Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég hef fyrirvara við frv., sem þó er í heild sinni hið besta mál, en þann fyrirvara hef ég þegar haft við 2. umr. að hér er verið að leggja talsvert ríkar skyldur á þær stofnanir sem hlut eiga að máli. Ég hef áhyggjur af Ríkisútvarpinu með tilliti til þessa þar sem það er ljóst að Ríkisútvarpið þarf með þessum lögum að bæta umtalsvert við mannskap til skráningar dagskrárefnis og kemur heldur ekki til með að geta geymt allt dagskrárefnið í því takmarkaða húsnæði sem það hefur til umráða. Ég vil að hv. þm. geri sér grein fyrir því að hér er verið að samþykkja talsvert mikil fjárútlát til Ríkisútvarpsins í næstu fjárlagagerð og ég hefði frekar viljað sjá fjárútlát til dagskrárgerðar Ríkisútvarpsins en til þess að skrá og geyma það dagskrárefni sem stofnunin hefur með naumindum efni á að framleiða.

Hæstv. forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breyting á tollalögum frá 1987. Það fjallar um breytt prósentuhlutfall tolla, að stigin verði tíu í stað fjögurra og umtalsverðar tilfærslur á tollum. Í tengslum við þessar breytingar verða síðan teknar upp niðurgreiðslur til garðyrkjubænda. Niðurgreiðslur til bænda, hvort sem það eru bændur eða garðyrkjubændur, eru hugsaðar sem niðurgreiðslur á vöruverði til neytenda. Því miður hefur það gerst og við höfum dæmi um það úr landbúnaðinum --- ég bendi bara t.d. á kindakjöt --- að bændur fá niðurgreiðslur og tiltölulega lágt verð greitt fyrir vöru sína en í millitíðinni, áður en varan kemst til neytenda, koma aðrir aðilar til sögunnar og smyrja mjög duglega á sinn hlut þannig að verðið til neytenda verður tiltölulega hátt miðað við það sem bændur fá greitt fyrir vöruna. Við samþykkjum þessar breytingar á tollalögum og í tengslum við þær munum við taka upp niðurgreiðslur til garðyrkjubænda og þess vegna vil ég taka fram að ég er hlynnt frv. Mér finnst þetta hið besta mál. Ég tel þó mjög brýnt að því verði fylgt fast eftir að þær niðurgreiðslur sem hér eru viðhafðar og ætlaðar til þess að greiða vöruna niður til neytenda fari ekki í milliliði.

Herra forseti. Hér er rætt um frv. til laga um breyting á tollalögum, með síðari breytingum, sem lýtur að því að fjölga tollaflokkum á grænmeti. Mikið hefur verið fjallað um grænmeti í samfélaginu á undanförnum árum, einkum og sér í lagi með tilliti til þess hvaða áhrif það hefur haft á annað verðlag, á svokallaða vísitölu og lánskjaravísitölu. Því hærra sem grænmetið verður í verði, því hærri verða lán manna. Því hærri sem tollar eru á grænmeti, þeim mun meira hækkar verð á grænmeti, og hefur það þau áhrif að skuldir manna hækka. Það er ánægjulegt til þess að vita ef þetta verður til þess að lækka verð á grænmeti vegna þeirra sem kaupa og neyta grænmetis. Líka hefur verið talað mikið um hollustu, um góðan mat og heilbrigðan, og hefur verið rætt mikið um það í þessum sölum, t.d. hversu góðar vörur hefðbundnar landbúnaðarafurðir okkar eru. Þá er ég að vísa til vara sem eru mun eldri en grænmetisframleiðslan, lambakjöt, nautakjöt og mjólkurafurðir ýmiss konar. Við getum verið mjög hreykin af og ánægð með hvað íslenskar landbúnaðarvörur eru góðar, og því hefur m.a.s. verið haldið fram að það sé gæðum íslenskrar mjólkur að þakka að sykursýki í börnum er miklum mun minni hér á landi en í nálægum löndum. Það er mikið gleðiefni að svo sé. Þess vegna tel ég að við og manneldisráð eigum að reyna að ýta undir neyslu íslenskra landbúnaðarafurða, þá ekki síst mjólkur með tilliti til þess sem ég sagði áðan, til að efla heilbrigði og hreysti Íslendinga. Um daginn var hér umræða um grænmeti og íslenskar landbúnaðarafurðir. Ég man þá ekki betur en að hæstv. landbrh. Guðni Ágústsson kæmist svo að orði að hann sæi fyrir sér í einhvers konar draumsýn, að ég held að hafi verið, að hægt væri jafnvel að flytja út íslenskt grænmeti vegna þess hversu gott það væri og heilnæmt. Það hefur verið rætt mikið um útflutning á öðrum íslenskum landbúnaðarafurðum, t.d. lambakjöti, og ef svo fer fram sem horfir að sögn þeirra manna sem staðið hafa að markaðsmálum þar sýnist geta verið mun bjartari tími fram undan í því að menn kaupi meira íslenskar landbúnaðarafurðir. Ef hægt væri að binda þetta saman við íslenskt grænmeti, þó að dýrt sé að margra mati, og hægt væri að selja það sem sérstaka gæðavöru þá er alls ekkert fráleitt að hugsa sér að við gætum jafnvel undir vissum kringumstæðum flutt út grænmeti. En auðvitað skiptir mestu máli að verð á matvörum sé lágt hér á landi. Það skiptir líka máli hvernig það er verðlagt. Það er náttúrlega hluti af verðlaginu sjálfu eins og hv. 9. þm. Reykn., Sigríður Jóhannesdóttir, sagði áðan. Ég held að það sé gott og ávallt tilefni að minna menn sem versla með grænmeti, selja grænmeti og aðra matvöru, á að reyna að hafa vöruna á eins lágu verði og hægt er. Það hlýtur að skipta miklu máli fyrir barnafjölskyldur, fyrir fólk sem er með mörg börn, að geta keypt grænmeti á góðu verði. Ég tel þess vegna ágætt að hægt sé að lækka tollana á því eins og fram kemur í frv. sem við erum nú að ræða. Þetta tengist líka niðurgreiðslum. Rætt er um að að greiða eigi niður, taka þátt í að greiða niður. Það er dýrt að framleiða grænmeti undir vissum kringumstæðum. Ef menn skoða tómataframleiðslu hér og kannski í Hollandi, þá er tómataframleiðslan í Hollandi náttúrlega nánast verksmiðjubúskapur í mun ríkara mæli en hér. Það er auðveldara og ódýrara að framleiða þar auk þess sem ýmis önnur skilyrði koma inn sjálfsagt, t.d. birta í mörgum tilvikum, sólarljósið og annað. Mér finnst koma til greina, herra forseti, að menn fari alvarlega að hugsa um að grænmetisbændur geti fengið raforku mun ódýrar en þeir fá í dag til þess að geta framleitt grænmeti á ódýrari hátt og það vakna upp spurningar um hvort hægt hefði verið að gera starfsskilyrði garðyrkjubænda auðveldari með einhverjum öðrum aðgerðum en beinum niðurgreiðslum, hvort hægt hefði verið að skapa þau skilyrði fyrir þessa atvinnugrein. Slíkar spurningar hafa reyndar vaknað í sambandi við fleiri atvinnugreinar, þ.e. hver skilyrði og hverjar aðstæður þar eru. Í byggðaáætlun ríkisstjórnarinnar, þ.e. í uppkastinu sem við sáum á netinu frá iðnrh. og ríkisstjórnin hafði samþykkt, kemur fram að til álita komi að lækka tryggingagjald á fyrirtækjum úti á landi. Það vakna spurningar um hversu hátt tryggingagjald garðyrkjubændur greiða vegna starfsemi sinnar, hvort ekki hafi verið farið of geyst í þessu máli og hvort það hafi ekki verið mikil mistök hjá ríkisstjórninni, herra forseti, að samþykkja lög um að hækka tryggingagjaldið til mikillar mæðu fyrir þá sem greiða það. Ég held að bændur séu í þeim hópi, herra forseti. Ég reikna með því að hæstv. landbrh. muni taka þátt í þeirri baráttu bænda og margra annarra fyrir því að lækka tryggingagjald og vona ég að hann muni í umfjöllun sinni um frv. í lokin lýsa því yfir að hann muni berjast fyrir því að tryggingagjald á fyrirtæki verði lækkað á landsbyggðinni, sem bæði lýtur þá að garðyrkjubændum og öðrum bændum. 
             Það sem skiptir máli er að þessi atvinnugrein fái að dafna, eflast og vaxa og það er jákvætt að þessi grein vaxi. Þetta skapar náttúrlega mikla atvinnu. Eins og ég var að tala um áðan er varan sem íslenskir garðyrkjubændur framleiða mjög góð. Ég leyfi mér, herra forseti, að segja frá því að ég var á ferð á Reykhólum þar sem einn bóndi er með ylrækt. Hann ræktar tómata og hann notar, svo ég segi það til upplýsingar, mjöl úr verksmiðjunni á Reykhólum sem vinnur úr þangi. Þeir tómatar eru sérstaklega sætir og góðir og þeir albestu sem ég hef smakkað. 

Það eru nú ekki allir.

Það vildi ég segja hér, herra forseti, að full ástæða er til að styðja við íslenska garðyrkjubændur. Á ákveðnum tímum ársins eru bændur í samkeppni við erlenda framleiðslu og horfa framan í það hvernig aukin samskipti eru á milli þjóða og hvað viðskipti eru að aukast. Menn reyna að minnka viðskiptahindranir með því að fella niður tolla þó að við sjáum oft í umhverfi okkar allt annað gerast, eins og núna í Bandaríkjunum þegar settir eru háir tollar á stálinnflutning frá Evrópu. En hver vill verja sitt og að vinna sé hjá sér. Það vilja ráðamenn hvers lands. Herra forseti. Spurning hefur vaknað hjá sumum þingmönnum í sambandi við niðurgreiðsluna --- sérstaklega einum hv. þm. --- þ.e. um hvort niðurgreiðslur til grænmetisbænda séu réttlætanlegar og hvort stöðugt sé hægt að bæta við. Jafnvel hefur verið spurt hvort ef menn fara að rækta banana eða vínber í stórum gróðurhúsum, þá komi sjálfkrafa niðurgreiðslur á þá framleiðslu. Ég tel ekki líkur á því, herra forseti, að menn fari að snúa sér mikið að vínberjarækt hér á landi. Herra forseti. Ég vona að ef frv. verður að lögum þá verði það til þess að fólk sjái sér fært að neyta meira grænmetis, bæði innlends og erlends. Ég vona líka að fólk fái jákvæðari mynd af allri umsýslunni í kringum þetta því að þau mál sem komu upp í sambandi við grænmetissöluna, verðsamráð og annað, sköpuðu ekki góðan orðstír og sumir fengu jafnvel vegna einhvers misskilnings ranga mynd af grænmetisbændum, héldu að þeir ættu einhvern þátt í einhvers konar samráði í verðlagningu á grænmeti. Ég á von að grænmetisneysla og grænmetisnotkun í matvælagerð eflist hér og verði meiri en nú. Þegar við tölum um matvælaframleiðslu á Íslandi almennt hljóta hins vegar þessar spurningar að vakna: Hvernig getum við aukið framleiðsluna og þá þannig að við komum henni á markað þannig að fólk sé að vinna við atvinnugreinar sem efla því dug, gleði og ánægju og að það finni að sú atvinna sem það starfar við sé nýt og góð? Í umræðu um daginn um bændur kom einmitt fram að staða sauðfjárbænda væri ekki góð og margt var sagt í þeirri umræðu. Mig langar til að nota tækifærið, herra forseti, til að geta þess í sambandi við sauðfjárræktina, sem ég sagði og sumir misskildu, héldu að ég væri að mæla alfarið með heimaslátrun, en það sem ég átti við var að bændur á sumum svæðum tækju sig saman og slátruðu fé sínu sjálfir, kæmu meira að vinnslunni og væru nær markaðnum.  Ég ætla ekki að orðlengja frekar um þetta frv. um breytingar á tollalögum. Það gefur tilefni til vangaveltna um íslenskan landbúnað. Ég held, herra forseti, að það væri gott ef menn hugsuðu á jákvæðari nótum um landbúnaðinn í stað þess að hugsa um að þetta sé allt vonlaust. Horfum heldur á það sem hefur verið að gerast í sambandi við markaðssetningu á íslenskum landbúnaðarafurðum, í lambakjöti, ostum og ýmsu öðru. Hver veit nema að við gætum jafnvel farið að hugsa okkur það að koma íslensku grænmeti á erlendan markað vegna þess hversu góð varan er, vegna lífrænnar ræktunar og ýmissa annarra góðra kosta. Ég tala nú ekki um ef við erum með, eins og ég var að segja frá áðan, t.d. þangmjölið sem gæti orðið okkur til framdráttar í því að markaðssetja svo góða vöru sem íslenskt grænmeti er.

Herra forseti. Það er svo sem ekki miklu við það að bæta sem hv. þm. Karl V. Matthíasson hefur sagt hér um þessi mál. Hann fór mjög ítarlega yfir svið þeirra og þá tillögu sem liggur fyrir enda er það frv. til laga sem við ræðum hér kannski minna að efni og umfangi en maður hefði ætlað og vonast til í aðdraganda þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað um grænmetismál, verðlag á grænmeti, stöðu grænmetisbænda, samráð birgja og heildsala og allt það sem á hefur gengið. Í raun og sanni er eingöngu verið að leggja til með þessu frv. eftir allt það sem á undan hefur gengið að ráðherra hafi heimild til að lækka eða hækka í 10 prósentum í einu í staðinn fyrir 25, 50, 75, 100% eða 0. Það er öll breytingin í raun og sanni. Með fullri virðingu, herra forseti, fæ ég ekki séð að Alþingi Íslendinga setji með mjög myndarlegum hætti mark sitt á þróun þessara mála með samþykkt frv. Eftir sem áður er það þannig og það er auðvitað galli málsins og hefur verið lengi, með fullri virðingu fyrir þeim einstaklingi sem situr í sæti landbrh. hverju sinni, að landbrh. þjóðarinnar er verðlagsstjóri og ræður raunverulega verðlagi á grænmeti á disk neytenda, a.m.k. til heildsala skulum við segja, á degi hverjum. Það er fyrirkomulag --- og ég bið hæstv. ráðherra að leggja við eyrun af því ég á orðastað við hann --- sem við sjáum í hendi okkar að getur ekki verið við lýði til langframa. Við getum ekki lagt það á hæstv. landbrh. hverju nafni sem hann nefnist að hann sé verðlagsstjóri í þessum efnum og að hann eigi að hafa tæki og tól til að finna hinn gullna meðalveg þegar kemur að því að finna línuna milli sanngjarns verðlagsaðhalds og möguleika á samkeppni. Um það hefur deilan snúist hvenær verndinni á innlendri framleiðslu sleppir og hvenær gáttin fyrir samkeppni erlendis frá opnist sem aftur á að leiða til þess að verðið til neytenda sé sem allra lægst til að þessir ólíku hagsmunir geti farið saman. Í þessu eru alltaf og ævinlega, herra forseti, þverstæður og það eru þær þverstæður sem birtast í þeirri niðurstöðu sem við höfum fylgst með. Við sem neytendur höfum auðvitað þurft að horfast í augu við að stundum hefur verðlag á þessum mikilvæga varningi verið algjörlega út úr fasa. Því miður er það þannig, herra forseti, og það verður að segja þá sögu eins og hún er, að þessi tillaga ein og sér leysir ekki vandamálið. Hún leysir það hreint og klárt ekki neitt. Ég tel mjög mikilvægt, herra forseti, að hæstv. ráðherra leggi við eyrun í þessum efnum því að hann hefur svo sannarlega þörf fyrir að heyra viðhorf í þá veru sem ég er að lýsa. Ég bíð þess að hæstv. ráðherra ljúki samtalinu við aðstoðarmann sinn enda á ég nógan tíma eftir. Herra forseti. Ég sagði að ekki væri lítið á hæstv. ráðherra lagt í þessum efnum. Ég hafði satt að segja reiknað með því að samfara tillögum til breytinga, og ég vil segja lækkunar á tollum á grænmeti þar sem skýrt kæmi fram í anda þessa frv. að hér væri sú vegferð hafin að lækka verndartollana gagnvart innlendum grænmetisframleiðendum, yrði fyrirliggjandi samkomulag við greinina, sem er svo mikilvæg sem hún er, um niðurgreiðslur og aðlögunartíma. --- Er hvað? Hvað sagði hæstv. ráðherra? Var hæstv. ráðherra að segja eitthvað, herra forseti? Ég veit það ekki. Hann muldraði eitthvað í gaupnir sér enda ekki skrýtið. Það er þetta, herra forseti, sem þarf auðvitað að fara saman því það er ekki á vetur setjandi, eins og reynslan hefur verið, að gera hæstv. landbrh. að verðlagsstjóra grænmetis, að hann þurfi að standa fyrir svörum og ákvörðunum í viku hverri eða mánuði og finna hinn gullna meðalveg milli þess að íslenskir framleiðendur geti fengið rétt verð, verð sem þeir geta búið við, og að neytendum sé gert að greiða viðunandi verð og eðlilegt --- nú er hægt að toga það og teygja hvað er rétt og hvað er eðlilegt --- og í þriðja lagi að það verði einhvers konar samkeppni til staðar í greininni. Þetta eru afskaplega erfið viðfangsefni. Ég segi það enn og aftur, herra forseti, og ég spyr hæstv. ráðherra: Treystir hann sér til þess að gegna störfum verðlagsstjóra í þessum efnum og undirgangast það sem er gerð krafa um í grg. með hans eigin frv., að hann finni þennan eina rétta tón? Ég hef af því dálitlar áhyggjur, herra forseti, og ég hef svo sem ekki, frekar en nokkur annar e.t.v., hrein og klár svör við því hvernig við getum leyst úr þeim erfiðu þverstæðum sem til staðar eru. En því miður verð ég að segja eins og er að ég held að sú nálgun viðfangsefnisins sem hér er lögð til geri í raun það eitt að auka svigrúm ráðherrans til að hækka eða lækka minna í hvert skipti. Það er í rauninni eina efnisatriði frv. Það leysir ekki þann vanda sem við neytendum blasir. Það leysir ekki vanda garðyrkjubænda. Það býr ekki til þá samkeppni sem eftir hefur verið kallað. Herra forseti. Það vantar talsvert mikið upp á að þessum málum sé komið í viðunandi horf fyrir alla þá aðila sem hlut eiga að máli. Hér er enn og aftur farið með hraða snigilsins. Hélt ég, herra forseti, að hæstv. landbrh. hefði þegar verið búinn að setja í gírinn eftir mjög hægfara byrjun sem ráðherra og að hér fæddist eitthvað eilítið meira á þessu stigi máls en er á borðum þingmanna.

Herra forseti. Ég vil aðeins fara í sögu þessa máls vegna ummæla hv. þm. Guðmundar Árna þar sem hann talar um ...

Stefánssonar.

... Stefánssonar, fyrirgefðu, herra forseti, verðlagsstjóra Íslands sem hann nefndi áðan. Í landbúnaðinum og hvað garðyrkjuna varðar giltu fyrir nokkuð mörgum árum lög í þessu landi um boð og bönn á innflutningi á slíkum afurðum, garðyrkjuafurðum. Þá voru boð og bönn. Nefnd ákvað hverju sinni hvort innflutningur væri heimill eða ekki. Þessi lög breyttust við gerð EES-samningsins. Þá breyttust þau úr boðum og bönnum, sem ákváðu hvort innflutningur væri heimill, í tolla. Það voru annars vegar prósentutollar, sem voru 30% fastir, og svo magntollar sem voru breytilegir eftir tegundum og árstímum. Þessa magntolla var hægt að hreyfa eftir vörutegundum. Nú er stjórnvöldum gefin heimild til að færa þessa magntolla til í tíu þrepum í stað fjögurra. Það gildir eingöngu um þessa grein landbúnaðarins að yfirleitt skuli innflutningur vera leyfður. Í öðrum greinum landbúnaðarins en garðyrkjunni er innflutningur ekki leyfður í jafnmiklum mæli. Þetta er sú grein sem býr við mesta frjálsræðið í innflutningi. Í þeim aðlögunarsamningi sem er í undirbúningi og sem er unninn að tillögu þeirrar grænmetisnefndar sem hefur unnið á síðasta ári er tekið frekar á þessu máli. Þá erum við að innleiða í þessari grein meiri samkeppni en í nokkurri annarri landbúnaðargrein.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kjartani Ólafssyni fyrir þessa yfirferð. Í raun og sanni var hann með öðrum orðum að segja það sama og ég, að lýsa því ástandi sem verið hefur og verið er að breyta, hefur kannski gert það skilmerkilegar en ég, og ég þakka honum það. Það er alveg hárrétt, sem hann gat hér um, að grænmetisbændur eru kannski bænda helst í samkeppni við erlenda aðila og það er hárrétt að það er ekki mjög langt síðan að innflutningsbanni var létt af grænmeti. Maður lifandi, ég held að ekki nokkrum hér inni dytti í hug að fara að snúa til baka á þeirri vegferð. Ég hef ekki heyrt þá tillögu neins staðar, ekki einu sinni hjá hörðustu framsóknarmönnum sem hafa gjarnan talað í þá veru.

Gæti nú verið ...

Þetta er fagnaðarefni og okkur miðar mjög fram á veg í þeim ...

... Samfylkingunni.

Hvað sagði hæstv. ráðherra, herra forseti?

Þeir gætu verið í Samfylkingunni.

Sem?

Vildu banna.

Já, já, hæstv. forseti, margur heldur mig sig. Það þarf ekki annað en líta á sögu aðildarflokka Samfylkingarinnar til að átta sig á því að frelsi og samkeppni í þessum efnum hefur verið aðalsmerki okkar, þó þannig að við viljum auðvitað gæta að innlendri framleiðslu. Við viljum hins vegar fara bil beggja og gæta að hagmunum allra aðila í þeim efnum. Ég leyni þeirri skoðun minni ekki neitt, herra forseti, og ég hef lengi verið þeirrar skoðunar í landbúnaðarmálum að það væri ekki spurning um hvort heldur hvenær við þyrftum að etja kappi við erlenda samkeppni á nákvæmlega sama hátt og grænmetisbændur hafa gert á síðari árum. Ég var hins vegar að leggja áherslu á, herra forseti, að þetta frv. eitt og sér gerir hæstv. landbrh. að enn þá meiri verðlagsstjóra en fyrr, og raunar er gert ráð fyrir inngripum hans oftar en áður og fyrr. Það mun auðvitað ekki laga ástandið sem blasir við okkur og hefur birst í ógnarverði á grænmeti frá degi til dags og vanda grænmetisbænda þrátt fyrir það.

Herra forseti. Mér heyrðist koma fram í máli hv. þm. Guðmundar Árna Stefánssonar að grænmetisverð til neytenda mundi ekki lækka við þessa aðgerð. Ljóst er að það mun lækka um allt að 15% að meðaltali og upp í 55%. Þá kemur hins vegar að smávöruversluninni, álagningu hennar á vöruna. Þarna er verið að lækka. Nú er spurningin hvernig smávöruverslunin tekur við þessu og stendur að álagningunni. Það felst meira í þessu samkomulagi. Það á að lækka rafmagnsverð til lýsingar hjá ylræktendum. Það á að bjóða styrki til úreldingar gróðurhúsa, styrkja ýmis verkefni í yl- og garðrækt, endurskoða stofnlán til garðyrkju og taka upp öflugt eftirlit með verðlagi grænmetis og ávaxta í samstarfi verkalýðshreyfingarinnar, bænda, vinnuveitenda og stjórnvalda. Einmitt þessir aðilar komi að þessu samkomulagi. Ég tel að hv. þm. geri heldur lítið úr þessu. Ég held að þetta skipti neytendur afar miklu máli ef verslunin stendur við sitt.

Herra forseti. Hv. 1. þm. Suðurl. er að fjalla um allt annað en það sem í þessu frv. stendur. Það getur vel verið að það sé allt satt og rétt sem hún tíndi til úr samkomulagi sem er í burðarliðnum, hefur verið gert eða á að gera milli viðkomandi aðila. Hún nefndi úreldingar, rafmagnsverð o.s.frv. Um það fjallar ekki þetta frv. Það er ekki aukatekið orð um það hér. Það er engin ávísun í frv. á að styrkja grænmetisbændur í samkeppni við erlenda aðila. Það er ekkert í þessu frv. sem tryggir það. Það er ekkert í þessu frv., hæstv. ráðherra, sem tryggir að verð til neytenda lækki. Ég vil fá að ...

Skoðaðu málið í heild, maður.

Skoða málið í heild, segir hæstv. ráðherra. Ja, það er vandinn í þessum málaflokki, herra forseti, að þegar menn skoða málin í heild kemur í ljós að neytendur þessa lands þá sendingu frá stjórnvöldum trekk í trekk að verð á þessum varningi fer upp úr öllu valdi. Við skulum þá skoða málið í heild með þeim formerkjum. Auðvitað veit ég, herra forseti, að framsóknarmönnum líður illa undir þessari umræðu  Ég er hér í andsvari við ágætan hv. þm., Drífu Hjartardóttur. Ég vakti einfaldlega athygli á að í frv. sem hér um ræðir, sem við erum að fjalla um og við tökum ákvörðun um og Alþingi kemur að, er ekkert handfast um það sem hún ræddi um áðan.

Herra forseti. Þetta er bara einfaldlega rangt hjá hv. þm. Hér er um að ræða frv. um tollalækkanir. Við erum að ræða hér um breytingu á tollalögum, með síðari breytingum, sem gefur hæstv. ráðherra þetta svigrúm. Þarna er aukið svigrúm til tollalækkana. Það mun vissulega koma neytendum til góða og alla vega leiða til 15--55% lækkunar á vöruverði. Ég endurtek að það er á valdi verslunarinnar hvernig til tekst, þ.e. verðlagningarinnar í borðinu hjá kaupmönnum.

Herra forseti. Guð láti gott á vita. Vonandi leiðir frv. til þeirrar niðurstöðu sem hér var lýst. Ég vek hins vegar athygli hv. þm. á því að í gildandi lögum hefur verið heimild til að fella niður tolla --- með öllu, 100% niðurfellingar. Svigrúmið er jafnmikið og áður, frá 0 upp í 100%. Hins vegar eru flokkarnir fleiri. Þeir eru tíu í staðinn fyrir fjóra. Herra forseti. Það er ekkert handfast í frv. Ég bið hv. þm. og hæstv. ráðherra að sýna mér fram á hvar það stendur í frv. að þessi ákvörðun Alþingis, þessi breyting á lögum, leiði sjálfkrafa til lækkunar á grænmetisverði. Það er ákvörðunarefni ráðherrans hins vegar og hann er að axla þá ábyrgð enn og aftur að lofa því að hér verði varanlega lækkað verð á grænmeti. Hæstv. ráðherra bendir á hv. 1. þm. Suðurl. og segir: Ég er ekki að lofa neinu. Það er hinn stjórnarflokkurinn. Herra forseti. Þetta er auðvitað veruleiki málsins og við bíðum og sjáum hvað setur. Þessi fyrirvari er alltaf látinn fylgja og kannski ekki að ástæðulausu. Það getur hins vegar vel verið að það skili sér ekki alveg því verslunin getur samt sem áður aukið álagninguna. Á sínum tíma, þegar birgjarnir og heildsalarnir fóru í samráðið, var það þeim að kenna? Vissulega eru ýmsir þættir sem við ráðum ekki við í samkeppnisþjóðfélagi okkar og ber að hafa fullan fyrirvara á því. En, herra forseti, hér erum við að setja lagaramma um þessa grein, um þessa vöru sem við viljum svo gjarnan að íslenska þjóðin neyti. Við erum að fjalla um það en ekki samninga sem gerðir eru uppi í ráðuneyti, ekki eitthvað sem gerist einhvers staðar annars staðar. Hvernig á lagaramminn að líta út og til hvers leiðir hann? Því miður er allt óljóst í þeim efnum. Þetta frv. svara því miður engum þeirra stóru spurninga sem leitað er svara við.

Herra forseti. Aðdragandi þessa máls er dálítið sérstæður. Ég held það hafi verið í fyrra að ljóstrað var upp um verulegt verðsamráð í þessum geira. Í framhaldi af því voru settar á fót nefndir, a.m.k. ein nefnd sem taka átti á því sem þar kom fram og benda á leiðir sem hugsanlega gætu leitt til lækkunar á vöruverði á þessum afurðum. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að þó verið sé að ganga frá samningi um þessi mál er það ekkert sem liggur á okkar borðum. Það liggur ekki á borðum þingmanna. Þetta er allt og sumt, þetta ákvæði í tollalögum sem hér er verið að leggja til breytingu á, sem kemur út úr þessu og við getum rætt hér á hinu háa Alþingi þannig að þingið geti tekið þátt í að ákveða hver eigi að vera framtíðarstefnan í þessu. Það hefur ekkert annað komið fyrir þingið. Ég verð að segja eins og er, virðulegi forseti, að það hefur ekkert komið fyrir þingflokk Samfylkingarinnar sem gefur okkur til kynna á hvaða vegferð þessi samningur er. Við erum hér því að ræða þetta mál út frá þeim forsendum sem hér eru gefnar. Í þessu er ekki að finna neina tryggingu fyrir lækkun á tollum, ekki nokkra. Ég held að nauðsynlegt sé að halda því til haga í þessari umræðu. Hins vegar hefur hæstv. landbrh. sagt að þegar öll kurl verði komin til grafar muni neytendur sjá verulega verðlækkun á nokkrum grænmetistegundum, paprikum, gúrkum og þá sérstaklega tómötum. Að öðru leyti, virðulegi forseti, er ekkert í frv. sem við getum lagt út af þannig að lækkun á vöruverði verði tryggð. Í raun og veru vitum við ekki hver þróunin verður. Það segir t.d. í greinargerð með frv., með leyfi forseta: ,,Skal landbúnaðarráðherra tryggja að tollur verði ákveðinn á þann hátt að hann skapi sanngjarnt verðlagsaðhald og möguleika á samkeppni.`` Við höfum oft heyrt svona áður. Við höfum oft heyrt lýsingar á því að hverju er stefnt. En svo bankar veruleikinn upp á --- ískaldur. Við höfum séð verðlagsþróunina í grænmetinu undanfarin ár. Ég ætla ekki að setja á langa ræðu um þetta, virðulegi forseti. Ég vil bara halda því til haga í þessari umræðu að ekkert í þessu frv. tryggir að verðlækkun verði á grænmeti til neytenda. Ekki neitt.  En ég hvet hæstv. landbrh. til að sýna drögin að þessum samningi í þingflokki okkar svo við séum betur í stakk búin til að takast á við þá umræðu sem hér fer fram. Í þessu, virðulegi forseti, er ekki að finna nokkra tilraun eða áætlanir um verðlækkanir.

Herra forseti. Vegna ræðu hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar vil ég koma nokkrum punktum að. Hann nefndi það sem má segja að sé rétt, að sú tollalagabreyting sem við erum að ræða hér er afmörkuð hvað þetta verkefni varðar. Það er rétt. Hann minntist hins vegar á að hann vissi að nefnd sem hefur starfað á vegum landbrh. undir vinnuheitinu ,,grænmetisnefnd`` hafi unnið að málinu í eina tíu mánuði. Aðilar vinnumarkaðarins starfa í þeirri nefnd. Hún komst að ákveðinni niðurstöðu varðandi þetta mál í heild sinni, um hvernig skyldi fara með þessi mál. Þetta er hluti af þeirri niðurstöðu. Tillögugerð nefndarinnar er opinbert plagg og hefur verið kynnt í fjölmiðlum og hefði öllum þingmönnum verið auðvelt að komast yfir hana. Hluti af niðurstöðu hennar er að 30% tollur sé tekinn af öllu grænmeti sem flutt er til landsins, þ.e. að fastur tollur upp á 30% sé tekinn af öllu. Magntollinum er breytt með þeim hætti að hann er settur í tíu þrep en ekki í fjögur þrep eins og áður var. Þetta er meginniðurstaðan, þ.e. hluti af niðurstöðu nefndarinnar. Það má svo sem segja að rétt sé, þægilegra og betra, að ræða niðurstöðu nefndarinnar og aðlögunarsamning í heild sinni. Ég hygg hins vegar að landbrh. muni hafa hann í handraðanum innan skamms.

Hæstv. forseti. Ég þakka flestum þeim sem hafa tekið þátt í þessari umræðu.  Það er haf og himinn innan Samfylkingarinnar í þekkingu á þessu máli. Sumir þingmenn Samfylkingarinnar hafa sett sig vel inn í þetta mál og töluðu vel í dag. Aðrir komu skapvondir fyrir hádegi, hæstv. forseti, til að gera lítið úr öllu því sem er að gerast í þessu máli. Þetta er það sem ráðherrar mega búast við og þetta er það sem þjóðin horfir upp á í þingsalnum og furðar sig á að málefnaleg umræða drukknar kannski oft í þessum svip af þinginu. Hins vegar er það gott, eins og er í mörgum erlendum þingum, þegar málsvarar flokkana í málunum tala við umræðunar. Ég get tekið undir að sjálfsagt hefði verið full ástæða til að taka þetta mál fyrir í heild sinni eins og það hefur þróast í þinginu þar sem þingmenn ættu kost á að ræða í heild sinni allar þær aðgerðir sem hafa leitt af störfum svokallaðrar grænmetisnefndar. Nú veit ég að Samfylkingin treystir vel þeim mönnum sem koma að þessu, a.m.k. frá verkalýðshreyfingunni. Mér var það mikið kappsmál og fagna því að Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Alþýðusamband Íslands lögðu mikla vinnu í þetta mál fyrir umbjóðendur sína og neytendur í landinu og um leið gáfu þeir mjög góðar yfirlýsingar um að þeir vildu ekki að íslenskri garðyrkju yrði fórnað eða samningur sem hún hafði um tollvernd eftir alþjóðasamninga yrði rofinn. Ég er sérlega þakklátur verkalýðshreyfingunni og fyrir þau góðu störf Alþýðusambandsins og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Í rauninni var Alþýðusambandið að koma á nýjan leik inn í samstarf um verðlagningu á landbúnaðarvörum. Bandalag starfsmanna ríkis og bæja hefur aldrei rofið það við landbúnaðinn. Það hefur alltaf tekið þátt í þessu og verið með sína menn í þeirri vinnu sem ber að virða og þakka. Ég veit ekki hvort ég á að vera að tala við þá sem hafa verið skapvondir hér því það er svo leiðinlegt að tala við þá. Hér hafa komið fram nokkrar spurningar. Ég vil kannski minna hv. þm. Lúðvík Bergvinsson á og Guðmund Árna Stefánsson, fjarverandi nú eftir sínar heitu ræður og skammir ...  Síðan liggur fyrir, til þess að menn átti sig á þessu máli, að samningurinn sem nú er að klárast við garðyrkjubændur og skýrt hefur verið frá skapar beingreiðslur og aðferðir á ýmsum sviðum. Í hinni jákvæðu ræðu samfylkingarmannsins, hv. þm. Karls V. Matthíassonar, kom fram að hann var að tala um rafmagnið. Ég minni á 30 milljónir í rafmagnið. Ég minni á þann samning að rafmagn verður mjög ódýrt fyrir garðyrkjuna á nóttunni o.s.frv. Þetta er tímamóta langtímasamningur garðyrkjunnar um ódýrt rafmagn, fyrir utan hitt að beingreiðslurnar munu koma gegn því að menn fallast á að samningi á alþjóðavettvangi er breytt, tollarnir eru lagðir til hliðar og bændur eru í rauninni settir í samkeppni, í heimsmarkaðsbaráttu um verð sem er ný staða. Það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. að við munum sjá og erum farin að sjá verulegar lækkanir á grænmetisafurðum. Deilurnar hafa alltaf staðið fyrst og fremst um hátt verð í kringum 15. mars sem oft stafar af því að þá er hæsta heimsmarkaðsverðið í heiminum. Þá eru að koma nýjar afurðir úti í Evrópu. Þetta hefur oft valdið miklum átökum um 15. mars. Hins vegar höfum við einnig séð að neytendur Íslands, Íslendingar, borða langmest af grænmeti þegar markaðirnir eru fullir af íslensku grænmeti. Ég ætla ekki að fara að deila um hvað er best í þessum efnum. Við erum vanir afurðum okkar. Við treystum þeim og það sýnir að þær eru sterkari á markaði. 30% tollur er lagður af. Magntollunum verður breytt. Komið er á beingreiðslum og ýmsum aðgerðum fyrir garðyrkjuna. Ég heyrði það í einhverjum fjölmiðli þegar þetta var kynnt að búið væri að reikna út að þrátt fyrir beingreiðslur og þessar aðgerðir sem eru upp á 283 milljónir ef ég man rétt, þá þýddi þetta fyrir íslenska neytendur kjarabætur upp á 600--700 millj. kr. á ári. Það er töluverð búbót fyrir heimilin að fá þessar hollu vörur lækkaðar verulega og þessa kjarabót. Mér kom svolítið á óvart ræða hv. þm. Gísla S. Einarssonar þar sem hann tók fyrir þetta atriði og talaði með öðrum hætti en hann hefur oft gert. Ég minni hv. þm. á, af því Samfylkingin vill í Evrópusambandið, að 80% af útgjöldum Evrópusambandsins eru til landbúnaðar, 80%. Þegar menn fara út í þann meðaltalsreikning sem hv. þm. var í og segja að hin fátæka fjölskylda borgi skattana, þá vitum við að það eru ýmsir sem ekki borga háa skatta. Við erum enn þá sem betur fer með það jafnréttisþjóðfélag að þeir sem hafa hærri tekjur borga hærri skatta og þeir sem hafa betri afkomu. Það er því tilfærsla frá þeim sem hafa meira til þeirra sem hafa minna, svo því sé haldið til haga. 
             Já, það er eiginlega óhætt fyrir mig að hætta þessu, það er rétt hjá hv. þm., og ég sé að hann brosir orðið. Hinn hv. þm. sést ekki hér enn þá. Ég er kannski að treina ræðu mína til að bíða eftir honum. 
             Hv. þm. Þuríður Backman ræddi um greinargerðina og spurði mig hvað væri hæfilegt verð. Hér er verið að ræða um að landbrh. fari með ákveðið vald. Auðvitað verða menn að muna það sem hafa verið í Alþýðuflokknum gamla, þó hann sé dáinn og gleymdur, að hann var nú flokkurinn sem ...

Hann er ekki gleymdur.

Ekki gleymdur, nei, en flokkurinn sem segist hafa landað GATT-málinu 

Því flestu.

Svo dó hann sæll á eftir  Að halda utan um þetta er alltaf dálítið erfitt mál, en það var mörkuð leið í þessum samningum og síðan var það markað að þetta yrði hjá landbrh. og hann verður auðvitað að hafa tæki og tól til að fylgja eftir þeim samningi sem kom á íslenska bændur út af GATT-samningnum og það er auðvitað reynt að gera af lipurð. En hv. þm. Þuríður Backman spurði um ákvörðun landbrh. um lækkun tolls og hvað væri hæfilegt verð sem þyrfti að vera til staðar á innanlandsmarkaði. ,,Landbúnaðarráðherra skal við ákvörðun um hundraðshluta tolls leitast við að jafnræði ríki milli innlendrar og innfluttrar framleiðslu í samkeppnislegu tilliti.`` Þetta er náttúrlega hugsunin um að hér ríki samkeppni en ekki einokun og menn hagi þessu af mikilli skynsemi. Ég get í rauninni ekki svarað því með öðrum hætti. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson talaði um verðlagsstjóra sem er auðvitað alrangt því eins og hefur komið fram hjá mörgum hv. þm. verður þessi grein í mikilli samkeppni. Mér finnst mjög rangt að draga inn í umræðuna þau átök sem urðu í Öskjuhlíð út af grænmeti o.s.frv. Það var út af samkeppnismálum. Og menn mega ekki gleyma því að Samkeppnisstofnun er stundum líka fósturbarn gamla Alþýðuflokksins, ekki satt? Við verðum að treysta á Samkeppnisstofnun og hún stendur oft í stórræðum. Hún stóð í stórræðum þá og hún þarf að halda hér uppi verðlagseftirliti og samkeppni milli aðila. Það er í rauninni hlutverk hennar. Ég vona sannarlega að þetta mál skili því að við sjáum nú í sumar verulega verðlækkun á grænmeti, ekki síst þeim vörum sem fólki hafa þótt dýrar, gúrkum, tómötum og paprikum. Ég trúi því að samningurinn skili því að íslenskir bændur geti sótt fram, þeir muni vonandi sjá meiri neyslu, meiri frið um sinn atvinnuveg. Ég trúi því að bjartari tímar séu fram undan um þennan samning. Síðan vil ég segja við hv. þm. Karl V. Matthíasson sem hélt ágæta ræðu og talaði um draumsýn landbrh. um útflutning o.fl. Auðvitað á ég mér draumsýn. Ég held að getum við auglýst íslenska náttúru á mörgum sviðum og við eigum möguleika. Við erum hreint land. Við erum jarðhitaland. Þess vegna orkuland. Við eigum land og við eigum góða ræktendur. Við eigum mjög viðurkenndar vörur á heimsmarkaði þannig að við eigum möguleika. Ég er ekkert að segja að það sé allt í hendi. Það er langtímamarkaðsstarf sem þarf að fara fram. Þetta gerist ekki eins og hendi sé veifað. Þarna eru miklir möguleikar, finnst mér, sem þarf að vinna að og ég hef verið að taka þátt í að gera það með bændum og þingmönnum sem mér finnst vera mjög jákvæðir í garð landbúnaðarins yfir höfuð og þakka ég það samstarf og óska að lokum þess að þetta mikilvæga mál verði sem fyrst að lögum og um það ríki mikil samstaða. Ég er tilbúinn að koma á fund Samfylkingarinnar og kynna málið í heild eða senda mína menn á þann fund ef þeir vilja ekki að ég komi sjálfur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir það boð sem hann setti fram og ég er ekki í nokkrum vafa um að við munum nýta okkur það og fá hæstv. landbrh. á okkar fund til að kynna okkur þetta mál í heild sinni. Hins vegar sögðum við í umræðunni, a.m.k. ég og hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson, að þetta tiltekna mál tryggði enga lækkun og ég held að hæstv. landbrh. hafi staðfest það. Ég held að það sé svo sem ekki deilan í málinu. Eins viðurkenndi hæstv. ráðherra að það hefði að mörgu leyti verið betra að ræða allt þetta mál í heild sinni. Hins vegar var kannski eftirtektarverðust í ræðu hæstv. ráðherra sú fullyrðing að tilteknir flokkar væru á fullri ferð inn í Evrópusambandið sem hefði mátt skýra sem svo að aðrir væru það þá væntanlega ekki. Mér þótti þetta vera dálítið sérstæð yfirlýsing því ég held að það sé svo sem ekki stórt upp í sig tekið þó menn haldi því fram að hæstv. utanrrh. hafi verið á nokkurri siglingu í þá átt. Þess vegna þykir mér það merkilegt að hæstv. landbrh. talaði á þann hátt sem hann gerði hér, að a.m.k. væri eitthvað í það að menn mundu ganga í Evrópusambandið. Ég held að það hafi verið dregið fram að ekki séu allir samstiga í Framsfl. um hvert halda skuli. Í lok ræðu sinnar nefndi hæstv. landbrh. að þetta mál hefði ekkert með það sem átti sér stað í Öskjuhlíðinni á sínum tíma að gera, en hér er um það að ræða að verið er að óska eftir því að Alþingi veiti hæstv. ráðherra heimild til þess að ákveða tolla með öðrum hætti en gert hefur verið. Með því er hann í sjálfu sér að taka að sér það verkefni að verða einhvers konar verðlagsstjóri á innflutt grænmeti.

Hæstv. forseti. Verðlagsstjórnin er í því fólgin að fylgja eftir þeim samningum sem íslensk stjórnvöld hafa gert á erlendum vettvangi og veitir innlendri samkeppni atvinnu. Ég minntist á Evrópusambandið. Það hefur enginn íslenskur stjórnmálaflokkur nema Samfylkingin haldið því fram að við ættum að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Framsfl. hefur ekki haldið því fram. Framsfl. hefur mótað þá stefnu að EES-samningurinn sé brú okkar, hann sé viðskiptabrú okkar til Evrópu. Hins vegar hefur formaður Framsfl., sem jafnframt er utanrrh., auðvitað margsagt að við verðum að skoða málin, halda umræðunni gangandi og halda vöku okkar út af framtíð Íslands og viðskiptahagsmunum.

Virðulegur forseti. Ég kem hér til andsvara vegna þess að hæstv. landbrh. gerir sér það að leik að afbaka það sem ég sagði hér í stólnum. Ég benti sérstaklega á slæma stöðu fjölmargra bænda sem berjast í bökkum og ná ekki endum saman. Ég sagði að ástæða væri til þess að huga vel að hag þeirra ekki síður en neytenda. Mér þykir miður að þau orði séu afbökuð hér. Þess vegna kem ég upp til að leiðrétta það. Ég sagði líka, og vitnaði til þess sem stóð í fréttapósti Samtaka verslunar og þjónustu, að reikna mætti með að 3,2 milljónir færu í niðurgreiðslur vegna þess samnings sem er verið að gera. Ég er ekki að vitna í neitt annað en það sem hefur borist til manna. Síðan sagði hæstv. ráðherra að ég væri kominn í ESB. Það er rangt. Hið rétta er að ég krefst þess að Íslendingar fái að vita og þekkja kosti þess og galla að eiga aðild að ESB. Það hefur ekki verið dregið fram og ég hygg að fjölmargir Íslendingar séu á sömu skoðun og ég, þ.e. að þeir vilji fá t.d. á sitt hvoru A-4 blaðinu kostina og gallana til þess að geta gert sér grein fyrir hvað sé rangt og hvað rétt. Munurinn á hæstv. utanrrh. og landbrh. varðandi þessi mál er alveg skýr. Annar vill ekki ræða málin. Hinn vill fara í opna umræðu og kynna málið fyrir fólki og athuga hver staða okkar er gagnvart því. Til að leiðrétta það líka, þá hefur Samfylkingin látið í ljós þá skoðun að greidd verði atkvæði um hvort sækja eigi um aðild eða ekki.

Hæstv. forseti. Loksins þekki ég í dag hv. þm. Gísla Einarsson. Það mætti eiginlega halda að árshátíð Samfylkingarinnar hefði verið í gær því tveir þeir skapvondu tókust á við mig í dag og svo sé ég að ég hef ekki skilið fyrri ræðu hv. þm. Gísla Einarssonar, en mér þykir miður hafi ég móðgað þennan ágæta vin minn. Hann segir að ég hafi gert það mér að leik að afbaka ræðu hans.  Ég held ég standi ekki meira í þessu. Mörg önnur mál eru á dagskrá. Ég þakka fyrir þessa umræðu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um landgræðslu. Frv. er flutt á þskj. 913 og er mál nr. 584 á þessu þingi. Núverandi landgræðslulög eru að stofni til frá árinu 1965 og löngu er orðið tímabært að endurskoða landgræðslulöggjöfina. Síðan hún var sett hér á hinu háa Alþingi hafa orðið gríðarlegar breytingar á öllum sviðum starfseminnar og miklar viðhorfsbreytingar í þjóðfélaginu til verndunar auðlinda landsins. Íslendingar voru meðal fyrstu þjóða sem gerðu sér grein fyrir mikilvægi þess að löggjafinn fjallaði um verndun auðlinda sem felast í gróðri og jarðvegi. Upphaf landgræðslulöggjafar hér á landi má rekja allt aftur til ársins 1907, en þá áttu enn eftir að líða áratugir þar til aðrar þjóðir tóku að setja sér slíka löggjöf. Landgræðsla ríkisins er talin elsta stofnun í heiminum sem starfað hefur óslitið á þessum vettvangi. Landgræðsla er samheiti yfir aðgerðir til að vernda og bæta gróður og jarðveg með ákveðið markmið að leiðarljósi. Tilgangur landgræðslu getur verið mismunandi. Sums staðar hefur þurft að stöðva öra landeyðingu, sem hefur ógnað forsendum byggðar. Annars staðar er markmið landgræðslu að gróður verði öflugri en hann er nú, en víða er framleiðsla vistkerfa langtum minni en náttúrufar gefur tilefni til. Enn annar tilgangur landgræðslu er að stefna að tilteknu gróðurfari á landsvæðum, allt eftir því til hvers á að nota þau. Þar getur verið um að ræða tún eða beitiland til landbúnaðar, útivistarsvæði ýmiss konar eða varðveislu fágæts náttúrufars. Landgræðsla undanfarinna áratuga hefur tvímælalaust skilað miklum árangri. Stórar landspildur sem áður voru örfoka eru nú þaktar gróðri. Fjölmargir vinna að því að bæta landkosti. Enn er þó langt í að náðst hafi markmið gildandi landgræðslulaga um að stöðva jarðvegseyðingu og koma í veg fyrir að gróður eyðist. Til að þau megi nást er m.a. nauðsynlegt að efla rannsóknir á landgræðslu, virkja betur landnotendur og umráðahafa lands og koma á skilvirkara eftirliti með landnýtingu. Landeyðing og uppblástur verður enn þá víða um land og það allt of víða. Þrátt fyrir árangursríka landgræðslu og mikinn áhuga landsmanna á henni eru gríðarleg vandamál tengd jarðvegsrofi og gróðureyðingu. Ofbeit er enn vandamál að hluta til og skort hefur úrræði til að bregðast við þessari alvarlegu orsök gróður- og jarðvegseyðingar. Þau úrræði sem hafa verið fyrir hendi hafa verið meingölluð og af þeim sökum óvirk. Þetta hefur m.a. mjög neikvæð áhrif á möguleika á fæðuframleiðslu. Mikilvægt er að lagaramminn um landgræðsluna og fjárlög miðist við að tryggja enn betri árangur í landgræðslustarfinu og taki mið af breyttum vinnubrögðum í stjórnsýslunni á síðustu árum. Ýmsar þjóðir hafa á síðustu árum stigið stór skref í þá átt að bæta árangur af landgræðslu og endurskoða löggjöf um hana. Þar má t.d. nefna Bandaríkin, Ástralíu og Nýja-Sjáland. Hér á landi hefur þróunin á sviði umhverfismála og bættrar landnýtingar m.a. leitt af sér ný lög um náttúruvernd, nýja skipulagslöggjöf og lög um mat á umhverfisáhrifum. Það er ekki síður mikilvægt að endurskoða landgræðslulöggjöfina. Mikilvægt er að koma í framkvæmd nýjum viðhorfum um sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda sem felast í jarðvegi og gróðri. Enda þótt starf Landgræðslunnar hafi haft sjálfbæra nýtingu landsins að leiðarljósi frá upphafi var það hugtak ekki til þegar núgildandi lög um þennan málaflokk voru samin. Í dag eru flestir sammála um að þennan hugsunarhátt eigi að taka upp í allri umgengni við landið og auðlindir jarðar. Meðfylgjandi frumvarp er að stofni til samið af nefnd sem Guðmundur Bjarnason, þáverandi landbúnaðarráðherra, skipaði síðla árs 1998 til að gera tillögur um langtímastefnu í landgræðslu og gróðurvernd. Nefndin skilaði skýrslu sinni til landbúnaðarráðherra í október 1999 og hefur ráðuneytið gefið hana út undir nafninu ,,Í sátt við landið``. Frumvarpið hefur þó tekið þónokkrum breytingum í meðförum ráðuneytisins samkvæmt tillögum Landgræðslunnar og athugasemdum sem hafa komið fram víða að. Enda þótt frumvarpið sé að verulegu leyti í anda gildandi landgræðslulaga er ýmis nýmæli að finna í því. Þar má nefna að skýrar er kveðið á um verkaskiptingu en nú og samkvæmt frv. á að vera alveg ljóst hver ber ábyrgð á landi. Frumvarpið mun leiða til skýrari stefnumótunar í landgræðslu og felur í sér úrræðaferli sem á að stuðla betur að sjálfbærri landnýtingu en núverandi lög gera. Því er ætlað að endurspegla þá þróun sem orðið hefur í umhverfismálum á síðustu áratugum og efla landgræðslu á Íslandi. Leitast var við að hafa frumvarpið stutt, hnitmiðað og auðskiljanlegt. Það er samtals 33 greinar auk bráðabirgðaákvæða og er skipt niður í fjóra kafla: Í I. kafla, 1.--3. gr., er fjallað um tilgang laganna og helstu hugtök skilgreind sem notuð eru í frumvarpinu og talin er ástæða til að skýra sérstaklega. Þar er einnig mælt fyrir um skipulag landgræðslumála innan stjórnsýslunnar. Í II. kafla, 4.--15. gr., er fjallað um landgræðsluverkefni. Þar er að finna yfirlit yfir verkefni Landgræðslunnar og nánari lýsingu á þeim helstu. Einnig er fjallað um hlutverk sveitarfélaga í landgræðslu og hvernig einkaaðilar geta komið að landgræðsluverkefnum í samstarfi við hið opinbera. Í III. kafla, 16.--25. gr., er fjallað um ábyrgð á landnýtingu og því lýst hvernig unnt sé að bregðast við illri meðferð á landi. Einn helsti gallinn við núgildandi lög um landgræðslu, nr. 17/1965, er að í þeim eru ekki nægjanlega skýr lagaleg úrræði til að hægt sé að bregðast við þegar land hefur verið ofbeitt og umráðahafi landsins hefur ekki viljað draga úr beitarálaginu. Lögin hafa heldur ekki veitt viðunandi úrræði til að bregðast við þegar búfé hefur ítrekað verið sleppt inn á afgirt landgræðslusvæði með tilheyrandi tjóni. Þó svo að umrædd tilvik séu ekki mjög mörg eru þau engu að síður alvarleg. Skortur á úrræðum hefur m.a. leitt til þess að Landgræðsla ríkisins hefur ekki getað sinnt gróðurverndarhlutverki sínu sem skyldi. Einnig er bagalegt að þeir landnotendur sem leggja metnað í bætta landnýtingu, en staðhættir valda því að erfitt er að setja upp gripheldar girðingar, hafa orðið fyrir miklum ágangi búfjár af ofbeittu landi yfir á þeirra eigið land. Eðlilega leitar búfénaður af ofbeittu landi yfir á grösugri svæði. Við þessum vandamálum, þ.e. ofbeitinni eða ósjálfbærri landnýtingu, er brugðist í III. kafla frumvarpsins. Höfundar frv. hefðu þegið að hafa þennan kafla fyrirferðarminni og einfaldari í sniðum, enda er þess vænst að það muni nánast heyra til undantekninga að beita þurfi úrræðaákvæðunum. En þau þurfa engu að síður að vera fyrir hendi og kveða á um ferli sem er eins skýrt og mögulegt er til þess að leysa megi þau vandamál sem upp kunna að koma vegna ofbeitar eða annarrar slæmrar meðferðar á landi. Ástæða kann að vera til að huga að endurskoðun lagaákvæða um ágang búfjár í lögum nr. 6/1986, um afréttamálefni, fjallskil o.fl., en um það er ekki fjallað í þessu frumvarpi. Ekki er heldur í þessu frumvarpi hróflað við vörsluákvæðum laga um búfjárhald, forðagæslu o.fl., nr. 46/1991. Í IV. kafla, 26.--33. gr., eru tekin saman ýmis ákvæði. Þar er m.a. að finna ákvæði um gildistöku og þar segir að með brot á lögunum fari að hætti opinberra mála. Einnig er þarna að finna ákvæði um kostnað við framkvæmd laganna, um útgáfu reglugerða og um stjórnsýslukæru til landbrh. Síðast en ekki síst er í IV. kafla að finna heimildir fyrir Landgræðsluna til að leggja á dagsektir og til eignarnáms. Þetta eru úrræði sem nauðsynlegt er að kveða á um í lögunum, þó svo þess sé að vænta að mjög sjaldan þurfi að grípa til þeirra. Að lokum eru bráðabirgðaákvæði vegna samninga sem Landgræðsla ríkisins og áður Sandgræðsla Íslands hafa gert og ákvæði vegna ákvarðana um ítölu sem kunna að vera í gildi. Frv. það sem hér er lagt fram miðar að því að gera Landgræðsluna að þekkingar-, framkvæmda- og þjónustustofnun á sviði landgræðslu til hagsbóta fyrir land og þjóð. Ég held að engum blandist hugur um að Landgræðslan hefur á síðustu öld unnið gríðarlega mikilvægt starf fyrir Íslendinga og flestir eru nú meðvitaðir um að mikilvægt er að hún hafi samstarf við t.d. bændur landsins og að hún geti stöðvað, eins og kemur fram í þessu frv., að níðst sé á landi. Sem betur fer erum við í mjög fáum tilfellum nú að ofbeita land. Kannski ber meira á því þar sem hrossum hefur verið ofbeitt en sauðfé í seinni tíð. Yfir þessu öllu verðum við að vaka. Það er ljótur svipur á því að fara illa með land. Hæstv. forseti. Ég mun ekki hafa fleiri orð um frv. við 1. umr. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. landbn.

Virðulegi forseti. Hér er sannarlega lagt fram mál sem tímabært var orðið að leggja fram, frv. til laga um landgræðslu. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra höfum við búið við landgræðslulöggjöf sem sett var 1965 og er auðvitað orðin úrelt og hefur verið kallað eftir nýrri löggjöf um landgræðsluna og er það sannarlega fagnaðarefni að hún skuli nú hafa litið dagsins ljós. Þetta er eitt af stórmálum þessa þings og kannski hægt að segja að það hefði mátt koma fram fyrr. Nú er það hér og við hv. þm. höfum svo sem haft ágætan tíma til að kynna okkur það því málið var lagt fram á síðasta þingi en ekki náðist að fjalla um það. Varðandi hina formlegu afgreiðslu, þá tel ég þetta mál vera þeirrar ættar að ekki væri óeðlilegt að umhvn. Alþingis fengi það til yfirlestrar og yrði kannski fengin til að gefa hv. landbn. einhvers konar umsögn um málið því hér er vissulega um málaflokk að ræða sem heyrir undir bæði ráðuneytin, þ.e. ráðuneyti landbúnaðarmála og ráðuneyti umhverfismála. Borið hefur á góma í hv. umhvn. að hún hafi lýst yfir fullum vilja til að fjalla um gróðurverndina og jarðvegsverndina og sömuleiðis viljað hafa þekkingu á málefnum skógræktarinnar og þar sem þetta mál kemur inn á öll þessi atriði tel ég ekki óeðlilegt að landbn. óski eftir því að umhvn. fari yfir málið og það verði því rækilega kynnt í þeirri nefnd. Það er kunnara en frá þurfi að segja að víða hefur pottur verið brotinn hingað til og auðvitað hafa markmið landgræðslulaganna, sem við þó höfum búið við, ekki náðst nægilega vel. Okkur hefur gengið mjög illa að halda utan um þennan málaflokk og skýringarnar sjálfsagt ótal margar. Hins vegar hefur umhverfið í þessum málaflokki breyst gífurlega mikið og nægir þar að nefna að við búum núna við mjög marga öfluga alþjóðlega samninga sem getið er um í greinargerð frv. sem auðvitað leggja okkur skyldur á herðar. Með gömlu löggjöfinni hefur okkur verið allsendis ómögulegt að framfylgja þeim ákvæðum sem þessir alþjóðasamningar hafa lagt okkur á herðar. Þess vegna er ný löggjöf, eins og ég sagði áðan, orðin sannarlega tímabær. Nauðsynlegt er að lesa frv. rækilega saman við lög um náttúruvernd og skipulags- og byggingarlögin því auðvitað er þetta nýja frv. það skylt þeirri löggjöf að eðlilegt er að rýnt sé í það í nefndastarfinu, að náttúruverndarlögin séu þannig höfð til hliðsjónar að ljóst sé að þeim verði framfylgt út í æsar og þau harmóneri og milli þessara tveggja laga, þriggja laga reyndar sem ég nefndi, sé fullkominn samhljómur. Varðandi það hvernig skörun málaflokksins er, þá hefur því verið hreyft á þessum vettvangi oftar en einu sinni að kannski þurfi að skoða með hvaða hætti umhvrn. fjalli um gróður- og jarðvegsvernd. Það kemur fram í stefnumörkun ríkisstjórnarinnar um sjálfbæra þróun á nýrri öld að umhvrn. ætlar á nýrri öld að láta til sín taka í þessum efnum. Fyrsti kafli í stefnumörkuninni, sem reyndar hefur nú ekki litið dagsins ljós og er enn þá í vinnslu í umhvrn., fjallar um vernd líffræðilegrar fjölbreytni. Sá kafli kemur beint inn á mjög veigamikil atriði í frv. Þar er getið þeirra alþjóðlegu samninga sem eru helstu stjórntækin í þessum málaflokki, þ.e. samningur Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni, náttúruverndarlöggjöfin okkar, lögin um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum og náttúruverndaráætlun sem hæstv. umhvrh. hefur sagt okkur að komi til með að líta dagsins ljós og verða kynnt fyrir Alþingi á hausti komanda. Af því náttúruverndaráætlunin heyrir undir umhvn. og umhvrn. er það eitt af lykilatriðunum sem þarf að hafa í huga þegar við skoðum undir hvaða ráðuneyti og undir hvaða nefndir þessi málaflokkur fellur. Annar kafli í stefnumörkun stjórnvalda um sjálfbæra þróun á nýrri öld varðar þann málaflokk sem hér er til umfjöllunar, þ.e. landgræðsluna. Það er 8. kafli í áætluninni og ber heitið ,,Sjálfbær gróðurnýting og endurheimt landgæða``. Ljóst er að Ísland hefur misst stóran hluta gróðurþekju sinnar og kannski allt upp í 95% síns upphaflega skóglendis og þjóðin hefur verið sammála um að við verðum að snúa þeirri óheillaþróun við. Til þess hefur verið kallað eftir nýrri löggjöf sem nú liggur hér á borðum þingmanna. Enn einn kaflinn í stefnumörkun stjórnvalda á nýrri öld, sem umhvrn. hefur verið að móta, fjallar um vernd og endurheimt votlendis sem sömuleiðis má segja að falli undir frv. sem við fjöllum um, frv. um landgræðslu. Langtímamarkmiðin sem frv. gerir ráð fyrir að séu sett þyrftu kannski að vera skýrari. Það er alveg ljóst að langtímamarkmið í landgræðsluáætlun þurfa að vera mjög skýr. Þau þurfa að vera tímasett og þau þurfa að vera raunhæf. Ég mundi segja að í nefndastarfinu kæmi til með að verða litið nánar á hvernig landgræðsluáætlun ætti að líta út, þ.e. hvernig markmið hennar verða sett þannig að tryggja megi að t.d. gróður og allur jarðvegur í úthaga fái að þróast eftir umhverfisskilyrðum í landinu, til þess sömuleiðis að tryggja að tekið verði á málefnum hins villta gróðurríkis, að beitarstjórn verði skilvirk og sett séu markmið sem við getum á hverjum tíma skoðað hvernig okkur gengur að standa við. Sömuleiðis að endurnýjunarhæfni gróðurríkisins verði skoðuð á hverjum tíma. Auðvitað verður líka að hafa í huga að í allri ræktun utan húss verði tekið tillit til hinnar líffræðilegu fjölbreytni sem við erum skuldbundin samkvæmt ákvæðum alþjóðasamninga og sérstakt tillit þarf auðvitað að taka til íslenskra aðstæðna og það þarf að byggja á okkar íslensku rannsóknum og íslensku þekkingu. Ekki er hægt að forðast það í þessari umfjöllun að fjalla um innfluttar tegundir og þátt þeirra í landgræðslunni. Það er eðlilegt að þær nefndir sem um málið fjalla fari vel ofan í saumana á því hvað samningurinn um líffræðilega fjölbreytni leggur okkur á herðar og hvaða afstöðu við eigum að taka varðandi ræktun innfluttra tegunda. Eins og menn þekkja hafa staðið um það talsverðar deilur með hvaða hætti erlendar lífverur hafa verið fluttar inn í lífríkið og þá ekki síst hvað varðar gróðurríkið. Nægir þar að nefna hinn alkunna slag um lúpínuna. Það er eðlilegt, þegar Alþingi fjallar um þessi mál á yfirgripsmikinn hátt og hér er um stefnumörkun til framtíðar að ræða, að við förum vel ofan í saumana á þessum atriðum, enda ber okkur skylda til þess samkvæmt samningnum um líffræðilega fjölbreytni. Sömuleiðis þarf að gæta vel að því að skipulag allra aðgerða, rannsóknir, stjórnun og vöktun, fari fram svæðisbundið og gera þarf áætlanir um slíkt til þess að tryggja lýðræðislega aðild hlutaðeigandi og það er mjög mikilvægur þáttur í þessum málum, þ.e. lýðræðisleg aðild íbúa landsins að þeim. Og af því að við höfum verið að rækta skóg og jafnvel græða upp land á vegum frjálsra félagasamtaka, þá er þetta enn eitt málið sem gerir okkur skylt að fara að lögfesta Árósasamninginn sem fjallar um aðkomu og réttláta málsmeðferð frjálsra félagasamtaka í sambandi við umhverfismál. Hér er um umhverfismál að ræða og þess vegna er mjög mikilvægt að tryggð sé lýðræðisleg aðkoma íbúa á hverju svæði þegar gerðar eru svæðisbundnar áætlanir. Má þar til dæmis nefna landshlutabundnar áætlanir um skógræktarverkefni. Sömuleiðis má hugsa sér að framkvæmdaáætlun yrði sett þar sem markmið næstu fimm ára yrðu skilgreind mjög svo náið, ítarlega tímasett og á raunhæfan hátt þannig að við séum að tryggja það að hér fari af stað öflug áætlun um gróður- og jarðvegsvernd. Marka þarf skýra markmiðssetningu varðandi beitarstýringu og alla vöktun á ástandi gróðurs og jarðvegs og nauðsynlegt að áætlun verði gerð í víðtækri samvinnu hlutaðeigandi hagsmunasamtaka, áhugafélaga, opinberra stofnana og rannsóknaraðila á sviði gróður- og jarðvegsverndar, um aðferðir til að stilla saman nýtingu og verndun á þessu sviði með tilliti til markmiða um sjálfbæra þróun. Auðvitað er það gleðiefni, herra forseti, að í frv. til laga um landgræðslu skuli það nú gert að meginmarkmiði að stuðla eigi að sjálfbærri nýtingu þessara auðlinda. Þá skulum við vera okkur alveg meðvituð um það, herra forseti, að íslenska þjóðin þarf að skilgreina það algjörlega fyrir sjálfri sér hvað við eigum við með því þegar við setjum svonalagað inn í lagatexta, eins og segir í 1. gr. frv., með leyfi forseta: ,,Tilgangur laga þessara er að vernda, endurheimta og auka þær auðlindir þjóðarinnar sem fólgnar eru í jarðvegi og gróðri landsins og stuðla að sjálfbærri nýtingu þeirra.`` Ljóst er að ríkjandi stjórnvöldum hefur reynst harla örðugt að skilgreina þetta hugtak fyrir þjóðinni svo sómi sé að og það hefur komið fram í máli hæstv. ráðherra oftar en einu sinni að þeir bera lítið skynbragð á þá hugmyndafræði sem liggur að baki þessari hugtakanotkun. Það er algerlega ljóst að hv. íslenskir alþingismenn og hæstv. ríkisstjórn verða að ná að botna í þeirri hugmyndafræði sem segir í frumvarpstextanum að eigi að fylgja. Af því ég nefndi fyrr í máli mínu, herra forseti, stefnumörkun ríkisstjórnarinnar um sjálfbæra þróun á nýrri öld vil ég gagnrýna ríkisstjórnina fyrir það og kannski hæstv. umhvrn. ekki hvað síst að ekki skuli hafa gengið hraðar að hrinda þessari stefnumörkun af stað því eins og menn vita er núgildandi framkvæmdaáætlun, sjálfbær þróun í íslensku samfélagi til aldamóta, útrunnin. Eftir henni ætluðu stjórnvöld sér að vinna til aldamóta. Þeim gekk það mismunandi vel. Það er til mikil og góð skýrsla sem unnin var af starfshópi eða nefnd um endurskoðun þessarar framkvæmdaáætlunar um sjálfbæra þróun. Sú skýrsla heitir ,,Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi -- mat á stöðu framkvæmdaáætlunar`` og hún sýnir glögglega að stjórnvöldum gekk ekki allt of vel að standa við markmið sín sem þau settu sér með framkvæmdaáætlun til aldamóta. Og það hversu við höfum þurft að bíða eftir hinni nýju stefnumörkun er auðvitað ekki til fyrirmyndar og segir meira en mörg orð um vilja stjórnvalda í þessum efnum, hversu sannfærð þau stjórnvöld sem nú ríkja eru um að innleiða þurfi hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar. Ég held að ekki sé seinna vænna fyrir hæstv. ríkisstjórn og hæstv. umhvrh. að fara að slá í hesta sína til að stefnumörkun um sjálfbæra þróun á nýrri öld verði tilbúin sem allra fyrst. Meðan sú áætlun er eingöngu til í drögum er auðvitað eðlilegt að hv. landbn. og vonandi að öllum líkindum hv. umhvn. lesi þetta frv. saman við þó þau atriði sem felast í stefnumörkun ríkisstjórnarinnar um sjálfbæra þróun á nýrri öld því þar er vegvísirinn. Herra forseti. Vegvísirinn til sjálfbærrar þróunar er í stefnumörkuninni sem er unnin hjá umhvrn. Í frv. til laga um landgræðslu eru ákveðnir þættir sem ætla má að geti stangast á við markmiðin í stefnumörkun um sjálfbæra þróun þannig að mjög nauðsynlegt er að lesa þetta allt rækilega saman. Enn fremur er nauðsynlegt að fylgja því eftir að við framkvæmd þessara laga sé byggt á vistfræðilegri þekkingu sem við eigum mikið af í þessu landi. Í því sambandi má reka enn einu sinni á eftir því að náttúruverndaráætlun líti dagsins ljós, og ekki síður skráning Náttúrufræðistofnunar á búsvæðagerðum á landinu því gífurlega umfangsmiklar áætlanir og kortlagningar eru í gangi hjá stofnunum sem hafa veg og vanda af því starfi, þ.e. Náttúruvernd ríkisins og Náttúrufræðistofnun Íslands, og allir sem í þessum sal eru vita að ríkisstjórnin hefur ekki sett þá fjármuni í þau verkefni sem þau hafa í raun og veru kallað á. Það segir líka sitt um áherslur ríkjandi stjórnvalda í þessum málaflokki. Það má gagnrýna að varúðarreglunnar skuli í engu vera getið í frv. til laga um landgræðslu en við framkvæmd laga af þessu tagi þarf að taka mið af varúðarreglunni. Hún leit dagsins ljós í Ríó-yfirlýsingunni, í Ríó-ferlinu, og er hluti af undirstöðunni fyrir samninginn um líffræðilega fjölbreytni og Dagskrá 21 sem Íslendingar hafa samþykkt að fara eftir. Við erum þannig skuldbundin til að miða við að viðhalda líffræðilegri fjölbreytni í gróðurríki landsins og hinum náttúrulega gróðri. Í þessum drögum sem fjalla um sjálfbæra þróun á nýrri öld eru markmiðin enn þá harla óljós og nauðsynlegt að laga betur að okkar veruleika. En sú vinna er í gangi eins og ég segi og ástæða er til að hvetja hv. alþm. til að kynna sér hana og taka í henni beinan þátt því umhvrn. hefur boðið almenningi og þeim sem vilja koma að því máli þátttöku í þessari vinnu. Kannski er ekki tilefni til að fara í smáatriðum ofan í einstakar greinar frv., herra forseti, en maður verður einungis að láta í ljósi þá von að hér verði tekið þannig á málum að þegar löggjöfin kemur til með að verða samþykkt taki hún mið af annarri löggjöf sem við höfum sett upp á síðkastið, ég nefni náttúruverndarlögin og skipulags- og byggingarlög, og algerlega nauðsynlegt að stefnumörkun ríkisstjórnarinnar um sjálfbæra þróun á nýrri öld verði höfð að leiðarljósi því hún er nauðsynlegt vinnuplagg. Kannski ætti maður að segja betrumbætt stefnumörkun því hún er ekki tilbúin eins og ég hef ítrekað sagt. Ég held að hér sé gífurlega mikið verk að vinna, eitt af stærstu málum þessa þings, og ég treysti því að það fái mikið svigrúm í nefndum og að um það komi til með að verða öflug málefnavinna á þeim vettvangi.

Herra forseti. Vegna orða hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur um að áætlun um landgræðslu vanti vil ég segja að hún liggur fyrir. Hér er til umræðu á eftir till. til þál. um landgræðsluáætlun fyrir árin 2003--2014 þar sem fyrir tímabilið 2002--2005 eru ætlaðir fjármunir 1.800 milljónir, 2006--2009 2 milljarðar og á tímabilinu 2010--2013 er 2,1 milljarður. Aðeins varðandi orð hv. þm. um lúpínuna vil ég koma því hér að að hún hefur gefist afar vel til landgræðslu á eyði\-söndum Suðurlands og hefur breytt þar flórunni úr svörtum söndum í gróna reiti. Vissulega hafa miklar deilur verið um lúpínuna en á Suðurlandi hefur hún gefist vel til að hefta sandfok. Má þar geta t.d. um Mýrdalssand þar sem lúpínu hefur verið sáð í mörg ár. Þar er sandbylur nánast hættur nema í verstu rokum, eins mikill og hann átti til að verða, þannig að þar hefur hún gefist afar vel. Nú eru Íslendingar farnir að flytja lúpínufræ út til Kanada. Mjög merkilegt starf er unnið hjá Landgræðslunni í Gunnarsholti, þ.e. við að flytja út þennan erfðagenabanka sem við eigum til á Íslandi og þeir eru kannski að glata frá sér. 
            

Herra forseti. Það er alveg rétt sem hv. þm. Drífa Hjartardóttir segir. Hér er næsta mál á dagskrá till. til þál. um landgræðsluáætlun. Megininntak hennar er þó fjárhagsramminn, þ.e. með hvaða hætti stutt verði við Landgræðsluna á komandi árum. Í henni eru reyndar líka markmið og áherslur. Það verður að segjast eins og er, herra forseti, að ég hef ekki lesið þá grg. frá orði til orðs en ítreka einungis það sem ég sagði áðan, það er alveg nauðsynlegt að markmiðin verði tímasett, raunhæf og á grundvelli Dagskrár 21, þeirra pappíra sem við samþykktum í Ríó-ferlinu. Í Dagskrá 21 og Staðardagskrá 21 er mjög greinargóð lýsing á því hvernig sveitarfélög og þjóðir geti sett sér raunhæf markmið og búið til raunhæfa framkvæmdaáætlun. Varðandi hitt í andsvari hv. þm. sem varðar lúpínuna skal ég ekki segja styggðaryrði um lúpínuna hér er varðar uppgræðsluna á Mýrdalssandi. Það er alveg rétt að hún hefur verið öflug til þeirra nota sem hún hefur verið nýtt þar en það verður líka að segjast eins og er að hún er afskaplega frek til rýmisins og það er alveg eðlilegt að fólk deili um hana og tilverurétt hennar í íslenskum lággróðri því ekki eru allir sáttir við að sjá mikið af lúpínu í Skaftafelli eða öðrum þjóðgörðum okkar.

Herra forseti. Hvað varðar landgræðsluáætlunina er ákveðin aðferðafræði tíunduð hér. Aðalatriðin eru náttúrlega að stöðva hraðfara jarðvegseyðingu sem er allt of mikil, gróðurvernd, stjórn landnýtingar, uppgræðsla lands, einkum á láglendi, hefting landbrots, upplýsingaöflun, rannsóknir, þróun, fræðsla og ráðgjöf. Í þessari áætlun er líka rætt um að halda áfram þeim mikilvægu verkefnum sem hafa verið unnin í samstarfi við íslenska bændur sem skiptir ekki litlu máli. Það eru verkefni sem heita ,,Betri bú`` og ,,Bændur græða landið``. Ég tel þau mjög mikilvæg og sérstaklega góð fyrir samstarf bænda og Landgræðslunnar þar sem þetta starf styrkir bændurna í heimasveit þeirra.

Herra forseti. Það er ekki sanngjarnt að við hv. þm. þjófstörtum umræðunni um landgræðsluáætlunina sem ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðherra mæli fyrir eftir skamma stund en það er alveg rétt sem hv. þm. segir, að í grg. með þeirri áætlun er markmiðssetning. Það sem ég var að ítreka var að markmiðin yrðu sett, þau væru skýr, einföld og aðgengileg fyrir alla og gerð á forsendum Staðardagskrár 21 og með markmið Dagskrár 21 og samningsins um líffræðilegan fjölbreytileika að leiðarljósi. Ég sé ekki að við séum að deila um nokkurn hlut, við hv. þm., en hlakka einungis til þess að taka þátt í hinum eiginlegu umræðum um landgræðsluáætlunina þegar hún verður tekin á dagskrá á eftir.

Hæstv. forseti. Við ræðum frv. til laga um landgræðslu sem hefur komið fyrir hv. Alþingi áður, á síðasta þingi ef ég man rétt, en varð ekki útrætt og hefur ekki tekið miklum breytingum. En ég ætla að fara nokkrum orðum um þetta frv. Fyrst langar mig að taka fram að það eru ákveðin vonbrigði fyrir mig að frv. um landgræðslu skuli vera lagt fram í þessu formi vegna þess að ég bind vonir við að í framtíðinni verði landgræðslan og skógræktin sameinuð og ein löggjöf látin gilda fyrir landgræðsluna og skógræktina í landinu. Mér finnast þessi verkefni of skyld til að yfir þeim gnæfi tvær ríkisstofnanir með tilheyrandi pýramídum. Ég held að þetta væri hægt að sameina og það yrði til mikillar farsældar. Gildandi landgræðslulög eru frá 1965. Áður voru hér í gildi lög um landgræðslu frá 1907 sem er í sjálfu sér mjög merkilegt vegna þess að slíkt mun ekki hafa gerst annars staðar í heiminum, að svo lengi hafi verið lög um að græða upp landið og reyna að endurheimta land sem hafði orðið uppblæstri að bráð. Sandgræðslulög voru þau kölluð til ársins 1965 en frá og með þeirri lagasetningu hafa þau verið kölluð landgræðslulög. Landgræðslan er auðvitað til þess að bæta gróður og jarðveg, stöðva landeyðingu eins og ég nefndi áður og jafnframt gera gróður öflugri. Víða hér á landi er gróður alls ekki í samræmi við náttúrufar viðkomandi staða, einkum og sér í lagi vegna þess að stór landsvæði hafa eyðst, t.d. vegna öskufalls eða jökulhlaupa og náttúran hefur ekki náð að bæta það sjálf hjálparlaust. Það er líka tilgangur landgræðslu að stefna að tilteknu gróðurfari á landsvæðum, t.d. eru landsvæði skilgreind sem beitarlönd og önnur landsvæði skilgreind sem útivistarsvæði og þá er gert ráð fyrir annars konar landgræðslu þar. Einnig eru enn önnur landsvæði þar sem kappsmálið er að halda öllum gróðri í sem upprunalegustu horfi.  Það eru vissulega mikið gleðiefni, eins og hér var minnt á, að sjá stórar landspildur þaktar gróðri sem áður voru örfoka. Það er t.d. ánægjulegt og ég vísa til Mýrdalssands og annarra sanda á Suðurlandi í því sambandi. Fyrir kannski 10--15 árum, þegar ég keyrði sem oftar austur á Kirkjubæjarklaustur, lenti ég þar mjög skyndilega í sandstormi sem ekki hafði verið varað við. Ég lenti í því að lakkið fór algerlega af bílnum mínum og rúðurnar urðu gjörsamlega mattar. Ég tel að það sé ekki mikil hætta á að slíkt gerist í dag því einmitt á þessu svæði hefur Landgræðslan staðið sig afskaplega vel. Þegar maður keyrir núna um Mýrdalssand er fátt sem minnir á það umhverfi sem þar var fyrir mjög stuttu og ortar hafa verið um frægar ballöður sem mikið hafa verið sungnar og spilaðar. Þó margt hafi tekist vel er þó afskaplega langt í land með að markmið gildandi landgræðslulaga, þ.e. laganna frá árinu 1965 um að stöðva jarðvegseyðingu í landinu, hafi náð fram að ganga. Við eigum þar mjög langt í land og þurfum mjög að herða okkur. Við þurfum t.d., eins og stendur í þessu frv., að efla rannsóknir á þessu sviði og virkja betur landnotendur og umráðahafa lands sem nú hefur samt að nokkru leyti verið gert. Áðan var vísað til samstarfssamninga við bændur sem hafa gefið afskaplega góða raun og er sjálfsagt og æskilegt að halda áfram á þeirri braut. Það þarf líka að koma á mun skilvirkara eftirliti með landnýtingu en hingað til hefur verið viðhaft. Enn er uppblástur víða um land og verður sjálfsagt um mörg ókomin ár. Því miður búum við í þannig landi að við þurfum stöðugt að vera á verði í þessu sambandi. Verkefnið er kannski endalaust vegna þess að það verða alltaf einhver þau áföll í náttúrunni, svo sem eldgos eða gríðarlegar hamfarir jökla sem auka jarðvegseyðingu. Ofbeit er einnig mikið vandamál. Sérstaklega vil ég tiltaka ofbeit hrossa og tek þar undir orð hæstv. landbrh., sem hann lét falla áðan. Ég veit ekki hvað á þar að taka til bragðs. Lengi hefur verið talað um þetta en ég sé ekki annað en vandamálið fari alltaf vaxandi og jafnvel á viðkvæmum svæðum sem eru í hættu gangi hundruð útigangshrossa sem einhverjir telja sig eiga. Ég hef aldrei skilið hvers vegna haldið er við stofnum sem ég get ekki séð að gagnist nokkrum manni eða neinn hafi tekjur eða framfærslu af. Ég held að það verði að setja einhver lög í landinu sem takmarki þetta, taki mun fastar á þessum hrossamálum en hingað til hefur verið gert.  Það hefur verið minnst á samning Sameinuðu þjóðanna um baráttu gegn eyðimerkurmyndun sem við erum aðilar að. Þetta verkefni snertir það auðvitað sérstaklega. Það hefur líka verið minnst á lög um náttúruvernd, skipulagslög og lög um mat á umhverfisáhrifum sem einnig snerta þetta mál. Ég verð að taka undir það með hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að ég styð eindregið að þetta mál fari til athugunar og umsagnar umhvn. Auðvitað eru hér atriði sem varða sjálfbæra nýtingu, sem heyra undir umhvn. og löggjöf sem bæði hefur verið samin þar og íhuguð mjög gaumgæfilega. Þetta snertir og lög sem þar eru í vinnslu eða eru væntanleg til vinnslu. Ég tel mjög brýnt að þetta frv. fái meðferð hjá hv. umhvn. Í athugasemdum með frv. er minnst á að það eigi uppruna sinn í niðurstöðum nefndastarfs sem var skilað til landbrh. 1999 og gefnar voru út undir heitinu ,,Í sátt við landið``. Þó er sagt að frv. hafi tekið nokkrum breytingum. Í frv. er einkum gert ráð fyrir þeim breytingum að kveða skýrar á um verkaskiptingu en áður og það eigi að vera alveg ljóst samkvæmt frv. hver beri ábyrgð á landi. Þetta frv. hefur verið sagt leiða til skýrari stefnumótunar í landgræðslu og fela í sér úrræðaferli sem stuðli að sjálfbærri landnýtingu, sem er auðvitað hugtak sem á eftir að skilgreina betur og vonandi fáum við góða leiðsögn í því máli frá hv. umhvn. Ég minni hins vegar á ákvæði til bráðabirgða með þessu frv., um að allir samningar sem Landgræðsla ríkisins og áður Sandgræðsla Íslands hafa gert haldi gildi sínu þó þessi lagabreyting verði. Ég tel að í raun sé það sjálfsagt mál. Einnig vil ég ítreka að ég tel mikilvægt að umhvn. fjalli um frv. jafnframt því sem hv. landbn. fjallar um það. Ég tel að ýmislegt eigi eftir að skýrast þegar nefndirnar fara dýpra í þetta mál. Að lokum vil ég segja að ég tel að farsælla hefði verið að þessi lagasetning hefði beðið og hér sett samræmd löggjöf um landgræðslu þar sem skógræktin væri tekin með í reikninginn.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur um landgræðslu og skógrækt. Ég tel alveg hárrétt að þessar tvær stofnanir eigi að vera í einni stofnun og ef til vill verður það einhvern tímann. En hvað varðar lúpínuna er það ekki aðeins á Mýrdalssandi sem hún hefur reynst vel heldur og í kringum Þorlákshöfn og alla Rangárvelli. Mig langar að geta þess að þegar Landgræðslan hóf starf í Gunnarsholti á sínum tíma var þar aðeins einn hektari af grónu landi. Landið var einn eyðisandur. Það eru miklar sögur um marga bæi á Rangárvöllum sem hopuðu undan sandinum. Á þeirri jörð sem ég bý á var mikil og hörð barátta við sandfokið. Það var svo slæmt að oft sást ekki til sólar dögum og vikum saman. Ég fagna því mjög að í þessu frv. er fastsett að höfuðstöðvar Landgræðslunnar skuli verða í Gunnarsholti á Rangárvöllum og þeirri staðsetningu verði ekki breytt nema með lögum. Ef við lítum hins vegar til þess hvað eru upprunalegar jurtir þá er það spurning sem við getum velt fyrir okkur. Hvaða jurtir voru hér þegar numið var land á Íslandi og hvaða jurtir hafa tapast? Eins er mjög gaman að fylgjast með því hvaða jurtir nema land í Surtsey, sem kom upp í gosinu 1963, en þar hafa æðimargar tegundir numið land síðan sú eyja myndaðist. 
            

Hæstv. forseti. Við erum sammála um margt varðandi þetta mál, við hv. þm. Drífa Hjartardóttir. Ég tek undir með henni, að það er afskaplega ánægjulegt að sjá allan þann árangur sem blasir við af starfi Landgræðslunnar á Suðurlandi. Þó mér finnist ég ekki vera gömul manneskja þá blasir við mér, þegar ég keyri um hérað, stórkostlegur árangur frá því sem ég man eftir á árum áður. Seint verður fullþakkað þeim mönnum sem hafa unnið, með stuðningi stjórnvalda, að landgræðslu hér á Íslandi. Ég held hins vegar að varðandi upprunalegar jurtir eigum við eftir að ræða það mjög ítarlega í hv. landbn. Vonandi verður það rætt í hv. umhvn. líka í tengslum við þetta frv. Þó ég hafi ekki tekið upp neina andstöðu gegn lúpínu eða gegn innfluttum jurtum þá held ég að við eigum að fara mjög varlega með þær þar sem fallegur upprunalegur gróður er fyrir.

Herra forseti. Við erum að fjalla um frv. til nýrra laga um landgræðslu. Ég fagna því að frv. skuli koma fram. Það eru nýir og breyttir tímar og full ástæða til að leggja Landgræðslunni til ný lög, það er ljóst. Það eru örfá atriði sem ég vil tiltaka sérstaklega varðandi frv. sjálft, einmitt varðandi þá nýju tíma sem blasa við okkur. Þjóðfélagið leggur sífellt meiri fjármuni til landgræðslu- og skógræktarmála. Ég vil leyfa mér að tengja þau mál saman. Þetta er sami málaflokkur að meginhluta. Skógræktarmálin hafa þróast þannig að Skógrækt ríkisins hefur dregið saman framkvæmdir sínar. Það hafa orðið til landshlutabundin verkefni í skógrækt undir sjálfstæðum stjórnum. Þær eru nokkrar á landsvísu. Ég hefði viljað sjá lög sem hefðu náð yfir alla þessa starfsemi þannig að þeir fjármunir sem Alþingi samþykkir að veita til þessara málaflokka séu undir einni stjórn. Ég tel að með þeim hætti nýtist fjármunir betur og að meiri samhæfing náist meðal þess starfsfólks sem vinnur að þessum greinum. Þekkingaröflun yrði markvissari og rannsóknastarfið og framkvæmdirnar sömuleiðis. Ég vil koma að 3. gr. frv. þar sem talað er um yfirstjórn landgræðslu. Auk þess að taka yfir skógrækt og landshlutabundnu verkefnin ætti a.m.k. að vera stjórn yfir þeirri landgræðslu og þeim lögum sem hér er getið um. Það mun hafa verið niðurstaða þeirrar nefndar sem vann fyrstu drög að frv. um landgræðslu og var skipuð 1998 af þáv. landbrh., Guðmundi Bjarnasyni. Sú nefnd lagði til að það yrði stjórn yfir þessari stofnun. Það er skoðun mín að við eigum að halda okkur við það. Jafnframt kemur fram í 3. gr. að landgræðslustjóri skuli hafa háskólamenntun í landgræðslu. Maður getur spurt: Er það eðlilegt í lögum sem þessum, þegar um er að ræða stofnanir eins og Landgræðsluna, Skógrækt ríkisins og fleiri viðlíka stofnanir, að forstöðumenn þurfi endilega að hafa sérmenntun á því sviði sem viðkomandi stofnun vinnur á? Ég held að ekki sé ástæða til að binda slíkt í lögum. Það er til að mynda ekki gert í hinum opinbera geira. Mér er ekki kunnugt um að forstjóri Flugleiða sé flugmaður og nefna má ýmis dæmi úr þjóðfélaginu. Ég heyrði og veit reyndar að skógræktarstjóri sænsku skógræktarinnar er lögfræðimenntaður og svo má lengi telja. Þó að menn vilji hafa það sem meginreglu að ráða í slíkar stöður eftir menntun, þá held ég að ekki sé rétt að hafa það bundið í lögum, menn eigi að hafa þar opið rými fyrir aðra sambærilega menntun, jafnvel viðskiptamenntun. Þarna er um að ræða mikið stjórnunarstarf og þess vegna þarf að leita inn á það svið. Mikið hefur verið unnið, eins og ég sagði í upphafi, í þessum málaflokki og því ber að fagna. Hér hefur svolítið verið rætt um einstakar aðferðir í uppgræðslu og örlítið hefur verið rætt um lúpínuna. Ég ætla aðeins að koma inn á þau mál. Ég vil nefna að það var fyrrum skógræktarstjóri, Hákon heitinn Bjarnason, sem flutti Alaska-lúpínuna til landsins og hóf uppgræðslu víða á landinu. Sennilega hefur Haukadalurinn í Árnessýslu verið sá staður sem fyrst var ræktuð lúpína á og síðan í Þjórsárdal og svo hafa þeir sandar komið sem hér hafa verið nefndir áður. Þetta er undurfögur planta. Hún hefur þá eiginleika að hún fer í ógróið land sem er snautt og hún sest þar að, breiðir úr sér og framleiðir köfnunarefni. Hún framleiðir áburð fyrir þær jurtir sem á eftir koma. Þegar lúpínan hefur verið lengi í slíku landi hopar hún fyrir öðrum jurtum. Hvort sem um er að ræða gras eða skóg hörfar hún frá og er búin að gera sitt gagn. Þetta er stórmerkileg planta og við eigum að hlúa að henni eins og við mögulega getum. Þetta er ódýr kostur í landgræðslu, fyrir utan þann fallega bláa lit sem hún setur á þekjuna. Það er til bóta líka. Það eru fánalitirnir okkar sem koma þar fram og það er fallegt. Taldar hafa verið upp fleiri tegundir eins og Alaska-öspin. Við þurfum ekkert að hræðast hana eða aðrar jurtir frá Alaska, sitkagreni eða hvað það nú er. Þetta eru allt saman tegundir sem hæfa vel okkar veðurfari og landi og við eigum að nýta þær okkur til hagsbóta.

Herra forseti. Fyrst vil ég segja að athyglisverð var sú tillaga hv. þm. að hann telji stofnunina þurfa að hafa stjórn yfir sér og lagði til viðbót við 3. gr. í þeim efnum. Ég er alveg sammála því að sú tilhneiging ríkisstjórnarinnar að þurrka út stjórnir allra stofnana er nefnilega orðin dálítið athugunarverð. Það er sannarlega þess virði að skoða það mál í heild sinni nánar.  Varðandi hins vegar lúpínuna, þá er eiginlega ekki hægt annað en koma í létt andsvar vegna hennar. Ég segi sem Reykjavíkurbúi: Esjan þarf ekki lúpínuna til að verða blá. Mér þykir alveg skelfilegt að keyra fram hjá Esjunni sem orðin er blá í návígi vegna mikils lúpínuakurs sem hefur náð bólfestu í henni. Það er ekki rétt, sem hv. þm. segir, að lúpínan hopi undantekningarlaust þegar hún hefur kallað til sín grasið. Það er alls ekki rétt. Hún dreifir sér áfram og fer á þá staði sem við viljum jafnvel alls ekki sjá hana á. Það sem skiptir mestu máli í notkun lúpínunnar á Íslandi er að hún sé ekki nýtt stefnulaust heldur að um hana og aðrar erlendar tegundir, svokallaðar innrásartegundir eins og margir hafa viljað nefna þær, verði mótuð mjög skýr stefna og það verði algerlega eftir ákveðnum reglum hvar slíkar plöntur eru notaðar, í hvaða tilgangi og hvenær við förum að berjast gegn þeim því það er líka þörf á að berjast gegn lúpínunni á ákveðnum svæðum þar sem hún hefur rutt sér til rúms í óþökk þeirra sem um landið fara.

Herra forseti. Ég held að enginn vafi sé á því að lúpínan hopar í landi þar sem hún hefur verið tiltekinn tíma. Þegar aðrar tegundir gróðurs koma hopar hún en það tekur mislangan tíma eftir þeim gróðri sem um er að ræða, eftir jarðvegi líka, þannig að við þurfum ekki að óttast að hún verði viðvarandi á þessum stöðum. Í sambandi við innrásartegundir, þá er það eiginlega spurning sem við verðum að skilja eftir hér: Hvernig á Ísland að líta út? Hvaða tegundir eru innrásartegundir? Eru það jurtir sem bændur nota á tún sín og akra? Við erum að fá ýmsar tegundir bæði með fuglum og með auknum ferðum útlendinga til landsins, t.d. með ferjum. Það eru því ótal þættir sem gera það að verkum að nýjar tegundir koma til landsins. Og auðvitað verðum við í nytjalandbúnað okkar og nytjaskóga að flytja til landsins þær jurtir sem best reynast, skila mestum hagnaði og árangri í ræktun.

Herra forseti. Við höfum hér í landinu nú þegar mjög yfirgripsmikla rannsókn um lúpínuna og hvernig hún dreifir sér. Það er Rannsóknastofnun landbúnaðarins sem hefur gefið út rit þriggja vísindamanna sem heitir ,,Gróðurframvinda í lúpínubreiðum``. Þetta er fjölrit RALA nr. 207 og ég hvet hv. þm. til að kynna sér niðurstöður sem þar koma fram, en þar eru dregnar saman niðurstöður úr tólf ára rannsóknum sem staðfesta í meginatriðum má segja þau varnaðarorð sem hafa verið höfð uppi varðandi þessa duglegu jurt, lúpínuna. En ég ætla að vitna í þessa skýrslu. Það vill svo til að ég er með grein sem vitnar í hana. Það er grein eftir fyrrv. hv. þm. Hjörleif Guttormsson þar sem hann er að vitna í þetta rannsóknarit, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Hún getur einnig numið land og breiðst yfir algróin svæði með lágvöxnum mólendisgróðri þar sem hún gerbreytir gróðurfari.`` Ég hvet til þess að í slíkri umræðu sé notuð varúðarnálgun og tekið mið af þeim rannsóknum sem við eigum nú þegar í landinu og stefnan sé mörkuð með tilliti til þeirra niðurstaðna sem vísindamenn okkar hafa komið af stað.

Herra forseti. Varðandi þær rannsóknir sem hv. þm. nefnir vil ég geta þess að í þeim breiðum þar sem lúpína hefur numið land er sennilega hvergi betra að planta m.a. skógi. Þar sem menn planta trjám --- það þekkir hæstv. landbrh. --- verður skógur. Við væntum að svo verði.

Við viljum líka velja hvað við viljum fá.

Herra forseti. Vegna síðustu orða sem féllu í sal þessum. Talað var um skóg. Þar sem tré koma saman er skógur, hefur verið sagt, og er það rétt.

Þrjú tré eða meira?

Eigi veit ég gjörla hvenær hægt er að skilgreina skóg, hversu mörg tré þurfa að vera fyrir hendi til að skógur sé, en það er misjafnlega skoðað eftir því í hvaða landi talað er. Hér er komið fram frv. til laga um landgræðslu og er það vel að fram komi nýtt frv. um landgræðslu sem tekur á og kemur með ýmsar greinar sem hefur ekki verið fjallað um í þeim lögum sem gilda nú um þessi mál. Ég tek undir þau orð sem hafa fallið í sambandi við 3. gr., herra forseti, þar sem talað er um yfirstjórn landgræðslumála. Spyrja má hvort ekki fari vel á því að það sé ákveðin stjórn Landgræðslunnar, það sé ákveðinn hópur manna sem móti og leggi fram tillögur um aðgerðir, stefnu og tillögur um fjárhag og annað hjá Landgræðslunni. Einnig vakna spurningar um hvort nauðsynlegt sé, eins og spurt var um áðan og velt upp, að landgræðslustjóri þurfi endilega að hafa háskólapróf í landgræðslu. Þessu má velta fyrir sér. Geta líffræðingar ekki alveg eins orðið góðir landgræðslustjórar eða ...

Prestar?

Prestar, segir hæstv. landbrh., og er ég nú sannfærður um að margir þeirra mundu nýtast vel í það að vera landgræðslustjórar, enda var einn frægasti landgræðslumaður Íslandssögunnar prestur, Björn í Sauðlauksdal, sem fyrstur manna ræktaði kartöflur, og veit ég ekki betur en Landgræðslan sé einmitt með starfsemi þar sem þessi ágæti klerkur var og væri kannski einmitt ágætt að hæstv. landbrh. kæmi með tillögu um að í það minnsta væri í þessum lögum ákvæði um að aðrir en háskólamenntaðir menn í landgræðslu ...

Og prestar þá.

Já, fyrst gripið er svona fram í, að það væru þá háskólamenntaðir menn í landgræðslu eða guðfræðingar. Svona er nú talað. En ég vek athygli á því hvort þurfi að vera skilyrði að háskólamenntun í landgræðslu þurfi til að vera landgræðslustjóri. Hér er líka talað um verkefni sveitarfélaganna og að sveitarfélög skuli stuðla að landgræðslu, og er það vel. Í mörgum sveitarfélögum er einmitt mikil vakning um landgræðslu og meðvitund um að nauðsynlegt sé að klæða landið gróðri sem mest. Í 6. gr. er gert ráð fyrir landgræðsluáætlun. Hér segir: ,,Landgræðslan skal í samráði við landbúnaðarráðherra ...`` Hér er þá samkvæmt 3. gr. frv. væntanlega átt við landgræðslustjóra. Eða hvað er annars átt við með Landgræðslunni? Er það kannski starfsfólkið í Landgræðslunni eða landgræðslustjórinn sjálfur og landbrh.? Hér kemur einmitt spurningin um hvort rétt sé að hafa sérstaka stjórn Landgræðslunnar þar sem fleiri koma saman og ræða um þessi mál. Ég tel mjög gott að landgræðsluáætlanir skuli vera gerðar til 12 ára í senn, og er vel að menn hugi að framtíðinni enda tekur það gróðurinn meira en bara eitt ár að festa rætur og eflast. Þær vangaveltur sem hafa einnig komið fram í sambandi við Landgræðsluna og Skógræktina hlutu að vakna. Hv. landbn. hlýtur að fjalla um það þegar hún tekur þessi mál fyrir hvernig tengsl Landgræðslunnar og Skógræktarinnar eiga að vera. Í sambandi við landgræðsluáætlanir gætu t.d. Landgræðslan og landbrh. gert tillögu um landgræðslu á ákveðnum svæðum þar sem um skógrækt yrði að ræða. Skógræktin er með skjólbelti --- verður Landgræðslan það líka? Stofnanirnar skarast á ákveðnum sviðum, og spurningar vakna eins og ég segi, herra forseti, um það hvort við ættum ekki að taka skörunina til umfjöllunar eins og vikið var að í ágætri ræðu hv. þm. Sigríðar Jóhannesdóttur áðan. Talað er um héraðsáætlanir í 7. gr. um landgræðslu. Það er gott að sveitarstjórnir hafi áætlanir um hvernig gróðurfar skuli vera í byggðum þeirra og að fólk almennt í byggðum landsins hafi líka um það að segja í gegnum sveitarstjórnir sínar hvernig gróðurfari fólk vill beita sér fyrir, hvort ekki þurfi að bæta einhvers staðar eða laga til. Fjallað hefur verið um erlendar jurtir. Auðvitað er svo sem hægt að segja að allar jurtir séu erlendar í vissum skilningi. Einu sinni var landið algjörlega ógróið og gróðurinn verður náttúrulega til upphaflega með --- ja, foki væntanlega og fuglar bera með sér fræ. Síðan hafa menn náttúrlega gert það síðar. En það þarf að gæta þess að einkenni landsins, íslenskrar náttúru, fái að njóta sín sem allra best og mest og að menn fari ekki offari í að gróðursetja á kostnað viðkvæmra íslenskra jurta sem hafa verið hér um aldir. Þetta þarf allt að hafa í huga í þessum áætlunum. Þá er í frv. fjallað um ábyrgð á landnýtingu, ofbeit hefur nokkuð verið nefnd og ágangur hrossa í beitarlönd og að sums staðar séu allt of mörg hross sett á sum svæði þar sem þau valda skemmdum á gróðri og jafnvel landinu. Fleiri hafa eyðilagt gróðurinn hér en dýrin. Við höfum séð sár í landinu eftir þá sem kunna ekki að aka á réttum stöðum, aka á jeppum og stórum farartækjum, spæna jafnvel upp viðkvæman gróður og setja í landið sár sem tekur fleiri áratugi að laga, jafnvel aldir segja sumir. Það er því ágætt að ákvæði séu um þetta og líka talað um ábyrgð. Ég vona að þetta verði til þess að fólk vakni betur til vitundar um að ganga vel um landið. Ég tel gott að menn geri það. Síðan er rætt um viðbrögð við þessu, að sveitarstjórnir komi að ef menn hafa verið með skemmdir, og einnig að Landgræðslan komi þar inn í. Eins og þetta kemur mér fyrir sjónir, herra forseti, verður gífurlega mikill kostnaður ef farið verður alveg eftir þessum lögum. Þá vakna spurningar um hvað hæstv. landbrh. sér fyrir sér að þurfi að auka framlög mikið til landgræðslunnar í þessu sambandi. Enn fremur vakna spurningar í sambandi við rannsóknir á gróðri, hvort ekki þurfi að auka þær til muna undir skipulagi landgræðslumála. Eins og ég segi erum við að tala um landið okkar og gróðurinn, gróðurvernd og uppgræðslu og það er gott. Jafnframt vakna hugrenningatengsl við gróður sjávarins og hvernig gengið er um hafið, um botn hafsins. Munum við einhvern tíma í framtíðinni sjá lög um það, herra forseti, að ákveðin svæði hafsbotnsins verði algjörlega friðuð? Er hægt að hugsa sér í framtíðinni að ákveðin svæði í landhelgi okkar verði hreinlega þjóðgarðar sjávarins? Ekki held ég að það sé óhugsandi, að við eigum eftir að sjá svoleiðis í framtíðinni þar sem veiðarfæri eru orðin stórvirkari. Hef ég heyrt marga ræða, herra forseti, um að jafnvel snurvoð sem margir gagnrýndu áður fyrr sé orðin mjög eyðileggjandi fyrir gróður á hafsbotnum. Það er reyndar ekki til umræðu hér en hugsanir um það hljóta að vakna því að gróður í landhelgi okkar og örfáa metra frá landsteinum er náttúrlega mikilvægur í lífríki okkar og gegnir hlutverki eins og annar gróður. En ég býst við því, herra forseti, að þegar þetta frv. kemur til umfjöllunar landbn., sem ég reikna með að þingið vísi því til, verði rætt um það sem nefnt hefur verið, bæði úr mínum munni og annarra hér, og margt fleira.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu að miklu ráði en mig langar að koma aðeins inn á nokkur atriði. Í fyrsta lagi tek ég undir það sem ýmsir ræðumenn hafa sagt, að Landgræðslan er hin merkasta stofnun og hún og forverar hennar hafa unnið mikið starf. Íslendingar voru snemma minntir á mikilvægi þess að stöðva eyðingaröflin. Segja má að vakningin í sambandi við endurheimt gróðurlands og heftingu sandfoks og jarðvegseyðingar hafi verið tengd sjálfstæðisbaráttunni í landinu og uppbyggingu innlendrar stjórnsýslu. Um næstsíðustu aldamót og áratugina í kringum þau stóð líka þannig á að menn voru heldur óþyrmilega minntir á það í allmörgum héruðum landsins að landkostirnir, gróðurlandið, voru ekki endilega óforgengileg auðlind. Þá hafði verið kalt í ári og kuldatímabil gengið yfir landið, lítil ísöld má segja, og það er enginn vafi á að það markaði hina miklu eyðingu og framrás eyðimerkurinnar. Sandbyljir geisuðu, bæði í uppsveitum Suðurlands, á Rangárvöllum, og á Hólsfjöllum upp af Öxarfirði og víðar enda horfði til landauðnar í heilum sveitum. Góðar bújarðir urðu óbyggilegar á þessum árum, allmargar bújarðir á Rangárvöllum eins og hv. þm. Drífa Hjartardóttir kom inn á, og svipaða sögu mætti segja af ákveðnum svæðum norðan og norðaustan lands. Þannig varð t.d. að flytja stórbýlið Grímsstaði á Fjöllum, eða bæjarhúsin þar, upp úr næstsíðustu aldamótum vegna þess að sandurinn sem sótti að bænum úr suðvestri var kominn inn fyrir túngarðinn. Bæjarhúsin voru flutt nokkra kílómetra norðar í landið, norðar og lægra, niður á sterkara gróðurlendi á votlendissvæðum sem þar var. Og fram á síðustu ár hefur mátt sjá hluta af tæftum gamla Grímsstaðabæjarins á háum rofabörðum suður af núverandi bæ. Þess vegna var engin tilviljun að menn tóku snemma við sér á Íslandi, og strax á fyrstu áratugum 20. aldar, síðustu aldar, hófust skipulegar tilraunir til að hefta eyðinguna. Ekki síst tóku menn til hendi á Rangárvöllum sem síðan hafa hýst höfuðstöðvar Sandgræðslunnar og seinna Landgræðslunnar. Þetta var um söguna, herra forseti. Nú ætla ég aðeins að víkja að tvennu sem hefur verið gert að umtalsefni og lýtur að skipulagi þessara mála. Annars vegar er spurningin hvort landgræðslustjóri skuli hafa háskólamenntun í landgræðslu. Ég verð að segja að einustu rökin sem ég hef heyrt virkilega góð gegn því eru að slík krafa kunni að koma í veg fyrir að velmeinandi guðfræðingar geti gegnt þessu starfi. Það er að sönnu rétt að þeir gætu örugglega verið hinir nýtustu framkvæmdastjórar á þessu sviði en ég sé ekkert að því að hafa þetta svona. Það er auðvitað pólitísk ákvörðun hvort menn vilja binda starfið við þessa menntun en það er vel þekkt í lögum að tryggja ákveðnar fagkröfur, og nefna má mýmörg dæmi þess að það auðveldi mönnum valið að umsækjendur þurfi að uppfylla fyrirframtilteknar fagkröfur, menntunarkröfur, til þess að koma til greina í slík störf. Auðvitað þýðir það ekki að menn úr öðrum áttum gætu ekki reynst gagnlegir stjórnendur á þessu sviði. En þetta er ákveðin viðmiðun sem er þó þarna að hafa. Við skulum ekki gleyma því að svona hefur oft reynst ágætlega til þess að koma í veg fyrir að flokksskírteini ráði meiru en menntun og fagleg hæfni, að menn séu í sama flokki og sá ráðherra sem í hlut á hverju sinni eða jafnvel bræður hans. Sumir ráðherrar eiga marga bræður eða flokksbræður.

Fjölgandi flokksbræður.

Það sveiflast nú upp og niður. Það er ekkert leyndarmál hygg ég að menn hafa líka oft séð í þessu þá kosti að þetta tryggi að ákveðnar faglegar kröfur séu í öllu falli uppfylltar. Hitt er um stjórn eða ekki stjórn yfir Landgræðslunni. Ég verð að segja eins og er að yfir Landgræðslunni sem hreinni ríkisstofnun sé ég ekki endilega ástæðu til að hafa stjórn, ef um er að ræða venjulega, hreina og beina ríkisstofnun sem er þá undir viðkomandi ráðherra og lýtur þeim leikreglum. Auðvitað kemur vel til greina að svona stofnun hafi stjórn enda sé þá hlutverk hennar skilgreint. Ég velti hins vegar frekar fyrir mér hvort ekki væri ástæða til þess að á vegum ríkisins starfaði einhvers konar landverndar- eða landnýtingarráð, jafnvel skógræktar- og landverndarráð sem hefði stefnumótandi hlutverki að gegna og væri sjálfstætt og væri ekki stjórn í venjulegum skilningi, hvorki fyrir Skógræktinni né Landgræðslunni, væri ekki með puttana í daglegum rekstri þessara opinberu stofnana sem eiga að mínu mati alveg eins að vera hreinar ríkisstofnanir og starfa sem slíkar þar sem yfirmaður heyrir beint undir ráðherra, er skipaður af honum og um er að ræða venjubundinn ríkisrekstur. Ég sæi hins vegar ýmsa kosti við að landgræðslu- og skógræktaráætlanir, hvort sem þær tækju til landsins í heild eða einstakra héraða, væru unnar af eða mótaðar í samráði við einhvers konar stefnumótandi ráð sem hefði yfirsýn yfir þennan málaflokk og gæti verið stjórnvöldum til ráðuneytis og komið að stefumótun til lengri tíma á þessu sviði. Þar með væru líka með vissum hætti tryggð stefnumótandi tengsl þessara systurstofnana sem Skógræktin og Landgræðslan eru. Auðvitað er sú umræða eðlilega uppi hvort ekki væri heppilegt að sameina þessar stofnanir. Það eru rök bæði með því og á móti. Þetta eru systurstofnanir. Þær þurfa að sjálfsögðu að vinna saman og ég sé engin sérstök vandkvæði á því að þær geri það þó að þær séu að lögum stjórnskipulega sjálfstæðar, heyri báðar undir sama ráðuneyti og sama ráðherra og hafi tveimur aðgreindum og aðskildum verkefnum að gegna. Síðan vil ég aðeins víkja að einu atriði í efni frv. og það er það sem mér finnst kannski helst vanta á í þessa löggjöf þó að ég viðurkenni að það er ekki einfalt endilega þar um að búa. Það er að í samræmi við þá skipan mála að Landgræðslan og Skógræktin heyri undir landbrn. en ekki umhvrn. sem auðvitað eru líka rök fyrir, finnst mér að það skorti á tenginguna, ef niðurstaðan er sú að þetta skuli áfram tilheyra landbrn. skorti á tenginguna við landbúnaðinn í lögunum um þessar stofnanir. Helstu rökin í mínum huga fyrir því að Landgræðslan tilheyri landbrn. en ekki umhvrn., sem auðvitað kæmi einnig mjög vel til greina, eru tengslin við landbúnaðinn, þ.e. að menn séu með uppgræðslustarf sem sé skylt hlutverki bóndans sem græðara og að verið sé að auka landgæðin með nýtingu í þágu búskapar m.a. í huga. Þetta eru alveg gild rök. Einu enn má bæta við og það er auðvitað þáttur bænda í landgræðslustörfunum og uppgræðslunni og hlutur bænda sem landgræðslumanna, vörslumanna og vaktmanna landsins. En hvar sér þess þá stað í lögunum? Ætti það þá ekki að vera hér? Ég segi hiklaust jú. Mér finnst það veikleiki á þessu frv. og því hefði ég átt von á í ljósi þróunarinnar eins og hún hefur verið undanfarin ár, að bændur hafa verið að stórauka þátttöku sína í landgræðslu og hlutverk sitt á því sviði í samstarfi við hið opinbera, að það væri búið um það með afdráttarlausari hætti í lögunum en þarna er gert. Í reynd held ég að orðið bóndi eða bændur komi aðeins fyrir á einum einasta stað í þessu frv. og það er í 9. gr. þar sem fjallað er um möguleg samstarfsverkefni Landgræðslunnar við aðra aðila. Þar er sagt, með leyfi forseta: ,,Landgræðslunni er heimilt að taka þátt í og styðja landgræðsluframkvæmdir eða -verkefni sem eru á ábyrgð bænda eða annarra einstaklinga, landgræðslufélaga, sveitarfélaga, fyrirtækja eða annarra.`` Þarna kemur orðið fyrir. En ég sé það eiginlega ekki annars staðar. Mér hefði fundist að það ættu beinlínis að vera greinar eða kafli um þátt bænda og ábúenda á jörðum í landgræðslustarfinu, verktöku þeirra fyrir hið opinbera og að það beri tvímælalaust að stefna að því að stórauka þennan þátt. Herra forseti. Sömuleiðis er að mínu mati veikleiki í þessu fyrirkomulagi hjá okkur, þessu kerfi hjá okkur og þessu lagafrv. þar með að hina efnislegu tengingu við landbúnaðinn vantar, við búskapinn, við nytjarnar og við landbúnaðarstefnuna á hverjum tíma. Tökum sem dæmi nýjasta búvörusamninginn og gæðakerfið sem þar á að innleiða. Það er heldur betur mál sem varðar landnýtingarstefnuna og kemur inn á viðfangsefni og svið landgræðslunnar. En um það er ekki búið á einn eða neinn hátt hvert sé þá hlutverk bændanna og hvernig landbúnaðarstefnan og búskaparhættirnir koma inn í þetta. Hvað með t.d. stefnumótun hvað varðar samþjöppun búvöruframleiðslunnar í landinu? Það er hlutur sem á lóðbeint heima í stefnumótun á sviði landnýtingar, landgræðslu og landverndar, heldur betur. Tökum bara sauðfjárræktina sérstaklega. Það skiptir máli upp á landnýtingarsjónarmið heldur en ekki hvaða stefna er þar keyrð. Þarna þyrfti að koma við frekari samþættingu en orðið er, tryggja t.d. þó ekki væri annað en eitthvert lögbundið samráð um þessa hluti þannig að landgræðslan væri fyrir sitt leyti virkari þátttakandi í og meira ráðgefandi í sambandi við áherslur þegar lagðar eru línur fyrir þróun búgreinanna, sérstaklega þeirra sem nýta landið beint eins og sauðfjárrækt, hrossarækt og auðvitað aðrar beitargreinar og öfugt, að stefnan á þessum sviðum væri felld einhvern inn í eða samþætt við áherslur í landnýtingar- og landgræðslumálum. Þetta fyndist mér a.m.k. mega hugleiða og skoða. Ég viðurkenni alveg að það er ekki einfalt mál að búa um þetta. En það er svolítið tómlegt að lesa í gegnum nýtt frv. til laga um landgræðslu og á þessa hluti er ekki minnst. Orðið bændur kemur einu sinni fyrir í frv., ef ég hef lesið rétt, og í raun er ekkert minnst á vægi stefnunnar í landbúnaðarmálum og áherslur af þessu tagi, spurningu um t.d. samþjöppun versus að dreifa beitarálaginu. Og ef við ætlum að gera það má ekki reka bara blinda stefnu sem miðar að því að fækka búunum og stækka þau og þjappa framleiðslunni saman á færri bletti. Því fylgja ókostir í landnýtingartilliti. Það er enginn vafi á því. Herra forseti. Það er auðvitað fjölmargt fleira sem m.a. hv. 17. þm. Reykv. kom inn á. Ég tek undir að þetta frv. á fullt erindi til umhvn. og það væri held ég heppilegt að umhvn. sæi um að lesa þetta í samhengi við þá hluti sem hafa verið að koma til sögunnar í formi alþjóðasamninga, fara yfir t.d. hluti eins og varúðarreglur Ríó-samningsins, skilgreiningu hugtaka, sjálfbæra þróun og annað því um líkt, líffræðilegan fjölbreytileika og fleira þar fram eftir götunum. Herra forseti. Ég held að það sé enginn ágreiningur í landinu um hlutverk Landgræðslunnar hvað varðar það að hefta landeyðingu, jarðvegseyðingu, gróðureyðingu, stöðva hana og snúa í þeim efnum vörn í sókn. Það er miklu frekar að deildar meiningar verði uppi þegar kemur að því hvert sé svo markmiðið. Hvað með uppgræðsluna sjálfa, að hverju á hún að stefna, hvaða viðmið eiga menn að setja sér í þeim efnum? Er það að klæða landið skógi þannig að gamla setningin fallega úr Landnámabók verði að lokum sönn á ný, að landið verði viði vaxið frá fjöru til fjalls? Eða er það kannski eftir atvikum að tryggja að gróðursamfélagið þróist á eigin forsendum? Er það endilega að bera áburð og sá fræjum út um allar trissur eða er það að tryggja að gróðursamfélagið eins og það er í dag komist í jafnvægi og geti þróast á sjálfstæðum forsendum? Hvað er átt við með hugtökunum ,,uppgræðsla`` í 11. tölul. og ,,vistheimt`` í 13. tölul. 2. gr.? Þetta mætti gjarnan fara yfir og útfæra betur. Eru menn þá t.d. komnir niður á það í hvaða mæli þeir vilja stunda uppgræðslu sem eins og þarna segir er framkvæmdir í þeim tilgangi að auka gróðurþekju? En hvaða gróðurþekju? Er það hin náttúrlega sem samrýmist ákvæðum 13. tölul. um vistheimt sem snýr að endurmyndun horfinna náttúrlegra vistkerfa? Hvað eru náttúrleg vistkerfi í þessu? Er það innlent gróðursamfélag? Eru það grös, lyng, birki, fjalldrapi eða er það sitkagreni og lúpína? Þetta eru spurningar sem eiga fullt erindi inn í þessa umræðu. Þá get ég ekki annað en látið það eftir mér, herra forseti, aðeins að koma inn á erlendar tegundir, lúpínuna og aðrar slíkar. Mér finnst menn stundum lenda alveg öfganna á milli í umræðum um þau mál. Lúpína og aðrar níturbindandi tegundir eins og elri eða ölur, smári þess vegna og fleiri slíkar eru auðvitað mjög góðar til síns brúks. Þær auka jarðveginn og þær geta búið í haginn fyrir annan gróður. En þær eiga ekki endilega alls staðar heima. Það er þannig með íslenskan jarðveg að hann er magur og við getum haft á gróðurþekju á landi sem er þannig að lúpínan leggur hana undir sig eins og að drekka vatn. Það er t.d. þannig að á rýrum þurrlendisjarðvegi víkur lúpínan ekki skapaðan hlut. Hún veður yfir lyng, berjalyng og fjalldrapa ef jarðvegurinn er magur undir og jafnágæt og hún getur verið á melum og söndum á Suðurlandi þá á hún að mínu mati jafnilla heima í þurrlendisjarðvegi sem kannski er gróinn. Vandinn við að flytja erlendar tegundir, hvort heldur eru plöntur eða dýr, inn í framandi vistkerfi er sá að hegðun þeirra er ekki alltaf fyrirsjáanleg og það er áhættan sem menn taka ef þeir koma með framandi gest og skella honum inn í lífríki sem hefur þróast á tilteknum forsendum í um þúsundir ára að við breyttar aðstæður, annað hitastig, annað rakastig, annan jarðveg er hegðun hins erlenda gests ekki endilega fyrirsjáanleg. Þetta hafa menn lært af biturri reynslu víða annars staðar. Engar þjóðir hafa jafnmikla reynslu af þessu og sumpart slæma og þjóðir Nýja heimsins svokallaða, Ástralíu og Nýja-Sjálands því þar voru fluttar inn bæði dýrategundir og plöntur í mjög framandi og einangruð lífkerfi sem þróast höfðu um áratugþúsundaskeið án mikillar snertingar við umhverfið. Ástralir eiga sínar sögur af kanínuplágum og öðrum slíku. Nýsjálendingar fluttu inn frá Skotlandi limgerði, runna, þyrnirunna sem þar var prúður og er. Í hinu svala loftslagi Skotlands er þyrnirunninn ,,gorse`` mjög prúður. Þetta er svona huggulegur runni í hallargörðum í Skotlandi sem menn klippa til og dreifir hann sér lítið. En hvað gerist þegar þessi tegund kemur í hið raka hlýja Nýja-Sjáland, land hins langa hvíta skýs? Þá gengur allt af göflunum af því að við framandi og hagstæðari vaxtarskilyrði héldu þessari plöntu engin bönd og hún veður yfir gróðurlendi, beitarland og akra Nýja-Sjálands og er einn versti skaðvaldurinn í nýsjálenskum landbúnaði í dag. Það kostar stórfé með eitrun og öðrum aðgerðum að halda niðri þessari plöntu sem gerir engum nokkurt mein í Skotlandi. Þetta verða menn að hafa í huga. Lúpínan er alveg ágætt dæmi um þetta. Hitastigið og rakastigið og jarðvegurinn á Íslandi er annar en á mörgum þeim svæðum í Alaska þar sem ein og ein lúpína vex á stangli prúð og pen. Þetta er náttúrlega það sem hefur sýnt sig. Þess vegna þarf að fara varlega þegar menn flytja inn framandi gesti í sitt lífríki. Við Íslendingar höfum verið glannalegir í þessum efnum hingað til. Sem betur fer held ég að meðvitund manna að þessu leyti sé að aukast. Ég spái því að að lokum muni menn hafa gott af umræðunni um lúpínuna og stundum hinni tilfinningaþrungnu deilu með henni og móti sem ég hef aldrei getað tekið þátt í því að ég sé bæði kost og löst í því máli og hef séð augljósa kosti lúpínunnar eins og fleiri níturbindandi tegunda til uppgræðslu á svæðum þar sem það á við. En hættur eru augljóslega því samfara að koma með svona framandi gest inn í lífríkið. Hann getur orðið of frekur til fjárins og ræðumaður er einn af þeim sem eyða ófáum klukkustundum á sumri hverju í að slá lúpínu þar sem hún á ekki heima. Að lokum minni ég á að svo góð sem lúpínan er er það gamli góði íslenski melurinn sem einn stoppar ægisandinn þar sem hann er á fullri ferð.

Herra forseti. Í niðurlagi ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar var dregin upp frekar neikvæð mynd af því hvernig gróður getur haft áhrif og skildist mér að hann væri að tala um ákveðnar stefnur í gróðurrækt í tengslum við það hvernig eigi að græða land sem ekki er gróður á, með hvaða gróðri í sambandi við endurheimtuna. Umræðan um hvaða skilyrði landgræðslustjóri á að uppfylla kemur einmitt inn á þetta. Menn mennta sig til landgræðslu og þá geta þeir aðhyllst ákveðna skóla eða stefnur. Spurning er hvort það geti jafnvel orðið varasamt og til skaða. Segjum að maður sem aðhyllist einhvern mjög strangan skóla í eina eða aðra áttina yrði ráðinn landgræðslustjóri. Við vitum að stjórnunarsvið landgræðslustjóra hlýtur að vera mjög víðfeðmt. Það krefðist mjög mikilla samskipta við fjöldann allan af fólki um allt land ef frv. næði fram að ganga. Ég vil spyrja hvort hv. þm. sé alfarið þeirrar skoðunar að það verði bara að vera menntaður maður í landgræðslu. Þetta með að draga guðfræðinginn inn í var náttúrlega bara út frá sögunni um Björn í Sauðlauksdal. Auðvitað á ekki að vera með útúrsnúninga í sambandi við þetta.

Herra forseti. Ég tel að þetta eigi ekki að vera okkur að misklíðarefni. Öll viljum við heiðra minningu Björns í Sauðlauksdal og fleiri góðir prestar hafa verið miklir landbótarmenn og landræktarmenn. Prestarnir höfðu víða forustu um það í sínum sveitum að bera upplýsinguna þangað inn og standa fyrir umbótum, t.d. framræslu, áveitum og öðru slíku, enda var það þannig á þeim dögum sem hv. ræðumaður Karl V. Matthíasson kannski saknar að prestarnir voru helstu héraðshöfðingjarnir. Þá höfðu þeir þegar vel tókst til ákveðið frumkvæði í framfaramálum eins og gengur. Um uppgræðsluna og að ég hefði dregið upp neikvæða mynd þá kannast ég ekki við það og vil alls ekki sitja undir því. Ég tel þvert á móti að landgræðslan sé áfram gríðarlega mikilvægt verkefni. Ég sé fyrir mér að mikil áhersla verði á komandi árum lögð á t.d. endurheimt gróðurs og landgæða á láglendissvæðum. Ég tel og hef lengi talið að melar og sandar á láglendi eða sem liggja lægra yfir sjó og þar sem skilyrði eru betri ættu að vera forgangsverkefni númer tvö þegar eyðingin hefur verið stöðvuð því að þar er til mikils að vinna að endurheimta og auka beitarland og hlífa þar með öðru gróðurlendi sem kannski er undir of miklu álagi sem stendur. Að lokum varðandi fagkröfur til ráðningar landgræðslustjóra þá viðurkenni ég að vísu að það að taka sérstaklega fram að um háskólamenntun í landgræðslu skuli vera að ræða virkar nokkuð þröngt. Ég hefði alveg getað séð fyrir mér að þarna væri t.d. sagt ,,háskólamenntun á sviði náttúruvísinda`` því að þarna gæti komið til vistfræðingur, líffræðingur eða grasafræðingur. Það er kannski svolítið þröngt að binda þetta bara við landgræðslu. Ég spyr nú: Er sú skilgreining alveg klár? Hvað er háskólanám nákvæmlega í landgræðslu?

Herra forseti. Ég tek undir þessi orð hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Ég var einmitt að leita eftir að það kæmi fram að við horfðum á þetta embætti með opnari huga en bara að þetta væri maður með háskólamenntun í landgræðslu. Svo má líka segja að það gæti verið að einhverjir menn hafi aflað sér menntunar á þessu sviði og viðurkenningar þó að þeir hafi ekki endilega farið í háskóla. Til eru líka menntaðir skógfræðingar og má spyrja hvort þeir gætu ekki alveg eins passað í þetta. Eins og frv. kemur fyrir er nokkuð ljóst að landgræðslustjóri er meira embætti stjórnsýslu og umsýslu um allt land og ég á erfitt með að sjá fyrir mér að landgræðslustjóri muni sitja á sínum kontór og strika út í landakorti hvernig gróðurfar skuli vera á hinum og þessum stöðum. Það verða aðrir sem gera það og er það sjálfsagt svoleiðis í dag.  Að lokum vil ég taka fram að með orðum mínum hef ég alls ekki verið að kasta rýrð á núverandi landgræðslustjóra, alls ekki.

Herra forseti. Ég held að enginn hafi skilið það svo að þessi umræða tengdist á nokkurn hátt núverandi landgræðslustjóra, enda er hann kunnur atorkumaður á sínu sviði sem ekkert hefur verið nema gott um að segja. Hann og fleiri góðir fyrrverandi og núverandi starfsmenn á þeim bæ eru upp til hópa hugsjónafólk sem hefur unnið mikið starf. En þetta fólk hefur auðvitað ekki verið eitt í verkum. Við skulum ekki gleyma því að grettistökum hefur verið lyft í bæði skógrækt og landgræðslu á Íslandi með tilstuðlan áhugamannasamtaka, einstaklinga, hópa og samtaka og drjúgur hluti af fjármunum og reyndar hreinlega starfsorku á þessu sviði hefur lengi vel verið lagður til í sjálfboðavinnu. Það er góð staðreynd sem sýnir tilfinningar þjóðarinnar til landsins. Varðandi fagkröfurnar dettur mér í hug, án þess að ég ætli að fara að gera um það einhverja formlega brtt., að hv. landbn. gæti velt því fyrir sér hvort þarna færi kannski betur að segja að landgræðslustjóri skuli hafa háskólamenntun á sviði búvísinda eða náttúrufræða. Þá væri það haft opið og orðið tiltölulega vítt svið. Undir það fellur að sjálfsögðu sérstök fagmenntun í landgræðslufræðum, mikil ósköp, en það breikkar þetta út þannig að búfræðikandídatar og líffræðingar og grasafræðingar gætu komið þarna til greina.

Og jarðfræðingar?

Jarðfræðingar gætu jafnvel haft vit á þessu. Alla vega þar sem plönturnar sitja fastar, þeir hafa eitthvað um það mál að segja. Þeir vita sitthvað um efnafræði jarðvegsins o.s.frv. Síðan endurtek ég að ég teldi fróðlegt að nefndin fari yfir það hvort kannski ætti frekar að horfa á að til yrði einhvers konar skógræktar- og landverndarráð sem gæti samanstaðið af fulltrúum úr ýmsum áttum, frá bændum, frá náttúruverndarsamtökum og fleiri slíkum aðilum. Það væri þá stefnumótandi og ráðgefandi batterí.

Herra forseti. Ég fagna því að frv. til laga um landgræðslu skuli vera lagt fram. Mikil samstaða er í landinu um landgræðslumál og endurheimt landgæða og það er mjög nauðsynlegt að til séu um þau heildarlög. Tengslin við landbúnaðinn eru afar mikilvæg og samstarf við bændur. Nefnt hefur verið hér fyrr í dag samstarfsverkefnið ,,Bændur græða landið`` og ég tel að 9. gr. taki alveg á því máli. Varðandi 3. gr. um yfirstjórn landgræðslumála þykir mér sjálfsagt að landbn. skoði hvort það sé ekki heldur þröngt að landgræðslustjóri skuli hafa háskólamenntun í landgræðslu og hvort ekki þurfi að líta á það betur. Ég mundi vilja spyrja hæstv. landbrh. um nokkur atriði. Þau eru í 10., 11. og 12. gr. frv. Þar eru samningar um friðun lands. Þá spyr ég: Ef landeigandi fer fram á það við Landgræðsluna að hefja uppgræðslu á landinu, missir hann þá eignarrétt sinn á landinu? Í 10. gr. frv. stendur, með leyfi forseta: ,,Landgræðslunni er heimilt að taka landsvæði til uppgræðslu, friðunar eða annarra landgræðsluframkvæmda þegar það samrýmist tilgangi laga þessara.`` Síðar í greininni segir: ,,Samningar um friðun lands skulu ávallt vera skriflegir og þeim skal þinglýst. Í samningunum, sem kveða á um umráð Landgræðslunnar yfir viðkomandi svæði, skulu tilgreind skilyrði fyrir því að fyrri umráðahafi fái landið afhent að nýju.`` Í 11. gr. stendur: ,,Afhending og sala landgræðslusvæða. Þegar land sem Landgræðslan hefur umráð yfir er svo vel gróið að mati stofnunarinnar að eigi er ástæða til frekari aðgerða af hendi Landgræðslunnar er heimilt að afhenda landið til nytja.`` Svo er getið um skilyrði um meðferð og nýtingu sem mér finnst alveg sjálfsögð. Svo kemur í 12. gr.: ,,Eigandi jarðar á forkaupsrétt að landgræðslusvæði sem selt er hafi það svæði verið hluti af viðkomandi jörð áður en Landgræðslan fékk umráð yfir svæðinu.`` Er það virkilega þannig --- ég get ekki lesið annað út úr þessum frv. --- að í raun sé verið að taka land eignarnámi með því að hefja á því landgræðslu? Ef svo er þá þykir mér það ekki nógu gott. Svo hef ég miklar efasemdir um IV. kaflann, Ýmis ákvæði, þ.e. hvað varðar dagsektir. Ég undrast dálítið hversu mikið er orðið um dagsektir, fangelsisvist og annað þess háttar í lagasmíði ef menn uppfylla ekki ákvæði í lögum. Það er spurning hvort þetta eigi ekki frekar að vera í almennum hegningarlögum en sérstökum lögum eins og um landgræðslu. Í 26. gr. segir: ,,Landgræðslunni er heimilt að beita dagsektum í því skyni að knýja umráðahafa lands til að gera ráðstafanir sem honum ber skylda til að mati Landgræðslunnar samkvæmt lögum þessum eða til að láta af atferli sem Landgræðslan telur andstætt lögunum. Dagsektir geta numið frá 5.000--25.000 kr. á dag. Dagsektir samkvæmt þessari grein má innheimta með aðför, sbr. lög um aðför, nr. 90/1989, án undangengins dóms eða sáttar. Dagsektir skulu renna í ríkissjóð að frádregnum kostnaði við innheimtuna.`` 27. gr. er um eignarnám: ,,Landgræðslunni er heimilt að taka land eignarnámi ef stofnunin álítur það nauðsynlegt með hliðsjón af tilgangi laga þessara. Um framkvæmd eignarnámsins fer eftir lögum um framkvæmd eignarnáms, nr. 11/1973.`` Ég hefði aðeins viljað fá viðbrögð frá hæstv. ráðherra um þessar greinar. Að lokum vil ég lýsa ánægju minni með framlagningu þessa frv. Eins og ég sagði áðan tel ég mjög nauðsynlegt að til séu góð heildarlög um landgræðslu. Ég er mjög ánægð með að nú er það fastsett í lögum að höfuðstöðvar Landgræðslunnar skuli vera í Gunnarsholti á Rangárvöllum þar sem hún hefur haft starfsemi sína í nokkra áratugi.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka þá málefnalegu umræðu sem hér hefur farið fram um hið mikilvæga frv. sem hér er lagt fram til meðferðar þingsins. Auðvitað hafa ýmis atriði og athugasemdir komið upp í umræðunni. Mig langar að minnast á nokkur atriði. Hv. þm. hafa velt dálítið fyrir sér stjórn yfir Landgræðslunni og menntun landgræðslustjórans. Ég er þeirrar skoðunar, og tek undir með Sigurði Þórðarsyni ríkisendurskoðanda og um leið með fyrrv. landbrh. sem hér talaði, Steingrími J. Sigfússyni, að yfir fyrirtæki eins og Landgræðslunni ætti ekki að vera stjórn. Sigurður Þórðarson fór rækilega yfir það í dag að ábyrgðin ætti að vera hjá stofnuninni og í ráðuneytinu og óljóst væri um hvað stjórn gerði í slíkum fyrirtækjum. Þetta á kannski við um Landgræðsluna, Skógræktina og Vegagerðina. Í sjálfu sér þarf ég ekki að bæta neinu við það. Ég tel þetta eðlilega stjórnsýsluhætti miðað við daginn í dag og fannst sem Sigurður Þórðarson ríkisendurskoðandi staðfesti það í hádeginu. Síðan er það spurningin um menntun landgræðslustjórans. Það kann vel að vera að það eigi að vera víðtækara hugtak. Ég tek líka undir með Steingrími J. Sigfússyni varðandi það að menntun á þessu sviði sé nauðsynleg þó hún gæti verið víðtækari. Maður sem engan skilning hefði á þessum málum, væri t.d. bissnissmaður og harður karl, valinn til að reka svona fyrirtæki, hefði heldur engan skilning á aðalhlutverki þessa mikilvæga fyrirtækis í landinu. Hann gæti skaðað starfsemi þess. Ég held að maður með þessa menntun sé miklu líklegri til að leiða það áfram í farsæld og friði. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að eðlilegt sé að setja inn ákvæði um einhvers konar menntun á þessu sviði þó að vel megi, nefndin auðvitað skoðar það, orða það víðtækar. Það kann vel að vera. Síðan hafa menn minnst á sameiningu við skógrækt og skógræktarverkefni. Auðvitað er það eitthvað sem menn verða að meta. Þessar gömlu góðu stofnanir okkar og fyrirtæki, Landgræðsla ríkisins og Skógrækt ríkisins, eiga sér marga góða talsmenn í landinu og eru heilög fyrirtæki í hugum margra. Mönnum finnst að þessi fyrirtæki hafi staðið sig vel og eigi þess vegna að fá að vinna áfram sem nokkurs konar systkin í samfélagi samtímans, vinna mikið saman. En það er auðvitað mat þingsins hvernig það vill sjá þetta fyrir sér. Auðvitað er það svo í þessu, eins og svo mörgu öðru, að menn vinna sams konar verkefni. Menn eru að vinna að gæðum og endurheimt landsins, að sá til trés eða grasfræi. Þetta eru sams konar verkefni og sams konar vísindamenn og ráðgjafar sem koma að þessu á öllum sviðum. Menn þurfa því að meta hvort þessar stofnanir eigi að vera svona áfram. Ég hef sjálfur ekki viljað leggja út í neinn hanaslag um það atriði heldur varðveita farsæl störf þessara fyrirtækja áfram með þessum hætti um hríð alla vega, í hvoru fyrirtækinu um sig. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon telur að hér skorti tengingu við landbúnaðinn og að þáttur bænda þurfi að vera betur tilgreindur. Í sjálfu sér tel ég að þetta sé fullnægjandi í frv. Ég bið þó hv. landbn. að fara yfir það atriði. Hins vegar finnt mér að starfsemi Landgræðslunnar nú um langa hríð sanna að hún vinnur gríðarlega mikið með bændum. Ætli það séu ekki um 550 bændur, verktakar í samstarfi við Landgræðsluna sem taka þátt í ,,Bændur græða landið``. Landgræðslan hefur haft það fyrir reglu að fela fleiri og fleiri bændum stór verkefni fyrir sig og gera þá að vaktmönnum í náttúru landsins. Fyrir því hefur vel verið séð í störfum Landgræðslunnar fram að þessu og betur og betur með hverju árinu að mér finnst. Hins vegar er sjálfsagt að fara yfir hvort slíkt vanti inn í þetta frv. Hv. þm. Drífa Hjartardóttir ræðir um og gagnrýnir dagsektir. Ég held að þingheimur og þjóðin séu nokkuð sammála um að tæki verði að hafa til að taka á þeim sem níða land og fara illa með dýr. Næmasta líffæri mannsins er stundum sagt að sé veskið hans. Það er stundum eins og menn skilji ekki fyrr en þeir verða að borga fyrir afglöp sín. Þess vegna held ég að það sé mikilvægt að hægt sé að fylgja eftir, og ekki bara hlegið framan í menn, og heimilt að sekta menn með einhverjum hætti ef þeir brjóta lög landsins. Mér finnst það mjög heiðarlegt að það sjáist í þessum lögum --- þeir munu auðvitað skoða þessi lög sem fást við náttúruna o.s.frv. --- að löggjafinn geri ráð fyrir að sá sem brýtur þessi lög geti búist við að þurfa að borga fyrir mistök sín. Til að herða hann í að komast ekki upp með slíkt gagnast þessar sektir og geta verið dagsektir. Það væri óráð að taka þann kafla út úr þessu frv. Mér fannst greinarnar sem hv. þm. Drífa Hjartardóttir minntist á skýra sig nokkuð vel þegar menn lesa skilgreiningar á þeim, þ.e. á 9.--12. gr. Landgræðslan ætlar ekki að hirða eða stela af mönnum landi. En það getur vel verið að Landgræðslan, vinni hún fyrir einstaklinga, vilji fá umbun fyrir þau störf sín. Eða finnst mönnum það óeðlilegt? Segjum að ég væri bóndi og ætti land sem búið væri að níðast á og eyðileggja og Landgræðslan segði: Ég skal taka landið að mér í tíu ár og mundi skapa þar gríðarlegan gróður sem yrðu tekjur fyrir mig. Ætti ég ekki að borga eitthvað fyrir þann árangur þegar frá liði? Enda segir í 11. gr. að þegar landgræðslu er lokið af hálfu Landgræðslunnar sé almennt ekki ástæða til að stofnunin hafi lengur umráð yfir landgræðslusvæðinu. Í greininni er heimilað að afhenda slík svæði til nytja, t.d. með leigu eða sölu. Tekið er fram að í þess konar samningum skuli ávallt kveðið á um endurgjald, leigu, uppsetningu og viðhald girðinga, meðferð og nýtingu lands. Þetta er m.a. nauðsynlegt til að unnt sé að rifta leigusamningi ef leigutakinn spillir landinu með ofnýtingu og illri meðferð. Þinglýsa skal samningum um afhendingu lands. Til að fyrirbyggja að gróðri taki aftur að hnigna á því landsvæði sem Landgræðslan hefur haft umráð yfir en selur er heimilt að ráðstafa landinu með kvöðum um meðferð þess eða nýtingu. Landgræðslan skal mæla fyrir um slíkar kvaðir. Að sjálfsögðu skulu þær samrýmast tilgangi laganna. Í ágætum ræðum hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og Kolbrúnu Halldórsdóttur var síðan komið inn á alls konar sáttmála sem við höfum undirritað og umhvrn. kemur að að litlum hluta. Landgræðslan er auðvitað landbúnaðarmál þó að það sé viðurkennt að umhvrn. heldur þar um ákveðinn þátt. Ég mun ekki leggjast gegn því að landbn. sendi málin umhvn. og umhvn. fjalli um þann þátt sem snýr að henni. Það er bara þingsins að meta það o.s.frv. Ég hef farið yfir þá kafla sem hér hefur verið minnst á. Ég get tekið undir þá hugsun sem komið hefur fram hjá mönnum að þeir þurfi að skilgreina hvernig þeir ætli að nýta þetta land og til hvers menn ætlast. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að reyna að endurheimta landgæði. Við eigum að fara mjög varlega með innfluttar plöntur í náttúru Íslands. Menn hafa minnst á lúpínuna og ég tek undir að er ekki sama hvar hún er nýtt. Ég vil ekki sjá hana inni á öræfum þegar ég er þar á ferð. Sumir hafa farið mjög óvarlega með þessa jurt og jafnvel trúað of heitt á hana að mínu mati. En hún hentar, eins og hefur verið rakið, við ákveðnar aðstæður. Eins er mjög mikilvægt í endurheimt skóga að við gætum þess að þeim verði plantað þar sem það á við, að menn taki ekki dýrmætt gróðurlendi, akra og tún og noti frekar land sem hentar. Oft henta rýrir melar vel undir skóga og eru fallegir lundir í hlíðum. En þetta þarf allt saman að skipuleggja vel og fara varlega með náttúru þessa lands. Menn vitna nú í ummæli mín um trén og hafa sjálfsagt í huga þjóðsöguna úr áramótaskaupinu og trúa því orðið að ég hafi sagt þetta sjálfur en auðvitað var það eftirherman góða sem sagði að þar sem fleiri en tvö tré komi saman, þar sé skógur. Ég hef aldrei sagt þessa setningu. Hins vegar gladdi það hjarta mitt að hitta Kínverja sem voru gestir mínir á dögunum og heimsóttu mig hér. Kínverjarnir komu komu til að kynna sér skógræktarmálefni. Ég borðaði með þeim í einu hádegi, þeim ágætu mönnum. Ég vildi auðvitað fræðast um skóga og ég spurði: Getið þið sagt mér hvernig er tré á kínversku? Þeir sögðu: Það er su. Þá vildi ég fræðast áfram og spurði: Hvað er þá skógur? En skógur er þrjú su. Su, su, su. Þetta gladdi mitt hjarta. Ég vil segja, af því að menn hafa rætt aðeins um náttúruna og fegrun hennar og hvernig menn fara með beitina, að sem betur fer eru menn ekki að ofbeita sauðfé mikið í þessu landi. Einstaka maður kann ekki að fara með hrossin og hefur of mikið af hrossum sem eru mjög landfrek. Ég sé það núna í gegnum hina bestu hrossabændur að þeir sem hafa undirgengist gæðastýringu á jörðum sínum og farið í samráð og samstarf við Landgræðsluna hafa náð gríðarlegum árangri á stuttum tíma. Auðvitað þurfa bændur að átta sig á því að Landgræðslan, búnaðarsamböndin og ráðunautarnir þekkja vel til á þessu sviði. Þess vegna eiga menn að ganga til samstarfs við þessa aðila. Ég sá t.d. í Noregi, þar sem er afar fallega umgengið land, að þar eru bændurnir svo metnaðargjarnir t.d. í umhirðu býla sinna eða búanna að varla sést dráttarvél úti við eða drasl. Það er kannski inni í skógi, ég veit ekkert um það. En ég spurði hvernig þeir færu að þessu. Þeir sögðu: Ef einn maður ekki stendur sig hér þá leggjum við hann í einelti. Norskur landbúnaður hefur ekki efni á að líða illa umgenginn búgarð. Íslenskur landbúnaður og íslensk náttúra hefur heldur ekki efni á slæmri umgengni. Þess vegna er gæðastýring á öllum sviðum landbúnaðarins mjög mikilvæg. Víða er skilningur á því mikill í sveitum þessa lands. Slíkur metnaður er að skila landbúnaðinum til nýrra tíma og í gegnum þetta ná bændurnir betra samstarfi og skilningi þjóðarinnar. Hæstv. forseti. Ég hef minnst á einhver þau atriði sem þingmenn hafa komið inn á og vil að lokum þakka fyrir þessa umræðu. Ég treysti hv. landbn. til að taka þetta mál í sínar hendur og fjalla um það í þinginu. Vonandi sjáum við ný landgræðslulög í vor.

Herra forseti. Ég tel að hæstv. landbrh. hafi e.t.v. misskilið spurningu mína. Hún gengur eiginlega út á jörð sem liggur við sandfoki en er ekki ofbeitt. Það var aðallega það sem ég hafði í huga. Það getur orðið einum bónda eða landeiganda ofviða að kosta uppgræðslu á landi þegar það er þó öllum til hagsbóta að sé grætt upp. Ef landnytjar liggja kannski við því að verða fyrir skaða, þá er það spurning mín, því mér finnst það ekki koma skýrt fram í frv., hvort bændur verði að kaupa landið til baka eftir uppgræðsluna og séu þá í rauninni búnir að missa eignarrétt sinn á landinu. Víða háttar þannig til á Suðurlandi að land er mjög illa farið, ekki af ofbeit heldur af ágangi sands og eldgosa, og sú saga á sér langan tíma, alveg frá því um 1700, að land fór eð eyðast, kannski fyrst af ofbeit en síðan meira og minna af eldgosum og sandfoki. Það þarf í rauninni ekki nema eitt ofsarok til þess að tæta upp landið. Það horfðum við á í miklu ofsaroki sem gerðist í febrúar upp úr 1990 þar sem heilu flygsurnar af jarðvegstorfum fuku í burtu.

Hæstv. forseti. Já, kannski hef ég misskilið hv. þm. að hluta til. Ég er henni alveg hjartanlega sammála. Það hlýtur að vera skýrt og á að vera skýrt að Landgræðslan geti gert samninga við landeigendur um aðgerðir á landi þeirra og það er þess vegna þjóðfélagsins alveg eins og Landgræðslunnar sem fær heimild í lögum til að skipta sér af öllum eignum manna sem snúa að landi. Ég hef álitið að það væri alveg skýrt og óhjákvæmilegt í mörgum tilfellum þar sem gróðureyðing á sér stað og jörðin er einkaland að Landgræðslan geti þar komið til, auðvitað í samstarfi við eigandann. Hv. þm. Drífa Hjartardóttir er formaður landbn. og mun fara yfir þessi atriði. Við þekkjum það á Suðurlandi og víðar að eldgosin og hinn harði tími margra alda olli því að hér gerðust þau tíðindi að landið er grátt leikið, ekki síst á eldgosasvæðunum. Þetta verður auðvitað að vera alveg skýrt eins og mér finnst það vera. Landgræðslan er þjónustustofnun þjóðfélagsins, hún er þjónustustofnun við eigendur lands og ber að vera það.

Herra forseti. Ég kem hér aðeins til að þakka hæstv. landbrh. fyrir svarið. Við höfum skilið hvort annað núna í þessari umræðu.

Herra forseti. Ég vil fyrst og fremst þakka hæstv. landbrh. fyrir það að hann skuli hafa tekið svo vel í þá hugmynd mína að gróður- og jarðvegsverndarþáttur þessa máls fari til skoðunar í umhvn. Ég tel það mjög mikilvægt og tel það mikils virði að hæstv. ráðherra skuli hafa tekið undir það með þeim hætti sem hann gerði í ræðu sinni og óska þá eftir því hér um leið formlega við hæstv. forseta að það verði séð svo til að hv. landbn. óski umsagnar umhvn. um gróður- og jarðvegsverndarþáttinn því að auðvitað verður að segja sem svo að það er verndarþátturinn sem fyrst og fremst er sá þáttur sem skarast við störf umhvrn. og það eru kannski hin sértækari mál er varða beit og aðra landnýtingu sem eðli málsins samkvæmt eru þá á forræði landbn. og hæstv. landbrh. Ég vil að fram komi varðandi stjórnarumræðuna sem hér fór fram áðan að ég mælti aldrei með því að sett yrði stjórn yfir stofnunina, en var í andsvari við hv. þm. Kjartan Ólafsson að ræða um þá tilhneigingu ríkisstjórnarinnar að leggja niður stjórnir stofnana. Ég er algerlega sátt við að Landgræðslan skuli ekki þurfa að búa við einhvers konar stjórn, en hæstv. ráðherra svaraði engu varðandi þær hugmyndir sem komu í framhaldinu um mögulegt fagráð sem ég held að sé hugsun sem hægt sé að skenkja öllum til sátta.

Hæstv. forseti. Ég vil segja hvað fagráð varðar að Landgræðslan bjó við fagráð fyrir nokkrum árum. Það voru ágætir einstaklingar sem sjálfsagt hafa lagt mikið á sig, ég efast ekki um af góðum vilja og lögðu margt gott til. En um leið og ég segi að slíkt fyrirtæki þurfi ekki að búa við stjórn heldur þann aga sem kerfið og þingið gefur tilefni til, þá eigum við margar og frábærar stofnanir á þeim sviðum sem eru að marka stefnu, Náttúrufræðistofnun og fleiri og fleiri, þannig að mér finnst að við séum vel sett í samfélaginu og eigum frekar að byggja á ábyrgð þeirra fyrirtækja sem Alþingi hefur í mörgum tilfellum á þessum sviðum sett á stofn, en fara að búa til yfirfrakka yfir frakka.

Gott og vel. Ég andmæli ekki þeirri skoðun hæstv. ráðherra í sjálfu sér, en það er mjög vandmeðfarið að hafa ráð sem eiga að vera stjórnendum stofnunarinnar til halds og trausts. En það gleður mig þó að heyra hæstv. ráðherra segja að eðlilegt sé að vel sé staðið að sambandi og tengslum Alþingis og þessara stofnana. Í því sambandi vil ég einungis nefna, svo ég hafi sagt það, að það er sjálfsagt mál að nefndir Alþingis fylgist grannt og reglulega með störfum þeirra stofnana sem undir þær heyra og það er ágæt brýning til okkar alþingismanna að sjá til þess að sá farvegur sé einlægt opinn og verið sé að stunda skapandi samstarf á sviði þeirra málaflokka sem viðkomandi nefnd á að starfa á.

Ég vil minna hv. þm. á að hv. þm. skal ávallt víkja ræðu sinni til forseta.

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þm. að það er náttúrlega ein af meginskyldum þingnefndanna, ekki síst eftir hið breytta þinghald, og ég held reyndar að slíkt eftirlitshlutverk og samstarf hafi aukist á síðustu árum. Ég get beint því til hæstv. forseta að þingið á einmitt að leggja mikið upp úr sambandi þingnefndanna við þau verkefni sem undir nefndirnar heyra og gefa þeim frelsi bæði til ferðalaga og heimsókna til að fræðast um starfið, til að veita því aðhald, til að fá nýjar hugsjónir og standa vel að verki í kringum ég segi svona mikilvægt fyrirtæki eins og Landgræðsluna. Ég hef auðvitað lengi fundið það í starfi mínu sem þingmaður og landbúnaðarnefndarmaður að ferðirnar sem við fórum til að heimsækja svona fyrirtæki, einnig til að heimsækja fólkið, hitta bændurna o.s.frv. voru mjög gefandi og ég fann að viðhorf manna breyttust. Mér finnst að hugsunin hafi kannski eftir breytingu þinghaldsins, þegar farið var að leggja upp úr þessu, töluvert breyst og sambandið sé víða betra af hálfu þingsins til þess að kynna sér mál eins og hv. þm. rakti í andsvari sínu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um landgræðslu\-áætlun 2003--2014. Með áætluninni er verið að skapa umgjörð um þá þjónustu sem Landgræðsla ríkisins fyrir hönd landbrn. veitir landinu og þegnum þess fyrir almannafé. Landgræðsla ríkisins hefur unnið árangursríkt landgræðslustarf í nær heila öld. En verkefnið við varðveislu þeirra auðlinda sem felast í gróðri og jarðvegi er það risavaxið að enn á sér stað mikið jarðvegsrof auk þess sem ástand gróðurs er víða í ósamræmi við möguleg gróðurskilyrði. Markmið þessarar landgræðsluáætlunar eru fjölþætt. Henni er ætlað að herða sóknina gegn eyðingu gróðurs og jarðvegs og jafnframt að styrkja byggðir og bæta landkosti með hag allrar þjóðarinnar að leiðarljósi. Landgræðsluáætlunin mótar ramma um landbætur og verndun landkosta til ársins 2014. Hún markar áherslur í stöðvun jarðvegseyðingar og uppgræðslu ásamt öðrum nauðsynlegum verkefnum, svo sem eftirliti með ástandi gróðurs og jarðvegs, stjórn landnýtingar, fræðslu, ráðgjöf, rannsóknum og upplýsingamiðlun. Þessari tólf ára áætlun er skipt í þrjá áfanga og er gert ráð fyrir að hún verði endurskoðuð fyrir árslok 2005. Meginmarkmið landgræðslustarfsins eru í aðalatriðum þessi: 1. Að stöðva hraðfara jarðvegsrof og gróðureyðingu og fyrirbyggja frekari eyðingu og landspjöll. 2. Að byggja upp gróður og jarðveg í samræmi við gróðurskilyrði og landnýtingarþörf. 3. Að stuðla að því að öll landnýting verði sjálfbær. Þessum verkefnum fylgir mikil binding kolefnis í gróðri og jarðvegi og því mun landgræðsluáætlunin hafa mikil áhrif til mótvægis við losun gróðurhúsalofttegunda frá Íslandi. Til að ná þessum markmiðum er mikilvægt að auka þekkingu vegna þeirra verkefna sem fram undan eru og leita hagkvæmustu leiða við lausn þeirra. Enn fremur þarf að auka fræðslu og ráðgjöf til bænda og almennings um landgræðslustarfið til að efla verkþekkingu þeirra á leiðum til að bæta land og skilning á verndun landkosta og sjálfbærri landnýtingu. Þá þarf að auka þátttöku landnotenda og almennings í landgræðslustarfinu og sjá til þess að allir notendur og eigendur lands axli ábyrgð á meðferð gróðurs og jarðvegs. Síðast en ekki síst er nauðsynlegt að auka fjárveitingar til landgræðslu verulega frá því sem verið hefur. Forgangsröðun verkefna í landgræðsluáætluninni byggist m.a. á rannsóknum og kortlagningu á jarðvegsrofi og gróðri á landinu öllu og markmiðum um vistfræðilega, sjálfbæra landnýtingu. Gróðurskilyrði versna yfirleitt eftir því sem land hækkar og kostnaður við landgræðslu eykst að sama skapi. Því er gert ráð fyrir að landgræðsluverkefni til 2014 verði að mestu á láglendi og ekki er gert ráð fyrir uppgræðsluverkefnum ofan við 500 m hæð nema þar sem jarðvegsrof ógnar mannvirkjum eða náttúruminjum. Megináhersla verður lögð á eftirfarandi: 1. Stöðvun hraðfara jarðvegseyðingar, einkum þar sem rof er í grónu landi og þar sem sandur getur borist að byggð eða öðrum mannvirkjum. 2. Gróðurvernd og stjórn landnýtingar. Gerðar verði gróður- og jarðvegsverndaráætlanir fyrir verst förnu afréttina og unnið með bændum og sveitarstjórnum um framkvæmd þeirra. Einnig verður unnið að því að koma í veg fyrir ofnýtingu lands og stefnt að því að öll landnýting verði vistfræðilega sjálfbær. 3. Uppgræðslu lands. Meðal annars verði stuðlað að auknu frumkvæði og þátttöku heimamanna og stofnaður sérstakur sjóður, Landbótasjóður, í þessu skyni og samstarfsverkefnið Bændur græða landið verði eflt enn frekar. Samstarf við skógræktaraðila verður aukið þar eð víða þarf að undirbúa land til skógræktar með uppgræðslu. 4. Varnir gegn landbroti vegna ágangs fallvatna. Gerð verði heildarúttekt á þörfinni og verkefnum forgangsraðað. 5. Upplýsingaöflun. Haldið verði áfram kortlagningu landgræðslusvæða og uppbyggingu landupplýsingakerfis. Áhersla er lögð á náið samráð við aðra aðila sem vinna að sömu upplýsingaöflun sem komið getur að notum í landgræðslustarfinu. 6. Rannsóknir og þróun til að auka hagkvæmni og bæta árangur í landgræðslustarfinu. Stefnt er að því að fjölga úrræðum við landbætur, m.a. með aukinni notkun innlendra tegunda. Rannsókna- og þróunarstarf sem unnið verður að samkvæmt landgræðsluáætluninni tengist landgræðslustarfinu beint. Áhersla er lögð á náið samstarf við aðra rannsóknaraðila til að tryggja sem best þekkingu á undirstöðu landgræðslustarfsins. 7. Fræðslu og ráðgjöf. Unnið verður áfram að fræðslu um landgræðslustarfið og landnýtingu í sátt við landið svo og aukinni ráðgjöf fyrir bændur, hestamenn og aðra umsjónarmenn lands. Sérstakur ávinningur við áætlunina er sú mikla binding kolefnis sem fylgir þessu nýja sóknarfæri í landbótum með landgræðslu. Hún er nauðsynleg fyrir verndun loftslags og hagkvæm leið til að mæta hluta af skuldbindingum Íslands vegna Kyoto-bókunarinnar. Hér á landi eru óvenjulega góðar aðstæður til að binda kolefni og árangur af átaksverkefni ríkisstjórnarinnar í bindingu koltvísýrings með landgræðslu og skógrækt var mjög góður. Það markmið, að auka árlega bindingu um 100 þúsund tonn af koltvísýringi, liðlega 27 þúsund tonn af kolefni, umfram það sem var árið 1990, náðist eins og stefnt var að. Þar af náðist að binda 17.500 tonn af koltvísýringi á nýjum landgræðslusvæðum sem er mun meira en vænst var. Þrátt fyrir að átaksverkefninu sé formlega lokið er lögð rík áhersla á að halda áfram aðgerðum til að auka bindingu kolefnis. Binding kolefnis í gróðri og jarðvegi með landgræðslu og öðrum landbótum eykur frjósemi landsins til lengri tíma litið og styrkir búsetuskilyrði þjóðarinnar. Vegna alþjóðlegra skila í niðurstöðum er mikilvægt að halda gott bókhald um kolefnisbindingu og verður stuðlað að því. Hæstv. forseti. Landgræðslustarfið er mjög fjölþætt og hefur tekið miklum breytingum á síðustu árum. Fjölmörg verkefni hafa verið færð til bænda og annarra verktaka og verður stuðlað enn frekar að því að landgræðslustarfið veiti aukna atvinnu í sveitum landsins. Frá árinu 1907 hefur Landgræðsla ríkisins girt af alls um 160 svæði. Um 65 uppgrædd svæði hafa verið afhent eigendum á nýjan leik. Nú eru um 304.000 ha innan landgræðslugirðinga. Þá hafa fyrirhleðslur á undanförnum árum og áratugum ekki aðeins bjargað hundruðum eða jafnvel þúsundum hektara gróins lands heldur hafa einnig gróið upp þúsundir hektara af gróðurvana landi í skjóli þeirra varnargarða sem gerðir hafa verið, t.d. í Austur-Skaftafells- og Rangárvallasýslu. Landgræðsluáætlun þessi byggir á því að græða og fegra ásýnd byggða og endurheimta frjósemi landsins. Sérstök áhersla er lögð á að efla sókn gegn hraðfara jarðvegseyðingu. Jarðvegur er hér óvenjuviðkvæmur vegna eldvirkninnar og náttúruöflin máttug eins og hv. þm. þekkja. Miklu skiptir því að byggja upp gróður sem veitir varanlega vörn gegn eyðingaröflunum. Þá er einnig lögð áhersla á að virkja þjóðina til dáða í verndun landkosta og til landbóta og stytta boðleiðir milli stjórnvalda og almennings. Héraðssetrum Landgræðslunnar verður fjölgað og samstarf aukið við landnotendur. Reynt verður að tryggja að landnýting verði alls staðar vistfræðilega sjálfbær og stuðningur við alhliða landbætur efldur. Mjög góð reynsla hefur verið af slíku samstarfi, svo sem í verkefninu Bændur græða landið, en þar taka um 600 bændur þátt í að bæta jarðir sínar í góðu samstarfi við Landgræðsluna. Já, þeir eru fleiri en ég gat um í andsvari áðan þar sem ég talaði um 550. Þetta eru um 600 bændur. Áætlunin miðar að betri stjórn beitar í sátt við landið og gefur bændum aukið hlutverk í landbótum og sem vörslumenn landsins. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. landbn.

Herra forseti. Ég ætla að spara tímann og koma sjónarmiðum mínum að í andsvari við ræðu hæstv. ráðherra. Þær lúta ósköp einfaldlega að einum þætti þessa máls og það eru þeir fjármunir sem til ráðstöfunar eru til landgræðsluverkefna. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort það séu ekki hæstv. ráðherra nokkur vonbrigði að ekki skuli stefnt að meiri fjármunum í þetta brýna verkefni með sérstakri vísan til aukinnar þátttöku bænda í þessum verkefnum. Verkefnið Bændur græða landið, á þrátt fyrir öll hin fögru orð og þá staðreynd að þátttakendur eru nú um 600, ekki að fá nema 40--45 millj. á ári á fyrsta áætlunartímabili þessarar landgræðsluáætlunar og það eru mjög litlir peningar. Það er ekki nokkur vafi á því að með tiltölulega litlum viðbótarfjármunum í þennan lið mundu menn sjá gríðarlega mikið gerast. Ég fullyrði það að af þeirri þekkingu sem ég hef á þessu og reynslu. Ég hef fylgst með þessum verkefnum hjá nokkrum tugum bænda, t.d. um norðaustanvert landið, og ég fullyrði að það verður mjög mikið úr þeim litlu fjármunum sem ganga til þess að kaupa áburð og aðstoða bændur við að taka þátt í þessu verkefni vegna þess að bændur leggja fram gríðarlega mikið á móti, vinnu sína, vélakost sinn og auðvitað land sem þeir taka í fóstur sérstaklega og eru að bæta. Herra forseti. Ef við lítum líka á fylgiskjal á bls. 3 í athugasemdum með tillögunni þá sjáum við að í raunverulegum fjárhæðum á núgildandi verðlagi er ekki verið að verja í dag nema svipuðum fjárhæðum og til komu með tilkomu stóru landgræðsluáætlananna upp úr 1975, þ.e. svona 350--400 millj. kr. á núgildandi verðlagi. En þjóðartekjur Íslendinga hafa auðvitað aukist gríðarlega á þessum 25 árum frá því að fyrstu stóru landgræðsluáætlanirnar komu til sögunnar. Ef við mældum þetta í hlutfalli við þjóðartekjur er alveg ljóst að við erum að leggja sorglega lítið til þessara verkefna í dag.

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þm. að gríðarlegur árangur er af samstarfi Landgræðslunnar og Bændur græða landið og því kann að vera rétt, sem hv. þm. segir, að hér sé of naumt skammtað eða þeir peningar sem hér eru markaðir valdi vonbrigðum, 560 millj. á tímabilinu. Alþingi setur fjárlög ár hvert og hefur frelsi til að auka fjármagn til þessa þáttar. Við munum fara yfir það hér hvort þessi skipting sé rétt og hvort menn eigi að gefa meira í þarna. Ég tek undir með hv. þm. að ég held að þessir peningar, þar sem ég þekki til, hafi skilað sér mjög vel í landgræðslustarfinu. Eins og hv. þm. sagði koma bændurnir með þekkingu sína, vélar og tækni og fólk sitt oft og tíðum í stórum stíl, þess vegna frændfólk og vini og börn úr þéttbýlinu. Þetta er skemmtilegt verkefni sem við eigum að gefa enn þá meiri gaum en gert hefur verið. Ég er tilbúinn að skoða hvort of naumt sé skammtað í þessari áætlun.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þau orð. Út af fyrir sig þyrfti maður kannski ekki að reikna með öðru en hæstv. ráðherra væri velviljaður því að þarna kæmu til meiri peningar og vildi það gjarnan. En mér finnst það eiginlega vera í dálítilli mótsögn við bæði mikilvægi málaflokksins sem við erum að tala um og annað sem snýr að stöðu sveitanna og landbúnaðarins, að þegar menn hafa í höndunum jafnkjörið borðleggjandi verkefni og það er að auka þátt bænda á þessu sviði, skuli ekki vera reynt að gera þar aðeins betur og myndarlegar. Það finnst mér vera svolítið mótsagnakennt. Þetta eru nánast smáaurar, 40--45 millj. á ári, sem þarna eiga að dreifast á 600 aðila. Það gefur augaleið að það eru orðnir ansi litlir fjármunir. Það er annað sem mér býður í grun að komi til sögunnar og þurfi og það er ákveðið viðhald á þeirri uppgræðslu sem bændur hafa staðið fyrir undanfarin ár. Þá kemur til sögunnar þörfin fyrir einhvern tilbúinn áburð vegna þess að grunnuppgræðsluna stunda bændur gjarnan með moði og heyafgöngum og jafnvel húsdýraáburði og eru oft árangursríkustu meðulin, segja kunnugir, að blanda þessu saman og nota a.m.k. á mel, þá áburði og fræi. Síðan getur verið mjög árangursríkt og gert þetta að góðu beitilandi að viðhalda þessu uppgrædda landi, t.d. örfoka melum og örsnauðum jarðvegi á melum, með því að gefa honum smánæringu kannski annað hvert, fjórða hvert ár í nokkur skipti eftir að frumuppgræðslunni lýkur og þá þarf fjármuni í það. Þess vegna óttast ég að það verði minna til nýrra verkefna en menn skyldu ætla nema það takist að hækka þessa upphæð. Ég tel að Alþingi eigi að lýsa vilja sínum við afgreiðslu þessarar landgræðsluáætlunar með því að hækka þennan lið verulega, a.m.k. á síðari árum tímabilsins.

Virðulegi forseti. Eins og getið var um í ræðum þingmanna áðan þegar við vorum að fjalla um frv. til laga um landgræðslu, kom auðvitað landgræðsluáætlunin sem hæstv. ráðherra hefur nú mælt fyrir líka til tals. Það er alveg ljóst af þeirri landgræðsluáætlun sem hér er til umræðu að markmiðssetning er í því sambandi afskaplega mikilvæg. Í athugasemdum með þáltill. er fjallað um markmiðssetningu, þau markmið sem stefnt er að að ná, ákveðna áherslu til árins 2014 og svo er sömuleiðis farið í að telja upp helstu verkefni og aðgerðir til ársins 2006. Mér finnst tímabært hér í umræðunni, herra forseti, að vekja máls á markmiðssetningu sem slíkri og því hvernig markmiðssetning verður best formuð þannig að hún verði marktæk og árangursrík. Það vildi svo til, herra forseti, að ég var stödd á ráðstefnu fyrir rúmum tveimur vikum norður á Akureyri sem haldin var að tilstuðlan staðardagskrárverkefnisins á Íslandi. Einn af ræðumönnum á þeirri ráðstefnu var Stefán Gíslason, verkefnisstjóri Staðardagskrár 21 á Íslandi. Hann hafði afar merkilega lexíu fram að færa varðandi markmiðssetningu og hann hefur komið sér upp ákveðnu módeli sem mig langar að miðla til hæstv. landbrh. Hann kallar það SMART-módelið. Í markmiðssetningu þurfum við nefnilega að vera smart. Stefán Gíslason notar þetta hugtak, ,,smart``, sem er auðvitað sletta í íslensku máli en flestir vita hvað þýðir, til að skilgreina hvernig markmið við þurfum að setja okkur til þess að ná árangri. Við þurfum að setja okkur SMART-markmið. Í SMART stendur s-ið fyrir sértæk markmið, m-ið fyrir mælanleg, a-ið fyrir aðgengileg eða ásættanleg, r-ið fyrir raunhæf markmið, raunhæf en samt ögrandi segir Stefán, og t-ið stendur fyrir tímasett markmið. Út frá þessari formúlu væri mjög gagnlegt að líta á þá áætlun sem hér er gerð grein fyrir. Sú markmiðssetning sem við höfum á borðum okkar er ekki mjög ,,smart``. Þarna vantar ákveðna þætti til þess að hún geti kallast ,,smart``. Markmiðin eru ekki sértæk og þau eru ekki mælanleg. Þau eru mörg raunhæf og mörg aðgengileg en mismunandi þó og það er erfitt að sjá tímasetningarfaktorinn í áætluninni varðandi verkefnin. Markmið verða alltaf að fela í sér lýsingu á ástandi. Það er alveg ljóst. Hvernig viljum við að ástandið verði þegar við teljum markmiðinu náð? Það er í sjálfu sér ekki markmið lestrarkennslu að kenna börnum lestur heldur hlýtur markmiðið að vera að börnin verði læs. Það er því mjög mikilvægt að við ákveðum í markmiðssetningunni hvaða ástandi við sækjumst eftir þegar við stefnum að þessum markmiðum. Í því sambandi, herra forseti, langar mig til að minna á afskaplega þarfa ádrepu frá Ólafi Arnalds sem hann flutti á samráðsfundi Landsvirkjunar 23. apríl 1999 en svo sem kunnugt er hefur Ólafur Arnalds verið meira en liðtækur, hann hefur verið þungvigtarmaður, í allri umræðu um jarðvegssrof og gróðurvernd á seinni árum. Hann fjallaði í þessu erindi sínu um jarðvegsrof og ábyrgð á umhverfinu. Ólafur heldur því fram að við stöndum á tímamótum í umhverfismálum vegna þeirrar stefnu sem mótuð var með Ríó-samningnum og þeim samningum sem búnir voru til í Ríó-ferlinu en hann segir meira, herra forseti, og langar mig til að vitna beint í þetta erindi hans, með leyfi forseta: ,,Á Íslandi hefur orðið meiri jarðvegseyðing og hnignun vistkerfa en þekkist annars staðar á jörðinni utan eyðimerkursvæða. Auðnir þekja nú stóran hluta landsins og enn á sér stað mikið jarðvegsrof. Jarðvegsrof á Íslandi var kortlagt í landinu öllu á árunum 1991--1996. Niðurstöðum hefur verið skilað með margvíslegum hætti, m.a. með ítarlegu riti um eyðinguna, og fræðslubæklingi sem dreift er ókeypis meðal almennings í landinu. Niðurstöðurnar sýna greinilega bága stöðu íslensku jarðvegsauðlindarinnar en einnig að víða eru stór samfelld landsvæði og rof er lítið. Þessar upplýsingar mynda víðtækan gagnagrunn um ástand landsins sem nota má til að taka markvissar ákvarðanir um þróun landnýtingar svo hún verði með sjálfbærum hætti. Niðurstöðurnar sýna ljóslega að stór hluti miðhálendisins telst fullkomlega óhæfur til beitar en þó má tryggja sjálfbæra nýtingu á mörgum afréttanna með því að aðgreina auðnir og rofsvæði sem standa hátt frá vel grónum hlutum afréttanna nær byggð. Frá því að niðurstöður voru kynntar árið 1997 hefur lítið miðað í þessa átt,`` segir Ólafur Arnalds. Og hann bætir við: ,,Óveruleg breyting hefur verið á beitarnytjum, og ofbeit hefur víða aukist vegna fjölgunar hrossa.`` Af þessum orðum Ólafs er ástæða til þess að spyrja hæstv. ráðherra: Sér hann fyrir sér að við komum til með að skipta beitarlandi upp í nytjaland annars vegar og auðnir og rofsvæði hins vegar sem yrðu þá algerlega friðuð fyrir beit? Ég sé ekki að það sé innifalið í þeirri áætlun sem fylgir með í plagginu sem hæstv. ráðherra talaði fyrir. Varðandi síðan það sem Ólafur Arnalds kemur inn á í erindi sínu, þ.e. aukna beit hrossa, vil ég minna á þál. sem Alþingi samþykkti þann 16. mars 1998 um takmörkun á hrossabeit og fjölda hrossa, kannski í krafti ókunnugleika míns, en sannarlega væri orðið tímabært að fá að heyra hvað sú þál. hefur haft í för með sér. Hún var svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela landbúnaðarráðherra, að höfðu samráði við umhverfisráðherra, að móta tillögur um aðgerðir og nauðsynlegar lagabætur til að takmarka fjölda hrossa og hrossabeit í úthaga með tilliti til jarðvegsverndar og hóflegrar nýtingar gróðurlendis. Tillögurnar verði kynntar Alþingi á haustþingi 1998.`` Má vera að þetta hafi allt saman gengið eftir, herra forseti, en ég held að rétt sé að spyrja um þetta hér í tilefni af tilvitnun minni í erindi Ólafs Arnalds. Auðvitað vill enginn eyðileggja land. Við stöndum saman, hv. alþm., um að búa til öfluga landgræðsluáætlun og við stöndum við bakið á hæstv. ráðherra í þeim efnum.

Herra forseti. Hér fjöllum við um till. til þál. um landgræðsluáætlun til ársins 2014 frá árinu 2003. Í þessari tillögu kennir margra grasa og í upplýsandi grg. með henni. Markmið koma þar einnig fram sem eru háleit og góð að mínu viti. Bæði koma þau úr okkar eigin ranni en einnig vegna alþjóðlegra sáttmála, m.a. er sáttmáli um varnir gegn myndun eyðimarka sem samþykktur var 1994 en tók að vísu ekki gildi á Íslandi fyrr en 1997. Þá er einnig rammasamningur um loftslagsbreytingar sem á að stuðla að því að halda styrk gróðurhúsalofttegunda innan hættumarka. Þá er einnig sáttmáli um líffræðilega fjölbreytni sem samþykktur var 1992 en tók gildi hér á landi 1994. Í markmiðunum er talað um að hér þurfi fyrst að stöðva hraðfara jarðvegsrof og gróðureyðingu og fyrirbyggja frekari eyðingu og landspjöll. Einnig er talað um að byggja upp gróður og jarðveg í samræmi við gróðurskilyrði og landnýtingarþörf og að öll landnýting verði sjálfbær. Mörg eru markmiðin og háleit og góð eins og kemur fram hér. Í almennan rekstur er talað um að fari 615 millj. kr. á næstu þremur árum og í uppgræðsluverkefni 995 millj. En ég vil taka undir það sem fram hefur komið um verkefnið ,,Bændur græða landið``, miðað við allan þann fjölda sem tekur þátt í því er fjárhæðin heldur lág, og er ég ánægður með að heyra góðar undirtektir hæstv. landbrh. þegar hann tók í andsvörum tillit til þess sem nefnt var um það í umræðunni. Þá má einnig spyrja um Landbótasjóðinn. Miðað við verkefni sem blasa við eru fjárhæðirnar frekar lágar. Spurningar vakna um hvort landbrh. sé í raun og veru ánægður með það fjármagn sem ætlað er til þeirra stórkostlegu verkefna sem gert er ráð fyrir að verði unnin. Við verðum að gæta okkur á því að ætla okkur ekki um of fyrir of litla peninga, að við reiknum ekki með því að við getum gert gífurlega mikið og sjáum í hillingum svarta sanda verða græna en þegar til á að taka segja menn allt í einu að ekki séu nægir peningar til verkefnanna. Ég vona að hæstv. ráðherra sé sannfærður um það og trúi því einlæglega að þessar fjárhæðir dugi. Samt gaf hann í skyn að framlögin í ,,Bændur græða landið`` mætti hækka, og ég spyr um Landbótasjóðinn, hvort ekki sé fulllítill peningur í hann settur, t.d. 5 millj. 2003. Í þessu sambandi vakna líka spurningar um varnir gegn landbroti --- þær hljóta að vera í landbótunum líka --- og hvort ekki sé gert ráð fyrir vörnum gegn landbroti sem eru ekki einungis af völdum fljóta, áa og vatna heldur líka sjávarins. Vissulega væri fróðlegt að heyra um það frá hæstv. landbrh., herra forseti, hvað Landgræðslan sér í framtíðinni um landbætur á sjávarjörðum því að þess eru dæmi að sjór gangi á jarðirnar til ógnunar þar sem gróður er. En þetta fer til umfjöllunar hv. landbn. og er ég viss um að þar verður fjallað mikið um þessi mál því að þau varða alla þjóðina, hvernig gróðurfar landsins er. Það er nauðsynlegt að við stöndum okkur vel í því að hindra að landið fjúki upp, ofbeit sé mikil og ágangur. Í þessu sambandi má t.d. tala um að við væntum aukningar í komum ferðafólks hingað á næstu árum. Þetta eru allt atriði sem skipta miklu máli í viðkvæmu gróðurríki Íslands, sérstaklega uppi á hálendinu og í efri stöðum, ekki síst þegar menn fara um landið á stórvirkum bílum og hugsa ekki af nægjanlega mikilli virðingu um landið. Ég hlakka til, herra forseti, að taka þátt í umræðum um till. til þál. um landgræðsluáætlun. Ég vona að markmið hennar gangi eftir og jafnvel meira en það því að þau eru háleit og ekki veitir af að setja þau. Síðan lýsi ég yfir ánægju minni að lokum, herra forseti, með að Landgræðslan auki fræðslu og miðli þekkingu til almennings. Mættu skólarnir jafnvel koma meira inn í með sérstök verkefni.

Hæstv. forseti. Vegna síðustu orða hv. þm. um að skólarnir komi inn í þau verkefni, þá rifjast það upp fyrir mér sem ég hef oft hugsað um í svefni og vöku að það er kannski eitt sem hvern Íslending dreymir um í dag, ekki síst ungan, að komast í meiri snertingu við náttúru landsins. Aðstæður hafa mjög breyst frá fyrri tíð því þá fóru börn þéttbýlisbúa gjarnan og dvöldu í sveit. Nú hafa í rauninni slík tengsl því miður verið rofin og eru breyttir tímar sem ég harma að mörgu leyti þó að borgin leggi nú rækt sína við Húsdýragarðinn sem er mjög myndarlegt fyrirtæki og fjölskyldurnar í höfuðborginni sækja dag hvern og um helgar og njóta samvista þar við að fylgjast með búskap og dýrum. En þá er það sem hv. þm. minntist á kannski umhugsunarefni fyrir Alþingi Íslendinga: Hvernig mótar það stefnu til að tryggja sem flestum Íslendingum það að hafa einhvern tímann starfað í náttúru landsins, farið nánast í nokkurs konar hernað til þess að kynnast náttúrunni og vinna þar einhvern smáhluta úr ævi sinni, fara í sveit, róa til fiskjar, stunda skógrækt eða landgræðslu eða landvörslu? Þetta væru verðug verkefni til að móta og koma til framkvæmda með einhverjum hætti því að ég er sannfærður um að margur mundi græða á þessu og hjálpa mörgum. Til mín kom ágætur maður á dögunum sem ræddi það við mig í fullri alvöru að í okkar eftirsóttu náttúru gæti það meira að segja styrkt ferðaþjónustu í veröld sem núna hefur breyst, ekki síst eftir 11. september, því depurð og áhyggjur sækja að ungmennum margra þjóða. Ekki að það sé óregla, vímuefni eða vín heldur einhver óhamingja. Víða er staðan sú að fólk, foreldrar, hjón eiga bara eitt barn og kannski er barnið leitt á foreldrum sínum og foreldrarnir á barninu og hjónin hvort á öðru. En það gæti verið verðugt verkefni að fara í samstarf við skóla, þess vegna erlendis, um að hingað kæmi fólk sem íslensk ferðaþjónusta tæki þátt í að efla samstarf við, t.d. erlenda skóla, um að fá hingað fólk sem kæmi í slík verkefni að kynnast þessu undarlega landi okkar og dvelja hér um hríð. Það er margt sem hægt er að gera þegar maður hugsar til þess, t.d. að efla hér atvinnu og þarf margt að gera til að ræktun lýðs og lands sé með þeim hætti sem hún þarf að vera. Hin gamla, stóra hugsjón ungmennafélaganna, ræktun lýðs og lands, á enn fullt erindi og ég finn það á ræðum hv. þingmanna að þannig er það enn að þingið er meðvitað um þetta stóra hlutverk sitt. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir gagnrýndi í dag þá fallegu tillögu sem ég tala fyrir og sagði að hún væri ekki ,,smart``. En það rifjar upp fyrir manni að það er svo óskaplega misjafnt hvað fólki finnst smart. Það sem einum finnst smart finnst öðrum ekki. Mér finnst tillagan dálítið smart. Og þegar ég fletti henni finnst mér --- ja, það má kannski segja sem menn hafa velt hér fyrir sér: þarf meira fjármagn til þess að ná árangri? Aðalatriðið er kannski að fara vel með það fjármagn og ná árangri með það fjármagn sem við höfum. En mér finnst að hér sé verið að setja fram dálítið smart þingsályktunartillögu sem lýsir langt fram á veginn, sem keyrir á háum ljósum langt fram á veginn, en beitir síðan lágu ljósunum á brýnustu verkefni fram undan. Það er vissulega gert með aðgerðaráætlunum í öllum landsfjórðungum þegar maður flettir tillögunni. Ekki það að ég ætli að fara í háværar deilur um þetta. Það er svo misjafnt hvað fólki finnst. Það sem einum finnst gott finnst öðrum vont og það verður bara að sæta því. En alltaf má betur gera og sjálfsagt hefði þessi þáltill. getað litið þess vegna enn betur út og verið hægt að leggja í hana meiri vinnu, en þingið tekur við henni og gerir hana kannski enn þá ,,smartari`` þannig að ég verð að binda vonir við það. Hv. þm. minntist hér á þann ágæta mann Ólaf Arnalds, starfsmann Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og þekktan doktor og mikinn vísindamann á þessu sviði, og taldi að hér væru of fá úrræði til margra hluta og spurði eftir því hvort kæmi til greina að aðgreina auðnir og rofsvæði, t.d. á afréttum. Nú er ekki allt sett í lög. Ég vil segja fyrir mig að bændur landsins gera sér mjög góða grein fyrir hvað mikilvægt er að fara vel með land í dag og hvað almenningur er meðvitaður um það. Þeir hafa verið ræktunarmenn Íslands í gegnum aldirnar. Þeir vilja halda því forustuhlutverki sínu. Þess vegna minni ég á nýjan búvörusamning sem sauðfjárbændur gerðu árið 2000 og nú er mjög deilt um. Þar var tekin inn í gæðastýring á mörgum sviðum til að efla ræktunina og búskapinn. Á öðrum sviðum var skrifað undir landnotaþátt og Landgræðslan kemur mjög að þeim búvörusamningi og samstarfi við bændur um hann. Til þess að þeir geti verið með í gæðastýringu mega þeir ekki beita land, þ.e. ekki sé verið að níðast á því, annaðhvort standi það í stað eða sé í framför. Þarna mun Landgræðslan vinna á næstu árum í samráði við bændur alls konar úrbótaáætlanir. Það kemur mjög til greina á mörgum afréttum að leysa þetta mál með einföldum hætti. Ég minnti á það við setningu búnaðarþings á dögunum að fyrir rúmum tuttugu árum --- eða þegar ég var barn, við skulum bara fara þangað fyrst, þar sem ég var barn að alast upp, þá þótti það t.d. alveg sérstök hamingja hvers manns sem átti svo fótfráa og fríska á að hún sækti inn í Þjórsárverin fögru og vildi bíta þar sumarlangt. Þegar nýir bændur komu í sveitina voru þeim gjarnan gefnar gimbrar undan þessum ám sem gengu í Þjórsárverum eða Arnarfelli hinu mikla. Það var heiður hvers bónda að eiga slíkar kindur. Fjallkóngur Gnúpverja, Sveinn heitinn Eiríksson í Steinsholti, sá að þetta var ekki rétt stefna, þótt hann væri fjallkóngurinn og elskaði þetta svæði eins og menn gera sem himnaríki á jörð, þá sá hann að ekki var rétt að beita þetta land við nútímaaðstæður og þá breytingu sem var að verða. Hann lagði því til við bændurna og þeir hlýddu kalli foringja síns að það fé sem þarna gengi yrði skorið niður. Og menn tóku síðan upp á því að skera niður og gáfu engum nýjum bónda gimbrar af þeim stofni sem þangað sótti. Nú er svo komið að telja má þær kindur sem finnast þarna innfrá á fingrum annarrar handar, áður skiptu þær hundruðum. Þetta sýnir að bændur eru verndunarmenn náttúrunnar og svona eiga þeir að vinna. Og svona er hægt að vinna á mörgum afréttum og á að gera því það er hagur bóndans að kindurnar eða skepnurnar séu ekki á landi sem ekki þolir það og er vont að láta þær meira að segja sjást þar. Þarna hefur því orðið mikil breyting og ég sé og trúi því að gæðastýringin og þessi sáttmáli um landnot muni skila því að nú hefjist langtímastefnumörkun og samvinna á milli bændanna í landinu og Landgræðslunar um hvernig með þessi landsvæði verður farið og hvernig staðið verður að vernd þeirra og staðið að því að forðast að skepnur séu ekki að bíta land sem ekki þolir það eða auðnir landsins. Í gegnum þennan sauðfjársamning sé ég að mikil breyting er fram undan og bændurnir búa nú við sáttmála sem ég held að geti skilað þeim miklu við landgræðsluna og aukið samstarf um hana skiptir þá miklu máli. Það skiptir þá miklu máli að hafa hina öruggu hönd Landgræðslunnar sér við hlið til ráðgjafar og hjálpar í stefnumótun og hvernig að þessum málum verður staðið. Ég vil koma þessu á framfæri. Þetta er eitt af því sem ég vil kalla smart í dag til viðbótar. Hv. þm. Karl V. Matthíasson vill sjá svarta sanda verða græna. Við verðum líka að fara varlega í því. Svartur sandur er gríðarlega fallegur líka. Ég man eftir því þegar ég var með einum fremsta vísindamanni Íslendinga á akstri um línuveginn. Landsvirkjun hefur byggt upp marga fallega vegi til þess að geta notið hálendisins. Norðan Skjaldbreiðar námum við staðar og hann gekk út og sagði: Hér sjáum við þennan svarta sand. Þetta er ævintýraland í dag. Það er hvergi til svona land í Evrópu. Það er mikill gróður hér í melunum. Hingað megum við aldrei koma með lúpínu eða vinna nein spjöll á þessu landi. Það er því svo margt í náttúru okkar sem er sérstætt og við eigum að varðveita, eins og hefur komið fram í ræðum hv. þingmanna. Varðmenn þessa lands, hvort sem það eru alþingismenn, Landgræðslan eða bændurnir, verða að gæta hófs og gá að því að náttúran er dýrmætust með sínum séreinkennum. Þess vegna getur svartur sandur í sjálfu sér verið auðlegð sem okkur ber að varðveita. En auðvitað ber okkur að hefta að sandurinn fjúki yfir og eyðileggi annað land. Þetta kann Landgræðslan allt saman betur en ég, alveg eins og hún kann betur en sá er hér stendur um varnir gegn landbroti sjávar. Vestfirðingar hafa aldrei verið hræddir menn, en ætli það séu ekki einhver erfiðustu stríðandi öfl sem maður fæst við, þ.e. brimið, boðarnir og aldan sem lemur hina ísköldu strönd, náttúran vinnur sitt verk og verður ekki alltaf hamin. En hins vegar bið ég hv. þm. að ræða þetta í næstu för hans með landbn. í Gunnarsholt við landgræðslustjóra og fara yfir það. Við höfum í sjálfu sér lagt mesta áherslu á, eins og kemur fram í þáltill., að glíma við stóru fljótin. Það er ekki auðveld glíma heldur. Þau bylta sér á allar hliðar, færa sig á 50--100 ára tímabili á milli bakkanna og brjóta. Og þó að menn setji garða á einum stað bregst náttúran kannski með ólíkindum við því alveg eins og var sagt í dag um erlenda jurt sem hér væri sett, að hún getur brugðist öðruvísi við við íslenskar aðstæður. Náttúran er vandlesin, en þeir kunna best á hana sem með henni hafa lifað og þekkja þessi náttúruöfl. Hæstv. forseti. Ég vil að lokum þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram í dag um landgræðsluáætlunina og frv. til landgræðslulaga. Þetta mál hefur komið áður fyrir þingið og verið fjallað um það, en ég vona sannarlega að þessi tvö mál verði afgreidd hér í vor.

Herra forseti. Ekki verður allt bundið í lög, segir hæstv. landbrh. og vitnar í gjörðir Sveins heitins í Steinsholti og það hversu miklir græðarar og verndarsinnar bændur eru. Ég er sammála honum um það. Það má allt til sanns vegar færa að bændur hafa verið vörslumenn landsins og þeir hafa haft tilfinningu og ríkar tilfinningar til landsins og þeir lesa það og ég dreg sannarlega ekki úr þeim mikla auði og þeim mikla fjársjóði sem býr í hjörtum, hugum og gjörðum bænda. Hins vegar er það alveg ljóst að okkur hefur gengið afskaplega illa og við erum öll sammála um að það þurfi að gera svo miklu, miklu meira og aðgerðir okkar þurfi að vera svo miklu róttækari. Og af því að ég vitnaði til orða Ólafs Arnalds áðan og hvatningar hans um að við friðuðum hreinlega auðnir og rofsvæði, þá finnst mér mjög mikilvægt að það sé rætt í samhengi við þessa umræðu, að ekki sé nóg að treysta á vel innréttaða og vel meinandi bændur, kannski þurfi að setja reglurnar í lögin og gera þær stífar, sérstaklega meðan við erum að ná fótfestu með einhvers konar árangur, þá þurfum við e.t.v. að sjá til þess að auðnir og rofsvæði verði hreinlega vernduð. Einnig er vert að hafa í huga að gróðurvinjar hálendisins sem eftir standa eru dýrmætar. Þær hafa mjög mikið verndunargildi og það er umhugsunarefni í sjálfu sér að hæstv. landbrh. skuli eftir þau fögru orð sem hann hefur mælt hér standa að því að stórum hlutum gróðursvæða hálendanna verði eytt í væntanlegri Kárahnjúkavirkjun.

Herra forseti. Þessi orð voru auðvitað stórum ýkt, þ.e. að Kárahnjúkavirkjun muni valda því að stórum hlutum gróðursvæða hálendisins verði eytt. Hitt er annað mál að við höfum búið við að þurfa að velja og meta. Við verðum að halda uppi atvinnu og þrótti í þessu þjóðfélagi til að fólk vilji búa hér. Um það snýst glíman en ég er sammála hv. þm. um að auðvitað þarf að fara í það verkefni af hálfu Alþingis að marka skýra stefnu, ekki síst um hvaða paradísum skuli þyrma og aldrei taka til umræðu að fórna fyrir virkjun eða sökkva. Það eru þau verkefni sem ég tel að Alþingi þurfi að fara í. Hv. þm. tók undir að bændur væru vörslumenn þessa lands. Ég vakti athygli á þessari umræðu af því mér finnst að bændur hafi stundum viljað hlaupa upp þegar hefur átt að taka á mönnum sem fara illa með land. Þess vegna vakti ég athygli á þessu með Þjórsárverin og Svein heitinn í Steinsholti. Það þurfa fleiri að hugsa þannig. Mér hefur stundum gramist að þegar á að beita sér gagnvart einhverjum sem er að misfara með land eða dýr eru næstu menn að búa sig til að berjast með þeim manni í staðinn fyrir að reyna að koma fyrir hann vitinu. Í bændastétt er einnig til fólk sem ekki skilur þessar miklu kröfur nútímans. Ég vek hins vegar athygli á því að sem betur fer eru bændur að átta sig á þessu og Landgræðslan skynjar vel að hún á að rétta bændum framrétta hönd og getur orðið mikill leiðtogi og hjálpað í því starfi.

Virðulegi forseti. Í síðara andsvari mínu vil ég aftur fara út í að tala um það sem er smart og ekki smart. Það er alveg rétt sem hæstv. landbrh. segir, að menn eru misjafnir að gerð og hafa misjafnan smekk en það módel sem ég var að rétta honum upp í hendurnar, frá Stefáni Gíslasyni, verkefnisstjóra Staðardagskrár 21, er afskaplega gagnlegt verkfæri. Ég hvet hæstv. ráðherra til að skoða það nánar og líka landbn., og mögulega þá umhvn. sem kannski fær einhvern þátt þessara mála til umfjöllunar, að skoða það að markmiðin verði sértæk, mælanleg, aðgengileg, raunhæf og tímasett --- sem sagt SMART. Af því að við höfum talað um gagnsæi hugtakanotkunar og nauðsyn þess að hugtakanotkun sé skýr vil ég benda á og spyrja hæstv. ráðherra út í orðalag á bls. 4 í þingmálinu þar sem fjallað er um forgangsröðun landgræðsluverkefna sem byggist m.a. á úttekt og kortlagningu á jarðvegsrofi á öllu landinu og markmiðum um --- nú spyr ég hann um þýðingu á því sem á eftir kemur --- vistfræðilega sjálfbæra nýtingu. Hvað er, í huga hæstv. landbrh., vistfræðileg sjálfbær nýting? Ég vona sannarlega að hæstv. landbrh. lendi ekki í sama öngstræti og hæstv. utanrrh. lenti í fyrr í vetur þegar hann var að fjalla um utanríkismál og fjallaði í ræðu sinni um margvíslegar auðlindir sem Íslendingar ættu sem allar ættu það sameiginlegt að vera sjálfbærar.

Hæstv. forseti. Já, ég hélt að hv. þm. ætlaði að gefa mér módelið hans Stefáns Gíslasonar eftir umræðuna til þess að ég gæti lært af því. Síðan er best að landbrh., sem talar hina fornu íslensku, sé ekkert að rugla með hvað þessi hugtök þýða, vistfræðileg og sjálfbær.

Herra forseti. Hæstv. ráðherra virðist hafa skilið orð mín svo að ég vildi græða alla svarta sanda upp. Það sem ég átti við var að taka undir þáltill. um að stöðva gróðureyðingu. Ég var í raun að vísa til orða í kvæði eftir Jóhann Sigurjónsson sem hæstv. landbrh. þekkir og hefst svo ,,Sofðu unga ástin mín,`` þar sem Halla segir: ,,Oft ég svartan sandinn leit, svíða grænan engireit.`` Hún harmaði það og var að lýsa ákveðnu ástandi, sjálfsagt bæði mannlífi og gróðurfari landsins. Þetta kemur þá inn á þann skilning að það átti sér stað gróðureyðing þegar svartur sandur þaut yfir grænan engireit. Þetta er úr kvæði Jóhanns Sigurjónssonar, Sofðu unga ástin mín, sem er ákaflega fagurt kvæði.

Hæstv. forseti. Svo fallegt kvæði og vel flutt í lok dags veitir manni hamingju og gerir að verkum að þrátt fyrir erfiði dagsins gengur maður léttstígur heim.

Herra forseti. Þannig háttar til með umræðu um þetta þingmál, till. til þál. um eflingu vestnorræns samstarfs og mótun íslenskrar nærsvæðastefnu, að um það varð ágæt umræða fyrir allmörgum vikum ef ekki mánuðum. Þá stóð þannig á að ekki tókst að ljúka þeirri umræðu og voru enn nokkrir menn á mælendaskrá, a.m.k. tveir fyrir utan þann sem hér stendur. Síðan hefur tekist þannig til að nokkrir atburðir hafa breytt aðstæðum. Næstur á mælendaskrá, ef ég man rétt, var hv. þáv. þm. og formaður utanrmn., Tómas Ingi Olrich, 5. þm. Norðurl. e. Hann hefur nú horfið til annarra starfa eins og kunnugt er, er orðinn menntamálaráðherra, og við gratúlerum að sjálfsögðu með það. Hann hafði samband við mig og hafði ekki tök á að fylgja þessu máli frekar eftir enda aðrir menn komnir til þeirra starfa í utanrmn. sem hv. þm. gegndi áður. Ég ætla ekki að viðhafa getgátur um hvað hv. fyrrv. formaður utanrmn. hefði um málið sagt né leggja honum orð í munn. Ég hefði þó gert mér vonir um að hann talaði á svipuðum nótum og aðrir sem á undan honum höfðu komið og tekið þátt í umræðu um þetta mál og lýsti a.m.k. nokkrum stuðningi við það. Ég hygg að svipað hefði átt við um hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur sem einnig var á mælendaskrá en varð að hverfa héðan af fundi. Að öðru leyti ætlaði ég fyrst og fremst að þakka þá umræðu sem fram fór um tillöguna og þær jákvæðu undirtektir sem hún fékk hjá þingmönnum flestra ef ekki allra þingflokka. Það vekur mér vonir um ákveðna bjartsýni um að möguleiki sé á að Alþingi mótaði stefnu af því tagi sem tillagan gerir ráð fyrir, þ.e. setti nærsvæðamál og vestnorræna samstarfið sérstaklega í tiltekinn farveg. Tillagan gerir í raun og veru, samkvæmt orðanna hljóðan, ráð fyrir tvenns konar aðgerðum, annars vegar eflingu vestnorræns samstarfs sérstaklega og hins vegar að mótaðar verði áherslur og stefna, íslensk nærsvæðastefna, sem taki þá ekki aðeins til samskipta við hin vestnorrænu löndin heldur svæðisins í okkar heimshluta við norðanvert Atlantshafið getum við sagt, bæði eyþjóðir og strandríki. Ísland gerði þannig eins og margar þjóðir í kringum okkur, legði niður fyrir sér með skipulögðum hætti hvernig menn hyggjast byggja upp og efla samskipti og samstarf við nágranna sína í allar áttir. Þetta hafa mörg ríki í kringum okkur, bæði smærri og stærri, gert. Þetta gera sum hinna Norðurlandanna. Þetta gera Kanadamenn, Bandaríkjamenn, Evrópusambandið og fleiri aðilar. Þeir móta svæðisbundnar áherslur eða stefnu sem tekur til þeirrar pólitíkur, samvinnu og stjórnsýslu gagnvart aðilum á tilteknum nálægum svæðum. Norðurlandaráð hefur t.d. um langt árabil, að hluta til byggt á svokallaðri nærsvæðastefnu, sem er samheiti, heiti á þeirri pólitík sem Norðurlandaþjóðirnar, sameiginlega á vettvangi Norðurlandaráðs og í gegnum Norðurlandaráð og norrænu ráðherranefndina, reka gagnvart Eystrasaltsríkjunum. Í gær bar hér á góma í fyrirspurnartíma, herra forseti, fyrirspurn frá mér til hæstv. samgrh. um samskipti Íslendinga og Grænlendinga á sviði flugmála eða flugsamgangna. Þar kom fram að þar eru viðræður í gangi um mögulegt samstarf sem byggi á að Grænlendingar nýti sér íslenska flugvelli, þá fyrst og fremst Keflavíkurflugvöll, sem tengistöð í millilandaflugi. Þetta gæti jafnvel teygt anga sína víðar á Vestur-Norðurlöndum. Þetta er lítið dæmi um hluti af því tagi sem íslensk nærsvæðastefna gæti tekið til ef við hefðum mótað hana og sett í framkvæmd og beittum okkur meðvitað til að efla samskiptin við nágranna okkar öllum aðilum til hagsbóta og okkur sjálfum auðvitað ekki síst. Þannig mundum við horfa á hlutina út frá stöðu okkar hér í miðju Norðvestur-Atlantshafinu, sem samstarfstengipunkts fjölbreytts samstarfs á sviði stjórnmála, efnahags- og atvinnulífs, menningarmála, samgangna o.s.frv. Ég ætla ekki að fara aftur í efnisatriði tillögunnar. Ég vil þó nefna eitt atriði sérstaklega til sögunnar sem er áhugavert í þessu sambandi. Ég held að við Íslendingar ættum að gefa aukinn gaum að því. Það er sú þróun, sem aðeins er komin af stað, að strandeyþjóðir og strandríki við norðanvert Atlantshafið byggi upp samstarf sérstaklega á grundvelli einhvers konar svæðishugtaks sem við gætum kallað að væri Norður- eða Norðvestur-Atlantshafssvæðið, eyþjóðir og strandsvæði. Málið er svo langt gengið að á ráðstefnu númer tvö þar sem þessum aðilum er safnað saman og haldin var í Færeyjum fyrir rúmlega ári var komin einhvers konar nafngift á þessa svæðishugmynd, þetta svæðishugtak. Þar var það kallað NAICA fyrir North-Atlantic Island and Coastal Association á enskri tungu. Þarna mættust á ákaflega áhugaverðum vettvangi, í framhaldi af sambærilegum fyrsta fundi sem haldinn var í Reykjavík fyrir þremur árum, sjálfstæð fullvalda ríki eins og Ísland, heimastjórnarsvæði eins og Færeyjar og Grænland og sjálfstjórnarsvæði eða héruð eins og skosku eyjarnar. Þarna voru t.d. Hjaltlendingar undir eigin nafni og fána. Þarna voru fulltrúar frá skosku strandsvæðunum, frá vesturströnd Noregs, frá strandríkjum Kanada o.s.frv. Ég held að liður í meðvitaðri íslenskri nærsvæðastefnu ætti tvímælalaust að vera að við Íslendingar stuðluðum að því, fyrir okkar leyti, að til yrði skipulögð svæðisbundin samvinna við norðanvert Atlantshaf, samvinna eyþjóða og strandríkja á þessu svæði. Það eru gríðarlega miklir sameiginlegir hagsmunir sem þar eru á ferð sem menn ná ekki almennilega utan um í því hefðbundna mynstri alþjóðasamstarfs sem við búum við í dag. Þannig er t.d. ekki mikill samgangur eða skipulagt alþjóðlegt samstarf á milli Íslendinga, svo dæmi sé tekið, og skosku eyjanna hins vegar. Í raun er það sorglega og merkilega lítið í ljósi bæði sögulegra tengsla og sameiginlegra hagsmuna á sviði sjávarútvegsmála, ferðaþjónustu, menningarmála og fleiri slíkra hluta. Í þessu sambandi er líka til að dreifa aðilum sem mun meira jafnræði er með þegar litið er til fólksfjölda og efnahagslegra umsvifa. Þetta eru svæði, héruð eða eyjar sem gjarnan telja nokkra tugi þúsunda eða í mesta lagi hundruð þúsunda íbúa sem gætu með margvíslegum hætti notið góðs af auknu samstarfi og samskiptum ef þau koma til. Menn kunna að segja að ekki sé á bætandi einu laginu enn í alþjóðlegri samvinnu. Það hefur vissulega mikið bæst við á undanförnum fáeinum árum. Sérstaklega hefur frá því að múrinn féll og klakaböndin losnuðu af Austur-Evrópu og kalda stríðinu lauk margs konar svæðisbundin samvinna verið möguleg sem var óhugsandi áður vegna járntjaldsins og annarra gaddavírsgirðinga sem á kaldastríðstímanum skildu löndin að. Samstarf eins og það sem á sér stað í dag á vettvangi heimskautaráðsins hefði t.d. verið óhugsandi á dögum kalda stríðsins og alls engin samskipti áttu sér stað, t.d. milli strandþjóðanna á norðurströnd Rússlands, fyrrverandi Sovétríkja, sem blómstra í dag, samskipti frumbyggja þessara svæða sem og héraða og fylkja. Að mínu mati á hiklaust að forgangsraða og við ættum að leggja aukna áherslu ef eitthvað er á að efla samstarfið við okkar næstu nágranna. Það mun gefa okkur mikið og skila okkur miklu. Þó það kosti að við verðum í einhverjum mæli að draga úr útgjöldum til annars alþjóðasamstarfs er þar af ýmsu að taka sem ég held að að ósekju mætti trappa niður heldur en hitt ef menn telja sig ekki hafa efni á því að leggja hreinlega sérstaklega fjármuni og krafta í að byggja upp svæðisbundið samstarf eða að stuðla að uppbyggingu svæðisbundins samstarfs af því tagi sem ég mæli hér fyrir. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð en legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanrmn. Eins og áður sagði bind ég, í ljósi góðra undirtekta sem tillagan hefur fengið, vonir við, hvort sem það næst á þessu þingi eða þó síðar verði, að Alþingi móti áherslur eða taki þá ákvörðun að hrint verði af stað vinnu af því tagi sem tillagan gerir ráð fyrir.