess að eitt er sagt á yfirborðinu og annað aktúelt gert í fjármálaráðuneytinu og það er vegna þess að það er ekki skilningur á raunverulegri velferðarstjórnun. Við höfum talað hér um heilbrigðiskerfið. Í ræðu minni áðan vitnaði ég í ræðu um 9 milljarða kr. sparnað sem felst í því að nýta úrræðið betur. Það kostar að fjárfesta í nýju kerfi. Það er ekki bara hægt að erfa gömul velferðarkerfi sem hafa legið niðri í mörg ár og halda að hægt sé að uppfæra þau án einskiptiskostnaðar í nokkur ár. Það er verið að kalla eftir því að þeim niðurskurði sem ráðist var í hér eftir hrun, sem dró úr kerfunum okkar, verði mætt svo að við getum dregið úr kostnaði síðar meir.

Virðulegi forseti. Þetta er alltaf sama sagan. Það er aldrei nóg að gert alveg eins og hv. þingmaður sagði hér í miðjum heimsfaraldrinum og Samfylkingin reyndar lagði til í þinginu á þeim tíma, að það þyrfti að taka 100 milljörðum hærra lán til að gera nóg. Hvernig stenst það skoðun í dag? 

Virðulegi forseti. Svo að ég svari bara beint spurningu hæstv. fjármálaráðherra þá gætum við t.d. farið hægar út úr því ástandi sem nú er og ekki stefnt að því að vera komin í lágmark ríkisútgjalda á tekjusviðinu síðastliðin 20–30 ár. Það væri t.d. hægt að byrja þar. Það væri hægt að byrja á að horfa á þá tekjustofna sem hvergi er minnst á í þessari fjármálaáætlun þrátt fyrir að minnst sé á nauðsyn þess að hækka mögulega neysluskatta sem eru flötustu skattar sem hægt er að leggja á fólk. Það er hvergi talað um auðlindaskatta þrátt fyrir að við höfum fengið 5 milljarða út úr veiðigjaldi og við vitum að auðlindarentan skilar 30–70 milljörðum kr. Það er hvergi talað um fjármagnstekjuskatta, hvergi um eignarskatta þrátt fyrir að það sé umræða um allan heim. Það er ýmislegt sem hægt er að gera. En ég átta mig alveg á því að það er ekki pólitík hæstv. fjármálaráðherra og þess vegna kemur það mér ekkert á óvart. Það sem ég er að reyna að varpa hér fram er: Er það pólitík þessarar ríkisstjórnar? Það er nefnilega það sem ég er ekki viss um. Af því að þessi svör og þessar spurningar koma mér bara alls ekki á óvart í ljósi þess hver það er sem situr í fjármálaráðuneytinu. Hins vegar er vandi minn og okkar í Samfylkingunni sá að ítrekað er verið að koma upp í pontu og lofa hlutum, tala um aukningu. Ég var að vitna hér beint í orð hæstv. innviðaráðherra um að hann hefði mælt með verulegri aukningu fjármagns í húsnæðismál og hún kemur ekki. Það er þá bara hægt að sleppa því að segja þetta. Fólk verður að koma til dyranna eins og það er klætt. Af hverju er skuldsetning ríkissjóðs betri en hún átti að vera? Það er vegna þess að peningastefnunni var beitt verulega. Hvað gerðist í kjölfarið? 450 milljarða kr. aukning skulda. Hjá hverjum? Hjá unga fólkinu okkar sem tók á sig skuldsetninguna beint í staðinn fyrir að ríkissjóður gerði það. Og nú er verið að fórna þessu fólki á verðbólgubáli og í vaxtahækkunum.

Virðulegur forseti. Ríkisstjórnin kynnir hér fjármálaáætlun áranna 2023–2027. Rauði þráðurinn er þessi: Bjartari efnahagshorfur, mikill afkomubati og betri og hagkvæmari þjónusta. Ríkisstjórnarsamstarfið hefur gengið vel á erfiðum tímum. Þrátt fyrir að fjármál ríkisins hafi þurft að þola þung högg á tímum Covid-19 hefur traustur grunnur verið byggður hér á landi. Fyrsta fjármálaáætlun þessa kjörtímabils byggir á þeim grunni og í henni birtist skýr sýn ríkisstjórnarinnar um efnahagslegar framfarir og kraftmikla verðmætasköpun í framsæknu, samkeppnishæfu og sjálfbæru samfélagi. Það er vissulega mikið um gagnrýni innan ákveðinna flokka á þingi en stöku sinnum er gott að staldra við og átta sig á því að ríkisstjórnin hefur staðið sig afar vel í erfiðum aðstæðum, að mínu mati. Nú er verkefnið að ná efnahagnum, ríkissjóði og fjárhag heimilanna aftur í sama far og fyrir faraldurinn. Við erum komin vel á leið í átt að því markmiði. Þegar það klárast ætlum við að gera enn betur og tryggja aukna velmegun innan samfélagsins alls. Ríkið ráðstafaði ríflega 280 milljörðum kr. á árunum 2020–2022. Kröftug innspýting hins opinbera í atvinnulífið var lykillinn að áframhaldandi framleiðslu og þjónustu hér á landi. Hún hélt lífsneistanum í íslensku atvinnulífi og byggði undir umsvif til framtíðar. Ýmsar aðgerðir á borð við Hefjum störf, lokunarstyrki og viðspyrnustyrki hafa gefið góða raun. Árangurinn endurspeglast í sterkri stöðu íslenskra heimila og fyrirtækja. Atvinnulausum fækkar ört. Í janúar 2021 var atvinnuleysið í hæstu hæðum, um 11,6%. Síðan þá hefur það dregist saman hratt og er nú 5,2%. Þetta er árangur sem við megum ekki gleyma, en atvinnuleysið er komið nú á svipaðar slóðir og fyrir faraldurinn. Núverandi spár gera ráð fyrir að atvinnuleysi lækki enn hraðar en áður var talið og verði um 4% á tíma fjármálaáætlunarinnar. Að auki hefur samdráttur í hagkerfinu verið minni en upphaflega var gert ráð fyrir. Það sama má segja um fjárhagsstöðu heimilanna og margra fyrirtækja. Kaupmáttur heimila hefur aldrei verið meiri og hefur vaxið meira en gert var ráð fyrir ásamt því að gjaldþrotum hefur ekki fjölgað í þeim mæli sem búast mátti við ef horft var til upphaflegrar sviðsmyndar. Þá hefur hallarekstur og skuldasöfnun hins opinbera ekki aukist í þeim mæli sem reiknað hafði verið með. Það er góðs viti og gefur okkur sterkan grunn til næstu ára. Verðbólga hefur hækkað hér á landi sem eru aðstæður sem bregðast þarf við. Verðbólga mælist 5,7% í dag. Hún er minni hér á landi en í mörgum samanburðarríkjum. Sem dæmi má nefna að verðbólga mælist nú 6,6% innan Evrópusambandsins. Gert er ráð fyrir að verðbólga taki að lækka með ábyrgri hagstjórn á sviði ríkisfjármála, peningamála og á vinnumarkaði en sú stefna sem birtist í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar stuðlar einmitt að því. Undanfarið hefur mikið verið fjallað um verðbólguhorfur og kallað hefur verið eftir sérstökum aðgerðum hennar vegna. Við þetta þarf að rýna í ástæður verðbólgunnar. Slíkar aðgerðir eru ekki alltaf vænlegar til árangurs. Það er líklegra til að hafa jákvæð efnahagsleg og samfélagsleg áhrif. Stundum geta slíkar aðgerðir leitt til öfugra áhrifa. Það viljum við ekki. Sérfræðingar hafa lagt til að sérstakar ráðstafanir til að auðvelda heimilum að takast á við háa verðbólgu þyrftu að beinast að afmörkuðum hópi fólks og vera fullfjármagnaðar með sköttum eða forgangsröðun útgjalda. Annars gætu slíkar ráðstafanir aukið verðbólguþrýstinginn enn meira og leitt til hærri vaxta. Það er staðreynd að miklar verðhækkanir erlendis hafa töluverð áhrif á verðbólgu hér á landi. Engar innlendar aðgerðir koma í veg fyrir erlendar verðhækkanir. Hins vegar er innlendur verðbólguþrýstingur innfluttum verðbólguþrýstingi yfirsterkari og hefur verið um langt skeið. Það er sá þáttur sem hefur drifið verðbólguna áfram síðustu 12 mánuði. Öll ríki heims glíma við verðbólgu í dag, sem er skiljanlegt miðað við aðstæður síðustu ára. Ekkert ríki gat horft fram hjá faraldrinum og allir þurftu að bregðast við. Þar var Ísland engin undantekning, eins og við vitum. Víðs vegar á Vesturlöndum er verðbólga há, sem vissulega er afleiðing af nauðsynlegu viðbragði hagstjórnarinnar við heimsfaraldrinum með það að markmiði að viðhalda kaupmætti heimilanna og lífsneista atvinnulífsins. Hér á landi tók ríkisstjórnin þá ákvörðun að fara í víðtækar aðgerðir sem tækju mið af alvarleika faraldursins. Í stóru myndinni var ákvörðunin að gera meira en minna. Flestir voru sammála um að hið opinbera færi þá leið en hér á þingi var aðallega lagt til að menn gengju enn lengra. Miðað við þann árangur og þær framtíðarspár sem liggja fyrir er það mitt mat að sú ákvörðun hafi verið rétt. Efnahagslífið hefur tekið hraðar við sér en upphaflega var reiknað með en óumflýjanlegur fylgifiskur þess er að verðbólga hækkar. Til að vinna bug á henni þarf ósköp einfaldlega að draga aftur úr almennum stuðningi við hagkerfið og leggjast peningastefnan og ríkisfjármálastefnan aftur á sömu sveif. En horfur eru jákvæðar og við þær aðstæður getum við horft til baka og dregið lærdóm af þeim afleiðingum faraldursins. Hið fyrsta sem við þurfum að halda til haga er þetta: Umfangsmestu efnahagsaðgerðir sögunnar vegna heimsfaraldursins grundvölluðust á sterkri stöðu ríkissjóðs og skiluðu ótvíræðum árangri. Eins sjáum við að ráðast þarf í kerfisbreytingar sem miða að því að draga úr sveiflum og auka sveigjanleika og viðnámsþrótt samfélagsins gagnvart þeim. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem sveiflur verða í efnahagslífinu og verður líklega ekki í það síðasta. Við þurfum að tryggja sterkan grundvöll heimilanna sem tryggir aukið jafnvægi á sveiflutímum frekar en að neyðast til að ráðast í sérstakar aðgerðir í hvert sinn sem slíkar blikur eru mögulega á lofti. Ríkisstjórnin hefur nú þegar farið í slíkar aðgerðir og ég fagna þeirri framtíðarsýn hennar að horfa fram á veginn. Með þessu er ég þó ekki að segja að aldrei þurfi að ráðast í sértæk úrræði þegar aðstæður þarfnast þess. Sem dæmi má nefna þróun á meginlandi Evrópu varðandi kyndingar- og samgönguútgjöld en þau hafa hækkað töluvert í kjölfar innrásar Rússlands í Úkraínu og efnahagsaðgerða Vesturlanda vegna hennar. Þetta eru dæmi um aðstæður sem krefjast sérstakra úrræða en blessunarlega hafa áhrifin hér á landi verið minni háttar miðað við önnur Evrópuríki. Samkvæmt samræmdri vísitölu neysluverðs hefur hækkun orku- og olíuverðs hækkað útgjöld heimilanna um 1,2% á síðustu 12 mánuðum. Á sama tíma er fjárhagsstaða heimilanna sterk og kaupmáttur enn að vaxa, öfugt við þá þróun sem á sér stað erlendis. Laun hafa hækkað hratt síðastliðin ár og mikilvægt að enginn verði skilinn eftir í þeirri þróun. Það myndi hafa alvarlegar afleiðingar til frambúðar. Nú þegar hefur verið ráðist í breytingar á skattkerfinu þess efnis að lækka skattbyrðina og jaðarskatta á þá tekjulægstu. Jöfnunarhlutverk skattkerfisins hefur verið styrkt enn frekar í þágu tekjulægstu hópanna ásamt því að bætur á vegum almannatrygginga taka nú mið af launaþróun samfélagsins. Þetta er liður í aðgerðum sem ríkisstjórnin hefur farið í til þess að auka framtíðarvægi heimilanna svo þörf á sértækum aðgerðum verði minni á næstu árum ef efnahagskerfið tekur sveiflu. Einnig hefur verið talað um að aðgerðir stjórnvalda séu þensluhvetjandi. Þeim röddum svara ég játandi. Aðgerðunum var ætlað að vera þensluhvetjandi. Markmiðin voru aukinn kaupmáttur, lækkað atvinnuleysi og betri horfur atvinnulífsins. Þessu höfum við náð hraðar en áætlað var. Við náðum markmiðum okkar og við þurfum að halda áfram á þeirri braut sem við höfum markað og kemur fram í þeirri fjármálaáætlun sem nú hefur verið lögð fram.

Virðulegur forseti. Mig langar að beina sjónum að heilbrigðismálum. Þar eru gríðarlegar áskoranir sem við stöndum frammi fyrir. Ef við tökum bara sjúkrahúsþjónustuna þá hefur þróunin þar verið sú í tíð síðustu ríkisstjórnar að sjúkrarýmum hefur fækkað gríðarlega miðað við íbúafjölda um leið og þjóðin hefur haldið áfram að eldast og rúmanýting hefur verið um og yfir 100% á sjúkrahúsunum. Raunframlög til Landspítala miðað við íbúafjölda hafa staðið í stað og uppbygging hjúkrunarrýma setið á hakanum með þeim afleiðingum að gríðarlegur fjöldi fólks á hverjum tíma með gilt heilsu- og færnimat situr fastur á Landspítalanum, hátæknisjúkrahúsi. Hvað með Sjúkrahúsið á Akureyri? Jú, þar blasir við gríðarlegur rekstrarvandi og vanfjármögnun með þeim afleiðingum að það þarf að loka barna- og unglingageðdeild í fimm vikur yfir sumartímann núna næsta sumar. Það hefur þurft að loka dag- og göngudeild geðdeildar og draga úr starfsemi almennu göngudeildarinnar og skurðstofunnar meira en áður hefur verið gert. Þetta liggur allt saman fyrir. Hvert er viðbragð ríkisstjórnarinnar? Hvernig ætla þau að bregðast við þessum risastóru áskorunum? 

Ég minni hv. þingmenn á að ræðutíminn er ein mínúta.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni kærlega fyrir spurninguna hvort við séum stolt af heilbrigðisþjónustunni, við Framsóknarmenn. Mitt svar er einfaldlega að við erum stolt af heilbrigðisþjónustunni á Íslandi. Ég held að við eigum öll að vera stolt af heilbrigðisþjónustunni á Íslandi sem er ein sú besta sem gerist í heiminum. Getum við gert betur? Já, við getum klárlega gert betur. Og viljum við gera betur? Já, við viljum gera betur. Þetta er allt rétt sem þingmaðurinn talaði um áðan, þessar stofnanir sem hann taldi upp, hvort sem það er Landspítalinn eða Sjúkrahúsið á Akureyri eða allar þær fjölmörgu heilbrigðisstofnanir sem eru víðs vegar um landið. Við verðum að efla þær og eigum að efla þær. Þær verða að geta sinnt því hlutverki sem þeim er ætlað að sinna.

Þá verðið þið að setja peninga í þær.

Já, það er alveg rétt, það þarf að setja fjármagn í þær. 

Virðulegur forseti. Ég ætla jafnvel að reyna að skila þessum sekúndum sem ég rændi hérna áðan. Það er ánægjulegt að heyra hv. þingmann lýsa yfir stuðningi við aukin útgjöld til heilbrigðismála. Ég held að honum og öðrum hljóti að vera ljóst að það sem lagt er upp með í þessari fjármálaáætlun er ekki í nokkru einasta samræmi við yfirlýsingar stjórnarliða, við stjórnarsáttmálann og þau fyrirheit sem hafa verið gefin og voru gefin kjósendum í aðdraganda kosninga. Það hlýtur öllum að vera ljóst. Ef við ætlum að taka á þessum áskorunum, ef við ætlum að stytta biðlista barna eftir nauðsynlegri þjónustu og ef við ætlum að leysa úr vanda sjúkrahúsanna þá þarf einfaldlega að setja miklu meiri pening í það kerfi. Það er bara þannig. Það er ánægjulegt að hv. þingmaður sé sammála mér um það og muni styðja slíkar aðgerðir og slíkar breytingartillögur við þessa fjármálaáætlun.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Þannig að það sé algjörlega á hreinu þá var það sem ég sagði áðan það að ég tel að við þurfum að styðja þessar heilbrigðisstofnanir, hvort sem þær eru á höfuðborgarsvæðinu eða úti á landi. Þarf aukið fjármagn í það? Ég held að það sé öllum ljóst að það þarf aukið fjármagn í það. Ég held að það sé ekki nokkur maður hér inni í þessum sal sem efast um að það þurfi meira fjármagn og að hægt væri að nýta meira fjármagn í heilbrigðiskerfinu. Spurningin er hins vegar hvar á að taka það. Um það snýst það. Hvar ætlum við að fá það? Af hverju ætlum við að skera eða ætlum við að auka skuldsetningu ríkissjóðs? Það er verkefnið væntanlega. En ég held að við séum algerlega sammála því, ég og þingmaðurinn, að við berum báðir hag heilbrigðiskerfisins fyrir brjósti í þessari umræðu.

Forseti. Hv. þingmaður spyr: Hvar annars staðar á þá að skera niður? En það er greinilega verið að skera niður í heilbrigðisþjónustunni því við vitum það, skýrslan sem við fengum í hendurnar fyrir örstuttu síðan segir okkur það sem t.d. Landspítalinn og heilbrigðiskerfið í heild sinni hafa sagt okkur í mörg ár. Ef aðstæður verða eins og þær eru uppsettar mun það þýða 9 milljarða aukinn kostnað vegna fleiri starfa og rýma sem verður þörf á af því að ekki er gripið til viðeigandi mótvægisaðgerða. Það er kostnaðurinn, vaxtakostnaðurinn við það að fara ekki í þær aðgerðir sem er bent á að sé ekki vanþörf á. Þessi fjármálaáætlun dregur upp nákvæmlega þá sviðsmynd sem býr til vandamálið sem er verið að benda á. Býr til vandamálið 

Forseti minnir þingmenn á að ræðutíminn er ein mínúta í andsvari þegar fjórir fara í andsvör.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni kærlega fyrir spurninguna. Ég er alveg sammála og hef verið þeirrar skoðunar mjög lengi og nánast alltaf að heilbrigðismálin eiga að vera í forgangi og það eiga ekki að vera einhver önnur lögmál að mínu viti varðandi rekstur ríkisins eða bara rekstur okkar heimilis. Ef við lendum í veikindum eða erfiðleikum vegna veikinda á okkar heimili þá forgangsröðum við alltaf til þeirra verkefna vegna þess að það er það sem skiptir okkur mestu máli, okkar heilsa. 

Forseti. Húsnæði, þak yfir höfuðið og heilsa. Það er ekki mikið annað sem fólk þarf á að halda til að hafa grunninn til staðar. Varðandi þá fjármálaáætlun sem er birt okkur hérna þá fáum við þau skilaboð í fjárlaganefnd að það sé einfaldlega sagt nei við t.d. beiðni um fjárheimild vegna byggingar hjúkrunarheimila. Vegna annarra heimila þá velti ég fyrir mér hvað sé eiginlega markmiðið. Við vitum hver skorturinn er en það er ekkert komið til móts við þann skort sem er á húsnæðismarkaðnum, húsnæðisvandann á Íslandi, ekki neitt. Þannig að maður veltir fyrir sér: Hvar er það átak sem innviðaráðherra vildi endilega fara svo mikið út í? Þótt hv. þingmaður hafi lofað mjög stefnu stjórnvalda undanfarið kjörtímabil þá var það stefna stjórnvalda á eftirspurnarhlið húsnæðismarkaðarins sem bjó til þá verðbólgu 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni kærlega fyrir fyrirspurnina og andsvarið. Við sitjum nú saman í fjárlaganefnd þar sem við höfum rætt húsnæðisliðinn og þessi húsnæðismál töluvert. Ég held að það sé mjög hollt og gott fyrir okkur að halda því samtali áfram. Það er mikilvægt að reyna að finna leiðir varðandi húsnæðismálin og þó að okkur geti greint á um leiðir og stefnur í því þá held ég að við megum ekki gefast upp á því að reyna að tala okkur niður á einhverja skynsamlega niðurstöðu í því máli. Ég veit alla vega hvernig staðan er í nálægð við mína heimabyggð, Skagafjörð. Þar er ástandið þannig að það hefur aldrei verið byggt meira en á síðustu árum. Vandamálið þar er að sveitarfélögin hafa ekki náð að fylgja þeirri þróun eftir. Ég er ekki að segja að það sé alls staðar en ég get bara staðið hér og viðurkennt að 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Stefáni Vagni Stefánssyni fyrir framsöguna. Mig langaði til að varpa upp stöðunni í heimshagkerfinu vegna þess að hv. þingmaður hefur áður rætt á þessum vettvangi og fleiri í hans flokki um stöðu til að mynda bænda út af afurðaverði. Fólk er meðvitað um að þetta er mjög sérstakt tímabil. Verðhækkanirnar bitna á ákveðnum hópum. Ég held að margir geti stutt þá framsetningu. Getur þá hv. þingmaður tekið undir með þeirri framsetningu að þetta eigi að sjálfsögðu við um aðra tekjulága í samfélaginu? Þau eru að lenda í þessum hrávöruverðshækkunum sem hafa áhrif á verð á þeirra nauðsynjavörum. Er ákall Framsóknarflokksins um stuðning við bændur, sem eru vissulega líka einmitt oft tekjulágir, ekki líka til marks um mögulegan stuðning þeirra við sértækar aðgerðir fyrir tekjulægri heimili í landinu á tímum sem þessum?

Virðulegur forseti. Ég vil bara þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur kærlega fyrir þessa spurningu vegna þess að þetta er akkúrat það sem við höfum verið að tala mikið fyrir í okkar flokki. Þessar hækkanir sem eru að verða núna, m.a. út af afurðaverði og út af hækkun á byggingarkostnaði, efni til bygginga, munu verða okkur til mikilla vandræða á næstu misserum og hækka íbúðaverð enn frekar. Við erum að sjá hækkanir í eldsneytisverði sem munu hafa áhrif á landbúnaðinn, munu hafa áhrif á sjávarútveginn og hinar ýmsu atvinnugreinar hér á landi fyrir utan að hafa gríðarlega óhagfelld áhrif fyrir íslensk heimili. Ég bara segi það alveg hér og nú að ef ástandið er með slíkum hætti þá finnst mér það koma alveg til skoðunar að ræða sértækar aðgerðir vegna þess ástands sem er uppi núna. 

Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Nú var Framsókn sigurvegari þessara kosninga að mörgu leyti, eins og Framsóknarmenn hafa sjálfir haldið fram, og miðað við þessa afstöðu, að það sé í rauninni hægt að taka að einhverju leyti undir með tillögum sem hér hafa komið fram um aðstoð við tekjulága vegna ástandsins, og til að mynda afstöðu formanns Framsóknarflokksins til húsnæðismála, sem eru samt ekki fjármögnuð í þessari fjármálaáætlun, þá velti ég því svolítið fyrir mér hvort flokkurinn hafi orðið undir í þessu ríkisstjórnarsamstarfi. Mig grunar að það séu aðilar innan ríkisstjórnarinnar og stjórnarliðar sem styðji tillögur um að aðstoða tekjulága. Þá langar mig til að beina sér í lagi þeirri spurningu beint til hv. þingmanns: Hvað finnst hv. þingmanni um að húsnæðismálaloforð hans hæstv. ráðherra séu ekki fjármögnuð í þessari fjármálaáætlun?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir andsvarið og vil byrja á því að þakka henni kærlega fyrir að lýsa Framsóknarflokkinn sem sigurvegara síðustu kosninga hér í þessum ræðustól, það hefur nú ekki verið gert áður, miklar þakkir fyrir það. En ég tek bara undir þær áhyggjur sem hér hafa komið fram varðandi húsnæðismálin. Það er þannig málaflokkur og það er þannig verkefni að við getum ekkert skotið okkur undan því verkefni að reyna að finna leiðir og hvernig við getum við komið til móts við þessa stöðu sem uppi er núna. Varðandi það að þetta sé ekki fjármagnað í þessari fjármálaáætlun, þá verðum við bara leggjast saman á eitt um að þetta sé fjármagnað í þeirri næstu. En við þurfum að finna leiðirnar. 

Virðulegur forseti. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður talaði um launahækkanir og kaupmátt og virtist óskaplega ánægður með það hvernig til hefur tekist. Ég spyr hvort hann sé ánægður með hvernig til hefur tekist hjá þeim efnameiri, í okkar launaflokki og hærra, eða hvort hann sé líka að meina að það sé ofboðslega góður kaupmáttur og hvernig hann fær það út að kaupmáttur almannatryggingakerfisins hafi aukist, það komi út í kaupmætti þegar sett er inn 4,6% hækkun í nær 7% verðbólgu. Hvernig sér hann fyrir sér að það verði kaupmáttur hjá þessum hópi næstu fjögur árin með 2,5% hækkun? Hefur verðbólgan einhvern tímann verið í fjögur ár samfellt undir 2,5%? Sér hann fyrir sér að þessi hópur fái kaupmáttaraukningu?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni kærlega fyrir þetta. Það sem ég var að vísa til í minni ræðu og þingmaður spyr hvað ég var að meina þá er ég einfaldlega að tala um þá tölulegu staðreynd sem fram hefur komið að kaupmáttur hefur sjaldan eða aldrei verið betri á Íslandi almennt. Það sýna þessar rannsóknir okkur og þessi tölfræði. Ég er hins vegar ekki að gera lítið úr því og skil úr hvaða átt hv. þingmaður kemur þegar hann er að tala um þann hóp sem hann hefur talað fyrir. Ég geri mér alveg grein fyrir því að sá hópur er ekkert ofsæll af sínum kjörum og það hlýtur að vera markmið okkar allra til framtíðar að bæta úr þeirri stöðu sem þar er.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Því miður er þessi ríkisstjórn að hefja sitt seinna tímabil og fyrir fyrra tímabilið var sagt að þessi hópur gæti ekki beðið lengur eftir réttlætinu, en ég sé að hann á að bíða áfram alveg út líftíma þessarar ríkisstjórnar. Ég spyr hv. þingmann: Finnst honum eðlilegt að vera að tala um kaupmátt og meðaltöl þegar við vitum að það er stór hópur þarna undir sem er ekkert að fá þennan kaupmátt? Við vitum að það er stór hópur. Það eru á sjötta þúsund börn sem lifa við fátækt og við vitum að það er nærri því annar jafn stór hópur á línunni við að detta niður í fátækt. Þetta er búið að vera svona á líftíma þessarar ríkisstjórnar. Ég spyr: Finnst honum eðlilegt að koma með fjármálaáætlun þar sem er ekki á nokkurn hátt gerð minnsta tilraun til að bæta úr þessu sem hefur verið lofað aftur og aftur fyrir kosningar?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni kærlega fyrir þetta. Finnst mér eðlilegt að tala um kaupmátt og meðaltöl? Það getur alveg verið fullkomlega eðlilegt að tala um kaupmátt og meðaltöl þegar það á við og það er bara ágætismælikvarði og það getur gefið okkur ágæta yfirsýn yfir heildina, hvernig staðan er heildrænt, að skoða kaupmátt og meðaltöl. Mér finnst eðlilegt og gott að það komi fram í þessari umræðu, af því að hér var áðan verið að tala um sértækar aðgerðir og ég er fylgjandi því að fara í sértækar aðgerðir gagnvart þeim hópum sem eru verst settir, að ég held að það sé mjög mikilvægt og miklu mikilvægara að fara í aðgerðir sem er beint til þeirra hópa sem mest þurfa á þeim að halda heldur en í almennar aðgerðir. 

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, þennan doðrant, nærri 500 blaðsíður uppfullar ef væntingum. Því miður verð ég að segja alveg eins og er að þær væntingar valda miklum vonbrigðum fyrir þann hóp sem mest þarf á því að halda að verða var við að það sé eitthvað verið að gera fyrir hann. Í andsvörum áðan við hæstv. fjármálaráðherra talaði ég um þá furðulegu staðreynd í þessari bók að það á að hækka hjá öryrkjum næstu fjögur árin um 2,5%. Hann kenndi Hagstofunni um það. Þetta væri bara meðaltal. En þetta er bara ekkert rétt meðaltal og hefur aldrei verið rétt. Það er ömurlegt til þess að vita að staðreyndin skuli vera sú að við búum til fjármálaáætlanir sem eiga að taka á öllu kerfinu en samt er hvergi hægt að finna staf um það í þessari fjármálaáætlun, ég verð þá leiðréttur ef einhver veit betur, hvernig á að taka á og útrýma fátækt á næstu fjórum árum og hvernig á að taka á biðlistum í heilbrigðiskerfinu. Í fjármálaáætluninni segir að strax á næsta ári verði tekið fyrsta skrefið í átt að nýju og sanngjarnara kerfi með 430 millj. kr. framlagi sem varið verður til ýmissa verkefna sem eigi að stuðla að fjölbreyttari starfstækifærum fyrir fólk með skerta starfsgetu. 430 milljónir. Það er nú allt og sumt. Fyrir tveimur vikum síðan seldi Bankasýslan 22,5% hlut í Íslandsbanka með 2,5 milljarða kr. afslætti en það eru ekki til meiri peningar í að endurskoða almannatryggingakerfið en 430 milljónir, sem er smáaur, langt fyrir neðan það sem fyrir löngu hefur verið lofað og var lofað af síðustu ríkisstjórn, þ.e. að taka á kerfinu og leiðrétta það. Ég spyr bara: Hvers konar forgangsröðun er það? Jú, það er einmitt sú forgangsröðun sem þessi ríkisstjórn er svo stolt af í þessari fjármálaáætlun. Nú blasir við að lífeyrir almannatrygginga þarf að hækka verulega næstu áramót til að koma í veg fyrir kaupmáttarrýrnun vegna verðbólgu sem mælist í dag 6,7%. Það er ekki hægt að sjá að fjármunirnir séu til staðar fyrir þeirri hækkun í fjármálaáætlun, þvert á móti. Forsendur fjármálaáætlunarinnar eru þær að verðbólgan verði strax komin niður í 3,5% á næsta ári og 2,5% árið 2024. Þetta hefur örugglega verið áætlað með sólgleraugum. Ég leyfi mér að draga í efa að þessar forsendur haldi, sérstaklega í ljósi þess að nú geisar stríð í Úkraínu og alls óvíst er um afleiðingar þess á verðlag. Þá er húsnæðisverð í hæstu hæðum og ekki sér fyrir endann á þeirri þróun með hækkandi húsnæðisverði og lóðaskortur er einnig á höfuðborgarsvæðinu. Ég hef áhyggjur af því að forsendur þessarar áætlunar muni ekki halda. Ef það gerist mun ríkisstjórnin þurfa að endurskoða fjármálaáætlun. Þá óttast ég að gripið verði til niðurskurðar. Þá hefur orðræða ríkisstjórnarinnar undanfarnar vikur um fyrirhugaða endurskoðun almannatryggingakerfisins gefið það til kynna að í stað þess að leiðrétta kjaragliðnun þurfi að endurskoða kerfið svo það verði auðveldara að sparka fólki út úr því. Ég óttast það að ríkisstjórnin muni leggja til starfsgetumat og að öryrkjar þurfi að fara að berjast fyrir áframhaldandi lífeyrisgreiðslum. Ég óttast að öryrkjar verði neyddir út á vinnumarkaðinn með hótunum um að annars verði bætur skertar. Þessi ótti vex þegar ég les kafla 27 í fjármálaáætluninni. Aðeins er gert ráð fyrir 2,5% hækkun næstu fjögur árin. Það heldur hvorki í við verðlagsþróun né fólksfjölgunarþróun. Ef þetta er raunin þá er verið að boða það að ríkisstjórnin vill fækka þeim sem eiga rétt á örorku. Auk þess er uppgefið markmið ríkisstjórnarinnar að draga úr nýgengi örorku. Þetta markmið er vanhugsað. Aukið nýgengi örorku undanfarinna áratuga er ekki vegna þess að fólk sé að svindla sér inn í kerfið. Þetta er vegna þess að vitundarvakning hefur átt sér stað gagnvart fjölda sjúkdóma, sérstaklega geðsjúkdómum. Sú vitundarvakning er af hinu góða og það er af hinu góða að við ætlum að aðstoða fólk sem glímir við alvarleg geðræn vandamál. En við gleymum oft því furðulega í þessu kerfi sem er hið svokallaða færiband í örorku. Ríkisstjórnin er með annarri hendinni að neita fólki um aðgerðir. Þúsundir barna eru á biðlista eftir ADHD-greiningu eða öðrum greiningum til að þau geti stundað nám og átt framtíð. Með því að neita þessum börnum um þá þjónustu sem þau eiga að fá strax og setja þau á biðlista svo jafnvel mánuðum og árum skiptir er ríkisstjórnin að framleiða á færibandi öryrkja með annarri hendinni. Síðan koma þeir og segja: Öryrkjum fjölgar allt of mikið, við þurfum að fækka þeim með hægri hendinni. Ég held að þeir sem eru í ríkisstjórn þurfi að horfa í spegil og átta sig á því að lausnin er hjá þeim. Lausnin felst í því að koma fram við fólk þannig að það sé ekki verið að senda það í örorku að óþörfu. Ég vísa því til föðurhúsanna að langtímamarkmið eigi að vera að draga úr nýgengi örorku. Markmiðið á að vera að efla heilbrigðiskerfið, vinna á biðlistum, fækka slysum, efla geðheilbrigðisþjónustu. Það er rétta aðferðin. Að laga þess í stað vandann á vitlausum enda er að kenna öryrkjum um vandann. Þessi ríkisstjórn hefur svo sannarlega fundið breiðu bökin, hún hefur fundið breiðu bökin í þessu kerfi sem er almannatryggingakerfið. Þessi breiðu bök hafa þurft að berjast áratugum saman. Kjaragliðnunin sem við höfum orðið vör við er að nálgast 50% hjá þessu fólki. Það þýðir á mannamáli að þess vegna er stór hópur almannatryggingaþega í fátækt og sárafátækt en væri það sennilega ekki ef séð hefði verið til þess að leiðrétta þessa kjaragliðnun. Allir hafa lofað því en enginn gerir neitt. Kjaragliðnun eykst. Í því samhengi er auðvitað stórmerkilegt að verða vitni að því á sama tíma og þessi kjaragliðnun er í almannatryggingakerfinu, sem veldur því að það er aldrei hækkað hjá almannatryggingaþegum jafn mikið og verðbólgan er eða umfram hana, þá verður þar af leiðandi enginn kaupmáttur og kjaragliðnunin verður alltaf meiri og meiri. En hvað ætlar ríkisstjórnin að gera í þessu? Jú, þeir ætla að halda 2,5% þannig að það verður mun meiri kjaragliðnun næstu fjögur árin. Og þeir ætla að bæta í. Nú eru þeir með frumvarp í samráðsgátt um að taka líka lífeyrissjóðina inn í þetta kerfi, að reikna út verðtrygginguna einu sinni á ári. Og hvers vegna? Jú, vegna þess að það er svo erfitt fyrir Tryggingastofnun að reikna þetta í hverjum mánuði til að fá rétta niðurstöðu svo það þurfi ekki að vera að endurgreiða sumum og skerða suma einu sinni á ári. Ég veit ekki hvort Tryggingastofnun sé svona vanhæf, að þeir séu kannski með talnaband og blýant og strokleður. En ég get ekki ímyndað mér annað en að þeir séu með tölvur og ef lífeyrissjóðirnir geta reiknað þetta út mánaðarlega þá hlýtur Tryggingastofnun að geta reiknað þetta út mánaðarlega og það á ekki að gera þá kröfu á almannatryggingaþega að reyna að reikna verðbólguna út mánaðarlega. Ef ríkisstjórnin getur það ekki, hvernig í ósköpunum á venjulegt fólk í almannatryggingakerfinu að geta það? Og að kenna því um og reyna að nota það sem afsökun til að búa til enn meiri kjaragliðnun er ömurlegt. Þess vegna segi ég það að staðreyndin liggur í því, því miður, að þessi fjármálaáætlun er, eins og ég sagði í upphafi, skáldskapur. Það eru engar staðreyndir í þessu vegna þess að það er alveg sama hvað maður skoðar, í hvaða málaflokki sem það er, það er aldrei sett nægilegt fjármagn til að geta staðið við það sem á að gera. Það er bara búin til ein tala, 2,5% hækkun. Allt á að vera óbreytt eins og alltaf hefur verið hingað til. Þeir ríku verða ríkari, þeir fátæku verða fátækari. Það er stefnan.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir sína ágætu ræðu. Það er auðvitað að mörgu að hyggja. Hv. þingmaður talaði svolítið um almannatryggingakerfið og það er auðvitað sláandi staðreynd að þrátt fyrir fyrirheit í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar um annað þá verður ekki séð samkvæmt þessari fjármálaáætlun að það standi til að auka réttindi fólks þegar kemur að bótum almannatrygginga á kjörtímabilinu. Það verður ekki séð. Það er fyrst og fremst bara kerfislægur vöxtur sem er gert ráð fyrir í útgjöldum til þessara málaflokka. Eins sé ég hér á bls. 99, þar sem fjallað er um NPA-samninga, að framlög vegna NPA-samninga eigi að aukast varanlega um 320 millj. kr. frá árinu 2023 til að standa straum af gildandi samningum. Ég fæ ekki betur séð af þessu en að það standi einungis til að standa straum af gildandi samningum en ekki að fjölga samningum. Um leið er þetta ríkisstjórn sem barði sér á brjóst og var með miklar yfirlýsingar um að lögfesta loksins samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra. Ég veit svo sem ekki hvenær það á að gerast eða hvernig því verður fylgt eftir á þessu kjörtímabili, ætli það komi ekki fram einhver áform um að fylgja slíku eftir kannski á síðasta ári kjörtímabilsins og næsta ríkisstjórn geti þá séð um það. En mig langar kannski bara að beina þeirri spurningu til hv. þingmanns, sem hefur fylgst vel með þróun almannatryggingakerfisins og útgjalda til þess, hvað honum finnst um þessa fjármálaáætlun og þessi málefnasvið með tilliti til þeirra yfirlýsinga sem fram komu í kosningabaráttunni af hálfu þeirra sem nú eru þingmenn og ráðherrar stjórnarmeirihlutans.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir fyrirspurnina og byrja á NPA, það er eitt af þeim sorglegu málum sem hafa ekki farið alveg eins og lofað var. Því miður, ef þetta verður staðreyndin, að þeir ætli bara að halda óbreyttum fjármunum til að viðhalda því sem nú þegar er, þá segi ég bara: Guð hjálpi þeim sem eru þarna úti og þurfa virkilega á NPA-þjónustu að halda. Við höfum orðið vör við það hvernig ríkisstjórnin hefur hreinlega neitað einstaklingum um NPA-þjónustu og flutt þá eiginlega hreppaflutningum á hjúkrunarheimili fyrir aldrað fólk, þar sem þeir eiga ekkert heima. Og ef þetta er staðreyndin í fjármálaáætlun, að halda öllu óbreyttu, þá er það líka staðreynd að þá verður gripið til einhverra svona ráða í framtíðinni. Það er auðvitað eitt það skelfilegasta vegna þess að þarna er verið að taka á þeim verst settu, fötluðum einstaklingum, þar sem þeirra eina von eiginlega um sjálfstætt líf er að það verði bætt verulega í NPA-þjónustuna. Ég segi fyrir mitt leyti: Ef það er hægt að gefa milljarða afslátt af bankasölu, ef það er hægt að gefa afslátt af veiðigjöldum, ef það er hægt að styðja einkarekna fjölmiðla og alls konar gæluverkefni, setja 12 milljarða í sýnatökur vegna veiru, hvers vegna í ósköpunum er þá ekki hægt að hjálpa þessum einstaklingum? Eins og oft kemur fram þá er þetta ekki svo mikill fjöldi og þær margskila sér oft þær krónur sem settar eru í þetta.

Frú forseti. Ég fjallaði um það áðan í andsvari hvernig sjúkrarýmum hefur fækkað miðað við mannfjölda og hvernig raunframlög til Landspítala hafa staðið í stað miðað við íbúafjölda á undanförnum árum. Svo er það auðvitað mönnunin, það er klassískt vandamál. Það eru miklar yfirlýsingar í heilbrigðisstefnu ríkisstjórnarinnar um að það verði tekið á þeim málum, en þetta er allt saman eitthvað sem kostar peninga. Það skiptir máli í heilbrigðismálum að forgangsraða peningum vel og að þjónusta sé veitt á réttu þjónustustigi o.s.frv., en það kostar líka peninga að gera hlutina almennilega, t.d. að efla mönnun. Það þarf að gera það eftirsóknarvert að starfa í heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Annað sem ég vil vekja athygli á eru biðlistarnir, sem er nú mikið talað um hér í þingsal. Í desember biðu 738 börn eftir greiningu hjá Þroska- og hegðunarstöð, meðalbiðtími 12–14 mánuðir. 326 börn á biðlista núna í desember hjá Ráðgjafar- og greiningarstöð. Þetta er eitthvað sem umboðsmaður barna hefur gagnrýnt sérstaklega. Þetta eru risastórar áskoranir og það kostar peninga að taka á þessu. Þess vegna eru það ofboðsleg vonbrigði að sjá í þessari fjármálaáætlun að það sé gert ráð fyrir raunvexti útgjalda til sjúkrahúsþjónustu t.d. upp á ekki nema 2 milljarða á ári. Ég vil spyrja hv. þingmann hvernig hann haldi að það fari eiginlega á þessu kjörtímabili með þessu áframhaldi ef það á að fjársvelta þennan málaflokk svona svakalega.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ef við byrjum á kostnaði, hvað kostar að hafa einstakling á örorku? Það kostar það að hann fær greiðslur í hverjum mánuði. En hvað kostar það ríkissjóð að segja við þennan einstakling: Farðu út og finndu þér vinnu við hæfi ef þú vilt, þú mátt vinna, segjum bara í tvö ár. Þá koma til baka skattgreiðslur. Það kostar ríkissjóð ekki krónu heldur þveröfugt. En það undarlega er að við erum líka að tala um kostnað vegna biðlista barna eftir aðgerðum. Það er ekki kostnaður. Ef við ætlum ekki að taka á vanda þessara þúsund barna sem eru á biðlista, hversu mörg börn af þeim gætu endað þá sem öryrkjar? Það er gjörsamlega margsannað að ef þú getur sett eina krónu inn í svona kerfi þá færðu lágmark 10 til baka. Þú færð þær ekki strax en þetta skilar sér á endanum vegna þess að það skilar sér á þann hátt að viðkomandi lendir ekki inni í kerfinu, hann þarf ekki eins mikið á heilbrigðisþjónustu að halda og verður vinnandi þegn. En eins og ég hef alltaf sagt og mun alltaf segja: Eitt barn á bið er einu barni of mikið. Það er þessari ríkisstjórn til háborinnar skammar hvernig hún hefur komið fram við fólk og sérstaklega í því samhengi þegar fólk er í þeirri aðstöðu að vera í fátækt ár eftir ár með börn og það er ekkert gert, því miður.

Forseti. Ég held að þetta sé þykkasta fjármálaáætlun sem ég hef séð hingað til, en á sama tíma sú innihaldsrýrasta. Ég vil byrja á því að útskýra aðeins fyrir fólki hvað fjármálaáætlun er því að svo virðist vera sem ríkisstjórnin skilji það ekki. Við erum með lög um opinber fjármál sem útskýra hvernig fjárlagaferlið er, hvernig við eigum að haga þessu á skipulagðan hátt. Ríkisstjórn vinnur út frá í rauninni kosningaloforðum sínum annars vegar og hins vegar út frá langtímahorfum í efnahagsmálum sem er skýrsla sem er gefin út á nokkurra ára fresti. Út frá þessum staðreyndum um þróun mála til næstu áratuga, t.d. þriggja áratuga, og út frá þeim loforðum sem ríkisstjórnin gefur er gerð áætlun til næstu fimm ára, fjármálaáætlun. Hún inniheldur stefnu stjórnvalda um það hvernig á að laga hin og þessi vandamál í samfélaginu okkar. Hvernig er tekist á við húsnæðisvandann? Hvernig er tekist á við vandann í heilbrigðiskerfinu? Hvernig er tekist á við vandann í almannatryggingakerfinu? Þetta eru vandamál sem við vitum alveg að eru til staðar. Það er til greining um það, t.d. með húsnæðismarkaðinn, að það vanti 1.000 íbúðir í byggingu á öllu landinu til viðbótar við það sem er núna. Ef ríkið ætlar að taka þátt í byggingu á öllum þeim íbúðum þá kostar það um 7 milljarða í stofnframlög. En á tímabili ríkisstjórnarinnar eða í rauninni frá árinu 2016, hefur samdráttur á því málefnasviði, á húsnæðismarkaðnum, verið 12 milljarðar. Það sem er merkilegt er að í þessu plaggi eru yfirleitt markmið og mælikvarðar í öllum málefnasviðum nema í húsnæðis- og skipulagsmálum. Þar er talað um aðgengi að öruggu húsnæði o.s.frv. en það er ekkert fjallað um mælikvarða, þ.e. hvaða árangri ríkisstjórnin ætlar að ná. Það er það sem á að koma fram í fjármálaáætlun. Þar á að koma fram stefna stjórnvalda og hvaða árangri sú stefna á að ná, sérstaklega miðað við óbreytt ástand. En það er ekkert að finna hér af því að, eins og kom fram í máli hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur, þetta er framreikningur. Þetta er tóm stefna. Það er engin stefna í þessari áætlun. Ég er á þeirri skoðun að þessi fjármálaáætlun sé í rauninni blekking því að frá því að hún var lögð fram hefur komið í ljós að ýmsar nauðsynlegar framkvæmdir eru ekki fjármagnaðar. Framkvæmdir, sem lofað er í stjórnarsáttmála, eru ekki fjármagnaðar. Afleiðingin af þessu er að skuldastaða ríkisins eins og hún er sett fram í þessari áætlun er bara ekki rétt því að það verður farið í þessar framkvæmdir. Það er skortur á hjúkrunarheimilum þrátt fyrir að það þurfi líka að efla heimaþjónustu. Það þarf að gera hvort tveggja. Við fréttum það í fjárlaganefnd varðandi þau hjúkrunarheimili sem á að byggja hérna á næstu árum, á tíma þessarar fjármálaáætlunar, að það hefur einfaldlega ekki fengist fjárheimild til að byggja þau, þau hjúkrunarheimili sem á að fara í eftir árið 2024. Sá peningur er ekki til staðar hérna sem þýðir þá óhjákvæmilega að það þarf að sækja aukafjárheimild og það hefur áhrif á afkomu ríkisins. Það þýðir að afkoma ríkisins, miðað við það sem stuðst er við núna, verður verri en hún er sögð í þessari fjármálaáætlun. Það er einfaldlega verið að blekkja okkur. Það er verið að setja upp fjármálaáætlun á þann hátt að hún líti rosalega vel út, að afkoman batni og batni og endi nokkurn veginn í núlli. En á bak við það vantar fullt af aðgerðum sem við vitum að þarf að fjárfesta í. Þetta er klassísk leið til að koma svona fjárlögum á fallegan hátt í gegnum þingið, af því að það gerist ítrekað að spár, sérstaklega um hagvöxt, vanspá og hagvöxturinn eða tekjurnar verða í rauninni meiri. Þannig er hægt að bæta við fjárheimildunum seinna án þess að það líti illa út. Ef það verður til aukapeningur þá er það peningur sem við nýtum í að byggja hjúkrunarheimili og afkoman verður síðan nákvæmlega eins þegar allt kemur til alls. En vandamálið við það er að það er léleg áætlanagerð. Við verðum að sjá áætlanir stjórnvalda, stefnuna sem hún ætlar að framfylgja, í fjármálaáætlun og við verðum að sjá kostnaðinn af því og við verðum að sjá ábatagreiningu af því. - Þetta er allt of stuttur tími. Það stendur í fjármálaáætlun, með leyfi, virðulegur forseti: „Á undanförnum árum hefur verið unnið ötullega að því að bæta stöðuna á húsnæðismarkaði. Af 44 aðgerðum sem átakshópur um húsnæðismál lagði til árið 2019 hefur 27 verði lokið og 15 aðgerðir eru í vinnslu.“ Þá myndi ég vilja spyrja: Af hverju hefur ástandið þá versnað? Er það kannski vegna aðgerðanna? Hver veit? Ég veit það alla vega að aðgerðir undanfarinna ára, sem hafa lagst nær eingöngu á eftirspurnarhlið, ekki á framboðshliðina á húsnæðismarkaði, hafa drifið upp verð og þörf fólks til að taka hærri lán og skapað verðbólgu í kjölfarið, hækkun á íbúðaverði, mjög einfalt. Það er átak sem þarf að fara í í umhverfismálum. Það er eitt stærsta verkefni samtímans en það er verið að minnka fjárheimildir í það um hálfan milljarð á þessu tímabili. Ég velti fyrir mér: Hvernig á þá að ná markmiðum ríkisstjórnarinnar um 55% samdrátt í losun? Ég hef ekki hugmynd um það þegar ég les þessa fjármálaáætlun. Það er ekkert útskýrt. Þetta á að vera stefna stjórnvalda þar sem hún útskýrir hvernig hún ætlar að ná markmiðum sínum. Ekkert. Samgöngumálin. Það er engin heimild fyrir flýtigjöldum sem eiga að koma til þess að fjármagna borgarlínuna. Það er ekkert um það. Ég veit ekki hvað verður um þá fjármögnun. Heilbrigðismál eru risastór málaflokkur sem er synd að hafa minna en tvær mínútur til að tala um því að það er svo margt annað sem þarf að tala um hérna. Vandinn þar er að ef við tökum byggingu nýja Landspítalans frá þá er verið að auka fjárheimildir til heilbrigðiskerfisins um 2% á ári eða svo. Það er eins og við höfum sagt, það er 1,5% í raunvöxt og svo um 800 milljónir í eitthvað útgjaldasvigrúm sem eru hin og þessi verkefni til þess að bæta hitt og þetta. Vandinn er sá að það þarf 2% bara til þess að dekka raunvöxtinn. Það er öldrun þjóðar. Það er grunnurinn sem þarf að byrja á þannig að það er enn verið að svelta heilbrigðiskerfið, aftur og aftur. Áætluð verklok nýja Landspítalans voru árið 2025 en nú eru þau lok 2026, kannski 2027. Það er aukinn kostnaður vegna seinkunar. Almannatryggingar, samgöngur, fjárhagslegt sjálfstæði ráðherra, afglæpavæðing. Þetta er eins og ég segi, stærsta fjármálaáætlunin, þykkasta fjármálaáætlunin sem ég hef séð og sú innihaldsrýrasta sem ég hef séð. Mér finnst hlutirnir ekki vera að fara í rétta átt hvað fjármálaáætlun varðar og hver tilgangur hennar á að vera. Ég sé t.d. enga stjórnarþingmenn vera viljuga til þess að koma hérna í umræður við stjórnarandstöðuna. Jú, þeir eru nokkrir með ræður en þeir eru ekki að koma í andsvör og spyrja nánar út í gagnrýni stjórnarandstöðunnar. Hæstv. fjármálaráðherra mætir hérna eftir framsöguræðu sína, fer í andsvör við fyrsta ræðumann og hverfur síðan úr sal. Það eru fleiri sjónarmið en bara þau sem fyrsti ræðumaður hafði fram að færa. Hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson var t.d. með mjög mikilvæg sjónarmið. Ég myndi vilja fara yfir almannatryggingarnar því að þar vantar gríðarlega mikið, verðbólga ársins komin í 5,9% sem er vel umfram þau 3,3% sem var gert ráð fyrir á þessu ári. Það mun hafa gríðarleg áhrif og jafnvel bara sprengja fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar. 

Virðulegur forseti. Í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar sem nú situr þá er kafli um efnahags- og ríkisfjármál. Ég er nú einn af þeim sem er nýr á þingi og hef tekið sæti í fjárlaganefnd og er að læra. Sá sem talaði hér, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, er reynslubolti í nefndarstarfinu og þekkir kannski það sem hefur verið að gerast í gegnum tíðina þar. Í stjórnarsáttmálanum er talað um að það verði forgangsmál ríkisstjórnarinnar að stuðla áfram að efnahagslegum og félagslegum stöðugleika á kjörtímabilinu. Síðan segir: „Ríkisstjórnin mun leggja sitt af mörkum til að stuðla að umhverfi lágra vaxta, hóflegrar verðbólgu og góðu samráði við aðila vinnumarkaðarins til að stuðla að nauðsynlegu samspili þessara þátta.“ Það vefst svolítið fyrir mér að skilja þetta, hvaða aðferðum er verið að beita til þessa við aðild að þessum félagslega stöðugleika þegar við sjáum tilfærslukerfin svelt. Það er lítið samráð við verkalýðshreyfinguna í aðdraganda kjarasamninga. Við sjáum verðbólguna æða áfram og vexti hækka þannig að ég næ ekki alveg utan um það í stjórnarsáttmálanum, að það eigi áfram að stuðla að hinum svokallaða efnahagslega stöðugleika eða félagslega stöðugleika, sem ég hef í raun og veru aldrei upplifað sem íbúi þessa lands.

Forseti. Þetta er rosalega einföld pólitík sem stjórnarflokkarnir hafa komið sér upp, þ.e. að segja fullt af fallegum orðum, gera hitt og þetta, setja smápening hérna, setja smá lög þarna en þegar allt kemur upp úr tunnunum þá er ekkert að marka það. Það skilar ekki árangri. Lögin virka ekki. Það er ekki farið eftir þeim og við endum í „þú segir, hann segir“, í einhverju kapphlaupi um hvað er í raun og veru rétt. Það er gríðarlega hvimleitt þegar stjórnarþingmenn koma hingað upp og segja hversu æðislegar allar aðgerðir ríkisstjórnarinnar á síðasta kjörtímabili vegna Covid o.s.frv. voru og það sýni fá gjaldþrot og ýmislegt svoleiðis á meðan öll varúðarmerki, t.d. vegna verðbólgunnar, eru á fleygiferð. Húsnæðismarkaðurinn er í verra ástandi núna en hann var áður en farið var í allar þessar reddingaraðgerðir. Það er enn vandamál í heilbrigðiskerfinu ofan í álagið sem Covid olli. Hvar er viðbragðsáætlun við því álagi sem varð vegna Covid? Hvergi. Ekkert. Hver eru viðbrögðin vegna kjararýrnunar þeirra sem eru á almannatryggingum? Hvergi að finna í þessari áætlun. Hvers vegna, þrátt fyrir uppsafnaða viðhaldsþörf upp á 80–85 milljarða í samgöngukerfinu, er verið að draga fjárheimildir þar saman um 7 milljarða? Ekki hugmynd. Það er eins og þau átti sig ekki á því að það þarf sums staðar að fjárfesta til að skila árangri. Þó að það kosti, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og mig langar líka að spyrja hann um það sem hann nefndi áðan um að ekki sé gert ráð fyrir fjármagni til uppbyggingar hjúkrunarheimila eftir árið 2024. Við fengum að upplifa það í nefndinni í gær, í samtali við heilbrigðisráðuneytið, að þannig væri um hnútana búið. Maður veltir fyrir sér: Hvernig getur þetta staðist? Við vitum að eitt hjúkrunarheimili rúmar kannski 50–100 manns og þau geta kostað einhverja 5 milljarða í uppbyggingu, 2,5–5 milljarða eftir því hversu stór þau eru. Ef það á ekkert að byggja neitt í þrjú ár, 2025, 2026, 2027, hver verður þá staðan? Eins og hv. þingmaður segir þá þurfum við kannski að fjárfesta í dag annars bítur það í skottið á okkur í framhaldinu. Þetta er ekki inni í fjármálaáætlun. Síðan hefur líka verið nefndur þjóðarleikvangur og það fór allt á hliðina í samfélaginu þegar það var upplýst að hann er ekki inni í áætluninni. Hæstv. mennta- og barnamálaráðherra sagði eitthvað á þann veg að við ættum ekki að lesa of mikið í þetta. En maður spyr: Til hvers er verið að gera áætlanir? Ég hef lært það að áætlanir eru til að reyna að gera sér grein fyrir stöðu fram í tímann og móta sínar vinnuaðferðir í samræmi við það. En ég er ekki að sjá það. Það er búið að tala um að þjóðarleikvangurinn, handbolta- og fótboltahöll, kosti 6–8 milljarða og svo getur fótboltavöllurinn sjálfur verið framkvæmd upp á 15 milljarða alla vega. Það er þá bara verið að segja að sú skuldastaða sem verður í lok tímabilsins sé ekki rétt.

Virðulegi forseti. Ég fæ þá tilfinningu, og hef oft fengið þá tilfinningu, en sérstaklega núna varðandi þessa fjármálaáætlun að það er einfaldlega búinn til rammi um það hvernig afkoman þarf að vera til að skila hallalausum rekstri árið 2027. Allt annað víkur. Ef það þarf að henda þjóðarleikvangi í burt eða hjúkrunarheimilum burt til þess að fjárheimildir passi innan þess ramma sem er ákveðinn til að ná þessu markmiði, er það gert. Það er gert þrátt fyrir að við vitum öll að það þarf að fara í þessar byggingar eða framkvæmdir og klassíkin er sú að ef það finnst eitthvert fé þegar að þessu kemur þá er því bætt inn án þess að það hafi nokkur áhrif á skuldastöðuna, en þá bara ef það hefur ekki áhrif á skuldastöðuna. Það er einfaldlega óheiðarlegt, nákvæmlega ekkert flóknara en það. Ég velti því rosalega mikið fyrir mér þegar fagráðherra, sem ber ábyrgð á ákveðnum lögum sem Alþingi hefur sett - það er ákveðinn kostnaður við lagasetningu, við fáum greiningu á því hvað lagafrumvarp kostar og þess háttar - kemur til okkar og segir: Ég ætla að framfylgja þessum lögum sem ég ber ábyrgð á, meira að segja persónulega með ráðherraábyrgð, og ég tel að það kosti þetta mikinn pening, þá er það ekki Alþingi sem segir: Nei, þú færð minni pening í það, heldur er það fjármálaráðuneytið sem gerir það. Hvaða heimild hefur fjármálaráðuneytið til að gera það? Fjárveitingavaldið er ekki í fjármálaráðuneytinu, það er hérna á Alþingi. Ráðherra á að koma með þá upphæð sem hann telur að hann þurfi til að framfylgja sínum skyldum, innan framkvæmdarvaldsins, samkvæmt lögum og við á Alþingi metum hvernig forgangsröðuninni er háttað upp á efnahagsástandið í heild sinni. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sína ágætu ræðu. Mig langar aðeins að tala um félagslegan stöðugleika og kjaraviðræðurnar sem eru fram undan. Nú hefur komið mjög skýrt fram, af hálfu Alþýðusambands Íslands, að stuðningur stjórnvalda við húsnæðisöryggi og tilfærslukerfi launafólks muni ráða úrslitum í kröfum verkalýðshreyfingarinnar í kjaraviðræðunum. Hér er það auðvitað nærtæk leið til að draga úr spennu og launaþrýstingi að efla tilfærslukerfin, t.d. að bregðast við með einhverjum hætti til að auka framboð af húsnæði á viðráðanlegu verði og efla barnabótakerfið okkar, kannski vaxtabótakerfið nú á tímum verðþrýstings og hækkandi vaxta. Hvað varðar framboð af húsnæði þá er það þannig að í Reykjavík t.d. hafa óhagnaðardrifin leigufélög, í samstarfi við borgina, undir forystu jafnaðarmanna, unnið ótrúlega mikilvægt verk. Það sama gildir reyndar um fleiri sveitarfélög á landinu, sérstaklega þau sem eru undir stjórn félagshyggjuflokka. Það skiptir nefnilega máli hver stjórnar. Það kemur svolítið á óvart í þessari fjármálaáætlun að við sjáum að stofnframlög inn í almenna íbúðakerfið eiga að dragast saman. Þau eiga ekki að aukast þrátt fyrir að ráðherrar hafi nú, a.m.k. í orði kveðnu, sýnt skilning á mikilvægi þess að auka framboð af húsnæði á viðráðanlegu verði. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvað honum finnist um þetta með tilliti til kjaraviðræðna sem fram undan eru. Hvað þýðir þetta fyrir launakröfur?

Forseti. Húsnæðis- og skipulagsmál standa nokkurn veginn í stað. Það er verið að lækka sérstaklega hluta stofnframlaga, ekkert rosalega mikið, eitthvert smáræði. En á sama tíma stöndum við frammi fyrir því að greiningar Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar segja okkur að það vanti eitt þúsund fleiri íbúðir í byggingu. Miðað við það að stofnframlög ríkisins eru 18% af byggingarkostnaði, bara smáuppreikningur í því, þá eru það u.þ.b. 7 milljarðar. Það væri gott ef ríkið myndi bara koma og segja: Heyrðu, við ætlum að taka þátt í byggingu allra þessara eitt þúsund íbúða. Það er stefna stjórnvalda. Við ætlum að ná því markmiði. Við ætlum að stíga inn í og bara vera með. Það eru nú einu sinni ríkisstjórnarflokkarnir sem ráða stefnu stjórnvalda, ekki satt? Af hverju eru ríkisstjórnarflokkarnir að sækja stefnu sína til vinnumarkaðarins? Að sjálfsögðu kemur vinnumarkaðurinn með ákveðnar hugmyndir sem alltaf eru samningaviðræður um í kjarasamningum. En ég myndi áætla að frumkvæðið í svona stóru máli væri tvímælalaust hjá ríkisstjórnarflokkunum. Þeir flokkar taka sér það vald að stjórna Alþingi, fjárveitingavaldinu, líka framkvæmdarvaldinu, og þá myndi ég vilja gera þá kröfu til þeirra að leysa eitt af þeim grunnvandamálum sem eru í gangi í samfélaginu, og það er húsnæðisvandinn. Þeir skila einfaldlega auðu þar og segja: Ef eitthvað gerist þá komum við til móts við það. En það er ekki stefna og það er ekki að hafa sýn á það hvað það þýðir í samhengi við efnahagshorfur, skuldastöðu og afkomu ríkisins sem er eitthvað sem hefur áhrif á lykilstærðir í samfélaginu hjá okkur, bara þjóðhagsstærðirnar varðandi verðbólgu o.s.frv. Myndum við t.d. sjá lækkun á verðbólgu vegna stefnu stjórnvalda um að koma til móts við uppbyggingu íbúða? Það væri áhugavert að sjá.

Frú forseti. Samdrátturinn, þegar kemur að stofnframlögum, er ekkert smotterí. Við erum að tala um 2 milljarða. Þau dragast saman um 2 milljarða milli ára þegar þau ættu einmitt að vera að aukast. Ríkið ætti að vera að stíga inn með enn kraftmeiri hætti þegar kemur að því að auka framboð af húsnæði, af leiguíbúðum og búseturéttaríbúðum o.s.frv., bæði í Reykjavík og í öðrum sveitarfélögum. Það er athyglisvert að innviðaráðherra og formaður Framsóknarflokksins sagði hér í sérstakri umræðu fyrir örfáum vikum: „Sá ráðherra sem hér stendur leggur mikla áherslu á uppbyggingu félagslegs húsnæðis um allt land og hefur lagt inn tillögur í fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 um verulega aukningu fjármuna til að fjölga uppbyggingu íbúða fyrir tilstuðlan opinbers húsnæðisstuðnings.“ Svo kemur fjármálaáætlun þar sem útgjöldin skreppa í raun lítillega saman. Þetta er eitthvað svo kaldhæðnislegt. Framsóknarflokkurinn var sigurvegari síðustu kosninga, talandi mikið um félagslega fjárfestingu, að fjárfesta í fólki o.s.frv., en svo er eins og hæstv. fjármálaráðherra, sem heldur um budduna, sé einhvern veginn að leika sér að því að niðurlægja ráðherra Framsóknarflokksins. Eins sjáum við gríðarlegt útgjaldaaðhald þegar kemur að menntamálum, þegar kemur að menningarmálum, þegar kemur að heilbrigðismálum. Þetta eru málaflokkar Framsóknarflokksins. Ég veit ekki alveg hvort það geti verið að þau fylgist ekki með eða skilji ekki almennilega töflurnar sem við ræðum hérna. Þau tala eins og hér sé ofboðslega framsýn og velferðarsinnuð ríkisstjórn við völd en svo er það þetta sem við sjáum í excel-skjölunum hjá okkur, fjársveltistefna.

Forseti. Ég var að nefna stofnframlögin á tímabili þessarar áætlunar. Vissulega hafa þau minnkað, t.d. frá 2016 um 12 milljarða. Það eru 12 milljarðar frá 2016–2022 miðað við áframhald þessarar áætlunar. Til að koma til móts við þær eitt þúsund íbúðir sem vantar að byggja á hverju ári þyrfti 7 milljarða, minna en það var 2016. Merkilegt nokk. Stjórnarliðar og ráðherra kvörtuðu undan því að ekki hefði tekist að koma öllum stofnframlögunum út. Hluti af vandamálinu þar er líka skipulagsleysi stjórnvalda, í því t.d. að setja fjármálaáætlun fram. Við hverju búast sveitarfélögin núna? 8,7 milljörðum í stofnframlög af því það er það sem stendur þarna. Þannig þurfa þau þá að skipuleggja sig í uppbyggingu og eiga von á því að geta sótt það. Ætlar ríkisstjórnin að bæta einhverju við seinna? Þá tekur það tíma fyrir sveitarfélögin að skipuleggja fyrir þá viðbót. Það er rosalega mikilvægt að þegar ný ríkisstjórn kemur fram með nýjan stjórnarsáttmála leggi hún hann fram í fjármálaáætlun, fyrstu fjármálaáætlun sinni. Stefna þessarar ríkisstjórnar mun vera þessi, kosta þetta og skila þessum árangri. En stefnan kostar ekki neitt af því að ríkisstjórnin ætlar ekki að gera neitt. Hún nær engum árangri nema þeim sem einhverjir aðrir ætla að ná. Hún varpar þessu bara yfir á sveitarfélögin, það sem þau geta byggt, eða vinnumarkaðinn, það sem þau geta samið um. Það er stefna þessarar ríkisstjórnar samkvæmt þessari fjármálaáætlun. Þetta er stefnuleysi. Þetta er algjört stefnuleysi. Það þýðir engin áætlun, það þýðir ekkert skipulag og það er bara glundroði.

Forseti. Fjármálaáætlun sú sem hér er til umræðu gefur tilefni til þess að við horfum björtum augum til framtíðar, enda góð teikn á lofti og horfur í ríkisrekstri með nokkrum ágætum. Áætlunin styður á margvíslegan hátt við þá velsæld sem byggst hefur upp á Íslandi á síðustu árum þrátt fyrir efnahagsþrengingar af völdum heimsfaraldursins. Meðal þeirra markmiða er aukinn stuðningur stjórnvalda við vísindi og nýsköpun. Á nýliðnu kjörtímabili var stuðningur til handa nýsköpun aukinn og er árangurinn mælanlegur og skipar Ísland sér í 17. sæti meðal þjóða heims þegar litið er til nýsköpunarvirkni. Framlög til málaflokksins námu tæpum 14 milljörðum kr. á nafnvirði árið 2017 en eru nú um 29 milljarðar í fjárlögum ársins 2022 og er áætlað að þau haldi áfram að vaxa út gildistíma þessarar áætlunar og verði u.þ.b. 32 milljarðar að fimm árum liðnum og þá erum við að tala um tæpa 150 milljarða á tímabili áætlunarinnar. Þá er mikilvægt að halda til að haga að gert er ráð fyrir því að mæta tímabundnum hækkunum vegna heimsfaraldursins en framlög voru stóraukin með tímabundnum ráðstöfunum með það að markmiði að skapa störf. Fjármálaáætlun þessi byggir því á góðum grunni í þeim efnum. Áfram verður lagt upp með að hér sé vísindastarf á heimsmælikvarða, að sú þekking, hugvit og nýsköpun sem skapast hefur hér á landi haldi áfram að mæta þörfum framtíðarinnar í hinum ýmsu greinum. Það er mikilvægt að styðja áfram við grunnrannsóknir og halda utan um fjárhagslegan stuðning við rannsóknastarf víðs vegar um landið, en fjölbreyttar rannsóknir fara nefnilega fram í öllum landshornum og mikilvægt að styðja áfram við slíka uppbyggingu. Á vettvangi sveitarfélaganna er brýnt að taka á helstu áskorunum sem við þeim blasa. Víða út um land fer íbúum fækkandi, samsetning íbúa styður sömuleiðis við þá þróun. Atvinnulíf er víða fábrotið og stendur völtum fótum. Lykilþáttur í þeirri byggðaþróun sem við viljum sjá til næstu ára er að störf flytjist í meira mæli út á land. Heimsfaraldurinn sýndi okkur glöggt hversu mörg störf má vinna án staðsetningar. Það er um margt ákjósanlegt fyrir ungt fólk að flytjast í kyrrðina á landsbyggðinni, þar sem bæði er hagkvæmara að koma undir sig fótunum og aðgengi að þjónustu, svo sem leikskólum, er ívið betra en þekkist í fjölmennari sveitarfélögum. En það er háð því að fólk finni sig öruggt, geti unnið fjölbreytt störf og hafi þá innviði sem þarf til þess. Stefnumótun stjórnvalda í byggðamálum snýr að því að treysta og efla sveitarfélögin, stuðla að sjálfbærni þeirra með tilliti til efnahags, samfélags og umhverfis. Það er mikilvægt að efla þrótt og bolmagn sveitarfélaga til að þau geti verið fjárhagslega sjálfstæð og staðið undir lögbundnum skyldum sínum. Þetta höfum við margrætt í fjárlaganefnd í gegnum þau ár sem ég hef setið þar og enn erum við ekki komin að niðurstöðu en það er verið að vinna að sviðsmyndalíkani sem sýnir hvernig slík sveitarfélög þurfa að líta út og síðan er heildarskoðun regluverks jöfnunarsjóðsframlaga samhliða þessari endurskoðun tekjustofna kerfisins nú í farvatni. Við höfum einmitt fengið kynningu á því í nefndinni. Áframhaldandi uppbygging fjarskipta og stafrænnar þróunar styður m.a. við þá byggðaþróun sem hér segir en einnig við fjölmörg önnur verkefni og markmið stjórnvalda enda er um umfangsmikinn málaflokk að ræða í nútímasamfélagi. Þar er vinna við ljósleiðaravæðingu veigamikil en enn þá eru 12.000 heimili án ljósleiðara. Úr þessu munum við bæta. Þegar litið er til farneta verður áfram unnið að regluverki þar að lútandi og uppbyggingu senda sem styðja við 5G-farnet, enda er það mikilvægur öryggisþáttur. Það þekkjum við sem keyrum talsvert um hinar dreifðu byggðir að það eru sums staðar dauðir punktar. Þá er líka verðugt að halda á lofti þeim kynjasjónarmiðum sem slík þróun styður við því að fjölbreyttari störf kalla á fjölbreyttari starfsmannahóp og styður þar með við bæði byggðaþróun og markmið stjórnvalda um jafnrétti í samfélaginu. Virðulegi forseti. Bættar samgöngur styðja bæði við þróun byggða og loftslagsmarkmið stjórnvalda. Styttri vegalengdir spara útblástur og uppbygging rafhleðslustöðva styður við orkuskipti í bílaflotanum. Á síðasta kjörtímabili var ráðist í tugmilljarða skattaívilnanir vegna rafmagnsbíla. Það er bæði til að hraða orkuskiptum og stuðla að markmiðum stjórnvalda um kolefnishlutleysi árið 2040, en hlutfall nýskráðra bíla sem styðjast að öllu leyti við rafmagn er nú tæp 40%, þá eru tengiltvinnbílar um 30% það sem af er þessu ári. Mikilvægt er að hafa í huga að umferð er enn að aukast. Þar af eru nýjar stoðgreinar í atvinnurekstri stór hluti en bæði fiskeldi og ferðaþjónusta auka umferð svo um munar. Það er því mikilvægt að halda áfram á þessari rafrænu vegferð, enda ávinningurinn mikill í ljósi þess hve veigamikill þáttur í losun gróðurhúsalofttegunda útblástur ökutækja er, en um þriðjungur losunar er frá samgöngum. Þá erum við með skipin þar innifalin. En bættar samgöngur eru aldeilis ekki aðeins til handa einkabílnum. Það gefur kannski augaleið en stærstur hluti umferðar hér á landi er á höfuðborgarsvæðinu, eðlilega, en samgöngusáttmáli ríkis og sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, uppbygging borgarlínu, mun stórbæta almenningssamgöngur sem er ekki síður mikilvægur þáttur í bættur lífskjörum en í loftslagsmálum; minna svifryk og minni umferð. Þá vil ég sérstaklega halda á lofti markmiðum um bætt þjónustustig löggæslunnar og þeim 200 millj. kr. sem renna til þess að efla rannsókn og saksókn kynferðisbrota í samræmi við áherslur stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Eins og ég sagði hér í upphafi gefur fjármálaáætlun tilefni til bjartsýni eins og þessi upptalning gefur til kynna þrátt fyrir að vera aðeins brotabrot af boðuðum aðgerðum og þrátt fyrir að hér hafi verið ræddur dauði og djöfull í þingsal í dag sem fylgi þessari fjármálaáætlun að mati stjórnarandstöðunnar a.m.k. Ég tel það mikilvægt að við höldum áfram að vaxa út úr þeirri efnahagslægð sem fylgdi í kjölfar heimsfaraldursins. Ég sagði nýverið í grein í Morgunblaðinu að óhjákvæmilegt væri að umræðan hverfðist um óvissuþætti enda ljóst að alltaf eru einhverjar blikur á lofti, síðustu ár vegna faraldursins, nú vegna innrásar rússneskra stjórnvalda í Úkraínu og stríðsins þar. Nokkuð hefur verið fjallað um þensluhvetjandi efnahagsaðgerðir vegna heimsfaraldursins og því jafnvel haldið fram að ríkissjóður hafi verið kominn út í horn áður en hann skall á. Gott og vel. Ég vil svara því til að það var sterk staða ríkissjóðs og lágt skuldahlutfall sem gerði okkur kleift að ráðast í mikilvægar aðgerðir vegna faraldursins af myndugleik. Það er ekki endilega til eftirbreytni að halda úti stórkostlegum ríkisstuðningi við hagkerfið til langframa, enda stendur það ekki til, aðgerðir vegna faraldursins voru alltaf tímabundnar. Þá komu vaxtalækkanir Seðlabankans sér vel fyrir fyrstu kaupendur sem sést best á fjölda seldra íbúða síðustu ár. Ég tel það mikilvægt þegar kallað er eftir aðgerðum vegna verðbólgu að þær hafi tilskilin áhrif, og valdi ekki frekari verðbólgu eða hækki vexti. Sértækar aðgerðir ættu að nýtast þeim sem síst hafa notið góðs af hækkunum á húsnæðisverði. Í þessu samhengi má nefna að 500 milljónum verður ráðstafað í þágu húsnæðisbóta til handa þeim sem verst standa á húsnæðismarkaði. Virðulegi forseti. Við erum alltaf undirsett utanaðkomandi áhrifum. Það er alveg rétt að verðhækkanir erlendis, t.d. vegna stríðsins, geta haft áhrif verðbólgu og verðlag hérlendis sem og annars staðar. Það sama á við um aðgerðir stjórnvalda víða um heim eins og gerðist vegna Covid. Ábyrg ríkisfjármálastjórnun felst í því að búa í haginn þegar vel gengur og stíga inn af þunga þegar þess gerist þörf. Það gerðum við á síðasta kjörtímabili og það munum við gera líka á þessu komandi kjörtímabili. Við erum viðbúin, við gerum það í gegnum verkfæri eins og fjármálaáætlun. Við reynum að halda þétt utan um þá sem þess þurfa á að halda og það höfum við gert með ýmsum aðgerðum fram til þessa, m.a. í velferðarkerfinu þar sem við höfum lækkað greiðsluþátttöku, búið til nýtt tekjuskattsþrep. Við höfum verið með auknar greiðslur í húsnæðisbætur til handa þeim sem eru á leigumarkaði o.s.frv. Virðulegi forseti. Ég tel að við séum að leggja hér fram fjármálaáætlun sem styður við áframhaldandi starf sem hér var hafið á síðasta kjörtímabili.

Forseti. Hv. þingmaður segir hér að við getum horft björtum augum til framtíðar. Ég skil eiginlega ekki hvað hv. þingmaður á við með því miðað við þá fjármálaáætlun sem við höfum hér fyrir framan okkur, þegar við horfum til nokkurra lykilatriða, grunnstoða í samfélaginu. Tökum bara heilbrigðiskerfið, við gætum svo sem tekið húsnæðiskerfið líka: Við erum nýbúin að fá skýrslu sem segir að ef við gerum nákvæmlega það sem stendur í fjármálaáætluninni, 2% hækkun á hverju ári, muni það hafa mjög slæmar afleiðingar fyrir heilbrigðiskerfið, hafa í för með sér 9 milljarða aukinn kostnað umfram það sem yrði ef gripið yrði til mótvægisaðgerða. Þær mótvægisaðgerðir eru ekki í þessari fjármálaáætlun. Það er alveg skýrt. Það kemur þó mest á óvart að ekkert nýtt kemur fram í skýrslunni. Þar er vissulega nákvæmari greining en það er nákvæmlega það sem fulltrúar heilbrigðiskerfisins hafa verið að reyna að tyggja ofan í okkur í fjárlaganefnd ár eftir ár, alltaf það sama, það kemur ekkert á óvart. Miðað við fjármálaáætlunina eins og við höfum hana fyrir framan okkur í dag, hvernig getum við þá horft björtum augum til framtíðar og líka miðað við skýrsluna sem við höfum undir höndum þar sem okkur er sagt að það sé ekki satt? Þýðir það þá að ríkisstjórnin ætli að bregðast við því á einhvern hátt? Ætlar hún þá að gera það í breytingum á þessari fjármálaáætlun eða þarf það að bíða eitt ár í viðbót?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við erum ósammála og það er ekkert nýtt. Við erum líka oft sammála, það hefur alveg komið fyrir. Já, ég tel þetta vera tilefni til að horfa björtum augum fram á við, enda tel ég ekki ástæðu til bölsýni. Við erum að stíga upp úr faraldri og erum að takast á við óvissuástand, sem við þurfum alltaf að horfa til, það er enn óvissuástand og við þurfum að spila dálítið með því eins og heimurinn allur þarf að gera. Við höfum rætt þessi mál, eins og hv. þingmaður veit, í fjárlaganefnd. Meðal annars höfum við komið inn á þessa skýrslu um heilbrigðiskerfið eða öllu heldur fyrst og fremst um Landspítalann; heilbrigðiskerfið er ekki bara Landspítalinn þótt hann sé auðvitað hryggjarstykkið í því. Það kom líka fram og má væntanlega segja frá því að túlkun ráðuneytisins á því sem þar stendur er í raun fyrst og síðast að um mönnunarvanda sé að ræða sem við erum ekki ein að fást við heldur allur heimurinn, vanda sem við komum til með að þurfa að fást við. Við getum gert margt til að laga hlutina og það kom líka fram á fundinum. Ég treysti því að hv. þingmaður sé ekki búinn að gleyma því að sérstaklega var vikið að fjármunum sem nýttir voru af safnliðum. Þar eru risastórar fjárhæðir inni sem ég held að við séum sammála um að við viljum að gagnsæi ríki um og að það sé þá notað beint í fjárfestingar eða í rekstur í staðinn fyrir að við séum að takast á við það að sjúkrahúsin séu vanfjármögnuð, eins og okkur er sagt. Sjúkrahúsið er að skila hagnaði, við skulum ekki gleyma því, það er gert ráð fyrir því. Það kom fram í heimsókn okkar til Landspítalans. Gleymum því ekki.

Forseti. Já, ég veit ekki hvar ég á að byrja í þessu. Þarna er þessi svokallaði hagnaður spítalans, millifærsla úr varasjóðum og ýmsu svoleiðis, eitthvað sem var í raun ekki ætlað í rekstur spítalans til að byrja með, fyrir utan Covid-kostnaðinn var einmitt verið að millifæra heimildir úr safnliðum o.s.frv. til að dekka mínusinn, til að spítalinn gæti verið innan þessa samkomulags. Hv. þingmaður nefndi safnliðina og það er hluti af vandanum hér á þingi. Við eigum ekki að samþykkja fjárheimildir í geðþóttaákvarðanir ráðherra um það hvernig fara eigi með fjárheimildir. Þá getum við bara alveg eins sagt: Þetta fjárlagafrumvarp, þessi fjármálaáætlun, er upp á 1.200 milljarða, þið gerið það sem þið viljið við þá. Það bara virkar ekki þannig.

Virðulegi forseti. Nei, það var akkúrat það sem ég var að segja. Við vitum það og við höfum rætt það. Það er kannski partur af því sem við þurfum að taka til endurskoðunar þegar kemur að lögum um opinber fjármál, það eru þessir safnliðir sem risastórar fjárhæðir eru inni á. Við myndum kannski gjarnan vilja hafa það gagnsærra hvernig þeim er varið og hvort þeir eigi yfir höfuð að vera til eða ekki. Það er eitt af því sem við þurfum að ræða, hið gamla skúffufé ráðherra, eins og það var kallað, því að það er jú að einhverju leyti það sem það er, þessir safnliðir. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að við þurfum áfram að fjármagna heilbrigðisþjónustuna okkar mjög vel. Ég var bara að vitna í það sem kom fram á fundi sem við sóttum öll á spítalanum, þar sem þessi orð voru viðhöfð. Það er líka þannig, eins og hefur komið fram, að það er verið að taka í notkun þetta DRG-kerfi sem á að breyta þjónustunni og væntanlega bæta hana. Það er mjög margt undir sem við þurfum að skoða, fjarheilbrigðistækni og annað slíkt sem sjúkrahúsið sjálft hefur sagt, og sjúkrahúsin svo að það sé sagt, að það geti gert mun betur í. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir framsöguna. Mig langaði til að varpa því fram varðandi það hvort þetta allt er ómögulegt eða frábært að í mínum huga snýr þetta kannski frekar að því hvort við séum að tala um framfarir eða bara kerfislægan framreikning. Það var ýmsu lofað í haust og ég velti því upp hvort það hljóti ekki að vera ákveðin vonbrigði fyrir hv. formann fjárlaganefndar að sjá til að mynda hvernig er að fara núna í húsnæðismálunum. Þetta er brostið loforð og í engu samræmi við það sem hefur verið haldið ítrekað fram. En mig langaði líka til að spyrja, af því að formaður fjárlaganefndar ræddi um stöðuna utan höfuðborgarsvæðisins, samgöngur og þess háttar, hvaða skoðun hún hefur á því að í þessari áætlun þá fer minnkandi hluturinn sem fer í fjárfestingu á þessu tímabili. Fjárfestingaráætlun stjórnvalda náði hámarki í eitt ár og svo fer hún minnkandi. Það eru bara svo mörg atriði hér sem eru ekki neitt, neitt og eru ekkert annað en bara kerfislægur framreikningur. Það hlýtur að vekja upp spurningar um hvort umræða um stórsókn í heilbrigðismálum, stórsókn í húsnæðismálum, stórsókn í samgöngum hafi kannski bara verið mismæli og of mikið upp í sig tekið á sínum tíma. Getur hún tekið undir með mér að við hefðum öll viljað sjá, í ljósi þess að við erum að selja núna bankana og fá inn allt þetta mikla fé sem við töpuðum hér eftir hrun og varð til þess að við fórum í niðurskurð, alvöruuppbyggingu hér á næstu árum en ekki bara þennan framreikning eins og hann birtist frá fjármálaráðuneytinu?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ef við byrjum á samgöngumálunum þá höfum við, eins og hv. þingmaður veit, kannski gagnrýnt að við séum alltaf að tala um átök og við fórum í fjárfestingarátak og að hluta til, því miður, gengu aurarnir ekki út og það er eitthvað innan kerfis sem við þurfum að laga. Við höfum fengið m.a. Vegagerðina og fleiri aðila, til að ræða þau mál við okkur, þ.e. að við séum tilbúin. Það sama á kannski við um húsnæðismarkaðinn, að vera tilbúin með hvort heldur það eru niðurbrotnar lóðir eða fram í tímann. Þá er ég ekki að gagnrýna Reykjavíkurborg því ég held að hún hafi staðið sig best af sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu hvað það varðar. En það breytir því ekki að það þarf að gera. Það sama á við líka í mínu kjördæmi, sveitarfélögin þurfa að vera tilbúnari til að taka kallinu þegar það kemur til að bregðast við þeim vanda sem þau standa frammi fyrir. Varðandi húsnæðiskerfið þá var gert ráð fyrir, þegar við lögðum af stað með þetta í kringum kjarasamningana 2015, að ráðast í ákveðinn fjölda, eins og hv. þingmaður væntanlega man, í uppbyggingu félagslegra leiguíbúða og framlögin hafa verið hærri heldur en gert var ráð fyrir á þeim tíma þrátt fyrir allt. Eins og hv. þingmaður veit líka þá hefur því miður ekki tekist að koma út öllum þessum stofnframlögum enn þá og það er margt sem þar er undir. En fyrst og fremst, samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef, m.a. frá ASÍ, þá er það vegna þess að það vantar lóðir til þess að byggja á. Ég held að það standi ekki á ríkinu að bregðast við þegar við sjáum fyrir okkur að geta komið öllum þessum fjármunum út í vinnu og eins og við vitum er áætlunin sannarlega skoðuð á hverju ári og við þurfum þá bara að takast á við það ef við sjáum að þetta gerist því eins og hv. þingmaður þekkir er deiliskipulag og annað slíkt mjög lengi í ferli. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir svarið. Ég velti því upp með þessa stöðu sem er komin upp á húsnæðismarkaði, að fólk haldi að það sé ekki hægt að koma þessum stofnframlögum út - það er reyndar komið annað hljóð til að mynda í stærsta sveitarfélagið á landinu, Reykjavíkurborg, sem ætlar að tvöfalda fjölda lóða á næsta kjörtímabili - hvort ríkisstjórnin sæi sér ekki fært að styðja a.m.k. við aðra sem þurfa á þessu fjármagni að halda, til að mynda í að efla vaxtabótakerfið meira. Það er svolítið erfitt þegar alltaf er verið að tala um að vandinn sé bara á framboðshliðinni en síðan sé ekki hægt að laga framboðshliðina og á meðan bíða aðrir. Mig langaði í lokin stuttlega að spyrja formann fjárlaganefndar hvað henni finnst um þá staðhæfingu í fjármálaáætlun að það eigi að beita neyslusköttum með einhverjum hætti núna á næstu árum sem eru flötustu skattar sem er hægt að leggja á og þá staðreynd að það er hvergi talað um auðlindaskatta, skatt á fjármagnstekjur eða eignarskatta í þessari áætlun.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er auðvitað að mörgu að hyggja í þessu og ég get alveg tekið undir það að við getum þurft að endurskoða vaxtabótaþáttinn og ég tel að við þurfum að velta því fyrir okkur núna í ljósi stöðunnar ef verðbólga og annað slíkt fer á flug eins og við erum kannski að horfast í augu við núna. Ef það er eitthvað sem verður langvarandi ástand þurfum við kannski að huga að því. Varðandi neysluskattana þá er auðvitað, eins og hv. þingmaður veit, fyrst og fremst verið að tala um í skattamálum í þessari fjármálaáætlun breytta skattinnheimtu á ökutækjum, sökum þess að það svið er að breytast og sem betur fer erum við með aukinn fjölda rafmagnsbifreiða. Það er kannski það sem mér finnst vera aðalmálið í þessu, að það gerist fyrr en seinna. Varðandi aðra neysluskatta beint eins og við höfum verið að gera 

Virðulegur forseti. Það eru kunnuglegir talpunktar sem við heyrum hér í dag. Fjármálaráðherra málaði stjórnarandstöðuna upp áðan eins og svolítið vanstillt fólk sem vildi bara auka útgjöld miklu meira, alveg sama hvað. Dauði og djöfull, segir svo formaður fjárlaganefndar að sé boðskapur okkar hérna. En hér skiptir samhengi hlutanna miklu máli. Í fyrsta lagi þá rýnum við þessa fjármálaáætlun með hliðsjón af stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og þeirra loforða sem þar eru gefin, loforða sem flokkarnir gáfu líka í kosningabaráttu sinni sem snerist mikið um félagslega fjárfestingu o.s.frv. Í öðru lagi vil ég draga fram staðreynd sem kemur fram á bls. 36 í greinargerð fjármálaáætlunar: „Samneysla hins opinbera mun vaxa árlega um að meðaltali 1% að raunvirði á tímabilinu. Er það lítið í sögulegum samanburði en samneysla hefur vaxið um að meðaltali 2% árlega það sem af er 21. öldinni. “ Við erum að tala um á þessu tímabili sögulegt útgjaldaaðhald. Það er sem sagt verið að draga úr umfangi almannaþjónustunnar og umfangi velferðarkerfisins í hagkerfinu. Þetta er bara staðreynd. Þá er alltaf sagt: Við erum búin að auka útgjöld svo mikið á undanförnum árum. Og í þetta fara nú fyrstu tugir blaðsíðna í áætluninni, að lýsa því hvað ríkisstjórnin hafi aukið mikið útgjöld á undanförnum árum. En sú útgjaldaaukning breytir engu fyrir barnið sem er á biðlistanum í dag og á næsta ári og á þarnæsta ári og hjúkrunarfræðinginn sem þarf að hlaupa hraðar og hraðar vegna fjársveltistefnunnar sem verið er að boða í þessari áætlun næstu árin.  
             Ég hlýt því að spyrja hv. formann fjárlaganefndar: Er hún stolt af 

Frú forseti. Það er áhugavert að heyra hv. þingmann tala um að hér séu kunnuglegir talpunktar. Ég veit ekki alveg til hvers hann er að vísa. Ég vil bara benda á málaflokk 24.1 í þessari fjármálaáætlun þar sem sá málaflokkur hefur verið talsvert til umfjöllunar í dag. Það er þó þrátt fyrir allt verið að bæta í geðheilsuteymin, m.a. geðheilsuteymi fanga og geðheilsuteymi fyrir fólk með taugaþroskaraskanir. Það er líka verið að bæta í teymi fyrir fullorðið fólk með ADHD. Það er verið að efla geðheilsumiðstöð barna hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins sem á að þjóna börnum heildstætt. Það er verið að styðja áfram við þá þjónustu sem mér hefur fundist vera töluð talsvert niður, að það sé bara stöðnun, það sé ekkert að gerast og það sé ekkert áframhald. Það er nefnilega ansi margt sem verið er að gera áfram og styðja við kerfið, áframhaldandi greiðsluþátttaka o.s.frv. sem verið er að setja fjármuni í. Ég er því ósammála þeirri nálgun hv. þingmanns að hér sé allt í stoppi. Og já, ég notaði orðin dauða og djöful vegna þess að mér finnst hv. þingmaðurinn alla vega ekki vera að tala trú inn í fólk, heldur um að hér sé ekkert að gerast og að það sem fram undan er verði ömurlegt. Ég ekki alveg sammála þeirri nálgun. Mér finnst margt gott mega finna hér sem styður við áframhaldandi uppbyggingu félagslegra innviða.

Virðulegur forseti. Ég er vinstri maður og mér blöskrar þegar flokkur sem kennir sig við vinstri og leiðir ríkisstjórn leggur fram fjármálaáætlun þar sem stendur mjög skýrum stöfum að draga eigi rækilega úr umfangi ríkisins í hagkerfinu og það eru engin sérstök fyrirheit um aukinn jöfnuð á tekjuhliðinni, ekkert slíkt. Þvert á móti er talað um að vægi neysluskatta muni aukast á tímabilinu sem eru regressífustu skattar sem um getur. Þannig að já, dauði og djöfull, segjum það þá bara. En það er alveg sama hvaða einstöku atriði hv. formaður fjárlaganefndar dregur fram, það breytir ekki þeirri stóru mynd sem ég talaði um áðan og snýst um að raunvöxtur samneyslunnar á þessu tímabili verður í sögulegu lágmarki, minni en alla jafna hefur tíðkast á þessari öld. Mig langar að lokum að spyrja: Á bls. 111 er talað um sölu ríkiseigna 

Virðulegi forseti. Ég er líka vinstri maður, bara svo að það sé sagt, ef við erum í keppni um það þá vil ég halda því til haga.

Förum í keppnina.

Og af því að hv. þingmaður nefndi í andsvari sínu sölu ríkiseigna þá vil ég halda því til haga að við höfum rætt það mjög ítarlega í fjárlaganefnd að fara yfir sölu Íslandsbanka sem átti sér stað hér á dögunum og munum kalla eftir frekari svörum. Það hefur líka komið fram hjá hæstv. forsætisráðherra að það þurfi þá bara að breyta lögum ef svo ber undir, ef við þurfum að kalla eftir því. Það er í sjálfu sér ekki á dagskrá þessarar ríkisstjórnar að selja fleiri eignir, a.m.k. ekki stórar ríkiseignir ef við getum sagt sem svo. En ég minni hv. þingmann á að það er heimildargrein í fjárlögum hvers árs sem inniber gríðarlegan fjölda af alls konar eignum sem ríkissjóður hefur heimild til að selja.

Frú forseti. Við sjáum nú fram á vaxandi verðbólgu hér á landi næstu mánuði a.m.k. og því er ljóst að forsendur fjármálaáætlunar fyrir árin 2023–2027 eru brostnar nú þegar, bæði launa- og verðlagsforsendur. Skuldir hins opinbera hafa vaxið mikið í kórónuveirufaraldrinum. Skuldir heimilanna sömuleiðis. Hreinn vaxtakostnaður ríkissjóðs er núna yfir 80 milljarðar á ári og hefur aldrei verið hærri. Í fjármálaáætluninni er talað um að stöðvun skuldasöfnunar sé í forgrunni við stefnumörkun ríkisstjórnarinnar. Við sjáum ekki skýr merki um það í þessari fjármálaáætlun eða þeirri fjármálastefnu sem samþykkt var fyrir skemmstu. Raunin er að skuldasöfnunin mun halda áfram út kjörtímabil þessarar ríkisstjórnar og vera á borði þeirra næstu að vinna úr. Það er rétt að minna á að rekstur ríkissjóðs var þegar í járnum áður en Covid skall á með falli flugfélags, stórauknu atvinnuleysi og minni hagvexti. Ríkisstjórnin kaus þá að stinga höfðinu í sandinn og var fyrir vikið verr búin fyrir áföllin sem síðar komu. Í þessari áætlun er gert ráð fyrir að tekjur vaxi langt umfram útgjöld. Það er verið að draga saman á mörgum sviðum sem er miður. Ekki er að sjá að neinar aðgerðir séu í farvatninu til að bregðast við aukinni verðbólgu sem er farin að hafa veruleg neikvæð áhrif á heimili landsins sem mörg hver eru mikið skuldsett og þurfa að takast á við aukna greiðslubyrði lána og hækkandi matar- og eldsneytisverð. Þetta á ekki síst við um ungar fjölskyldur sem treystu sér til að taka óverðtryggt lán þegar vextir voru sem lægstir en sitja nú uppi með afborgun af húsnæðisláninu sem hefur hækkað um tugi þúsunda á mánuði án þess að laun þeirra hafi tekið einhverjum breytingum. Þess vegna er kaldranalegt að lesa um það í fjölmiðlum, haft eftir fjármálaráðherra, að horfur í ríkisrekstri hafi batnað og hagur heimilanna hafi aldrei verið betri. Á sama tíma les maður um að verðbólga hafi ekki mælst meiri á öldinni. Þá er, virðulegur forseti, lagt til í fjármálaáætlun að skera niður stofnframlög til byggingar leiguíbúða fyrir tekjulága einstaklinga um 2 milljarða. Sú aðgerð er óskiljanleg þar sem nauðsynlegt er að auka framboð á húsnæði fyrir þann hóp tekjulægri einstaklinga. Þetta er sú leið sem hefur hjálpað til á framboðshliðinni sem er nauðsynlegt þegar eftirspurnin er jafn mikil og raun ber vitni. Þetta bitnar verst á þeim sem minnst mega sín. Það liggur einnig fyrir að mikil þörf er fyrir uppbyggingu hjúkrunarheimila um allt land og ekki hefur fengist fjármagn fyrir fram komnar óskir þar að lútandi. Það má í þessu sambandi nefna hjúkrunarheimili á Höfn og í Reykjanesbæ sem ekki hafa verið sett í gang þrátt fyrir að samningur hafi verið undirritaður milli ríkis og sveitarfélagsins í byrjun árs 2019. Óskir um byggingu tveggja hjúkrunarheimila á höfuðborgarsvæðinu, Ártúns í Reykjavík upp á 200 rými og Sunnuhlíðar í Kópavogi upp á 50 rými, liggja á borðinu. Hvorugt þessara verkefna komst inn í fjármálaáætlun og ekki er gert ráð fyrir neinum fjárfestingarheimildum til byggingar hjúkrunarheimila eftir árið 2024, sem er auðvitað ekki ásættanlegt miðað við fyrirliggjandi þörf. Þjóðin mun ekki hætta að eldast á næstu tveimur árum. Það þarf að létta álagi af Landspítala og uppbygging hjúkrunarheimila er góður kostur til þess en ekki síður að grunnþjónustan, heilsugæslan, verði efld. Það eru þjóðhagslega hagkvæmar fjárfestingar. Í fjárlögum ársins 2022 voru að frumkvæði stjórnarandstöðu settar inn 250 milljónir til niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu. Þetta hefur enn ekki komið til framkvæmda og ekki er að sjá að gert sé ráð fyrir þessu í fjármálaáætlun þrátt fyrir að lög um sálfræðiþjónustu sem hluta af tryggingakerfinu hafi verið samþykkt á Alþingi 2020 að frumkvæði Viðreisnar. Hins vegar er gert ráð fyrir að framlag til geðheilbrigðismála aukist um 500 millj. kr. á ári og 100 milljónir á ári eftir það. Ég hef verulegar efasemdir um það, virðulegur forseti, að þetta nægi til að koma til móts við þá grafalvarlegu stöðu sem uppi er í geðheilbrigðismálum, sérstaklega eftir heimsfaraldur. Virðulegur forseti. Vaxtagjöld ríkissjóðs eru nú þegar einn stærsti útgjaldaliður ríkissjóðs og þeir fjármunir væru betur nýttir í annað en að bæta upp fyrir slæma hagstjórn sem einkennist af frekari skuldasöfnun, þensluhvetjandi aðgerðum og neikvæðri heildarafkomu ríkissjóðs út tímabil fjármálaáætlunar. Fjármálaáætlun gerir ráð fyrir að vaxtagjöld ásamt lífeyrisskuldbindingum hækki um tæpa 13 milljarða og fari úr 102,8 í 115,7 milljarða. Hins vegar er hætta á að vaxtagjöldin muni aukast vegna þeirrar ótryggu stöðu sem nú er uppi. Þá langar mig, virðulegur forseti, til að minnast á stöðu sveitarfélaganna á Íslandi sem mörg hver fóru illa út úr Covid-faraldrinum. Þau vinnumarkaðsúrræði sem ráðist var í hjálpuðu hins vegar upp á og komu í veg fyrir alvarlegan skell, m.a. hjá Reykjanesbæ, sem þurfti að takast á við 25% atvinnuleysi. Hins vegar er tekjuskipting ríkis og sveitarfélaga til umræðu og sér ekki fyrir endann á því. Sveitarfélögin hafa verið að taka yfir kostnaðarsama rekstrarþætti á undanförnum árum og það liggur fyrir að það fjármagn sem fylgdi með var og er naumt skammtað. Samfélagið hefur breyst og þjónustuþörf hefur aukist og nú er svo komið að sveitarfélögin telja að myndast hafi uppsafnaður halli upp á 9 milljarða vegna málaflokks fatlaðs fólks sem ekki hefur fengist bættur þó að auknir fjármunir hafi fengist í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Þau framlög þarf hins vegar að auka. Þetta snýst, virðulegur forseti, allt um forgangsröðun. Það liggur fyrir mikil fjárfestingarþörf í sveitarfélögunum við uppbyggingu innviða. Bilið milli fæðingarorlofs og leikskólavistar hefur enn ekki verið brúað. Samt nefndi forsætisráðherra það nýverið að skoða ætti gjaldfrjálsan leikskóla. Það kostar peninga og hvernig þetta verður fjármagnað liggur ekki fyrir. Mikil fjölgun íbúa gerir það að verkum að byggja þarf upp trausta innviði á mörgum sviðum og það gerir stöðu margra sveitarfélaga mjög erfiða. Viðhaldsframkvæmdir og innviðafjárfesting hefur verið skorin niður og það mun koma í bakið á sveitarfélögunum á komandi árum. Vegna þessara breyttu aðstæðna er nauðsynlegt að fara í endurskoðun á tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga til að sveitarfélögin geti sinnt skyldum sínum til frambúðar. Ein af forsendum þessarar fjármálaáætlunar er að gerðir verði ábyrgir kjarasamningar, eins og það er orðað í þessari áætlun. Staðan er hins vegar sú að verðlagshækkanir munu ekki auðvelda kjarasamningsgerð. Þá telur verkalýðshreyfingin að ekki hafi verið staðið að fullu við ákvæði lífskjarasamnings, m.a. þegar kemur að húsnæðismálum. Í fjármálaáætlun er hins vegar gert ráð fyrir að laun hækki ekki meira en sem nemur 1–1,5% umfram vísitölu. Nánast allir kjarasamningar verða lausir á þessu ári eða í byrjun næsta árs og það liggur ekki fyrir að vinnumarkaðurinn vilji fara þá leið sem fjármálaráðherra leggur til. Fjármálaráðherra heldur því reyndar fram að hagur heimilanna hafi aldrei verið betri en það þarf ekki reyndan stærðfræðispeking til að finna það út að hagur tekjulægstu hópanna hefur versnað við þær verðlagsbreytingar sem nú eru staðreynd ásamt þeim vaxtabreytingum sem bíta svo um munar. Þann 22. mars seldi svo Bankasýsla ríkisins 22% hlut í Íslandsbanka og fékk fyrir það rúmlega 52,6 milljarða án þess að fara í það hvernig að því var staðið, sem þarf svo sannarlega að ræða. Er rétt að ítreka nauðsyn þess að þeir fjármunir verði nýttir til uppgreiðslu skulda eða til arðbærra innviðafjárfestinga. Liður sem kallaður er Almennur varasjóður og sértækar fjárráðstafanir vekur athygli. Inn á þennan lið fóru 21,6 milljarðar á árinu 2020 og í fjárlögum fyrir árið 2022 er gert ráð fyrir 35,3 milljörðum. Í nýrri fjármálaáætlun er hins vegar aukið verulega við þennan lið og mun hann enda í 67,2 milljörðum árið 2027. Maður hlýtur að spyrja hvers vegna ráðherra hafi til ráðstöfunar jafn mikla fjármuni án samráðs við þingið. Hvað ræður því? Það er hægt að skilja að einhverjir fjármunir séu ætlaðir í útgjöld vegna ófyrirséðra atvika. En hver er fórnarkostnaðurinn þegar fjárfestingarskuldin í innviðum er jafn mikil og vaxtakostnaður ríkisins jafn hár? Er þetta rétt forgangsröðun á þessum tímapunkti? Er ekki fulllangt gengið í fjárheimildum sem ráðherra getur ráðstafað að eigin geðþótta? Virðulegur forseti. Er eitthvað að marka þessa fjárhagsáætlun? Er ekki bara allt í plati? Mennta- og barnamálaráðherra lét hafa það eftir sér nýverið að menn ættu ekkert að vera að lesa of mikið í þetta þegar hann var spurður um hvers vegna ekki var að finna neitt um nýjan þjóðarleikvang í fjármálaáætlun. Innviðaráðherra sagði einnig í aðdraganda kosninga að það væri ekkert að marka þetta þar sem það væru að koma kosningar. 

Ég vil minna hv. þingmenn á að virða ræðutímann. Það auðveldar þingstörfin og tryggir jafnræði milli hv. þingmanna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa góðu ræðu. Af því að hv. þingmaður var nú verkalýðsleiðtogi lengi vel langar mig aðeins að víkja að því hvaða skilaboð verið er að senda til aðila vinnumarkaðarins. Eins og ég nefndi áðan í andsvari hefur ASÍ sett húsnæðisstuðning og tilfærslukerfin á oddinn og sagt að það séu þessir þættir sem muni ráða úrslitum um kröfugerð samtakanna í komandi kjaraviðræðum. Nú er komin fram fjármálaáætlun þar sem birtist alger stöðnun í þessum efnum, bæði þegar kemur að fjölskyldustuðningi, þegar kemur að t.d. vaxtabótum og þegar kemur að húsnæðisstuðningi almennt. Eins og hv. þingmaður fór ágætlega yfir í ræðu sinni er verið að draga úr, ríkisvaldið er þarna í raun bara að beita sér markvisst til að draga úr umfangi húsnæðisstuðnings og framboðsaukningu húsnæðis á viðráðanlegu verði á þessu kjörtímabili. Hvers konar skilaboð eru þetta til aðila vinnumarkaðarins? Þýðir þetta þá ekki bara að verkalýðshreyfingin þarf að gera miklu meiri og hærri launakröfur en ella? Hvaða áhrif mun þetta hafa á verðbólgu og efnahagslegan stöðugleika? Hvað þýðir þetta? Er þetta ekki óttalega glannalegt plagg sem ríkisstjórnin hefur hér lagt fram? Það væri fróðlegt að heyra sjónarmið hv. þingmanns um þetta.

Virðulegur forseti. Já, ég þekki þennan vettvang ágætlega eftir að hafa verið starfandi á honum í rúm 20 ár. Það gefur auðvitað augaleið, og það ætti allt fólk að sjá, að forsendan fyrir því að gerðir séu hófstilltir kjarasamningar er að hinn félagslegi stöðugleiki sé til staðar. Það er talað um efnahagslegan og félagslegan stöðugleika í stjórnarsáttmálanum. En við sjáum svo sannarlega ekki að til staðar sé einhver félagslegur stöðugleiki þegar verðbólga er á fleygiferð, verðlagsbreytingar eiga sér stað og fólk er í vandræðum með að fá þak yfir höfuðið. Þetta er auðvitað snúið mál og gerir það að verkum að verkalýðshreyfingin verður að setja fram launakröfur, kröfur um launabreytingar sem eru talsvert umfram áætlaða verðbólgu, því að annars er ekki kaupmáttarauki. Það gefur bara augaleið. Það er búið að tala um að það vanti lóðir. Það er endalaust bull um að það vanti lóðir. Reykjanesbær er t.d. núna í viðræðum við Bjarg um að þeir komi og hefji uppbyggingu í Reykjanesbæ og mörg sveitarfélög eru að gera slíkt hið sama. Það er því ekkert mál að deiliskipuleggja eina lóð eða íbúðarhúsnæði fyrir tekjulága, það er minnsta málið. Þetta er í mínum huga bara bull og þvaður hvernig verið er að nálgast þetta. Ég held að ef við ætlum að ná samstöðu um einhvern efnahagslegan stöðugleika verði þessi félagslegi stöðugleiki að vera til staðar.

Virðulegi forseti. Ég tek nú bara heils hugar undir með hv. þingmanni um allt þetta. Nýverið kynnti Dagur B. Eggertsson borgarstjóri að borgin ætlaði að tvöfalda lóðaframboð sitt á komandi kjörtímabili. Borgin er þar að gera sitt en ríkisstjórnin og ríkissjóður ætla greinilega að draga lappirnar samkvæmt þeirri fjármálaáætlun sem við erum að ræða hér í dag. Það er ofboðslega bagalegt. Og þegar verkalýðshreyfingin mun svara þessu, svara þessari stöðnunar- og fjársveltistefnu fjármálaáætlunarinnar með mjög ríflegum launakröfum þá verður ekki við óábyrga verkalýðshreyfingu að sakast. Þá verður það bara ríkisstjórninni að kenna. Við skulum hafa það alveg á hreinu. Mig langar að rifja aftur upp ummæli hæstv. innviðaráðherra, með leyfi forseta: „Sá ráðherra er hér stendur leggur mikla áherslu á uppbyggingu félagslegs húsnæðis um allt land og hefur lagt inn tillögur í fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 um verulega aukningu fjármuna til að fjölga uppbyggingu íbúða fyrir tilstuðlan opinbers húsnæðisstuðnings …“ Svo leggur fjármálaráðherra fram fjármálaáætlun þar sem gert er ráð fyrir lækkun húsnæðisstuðnings, eins og til að niðurlægja hann. Hvað á þetta að þýða? Er ekkert að marka þetta fólk? Hvers vegna segja þau eitt í fjölmiðlum og gera svo eitthvað allt annað í ríkisstjórn og hér á þinginu og með þeim þingmálum sem lögð eru fram? Er til of mikils mælst að þau standi við fyrirheit sem fram koma í stjórnarsáttmála og hætti þessari eilífu vinsældakeppni?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, þetta virðist einhvern veginn vera svona. Ég sendi fyrirspurn á hæstv. innviða ráðherra einmitt um þetta, varðandi vaxtabætur, en hæstv. ráðherra vildi bara leggja þetta niður og sagði að það væri verið að vinna við önnur úrræði. Maður sér þau ekki. Stofnframlög voru mjög mikilvæg, enda hafa flest af þeim velferðarmálum sem áunnist hafa verið í gegnum kjarasamninga og þetta er eitt af þeim. Þau eru mjög mikilvæg fyrir tekjulága einstaklinga til að koma sér öruggu skjóli yfir höfuðið, sem er bara lífsnauðsynlegt og einn af þeim öryggisþáttum sem fólk þarf að búa við. Ég átta mig ekki á því, er bara verið að sýna verkalýðshreyfingunni puttann? Ég upplifi það einhvern veginn þannig að það eigi að láta verkalýðshreyfinguna finna að hún ráði þessu ekkert. En manni finnst þetta sérstakt þegar við erum búin að sjá að úrræði sem þessi, sem Bjarg hefur m.a. verið að byggja, hafa þjónað tilgangi. Fólk hefur verið mjög ánægt og komist í öruggt skjól og það er ekkert verið að henda fólki út þó að tekjurnar hækki eitthvað pínulítið, þá fer það bara inn á markaðsleigu. Fólk er því komið í öruggt skjól til lengri tíma og það er það sem hefur skort upp á á íslenskum leigumarkaði. Þarna er kannski verið að búa til vísi að einhverjum leigumarkaði sem getur gagnast fólki og getur verið fyrirsjáanlegur. Ég tek undir það, ég sé ekki að ráðherrarnir fylgi því eftir sem þeir segja í málefnasamningi og á hátíðis- og tyllidögum.

Frú forseti. Ég vel það hér við fyrri umræðu um þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun 2023–2027 að nálgast umræðuna út frá því hvaðan við erum að koma og hvert við erum að stefna. Við þekkjum það vel að áföll, utanaðkomandi áhrif og breytingar geta á skömmum tíma breytt sterkum og góðum horfum í óvissu og kallað á viðbrögð. Við þekkjum það líka að þegar betur árar geta skapast tækifæri og hagur okkar batnað á nýjan leik þannig að það á oft vel við að skjótt skipast veður í lofti, eins og sagt er. Það mætti vel ramma það verkefni inn við framlagningu og umræðu um fjármálaáætlun að horfa til þess að það eru ýmsir kraftar í okkar umhverfi sem við höfum ekki endilega stjórn á sem geta haft mikil áhrif. Við leggjum af stað í þinglega meðferð á fjármálaáætlun sem er sú fyrsta sem er lögð fram af þessari ríkisstjórn, ríkisstjórn sem hefur leitt og borið ábyrgð á að stýra þjóðarskútunni, eins og við höfum stundum orðað það undanfarin ár, ríkisstjórn sem fékk í haust endurnýjað sterkt umboð til að halda um stjórnartaumana. Í mínum huga þarf fjármálaáætlun fyrst og fremst að skapa ramma utan um fjármál ríkissjóðs þannig að hægt sé að sjá hvert stefnir, að þjóðarbúinu vegni sem best á hverjum tíma, að þau mikilvægu verkefni sem hið opinbera rekur og sér um, hvort sem það er á sviði heilbrigðis, velferðar, menntunar, eða framkvæmda eða annarra verkefna sem við komum okkur saman um, séu í traustum höndum og vel haldið utan um þau og þau hafi fyrirsjáanleika. Það er ein af stóru breytingunum eftir að við fórum að nota fjármálaáætlun sem hina opinberu áætlanagerð í ríkisfjármálum til lengri tíma að það hefur skapað hinum ýmsu verkefnum og stofnunum hins opinbera meiri fyrirsjáanleika til að stýra sinni starfsemi yfir lengri tíma. Ég held að lögin, sem við nefnum oft hin nýju lög um opinber fjármál en verða nú reyndar komin nokkuð til ára sinna, eru frá 2015, hafi einmitt dregið fram þann styrkleika að geta horft til lengri tíma í áætlanagerð og áherslum sem við getum lagt í rekstri hins opinbera. Almennt um þessa þingsályktunartillögu gæti ég sagt, og kannski segi ég eins og ég segi alltaf þegar ég tek til máls um fjármálaáætlun að lagt er af stað af miklum metnaði og mikilli ábyrgð. En eins og oft áður er ramminn þaninn til hins ýtrasta, það verð ég að segja, virðulegi forseti, nú sem áður. Mestu skiptir að við höldum þannig á málum að við endurreisum trú og forsendur fyrir því að tækifæri geti skapast og að við endurspeglum fyrst og fremst okkar áherslur, hvort sem það er í ríkisfjármálum eða öðrum okkar athöfnum, að við trúum á það að við reisum okkur hratt við, að við getum aftur stækkað þjóðarkökuna og aukið landsframleiðsluna. Fyrir ekki svo mörgum mánuðum reis hér upp heimsfaraldur. Kannski kom hann okkur á óvart. Við héldum kannski að slíkir atburðir heyrðu sögunni til, að þetta gæti ekki gerst í samfélagi okkar daga, til þess værum við með þekkingu og færni til að ráða við slíkt, en þannig var nú heimurinn, faraldurinn skall á okkur af fullum þunga með tilheyrandi afleiðingum fyrir efnahag okkar. Það þurfti að bregðast við. Ríkissjóði var beitt af fullri hörku til að verja efnahag heimilanna og verja atvinnutækin í gegnum faraldurinn. Við gátum það vegna þess að ríkissjóður var í sterkri stöðu. Verulegur samdráttur í tekjum ríkissjóðs varð í þessu áfalli vegna minni umsvifa og beinar aðgerðir til stuðnings hafa sett ríkissjóð í verulegan hallarekstur. Þetta gátum við gert og þetta gerðum við fullviss þess að við myndum rétta fljótt úr kútnum að nýju. Það mælist m.a. í því að í einum af forsendum fjármálaáætlunar, sem við nú ræðum, eru ýmsar spár mjög jákvæðar, t.d. er atvinnuleysi á niðurleið. Það fór hæst í 11,6% í janúar 2021 en hefur minnkað hratt og er nú um 5% og forsenda fjármálaáætlunarinnar að atvinnuleysi verði um 4%. Umfangsmestu efnahagsaðgerðir seinni ára vegna heimsfaraldurs grundvölluðust á sterkri stöðu ríkissjóðs og skiluðu ótvíræðum árangri. Horfur eru nú á að landsframleiðslan taki hraðar og betur við sér síðan spár voru gerðar við setningu fjárlaga fyrir yfirstandandi ár. Í gögnum fjármálaáætlunar kemur fram að sambærilegur tekjusamdráttur varð ekki hjá sveitarfélögum vegna aðgerða ríkissjóðs. Hvað sem okkur finnst um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga, sem við getum öll verið sammála um að á hverjum tíma þarf að ræða og endurskoða með einhverjum hætti, þá er minni samdráttur hjá sveitarfélögunum en hjá ríki í gegnum þetta áfall. Með þessu, virðulegi forseti, er ég ekki að segja að allt sé í himnalagi, síður en svo. Það samtal þarf að taka áfram og við höfum líka haft puttann á púlsinum á því samtali í fjárlaganefnd og munum gera það áfram. Skuldastaða hins opinbera var ekki fyrirstaða í baráttunni við efnahagslegar afleiðingar heimsfaraldurs. Þar var svigrúm til skuldaaukningar. Samfélagið stóð traustum fótum á grunni ábyrgrar hagstjórnar árin þar á undan. Nú skiptir máli að leggja og treysta grunninn á nýjan leik. Markmið stjórnvalda miðar að því að draga jafnt og þétt úr afkomuhalla og stöðva skuldasöfnun árið 2026 þannig að grunnurinn verði treystur á nýjan leik til að takast á við óvænt áföll til framtíðar. Ég vil t.d. minna á að sala á Íslandsbanka gegnir þar miklu hlutverki og ekki því þýðingarminnsta. Með því að losa um eigur ríkisins er lánsfjárþörf minnkuð og vaxtagreiðslur sparaðar til lengri tíma. Þegar hafa verið seldir eignarhlutir fyrir um 108 milljarða kr. Áætlað er að minni lánsfjárþörf spari milljarða króna í vaxtaútgjöld sem nýtast þá til að styðja við fjárfestingaráform ríkisins, en fjárfestingar ríkisins undirbyggja framtíðarhagvöxt og styðja við sókn til betri lífskjara. Forseti. Ég dreg þetta hér fram sérstaklega vegna þess að fjárfestingaráform sem nú eru birt í þessari fjármálaáætlun, er snúa að rannsókna- og nýsköpunarmálum, þýða að ríflega 25 milljörðum kr. verður varið til þess málaflokks á næstu árum og á áætlunartímanum verður hækkað í um 30 milljarða árið 2027. Ástæða er til að nefna þetta hér því að í mínum huga er markmið okkar að fjölga þeim stoðum sem samfélagið okkar byggir á. Ég nefndi áðan, virðulegur forseti, að við þyrftum að horfa líka á hvaðan við komum. Þetta þýðir t.d. að á árinu 2020 jafngiltu tekjur sem voru grundvallaðar á átaki til að efla nýsköpun og þróun 2,5% af landsframleiðslu. Frá því að Hagstofa Íslands hóf að mæla það sérstaklega hefur Ísland færst upp í 17. sæti af 132 þjóðum er varðar nýsköpunarvirkni og hefur hækkað úr 23. sæti á fjórum árum. Útflutningstekjur byggðar á hugvitsgreinum eru nú um 10% af útflutningi okkar. Þær hafa tvöfaldast frá árinu 2014 og um 50% frá árinu 2018. Í þessari fjármálaáætlun er haldið áfram á þeirri braut. Það skiptir máli að við fjölgum stoðum sem bera uppi samfélagið. Það skiptir máli að við hugum að því hvernig við aukum verðmætasköpun og hvernig við ætlum að bæta lífskjör. Að þessu sögðu skiptir líka máli að halda áfram að þróa hina hefðbundnu atvinnuvegi okkar og tryggja nýsköpun og rannsóknir innan hinna gömlu, grónu atvinnugreina og fara ekki þá leið að raska starfsumhverfi þeirra og reisa hér á hverjum tíma einhverja óvissu um hvernig umhverfið verður til lengri tíma. Ég vona, virðulegi forseti, að við getum borið gæfu til að huga að slíkum málum í meðferð þingsins á þeirri fjármálaáætlun sem við hér nú ræðum. Mig langar að lokum, virðulegi forseti, að færa í tal, í þessari umferð umræðu um fjármálaáætlun, mál sem ég og nokkrir þingmenn höfum ítrekað tekið upp í þingsalnum sem snýr sannarlega að horfum í efnahagsmálum og horfum í þjóðarbúskap okkar, sem er í mínum huga stórt vandamál til að takast á við, sem er hækkandi matvælaverð. Við vitum öll áhrif hækkandi matarverðs á afkomu heimilanna og við vitum öll hvernig horfir í þeim efnum, ekki bara vegna innrásar Rússa í Úkraínu heldur ekki síður vegna þess að sú þróun hafði raunverulega hafist áður og verðlag á heimsmörkuðum hækkað verulega. En í umræðum sem við höldum hér áfram með, seinni hluta umræðu um fjármálaáætlun, þegar við förum að ræða einstaka málaflokka við viðkomandi ráðherra, þurfum við að taka það samtal við hæstv. matvælaráðherra hvernig við getum búið um hnútana þannig að við styrkjum og eflum innlenda matvælaframleiðslu því að innlend matvælaframleiðsla, rétt eins og innlend orkuframleiðsla og nýting innlendra orkugjafa, er hluti af hagvörnum okkar og eflir þjóðarhag okkar og efnahagslíf.

Forseti. Það er alltaf gaman þegar stjórnarþingmenn segja hvað allt var æðislegt hérna áður. En tölurnar segja ýmislegt annað líka, sérstaklega um verðbólguþróunina sem er alltaf sama bölið sem við höfum reynt að forðast og það þurfti að fara í ansi miklar aðgerðir í uppsöfnun á gjaldeyrisforða o.s.frv. til að reyna að hamla þeirri þróun. Það tókst svo sem ágætlega, en svo komu aðgerðir ríkisstjórnarinnar á húsnæðismarkaði þar sem var dælt í eftirspurn, til að hjálpa fólki að kaupa. Þrátt fyrir það vantaði húsnæði á húsnæðismarkaði. Þetta vissu allir, bentu allir á og afleiðingarnar eru rosalega augljósar: Hækkandi verð. Þegar fleiri kaupa á markaði þar sem er skortur þá mun verðið hækka. Það skilar sér í verðbólgu og það kemur í ljós að stærsti liðurinn í verðbólgunni núna er einmitt húsnæðiskostnaður. Þetta þýðir líka að fólk sem er að koma inn á húsnæðismarkaðinn þarf að taka hærri lán. Jú, vissulega er þetta aukin eignamyndun fyrir þá sem þegar voru á húsnæðismarkaði, það kemur út sem hagvöxtur og eitthvað skemmtilegt og rosalega frábært fyrir bókhaldið. En það leggst ofan á þau lán sem fyrir voru, sem voru vissulega tekin á lægri forsendum en fyrir hækkun á húsnæðisverði. Mjög heppileg skipting, aukin eignamyndun þar en að einhverju leyti hærri greiðslur af lægri lánum sem þeir eigendur tóku. Framtíðin er hins vegar enn þá vandamál. Það er enn þá skortur á húsnæðismarkaðnum. Það er ekkert í þessari fjármálaáætlun sem málar nokkurs konar mynd af því hvernig mál eigi að vera leyst til framtíðar. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar. Beint svar við spurningu hans er: Nei, það er ekki bara aðila vinnumarkaðarins að leysa þann vanda. Sá vandi verður ekki leystur á einu borði. Hann hlýtur að verða leystur í samstarfi. Ég get tekið undir mjög margt af því sem hv. þingmaður fór yfir um húsnæðismálin. Ég ætla hins vegar að benda á að samkvæmt öllum rannsóknum og hagtölum hefur staða heimilanna styrkst. Hann benti réttilega á að eignastaða heimila hefði batnað. Við höfum ítrekað fundað um þennan þátt sem og marga aðra í okkar efnahagsforsendum og okkar sýn á efnahagsmál. Ef ég leyfi mér, virðulegi forseti, að draga það saman í einfalda mynd þá höfum við kannski vanmetið fyrst og fremst eftirspurnarhliðina. Það voru mun fleiri sem komu inn á íbúðamarkaðinn en spár sem gerðar voru um húsnæðismarkaðinn og áætlanir gerðu ráð fyrir. Það höfum við séð. Ég leyfi mér að vitna í gögn Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar og umræður við hana við fjárlaganefnd í þá veru. Það hafa líka jákvæð merki orðið á húsnæðismarkaði. Það er t.d. núna kominn húsnæðismarkaður víða um landsbyggðina sem verður til þess að verðmæti húseignar er farið að verja það að fólk ráðist í byggingar. Þetta verður eitt af þeim málum sem þarf að glíma við áfram. Ég ætla ekkert að segja annað. Ég ætla heldur ekki að segja að þetta sé hlutverk einhvers, þetta er hlutverk margra aðila, hvort sem það eru sveitarfélög, hið opinbera, launþegahreyfingin, atvinnurekendur og síðan iðnaðurinn sjálfur, að takast á við.

Forseti. Ef þetta er hlutverk margra og þar á meðal stjórnvalda þá skil ég ekki af hverju það er engin stefna lögð á borðið frá stjórnvöldum: Þetta ætlum við leggja af mörkum til að leysa þetta vandamál. Vandinn hérna er dálítið heimatilbúinn. Það að fara að blása út eignamarkaðinn eins og hann leggur sig hjálpar fólki sem á húsnæði í raun og veru ekkert. Ef það ætlar að skipta um húsnæði þá er það að selja húsnæði fyrir annað húsnæði sem er dýrara. Jú, vissulega hækkaði þeirra húsnæði þannig að það hefur enn þá efni á þeim skiptum. Þetta eru húsnæðiskrónur fyrir húsnæðiskrónur, hvort sem þær eru hærri í krónugildi, svona mjólkurkrónugildi, núna en þær voru fyrir tveimur árum síðan. Fólk þarf að hafa þak yfir höfuðið þegar allt kemur til alls. Þannig að staða heimilanna er í rauninni ekkert nema bara svona hagstjórnarlegt bókhald þegar upp er staðið. Niðurstaðan fyrir alla er aukin verðbólga. Vandi þeirra sem núna þurfa að komast inn á markaðinn er þeim mun meiri. Þröskuldurinn er orðinn þeim mun hærri. Hitt sem mig langaði til að spyrja hv. þingmann um er hvað honum finnst um að hafa tapað 30 milljörðum í frumútboði Íslandsbanka. Þetta eru 30 milljarðar sem ríkið varð þarna af og hefði getað nýtt til alla vega skuldalækkunar, ef ekki til ýmissa annarra verkefna. Það eru alveg hreinar og klárar línur að almennar væntingar til frumútboða eru að verð hækki um 5%, kannski 10% í mesta lagi. En alla vega 5%. Raunin varð 60% hækkun sem segir ekkert annað en að það var gríðarlegt vanmat sem hlýtur að skrifast á stjórnvöld af því að það var varað við því.

Virðulegur forseti. Það eru að sjálfsögðu fleiri þættir sem við megum ekki gleyma í þessari jöfnu um húsnæðisverð. Hækkun launa, aukinn kaupmáttur, meiri kaupgeta eða vilji til þess að leggja fram hina nýju mynt sem hv. þingmaður dró hér upp, húsnæðiskrónurnar. Við skulum ekkert útiloka þessa þætti. Framboð á lánsfé, fáir fjárfestingarkostir sem buðust til skemmri tíma eða á markaði fyrir fjárfesta sem fóru þá líka inn á íbúðamarkaðinn. Við skulum ekki gleyma þeim áhrifum heldur. Við erum þar stödd í umræðu um fjármálaáætlun næstu ára, virðulegur forseti, að rætt er um stefnumörkun í húsnæðismálum og þetta verkefni sem við erum að ræða hérna, hvernig við ætlum að laga þessa stöðu, getum við tekið upp við fagráðherra þess málaflokks og spurt hann um þegar fram líður í þessari umræðu. Seinni spurning hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar er: Hvað finnst hv. þingmanni um að hafa tapað 30 milljörðum í fyrstu sölu Íslandsbanka? Ég ætla að leyfa mér, virðulegur forseti, einfaldlega að segja að það verð sem bankinn var boðinn á í fyrra útboði, 79 kr., var talið af þeim sem báru ábyrgð á því eða voru ráðgjafar stjórnvalda í því, það verð sem væri mögulegt að fá fyrir hlutina. Það varð síðan mikil eftirspurn. Við getum alveg verið sammála um það, ég og hv. þingmaður, að við skutum kannski of lágt. En það eru líka miklar væntingar sem drífa líka áfram hækkun hlutabréfa þannig að við getum ekki sagt að þetta séu glataðir peningar ríkissjóðs. Ef við værum alltaf að hugsa svona þá gætum við aldrei þorað að selja nokkurn skapaðan hlut. Hvað getum við þá sagt um einhvern sem seldi bílinn sinn sem er allt í einu orðinn verðmætari í dag? Það er útúrsnúningur að nefna það með þessum hætti. Ég ætla bara að segja að það eru fyrst og fremst væntingarnar 

Virðulegur forseti. Það var ánægjulegt að heyra hv. þingmann Sjálfstæðisflokksins viðurkenna það með frekar afdráttarlausum hætti að of lágt verð hefði fengist, eftir á að hyggja, fyrir hlut ríkisins í Íslandsbanka í frumútboðinu í fyrra. Það eru nokkur tíðindi og ég er einmitt sammála honum um það. En mig langar að víkja að allt öðru máli. Það er Sjúkrahúsið á Akureyri sem er ekki bara varasjúkrahús landsins heldur hornsteinn heilbrigðisþjónustu á öllu Norðurlandi. Við í þingflokki Samfylkingarinnar fórum og áttum gott samtal við stjórnendur sjúkrahússins í kjördæmavikunni og þar var farið vel yfir þann rekstrarvanda sem sjúkrahúsið stendur frammi fyrir. Hv. þingmaður Samfylkingarinnar, Hilda Jana Gísladóttir, fór líka vel yfir það í ræðu á dögunum hvernig skerða þarf þjónustu hjá sjúkrahúsinu vegna þessa fjársveltis. Nú hefur t.d. verið ákveðið að loka barna- og unglingageðdeild í fimm vikur yfir sumartímann, sinna aðeins bráðaþjónustu, loka dag- og göngudeild geðdeildar, sinna aðeins bráðaþjónustu, loka á Kristnesi sem sinnir öldrunar- og endurhæfingarþjónustu og auðvitað mætti nefna ýmislegt fleira, því miður. Ég er alveg viss um að hv. þingmaður er sammála mér um að þetta sé óboðlegt og það sé mikilvægt að tryggja að Sjúkrahúsið á Akureyri geti sinnt óbreyttri starfsemi og haldið sjó og gott betur. Það eru því ofboðsleg vonbrigði að sjá fjármálaáætlun þar sem gert er ráð fyrir 2 milljarða aukningu rekstrarútgjalda til sjúkrahúsþjónustu og hún dreifist á almenna sjúkrahúsþjónustu, sérhæfða sjúkrahúsþjónustu og erlenda sjúkrahúsþjónustu, tvo spítala. Þetta eru 2 milljarðar á ári og hv. þingmaður er nú eldri en tvævetur 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar. Fyrst vil ég víkja að því sem hv. þingmaður þakkaði fyrir og fannst vera afdráttarlaus yfirlýsing, ég vil rifja það upp. Við skulum bara vera ærleg og setja þetta í rétt ljós. Við seldum á miklum óvissutímum í efnahagslífinu, vorum með spár um miklu meiri dýfu í efnahagslífinu en síðan varð og við erum að rétta miklu hraðar úr kútnum. Það var svo sem rætt um það í frumútboðinu að við værum að ganga fram á óvissutímum. Ég ætla ekki að kasta neinni rýrð á þá sérfræðinga sem voru ráðgjafar í þeim efnum og töldu þetta ásættanlegt verð. Síðan ræður markaðurinn bara, hann er hinn eini raunverulegi verðleggjandi og við getum svo haft allar skoðanir á því hversu skynsamlegur markaðurinn er í að verðleggja. Mig langar bara, vegna spurninga hv. þingmanns um Sjúkrahúsið á Akureyri, að segja að við erum með 260 milljarða til útgjalda í heilbrigðismál í fjármálaáætlun fyrsta árið, 258 milljarða ef ég hef ekki reiknað þetta kolvitlaust. Vandi einstakra stofnana, í þessu tilfelli Sjúkrahússins á Akureyri, og þær tölur sem hv. þingmaður nefnir hér í því sambandi - ég ætla ekki að gera lítið úr þeim vanda - eru í því samhengi ekki háar. Við hljótum, þegar við ræðum við hæstv. heilbrigðisráðherra seinna í þessari umræðu, að gera þá kröfu til þeirra sem fara með fjárstjórnarvaldið á þessu heimili heilbrigðismála að svara miklu frekar fyrir það en ég geti einn og sér leyst það. Ég ætla alveg að vera sammála hv. þingmanni um að sú þjónustuskerðing sem þarna er boðuð er óheppileg en ég vil líka minna á að í þessari fjármálaáætlun eru verulega miklir fjármunir til geðheilbrigðismála, aukning sem tíunduð er þar, um 3,2 milljarðar á áætlunartímabilinu.

Virðulegi forseti. Aftur þykir mér ánægjulegt hvað við erum sammála um hlutina. Sammála, heyrðist mér, um að kannski hafi verið glannalegt að ráðast í sölu á banka á þessum ofboðslegu óvissutímum í fyrra, í miðjum heimsfaraldri þegar enginn vissi nokkuð hvernig þróun efnahagsmála og eignamarkaða yrði. Það var varað við þessu, var varað við því að hætt væri við því að ekki fengist nógu gott verð fyrir bankann. Þingmenn Samfylkingarinnar vöruðu við þessu. Verkalýðshreyfingin varaði við þessu. Sérfræðingar vöruðu við þessu. En svo fór sem fór. En gott og vel. Höldum okkur samt við umræðuna um heilbrigðismál. Það liggur fyrir samkvæmt þessari fjármálaáætlun, eins og ég nefndi áðan, að rekstrarútgjöld til sjúkrahúsþjónustu eiga bara að aukast um 2 milljarða á ári. Eins og hv. þingmaður nefnir þá er það dropi í hafið miðað við það hve mikil útgjöld fara til málaflokksins árlega. Undir sjúkrahúsþjónustu í fjármálaáætlun heyrir almenn sjúkrahúsþjónusta, sérhæfð sjúkrahúsþjónusta og erlend sjúkrahús og undir þessu eru tveir spítalar. Þetta eru 2 milljarðar. Ef við myndum t.d. auka útgjöld til Sjúkrahússins á Akureyri um 1 milljarð þá stendur bara einn eftir fyrir bæði Landspítalann og alla hina sjúkrahúsþjónustuna. Það er ofboðslega lítið til skiptanna. Þá hlýtur maður að spyrja sig: Á að sækja peningana eitthvert annað? Hvernig á að gera þetta? Hvernig á bæði að gera þetta og svo styðja áfram við að draga úr kostnaðarhlutdeild sjúklinga? Þetta er, eins og ég hef farið yfir hér fyrr í dag, gríðarlegt útgjaldaaðhald sem verið er að boða í þessari fjármálaáætlun. Hefur hv. þingmaður einhverjar áhyggjur af þeirri aðhaldssömu stefnu sem þarna birtist?

Virðulegur forseti. Ég ætla svo sem ekkert að fara í langar ræður um sölu Íslandsbanka. Ég horfi bara á þetta með þessum hætti og svara þessu með þeim hætti sem ég geri hér. Hv. þingmaður nefndi að þingmenn Samfylkingar hefðu varað við þessu og fleiri. Ég er bara ekki viss um það yfir höfuð hver er vilji þingmanna til að selja Íslandsbanka, ég velti því oft fyrir mér. Ég held þeir myndu aldrei þora út fyrir hússins vegg af því að það eru alltaf óvissutímar. En þetta var gert og þetta er þróunin, við skulum ekki deila um hana. Hv. þingmaður nefnir hér atriði eins og kostnaðarhlutdeild sjúklinga. Ég vil rifja það upp að á undanförnum árum hefur verulegur hluti þess aukna fjármagns sem varið hefur verið til heilbrigðismála, sem við köllum stundum nýja fjármuni, þó að það sé sérstakt orð, farið í að draga úr kostnaðarhlutdeild sjúklinga í heilbrigðiskerfinu. Við drögum heldur ekki fjöður yfir það að enginn einn málaflokkur hefur fengið aðra eins innspýtingu á undanförnum árum og heilbrigðismál. En menn segja alltaf meira og það þarf alltaf að gera meira. Ég ætla, vegna þessara andsvara hv. þingmanns, að draga fram í umræðuna að við þurfum líka að hafa kjark til þess, þegar við erum með 260 milljarða málaflokk undir, að ræða hlutverk og skipulag. Þess vegna fagna ég þeirri umræðu að nú eru menn loksins farnir að tala um að rýna hlutverk þessara stóru sjúkrahúsa okkar. Og hvernig getum við líka stutt við aðrar heilbrigðisstofnanir? Hvernig geta þær tekið við verkefnum? Hvernig getum við leyst þetta með skilvirkum hætti, skynsamlegum hætti með heill sjúklinga í huga? Hvernig getum við nýtt þessa fjármuni betur? Það er það verkefni sem við stöndum frammi fyrir og það skulum við ræða.

Frú forseti. Mig langar við þessa fyrri umræðu um þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun 2023–2027 að koma inn á nokkur atriði sem ég tel að væri skynsamlegt að horfa að einhverju marki til við meðferð nefndarinnar fram til síðari umræðu. Í fyrsta lagi langar mig að nefna samgöngumálin. Við heyrum stöðugt af því að aldrei hafi verið gert meira, að við höfum séð fram á þannig framkvæmdatíma undanfarin misseri að þjóðin hafi aldrei litið annað eins framkvæmdaátak augum. Í gær barst mér svar við fyrirspurn sem ég lagði fyrst fram fyrir réttum 300 dögum síðan til hæstv. innviðaráðherra og ítrekaði síðan þegar þing kom saman í haust, þar sem var raunverulega skoðað, frá árinu 1999 í ákveðnu samhengi, og frá 2003 í öðru, með hvaða hætti nýfjárfestingar í vegakerfinu hefðu raunverulega þróast. Þar kemur fram allt önnur mynd en hefur verið haldið fram hér í þingsal það sem af er þessu þingi og allt síðasta kjörtímabil og það passar við þann tón sem berst frá greiningaraðilum, hvort sem það eru greiningardeildir banka eða aðrir hagaðilar, að nýfjárfesting, sem sagt opinber fjárfesting, er ekki að skila sér til enda eins og upp er lagt með í áætlunum. Þegar þessi gögn liggja fyrir frá því í gær varðandi samgöngufjárfestingarnar þá held ég að það væri hollt að skoða með hvaða hætti þessir þættir koma fram hvað aðrar fjárfestingar varðar, hvort sem það eru fjárfestingar í hjúkrunarheimilum eða öðrum þeim innviðum sem um ræðir hverju sinni. Síðan sjáum við núna í fjármálaáætluninni sem liggur fyrir, ef við skoðum nýfjárfestingartölurnar til ársins 2027, þá eru þær áætlaðar á árinu 2023, á næsta ári, 32 milljarðar, 28 árið þar á eftir, svo 26, þá 26 og 25, þ.e. innan áætlunartímans, frá árunum 2023–2027, lækka áætluð framlög í fjárfestingu hvað varðar samgöngu- og fjarskiptamál um 22%, úr 31 milljarði og 970 milljónum í 25 milljarða og 143 milljónir, sem sagt úr 32 milljörðum kr. niður í 25 innan áætlunartímabilsins. Þetta finnst manni ekki passa við þá mynd sem er reynt að draga upp hvað nýfjárfestingar og opinberar fjárfestingar varðar. Aftur á móti passar þetta við þá mynd sem er dregin upp hjá þeim aðilum sem greina þessar rauntölur daginn út og daginn inn. Sömuleiðis tel ég ástæðu til þess að í nefndarvinnunni verði litið til með fjármálum sveitarfélaga. Í þeim efnum horfi ég sérstaklega á jöfnunarsjóðinn. Þar þarf fyrst og fremst að líta til tveggja þátta, í fyrsta lagi þessara svokölluðu sameiningarstyrkja sem sveitarfélög eru að horfa til og hefur þeirri gulrót vissulega verið flaggað landið um kring og það má vera ágætt, en þeirri gulrót hefur verið flaggað, víða a.m.k., á þeim forsendum að þar séu nýir peningar að koma inn, þegar staðreyndin er sú að verið er að taka þessa sameiningarstyrki innan úr þegar skilgreindum tekjupóstum jöfnunarsjóðs, þannig að það er þá minna til annarra þátta og áhrifin af þessu held ég að sé nauðsynlegt fyrir fjárlaganefnd að greina á milli umræðna. Í öðru lagi held ég að það væri skynsamlegt að hv. fjárlaganefnd skoðaði hvort einhver sveitarfélög eru líkleg til að lenda undir verndarvæng eftirlitsnefndar um fjármál sveitarfélaganna. Er ég þá sérstaklega að horfa til þess, sem ég mun vonandi fá tækifæri til að spyrja hæstv. innviðaráðherra út í hér síðar í dag þegar hann mætir til umræðunnar, með hvaða hætti ESA hafi verið svarað varðandi fyrirkomulag uppgjörs Reykjavíkurborgar í tengslum við uppgjör Félagsbústaða, þar sem 70 milljarðar geta fallið öfugum megin hryggjar, ef svo má segja, hvað uppgjör samstæðureiknings Reykjavíkurborgar varðar. Sömuleiðis, af því ég sé að hæstv. fjármálaráðherra er í salnum, kom hér upp umræða í tengslum við þjóðarleikvanga og að þeim væri hvergi staður fundinn í fjármálaáætluninni til næstu fimm ára. Þá var því haldið fram að horft væri til þess að nota uppsafnað fjárfestingarsvigrúm til að standa undir þeirri uppbyggingu þegar þar að kemur og ég vil spyrja, þó að ekki sé ljóst hvort ég fái svar hér, hvort þarna sé verið að horfa til þess að nota varasjóðina til þessara þátta, þ.e. er það fjárfestingarsvigrúmið sem um er rætt eða er gerð grein fyrir þessu svokallaða fjárfestingarsvigrúmi annars staðar í áætluninni og mér þá yfirsést það hvar þetta uppsafnaða fjárfestingarsvigrúm er að finna innan fjármálaáætlunarinnar eins og hún liggur fyrir? Þetta eru þeir þættir sem ég myndi gjarnan vilja beina til hv. fjárlaganefndar að skoða milli umræðna. Síðan aðeins varðandi stóru myndina er auðvitað sitthvor sýn Hagstofunnar annars vegar og ýmissa greiningaraðila hvað þróun bæði hagvaxtar og verðbólgu varðar en það eru auðvitað þættir sem, svo að allrar sanngirni sé gætt gagnvart þeim sem vinna þetta plagg - það þarf að velja eitthvert viðmið og afstaða Hagstofunnar er auðvitað það viðmið sem valið er. En það þarf engu að síður að hafa í huga hversu miklu hærri áætlanir ýmissa greiningaraðila eru hvað varðar þróun verðbólgu heldur en afstaða Hagstofunnar eins og hún liggur fyrir núna. Þetta er nú svona það sem ég vildi sagt hafa við þessa fyrri umræðu sem talsmaður Miðflokksins, að skoðuð verði sérstaklega þau þrjú atriði sem ég nefni hvað varðar samgöngumálin í fyrsta lagi, hvort það sé raunin að við séum að horfa á 22% samdrátt í nýfjárfestingum eins og stendur hér í plagginu á bls. 264 þar sem útgjaldaramminn er rammaður inn, áætluð framlög í fjárfestingu fara úr 32 milljörðum niður í 25 á þessu fimm ára tímabili, fjármál sveitarfélaganna, hvernig jöfnunarsjóðurinn er hanteraður í tengslum við sameiningarstyrkina annars vegar og hins vegar mögulega snúnari stöðu stórs sveitarfélags, og annarra svo sem sömuleiðis, og síðan hvar þessu uppsafnaða fjárfestingarsvigrúmi er staður fundinn í áætluninni og hvort þar sé þá um að ræða nýtingu á varasjóðunum eða hvar því er fyrir komið. Ég læt þetta duga í bili.

Virðulegi forseti. Ég vil gjarnan bregðast stuttlega við þessu varðandi fjárfestingar ríkissjóðs. Á bls. 89 og áfram í útprentaða eintakinu erum við með rammagrein 7 sem fjallar um fjárfestingarstigið og þar erum við með einn lið sem er önnur ótilgreind fjárfesting og svo er aðeins komið inn á það hér á bls. 90 hvernig önnur ótilgreind fjárfesting felur m.a. í sér fjárfestingarsvigrúm á síðari hluta áætlunartímabilsins. Ef ég má lesa hér, með leyfi forseta, „Þá fellur einnig undir þennan lið tiltekið fjárfestingarsvigrúm sem innbyggt er í forsendur áætlunarinnar til að viðhalda fjárfestingarstigi ríkisins og vega á móti lækkun á framlögum til fjárfestinga þegar stærri verkefnum lýkur.“ Það þarf eiginlega að lesa þetta saman þegar maður horfir t.d. sundurgreint á samgöngur, fjárfestingar og aðra slíka liði og spyrja sig: Hvert er heildarsvigrúmið sem er frátekið í áætluninni fyrir fjárfestingar? Ég vil sérstaklega vekja athygli á því sem stendur neðarlega á bls. 90 þar sem komið er inn á það að áætlanagerð í þessum efnum hafi ekki reynst allt of árangursrík og við sitjum oft uppi með gríðarlega vel fjármagnaðar framkvæmdir sem komast ekki á dagskrá. Þingið vill gjarnan, eins og hér er verið að ræða, viðhalda ákveðnu fjárfestingarstigi og hefur talið sig vera með rétta forgangsröðun. Hvað á að gera? Við höfum t.d. verið að forgangsraða mikið í Landspítalann. Svo eigum við þar uppi nú um síðustu áramót 10 milljarða fjárfestingar sem eru fullfjármagnaðar af þinginu 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir ágætar útskýringar. Það er mikið rétt að þarna er útskýringum á þessu komið fyrir. Ég er sammála hæstv. ráðherra að það þarf með einhverjum hætti að auka svigrúmið til þess að hægt sé að bregðast við breytingum. Ég hef stundum sagt það í gríni að þegar ég starfaði í samgönguráðuneytinu 2006 var Teigsskógur bara rétt u.þ.b. að komast af stað og í raunheiminum erum við að komast af stað núna, 2022. Verklegar framkvæmdir eru því marki brenndar að tímalínan getur verið ótrygg. Ég kannski nýti tækifærið og spyr hæstv. ráðherra hvort hann telji að lög um opinber fjármál bjóði upp á svigrúm til þessa sveigjanleika eins og þau liggja fyrir. Núna erum við t.d. með samgönguáætlun, framkvæmdaáætlun til fimm ára og langtímaáætlun til 15 ára, þannig að maður skyldi ætla að það lægi nokkuð vel fyrir, og við höfum aldeilis rætt það hér í þessum sal, með hvaða hætti framkvæmdaröðin ætti að vera, bæði innan fimm ára áætlunarinnar og 15 ára. Hvað er það sem þarf að líta til í lögum um opinber fjármál til að við getum stillt þessar sveiflur betur af hvað varðar verkefni sem við hreinlega komumst ekki áfram með vegna skipulagsmála eða hvað sem það kann að vera. Þetta hefur verið viðvarandi svo lengi, þetta ástand. Ég hreinlega trúði því ekki að við værum enn í þessari stöðu, með alla þessa óvissu innbyggða, eins og hér er teiknað upp hvað aðra ótilgreinda fjárfestingu varðar sem endar í 23,4 milljörðum árið 2027, sem er fjórðungur eða fimmtungur af heildarfjárfestingunni. Hvað er það, hæstv. ráðherra, sem við þurfum helst að líta til í lögum um opinber fjármál til að laga þetta? 

Virðulegi forseti. Í kaflanum Önnur ótilgreind fjárfesting er vikið að því að það stendur yfir heildarendurskoðun á þeim reglum sem um þetta fjalla og við skulum kannski klára þá vinnu áður en ég get svarað því ákveðið hvort það kalli á einhverja breytingu á lögunum um opinber fjármál. En það er líka í áætlanagerðinni sem við þurfum að innbyggja meiri sveigjanleika. Mér finnst mjög mikilvægt að við reynum að vera heiðarleg þegar við horfum yfir farinn veg og spyrja okkur: Hvað var það sem brást þegar við ætluðum að koma þessu fjármagni út? Hér var vísað til þess hvernig hefði gengið með Teigsskóg. Ég er líka að hugsa um mál sem eru nær í tíma. Við höfum verið með mikla áherslu á að fjármagna byggingu hjúkrunarheimila t.d., það hefur gengið hægar en til stóð. Það hefur ekki staðið á þinginu og fjármagni. Það væri hægt að nefna fleiri dæmi. Ef við færum lengra aftur í tímann væri gaman að rifja hér upp sveitarstjórnarkosningar þar sem mest var rætt um Sundabraut sem er enn í langri framtíð einhvers staðar, þó ekki kannski mjög langri framtíð. Þjóðarleikvangarnir eru í mínum huga verkefni sem við gætum ákveðið að nýta þetta ótilgreinda fjárfestingarsvigrúm í að einhverju marki, að setja þá betur á dagskrá, en þar á eftir að leiða margt til lykta, t.d. um kostnaðarskiptingu við sveitarfélögin og annað þess háttar. Ég er þeirrar skoðunar að við höfum ítrekað, aftur og aftur, líka í samgönguáætlun, stórkostlega ofmetið framkvæmdagetu okkar. Þingmenn veðrast allir upp þegar þeir eru að leggja lokahönd á samgönguáætlun og fyllast metnaði fyrir hönd landsins, heimabyggðar sinnar o.s.frv. og dæla inn á áætlunina alls konar verkefnum 

Frú forseti. Þetta er kannski samtal frekar en andsvar sem á sér stað hérna en ég er sammála hæstv. fjármálaráðherra hvað það varðar að væntingar eru oft úr tengslum við raunheima. Ég held að það sé að einhverju marki vegna sömu vandamála og stjórnvöld komu sér í fyrir löngu. Þá var reglan alltaf sú að það var alveg upp á starfsmann þjálfaður sá fjöldi flugumferðarstjóra sem þurfti, bara upp á punkt. Ekki var talin ástæða til að búa til neitt atvinnuleysi í þeirri stétt og stéttin hafði mjög sterka samningsstöðu lengi vel og er auðvitað mikilvæg fyrir þjóðarhag, út frá flugöryggi og þar fram eftir götunum. Ég held að að einhverju marki séum við kannski á sama stað hvað samgönguframkvæmdirnar varðar. Á meðan við höfum ekki stöðugri framtíðarsýn um vöxt þessara framkvæmda þá treysta nýir aðilar, jafnvel fjársterkir, sér ekki til að byggja upp fyrirtæki sem geta komið inn á þennan markað og sinnt þeim verkefnum sem verið er að bjóða út, sem orsakar það síðan að það eru sárafá fyrirtæki sem sinna þeim flestöllum, sem sitja að verkefnunum þegar á reynir. Ég held að þessar sveiflur og lítill fyrirsjáanleiki séu sjálfstætt vandamál hvað það varðar að við náum að byggja hér upp verktakamarkað þar sem burðugum aðilum sem eru bærir til að vinna umfangsmikil verkefni fjölgi jafnt og þétt. Ég man ekki eftir neinu nýju verktakafyrirtæki sem hefur formast síðan mörg hver voru endurreist í kjölfar bankahrunsins. Það er eitthvað sem við ættum að huga að, held ég, og það mun skila ríkissjóði, Vegagerðinni og öðrum, Ríkiskaupum og hverjum þeim sem standa í útboðum, betra verði til framtíðar. Ég held að þetta sé þáttur sem þarf að koma inn við skoðun þessarar heildarmyndar.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu og eins er fróðlegt að heyra hér skýringar hæstv. ráðherra. Auðvitað er það þannig að þegar Alþingi samþykkir fjárheimildir fyrir framkvæmdum og fjárfestingum þá hlýtur framkvæmdarvaldið að bera ábyrgð á því að koma peningunum í vinnu. Þar fer ráðherra með yfirstjórnar- og eftirlitsskyldur og þarf þá að bregðast við jafnvel með tillögum að lagabreytingum ef það tekst ekki. En þetta er bara mikilvæg umræða sem á sér stað hér. Ég heyri að hæstv. ráðherra er meðvitaður um mikilvægi hennar. Hér talaði hv. þingmaður m.a. um þann samdrátt sem er boðaður í útgjöldum til samgöngumála á áætlunartíma þessarar fjármálaáætlunar. Þetta er ekki eina dæmið um að málefnasvið sem heyra undir Framsóknarflokkinn í þessu ríkisstjórnarsamstarfi fái svona útreið. Mig langar að vitna hérna í orð sem innviðaráðherra og formaður flokksins lét falla í síðasta mánuði. Hann sagði: „Sá ráðherra er hér stendur leggur mikla áherslu á uppbyggingu félagslegs húsnæðis um allt land og hefur lagt inn tillögur í fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 um verulega aukningu fjármuna til að fjölga uppbyggingu íbúða fyrir tilstuðlan opinbers húsnæðisstuðnings …“ Svo kemur reyndar fram fjármálaáætlun þar sem er í raun gert ráð fyrir að lækka framlög til húsnæðis- og skipulagsmála. Mig langar að spyrja hv. þm. Bergþór Ólason, sem er alla jafna svolítið næmur á þessa pólitísku kemistríu: Hvað segir þetta okkur um valdajafnvægið í þessu ríkisstjórnarsamstarfi? Er hæstv. fjármálaráðherra að leika sér að því að niðurlægja hæstv. innviðaráðherra eða hvað? Hvers vegna segir einn ráðherra eitt og hinn eitthvað allt annað?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Einhvern tímann er allt fyrst - að vera kallaður næmur. Ég tek því mjög vel og þakka fyrir og mun bera þessi skilaboð til konunnar minnar. En varðandi þetta samspil ríkisstjórnarflokkanna þá held ég - nú er ég auðvitað að tala á grundvelli næmni minnar í þessum efnum. Eins og hv. þingmaður kom inn á þá reyni ég að greina þetta og ég held að að einhverju marki hljóti þetta skýrast af því að forysta Framsóknarflokksins held ég að hafi gengið mjög hratt um gleðinnar dyr hvað það varðar að meta styrk sinn í kjölfar nýliðinna kosninga, kannski meiri en innstæða var fyrir. Stundum þarf nú aðeins að kæla þá sem fara fram úr sér og það gætu verið að einhverju marki þau skilaboð sem voru send í fjármálaáætlun að ráðherrar Framsóknarflokksins þurfi kannski aðeins að taka til í eigin ranni áður en allir þeirra villtustu draumar verða uppfylltir hvað fjárútlát varðar á kostnað okkar skattgreiðenda. En þetta er svona snögga greiningin á þessu. Ég hef ekki ígrundað svar en ég skal hugsa þetta, hvort það sé ástæða til að víkja frá þessari greiningu. En ég hugsa að þetta sé helsta skýringin á því að ráðherrar Framsóknarflokksins fái að einhverju marki afhent styttra strá en þeir höfðu haft væntingar um.

Virðulegur forseti. Forysta Framsóknarflokksins gekk of hratt um gleðinnar dyr. Það segir hinn næmi greinandi hér. Það má kannski taka undir það í ýmsu samhengi. Þetta er ekki eini málaflokkurinn, það eru líka samgöngumálin og það eru húsnæðismálin. Þar fær Framsóknarflokkurinn þennan skell. Og svo er auðvitað bara gríðarlegt útgjaldaaðhald þegar kemur t.d. að menningarmálum og listum og þegar kemur að framhaldsskólakerfinu og þegar kemur að heilbrigðismálum, við vorum tala hérna áðan um að gert er ráð fyrir 2 milljarða aukningu á ári í rekstrarútgjöld til sjúkrahúsþjónustu, sem er svona í stóra samhenginu ekki upp í nös á ketti. Þetta er að mörgu leyti mjög aðhaldssöm áætlun sem hér er verið að boða. Ég vil gefa hv. þingmanni aftur tækifæri til að koma með næma greiningu á þessu öllu saman. Hvað þýðir þetta? Hvað segir þessi fjármálaáætlun okkur um Framsóknarflokkinn og það sem sá flokkur fær út úr þessu ríkisstjórnarsamstarfi, sigurvegari síðustu kosninga? Hvers vegna standa þau í þessu?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég verð að viðurkenna að ég hafði nú ekki tengt punktana með nægjanlega augljósum hætti hvað þetta varðar. En það er áhugavert að sjá að Framsóknarráðherrarnir fara, sýnist mér fljótt á litið, heldur illa út úr þessu, ef markmið ráðherrans er vöxtur útgjalda eigin ráðuneytis. En það er ekki ljóst hvert markmiðið er, enda held ég að ríkisstjórnin viti flesta daga ekki hvert markmiðið er í nokkru máli. Ég er að reyna að líta á þessar tölur á meðan ég svara hv. þingmanni. Það sem snýr að heilbrigðismálunum; ef bara er horft til talnanna eins og þær liggja fyrir og óbreytts kerfis þá blasir við að við munum aftur sjá myndir af sjúkrarúmum í bílageymslunni ef fram heldur sem horfir. En skilaboðin til heilbrigðisráðherra sem ég held að hljóti að felast í þessari fjármálaáætlun eru að honum sé uppálagt að fara í meiri háttar uppstokkun á því hvernig kerfið er rekið. Ég held að það sé það eina sem hægt er að lesa út úr þessu. Fyrrverandi landlæknir sagði það, nú vona að ég hafi rétt eftir, en svona efnislega sagði hann að það væri hægt að setja endalaust af peningum í heilbrigðiskerfið en það myndi aldrei duga ef kerfið yrði ekki lagað. Þannig að ég ætla að leyfa mér að greina þessi skilaboð, fjármálaáætlun, með þeim hætti að hæstv. heilbrigðisráðherra sé uppálagt að fara í meiri háttar uppstokkun sem ég er ekki alveg sannfærður um að hann viti hver eigi að vera. En skilaboðin munu örugglega berast á einhverjum tímapunkti.

Frú forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun sem byggir á þeirri fjármálastefnu sem lögð var fyrir þingið og samþykkt í lok síðasta árs. Ég ætla ekki að nota þessi upphafsorð til að fara sérstaklega yfir málaflokka míns ráðuneytis, en er að sjálfsögðu til svara um þá ef hv. þingmenn óska þess, heldur vil ég frekar ræða stóru myndina. Í stuttu máli er hún sú að góð staða ríkissjóðs í aðdraganda faraldurs gerði okkur kleift að nýta þá lærdóma sem við drógum af fjármálahruninu, þ.e. ríkissjóði var beitt markvisst til að milda efnahagsleg áhrif faraldursins á heimili og fyrirtæki og draga úr samdrætti í hagkerfinu. Það er áhugavert að skoða að ráðstafanir í ríkisfjármálum vegna faraldursins nema u.þ.b. 280 milljörðum kr. á árunum 2020–2022, en umfangið var mest á árunum til 2021. Á síðasta kjörtímabili var staðið við áform um skattkerfisbreytingar í þágu þeirra sem höllustum fæti standa. Það var ráðist í öflug fjárfestingarverkefni og tilfærslukerfi voru efld. Ég tel að sú stefna hafi skilað okkur góðum árangri sem birtist í því að staða efnahagsmála er almennt mun betri en spár gerðu ráð fyrir, hallarekstur og skuldsetning hins opinberra minni og staðan á vinnumarkaði er betri en útlit var fyrir framan af faraldrinum. Við munum að það sem við ræddum hvað mest hér í síðustu fjármálaáætlun voru væntar spár um atvinnuleysi sem ekki hafa gengið eftir, sem betur fer. Verkefni næstu ára er svo að ná að nýju jafnvægi í ríkisfjármálunum og byggja upp styrk þeirra á ný til að styðja við bæði félagslegan og efnahagslegan stöðugleika og verja þann árangur sem náðst hefur og búa okkur undir þau áföll sem kunna að dynja á okkur til framtíðar. Þar þurfum við að horfa á félagslega innviði og almannaþjónustu. Við þurfum að horfa á rannsóknir, nýsköpun og skapandi greinar. Það er áhugavert að sjá hvernig þær ákvarðanir sem hafa verið teknar, ég vil leyfa mér að segja allt frá árinu 2012 þegar fyrst var ráðist í sóknaráætlun, í þágu rannsókna, nýsköpunar og skapandi greina og þær ákvarðanir sem ráðist var í á kjörtímabilinu 2013–2016 þegar lögum um nýsköpunarfyrirtæki var breytt, þau voru fyrst sett 2009, og svo þær ákvarðanir sem við tókum í heimsfaraldri hafa gert það að verkum að þessir geirar hafa svo sannarlega blómstrað. Áætlunin gerir ráð fyrir því að ríkissjóður verði áfram rekinn með halla sem fer þó minnkandi á tímabili áætlunarinnar, og gert er ráð fyrir því að unnt verði að stöðva hækkun skulda sem hlutfall af landsframleiðslu eigi síðar en á árinu 2026. Afkomuhorfur ríkissjóðs árið 2022 eru um 30 milljörðum kr. betri en fjárlög ársins gerðu ráð fyrir. Þær fela í sér mikinn viðsnúning frá uppgjörinu á árinu 2020 og 2021, en afkomubatinn á milli ára er u.þ.b. 100 milljarðar kr. sem má rekja til markvert hærri tekna ríkissjóðs og aftur lægri útgjalda vegna atvinnuleysis ásamt því auðvitað að þörfin fyrir sértækar aðgerðir vegna heimsfaraldurs fjarar út. Við stöndum hins vegar frammi fyrir nýrri óvissu sem eru áhrif innrásar Rússa í Úkraínu. Hún er auðvitað áhyggjuefni á mörgum sviðum en hefur líka efnahagsleg áhrif og þau áhrif birtast auðvitað fyrst og fremst í hækkandi hrávöru- og olíuverði á heimsmarkaði sem birtist hér í aukinni verðbólgu að hluta. Hagstjórnarleg markmið þurfa að vera skýr og það skiptir máli, og ég nefndi hér hinn efnahagslega og félagslega stöðugleika því að hvort tveggja er nauðsynlegt til að skapa grundvöll fyrir góðar niðurstöður kjaraviðræðna á vinnumarkaði. Ég vil nefna sérstaklega þær fjárfestingar sem ráðist var í allt frá árinu 2020 þegar heimsfaraldurinn skall á og síðar var það átak framlengt á árunum 2021–2023. Sum verkefni átaksins ná allt til ársins 2025 og alls er áætlað að fjárfesting í átakinu nemi 119 milljörðum kr. á árunum 2020–2025 sem nær m.a. til uppbyggingar samgöngumannvirkja, til nýbygginga, viðhalds fasteigna, til uppbyggingar í stafrænni umbreytingu og upplýsingatækni en líka, eins og ég nefndi hér áðan, fjölbreytts stuðnings við rannsóknir, nýsköpun, auk verkefna á sviði orkuskipta og grænna lausna. Það skiptir máli að halda áfram að fjárfesta í samfélagsinnviðum. Fjárfesting hins opinbera mun að meðaltali nema 3,6% af landsframleiðslu á tímabilinu og m.a. verður stutt við grænar fjárfestingar í gegnum skattkerfið og hinum aukna stuðningi við rannsóknir og þróun verður við haldið. Þá er gert ráð fyrir töluverðri fjárfestingu í áframhaldandi framkvæmdir. Ég nefni þar sérstaklega byggingu Landspítalans við Hringbraut sem skiptir máli að ljúka. Ég ætla ekki að fara að telja upp fleiri fjárfestingar enda ekki tími til þess, en mér finnst mikilvægt að geta þess í lokin að auðvitað eru mörg mál í stjórnarsáttmála sem ekki er enn búið að leggja fullt mat á kostnað við. Það bíður okkar að sjálfsögðu á komandi árum. Eins og við þekkjum sem erum vön því að ræða þessa áætlun hér árlega, þó að hún eigi að vera til fimm ára, þá bætast á hverju ári við ný verkefni og önnur hverfa, allt út frá þeim málum sem við ljúkum hér á þinginu.  
             Ég vænti þess að hv. þingmenn vilji eitthvað grennslast fyrir um þau en það er mikilvægt að við horfum 

Frú forseti. Það er mikilvægt að fjármálaáætlun sé sem nákvæmust og raunhæfust en ekki bara óskalistar yfir það sem gott og æskilegt væri að gera. Þessi fjármálaáætlun ber þess merki að þar er talið upp ýmislegt sem mikilvægt þykir. En ef við skoðum þetta nánar þá eru þetta oft framreikningar á núverandi stöðu eða jafnvel skorið niður í þeim málaflokkum sem um ræðir. Svo nefnd séu tvö af brýnustu úrlausnarmálum samtímans: Húsnæðisvandanum verður mætt með því að draga úr útgjöldum hins opinbera til húsnæðismála um 1,4 milljarða kr. Loftslagsvánni og orkuskiptum, sem eru á allra vörum, verður mætt með því að láta stuðning við orkumál dragast saman um 400 millj. kr. Annað dæmi um málaflokka þar sem lýst er alls konar góðum hugmyndum án þess að fjármagn fylgi eru t.d. lýðheilsa, stjórnsýsla, velferðarmál og jafnréttis- og mannréttindamál. Þarna eru mörg fögur áform, m.a. aðgerðir gegn kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi, auk aðgerða til að vinna gegn kynbundnum launamun. Þarna er talað um forvarnir, heilsueflandi starf, heilsueflandi skóla, heilsueflandi samfélag og svo mætti tala áfram, íþróttir, æskulýðsstarf, öldrunarstarf, það á að efla heilsu aldraðra, stuðla að heilsueflingu á vinnustöðum. En allri þessari góðu og fyrirbyggjandi heilsueflingu virðist ekki fylgja fjármagn. Samkvæmt fjármálaáætluninni munu framlög stjórnvalda í þessi mál dragast saman um tæpa 2 milljarða kr. Útgjöld í málaflokkinn nema rúmum 12 milljörðum kr. fyrir þetta ár en munu verða 10,5 milljarðar á næsta ári. Er hér um að ræða slysalega vanfjármögnun sem á að mæta með öðrum hætti síðar eða eru þetta innantóm orð og jafnvel bara fagurgali?

Frú forseti. Ég kem aðeins fyrst að því sem hv. þingmaður nefndi í lokin, sem eru heilbrigðismálin, einn stærsti útgjaldaliður ríkissjóðs, og hann nefndi þar sérstaklega lýðheilsu. Ég vil vekja athygli á því að þegar horft er á heilbrigðismálin í þessari áætlun þá hækka framlög um 26 milljarða á milli áranna 2022–2026. Að sjálfsögðu fjölgar þjóðinni og hún eldist þannig að það er auðvitað hluti af þessu reikningsdæmi. En þarna eru líka ýmsir mikilvægir póstar sem snúast beinlínis um að efla og bæta þjónustuna. Ég vil nefna geðheilbrigðisþjónustuna sem við efldum verulega á síðasta kjörtímabili. Við erum öll sammála um að það þarf að halda áfram og gert er ráð fyrir því að halda áfram að efla hana. Þar erum við að tala um heildaraukningu upp á 1,7 milljarða, og ég held að þetta sé mikilvægt lýðheilsumál, og fjárfestingu sem verður auðvitað áfram mikil og síðan greiðsluþátttöku sjúklinga sem ég veit að við hv. þingmaður erum sammála um að er algjört lykilatriði. Það er eitt af þessum velsældarmálum. Hvað lýðheilsuna varðar veit ég að heilbrigðisráðherra, sem verður hér til svara, hefur mikinn hug á því að leggja áherslu á þau málefni. Þá kem ég kannski að mínum málaflokki, jafnréttismálunum, sem hv. þingmaður nefndi. Það er rétt að heildarfjárheimildir til málaflokksins eru á yfirstandandi ári 368 milljónir en það eru hlutir innan þeirra framlaga sem eru tímabundin framlög sem ég get verið sammála hv. þingmanni um að við þurfum að ræða á Alþingi hvort ættu að verða varanleg. Ég vil hins vegar benda á að við eigum eftir að sjá breytingar á kjörtímabilinu þegar kemur að mannréttindamálum. Þar stendur fyrir dyrum töluvert umfangsmikil vinna um grænbók um mannréttindi. Ég vonast til þess að sú kortlagning, sem er undir forystu jafnréttis- og mannréttindaskrifstofu 

Frú forseti. Þetta er auðvitað áhugavert og sameiginlegt áhugamál okkar að vera með góða samneyslu. Það kemur hins vegar fram á bls. 36 að samneysla hins opinbera hafi að jafnaði aukist um 2% á hverju ári alla þessa öld, en gert sé ráð fyrir að á næstu árum aukist hún aðeins um 1% og það þrátt fyrir þær áskoranir sem við þurfum að glíma við, loftslagsvána o.fl., og þrátt fyrir lýðfræðilegar breytingar og ýmis verkefni sem bíða okkar. Ég spyr: Hvernig samræmist þetta auknum metnaði þegar kemur að þessum málaflokkum og hvernig á að leysa það? Ný skýrsla um Landspítalann og heilbrigðiskerfið almennt sýnir okkur að núllstaða er vond. Í öðru lagi langar mig að spyrja aðeins varðandi húsnæðismálin. Ekki eru margir dagar síðan hæstv. innviðaráðherra kom hér í sérstaka umræðu sem ég hafði boðað til og talaði fjálglega um 20.000 nýjar íbúðir á næstu fimm árum og ýmis verkefni. Ráðherra sagði þá að hann hefði lagt slíkar tillögur fyrir ríkisstjórnarfund. Nú langar mig einfaldlega að spyrja: Kannast hæstv. forsætisráðherra við að þessar tillögur hafi borist inn á þennan fund og var þeim hafnað? Ég sé nefnilega ekki nein merki um það sem hæstv. innviðaráðherra talaði um í þessari fjármálaáætlun, þvert á móti. Verið er að draga saman í húsnæðismálum um 1,4 milljarða og í stofnframlögum um 2 milljarða. Var þetta innstæðulaust hjá hæstv. innviðaráðherra eða hafnaði afgangurinn af ríkisstjórninni tillögum hans?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir svarið, það er mikilvægt atriði sem hann nefnir hér um samneysluna. Vert er að benda á að það skiptir máli út frá hvaða sjónarhorni við horfum þar sem við höfum verið að beita ríkissjóði af miklum krafti. Nú eru hinar sértæku stuðningsaðgerðir vegna faraldursins að renna sitt skeið þannig að sannanlega er að draga úr stuðningi hins opinbera við eftirspurn í hagkerfinu. Eftir þessa miklu hækkun verður samneysla hins opinbera á tímabili fjármálaáætlunar mjög vel yfir sögulegu meðaltali,  Hv. þingmaður nefnir húsnæðismálin og ég get alveg fullvissað hann um að hugmyndum hæstv. innviðaráðherra hefur ekki verið hafnað við ríkisstjórnarborðið. Þær hugmyndir sem tengjast húsnæðismálunum eru í vinnslu. Sérstakur hópur er starfandi, þar sem m.a. sitja aðilar vinnumarkaðarins, sveitarfélaganna og stjórnvalda, og ég vonast til að við fáum að sjá framan í þær hugmyndir strax eftir páska. Vonandi getum við rætt þær betur hér á þinginu og ég vona að þær að verði grundvöllur að því að snúa vörn í sókn. Þó að við höfum verið að bæta við stofnframlög, þó að hlutdeildarlán hafi verið kynnt til sögunnar, þá held ég að við séum öll sammála um það í þessum sal að við þurfum að gera betur í húsnæðismálum. Við þurfum að tryggja fleirum þak yfir höfuðið. Hugmyndir innviðaráðherra eru því í fullu gildi. Það getur orðið mjög mikilvægt mál við komandi kjarasamninga að gera betur í húsnæðismálum og nálgast þau með þessum félagslega hætti.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem mér finnst að mörgu leyti stórmerkilegt plagg vegna þess að mér finnst nú vanta sannleikann í hana að mörgu leyti. Ég sótti málþing Velferðarsjóðs barna um fátækt, sem haldið var í húsakynnum Íslenskrar erfðagreiningar laugardaginn 6. mars síðastliðinn. Ég var, að ég held, eini þingmaðurinn ásamt hæstv. forsætisráðherra, sem ég held að hafi verið eini ráðherrann þarna, sem segir mikla sögu, finnst mér, um áhugann á því. Þar kom fram spurning hvort við hefðum yfir höfuð efni á því að hafa börn í fátækt. Það kom fram spurning um hvort eðlilegt væri að rukka börn fyrir skólamáltíðir, leikskóla, tannréttingar, fótboltaæfingar og tómstundir. Auðvitað á þetta allt að vera gjaldfrjálst fyrir börnin. Ísland er eitt ríkasta samfélag í heimi og það er okkur til háborinnar skammar að hafa þúsundir barna í fátækt. Einnig kom fram á þessari ráðstefnu, sem var stórmerkilegt, að fyrir hverja 1 kr. sem við leggjum í þennan málaflokk fáum við 10 til baka. Ég spyr: Er ástæðan sú fyrir því að það er ekki í fjármálaáætluninni að útrýma fátækt barna, að forsætisráðherra ætlar kannski bara að gera það á þessu ári? Vegna þess að ef við leggjum 10 milljarða í þetta samkvæmt þessari stærðfræði þá fáum við 100 milljarða til baka. Við höfum oft tekist á um það og rætt að ákveðnir hópar geti ekki beðið eftir réttlæti lengur, en ég tel að við ættum kannski að horfa á þetta út frá því sjónarmiði að við ættum að segja: Börnin geta ekki beðið lengur eftir réttlætinu. Ef þetta er staðreyndin, að þetta skili sér aftur til þjóðfélagsins, er þá ekki sjálfsagt að setja peninga í þetta? Og spurningin er: Af hverju er þetta ekki í fjármálaáætlun? Er svarið kannski að það eigi bara að gera þetta núna?

Frú forseti. Við hv. þingmaður vorum þarna og þetta er mikilvægt mál. Ég vil nú nefna það að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra setti þessi mál á dagskrá hér á síðasta kjörtímabili með frumvörpum sínum um farsæld barna sem nutu hér þverpólitísks stuðnings og við eigum eftir að sjá innleiðingarferli þeirra fram undan. En ég er ekki í nokkrum vafa um að sú hugmyndafræði sem birtist í þeim lögum á eftir að verða okkur öllum til farsældar, ekki bara börnunum í landinu, vegna þess að hún snýst um að grípa börnin fyrr og það er auðvitað algjört lykilatriði. Ég nefndi líka á þessum fundi hvað við gerðum á síðasta kjörtímabili, sem var að lengja fæðingarorlof og hækka greiðslur til foreldra, sem er annað mikilvægt skref til að bæta hag barna og draga úr fátækt barna og fjölskyldna, því að þetta er auðvitað nátengt. Ég nefndi líka barnabætur sem við hækkuðum á síðasta kjörtímabili. Ég held að það sé full ástæða til að skoða betur það kerfi og hvernig við teljum að það nýtist sem best fjölskyldunum í landinu. En allt eru þetta lykilatriði til að tryggja það sem ég vil trúa að við séum öll sammála um, sem er að öll börn fái jöfn tækifæri. Það eru vissulega fleiri atriði. Ég get nefnt tannlækningar barna, sem ráðist var í í tíð vinstri stjórnarinnar 2009–2013 að gera gjaldfrjálsar. Áfram var bent á á þessu málþingi að það skipti verulegu máli hvernig slíkur fjárhagslegur stuðningur væri útfærður, það væri stundum þannig að ef sækja þyrfti um stuðninginn væri einfaldlega ekki sótt um hann. Þetta fannst mér mjög merkilegt atriði og við þurfum að fara yfir þann stuðning sem við veitum. Ríkið steig til að mynda inn núna vegna heimsfaraldurs með sérstaka tómstundastyrki í þágu tekjulægri barna. Það tók tíma að finna bestu leiðina til að útfæra þá en á endanum nýttust þeir vel. Þannig að við þurfum líka að huga að því að þær fjárveitingar sem við setjum í þetta nýtist með sem bestum hætti, því að ég er ekki í nokkrum vafa og er sammála hv. þingmanni um að þetta er fjárfesting.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. Betur má ef duga skal. Jú, þetta er allt flott sem hún segir. Þetta er allt sem við erum búin að gera en vandamálið er samt til staðar. Vandamálið er það að það eru rúmlega 5.000 börn í fátækt. Það kom líka fram. Það segir okkur að þau verða áfram í fátækt og ef við ætlum að bíða eftir þessu velferðarfrumvarpi barnamálaráðherra sem var samþykkt hérna - hann segir að það taki 3–5 ár að innleiða þetta, ég myndi segja 5–10 ár, þá erum við sennilega heppin miðað við þann hraða sem hefur verið hingað til á þessum málum. Og svo er það líka þessi spurning: Ef staðreyndin er sú að þetta skilar sér tífalt til baka, af hverju í ósköpunum tökum við ekki á þessu? Af hverju klárum við þetta ekki? Vegna þess að á sama tíma og við erum að segja: Heyrðu, við þurfum að taka á örorkuvandanum, koma fólki í virkni, þá erum við á sama tíma að segja við börnin: Þú þarft að bíða í 2–3 ár, og jafnvel senda þau í örorku í framtíðinni vegna þess að sum fá ekki þá þjónustu sem þau þurfa á að halda. Ég sé hvergi í fjármálaáætlun eða framtíðaráætlun ríkisstjórnarinnar hvernig þau ætla að taka á þessum vanda; á biðlistum barna, biðlistum í heilbrigðiskerfinu, og sjá til þess - þar sem við erum ríkt þjóðfélag og hæstv. fjármálaráðherra hefur ítrekað bent á að þetta séu svo fáir. Ef þetta eru svona fáir þá kostar það okkur ekki neitt heldur er jafnvel tífaldur gróði til baka. Þá hljótum við að geta bara í eitt skipti fyrir öll tekið okkur saman og útrýmt biðlistum barna, útrýmt fátækt barna og einnig tekið á þeirri kjaragliðnun sem kemur hvergi fram í þessari fjármálaáætlun varðandi kjaradeilur almannatrygginga undanfarinna áratuga og þeirri fáránlegu staðreynd að það eigi bara að hækka um 2,5% á ári á sama tíma og við erum með 7% verðbólgu.

Frú forseti. Ég vil fyrst benda á, af því að við ræðum hér um viðkvæma hópa og fólkið sem höllustum fæti stendur, að í viðbrögðum okkar við heimsfaraldri horfðum við sérstaklega til viðkvæmra hópa. Þegar við tökum það saman hverju við höfum varið til stuðnings og þjónustu við viðkvæmustu hópa samfélagsins, og þá er ég að tala um sérstök verkefni, höfum við varið 13,8 milljörðum í þá þjónustu. Þá er ég bara að tala um beinar fjárveitingar til félagslegra verkefna og málaflokka til að tryggja þjónustu og stuðning, bein framlög til þess að tryggja betur afkomu þessara hópa, ekki þessar almennu vinnumarkaðsaðgerðir. Hv. þingmaður nefnir hér eðlilega almannatryggingakerfið, þar sem framlög til örorku og málefna fatlaðra hækka um 10,5 milljarða á tímabilinu samkvæmt áætluninni. Þar með talið er gert ráð fyrir auknum framlögum til að hefja endurskoðun á örorkulífeyriskerfi almannatrygginga með sérstöku framlagi til nýs kerfis starfsendurhæfingar og vinnumarkaðsúrræða til að styðja við atvinnuþátttöku fólks með skerta starfsgetu og fjölga starfstækifærum. Við eigum svo von á því að félags- og vinnumarkaðsráðherra leggi hér fram frumvarp á þessu kjörtímabili, vonandi fyrri hluta þess kjörtímabils, með það að markmiði að gera þetta kerfi betra, eins og við höfum svo oft rætt, ég og hv. þingmaður, sem er mikill og ötull baráttumaður fyrir því að bæta kerfið. Ég held við séum sammála um að við viljum gera það gagnsærra og réttlátara. Meðan útfærslan liggur ekki fyrir er kannski óvarlegt að vera að slumpa á fjárhæðir hér í fjármálaáætlun. Hins vegar mun þingið fá þessar lagabreytingar til afgreiðslu og þá mun sömuleiðis kostnaðurinn við þær birtast í fjárlögum og áætlunum næstu ára. Ég er líka bjartsýn á það, af því við erum að tala um fjárfestingu, ég held að aukin þátttaka þessara hópa muni líka að skila sér í auknum umsvifum þeirra í samfélaginu og í auknum tekjum þeirra til samfélagsins. Þannig að ég hef mikla trú á því að þessar breytingar geti orðið til góðs, ekki bara fyrir einstaklingana heldur líka þegar við horfum á reikningsdæmið allt saman, eins og hv. þingmaður nefndi hér.

Frú forseti. Á bls. 448 í þessu viðamikla plaggi segir um jafnréttis- og mannréttindamál, með leyfi forseta: „Framtíðarsýn málaflokks jafnréttis- og mannréttindamála er að vera í fremstu röð og að hafa sjónarhorn jafnréttis að leiðarljósi þegar opinberar ákvarðanir eru teknar. Ísland vill vera í fremstu röð þegar kemur að jafnréttis- og mannréttindum. Meginmarkmið málaflokks jafnréttis- og mannréttindamála er að allar manneskjur eigi jafna möguleika á að njóta eigin atorku og þroska hæfileika sína óháð kyni, kynþætti, þjóðernisuppruna, trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund eða kyntjáningu.“ Til þess að ná þessum metnaðarfullu markmiðum ríkisstjórnarinnar hafa m.a. verið sett lög nr. 85/2018, um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Samkvæmt lögunum er hvers kyns mismunun á öllum sviðum samfélagsins vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna óheimil. Heyra fyrirmæli um mismunun þar einnig undir svo og um áreitni þegar hún tengist kynþætti eða þjóðernisuppruna. Svo eru ákvæði sem kveða á um bann við mismunun í tengslum við félagslega vernd, vörukaup og þjónustu, mismunun í skólum og uppeldisstofnunum og mismunun sem birtist í auglýsingum. Fyrir þinginu liggur nú frumvarp til laga um breytingar á þessum lögum þar sem til stendur að fjölga mismununarþáttum sem eru samkvæmt lögunum eins og staðan er í dag eingöngu kynþáttur og þjóðernisuppruni. Á að bæta við þeim þáttum sem ég taldi upp hér áðan. Við athugun málsins, í umræðum og upplýsingaöflun allsherjar- og menntamálanefndar sem ég sit í vegna þessa, vakti það athygli mína að svo virðist sem lítið hafi reynt á þessi lög ef nokkuð. Ég fann engan úrskurð, engan dóm. Ég gat ekki séð að nokkurt mál hafi komið til kasta viðeigandi stjórnvalda á grundvelli þessara laga.  
             Áður en við víkjum að fjárhagslegum hliðum langar mig því að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún telji að 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina sem kannski varðar ekki beint fjármálaáætlun. Hún nefnir hér frumvarp sem varð að lögum 2018, um mismununarþætti á vinnumarkaði, og annað frumvarp sem nú liggur fyrir um að sambærilegir mismununarþættir gildi þegar um er að ræða mál utan vinnumarkaðar. Ég nefni það við hv. þingmann að kærunefnd jafnréttismála felldi úrskurð á þessu ári sem varðaði aldursbreytuna og er það ákveðinn tímamótaúrskurður hjá kærunefnd jafnréttismála. Hann er sá fyrsti sinnar tegundar og var svo sem töluvert til umfjöllunar í fjölmiðlum, tengdist uppsögn hjá Isavia vegna aldurs. Þar í fyrsta sinn lagði kærunefnd jafnréttismála mat á þetta út frá mismununarþættinum aldri. Ég skildi hv. þingmann þannig að hún velti fyrir sér hvort þessir þættir hefðu verið teknir til umfjöllunar. Þar má nefna þennan úrskurð. Hv. þingmaður spurði í framhaldinu hvort ég teldi að lögin væru ekki að gera gagn. Jú, ég tel að lögin séu að gera gagn og ég vænti þess að við eigum eftir að fá fleiri mál upp sem lúta að öðrum mismununarþáttum en kyni og að fjölþættri mismunun eins og gert er ráð fyrir í lögunum.

Frú forseti. Ég er hrædd um að hæstv. forsætisráðherra hafi misskilið hvaða lagabálk ég er að tala um. Ég er eingöngu að tala um lög um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna.

Utan vinnumarkaðar.

Utan vinnumarkaðar. Á öllum sviðum samfélagsins. Ég er búin að leita dyrum og dyngjum og hef ekki fundið neinn úrskurð eða neitt mál sem komið hefur upp vegna þessa. Jafnframt kom fram í okkar upplýsingaöflun í allsherjar- og menntamálanefnd að ein af ástæðum þess að ekki hafi reynt á þessi lög, um mismunun á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna, sé sú að fólk í þeirri stöðu á gjarnan í ýmiss konar vandræðum með að leita réttar síns. Það eru tungumálaörðugleikar, vanþekking á kerfinu, annað slíkt. Þar kem ég kannski að fjármálaþætti fyrirspurnar minnar sem hæstv. forsætisráðherra saknaði í fyrri spurningu minni. Það varðar hvort til standi að fara í einhvers konar kynningu og fyrirhöfn og leggja einhverja fjármuni í það að gera fólki sem líklegast er til að verða fyrir mismunun, sem mig grunar og ég óttast að sé ansi útbreidd í okkar samfélagi þrátt fyrir margt gott og þrátt fyrir góðan vilja stjórnvalda til að breyta því, kleift að sækja þennan mikilvæga rétt sinn.

Herra forseti. Ég misskildi hv. þingmann hvaða lagabálk var vísað til en nefni þó í því samhengi varðandi þennan úrskurð sem ég vitnaði til frá þessu ári að það er dálítið merkilegt hve langan tíma það tók að sækja það mál, þó að það heyrði undir önnur lög. Við sjáum það oft með réttarbætur sem við gerum á Alþingi að það getur tekið langan tíma að fólk láti á það reyna. Stundum er þingið að elta samfélagið. Stundum erum við jafnvel eitthvað aðeins á undan samfélaginu. Mér finnst þetta áhugavert sem hv. þingmaður nefnir. Ég vil nefna það hér að ný framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum mun koma hér fram fyrir árin 2024–2027 á kjörtímabilinu og hluti af undirbúningi fyrir þá framkvæmdaáætlun er einmitt að meta árangur af þessum lögum sem við höfum verið að setja því að það má segja að á síðasta kjörtímabili hafi verið ráðist í allmiklar endurbætur á lagaumhverfi jafnréttismála, hvað varðar stjórnsýslu jafnréttismála, þessa tvo lagabálka, innan og utan vinnumarkaðar, lög um kynrænt sjálfræði, lög um réttindi intersex barna o.s.frv. Hluti af þessari framkvæmdaáætlun verður að meta hver árangurinn er. Þarf að ráðast til að mynda í það, eins og hv. þingmaður nefnir og mér finnst það nú bara hugmynd sem ég ætla að taka niður og láta skoða, að vekja athygli almennings á rétti sínum? Að einhverju leyti er þetta kannski enn þá framandi hugsun fyrir einhverja og kannski einmitt þá hópa sem síst skyldi, þ.e. hvar hægt er að leita réttar síns. Við getum gert betur í því almennt, held ég, í samfélagi okkar að koma upplýsingum líka á framfæri til t.d. þeirra sem eru af erlendu bergi brotnir, ekki með íslensku að móðurmáli og þurfa að hafa mikið fyrir því. Þannig að mér finnst þetta mikilvæg ábending sem ég tek með mér úr þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er kveðið á um að ný mannréttindastofnun verði sett á laggirnar. Minnst er á hana í fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027, en þar segir að forsætisráðuneytið stefni að því að koma á laggirnar innlendri mannréttindastofnun sem uppfylli hin svokölluðu Parísarviðmið. Tilvist mannréttindastofnunar sem þessarar er nauðsynleg svo að Ísland geti uppfyllt alþjóðlegar skuldbindingar á sviði mannréttinda og er forsenda þess að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks verði lögfestur. En í stjórnarsáttmálanum kemur jafnframt fram að lögfesta eigi umræddan sáttmála. Hlutverk stofnunarinnar er m.a. að hafa víðtækt umboð til að vinna að eflingu og vernd mannréttinda. Þá á almenningur að geta leitað til stofnunarinnar og hún skal gera könnun á einstaka málum og aðstoða eftir atvikum. Kveða þarf á um hlutverk stofnunarinnar í almennum lögum eða stjórnskipunarlögum og hún skal hafa bæði fjárhagslegt og stofnanabundið sjálfstæði. Samkvæmt upplýsingum á vef Stjórnarráðsins var starfshópur settur á laggirnar sem hefur það hlutverk að útfæra hugmyndir um sjálfstæða innlenda mannréttindastofnun. Þá má sjá í samráðsgátt stjórnvalda að vinna við grænbók um mannréttindi er að hefjast. Því langaði mig að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvað líði vinnu við stofnun mannréttindastofnunar. Hvernig miðar vinnu starfshópsins og hvenær er áætlað að hann ljúki störfum? Hvenær er áætlað að grænbók um mannréttindi verði lögð fram? Og að lokum: Hvenær er áætlað að leggja fram frumvarp um sjálfstæða innlenda mannréttindastofnun og er tryggt nægt fjármagn til verkefnisins?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ingibjörgu Isakssen fyrir þessa góðu spurningu. Ég hef verið mikil áhugakona um þetta mál, að ráðast í það að ljúka við að stofna sjálfstæða óháða mannréttindastofnun. Hún hefur verið nefnd sem mikilvægur hluti þess að við getum lögfest, eins og hv. þingmaður nefndi hér, samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þegar ég settist niður með þetta verkefni sá ég hins vegar að það væri mjög mikilvægt að við legðum í þá stefnumótun sem hv. þingmaður spyr hér um af því að við þurfum að leggja mat á stöðu mannréttindamála á Íslandi. Við þurfum að safna betur saman upplýsingum um hver staðan er í raun og veru. Það er eiginlega tilgangurinn með grænbókinni, að vera undirstaða fyrir stefnumótun. Við viljum reyna að gera þetta þannig að við séum að tala við almenning í landinu. Við erum kannski ekki alltaf að tala um mannréttindi dagsdaglega en þó koma hér upp mál sem eru einmitt mannréttindamál þegar betur er að gáð. Ætlunin er að við verðum komin með niðurstöður af þessari vinnu í upphafi árs 2023 og að frumvarp verði lagt fram haustið 2023, sem sagt vinnan í grænbókinni verði eiginlega undirstaðan fyrir frumvarpið. Þá munum við vonandi verða komin lengra í að meta hver kostnaðurinn þarf að vera við þessa mannréttindastofnun. Þá liggur náttúrlega fyrir, þegar frumvarp kemur fram, útfærsla, til að mynda hvað varðar form og hvað varðar umfang og hvað varðar stjórnskipulega stöðu. Þá munu liggja fyrir hugmyndir um fjármögnun. Hún er ekki í þessari fjármálaáætlun, bara svo það sé algjörlega heiðarlega sagt hér, en ég geri ráð fyrir því að þegar frumvarpið kemur fram þá munum við um leið gera ráð fyrir henni í fjármálaáætlun, sem er þá væntanlega næst á eftir eða á undan.

Virðulegi forseti. Mig langaði til að spyrja hæstv. forsætisráðherra út í jafnréttismál. Sá málaflokkur er hjá hæstv. ráðherra og ég hef í sjálfu sér beint þessari spurningu til hennar áður en geri það aftur í aðdraganda kjarasamninga, þ.e. um viðvarandi slæma stöðu stórra kvennastétta. Við þekkjum öll stöðuna um óútskýrðan launamun kynjanna sem vissulega hefur farið mjög minnkandi, sem er jákvætt, og svo þekkjum við veruleikann um annan launamun kynjanna, sem er reyndar sjálfstætt vandamál. Sá launamunur er langtum meiri og haggast því miður lítið og ég lít svo á að hann sé hin pólitíska áskorun. Þessi munur stafar af því, eins og við þekkjum af viðhorfum, að kvennastéttir eru verðmetnar mun lægra á vinnumarkaði en aðrar stéttir með sambærilega ábyrgð og sambærilega menntun. Við höfum séð þetta birtast í því að þegar hlutfall kvenna í stéttum hækkar þá fara kjörin lækkandi, eins og gerðist með grunnskólana. Við í þingflokki Viðreisnar lögðum fram þingsályktunartillögu um þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta árið 2017. Mig langaði að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvar sér þess merki í fjármálaáætlun að ríkisstjórnin sé að stíga niður fæti hér? Verða einhverjar sérstakar aðgerðir af hálfu ríkisstjórnarinnar í þágu þessa markmiðs?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur fyrir mjög mikilvæga fyrirspurn. Nú er það svo að ekki er hægt að slumpa á tölu, hv. þingmaður veit það auðvitað og var ekki að biðja um það, um það hvernig við leiðréttum launamun kynjanna. En það er áhugavert að skoða hverju aðgerðir stjórnvalda hafa skilað, vil ég meina. Ég vil til að mynda nefna mál sem er nátengt flokki hv. þingmanns, Viðreisn, um jafnlaunavottun. Þegar við skoðum þær breytingar sem hafa orðið á launamun kynjanna þá höfum við séð hann minnka, og minnka hratt á undanförnum árum. Ég vil m.a. tengja það við innleiðingu jafnlaunavottunar þannig að aðgerðir stjórnvalda eru auðvitað að skila árangri. Þessi launamunur er mismikill eftir mörkuðum. Árið 2020 var hann minnstur hjá starfsfólki sveitarfélaga, þar næst hjá ríkinu og síðan á almenna markaðnum. En alls staðar fer hann minnkandi. Ég vil meina að það tengist þessu. Við sjáum að hann er núna 2,7% hjá sveitarfélögum og 3,3% hjá ríkinu. Þá kemur að því, sem hv. þingmaður vildi ræða, sem er sá launamunur sem enn er til staðar og er kannski að mestu leyti útskýrður með kynbundinni skiptingu vinnumarkaðar sem er flókið úrlausnarefni. Ég skipaði aðgerðahóp um þetta mál, þ.e. launamun út frá stéttum. Sá aðgerðahópur er starfandi og þar sitja fulltrúar aðila vinnumarkaðarins og sveitarfélaga. Ég hef miklar væntingar til þess að sá hópur geti lagt fram raunverulegar aðgerðir. Ég lít svo á. Auðvitað höfum við ætlað okkur að útrýma þessum launamun, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svörin. Næst langaði mig til að spyrja hana um þá stöðu sem nú er uppi á heimsvísu og varðar hagsmuni og öryggi Evrópu allrar í samhengi við fjármálaáætlunina. Þetta stríð á sér stað núna með hernaði, það á sér stað rafrænt stríð, það á sér stað það sem mætti kalla efnahagslegt stríð í formi efnahagsaðgerða og viðskiptahindrana. Þjóðaröryggismál hafa sjaldan verið brýnni fyrir íslenska þjóð en akkúrat núna. Ég nefni sérstaklega veika stöðu Íslands í samhengi við netöryggi. Við erum samkvæmt Alþjóðafjarskiptasambandinu í 58. sæti af 182 ríkjum, langtum neðar en Norðurlöndin öll. Mig langaði til að spyrja hæstv. forsætisráðherra að því núna, í samhengi við fjármálaáætlun vitaskuld en jafnframt á almennari nótum kannski, hvaða svör birtast hér varðandi varnir og öryggi. Þjóðaröryggisstefnan var sett árið 2016. En hvað sér hæstv. ráðherra fyrir sér að ríkisstjórnin geti gert núna til að styrkja þær stofnanir og þá innviði sem hafa þessi verkefni með höndum? Eru einhver ný verkefni í pípunum sem ástæða er til að upplýsa um hér og nú?

Herra forseti. Ef ég byrja kannski á hinu almenna þá er ég þeirrar skoðunar að það hafi verið mikið gæfuspor að ráðast í mótun þjóðaröryggisstefnu sem var unnin með atbeina fulltrúa allra flokka á Alþingi og samþykkt hér á Alþingi 2016. Hún hefur sett öryggismálin í það samhengi að við erum að horfa á þau sem breiðan málaflokk þar sem skiptir máli að hafa ólíka þætti undir, hvort sem það er öryggi gagnvart farsóttum, fæðuöryggi, netöryggi, eins og hv. þingmaður nefndi sérstaklega, hin hefðbundnari hernaðarlegu öryggismál - við getum rætt um upplýsingaóreiðu og upplýsingaöryggi í lýðræðissamfélagi og svo mætti lengi telja. Mig langar að vekja athygli á því, því að þessi mál hafa kannski ekki mikið verið til umræðu hér á Alþingi fyrir innrás Rússa í Úkraínu, að gefin var út ágæt skýrsla um framkvæmd þjóðaröryggisstefnunnar 2020 sem sýnir að við erum á grundvelli stefnunnar búin að breyta vinnulagi okkar í stjórnkerfinu út frá öryggismálum, sem ég tel vera gott. Hv. þingmaður nefnir sérstaklega netöryggismálin og það er alveg hárrétt að þar getum við gert betur og við gerum ráð fyrir hálfum milljarði í aukningu frá árinu 2025 til að mæta netöryggismálum og fjölþáttaógnum. Í ráðuneyti háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarmála eru fjarskiptin eitt lykilsvið þar sem er í mótun aðgerðaáætlun til fimm ára sem mun byggja á áherslum netöryggisstefnunnar. Þar erum við m.a. að tala um rannsóknir og þróun á sviði netöryggis, aðgerðir sem efla viðbragð við netárásum og stuðla að bættu lagaumhverfi og löggæslu þar sem sérstaklega er hugað að vernd barna og annarra viðkvæmra hópa. Þetta er alveg gríðarlega víðfeðmt af því að netið er bara svo stór hluti af lífi okkar allra og þegar við ræðum netöryggi þá er það í raun og veru okkar mikilvægu innviðir, samskiptatæki og umhverfi í daglegu lífi þannig að þetta er alveg feikilega mikilvægt. Við erum að bæta töluvert í. 

Virðulegur forseti. Við ræðum hér um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Ég vil segja það hér í þessum ræðustól sem Sjálfstæðismaður að ég tel að það sé bæði mannúðlegt og skynsamlegt að styðja þá sem verst eru staddir með fjárframlögum úr ríkissjóði en þegar fé er veitt úr þessum opinberu sjóðum þarf að hafa gott eftirlit með ráðstöfun þeirra fjármuna og gæta aðhalds. Nú hef ég setið í fjárlaganefnd og stundum sett hljóðan yfir því hvernig mér þykir gengið með nokkuð frjálslegum hætti um sjóði almennings. Ég vil minna á það í því samhengi að auðvitað er um að ræða fjármuni sem íslenskt launafólk og íslensk fyrirtæki hafa haft töluvert mikið fyrir að afla og það ber að bera virðingu fyrir þeirri staðreynd. Það liggur einnig fyrir að á tímum kórónuveirufaraldursins hafa miklir fjármunir runnið úr ríkissjóði. Þetta eru ákvarðanir sem vafalaust hafa verið teknar af góðum hug en í miklum flýti og umtalsverðar fjárhæðir þannig farið úr sjóðum hins opinbera. Ég er með spurningu til forsætisráðherra sem tengist nýlegri frétt frá Bretlandi þar sem greining Oxford-háskóla leiðir í ljós að líkur eru taldar á því að allt að 10% af þeim fjármunum sem runnu úr ríkissjóði í þessum tilgangi, út af kórónuveirunni, hafi í raun tapast vegna fjársvika. Um er að ræða 37 milljarða punda. Nú er það, eins og ég segi, hlutverk þingmanna og ráðherra að verja hagsmuni skattgreiðenda 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Arnari Þór Jónssyni fyrir hans fyrirspurn. Þetta er áhugavert sem hann nefnir hér um greiningu frá Bretlandi. Það er algjörlega rétt að þegar staðið var frammi fyrir því ástandi sem skapaðist hér mjög skyndilega vegna heimsfaraldurs var ákveðið að stíga mjög stór skref í því að beita ríkissjóði til að styðja bæði við almenning og atvinnulíf. Hv. þingmaður er þá væntanlega að velta fyrir sér þeim fjármunum sem runnu sérstaklega til atvinnulífsins því að til almennings runnu ákveðnir þættir eins og barnabótaauki og fleira sem fyrst og fremst var ætlað að koma til móts við og standa undir afkomu fólks. Ég myndi ekkert telja það útilokað. Við erum að vinna úttekt á því hvernig stjórnkerfið brást við faraldrinum. Sú úttekt er í vinnslu og eins skoðun á hinum félagslegu áhrifum. Ég teldi ekkert athugavert við það að skoða þetta. Hvað varðar almennt það sem hv. þingmaður nefnir hér um fjársvik og mögulega misnotkun í þeim efnum þá er það mín skoðun að við höfum verið að stíga góð skref, til að mynda með þeim breytingum á regluverki sem tengist peningaþvætti og vörnum gegn hryðjuverkum, þeim breytingum sem við gerðum hér á skattamálum, t.d. með tilkomu reglna um þunna eiginfjármögnun. Ég er ekki í nokkrum vafa um að gera má betur þegar kemur að framkvæmdinni. Við erum auðvitað bara með X mikinn mannskap sem stendur sína plikt og er í raun mjög áhugavert að kynna sér starfsemi Skattsins í þeim efnum. Það er mikill árangur sem sú stofnun er að skila í þessum efnum. Ég held hins vegar að full þörf sé á því að vera alltaf á tánum þar og við getum örugglega gert betur. Ef við fjárfestum til að mynda í stofnun eins og Skattinum er ég ekki í nokkrum vafa um að það mun skila sér margfalt til baka.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin og vil ítreka það aftur að fyrirspurn mín byggir á þeirri forsendu að þessar ákvarðanir hafi verið teknar af góðum hug. Ég tel hins vegar mikilvægt að hér ríki traust milli skattgreiðenda og þingsins. Ég vil því nota tækifærið og minna þingmenn á, og alla þá sem hafa hönd í bagga með að deila út þessum fjármunum, að gæta fyllstu ábyrgðar og gæta að því að eftirliti með ráðstöfun á þessum fjármunum sé sinnt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Ef við reynum að bregða einhverri mælistiku á árangur aðgerða þá er það auðvitað merkilegt - og við ræðum hér alltaf um langtímaáætlanir en búum auðvitað við gríðarlegar sveiflur, bæði í heimshagkerfinu en líka í okkar litla hagkerfi - að afkomuhorfur ríkissjóðs í ár eru 30 milljörðum kr. betri en fjárlög ársins gerðu ráð fyrir, þrátt fyrir að mikið sé vandað til áætlanagerðar. Þetta segir mér að aðgerðirnar sem ráðist var í skiluðu sér. Þennan viðsnúning má í raun og veru rekja til bættra efnahagshorfa, lægri útgjalda vegna atvinnuleysis og hærri tekna ríkissjóðs vegna þess að aðgerðirnar báru árangur. Ef við viljum bregða einhverri mælistiku á það hvort aðgerðirnar hafi virkað sem skyldi þá er þetta ein mælistika til þess. Hún segir okkur að staða íslensks efnahagslífs er miklu betri en við spáðum sjálf. Hún er miklum mun betri en mjög margir aðrir spáðu, get ég alveg sagt ykkur, og vitna þá m.a. í þennan sal því að við eyddum hér gríðarlega miklum tíma í að ræða spár um atvinnuleysi sem ekki gengu eftir, fyrst og fremst vegna þessarar stefnu stjórnvalda í málefnum ríkissjóðs. Þegar við berum þá mælistiku á aðgerðirnar held ég að hún sýni að þar hafi vel tekist til. En um leið tek ég undir með hv. þingmanni, það er mikilvægt að við höfum augun á boltanum þegar við erum að nýta fé almennings, að því sé varið með skynsamlegum hætti og að það sé ekki misnotað með neinum hætti. Ég tel því að fjárfesting í Skattinum skili sér alltaf margfalt til baka.

Virðulegur forseti. Öllum er ljóst að ríkissjóði hefur verið beitt nokkuð kröftuglega til að vinna á móti þeim efnahagslegu skakkaföllum sem Covid-19 bar með sér. Það var að mínu mati góð ákvörðun, ákvörðun sem hafði þann tilgang að verja og vernda bæði fyrirtæki og fólkið í landinu og það tókst. Samfélagið er aftur farið á fullt og ég er bjartsýnn, bjartsýnn en raunsær. Raunsær á stöðu ríkissjóðs og raunsær á þá stöðu að enn er verk að vinna á mörgum sviðum. Það kemur í hlut innviðaráðuneytisins að vinna eins vel og hægt er úr þeim samtals 450 milljörðum kr. sem koma í þess hlut í fjármálaáætlun næstu fimm ára. Eins og áður rennur stærsti hlutinn til samgangna eða um 230 milljarðar. Eftir vel heppnað fjárfestingarátak dragast bein framlög úr ríkissjóði til fjárfestinga nokkuð saman en á móti er gert ráð fyrir verulegum óbeinum framlögum í tengslum við samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins, samvinnuverkefni og uppbyggingu og fjármögnun jarðganga. Sem dæmi um framkvæmdir á næstu árum sem fjármagnaðar verða að hluta með óbeinum framlögum má nefna Arnarnesveg við Breiðholtsbraut, gatnamót Bústaðavegar og Reykjanesbrautar, stokka á Miklubraut og Sæbraut, fyrsta áfanga borgarlínu, nýja Ölfusárbrú, Axarveg og nýja brú yfir Hornafjarðarfljót. Áfram verður haldið með að styrkja innanlands- og millilandaflug. Til dæmis verður lokið við að reisa nýja millilandaflugstöð á Akureyri á næsta ári og í gegnum Loftbrúna verður haldið áfram að veita afslátt af flugfargjöldum til þeirra sem búa fjarri höfuðborgarsvæðinu. Framkvæmdir í höfnum verði áfram miklar og á meðal umfangsmestu endurbóta má nefna fyrirhugaðar endurbætur á höfninni í Þorlákshöfn, lengingu Sundabakka á Ísafirði sem og framkvæmdir í Njarðvíkurhöfn og á Sauðárkróki. Sveitarfélögin okkar hafa ekki frekar en ríkissjóður farið varhluta af Covid-19 faraldrinum. Heildarafkoma þeirra hefur verið neikvæð en gert er ráð fyrir að nokkuð muni draga úr því á tímabili fjármálaáætlunar þannig að undir lok tímabilsins verði afkoman neikvæð um tæplega 8 milljarða eða 0,2% af vergri landsframleiðslu. Staðan er þó betri hjá sveitarfélögum en spár gerðu ráð fyrir sem skýrist einna helst af því að tekjur hafa verið hærri en áætlanir gerðu ráð fyrir. Þá stóð ríkissjóður vörð um framlag Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga þegar tekjur drógust saman og tryggði óbreytt framlag úr sjóðnum. Í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að framlög úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga hækki samhliða auknum tekjum og verði í kringum 140 milljarðar kr. á næstu fimm árum. Sameiningar sveitarfélaga geta stuðlað að öflugri og sjálfbærari sveitarfélögum. Þeim fer ört fækkandi og eru núna 69 en fækkar um fimm að afloknum sveitarstjórnarkosningum. Ég bind vonir við að áfram verði haldið á þeirri braut og mun gera mitt til að svo megi verða til að styrkja sveitarstjórnarstigið. Áfram verður stutt við byggðamál, m.a. í gegnum byggðaáætlun og sóknaráætlanir landshluta en framlög haldast stöðug og verða tæplega 10 milljarðar kr. á næstu fimm árum. Síðast en ekki síst vil ég nefna skipulags- og húsnæðismál, nýja málaflokka í nýju innviðaráðuneyti. Það fær strax annan fókus að þessir málaflokkar skuli vera undir sama ráðuneyti. Það gefur aukin tækifæri, aukinn slagkraft, að tengja þá við aðra málaflokka ráðuneytisins eins og sveitarstjórnarmál, byggðamál og samgöngumál. Það er spennandi áskorun að takast á við þessa nýju málaflokka. Þeir brenna á okkur landanum, ég veit það, við vitum það öll. Ég segi ykkur það að allar hendur eru á dekki í þessari vinnu, mikil greiningarvinna stendur yfir sem og stefnumótun. Ég mun leggja hér í þinginu fram tillögu til þingsályktunar í húsnæðismálum síðar á árinu sem verður sú fyrsta sinnar tegundar. Í þessari fjármálaáætlun er stigið varlega til jarðar af þeirri einföldu ástæðu að greining á stöðunni og stefnumótun liggur ekki fyrir. Það er þó ljóst að fyrsta skrefið er að fjölga byggingarhæfum lóðum. Verið er að greina stöðuna á því í þessum töluðu orðum, greina á hverju strandar, hvað þarf til. Ég er að horfa til samninga á milli ráðuneytisins og sveitarfélaga um skipulag lóða í takt við mannfjöldaspá og húsnæðisáætlanir sveitarfélaganna. Ég veit að það er vilji á báða bóga. Sveitarfélögin finna til ábyrgðar og vilja leggja sitt af mörkum fyrir fólkið í landinu. Það þarf víðtæka samvinnu til að ná jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar. Þegar jafnvægi er náð er lykilatriði að stjórnvöld styðji þá sem helst þurfa á því að halda, hvort heldur sem er með hlutdeildarlánum, félagslegu eignakerfi, húsnæðisbótum eða hverju því sem dugar til að ná markmiðum um velsæld og jafnvægi á húsnæðismarkaði.

Hæstv. forseti. Innviðaráðherra gerir hér að umræðuefni skipulags- og húsnæðismál, nýja málaflokka í nýju og mjög svo stækkuðu ráðuneyti innviða í landinu, og segir þingsályktunartillögu um húsnæðismál væntanlega síðar á árinu en að engin greining á stöðunni liggi fyrir. Mig fýsir að vita hvað valdi því að í hinu stóra og öfluga innviðaráðuneyti liggi engin greining á stöðunni á húsnæðismarkaði fyrir, hvort það sé virkilega þannig að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hafi ekki greint stöðuna, hvort það sé virkilega þannig að stjórnvöld í landinu viti ekki hver staðan er á húsnæðismarkaði. Getur það verið, hæstv. forseti? Mig langar svo að minna á að ráðherrann sagði fyrir nokkru að það yrðu byggðar allt að 20.000 íbúðir á næstu fimm árum og þar af 7.000 með aðkomu hins opinbera í formi fjölbreytts húsnæðisstuðnings. Hann sagðist vera með skýr markmið. Þetta var skrifað í grein fyrr í vetur. Það er ekkert í fjármálaáætlun, alla vega við fyrstu skoðun, sem bendir til þess að gert sé ráð fyrir þessari uppbyggingu húsnæðis. Hins vegar stendur þar að ríkisstjórnin ætli að lækka stofnframlög til almenna íbúðakerfisins um 2 milljarða kr. Nú kunna að vera fyrir þessu öllu góðar og gildar ástæður. En tvennt fýsir mig að vita og inna ráðherrann eftir: Hvers vegna hefur staðan ekki verið greind? Hvað vantar upp á það? Hið seinna: Á ég trúa því að lækka eigi framlög til hins almenna íbúðakerfis og stofnframlög um 2 milljarða kr.?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir þessar fínu spurningar. Það er einmitt ágætt að fá tækifæri til að fara aðeins yfir þá staðreynd að á síðustu árum og áratugum höfum við ekki haft raunhæfar upplýsingar og alls ekki í rauntíma um hvað er að gerast á íbúðamarkaði. Þannig hafa Samtök iðnaðarins framkvæmt talningar og er það eiginlega eina raunhæfa verkfærið sem hefur verið til til að átta sig á stöðunni. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun er ung stofnun en hefur tekið mjög fast utan um þetta verkefni og við ákváðum á síðasta kjörtímabili að færa svokallaða mannvirkjaskrá yfir til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Hún er orðin rafræn frá því í nóvember síðastliðnum sem og húsnæðisáætlanir sveitarfélaganna þannig að smátt og smátt erum við að fá miklu betri upplýsingar, raunhæfar upplýsingar, þar sem við getum tekið stöðuna dag frá degi. En enn þurfum við að treysta á talningar frá Samtökum iðnaðarins og mér er kunnugt um að þeir séu akkúrat á lokametrunum með það og munu væntanlega kynna þær á næstu dögum. Það eru einhverjar vísbendingar um að fleiri íbúðir séu þar en við höfum óttast. Varðandi framlögin er það þannig, eins og ég sagði í ræðu minni, að þegar greiningarnar liggja fyrir munum við útfæra það nánar. Ég er sammála hv. þingmanni. Það gengur ekki að stofnframlögin lækki en það þýðir hins vegar heldur ekki að hækka stofnframlög þegar staðreyndin er sú að þó nokkrir aðilar, eins og Bjarg, hafa þurft að skila lóðum, ekki síst hér á höfuðborgarsvæðinu, vegna þess að þær hafa ekki verið í byggingarhæfu ástandi. Þó að lóðir séu til eru þær ekki tilbúnar undir byggingar. Það er ekki nóg að henda peningum í stofnframlög ef hitt er ekki til. 

Hæstv. forseti. Hvað dvelur orminn langa? Ég held að búið sé að ræða það í a.m.k. átta ár, kannski fleiri, tíu jafnvel, að gera rafræna mannvirkjaskrá og að húsnæðisáætlanir sveitarfélaga liggi fyrir og séu rauntímaupplýsingar. Það er þó gott ef þetta er loksins að raungerast og hægt að hætta að telja krana og húsbyggingar og senda menn á bílum út um sveitarfélögin til að gera það. Vonandi er þetta nú að komast á réttan stað. En ég verð að viðurkenna, hæstv. forseti, að ég er undrandi á þessum seinagangi. Hvað varðar stofnframlögin, já, það þarf að útfæra þau betur og það þarf að vera hægt að byggja. Það er alveg rétt. Við vitum að ástand uppbyggingar víða í sveitarfélögunum, a.m.k. í mínu kjördæmi, í Suðvesturkjördæmi, hefur verið bagalegt, svo að ekki sé fastar að orði kveðið, á síðustu fjórum, fimm árum. Það hefur reyndar verið byggt upp nýtt hverfi í Urriðaholti í Garðabæ en það er nokkurn veginn það sem hefur verið byggt upp fyrir utan þéttingarreitina á höfuðborgarsvæðinu. Ég ætla að nota tækifærið og minna á það hér í þessum sal að verkalýðshreyfingin, forystufólk verkalýðshreyfingarinnar, hefur talað mjög skýrt í húsnæðismálum og öll vitum við að það brestur á með nýrri kjaralotu og kjarasamningum í haust og það hlýtur að vera skilningur okkar allra hér, hvort sem við erum í stjórn eða stjórnarandstöðu, að framfarir í húsnæðismálum, að aukið framboð af húsnæði, sem venjulegt fólk ræður við að kaupa eða leigja, sé lykillinn að því að hægt sé að gera kjarasamninga í haust.

Virðulegi forseti. Ég vil bara koma hér upp og taka undir með hv. þingmanni. Ég held að allir séu sammála um það að lausnin að áframhaldandi velsæld í þessu landi sé að líta á húsnæði sem einhvers konar öryggismál en ekki áhættufjárfestingu. Hluti af því er að tryggja fjölbreytt úrræði fyrir ólíka hópa. Í dag eru líklega 30% íbúða að einhverju leyti byggðar með tilstuðlan opinberra aðila, annaðhvort beint eða óbeint. Við höfum verið að skoða þá sviðsmynd hvort kannski þurfi að fara með það upp í 35% á meðan við erum að ná jafnvægi. Þess vegna höfum við kynnt til sögunnar hvort til greina komi að vera með svokallaðan félagslegan eignastuðning ofan í hlutdeildarlánin. Það mætti líka hafa hlutdeildarlánin í tveimur ólíkum aðgerðum en almennu íbúðirnar með stofnframlögunum sem og öðrum stuðningi sem við beitum til að stuðla að fjölbreyttu húsnæði sem allir geti eignast eða í það minnsta komist í. Við þurfum auðvitað líka að tryggja að leigumarkaðurinn sé virkur og leigan á þeim markaði eðlileg fyrir þann hóp. Ég gleðst yfir því að þingmaðurinn tekur þetta upp hér. Ég er sammála því að hluti af því að ná fram skynsamlegum kjarasamningum í haust verða einhvers konar svör við því sem við erum að vinna akkúrat núna í húsnæðismálunum.

Virðulegi forseti. Í fjárlögum þessa árs er gert ráð fyrir 16,3 milljörðum í húsnæðis- og skipulagsmál, þar af fari stærstur hluti eða 15,9 milljarðar í húsnæðismál. Samkvæmt þeirri fjármálaáætlun sem við ræðum hér er gert ráð fyrir því að framlög til málaflokksins lækki í 14,9 milljarða á næsta ári eða um 9% og haldist svo gott sem óbreytt næstu fjögur ár. Á sama tíma er fordæmalaus skortur á framboði húsnæðis sem hefur leitt til þess að undanfarið ár hefur húsnæðisverð hækkað um meira en 20% og verðbólga mælist nú 6,7%. Jafnframt er fyrirsjáanlegt að stríðið í Úkraínu muni valda stórfelldum hækkunum á byggingarefni og þær eru þegar byrjaðar að láta á sér kræla. Ég vil því inna ráðherra eftir skýringum á því að gert sé ráð fyrir slíkri lækkun á framlögum til húsnæðismála og engri hækkun á þeim næstu fjögur ár. Þarf ekki að gera ráð fyrir verðlagshækkunum á tímabilinu? Þarf ekki að gera ráð fyrir fólksfjölgun á tímabilinu, ekki síst í ljósi þess að aðfluttir umfram brottflutta hafa sjaldan eða aldrei verið fleiri? Þarf svo ekki líka að auka framlögin umfram þessa þætti svo hægt sé að auka uppbyggingu á nýju húsnæði til að bregðast við framboðsskortinum? Og talandi um framboðsskort sem má rekja til skorts á lóðaframboði sem er á ábyrgð sveitarfélaga en hæstv. ráðherra fer einmitt líka með sveitarstjórnarmál: Hvaða aðgerðir eru í gangi til að skapa aukna hvata fyrir sveitarfélög til að brjóta meira land undir byggð, skipuleggja lóðir og úthluta af þeim til nýbygginga? Hefur ráðherra kallað eftir samráði við sveitarfélögin og samtök þeirra um þessi málefni eða hyggst hann gera það? 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Þórðardóttur fyrir góðar spurningar um húsnæðismálin. Það er rétt að ef við berum saman t.d. fjárlög síðustu fimm ára hafa um 57 milljarðar runnið til þeirra en verða 61 á næstu fimm árum. Það er ljóst að við munum þurfa að bæta enn frekar við. Í fyrri ræðu var ég að ræða um að stofnframlögin lækka til að mynda strax á næsta ári um 2 milljarða og við erum að skoða hvernig við getum útfært það og fleiri þætti. Það er mjög mikilvægur þáttur í því. Varðandi síðan framboðið á lóðum þá er ég sammála hv. þingmanni að það er auðvitað á ábyrgð sveitarfélaganna og einn góður liður í því að hafa sett saman í þessu ráðuneyti bæði sveitarstjórnarmálin og húsnæðis- og skipulagsmálin er einmitt sá að nú höfum við sameiginlega yfirsýn í sama ráðuneytinu og getum kannski beitt frekari tækjum. Ég nefndi það í minni ræðu og ég nefndi það hér í púlti einhvern tíma fyrr í vetur að við stefnum að því að taka samtal við sveitarfélögin. Það er reyndar hafið í sérstökum starfshópi sem við höfum sett á laggirnar undir þjóðhagsráði og við forsætisráðherra stýrum fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Þar er þessi greiningarvinna þegar hafin í einum fimm undirhópum sem lúta allir að því að fá yfirsýn yfir húsnæðismálin, greina hvar vandinn er og koma með tillögur að úrbótum. Ein leiðin til þess er, eins og ég nefndi í ræðu minni, að gera samninga við einstök sveitarfélög um framboð af lóðum, nægilega margar byggingarhæfar á hverjum tíma í samræmi við húsnæðisáætlanir og mannfjöldaspá á hverjum tíma. Og það kemur líka til greina sem hv. þingmaður nefndi, 

Virðulegi forseti. Ég vil víkja aftur að síhækkandi húsnæðisverði og áhrifum þess á verðbólgu sem mun fyrirsjáanlega hafa í för með sér stórfelldar hækkanir á greiðslubyrði heimila með verðtryggðar húsnæðisskuldbindingar. Flokkur fólksins hefur lagt fram frumvarp um afnám húsnæðisliðar úr vísitölu neysluverðs til verðtryggingar og a.m.k. þrír ráðherrar Framsóknarflokksins, þar á meðal hæstv. innviðaráðherra, hafa lýst sig fylgjandi þeirri hugmynd. Verðbólga með húsnæðisliðnum inniföldum mælist nú 6,7% en án húsnæðisliðarins mælist hún 4,6% eða 2,1 prósentustigi lægri. Er því ljóst að afnám húsnæðisliðarins myndi draga talsvert úr hækkunum á verðtryggðum húsnæðisskuldbindingum. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi borið þetta málefni fram við ríkisstjórnarborðið og kannað hljómgrunninn fyrir því að afnema húsnæðisliðinn. Hyggst ráðherra berjast fyrir því að gera allt sem hann getur til að afla málinu stuðnings? Ég get alveg fullyrt að það mun ekki mæta andstöðu hjá Flokki fólksins. Ég vil líka taka undir með hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur að við þurfum að auka stofnframlögin. Einnig vil ég víkja að stefnumótun í húsnæðismálum. Samkvæmt greinargerð um málaflokkinn í fjármálaáætlun verður stefna og aðgerðaáætlun stjórnvalda í húsnæðismálum ekki lögð fram á Alþingi fyrr en á næsta þingi, eða fyrsta lagi í haust. En vandinn er núna og hann er ekki nýtilkominn heldur hefur verið lengi fyrirsjáanlegur. 

Virðulegi forseti. Við getum verið sammála um að það blasir við að auka þarf lóðaframboð en við þurfum auðvitað að fá það greint alveg skýrt niður hvar það er og hvernig og þá einmitt í samræmi við mannfjöldaspá og húsnæðisáætlanir einstakra sveitarfélaga. Það er sú vinna sem er í gangi núna og hún er mjög mikilvæg vegna þess að þá getum við komið með sérsmíðaðar lausnir. Þó svo að það taki einhvern tíma að smíða fyrstu þingsályktunartillögu í húsnæðismálum sem er lögð fyrir Alþingi, hún verður ekki lögð fram á þinginu í haust, þá er það líka mikilvægt og ég tek undir með þingmanninum að hér þurfi að bretta upp ermar strax. Þess vegna er þessi starfshópur að störfum sem ég vitnaði til áður sem er undir stjórn Gísla Gíslasonar og Önnu Guðmundu Ingvarsdóttur, sem leiddu reyndar starfshópinn líka fyrir fjórum árum og gerðu það með miklum bravör, ég sé að sumir kinka kolli sem þekkja til þeirrar vinnu. Við búumst eiginlega við því og ætlumst til að það komi eitthvað út úr þeirri vinnu núna á vordögum sem við getum þá byrjað að grípa til. Við þurfum ekki að bíða eftir stefnunni og þingsályktuninni áður en við hreyfum okkur nokkurn skapaðan hlut. En það skiptir auðvitað máli að hafa heildstæða stefnu til að vinna eftir því að markmiðið er ekki bara það að ná fram stefnumótun á stuttum tíma og leysa skammtímavanda heldur er lykilatriðið að leysa húsnæðisvandann til langs tíma, búa til jafnvægi og þannig er það í raun og veru stór efnahagsaðgerð vegna þess, eins og hv. þingmaður kom inn á, og ég næ nú ekki að svara, að þegar verðbólgan rýkur upp þá hefur það vissulega áhrif á heimilin. Að taka tímabundið húsnæðisliðinn úr sambandi, er í mínum huga eitthvað sem hefði komið til greina ef hann færi út. 

Herra forseti. Mig langar að ræða aðeins loftslagsmálin vegna þess að undir hæstv. ráðherra er sá málaflokkur sem ræður einna mest um það hvort stjórnvöld nái árangri í þeim hluta losunar sem er á beinni ábyrgð stjórnvalda, sem eru samgöngurnar. Þær eru svona þriðjungur af þeirri losun. Við sáum það í skýrslu frá milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna sem kom út í gær að þar er talað um að hápunktur þurfi að nást ekki seinna en 2025 í losun. Eftir þann tíma þarf að fara að draga úr henni. Ég staldra nefnilega dálítið við að ýmsu varðandi framtíðarstefnu í þessum hluta samgöngumálanna er ýtt inn á seinni helming tímabils fjármálaáætlunar. Nýtt kerfi utan um skattlagningu ökutækja og aksturs og öll þessi hagrænu tæki sem þarf að fara að keyra í botn til að ná árangri eiga að fara að líta dagsins ljós eftir tvö til þrjú ár. Er það ekki of seint? Af hverju er ríkisstjórn sem er búin að sitja að völdum frá 2017 fyrst að fara að koma með svoleiðis verkfæri 2023, 2024 og 2025? Það kom mér dálítið á óvart að sjá í kafla annars ráðherra, í kafla háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, að þar væru sett markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda frá samgöngum, sem er fínt, þau markmið þurfa að vera í fjármálaáætlun. En ég sé ekki betur en að þær tölur miði allar við gömlu aðgerðaáætlunina í loftslagsmálum þar sem samdráttur í losun á beinni ábyrgð 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir þessar spurningar. Mig minnir, þingmaðurinn leiðréttir mig, að þingmaðurinn hafi gagnrýnt það þegar samgönguáætlun kom fram síðast að hún væri ekki loftslagsmarkmiðstengd og þess vegna erum við auðvitað að vinna að nýrri samgönguáætlun sem verður þá búið að tengja betur við loftslagsmarkmiðin og þau verkefni sem þar eru. Við erum auðvitað enn að vinna á gömlu áætluninni hvað það varðar. Ég vil líka segja að við erum á fleiri sviðum að vinna á fullu að þeim loftslagsmarkmiðum. Það eru mjög spennandi hlutir til að mynda að gerast í húsnæðismálunum og skipulagsmálunum sem lúta að loftslagsmarkmiðum sem munu líta ljós á næstu dögum og vikum. Síðan er það alveg rétt hjá hv. þingmanni að vandinn vex og verður sífellt meira aðkallandi að koma fram með lausnir á loftslagsvandanum. Eins og ég sagði í ræðu minni þá er ég bjartsýnn en raunsær og það getur gilt um loftslagsmarkmiðin líka. Ég hef til að mynda þá trú að við munum sjá í orkuskiptunum í bílunum, þ.e. að það verði sífellt hraðari endurnýjun á því að við fáum nýorkubíla versus gömlu bensín- og dísilbílana. Ég hef líka þá trú að það sem menn töldu að væri mjög langt í, það væri sem sagt langt í að orkuskipti yrðu tæk í flugi, í skipum eða í stærri tækjum, að það sé styttra í það heldur en við héldum áður. Þannig að ég er nokkuð bjartsýnn á að það gerist en til þess þurfum við auðvitað nýtt eldsneyti, þá rafeldsneyti væntanlega. Í mínum huga er ekki spurning, og verður reyndar hluti af sjálfstæðisbaráttu Íslands, að það framleiðum við hér á Íslandi. Þess vegna vildi ég koma því að. En allt þetta er að gerast mjög hratt og við munum án efa taka þetta samtal upp aftur. Í næstu fjármálaáætlun verða án efa 

Herra forseti. Jú, það er hárrétt munað hjá hæstv. ráðherra að ég gagnrýndi að loftslagsmarkmið hefðu ekki verið eitt af því sem samgönguáætlanir síðasta kjörtímabils voru metnar upp við. En ég gerði það líka vegna þess að það stóð í stjórnarsáttmála þeirrar ríkisstjórnar að það ætti að meta allar stærri áætlanir ríkisins út frá áhrifum á loftslagsmál. Það var bara ekki gert. Það var ekki staðið við þetta loforð stjórnarsáttmálans. Núna sýnist mér það sama vera uppi á teningnum með metnaðarfyllri markmið um samdrátt í losun. 55% samdrátturinn er ekki í þessari áætlun. Hér á málefnasviði háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra er talað um að losun gróðurhúsalofttegunda frá samgöngum á Íslandi fari niður í 700 kílótonn af koltvísýringsígildum árið 2027. Þessi losun er eiginlega öll frá vegasamgöngum. Við þurfum ekkert rafeldsneyti til að leysa þann vanda, þetta eru bara bílar. Ef 55% markmiðið ætti að halda þyrfti losunin ekki að fara niður í 700 heldur niður í 350 kílótonn, árið 2030 að vísu, þremur árum seinna, en þetta er á allt öðrum skala. Og ég er ekki að tala um að við þurfum endilega að vera hérna með fullmótaðar hugmyndir í höndunum, bara skýrar og klárar áætlanir, en að markmiðin séu ekki í samræmi við það sem ríkisstjórnin í samstarfsyfirlýsingu sinni segir vera markmið sitt í loftslagsmálum þykir mér skjóta skökku við. Svo velti ég fyrir mér, svo ég fari nú í kafla ráðherrans sjálfs en sé ekki alltaf hjá háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, að það er sett markmið um samdrátt í meðaltalslosun gróðurhúsalofttegunda frá fólksbílum. Það er svona það sem helst kemur fram tengt þessum málum. Ég velti því fyrir mér hvort vanti ekki líka markmið - þetta væri hægt að kalla markmið um orkuskipti - hvort vanti ekki líka markmið um umferðarmagn, um það að við þurfum að fara að draga úr eknum kílómetrum í landinu til að ná þeim markmiðum sem við verðum að ná.

Virðulegur forseti. Varðandi síðasta atriðið, að draga úr eknum kílómetrum, þá erum við auðvitað að vinna að því með alls konar uppbyggilegum hætti í samgöngukerfinu, styttingu vega, uppbyggingu Sundabrautar sem mun spara 150.000 km á dag á höfuðborgarsvæðinu, svo dæmi sé tekið. Þannig að það eru ýmsir slíkir þættir sem við verðum að vinna að. Ég er hins vegar ósammála þingmanninum um að það eigi að vera meginmarkmið vegna þess að meginmarkmiðið hlýtur að vera að skipta út bensín- og dísilbílunum. Þá mega þeir keyra meira. Til dæmis er eitt markmiðið að gera samning við bílaleigubransann á Íslandi. Það voru þegar hér var mest um 25.000 eða 26.000 bílaleigubílar sem mér skildist að hefðu verið álíka margir og í Noregi öllum á sínum tíma og mun sjálfsagt fjölga hratt vegna þess að ferðaþjónustan er sem betur fer að taka talsvert við sér. Það væri t.d. mjög göfugt markmið. En þá þurfum við á sama tíma að byggja upp innviðina hringinn í kringum landið og þar hefur okkur gengið ágætlega. En ég get alveg verið sammála þingmanninum í að við þurfum að gera betur á mörgum sviðum. Svo vil ég að lokum segja það sama og hér var nefnt í fyrri ræðu um að við þurfum ekki endilega að bíða eftir öllum stefnum og markmiðum. Við getum gert fullt af hlutum og komið þeim áleiðis þó svo að það sé ekki búið að teikna það allt niður á blað af því að við erum að vinna í mjög skýra átt að þeim loftslagsmarkmiðum sem birtast í stjórnarsáttmálanum.

Virðulegur forseti. Þetta bar svolítið brátt að. Ég var enn þá að snurfusa það sem mig langaði að færa í tal. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir hans innlegg og þeim sem hafa talað hérna á undan og svo sem í allan dag líka. Það sem ég vildi aðeins fá að gera að umtalsefni mínu núna er samgöngusáttmálinn sem barst í tal áðan hjá hæstv. innviðaráðherra. Samgöngusáttmálinn og borgarlínan og það sem því fylgir er að mínu mati eitt mikilvægasta verkefnið sem íslenskt samfélag er að fara í núna á næstu áratugum, það er ekkert flóknara en það. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli upp á loftslagsmálin og umhverfismálin, upp á tímasparnað, upp á öryggi. Það eru eiginlega einhvern veginn allir þættir þarna undir. En nú hefur það verið þannig með þennan sáttmála að menn hafa ekki alveg allir gengið í takt. Nokkrir oddvitar Sjálfstæðisflokksins á höfuðborgarsvæðinu hafa t.d. verið að gagnrýna afmarkaða hluti sem fylgja þessum sáttmála, til að mynda borgarlínu, og sú afstaða hefur eflst ef eitthvað er núna í prófkjörum, eins og gerist reyndar gjarnan. Það kemur fram í fjármálaáætlun að borgarlína sé eitt af burðarverkefnunum í þessum samgöngusáttmála ríkis og sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og mig langaði að fá að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort hann hafi áhyggjur af því að einmitt í þessu róti sem stundum fylgir kosningum geti umræðan pólaríserast meira og það sé einhver hætta á því að það verði ekki samkomulag um þessa vinnu sem á að fara í núna á næstu árum og lengra inn í tímann. Við erum auðvitað að tala um talsvert langt inn í framtíðina. Og eins þá í leiðinni, af því að núna stefnir Framsóknarflokkurinn að því að koma inn í þessa kosningabaráttu af fullum krafti með nýtt fólk í brúnni, en við höfum kannski ekki heyrt neitt skýrt um það hver afstaða flokksins á höfuðborgarsvæðinu er þegar kemur að sveitarstjórnarmálunum, til borgarlínu, svo dæmi sé tekið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að brydda upp á umræðu um samgöngusáttmálann. Ég get verið sammála þingmanninum um að þetta er eitt af þeim mikilvægari verkum sem við höfum sett á laggirnar, eins og reyndar má kannski segja um samgönguáætlun í heild sinni og ýmis önnur stór stórvirki sem eru í gangi; lúkningu verkefna á suðurfjörðum Vestfjarða, Sundabraut, svo fleira sé nú nefnt. Það tókst sem betur fer á síðasta kjörtímabili að koma í framkvæmd, með atbeina allra sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, auk ríkisins, samningi sem gerður var til 15 ára um uppbyggingu upp á a.m.k. 120 milljarða framkvæmdir, sem tók við þeirri stöðu sem var að mínu mati óbærileg, að menn höfðu samið um að gera ekkert í tíu ár og umferðarþunginn og -tafirnar höfðu vaxið. Ég veit ekki hvort ég á að trúa því að heilu samfélögin skipti svo um skoðun þó svo menn lýsi einhverjum skoðunum sínum í prófkjörum til að fá framgang hjá sínum flokkum. Kosningarnar eru jú eftir. Íbúarnir eiga eftir að segja sitt álit. Við erum með þetta verkefni í ágætum farvegi. Við stofnuðum fyrirtæki, Betri samgöngur, með sveitarfélögunum og sveitarfélögin eiga aðild að. Þar mun fara fram þróun og samtal um þessa hluti. Þannig að ég vil nú ekki taka undir ótta hv. þingmanns um að einstök sveitarfélög fari að bakka út úr þessu mjög svo þarfa, uppbyggilega verkefni sem samgöngusáttmálinn er. Og varðandi stefnu okkar Framsóknarmanna - og það er rétt og gaman að hv. þingmaður getur þess hér að við erum með fullt af nýju, öflugu fólki í framboði á höfuðborgarsvæðinu - þá höfum við auðvitað verið þeirrar skoðunar að það sé skynsamlegast að fara í fjölbreytta uppbyggingu. Samgöngusáttmálinn er það.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og að fara yfir þetta hérna. Ég get tekið undir margt af því sem þarna kom fram og tek undir að það er óskandi að það verði ekki eitthvert bakslag í þessa miklu uppbyggingu sem fyrirhuguð er hér á næstu árum á höfuðborgarsvæðinu. Þetta skiptir auðvitað gríðarlega miklu máli, eins og vel er búið að fara yfir. En mig langaði líka aðeins að fá að spyrja hæstv. ráðherra hér í þessari umræðu um fjármálaáætlun um hvert við stefnum í efnahagsmálum til lengri tíma. Mig langaði kannski aðeins að höfða til þess sem sagt hefur verið af hálfu þeirra sem stýra landinu núna í Covid-faraldrinum. Þegar vextir fóru að lækka mikið þá var svolítið talað um, ég ætla að leyfa mér að segja pínulítið glannalega, að hér værum við að detta inn í eitthvert almennt lágvaxtaumhverfi sem gæti verið til lengri tíma. Auðvitað eru vextir enn þá lágir í sögulegu íslensku samhengi en þeir fara hækkandi og miðað við það hvernig hlutir eru að þróast úti og verðbólga almennt þá má alveg búast við því að þeir hækki jafnvel talsvert mikið. Stendur þessi fjármálaáætlun ekki á svolítið veikari fótum með allar þessa hræringar sem eru og óvissu um langtímahorfurnar? Mig langaði líka gjarnan, ef ég mætti, til að spyrja hæstv. ráðherrann um jöfnunarsjóðinn. Lögin segja að það skuli ekki greiða sveitarfélögum með fleiri en 70.000 íbúa úr jöfnunarsjóði. Það hafa margir túlkað sem svo að því sé beint gegn höfuðborginni því að það er auðvitað eina sveitarfélagið sem fellur þá nákvæmlega á því prófi, ef við getum orðað það þannig. Á sama tíma tekur Reykjavík við miklu fleiri félagslegum verkefnum en önnur sveitarfélög; þar eru miklu fleiri börn af erlendum uppruna með annað tungumál en íslensku að móðurmáli, en samt fær Reykjavík ekki greitt úr þessum sjóði sem á að jafna leik sveitarfélaga. Ég velti því fyrir mér: Hvað segir þetta um forgangsröðun ríkisstjórnarinnar þegar kemur að þessum málum?

Virðulegur forseti. Varðandi jöfnunarsjóð, ef hv. þingmaður hefur áhuga á því að átta sig á stefnu ríkisstjórnarinnar: Þegar tekjur lækkuðu umtalsvert á Covid-tímanum þá vörðum við einmitt þær tekjur langt umfram það sem jöfnunarsjóðurinn átti rétt á í því skyni að tryggja tekjur sveitarfélaganna, ekki síst fyrir þá hópa sem þurfa á félagslegum stuðningi að halda. Við komum með fleiri slíkar aðgerðir á félagslegum grunni til handa sveitarfélögunum. Núna þegar við horfum á fjármálaáætlunina og þá spá sem þar er þá sjáum við að tekjur jöfnunarsjóðs vaxa umtalsvert. Ef ég man rétt þá verða þær um 140 milljarðar á næstu fimm árum, sem er umtalsvert meira en á síðustu fimm árum. Þannig að ég held að það sé ekki hægt að segja annað en að ríkisvaldið og ríkisstjórnin standi nokkuð myndarlega við jöfnunarsjóðinn. Af hverju Reykjavíkurborg ein fær ekki þessar jöfnunartekjur þá er það auðvitað þannig að þegar grunnskólinn fór yfir til sveitarfélaganna fyrir 25 árum var gerður samningur og þá var það stillt þannig af að útsvarið, sem fer til allra sveitarfélaga, og þar með höfuðborgarinnar, dygði fyrir þeim kostnaði sem þar var. Útsvarið hefur stigið margfalt síðan og þar af leiðandi einnig tekjur. Útreikningar okkar segja að þar hafi Reykjavíkurborg ekki borið skarðan hlut frá borði. Séu hins vegar einhverjar breytingar, eins og hv. þingmaður minntist á, mikill fjöldi erlendra íbúa þar sem börnin eru tvítyngd - ég held að það sé kallað á íslensku fyrir nýbúa, sem er nú ekki kannski fallegt orð en er, held ég, notað, þá hef ég sagt að það mætti alveg taka þann afmarkaða þátt og skoða hvort hægt sé að semja um hann. En við erum að breyta jöfnunarsjóðnum í enn meiri jöfnunarsjóð. Nú missi ég af tækifærinu til að tala um vexti og framtíðaráform, því miður, því að það er eitt mesta uppáhaldsefnið. Við verðum að geyma þá umræðu þangað til síðar.

Frú forseti. Mig langar hér við þennan hluta umræðunnar að spyrja hæstv. innviðaráðherra út í mál sem ég ætlaði að spyrja út í í óundirbúnum fyrirspurnum á morgun. Þar sem það tengist fjármálaáætluninni ætla ég að grípa tækifærið núna. Þetta snýr að því með hvaða hætti ráðuneytið svaraði bréfi ESA er varðar fjárhagslega afgreiðslu og uppgjör Félagsbústaða í uppgjöri Reykjavíkurborgar, 70 milljarða álitaefni sem hefur verið undir. Í framhaldinu, það fer kannski eftir því hvernig hæstv. ráðherra svarar því, með vísan í bréfið sem var með lokasvardag eftir framlengingu í þarsíðustu viku, spyr ég hver afstaða ráðuneytisins til þess hafi á endanum verið. Er Reykjavíkurborg að gera þetta upp með fullnægjandi og réttum hætti? Eða er staðan sú að 70 milljarða tilfærsla verður uppi hvað eigin fé samstæðunnar varðar?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þetta er býsna tæknilegt og flókið mál og ég er ekki viss um að ég geti veitt þingmanninum fullnægjandi svör hér, en skal gjarnan koma þeim á framfæri við fyrstu hentugleika. Það er ekki langt síðan ég átti fund í ráðuneytinu um þessi mál þar sem þetta tengist tveimur ráðuneytum. Þá vorum við að bíða eftir viðbrögðum um ársreikninga, sem eru jú í ráðuneyti viðskipta. Það hefur áður verið vandamál að þessu efni hefur verið beint að röngu ráðuneyti en við höfum reynt að koma fyrirspurninni á réttan stað. Ég fékk ágæta kynningu um daginn á býsna flóknum hlut en það er þannig að ekki er hægt að fullyrða að sú bókhaldsaðferð sem Reykjavíkurborg notar sé ekki fullkomlega eðlileg svo fremi að aðrir hlutir séu með þeim hætti. Þar sem þetta heyrir undir ein þrenn lög þá er um að ræða túlkun á því hvernig þau spila saman, ársreikningalög, sveitarstjórnarlög og síðan lög um opinber fjármál. Þetta spilar eiginlega allt saman í því hvernig úrskurðurinn verður. Ég ætla bara að vera heiðarlegur og segja að ég treysti mér ekki til að gefa þingmanninum það svar sem hann vill fá, já eða nei. Ég held að óskað hafi verið eftir fresti vegna þess að senda þurfti bréf á milli, en aftur með þeim fyrirvara að ég skal koma þessum upplýsingum til þingmannsins og þingsins við fyrstu hentugleika.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að svara þessari óundirbúnu fyrirspurn við þetta tilefni. Ég hvet hæstv. ráðherra til að fylgja þessu máli eftir því að það er mjög sérstök staða ef 70 milljarðar þurrkast út af efnahagsreikningi borgarinnar yfir nótt, ef svo má segja. Verði niðurstaðan sú að reikningsskil hafi verið færð með röngum hætti hljóta að koma upp sjónarmið er snúa að eftirlitsnefnd sveitarfélaga og mögulegum áhrifum á jöfnunarsjóði. Ég hvet því hæstv. ráðherra til að fylgja þessu máli eftir og veita því tilhlýðilega athygli. Að því sögðu vil ég spyrja hæstv. ráðherra út í það sem ég átti orðastað um við hæstv. fjármálaráðherra í umræðunni fyrr í dag. Þar komu upp sjónarmið og vangaveltur er varða það hvort þörf sé á að gera breytingar á lögum um opinber fjármál til að auka sveigjanleika í framkvæmdaþáttum hins opinbera. Á það við um nýframkvæmdir eins og uppbyggingu hjúkrunarheimila og þar fram eftir götunum. Það sást glögglega í svari frá hæstv. ráðherra sem mér barst við fyrirspurn minni í fyrradag að útgjöld til nýframkvæmda eru því miður nokkuð hófleg ef við horfum yfir síðustu ár, samanborið við það sem var til að mynda á tímabilinu upp úr 2000–2003 til 2008–2009, eitthvað svoleiðis, og svo koma hrunárin. En engu að síður er nýframkvæmdatalan miklu lægri á núvirði en látið hefur verið í veðri vaka. Ég er ekki að segja að það hafi verið með neinum vilja til að flækja eða falsa framsetninguna heldur er auðvitað hluti af vandamálinu að menn komast ekki áfram með verkefnið. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög áhugaverða fyrirspurn. Það er svolítið vandi okkar að eftir því sem tilfærslukerfin hafa tekið meira til sín hefur verið minna svigrúm fyrir fjárfestingar, sérstaklega í gegnum mörg síðustu ár, kannski ekki allra síðustu ár en árin þar á undan. Á sama tíma hafa fjárfestingar hins opinbera í heild verið umtalsverðar og eiginlega afgangur hjá A-hluta ríkissjóðs í fjárfestingum. Í mínum huga hefur það því skipt mjög miklu máli á síðasta kjörtímabili að við fyndum leiðir til að fjármagna samgönguframkvæmdir fyrir utan boxið eða fyrir utan hefðbundnar fjármögnunarleiðir og samgönguáætlun, samanber samvinnuleiðirnar, samanber höfuðborgarsáttmálann, samanber jarðgangaáætlunina sem við höfum verið að tala um. Þessar leiðir skipta mjög miklu máli og ég er sammála hv. þingmanni um að fjárfestingarstigið og þar með framkvæmdastigið er nú miklu lægra en það var á þessum góðu árum, á fyrsta áratug á þessari öld og lauk eiginlega á árinu 2010 þar sem menn hættu framkvæmdum eftir það. Síðan komu mörg mögur ár og þar skuldum við eiginlega enn, bæði í viðhaldi og fjárfestingu. Við erum enn að vinna upp þann halla. Þau fjárfestingarátök sem við keyrðum í gegn út af Covid hjálpuðu okkur verulega til að ná þessu framkvæmda- og fjárfestingarstigi í samgöngum á þokkalegan stað en þegar þeim sleppir förum við inn í fjármálaáætlun þar sem framlögin eru of lág. Vissulega má bæta þessum atriðum við, samvinnuleiðunum, 

Frú forseti. Ég geri hér í stuttu máli grein fyrir fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 varðandi þau málefnasvið sem heyra undir utanríkisráðherra, málefnasvið 4, sem eru utanríkismál, og 35, alþjóðleg þróunarsamvinna. Framtíðarsýn utanríkisþjónustunnar er að hagsmunir lands og þjóðar séu tryggðir og Ísland leggi sitt af mörkum til að stuðla að velsæld hvarvetna. Á næstu árum mun ráðuneytið byggja starfsemi sína á áherslum um öflugt alþjóðastarf, græna framtíð og nýsköpun þar sem mannréttindi eru í forgrunni. Það er veruleg áskorun í því fólgin að takast á við hin fjölmörgu verkefni og áherslumál utanríkisþjónustunnar innan þess ramma sem henni er settur. Það hefur hins vegar tekist hingað til með því að sýna ráðdeild og sveigjanleika til að mæta óvæntum atburðum. EES-samstarfið er þýðingarmesti samstarfsvettvangur Íslands á sviði utanríkisviðskipta og áfram verður að hlúa að honum. Jafnframt er brýnt að sinna hagsmunagæslu við helstu vina- og samstarfsríki, t.d. Bandaríkin og Bretland, og tryggja áfram örugg og farsæl samskipti við þau. Þá þurfa tvíhliða samskipti að vera í stöðugri endurskoðun eins og fyrirhuguð opnun sendiráðs í Póllandi ber vitni um. Við stöndum frammi fyrir nýjum áskorunum í öryggis- og varnarmálum. Stríð í Úkraínu er alvarlegasta ógn við öryggi og frið í Evrópu frá lokum seinna stríðs. Þá er vaxandi árvekni og ráðstafana þörf vegna svonefndra fjölþáttaógna. Forsenda þess að hægt sé að mæta örum breytingum í umhverfi okkar er að tryggja viðbragðsflýti, m.a. til að bæta öruggar samskiptaleiðir við okkar nánustu samstarfsríki og styrkja varnaráætlanir Íslands. Á tímum heimsfaraldursins hefur öflug borgaraþjónusta sannað gildi sitt og við stöndum jafnframt frammi fyrir sókn íslensks efnahagslífs í kjölfar Covid-19. Viðskiptavakt utanríkisráðuneytisins veitir útflutningsgreinum þjónustu með það að markmiði að skila auknum útflutningstekjum og skilvirkara markaðsstarfi erlendis. Gert er ráð fyrir að framlög til málefnasviðs 4 lækki úr 15,8 milljörðum árið 2023 í 13,4 milljarða árið 2027. Það skýrist að mestu leyti af því að Evrópusambandið hefur fyrir sitt leyti ekki lokið við nýja áætlun fyrir uppbyggingarsjóð EES og endurspeglar fjármálaáætlun því lækkandi framlög eftir því sem verkefnum á grundvelli núverandi áætlunar sjóðsins lýkur. Nemur samdrátturinn rúmum 2 milljörðum kr. milli áranna 2023–2024 en gera má ráð fyrir að hann gangi til baka að einhverju leyti þegar lögð verður fram ný áætlun um framlög aðildarríkjanna til sjóðsins. Almenn aðhaldskrafa nemur 550 millj. kr. á tímabilinu og verður hún útfærð í fjárlögum hvers árs. Niðurfelling framlaga til tímabundinna verkefna, formennsku Íslands í Evrópuráðinu og setu Íslands í framkvæmdastjórn UNESCO, skýrir lækkun framlaga um liðlega 270 milljónir á tímabilinu. Á móti hækka framlög til ýmissa verkefna, svo sem vegna formennsku í norrænu ráðherranefndinni og reksturs fastanefnda gagnvart Evrópuráðinu í Strassborg. Einnig er gert ráð fyrir að framlög til öryggis- og varnarmála hækki á tímabilinu um 500 millj. kr. á ársgrundvelli til að mæta ýmsum kostnaði vegna varnartengdra verkefna, svo sem ýmissa verkefna á öryggissvæðinu í Keflavík, eftirstöðva vegna útboðs í tengslum við leigu ljósleiðara, nauðsynlegra viðhaldsframkvæmda til eflingar fjarskiptaþjónustu hér á landi, styrkingar öruggra samskipta milli Íslands og samstarfsþjóða, uppsetningar á öruggum fjarskiptarýmum, til að mæta tekjufalli í rekstri öryggissvæðisins í Helguvík og til eflingar netvarna og viðbragða við fjölþáttaógnum. Á málefnasviði 35, alþjóðlegri þróunarsamvinnu, er búist við að hlutfall heildarframlaga til þróunarsamvinnu af vergum þjóðartekjum haldist í 0,35% út gildistíma áætlunar. Framlög til málefnasviðsins hækka í samræmi við spá um vergar þjóðartekjur úr rúmlega 11,5 milljörðum á næsta ári í rúmlega 14,5 milljarða árið 2027, en það ræðst sömuleiðis, þ.e. heildarframlög til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu, af þróunarsamvinnutengdum kostnaði sem er á hendi annarra ráðuneyta. Við erum að vinna eftir stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu til ársins 2023 og endurskoðum hana síðan. Ísland sinnir þróunarsamvinnu í gegnum tvíhliða samstarf, einstök ríki, svæðasamstarf o.s.frv. Sem fyrr erum við með áherslur á mannréttindi, jafnrétti og sjálfbæra þróun. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á loftslagsmál og að hækkun á framlögum verði nýtt til að hlúa að öflugu samstarfi við helstu fjölþjóðastofnanir sem starfa að framkvæmd heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna og ákvæða Parísarsamkomulagsins. - Það er ýmislegt hér sem ég hefði viljað fara yfir en kemst ekki í, en er líklega eitthvað sem spurt verður um. Virðulegi forseti. Margar áskoranir steðja að heimsbyggðinni, sér í lagi í kjölfar heimsfaraldurs sem kom illa niður á fátækustu ríkjunum. Við leggjum okkar lóð á vogarskálarnar til að vinna að bættri veröld með öflugum stuðningi við mannúðarmál. Má þar sérstaklega nefna lífsbjargandi aðstoð og stuðning til að bæta lífsafkomu fólks á flótta, svo sem frá Afganistan, Jemen og Úkraínu, og verður slíkur stuðningur áfram mjög mikilvægur þáttur í okkar starfi á komandi árum.

Frú forseti. Hæstv. ráðherra hefur staðið sig ágætlega á annasömum tímum upp á síðkastið en ég sakna hreinlega meiri metnaðar þegar kemur að því að gera heiminn betri og öruggari. Það er ljóst að heimsfaraldurinn hefur snert viðkvæmustu hópa heimsbyggðarinnar illilega og Sameinuðu þjóðirnar spá að um 275 milljón manns þurfi á mannúðaraðstoð og vernd að halda árið 2022. Þá hefur ójafnt aðgengi að bóluefni ýkt þessa þróun og stríðið í Úkraínu örugglega til viðbótar. Hækkandi heimsmarkaðsverð á matvöru mun líka hafa slæm áhrif. Fátæk ríki eru líka viðkvæmari fyrir þeim loftslagsbreytingum sem við erum að fást við þó að þau beri vissulega miklu minni ábyrgð en við iðnríkin. Í fyrsta skipti horfum við því upp á vaxandi fátækt í heiminum og hún mun aukast ef ekkert verður að gert. Í því ljósi langar mig að spyrja hæstv. utanríkisráðherra ellefta ríkasta lands heimsins hvort ekki eigi að gera meira í þróunarsamvinnu. Íslendingar greiða 0,35% af vergri þjóðarframleiðslu sem er nákvæmlega helmingi lægra en markmið Sameinuðu þjóðanna sem við styðjum. Til samanburðar er framlag Svía 1,1%, Noregs 1% og Danmerkur 0,8% og miðað við framlagða fjármálaáætlun er ekkert að breytast og það mun ekki batna neitt. Finnst hæstv. utanríkisráðherra okkur vera sæmandi að vera ekki einu sinni hálfdrættingar á við frændþjóðir okkar? Og er ekki ráðherra sammála því að þessi langvarandi stríðsátök og neikvæð áhrif loftslagsbreytinga muni hafa slæm áhrif á friðarhorfur í heiminum? Og eru virkilega engin áform um að gera neitt betur en að standa í stað næstu fjögur til fimm árin?

Frú forseti. Ég er sammála hv. þm. Loga Einarssyni þegar hann segir og spyr hvort ellefta ríkasta landið eigi að gefa í og vera raunveruleg þjóð meðal þjóða og yfir meðaltali þegar kemur að þróunarsamvinnu. Ég er hins vegar ánægð að sjá að fjármagn hefur aukist í þróunarsamvinnumálefnasviðið og -málaflokkinn. 0,35% af vergri landsframleiðslu eru þó yfir meðaltali innan OECD en ég ætla ekki að deila við hv. þingmann um hvort við eigum að hafa meiri metnað en það. En við erum þá alla vega á réttri leið þegar kemur að fjárframlögum. Hins vegar stöndum við einfaldlega frammi fyrir óvissu í heimsmálum almennt, í öryggis- og varnarmálum, í loftslagsmálum, í matvælaframleiðslu, í matvælaöryggi, eftir heimsfaraldur, aukin hungursneyð o.s.frv., og ég geri frekar ráð fyrir því en hitt að við munum þurfa að gefa enn frekar í, ekki af því að það er það sem er rétt að gera heldur muni bara svo margt breytast að við munum þurfa að endurhugsa margt. Ef við munum þurfa að endurhugsa það þá höfum við tækifæri til að gera slíkt í endurskoðaðri fjármálaáætlun eða uppfærðri á næsta ári. Hvort það verði eða með hvaða hætti ætla ég ekki að segja til um hér. En það er alveg ljóst að óvissuþáttum er ekki að fækka í veröldinni og við höfum þar hlutverki að gegna. Þrátt fyrir að vera fámenn erum við þjóð meðal þjóða og við viljum gera vel og við gerum vel. En ég er ekki ósammála hv. þingmanni um að við eigum mögulega að gera meira en það. En við erum þó alla vega á réttri leið í þeim efnum.

Frú forseti. Já, nú er það einmitt hlutverk fjármálaáætlunar að reyna að sjá fram fyrir í tíma og sækja fjárheimildir til þingsins, ekki láta reka á reiðanum og koma svo að sækja peningana eftir á. Ég spurði hæstv. fjármálaráðherra fyrir nokkrum dögum um útgjöld sem eru örugglega að fara að birtast okkur, m.a. vegna móttöku flóttafólks frá Úkraínu. OECD hefur metið það svo að þetta gæti kostað Evrópu 0,25% af vergri landsframleiðslu. Yfirfært á Ísland eru það um 7 milljarðar kr. á ári eða tveir þriðju af því sem fer í þróunarsamvinnu frá Íslandi. Um þetta er ekkert í fjármálaáætlun þó að þetta sé fyrirséð. Í öðru lagi spurði ég ráðherra um netöryggi vegna þess að við erum sú þjóð í heiminum sem er nr. 1 þegar kemur að notkun á neti, símum og slíkum tækjum en erum nr. 67, minnir mig, á listanum yfir þau lönd sem búa við best öryggi. Það er augljóst að gera þarf betur í þeim málum enda liðu ekki nema 20 klukkutímar frá því að við áttum orðaskipti hér, ég og fjármálaráðherra, þangað til hæstv. forsætisráðherra kom af fundi að utan og boðaði aukin framlög til netöryggis. Ég fagnaði því. En hvar er sá peningur í fjármálaáætlun? Hann er hvergi að finna. Við erum ekki að tala um tuttugukall eða fimmtíukall og heldur ekki 3.500 kr., við erum að tala um nokkra milljarða sem þarf í þetta verkefni. Er ekki miklu eðlilegra að framkvæmdarvaldið sætti sig við stjórnskipun landsins sem felst í því að það leggur upp með áætlun, kemur hingað inn til þingsins, við samþykkjum og það fer til baka og framkvæmir, í staðinn fyrir þann plagsið, sem búið er að stunda allt of lengi, að fjármálaáætlanir séu bara framreiknaðar ár eftir ár og svo er það sem fer fram úr bara sótt eftir á?

Frú forseti. Í vinnslu við fjármálaáætlun lagði ég mikla áherslu á að settir yrðu viðbótarfjármunir í öryggis- og varnartengd verkefni og þar undir falla þá netöryggismálin. Vissulega er það þannig að netöryggismálin heyra ekki að öllu leyti undir utanríkisráðuneytið, þau heyra sömuleiðis undir fjarskiptaráðuneyti og meira að segja að litlum hluta dómsmálaráðuneytið, og svo er það víðar annars staðar í stjórnkerfinu þar sem við þurfum að tryggja að rétt sé á málum haldið og þar er þjóðaröryggisráð svo sem einn þáttur líka. Ég er sammála hv. þingmanni í því að útgjaldaþörf mun vaxa, alla vega viðbótaráhersla og samstilling og líklega bæði fjárfesting í tækjum og þekkingu þegar kemur að netöryggismálum. Það er vaxandi ógn, ekki eingöngu vegna þess ástands sem nú er uppi, og við þurfum að gera betur í því. Við erum of neðarlega á lista og þurfum svo sem líka að greina nákvæmlega hvernig löndum er þar raðað en við eigum að setja markið hærra. Það stendur ekki allt og fellur með fjármunum eins og alla jafna er en það er alveg ljóst að það kallar á frekari fjármuni. Það kallar líka á að kerfin, stjórnkerfið og stofnanir o.s.frv. vinni betur saman og að við séum að auka sérfræðiþekkingu hjá okkur. Það er á okkar ábyrgð að tryggja að netöryggismálin hjá okkur séu í lagi. Það er innanlandsmál þótt þetta sé hluti af fjölþáttaógnum og það sé mikið alþjóðasamstarf í því líka. Við höfum verið að taka réttar ákvarðanir í því eins og að vera þátttakendur í bæði setrinu í Tallinn og setrinu í Helsinki, sem skiptir okkur miklu máli. Ég fagna því að viðbótarfjármunir séu settir í öryggis- og varnartengd verkefni sem við síðan útfærum og reynum að nýta með sem bestum hætti til að efla netöryggismálin. Svo þarf að stilla betur saman strengi í stjórnkerfinu þannig að við náum frekari árangri.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að eiga við okkur orðastað varðandi fjármálaáætlunina. Í ljósi þeirra heimsviðburða sem nú eiga sér stað liggur fyrir að varnar- og öryggismál eru rækilega komin á dagskrá hér á landi sem og í hinum vestræna heimi. Það er óþarfi að fara löngum orðum um mikilvægi þess að þjóðaröryggi sé í fyrsta sæti, sér í lagi við aðstæður sem þær sem upp eru komnar. Segja má að innrás Rússa og yfirtaka þeirra á Krímskaga hafi markað ákveðin tímamót. Þó má ekki gleyma því að Rússar höfðu áður brotið undir sig Tsjetsjeníu og auk þess ráðist inn í Georgíu. Við sáum þá á umferðinni um Keflavíkurflugvöll og á varnarsvæðinu í kjölfar innrásarinnar á Krímskaga hvernig öryggismálin í álfunni voru að breytast. Nú er aftur á móti búið að hefja allsherjarstríð í Úkraínu. Á síðustu dögum höfum við því miður fengið að sjá með eigin augum myndir af voðaverkum rússneska hersins í kjölfarið á því að þeir eru að hörfa frá svæðum sem þeir hernumdu í upphafi stríðsins, voðaverkum sem vart er hægt að lýsa með orðum og geta varla kallast annað en stríðsglæpir. Áhrif stríðsins í austurhluta Evrópu, virðulegi forseti, eru hnattræn en öryggis- og varnarmál okkar sem herlausu þjóðarinnar í norðri eru að sjálfsögðu mjög mikilvæg. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. utanríkisráðherra að því hvort það hafi verið einhver þrýstingur frá okkar samstarfsþjóðum, m.a. innan NATO, á að við myndum leggja meira til varnarmála en við þó erum að gera sem herlaus þjóð og hvort hún sjái fyrir sér í hvaða samhengi það yrði gert.

Frú forseti. Hv. þingmaður spyr hér spurningar sem er mjög góðra gjalda verð um það hvort lögð sé áhersla á það af okkar vina- og bandalagsþjóðum að við leggjum meira til öryggis- og varnarmála. Í rauninni má svara þeirri spurningu neitandi. Við tölum oft um að við séum sér á báti þegar kemur að bandalagsríkjum NATO vegna þess að við erum herlaus en það breytir ekki því að við eigum að spyrja okkur sjálf hvort við getum gert meira þegar kemur að öryggis- og varnartengdum verkefnum, bæði gagnvart öryggi okkar hér en sömuleiðis sem raunverulegir þátttakendur og stofnmeðlimir í Atlantshafsbandalaginu, sem er hlutverk sem við tökum bæði alvarlega og skiptir okkur máli. Að því leytinu til er svarið við því í mínum huga já. Þess vegna er ég ánægð að sjá að það fengust frekari fjármunir og við sjáum aukningu til öryggis- og varnarmála sem fer ekki í netöryggismál eingöngu heldur sömuleiðis í önnur verkefni sem eru varnartengd verkefni, eins og það að styrkja örugg samskipti milli Íslands og samstarfsþjóða, uppsetningu á öruggum fjarskiptarýmum, að mæta tekjufalli í rekstri öryggissvæðis í Helguvík og viðbragð við fjölþáttaógnum og sömuleiðis þegar kemur að útboði í tengslum við leigu ljósleiðara. Síðan eru ýmis verkefni, bæði viðhaldsverkefni og uppbyggingarverkefni og jafnvel ný verkefni sem Bandaríkjamenn, á grundvelli varnarsamnings okkar við Bandaríkin, hafa verið að líta til. Við erum sjálf að fara í fjárfestingu til að fjölga gistirýmum á svæðinu. Svo er spurning sem snertir kannski ekki endilega stríð í Úkraínu heldur hefur svo sem legið fyrir, en allir eru að endurskoða sín mál, bæði Atlantshafsbandalagið sem slíkt, bandalagsþjóðir, Bandaríkin, við sjálf og við eigum sjálf að vera óhrædd við að gera það, endurskoða, spyrja okkur hvað þarf og spyrja sjálf: Hvað höfum við fram að færa í þessu samstarfi? Við höfum það fram að færa að við erum á strategískt mjög mikilvægu svæði. 

Frú forseti. Ég vil þakka utanríkisráðherra fyrir svarið og taka undir og fagna því að í þessari fjármálaáætlun er gert ráð fyrir aukningu til öryggis- og varnarmála, m.a. um 300 milljónir á næsta ári sem eru ætlaðar til viðhalds á varnarmannvirkjum svo að þau standist þær alþjóðlegu skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist. Það liggur fyrir að meginmarkmiðið með þessu er auðvitað að tryggja varnir landsins í góðu samstarfi við okkar vinaþjóðir. Mér sýnist á áætluninni að gert sé ráð fyrir að viðvera bandalagsríkja okkar aukist um sirka 20% á því tímabili sem áætlunin tekur til. Þó er það svo að maður veltir fyrir sér framtíðinni og auðvitað er þetta framtíðarplagg sem við endurskoðum hér reglulega. Þess vegna kannski vil ég nýta tækifærið til að spyrja ráðherrann, ef kæmi til þess að bandalagsþjóðir okkar myndu óska eftir til að mynda fastri viðveru hér hvort það sé eitthvað sem liggur fyrir sem við myndum horfa til í okkar kostnaðarþátttöku við slíkt. Síðan að lokum vil ég líka þakka ráðherranum fyrir hennar framlag og vinnu að undanförnu við erfiðar aðstæður.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni orðin. Fyrst er því til að svara að í raun er lítil umræða um hvort þörf sé á fastri viðveru, eins og áður var, bandaríska hersins hér á landi eða annarra en við sjáum að umsvifin hafa að einhverju leyti aukist og viðveran er meiri frá vina- og bandalagsþjóðum. Í mínum huga er ljóst að við þurfum alla vega að fara gaumgæfilega í gegnum það hvort meira þurfi til. Ef óskað er heimildar til að fara í einhverja uppbyggingu, viðhaldsverkefni eða fjárfestingu sem talin er mikilvæg þá segi ég að það sé kalt hagsmunamat okkar að fara í gegnum hvort það skiptir máli, ekki þá bara gagnvart öryggi okkar borgara hér heldur líka aftur sem bandalagsríki í Atlantshafsbandalaginu. Í varnarmálalögunum eru öryggis- og varnarmál skilgreind sem mál sem snúa að samstarfi Íslands við önnur ríki og alþjóðastofnana á sviði landvarna sem og varna gegn öðrum hættum og ógnum sem steðja að íslensku þjóðinni og íslensku forráðasvæði og eiga upptök sín í alþjóðlegu samfélagi. Ég sem utanríkisráðherra fer með yfirstjórn varnarmála og framkvæmd varnarmálalaganna. Við höfum mjög mikilvægu hlutverki að gegna og því fylgir mikil ábyrgð, eins og því að gera hættumat á sviði varnarmála og mótun og framkvæmd öryggis- og varnarstefnu Íslands á alþjóðavettvangi. Ég segi bara að þegar við sjáum að löndin öll eru að endurskoða sína stöðu, fara í gegnum allt sitt mat, langflest þeirra eru að auka mjög verulega í varnartengd verkefni, þá eigum við að taka sjálfstæða ákvörðun um það út frá okkar stöðu, bæði okkar hér gagnvart okkar borgurum en sömuleiðis okkar sem samstarfsríki og vina- og bandalagsþjóð. Ég er þeirrar skoðunar og tel að það muni leiða það af sér að það verði frekari umsvif og frekari fjárfestingar, bæði af okkar hálfu og vina- og bandalagsþjóða.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera hér í umræðum við okkur um þessa fjármálaáætlun. Mig langar að fjalla aðeins um málefnasviðið þróunarsamvinnu, en eins og fram hefur komið fyrr í kvöld hefur verið ákveðið að 0,35% af vergri landsframleiðslu fari til þróunarsamvinnu. Það er sannarlega ánægjulegt að sjá það hækkað upp í 0,35 þó svo að við hefðum kannski viljað sjá það hækka meira á tímabilinu í átt að 0,7% markmiðinu sem OECD hefur sett. Á þetta málefnasvið fellur hluti af kostnaði við móttöku flóttamanna og nú stöndum við frammi fyrir sennilega einum mestu mannúðaraðgerðum undanfarinna áratuga við það að taka á móti fólki að flýja stríðið í Úkraínu. Til að gefa okkur smá hugmynd um stærðir komu til Íslands í fyrra 872 hælisleitendur en á síðastliðnum rétt rúma mánuði síðan stríðið hófst hafa yfir 650 komið. Þessi bylgja af fólki leiðir til þess að þetta krefst stóraukins fjármagns til þessara liða, líklega bæði á þessu og næsta ári. Mín spurning til hæstv. ráðherra er: Mun þessi kostnaður leiða til niðurskurðar á annarri þróunarsamvinnu, svo sem tvíhliða og svæðisbundinni þróunarsamvinnu eða sér ráðherra fram á að sækja þurfi sérstakt fjármagn til að takast á við þetta einstaka og skelfilega ástand?

Frú forseti. Hv. þingmaður kom inn á kjarna máls þegar kemur að því að það blasir við að við erum að takast á við stórt verkefni við móttöku fólks frá Úkraínu. Nú þegar hafa um 600 manns sótt um alþjóðlega vernd en við vitum líka að það eru fleiri hér sem ekki hafa enn þá gert það, kannski sá hluti sem telur sig eiga möguleika á því að snúa aftur heim eða á eftir að gera það síðar. Það endurspeglar kannski líka það hvernig við erum að taka á móti fólkinu þegar það er greinilega verið að opna heimili og dyr fyrir blessaða fólkinu sem kemur hingað. Á sama tíma, ekki bara vegna Covid-19-heimsfaraldurs, ekki bara vegna loftslagsbreytinga heldur meira að segja þótt við horfum bara á afleiðingar af stöðunni í Úkraínu þá vitum við að neyðin og þörfin fyrir aðstoð til þróunarríkja verður meiri. Ég mun berjast fyrir því að það verði ekki að öllu leyti tekið - ef við miðum við að það er kannski 20% af þessum kostnaði sem er svokallaður DAC-tækur kostnaður, sem er það sem hægt væri að taka af þróunarsamvinnufjármunum sem eru núna í fjármálaáætlun - innan úr því svigrúmi vegna þess að ég veit að 0,35% eru fjárhæðir sem er mjög vel varið í ofsalega mikilvæg verkefni víða um heim. Mér finnst það ekki sanngjarnt gagnvart þeim verkefnum og því fólki ef við gerum það og óvissan og aðstæður eru þannig núna að ég held að við þurfum að vera mjög auðmjúk gagnvart þeim breytingum sem gætu átt sér stað og þeim aðkallandi verkefnum sem munu birtast okkur. Mér finnst mjög mikilvægt að við höfum það sjálfstraust og gerum þær kröfur á okkur sjálf að vera raunveruleg þjóð meðal þjóða í því hvernig við bregðumst við þeim aðstæðum og því aukna vonda ástandi sem allt of margir víða um heim þurfa að horfast í augu við á næstunni.

Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og segja það að ég a.m.k. mun berjast við hlið hennar til að tryggja það að þetta fjármagn fáist. Mig langar að fjalla aðeins um málaflokkinn utanríkismál vegna þess að það er hinn málaflokkurinn sem hæstv. ráðherra fer með. Í fjármálaáætluninni er talað um að græn framtíð og nýsköpun verði lögð til grundvallar starfi utanríkisþjónustunnar á komandi árum. Síðan er í áætluninni fjallað um það hvernig þetta felst m.a. í virkri þátttöku í alþjóðastofnunum sem vinna að grænni þróun og loftslagsmálum og mjög ánægjulegt að sjá einnig fjallað um fjármögnun loftslagstengdra verkefna í þróunarlöndunum. Það sem mér fannst kannski vanta er smáumfjöllun um það sem var svið hæstv. ráðherra á síðasta kjörtímabili, þ.e. nýsköpun. Ég hef fjallað um það í ræðustóli Alþingis að ég sjái stór tækifæri þegar kemur að grænni nýsköpun, þegar kemur að því að virkja þær skapandi greinar og það hugvit sem hér er og þekkingu í því að vinna að grænum lausnum og m.a. sé hægt að sækja jafnvel stórar fjárhæðir erlendis frá til að vinna að nýsköpun hér á landi tengdri grænni framtíð og loftslagsmálum. Mig langar þar af leiðandi, frú forseti, að spyrja hæstv. ráðherra hvernig ráðherra sér fyrir sér að utanríkisráðuneytið muni beita sér fyrir grænni nýsköpun á komandi árum.

Frú forseti. Ég er sammála hv. þingmanni. Við höfum áður rætt hér að það eru gríðarleg tækifæri fyrir íslenskt hugvit, íslensk fyrirtæki, stór og smá, þegar kemur að útrás á sínum lausnum sem síðan geta skipt gríðarlega miklu máli fyrir fólk, svæði og lönd, bæði almennt en sérstaklega í alþjóðlegri þróunarsamvinnu. Að því leytinu til eru það báðir aðilar sem vinna og í leiðinni loftslagið. Við höfum verið með ákveðnar áherslur eins og nýtingu jarðhita og endurnýjanlega orku, sjálfbæra nýtingu auðlinda hafs og vatna, sjálfbæra landnýtingu og jafnrétti kynja. Við notum þróunarsamvinnufjármagnið til þess, m.a. í fjölþjóðlegan loftslagssjóð Sameinuðu þjóðanna, aðlögunarsjóð, samning Sameinuðu þjóðanna um aðgerðir gegn eyðimerkurmyndun og sjálfbæra orku fyrir alla o.s.frv. Við erum líka með ráðgjöf sem við veitum til alþjóðastofnana og þjálfum sérfræðinga í gegnum starfsskóla GRÓ sem auðvitað kostar sitt en skiptir mjög miklu máli þar sem við erum að framleiða sendiherra og hjálpa fólki, hjálpa svæðinu að hjálpa sér sjálfu með því að mennta fólk sem snýr aftur heim. En það er svo sannarlega þannig að við getum gert betur í þessu og það hefur verið gert undanfarin misseri. Ég hef lagt á það mikla áherslu að öll utanríkisþjónustan þurfi að venja sig mjög við það og það skiptir máli að vera með nýsköpunargleraugun á sér alla daga í öllum verkefnum, hvort sem það er innbyrðis í verkefnum innan utanríkisþjónustunnar eða í öllum öðrum verkefnum; þróunarsamvinnu, utanríkisviðskiptum, Íslandsstofu, alþjóðasamstarfi o.s.frv. Við eigum mörg mjög góð dæmi þess efnis en það er svo sannarlega þannig að hægt er að gera betur í því, sérstaklega ef litið er til þess að það á við um nýsköpunina alla.

Frú forseti. Nú hefði verið gott að hafa þrjár hendur. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna um hennar málaflokk og þar er sannarlega af mörgu að taka og margt sem væri hægt að ræða. Mig langar að halda áfram við þetta fyrra tækifæri sem ég hef til að bera upp spurningu til ráðherra og ræða þróunarsamvinnu vegna þess að ég er í fyrsta lagi mjög ánægð með það að við erum að auka framlögin. Ég tel að það skipti gríðarlega miklu máli en ég tel jafnframt að það þurfi að auka enn frekar í, heimurinn þarf einfaldlega á því að halda. Mig langar að fagna sérstaklega orðum ráðherra í öðru samtali við hv. þingmann varðandi það að ráðherrann muni verja 0,35% og kannski ekki telja allt fram sem hægt væri tæknilega sem DAC-kostnað. Ég held að það skipti alveg rosalega miklu máli í því ástandi sem við erum í núna að sjá til þess að fjármunir fari úr landi á sama tíma og við gerum vel hér heima. Það sem mig langar að spyrja út í er þróunarsamvinna og eftirköstin af Covid og réttindi kvenna, sem því miður hafa farið aftur á bak víðs vegar um heiminn, og hvort byrjað sé að vinna að því hvernig sé hægt að komast aftur á þann stað þar sem við vorum fyrir faraldurinn. Ég held að við höfum mikil sóknarfæri vegna þess að þróunarsamvinnan okkar er svo góð. Við erum að gera svo mikilvæga hluti. En ég held að auk þess sem við erum að gera nú þegar þurfi að horfa til þeirra áhrifa sem Covid hefur haft.

Frú forseti. Ég tek undir orð hv. þingmanns. Við munum þurfa að gera meira. Sömuleiðis tek ég undir með henni þegar kemur að því að auðvitað er jákvætt að við höfum verið að auka við fjármagn í þróunarsamvinnu. Það er mjög gott og þetta er mikil aukning á ekki lengri tíma. En við vitum líka að þróunarríkin - og Vesturlöndin áttu að einhverju leyti sinn þátt í því og auðvitað er Covid-19 stærsti þátttakandinn þegar kemur að því að við höfum tekið skref aftur á bak. Staða kvenna, staða ungra stúlkna þegar kemur að giftingu og aðgengi að skóla, aðgengi barna að skóla, hungur, fátæktarmörk og allt þetta eru skref aftur á bak sem við munum þurfa að vinna upp. Svo horfum við á stöðuna núna og hugsum: Hvað mun gerast næstu vikur, mánuði og misseri þegar við sjáum ekki bara möguleika á raunverulegum bresti þegar kemur að matvælaframleiðslu heldur líka mikilli kostnaðarhækkun sem þessi ríki ráða einfaldlega ekki við? Hvaða afleiðingar mun það hafa á þau svæði og hvaða hlutverki höfum við þar að gegna? Það er því ekki bara að við þurfum að ná til baka því bakslagi sem við urðum fyrir í Covid-19 heldur er ég hrædd um að það sé að hlaðast ofan á þau vandamál og áskoranir sem heimurinn stendur frammi fyrir og þróunarríkin sérstaklega. Almennt er það þannig að þau ráða síður við óstöðugleikann en við. Þess vegna ítreka ég aftur að við þurfum að vera þjóð meðal þjóða og við þurfum að sýna líka hvernig hægt er að gera hlutina. Við eigum 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Þar sem ég veit að það á eftir að vinna nýja þróunarsamvinnuáætlun fyrir Ísland vona ég að hæstv. ráðherra fylgi þeim þáttum eftir sem hún hefur verið að tala um. Líkt og ég sagði hér áðan þá erum við að gera alveg rosalega vel það sem við erum að gera í þróunarsamvinnunni og við höfum haft gríðarlega mikilvægan fókus á réttindi kvenna. Ég held að besta leiðin til þess að tryggja kynja- og jafnréttissjónarmið sé í rauninni að tryggja frið í heiminum. Það er mikilvægt að ræða þau mál, ekki síst þegar átök geisa, vegna þess að við vitum hversu mikilvægt það er að binda enda á átök og stuðla að því að friðsamlegar lausnir náist fram sem hraðast. Hér í fjármálaáætluninni er aðeins tæpt á máli sem ég held að sé mjög mikilvægt og við þurfum að ræða meira um, það eru alþjóðlegar skuldbindingar á sviði afvopnunarmála og vígbúnaðartakmarkana. Það hefur auðvitað verið hræðilegt að hlusta á það að Rússar hafa talað um beitingu kjarnorkuvopna. Það er náttúrlega algjörlega ótækt. Það eru allt of mörg ríki sem eiga kjarnorkuvopn og því miður hefur á alþjóðavísu verið grafið undan afvopnunarsáttmálum. Mig langar að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort hún muni ekki örugglega beita sér fyrir því að vinna að þessu máli sem einmitt er aðeins komið inn á í áætluninni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að draga þennan þátt fram hér og ekki veitir af. Afstaða Íslands í afvopnunarmálum er skýr og byggir á ákvæðum þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland þar sem segir skýrt að Ísland beiti sér fyrir afvopnun á alþjóðavettvangi. Því miður er það í þessu máli eins og ýmsum öðrum að við erum ekki beint á réttri braut heldur virðumst við vera að aka ofan í skurð og að hlusta á forystumenn í ríkjum ekki langt frá okkur tala eins og þeir hafa talað undanfarnar vikur er einhvern veginn algerlega ótrúlegt að sé málflutningur á árinu 2022. Það er afstaða ríkisstjórnarinnar. Á þeim grunni er unnið, m.a. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, ÖSE og Atlantshafsbandalagsins og sömuleiðis innan þeirra samninga sem Ísland er aðili að, líkt og NPT-samningurinn um bann við útbreiðslu kjarnavopna. Ég heiti því að vinna ötullega að því að við bæði tölum skýrt og styðjum góðar tillögur og góð málefni og séum ekki fyrir og það þurfi ekkert að efast um það hvar við stöndum. Ríkjandi aðstæður vegna innrásar Rússlands í Úkraínu hafa nú þegar sett framkvæmd afvopnunarsamninga í uppnám og sérstaklega þá sem snúa að gereyðingarvopnum. Kjarnavopn og jafnvel eiturefnavopn og efnavopn eru hluti af hernaðarógn Rússlands. Á meðan þessar aðstæður ríkja verður á brattann að sækja með efnislegar viðræður um afvopnun. Þetta er vítahringurinn sem menn koma sér í þegar teknar eru afdrifaríkar ákvarðanir eins og yfirvöld í Rússlandi gerðu í lok febrúar. Vítahringurinn er að það er erfiðara að ná árangri í samningum þegar staðan er þannig að verið er að hóta því eða munda sig til að beita þeim. Þá eigum við lengra í land 

Frú forseti. Innrás Rússa í Úkraínu er umfangsmesta hernaðaríhlutun í Evrópuríki síðan í seinni heimsstyrjöldinni. Við þekkjum þetta auðvitað öll. Það geta engin orð lýst hörmungum sem Úkraínubúar ganga í gegnum og okkur ber siðferðisleg skylda til að styðja þá með ráðum og dáð en við þurfum líka að huga að okkar eigin öryggi. Hvar stendur sjálfstæð fámenn þjóð ef Rússar komast upp með að breyta leikreglum á alþjóðasviðinu? Allir okkar hagsmunir eru undir því komnir að aðrar þjóðir, stærri og umsvifameiri, fylgi þeim reglum sem settar hafa verið í samskiptum þjóða. Þess vegna lögðum við í Viðreisn til að framlög til Alþjóðlega sakamáladómstólsins yrðu hækkuð til að gera honum betur kleift að standa straum af kostnaði við rannsóknir á stríðsglæpum Rússa. Það er mjög mikilvægt, að okkur finnst, að sú tillaga hljóti brautargengi hjá meiri hluta þingsins. Það er ákveðið áhyggjuefni að samningsbundin framlög vegna fjölþjóðasamstarfs lækkuðu töluvert á tímabili áætlunarinnar. Undir þann flokk fellur stuðningur við sakamáladómstólinn en í fjármálaáætlun er ekki sundurgreint frekar hvar niðurskurðurinn fari fram. Þess vegna langar mig að spyrja hvaða breytinga við megum vænta á framlögum Íslands til Alþjóðlega sakamáladómstólsins á þessu ári og á gildistíma fjármálaáætlunar. Og svo: Framlög til varnarmála eru líka hækkuð nokkuð á tímabilinu sem er mikilvægt í þessu ástandi sem við búum núna við, öll heimsbyggðin. Aftur á móti koma líka nokkrir liðir til lækkunar. Í kynningu utanríkisráðuneytisins á áætluninni kemur fram 100 millj. kr. hækkun á framlögum til varnarmála árið 2024 en 16 millj. kr. lækkun á samningsbundnum framlögum til varnarmála. Önnur þessara fjárhæða hljómar mjög almenn og hin mjög sértæk, bæði með tilliti til fjárhæða og útgjaldaflokka. Þess vegna vildi ég gjarnan óska eftir frekari skýringum frá hæstv. utanríkisráðherra á þessum liðum.

Frú forseti. Við höfum í raun ákveðið svigrúm til að forgangsraða og vega það og meta út frá forgangsröðun hvað skiptir mestu máli þegar kemur að sérstökum stuðningi við það samstarf og þá þætti sem hv. þingmaður nefnir. Það að við séum með málefnasviðið eins og það er, að einhverju leyti má þá segja að eðlilegt sé að það eigi eftir að útlista og skipta því frekar niður í fjárlögum og svo aftur einfaldlega með samningum og úthlutunum sem við gerum jafnt og þétt yfir árið. 16 millj. kr. lækkunin á samningsbundnum framlögum til varnarmála; hér er um að ræða lækkun á grundvelli samnings um tvíhliða varnarsamstarf við Bandaríkin og aðild að Atlantshafsbandalaginu. Ég hef heilt yfir ekki miklar áhyggjur af því að við náum ekki að sinna því sem við viljum og þurfum að sinna þegar kemur að þeim þáttum sem hv. þingmaður fer hér yfir. Vissulega segi ég bara að í því eins og öðru á við að þegar staðan er eins óljós og óvissan jafn mikil þá kann líka að koma til að það verði einfaldlega til ný verkefni sem við munum þurfa að bregðast við til að geta gert það sem við teljum okkur þurfa að gera og það sem krafist er af okkur.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svarið og langaði í minni seinni ræðu að fara aðeins inn á aðrar brautir. Það hefur verið talað svolítið um það frá því að innrásin hófst, og þá með vísan í það hvernig sendiherra Rússa á Íslandi hefur talað í fjölmiðlum og beitt sér og komið einkennilega fram um margt, hvort það eigi að vísa honum úr landi. Mig langaði að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort ekki þurfi aukinn þunga í þá umræðu í ljósi þess hvers konar ástand blasir við okkur. Rússar eru að hörfa úr einu víginu í annað og við erum að horfa á hvernig lífið er murkað úr saklausum borgurum, ekki í tugatali heldur í hundraðatali, og aðfarir þar allar eins ömurlegar og hægt er og eiginlega ekki hægt að lýsa því með orðum hversu hræðilegt ástand blasir okkur þar við. Ég vil spyrja hvort þetta kalli á sterkari diplómatískar aðgerðir þegar kemur að Rússum og veru þeirra hér á landi í sendiráði og þá hvaða afleiðingar slíkt gæti haft. Ef hæstv. ráðherra gæti kannski aðeins komið inn á það. Svo langaði mig líka aðeins að spyrja, af því að talsvert hefur verið talað um kjörræðismann Hvít-Rússa, Moshensky, í umfjöllun sem ég veit að hæstv. ráðherra þekkir mjög vel í fjölmiðlum. Þá hefur verið talað um það hvort Íslendingar hafi beitt sér fyrir því að hann yrði ekki þarna á ákveðnum lista sem fellur undir efnahagsþvinganir. Við höfum mikið rætt um það hverjir efnahagslegir hagsmunir okkar eru í samhengi við kjörræðismann en mig langaði að spyrja hvort þessi tiltekni kjörræðismaður hafi þurft að sinna 

Frú forseti. Ég hef mikinn skilning á því þegar fólk kallar eftir því og spyr: Hvernig má það vera að sendiherra Rússlands sitji hér í höfuðborg landsins og mæti í fjölmiðlaviðtöl og tali með þeim hætti sem hann gerir og við höldum í þessi diplómatísku samskipti við Rússland? Við sjáum núna aukinn þunga hjá nágrannaríkjum sem eru að senda starfsfólk sendiráða heim. Ekkert ríki vina- og bandalagsþjóða hefur slitið stjórnmálasambandi við Rússland. Litháen og að mér skilst Lettland líka hafa sent sendiherrann heim en þó ekki slitið stjórnmálasambandi og önnur ríki hafa verið að senda starfsfólk heim. Hins vegar erum við í þeirri stöðu að vera með örfáa starfsmenn. Bæði er rússneska sendiráðið með örfáa starfsmenn en ég er að vísa til þess að við sjálf erum með örfáa starfsmenn í Moskvu. Það má gera ráð fyrir því að ef við tökum slíka ákvörðun verði svarað í sömu mynt og þá má leiða að því líkur að við verðum í raun með nánast óstarfhæft sendiráð eftir því á hvaða skala slík ákvörðun væri. Þá þarf að vega það og meta vegna þess að við höfum ákveðnum skyldum að gegna gagnvart okkar borgurum, m.a. okkar borgurum í Rússlandi. Ég hef einfaldlega ekkert útilokað í þeim efnum. Það kann vel að vera að það þurfi að vera meiri þungi í þeirri umræðu og ég hef hlustað eftir því og finnst eðlilegt og að mörgu leyti bara gagnlegt og gott að vera spurð reglulega. Við eigum að geta svarað því og verið á tánum þegar kemur að því hvernig þessi mál þróast. Til að svara seinni spurningu hv. þingmanns þá veit ég til þess að einhver dæmi hafa komið upp, já, þar sem kjörræðismaðurinn hefur aðstoðað borgara þar í landi, þ.e. það sem hv. þingmaður spyr sérstaklega um. Einhver dæmi eru um að það hafi komið til þess að hann hafi sinnt slíkri aðstoð.

Virðulegi forseti. Á tíunda áratugnum, í upphafi hans, um 1993, var heildar „budget“ utanríkisþjónustunnar og þróunarsamvinnunnar 1.300 milljónir íslenskra króna, þar af heilar 3 milljónir eyrnamerktar menningarmálum, sum sé 0,3% af heildar „budgeti“ ráðuneytisins á þeim tíma. Þrjár meginstoðir utanríkisþjónustunnar samkvæmt lögum eru pólitísku efnahagsmálin sem sendiherra jafnan sinnir, viðskiptamálin sem viðskiptafulltrúi jafnan sinnir og svo menningarmálin sem menningarfulltrúi eða annar diplómat sinnir. Nú hafa framlög til utanríkisþjónustunnar í tölum, auðvitað að teknu tilliti til allra hluta, sirka tuttugufaldast ef ekki meir. Í samanburði við það sem ég nefndi hér áðan hefur heildarprósentan til þessarar þriðju stoðar lækkað, kannski um helming. Í ljósi þess að hugverkin og menningin eru sennilega það sem Íslendingar eru þekktastir af af öllu sem við höfum aðhafst hér þá velti ég fyrir mér hvort hæstv. utanríkisráðherra gæti verið mér sammála um að það mætti eilítið gefa í þennan þriðja og minnsta lið, svona í fjárhagslegu samhengi talið, þannig að við getum eflt þá starfsemi, þá mikilvægu starfsemi utanríkisþjónustunnar, landi og þjóð til heilla og listafólki öllu á Íslandi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessar spurningar og hugleiðingar sem við höfum áður rætt og ég er í grunninn algerlega sammála. Við sinnum miklu starfi á sviði menningar og lista í gegnum utanríkisþjónustuna, sérstaklega og fyrst og fremst sendiráðin. Sendiráðin hafa verið gríðarlega mikil verðmæti fyrir menningu og listir. Þau opna dyr fyrir þessa aðila. Fyrir utan alla þá viðburði sem þar eru, sem síðan er hægt að nýta íslenska menningu og list til að vera þátttakendur í, þá eru þau líka bara vettvangur, þetta er svið fyrir okkar aðila til að spreyta sig annars staðar. Síðan erum við líka í mikilli samvinnu við Íslandsstofu og þau hafa verið að leggja aukna áherslu á listir og skapandi greinar. Listir og skapandi greinar eiga auðvitað mjög stóran þátt í því að skapa ímynd og viðhorf til lands og þjóðar. Þetta nýja samkomulag stjórnvalda og Íslandsstofu um markaðsverkefnið Skapandi Ísland markar ákveðin þáttaskil í kynningu á íslenskri menningu erlendis. Við erum að leggja til 90 millj. kr. árlega til ársins 2025. Þannig er hægt að ráðast í umfangsmeiri kynningar en áður. Við erum því í raun að taka nýtt og stærra skref og gera áætlanir líka til lengri tíma vegna þess að þetta er samningur til lengri tíma. Hér erum við að stuðla að markvissri stefnumótun og samráði milli stjórnvalda, Íslandsstofu, miðstöðva lista og skapandi greina og fagfólks. Bara til að nefna það, fyrst ég á 15 sekúndur eftir, þá erum við með tæplega 150 menningarviðburði í ár í gegnum sendiskrifstofur okkar sem þó eru náttúrlega ekki í öllum löndum. Við eigum því að gera enn betur og við eigum að sækja fram. Við erum að gera það. Aftur endurspeglar þetta ekki bara og skýrir sál okkar sjálfra 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svarið. Ég er að setja þessi mál í samhengi við þá staðreynd sem hæstv. fjármálaráðherra upplýsti okkur um hér fyrr í dag, að um 10% af útflutningstekjum okkar Íslendinga megi rekja til hugverka. Það mætti eflaust framkalla hærri tölu ef öðruvísi reiknikúnstum væri þar beitt. Þannig að auðvitað kemur fleira til en það sem við kölluðum bókmenntir og menningarafurðir. Við eigum hér dálítið óvenjulega og öfluga umgjörð fyrir skapandi greinar. Ég nefni endurgreiðslukerfi, bæði í tónlistarframleiðslu, hljóðritunum og í kvikmyndageiranum. Ég nefni þá löggjöf sem tók gildi 1. janúar 2020 þegar hugverk, „intellectual property“ á ensku, voru lögð að jöfnu við annan eignarrétt á Íslandi, samanber „real property“ eða fasteignir, þ.e. að afnotatekjur af hugverkum bera nú, fyrst þjóða í heiminum hér á Íslandi, 22% fjármagnstekjuskatt í stað 47% tekjuskatts. Þetta eru í rauninni stórtíðindi sem eru smám saman að breiðast út um heiminn. Þetta er í rauninni sóknarfæri. Þetta er verkefni fyrir utanríkisþjónustuna og Íslandsstofu til að kynna þetta. Á bak við þessi tækifæri til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð eru líka hin duldu tækifæri sem felast í landkynningu og vexti í ferðaþjónustu, eins og við þekkjum mætavel á fjölmörgum dæmum. Þess vegna tel ég fulla ástæðu til að gefa hér í og spyr hvort ráðherrann gæti lagt á þetta aukna áherslu á næstu misserum.

Frú forseti. Ég nefni aftur að það eru gríðarlega mikil tækifæri fyrir okkur til að sækja þarna fram. Það fyrirkomulag sem hv. þingmaður nefnir sem snýr að endurgreiðslu þegar kemur að hljóðritun, við vorum fyrst í heimi til að smíða það kerfi. Þótt það hafi vissulega farið hægt af stað, eins og kannski eðlilegt er, er það að vaxa. Ég veit til þess að við vorum með kynningu, í sendiráðsbústaðnum í Stokkhólmi að ég tel, þegar kemur að kvikmyndaendurgreiðslum og hljóðritun. Þangað mættu tugir gesta víðs vegar að, bæði til þess að kynna sér og sýna áhuga. Ég er viss um að út úr því fæðast einhver frekari sambönd. Þannig að ég tel að út frá hörðum efnahagslegum staðreyndum, efnahagslegum þáttum, þá eigum við að sækja þarna fram en kannski ekki síður bara til að koma því á framfæri hvers virði það er að eiga öflugt listafólk, eiga sterka menningu, og líka, eins og verður mikilvægara og mikilvægara og við sjáum nú, að hægt sé að tala út frá því hvers virði það er að fá bara að lifa í frjálsu samfélagi. Hvaða áhrif hefur það á menningu og listir að mega búa til ljót listaverk eða segja hluti sem eru misgáfulegir? Hvers virði eru raunverulega listir, listafólk, frjáls hugsun og skapandi sem er andstaðan við eyðileggingarmáttinn sem við horfum framan í núna? Það er ekki bara vegna þess að það er efnahagslega skynsamlegt, það er líka vegna þess að það er manneskjulegt. Það endurspeglar vel hvers konar samfélagi við búum í og viljum búa í og fyrir hvað við viljum standa. Það finnst mér líka fara vel saman við kjarnann í okkar utanríkisstefnu og hvernig Ísland á að tala á alþjóðavettvangi.

Hæstv. forseti. Í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar eru loftslagsmál sett í forgang. Lögð er áhersla á baráttuna við loftslagsbreytingar með samdrætti í losun, orkuskiptum og grænni fjárfestingu. Markmiðið er að Ísland nái kolefnishlutleysi og fullum orkuskiptum eigi síðar en árið 2040 og verði þá óháð jarðefnaeldsneyti fyrst ríkja. Orkuskipti eru ríkur þáttur í framlagi Íslands til að ná árangri í baráttunni við loftslagsvána samhliða því að styrkja efnahagslega stöðu landsins og vera í forystu í orkuskiptum á alþjóðavísu. Aðgerðaáætlun í loftslagsmálum er meginverkfæri stjórnvalda í baráttu gegn loftslagsvánni. Aðgerðir sem falla undir aðgerðaáætlun í loftslagsmálum snerta mörg málefnasvið og kalla á víðtækt samstarf margra ráðuneyta. Aðgerðirnar fela m.a. í sér ívilnanir og styrki, innviðauppbyggingu, lagabreytingar, fræðslu og nýsköpun. Hér vega þyngst ívilnanir til kaupa á vistvænum ökutækjum, innviðauppbygging vegna orkuskipta, rafvæðing hafna, orkuskipti í sjávarútvegi, kolefnisbinding, samdráttur í losun frá landi og samstarf við bændur um loftslagsvænni landbúnað. Sett hafa verið fram tölusett markmið um væntan samdrátt í losun sem fylgir aðgerðunum sem og fjármögnun þar sem við á og viðmið vegna aðgerða vegna áhrifa loftslagsbreytinga á Íslandi. Önnur málefnasvið hafa einnig sett fram markmið og aðgerðir sem tengjast loftslagsmálum líkt og á sviðum samgangna og orkumála. Aðgerðaáætlun er lifandi áætlun sem verður endurskoðuð reglulega með tilliti til nýrra markmiða og árangurs aðgerða en gert er ráð fyrir að frá og með næsta ári verði allar 50 aðgerðir í aðgerðaáætlun ríkisstjórnar komnar að fullu til framkvæmda. Aukin framlög til loftslagsmála í þessari fjármálaáætlun, m.a. vegna bindingar og samdráttar gróðurhúsalofttegunda, nema uppsafnað um 1,6 milljörðum kr. á tímabilinu á málefnasviði 15 og 17, en þar á meðal er gert ráð fyrir 800 millj. kr. til að standa undir skuldbindingum Íslands vegna Kyoto-bókunarinnar fyrir annað skuldbindingartímabil 2013–2020 en samkvæmt útreikningum Umhverfisstofnunar mun vanta um 4 milljónir tonna CO 2-ígilda upp á að Ísland standi við skuldbindingar sínar. Á undanförnum árum hefur verið unnið að því að efla náttúruvernd með friðlýsingum náttúruverndarsvæða og hefur umfang friðlýstra svæða aukist töluvert. Fram undan er vinna við stjórnunar- og verndaráætlanir fyrir þessi svæði en slíkar áætlanir móta framtíðarsýn og stefnu um verndun svæðanna og hvernig skuli viðhalda verndargildi þeirra. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á stuðning til sveitarfélaga til að bæta ástand fráveitumála þannig að þau standist ýtrustu kröfur náttúruverndar um allt land en hækka þarf hlutfall íbúa sem búa við viðunandi skolphreinsun. Í þessari fjármálaáætlun er gert ráð fyrir 3,2 milljarða kr. stuðningi til sveitarfélaga vegna verkefnisins en sveitarfélög geta sótt um styrki til að mæta hluta kostnaðar vegna fráveituframkvæmda. Stefnt er að því að hlutfall hreinsaðs skólps verði komið í 95% árið 2027 en þetta hlutfall er í dag um 81%. Áfram verður unnið að því að tryggja virkni hringrásarhagkerfisins en hún felst í ábyrgri framleiðslu og neyslu og draga úr sóun með því að koma í veg fyrir myndun úrgangs og stuðla að bættri meðhöndlun hans með endurnotkun og endurvinnslu. Í ár verður um 500 millj. kr. varið til hringrásarhagkerfisins. Þar er stærsta framlagið styrkir til innviðauppbyggingar, nýsköpunar og þróunar á grundvelli stefnu um meðhöndlun úrgangs. Alls munu á tímabili fjármálaáætlunar 1,8 milljarðar renna til eflingar hringrásarhagkerfisins. Orkumál eru loftslagsmál. Tryggja þarf orkuöryggi fyrir alla landsmenn þannig að jafnvægi verði á milli framboðs og eftirspurnar eftir raforku á landsvísu. Reiknað er með því að þetta jafnvægi náist á síðari hluta fjármálaáætlunar. Auka þarf hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa í orkubúskap Íslands, bæði í samgöngum og haftengdri starfsemi, og stefnt er því að þetta hlutfall verði í lok áætlunarinnar komið í 16% hvað samgöngur varðar en 5% hvað haftengda starfsemi varðar en þessi hlutföll eru í samræmi við aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Rétt er að benda á tvö lagafrumvörp sem búið er að leggja fram á Alþingi og tryggja aukið orkuöryggi. Annars vegar er það frumvarp til breytinga á lögum um niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar með það að markmiði að hraða uppbyggingu búnaðar til bættrar orkunýtingar vegna húshitunar á köldum svæðum og hins vegar frumvarp til breytinga á lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun með það að markmiði að heimila tæknilega aflaukningu á virkjunum sem nú þegar eru í rekstri án þess að uppfærslan þurfi að fara í gegnum ferli verndar- og orkunýtingaráætlunar. Hæstv. forseti. Þetta eru í mjög stuttu máli stóru línurnar hvað varðar þau málefnasvið sem undir mig heyra. Ég fagna því að sjálfsögðu að fá tækifæri til að eiga samtal við þingmenn um einstök atriði hér á eftir.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra fyrir sína stuttu yfirferð hér. Nú er ég að reyna að átta mig á útgjaldarammanum í fjármálaáætluninni og mér sýnist að ramminn minnki eða lækki um 400 millj. kr. að raunvirði á næstu fimm árum. Það er alveg ljóst að við þurfum að fjárfesta af fullum krafti í öllu er varðar samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda, orkuskiptum sem hæstv. ráðherra verður tíðrætt um og öllu því er stuðlar að samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda og kemur í veg fyrir hamfarahlýnun þannig að við förum ekki yfir 1,5°C á þessari öld. En er það rétt skilið hjá mér, frú forseti, að hér sé um lækkun á raunvirði að ræða? Það má vera að hér sé einhver tilflutningur framlaga en ég hefði haldið að einmitt í þessari fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, sem á að gilda frá 2023–2027, ætti að vera gríðarleg aukning á málefnasviði hæstv. ráðherra svo að markmiðum okkar í loftslagsmálum verði örugglega náð og einnig önnur þau mál er heyra undir ráðherrann, umhverfis- og náttúruvernd. Ég vona að hæstv. ráðherra geti svarað þessu en ég verð að viðurkenna að ég á erfitt með að átta mig á þessari stöðu í köflunum er varða ráðuneyti hans í áætluninni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar. Ég held að það séu nokkrir hlutir sem við þurfum, alla vega í mínum huga, að ræða. Í fyrsta lagi er stóra málið að við náum árangri. Ég skal alveg viðurkenna að mér hefur fundist umræðan þegar kemur að þessum málum, sérstaklega loftslagsmálunum, enn þá vera á þeim stað að við erum að velta fyrir okkur einstaka fjárlagaliðum. Nú er það auðvitað nauðsynlegt en árangurinn verður ekki mældur með því. Það er ekki þannig þegar kemur að því og þessi mál verða gerð upp að við munum segja að fjárlagaliður X hafi hækkað um þetta. Við mælum árangurinn ekki þannig. Þetta verður mælt með því hvort við náum að minnka útblástur og náum þess vegna þeim árangri sem við ætlum að ná í samstarfi við aðrar þjóðir. Ég er að vonast til þess að við förum að komast á þann stað að við ræðum hlutina út frá þeim forsendum. Við skulum bara horfa á hlutina alveg eins og þeir eru. Við erum með ofsalega metnaðarfull markmið. Við erum með aðgerðaáætlun með einhverjum 50 liðum. Ég er ekki að gera neinar athugasemdir við uppleggið sem þar er, alls ekki, en við erum að byrja í ákveðinni vegferð sem mun taka miklum breytingum. Ef okkur vantar fjármagn, og ég held að það liggi alveg fyrir að við munum aldrei setja nægt fjármagn í þetta, þá þurfum við að bæta í. Hins vegar er náttúrlega stóra málið að við náum árangri í stóra markmiðinu og við þurfum að koma okkur úr því að vera að ræða hlutina og fara í það að framkvæma.

Frú forseti. Því miður staðfesti hæstv. ráðherra grun minn um að hér væri um lækkun að raunvirði að ræða. Ég skil hvað ráðherrann segir þegar hann talar um árangur og að hann skipti mestu máli þannig að við náum loftslagsmarkmiðum okkar. En mig langar til að benda á, frú forseti, að allir sem ætla að ná árangri í loftslagsmálum, alvörusamdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda, eru að verja stórkostlegum fjármunum í allar þær aðgerðir sem þú þarft að fara í í einu landi til að ná árangri, hvort sem það er í samgöngumálum, í landbúnaði, í raforkuvinnslu eða öðru. Í rauninni er það þannig að öll nýsköpun, öll opinber fjárfesting, ætti að hafa það að meginmarkmiði að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, að meginmarkmiði. Ég er ekkert endilega viss um að við hæstv. ráðherra séum ósammála um þetta en það læðast að mér áhyggjur ef aðgerðaáætlunin sem slík er verkfæri, sem ég hélt að væri svona verkfæri sem stjórnvöld hefðu komið sér saman um að nota, en samt ekki endilega aðalmálið og ekki endilega aðalmálið að verja því fé í framkvæmdir og fjárfestingar sem þarf. Ég geri ekki lítið úr því að það þurfi auðvitað líka fjárfestingar í einkageiranum, að sjálfsögðu þarf þær líka. En það verður alltaf þannig að hið opinbera verður að leiða þetta verkefni. Þannig er það í nágrannalöndum okkar og þannig verður það að vera hér líka. Ég held að með því að tala bara um árangurinn séum við í rauninni að koma okkur hjá umræðunni um þær aðgerðir sem er algerlega nauðsynlegt að ráðast í hér á landi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Aukin framlög til loftslagsmála í þessari fjármálaáætlun, m.a. vegna bindingar og samdráttar gróðurhúsalofttegunda, nema uppsafnað um 1,6 milljörðum kr. á tímabilinu á málefnasviði 15–17. Síðan er ýmislegt annað á málefnasviðinu. Þar erum við bara að tala um loftslagsmálin. En mér fannst hv. þingmaður hitta naglann á höfuðið þegar hún vísaði í að þetta snýr að öllum þáttum þjóðlífsins. Hv. þingmaður vísaði til nýsköpunar. Hv. þingmaður vísaði til orkumála. Hv. þingmaður vísaði til samgöngumála. Hv. þingmaður hefði getað haldið áfram með byggingar. Ég varð fyrir svolitlum vonbrigðum þegar ég sá að nýbyggingin okkar alþingismanna hér væri ekki alveg hugsuð út frá þeim forsendum. En ég tek bara eitt dæmi. Þessi fjármálaáætlun sem snýr að þessu málefnasviði verður aldrei tæmandi. Við vitum alveg að stóra verkefnið er orkuskiptin. Auðvitað er það miklu minna verkefni en í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Við erum búin með 85% en 15% eru samt stór og það er ekki hægt að gera því tæmandi skil. Ég held að það sé ekki góð hugmynd að neinn sé þar en ef einhver þyrfti að vera þar þá þyrfti ég væntanlega að taka yfir öll málefnasvið ríkisstjórnarinnar og ég held að það yrði nokkuð umdeilt. En þetta á við um öll málefnasvið. Þetta snýr að viðhorfsbreytingu. Þetta er þjóðarátak og við verðum að hafa það í huga þegar við erum að ræða þessi mál. Það er bara það, virðulegi forseti, sem ég er að draga athyglina að.

Virðulegi forseti. Raforkuöryggi og raforkumál almennt á Vestfjörðum hafa alltaf verið í nokkurri sérstöðu. Fyrrverandi iðnaðarráðherra, Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, setti á fót starfshóp um mitt ár í fyrra sem hafði það hlutverk að kanna hvaða leiðir væru færar til að þoka málum á sviði orkumála á Vestfjörðum í rétta átt með samstilltu átaki í samræmi við áherslur stjórnvalda um orkustefnu. Starfshópurinn hefur þegar skilað af sér skýrslu sem á að kynna á málþingi um orkumál sem fer fram á Ísafirði á morgun. Nú hefur sú sem hér stendur ekki séð skýrsluna en getur sér þó til um innihald hennar og um stöðu mála í fjórðungnum. Raforkuskortur hefur nær alltaf verið til staðar á Vestfjörðum sem hefur skapað óviðunandi raforkuöryggi. Það vantar tilfinnanlega að framleiða meiri raforku innan fjórðungsins. Meiri raforkuframleiðsla kallar á styrkingu meginflutningskerfis og tvöföldun vesturlínu. Í skýrslu um stöðu og áskoranir Íslands í orkumálum er gerð grein fyrir orkuþörf þjóðarinnar með vísan til áherslna og markmiða stjórnvalda í loftslagsmálum. Í skýrslunni er einnig farið yfir stöðuna á flutningskerfinu og orkumarkaðinn. Vestfirðingar eiga þó nokkuð inni til að geta staðið jafnfætis öðrum landsfjórðungum í orkumálum, hvað þá heldur þegar snýr að þeim metnaðarfullu markmiðum sem við ætlum að setja okkur í loftslagsmálum. Þá kem ég að spurningu minni til hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra - hún er nokkuð stór enda rétt inn í nóttina, þetta er miskunnarlaust hjá mér - hvort við getum séð þess merki í þessari fjármálaáætlun að Vestfirðingar megi vænta þess innan hennar tímamarka að jafna stöðu Vestfirðinga við aðra landshluta þegar kemur að raforkuöryggi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og geri engar athugasemdir við það þó að hv. þingmaður komi hér með grimmar spurningar inn í nóttina. Að öllu gamni slepptu snýr auðvitað allt það sem snýr að þessari fjármálaáætlun að allri þjóðinni. Það sem hv. þingmaður vísar til og er ekkert leyndarmál að við finnum fyrir og höfum heyrt mikið um, ekki bara á Vestfjörðum því að þegar menn skoða stöðuskýrslu, grænbókina, er ákall frá öllum landshlutum um að verða ekki út undan þegar kemur að grænum orkumálum, að fá að taka þátt í grænu byltingunni. Það er auðvitað mikið ákall frá Vestfjörðum en það í sjálfu sér fer inn á miklu fleiri svið en bara það sem snýr að þessum málaflokki. Ég hlakka til, eins og hv. þingmaður, að sjá þær niðurstöður sem koma fram í þeirri skýrslu sem hv. þingmaður vísaði til og fer með flugi í fyrramálið til Ísafjarðar til að ræða þessi mál. Ég tel að það sé mjög skynsamlegt að niðurstöður skýrslunnar séu ræddar með íbúum fjórðungsins á opnum fundum og vænti þess að við munum sömuleiðis ræða þetta hér í þessum sal og líka í hv. þingnefndum. Það sem ég er að vísa til snýr ekki eingöngu að krónum og aurum í þeim málaflokkum sem heyra undir þetta málefnasvið. Þetta er auðvitað stærra og ef við erum að fara í orkuframkvæmdir þá heyrir það ekki beint undir þessi málefnasvið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og óska honum góðrar ferðar vestur. Ég veit að hann verður margs vísari eftir þann dag, þó ekki væri nema hann hafi gaman af ferðinni. Í fjármálaáætlun er talað um mikilvægi grunnrannsókna á náttúru og auðlindum landsins, vöktun á náttúruvá, náttúru landsins, áhrif landnýtingar og umhverfisþátta ásamt miðlun og hagnýtum rannsóknum. Þá er sennilega hægt að hugsa til mikilvægis náttúrustofa en þær eru átta talsins í öllum landsfjórðungum. Þær sinna rannsóknum á náttúru Íslands og eru sérhæfðar eftir landshlutum. Mikil og góð reynsla er af starfsemi náttúrustofanna og hafa þær sinnt mikilvægum rannsóknarstörfum í nærri 30 ár. Í fjármálaáætlun sem við höfum hér til umfjöllunar er talað um áskoranir eins og loftslagsbreytingar sem geta haft í för með sér miklar breytingar á náttúrufari. Því er brýnt að vakta vel þróun náttúrufars hér á landi og breytingar sem rekja má til umhverfis og mannlegra athafna. Ófullnægjandi vöktunarstig náttúruvár getur aukið líkur á eigna- og manntjóni. Því er mikilvægt að efla vöktunarkerfi vegna náttúruvár og efla rannsóknir á áhrifum loftslagsbreytinga. Náttúrustofur um land allt búa yfir miklum mannauði, þekkingu og ekki síst gríðarlegri reynslu í þessum málum. Því vil ég spyrja hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra í fyrsta lagi hvort ekki sé rétti tíminn til að efla starfsemi náttúrustofa um landið til að byggja undir þessi markmið sem finna má í fjármálaáætlun, sem hér liggur fyrir til umræðu, og í öðru lagi hvort ekki sé mikilvægt að styrkja samstarf náttúrustofa og stofnana ríkisins í þeim tilgangi að nýta fjármagn til þekkingaröflunar og vöktunar á náttúru landsins sem best.

Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Hv. þingmaður vísaði áðan í að fyrri spurning hafi verið stór. Þessi spurning er í rauninni miklu stærri. Báðar eru stórar og snerta mjög mikilvæga þætti. Hv. þingmaður vísar til markmiða varðandi grunnrannsóknir, vöktun og annað slíkt og vísaði líka sérstaklega til náttúruvár. Eitt af því sem við erum að horfa á þegar kemur að aðlögun að loftslagsbreytingum er það að við þurfum því miður að hafa meiri áhyggjur af hlutum eins og aurskriðum og öðru slíku. Ég nefni þetta vegna þess að ég lít svo á að það sé alltaf gott að líta á hvernig við myndum nálgast þetta ef við værum að byrja með autt blað. Í mínum huga er stóra myndin - ég ætla ekki að fara í nákvæm smáatriði vegna þess að þau liggja ekki fyrir - og það sem snýr að því ráðuneyti sem ég stýri þá er stærsti hlutinn af umfjöllunarefnunum, ef svo má að orði komast, á landsbyggðinni. Það er þess vegna fullkomlega eðlilegt og æskilegt að starfsfólk og starfsemi séu staðsett á landsbyggðinni, m.a. út af staðþekkingu, svo ég taki bara eitt dæmi. En það má nefna margt fleira sem er mjög æskilegt. Auðvitað er þetta alhæfing og það þarf að skoða þessi mál og verður gert út frá þessum gleraugum. En hv. þingmaður vísaði til náttúrustofa og samstarfs við aðrar opinberar stofnanir sem gegna mikilvægu hlutverki og stutta svarið er að auðvitað er mjög æskilegt að það verði. En ég held að við eigum að líta líka á stofnanauppbygginguna og þá starfsemi sem þar er með sérstaklega þessum augum, að taka mið af því að umfjöllunarefnin, ef þannig má að orði komast, eru að stærstum hluta, a.m.k. mjög stórum hluta, á landsbyggðinni.

Virðulegur forseti. Ég er með fyrirspurn til umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra. Við auglýsum okkur sem grænt land og í þessari fjármálaáætlun er tekið fram að öll raforka sem við framleiðum sé af endurnýjanlegum uppruna. Það er gott og vel. En orkan sem við notum er annað mál. Ég kem frá Vestmannaeyjum og þar eru loðnubræðslur keyrðar á olíu alla vertíðina og meira að segja sundlaugin okkar er keyrð á olíu. Ég tel að við þurfum að skoða betur möguleika á að virkja sjávarföll og sjávarstrauma enda eru í kringum eyjarnar sterkir straumar. Einnig tel ég að við þurfum að skoða möguleikana á því að nýta vindorku fyrir orkuþörf Vestmannaeyja. Auk þess vantar okkur varanlega lausn á sorphirðumálum. Við höfum verið ferja sorp upp á land í mörg ár vegna þess að það er engin sorpbrennsla lengur í Eyjum. Er hæstv. ráðherra sammála mér að leita þurfi lausna í umhverfis- og orkumálum Vestmannaeyja, t.d. með því að nýta sjávarföll, sjávarstrauma og vindorku? Hvaða lausnir sér hæstv. ráðherra í orkumálum og sorphirðumálum í Vestmannaeyjum sem og víða á landsbyggðinni?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Stutta svarið er já. Hv. þingmaður vísaði hér í sjávarföll og sjávarstrauma sem miðað við þær upplýsingar sem ég hef, þá eru það mjög spennandi valkostir en stutt á veg komnir. En ég held að það séu flestir sammála um að þar séu miklir möguleikar. Vindorkan hefur á örskömmum tíma breyst frá því að vera eitthvað sem við litum ekki á að væri neinn valkostur í það að vera hagkvæmasti valkosturinn þegar kemur að orkunýtingu almennt talað. Og ef ég mætti bæta í upptalninguna þá finnst mér svolítið vanta, sem er kannski bara út af viðhorfi okkar Íslendinga til veðurfarsins hér, að við tölum um sólarorkuna. Við tölum lítið um hana en hún er nýtt víða, líka norðarlega. Það er hægt að nýta hana hér líka. Þetta snýst ekki um að það sé slík sól að maður brenni, þú þarft bara birtu og framþróun í þessum málum hefur verið mikil. Hv. þingmaður vísaði líka í sorphirðuna. Ég held nefnilega að það sem við teljum smátt geti bara verið mjög stórt og reyndar eru þessir hlutir sem hv. þingmaður nefndi ekkert smáir. Umræðan hefur stundum verið sú að við erum að takast á við mjög, alla vega á íslenskan mælikvarða, stóra hluti og erum að deila um þá en við missum kannski sjónar á því sem er nær okkur og gæti verið auðveldara og náðst betri sátt um og gæti verið vænlegur kostur. Hv. þingmaður nefndi hér nokkra og stutta svarið er já. Ég tel þetta afskaplega mikilvægt, hvort sem það er í Vestmannaeyjum eða á öðrum stöðum. Þarna eru líka hlutir sem snúa að því að spara orku eins og varmadælur sem Vestmannaeyingar hafa góða reynslu af. Það er komið frumvarp fyrir þingið frá mér sem miðar að því að geta einfaldað það kerfi 

Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svörin og hvet hann eindregið til að setja svolítinn kraft í málið, ég held að það veiti ekki af. Við erum að urða í Vestmannaeyjum sennilega meiri hlutann af okkar sorpi, sem er náttúrlega alveg skelfilegt. Til framtíðar litið þá er ekkert að gerast í raun og veru. Eftir því sem ég veit best er verið að herða alla löggjöf um þessi sorphirðumál og brennslumál um næstu áramót og maður hefur bara áhyggjur af stöðunni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Aðeins varðandi löggjöfina sem tekur gildi um næstu áramót. Ég hvet hv. þingmann til að líta það aðeins bjartsýnni augum vegna þess að þar erum við að setja okkur markmið, við erum á eftir. Á mörgum sviðum erum við framarlega og á undan öðrum en þegar kemur að endurnýtingu og við getum sagt bara sorphirðu þá megum við gera miklu, miklu betur. Þar eru sett metnaðarfull markmið. En þetta er mikið til umræðu núna og ég er að heimsækja fulltrúa sveitarfélaga og fyrirtækja til að ræða þessi mál og það á að vera tryggt að það sé líka sveigjanleiki í lögunum til þess að ná markmiðunum með mismunandi leiðum. Aðalatriðið er að við séum að flokka og það skili sér á rétta staði. Það er aðalatriðið. Síðan erum við Íslendingar þannig að 85% íbúa eru, ef ég man rétt, innan Hvítár, en síðan erum við með fámenna staði úti um allt land. Það er ekkert að því og í rauninni bara mjög jákvætt og við leitum bestu leiða til þess að ná þessum markmiðum og við þurfum bara að sjá til þess að laga- og reglugerðakerfið sé ekki að þvælast fyrir því. Aðalatriðið er þetta; að við séum að flokka og það sem við flokkum fari á réttan stað. En það eru margar leiðir í því og nú þegar eru sveitarfélög að gera það með misjöfnum hætti, sum með mjög góðum árangri. En í heildina litið þá verðum við að gera miklu betur. Það er markmiðið með lögunum. Ef við þurfum eitthvað að snurfusa hluti þar til að gera landsmönnum auðveldara að ná þessum markmiðum þá eigum við að líta það jákvæðum augum.

Frú forseti. Árið 2025 er árið sem heimsbyggðin og þar með Ísland þarf að vera búin að toppa losun á koltvísýringi og síðan að minnka hana verulega. 2025 er bara árið sem er á miðju tímabili þessarar fjármálaáætlunar þannig að það er ekki eftir neinu að bíða. Aðgerðir þarf strax. Hér var rætt fyrr í kvöld hvernig aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum talaði ekki nógu mikið inn í þessa fjármálaáætlun. Mig langar að taka þann þráð upp og benda á hvernig loftslagsáherslur í þessari fjármálaáætlun tala ekki heldur nógu mikið við loftslagsáætlanir í fjármálaáætluninni. Það er nefnilega ágætt hérna á málasviði umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að þar er sett markmið um 55% samdrátt í nettólosun, á málefnasviði 17. Það eru sett markmið um losun á þremur öðrum stöðum í áætluninni; frá landbúnaði, samgöngum á landi og svo er það svokallað ESD. ESD er sérstaklega áhugavert vegna þess að það er nákvæmlega sama mengi losunar og þessi 55% tala nær yfir. ESD stendur fyrir Effort Sharing Directive, sem er væntanlega samfélagslosunin eða losun á beinni ábyrgð stjórnvalda. Nema hvað, þar á málefnasviði 7, er talað um að losunin fari niður í 2.700 kílótonn af CO 2-ígildum fyrir árið 2027. Það er ekki nema 14% samdráttur í losun frá árinu 2005, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sitt innlegg. Ég held að það sé ekki hægt að kvarta undan því að það vanti markmiðin. Ég held að það sé ekki vandamálið. Aðalatriðið er að verkefnið er stórt og ég hef ekki heyrt neinn mann sem hefur þekkingu á þessu halda öðru fram en að við séum með metnaðarfull markmið. Spurningin er um það hvernig við ætlum að ná þeim. Ef hv. þingmaður er að vísa til þess almennt að í þeim áætlunum sem við erum með í hinum ýmsum málum endurspeglist loftslagsmarkmiðin ekki nægilega skýrt þá held ég að það geti verið eitthvað til í því. En ég held að það muni breytast og ég hef fulla trú á að það muni breytast. Það er verkefnið. Við þurfum að vera með þau gleraugu, loftslagsmarkmiðsgleraugun, á öllum þáttum. Það er stóra verkefnið. Ég skal alveg viðurkenna það að mér finnst þetta stundum fara svolítið í umræður um að við erum sífellt - eða kannski ekki sífellt, en umræðan er svona meira um einhverjar tölur og prósentur. En við vitum alveg hver markmiðin eru. Þau hafa ekki farið fram hjá neinum og eru opinber og koma fram í stjórnarsáttmálanum. En við verðum að koma okkur á þann stað að fara í tölusett markmið um það hvernig við ætlum að ná þessu í einstaka geirum. Það er stóra markmiðið. Það er markmið allra, ekki bara hjá þeim sem eru hérna inni í þessum sal vegna þess að það liggur alveg fyrir að jafnvel þótt við værum 100% sammála um alla hluti hér þá gerist lítið í málaflokknum ef við erum ekki með þá aðila sem þurfa að framkvæma þá með okkur.

Frú forseti. Nei, ég var einmitt ekki að kvarta undan því að það vantaði markmið. Ég var að benda á varðandi markmiðið um samdrátt í nákvæmlega sömu losun, ekki brotið niður á geira heldur stóra talan um 55% markmiðið sem birtist á bls. 322, að á bls. 277 er hægt að reikna það upp í 14% samdrátt, markmið um samdrátt í losun á nákvæmlega sama sviði. Það skeikar næstum ferföldu innan sama skjals á vegum sömu ríkisstjórnar sem segist vera með sama metnaðinn en er ekki búin að samtvinna loftslagsmálin nógu vel til að það endurspeglist í þessu eina skjali sem við erum með til umfjöllunar. 2025 er árið sem við þurfum að ná hápunkti og fara að lækka losun á heimsvísu og svona handarbakavinnubrögð eru ekki það sem við viljum sjá á þeim tímapunkti. Mig langar hins vegar að spyrja um markmið um orkuskipti í samgöngum sem voru hér til umræðu fyrr í dag og enn sem komið er er að margra mati, m.a. þess sem hér stendur, of mikil áhersla á að skipta einfaldlega mótorum út í farartækjunum en ekki að t.d. fækka bílum eða gera annað sem hægt er að gera til að draga úr umferðarmagni og þar með fækka eknum kílómetrum. Að breyta ferðavenjum köllum við þetta. Það er kafli í fjármálaáætluninni um sjálfbæra fjármögnun grænna verkefna þar sem er ekkert talað um almenningssamgöngur t.d., sem er eitthvert mest borðleggjandi fjárfestingarverkefni sem hægt væri að ráðast í til þess akkúrat að breyta ferðavenjum og ná fram miklu víðtækari 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans innlegg. Hv. þingmaður er áhugasamur um almenningssamgöngur og ég geri engar athugasemdir við það. Auðvitað er það þannig þegar kemur að orkuskiptunum að þá snýst þetta um það að fara úr jarðefnaeldsneyti yfir í græna orku og þess vegna eru menn að fara úr bensín- og dísilbílunum yfir í græna orku og rafmagn. Það eru jákvæð teikn hins vegar líka þegar kemur að öðrum samgöngumátum eins og innanlandsfluginu og fyrsta rafflugvélin er komin til landsins. Þær fyrstu, miðað við þær heimildir sem ég hef séð, eru að fara 2026 í fjöldaframleiðslu, það er vél sem er 19 sæta sem verður 65–80% ódýrari í rekstri heldur en þær sem nú eru. Ef það gengur eftir þá er það bylting í almenningssamgöngum, fullkomin bylting og myndi þýða að við gætum nýtt þá flugvelli sem við erum ekki að nýta núna sem eru víðs vegar um landið og myndi létta mjög á vegakerfinu og þýddi náttúrlega mjög aukna umferð um Reykjavíkurflugvöll eins og aðra flugvelli. Það verður áhugavert að sjá hvað gerist líka sömuleiðis í skipum. Flaggskip okkar í orkuskiptunum er án nokkurs vafa Herjólfur sem keyrir áfram á rafmagni. Það eru fáir með þær hugmyndir að við munum keyra skip sem sigla mjög langt á rafmagni en hins vegar liggur alveg fyrir að menn telja líklegt að ferjur, sem eru auðvitað almenningssamgöngur, geti keyrt áfram á rafmagni eins og Herjólfur. Þannig að það eru margir spennandi valkostir þegar kemur að þessu en hins vegar er erfitt um þetta að spá vegna þess að sem betur fer er þetta hröð þróun. Það er mjög mikið í gangi. Það er alveg ljóst að það er líklegt að sá sem er með nákvæman spádóm núna um hvernig mál munu þróast 

Frú forseti. Það kemur væntanlega hvorki hv. þingmönnum né hæstv. ráðherra á óvart að mig langar að forvitnast örlítið um áform um stofnun þjóðgarðs á miðhálendi Íslands. Í stjórnarsáttmála segir að unnið verði að stofnun þjóðgarðs á þegar friðlýstum svæðum og jöklum á þjóðlendum á miðhálendinu. Þegar friðlýst svæði á miðhálendinu eru þó nokkur og þeirra stærst mun vera Vatnajökulsþjóðgarður sem þekur jú alla jökulhettuna. Ætli það séu ekki um 14% landsins sem þar eru undir. Mig langaði að forvitnast í samhengi þeirrar fjármálaáætlunar sem við ræðum hér. Þetta er aðeins annað markmið en var í tíð fyrri ríkisstjórnar þar sem lögð var heilmikil vinna í það verkefni að ræða stofnun miðhálendisþjóðgarðs eða þjóðgarðs á hálendi Íslands sem sannarlega þurfti mikla og fékk mikla umræðu, mjög nauðsynlega umræðu, en hún kláraðist ekki alveg og ljóst að það þarf að gera það í frekara samtali og samráði. Það sem hangir sannarlega með friðlýstum svæðum og uppbyggingu þeirra er uppbygging innviða, svo sem gestastofa, göngustíga, salerna og allt þetta sem tengist þessum verkefnum. Vissulega má ætla að á mörgum þessara þegar friðlýstu svæða sé staðan ansi góð eins og hún er í dag. En eitthvað hlýtur að þurfa til viðbótar og mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort og hvernig gert sé ráð fyrir því í þessari áætlun að uppbyggingarþörf fylgjandi stofnun þjóðgarðs á hálendinu verði mætt, hvort það sé með sérstökum fjárveitingum til einstakra gestastofa eða með því mjög svo ágæta tæki, landsáætlun um uppbyggingu innviða.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég kýs að nálgast þetta svona: Í fyrsta lagi tel ég að sú vinna sem var unnin, það samtal sem var tekið þó að það gæti orðið svolítið erfitt, nýtist og ég lít svo á að þegar kemur að þjóðgarði sé það, eins og nafnið gefur til kynna, garður fyrir þjóðina. Eins og mér sýnist þetta vera núna vantar svolítið upp á það að stór hluti þjóðarinnar sé sannfærður um að garðurinn sé fyrir þann part af þjóðinni sem hann telur sig tilheyra. Það sem ég er að segja er að á þeim fundum sem ég hef haldið í þessu embætti greinir maður tortryggni. Þá er það bara verkefnið að finna leiðir til að ná því markmiði sem lagt er upp með í stjórnarsáttmála að allir geti verið sáttir eða sem allra flestir og við séum að búa til stærri þjóðgarð en við erum með núna. Við erum með Vatnajökulsþjóðgarð. Við erum með þjóðgarðinn á Þingvöllum. Við erum með þjóðgarðinn á Snæfellsnesi. Við erum með friðlýst svæði sem þekja eftir því sem ég best veit 30% af landinu. Við þurfum að sjá til þess að þetta sé þannig að fólki líði vel með fyrirkomulagið, hvernig sem það verður útfært og líti svo á að það sé partur af því. Hv. þingmaður vísaði til ágætistækis sem ég fljótt á litið sé ekki neina stóra galla á sem er landsáætlun um innviði. Mér sýnist að menn hafi lagt upp með skynsömum hætti en ég kem betur að því í mínu seinna andsvari.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Við deilum alveg þeirri sýn og skoðun að um þjóðgarða sem þjóðin á saman þarf að ríkja sátt og eining. Hins vegar held ég að í stöðu og tilfelli þeirra svæða sem um ræðir akkúrat núna, það er þegar friðlýstra svæða og núverandi þjóðgarða, sé sannarlega komin í einhverjum tilfellum yfir 40 ára reynsla á mikilvægi þessara svæða sem eru, skulum við segja, frátekin fyrir þjóðina alla. Ég geri mér alveg grein fyrir því að ef ráðast á í breytingar, eins og hugmyndir eru um, á lögum til að efla og styrkja vernd þessara svæða og tryggja aðgang að þeim og umgengni þá gæti líka þurft einhvers konar uppbyggingu innviða. Það gætu verið einstakar gestastofur sem eru kostnaðarsamar framkvæmdir og skipta máli, en jafnframt minni innviðir, svo sem salerni og annað því um líkt, sem við vitum að skiptir mjög miklu máli. Í því ljósi treysti ég því að við sjáum þess merki í þessari fjármálaáætlun að gert sé ráð fyrir því. Annað sem mig langar að nefna örstutt í lokin. Í ljósi allrar umræðu um loftslagsmál, sem er ekki minna mikilvæg í þessu samhengi öllu saman, þá er líka aukin áhersla að verða á mikilvægi verndarsvæða sem ákveðinnar mótvægisaðgerðar við óheillaþróun í loftslagsmálum. Í annars ágætri fjármálaáætlun um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu er talað um að það felist í því tækifæri til að þróa samstarf við landeigendur um verkefni í náttúruvernd á svæðum sem ekki hafa hlotið friðlýsingu eða friðun og teljast sérstök sakir landslags, gróðurfars eða dýralífs. Mig langar í því samhengi að spyrja hæstv. ráðherra: Sér hann í því tækifæri á þeim svæðum á miðhálendi Íslands þar sem ekki endilega verður þjóðgarður því það eru ekki þegar friðlýst svæði? Væri hægt að ráðast í svona samstarfsverkefni einmitt með bændum og öðrum hagaðilum inni á hálendinu til að styrkja náttúruverndina innan miðhálendislínunnar þó ekki sé endilega um friðlýst svæði að ræða?

Ég þakka aftur hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar og hans innlegg. Ég kom ekki að því áðan en það er verið að klára þjóðgarðsmiðstöð á Hellissandi, Kirkjubæjarklaustri og í Mývatnssveit. Þetta eru stórar og dýrar framkvæmdir en ég trúi því að þær muni skila sér. Þetta er tæpur milljarður á þessu ári og 1,2 milljarðar 2023. Hv. þingmaður þekkir þetta mál mjög vel. Svo sannarlega var það ekki ég sem setti þetta á laggirnar, það voru þeir sem voru á undan mér á vettvangi og ég tel að þetta sé skynsamlegt. Hv. þingmaður vísaði hér til hlutar sem mér finnst vera algerlega þess virði að skoða mjög gaumgæfilega. Ég skal alveg viðurkenna að ég er mjög mikið að passa mig á að segja ekki hvernig hlutirnir eigi að vera af því þú getur ekki bæði tekið samtalið og hlustað og svo mætt og sagt: Heyrðu, þetta á að vera svona. Eini gallinn er sá að það eru bara 24 stundir í sólarhringnum. En ég reyni að fara það sem ég mögulega get til þess að hlusta á þá aðila sem búa við þjóðgarðinn, búa við friðlýstu svæðin. Það eru mismunandi sjónarmið, það eru mismunandi aðstæður en eitt markmiðið er að líta alveg sérstaklega til þess. Ég held að stóra verkefnið sé núna einhvern veginn að vinna á tortryggninni þannig að fólk geti treyst því að þær breytingar sem eru gerðar og það fyrirkomulag sem verði muni ekki taka einhverjum breytingum, að það sem var lagt upp með og kynnt breytist allt í einu í einni svipan. Svo er ýmislegt sem ég get ekki lagt upp núna því að verkefnið er auðvitað mjög spennandi og framtíðarsýnin er mjög spennandi. En hún gengur út á það að fólk bæði sé sátt við og treysti því og trúi því að það verði þannig um framtíð.

Frú forseti. Eitt er það sem hægri menn aðhyllast öðru fremur og það er að rétt verð sé greitt fyrir gæði, hvers konar verðmæti og jafnvel tjón líka. Sú umræða hefur verið hávær að þjóðhagslega tjónið sem stafar af losun mengandi lofttegunda og efna hafi ekki verið metið að fullu. Í fyrsta lagi veldur mengandi losun skaða á náttúrulegum vistkerfum sem erfitt er að meta til fjár en getur haft áhrif langt inn í framtíðina eins og við þekkjum. Í öðru lagi bíður fólk heilsufarslegt tjón af loftslagsbreytingum. Í þriðja lagi valda loftslagsbreytingar á heimsvísu uppskerubresti og skorti sem getur svo haft bein áhrif á matvælaverð hér á landi. Í fjórða lagi ber íslenska ríkið fjárhagslegar skuldbindingar á grundvelli alþjóðasamninga um loftslagsmál þegar ríkisstjórnin nær ekki markmiðum sínum. Í þessari fjármálaáætlun eru t.d. 800 millj. kr. eyrnamerktar vegna Kyoto-bókunarinnar og svona má lengi telja. Krafan er sú að fjárhagslegur kostnaður samfélagsins af mengun sé metinn með þessum hætti og gjald lagt í samræmi við það. Á meðan það er ekki gert er til staðar markaðsskekkja sem gerir hlutfallslega arðbærara að menga en að gera það ekki. Þetta er kallað mengunarbótareglan og þeir sem menga borga. Tekjum hins opinbera af slíkri gjaldlagningu er síðan hægt að verja í stuðning við græna nýsköpun eða til almennrar skattalækkunar. Þannig yrði hægt að skapa tvöfaldan hvata til að draga úr losun og stuðla að því að við náum loftslagsmarkmiðum okkar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi sett sig inn í þessa umræðu og hver afstaða hans sé til þess að losun mengandi lofttegunda og efna verði gjaldlögð í samræmi við kostnað samfélagsins af henni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans innlegg og fyrirspurnina. Það er í sjálfu sér auðvelt að taka undir það sem hv. þingmaður segir. Síðan þegar kemur að framkvæmdinni getur það verið aðeins snúnara og reyndar fór hv. þingmaður alveg ágætlega yfir það. Hv. þingmaður vísaði til þess eðlilega að það væri erfitt að verðleggja þessa hluti. Ég held að stóra málið sé að það sem við erum að gera en þurfum að gera meira af er að við erum að breyta hlutum í þá veru að við erum að setja, hvort sem það heita ívilnanir, skattar eða framkvæmdir, við erum að miða að því að gera hér mun loftslagsvænna samfélag, ef þannig má að orði komast. Þetta snýr ekki bara að sköttum og gjöldum. Svo getum við litið á t.d. ívilnanir í sköttum. Hvað er það nákvæmlega? Við erum náttúrlega búin að stórefla og stórauka, og verðum að gera það, þegar kemur að nýsköpun í þjóðfélaginu. Við munum aldrei leysa þennan vanda nema með nýsköpun og tækniframkvæmdum. Annað líka með hið opinbera. Hvað köllum við það - sem ég vona að við gerum í auknum mæli, við verðum að gera það og það er markmið þegar kemur t.d. að byggingum og fjárfestingum en það getur verið dýrara, alla vega til skamms tíma - hvað köllum við það? Eru það skattar og gjöld þegar við ákveðum að hið opinbera setji þau markmið að allar byggingar séu eins loftslagsvænar og mögulegt er, innkaup eins loftslagsvæn og mögulegt er? Þetta er svolítið auðveldara um að tala en í að komast en samt ekki. Ef allir eru með augun á boltanum - ég veit við hv. þingmaður getum auðveldlega notað slíkar líkingar út af okkar áhugamálum - þá komumst við í mark. 

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið og fyrir að taka þátt í umræðunni með okkur í kvöld. Þetta eru auðvitað brýn mál, umhverfis- og loftslagsmálin, og þau ættu með réttu að teygja sig í gegnum alla málaflokka fjármálaáætlunar og alla málaflokka ríkisstjórnarinnar, sem ég veit svo sem að er í orði kveðnu en síðan þarf framtíðin að skera úr um það hvort það nái á borðið sjálft. Mig langar sérstaklega að líta til rammans sem er settur um ráðuneyti hæstv. ráðherra og þá lækkun um 600 millj. kr. sem áætluð er á stuðningi við græna fjárfestingu undir lok tímabilsins. Ég hefði ætlað að hæstv. ráðherra legði áherslu á stuðning við einkaframtakið og sæi kosti þess að örva það, ekki síst til að tryggja að framfarir á sviði umhverfis- og loftslagsmála eigi sér ekki einungis stað hjá hinu opinbera heldur í samfélaginu öllu, enda getur nokkur kostnaður fylgt slíkum breytingum fyrir atvinnulífið eins og við þekkjum. Því vil ég spyrja hvort þessi lækkun sé til marks um stefnubreytingu hjá ríkisstjórninni, um að draga úr stuðningi við græna fjárfestingu undir lok tímabils fjármálaáætlunar, eða hvort hér hafi fjármunir verið teknir til að stoppa í gat annars staðar í áætluninni án frekari skýringar. Síðan langar mig líka að spyrja hæstv. ráðherra um orkuskiptin og fyrirsjáanlega orkuþörf en auðvitað er talsvert tekist á um þessi mál í samfélaginu eins og við þekkjum, mismunandi hugmyndafræði hampað í þessum efnum. Þeir sem segja t.d. að orkuskiptin, sumir hverjir a.m.k., kalli ekki á mikla orkuöflun til viðbótar við núverandi virkjanir vísa þá stundum til þess að nóg væri að eitt af álverunum á landinu myndi hætta starfsemi, þá væri sá vandi leystur, eitt eða jafnvel fleiri álver ef út í það er farið. Mig langaði líka að spyrja hæstv. ráðherra hver skoðun hans er á þessu, bara svona praktískt séð. Gæti ríkisstjórnin tekið þá ákvörðun einn, tveir og þrír, að einhverju tilteknu álveri yrði lokað, þar yrði starfseminni ekki fram haldið í ljósi þeirra samninga sem gilda og ýmissa ákvæða í samningum um framlengingu á þeim og þess háttar og svo jafnframt hvort fýsilegt væri að gera það?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir hans innlegg og spurningar. Bara varðandi einstaka þætti, varðandi krónur og aura, þá kæmi það verulega á óvart ef við sæjum ekki breytingar á þessum málaflokki í tíð þessarar fjármálaáætlunar. Menn gera auðvitað áætlanir miðað við þær bestu forsendur sem þeir hafa en það er bara svo augljóst að þær áætlanir sem við leggjum upp með núna munu taka breytingum. Ég verð því bara að segja eins og er að ég er frekar rólegur þegar kemur að því. Menn nefna að einhverjar tölur séu kannski ekki alveg nákvæmar. Já, alveg pottþétt. Við erum bara að gera þetta sem ég segi að sé mjög skynsamlegt, ég segi að það sé skynsamlegt að leggja í áætlun og reyna að gera hana eins vel eins og mögulegt er. En þetta mun taka breytingum í þessum málaflokki, örugglega í öllum en alveg sérstaklega í þessum. Þegar hv. þingmaður vísar til orkuskipta og þess að loka einstökum verksmiðjum þá er grunnhugmyndafræðin sú þegar kemur að loftslagsmálum að við erum ekki að ýta vandanum annað. Ef allir myndu hugsa þannig þá næst enginn árangur í baráttunni við loftslagsvána. Ef allir myndu bara hugsa: Það sem snýr að mengun hjá okkur, við ætlum bara að taka það og færa það eitthvað annað. Hvert á það að fara? Það ætti væntanlega að fara í eitthvað annað stjörnukerfi ef við ætluðum að ná árangri í loftslagsmálum. Hjá öllum þjóðum sem við berum okkur saman við er hugmyndafræðin að við séum að taka á því sem er hjá okkur. Það er alveg sama hvað það er, það sem hv. þingmaður nefndi eða eitthvað annað. Fyrir utan allra handa aðra þætti, ef við ætlum að loka einhverri atvinnustarfsemi, sama hver hún væri, sem einhverjir væru búnir að fjárfesta í í góðri trú, og atvinnu og atvinnusköpun og annað slíkt, það hefði náttúrlega allra handa afleiðingar í för með sér. Aðalatriðið er þetta: Við þurfum að taka á því sem er hjá okkur. Það liggur alveg fyrir. Þetta er ekkert frekar en að við gætum tekið á glæpum á Íslandi þannig, ef einhverjir væru,