Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

I. Frumvörp A. Stjórnarfrumvörp a. lögð fyrir neðri deild .... 13 b. lögð fyrir efri deild..........7 20 B. Þingmannafrumvörp a. borin fram í neðri deild .. 40 b. borin fram í efri deild .... 7 47 Frumvörp alls 67 Þar af: a. Afgreidd sem lög stjórnarfrumvörp 8 þingmannafrumvörp 23 31 b. Feld stjórnarfrumvarp 1 þingmannafrumvörp 8 9 c. Vísað frá með rökst. dagskrá stjórnarfrumvörp ........ 3 þingmannafrumvörp 3 6 d. Vísað til stjórnarinnar þingmannafrumvörp 3 3 e. Tekið aftur þingmannafrumvarp 1 1 f. Ekki útrædd stjómarfrumvörp 8 þingmannafrumvörp 9 17 Alls 67 II. Þingsályktunartillögur: a. bornar fram í neðri deild .. 13 b. bornar fram í efri deild .... 2 c. bornar fram í sam. þingi .. 10 Þar af: a. Afgr. til ríkisstjórnarinnar sem þingsályktanir 11 b. Ályktanir um skipun nefnda 3 c. Feldar 5 d. Vísað til stjórnarinnar 2 e. Afgr. með rökst. dagskrá .... 1 f. Teknar aftur 2 g. Ekki útrædd 1 - 25 III. Fyrirspurnir: a. bornar fram í neðri deild .... 2 b. borin fram í efri deild 1 (og öllum svarað). 3 Alls til meðferðar á þinginu 95 mál.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg vil leyfa mjer hjer með að lesa upp brjef hans hátignar konungsins um þinglausnir, er hljóðar svo: Christian hinn tíundi, af guðs náð konungur Íslands og Danmerkur, Vinda og Gauta, hertogi í Sljesvík, Holtsetalandi, Stórmæri, Þjettmerski, Láenborg og Aldinborg. Gerum kunnugt: Vjer viljum hjer með veita yður sem Vorum forsætisráðherra fyrir Ísland umboð til þess í Voru nafni að segja Alþingi slitið, þá er þingið hefir lokið störfum sínum um 25. þessa mánaðar. Ritað á Amalíuborg, 22. apríl 1922. Undir vorri konunglegu hendi og innsigli. Christian R. (L. S.) Sig. Eggerz.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg hafði hugsað mjer að verða eigi svona seinn með till. þessa, en jeg vona, að það komi þó eigi að sök, hve seint hún kemur fram. Það er langt síðan, að landsspítalamálið kom á dagskrá hjá þjóðinni. Í umræðunum um þetta mál 1919 hefi jeg sjeð þess getið, að málið hafi verið tekið fyrir á hinu fyrsta ráðgefandi þingi, sem hjer hafi verið haldið, og er því þetta mál jafngamalt Alþingi endurreistu. Nú á síðari árum hefir komið fram mikill áhugi með þjóðinni um mál þetta, bæði í blöðunum og á þingi, og nú er það svo langt komið, að á þingi 1919 voru afgreidd lög um húsagerð ríkisins. Voru taldar þar upp þær opinberar byggingar, sem helst þótti þörf á að reisa sem fyrst, og var stjórninni heimiluð lántaka til þessara bygginga eftir þörfum, og áttu þau lán að endurgreiðast á 20–30 árum. Í þessum húsagerðarlögum er landsspítalinn efstur á blaði. Að vísu kemur fram í umræðunum hjá sumum, að mest þörf sje á því að endurreisa húsið á Hvanneyri, er brann, og er það nú búið, og viðbót við Kleppsspítala, og mun nú vera búið að gera grunn að þeirri byggingu,og ef til vill eitthvað meira. En svo kom líka fram á þinginu 1919 áskorun frá fjárveitinganefnd Nd. til stjórnarinnar um að hraða byggingu landsspítalans sem mest. Stjórnin lofaði því þá, en þó var álitið, að eigi væri hægt að byggja á því fjárhagstímabili. Öllum kemur saman um það, að brýn nauðsyn sje á því að fá landsspítalann. En jeg veit af þeim mönnum hjer í þinginu, sem eru mjer færari um að skýra þá nauðsyn fyrir mönnum. Það er eigi nema eðlilegt, að mönnum komi saman um þörfina, því að landið á engan slíkan spítala. Hjer í Reykjavík eru að vísu spítalar, en þeir eru útlendir, og svo er farsóttahúsið, sem í rauninni er eigi spítali. Af þessu er auðsætt, að eigi má draga það, að landið reisi slíkan spítala. Þeir spítalar, sem fyrir hendi eru, eru eigi stærri en það, að þeir geta hvergi nærri rúmað alla þá sjúklinga, sem til þeirra leita. Hafa margir kvartað undan því, og orðið að liggja í heimahúsum, oft og tíðum í ljelegum húsakynnum, við illan aðbúnað og litla aðhlynningu. Finst mjer eigi ástæða til þess að fjölyrða um þörfina. Hún er viðurkend af öllum. Enn má minna á það í þessu sambandi, að aðalspítalinn í þessum bæ er úr timbri, og er því eldhætta þar mikil, og ógurlegt, ef svo illa færi, að hann yrði eldi að bráð. En fyrir þessa hættu er enn meiri þörfin að koma landsspítalanum upp sem fyrst, og hann verður auðvitað reistur úr steini. Mjer er eigi vel kunnugt, hve langt mál þetta er komið, en þó veit jeg það, að ríkisstjórnin mun hafa skipað nefnd manna, þá Guðmund prófessor Hannesson, Guðmund Thoroddsen lækni og Jón lækni Hjaltalín, ásamt húsagerðarmeistara ríkisins, til þess að undirbúa málið. Hefir Guðmundur Hannesson gert skipulagsuppdrátt að byggingunni, og mun nefndin hafa fallist á hann. Það ætti því mjög bráðlega að vera lokið þessu undirbúningsstarfi. Er það fyrsti undirbúningurinn, áður en byrjað er á öðru, að hugsa sjer bygginguna eins og hún ætti að verða. Fyr er eigi hægt að byrja á framkvæmdum. Eins og getið er um í greinargerðinni, er búið að tryggja lóð undir þennan væntanlega spítala. Verður byggingunni líklega hagað svo, að eigi verður öll byggingin reist í einu, heldur hluti af henni, sem mönnum þeim, er um málið eiga að fjalla, kæmi saman um, að nægði í svipinn. Minnist jeg á þetta vegna þess, að jeg gæti hugsað, að stjórnin hikaði við að ráðast í fyrirtæki þetta, vegna hins mikla kostnaðar. Getur verið, að hún skilji heimildina svo, að eigi megi hefjast handa fyr en alt það fje, sem til fyrirtækisins þarf, er trygt. En svo þarf eigi að skilja heimildina. Enda er sennilegt, að það mundi taka mörg ár að reisa til fullnustu svo mikla byggingu sem þessa. Er því alger óþarfi fyrir ríkissjóð að tryggja sjer alt fjeð fyrirfram; er nóg að byrja á og ljúka við það, sem menn ætla að byggja fyrst. Menn segja, að erfitt muni að fá fje, og má það vel vera. En jeg hygg þó, að mál þetta eigi svo mikil ítök í hugum allra landsmanna, að heppileg leið fyrir ríkisstjórnina væri að bjóða út sjerstakt landsspítalalán. Sjerstaklega hafa konurnar látið þetta mál til sín taka. Hafa þær safnað um 14 miljón til fyrirtækisins. Og þó að það fje sje ekki beinlínis ætlað til byggingar spítalans, þá er það þó honum til styrktar, og þó að konurnar ætli sjer að ráða yfir fjenu í framtíðinni og kosta með því rekstur spítalans eða einhverja deild hans, þá hygg jeg, að þær mundu vilja lána fje til byggingarinnar gegn vöxtum, því að líkindum nota þær eigi annað en vextina hvort eð er. Fjeð mun vera mikið til laust. Mundu þær vinna landsspítalanum tvöfalt gagn með þessu. En auðvitað er eigi fyrir vissu hægt að segja, hvernig konurnar mundu taka þessu, en þetta er aðeins hugleiðingar mínar. Mjer þætti vænt um að fá að heyra undirtektir hæstv. stjórnar um þetta mál. Býst jeg eigi við, að hún leggi í þetta í sumar, þó að jeg reyndar telji undirbúning þá mjög æskilegan. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á lóðina. Þegar uppdrættirnir eru fullgerðir, mætti þegar byrja á því að draga að henni efni í bygginguna á sumri komanda; mundi það mjög flýta fyrir, ef stjórnin hugsaði sjer að hefja bygginguna 1923, ef undirbúningur byrjaði strax eða næsta haust. Getur það vel fallið saman við hag almennings, þegar þess er þörf, að atvinna fengist. Yrði það þannig hagur beggja, ríkisins og almennings. Einnig get jeg vel hugsað mjer, að bæjarstjórn Reykjavíkur mundi viljug til þess að framkvæma eitthvað af þessu verki og láta það koma upp í skuldaskifti bæjar- og ríkissjóðs. Jeg skal svo eigi fjölyrða meir um þetta mál, enda býst jeg ekki við, að mótmælum verði hreyft gegn því. Mun aðeins vera um skiftar skoðanir að ræða um, hvenær beri að hefjast handa. Bíð jeg svo eftir undirtektum stjórnarinnar.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg skal játa það, að jeg sá þingsályktunartill. rjett í þessu, og get jeg því ekki gefið neina skýrslu um, hvað gerst hefir nú þegar í þessu máli, því jeg hefi ekki átt tök á því að rannsaka það í stjórnarráðinu. En um það munum vjer allir vera sammála, að hjer sje um þjóðnytjamál að ræða. Hefir það og altaf verið mín skoðun. Minni jeg á, að jeg ljet, þegar landssjóður veitti dýrtíðarvinnu, vinna að undirbúningi landsspítalans, og sýndi það hug minn til málsins. Jeg vildi aðeins lýsa yfir því, fyrir hönd stjórnarinnar, að hún er öll á einu máli um það, að nauðsyn sje á því að koma landsspítalanum upp. En hvar á að fá fje til þess? Sannleikurinn er sá, að nú sem stendur er ekki fje fyrir höndum til þess. En hvernig það verður í framtíðinni, fer eftir fjárhagshorfunum þá. En undir eins og hægt er, þá tel jeg sjálfsagt að byrja á verkinu, en hvenær það verður, er ómögulegt að segja; það veit hvorki þing nje stjórn. Önnur svör get jeg ekki gefið.

Guðmundur Björnson Það er altaf best að segja sannleikann. Jeg þykist sjá í huga hv.þm., að þeir væni hv. þingbróður, 2. þm. Reykv. (J. B.), um það, að hann beri fram þingsályktunartillögu þessa fyrir fordildar sakir. En það er ekki svo að skilja. Jeg veit vel, að hv.þm. sjá nauðsynina á þessu máli, og að þeir eru sammála um hana, en jeg veit líka, að þeir muni álíta, að ekki sje mögulegt að hefjast handa nú þegar, og því er minn góði þingbróðir vændur um það, að honum sje þetta fordildarmál. Það er þess vegna, sem mig langar til að segja fáein orð. Jeg hefi nú um aldarfjórðung eytt kröftum mínum í þarfir heilbrigðismála landsins. Þegar um spítala er að ræða, þá er ekki úr vegi að taka dæmi, er sýna, hversu mikils virði þeir eru landi og þjóð. Skal jeg þá fyrst minnast á Holdsveikraspítalann. Jeg barðist fyrir honum með lífi og blóði. Það kostaði mikið erfiði að fá landið til að kosta fyrirtækið, en það hafðist, spítalinn var reistur, og þjóðin hefir aldrei iðrast eftir. Þá er annar spítalinn, Kleppur. Jú, það þurfti spítala fyrir geðveika menn. Um það voru allir sammála. Og flestir vildu láta sjer nægja skýli yfir 25 vesalinga. Jeg gat með herkjum komið því í gegn, að það var bygt yfir 40–60 sjúklinga, og nú er það helmingi of lítið. Öll þjóðin veit, að það er helmingi of lítið. Nú kostar vera sjúklinganna á Kleppi eitthvað 400 kr. á ári, en uppi í sveit alt að 4000 kr. Þá kem jeg að þriðja spítalanum. Það er Vífilsstaðahælið. Þegar því máli var hreyft fyrst, fanst öllum ómögulegt að ráðast í slíkt. Fyrst var ætlunin að reisa hæli handa 25 sjúklingum, svo var talað um handa 50, en á endanum gat jeg komið því upp í 75. Og þó er það langt of lítið. Seinast í gær sat jeg með tvö símskeyti í höndunum; var annað úr kjördæmi hv.þm. Snæf. (H. St.), þar sem beðið var að útvega brjóstveikri ungri stúlku rúm í spítala í Reykjavík, meðan beðið væri eftir, að rúm losnaði á Vífilsstöðum. Hitt skeytið var úr kjördæmi hv.þm. Barð. (H. K.), og alveg sama efnis. Það fyrsta, sem jeg ætla að gera, þegar jeg hefi tíma til, er að fara norður í land og ráðgast við Norðlendinga um það, hvernig gerlegt muni að koma upp heilsuhæli á Norðurlandi. Það má með sanni segja, að það hafi svifið sparnaðarandi, og hann hollur og sjálfsagður, yfir þessu þingi. En jeg held, að það sje eitt, sem þetta land hefir ekki ráð á að spara, og það er ráðstafanir til að verja mannslífin. Hjer, á þessu stóra, en fámenna landi, verða menn að horfa í margt, og síst af öllu mega menn horfa í ráðstafanir til þess að verja mannslífin. Hugsum oss þennan vetur, sem nú er að líða. Hann er einhver sá blíðasti og besti vetur, sem yfir þessa þjóð hefir liðið. En hvað mörg mannslíf höfum við þó ekki mist í sjóinn. Nei, við höfum ekki ráð á að spara neina ráðstöfun til verndar mannslífunum. Við getum sparað vegi, við getum sparað brýr og járnbrautir. En spítala getum við ekki sparað. Þegar við vöknum af sparnaðarsvefninum, þá sjáum við, að það má ekki spara neitt, sem er til þess að halda lífinu í þjóðinni. - En hæstv. forsætisráðherra (S. E.) spurði, hvar ætti að taka peningana. Jeg skal játa það, að jeg ætlast ekki til, að stjórnin geri neitt í þessu máli til komandi þings, en þá á að hefjast handa. Það er ekki nóg að fá landsspítalann. Við þurfum mikið meira. Jeg veit, að berklaveikisvarnir og sjúkrahús verða ávalt talin með mestu vandamálum þjóðarinnar. Mín niðurstaða er sú, að jeg muni verða talinn of stórtækur, en reynast of smátækur. Jeg þarf að minsta kosti 5 miljónir kr., 3 miljónir til landsspítala, 2 miljónir til spítala úti um land. Það mun ef til vill verða sagt, að þeir peningar beri ekki ávöxt, en þeir tímar munu þó koma, að menn líta öðruvísi á þetta mál. Eins og jeg hefi áður tekið fram, ætlast jeg ekki til, að stjórnin geri neitt í þessu máli til næsta þings. En þá mun jeg koma, ekki sem þingmaður, heldur sem embættismaður þjóðarinnar, og sýna fram á, að það er eitt, sem við höfum ekki ráð á að spara. Það er mannslífin.

N.-Ísf., og mælti: „Lengi lifi konungur vor, Kristján hinn tíundi!“ Tóku þingmenn undir þau orð með níföldu húrrahrópi. Var síðan af þingi gengið.