Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Í dag áttum við í Frjálslynda flokknum von á að fá að ræða í utandagskrárumræðu við sjútvrh. Við því hefur ekki verið orðið og sú umræða hefur verið tekin út af störfum þingsins. Ég vil lýsa óánægju minni með að við skyldum ekki fá að fara í þessa málefnalegu umræðu um sjávarútvegsmál og rökræða við sjútvrh., m.a. um afleiðingar nýfallins dóms í Vatneyrarmálinu. Ég tel að afar nauðsynlegt hefði verið að við fengjum að ræða þessi mál fyrir páskahlé og vil ítreka óánægju mína.

Af þessu tilefni vill forseti taka fram að hæstv. sjútvrh. var viðbúinn að ræða þessi mál við þingmann Frjálslynda flokksins sl. föstudag en á þeirri stundu hafnaði Frjálslyndi flokkurinn þeirri umræðu.

Herra forseti. Ég vil taka undir með hv. formanni þingflokks Frjálslynda flokksins og lýsa yfir að mér finnst mjög óeðlilegt að falla frá því að taka sjávarútvegsmál til umræðu utan dagskrár í kjölfar nýfallins hæstaréttardóms. Mér finnst það í hæsta máta óeðlilegt. Þetta hefur verið vitað alla vikuna. Beiðnin kom fram fyrir síðustu helgi og mér finnast þetta í hæsta máta undarleg vinnubrögð. Ég spyr sjálfan mig: Er veikleikinn í stjórnarliðinu í þessu máli það mikill að menn þori ekki að taka sjávarútvegsmálin til umfjöllunar á þinginu? Hvað veldur? Hver er hin raunverulega skýring, þegar menn hafa ekki lengur neina afsökun, geta ekki lengur skotið sér á bak við það að Hæstiréttur eigi eftir að kveða upp dóm í þessu máli? Nú er sú afsökun ekki fyrir hendi en þá þora menn ekki að verða við beiðni um að taka málið til umræðu utan dagskrár. Þetta er mjög óeðlilegt, herra forseti, og vekur upp ýmsar spurningar.

Forseti sér ástæðu til að ítreka það sem hann sagði áður. Það stóð til boða að hæstv. sjútvrh. svaraði til um þessi mál sl. föstudag. Hann hefur verið erlendis og af þeim sökum eru ekki tök á því að umræðan fari fram. Ég hélt satt að segja að hv. þm. hefðu þingreynslu til að skilja þetta.

Herra forseti. Ég tel að þingmenn hafi þingreynslu til að skilja hið talaða orð en það kom mér á óvart eins og öðrum hér að ekki ætti að fara fram umræða utan dagskrár um kvótadóminn. Eftir þeim upplýsingum sem ég hafði fengið frá þeim sem um þessa umræðu báðu átti hæstv. sjútvrh. að koma heim á miðvikudagskvöld og því vera reiðubúinn að taka þessa umræðu nú á síðasta degi þingsins fyrir páskahlé. Mér finnst miður ef sú staða er að koma upp að ef þingmenn eru ekki tilbúnir að taka utandagskrárumræðu á fyrsta degi eftir stóratburði, eins og þegar kvótadómurinn var felldur, megi ekki ræða málið á þeim degi sem hentar, þegar ráðherra er kominn heim. Ég ætla að benda á að þessi umræða um kvótadóminn verður mjög hjárænuleg þegar liðnar verða þrjár vikur frá því að dómurinn féll. Eftir umræðu í fjölmiðlum og í þjóðfélaginu, þá loksins ætlar Alþingi að taka umræðuna. Hér voru allir flokkar tilbúnir til að ræða þetta mál þegar upplýst var að hæstv. sjútvrh. ætlaði ekki að vera hér í dag við þessa umræðu. Mér finnst að viðhlítandi skýring hafi ekki komið á því hvers vegna hann gat ekki orðið við þessari ósk. Það má vel vera að sú skýring komi fram nú í umræðunni en mér finnst það miður. Ég tek undir það með málshefjanda. Við héldum öll að orðið hefði verið við beiðni hans.

Herra forseti. Eins og fram kom áðan var hæstv. sjútvrh. tilbúinn að ræða þessi mál á föstudaginn var. Hann hefur síðan verið bundinn við skyldustörf erlendis og kom til landsins seint í gærkvöldi. Það er augljóst að þeim sem bað um umræðuna hefur láðst að tryggja það að sjútvrh. gæti verið viðstaddur hana í dag. Hæstv. sjútvrh. var búinn að ráðstafa tíma sínum í annað. Þetta snýst að engu leyti um að þora eða þora ekki að fara í umræðu um sjávarútvegsmál. Það er alveg ljóst að hæstv. sjútvrh. var tilbúinn til þess strax sl. föstudag.

Virðulegi forseti. Eins og við vitum eru utandagskrárumræður hugsaðar þannig m.a. að með þeim sé hægt að bregðast við því sem gerist í þjóðfélaginu. Umræddur hæstaréttardómur féll sl. fimmtudag. Hæstv. sjútvrh. lýsti sig tilbúinn að ræða málin strax á föstudag. Það var auðvitað hið eðlilega í málinu. Það gat ekki orðið. Það lá fyrir að hæstv. sjútvrh. yrði fjarverandi, m.a. erlendis mestalla þessa viku. Hann hafði þær skuldbindingar að hann gat ekki komið því við að taka þátt í þessum utandagskrárumræðum í þessari viku. Það lá alveg fyrir. Þess vegna er fráleitt að halda því fram að hæstv. sjútvrh. sé að reyna að víkja sér undan þessari umræðu þegar hann lýsti því yfir að hann væri tilbúinn að taka þátt í þessari umræðu daginn eftir að hæstaréttardómurinn var kveðinn upp. Það hefði náttúrlega verið eðlilegt að ræða málin strax að upp kveðnum hæstaréttardómnum. Hæstiréttur hefur kveðið upp sinn dóm og Alþingi og alþingismenn vilja auðvitað tjá sig um málið. Alþingismenn hafa verið að tjá sig um málið eins og eðlilegt er í fjölmiðlum strax að loknum þessum dómi. Þess vegna var langsamlega eðlilegast að við ræddum um dóminn daginn eftir eins og hæstv. sjútvrh. lagði raunar til og vildi að við gerðum. Það gat hins vegar ekki orðið. Fyrir því kunna að vera ástæður sem ég ekki þekki en það lá fyrir að hæstv. sjútvrh. var vegna skuldbindinga sinna og starfa upptekinn annars staðar. Hann gat ekki komið því við að eiga þessar umræður í þessari viku. Á því eru eðlilegar skýringar og fráleitt, eins og hér var reynt að halda fram, að hæstv. sjútvrh. væri að reyna að koma sér undan því að eiga þessar umræður eða stjórnarliðið þyrði ekki að taka þátt í sjávarútvegsumræðunni. Öðru nær. Stjórnarliðið er að sjálfsögðu alltaf tilbúið til að taka þátt í sjávarútvegsumræðunum. Þær fóru m.a. fram að hluta til í þessari viku, þegar við ræddum um sjávarútvegsmál. Þær verða væntanlega líka ræddar í næstu viku af efnislegum ástæðum.

Hæstv. forseti. Ég get ekki tekið undir það að stjórnarliðið sé ævinlega tilbúið í þessar umræður. Mér þótti það koma þannig út þegar þessi dómur hafði verið kveðinn upp að menn hefðu ekki áhuga á að taka þátt í umræðum um sjávarútvegsmál. Hæstv. sjútvrh. neitaði t.d. að taka þátt í umræðuþætti á Stöð 2 þá um kvöldið. Mér finnst líka að það sé fullkomin afsökun fyrir því að fá að hafa þessa umræðu á öðrum tíma að hæstv. forsrh. var ekki til staðar þegar hún stóð til boða. Hann hafði haft þvílík orð um það ef dómurinn félli öðruvísi en hann gerði. Það hefði því verið ástæða til þess að hann kæmi að þessari umræðu. Mér finnst satt að segja að þetta beri keim af því, hvernig svörin hafa verið og hvernig menn hafa staðið að í umræðum eftir að þessi dómur lá fyrir, að stjórnarliðið hafi ekki haft nokkurn skapaðan áhuga á að taka þátt í þeirri umræðu. Menn hafa ekki verið til staðar alla þessa viku, hvorki hæstv. forsrh. eða hæstv. sjútvrh. Samt er þetta einhver stærsti atburður sem hefur gengið yfir, a.m.k. miðað við þau orð sem hæstv. forsrh. lét falla í vetur. Ég held að verið sé að koma sökinni á aðra með því að halda því fram að aðeins hafi verið einn möguleiki, bara föstudagurinn var, til að fara í þessa umræðu. Sé einungis einn dagur til þess ætlaður þá verður þröngt um svona umræður. Ég skora á menn að reyna að finna leiðir til að þessi umræða fái framgang. Það er auðséð að hún verður ekki fyrr en eftir páska en ég er á þeirri skoðun að hún eigi fullt erindi þá líka.

Herra forseti. Það er afar sérkennileg uppákoma að ekki skuli takst að fá umræður um þetta stórmál í þessari viku áður en þingið fer í páskaleyfi. Það sem er þó öllu verra er sú röksemdafærsla sem uppi er höfð, þ.e. að þetta sé allt á valdi hæstv. sjútvrh. Síðan hvenær er það svo, herra forseti, að hæstv. sjútvrh. ráði hér störfum Alþingis og hann tilkynni um hvenær utandagskrárumræður geti orðið og hvenær ekki? Er það þannig að ef ráðherra segir: Ég er tilbúinn til að ræða þetta hálftólf á föstudaginn kemur en ef það verði ekki gert þá verði engin umræða --- segir þá Alþingi já og amen? Er það þannig? Síðan hvenær tók hæstv. sjútvrh. við forsæti hér á Alþingi? Ég mótmæli því að málin séu sett upp með þeim hætti sem hér er gert af forseta, að fyrir hendi sé neitunarvald ráðherra hvað varðar utandagskrárumræður. Réttur þingmanna er í sjálfu sér einhliða til að taka hér upp mál, hvort heldur er í formi yfirlýsingar, umfjöllunar af sinni hálfu eða spurningar til ráðherra. Í því sambandi vísa ég t.d. til upphafsmálsgreinar 5. gr. þingskapa. Þannig er að málshefjandi getur að sjálfsögðu óskað eftir því að umræðan fari fram engu að síður þó að ráðherra sé ekki við. Ég leyfi mér að spyrja, herra forseti: Hvað er mikilvægara á málefnaskrá hæstv. sjútvrh. í dag en að ræða við Alþingi um þetta mál? Hvaða skyldur hæstv. sjútvrh. íslensku þjóðarinnar eru svo ríkar að hafandi haft fjögurra daga fyrirvara til þess að gera breytingar á sinni dagskrá komi hann því ekki við að vera einhvern tíma dagsins hér í Alþingi? Er hæstv. ráðherra ekki bundinn þingskyldum eins og aðrir? Er hæstv. sjútvrh. á suðvesturhorni landsins? Ég fer fram á það að áður en við tökum það gilt að svona hljóti þetta að vera þá verði upplýst um hvaða skyldur hæstv. sjútvrh. hefur svo brýnar að hann kemur því ekki við að eiga orðastað við þingmenn um þetta stóra mál í dag.

Forseti vill taka fram að gefnu tilefni að það hefur enginn, svo mér sé kunnugt, beðið um að fá að taka til máls hér á Alþingi samkvæmt 1. mgr. 50. gr. Mér er þannig ekki alveg ljóst hvað fyrir hv. þm. vakti með hans athugasemd. Á hinn bóginn var farið fram á það af hv. 18. þm. Reykv. að eiga orðastað við hæstv. sjútvrh. um hæstaréttardóm og hafði verið um það beðið áður en dómurinn féll. Það er alveg laukrétt hjá hv. þm. að alþingismenn og forseti Alþingis eru við því búnir, ef einhvern þann atburð ber að höndum í þjóðfélaginu sem vekur tilefni til umræðu, að til slíkrar umræðu sé efnt hér á Alþingi svo fljótt sem verða má. Eins og fram hefur komið hafði umræðubeiðandi, hv. 18. þm. Reykv., ekki tök á því að ræða málið sl. föstudag. Enginn annar alþingismaður tók þá beiðnina upp og óskaði eftir því að eiga þessar viðræður við hæstv. sjútvrh. þann dag. Ég vil líka taka það fram sem hv. þm. er kunnugt að fyrir því er venja, ef menn biðja um utandagskrárumræðu við ráðherra, að forseti hafi ekki milligöngu um það mál heldur tali þingmenn beint við viðkomandi ráðherra og skýri forseta frá samtali þeirra.

Herra forseti. Ég spurði hæstv. forseta hverjar skyldur hæstv. sjútvrh. væru svo ríkar í dag, hafandi haft þann fyrirvara sem hér hefur verið á, að hann megi ekki vera við umræðuna. Ég hygg að um það hafi verið samið á fundi strax á mánudaginn var að umræðan yrði hér um fjögur eða fimmleytið í dag. Mér finnst með ólíkindum að hæstv. sjútvrh. skuli vera svo önnum kafinn, af mikilvægari verkefnum en þeim að ræða um þetta stóra mál við Alþingi allan daginn í dag, að hann fái því ekki við komið að vera hér eins og í eina og hálfa klukkustund. Og ég tek það ekki gilt nema fá einhverjar upplýsingar um að svo sé. Varðandi það að með því að ráðherra hafi verið tilbúinn til að ræða málið innan við sólarhring eftir að dómur féll, t.d. hér fyrripart dags á föstudag, þá eru það engin rök, herra forseti, í þessu sambandi. Þarna var um að ræða viðamikinn dóm með ítarlegri reifun í stóru máli þannig að af þeim ástæðum var eðlilegt að þingmenn vildu fá einhvern tíma til að skoða niðurstöðuna og fara yfir röksemdafærsluna. Ég veit ekki hvort það var ástæða þess að 18. þm. Reykv. kom ekki við umræðunni eða vildi ekki hafa umræðuna á föstudaginn. En aðalatriði málsins, herra forseti, er að hæstv. sjútvrh. eða aðrir hæstv. ráðherrar hafa hér ekkert neitunarvald. Það er ekki þeirra að ákveða það hvort og hvenær umræður af þessu tagi fara fram á Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég mun drepa á fáein afmörkuð málefni í þessari yfirlitsskýrslu hæstv. utanrrh. um alþjóðamál en vísa að öðru leyti til þess sem komið hefur fram í máli þingmanna Samfylkingarinnar. Sighvatur Björgvinsson og Þórunn Sveinbjarnardóttir hafa þegar talað í þessari umræðu af hálfu Samfylkingarinnar og fleiri þingmenn Samfylkingarinnar munu koma inn í þessa umræðu, m.a. talsmaður okkar, Margrét Frímannsdóttir. Ég vil hins vegar, virðulegi forseti, í upphafi máls míns bregðast við orðum sem hér hafa fallið varðandi ástandi í Írak. Það hefur komið fram hjá öðrum sem hér hafa talað hversu átakanlegt það er að þúsundir barna deyja þar daglega. Varðandi það, herra forseti, vil ég segja þetta: Ég þekki vel umræðuna um að vera hluti af alþjóðabandalagi og geta ekki gengið gegn ákvörðun sem tekin er á vettvangi þess bandalags. Ég þekki vel þau viðhorf að Saddam Hussein sjálfur beri sjálfur ábyrgð á ástandinu heima fyrir og það eigi að beina gagnrýni sinni að þeim herramanni. En, herra forseti, það er ekki hægt að horfa upp á þær þjáningar sem hafa gengið yfir þúsundir og aftur þúsundir barna í Írak, ekki heldur fyrir okkur sem erum aðilar að einhverju bandalagi þar sem þessi ákvörðun er tekin. Ég hef í öllum ræðum sem ég hef flutt um utanríkismál á Alþingi hvatt til að utanrrh. Íslands væri rödd mannréttinda á alþjóðavettvangi, að utanrrh. Íslands komi fram fyrir okkar hönd og hvetji til að tekið sé á þeim málaflokki. Ég hef hvað eftir annað séð ástæðu til að þakka utanrrh. framlög hans á þessum vettvangi og að fara orðum um hve vel hann hafi brugðist við og einmitt stigið slík spor á alþjóðavettvangi. Þess vegna hvet ég hæstv. utanrrh. til að fara í umræðuna um málefni Íraks frá þessum sjónarhóli, sem rödd mannréttinda, og þess að þjóðir heims geti ekki lengur horft upp á það sem þarna er að gerast. Þetta vildi ég segja í tilefni þeirra orða sem hér hafa fallið um málefni Íraks. Við Íslendingar getum ekki annað en brugðist við því sem þar gerist og haft skoðun á því óháð því hvort við erum bundin af ákvörðunum sem teknar eru á vettvangi Sameinuðu þjóðanna eða annars staðar. Herra forseti. Ég ætla að víkja að nokkrum afmörkuðum þáttum í þessari skýrslu sem er um margt fróðleg, hefðbundin að vísu, og verður væntanlega rædd allt öðruvísi en sú skýrsla sem boðað er að við munum taka til umræðu eftir páska um Evrópumál. Ég vil aðeins segja eitt um þann þátt sem snýr að Norðurlöndunum. Hér var fyrir tveimur vikum ágæt umræða um Norðurlandasamstarf og hæstv. utanrrh. tók þátt í þeirri umræðu. Ég tek auðvitað eftir því hversu mikla áherslu utanrrh. leggur á stöðu Norðurlanda í Evrópu og að auk þess sem hið hefðbundna samstarf hafi haldið áfram eins og áður þá hafi samráð aukist hvað varðar Evrópumál og grannsvæði Norðurlanda. Fyrir Ísland er það ómetanlegt, að hafa aðgang að upplýsingum um stefnu og ákvarðanir Evrópusambandsins í tengslum við samstarf Norðurlanda. Þetta er kjarninn í því sem við höfum rætt á vettvangi Norðurlandaráðs og um Norðurlandaráð, að ekki síst fyrir okkur, löndin tvö í Norðurlandaráði sem erum utan Evrópusambandsins, þá hafi þetta skipt máli. Það skipti miklu máli að Norðurlandasamstarfið veiktist ekki eftir að fleiri lönd fóru inn í Evrópusambandið. Það hefur áfram verið sterkur vettvangur þrátt fyrir skipulagsbreytingar sem þar voru gerðar. Annað mál sem tengist Norðurlandasamstarfinu og varð kannski til í gegnum það er Norðurskautsráðið. Hæstv. utanrrh. átti frumkvæði að stofnun þess ef ég man rétt. Það kemur fram í skýrslunni að Norðurskautsráðið sé samráðsvettvangur enda hafi ekki náðst samstaða um að gera það að eiginlegri alþjóðastofnun með tilheyrandi höfuðstöðvum og föstum fjárframlögum aðildarríkja. Mér fannst þetta feikilega áhugavert verkefni þegar það fór af stað. Ég hef átt þess kost að sitja tvö þingmannaþing þessa samstarfs, fyrst hér heima á Íslandi --- ef ég man rétt var það fyrsta þingið --- og svo þing sem haldið var í Kanada eða samráðsfund. Ég hef haft áhuga á að fylgjast með þessum málum en mér finnst það ljóður á þessu samstarfi hversu lítið okkar land, í fararbroddi hér á norðurslóð, fáum af upplýsingum um starfið í Norðurskautsráðinu. Þess vegna spyr ég hæstv. utanrrh. hvort hann hefði kosið að þetta samstarf hefði náð að verða alþjóðastofnun, þar sem þess er getið hér, og hvernig hægt sé að taka á þessum málum. Er hann ánægður með hvernig þetta samstarf hefur þróast og er það í samræmi við það sem hann lagði upp með þegar hann flutti um það ræður og hvatti í raun til þess að af samstarfinu yrði? Ég vil gjarnan heyra viðhorf hans til þess. Annað sem mig langar að koma inn á varðar varnarsamstarf okkar og varnarsamvinnuna. Við umræðu í fyrravor spunnust hér góðar umræður um varnarsamstarfið, endurskoðun þess, þá þróun sem orðið hefur og þá þróun sem mun verða. Ég gat ekki skilið hæstv. utanrrh. öðruvísi en svo að hann kysi að skoða hvort möguleiki væri fyrir Íslendinga á að fá frekari aðkomu að þeim verkefnum sem eru eingöngu hjá varnarliðinu í dag. Í rauninni er mjög lítið fjallað um þessi mál í skýrslunni en sagt að samkvæmt bókuninni frá 1996 geti samningsaðilar óskað eftir að hún verði endurskoðuð og hvenær eigi þá að kappkosta að hefja viðræður. Mér fyndist mjög áhugavert ef hæstv. utanrrh. mundi fara aðeins í þá umræðu sem við tókum hér fyrir rúmu ári í tilefni af því að til umræðu var skýrsla um brottför hersins. Enn annar þáttur sem við höfum áður rætt í umræðu um utanríkismál er aðild Íslands að efnahags- og félagsmálaráði Sameinuðu þjóðanna, ECOSOC, og hvað það skipti miklu máli að við fengum loksins seturétt þar og Ísland hefur verið þar í þrjú ár. Ég tek eftir því að í vinnu ECOSOC er lögð mikil áhersla á lagfæringu lífskjara og atvinnu og félagslega þróun og allt það sem við setjum á oddinn sem lýðræðisríki. Ég sé líka að lönd eru hvött til þess að setja lög til að tryggja útrýmingu alls ofbeldis gegn konum og einnig er fjallað um fátækt og reyndar á mörgum stöðum er fjallað um þátt kvenna varðandi þróun í fátæku ríkjunum. Út af fyrir sig væri hægt að taka heilmikla umræðu um það en hvað það varðar ætla ég að vísa til orða hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur sem gerði þeim þætti vel skil í umræðunni fyrr í morgun. Annar þáttur er málefni barna og ég hef getið þess hér, m.a. í umræðu um Norðurlandaskýrsluna, að Samfylkingin hefur flutt mjög mörg mál á þessu þingi varðandi málefni barna en norræna ráðherranefndin hefur verið að vinna með þau mál og norðurnefndin í Norðurlandaráði og mjög mörg spennandi verkefni hafa verið tekin þar fyrir. Norræna ráðherranefndin hvatti til framkvæmdar barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Hér er kafli um málefni barna og barnasáttmálann og hversu mikilvægur hann er og að starfshópur á vegum mannréttindaráðsins hefur ákveðið að gera viðbótarsamning, reyndar er búið að gera þann samning, málamiðlun náðist um hann núna í janúar, sem kveður á um að börnum 18 ára og yngri verði óheimil þátttaka í vopnuðum átökum. Alls staðar er hvatt til framkvæmdar barnasáttmálans og fyrir þessu þingi liggur tillaga Samfylkingarinnar um að bera saman íslensk lög og barnasáttmálann og gera úrbætur þar sem á skortir. Nú höfum við fengið tvær skýrslur sem ráðherrarnir bera fram, annars vegar norrænu ráðherranefndarinnar og svo þessa skýrslu þar sem þessi staða er dregin fram. Mér finnst mjög mikilvægt og hvet til þess að sú tillaga sem ég er að vísa til verði afgreidd í samræmi við það sem lögð er áhersla á hér. Ég hef nokkrum sinnum hvatt til þess að við létum til okkar taka varðandi alþjóðasakadómstólinn og vil árétta og minna á að tillaga um fullgildingu hans kom fyrir þingið, ég held í síðustu viku, og verður væntanlega fljótlega afgreidd héðan. En það mál sem ég ætla að drepa á í lokin, herra forseti, eru málefni flóttamanna. Við höfum verið að taka fyrir í þinginu frv. um Schengen, eftirlit með útlendingum og fleiri lög sem snúa að komu útlendinga hingað til lands, en í mars í fyrra var lagt fyrir þingið frv. um breytingar á lögum um eftirlit með útlendingum. Það frv. hefur ekki komið aftur fyrir þingið. Í því frv. var kveðið á um hvernig ákvörðun væri tekin í málum sem varða hæli eða vernd gegn ofsóknum. Kveðið var á um framkvæmd ákvörðunar þegar um flóttamenn er að ræða, um réttaraðstoð og kröfuna um að útlendingi sé skipaður réttargæslumaður þegar hann leitar hér hælis og fjallað var um vernd gegn ofsóknum og fleira sem varðar flóttamenn. Sérstök ástæða er til að minna á þetta, bæði vegna þess að hér er kafli um flóttamenn og við höfum aðallega staldrað við það að við bjóðum nokkrum tugum flóttamanna til búsetu á Íslandi á ári hverju. En ég fékk þær upplýsingar í gær, og tilviljun að ég fékk þær upplýsingar í tölvupósti á sama tíma og við ræðum utanríkismál á Alþingi, að til sé verða eiginlega ný stefna í málefnum flóttamanna í Evrópu eða réttara sagt að Evrópa sé að verða með meiri afturhaldsstefnu í málefnum flóttamanna og nú sé talað bæði um Schengen- og Dublin-samninginn með hálfgerðri leynd og að menn tengi flóttamenn við eiturlyfjasmygl og glæpamennsku. Að mannréttindi hvað þetta varðar séu dálítið víkjandi fyrir harðri umræðu sem tengi flóttamenn og þessa þætti, eiturlyfjasmygl og glæpamennsku, sem við óttumst öll, og að mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna hafi gert athugasemd við þetta. Því miður er ég ekki með neinar frekari upplýsingar um þennan þátt. Ég spyr um hvort þetta sé rétt, að mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna hafi þurft að gera athugasemdir við einhverja samninga sem hafi verið gerðir í Evrópu og verið sé að tengja það við almenna útlendingaandúð í Evrópu. Nú tek ég það sérstaklega fram að ég er ekki að tengja það að frv. sem varðar réttindi flóttamanna skuli ekki koma inn við það sem ég er hér að segja. En það vill svo til að ég hef árum saman kallað eftir því hvenær endurskoðuð lög um réttindi flóttamanna komi inn í þingið. Þau komu loksins í mars fyrir ári og síðan hafa þau ekki sést. Sumt af því sem er í þessu frv. er komið inn í frv. um eftirlit með útlendingum og kemur inn í lögin sem voru sett eða frv. sem sneru að Schengen. En það er alveg ljóst að það sem snýr að flóttamönnunum sem slíkum hefur ekki komið hingað inn í frumvarpsformi, ég veit að þetta er á vettvangi dómsmrh., en flóttamennirnir og hugmyndir um hag þeirra koma fyrir í þessari skýrslu og þess vegna nota ég þetta tækifæri eins og svo oft áður að minnast á flóttamennina og hvernig við eigum að standa vörð um málefni þeirra og réttargæslu.

Herra forseti. Ég ætla að minnast á eitt atriði sem hv. þm. kom inn á, það er Norðurskautsráðið. Kanadamenn voru fyrstir til að leggja það til að þetta ráð yrði stofnað og það er rétt að við tókum það upp á vettvangi Norðurlandaráðs á sínum tíma til að vinna þessu máli fylgi meðal Norðurlandanna og það hefur tekist vel. Stofnuð var fastanefnd í þessum málum innan Norðurlandaráðs sem starfaði ágætlega og við lögðum á það áherslu að fá Bandaríkjamenn þar með og jafnframt Evrópusambandið. Ég tel að veruleg þróun hafi orðið í þessum málum því að Bandaríkjamenn eru komnir með í þetta samstarf og Finnar hafa nú beitt sér fyrir því að hin norðlæga vídd væri tekin upp á vettvangi Evrópusambandsins og þar með hefur Evrópusambandið mun meiri áhuga fyrir þessu máli en áður var. Ég minnist þess, að þegar ég heimsótti Evrópuþingið á sínum tíma til að tala fyrir þessu máli var fremur takmarkaður áhugi á því, en ég tel að þarna hafi náðst verulegur árangur. Hins vegar hefur þeim áfanga ekki verið náð að þetta ágæta ráð setji upp fasta skrifstofu með starfsfólki sem starfi allt árið um kring að þessum málum. Við Íslendingar höfum boðið það fram að skrifstofa Norðurskautsráðsins verði á Íslandi. Því miður starfar hér engin alþjóðastofnun og þess vegna væri mjög eðlilegt að slík stofnun ætti sér fast aðsetur á Íslandi. Við erum miðsvæðis milli þessara landa og þegar búið verður að taka upp fastar áætlunarferðir til Rússlands, sem verður áreiðanlega gert í framtíðinni, og fastar ferðir til Finnlands teknar upp aftur, þá verður Ísland í mjög góðum samgöngum við öll þessi lönd. Og þegar komið verður upp sendiráð Kanada hér á landi og Íslands í Kanada hafa öll þessi lönd sendiráð í þessum löndum öllum þannig að árangurinn er mikill.

Herra forseti. Ég þekki þá stöðu varðandi fastanefndina sem var á vegum Norðurlandaráðs og sat í forsn. á þeim tíma sem verið var að breyta því að það voru þjóðþingin sem tilnefndu í þingmannasamráðið. En í forsn. söknuðu menn þess líka að ekki kæmi meira upplýsingaflæði frá fastanefndinni til Norðurlandaráðs sem tilnefndi í hana. Við vitum auðvitað að þarna hefur farið fram gott starf en við höfum ekki beinlínis haft tækifæri til þess að taka umfjöllun og umræðu um það hér í þinginu eins og við gerum þegar um formlegt alþjóðastarf er að ræða. Það er gott að málin hafi þróast á þann veg að Bandaríkin hafa komið að þessu máli. Bandaríkin afboðuðu sig á síðustu stundu þegar þingmannafundurinn var í Kanada. Ég tek undir það að mjög áhugavert væri ef slík alþjóðastofnun sem hér um ræðir hefði aðsetur á Íslandi og vil gjarnan fylgjast með því hvort eitthvað er hægt að vinna að þessu. Ég ætla ekki frekar að fara inn á norðlægu víddina, við ræddum það undir umræðunni um Norðurlandamálin, það er auðvitað á vettvangi Evrópusambandsins og vekur áhuga þar, en stóra spurningin hvað það varðar er hvernig við, löndin í EES, komum að því. Ég vona að öðru leyti að hæstv. ráðherra svari öðrum spurningum mínum annaðhvort í seinna andsvari eða síðari ræðu sinni.

Herra forseti. Vegna þeirra ummæla sem hv. þm. hafði um viðskiptabannið á Írak og þá staðreynd að það er sett á grundvelli ákvarðana Sameinuðu þjóðanna, þá er rétt og mikilvægt að það komi fram að sú tillaga sem hér liggur fyrir á Alþingi beinist ekki eða snýr ekki að því að við hættum einhliða að framfylgja viðskiptabanninu af okkar hálfu, þó að vissulega væru það ærin rök fyrir að leggja það til. En ég hef flutt þessa tillögu og hún hefur allan tímann verið á þá leið að í henni fælist, að henni samþykktri, að Íslendingar mundu beita sér fyrir því á alþjóðavettvangi að viðskiptabannið yrði tekið til endurskoðunar, að framkvæmdin yrði tekin til endurskoðunar. Lengra er nú ekki gengið í tillögunni og það er þeim mun merkilegra að jafntorvelt skuli hafa reynst að koma henni áleiðis, af því að ekki er lengra gengið. Mér er alveg ljóst að ef það væri lagt til, eins og hv. þm. nefndi, að við einhliða féllum frá þátttöku, þá hefði það ýmis þjóðréttarleg áhrif í för með sér. En svo er ekki. Varðandi Norðurskautsráðið sem hér bar einnig á góma ætla ég að sjálfsögðu ekki að fara að svara fyrir utanrrh. og hann gerði grein fyrir því að það hefur ekki komist á enn þá að setja á formlega stofnun. Ég held að það geti varla verið neitt viðkvæmt að láta það koma fram að það er fyrst og fremst vegna andstöðu Bandaríkjamanna við að formbinda og stofnanagera þetta samstarf þannig sem það hefur ekki komist áleiðis. Hv. þm. kvartaði um skort á upplýsingum til þjóðþinganna eða hingað til Alþingis um það samstarf. En þá er rétt að minna á að sú breyting hefur orðið á að í staðinn fyrir að Norðurlandaráð tilnefni þingmenn af hálfu Norðurlandanna í samstarfið þá gera þjóðþingin það nú sjálf. Hv. þm. Tómas Ingi Olrich er fulltrúi Alþingis í þingmannasamstarfinu og það vill reyndar svo til að Norðurlandaráð hefur einnig tilnefnt tengilið fyrir sitt leyti og það er sá sem hér talar. Hagur Alþingis á því að vera sæmilegur hvað það snertir að geta átt aðgang að upplýsingum úr þessu samstarfi.

Herra forseti. Ég geri mér alveg grein fyrir því að sú tillaga sem hv. þm. var að vísa til er ekki um það að taka sjálfstæða ákvörðun. Hins vegar var ég að vísa til þess að það fólk sem hefur viljað sleppa við að beita sér af því að samtök eins og Sameinuðu þjóðirnar hafi ákveðið eitthvað og talið það sitt eina vopn í erfiðri stöðu, þá eru það orðin sem maður fær oft að heyra að það sé nú erfitt að þykjast vera miklu betri af því að hinir hafi ákveðið það o.s.frv. Ég var kannski að vísa til slíkrar umræðu. Ég veit ekki hvort það er verra eða betra fyrir hæstv. utanrrh. að hafa formlega afgreidda tillögu héðan frá þinginu að veganesti. Hitt er annað mál að ég held að þeir séu fleiri og fleiri, bæði á Alþingi og utan þings, sem mundu vilja sjá utanrrh. sinn verða sú rödd mannréttinda, eins og ég hef oft talað um, og bregða fyrir sig þeirri rödd í þessu sérstaka máli. Ég hvet því enn á ný til þess, hvort sem tillagan kemur hingað inn til afgreiðslu eða ekki, að hæstv. ráðherra taki þetta upp þar sem hann á þess kost og tali fyrir þessu mannréttindamáli þar sem hann getur.

Herra forseti. Ég held að einnig sé nauðsynlegt að það komi fram að það er vitað og liggur fyrir að ástæðan fyrir því að ekki er fyrir löngu búið að breyta ákvörðun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna um að viðhalda viðskiptabanninu á óbreyttum skilmálum er fyrst og fremst andstaða tveggja þjóða, aðallega þó einnar, þ.e. Bandaríkjamanna sem Bretar hafa hins vegar því miður fylgt að málum. Meiri hluti er fyrir því að breyta þessu innan öryggisráðsins en það nær ekki fram að ganga vegna þess að Bandaríkjamenn hindra það. Það er vaxandi og mikil gagnrýni nánast alls staðar, þar með talið líka innan Bandaríkjanna á þetta ástand. Ég held að það geti ekki verið nema tímaspursmál hvenær það fellur. Mér finnst að Ísland hefði átt að ákveða fyrir löngu að bætast í hóp þeirra þjóða sem leggja til að þetta ástand verði endurskoðað vegna þess að á meðan við gerum það ekki er siðferðileg ábyrgð okkar á þessu ástandi meiri en ella. Við gætum að sjálfsögðu vísað til þess að við hefðum viljað breyta þessu en meðan það næst ekki fram gegnum þann ákvarðanatökufarveg sem þarna þarf að fara á vettvangi Sameinuðu þjóðanna yrðum við auðvitað að sæta því nema við vildum ganga lengra og einhliða bregðast við að þessu leyti. En mér finnst í öllu falli mikilvægt að það komist loksins á hreint hvort Ísland vill fyrir sitt leyti bera lengur ábyrgð á þessu ástandi í þeim skilningi að við séum ekki einu sinni í hópi þeirra sem afdráttarlaust leggja til að nú verði málin endurskoðuð eða ekki. Þá held ég að það hljóti að vera þannig að það sé styrkur fyrir hæstv. utanrrh. að hafa það í veganesti að Alþingi Íslendinga hafi lagt það til og samþykkt það.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt að í öllum löndum Evrópu og á Norðurlöndunum eru æ háværari raddir út af þessu viðskiptabanni og umræðan hefur orðið miklu meiri í þá veru að þessu eigi að aflétta. Þá vaknar sú spurning að ef það eru Bandaríkin eða Bretland fyrst og fremst sem beita sér svo harkalega fyrir áframhaldandi viðskiptabanni hvort hugsanlegt er að utanrrh. okkar byrji á því að reyna að taka þetta upp á norrænum vettvangi og Norðurlöndin hafi einhverja sameinaða afstöðu. Auðvitað veit ég að það er nokkuð afgerandi fyrir samstöðu hvað varðar Sameinuðu þjóðirnar að sum landanna eru þar í samstarfi innan Evrópusambandsins og ein af röddunum þar en e.t.v. getum við tekið þessi mál upp á Norðurlandavettvangi til að vita hvernig hægt er að halda á þessum málum. Það er líka alveg ljóst að við erum aftur og aftur að reka okkur á það varðandi Bandaríkin, sem eru auðvitað öflug og mjög áhugavert að kynnast mjög mörgu í því merka ríki, að þau hafa dregið lappirnar á mörgum sviðum í samstarfinu. Ef ég man rétt voru Bandaríkin eitt tveggja landa sem höfðu ekki staðfest t.d. barnasáttmálann og hafa verið með fyrirvara í alþjóðlegum málum sem við höfum verið að taka inn af því að þau vilja fara varlega og undirgangast ekki t.d. varðandi sakadómstólinn, vildu að leyfi yrði að koma heiman að til að hægt væri að lögsækja þá sem væru uppvísir að glæpum. Það er eitthvað sem við eigum sjálf að hafa skoðun á og beita okkur í hvort við eigum að vera með öðrum þjóðarhópum varðandi sterk mannréttindamál.

Virðulegi forseti. Út af fyrir sig er dálítið fróðlegt á þessum tímamótum þegar utanríkisþjónustan á 60 ára afmæli að skoða þróun þeirrar umræðu sem hefur átt sér stað á Alþingi um utanríkismál frá upphafi og frá þeim tíma að utanrrh. fór að skila sérstökum skýrslum og nú sérstaklega í seinni tíð síðustu árin og áratugina. Ef við berum saman þær skýrslur um utanríkismál sem hafa verið fluttar og þær umræður sem hafa átt sér stað sést mjög vel hversu miklar breytingar hafa átt sér stað innan þessa málaflokks og hve mikilvægi öflugrar utanríkisþjónustu hefur vaxið ört. Kröfur okkar til stöðugrar þróunar á endurskipulagningu utanríkisþjónustunnar hafa auðvitað verið í takt við þær öru breytingar sem við höfum horft á. Við gerum mjög miklar kröfur til utanríkisþjónustu okkar og við gerum kröfur um víðtæka sérþekkingu og sérhæfingu starfsmanna utanríkisþjónustunnar og við gerum kröfu til þess að þessi sérþekking og sérhæfing sé með svolítið öðrum hætti en hún hefur verið á undanförnum árum. Alþjóðlegar ráðstefnur og fundir þar sem fjallað er um hagsmuni sem snerta okkur Íslendinga, bæði beint og óbeint, eru daglegir viðburðir þar sem þátttaka okkar í ákvarðanatöku er mjög nauðsynleg og alþjóðlegt samstarf nær inn á öll svið samfélagsins og kemur inn á öll starfssvið ráðuneyta okkar. En heildarsamræmingin hlýtur engu að síður að vera í höndum utanrrn. og við gerum þess vegna kannski meiri kröfur um að fá þaðan þær upplýsingar sem við þurfum um alla málaflokka frekar en að beina þeim til fagráðuneytanna. Ég var einmitt að velta því fyrir mér, virðulegi forseti, að við tejum gjrnan að allir ráðherrar eigi að vera viðstaddir umræðu um fjárlög íslenska ríkisins. Þá er að sama skapi orðið tímabært að ráðherrar, ýmsir hæstv. ráðherrar ýmissa fagráðuneyta væru viðstaddir umræðu um utanríkismál og færu þar yfir eða gæfu okkur skýrslu um það hvernig erlend samskipti eru rekin innan ýmissa fagráðuneyta. Töluvert vantar á að hv. alþm. hafi vitneskju um það mikla starf sem fram fer innan fagráðuneytanna af hálfu okkar embættismanna erlendis og jafnvel þar sem hv. alþm. eru sjálfir þátttakendur í erlendu samstarfi. Ég tek sem dæmi Evrópuráðið þar sem við verðum iðulega vör við að fagráðuneytin eiga ýmist fulltrúa sína sem eru að taka þátt í því starfi sem þar á sér stað án þess að við þingmenn vitum í hverju það starf felst eða á hvaða sviðum menn eru að vinna. Ég teldi nauðsynlegt að ráðuneytin skiluðu a.m.k. skriflegum skýrslum inn til þingsins, a.m.k. utanrmn. þar sem farið væri ítarlega yfir það starf sem innt er af hendi í fagráðuneytum og er mjög mikilvægt á alþjóðavettvangi og snertir daglegt líf eða hag flestra ef ekki allra landsmanna. Ég tek þetta fyrir í upphafi ræðu minnar þar sem utanrrn. heldur utan um þetta starf og þó að við höfum ákveðinna sérhagsmuna að gæta í alþjóðlegu samstarfi þá eru sameiginlegir hagsmunir þjóða sífellt fyrirferðarmeiri í umræðu og störfum í utanríkisþjónustunni og við berum ábyrgð í samfélagi þjóðanna, undan því verður ekki vikist. Samfylkingin leggur áherslu á að við tökum þátt í þessu alþjóðlega samstarfi hvar sem því verður við komið. Þetta kostar peninga eins og svo oft hefur komið fram og ef menn bera saman fjárlög núna á undanförnum árum og framlög til utanríkisþjónustunnar þá hafa þau vissulega vaxið en að mínu mati ekki nærri því í takt við það hve mikilvægi málaflokksins hefur vaxið á þessum tíma. Þetta er alltaf spurning um forgangsröðun og við verðum ósköp einfaldlega að horfast í augu við það að þátttaka okkar í alþjóðlegu samstarfi kemur alltaf til með að kosta peninga. Við þurfum þess vegna að endurskipuleggja ríkisreksturinn út frá þessum mikilvæga málaflokki, þ.e. taka meira tillit til hans en við höfum gert hingað til. Það er ekki nóg af okkar hálfu að gera kröfur. Við verðum líka sem þingmenn að vera tilbúin til þess að axla þá ábyrgð sem við berum á því hvernig þessar kröfur eru uppfylltar og það er m.a. í gegnum þær fjárveitingar sem Alþingi ákveður til hvers málaflokks. Mér sýnist að veruleg þörf sé á því að auka fjárveitingar eða vægi fjárveitinga íslenska ríkisins á hverju ári til utanríkismála. Ekki fyrir löngu kom fram, og í annarri skýrslu sem við munum taka fyrir, að kostnaðurinn við hugsanlega þátttöku okkar í Evrópusamstarfinu í Evrópubandalaginu mundi kosta okkur a.m.k. 7--8 milljarða kr. Þegar ég las skýrsluna og skoðaði það sem liggur að baki þessum kostnaði er því ekki að neita að ég velti fyrir mér kostnaði ef við sinntum alþjóðlegu samstarfi eins og við raunverulega þyrftum á öllum sviðum, hvort okkur er ekki í raun og veru óhætt að reikna með því að annar kostnaður sem við þurfum að bera á næstu árum verði eitthvað álíka ef við sinnum öllum þáttum í alþjóðlegu samstarfi eins og við þyrftum að gera. Það á ekkert síður við alþjóðlegt samstarf þar sem Alþingi er þátttakandi þar sem er langt í frá að við sem höfum tekið þátt í alþjóðlegu samstarfi á vegum Alþingis höfum úr því fjármagni að spila sem við þyrftum til að geta sinnt því af einhverju viti. Það er ósköp einfaldlega þannig að ef ég tek t.d. Evrópuráðið sem hefur nokkuð verið rætt á þessum þingfundi nú þegar --- og skýrsla Evrópuráðsstarfsins verður flutt á eftir af hv. þm. Láru Margréti Ragnarsdóttur, formanni okkar í íslensku sendinefndinni --- ef við ætluðum að taka þátt í því starfi eins og þyrfti og sinna nefndarstarfi þá þyrftu fjárveitingarnar a.m.k. að tvöfaldast á við það sem við höfum í dag. Það kemur fram í skýrslu hæstv. ráðherra að starf íslenskra þingmanna í Evrópuráðinu hefur verið öflugt og það er alveg rétt og aðdáunarvert þó að við segjum sjálf frá, þá er aðdáunarvert hvernig okkur hefur á undanförnum árum tekist að nýta þær takmörkuðu fjárveitingar sem við höfum úr að spila vegna þess að þarna eru þingmenn sem hafa sýnt einstakan dugnað og tekið að sér verkefni, ekki bara nefndarverkefni í þeim nefndum sem við viljum gjarnan taka þátt í heldur einnig ýmis eftirlitshlutverk á vegum Evrópuráðsins. Formaður okkar, hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir, fór t.d. í eftirlitsferð til Tsjetsjeníu sem skilaði síðan skýrslu sem réði úrslitum um það hvernig atkvæði féllu á Evrópuráðsþinginu varðandi Rússana og rétt þeirra til að greiða atkvæði í Evrópuráðinu. Þeir voru sviptir atkvæðisrétti sínum. Það var rétt ákvörðun þó hún væri tekin af naumum meiri hluta þingsins þar sem um var að ræða 78 atkvæði sem féllu með því að þeir yrðu sviptir atkvæði en 69 voru á móti en æðimargir þingmenn Evrópuráðsins tóku þá ákvörðun að greiða ekki atkvæði. Það er einkennileg ákvörðun í ljósi þess að þarna er verið að brjóta mannréttindi mjög gróflega. Það kom fram í skýrslunni sem lá til grundvallar umræðunni sem átti sér stað á þinginu. Ef Evrópuráðið ætlar að standa undir nafni verður það að sjá til þess að þær þjóðir sem þar eru fylgi þeim skilyrðum sem sett eru vegna aðildar þeirra. Við eigum þarna núna þrjá fastafulltrúa, þ.e. auk mín hv. þingmenn Láru Margréti Ragnarsdóttur og Ólaf Örn Haraldsson. En við höfum átt mjög dugmikla þingmenn sem starfa með Evrópuráðinu eins og núv. formann utanrmn., hv. þm. Tómas Inga Olrich. Allir þessir þingmenn ásamt mörgum öðrum sem þarna hafa starfað hafa tekið mjög virkan þátt í starfsemi Evrópuráðsins. Hæstv. ráðherra utanríkismála var formaður ráðherraráðs Evrópuráðsins á síðasta ári og ég vil, virðulegi forseti, koma á framfæri þakklæti okkar fyrir hans störf þar. Við vorum stolt af störfum ráðherra í Evrópuráðinu og jafnframt starfsfólki sendiráðsins og sendiherra okkar í Strassborg, bæði fastráðnu og einnig því sem kom frá utanrrn. til starfa í Strassborg. Allt þetta fólk lagði af mörkum mjög mikla vinnu og hafði þó úr miklu minni fjármunum að spila en ýmsir þeir sem áður hafa farið þarna með formennsku og starfsliðið var fámennara en við höfum oft séð í kringum formenn þegar aðrar þjóðir hafa farið með formennsku. Við vorum þess vegna, og kannski ekki síst þess vegna, mjög þakklát fyrir það mikla og góða starf sem okkar ráðherra og sendiherra og hans starfsfólk innti af hendi meðan á þessu stóð og gerir reyndar áfram innan Evrópuráðsins þó að formennskunni sé lokið. Virðulegi forseti. Ég minnist þess að fyrir ári síðan birtist á þinginu sem fylgiskjal með ræðu hæstv. ráðherra plagg sem hét Öryggi og varnarmál Íslands við aldamót. Þar var á ferð álit sem er greinargerð starfshóps sem var skipaður 14. september 1998 af hæstv. ráðherra til að leggja mat á íslensk öryggis- og varnarmál á tímum breytinga í alþjóðamálum. Greinargerðin sem þessi starfshópur skilaði var nokkuð ítarleg en hann tók þó fram í inngangi sínum að starfshópurinn sem hafði ráðfært sig við ýmsa aðila og þegið frá þeim góðar ábendingar bæri einn ábyrgð á þeim sjónarmiðum sem sett voru fram í greinargerðinni. Þessi greinargerð var heilmikið rædd þegar skýrsla hæstv. utanrrh. var til umræðu fyrir ári síðan sem og niðurstöður þessa hóps þar sem komu fram ýmsar tillögur. Ég vil, virðulegi forseti, beina þeim spurningum til hæstv. ráðherra hvað hafi verið gert í framhaldi af þessu starfi vegna þess að það kom m.a. upp í þeirri umræðu að áframhaldandi starf væri nauðsynlegt, þetta væri aðeins grunnur til að byggja á áframhaldandi starf og að til greina kæmi að inn í nefndarstarf kæmu fulltrúar frá Alþingi, frá utanrmn., frá meiri hluta og minni hluta. En það hefur ekki gerst og því spyr ég hæstv. ráðherra hvort þessu starfi hafi verið haldið áfram og hvort þær tillögur sem þarna voru lagðar fram hafi verið teknar til athugunar. Ég ætla að nefna nokkrar með leyfi forseta. Það var m.a rætt um að kannaðar yrðu leiðir til að Íslendingar gætu axlað stærra hlutverk einir eða í samstarfi við önnur ríki í vörnum landsins og það var rætt um öryggis- og varnarmálaþáttinn og hvernig við komum inn í ESB og síðan Europol og upplýsingaskipti milli lögregluyfirvalda í aðildarríkjum ESB og miðlæga samskiptamiðstöð á sviði fíkniefnamála sem væri möguleiki á að við gætum tekið þátt í. Fleiri þættir voru þarna nefndir varðandi öryggis- og varnarmálastarfið og þar sem liggur nú fyrir að hægt er að endurskoða bókunina 9. apríl 2000 --- þá rann hún út --- þá spyr ég hæstv. ráðherra hvort þær tillögur sem þarna voru lagðar fram hafi nokkuð verið teknar til athugunar í ljósi þeirrar endurskoðunar sem heimil er.

Herra forseti. Út af þeirri spurningu sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir kom með í lok máls síns, þá er það rétt að við sögðum að við vildum halda þessu starfi áfram. Það má segja að við höfum haldið því áfram með því að við höfum haft þessar tillögur til hliðsjónar í öllu okkar starfi. Utanrrn. hefur hins vegar verið mjög upptekið við mál sem snerta Evrópusambandið að undanförnu. Við höfum líka verið mjög uppteknir við verkefni sem tengjast hinni sameiginlegu stefnu Evrópusambandsins í öryggis- og varnarmálum. Þess vegna skal það alveg játað að við höfum ekki getað sinnt þessu starfi eins og við höfum ætlað okkur. En ég er enn þeirrar skoðunar að við eigum að halda þessu starfi áfram og skipa í það sérstaka nefnd. Af minni hálfu er ég enn sem fyrr reiðubúinn til þess að eiga um það samstarf við utanrmn. Alþingis og skipa fulltrúa þaðan í slíka nefnd til þess að halda áfram þessu starfi. Ég tel rétt að við hefjum slíkt starf á næstu mánuðum, t.d. næsta haust þegar skýrari línur liggja bæði að því er varðar samninga við Bandaríkjamenn sem væntanlega verða hafnir þá að því er varðar framhald þess máls og jafnframt liggja vonandi fyrir skýrar niðurstöður í sameiginlegri öryggis- og varnarmálastefnu Evrópu á þeim tíma. En það hefur tekið miklu meiri tíma af okkar hálfu og lengri tíma en við gátum séð fyrir.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessi svör hæstv. ráðherra. Það er fullkomlega eðlilegt að Evrópusambandið og það sem er að gerast þar, ekki síst á sviði öryggis- og varnarmála, taki aukinn tíma taki mikinn tíma hjá utanríkisþjónustunni. Það er fullkomlega eðlilegt og það hlýtur Evrópusamstarfið að gera bara nú heldur í komandi framtíð. Það er alveg ljóst. Og ekki hvað síst þess vegna hljótum við að fagna þeirri skýrslu sem hæstv. ráðherra hefur dreift á Alþingi og tekin verður til sérstakrar umræðu vegna þess að það er gjörsamlega óþolandi að við hér á Alþingi tökum ekki virkan þátt í þessari umræðu sem er að eiga sér stað alls staðar í Evrópu. Við hér höfum ekki tekið ákvörðun. Við höfum hvorki sagt af eða á hvort við ætlum að vera með í þessu samstarfi og þá hvernig. Hvernig við ætlum að undirbúa okkur? Ef til þess kæmi að við tækjum þátt í slíku samstarfi hverjar verða þá kröfurnar sem við setjum fram í einstökum málaflokkum? Ég tel að skýrsla ráðherra sé ágætis grunnplagg til þess að fara út í þá umræðu. En fleiri atriði voru nefnd í þessari skýrslu, t.d. innra öryggi og það kemur m.a. fram að meta þurfi raunverulegar hættur sem Íslandi, þar með töldu stjórnkerfi og mannvirkjum, kynni að stafa af hermdar- og hryðjuverkastarfsemi, skipulagðri glæpastarfsemi og útbreiðslu gereyðingarvopna. Mikilvægt er að stjórnvöld hafi sem mesta burði til að fylgjast með og bregðast við starfsemi öfgahópa í samstarfi við önnur ríki og haldi áfram uppbyggingu sérsveita lögreglunnar. Með aukinni ábyrgð Íslands á alþjóðavettvangi, t.d. með hugsanlegri aðild að öryggisráði Sameinuðu þjóðanna, eins og kom fram í skýrslu hæstv. ráðherra, kynni athygli að beinast að Íslandi á annan hátt en Íslendingar hafa vanist. Huga þarf sérstaklega að innra öryggi í landinu í fyrirsjáanlegri framtíð. Er þetta það sem við höfum verið að gera?

Herra forseti. Það hefur komið skýrt fram í málflutningi okkar í utanrrn. að við teljum afar mikilvægt að auka starf okkar að friðargæslu í heiminum og það kom fram í ræðu minni og þeirri skýrslu sem ég hef lagt hér fram. Við teljum líka mikilvægt að sú sérþekking sem þar fæst með starfi lögreglumanna okkar, reyndar hjúkrunarfólks líka og ýmissa annarra, nýtist áfram hér á landi. Þetta er mikil reynsla og t.d. hafa þeir lögreglumenn sem þarna hafa komið að starfi fengið mikið hrós fyrir sitt starf. Beðið hefur verið um það í allríkum mæli að fleiri konur komi til þessara starfa. Það er mikil þörf fyrir þeirra störf bæði í Bosníu og Kosovo m.a. vegna þeirra ofbeldisverka sem eru framin á konum á þessu svæði. Það er mikil þörf fyrir konur til þess að taka á þeim málum sem ég veit að hv. þm. skilur og við öll og við viljum gjarnan koma til móts við þetta. Að því er varðar innra öryggi er sem betur fer farið að ræða þau mál miklu meir, t.d. á vettvangi Atlantshafsbandalagsins, og ég býst við því að Atlantshafsbandalagið sem slíkt beini athyglinni í meira mæli að þáttum eins og hryðjuverkastarfsemi, glæpastarfsemi og annarri vá sem steðjar að okkur sem þjóð og öðrum þjóðum Atlantshafsbandalagsins. Allt þetta er því til staðar og við munum áfram vinna á þessari braut. En það er mjög mikilvægt að fleiri komi að þessu starfi því að ég finn að það nýtur mikils skilnings, m.a. á hv. Alþingi.

Virðulegi forseti. Það lá fyrir af okkar hálfu sem skipum þingflokk Samfylkingarinnar að við vildum gjarnan fá að taka þátt í þessu starfi. Í það minnsta var það okkar sjónarmið að ef svo færi að utanrmn. ætti aðeins einn fulltrúa, þá væri auðvitað eðlilegt að formaður nefndarinnar kæmi inn í slíkt starf. En það er mjög mikil nauðsyn á breiðri samstöðu um þær ákvarðanir sem teknar eru á sviði utanríkismála á Alþingi Íslendinga. Við þingmenn eigum að taka þátt í öllu því starfi sem okkur er mögulegt. Það hefur verið rætt töluvert um öryggis- og varnarmál og er litlu við það að bæta af minni hálfu. En ég tel mjög nauðsynlegt að alþingismenn, hvar í flokki sem þeir standa og hvaða sjónarmið sem þeir standa fyrir, taki þátt í samstarfinu til þess að menn hafi þá a.m.k. dýpri skilning á þeim ákvörðunum sem teknar eru hverju sinni og varða utanríkismál okkar Íslendinga. Ég tel að sú leið sem farin hefur verið af hæstv. ráðherra með því að skila inn tveimur skýrslum, þessari yfirlitsskýrslu og síðan skýrslunni um stöðu okkar innan Evrópu ásamt því plaggi sem var skilað fyrir ári síðan, sé til fyrirmyndar og mjög góður grunnur að því starfi sem þingmenn þurfa að fara í. Hér getur enginn verið stikkfrí eða afgreitt einhverja hluti fyrir fram án umræðu. Það er ekki hægt. Það er óábyrg afstaða.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hæstv. utanrrh. fyrir ítarlega og yfirgripsmikla skýrslu um utanríkismál. Starfsemi utanrrn. hefur eins og flestir vita sem með þessum málum fylgjast þróast mjög hratt á undanförnum árum og það starf sem þar er unnið er að verða viðameira með hverju árinu. Það sjáum við með opnun sendiráða vítt og breitt um heiminn og nú síðast var tilkynnt um opnun nýs sendiráðs í Kanada. Í þeim mikla samruna sem nú á sér stað og með vaxandi viðskiptum okkar um allan heim er okkur brýn nauðsyn á að hafa öfluga utanríkisþjónustu þar sem sendimenn okkar hafa aðgang að embættismönnum í æðstu stöðum um málefni okkar og þar sem þau eru kynnt í innsta hring. Í störfum mínum og kynnum af utanríkisþjónustunni á erlendri grundu fyrir Alþingi hef ég orðið mjög áþreifanlega var við hversu skilvirkt og fljótvirkt þetta kerfi okkar er orðið og aðgangur okkar mikill að embættum í heiminum og sé tekið mið af því að við erum örþjóð á þeim mælikvarða, á hjara veraldar, þá held ég að við getum sagt að utanríkisþjónustan hafi unnið kraftaverk á þessum sviðum. Ég vil því nota tækifærið og þakka utanríkisþjónustunni fyrir störf hennar og hæstv. utanrrh. fyrir að hafa lagt sig fram um að gera utanríkisþjónustuna að þeirri öflugu stofnun sem hún er orðin. Herra forseti. Í kaflanum um Evrópusambandið í öryggis- og varnarmálum kemur hæstv. utanrrh. inn á þá nýju stöðu að Evrópusambandið vill taka á sig auknar byrðar og aukna ábyrgð í öryggis- og varnarmálum Evrópu. Þessi tilhneiging hefur fengið mjög jákvæðar undirtektir af hálfu okkar Íslendinga og ég hef fylgst með því að hæstv. utanrrh. hefur tekið á þessu máli og beitt sér mjög fyrir því að auka samskipti Evrópuríkjanna utan Evrópusambandsins til þess að ná aðgangi í þeirri öryggis- og varnarmálaumræðu sem ESB er að þróa um þessar mundir. Það er nokkuð ljóst, herra forseti, að þó svo að NATO-samþykktir liggi fyrir um að þessi nýja þróun í öryggis- og varnarmálum Evrópu eigi að vera með þeim hætti að NATO-ríki, burt séð frá því hvort þau eru innan Evrópusambandsins eða ekki, fái að fylgjast vel með þeirri þróun og verða aðilar að henni, þá hefur það ekki orðið raunin og þær samþykktir sem forustumenn NATO gerðu í Washington í fyrra hafa ekki gengið eftir að öllu leyti. Þær samþykktir sem Evrópusambandið gerði í Köln á síðasta ári hafa verið þær samþykktir sem unnið hefur verið eftir, þ.e. að Evrópuríkin taki þær ákvarðanir sem þeim er fyrir bestu og síðan verði þau ríki NATO sem eru utan Evrópusambandsins látin fá að koma inn í þá umræðu þegar allar ákvarðanir hafa verið teknar. Það ferli hefur haldið síðan og unnið hefur verið mjög hratt og þegar er byrjað að lima í sundur Vestur-Evrópusambandið, samband NATO-ríkja í Evrópu, og verkefni þaðan byrjuðu að fara til Evrópusambandsins 1. mars sl. eins og Petersberg-verkefnin og fleiri verkefni munu fara síðar. Árið 2003 er síðan gert ráð fyrir að Vestur-Evrópusambandið verði lagt niður í núverandi mynd. Eftir það mun einungis standa eftir þing Vestur-Evrópusambandsins sem haldið er tvisvar á ári í París og þær gagnkvæmu varnarskuldbindingar sem þau tíu ríki sem þar undirrituðu Brussel-samninginn á sínum tíma undirgengust í 5. gr. en þær varnarskuldbindingar eru verulegar og taldar meiri en t.d. skuldbindingar NATO-ríkjanna hvert gagnvart öðru. Samkvæmt endurskoðaða Brussel-samningnum ber ráðherrum tíu Evrópuríkja sem undirrituðu þennan samning á sínum tíma að gefa þingi Vestur-Evrópusambandsins skýrslu um varnar- og öryggismál. Vestur-Evrópusambandið hefur þróast mjög mikið á þessum 50 árum og í dag eiga 28 ríki aðild að bandalaginu, m.a. Rúmenía, Búlgaría, Rússland, Úkraína og fleiri ríki utan NATO og Evrópusambandsins. Þarna hefur því með árunum þróast upp umræða þingkjörinna fulltrúa þjóðþinga Evrópuríkjanna um varnar- og öryggismál í Evrópu. Margir vilja halda því fram að sú umræða sé einn af hornsteinum fyrir þeim friði sem nú hefur ríkt í Evrópu ásamt að sjálfsögðu tilurð NATO. Þar sem það er eindreginn ásetningur Evrópusambandsins að yfirtaka Vestur-Evrópusambandið hafa risið upp raddir í Evrópu sem óttast að þá hverfi þessi mikilvægi vettvangur umræðu varnar- og öryggismála í Evrópu í víðustum skilningi og Evrópa verði óöruggari eftir en áður. Óöruggari vegna þess að það er tilhneiging innan Evrópusambandsins að klippa á þátttöku annarra ríkja á þessum vettvangi en þeirra ríkja sem eru í ESB með því að færa varnar- og öryggismálaumræðuna til Evrópuþingsins. Af mörgum NATO-ríkjum í Evrópu er þetta talin óviðunandi þróun enda er Evrópuþingið ekki með þá reynslu í umræðum um varnar- og öryggismál þjóðanna sem þarf og einnig það að þar eru óháð ríki sem ekki hafa undirgengist neinar varnarskuldbindingar. Á aukafundi í VES í Lissabon 23. mars voru þessi mál til umræðu. Þar var m.a. samþykkt ályktun án mótatkvæða að stofnað yrði sérstakt þing sem kallaðist varnar- og öryggismálaþing Evrópu og kæmi í stað þings Vestur-Evrópusambandsins. Öll ríki sem nú eiga seturétt á þingi VES ættu þar seturétt áfram með þeim réttindum sem þau hafa í dag. Markmiðið yrði að öll ríki Evrópu ættu þar seturétt sem fullgildir aðilar að nokkrum árum liðnum. Ljóst er að slíkt þing verður að hafa þá stöðu að geta kallað til sín valdamenn innan Evrópusambandsins og annarra ríkja Evrópu innan og utan NATO á þingfundi til að gera grein fyrir varnar- og öryggismálum sinna ríkja. Breyta þarf samþykktum Evrópusambandsins til að þetta sé mögulegt og er unnið að því af Vestur-Evrópusambandinu að þetta takist. Ég vil, herra forseti, beina þeirri spurningu til hæstv. utanrrh. ef hann er einhvers staðar nálægur svo ég þurfi ekki að endurtaka spurninguna aftur. --- Það er allt í lagi að láta tímann ganga, ég á ekki það mikið eftir, herra forseti, að ég sé í neinni tímaþröng. Herra forseti. Ég ætlaði að beina fyrirspurn til hæstv. utanrrh. út af þeirri samþykkt sem Vestur-Evrópusambandið gerði á aukafundi sínum í Lissabon 23. mars sl., um varnar- og öryggismálaþing Evrópu. Mig langaði að vita hvort hæstv. ráðherra hefði tekið afstöðu til þess máls og hvort hann sæi þarna vettvang fyrir okkur Íslendinga til lýðræðislegra skoðanaskipta um varnar- og öryggismál í Evrópu. Slíkt þing yrði á sama grundvelli og VES sem starfað hefur í yfir 50 ár, eins og ég sagði áðan, og það mundu skipa þingkjörnir fulltrúar hvers ríkis. Mikil áhersla hefur verið lögð á það að þjóðþingin í Evrópu fari í dag með varnarmál og hermál og það eru þjóðþingin sem veita fjármagn til þeirra mála. Það hefur ekki verið í höndum Evrópusambandsins og þess vegna er mjög mikilvægt að þjóðþingin verði aðilar að þessu varnar- og öryggismálaþingi Evrópu því að þaðan kemur valdið og þaðan koma peningarnir. Ég vil taka fram að á þinginu í Lissabon var mikil samstaða um að öll ríki utan Evrópusambandsins, öll þau ríki sem nú eru í VES og önnur Evrópuríki yrðu aðilar að hinu nýja þingi og með fullri aðild, því að menn hafa ekki getað séð það hvernig þróun varnar- og öryggismálaumræðunnar í Evrópu geti verið án þess að allar Evrópuþjóðirnar megi koma að því. Þess vegna, herra forseti, spyr ég hæstv. utanrrh. hvort einhver afstaða hafi verið tekin til þessa máls. Einnig mundi ég vilja fara fram á það að þetta brýna mál verði tekið til sérstakrar skoðunar af ríkisstjórn Íslands og Alþingi geri ég ráð fyrir á næstu mánuðum. Ég vil að lokum segja, herra forseti, að í þeirri umræðu sem ég hef átt um þessar breytingar undanfarið innan Vestur-Evrópusambandsins hefur þróunin verið sú að smám saman hafa þau ríki, sem hafa verið sterkust í þeirri umræðu að einangra önnur ríki frá þessu þingi, skipt um skoðun. Frakkar til að mynda sem hafa verið miklir Evrópusambandssinnar hafa samþykkt að önnur ríki Evrópu verði aðilar að slíku þingi, ekki einungis Þjóðverjar og Danir og fleiri ríki eins og Bretar sem eru hlynntir þessu, heldur þessi þjóð. Ég hef samt sem áður velt fyrir mér, herra forseti, og langar til að heyra það frá hæstv. utanrrh. hvernig samkomulagið hafi verið við aðrar þjóðir Norðurlanda í þessu efni. Á þinginu í Lissabon mælti einungis ein þjóð gegn því að aukaaðildarríki mundu geta verið aðilar að slíku Evrópuþingi um öryggis- og varnarmál og það voru Svíar. Og ég velti því fyrir mér hvort samstarf Norðurlandaþjóðanna sé ekki sem skyldi á þessu sviði. Ég vil að lokum, herra forseti, ítreka þá skoðun mína, sem hefur oft komið fram hér, að ég lít að sjálfsögðu á NATO sem hornstein að varnar- og öryggismálakerfi Íslendinga og tvíhliða samning okkar við Bandaríkin um varnir landsins. Að því leyti til verður það eftir sem áður það sem mun skipta okkur mestu, en ég hygg að við megum samt ekki sofa á verðinum gagnvart þeirri umræðu sem nú fer fram. Ég ítreka að hæstv. utanrrh. hefur lagt sig í líma við að koma málefnum Íslands á framfæri í þeim efnum en ég held að þar sé mikið verk að vinna og þar þurfi þing okkar, Alþingi, að koma nærri og alþingismenn yfirleitt að setja sig inn í þá mikilvægu umræðu sem fram undan er á þessu sviði.

Herra forseti. Þann 1. mars sl. setti Evrópusambandið á stofn stofnanir í öryggis- og varnarmálum sem áttu að undirbúa aðgerðir til að mæta því hættuástandi sem gæti komið upp í Evrópu og þær stofnanir voru settar upp til bráðabirgða. Við Íslendingar höfum óskað mjög ákveðið eftir því, ásamt öðrum þjóðum sem standa utan Evrópusambandsins og eru í Atlantshafsbandalaginu, að verða aðilar að þessum stofnunum. Við því hefur enn þá ekki orðið. Á sama hátt hljótum við að krefjast þess og vilja taka þátt í því þingmannasamstarfi sem á sér stað á þessum vettvangi. Mér finnst það sjálfgefið og eðlilegt að við styðjum það af öllum mætti og þurfi í sjálfu sér ekki að taka sérstaka afstöðu til þess að öðru leyti en því að Alþingi Íslendinga þarf að sjálfsögðu að taka til þess afstöðu. Að því er varðar samstarf Norðurlandanna, þá liggur fyrir að bæði Svíþjóð og Finnland eru hlutlausar þjóðir. Hlutleysi er nú allmikið á undanhaldi, ef það hefur þá einhvern tíma verið til, og þess vegna hefur margt verið að breytast hjá þessum þjóðum. En það er rétt að þarna hefur verið nokkur sérstaða en þó hef ég aldrei orðið var við neina beina andstöðu af hálfu þessara þjóða eða að ekki væri sýndur skilningur á sérstöðu Íslands og Noregs í þessu efni. Ég vænti því þess að svo geti orðið áfram en það er vissulega rétt að bæði Svíþjóð og Finnland hafa haft nokkra sérstöðu í þessum efnum.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir svör hans. Ég fagna því að hann telji að þingmannasamkunda eins VES sé mikilvæg. Ég hef reyndar fundið fyrir því en þetta er opinber yfirlýsing sem ég tel mikilvæga í málinu. Það urðu mikil tímamót í Lissabon þegar þessi samþykkt var gerð af öllum þessum ríkjum sem eru þá öll Evrópuríkin, sem sagt Evrópusambandsríkin ásamt hinum 13 ríkjunum. Þessi 28 ríki, öll fyrir utan Svíþjóð, samþykktu þetta einróma. Reyndar geta ekki nema þau ríki sem eru aðilar að Brussel-samningnum greitt atkvæði. Svíar létu skoðun sína í ljós sem áheyrnarfulltrúar en sögðu að ef þeir hefðu atkvæðisrétt þá mundu þeir greiða atkvæði gegn þessu. Það kom öllum á óvart þarna á þinginu að þetta skyldi koma frá þeim því að bæði ég sem fulltrúi Íslands og aðrir sem eru utan Evrópusambandsins en í NATO höfðum lýst miklum áhuga okkar fyrir því að þetta gæti gengið eftir og höfum alla tíð lýst því yfir að af hálfu íslenskra aðila, og þar höfum við að sjálfsögðu túlkað sjónarmið utanrrn., væri mikill skilningur og velvilji fyrir þeirri þróun sem er að eiga sér stað um varnar- og öryggigsmál í Evrópu og þetta þing væri einmitt sá lykill sem okkur vantaði að umræðunni, þá í framhaldinu innan Evrópusambandsins og Evrópu.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að lýsa ánægju minni með yfirgripsmikla yfirlitsskýrslu um alþjóðamál og ágæta og greinargóða ræðu sem hæstv. utanrrh. flutti í upphafi umfjöllunar um þessa skýrslu. Ekki er að undra þó margir þingmenn taki þátt í þeirri umræðu sem hér fer fram vegna þess að utanríkisþjónusta okkar er ekki lengur neitt smáfyrirtæki eins og sjá má. Í skýrslu þeirri sem hér er lögð fram segir, með leyfi forseta, að starfsmenn utanríkisþjónustunnar séu samtals um 410 manns. Þar af eru launaðir starfsmenn, samkvæmt þessu yfirliti sem ég hef hér, u.þ.b. 180, u.þ.b. 80 eru í utanrrn. í Reykjavík og 105 á sendiskrifstofum erlendis. Það er því mikil ástæða til að fjalla um þá yfirgripsmiklu starfsemi sem fer fram á vegum utanrrn. fyrir hönd Íslands. Nú eru mikil tímamót. Það eru 60 ár síðan þessi starfsemi okkar hófst og ástæða er fyrir þingmenn að kynna sér þá sýningu sem opnuð var af því tilefni nú fyrir skömmu. Það hefur átt sér þróun, útvíkkun má segja, til allra átta, ekki síst hvað varðar örvun viðskipta og uppsetningu sendiskrifstofa sem stuðla að alls konar viðskiptum. Ég tel þó að Íslendingar þurfi að breyta sínum háttum verulega varðandi það málefni. Kemur mér þá í hug þessi kunna saga um ferðamennina, Danina og Íslendingana sem eru á ferð víða um veröld með handtöskur, Íslendingarnir til þess að kaupa og Danirnir til að selja. Það vill nú svo til að það er sennilega rétt að miklu fleiri Íslendingar eru á ferð erlendis til að kaupa en til að selja. Ég vildi gjarnan að hæstv. ríkisstjórn beitti sér fyrir því að sett yrði upp sérstök markaðsdeild í Háskóla Íslands þar sem kennslan beindist sérstaklega að því að auka sölu framleiðsluvara okkar og einnig að við gerðumst umboðsmenn, eins og Danir, fyrir aðrar þjóðir til að selja. Það veit ég að væri mjög jákvætt fyrir viðskiptamálin á Íslandi og ég tala nú ekki um vegna þess viðskiptahalla sem við búum við. Ég beini því til hæstv. utanrrh. að hann beiti sér í þessu máli sem er mér mjög hugstætt. Mig langar að nefna aðeins samstarfið í öryggis- og varnarmálum. Ég tel að Íslendingar þurfi að athuga sinn gang mjög vel því að mönnum má vera ljóst að samstarfið fer í vaxandi mæli fram á aðildargrunni Evrópusambandsins. Íslensk yfirvöld verða að skoða fyrir hönd þjóðarinnar hvernig eigi að nálgast þessi mál í ljósi staðreynda eða í ljósi þess sem þróunin er að skapa. Ég segi að ef Atlantshafsbandalagið á að vera lykilpunktur varna- og öryggismála, þarf að efla stöðu NATO innan Evrópusambandsins. Það sýnist mér liggja ljóst fyrir miðað við það sem ég hef kynnt mér um þessi mál. Ég ákvað, meðan ég var að hlusta á þessa umræðu, að reyna að grípa niður á punkta og reyna að sneiða fram hjá því sem aðrir hafa verið að ræða um. Mig langar þó að nefna hér stöðu og hlutverk Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum og vil lýsa yfir ánægju með það skref af hálfu Íslands að sækja um setu í öryggisráðinu. Ísland á að mínu mati að sækjast eftir eins miklum áhrifum og völdum á sviði alþjóðasamstarfs og unnt er. Þannig komum við okkar ár vel fyrir borð. Herra forseti. Mig langar að nefna eitt af því sem ég tel að Ísland eigi að taka þátt í í auknum mæli og það er friðargæsla og alþjóðlegt hjálparstarf. Ég tel að við höfum alla burði til að leggja okkar af mörkum á því sviði. Í því sambandi vil ég beina þeim tilmælum til hæstv. utanrrh. að hann beiti sér fyrir því að tekin verði upp þjálfun slíks liðs, einstaklinga eða hópa, t.d. í björgunarskólanum að Gufuskálum. Ég tel að þar sé kjörinn vettvangur til þess að þjálfa einstaklinga hér heima áður en þeir koma að slíkum verkefnum á erlendri grund. Þetta er eitt atriði sem mig langar til þess að hæstv. utanrrh. skoði. Hann þarf ekki að svara mér í neinum andsvörum. Mér nægir að fá viðbrögð við þessum athugasemdum mínum í lokaræðu. Mig langar að nefna að ég hef kynnst því að Ísland hefur lagt af mörkum nokkuð í tengslum við þróunarmál. Það eru kannski ekki miklir fjármunir á alþjóðamælikvarða. En ég tel að það skipti mestu máli hvernig þeir fjármunir sem varið er eru notaðir þó að upphæðin sé ekki gífurlega há. Ég hef séð, herra forseti, t.d. hverju hefur verið komið til leiðar. Ég nefni Namibíu, en þar hef ég komið. Ég veit að þar hafa fjármunir nýst mjög vel til að efla heimamenn til sjálfsbjargar auk þess sem íslenskir einstaklingar og fyrirtæki hafa komið á laggirnar starfsemi sem veitt hefur atvinnutækifæri í landinu auk verkþekkingar sem kemur heimamönnum til góða. Ég nefni lítillega Norðurlandasamstarf. Það hefur um langan tíma verið talið mjög mikilvægt í utanríkisstefnu Íslendinga og segja má að það sé rétt. En við þurfum, eins og ég sagði í upphafi, að líta til allra átta. Það eru svo margar þjóðir sem eru að tengjast okkur samstarfsböndum og viðskiptaböndum og vil ég í því sambandi nefna ræðu hv. þm. Tómasar Inga Olrichs þar sem hann nefndi samskipti okkar við þjóðir eins og Kína, Japan, Malasíu, Tævan og fleiri. Það er nefnilega þannig með vini okkar og frændur á Norðurlöndum að þeir eru ekkert í samstarfi við okkur endilega af góðsemi, ekki af góðsemi einni saman a.m.k. Ég tel að þau telji sig sterkari með okkur innan borðs. Það er fyrst og fremst ástæðan, að ég tel, fyrir því að þeir vilja eiga við okkur svo mikil samskipti sem þeir gera auk þess að auðvitað finna þeir eins og við til skyldleika. En það nær nú stutt ef ríkir hagsmunir eru í húfi. Herra forseti. Mig langar aðeins að nefna EFTA því að ég átti þess kost að starfa í þingmannanefnd Alþingis að þeim málum. Ég tel að nú sé ástæða til að velta fyrir okkur stöðu okkar á þessum vettvangi. Við höfum fengið mjög mikið út úr EFTA-samstarfinu og það er ekki síst vegna þess að embættismenn, fulltrúar okkar Íslendinga, hafa unnið mjög gott starf fyrir Íslands hönd og verið vakandi fyrir hagsmunum Íslands í sínu starfi. Þá er rétt að geta þess að þingmennirnir í EFTA-nefndinni, eins og ég hef þekkt það þessi ár sem ég hef verið á Alþingi, hafa unnið mjög heildstætt starf, þverpólitískt, fyrir hönd Íslands í nær öllum, ég segi í nær öllum málum fyrir Íslands hönd á vegum EFTA-samstarfsins. Það að þessir hópar frá ólíkum stjórnmálaflokkum skuli hafa komið fram þverpólitískt hefur orðið til þess að vekja athygli meðal samstarfsþjóða okkar og hefur skilað virkilegum árangri fyrir Íslands hönd svo sem raun ber vitni. Herra forseti. Um leið og ég endurtek þakkir fyrir greinargott yfirlit og skýrslur um utanríkismál frá hæstv. utanrrh., vil ég segja eftirfandi: Við Íslendingar höfum náð verulegum árangri í erlendum samskiptum á liðnum áratugum. Við þurfum samt ávallt að huga mjög að hverju skrefi sem við stígum í samskiptum við erlendar þjóðir. Að mínu mati tryggjum við best sjálfstæði íslenskrar þjóðar með öflugu samstarfi og kynningu á okkar sjónarmiðum. Og ég vil ítreka það að á viðskiptasviði eigum við að taka upp hætti frænda okkar Dana, þ.e. að viðskiptamenn íslenskir séu í ríkara mæli að selja en ekki að kaupa. Útflutningur er mjög mikilvægur og lífsnauðsyn þrátt fyrir margháttaðar þarfir varðandi innflutning. Herra forseti. Ég læt máli mínu lokið og minni á þessa tvo sérstöku punkta sem ég nefndi í máli mínu.

Herra forseti. Vegna fyrra atriðisins sem hv. þm. nefndi er rétt að geta þess að viðskiptaþjónusta utanrrn. hefur starfað um nokkurra ára skeið. Við höfum reynt að gera okkur far um að taka upp samstarf við sem flesta á þessu sviði og m.a. undirrituðum við formlega fyrir einum tveimur, þremur árum samning við Tækniskóla Íslands um samstarf á sviði útflutningsfræða. Nemendur þar hafa unnið að ákveðnum verkefnum til undirbúnings viðskiptaheimsókna svo að dæmi sé tekið og við höfum tekið tvo nemendur á ári til starfa í sendiráðum erlendis um nokkurra mánaða skeið til þjálfunar. Ég tek því undir það sem hv. þm. sagði í þeim efnum. Varðandi aðild Íslands að björgunarmálum nefni ég að í sumar verður hér sérstök æfing á vegum Samstarfs í þágu friðar þar sem viðfangsefnið er einmitt björgun í hafsnauð og fyrir þremur árum síðan var önnur björgunaræfing hér á landi að því er varðaði jarðskjálfta og náttúruhamfarir á Íslandi með þátttöku mjög margra þjóða. Við höfum nýlega ásamt dómsmrn. gert formlegan samning við Slysavarnafélagið Landsbjörg um samstarf á þessu sviði þannig að stofnuð hefur verið alþjóðleg björgunarsveit til að senda til annarra landa ef eitthvað kemur upp á. Það má segja að þetta samstarf hafi hafist eftir að við í utanrrn. fórum þess á leit að íslenskir björgunarmenn færu til Tyrklands vegna jarðskjálftanna þar á síðasta ári. Það var mikilvæg reynsla fyrir þetta björgunarfólk og það er mjög mikill áhugi hjá því að halda áfram þessu starfi og við í utanrrn. teljum það afar þýðingarmikið.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir undirtektirnar við máli mínu. Ég játa að mér var ekki kunnugt um að þessi starfsemi varðandi markaðsmál væri og hefði verið í gangi hjá Tækniskólanum. Því síður vissi ég að utanrrn. hefði tekið tvo nema til starfa árlega. Ég tel að það sé mjög vel og nauðsynlegt. Ég sé að menn hafa gert sér grein fyrir því að allt of margir hafa verið í því að kaupa en ekki nógu margir í að selja. Ég tel að þetta sé liður í að breyta því og fagna því mjög. Mér var heldur ekki ljóst að til stæði þessi kynning eða ráðstefna um björgun í hafsnauð. Engu að síður tel ég að við búum yfir sérstökum aðstæðum í björgunarskólanum á Gufuskálum þar sem við getum þjálfað fólk í leit við mjög erfiðar aðstæður. Við getum þjálfað fólk við að bjarga af sjó eða við sjó. Þar höfum við kjöraðstæður til þess þjálfa ekki bara íslenskar sveitir heldur og erlendar sveitir. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. undirtektir hans við máli mínu og fyrir upplýsingarnar.

Herra forseti. Við höfum verið í ágætu sambandi og samstarfi við Slysavarnafélagið Landsbjörg. Á sínum tíma afhenti utanrrn. eignirnar á Gufuskálum þeim til afnota en utanrrn. fékk þær afhentar frá Bandaríkjaher vegna þess að starfsemin þar var lögð niður. Við héldum þessum eignum við um alllangt skeið með tilheyrandi kostnaði og það var mikið ánægjuefni að hægt var að koma þeim í not á nýjan leik. Með þessu samstarfi björgunarsveitanna við dómsmrn. og utanrrn. hefst nýr kafli í þessari sögu. Við eigum afskaplega sterkar björgunarsveitir miðað við að hér er fyrst og fremst um sjálfboðaliða að ræða. Í öðrum löndum er það venjulega herinn sem kemur inn við slíkar aðstæður en við höfum ekki neinar slíkar aðstæður hér á landi. Varðandi þær æfingar sem hafa verið hér á vegum Samstarfs í þágu friðar, þ.e. síðustu æfingu, þá tóku íslenskir björgunarmenn og sjálfboðaliðasveitir þátt í þeirri æfingu og ég vænti þess að svo verði áfram. Auðvitað eru aðrar aðstæður varðandi björgun á hafi. Þar verður Landhelgisgæslan ávallt í fararbroddi en Slysavarnafélagið Landsbjörg kemur þar einnig að. Þar nægir að minna á forsögu Slysavarnafélags Íslands en þessi björgunarfélög voru sameinuð. Ég veit ekki betur en björgunarmenn muni jafnframt koma að æfingunni sem verður á komandi sumri á vegum Atlantshafsbandalagsins og samstarfsríkja þeirra.

Herra forseti. Ég vil einkum víkja að tveimur þáttum í skýrslu hæstv. utanrrh. um alþjóðamál sem ég hafði ekki ráðrúm til að fjalla um í fyrri ræðu minni. Það á sér í lagi við um samstarf okkar innan Atlantshafsbandalagsins og þá ekki síst á þingi NATO. Það markast ekki síst af því að sá sem hér stendur er formaður sendinefndar íslenska þingsins hjá þingi Atlantshafsbandalagsins. Eins og fram hefur komið er það samdóma álit NATO-þjóðanna allra að nauðsynlegt sé að styrkja svokallaða Evrópustoð Atlantshafsbandalagsins og gera Evrópuþjóðum kleift að taka meiri og virkari þátt í aðgerðum bandalagsins, ekki síst á sviði friðareftirlits og aðgerða til að koma í veg fyrir að neyðarástand skapist og grípa þurfi til vopna síðar meir. Í þessu sambandi er ljóst að frá upphafi hefur aldrei verið reiknað með því að Evrópustoðin yrði sjálfstæð stoð í varnarmálum. Það hefur alltaf verið reiknað með því að NATO, Atlantshafsbandalagið, stæði vörð um sameiginleg öryggismál Atlantshafsbandalagsþjóðanna. Því er ljóst að takist að þróa þessa Evrópustoð og marka henni sérstök verkefni, sérstaklega til að koma í veg fyrir eða draga úr hættu á að vandræðaástand skapist, þá verður það verkefni aldrei slitið frá Atlantshafsbandalaginu. Á það verður að líta í ljósi þess hverjar skuldbindingar Atlantshafsbandalagið hefur varðandi öryggi meðlimaþjóða NATO. Þegar þessi hugmynd kom fram var upphaflega gert ráð fyrir að hin sérstaka öryggis- og varnarstefna Evrópusambandsins yrði þróuð innan NATO. Þannig var þetta orðað á fundinum í Washington í apríl 1999. Þá átti að þróa þessa sérstöku stefnu innan NATO og í framhaldi af því var talað um það sem eðlilegan hlut að Evrópusambandið fengi aðgang að búnaði og liðsafla Atlantshafsbandalagsins. Þegar málið var tekið fyrir í Helsinki af hálfu Evrópusambandsins í desember 1999 þá breyttist málið. Það breyttist að því leyti að þá var rætt um að þessi Evrópustoð og Evrópusamstarfið í varnar- og öryggismálum yrði ekki innan NATO heldur utan þess, þá á vegum Evrópusambandsins. Þetta flækti málin allmikið en var staðfest í Portúgal og er enn í þeim farvegi. Þessi niðurstaða hefur vakið upp spurningar um hver yrði staða þeirra ríkja í Atlantshafsbandalaginu sem ekki eru í Evrópusambandinu. Því miður hefur ekki verið hægt að festa hendur á raunhæfum hugmyndum um hvernig Evrópusambandið ætlar sér að halda á þeim málum. Íslendingar hafa gert sér far um að vekja athygli á þessu vandamáli og hafa bent á að nauðsynlegt sé að leysa þau pólitísku vandamál sem þessi þáttur málsins veldur, ekki síður en hin tæknilegu vandamál. Hingað til hefur gætt tilhneigingar hjá Evrópusambandinu til að ræða fyrst og fremst um tæknilega hluti í þessu sambandi en leiða hjá sér hin pólitísku mál samstarfsins. Ég er þeirrar skoðunar að málflutningur þeirra sex þjóða, sem standa utan Evrópusambandsins en eru meðlimir í NATO, hafi borið árangur og þar aukist skilningur á að á þessum málum þurfi að taka á jákvæðan hátt. Ég hef hins vegar þá tilfinningu að það muni taka alllangan tíma fyrir Evrópusambandsþjóðirnar að vinna úr Evrópustöðunni. Ástæðan fyrir því er einföld. Til þess að styrkja Evrópustoð Atlantshafsbandalagsins innan Evrópusambandsins þurfa menn að koma sér saman um að nýta fjármagnið betur og hugsanlega eyða meiri fjármunum til varnarmála en nú er gert. Það hefur komið skýrt fram í viðræðum mínum við þingmenn í Evrópusambandslöndum að viljinn til að taka á þessum þætti varnarsamstarfsins er takmarkaður og möguleikarnir takmarkaðir. Á meðan svo er tekur umræðan um Evrópustoðina væntanlega talsvert langan tíma. Það má búast við því að niðurstaða náist ekki í því máli alveg strax. NATO-þingið hefur tekið þessi mál og almennt samstarf við Evrópuþingið sérstaklega fyrir. Þar er mikill vilji fyrir því að tryggja stöðu ríkjanna sex sem eru utan Evrópusambandsins í NATO. Ég vil einnig geta þess að mikill vilji er fyrir því á NATO-þinginu að efla samstarfið við Evrópuþingið. Sameiginlegir fundir Evrópuþingsins og NATO-þingsins hafa verið haldnir og nú hefur verið ákveðið að fjölga áheyrnarfulltrúum eða gestum Evrópuþingsins á fundum Atlantshafsbandalagsþingsins. Af hálfu forseta NATO-þingsins var lögð fram tillaga um að þessir fulltrúar Evrópuráðsþingsins fengju sömu réttindi og aukaaðilar, þ.e. fengju réttinn til að leggja fram breytingartillögur á fundum NATO-þingsins. Íslenska sendinefndin lagðist gegn þessu og var fallist á málflutning hennar. Aukin sendinefnd Evrópuþingsins á NATO-þinginu mun því ekki hafa þau réttindi, sem hefðu að vissu leyti skekkt valdahlutföllin á þinginu. Ljóst er að samskipti Rússa við NATO hafa verið í lágmarki síðan loftárásir Atlantshafsbandalagsins á Serbíu hófust. Það hefur verið gerð tilraun til þess af hálfu NATO-þingsins að vekja upp samstarfið sem hefur eiginlega verið í lágmarki. Því sendi forseti NATO-þingsins bréf til forseta dúmunnar og lagði til að fundnar yrðu leiðir til þess að hefja samstarfið aftur. Nú liggur fyrir bréf frá forseta dúmunnar þar sem þessari hugmynd er hafnað og hefur NATO-þingið ákveðið, miðað við tóninn í því bréfi, að ekki verði stigin nein skref af hálfu NATO-þingsins til að nálgast Rússana á meðan þessi viðhorf eru uppi í rússneska þinginu. Svipað er að sjálfsögðu að segja um sendinefnd Rússa á Evrópuráðsþinginu. Hún sýndi það, þegar Rússar voru þar sviptir atkvæðarétti, að hún vill ekki halda uppi samstarfi við Evrópuráðsþingið við þær aðstæður, sendinefndin gekk öll út. Það andar þess vegna nokkuð köldu frá hinu nýkjörna rússneska þingi í garð NATO-þingsins og í garð Evrópuráðsþingsins. Ég legg hins vegar áherslu á að við ríkjandi aðstæður í samskiptum Rússa við þessi þing þá sé ekki síður mikilvægt að við Íslendingar ræktum sambönd okkar við rússneska þingmenn, reynum að miðla málum og koma þeim sjónarmiðum á framfæri að Rússar hefðu ávinning af því að vinna með okkur á þingi Evrópuráðsins og á þingi NATO. Utanrmn. hefur lagt drög að því að sækja dúmuna heim og mun það tækifæri nýtt til að efla tengsl okkar við hið nýkjörna þing, dúmuna, og reyna að liðka til um þau mál sem þarna eru komin í hnút, bæði að því er varðar Evrópuráðsþingið og þing NATO. Að sjálfsögðu skapast þessi staða af því að rússnesk stjórnvöld hafa þverbrotið grundvallarreglur Evrópuráðsins, raunar grundvallarreglur ÖSE líka og þau ákvæði í samningnum um hefðbundinn herafla í Evrópu sem þeir höfðu undirgengist. Hins vegar er ljóst að CFE-samningurinn var gerður í raun og veru áður en sú staða kom upp sem nú er, þ.e. hluti af Varsjárbandalagsríkjunum er nú kominn í NATO. Rússar hafa því gert athugasemdir við það að þessi samningur væri ekki lengur í takt við tímann og hafa viljað endurskoða hann. Ég hefði viljað spyrja hæstv. utanrrh. hvort nokkrum sérstökum árangri hafi verið náð gagnvart Rússum í Istanbúl að því er varðar þennan samning um hefðbundinn herafla, en þar var eitthvað um þessi mál fjallað. Mér er hins vegar ekki alveg ljóst hvort út úr því komu nokkrir nýir fletir á þessu máli sem Rússar sætta sig betur við. Ég vil að lokum koma inn á tvö atriði í skýrslunni sem ég tel að beri að vekja athygli á. Það fyrsta er á bls. 55. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í framhaldi af samþykkt Alþingis frá 10. mars 1999 þar sem segir ,,að hefja skuli hið fyrsta hvalveiðar hér við land`` kemur vel til greina að Ísland gangi í Alþjóðahvalveiðiráðið að nýju. Næsti fundur ráðsins verður í Ástralíu í byrjun júlí 2000.`` Hér tel ég að um mikilvægt sjónarmið sé að ræða. Ég tel það nauðsynlega forsendu þess að Íslendingar geti hafið hvalveiðar á ný að við göngum í Alþjóðahvalveiðiráðið og það sjónarmið sem kemur fram í skýrslu hæstv. utanrrh. er með þeim hætti að ég styð það eindregið. Ég vil einnig geta þess að á einum stað í skýrslunni er vikið að Tævan og tekið fram að það sé réttur Íslendinga að hafa sömu afstöðu til Tævans og nágrannar okkar og miða viðskipti sín við Tævan við það. Ég er þessu sammála. Ég vil hins vegar taka fram að samskipti Íslendinga við Tævan hafa verið heldur minni en nágrannaþjóðir okkar hafa haft við það ríki. Segja má að eiginlega allar Evrópuþjóðir hafi viðskiptaskrifstofu í Tævan sem sér þá um viðskiptalega hagsmuni þessara þjóða í Tævan, sem eru yfirleitt mjög miklir. Það er misjafnt hvernig þessar viðskiptaskrifstofur eru byggðar upp. Sumar þeirra eru á vegum atvinnulífsins í þessum löndum. Í öðrum tilfellum eru tengsl við stjórnarráðið og þá ýmist við viðskiptaráðuneyti eða jafnvel við utanríkisráðuneyti, en þessi sambönd eru allmikilvæg fyrir viðskipti við Tævan. Ég tel að við eigum að skoða möguleikana á því að Íslendingar opni viðskiptaskrifstofu á vegum atvinnulífsins í Tævan, miðað við það hversu mikilvægt Tævan er í heimsviðskiptum og hversu mikilvægt er að viðskipti við Tævan fái að þróast áfram og geti verið eðlileg í framtíðinni. Ég vil nefna það sérstaklega í þessu sambandi hversu alvarlegt það hefur verið þegar Kínverjar hafa farið fram með hótunum við Tævana, sérstaklega þegar þeir gripu til þess að vera með flugskeytaæfingar í sambandi við forsetakosningar í Tævan fyrir nokkrum árum. Þá hafði það strax áhrif á hlutabréfamarkaðinn. Það hafði áhrif á heimsviðskipti og að sjálfsögðu til hins verra. Sú þróun sem hefur átt sér stað í Tævan, þar sem lýðræði hefur verið að styrkjast, er jákvæð og það er að sjálfsögðu góðs viti að þar er lýðræðisþróun í góðu gengi. Það er mjög athyglisvert og í raun neikvætt að stjórnvöld í Kína skuli hafa tekið svo neikvæða afstöðu til þessarar þróunar. En það er von mín að samskipti Tævan og meginlandsins muni batna og það ekki síst í gegnum viðskipti og það er ákaflega mikilvægt að við sýnum því áhuga að viðskipti bæði við meginland Kína og við Tævan geti þrifist sem best.

Herra forseti. Út af ráðstefnunni í Istanbúl. Þó að ég hafi ekki verið þar viðstaddur er mér kunnugt um að þessi samningur um hefðbundinn herafla í Evrópu var endurnýjaður þar án þess að neinar teljandi breytingar hafi orðið þar á. Hins vegar fóru Rússar fram á það og það var mikið rætt í aðdraganda þessarar ráðstefnu að sýndur yrði skilningur á þeirri aðstöðu sem þeir væru í vegna baráttu við uppreisnarmenn í Tsjetsjeníu. Ekki var orðið við því og engar breytingar gerðar fyrir Rússa vegna þess. Hins vegar hafa Rússar, eins og kom fram í minni ræðu, orðið fyrir mikilli gagnrýni fyrir að hafa brotið þennan samning vegna átakanna í Tsjetsjeníu. En Rússar héldu því fram að ekki væri hægt að berjast gegn hryðjuverkahópum, eins og þeir orðuðu það, án þess að einhverjar breytingar yrðu þarna á. Af þessum sökum hafa þeir orðið fyrir verulegri gagnrýni vegna þess að því er haldið fram af ÖSE og ÖSE-þjóðunum mörgum hverjum að Rússar hafi ekki virt þennan samning sem var endurnýjaður í Istanbúl.

Herra forseti. Það voru nokkur atriði sem mér gafst lítt eða ekki tími til að ræða í minni fyrri ræðu. Það getur hent bestu menn að ætla sér um of og taka meira fyrir en tíminn leyfir. Ég ætlaði því að nota að einhverju leyti þann tíma sem ég hef í seinni ræðu til að drepa á nokkur atriði. Ég nefndi aðeins stöðu bandaríska hersins og minnti á tillögu okkar um að ganga til viðræðna um brotthvarf hans úr landinu og hvernig við Íslendingar yfirtökum þá starfsemi sem semja þarf um í því sambandi, samhliða auðvitað aðgerðum til þess að treysta atvinnulíf á þeim svæðum sem verða fyrir áhrifum af brottför hersins. Ég trúi því staðfastlega að sá tími muni upp renna að Ísland verði á nýjan leik herlaust land og bind auðvitað fyrst og fremst vonir við að menn fallist á, eftir því sem friðvænlegar horfir í heiminum, að það eigi að vera okkar framtíðarmarkmið eins og flestra annarra þjóða að vilja helst ekki þurfa að halda erlendan her innan sinna landamæra. Ég vil nefna í því sambandi til viðbótar þær tillögur tvær sem hér liggja fyrir þingi og báðar tengjast umhverfisáhrifum af völdum umsvifa erlendra herja á Íslandi. Það er málasvið sem ég tel að þurfi að taka fyrir. Það er komin hreyfing á þessi mál mjög víða í nágrannalöndunum og þar sem herir hafa verið umsvifamiklir, haft búðir, hefur komið í ljós að þessari starfsemi, og ekki kannski síst þessari starfsemi, hafa fylgt ýmis váleg áhrif á umhverfið. Víða um heim er því nú verið að reyna að taka til í þeim efnum. Sem dæmi má nefna Kanada þar sem miklum fjármunum er eytt árlega í að hreinsa upp eftir gömlu djúpstöðvarnar, ,,Distant Early Warning``-stöðvarnar, eins og það var víst kallað og var keðja þeirra gegnum norðanvert Kanada. En þar er nú með peningum bæði frá kanadísku alríkisstjórninni og frá Bandaríkjamönnum verið að leggja mikla vinnu í að hreinsa upp. Svipað er að gerast víðar þó á ýmsu gangi með að ná samkomulagi um þá hluti. Má þar sem dæmi nefna Þýskaland, Filippseyjar, Japan og fleiri lönd. Ég vonast til að þessar tillögur fái umfjöllun og þessi mál verði þar af leiðandi hér áfram á dagskrá. Í öðru lagi vil ég bæta nokkrum orðum við þá umræðu sem hér hefur orðið um ástand mála í Írak. Ég þakka þeim hv. þm. sem hafa tekið það mál upp. Fyrir þinginu liggur sömuleiðis tillaga okkar þingmanna þriggja þingflokka um að Ísland taki upp þá stefnu að beita sér fyrir því að endurkoðun fari í gang á framkvæmd þessa viðskiptabanns og í raun á leikreglum í þessu sambandi, þar sem reynt verði að draga þannig mörk að viðskiptatakmörkunum, bönnum eða þvingunum sem tæki í alþjóðastjórnmálum verði reynt að beita þannig að af því hljótist þó aldrei jafnmikil nauð, þjáningar og dauðsföll og nú í Írak. Einhvers staðar verður alþjóðasamfélagið að draga sér mörk í þessum efnum. Ég tek fram að ég er ekki að mæla gegn því að reynt sé að nota viðskiptalegar aðgerðir sem tæki því oft og tíðum er það nærtækara en valdbeiting að sjálfsögðu. En það verður þá að reyna að draga einhvers konar mörk þannig að brýnustu lífsnauðsynjar, matvæli og lyf verði aldrei af svo skornum skammti í þeim löndum sem fyrir því verða að af því hljótist hungursneyð og mannfellir af þeirri stærðargráðu sem þarna hefur orðið og auðvitað helst enginn. Ég þarf ekki að fara aftur yfir það hvernig ástand mála er þarna. Það er satt best að segja skelfilegt og fer að sjálfsögðu versnandi vegna þess að landinu eru allar bjargir bannaðar. Það fást ekki varahlutir til að gera við veitukerfi. Orkudreifing, vatnsveitur, frárennsli og annað er í rúst að ógleymdu því að áfram eru í gangi loftárásir á landið þannig að í raun og veru ríkir styrjöld sem er á góðri leið með að verða gleymd styrjöld í landinu. Stærstu borgir, í suðurhlutanum einkum, eins og Basra og aðrar slíkar, verða fyrir loftárásum og þannig mætti áfram telja. Af því að hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir minntist hér á þann möguleika að menn tækju þetta mál einnig upp á norrænum vettvangi, þá hefur það verið gert. Ég flutti tillögu um það á vettvangi Norðurlandaráðs fyrir einum þremur árum síðan að Norðurlöndin samræmdu afstöðu sína í þessum efnum og beittu sér á þennan hátt á alþjóðavettvangi. Sú tillaga hlaut yfirleitt mjög jákvæðar umsagnir á öllum Norðurlöndunum. Allar helstu hjálparstofnanir, þróunarsamvinnustofnanir Norðurlandanna og fleiri slíkir aðilar mæltu eindregið með því að Norðurlöndin beittu sér með þessum hætti. En tillagan náði því miður ekki fram að ganga og var það einkum andstaða hægri manna frá Íslandi sem kom í veg fyrir að hún hlyti afgreiðslu eftir að hafa fengið jákvæða umsögn. Hún var reyndar lögð fyrir með tillögu af hálfu forsætisnefndar Norðurlandaráðs um jákvæða afgreiðslu, en stoppaði sökum andstöðu sem upp kom í umræðum á þinginu. Það er vel til fallið að taka þessa ábendingu til athugunar og hugsanlega endurflytja tillöguna því að ég held að nú séu að verða talsverð veðrabrigði í þessum efnum og að fleiri og fleiri séu nú að gera sér grein fyrir því að ástandið eins og það er er auðvitað ekki verjandi og að við getum ekki endalaust horft fram hjá því sem þarna er að gerast hvað sem öðru líður og hvað sögunni í þessum efnum líður. Varðandi hafréttarmál þá er á það minnst í skýrslu ráðherra að í kjölfar þess að alþjóðahafréttarsáttmálinn hefur öðlast þjóðréttarlegt gildi, þ.e. að tilskilinn fjöldi ríkja hefur staðfest samninginn, hafa þar orðið breytingar á. Nú markar hann þær vinnureglur sem fara á eftir til að leysa deilumál þjóða, þar á meðal afmörkun landgrunnssvæða utan 200 mílna sérefnahagslögsögu ríkja. Það svæði sem fyrst og fremst á í hlut hvað Ísland snertir og er ófrágengið er Hatton-Rockall svæðið. Það kemur fram að frestur til að skila inn kröfum eða tillögum er til 2004. En það er mikilvægt vegna þess hversu viðamikil og flókin slík mál eru að kröfugerð okkar og tillögur verði undirbúnar. Ég ítreka það sem ég nefndi áðan sem möguleika að Íslendingar leiti eftir samstöðu með grönnum sínum, Færeyingum. Mér finnst margt mæla með því, ef hægt er að komast að innbyrðis samstöðu okkar í millum, þá væri það sterkt að tefla fram sameiginlegri kröfugerð. Nú er það að sjálfsögðu ekki sjálfgefið að saman gangi og hugsanlega gætu Íslendingar og Færeyingar eða Danir fyrir þeirra hönd eftir atvikum --- mér er ekki alveg ljóst hvort það er svo enn að í þessu tilviki mundu Danir fara með forsvar fyrir Færeyjum, ég er þó ekki viss um að svo sé vegna þess samkomulags sem dönsk og færeysk stjórnvöld gerðu með sér fyrir um 2--3 árum að Færeyingar yfirtóku forsvar fyrir auðlindamálum sínum og hafa farið með það síðan. Einu gildir að augljóslega væri að mörgu leyti mikill styrkur að því ef þarna gæti fyrst náðst saman milli Íslendinga og Færeyinga og þeir síðan skilað inn samræmdri kröfugerð og það væri miður í ljósi góðra samskipta þessara grannþjóða og frændþjóða í gegnum tíðina á sviði sjávarútvegsmála og hafréttarmála ef við næðum ekki að stilla þarna saman strengi. Enn mun að vísu standa út af í samskiptum okkar ágreiningur um afmörkun landhelginnar á milli Íslands og Færeyja vegna deilna um hvort Hvalbakur skuli teljast grunnlínupunktur. En þarna er greinilega fram undan viðfangsefni sem þarf að sinna af alúð. Ég fagna því að íslenska ríkisstjórnin tók ákvörðun um að taka þátt í átaki til að fella niður skuldir þróunarríkja eða skuldugustu ríkja og styð heils hugar að það sé gert. Það er að vísu miður að nokkur af auðugustu ríkjum heims hafa enn ekki endanlega gefið sig upp í þeim efnum hvað varðar þátttöku í svonefndum HIPC-sjóði á vegum Alþjóðabankans en Íslendingar hafa ákveðið að leggja þar sitt af mörkum og er það vel. Varðandi þróunaraðstoð að öðru leyti má sama segja að það er vissulega ánægjulegt þó í litlu sé, að framlög Íslands hafa þar á síðustu árum verið að aukast, en betur má ef duga skal. Við erum enn langt frá því að leggja af mörkum eins og markmið Sameinuðu þjóðanna er, 1% af þjóðarframleiðslu eða 0,7% af þjóðarframleiðslu hvað varðar opinber framlög. Vegna þess að hér urðu fyrr á fundinum nokkrar umræður um væntanlegt sendiráð Íslands í Vín eða að skrifstofa fastanefndar í Vín verði hækkuð í tign og gerð að sendiráði gagnvart Austurríki, þá endurtek ég það sem ég áður sagði að ég er stuðningsmaður þeirra aðgerða og ég tel að þrátt fyrir leiða atburði í austurrískum stjórnmálum þar sem þjóðernishægriöfgaflokkur komst til valda og áhrifa sem allir hafa að sjálfsögðu skömm á, þá eigum við ekki að blanda því saman í þessu tilviki, enda er um að ræða spurninguna um þátttöku okkar í mikilvægri alþjóðastofnun þar sem er stofnun um öryggi og samvinnu í Evrópu og líka spurning um langtímauppbyggingu utanríkisþjónustu okkar. Ég er líka þeirrar skoðunar þó að það sé kannski af nokkrum öðrum ástæðum en sumir aðrir hafa teflt fram, að e.t.v. sé ekki allt sem sýnist í hörðum viðbrögðum Evrópusambandsríkja gagnvart hinni nýju ríkisstjórn Austurríkis og sérstaklega þá ekki í viðbrögðum sumra jafnaðarmannaflokka á meginlandi Evrópu. Því miður óttast ég að það sé ekki eingöngu hræðslan við þjóðernisofstækishugmyndir og manngæska af þeim toga sem gangi mönnum til, heldur hitt í bland að það er þekkt að flokkur Jörgs Haiders er sá sem langhatramlegast berst í austurískum stjórnmálum gegn stækkun Evrópusambandsins og auknum Evrópusamruna og það er auðvitað eitur í beinum þeirra krataflokka sem voru í forustu fyrir því að áherslur og viðbrögð Evrópusambandsins urðu jafnhörð og raun ber vitni og margir þykjast sjá þar fyrst og fremst fyrirbyggjandi aðgerðir gagnvart því að hin nýja ríkisstjórn Austurríkis verði þröskuldur í vegi stækkunar Evrópusambandsins og frekari Evrópusamruna ekki síður en hitt, sem ég að sjálfsögðu dreg ekki úr að er líka til staðar, að menn hafi áhyggjur af uppgangi stjórnmálahreyfinga með sjónarmið af þessu tagi í farteskinu þó svo menn hafi þar á bæ eitthvað reynt að sverja þau af sér upp á síðkastið. En hvað sem því líður þá held ég að út frá því sem áður hefur verið ákveðið sé rétt að stíga skrefið til fulls og gera fastanefndina í Vín að formlegu sendiráði. Um afvopnunarmálin verð ég að segja að því miður held ég að mönnum sé að yfirsjást svolítið í sambandi við þróun á því sviði þar sem ekkert síður er um mjög ískyggilega hluti að ræða en jákvæða. Enn er að vísu verið að vinna að ýmsum samningum frá fyrri tíð um takmörkun vígbúnaðar og afvopnun, en líka eru hlutir að gerast sem eru mjög alvarlegs eðlis. Ég bendi þar á áform Bandaríkjamanna um að koma sér upp gagnflaugakerfi eða takmörkuðum eldflaugavörnum. Það er auðvitað mjög ískyggilegt ef þau harðlínuviðhorf verða ofan á í Bandaríkjunum að fara af stað með nýtt vígbúnaðarkerfi mjög í andstöðu við velflesta hygg ég, sem sjá ekki tilefni til þess að í stað stjörnustríðsáætlunarinnar frægu sem einu sinni átti að setja upp komi sérstök gagnflauga- eða eldflaugavarnaáætlun undir því yfirskini að nauðsynlegt sé að bregðast við mögulegum skúrkaríkjaárásum eða hryðjuverkaárásum einhverra manna. Ég vek athygli á því að ríkin sem nefnd eru sem mögulegir sökudólgar í þessum efnum eru ekki beinlínis í því ástandi flest hver að það sé líklegt að menn hafi mikið bolmagn til þess að ógna heimsveldinu sjálfu, Bandaríkjunum. Eða trúir því nokkur maður að hin sorglega leikna og sveltandi Norður-Kórea sé ógnun við öryggi Bandaríkjanna eða þess þá heldur Írak, ríki sem er í rjúkandi rúst, sem búið er að sprengja aftur á nánast á steinaldarstig og þar sem stór hluti almennings sveltur heilu hungri. Ég held að menn verði að horfast í augu við það að hér býr annað á bak við og menn eiga ekki að gera öðru skóna. Það er einnig mjög ískyggilegt ef litið er á sambærilega hluti að Rússland í sínu hörmulega ástandi skuli verja stórauknum fjármunum á nýjan leik til vígbúnaðar, en það er staðreynd að jafnhörmulega og gengur þar t.d. í efnahagsmálum, þá er engu að síður verið að stórauka fjárveitingar til endurnýjunar vígbúnaðar Rauða hersins. Mjög alvarlegir hlutir eru því líka að gerast í bland sem kalla á það að mínu mati að afvopnunarmál verði aftur tekin fastari tökum á alþjóðavettvangi. Enginn vafi er á því að langbrýnasta verkefnið í kjölfar þeirra samninga sem þegar hafa tekist á undanförnum árum, eins og um bann við tilraunum með kjarnavopn, jarðsprengjusamningurinn og fleiri slíkir, að skriður komist á viðræður um alþjóðasamning um vopnaviðskipti. Það er mat flestra sem þessa hluti grandskoða, t.d. fræðimanna, að þar séu endarnir lausir og þar verði að reyna að koma einhverjum skikk á hlutina. Ég hvet því hæstv. utanrrh. til að beita sér sérstaklega í þeim efnum, þ.e. að farið verði af stað, væntanlega þá undir formerkjum samstarfsins í Genf, um gerð alþjóðasamninga á sviði afvopnunarmála með samningalotu sem miði að því að koma á samningi og leikreglum um vopnaviðskipti.

Herra forseti. Nokkur orð út af Írak. Ég vil fagna því að á hv. Alþingi er rætt um þessi mál á allt annan hátt en fyrir nokkrum árum, en ég tel að sú umræða hafi oft og tíðum verið afskaplega ómálefnaleg, sem ég ætla ekki að fara að rifja upp og mátti ég búa við ýmislegt í því sambandi, bæði hér á Alþingi og í framhaldi af því úti í þjóðfélaginu. Nú er rætt um þetta á annan hátt og ég fagna því. Að sjálfsögðu er þetta viðskiptabann til endurskoðunar og það er aðeins á færi öryggisráðsins að aflétta því. Það ber að viðurkenna að viðskiptabannið á Írak hefur alls ekki skilað þeim árangri sem menn vonuðust til. Við verðum jafnframt að hafa í huga að það eru aðeins tvenns konar aðgerðir sem Sameinuðu þjóðirnar geta gripið til, annars vegar viðskiptabann eða þá bein íhlutun. Þessi mál hafa verið rædd oft á vettvangi Norðurlandanna og allar ríkisstjórnir Norðurlandanna gera sér grein fyrir að þarna er þörf á breytingum og ég hygg að svo verði í framtíðinni. Hins vegar er mjög alvarlegt ástand í Írak af ýmsum öðrum ástæðum og sú neyðarhjálp sem menn hafa viljað koma þar á framfæri hefur ekki skilað sér á þann hátt sem menn vonuðust til. Nú er starfandi nefnd undir forustu Svía til að fara aftur yfir þessi mál og ég vænti þess að það leiði til niðurstöðu en þar með eru hörmungarnar í Írak náttúrlega ekki afstaðnar. En það gæti létt á því slæma ástandi sem þar er og ég vil fjalla um þetta málefnalega áfram og fagna því að það skuli gert á hv. Alþingi.

Herra forseti. Ætli ég geri þá ekki slíkt hið sama og fagni því alveg sérstaklega að hæstv. utanrrh. fjallar nú um þetta mál á allt annan hátt en hann gerði fyrir nokkrum árum. Hæstv. utanrrh. viðurkennir nú að þetta viðskiptabann sé ekki að skila þeim árangri sem menn ætluðu. Hæstv. utanrrh. viðurkennir að þetta ástand er auðvitað óþolandi. Það er ekki hægt að búa við þetta áfram og ég fagna því. Ég tel mig hafa fjallað um þetta mál á mjög svipaðan hátt allt frá því að ég, sennilega einna fyrstur stjórnmálamanna á Norðurlöndum, tók þetta mál upp bæði á Alþingi Íslendinga og síðan í framhaldinu á norrænum vettvangi. Þá voru sjónarmið vissulega önnur og menn vörðu það af mikilli hörku að þetta væri hið eina rétta og þetta væri allt þessum mannhundi Saddam Hussein að kenna og þeim væri þetta rétt mátulegt. Nú hafa komið í ljós upplýsingar jafnt og þétt, sem þá þegar máttu mönnum að vísu vera ljósar, sem sýna að þarna er ósköp einfaldlega ástand sem alþjóðasamfélagið getur ekki borið ábyrgð á. Það er ekki hægt eftir heilan áratug að réttlæta það að vegna þessa viðskiptabanns skuli 5 þúsund börn deyja í hverjum einasta mánuði. Mannfallið er komið talsvert á aðra milljón, þar af líklega um 600 þúsund börn og það heldur áfram. Í raun og veru er hver einasti mánuður mikill ábyrgðarhlutur og hver einasti dagur sem líður ef ekki tekst að knýja þarna fram einhverja skynsamlegri lausn mála. Ég vitnaði til þess fyrr í umræðunum að allir helstu yfirmenn mannúðarmála á vegum Sameinuðu þjóðanna sem hafa farið með málefni Íraks hafa sagt af sér vegna þess að þeir hafa ekki treyst sér til að bera ábyrgð á ástandi mála. Ég vonast þar af leiðandi til þess að núna komist hreyfing á að málið verði tekið á dagskrá af alvöru og ég trúi ekki öðru núna, herra forseti, en að sú tillaga sem hér hefur legið fyrir þinginu ár eftir ár fái nú loksins afgreiðslu og vilji Alþingis Íslendinga í þessu sambandi fái að koma í ljós.

Herra forseti. Það nægir að lesa þingtíðindin í þessu sambandi og hv. þm. og flokksmenn hans hafa iðulega gefið það í skyn á hv. Alþingi að Ísland gæti einhliða rofið þetta viðskiptabann á einhvern hátt sem er náttúrlega algerlega rangt og væri þá það sama og að við segðum okkur úr Sameinuðu þjóðunum. Það hefur ávallt legið fyrir. Ég fagna því á nýjan leik að nú skuli rætt um þetta á þessum nótum og ég skal ekkert vera að rifja það allt saman upp, hv. þm., en ég býst við að hv. þm. finni það út þegar hann les ræður sínar fyrr á árum um þetta mál og líka ræður hv. þm. Ögmundar Jónassonar og jafnvel frammíköll þeirra skömmu fyrir jól, þá mundu þeir verða annars áskynja. En það er gott þegar hv. þingmenn ræða þetta mál á þann hátt sem nú er gert og ég fagna því. Það liggur alveg ljóst fyrir eins og hv. þm. hefur núna viðurkennt, að hér er um alþjóðaaðgerð að ræða og við sem aðilar að Sameinuðu þjóðunum höfum okkar skuldbindingar í þeim efnum og verðum að virða þær. Það var allsherjarþingið sem kom þessu banni á en það er aðeins öryggisráð Sameinuðu þjóðanna sem getur aflétt því.

Herra forseti. Það að menn hafi gefið í skyn að Ísland gæti ekki einhliða aflétt þátttöku í þessu viðskiptabanni, þá getur Ísland það að sjálfsögðu. Það yrði þá að sjálfsögðu að axla þær afleiðingar sem því eru samfara.

Og segja sig úr Sameinuðu þjóðunum?

Nei, það er nefnilega misskilningur hjá hæstv. utanrrh.

Nei.

Og víða annars staðar hafa menn reyndar rætt þann möguleika og bent á að þau ríki sem tækju þá ákvörðun gætu vísað til ýmissa annarra ákvæða Sameinuðu þjóðanna, þar á meðal mannréttindasáttmálans og varið sig með honum og spurningin er þá auðvitað, hvort er rétthærra, sú þvingaða ákvörðun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna um að viðhalda þessu banni vegna neitunarvalds Bandaríkjanna og ofríkis Bandaríkjanna eða aðrir sáttmálar Sameinuðu þjóðanna sem leggja þær skyldur á herðar aðildarríkjunum að uppfylla mannréttindi. Tillagan hins vegar, herra forseti, hefur frá upphafi verið um að Alþingi fæli utanrrh. að beita sér fyrir endurskoðun. Tillagan hefur aldrei verið um einhliða aðgerðir af Íslands hálfu, það talar sínu máli skýrast og svarar hæstv. utanrrh. um að einhver grundvallarsinnaskipti hafi orðið hjá þeim sem hér talar. Tillagan hefur verið frá upphafi eins og hún er enn þann dag í dag og sömuleiðis var sú tillaga sem ég flutti á vettvangi Norðurlandaráðs þannig að ekki er hægt að bera fyrir sig nein þjóðréttarleg vandkvæði í þeim efnum. Alþingi getur að sjálfsögðu samþykkt að fela utanrrh. að fara með þá afstöðu Íslands í farteskinu á vettvang alþjóðastofnana að Íslendingar vilji að framkvæmd þessa viðskiptabanns verði endurskoðuð. Annað og meira er ekki sett á blað í þessari tillögugrein og reyndar hafa ýmsir gagnrýnt það að of vægt væri í hlutina farið í ljósi þessa ástands sem þarna ríkir. Ég yrði ekki hissa á því þó að sú sorglega saga sem þarna hefur verið að skrifast í landinu forna milli fljótanna eigi eftir að þykja þegar frá líður einhver allra ljótasti blettur á sofandahætti hins alþjóðlega samfélags og ofríkis Bandaríkjamanna á þessum áratug eftir að það eitt landa varð yfirgnæfandi heimsveldi.

Herra forseti. Það vakti alveg sérstaklega athygli mína í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, formanns vinstri grænna, að hann skyldi sérstaklega leggja lykkju á leið sína hér í umfjöllun um stjórnmál í Austurríki í ljósi þeirrar staðreyndar að þar er hægri öfgaflokkur kominn til valda með nasískar tilhneigingar, og að hann gerði jafnaðarmönnum í Evrópu upp skoðanir í þessum efnum. Hann lét í veðri vaka og raunar fullyrti að skýringa á andstöðu og kröftugum mótmælum stjórna jafnaðarmanna í fjölmörgum Evrópuríkjum og atbeina þeirra innan Evrópusambandsins væri ekki að leita í lýðræðisást og að jafnaðarmenn hefðu ekki einlægan áhuga á að bregðast við því að þessar öfgafullu tilhneigingar næðu að festa rætur í Mið-Evrópu og jafnvel færast til Austur-Evrópu, heldur væri hitt raunin að einhverjar sérskoðanir þeirra á því að Haider og hans öfgasinnaði flokkur stæði gegn stækkun Evrópusambandsins réðu þar ríkjum. Þetta er ákaflega sérkennileg söguskýring hjá hv. þm. og ég bið hann að skjóta stoðum undir þessar fullyrðingar sínar. Ég minni á að ég og hv. þm. vorum í ágætri ferð í Þýskalandi í síðustu viku og áttum þar orðræður við fjölmarga þingmenn á þýska sambandsþinginu. Einn þeirra var m.a. varaformaður þingflokks jafnaðarmanna. Hann fékk þessa spurningu einmitt, ekki frá hv. þm. heldur fulltrúa Sjálfstfl. sem hóf þennan söng. Hann svaraði því mjög skýrt að svona kvittur ætti ekki rétt á sér. Þvert á móti varaði hann við því að svona öfgatilhneigingar þyrfti að stöðva í fæðingu og koma þannig í veg fyrir að þeim ykist máttur hugsanlega í nýfrjálsum ríkjum Austur-Evrópu. Það er önnur saga.

Herra forseti. Ég held að hv. þm. hljóti að hafa verið á einhverjum öðrum fundi en ég var á því að það kom einmitt þvert á móti fram hjá þessum ágæta varaformanni þingflokks jafnaðarmanna í Bundestag að auðvitað yrðu menn að horfa til þess að hvert einasta ríki innan Evrópusambandsins hefði neitunarvald um stækkunarferlið og um samrunaferlið. Hann hikaði ekkert við --- þetta var að vísu lokaður fundur --- að draga það inn í umfjöllun einmitt um viðbrögðin við öfgastefnu Jörgs Haiders. Það sem hann bar hins vegar harðlega á móti var að þessi viðbrögð hefðu verið pöntuð af jafnaðarmönnum í Austurríki. Ég hygg að hv. þm. hafi ekki fylgst nógu vel með úr því að hann leggur hlutina svona upp. En það þarf ekkert að vitna til þessa heimildarmanns. Við getum fylgst með umræðunni eins og hún var í Danmörku. Þar hefur orðið hörð umræða um þetta mál. Danir hafa brugðist heldur illa, yfirleitt án tillits til þess hvar í flokki þeir standa, við þessari framgöngu Evrópusambandsins. Og þar hefur þetta að sjálfsögðu aftur og aftur komið upp í umræðunni, eins og ég reyndar sagði nú, að þarna ræður mestu ótti manna við þessar öfgahugmyndir. Ég tók það sérstaklega fram í ræðu minni að ég gerði ekki lítið úr því. Það er því rangtúlkun hjá hv. þm. að segja að ég hafi sagt annað. En ég fullyrti vissulega að margt benti til þess að fleira héngi á spýtunni og ég skal standa við þau orð. Ég rökstyð þau með þeim upplýsingum sem ég tel mig hafa, m.a. úr okkar Þýskalandsheimsókn, frá því að hafa fylgst með umræðunni um þessi mál í Danmörku og reyndar víðar að því að ég hygg að þetta hafi einnig komið fram í umfjöllun um þessi mál í Frakklandi, þ.e. að auðvitað spilar þarna líka inn í hræðsla manna við afstöðu nýju austurrísku ríkisstjórnarinnar hvað varðar þátttöku í Evrópusamstarfinu því að það er alveg ljóst að þar hafa orðið verulegar breytingar á frá þeirri jákvæðu afstöðu sem fyrri ríkisstjórn hafði. Og vegna neitunarvalds hvers einstaks ríkis þá blandast þessir hlutir saman.

Herra forseti. Ég er satt að segja ekkert undrandi á því að hv. þm. sé á fljúgandi flótta í þessu máli og sé raunar á floti í málflutningi sínum í þessum efnum. Ég spyr hann beint: Er hann ekki sammála okkur jafnaðarmönnum í Evrópu í okkar hreinu og beinu og kláru afstöðu gegn Haider-stjórninni og klárum yfirlýsingum okkar í þá veru að tilhneigingar af þessum toga verði að stöðva í fæðingu? Hægri menn ýmsir hafa velt því fyrir sér hvort Evrópusambandið hafi gengið of langt og að þær aðgerðir og yfirlýsingar sem Evrópusambandið hefur beitt sér fyrir séu íhlutun í innanríkismál Austurríkis. Ég er því ósammála. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að við lýðræðissinnar þurfum kröftuglega að taka á því að svona tilhneigingar nái ekki að festa rætur í Evrópu. Og ég undirstrika að það var meginefni þessa fundar sem ég vitnaði til og hv. þm. gat um af hálfu flokksbróður míns í þýska sambandsþinginu að ótti hans við smitun, sérstaklega til nýfrjálsra ríkja í Austur-Evrópu, var stærsta hættan. Og þess vegna ekki síst --- og þeir ættu nú að vita það best Þjóðverjarnir --- væri mikilvægt að taka á þessu strax í fæðingu og gera Austurríkismönnum og öðrum ljóst að slíkir öfgahópar fengju ekki frið til að vaxa og dafna með þeim hætti sem menn þekkja allt of vel í sögunni. Kjarni málsins er þessi: Eru vinstri grænir og talsmaður þeirra hér eitthvað tvístígandi í afstöðu sinni? Það er kjarni málsins. Við erum það ekki, jafnaðarmenn.

Herra forseti. Ég vona að hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson sé ekki að væna mig eða minn flokk um einhverja samúð með rasisma, var það nokkuð? 

Herra forseti. Hér erum við með til umfjöllunar nokkuð sem mér finnst oft vera einn sorglegasti málaflokkurinn sem kemur til kasta þingsins. Í þeirri skýrslu sem liggur fyrir þinginu er fjallað um atriði sem gera mann svo ótrúlega máttlausan gagnvart þeirri vá sem steðjar að þjóðum heims. Ég verð að segja, herra forseti, að mér finnst þessi yfirlitsskýrsla sem hér liggur fyrir á þskj. 956 afskaplega merkilegt plagg, merkileg lesning. Þetta er fróðleg lesning um mjög margt og ég hef í yfirferð minni um hana kannski ekki farið svo djúpt ofan í þau mál sem hæstv. utanrrh. og utanríkisþjónustan hafa verið hvað uppteknust af, en það eru Evrópumálin, kannski öryggis- og varnarmálin. Hafréttarmál hafa vissulega líka fengið mikið pláss. Þeir kaflar sem hafa vakið mesta athygli hjá mér og snerta mig kannski dýpst eru málefni þróunarríkjanna, málefni Miðausturlanda, Asíu og Afríku. Kaflarnir um þau eru virkilega fróðleg lesning en um leið átakanleg. Kaflinn um hnattræn málefni er afskaplega fróðlegur líka og þar er komið inn á mörg mikilvæg mál sem að ósekju hefðu kannski mátt eða ættu eðli máls samkvæmt að fá meiri tíma, ekki bara hæstv. utanrrh. og þeirra er starfa að utanríkismálum heldur líka þingsins alls. Hér er líka mjög athyglisverður kafli um auðlinda- og umhverfismál. Þann kafla las ég af mikilli athygli. Þar er mikinn fróðleik að finna. Að lokum nefni ég kaflann um menningar- og upplýsingamál. Úr því að ég er með síðu opna úr þeim kafla, herra forseti, fyrir framan mig þá ber að fagna þeirri miklu áherslu sem utanrrn. hefur lagt á öll upplýsingamál að undanförnu, en í skýrslunni kemur fram að utanrrn. vinni að þróun samræmdrar heimasíðu fyrir allar sendiskrifstofur Íslands erlendis. Lýsingin á þessu verkefni er alveg til fyrirmyndar, sömuleiðis það sem kemur fram hér um viðskiptaþjónustu utanrrn. sem opnaði í upphafi árs eigin heimasíðu. Það er afskaplega gagnlegt og kemur kannski í veg fyrir að Íslendingar með töskur í útlöndum séu með þær í þeim tilgangi að kaupa, eins og hv. þm. Gísli S. Einarsson orðaði það hér áðan. Það kemur að því að Íslendingar fari út með töskur af því að þeir eru að selja. Svo vil ég nefna hér sérstaklega í kaflanum um upplýsingamálin, herra forseti, það starf sem utanrrn. tekur nú þátt í á vegum verkefnisstjórnar um upplýsingasamfélagið vegna uppsetningar á nýjum upplýsingavef um Ísland á ensku. Það er að sjálfsögðu ákaflega þýðingarmikið að verkefni af þessu tagi séu framkvæmd af stórhug og þeirri eljusemi sem greinilega er hér til staðar og ber að fagna því. Þá verða fyrir mér menningarmálin sem mig langar til að eyða á örfáum orðum. Það er rétt sem kemur fram í skýrslu hæstv. utanrrh. að mikil gróska er um þessar mundir í menningarmálunum og því hvernig menningarmálin geta verið okkur nánast eins og auglýsing á alþjóðavettvangi og hvernig þau bera hróður þjóðarinnar vítt um álfur. Það er til fyrirmyndar að lesa um það hér að hæstv. utanrrh. og starfsmenn utanrrn. skuli nú vilja auka vægi menningarmálanna ef mögulegt er, en frá því er sagt í skýrslunni, herra forseti, að í fjárhagsáætlunum fyrir sendiskrifstofur Íslands hafi ekki verið gert ráð fyrir neinum kostnaði vegna menningarstarfsemi. Það kemur jafnframt fram að sú staðreynd dragi eðli málsins samkvæmt verulega úr möguleikum sendiskrifstofanna á því að halda uppi blómlegri starfsemi á sviði menningarmála. Herra forseti. Það er auðvitað alvarleg staðreynd að í þessum málaflokki, sem við viðurkennum að sé svo þýðingarmikill fyrir okkur í starfi utanrrn. og utanríkisþjónustunnar, skuli einatt gleymast að marka honum ákveðna fjármuni. Ég vil geta þess í framhjáhlaupi að starf menningarfulltrúa í utanríkisþjónustunni hefur oft skilað miklu. Vil ég sérstaklega nefna starf menningarfulltrúa sem starfaði við sendiráðið í London til skamms tíma. Maður þekkir það þegar maður kemur á vegum Íslendinga til útlanda að flytja menningu um erlenda grundu að það er afskaplega þýðingarmikið að hafa einhvern í sendiráðunum sem getur sinnt þeim málaflokki. Það verður að segjast eins og er, herra forseti, að þó sendiherrarnir séu alls góðs maklegir og vinni afskaplega fórnfúst og mikið starf, þá er vel hugsanlegt að starf menningarfulltrúa gæti enn aukið hróður menningarstarfs Íslendinga á erlendri grund. Kannski þarf ekki menningarfulltrúa við hvert sendiráð heldur aðeins skipulagða starfsemi hér heima sem sendir fulltrúa sína á vissa staði með ákveðnu millibili þannig að þessi starfsemi fái fast skipulag og form og geti geti nýst utanríkisþjónustunni sem best. Eitt af þeim atriðum, herra forseti, sem vekur sérstaka athygli mína þegar farið er yfir skýrsluna er Kyoto-ferlið sem ég ætla að fara um nokkrum orðum. Það veldur svolítilli depurð innra með mér að í Kyoto-ferlinu skuli Íslendingar stöðugt setja allt sitt traust á og alla sína orku í að afla undanþágna, kanna möguleikana á undanþágu. Íslenska tillagan sem fjallað er um í skýrslunni, er okkur ekki til sóma, herra forseti. Það er okkur ekki til sóma að óska eftir því að Íslendingar fái undanþáguheimild upp á hátt í 75%, þ.e. undanþágu vegna losunar allrar stóriðju sem bæst hefur við á Íslandi frá árinu 1990. Ef aukning losunar gróðarhúsalofttegunda frá þeirri stóriðju sem er í farvatninu --- þá erum við auðvitað að tala um allt þetta bókhaldstímabil og öll þau plön sem eru á borðinu núna --- verður að veruleika þá er undanþágan upp á tæp 75%. Mér finnst, herra forseti, allt of mikil orka fara í það hjá íslenskum stjórnvöldum að fá þessa undanþágu fram. Það sýnir framganga íslensku sendinefndarinnar á 5. aðildarríkjaþinginu sem haldið var í nóvember sl. í Bonn, ef ég man rétt. Mér sýnist að sömuleiðis eigi að eyða orku í þetta undanþáguákvæði, þessa íslensku tillögu á næsta aðildarríkjaþingi sem verður haldið í Haag í haust, í nóvember ef ég man rétt. Auðvitað væri miklu farsælla -- og ég mundi vilja óska eftir að íslensk stjórnvöld gerðu það -- að finna leið til að skoða Kyoto-bókunina sem tækifæri. Ég minnist þess að Danir sögðu, þegar Kyoto-bókunin var sem mest til umræðu hjá þeim: Við skulum líta á Kyoto-bókunina sem eitthvað sem við óhjákvæmilega þurfum að samþykkja. Það kemur að því að við Íslendingar þurfum að fullgilda þessa bókun og þá skulum við skoða hvaða tækifæri til atvinnusköpunar þessi bókun býður upp á. Í því sambandi hafa Danir styrkt sérstaklega atvinnusköpunarverkefni sem miða að því að minnka losun gróðurhúsalofttegunda út í andrúmsloftið. Íslendingar gætu auðvitað tekið forustu í verkefnum af þessu tagi fremur en vera svona iðnir að knýja fram þessar títtnefndu undanþágur. Ég óska þess, herra forseti, að sjá öflugra starf íslenskra stjórnvalda við að skoða Kyoto-bókunina sem tækifæri til atvinnusköpunar, tækifæri til þess að standa við afskaplega mikilsverðan og góðan málstað. Herra forseti. Það er nú einu sinni jarðkúlan og lífsmöguleikar okkar á jörðinni sem um er að tefla. Svo ég hverfi frá Kyoto-bókuninni að sinni, þá langar mig til að ræða örlítið nánar um manneldis- og heilbrigðismál. Það kemur fram í skýrslu þeirri sem hér er til umfjöllunar að þar er heldur betur pottur brotinn í heiminum öllum. Heilbrigði matvæla er einn þáttur í manneldismálum. Ég held, herra forseti, að tími sé til þess kominn að Íslendingar opni betur augu sín fyrir umræðu um manneldismál, taki virkari þátt í umræðunni um möguleika á að koma í veg fyrir þá erfiðleika í landbúnaðarframleiðslunni sem steðjað hafa að heimsbyggðinni og mögulega má rekja til þeirrar ofuráherslu sem lögð hefur verið á verksmiðjubúskap hvers konar. Fram hafa komið rökstuddar vísbendingar um að ýmiss konar fár og óáran sem herjar á landbúnaðarframleiðslu, kampýlóbakter og Creutzfeldt-Jakobs sjúkdómur og hvað það er fleira sem herjað hefur á mannkynið í gegnum matvælaframleiðslu megi e.t.v. rekja til óheppilegrar áherslu á verksmiðjuframleiðslu. Íslendingar geta með sinni hreinu landbúnaðarframleiðslu eflt umræðuna um heilbrigði og það hvernig búskapur er heillavænlegur til að heilbrigði og allur hreinleiki landbúnaðarafurða okkar geti notið sín og hægt sé að rækta slíkt í stað hins sem býður heim skelfilegum afleiðingum. Í því sambandi langar mig, herra forseti, að nefna sérstaklega umræðuna um erfðabreyttu matvælin. Það er umræða sem er mjög hávær á erlendri grund um þessar mundir. Ég verð að segja að Íslendingar hafa þar svo sannarlega tækifæri til að taka frumkvæði og efla þá umræðu. Ég treysti því að íslensk stjórnvöld komi til með að standa þar í fæturna og málflutningur okkar verði sá að sporna gegn útbreiðslu erfðabreyttra matvæla á þeim nótum sem mér virðist Evrópusambandið gera. Eins og okkur er kunnugt er verið að fjalla um mögulegar skelfilegar afleiðingar af erfðabreyttri framleiðslu og þar stendur baráttan hvað mest á milli Evrópusambandsins og Bandaríkjanna. Mjög öflugur áróður er rekinn í Bandaríkjunum fyrir því að erfðabreytt matvæli fáist í auknum mæli flutt inn til Evrópu. Ég held því að þarna séu sóknarfæri fyrir Íslendinga á erlendri grund, að standa vel í fæturna og sjá til þess að heilbrigði verði eflt og öll hollusta í matvælaframleiðslu aukin. Herra forseti. Af því að við erum að fjalla um heilbrigðismál þá er skelfilegt til þess að vita hvernig alnæmi hefur breiðst út í heiminum. Það er ein plágan sem að okkur sækir. Ég held að kaflinn í skýrslunni um Afríku sem segir frá skelfilegum áhrifum þessa vágests á þjóðir Afríku sé kannski sorglegasta lesningin sem hér er að finna. Allt það sem Íslendingar geta gert til að efla hjálparstarf og forvarnastarf í löndum Afríku hvað þetta varðar er af hinu góða. Það er eftirsóknarvert að hjálparstarf okkar í þróunarríkjunum verði aukið og eflt. Við höfum ekki staðið okkur illa en við gætum staðið okkur miklu betur. Það er auðvitað sjálfsagt mál að þjóð, sem kannski er ein af fimm ríkustu þjóðum heimsins, taki frumkvæði og geri sig virkilega gildandi í því hjálparstarfi sem svo nauðsynlegt er í þessum ríkjum. Ég læt þetta vera lokaorð mín um þessa yfirlitsskýrslu sem er mikil að vöxtum og afskaplega fróðleg lesning. Ég vil bara segja hæstv. utanrrh. að auðvitað styður Vinstri hreyfingin -- grænt framboð starf utanrrn. til allra góðra verka. Ákveðin atriði má hins vegar gagnrýna. Ég hef fjallað sérstaklega um Kyoto-bókunina, ætlaði kannski að fjalla örlítið um viðskiptabannið á Írak en tel nóg sagt hjá fyrri ræðumönnum um það að sinni.

Herra forseti. Ég vil gjarnan sýna fullan skilning á áhuga hv. síðasta ræðumanns á umhverfismálum. Ég hef lagt mig eftir því að átta mig á afstöðu hennar til Kyoto-bókunarinnar. Kyoto-bókunin og það hvernig Evrópuríkin ætla sér að reyna að standa við skuldbindingar sínar í sambandi við útblástur gróðurhúsalofttegunda er mjög flókið mál. Ég mundi alla vega ekki vitna í Dani sem sérstakt fordæmi í þeim málum. Það vill svo til að Danir eru í nokkuð erfiðri stöðu í orkumálum. Þeir geta ekki framleitt rafmagn nema með orkugjöfum sem valda gróðurhúsamengun. Þeir framleiða rafmagn í stórum stíl með olíu, eitthvað með gasi. Ég gæti vel trúað að til séu kolavélar í Danmörku enn þá. Þeir hafa reynt að brjótast út úr þessu með því að auka framleiðslu á vindorku. Þeim hefur tekist það nokkuð, hafa aukið vindorku sína nokkuð en vindorkuver þeirra eru þó umdeild vegna þess að þau eru talin spilla umhverfinu. Öll þessi möstur sem standa þarna eins og skógar víða eru talin spilla umhverfinu og það er farið að ræða um umhverfisvanda af völdum vindorkuvera. Danirnir eru í þeirri stöðu að þeir þurfa kannski ekki að hafa eins miklar áhyggjur af Kyoto. Þeir menguðu svo mikið fyrir árið 1990 að þeir þurfa ekki að hafa sömu áhyggjur af bókuninni eins og við sem eigum enn mikið af ónýttri orku. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu af því að hv. þm. vitnaði sérstaklega í Danina í þessu sambandi.

Herra forseti. Ég er ævinlega þakklát hv. þm. Tómasi Inga Olrich þegar hann sér ástæðu til að koma í ræðustól og fræða mig um mál sem hann þekkir betur en ég vegna þess að hann hefur starfað í þeim lengur. Það kann ég að meta. Ég veit alveg að Danir standa ekkert vel að vígi hvað varðar bókunina. Ég veit hins vegar líka, herra forseti, að Danir eru hugmyndarík þjóð sem hefur ýmsar skyldur á sínum herðum en reynir ævinlega, og það er eftirtektarvert að snúa skyldunum upp í tækifæri jafnframt og það tekst þeim í viðleitni sinni við að fara eftir Kyoto-bókuninni. Þeir hafa sett fram markmið varðandi vindorkuna. Þeir verða stoltir af því ef þeir geta aukið vindorkuna samkvæmt þeim áætlunum sem þeir hafa sett sér. En varðandi sjónmengunina af möstrunum þá get ég líka viðurkennt að hún er talsverð. Við verðum hins vegar líka að gera málamiðlun í þessum málum sem öðrum. Sjómengunin er þó að mínu mati skárri en aukin mengun gróðurhúsalofttegunda. Ég vil minna á það hér að niðurstaðan á nýafstöðnum fundi stjórnmálamanna og stjórnenda helstu fyrirtækja heimsins sem haldinn var í Sviss ekki alls fyrir löngu var að loftslagsbreytingarnar séu og verði eitt helsta vandamál mannkynsins á nýrri öld. Þessi niðurstaða þessara stjórnmálamanna og stjórnenda helstu fyrirtækja heimsins vakti mikla athygli. Kannski ekki hér á Íslandi en þetta er afskaplega merkileg niðurstaða. Fólk er að verða sammála um að þetta sé hin stærsta vá sem að okkur steðjar. Þess vegna skiptir máli að við stöndum í fæturna og að sú umræða sem hér fer fram sé ekki einungis um skyldurnar sem hvíla á herðum okkar heldur líka um tækifærin sem það gefur okkur að uppfylla skilyrði af þessu tagi.

Herra forseti. Vandamálið er fólgið í því að við leysum ekki gróðurhúsalofttegundavandann með því að flytja mengunina frá einum stað til annars. Þannig er þetta vandamál í hnotskurn. Ég gat þess í ræðu minni áðan að fyrirsjáanlegt væri að notkun á gasi, olíu og kolum til rafmagnsframleiðslu mundi stóraukast á næstu árum. Danir eru þátttakendur í þessu og Evrópusambandið er þátttakandi í þessu þó að það hafi skuldbundið sig svona mikið. Það má heldur ekki gleyma því að Danirnir njóta ákveðinna forréttinda vegna dagsetninganna. Við erum í vandræðum vegna dagsetninganna og það er kannski fyrst og fremst þess vegna sem Íslendingar hafa reynt að fá þessu hnikað, vegna dagsetninganna. Við komum þannig að málum að við vorum farnir nota jarðhita til að hita hús okkar að mestu leyti, áður en þessar dagsetningar komu til. Við getum þannig ekki breytt stöðunni okkur í hag með jarðhitanum. Að lokum langar mig að segja að Danir eru mjög útsjónarsöm þjóð. Þeim tekst eiginlega að selja mönnum hvað sem er. M.a. hefur þeim tekist ágætlega að selja sig sem umhverfisvæna þjóð þó þeir séu dálítið duglegir að menga andrúmsloftið. Hæfileikar þeirra á þessum sviðum hafa ekki síst komið í ljós í þessu.

Herra forseti. Það er kannski ekki ástæða til þess að orðlengja þetta en varðandi það sem hv. þm. Tómas Ingi Olrich sagði um gasið, þá er það auðvitað skömminni skárra. Við verðum alltaf að skoða hlutina í því samhengi. En varðandi Danina þá hafa þeir t.d. sett á laggirnar afskaplega viðamikla orkusparnaðaráætlun og mér þætti vænt um að sjá íslensk stjórnvöld gera slíkt hið sama. Stundum getum við tekið Danina okkur til fyrirmyndar.

Hæstv. forseti. Við Íslendingar erum örþjóð. Við víkjumst heldur undan því að segja hve mörg við erum þegar við erum spurð um það á erlendri grundu. Mjög háttsettur maður innan íslenska ríkiskerfisins sagði mér fyrir nokkru að þegar hann væri spurður á erlendri grundu: Hve margir eruð þið eiginlega þarna á Íslandi? þá svaraði hann ævinlega: ,,Just under a million.`` Það verður ekki ofsögum sagt af því að við þá stöðu sem við erum úti á mörkum hins byggilega heims, má eiginlega segja, langt frá öðrum löndum, þá eru samskipti við erlendar þjóðir okkur afar mikilvæg. Við kostum miklu til að geta haldið þeim sem bestum. Þetta er ekkert nýtt því að á landnámsöld og þjóðveldisöld og söguöld lögðu Íslendingar á sig ómældar hörmungar við að komast yfir til annarra landa á fleytum sem voru varla til langferða til að geta haft samskipti við aðrar þjóðir. Það gekk náttúrlega afskaplega vel þangað til þeir urðu svo ánægðir yfir samskiptunum að höfðingjarnir voru mikið til sestir að erlendis og ákváðu að lokum að sameinast öðrum ríkjum til hagræðis. Ég vona að það gerist nú ekki þó að ég sé afskaplega hlynnt því að við höldum uppi sem allra mestum og víðtækustum erlendum samskiptum á sem allra flestum sviðum. Mig langar að koma sérstaklega inn á norræna samstarfið vegna þess að mér hefur verið falið af hálfu hv. Alþingis að gegna þar ákveðnu hlutverki á þessu kjörtímabili og reyndar á því síðasta líka að hluta. Mér finnst að ekki sé ofsögum sagt af því að norræna samstarfið sé okkur Íslendingum jafnvel mikilvægast af öllu því samstarfi sem við tökum þátt í, einkum og sér í lagi vegna þess að norræna samstarfið er ekki bara samstarf við Norðurlöndin heldur er það samstarf nánast út um allan heim í gegnum þau lönd sem við höfum formleg samskipti við í Norðurlandaráði. Það stendur í skýrslunni að norræna samstarfið hafi frá upphafi verið einn hornsteina íslenskrar utanríkisstefnu og ég vil taka heils hugar undir þau orð. Lengi vel, eða frá því að til Norðurlandaráðs var formlega stofnað með Helsinki-sáttmálanum 1952, náði norræna samstarfið ekki til formlegs samstarfs um utanríkismál en þetta átti eftir að breytast og Norðurlandaráð hóf umfjöllun um utanríkismál 1988 og við breytingar á Helsinki-sáttmálanum 1995 var gerð sú breyting að síðan er lögð sérstök áhersla á samstarf um utanríkismál. Þegar Norðurlandaþjóðirnar hófu ein af annarri að ganga til Evrópusamstarfs í ESB voru margir uggandi sem báru norræna samstarfið fyrir brjósti og héldu að nú mundi það stórlega veikjast í kjölfar þessa. Sérstaklega urðu menn felmtri slegnir þegar Svíar og Danir gerðust aðilar að Evrópusamstarfinu en hvað það varðar var ekki ástæða til að hafa áhyggjur. Ég held að það sé svo að í hugum allra sem koma að hinu norræna samstarfi sé það jafnvel enn þá mikilvægara eftir að þessar umræddu þjóðir gerðust aðilar að Evrópusambandinu. Norðurlandasamstarfið hefur breyst nokkuð á undanförnum árum. Það má segja að þrjár meginstoðir séu í hinu eiginlega samstarfi í Norðurlandaráði. Það er norræna deildin sem ég er í, það er Evrópudeildin, ég horfi hér á hv. þm. Steingrím J. Sigfússon, en segja má að hann sé ein meginstoðin innan þeirrar deildar, og svo er það grannsvæðadeildin og þar eigum við Íslendingar líka fulltrúa héðan af þinginu. Í gegnum þetta samstarf innan Norðurlandaráðs, ekki síst vegna þessarar deildaskiptingar, höfum við getað haft mikil áhrif m.a. á samstarf innan grannsvæðanna, og Evrópusamstarf gegnum norræna samstarfið. Ég tala ekki um hvað það hefur skipt okkur miklu máli að hafa með þessum hætti aðgang að upplýsingum um stefnu og ákvarðanir Evrópusambandsins sem við hefðum annars ekki aðgang að. Fyrir utan Norðurlandaráð starfa Norðurlöndin saman í annars konar svæðisbundinni samvinnu sem hefur mikil áhrif eins og t.d. innan Eystrasaltsráðsins, innan Norðurskautsráðsins og Barentsráðsins. Allt þetta samstarf skiptir okkur Íslendinga alveg sérstaklega miklu máli vegna þeirra áhrifa sem t.d. ýmislegt sem getur gerst varðandi hafið hefur mikil áhrif á lífskjör okkar. Það er sérstaklega skemmtilegt í samstarfi Norðurlandanna að til hliðar við hið formlega samstarf þjóðþinganna starfa félög á alþýðlegum grundvelli sem stefna líka að sömu markmiðum og styðja við hið pólitíska starf. Ég held að það skipti líka miklu máli í því sambandi hvað hið norræna samstarf er árangursríkt og hvað það nýtur mikils velvilja meðal viðkomandi þjóða. Ég held að það hafi verið mikið gæfuspor þegar Norðurlandaráð var stofnað og við höfum notið ómælds magns af góðum áhrifum af veru okkar innan þess. Þó ekki væri litið á nema það peningalega höfum við hreinlega ágóða af hinu norræna samstarfi því að við fáum miklu meira til baka en við leggjum til þegar litið er til beinna fjárhagslegra hagsmuna. Slíkt samstarf þarf alltaf að vera í stöðugri endurskoðun til að gegna sem best hlutverki sínu og núna er sérstök ,,vitringanefnd`` að störfum til að endurskoða áherslur hins norræna samstarfs og fer hún mikinn. Síðar á þessu ári munu verða haldnir sérstakir fundir til að ræða þær tillögur sem sú nefnd kemur með til breytinga á hinu norræna samstarfi. Árið 1999 fór Ísland með formennsku í Norðurlandasamvinnunni. Það er sérstaklega ánægjulegt að vitna til þess að formennska okkar var mjög farsæl á þessu ári og hafa margir sem vel þekkja til hins norræna samstarfs haft samband við mig og fleiri sem starfa innan Íslandsdeildarinnar og talað um hve margt sérstaklega gott hafi komið út úr því ári sem Ísland fór með formennskuna í Norðurlandaráði. Það væri svo sem hægt að vitna til ýmissa hluta en ég ætla ekki að gera það því að tíminn er ekki mikill en mig langar að minnast á það að meðal þess sem tekið hefur verið upp núna upp á síðkastið varðandi norræna samvinnu er samvinna innan sendiráða og ég tel það mjög gott og styð það sérstaklega. Það var ánægjulegur atburður á síðasta ári þegar samnorræn sendiráðsbygging var opnuð í Berlín. Ég tel að það muni geta leitt ýmislegt gott af sér vegna þess að við erum með miklu sterkari aðstöðu þar sem við erum svona margar þjóðir saman og getum verið þarna með sérstaka sýningarssali og fleira. Þar njótum við Íslendingar auðvitað umtalsverðs góðs af. Ég vil líka koma aðeins inn á Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu sem ég tel vera stofnun sem við getum verið stolt af að tengjast en hún er afsprengi Helsinki-sáttmálans. Í markmiðum ÖSE er viðurkennt að athafnir ríkja innan þeirra eigin landamæra er ekki lengur þeirra einkamál ef mannréttindum og lýðræði er ógnað. Með þessi orð að leiðarljósi hefur ÖSE lagt gjörva hönd á að verða til góðs og koma á réttan hátt inn í það sem hefur verið að gerast innan okkar svæðis. Á leiðtogafundi ÖSE í Istanbúl í vetur var grunnurinn að þessu starfi styrktur enn frekar með samþykkt öryggissáttmála Evrópu og með öðrum ákvörðunum sem var sérstaklega ætlað að styrkja stofnunina í þeirri viðleitni að koma í veg fyrir vopnuð átök. Ég tel að þetta hafi verið mikið gæfuspor og vonandi tekst að framfylgja þessu. ÖSE ber m.a. ábyrgð á framkvæmd ákvæða friðarsamkomulagsins í Bosníu á sviði afvopnunar og aðgerða til að skapa traust milli deiluaðila. Í Kosovo vinna á vegum ÖSE um 1.500 manns. Þeir höfðu að vísu það fróma hlutverk að endurreisa fjölþjóðlegt samfélag í Kosovo en sem vænta mátti að þá hafa vonir manna um það dvínað. Þó er mjög mikilvægt að standa áfram að þessu uppbyggingarstarfi í Kosovo og annars staðar á Balkanskaga hefur ágætlega tekist til. Varðandi Tsjetsjeníu fannst mér ÖSE fara fyrir minn smekk fullmjúklega inn í það mál, a.m.k. í upphafi, og taka fullmikið mark á útskýringum Rússa á því hvers vegna þeir fóru á hendur Tsjetsjenum á þessum tíma með slíkri hörku eins og þeir gerðu. Ég held að þær útskýringar hafi ekki allar verið réttmætar eða réttlætanlegar. Ég tel a.m.k. mjög mikils virði að tekið sé á Rússum vegna stríðsins í Tsjetsjeníu eins og framast er unnt. Þó tel ég ekki að það eigi að gerast með þeim hætti að við slítum einhver vináttubönd eða vísum þeim úr einhverjum alþjóðasamtökum eða alþjóðastofnunum sem þeir eru þátttakendur í. Ég held að við eigum fyrst og fremst að tala við þá á þeim grundvelli þar sem við hittum þá með tveim hrútshornum. Ég sé að mjög er gengið á tíma minn en ég vildi aðeins minna á að það virðist einhver tölvuvírus hafa herjað á utanrrn. við gerð þessarar að mörgu leyti ágætu skýrslu. Ýmislegt vantar inn í hana. Að vísu minnst á Kosovo en ekki er minnst á loftárásirnar á Júgóslavíu sem ég tel þó einn alvarlegasta atburð sem gerðist á alþjóðavettvangi á sl. ári.

Herra forseti. Ég ætla að leggja hér nokkur orð í belg vegna yfirlitsskýrslu hæstv. utanrrh. um alþjóðamálin. Eðli máls samkvæmt hefur þessi árlega umræða tekið nokkrum breytingum í tímans rás og er núna á síðari árum kannski um margt flóknari og víðfeðmari en áður var og eru skýringar á því mjög nærtækar. Sú svart/hvíta heimsmynd sem við bjuggum við á tímum kalda stríðsins hefur tekið örum breytingum á þeim áratug sem nýliðinn er þannig að einföld afstaða til fjölmargra álitamála sem upp hafa komið er ekki eins svart/hvít og skilin ekki jafnskörp og gjarnan hefur nú verið og gjarnan var hér á árum áður. Þess vegna er kannski hálfundarlegt og mótsögn í sjálfu sér þegar, þrátt fyrir allt á heildina litið, friðvænlegar horfir í heiminum að þörfin fyrir stærri og viðameiri starfsemi á vettvangi utanríkismála hér á landi er meiri en þegar ófriðvænlegt var í heiminum öllum og ekki síst í okkar álfu. Svona er þetta nú samt og skýringarnar eru nærtækar eins og ég sagði. Þróun mála hefur í auknum mæli verið í þá veru að þjóðir heims og þjóðir okkar álfu hafa verið að bindast bandalögum, samstarfi og samvinnu, laustengdri og fastmótaðri, um hin ýmsu mál. Hinar fjölmörgu alþjóðlegu stofnanir sem ber á góma í skýrslu ráðherra, ESB, NATO, VES, Sameinuðu þjóðirnar og fleiri og fleiri, byggja á gömlum grunni og undirstrika það að ef Ísland ætlar ekki að standa utan gátta og vera eitt síns liðs í þeirri umræðu og öru þóun sem á sér stað víða í álfunni og heiminum öllum, þá erum við ekki með. Það er bara svona. Ég heyri á máli manna hér að skilningur hefur stóraukist í þessum efnum og ber að fagna því því að hann er ekkert mjög sjálfsagður og það er ekki endilega þannig að menn geti gengið að því sem vísu að hér á Alþingi Íslendinga frá einum tíma til annars taki menn undir það og undirstriki mikilvægi þess að Ísland sé virkur þátttakandi í samfélagi þjóðanna. Ég man þá tíð --- það var raunar fyrir minn tíma á Alþingi Íslendinga --- að menn voru óttalega heimóttarlegir og vildu lítið vita af hlutum sem þóttu óþægilegir úti í heimi og jafnvel í okkar eigin álfu og vildu vera einir síns liðs, vildu láta aðra um að eiga við þau vandamál og viðfangsefni sem á dundu frá einum tíma til annars. Það ber eilítið á þessu enn þá í okkar ágætu samkundu á hinu virðulega, háa Alþingi. En mjög eru það orðnar hjáróma raddir og lágværar og það er út af fyrir sig fagnaðarefni. Skýrsla sú sem hæstv. ráðherra hefur dreift hér er vandað plagg og víðtækt og margar upplýsingar er þar að finna. En það er líka því marki brennt sem ég gat um áðan að það er kannski erfiðara en fyrr að finna nákvæma stefnu ráðherrans og ríkisstjórnarinnar í einstökum málum. Ég undirstrika að það er af skiljanlegum orsökum á tímum mjög mikilla breytinga og hreyfanleika og ekki síst þegar við erum aðilar að fjölmörgum samkundum og samstarfsverkefnum þar sem leita þarf samkomulags um hin ýmsu mál. Ríkisstjórnin, þing eða stjórnmálaflokkar geta því ekki eins og fyrr tekið jafnsnögga og afdráttarlausa afstöðu til einstakra mála. Í þessu sambandi er til að mynda einkar lærdómsríkt að minni hyggju það sem ég gerði að umtalsefni í stuttu andsvari áðan. Ég átti þá orðaskipti við formann Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs um framgang jafnaðarmannastjórna í Evrópu og jafnaðarmannaflokka í Evrópu og hörð viðbrögð þeirra við þeim tíðindum sem gerðust í Austurríki með tilkomu hægri öfgaflokks þar í landi með nasískar tilhneigingar, flokks sem berst gegn minnihlutahópum og vill þá veg allrar veraldar, í stuttu máli sagt flokk andlýðræðis, flokk sem margir hafa líkt við þjóðernisflokk Hitlers forðum daga. Jafnaðarmannaflokkarnir hafa mjög myndarlega kveðið upp úr um það að þróun af þessum toga verði ekki liðin ef nokkur möguleiki er að koma í veg fyrir hana og vísa til þess að í nýfrjálsum ríkjum Austur-Evrópu, svo ég tali nú ekki um á Balkanskaga, verður stundum mjög stutt í þessar tilhneigingar. Ekki vegna þess að lýðræðishugsjónir séu þar ekki ráðandi nú um stundir heldur auðvitað vegna þess að þar er fátækt og þar eru erfiðleikar og almenningur grípur gjarnan til þeirra stjórnmálamanna sem lofa mestu og hrópa hæst. Það þekkja menn frá öllum tímum í fjölmörgum álfum í gegnum tíðina. Því er nú verr og miður. Þannig sér maður að fjölþjóðlegt samstarf stjórnmálahreyfinga getur haft áhrif og mun hafa áhrif. Þetta er dregið hér ekki síst fram vegna þess að við jafnaðarmenn á Íslandi höfum ævinlega verið stoltir af því og aldrei farið í launkofa með að við höfum verið í nánu samstarfi og samvinnu við flokkssystur okkar og bræður um heim allan, á sama tíma og Sjálfstfl. fyrir nokkrum árum til að mynda taldi það sér sérstaklega til tekna að vera ekki í formlegu samstarfi við hægri flokka neins staðar og taldi sig vera einn flokka sem ætti sér enga hliðstæðu neins staðar í heiminum og var afskaplega feiminn þegar því var haldið fram að þeir ættu skoðanasystkini í hægri flokkum víða í Evrópu. Þetta hefur breyst sem betur fer. Þeir kannast nú við uppruna sinn, sjálfstæðisflokksmenn hér á Íslandi, og vilja með opinskáum hætti taka þátt í því alþjóðlega samstarfi sem m.a. fer fram á vettvangi hægri flokka í hinum fjölmörgu alþjóðlegu ráðum og nefndum sem við tökum þátt í og einnig utan þeirra. Það er fagnaðarefni og ég lýsi yfir ánægju minni með það. Hið sama gildir um Framsfl. sem vildi til langs tíma ekki kenna sig við neina aðra hliðstæða flokka, taldi sig vera alíslenskan og ekki eiga neinn snertiflöt við miðjuflokka í Evrópu. Þetta hefur einnig breyst. Ég vænti þess að vinstri grænir sem eru nýr flokkur í íslenskri pólitík, tengist á sama hátt út í Evrópu og leiti eftir samstarfi við systurflokka og bræðraflokka á Norðurlöndum til að mynda og í Mið-Evrópu. Þar er að vísu vandamál á ferð þar sem grænir flokkar í Evrópu eru ýmist til vinstri eða hægri þannig að kannski verður leitin eilítið flóknari þar á bæ. En ég verð var við það og veit ekki betur en að sú leit sé yfirstandandi og þegar hafin og að einhverjir snertifetir hafi þegar fundist. Þetta geri ég nú almennt að umtalsefni, herra forseti, því að ég held að mikilvægt sé að við glöggvum okkur á þessari mynd í ljósi sögunnar og þróunar mála. Ég sagði að heimsmyndin væri eilítið flókin og ég vil taka dæmi þar um. Réttilega hefur verið á það minnst að hörmuleg átök áttu sér stað á Balkanskaga á síðasta ári þar sem Atlantshafsbandalagið réðst að Kosovo og fór þar í lofthernað með þeim afleiðingum og þeirri niðurstöðu sem öllum er kunn. Í kjölfar þeirra átaka átti ég þess kost að fara með félagsmálanefnd NATO-þingsins, með kollegum mínum úr öllum flokkum í þeirri nefnd, í heimsókn á síðasta hausti. Þá áttaði maður sig á því auðvitað í nálægð í fyrsta lagi við hvaða vanda var að etja í Kosovo sjálfu og þeirri eymd sem þar ríkti, í fyrsta lagi vegna þjóðernishreinsana Serba og þeirra gífurlegu eyðileggingar sem átt hafði sér stað vegna þeirra --- það hafi nú kannski mest áhrif á líf og starf þeirra einstaklinga sem áttu í hlut --- og einnig vegna loftárásanna, fram hjá þeim var ekki hægt að líta, en ekki síður vegna þess flókna samspils sem alþjóðasamfélagið þarf að viðhafa á svæðum eins og Kosovo þar sem hinir fjölmörgu aðilar komu að stjórn mála. Þar voru NATO-herirnir, KFOR. Þar voru Sameinuðu þjóðirnar, UNMIC, löggæslan þar á bæ. Þar var Rauði krossinn. Það var verið að reyna að laða að innlenda löggæslumenn hægt og bítandi, enda stefna hinna alþjóðlegu hjálpar- og friðargæslusveita að vera sem styst en þó nógu lengi til þess að hægt væri að koma á traustum innlendum yfirvöldum, löggæslu og dómurum o.s.frv. Þetta samspil var býsna flókið og erfitt og það viðurkenndu allir sem við áttum viðræður við. Það var ekkert sjálfgefið og allar boðlínur og öll samskipti gengu hægt og stundum illa fyrir sig. Endinn á þessum línum var auðvitað hjálpin sjálf og að því leytinu til gekk hún treglegar en menn vonuðu. Þess vegna var einkar lærdómsríkt að sjá í raun hvernig þessir hlutir gerst. Við lesum um þetta í blöðunum. Við ræðum það hér á fundum að eitthvað þurfi að gera. En þegar til kastanna kemur eru málin miklum mun flóknari en við viljum vera láta. Ég átti þess kost til að mynda að heimsækja Mitrovica þar sem menn höfðu skömmu áður upplifað mjög hörð átök á milli tveggja hópa, Kosovo-Albana og Serba sem búa handan árinnar sem þar rennur. Og maður fann, gat andað að sér, spennunni sem í loftinu lá. Friðargæslusveitirnar, hvort sem þær voru frá NATO-ríkjunum, hjálparsveitir ÖSE eða frá Sameinuðu þjóðunum, það unga fólk sem þarna var að reyna að leggja hönd á plóg og aðstoða, átti mjög erfiða daga. Þessa mynd vil ég draga hér upp, herra forseti, til þess að við glöggvum okkur enn betur á því en við höfum kannski gert, að vandi þessara mála er mikill og tilskipanir að ofan duga ekki einar sér. Framkvæmd verkanna og fyrirkomulag þeirra skiptir mestu. Herra forseti. Ég hef kannski gerst orðlangur um minni háttar mál sem eru þó í raun meginmál þegar til kastanna kemur. Ég hafði ætlað að ræða ýmis mál önnur eins og Norðurlandaráð sem er að ganga í gegnum miklar breytingar og mikla þróun sem ekki hefur enn þá verið séð fyrir endann á. Við vonum þó að þar verði þróunin í farsæla átt. Ég vildi líka ræða menningarmál af því ég staldraði við mjög ítarlegan kafla um aðild utanríkisþjónustunnar að menningarviðburðum víða um heim. Þó vil ég nefna sérstaklega, þó að það kunni ekki að vera stór þáttur í þessari umræðu, að íþróttastarfsemi á þeim vettvangi hefur því miður verið hverfandi þáttur í okkar samskiptum við aðrar þjóðir sökum þess að íþróttahreyfingin, til að mynda handboltahreyfingin, hefur ekki peninga til þess að senda lið í erlendar stórkeppnir. Handboltamenn í Evrópukeppnum eru til að mynda liðin tíð og svo hefur verið tíu ár. Þetta voru mjög góðir fulltrúar okkar á erlendri grundu. Án þess að ég sé að gera lítið úr okkar leikurum eða listamönnum þá þori ég nánast að fullyrða að góður árangur handboltaliðs á erlendri grundu vekur ekki minni og jafnvel meiri athygli en stórar listsýningar í sama landi. Þetta vil ég nefna sem dæmi. Hins vegar vil ég að lyktum spyrja hæstv. utanrrh. um eitt og það lýtur að varnarliðinu hér á landi. Hann getur þess réttilega að bókun sú sem framkvæmd varnarsamningsins byggir á rennur út núna í aprílmánuði og ákvæði þeirrar bókunar getur um að segi annar hvor aðilinn upp samningnum þá beri að taka hann til endurskoðunar og ræða frekari framkvæmd hans og framlengingu. Hafi þetta farið fram hjá mér þá biðst ég afsökunar á því, en er það svo að annar hvor aðilinn hafi nú þegar tilkynnt um að hann muni óska endurskoðunar á samningnum? Er það stefna íslensku ríkisstjórnarinnar og ráðherrans að óska eftir því að samningurinn verði framlengdur óbreyttur að einu og öllu leyti? Hvað er í pípunum í þessum efnum? Ég gef mér, og það hlýtur að vera svo, að einhverjar línur séu farnar að myndast í þessum efnum núna örfáum vikum --- raunar er nú tíminn þegar liðinn ekki satt, 9. apríl --- þannig að menn átti sig á því hvað fram undan er í þessu sambandi. Fyrir liggur að þarna hefur verið stórlega dregið úr allri starfsemi eins og fram kemur í skýrslunni og það er mikilvægt fyrir allra hluta sakir að menn fái einhverja mynd af því núna við þessa umræðu.

Herra forseti. Þegar gengið var frá þeirri bókun sem í gildi er milli Íslands og Bandaríkjanna um varnar- og öryggismál árið 1996 var ánægja með þá niðurstöðu bæði af hálfu Bandaríkjanna og Íslands. Við erum lítilega farnir að undirbúa þessi mál og við gerum ráð fyrir því að við þurfum að endurnýja bókunina með einum eða öðrum hætti á næsta ári og að formlegar viðræður að því er það varðar hefjist á næsta hausti. Ég geri ekki ráð fyrir á þessu stigi að einhverjar stórkostlegar breytingar verði í þessum málum. Engin efni standa til þess en ég get í sjálfu sér ekki upplýst meira um það mál nú. Við þurfum að átta okkur betur á því hvað Bandaríkjamenn vilja í þessum efnum. Við höfum markvisst verið að reyna að draga úr kostnaði við rekstur stöðvarinnar og nokkur árangur hefur orðið í þeim efnum og sú viðleitni mun halda áfram. Eins og kunnugt er er víða verið að reyna að spara og ekki síst á þessu sviði útgjalda ríkja. Ég tel ekki ástæðu til að fara um það fleiri orðum því að línur eru alls ekki farnar að skýrast í þessum efnum.

Herra forseti. Ég vil þakka svör hæstv. ráðherra. Ég gat ekki skilið hann öðruvísi en svo að samningsmarkmið ríkisstjórnar Íslands, séu þau til staðar, séu kyrr kjör. Hafi ég skilið hæstv. ráðherra rangt leiðréttir hann mig væntanlega. Með öðrum orðum að ríkisstjórn Íslands muni leggja í þessar viðræður með það að markmiði að engar breytingar verði gerðar. Okkur í Samfylkingunni var legið á hálsi í síðustu kosningabaráttu fyrir að minna á að þessi bókun rynni út núna. Við sögðum þá að það væri eðlilegt og sjálfsagt að menn ræddu það á hinum pólitíska vígvelli hver væru samningsmarkmið Íslendinga og hvernig menn vildu leggja í þessar viðræður við Bandaríkjamenn um áframhaldandi veru, umfang og starfsemi bandaríska varnarliðsins. Þá hrópuðu stjórnarflokkarnir: Úlfur, úlfur, þetta eru gömlu kommúnistarnir. Það var auðvitað fjarri lagi. Við vorum einfaldlega að vekja athygli á því sem ég er að gera núna, mikilvægi þess að menn horfi fram fyrir sig og glöggvi sig á því hvernig menn sjá þessa starfsemi í næstu og raunar lengri framtíð. Það er hárrétt sem hæstv. ráðherra sagði og margsinnis hefur verið bent á þó að einstaka ráðherra ríkisstjórnarinnar, m.a. menntmrh., hafi neitað því að það hefur verið markviss stefna Bandaríkjastjórnar, ekki eingöngu hér á Íslandi heldur um Evrópu alla að draga úr kostnaði og umfangi herja sinna á meginlandinu eða í álfunni. Það er bara veruleiki sem blasir við. Mér finnst það satt að segja, herra forseti, dálítið losaraleg aðkoma að málinu að bíða þess einfaldlega að heyra hvað Bandaríkjastjórn ætli sér, hvað það verði nákvæmlega sem Bandaríkjamenn ætli að segja þegar við hittum þá á haustdögum. Ég neita að trúa því að það liggi ekki einhverjar línur fyrir og menn hafi ekki eitthvað kankast á í þessum efnum nú þegar, ég held að það sé deginum ljósara.

Herra forseti. Það er ekki venjan í mikilvægum alþjóðlegum samningum, síst af öllu í öryggis- og varnarmálum, að segja nákvæmlega fyrir um það hvað við ætlum að segja. Okkur finnst eðlilegt að það bíði þess að formlegar viðræður hefjist og ég vænti þess að hv. þm. hafi fullan skilning á því. Það er enginn losararagangur í því. Því getur hv. þm. treyst. Aðalmarkmið okkar er að sjálfsögðu að aðalöryggismálum okkar sé sinnt með fullnægjandi hætti, bæði að því er varðar Ísland og að öryggishagsmuna Íslands sé gætt og öryggishagsmuna Atlantshafsbandalagsins, öryggishagsmunatengslanna yfir Atlantshafið. Þetta er ekki aðeins spurningin um Ísland, þetta er spurningin um Atlantshafsbandalagið í heild sinni og það eru aðalmarkmið okkar. Það liggur alveg ljóst fyrir að það var skoðun okkar í síðustu samningum að til að þessara öryggishagsmuna sé gætt með fullnægjandi hætti þarf viðveru þeirra flugvéla sem eru á Keflavíkurflugvelli, bæði að því er varðar orustuþoturnar, að því er varðar björgunarsveitina og að því er varðar kafbátaleitarvélarnar. Þetta er sú aðalstarfsemi sem á sér þarna stað fyrir utan þá einföldu staðreynd að það eru nýjar hættur víða í heiminum eins og hryðjuverkastarfsemi, glæpastarfsemi og margvísleg önnur vá sem þarf að taka tillit til innan allra þjóða Atlantshafsbandalagsins.

Herra forseti. Ég er sammála hæstv. utanrrh. um að það verður ákaflega fróðlegt út af fyrir sig að heyra nálgun Bandaríkjanna í þessum efnum þegar til viðræðna kemur síðar á þessu ári vegna þess umhverfis sem við búum í og ekki síst vegna þeirra breytinga sem eiga sér stað í öryggis- og varnarmálum í Evrópu. Menn hafa með réttu rætt eilítið þær breytingar og þá skörun sem verður sannarlega þegar Evrópusambandið tekur ábyrgð á eigin varnarmálum og hlutverki Atlantshafsbandalagsins og samspilið við þann veruleika og stöðu þeirra ríkja sem standa utan Evrópusambandsins. Þó að afstaða Bandaríkjanna sem hefur sumpart verið skýr og ákveðin um það að Bandaríkin ætli að standa plikt sína og skuldbindingar sínar í Atlantshafsbandalaginu, hygg ég að á verði á hinn bóginn ekki fram hjá því horft að í Bandaríkjunum hafa einatt komið upp raddir þess efnis að enn frekar skuli draga úr kostnaði við heri í Evrópu og við þátttökuna í vörnum Evrópu. Sumir stjórnmálamenn þar á bæ hafa gengið svo langt að vilja draga sig algerlega út, vilja spara þar stóra peninga, einangrunarhyggjan hefur verið alger, en þeir eru að vísu örfáir og hjáróma. Þess vegna er það dálítið mikilvægt og ég held að það skipti máli hvernig nálgun Bandaríkjamanna verður í þessu samhengi, hvort þeir vilja áfram nota Ísland sem tengilið við Evrópu í þessu samhengi eða hvernig þeir nálgast málið. Ekki það að ég sé sérstaklega að óska eftir því. Ég hef verið þeirrar skoðunar að við ætlum að búa okkur undir þann veruleika sem blasir við okkur og birtist á þessum síðum að dregið hefur úr þessari starfsemi. Efnahagslegu áhrifin hafa snarminnkað og allt bendir til þess að sú þróun muni halda áfram og við eigum að ræða það og bregðast við henni og taka henni eins og menn.

Herra forseti. Í yfirlitsskýrslu hæstv. utanrrh. um alþjóðamál er komið víða við og margt ágætlega sagt og áherslur um sumt ágætar. Um þetta hefur farið fram yfirgripsmikil umræða í dag og hefur verið komið víða við. Vísa ég þar sérstaklega í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, Kolbrúnar Halldórsdóttur og Sigríðar Jóhannesdóttur en í málflutningi þeirra er að finna margt sem ég er mjög sammála og ætla ekki að endurtaka hér. Ég ætla að minnast nokkrum orðum á nokkuð sem er ekki að finna í þessari skýrslu en á þar heima og vísa ég þar til málefna Íraks. Hæstv. ráðherra vék reyndar fáeinum orðum að Írak í andsvari og sagði ef ég skildi hann rétt að umræðan væri komin á hærra plan en hún hefði verið á árum áður. Hins vegar fannst mér á frammíköllum hæstv. ráðherra að hann vildi gera sitt til að koma henni inn í gamalkunnan farveg. Hann kallaði fram í hjá ræðumönnum og sagði að fráhvarf frá viðskiptabanni Sameinuðu þjóðanna jafngilti úrsögn úr þeim samtökum. Ekki tel ég það vera en grundvallaratriði og fyrsta skref sem okkur ber að stíga er að sýna viðleitni í þá átt að fá viðskiptabanninu á Írak hnekkt ef við teljum það á annað borð vera rangt og brjóta gegn mannréttindum, sem ég tel það vera. Þetta hefur hins vegar ekki verið gert. Sex sinnum hefur verið flutt á Alþingi þáltill. þar sem hvatt er til þess að viðskiptabannið á Írak verði tekið til endurskoðunar. Í öll skiptin hefur farið fram fyrri umræða um þessa þáltill. og síðan hefur það verið svæft í utanrmn. Það hefur aldrei fengist afgreitt út úr nefndinni þannig að þingið gæti tekið afstöðu til tillögunnar. Þegar tækifæri hafa gefist á vettvangi Sameinuðu þjóðanna til að taka afstöðu til þessara mála hafa Íslendingar lagst gegn hugmyndum um að afnema viðskiptabannið og ég vísa þar t.d. í ályktunartillögu sem borin var upp í New York hjá Sameinuðu þjóðunum í nóvembermánuði 1988. Þar var borin fram ályktunartillaga þar sem ríki voru hvött til þess að hlíta grundvallaratriðum mannréttinda í tillögu sem bar heitið ,,Human rights and unilateral coercive measures`` eða mannréttindi og einhliða þvingunaraðgerðir. Þar segir í 1. lið, með leyfi forseta, og ég ætla að lesa það á ensku, þar er hvatt til þess að: ,,Urges all States to refrain from adopting or implementing any unilateral measures not in accordance with international law and the Charter of the United Nations, in particular those of a coercive nature with all all their extraterritorial effects, which create obstacles to trade relations among States, thus impeding the full realization of the rights set forth in the Universal Declaration of Human Rights Resolution and other international human rights instruments, in particular the right of individuals and peoples to development.`` Í þriðja liðnum eru ríki hvött til hins sama: ,,... to commit themselves to their obligations and responsibilities arising from the international human rights instruments to which they are party by revoking such measures at the earliest time possible.`` Hér vitnaði ég í ályktunartillögu sem var borin upp hjá Sameinuðu þjóðunum í nóvember 1998. Þar er hvatt til þess að ríki beiti ekki einhliða þvingunaraðgerðum ef þær stríða gegn grundvallarmannréttindum og grundvallarsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Íslendingar greiddu atkvæði gegn tillögunni. Hún var engu að síður samþykkt. Þetta var ályktunartillaga sem var ekki bindandi, viljayfirlýsing. 104 ríki greiddu atkvæði með tillögunni, 44 voru gegn og 10 sátu hjá. Á meðal þeirra ríkja sem greiddu atkvæði gegn þessari tillögu var Ísland. Þess vegna er það rangt af hálfu hæstv. utanrrh. þegar hann gefur í skyn að Íslendingar geti sig hvergi hreyft gagnvart öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Við gátum tekið þátt í að álykta í þessa veru og stutt þessa viðleitni. Það gerðu Íslendingar ekki. Þeir greiddu atkvæði gegn tillögunni. Síðan eru áhöld um það og hefur mikið verið um það rætt hvort ákvörðun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, sem hæstv. utanrrh. vísar jafnan til, sé í samræmi við grundvallarsáttmála Sameinuðu þjóðanna vegna þess að því aðeins má grípa til aðgerða af þessu tagi að heimsfriðnum sé ógnað. En þetta eru lögfræðileg efni. Hitt er ekki lögfræðileg álitamál á hvern hátt alþjóðlegur mannúðarréttur er festur í lög og alþjóðlega samninga. Það er ekkert álitamál. Það er ekkert álitamál hvað stendur í Genfarsáttmálanum frá 1949 sem samþykktur var í ágústmánuði árið 1949. Það er ekkert álitamál hvað stendur í viðaukum við þann samning sem samþykktir voru árið 1977. Það er ekkert álitamál. Þar segir að ekki megi nota hungur eða svelti sem hernað. Það má ekki gera. Í viðaukanum, sem Íslendingar eiga aðild að og hafa samþykkt, er líka talað um að það beri að gera grundvallarmun á milli hermanna annars vegar og borgara hins vegar. Þetta er nokkuð sem menn hafa reyndar ekki deilt um. Það er þess vegna sem ,,Oil for goods`` kom til sögunnar, að Írakar mættu selja tiltekið magn af olíu til að forða hungri í landinu. Síðan hafa menn deilt um hvort þarna sé að finna nægilegar tilslakanir til að komast fram hjá þessum ákvæðum Genfarsáttmálans og viðauka hans. Þeir aðilar sem hafa komið að þessu máli fyrir hönd Sameinuðu þjóðanna og sinnt þar mannúðarstarfi hafa hver á fætur öðrum sagt af sér, Denis Halliday, Hans von Sponeck, Jutta Burghart, allir þessir aðilar sem höfðu yfirumsjón eða voru í æðstu stjórn mannúðarstarfsins í Írak fyrir hönd Sameinuðu þjóðanna hafa sagt af sér og sagt að það sem sé að gerast í landinu brjóti gegn mannúðarrétti og alþjóðlegum skuldbindingum sem Íslendingar meðal annarra eiga aðild að. Það er því rangt að menn geti skotið sér á bak við öryggisráð Sameinuðu þjóðanna og talið sig stikkfrí, lausa allra mála. Þegar það kemur síðan á daginn að þegar tækifæri gáfust á vettvangi Sameinuðu þjóðanna að sýna vilja sinn í þessum efnum leggjast fulltrúar okkar Íslendinga gegn því að svo verði gert, leggjast gegn því að ályktað sé í þá veru að grundvallarmannréttindi séu virt. Mér finnst að Íslendingar og Alþingi eigi skilið annað og meira og betri útskýringar af hálfu hæstv. utanrrh. um þessi efni en það sem við höfum fengið. Í því sambandi ítreka ég enn og aftur mikilvægi þess að þingið fái að segja vilja sinn um þessi efni. Sex sinnum hefur komið fram þáltill. um endurskoðun á viðskipabanninu á Írak, um að hvetja íslensk stjórnvöld, að þingið álykti í þá veru að fulltrúar okkar hjá Sameinuðu þjóðunum beiti sér í þessa veru. Sex sinnum hefur þetta komið fram og þetta fæst ekki afgreitt. Þingið fær ekki að greiða um þetta atkvæði. Finnst mönnum þetta eðlileg lýðræðisleg vinnubrögð? Mér finnst það ekki. Mér finnst þetta andlýðræðisleg vinnubrögð. Að lokum langar mig til að beina spurningu til hæstv. utanrrh. um efni sem lítið hefur verið fjallað um og það er skuldaniðurfelling Alþjóðabankans til fátækustu ríkja. Mig langar til að fá að vita hvort og þá hvaða skilyrði hafa verið sett fyrir slíkri skuldaniðurfellingu vegna þess að þau skilyrði eru fyrir hendi. Þó að fram komi að Íslendingar hafi beitt sér fyrir niðurfellingu skulda fátækustu ríkja heims meðan þeir voru í forsvari innan Alþjóðabankans fyrir Norðurlöndin á árinu 1997--1998 þá hefur komið fram í máli hæstv. utanrrh. og kom fram í þeim ræðum sem hann flutti á þessum vettvangi að hann teldi eðlilegt að stuðla að kerfisbreytingum hjá viðskiptaaðilum bankans í átt til einkavæðingar. Þetta hefur verið gagnrýnt hvað harðast, ekki síst af hálfu fátækra ríkja þegar Alþjóðabankinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hafa verið að setja þeim stólinn fyrir dyrnar hvað þetta snertir. Þess vegna beini ég spurningu til hæstv. utanrrh.: Eru sett einhver skilyrði fyrir niðurfellingu skulda og ef skilyrði eru sett, hver eru þau? Þetta er ekki allt eins stórkostlegt í þessum efnum og menn skyldu ætla. Lánveitingarnar og niðurfellingarnar á skuldum hafa iðulega verið háð mjög þröngum pólitískum skilyrðum, það er staðreynd. Annað er þegar verið er að láta í sjóði til þess að aðstoða fátæk ríki við að greiða skuldir sínar, þá skulum við ekki gleyma því hvaðan slíkar kröfur koma. Þær koma úr tveimur áttum. Þær koma frá aðilum, verkalýðshreyfingu, almannasamtökum og þessum fátæku ríkjum sjálfum um að skuldir verði felldar niður eða vextir og svo hafa einnig komið kröfur frá Alþjóðabankakerfinu þegar þessi ríki hafa komist í þrot um að alþjóðlegar stofnanir og ríki hlaupi undir bagga svo að þessi ríki geti staðið við skuldbindingar sínar gagnvart bönkunum. Þetta er stundum samhengi hluta. Ég óska eftir því að hæstv. utanrrh. skýri þetta með niðurfellingu skulda. Ég vona að hann hafi heyrt spurningu mína.  Að lokum, herra forseti, vona ég að þó hæstv. ráðherra hafi ekki heyrt nægilega vel spurningu mína um Alþjóðabankann að hann hafi heyrt hvað ég sagði um Írak og varðstöðu Íslendinga þar og óskir mínar um að þingið fái nánari skýrslur frá hæstv. ráðherra um það málefni.

Herra forseti. Ég sat um tveggja ára skeið í þróunarnefnd Alþjóðabankans fyrir hönd Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna og má segja að Norðurlöndin hafi verið í forustu fyrir því að skuldir fátækustu ríkja heims yrðu minnkaðar eða felldar niður. Þau skilyrði sem fyrst og fremst eru sett og er erfitt að setja oft og tíðum, þ.e. að um sé að ræða lýðræðislega stjórnarhætti og tryggt sé að sú hjálp sem berst þessum löndum komist í hendur réttra aðila eða verði í reynd þessum löndum til hjálpar. Því miður hefur oft komið fyrir að þessir peningar hafa með einum eða öðrum hætti lent í hendur stjórnvalda og orðið þess valdandi að margvísleg spilling hefur þrifist í þessum löndum. Það er það sem menn vilja koma í veg fyrir. Ég tek hins vegar undir það með hv. þm. að stundum hafa skilyrði sem hafa verið sett, kannski sérstaklega af Alþjóðagjaldeyrissjóðnum sem er dálítið annað þó að þetta séu skyldar stofnanir, orðið til þess að viðkomandi ríki hafi engan veginn ráðið við hið félagslega ástand í landinu og orðið til þess að valda upplausn. Þessi vegur er vandrataður. Hins vegar er nauðsynlegt að setja einhver þau skilyrði sem tryggja að þessi hjálp komist raunverulega í framkvæmd til þjóðarinnar sem á í hlut og til fólksins í því landi sem á í hlut en ekki til valdhafa.

Herra forseti. Ég er sammála hæstv. utanrrh. að mikilvægt er að þau skilyrði sem hann nefndi séu sett og þeim sé fylgt. Lýðræðislegir stjórnarhættir og að aðstoðin komist í hendur réttra aðila, til þjóðarinnar sem á að njóta. Ég er alveg sammála þessu og þetta hefur því miður farið oft á annan veg. En það sem ég er að höggva eftir eru hin pólitísku skilyrði. Mér heyrðist hæstv. utanrrh. vera mér sammála um að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, og ég vil meina Alþjóðabankinn líka því að þessar stofnanir hafa fylgt áþekkri stefnu í grundvallaratriðum, hafi gengið of langt í því að setja pólitísk skilyrði t.d. um einkavæðingu almannaþjónustunnar. Ég skildi það á hæstv. utanrrh. að honum fyndist hafa verið gengið of langt í þeim efnum og ef svo er, þá erum við sammála um þetta efni.

Herra forseti. Það liggur alveg ljóst fyrir að bæði Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og Alþjóðabankinn hafa gert ákveðin mistök í gegnum tíðina og vanmetið efnahagsástandið í viðkomandi löndum. Ég hygg að þessar stofnanir hafi lært mikið af þeim mistökum í gegnum tíðina. Hins vegar er það svo, og við getum tekið lönd eins og Indónesíu sem dæmi þar sem voru ekki lýðræðislegir stjórnarhættir, þar var verið að setja skilyrði m.a. til að knýja á um það að lýðræðislegum stjórnarháttum yrði komið á og til að tryggja að aðstoðin rynni til indónesísku þjóðarinnar. Það er líka ljóst að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og Alþjóðabankinn vanmátu stöðuna í Suðaustur-Asíu á sínum tíma þegar efnahagskerfi nokkurra landa eins og Tælands og fleiri riðuðu til falls. Það kom í ljós að þessi lönd voru afar skuldsett. Það var mikill hagvöxtur en skuldirnar voru það miklar í löndunum að það réðist ekki neitt við neitt þegar fallið kom. Þetta liggur fyrir í dag að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og reyndar Alþjóðabankinn að einhverju leyti vanmátu stöðuna. Hins vegar er munurinn sá að því er varðar Alþjóðabankann að hann er fyrst og fremst orðinn þróunarstofnun og stofnun sem hjálpar fátækustu ríkjum í heimi og er afar mikilvæg í því sambandi. Eitt af því sem Alþjóðabankinn hefur lagt áherslu á er að fá einkaaðila inn í þessi lönd til þess að fjárfesta og til að taka þátt í atvinnulífi sem er líka mjög mikilvægt fyrir þessar þjóðir.

Herra forseti. Mér hefur fundist tónarnir vera að breytast frá Alþjóðabankanum og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum í seinni tíð en þegar betur er að gáð og stefnan skoðuð og þau skilyrði sem sett eru þá hefur mér fundist orð og athafnir ekki alltaf fara saman. Staðreyndin er sú þegar vikið er að t.d. Indónesíu voru þar sett pólitísk skilyrði að þessu leyti. Staðreyndin er sú að þessi ríki hafa verið að taka á sig mikil lán. Og það eru oft bankar og fjölþjóðleg fjármögnunarfyrirtæki sem veita slík lán. Þegar ríkin síðan komast í þrot hafa þau gert tvennt. Þau hafa óskað eftir því að alþjóðasamfélagið hlaupi undir bagga með þeim og veiti fjármagn þeim til aðstoðar eða að alþjóðastofnanirnar knýi ríkin til að einkavæða starfsemi sína og síðan hafa þær, þ.e. alþjóðlegu bankakeðjurnar, tekið þessar eignir til sín, og þannig hafa ríkin greitt þessar skuldir. Slíkar kröfur um kerfisbreytingar og markaðsvæðingu eru því iðulega komnar frá þeim einkaaðilum sem hæstv. ráðherra segir að séu að koma til þessara landa. Því miður er þetta staðreyndin.

Herra forseti. Við ræðum hér skýrslu hæstv. utanrrh. og vil ég þakka fyrir hana. Mikið hefur verið rætt um viðskipti og varnarsamstarf, öryggi o.s.frv., völd og gloríu, en ég ætla að ræða mál sem snúa að flóttamönnum og kannski meira að mannúðarmálum. Þannig er, herra forseti, að við Íslendingar höfum tekið við flóttamönnum, það er ekki spurning, og við erum ósköp góð að því leyti. Það vill svo til að þeir eru allir hvítir, þeir eru flestir menntaðir og þeir koma frá Evrópu þrátt fyrir að hæstv. utanrrh. hafi getið um það í skýrslu sinni að einungis lítill hluti flóttamanna er í Evrópu. Flestir flóttamenn eru svartir, ómenntaðir og eru í Afríku og Asíu. Þeir koma ekki til Íslands, herra forseti. Við látum hvern flóttamann kosta okkur einar 1,5 millj. fyrsta árið. Á sama tíma kostar það 130 þús. kr. að grafa brunn í Afríku. Það má grafa tíu brunna fyrir hvern flóttamann. Á sama tíma kostar það 5 þús. kr. að kaupa barni frelsi í Indlandi. Ég mundi nú flokka þetta undir flottræfilshátt og hræsni. Herra forseti. Undanfarið höfum við rætt nokkuð mikið um réttindi útlendinga. Við höfum höfðað til mannúðar, fjölskyldu o.s.frv. og menn hafa gagnrýnt þær reglur sem settar eru fyrir því að fjölskyldumeðlimir megi heimsækja ættingja sína, útlendinga hér á Íslandi, og það er alveg hárrétt. En svo virðist vera að mannúðin hafi landamæri vegna þess að á sama tíma og við erum hér að halda uppi mjög miklum kröfum um lífsgæði deyja 17 manns úr hungri á mínútu úti í heimi og það fólk er ekki í þeim hópi sem á að njóta sambærilegra lífsgæða, ekki að okkar mati virðist vera. Fjórðungur mannkyns verður að lifa af minna en einum dollara á dag. Og við pössum okkur á því að rússneskir iðnaðarmenn sem koma hingað til að vinna við virkjanir skuli halda taxta, íslenska verkalýðshreyfingin passar það, og rekur þá úr landi svo þeir geti haldið áfram að vera atvinnulausir í Rússlandi. Sama á kannski við um nektardansmeyjarnar sem hingað koma, þó ég vilji kannski ekki endilega gera það að dæmi um það sem við erum að tala um. Síðan göngum við í fatnaði sem er unninn og ofinn af fólki sem er með mjög lág laun, þess vegna er fatnaðurinn svona ódýr. Á sama tíma heimtum við há laun fyrir erlenda sjómenn á farskipum sem koma til Íslands. Það er dálítill tvískinnungur í þessu öllu saman. Vandamálið sem við glímum við varðandi útlendingana á Íslandi og mannúðina sem við viljum láta gilda fyrir þá er það að sennilega bíða milljónir eftir því að koma til Íslands ef þeir mættu, milljónir manna. Ég er hræddur um að dálítið illa færi um íslenskt hagkerfi ef þeir kæmu allir til Íslands og færu að undirbjóða Íslendinga í vinnu. Þetta er sá vandi og sá raunveruleiki sem við erum að glíma við og menn geta ekki horft fram hjá þessum raunveruleika. Hann er þarna. Herra forseti. Í skýrslu hæstv. utanrrh. er rætt um málefni barna og það að börn skuli ekki gegna herþjónustu og það er mjög brýnt mál. Á sama tíma eru götubörn í stórborgum Suður-Ameríku og Asíu gjörsamlega réttindalaus. Það er ekki spurning um hvort þau megi gegna herþjónustu eða ekki, það er spurning hvort þau fái að borða og hvort þau séu ekki beitt ofbeldi. Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna, FAO, hefur sett sér mjög göfugt markmið. Það er að fækka hungruðum um helming fyrir árið 2015, herra forseti. Þetta er raunveruleiki. Ég vona að það takist. Það hefur tekist á undanförnum árum að fækka þeim sem deyja úr hungri og það er mjög af hinu góða. Herra forseti. Á sama tíma og stofnanir Sameinuðu þjóðanna og annarra alþjóðlegra stofnana eru að vinna að því að bjarga börnum frá hungri búa starfsmenn þeirra við skattfríðindi og oft á tíðum mjög há laun. Það er veikleikakerfi alls þessa alþjóðlega hjálparstarfs. Forréttindi eru innan utanríkisþjónustunnar og þetta er orðið eins og önnur stétt í heiminum. Ég held að menn þurfi að ræða það hvort eðlilegt sé að starfsmenn hjálparstofnana og starfsmenn alþjóðastofnana njóti skattfríðinda. Ef þeir nytu ekki skattfríðinda yrðu menn væntanlega fljótari að koma á tvísköttun milli landa, sem hittir aðra borgara landa þeirra. Við ræðum hér um mjög vandmeðfarin mál. Menn eru farnir að rannsaka áhrif þróunarhjálpar, það er ekkert svo voðalega einfalt. Peningagjafir t.d. til þróunarhjálpar valda spillingu, bæði hjá þeim sem gefur og hjá þeim sem þiggur. Það eru ekki ófá spillingardæmi sem hafa gerst. Niðurfelling lána, sem hér voru rædd rétt áðan, gerir það að verkum að haldið er við völd stjórnvöldum sem eru gjörspillt. Matargjafir geta hins vegar valdið spillingu, bæði þeim sem gefur --- stundum er verið að losa sig við vöru sem menn losna ekki við ella, ég held að Íslendingar hafi gefið saltsíld til Jórdaníu einhvern tíma, saltsíld til Jórdaníu til að milda hungur --- og það veldur einnig spillingu á hinum endanum sem tekur við gjöfunum. Þetta er afskaplega vandmeðfarið og matargjafir geta líka valdið mikilli röskun í móttökulandinu vegna þess að bændur þess lands fá allt í einu samkeppni, þeir þurfa að keppa við gefna vöru, og þeir flosna upp. Þetta getur valdið miklum félagslegum vandamálum í löndunum sem taka við og menn eru farnir að átta sig á þessu sem betur fer. Það er ekki út í bláinn að menn eru farnir að verða mjög varkárir í þróunarhjálp. Ég skora á hæstv. utanrrh. að stuðla að því að menn rannsaki áhrif þróunarhjálpar á landið sem hjálpað er og einnig á landið sem gefur. Þetta er alls ekki svo einfalt mál. En það er von mín að áfram takist að ná þeim árangri sem náðst hefur, þ.e. að fækka þeim sem deyja úr hungri --- mér skilst að þeim hafi fækkað um helming --- og að það markmið náist fyrir 2015 að fækka þeim sem hungraðir eru um helming. Ég skora á hæstv. utanrrh. að beita sér fyrir markvissum aðgerðum til þess að vinna gegn fátækt í heiminum sem er því miður allt of mikil og er raunveruleiki.

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal að þróunarhjálp og hjálp til hinna fátæku þjóða í heiminum kemur ekki alltaf að því gagni sem til er ætlast. Það er alveg ljóst að mikið af þeirri þróunarhjálp sem átt hefur sér stað víðs vegar um heim hefur vissulega linað þjáningar margra og hjálpað um stundarsakir en ekki orðið til þess að byggja verulega upp fyrir framtíðina. Það er ljóst er að enginn er vandi að eyða hundruðum milljóna og milljörðum í þróunarhjálp. Þótt því hafi verið haldið fram réttilega að Íslendingar séu eftirbátar margra annarra í þessum efnum þá höfum við þó ákveðið að fara fremur hægt í sakirnar í sambandi við aukningu og vanda mjög til þeirra verkefna sem ráðist er í. Það þýðir hins vegar að þetta tekur tíma og krefst mikils undirbúnings. Það eru einmitt þau vinnubrögð sem við ástundum núna í þróunarhjálpinni og smátt og smátt ætlum við okkur að auka þá aðstoð og leggja áherslu á þau viðfangsefni þar sem við höfum sérstaka þekkingu á og teljum líklegt að geti skilið eitthvað eftir í viðkomandi landi. Ég vil taka eitt gott dæmi sem er Namibía. Þar hafa Íslendingar fyrst og fremst lagt sig eftir því að aðstoða viðkomandi þjóð að því er varðar nýtingu auðlinda. Þessi ágæta þjóð í sunnanverðri Afríku er auðug þjóð, þeir eiga t.d. mikið af gimsteinanámum og þeir eru búnir að nýta mikið af þeim námum í gegnum tíðina og ekki hefur alltaf orðið mikið úr þeim auði fyrir viðkomandi þjóðfélag því að erlendir aðilar hafa komið þarna að. Einnig hefur átt sér stað afskaplega mikil eyðilegging á landinu því að segja má að öllum jarðvegi sé flett ofan af landinu á stórum svæðum. Þegar við erum að tala um umhverfismál í okkar fagra landi þá er það sem blasir þarna við í nýtingu svokallaðra auðlinda --- auðlinda skulum við segja, í þessu tilviki gimsteina --- þá kostar það alveg gífurleg umhverfisspjöll, og þetta eru sár sem trúlega munu aldrei gróa. Í Namibíu hefur náðst sá árangur að þar eru fyrirtæki í sjávarútvegi að vaxa úr grasi og gengur vel, m.a. í samstarfi við Íslendinga. Þar með er ljóst að við skiljum nokkuð eftir okkur í þessu landi. Við höfum líka komið upp ágætum sjómannaskóla sem menntar Namibíumenn til þessara starfa. Það hefur skilað verulegum árangri. Það er skemmtilegt sjá að mikið af þeim tækjum og tólum sem þeir hafa til kennslu í þessu landi eru margvísleg tæki sem við erum hættir að nota hér á landi, sem eru úrelt og menn hafa hent en gagnast þessu ágæta fólki mjög vel og hafa orðið til mikils gagns. Það er rétt að auðvitað er tilhneiging til þess að koma sínum eigin vörum á framfæri, nota matvæli sem eru til í birgðageymslum viðkomandi þjóða þótt ljóst sé að hægt sé að fá ódýrari matvæli annars staðar sem nýtist viðkomandi þjóð miklu betur. Þannig er full ástæða til þess að fara yfir þessa reynslu. Það hefur Alþjóðabankinn t.d. reynt að gera og allir hvetja okkur Íslendinga til að halda áfram á þessari sömu braut, að vinna að málum þannig að við skiljum eitthvað eftir. Hins vegar höfum við orðið þess áskynja að það er ekki nóg að koma inn í þessi samfélög og hjálpa til, t.d. í sjávarútvegi. Þessi samfélög þurfa heilsugæslu, þurfa menntun og skóla og það er ekki hægt að horfa fram hjá því. Samhliða því að aðstoða í sjávarútvegi verðum við jafnframt að aðstoða í félagslegum þáttum eins og heilbrigðismálum og menntamálum. Við getum horft í eigin barm og litið á, hvort sem það eru sjávarþorp í okkar eigin landi eða annars staðar, að það er ekki nóg að vera með útgerð og fiskvinnslu heldur þarf líka samfélagslega þjónustu og aðstöðu fyrir fólkið, hvort sem það eru börn, eldra fólk eða aðrir sem lifa í þessum samfélögum. Herra forseti. Hér hefur átt sér stað ágæt umræða. Hér eru ekki margir þingmenn í húsinu. Ég hef verið spurður ýmissa spurninga og ég hef reynt að svara þeim jafnóðum. Það eru hins vegar nokkur atriði sem ég hafði hugsað mér að svara en þjónar ekki miklum tilgangi að fjalla um þegar viðkomandi þingmenn eru ekki hér til að hlýða á mig. Þar má alltaf bæta úr og við eigum eftir að ræða þessi mál síðar. Ég hef fullan skilning á því enda þurfa þingmenn að sinna ýmsum öðrum málum sem ekki er alltaf skilningur fyrir í þjóðfélaginu þegar litið er yfir sali Alþingis. En þannig er það nú og er að mínu mati fullkomlega eðlilegt. Menn mega ekki skilja orð mín þannig að ég sé að kvarta yfir því. Vænst af öllu í þessari umræðu þykir mér að hér hafa nánast allir þingmenn, reyndar allir sem tekið hafa til máls, talað afskaplega hlýlega um utanríkisþjónustuna og það fólk sem þar starfar. Það er afskaplega mikilvægt fyrir utanríkisþjónustuna að finna að hér á Alþingi ríki góður andi gagnvart henni og, ég vil segja, hlýhugur á margan hátt. Það var nú oft til siðs hér áður fyrr að tala fyrst og fremst um utanríkisþjónustuna sem stofnun þar sem menn væru í endalausum veislum, aðallega í kokteilboðum en gerðu lítið þess á milli. Auðvitað er það hluti af starfi diplómata og erindreka okkar að umgangast fólk og komast í sambönd. Vanræki menn það þá eru þeir að vanrækja starf sitt. Það er alveg eins og með okkur í stjórnmálunum. Ef við tölum aldrei við nokkurn mann og komum aldrei þar sem fleira fólk kemur saman þá náum við nú heldur litlum árangri. Sama er að segja um utanríkisþjónustuna. Hér hefur komið fram mikill skilningur á að við þurfum að efla utanríkisþjónustu okkar. Það er gott til þess að vita að sá skilningur ríki hér á Alþingi. Það hefur komið fram mikill stuðningur við að efla utanríkisþjónustuna og fjölga sendiráðum. Það er afskaplega þýðingarmikið að vita um þessa samstöðu hér á Alþingi, að þetta sé nauðsynlegt þó að um það ríki vissulega einhver ágreiningur hvar áherslurnar eigi að liggja. Utanríkisþjónustan er tæki stjórnvalda á hverjum tíma til þess að beita í pólitískum tilgangi. Utanríkisþjónustan er tæki núv. ríkisstjórnar í dag. En utanríkisþjónustan er líka að vinna fyrir Alþingi, fyrir hagsmunasamtök, fyrirtæki og Íslendinga almennt. Ef ríkisstjórnir framtíðarinnar vilja breyta þessum áherslum sem að sjálfsögðu mun gerast, þá er þetta tæki til staðar. Það verður að vera til staðar og þar verðum við þar að taka mið af þeim breytingum sem nú eiga sér stað í alþjóðlegu umhverfi. Fyrir þennan skilning ber að þakka. Ég veit að starfsfólkinu í utanríkisþjónustunni þykir vænt um þá umræðu sem hér hefur átt sér stað. Segja má að í henni hafi komið fram mikill skilningur á því að þarna þurfi að efla starfið. Það er líka mikil hvatning fyrir þetta fólk sem leggur mikið á sig og vinnur langan vinnudag, það get ég vitnað um. Ég er alveg viss um að sú umræða og vinsemd sem ríkt hefur í þessari umræðu verður til þess, ein út af fyrir sig, að efla utanríkisþjónustuna og auka áhuga fólksins sem þar vinnur. Herra forseti. Við munum síðar koma að umræðu um Evrópumál. Ég vildi líka þakka fyrir þær góðu móttökur sem sú skýrsla hefur fengið. Við sögðum strax í upphafi að okkar ætlan væri að leggja fram hlutlæga skýrslu sem tæki ekki afstöðu til mála heldur reyndi að upplýsa eins hlutlægt kostur væri um málið, stöðu Íslands í þessu samhengi og framtíðarhorfur. Mér virðist að þarna hafi tekist nokkuð vel til ef dæma má af ummælum. Það var ætlunin og þess vegna er mjög mikilvægt fyrir okkur að þetta hefur tekist eins og við upphaflega stofnuðum til. Hitt er svo annað mál að í framhaldi af þessu verða menn að taka afstöðu til þess hvernig haga beri málum fyrir Íslands hönd í framtíðinni. Það verður vandasamt verk og þar er ábyrgð Alþingis og stjórnmálamanna mest af öllum. Okkar hlutverk er að leiða þá umræðu og þjóðina til farsællar lausnar í þeim málum. Þess vegna er ánægjulegt að hægt verði að taka vonandi heilan dag í þá umræðu í byrjun maí þegar Alþingi kemur saman á nýjan leik.

Herra forseti. Ég vil fara nokkrum orðum um skýrslu þá sem dreift hefur verið um Íslandsdeild VES fyrir árið 1999 en VES-þingið kemur saman tvisvar á ári í París og fjallar um varnar- og öryggismál í Evrópu. Vestur-Evrópusambandið er varnarbandalag tíu Vestur-Evrópuríkja og var stofnað með Brussel-sáttmálanum 1948. Eftir stofnun Atlantshafsbandalagsins 1949 lá VES reyndar í nokkrum dvala en eftir 1991 hafa störf innan VES þróast mjög hratt en þá tók Ísland þátt í því starfi í fyrsta sinn. Skipan Íslandsdeildarinnar á sl. ári var þannig að við alþingiskosningar var skipt um fulltrúa í deildinni. Hv. þm. Lára Margrét Ragnarsdóttir, Össur Skarphéðinsson og Siv Friðleifsdóttir sem voru fulltrúar Alþingis í þessari deild fram til júní eða fram yfir kosningar á síðasta ári létu þá af störfum innan deildarinnar. Við tóku sá sem hér stendur, hv. þm. Katrín Fjeldsted og Lúðvík Bergvinsson. Starfsemi þingsins var hefðbundin eins og undanfarin ár. Fyrra þingið stóð frá 14.--17. júní í fyrra og sóttu þau Lára Margrét Ragnarsdóttir þann fund sem formaður deildarinnar og Lúðvík Bergvinsson sem þá var fulltrúi minni hlutans en var kandídat fyrir Samfylkinguna sem fulltrúi í Íslandsdeildinni. Á fundinum voru ræddar margar skýrslur sem snerta starfsemi VES og Evrópu, m.a. um breyttar starfsreglur eftir að Pólland, Tékkland og Ungverjaland hlutu aukaaðild að VES í kjölfar inngöngu sinnar í NATO. VES að loknum leiðtogafundi NATO og ESB var einnig til umræðu, friðargæslu- og öryggismál í Afríku, evrópskir gervihnettir, VES sem framkvæmdaraðili að aðgerðum til þess að hafa stjórn á hættuástandi, hreyfanleiki evrópsks herafla, fjárlög VES, friðargæsla á Balkanskaga, stöðugleiki í Kosovo og álit almennings á framlagi VES til stöðugleika í Albaníu. Mjög margir ávörpuðu þingið eins og venjulega, en þar voru þeir helstir Viktor Orban, forsætisráðherra Ungverjalands, José Cutileiro, framkvæmdastjóri VES, Walther Stützle, aðstoðarvarnarmálaráðherra Þýskalands, Philip Gordon, deildarstjóri Evrópudeildar þjóðaröryggisráðs Bandaríkjanna, Günter Verheugen, aðstoðarutanríkisráðherra Þýskalands, Jacques Poos, utanríkisráðherra Lúxemborgar, og Tom Spencer, fráfarandi formaður utanríkismálanefndar Evrópuþingsins. Seinna þingið var haldið 29. nóvember til 2. desember og það þing sóttu auk mín sem formanns Katrín Fjeldsted, varaformaður og Lúðvík Bergvinsson, auk Gústafs Adolfs Skúlasonar ritara. Þar var framtíðarskipan í öryggis- og varnarmálum Evrópusamstarfsins í brennidepli en hún var einnig á fundi til umfjöllunar hjá leiðtogum í Helsinki síðar þann mánuð. Meðal þess sem helst var rætt í þessu sambandi var staða evrópsku NATO-ríkjanna sem standa utan ESB (aukaaðildarríkja VES) annars vegar og skipan evrópsks þingmannasamstarfs á sviði öryggis- og varnarmála hins vegar. Þá var Klaus Bühler, þingmaður kristilegra demókrata í Þýskalandi, kjörinn nýr forseti VES-þingsins og tók hann við af spænska jafnaðarmanninum Lluis María de Puig um áramót. Á þinginu voru ræddar mjög margar skýrslur að venju og þá helst þróun í átt til atvinnuhermennsku í Evrópu, evrópsks herafla, almenningsálitið, evrópsk öryggis- og varnarmál, evrópskt samstarf í vopnaframleiðslu, framtíð gervitunglamiðstöðvar VES, Kína á tímamótum, nýjustu þróun í Suðaustur-Evrópu, stöðu mála í Kosovo, o.s.frv. Þetta þing ávörpuðu Jan-Erik Enestam, varnarmálaráðherra Finnlands, formennskuríkis ESB síðari hluta ársins 1999, José Matos da Gama, utanríkisráðherra Portúgals, formennskuríkis ESB og VES fyrri helming ársins 2000, Javier Solana, framkvæmdastjóri VES og æðsti talsmaður ESB í utanríkis- og öryggismálum, og Charles Goerens, varnarmálaráðherra Lúxemborgar, formennskuríkis VES síðari helming ársins 1999. Ég tók þar til máls sérstaklega um framtíð evrópskra varnarmála og lýðræðislegs eftirlits. Þau mál sem hafa síðan borið helst á góma varðandi VES og ég hef aðeins rætt í þinginu eru þau mál sem snúa að framtíð VES og þeirri þróun sem á sér nú stað um framtíð þess innan stofnana Evrópu. Þar eru mjög miklar breytingar í farvatninu eins og hér hefur komið fram þó svo þau málefni hafi ekki farið mjög hátt í sölum Alþingis. Þar kemur eflaust margt til, m.a. að við erum með tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin sem tryggir hagsmuni okkar, málefni NATO eru í eðlilegum og góðum farvegi og standa traustum fótum, þannig að öryggismál okkar eru út af fyrir sig í góðum höndum. Það er samt þó þannig að VES, eins og hefur komið fram, hefur gegnt veigamiklu hlutverki undanfarin ár í að samræma aðgerðir milli NATO Evópuríkjanna og NATO yfirstjórnarinnar um hin ýmsu mál sem snúa að vörnum og öryggi í Evrópu, einnig varðandi friðargæslu og aðgerðir sem snúa að þeim málum sem koma upp hverju sinni. VES hefur því gegnt vaxandi hlutverki sem stofnun sem hefur samræmt aðgerðir fyrir Evrópuríkin og var hugmyndin að tæki við stærra hlutverki í framtíðinni. Með Kölnarsamþykktinni í fyrra verður það svo niðurstaðan að ESB, eða Evrópusambandið, ákveður að yfirtaka þau verkefni sem Vestur-Evrópusambandið hefur hlotið eða tekið til sín og að þeir samningar verði gerðir að öll starfsemi VES verði komin yfir til Evrópusambandsins fyrir árið 2003. Það er ekki á hverjum degi sem svo miklar breytingar verða og hvað varðar okkar Íslendinga, ef af verður að Vestur-Evrópusambandið verður endanlega lagt niður og ekkert þingmannasamband verður heldur, þá er aðkoma okkar að öryggis- og varnarmálum í Evróup engin ef við höfum einungis þá möguleika að geta haft afskipti af þessum málaflokki í gegnum NATO. Það er ekki bara Ísland sem mundi verða þar út undan, heldur öll þau Evrópuríki sem eru í NATO en ekki í Evrópusambandinu ásamt öllum öðrum aukaaðildarríkjum sem eru í Austur-Evrópu og eru ekki á leið inn í Evrópusambandið og munu ekki fara þá leið eins og Rússland, Rúmenía, Búlgaría, Úkraína, Hvíta-Rússland og mörg önnur ríki sem sótt hafa þing Vestur-Evrópusambandsins á undanförnum árum og talið það þjóna hagsmunum sínum að taka þátt í varnar- og öryggismálaumræðu á samevrópskum vettvangi. Það hefur svo komið betur og betur fram að þjóðir Evrópu hafa virkilega miklar áhyggjur af því ef Vestur-Evrópusambandsþingið yrði lagt niður þannig að þær þjóðir sem standa utan Evrópusambandsins yrðu algjörlega einangraðar frá umræðunni. Margir innan Evrópusambandsins sjálfs eru hræddir um að það muni veikja öryggi Evrópu frekar en að styrkja það með því að einangra Evrópusambandið í eina heild um öryggismálastefnu sína en að tvístra öðrum ríkjum með því að ýta þeim frá þessum sameiginlega málaflokki og sameiginlegum hagsmunum Evrópuríkjanna. Þessar áhyggjur hafa m.a. komið fram í því að á þingum VES hefur það verið í raun mjög sterkt í umræðunni að ekki eigi að hleypa ríkjum inn í stofnanir í VES eða inn í þing VES heldur eigi að halda þarna ,,status quo`` og ekki eigi fleiri að hafa atkvæðisrétt en þeir sem séu fullgildir aðilar, þ.e. bæði í NATO og í Evrópusambandinu. Nú heyrast sífellt fleiri raddir innan Evrópusambandsríkjanna sem eru í VES um að nauðsynlegt sé að viðhalda þessu þingmannasambandi, þessum þingmannavinkli um Evrópumál í öryggis- og varnarlegu tilliti, með svipuðu móti og gert hefur verið í VES, en þó sjá flestir fyrir sér að slíkt fyrirkomulag yrði opið öllum Evrópuríkjum á jafnréttisgrundvelli, þ.e. bæði Evrópusambandsríkjunum og öðrum Evrópuríkjum. Þar sjá menn öryggishagsmunum Evrópu best borgið hvað varðar umræðuna og líta á það sem einn af þeim hornsteinum fyrir friði í Evrópu að Evrópuríkin hafi vettvang til að koma saman og ræða þessi mál augliti til auglitis og geta kallað til sín þá ráðamenn sem stjórna öryggis- og varnarmálum í hverju ríki fyrir sig. Í framhaldi af þeim bollaleggingum sem staðið hafa yfir núna í eitt og hálft ár hjá Vestur-Evrópusambandinu var samþykkt einróma tillaga á þingi Vestur-Evrópusambandsins sem var aukaþing og haldið í Lissabon í síðasta mánuði að mælast til þess að samþykkt yrði í öllum þjóðþingum sem eiga aðild að VES, bæði fullgildir sem aukaaðilar, að stofnað yrði öryggis- og varnarmálaþing Evrópu sem kæmi þá í staðinn fyrir þing Vestur-Evrópusambandsins. Þessi svokallaði þingmannavinkill þar sem þjóðkjörnir þingmenn koma saman sem fulltrúar þjóða sinna og ræða varnar- og öryggismál við leiðtoga hvers lands eftir því sem óskað er verði sá grunnur sem menn vilji byrja með og með því móti auka öryggi Evrópu enn meira og samráð enn meira en gert hefur verið og kannski sem aldrei fyrr. Í mínum huga er þetta þá frekar sókn til frekari öryggis innan Evrópu en að menn séu að fara hver frá öðrum eins og má kannski segja að menn hafi á tilfinningunni þegar samskiptin við Evrópusambandið hafa verið skoðuð á undanförnum mánuðum. Reyndar er ekki hægt að segja það um öll ríki Evrópusambandsins að þau hafi verið neikvæð t.d. í garð þeirra aukaaðildarríkja sem eru í NATO en ekki í Evrópusambandinu því þau eru fjöldamörg ríkin í Evrópusambandinu sem hafa stutt t.d. mjög dyggilega við bakið á Íslendingum. Þar má nefna m.a. Breta, Þjóðverja og Dani. Það er rétt að geta þess að til að halda þeirri umræðu uppi var það ákvörðun norska Stórþingsins að boða til sérstaks fundar um þessa þróun í Evrópu. Sá fundur var haldinn í febrúar og þar sendu þau ríki sem eru í VES og NATO en utan Evrópusambandsins frá sér sérstaka yfirlýsingu þar sem áhyggjum þeirra er lýst og áhuga fyrir því að þetta samstarf geti haldið áfram. Öll aðildarríkin sex þar undirrituðu, en fjögur af þessum sex ríkjum hafa þegar sótt um aðild að Evrópusambandinu og var það erfitt fyrir sum þeirra að taka þátt í slíkri yfirlýsingu en þau gerðu það samt vegna þess að mönnum er ekki sama hvernig þessi mál þróast. Þess vegna er þetta komið svo langt sem raun ber vitni. Ég geri ráð fyrir að allir fulltrúar þjóðþinga séu um þessar mundir að kynna þessar hugmyndir fyrir þjóðþingum sínum og fá staðfestingu fyrir því að bæði þjóðþingin og ráðherrar ríkjanna lýsi yfir stuðningi við þessa breytingu. Ég fagna því að hæstv. utanrrh. lýsti því yfir áðan í umræðunni að hann styddi það að stofnað yrði sérstakt varnar- og öryggismálaþing Evrópu og að hann og utanrrn. mundi í störfum sínum koma því á framfæri þar sem kostur væri. Það er afskaplega mikilvægt fyrir okkur að utanrrn. með því ágæta starfsliði sem þar er og sendiherrum um allan hinn evrópska heim komi þeim skilaboðum á framfæri við ráðamenn að þeir styðji varnar- og öryggismálaþing Evrópu og muni taka þátt í því með fullum þunga þegar þar að kemur. Af hálfu Íslendinga er því ekkert að vanbúnaði að huga að næstu skrefum í að þessi stofnun geti orðið að veruleika. Slíkt þing mundi verða staðsett í París eins og nú er og það mundi þá fyrst og fremst starfa tvisvar á ári sem umræðugrundvöllur. Flest þau ríki sem eiga aðild að VES í dag verða að breyta samþykktum sem þau hafa undirritað gagnvart VES og samþykkja að þær skuldbindingar gangi sjálfkrafa yfir til nýs þings Evrópu um varnar- og öryggismál. Meðal annars þarf Evrópusambandið að samþykkja að þeir menn sem fara með þennan málaflokk í Evrópusambandinu gefi skýrslur til þings Evrópu um varnar- og öryggismál og að því leyti til getur komið til kasta Alþingis að breyta ákvæðum sem snúa að aðild okkar að VES eins og það er í dag og yfirfæra það yfir á nýja þingið um varnar- og öryggismál Evrópu. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta. Mér finnst að hér hafi komið fram mjög jákvæð svör sem gefa tilefni til þess að ætla að við munum halda áfram starfi sem er merkilegt. Samskipti okkar við Evrópu á þessu sviði eru mjög nauðsynleg. Við erum sífellt að reyna að hanga í því að detta ekki frá Evrópusambandinu með því að vera inni í EES-samningnum og með Schengen-sáttmálanum höfum við reynt það eftir fremsta megni. Síðan höfum við tekið þátt í VES-samstarfinu og þá höfum við í rauninni átt kost á því að taka þátt í nánast flestu því sem varðar sameiginleg umræðumál Evrópuríkja og höfum getað fylgst mjög náið með því. Það ber því sérstaklega að geta þess hversu mikilvægt það er að þessi liður gleymist ekki og að Alþingi Íslendinga gleymi því ekki að þarna erum við að tala um mjög merkilegt mál. Ég vil að lokum, herra forseti, leyfa mér að þakka félögum mínum, hv. þm. Katrínu Fjeldsted og hv. þm. Lúðvíki Bergvinssyni, fyrir ötult starf og samvinnu við það sem hingað til hefur farið fram innan VES og í þeirri vinnu sem fram undan er. Ég vil einnig leyfa mér að þakka Gústaf Adolfi Skúlasyni, ritara nefndarinnar, fyrir mjög góða vinnu og lipra framkomu en hann hefur sérhæft sig sérstaklega í samskiptum um varnarmál og er ég afskaplega ánægður með störf hans. Belinda Theriault og starfsmenn alþjóðasviðs Alþingis er afskaplega hjálpsamt og duglegt fólk sem hafa reynst okkur í Íslandsdeildinni mjög vel og leyst úr hvers manns vanda og vil ég færa þeim hinar bestu þakkir fyrir störf þeirra í þágu okkar.

Virðulegi forseti. Ég fylgi úr hlaði með örfáum orðum skýrslu Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins fyrir árið 1999. Ég vil áður en að því kemur þakka hæstv. utanrrh. fyrir afar greinargóða, áhugaverða og fræðandi skýrslu um utanríkismál. Það sem einkennir starf Alþjóðaþingmannasambandsins og sker sig kannski dálítið úr starfi annarra þeirra alþjóðlegu samtaka sem alþingismenn eiga aðild að eða taka þátt í er hið alþjóðlega yfirbragð samtakanna. Hér er um að ræða samtök sem starfa á hnattrænum grundvelli eða hnattrænum vettvangi ef svo mætti að orði komast. Aðild að Alþjóðaþingmannasambandinu eiga 139 þjóðþing, auk aukaaðila sem eru fimm svæðisbundin þingmannasamtök. Þetta setur heilmikinn svip á samtökin og starf þeirra. Þetta gerir það að verkum að þing samtakanna eru haldin víða um heim og að umræðuefni sem Alþjóðaþingmannasambandið tekur fyrir hverju sinni eru mjög alþjóðlegs eðlis. Þau eru oft á tíðum kannski framandi fyrir okkur sem komum úr þessum heimshluta en eru hins vegar mjög áríðandi fyrir þá alþjóðlegu umræðu sem sífellt færist í vöxt með því að heimurinn er stöðugt að dragast saman vegna þess að samskiptin verða auðveldari. Að þessu sinni voru bæði þingin á árinu 1999 haldin í Evrópu. Alþjóðaþingmannasambandið heldur tvö ársþing, þ.e. haust og vor, og að þessu sinni var vorþingið haldið í Brussel en haustþingið í Berlín. Það sem setti nokkurn svip á vorþingið hvað áhrærði okkur var nálægð alþingiskosninganna, sem gerði það að verkum að mjög fáir þingmenn höfðu tækifæri til þess að sækja þingið heim. Okkur var það hins vegar mikill heiður að þáv. forseti Alþingis, Ólafur G. Einarsson, sótti þingið auk forstöðumanns almennrar skrifstofu, Þorsteins Magnússonar, sem var þá starfandi ritari Íslandsdeildarinnar. Alþjóðaþingmannasambandinu er núna sem stendur allmikill vandi á höndum vegna þess að Bandaríkjamenn hafa tekið um það ákvörðun að taka ekki fullan þátt í starfi þess og hafa skirrst við að inna af hendi eðlilegar greiðslur til sambandsins. Það gefur augaleið að fyrir samband þingmanna sem byggir fjárhagslegan grundvöll sinn fyrst og fremst á hlutfalli af þjóðarframleiðslu, er það mjög mikið áfall að ríkasta þjóð heims skuli kjósa að starfa innan samtakanna með hálfum huga og ekki einu sinni það. Það er ljóst mál að samkvæmt reglum sambandsins mun koma að því fyrr en síðar, og væntanlega þegar á næsta þingi, að Bandaríkjamönnum verði samkvæmt reglunum vísað úr samtökunum. Þetta er auðvitað heilmikið áfall fyrir það alþjóðlega samstarf sem þarf að vera meðal þingmanna í heiminum en er á vissan hátt lýsandi fyrir einangrunarstefnu og kannski að hluta til þjóðerniskennd sem öðru hvoru og allt of víða skýtur upp kollinum meðal bandarískra þingmanna og gerir það að verkum að þeir kjósa ekki að taka þátt í starfi af þessu tagi þar sem hlutur þeirra er ekki sterkari en raun ber vitni. Hlutverk Alþjóðaþingmannasambandsins er m.a. að fylgjast með þróun mála á alþjóðavísu og þess vegna eru umræðuefnin mjög því marki brennd sem eðlilegt er. Á fundinum í Brussel var fjallað um aðgerðir til að hvetja þjóðir heims til að undirrita samninginn um allsherjarbann við tilraunum með kjarnorkuvopn, vandamál stórborga og aðgerðir til að afskrifa skuldir fátækustu þjóða heims. Á fundinum í Berlín var hins vegar rætt um tvö höfuðmálefni, annars vegar framlag þjóðþinga til að tryggja virðingu fyrir mannúðarlögum í tilefni af því að 50 ár voru þá liðin frá samþykkt Genfar-sáttmálanna og hins vegar um breytingar á alþjóðahagkerfinu. Til viðbótar þessu og við þá starfsemi sem er í kringum þingið starfar Alþjóðaþingmannasambandið að mörgum öðrum málum. Í því sambandi vil ég sérstaklega vekja athygli á því að sambandið hefur nýlega gefið út bækling um mannúðarlög fyrir þingmenn og Íslandsdeild Alþjóðaþingmannasambandsins, IPU, hefur óskað eftir því að fá eintök til að dreifa til allra þingmanna. Til viðbótar þessu hafa samtökin beitt sé fyrir gerð leiðbeininga varðandi kosningar og framkvæmd þeirra. Við sjáum að nýfrjáls ríki eru oft á tíðum mjög vanmegnug til þess að halda utan um sínar eigin kosningar af eðlilegum ástæðum þar sem lýðræðishefðin er mjög veik og Alþjóðaþingmannasambandið hefur einkanlega beitt sér í þeim efnum, auk þess sem samtökin hafa fylgst mjög með afdrifum þingmanna á þjóðþingunum sem víða eiga undir högg að sækja þar sem um harðstjórn er að ræða og árlega eða á hverju þingi er flutt skýrsla um stöðu þingmanna í þessu samhengi. Mikill áhugi hefur verið hjá Alþjóðaþingmannasambandinu að auka samstarfið við Sameinuðu þjóðirnar. Ég átti þess kost þegar Desai, aðstoðarframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, kom hingað til lands að ræða við hann fyrir hönd utanrmn. Alþingis og þá bar þessi mál á góma og kom fram að gagnkvæmur áhugi væri af hálfu Sameinuðu þjóðanna. Ég legg mikla áherslu á að alþjóðleg þingmannatengsl af þessu tagi séu efld og samstarf þingmanna sé eflt og styrkt ekki síst í samhengi við starfsemi Sameinuðu þjóðanna sem vinnur á sambærilegum grundvelli að því leyti að hér er um að ræða alþjóðleg samtök. Ég tel því mjög mikilvægt að þingmenn Alþingis hafi tækifæri til þess að taka þátt í einstökum fundum sem efnt er til með þátttöku Alþjóðaþingmannasambandsins og með tilstyrk Sameinuðu þjóðanna og stjórnvalda í aðildarríkjunum. Virðulegi forseti. Með þessum orðum vildi ég fylgja úr hlaði umræddri skýrslu sem fer yfir þau helstu verkefni sem tekin voru fyrir á þeim fundum sem haldnir voru á sl. ári. Ég vil þakka samnefndarmönnum mínum í Alþjóðaþingmannasambandinu, hv. þm. Ástu Möller og Jóhönnu Sigurðardóttur, fyrir mjög gott samstarf og einnig þeim þingmönnum sem störfuðu með okkur á síðasta kjörtímabili, enn fremur starfsmönnum Íslandsdeildarinnar, þeim Þorsteini Magnússyni, síðar Elínu Flygenring og loks núverandi starfsmanni Belindu Theriault fyrir einkar gott, farsælt og ánægjulegt samstarf.

Herra forseti. Utanrrn. hefur ekki mjög mikil samskipti við Alþjóðaþingmannsambandið af eðlilegum ástæðum en ég vil þakka fyrir það starf sem þar hefur verið unnið. Segja má að við stöndum að mörgu leyti nær ýmsum öðrum samtökum sem tengjast þeim alþjóðastofnunum sem við vinnum innan, eins og Atlantshafsbandalaginu, Evrópuráðinu og Vestur-Evrópusambandinu, ÖSE, þingmannsamtökum EFTA o.s.frv. en Alþjóðaþingmannasambandið er allt öðruvísi samtök, sem ég tel vera afar mikilvæg, og þess vegna er leitt til þess að vita ef þau eru að veikjast. Ég tel að þetta starf hafi hjálpað lýðræðisþróuninni í heiminum og orðið til þess að þingmenn frá ríkjum sem ekki búa við lýðræði hafi orðið fyrir áhrifum. Ég minnist þess í það eina skipti sem ég hef sótt þingfundi Alþjóðaþingmannasambandsins fyrir 24 árum í Madrid, að þar hlustaði maður á ræður um það hve miklu betra lýðræði það væri ef aðeins einn flokkur væri í framboði. Þá væri lýðræðið innan flokksins en ekki nein vandræði af því að vera með marga flokka. Þetta hefur breyst. Ég held að það sé ekki síst vegna þess að menn hafa haldið slíku starfi úti. Ég er alveg viss um að á þessum tíma, þ.e. 1976 þegar þetta þing var haldið í Madrid þá er lýðræðið var að brjótast fram á Spáni, hjálpaði þessi starfsemi því ferli í verulegum mæli og varð til að þrýsta á þá lýðræðisþróun sem þar var í fæðingu. Mér finnst mikil skammsýni, hvort sem það er hjá Bandaríkjamönnum eða öðrum, að vanrækja þetta starf, ekki síst fyrir þjóð sem starfar jafnmikið á alþjóðavettvangi og lætur sig jafnmikið varða lýðræðisþróun í heiminum öllum. Mér finnst þannig afar mikilvægt að leggja á það áherslu við þá stóru og miklu þjóð, Bandaríkin, að halda áfram á þessari braut. Ég er viss um það getur haft veruleg áhrif á framvindu mála og þá miklu sókn sem lýðræðið er í um allan heim.

Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins þakka fyrir góðar undirtektir hæstv. utanrrh. við því starfi sem fram fer á vegum Alþjóðaþingmannasambandsins. Það starf tekur eðli málsins samkvæmt oft ákaflega langan tíma. Það er mjög sérkennilegt að reyna að koma saman stefnumótun eða ákvörðunum í samtökum 139 ríkja, ákaflega ólíkra ríkja þar sem hagsmunirnir eru margir og lýðræðishefðin mjög víða ákaflega veikburða. Ég er sammála hæstv. utanrrh. um að alþjóðlegt starf af þessu tagi sé til þess fallið að styrkja stoðir lýðræðisins víða um heiminn og veitir svo sannarlega ekki af. Sjálfur hef ég, eins og hæstv. utanrrh., tekið þátt í fundi Alþjóðaþingmannasambandsins í nýfrjálsu ríki, Namibíu. Maður varð auðvitað mjög var við það af hálfu stjórnvalda þar að þau töldu þingið mjög mikilvægt til þess að festa lýðræðislegar hefðir í sessi, þ.e. að slík samtök héldu ársfund sinn þar á bæ. Ég vil ítreka það sem enn fremur kom fram í máli hæstv. utanrrh. Ég tel ákaflega mikilvægt fyrir alþjóðleg þingmannasamtök af þessu tagi, sem sækja styrk sinn fyrst og fremst til þjóðþinganna, að eiga þess kost að hafa samstarf við önnur alþjóðleg samtök, sérstaklega Sameinuðu þjóðirnar. Ég held að það gæti styrkt hvor tveggja að efla þetta samstarf.

Herra forseti. Við ræðum hér skýrslu Íslandsdeildar ÖSE-þingsins fyrir árið 1999. ÖSE-þingið er samstarfsvettvangur 317 þingmanna frá 55 ríkjum sem ná vestan frá Bandaríkjunum og Kanada í vestri og allt að Rússlandi, Kirgisistan og Tadsjikistan í austri. Markmið ÖSE er að stuðla að friði, öryggi og samvinnu ríkja í Evrópu og standa vörð um virðingu fyrir mannréttindum íbúa álfunnar. Mjög snemma var ákveðið að kalla til þing þingmanna frá ríkjum ÖSE, sem áður hét RÖSE, og við Íslendingar tökum þátt í því. Á þingi þar sem þingmenn frá þessum mörgu mismunandi ríkjum hittast er mjög mikilvægt að það takist að breiða út lýðræðishugsun, þingræðishefð og sérstaklega virðingu fyrir mannréttindum til þeirra ríkja sem risið hafa á rústum Sovétríkjanna gömlu þar sem þessi hugtök eru nánast óþekkt: lýðræði, mannréttindi og þingræði. Til þess er ÖSE-þingið mjög góður vettvangur. Þegar ég fór fyrst á þessi þing 1995 þá þótti mér þetta dálítið innihalds- og tilgangslaus samkunda en segja má að þegar ÖSE tók að sér framkvæmd Dayton-samkomulagsins í Bosníu-Hersegóvínu, og eins þegar það hefur tekið virkan þátt í framkvæmd stöðugleikasáttmála fyrir Suðaustur-Evrópu sem tók gildi í júní sl., þá hafi ÖSE öðlast hærri sess og tilgang. Það er orðið virkara sem slíkt. Af öðrum verkefnum sem ÖSE sinnir ber kosningaeftirlitið mjög hátt. Eins er mikið rætt um sameiginlegt öryggi og lýðræði á 21. öld en það var þema síðasta ársfundar sem haldinn var í St. Pétursborg. Helsta málefni fundar stjórnarnefndarinnar sem hittist tvisvar á ári var umfangsmikið eftirlit sem ÖSE hafði þá með stríðandi fylkingum í Kosovohéraði, en sem kunnugt er var vopnahlé þar ekki virt. Enn fremur var rætt um ástand mála í Bosníu-Hersegóvínu, í Hvíta-Rússlandi, Tsjetsjeníu og Nagorno-Karabakh. Svo var rætt um stöðu minnihlutahópa víðs vegar um álfuna, en allt eru þetta gamalkunnug vandamál. Síðan koma alltaf upp öðru hvoru vandamál með Kýpur-deiluna og vandamál sem uppi eru í Tyrklandi. Herra forseti. Á fundi stjórnarnefndar í janúar fyrir ári síðan kom finnski þingmaðurinn Kimmo Kiljunen upp með skemmtilega hugmynd, þ.e. að snúa við því starfi sem sinnt hefur verið í kosningaeftirliti og bjóða fulltrúum þessara nýju lýðræðisþjóða í Mið- og Austur-Evrópu til að fylgjast með framkvæmd þingkosninga og bæjarstjórnarkosninga í Vestur-Evrópu. Þeir mundu læra af því og hugsanlega mætti koma á framfæri athugasemdum um framkvæmd þeirra kosninga. Það vill svo til að í mars 1999 var skipulögð för slíkrar sendinefndar frá Kákasus-ríkjum til að fylgjast með framkvæmd þingkosninga í Finnlandi. Áttundi ársfundur ÖSE-þignsins var haldinn í St. Pétursborg, eins og áður er getið, í júlí sl. Frá Íslandi fóru hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir, sem er varaformaður Íslandsdeildarinnar, og hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir auk mín. Þema þingsins var sameiginlegt öryggi og lýðræði á 21. öld. Það þema var rætt í þremur nefndum þingsins, nefnd um stjórnmál og öryggismál, sem ég tók þátt í, nefnd um efnahags-, vísindi, tækni og umhverfismál, sem hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir tók þátt í og nefnd um lýðræði og mannréttindamál sem hv. þm. Ásta R. Jóhannesdóttir tók þátt í. Þegar þetta þema hafði verið rætt í nefndum voru sett saman ályktunardrög sem steypt var saman í eina yfirlýsingu, St. Pétursborgar-yfirlýsinguna sem samþykkt var af þingfundinum. Auk þess voru sérstakar ályktanir um eftirfarandi málefni: Stöðu mála í Kosovo; aukið lýðræði innan ÖSE, hvernig þingmenn hefðu meiri áhrif á starf ÖSE; hlutverk ÖSE við að koma í veg fyrir að átök brjótist út, þ.e. að vera fyrirbyggjandi og hafa stjórn á hættuástandi. Þá var ályktað um verslun með börn og konur sem neydd eru til að stunda vændi. Einnig var ályktað um morðið á rússnesku þingkonunni Galinu Starovoitovu, sem var dálítið merkilegt því að þar voru gagnrýnd mannréttindi í gestalandinu, þar sem þingið var haldið. Ályktað var um þróun réttarríkis og mannréttinda í Rússlandi og þá var ályktun um stjórnmálaástandið í Hvíta-Rússlandi. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra, skýrslan liggur fyrir á þskj. 674. En ég vil þakka meðnefndarmönnum mínum fyrir gott starf og einnig ritara nefndarinnar, Gústaf Adolfi Skúlasyni, fyrir ágætt starf og mikla hjálp.

Herra forseti. Ég vil með nokkrum orðum mæla fyrir þeirri skýrslu sem liggur hér fyrir á þskj. 675 og greinir frá starfi Íslandsdeildar þingmannadeildarnefndar EFTA á síðasta ári. Ég vil fyrst gera örlitla grein fyrir þingmannanefndinni. Þingmannanefnd EFTA var stofnuð árið 1977 og hafði það hlutverk að vera ráðgefandi fyrir ráðherraráð EFTA. Umsvif og starfsemi nefndarinnar urðu meiri þegar samningar hófust um Evrópska efnahagssvæðið árið 1989 og mikilvægi hennar jókst enn þegar EES-samningurinn tók gildi 1. janúar 1994, en fulltrúar úr henni skipa EFTA-hluta sameiginlegu þingmannanefndar EES. Aðild að EFTA eiga nú Ísland, Liechtenstein, Noregur og Sviss og sitja þjóðkjörnir fulltrúar þessara ríkja í þingmannanefndinni. Þar sem Svisslendingar eru ekki aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu varð þingmannanefndin með gildistöku EES-samningsins að formi til tvískipt, þ.e. annars vegar upphaflega nefndin, nú með fjórum fyrrgreindum aðildarríkjum, og hins vegar nefnd ríkjanna þriggja sem mynda EFTA-hluta EES. Þingmannanefnd EFTA heldur fundi fjórum til fimm sinnum á ári, en fundar jafnframt tvisvar á ári með ráðherraráði EFTA. Nefndin fjallar um starfsemi EFTA, gerð og framkvæmd fríverslunarsamninga, málefni EES og Evrópusambandsins og efnahags- og viðskiptamál almennt. Alþingi á fimm fulltrúa í þingmannanefnd EFTA eins og önnur aðildarríki. Þingmannanefnd EFTA á einnig samstarf við ríki sem EFTA hefur gert fríverslunar- eða samstarfssamninga við, t.d. ríki á Miðjarðarhafssvæðinu og í Mið- og Austur-Evrópu. Þessi þáttur í starfi EFTA eykst stöðugt og eru fríverslunarsamningar við fleiri lönd og svæði í bígerð. Má þar helst nefna samning sem væntanlegur er við Kanada á næstu vikum en að þeirri samningsgerð hefur verið unnið um nokkurt skeið. Íslandsdeildin er skipuð fimm þingmönnum eins og fyrr greinir en þar sem alþingiskosningar fóru fram á síðasta ári urðu mannaskipti eftir kosningar. Á fyrri hluta ársins sátu í nefndinni Vilhjálmur Egilsson, formaður, Gunnlaugur M. Sigmundsson, varaformaður, Árni M. Mathiesen, Sighvatur Björgvinsson og Hjörleifur Guttormsson. Auk þess átti Svavar Gestsson sæti sem áheyrnarfulltrúi til 6. mars á síðasta ári er hann lét af þingmennsku. Eftir kosningar var kjörin ný Íslandsdeild eins og fyrr greinir og skipa hana: Vilhjálmur Egilsson formaður, þingflokki sjálfstæðismanna, Kristinn H. Gunnarsson varaformaður, þingflokki framsóknarmanna, Össur Skarphéðinsson, þingflokki jafnaðarmanna, frá 19. febrúar þingflokki Samfylkingarinnar, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, þingflokki sjálfstæðismanna, og Ögmundur Jónasson, þingflokki Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Varamenn eru Gunnar Birgisson, þingflokki sjálfstæðismanna, Bryndís Hlöðversdóttir, þingflokki Alþýðubandalagsins, frá 19. febrúar þingflokki Samfylkingar, Katrín Fjeldsted, þingflokki sjálfstæðismanna, Jón Kristjánsson, þingflokki framsóknarmanna, og Kolbrún Halldórsdóttir, þingflokki Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Megináherslan í starfi nefndanna, þ.e. þingmannanefnda EFTA og EES, undanfarin ár hefur að jafnaði verið að fylgjast sem best með framkvæmd EES-samningsins. Nefndirnar leita upplýsinga frá ráðherraráði EFTA og EES og embættismönnum stofnana EFTA og Evrópusambandsins og koma skoðunum og áherslun þingmanna á framfæri við þessa aðila. Á síðasta ári fylgdist þingmannanefnd EFTA grannt með framgangi nýgerðra tvíhliða samninga Sviss og Evrópusambandsins og ræddi sérstaklega áhrif þeirra á EFTA-samstarfið og þær breytingar sem gera þyrfti á Stokkhólmssáttmálanum til þess að EFTA/EES-ríkin væru ekkert í lakari stöðu gagnvart Sviss en aðildarríki ESB. Nefndin ræddi einnig um ákvarðanir er varða fríverslunarsamning EFTA við ýmis ríki. Þingmannanefndirnar fylgdust einnig grannt með samningaviðræðum um áframhald þróunarsjóðs EFTA og þeim áhrifum sem málið hafði á EES-samstarfið. Sex skýrslur voru teknar til umfjöllunar á fundum þingmannanefndar EES á árinu og samþykktar voru ályktanir á grundvelli þeirra. Skýrslurnar sem voru ræddar fjölluðu um ársskýrslu sameiginlegu EES-nefndarinnar fyrir 1998, einsleitni innan EES, neytendamál innan EES, stækkun Evrópusambandsins og áhrif hennar á Evrópska efnahagssvæðið, öryggi matvæla innan Evrópska efnahagssvæðisins og starf þingmannanefndar EES síðustu fimm ár. Loks ber að geta funda sem Íslandsdeildin átti á árinu með fulltrúum þjóðþinga þeirra ríkja sem næst tóku við forsæti í ráðherraráði Evrópusambandsins. Nefndin fundaði með fulltrúum Evrópunefndar finnska þingsins í Helsinki 3. júní en Finnland sat í forsæti ESB á síðari hluta síðasta árs. Auk þess hélt nefndin fund með fulltrúum Evrópunefndar portúgalska þingsins í Lissabon 3. desember sl. en Portúgal tók við forsæti í ráðherraráðinu nú í ársbyrjun. Þá er í þeirri skýrslu sem ég mæli fyrir í ítarlegu máli gerð grein fyrir þeim fundum sem þingmannanefndin sótti á árinu og geta þeir sem áhuga hafa kynnt sér það í þeirri skýrslu sem hér er til umræðu. Ég vil, herra forseti, láta þetta duga sem almenna innleiðingu af minni hálfu og greinargerð um skýrsluna. Ég vænti þess að menn séu nokkru fróðari um starf nefndarinnar eftir en áður.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir skýrslu Íslandsdeildar Evrópuráðsins fyrir árið 1999. Árið 1999 fagnaði Evrópuráðið fimmtíu ára afmæli sínu. Halldór Ásgrímsson utanrrh. gegndi formennsku í ráðherranefnd ráðsins frá 7. maí--4. nóvember. Í tilefni afmælisársins var efnt til sérstaks Alþingis ungmenna dagana 29.--31. mars sem var einstaklega líflegt og þótti takast mjög vel. Þá fundaði stjórnmálanefnd Evrópuráðsþingsins á Íslandi í september og var fundurinn haldinn í tengslum við formennsku Íslands í ráðherranefndinni. Því má segja að árið 1999 hafi verið bæði sögulegt fyrir Evrópuráðið sjálft og fyrir þátttöku Íslands í starfi þess. Hlutverk Evrópuráðsins er að standa vörð um mannréttindi og lýðræði og stuðla að efnahagslegum og félagslegum framförum í öllum aðildarríkjum. Til þess beitir ráðið sér fyrir samningu og samþykkt bindandi fjölþjóðasáttmála. Ályktanir Evrópuráðsins og fjölþjóðasáttmálar sem þar eru samþykktir hafa víðtæk áhrif í álfunni allri. Fjölmargir sáttmálar ráðsins sem snerta ýmis svið þjóðlífsins eru mikilvægar mælistikur fyrir þjóðir sem eru að koma á fót lýðræði og réttarríki í löndum sínum. Þar ber að sjálfsögðu hæst mannréttindasáttmála Evrópu, en slíkar mælistikur Evrópuráðsins gilda einnig fyrir aðrar fjölþjóðastofnanir og samtök. Sem dæmi um það má nefna að í Amsterdamsáttmála Evrópusambandsins er að finna málsgrein þar sem undirritun mannréttindasáttmála Evrópu er gerð að ófrávíkjanlegu skilyrði fyrir inngöngu í sambandið. Um þessar mundir gegnir Evrópuráðið m.a. því veigamikla hlutverki að styðja lýðræðis- og efnahagsuppbyggingu í nýfrjálsum ríkjum Mið- og Austur-Evrópu, m.a. með efnahagsaðstoð, lagaaðstoð, tækniaðstoð og kosningaeftirliti. Aðildarríkjum ráðsins hefur fjölgað ört. Árið 1989 voru þau 22 en eru nú 41 talsins, auk þess sem fjöldi ríkja hefur sótt um aðild. Pólitískt vægi ráðsins hefur því aukist verulega undanfarin ár, en íbúar aðildarríkjanna eru um 750 milljónir. Þann 17. maí 1999 tóku gildi nýjar reglur um alþjóðanefndir Alþingis. Með breytingunni er m.a. lögð meiri áhersla á að aðalmenn sinni starfi Íslandsdeildanna en varamenn í forföllum þeirra. Ný Íslandsdeild var kjörin 16. júní að afstöðnum alþingiskosningum 8. maí. Frá og með 16. júní voru aðalmenn deildarinnar Lára Margrét Ragnarsdóttir formaður, þingflokki Sjálfstæðisflokks, Ólafur Örn Haraldsson varaformaður, þingflokki Framsóknarflokks, og Margrét Frímannsdóttir, þingflokki Samfylkingarinnar. Varamenn voru Tómas Ingi Olrich, þingflokki Sjálfstæðisflokks, Kristinn H. Gunnarsson, þingflokki Framsóknarflokks og Bryndís Hlöðversdóttir, þingflokki Samfylkingarinnar. Ritari Íslandsdeildarinnar er Gústaf Adolf Skúlason alþjóðaritari. Evrópuráðsþingið gegnir veigamiklu hlutverki í starfsemi Evrópuráðsins og er í raun hugmyndabanki stofnunarinnar. Á þinginu sitja 527 fulltrúar sem skiptast til helminga í aðal- og varamenn og fer fjöldi fulltrúa á þinginu eftir stærð þjóðar. Þingið starfar í fjórtán málefnanefndum. Þá sitja formenn landsdeilda í stjórnarnefnd og í sameiginlegri nefnd með ráðherranefndinni, auk þess sem tuttugu þingmenn sitja í forsætisnefnd þingsins. Loks starfa á þinginu fimm flokkahópar, óháð þjóðerni. Þingið fundar fjórum sinnum á ári, í lok janúar, apríl, júní og september. Mikilvægi þingsins felst einkum í því að: eiga frumkvæði að aðgerðum og gera beinar tillögur til ráðherranefndarinnar, hafa eftirlit með efndum fjölþjóðlegra skuldbindinga og þrýsta á um skjótar aðgerðir og vera samráðsvettvangur þingmanna aðildarríkjanna og efla þannig tengsl þjóðþinga. Á þingfundum eru skýrslur málefnanefnda ræddar og ályktað á grundvelli þeirra. Ályktunum, tilmælum eða áliti er því næst vísað til ráðherranefndarinnar sem fjallar um þær og framkvæmir í samræmi við þær ef þurfa þykir, annaðhvort með beinum aðgerðum eða lagasetningu í þjóðþingum. Evrópuráðsþingið á því oft frumkvæði að samningu fjölþjóðlegra sáttmála sem eru lagalega bindandi fyrir aðildarríkin. Þá er Evrópuráðsþingið umræðuvettvangur fyrir stjórnmál, efnahagsmál, félagsmál, mannréttindamál, umhverfismál, menningar- og menntamál. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því að Evrópuráðsþingið er eina alevrópska fjölþjóðastofnunin þar sem þingmenn Vestur- og Austur-Evrópu starfa saman á jafnréttisgrundvelli. Þingfundir þar sem menn starfa saman, bera saman bækur sínar og skiptast á hugmyndum eru mjög mikilvægir, ekki síst fyrir nýfrjálsu ríki Mið- og Austur-Evrópu. Reynslan hefur sýnt að þjóðir sem hafa skýr markmið í störfum sínum innan þingsins og kappkosta að ná þeim geta haft áhrif langt umfram stærð og ætlað pólitískt bolmagn. Sú staðreynd varpar skýru ljósi á mikilvægi, og ekki síður möguleika, Evrópuráðsþingsins fyrir íslenska hagsmuni. Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins hefur fært sig vel inn í þá möguleika sem þetta felur í sér, en deildin er mjög virk innan nefndanna. Undirrituð hefur gengt varaformennsku í heilbrigðis- og félagsmálanefnd, auk varaforsetastarfa og lagt áherslu á stjórnmálanefnd. Ólafur Örn Haraldsson hefur setið í umhverfisnefnd og í eftirlitsnefnd þingsins. Margrét Frímannsdóttir hefur lagt megináherslu á jafnréttisnefnd og laga- og mannréttindanefnd. Eins og hæstv. utanrrh. sagði í framsöguræðu sinni í morgun er starf þingsins sífellt mikilvægara og má sérstaklega vekja athygli á kosningaeftirliti og öðru eftirliti með framkvæmd mannréttinda og lýðræðis. Íslandsdeildin hefur nokkrum sinnum tekið þátt í slíkum eftirlitsferðum eins og kunnugt er. Á janúarfundinum 1999 var Russel-Johnston lávarður kjörinn forseti Evrópuráðsþingsins, en varaforsetarnir voru kjörnir í fyrsta sinn í leynilegri atkvæðagreiðslu á þeim fundi. Undirrituð var kjörin 2. varaforseti þingsins næst á eftir breska þingmanninum Terry Davis. Á fundinum var samþykkt að mæla með því við ráðherranefndina að Georgíu yrði veitt aðild að Evrópuráðinu að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Á þessum janúarfundi voru einnig ræddar fjölmargar skýrslur og ályktað um mál, en helstu mál eru skýrsla svokallaðrar vitringanefndar ráðherraráðsins um þróun sameinaðrar Evrópu, framtíðarskipan milliríkjasamstarfs í Evrópu, pólitískan ramma fyrir samstarf Evrópuríkja á nýrri öld, umsókn Georgíu um aðild að Evrópuráðinu, eins og áður segir, skuldbindingar Úkraínu sem aðildarríkis Evrópuráðsins, ástand mála í sambandslýðveldinu Júgóslavíu og í Kosovo-héraði og stöðu efnahagsmála í Rússlandi og Úkraínu. Á þessu þingi tók hv. þm. Hjálmar Jónsson þátt í umræðu um skýrslu um pólitískan ramma fyrir samstarf Evrópuríkja á nýrri öld. Undirrituð spurði Knut Vollebæk, þáv. formann ráðherraráðs ÖSE, hvort hann teldi líklegt til árangurs, jafnvel réttlætanlegt, að senda 1.200 óvopnaða eftirlitsmenn til Kosovo til að hafa eftirlit með vægast sagt óstöðugu vopnahléi, og hvort ekki væri í raun verið að setja þá í óþarfa hættu og jafnvel vekja falska öryggiskennd á meðal íbúa héraðsins. Vollebæk svaraði og viðurkenndi að öryggi sveitanna sjálfra væri áhyggjuefni og sagðist ítrekað hafa gert báðum aðilum deilunnar það ljóst að þeir yrðu sjálfir að sýna samnings- og sáttarvilja. Á fundi þingsins í september 1998 hafði undirrituð borið fram spurningu til þáv. formanns ráðherranefndar Evrópuráðsins um stöðu mannréttindamála sem verið höfðu á borði ráðherranefndarinnar árum saman og hvers vegna fullnusta þeirra tæki jafnlangan tíma og raun bæri vitni. Fyrir fund þingsins í janúar hafði borist skriflegt svar frá ráðherranefndinni þar sem kom m.a. fram að langan biðtíma eftir fullnustu mála megi skýra með vísan í réttarúrbætur í viðkomandi ríkjum eða með því að beðið sé eftir niðurstöðu úr öðrum sambærilegum málum sem hafa beri til hliðsjónar. Undirrituð lagði aftur fram spurningu á þessu þingi og spurði sérstaklega um framkvæmd tveggja mála, tyrknesks og fransks, og sömuleiðis voru þessar spurningar ítrekaðar á næstu fundum ársins. Á aprílfundum voru málefni Kosovo efst á dagskrá auk málefna Bosníu-Hersegóvínu. Georgía hlaut formlega aðild að Evrópuráðinu og varð 41. aðildarríki þess. Loks hófust formleg hátíðahöld í tilefni þess að Evrópuráðið fagnaði fimmtíu ára afmæli sínu 7. maí 1999 og voru þau hátíðarhöld haldin í Strassborg, London og Búdapest. Á aprílfundinum voru sömuleiðis ræddar skýrslur og ályktað og vil ég þá einkum tiltaka átök í Kosovo og stöðu mála í sambandslýðveldinu Júgóslavíu, ástand flóttamanna frá Kosovo, þörfina á aukinni efnahagssamvinnu ríkja Suðaustur-Evrópu, skuldbindingar Króatíu sem eins aðildarríkis Evrópuráðsins o.fl. Í lok apríl var haldið Evrópuráðsþing ungmenna í Strassborg og sóttu þingið þau Sigrún Sigurðardóttir og og Sigurður Jóhannsson fyrir Íslands hönd en þau voru tilnefnd af stjórn Æskulýðssambands Íslands. Á ungmennaþinginu voru ræddar skýrslur og ályktað um menningarmál, þátttöku borgara í lýðræðisskipulaginu svo og um Kosovo. Á júnífundi þings Evrópuráðsins bar hæst sérstakar umræður um stöðu mála í Kosovo og Júgóslavíu og síðan um díoxínmengunarhneykslið í Belgíu og var ályktað um þessi mál. Á þessu þingi var einnig kjörinn nýr framkvæmdastjóri Evrópuráðsins og tók hann við af Svíanum Daniel Tarschys. Walter Schwimmer, hinn nýi framkvæmdastjóri, er austurrískur og bar hann naumlega sigurorð af mótframbjóðanda sínum, breska þingmanninum Terry Davis. Meðal skýrslna sem ræddar voru og ályktað var um voru um samskipti Evrópuráðsins og Sameinuðu þjóðanna, ólöglegar athafnir sértrúarhópa, Þróunarbanka Evrópu, jöfnun á stöðu kynjanna í stjórnmálum, viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu um félagsleg grundvallarréttindi, og eins og áður var sagt, díoxín og öryggi matvæla. Auk þess var rætt um Kosovo og stöðu mála í sambandslýðveldinu Júgóslavíu. Hæstv. utanrrh. og formaður ráðherranefndar Evrópuráðsins, Halldór Ásgrímsson, ávarpaði þingið fyrir hönd ráðherranefndarinnar og svaraði jafnframt spurningum þingmanna. Í ávarpi sínu gerði ráðherra m.a. grein fyrir hlutverki Evrópuráðsins í uppbyggingarstarfi að loknum átökunum í Kosovo og heimsókn sinni til Bosníu-Hersegóvínu skömmu fyrir fundinn. Þá fjallaði hann um samskipti Evrópuráðsins við ÖSE og ESB, fjármál stofnunarinnar og innra skipulag hennar. Undirrituð spurði hann um verkaskiptingu ÖSE og Evrópuráðsins við uppbyggingu lýðræðislegra stofnana í Kosovo og hvort hann teldi ekki eðlilegra að Evrópuráðið, sem hefði mesta reynslu á þessu sviði, gegndi þar stærra hlutverki en raunin væri. Ráðherrann svaraði því til að vissulega væri ávallt reynt að nýta þá stofnun sem besta þekkingu hefði á viðkomandi málaflokkum og sagði miður ef það væri ekki gert. Fjórði og síðasti þingfundurinn á árinu 1999 var haldinn í lok septembermánaðar og voru málefni Kosovo voru efst á baugi sem endranær og jafnframt var mikið rætt um stöðu á Austur-Tímor, auk árlegrar umræðu um OECD og stöðu efnahagsmála í heiminum. Enn fremur voru rædd mál eins og skýrslur um líftækni og hugverkarétt, hvernig lýðræðisríki í Evrópu bregðast við hryðjuverkum, skuldbindingar Slóvakíu á vettvangi Evrópuráðsins, Kosovo og stöðuna í Suðaustur-Evrópu og sjálfbæra þróun við Miðjarðarhaf og Svartahaf. Á þinginu spurði undirrituð formann ráðherranefndarinnar, Halldór Ásgrímsson, hvort hann teldi hlutverkið sem Evrópuráðinu væri fengið í yfirlýsingu Sarajevo-fundarins um stöðugleikasáttmála í Evrópu fullnægjandi. Fram kom í svari formannsins að mikilvægt væri að halda á lofti merki Evrópuráðsins við framkvæmd stöðugleikasáttmálans. Aðkoma ráðsins að þeim málaflokkum sem það hefði sérþekkingu á væri tryggð. En ráðherrann sagði hins vegar mikilvægt að aðildarríkin gerðu ráðinu kleift að sinna þessu starfi með nægum fjárframlögum. Íslenska sendinefndin tók að venju virkan þátt í nefndarstörfum og stýrði undirrituð þingfundum og fundi heilbrigðisnefndar þingsins í fjarveru formanns og tók þátt í umræðum um framtíðarstöðu eldri borgara fyrir hönd nefndarinnar. Þá var undirrituð kjörin til setu í stjórn alþjóðlegrar stofnunar um framkvæmd lýðræðis eða International Institute for Democracy og eiga aðild þar að m.a. Evrópuráðið og Evrópusambandið. Fyrir utan fastaþingin koma stærstu nefndir þingsins saman á svonefndu aukaþingi tvisvar á ári eða Mini Sessions. Það eru nefndir eins og stjórnmálanefnd, framkvæmdanefnd og félags- og heilbrigðismálanefnd þingsins. Á þessum fundum, á fundi stjórnarnefndarinnar í nóvember, lagði undirrituð fram skýrslu um óhefðbundnar lækningar og var sú skýrsla samþykkt. Hinar 14 fastanefndir þingsins koma annars saman á öllum þingum ráðsins í Strassborg en auk þess heldur hver nefnd þingsins fimm til sex fundi utan Strassborgar svo að um æðivíðfeðmt og mikið starf er að ræða fyrir þá þrjá aðalmenn sem þessu sinna. Herra forseti. Þó að það sé utan ramma eða tímaramma árskýrslunnar tel ég rétt að geta umræðunnar á þingi ráðsins sem lauk í síðustu viku. Stjórnmálanefnd og framkvæmdanefnd höfðu frá því í haust fjallað um ástandið í Tsjetsjeníu og ályktað í þeim efnum til ráðherraráðsins. Á þingfundi í janúar ályktaði svo þingið um þessa stöðu og fór m.a. fram á að ráðherraráðið hlutaðist til um að stríðsátökum yrði hætt og flóttamönnum gefin grið. Þingið ályktaði um málið í tíu liðum og mælti með því að ef mælanlegar úrbætur hefðu ekki verið gerðar fyrir aprílþingið skyldi Evrópuráðsþingið endurskoða veru Rússlands innan ráðsins. Samhliða þessu skyldi þingið senda eftirlitsnefnd til Kákasus til að kynna sér stöðuna í Tsjetsjeníu og nágrannalöndum. Niðurstaða nefndarinnar sem fór til Kákasus, eins og flestum er kunnugt, er að mannréttindabrot og stríðsrekstur sem viðgengst nú á svæðinu og viðgekkst í vetur samræmdist engum markmiðum Evrópuráðsins eða þeim sáttmálum sem Rússland undirritaði við inngöngu í Evrópuráðið fyrir fjórum árum eða árið 1996. Niðurstaða skýrslunnar varð því sú að krefjast fortakslausra úrbóta af hálfu Rússa en mælast til þess við ráðherranefndina að undirbúningur að brottvikningu Rússa úr ráðinu hæfist þegar. Ný sendinefnd Rússa á Evrópuráðsþinginu lagði fram kjörbréf sín á þessu þingi. Voru þau samþykkt en þó með þeim skilyrðum að þar til verulegar úrbætur yrðu gerðar á stöðu Rússa gagnvart Evrópuráðinu hefðu Rússar ekki atkvæðisrétt á þinginu en málfrelsi og tilögurétt bæði í þingi og þingnefndum ráðsins. Þessi vinnubrögð Evrópuráðsins eru óvenjuleg því ekki hefur oft þurft að grípa til slíkra aðgerða. Í raun hefur aðeins verið gripið eða nær því gripið til slíkra aðgerða 1968 er Evrópuráðið hafði samþykkt að segja Grikkland úr ráðinu en Grikkir höfðu frumkvæðið að því og sögðu sig sjálfir úr ráðinu nokkrum dögum áður. Einnig var óvanaleg sú samþykkt þingsins á þessu þingi nú fyrir viku síðan að leggja til gagnvart Úkraínu að ef ekki yrði farið að stjórnskipunarlögum við atkvæðagreiðslu um stjórnarskrána sem á að verða 26. apríl nk. þá mundi Úkraína missa aðild sína að Evrópuráðinu að tilmælum þingsins. Herra forseti. Evrópuráðsþingið hefur stækkað um helming á liðnum tíu árum. Eins og ég sagði áðan hefur það orðið æ virkara og pólitískara í þróun undanfarinna ára og mun sú þróun eflaust halda áfram á næstu árum. Það verður að telja eðlilegt þar sem þetta er ein stærsta eða stærsta evrópska fjölþjóðastofnunin með 41 aðildarríki sem eru mörg hver nýfrjáls og í örri lýðræðisþróun. Ég vil að lokum þakka hv. alþingismönnum, samverkamönnum mínum á Evrópuráðsþinginu, Margréti Frímannsdóttur og Ólafi Erni Haraldssyni, fyrir samstarfið og Gústaf Adolfi Skúlasyni fyrir góða aðstoð hans.

Herra forseti. Á þskj. 677 liggur fyrir skýrsla frá Íslandsdeild NATO-þingsins fyrir árið 1999. Ég vil fylgja skýrslunni úr hlaði með örfáum orðum. Þann 16. júní sl. var kosin ný Íslandsdeild. Hana skipa Tómas Ingi Olrich, þingflokki Sjálfstæðisflokks, formaður, Guðmundur Árni Stefánsson, þingflokki Samfylkingarinnar, varaformaður, og Jón Kristjánsson, þingflokki Framsóknarflokks. Varamenn deildarinnar voru Árni R. Árnason, þingflokki Sjálfstæðisflokks, Ásta R. Jóhannesdóttir, þingflokki Samfylkingarinnar, og Valgerður Sverrisdóttir, þingflokki Framsóknarflokksins, þar til hún tók við embætti iðn- og viðskrh. Þá hætti hún setu í Íslandsdeildinni. Helstu verkefni NATO-þingsins á síðasta ári voru að ræða ástandið á Balkanskaga, ræða endurskoðun öryggisstefnu bandalagsins, m.a. hlutverk þess í íhlutun af mannúðar\-ástæðum, stækkun bandalagsins til austurs og samskipti við Rússland og Úkraínu. Þetta voru helstu verkefnin sem voru til meðferðar. Því er ekki að leyna að samstarf Evrópuríkja í öryggismálum tók mikinn tíma þingsins en það hefur verið þar til umræðu hjá þjóðum Evrópubandalagsins að efla Evrópustoð sína í varnarmálum. Þetta er flókið verkefni og ekki er sýnt hvernig uppbyggingu þessa varnarsamstarfs lyktar. Við Íslendingar sem höfum verið meðlimir í NATO frá upphafi og virkir þátttakendur í samstarfi um öryggismál í Vestur-Evrópu, höfum lagt á það áherslu að hafa aðild líka, eins og við höfum að Vestur-Evrópubandalaginu núna, að umræðum um varnarmál á fyrstu stigum. Við höfum lagt á það mikla áherslu í umræðum á NATO-þinginu. Eins og ég sagði er um flókið verkefni að ræða. Það eru 19 þjóðir í NATO. Sex þjóðir af þessum 19 eru ekki í Evrópubandalaginu. Þrjár þjóðir eru í Evrópubandalaginu en ekki í NATO. Þetta kostar nokkuð flókna uppbyggingu sem er ekki til lykta leidd enn þá eða með hverjum hætti stofnanir þessa Evrópusamstarfs verða. Þetta starf hefur tekið mikinn tíma þingsins. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um skýrsluna. Hún liggur fyrir ásamt því að upplýsingar um einstaka fundi og þing hafa verið lagðar fyrir jafnóðum eins og títt er. Ég vil nefna að lokum að ég átti þess kosta á síðasta áratug, á fyrstu árum mínum í Alþingi, að sitja í NATO-þinginu í tvö ár. Það var áður en kalda stríðinu lauk formlega. Þá var þegar farið að reyna að mynda sambönd við Austur-Evrópu og senda þingmannanefndir til Austur-Evrópulanda. Þegar ég átti þess svo kost aftur núna á þessum áratug að sitja þarna höfðu orðið miklar og afgerandi breytingar á þessum samtökum þar sem allar þjóðir Evrópu eru komnar þarna inn á einn eða annan hátt, með aukaaðild, áheyrnaraðild eða aðild með áheyrn og tillögurétti. Þetta hefur orðið til að þessi samtök eru orðin mikilvægur samráðsvettvangur þjóða í Evrópu, hvort sem þær þjóðir eru í NATO eða ekki. Auðvitað hefur stækkun NATO verið fyrirferðarmikil í umræðunni síðustu árin en nú eru formlega gengnar inn þrjár þjóðir sem tilheyrðu fyrrum Varsjárbandalaginu meðan það var við lýði og áfram er haldið í þá veru þó að ekki sé fyrirhugað að bæta þar inn nýjum þjóðum á þessu ári. Ég þakka samstarfsmönnum mínum í Íslandsdeild NATO-þingsins fyrir ágætt samstarf á síðasta ári og þakka alþjóðadeild þingsins fyrir þjónustu hennar og ritara nefndarinnar, Gústaf Adolfi Skúlasyni, sem hefur verið okkur til halds og trausts.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um yrkisrétt fyrir hönd landbrh., Guðna Ágústssonar, sem er eins og kunnugt er sjúkur um þessar mundir, þótt hann sé nú á góðum batavegi sem betur fer. Með aðild að samningnum um stofnun Alþjóðaviðskiptastofnunar skuldbinda Íslendingar sig til að lögfesta reglur um vernd hugverka á sviði plöntukynbóta. Þetta frv. er til komið vegna þessara skuldbindinga. Með frv. þessu er lagt til að hér á landi verði lögfestur möguleiki á vernd á hugverkarétti í plöntukynbótum sem nefndur hefur verið yrkisréttur. Frv. er samið með tilliti til þess að það samræmist alþjóðlegum samningi um vernd nýrra yrkja, svokölluðum UPOV-samningnum, og höfð er hliðsjón af framkvæmd hans í nágrannalöndunum. Herra forseti. Þetta mál skýrist sig að mestu leyti sjálft og ég vænti þess að nánari upplýsingar geti komið fram um það við meðferð þess í nefnd og sé því ekki ástæðu til þess að gera frekari grein fyrir því við 1. umr. 

Herra forseti. Það frv. sem mælt er fyrir er flutt til að lagfæra annmarka sem verið hafa á lögunum og samræma ákvæði þeirra, einkum er varðar fiskræktar- og fiskeldismál. Hins vegar er um að ræða breytingar sem eru gerðar til að ákvæðin samrýmist betur lögmætisreglunni um heimild til töku skatta og þjónustugjalda. Samkvæmt þessu frv. er gert ráð fyrir að það sé hægt til að fjármagna þá starfsemi sem á að fara fram. Gerð er ítarleg grein fyrr þessu máli, hæstv. forseti, í frv. og í grg. með því. Ég vísa til þess og vænti þess að það verði nánar farið ofan í saumana á því í hv. landbn. og legg til að því verði að lokinni umræðuni vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Herra forseti. Við ræðum frv. til laga um breytingu á lögum um lax- og silungsveiði. Mér var það á, herra forseti, að líta pínulítið á þetta frv. Þá sá ég allt í einu að í því leyndust skattalög vegna þess að í 4. gr. frv. er gert ráð fyrir breytingum á 92. gr. laganna um lax- og silungsveiði. Þar er fjallað um það m.a. að 3‰ af óskírum tekjum vatnsaflsstöðva í landinu skuli renna til fiskræktarsjóðs. Þetta er mjög skemmtilegt orð ,,óskírum`` tekjum. Nú er því breytt yfir í ,,heildartekjum``, ,,3‰ af árlegum heildartekjum vatnsaflsstöðva sem selja orku til almennings``. Í f-lið stendur svo ,,3‰ af árlegum heildartekjum vatnsaflsstöðva vegna sölu á raforku samkvæmt sérsamningum til nýrra stórnotenda``. Þetta eru greinilega skattalög. Lagður er skattur á vatnsaflsstöðvar og auk þess er lagður skattur á útborgaðan arð veiðifélaga sem er svona aukatekjuskattur á þau félög, en það er þessi skattur á vatnsaflsstöðvar sem ég ætla að gera að umtalsefni. Hér er greinilega um skatt að ræða því að greiðendur komast ekki undan honum. Hann er lagður á með lögum og hann rennur til sjóðs sem heitir fiskræktarsjóður. Ég fór að kíkja dálítið á þann sjóð. Með stjórn fiskræktarsjóðs fer veiðimálanefnd, herra forseti, veiðimálanefnd, allt hugtök sem ég hafði ekki þekkt hingað til en maður lærir svo lengi sem maður lifir. Í 89. gr. laganna stendur: ,,Í veiðimálanefnd eiga sæti fimm menn. Ráðherra skipar nefndina til fjögurra ára í senn ...`` Hér er sem sagt um að ræða skatt á vatnsaflsstöðvar, þ.e. raforkuframleiðslu, sem á að renna í veiðimálanefnd sem á svo aftur að veita lán og styrki til mannvirkjagerðar er lýtur að fiskrækt og fiskeldi. Nú er svo merkilegt að ein vatnsaflsstöð, þ.e. Blanda, bætti Blöndu sem veiðiá, þannig að Blanda sem var óveiðanleg þangað til var allt í einu orðin að tærri bergvatnsá og var veiðanleg. Þess vegna er dálítið undarlegt að til þess að gera Blöndu að veiðiá þurfi Blönduvirkjun að borga auk þess skatt, 3‰ í fiskrækt. Ég sé nú reyndar ekkert af hverju vatnsaflsstöðvar eiga að borga í fiskrækt, ég skil það ekki. Ég vildi bara vekja athygli á því að í þessum lögum eru dulin skattalög og það er mikil spurning, herra forseti, hvort eigi ekki að vísa frv. til efh.- og viðskn. eða a.m.k. að fá umsögn þeirrar nefndar til hv. landbn. þar sem það er efh.- og viðskn. sem fjallar um skattalög en ekki landbn. En þetta eru greinilega skattalög þó skatturinn renni í þessu tilfelli til fiskræktarsjóðs.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um innflutning dýra en tilgangur þess frv. sem hér flutt er að aðlaga ákvæði laganna um innflutning dýra, nr. 54/1990, að þeirri reynslu og framkvæmd sem mótast hefur á gildistíma þeirra og þeirri þróun löggjafar á sviði landbúnaðar sem orðið hefur frá því lögin voru sett. Eins og kunnugt er var sett á stofn sóttvarnastöð fyrir nautgripi í Hrísey árið 1973. Í fyrstu sá embætti yfirdýralæknis um þann rekstur, síðan var þessi sóttvarnastöð leigð Landssambandi kúabænda 1. jan. 1994, en árið 1993 var Svínaræktarfélagi Íslands heimilað að reisa sóttvarnastöð fyrir svín þar í eyjunni og síðan var stofnsett árið 1990 einangrunarstöð fyrir gæludýr á sama stað. Innflutningur lifandi dýra sem hefur verið heimilaður á undanförnum árum hefur gengið í öllum meginatriðum áfallalaust og það er alveg ljóst að áframhald mun verða á slíkum innflutningi, m.a. vegna kynbóta, og jafnframt vegna gæludýra. Allt mótast þetta af því að við Íslendingar búum sem betur fer ekki við marga sjúkdóma sem herja á búfénað og önnur dýr í öðrum löndum og það er mikils um vert að koma í veg fyrir að þeir berist hingað til lands. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál, gerð er ítarleg grein fyrir því í grg. og málið er þess eðlis að nauðsynlegt er að hv. landbn. fari ítarlega yfir það eftir því sem þurfa þykir. Fyrst og fremst felur frv. í sér aðlögun laganna um innflutning dýra, þróun annarrar löggjafar á þessu sviði sem orðið hefur frá því þessi lög voru sett 1990. Ég vil leggja til, hæstv. forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.