Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg hygg, að á erfiðum tímum og þegar atvinnuleysi sverfur að, sje það vilji alþjóðar, að það, sem hægt er að framkvæma í landinu, sje þar unnið og af landsmönnum sjálfum. Það, sem liggur til grundvallar þessari till. okkar flm., er það, að flogið hefir fyrir, að hæstv. stjórn hafi síðastliðið haust verið, ásamt vegamálastjóra, að yfirvega það, að láta smíða brýr erlendis. Á jeg þar við brúna á Hvítá í Borgarfirði. Það var ástæða til að ætla, að þessi brú yrði bygð á yfirstandandi ári, en þegar þessi orðrómur um hina erlendu brúarsmíði kom upp, þá sneru menn sjer til atvrh. (MG) og spurðu hann, hvort nokkuð væri hæft í þessu, en hann svaraði því á þá leið, að ekkert væri búið að ákveða um það, hvenær brú þessi yrði bygð, og því gæti hann engu um þetta svarað. Og söm voru svör vegamálastjóra. Svörin voru því þannig vaxin, að vel hefði mátt halda, að brúin yrði smíðuð erlendis. Nú stendur svo á, að um langt skeið hafa allar brýr landsins verið smíðaðar hjer innanlands. Og þegar hæstv. núverandi forsrh. (JÞ) var landsverkfræðingur, þá gekst hann fyrir því, að komið væri hjer upp fullkominni smiðju, sem smíðað gæti brýr og annað, sem landið þyrfti að láta gera, auk þess sem hann bætti mjög áhaldahús ríkisins að verkfærum. Í áhaldasmiðjuna voru þannig í landsverkfræðingstíð Jóns Þorlákssonar útveguð fullkomnari tæki en til voru í öðrum smiðjum í landinu, með það fyrir augum, að ríkið gæti sem best og mest bjargast við eigin smiðju. Vil jeg á engan hátt draga úr þeirri viðurkenningu, sem Jón Þorláksson á skilið fyrir þessar ráðstafanir sínar. Eftir árið 1920 var myndað hjer í bænum hlutafjelag úr samsteypu af smiðjum einstakra manna. Var þangað keypt nokkuð af nýtískuvjelum, og þannig varð fært að leysa af hendi ýms verk, sem ekki hefir verið hægt að gera hjer á landi áður á smíðaverkstæðum einstakra manna. Síðustu ár hafa þannig ýmsar framkvæmdir viðvíkjandi brúm og vitum verið gerðar í þessu einkafyrirtæki. Þó að það í sjálfu sjer þurfi ekki að hafa nein áhrif á sjálft verk það, sem þetta fyrirtæki leysir af hendi, að því er brýr og vita snertir, þá er það engu að síður mjög óviðkunnanlegt, ef satt er, sem heyrst hefir, að bæði forstjóri vitamála og forstjóri vegamála sjeu hluthafar í þessu fyrirtæki. Um vitamálastjóra er það svo, að hann hefir játað það opinberlega, að hann eigi hlut í fyrirtækinu, en að því er vegamálastjóra snertir, þá liggur ekki fyrir yfirlýsing frá hans hendi um þetta. Þó að það þurfi í sjálfu sjer ekki að vera neitt athugavert við það, þá getur það þó sett óþarflegan grun á þessa tvo menn, þegar ýmislegar framkvæmdir ríkisins, sem það ætti að geta látið sína smiðju inna af hendi, eru fengnar í hendur þessu fyrirtæki einstakra manna. En auk þessa hefir h. f. „Hamri“ verið lánað ýmislegt af áhöldum ríkissjóðs til þess að vinna með að ýmsu fyrir ríkið. Fjelagið getur vitanlega ekki unnið álagslaust fyrir ríkið, enda mun fjelagið hafa haft mikinn hagnað af viðskiftum ríkisins við það. Nú sýnist mjer eðlilegast, að áhöldum ríkissjóðs sje haldið í smiðju hans, og að þar sje unnið það, sem ríkið þarf að láta gera og hægt er að gera þar. Með því móti færi landið ekki á mis við þann hagnað, sem aðrir taka fram yfir beina kostnaðinn við vinnuna. Á sumum tímum hefir álag „Hamars“ verið talið 50–75% á vinnuna, en vera má, að það hafi lækkað eitthvað síðustu ár, en 1920–24 var lagt afarmikið á alla vinnu fjelagsins, vegna þess, að það hafði svo mikið að gera, að því var svo að segja alveg í sjálfsvald sett, hversu dýrt það seldi vinnu sína. Með þessari þáltill. viljum við flm. Í fyrsta lagi, að þær verklegar framkvæmdir, sem landið ræðst í, sjeu unnar hjer á landi, og í öðru lagi láta smiðju ríkisins inna þær af hendi, af því að við vitum, að það er hægt og að brýr og vitar hafa verið smíðuð þar í mörg ár. Vildi jeg heyra álit hæstv. atvrh. (MG) um þetta og hvort hann og vegamálastjóri hafi í hyggju að láta smíða erlendis ýms mannvirki, eins og t. d. brúna á Hvítá. Þó að það ef til vill yrði ódýrara að láta smíða slíkt í Noregi, þá mundi mismunurinn margfalt vinnast upp á því, að það fje, sem greitt væri í vinnulaun og fyrir notkun smiðjunnar, sem ríkið á, færi ekki út úr landinu. Menn þekkja dæmi til þess með öðrum þjóðum, að ýmsar framkvæmdir eru unnar í landinu sjálfu, enda þótt þær fengjust ódýrari annarsstaðar. Skal jeg í þessu sambandi minna á, að það var harðlega átalið í dönskum blöðum, er það kom fyrir ekki alls fyrir löngu, að Sameinaða gufuskipafjelagið sendi til Gautaborgar til viðgerðar eitt af skipum sínum, vegna stirðleika danskrar skipasmíðastöðvar. Þetta er aðeins eitt dæmi, en þau eru til mörg fleiri. Þá vildi jeg í sambandi við þessa till. spyrja hæstv. atvrh. (MG), hvort honum sje kunnugt um það, hversu miklu af gasi vitarnir hjer eyða. Það er sem sje ekkert leyndarmál, að gasið er keypt af verksmiðju, sem vitamálastjóri er mikið riðinn við. Jeg spyr að þessu vegna þess, að mjer hefir verið sagt, að verð h. f. „Ísaga“ á gasi sje hátt. Það er í hæsta máta óviðkunnanlegt og varhugavert, að vitamálastjóri skuli vera riðinn við þetta fyrirtæki, sem verslar beint við vitana, sem hann á að sjá um fyrir hönd ríkisins. Er altaf hætta á því, að ekki sje passað nógu vel upp á, þegar sami maður á að gæta hagsmuna beggja aðilja. Enda er lítið um það, að maður sjái, að vega- eða vitamálastjóri bjóði út smíði á opinberum mannvirkjum. Og þó að h. f. „Hamar“ sje stærsta smiðja hjer á landi, þá eru þó til hjer fleiri fyrirtæki í þeirri grein, sem tekið geta að sjer smíði. Nú hefir í einu af blöðum bæjarins kaupmaður einn fundið að því, að maður, sem stendur fyrir einu ríkisfyrirtæki, hafi ekki auglýst útboð með nægilega löngum fyrirvara. En ekki mætti síður áfellast það, að verk ríkissjóðs sjeu falin einu einstöku firma, án þess að leitað sje tilboða, og vítaverðast er það, ef ríkissmiðjan getur sjálf int þetta af hendi og ekki dýrar en önnur samskonar fyrirtæki. Jeg þykist með þessum orðum hafa gert næga grein fyrir því, hvað vakað hefir fyrir okkur tillögumönnum, og jeg hefi beint fyrirspurnum til hæstv. atvrh. (MG) í þessu sambandi, sem jeg vænti að hann svari.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Þáltill. á þskj. 292 skilst mjer vera sprottin af því, að hv.flm. hafi heyrt því fleygt, að smíða ætti erlendis brú á Hvítá í Borgarfirði. Það er rjett, sem hv.flm. (JBald) sagði, að jeg var fyrir alllöngu síðan spurður að því, hvort hæft væri í þessu, en jeg svaraði eins og satt var, að jeg vissi ekkert um það þá, vegna þess, að enn þá væri ekkert ákveðið um það, hvenær brúin yrði smíðuð. En nú er málið komið á annan rekspöl en það var áður, þar sem nú er ekki gert ráð fyrir hengibrú, eins og áður var, heldur steinbogabrú, með 2 steinbogum og stöpli í miðri á. En slík brú verður ekki smíðuð erlendis. Það hefði aðeins getað orðið, ef um hengibrú hefði verið að ræða. En vegamálastjóri hefir sagt, að slík brú væri svo löng, að engin smiðja hjerlend mundi geta tekið að sjer smíði á henni. Og hann komst ennfremur að þeirri niðurstöðu, að steinbogabrú yrði ódýrari. Það, sem enn þá er eftir að rannsaka, er, hvort hægt sje að hafa stöpul í miðri á, svo tryggilegt sje. Jeg vona, að hv.flm. sjeu með þessum upplýsingum best leystir undan þeim ótta, sem þeir virðast hafa haft fyrir því, að brúin yrði smíðuð erlendis. Að öðru leyti gengur þáltill. út á það: 1) að skora á ríkisstjórnina að láta smíða hjer á landi brýr og vita, sem fyrirhugað er að byggja, og 2) að nota áhaldasmiðju ríkissjóðs til nýsmíða og aðgerða, er landið þarf að láta framkvæma. Tel jeg, að þetta sje alveg sjálfsagt, ef það er hægt, án þess að dýrara verði ríkissjóði, svo að um muni. En jeg veit, að hv.flm. er kunnugt um það, að sumt af þessu verður að framkvæma erlendis, svo sem smíði ýmsra vitatækja, vegna þess, að ekki er hægt að smíða það hjer. En til þess að geta enn betur gert þetta, og til þess að öðlast betri þekkingu á þessu sviði, þá hefir aðstoðarmaður vitamálastjóra verið sendur til Stokkhólms, til þess að kynna sjer gerð vitatækja, svo að við verðum færari um að framkvæma slíkar smíðar hjer á landi. Um síðari liðinn, að nota áhaldasmiðju ríkisins sem mest til allra aðgerða, þá get jeg lýst yfir því, að það hefir verið gert, eftir því sem fært hefir þótt. Þessu til sönnunar skal jeg leyfa mjer að lesa upp kafla úr brjefum frá vegamála- og vitamálstjóra. Vitamálastjóri segir svo: „. . . að jeg undanfarin ár hefi látið smíða hjer á landi alt til vitanna, sem hægt hefir verið að smíða hjer á viðunandi hátt og með hæfilegu verði, og að jeg hefi að öllu jöfnu notað áhaldasmiðju ríkissjóðs“ - þar er væntanlega átt við smiðju vegagerðanna - „jafnhliða verkstæði landssímans og verkstæði landsvitanna við allar þær viðgerðir og þau nýsmíði, sem hægt hefir verið að vinna þar“. En vegamálastjóri segir svo: „Hingað til hafa þar verið smíðaðar allar járnbrýr síðan 1912, öll járnhandrið á steypubrýr, þar er gert við allar bifreiðar og vjelar vegagerðanna, þar eru allir vagnar smíðaðir og margt fleira. Þar er og gert við flest áhöld vegagerðanna að vetrinum. Auðvitað er stundum hentugra að fá sumt smíðað eða við gert í öðrum smiðjum bæjarins, sumpart af því, að kostur er þar stundum á ódýrari akkorðsvinnu, sumpart af því, að það getur ekki borgað sig að hafa í áhaldasmiðjunni kunnáttumenn á öllum sviðum. Rjett til þess að gefa nokkra hugmynd um það, hve lítið það er, sem þarf að koma til smíða annarsstaðar, skal jeg upplýsa, að í fyrra námu reikningar þeir, er við greiddum annari vjelasmiðjunni hjer fyrir ýmsar aðgerðir og smíði, samtals um 1260 kr., og var af því kostnaður við logsuðuaðgerðir kr. 231,00, en vinnulaun við aðra smíði kr. 653,00, - mest rennismíði og önnur fín smíði, sem ekki eru áhöld til í smiðjunni. Við hina vjelsmiðjuna höfum við ekkert skift, og munu reikningarnir hafa verið eitthvað svipaðir þessu undanfarin ár. Auk þess kom jeg fyrir í ákvæðisvinnu hjá 2–3 járnsmiðjum hjer í bæ smíði vagnajárna og skeifnasmíði og einhverju fleira smávegis fyrir nokkur hundruð krónur, af því að jeg taldi það hagkvæmara en að ráða sjerstakan smíð í áhaldasmiðjuna -“. Þetta eru aðalupplýsingarnar, sem þessir starfsmenn gefa. Jeg held, að ekki sje hægt að segja annað en að í þessu efni hafi alt verið gert, sem hægt er. En þar sem fyrri liður till. bindur ekki neitt við það, að brýr og vitar sjeu smíðuð í áhaldasmiðju ríkisins, þá hefi jeg ekkert við þann lið að athuga. Mjer skilst á hv.flm. (JBald), að hann vilji láta leita útboða um þessa hluti sem aðra, og taka þá innlendu boðunum, ef hægt er að annast þessa smíð hjer innanlands. En þetta er líka meining vitamála- og vegamálastjóra. Jeg hefi því ekkert á móti því, að þessi liður verði samþyktur. Um hinn síðari liðinn hefi jeg leitað álits og upplýsinga þeirra, er jeg las áðan upp, og jeg vænti þess, að hv.flm. telji með þessum brjefum upplýst, hvernig farið hefir verið að að undanfömu; býst jeg við, að eins verði farið að framvegis. Um eignir starfsmanna ríkisins í einstökum fyrirtækjum er jeg lítið kunnugur. Jeg veit, að vitamálastjóri á í h.f. „Ísaga“. Hann kveðst hafa komið því hlutafjelagi á stofn til þess að spara vitunum fje. Jeg veit ekkert um það, hvort áhöld hafa verið lánuð úr smiðju ríkisins, en jeg sje ekkert á móti því, að það sje gert, ef hægt er að vinna verkið ódýrara annarsstaðar, en þar vantar áhald, sem til er í smiðju ríkisins. Þá spurði hv.flm., hvað vitarnir eyddu miklu af gasi. Jeg get ekki upplýst það nú, en mun geta gert það síðar, ef hv.flm. æskir þess. Jeg held, að ræða hv.flm. hafi ekki gefið tilefni til frekari andsvara. En samkvæmt reynslu þeirri, sem jeg fekk áðan í öðru máli, þá þori jeg ekki annað en biðja hæstv. forseta (MT) í heyranda hljóði um orðið aftur, áður en jeg sest niður, því að vera má, að jeg þurfi að taka aftur til máls.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg er nú ekkert óánægður með undirtektir hæstv. atvrh. (MG) undir þáltill. mína. Hann játaði það rjett vera, sem almannarómur sagði síðastliðið haust, að til mála hefði komið að byggja brúna á Hvítá erlendis. En það er gott, að ekkert verður úr því, en það virðist eingöngu vera því að þakka, að breytt hefir verið um gerð á brúnni. En hæstv. atvrh. og vegamálastjóri ættu að láta sjer umhugað um það, að öll slík verk væru unnin hjer á landi. Það er rjett hjá hæstv. atvrh., að jeg vil láta gera útboð, þegar um slíkar framkvæmdir sem þessar er að ræða, ef á annað borð er farið annað með þær en í áhaldasmiðju ríkissjóðs. Það var vikið að því í blaði einu í harðorðri grein, að vitamálastjóri hefði látið gera við „Hermóð“ í „Hamri“. Það sýndist eins og vitamálastjóra væri ant um að láta framkvæma vinnu þar. Það er þetta, sem jeg vil fyrirbyggja, að landssjóðsvinnan sje látin í ákveðnar smiðjur, án þess að útboða sje leitað. Annars held jeg, að smiðja ríkissjóðs sje svo vel útbúin, að ekki þurfi að leita annað með smíði fyrir ríkissjóðinn. Hæstv. atvrh. gaf þær upplýsingar, að síðastliðið ár hefði verið unnið fyrir ríkissjóðinn utan áhaldasmiðjunnar fyrir 1260 kr. En mjer er kunnugt um það, að á undanförnum árum hefir þetta numið meiru. Eftir 1920 voru aðaláhöld þau, sem notuð voru í áhaldasmiðjunni, lánuð út í „Hamar“ og verkin framkvæmd þar. Og það virðist aðeins vera fyrir opinberar ávítur, að farið er að vinna eitthvað í smiðju ríkisins, og að áhöldunum hefir verið skilað þangað aftur. Annars er það leitt að þurfa að vera á hælunum á þessum starfsmönnum ríkisins til þess að fá þá til þess að nota áhaldasmiðju ríkissjóðs. Hæstv. ráðh. gat ekki að svo stöddu upplýst, hve mikið gas vitarnir hjer á landi notuðu. Mjer þætti vænt um, ef hann gæti aflað sjer vitneskju um það fyrir 3. umr. fjárl. í Ed. Þá getur kannske orðið tilefni til þess að minnast á það. Hæstv. ráðh. sagði, að vitamálastjóri hefði stofnað„Isaga“til hagsbóta fyrir vitana. En það lítur út fyrir, að það hafi verið fult svo mikið til hagsbóta fyrir hluthafana, ef það er satt, að verð á gasi sje miklu hærra þar en annarsstaðar á Norðurlöndum. En það fer ekki vel á því, að vitamálastjóri sje helsti forkólfur í hlutafjelagi, sem selur vitunum þetta efni. Hann ætti helst ekki að vera neitt við það riðinn, og það ætti að vera samningur um það, að ríkið þyrfti ekki að kaupa þetta ljósagas hærra verði en hægt er að fá það annarsstaðar.

Hjeðinn Valdimarsson Það mun hafa verið 1909, sem Jón Þorláksson, þáverandi landsverkfræðingur, kom upp vjelaverkstæði landssjóðs, til þess að gera við áhöld og smíða brýr og vita. Fyrirtæki þetta var hið þarfasta og gekk vel langan tíma, og er enginn vafi á því, að með þessu sparaðist ríkissjóði mikið fje. Skyldu menn halda, að þetta fyrirtæki, sem lengi hafði vel gefist, mundi ekki hafa gefist síður á síðustu árum. En það hefir verið lagt niður að miklu leyti fyrir nokkrum árum. Nú vil jeg spyrja hæstv. atvrh. (MG), hvaða ástæða hafi verið til þess, að landssjóðsvinnan hefir verið flutt úr þessu verkstæði eftir stríðið, aðallega til hlutafjelagsins „Hamars“, einmitt á þeim tíma, sem vitamálastjóri og vegamálastjóri gerðust hluthafar í Hamri. Þetta er mjög tortryggilegt. Ríkissjóður hafði keypt dýr áhöld og vjelar til þess að annast sjálfur alla slíka smíði, hafði æfða og duglega smíði og fyrirtækið var alt í fullum gangi. Svo er fyrirtækinu tvístrað, vjelarnar leigðar „Hamri“, mönnunum sagt upp, og þeir munu nú vinna í „Hamri“, en húsin standa auð að miklu leyti. Hvernig getur slíkt borgað sig? Hæstv. atvrh. (MG) gat þess, að á s. l. ári hefði aðeins verið unnið fyrir 1260 kr. í „Hamri“ fyrir vegagerð ríkissjóðs, en þar var þá jafnframt unnin mikil önnur ríkissjóðsvinna; t. d. voru smíðuð þar öll sjómerki fyrir vitamálastjóra, og undanfarandi ár mun ríkissjóðsvinnan í „Hamri“ hafa skift tugum þúsunda. Í sambandi við þetta er rjett að minnast nokkuð nánar á ýmsar ráðstafanir vegamálastjóra. Hann hefir umráð yfir miklu fje ríkissjóðs, og stjórnin virðist ekkert skifta sjer af því, hvernig hann fer með það. Hæstv. atvrh. (MG) hefir nýlega lýst því yfir í hv.Ed., að sjer væri ekki kunnugt um. hvaða kaup vegamálastjóri greiddi fyrir ríkissjóðsvinnu í Skagafirði og Eyjafirði. Það lítur svo út sem vegamálastjóri sje alveg einvaldur um þetta. En það minsta, sem hægt er að heimta af hæstv. stjórn, er það, að hún viti í stórum dráttum um kauptaxta ríkissjóðs og sjái um, að hann sje í nokkru samræmi við annað kaupgjald í landinu, mismunandi eftir staðháttum. Rafmagn var fyrst lagt í vjelaverkstæði ríkissjóðs frá Völundi 1919. Síðar þykir vegamálastjóra rjett að breyta til, og er þá keyptur Ellwemótor og raflögnunum öllum breytt. Þetta er ekki löngu áður en bæjarrafmagnið kom, en þá var skift um að nýju, rafmagnið tekið hjá bænum og öllum raflagningum breytt aftur. Þetta alt eru einkennilegar ráðstafanir. En rafvirkjafjelag eitt hjer í bænum, sem vegamálastjóri á hlut í, lagði rafmagnið aftur í bæði skiftin, og Ellwemótorinn var líka keyptur af því fjelagi. En hjer gerast fleiri æfintýri. Eftir að mótorinn hefir verið tekinn úr vjelaverkstæðinu, er farið með hann í „Hamar“ og þar gert við hann fyrir um 800 kr. Síðan er hann sendur til Hvanneyrar, gekk ekki þar, endursendur hingað vegna ónógrar viðgerðar og liggur nú ónotaður í ruslakistunni. Auðvitað var nýr Ellwemótor keyptur handa Hvanneyri. Hver hagnast á þessu? Ekki ríkissjóður, svo mikið er víst. Jeg vil þá um leið beina þeirri fyrirspurn til hæstv. atvrh. (MG), hvernig sje hagað yfirleitt raflögnum í opinberar byggingar, hvort þetta sama rafvirkjafjelag hafi þar enn einveldi, eða hvort útboð sjeu gerð, sem jeg raunar hefi ekki orðið var við í blöðunum. Um 1920–22 eru keyptar 4 dráttarvjelar, 45 hestafla, og var tilætlunin að snúa með þeim grjótmulningsvjel. Það mun þó hafa sýnt sig, að til þess þurfti aðeins 8 hesta mótor, sem þá auðvitað var keyptur frá Noregi. Nú hafa tvær dráttarvjelar legið 2 ár ónotaðar í áhaldahúsinu, ein var seld Copland, en sú fjórða var seld fyrir gjafverð kaupsýslumanni einum hjer í bænum. Ríkissjóður virðist ekki hafa haft mikið upp úr þessum kaupum verkfræðingsins. Einnig voru nokkrir skurðplógar keyptir 1921 af þessum hagsýna embættismanni. Þeir liggja enn í umbúðum í áhaldahúsinu. Þá keypti vegamálastjóri Maxwell-fólksflutningsbíl til þess að skutla sjer um vegina. Hann var keyptur af venslamanni vegamálastjóra, en hann var lítið notaður, enda lítt nothæfur, og seldur í fyrra fyrir gjafverð. Mörg þús. kr. höfðu áður farið í viðgerð á honum. Þess má geta, að jafnvel verkfæraskerpingar eru nú gerðar hjá ýmsum járnsmiðum úti í bæ, og enginn járnsmiður er nú eftir í vjelaverkstæðinu, sem áður var sístarfandi. Mjer finst, að þessi dæmi um framkvæmdir vegamálastjóra sjeu næg til þess að sýna það, að full þörf sje á því, að hæstv. stjórn hafi betra og nákvæmt eftirlit með því, hvernig þessi embættismaður veltir sjer í fje ríkissjóðs.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Út af orðrómi þeim, sem hv. fyrri flm. þessar þáltill. (JBald) gat um að gengið hefði um bæinn, um að smíða hefði átt Hvítárbrúna erlendis, þá vil jeg benda á, að vegamálastjóri áleit, að ef brúin ætti að vera hengibrú, mundi smíðið verða svo mikið verk og vandasamt, að ekki væri unt að smíða hana hjer á landi, og alls ekki á vjelaverkstæði ríkisins. Þetta var ástæðan til, að það kom til orða að smíða brúna erlendis. En útboð hefðu auðvitað verið gerð, og innlendu tilboði tekið, ef það hefði verið hægt í samanburði við önnur framkomin tilboð. Mjer skildist hv.flm. (JBald) hala dálítið í land um útboðin. Hann áleit, að ætíð ætti að smíða í vjelasmiðju ríkisins, þegar unt væri, án tillits til kostnaðarins. Jeg álít, að þegar öllu er á botninn hvolft, eigi að smíða þar innanlands, sem hægt er að komast að bestum kjörum. Hv. flm. sagði, að sjer þætti leitt að þurfa altaf að vera á hælunum á þessum starfsmönnum ríkisins, vegamálastjóra og vitamálastjóra. Jeg veit ekki, hve sárt hann tekur það, en mjer virðist þeir hafa svarað allvel fyrir sig, og þeir því geti látið sjer í ljettu rúmi liggja ákúrur hans. Hv. flm. á að sanna, að ekki sje rjett skýrt frá hjá þeim. Ef hann getur það ekki, verður hann að viðurkenna, að þeir hafa gert í þessu það, sem rjett var, stundum leitað útboða og fengið vinnuna annarsstaðar frá, ef það var ódýrara en í áhaldasmiðju ríkisins. Hv. flm. sagði, að verð á ljósagasi í „Ísaga“ væri of hátt. Mjer er það ekki vel kunnugt, en jeg er reiðubúinn að leita upplýsinga um það. En út af ummælum hv.flm. um það, að mjög væri óviðeigandi, að vitamálastjóri væri við það fyrirtæki riðinn, vil jeg geta þess, að svo framarlega sem hann hefir stofnað það til þess að vitarnir fengju ódýrara ljósagas en þeir fá frá útlöndum, finst mjer það rjett. Hv. 4. þm. Reykv. (HjV) spurði, af hverju hefði verið horfið frá smiðju ríkisins. Jeg vil spyrja hv. 4. þm. Reykv., hvort hann hafi verið viðstaddur, þegar jeg las upp úr brjefi vegamálstjóra.  Þá spurði hv.þm., hvernig hefði verið, þegar rafmagn var lagt inn í áhaldastofu ríkisins 1919. Hvernig veit jeg það? Jeg var ekkert við það riðinn. Þegar jeg fór að hafa með þessi mál að gera, var búið að leggja inn rafmagnið víðast hvar. Hv. þm. kom fram með ýmsar aðfinslur í garð vegamálastjóra. Það er gamla sagan, að reyna að gera menn tortryggilega. Jeg vil endurtaka það, að ef hv.þm. vill fá svar við öllum sínum spurningum, verður hann að láta taka málið út af dagskrá, ef hann þá meinar nokkuð annað en að bera slúðursögur inn í þingið. Það er í fylsta máta ómaklegt að ráðast þannig á fjarverandi starfsmenn ríkisins, ekki síst vegamálastjóra, sem er mjög góður embættismaður. Jeg vil ráða hv.þm. til að bera spurningar sínar fram í fyrirspurnarformi. Á þann hátt, sem hann sækir málið, getur hann ekki búist við að fá svar við þeim.

Hjeðinn Valdimarsson Mjer finst ekki nema eðlilegt, að talað sje um opinbera starfsmenn, þó að þeir sjeu fjarverandi. Það er ekki hægt að múlbinda þingmenn svo, að þeir megi ekki minnast á verk opinberra starfsmanna. Hæstv. stjórn ber ábyrgð á þeim gagnvart þinginu, og er því hjer rjettur vettvangur að finna að gerðum þeirra. Jeg sje, að hæstv. atvrh. getur ekki svarað fyrirspurnum mínum. Það kann að vera, að sumar af þeim sjeu þess eðlis, að ekki sje hægt að svara þeim undirbúningslaust. En þá ætti að vera innan handar að svara þeim, þegar fjárlögin koma hjer aftur til umræðu. Aftur á móti eru sum atriðin þess eðlis, að hæstv. atvrh. ætti sem slíkur að vita um þau. Hann getur ekki varið það að vita ekki, í stórum dráttum, hvaða kaupgjald undirmenn hans greiða, og það er helsti illur vani, ef vegamálastjóri getur algerlega ráðið kaupgjaldi verkamanna við vegagerð, án þess að stjórnin hafi neitt þar um að segja. Hæstv. ráðh. gat þess, að áhaldasmiðja ríkisins væri notuð eins og hægt væri. Jeg heyrði útdrátt úr brjefi vegamálastjóra, en jeg skil ekki hvernig maðurinn hefir getað skrifað þetta, því að minsta kosti þangað til í fyrra voru ýms helstu áhöld í láni hjá „Hamri“, og nú vinnur þar enginn járnsmiður. Svörin eru því röng og ófullnægjandi. Þetta eru hlutir, sem hæstv. atvrh. á að vita um. Ef hann ekki veit þetta, er það af því, að hann fylgist ekki með eins og hann ætti að gera. Jeg vil bæta því við, að jeg veit ekki betur en að nú sje verið að vinna að nýrri brú á Ferjukotssíki í Hamri. Það mætti eflaust gera í áhaldasmiðju ríkisins, og mundi hafa verið gert, er Jón Þorláksson var landsverkfræðingur.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg held, að undirrót þessarar tillögu og umtals þess, sem henni fylgir, sje að miklu leyti sú óánægja, sem vaknaði hjá einstökum mönnum, nefnilega starfsmönnum hins opinbera, sem þangað til höfðu starfað í áhaldasmiðju ríkisins, af því að hætt var eitt sinn um tiltekinn tíma að starfrækja þessa smiðju. Og þegar hv. 4. þm. Reykv. (HjV) spyr, af hverju ekki hefði þótt borga sig eftir stríðið að nota áhaldasmiðjuna, getur það ekki lotið að öðru en þessu atviki, en til þess lágu orsakir, sem mjer eru af tilviljun kunnar. Á miðju sumri 1923, þegar þáverandi stjórn vegna fjárskorts ríkissjóðs stöðvaði ýmsar framkvæmdir, var lagt fyrir vegamálastjóra að hætta starfrækslu áhaldasmiðjunnar og segja upp þessum mönnum, og þeirri skipun hlýddi hann auðvitað. Af þessari stöðvun framkvæmda leiddi, að ekki var mikið verkefni þá fyrst um sinn fyrir smiðjuna. Eins og menn muna, stóð þessi stöðvun lítið breytt árið 1924. Það hafði ekki verið gert ráð fyrir miklum opinberum framkvæmdum í fjárlögum þess árs, og auk þess var afráðið, í samráði við hlutaðeigandi nefnd á þingi, að þeim litlu framkvæmdum, sem teknar höfðu verið á fjárlögin 1924, skyldi skotið á frest. Þannig stóð á því, að um langan tíma, jafnvel tvö ár, var ekki svo mikið verkefni fyrir höndum handa áhaldasmiðjunni, að fært þætti að ráða þangað fasta menn umfram það, sem nauðsynlegt var vegna viðgerða á verkfærum. Það gleður mig að heyra það af skýrslu hæstv. atvrh., að nú, eftir að framkvæmdir ríkissjóðs hafa aukist, er komin breyting á þetta. En það er með öllu rangt að álasa vegamálastjóra fyrir stöðvun þessa fyrirtækis 1923 og 1924.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg ætla aðeins að segja örfá orð út af síðustu ræðu hv. 4. þm. Reykv. (HjV). Hann sagði, að vegamálastjóri mætti búast við árásum hjer. Jeg er hissa á, að hann skuli ekki hafa látið mig eða vegamálastjóra vita, svo að hægt hefði verið að svara strax. Jeg skora á hv.þm. að fá mjer þessar sakargiftir uppskrifaðar, svo að jeg geti sýnt vegamálastjóra þær. Jeg gat ekki skrifað þetta alt upp, svo að jeg vona, að hv.þm. vilji lána mjer sín minnisblöð, svo að vegamálastjóri geti borið af sjer þessar þungu sakir, sem mjer virtust vera í því fólgnar, að hann hafi keypt ónýta hluti og látið þá grotna niður. Um kaupgjaldið er það að segja, að þó að hv. 4. þm. Reykv. (HjV) þyki það undarlegt, veit jeg ekki á öllum stöðum hvað það er. En mjer er kunnugt um, að það er 50–60 aurar á tímann úti um land. Það er sjálfsagt þetta, sem hv.þm. þykir of lágt, en það er ilt að þjóna tveim herrum. Hvort verið er að smíða brú hjá „Hamri“ nú, skiftir ekki miklu máli. Tillögur hv.flm. ganga aðeins út á að láta smíða hjer á landi.  (JBald og HjV: Ekki síðari liðurinn)  .

Flm. (Jón Baldvinsson) Hæstv. atvrh. (MG) er altaf svo viðkvæmur, þegar spurt er um einhverjar framkvæmdir landsins. Honum finst altaf, að verið sje að bera á sig og aðra hlutaðeigendur ógurlegar sakir, þó að menn vilji fá upplýsingar. En hæstv. ráðh. má ekki vera svo typpilsinna. Jeg veit, að hann mundi segja við andstæðinga sína, að annað eins og þetta kæmi af vondri samvisku hjá þeim. En fyrst hæstv. ráðh. er farinn að teikna upp hjá sjer fyrirspurnir, ætla jeg að leyfa mjer að bæta einni við. Hvað kostaði vitaskipið „Hermóður“? Jeg hefi heyrt 20 þús. kr. Hæstv. ráðh. (MG) getur kannske líka upplýst, hvað það kostaði hingað komið. Mjer hefir verið sagt 40–50 þús. kr. 1924 var svo gert við það í „Hamri“ fyrir 36 þús. kr., og 1927 var enn gert við það.  (Atvrh. MG: Hv. þm. getur ekki búist við, að jeg sje eins fljótur að skrifa og hann að tala)  . Hæstv. ráðh. skal hlusta með andagt, og svo skal jeg hjálpa upp á hann á eftir. Einnig get jeg upplýst, að viðgerðin annaðhvort árið var þess eðlis, að vjelstjóri skipsins taldi sig vel geta framkvæmt hana. En hann var látinn fara sem verkamaður inn í „Hamar“ og gera við þetta þar. Jeg skal ekki fullyrða, að þetta hafi verið neitt dýrara, en óneitanlega var ankannalegt að hlaupa í smiðju, þegar engin þörf var á því. Hæstv. ráðh. má ekki vera svona firtinn, þegar talað er um fyrirtæki, sem starfsmenn ríkisins eru eigendur að. Það hlýtur að vekja tortrygni. Enda þótt vitamálastjóri hafi ef til vill gert þetta í besta skyni, þá er engu síður óeðlilegt, að hann sje eigandi og versli við sjálfan sig fyrir landsins hönd. Hæstv. ráðh. sagði, að það sje verið á hælunum á þessum mönnum. En sannast að segja er ekki nema eðlilegt, að talað sje um sambandið milli þeirra og fyrirtækjanna. Atvikin gefa tilefni til þess. Þá tók hæstv.forsrh. (JÞ) til máls og upplýsti það, að tillaga okkar væri fram komin út af óánægju þeirra manna, sem mist hefðu þarna atvinnu. Hafi verið lögð niður vinna í smiðju ríkisins að óþörfu, þá er þetta rjettmætt. Fyrst hæstv. ráðh. (JÞ) fór að minnast á þá menn, er þarna hafa mist atvinnu, þá er rjett að segja frá því, sem alkunnugt er, að vegamálastjóri sagði upp einum starfsmanna sinna fyrir nokkrum árum, fyrir þá sök eina, að honum líkaði ekki stjórnmálaskoðanir hans, og vegamálastjóri grunaði þennan mann um það, að hann hefði verið riðinn við grein í einu blaði borgarinnar, sem gagnrýndi gerðir vitamálastjóra. Það er eðlilegt, að menn, sem á þennan hátt verða fyrir rangindum, sjeu óánægðir. En ástæðurnar fyrir tillögunni voru ekki þær, sem hæstv. forsh. (JÞ) gat til, heldur þær ástæður, sem fram hafa verið færðar af flm.till., að ríkissjóður fær eins vel gerða vinnu í sinni eigin smiðju, og auk þess ódýrar. Og það má gjarnan koma hjer fram, að hæstv.forsrh. (JÞ) sýndi mikinn og lofsverðan dugnað, þegar hann í sinni landsverkfræðingstíð setti áhaldasmiðjuna á stofn. Þá vildi ráðh. (JÞ) bera það af vegamálastjóra, að hann hefði átt frumkvæði að því að hætta að nota ríkissmiðjuna, heldur hafi þetta leitt af skipun ríkisstjórnarinnar 1923, þegar hún ljet hætta öllum verklegum framkvæmdum. Jeg skal ekkert um það segja, en hafi þetta verið gert samkvæmt fyrirskipun stjórnarinnar, þá var það jafnóviturlegt. Og vegamálastjóri, sem jafnan hlýtur að hafa talsvert mikið að segja á hærri stöðum, hann hefði átt að leiða stjórninni það fyrir sjónir, hversu afaróheppilegt það væri að loka smiðjunni, af því að óhjákvæmilegt yrði að kaupa þá vinnu, sem ríkissjóður hefði að öðrum kosti getað látið vinna í sinni eigin áhaldasmiðju. Því ávalt hefir ríkissjóður nokkrar framkvæmdir með höndum. Vegamálastjóri hefir því reynst stjórninni slæmur ráðunautur, að koma ekki í veg fyrir það, að áhaldasmiðju landsins væri lokað. Það hefir líka komið á daginn, að kaupa hefir orðið dýru verði ýmiskonar vinnu, sem hægt hefði verið að sleppa við, ef áhaldasmiðjan hefði starfað áfram. Og allmikil brögð hafa verið að því, að bæði vegamálastjóri og vitamálastjóri hafa leitað til „Hamars“ um ýmsa vinnu í þarfir ríkisins, en vitamálastjóri þó gert meira að því. Það var ekki fyr en síðastliðið sumar, þegar farið var rekast í þessu, að áhöldum þeim, sem „Hamar“ hafði fengið lánuð úr smiðju landsins, var skilað aftur, og þá um leið byrjað að vinna eitthvað í smiðjunni, en í smáum stíl. Þess vegna vona jeg nú, að þáltill. okkar hv. 4. þm. Reykv. (HjV) verði til þess, að þetta þjóðnýtingarfyrirtæki, sem hæstv.forsrh. (JÞ) kom á stofn, þegar hann var landsverkfræðingur, verði tekið upp aftur og rekið með dugnaði og ráðdeild.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. 5. landsk. (JBald) þótti jeg úrillur, af því að jeg vildi ekki fallast á ómaklegar árásir hans á embættismenn landsins. Hann sagði líka, að jeg vildi engu svara spurningum sínum. En það er hægt að spyrja um svo margt og spyrja þannig, að ómögulegt sje að svara án þess að leita sjer upplýsinga. Jeg gæti t. d. spurt hv.þm. þeim spurningum, sem hann gæti alls ekki svarað, og koma honum þó við. Getur hann t. d. nú þegar sagt mjer, hvað marga snúða hann seldi í bakaríinu sínu 1. mars 1926?

Jeg get svarað því strax. Jeg seldi ekki einn einasta

. Já, hann getur svarað því, að hann hafi ekki sjá sjálfur selt þá, því að auðvitað leggur hann sig ekki niður við svo lítilfjörleg verk. En annars er svarið út í hött, því að vitaskuld er hann seljandi snúðanna, þó að hann afhenti þá ekki sjálfur. Og ef jeg vildi svara út af eða út í hött, gæti jeg það, en jeg tel það ekki samboðið ráðherra að svara þannig á þingi. Annars mætti minna hv. 5. landsk. (JBald) á gamalt spakmæli, sem hljóðar svo, að einn heimskingi geti spurt um fleira en 10 vitringar geta svarað.

Hæstv. ráðh. er búinn að útslíta þessu nú á þessu þingi

. Spurningar hv. 5. landsk. (JBald) gefa mjer ástæðu til að minna hann á þetta spakmæli oftar en einu sinni. Hann var að spyrja um, hvað vitaskipið hafi kostað. Það er mjer ókunnugt um. Jeg var ekki í stjórn, þegar það var keypt, og veit ekki annað en það, sem sagt var frá, að skipið muni hafa verið talsvert dýrt. Annars vildi jeg benda á, að öðruvísi er ástatt nú en á þeim tímum, er hæstv.forsrh. (JÞ) kom á fót áhaldasmiðju landsins. Þá var hjer engin vjelasmiðja, er gæti að sjer tekið að smíða það, sem landið þurfti að láta gera. Nú eru að minsta kosti 2 slíkar smiðjur hjer í bæ, „Hamar“ og ,,Hjeðinn“, sem jeg held að sjeu að ýmsu leyti betri og fullkomnari en vjelasmiðja ríkisins. Hv. 5. landsk. (JBald) þótti vegamálastjóri ekki góður ráðunautur stjórnarinnar, úr því hann fekk hana ekki til þess að hætta við að leggja niður vinnu í áhaldasmiðjunni 1923. En skipunin um það var gefin út áður en vegamálastjóri átti kost á að vita um hana. Það var því ekki um annað að gera fyrir hann, sem undirmann, en að hlýða fyrirskipunum yfirboðaranna. Annars hefði mig ekki furðað á því, þó að hv. 5. landsk. (JBald) hagaði svona orðum sínum, ef íhaldsstjórn hefði verið hjer að verki. En af því að það var nú stjórn þess flokksins, sem hann hefir jafnan staðið í innilegu sambandi við, þá hjelt jeg, að hann mundi tæplega álasa vegamálastjóra fyrir það að fara eftir skipunum hennar.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg ætlaði að svara þessu sama, sem hæstv. atvrh. (MG) hefir nú tekið fram. Mjer finst það í mesta máta ómaklegt að segja það um vegamálastjóra, að hann hafi verið slæmur ráðunautur stjórnarinnar, þó að hann kæmi ekki í veg fyrir það sumarið 1923, þegar skipað var að loka áhaldasmiðju ríkisins, að það yrði gert. Með lokun smiðjunnar var hann ekkert annað að gera en að framfylgja fyrirskipun húsbænda sinna. Það stendur nú svo á, að jeg get dálítið um þetta borið af eigin reynslu. Jeg veitti þetta sumar forstöðu stóru fyrirtæki, er ríkið kostaði, sem sje Flóaáveitunni. Jeg fekk líka skipun frá þáverandi stjórn um að stöðva verkið, og mjer kom ekki annað til hugar en að hlýða því. Og jeg verð að segja eins og mjer finst, að jeg tel mig ekki hafa verið slæman ráðunaut Flóaáveitunnar, þó að jeg gæti ekki komið í veg fyrir það, að verkið stöðvaðist, þegar engir peningar voru í kassanum til þess að láta vinna fyrir. Því verð jeg að endurtaka það, sem jeg sagði í upphafi, að það er mjög ómaklegt að kasta rýrð á vegamálastjóra, þó að hann fengi því ekki breytt sumarið 1923, að áhaldasmiðju ríkisins væri lokað.

Flm. (Jón Baldvinsson) Það eru aðeins örfá orð til árjettingar því, sem jeg hefi áður sagt. Jeg verð að halda fast við það, að þessir embættismenn eigi að vera ráðunautar stjórnarinnar um allar framkvæmdir, og þeir eiga umfram alt að vera stjórninni hollir í ráðum sínum. Hafi því svo verið, að stjórnin hafi skipað að leggja áhaldasmiðjuna niður, þá átti vegamálastjóri að sýna fram á, að það væri ekki hægt, en að hinu leytinu sjálfsagt að draga seglin saman. En að „loka búð og hætta að höndla“ og flytja áhöldin vestur í ,,Hamar“, það voru Lokaráð, sem sjálfsagt er að víta. Hæstv. atvrh. (MG) þarf jeg ekki að svara miklu. Það hefir komið fram fyr en í dag, að honum er ósýnt um að svara fyrirspurnum þeim, sem til hans er beint um störf opinberra embættismanna landsins. Í staðinn fyrir að svara beint fyrirspurnum þeim, sem fyrir hann eru lagðar, fer hann inn á „prívat“-sakir manna. Hann hefir oftar en nú spurt um fyrirtæki, sem jeg er viðriðinn, og veit jeg ekki, hvað slíkt á að þýða, nema þá að draga athygli frá því, sem um var spurt. Það er þó alt annað að spyrja um starf opinberra embættismanna ríkisins en um rekstur einkafyrirtækis. Jeg hefði nú getað skilið þessar gagnspurnir ráðherrans, ef jeg hefði t. d. spurt um, hvað margir hnappar væru í vestinu hans eða þvíumlíkt. Annars get jeg svarað þessari fyrirspurn hans um snúðasölu í Alþýðubrauðgerðinni þennan ákveðna dag, sem hann nefndi, ef það yrði nokkuð til þess að upplýsa það, hvers vegna áhaldasmiðja ríkisins ekki hefir verið notuð.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg ætla aðeins að leiðrjetta dálítinn misskilning hjá hv. 5. landsk. (JBald). Jeg var alls ekki að spyrja um snúðana hans í neinu sambandi við það, hvernig þetta fyrirtæki hans væri rekið. Það varðar mig ekkert um. En jeg tók þetta sem dæmi þess, að svo væri hægt að spyrja, að enginn kostur væri að svara því. Fyrirspurnir hans eru oftast þannig fram bornar, að þær eru bygðar að meira eða minna leyti á slúðursögum, sem hann segist hafa heyrt, en færir engin frekari rök fyrir. Og hvernig getur hann þá ætlast til, að slíkum spurningum sje svarað?

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Það hefir verið krafa frá aðalkaupstöðum landsins að koma á fót hjá sjer útibúum frá aðalpeningastofnunum landsmanna. Hefir Ísafjörður fengið tvö, Akureyri tvö og á Austurlandi eru nú sem stendur tvö útibú, sitt frá hvorum bankanum, Landsbankanum og Íslandsbanka. Þá er eftir, af aðalframleiðslustöðunum, Vestmannaeyjar. Þar er að vísu eitt útibú, frá Íslandsbanka, en Landsbankinn hefir ekki sjeð sjer fært enn sem komið er að verða við kröfum Vestmannaeyinga í þessu efni. Þessi till., sem hjer liggur fyrir, er því flutt sem áskorun á hæstv. stjórn, að hún hlutist til um við Landsbankann, að komið verði á fót útibúi frá honum í Vestmannaeyjum. Þegar athugaðir eru allir staðhættir, kemur í ljós, að engir staðir hjer á landi leggja meira til verslunarveltu landsins en Vestmannaeyjar. Eftir hagskýrslunum 1920–1923 nemur innflutningur til Vestmannaeyja um l½ miljón kr. á ári, og árið 1924 er hann um 2½ milj. kr. Á sama tíma er útflutningurinn frá Vestmannaeyjum eins og nú skal Árið 1919 2½ milj. kr - 1920 2¾ - - - 1921 4¼ - - - 1922 4 - - - 1923 6½ - - - 1924 5¾ - - eða nánar tiltekið 5.800.000 kr. árið 1924. Þetta sýnir, að hjer er um stórkostlega viðskiftaveltu og framleiðslu að ræða, og ekki nema von, þó að útibú Íslandsbanka þar í Eyjum eigi erfitt með að standa straum af þessari veltu. Eftir því sem reikningur útibúsins ber með sjer, hefir aðalbankinn lagt til 1 milj. kr., og er það starfsfje útibúsins, auk 1½ milj., sem er innstæðufje sparisjóðseigenda. En eins og viðskiftaveltan er, er þetta starfsfje auðvitað of lítið. Þess vegna hefir nú í vetur komið fram krafa frá Eyjaskeggjum um það, að komið verði á fót í Eyjunum útibúi frá Landsbankanum. Og ástæðan til þessa er í fyrsta lagi sú, að menn vilja losna við þá skuldaverslun, sem verið hefir manna milli, og haldist hefir vegna þess, að ekki hefir verið hægt að fá nóga peninga, hvorki til þess að greiða með verkkaup manna eða annað, sem kaupa þurfti. Í öðru lagi vilja margir menn heldur hafa viðskifti sín í Landsbankanum eða útibúi hans. Sumir þessara manna hafa lán sín í Landsbankanum, en verða þó að hafa til milligöngu í viðskiftum útibú það, sem á staðnum er, en mundu hverfa frá því, ef Landsbankaútibúið kæmi, og gætu þá hagað viðskiftum sínum á líkan hátt og menn gera annarsstaðar, hjá viðskiftabanka sínum. Í þriðja lagi finst Eyjaskeggjum ekki heppilegt, að útibú Íslandsbanka sje eitt um hituna að styðja atvinnurekstur Vestmannaeyja; þess sje full þörf, að Landsbankinn hafi með útibúi sínu nokkurn hemil á, hvaða viðskiftakjörum menn eru beittir. Það eru þess vegna margir, sem standa á bak við þá kröfu, að útibúi frá Landsbankanum verði komið á fót í Vestmannaeyjum. Þessi áskorun, sem síðast hefir borist, er undirskrifuð af á annað hundrað kjósendum. En þeim nöfnum var safnað í flaustri, og mundi eflaust bætast fjöldi við, væri leitað á ný undirskrifta. Vænti jeg því, að hæstv. stjórn taki þessu máli vel og að till. verði samþ.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Verði till. þessi samþ., þá skal jeg taka spursmálið upp og ræða það við stjórn Landsbankans, hvort hún sjái sjer fært að sinna þessari málaleitun. Jeg fyrir mitt leyti lofa að leggja henni liðsyrði. Annars virðist mjer, að niðurlag till. sje óhöndulega orðað. Þar stendur, að bankinn komi á fót útibúi í Vestmannaeyjum, ekki síðar en 1. jan. 1928. Till. ber víst ekki að skilja svo, að flm. hennar frábiðji sjer, að þetta útibú verði stofnað, ef það verður ekki hægt fyrir þennan ákveðna dag. Jeg fyrir mitt leyti tel ekki ósennilegt, að það geti dregist fram yfir þann tíma, þó að jeg fullyrði ekkert þar um að svo stöddu.

Halldór Steinsson Jeg finn ástæðu til að segja nokkur orð í sambandi við þetta mál. Á þinginu 1919 bar jeg fram till. þess efnis, að komið væri á fót útibúi frá Landsbankanum í Stykkishólmi. Sú till. flaug í gegnum báðar deildir og var samþ. með miklum atkvæðamun. En lengra hefir þetta mál heldur ekki komist, enda er mjer kunnugt um, að hvorki hæstv. stjórn eða Landsbankastjórnin hefir neitt gert til þess að hrinda málinu áfram öll þau ár, sem liðin eru síðan till. var samþ. Á þinginu 1919, þegar till. mín var til umr., spurði fjhn.Nd. Landsbankastjórnina, hvert álit hennar væri um það, hvort útibú mundi geta þrifist í Stykkishólmi eða ekki, og svaraði Landsbankastjórnin því, að útibú mundi mætavel þrífast þar, og taldi þá sjálfsagt, að þetta kæmist í framkvæmd það bráðasta. En þrátt fyrir þessar góðu undirtektir hefir enn sem komið er ekkert orðið úr framkvæmdunum. Því var það ekki ófyrirsynju, að jeg bar fram á síðasta þingi fyrirspurn til ríkisstjórnarinnar um það, hvað fyrverandi stjórnir og núverandi hæstv. stjórn hefðu gert til að koma þessu máli fram. Og jeg fekk ekki önnur svör hjá hæstv. fjrh. (JÞ) en þau, að hann skilaði frá Landsbankastjórninni, að hún hefði áhuga á að koma málinu í framkvæmd, þegar fjárhagsástæður bankanna leyfðu, en svo væri ekki enn sem komið væri. Þegar málið liggur þannig fyrir, að liðin eru 8 ár síðan samþ. var að koma upp útibúi í Stykkishólmi, en ekkert frekar aðhafst til framkvæmda því, þá virðist mjer eins og verið sje að bera í bakkafullan lækinn að bera fram till. um að skora á hæstv. stjórn að hlutast til um, að stofnað verði í Vestmannaeyjum útibú frá Landsbankanum; yrði það auðvitað ekki fyr en eftir að útibúið í Stykkishólmi væri komið á fót. Mjer er ekki kunnugt um hinn almenna vilja Eyjaskeggja í þessu máli nje hvað margir menn standa á bak við þessar áskoranir, sem vitnað er í. Jeg hefi heyrt sagt, að það mundu vera rúmlega hundrað manns. En hitt er mjer kunnugt um, að alþingismanni kjördæmisins hefir ekki verið falið að flytja þetta mál, og virðist það benda til, að almenningsvilji standi ekki á bak við áskorun þessa, og þá varla um almenningsþörf að ræða. Í Vestmannaeyjum eru ekki nema um 3000 íbúar, og held jeg því, að eitt útibú nægi þeim fyrst um sinn. Hinu neita jeg ekki, að framleiðsla Vestmannaeyja muni vera hlutfallslega meiri heldur en sumstaðar annarsstaðar. Jeg mun því ekki greiða þessari till.atkv., af því að jeg þykist sjá, að hjer sje hvorki um almenningsþörf að ræða nje almenningsvilja, og ekki heldur fyrirsjáanlegt, að þetta komi til framkvæmda í náinni framtíð, þegar sýnt er, að fyrst verður Landsbankinn að efna þau loforð, sem hann hefir gefið fyrir löngu um stofnun útibús í Stykkishólmi.

Tryggvi Þórhallsson Jeg ætla með örfáum orðum að gera grein fyrir því, hvers vegna jeg verð að vera á móti þessari till. Og er þá fyrst að segja, að jeg held það sje með öllu óforsvaranlegt, ef þingið færi nú að ýta undir stjórn og Landsbanka um að koma á fót útibúi í Vestmannaeyjum, þegar litið er á, hvernig þau útibú hafa gefist, sem Landsbankinn hefir komið á stofn. Þau eru nú 4 starfandi, þessi útibú frá Landsbankanum, og er afkoma þeirra sú, að eitt hefir verið rekið svo að segja með engu tapi, annað með litlu tapi enn sem komið er, en má þó búast við að aukist, en um hin tvö útibúin er það að segja, að á rekstri þeirra skiftir tapið miljónum króna. Ef svo er litið, í annan stað, á það almenna ástand í landinu nú, þá er síst ástæða til að mæla með slíkum till. sem þessari, þar sem það er vitað um þessi útibú, að Landsbankinn hefir orðið að leggja þeim til stórkostlega mikið fje, öllum nema einu. Það geta allir sjeð, sem kynna sjer bankareikningana, að það skiftir miljónum kr. Og að fara nú að stofna til slíks útibús sem þessa, eins og nú standa sakir, nær ekki nokkurri átt frá mínu sjónarmiði. Þriðja atriðið, sem og er aðalatriðið í þessu máli, er það, að ef Landsbankinn hefir yfir að ráða svo miklum fjármunum - nokkrum hundruðum þúsunda króna eða miljón -, sem hann gæti beint í einhverja ákveðna átt, þá álít jeg, að þeim peningum eigi ekki að beina til Vestmannaeyja eða yfirleitt til sjávarins. Jeg álít, að það, sem gerst hefir á síðasta ári og árum, hafi sýnt það greinilega, að við eigum ekki að sökkva fleiri miljónum í bili á því sviði. Framtíð Íslands er betur trygð, ef við reynum að beina því fjármagni, sem við kynnum að hafa, í aðra átt. Það er til stofnun, sem heitir Ræktunarsjóður, sem þarf miklu meira fjármagn en það, sem við höfum nú yfir að ráða. Og að svo miklu leyti sem jeg greiði atkv. með áskorunum til Landsbankans um að beina fje í ákveðna átt, þá vil jeg beina því í aðra átt en þessi till. fer fram á.

Jóhann Jósefsson Jeg tel mjer skylt, þótt mjer hafi ekki verið falið þetta mál til flutnings hjer á þingi - af því að málið snertir mitt kjördæmi -, að segja nokkur orð um það alment. Það mun hafa verið 1919, að útibú Íslandsbanka var stofnað í Vestmannaeyjum. Áður hafði starfað þar sparisjóður, sem var stofnaður 1893 og var orðinn um 312 þús. kr. á því ári, sem útibú Íslandsbanka tók til starfa. Endurteknar tilraunir voru gerðar af einstökum mönnum í Vestmannaeyjum, áður en útibúið var stofnað, til að fá Landsbankann til þess að setja upp útibú í Eyjunum, og þá gengið út frá því, sem síðar varð raunin á, að sparisjóðurinn sameinaðist væntanlegu útibúi. Jeg var á þeim tíma þessu mjög fylgjandi og þó nokkrir aðrir, einkum af þeirri ástæðu, að við vildum heldur, að sparisjóðurinn lenti hjá Landsbankanum en Íslandsbanka. En þetta fór nú svo, að Landsbankinn ákvað að setja upp útibú um líkt leyti á Selfossi, en Íslandsbanki setti aftur á móti upp útibú í Vestmannaeyjum, gegn því að fá sparisjóðinn. Vitaskuld var þörfin fyrir bankaútibú þá þegar orðin það mikil í Eyjum, að við urðum því fegnir, að annarhvor bankinn vildi koma þangað. Síðan hefir inn- og útflutningur í Vestmannaeyjum stórkostlega aukist, eins og hv.flm., 4. þm. Reykv. (HjV), hefir skýrt frá, og hefi jeg ekkert að athuga við þær tölur, sem hann nefndi; þær voru víst alveg rjettar, samkv. hagskýrslunum. Þessi sparisjóður, sem gekk þarna inn í útibúið, var þá yfirtekinn ásamt varasjóði, sem var þá rúmar 17 þús. kr. Varasjóðurinn fylgdi með í bili, sem nokkurskonar trygging fyrir þeim töpum, sem skeð gæti, að bankinn hefði af útistandandi kröfum á sparisjóðinn, því að bankinn tók vitaskuld við honum með skuldbindingum hans og kröfum. En það reyndist svo, að eftir tvö ár skilaði bankinn rjettum aðilja þessum varasjóði aftur, því að ekki hafði orðið neitt tap á því, sem sparisjóðurinn átti útistandandi. Síðan útibúið var stofnað hefir það starfað, eins og menn vita, áframhaldandi í Eyjunum, og viðskiftaveltan hefir stórkostlega aukist ár frá ári. Hún var 1920 rúmar 17½ milj., en hefir svo farið nokkurnveginn stighækkandi þangað til árið 1926, að hún nam nær 38 milj. kr. Jeg get nú ekki sagt annað en það, að fram að þessum krepputíma, sem nú hefir staðið um nokkurt skeið, þá hefir útibúið annað því nokkurnveginn að leggja fram fje til rekstrar útgerðarinnar. En hinu verður ekki neitað, að kreppan hefir komið við Vestmannaeyjar og útibúið þar, líkt og við aðalbankann sjálfan, Íslandsbanka, og raunar allar lánsstofnanir í landinu. Þannig get jeg vel skilið það, sem hv. 4. þm. Reykv. (HjV) sagði, að það væru ýmsir, sem óskuðu eftir því nú í Vestmannaeyjum að fá Landsbankaútibú stofnsett. Þessar óskir hafa þó hingað til ekki komið fram á þann hátt, að maður gæti sagt, að þær væru almennar. En nú hefir, eins og búið er að upplýsa, verið send áskorun um þetta efni til þingsins frá mönnum í Vestmannaeyjum. Þrátt fyrir það, þótt jeg persónulega hafi frá byrjun haft tilhneigingu til að óska þess, að Landsbankinn væri þarna starfandi, þá hefi jeg þó ekki álitið mjer vera skylt að bera þetta mál fram á Alþingi, þar sem mjer hefir aldrei verið falið það, hvorki á þingmálafundum nje á annan veg. Það hefði meira að segja, vegna annarar aðstöðu minnar, kannske mátt misskilja það, ef jeg upp úr þurru hefði borið fram óskir um þetta efni. Jeg held það sje ekkert ofmælt, þótt jeg segi það, að útibú Íslandsbanka í Vestmannaeyjum muni vera eitt af hans bestu útibúum. Það hefir líka leitast við að styðja atvinnuvegina í Eyjunum eftir því sem hægt er að ætlast til, eftir ástæðum undanfarin ár, bæði bátaútgerðina sjálfa og atvinnurekstur á landi, t. d. fiskimjölsverksmiðjur og fleira, sem stendur í beinu sambandi við útgerðina. Hver, sem kynnir sjer reikninga Íslandsbanka undanfarin ár, mun líka sjá, að Vestmannaeyingar hafa verið góðir viðskiftamenn. Þó er það svo nú, að á þessum peningaleysistímum væri það frá mínu sjónarmiði sjeð æskilegt, ef Landsbankinn sæi sjer fært að setja upp útibú þar. Þess eru líka dæmi, eins og hv.flm. lýsti, að bankarnir starfi á fleiri stöðum hjer á landi með útibú hvor við annars hlið. Eins og sakir standa, er raunar allur fjöldi manna í Vestmannaeyjum viðskiftamenn Íslandsbanka, en eftir því sem maður veit af reynslunni, jafnvel hjer við aðalbankann, þá er ekkert annað líklegra en að Íslandsbanki sæi ekkert eftir því, þótt einhverjir af hans viðskiftamönnum gætu fengið aðgang annarsstaðar. Jeg hefi heyrt, að Íslandsbanki sje ekki fráhverfur að gefa samþykki sitt til þess, að Landsbankinn yfirtæki útibúið í Vestmannaeyjum. Og jeg fyrir mitt leyti mundi síst hafa á móti því, ef það gæti tekist. Jeg heyrði, að hv.þm. Snæf. (HSteins) áleit, að ekki væri rjett að samþ., að fleiri útibú yrðu sett á stofn, þar sem fyrir lægi áskorun um Stykkishólmsútibúið, sem þegar er 8 ára gömul, og ekki farið að fullnægja enn þá. Jeg þekki ekki svo vel til á þeim stað, að jeg viti, hvað þörfin er brýn, en áreiðanlega er mikið minni atvinnurekstur þar en í Vestmannaeyjum. Hv. þm. Str. (TrÞ) taldi ekki rjett að beina meira fje í sjávarþorpin að þessu sinni. En í því sambandi verð jeg að benda á það, og leggja áherslu á, að færi svo, að Íslandsbanki eigi eitthvað erfiðara með það heldur en nú að fullnægja þörf á lánsfje til rekstrar, t. d. í Vestmannaeyjum, þá verður óhjákvæmilegt, að Landsbankinn hlaupi undir bagga eitthvað meira en hann gerir nú. Í því sambandi er rjett að geta þess, að þótt flestallir útgerðarmenn í Eyjunum sjeu viðskiftamenn Íslandsbanka, þá er þó talsvert fje lánað frá Landsbankanum til atvinnurekstrarins þar, og hefir bankinn þar þess vegna talsverðra hagsmuna að gæta. Þótt jeg því hafi ekki fengið nein tilmæli um það frá Vestmannaeyingum að veita þessu máli atbeina, þá vil jeg við þetta tækifæri veita því liðsinni mitt, þar eð jeg hefi frá öndverðu verið því fylgjandi, að Landsbankinn setti þar upp útibú. Jeg tek því undir ósk hv.flm. um, að þáltill. á þskj. 327 sje samþ. nú á Alþingi, og vona, að með því sje betur trygður atvinnurekstur Vestmannaeyinga og að Landsbankinn sjái sjer fært að hrinda þessu máli í framkvæmd.

Jón Baldvinsson Það verður ekki annað sagt en að hæstv. ráðh. (JÞ) hafi tekið vel undir þessa till.hv. 4. þm. Reykv. (HjV). Hann fann að vísu að orðalaginu, en jeg held það hafi ekki verið alvarlega meint; enda liggur í hlutarins eðli, að útibúinu verður ekki neitað, þótt það verði ekki stofnað fyr en 2. jan. 1928. Vestmannaeyingar munu sennilega taka því fegins hendi. Andmæli hafa komið fram frá hv.þm. Snæf. (HSteins) og hv.þm. Str. (TrÞ). Jeg skil vel, að það er dálítil gremja hjá hv.þm. Snæf. yfir að vera búinn að bíða eftir útibúinu svona mörg ár, sem þingið samþ. að skora á stjórnina að koma upp. En þrátt fyrir það væri kannske ekki ástæða til fyrir hann að leggja á móti þessari till. Það má sem sje búast við, ef sæmileg ár koma í Vestmannaeyjum, að svo geti farið, að útibúið fæddi sig sjálft, ef svo mætti að orði komast. Mjer er sagt, að útibú Íslandsbanka þar hafi mestmegnis síðustu ár lifað á sínum sparisjóði. En það var hv.þm. Str. (TrÞ), sem lagði fastlega á móti þessari till. Hann taldi mjög óforsvaranlegt að samþ. hana; áleit, að eftir þeirri reynslu, sem fengin er af útibúum, sje það ekki glæsilegt fyrir Landsbankann að leggja út í nýja slíka stofnun. En hv.þm. (TrÞ), sem er endurskoðandi Landsbankans, veit það hverjum manni betur, að í raun og veru er það Landsbankinn, sem „finanserar“ Íslandsbanka sem stendur, og náttúrlega útibú hans líka; svo að það er ekki nema eðlilegt, að Landsbankinn noti sjálfur þessa peninga líka á þeim stöðum, þar sem útibú eru ekki enn þá komin upp frá honum, en er mikil þörf, eins og t. d. í Vestmannaeyjum. Það er kunnugt, að hv.þm. Str. (TrÞ) vill aðallega beina peningastraumnum til sveitanna og ræktunarinnar. En það er sannast að segja, að landbúnaðurinn fer ekki varhluta af þeim fjárveitingum, sem Alþingi hefir yfir að ráða. Það kom fram hjá hv.þm. Snæf. (HSteins), og óbeint í ræðu hv.þm. Vestm. (JJós), að honum (JJós) hefði ekki verið falið málið. Þar við er að athuga, að landskjörnir þm. eiga ítök í hverju kjördæmi. Alþýðuflokkurinn á ekki lítinn hóp kjósenda í Vestmannaeyjum, og jeg tel mig þingmann þeirra eins og annara og ber fram málefni, sem frá þeim kunna að koma, þrátt fyrir það, að Eyjarnar eiga sinn sjerstaka þingmann. Jeg veit, að hv.þm. tekur ekki sem neina móðgun, að við höfum flutt till. þessa.

Alls ekki. Fanst þingmanninum það koma fram í minni ræðu?

. Nei; en jeg segi sem svo. Hv. þm. Str. vildi jeg segja það, að þótt útibú Landsbankans hafi ekki gengið sem best, þá verður ekki hætt við að setja upp útibú. Og þarna er staður, sem hægt er að sanna með tölum, að hefir mikla framleiðslu, svo að það er miklu meiri ástæða til að hafa þar tvö útibú en sumstaðar annarsstaðar. Peningaverslunin er svo mikil og framleiðslan, að á sínum tíma voru sparisjóðsinnlög þar svo mikil, eins og jeg gat um, að þau gátu fætt bankann. Jeg vænti því, að þrátt fyrir mótmæli hv.þm. Snæf. og hv.þm. Str. verði þessi till.samþ. og hæstv. stjórn geri sitt til þess að koma henni í framkvæmd sem fyrst. Jeg hefi ekki talað við stjórn Landsbankans um þetta og veit ekki, hvort hv. meðflm. minn (HjV) hefir gert það. Jeg álít, að þessi mál eigi að ganga þessa boðleið, að vera borin fram í þinginu, og ríkisstjórnin eigi á eftir að semja við bankann. Það hefði verið skakt að fara fyrst til bankastjórnarinnar.

Forseti (TrÞ): Mjer hefir verið afhent af hv.þm. Snæf. (HSteins) svohljóðandi till. til rökstuddrar dagskrár : „Með því að fyrir liggur óuppfylt loforð um stofnun útibús frá Landsbankanum í Stykkishólmi, þykir sameinuðu Alþingi ekki ástæða til að samþykkja þessa till., og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá“. Þessi rökstudda dagskrá liggur þá einnig fyrir til umr.

3512Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Fyrst vil jeg þakka hæstv. fjrh. (JÞ) undirtektir hans. - Mjer fyndist ekki illa til fallið, ef þessi till. verður samþ., að útibúið byrji einmitt síðustu dagana, sem þarna er ákveðið, því að veiðitími Vestmannaeyinga byrjar um svipað leyti. Hv. þm. Snæf. (HSteins) hugði, að það væri ekki vilji almennings í Vestmannaeyjum, að þetta útibú kæmist á fót, vegna þess, að málið væri ekki borið fram af þingmanni Eyjanna. Nú er það svo, sem hv.þm. Snæf. mátti vera kunnugt, að þarna eru tveir flokkar, eins og víða annarsstaðar. Það er ekki nema eðlilegt, að okkar flokksmenn snúi sjer til okkar með þau mál, sem þeir vilja láta fram bera. Við höfum orðið við áskorun þeirra. En eins og heyrst hefir á þessum þingfundi, þá hefir hv.þm. Vestm. (JJós) verið með þessu máli, og jeg hefi heyrt síðan till. kom fram, að margir stjórnmálaandstæðingar okkar sjeu því fylgjandi. Þótt málið því sje komið frá minni hl. kjósenda í Vestmannaeyjum, þá má telja, að það hafi fylgi langmests hluta kjósenda að baki sjer. Hv. þm. Snæf. (HSteins) hefir komið með rökstudda dagskrá um að vísa málinu frá, þar sem enn er óuppfylt loforð um útibú í Stykkishólmi. Jeg fyrir mitt leyti vil ekki leggja á móti útibúi í Stykkishólmi, hvenær sem það verður hægt; en jeg vil jafnframt minna á það, að það er þó til peningastofnun í Stykkishólmi, sem sje sparisjóður. Í öðru lagi eru ekki saman berandi atvinnuvegirnir, jafnvel þótt allur Breiðifjörður sje tekinn, við Vestmannaeyjar, eins og tölurnar sýna, sem við hv.þm. Vestm. (JJós) höfum getið um. Það mun því ekki vera eins mikil þörf fyrir eitt útibú í Stykkishólmi eins og tvö í Vestmannaeyjum. Þessi brýna þörf mundi að minsta kosti sjást, ef borinn væri saman innflutningur og útflutningur í Vestmannaeyjum við aðra staði, þar sem útibú eru, t. d. á Austurlandi. Jeg vona því, að þessi rökstudda dagskrá verði feld; því að það má ekki gera einum rjett með því að gera öðrum rangt til. Og mjer finst, að ef hv.þm. Snæf. (HSteins) óskar, að útibú komi einhvern tíma í Stykkishólmi, þá eigi hann ekki að leggja á móti þessu, þar sem hjer liggja brýnni ástæður til. Hv. þm. Str. (TrÞ) lagði á móti þessu af þeirri ástæðu, að ef peningar væru fyrir hendi, væri rjettara að leggja þá til landbúnaðar. Nú er það svo, eins og hv. 5. landsk. (JBald) gat um, að Landsbankinn leggur töluvert mikið fram í útgerð í Vestmannaeyjum gegnum Íslandsbanka. Í öðru lagi leggur hann fram annað fje, beint til viðskiftamanna sinna þar, sem kemur ekki fram á reikningunum sjerstaklega. Það má ekki gleyma því, að það er nokkurs virði fyrir þá, sem viðskifti eiga í Vestmannaeyjum, að þeir þurfi ekki eingöngu að snúa sjer í þetta eina bankahús; að minsta kosti er mikil áhersla á það lögð í Vestmannaeyjum. Og þó það sje æskilegt, að veitt sje fje til landbúnaðarins, þá á það langt í land, að hægt sje að veita þangað stórum peningastraumi, enda er eftirspurnin eftir peningum þar svo miklu minni en hjá sjávarútveginum. Í móti þessu getur hv.þm. Str. (TrÞ) ekki mælt, og hann getur heldur ekki mælt því í mót, að Vestmannaeyjar gefa tiltölulega mesta framleiðslu af öllum stöðum í landinu. Og þótt þar hafi orðið tap á framleiðslunni síðasta árið, þá hafa Eyjarnar venjulega gefið landsmönnum stórfje, og útgerðin þar hefir fætt fjölda manns, eigi aðeins Eyjaskeggja, heldur einnig fjölda manna, sem leitar þangað atvinnu víðsvegar að af landinu. Það mundi áreiðanlega bera ávöxt miklu fyr, að leggja fram fje til útgerðarinnar þar, heldur en að bæta enn að nýju við miljónum í Ræktunarsjóð.

Flm. (Jónas Jónsson) Síðan jeg bar fram þáltill. þessa, hafa komið fram 2 þskj., er snerta þetta mál. Annað þeirra er nú komið úr nefnd í hv.Nd., en hitt, sem er um skipun milliþinganefndar í búnaðarmálum, hefir gengið í gegnum hv.Nd. og verið samþ. við fyrri umr. í hv.Ed. Ef það verður samþykt, ætla jeg að breyta þessari þáltill. að formi, og óska því, að hún sje tekin út af dagskrá, þangað til útsjeð er um nefndarskipunina.