Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þessu máli var frestað á sínum tíma að beiðni minni vegna þess að hv. 12. þm. Reykv., Albert Guðmundsson, flm., var ekki viðstaddur umr. og ég hafði beðið um að málínu yrði þess vegna fresta'ð. Þessi till. til þál. fjallar um að Alþ. álykti að fela ríkisstj. að láta kanna hvaða áhrif fjárhagsleg fyrirgreiðsla Framkvæmdastofnunar ríkisins, sérstaklega Byggðasjóðs, hefur haft á atvinnu og byggðaþróun í landinu, og sérstaklega skuli kannað hvaða áhrif þessi fyrirgreiðsla hefur haft á búsetu fólks, tekjuskiptingu eftir landshlutum og aðstöðumun fyrirtækja eftir staðsetningu og starfsgreinum. Til samanburðar skal höfð í huga þróun sömu mála í Reykjavík og nágrannabyggðum hennar þau 5 ár sem liðin eru frá því að lög nr. 93 frá 1971, um Framkvæmdastofnun ríkisins, tóku gildi. Fyrstu niðurstöður þessarar könnunar skulu birtar því Alþ. er nú situr. Og endanlegar niðurstöður skulu lagðar fram þegar Alþ. kemur saman haustið 1977. Till. fjallar að efni til um athugun á þessu máli og í sjálfu sér er ekki hægt að vera neikvæður í því efni. En ég vil þó í upphafi vekja athygli á því, að Framkvæmdastofnunin er sennilega í meiri tengslum við Alþ. en flestar eða allar aðrar opinberar stofnanir. Stjórnin er kosin af Alþ., og það hefur þannig tekist til að allir stjórnarmenn hafa verið alþm. frá byrjun, og til viðbótar vill svo til að forstjórar stofnunarinnar eru einnig alþm. Gert er ráð fyrir því í lögum um Framkvæmdastofnunina að áætlanir hennar séu sendar ríkisstj. og enn fremur að árleg skýrsla sé flutt um starfsemi Framkvæmdastofnunarinnar hér á Alþ. og gerir það hæstv. forsrh. Ítarlegri ársskýrslu er yfirleitt útbýtt til alþm, um starfsemina, þannig að þm. fá meiri upplýsingar um þessa stofnun til sín beint heldur en um flestar aðrar stofnanir ef ekki allar. Það er til þess ætlast að umr. fari fram um skýrslu forsrh. hér á Alþ. og það er eflaust gert m. a. til þess að ræða hvaða áhrif störf þessarar stofnunar hafa haft og hvernig til hefur tekist. Þess vegna álít ég að þessi till. sé í raun og veru óþörf með tilliti til þess hversu náin tengsl eru á milli Framkvæmdastofnunarinnar og Alþ. og ríkisstj. Hv. 1. þm. Suðurl. flutti ítarlega og greinargóða ræðu um aðdragandann að stofnun Framkvæmdastofnunarinnar og skýrði þar frá mörgu athyglisverðu um starfsemi hennar. Eins og þm. muna var Framkvæmdastofnunin sett saman úr þremur stofnunum, sem fyrir voru, þ. e. a. s. Framkvæmdasjóði Íslands, Atvinnujöfnunarsjóði og Efnahagsstofnuninni. Eignir Atvinnujöfnunarsjóðs voru síðan sameinaðar nýjum sjóði, Byggðasjóði, mjög efldum. Framkvæmdasjóðurinn starfaði áfram á svipuðum grundvelli og áður. Efnahagsstofnunin fluttist yfir í Framkvæmdastofnunina, og það áætlunarstarf, sem hafði verið unnið á vegum Efnahagsstofnunarinnar og var talsvert verulegt, var síðan aukið og eflt í Framkvæmdastofnuninni. Það má nefna það t. d. um áætlunarstarfsemi Efnahagsstofnunarinnar að hún vann að samgönguáætlun fyrir Vestfirði á árunum 1965–1969, almennri byggðaþróunar- og atvinnumálaáætlun fyrir Norðurland á árunum 1969–1973 og samgönguáætlun Austurlands um vegaframkvæmdir um 1970. Þessi starfsemi hefur svo verið mjög aukin og efld í Framkvæmdastofnuninni í samræmi við löggjöfina. Hv. flm. virtist furða sig á því, að Byggðasjóður lánaði meira til landsbyggðarinnar en til Reykjavíkur, vildi kenna Framkvæmdastofnuninni um þetta og taldi jafnvel að þetta væri brot á grundvallarreglum lýðræðis. Þetta álít ég að þurfi að athuga nokkru nánar, athuga m. a. hvað löggjöfin um Framkvæmdastofnunina segir um hlutverk Byggðasjóðs. Þar segir í 28. gr. að hlutverk hans sé „að stuðla að jafnvægi í byggð landsins með því að veita fjárhagslegan stuðning til framkvæmda og eflingar atvinnulífs með hliðsjón af landshlutaáætlunum og til að bæta aðstöðu til búsetu í einstökum byggðarlögum og koma í veg fyrir að lífvænlegar byggðir fari í eyði“. Það er þess vegna beinlínis fyrir lagt í löggjöfinni um Framkvæmdastofnunina að hún beini fjármagni sínu og fjármagnsfyrirgreiðslu að því er snertir Byggðasjóð til þeirra landshluta og þeirra staða úti um landsbyggðina sem sérstaklega hafa orðið fyrir barðinu á þeirri miklu byggðaröskun sem átt hefur sér stað í landinu á undanförnum áratugum. Hverjar voru raunverulega ástæðurnar fyrir því að Byggðasjóður var settur á stofn, svo mjög öflugur sem hann er? Þær voru vitanlega fyrst og fremst sú gífurlega byggðaröskun sem átt hefur sér stað hér á Íslandi á undanförnum áratugum. Sem dæmi um þessa miklu byggðaröskun má geta þess, að á tveimur áratugum, á árunum 1950–1970, fjölgaði landsmönnum um 66 þús. manns. Af þeirri fjölgun fjölgaði um 54.6 þús.á Reykjavíkur- og Reykjanessvæðinu, en aðeins um 11.4 þús. annars staðar á landinu. Það er engum blöðum um það að fletta að byggðaröskunin hefur verið geigvænleg og haft ómæld áhrif á aðstöðu þeirra íbúa sem hafa orðið fyrir barðinu á henni. Það skeður ýmislegt í lífi þeirra sem verða fyrir barðinu á byggðaröskun og mætti þar margt fram telja. Í mörgum tilfellum er það þannig að t. d. skólahald verður erfitt eða jafnvel ómögulegt ef byggðaröskunin er mikil. Öll félagsaðstaða fellur niður, hverfur úr sögunni. Öll þjónustustarfsemi hverfur einnig eða verður mjög örðug. atvinnutækifæri verða engin fyrir yngra fólkið. Og svo að lokum það, að eignir fólks verða venjulega verðlausar. Þvert á móti gerist svo það á svæðum sem eru í vexti að þar vaxa eignir stórkostlega í verði eins og gerst hefur hér á Suðvesturlandi eins og öllum er kunnugt um. Það vakna auðvitað spurningar í sambandi við þessi mál hvort æskilegt sé að flestallir íslendingar setjist að á Reykjanesskaga og í nánasta umhverfi hans. Framkvæmdastofnunin hefur það hlutverk öðrum þræði að vera byggðastofnun, og lánveitingar úr Byggðasjóði, sem er ætlað að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, hafa verið mjög miklar á undanförnum árum. árið 1972 voru lánaðar 480 millj. kr., 1973 357 millj., 1974 662 millj., 1975 1603 millj., 1976 1120 millj. Árið 1977 má reikna með að lánaðar verði um 1700 millj. kr., en það var einmilt verið að samþ. heildaráætlun fyrir útlán Byggðasjóðs á fundi í stjórn Framkvæmdastofnunarinnar í dag. Þetta er nálægt því að vera 6 milljarðar samtals sem Byggðasjóður mun lána frá því að hann tók til starfa í ársbyrjun 1972 og til ársloka 1977. Það voru ýmis atriði sem fram komu í ræðu hv. frsm. sem ástæða er til að minnast á. Hann segir t. d. svo í ræðu sinni með leyfi hæstv. forseta: „Herra forseti. Fyrir réttum 1100 árum fluttust til þessa lands einstaklingshyggjumenn sem ekki vildu una því að stjórnvöld réðu málum þeirra í einu og öllu. Sama þjóð byggir enn landið, en sú breyting hefur orðið á hlutskipti þegnanna, að ýmsar opinberar stofnanir hafa meir tekið að sér að ráðskast með málefni þeirra“. Ekki trúi ég því að það vaki fyrir hv. flm. að færa hér allt fyrirkomulag til þess sem var fyrir 1100 árum. Það komu fram fleiri viðhorf sem ástæða er til að minnast á. Það kom t.d. fram hjá hv. flm. sú skoðun að sem mest frelsi eigi að ríkja um notkun fjármagnsins og það eigi að renna þangað sem mest arðsvon sé. Varðandi þessi mál má segja að sé um tvær stefnur að ræða: Annars vegar þá stefnu að maðurinn elti fjármagnið og það sé óheft. Hins vegar þá stefnu að fjármagnið sé þjónn mannsins og þjóni áformum hans. Ef fjármagnið fær að ryðja sér braut óheft mundi það hér á Íslandi renna eftir farvegum verðbólgunnar og þá helst til húsbygginga í Reykjavík og nágrenni Reykjavíkur. Þannig hefur reynslan orðið að fjármagnið leiti þangað, ef það er óheft, sem arðsvonin er mest. Og það hefur verið mjög á batasamt og er enn að leggja fjármagn í húseignir hér á Suðvesturlandi vegna þess að hér hefur verið þensla og fólksfjölgun og geysihátt verð á fasteignum. Hin stefnan, sem ég minntist á, byggir á því að fjármagnið þjóni áformum mannsins og það sé hægt að beina því að verkefnum sem eru þjóðhagslega þýðingarmikil: uppbyggingu sem skapar verðmæti og styrkir efnahag þjóðarinnar. Þetta þarf ekki að þýða að dregið sé úr almennri hagþróun, þvert á móti. Ef litið er á starfsemi Framkvæmdastofnunarinnar og fjármagnsráðstöfun sem er á hennar valdi, þá mun koma á daginn að því mikla fjármagni, sem Framkvæmdastofnunin ráðstafar, er að nær öllu leyti ráðstafað til einstaklinga og einstaklingsfyrirtækja, það er tiltölulega lítill hluti af fjármagni Framkvæmdastofnunarinnar sem er ráðstafað til annarra aðila. Fjármagninu hefur verið ráðstafað til einstaklinga, til félaga í einstaklingseigu og svo nokkuð til sveitarfélaga, en það er tiltölulega mjög lítill hluti af þeim lánum sem lánuð eru til uppbyggingar á vegum Framkvæmdastofnunarinnar, bæði Byggðasjóðs og Framkvæmdasjóðs. Byggðasjóðurinn lánar langmest til einstaklinga og fyrirtækja í einstaklingseigu, þó að rétt sé að geta þess að í ýmsum tilfellum hafi Byggðasjóður lánað til sveitarfélaga og þá oftast þannig að sveitarfélögin annaðhvort leggi fram hlutafé í félög, sem eru í einstaklingseigu, eða beinlínis endurláni féð slíkum aðilum. Það er því ekki um mismunun að ræða heldur beinlínis stuðning við þá sem af ýmsum ástæðum hafa farið halloka. Bróðurparturinn af því fjármagni, sem Framkvæmdastofnunin ráðstafar, fer til beinnar uppbyggingar, beinnar fjárfestingar, og ég er ekki í nokkrum vafa um að það fjármagn, sem Framkvæmdastofnunin hefur á undanförnum árum bæði í gegnum Byggðasjóð og Framkvæmdasjóð beint til fjárfestingar og uppbyggingar í landinu, hefur stuðlað að meiri hagþróun í landinu. Menn hafa tekið eftir því, að það varð á mjög mikil breyting á seinasta ári varðandi viðskiptajöfnuð þjóðarinnar gagnvart útlöndum. Og hvaða þættir voru það sem mest stuðluðu að þessu? Ég held það hafi verið fyrst og fremst tvennt, þó að fleira komi þar til : Annars vegar bætt viðskiptakjör gagnvart útlöndum og svo hins vegar stórkostlega aukinn útflutningur, sérstaklega í sjávarútveginum. Stórkostlega aukinn útflutningur í sjávarútveginum stafar ekki síst af því að það hefur verið fest geysilega mikið fjármagn í sjávarútvegi, uppbyggingu fiskiskipaflotans, skuttogurum og öðrum fiskiskipum, og einnig ráðstafað mjög miklu fjármagni til þess að endurbæta og efla fiskvinnsluaðstöðuna í landinu. Hraðfrystihúsaáætlunin, sem fjallar um endurbætur, vélvæðingu, uppbyggingu og nýbyggingu fiskiðjuveranna í landinu, er mjög yfirgripsmikil áætlun sem hefur staðið yfir í alllangan tíma. Það hefur verið ráðstafað fjármunum alls, þar með talið eiginfjárframlag þeirra sem hlut eiga að máli, milli 14 og 15 milljarða kr. ef miðað er við verðlag eins og það var í júnímánuði 1976. Enginn vafi er á því, að þessi uppbygging er nú farin að skila miklum árangri. Einn þáttur í því er gífurlega aukinn útflutningur á unnum sjávarafurðum á síðasta ári. Í framsöguræðu víkur hv. flm. að útlánum Framkvæmdasjóðs Íslands og Byggðasjóðs, sem báðir eru í Framkvæmdastofnuninni, og það kemur mjög skýrt í ljós í hans ræðu að hann ruglar þarna nokkuð saman. Hann gerir ekki nægilega mikinn greinarmun á þessum tveimur sjóðum, annars vegar Framkvæmdasjóði Íslands og hins vegar Byggðasjóði. Framkvæmdasjóður Íslands mun á þessu ári samkvæmt fjáröflunar og útlánaáætlun sjóðsins og í samræmi við lánsfjáráætlun ríkisstj. lána um 6 milljarða. Byggðasjóður mun hins vegar, eins og ég hef getið um áður, lána um 1700 millj. kr. á þessu ári. En það eru gjörólíkar reglur um starfshætti sem hafðar eru um hönd þegar ráðstafað er fjármagni úr þessum sjóðum. Þegar lánað er úr Framkvæmdasjóði Íslands, þá er það fjármagn lánað til fjárfestingarlánasjóða nær einvörðungu. Það eru fjárfestingarlánasjóðir eins og Fiskveiðasjóður, Stofnlánadeild landbúnaðarins, Iðnlánasjóður, Lánasjóður sveitarfélaga og fleiri smærri sjóðir. Þetta fjármagn er síðan endurlánað af þessum sjóðum algjörlega án tillits til búsetu manna í landinu. Allir hafa jafnan aðgang að þessum lánum, hvar sem þeir eru búsettir á landinu. Þegar hins vegar er um að ræða Byggðasjóð og útlán úr honum, þá kemur allt annað til greina. Þá er höfð hliðsjón af byggðaröskun og sú meginregla höfð til viðmiðunar að stuðla með slíkum lánveitingum og fyrirgreiðslum að jafnvægi í byggð landsins. Hv. flm. ræðir nokkuð um þá röskun sem hann telur starfsemi Framkvæmdastofnunarinnar hafa haft. En eins og ég hef margtekið fram er starfsemi Byggðasjóðs ætlað að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Þarna er um að ræða að vinna gegn röskun, en ekki að valda röskun. Röskunin hefur orðið, hún er staðreynd og hún hefur orðið gífurlega mikil á undanförnum áratugum, þar sem feikilegur fjöldi fólks hefur flust til þéttbýlissvæðanna á Suðvesturlandi. Ég hygg að það sé ekki fjarri lagi að nú séu um 90 þús. manns annars staðar á landinu, en í Reykjavík og á Reykjanessvæðinu líklega um 130 hús. manns eða eitthvað nálægt því. Byggðasjóðurinn á að vinna gegn þessari röskun, en ekki að valda röskun. Það er hans meginverkefni. Það kemur nú fram a. m. k, á milli linanna í framsöguræðu flm. að Reykjavík hafi verið hlunnfarin á undanförnum árum varðandi ráðstöfun fjármagns. Ég er á þveröfugri skoðun. Ég tel að Reykjavík hafi ekkert verið hlunnfarin í þessum efnum, nema síður sé, og í raun og veru þarf ekki annað en að athuga þá gífurlegu byggðaröskun sem hefur átt sér stað í landinu til þess að styðja að því að svo hefur ekki verið, því hún hefur einmitt stefnt í þá átt að stækka Reykjavík, fjölga íbúum Reykjavíkur og nágrannasveitarfélaganna. Menn flytjast yfirleitt þangað sem þeim vegnar betur af ýmsum ástæðum. Ef gerður er samanburður á því, hvernig aðstöðu menn hafa hér í Reykjavík og úti um landsbyggðina, án þess að ég ætli að fara að flytja langt mál um þann samanburð, vil ég aðeins drepa á örfá atriði til þess að undirstrika og auka skilning á því vandamáli sem hér er um að ræða. Það var t. d. nýlega gerð könnun á framfærslukostnaði á landsbyggðinni miðað við Reykjavík, og það kom á daginn að á Ísafirði er framfærslukostnaður 4.8% hærri en í Reykjavík, á Akureyri 3.4% hærri, í Neskaupstað 5.4% hærri og á Hvolsvelli 4.6% hærri. Það er m. ö. o. talsvert dýrara að lifa úti á landsbyggðinni heldur en hér í Reykjavík. Það kostar því meira fé úr vasa einstaklinganna og fjölskyldnanna að lifa úti á landsbyggðinni heldur en hér í Reykjavík. Þarf það mál alveg sérstaka athugun að minni hyggju. Það mætti tala langt mál um það sem hefur verið að gerast og er að gerast í Reykjavík og er raunverulega landsmál. Þar eru menntastofnanir af öllu tagi, og þeir, sem eiga heima hér í Reykjavík og grenndinni, hafa þess vegna aðstöðu til þess að sækja hér menntastofnanir af öllu tagi heiman frá sér. Það er kunnara mál en svo, að það þurfi upp að telja, og það eru mjög margar stofnanir í Reykjavík sem ern byggðar upp fyrir landsfé, eins og t. d. Háskólinn, ýmsir sérskólar, eins og t. d. Stýrimannaskólinn og Vélstjóraskólinn, tækniskólar og fjölmargir fleiri. Þar eru stofnanir eins og t. d. Þjóðleikhúsið, svo tekið sé dæmi, og alls kyns möguleikar á sviði listnáms fyrir unga fólkið: hljómlistarskólar, leikskólar, myndlistaskólar, listdansskólar o. s. frv., sem unga fólkið úti á landsbyggðinni hefur engin eða lítil tök á að sækja nema með ærnum kostnaði. Hvað er að segja um heilbrigðisþjónustuna, Landsspítalann og alla heilbrigðisþjónustu ríkisins hér í Reykjavík, öll söfnin: Þjóðminjasafnið, Landsbókasafnið, stofnanir eins og Handritastofnunina o. s. frv., að ég ekki tali um Stjórnarráðið og allt sem því fylgir? Það er auðvitað gífurlegt fjármagn sem rennur úr ríkiskassanum einmitt til Reykjavíkur í gegnum uppbyggingu alls konar stofnana hér í borginni. Og það er mikil atvinna sem þetta fjármagn veitir einmitt íbúum þessa staðar. Það er gífurlegt fjármagn sem rennur úr ríkiskassanum til þess að greiða laun öllum þeim mikla fjölda embættismanna sem er staðsettur hér í Reykjavík og aðrir staðir og aðrir landshlutar njóta ekki. Það er svo algert sérmál að ræða t. d. um verslunina og uppbyggingu hennar sem ég álít að sé allt of mikil hér í Reykjavík og allt of mörg fyrirtæki sem vinna t. d. að heildsöluverslun hér í Reykjavík, - allt of mörg fyrirtæki, mættu vera miklu, miklu færri. Þetta er aðeins að drepa á nokkur atriði. Þess er þó skylt að geta, að þessar stofnanir þjóna auðvitað landsbyggðinni jöfnum höndum, stofnanir eins og Háskólinn og sérskólarnir og heilbrigðiskerfið hér í Reykjavík. Auðvitað þjónar þetta landsbyggðinni. En það er staðreynd að þetta er hér á þessum stað og íbúar hans njóta þess í ýmsum efnum, þannig að ég tek ekki undir það að reykvíkingar hafi verið hlunnfarnir að neinu leyti á undanförnum árum. Ef litið er til lánveitinga, annarra en þeirra sem ég hef gert að umtalsefni úr Framkvæmdasjóði og Byggðasjóði, má geta þess að þær hafa verið í talsvert ríkum mæli til Reykjavíkur. Ef litið er t. d. á Framkvæmdasjóð, þá hefur hann lánað beint til nokkurra aðila. Það er þó lítið á hverju ári, ég held að það sé 150 millj. kr. sem ætlaðar eru til þess á fjárhagsáætlun þessa árs. En á árunum 1972–75 hefur hann lánað beint á Reykjavíkur- og Reykjanessvæðið rétt um 130 millj., en til alls landsins að auki um 115 milljónir. Árin 1971–1974 hefur Byggingarsjóður ríkisins lánað til Reykjavíkur og Reykjanessvæðisins 70–80% af því fjármagni sem hann hefur yfir að ráða, en það er gífurlega mikið fjármagn, en til alls landsins aðeins 20–30%. Á árunum 1971–1975 hefur Iðnlánasjóður lánað til Reykjavíkur- og Reykjanessvæðisins 74.34%, en til annarra landshluta 25.66%. Á árunum 1970–1976 hefur Iðnþróunarsjóður lánað til Reykjavíkur- og Reykjanessvæðisins 61.7% og til landsins að öðru leyti 38.3%. Til viðbótar við þetta eru svo allar bankastofnanirnar í Reykjavík. Allir þjóðbankarnir eru með sínar höfuðstöðvar hér í Reykjavík, og menn hér hafa þess vegna betri aðgang að þeim heldur en menn úti á landsbyggðinni. Yfirleitt er þeim vísað þangað ef þeir leita til aðalstöðvanna hér í Reykjavík. Þeim er vísað til útíbúanna úti um landsbyggðina. Ég minni á þessa hluti, sem ég hef verið að ræða um, að gefnu tilefni, og tilefnið var í ræðu hv. flm. þessarar till., - ekki til að fara að metast um þessi mál, heldur að gefnu tilefni, og leyfi ég mér að hafa þá ákveðnu skoðun, að það hafi alls ekki verið seinna vænna að stofna öflugan Byggðasjóð hér í landinu til þess að reyna að koma í veg fyrir frekari byggðaröskun en verið hefur. Þetta er ekkert einsdæmi hjá okkur íslendingum. Þetta hafa flestallar þjóðir gert, t. d. nágrannar okkar norðmenn. Þeir hafa öflugan byggðasjóð, sem heitir Distrikternes utbyggningsfond og er öflugur sjóður, hefur lánað mjög mikið til landsbyggðarinnar í Noregi. Það eru ýmsar alþjóðastofnanir, sem hafa sett á fót eins konar byggðasjóði, svo og flest ríki, sem hafa átt við þennan vanda að stríða. Það er siður en svo að við íslendingar séum þeir einu sem höfum átt við þann vanda að stríða að byggðaröskun hafi átt sér stað í stórum stíl. Svo er um flestallar þjóðir a. m. k. í kringum okkur. Hvaða áhrif hefur starfsemi Byggðasjóðs og Framkvæmdastofnunarinnar haft á atvinnu- og byggðaþróun í landinu? Það er auðvitað erfitt að greina það, hvaða áhrif þessi starfsemi hefur haft, vegna þess að hún er aðeins líður í margháttuðum og flóknum ráðstöfunum og starfsemi sem snertir uppbyggingu atvinnulífs og framþróun. Ég held þó að það sé óhætt að fullyrða að starfsemi Framkvæmdastofnunarinnar hafi haft talsvert afgerandi áhrif á uppbyggingu ýmissa staða og ýmissa landshluta til góðs. Nægir í því efni að benda á að eftir að Byggðasjóður hafði starfað í nokkur ár, þá gerðist það m. a. fyrir tilverknað Byggðasjóðs, en sjálfsagt hefur þar fleira komið til, að það varð breyting á búsetu í landinu. Árið 1974, 3 árum eftir að Byggðasjóður tók til starfa, gerðist það í fyrsta sinn að fólksfjölgun varð meiri úti um landsbyggðina heldur en á Reykjavíkur- og Reykjanessvæðinu. Það er enginn vafi á því að starfsemi Framkvæmdastofnunarinnar hefur haft jákvæð áhrif í þessa átt, þó að, eins og ég sagði áður margt fleira kæmi til. Hér er í raun og veru ekki um það að ræða að það sé keppikefli af hálfu neins aðila að ráðast að Reykjavík og þróun Reykjavíkur. Reykjavík á að stækka, en hún á að stækka af sjálfu sér fyrst og fremst, en ekki af því að fólk flytjist annars staðar frá inn í Reykjavík og auki á það misræmi í búsetu sem hefur verið vaxandi á undanförnum áratugum. Það er ástæða til að nefna það að þeir, sem ferðast mikið um landið og hafa gert á undanförnum árum, hafa orðið varir við mikil umskipti víða á landsbyggðinni, geysilega mikil umskipti, jákvæð umskipti. Byggðarlög, sem áttu mjög í vök að verjast, - mætti nefna mörg í því sambandi, - standa nú styrkar og fólkið er þar bjartsýnna en áður á framtíðina og tilevru staðarins. Ég álít að það sé m. a. fyrir það mikla fjármagn sem hefur verið beint til uppbyggingar, sérstaklega atvinnuuppbyggingar á þessum stöðum í gegnum Framkvæmdasjóð og Byggðasjóð. Það vaknar auðvitað sú spurning í þessum efnum hvort það hefði verið skynsamlegra að láta þessi mál lönd og leið, láta hreinlega skeika að sköpuðu í þessum efnum, spyrna ekkert við fótum og láta, byggðunum úti um landið halda áfram að blæða út. Það var ekki svo langt í það að íslendingar hefðu safnast saman langflestir hér á suðvesturhornið og tilvera margra byggða í raun á bláþræði og mátti ekkert út af bera til þess að þær drægjust meira saman og fólk héldi áfram að flytja þaðan burtu. En fólksflutningar í landinu kosta mikið fjármagn, menn yfirgefa eignir og það verður að byggja bæði yfir íbúa að nýju og einnig þjónustuaðstöðu annars staðar. Það þyrfti t. d. að byggja nokkra skóla á nýjum búsetustöðum fólks og þjónustumiðstöðvar. Það er fróðlegt að athuga hvað hefði t. d. kostað að byggja yfir íbúa ýmissa staða ef miðað er við 7 millj. kr. íbúð á fjölskyldu. Og það er engin fjarstæða að velta þessu fyrir sér vegna þess að margir staðir bjuggu við það ástand fyrir örfáum árum að þeir stóðu frammi fyrir því að byggðin legðist niður hreinlega. Þannig var víða háttað. Svo að ég taki dæmi af handahófi, þá hefði t. d. kostað 665 millj. að byggja yfir íbúa Raufarhafnar, Seyðisfjarðar 1470 millj., Súðavíkur 420 millj., og mörg fleiri dæmi mætti taka. Það er enginn efi á því að ef ekki hefði komið til blóðgjöf í atvinnulíf og uppbyggingu á landsbyggðinni, m. a. með stofnun Byggðasjóðs, hefðu mörg byggðarlög beinlínis þornað upp, því að tilvera margra þeirra hékk, eins og ég hef tekið fram, á bláþræði. En það hefur orðið á veruleg breyting til batnaðar. Það þarf ekki að eyða mörgum orðum að því hvaða þýðingu það hefur fyrir þjóðina og fyrir efnahag þjóðarinnar að dreifa búsetu manna um landsbyggðina með tilliti til þess að nýta mestu auðlindir þjóðarinnar. Mestu auðlindir þjóðarinnar eru í sjónum umhverfis allt landið, og það er afar erfitt að nýta þær nema fólk búi sem víðast á landinu. Ef litið er á hagnýtingu fiskaflans í einstökum landshlutum árið 1975, þá kemur á daginn að framleiðsla Reykjanessvæðisins nemur 224 500 smálestum, en annarra landshluta 764 200 smálestum, og gefur nokkra hugmynd um hvað er að ske í okkar atvinnumálum og hvað það er sem stendur hvað traustast undir okkar viðskiptum við aðrar þjóðir í gegnum útflutning sjávarafurða. Þessar tölur tala raunverulega mjög skýru máli um hina gífurlega þýðingu landsbyggðarinnar fyrir sjávarútveginn. Til viðbótar við þetta kemur svo öll framleiðsla landbúnaðarins eins og hún leggur sig. En það hefur sýnt sig að einmitt efling ýmissa byggðarkjarna víðs vegar um landið hefur áhrif á landbúnaðinn og uppbyggingu hans. Hann byggist út frá þessum kjörnum og styrkist þannig að þetta helst allt saman í hendur. Ég er þeirrar skoðunar að það sé allri þjóðinni fyrir bestu og ekkert síður reykvíkingum en öðrum að byggja allt landið og leggja á það áherslu og verja til þess fjármagni. Það mætti ræða nokkuð um þann þátt í starfsemi Framkvæmdastofnunarinnar sem snertir áætlanagerð. Ég hef gert það áður hér á Alþ. og sé því ekki ástæðu til að fjölyrða um það nú. En ég vil láta það koma fram að lokum, að ég tel að einn þýðingarmesti þátturinn, eitt af þýðingarmestu málunum sem núv. ríkisstj. tók upp í sinn málefnasamning, hafi verið að efla stórkostlega Byggðasjóðinn, en hann hefur verið stórkostlega efldur eins og kunnugt er. Árið 1975 var varið til Byggðasjóðs 830 millj. kr. á fjárl., árið 1976 voru þetta 1120 millj. og á þessu ári 1630 millj. Hér er um að ræða mikið fjármagn, og ég skal vera fyrstur manna til þess að viðurkenna að það þarf auðvitað að verja þessu fé á sem skynsamlegastan hátt. Það er þýðingarmikið. En á það er lögð áhersla að nota þetta fjármagn og verja því einmitt til uppbyggingar í atvinnulífinu til þess að efla byggðirnar, til þess að stöðva byggðaröskunina og til að efla atvinnulífið í landinu, útflutningsstarfsemina og skjóta sterkari stoðum undir efnahagslíf þjóðarinnar.



Þegar þetta mál var til umr. í vetur höfðu nokkrir hv. alþm. kvatt sér hljóðs, en því miður hef ég ekki þá mælendaskrá. En ég geri ráð fyrir að þeir hv. alþm., sem hafa áhuga á málínu, séu hér inni, og þess vegna vil ég óska eftir því að þeir kveðji sér hljóðs á ný ef þeir óska eftir að taka til máls um tillögu þessa.



Herra forseti. Það er nokkuð rétt að ég hafði hugsað mér að taka til máls. Hv. 4. þm. Austurl., Tómas Árnason, varði stöðu sína nokkuð vel. Það segir sig sjálft að jafnvel þeir, sem hvað mest voru á móti tilvist þessarar stofnunar, Framkvæmdastofnunar og Byggðasjóðs, áður fyrr, eftir því sem mér hefur verið sagt frá umr. sem hér áttu sér stað áður en ég kom til setu á Alþ., þeir gerast nú bestir talsmenn þessarar stofnunar. En ég vil, þrátt fyrir það að ég er búinn að gleyma mörgu af því sem hér féll í umr. á fyrra stigi þegar þessi till. mín var til umr., reyna að rifja þetta dálítið upp, og þó er kannske ekki mikil ástæða til þess þar sem hv. 1. þm. Suðurl., formaður þeirrar stofnunar sem hér er til umr., gaf sögulegt yfirlit yfir tilvist þessarar stofnunar frá upphafi til þessa dags, og ég sé ekki neina ástæðu til annars en þakka honum fyrir þann fyrirlestur. Ég vona að hann verði sama sinnis hvað tilvist þessarar stofnunar snertir eftir að hann er hættur að starfa fyrir hana eins og hann er nú, þótt hann sé nú kominn á þá skoðun sem hann var áður andstæður eftir þeim upplýsingum sem ég hef fengið. Till. mín fjallar ekki um að veita Reykjavík nein forréttindi á einn eða annan hátt, þannig að fyrirlestur hv. 4. þm. Austurl. um Reykjavík í sambandi við þessa till. er e. t. v. hugarfóstur vegna þeirra umr. sem áður hafa átt sér stað, bæði hér á Alþ. og annars staðar, um hvað Reykjavík er að verða afskipt við úthlutanir til ýmissa sameiginlegra þarfa sem Reykjavík þarf að gegna sem höfuðborg. Reykjavík hefur alls konar höfuðborgarskyldum að gegna sem hún kemst ekki hjá. Það er ekki hægt að ætlast til þess að Reykjavík ein standi undir þeim á einn eða annan hátt. Þessi ræða hv. þm. var því langtum lengri en hún þurfti að vera. Hann gat sleppt öllu því tali. Ég veit ekki hvort það væri mikil eftirsjá í því þó að háskólar kæmu úti um land alveg á sama hátt og menntaskólar eru nú að koma úti um land. Menntastofnanir og menntaskólar voru eingöngu í Reykjavík á sínum tíma. Nú eru þeir komnir víða úti um land, og Reykjavík gerir ekkert, ekki nokkurn skapaðan hlut til þess að hindra að þeim stofnunum verði dreift um landið. Ég skal taka undir ef hv. 4. þm. Austurl. vill koma með þá till. að háskólar rísi upp annars staðar en í Reykjavík. Ég hugsa að Reykjavíkurborg yrði betur úti fjárhagslega því að það er talsverður baggi á Reykjavík að hún hefur þurft að styðja við alls konar félagslegar framkvæmdir á vegum háskólastúdenta. Við gerð hverrar einustu fjárhagsáætlunar Reykjavíkurborgar koma þeir með lánaumsóknir. Það getur vel verið að byggðafélögin úti á landi vilji fá þær umsóknir. Ég vil taka undir það að auðvitað eru mikil tengsl á milli Alþ. og Framkvæmdastofnunar þar sem hér sitja á Alþ. bæði stjórnendur og framkvæmdastjórar Framkvæmdastofnunarinnar. Það er ekki nema eðlilegt að þeir standi upp og verji stofnunina hvenær sem er að því vegið að hún gefi ekki nógar upplýsingar. Till. mín felur aðeins í sér að fá að vita meira um hvað er að ske vegna fjárfestinga bæði Framkvæmdastofnunarinnar og Byggðasjóðs, og ég sé ekkert í minni framsöguræðu sem ruglar þeim tveimur stofnunum saman. Ég hefði t. d. gaman af að vita hvað skeði þegar fiskiðjuver er stækkað á einhverjum stað úti á landi fram yfir það sem eðlilegt er í viðkomandi byggðarlagi. Ég hef óljósan grun um að sá staður dragi þá að sér vinnuafl frá öðrum atvinnuvegum, kannske úr nálægum sveitum. Hvaðan kemur þá vinnuafl til baka í sveitirnar, ef það þá fæst? Hvaða áhrif hefur fjárfesting þegar hún verður óeðlilega mikil skyndilega á tiltölulega litlum stöðum? Það er til eðlileg fjárfesting, það er til eðlileg þróun, það er til lítil fjárfesting fram yfir eðlilega fjárfestingu og það er til mikil fjárfesting sem er óeðlileg. Við höfum hlustað á dæmi hér í þingsölum um að fjárfestingin hafi verið óeðlileg. Við höfum heyrt um uppbyggingu á frystihúsum sem ekki eru starfrækt þrátt fyrir mikið fé úr Byggðasjóði til þeirra. Við höfum heyrt um bátakaup. Við höfum heyrt um sölu á bátum frá stöðunum aftur svo til samdægurs. Og þá hugsa ég að það hafi verið mjög vanhugsuð fjárfesting eða kannske of hröð fjárfesting. Og hvaða áhrif hefur þessi fjárfesting? Hvaða áhrif hefur það fyrir lítið byggðarlag að vera með þungan bagga, eins og kom fram í síðasta máli sem var hér til umr., 22% vaxtabagga, ef um eðlilegt lán er að ræða, en gæti farið miklu hærra þegar það er komið í vanskil? Hvaða áhrif hefur þetta fyrir byggðarlög úti á landi? Af hverju má ekki rannsaka þetta? Hvers vegna eru framkv.stjóri og form. þessara stofnana komnir hér upp eins og veggur til þess að telja Alþingi íslendinga trú um að hluta af fjárl., þeim hluta sem upp undir helmingur af þjóðinni á ekki að hafa aðgang að, eigi að ráðstafa í myrkri í einhverri nefnd eða stofnun, og þegar er verið að biðja um upplýsingar, þá skuli þeir standa upp og mynda vegg gegn því að upplýsingarnar séu veittar, að það sé kannað hvaða áhrif það hefur? Ég get ekki ímyndað mér að í þessu sé neitt sem þarf að fela. Það hefur ekki hvarflað að mér. Ég vil bara tala um hvaða áhrif fjárfestingarnar hafa á hinum ýmsu stöðum. Ég get ekki fundið, eftir því sem ég hef séð í þeirri skýrslu sem forsrh. flytur Alþ. um störf stofnananna, að það liggi nokkuð fyrir um það sem ég er að fara fram á að verði kannað. Það kemur kannske fram hve vel viðkomandi stofnun starfar að því að úthluta. Það getur vel verið. En hvaða áhrif úthlutanirnar hafa, það kemur ekki fram þar nema að mjög óverulegu leyti. Maður sér að vísu á skýrslunum að þangað hafa farið peningar, þarna hefur verið byggt upp stórt og mikið þetta og þetta fyrirtæki, þarna starfa svo og svo margir. En hver er svo árangurinn af því? Það er hægt að veiða kannske mjög mikið magn af fiski, en þannig er hægt að vinna að það verði lítið verðmæti úr honum. Það er hægt að veiða lítið magn og gera úr því mikið verðmæti. Þetta er allt og sumt sem ég er að biðja um að fá athugað, hvaða áhrif fjárfestingarnar hafa haft. Ég ætlaðist ekki til að fá hér framhald af sögulegum þræði uppbyggingar stofnananna frá framkvæmdastjóranum, það var komið frá formanninum. En ég talaði um að það væri brot á grundvallarreglum lýðræðis að taka hluta undan af því ráðstöfunarfé sem Alþ. hefur á hverjum tíma við gerð fjárl. lagt í sérsjóði, afhenda það tiltölulega fámennum hópi, eins og hægt er að kalla þá alþm. sem stjórna stofnununum, og segja: Hér eru 10% eða 5% eða hvað það er af fjárl. Alþ., af sameiginlegu fé þjóðarinnar, ráðstafið því bara ekki í þennan hóp, til allra annarra. - Þetta segi ég að sé brot á grundvallarreglum lýðræðisins. Hitt er annað mál, að ég ætla að leyfa mér - með leyfi hæstv. forseta - að lesa hér upp úr ræðu minni svo að það fari ekkert á milli mála, eins og hv. 4. þm. Austurl. gerði. Þar segi ég: „Það, sem ég ætlast sérstaklega til að Alþ. láti kanna, er hvaða röskun þessi starfsemi kann að hafa haft - ekki til þess að vinna gegn uppbyggingu landsbyggðarinnar, þess er vissulega þörf að sinna henni, heldur þvert á móti til þess að kanna hvort hagsmunir einstakra landshluta hafa ekki verið fyrir borð bornir, og þar má nefna hagsmuni Reykjavíkur og Reykjaneskjördæmis.“ Það er hvergi lagt til að það sé hætt við byggðastefnuna eða hætt að gera það sem vit er í að gera. Ég vil bara núna á 5 ára afmæli þessarar stofnunar láta fara að gera úttekt og vita hvort hún hefur starfað til góðs eða ills og hvað hefur þá farið aflaga. Ég er ekki í nokkrum vafa um að eitthvað hlýtur að fara aflaga eftir þeim málflutningi sem hér hefur verið áður en ég kom hingað á þing. Það er auðvitað hártogun sem á sér tæplega stað í þessum umr., hvort einn eða annar þm. vill hverfa aftur til frumstæðustu byggðarskilyrða á Íslandi vegna þess að hann vill láta athuga hvaða áhrif fjárstreymi úr opinberum sjóði hefur á byggðaþróun í dag. Mér finnst það vera fyrir neðan virðingu þm. að tala svona. Þetta á víst að vera grín og er það, ég tek það sem slíkt, en það á ekki heima í þessum umr. Hitt er annað mál, að ég er þeirrar skoðunar að frelsi einstaklingsins til orða og athafna á öllum sviðum eigi að vera sem allra mest. Það getur verið að þar komi til með að stangast á pólitískar skoðanir. Ég er þessarar skoðunar, aðrir eru annarrar skoðunar, og ég ætla ekki að fara að túlka það neitt sérstaklega. Ég ætlast ekki heldur til að aðrir þm. túlki annað en það sem ég læt sjálfur fram í skoðunum. Það getur vel verið, svo að ég hlaupi aftur í það sem hv. 4. þm. Austurl. tók fram í sínu máli, í beinu framhaldi af þessu, að skoðanir manna geti stangast á um hvað er frelsi og hvað er ekki frelsi. Hann segir: „Allt of mörg fyrirtæki í Reykjavík.“ Það getur vel verið, ég ætla ekki að leggja neitt mat á það. Ég segi bara að ég sé ekki þeirrar skoðunar að þau séu of mörg meðan þau lifa. Ef þau geta haldið sér gangandi miðað við þau höft sem sett eru á þau, þá má segja að það sé stórfurðulegt hvað það eru mörg fyrirtæki sem lifa í Reykjavík. En nú eru lífsskoðanir okkar ekki þær sömu. Ég aðhyllist einstaklingsverslun. Hv. 4. þm. Austurl. hefur hingað til að mínu mati, eftir því sem ég hef heyrt hann segja, aðhyllst frekar samvinnuverslun. Þess vegna kemur það náttúrlega fram að það séu allt of mörg fyrirtæki í Reykjavík. Ég get skilið það, að það ætti helst ekki að vera nema eitt að hans mati, eftir því sem ég skildi hann, og það er nú ekki í fyrsta skipti sem það kemur fram. Ég vil taka það alveg sérstaklega fram að gefnu tilefni, að það er mjög langt frá því að ég sé á móti aðstoð við byggðarlög eða að það sé eitthvert keppikefli hjá mér eða öðrum reykvíkingum að vinna gegn uppbyggingu landsins alls. Þetta er mesti misskilningur. Það þarf bara að vita hvort þessi byggðaröskun, sem hv. þm. talaði um, er ekki að snúast við þannig að byggðaröskunin sé að verða hér á þessum kjarna frekar en úti á landi eins og komið er. Það hlýtur að koma að einhverju marki þar sem fjárfestingin úti um land er komin í það sem byggðarlögin þola, og þá fara aðrir landshlutar að líða fyrir það. Ég held að það sé tilefni til að rannsaka þetta. Ég er ekki að fara fram á neitt annað en að kanna hver orsökin að þessum fjárfestingum er, hver afleiðingin er og hvað það hefur gert til góðs og til ills. Ég vil bara benda á að það er mjög hættulegt að heyra það frá framkvæmdastjóra Framkvæmdastofnunar að það eigi að vera atriði í heildaruppbyggingu að fjárfesta úti á landi bara til þess að gera eignir einhverra - það kom ekki fram hverra - arðvænlegri eða verðmeiri, ég veit ekki hvort hann meinar til notkunar eða til sölu. Nei, ég vil ítreka það og það kom fram í ræðu minni, að það frjálsræði, sem ég tala um, er ekki að fara aftur til frummannsins. Það er bara frjálsræði til búsetu og athafna eftir því sem hver og einn ákveður að velja sér, og þar á hann að fá þá fyrirgreiðslu sem eðlilegt er að þjóðfélagið veiti honum, en að fjármagn sé ekki notað til fólksflutninga, ef svo má að orði komast. Að sjálfsögðu á maðurinn ekki að elta fjármagnið. Fjármagnið hlýtur að skapast þar sem menn vinna og hasla sér völl. Fjármagnið þjónar, má segja, áformum mannsins eftir að hann hefur skapað það. Verðmæti myndast af ýmsum gerðum. Ef við öll hættum að vinna myndast ekkert fjármagn. Þá myndast ekki nein verðmæti. Þau myndast þar sem maðurinn er, og þau myndast þar sem helst er hægt að skapa þau á eðlilegan hátt. Annað er ekki arðbært, hvorki fyrir einstaklinginn né heldur þjóðina í heild. Hitt er svo annað mál, að við getum kannske haldið gangandi hverju sem er ef ótakmarkað fé er fyrir hendi. Ég vil ekki bera þetta saman við að þjóðir heims hafa sameinast um að byggja upp þriðja heiminn, vanþróuðu löndin. Það er allt annað mál. Það er talið að við vestrænir menn höfum arðrænt, þ. e. a. s. notið auðæfa þessa heims um aldir, og við erum að endurgreiða það sem við höfum tekið frá þessum þjóðum. Er það virkilega meining hv. 4. þm. Austurl. að við, sem búum á suðvesturhorninu, höfum arðrænt eða dregið til okkar frá landsbyggðinni og við þurfum nú að endurgjalda það af sömu ástæðu og alþjóðastofnanir styrkja nú vanþróuðu löndin? Ég trúi því ekki, að hv. þm. meini það sem ég a. m. k. las á milli orða hans, og tel ég ekki nokkuð sambærilegt hægt að finna í þessum tveimur athöfnum. Ég tel að fjármagnsflutningur geti verið hættulegur. Við getum lifað í þeirri blekkingu að hann sé góður allan tímann, en hann er það ekki. Hann getur líka verið slæmur. Við heyrðum hér um daginn talað um frystihús sem eru ekki í gangi lengur, það er búið að henda í þau hundruðum milljóna. Nú upplýsir hv. 4. þm. Austurl. að í hraðfrystihúsaáætlun hafi samtals verið fjárfest milli 14 og 15 milljarða  Ég hjó eftir því að hv. 4. þm. Austurl. sagði að ég hefði ekki gert nógu mikinn greinarmun á Framkvæmdasjóði annars vegar og Byggðasjóði hins vegar. Ég ætla þess vegna - með leyfi forseta - að lesa upp þann kafla úr ræðu minni, en hann hljóðar svo: „Fram kemur í ársskýrslu Framkvæmdastofnunarinnar árið 1975 að lán Framkvæmdasjóðs, sem einkum lánar til stofnlánasjóða atvinnuveganna, nema samtals það árið á fimmta þúsund millj. kr., þar af fara aðeins 25 millj. til verslunarlánasjóðs og ekkert til Ferðamálasjóðs. Aftur á móti fær Stofnlánadeild landbúnaðarins lánaðar 1387 millj. úr Framkvæmdasjóði“ - ég undirstrika það - „sem er 2 millj. kr. meira en nemur heildarútlánum Stofnlánadeildarinnar. M. ö. o. hefur Stofnlánadeild landbúnaðarins árið 1975 ekki getað endurlánað allt það fé sem hún fékk úr Framkvæmdasjóði.“ Þetta sagði ég um Framkvæmdasjóð. Ég vil leyfa mér máli mínu til stuðnings að biðja hv. þm., ef þeir eru með ársskýrslu Framkvæmdastofnunar fyrir 1975, að fletta upp á bls. 68, en þar kemur í kafla nr. XVIII, það er greiðsluyfirlit fjárfestingarlánasjóða 1975, að Framkvæmdasjóður hefur látið til Stofnlánadeildar landbúnaðarins 1387 millj. Ég er ekki að telja önnur framlög, en þau eru samtals upp á 2399 millj. En þegar kemur að ráðstöfun fjár heldur neðar á bls., þá kemur: Bein útlán og framlög úr sjóðnum eru 1385 millj. Það er sem sagt 2 millj. minna, sem Stofnlánadeildin lánar út, heldur en hún fékk frá Framkvæmdastofnuninni einni saman. En þar fyrir utan hefur hún tekjur annars staðar frá sem ég hirði ekki um að lesa upp. Þá vil ég - með leyfi forseta - vitna í það sem ég sagði um Byggðasjóðinn. Það er alveg aðskilið hér og alls ekki ruglað saman, þannig að það er engin ástæða fyrir hv. 4. þm. Austurl. að reyna að gera mál mitt - við skulum segja kauðalegra en það þarf að vera, miðað við það sem ég sagði. En þar segi ég eftirfarandi: „Árið 1975 voru samþykkt 425 ný lán úr Byggðasjóði að upphæð 1603 millj. kr. Þar af fóru tvö lán til Reykjavíkur að upphæð 15 millj. og 13 lán til Reykjaness að upphæð 148 millj. kr. Aftur á móti fær Austurland“ - ég tók það að sjálfsögðu viljandi - „97 lán að upphæð 317 millj.“ Ég get ekki séð að ég hafi ruglað þarna saman þessum tveimur sjóðum. Það er engin ástæða til þess að láta skína í að ég geri það. Þetta kemur fram síðast á bls. 81, ef menn rengja þessa tölu. Það eru 14 millj. 350 þús. kr. sem fara til Reykjavíkur. Gunnar I. Hafsteinsson fær lán til kaupa á skuttogara frá Englandi, 14 millj. 350 þús, af 1 milljarði 237 millj. 252 þús. kr. Þetta er á bls. 81 í sama bæklingi, ef menn vilja kynna sér það. Ég er þeirrar skoðunar að allir landsmenn eigi að hafa jafnan aðgang að Framkvæmdasjóði og Byggðasjóði og Byggðasjóður eigi að notast svo lengi sem hann kemur að góðu gagni úti á landi umfram það sem notað er hér á þessu svæði. Annars hafði ég ekki hugsað mér að gera þetta svæði, hvorki Reykjavík né Reykjanes, að sérstöku umræðuefni í sambandi við till., aðeins athuga hvaða áhrif fjárfestingar þessa mikla sjóðs hafa víðs vegar um landið, því að eins og ég sagði áðan og ítreka er þetta hluti af framlagi á fjárl. sem fer fram hjá fjárveitingum Alþ. út í sérstofnun sem úthlutar þar með hluta af fjárl. án beinnar íhlutunar Alþingis. En ég skal viðurkenna það og undirstrika að markmið Byggðasjóðs er göfugt. Það á að byggja upp þar sem þarf að byggja upp. Það á að láta peninga þangað sem þeirra er þörf. Ég vil þó fá að vita að það sé gert á þann hátt sem til var stofnað og ætlast er til að sé gert. En því er ekki að leyna að hér sunnanlands er mikil þörf fyrir fjárfestingu þó að heyrist kannske lítið í þm. Reykv. þegar þeir kvarta. Það getur vel verið að vandamálið sé nær mér hér í Reykjavik vegna þess að ég er ekki bara borgarfulltrúi heldur borgarráðsmaður og sit hér í hafnarstjórn og víðar og sé hvernig málum er komið þar vegna féleysis, þar sem jafnvel rekstrartap fæst ekki bætt með eðlilegum hækkunum tekna, heldur verður það mörgum sinnum hærra en nauðsynlegt er þegar loksins fæst að hækka, vegna þess að okkur hefur verið sagt á vissu tímabili, erfiðleikatímabilinu, að taka erlend lán til að brúa rekstrarskuldir. Það veit hæstv. forsrh. og fyrrv. borgarstjóri sem er nú því miður fjarverandi. Ég skal ekki tala mikið um aðstöðumun í Reykjavík og úti á landsbyggðinni. Það er að sjálfsögðu aðstöðumunur. Ég hef búið erlendis, og ég hef búið úti á landi erlendis þótt ég hafi ekki búið úti á landi hér. En ég hef verið í sveit og að sjálfsögðu er mikill aðstöðumunur. Ég hugsa að engum manni detti í hug að París bjóði það sama og Nizza, eða Naney, sem er tiltölulega lítil borg við Miðjarðarhaf, það sama sem höfuðborgin. Það getur aldrei orðið, það er útilokað. En það er sjálfsagt að gera allt sem hægt er til þess að gera líf þeirra, sem ekki hafa öll þægindi sem höfuðborgir yfirleitt hafa að bjóða, eins þægilegt og létt og mögulegt er. Meira verður aldrei hægt að gera. Nýjungarnar hljóta alltaf að skapast þar sem fjölmennið er og samtakamátturinn hvað mestur, og þar munu nýjungar oftast nær skapa þægindi. Sú hefur verið þróunin hér þó Akureyri hafi ekki komið mikið til umræðu, en Akureyri kemur þó næst Reykjavík hvað það snertir. Það dettur engum í hug að ætlast til þess að nágrannabyggðir Akureyrar hafi allt það sama og akureyringar hafa. En það er alltaf talað um Reykjavík. Af hverju ekki að bera það saman við mismunandi staði úti á landi? Að sjálfsögðu er alveg óþarfi að taka það fram, það er eins og að tala bara til að tala um eitthvað, að tala um að opinberar stofnanir séu byggðar fyrir landsfé. Fyrir hvað ætti að byggja þær? Opinberar stofnanir margar eru auðvitað í Reykjavík vegna þess að Reykjavík hefur verið valin sem höfuðborg. Reykjavík hefur höfuðborgarskyldum að gegna,það er alveg rétt. Það eru margir utan af landi sem vinna í ríkisstofnununum og borga þá kannske skatt í Reykjavík og útsvör. Það eru líka margir sem vinna í Reykjavík og borga útsvör sín í Kópavogi eða í Garðabæ eða á Seltjarnarnesi, þ. á m. hv. 4. þm. Austurl., ef ég veit rétt., þannig að Reykjavík sleikir ekki bara rjómann af vinnumarkaðinum. Þetta gengur svona til alls staðar. Það eru margir sem vinna rétt fyrir utan hvaða bæ og þorp sem er á landinu og borga sín gjöld til sveitarfélagsins sem þeir tilheyra. En að það séu einhver sérstök hlunnindi fyrir Reykjavík að sameiginlegar þjónustustofnanir séu byggðar af opinberu fé í höfuðborginni, ég skil ekki hvaða erindi það á inn í till. um að athuga hvaða áhrif fjárveitingar eða lán úr Byggðasjóði eða fjárfestingar Byggðasjóðs og Framkvæmdasjóðs hafa á uppbygginguna úti á landi. Ég get ekki rætt núna um aðra þá fjárfestingarsjóði sem hv. þm. gerði hér að umræðuefni. Ég gæti að sjálfsögðu flett því upp hvað mikið hefur farið í hvern landshluta frá Iðnlánasjóði, Iðnþróunarsjóði og svo aftur bönkunum hér, en það hlýtur að fara eftir umsvifum iðnfyrirtækja á hverjum stað. Ég hef ekki trú á því að í skipasmíðar í Reykjavík hafi farið meira undanfarin ár heldur en í skipasmíðar á Akureyri eða skipasmíðar í Garðabæ. Ég hef ekki trú á því. Það er mjög mikið vandamál hjá skipasmíðastöðvum í Reykjavík, hvar þær eigi að fá peninga, rekstrarfé, hvað þá til að stækka og nota þá aðstöðu sem Reykjavíkurborg eða Reykjavíkurhöfn vill skapa þeim til þess að gegna því þjónustuhlutverki sem er gerð krafa til þeirra að þau geri. Þau hafa ekki aðgang að fé til þess. Ef það er laust fé í Framkvæmdastofnuninni til þess að styrkja Slippfélagið eða Slippinn og Stálsmiðjuna og fleiri hér í Reykjavík, þá þætti mér vænt um að framkvæmdastjóri stofnunarinnar kæmi þeim boðum áleiðis. Ég skal bera þau á milli ef hann óskar eftir. En það verður þá að standa að viðkomandi aðili geti fengið fé til uppbyggingar. Ég er því miður ekki með yfirlit yfir þessa sjóði. En ég tel ekkert óeðlilegt að sú myndarlega stofnun, Slippstöðin á Akureyri, hafi fengið verulegt framlag úr Iðnþróunarsjóði þó hann sé staðsettur hér í Reykjavik, vegna þess að það er meiri kraftur í þeim, en nú undanfarið hefur verið talsverð lægð í slippfélögunum hér í Reykjavík vegna þess að þau hafa ekki sömu sterku aðstöðu til þess að fá lán. Það getur líka vel verið, ég hef ekki kynnt mér það, að Byggðasjóður hafi fjárfest í skipasmiðastöð á Akureyri, en ekki í Reykjavík. Ég skal kynna mér það. Ef hv. 4. þm. Austurl. getur upplýst um það og hve mikið hefur farið til slippfélaganna hér í Reykjavík á móti slippfélögum annars staðar, þá þætti mér vænt um að fá að vita það. Hitt er annað, að bankarnir í Reykjavík lána meira í upphæðum til Reykjavíkur eða reykvíkinga heldur en út á landsbyggðina. Það er e. t. v. ekki óeðlilegt því að ráðstöfunarfé bankanna er aðallega sparifé fólksins á hverjum stað. Ég held að það væri talið óeðlilegt ef sparifé fólksins úti á landi færi að streyma til Reykjavíkur, á sama hátt og það væri óeðlilegt ef sparifé streymdi í meira magni en það gerir þegar frá Reykjavík út til sparisjóðanna því að spariféð er vinnufé fólksins á stöðunum. Það er kannske m. a. þess vegna sem full ástæða er til að athuga fjárfestingu og starfsemi Framkvæmdastofnunar ríkisins og Byggðasjóðs, vegna þess að þau ern í beinni samkeppni við bankakerfið sem er fjárvana á sama tíma sem Byggðasjóði eru tryggðir ákveðnir milljarðar. Ég hugsa að það nálgist meira 2 milljarða núna heldur en 1600 millj. sem voru til ráðstöfunar á s. l. ári. Ég ítreka það að ég tel vafasamt hvort það er lýðræðislega rétt að taka hluta af fjárlögum þjóðarinnar og leggja í hendurnar á fáum mönnum til ráðstöfunar „prívat“ í þær þarfir sem sótt er um til þeirra. Ég kalla það „prívat“, vegna þess að þeir eru ekki margir sem hafa umráð yfir þeim stóra sjóði. En till. - ég ítreka það enn þá einu sinni - hún er um það að Alþingi Íslendinga fái að vita í hvað þetta fé ekki aðeins fer, heldur hvort það kemur að gagni, hvort það kemur á rétta staði og hvort það ber tilætlaðan árangur á þeim stöðum sem því er beint til. Ég er alveg sammála hv. 4. þm. Austurl. um að Reykjavík á að stækka af sjálfu sér. Þetta er alveg rétt. En er þetta ekki jafnrétt um alla staði? Offjárfesting, of mikið fjárstreymi í staði sem þola það ekki, litla staði, getur verkað öfugt, það hlýtur hv. þm. að vera mér sammála um. En ég tek alveg undir það, að Reykjavík á að stækka af sjálfu sér, og vil ítreka það, að það á ekkert að vera að takmarka við Reykjavík. Allir þurfa alltaf að vaxa eðlilega. Það getur vel verið rétt sú fullyrðing framkvæmdastjóra stofnunarinnar og formanns, sem verja náttúrlega sinn unga og lifibrauð, að hún hafi haft afgerandi áhrif til góðs. Það hefur enginn, síst af öllum ég, sagt annað. Og ég sé ekki ástæðu til þess fyrir framkvæmdastjórann, hv. 4. þm. Austurl., að taka það sérstaklega fram. Það er oft þegar maður tekur slíkt sérstaklega fram, að maður finnur hvöt hjá sér til þess að athuga hvort það sé rétt. En við skulum vona að það sé rétt. Og tal um hvort það hefði verið rétt að láta byggðum úti á landi blæða út ég get svarað því mjög stuttlega: Auðvitað ekki. Það hefur aldrei staðið til. Eða er eitthvað í till. minni sem gefur tilefni til þess að ætla að ég sé að flytja þessa till. fyrir einhverja vonda menn sem vilja láta byggðarlögum úti á landi blæða út? Herra forseti. Ég vil leyfa mér að lesa aftur það sem ég las upp áðan, ég gríp þar inn í setninguna: „ekki til þess að vinna gegn uppbyggingu landsbyggðarinnar, þess er vissulega þörf að sinna henni.“ Er þetta nóg? Og hver er þá ástæðan til þess að vitna í mitt mál og tala um að ég sé að gefa í skyn með till. minni sé verið að vinna að því að byggðarlög úti á landi blæði út? Ég vil bara undirstrika það og biðja blaðamann Tímans, ef hann er þarna, um leið og hann birtir ræðu hv. 4. þm. Austurl., að taka þetta sérstaklega fram fyrir mig. Það hefur aldrei verið ásetningur minn að stuðla að því að einni byggð eða annarri blæði út. En að sjálfsögðu - og ég tek undir það - að sjálfsögðu er rétt að fjárfesta á þeim stöðum sem eru arðbærir fyrir þjóðarbúið í heild, að nýta auðlindir landsins, auðlindir sjávarins. Það hefur verið gert á mörgum stöðum og mjög vel, ég tek alveg undir það. En hvaða áhrif hefur það haft fyrir landið, fyrir aðrar atvinnugreinar, fyrir landbúnaðinn? Hefur það dregið fólk úr landbúnaðinum? Hefur það skapað erfiðleika á öðrum sviðum? Halda kaupfélögin á stöðunum mannskapnum, eða fer allt fólkið í frystihús? Það er þetta sem ég vil láta athuga, hvort fjárfestingar yfirleitt hafa komið að tilætluðum notum. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja þetta frekar. Ég hafði satt að segja ekki sérstaklega ætlað mér að standa upp aftur og bjóst ekki við að tilefni gæfist til þess. En það var margt sem var fullyrt þarna og snúið á annan veg, túlkað öðruvísi en ég bjóst við eða ég hafði sagt, og ég er reiðubúinn til þess að lána þeim, sem ætla að tala frekar í þessu máli, ræðu mína, þannig að hún verði ekki rangtúlkuð á einn eða annan hátt, áður en þeir fara upp í ræðustól. Ég vil ítreka það að lokum, að hvorki ég né nokkur annar, sem ég hef hitt á þeim árum sem ég hef búið í Reykjavík, hefur nokkurn tíma látið orð falla um það að Reykjavík væri á móti uppbyggingu úti á landi á einn eða annan hátt, að Reykjavík eða Reykvíkingur hafi nokkurn tíma hugsað sér að láta einhverri byggð úti á landi blæða út. Að lokum, herra forseti, vona ég að þm. sjái sér fært að samþykkja að fela ríkisstj. að láta kanna hvaða áhrif fjárhagsleg fyrirgreiðsla Framkvæmdastofnunar ríkisins, sérstaklega Byggðasjóðs, hefur haft á atvinnu- og byggðaþróun í landinu. Ég sé ekkert skemmandi við að þessi till. verði samþ, og þessi könnun verði látin fara fram.



Herra forseti. Aðeins örfáar aths. Ég satt að segja veit ekki eða skildi ekki hvað hv. þm., sem hér töluðu á undan mér, voru að rífast um, mér sýnist það helst hljóta að vera keisarans skegg. Ég hef út af fyrir sig ekkert á móti þessari till. hv. þm. Alberts Guðmundssonar. Það er rétt sem hann segir, að Byggðasjóður er öflugur lánveitandi og það er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því hvort hann sinnir sínu mikilvæga verkefni. Verkefnið er hins vegar skýrt skilgreint í lögum um Framkvæmdastofnun, í 28. gr. þeirra laga. Þar segir: „Hlutverk Byggðasjóðs er að stuðla að jafnvægi í byggð landsins með því að veita fjárhagslegan stuðning til framkvæmda og eflingar atvinnulífs með hliðsjón af landshlutaáætlunum, sbr. 8. gr., og til að bæta aðstöðu til búsetu í einstökum byggðarlögum og koma í veg fyrir að lífvænlegar byggðir fari í eyði.“ Þarna er vilji löggjafans tvímælalaus. Þetta er í lögunum frá 1971 og endurtekið í lögunum, sem við samþykktum í fyrra, eða breytingum, sem við gerðum á þessum lögum. Spurningin er í raun og veru eingöngu sú: Hefur Byggðasjóði tekist þetta. Það þarf að skoða, það þarf að athuga mjög vandlega. Og ég gæti fyrir mitt leyti fylgt þessari till. eins langt og hún nær. Hún fjallar fyrst og fremst um Byggðasjóð, það er tekið fram, „sérstaklega Byggðasjóðs“, segir í tillgr., svo að ég sé satt að segja ekki um hvað er verið að deila. Hv. 4. þm. Austurl. hefur réttilega bent á að margt hefur vel tekist. Tekist hefur að snúa við óeðlilegri byggðaþróun um áratugi, - ég segi: óeðlilegri, og þá á ég við fyrir landsbyggðina alla og Reykjavík þar með talin. Ég tel ekki eðlilegt að hingað á þennan litla hluta safnist helmingur þjóðarinnar, eins og orðið er. Við þurfum ekki annað en skoða fólksfjölgunartölur undanfarna áratugi til að sjá, hvernig þetta hefur þróast og valdið gífurlegum erfiðleikum, ekki aðeins þeim landshlutum þar sem fækkað hefur, heldur einnig Reykjavíkurborg sem hefur orðið að sjá þessu fólki fyrir alls konar nauðsynjum. Það var með þetta í huga að ráðist var í ýmiss konar ráðstafanir til að sporna gegn þessari þróun, nefna má sjóði eins og Atvinnujöfnunarsjóð og margt fleira, og leiddi svo að lokum til þess að Byggðasjóður var settur á fót. Þetta er ekkert einsdæmi hjá okkur íslendingum. Þetta hefur verið gert víða. Norðmenn hafa t. d. í mjög mörg ár haft svipaðan sjóð og hafa mjög skipulega unnið að því að viðhalda og efla byggð þar sem erfiðara hefur verið, eins og í Norður-Noregi. Þeir veita þar sérstaka fyrirgreiðslu á fjölmörgum sviðum svo að eitthvert dæmi sé nefnt. Byggðasjóður hefur reynt að sinna þessu hlutverki sínu með því að veita lán til atvinnuuppbyggingar. Byggðasjóður hefur lagt áherslu á það hingað til og ég er sannfærður um að þar hefur vel til tekist. T. d. er það staðreynd að tekjur landsmanna hafa jafnast töluvert. Þær eru að vísu ekki enn nægilega jafnar og vissir byggðahlutar eru þar neðarlega, en þó hefur óumdeilanlega mjög batnað frá því ástandi sem áður var. Tölur um fólksfjölgun sýna þetta einnig. Á síðustu árum hefur fólksfjölgun orðið í öllum landshlutum, þó mismunandi mikil, og sumir landshlutar hafa ekki náð fólksfjölgunarmeðaltalinu. En þar hefur þó einnig mjög skánað frá því ástandi sem áður var. Nú er vitanlega erfitt að fullyrða að þetta sé allt Byggðasjóði að þakka. Erfitt er að fullyrða það. Aðrir hlutir geta komið til. En ég efast ekki um að Byggðasjóður og sú viðleitni, sem þar hefur verið sýnd til þess að efla atvinnulíf, tryggja atvinnu og bæta tekjur á landsbyggðinni, á verulegan þátt í þessari mikilvægu og heillavænlegu þróun. Og mér skilst að flm. þessarar till. sé út af fyrir sig ekkert að mæla gegn þessu. Svo finnst mér hins vegar það önnur spurning, hvort ekki þurfi einmitt að skoða starfsemi Byggðasjóðs út frá því hvort þetta svið, sem hann hefur lagt svo mikla áherslu á, atvinnuuppbygging, sé það nauðsynlegasta enn. Ég held að skórinn kreppi að á öðrum sviðum víða, t. d. á ýmsum félagslegum sviðum, þar sem þjónusta er ekki sú sem nútíma landsmaður gerir kröfu til: læknisþjónusta, heilbrigðisþjónusta, menntamálin o. fl. Ég held einnig að það standi í vegi fyrir enn betri þróun á þessu sviði að viða eru íbúðarhús af skornum skammti, jafnvel þar sem fólk vill setjast að, þar sem atvinna er næg og tekjur miklar. Ég held að það væri athugandi hvort Byggðasjóður á ekki að lána til örvunar íbúðarhúsabygginga. Þannig held ég að athugun á verksviði Byggðasjóðs og starfsháttum sé mjög eðlileg með tilliti einmitt til þess hvað mikið hefur áunnist á undanförnum árum. Ég hef út af fyrir sig ekkert á móti því að ríkisstj. annist slíka úttekt. Hins vegar held ég að stjórn Framkvæmdastofnunar ætti að gera það einnig. Það er sjálfsagt. Og ég vil vekja athygli á því, að í skýrslum Framkvæmdastofnunarinnar hafa verið einmitt greinar um byggðaþróun. Þær hafa verið skrifaðar af forstöðumanni einnar deildarinnar, áætlanadeildar, og þar er að finna mjög aðgengilegar og miklar upplýsingar einmitt um þessa heillavænlegu þróun sem ég hef nú nefnt. Þar er hins vegar að vísu ekki beinlínis gerð tilraun til þess að meta hvað af þessu megi rekja til útiána Byggðasjóðs, en eins og ég hef áður sagt, held ég að margt megi örugglega rekja þangað. Ég vil taka undir það, sem kom fram hjá hv. flm., og undirstrika það, að vitanlega getur enginn haft á móti eðlilegri þróun landsbyggðarinnar og einstakra byggðarlaga. Mér þykir vænt um að heyra að hann leggur áherslu á að ekkert slíkt er í hans huga og hann er því mótfallinn að lífvænlegar byggðir fari í eyði, svo að ég noti það orðalag sem er í lögum um Byggðasjóð. En staðreyndin er hins vegar sú, að oft hefur munað litlu að svo færi, mjög litlu, og nokkur dæmi held ég að hafi verið nefnd í ítarlegri og góðri ræðu hv. 4. þm. Austurl. Ég þekki líka fjölmörg slík dæmi úr mínu kjördæmi. Sums staðar hefur þetta raunar ekki tekist. Þar hafa hreppar farið í eyði því að þar hefur verið of seint gripið inn í. Við getum hins vegar nefnt sveitarfélag eins og Árneshrepp þar sem sannarlega munaði litlu þegar 50 manns fluttu þaðan á brott fyrir örfáum árum, en nú hefur tekist að snúa þeirri þróun víð. Þar hefur Byggðasjóður að nokkru hlaupið undir bagga. Hann hefur aðstoðað með mjög mikilvægri aðstoð við uppbyggingu útihúsa á því svæði. Og fleira hefur komið til. Þar hafa margir lagst á eitt. Ég held að það sé alveg tvímælalaust að það er þjóðhagslega mjög mikilvægt að þetta tókst. Þarna eru 200 manns, og það kostar mikið að flytja þetta fólk búferlum auk þess sem þarna eru landsgæði sem þarf að nýta og eru mikilvæg fyrir okkur. Þarna tókst því vel. Víða annars staðar hefur tekist vel, eins og hefur komið fram, og mér þykir vænt um að heyra frá hv. flm., eins og ég sagði áðan, að hann er þessu meðmæltur. En hvernig á þá að gera þetta? Á ekki að gera þetta einmitt eins og gert hefur verið, með því að veita til slíks sérstakt fjármagn? Ég held að hv. flm. sé mér sammála um að fjármagnið er mikilvægt í þessu sambandi sem öðrum. Hins vegar hafa heyrst þær raddir að Byggðasjóður eigi að lána jafnt til allra landshluta. Þetta heyrir maður mjög oft í þessum sölum. Ég skil þetta ekki satt að segja. Þá er þetta ekki lengur Byggðasjóður. Þá hefur hann ekki lengur það hlutverk að reyna að halda lífvænlegum byggðum frá því að fara í eyði. Ómögulegt er að samræma þessi tvö sjónarmið. Byggðasjóður er settur upp sem sérstakur sjóður til þess að koma í veg fyrir, að lífvænlegar byggðir fari í eyði, og stuðla að jafnvægi í byggð landsins, eins og ég hef lesið úr lögunum, og meðan hann hefur það hlutverk hlýtur hann að mismuna byggðarlögum eftir því hvernig ástandið er að þessu leyti, og það er mikill mismunur í okkar landi. Það er því um tómt mál að tala að Byggðasjóður eigi að lána jafnt til allra landshluta. E. t. v. fer einhvern tíma svo að Reykjavík þurfi á sérstökum lánum að halda til þess að halda í horfinu við landsbyggðina, en ég held að svo sé alls ekki enn, sem betur fer. Hins vegar get ég tekið undir það, sem stundum hefur komið fram, að sumir staðir t. d. á Suðurnesjum eru þannig í stakk búnir að þeir þurfa aðstoð, t. d. Hafnirnar. Og ég held að Byggðasjóður ætti að vera opinn fyrir slíku. Á þetta vil ég leggja sérstaka áherslu. Byggðasjóður hefur þetta hlutverk: að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Lögin eru tvímælalaus í þessu sambandi. Hann hlýtur því að mismuna byggðarlögum eftir því hvernig ástandið er að þessu leyti. En ég tek undir það, að við þurfum að skoða vel hvernig hann sinnir sem best þessu hlutverki. Ekki er víst að það sé með því að lána áfram nánast eingöngu til atvinnuuppbyggingar og sveitarfélaga. Önnur svið geta orðið að koma þar inn, og vel getur verið að við þurfum að mismuna eitthvað meira byggðarlögum um landið því að ástandið er að þessu leyti mjög breytilegt. En Byggðasjóður sinnir ákaflega mikilvægu hlutverki, ekki aðeins fyrir landsbyggðina, heldur fyrir landið allt.



Herra forseti. Ég verð að segja að ég styð eindregið þá till. sem hér liggur fyrir, og ég held, eins og fram hefur komið hér, að það sé mikilvægt fyrir Byggðasjóð og stjórn Framkvæmdastofnunar að fá slíka nefndarskipun og fá úr því skorið hvort sú gagnrýni, sem komið hefur fram á Byggðasjóð nú um nokkurra ára skeið, er á rökum reist eða hvort þetta eru bara getsakir. Ég ætla ekki að ræða hér almennt um stefnu Byggðasjóðs, en í orðum hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur kom fram visst vantraust á fiskvinnsluna á Suðurnesjum. Hún talaði þar um skipulagsleysi sem mundi vera m. a. þáttur í þeim örðugleikum sem þar væri um að ræða nú. Því gat ég ekki látið hjá líða að minnast á ýmislegt í því sambandi og vil þá segja að það hyggur margur auð í annars garði. Ég vil álykta svo, að meiri hluti þeirra, sem hafa farið með stjórn þjóðmála á undanförnum árum, hafi litið svo á að reykvíkingar og reyknesingar væru svo vel fjárhagslega og atvinnulega staddir að það væri hægt að láta þá bera skarðan hlut frá borði þegar kökunni væri skipt, því að þetta er ekkert nýmæli og þetta er miklu eldra en Byggðasjóður, að það sé gert upp á milli landshluta. Það var jafnvel svo að þessir staðir, sem eru gamlir og grónir útgerðarstaðir, áttu erfiðara með að fá leyfi til skipabygginga og skilakaupa fyrir 20–30 árum, svo að þetta er alls ekkert nýtt atriði. Og það byggist vafalaust á því, að það hefur verið litið svo á að þeir væru svo vel sjálfbjarga að þeim þyrfti ekki að hjálpa. Útvegurinn á Suðurnesjum er nokkuð sérstæður og þarf reyndar ekki að lýsa því fyrir hv. þm., en ég ætla aðeins að benda á að þeir örðugleikar, sem nú koma í ljós, byggjast m. a. á þeirri sérstöðu sem sá útvegur hefur. Hann hefur sérstöðu t. d. að því leyti, að þar veiðist að mestu leyti fullvaxinn fiskur, sem þýðir aftur á móti það að ársaflinn kemur á land á mjög skömmum tíma. Það er aðallega um vertíðarafla að ræða, og þá þarf þá fjóra mánuði, sem vetrarvertíðin stendur, að vera til aðstaða til að sinna öllu því aflamagni sem á land kemur. Þetta veldur aftur á móti örðugleikum við að fullnýta þessar stöðvar hinn tíma ársins. Og síðan fór að draga úr aflamagni á sóknareiningu, sem mjög hefur verið áberandi undanfarin ár, veldur þessi mikla afkastageta fiskverkunarstöðvanna að sjálfsögðu enn þá meiri vandkvæðum en áður. Aflarýrnunin er svo mikil á þessu svæði, að árið 1970 voru það 84 þús. tonn sem þar komu á land á því tímabili, en um 40 þús. tonn 1976. Meira að segja í Keflavík var meðalafli í róðri 8.4 tonn 1970, en er 4.8 tonn á bæði stærri og betri skip og betur búin á árinu 1976. Það er þetta og jafnvel fleira óhagstætt sem hefur skeð. Eins og ég sagði áðan hefur stórþorskur lengst af verið uppistaðan í vertíðarafla suðurnesjamanna. En nú síðustu árin er þorskurinn kominn í mikinn minni hluta, en uppistaðan í aflanum orðin ufsi, karfi, langa og keila. Þetta eru tegundir sem við höfum nú síðustu daga heyrt getið um að eru miklum mun verðminni en þorskurinn, erfiðari í vinnslu og erfiðara að gera út á þær. Sigurlaug Bjarnadóttir kom tvisvar að því í ræðu sinni um till. að erfiðleikar suðurnesjamanna varðandi hraðfrystiiðnaðinn stöfuðu af skipulagsleysi. En eins og ég hef getið um stafa erfiðleikarnir fyrst og fremst af eftirfarandi ástæðum: minnkandi fiskgengd, óhagstæðri aflasamsetningu, mismunun í lánafyrirgreiðslu, sem ég mun koma að síðar, og vegna þessarar mismunandi lánafyrirgreiðslu hafa menn á þessu svæði orðið að greiða meira í okurvexti heldur en annars staðar á landinu, það er nokkuð viðurkennt mál. Og svo er það, sem ég einnig gat um, að fiskverkunarstöðvarnar eru orðnar allt of stórar vegna samdráttarins í afla. Aftur á móti er það svo, að 40% af öllum suðurnesjabúum starfa að útvegi og fiskvinnslu og þess vegna er afkoma sjávarútvegs á svæðinu öllu ráðandi um tekjuöflun og atvinnuöryggi þeirra sem þarna búa. Ástæðan til þess að ég kem nú hingað upp er því líka sú, að ég hef mikinn hug á því að leggja áherslu á að Framkvæmdastofnunin feli sinni öflugu áætlanadeild að gera úttekt á sjávarútvegi og vinnslu sjávarafla í Reykjaneskjördæmi. Ég held að það sé ekki ástæða fyrir okkur að vera mjög mikið að deila um hvað hefur skeð, heldur að reyna að bæta nú úr ef einhvers staðar hafa orðið á skyssur. Það er að vísu rétt að það hefur verið gerð úttekt og hún hefur verið gerð af Þjóðhagsstofnun í sambandi við verðlagningu, hún hefur verið gerð af viðskiptabönkum og hún hefur hefur verið gerð af sérstakri n. til að kanna atvinnumál Stór-Reykjavíkursvæðisins og fleiri aðilum jafnvel. En það er sama, jafnvel þó að allir þessir aðilar hafi komist að þeirri niðurstöðu að þarna væri erfitt vandamál viðureignar, þá hefur ekkert gerst nema umtalið. Samkv. upplýsingum formanns stjórnar Framkvæmdastofnunarinnar í hans merku ræðu um þessi mál er þessi till. var síðast á dagskrá, þá er Reykjaneskjördæmi þó enn, þrátt fyrir alla aflarýrnun, næsthæsta fisköflunarsvæði landsins með 158 674 tonna ársafla 1975, og þá er loðna meðtalin. Á Suðurnesjunum eru 23 frystihús sem flest eru núna á heljarþröm fjárhagslega, og það er augljóst mál að þar sem er um svona stóran hluta í fisköflun okkar og fiskvinnslu okkar að ræða, þá mundi verða eitthvað örðugra um tekjuöflun jafnvel Byggðasjóðs ef þau yrðu að hætta starfsemi sinni. Ég vil þess vegna taka mjög undir orð formanns stjórnar Framkvæmdastofnunarinnar sem hann viðhafði hér, með leyfi forseta. Hann sagði: „Það er augljóst mál að atvinnuleysi verður ekki síður háskalegt á Reykjavíkursvæðinu, ef það kemur þar, heldur en annars staðar. Því eru það blindir menn sem ekki vildu reyna að hafa yfirsýn yfir þarfir Reykjavíkursvæðisins til þess að þeir, sem þar búa, megi einnig hafa atvinnu og góða afkomu. Ég tel að nauðsyn beri til að gera sér fulla grein fyrir atvinnuöryggi þess fólks sem er búsett á Reykjavíkursvæðinu, um leið og stuðlað er að því, að fólk geti búið við jafngóð lífskjör annars staðar á landinu.“ Þessi orð vil ég gera að mínum. Ég held að það sé alger nauðsyn að taka nú þegar til mikillar og alvarlegrar athugunar hvernig á að bjarga við fiskvinnslu Suðurnesjanna og Faxaflóasvæðisins vegna þeirrar miklu breytingar sem hefur orðið nú á undan, örnum árum. Ef við lítum á þetta svolítið nánar, þá er það, sem hefur skeð, að fisköflunin hefur færst af þessu svæði að hluta og dreifst víðs vegar um landið í miklu stærri mæli en áður var. Þar af leiðandi er miklu minna af hrygningarfiski sem kemur á þau svæði en áður var, þar sem búið er að drepa hann á uppeldisstöðvunum. Þetta m. a. gerir það að verkum, eins og ég gat um áður, að nú eru það aðallega karfi og ufsi, sem aldrei koma á uppeldisstöðvar þorsksins fyrir norðan og austan, sem suðurnesjamenn fá. Verðlagning aftur á móti er ekki miðuð við þessar tegundir og kostnaður frystihúsanna ekki miðaður við þær. Það kemur þó í ljós hjá forstjóra Þjóðhagsstofnunar að afkoma frystiiðnaðarins hefur ekki verið eins góð í mörg ár og hún er núna árið 1976. En það byggist ekki á því að afkoma frystihúsanna, sem verka ufsa og karfa, sé svona góð, heldur vegna þess að frystihús víðs vegar um landið hafa fengið til vinnslu mikið af góðum fiski. Þau sýna þess vegna mikinn ágóða og eru mörg, og þegar tekið er meðaltal af öllu saman kemur þessi hagstæða útkoma. En vandi þeirra, sem á þessu svæði búa, er jafnmikill fyrir því. Ég vil að lokum geta þess, að það var nýlega gerð skýrsla um hvernig aflasamsetningu á Vestfjörðum og Suðurnesjum hefði verið háttað árið 1975. Þar kemur í ljós að þá var þorskurinn á Vestfjörðum 37.6% og 7.2% á Suðurnesjum, það sem í frystihúsin fór. Á Vestfjörðum var ýsan 10.4%, en 21% á Suðurnesjum. En langa, ufsi og karfi voru um 24% á Vestfjörðum, en um 62% á Suðurnesjum. Ég vil þess vegna leggja áherslu á það, að þegar nú áætlanadeild Byggðasjóðs fer að athuga þessi mál verði ekki látið sitja við áætlunina tóma, heldur verði reynt að hefjast handa og bjarga þessum fiskiðnaði, þessari fiskvinnslu, útgerðinni þarna. Þetta er það mikið svæði og hefur um áratugi átt það mikinn þátt í útvegi og fiskvinnslu landsins að nú verður að fara að gera eitthvað raunhæft til þess að bjarga þessu frá algeru hruni.



Herra forseti. Það var ekki ætlun mín að taka til máls í þessum umr., en mér fannst vanta svolítið inn í myndina í sambandi við umr. um byggðamál fyrst umr. hafa farið eins og hér, að menn hafa rætt hér vítt og breitt um byggðamálin. Ég vil taka skýrt fram, að ég lít svo á að þessi till., sem hv. þm. Albert Guðmundsson hefur lagt fram og er hér til umr. eigi fyllsta rétt á sér. Hann hefur að vísu bent á að henni sé ætlað að athuga hvort ekki hafi farið fram umdeilanleg fjárfesting á landsbyggðinni, og það er út af fyrir sig gott og blessað. Sjálfsagt hafa orðið mistök í fjárfestingu á landsbyggðinni, og það er góðra gjalda vert að reyna að finna út hvort svo hefur orðið og hvort við getum bætt þar um betur og náð betri árangri í þróun landsbyggðarinnar með því fjármagni sem við höfum milli handa. Ég vil hins vegar benda á það, að það er ekkert einkamál landsbyggðarinnar að þar hafi verið lagt í hæpna fjárfestingu, það hefur líka verið gert hér á höfuðborgarsvæðinu, a. m. k. að margra mati, og væri kannske þess vegna eðlilegra að till. væri almennara orðuð, þannig að stefnan í fjárfestingarmálum í landinu öllu væri skoðuð. Ég bendi t. d. á það, að ýmsir hafa talið vafasamt að þyrfti svo mikla fjárfestingu í bankabyggingum hér á höfuðborgarsvæðinu eins og orðið hefur að undanförnu, og ýmsir hafa líka bent á að það væri óeðlileg þróun að það þyrfti að byggja skóla á Reykjavíkursvæðinu fyrir hundruð millj., þegar nemendum fjölgaði ekki í heild í borginni. Nemendum fækkar mjög í sumum skólum hér, eins og við vitum, en síðan þarf að leggja hundruð millj. í að byggja yfir þessa nemendur í öðrum hverfum borgarinnar. Þannig má benda á ýmislegt misgott í okkar fjárfestingarmálum og stjórn á okkar málum, sjálfsagt bæði á landsbyggðinni og eins hér í Reykjavík. En það er ekki þetta sem ég ætlaði að fjalla hér um. Eins og ég vil taka enn fram, þá tel ég till. alls ekkert óeðlilega og sjálfsagt að kanna hvort þarna sé pottur brotinn. En það, sem ég vildi gera hér að umræðuefni, var að draga upp mynd af því hvað í rauninni er um að ræða í byggðamálunum og þá horfa pínulítið fram í tímann. Ég held að við gerum þá skyssu, þegar við erum að ræða byggðamál, að við horfum of skammt. Ef við horfum fram til aldamóta og hugsum dæmið og hugsum sem svo: Íslendingum hlýtur að fjölga fram að aldamótum, og við skulum giska á einhverja tölu, mannfjölgunartölu, taka t. d. 50 þús. manns - hvar sest þá þetta fólk að, hvar mundi það setjast að ef ekki væri gert neitt til þess að beina þessu fólki í einhver ákveðin byggðarlög með einhverjum opinberum aðgerðum? Ég er ekki í neinum vafa um að verulegur hluti þessa fólks, segjum 40–45 þús. manns, mundi setjast að á höfuðborgarsvæðinu, ekki í Reykjavik sjálfri, heldur á höfuðborgarsvæðinu. Og við verðum að líta á höfuðborgarsvæðið sem eitt byggðasvæði, þetta er samfelld byggð, suður í Hafnarfjörð og norður fyrir Mosfellssveit. Ég er alveg sannfærður um að þetta mundi gerast. Raunar er þetta sú þróun sem hefur gerst á síðustu áratugum. Og þá er að athuga hvaða áhrif þetta hefði á þjóðarbúskap okkar og okkar þjóðlíf. Þetta mundi verða til þess að byggð yrði nokkuð samfelld upp undir Esjuhlíðar og suður í Hafnarfjörð, það yrði veruleg aukning á umferð hér að sjálfsögðu og umfram fólksfjölgunina yrði náttúrlega bílaaukning enn meiri. Það yrði að leysa marga umferðarhnúta hér með því að byggja brýr yfir gatnamót, það yrði að leysa hér holræsisvandamál sem eru þegar orðin, mengunarvandamál hér í Skerjafirði og hérna í kring, það yrði dýrari vatnsöflun fyrir þetta byggðarlag o. s. frv., o. s frv. Fjárfestingin, sem þyrfti til þess að koma þessu fólki fyrir á þessu svæði, yrði mjög mikil. Ýmsir sérfróðir menn um þessa hluti segja að þegar byggð er komin yfir það mark sem hún er hér nú, þá fari fjárfestingin að fara mjög ört vaxandi, þ. e. a. s. grunnfjárfesting hins opinbera, sveitarfélaganna og ríkisins að fara mjög ört vaxandi á hvern íbúa sem bætist við. Þetta er önnur hliðin á málinu. Hin hliðin er sú, að úti um land mundi verða hæg framþróun. Mannvirki, sem þar yrðu hvort sem er að vera, ef einhver byggð á að vera þar, mundu nýtast verr og aðstaða okkar til þess að nýta auðlindir okkar, t. d. okkar 200 mílna lögsögu, yrði verri. Þetta er hin stóra mynd sem blasir við okkur ef við lítum fram í tímann og hugleiðum byggðamál af raunsæi. Þess vegna þarf að vera til í þessu landi og er í öllum vestrænum löndum - ég undirstrika það: öllum vestrænum löndum viðleitni af hálfu hins opinbera bæði að stýra þessari þróun með fjármagni og öðrum opinberum aðgerðum. Við getum sjálfsagt lengi fílósóferað um það hver sé undirrótin að þessari misþróun í byggð. Við vitum margar orsakirnar. Ein er sú, að það er og hefur orðið atvinnubylting í landinu. Fólk flykkist í iðnað og iðnaðargreinar, úrvinnslugreinar og þjónustugreinar, og þær atvinnugreinar hafa besta vaxtarmöguleika þar sem mest þéttbýli er. Þetta er ein undirrótin. Síðan eru auðvitað gífurlegir fjármagnsflutningar af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðis. Það er alveg sama hvort það er hér á landi eða annars staðar, auðvitað verða alltaf slíkir fjármagnsflutningar, alveg sérstaklega þegar eins er ástatt og hér, að höfuðborgin er um leið verslunarmiðstöð landsins, bæði í útflutningsverslun og innflutningsverslun. Það fer auðvitað ekki hjá því að gífurlegir fjármagnsstraumar renna því frá landsbyggðinni til Reykjavíkur, líka á þann hátt að hér eru stofnanir fyrir þjóðina í heild. Við skulum taka Háskóla Íslands. Öll þjóðin rekur Háskóla Íslands. Hvort sem fólk á heima í Reykjavík eða á Raufarhöfn greiðir það laun prófessora. Síðan leggur Reykjavíkurborg útsvar á laun prófessora og prófessorar standa undir margvíslegri þjónustu sem þeir kaupa í Reykjavík, sem er enn undirstaða undir skattöflun borgarinnar, og svo má lengi telja. Ég hef bara aðeins stiklað á stóru í því skyni að sýna fram á hvað miklir fjármagnsflutningar eru auðvitað til höfuðborgarinnar frá landsbyggðinni. Að auki eru svo líka verulegir atgervísflutningar til höfuðborgarinnar. Það hafa verið kallaðir atgervisflutningar, vegna þess að sérfræðingar á ýmsum sviðum, sem alast upp úti um land, hljóta menntun sína kannske erlendis, setjast síður að úti á landi heldur en á höfuðborgarsvæðinu vegna þess að þeir hafa betri atvinnumöguleika þar. Atgervi hefur flust frá landsbyggðinni til höfuðborgarinnar. Þannig eru að verki og verða alltaf ákveðin öfl í hvaða þjóðfélagi sem er sem stuðla að því að fólk flytjist frá landsbyggðinni og til höfuðborgarsvæðis. Þess vegna verða alltaf, ef vel á að fara og menn vilja stýra þessari þróun og ekki bara láta skeika að sköpuðu, að vera til stofnanir sem geta stýrt þessu, geta beint fjármagni aftur út á landsbyggðina til þess að byggja þar upp. Það er mikil spurning, eins og í öllu, hvernig á að framkvæma slíka hluti. Og það er ekkert við það að athuga þótt það sé gagnrýnt í einstökum atriðum hvernig til tekst stundum þegar á að framkvæma slíka stefnu. En í grundvallaratriðum er þessi stefna rétt. Hún er rétt ekki bara fyrir fólkið úti á landsbyggðinni, hún er rétt fyrir þjóðina í heild. Það er allt annað mál, sem vinur minn Oddur Ólafsson kom hér inn á áðan, um almenna stjórn á atvinnulífi í landinu. Ég er honum algerlega sammála um að það geta verið atvinnuvandamál og að vissu marki byggðavandamál í slíkum byggðarlögum eins og á Suðurnesjum. Jafnvel þótt Reykjanessvæðið í heild sé mesta fólksfjölgunarsvæði á landinu á síðustu áratugum getur þar verið um viss vandamál slík að ræða. En þau eru í eðli sínu allt, allt önnur heldur en ég er að tala um. Þar er grundvallarmismunur, og þess vegna þarf að taka á þeim með öðrum hætti. Menn hafa rekið sig á það, t. d í sambandi við lán til Reykjanessvæðisins í sjávarútvegi, að það væri óeðlilegt að gera upp á milli báta sem væru gerðir út frá Reykjanesi og öðrum stöðum á landinu. Ég er algerlega sammála þessu. Ég álít að það sé útilokað að beita slíkri lánapólitík, að það sé ekki hægt að flytja slík atvinnutæki, sem eru flytjanleg, á eðlilegan hátt milli svæða, þar sé gert upp á milli manna. En aftur á móti varðandi almenn atvinnumál þessara byggðarlaga er um að ræða allt annað en það stóra mál að jafna til frambúðar almenna byggðaþróun í landi eins og Íslandi. Það er allt önnur saga. Og slík starfsemi eins og rekin hefur verið af Byggðasjóði, eins og rekin hefur verið af ríkisvaldinu í heild á undanförnum árum er grundvallarnauðsyn í þessu skyni. Einstök atriði í framkvæmd slíkrar byggðastefnu eru hins vegar, eins og ég sagði áðan, alltaf til endurskoðunar.



Herra forseti. Ég var því miður fjarverandi þessar umr. í dag vegna þess að ég þurfti að vera við jarðarför og veit því ekki gjörla hvað hér hefur verið sagt áður en ég kom, Ég hef þó áður hlustað á umr. um þessi mál og geri ráð fyrir að ekki hafi komið ýkjamargt nýtt fram í þessum umr. Ég minnist þess frá valdatíma síðustu ríkisstj., þegar lögin um Framkvæmdastofnun ríkisins voru sett, að þá voru af vissum mönnum verulegar vonir við þá löggjöf bundnar og það ekki að ástæðulausu. Lögin segja beint til um að þessi stofnun eigi m. a. að vinna að skipulegri - ég man ekki orðalagið nákvæmlega - en efnislega var það að vinna að skipulegri uppbyggingu í þjóðarbúskap íslendinga og auknum áætlunarbúskap. Þetta sýnist mér í stórum dráttum að hafi mistekist að mestu leyti. Það ásamt þeirri staðreynd, að mér finnst að fjárráðstafanir þessarar stofnunar og undirdeilda hennar hafi markast í allt of stórum stíl af tilviljunarkenndum þrýstingi, af sjónarmiðum þeirra sem ráðið hafa úthlutun fjármagns á vegum þessarar stofnunar, meir en af almennum þjóðfélagslegum hagsmunum, hefur gert það að verkum að ég hef leyft mér að gagnrýna þá stofnun vegna reynslunnar sem fengist hefur af starfsemi hennar. Það hefur mikið verið talað á undanförnum árum um byggðamál og þörfina á því að halda öllu landinu í byggð. Ég tel mig engan veginn í hópi þeirra manna sem er á móti því að byggð sé viðhaldið í landinu þar sem skilyrði eru til slíks. Við skulum þó gjarnan minnast þess að stærð landsins og fjölmenni setur þessu marki ákveðin takmörk sem ekki er rétt að líta alveg fram hjá. Ég hlustaði með talsverðri athygli á þá ræðu sem hv. síðasti ræðumaður flutti áðan, Lárus Jónsson, og ég verð að segja að ég held að ég geti tekið undir allflest af því, sem hann sagði, og sé honum sammála. Með byggðastefnu hef ég skilið að ætti að stefna að þeim markmiðum, er hann gat um, eftir samræmdum leiðum og eftir einhverri áætlun, eins og hann var að tala um áðan. En þó að ég hafi leitað eftir bestu getu að slíkri heildarstefnu, slíkri heildaráætlun í þjóðarbúskap okkar, sem kenna mætti byggðastefnu víð, þá verð ég að segja það, því miður, að árangurinn hefur verið ansi rýr. Mig minnir að ég hafi sagt einu sinni hér við umr., og ég get vel endurtekið það nú, að mér virðist að reynslan af starfsemi Framkvæmdastofnunar ríkisins fram til þessa dags sýni að hún hefur ekki að neinu verulegu marki stuðlað að áætlunarbúskap á Íslandi né heldur skipulegum vinnubrögðum í uppbyggingu atvinnuveganna - því miður. Á árinu 1975 var eitt af því, sem gerði hvað erfiðast í efnahagsbúskap íslendinga, sú mikla þensla sem þá var í öllu þjóðlífinu, - sú staðreynd að við misstum, eða réttara sagt við náðum ekki tökum á ríkisfjármálunum það ár og lánastarfsemi ýmissa opinberra sjóða fór gersamlega úr böndunum, það hlaut að leiða til stórvaxandi verðbólgu í þjóðfélaginu. Ég held að ég muni það rétt af lestri skýrslna, að af öllum þeim sjóðum, sem þá brugðust því hlutverki að reyna að starfa þannig að það yki ekki á mesta efnahagsvanda þjóðfélagsins, sem er verðbólgan, þá hafi enginn brugðist jafnhrapallega og Byggðasjóður. Mig minnir að hann hafi aukið útlán sín á því ári frá árinu sí undan um 150% eða eitthvað nálægt því. Var það langtum meira en nokkur annar sjóður gerði. Menn geta talið að þetta sé æskilegt og þetta sé lofsvert út af fyrir sig. En við verðum að skoða íslenskt efnahagslíf í heild. Við verðum að setja því einhver ákveðin mörk að keppa að, og ég þekki ekkert annað markmið ofar í efnahagsstarfsemi landsmanna nú hin síðustu ár en að reyna að auka á efnahagslegt jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Ég held að það fari ekki fram hjá neinum hugsandi manni að mikið af þeim erfiðleikum, sem við eigum við að stríða, ekki einasta í efnahagsbúskap landsmanna, heldur og siðferðilega, verður beint eða óbeint rakið til þeirrar óhemju verðbólgu sem hér hefur verið í landinu undanfarandi mörg ár. Allir góðir menn af öllum flokkum ættu að leggja sig fyrst og fremst fram um að reyna að ráða meira við hana en tekist hefur. Því miður verð ég að segja það sem mína skoðun að Framkvæmdastofnunin hefur ekki hjálpað til að ná þessu marki. Ég nefndi reynsluna af útlánum Byggðasjóðs árið 1975. Ég get tekið annað dæmi, og það er uppbygging fiskiskipaflotans undanfarandi ár. Ég veit að sumir halda því fram að hann sé hvergi nærri því að vera of stór, það sé allt í lagi með helstu fiskstofnana við landið og við munum koma standandi niður úr því heljarstökki sem við svifum nú í. En það er erfitt að spá um það í dag. Ég hef áður sagt það og ég get endurtekið það, að að mínu viti voru skipakaup til landsins of mikil árin 1972, 1973, 1974. Ég segi þetta ekki einungis vegna þess að ég óttist um afkomu fiskstofnanna við landið. Ég segi það líka vegna þess að það er ekkert sem bendir til þess sérstaklega að við hefðum ekki getað náð svipuðum afla á land með nokkru færri skipum og með nokkru minni tilkostnaði sem hefði gefið þeim, sem skipin eiga og fiskvinnslustöðvarnar í landi reka, og því fólki, sem starfar við þessi atvinnutæki, hærri og betri laun. Þetta er meginástæðan til þess að ég hef stundum leyft mér að deila á starfsemi Framkvæmdastofnunar ríkisins. Ég tel að hún hafi ekki náð því marki sem hún á að stefna að samkv. lögum. En svo bættist annað atriði við sem er tilfinningalegs eðlis, en þó kannske skiljanlegt líka, og það er að mér virðist að þeir, sem ráðið hafa þessari stofnun, hafi mismunað svo herfilega íbúum ýmissa sveitarfélaga eftir því hvar þeir hafa búið í landinu að það nái ekki nokkurri átt. Oddur Ólafsson, hv. þm., talaði hér áðan og lýsti ástandi í fiskveiðum og fiskvinnslu á Suðurnesjum, og ég get tekið undir hvert eitt orð sem hann sagði um þau efni, enda styðja skýrslur allt það sem hann hefur um það sagt. Ég fæ ekki séð hvaða rök liggja til þess hjá ráðamönnum þessarar miklu stofnunar að setja, að því er tekur til lána til skipakaupa og lána til að reisa fiskvinnsluver, staði t. d. eins og annars vegar Sandgerði og Grindavík í flokk þar sem ekki má lána neitt til þessara framkvæmda, en að hins vegar, svo að bara eitthvert dæmi sé nefnt, skuli Ólafsvík og Patreksfjörður vera í allt öðrum flokkum. Ég hef aldrei skilið þau rök sem liggja til þessarar ákvörðunar og tel hana raunar handahófskennda, markast af því einu að í stofnuninni réðu menn sem höfðu hagsmuni af því að setja svona reglur. Ég skal nú ekki, eins og ég sagði í upphafi, verða til þess að lengja þessar umr. Ég hefði afskaplega gaman af því einhvern tíma við tækifæri - það þarf ekki að vera endilega nú - ef einhverjir af þeim, sem þarna ráða ríkjum, skýrðu fyrir mér hver sú byggðastefna sé sem þeir hafa mótað á undanförnum árum, síðan þessi stofnun var sett á laggirnar.



Herra forseti. Það eru ekki ýkjamörg atriði sem mig langar til að drepa á í tilefni af ræðum hv. þm. hér á undan. Ég vil þó aðeins byrja á því að gera að umtalsefni nokkur atriði í ræðu hv. 4. þm. Reykn. Í fyrsta lagi er það gróinn misskilningur hjá honum að það hafi nokkurn tíma verið hlutverk Framkvæmdastofnunar ríkisins að gera heildaráætlun um þjóðarbúskapinn. Framkvæmdastofnun ríkisins hefur haft vissa þætti með höndum, en það var skýrlega tekið fram í lögum um Framkvæmdastofnunina í upphafi að hún gerði ekki áætlanir um opinberar framkvæmdir nema í samráði við rn. Nú hefur lögunum verið breytt enn þá frekar í þá átt að hún nær ekki yfir alla fjárfestingu í landinu, langt í frá þannig að það er gróinn misskilningur hjá hv. þm. að deila á Framkvæmdastofnunina fyrir það að hún hafi ekki lagt fyrir heildaráætlanir um alla fjárfestingu í landinu. Það hefur aldrei verið hlutverk hennar, nema rn. hafi samið við hana um að fela henni það verkefni. Varðandi það að fjár- eða lánveitingar Byggðasjóðs hafi farið eftir tilviljanakenndum þrýstingi, eins og þm. orðaði það, þá vil ég mótmæla því eindregið, vegna þess að eins og ég hef áður lýst hér á Alþ., þá vinnur Byggðasjóður þannig að hann tekur á móti umsóknum og þær eru athugaðar og rannsakaðar og síðan tekin ákvörðun um lánveitingu. Að það sé um tilviljanakenndan þrýsting að ræða, ég mótmæli því eindregið. Ég geri ráð fyrir að það sé eins og með aðrar lánastofnanir, að það sé togast á um fjármagnið. Það er ekkert einsdæmi í Framkvæmdastofnun ríkisins eða Byggðasjóði. En að þarna fari fram lánveitingar eftir tilviljanakenndum þrýstingi, það tel ég algerlega órökstutt hjá hv. þm. og sleggjudóm af versta tagi. Þá langar mig til að víkja nokkrum orðum að því sem kom fram hjá hv. þm. Oddi Ólafssyni varðandi uppbyggingu fiskvinnslunnar á Reykjanesi. Það er rétt að upplýsa það, að þegar útiána- og fjáröflunaráætlun Framkvæmdasjóðs var samþykkt fyrir þetta ár, þá var tekinn upp sérstakur liður sem ætlunin er að lána af til viðbótar við Fiskveiðasjóð til uppbyggingar fiskvinnslu á Reykjanesi og í Reykjavík. Þar er einmitt verið að fallast á þau sjónarmið sem komið hafa fram um að það þyrfti að gera átök í því efni að byggja skipulega upp fiskvinnsluna eða fiskiðjuverin á þessu svæði. Þá er og gert ráð fyrir að gerð verði úttekt á þessum greinum og í samræmi við þá úttekt verði lánuð viðbótarlán úr Framkvæmdasjóði eða deild við Framkvæmdasjóð sem einmitt hafi það verkefni að lána til uppbyggingar fiskvinnslunnar í Reykjaneskjördæmi. Þetta tel ég rétt að komi fram í tilefni af því sem hér hefur verið sagt um uppbyggingu fiskvinnslunnar á þessu svæði í Reykjavik og Reykjaneskjördæmi. Á síðasta ári var lánað sérstaklega úr Framkvæmdasjóði til uppbyggingar fiskvinnslu í Reykjavík. Það var ákveðnu fyrirtæki í Reykjavik lánuð veruleg fjárupphæð til fiskiðjuversuppbyggingar, og það er eina dæmið sem ég man eftir um að hafi verið lánað til slíkrar uppbyggingar sérstaklega úr Framkvæmdasjóði. Það hefur aldrei verið lánuð ein einasta króna úr Framkvæmdasjóði beint til uppbyggingar fiskiðjuvers á landsbyggðinni, heldur hefur það verið gert óbeint í gegnum Fiskveiðasjóð. En þarna var um að ræða viðbótarlánveitingu til þess að greiða fyrir þarfri framkvæmd og það var gert á þennan hátt, þannig að hér er verið að koma til móts við þau sjónarmið sem hv. þm. voru að lýsa hér áðan varðandi nauðsyn á uppbyggingu fiskvinnslufyrirtækjanna á þessu svæði. Hv. fim. þeirrar till., sem hér er til umr., minntist á það, að sér fyndist að ég og hv. 1. þm. Suðurl. mynduðum vegg til þess að standa gegn upplýsingum um starfsemi Framkvæmdastofnunarinnar. Það er þvert á móti, vegna þess að ég held að Framkvæmdastofnunin sé eina stofnunin í landinu, Byggðasjóður og Framkvæmdasjóður séu einu fjárfestingarsjóðirnir í landinu sem birta árlega skrá um allar lánveitingar, hverja einustu lánveitingu sem fram fer og er samþykkt þar af stjórninni. Ég held að það sé enginn annar sjóður, sem ég veit til, að geri þetta. Og þetta er auðvitað gert í þeim tilgangi að gefa mönnum kost á, m. a. alþm., að fylgjast með störfum þessarar stofnunar í þessum mikilvægu efnum, lánveitingunum. Varðandi till. sem slíka, sem gerir ráð fyrir því að athuga hvaða áhrif lánastarfsemi Framkvæmdastofnunarinnar hefur haft á búsetu í landinu, þá mætti auðvitað með fullum rétti alveg eins spyrja: Hvaða áhrif hefur lánastarfsemi Byggðasjóðs ríkisins haft á búsetuna í landinu? Og svo mætti áreiðanlega til taka um fleiri lánasjóði. Ég sé ekkert minni þörf á því að slík athugun fari fram á breiðum grundvelli heldur en takmarka hana alveg sérstaklega við Byggðasjóð og Framkvæmdasjóð. Ég vonast til að sú n., sem fær þessa till. til athugunar, gefi gaum að því, hvort ekki sé þá rétt að útvíkka till., breyta henni á þá leið að hún nái til starfsemi fleiri fjárfestingarlánasjóða. Mér finnst ekkert óeðlilegt að menn reyni að kryfja til mergjar hvaða áhrif starfsemi þessara sjóða hefur á búsetu manna í landinu og búferlaflutninga.



Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að till. sú, sem hér er um að ræða sé í sjálfu sér góðra gjalda verð, að æskilegt geti verið að athugun af þessu tagi, sem hv. flm. gerir ráð fyrir, fari fram. Er þá að sjálfsögðu mikils um vert að þessi athugun verði vel og ærlega gerð í þeim tilgangi að afla okkur upplýsinga sem við getum haft hliðsjón af í sambandi við frekari fjárveitingar til þess að viðhalda byggð í landinu, eins og ráð er fyrir gert í lögum um Byggðasjóð. Ég tel það ekki nein mótrök gegn orðanna hljóðan í þessari till. þótt tveir alþm. sitji þarna í æðstu stjórn. Það er alveg rétt sem hv. síðasti ræðumaður, Tómas Árnason, sagði, að þessi stofnun hefur látið í té mun ítarlegri upplýsingar, eftir því sem ég best veit, en aðrar lánastofnanir um ráðstöfun fjár. En hinu er ekki í móti mælt, sem hv. flm. till. segir, að nokkuð skorti á að fyrir liggi haldgóðar upplýsingar um hvernig þetta fé hefur nýst, hvernig þetta fé hefur í einstökum tilfellum orðið að því gagni sem til var ætlast. Og mér skilst eftir hljóðan orðanna að það sé þetta sem hv. flm. ætlast til að gert verði. Nú er því ekki að leyna að hv. þm. Albert Guðmundsson hefur komist í þá stöðu að við því er búist af honum nær því hvert sinn sem hann tekur til máls hér í hv. Alþ., að ég segi ekki ætlast til af honum, að hann agnúist við landsbyggðina í þágu Reykjavíkur. Má vel vera að þarna komi nokkuð til það garpsorð sem af honum fór fyrrum, er hann þótti allra manna marksæknastur. Ég verð að játa að mér fannst af málflutningi hans upprunalega, er hann mælti með þessari till., að hann væri enn haldinn nokkuð þessum forna móði, þ. e. a. s. að hann keppti þarna fyrir eitt lið á móti öðru, enda hefur hann haft það gjarnan uppi í ræðum sínum hér á Alþ. að kreppt væri að Reykjavík til hagsbóta eða ávinnings fyrir landsbyggðina. En þetta breytir ekki þeirri staðreynd, að ég hygg, að sú úttekt, sem hann gerir ráð fyrir í þessari till. sinni, gæti orðið okkur að miklu gagni. Það er nefnilega sérlega mikið til í því, sem hv. þm. Lárus Jónsson kom inn á í ágætri ræðu sinni áðan, að það er ekki síður mikið í húfi fyrir byggðina hér við Faxaflóa, að málum verði svo komið fyrir að byggðin haldist úti á landi og menn haldi áfram að nytja þar gæði sjávar og lands, heldur en fyrir þessar byggðir sjálfar. Við höfum fullkomna ástæðu til þess að ætla að sneiða hefði mátt hjá ýmsum alvarlegustu vandamálum samfélagsins hér við Faxaflóa og þá fyrst og fremst í Reykjavík ef því hefði verið betur sinnt fyrr að efla byggðirnar úti um landið. Hinu er ekki að leyna, að þetta verður ekki gert eingöngu með fjárveitingum, og það er síður en svo að há fjárveiting sem slík sé nein trygging fyrir því að það fyrirtæki, sem fyrir hana verður reist, verði til blessunar fyrir byggð. Ég gæti nefnt ykkur þó nokkrar fyrirhugaðar framkvæmdir, þó ekki sé í bili á vegum Byggðasjóðs, sem orðaðar hafa verið við byggðastefnu á síðustu missirum, en síður en svo eru líklegar til þess að verða landsbyggðinni eða hinni nánustu byggð, er þar að kemur, til mikillar blessunar, heldur eru beinlínis til þess fallnar að leggja okkar fornu atvinnuvegi í rúst, að verða mannlífi og byggð til skaða og raunverulega til því meira tjóns því meira fé sem hugsað er til slíkra framkvæmda. Þar á ég við ýmsar stóriðjuframkvæmdir sem nú eru ofarlega í hugum manna og hafa verið taldar til byggðastefnu í ýmsum sveitum þessa lands. Ég tel ákaflega þýðingarmikið að hv. Alþ. fylgist mjög vel með árangrinum af fjárfestingarstefnunni, og til þess þarf meira en aðeins upplýsingar um upphæðir þær sem veittar eru í þessu skyni. Ég hlustaði allvel á umr. sem fram fóru fyrir jólin um þessa þáltill., m. a. á ítarlega og snjalla ræðu sem hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir flutti um þessa þáltill., ræðu sem hv. þm. Oddur Ólafsson vék að áðan eða öllu heldur þeim atriðum í ræðu hennar sem lutu að vandamálum útgerðarinnar á Suðurnesjum. Ég hygg að hv. þm. hafi farið með alveg rétt mál er hann tilgreindi tvær af orsökunum fyrir þeim vandræðum sem útvegurinn á Suðurnesjum á í nú. En hann sleppti einni meginorsök sem ég hygg að sé til þess arna, þar sem er sú samkeppni sem útvegurinn á Suðurnesjum hefur mátt heyja við annarlegan atvinnurekstur á þessu svæði. Það er rétt að nú munu vinna við sjósókn og úrvinnslu sjá varafla á Suðurnesjum um það bil 2000 manns. Mun fleiri hygg ég að hafi framfæri sitt af Keflavíkurflugvelli og taki þar hærri laun. Og enn önnur iðja hefur til komið á þessu svæði sem hefur fjárhagslegt bolmagn til þess að kaupa úrvalsvinnuafl burt frá fiskiðnaðinum og sjávarútveginum, þar sem er álverið í Straumsvík. Sannleikurinn er sá, að á Suðurnesjum er nú svo komið málum - og þar er ekki um að kenna útvegsmönnum á þessu svæði eða sjómönnum - þar er nú komið svo málum að þorrinn af fólkinu lifir ekki lengur af landsins gæðum, að sjávarútvegurinn er orðinn hornreka og meiri áhersla hefur verið lögð á annað en uppbyggingu sjávarútvegsins á þessum slóðum og fiskiðnaðarins. Það er rétt að frystihúsin á þessu svæði eru sum hver orðin gömul. En þau hefðu líka átt líkindum samkv. að vera búin að borga sig niður. Við höfum á þessu svæði eitt allra fullkomnasta frystihús á Íslandi sem byggt var af hálfu Útvegsbankans sem fyrirmyndar frystihús, það frystihús sem skyldi verða öðrum frystihúsum eða fiskiðjuverum á Íslandi til fyrirmyndar um tæknilegan búnað, þrifnað og hagkvæmni, þar sem er frystihús Sjöstjörnunnar. Síðast þegar ég vissi til námu skuldir þessa fiskiðjuvers orðið fjórföldum upprunalegum stofnkostnaði. Það vantaði ekki að þarna var nógu vel búið frystihús, en það vantaði ýmislegt annað sem við átti að éta. Enn kem ég að þessu. Ég játa það að verstöðvarfiskiríið á þessum slóðum hefur frá upphafi verið vandamál í útgerðinni á Suðurnesjum, - vandamál sem hefur vaxið með rýrnandi fiskigengd. En það er rekin ábatasöm útgerð - svo undarlega vill til - með smærri bátum og a. m. k. jafngömlum frá verstöðvum sem liggja mun verr við fiskigengd heldur en verstöðvarnar hérna við Faxaflóann. En þar vill svo til að fólkið, sem byggir þessi sjávarpláss, lifir á landsins gæðum. Það hefur tileinkað sér þau vinnubrögð og þann dug sem til þess þarf að sækja fiskinn og vinna hann, og útgerðarmenn þar og eigendur fiskiðjuvera eiga ekki við að stríða þess háttar samkeppni sem útgerðarmenn og eigendur fiskiðjuvera hér við Faxaflóa eiga við að stríða. Mér er það minnisstætt þegar þáltill. þessi var til umr. fyrir jólin að hv. þm. Albert Guðmundsson, flm. þessarar till., hafði orðið að lokinni framsöguræðu sinni að yfirgefa þingsalinn vegna skyldustarfa annars staðar og var fjarverandi af þeim sökum þegar aðalumr. um þessa till. áttu sér stað. Hv. þm. Tómas Árnason óskaði þess, áður en hann tæki til máls öðru sinni, að umr. yrði frestað. Ég er ekki viss um að umr. um þessa till. nú í dag hafi skýrt málið öllu betur en það var skýrt þennan fyrsta dag við umr. Ég ítreka það að ég vildi gjarnan að rannsóknin, sem hér er gert ráð fyrir, gæti farið fram og verið myndarlega framkvæmd. Og ég hef tröllatrú á því að hún mundi leiða í ljós að það fé, sem fjárfest hefur verið á vegum Byggðasjóðs, hafi í heild orðið til mikillar blessunar, ekki aðeins fyrir byggðirnar, sem urðu þessara fjárveitinga eða þessara lána aðnjótandi, heldur einnig fyrir Reykjavík.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Austurl. vildi ekki fallast á að menn hefðu haft ástæðu til að ætla að hlutverk Framkvæmdastofnunar væri mikilvægt fyrir þróun og uppbyggingu atvinnuveganna í landinu. En það vill nú þannig til að ég er með grein úr lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins eins og þau voru fram að árinu 1976, þ. e. a. s. þar til þeim var breytt nú í vor, og þessi grein hljóðar þannig með leyfi forseta: „Áætlanadeild gerir áætlanir um uppbyggingu og þróun mikilvægustu atvinnugreina og um heildarþróun atvinnulífsins.“ Og 8. gr. hljóðar svo: „Deildin gerir áætlanir um þróun byggða og atvinnulífs víðs vegar um land, með það fyrir augum að skapa landsmönnum öllum fulla atvinnu og eðlileg lífsskilyrði og stuðla að heilbrigðri byggðaþróun.“ Þetta er ekki lítið hlutverk. Og það er engin furða þó að við óbreyttir þm. höfum ætlast til mikils af slíkri stofnun sem var þó búin að starfa fjögur ár undir þessum lögum. Það er þess vegna sem ég hef verið svolítið óánægður með það, hvað mér fannst að stjórn stofnunarinnar hefði misskilið hlutverk sitt þar sem hún skipti landinu í landshluta, en ekki í byggðir eða sveitarfélög eins og lögin beinlínis gefa í skyn að skuli gert. Ég þakka aftur á móti 4. þm. Austurl. fyrir að svo er komið að nú á að fara að veita lán til þessa hrjáða atvinnuvegar á Reykjanesi. En ég vil líka taka skýrt fram að við ætlumst til, þar sem hlutur þessa svæðis hefur verið mikill í fiskveiðum, að það verði ekki neinir smámunir sem fari í þetta, því að hann er nýbúinn að upplýsa okkur um það hér að á undanförnum fjórum árum hafi verið notaðir um 14–15 milljarðar til hraðfrystihúsaáætlunar. Þessi áætlun á eftir að njóta sín þarna suður frá, þannig að ég vona að við megum eiga von á miklum endurbótum varðandi þennan iðnað og þessa uppbyggingu.

Miðað við verðlag 1976.

Já, rétt. Hv. 5. þm. Norðurl. e. taldi nú sjávarútveginn vera orðinn hornreku á Suðurnesjum. Slíkt er ekki rétt, og ég hef aldrei getað skilið hvað menn eru hræddir við það að vinnuaflið eigi kost á einhverri sæmilega launaðri vinnu. Þetta kemur hvað eftir annað í ljós, þessi ótti, að vegna þess að völlurinn eða álverið sé einhvers staðar í nágrenninu eigi aðrir atvinnuvegir í örðugleikum. Þetta held ég að sé alls ekki rétt. Ég hef fulla ástæðu til að ætla að það sé ekki neinn vinnuaflsskortur, það sé alveg þveröfugt á Suðurnesjum núna. Einkum er það kvenfólkið sem hefur átt við atvinnuleysi að stríða. Það er ekkert að marka atvinnuleysisskýrslur þarna að sunnan af því að fólkið er ekki vant við að láta skrá sig á atvinnuleysisskýrslur. En það er enginn vafi á því að atvinnutækifæri eru færri núna á Suðurnesjum heldur en víðast hvar annars staðar á landinu. Og það sem veldur þessu öllu saman, er einfaldlega það sem ég gat um áðan, að minna fiskast, og það er einföld skýring og eðlileg. Ef fiskast minna og aðstaðan er sú sama og kannske heldur betri til að taka á móti fiski en áður var, þá er skiljanlegt að þá vantar verkefni í landinu. Og þetta er ekki einfalt að laga vegna þess að þorskinn vantar í afla suðurnesjamanna. En eitt er víst, að þeir - eins og hv. þm. tók fram - búa við erfiða fiskvinnslu, líka vegna þess að þeir eru með gömul frystihús og þeir urðu að nota arðinn af góðu árunum 1972, 1973 og 1974 til þess að endurbæta þau á ýmsan hátt. Það nægði þó ekki til. En þeir standa líka uppi með rekstrarfjárskort og okurvexti og ófullkomna aðstöðu.

Flm. (Albert Guðmundsson) : Herra forseti. Ég skal reyna að lengja þennan fund ekki mjög mikið. Ég vil þó nota tækifærið til þess að þakka þeim hv. þm. sem hér hafa tekið til máls. Þeir hafa yfirleitt verið sammála um að það skemmi ekkert að láta fara fram þessa könnun sem till. mín fer fram á að gerð verði. Mér finnst rétt að upplýsa hv. 4. þm. Norðurl. e., hv. þm. Lárus Jónsson, - hann er því miður ekki inni en les vonandi þingtíðindi þegar þar að kemur, -- að höfuðborgarsvæðið er ekki að fá neina nýja hugmynd frá honum þegar hann talar um, að það þurfi að stýra fjárfestingunni á höfuðborgarsvæðinu með framsýni, og nefnir þar t. d. skipulag, þ. e. a. s. að horft sé of skammt fram á við, og talar þá um holræsagerð o. fl. Honum til upplýsingar vil ég benda á að það er til sérstök skipulagsstofnun, samstarfsstofnun aðila á höfuðborgarsvæðinu sem fjallar um þau mál og stýrir þar með fjárfestingu til framtíðar fyrir höfuðborgarsvæðið allt, og þá er ég með í huga Hafnarfjörð, Garðabæ, Kópavog, Mosfellssveit og Seltjarnarnes. Þetta var því ekki alveg ný hugmynd sem fæddist hjá honum nú á þessari stundu. Hann talaði um að það bæri að athuga fjárfestingar þær, sem fara fram á höfuðborgarsvæðinu, og var svo óheppinn að hann taldi þar upp eingöngu fjárfestingar sem sveitarfélög eru bundin við af lögum, eða þá opinberar stofnanir sjálfar standa í, eins og t. d. bankabyggingar, skólabyggingar o. fl. Hið sama má segja að hv. 4. þm. Austurl. hafi látið skína í þegar hann talaði um að það ætti þá að athuga um fleiri sjóði heldur en Byggðasjóð og Framkvæmdasjóð, skoða þá vel og þeirra ráðstafanir á fé. Ég er honum alveg sammála. En þetta er bara mín till. sem liggur hér frammi, hún hljóðar um þetta, og ég lofa honum stuðningi við þá till. sem hann ætlar þá að bera fram, að mér skilst, um að aðrir sjóðir verði athugaðir. Ég álít að það sé ekki síður nauðsyn, og ég skal verða meðflm. að þeirri till. ef hann óskar þess. En í framhaldi af þeirri könnun í fjárfestingum við bankabyggingar o. fl. hlýtur það að vekja athygli - það hefur a. m. k. vakið athygli mína - að Framkvæmdasjóður sjálfur er nýbúinn að kaupa lóð til að byggja yfir sig á nokkurn veginn sama verði og Búnaðarbanki Íslands, bankastofnun, keypti lóð og fullkláraði það mannvirki, sem stendur á henni. Það var eitthvað um 5 millj. kr. dýrara en lóðin sem nú var keypt. Ég veit ekki satt að segja hvernig málflutningur hv. 4. þm. Reykn. kom inn í umr. um þessa till. Ég hef ekki ástæðu til þess að halda að Framkvæmdastofnun og Byggðasjóður hafi starfað illa, nema síður sé. Það er misskilningur á till. minni ef hún er þannig skilin. Hitt er annað mál, að alveg eins og ég og hver annar einstaklingur getur fjárfest illa, þá geta sjóðir gert það líka, og það er ekki af því að fjárfestingar mistakast. Það er rétt að það komi fram. Ég ætla ekki að leggja hér fyrir framkvæmdastjóra sjóðsins eða Framkvæmdastofnunarinnar hvort Byggðasjóður hafi nokkurn tíma tapað á sínum fjárfestingum, hvort hann hafi orðið að slá af vöxtum eða jafnvel afskrifa lán, það hvarflar ekki að mér, það verður að koma í könnuninni.Mér þætti ekkert undarlegt og ekkert óeðlilegt þó að það hefði komið fyrir. Það er næstum því ómögulegt aðreka svona stórt fyrirtæki án þess að eitthvað slíkt komi fyrir. Ég er ekki að gefa í skyn að stofnunin sé á einn eða annan hátt illa rekin, heldur hvaða afleiðingar fjárfestingin hefur haft, eins og í till. segir, fyrir byggða- og atvinnuþróun á hinum ýmsu stöðum og þá taka mið af því hvað hefur skeð hér fyrir sunnan á sama tíma. Það getur svo vel verið, þegar niðurstaða af þeirri könnun liggur fyrir, að þá verði augljóst öllum þm. að hægt sé að gera einhverjar breytingar. Það verður að bíða síns tíma að sjá hvort sú verður niðurstaðan. Það getur líka vel verið að niðurstaðan verði sú, að það þurfi að styrkja og auka starf Framkvæmdastofnunarinnar á því sviði sem hún er að starfa að núna. Þetta þarf ekki endilega að vera neikvætt. Ég skal nú stytta mitt mál. Ég er, eins og ég tók fram, ánægður með undirtektir þær sem þessi till. hefur fengið. Ég vil leiðrétta hv. 4. þm. Austurl., að ég hef aldrei talað um að Framkvæmdastofnunin eða starfslið hennar myndi einhvern vegg gegn því að fá upplýsingar, heldur vegg gegn því að þessi till. nái fram að ganga eftir málflutningi formanns stofnunarinnar, hv. 1. þm. Suðurl., og hv. 4. þm. Austurl. Ég vil að lokum segja það, að það er mjög slæmt ef það er rétt hjá hv. 5. þm. Norðurl. e., - mér er nær að ætla að það sé rangt eins og oft áður þegar hann stendur uppi, hann fer oft með rangt mál og rangtúlkar hlutina, - að fólk búist við því að ég standi upp til að agnúast út í landsbyggðina, í hvert skipti sem ég stend upp, sagði hann líka. Það er mjög slæmt ef svo er. Það er alls ekki ætlunin. Hitt er annað mál, að þrátt fyrir þá skoðun ber ég engan kvíða í brjósti þegar ég stend upp ef ég þarf að verja hagsmuni míns kjördæmis frekar en aðrir þm. sem hér eru staddir.

Flm. (Páll Pétursson) : Herra forseti. Í nóv. í vetur leyfðum við okkur að flytja till. til þál., við Þorleifur K. Kristmundsson, Guðrún Benediktsdóttir og Ólafur Þ. Þórðarson, um dreifikerfi sjónvarps. Tillgr. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um það, að 10% af afnotagjöldum sjónvarps verði varið til uppbyggingar á dreifikerfi sjónvarpsins þannig að skilyrði verði sköpuð til viðtöku sjónvarpsefnis á sem allra flestum heimilum í landinu og einnig á þeim fiskimiðum þar sem það er unnt með viðráðanlegum kostnaði.“ Í grg. sögðum við m. a.: „Þegar sjónvarpsrekstur íslendinga hófst var hafist handa um myndarlega uppbyggingu dreifikerfis um landið. Framkvæmdir þessar voru fjármagnaðar þannig að til þeirra var varið innflutningsgjöldum af sjónvarpstækjum. Þetta gaf góða raun og framkvæmdahraðinn var mjög góður. Þegar sjónvarpstæki voru komin á allan þorra heimila í landinu hvarf að mestu leyti sá tekjustofn er staðíð hafði undir uppbyggingunni. Þegar uppbygging dreifikerfisins stöðvaðist höfðu þó ekki verið sköpuð skilyrði til viðtöku sjónvarpsefnis í nokkrum byggðarlögum.“ Samkv. nýjustu og haldbestu upplýsingum munu það vera um 400 sveitabæir sem ekki hafa skilyrði til þess að njóta sjónvarps. Kostnaður við nýjar stöðvar fyrir 50 notendur eða fleiri er um 110–120 millj. Þá er fjallað um það að ekki þurfi að fjölyrða um hvílíkt réttlætismál það sé að skapa landsmönnum sem jafnasta möguleika til þess að njóta þessa fjölmiðils sem í ýmsum tilfellum er veigamikið menningartæki. Það er skylda ríkis og ríkisfyrirtækja að skapa þegnunum öllum sem jafnasta lífsaðstöðu í hvívetna og þetta er einn þáttur þessa máls. Að sjálfsögðu er þetta nokkuð kostnaðarsamt verkefni og nauðsynlegt að tryggja til verksins traustan tekjustofn. Innheimt afnotagjöld 1976 voru um 575 millj., og okkur þykja 10% af þeirri upphæð nokkuð eðlileg fjárhæð til þess að verja til uppbyggingar dreifikerfisins. Við töldum enn fremur að ekki þyrfti mjög að hækka sjónvarpsafnotagjöld þó að sú leið yrði farin sem við bentum á. Sjónvarpsafnotagjöld eru ekki mjög há, t. d. miðað við áskrift að dagblöðum. Við litum svo á að það mætti að skaðlausu spara nokkuð á sumum líðum í sjónvarpsrekstrinum. Það hafa verið fluttar fjöldamargar till. um það á undanförnum þingum hvernig ljúka megi þessu verkefni, að koma sjónvarpi til allra landsmanna, en þær hafa ekki náð fram að ganga þrátt fyrir það að alþm. hafi yfirleitt verið mjög ljós nauðsynin á framkvæmd verksins. Nú hafa liðið 3 ár án þess að nokkuð hafi verið framkvæmt til þess að koma sjónvarpsefni til þeirra landsmanna sem ekki hafa aðstöðu til að veita því viðtöku, og það er ekki vansalaust. Við töldum að sú leið, sem við bentum á, væri eðlilegri en að verja til þess gjaldeyri að heimila innflutning litsjónvarpstækja í því trausti að tolltekjur af þeim gætu staðið undir því að koma dreifikerfi um allt land. En þeir, sem hafa ríkið og máttinn, hafa síðan þessi till. var lögð fram ákveðið að gefa frjálsan innflutning litsjónvarpstækja, og vænta þeir þess að tolltekjur af sölu þeirra, þ. e. a. s. 23.44% af hverju tæki, komi til með að standa undir fjárfestingu í sjónvarpsstöðinni sjálfri og endurbótum á dreifikerfinu, og ef gæfan væri sjónvarpslausa sveitafólkinu hliðholl og tolltekjurnar ríflegar, þá nægðu þær til þess enn fremur að byggja nýjar endurvarpsstöðvar. Skýrslur hafa verið samdar um málið, sú fyrsta af Pétri Guðfinnssyni og Herði Frímannssyni í Sjónvarpinu. Síðan var byggð á þeirri skýrslu önnur skýrsla sem mþn. skipuð af menntmrh. samdi, og í þeirri n. voru hv. þm. Steingrímur Hermannsson, Sverrir Hermannsson og Ingi Tryggvason. Þeir skírðu skýrslu sína fallegu nafni, því að hún heitir: Sjónvarp til allra landsmanna. En mér finnst það minna mig nokkuð á fuglana tvo í skóginum fyrir þessi 400 heimili. En fuglinn, sem kom í höndina, eru hins vegar þessi 17.88% af verði litsjónvarpstækjanna sem verslunin fær, 40–50 eða jafnvel 60 þús. á hvert selt tæki, og verslunin hefur sannarlega fengið viljann sinn. Mér finnst að þetta sé mjög fjárfrek leið, og er hún seinlegri en sú sem við hentum á, að marka tekjustofn af afnotagjöldunum, og líklega verður endirinn sá að það verður að fara þá leið líka. Við bentum á sparnað sem koma mætti við á því stóra búi Sjónvarpsins. Samkv. fjárl. 1977 ern laun, sem Sjónvarpinu er ætlað að greiða, 400 millj., önnur rekstrargjöld hjá Sjónvarpinu eiga að verða 268 millj. og gjöldin samtals því 880 millj. Þetta er áætlunin fyrir 1977, og þá sjá menn að þetta er stórt bú. Til samanburðar má rifja það upp að áætlað er að laun hjá hljóðvarpinu verði 314 millj. og heildarkostnaður við hljóðvarpíð 635 millj. Laun þm. eru áætluð 165 millj. og heildarkostnaður vegna Alþingis áætlaður 434 millj. og þar með er þessi stofnun ekki hálfdrættingur á móti Sjónvarpinu. Það er kannske að hætta sér út á hálan ís að fara að benda á einhver sérstök atriði á þessu stóra búi sem gætu orðið til sparnaðar þannig að einhverju munaði. En ég mun til að sýna lit á því nefna örfá atriði sem mér detta í hug í fljótu bragði. Það mætti ímynda sér að hægt væri að fækka þarna starfsfólki að einhverju marki. Kynning dagskrárefnis mun vera með nokkuð öðrum hætti í þessu sjónvarpi heldur en í nágrannalöndunum. Þar er ekki verið að fá fallegar stúlkur til þess að kynna dagskrárefnið, heldur er það bara gert með ritvélaborða sem brugðið er upp. Það mætti ímynda sér að einn fluglæs fréttamaður gæti komist yfir að lesa fréttirnar á hverju kvöldi, og það mætti ímynda sér að fréttamaður gæti líka komist fram úr veðurfréttunum. Það mætti láta sér detta í hug að ekki væri mikils misst í öllum tilfellum þó að útsendingartími væri nokkuð styttur, t. d. á sunnudögum, eða styttur útsendingartími á sumrin. Sjónvarpsmenn gerðu verkfall í haust. Ég hygg að það hafi ekki valdið verulegri óánægju eða röskun á háttum landsmanna þótt sjónvarpsmenn mættu ekki til vinnu í nokkra daga og þjóðfélagið hafi borið sitt barr eftir það. Það er hægt að benda á ýmislegt af því skemmtiefni, sem sjónvarpið hefur látið gera, sem er bæði dýrt og jafnvel misheppnað. Bæði á þetta við um skemmtiþætti og eins á þetta við um leiklistarþætti, leikrit sem hafa sum verið mislukkuð, þó að margt hafi þarna verið vel gert og ekki megi skilja orð mín svo að ég telji ekki margt af þessu eftirsjárvert. Endurflutningur sjónvarpsefnis er ótrúlega dýrkeyptur samkv. núgildandi samningum, og ég trúi ekki öðru en það væri allra hagur að breyta þeim. Svo má líka hugsa sér vinnuhagræðingu þarna á annan hátt. Það er ákaflega mikið álag á þessa starfsmenn og mætti hugsa sér að yfirvinna gæti orðið minni. Ég hef undir höndum skriflegt svar við fsp. frá hv. þm. Oddi Ólafssyni. Þetta svar er frá fjmrh. um yfirvinnu í sjónvarpi 1974, en þá var hún 55% af launagreiðslum. Ég held að þetta hlutfall ætti að geta minnkað með styttum útsendingartíma og bættum skipulagsháttum, jafnvel þó að starfsfólkinu væri eitthvað fækkað. Það mætti hugleiða atriði eins og sameiginlega fréttastofu útvarps og sjónvarps og svona mætti lengi telja, en ég læt hér staðar numið. Ég óska eftir því að umr. verði frestað hér í dag og allshn. fái till. til athugunar. Ég treysti formanni n., hv. þm. Ellert B. Schram, sem vill nú svo vel til að er varaformaður útvarpsráðs, til þess að fallast á þetta sjónarmið okkar þegar hann er búinn að athuga það vandlega. En ef svo ólíklega vildi til að hann féllist ekki á það og till. næði ekki fram að ganga og tolltekjunum af litsjónvarpstækjunum yrði ekki varið til verulegra framkvæmda við nýbyggingu stöðva í sumar, þá er ég vís til þess að hreyfa þessu máli aftur á næsta þingi.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég get ekki látið hjá líða að lýsa yfir stuðningi við þessa till., ekki síst þegar haft er í huga að á þinginu í fyrra var flutt frv. til breyt. á útvarpslögum sem fór í nokkuð aðra átt og ég andmælti þá í Ed. Það má segja að þau séu kannske að nokkru leyti í sömu áttina, þetta frv. og þessi till., en sú leið, sem till. gerir ráð fyrir, er mér þó miklu geðfelldari. Hún er alveg sérstaklega geðfelldari fyrir þá sök að þar var reiknað með því að fólk, sem meira og minna missir úr sjónvarpsdagskrá nú, það yrði bætt ofan á það sérstöku gjaldi til þess að fá viðunandi sjónvarpsaðstöðu. En hér er reiknað með því að af afnotagjaldinu verði tekin ákveðin prósenta, eins og ég vék að í ræðu í Ed. í fyrra um þetta mál. Þá einmitt sagði ég orðrétt, með leyfi forseta: „Hví ekki að fara þá leið ásamt með hinu að ákvarða vissa prósentu af heildartekjum Ríkisútvarpsins núverandi til þessara verkefna, og sú prósenta mætti gjarnan vera nokkuð há? - þ. e. a. s. í staðinn fyrir það sem var í 2. gr. þessa frv., að leggja viðbótargjald ofan á sjónvarpsgjaldið. Ég sagði þá um leið að ég efaði ekki að þarna lægi góð hugsjón að baki og í raun og veru sama hugmynd og ég hefði um þetta mál, en ég vildi aðeins fara aðra leið. Ég held að hv. frsm. hafi áðan bent á ýmsar þær sparnaðarleiðir sem okkur hafa komið í hug varðandi þessa ágætu stofnun. Ég hef allt gott að segja um nál. frá mþn., sem ég hef lesið ítarlega, um það hvernig eigi að fara að því að fjármagna þetta mikla verkefni og þá um leið ýmislegt til viðbótar eins og að koma sjónvarpi út á fiskimiðin og því um líkt. Þar er um margt um góðar till. að ræða. En ég held að það liggi fyrir nokkuð góð úttekt á þessari stofnun, og ég held að það hafi aldrei verið gert neitt með hana. Ég held að sú úttekt hafi einmitt verið nokkuð dýr, hún hafi bæst þarna ofan á og kostað nokkrar millj., að mig minnir. Það munu vera nokkur ár síðan hún var framkvæmd. En ég held að það hafi aldrei verið neitt gert í því að hreyfa við þeim augljósu annmörkum sem þessi úttekt leiddi í ljós. Ég hef áður fullyrt að margt mætti betur fara í rekstri sjónvarpsins, og það var mér mikið gleðiefni t. d. að orð mín hér höfðu orðið til þess að forráðamenn Sjónvarpsins höfðu hætt að greiða þm. aukaþóknun fyrir að mæta í viðtalsþáttum í sjónvarpi vegna þess að það þætti svo sjálfsagt. Þetta gerðist eftir að ég hafði deilt á það hér á Alþ. að ég hefði fengið greiðslu fyrir ákveðnar gamanvísur sem hefðu verið svo dýrt kveðnar að áliti þeirra sjónvarpsmanna að greiðsla fyrir þær væri svimhá miðað við það sem ég á að venjast varðandi minn kveðskap. Það gladdi mig sem sagt að þarna sá Sjónvarpið ástæðu til þess að spara og hætta að greiða þessum voðalegu hálaunamönnum sem þm. eru, fyrir að koma fram í sjónvarpi, ég hygg næstum einum allra manna. Þó munu forstöðumenn einhverra stofnana einnig vera í þeim flokki. Ég held að það væri þá um leið ástæða til þess að framkvæma eitthvað af því sem þessi úttekt leiddi í ljós. Þá fengist örugglega töluvert fjármagn í dreifikerfið sem hefur verið algerlega vanrækt að undanförnu, þ. e. a. s. í mínum landsfjórðungi - algerlega vanrækt. Það eru að vísu núna loforð uppi um að á því verði gerðar endurbætur á þessu ári, og við skulum vona að við það verði staðið. En einnig hefur orðið alger stöðvun tvö eða þrjú síðustu ár á því að þeir, sem ekki höfðu sjónvarp fyrir, fengju það, og vafalaust verður eitthvað að því unnið líka með þessari ákvörðun sem tekin var nú á dögunum. Auðvitað er í miklu fleiri stofnunum full ástæða til að kanna möguleika á sparnaði. Fyrir mér eru ríkisstofnanir ekkert heilagar í þessum efnum, síður en svo, enda eru þær sumar byggðar upp og þeim stjórnað af beinum óvinum alls ríkisrekstrar. Þeir sjá sjálfsagt ekki mikla ástæðu til þess víða að vera að haga þeim rekstri á hagkvæmasta veg. En ég vildi sem sagt nota þetta tækifæri til þess að styðja þessa till. Hún er nákvæmlega að mínu skapi og miklu meir en það frv. sem kom til umr. í Ed. í fyrra. Ég hét því þá að flytja brtt. einmitt í þá átt sem þessi till. fjallar um. Annars held ég að það væri full ástæða til þess að rannsaka sitt hvað í starfsemi þessarar stofnunar og fjölmargra annarra, því að hún er örugglega síst verri en margar aðrar og mætti sjálfsagt finna hjá ýmsum öðrum enn hrikalegri upphæðir í beinni sóun og eyðslu.

Flm. (Sverrir Hermannsson) : Herra forseti. Á þskj. 137 höfum við hv. 8. þm. Reykv. og ég flutt till. til þál. um útgáfu fiskikorta, þess efnis, að ályktað er að skora á ríkisstj. að hlutast til um að nú þegar verði hafinn undirbúningur að útgáfu fiskikorta með Loran-C staðarlínum í og öðrum þeim upplýsingum sem að gagni mega koma við fiskveiðar. Þessi till. er endurflutt og fyrir því get ég haft yfir henni skammar signingar nú. Enn fremur sýnist mér að drjúgar áróðursræður fyrir þessari till. mundu að litla gagni koma, eins þunnskipað og er hér um bekki. Ég verð þess vegna að treysta á vandlega úrvinnslu þeirrar hv. n. á málinu sem fær hana til meðferðar. En uppruna sinn á þessi till. hjá austfirskum togaraskipstjórum sem ályktuðu að skora á fiskiþing að hrinda fram þessu mikla nauðsynjamáli. Röksemd fyrir nauðsyn þessa máls er að finna í grg. með till., og sú röksemdafærsla er nægjanlega glögg til þess að sýna fram á nauðsynina. Hér er um að ræða radíóstaðsetningartæki sem eru af hinni svonefndu C-Lorangerð og nú fást á almennum markaði og hafa verið keypt í íslensk fiskiskip í auknum mæli á undanförnum árum. Við höfum hins vegar ekki fengist við útgáfu þeirra korta sem gera þessi afbragðstæki nýtanleg með staðarlinum. Einvörðungu höfum við gefið út slík kort yfir Kolbeinseyjarsvæðið, annað ekki, en að öðru leyti stuðst við breska útgáfu af þessum kortum. Má í því sambandi benda á að þau kort ná alls ekki inn fyrir 12 mílna landhelgislínuna gömlu, en vitanlega ber að gefa út kort yfir allt íslenskt hafsvæði. Nú verður þessari kortagerð að sjálfsögðu hætt í Bretlandi þar sem bresk skip eru horfin af okkar veiðisvæðum, og fyrir því er það að okkur ber hin brýnasta nauðsyn til að hefja þegar undirbúning á útgáfu þessara korta. Ég vil svo, herra forseti, leggja til að þessari umr. verði frestað, en málinu vísað til hv. atvmn.