Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill upplýsa að búast má við að aðeins verði vikið frá röð dagskrármála í dag á þann hátt að strax að loknum umræðum um störf þingsins verði tekið fyrir 9. dagskrármálið, og í framhaldi af umræðum um það, 4. og 5. dagskrármálið. Stendur til að sameina allar atkvæðagreiðslur dagsins um 2.–5. mál og 9. mál að þessu loknu. Er vonast til að þær atkvæðagreiðslur gætu orðið um þrjúleytið. Forseti væntir góðs samstarfs um þetta. Að öðru leyti yrði röð dagskrármála fylgt svo langt sem dagurinn endist okkur til að fara.

Borist hafa bréf þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum; frá umhverfisráðherra um fyrirspurn á þskj. 271, um endurskoðun laga um vernd Breiðafjarðar, frá Höllu Signýju Kristjánsdóttur, og fyrirspurn á þskj. 327, um urðun dýrahræja, frá Karli Gauta Hjaltasyni; frá mennta- og menningarmálaráðherra við fyrirspurn á þskj. 173, um sekta- og bótagreiðslur Ríkisútvarpsins, frá Bergþóri Ólasyni.

Virðulegur forseti. Ég vil leyfa mér að vekja athygli hæstv. forseta á því að í gær voru lögð fram svör við þremur fyrirspurnum sem fjalla um fjölda íbúða sem tveir bankar í eigu ríkisins, Íslandsbanki og Landsbanki, eignuðust á tímabilinu 2008–2019. Í svörunum er það útskýrt að ekki sé hægt að veita efnislegt svar við fyrirspurninni, m.a. með vísan til 57. gr. laga um þingsköp. Samt sem áður var í greinargerð með öllum fyrirspurnunum, að ráði þingfundaskrifstofu, tekið fram að málefni fjármálastofnana eigi undir málefnasvið fjármála- og efnahagsráðherra og að forseti Alþingis hafi með undirskrift sinni ákvarðað að fyrirspurnin uppfyllti skilyrði 57. gr. laga um þingsköp. Ég leyfi mér að fara þess á leit við hæstv. forseta að hann beiti sér fyrir því að þessum fyrirspurnum verði svarað með efnislegum hætti.

Herra forseti. Í gær barst mér svar frá fjármála- og efnahagsráðherra. Ég hafði spurt um sölu á fullnustueignum Landsbankans á tilteknu árabili. Í svari ráðuneytisins segir: „Þær upplýsingar sem fyrirspurnin lýtur að eru ekki fyrirliggjandi hjá ráðuneytinu eða stofnunum þess. Landsbankinn hf. og tengd félög eru ekki ríkisstofnanir eða félög sem annast stjórnsýslu eða veita opinbera þjónustu í skilningi framangreinds ákvæðis“, þ.e. 3. mgr. 49. gr. þingskapalaga. Þetta er ómerkilegur útúrsnúningur, herra forseti, vegna þess að hlutafé í Landsbanka Íslands hf. er að 97% í höndum eins manns sem er fjármálaráðherra. Ég get ekki sætt mig við það enn einu sinni að maður sé dreginn á asnaeyrunum aftur og aftur í gegnum þetta mál. 

Forseti hefur hlýtt á hvað hv. þingmenn segja en vill í fyrsta lagi taka fram fyrir sitt leyti að það hefur skammur tími gefist til að skoða þessi svör eftir að þau bárust í gær og forseti vill þar af leiðandi segja sem minnst fyrr en hann hefur haft tök á því að athuga málin. Fæst orð hafa minnsta ábyrgð í þessum efnum, m.a. vegna þess að ein leið til að túlka þessi svör er að skilja þau sem gagnrýni á forseta fyrir að leyfa fyrirspurnirnar og að sjálfsögðu tekur forseti það alvarlega ef slíkur skilningur er lagður í málin. Á hinn bóginn er jafn ljóst að hæstv. ráðherrar ráða sínum svörum, yfir því hefur forseti ekki boðvald, og hæstv. ráðherrar bera pólitíska ábyrgð á sínum svörum. Forseti beinir því til hv. þingmanna að muna það og hafa það í huga. En vegna þeirra aðstæðna sem ég hef reifað og þess hve skammur tími hefur gefist til að skoða málin treysti forseti sér ekki til að segja meira á þessu stigi, en athygli hans hefur verið vakin á málinu.

Forseti. Þrátt fyrir töluverða umræðu um skerðingar á stjórnarskrárvörðum borgara- og mannréttindum vegna sóttvarnaaðgerða hefur lítið farið fyrir umræðu um skerðingu eins mikilvægasta þáttarins í lýðræðislegu samfélagi, rétti fólks til að koma saman og mótmæla stjórnvöldum, rétti sem varinn er í stjórnarskránni og í ýmsum mannréttindasáttmálum sem Ísland er aðili að. Það er engri ríkisstjórn hollt að sæta ekki virku aðhaldi frá almenningi í formi mótmæla. Formaður Landssambands eldri borgara sagði t.d. á dögunum í tengslum við versnandi lífskjör hópsins, með leyfi forseta: „Ef ekki væri fyrir Covid væru eldri borgarar mættir á Austurvöll.“ Einnig má nefna loftslagsverkföll ungs fólks sem fram fóru á hverjum föstudegi í fyrra hér á Austurvelli en hafa fallið niður vegna faraldursins. Jafnframt má nefna að almenningi er nú sem stendur ekki heimilt að mæta hingað á þingpalla Alþingis. Forseti. Það verður að finna einhverja útfærslu þannig að þessi mikilvægu réttindi fólks séu tryggð þrátt fyrir tilfallandi heimsfaraldra og aðrar hamfarir. Sú sem hér stendur vinnur nú að þingsályktunartillögu sem hefur samhljóm með góðu þingmáli samflokksmanns míns, Björns Levís Gunnarssonar, sem hann lagði fram á 149. þingi. Þingsályktunartillagan sem ég legg fram er í þeim anda og er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela forseta Alþingis að tryggja möguleika forsvarsmanna undirskriftasafnana og mótmælenda að koma fyrir Alþingi og lýsa afstöðu og kröfum sínum í ræðu þegar réttur manna til mótmæla er skertur vegna sóttvarna eða af öðrum ástæðum.“ Ég geri mér grein fyrir því að tillagan gæti orðið umdeild, en ef þingheimur getur leyft Piu Kærsgaard að ávarpa Alþingi þá hljótum við að geta leyft almennum borgurum að gera það líka.

Virðulegi forseti. Ein mest lesna frétt morgunsins er án efa um hina níræðu Margréti Keenan í Coventry í Bretlandi sem varð í morgun fyrsti Bretinn til að vera bólusett fyrir Covid-19. Brött og jákvæð hvatti Margrét alla, sem fá tækifæri til þess, til að skella sér í bólusetningu. Fréttir síðustu daga blása manni sannarlega von í brjóst. Í þessari viku verður skrifað undir samning Íslands um bóluefni lyfjaframleiðandans Pfizer. Smitum fer fækkandi. Bólusetningar eru farnar af stað í nokkrum löndum og svo eru jólin rétt að koma. Í morgun kynnti Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra tilslakanir í sóttvarnaaðgerðum. Þannig mun samkomubann áfram miðast við tíu manns en verslanir og veitingastaðir fá meira andrými eins og kallað hefur verið eftir. Þá vakti það eflaust fögnuð margra að sundlaugar munu opna á ný og að aukið svigrúm er til æfinga í íþróttum. Þá eru líka sviðslista- og menningarviðburðir leyfðir en þó með nokkrum takmörkunum. Þetta eru varkár skref en þau skipta okkur öll máli. Þau skipta bæði máli svo að fólk fái aukið andrými en einnig er mikilvægt að við göngum ekki of langt, að við stígum ekki of stór skref. Við höfum lært það af reynslunni að það getur skipt gríðarlega miklu máli. Af því að það styttist í jólin og margir höfðu eflaust bundið vonir við að fleiri en tíu mættu koma saman í heimahúsum yfir hátíðarnar þá er lag að hafa hugfast hið góða íslenska orðatiltæki, að það er oft gott að ganga hægt um gleðinnar dyr. Við munum ná í mark í þessu langhlaupi, það skráði sig samt enginn til leiks í því. En við skulum virkja þá von sem við fyllumst með þessum góðu fréttum öllum og nýta hana til að komast síðasta spölinn því að þannig farnast okkur best.

Herra forseti. Nú liggur fyrir að ríkisstjórnin ætlar að framlengja gildistíma ferðagjafarinnar og það er gott. Mér fannst þessi hugmynd stjórnarinnar á sínum tíma bæði skynsamleg og frumleg, en hún hefði mátt vera kraftmeiri. Við hefðum viljað sjá stærri skref í þessum efnum núna og ekki bara að fara þá leið að lengja tímabilið sem hægt er að nota þessa gjöf heldur að hækka upphæðina upp í 15.000 kr. Við viljum breikka gildissviðið þannig að hægt sé að nota hana ekki bara á sviði ferða heldur sem menningargjöf. Við viljum að ferðagjöfin geti staðið undir því að flokkast sem fjölskyldugjöf þannig að þessa gjöf fái allir sem eru 12 ára og eldri. Þannig væri um góðan stuðning við fjölskyldur landsins að ræða. Með þessu erum við að horfa á raunverulega innspýtingu, raunverulegt svigrúm fyrir einstaklinga og fjölskyldur til að gera sér dagamun og með þessu verður vitaskuld til raunveruleg innspýting til fyrirtækja og rekstraraðila í þeim greinum sem hafa orðið fyrir þungu höggi, höggi sem er að reynast bæði þyngra og lengra en við sáum fyrir í upphafi faraldurs. Um 25.000 manns eru atvinnulausir eða á hlutaatvinnuleysisbótum. Þessar tölur geta að líkindum orðið enn hærri í lok árs. Ferðaþjónustan, lista- og menningargeirinn hafa orðið fyrir þyngri áföllum en flestar aðrar greinar þannig að ný ferða-, lista- og menningargjöf að þessari upphæð mun hafa jákvæð efnahagsleg áhrif. Það er einhver falleg hugsun og falleg hugmyndafræði í þessari leið til að mæta áfalli að gera þetta núna í aðdraganda jóla. Við viljum að gjöfin gildi fram á haustið 2021. Þannig örvum við þessar greinar og færum fólki tækifæri til að gera sér glaðan dag í lok þessa árs. Þetta mun reynast þýðingarmikið fyrir ferðaþjónustuna og fyrir menningar- og listastarf í landinu.

Virðulegi forseti. Mér detta enn og aftur í hug orðin kerfi, kerfi, kerfi þegar ég ætla að fjalla um geðheilsu ungra barna og unglinga. Það er alltaf eitthvert kerfi sem þau þurfa að passa inn í og þau þurfa að berjast við kerfi til þess að fá úrlausn sinna mála. Mér ætti frekar að detta í hug fólk, fólk, fólk eða börn, börn, börn þannig að þetta snúist um fólkið sjálft, um börnin. Hvernig er þeim veitt sem best þjónusta? Ég held að við getum veitt börnum bestu geðheilsuþjónustuna með því að veita foreldrum meiri áhrif, gefa foreldrunum meira val og hafa ákvarðanavald um lausn vandamála hjá foreldrunum. Þau þurfa til þess að sjálfsögðu aðstoð sérfræðinga, mismunandi sérfræðinga, en enginn veit betur hvað hentar hverju barni en sjálfir foreldrarnir. En af því að vandamálin eru einstaklingsbundin skiptir þetta máli. Ég held að við þurfum að gefa sjálfstætt starfandi fagfólki meira vægi og opna þannig fyrir nýsköpun og fjarheilbrigðisþjónustu í miklu meira mæli en við höfum gert í dag, opna leiðir fyrir þetta og gera það þannig að kostnaðarþátttaka sé ekki takmörkuð við ýmis skilyrði og samninga og annað slíkt. Þetta þurfi ekki að fara inn í eitthvert fyrir fram ákveðið mót heldur þurfum við svolítið að gefa fagfólkinu frelsi til þess að móta þjónustu sem hentar sem flestum og tekur á þeim áskorunum sem við búum við í dag. Ég held að við gerum það best með því að fjármagn fylgi barni.

Forseti. Mig langar að fjalla örstutt um vald og misnotkun á því. Á Alþingi er valdi skipt á þann hátt að einhverjir flokkar ákveða að taka sér meirihlutavald. Það er alls ekki sjálfsagt að það þurfi að gerast og ekki nauðsynlegt til þess að þingbundið lýðræði skili árangri, en það er samt hægt ef meiri hluti þingmanna sammælist um að taka valdið á þann hátt. Þegar ég segi „taka sér vald“ þá á ég við að meiri hluti þingsins ákveður að hópa sig saman til að ákveða meira og minna niðurstöður allra mála. Ef málið kemst ekki í gegnum þennan meirihlutahóp þá kemst það ekki í gegnum þingið, meira að segja þó að allir utan þessa meirihlutahóps ásamt einhverjum hluta innan hans myndi í raun annan meiri hluta í einstöku máli. Tökum nýju stjórnarskrána sem dæmi. Hún nýtur stuðnings meiri hluta landsmanna samkvæmt skoðanakönnunum og þjóðaratkvæðagreiðslu. Landsmenn dreifast hins vegar á milli stjórnmálaflokka sem hver um sig hefur mismunandi skoðun á nýju stjórnarskránni. Þó að meiri hluti kjósenda tveggja af ríkisstjórnarflokkunum styðji nýju stjórnarskrána samkvæmt könnun fyrir síðustu kosningar þá náði sú skoðun ekki framgangi í þeim flokkum í kjölfar kosninga. Annað skipti meira máli að mati þeirra flokka. En hrós eiga þau sem ávinna sér. Nú eru samningaviðræður fyrir þinghlé og í gærkvöldi var þingfundur bara til klukkan átta. Það var ákvörðun forseta í samstarfi við þingflokksformenn. Meiri hlutinn hefði getað beitt sér fyrir lengri þingfundi, eins og gerist oft á þessum tíma, en gerði ekki. Það er óvenjulegt og ber að vekja athygli á því. Það gerir samningaviðræður málefnalegri og betri. Þegar meiri hlutinn tekur sér nefnilega vald þá ber hann einnig ábyrgð á því að farið sé vel með það. Ég tel það vera málefnalega ákvörðun hjá forseta að framlengja ekki fund og fara eftir hefðbundinni dagskrá meðan á samningaviðræðum stendur. Gagnrýni er nefnilega gagnslaus ef ekki hrósað fyrir það sem er vel gert. Því vil ég hrósa forseta fyrir þessa ákvörðun og hvetja hann áfram í þeirri viðleitni að ná samningum á málefnalegum forsendum.

Forseti. Við lifum á tímum þar sem sameiginlegur skilningur er á undanhaldi. Stjórnmálamenn, hvar í löndum sem þeir eru, skirrast ekki við að halda fram sínum sannleika, sínum staðreyndum. Upp og niður, austur og vestur, við erum ekki lengur sammála um hvað það er. Á slíkum tímum er öflugir fjölmiðlar mikilvægari en nokkru sinni fyrr. Það hefur sýnt sig í þeim heimsfaraldri sem nú hefur skekið heimsbyggðina um nokkurra missera skeið hve öflugur ríkisfjölmiðill er nauðsynlegur lýðræðislegri umræðu á Íslandi, upplýsingagjöf og því að koma á framfæri því sem við þurfum öll að vita. Staða RÚV er, eins og staða annarra fjölmiðla, erfið. Við erum hér með sérstakt mál í gangi um stuðning fyrir einkarekna fjölmiðla. RÚV hefur eins og aðrir fjölmiðlar þurft að búa við að tekjur hafa dregist saman vegna minnkandi auglýsingasölu. Í ofanálag hefur RÚV líka þurft að búa við það að tekjur vegna útvarpsgjalds hafa dregist saman, færri greiða útvarpsgjaldið en gert hafa. Þetta eru fjárhæðir sem skipta rekstur Ríkisútvarpsins gríðarlega miklu máli og þar með talið okkur öll. Ríkisútvarpið er að miklu leyti vagga okkar menningar og upplýsingaflæðis sem við þurfum. Ég er þeirrar skoðunar, forseti, að bæta þurfi RÚV upp að fullu minnkandi útvarpsgjald. Til að við getum haldið rekstrinum áfram þarf RÚV að fá útvarpsgjaldið bætt að fullu.

Virðulegur forseti. Oft er þörf en nú er nauðsyn að rjúfa fátæktargildru þeirra sem verst settir er í okkar ríka samfélagi og hætta að flokka veikt fólk og eldri borga í þriðja eða fjórða flokk samfélagsþegna, jafnvel ruslflokk. Að þurfa að lifa við fötlun á ekki að vera ávísun á fátækt, hvað þá sárafátækt. Að ríkisstjórn eftir ríkisstjórn setji veikt fólk og eldri borgara í fátæktarruslflokk er ömurlegt. Að ná aldrei endum saman, að vera að alltaf að berjast fyrir hverjum einasta matarbita og það jafnvel í röð, í roki og nístingskulda. Ömurlegt. Að vita aldrei hvernig í ósköpunum maður kemst af er mannskemmandi fyrir fólkið og þá sérstaklega börnin þeirra. Það eru jól fram undan og margir glíma þvílíkan kvíða og vanlíðan fyrir það eitt að eiga ekki fyrir salti í grautinn. Að fólk geti ekki gert nokkurn skapaðan hlut fyrir börnin og geta ekki veitt sér nokkurn skapaðan hlut og hvað þá að geta keypt eina einustu jólagjöf og eiga ekki einu sinni fyrir mat á jólaborðið er ömurlegt. Í Covid-19, sem nú hefur varað í nær heilt ár með tilheyrandi heilsubresti og erfiðleikum, er alla vega smá ljós í myrkrinu. Í dag tökum við á dagskrá mál 361 um 50.000 kr. eingreiðslu, skatta- og skerðingarlaust, fyrir öryrkja. Það er gífurlega góð samstaða hér á þingi um að koma þessu máli sem fyrst í lög þannig að viðkomandi einstaklingar fái það borgað út í síðasta lagi 18. desember. Ég segi: Ef þetta tekst þá er þetta mjög gott fyrsta skref að því að við setjum fólkið í fyrsta sæti.

Virðulegi forseti. Ég sem 1. flutningsmaður hef, í fulltingi við aðra þingmenn Sjálfstæðisflokksins, lagt fram frumvarp til laga um framkvæmdaleyfi fyrir lagningu Suðurnesjalínu 2. Markmið frumvarpsins er að lögfesta heimild fyrir Landsnet til framkvæmdar við lagningu Suðurnesjalínu 2 í landi sveitarfélaganna Hafnarfjarðar, Voga, Reykjanesbæjar og Grindavíkur. Um er að ræða 33,9 km raflínu þar sem stofnkostnaður er áætlaður 2,3 milljarðar. Um langa hríð hefur Landsnet áformað byggingu Suðurnesjalínu 2. Framkvæmdin er þjóðhagslega mikilvæg og er ætlað að auka afhendingaröryggi og flutningsgetu raforku fyrir Suðurnes frá höfuðborgarsvæðinu. Samkvæmt skýrslu orkuspárnefndar, raforkuspá 2018–2050 og framtíðaráætlun sveitarfélaga á Suðurnesjum mun eftirspurn eftir raforku aukast hraðar þar en annars staðar á landinu, m.a. vegna aukinna umsvifa á Keflavíkurflugvelli þegar líf færist í eðlilegt horf og örari fólksfjölgun á sér stað. Áhrif þess þegar Suðurnesjalína 1 fer skyndilega úr rekstri er nær undantekningarlaust rafmagnsleysi á Suðurnesjum með tilheyrandi neikvæðum áhrifum á heimili og atvinnulíf. Við það verður ekki lengur búið. Suðurnesjalína 2 er framkvæmd sem er mikilvæg út frá þjóðhagslegum hagsmunum og því þarf ekki að fjölyrða um brýna nauðsyn þess að ráðast í hana. Óviðunandi töf hefur nú þegar orðið á málinu sem hefur velkst í kerfinu árum saman. Það er óásættanlegt að íbúar á Suðurnesjum þurfi að líða fyrir þær miklu ógöngur sem leyfisveiting til þessarar framkvæmdar hefur lent í. Því er nauðsynlegt að grípa í taumana og lögfesta heimild fyrir framkvæmdina án aðkomu sveitarfélaganna, til að eyða óvissu. Virðulegi forseti. Það er von mín að framlagning þessa frumvarps verði til þess að sveitarfélögin geri þetta frumvarp óþarft með því að samþykkja framkvæmdina. Það er kallað eftir öryggi í raforkuflutningum um Suðurnes, það er kallað eftir fjölbreyttara atvinnulífi á Suðurnesjum. Því kalli verður að svara með þessu.

Herra forseti. Það er nokkuð víst að Covid-19 sjúkdómurinn er ekki síðasti heimsfaraldurinn sem mannkynið mun þurfa að kljást við. Hvernig tengist sú staðreynd dýravelferð? Nú búa um 8 milljarðar manna á jörðinni en þeir voru um helmingi færri þegar ég fæddist fyrir rúmum 40 árum. Jarðarbúar stefna í að verða 10 milljarðar eftir um 30 ár. Samhliða þessari miklu fjölgun jarðarbúa hefur kjötframleiðsla aukist mjög mikið með tilheyrandi samneyti við dýr. Nú er talið að rekja megi kórónuveiruna frá leðurblökum til hreisturdýra og þaðan til manna. SARS-faraldurinn, svínaflensuna, fuglaflensurnar og fleiri faraldra má einnig rekja til náins samneytis manna og dýra. Vegna hrikalegra aðstæðna á svokölluðum matarmörkuðum úti í hinum stóra heimi geta þeir virkað sem gróðrarstía fyrir stökkbreyttar veirur og sem stökkpallur veira á milli tegunda. Í því ljósi má velta fyrir sér hvernig við komum í veg fyrir hættulega sjúkdóma í framtíðinni eða höldum þeim a.m.k. í lágmarki. Því þarf að huga miklu betur að þeim aðstæðum sem dýrin búa við og huga að hinni gegndarlausu kjötframleiðslu. Herra forseti. Við munum ráða niðurlögum kórónuveirunnar með vísindin að vopni. En við munum hins vegar aftur þurfa að kljást við ættingja veirunnar áður en langt um líður ef við breytum ekki um stefnu í samneyti okkar við dýr, hvað varðar aðbúnað þeirra og kjötframleiðslu. Dýravelferð er nátengd velferð mannsins. Það er mjög ljóst í núverandi ástandi. Hugsum vel um dýr, þá farnast okkur mönnunum vel.

Herra forseti. Í dag eru 40 ár síðan lífsbók Johns Lennons var skellt aftur af minnipokamanni vestur í New York sem skaut hann til bana fyrir utan húsnæði hans og þess er minnst nú í dag. Lennon og félagar hans breyttu heimsmynd hundruð milljóna ungmenna og heimurinn varð ekki samur eftir að þeir komu saman og unnu sín afrek og nota bene, herra forseti, þau stærstu afrek sem þessi hópur vann vann hann áður en þeir félagar urðu þrítugir. Það var enginn þeirra orðinn þrítugur þegar Bítlarnir hættu. Eftir að Bítlarnir hættu tók Lennon að sér að vera í fyrirsvari fyrir friðarhreyfingar. Hann fór að heiman og fór á þriggja ára fyllirí, kom til baka aftur og sinnti bökun og barnauppeldi en rétt áður en hann lést hafði hann gefið út plötu. Fyrsta lag þeirra plötu er nú svo merkilegt að það fjallar um nýtt upphaf. Hann hafði hugsað sér að ferillinn færi af stað af nýju með þessari plötu sem hann gaf út þarna rétt rúmlega fertugur að aldri, en því miður varð það ekki. Okkur Íslendingum ber skylda til að varðveita menningu og minningu Lennons vegna þess að eftirlifendur hans völdu Ísland sem einn af þremur stöðum fyrir minningarreiti um John Lennon sem ásamt hér í Reykjavík eru staðsettir í New York og Tókíó. Að því leyti til tengist lífssaga hans Íslandi og við eigum að hafa það í heiðri. Höfum líka í heiðri það sem hann sagði sjálfur, lauslega snarað, herra forseti: Lífið er það sem gerist meðan við erum upptekin við önnur plön.

Hæstv. forseti. Ég rakst á umfjöllun í Stundinni sem bar heitið, með leyfi forseta, „Það má aldrei gefast upp á fólki.“ Þessi fyrirsögn vakti áhuga minn og við í Miðflokknum höfum ítrekað bent á að mikilvægt er að skapa störf til að gera fólki kleift að leggja sitt af mörkum. Þess vegna fór ég að lesa þessa umfjöllun. Við höfum viljað gefa fólki tækifæri til að vera virkir þátttakendur í samfélaginu og þessi umfjöllun var einmitt um það. Með öðrum orðum þá er umfjöllunin m.a. um mikilvægt og gott samstarf á milli hins opinbera og einkageirans hjá VIRK. Leiðin er greið og hún liggur fyrir. Sagt er að stærsti lærdómurinn hafi verið að horfa á styrkleika fólks í stað veikleika. Jafnframt er okkur sagt að skortur á fjármagni sé helsta hindrunin. Ný nálgun í starfsendurhæfingu fyrir ungt fólk með geðsjúkdóma mun skila árangri, samfélagslegum sem og fjárhagslegum, svo ekki sé minnst á hvað þessi nýja nálgun mun skipta marga máli. Ég vil því hvetja alla þá sem láta sig málið varða að sjá til þess að þessi nýja nálgun gagnist sem flestum. Okkur þingmenn greinir stundum á um leiðir að markmiðum en þarna sé ég leið sem gæti gagnast og markmiðið er skýrt og við eigum að stefna þangað.

Herra forseti. Þingmenn hafa að vanda kom víða við í umræðum um störf þingsins að þessu sinni og umræður borist bæði að Bítlum, pangólín og leðurblökum. En næstu dagar munu annars vegar einkennast af því að við þurfum að afgreiða í þinginu mikilvæg mál sem tengjast fjárlagaafgreiðslu, áramótum, skattbreytingum og öðru sem því fylgir eins og á hverju ári. En til viðbótar bætast við þó nokkur mál sem eru sérstök og sérstaklega til komin vegna þeirra aðstæðna sem uppi eru í atvinnulífinu og efnahagslífinu vegna Covid-faraldursins. Það verður þess vegna mjög áberandi í þinginu að við erum að afgreiða mikilvæg mál sem tengjast fjármálum ríkisins og mikilvægt að þau klárist á góðum tíma. Fleiri mál munum við hins vegar taka fyrir og þingflokksformenn eru að ræða það núna hvernig haganlegast sé að koma því við, m.a. út frá því hvaða málum í 1. umr. væri æskilegt að koma til nefnda fyrir jól þannig að umsagnarfrestur geti nýst yfir jól og áramót. Síðan eru stór mál, sem eru á dagskrá m.a. síðar í dag, sem gagn er að að komist til umsagnar þannig að sá tími sem líður þangað til þingið kemur aftur saman upp úr miðjum janúar nýtist sem best. Samræður þingflokksformanna hafa að sjálfsögðu falið í sér töluverða togstreitu en ég leyfi mér að segja að ástæða er til að vera bjartsýnn á að við náum saman. Þó að við séum ekki sammála um innihald málanna getum við verið nokkuð sammála um afgreiðsluna.

Hæstv. forseti. Það var í fréttum nú í hádeginu að ráðherra hefði fengið afhentan undirskriftalista frá grásleppukörlum þar sem yfir 54% leyfishafa veiðanna hefðu skrifað undir að þeir væru hlynntir því að grásleppuveiðar færu undir aflamark, eða yrðu kvótasettar. Í hópi þessara 54% leyfishafa eru 80% þeirra sem stundað hafa veiðarnar undanfarin ár því að mörg leyfi hafa ekki verið nýtt. 64 umsagnir hafa borist um málið inn á samráðsgátt og þar sýnist sitt hverjum en meiri hluti þar hefur verið með því að grásleppuveiðar verði settar í kvóta. Það er í fersku minni frá síðustu vertíð þegar úthlutun Hafró veiddist upp á stuttum tíma og hafa menn haft áhyggjur af því að sú staða geti komið upp aftur ef ekkert verður gert í málinu. Ég hef kallað eftir því að þetta mál fái efnislega meðferð í þinginu. Frumvarp um það er fast inni í ríkisstjórn. Mér finnst undarlegt að ríkisstjórn hinnar breiðu skírskotunar geti ekki komið sér saman um að svona mál fái afgreiðslu og komi til umræðu í þinginu. Þetta mál er með öðrum málum um staðbundnar veiðar hryggleysingja, sæbjúgna, ígulkerja o.fl., sem munu ekki heldur fá afgreiðslu ef þetta mál kemst ekki áfram. Ég kalla eftir því að ríkisstjórnin komi sér saman um að þetta mál komist á dagskrá þingsins fyrr en seinna 

Virðulegi forseti. Nú á haustmánuðum var staðfest riðuveiki á nokkrum sauðfjárbúum í Skagafirði. Við finnum öll til með þeim bændum sem lenda í áföllum sem þessum, áfallið er bæði tilfinningalegt og fjárhagslegt. Skera þarf niður allt fé þar sem riða hefur komið upp og má því segja að fótunum sé kippt undan ævistarfi þeirra bænda sem lenda í þessum hremmingum. Tilfinningalegt tjón bænda verður seint bætt en ríkið þarf að stíga inn í og reyna að koma til móts við þá bændur sem hafa misst allt sitt fé vegna riðu. Áætlað er að heildarbætur vegna þessa tjóns muni nema um 200 millj. kr. Þegar þessi alvarlega staða kom upp í Skagafirði innti ég landbúnaðarráðherra eftir svörum um hvort búið væri að móta stefnu varðandi rannsóknir á fyrirbyggjandi ráðstöfunum vegna riðuveiki í sauðfé hér á landi. Ánægjulegt var að heyra að vinna væri hafin í ráðuneytinu í samvinnu við Matvælastofnun við að meta og endurskoða reglur og stjórnsýslu. Ég fagna því að rannsóknir á fyrirbyggjandi ráðstöfunum gegn riðuveiki séu hluti af þeim þáttum sem eru til skoðunar og sérstaklega verði tekið til skoðunar hvort til staðar séu aðrar aðgerðir sem feli í sér minna inngrip, röskun og kostnað en þær aðgerðir sem gripið hefur verið til undanfarna áratugi þegar riðuveiki hefur greinst í fé. Síðan þarf að styrkja og lengja eftirlit með urðunarstöðum. Í ljós hefur komið að þessi fjandi getur legið í laumi í marga áratugi. Virðulegi forseti. Sú staða sem þarna kom upp kallar á skoðun á því hvort nauðsynlegt sé að tryggja að fyrir hendi séu innviðir sem gera þar til bærum yfirvöldum kleift að fara eftir reglum við eyðingu á úrgangi sem þessum. Nauðsynlegt er að hafa viðbragðsáætlanir á hreinu vegna alvarlegra búfjársjúkdóma. Við vitum aldrei hvar eða hvenær þeir banka upp á.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit um frumvarp til laga um breytingar á lögum um félagslega aðstoð og lögum um almannatryggingar, eða um framfærsluuppbót og eingreiðslu. Nefndin hefur fjallað um málið og bárust henni tvær umsagnir. Í umsögn Öryrkjabandalags Íslands er hvatt til þess að afgreiðslu málsins verði flýtt. Í frumvarpinu er að finna tillögur að breytingum sem lúta að greiðslu sérstakrar uppbótar vegna framfærslu til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Fjárhæðir tekjuviðmiða vegna greiðslu sérstakrar uppbótar á lífeyri vegna framfærslu eru uppfærðar að viðbættri 3,6% hækkun sem gert er ráð fyrir í frumvarpi til fjárlaga ársins 2021. Miðast viðmiðunarupphæð þeirra sem fá greidda heimilisuppbót við 333.258 kr. á mánuði og þeirra sem ekki fá greidda heimilisuppbót við 265.044 kr. á mánuði. Fjárhæðirnar hafa áður verið uppfærðar með reglugerð sem ráðherra setur, en skýrara þykir að hafa uppfærða fjárhæð í lögum. Þá er með frumvarpinu lagt til að dregið verði úr áhrifum tekjutryggingar örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega við útreikning sérstakrar uppbótar þannig að til tekna lífeyrisþega skuli telja 95% af fjárhæð tekjutryggingar. Þetta frumvarp fjallar um tvennt og hitt er sérstök eingreiðsla. Með frumvarpinu er lögð til sérstök skattfrjáls eingreiðsla til þeirra örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sem hafa á árinu 2020 átt rétt á greiðslu örorkulífeyris eða endurhæfingarlífeyris. Eingreiðslan skal vera 50.000 kr. til þeirra sem hafa fengið greiddar bætur alla mánuði ársins og hlutfallsleg til þeirra sem fengið hafa greiddar bætur hluta árs. Nefndin leggur áherslu á að sérstök eingreiðsla verði greidd út tímanlega fyrir jól. Nefndin telur brýnt að tryggja hraðan framgang málsins og leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Það var einbeittur vilji allra í nefndinni að við myndum afgreiða þetta fljótt og vel og því er þetta komið fram núna. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk áliti þessu og undir álitið skrifa Helga Vala Helgadóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sara Elísa Þórðardóttir og Vilhjálmur Árnason. Það var gaman að vinna að þessu máli, þetta gekk fljótt yfir og allir voru sammála. Kannski hefur meira verið talað um þessa eingreiðslu upp á 50.000 kr. en strax á næsta ári, sem er mjög ánægjulegt, er líka reiknað með hækkun bótaframlaga til tekjulægsta hópsins en heildarhækkun bóta almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar til tekjulægstu lífeyrisþeganna um næstu áramót verður um 19.700 kr. á mánuði sem er 6,1% hækkun frá því sem nú er. Það eru gríðarlega miklar framfarir og mér finnst það skipta máli auk þess sem eingreiðslan mun örugglega koma sér vel.

Virðulegur forseti. Það er ekki oft sem það gerist en núna kemur maður upp í pontu með gleði og ánægju yfir því að verið sé að afgreiða þetta mál úr þinginu hér í dag. 50.000 kr. eingreiðsla, skatta- og skerðingarlaus, skiptir gífurlega miklu máli og sérstaklega að við erum að reyna að tryggja að hún komist í hendur þeirra sem mest þurfa á að halda fyrir jól. Við megum heldur ekki gleyma að í þessu frumvarpi er nokkuð sem hefur ekki sést lengi í frumvarpi er varðar örorkulífeyrisþega, það er eins og segir hér orðrétt, með leyfi forseta: „Heildarhækkun bóta almannatrygginga til tekjulægstu lífeyrisþeganna yrði því um 19.700 kr. á mánuði eða 6,1% um áramótin 2020/2021.“ 6,1% samsvarar einmitt launaþróun og nú er loks verið að setja þetta inn og ber að þakka það vegna þess að batnandi mönnum er best að lifa. Við þurfum að sýna oftar þau vinnubrögð sem við höfum sýnt í þessu máli. Allir setja þetta fram í sátt og samlyndi og það þurfum við að gera oftar. Við þurfum að taka höndum saman og sjá til þess að enginn þurfi að lifa í fátækt eða sárafátækt á Íslandi.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu meira en þörf er á heldur eingöngu fagna þeirri samstöðu sem varð í hv. velferðarnefnd um að hraða meðferð þessa máls í gegnum þingið til þess að hægt sé að afgreiða eingreiðsluna sem tilgreind er í frumvarpinu fyrir jól. Þetta er mikið réttlætismál og mikilvægt mál. Ég fyllist stolti yfir því að hv. velferðarnefnd geti, algjörlega einhuga, einum rómi, unnið saman að þessu máli hratt og vel. Nefndin fékk tvær umsagnir sem voru algerlega samhljóma um að flýta afgreiðslu málsins og við svöruðum því kalli. Það er mjög ánægjulegt.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu en ég vil taka undir með félögum mínum í hv. velferðarnefnd og sérstaklega hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni. Það er ánægjulegt að koma hér á eftir honum og geta fagnað þessu. Hann er mikill baráttumaður fyrir kjörum örorkulífeyrisþega og hefur oft verið í þessum stól og nú gat hann glaðst með okkur og við erum auðvitað öll mjög sátt við málið. Það hefur verið góður friður og góður andi um þetta mál eins og flest mál. Hér er eingreiðsla upp á 50.000 kr., sem fram hefur komið að er mjög mikilvægt að afgreiða fyrir jól svo að hún nýtist þeim sem þurfa mest á henni að halda og síðan varanleg hækkun upp á 19.700 kr. á mánuði, það er gríðarlega mikilvægt að ná þeim áfanga, 6,1% hækkun. Við gleðjumst yfir því og vonandi eiga fleiri gleðileg jól.

Hæstv. forseti. Ég vil líkt og aðrir hv. þingmenn koma hingað upp og fagna því að þetta mál sé komið til afgreiðslu. Það er með þvílíkum hraða að það er aðdáunarvert að fylgjast með því. Það frumvarp sem við ræðum hér fjallar um tvö meginatriði, þar er framfærsluuppbót og svo er sérstök eingreiðsla sem við erum dálítið ánægð með að hafa náð að vinna hratt og vel. Það er einhugur innan nefndar eins og fram hefur komið og það sem skiptir kannski hvað mestu máli er að við höfum einsett okkur að sú eingreiðsla verði greidd út tímanlega fyrir jól. Nú er skammt til jóla og okkur þykir mikilvægt að fólk fái þá fjármuni sem hér um ræðir í tíma og geti sem best notið jólanna.

Virðulegi forseti. Það er kannski að bera í bakkafullan lækinn að hrósa velferðarnefnd fyrir þetta mál og afgreiðsluna á því en full ástæða er til þess. Hér stendur nefndin öll saman að góðu máli. Verið er að stíga skref í áttina að því að bæta framfærslugrunn þeirra sem eru með lægstu greiðslurnar í hópi öryrkja, og þetta er mjög þarft og gott mál. Er kerfið þá fullkomið? Nei, svo sannarlega ekki. Við þurfum að halda áfram að stíga þessi skref en þetta skref er mikilvægt og nær áreiðanlega að skipta máli fyrir fjöldann allan af þeim sem munu njóta. Það er fagnaðarefni, herra forseti.

Herra forseti. Ég vil taka undir þau orð sem hafa fallið hér á undan hjá hv. þingmönnum. Þetta mál hefur, eins og fram hefur komið, verið afgreitt í góðri sátt og friði innan hv. velferðarnefndar og það er jákvætt skref fram á við. Það er alltaf ánægjulegt þegar ríkir þverpólitísk sátt um eins mikilvægt málefni og að taka skref í átt að því að koma fólki úr fátæktargildru í átt að réttlæti. Að lokum vil ég bara minna á að þeir sem búa við fátækt og örorku eru oft á tíðum börn sem eru á framfæri öryrkja og þeirra sem lægstu framfærslu hafa. Ég fagna þessu máli og hlakka til að sjá það fara í atkvæðagreiðslu í þingsal.

Herra forseti. Ég flyt umrætt nefndarálit um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar sem snertir hugverkaréttindi. Til að ramma nefndarálitið inn ætla ég að leyfa mér að fara nokkrum orðum um tilefni þingsályktunartillögunnar um að fella tilskipun ESB inn í EES-samninginn. Það kemur stuttlega fram í greinargerð með þingsályktunartillögunni. Ég ætla að lesa nokkrar línur, með leyfi hæstv. forseta: „Megintilgangur tilskipunarinnar er að samræma reglur Evrópusambandsins um þessi efni […] að greiða fyrir aðgengi þeirra sem eru blindir, sjónskertir eða glíma við aðra prentleturshömlun að útgefnum verkum […] Þessi tilskipun miðar að frekari samræmingu á gildandi löggjöf Sambandsins um höfundarétt og skyld réttindi innan ramma innri markaðsins, með því að koma á reglum um notkun á tilteknum verkum og öðru efni án samþykkis rétthafa þeirra í þágu blindra, sjónskertra eða þeirra sem glíma við aðra prentleturshömlun.“ Þetta er tilgangur þessarar þingsályktunartillögu. Í nefndarálitinu segir, með leyfi forseta: „Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Gaut Sturluson frá utanríkisráðuneyti og Rán Tryggvadóttur frá mennta- og menningarmálaráðuneyti. Með tillögunni er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 165/2020 frá 23. október um breytingu á XVII. viðauka við EES-samninginn frá 2. maí 1992 og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2017/1564 frá 13. september 2017 um tiltekna leyfilega notkun á tilteknum verkum og öðru efni sem er verndað af höfundarétti og skyldum réttindum í þágu blindra, sjónskertra eða þeirra sem glíma við aðra prentleturshömlun og um breytingu á tilskipun 2001/29/EB um samræmingu tiltekinna þátta höfundaréttar og skyldra réttinda í upplýsingasamfélaginu. Framsetning tillögunnar telst að mati nefndarinnar í samræmi við 7. gr. reglna um þinglega meðferð EES-mála. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt. Þorgerður K. Gunnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins.“ Undir þetta skrifa 4. desember hv. þingmenn Sigríður Á. Andersen formaður, Ari Trausti Guðmundsson framsögumaður, Bryndís Haraldsdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Logi Einarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Silja Dögg Gunnarsdóttir. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Eins og fram kemur í greinargerð málsins er til mikils að vinna ef við drögum úr notkun og ræktun pálmaolíu. Þetta mál snýst um loftslagsvernd, dýravernd og vernd þeirra sem minna mega sín. Eins snýst það um tækifæri til aukinnar nýsköpunar í landbúnaði og aukin tækifæri Íslendinga til að vera sjálfstæðir í eigin orkuframleiðslu. Það snýst hins vegar ekki um að ekki sé þörf á að draga úr mengun af völdum jarðefnaeldsneytis. Það kemur skýrt fram í greinargerð málsins og heimildunum sem þar fylgja. Einnig má benda á nýlega heimildarmynd Sir Davids Attenboroughs, Líf á jörðu eða A Life on Our Planet eins og hún heitir á frummálinu. Með samþykkt þessa máls sjáum við vonandi fyrsta skrefið í átt að því að Ísland leggi sitt af mörkum til að minnka notkun pálmaolíu í heiminum og verðum því meðal fremstu þjóða. Annars vil ég, herra forseti, nýta tækifærið og ítreka þakkir mínar til nefndarinnar og fyrir stuðning hennar við málið. Að lokum hvet ég þingheim til að styðja málið og greiða með því atkvæði.

Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um býsna mikilvægt mál. Það skiptir máli að öll þingnefndin náði saman um þetta mál. Hér er mikilvægur stuðningur við viðkvæma hópa og hér er stigið eitt skref í þá átt að bæta kjör öryrkja sem eru með lægstu bæturnar. Þetta er mikið fagnaðarefni, herra forseti, og ég hvet þingmenn til að sameinast í atkvæðagreiðslunni.

Herra forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar, tekjutengdar bætur. Nefndin hefur fjallað um þetta mál og lagðar eru til tímabundnar breytingar til að bregðast við þeirri stöðu sem er á vinnumarkaði vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Með frumvarpinu er lagt til að í ákvæði til bráðabirgða XVIII í lögum um atvinnuleysistryggingar verði miðað við að heimilt sé að greiða þeim sem tryggðir eru innan atvinnuleysistryggingakerfisins tekjutengdar atvinnuleysisbætur í allt að sex mánuði, að uppfylltum skilyrðum. Þá eru lagðar til breytingar á 9.–11. mgr. ákvæðis til bráðabirgða XVI í lögunum til samræmis við þær breytingar sem gerðar hafa verið á 1. mgr. ákvæðisins þess efnis að ákvæðið gildi til 31. desember 2020. Í ljósi framhalds af aðgerðum stjórnvalda til að skapa viðspyrnu við áhrifum heimsfaraldurs kórónuveirunnar, Viðspyrna fyrir Ísland, sem kynnt var 20. nóvember sl., leggur meiri hlutinn, í samráði við félagsmálaráðuneytið, til að breyting verði gerð á frumvarpinu þannig að það nái ekki eingöngu til heimildar til að greiða þeim sem tryggðir eru innan atvinnuleysistryggingakerfisins tekjutengdar atvinnuleysisbætur í allt að sex mánuði. Í samræmi við aðgerðir stjórnvalda leggur meiri hlutinn til að í stað dagsetningarinnar 31. desember 2020 í 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða XV í lögum um atvinnuleysistryggingar komi: til og með 31. desember 2021. Með þessu er framlengdur réttur á 6% óskertum grunnatvinnuleysisbótum með hverju barni. Þetta skiptir verulegu máli og er breyting sem þingheimur samþykkti hér á vordögum og er nú framlengd. Í samræmi við aðgerðir stjórnvalda leggur meiri hlutinn einnig til að í stað dagsetningarinnar 31. desember 2020 í 1. mgr. ákvæðis til bráðabirgða XVI í lögum um atvinnuleysistryggingar komi: 31. maí 2021. Leggur meiri hlutinn jafnframt til breytingu varðandi atvinnuleysisbætur samhliða minnkuðu starfshlutfalli og breyttar dagsetningar í 9., 10. og 11. mgr. ákvæðisins til samræmis við framangreint eða til og með 31. maí 2021. Þá leggur meiri hlutinn til breytingar á dagsetningunni 1. janúar 2021 í 3. mgr. ákvæðis til bráðabirgða III í lögum um Ábyrgðasjóð launa, og í stað hennar komi þar dagsetningin 1. júní 2021. Þetta er einnig til samræmis, að óbreyttu félli ákvæðið annars úr gildi 1. janúar nk. Hér er í raun verið að lengja hina svokölluðu hlutabótaleið fram til loka maí og það er mikilvægt. Mikið hefur verið kallað eftir því í samfélaginu að það sé aukinn fyrirsjáanleiki. Við kostnaðarmat á úrræðinu, eða þeim breytingum sem er verið að gera, fékk nefndin minnisblað frá félagsmálaráðuneytinu þar sem kemur fram að hámark aukningarinnar geti orðið allt að 6,7 milljarðar á næsta ári. Með vísan til framangreinds leggur meiri hlutinn til að málið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef rakið hér og eru tilteknar í nefndarálitinu. Undir álitið skrifa eftirtaldir hv. þingmenn: Lilja Rafney Magnúsdóttir, Anna Kolbrún Árnadóttir, með fyrirvara, Ásmundur Friðriksson, Guðmundur Ingi Kristinsson, með fyrirvara, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Vilhjálmur Árnason.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti minni hluta velferðarnefndar við þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar er varðar tekjutengdar bætur. Á Íslandi eru atvinnuleysisbætur áunnin réttindi launafólks. Fyrirkomulagið byggist á grunngildum norrænnar jafnaðarstefnu og var komið á hérlendis fyrir tilstilli verkalýðshreyfingar og stjórnmálaflokka sem hafa barist fyrir réttindum almennings. Grunnatvinnuleysisbætur eru 289.510 kr. á mánuði. Að auki eru greiddar 11.580 kr., eða 4% af grunnatvinnuleysisbótum, með hverju barni sem er yngra en 18 ára. Með lögum um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru voru greiðslur með hverju barni hækkaðar í 6% til bráðabirgða til 31. desember 2020, eða í 17.371 kr. Tekjutengdar atvinnuleysisbætur eru greiddar út í allt að þrjá mánuði í upphafi hvers bótatímabils, sem er alls 30 mánuðir. Tekjutengda tímabilið hefur verið lengt tímabundið í sex mánuði frá 1. september 2020 en allir þeir sem þáðu grunnatvinnuleysisbætur fyrir þann tíma fá aðeins þrjá mánuði tekjutengda. Herra forseti. Það er óskiljanlegt að meiri hlutinn framlengi rétt á launatengdum bótum um einungis þrjá mánuði fyrir þá sem misstu vinnuna í mars eins og frumvarpið gerir ráð fyrir en skilji eftir um 10.000 manns sem eru atvinnulausir og misstu vinnuna í febrúar eða fyrr. Minni hlutinn leggur til breytingar í þá veru að allir sem voru atvinnulausir 1. september 2020 fái tekjutengdar bætur í sex mánuði enda illskiljanleg og órökstudd sú mismunun sem lengd tímabilsins felur í sér. Hámarksfjárhæð tekjutengdra atvinnuleysisbóta er 456.404 kr. á mánuði. Tekjutenging bóta skiptir því litlu máli fyrir heildarmyndina ef atvinnuleysistímabil verður langt. Eftir skatt eru grunnatvinnuleysisbætur 242.700 kr. og tekjutengdar bætur 348.500 kr. Af þessum tölum má sjá að fjárhagslegt tjón einstaklings sem missir vinnuna er verulegt og hefur mikil áhrif á rekstur heimilis og fjölskyldu hans. Með hlutabótaleiðinni er atvinnurekendum gert kleift að halda ráðningarsambandi við starfsmenn sína. Minni hlutinn telur einnig nauðsynlegt að breyta viðmiðum fyrir hlutastörf svo að fyrirtæki geti haldið ráðningarsambandi við fleiri starfsmenn en nú er mögulegt. Við þurfum að koma okkur upp úr þeim táradal sem við erum í. Minni hlutinn leggur því til að viðmiðið verði lækkað aftur niður í allt að 25% starfshlutfall enda getur það skipt verulegu máli fyrir atvinnurekanda að halda ráðningarsambandi við t.d. fjóra starfsmenn í stað tveggja fái ákvæðið að standa óbreytt. Minni hlutinn tekur undir tillögu meiri hlutans sem lýtur að því að hlutabótaleiðin verði framlengd til 1. júní 2021, því að augljóslega tekur það tíma að byggja upp starfsemi að nýju eftir djúpa atvinnukreppu, en bendir á að réttast væri að lækka aftur viðmiðið niður í 25% starfshlutfall. Ljóst er að sá sem þarf að framfleyta sér á atvinnuleysisbótum verður að draga verulega úr neyslu vegna skertra tekna. Mikið og langvarandi atvinnuleysi hefur því einnig neikvæð áhrif á eftirspurn í hagkerfinu sem aftur fækkar störfum. Kreppan í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru bitnar harðast á þeim sem missa vinnuna og á fjölskyldum þeirra. Grunnatvinnuleysisbætur eru mun lægri en lágmarkstekjutryggingin samkvæmt lífskjarasamningunum. Til að dreifa byrðunum telur minni hlutinn afar mikilvægt að grunnatvinnuleysisbætur verði hækkaðar í 95% af lágmarkstekjutryggingu og rétturinn til atvinnuleysistryggingar lengdur um 12 mánuði. Á næstu vikum og mánuðum missa mörg hundruð manns rétt sinn til atvinnuleysisbóta og geta einungis leitað á náðir sveitarfélaga eftir stuðningi, sveitarfélaga sem nú þegar eru í mjög erfiðri stöðu vegna kórónuveirufaraldursins. Þessi hópur þarf að leita á náðir sveitarfélaga eftir stuðningi sem er helmingi lægri en grunnatvinnuleysisbætur. Ef ekkert verður að gert fjölgar fólki á Íslandi sem býr við sárafátækt. Hækkun með hverju barni, líkt og samþykkt var að tillögu Samfylkingarinnar, með tímabundinni framlengingu er jákvæð breyting. Breytingin þarf þó að vera varanleg og leggur minni hlutinn til að framlag með hverju barni verði hækkað varanlega. Herra forseti. Atvinnumissir er alvarlegra mál í kreppu en í góðæri. Fjöldi fólks missir vinnuna á sama tíma. Störfum fækkar, erfiðara verður að finna aðra vinnu og líkur á langtímaatvinnuleysi aukast. Slæmar félagslegar og heilsufarslegar aukaverkanir langtímaatvinnuleysis eru þekktar og þær eru kostnaðarsamar fyrir fjölskyldur og samfélagið allt. Þegar fram líða stundir verður mikilvægast að fjölga störfum en það tekur tíma. Þar þurfum við að standa saman. Atvinnuleysisbætur má hins vegar hækka strax og það er samfélagslega hagkvæmt. Mikilvægt er að atvinnuleitendur finni starf þar sem menntun þeirra og reynsla nýtist sem best, að öðrum kosti er hætta á að verðmæt menntun og sérhæfing glatist. Því hefur verið haldið fram, m.a. af Samtökum atvinnulífsins, að ef atvinnuleysisbætur hækki fjölgi atvinnulausum og undir það hefur hæstv. fjármálaráðherra tekið, og segir að því sé mikilvægt að halda atvinnuleysisbótum lágum. Þegar störfum fækkar í þúsundatali í heimsfaraldri sem veldur miklum erfiðleikum í stærstu atvinnugrein þjóðarinnar eru slíkar fullyrðingar augljóslega rangar. Engin ný störf verða til með því að skapa neyð á heimilum þeirra sem missa vinnu við þessar aðstæður. Auk þess sýna rannsóknir að atvinnuleysi er ekki meira í löndum sem búa við öflugar atvinnuleysistryggingar. Stór hluti þeirrar upphæðar sem ríkið notar til að hækka atvinnuleysistryggingar skilar sér beint til baka í sköttum og auknum efnahagsumsvifum. Herra forseti. Minni hlutinn styður að öðru leyti tillögur meiri hlutans en telur brýnt að ganga lengra. Við þurfum að stíga stærri skref. Með vísan til þess sem hér hefur komið fram leggur minni hlutinn til að málið í heild sinni verði samþykkt en þó með þeim breytingum sem fram koma í nefndaráliti með breytingartillögum minni hlutans.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um Hálendisþjóðgarð. Miðhálendið er einstakt frá náttúrunnar hendi og innan þess er að finna mikinn fjölda náttúru- og menningarminja auk samfelldra svæða sem njóta verndar að einhverju leyti nú þegar. Um helmingur þess svæðis sem frumvarpið gerir ráð fyrir að friðlýst verði sem Hálendisþjóðgarður, er þegar friðlýst. Má þar nefna Vatnajökulsþjóðgarð, friðland að Fjallabaki, Hofsjökul og Þjórsárver, Kerlingarfjöll, Hveravelli og Guðlaugstungur. Allt er þetta svæði kynngimagnað og lætur engan ósnortinn sem það sækir heim. Á fáum öðrum stöðum í heiminum má finna sama fjölbreytileika í náttúrufari og landslagi, og ein stærstu óbyggðu víðerni Evrópu. Hugmyndir um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu ná aftur á síðustu öld. Fjölmargir náttúruverndarsinnar hafa barist fyrir þessu verkefni um langan tíma og varðað leiðina af hugsjón og baráttuþreki. Hér á Alþingi lagði Hjörleifur Guttormsson fram þingsályktunartillögu undir lok síðustu aldar sem tók til nokkurra þjóðgarða á hálendinu. Þingmenn VG hafa lagt fram þingsályktunartillögur um stofnun Hofsjökulsþjóðgarðs, og á síðustu fimm árum hafa þingsályktunartillögur verið lagðar fram um einn stóran þjóðgarð á miðhálendinu. Þingmenn VG hafa í tvígang lagt fram þingsályktunartillögur um miðhálendisþjóðgarð á árunum 2015 og 2017. Þá lagði fulltrúi Samfylkingarinnar fram slíka tillögu árið 2015. En nú er í fyrsta skipti lagt fram frumvarp um þetta verkefni á Alþingi í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Skoðanakönnun sem unnin var af Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands og kynnt var á umhverfisþingi í lok árs 2018 sýndi að 63% almennings væru fylgjandi stofnun þjóðgarðs á miðhálendi Íslands. Ríflega 75% þeirra sem þar tóku þátt voru fylgjandi stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu til að vernda mörg þau svæði sem ekki njóta verndar í dag. Rúmlega 70% nefndu að hann myndi vernda miðhálendið sem eina heild og 68% að hann myndi auka skilning á verðmæti miðhálendisins. Hæstv. forseti. Með þessu frumvarpi er verið að horfa til langrar framtíðar og búa til tækifæri fyrir núverandi og komandi kynslóðir, sem ekki koma til verði frumvarpið ekki að lögum. Þessi tækifæri snúa að ferðaþjónustu úti um allt land, en ekki síst í þeim héruðum sem land eiga að hálendinu. Þá er hér um að ræða fjölgun opinberra starfa á landsbyggðinni, m.a. fólks með háskólamenntun, sem styrkir byggðir og hefur í för með sér önnur afleidd störf. Ótalin eru þá þau tækifæri sem skapast geta fyrir aðrar atvinnugreinar eins og landbúnað. En auðvitað felast dýrmætustu tækifærin með stofnun Hálendisþjóðgarðs í því að búa til umgjörð til að vernda ein mestu náttúruverðmæti sem þjóðin á; miðhálendið og auðlindir þess. Ég held að óhætt sé að segja að miðhálendið sé í heild sinni stærsta og merkilegasta náttúrusmíð landsins - perla í sameign okkar allra, sama hvar við búum á landinu. Frumvarp það sem ég mæli hér fyrir varðar því okkur sem þjóð. Af þeim sökum var lögð mikil áhersla á, allt frá upphafi, að vinna að undirbúningi frumvarpsins í víðtæku samráði og miklu samtali við stjórnvöld heima í héraði, hagaðila, almenning og ekki síst fulltrúa allra þeirra flokka sem starfa á Alþingi. Ég hef lagt mig fram við að hlusta vel á öll þau sjónarmið sem komið hafa fram og að ná sem víðtækastri sátt og skilningi um málið. Þegar um jafn stórt hagsmunamál er að ræða er það skiljanlegt að skoðanir séu skiptar og þá er það áskorun að við hlustum á sjónarmið hvers annars og metum hvernig við getum náð sem bestri niðurstöðu og í sem mestri sátt. Snemma árs 2016 birtu tæp þrjátíu félagasamtök á sviði náttúruverndar og útivistar ásamt Samtökum ferðaþjónustunnar viljayfirlýsingu sína um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu. Undirbúningur að stofnun þjóðgarðs á svæðinu í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu hófst svo í júlí 2016 með skipun nefndar af þáverandi umhverfis- og auðlindaráðherra, Sigrúnu Magnúsdóttur. Undirbúningur hefur þannig staðið yfir um nokkurra ára skeið í stjórnkerfinu. Framangreind nefnd skyldi greina og kortleggja svæðið innan miðhálendislínu á heildstæðan hátt. Í nefndinni áttu sæti fulltrúar sveitarfélaga, hagsmunaaðila, félagasamtaka og stjórnvalda. Í skýrslu nefndarinnar var m.a. gerð grein fyrir náttúru- og menningarverðmætum og helstu hagsmunum og nýtingu innan miðhálendisins. Markmiðið var að kanna forsendur fyrir því hvort rétt væri að stofna þjóðgarð innan miðhálendisins, annaðhvort með stækkun Vatnajökulsþjóðgarðs eða annars konar fyrirkomulagi. Nefndin skilaði skýrslu sinni til ráðherra í nóvember 2017 þar sem settar voru fram sviðsmyndir um mismunandi form þjóðgarðs á miðhálendinu. Í sáttmála ríkisstjórnar Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs um ríkisstjórnarsamstarf og eflingu Alþingis, frá 30. nóvember 2017, er stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu meðal stefnumála, í fyrsta sinn í ríkisstjórnarsáttmála. Frá upphafi hefur það því legið fyrir að um stórt og mikilvægt mál væri að ræða sem gerði þá kröfu að vandað yrði til verka sem best. Skipuð var þverpólitísk nefnd þingmanna frá öllum stjórnmálaflokkum á Alþingi, auk fulltrúa umhverfis og auðlindaráðuneytisins, forsætisráðuneytisins og sveitarfélaga um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu í apríl 2018 í samræmi við framangreind ákvæði stjórnarsáttmálans. Í vinnu sinni hafði nefndin víðtækt samráð við fulltrúa allra þeirra 24 sveitarfélaga sem bera skipulagsábyrgð á hálendinu eða eiga þar upprekstrarréttindi auk ýmissa hagaðila sem láta sig svæðið og málið varða. Nefndin hélt úti sérstakri vefsíðu á vef Stjórnarráðsins og birti vinnu sína jafnóðum í samráðsgátt stjórnvalda og skilaði loks vandaðri skýrslu fyrir sléttu ári síðan. Upplýsingar um starf nefndarinnar og þau gögn sem hún byggði starf sitt á eru aðgengilegar á vef Stjórnarráðsins. Allur almenningur hafði því aðkomu að málinu í gegnum internetið. Í lokaskýrslu nefndarinnar voru mörk þjóðgarðsins skilgreind, fjallað um eðli mismunandi verndarflokka samkvæmt alþjóðlegri skilgreiningu Alþjóðanáttúruverndarsamtakanna, IUCN, skiptingu rekstrarsvæða og fjallað um þjónustumiðstöðvar og megingáttir inn í þjóðgarðinn. Þá voru þau tækifæri greind sem stofnun þjóðgarðs myndi hafa fyrir byggðaþróun og atvinnulíf. Einnig voru gerðar tillögur að helstu áherslum í stjórnunar- og verndaráætlun og atvinnustefnu fyrir þjóðgarðinn og settar fram helstu áherslur fyrir gerð lagafrumvarps um Hálendisþjóðgarð, þar sem m.a. var tekin afstaða til stjórnskipulags þjóðgarðsins. Í kjölfar vinnu þingmannanefndarinnar og eftir að drög að frumvarpi birtust í samráðsgátt stjórnvalda í desember í fyrra, hef ég ásamt starfsfólki ráðuneytisins staðið fyrir fjölmörgum kynningar- og samráðsfundum um land allt og átt í víðtæku samráði við sveitarfélög og ýmsa hagsmunaaðila þar sem farið var yfir helstu sjónarmið og leitað leiða til að samræma þau. Samráðið leiddi af sér útfærðari tillögur og m.a. hugmyndir um skipulagsvald sveitarfélaga. Ég tel að hið víðtæka samráð sem ég átti hafi skilað frumvarpi sem er í mun meiri sátt við helstu aðila sem samráð var haft við, ekki síst sveitarfélögin. Virðulegur forseti. Markmið með friðlýsingu Hálendisþjóðgarðs er fyrst og fremst að vernda sérstaka náttúru og sögu svæðisins og gefa almenningi kost á að kynnast og njóta miðhálendisins ásamt því að tryggja sem best aðgengi að honum. Markmiðsákvæði frumvarpsins er sett fram í tíu liðum, samanber 3. gr. þess og tekur m.a. til eflingar samfélaga og styrkingar byggðar og atvinnustarfsemi, ekki síst í nágrenni þjóðgarðsins, en jafnframt á landinu öllu. Þá er hvatt til sjálfbærrar nýtingar gæða þjóðgarðsins en jafnframt kveðið á um að hann verði vettvangur umræðu og ákvarðanatöku um landnýtingu og þróun hennar. Þjóðgarðurinn skal stuðla að rannsóknum og fræðslu og innan hans skulu röskuð vistkerfi endurheimt. Eitt markmiðið kveður á um að varðveita þjóðlendur í þjóðgarði og tryggja að virði þeirra sé viðhaldið í náttúrufarslegu og menningarlegu tilliti. Að endingu er kveðið á um það að Hálendisþjóðgarður skuli stuðla að samvinnu og samstarfi við félög og sjálfboðaliða um málefni landsvæðisins. Við erum nefnilega svo lánsöm, virðulegi forseti, að okkur er öllum annt um hálendið sem við eigum saman. Það er mikill auður í sjálfu sér. Í frumvarpinu er lagt til að ráðherra friðlýsi tiltekið landsvæði á miðhálendinu sem þjóðgarð. Formleg friðlýsing Hálendisþjóðgarðs færi fram með setningu reglugerðar samkvæmt fyrirmælum frumvarpsins. Tekur þjóðgarðurinn til þjóðlendna, lands í sameign okkar allra, sem liggja innan miðhálendislínu. Núverandi virkjunarsvæði á miðhálendinu eru skilgreind sem jaðarsvæði og er lagt til að þau verið ekki friðlýst sem hluti þjóðgarðs. Gert er ráð fyrir að Hálendisþjóðgarður verði sjálfstæð stofnun undir yfirstjórn ráðherra. Lög um Vatnajökulsþjóðgarð myndu falla úr gildi og Vatnajökulsþjóðgarður yrði hluti Hálendisþjóðgarðs auk þeirra svæða á miðhálendinu sem þegar hafa verið friðlýst á grundvelli náttúruverndarlaga og heyra undir stjórnsýslu Umhverfisstofnunar. Eins og fram kom hér að ofan þá er um helmingur þess svæðis sem um ræðir þegar friðlýstur. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að stjórnfyrirkomulag Hálendisþjóðgarðs verði dreifstýrt. Það þýðir að aðkoma sveitarfélaga, félagasamtaka og hagsmunaaðila er tryggð í stefnumótun fyrir þjóðgarðinn. Í stjórn þjóðgarðsins yrðu kjörnir fulltrúar sveitarfélaga í meiri hluta, einn frá hverju rekstrarsvæði þjóðgarðsins, eða alls sex af ellefu fulltrúum, og fjórir fulltrúar félagasamtaka og hagsmunaaðila. Fulltrúi hvers rekstrarsvæðis skal tilnefndur sameiginlega af sveitarstjórnum þeirra sveitarfélaga sem tilheyra viðkomandi rekstrarsvæði úr hópi fulltrúa þeirra í umdæmisráði. Ráðherra mun skipa einn fulltrúa án tilnefningar sem verður formaður stjórnar. Í umdæmisráðum, sem skipuð yrðu fyrir hvert af sex rekstrarsvæðum þjóðgarðsins, er einnig gert ráð fyrir að sami háttur verði hafður á, þ.e. að fulltrúar sveitarfélaga væru í meiri hluta eða fimm fulltrúar af níu sem mynda umdæmisráðið. Að auki sætu þar fulltrúar útivistarsamtaka, umhverfisverndarsamtaka, fulltrúi nytjaréttarhafa af rekstrarsvæðinu sem tilnefndur yrði af Bændasamtökum Íslands auk eins fulltrúa sem tilnefndur yrði sameiginlega af ferðaþjónustusamtökum á rekstrarsvæðinu og Samtökum ferðaþjónustunnar. Formenn og varaformenn hvers umdæmisráðs yrðu kosnir úr hópi fulltrúa sveitarfélaga. Sú valddreifing sem hér er lýst á að tryggja sem breiðasta aðkomu heimamanna, félagasamtaka og helstu hagsmunaaðila að stefnumótun í þjóðgarðinum. Fyrirkomulagið á sér fyrirmynd í núverandi stjórnfyrirkomulagi Vatnajökulsþjóðgarðs en það markaði þáttaskil í náttúruvernd fyrir tólf árum síðan þegar honum var komið á fót og hefur fyrirkomulagið reynst vel. Stjórnunar- og verndaráætlun yrði meginstjórntæki þjóðgarðsins sem hvert umdæmisráð ynni tillögu að fyrir sitt rekstrarsvæði. Í þeim yrði m.a. skilgreint verndarstig einstakra svæða og landslagsheilda, svokallaðir verndarflokkar, sem taka mið af verndarmarkmiðum þjóðgarðsins og annarri landnýtingu á viðkomandi svæði í samræmi við alþjóðlegar viðmiðanir um þjóðgarða og friðlýst svæði. Þá skal í áætluninni m.a. fjallað um vöktun, fræðslu, öryggismál, mannvirkjagerð, stefnu stjórnar um staðsetningu og fyrirkomulag gestastofa og þjónustustöðva innan þjóðgarðs, samgöngur, innviði, umferðarrétt og aðgengi almennings. Verkefni umdæmisráðanna eru því ærin enda mikilvægt að þau sem gerst til þekkja komi að því að leggja upp með stjórnunar- og verndaráætlun á sínu svæði, hvers lags verndarstigi það muni lúta, hvernig haga skuli nýtingu þess og umferð um það. Stjórnunar- og verndaráætlun er því í eðli sínu líka nýtingaráætlun. Ólíkt núgildandi lögum um Vatnajökulsþjóðgarð þá er ekki gert ráð fyrir í frumvarpinu að einstaka sveitarstjórnir séu bundnar af efni stjórnunar- og verndaráætlunar þjóðgarðsins við gerð skipulagsáætlana sinna fyrir landsvæði innan Hálendisþjóðgarðs. Það skal áréttað að fulltrúi hvers sveitarfélags kemur að gerð stjórnunar- og verndaráætlunar með samtali og samvinnu í umdæmisráði og stjórn Hálendisþjóðgarðs og tekur þannig þátt í mótun áætlunarinnar. Virðulegi forseti. Ég vil draga þessi atriði sérstaklega fram þar sem borið hefur á þeim misskilningi í umræðu um þetta mikilvæga mál að með stofnun Hálendisþjóðgarðs sé skipulagsábyrgðin tekin frá sveitarfélögunum með einhverjum hætti. Þetta, sem ég hef lýst hér að ofan, er m.a. eitt þeirra atriða sem var breytt frá fyrri tillögu að frumvarpi eftir gagnlegt samtal við fulltrúa sveitarfélaga sem fara með skipulagsábyrgð á miðhálendinu. Þannig hefur kröfum sveitarfélaganna varðandi skipulagsábyrgðina verið mætt. Ég vil líka taka fram að með frumvarpinu er umdæmisráðum falið víðtækara hlutverk í Hálendisþjóðgarði en samsvarandi svæðisráðum í Vatnajökulsþjóðgarði, verði frumvarpið að lögum. Til dæmis hafa umdæmisráð hlutverk við umfjöllun um umsóknir um leyfi til nýtingar lands og landsréttinda innan rekstrarsvæðisins og aðkomu að undirbúningi samninga um atvinnutengda starfsemi á viðkomandi rekstrarsvæði. Slík ákvæði er ekki að finna í lögum um Vatnajökulsþjóðgarð. Í frumvarpinu eru einnig ákvæði um hefðbundnar nytjar, svo sem búfjárbeit, fuglaveiði, hreindýraveiði og veiði í ám og vötnum, og tekið fram að hún sé heimil rétthöfum enda sé nýtingin sjálfbær. Þá er ákvæði um orkunýtingu sem skýrir leikreglur varðandi þau umdeildu mál. Líkt og áður segir þá verða virkjanir sem nú þegar eru til staðar á sérstökum skilgreindum jaðarsvæðum og ekki hluti hins friðlýsta svæðis, þ.e. ekki hluti þjóðgarðsins. Þá eru ákvæði sem skýra samspil Hálendisþjóðgarðs og verndar- og orkunýtingaráætlunar, eða rammaáætlunar. Að öðru leyti gilda nánast sömu ákvæði fyrir Hálendisþjóðgarð og gilda í dag um Vatnajökulsþjóðgarð, sem m.a. lúta að stjórnunar- og verndaráætlun, almennum meginreglum um háttsemi í þjóðgarðinum, um starfsemi og atvinnustefnu, landnýtingu, þjónustu auk almennra reglna um eftirlit og valdheimildir vegna þess. Stefnt er að því að uppbygging meginstarfsstöðva og annarra þjónustustöðva í þjóðgarðinum taki ekki lengri tíma en fimm til tíu ár svo hann megi sem best ná markmiðum sínum. Í gildandi fjármálaáætlun hefur þegar verið gert ráð fyrir fjármagni til uppbyggingar meginstarfsstöðva og reksturs þjóðgarðsins. Í samtölum ráðuneytisins við fulltrúa sveitarstjórna hringinn í kringum hálendið hafa komið fram margar hugmyndir um hvar slík uppbygging geti átt sér stað. Hafa þar m.a. verið nefndar húseignir í námunda við þjóðveg 1 sem og önnur kjörin svæði til uppbyggingar í alfaraleið. Slík uppbygging býr til afleidd störf, eykur þjónustu heima í héraði, laðar til sín ferðamenn sem hafa áhuga á að dvelja lengur á hverjum stað fyrir vikið og nýta sér þá þjónustu sem er í boði á viðkomandi svæði. Ekki síst býður slíkt upp á tækifæri til að auka þá þjónustu og bæta nýrri við þegar ferðamaðurinn hefur fleiri ástæður til að stoppa lengur á þeim stöðum sem uppbygging á sér stað. Sé litið til opinberra starfa og horft til Vatnajökulsþjóðgarðs í dæmaskyni þá voru samtals 34 ársverk fastra starfsmanna í þjóðgarðinum haustið 2020. Þar af voru 30 á starfssvæðum þjóðgarðsins en fjögur á höfuðborgarsvæðinu. Þá voru 114 einstaklingar við sumarstörf í þjóðgarðinum síðastliðið sumar, allt störf úti á landsbyggðinni, og þessar tölur tala sínu máli. Ég held að mér sé óhætt að segja, virðulegi forseti, að víða sjái fólk mikil tækifæri með þeirri uppbyggingu sem Hálendisþjóðgarði muni fylgja. Með stofnun hans felast mikilvæg tækifæri fyrir byggðirnar í landinu með eflingu opinberra starfa og starfa í ferðaþjónustu. Efnahagsleg áhrif friðlýstra svæða eru umtalsverð eins og rannsóknir sýna og fjármunum til náttúruverndar er því vel varið. Virðulegi forseti. Ég vonast til þess að við berum gæfu til að nýta þetta einstaka tækifæri sem Alþingi hefur nú í höndum sér, að búa til stærsta þjóðgarð í Evrópu, þjóðgarð sem felur í sér tækifæri til að vernda ómetanlega náttúru og óbyggð víðerni um ókomna tíð, tækifæri til að búa til græna viðspyrnu fyrir ferðaþjónustuna eftir kórónuveiruna, sem getur skipt sköpum fyrir endurreisnina, og tækifæri fyrir landsbyggðina með fjölgun opinberra starfa, uppbyggingu gestastofa og tilheyrandi afleiddum störfum í þjónustu og grænni nýsköpun. Hálendisþjóðgarður yrði án efa stærsta framlag Íslendinga til náttúruverndar í heiminum hingað til og myndi styrkja ímynd landsins á erlendri grundu. Þetta tækifæri skulum við ekki láta okkur úr greipum renna. Mig langar að lokum að vitna til orða Jóns Kalmans Stefánssonar rithöfundar sem ritaði grein á Vísi í gær en hann sagði, með leyfi forseta: „… enginn á eða má búast við því að vera fullkomlega sáttur við jafn víðáttumikið, tilfinningalegt frumvarp og hér er undir. En á móti er það er svo óskaplega mikilvægt að komandi vor, þegar mannkynið er vonandi að rata út úr Covid-þokunni, heilsi Ísland veröldinni með stærsta þjóðgarði Evrópu. Heilsi með þjóðgarði, heilsi með þeirri yfirlýsingu að við ætlum að varðveita og vernda fögur, ógnandi, hrjóstrug, dramtísk, ofsafengin, endurnærandi víðerni.“ Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Virðulegi forseti. Vissulega gæti ýmiss konar jákvæð þróun orðið með miðhálendisþjóðgarði. Með það í huga langar mig samt að spyrja um þörfina fyrir hann. Hvað myndi gerast án miðhálendisþjóðgarðs? Hvernig yrði þróunin á hálendissvæðinu án hans? Hvernig verður hún betri með honum? Í þeim athugasemdum sem maður hefur séð um þetta mál, og Píratar eru annars með samþykkta stefnu um að koma á miðhálendisþjóðgarði þannig að ég kem þaðan að þessu máli, birtast áhyggjurnar sem fólk hefur og það vill fá svör við, af því það gerir málið einfaldlega betra. Hvernig yrðu aðstæðurnar án miðhálendisþjóðgarðs? Hvernig mun miðhálendisþjóðgarður leysa þau vandamál sem þar verða til staðar?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir innleggið. Þingmaðurinn spyr: Hver er þörfin á þessu verkefni? Hvað gerist án þessa þjóðgarðs? Ég tel mikla þörf á að ná heildstætt utan um það að vernda miðhálendið sem eina heild, m.a. í skipulagslegu tilliti þannig að hægt sé að horfa heildstætt á bæði þá nýtingu og vernd sem ég tel að þar þurfi að vera. Því næðum við ekki ef ekki væri fyrir þjóðgarðinn. Ég held að við eigum líka að horfa til tækifæra sem snúa að fleiru en náttúruverndinni, þ.e. uppbyggingar sem getur orðið úti á landi í kringum þetta, eflingar ferðaþjónustunnar og opinberra starfa úti á landi. Þetta þrennt skiptir mestu máli í mínum huga; náttúruverndin, skipulagið og tækifærin sem felast í þessu stóra verkefni.

Virðulegi forseti. Það er erfitt að koma þessu að á einni mínútu fyrir hæstv. ráðherra, því að þetta er einmitt stórt mál. Hæstv. ráðherra segir að helmingur þess svæðis sem nú liggur undir sé þegar friðlýstur og þá í dreifðu fyrirkomulagi. Hvernig myndi miðhálendisþjóðgarður t.d. líta út með einungis þau svæði? Hvernig hjálpar að tengja þau svæði við þennan miðhálendisþjóðgarð og skilvirknina sem hæstv. ráðherra lýsti í fyrra andsvari?

Hæstv. forseti. Með því að tengja þau svæði sem nú þegar eru friðlýst inni á hálendinu og bæta þar fyrir utan við svæðum innan miðhálendislínunnar, eins og hér er gert ráð fyrir, á þjóðlendum, náum við miklu betur heildstætt utan um vernd þessara svæða. Við náum betur utan um þá starfsemi sem fer fram á hálendinu. Við getum með heildstæðari hætti unnið gegn utanvegaakstri eða verndað einstæða náttúru sem þarna er að finna, sinnt fræðslu um svæðið í heild sinni og haldið utan um þá uppbyggingu sem getur orðið á svæðinu undir formerkjum sjálfbærrar þróunar þar sem sjálfbær nýting er leiðarljós. Inni á svæðinu er alveg ómetanleg náttúra, ómetanlegt landslag, samansafn af náttúrusmíð sem í heild sinni gerir það sennilega eitt merkilegasta svæði á Íslandi og þótt víðar væri leitað. Mér finnst við bera ábyrgð á því, 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna og fyrir koma loksins með þetta mál inn á þingið, það er stórt skref að stofna hálendisþjóðgarð. Vegna þess að hæstv. ráðherra sagði í síðasta andsvari að náttúran á hálendinu væri ómetanleg, og við getum sannarlega tekið undir það, þá er dálítið áberandi hversu mikið er talað um markaðstækifæri ferðaþjónustunnar og efnahagsleg áhrif af þjóðgarði í greinargerðinni. Það býður upp á þann möguleika að einhver önnur efnahagsleg áhrif geti trompað þessa ómetanlegu náttúru, eins og við þekkjum t.d. með svæðið sem liggur núna undir Hálslóni Kárahnjúkavirkjunar. Hér er talað um jaðarsvæði þjóðgarðs en það var einmitt beðið eftir Kárahnjúkavirkjun með að draga jaðarinn á Vatnajökulsþjóðgarði norðaustan til vegna þess að forsendur efnahags virkjunarinnar voru í fyrsta sæti og þjóðgarðsins númer tvö. 
             Mig langar að spyrja ráðherrann vegna þess að hugmyndin um jaðarsvæði verður dálítið skrýtin þegar jaðarsvæðunum 

Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir innleggið. Hv. þingmaður talar um að það sé áberandi hve mikið sé talað um efnahagsleg áhrif. Já, þarna eru vissulega tækifæri sem kannski ekki síst tengjast uppbyggingu utan þjóðgarðsins, þ.e. í sveitarfélögum sem liggja að hálendinu. Það er fyrst og fremst það sem þessi efnahagslegu áhrif vísa til. Hv. þingmaður kemur líka inn á jaðarsvæði og talar um að þeim verði dreift eins og brauðmolum út um allt svæðið. Ég er kannski ekki alveg sammála því af því að með jaðarsvæðunum var í rauninni verið að bregðast við athugasemdum, m.a. náttúruverndarhreyfingarinnar. Í frumvarpsdrögunum var þetta þannig að þau virkjunarsvæði sem nú þegar eru á þessu svæði voru hluti af þjóðgarðinum og það var gagnrýnt. Það var brugðist við þeirri gagnrýni með því að afmarka þau þannig að þau séu á sérstökum svæðum sem nefnast jaðarsvæði og ekki hluti af þjóðgarðinum.

Virðulegi forseti. Aftur varðandi jaðarsvæðin eða iðnaðarsvæði fyrir virkjanir innan afmörkunarþjóðgarðs vegna þess að þau eru ekki á jaðrinum. Hágönguvirkjun, í biðflokki rammaáætlunar, er á miðju svæðinu. Botnafjöll, Grashagi og Sandfell eru jú á jaðri friðlands að Fjallabaki, raða sér þar eins og perlufesti og tilbúin að blása gufu þannig að öll upplifun af óbyggðunum í friðlandi að Fjallabaki hverfi. Þetta verður í miðjum þjóðgarði, miðhálendisþjóðgarði. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hvers vegna í ósköpunum er ekki búið að endurskoða flokkun virkjunarkosta í rammaáætlun frá þeirri úreltu flokkun sem hæstv. ráðherra Sigrún Magnúsdóttir lagði fram hér fyrir mjög löngum tíma og á allt öðrum forsendum? Síðan í ljósi þess að Framsóknarflokkurinn er með Íslandsmet í fyrirvara við stjórnarfrumvörp langar mig að spyrja: Reiknar 

Hæstv. forseti. Þau jaðarsvæði sem hér er vitnað til, sem eiga að hýsa svæði þar sem orkunýting fer fram, þ.e. svæði sem þegar hefur verið virkjað á, og ef það skyldi gerast að það kæmu til fleiri svæði sem yrði virkjað á, þau eru teiknuð utan um þessi svæði. Hins vegar eru þau svæði sem hv. þingmaður nefnir hérna í biðflokki rammaáætlunar í þeim tillögum sem nú liggja fyrir þinginu og við vitum ekki hver afdrif þeirra verða. Það er sérstakt ákvæði í hálendisþjóðgarðsfrumvarpinu sem gerir grein fyrir því hvernig þessu samspili er háttað á milli þjóðgarðsins og rammaáætlunar og er of stuttur tími sem ég hef hér til að rekja það. En þar er í rauninni verið að reyna að klára umræðu um þau mögulegu virkjunarsvæði sem þarna gætu orðið á eins skömmum tíma og hægt er þannig að 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hans og vinnu í þessu stóra og mikilvæga máli sem er að koma einhverju skipulagi á umgjörð utan um hálendið, hjarta Íslands. En það er eitt sem ég hef áhyggjur af í þessu og það er að ef allt raungerist, öll þau tækifæri og það sem stærsti þjóðgarður Evrópu býður upp á, hvort við séum tilbúin til að taka á móti þeim tækifærum. Höfum við tryggt náttúruvernd á hálendinu þannig að fjölfarnir ferðamannastaðir, sem yrðu enn fjölfarnari við stærsta þjóðgarð Evrópu, geti tekið við því strax og þjóðgarðurinn er tilbúinn? Getum við tryggt öryggi þeirra gesta sem koma á þetta hálendissvæði? Getum við tryggt upplifun gesta svo að þeir mæli með Íslandi áfram? Það er þetta sem ég hef áhyggjur af og langar að spyrja hæstv. ráðherra um.

Hæstv. forseti. Það að stofna þjóðgarð á miðhálendi Íslands er einmitt að vera tilbúin. Það er mergurinn málsins. Með því að vera með þjóðgarð á svæðinu erum við tilbúin til að mæta öllum þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir þegar kemur að nýtingu hálendisins. Ég tel að það sé rétta leiðin að fara í þá vegferð. Þannig getum við líka komið inn á hitt atriðið sem hv. þingmaður nefndi sem hefur með öryggi þeirra sem um hálendið fara að gera. Öryggi eykst að sjálfsögðu þegar við erum komin með þjóðgarð þar sem við erum með fólk í vinnu við landvörslu og erum þá í rauninni með miklu fleira fólk á þessu svæði til að sinna slíkum málum. Þannig að ég segi já, við getum ekki öðruvísi gert okkur tilbúin til þess að taka á móti þessum tækifærum nema með því að stofna þjóðgarðinn.

Virðulegur forseti. Seinna atriðið sem ég vildi spyrja hæstv. ráðherra út í er varðandi skipulagið og skipulagsvald sveitarfélaga. Það kemur fram að í samráði við sveitarfélög sé gerð sú breyting að stjórnunar- og verndaráætlun gangi ekki yfir núverandi skipulagsáætlanir sveitarfélaga. Er þá raunverulegt skipulagsvald áfram hjá sveitarfélögunum, ef við tökum mið af landsskipulagsstefnu og öðrum kröfum í náttúruverndarlögum til friðlýstra svæða og annað slíkt? Og er þá einhver önnur stjórnsýsla sem sveitarfélögin fara með í dag samkvæmt þjóðlendulögum og öðru sem færist yfir til þjóðgarðsins eða mun hún áfram vera hjá sveitarfélögunum? Fylgir öll stjórnsýslan skipulagsvaldinu? Spurningin er: Er þá raunverulegt skipulagsvald hjá sveitarfélögunum?

Virðulegi forseti. Meginviðfangsefni samtala minna við sveitarfélögin á þessu ári hefur verið að greiða úr áhyggjum þeirra vegna skipulagsvalds sveitarfélaga. Það gerði ég ásamt sveitarfélögunum þannig að fallið var frá því fyrirkomulagi sem núna er í Vatnajökulsþjóðgarði, þ.e. að stjórnar- og verndaráætlanir sem unnar eru fyrir þjóðgarðinn eru ekki bindandi fyrir skipulag sveitarfélaga eins og þetta frumvarp er fram sett. Það er til þess að mæta kröfum sveitarfélaganna. Það þýðir að ef eitthvað er í stjórnar- og verndaráætlun sem einhverju einu sveitarfélagi hugnast ekki og vill ekki taka upp í skipulag sitt þá þarf viðkomandi sveitarfélag ekki að gera það. Þannig hefur kröfum sveitarfélaganna um að skipulagsvaldið sé óskert verið mætt. Þau sveitarfélög sem ég ræddi við, í sumar sérstaklega og í haust, fögnuðu þessari breytingu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra framsöguna. Það eru svo sem engar fréttir í því að ég hef haft töluverðar efasemdir um þetta mál og hvernig það er fram sett og hvernig ætlunin er að ná ýmsum af þeim annars ágætu markmiðum sem þarna eru undirliggjandi. En ég veitti því athygli að í framsögu ráðherrans skautaði hann tiltölulega létt fram hjá efnahagslegum áhrifum málsins sem hæstv. ráðherrann gerði mjög mikið úr í allri umræðu í fyrra þar sem óteljandi oft var vísað til að mynda til þess að hver króna sem lögð væri til þjóðgarða skilaði sér 23 sinnum til baka, sem sagt að hver króna 23-faldaðist við það að vera lögð inn í þjóðgarð sem þennan. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað veldur því að minni áhersla virðist vera lögð 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég hef lagt mjög mikla áherslu á þessi efnahagslegu áhrif og hef sagt að þær rannsóknir sem hafa farið fram, bæði á Íslandi en líka í Bandaríkjunum og í Finnlandi, hafi sýnt fram á að fjármagn sem sett er í friðlýst svæði skili efnahagslegum ávinningi. Það hefur verið sýnt fram á það hér með rannsóknum Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands. Það hefur verið sýnt fram á það, eins og ég sagði, í Finnlandi með sömu aðferðafræði og í Bandaríkjunum. Það er því í sjálfu sér engin breyting þar á. Mér skilst að samkvæmt rannsóknum Hagfræðistofnunar hafi þessi tala, 1 á móti 23, ekki verið alveg rétt, hún hafi verið eitthvað lægri. Ég er ekki alveg klár á því hversu mikið það er, mér ekki kunnugt um það. En það breytir því ekki að um talsverðan og umtalsverðan 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og skárra væri það nú, ég vona að við hér á þinginu setjum ekki mikið af fjármunum í verkefni sem engin arðsemi er af. Hitt atriðið sem mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra út í úr framsöguræðunni snýr að því sem ráðherrann kom inn á varðandi ákvæði sem skýra samspil rammaáætlunar og hálendisþjóðgarðs. Þá langar mig bara að spyrja beint: Verður að mati ráðherra hægt að byggja upp nýja orkunýtingarkosti innan þjóðgarðsmarkanna verði frumvarpið samþykkt eins og það er?

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður spyr um samspil hálendisþjóðgarðsins og rammaáætlunar. Það er með þeim hætti að séu einhverjir virkjunarkostir sem enda í nýtingarflokki þriðja áfanga samkvæmt frumvarpinu þá er heimilt að ráðast í þá inni á þessu svæði. Þeir verða þá á svokölluðu jaðarsvæði líkt og þau svæði sem nú þegar eru nýtt til orkunýtingar. Ef þau eru í biðflokki má rammaáætlun skoða þau aftur og lítur til þeirrar aðferðafræði sem hún notar auk ákveðinna atriða sem nefnd eru í frumvarpinu að auki. Aðrar nýjar hugmyndir sem ekki hafa komið fram, þ.e. í þeim rammaáætlunum sem nú þegar hafa verið lagðar fram, kæmu þá ekki til greina nema til sjálfsþurftar í þjóðgarðinum. Það væru þá minni virkjanir sem væru til að nýta á svæðinu sjálfu.

Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um Hálendisþjóðgarð. Umhverfis- og auðlindaráðherra hefur farið yfir frumvarp um Hálendisþjóðgarð á Íslandi og það fer ekki á milli mála að hann brennur mjög fyrir sínu málefni. Nú þegar fer fram fjölbreytt starfsemi á vegum ólíkra hópa á þessu víðfeðma svæði en til stendur að það nái yfir 30% af landsvæði Íslands en nú þegar er u.þ.b. helmingur þess þegar friðlýstur eða um 15%. Öll sú starfsemi er í höndum fólks sem þykir vænt um hálendið, náttúru þess og margir bændur hafa t.d. alist upp í faðmi þessa lands sem er vagga þeirra og lífsbjörg og á sér langa sögu. Hálendið, skipulag þess og nýting, er því mikilvægt fyrir sjálfbærni landsins, til verðmætasköpunar, afþreyingar og útivistar. Landið okkar er í góðum höndum í dag. Það verður ekki í fljótu bragði séð að því sé einhver sérstök hætta búin ef frumvarp þetta nær ekki fram að ganga að öllu leyti, því að það er sameiginlegt áhugamál okkar allra að gæta vel að landinu. Einstaklingsframtakið hefur árum og árhundruðum saman haslað sér völl á hálendinu með því að bændur hafa nýtt það til beitar og búdrýginda. Sjálfbær náttúruleg sauðfjárrækt er bændum í blóð borin og þeir þekkja landið eins og lófann á sér og enginn hefur hugað betur að velferð landsins en bændur. Einstaklingsframtak og náttúruvernd er samspil sem hefur reynst vel og við eigum að halda áfram að nýta okkur það öllum til góðs. Ég tek því undir þær áherslur sem koma fram í áliti þverfaglegu nefndarinnar sem fjallaði um málið, að hefðbundnar nytjar geti þróast með eðlilegum hætti á hálendinu. Virðulegi forseti. Ég tek undir áhyggjur sveitarfélaga eins og Bláskógabyggðar um nauðsyn þess að skipulag sveitarfélagsins fái að haldast óbreytt í þeirra höndum. Í áliti sem ég hef undir höndum segir, með leyfi forseta: „Aðalskipulag sem er í gildi myndi haldast óbreytt en þegar það svo rennur úr gildi og sveitarfélögin fara að vinna í nýrri skipulagsgerð þá þurfa þau að taka mið af stjórnunar- og verndaráætlun þjóðgarðsins. Þær áætlanir eru unnar og samþykktar í umdæmisráði og stjórn garðsins. Með þessu formi er verið að setja skipulagsvald í hendur á félagasamtökum.“ Áfram segir fulltrúi Bláskógabyggðar: „Með því að færa skipulagsmál frá lýðræðislega kjörnum fulltrúum og flytja til félagasamtaka og embættismanna er verið að gera lítið úr störfum sveitarstjórna á landsbyggðinni. Það er verið að gera lítið úr úrslitum lýðræðislegra kosninga í sveitum landsins. Fólkið kaus þá aðila sem í sveitarstjórn sitja til að gæta hagsmuna sinna, ekki fulltrúa félagasamtaka.“ Ég tek undir með því sveitarstjórnarfólki sem heldur því fram að samtalinu við sveitarstjórnir og sveitarfélögin vegna stjórnsýslu hálendisþjóðgarðs sé ekki lokið. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að með stofnun þjóðgarðs skapist tækifæri til þess að ná utan um stjórnun og marka stefnu með markvissum og heildstæðum hætti. Þetta er allt til staðar í núgildandi lögum; skipulagslög, þjóðlendulög og landsskipulagsstefna ná utan um þessa þætti og sveitarfélögin vinna eftir þessum lögum. Það er því eðlilegt að spurt sé hvað það sé við núverandi fyrirkomulag sem kallar á slíkar breytingar. - Klukkan er eitthvað að hringja á mig.

Forseti biðst afsökunar, hann rak sig í einhvern takka og endurstillti eitthvað.

Virðulegur forseti. Það er því eðlilegt að spurt sé: Hvaða er það við núverandi fyrirkomulag sem kallar á svona stóra lagabreytingu? Sunnlensk sveitarfélög vinna nú í sameiningu að svæðaskipulagi fyrir suðurhálendið og áætlað er að sú vinna taki um fjögur ár. Sveitarfélögin telja það mun skynsamlegri leið að vinna skipulagið og vernda svæði á þennan hátt og á þessum hraða þar sem vandað er til verka og málin vel ígrunduð. Eftir þessa umræðu fer málið til nefndar þar sem það mun augljóslega taka einhverjum breytingum og vonandi verður þeim fyrirvörum sem við Sjálfstæðismenn höfum við þetta mál svarað, sem er eðlilegt í jafn stóru máli og hér er flutt. Ég er einn þeirra sem telja að með þessu frumvarpi sé stigið of stórt skref í einu til að stofna hálendisþjóðgarð sem tekur yfir svo stóran hluta landsins. Nú þegar eru fyrir þjóðgarðurinn á Þingvöllum, Vatnajökulsþjóðgarður, þjóðgarðurinn Snæfellsjökull og væntanlegur er þjóðgarður á Vestfjörðum og síðan eru tugir friðlýstra verndarsvæða á landinu. Við höfum heyrt um fjárhagsvanda og stjórnunarvanda sem birst hefur í fjölmiðlum í síðustu viku og þar hafa komið fram stórar tölur um framúrkeyrslu af áður óþekktum stærðargráðum. Það eru margir sem hræðast þessa aðkomu og fjármögnun nýs hálendisþjóðgarðs þarf að koma til umræðu enda er umræðunni ekki lokið, finnst mér og mörgum sem ég heyri í. Við þurfum að ná betri sátt við sveitarfélögin áður en við getum lokið þessu máli, það þarf að ræða fjármögnun og fyrirkomulag atvinnulífs í þjóðgarðinum sem er algerlega óskrifað blað og setur allan rekstur og áætlanagerð fyrirtækjanna í óásættanlega óvissu. Orkuframleiðsla og flutningur orkunnar og ferðaþjónustan verða að hafa skýran ramma áður en við lokum þessu máli og setjum völdin í hendur félagasamtaka sem enginn hefur kosið til að fara með lífæð samfélaganna í sveitum landsins. Það er því góð hugmynd sem varpað hefur fram af fólkinu sem málið brennur mest á: Byrjum á því að sameina þjóðgarðana og friðlýst verndarsvæði undir hatt hálendisþjóðgarðs. Það væri skynsamleg byrjun. Virðulegi forseti. Stærðin er ekki það sem skiptir máli.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og umræðuna hér og vil fá að taka undir með hv. þingmanni, það sem hann nefndi um væntumþykju fólks alls staðar á svæðinu gagnvart því ómetanlega svæði sem við ræðum hér í dag. Það er þessi væntumþykja sem ég held að við þurfum öll í sameiningu að ná utan um og passa upp á að fólki geti áfram þótt vænt um þetta svæði, geti áfram fengið að vinna að fjölmörgum verkefnum sem þar eru gerð, eins og í landgræðslu eða að merkja stíga, koma upp skiltum og öðru slíku sem verið er að gera á þessu svæði í dag. Þetta frumvarp ýtir undir að hægt sé að vinna slíkt áfram í samstarfi og auka sérstaklega í það sem vel er gert. Mig langar að koma aðeins inn á það sem hv. þingmaður nefnir varðandi skipulagsvaldið. Þar finnst mér ekki alveg rétt farið með og vil þess vegna benda á 16. gr. frumvarpsins um réttaráhrif stjórnunar- og verndaráætlunar. Ef borið er saman við drögin sem fóru í samráðsgátt fyrir jólin í fyrra var 1. mgr. í þessari grein frumvarpsins um að stjórnunar- og verndaráætlun væri bindandi fyrir skipulag sveitarfélaga. Ef hv. þingmaður les þessa grein í dag þá er ekki slíka 1. mgr. ekki að finna þar núna. Hvað þýðir þetta á mannamáli, ef við getum orðað það þannig? Jú, það er ekki verið að taka skipulagsvaldið af sveitarfélögum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Ég er upp með mér að hann skuli hafa komið í andsvar við mig til að ræða þetta mál. Ég er algerlega sammála ráðherra um að þetta ristir djúpt í huga okkar allra auðvitað og ekki síst fólksins í sveitinni og þeirra sem búa þarna næst. Það er einmitt mergur málsins, fólkið sem þar býr, fólkið sem það tók við af og það tók við af öðrum og hefur verið að rækta þetta land, gefa því allt sem það á án þess að hafa nokkrum sinnum spurt um hver launin séu. Þetta hefur allt snúist um landið, nýtingu þess og nytjar sem fólk hefur notið í árhundruð. Þannig að við erum algerlega sammála þarna, ég og ráðherrann, og fólkið í sveitinni er líka algjörlega sammála þessu. Þetta mál snýst mjög mikið um tilfinningar, gríðarlega mikið. Þess vegna, virðulegur forseti, er svo áríðandi, ekki bara fyrir þingið heldur fyrir ráðherrann, að þetta mál sé afgreitt í sátt sem einhver reisn er yfir, að fólkið í landinu, í sveitunum, geti staðið upp og sagt að það sé tiltölulega sátt við þá niðurstöðu sem þingið ætlar að ná í þessu. Vissulega hafa verið gerðar breytingar á frumvarpinu en það er enn gjá á milli aðila. Það er gjá á milli sveitarstjórnarmanna og ráðherrans. Það er gjá á milli okkar og þeirra sem telja að það sé of langt gengið á rétt sveitarfélaganna eins og ég drap lítillega á áðan. Það þarf í meðförum þingsins að eyða algjörlega þeirri óvissu.

Hæstv. forseti. Mig langaði að koma inn á annað atriði í ræðu hv. þingmanns, sem hefur með tvennt að gera í rauninni. Hv. þingmaður nefndi hefðbundnar nytjar. Það var atriði sem var mikið rætt á fundum mínum úti um allt land. Ég vildi nefna sérstaklega að í kjölfar þeirrar umræðu og í kjölfar þeirrar umræðu sem hin þverpólitíska nefnd átti var ákveðið að inn í frumvarpið kæmi sérstök lagagrein sem tekur akkúrat á þeim málum, að hefðbundnar nytjar séu heimilar á þessu svæði. Auðvitað þurfa þær að vera sjálfbærar eins og annars staðar og eins og önnur nýting á landinu. Síðan langar mig að nefna aðeins varðandi fjármagn, því að hér féllu orð eins og framúrkeyrslur og fleira, og vil nefna það sérstaklega varðandi Vatnajökulsþjóðgarð og reyndar náttúruverndina í heild sinni að þar hefur miklu fjármagni verið bætt inn, m.a. í aukna landvörslu og uppbyggingu innviða í landsáætlun sem þjóðgarðarnir sérstaklega eru að njóta núna, sem er mjög ánægjulegt að sjá gerast og er víða að gerast. Við erum að byrja að byggja þjónustumiðstöð eða gestastofu bæði í Snæfellsjökulsþjóðgarði og á Kirkjubæjarklaustri, fjölmargar framkvæmdir sem hafa átt sér stað sem lengi hefur verið beðið eftir. Ég nefni líka fráveitumál í Skaftafelli o.s.frv. Við munum að sjálfsögðu halda þessari umræðu áfram og hv. þingmenn í nefndinni eftir 1. umr. og ég hlakka bara til að fá að takast á við og taka þátt í því að ræða málið áfram með ykkur þar.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir þessa fyrirspurn og umræður, sem eru ágætar. Við erum sammála um að tryggja hefðbundnar nytjar í þjóðgarði. Ráðherra drap líka aðeins á fjölsótta fundi. Þeir voru mjög áhugaverðir. Ég sótti fund í Aratungu sem var afar fjölsóttur og mín upplifun á þeim fundi var að ráðherrann upplýsti sitt mál ágætlega en það voru samt kannski bara fleiri ósvaraðar spurningar eftir fundinn en áður, það var svona mín upplifun af því að tala við fólkið í sveitinni. Við þurfum að bæta úr því og við þurfum hér í þinginu að temja okkur það því að þetta er ekki í eina skiptið núna sem við erum gagnrýnd fyrir að samráð sé ekki nógu mikið. Og það er alveg sérstaklega mikilvægt í svona viðkvæmu máli að við höfum samráð. Fólkinu fækkar í sveitunum, það er miklu meiri þyngd fyrir það að hugsa um hálendið, smala og ganga þar um og það leggur gríðarlega mikið á sig til að sinna þessu landsvæði sem er því og auðvitað okkur öllum svo kært. Það hefur líka áhyggjur af fjármagni, hvað þetta muni allt saman kosta, hver muni borga öll störfin, hverjir muni vinna í gestastofunum. Þær eru auðvitað frábærar og verða góðir staðir fyrir ferðamenn að koma á en auðvitað kostar þetta allt saman mikla peninga. Við þurfum að sjá fram úr því núna og ekki síst í því ástandi sem nú ríkir í samfélaginu og mun ríkja á næstu árum meðan við vinnum okkur út úr því, verði það nú sem fyrst, þannig að við séum ekki að þyngja þann róður of mikið.

Virðulegur forseti. Náttúran er okkar gjöfulasta auðlind og að henni þurfum við að hlúa, við þurfum að vernda hana og bera virðingu fyrir henni. Það er íslensk náttúra sem tryggir velsæld á Íslandi. Hálendisþjóðgarður, er það góð eða slæm hugmynd? Risatækifæri eða ekki? Er það leiðin til að tryggja þau markmið að hlúa að náttúrunni og nýta hana til velsældar fyrir íslenska þjóð? Um þetta er deilt og margir með mörg mismunandi sjónarmið um þetta, og líka hvort tækifærin séu til staðar, óháð því stjórnfyrirkomulagi sem við ákveðum að hafa yfir hálendinu okkar, hjarta Íslands. Í þessu skiptir mestu fyrirkomulagið, umfangið, stjórnskipulagið, áætlanirnar og undirbúningurinn. Þetta allt þurfum við að hafa í huga þegar við ræðum um það mikilvæga mál sem hálendið okkar er, sem náttúran okkar er og sem velsæld er. Við þurfum að komast að því hver sé besta leiðin til að ná sem bestu fram í þessu. Ferlið um hálendisþjóðgarð hefur verið mikið og langt, eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra. Síðustu þrjár ríkisstjórnir hafa fjallað um málið. Fyrst fór það inn í landsskipulagsstefnu, svo var gerð viss valkostagreining og nú síðast var þetta sett inn í stjórnarsáttmála í annað sinn og sett af stað þverpólitísk nefnd. Þverpólitíska nefndin hafði mikið samráð og hlustaði eftir sjónarmiðum. Ég tók þátt í þeirri vinnu, lagði mig fram um að heyra þær áskoranir sem fólkið í landinu bar fram, sjónarmið og áhyggjur og tækifæri og allt það sem er í þessu. Það var mjög mikið lærdómsferli að fara í gegnum og gagnaðist mjög fyrir komandi vinnu. Í lok þeirrar vinnu gerði ég vissa fyrirvara eða tók saman minnisblað og dró saman afstöðu mína til málsins. Vinna þverpólitísku nefndarinnar var mjög góð og umfangsmikil. Þar fengum við öll þessi sjónarmið og niðurstaða skýrslunnar er: Hvað þarf að ganga upp svo að hægt sé að gera þjóðgarð um miðhálendi Íslands? Það er niðurstaðan. Mínir fyrirvarar eru þeir að allt það sem kemur fram í skýrslunni þurfi að vera uppfyllt til þess að við getum stigið þetta stóra skref. Það er náttúrlega byggt á samráði við sveitarfélögin og við hagaðila, nytjarétthafa og allt það. Það hefur verið brugðist við mörgu í því frumvarpi sem hér er en ekki öllu, og vísa ég þá í þessa samandregnu afstöðu mína sem ég birti. Eitt vil ég þó segja um þessa vinnu: Það var engin valkostagreining um þá vinnu heldur var fyrirkomulagið að útfæra þjóðgarðinn innan vissra marka, einn þjóðgarð, ekki með mismunandi svæðum eða mismunandi að stærð, heldur var erindisbréfið svolítið þröngt þannig að það komi fram. En sátt þarf að vera til staðar, það er algjörlega víst, um svona stórt og mikilvægt mál. Þar sem orðið þjóð er notað í nafninu, þjóðgarður, og þar sem um er að ræða hjarta Íslands tel ég að mikil sátt verði að ríkja og þá sérstaklega við núverandi notendur, sveitarfélögin og núverandi umsjónaraðila hálendisins. Í landsfundarályktun Sjálfstæðisflokksins stendur t.d. að ákvörðun um hálendisþjóðgarð þurfi að vera í sátt við aðliggjandi sveitarfélög. Og ég tek undir það. Það verður að vinna þetta í sátt. Hér er mikið talað um náttúruna og vernd náttúrunnar er eitt af meginmarkmiðunum hér. Við megum ekki gleyma því að það er mikil saga sem hálendið geymir, um byggð á Íslandi og um búskaparhætti. Þar er mikið af menningarminjum og menningarsögulegum minjum á hálendinu og þær hefðir og minjar verðum við að vernda. Þær verða að vera með í þessu ferli, við verðum að viðhalda þessu. Við þurfum að vita hvernig við höfum komist til þeirrar velsældar sem við njótum í dag, það má ekki gleymast. Það hefur ekki alltaf verið sátt um hálendið. Þar er kannski fyrst að nefna þjóðlendumálin sem ekki hefur verið mikil sátt um. Um einstaka virkjunarmál hefur oft verið deilt, beitarmálin hafa komið til umræðu, skipulagsmálin og miðhálendislínan sem er akkúrat notuð til þess að afmarka þjóðgarðinn. Það hafa verið miklar deilur um hana en í raun eru engin efnisleg rök til fyrir miðhálendislínunni. Það kom alveg skýrt fram í þessu samráðsferli að ekkert varðandi náttúrufar eða náttúruvernd eða neitt rökstyður þá línu. Miðhálendislínan er til út af einstöku skipulagsatriði fyrir löngu og átti aldrei að nota hana aftur, við skulum hafa það alveg á hreinu í þessu. Ég held að við getum verið algerlega sammála um að hálendið hingað til og nú er í góðum höndum. Það hefur verið í góðum höndum. Bændur og búalið hafa hugsað um hálendið, lagt ómælda vinnu í að græða það upp, farið inn á hálendið og fylgst með og lagt því lið. Sveitarfélögin, og þá helst í gegnum upprekstrarfélög sín eða aðra tengda starfsemi, hafa lagt ómælda vinnu og fjármuni í að hugsa um hálendið. Útivistarfélögin hafa verið með mikla sjálfboðavinnu og byggt upp mikla innviði, nýtt hálendið og verið dugleg að kynna það og gera það aðgengilegra fyrir fólkið í landinu. Orkufyrirtækin hafa gengið um landið með mikilli virðingu, tryggt þar aðgengi og visst öryggi og annað slíkt og hafa verið mjög framsækin í að reyna að draga úr umhverfisáhrifum sínum á svæðunum. Við verðum að varðveita þetta og tryggja og hafa í huga að hálendið er í góðum höndum í dag. Það er ómæld vinna unnin þarna og því frumkvæði má alls ekki tapa og ekki setja þá starfsemi sem er þarna núna í neitt uppnám. Þetta þarf allt að geta gengið saman í takt, það er hluti af sáttinni. Ég vildi líka nefna að sá hluti hálendisins sem verið er að tala um að bæta við Vatnajökulsþjóðgarð í hálendisþjóðgarðinum er gjörólíkur hinu svæðinu. Þetta eru tvö svæði og aðstæður gjörólíkar. Vatnajökulsþjóðgarður er um 14% af flatarmáli Íslands og er að meginstofni til jökull. Ég veit ekki hvort það er fjarlægðin frá höfuðborgarsvæðinu eða aðgengismál eða annað sem veldur því að álag vegna ferðamanna er ekki eins mikið í Vatnajökulsþjóðgarði og á hinu svæðinu, suðurhálendinu, og þar eru ekki eins fjölfarnir ferðamannastaðir. Á suðurhálendinu eru stærstu ferðamannastaðir hálendisins, þar eru stóru afréttirnir, þar eru stóru veiðifélögin, þar eru aðgengilegri samgöngur þannig að þetta er allt miklu stærra og umfangið er meira. Þetta er fjölbreyttara, þetta er stjórnsýslulega flóknara og annað slíkt. Ég er ekkert viss um að okkur vanti endilega fleira fólk inn á suðurhálendið, eða hvort við séum einfaldlega tilbúin til að taka við fleira fólki í Landmannalaugum, sem dæmi. Erum við tilbúin til þess? Ég vil benda á að þó að Landmannalaugar og Fjallabak sé friðlýst svæði en ekki í þjóðgarði hefur skipulag þar lengi verið tilbúið. Það er að frumkvæði heimamanna og núverandi notenda í Landmannalaugum að það er tilbúið en hefur samt ekki fengið að ganga fram. Við verðum að hafa þetta í huga þegar við ræðum þetta stóra og mikilvæga mál. En sú uppbygging sem orðið hefur á suðurhálendinu og víða annars staðar um landið er grundvölluð á þjóðlendulögum. Ég nefndi þjóðlenduna áðan. Nú loksins, rúmum 20 árum seinna, er að myndast eitthvert fyrirkomulag sem sátt er orðin um, reynsla og þekking í kerfinu, samskipti sveitarfélaga og forsætisráðuneytisins. Þarna hefur bara komist á ferli og ef bregðast þarf við er orðið nokkuð þægilegt að bregðast hratt við. Það er komin viss sátt og reynsla. Það tengist því sem ég kom inn á í andsvörum við hæstv. ráðherra hér áðan, en það er hvernig við verðum tilbúin. Ég held að það sé svolítið hættulegt að fara í svona umfangsmikinn og stóran þjóðgarð og breyta skipulaginu á svona stóru svæði, sem er nú þegar fjölfarið, án þess að vera algerlega komin með alla ferla og allt fyrirkomulag niðurnjörvað. Við höfum það nú þegar í þjóðlendumálunum og það er nýkomið á. Við þurfum að fara varlega í að breyta um kúrs þegar við erum nýkomin yfir ána. Í svona stóru og umfangsmiklu og mikilvægu máli eru náttúrlega alltaf mismunandi meiningar og sjónarmið. Ég kom inn á það áðan að ég skilaði samandreginni afstöðu við skýrslu þverpólitísku nefndarinnar og stend enn við það. Þingflokkur Sjálfstæðisflokksins hefur gert það að sínu og sett vissa fyrirvara í meðförum málsins. Við munum taka þá með okkur inn í vinnuna við málið hjá umhverfis- og samgöngunefnd. Ég ætla að fara örstutt yfir þessa fyrirvara. Það er fyrst og fremst um afmörkun, um umfangið og stærðina, hvað fellur þarna undir og annað slíkt. Við höfum kannski talað fyrir því að við ættum að byrja á því að sameina friðlýstu svæðin á hálendinu og vinna þetta svo áfram eftir því sem við erum tilbúin til að fara lengra. Það sem er inni í fyrirkomulagi friðlýstra svæða, við skulum halda áfram með það og stækka og láta svæðin þar sem þjóðlendurnar eru vera. Á meðan við erum að klára ferli rammaáætlunarinnar getum við líka látið aðrar áætlanir Alþingis kallast á við þetta þannig að stjórnvöld séu að láta allar sínar áætlanir tala saman. Við höfum sameinast um ferli varðandi kerfisáætlun Landsnets, rammaáætlunarferli og annað slíkt. Við þurfum að láta þetta tala saman, ég held að það sé mikilvægt. Það var niðurstaða þverpólitísku nefndarinnar, svo að þess sé getið, að svo ætti að vera. Varðandi orkuflutninga er nauðsynlegt að búið sé að finna leið til að tryggja nægan raforkuflutning um land allt, það er afstaða Sjálfstæðisflokksins. Svo er það frumkvæðismátturinn, sem ég kom aðeins inn á. Það er gríðarlega mikilvægt að hann tapist ekki og allt þetta sjálfboðaliðastarf, frjáls framlög og allt það sem upprekstrarfélögin, bændurnir, allir nytjarétthafar, ferðaþjónustan og núverandi starfsaðilar á hálendinu eru að gera; að samstarfssamningar séu klárir við núverandi rekstraraðila inni á hálendinu eða umsjónaraðila, þannig að þegar þjóðgarðurinn tekur til starfa gangi þetta eins og smurð vél, það sé búið að gera samstarfssamninga þannig að núverandi starfsmenn geti haldið óhikað áfram. Það er mikilvægt að nýta einkaframtakið, sem hefur reynst vel í náttúruvernd, enn frekar og það þarf að fá sitt svigrúm þarna og líka til þess að byggja upp innviðina. Það var ein niðurstaða þverpólitísku nefndarinnar að ríkissjóður ætti ekki að byggja upp alla innviðina heldur ætti það að vera í samstarfi við einkaaðila, samstarfi við sveitarfélögin og annað slíkt. Það fyrirkomulag þarf líka að liggja fyrir strax í upphafi, af því að þetta má ekki verða bákn. Það má ekki búa til bákn yfir hálendinu og fjölgun opinberra starfa er ekki byggðamál, ég fullyrði það. Þjóðgarðurinn eða skipulag hálendisins eða hálendið í heild sinni, hvort sem það er út frá þjóðgarðsskipulagi eða öðru skipulagi, á að skapa almenna atvinnuuppbyggingu þannig að einhver verðmætasköpun sé í gangi og annað slíkt. Það er aðalatriðið hér að tækifærin skapi fjölbreytt störf en ekki bara störf landvarða, það er ekki raunveruleg uppbygging. Almannarétturinn og ferðafrelsið, við verðum að halda því óbreyttu og það er hluti af menningarminjum og sögulegri menningu sem ég talaði um og við verðum að vernda. Öryggismálin eru gríðarlega mikilvæg, að öryggi sé tryggt en ekki einungis treyst á að björgunarsveitirnar sinni öryggi gesta í sjálfboðavinnu. Það þarf að þróa það. Fjármögnunin þarf að vera á hreinu og þá skiptir miklu máli hvert hlutverk þjóðgarðsins verður, hvaða hlutverki ætlum við að láta einkaaðila sinna eða heimaaðila og núverandi umsjónarmenn. Það skiptir miklu máli og svo sáttin sem ég hef talað mikið um. Ég ætla aðeins að koma inn á stjórnfyrirkomulagið. Ég er mjög hrifinn af því að stefnt sé að því að hafa sem mest samtal og mest samráð, það tengist þessari sátt, en hvort rétt sé að hafa 70 manna stjórnkerfi í sex svæðisráðum og svo stjórn sem er ofan á núverandi skipulag sveitarfélaganna og alla þá ferla með fólki sem er í frjálsum félagasamtökum í sjálfboðastarfi og annað, hvort það sé alveg rétt, ég er farinn að efast um það. Ég segi bara að lokum: Það er nauðsynlegt að allur undirbúningur og mat á áhrifum þessa taki til náttúruverndar, öryggis gesta og upplifunar gesta, hvort við séum tilbúin að þessu leyti áður en þjóðgarðurinn tekur til starfa.

Virðulegur forseti. Fyrst aðeins utan dagskrár þá fannst mér skemmtilegt að heyra hv. þingmann lýsa því hvernig miðhálendislínan væri bara mannanna verk, væri ekki eitthvert náttúrulögmál sem væri dregin í ákveðinni hæð í kringum miðhálendið. Þannig er það með svo margt sem við vinnum með í þessum sal. Það getur verið hollt að muna þetta. Ég hafði líka áhuga á að hlusta á þingmanninn vegna þess að ég veit að hann hefur gefið sig mikið að náttúruverndarmálum og þjóðgarðinum sérstaklega, hafandi setið í bæði Þingvallanefnd og stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs. Það sem mig langar að spyrja sérstaklega út í er það sem var rauði þráðurinn í því sem hv. þingmaður sagði og virðist vera undirliggjandi í fyrirvörum bæði Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks á þetta mál, sem er sáttin. Það skiptir máli að við séum sem flest sátt við svona stór verkefni. Þess vegna langar mig að spyrja þingmanninn, af því að hann hefur verið í þessu ferli öllu, hvort hann telji raunhæft að ná utan um þessa sátt núna í vetur? Þessir sex fyrirvarar sem ég taldi frá honum sem Sjálfstæðisflokkurinn leggur fram og sjö fyrirvararnir sem Framsóknarflokkurinn leggur fram, sem eru sumir samhljóða en ekki allir, eru dálítið mikið, bara ef við horfum á sáttina sem þarf að ná innan stjórnarflokkanna. Síðan eru alveg ótalið sveitarstjórnarstigið, fólkið þar, frjálsu félagasamtökin, bændurnir og öll þessi samtök sem hv. þingmaður nefnir. Þannig spurningin er í rauninni bara: Telur þingmaðurinn raunhæft að við náum sátt og það náist að klára þetta mál í vetur?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og þessar spurningar. Miðað við stærð og umfang verkefnisins og hvað þetta er fjölbreytt er mjög erfitt að sjá að hægt væri að ná algjörri sátt um málið. Hvort hægt sé að ná nægilegri sátt er kannski annað mál. Ég held að í frumvarpinu sé að mörgu leyti búið að koma til móts við stóru leikendurna í að ná þessari sátt, sem eru þá sveitarfélögin, núverandi nytjarétthafar og annað slíkt. Það sem ég held að yrði lykillinn að sáttinni, hvort það sé of mikið fyrir einhverja aðila veit ég ekki, tengist umfanginu. Umfang garðsins getur alveg verið ákveðið en það fer þá eftir friðlýsingartegundum og slíkum atriðum. Í frumvarpinu er farið yfir hvort það sé jaðarsvæði fyrir virkjanirnar. Þá er spurning hvort við getum kannski haft þetta í þrennu lagi, að núverandi friðlýst svæði fari undir þjóðgarðinn og þess vegna stærra svæði, en að núverandi fyrirkomulag varðandi þjóðlendur og annað slíkt gildi þar. Þannig að það er margt í þessu. Þegar við fáum þessa miklu og góðu umræðu sem er um málið núna þá veit maður aldrei hvaða lausnir koma upp úr því. Ég ætla ekki að útiloka neitt fyrir fram en tek undir að verkefnið er stórt og mikið tilfinningamál.

Virðulegur forseti. Núverandi stjórn og nýting miðhálendisins ræðst fyrst og fremst af skipulagi og áætlanagerð, aðalskipulagi sveitarfélaga og svæðisskipulögum, landsskipulagi og áætlanagerð á landsvísu. Árið 1998 voru sett lög um þjóðlendur. Það mál var mjög umdeilt á sínum tíma og margt sagt í þeirri umræðu. Það hefur tekist að slípa málsmeðferðina á því máli svolítið í gegnum tíðina og auka traust á milli aðila, þ.e. þeirra sem búa á þeim svæðum sem að þjóðlendum snúa og ríkisvaldsins. Þó er ekki öllum málum ólokið í því. Það er mikilvægt að það komi fram að í greinargerð með frumvarpi til þeirra laga segir að sveitarfélögin hafi hvert á sínu svæði farið með og sinnt þessum landsvæðum enda hafi þau fallið innan stjórnsýslumarka þeirra í flestum tilvikum. Þar er lagt til að forræði á ráðstöfun lands og landsgæða innan þjóðlendna verði skipt milli forsætisráðherra og sveitarfélaganna. Og þannig er þetta í dag. Þjóðlendur eru því alls ekki í reiðileysi. Þær eru undir þessari stjórn sem hefur verið að þróast og þroskast á þessum tíma. Á þeim tíma þegar þjóðlendulögin voru sett var líka alveg sérstaklega rætt að sú miðhálendislína sem var dregin, þau mörk sem dregin voru, yrði aldrei notuð í neinu öðru samhengi. Um það var rætt alveg sérstaklega af hálfu þeirra sem þá fjölluðu um málið og tóku þessar ákvarðanir. Það er því í raun úr öllu samhengi að við skulum vera að ræða um svo mikilvægt mál sem stofnun hálendisþjóðgarðs er og miða við þessi mörk, miðhálendislínuna. Hún var aldrei dregin að neinu leyti út frá þeim sjónarmiðum sem gilda um þjóðgarð og þá verndun og nýtingu sem á að vera innan hans. Það kemur fram þingsályktunartillaga um stofnun hálendisþjóðgarðs, held ég fyrst árið 2015. Hún var ekki afgreidd á þinginu. Síðan voru aftur lagðar fram tillögur, ég held árið 2017, og síðan komið á fót ráðherraskipaðri nefnd árið 2018. Á þeim tíma hefur aldrei verið afgreidd þingsályktunartillaga um að stofna til þessa gríðarmikla verkefnis. Þingið hefur í sjálfu sér aldrei tekið umræðu um það hvernig menn sæju þetta fyrir sér, hvert við ætluðum að stefna með þessu og lagt línurnar í þeirri vinnu sem fram undan væri í því viðamikla verkefni. Það er auðvitað mjög til umhugsunar, virðulegur forseti, að við skulum leggja upp í þessa miklu vegferð og að bakland innan hópsins sem um þetta fjallar skuli ekki hafa verið tryggt með einhverri umfjöllun á Alþingi um það sem fram undan var. Engin greining hefur farið fram á náttúruverndargildi í sjálfu sér, þ.e. heildarhagsmunum. Ef við berum þetta saman við nálgunina þegar Vatnajökulsþjóðgarður var stofnaður á sínum tíma þá var samþykkt þingsályktunartillaga 1999 um stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs og átta árum síðar, eða árið 2007, voru lög um stofnun þjóðgarðsins sett, eftir að málið hafði gerjast í þessari umræðu. Þetta er til viðmiðunar um það hversu, að hluta til, óvönduð vinnubrögð við erum að ástunda í svona stóru máli. Margt þarf að skoða þegar við stígum svona stór skref, t.d. viðmiðanir, staðla og kröfur um vernd sem við ætlum að gera. Hvernig spila jaðarsvæðin inn í þetta og t.d. nýting á orkuauðlindum, aðgangur ferðaþjónustu og svo margir þættir; nýting heimamanna á beitarlandi, veiðar, ferðir almennings, útivistarfólks o.s.frv.? Hvað þýðir það að fara inn í þjóðgarðaflokkun alþjóðaþjóðgarðastofnunarinnar? Hvaða valkostir eru þar mögulegir? Hversu langt eigum við að ganga? Ætlum við að stíga skrefið að fullu strax í byrjun? Þjóðgarður eins og lagt er upp með hann í þessu frumvarpi er mjög varanleg ráðstöfun þar sem náttúruverndarhagsmunir hafa forgang. Við þurfum að reyna að svara því hvert þessi starfsemi þjóðgarðsins leitar síðan. Margir hafa virkilega miklar áhyggjur af þessu út frá mismunandi hagsmunum; þeir sem búa á svæðum sem eiga lönd að hálendinu, íbúar þessara sveitarfélaga vegna nytja og annarra hagsmuna sem þeir hafa af því, hinn fjölmenni hópur Íslendinga sem er farinn að ferðast um hálendið, bæði að sumri og vetri, þeir sem stunda atvinnustarfsemi tengda ferðaþjónustu og þeir sem nýta orkuauðlindir landsins. Það má í raun lengi fjalla um hver það er sem metur og skammtar þýðingu annarra hagsmuna. Svo mörgu er ósvarað, virðulegi forseti. Þeir sem standa að orkunýtingarmálum hafa miklar áhyggjur af þessu. Það hefur svo sem komið fram. Auðvitað er órjúfanlegur hluti af umræðunni um hálendisþjóðgarð samspilið við rammaáætlun. Þar eigum við langt í land. Við erum í raun með rammaáætlun í skötulíki og okkur hefur ekkert miðað á undanförnum árum að ræða um það á málefnalegum nótum hvert við ætlum að stefna í nýtingu orkuauðlinda okkar og hvaða tækifæri menn sjá í því. Þó hafa sviðsmyndirnar breyst alveg gríðarlega mikið á tiltölulega skömmum tíma. Þegar við vorum að ræða rammaáætlun fyrir fimm árum datt engum í hug að vindorka gæti keppt við þá orkukosti sem við eigum. Þær sviðsmyndir eru allt aðrar í dag. Þá höfðum við ekki fengið þau eldsumbrot sem við fengum á Vatnajökulsvæðinu fyrir nokkrum árum og hafa gjörbreytt sviðsmyndunum í því hversu mikilvægt það verður út frá þjóðhagslegum öryggissjónarmiðum að dreifa raforkuframleiðslu víða um land. Hvernig verður þetta samspil? Hefur farið fram mat á framtíðarhagsmunum annarrar nýtingar? Það hefur ekki farið fram og ekki var gert ráð fyrir því í þeirri vinnu sem lagt var af stað með í þessu mikla verkefni. Það var í raun bara settur saman hópur sem átti að meta og greina tækifæri í þjóðgarðinum. Það var ekki greining á núverandi stöðu, ekki greining á því sem tapast heldur bara greining á tækifærunum í þjóðgarðinum. Það var það sem lagt var upp með. Aðrar áætlanagerðir sem við gerum eru tímabundnar. Þannig gilda t.d. skipulagsáætlanir, aðalskipulag og landsskipulag í 12 ár, rammaáætlun sem fjallar um vernd og nýtingu orkuauðlindanna okkar á að endurskoða á fjögurra ára fresti, kerfisáætlun Landsnets á að endurskoða næst 2029, samgönguáætlun er til fimm ára og 15 ára og fjarskiptaáætlun er til 2033. En við stígum þetta stóra skref án þess að hafa nokkur ákvæði um að við ætlum að endurskoða markmiðin, fara yfir stöðuna. Þegar á að úthluta eða ráðstafa 30–40% hluta af landi hlýtur að vera eðlilegt að taka a.m.k. eina umferð af endurskoðun áætlunarinnar með tilliti til annarra hagsmuna, möguleika og framtíðarnýtingar. Hvernig verður fjármögnun og rekstri þjóðgarðs hagað? Þessu er ósvarað. Hæstv. ráðherra gerði svolítið úr því áðan að uppbyggingin yrði mikil, að þegar væri byrjað að byggja gestastofur á Kirkjubæjarklaustri og víðar. En þarf endilega að vera þjóðgarður svo að ríkið byggi gestastofur eða móttökustaði fyrir erlenda ferðamenn og skipuleggi hálendið að öðru leyti í samvinnu við heimamenn? Hvert á hlutverk ríkisins að vera í þessari uppbyggingu og rekstri þjónustu? Er það betur komið í höndum einkaaðila? Er hálendið í stórhættu vegna þeirra umsjónarmanna sem hafa verið með það á undanförnum árum og áratugum, jafnvel árhundruðum? Er það í stórhættu? Hver verða áhrif þjóðgarðsstjórnsýslu á uppbyggingu og nýsköpun í ferðaþjónustu? Mikið er gert úr að ákveðin tækifæri eigi að vera fólgin í því að setja á laggirnar hálendisþjóðgarð, stærsta þjóðgarð í Evrópu. Við sjáum deilurnar sem eru að rísa núna, bara út af aðgengi ferðamanna í Vatnajökulsþjóðgarði og kvótasetningu í þeim efnum. Kallast fjölgun ferðamanna og takmörkun á aðgengi eitthvað á? Hvernig ætla menn að haga því? Hæstv. ráðherra hefur áður sagt, ég held jafnvel áður en hann kom í stól ráðherra, að það yrði að takmarka aðgengi að hálendinu. Hálendið þyldi bara ákveðið. Auðvitað liggur það í augum uppi. Þegar leitað var eftir leyfi til að byggja upp Kjalveg, sem er náttúrlega algerlega óboðlegur og heftir í raun marga í að geta farið inn á hálendið og notið þess, sagði Umhverfisstofnun: Ja, uppbyggður vegur, hann hefur svo mikil áhrif á umhverfi sitt að það er ekki hægt að hafa hann. Eru þetta sjónarmið sem kallast á? Er þetta ekki eitthvað sem við þurfum að ná utan um? Mörgum virðist hugmyndin um hálendisþjóðgarð snúast um að ná yfirráðum, að það sé ekki nauðsyn vegna náttúruverndar eða ókosta núverandi kerfis. Hraði málsins og aðferðafræði við ákvarðanatöku á vegum hins opinbera er fordæmalaus. Í svona stóru máli er hún fordæmalaus og í raun og veru alveg galið að við skulum láta okkur detta það í hug að við getum snýtt einhverju hér út á þessum skamma tíma sem hefur aldrei áður hlotið fullnaðarafgreiðslu af hálfu Alþingis. Mögulega er hugmyndin ekki góð. Ég held reyndar að hún sé góð. Ég er mjög hrifinn af því að fara í eitthvert samspil þarna. En meðan við höfum ekki greint ókostina, höfum ekki greint áhrif og aðra hagsmuni, meðan sú greining hefur ekki farið fram heldur bara algerlega einhliða greining, getum við ekki svarað spurningunni á fullnægjandi hátt. Eru til að mynda afmarkaðar friðlýsingar, m.a. vegna víðerna, ef til vill betri? Væri það betri niðurstaða? Erum við búin að fórna lýðræðislegri aðkomu, þekkingu og ábyrgð nærsamfélaga á þessu verkefni? Hverjir eru hagsmunir framtíðarkynslóða þessa lands? Erum við að taka ákvarðanir sem hafa til að mynda áhrif á eflingu ferðaþjónustu, ferðalög og það að njóta hálendisins, það að geta nýtt orkuauðlindirnar í breyttum heimi þar sem gríðarleg tækifæri liggja í því að Ísland geti orðið leiðandi í því að hætta notkun jarðefnaeldsneytis? Við vitum hvaðan við getum tekið orkuna. Við getum hreinlega orðið útflutningsaðilar á orku í gegnum til að mynda framleiðslu á vetni. Það er áhyggjuefni, virðulegur forseti, að þrátt fyrir samráðið sem hæstv. ráðherra talar fyrir upplifi ég að ágreiningurinn um þetta mikilvæga mál hafi aukist. Margir upplifa að það eigi að reyna að borða fílinn svolítið í einum bita. Ég held að við þessar aðstæður hafi verið óskynsamlegt að leggja svo bratt af stað í þetta mikla verkefni. 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp um miðhálendisþjóðgarð. Þetta er frumvarp sem að mínu áliti þarfnast mikillar yfirlegu enda er viðfangsefnið í eðli sínu flókið og margþætt og sjónarmið fjölbreytt. Umsjón, varsla og nýting hálendisins er í eðli sínu vandasamt verkefni og mikilvægt að allir sem að því koma vandi sig, leikreglur séu skýrar og sanngjarnar. Að hálendinu liggja 23 sveitarfélög og þar fer fram ýmiss konar starfsemi sem sum á sér mjög langa sögu meðan annarri starfsemi er verið að finna farveg núna. Á þessu svæði á sér líka stað verulegur hluti af orkuöflun þjóðarinnar. Svæðið sem um ræðir er allt þjóðlenda og því í sameiginlegri eign þjóðarinnar en tilheyrir sveitarfélögum eins og allt annað land á Íslandi. Á miðhálendinu liggja fyrir mörg aðkallandi verkefni. Vaxandi aðsókn stækkandi þjóðar auk umferðar ferðamanna kallar á meiri samhæfingu og samvinnu um nýtingu og vernd hálendisins og meira utanumhald en meðan nýtingin og umferðin var einsleitari. Ég hef litið þannig á að fyrirbærið þjóðgarður, með mismunandi verndarflokkum, gæti verið gagnlegt tæki og vettvangur fyrir þessa nauðsynlegu samhæfingu og samvinnu. Ég held líka að þjóðgarður á miðhálendinu geti skapað ýmis tækifæri í dreifðum byggðum til að skapa störf á vegum einkaaðila og til að dreifa opinberum störfum. Þjóðgarður geti þannig, ef vel tekst til, skapað tækifæri fyrir fólk sem vill búa í strjálbýli til að velja sér búsetu og skapa fólki sem þar býr viðbótarmöguleika til atvinnusköpunar og styrkt samfélög. Þar fyrir utan eru svo auðvitað verndarsjónarmiðin sem ég held að allir íbúar landsins telji skipta máli þó að við séum ekki endilega sammála um aðferðafræðina við verndun. Þingflokkur Framsóknarflokksins leggur áherslu á samvinnu um vernd og nýtingu hálendisins eins og annars lands í sameign þjóðarinnar. Hinu er svo ekki að leyna að innan Framsóknarflokksins, eins og víða í þjóðfélaginu, eru mjög skiptar skoðanir um þjóðgarð á miðhálendinu og hvort það sé rétta leiðin til að ná utan um þær áskoranir sem þar blasa við. Mínar stærstu efasemdir um frumvarpið eins og það liggur fyrir núna snúast einkum um það í hvaða röð sé skynsamlegt að vinna verkefnin sem við blasa, í hvaða skrefum við eigum að stækka núverandi þjóðgarð á miðhálendinu, sem sagt víkka Vatnajökulsþjóðgarð út, og hversu hratt sé raunhæft að vinna verkin, hverju þurfi að ljúka áður en stærri þjóðgarður getur orðið til og hversu langan tíma þau verkefni taki. Verkefni Alþingis er að vega og meta hvort tillagan eins og hún liggur fyrir geti náð utan um áskoranirnar og hvort hún geti komið á því samstarfi sem er nauðsynlegt til framtíðar um nýtingu og vernd á miðhálendinu. Ég held að einhver sem talaði hér á undan mér hafi ratað á að tala um þátttöku. Það þurfa allir sem að málinu koma að vera virkir þátttakendur. Það þarf að takast vel til ef við notum þetta tæki, þetta fyrirbæri þjóðgarð, því að ef ekki er vandað til verka í upphafi er verr af stað farið en heima setið. Það hefur mikil vinna farið í þetta verkefni á kjörtímabilinu og raunar hafa margir velt því fyrir sér í áratugi. Hópurinn sem kemur að umræðunni nú hefur farið stækkandi síðustu ár og mánuði og við verðum að virða það að fólk hefur haft mislangan tíma til að átta sig á hugmyndinni um þjóðgarð og verkefnunum sem fyrir liggja á hálendinu. Ég sjálf hef varið miklum tíma á síðustu mánuðum í að skoða þær áskoranir sem við blasa á hálendinu. Þeim tíma er öllum vel varið því að þarna eru verkefni sem þarf að leysa óháð framgangi frumvarps um þjóðgarð, ýmis verkefni sem Alþingi ber að koma í skýran farveg. Verkefnið er það umfangsmikið og margþætt að það þarf að ætla því góðan tíma í umfjöllun, bæði á Alþingi og í samfélaginu öllu. Ég átti sæti í þverpólitískri nefnd umhverfis- og auðlindaráðherra um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu. Nefndin skilaði skýrslu sem teiknaði upp mynd af því hvernig þjóðgarður gæti litið út og dró fram atriði sem þyrfti að hyggja að ef slíkur þjóðgarður ætti að verða að veruleika. Þátttaka í þeirri vinnu var mikið lærdómsferli og upplýsandi. Nefndin dró upp mynd af hálendisþjóðgarði sem víðáttumiklum þjóðgarði sem stofnaður yrði með sérlögum og byggi á landsvæði í sameign þjóðarinnar, þ.e. þjóðlendum og friðlýstum svæðum innan miðhálendisins. Hugmyndir nefndarinnar gengu út frá víðtæku samráði og dreifðri stjórnun með beinni aðkomu sveitarfélaga og hagaðila. Ég held kannski að í þessa skýrslu hafi svolítið vantað orðið „þátttaka“. Það er einn meginútgangspunktur nefndarinnar að þjóðgarðurinn efli og styðji við sjálfbæra hefðbundna nýtingu hálendisins um leið og hann grundvallist á sáttmála um að standa vörð um minjar í náttúrufari og menningu sem einkenna miðhálendið. Þá lagði nefndin áherslu á að við undirbúning frumvarps yrði gerð ítarlegri greining á fjármagnsþörf þjóðgarðsins við stofnun hans. Einnig taldi nefndin mikilvægt að í útfærslu þjóðgarðsins í lagafrumvarpi yrði hugað að því að stjórnkerfi þjóðgarðsins gæti hafið þá vinnu og eftir atvikum lokið við þær stefnumarkandi áætlanir sem eru nauðsynlegar áður en rekstur hefst, eins og stjórnunar- og verndaráætlun og atvinnustefnu. Þá taldi nefndin mikilvægt að við stofnun hálendisþjóðgarðs yrði strax í byrjun hugað að rannsóknum og gagnaöflun um vöktun á umferð og náttúrulegri framvindu til að raunhæft yrði að meta árangur af stofnun og rekstri. Nú þegar frumvarp um málið er komið til Alþingis er það hlutverk þingsins að meta hvort tillagan eins og hún liggur fyrir nái utan um þær áskoranir sem eru dregnar fram í skýrslunni og þær áskoranir sem hafa birst í umsagnarferli síðan og hvort hún er líkleg til að ná utan um það samstarf sem þarf að koma til, til að sátt náist um vernd og nýtingu. Eins og fram hefur komið í umræðunni þá setti þingflokkur Framsóknarflokksins fram ákveðna fyrirvara við afgreiðslu málsins til þingsins. Mun ég hafa þá með mér inn í vinnslu málsins í umhverfis- og samgöngunefnd. Þeir fyrirvarar tengjast allir þeim áskorunum sem dregnar eru fram í skýrslu þverpólitísku nefndarinnar. Ég ætla að renna örstutt yfir þessa fyrirvara samandregna: 1. Afmörkun ytri marka og mismunandi verndarflokka fari fram í samstarfi við sveitarfélög og með samþykki þeirra. 2. Verkaskipting og hlutverk sveitarfélaga við skipulagsvinnu og umdæmisráða við gerð stjórnunar- og verndaráætlunar verði skýr. 3. Sett verði fram áætlun um fjárþörf og uppbyggingu til lengri tíma með raunhæfri áætlun um tímann sem þarf til þess að fara í skipulagsvinnu, tímann sem fer í að byggja upp stjórnkerfi, tímann sem fer í vinnu að stefnumarkandi áætlunum eins og stjórnunar- og verndaráætlun og atvinnustefnu. Þetta höfum við allt séð taka býsna langan tíma í öðrum þjóðgörðum. 4. Ábyrgð á fjármögnun og viðhaldi samgöngumannvirkja á hálendinu verði skýrð, bæði að hálendinu, innan hálendisins og leiðir sem liggja í gegnum það. Svo þarf auðvitað að tryggja aðgengi fólks að miðhálendinu og jafnræði milli ferðamáta. 5. Umgjörð um hefðbundnar nytjar og þróun þeirra sé skýr. 6. Gert ráð fyrir orkuvinnslu og flutningi raforku og samspili orkunýtingar við afmörkun orkuvinnslusvæða og flutningsleiða raforku. 7. Samspil við aðra löggjöf um vernd og nýtingu verði skoðað í meðförum Alþingis. Þetta á t.d. við um reglugerð um sjálfbæra beit og frumvarp um vernd og veiðar sem er á leið til þingsins. 8. Samhliða vinnu Alþingis verði sköpuð umgjörð sem tryggi áframhald fjölbreyttra verkefna sem nú eru unnin af ýmsum aðilum á hálendinu. Það er sjálfboðavinnan sem fer fram nú þegar. Það eru fjölbreytt verkefni sem snúa að öryggismálum, ýmiss konar þjónustu, landumsjón, vegaumsjón, endurheimt og verndarverkefni. Þetta á líka við um verkefni sem nú er sinnt í atvinnuskyni, ekki bara sjálfboðaverkefni. - Þetta er, held ég, eitt af því mikilvæga til að tryggja þátttöku sem flestra í því að búa til umgjörð sem skapar sátt. 9. Hlutverk skýrð varðandi ábyrgð mismunandi stofnana ríkisins á öryggismálum á hálendinu. 10. Síðast en ekki síst þarf að vera tryggt að samvinna heimamanna og sveitarfélaga og ríkisins um miðhálendið verði góð. Annars verður miðhálendið ekki sjálfbært svæði. - Það er lykilatriði. Um sumt af þessu er þokkalega búið í frumvarpinu nú þegar, annað er óljóst og eitthvað vantar alveg. Einhver þessara skilyrða gera kröfu um vinnu sem þarf að fara í samhliða vinnu Alþingis. Annað er eitthvað sem þingið fer yfir. Mér gefst ekki tími til að fara nánar ofan í mörg af þessum atriðum en ætla aðeins að koma betur inn á vegamálin og afmörkun útlína þjóðgarðsins. Þjóðvegir, aðrir vegir og vegslóðar á hálendinu eru út af fyrir sig risastórt viðfangsefni. Eiga þeir allir að vera opnir og hver ber ábyrgð á þeim? Sá hluti þjóðvegakerfisins sem liggur innan miðhálendisins telur 54 vegi. Veghald þeirra er á ábyrgð Vegagerðarinnar. Um miðhálendið liggja fjórir stofnvegir og auk þess net landsvega. Svo eru einstaka vegir sem falla í aðra vegflokka. Þá liggja víða og hér og þar og hingað og þangað vegir og slóðar um miðhálendið sem ekki tilheyra þjóðvegakerfinu. Það er unnið að skráningu þessara vega. Flestir vegir á miðhálendinu, hvort sem þeir tilheyra þjóðvegakerfinu eða ekki, eru einfaldir malarvegir eða vegslóðar, sumir torfærir, með óbrúuðum ám og sumir í mjög viðkvæmu landi. Það hefur lengi ríkt óvissa um hvernig standa skuli að ákvörðunum um hvaða ökuleiðir, sem hafa myndast í áranna rás, skuli vera skilgreindar sem vegir sem heimilt er að aka. Það þarf að fara í stefnumarkandi ákvarðanir um þessa vegi. Ekki er hægt að gera ráð fyrir að þjóðgarðurinn fjármagni vegabætur eða viðhaldi þeim öllum heldur verður að gera ráð fyrir að sveitarfélög eða nytjarétthafar viðhaldi slóðum. Eða er hægt að gera ráð fyrir að þessir aðilar, sveitarfélög og nytjarétthafar, viðhaldi slóðum fyrir umferð sem vegirnir voru ekkert byggðir fyrir? Ég tel mjög mikilvægt að við ráðstöfun fjármagns sem fer í viðhald á þjóðvegakerfinu ríki gagnsæi og það verði hluti af samgönguáætlun. Það þarf að fara fram umræða um hver á að fara með veghald veganna sem sveitarfélögin og nytjarétthafarnir byggðu. Svo rétt í lokin aðeins meira um afmörkunina. Þrátt fyrir viðmið um að lagt sé upp með að afmörkun þjóðgarðs á miðhálendinu miðist við þjóðlendur innan miðhálendislínu hef ég alltaf litið þannig á það sem ytri mörk þess svæðis sem er til umfjöllunar. Útfærsluna þyrfti að vinna í samvinnu við einstök sveitarfélög í tengslum við skipulagsgerð og afmörkun mismunandi flokka verndarsvæða og hvernig línur verða dregnar í kringum röskuð svæði eins og orkuvinnslusvæði. Það má segja að með þeim hætti hafi Vatnajökulsþjóðgarður einmitt smátt og smátt byggst upp með þátttöku sveitarfélaganna. Sem dæmi er ekki ástæða til að hrófla við ytri mörkum núverandi Vatnajökulsþjóðgarðs enda í öllum tilfellum búið að leggja vinnu í ákvörðun um núverandi mörk. Þetta kom t.d. skýrt fram í samráðsvinnu þverpólitísku nefndarinnar. Í mörgum tilfellum er heldur ekki ástæða til þess að teygja útlínur eftir krókóttum línum heldur elta frekar landfræðilegar eða náttúrufarslegar heildir. Í aðdraganda þess að málið var lagt fram á Alþingi beindust svo sjónir að jaðar- eða áhrifasvæðum þjóðgarðsins. Það hafði lítið verið í umræðunni áður. Þingflokkur Framsóknarflokksins leggur áherslu á að jaðarsvæðin verði skilgreind inn á við, frá ytri mörkum garðsins þannig að þau hafi ekki áhrif á nýtingaráform utan marka hans. Sú vinna þarf líka að vera hluti af skipulagsvinnu því að stærð áhrifasvæða er jú mjög háð landslagi á hverju svæði á hverjum stað. En að lokum: Samvinna, samvinna, samvinna og þátttaka, þátttaka, þátttaka.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir ræðuna. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í fyrirvara Framsóknarflokksins. Ég man ekki eftir að hafa séð jafn ítarlega og mikla fyrirvara ríkisstjórnarflokks við mál sem hefur farið í gegnum ríkisstjórn og þingflokka ríkisstjórnarflokka. Hér eru sjö umfangsmiklir fyrirvarar og heill aragrúi af viðbótaráherslupunktum. Mig langar að spyrja hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur hvort Framsóknarflokkurinn sé ekki í raun að segja með þessu að málið sé ekki fullunnið, að það hefði átt að vinna mun meira og ítarlegar í ráðuneytinu af ráðherranum áður en það kom hingað inn í þingið. Svona fyrirvararuna þýðir raunverulega væntanlega ekkert annað en það að Framsóknarflokkurinn styðji ekki þetta mál. Af ræðum þingmanna Sjálfstæðisflokksins að dæma, þeirra sem helst fara fyrir Sjálfstæðisflokknum í málefnum sem tengjast miðhálendisþjóðgarðinum, virðist varla vera öflugur stuðningur við hugmyndina þar. Er þetta þá á endanum bara þjóðgarður Vinstri grænna? Spurningin gengur út á þessa umfangsmiklu fyrirvara. Er ekki hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir bara að segja: Við styðjum ekki þetta mál? Raunar formaður flokksins líka, fyrirvararnir er settir fram af honum. Væri ekki betur heima setið en af stað farið, að senda málið aftur til baka til ráðherra, fá það unnið betur og sjá hvort tilefni eða vilji er til að taka tillit til þessara athugasemda áður en við setjum þingið á hliðina í þeim slag?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Fyrirvararnir endurspegla fyrst og fremst hversu margþætt málið er. Það kemur inn á ótrúlega marga þætti. Fyrirvararnir eru jafnframt veganesti mitt inn í vinnuna í umhverfis- og samgöngunefnd sem segir mér að ekki verði einfalt að fjalla um málið þar. Þetta er umfangsmikið verkefni. Eins og ég kom inn á í ræðu minni kalla sumir af þessum fyrirvörum líka á ákveðna vinnu utan þingsins, eins og að greina betur hversu hratt sé hægt að vinna þetta margslungna verkefni. Hvernig er raunhæf áætlun? T.d. má horfa á Vatnajökulsþjóðgarð og hve langan tíma tók að ljúka stjórnunar- og verndaráætlunum fyrir öll svæði. Hvenær var atvinnustefnan tilbúin? Það þarf að fara í þessa vinnu. Hvort hún kemur einhvern veginn inn til þingsins eða hvort hún verður til hliðar er útfærsluatriði. Við þurfum t.d. að fá tækifæri til að átta okkur á því í umhverfis- og samgöngunefnd hvert samspil reglugerðar um sjálfbæra nýtingu lands er við frumvarpið. Fyrirvararnir endurspegla fyrst og fremst hvað þetta er flókið og teikna upp, kannski á býsna einfaldan hátt, tel ég, hvað það er sem þarf að huga að.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur svarið. Ég held að það sé ágætissjónarmið sem kom fram hjá hv. þingmanni að leggjast þurfi yfir hvað sé raunhæft í tíma í þessum efnum. Gæti hv. þingmaður í seinna svari kannski komið inn á hvort hún eigi þar við hvaða tíma þingið þurfi til að vinna frumvarp um miðhálendisþjóðgarð, og eftir atvikum samþykkja það og klára, eða hvort það sé vinna sem eigi sér síðan stað á grundvelli þeirrar lagasetningar? Þar er grundvallarmunur á. Ég get ekki séð að neitt vit sé í að hraða lagasetningunni með þeim hætti sem hér er gert, einmitt í ljósi þess hversu umfangsmikið þetta er. Annað vakti athygli mína í framsögu hv. þingmanns, þegar þingmaðurinn fór yfir fyrirvarana. Hv. þingmaður nefndi að um nokkur þessara atriða væri nú þegar vel búið, ég held að þingmaðurinn hafi orðað það svo. Gæti þingmaðurinn kannski vinsamlegast komið inn á það hvaða atriði það eru í fyrirvörunum sjö og áherslupunktunum sem Framsóknarflokkurinn telur vera vel frá gengið í frumvarpinu eins og það liggur fyrir núna, bara svona til hagræðingar, svo að þá sé ekki sett sérstök áhersla á þá punkta? Það er erfitt fyrir einhvern sem er ekki í þingflokki Framsóknarflokksins að átta sig á því hvaða punktar þykja vel frágengnir, eða vel um þá búið eins og þingmaðurinn orðaði það, og hverjir þarfnast sérstakrar skoðunar eða jafnvel umbyltingar að mati þingflokks Framsóknarflokksins.

Virðulegi forseti. Ég tel t.d. að búið sé að mörgu leyti vel um hefðbundnu nytjarnar í frumvarpinu. Þó þarf að fara vel yfir það, m.a. í samspili við aðra löggjöf eða reglusetningu, hvort einhver víxlverkun gæti orðið. Það er eitt af því sem ég álít að sé ágætlega um búið. Þar er ég að túlka fyrirvarana á minn hátt. Það kann að vera að einhverjum öðrum í þingflokknum finnist ekki vel um þær búið. Það er samt eitt af áhersluatriðunum sem virkilega þarf að horfa eftir og greina í meðförum nefndarinnar hvort nægjanlega vel sé um búið. Eins taldi ég á ákveðnum tímapunkti, þegar ég sá þetta frumvarp, að ágætlega væri búið um það að augljóst væri að gert væri ráð fyrir fleiri en einum verndarflokki, og jafnvel mörgum, innan þjóðgarðs. Við nánari aðgæslu var það ekki nægilega skýrt. Síðan þá hefur verið bætt í hvað það varðar. Ég tel að jafnvel þurfi að bæta enn í. Það má segja að þetta sé á öllum stigum. Þar er að ýmsu að hyggja. Þótt ég telji vel búið um ákveðinn þátt, eins og hefðbundnar beitarnytjar, þá er kannski ekki víst að eins vel sé búið um ákveðnar veiðar. Það mun þá náttúrlega koma fram í umsögnum til nefndarinnar ef þannig er, eða akkúrat öfugt.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um Hálendisþjóðgarð. Það ætti ekki að koma á óvart að ég hef töluverðar efasemdir um það. Hér eru margþætt atriði og svo maður fari örlítið í söguna þá var ég í hinni svokölluðu þverpólitísku nefnd sem byrjaði vinnu við að skoða hvort eitthvert vit væri í þessu yfir höfuð og hvernig útfæra skyldi málið þannig að sem best sátt og mest vit væri í. Það er skemmst frá því að segja að ég sá ástæðu til þess á tilteknum tímapunkti að segja mig frá því verki, kannski sérstaklega vegna þess ég taldi alltumlykjandi samráðið, sem mikið var rætt um, fyrst og fremst vera sýndarsamráð þegar á reyndi. Það er tónn sem hefur endurómað í rauninni alveg frá þeim tíma sem málið var lagt fram, byrjaði með kynningu og var síðan í skýrslu, sem hópurinn sem ég hafði þó sagt mig úr lagði til ráðherra, í allan síðasta þingvetur og þar til núna. Heyrst hefur frá hagsmunaaðilum, sérstaklega úti á svæðunum, sveitarfélögum, fyrirtækjum sem standa í rekstri innan þess svæðis sem miðhálendisþjóðgarði ætlað er að ná utan um, útivistarfólki o.s.frv., að fulltrúarnir sem málið bera fram hafi mætt á svæðið, haldið fundi, vissulega hlustað en helst ekki tekið mark á neinu. Það er ekkert samráð. En það er engu að síður sú staða sem er uppi í málinu og ekkert bendir til að hún sé að breytast. Ég hef ekki séð þann mun á því máli sem nú er lagt fram og málinu eins og það var lagt upp í fyrra sem ætti að verða til þess að einstaklingar, sveitarfélög eða fyrirtæki teldu málið miklu betur búið nú en þá. Þetta var sögulegi inngangurinn sem ég vildi hafa á þessum tímapunkti. Ég gagnrýndi það á sínum tíma, eftir að ég varð þess áskynja, að menn teldu ástæðu til að taka bara tillit til fárra atriða í undirbúningsvinnunni. Það er orðin lenska hér í þinginu á meðal ráðherra að stofna svokallaðar þverpólitískar nefndir um eitt og annað, en þegar á reynir virðist tilgangur nefndanna oft helst vera sá að geta á síðari stigum vísað til þess að allir flokkar hafi haft aðkomu að nefndinni jafnvel þó að ekki hafi verið hlustað á eitt einasta atriði sem frá þeim kom. Það er auðvitað markmið að múlbinda aðila í pólitískri umræðu. Það getur ekki verið gott, hvorki hvað lýðræði varðar né efnislega meðferð og gæði mála. Ég beini því inn í þennan sal og til þeirra ráðherra sem til heyra, ég held að það hafi dregið úr þessu sem betur fer, en þessu verður að linna. Ráðherrar verða að bera ábyrgð á sínum málum, bera þau fram sjálfir og verja þau. Og síðan þurfa ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir auðvitað að hindra að við verjum deginum eins og við gerðum í gær, við vörðum meira og minna öllum gærdeginum í umræður, kýting og rifrildi um mál sem kom á daginn að hér um bil enginn stuðningur er við hjá stjórnarflokkunum. Úr því fari verðum við að losna. Næst langar mig að koma inn á skipulagsmálin. Auðvitað velkist enginn í vafa um að gagnrýni, sérstaklega sveitarfélaga landið um kring, hefur verið gríðarlega mikil á þetta mál og þótt smávægilegar aðlaganir séu gerðar á milli ára eru þær þeirrar gerðar að stóra myndin er óbreytt. Þeir fulltrúar sveitarfélaga sem hafa með ákveðnustum hætti komið fram núna á síðustu dögum og gagnrýnt þetta eru ekki fólk sem lítur á þessi plögg í fyrsta skipti. Það hefur djúpan skilning á því sem hér er um að ræða og talar af mikilli þekkingu. Okkur ber beinlínis skylda til að taka það alvarlega, sérstaklega þegar sömu aðilar láta vita af því að þau sjónarmið hafi verið höfð uppi allan feril málsins, alveg frá fyrstu svokölluðu samráðsfundum í því sem enn er kallað þverpólitískur hópur um undirbúning málsins. Ég veit ekki hversu sanngjarnt væri að kalla hóp þverpólitískan þegar fulltrúi eins flokks hefur sagt sig úr honum, en látum það liggja á milli hluta. Ég geri svo sem engan ágreining um að það nafn sé haft á þeim hópi. Næst langar mig að koma inn á nauðsyn lagasetningar. Ég velkist mjög í vafa um hvort nauðsyn sé á þeirri lagasetningu sem hér er fyrirliggjandi. Það er hægt, að ég tel, að ná fram flestum þeim markmiðum, sem mörg hver eru ágæt, annaðhvort innan núverandi regluverks eða með miklu minna íþyngjandi leiðum. Hæstv. ráðherra nefndi sérstaklega 3. gr. frumvarpsins í framsöguræðu sinni, sem er markmiðsgreinin. Þá ætla ég að fara í gegnum nokkra af þeim áherslupunktum sem þar eru. Þeir eru tíu í heildina. Ég ætla að nefna nokkra þeirra, með leyfi forseta: „Markmið með friðlýsingu Hálendisþjóðgarðs samkvæmt lögum þessum er að: […] 2. Gefa almenningi kost á að kynnast og njóta náttúru, menningar og sögu þjóðgarðsins.“ Bíddu, þarf að stofna hálendisþjóðgarð til þess? Hefur það ekki verið raunin áratugum saman og auðvitað alla tíð? Það hefur tekist prýðilega um langa hríð og er ekki í verra fari en svo að erlendir ferðamenn njóta þess mjög að koma á svæðið og kynnast og njóta náttúru, menningar og sögu svæðisins, þannig að þetta er alveg hægt að gera án þess að stofna um það hálendisþjóðgarð. Þá segir næst, með leyfi forseta: „3. Auðvelda almenningi aðgengi að þjóðgarðinum eftir því sem unnt er án þess að náttúra hans spillist.“ Þarf að stofna miðhálendisþjóðgarð eða hálendisþjóðgarð til að ná því markmiði fram? Aldeilis ekki. Þeim markmiðum er vel hægt að ná fram innan núverandi regluverks. Það er raunar gert, það eru þá helst takmarkanir á fjárveitingum til vegagerðar m.a. sem orsaka að ekki vinnst hraðar en raunin er. Fjórða atriðið sem hér er komið inn á undir markmiðum hálendisþjóðgarðs er, með leyfi forseta: „Stuðla að því að almenningur geti stundað útivist innan þjóðgarðsins í sátt við náttúru og menningarminjar.“ Er það vandamál? Ég vissi ekki til þess. Mér vitanlega hefur almenningur getað stundað útivist innan þess þjóðgarðssvæðis sem fyrirhugað er án nokkurra teljandi vandræða um langa hríð. Hvers vegna þarf að stofna sérstakan hálendisþjóðgarð til að ná þessu markmiði fram? Nú er ég búinn að nefna þrjá af fyrstu fjórum liðunum. Áfram heldur. Ég ætla að stökkva yfir 5. liðinn og fara í 6. liðinn, með leyfi forseta: „Þjóðgarðurinn verði vettvangur umræðu og ákvarðanatöku um landnýtingu innan þjóðgarðs og þróun hennar.“ Er ekki rétt að gera það áður en við stofnum hálendisþjóðgarð? Hér er verið að gera allt í vitlausri röð. Þetta eru markmiðin með málinu. Hvað er þá neðar í mikilvægisröðinni ef markmiðin eru svona veiklulega framsett? „Þjóðgarðurinn verði vettvangur umræðu og ákvarðanatöku um landnýtingu innan þjóðgarðs og þróun hennar.“ Eigum við ekki að byrja á þessu? Þetta er allt hálfundarlegt, því miður. Áfram yfir í sjöunda markmiðsatriðið, með leyfi forseta: „Stuðla að rannsóknum og fræðslu um þjóðgarðinn …“ Er eitthvað því til fyrirstöðu að stunda rannsóknir og fræðslu um þau svæði sem þarna eru? Þetta eru mörg af glæsilegustu svæðum Evrópu, leyfi ég mér að segja, algjörlega mögnuð, sem ferðamenn heimsækja í miklum mæli og Íslendingar sömuleiðis, fyrir utan auðvitað þá sem beinlínis nýta svæðið. Þarf að stofna hálendisþjóðgarð til að stuðla að rannsóknum og fræðslu um hálendi Íslands? Þetta er einhver vitleysa, einhver meinloka. Ég les næst áttunda atriðið, með leyfi forseta: „Endurheimta vistkerfi sem hafa raskast.“ Þetta er áfram af sama meiði. Þetta er atriði sem er algerlega vandalaust að viðhafa og framkvæma undir núverandi regluverki og er raunar gert. Sum okkar hér inni kannast til að mynda við Landgræðsluna og bændur og aðrir hagsmunaaðilar á svæðunum standa í margvíslegum uppbyggingarverkefnum sem ganga m.a. út á að endurheimta vistkerfi. Það þarf ekki að stofna hálendisþjóðgarð til að ná þessu markmiði fram. Aftur er verið að gera þetta allt flóknara og tyrfnara en það þarf að vera. Síðan er tíunda atriðið sem ég ætla leyfa mér að nefna hérna, með leyfi forseta: „Stuðla að samvinnu og samstarfi við félög og sjálfboðaliða um málefni landsvæðisins.“ Ég ítreka: Hver er þörfin fyrir að stofna hálendisþjóðgarð til að ná fram þessum markmiðum? Þeir aðilar sem hafa mestar áhyggjur af því hvernig málum er fyrir komið í þessu frumvarpi eru einmitt félög og sjálfboðaliðar sem hafa mesta ástríðu og hagsmuni af þessum svæðum. Þetta eru bændurnir, gæslumenn landsins. Þetta eru fyrirtækin sem veita þjónustu sína á þessum svæðum. Þetta eru útivistarfélögin sem hugsa til þess með hryllingi að mál fari í svipaðan farveg og er á ýmsum svæðum innan Vatnajökulsþjóðgarðs. Áhyggjurnar eru mestar hjá þeim sem tíunda markmiðsgreinin fjallar um, að nú skuli stuðla að samvinnu við þessa hópa og þetta fólk. Væri ekki ágætt að stjórnvöld tækju sér tak ef þörf er á og gerðu þetta? Til þess þarf ekki að stofna hálendisþjóðgarð. Því miður er verið að gera allt í öfugri röð í þessu máli. Það er nú því miður viðtekið og algengt hjá ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstri grænna að skynsamleg tímaröð hluta virðist ekki vera það sem leikur henni best í hendi. Skipulagið er ekki gott og framkvæmdin enn verri á löngum köflum. Það var eiginlega alveg nauðsynlegt að fara í gegnum þessi markmiðsatriði og ég vil vekja athygli á því að þó að ég hafi ekki farið í gegnum nema sjö af þessum tíu markmiðsatriðum sem eru í 3. gr. frumvarpsins, þá eru hin þrjú þeirrar gerðar að ég hefði allt eins getað farið í gegnum þau líka. Markmiðin með stofnun hálendisþjóðgarðs, eins og þau eru sett fram í frumvarpinu sjálfu, eru ekki betur grunduð en þetta. Það ætti að vera okkur nægt tilefni til að fara okkur hægt. Þetta er ekki ákvörðun sem við ætlum bara að slá í og úr með. Þegar sú ákvörðun er tekin er einfaldlega búið að setja þetta mikla landsvæði undir regluverk og formfestu hálendisþjóðgarðs. Út úr því verður ekki bakkað með svo einföldum hætti. Nú fer málið, að aflokinni þessari umræðu, til meðferðar hjá umhverfis- og samgöngunefnd þar sem ég er í formennsku. Ég mun auðvitað, þó að ég hafi efasemdir um málið, sinna því eins og öllum öðrum málum, af fremsta heiðarleika og samviskusemi, til að það fái sanngjarna og góða málsmeðferð. Ég hvet þingmenn og félaga mína í hv. umhverfis- og samgöngunefnd til þess að fara varlega í þessum efnum. En ég er nú ekki búinn með nema um þriðjung af þeim punktum sem ég ætlaði að koma inn á hér. Ég sé að ekki eru nema nokkrar sekúndur eftir af tíma mínum og vil ég biðja forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá svo ég geti komið þeim punktum til skila á eftir sem ég tel nauðsynlegt að koma hér fram við 1. umr.

Frú forseti. Mér fannst áhugavert að heyra yfirferð hv. þingmanns yfir markmiðin með hálendisþjóðgarðinum. Gagnrýni hans beindist að einhverju leyti að því að verið væri að koma á fót stofnun utan um það að stuðla að rannsóknum og fræðslu, eins og segir í 7. lið markmiðanna. Nú er kannski alveg rétt, sem hv. þingmaður nefndi, að t.d. er hægt að stuðla að landgræðslu, sem snýr að 8. lið, o.fl. En ég velti því samt fyrir mér hvort hv. þingmaður geti lýst því hvernig hann sér fyrir sér að frekar yrði stuðlað að rannsóknum og fræðslu án þess að stofnun væri til taks til þess, vegna þess að nú vitum við að þetta svæði er mikið notað í vísindaskyni. Það er knýjandi þörf á því að almenningur sé líka betur upplýstur um það hvað er inni á miðhálendinu. Ég fór sjálfur ekki inn á miðhálendi Íslands fyrr en á þessu ári og vildi að ég hefði gert það mun fyrr, það er svo margt þangað að sækja. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að hægt yrði að fjármagna rannsóknir og fræðslu á annan hátt, hvernig væri betur hægt að gera það? Og kannski ekki síst: Hvaða form væri heppilegra en einmitt einhvers konar þjóðgarðsform?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy andsvarið. Það er svo sem ekki vandamál að styðja við rannsóknir og þróun á þessu svæði eins og á svo mörgum öðrum sviðum hagkerfisins. Við erum með fjölbreytta sjóði sem styðja við ýmiss konar frumrannsóknir og almennar rannsóknir á öllum sviðum efnahagslífsins. Við erum með öfluga háskóla á Hvanneyri, á Hólum, við höfum Háskóla Íslands með sína öflugu starfsemi og eflaust er eitthvað í verkfræðideild Háskólans í Reykjavík sem félli hér undir; ég kann ekki að nefna með hvaða hætti verkefni þarna gætu fallið undir Háskólann á Akureyri. Til staðar eru, eins og ég segi, fjölbreyttir sjóðir, Landgræðslan og Skógræktin. Við erum með ógrynni af ríkisstofnunum eða apparötum sem gætu með mjög skilvirkum og hagkvæmum hætti, að ég held, bætt rannsóknum þarna undir sinn hatt. Ef hægt er að fjármagna það innan svokallaðs hálendisþjóðgarðs er alveg eins hægt að fjármagna það fyrir einhverja aðra ríkisstofnun, frístandandi sjóð eða einkafyrirtæki eftir því sem það verkaðist. Ég sé engin vandamál við að styðja við þetta markmið án þess að sett sé á fót sérstök stofnun þar um. Það er ekkert í frumvarpinu sem bendir til þess að rannsóknir - vissulega fræðsla, ég gef mér það nú - séu sérstakt hlutverk þjóðgarðsins ef maður horfir bara á skipulag hans.

Frú forseti. Já, þetta er svo sem alveg rétt og ég get tekið undir margt í gagnrýni hv. þingmanns. En það er að sama skapi tilfellið að innan hálendis Íslands er ein stærsta ef ekki stærsta eyðimörk Evrópu, sem er svolítið merkilegt og ég veit ekki til þess að til séu neinir sértækir sjóðir sem fjármagna rannsóknir í þá veru, t.d. í jöklafræði og öðru. Jú, vissulega er jarðfræðideild í Háskóla Íslands og auðvitað horfa ýmsir í fræðaheiminum til þessa svæðis. En allt eru það almenn úrræði sem hv. þingmaður nefndi. Ég sé alveg fyrir mér að eitthvað jákvætt gæti komið út úr því að hafa þarna eitthvert sérhæft úrræði til að styðja við það markmið. Ég veit að hv. þingmaður er í umhverfis- og samgöngunefnd sem mun væntanlega fá þetta mál til meðferðar. Mig langar til að hvetja hann til þess, í ljósi þess að þetta frumvarp liggur þó fyrir, að skoða hvort hægt er að bæta einhverjum sjóði við, úr því að hv. þingmaður nefnir að það vanti sjóð sem myndi stuðla að rannsóknum á þessu sviði. Mér finnst jákvætt að verið sé að reyna að vernda þetta svæði. Ég hef ýmislegt út á frumvarpið að setja og mun fara yfir það í ræðu hér á eftir og meira að segja er mjög margt sem mér þykir óásættanlegt í núverandi drögum. En þarna er einföld leið fyrir okkur til að laga ágalla. Þó að aðrar stofnanir og aðrir sjóðir gætu hugsanlega tekið á þessu mætti bæta úr þessum ágalla og setja einhvern slíkan sjóð inn í frumvarpið.

Frú forseti. Ég ætla strax að lofa hv. þm. Smára McCarthy að ég mun ekki gera tillögu um að stofnaður verði sérstakur sjóður innan stofnunar sem ég leggst á móti að verði stofnuð, bara svo að það sé afgreitt. En hv. þingmanni virðist eitthvað hafa misheyrst, ég sagði ekki að ég teldi sjóð eða stofnun vanta í dag.

En þetta er samt ekki þarna.

Ef markmiðið er að styðja við þær rannsóknir er fullt af sjóðum, fyrirtækjum eða stofnunum sem geta gert það undir núverandi hatti í stað þess að setja á fót sérstaka stofnun þar um. Erum við ekki nokkurn veginn á svipuðu róli núna, ég og hv. þingmaður, og skiljum hvor annan? Ég tel ekki þörf á því að stofna, bara svo það sé alveg skýrt, miðhálendisþjóðgarð til að ná fram markmiði um auknar rannsóknir á hálendinu. Því síður tel ég ástæðu til að stofna sérstakan sjóð innan stofnunar sem ég tel ekki ástæðu til að stofna. Ég vona að þetta svari spurningu hv. þingmanns. Að því sögðu er mikilvægt að halda því til haga að það er alveg sjálfsagt að rannsaka það sem tilefni er til að rannsaka á hálendinu; ég leggst ekki á móti því, síður en svo.

Forseti. Hv. þingmaður fór yfir markmið með hálendisþjóðgarði og rakti skoðun sína á ýmsum af þeim og rakti það í andsvari við hv. þm. Smára McCarthy rétt áðan að hann teldi að sjálfsögðu þörf á því að vinna að rannsóknum. En varðandi fjórða markmiðið, að stuðla að því að almenningur geti stundað útivist innan þjóðgarðsins í sátt við náttúru og menningarminjar, þá rak ég mig á það í ræðu hv. þingmanns að þar var fullyrt að þetta væri ekkert vandamál núna. En hv. þingmaður, það er vandamál. Það eru ýmsar náttúruperlur sem ýmsir aðilar, samtök ferðafólks o.fl., hafa í raun haldið ósnortnum, eða lítið hefur verið farið á þá staði af því að þeir eru mjög viðkvæmir og geysilega fallegir. En á tímum internetsins er auðvelt að finna þá. Þeir eru einfaldlega merktir með GPS-hnitum og þeir sem hafa ekki lært að umgangast íslenska náttúru almennt hafa leitað á þessa staði án þess að virða þá viðkvæmu náttúru sem þar er. Mér heyrist á málflutningi hv. þingmanns um þessi markmið að hann sé almennt sammála þeim þó að hann kalli þau veik eða eitthvað því um líkt. Mér finnst þetta mjög nauðsynlegt markmið og alls ekkert veikt, þetta er algert grundvallaratriði. Og miðað við að þetta sé vandamál þá þarf augljóslega að laga það, ekki satt?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þegar ég tala um að markmiðsgreinarnar séu veikar þá er ég að tala um það í því sambandi að vera undirbygging ákvörðunar um stofnun hálendisþjóðgarðs. Markmiðin eru ekki veik sem slík, ekki hvert og eitt fyrir sig. En þegar farið er í gegnum tíu markmið og ástæða er til að segja að sjö af þeim, hið minnsta, kalli ekki á að sérstök stofnun sé sett á fót til að bregðast við þeim áhersluatriðum sem þar eru lögð fram, þá þykir mér það býsna hátt hlutfall. En að fjórðu markmiðsgreininni, sem hv. þingmaður kom inn á, þar sem segir, með leyfi forseta: „Stuðla að því að almenningur geti stundað útivist innan þjóðgarðsins í sátt við náttúru og menningarminjar.“ Þetta er auðvitað göfugt markmið og þess vegna erum við til að mynda með lög um náttúruvernd svo dæmi sé tekið, það er lagarammi um þessa þætti, um umgengni um viðkvæma staði og þar fram eftir götunum. Það er kannski miklu frekar á fyrri stigum að það hafi vantað áherslurnar hvað það varðar að verja og vernda og upplýsa og kynna á þessum svæðum. Og af því að hæstv. ráðherra kom inn á utanvegaakstur og sagði að það væri auðveldara að ná utan um hann og verjast honum, þá er fjallað um hann í 31. gr. laga um náttúruvernd. Regluramminn er því til staðar víðs vegar í því lagaverki sem við búum við og kannski sérstaklega í lögum um náttúruvernd, nr. 60/2013, sem eru þó ekki eldri en það. Það eru ekkert ævaforn lög. Ég ítreka það sem ég sagði þegar ég fór yfir markmiðskafla frumvarpsins að flestum þessum þáttum er annaðhvort ágætlega fyrir komið í dag eða betur fyrir komið með öðrum hætti en að setja á fót sérstaka stofnun þar um.

Forseti. Já, þessi mál eru merkileg og nauðsynlegt að huga að þeim. Utanvegaakstur hefur orðið eilítið alvarlegri á undanförnum árum, bara ef maður skoðar fréttir tengdar honum og vissulega væri heppilegt að grípa inn í það fyrr í ferlinu. En með auknum fjölda ferðamanna, þeim gríðarlega fjölda sem var orðinn, þá virtust þessi verkefni einfaldlega vera orðin fólki ofviða, það náði ekki að sinna því sem sinna þurfti. Kannski er það af því að umsjón með þessu er tvist og bast, hún er hér og þar þannig að samskiptin verða erfiðari. Þegar umfangið eykst og álagið eykst úti um allt væri a.m.k. ekki gáfulegt að auka samskiptin á einhvern hátt, auka skilvirknina gagnvart þeim fjölbreyttu vandamálum sem verið er að tala um í þessu frumvarpi? Hvort sem það heitir nauðsynlega hálendisþjóðgarður eða eitthvað svoleiðis er vandamálið augljóslega til staðar sem þarf að tækla varðandi aðgengi að mjög viðkvæmum náttúruperlum, utanvegaakstur og ýmislegt annað sem er fjallað um í markmiðunum. Þó að hv. þingmaður sé á móti hálendisþjóðgarði eða stofnun til þess að gera þetta þá er líka vandamál með smáa aðila sem eru á víð og dreif að reyna að vinna að sömu markmiðum. Skilvirknin hlýtur að vega eitthvað í þessum málflutningi hv. þingmanns.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég get bara sagt strax að ég er mikill áhugamaður um skilvirkni, sérstaklega þegar kemur að ríkisrekstri. Nú veit ég að hv. þingmaður er mikill áhugamaður um skýrslur Ríkisendurskoðunar og ef við horfum á þær trakteringar sem Vatnajökulsþjóðgarður fékk í úttekt Ríkisendurskoðunar þá hræða sporin í þessum efnum. Þar var ekki bara skilvirkninni ábótavant heldur miklu fleiri þáttum á þeim tímapunkti. Það hvernig til tókst framan af með Vatnajökulsþjóðgarð ætti eitt og sér að nægja okkur til að segja: Við skulum hið minnsta skoða það vandlega hvort skynsamlegt sé að gera þetta með þessum hætti. Ég held að hægt sé að ná þessum skilvirknisjónarmiðum, og meira og minna öllum þeim markmiðum sem tilgreind eru sem markmið með lagasetningunni, með allt öðrum og hagkvæmari hætti sem tryggir betra flæði, betri nýtingu fjármuna og meiri skilvirkni og sem lokar auðvitað líka fyrir þann mikla ágreining sem er verið að efna til í tengslum við skipulagsvald sveitarfélaga, aðgengi, umgengnisheimildir fyrirtækja og einstaklinga og útivistarfólks og þar fram eftir götunum. Þannig að til að svara spurningunni sem ég held að hv. þingmaður hafi verið að forma og spyrja, hvort ég telji ekki nauðsynlegt að forma þetta í stofnun til að ná utan um alla þessa þætti - nú hristir hv. þingmaður hausinn, það er þá ekki í fyrsta skipti sem við skiljum ekki hvor annan. En ég tel ekki nauðsynlegt að búa til nýja ríkisstofnun sem heitir hálendisþjóðgarður til þess að ná þeim fram.

Frú forseti. Við fjöllum hér um stórt og mikið mál í dag. Það er mikið undir: Landið allt. Sem betur fer eigum við Íslendingar því láni að fagna að hafa átt talsmenn fyrir landið, vini náttúrunnar, vini umhverfisins um áratugi. Það hefur allt verið á grundvelli einstaklings- og félagaframtaks og þau samtök og einstaklingar hafa unnið með sínum hætti gott starf. Við erum hér komin til að fjalla um í 1. umr. frumvarp um hálendisþjóðgarð, mál af sama toga og lagt var fram á 149. þingi þar sem þetta frumvarp var með ofurlítið öðrum brag, öðru yfirbragði. Á því hefur verið gerð bragarbót eða farið fram á því gagnlegar lagfæringar í ljósi umræðunnar og að öðru leyti hefur það fengið svolitla andlitslyftingu. Við höfum hugað að landinu okkar og náttúrunni í áranna rás. Það hefur verið nokkrum tilviljunum háð hvernig við höfum staðið að því. Rétt er að geta þess áður en lengra er haldið að áður hefur verið lagt fram mál á Alþingi um miðhálendisþjóðgarð, eins og hæstv. ráðherra kom raunar inn á í inngangi sínum í dag, þingsályktunartillaga um þjóðgarð á miðhálendinu. Á 145. löggjafarþingi lögðu þingmenn Samfylkingarinnar fram tillögu hér á hinu háa Alþingi sem gekk út á að umhverfis- og auðlindaráðherra yrði falið að láta undirbúa friðlýsingu miðhálendis Íslands sem þjóðgarðs sem kynna átti síðan á vorþingi 2016, í því augnamiði að stefnt yrði að stofnun þjóðgarðs árið 2018. Hvati þess var m.a. skoðanakönnun sem Gallup vann fyrir Landvernd og Náttúruverndarsamtök Íslands, sem var framkvæmd í mars 2015, þar sem tæplega 65% svarenda lýstu sig hlynnt stofnun þjóðgarðs á miðhálendi Íslands og raunar sögðust ríflega 12% vera andvíg. Það hljómar kannski einkennilega í eyrum þeirra sem hlusta á umræðuna, a.m.k. að hluta til, því að það sama virðist ekki vera upp á teningnum í dag. Á landsfundi Samfylkingarinnar um svipað leyti, árið 2015, var síðan lýst yfir stuðningi við tillögur náttúruverndarsamtaka þar sem ég trúi, ef mér skjöplast ekki, að m.a. hafi núverandi hæstv. ráðherra verið forgöngumaður. Þarna samþykktum við tillögu um þjóðgarð á miðhálendinu og tillagan var síðan lögð fram á 145. þingi eins og fyrr var sagt. Málið náði því miður ekki fram að ganga á þeim tíma en er meira en lítið tengt áherslum Samfylkingarinnar í umhverfis- og náttúruvernd. Með fyrirliggjandi frumvarpi nú er stigið sem fyrr mikilvægt skref áfram í þeirri viðleitni að ná sátt og sameiningu um það hvernig við viljum, hvernig við eigum og hvernig við þurfum og munum haga samskiptum við náttúru okkar og landið sem nytjað hefur verið, eftir atvikum ofnýtt og vannýtt með sínum hætti í aldanna rás. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu mun skilgreint miðhálendi ná yfir um 40% af flatarmáli landsins, og verða eitt stærsta samfellda svæðið í Evrópu þar sem ekki er föst búseta ef þetta frumvarp verður að lögum hér á þingi. Innan miðhálendisins eru mestu víðerni landsins en að sama skapi fá mannvirki og dreifð. Hér eru því um að ræða einhver stærstu víðerni sem fyrirfinnast í Evrópu í nútímanum og verðmæti þeirra í sjálfu sér mikil. Og fyrr en varir trúi ég að við munum fara að fjalla um þetta málefni eins og sérstakt fyrirbæri á heimsvísu. Miðhálendið þykir nefnilega einstakt af náttúrunnar hendi og innan þess er mikill fjöldi af náttúru- og menningarperlum, minjum og samfelldum svæðum sem sum hver njóta verndar að einhverju leyti. Fjallað hefur verið um það af hálfu Alþingis, stjórnvalda, hagsmunaaðila og almennings hvert eigi að vera framtíðarfyrirkomulag við stjórnun landnýtingar á þessu svæði og öðrum og hvort yfirleitt eigi að vera stjórnun á þeim þáttum. Umræðan hefur m.a. snúist um nýtingu, verndun og uppbyggingu innviða, gjarnan í ljósi stöðugt vaxandi fjölda ferðamanna sem koma til landsins og kjósa að njóta náttúrunnar í frelsi frá erli dagsins. Af þeim sökum er sérstök ástæða til að koma á skipulagi og reglu varðandi þessi atriði án þess að nokkuð sé verið að hnýta í þá aðila sem hafa nytjað eða gengið um svæðið áður og fyrr og gert það með sóma á margan hátt. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að náið samráð hafi verið haft við hagsmunaaðila, þar með talin sveitarfélög sem flest styðji efni frumvarpsins en þó ekki öll. Þau sem ekki gera það hafa aðallega áhyggjur af því að skipulagsvald þeirra muni færast yfir til stjórnar hálendisþjóðgarðsins í formi stjórnunar- og verndaráætlunar. Skipulagsvald sveitarfélaga sé stórlega skert og sú þróun haldi stöðugt áfram að skerða meira sjálfstæði landsbyggðarsveitarfélaga. Hæstv. ráðherra hefur í máli sínu í dag skýrt þetta atriði mjög og vísað því á bug. Önnur sveitarfélög töldu stofnun hálendisþjóðgarðs ekki tímabæra þar sem enn væri ekki búið að leysa vandamál sem tengdust Vatnajökulsþjóðgarði. Þá komu fram þau sjónarmið að með stofnun hálendisþjóðgarðs væri jafnvel verið að setja hömlur á ferðafrelsi einstaklinga. Fulltrúar orkufyrirtækja gerðu líka kröfu um að áframhaldandi rekstur og þróun virkjunarsvæða yrði tryggð innan þjóðgarðsins. Það má heita næsta víst að miklar tröllasögur hafa verið í gangi eða misskilningur varðandi málefni sem ég tel að ráðherra hafi lagt sig fram um að eyða eða skýra á þeim tíma sem liðið hefur frá því að fyrra frumvarp var lagt fram og þar til nú. Af samskiptum við einstaklinga og félagasamtök hvarvetna í samfélaginu, þar sem ég þekki til, má ráða að sterkar skoðanir eru á þessu frumvarpi, bæði hjá þeim sem gjalda varhuga við að feta frekar inn á þessa slóð, og við höfum heyrt þær raddir hér úr ræðustól Alþingis í dag, og svo líka hjá þeim aðilum sem telja þetta bera vott um framsýni og alúð gagnvart vernd einstakrar náttúru á Íslandi. Frú forseti. Verði frumvarpið að lögum verður Vatnajökulsþjóðgarður sem stofnun lagður niður en hálendisþjóðgarður sem ný og sambærileg stofnun settur á fót. Tekið er þó fram að engin breyting verður á formlegri umgjörð Vatnajökulsþjóðgarðs þar til hálendisþjóðgarður hefur verið friðlýstur og sett um það reglugerð. Gert er ráð fyrir óbreyttu fyrirkomulagi varðandi aðra þjóðgarða í þessu frumvarpi. Lagt er til að stjórnskipulag hálendisþjóðgarðs verði svipað og í Vatnajökulsþjóðgarði en vegna stærðar hans yrði það nokkuð flóknara en annarra þjóðgarða. Um stjórnun þjóðgarðsins er fjallað í II. kafla frumvarpsins. Þar er getið um að þjóðgarðinum verði skipt upp í sex rekstrarsvæði, eins og hæstv. ráðherra kom inn á í ræðu sinni, og að aðild sveitarfélaganna yrði tryggð á hverju rekstrarsvæði með skipan eins fulltrúa. Í þessari stjórn munu sitja ellefu fulltrúar. Í frumvarpinu er nánar fjallað um hlutverk stjórnar, forstjóra, rekstrarsvæði, umdæmisráð og þjóðgarðsverði. Ekki verður annað ráðið af frumvarpinu en að stofnun þjóðgarðastofnunar heyri sögunni til. Hæstv. ráðherra hefur haft á orði að sjónarmið þeirra sem mestra hagsmuna eiga að gæta í málefnum sem tengjast frumvarpi þessu hafi nálgast. Teknir hafi verið burt einhverjir af stærstu ásteytingarsteinunum sem voru í frumvarpinu sem lagt var fram á 149. þingi um þjóðgarðastofnun og þjóðgarða, sem nokkur umræða varð um og voru menn alls ekki á eitt sáttir. Ráðherra hefur nefnt að hann hafi lagt sig fram um það að fara um og ræða við hagsmunaaðila og skýra sjónarmið og það er vel. Þetta frumvarp sem ber yfirskriftina Hálendisþjóðgarður er hér til 1. umr., og fær nú að nýju viðeigandi og vandaða umfjöllun umhverfis- og samgöngunefndar þar sem vænta má að ýmis sjónarmið verði uppi höfð. Málið hlaut mikla athygli þegar það var lagt fram á 149. þingi og talsvert mikið fjallað um það í samfélaginu og hefur sú umfjöllun raunar staðið yfir samfellt frá þeim tíma. Tilfinningin er að sú umfjöllun hafi á stundum verið nokkuð ýkt, nokkuð öfgakennd og stjórnast af miklum tilfinningahita og það er eðlilegt. Þeir sem þekkja landið sitt best bera til þess hlýjan hug og sterkar tilfinningar. Það verður fróðlegt og spennandi að fá að taka þátt í umfjöllun um frumvarpið í umhverfis- og samgöngunefnd. Eins og ráðherra hefur ítrekað nefnt í ræðu og riti telur hann hér vera á ferðinni mikilvægt frumvarp, hagsmunamál fyrir alla landsmenn og sannkallað þjóðþrifamál og undir það er tekið.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langaði að koma inn á samráð við vinnslu þessa máls vegna þess að hv. þingmaður lagði áherslu á það að hæstv. umhverfisráðherra hefði viðhaft ágætissamráð, hann hefði ferðast um og rætt við aðila. En það stangast svolítið á við það sem komið hefur fram í umsögnum um þetta mál. Sveitarfélög, einkum á Suðurlandi, hafa sagt að samráðið hafi engan veginn verið nægilegt. Nú hefur hæstv. ráðherra sagt að hann hafi bætt þar úr. Það vill svo til að ég tók upp símann og hringdi í einn sveitarstjóra á Suðurlandi og spurði hvort hann hefði orðið var við að bætt hefði verið úr þessum ágöllum í fyrri meðferð málsins. Viðkomandi sveitarstjóri kannaðist ekki við það. Það stangast svolítið á við það sem hæstv. ráðherra hefur sagt. Þetta lýsir því að einhver pottur sé brotinn í undirbúningi þessa máls sem verður að taka á. Það sem ég vildi spyrja hv. þingmann um er að nú hafa verið gerðar rannsóknir, m.a. bandarískar rannsóknir, um samstarf þegar kemur að þjóðgörðum. Þar er lögð mikil áhersla á að rætt sé við heimamenn á öllum stigum málsins. Það sem ég er að reyna að koma að, hv. þingmaður, er að ég tel að sporin hræði. Er ekki við því að búast að þegar búið er að stofna þjóðgarð fari 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hvað er nægilegt samráð? Það er eilíflega mat, seint verður hægt að ræða persónulega við hvern og einn hlutaðeigandi hugsanlega. Ég þekki ekki nákvæmlega hvaða samráð hefur átt sér stað og í hversu miklum mæli. Ég veit hins vegar til þess að hæstv. ráðherra hefur leitast við, með sínu samstarfsfólki, að upplýsa og kynna efni, tilgang og markmið með stofnun þessa þjóðgarðs. En við verðum kannski að líta svolítið til sérstöðu Íslendinga að mörgu leyti. Þeir hafa, sérstaklega til sveita, mjög sterkar tilfinningar, sterkar skoðanir og sterkar hefðir gagnvart umgengni við landið og telja eignarhald, tengsl eða umráðarétt sem þeir telja sig hafa við landið nánast heilagan að mörgu leyti. En auðvitað verður aldrei hægt að ná fullkomnu samkomulagi allra aðila um þetta. Ég held að það sé kannski hugmyndafræði sem væri æskilegust. En hagsmunir landsins, hagsmunir náttúrunnar og hagsmunir framtíðarinnar liggja í því að við náum að halda utan um þetta því að hluti af landinu þarf gæslu, þarf varðveislu, bara gagnvart gróðrinum, svo dæmi sé tekið.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og vil aðeins ræða þetta nánar við hann. Nú hefur Hagfræðistofnun Háskóla Íslands gert skýrslu, sem er um það bil ársgömul, þar sem einmitt er rætt um áhrif verndarsvæða á grannbyggðir. Þetta er viðtalsrannsókn þar sem tekin voru 16 viðtöl er sneru að Vatnajökulsþjóðgarði og rætt við þá sem eiga þar hagsmuna að gæta; fulltrúa sveitarfélaga, ferðaþjónustufyrirtækja, atvinnuþróunarfélaga, landeigenda og starfsmanna. Þar var spurt út í samskipti við þá sem ráða ríkjum í þeim þjóðgarði. Þar kemur einmitt fram að margir óttast boð og bönn og vilja meira samráð við heimamenn á öllum stigum friðlýsingar almennt. Rauði þráðurinn í öllum þeim viðtölum er djúpstætt vantraust sem er yfirleitt lýst þannig að vísað er til þeirra sem koma að stjórn þjóðgarða og náttúruvernd almennt úr fjarlægð. Þarna sjáum við bara með rannsókn að víða er þegar pottur brotinn í þessum samskiptum í þeim þjóðgörðum okkar sem fyrir eru og á friðlýstum svæðum. Ég verð að segja það, hv. þingmaður, að mér finnst það einfaldlega benda til þess að sporin hræði. Og er þá ekki bara rétt, eins og staðan er núna, að við tökum okkur á og sinnum mun betur þeim svæðum sem við höfum nú þegar friðlýst? Leiðréttum það sem hefur misfarist, m.a. í samskiptum, en förum ekki að stofna enn einn þjóðgarðinn og fara aftur 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir síðara andsvar. Ég held samráðið hafi verið býsna gott. Annars ætla ég ekki að fara að tala fyrir hönd hæstv. ráðherra og er ekki sérstakur talsmaður hans í þessu máli. Virðulegur ráðherra getur fyllilega talað fyrir sinn hatt. Ég þykist bara vita að menn hafi leitað eftir því að ná lendingu og núverandi frumvarp er afsprengi þess. Ef hv. þingmaður þykist hafa upplýsingar um að samráð hafi ekki verið nægilegt þá mun það fá sína umfjöllun í umhverfis- og samgöngunefnd. Þar verður mögulegt að gera þær breytingar sem nauðsynlegt er að gera í ljósi þess. Eflaust munu berast umsagnir í þá veru. Virðulegur þingmaður segir að það ríki djúpstætt vantraust. Það er nú bara þannig með mannkindina að við erum ansi mikið á varðbergi þegar einhverjar breytingar eiga sér stað. Það er tortryggni við breytingar. Ég hef upplýsingar um verndarsvæðið á Snæfellsnesi og þar telja menn að hafi orðið algjör umskipti, bæði hvað varðar umgengni við náttúruna, ferðafólkið og uppbyggingu atvinnu í tengslum við ferðamenn. Þar hafa orðið algjör umskipti. Ég þykist vita að það sé ekki það sem ráði för hæstv. ráðherra, þ.e. þessi viðskiptalegu tengsl, 

Frú forseti. Við ræðum hér stórt og mikið mál og það hefur verið athyglisvert að fylgjast með málflutningi hér í upphafi, sérstaklega hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins sem hafa komið hingað upp og flutt ræður þess efnis að þeir séu á móti þessu máli. Það vekur náttúrlega upp spurningar um hvers vegna þeir stöðvuðu ekki málið á fyrri stigum, sem þeir hefðu hæglega getað gert, einfaldlega með því að þetta mál hefði ekki verið í stjórnarsáttmálanum og því ekki hleypt alla leið inn í þingsal þar sem þeir ætla að hlaupast undan ábyrgð. Sjálfsagt munu Vinstri græn draga vagninn í þessu og fá væntanlega liðsinni Samfylkingarinnar og Viðreisnar til að koma málinu í gegn. Ég verð að segja, frú forseti, að mér finnst framkoma Sjálfstæðismanna og Framsóknarmanna í þessu máli mjög einkennileg, að hafa ekki lagst gegn því að málið kæmi hingað inn en að ætla svo að hlaupast undan merkjum þegar það er komið hingað. Ábyrgð þeirra er nú töluverð í þessu máli. Það er rétt að þeir hafi það í huga sem eiga hagsmuna að gæta í málinu. Þar á ég sérstaklega við sveitarfélögin sem eiga umráðasvæði sitt á því svæði sem stendur til að friðlýsa. Hálendi Íslands er sannarlega ómetanleg náttúra, ég held að við getum öll verið sammála um það, með hinum mikla fjölbreytileika, landslaginu og hinum miklu óbyggðu víðernum. Þetta eru að sjálfsögðu mikil verðmæti sem þjóðin á. Aðdráttaraflið mun að sjálfsögðu aukast með árunum. Ég held að það sé alveg ljóst. Ég sé hins vegar ekki að nauðsynlegt sé að gera hálendið að þjóðgarði. Ég sé heldur ekki að það geti skipt sköpum við endurreisn ferðaþjónustunnar eins og hæstv. umhverfisráðherra hefur sagt. Vissulega er endurreisn ferðaþjónustunnar okkur afar mikilvæg, við bíðum öll í ofvæni eftir því að sú endurreisn hefjist og vonandi verður hún fljótlega á nýju ári. En ég sé ekki að rökstutt hafi verið sérstaklega í þessari umfjöllun að hálendisþjóðgarður skipti þar verulegu máli. Hér hefur komið fram að áform umhverfisráðherra séu gerð í andstöðu við sveitarfélögin sem hafa hagsmuna að gæta. Þá eru þessi áform í andstöðu við sjálfstæði sveitarfélaganna sem varið er í stjórnarskránni. Að fara fram með málið með þessum hætti er þá í andstöðu við það. Þetta snýst ekki síst um skipulagsvald sveitarfélaganna og umráð þeirra samkvæmt þjóðlendulögum. Fram hjá því er ekki hægt að horfa. Ég nefndi það sérstaklega að sveitarfélögin á Suðurlandi hafa lýst andstöðu sinni við áformin. Ég nefndi það í andsvari við hv. þm. Guðjón Brjánsson rétt áðan að ég hef nýjar upplýsingar þess efnis að ekki hafi verið haft nægilegt samráð við sveitarfélögin þrátt fyrir orð umhverfisráðherra um að svo hafi verið gert. Þau kannast ekki við það. Og það er rétt að það komi hér fram og mikilvægt að á því verði gerð bragarbót. Ég veit til þess að sveitarfélögin á þessu svæði munu senda frá sér yfirlýsingu þess efnis innan skamms. Ef ég vík aðeins að sveitarfélaginu Bláskógabyggð þá krefst það þess að áform um stofnun þjóðgarðs fari í umhverfismat og að mat verði lagt á umhverfisþætti, þar á meðal samfélag, umhverfi, menningarminjar, kostnaðaráhrif o.s.frv. Nauðsynlegt er að meta þá þætti þar sem hvorki hefur farið fram samráð né greining á kostum þess og göllum að stofna þjóðgarð. Bláskógabyggð hefur á fyrri stigum málsins skilað inn athugasemdum við allar tillögur þessarar þverpólitísku nefndar varðandi einstaka áhersluþætti og frumvarpsdrög. Sveitarstjórn Bláskógabyggðar ítrekaði fyrri athugasemdir sínar og þá afstöðu að hún legðist alfarið gegn áformum um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu líkt og frumvarpsdrögin gera ráð fyrir. Helstu athugasemdir sem sveitarfélagið hefur sett fram eru að inngrip í skipulagsvald sveitarfélaga sé of mikið þar sem stjórnunar- og verndaráætlanir gildi framar skipulagsáætlunum sveitarfélaga og aðkoma sveitarfélaga að stjórnun þeirra svæða sem liggja innan þeirra marka verði ekki nægileg miðað við áform í frumvarpsdrögunum. Bláskógabyggð ítrekar fyrri efasemdir sínar um að fyrirheit um fjármagn og væntanlegar tekjur standist og bendir enn og aftur á þann tvískinnung sem felst í því að byggja annars vegar á sjónarmiðum um friðun og verndun, umhverfis- og loftslagsmál, og hins vegar sjónarmiðum um þjóðhagslega hagkvæmni sem sé fólgin í því að skapa sterkt vörumerki sem laði að fjölda fólks. Þá átt er við vörumerkið sem fælist í þjóðgarðinum. Þá er bent á að aðgengi almennings að landsvæðum innan þjóðgarðs verði takmarkað með gjaldtöku og aukinni stýringu. Þá er viðbúið að við það að svæðið verði á forræði ríkisstofnunar, þjóðgarðs, muni draga úr framlagi sjálfboðaliða sem til þessa hafa lagt fram vinnu og fjármuni til gróðurverndar og uppgræðslu, merkinga og þjónustu við þá sem fara um svæðið. Síðan gerir sveitarfélagið Bláskógabyggð athugasemdir við víðtækar heimildir ráðherra til að setja reglugerðir er varða mörk, friðlýsingu og fleira. Þetta er mjög skýrt, frú forseti. Þarna er sveitarfélag sem þekkir mjög vel til þessara mála og nú ætti að hlusta vel á athugasemdir þess og eiga gott samstarf við sveitarfélagið en á það hefur skort. Í umsögnum um frumvarpið hefur komið fram, og þó einkum af hálfu sveitarfélaganna, að málið hafi lítið verið rætt í samráði. Það eru að sjálfsögðu ekki nógu góð vinnubrögð, eins og ég hef komið hér inn á, og boða ekki gott. Traust skiptir miklu máli í málum sem þessum, að á milli ríkisvaldsins og sveitarfélaganna ríki traust. Samskipti þjóðgarða og helstu hagsmunaaðila hafa verið skoðuð í bandarískum rannsóknum eins og ég kom inn á áðan í andsvari. Þar má nefna rannsókn þar sem rætt var við 420 manns. Byggt var á eins árs þátttökuathugun í þremur stórum þjóðgörðum. Þar kemur fram að eftirtalin atriði séu talin mikilvægust ef skapa eigi traust: Að stjórnendur þjóðgarða séu opnir fyrir framlagi heimafólks, að menningu, atvinnu og hefðum grannbyggða sé sýnd virðing, að bein og óformleg samskipti eigi sér stað við heimafólk og svo að skyldum við stjórnun garðsins sé sinnt af fagmennsku og festu. Í erlendum rannsóknum er jafnframt bent á að mikilvægt sé að persónulegt traust myndist milli heimafólks og stjórnenda þjóðgarða. Einnig skiptir það máli sem kalla mætti kerfislægt traust, þ.e. að stuðst sé við sanngjarnt og gegnsætt ferli þegar ákvarðanir eru teknar. Það er ferli sem ætlast er til að fylgt sé þegar búið er að stofna þjóðgarð. Ég tel, frú forseti, nauðsynlegt að minnast á þetta hér vegna þess að það hvernig staðið hefur verið að þessu máli veit bara ekki á gott. Samráðsleysi hefur ríkt við undirbúning málsins. Það er að sjálfsögðu ámælisvert ef ríkisvaldinu og sveitarfélögunum ber ekki saman um þetta samráð. Hæstv. umhverfisráðherra hefur sagt að hann hafi haft samráð og að hann hafi lagað þau atriði sem sveitarfélögin gátu ekki sætt sig við. Ef maður ræðir hins vegar við sveitarfélögin um þetta þá kannast þau ekki við það. Hér er einhver pottur brotinn sem verður að fá botn í við vinnslu málsins innan nefndarinnar. Gerðar hafa verið fleiri rannsóknir á trausti og samskiptum þegar kemur að stofnun þjóðgarða og friðlýsingu landsvæða. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands gerði eina slíka rannsókn og gaf út skýrslu í desember á síðasta ári, eða fyrir réttu ári síðan, um náttúruvernd og byggðaþróun og áhrif verndarsvæða á grannbyggð. Stofnunin gerði svokallaða viðtalsrannsókn þar sem tekin voru samtals 16 viðtöl sem sneru að Vatnajökulsþjóðgarði og rætt var við þá sem hagsmuna eiga að gæta, svo sem fulltrúa sveitarfélaga, ferðaþjónustufyrirtækja, atvinnuþróunarfélaga, landeigenda og núverandi og fyrrverandi starfsmenn þjóðgarðsins. Spurt var úti í bæði góð og slæm áhrif þjóðgarðsins, helstu tækifæri og ógnanir og hvernig svarendur skynjuðu samskipti þjóðgarðs við heimafólk. Það verður að segjast eins og er að í þeirri viðtalsrannsókn kemur fram að margir óttist boð og bönn og vilji að meira samráð verði haft við heimafólk á öllum stigum ákvarðana um friðlýsingu svæða. Djúpstætt vantraust er rauði þráðurinn sem gengur í gegnum öll þessi viðtöl. Því er lýst að yfirleitt sé vísað til þeirra sem koma að stjórn þjóðgarðsins, og náttúruvernd almennt, úr fjarlægð. Það eru alvarleg orð og þau verður að taka til skoðunar innan nefndarinnar. Ef það er rauði þráðurinn í samskiptum forsvarsmanna þjóðgarðanna og friðlýstra svæða við heimamenn erum við í virkilegum vanda stödd. Ég held að af nógu sé að taka í þeim efnum að vinna aftur það traust frekar en að eyða kröftunum í að stofna annan þjóðgarð. Það er rétt að taka fram að í þessari rannsókn kemur fram að mun meiri ánægja sé með samskipti við starfsfólk á svæðinu sem á þar heima og er í persónulegum samskiptum við íbúana. Það er rétt að fylgi hér með líka. Viðmælendur vísuðu m.a. til þess að samkvæmt upphaflegri hugmynd hefði þjóðgarðurinn ekki átt að vera ríki í ríkinu. Það er einmitt það sem ég held að hafi gerst í þessum málum og fólk óttist það verulega að þetta verði nokkurs konar ríki í ríkinu. Það hefði frekar átt að vinna með heimafólki, vera nokkurs konar aflgjafi í samfélaginu. Ef marka má svör viðmælenda virðist sú hugsun ekki almennt hafa náð að skila sér til íbúa á svæðinu. Menn óttast að þarna sé nokkurs konar ríki í ríkinu. Við eigum að hlusta á þetta. Rannsóknirnar eru gerðar til að kanna viðhorf fólks gagnvart ákveðnum málefnum. Hér er það gert með faglegum hætti. Það er nauðsynlegt, frú forseti, að nefndin fari í saumana á þessari skýrslu og sjái að greinilega er pottur brotinn í þessum samskiptum. Ég held að í þessu máli hafi nákvæmlega það gerst að þegar kemur að samráði sé pottur brotinn í samskiptum við hagsmunaaðila, heimamenn og þá sem standa næst verkefninu. Það er engan veginn nógu gott og það er ekki vænlegt til árangurs. Ég hef sagt það og segi það enn og aftur að við eigum að verja kröftum okkar í það að vinna betur að samskiptum og sátt við heimamenn gagnvart þeim friðlýstu svæðum sem eru nú þegar til staðar og þeim þjóðgörðum sem þegar er búið að stofna. Margt þarf að laga í þeim. Ég nefni t.d. bara þjóðgarðinn okkar 

Frú forseti. Hv. þm. Birgir Þórarinsson talar um djúpstæða tortryggni, djúpstætt vantraust. Ég átta mig ekki alveg á hvað hv. þingmaður á við og hvar það djúpstæða vantraust er að finna. Hann kann kannski að skýra það betur. Þar sem ég þekki best til, á Snæfellsnesi eins og ég nefndi áðan, er mikil ánægja með starfsemina. Þar hefur brugðið til allt annarrar áttar varðandi þjónustu. Skapast hafa heilsársstörf á svæðinu sem ekki voru áður fyrir hendi. Áður fyrr voru þetta sumarstörf og hlutastörf en nú hefur jafnvel tekist að ráða fólk til starfa allt árið. Svæði hafa opnast fyrir ferðamenn sem þeir hafa notið allt árið. Við erum að tengja þetta ferðaþjónustu sem við getum svo sem gert en þurfum ekki að gera. Við skulum taka landið okkar og náttúruna og umhverfið út fyrir sviga. Það sem mestu máli skiptir er að við erum, eða erum ekki, að marka spor inn í framtíðina. Við erum að leggja okkar lóð á vogarskálina við að verja ósnortna náttúru. Er hv. þingmaður ekki sammála mér um að við þurfum að skipuleggja og verja landið, vernda það og beina fólki á réttar brautir? Í ljósi þess að við erum og viljum teljast ferðamannaþjóð og ætlum að taka á móti kannski milljón ferðamanna eða tveimur á hverju ári, er ekki nauðsynlegt að við skipuleggjum okkur og setjum málið í góðar skorður?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir ágætisandsvar. Ég vil taka það fram að ég hef ekkert á móti þjóðgörðum. Hv. þingmaður nefndi hér áðan sérstaklega Snæfellsnesþjóðgarð og ég hef ferðast um hann. Margt er til fyrirmyndar þar og gaman að koma þangað. En það sem ég hef lagt áherslu á í málflutningi mínum er að ég tel einfaldlega að stofnun hálendisþjóðgarðs sé ekki tímabær. Við eigum bara að sinna því sem við höfum nú þegar á okkar könnu, gera það vel og betrumbæta það sem þarf að laga. Það kemur alveg greinilega fram í þessari skýrslu, sem er ekki nema ársgömul, að í Vatnajökulsþjóðgarði er víða pottur brotinn, m.a. í samskiptum við heimamenn. Fullkomin sátt þarf að ríkja meðal heimamanna um þessi mál. Það er stór liður í því að vel takist til. Ég verð að segja að við höfum einfaldlega heilmikið verk að vinna í því sem þegar hefur verið friðlýst og við eigum að vinna að því að bæta þá hluti sem þar eru. Ég vil nefna sérstaklega, hv. þingmaður, fjármálin. Nú er það alveg á tæru að ríkissjóður verður ekki eins aflögufær um fjárheimildir á næstu árum vegna hinnar gríðarlegu skuldasöfnunar sem hann hefur þurft að fara í vegna veirufaraldursins. Fjárheimildir verða takmarkaðar í þjóðgarða almennt og margt fleira á vegum ríkisins. Eins og ég segi, hv. þingmaður: Við eigum að gera það vel sem við höfum þegar gert. Ég tel ekki tímabært að eyða kröftunum í að stofna enn einn þjóðgarðinn. 

Frú forseti. Mér finnst hv. þingmaður á stundum minna mig á þekkta persónu úr Spaugstofunni. Það er slegið úr og í. Hann hefur ekkert á móti þjóðgörðum en vill bara ekki þennan þjóðgarð. Hann vill leggja áherslu á og hefur skilning á því að við ætlum að byggja þetta land upp sem ferðamannaland, en þarf ekki nokkuð til? Við vitum að landið var undir gríðarlega miklu álagi undir lok flóðsins síðasta og við máttum hafa okkur öll við. Sumir segja að það sjái þegar á landinu vegna þess að við vorum ekki undir þetta búin. Við erum að reyna að skipuleggja landið, hvort sem mönnum þykir það gott eða vont, að koma skikki á hlutina. Það er kannski ekkert aðall okkar Íslendinga að mörgu leyti, en það eru ríkar skoðanir varðandi þetta mál. Við vitum það. Það eru miklar tilfinningar, það vitum við líka. Það eru fyrst og fremst þeir sem hafa nytjað löndin með sínum hætti, jafnvel mann fram af manni, sem hafa ríkar skoðanir og vilja að tekið sé tillit til viðhorfa þeirra. Það er mjög eðlilegt og ég tel að frumvarpið endurspegli það að nokkru leyti. Hv. þingmaður nefnir að við verðum kannski ekki mjög aflögufær um fjármuni til að verja til uppbyggingar á næstu árum. Það er alveg rétt. Ég held að það sé alveg laukrétt hjá hv. þingmanni. En það kom fram hjá hæstv. ráðherra í morgun að reynsla annarra þjóða, beggja vegna Atlantsála, sé að þessi svæði 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég vil byrja á að leiðrétta hann varðandi það að ég hafi slegið úr og í í málflutningi mínum. Ég hef verið mjög skýr í málflutningi mínum. Það lýtur að því að við eigum að sinna því vel sem við höfum þegar friðlýst. Það er víða pottur brotinn í þeim efnum. Það kostar að sjálfsögðu fjármuni og þeir eru af skornum skammti, eins og ég fór yfir og hv. þingmaður tók undir það. Þannig að ég hef ekkert slegið úr og í í þessu máli. Ég er fylgjandi þjóðgörðum en ég sé ekki tilganginn með því að stofna enn einn þjóðgarðinn. Hv. þingmaður talaði um að koma skikki á hlutina. Er hálendið í einhverjum ólestri? Ég veit ekki til þess. Ég held að það sé bara í ágætum málum og í fullkominni sátt eins og það er núna. Þeir sem ferðast um hálendið njóta þess. Þetta eru víðerni sem eru mjög sérstök og áhrifamikil. Ég get ekki séð að eitthvað sé í ólestri í þeim efnum. Bændur eru þar að græða upp landið í samstarfi við Landgræðsluna og vinna þar mikið sjálfboðastarf. Ég átta mig ekki alveg á þessum málflutningi hv. þingmanns. Ég tel að við höfum nóg með það sem við höfum nú þegar og að við eigum að sinna því mun betur en við höfum gert og ná betra samstarfi og samráði við heimamenn en að koma hér með mál sem er umdeilt og ekki hefur verið nægilegt samráð haft um. Við sjáum það alveg, það er ekki hægt að neita því. Þetta er minn málflutningur, hv. þingmaður. Ég tel þetta bara einfaldlega ekki tímabært. Það er niðurstaða mín og ég mun ekki hverfa frá henni.

Frú forseti. Ég tel þetta mál tímabært, löngu tímabært, og styð það. Ég tel löngu tímabært að á vegum þjóðarinnar sé leitast við að koma skipulagi á þessi miklu víðerni sem eru slík verðmæti að það verður aldrei mælt í krónum og aurum. Ég tel tímabært að stofna þarna þjóðgarð og ég lít ekki á þjóðgarð sem einhvers konar áþján eða viðleitni til ofstýringar eða eitthvað í þeim dúr. Þjóðgarður er í mínum huga sáttmáli milli okkar allra, sáttmáli milli sveitarfélaganna og ríkisvaldsins, sáttmáli bænda sín á milli, sáttmáli milli bænda og þéttbýlisbúa, sáttmáli milli útivistarfólksins sem gjörþekkir hálendið og unir sér þar í öllum sínum frístundum, og svo almennings sem kemur þangað sjaldan og jafnvel aldrei. Það er sáttmáli milli okkar allra, hvar svo sem við búum og hver svo sem staða okkar er gagnvart hálendinu, sáttmáli um að þetta land skuli nýtt með verndun að leiðarljósi og það skuli verndað með nýtingu að leiðarljósi, að verndun og nýting haldist í hendur á frjóan og órjúfanlegan hátt. Maður verður var við ýmsar áhyggjur margra sem unna þessu landsvæði og það er ekki skrýtið. Margir hafa áhyggjur af því að þessu verði stjórnað frá skrifborðum í Reykjavík þar sem sitji menn sem hafi það helsta áhugamál að loka og banna og boða og vilji ríkja yfir þeim frjálsu fjallaöndum sem þarna vilja fara um og finna tign fjallanna. Það er svo sem ekki skrýtið að slíkar áhyggjur komi upp og það þarf að eiga sér stað meira samtal á milli aðila. En engu að síður lít ég svo á að með þjóðgarði sé ekki verið að loka heldur opna. Í mínum huga snýst þjóðgarður um að opna þetta svæði, þennan helgidóm - talað var um einverunnar helgidóm í ljóðinu „Svanasöngur á heiði“ eftir Steingrím Thorsteinsson - og er helgidómur í huga margra Íslendinga. En mér finnst að það sé verðugt verkefni ekki bara að stýra umgengni og umferð þarna heldur líka að finna leiðir til að opna þetta svæði fyrir okkur öllum svo við getum öll notið þess að upplifa þá miklu fegurð og þann mikla kraft sem þarna er. Til þess þarf uppbyggingu og það þarf vandaða og vandlega hugsaða uppbyggingu. Það þarf fjármagn og það þarf fagmennsku. Ég tel að þjóðgarður sé forsenda fyrir því að þessum skilyrðum sé öllum fullnægt. Við erum að tala hér um 40% af flatarmáli landsins og eitthvert stærsta svæði í Evrópu þar sem ekki er byggð, stærsta ónumda svæði Evrópu. Við erum að tala um einstaka náttúru sem á sér naumast sinn líka og um fjöldann allan af náttúruminjum og líka sögulegum minjum, menningarminjum og svæðum sem er alveg óhemju mikilvægt að vernda og varðveita. Við erum að tala um að varðveita þá upplifun sem fæst á þessu svæði sem snýst einmitt um að upplifa einverunnar helgidóm, upplifa kyrrðina, upplifa auðnina, upplifa þögnina og upplifa það hvernig maður rennur saman við náttúruna þarna á einhvern þann hátt sem ekki gerist annars staðar. Þetta verður ekki varðveitt nema með þeim hætti sem ég undirstrikaði áðan, með fagmennsku og með fjármagni. Náttúruverndarsinnar munu hafa ýmislegt við þetta að athuga. Gagnrýni á þetta frumvarp kemur ekki einungis frá þeim aðilum sem vilja óbreytt ástand hvað varðar yfirráð og hvað varðar nytjar. Það mun líka koma gagnrýni frá þeim sem munu reka augun í það að í frumvarpinu er gert ráð fyrir hefðbundnum nytjum, þ.e. áframhaldandi beit á viðkvæmum stöðum. Það er líka talað um hugsanlegar nýjar virkjanir á jaðarsvæðum þó að raunar sé það svo að virkjanir verða æ fjarlægari möguleiki í huga flestra. Hvað varðar stjórnun þá hvarflar að manni að það kunni að vera að hún sé nokkuð hátimbruð, það er nokkuð hátimbrað stjórnarfyrirkomulag í frumvarpinu sem e.t.v. má viðra efasemdir um. Fyrr í þessari umræðu bárust í tal þjóðgarðar sem ríkir almenn sátt um; Snæfellsnesþjóðgarður, sem ekki einu sinni hv. þingmönnum Miðflokksins tókst að gagnrýna, og þykir hafa tekist mjög vel til þar. Það má líka nefna hvernig staðið er að málum í Þingvallaþjóðgarði og eins má nefna hvernig þjóðgarðinum í Skaftafelli var stjórnað um árabil. En komið hefur fram gagnrýni á fyrirkomulag í Vatnajökulsþjóðgarði og e.t.v. kann að vera að þar séu víti til varnaðar, sem mér þykir kannski að hefði mátt taka meira mið af við smíði þessa frumvarps. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um starfsemi Vatnajökulsþjóðgarðs kom fram gagnrýni á stjórnsýslu þar. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Starfsemi Vatnajökulsþjóðgarðs er dreifð og sjálfstæði rekstrarsvæða við starfsmannahald og aðra rekstrarþætti mikið. Við slíkar aðstæður skiptir miklu máli að miðlæg stjórnsýsla stofnunarinnar sé öflug og geti veitt nauðsynlegt aðhald og stuðning. Veikleikar miðlægrar stjórnsýslu við mannauðsstjórnun og eftirlit með fjárhag, rekstri og samningum þjóðgarðsins hafa haft neikvæð áhrif á starfsemina í heild.“ Þar segir líka, með leyfi forseta: „Stjórnskipulag Vatnajökulsþjóðgarðs er marglaga og flóknara en hjá flestum ríkisaðilum. Gæta þarf þess að valdmörk og boðleiðir séu skýr og tryggja að yfirstjórn á málefnum þjóðgarðsins í heild haldist í hendur við ábyrgð á hagkvæmri, skilvirkri og árangursríkri nýtingu þess fjár sem veitt er til starfseminnar. Mikilvægt er að unnið verði gegn þeim veikleikum sem hið marglaga stjórnskipulag hefur reynst fela í sér.“ Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að það verði forstjóri og svo verði ellefu manna stjórn og svo verði umdæmisráð fyrir hvert svæði og þess er reyndar gætt að sveitarfélögin hafi ævinlega meiri hluta í þessu. Þetta kann að leiða til glundroða. Ég vil þó ekki vera endilega með hrakspár um það en mér finnst ástæða til að við hugsum það vel hvernig við högum þessari stjórnsýslu. En ég tel engu að síður og fyrst og fremst að með stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu sé stigið mjög mikilvægt og veigamikið skref til verndunar íslenskri náttúru og það sé verið að opna fyrir aðgang almennings að þessu svæði og tryggja þann aðgang. Það sé verið að standa vörð um langtímahagsmuni bæði þjóðarinnar, náttúrunnar og nærliggjandi byggða og það sé verið að koma böndum á ferðamennsku á hálendinu. Þetta yrði náttúrlega langstærsti þjóðgarður í Evrópu og ómælanlegir möguleikar til að markaðssetja og kynna á alþjóðavettvangi sem óröskuð víðerni og dýrmæt náttúrusvæði. Þarna er verið að tryggja varðveislu mikilla náttúruverðmæta. Frú forseti. Mig langar að enda þetta með því að vitna til þess sem Jón Kalman rithöfundur skrifar í nýlegri blaðagrein þar sem hann fjallar m.a. um þetta mál. Hann segir, með leyfi forseta: „Hálendið er sameign okkar allra og í stóra samhenginu er fullkomið aukaatriði hvort við eigum kind eða ekki; hvort við höfum farið í leitir eða ekki; kunnum að girða eða ekki. Enginn á hálendið, en við berum öll ábyrgð á því.“

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna, sem var ágæt, sérstaklega síðustu orð ræðunnar, þau voru sérlega góð, þar sem hann vitnaði í Jón Kalman Stefánsson, góðan vin minn. Það var ánægjulegt og ég þakka hv. þingmanni fyrir það. Ég vildi spyrja hv. þingmann og fara aðeins yfir það sem hann sagði í ræðu sinni, en mér fannst vera ákveðin þversögn í því sem hv. þingmaður sagði í þessari ágætu ræðu. Hann ræddi um að varðveita þessa upplifun. Ég er alveg sammála því að það er mikil upplifun að koma á hálendið. Hann talaði um þögnina og kyrrðina og setti þetta allt mjög vel fram og á ljóðrænan hátt eins og hans er von og vísa og var ánægjulegt að hlusta á það. En á sama tíma talaði hv. þingmaður um að við værum að opna hálendið og við værum að koma böndum á ferðamennsku og við værum að fjölga ferðamönnum inn á hálendið með þessum þjóðgarði. Er það ekki svolítil þversögn, hv. þingmaður? Er þessi upplifun, þessi kyrrð, ekki komin í ákveðna hættu þegar við opnum þetta svona, eins og hv. þingmaður lagði áherslu á, og um leið fjölga ferðamönnum? Það fannst mér vera svolítil þversögn í ræðu hv. þingmanns og væri gaman að fá útskýringu hans á því. Svo er spurningin: Erum við að opna eitthvað sem er lokað? Er ekki hálendið opið?

Frú forseti. Jú, við erum alltaf í þversögninni miðri, líf okkar er allt ein þversögn og ekki síst hvernig við högum því og skipuleggjum aðgang að svona svæði. Hálendið er opið en það er misjafnlega aðgengilegt. Við eigum ekki öll svona græjur sem duga okkur til að komast þangað eða aðgang að slíku. Eins og ég sé þetta fyrir mér þá er það einmitt hið vandasama og hið mikla verk sem bíður okkar allra og bíður þjóðarinnar að koma málum svo fyrir þarna uppi á hálendinu að það sé hægt - og það er náttúrlega lýðræðislegur réttur okkar allra - að fara upp á hálendið og njóta þess sem það hefur upp á að bjóða, en að umferðinni verði þannig fyrir komið, verði þannig stýrt að það takist að varðveita þessa ró og þessa tign og heiðríkju. Ég held að við verðum að skipuleggja það hvernig slíkri umferð er háttað. Það sé ekki hægt að það hafi bara sinn gang vegna þess að umferðin á eftir að aukast. Það munu koma nýjar græjur sem gera fólki auðveldara um vik að ferðast upp á hálendið og það koma nýir og nýir hópar og það koma nýir og nýir ferðaaðilar sem bjóða upp á ferðir. Og þá verður að vera - og ég bið bara forláts á að nota svo ljótt orð: Það verður að vera einhvers konar miðstýring. Það verður að vera einhver stýring á þessari umferð. Það má ekki verða eitthvert kraðak. Það viljum við ekki. Við viljum ekki sjá troðning og kraðak í þessum helgidómi og ég veit að hv. þingmaður er mér sammála um það.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og ég er sammála honum um það. Það er rétt hjá honum. Mér hugnast ekki að þessi verðmæti fari forgörðum, þ.e. kyrrðin og upplifunin sem felst í því að fara um hálendið. Ég ferðaðist einu sinni um eyðimörk í Jórdaníu sem heitir Wadi Rum. Þar upplifði ég mikla kyrrð og það var alveg stórkostleg upplifun, ekki ósvipað og upp á hálendi Íslands. Þar var ferðast um á úlföldum. Þar var ekkert skipulag en samt var þessi varðveisla algjörlega til staðar. Ég held einmitt að það sé hætta á því, og hv. þingmaður nefndi það í ræðu sinni, að það yrði fjölgun, það yrði meiri umferð, og þá held ég að þessi upplifun sé í hættu. Ég get ekki séð og hef ekki heyrt fréttir af því að það sé einhver óreiða á hálendinu hvað umferð varðar. Hv. þingmaður nefndi réttilega að það verði að vera samtal og meira samtal. Ég fagna því að hann sé þeirrar skoðunar. Það er nákvæmlega það sem skort hefur í þessu máli, samtal við þá sem hafa hagsmuna að gæta. Hv. þingmaður nefndi sáttmála og þetta er allt saman hárrétt hjá honum. Þess vegna er afar brýnt að menn viðurkenni að þeim hafi mistekist að ná þessari sátt. Það er nauðsynlegt að fara yfir það mál ofan í kjölinn í nefndinni. Ég er hins vegar ekki sammála því að okkur hafi tekist vel til hvað öll friðlýst svæði varðar. Á Snæfellsnesi hefur svo sannarlega tekist vel til, en t.d. varðandi Þingvallaþjóðgarð er ég ekki sammála. Það er margt sem þarf að laga þar, 

Frú forseti. Ég veit ekki alveg hverju ég á að svara hérna. Var hv. þingmaður að stinga upp á því að við færum að nota úlfalda til að fara upp á hálendið hér á Íslandi? Ég veit að þingmenn Miðflokksins stefna leynt og ljóst að því að hér verði miklar loftslagsbreytingar og hér verði heitara og heitara, en þó held ég að það sé nokkuð í land að við náum þeim fararskjóta. Við þurfum aðra fararskjóta til að komast á hálendið og umferðin upp á hálendið á eftir að aukast og ferðamenn eiga eftir að koma hingað aftur og það verða skipulagðar ferðir þeirra. Þá er mikilvægt að til staðar sé rammi sem við getum kallað þjóðgarð, mér finnst þjóðgarður vera fallegt orð. Þar sé höfð að leiðarljósi fagmennska við að skipuleggja þessa ferðamennsku og séð til þess að fjármagn sé til staðar og þar sé uppbygging sem hafi það að leiðarljósi að vernda þessa viðkvæmu náttúru. Þetta er aðalatriði málsins í mínum huga. Við megum ekki missa sjónar á því í einhverju svona þrasi, sem við Íslendingar höfum svo mikið yndi af og erum nokkuð góð í því stundum. Við megum ekki missa okkur alveg í einhverju þrasi um það sem er kannski leitt áfram af aðilum sem telja sig vera að missa einhvern spón úr aski sínum, sem oftast er á misskilningi byggt.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp hæstv. umhverfisráðherra um stofnun hálendisþjóðgarðs. Afstaða mín í þessu máli er einföld: Nei, ég tel þetta allt of stórt skref til að stíga núna. Ég tel t.d. að afla eigi meiri reynslu í rekstri stórra þjóðgarða eins og Vatnajökulsþjóðgarðs og nýta þá reynslu til að undirbúa næstu skref við stofnun þjóðgarða eða þjóðgarðs, sem ég er hlynntur. Auðvitað er ég hlynntur því að fara vel með landið okkar, ganga vel um það og vernda eins og unnt er fyrir ágangi mannsins, en einnig að nýta það skynsamlega. Hefur hugmyndin um stofnun minni þjóðgarða á miðhálendinu t.d. verið skoðuð svo vel sé áður en þetta skref er stigið? Ef litið er til reynslunnar af Vatnajökulsþjóðgarði, hverjar eru staðreyndirnar um rekstur þess stóra þjóðgarðs? Hver er afstaða sveitarfélaganna sem liggja að þeim stóra þjóðgarði til hans? Er sú samvinna sem þar á sér stað með slíkum ágætum að rétt sé að útvíkka hugmyndina svo mjög sem raun ber vitni í þessu frumvarpi? Nei, það virðist mér ekki. Stærð þjóðgarðsins, ef af verður, virðist vera áætluð um 30% eða 40% af landinu. Með því er gengið alla leið. Ekki er um neinn millileik að ræða eins og stundum er sagt í skákinni. Það á að gera allt miðhálendi Íslands að þjóðgarði í einu stóru skrefi og setja þannig svæðið allt í uppnám. Á ég þar við allt það sem varðar virkjanir og aðrar framkvæmdir; vegalagnir, línulagnir og vindmyllugarða sem verður þá að reisa niðri í byggð ef þetta er það sem koma skal. Fyrir utan það á að stofna enn eina stofnunina. Allt vald á að færa í hendur embættismanna með aðsetur á höfuðborgarsvæðinu, í þessum efnum sem öðrum. Herra forseti. Afstaða stjórnarflokkanna til málsins er afskaplega misjöfn þrátt fyrir að það sé eins og að gera tilraun til að lesa í dulmál að skilja sumar ræður hv. þingmanna Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sem hafa tjáð sig um málið hér. Ekki er of djúpt í árinni tekið að segja að mjög svo skiptar skoðanir séu um málið innan þessara þingflokka. Þó er ekki víst, herra forseti, að það dugi til. Umhverfisfólkið, sem margt hvert telur sig reyndar eiga einkarétt á þessum málum og á margt hvert lögheimili í Vinstri grænum, treystir á suma félaga sína sem hafa aðsetur í öðrum flokkum og að þannig náist tilskilinn fjöldi til að skola þessu máli hér í gegn. Gallinn við málflutning stjórnarliðanna sem fyrr voru nefndir er að sjálfsögðu sá augljósi annmarki að þeir skrifuðu undir þetta í stjórnarsáttmálanum þegar mikið lá við að mynda stjórn með víðtæka skírskotun, eins og einhver orðaði það, og þá líklega út í öll horn stjórnmálanna. Hvernig þeim gengur svo að komast hjá því að bera ábyrgð á þessu máli og telja fólki trú um það verður að koma í ljós og þá einnig hvort fólk taki þær skýringar trúanlegar. Fjölmargir Sjálfstæðismenn eru með miklar innantökur vegna málsins. Hvernig þeim gengur að afbera þær verður að koma í ljós á vormánuðum. Afstaða einhverra Framsóknarmanna er kunnugleg. Þeir vilja allra helst hvorki vera með málinu né á móti því og tala út og suður svo allra helst sé unnt að skilja þá sem fylgjandi en líka andvíga málinu. Í öðru orðinu tala Framsóknarmenn um að efla sveitarstjórnarstigið með því að stækka sveitarfélögin, neyða stóran hluta af sveitarfélögum landsins til að sameinast, allt í þeim tilgangi að efla þau, en í hinu orðinu taka þeir af sveitarfélögunum hluta af skipulagsvaldi þeirra með þessu frumvarpi sem kemur frá félögum þeirra í ríkisstjórninni. Þeir taka þannig forræði og skipulagsvald af sveitarfélögunum í öðru orðinu en segjast vera að efla þau í hinu. Ég tel reyndar að í báðum málum sé verið að veikja sveitarstjórnarstigið. Í báðum þessum málum er verið að ganga á sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga. Nei, herra forseti, það verður ekki bæði sleppt og haldið. En hvað hangir nákvæmlega á spýtunni? Ég held hreinlega að hér ráði helst ferðinni að fylgjendur málsins hafi mikla þörf fyrir að geta skreytt sig með því. Hér yrði um stærsta þjóðgarð í Evrópu að ræða og sá merkimiði er öllu öðru yfirsterkari. Því á að keyra málið í gegn á lokametrum ríkisstjórnarinnar þrátt fyrir miklar efasemdir fjölmargra stjórnarliða, eins og berlega hefur komið í ljós hér í dag, og mikla andstöðu sveitarfélaganna sem kvarta undan samráðsleysi og benda á augljósa vankanta í undirbúningi málsins, allra helst þá að ekki sé fyrirséð að unnt verði að reka garðinn svo vel að sómi verði að, það sé fjarri því komin nægileg reynsla af rekstri stærsta þjóðgarðsins sem margir telja að hafi gengið fremur skrykkjótt, og reyndar margt fleira sem ég kem að síðar í þessari ræðu. Þannig eigi að fara af stað með þetta risastóra mál, að gera þriðjung eða meiri hluta landsins að þjóðgarði, án þess að við höfum nokkra burði eða reynslu til að standa vel að málinu. Það á að þrykkja málinu hér í gegn, vitandi það að við höfum ekki burði til að standa vel að því. Við höfum ekki næga reynslu. Við höfum ekki unnið að þessum málum nógu lengi til að gera þetta vel. Samt á að taka þetta í gegn. Hvað gengur mönnum til? Það á bara að fara af stað með opin augu, þótt menn viti að málið mun klúðrast. Það verða gerð fjölmörg mistök og ég efast um að það sé náttúruvernd á þessu svæði til góða. Ég efast um það. Ég tel að taka hefði átt minni skref, vernda og friðlýsa svæðið smám saman, afla meiri reynslu af þeim þjóðgarði og þjóðgörðum sem við höfum nú, áður en við stígum svo stórt skref. Herra forseti. Einnig er verið að færa töluverðan hluta af skipulagsvaldi sveitarfélaga yfir til stjórnunar- og verndaráætlana sem binda hendur þeirra hvað varðar uppbyggingu innviða og vernd og nýtingu á þessu ógnarstóra landsvæði og ganga þannig framar skipulagsáætlunum sveitarfélaga. Hver verður t.d. aðkoma sveitarfélaganna og landeiganda að atvinnumálum á svæðinu? Svo er helst að skilja að atvinnurekendur þurfi atvinnuleyfi frá stjórn þjóðgarðsins til að starfa á svæðinu og það án tillits til þess um hvers konar atvinnustarfsemi er að ræða eða hverjar skoðanir heimafólks eru á þessu. Þarna eru fjölmargir sem reka starfsemi eða hafa erindi, eins og t.d. bændur, ferðaþjónustuaðilar, ferðafélög, gönguklúbbar og alls kyns áhugafélög og -fólk. Hvernig hefur samráðið verið í þessu máli, herra forseti? Mikið hefur verið rætt um að það sé mikið samráð. Í raun og veru hefur einungis verið um kynningu að ræða. Ekki hefur verið tekið neitt mið af ábendingum sveitarfélaganna, en þær hafa verið fjölmargar. Flest eru andvíg stofnun þjóðgarðsins að svo stöddu. Hvernig hefur t.d. verið tekið á ábendingum þeirra sumra um að þetta fari í umhverfismat? Hvernig hefur verið tekið á því áður en þessi stofnun verður að veruleika? Hefur því verið ansað? Nei, herra forseti, skollaeyrum er skellt við slíkum uppástungum, sem margir hefðu nú orðið hissa á ef um aðra framkvæmd væri að ræða. Nei, tilgangurinn helgar meðalið. Hvernig verður framvinda þessa máls? Þegar svæðið fer undir stjórn fjarlægra stjórnvalda á Reykjavíkursvæðinu, mun það draga úr framlagi sjálfboðaliða sem unnið hafa á þessum slóðum í áratugi og jafnvel lengur og nýtt svæðið? Munu menn verða fúsir til að koma þangað og leggja fram vinnu eða fjármagn til að græða upp land eða bæta svæðið á einhvern hátt? Reynslan hefur því miður verið þannig að sjálfboðaliðar forðast slíkt og ríkið mun þurfa að leggja í þetta stórfé eins og dæmin sanna. Allt sem ríkið gerir er margfalt dýrara en þegar frjáls félagasamtök eða áhugamenn eða landeigendur ráðast í slíkar framkvæmdir, eins og dæmi eru um víða á svæðinu. Það á að stofnanavæða þetta, það á að ríkisvæða þetta, aðgangsstýra þessu. Menn þurfa líklega leyfi eða stimpla til að komast um svæðið og síðast en ekki síst verða allar framkvæmdir þarna, hvort sem það heita vegir eða línur eða virkjanir eða vindmyllur eða hvað sem menn hafa hugsað sér að nýta þetta land undir sem telur meira en þriðjung Íslands, allt háð leyfum og því að fara í gegnum kerfi sem verður myndað um þennan þjóðgarð. Hætt er við að aðgengi almennings að landsvæðum innan þjóðgarðsins verði takmarkað með gjaldtöku og aukinni stýringu. Varðandi nytjarétt heimamanna, beitarstýringu og veiði, er ekki nægilegt að segja að þeim réttindum verði viðhaldið og að þau séu nú þegar tryggð í þjóðlendum. Ekki er að furða þó að þessir aðilar séu mjög uggandi um hag sinn enda er verið að kollvarpa allri fyrri skipan mála á hálendi Íslands. Og hver verður kostnaðurinn, herra forseti? Stofnun og rekstur þjóðgarðs af þessari stærðargráðu kallar á mikið fjármagn ef vel á að standa að málum varðandi uppbyggingu á ýmiss konar aðstöðu og starfsemi. Má þar nefna vegi, merkingar, fráveitumál, viðhald eigna og margt fleira. Er fjármagnið fyrir hendi? Hefur fjármagnið verið nægilegt í þeim þjóðgörðum sem við rekum nú þegar? Ef þjóðgarður á að geta staðið undir væntingum um atvinnu og stuðning við búsetu, eins og segir, þarf verkefni af þessari stærðargráðu að fylgja mikið fjármagn. Það þarf að koma verulegt aukið fjármagn til þessa verkefnis til að svara væntingum um aukið aðgengi og raunhæfan möguleika til útivistar og að sem flestir geti notið þjóðgarðsins, en samfara því er veruleg styrking öryggismála á svæðinu og vöktun, sérstaklega ef laða á ferðamenn að svæðinu og hugsanlega, og væntanlega, í stórauknum mæli. Herra forseti. Auðvitað verður erfiðara en áður að ráðast í nýjar virkjanir á svæðinu eftir að það er orðið þjóðgarður. Auðvitað verður það. Þar vil ég benda á að þetta er þriðjungur landsins, þetta er þriðjungur af Íslandi. Nei, herra forseti, þetta er of stórt skref að stíga í einu eins og nú háttar.

Herra forseti. Nú er saga þjóðgarða í heiminum 156 ára gömul og á þeim tíma hefur safnast upp mikil reynsla af rekstri þeirra. Ég er ekki alveg sannfærður um að í þessu frumvarpi sé tekið tillit til allrar þeirrar reynslu og mun ég fjalla um það á eftir. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni að gerð verði mistök við stofnun þjóðgarðs. Það er auðvitað rétt. Þegar við tökum okkur eitthvað nýtt fyrir hendur eru nánast alltaf gerð einhver mistök. Ég velti því samt fyrir mér, í ljósi þess að því miður eru heilbrigðiskerfi heimsins öll mun yngri og hægt er að heimfæra þessa aðvörun yfir á þau, hvort það geti verið að ef við hefðum vitað að hugsanlega yrðu gerð mistök í tengslum við heilbrigðiskerfið hefði það þótt ástæða til að fara ekki af stað með það á sínum tíma. Mér finnst möguleg hætta á mistökum ekki góð rök fyrir því að stofna ekki þjóðgarð. Ef við gerum mistök með því að ofvernda svæðið þá væri mögulega hægt að bakka með það og lagfæra þau mistök. Kannski væri hægt að læra eitthvað í leiðinni, bæta í þá miklu þekkingu sem safnast hefur saman í 156 ára sögu mannkyns af rekstri þjóðgarða. Er ekki í lagi að gera örlítil mistök ef niðurstaðan verður sú að það verði til bóta fyrir alla Íslendinga og allt mannkynið til lengri tíma litið?

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir þessar vangaveltur eða spurningar, aðallega varðandi mistök, held ég. Þegar ég nefndi í ræðu minni að að þarna yrðu gerð mistök átti ég í raun og veru við að við værum að stíga allt of stórt skref. Ég held að ég hafi náð að skýra það út í ræðu minni. Við erum að stíga stórt skref miðað við reynsluna sem við höfum. Við höfum mjög litla og skamma reynslu af rekstri þjóðgarða eins og Vatnajökulsþjóðgarðs. Ég man nú ekki hvað hann er gamall en reynslan er mjög lítil. Við höfum ekki rekið þjóðgarð í mjög langan tíma, ekki af þeirri stærðargráðu sem Vatnajökulsþjóðgarður er og langt í frá þeirri sem við erum að fara út í núna. Orð mín má skilja þannig, hv. þingmaður, að við erum með opin augu að ganga of langt og miklu lengra en við höfum burði til. Það á ég við þegar ég tala um mistök. Þetta eru stór mistök. Þetta eru ekki einhver smávægileg mistök sem verða að sjálfsögðu í rekstri allra hluta, heldur erum við vitandi vits að ganga of langt, miklu lengra en ég tel skynsamlegt að gera að svo stöddu. Ég tel miklu skynsamlegra að stækka fyrirliggjandi þjóðgarða eins og Vatnajökulsþjóðgarð, afla meiri reynslu, standa betur að honum, efla og þróa samskipti við sveitarfélögin í nágrenninu og samskipti við alla þá aðila sem þar eru en að ganga svona langt. Það er einungis það sem ég á við þegar ég tala um mistök. Við erum að ganga allt of langt.

Herra forseti. Ég reyndi að hlusta vel og ég beið eftir að heyra rök fyrir þessari afstöðu. Ég heyrði í rauninni ekkert annað en óhefta og takmarkalausa íhaldssemi. Samkvæmt þeim fáu rökum sem ég heyrði í ræðu hv. þingmanns hefði ekki verið hægt af stað með rekstur heilbrigðiskerfisins vegna þess að við höfðum náttúrlega enga þekkingu eða reynslu af slíkum rekstri. Við höfðum náttúrlega enga reynslu af vegakerfi á sínum tíma eða hvað það nú er annað sem við höfum í þessu landi. Ég er alveg opinn fyrir mörgum rökum gegn þessum þjóðgarði, en að segja að við kunnum þetta ekki eru rosalega léleg rök þegar við vitum að við höfum alla burði til að læra. Að segja að enginn kunni þetta er augljóslega rangt þegar við vitum að til eru þjóðgarðar sem eru töluvert stærri en þessi, t.d. í Bandaríkjunum. Þar hafa þjóðgarðakerfi verið til í 156 ár og þekking og reynsla er til staðar. Það er hægt að bregðast við hér á landi með því að nýta okkur þá þekkingu sem byggst hefur upp þar. Ég er ekki að segja að þetta verði auðvelt, ég er ekki að segja að þetta verði í fullkominni sátt og ég er ekki að segja að allir séu hamingjusamir með þetta. Þvert á mót er fullt af rökum gegn núverandi fyrirætlunum. En mig langar bara til að spyrja hv. þingmann aftur: Er hann virkilega að segja að við Íslendingar séum einhvern veginn það óhæf sem þjóð að við getum ekki tekið okkur stórt og mikilfenglegt verkefni fyrir hendur vegna þess að við kunnum það ekki og þurfum að bíða og byggja upp reynslu í tugi ára? Getum við ekki gert örlítið betur um það?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur fyrir þessar spurningar. Þetta var nú kannski svolítið beinskeyttara hjá honum í seinni spurningunni. Hann talar um að ég hafi sýnt takmarkalausa íhaldssemi. Það var einmitt það sem ég gerði ekki. Ég sagði: Þetta er varkár framvinda. Ég talaði um að við ættum að stækka núverandi þjóðgarða, aðallega þá Vatnajökulsþjóðgarð, láta tímann vinna með okkur og afla okkur reynslu í samvinnu við sveitarfélögin á svæðinu, í samvinnu alla þá aðila sem koma að svæðinu, ferðafélög, ferðaþjónustuaðila, landeigendur, bændur, upprekstraraðila og hina og þessa. Þarna hafa verið árekstrar í núverandi kerfi og er það þó miklu minni þjóðgarður og allt annað landsvæði en hér um ræðir. Þegar ég tala um reynslu þá er ég auðvitað ekki að tala um að við séum óhæf sem þjóð, eins og hv. þingmaður orðaði það, það eru hans orð. Ég er alls ekki að tala um það. Ég er að tala um að afla okkur reynslu, láta tímann vinna með okkur. Sá sem ekki getur náð tökum á því að hjóla á reiðhjóli er ekki settur sem ökumaður á bíl. Það er bara ekki þannig. Þetta á einhverja ákveðna framvindu og það er það sem ég er að tala um. Við höfum gert margt stórkostlegt sem þjóð og ég er í engum vafa um að við getum staðið okkur miklu betur í þessum efnum, þ.e. verndun landsins. Við erum væntanlega öll sammála um að við eigum að vernda landið. Við erum öll hlynnt náttúruvernd. En við þurfum að læra af reynslunni, við þurfum að gefa okkur tíma til þess líka, við eigum ekki að ana svona áfram, eins og mér sýnist þetta mál vera gott dæmi um.

Herra forseti. Við ræðum hér stofnun hálendisþjóðgarðs. Það er ljóst af þeim mikla fjölda þingmanna sem taka til máls í 1. umr. og bíða þess að taka máls áður en málinu er vísað til þinglegrar meðferðar, að þetta er töluvert hitamál. Í raun endurspeglar umræðan hér umræðuna í samfélaginu. Við þingmenn allir, ekki síst við sem sitjum í hv. umhverfis- og samgöngunefnd, höfum fengið gríðarlegan fjölda skriflegra erinda, formlegra jafnt sem óformlegra; símtöl, fundarbeiðnir, hvatningar o.s.frv. Þessi erindi, símtöl, fundabeiðnir, hvatningar og bréf hafa verið alls konar. Ég kem aðeins nánar að því á eftir. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er stofnun hálendisþjóðgarðs eitt af forgangsmálunum. Tvær fyrri ríkisstjórnir höfðu kannað forsendur fyrir slíku verkefni og lagt áherslu á aukna vernd á þessu svæði. Það er kannski ágætt að fara aðeins yfir þá tímalínu. Það var árið 2016 - þrátt fyrir allt eru ekki nema fjögur ár síðan - sem nefnd um forsendur fyrir þjóðgarði á miðhálendinu var skipuð. Það var í ríkisstjórnartíð Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Ári síðar, við ríkisstjórnarmyndun Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar, var talað um aukna vernd miðhálendisins í stjórnarsáttmála. Núverandi ríkisstjórn er síðan með það mjög skýrt í stjórnarsáttmálanum að stofna skuli þjóðgarð. Þannig var málinu fram haldið. Skipuð var nefnd, þverpólitísk nefnd þingmanna og fulltrúa frá sveitarstjórnum og ráðuneyti, og henni falið það verkefni að vinna þessu máli ríkisstjórnarinnar framgöngu. Fyrir réttu ári skilaði sú nefnd skýrslu og tillögum til ráðherra. Nefndin hafði verið skipuð u.þ.b. einu og hálfu ári áður, í apríl 2018, og sat ég í henni fyrir hönd þingflokks Viðreisnar. Þeirri nefnd var ekki ætlað að fjalla um hvort stofna ætti þjóðgarð, heldur hvernig það yrði gert. Verkefni hennar voru m.a. að skilgreina mörk þjóðgarðsins, setja fram áherslur um skiptingu landsvæða innan hans í verndarflokka og fjalla um hugsanlegar aðkomuleiðir, svæðaskiptingu, rekstrarsvæði og þjónustumiðstöðvar. Þá var henni ætlað að gera tillögur að helstu áherslum í áætlunum sem tækju til stjórnunar-, verndar- og atvinnustefnu þjóðgarðsins og síðan lagasetningar þar sem m.a. yrði tekin afstaða til stjórnskipulags þjóðgarðsins. Það getur verið býsna snúið fyrir þingmann í stjórnarandstöðu að taka afstöðu til þess að sitja í nefnd sem hefur samkvæmt skipunarbréfi ekki það verkefni að kanna grundvöll máls heldur beinlínis að vinna því framgöngu. Upphaflega var hugmyndin að nefndin ynni að frumvarpi um málið, en eftir samtöl innan nefndar, þegar hún var farin af stað, var því breytt, eðlilega. Ég hef að öðru leyti bara gott eitt um störf nefndarinnar að segja. Við höfðum víðtækt samráð og starfið var mjög gegnsætt. Ég hafði mikið gagn og gaman af þeirri vinnu sem þar fór fram. Síðastliðið haust tóku nefndarmenn síðan afstöðu til þess hvort þeir vildu vera á skýrslunni, sem er afurð nefndarinnar. Ég tók þá afstöðu að vera með eftir að hafa á vinnslutíma nefndarinnar komið sjónarmiðum mínum og Viðreisnar á framfæri. Þær athugasemdir lutu m.a. að fjármögnun hálendisþjóðgarðs og hversu mikilvægt það væri að verkefnið yrði frá upphafi fjármagnað með viðunandi hætti og byggðum við þar á reynslu og lærdómi af rekstri annarra þjóðgarða og friðlýstra svæða hér á landi. Aðrar athugasemdir lutu að atvinnuháttum og atvinnumálum á svæðinu, för fólks um svæðið, mismunandi ferðamátum, aðkomu sveitarfélaga og ýmsu sem kemur útfærslu á samspili náttúruverndar og nýtingar við. Við í Viðreisn höfum alla tíð talað fyrir mikilvægi þess að auðlindir landsins séu nýttar með ábyrgum hætti samhliða öflugri náttúruvernd. Við viljum gera almenningi kleift að njóta þess fjársjóðs sem íslensk náttúra er til útivistar og veiða ásamt því að auka virðingu fyrir landinu og stuðla þannig að bættri umgengni. Jafnframt er hugsunin sú að styrkja byggð í nágrenninu, skapa atvinnu og aðstæður fyrir fjölbreyttar rannsóknir, auka víðsýni og tengja fólk. Það hefur verið leiðarljós okkar, ekki bara í aðkomu okkar að þessu máli heldur almennt í umhverfismálum. Líkt og fjölmargir Íslendingar hef ég verið ferðalangur í þjóðgörðum erlendis og notið þess mjög. Þar hafa þessir þættir farið saman, samkvæmt því sem ég hef upplifað og veit best, þ.e. náttúruvernd og upplifun ferðafólks samhliða atvinnuuppbyggingu. Á því ári sem liðið er frá því að hin þverpólitíska nefnd skilaði skýrslu sinni og frumvarp umhverfisráðherra leit dagsins ljós nokkrum dögum síðar, hafa umræður í samfélaginu sýnt mér að það skortir nokkuð á að við séum komin á þann stað hér. Síðari hluta desember, í sama mánuði og skýrslan var klár, voru drög að frumvarpi umhverfisráðherra um hálendisþjóðgarð lögð inn í samráðsgáttina. Þangað komu rúmlega 70 umsagnir, formlegar sem óformlegar, um frumvarpsdrögin og hefur þeim sannarlega ekki fækkað síðan. Gagnrýnisraddir í umræðunni sem fór af stað í kjölfarið voru margar og komu þær háværustu ekki síst úr röðum ríkisstjórnarflokkanna, svo áhugavert sem það nú er. Nú er ég ekki að segja að innan ríkisstjórnarflokkanna megi ekki vera skiptar skoðanir um þetta mál, sannarlega ekki, en við erum kannski komin að þeim punkti sem mér þykir skipta miklu máli í þessu samhengi og það er málsmeðferðin. Aðeins um gagnrýnina fyrst. Hún sneri í upphafi ekki síst að því að þjóðgarðurinn myndi skerða verulega skipulagsvald þeirra sveitarfélaga sem eru við jaðar fyrirhugaðs þjóðgarðs, skerða forræði þeirra yfir landi innan landamæra sveitarfélaganna. Það heyrðust líka gagnrýnisraddir um að sveitarstjórnir fámennra sveitarfélaga myndu ráða hlutfallslega of miklu vegna þess að þær hefðu tækifæri til að skipa meiri hluta stjórna, bæði þjóðgarðsins og síðan rekstrarfélaga innan þjóðgarðsins, og hefðu þannig mjög mikið vald samanborið við aðra hagaðila; bændur, ferðaþjónustuaðila og náttúru- og umhverfisverndarsamtök. Ef einhverjir ættu að vera ósáttir við stjórnsýslu þjóðgarðsins þá væru það t.d. íbúar í þéttbýli sem hafa ekkert vald yfir þessu landi sem á að heita og er sameign þjóðarinnar. Þegar á leið fóru fleiri raddir að vera áberandi, ekki síst úr röðum ferðaþjónustuaðila sem töldu málið, eins og það var lagt fram, vega að atvinnugrein þeirra. Aðrir sem hagsmuna hafa að gæta varðandi atvinnu hafa líka verið háværir, ekki síst bændur. Þegar þetta er tekið saman má heyra ákveðið stef í gagnrýni allra. Það má skipta því í annars vegar ríkisvæðingu og hins vegar miðstýringu. Þegar þetta stef bætist við það að ekki hefur verið lögð nægileg rækt við, að mínu mati og okkar í Viðreisn, að ná samstöðu meðal þjóðarinnar, þá er kannski kominn tími til að staldra aðeins við. Þegar við tökum saman hver staðan er í dag þegar málið er komið í þinglega meðferð er það eiginlega þannig að fjölmörg okkar njóta þess að ferðast um, dvelja tímabundið eða starfa á miðhálendi Íslands. Þetta er stór hópur sem orðinn er sérfræðingur í hálendisþjóðgarðinum og málefnum hans og eiginlega hvar sem maður kemur er fólk að rökræða, jafnvel að rífast um þjóðgarðinn en kannski ekki síst hugmyndina um þann þjóðgarð sem það telur að verið sé að setja á laggirnar. Óljós mynd af því skapar ákveðið óöryggi og óvissu. Staðreyndin er sú að í hugum margra er myndin mjög óljós. Það verður að segjast eins og er að hafi það verið ætlun ríkisstjórnarflokkanna þriggja, Sjálfstæðisflokks, Vinstri grænna og Framsóknar, að leggja þetta risastóra og mikilvæga mál fram í einhvers konar sátt þannig að allir væru að róa í sömu átt, vinna sameiginlega að því sem betur mætti fara, taka hagsmuni allra með í reikninginn, setja sig í spor annarra o.s.frv. eins og gert er þegar verið er að vinna að málum til að ná fram sátt, og hafi ætlunin verið að nýta tímann þannig það sem af er kjörtímabilinu þá hefur það mistekist. Svo má líka snúa þessu við og segja að ef marka megi framgöngu einstakra stjórnarliða og hvernig þeir hafa nálgast málið leynt og ljóst á kjörtímabilinu sé ekkert endilega víst að ætlunin hafi verið að leita eftir sátt um málið. Og við stöndum hér. Ég trúi því að hæstv. umhverfisráðherra hafi unnið þetta mál af miklum heilindum og það er sorglegt að upplifa það sem alla vega ég upplifi, að ríkisstjórnin sé að missa þetta mikilvæga tækifæri úr höndum sér, tækifæri til að koma reglu á hálendið okkar í sátt við íbúa og sveitirnar sem breytingarnar hafa hvað mest áhrif á. Þetta er of stórt og of mikilvægt mál til að þvinga það af stað vegna þess að ekki er heldur beinlínis þörf fyrir það. Við þurfum fleiri að finna til þess að eiga virkilega hlutdeild í ávinningi af framkvæmdinni, af framtíðarfyrirkomulagi hálendisins. Umræðan þarf að fá að þroskast úti í samfélaginu áður en við klárum hana hér. Þannig vinna ríkisstjórnir að framgöngu þjóðþrifamála sem þessu. Við þurfum að halda fókus á það sem skiptir máli, vernd umhverfisins og náttúrunnar, breytt aðgengi þjóðarinnar að þeim náttúruperlum sem við eigum og virðingu fyrir þekkingu íbúa hinna dreifðari byggða landsins á nærumhverfi sínu. Það er nefnilega mikilvægt að koma upp öflugu þjóðgarðafyrirkomulagi. Þjóðgarðar eru ekki bara mikilvægir vegna náttúruverndar, þeir geta verið grundvöllur framfara, grundvöllur verðmætasköpunar, grundvöllur atvinnusköpunar ef rétt er staðið að málum. Í málinu eins og það er lagt fyrir hér vottar fyrir örlítilli forsjár- og miðstýringaráráttu í útfærslunni, sem er þessum þremur ríkisstjórnarflokkum svo sem ekki alveg ókunn. Herra forseti. Niðurstöður starfshóps um endurskoðun á stjórnskipulagi Vatnajökulsþjóðgarðs sem skilaði af sér 2013 sýndi að það skiptir miklu máli að samstarf við hagaðila, sérstaklega í nágrenni við þjóðgarðinn, sé vel heppnað. Ef það mistekst í upphafi er erfitt að byggja aftur upp traust. Það er ástæðan fyrir því að ég tel ekki endilega að við getum anað af stað, klárað þetta og spólað svo til baka og lagað það sem aflaga hefur farið. Ég sé einfaldlega ekki þörfina á því. Samstarfið í Vatnajökulsþjóðgarði gengur vel á þeim svæðum þar sem verið hefur mikill áhugi sveitarstjórnarfólks á að gera eitthvað úr þessu, grípa tækifærin og skapa eitthvað, og þar sem fyrirtæki og einstaklingar sem hafa séð verðmæti í tilveru þjóðgarðs og tækifæri fyrir sig hafa náð að deila þeirri sýn með stjórnvöldum og hafa áhrif. Þannig virkar þetta. Hálendið okkar er ekki að fara neitt. Það er í góðum höndum eins og er, jafnvel að mati flestra sem vilja sannarlega sjá þennan hálendisþjóðgarð verða að veruleika. Það er erfitt að spóla til baka og byggja upp samstöðuna ef hann er stöðvaður í mikilli óeiningu. Við lærðum það á úttekt umhverfisráðuneytisins á stjórnskipulagi Vatnajökulsþjóðgarðs frá 2013. Það borgar sig ekki úr því sem komið er og úr því hvernig tíminn hefur verið nýttur síðustu þrjú ár að flýta sér of hratt. Sagan sýnir þetta og úttektir staðfesta það. Langsamlega besta útgáfan næst þegar hagaðilar og nágrannar þjóðgarðsins sjá sér hag í tilveru hans, taka þátt í stofnun hans, hafa áhrif á þróunina. Að þessu verðum við að stefna. Nú þykir mér brýnt að hæstv. umhverfisráðherra og ríkisstjórnin öll spyrji sig hvort mögulega sé stóra málið hér raunverulega að strika út eitthvert atriði af löngum og ókláruðum verkefnalista til að geta tikkað í box eða hvort mögulega sé rétt að staldra við og vinna að þessari stofnun á þann hátt að sómi sé að og að þjóðgarðurinn búi frá upphafi til verðmæti fyrir alla aðila, til lengri og skemmri tíma. Einstaklingar og einstakir flokkar þurfa núna að leggja kappið til hliðar og viðurkenna að forsjáin þarf að vera leiðarvísir. Slík forsjá verður alla vega minn leiðarvísir í vinnu hv. umhverfis- og samgöngunefndar sem fær þetta mikilvæga og jákvæða mál til afgreiðslu að umræðunni lokinni.

Forseti minnir góðlátlega á orðfærið að merkja við eða haka við vegna þess að þingmálið er íslenska.

Forseti. Þetta er merkisdagur. Frumvarp um stofnun hálendisþjóðgarðs er komið á dagskrá Alþingis. Sjálf hef ég tekið þátt í baráttufundum fyrir þetta mikilvæga málefni. Mér eru t.d. minnisstæð mótmæli sem Andri Snær Magnason rithöfundur og Björk Guðmundsdóttir tónlistarkona stóðu fyrir árið 2015 þegar þau boðuðu til blaðamannafundar í Gamla bíói á sama tíma og tónlistarhátíðin Iceland Airwaves var í gangi. Þau notuðu þann vettvang til að koma skilaboðunum um mikilvægi verndunar hálendisins á framfæri við heimspressuna. Í samvinnu við hópinn Gætum garðsins lýstu þau því yfir að það væri mikilvægt markmið að stofna þjóðgarð á miðhálendinu til að vernda óbyggðir Íslands. Það er því gleðilegt að málið sé komið á dagskrá í þinginu og í samfélaginu. Vænta má að málið komi til með að vekja athygli á alþjóðavísu fái það brautargengi hér innan þings. Vert er að nefna að þessi hugmynd hefur oft verið umræðuefni á ráðstefnunni Arctic Circle þar sem málefni norðurslóða eru í fyrirrúmi. Þegar horft er til framtíðar er alltaf mikilvægt að hafa í huga hvernig hlutir hafa verið og þróast á undanförnum árum. Ferðamönnum hefur fjölgað gríðarlega á Íslandi þó að sú staða sé vissulega á klaka eins og sakir standa vegna Covid. Ferðamenn hafa í auknum mæli leitað upp á hálendi Íslands og sýnt svæðinu aukinn áhuga. Á sama tíma sjáum við að ósnortin víðerni í heiminum verða æ sjaldgæfari. Aukið upplýsingaflæði og nútímatækni með samfélagsmiðlum gera ferðamannastrauminn að sumu leyti ófyrirsjáanlegri. Reynslan hvað aðrar náttúruperlur varðar sýnir okkur að mikilvægt er að hlúa að óspilltum náttúruperlum. Ef sagan hefur kennt okkur eitthvað þá er það að við þurfum að vera hyggin í þessum efnum. Við þurfum að fara í fyrirbyggjandi aðgerðir. Það á við um þennan málaflokk sem og marga aðra hér á þingi. Forseti. Markmiðin með stofnun hálendisþjóðgarðs hafa verið vel reifuð í þessari umræðu í kvöld, náttúruverndin, skipulagið og tækifærin sem verkefnið skapar. Þetta hefur verið rætt, eins og t.d. landkynningin, sem þjóðgarðurinn yrði sannarlega á heimsvísu. En aðalmarkmiðið og það mikilvægasta að mínu mati er verndun náttúrunnar sjálfrar og sögu hennar. Íslensk náttúra er ein sú ómetanlegasta sem finnst í heiminum. Verði þetta frumvarp að veruleika verður um að ræða stærsta þjóðgarð Evrópu. Þetta snýst um náttúruna. Þetta snýst líka um manninn sjálfan. Í ærandi heimi nútímatækninnar, ofsahraða hans og hávaða mun öræfaþögnin verða dýrmætari og dýrmætari með tímanum og auðlind út af fyrir sig. Bara það að njóta þagnarinnar getur verið bóluefni við áreiti nútímans. List og menning hefur sótt ríkulega í náttúru Íslands og náttúran hefur verið mikilvæg í listsköpun þjóðarinnar frá upphafi. Við þekkjum velflest málverk af landinu og náttúrunni, tónlist um náttúruna, bókmenntir sem tengjast náttúrunni, bæði beint og þar sem náttúran sjálf táknar sálarlíf mannsins. Náttúran er mikilvæg manninum. Rithöfundurinn Ófeigur Sigurðsson skrifaði bókina Öræfi, sem er eins og sálumessa um Ísland og öræfin sjálf. Sú staðreynd að þetta mál er loksins komið á dagskrá þingsins og hingað inn í þingsal gæti vel verið til marks um að nauðsynleg langtímahugsun er loksins að komast af einhverri alvöru inn í skipulag náttúru Íslands og umhverfisins. Mér finnst t.d. líklegt að komandi kynslóðir muni þakka okkur fyrir ef við berum gæfu til að láta þetta verða að veruleika. Oft hefur mér ekki þótt við Íslendingar kunna að meta landið eins og við ættum að gera og eins og erlendir gestir gera. Þó mátti sjá breytingu þar á síðastliðið sumar þegar þjóðin var svo gott sem nauðbeygð til að ferðast innan lands vegna heimsfaraldursins. Ég tel að mörgu leyti að sú vegferð hafi opnað augun okkar enn fremur fyrir þessari dýrmætu perlu sem við eigum. Gagnrýni á málið hefur komið fram hér í þingsal í kvöld og alveg frá því að það barst í tal í íslensku samfélagi. Ég hygg að málið gangi til hv. umhverfis- og samgöngunefndar þar sem ég á áheyrnarsæti. Ég á von á því að þar fari fram málefnaleg meðferð og vönduð þingleg meðferð þannig að öll sjónarmið komi fram. Við munum a.m.k. taka þátt í því sjálf. Ég ætla að lesa aðeins upp úr stefnu okkar Pírata í umhverfismálum, með leyfi forseta: „Ísland verði í fararbroddi í umhverfismálum. Á undanförnum áratugum hefur orðið ljóst að mannkynið er að ganga verulega á auðlindir jarðar og náttúru með fyrirsjáanlega hrikalegum afleiðingum fyrir komandi kynslóðir. Ábyrg umgengni við náttúruna og sjálfbær nýting auðlinda eru nauðsynleg forgangsmál. Tökum fullt tillit til alþjóðlegra viðmiða og samninga í umhverfismálum og leyfum náttúrunni að njóta vafans.“ Eins og áður sagði hefur farið fyrir einhverri gagnrýni í umræðunni í kvöld. Það er eðlilegt. En ég ætla að enda þessa tölu mína á þeim orðum sem Jón Kalman Stefánsson rithöfundur lét falla í ræðu sinni um daginn á málþingi um stofnun hálendisþjóðgarðs. „Afi minn heitinn hélt því gjarnan fram að Íslendingar væru með eindæmum þrasgjörn þjóð. Þrasgjörn, fundvís á deiluefni, og hvert okkar svo innilega sannfærð um að við hefðum rétt fyrir okkur, að það væri skálað í kampavíni bæði í himnaríki og helvíti í hvert sinn sem Íslendingar kæmust að sameiginlegri niðurstöðu í einhverju deiluefninu. Þessi eiginleiki er jafn hressandi og hann er óþolandi, bætti afi við, og flutti á endanum til Noregs í lok sjöunda áratugarins, með þeim orðum að lífið væri of stutt til að standa í eilífu þrasi.“ Ég vona a.m.k. að ekkert okkar sjái ástæðu til að flytja úr landi vegna þrass um þetta mál, enda snýst það einmitt um landið sjálft, náttúru þess og einstaka fegurð. Varðveitum þau gildi Íslands og sameinuðust um þetta verðmæta málefni sem er á borði okkar hér á Alþingi.

Forseti minnir á að ráðstefnan sem vitnað var til heitir á íslensku Hringborð Norðurslóða, af því að þingmálið er íslenska.

Herra forseti. Ég hef beðið eftir þessu máli í mörg ár og ég verð að byrja á því að viðurkenna að ég hefði gjarnan viljað geta stutt það einarðlega þegar það kæmi loksins fram. Ég hefði auðvitað viljað að það kæmi fram fyrr. Ég er mjög hlynntur hugmyndinni um hálendisþjóðgarð en mér finnst margt að þessu frumvarpi. Ég vona bara að við berum gæfu til að laga það sem er að því vegna þess að það er fullkomlega mögulegt. Ég ætla að taka á nokkrum atriðum. Mig langar svolítið til að setja þetta í samhengi fyrst. Nú hef ég um nokkra hríð verið mjög hrifinn af hugmyndum vistfræðingsins E.O. Wilsons sem hefur talað mikið fyrir hugmynd um svokallaða hálfa jörð, þ.e. að 50% af yfirborði jarðar verði tekið frá fyrir náttúruna, að náttúran sjálf fái að njóta vafans, a.m.k. helmingur hennar. Ekki er þar með sagt að ekki skuli stunda náttúruvernd á hinum helmingnum en þessi helmingur jarðarinnar skal vera alveg laus við skemmdir af völdum manna eftir því sem hægt er. Ekki er talað um að skipta jörðinni til helminga eftir einföldu striki heldur frekar að horfa til þess fjölbreytileika sem er bæði á landi og í sjó, að vistkerfin fái að njóta sín og að fjölbreytnin fái að njóta sín. Sú hugmynd er ekki ómerkilegri en svo að hún endurómar í raun hugmyndafræðina sem liggur að baki þjóðgörðum frá upphafi. Fyrstu hugmyndir um þjóðgarða í nútímamynd má kannski rekja til Georges Catlins sem var einn af þeim sem fóru um norðvesturhluta Ameríku í kringum 1836. Hann sá þar mikilfengleika náttúrunnar og lagði til að hún yrði vernduð. Hann sagði í skrifum sínum, í þýðingu minni með leyfi forseta, að með mikilsverðri verndaráætlun stjórnvalda yrði til mikilsverður garður, þjóðgarður, fyrir menn og dýr í villtri og ferskri náttúrufegurð. Mér finnst merkilegt og kannski ákveðin forspá í því að hann talaði ekki um ósnortna náttúru. Í nútímanum er vel að merkja enginn staður á jörðinni sem er ósnortinn af mönnum. Jú, vissulega eru staðir sem engar mannverur hafa komið á en áhrifanna gætir alls staðar. Það á ekki síst við um miðhálendi Íslands. Þegar við tölum um að stofna þjóðgarða þurfum við þess vegna að vera svolítið skýr um það hvað við meinum. Hvað ætlum við okkur að gera? Er það að tryggja að þessi villta og ferska náttúrufegurð verði til að eilífu? Ég myndi segja já, helst. Er markmiðið að stöðva iðnvæðingu og uppbyggingu? Já, klárlega. Er það að stöðva ágang á náttúruna, hvort sem það er efnistaka eða ofnýting á dýrum og plöntum, og jafnvel að hrófla sem minnst eða jafnvel ekki neitt við árfarvegum og öðrum vatnsgæðum? Já, klárlega. En er markmiðið að stöðva umferð manna? Það er ágætisspurning. Þarna er kannski ákveðinn sannleikur sem birtist meira að segja í markmiðslýsingu frumvarpsins og snýr að því að efla samfélög og styrkja byggð og atvinnustarfsemi í nágrenni þjóðgarðsins, ekki síst það að almenningur geti stundað útivist innan þjóðgarðsins og að fólk geti lært um náttúruna og gæði hennar með því að ferðast þar um og njóta þess sem þar er. Ég held að það sé stærsti ásteytingarsteinninn. Fjölmargir í samfélaginu hafa þegar lýst andstöðu við frumvarpið en þegar nánar er að gáð eru flestir þeirra ekki endilega að lýsa andstöðu við markmiðið um náttúruvernd eða markmiðið um þjóðgarð. Þeir lýsa áhyggjum af of ströngum reglum, of mikilli stjórnsýslubyrði, of mikilli skriffinnsku, of miklu fargani og ekki síst því að hegðun mannfólks, sem telst ekki endilega til náttúruspjalla og er kannski þvert á móti góð og eðlileg leið til þess að njóta náttúrunnar, verði að miklu leyti takmörkuð. Fólk hefur áhyggjur af því að gengið sé of langt í því. Hér held ég að sé tækifæri til að reyna að skipuleggja svæðið þannig að sú eðlilega hegðun verði ekki hindruð. Þá þurfum við að passa okkur á því að þjóðgarðurinn sé í fyrsta lagi fyrir náttúruna og í öðru lagi fyrir mannfólk, ekki bara mannfólk sem vill ganga um og ganga á fjöll heldur líka mannfólk sem vill keyra eftir vegum og fyrir mannfólk sem vill fljúga um, líka fyrir mannfólk sem hefur fundið sér einhverja aðra leið til að njóta náttúrunnar heldur en rúmast innan þess þrönga regluverks sem talað er fyrir hér. Ég held að hægt sé að horfa til margra umsagna sem hafa nú þegar borist og marga gagnrýnisradda sem hafa nú þegar heyrst í samfélaginu og reyna að finna einhvers konar meðalhóf. Það er kjarninn í því sem ég vil koma á framfæri. Það er alveg rétt að 23 sveitarfélög eiga hagsmuni þarna en það eru líka fjölmörg önnur sveitarfélög og fjölmargt fólk sem býr utan þessara 23 sveitarfélaga sem hefur hagsmuni af verndun náttúrunnar en líka því að það hafi frelsi til að fara um hana og njóta þess sem þar er. Ef við finnum meðalhófið, ef við finnum rétta taktinn, þá er væntanlega ekki hægt að sætta alveg alla. Sumir eru kannski með áform sem snúa að því að virkja, iðnvæða og byggja upp og skerða þessa villtu og fersku náttúrufegurð. Ég gef lítið fyrir það. En við þurfum að horfa til allra hinna sjónarmiðanna, ekki síst með hliðsjón af því að náttúran sjálf er orðin takmörkuð auðlind um allan heim. Kannski er allt í lagi að minnast á það í þessu samhengi að af síðustu 120 árum hér á norðurslóðum hafa sjö heitustu árin verið síðustu sjö ár. Það er því margt að breytast og umhverfi norðurslóða sem við tilheyrum er mögulega að breytast á óafturkræfan hátt. Ég ætla ekki að fara efnislega ofan í margt af þeirri gagnrýni vegna þess að ég held að skilaboðin mín séu skýr. Þar sem mig grunar að það sé sjónarmið sem fáir aðrir á þingi eru líklegir til að halda á lofti þá langar mig að fjalla aðeins um nokkuð sem ég hef ákveðin tengsl við, þ.e. flug. Í 18. gr. frumvarpsins eru takmarkanir á flugi. Ég tek eftir því að reynt er að gæta ákveðinnar hófsemi þar en mér finnst hægt að gera það ögn betur. Þá horfi ég til þess að í 5. mgr. 18. gr. er talað um að afla þurfi leyfis frá þjóðgarðsyfirvöldum vegna lendingar flugvéla og þyrlna utan skilgreindra flugvalla. Þar er vísað í að flugvöllur sé skilgreindur í reglugerð um flugvelli og að lista yfir skráða lendingarstaði og aðra flugvelli sé að finna í Flugmálabók Isavia. Í rauninni er réttara að kalla hana Flugmálahandbók Íslands eða AIP. Í bókinni er að finna ýmsar flugbrautir innan svæðisins, m.a. Skálavatn, Herðubreiðarlindir og Nýjadal. En í Flugmálahandbókina vantar líka margar flugbrautir sem hafa verið notaðar í áratugi, til að mynda Sprengisand, Þórisós, Nautagil, Hrauneyjafoss, Gæsavötn, Frostavöll, Dimmugljúfur og þannig mætti lengi telja. Ég hef áhyggjur af því að verði ekki opnað á þetta og reglunum breytt í dag til að hægt sé að skrá braut þá þurfi að ganga í gegnum ákveðið ferli sem felur m.a. í sér, að mér skilst, skráningargjald hjá Samgöngustofu. Sé þessu ekki breytt mun nytsemi þessara flugbrauta raskast og um leið ákveðin réttindi sem fólk hefur haft til útivistar á þeim svæðum, kannski ekki með þeim hætti að ganga á fjöll eða keyra á fjöll heldur að fljúga yfir fjöll. Ég yrði mjög sorgmæddur ef þau réttindi glötuðust. Að auki hafa ýmsir í flugsamfélaginu lýst áhyggjum af því að farið verði með yfirflugsréttindi á svæðinu eins og hefur verið gert með Þjórsárver. Þjórsárver eru, eins og forseti veit eflaust, í sirka 600 metra hæð yfir sjávarmáli sem jafngildir nálægt 2.000 fetum en þar má ekki fljúga yfir í minni hæð en 5.000 fetum stóran hluta árs. Þess má geta að á Íslandi er yfirleitt 7.000 feta skiptihæð sem þýðir að það er 2.000 feta bil þar sem undir venjulegum kringumstæðum er í rauninni hægt að fara yfir í sjónflugsskilyrðum án þess að vera undir beinni stjórn aðflugssvæðis og þess háttar. Þess má geta að þetta 3.000 feta bil er nokkuð gróft, sérstaklega þegar horft er til þess að víða á landinu er heimilt að fljúga niður í 500 fet yfir landi án þess að gera neitt. Í Þjórsárverum eru sérstakar aðstæður. Þar snýst þetta um að verja og vernda lífríki fugla. Það yrði afskaplega skaðlegt ef þetta yrði heimfært yfir á allt flug yfir miðhálendi Íslands. Ég vona að það verði ekki gert. Ég vildi bara koma inn á þessi atriði varðandi flugið. Hér eru vissulega fleiri atriði, t.d. það að samkvæmt 18. gr. má ekki lenda á vegum en það er almennt heimilt alls staðar annars staðar á landinu svo lengi sem það truflar ekki bílaumferð og álíka. Það væri því eðlilegt að svipaðar reglur giltu þarna. Ég vona bara að hv. umhverfis- og samgöngunefnd verði meðvituð um það og taki þessi atriði til greina. Nú er tíminn svo stuttur, herra forseti. Ég ætla bara að koma inn á eitt að lokum varðandi rannsóknir og vísindi. Eins og við þekkjum eru á miðhálendi Íslands mjög áhugaverð víðerni frá vísindalegu sjónarmiði og þar eru mörg tækifæri til að rannsaka ýmislegt. Eitt af því sem mér þykir vanta í þetta frumvarp er að samhliða rekstri þjóðgarðsins sé settur á laggirnar sjóður sem fjármagnar vísindalegar rannsóknir á þessu tiltekna svæði. Kannski gefst tími til þess að ræða það frekar síðar en ég ætla að nota síðustu 14 sekúndurnar til að segja: Þetta skiptir máli. Við höfum mikla hagsmuni af því að vernda miðhálendi Íslands og gera það vel. En við verðum að passa að við gerum það á réttum forsendum, að við séum að verja náttúruna 

Hæstv. forseti. Við erum á þeim stað í þingstörfunum að við ræðum hér í 1. umr. eitt af áherslumálum ríkisstjórnarinnar, áherslumálum ríkisstjórnar sem samsett er af Vinstri grænum, Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki. Þetta er eitt af stóru málunum í stjórnarsáttmála þessara flokka, mál sem hefur farið í gegnum ríkisstjórn og stjórnarflokkana a.m.k. einu sinni, ef ekki tvisvar. Það er komið hingað inn í þeirri mynd sem við sjáum það núna. Þá koma allt í einu þingmenn þessara flokka og virðast enga ábyrgð á því bera. Nú hlaupast þeir undan merkjum. Og hvers vegna skyldi það vera? Jú, það gæti verið vegna þess að komið gæti að því að þeir þyrftu að taka afstöðu í málinu. Kannski þurfum við bara að gera það til að fá það í ljós hvort menn standa í rauninni að málinu sem á að taka drjúgan tíma þingsins á næstu mánuðum, hvort þeir styðja það raunverulega. Það er svolítið sérstakt, herra forseti, að við séum í þeirri stöðu að vera með þingmál til umræðu sem við höfum tilfinningu fyrir að menn séu að reyna að komast hjá að samþykkja eða taka afstöðu til. Alla vega hef ég á tilfinningunni að menn vilji gjarnan draga það sem lengst að taka afstöðu til þess, þ.e. til að ríkisstjórnin þurfi mögulega ekki að hverfa frá af því að ekki sé staðið við stjórnarsáttmálann. En þetta eru nú hugrenningar sem ég held að séu ljósar öllum sem fylgjast með þingstörfum, stjórnmálum og ríkisstjórninni. Nú er komið að skuldadögunum og komið að því að menn standi við það sem þeir tóku að sér. Þá virðast sumir vera búnir að reima á sig takkaskóna og taka til fótanna. Virðulegur forseti. Ég ætla örstutt að reifa áhyggjur mínar og afstöðu til málsins. Ég get lýst afstöðu minni strax. Ég er á móti því eins og það liggur fyrir og tel það þannig úr garði gert að ekki sé hægt að bæta það nokkuð í þingstörfum. En sjáum til, látum á það reyna. Hér fyrr í dag fór hv. þm. Bergþór Ólason, formaður umhverfis- og samgöngunefndar, ágætlega yfir hvert markmið frumvarpsins er, þ.e. að stofna þennan miðhálendis- eða hálendisþjóðgarð sem hann heitir víst núna. Það er reyndar áhugavert. Af hverju að skipta allt í einu um nafn? Hvort það er eitthvert kennitöluflakk á þjóðgarðinum veit ég ekki. En það hljómar einhvern veginn undarlega, finnst mér, að skipta bara um nafn á þessu. Eins og hv. þm. Bergþór Ólason benti réttilega á er hægt að ná öllum eða í það minnsta flestum þeim markmiðum sem sett eru fram með hálendisþjóðgarði án þess að efna til þessa stóra máls. Svo er annað sem maður rekur augun í og vakin hefur verið athygli á. Ákveðnar mótsagnir virðast vera í frumvarpinu eða þessum hugmyndum. Einhvern veginn virðist skrifað inn í frumvarpið og fyrirætlanirnar að nú eigi að bæta aðgengi að hálendinu, leggja vegi o.s.frv. en á sama tíma er talað um að vernda, koma í veg fyrir og takmarka umferð. Þá fer maður hugsa hvernig hafi gengið með aðra þjóðgarða, hvernig hafi gengið með Vatnajökulsþjóðgarð. Við höfum fengið upplýsingar og ábendingar um að þar mætti nú ganga örlítið betur. Þar vantar fjármagn til að gera flest sem hefur verið lofað. Þótt kannski sé búið að útbúa salernisaðstöðu er ekki hægt að halda henni opinni því að starfsfólk vantar o.s.frv. Ég held að það sé mjög mikilvægt að reyna að gera vel það sem við erum með nú þegar áður en við förum að bæta við verkefnin og vandamálin, nema það sé bara vilji þessarar ríkisstjórnar að halda áfram að stækka báknið, stækka kerfið. Nú sjáum við að það á að opna budduna hjá ríkissjóði enn meira, um 55 milljarða aukalega í fjárlögum. Fáir virðast hugsa til þess að einhvern tímann þarf að borga það allt til baka. Þessi hugmynd um þjóðgarð er í grunninn mjög göfug, ef við getum orðað það þannig, þ.e. að búa til vettvang eða svæði sem er ósnortið og lýtur ákveðnum lögmálum o.s.frv. En það vill nú þannig til að stór hluti af landi okkar er þannig frá náttúrunnar hendi. Hér eru stór svæði sem er erfitt að komast á, sem maður gjarnan vildi komast á, stór svæði sem menn leggja jafnvel mikla göngu á sig til að sjá, gista þar eina nótt o.s.frv. Okkur hefur meira að segja gengið illa að halda við þeim fáu vegum sem eru á hálendinu eða að stuðla að því að fólk komist þokkalega klakklaust um þá náttúru sem það getur þó séð með því að fara akandi, kjósi það að nota þann ferðamáta. Í frumvarpinu virðist líka gert ráð fyrir einhvers konar alræðisvaldi hjá þjóðgarðsverði og ráðherra með reglugerðarsetningum, boðum og bönnum. Ég fæ ekki annað séð. Að sjálfsögðu vona ég að annað komi í ljós en að hreinlega sé reiknað með að þeir sem stýra eiga þessum þjóðgarði geti sett reglurnar, skipað mönnum að fara eftir þeim, fylgst með því hvort farið sé eftir þeim og ákært menn. Að vísu er tekið fram að þeir sem telja á sig hallað og hafa fengið einhvers konar „dóm“ eða úrskurð af hendi þessa apparats geta skotið málum sínum til úrskurðarnefndar. Ég segi nú bara: Þó það nú væri. Því er af mörgu að taka þegar maður veltir fyrir sér hvert markmiðið með þessu er í rauninni. Ákveðnar breytingar hafa verið gerðar frá því að frumvarpið kom fyrst fram en af því sem ég hef náð að kynna mér óttast ég mjög að breytingarnar verði ekki svo viðamiklar þegar kemur að grundvallarmálum eins og frjálsri för fólks um landið okkar. Það virðist eiga að setja einhvers konar reglur og boð og bönn um alla skapaða hluti innan þjóðgarðsins. Menn eiga að þurfa að sækja um leyfi fyrir hinu og þessu og greiða fyrir það. Einhvern veginn á að búa til girðingar og takmarkanir og draga úr möguleikum fólks til að ferðast um landið, skoða það og njóta þess. Jú, gert er ráð fyrir að menn geti sótt um leyfi fyrir hópa og þess háttar til að vera á ákveðnum stöðum. Menn þurfa væntanlega að gista í tjaldi á fyrir fram ákveðnum stöðum. Ef ég skil það rétt geta þeir ekki lengur farið út fyrir veg með tjaldið og gengið kannski kílómetra, fundið fallega laut, gist þar í tvær, þrjár, fjórar nætur, veitt mögulega í læknum eða baðað sig í ánni. Alla vega virðist eiga að setja reglur um það. Ég hef líka áhyggjur af því, herra forseti, að þeir sem stýra hálendisþjóðgarðinum, ráðherra, þjóðgarðsvörður o.s.frv., fái allt of mikið vald yfir því sem má framkvæma og gerast innan hans. Ef allt sem ég les í þessu frumvarpi er saman tekið, ef skoðuð eru öll þau leyfi og boð og bönn og skilyrði og reglugerðir sem ráðherra á að setja o.s.frv., velti ég því fyrir mér hvort yfirleitt verði nokkur einasti möguleiki á að fara í nýtingu á náttúruauðlindum innan þjóðgarðsins eða t.d. leggja raflínur og þess háttar ef þess þarf. Allt mun það nú væntanlega skýrast. Mig langar þó að nefna nokkuð sem ég rak augun í á einum stað í frumvarpinu en það er í greinargerðinni. Þar er svo sem ýmislegt sem hægt er að drepa á. Ég verð aðeins að fá að nefna að á bls. 17 í greinargerðinni er talað um tilefni og nauðsyn lagasetningar. Þar stendur, með leyfi forseta: „Með nýjum kynslóðum koma nýjar áherslur á að náttúruna beri að vernda og nýta með þeim hætti að hún njóti vafans.“ Ég velti því fyrir mér hvort hér sé ekki einmitt verið að fara öfuga leið, hvort ekki sé einmitt verið að takmarka möguleika framtíðarinnar, möguleika komandi kynslóða á að taka ákvarðanir um hvað eigi að gera við íslenska náttúru. Hvað á að gera á þessu stóra svæði sem þjóðgarðurinn á að taka til? Hvers vegna erum við að fara að merkja það sem þjóðgarð og setja þar af leiðandi boð og bönn fyrir komandi kynslóðir? Náttúran á þessu svæði, eins og hún er í dag, hefur að miklu leyti getað varið sig sjálf. Þess vegna dregur hún að sér ferðamenn eða þá sem eru að forvitnast um íslenska náttúru. Ég ætla að staldra örlítið við, herra forseti, á bls. 18 og 19 í greinargerðinni. Þar er fjallað um að alþjóðlegu náttúruverndarsamtökin IUCN hafi skilgreint viðmið um hvað skuli hafa í huga þegar verndarsvæði er sett á laggirnar. Samkvæmt samtökunum er verndarsvæðum skipt í sjö flokka sem alla er hægt að nota innan þjóðgarða. Ég ætla, með leyfi forseta, að fá að lesa aðeins á bls. 19: „Flokkarnir eru skilgreindir út frá því hvaða meginmarkmið eru með vernd svæðis. Þannig má gera landsvæði að þjóðgarði þar sem meginmarkmið hans sem heildar er skilgreint í verndarflokkinn þjóðgarð en jafnframt eru skilgreind stök minni svæði innan þjóðgarðsins í aðra verndarflokka, allt eftir því hver meginmarkmiðin eru með vernd viðkomandi svæðis. Slíkt er til að mynda gert í Vatnajökulsþjóðgarði. Gert er ráð fyrir að svæði innan Hálendisþjóðgarðs verði skilgreind samkvæmt þessari flokkun. Heimilt er að stækka þjóðgarðinn síðar með samþykki hlutaðeigandi sveitarfélaga og að öðrum lagaskilyrðum uppfylltum.“ Eftir mjög litla eftirgrennslan sýnist manni þessi flokkun falla undir svokallaðan II. flokk IUCN. Þá veltir maður fyrir sér hvað í ósköpunum það þýðir, eins og stundum er sagt hér. Þar virðist vera um að ræða töluverða takmörkun á nýtingu auðlinda innan þess svæðis sem fær þá flokkun. Svo virðist vera sem frumvarpið setji hálendisþjóðgarðinn í flokk II samkvæmt skilgreiningu þessara samtaka. Ef ég hef skilið þetta rétt, og ég hef að sjálfsögðu smáfyrirvara á því, þá þýðir það að innan þessa svæðis, innan þjóðgarðsins ef hann verður allur skilgreindur þarna, verði mjög mikil takmörkun á nýtingu, ef ekki beinlínis óheimilt að nýta orkulindir, hvort sem það er til virkjunar vatnsafls, jarðvarma eða mögulega vinds. Það er mjög mikilvægt að hafa í huga að þegar þessir flokkar eru hafðir til viðmiðunar, eins og ég skil þetta, heimilar í raun enginn þeirra orkuvinnslu. Svo er annað sem við þurfum að hafa í huga á sama tíma. Ef flokkunin hefur þessi áhrif, sem hlýtur að koma í ljós við skoðun í nefndinni, hvernig fer það saman við þá stefnu sem við höfum sett fram varðandi orkunýtingu eða nýtingu auðlinda landsins? Ég ætla ekki að hafa mörg orð um rammaáætlun. Ég mun gera það síðar. Það er handónýtt og vonlaust ferli eins og ég hef margoft sagt í þessum ræðustól. Ég vil nota tækifærið til að endurtaka það. Við hljótum að þurfa að velta fyrir okkur orkumöguleikum framtíðarkynslóða þegar við tökum langstærsta hlutann af því svæði sem sér okkur fyrir orku til framtíðar og flokkum þannig að ekki sé hægt að nýta orkuna. Við hljótum að staldra við, þó ekki væri nema fyrir komandi kynslóðir, að þær geti orðið sér úti um orku ef á þarf að halda. Ef rétt er að þessi flokkun heimili enga nýtingu er það áhyggjuefni. Það er engin spurning um það í mínum huga. Gleymum því ekki að verði þjóðgarður að veruleika erum við að taka gríðarlega stóran hluta af íslensku landsvæði undir hann. Nú hef ég farið á hundavaði yfir frumvarpið og nokkrar áhyggjur mínar, herra forseti. Ég held að stjórnarflokkarnir hefðu þurft að hugsa málið betur áður en þeir lögðu það fram. Gleymum því ekki að þótt hæstv. umhverfisráðherra leggi málið fram í góðri trú og af mikilli samviskusemi - og ég virði það mjög að ráðherrann skuli vera trúr stefnu sinni, við þurfum ekki að vera sammála um alla hluti en það er alveg hægt að virða það - þá hljóta það að vera ákveðin vonbrigði að sjá samstarfsaðila og samverkamenn í því að málið sé hér í þinginu hlaupast frá því líkt og Sjálfstæðismenn virðast gera núna enda eru þeir sjálfsagt búnir að reima á sig spariskóna fyrir næstu kosningar.

Forseti. Loksins, loksins, segi ég nú bara. Og ég skynja það af ræðum hv. kollega minna að þeir skynja sögulegt mikilvægi þessarar stundar. Við sem berum hag hálendisins og þar með landsins alls fyrir brjósti, sem ég veit að við gerum öll hér, vitum sem er að sagnfræðingar framtíðarinnar munu líta aftur til þessa tíma, horfa til hans og sjá hverjir þingmanna voru nógu framsýnir til að taka þátt í að stofna þjóðgarð á hálendinu. Ég treysti því að ég verði spurður: Afi, tókst þú þátt í því? Og ég mun segja: Já, litla hnáta. Það gerði ég svo sannarlega. Gjörðu svo vel. Talandi um söguna, hálendið hefur verið hjarta Íslands býsna lengi. Það tengist fjölskyldu minni töluvert. Ferðaþjónusta sem langafi minn stofnaði í Þjórsárdal gerði út á hálendið. Langafi áttaði sig á því hversu dýrmætt og magnað landsvæði það væri og þangað vildi fólk fara til að skoða það. Það er ég viss um að hann hefði verið ánægður með að geta komið slíkum ferðum inn í þann ramma sem þjóðgarður gefur. Forseti. Fá mál hygg ég að hafi verið betur undirbúin og í meira samráði en einmitt þetta mál hér. Það er u.þ.b. slétt ár síðan þverpólitísk þingnefnd skilaði niðurstöðum sínum, mjög góðri vinnu sem ég hvet alla hv. þingmenn til að kynna sér í þaula, þar sem farið var yfir hverjar ættu að vera stóru línurnar, og reyndar niður í mjög smáar línur líka, varðandi stofnun þjóðgarðs. Um ári síðar fáum við tækifæri til að fjalla um afurðina. Í millitíðinni hefur hæstv. ráðherra farið víða um land, kynnt málið, haldið fundi, talað við fólk og sinnt eins og best verður á kosið því samráði sem gott er að hafa. Fólk gerir það allt of oft, forseti, að rugla saman samráði og því hvort það er sammála niðurstöðunni. Það er nefnilega tvennt ólíkt, forseti. Haft hefur verið samráð við mig um ýmislegt í lífi mínu þar sem niðurstaðan hefur kannski verið sú sem ég hef ekki endilega verið sáttur við en ég get ekki kvartað yfir samráðsleysi. Og hér get ég ekki kvartað undan því, heldur beinlínis hrósa ég hæstv. ráðherra fyrir það hvað hann hefur lagt mikið upp úr því að kynna þetta mál fyrir öllum sem að því koma. Skyldi engan undra, þetta er náttúrlega í stjórnarsáttmálanum. Það er eitt af stóru málunum í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur, stofnun miðhálendisþjóðgarðs eða þjóðgarðs á miðhálendinu. - Ég vona að forseti fyrirgefi mér að muna ekki orðrétt upp úr stjórnarsáttmálanum en þjóðgarðurinn er þar. Af hverju skyldi hann vera þar? Af hverju hefur þessi hugmynd verið á kreiki árum og áratugum saman? Af hverju viljum við stofna þjóðgarð á hálendinu? Jú, þetta snýr að verndun náttúru og sögu, svo sem landslags, víðernis, lífríkis, jarðmyndana og menningarminja. Ég hefði haldið að það væri eitthvað sem við værum öll sátt við. Að gefa almenningi kost á að kynnast og njóta náttúru og menningar og sögu þjóðgarðsins, það er nú aldeilis jákvætt. Að auðvelda almenningi aðgengi að þjóðgarðinum eftir því sem unnt er án þess að náttúra hans spillist, það hefði ég haldið að allir þingmenn hér inni styddu. Að stuðla að því að almenningur geti stundað útivist innan þjóðgarðsins í sátt við náttúru og menningarminjar, að leitast við efla samfélag og styrkja byggð og atvinnustarfsemi í nágrenni þjóðgarðsins og á landinu öllu. Forseti. Hér hef ég tæpt á ekki nema fimm af tíu markmiðum hálendisþjóðgarðs sem finna má í frumvarpi þessu. Ég á enn eftir að hitta þann þingmann sem hefur sagst vera á móti þeim markmiðum. Ég á enn eftir að heyra rök sem halda nokkru vatni gegn því að akkúrat þessi markmið náist með stofnun þjóðgarðs. Og ég get haldið áfram: Þjóðgarðurinn á að verða vettvangur umræðu og ákvarðanatöku um landnýtingu innan þjóðgarðs og þróun hennar. Stuðla á að rannsóknum og fræðslu um þjóðgarðinn. Þetta er hálendið. Það þarf rannsóknir og fræðslu um þetta hjarta landsins. Endurheimta á vistkerfi sem hafa raskast, varðveita þjóðlendur í þjóðgarði og stuðla að samvinnu og samstarfi við félög og sjálfboðaliða um málefni landsvæðisins. Samvinna og samstarf er leiðarhnoðað í gegnum allt skipulagið sem teiknað er upp hér í frumvarpi um hálendisþjóðgarð. Hverjir skipa stjórn þjóðgarðsins, forseti? Jú, sex fulltrúar sveitarfélaga, einn frá hverju rekstrarsvæði þjóðgarðsins, einn fulltrúi er tilnefndur af hverjum eftirtalinna aðila: Útivistarsamtökum, umhverfisverndarsamtökum, Bændasamtökum Íslands og einn fulltrúi er tilnefndur sameiginlega af ferðaþjónustusamtökum á rekstrarsvæðum þjóðgarðsins og Samtökum ferðaþjónustunnar. Einn fulltrúi er skipaður af ráðherra. Hér kristallast samstarfið og samráðið sem lagt hefur verið upp úr og er ráðherra til hróss í allri þessari vinnu. Það sést líka í umdæmisráðunum því þjóðgarðinum verður skipt upp í rekstrarsvæði þar sem eru umdæmisráð. Hverjir sitja þar? Jú, fimm fulltrúar eru tilnefndir sameiginlega af sveitarfélögum og svo er einn fulltrúi tilnefndur af hverjum eftirtalinna aðila: Útivistarsamtökum, umhverfisverndarsamtökum og Bændasamtökum Íslands, tilnefndur úr hópi nytjaréttarhafa á viðkomandi rekstrarsvæði, og einn fulltrúi tilnefndur sameiginlega af ferðaþjónustusamtökum á viðkomandi svæði og Samtökum ferðaþjónustunnar. Það er með öðrum orðum þannig að í umdæmisráðunum eru sveitarfélögin í meiri hluta og samráðið og samvinnan sem tryggð er hér ætti að vera öllum þeim sem bera hag síns sveitarfélags, síns landsvæðis en einnig alls þessa svæðis fyrir brjósti kappsmál að tryggja. Það samráð er ekki endilega fyrir hendi í dag. Það er eitt af því sem stofnun þjóðgarðs kemur í gott horf. Það veldur mér áhyggjum, forseti, að heyra og lesa þær rangfærslur sem uppi hafa verið um þjóðgarð á hálendinu í umræðunni víða síðustu daga, hvort sem er í greinum, viðtölum, á Facebook eða hvar sem er. Það er ábyrgðarhlutverk lýðræðislega kjörinna fulltrúa að fara ekki með fleipur í jafn mikilvægu máli og hér er. Staðreyndirnar tala sínu máli. Skipulag þjóðgarðsins sýnir svo ekki verður um villst hver hugsunin er á bak við þá dreifstýringu og samvinnu sem hefur ráðið för hér. Við sem stöndum frammi fyrir því tækifæri að geta samþykkt hálendisþjóðgarð þurfum að standa undir þeirri ábyrgð og fylgja þeirri góðu stefnumótun sem unnið hefur verið að öll þessi ár. Málið þarf að koma sem fyrst til nefndar og til umsagnar svo að öll þau fjölmörgu sem hafa á því skoðun hafi vettvang til að koma henni á framfæri. Það er bjargföst trú mín, forseti, að þegar búið er að skilja frá allar þær rangfærslur og þann misskilning sem uppi er í umræðunni sé aðeins ein niðurstaða möguleg þeim sem nálgast málið faglega. Hálendisþjóðgarður skapar ótal tækifæri sem vítavert væri að nýta ekki. Þjóðgarðurinn yrði stærsta framlag Íslands til náttúruverndar í heiminum hingað til. Í því verkefni hljótum við öll að vilja taka þátt.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér langþráða hugmynd um þjóðgarð á hálendinu öllu. Það er ekki alls kostar ný hugmynd og í rauninni má segja að við höfum verið í generalprufu fyrir þetta mál, þessa breytingu, þennan þjóðgarð, í 15 ár með Vatnajökulsþjóðgarði. Vatnajökulsþjóðgarður hefur verið tilraunastofa fyrir stjórnkerfið til að reyna sig við stýringu risastórs náttúruverndarsvæðis, sem Vatnajökulsþjóðgarður er og hálendisþjóðgarður verður mun stærri. Vatnajökulsþjóðgarður hefur líka verið áhugaverð tilraun í dreifstýringu, í því að færa valdið til að stýra svæðinu bæði til fólksins sem býr næst þjóðgarðinum og til almannaheillasamtaka, náttúruverndarsamtaka, samtaka áhugafólks um ferðamennsku, þeirra sem hafa ýmiss konar hagsmuni af því að þjóðgarðinum takist vel að sinna hlutverki sínu. Sú aðferð er útfærð í frumvarpi til laga um hálendisþjóðgarð þannig að sex umdæmisráð eiga að stýra jafnmörgum svæðum. Það kann sumum að virðast þungt og flókið en það snýst um að þessi garður, sem okkur er tíðrætt um að snúist um hjartað í landinu, hálendið, hafi beina tengingu við hjartað í fólkinu í nágrenni garðsins. Á sama tíma og það er mjög jákvætt að heimamenn komi með beinum hætti að umsjón og vernd svæðisins þá megum við ekki gleyma því að við eigum þetta land öll saman, hvort sem við búum hér í Reykjavík eða á Austurlandi. Og í rauninni á heimurinn allur þetta svæði saman. Vatnajökulsþjóðgarður er á heimsminjaskrá UNESCO vegna þess að hann er einstakur en hann er líka á heimsminjaskrá vegna eiginleika sem hálendið allt býr yfir. Þess vegna er allt að sækja í þessu máli. Það er ekkert sem segir að vel útfærður hálendisþjóðgarður eigi ekki jafn mikið erindi á heimsminjaskrá í heild sinni og Vatnajökulsþjóðgarður. Ríkisstjórnin hefur til þessa teflt fram þremur málum samhliða, í fyrsta lagi frumvarpi til laga um hálendisþjóðgarð, í öðru lagi þingsályktunartillögu um rammaáætlun 3 og í þriðja lagi frumvarpi um þjóðgarðastofnun. Núna erum við með bara þau tvö fyrrtöldu í höndunum. Einhvers staðar á leiðinni hefur þjóðgarðastofnunin orðið eftir. Það er miður vegna þess að sameiginlegt utanumhald um friðlýst svæði og þjóðgarða væri mjög til bóta vegna þess einfaldlega að við höfum lært það af þeim einingum sem hafa verið starfræktar á síðustu árum að þær eru oft of litlar til að geta sinnt hlutverki sínu nógu vel. Ríkisendurskoðun leiddi það í ljós þegar hún gerði stjórnsýsluúttekt á Vatnajökulsþjóðgarði að ýmislegt vantaði upp á miðlæga umsýslu garðsins. Úr því hefur verið bætt en einfaldir hlutir eins og starfsmannamál, skipulagsmál og það að vera með sérfræðinga í ýmsu reynast miklu auðveldari ef umsýslan er á einni hendi frekar en mörgum eins og er í dag. En gott og vel, við erum ekki með þjóðgarðastofnun til umræðu heldur aðeins hálendisþjóðgarðinn. Mig langar hér í kvöld helst að tala um hve mikilvægt er að hálendisþjóðgarður standi undir nafni sem þjóðgarður, sem náttúruverndarsvæði, að hann uppfylli þá kröfu sem við gerum til hans, að staðinn sé vörður um þá ómetanlegu og einstöku náttúru sem við eigum þar. Mig langar sérstaklega að ræða samspil þjóðgarðsins og orkuöflunar á sama svæði. 23. gr. frumvarpsins fjallar um orkunýtingu. Þar segir að ráðherra eigi að skilgreina það sem heitir jaðarsvæði hálendisþjóðgarðs vegna orkunýtingar. Um er að ræða þrjú tilefni sem geta fallið þar undir, í fyrsta lagi virkjanir sem þegar eru til staðar. Þá þarf að skilgreina ramma utan um þær. Í öðru lagi eru virkjanahugmyndir sem eru í nýtingarflokki rammaáætlunar. Og í þriðja lagi eru síðan virkjanir í biðflokki þriðja áfanga rammaáætlunar sem gætu mögulega færst upp í nýtingarflokk og þyrftu þá að falla undir það að vera jaðarsvæði. Ég hnýt strax um þetta orð, jaðarsvæði, vegna þess að ég skil jaðar sem ytri mörk. Þegar ytri mörk Vatnajökulsþjóðgarðs voru skilgreind á sínum tíma - virkjunarsinnar höfðu fengið fyrsta val á hálendinu og fyrir voru röskuð svæði í þágu orkunýtingar - stýrðu Hágöngulón vestan Vatnajökuls og Hálslón við Kárahnjúkavirkjun norðaustan jökulsins því hvar jaðar Vatnajökulsþjóðgarðs var dreginn. Hann var einfaldlega dreginn 5 km frá hinu raskaða svæði. Núna er jaðarinn samkvæmt frumvarpinu eitthvað sem getur náð miklu lengra inn í garðinn. Jaðarinn miðast í þessu tilviki við þá röðun sem birtist í þriðja áfanga rammaáætlunar sem hefur enn ekki verið samþykkt hér á Alþingi og er jafnvel til efs að eigi að samþykkja í þeirri mynd sem hún var unnin fyrir fimm árum. Árið 2016 lagði þáverandi hæstv. umhverfisráðherra rammaáætlun fyrir þingið eftir að hafa verið með tillöguna frá verkefnisstjórn og umsagnir almennings og félagasamtaka í höndunum í örfáa daga. Það náði ekki heilli viku. Hún gerði engar breytingar frá því sem verkefnisstjórn lagði til þrátt fyrir ótal ábendingar um virkjunarkosti sem skorti upplýsingar um eða virkjunarkosti sem af ýmsum ástæðum ætti í þágu varúðarsjónarmiða að færa úr nýtingarflokki í biðflokk. Það munum við væntanlega ræða í þaula þegar hæstv. umhverfisráðherra mælir fyrir óbreyttri rammaáætlun Sigrúnar Magnúsdóttur. Það er dálítið skondið að í umræðu sem einkennist svo mikið af ákalli um sátt og samráð sé jafnframt talað um að fylgja eigi þriðja áfanga rammaáætlunar þar sem samráðið var ekki virt og sáttin var töluvert meira í þágu sjónarmiða orkunýtingar en náttúruverndar. En gott og vel. Jaðarsvæðin svokölluðu, sem væri kannski réttara að kalla einfaldlega iðnaðarsvæði fyrir virkjanir innan hálendisþjóðgarðsins, eru jú vissulega sum á jaðrinum, eins og Stóru-Laxár- eða Hólmsárvirkjanir sem eru í biðflokki, en Hágönguvirkjun er ekki á jaðrinum. Þar er í matsskýrslu talað um 11 km² iðnaðarsvæði og 76 km² nýtingarsvæði, gufuvirkjun sem mun í óbyggðum víðernum sjást víða að og hafa mikil áhrif á upplifun. Ekki verða Botnafjöll, Grashagi eða Sandfell, sem ramma af suðurjaðar Torfajökulssvæðisins, í jaðri hálendisþjóðgarðs ef af honum verður. Þar eru í biðflokki rammaáætlunar þrjár 90 MW gufuvirkjanir. Þetta ber þess helst merki að það hafi bara ekki náðst að ræða á milli stjórnarflokkanna hvað það er sem þjóðgarður þýðir. Hér er höfðinu barið við steininn og haldið til streitu fimm ára gömlum niðurstöðum verkefnisstjórnar rammaáætlunar frekar en að setjast bara niður og segja: Jæja, nú ætlum við að friðlýsa þetta svæði. Við ætlum að varðveita það um aldir alda fyrir komandi kynslóðir, í þágu landsins alls og heimsins alls. Þessi togstreita á milli stjórnarflokkanna endurspeglast ofboðslega vel í fyrirvara Framsóknarflokksins sem telur þrjár blaðsíður ef maður prentar hann vandlega út, 1.000 orð. Þetta eru sjö númeraðir liðir og nokkrir til viðbótar, sennilega Íslandsmet í stjórnarandstöðu innan ríkisstjórnarflokks. Það að heill stjórnarflokkur geri jafn viðamikla fyrirvara við stjórnarfrumvarp fær mann til að spyrja sig hvort yfir höfuð sé um stjórnarfrumvarp að ræða. Þegar annar heill stjórnarflokkur, Sjálfstæðisflokkurinn, gerir sambærilega fyrirvara verður sú spurning enn meira knýjandi. Þetta var nú útúrdúr, herra forseti. Mig langaði að nefna það sem stendur í fyrirvara Framsóknarflokksins við 23. gr. um orkunýtingu þar sem flokkurinn segir að skrifa þurfi inn nýjan texta í greinina, með leyfi forseta: „M.a. að orkukostir 3. og 4. rammaáætlunar verði teknir til skoðunar án tengingar í þjóðgarðinum …“ Það að orkukostir falli innan þjóðgarðs á engu máli að skipta. Það er krafa Framsóknarflokksins. Kostina á að skoða óháð því að þeir séu innan þjóðgarðsmarkanna. Þá er nú verndarsjónarmiðið farið að fara ansi halloka fyrir orkunýtingarsjónarmiðinu sem er áhyggjuefni. Ég held að það sé það eina sem við getum kallað það. Á öllu þessu máli sést að á síðustu þremur árum í samningaviðræðum milli stjórnarflokkanna hefur þurft að gera gríðarlegar málamiðlanir. Búið er að hengja saman rammaáætlun og frumvarp um hálendisþjóðgarð sem eiga í öllu eðlilegu árferði ekki að hanga saman. Friðlýsing hálendisins á ekki að vera á forsendum þess að hægt sé að nýta orku innan þjóðgarðsins. Hér er búið að hengja það saman en það virðist ekki duga. Í dag hafa stjórnarliðarnir, hver á fætur öðrum, komið upp og talað fyrir því að taka þurfi þessa málamiðlun, sem er ekki nógu græn þegar kemur að orkukostinum, og færa hana enn lengra í átt að orkunýtingu. Ég hef verulegar áhyggjur, virðulegur forseti, af því að þegar kemur að því í hv. umhverfis- og samgöngunefnd að meta á vogarskálum þá ómetanlegu náttúru sem á hálendinu er og þann efnahagslega skammtímaávinning sem felst í því að keyra áfram virkjanir á því svæði 

Herra forseti. Beðist er velvirðingar á því að hafa riðlað hér mælendaskránni. Það helgaðist af því að einhverjir tóku sig af mælendaskrá og aðrir sem ég hefði frekar átt von á að myndu nýta allan sinn tíma í ræðurnar sínar voru stuttorðari en venja er. En um leið þakka ég hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir að hlaupa í skarðið. Það er nú kannski ekki undra að við hv. þingmaður séum nokkuð samtaka í málflutningi okkar enda eigum við það sameiginlegt að vera mikið áhugafólk um umhverfismál og um að vinna að umhverfismálum sem þetta frumvarp snýst að sjálfsögðu um. Herra forseti. Við fjöllum hér um frumvarp hæstv. umhverfisráðherra um stofnun hálendisþjóðgarðs sem við umhverfisverndarsinnar höfum beðið lengi eftir. Stofnun miðhálendisþjóðgarðs hefur enda verið eitt helsta baráttumál umhverfisverndarsinna á Íslandi um áratugabil, leyfi ég mér að staðhæfa. Það er því gleðilegt að frumvarp um miðhálendisþjóðgarð sé loksins komið hér fram. Sú sem hér stendur hefur og mun ávallt vera mikil stuðningskona þess að stofna þjóðgarð á miðhálendi Íslands enda væri það gríðarlega mikið framfaraspor að friðlýsa einstök, ósnert og óbyggð víðerni miðhálendis Íslands og sýna þeim svæðum þar með þá virðingu sem þau eiga skilið. Með því að friðlýsa miðhálendið sýndum við líka þeim kynslóðum sem á undan okkur hafa farið, og hafa borið hag einstakrar náttúru miðhálendisins fyrir brjósti, virðingu og þakkir en ekki síst værum við með því að friðlýsa miðhálendið og stofna utan um það þjóðgarð að skilja þessa einstöku náttúru eftir í umsjón framtíðarkynslóða og tryggja þeim aðgang að því einstaka svæði á heimsvísu sem víðfeðmt hálendi Íslands er. Það er líka gott að frumvarpið sé nú loks komið fram af hálfu hæstv. umhverfisráðherra, þremur árum eftir að kveðið var á um það í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar og eftir alla vega tveggja ára samráðsvinnu og kynningarferli um allt land meðal ólíkra aðila. Herra forseti. Þrátt fyrir að markmið með frumvarpinu séu, eins og þau koma fyrir í 3. gr. þess, mörg hver göfug, falleg og frábær, eins og að vernda náttúru og sögu þjóðgarðsins, vernda landslag, víðerni, lífríki, jarðmyndanir og menningarminjar og tryggja tilvist heildstæðra vistkerfa og náttúrulegra ferla, verð ég að játa að í mér er samt beygur, beygur við að þetta langþráða frumvarp sem við fjöllum um hér um beri því miður of mikil merki um of mikla eftirgjöf gagnvart þeim öflum sem líta á miðhálendið sem orkugjafa og til orkunýtingar og leggja of mikla áherslu á atvinnuuppbyggingu í tengslum við málið. Mér fannst framsaga hæstv. umhverfisráðherra líka bera merki um það. Að mínu viti og mínu mati varð honum kannski aðeins of tíðrætt um atvinnuuppbyggingu þrátt fyrir að ég sé sammála honum um að með stofnun miðhálendisþjóðgarðs getur tækifærum fyrir græna atvinnusköpun fjölgað og verðmæt störf munu skapast þar. En atvinnuuppbygging er ekki og á ekki að vera meginmarkmið með stofnun miðhálendisþjóðgarðs heldur verndarsjónarmiðin. Mestan beyg og ótta ber ég í brjósti yfir 23. gr. frumvarpsins sem ber skýrust merki eftirgjafar gagnvart orkunýtingaröflum. Þar vil ég tiltaka setningar sem hljóða svo, með leyfi forseta: „Nýjar virkjanir má starfrækja á jaðarsvæðum Hálendisþjóðgarðs hafi hin nýja virkjun verið skilgreind í orkunýtingarflokki í 3. áfanga verndar- og orkunýtingaráætlunar sem samþykkt hefur verið á Alþingi á grundvelli laga um verndar- og orkunýtingaráætlun og að undangengnu mati á umhverfisáhrifum framkvæmdanna.“ Hér er galopnað á byggingu nýrra virkjana á svokölluðum jaðarsvæðum nýs miðhálendisþjóðgarðs. Það er áréttað síðar í 23. gr. með þessum orðum, með leyfi forseta: „Ef virkjunarkostur er að undangengnu mati fluttur í orkunýtingarflokk úr biðflokki er heimilt að gera ráð fyrir viðkomandi virkjun á jaðarsvæði Hálendisþjóðgarðs enda hafi verndar- og orkunýtingaráætlun með breyttri flokkun virkjunarkostsins verið samþykkt á Alþingi í samræmi við ákvæði laga um orkunýtingar- og verndaráætlun.“ Um hvað erum við að tala þarna? Jú, virkjunarkostir á jaðarsvæðum miðhálendisþjóðgarðsins á borð við Botnafjöll, Grashaga og Sandfell á Torfajökulssvæðinu eru hér með galopin fyrir því að vera flutt í nýtingarflokk. Frumvarpið kveður beinlínis á um að heimilt sé að virkja þessa kosti. Þarna eru líka undir Hveravellir á Kili, Hágöngur á miðjum Sprengisandi, Núpsárvirkjun við Núpsá, hin umdeilda Hverfisfljótsvirkjun við Hverfisfljót og Hólmsárvirkjun. Enginn þessara kosta er lengur undir verndarhatti friðlýsingar miðhálendisþjóðgarðshugtaksins heldur er beinlínis kveðið á um að nýjar virkjanir megi starfrækja á jaðarsvæði þjóðgarðsins sem og að heimilt sé að virkja kosti í biðflokki í jaðri þjóðgarðsins. Það getur varla gengið upp, í langþráðu frumvarpi um miðhálendisþjóðgarð, að þar sé beinlínis opnað á nýjar virkjanir í jaðri þjóðgarðsins og að heil grein í frumvarpinu tali eingöngu um þetta. Það getur varla gengið upp eða farið saman við skilgreiningar á þjóðgarði sem kveða á um að allar athafnir og framkvæmdir sem hafa varanleg áhrif á náttúru svæðisins séu bannaðar nema þær séu nauðsynlegar til að markmið friðlýsingarinnar náist. Ég get varla minnst virkjunarkostinn innan þjóðgarðsins sem enn er haldið inni, Skrokköldu sem mun með tilheyrandi virkjunarbyggingum, uppbyggðum heilsársvegi, línulögnum og stórauknu raski á svæðinu brjóta enn frekar upp landslagsheildir á víðernum vestan Vatnajökuls í jaðri Vatnajökulsþjóðgarðs og Vonarskarðs og inni í fyrirhuguðum miðhálendisþjóðgarði. Það er varla í takti við hugmyndir þær sem fram koma í göfugri markmiðssetningunni með frumvarpinu um að vernda beri ósnert og óbyggð víðerni á miðhálendi Íslands. Eða hvað? Það samræmist alla vega ekki hugtakinu samkvæmt skilgreiningu náttúruverndarlaga, nr. 60/2013, þar sem kveðið er á um að óbyggð víðerni séu svæði í óbyggðum þar sem hægt er að njóta einveru og náttúru án truflunar af mannvirkjum eða umferð vélknúinna farartækja. Þessari 23. gr. verður einfaldlega að breyta í meðferð hv. umhverfis- og samgöngunefndar, herra forseti. En því miður ber ég ekki mikla von í brjósti til þess miðað við málflutning stjórnarþingmanna sem hér stigu á stokk í upphafi umræðunnar. Gagnrýni stjórnarþingmanna á málið, þeirra sem hafa stigið í ræðupúlt Alþingis í umræðunni í dag, er allsérkennileg og þung og mikil. Þeir stjórnarliðar sem komu hingað í ræðupúlt Alþingis til að fjalla um frumvarp hæstv. umhverfisráðherra, gagnrýna það og efast um það eru þeir stjórnarliðar sem sitja langflestir í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Ekki má gleyma gagnrýni formanns hv. umhverfis- og samgöngunefndar sem sýnir að málið er ekki á leið í neina sáttameðferð í hv. nefnd. Hafandi setið í eitt og hálft ár á þessu kjörtímabili í hv. umhverfis- og samgöngunefnd verð ég að játa að ég er alls ekki vongóð um að nefndin eigi eftir að bæta málið náttúruverndarsjónarmiðum til heilla. Margir af þeim stjórnarliðum sem hér stigu á stokk voru alls ekki að velta fyrir sér umhverfis- eða náttúruverndarsjónarmiðum heldur valdi sveitarfélaganna. Og jú, sveitarfélögin sjálf hafa komið fram í samráðsgátt með athugasemdir sínar og talað um skipulagsvald sitt, að það megi alls ekki skerða. Ég tilheyri reyndar þeim hópi sem tekur undir með ályktun stjórnar Landverndar fyrr á þessu ári um að frumvarpið veiti sveitarstjórnarfólki í raun og veru of mikil völd á kostnað sérfræðiaðstoðar, með fullri virðingu fyrir sveitarstjórnarfólki. Ég held að við þurfum að hefja okkur yfir þennan ágreining um vald sveitarstjórna og sveitarfélaga og einblína á tilgang frumvarpsins sem er verndarsjónarmiðið. Það sjónarmið gagnast okkur öllum, hvort sem við erum kjörnir fulltrúar hér á þingi, kjörnir fulltrúar í sveitarfélögunum, almennir íbúar þessa lands, búum hér á höfuðborgarsvæðinu eða búum í meiri nálægð við fyrirhugaðan miðhálendisþjóðgarð. Öll munum við eiga hlutdeild í væntanlegum miðhálendisþjóðgarði. Og öll munum við eiga aðgengi að því verndaða svæði sem undir liggur. Herra forseti. Ég vildi halda þessum sjónarmiðum á lofti, þ.e. þessum virkjunaráformum sem opnað er á í 23. gr. sem og of mikilli áherslu á skipulagsvald sveitarstjórna sem ég veit að hæstv. umhverfisráðherra hefur átt gott samtal við og reynt að miðla málum. En á stundum eru málamiðlanirnar of miklar. Meginmarkmiði lagafrumvarpsins er vikið aðeins til hliðar og frekar verið að velta fyrir sér skertu skipulagsvaldi þegar raunin er sú að öll sveitarfélög í nágrenni þjóðgarðsins á Snæfelli og Vatnajökulsþjóðgarðs hafa með einhverju móti grætt á því að vera í nánd við þá, samfélagslega, út frá atvinnuuppbyggingu, út frá menntun, út frá auknum lífsgæðum. Herra forseti. Eins og heyrist í ræðu minni styð ég miðhálendisþjóðgarð og mun ávallt gera það. En ég vonast heitt og innilega til þess að málið breytist ekki það mikið í meðförum hv. umhverfis- og samgöngunefndar að meginmarkmiðum frumvarpsins verði vikið til hliðar og önnur sjónarmið á borð við atvinnuuppbyggingu, frjálsa för og skipulagsvald vegi þyngra í meðferð hv. nefndar, heldur meginsjónarmiðið sem er umhverfisverndarsjónarmiðið. Ég vil líka gjalda varhuga við því að 23. gr. haldist óbreytt. Ég myndi gjarnan vilja beina þeim orðum til hv. umhverfis- og samgöngunefndar að taka þá grein til ítarlegrar skoðunar og skoða nákvæmlega hvað verið er að gera þegar kemur að því að opna á virkjunarframkvæmdir í jaðri og á jaðarsvæðum miðhálendisþjóðgarðs. Þó svo að kveðið sé á um að Torfajökulssvæðið og önnur svæði sem eru nánast hluti af miðhálendisþjóðgarðinum séu í jaðrinum á þjóðgarðinum eru þau órjúfanlegur hluti af miðhálendinu. Við getum varla slitið það í sundur og sagt: Hérna megin við þennan hól má virkja en hinum megin við hólinn ætlum við að hafa ósnert, óbyggð víðerni. Það gengur einfaldlega ekki upp. Ég reyni að vera bjartsýn og vongóð um að hv. umhverfis- og samgöngunefnd fjalli um málið með umhverfissjónarmiðin að leiðarljósi, að nefndarmenn horfi til meginmarkmiðs frumvarpsins og þess að búið er að gera það miklar breytingar á frumvarpinu frá upphaflegu markmiðunum að fyrir marga umhverfisverndarsinna er jafnvel of langt gengið. Ég óska hv. umhverfis- og samgöngunefnd því góðs gengis í vinnu sinni og vonast enn og aftur til þess að umhverfisverndarsjónarmiðin verði höfð í hávegum. Það er megininntakið og á að vera megininntakið í þess konar frumvarpi sem við erum að fjalla um hér í dag.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Ég var að reyna að hlusta hér uppi í þingflokksherbergi og ákvað að hlaupa niður til að fá aðeins nánari skýringu á tvennu. Hv. þingmaður talaði töluvert um 23. gr. frumvarpsins og mig langar bara að velta því upp hvort við skiljum hlutina eins. Ég skil 23. gr. þannig að þar sé verið að draga mjög úr eða koma í veg fyrir þann möguleika að nýta frekari orkumöguleika innan þjóðgarðsins. Þar er jafnframt tekið fram að ekki megi leggja nýjar háspennulínur á því svæði sem þjóðgarðurinn tekur til. Ég velti því fyrir mér hvort það sé hálfgerð skammsýni vegna þess að ef við ætlum að styrkja hringkerfið okkar þá þurfum við væntanlega að fara fram hjá þjóðgarðinum ef ekki má leggja línur yfir hann og mögulega getur það þá verið dýrara. Ég velti fyrir mér hvort ég skilji það rétt, að þingmaðurinn sé með sama skilning og ég á þessu. Við erum kannski ekki með sömu áherslur, hvort það sé gott eða slæmt að það megi ekki leggja línur þarna og þar með ekki reisa nýjar virkjanir innan þjóðgarðsins miðað við þessa grein. Mig langar líka, ef tími er til, að velta upp flokkuninni sem talað er um á bls. 18 og 19, að þjóðgarðurinn taki upp alþjóðlega skilgreiningu frá alþjóðlegu náttúruverndarsamtökunum IUCN. II. flokkur þeirra gerir ráð fyrir að í rauninni megi ekki fara í neina orkunýtingu eða orkuvinnslu innan þjóðgarðsins. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður kannast við þessi náttúruverndarsamtök og þá þessa skilgreiningu á því hvað má og hvað má ekki innan þeirra svæða eða þjóðgarða sem taka upp skilgreininguna IUCN II.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, 23. gr. kveður að mínu mati hreinlega á um orkunýtingarsjónarmiðin þegar kemur að miðhálendinu. Þó svo að hér sé að einhverra mati verið að ná einhverjum áfangasigri með því að ýta þessum virkjunarkostum inn á svokölluð jaðarsvæði í þjóðgarði, þá getur varla farið saman að mega hafa virkjunarkosti með öllu sínu raski öðrum megin við hól eða hæð og tilgreina svo hinum megin svæði sem er þá óbyggt víðerni. Það er svolítið sérstakt að í frumvarpi sem kveður á um verndun óbyggðra víðerna miðhálendisþjóðgarðs sé svona mikið púður lagt í að tala um nýja virkjunarkosti. Ég spyr líka á móti: Hver er þörf okkar þegar kemur að rafmagni og virkjunarkostum? Ég tel að þetta geti varla farið saman nema þá að það sé útpælt hver þörf okkar sé og hvort virkilega sé þörf á því að galopna í þessu frumvarpi fyrir virkjunarkosti á Hveravöllum til að mynda, eða Hágönguvirkjun eða Núpsárvirkjun eða Hverfisfljótsvirkjun sem eru umdeildir virkjunarkostir nú þegar. Við eigum eftir að fjalla um rammaáætlun hér í þingsal en hérna í þessu frumvarpi er verið að árétta möguleika á því að fara megi í nýja virkjunarkosti á jaðri þjóðgarðsins. Ég tel, herra forseti, og hv. þingmaður, að þetta fari hreinlega bara ekki saman vegna þess að í þá áratugi sem barist hefur verið fyrir lögum um miðhálendisþjóðgarð hafa náttúruverndarsjónarmið  
            

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Nú kemur fram í frumvarpsdrögunum að ráðherra er heimilt með reglugerð að ákveða stækkun þjóðgarðsins og friðlýsa landsvæði utan þess landsvæðis sem tilgreint er í 2. málslið 2. gr. enda liggi fyrir samþykki landeiganda og viðkomandi sveitarstjórnar. Ef út í það yrði farið og ráðherra eða ríkisstjórn þess tíma gæti með einhverjum hætti þvingað sveitarfélögin eða fengið þau til að samþykkja slíkt, erum við þá mögulega búin að taka inn í þjóðgarðinn þau svæði sem hv. þingmaður taldi hér upp? Kannski er ég ekki búinn að sökkva mér nógu djúpt í þetta. Ég hef þann fyrirvara á því. En ég skil það samt þannig að þær flokkanir og viðmiðanir sem á að taka upp í þjóðgarðinum í heild eða á svæðum innan hans - eins og þær sem ég nefndi áðan í sambandi við IUCN-flokkunina sem minnst er á neðst á bls. 18 og efst á bls. 19 í greinargerðinni - loki fyrir möguleika á orkunýtingu. Viðurkenni menn þá flokkun og festi í lög og reglur og slíkt sé búið að loka fyrir orkunýtingu inni á því svæði. Það getur vel verið að hv. þingmaður eigi eftir að sökkva sér ofan í þennan kafla líka en mér finnst skipta máli að fyrir liggi hver meiningin er með því að taka upp flokkunina. Varðandi fyrra samtal okkar stendur þetta með raflínurnar eftir. Ég hef áhyggjur af því að það kalli á aukinn kostnað. Svo getum við kannski tekið langar rökræður um það síðar hvort betra sé fyrir komandi kynslóðir að búa til þjóðgarð núna eða gera ekki neitt.

Herra forseti. Ég biðst afsökunar á að hafa ekki svarað síðari hluta fyrirspurnar hv. þingmanns í fyrra andsvari. Ég tel hins vegar að það sem komið var inn á varðandi skilgreind viðmið alþjóðlegu náttúruverndarsamtakanna, að skipta verndarsvæðum í sjö verndarflokka sem hægt er að nota innan þjóðgarða, sé mjög mikilvægt vegna þess að við þurfum að hafa eitthvert kerfi þegar við skiptum upp viðlíka fjölbreyttu svæði og miðhálendi Íslands. Hvort því verður fylgt eftir er svo kannski annar handleggur. Við skulum vona að það verði gert. Ég heyri líka á máli hv. þingmanns að hann hefur áhyggjur af raflínum. Það er ágætt að heyra að hann hafi áhyggjur af raflínum og þeirri sjónmengun sem þær muni skapa. Ég held að það þurfi að forðast í lengstu lög innan þjóðgarðs en ég efast um að það sé hægt ef opnað er á virkjunarkosti á jaðarsvæði miðhálendisþjóðgarðsins. En þegar talað er um orkumálin þá verður að tala líka um orkuþörfina í stað þess að opna alltaf á einhverja virkjunarkosti í einhverri ókominni framtíð með einhverjar óljósar hugmyndir um rafmagns- og orkunotkun og orkuþörf okkar. Hér hefur farið fram vinna við orkustefnu. Tímarnir eru að breytast mjög hratt. Við erum að fara í orkuskipti í samgöngum. Stóriðjan er kannski að deyja út af sjálfu sér. Þá þurfum við líka að skoða það sem er til að mynda að gerast með álverið í Straumsvík. Ætlum við frekar að nota þá orku í orkuskiptin eða hvað? Ég held að þetta séu spennandi tímar en okkar bíða líka miklar áskoranir. 

Forseti. Þetta mál snýst í einfaldleika sínum um langtímahugsun andspænis skammtímahugsun. Með þessu frumvarpi erum við að reyna að koma á skipulagi sem ýtir undir langtímahugsun en ekki skammtímahugsun. Af hverju segi ég það? Það er t.d. tengt orkunýtingu. Það eru ekkert svo mörg ár í að vatnsaflsvirkjanir, jarðvarmavirkjanir eða slíkt verði einfaldlega úreltur kostur hvað hagkvæmni varðar. Þetta segi ég bara með tilliti til þeirrar tækniþróunar sem hefur orðið á undanförnum árum og hvert Moores-lögmálið er að færa okkur, þó að það eigi kannski frekar við örgjörva en orkunýtingu. Þetta virðist þó fara u.þ.b. í sömu átt, þ.e. aðferðir til orkuframleiðslu þróast svo hratt þessa dagana, og munu gera það á næstu árum, að væri miðhálendi Íslands nýtt undir risavaxnar vatnsaflsvirkjanir, jarðvarmavirkjanir eða slíkt væri það gríðarlega ógáfuleg notkun á þeim ósnortnu víðernum sem þar er að finna, ef við ætlum bara að hugsa um verðmætasköpun eða þess háttar. Ósnortin náttúra er að verða verðmætari en nokkru sinni fyrr. Hér hafa verið haldnar ræður um að þetta séu ekkert rosalega merkileg markmið og að eitthvað annað muni sjá um þetta, lög um náttúruvernd og þess háttar, öllu sé reddað og hægt að leysa vandamálin, þær áskoranir sem markmiðin snúast um, á einhvern annan hátt. En þetta snýst einmitt um að leysa þessi vandamál. Að hafa miðhálendisþjóðgarð, með tilliti til þeirrar tækniþróunar sem við sjáum fram á á næstu áratugum, með tilliti til þeirra áskorana sem við sjáum varðandi ágang á náttúruperlur, kallar á skipulag. Þetta er hugmynd að slíku skipulagi. Einhverjir segja: Þetta er ekki málið. Það er hægt að gera eitthvað annað. Hvað? Jú, einhverjir aðrir geta reddað þessu á annan hátt. Hvernig? Það er verið að vinna í þeim sellum núna. Það eru aðilar sem eru að reyna að sinna þeim vandamálum sem við stöndum frammi fyrir núna og við erum í þeim aðstæðum að við glímum við vandamál. Það þarf að gera meira. Geta þeir aðilar sem glíma við vaxandi vandamál vegna aukins ferðamannaþunga gert meira? Mögulega. Þýðir það að þörf sé á betri samvinnu og samskiptum á milli mismunandi aðila sem sinna þessum verkefnum? Örugglega. Væri hægt að gera það með einhverju apparati sem hjálpaði til við slík samskipti? Tvímælalaust. Væri hægt að kalla það apparat miðhálendisþjóðgarð? Að sjálfsögðu. Þetta er í rauninni ekkert flóknara en það. Þegar við glímum við þau rök að hægt sé að gera þetta einhvern veginn öðruvísi leiðir það í rauninni til þeirrar niðurstöðu að gera ekki neitt. Þá sitjum við uppi með þau vandamál sem við erum að reyna að leysa. Vissulega er hægt að klúðra framkvæmd. Það er hægt að segja að lausnin, með öllum þessum stjórnum og rekstrarsvæðum og umdæmisráðum og þess háttar, gæti virkað sé hún gerð rétt en það er líka hægt að klúðra henni af því að við erum mannleg og klúðrum ýmsu. Það er samt ekki verra en að klúðra með því að gera ekki neitt. Með því að vinna okkur í áttina að vandamálunum, með því að takast á við þau, með því að koma til móts við þau lærum við af mistökum og gerum betur. Með því að gera ekki neitt lærum við ekki neitt, okkur heldur áfram að mistakast og við gröfum okkur enn dýpri holu en við erum í. Í andsvari hér fyrr í kvöld talaði ég um það markmið að stuðla að því að almenningur geti stundað útivist innan þjóðgarðsins í sátt við náttúru og menningarminjar. Ferðafélög og útivistarfólk hafa sagt, á mismunandi hátt og úr mismunandi áttum, að þetta sé ekki vandamál. Landverðir og annað útivistarfólk segir að þetta sé vandamál, t.d. af því að mjög viðkvæmar náttúruperlur sem eru ekki í neinni umsjá, þ.e. engin aðstaða er við þær, verða fyrir ágangi þeirra sem kunni ekki að ganga vel um þær, eins og ferðafólksins sem segir að þetta sé ekki vandamál af því að það gangi vel um náttúruna, það kunni að fara með viðkvæma náttúru Íslands, það kunni á þessa viðkvæmu staði sem eru víðs vegar um landið og viti hvar þeir séu. Það hafa verið til hálfgerð vel varðveitt leyndarmál um ákveðna staði, einmitt út af því að þeir eru viðkvæmir, út af sérstöðu þeirra. Þau leyndarmál hafa einfaldlega uppljóstrast með tilkomu þess að auðvelt er að dreifa GPS-hnitum. Kötturinn er úr sekknum, Pandóruboxið hefur verið opnað. Þó að ferðamannaþunginn sé ekki gríðarlega mikill á miðhálendinu ber það ekki það mikinn þunga hvort eð er. Lítill hluti þeirra ferðamanna sem sækja hingað er vandamálið sem við stöndum frammi fyrir. Ef þróunin á áfram að vera eins og hún hefur verið og miðað við þær áætlanir sem hafa verið gerðar varðandi t.d. uppbyggingu á Keflavíkurflugvelli, miðað við fjölda farþega og þess háttar, hefði vandamálið einungis vaxið ef kórónuveiran hefði ekki komið til. Mjög margir staðir hafa orðið fyrir ágangi og skemmdum þrátt fyrir landvörslu og þrátt fyrir að reynt hafi verið að byggja upp einhverja aðstöðu. Þetta er vandamál sem við verðum að leysa og við leysum það með skipulagi, við leysum það með betri samvinnu, við leysum það með betri samskiptum og við leysum það með því að horfa til framtíðar með langtímahugsun að leiðarljósi, ekki með skammtímagróða sem gerir það að verkum að náttúruperlur skemmast af því að við gripum ekki nægilega fljótt inn í og hugsuðum ekki nógu vel um umhverfi okkar. Það þarf nefnilega alls ekki mikinn tíma til þess að skemmdir verði á viðkvæmu umhverfi á miðhálendinu. Svo að ég bindi þetta aðeins saman erum við að rífast aðeins um almannaréttinn. Hann hefur verið og er mjög ríkur hér á Íslandi. Hann hefur heldur ekki verið vandamál af því að við erum einfaldlega fá og í rauninni hefur verið lítil umferð fólks um hálendið. Almannarétturinn hefur því ekki valdið okkur þeim vandræðum sem hann myndi gera með auknum umferðarþunga. Um leið og umferðarþunginn bætist við verðum við að sinna þeim skyldum sem við höfum gagnvart framtíðarkynslóðum, að tryggja að þær njóti sömu umhverfisgæða og við gerum. Við verðum að stíga þau skref og búa til skipulag sem gengur ekki á náttúruna á ósanngjarnan hátt fyrir framtíðina. Á móti erum við með nýtingu í atvinnuskyni. Þar vara ég við skammtímagróðanum. Hugsum aðeins lengra, hugsum 50 ár fram í tímann og miðum við aðstæðurnar sem þá eru mögulegar miðað við þá þróun að fara í miklar virkjunarframkvæmdir eða það að halda ósnortinni náttúru. Ég sé ekki neina sviðsmynd þar sem mikil fjölgun virkjana á þessu svæði myndi skila okkur meiri hagnaði til eilífðar heldur en að leyfa ósnortinni náttúru að vera. Þau verðmæti munu haldast miklu lengur en virkjun hér og þar. Við erum að útvega orku til áliðnaðarins, 80% af allri orku sem við framleiðum fer til álfyrirtækjanna. Ég fór í smáútreikninga og setti upp skáldað dæmi. Miðað við meðalverð á raforku í Bretlandi þá myndi þessi orka seljast þar fyrir 360 milljarða væri hún flutt með einhverjum risasæstreng til Bretlands - sem gengur ekkert, þetta var bara sett upp til þess að bera saman tölurnar. Ég reiknaði þetta út árið 2014. Á sama tíma voru að koma skýrslur og niðurstöður um það hversu mikið álfyrirtækin voru að borga fyrir þessi 80% af þeirri orku sem framleidd er á Íslandi og það voru um 60 milljarðar. Við þurfum að útskýra af hverju við erum að glata 300 milljörðum af verðmætasköpun. Við erum í raun að gefa þessum fyrirtækjum 300 milljarða á ári af verðmætasköpun sem við gætum nýtt á annan hátt. Ég myndi segja að illa sé farið með íslenska orku akkúrat eins og er. Einhverjir tala um að á móti séum við að spara umhverfislega. Ef við værum ekki að framleiða orku fyrir stóriðjuna sem mengar þó minna hérna myndi hún menga annars staðar. Þetta er ákveðin rökvilla því að það er iðnaður annars staðar í heiminum sem er umhverfisvænn og skapar meiri og betri verðmæti. Við gætum þá í staðinn verið að styðja við hann hér á Íslandi, þ.e. ef við myndum skipta á þeim iðnaði og álframleiðslunni. Nákvæmlega sama orka væri notuð ef þessi iðnaður myndi skipta um stað en orkan myndi nýtast til grænni verkefna hér á Íslandi og gera framleiðsluna umhverfisvænni og samkeppnishæfari sem myndi að lokum leiða til betri heims. Heildarkolefnisfótsporið væri í versta falli það sama. Ef eitthvað er gæti það orðið minna í framhaldinu. Ef umhverfisvæni iðnaðurinn yrði samkeppnishæfari myndu nettóáhrifin yfir einhvern tíma, næstu 10, 20, 30 ár, verða jákvæðari en ef við myndum halda álframleiðslunni áfram og stóriðjunni í gangi. Þetta eru því fölsk rök. Það gleymist alltaf að stækka dæmið. Það er ekki nóg að segja bara að fari álframleiðsla héðan fari hún eitthvert annað þar sem hún myndi menga meira og það þýddi aukningu á útblæstri gróðurhúsalofttegunda. Við verðum líka að mínusa það sem við myndum fá hingað til baka í staðinn. Heildarsumman í heiminum myndi ekki breytast neitt. Þetta eru rök sem eru mjög algeng og einmitt meðal þeirra sem ég hef heyrt að hafa verið neikvæðir gagnvart þessum þjóðgarði. Ég minni bara á að langtímahugsun er betri en skammtímahugsun. Hvað þetta frumvarp varðar, hvernig sem fer með framkvæmdina, erum við mannleg og getum klúðrað því fram og til baka. En við lærum alla vega af því að stíga skrefin og hrasa, við stöndum upp og höldum áfram og gerum betur í kjölfarið. Ef við gerum ekki neitt lærum við ekki neitt og höldum áfram að sulla í sama vitleysispollinum og við erum að gera núna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni ræðu hans. Það var bara eitt atriði sem ég ætla að spyrja um. Niðurlag ræðunnar hjá hv. þingmanni þótti mér svo sérstakt að ég ætla aðeins að fara í það. Það snýr að því, eins og hv. þingmaður setti dæmið upp, að við værum að tapa 300 milljörðum á ári með því að selja orkuna ekki út um sæstreng. Er ég að skilja fulltrúa Pírata í fjárlaganefnd þannig að hann meti í engu þann virðisauka sem af þeirri starfsemi hlýst hér innan lands?

Virðulegi forseti. Þetta er nákvæmlega sama gallaða rökhugsun og ég var einmitt að lýsa. Ef við tökum álframleiðsluna og flytjum hana burt þá tökum við eitthvað annað inn í staðinn og notum framleiðslu þar á nákvæmlega sama hátt. Kolefnismunurinn er í versta falli sá sami og afleidd áhrif yrðu af nýja iðnaðinum alveg eins og þau voru af hinum. Nei, ég er ekki að segja það, augljóslega ekki. Það sem ég er að reyna að segja er að það er 300 milljarða munur á sölu á orkunni hér á Íslandi - þetta var samkvæmt útreikningunum hjá mér 2014 - og í Bretlandi. Það þýðir að við næðum 300 milljörðum meira í virðisaukningu fyrir orkuna okkar á annars konar markaði en við erum með hér á Íslandi. Það þýðir að við erum að nýta verðmætasköpunina af orkunni okkar á mjög slæman hátt miðað við næstu nágranna okkar. Við getum ekki selt hana um sæstreng af því að sæstrengur er bara gjörsamlega galin hugmynd en við hljótum þá að geta gert betur í verðmætasköpuninni á Íslandi til að ná þessum 300 milljörðum eitthvað aðeins til baka af álfyrirtækjunum.

Herra forseti. Þá er það atriði sem ég ætlaði upphaflega að spyrja hv. þm. Björn Leví Gunnarsson um þegar hann setti málið í það samhengi að til langrar framtíðar væru mun meiri verðmæti fólgin í ósnertu náttúrunni uppi á hálendi. Þingmaðurinn sagði ítrekað að betra væri að hugsa þetta til lengri tíma en ekki skemmri. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að ferðamenn hefðu verið fleiri eða færri undanfarin ár og misseri á Kárahnjúkasvæðinu með eða án þeirrar orkuuppbyggingar sem þar átti sér stað.

Fleiri eða færri á Kárahnjúkavirkjun? Augljóslega kemst enginn þar sem lónið er þannig að ég held að það yrðu alveg örugglega fleiri.

Virðulegur forseti. Ég ætla í seinni ræðu minni við 1. umr. um þetta mál að ræða þau atriði sem ég náði ekki að koma inn á tímans vegna í fyrri ræðu minni. Það eru sjónarmið sem tengjast því, eins og hæstv. umhverfisráðherra kom inn á í framsöguræðu sinni, að þetta sé stærsta framlag Íslendinga til náttúruverndar, stærsta framlag allra tíma til náttúruverndar. Mig langar bara að velta því upp hvort umhverfisráðherrann sé svo viss um að þessi markmið geti ekki náðst fram með öðrum hætti en að stofna þennan hálendisþjóðgarð. Það má í raun segja að hann telji slaginn fyrir góðri meðferð hálendisins tapaðan náist þetta mál ekki fram. Mér þætti mjög miður ef það væri útgangspunktur hæstv. umhverfisráðherra. Mig langar til að setja þetta í samhengi við starfsöryggi þeirra sem nýta hálendið með einum eða öðrum hætti. Mig langar til að setja þetta í samhengi við þjóðlendumálið sem fór af stað með lagasetningu 1998 og alla tíð síðan hefur verið barningur milli ríkissjóðs og bænda landið um kring. Hringurinn er fyrst núna að lokast eftir allan þennan tíma með því að Vestfirðirnir eru undir þessi misserin. Ég hef velt því upp hvort ástæðan fyrir því að þetta heiti ekki lengur miðhálendisþjóðgarður heldur hálendisþjóðgarður sé sú að þá muni falla inn í þetta regluverk þau svæði Vestfjarðanna sem ríkið myndi ná að taka til sín frá landeigendum fyrir vestan. Þessi vegferð þjóðlendumála hefur skapað óþarfaátök áratugum saman sem ég er hræddur um að við séum að setja af stað með nýjum formerkjum í þessu máli er snýr að hálendisþjóðgarðinum. Tónninn frá öllum rekstraraðilum sem koma að svæðinu, sveitarfélögunum flestum og bændum, er í þá veruna að augljóst er að það hefur mistekist fullkomlega hjá hæstv. umhverfisráðherra og þeim sem tala fyrir málinu að sannfæra hagaðila um að ekki sé ástæða til að hafa áhyggjur. Annað atriði þykir mér stangast nokkuð á innbyrðis í þessari umræðu allri. Í einni setningunni er ætlunin að verja svæðið fyrir ágangi en í hinni er ætlunin að fjölga ferðamönnum í formi gesta. Auðvitað má segja að ætlunin sé að byggja upp innviði og þar fram eftir götunum til að tryggja að aukinn fjöldi gesta skapi minni ágang og átroðning á náttúruperlum okkar. En er ekki bara hægt að gera það nú þegar? Er búið að bíða lengur en ástæða var til á ákveðnum svæðum og skapa þar með tjón á þeim til að geta sýnt fram á: Heyrðu, þið sjáið hvað þetta gengur illa og hvað átroðningurinn er mikill. Þetta lögum við með miðhálendisþjóðgarði. Er ekki hægt að ganga til þess verks að laga þessa hluti án þess að stofna þetta mikla bákn utan um það? Síðan langar mig í lokin, af því að tíminn er að hlaupa frá mér, að koma inn á sérstakan hluta ræðu félaga míns í umhverfis- og samgöngunefnd, Kolbeins Óttarssonar Proppés, þar sem hann talaði um hversu gott samráðið hefði verið, það væri nú þannig með samráð og hann lenti ítrekað í því að haft væri samráð við hann en síðan ekkert hlustað. Ef hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé væri hér í salnum myndi ég segja í gríni að það væri skiljanlegt að ekki væri hlustað á hann. En það er svo undantekningarlítið að þeir sem mættu á þessa fundi, sveitarfélögin og fagaðilarnir, telja að ekkert mark hafi verið tekið á þeim sjónarmiðum sem þar voru sett fram. Það er ekki samráð, það er sýndarsamráð og það er mjög miður að það sé upplifun jafnmargra hagaðila í málinu og raunin er. Nú er tíminn runninn út hjá mér en ég hlakka til að fá málið til meðferðar í hv. umhverfis- og samgöngunefnd.

Herra forseti. Ég heyrði ekki betur en að hv. þm. Bergþór Ólason væri að höggva aftur í sama knérunn, að tala af afar takmarkaðri virðingu um það nefndarstarf sem við tókum þó þátt í saman og um þá fundi sem haldnir voru með hagaðilum, endurteknir og margir fundir með sveitarfélögunum, með félagasamtökum, með bændum og almenningi sem áhuga hafði á þessum málum. Ég fullyrði sem nefndarmaður í þessari nefnd að það er einfaldlega rangt að ekki hafi verið hlustað á þau sjónarmið sem þar komu fram. Það er einfaldlega rangt að nefndin hafi ekki gert mikið með þau. Þess sér mjög rækilega stað í skýrslu og skilagrein nefndarinnar sem ég ætla að vona að hv. þingmaður hafi lesið þó að hann hafi ekki viljað standa með okkur að álitinu á endanum. Hann boðaði það reyndar ekki fyrr en á síðasta fundi nefndarinnar að þessir fundir hefðu ekki þjónað tilgangi og það hefði ekki verið gott samráð sem þar fór fram. Meira að segja hefur það haldið áfram, samanber það sem umhverfisráðherra upplýsti hér um í dag. Hann notaði tímann í framhaldinu, þegar fallið var frá því að leggja málið fram síðastliðið vor í miðju Covid, og náði betri sátt við sveitarfélögin um frágang á afar veigamiklu atriði sem varðar skipulagsþáttinn. Það er ekki hægt að tala svona um þetta, hv. þingmaður, þó að menn séu í pólitík. Það hryggir mig að heyra formann fastanefndarinnar sem á að fá þetta mál til umfjöllunar nálgast það með þessu hugarfari.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni andsvarið. Upplifir hv. þingmaður sem sat einmitt í þeirri nefnd sem ég sagði mig úr á endanum, eða frá þeim störfum, að hagaðilar séu sammála því mati að tekið hafi verið tillit til sjónarmiða? Það er alls ekki raunin og sá tónn hagaðila hefur raunar, heyrist mér, ágerst frá því í fyrra, hvort sem það eru ferðaþjónustuaðilar, útivistarsamtök eða sveitarfélög sem næst standa. Við sjáum til að mynda að það sveitarfélag sem hafði mestar skoðanir á málinu á frumstigum, Bláskógabyggð, hvikar í engu frá þeim sjónarmiðum núna og það er fólk sem ég fullyrði að er að lesa þetta staf fyrir staf, öll undirliggjandi plögg. Þetta ágæta fólk er ekkert að kasta til hendinni í gagnrýni sinni. Ég verð nú að viðurkenna að ég held að þar sé litrófið allt í pólitíkinni með efasemdir um framkvæmdina eins og í stefnir. Svo er það nú alveg kapítuli út af fyrir sig, sem ég kann ekki við að fara yfir hér í pontu, hvernig það kom til að ég sagði mig frá starfi nefndarinnar undir lok þeirrar vinnu. Það samtal getum við hv. þingmaður átt hér í hliðarsal ef áhugi er á þeirri útskýringu.

Það er sjálfsagt hyggilegt að við eigum það samtal bara í hliðarsal. En það sem ég heyrði hv. þingmann segja í dag, ég held í fyrri ræðu sinni, fannst mér ekki gott, að það hefði ekkert verið gert með sjónarmið nefndarmanna. Ég man ekki betur en að sjónarmið hv. þingmanns hafi verið tekin alveg jafngild og annarra þegar við nefndarmenn vorum að ræða þessi mál okkar í milli, auðvitað í því markmiði að reyna að ná saman. Við vorum alltaf að reyna að tala okkur saman en ekki sundur. Hitt er alltaf voðalega auðvelt, að tala sig í sundur. Það kom mér satt best að segja á óvart að hv. þingmaður skyldi ekki verða okkur samferða í lokin. Ég taldi að við hefðum náð að mætast svo víða á réttri leið. Hefur það ekki áhrif að aðilar fengu algerlega tekið tillit til sjónarmiða? Í fyrsta lagi nefni ég að fulltrúar sveitarfélaganna stóðu með skýrslunni, stóðu með álitinu með okkur. Í öðru lagi nefni ég, og þar hef ég heyrt í sveitarfélögum, að þau eru mjög ánægð með þá breytingu sem umhverfisráðherra gerði eftir samráð við þau um skipulagsþáttinn, að verndar- og nýtingaráætlun sé ekki bindandi fyrir sveitarfélögin þegar kemur að frágangi skipulaga þeirra. Ætli Bændasamtökin séu ekki ánægð með að hlustað var á sjónarmið þeirra og þau eigi núna sína fulltrúa í öllum umdæmisráðunum og í stjórn þjóðgarðsins? Er það ekki að taka tillit til óska manna? Það var ekki í upphaflegum drögum, ekki í upphaflegum hugmyndum og er ekki í stjórn Vatnajökulsþjóðgarðs. Ég get nefnt fjölmörg svona dæmi um hluti þar sem tekið var tillit til sjónarmiða. Upprekstrarfélögin og veiðifélögin, það var sérstaklega gert ráð fyrir að hægt væri að semja við þau. Það tókum við inn í tillögu okkar. Útrétt hönd til þeirra sem eru með starfsemi á svæðinu, að við viljum hafa þá sem samstarfsaðila í þessu verkefni, endurspeglast í 20. gr. frumvarpsins. Og ég gæti haldið svona lengi áfram en ég skal koma nánar inn á þetta, herra forseti, í ræðu minni hér á eftir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni annað svarið. Mig langar bara að taka eitt lítið dæmi. Nú veit ég að hv. þingmaður þekkir efnisatriðin og getur mögulega komið inn á þetta þó að hann eigi ekki möguleika á andsvari aftur í þessum hringnum. Atriði sem ég hef áhyggjur af er t.d. í 15. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: „Hvert umdæmisráð vinnur tillögu að stjórnunar- og verndaráætlun fyrir sitt rekstrarsvæði. Stjórn Hálendisþjóðgarðs fer yfir tillögur umdæmisráða, samræmir þær og vinnur stjórnunar- og verndaráætlun fyrir þjóðgarðinn í heild.“ Síðan kemur sú setning sem ýmsir hafa áhyggjur af: „Stjórnin getur gert breytingar á tillögum umdæmisráða að fenginni umsögn viðkomandi umdæmisráðs.“ Vissulega er tilskilið að fá umsögn viðkomandi umdæmisráðs en eins og samflokksmaður hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé, sagði hér áðan þá gæti hann ekki ætlast til þess að menn tækju alltaf mark á því þegar samtal eða samráð væri haft við hann um einstaka atriði. Þarna er bara einfaldlega töluverð opnun. Mögulega verður hægt að fara yfir það í nefndinni hvernig þetta verður skilið. Þarna þykir til að mynda ýmsum að sé í rauninni svona opin leið fram hjá því að heimastjórnirnar, umdæmisráðin, hafi endanlega orðið um tiltekin atriði enda segir beinlínis að stjórnin skuli samræma tillögurnar. 

Virðulegi forseti. Hér ræðum við stórt mál sem er málefni miðhálendisins, miðjunnar okkar og sumir vilja meina hreyfiaflsins. Við sækjum þangað orkuna sem knýr atvinnulífið og heimilin í þessu landi. Hverjum getur verið sama um þetta svæði? Það er spurning. Vonandi engum. Hér er komið fram frumvarp um hálendisþjóðgarð sem við ræðum. Sitt sýnist hverjum, eðlilega. Okkur er auðvitað ekki sama. Okkur á ekki að standa á sama um þetta svæði, hvar sem við búum. Ég sat í þverpólitískri nefnd um orkustefnu fyrir landið, nefnd sem byggði á þeim kafla í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar sem segir að í orkustefnu verði byggt á áætlaðri orkuþörf til langs tíma, til að mynda miðað við stefnu stjórnvalda um orkuskipti og hvernig tryggja megi raforkuframboð fyrir almenning og atvinnulíf. Í orkustefnunni, sem gildir til ársins 2050, er leiðarljósið að við horfum til sjálfbærrar orku til framtíðar. Þar segir, með leyfi forseta: „Ísland er land hreinnar orku þar sem öll orkuframleiðsla er af endurnýjanlegum uppruna. Endurnýjanleg orkuframleiðsla gegnir grundvallarhlutverki í baráttunni gegn loftslagsvánni. Orkan er nýtt með sjálfbærum hætti samfélagi og almenningi til hagsbóta. Allri orkuþörf er mætt með öruggum hætti til lengri og skemmri tíma. Landið er leiðandi í sjálfbærri orkuvinnslu, orkuskiptum, orkunýtni og skilvirkri fjölnýtingu orkugjafa. Sátt ríkir um vernd náttúru og nýtingu orkuauðlinda enda umhverfisáhrif lágmörkuð.“ Þetta eru háleit markmið sem við vonumst til að geta staðið við eftir 30 ár. Við getum öll skrifað undir þessi markmið. Þess vegna varð ég fyrir nokkrum vonbrigðum þegar ég leit þetta frumvarp með að orkustefnan næði ekki yfir hugmyndir um miðhálendisþjóðgarð og þess gætt að orkustefnan og miðhálendisþjóðgarðshugmyndin töluðu sama tungumálið, þó svo að vissulega eigi ekki að stöðva orkuframleiðslu, hún eigi að halda áfram og orkukaflinn er þar inni líka. Ég var að vonast til að beðið yrði eftir orkustefnunni, að hún yrði lögð yfir þetta og að þetta myndi tala betur saman. Vissulega er það með einhverjum hætti en þegar við tölum um orkuöryggi allra landsmanna þá verðum við að tryggja að flutningsleiðir raforku séu fullnægjandi, viðhald á þeim og endurnýjun. Það hafa heyrst nokkrar raddir um að þótt talað sé um flutningsleiðir og jarðstrengi og annað þá sé ekki nægilega tryggt að þetta verði öruggt og að orkuöryggi Íslendinga í kringum allt landið verði tryggt með viðeigandi hætti inni í þjóðgarðinum þó svo að það verði vonandi. Nú gengur málið til nefndar og verður vonandi gengið frá því með öruggari hætti. Margir hafa haft áhyggjur af því að ekki sé nægilega gengið frá því að loftlínur sem fyrir eru, fyrirhugaðir jarðstrengir, og viðhald á núverandi flutningskerfi á hálendinu sé í forgangi. Þetta eru atriði sem þarf að tryggja. Framsóknarflokkurinn gerði töluverða fyrirvara við frumvarpið. Í þeim segir m.a. um orkunýtingu: Við gerð stjórnunar- og verndaráætlana þarf að afmarka orkuvinnslusvæði, svæði í biðflokki í rammaáætlun 3 og flutningsleiðir raforku á miðhálendinu, hvort sem þau verða innan eða utan þjóðgarðs. Skrifa þarf inn nýjan texta í 23. gr. byggðan á niðurstöðum samtala stjórnarflokkanna um hvernig á að fara með skoðun á orkukostum rammaáætlunar í þjóðgarðsfrumvarpi. M.a. að orkukostir 3. og 4. rammaáætlunar verði teknir til skoðunar án tengingar við þjóðgarðinn og að jákvætt ákvæði komi í 23. gr. þess efnis. Þ.e. að þrátt fyrir að orkukostir séu innan þjóðgarðs, þá eigi að skoða kostina óháð því að þeir væru innan þjóðgarðsmarka. Skýra þarf samspil afmörkunarsvæða, verndarflokka lands og rammaáætlunar og gæta að öllum þáttum. Tryggja verður að leggja megi raflínur og eða jarðstrengi innan marka þjóðgarðsins til að tengja nýjar virkjanir og til endurnýjunar, viðhalds og styrkingar flutningskerfisins til framtíðar. Svo mörg voru þau orð. Ef við viljum nýta og jafnframt verja náttúrunna, sem við erum svo auðug af, getur það farið saman. Það þarf að ganga frá því við vinnslu þessa máls. Virðulegi forseti. Miðhálendið hefur verið í vörslu þess fólks sem hefur byggt það, nýtt það, notað og verndað. Það er þess vegna sem við getum núna, 1100 árum eftir landnám, leyft okkur að viðra hugmynd um þjóðgarð á miðhálendinu. Framlag fólksins til verndunar hálendisins er gríðarlega mikilvægt. Mig langar að lokum að vitna í grein sem birtist á www.visir.is í gær þar sem Friðrik Már Sigurðsson, sveitarstjórnarfulltrúi í Húnaþingi vestra, sem á land sem liggur inn í hálendið, skrifar. Það er kannski ódýrt að fara að lesa upp úr grein eftir hann en mér fannst bara að orð hans þyrftu að koma inn í þá vinnu sem fram fer í nefndinni. Þar segir: „Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir: „Stofnaður verður þjóðgarður á miðhálendinu í samráði þverpólitískrar þingmannanefndar, umhverfis- og auðlindaráðuneytisins, sveitarfélaga, náttúruverndar- og útivistarsamtaka og annarra hagsmunaaðila.“ Þessi fyrirætlan felur þannig í sér stofnun þjóðgarðs í sátt við sveitarfélögin. Mikilvægi samráðs og sáttar er einnig tilgreint sérstaklega í áformum um lagasetninguna sem finna má í samráðsgátt stjórnvalda. Í umsögnum sveitarfélaganna Húnaþings vestra, Sveitarfélagsins Skagafjarðar, Húnavatnshrepps, Fljótsdalshrepps, Bláskógabyggðar, Rangárþings ytra auk annarra sveitarfélaga, er lýst verulegum áhyggjum af inntaki frumvarpsins og ganga þau jafnvel svo langt í bókunum sínum að leggjast alfarið gegn stofnun þjóðgarðs á hálendinu. Sú sátt sem tilgreind er í stjórnarsáttmálanum er því bersýnilega ekki til staðar. Af því leiðir að fyrirliggjandi frumvarp til laga um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu er ekki í samræmi við inntak stjórnarsáttmálans. Svo frumvarp umhverfis- og auðlindaráðherra nái fram að ganga er nauðsynlegt að taka tillit til stjórnarskrárvarinna réttinda sveitarfélaganna til sjálfstjórnar. Hvað varðar mörk fyrirhugaðs þjóðgarðs á miðhálendinu verður samþykki sveitarstjórna að liggja fyrir ef um er að ræða landsvæði sem eru utan framkvæmdaáætlunar náttúruminjaskrár. Lagasetning um stofnun eins heildstæðs þjóðgarðs á miðhálendi Íslands getur því ekki raungerst nema slíkt samþykki liggi fyrir. Þær áhyggjur sem fjölmörg sveitarfélög hafa lýst yfir í umsögnum sínum við frumvarpið beinast að einmitt þessu og eiga því við rök að styðjast. Af þessu leiðir að Alþingi getur ekki samþykkt frumvarpið í þeirri mynd sem það er í dag, slíkt myndi ekki taka tillit til stjórnarskrárvarinna réttinda sveitarfélaga til sjálfstjórnar. Þess vegna er nauðsynlegt fyrir umhverfis- og auðlindaráðherra að stíga skref til baka og leita eftir samþykki sveitarstjórna vegna stofnunar Hálendisþjóðgarðs.“ Ég fer með þessa grein inn í þá vinnu sem er væntanlega að hefjast í umhverfis- og samgöngunefnd og óska ég þeim alls góðs í þeirri vinnu. Ég held að mörg sjónarmið sem hafa verið rædd hér í dag verði tekin til skoðunar þar. Þessi hugmynd er í stjórnarsáttmálanum og við erum bara að vinna að henni. Þetta er það stórt verkefni að það verður að myndast sátt og þetta verður að vera hugmynd sem flestra. Við eigum að ganga þannig inn í þá vinnu sem nefndin og við öll erum að fara í að við reynum til hins ýtrasta. Auðvitað er aldrei svo að allir verði sáttir, en alla vega eigum við að ganga eins langt og við mögulega getum ef sátt á að nást um þetta verkefni. Þetta er sameiginlegt verkefni sem við verðum að ná að lenda í sátt. Ef þau sveitarfélög sem liggja að þjóðgarðinum eiga að vinna með og kraftar þeirra sem vinna að verndun hálendisins að nýtast áfram þá verðum við að hafa þau með frá byrjun. Ég ítreka óskir mínar til nefndarinnar um farsælt starf í kringum þetta og megi það þá verða góð afurð sem út úr því kemur.

Herra forseti. Ég er fremur fátíður gestur í þessum ræðustóli en ætla að láta það eftir mér að hafa nokkur orð um þetta stóra mál. Ég tek það fram að ég tala hér fyrst og fremst sem nefndarmaður í þverpólitísku þingmannanefndinni sem lagði sitt af mörkum við undirbúning þessa máls. Það var og er eina verkefnið sem ég hef gefið mig í fyrir utan það að vera forseti Alþingis á þessu kjörtímabili. Það segir kannski nokkuð um hug minn til þessa máls að ég féllst á að taka sæti í þessum starfshópi en hef hafnað öllum óskum um að taka að mér önnur störf á þessum árum. Ég var líka í samstarfsnefnd, sameiginlegri þverpólitískri þingmannanefnd, til undirbúnings stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs, þannig að ég er málinu allkunnugur nokkuð langt til baka. Verkefnin voru að mörgu leyti hliðstæð og sjónarmiðin og spurningarnar sem við mættum voru mjög hliðstæð. Það þurfti svipaðan feril til að þroska það mál og tala menn saman um að þetta væri eitthvað sem væri rétt og gott að gera. Að lokum var það gert. Það var þó nokkuð erfið fæðing, en ég held að enginn myndi vilja bakka í dag og hætta við að hafa þjóðgarða á þeim svæðum sem þar eru. Ég er algerlega sannfærður um að ef heimamenn á svæðunum sem liggja að Vatnajökulsþjóðgarði væru spurðir núna myndu þeir ekki vilja bakka. Það þori ég að fullyrða, a.m.k. á því svæði sem ég þekki best fyrir norðan og austan og á Höfn í Hornafirði og Kirkjubæjarklaustri yrðu svörin þessi. Þetta hefur ekki verið gallalaust fyrirbæri, ekki verið allt saman dans á rósum, en þetta hefur þroskast vel og almenn ánægja orðin með þetta í dag. Og þetta hefur skilað mjög miklu af því sem til stóð; verulegri uppbyggingu innviða, stóraukinni landvörslu og gæslu og fjölda starfa. Sem dæmi má taka að ég hitti menn á Höfn í Hornafirði, ég held sumarið 2019 - maður var nú ekki mikið á ferðinni í sumar - og þá var mér sagt að yfir 20 störf hefðu skapast, að ungt menntað fólk kæmi heim úr skólunum að vinna í sinni heimabyggð við störf sem það dreymdi um að fá að sinna, við landvörslu og gæslu á vegum Vatnajökulsþjóðgarðs. Það munar um það í byggðarlagi eins og Hornafirði. Ég er sæmilega kunnugur hálendinu, þó ekki nálægt því eins vel og ég vildi. Ég lagði það þó einu sinni á mig - eða lagði það ekki neitt á mig, ég gerði það mér til mikillar ánægju að labba skáhallt endilangt Ísland, eins og Örn Arnar sagði reyndar í vísu, sem ort var löngu fyrr, þegar hann labbaði í hina áttina, frá Langanesströnd og suður til náms. Hann átti ekki fyrir fargjaldi með strandferðaskipinu og labbaði frá Langanesströnd og hingað í Kennaraskólann í Reykjavík og orti um það vísu: Lengi er labbað af einum, leiðin torsótt og vönd. Skáhallt endilangt Ísland, austan af Langanesströnd. Ég rakst á þessa vísu eftir að ég hafði labbað í hina áttina. Ég get mælt með þessari aðferð, ég get mjög mælt með henni og vilji menn og hafi þeir möguleika á því og heilsu til þess að upplifa Ísland og fá það beint í æð, láta það renna sér í merg og blóð, þá eiga þeir að labba um hálendið í kyrrð og næði og gjarnan að einhverju leyti einir. Besta leiðin til að upplifa landið og fá það inn í sig er að ganga um það. Næstbest er að fara um á hestbaki. Ég hef sterkar taugar til þessa svæðis, ég viðurkenni það alveg. Einhver getur þá bara haldið því fram að ég sé hlutdrægur í málinu. Gott og vel. En mér er það svo kært og fyrir mér eru hinir eiginlegu helgidómar míns lífs að komast t.d. í brekkuna í Arnarfelli hinu mikla, sjá þá ótrúlegu gróðurvin í yfir 600 metra hæð yfir sjó og krikann milli Kerfells og Arnarfells hins mikla, upp að Þjórsárverum, þar er hjarta Íslands, þar er helgidómur. Fyrir okkur sem ekki erum trúuð er vissulega hægt að komast í helgidóma, sem eru kannski annars eðlis en kirkjur eða moskur. Mér er það mikið tilfinningamál að við stöndum okkur, núverandi kynslóð í landinu, í gæslu okkar fyrir þessum perlum sem þarna liggja. Ég fagna því þess vegna mjög að þetta mál er þó hingað komið og vona að þinginu og þingnefndinni takist vel til í sínu gríðarlega mikilvæga verkefni að skoða það vel. Að sjálfsögðu þarf að fara einu sinni enn yfir þetta allt saman og fá inn nýjar umsagnir og kalla til gesti. Ég er sannfærður um að það er hægt að vinna þetta mál áfram þannig að samstaðan um það breikki. Eru þó vísbendingar um að, hvað það nú var, 65% þjóðarinnar séu hlynnt því að stofna þennan þjóðgarð, vilji fá sinn hálendisþjóðgarð. Það er væntanlega eitthvað sem menn gera stundum eitthvað með þegar landið virðist liggja þannig, og að sjálfsögðu á að leita eins góðrar samstöðu og mögulegt er. En ég segi líka alveg hiklaust: Það er ekki þannig að sá síðasti eigi að hafa neitunarvald. Á einhver örlítill grenjandi minni hluti að hafa neitunarvald um það að þjóðin megi stofna þennan þjóðgarð sinn á sínu eigin landi? Því að hér erum við að tala um þjóðlendurnar. Við erum að tala um hina gömlu almenninga Íslands sem frá landnámsdögum upp í gegnum alla söguöld og inn á síðmiðaldir voru í hugum þjóðarinnar ekkert annað en almenningar, eins og síðan hefur komið á daginn að eru að stærstum hluta. Nefndin valdi þá leið, til að greiða götu málsins, að draga í raun og veru minnsta samnefnara, þetta væru þjóðlendur innan hálendislínunnar. Er þá ekki staðan býsna sterk til að á því svæði landsins megi þjóðin stofna sér sinn þjóðgarð? Það finnst mér og ég bið menn að hafa það í huga þegar þeir ræða þetta úr öðrum áttum. Nefndin þekkti vel og fékk náttúrlega beint í æð á sínum fundum úti um allt land, með sveitarfélögum og félagasamtökum og hagsmunaaðilum og áhugasömum einstaklingum, sem voru ýmist hrifnir af hugmyndinni eða á móti henni, eiginlega öll þau sjónarmið sem við mátti búast og ég vissi nákvæmlega fyrir fram hver þau yrðu vegna þess að þau voru nákvæmlega þau sömu og þegar við vorum að undirbúa stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs. Eðlileg tortryggni, eðlilegar áhyggjur og eðlilegar spurningar: Á nú að fara að taka völdin af okkur og stjórna þessu öllu fyrir sunnan? Nei, sögðum við, þetta verður væntanlega dreifstýrt módel, à la Vatnajökulsþjóðgarður, enda hefði Vatnajökulsþjóðgarður ekki orðið til nema vegna þess að við í nefndinni á þeim tíma lögðum upp það módel. Það verður að stofna þetta í eins mikilli sátt við svæðin og heimaaðilana og hægt er. Þau þurfa að vera alveg ráðandi í því hvernig farið er með málin á sínu svæði. Og þannig er það í Vatnajökulsþjóðgarði. Svo hafa menn áhyggjur hér af því að verið sé að troða á sveitarfélögunum. En bíddu, hvernig er þetta? Sveitarfélögin, kjörnir fulltrúar eða framkvæmdastjórar sveitarfélaga verða í meiri hluta í umdæmisráðunum. Og upp úr umdæmisráðunum gengur meiri hluti sveitarstjórnarmanna í stjórn þjóðgarðsins, þannig að sveitarfélögunum er tryggður alveg óvenjulega sterkur vettvangur í þessum efnum, enn fleirum; náttúruverndarsamtökum, útivistarsamtökum, bændum og öðrum slíkum aðilum sem eðlilegt er að hafa þarna við borðið. Og hvað eru menn að gera með þessu? Menn eru að búa til vettvang, menn eru að búa til samstarfsvettvang þeirra aðila sem þurfa að vinna saman til þess að vel fari. Þar taka menn vandamálin upp á borðið, ræða þau og leysa þau, hvort sem það er út af einum vegaslóða eða einhverju öðru. Er það ekki betra en að menn æpi hver á annan einhvers staðar hver í sínu lagi? Auðvitað er það stórkostleg framför að ná málefnum þessa svæðis inn í lýðræðislega uppbyggt dreifstýrt stjórnkerfi sem er til að takast á við þau mál sem þarf að takast á við. Það er ein stóra ástæðan fyrir því að það er svo mikilvægt að stofna þennan þjóðgarð. Það vantar þennan vettvang í dag á öllu svæðinu sem liggur utan Vatnajökulsþjóðgarðs. Þá segja menn hér í umræðunni: Já, en er ekki heilmikið af friðlýstum svæðum þarna sem verða með? Er ekki gott ástand þar? Nei, það er ekki gott ástand þar. Þau hafa á köflum verið hálfmunaðarlaus. Og það er undarlegt að enginn skuli nefna það hér í umræðunni að verið er að færa svæðunum, heimamönnum, stóraukin völd í þessu frumvarpi. Verið er að færa vald frá Umhverfisstofnun í umdæmisráðin, og svo í stjórn umsýslu friðlýstu svæðanna. Heimamenn hafa mjög lítið um þau að segja í dag og það er löng leið þeirra að komast til áhrifa gagnvart því hvernig farið er með friðlýstu svæðin, en um leið og þau fara inn í þjóðgarðinn fá menn þá stöðu sem ég hef hér verið að draga upp. Bíddu, er það þá ekki framför? Jú, auðvitað. Við lögðum á það áherslu frá byrjun í nefndinni og það endurspeglar frumvarpið algerlega og er algerlega trútt niðurstöðum nefndarinnar, sem ég tel vera mikilvægt. Í fyrsta lagi, og það þarf að segja þetta vegna þess að verið er að halda öðru fram, er ekki raskað við neinum hefðbundnum nytjum á þessu svæði. Þær eiga allar að halda áfram, að vísu með einu skilyrði. Eru menn á móti því skilyrði? Það er að nýtingin sé sjálfbær. Hver hefur eitthvað á móti þessu? Að allar hefðbundnar nytjar; upprekstur, beit, veiði, sportmennska, geti haldið sér, en þær þurfa að sjálfsögðu að uppfylla kröfur um nýtingu sjálfbærrar þróunar. Það er búið að mæta áhyggjum sveitarfélaganna út af skipulagsþætti málsins sem leit út fyrir að ætla að verða erfiður og var það sem sveitarfélögin nefndu, sem í upphafi voru mjög efins um ágæti þessa, að stjórnunar- og verndaráætlanir yrðu bindandi og þær yrðu að breyta sínu skipulagi í samræmi við þær. Umhverfisráðherra hefur einfaldlega komið til móts við þau og sagt: Allt í lagi, þær verða ekki bindandi, nei, nei. Í sjálfu sér ætti ekki að þurfa að hafa miklar áhyggjur af þessu, sem ég sagði, að sveitarfélögin verða hvort sem er ráðandi við gerð þessara stjórnunar- og verndaráætlana, en í viðbót hafa þau hvert og eitt sitt sjálfstæða skipulagsvald og þurfa ekki að gefa það eftir ef einhver árekstur verður milli þess sem þau hafa samþykkt í sínu skipulagi og stjórnunar- og verndaráætlunar. Þá gildir skipulag sveitarfélagsins og menn þurfa að setjast niður og reyna að finna út úr því. Og það munu menn auðvitað að gera. Þannig að ég tel að þarna hafi verið algerlega mætt þeim þætti sem sveitarfélögin höfðu mörg áhyggjur af og ég hef heyrt í sveitarfélögum sem segja: Já, fínt, það er búið að leysa þetta. Gott. Og málið hefur stórbatnað. Svo er því haldið fram í umræðunni að ekki hafi neitt verið gert með sjónarmið sem nefndin tók á móti í sínu starfi. Heyr á endemi. Það var í nánast öllum tilvikum reynt að mæta slíkum málefnalegum óskum. Ég nefndi áðan í andsvari t.d. hvernig búið væri að tryggja aðild Bændasamtakanna. Og það eru ekki bara hvaða bændur sem er, heldur skulu það vera bændur sem stunda nýtingu sem verða fulltrúar sinnar stéttar í umdæmisráðinu. Það verða sem sagt virkir bændur sem nýta svæðið sem í hlut á. Það er skilyrði fyrir því að þeir geti verið fulltrúar stéttar sinnar í umdæmisráðunum. Er þá ekki vel fyrir því séð? Í þriðja lagi höfðu ýmsir áhyggjur af því að að hróflað yrði á einhvern hátt við þeirra stöðu þeirra sem væru fyrir með starfsemi á svæðinu. Því er mætt með því að það er sérstaklega tekið fram, og á það lögðum við mikla áherslu í nefndinni, að það verði útrétt hönd til þeirra sem eru starfandi fyrir á svæðinu, til Ferðafélagsins, til Útivistar, til upprekstrarfélaga, til veiðifélaga og annarra þeirra sem veita þjónustu og standa fyrir starfsemi á svæðinu. Við vorum sérstaklega með í huga aðila eins og veiðifélag Holta- og Landmanna, sem sér glæsilega um Veiðivötn og svæðið þar í kring. Auðvitað eru þeir sjálfkjörinn samstarfsaðili þjóðgarðsins um það svæði. Upprekstrarfélög á Eyvindarstaðaheiði og Auðkúluheiði sem reka myndarlega skála og áningarstaði, Áfanga, Galtará, Ströngukvísl, hvað það nú er. Það væri ágætt fyrir menn að heimsækja þessi svæði og kynna sér þau. Þar eru sjálfkjörnir samstarfsaðilar við þjóðgarðinn. Ég sé það fyrir mér að gerðir verði umsýslu- og þjónustusamningar við svona aðila og þeir fái fjárhagslegan stuðning til að sjá vel um sín svæði. Þeir eru bestir til þess. Þannig á andinn í þessu að vera og 20. gr. frumvarpsins gerir ráð fyrir þessu. Eins og ég hef áður komið inn á er í raun og veru, öfugt við það sem víða er haldið fram í umræðunni, verið að færa heimamönnum stóraukin áhrif og völd í þessu frumvarpi. Þeir fá miklu sterkari stöðu gagnvart öllu því svæði sem lendir innan þeirra umdæmis með þessu en frá því ástandi sem er í dag, frá því ástandi sem er gagnvart friðlýstum svæðum, sem eru hjá Umhverfisstofnun, svo ég tali nú ekki um á því svæði sem er hvergi, þeim þjóðlendum sem liggja bara þarna einhvers staðar á milli og eru hvergi í dag almennilega. Þar verður mikil breyting til hins betra. Dreifstýringarmódelið í þessu hefur að mínu mati fengið allt of litla athygli í þessari umræðu. Það er eins og menn séu alltaf að reyna að tala sig í burtu frá því að hér eru tímamót á ferðinni vegna þess að gengið er lengra en í Vatnajökulsþjóðgarði og voru það þó alger tímamót í því að byggja upp svona dreifstýrt stjórnkerfi undir stjórn heimamanna en ekki frá einni miðstýrðri stjórn. Hér er haldið áfram á þeirri braut og gengið lengra ef eitthvað er. Ég ætla svo að lokum, herra forseti, að gerast sá spámaður, að þeirri kynslóð íslenskra stjórnmálamanna sem skilar í höfn því verki að stofna þennan stórkostlega, merkilega þjóðgarð á heimsvísu með gríðarlegum tækifærum fyrir okkur öll, verði þakkað um aldir á Íslandi - um aldir, því að við erum ekki að taka neitt frá neinum með því að stofna þennan þjóðgarð. Við erum að tryggja að hlutir verði til óskemmdir og ósnortnir til handa komandi kynslóðum. 
            

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, fyrir ræðuna. Ég verð að viðurkenna að það er svolítið frískandi að hlusta á hv. þingmann hér uppi í ræðupúlti og minnir mann nú frekar á það þegar maður situr heima í stofu og fylgist með Alþingi en að sitja hér í þingsal. Hv. þingmaður þekkir málið býsna vel og kom að því í nefndinni, eins og hann fór yfir. Í fyrsta lagi langar mig að segja að varðandi skipulagsvald sveitarfélaganna og þá umræðu að maður hefur skynjað það í samfélagslegu umræðunni að sveitarfélögin óttast mjög mikið um skipulagsvald sitt. Ég vona nú að við náum þá með samtali og vinnu með málið að hreinsa þá umræðu og leiðrétta hana. En ég velti líka fyrir mér 18. gr., um dvöl, umgengni og umferð í hálendisþjóðgarðinum. Ég finn fyrir því úti í samfélaginu að það er mikill ótti hvað það varðar. Við þingmenn höfum margir hverjir, og örugglega flestir, fengið töluvert af tölvupóstum á síðustu dögum þar sem sérstaklega er bent á þetta. Það virðist vera ótti þeirra sem nota hálendið mikið í dag að þeir geti það ekki eftir setningu þessarar löggjafar, ótti við að við séum að hefta för fólks um hálendið, hvort sem það er á vélknúnum ökutækjum eða með öðrum hætti, til að mynda á hjólum, hlaupandi eða hvað það kann að vera. Þannig að mig langar að heyra aðeins frá hv. þingmanni hvernig umræðan hefur verið um það og hvernig hann getur fullvissað okkur um að fólk sem vill njóta hálendisins geti gert það áfram.

Varðandi þátt sveitarfélaganna. Ég eyddi talsverðu púðri í að fara yfir það hér vegna þess að mér finnst vera svo mikill skilningur í umræðunni og málið einhvern veginn afflutt oft og tíðum. Það hefur ýtt undir áhyggjur, ég veit það. Kannski hafa ekki allir náð að kynna sér þetta nógu vel. En staða sveitarfélaganna er alveg gríðarlega vel völduð í þessu máli og þeim eru færð mikil völd. Þau eru í meiri hluta í umdæmisráðunum og þau eru í meiri hluta í stjórn þjóðgarðsins. Nýtingar- og verndaráætlun er ekki bindandi fyrir sveitarfélögin. Þau eru ekki neydd til að breyta skipulagi sínu þótt þar sé komin niðurstaða sem þau hefðu væntanlega staðið að og átt þátt í að búa út, en kannski eitthvert eitt sveitarfélag verið ósátt og þá getur það haldið sérstöðu sinni að því leyti. Menn þurfa að leysa úr því. Ég átta mig ekki alveg á af hverju sveitarfélögin ættu að vera hræddari núna þegar málið er lagt svona fram af því að þetta er vægara en kerfisáætlun. Þetta er vægara en rammaáætlun. Það er búið að samþykkja að viss stefna á landsvísu verði einhvern veginn að binda okkur öll og þar með sveitarfélögin. Þau hafa ákveðinn tíma til að mæta henni o.s.frv. en þau verða að gefa eftir. Þar fór hið heilaga skipulagsvald fyrir lítið, en hér er það varðveitt. Varðandi umferð og annað slíkt og aðgengi að þjóðgarðinum þá leggjum við mikla áherslu á það í tillögum okkar og það gerir frumvarpið einnig. Það er meðal annars tilgangurinn með þessu að tryggja gott aðgengi að þjóðgarðinum þannig að landsmenn og ferðamenn geti notið hans, en að hægt sé að stýra þeirri umferð og passa upp á að hún fari þannig fram að hún valdi ekki neinum spjöllum. Ég sé ekkert hættulegt í þessari 18. gr. nema að það sé þá að 3. mgr. byrji á orðunum: „Akstur vélknúinna ökutækja utan vega í þjóðgarði er bannaður.“ Er einhver á móti þessu? Ég hef spurt: Hvar er þessi ágreiningur? Hvar er þessi núningur t.d. á ferðinni í Vatnajökulsþjóðgarði? Oftast kemur upp úr dúrnum að það er aðeins eitt deilumál sem situr í mönnum og það er það að ekki er leyft að keyra í gegnum Vonarskarð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er reyndar sannfærð um að í hálendisþjóðgarði felist mikil tækifæri, en ég hygg að við finnum það öll að það er ákveðin hræðsla við hvað þetta breytta fyrirkomulag þýðir. Það er hræðsla við hvernig okkur tekst að samrýma það að vernda og nýta og njóta. Ég sé að nefndinni var jafnframt falið að skilgreina mörk þjóðgarðsins og setja fram áherslu um skiptingu landsvæða innan hans í verndarflokka. Ég sé líka að frumvarpið afmarkar svæði við svonefnda miðhálendislínu eins og hún var afmörkuð í landsskipulagsstefnu á sínum tíma. Ég velti fyrir mér hvaða umræða hafi átt sér stað í starfshópnum um að fylgja þessari línu og hvort umræðan hafi að einhverju leyti verið um hvort ástæða væri til að minnka svæðið til að ná mögulega meiri sátt um hugmyndina. Ég hef heyrt því fleygt í umræðunni að fólk hræðist líka umfangið, þannig að ég hef velt því fyrir mér hvort það sé einhver leið til að ná breiðari og meiri sátt um málið að minnka umfangið eitthvað og horfa á þetta í einhverjum áföngum.

Herra forseti. Aðeins í viðbót um 18. gr., um umferð og dvöl, þá vek ég athygli á 5. mgr. sem er athyglisverð. Þar er, að ég hygg, nýmæli á ferð eftir miklar umræður í nefndinni. Það er það að hægt er að binda notkun tiltekinna vegaslóða, takmarka hana og binda hana við tiltekna nýtingu auðlinda eða notkun í ákveðnu skyni. Þetta er að óskum þeirra þar sem t.d. vegir liggja inn á afrétti og menn nota til smalamennsku, lélegir vegir sem þola ekki umferð og er ekki heppilegt að bara af því að það heitir vegur þá geti menn farið þar um á öllum árstímum eins og þeim sýnist. Það er ekkert leyndarmál að vegslóðarnir og umferðin eru hlutir sem lengi hefur staðið til að ná betur utan um. Sem betur fer er búið að vinna heilmikla vinnu í því að skrá þessa slóða og vegi og koma skikk á þau mál. Þarna er á ferð áhugavert nýmæli í viðbót sem ég held að geti orðið mjög til góðs. Varðandi mörkin og umræður um það. Já, það urðu engar smáræðisumræður um það því að það var náttúrlega eitt af stóru viðfangsefnunum, og við veltum við hverjum steini, ef svo sem má segja, en komumst fljótlega að þessari niðurstöðu, til að reyna að skapa meiri sátt, að reyna ekki að teygja okkur út fyrir hálendislínuna nema þegar friðlýst svæði lægju í gegnum hana, og sleppa því frekar þó að það hefði verið mjög freistandi, t.d. í mínu tilviki, að reyna að fá aðliggjandi hálendissvæði sem færu mjög vel með þjóðgarðinum. Ég get nefnt svæði fyrir austan hraunin og öræfin upp að Lóni sem ættu auðvitað geysilega vel heima í þessum hálendisþjóðgarði, en þau eru utan annaðhvort þjóðlendu- eða miðhálendislínumarka og við ákváðum að fara þessa leið í byrjun. Framtíðin mun fela það í sér, spái ég, að síðan stækki þessi þjóðgarður að óskum heimamanna, rétt eins og Vatnajökulsþjóðgarður hefur gert. En þar hefur í nokkrum tilvikum verið bætt undir hann aðliggjandi svæðum, einfaldlega vegna þess að menn sáu að það var öllum fyrir bestu og sérstaklega svæðunum, og þá kæmist betri stjórn á málið þar.

Þá dettur forseti úr mynd. Gjörðu svo vel.

Á ég að vera á hnjánum? 
             Hæstv. forseti. Ég get svo sem verið á hnjánum svo að forseti sjáist betur,  Við ræðum hérna frumvarp til laga um Hálendisþjóðgarð og það hefur verið fróðlegt að hlusta á ræður þingmanna í dag og ýmislegt hefur komið fram. Ég er sjálfsagt í þessum grenjandi minni hluta sem hv. þingmaður talaði um á undan mér. Þó að ég hafi ekki grenjað hátt í nokkur ár þá finnst mér það allt í lagi þó að ég sé í þeim grenjandi minni hluta. Ég er ekki á móti náttúruvernd eða hálendisþjóðgarðshugmyndinni í sjálfu sér, en eftir að hafa kynnt mér málið betur finnst mér ýmis atriði þurfa frekari athugunar við. Það er mjög athyglisvert að tveir stjórnarflokkar, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, skuli vera með þetta mikla fyrirvara í þessu máli og að þeim fyrirvörum hafi ekki verið mætt á fyrri stigum áður en mælt var fyrir málinu þannig að ríkisstjórnin gæti komið bara algerlega fokheld með þetta mál fram í þinginu. En svona lítur málið út og þannig verður unnið í því. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hélt innblásna ræðu hér áðan og talaði um að hann hefði labbað yfir hálendið, þvert yfir landið, og talaði um helgidóma á hálendinu. Ég get alveg tekið undir það að margt er rosalega fallegt á hálendinu en þessa helgidóma upplifði hv. þingmaður þó áður en hálendisþjóðgarður varð að veruleika. Og hvernig verður það þá þegar og ef þetta verður gert að hálendisþjóðgarði, verður helgidómurinn þá tvöfaldur? Hálendið hefur verið þarna í nokkur þúsund ár og helgidómar þess eru ekki í bráðri hættu. Mér finnst menn fara svolítið offari í því að tala um að það verði að klára þetta mál, annars sé voðinn vís. Ég myndi vilja klára þetta mál með það að sjónarmiði að allir þeir kostir sem eru til taks í dag – mikið er talað um sjálfbærni - séu þá frágengnir og hef ég einmitt verið að lesa umsagnir um frumvarpið í dag, því að ég hef ekki kynnt mér þetta mál á dýptina, enda er ég ekki í hv. umhverfis- og samgöngunefnd en ég er samt sem áður náttúruverndarsinni og náttúruunnandi í brjósti mínu þó að ég sé ekki yfirlýstur hvað það varðar. Mig langar aðeins að minnast líka á það að hér hefur verið talað um að tekist hafi vel til í þjóðgörðum eins og á Snæfellsnesi og Hornströndum og það er örugglega að mörgu leyti rétt. En samt sem áður er mófugl á þeim svæðum varla til lengur vegna þess að refur og minkur hefur náð að fjölga sér það mikið að hann hefur stráfellt mófuglinn og er kominn niður í byggðir þannig að bændur eru í vandræðum með þennan varg. Það er eitthvað sem ég hef spurt umhverfisráðherra að, eins og með refinn, og þá hef ég fengið þau svör að þetta sé vegna þess að refurinn hafi numið hér land á undan manninum og eigi að fá að vera í friði einhvers staðar. Ég kaupi þá skýringu ekki alveg. Mér og fleirum er mjög umhugað um það að við getum nýtt raforkukosti áfram. Það hlýtur að vera þannig í framtíðinni að við þurfum á aukinni raforku að halda. Það segir sig sjálft. Ef við ætlum að byggja upp og fjölga íbúum landsins og atvinnutækifærum þá þurfum við raforku og satt best að segja er ekkert allt of mikil umframraforka til í landinu og reynt hefur mikið á raflagnir og -línur um landið. Það kom berlega í ljós á síðasta vetri þegar hið vonda veður gekk yfir landið og margir hlutar landsins voru rafmagnslausir vegna þess. Þá vöknuðu menn upp við þann vonda draum að afhendingaröryggi raforku var alls ekki nógu gott og hefur sá sem hér stendur og margir fleiri bent á það til margra ára. Hæstv. forseti. Mig langar aðeins að vitna í umsögn frá Landsneti, með leyfi forseta: „Landsnet hefur á fyrri stigum málsins gert ýmsar athugasemdir við textadrög þverpólitískrar nefndar um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu og hefur að hluta til verið tekið tillit til þeirra athugasemda í 1. mgr. 11. gr. frumvarpsdraganna varðandi núverandi raforkuflutningsvirki. Hins vegar hefur ekki verið tekið tillit til ábendinga Landsnets varðandi framtíðaruppbyggingu flutningskerfis heldur er í 4. mgr. 11. gr. draganna lagt til að nýjar háspennulínur í lofti verði ekki leyfðar innan þjóðgarðs á miðhálendinu. Landsnet telur að tillagan hafi veruleg áhrif á möguleika til framtíðaruppbyggingar flutningskerfis raforku.“ Þess misskilnings hefur nefnilega gætt svolítið mikið að hægt sé að leggja þetta allt saman í jarðstreng. Fólk, aðallega frá Landsneti, hefur komið alveg skýrt fram með það að ekki er svo einfalt að gera vegna þess að jarðstrengir bera ekki þá háspennu sem er lögð í burðarkerfum raforku nema vissar vegalengdir. Það þarf að taka upp úr jörðinni og flytja eftir loftlínum á milli. Það er bara staðreynd. Þessu er ekki hægt að breyta með einhverjum tækniframförum. Þetta er bara eðlislægt. Þetta er bara svona. Svo kemur hér heljarmikill texti, en ég ætla aðeins að drepa niður í síðari hluta umsagnarinnar, með leyfi forseta: „Sú tillaga frumvarpsins að lögbinda bann við nýjum loftlínum innan hálendisþjóðgarðs gengur mun lengra en þingsályktun Alþingis um framtíðaruppbyggingu flutningskerfisins gerir ráð fyrir.“ Þarna eru þeir hjá Landsneti að vísa í þingsályktun um framtíðaruppbyggingu raforkuflutningskerfisins. Það stangast á við ýmislegt sem er í þessu frumvarpi um hálendisþjóðgarð. Ég held áfram að lesa úr umsögninni: „Eins og fram kemur í fyrri umsögnum Landsnets hvílir á fyrirtækinu sú lagaskylda að gefa árlega út kerfisáætlun sem samþykkt er af Orkustofnun, að undangengnu víðtæku umsagnarferli. Áætlunin hefur m.a. tiltekna stöðu gagnvart skipulagsáætlunum sveitarfélaga. Áætlunin felur annars vegar í sér langtímaáætlun varðandi þá þætti í meginflutningskerfinu sem fyrirhugað er að byggja upp eða uppfæra á næstu tíu árum og hins vegar framkvæmdaáætlun sem sýnir ákvarðanir um fjárfestingar í flutningskerfinu á næstu þremur árum. Mikilvægt er að tekið sé tillit til þessarar áætlunargerðar og skapað svigrúm til styrkinga á flutningskerfinu í samræmi við langtímastefnumörkun hennar. Allar sviðsmyndir kerfisáætlunar varðandi það markmið að tryggja sem jafnast aðgengi landsmanna óháð búsetu að hreinni endurnýjanlegri orku fela í sér að framtíðarmannvirki flutningskerfisins munu að einhverju leyti liggja innan marka fyrirhugaðs þjóðgarðs. Ábyrg nýting orkumannvirkja og aðstæður fela í sér að hægt sé að koma raforku á milli landsvæða.“ - Ábyrg nýting orkumannvirkja. - „Ljóst má vera að framtíðaruppbygging flutningskerfisins mun að einhverju leyti ná til svæða sem eru innan marka þjóðgarðs. Fyrir liggur að miklar tæknilegar takmarkanir eru á lagningu jarðstrengja í þeim hlutum flutningskerfisins.“ - Eins og ég kom inn á áðan með jarðstrengina. - „Með vísan til þessa varar Landsnet eindregið við því að í frumvarpinu sé lagt til bann við loftlínum innan marka þjóðgarðs. Með því er mögulega verið að rýra möguleika til að auka afhendingaröryggi raforkunotenda til framtíðar og hindra skynsamlega nýtingu hreinna orkuauðlinda.“ Svo mörg voru þau orð. Varla viljum við hindra og rýra möguleika til að auka afhendingaröryggi raforku til framtíðar. Það getur varla verið að við viljum það, landsmenn. Hæstv. forseti. Ég sé að tíminn líður hratt og ég var kominn með nokkrar umsagnir sem mig langaði til að vitna í. Mig langar að koma inn á aðra umsögn sem kemur frá sveitarstjórn Bláskógabyggðar, með leyfi forseta: „Sveitarstjórn Bláskógabyggðar krefst þess að áform um stofnun þjóðgarðs fari í umhverfismat. Mat verði lagt á umhverfisþætti, þar á meðal samfélag, umhverfi, menningarminjar, kostnaðaráhrif o.fl. Nauðsynlegt er að meta þessa þætti þar sem hvorki hefur farið fram samráð né greining á kostum þess og göllum hvort yfir höfuð skuli stofna þjóðgarð eða ekki. Bláskógabyggð hefur á fyrri stigum málsins skilað inn athugasemdum við allar tillögur þverpólitísku nefndarinnar varðandi einstaka áhersluþætti og frumvarpsdrög. Sveitarstjórn Bláskógabyggðar ítrekar fyrri athugasemdir sínar og þá afstöðu að leggjast alfarið gegn áformum um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu líkt og frumvarpsdrögin gera ráð fyrir.“ Þetta er svolítið öðruvísi en kom hérna fram í ræðu á undan. „Hér verður stiklað á stóru um helstu athugasemdir sem Bláskógabyggð hefur sett fram: Inngrip í skipulagsvald sveitarfélaga er of mikið, þar sem stjórnunar- og verndaráætlanir gilda framar skipulagsáætlunum sveitarfélaga. Aðkoma sveitarfélaga að stjórnun þeirra svæða sem liggja innan þeirra marka verður ekki nægjanleg miðað við áform í frumvarpsdrögunum. Bláskógabyggð ítrekar fyrri efasemdir sínar um að fyrirheit um fjármagn og væntanlegar tekjur standist og bendir enn og aftur á þann tvískinnung sem felst í því annars vegar að byggja á sjónarmiðum um friðun og verndun, umhverfis- og loftslagsmál, og hins vegar sjónarmiðum um þjóðhagslega hagkvæmni sem sé fólgin í því að skapa sterkt vörumerki sem laði að fjölda fólks. Þá er bent á að aðgengi almennings að landsvæðum innan þjóðgarðs verður takmarkað með gjaldtöku og aukinni stýringu. Þá er viðbúið að við það að svæðið verði á forræði ríkisstofnunar muni draga úr framlagi sjálfboðaliða sem til þessa hafa lagt vinnuframlag og fjármuni til gróðurverndar og uppgræðslu, merkinga og þjónustu við þá sem fara um svæðið. Sveitarstjórn gerir einnig athugasemd við víðtækar heimildir ráðherra til setningar reglugerða er varða mörk, friðlýsingu o.fl.“ 
             Hæstv. forseti. Ræðutíma mínum er lokið og óska ég eftir því að vera settur aftur á mælendaskrá vegna þess að ég var ekki búinn með það sem ég ætlaði að tala um.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér mál sem er alveg dæmigert fyrir stjórnmál samtímans og helsta vanda þeirra, sem er sá að nú til dags snúast stjórnmálin því miður fyrst og fremst um umbúðirnar frekar en innihaldið, heiti mála og yfirlýst markmið þeirra fremur en aðferðirnar sem menn leggja til til að ná þeim markmiðum. Og nú spyrja menn: Hver getur verið á móti stofnun þjóðgarðs? Viljum við ekki öll vernda náttúruna? En þetta er líka dæmigert mál fyrir þessa ríkisstjórn, þessa kerfisstjórn, og nú sjáum við hverjir stjórna í raun, þ.e. ef hæstv. forseti hefur ekki áttað sig á því, Vinstrihreyfingin – grænt framboð. Hv. þingmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks hafa nokkrir tjáð sig hér í dag en ekki verið afdráttarlausir. Þvert á móti hafa þeir á einhvern hátt reynt að afsaka það að þetta mál sé komið á dagskrá. Það vekur furðu að svo stórt mál, sem varðar stóran hluta landsvæðis Íslands og framtíð þess og þar með hagsmuni þjóðarinnar, sé komið á dagskrá án þess að stjórnarflokkarnir séu einu sinni sáttir við það. En aftur að þessu með merkimiðana, merkimiða- eða stimplastjórnmálin, og það sem við höfum heyrt í umræðunni í dag í formi fullyrðinga um að eitthvað sé bogið við að menn séu á móti því að vernda náttúruna eða stofna þjóðgarð. Þá má velta því fyrir sér, með sömu rökum og við höfum heyrt frá stuðningsmönnum málsins í dag, hvort ekki mætti segja að landið ætti allt að verða þjóðgarður, eða a.m.k. Snæfellsnes, einstakt svæði á Íslandi og á heimsvísu, eða allir Vestfirðir, allir Austfirðir, syðsti hluti landsins, strandlengja Suðurlands, hinn stórkostlegi Eyjafjörður, Þingeyjarsýslurnar, Mývatnssveit eða Tröllaskagi, ég tala nú ekki um það. Myndu ekki sömu rök og við höfum heyrt um hálendisþjóðgarð eiga við um þessa landshluta og reyndar fleiri, ef við lítum fram hjá innihaldi málsins? Innihaldið felur það m.a. í sér að með þessu er það svæði sem er hentugast til að framleiða græna, endurnýjanlega, umhverfisvæna orku í raun tekið úr sambandi og tekið undan lýðræðislegri stjórn landsmanna. Og hvaða áhrif hefði það á önnur svæði, aðra landshluta, ef ekki mætti lengur búa til umhverfisvæna orku þar sem það hentar best á ákveðnum svæðum hálendisins og flytja orkuna þar um? Það myndi þá þýða að framleiða þyrfti þá orku annars staðar og flytja hana um þau héruð sem liggja hringinn í kringum landið og hringinn í kringum þennan væntanlega hálendisþjóðgarð. Einnig er talað um mikilvægi þess að vernda hálendið fyrir ferðamenn. Ekki eru mörg ár síðan veður var með þeim hætti að þegar komið var fram á sumar hafði ekki verið hægt að opna vegi hálendisins. Engu að síður var metár í fjölda ferðamanna á Íslandi. Enginn þeirra, ekki einn, hafði farið inn á hálendið en þeir höfðu komið til að skoða náttúruperlur hringinn í kringum landið. Svo heyrum við núna þá undarlegu þversögn að þetta mál sé lagt hér fram til þess annars vegar að koma í veg fyrir átroðning ferðamanna en hins vegar til að laða ferðamenn inn á hálendið. Hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson, einn helsti talsmaður ríkisstjórnarinnar í þessu máli, skýrði þetta þannig að við þyrftum að koma böndum á ferðaþjónustuna á hálendinu en um leið, útskýrði hann, væru í þessu fólgnir ómældir möguleikar til að auglýsa hálendið, til að laða að ferðamenn. Hver er þá ætlunin í ljósi þessara þversagnakenndu markmiða? Er ætlunin sú að hálendið verði einhvers konar elítusvæði þar sem þeir sem hafa efni á að kaupa sig inn mega ferðast um og njóta en á sama tíma verði öðrum haldið frá? Þetta er a.m.k. afar sérkennilegt sem rökstuðningur í svona stóru máli, að á sama tíma og menn ætli sér með þessu að hefta aðgengi ferðamanna ætli þeir um leið að laða að ferðamenn. Í Bretlandi eru fjölmargir þjóðgarðar og það sama á við um mörg önnur nágrannalönd okkar. Þar eru bæir, stórir bæir jafnvel, vegir, orkuflutningar, flugvellir og svo mætti lengi telja. En hér virðist ætlunin vera að skilgreina stóran hluta landsins sem þjóðgarð til þess að koma í veg fyrir aðkomu mannsins, til að koma í veg fyrir umhverfisvæna orkunýtingu og koma í veg fyrir að fólk, almenningur á Íslandi og jafnvel erlendir ferðamenn, geti ferðast þar um og notið náttúrunnar á hálendinu. Viljum við frekar ráðast í alla uppbygginguna sem þarf utan hálendisins, reisa þar virkjanir og ráðast í orkuflutninga? Eru það ekki umhverfisspjöll, herra forseti, ef við förum í gegnum fegurstu svæði landsins utan hálendisins? Svo höfum við líka heyrt af umræðunni í dag að mjög mikill skortur er á því að talsmenn málsins geti útskýrt þörfina fyrir þetta mál því að eins og hv. formaður umhverfis- og samgöngunefndar rakti ágætlega í sínu máli þá er þegar hægt að ná yfirlýstum markmiðum þessa máls án þessa frumvarps. Hver er ætlunin? Hver er raunveruleg ætlun með þessu frumvarpi? Ég held að við vitum það, herra forseti. Ætlunin er sú að taka stóran hluta Íslands undan lýðræðislegri stjórn til þess að geta innleitt þar ákveðnar öfgar. Við höfum séð það gerast áður, á öðrum sviðum. Við höfum séð starfshætti kerfisins. Oft koma mál fram með fallegum heitum og fögrum yfirlýsingum um markmiðin en þegar þingið hefur látið hafa sig út í það að samþykkja málið líður ekki á löngu áður en sagt er: Bíddu við, þið samþykktuð þetta mál og þar af leiðandi er ekki hægt að gera þetta og þetta; þar af leiðandi þurfum við að reiða okkur á stjórn kerfisins. Það sem er hvað sérkennilegast við þetta er að þetta er algerlega úr samhengi við yfirlýst markmið, meginmarkmiðin sem ríkisstjórnin hefur talað fyrir í umhverfismálum. Og hvaða markmið eru það? Jú, markmiðin um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, því að Ísland framleiðir endurnýjanlega, græna, umhverfisvæna orku og gerir það að miklu leyti á hálendinu. Með þessu móti er í raun tekið fyrir viðbótarframleiðslu og þar með verið að ýta orkuframleiðslu annað, þangað sem orkan er t.d. framleidd með kolabruna. Orkuþörf heimsins vex ár frá ári. Hún vex um 2% eða svo á hverju ári. Þar sem menn nýta ekki tækifærin, í sátt við náttúruna eins og talsmenn þessa máls myndu væntanlega kalla það, til að framleiða umhverfisvæna orku er verið að færa orkuframleiðsluna til landa þar sem hún fer fram með brennslu kola. Þetta mál felur því ekki aðeins í sér takmörkun á möguleikum landsmanna til að ferðast um landið og njóta hálendisins sem okkur þykir öllum vænt um, heldur ýtir það undir losun gróðurhúsalofttegunda. Maður veltir fyrir sér hvernig svona mál verður til. Jú, upphaflega auðvitað í hópi sem er með mjög þrönga sýn á þessi mál, lítur ekki á heildarmyndina. En hvernig getur staðið á því að ríkisstjórn sem samanstendur af þremur flokkum flytji þetta mál að því er virðist án þess að a.m.k. tveir flokkanna séu sáttir við það og telji það tilbúið, og ætli að drífa það í gegn eins hratt og mögulegt er? Getur verið að þetta sé aftur gamla brellan um að leggja fram mál sem er nógu brjálæðislegt til að geta svo gert örlitlar breytingar á því og koma með það aftur og segja: Jæja, nú höfum við tekið tillit til athugasemda og miðlað málum og málið er skárra þó að það sé eftir sem áður afleitt. Það er það sem ég óttast, herra forseti. Miðað við umræðuna hér í dag og viðbrögð tveggja af stjórnarflokkunum óttast ég að það sé það sem blasir við okkur, að hér hafi komið inn algerlega galið mál, vanhugsað, og svo komi það aftur með smábreytingum og þá verði okkur sagt að nú sé tímabært að klára það. Herra forseti. Ef við lítum svo á að hálendi Íslands sé heilagt, ef við tökum þá þjóðlegu nálgun á þetta, nánast trúarlegu, að hálendi Íslands sé sérstakt og heilagt fyrir okkur Íslendinga, þá get ég alveg skilið þá nálgun, því að það er til fallegt landslag og fagrar óbyggðir um allan heim. En ef þetta er heilagt landsvæði fyrir okkur Íslendinga þá er líka rétt að við nálgumst það á þann hátt. Í stað þess að loka helgidóminn af ættum við að opna hann, leyfa fólki að njóta náttúrunnar og nýta þann kraft sem býr í náttúrunni til að framleiða orku fyrir Ísland og fyrir heiminn um leið. Í þessu máli eru mjög mörg atriði sem ástæða er til að gera athugasemd við. Eitt þeirra er að samkvæmt áformum um þjóðgarðastofnun geti ráðherra stækkað þjóðgarðinn með reglugerð - og aftur minni ég hæstv. forseta á, eins og við vitum, til hvers refirnir eru skornir; þetta er til þess ætlað að koma kerfinu af stað á sinni braut þannig að ekkert muni fá stöðvað það. En er það lýðræðislegt að ráðherra geti með reglugerð ákveðið að færa mörkin í framhaldinu? Og er það lýðræðislegt að taka stóran hluta landsins undan lýðræðislegri stjórn landsmanna? Við í Miðflokknum erum þeirrar skoðunar að svo sé ekki. Nú þegar eru um 70% orkunnar sem við framleiðum framleidd á hálendinu og hér ræðum við frumvarp sem gerir ráð fyrir að taka hálendið inn í svokallaða IUCN-flokkun, flokk II, sem mun einfaldlega þýða að flutningur og framleiðsla orku verður ekki lengur heimil. Ég geri reyndar ekki ráð fyrir að menn ætli að loka þeim virkjunum sem þegar eru til staðar, og þó, maður veit aldrei miðað við hvernig þróunin hefur verið. En það virðist a.m.k. ljóst að ekki verði um frekari umhverfisvæna orkuframleiðslu að ræða á hálendi Íslands, jafnvel ekki á þeim svæðum þar sem tækifærin eru best. Og með því er verið að setja rammaáætlun í uppnám og ekki bara það heldur er verið að henda henni í ruslið. Við sjáum það sem við gátum svo sem sagt okkur fyrir, herra forseti, að þátttaka hinna hörðustu af vinstri kantinum í þeim áformum var alltaf ætluð til að ýta málunum í eina átt frekar en að ná eðlilegri sátt og niðurstöðu. Þetta er gríðarlega stórt mál og nú verð ég að upplýsa hæstv. forseta um að ég er rétt að komast af stað með innganginn að upphafi ræðu minnar og verð því að biðja hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Ég fagna þeirri hugmynd að stofnaður verði hálendisþjóðgarður. Hálendið er sameiginleg auðlind okkar allra, mikilvæg náttúrugersemi. Þau markmið sem útlistuð eru í frumvarpinu og liggja að baki stofnun þjóðgarðsins eru ekki af verri endanum. Það eru háleit og samfélagslega verðmæt markmið, enda er um ómetanleg auðlind að ræða. Að varðveita og vernda slíka auðlind fyrir ágangi og eyðileggingu ætti að teljast sjálfsagt mál. Það ætti að vera augljóst að sjálfbær þróun, atvinnu- og verðmætasköpun, vernd foldar og flóru, endurheimt vistkerfa, uppbygging og styrking byggða ásamt þeirri hugsjón að varðveita ákveðin svæði um ókomna tíð svo almenningur geti notið þeirra er ekki einungis heilladrjúg heldur einnig falleg og jafnvel rómantísk hugmynd. Þjóðgarðar borga sig. Reynslan sýnir að það fjármagn sem þjóðgarðar fá skilar sér margfalt til baka. Það er ekki svo að excel-skjal eða beint inn- og útstreymi fjármagns sé eini mælikvarði verðmæta í samfélagslegum skilningi. En þrátt fyrir þessi fögru markmið er alveg ljóst í ljósi umsagna og umræðna hér í kvöld að mjög skiptar skoðanir eru á þeirri útfærslu sem stjórnvöld leggja til. Ríkar áhyggjur eru af skipulagsvaldi sveitarfélaga, af virkjunaráætlunum, af athafnafrelsi og aðgengi almennings, af valdheimildum ráðherra og af nýtingu auðlinda hálendisins. Hæstv. umhverfisráðherra hefur svarað þeim spurningum opinberlega sem heitast brenna á þeim sem láta sig málið varða. Það virðist þó ekki duga til. Það er órói og óvissa þrátt fyrir víðtækt samráð, þrátt fyrir haldgóð svör sem ættu að eyða óvissu. Það veit ekki á gott að svo þjóðhagslega mikilvægt mál sé á þeim stað. Það þarf frekara samtal um einstaka liði frumvarpsins og hvaða áhrif það hefur á mismunandi hópa og hagsmunaaðila. Ég hvet til þess að hv. umhverfis- og samgöngunefnd taki tillit til þess við þinglega meðferð málsins og það væri ákjósanlegast að stofnun þjóðgarðs væri í sem mestri sátt þjóðarinnar.

Hæstv. forseti. Það er stundum gott að vera skreflangur þegar mikið liggur við. Í ræðu minni áðan þar sem ég ræddi frumvarp um hálendisþjóðgarð las ég og fjallaði um umsagnir sem ég er búinn að vera að fara yfir hér í dag. Margar hverjar eru ansi góðar eða athyglisverðar. Hér er umsögn frá manni sem er fyrir austan og þekkir Vatnajökulsþjóðgarð mjög vel. Mig langar að vitna í hana, með leyfi forseta: „Ég tel að framlagning lagafrumvarps um stofnun hálendisþjóðgarðs og afnám laga um Vatnajökulsþjóðgarðs sé alls ekki tímabær og vil ég nefna nokkur atriði því máli til stuðnings: Frá stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs hefur verið skortur á fjármagni til að framkvæma rekstur þjóðgarðsins. Ekki hefur verið hægt að ráða nægilegan fjölda landvarða til gæslu innan garðsins. Ekki hefur verið lagt í þær fjárfestingar sem þarf til að byggja aðstöðu fyrir upplýsingagjöf á svæðinu og stjórnunar umferðar um garðinn. Vegagerðin hefur ekki fengist til að sinna vegum og slóðum sem þeir bera ábyrgð á samkvæmt vegalögum, um vegagerð og viðhald vega innan þjóðgarða. Til deilna hefur komið milli þjóðgarðsins og Skógræktarinnar sem hefur með umsjón þjóðskóga að gera, um umhirðu þjóðskóga innan þjóðgarðsins við Jökulsárgljúfur.“ Þó að sá ágæti þjóðgarður sé búin að vera til lengi er ýmsu ábótavant miðað við þetta og þarf að skoðast mjög vel ef á að koma upp hálendisþjóðgarði sem núverandi Vatnajökulsþjóðgarður fellur inn í. Ef ég held aðeins áfram, með leyfi hæstv. forseta: „Núverandi skipulag Vatnajökulsþjóðgarðs er byggt á samkomulagi við aðliggjandi sveitarfélög, sem var gert við ákvörðun um stofnun garðsins. Margoft síðan hefur verið reynt að koma á breytingum á þeim lögum án samráðs við þau sveitarfélög sem hafa land að þjóðgarðinum, þrátt fyrir ákvæði um það í upphaflegu lögunum og tókst með naumindum að koma í veg fyrir þær breytingar. Tilhneiging hefur verið til að þetta verði stofnun í Reykjavík sem sveitarfélög og íbúar þeirra svæða sem að þjóðgarðinum eiga land hafi ekkert með málefnið að gera. Stefnt er að því að öll stjórnun verði tekin úr höndum sveitarfélaga.“ Í þessari umsögn kemur annað fram en hefur komið fram í ræðum þeirra sem mæla málinu bót. Það er erfitt að vita hvort réttara. „Afnám laga um Vatnajökulsþjóðgarð og stofnun þjóðgarðastofnunar er skref aftur á bak, upptaka einræðis í stað lýðræðis. Ráðinn verður einn yfirmaður sem þarf aðeins að fara eftir eigin sannfæringu. Stjórnunarfyrirkomulag það sem notað hefur verið við stjórnun Vatnajökulsþjóðgarðs er enn í þróun. Klárum þá þróun áður en við förum að koma á nýju skipulagi.“ Það er nefnilega mergurinn málsins að í hverri umsögninni á fætur annarri er kallað eftir því að undirbúningsvinnu verði lokið áður en farið verður í það stóra verkefni sem 

Forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um Hálendisþjóðgarð. Við höfum rætt það meira og minna í allan dag og höfum tekið á mörgu. Mig langaði fyrst og fremst að ræða þetta plagg í stóra samhenginu, þ.e. í tengslum við aðrar stefnumótandi áætlanir á vegum stjórnvalda sem hafa flestallar verið samþykktar hér í þingsal. Hálendisþjóðgarður kallast á við stefnumótandi áætlanir stjórnvalda. Þá er ég að tala um rammaáætlun, samgönguáætlun og langtímaorkustefnu til 2050, sem er reyndar stefna á vegum ráðuneytis sem þverfaglegur hópur vann að og hún er ekki komin hingað inn í þingsal. Við erum svo enn þá að bíða eftir því að sjá hvernig við ætlum að standa að vindorku. Síðan er það þingsályktunartillaga um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku, en Alþingi er ráðlagt að vinna með hana í tengslum við 39. gr. raforkulaga, nr. 65/2003, þ.e. að við uppbyggingu flutningskerfis raforku, þar með talið við gerð kerfisáætlunar, verði stefna sú sem fram kemur í þingsályktun þessari höfð að leiðarljósi. Sú stefna sem við samþykktum fyrir ári eða tveimur kallast á við hálendisþjóðgarðinn. Það er helst tvennt sem mig langar að ræða. Annars vegar eru það hálendisvegir og stofnvegir á hálendinu og hvernig þeir kallast á við frumvarp um hálendisþjóðgarð. Þá erum við að tala um Sprengisand, Kjalveg, Fjallabak syðra og Fjallabak nyrðra og hvernig það vinnst allt saman. Hins vegar er það orkuframleiðsla og orkuflutningar frá virkjununum á hálendinu. Nú hefur töluvert verið rætt um jaðarsvæði og staðsetningar á virkjunum. Kannski hefur verið minni umræða um flutningskerfi raforku og hvernig eigi að leysa þau mál. Þar má benda á að við erum almennt að tala um byggðarlögin hringinn í kringum landið. Það hefur verið grunnplaggið. Talað hefur verið um hina svokölluðu áttu í þessu samhengi, sem væri þá um Sprengisand, og hvernig við tengjum saman orkusvæðin á Þjórsársvæðinu og í Soginu, þar sem um helmingur af allri orku í landinu er framleiddur, við norðursvæðið frá Blöndu í Fljótsdalsstöð þar sem annað eins er framleitt af orku. Þessi svæði skiptast um það bil til helminga. Þar fyrir utan eru framleidd eitthvað meira en 1.000 MW á hverju svæði. Þetta þarf að tengja saman og það er hluti af þingsályktunartillögunni sem ég talaði um áðan. Það snýr að orkuöryggi og hvernig við ætlum að fara með þau mál. Þegar við tökum 30% af landinu, allt miðhálendið, undir hálendisþjóðgarð þurfum við að ákveða hvernig við ætlum að fara með það í þessu samhengi. Mikil andstaða hefur verið við línur í lofti yfir hálendið. Í kerfisáætlun og í vinnslu við fyrri kerfisáætlanir hjá Landsneti hafa m.a. komið fram hugmyndir um AC-strengi, kannski 50 km strengi. En það er ekki talin ásættanleg lausn í hálendisþjóðgarði þannig að nú er talað um DC-strengi yfir hálendið sem valkost. Það gæti kostað um 18–20 milljarða og er gríðarlega mikil framkvæmd. Ekki hefur verið fullklárað í tengslum við þjóðgarðinn hvernig tryggja eigi þessa raforkuflutninga. Fjórða iðnbyltingin er á næsta leyti og talað er um að fjarskipti og orka séu grunnurinn að henni. Við erum að horfa inn í framtíðina og í orkuskiptin. Þessi orkuskipti eru stórt verkefni sem mikilvægt er að leysa, eins og við sjáum fyrir hér innan lands, en það eru 1.000 MW. Þetta er hluti af þeirri sýn. Síðan er það gríðarlega mikilvægt fyrir orkuvinnslu almennt, jafnvel til útflutnings á rafeldsneyti, á vetni og öðrum hlutum í framtíðinni, að við náum að nýta raforkukerfi okkar í heild sinni sem best. Í vinnu við orkustefnuna sem lauk í haust og hefur verið kynnt, en ég var í þeim þverpólitíska hópi sem kom að henni, kemur fram hversu vannýtt raforkukerfið er. Úr því þurfum við að bæta með betri orkuflutningum til að nýta raforkuna betur í öllu landinu. Það er gríðarlega mikilvægt að mínu viti að það komi meira inn í þá vinnu sem tengist hálendisþjóðgarði. Mér finnst því ekki hafa verið svarað með fullnægjandi hætti hvernig eigi að fara með þetta. Annað mál sem ég minntist á áðan varðar vindorku. Í þessu hálendisþjóðgarðsfrumvarpi er því illa svarað hvernig við ætlum að takast á við þau mál. Manni sýnist á þeim myndum sem teiknaðar hafa verið upp, að með þessum garði, á jaðarsvæðum í kringum hann og áhrifasvæðum þeirra, sé að mestu búið að útiloka mögulega nýtingu á vindorku í landinu. Það er rétt norðausturhornið og kannski einhver svæði vestast á landinu sem myndu geta nýst undir það. En vindorka er sá þáttur sem gæti hjálpað okkur mikið í að styrkja raforkukerfið og nýtingu þess og hún gæti skapað vinnu og tekjur fyrir samfélagið. Hún er kannski eitt það mest spennandi í tengslum við raforkukerfið og hvaða möguleika við sjáum þar á næstu misserum. Þetta er einn þáttur sem þarf klárlega að fara enn betur yfir. Það hefur líka mikið verið rætt í dag um skipulagsvald sveitarfélaga og aðkomu þeirra að málinu. Aðkoma sveitarfélaganna að þessum svæðum þarf náttúrlega að vera skýr varðandi landnytjar og annað og hvernig á að stjórna því. Þetta er eitt þeirra stóru atriða sem valda ákveðnum vandamálum og óvissu í tengslum við málið. Varðandi almannaréttinn má ekki hefta för þeirra um svæðin sem hafa nýtt þau áður. Það er því af mörgu að taka í þessu máli. Að mínu viti á eftir að klára töluvert mikið. Mikil vinna er eftir við að ná utan um þau gríðarlega stóru og mikilvægu verkefni sem ég hef talið hér upp og heildarhagsmuni í málinu. Að mínu viti er því töluvert langt í að ná einhverri sátt um málið. Ég sé ekki fram á að geta stutt málið eins og það er lagt fram á meðan öll þessi óvissa ríkir um alla þá þætti sem ég hef verið að hlaupa á hér og í samhengi við allar þær stefnumótandi áætlanir sem ég minntist á áðan í þessu stærra samhengi. Gríðarleg vinna er eftir og ég sé ekki fram á að tímaramminn sé nægur til að klára málið á þessum þingvetri. Það þarf a.m.k. að vinna æðivel í mörgum stórum málum og samþætta allar þær stóru áætlanir sem ég hef minnst á hér. Það er líka rétt að minnast á flokkun IUCN, alþjóðlegu náttúruverndarsamtakanna, þar sem allur garðurinn er settur í flokk II. Ef ég man rétt er svipað orðalag notað í 47. gr. náttúruverndarlaga. Ég held að þetta allt verði að skoða í meira samhengi og líka möguleikana á því að hægt sé að vera með mismunandi flokkanir fyrir einstök svæði garðsins, ef menn ætla að fara með þetta alla leið. Það er því mikil vinna eftir. Gangi mönnum vel í umhverfis- og samgöngunefnd að takast á við verkefnið. Við þurfum að klára æðimargt til að skýra málið ef maður á að sjá fram á að geta stutt það.

Hæstv. forseti. Ég hef hlustað af mikilli athygli á þær umræður sem verið hafa hér í dag. Það eru nokkur atriði sem standa upp úr eftir það. Í raun réttri skil ég ekki alveg af hverju ríkisstjórnarflokkarnir ætla að leggja fram mál sem virðist vera í fullkomnu ósætti, nú þegar hátíð ljóss og friðar nálgast. Ég skil það bara ekki. Mér hefur dottið í hug að þetta frumvarp sé annað af tvennu; liðskönnun eða jafnvel dulbúin vantrauststillaga, því að ef þetta mál nær ekki framgöngu hér á þinginu - eða treysta ríkisstjórnarflokkarnir, þessi breiða ríkisstjórn með breiðu skírskotuninni, að fulltrúar stjórnarandstöðu muni á einhverjum tíma koma til hjálpar og hjálpa málinu í gegnum þingið? Mér finnst það mjög athyglisvert að menn skuli leggja þetta svona fram vegna þess að það er greinilega engin eining í stjórnarliðinu um þetta mál. Það hefur blasað við í ræðum stjórnarþingmanna í allan dag, hvort sem þeir eru Sjálfstæðismenn eða Framsóknarmenn. Menn gera fyrirvara úti um allt o.s.frv. þannig að þetta mál verður ekki auðvelt viðfangs fyrir ríkisstjórnina eða ríkisstjórnarsamstarfið. En það er annað sem ég hef verið að horfa á líka. Hægt er að horfa á þetta mál í samhengi við annað sem gerðist í ekki svo langri fortíð. Þá á ég við stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs á sínum tíma, líklega 1996, ef mér skjátlast ekki. Það var þannig með Vatnajökulsþjóðgarð á sínum tíma að stofnun garðsins fylgdi yfirlýsing um hvað gera ætti í þjóðgarðinum til að gera hann færan til að sinna sínu hlutverki. En þeirri yfirlýsingu, sem er nú nokkuð þykk bók eða bæklingur, fylgdu ekki nægir fjármunir, þannig að Vatnajökulsþjóðgarður fór í sjálfu sér af stað veikburða, þ.e. ekki fjármagnaður að fullu. Menn eru enn að byggja upp nauðsynlegar grunnstoðir í þeim garði svo hann sinni sínu hlutverki. Mitt í þeirri vinnu ætla menn núna að hlaupa til og setja á fót nýjan þjóðgarð. Ég verð að segja að eitt af því sem mér fannst standa upp úr, sérstaklega hjá þeim sem mest töluðu fyrir þessum þjóðgarði í dag, var að þetta yrði stærsti þjóðgarður í Evrópu. Mér fannst það nú frekar rembingslegt, herra forseti, ég verð að viðurkenna það. Það eru ýmsir aðrir hér innan húss sem hafa verið sakaðir um þjóðrembing en þeir sem upp úr stóð í dag, að þetta væri kannski eitt það merkilegasta sem þarna væri að gerast. Ég ætlaði að fara aftur í stefnumörkunina því að í sjálfu sér er það afskaplega einfalt mál eftir ákveðna vinnu að skrifa undir plagg um annaðhvort friðlýsingu ákveðins landsvæðis eða stofnun þjóðgarðs á einhverjum stað. Þetta er auðveldi hlutinn, eins og maður segir. En erfiði hlutinn er sá, þ.e. ef fjármagnið fylgir, að þjóðgarðurinn rísi undir nafni og geti sinnt því hlutverki sem honum er ætlað. Það eru reyndar líka þversagnir í því hvernig þetta mál er sett fram. Málið er sett þannig fram að nú eigi að vernda víðerni Íslands, 30% af flatarmáli landsins. En jafnframt er sagt að byggja eigi upp þjónustu, ferðamennsku o.s.frv. Ég velti því fyrir mér, herra forseti, vegna þess að ég fer stundum inn í Landmannalaugar og friðland að Fjallabaki, allt of sjaldan að vísu, að mér bregður eiginlega æ meira í hvert sinn sem ég kem þar vegna þess að þar er dæmi um ægifagurt svæði sem búið er að friða, en þar er ekki næg landvarsla. Þarna er utanvegaakstur stundaður í meira mæli en maður hefur víða séð svo stórsér á landinu og það eru engin ráð til vegna þess að ekki hefur fylgt fjármagn til þess að tryggja nægilega landvörslu, eins og óneitanlega hlýtur að þurfa á landsvæði af þessari stærðargráðu og í jafn fjölbreytilegu landslagi og þarna er. Einnig hefur verið talað um að farið hafi fram mikið samráð við alla aðila, mikið talað um aðkomu bænda í hlutastjórnir, þ.e. þeirra landshluta sem standa að garðinum. Það er svo merkilegt að allar umsagnir sem maður hefur lesið sem komu fram við fyrri framlagningu svipaðs máls hér í upphafi árs, ef ég man rétt - þar er t.d. umsögn frá Bændasamtökum Íslands þar sem menn leggjast gegn því að þetta verði gert. Þar eru umsagnir frá sveitarfélögum sem, ef mér skjöplast ekki, liggja að öllum hlutum þessa fyrirhugaða þjóðgarðs þar sem sveitarstjórnirnar segja: Nei, við viljum ekki að þetta verði gert með þessum hætti. Síðan er stór hluti af útivistarfólki, ferðamönnum, þ.e. ferðaklúbbnum sem falla hugsanlega undir það sem var hér kallað áðan lítill grenjandi minni hluti. Það kann vel að vera að þetta sé hluti þar af, ég skal ekki segja um það. Menn hafa líka rætt það í dag að þetta svæði sé ekki bara á áhrifasvæði sveitarfélaga, landnotenda og landeiganda sem þarna eiga land að, heldur sé þetta landsvæði allra landsmanna. Ég veit ekki hvernig þetta sama fólk lítur t.d. á landið undir Reykjavíkurflugvelli, að það sé land sem allir landsmenn ættu að hafa og eiga aðgang að og/eða eiga kröfu um hvort nýtt verði til framtíðar. Þetta lyktar af hentistefnu og það er ekki sérlega traustvekjandi, herra forseti. Ég held að það séu hátt á annað hundrað landsvæða sem hafa verið friðlýst á Íslandi, og fjöldamörg þeirra á síðustu 20 árum. Síðan höfum við líka landsvæði sem kölluð eru náttúruvætti o.s.frv. Ef ég hugsa 40 ár aftur í tímann, um þann tíma sem ég bjó á Austurlandi í nálægð við Helgustaðanámu, man ég að menn, bæði erlendir og innlendir, dunduðu sér við að tæma og ganga illa um námuna vegna þess að þar var enginn landvörður. Það fyrsta sem ég heyrði af landvörslu á því svæði var fyrir um fimm árum síðan þegar þar var einn landvörður í hálfu starfi að sumri til, hann var líklega á svæðinu frá hádegi til klukkan 18 eða eitthvað slíkt. Það sér hver maður á þessu eina atriði að þessu hefur ekki verið sinnt eins og vera ber vegna þess að við höfum ekki haft fjármuni til að gera alla þá hluti sem okkur hefur langað til að gera og eru brýnir. Þannig að ég segi ég aftur: Mér finnst að menn hafi ekki lært nokkurn skapaðan hlut af því sem gerst hefur í þessum málum alla vega undanfarinn áratug, með því að menn ætla að leggja í þetta mál eins og hér er fyrirhugað, í þeirri andstöðu sem er við það án þess að það sé í sjálfu sér fyrir séð að við höfum fjármagn til reiðu, ég tala nú ekki um í því ástandi sem nú er. Þegar við horfum framan í meira en 100 milljarða halla á ríkissjóði næstu tvö, þrjú, fjögur árin sé ég það ekki alveg gerast. Ég sé heldur ekki annað en að stefnt sé að ekki ósvipaðri stjórnaruppbyggingu og í Vatnajökulsþjóðgarði. Mig langar til að vitna til þess að það er ekki mjög langt síðan Ríkisendurskoðun gaf út skýrslu þar sem fundið var að því hvernig það stjórnarfyrirkomulag virkaði og það er nú til endurskoðunar. Í sömu skýrslu benti Ríkisendurskoðun á það sama og ég er búinn að gera hér að umtalsefni í ræðu minni, þ.e. að fjármunir fylgdu ekki með þegar Vatnajökulsþjóðgarður var settur á laggirnar. Mér finnst, herra forseti, að við þurfum einfaldlega, þá er ég að tala um þingið, ég tala nú ekki um hina breiðu ríkisstjórn, að undirbúa mál af þessari stærð miklu betur en hér er gert. Verði þetta mál samþykkt á endanum í þeim búningi sem það er nú, óttast ég að garðurinn muni ekki standa undir þeim væntingum sem til hans eru gerðar, og að hann verði í stuttu máli hvorki fugl né fiskur. Ég hefði í sjálfu sér ráðlagt ríkisstjórninni með þessa breiðu skírskotun að vera ekki að gera manntal núna um hvort hún hafi meiri hluta fyrir þessu máli á þinginu, heldur að hugleiða frekar málið aðeins og fá alla vega um það sátt í eigin ranni áður en það er lagt hér fram. Herra forseti. Ég held að það væri affarasælla að fara með mál af þessari stærðargráðu til þings í breiðri samstöðu en ekki í innbyrðis ósætti.

Herra forseti. Enn ræðum við frumvarp um stofnun miðhálendisþjóðgarðs. Ég hef í dag og í kvöld hlustað á nokkrar ræður hv. þingmanna um þetta mál. Afstaða mín til málsins er enn óbreytt og er í raun einföld: Nei. Ég segi nei. Ég tel að þetta sé allt of stórt skref að stíga. Ég er þeirrar skoðunar fyrst og fremst að við eigum að afla okkur meiri reynslu í rekstri þjóðgarða og sérstaklega þeirra stærri. Ég tel mig í raun mikinn náttúruverndarsinna þó að ég teljist líklega til hins grenjandi minni hluta, sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kallaði svo í ræðu fyrr í kvöld og átti þá líklega við þá sem vilja ekki ana út í að gera stóran hluta landsins að þjóðgarði. Ég tel að mikil vinna sé óunnin í því að vinna með þeim aðilum sem kalla mætti hagsmunaaðila í þessu máli og að stíga eigi styttri skref og gera ákveðin afmörkuð svæði að þjóðgörðum áður en þetta risaskref er stigið. Og með hverjum á að vinna til að ná þessari sátt? Ég get nefnt bændur sem hafa þarna upprekstrarrétt og hafa margir hverjir unnið gott starf í því að græða upp landið, halda því við og gæta þess, enda hafa þeir þarna aldagamlan nýtingarrétt. Ég nefni einnig þá sem hafa þarna veiðiréttindi, sem oft eru sömu aðilar, bændurnir, á aðliggjandi svæðum en einnig þá sem nýtt hafa sér hálendið, eins og ferðaþjónustufyrirtæki, ferðafélög, gönguklúbba og fleiri slíka aðila, einnig þá sem hafa reist sér nokkurs konar sæluhús á þessu svæði, en þau eru fjölmörg á hálendinu og reyndar er þar í mörgum tilfellum um að ræða sömu aðila og hér hafa verið nefndir. Við eigum auðvitað að fá meiri reynslu á þessu sviði áður en við ráðumst í slíkt verkefni sem hér um ræðir. Þegar fundið er að framgangi málsins og málsmeðferðinni, í aðdragandanum að framlagningu þessa frumvarps, er átt við það hvort hugmyndir eins og um stofnun minni þjóðgarða, t.d. tengt Vatnajökulsþjóðgarði eða á öðrum stöðum, hafi verið skoðaðar svo vel sé. Af hverju þessi þvermóðska að fara út í svona risastóran þjóðgarð? Hvaðan er þessi þvermóðska komin, herra forseti? Hvaðan er hún komin og í hvaða tilgangi? Menn ætla að ana út í verkefni sem þeir ráða ekki við. Menn ætla að stofna þarna hálendisþjóðgarð yfir meira en þriðjung landsins með þá reynslu í farteskinu sem við höfum af Vatnajökulsþjóðgarði sem hefur verið ansi misjöfn. Menn ætla að ana út í þetta til að geta sett á sig einhvers konar merkimiða um að hafa stærsta þjóðgarð í Evrópu staðsettan hér á landi, og geta státað af því. Það er ekkert annað. Menn ætla að fara út í þetta verkefni vitandi vits að þeir hafi ekki burði til að gera það með sómasamlegum hætti. Ég geri einfaldlega þá kröfu að við lærum áður en við göngum svona langt eins og raun ber vitni í þessu máli. Ég sé að tími minn líður mjög hratt. Ég ætla aðeins að fara frekar yfir þessar pólitísku línur og einnig ýmislegt annað. Afstaða stjórnarflokkanna, sérstaklega þeirra tveggja sem hafa lýst yfir efasemdum um þetta mál, er afskaplega sérkennileg. Sérstaklega vil ég hér á síðustu sekúndunum minnast á Framsóknarmenn sem hafa viljað styrkja sveitarfélögin í máli sem varðar sameiningu sveitarfélaga en stíga svo fram í þessu máli, og þá í stjórn, og veikja með því sveitarfélögin, taka af þeim skipulagsvaldið.

Forseti. Mér skilst að ég hafi aðeins fimm mínútur í viðbót til að ræða þetta stóra mál í 1. umr. Því ætla ég að beina sjónum mínum að öðru megineinkenni þess í hinu stóra samhengi. Í fyrri ræðu talaði ég um að þetta væri hluti af ímyndarstjórnmálum eða merkimiðastjórnmálum sem það svo sannarlega er. En það veldur mér talsverðum áhyggjum að með þessu máli birtist sýn sem hefur verið að aukast ásmegin, festast í sessi, sérstaklega hjá hreyfingum á vinstri kantinum, sem felur það í sér að náttúran sé á einhvern hátt heilagt fyrirbæri og maðurinn sé þar aðskotahlutur, að náttúran sé nánast guðleg en maðurinn vandamálið. Þetta er ekki góð leið til að nálgast umgengni mannsins við náttúruna. Náttúran er okkur auðvitað mikilvæg en við mennirnir þurfum að líta svo á að við viljum vernda náttúruna fyrir okkur, fyrir manninn, en ekki að loka náttúruna af frá mannkyninu. Með þessu frumvarpi, sem á margan hátt er býsna öfgakennt, eins og sjá má af því að fulltrúar a.m.k. tveggja ríkisstjórnarflokka hafa ekki treyst sér til að styðja það hér í umræðunni í dag, er einmitt verið að gera þetta, að loka náttúruna af frá manninum og líta á hann nánast sem óæskilegan. En maðurinn gerir náttúruna á margan hátt svo miklu betri og nýtir hana vonandi oftast á skynsamlegan hátt. Það að tilvist okkar mannanna í náttúrunni sjáist er að mínu mati til þess fallið að gera náttúruna verðmætari. Tökum sem dæmi fyrsta þjóðgarð okkar Íslendinga, Þingvallaþjóðgarðinn. Ef staðið er á Hakinu og litið yfir Þingvelli, er það ekki fallegri og merkilegri sýn þegar við sjáum Þingvallabæinn og kirkjuna frekar en að þarna væru engin merki um aðkomu mannanna, um söguna? Það sama á við um hálendið. Við viljum öll, held ég mér sé óhætt að segja, Íslendingar, vernda hálendið en við viljum viðhalda tengslum mannsins við hálendið. Og þó að sú tenging sjáist í einhverjum tilfellum, eins og þegar við framleiðum umhverfisvæna græna orku eða þegar við gerum þá innviði sem gera Íslendingum flestum kleift að ferðast um landið og njóta þess, þá erum við ekki að rýra hálendið. Við erum að bæta það. Við erum að auka við vægi náttúrunnar. Það sem mér finnst ískyggilegt við þetta mál er að það felur í sér að maðurinn sé óvelkominn í náttúrunni, að hann vilji bara vita af henni á sínum stað algerlega ósnertri, jafnvel óséðri, en eigi ekki að vera þar sjálfur, eigi a.m.k. ekki að láta sjást nein ummerki um viðurvist sína. Auðvitað tengist þetta svo fjölmörgum öðrum málum, eins og ég náði aðeins að koma inn á í fyrri ræðu minni, eins og því að þarna er kannski verið að loka á helsta framlag Íslendinga til umhverfismála. Stærsta málið í umhverfismálum á heimsvísu eru loftslagsmálin. Nú er ríkisstjórnin að miklu leyti að loka á möguleika Íslendinga til að láta áfram gott af sér leiða í þeim efnum og um leið að taka lýðræðislegan rétt af landsmönnum, réttinn til að stjórna sínu landi og réttinn til að njóta þess að vera Íslendingar og fá að ferðast frjálsir um landið sitt og njóta þeirra kosta sem það hefur upp á að bjóða.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í þessari umræðu í dag, sem hefur um margt verið ágæt. Mig langar að koma sérstaklega inn á nokkur atriði sem hér hafa verið til umræðu en áður en ég geri það vil ég fá að þakka þeim þingmönnum sem sátu í þverpólitísku nefndinni sem skilaði því starfi og þeirri skýrslu sem frumvarpið byggir á. Mig langar að byrja á því að koma aðeins inn á tímann, þ.e. þau atriði sem nefnd hafa verið um það hversu mikill undirbúningur hefur verið í þessu máli. Ég vil nefna það sérstaklega að þetta mál hefur verið til umfjöllunar í stjórnkerfinu, í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu og víðar, í fjögur og hálft ár. Þar voru forsendur greindar í upphafi með skýrslu nefndar Sigrúnar Magnúsdóttur, um nýtingu og vernd svæðisins, og sú skýrsla liggur fyrir. Þá var það þingmannanefndin, sem margoft hefur verið nefnd hér í dag, sem skilaði sinni góðu skýrslu. Líkt og hv. þm. Vilhjálmur Árnason nefndi er búið að mæta mörgu af því sem þar kom fram, en hv. þingmaður nefndi jafnframt að ekki hefði öllu verið haldið til haga, enda vitum við öll að sumu verður ekki hægt að mæta fyrr en búið er að setja þjóðgarðinn á stofn og koma því stjórnfyrirkomulagi á sem þar á að verða til þess að geta komið öllu því til leiðar sem hin ágæta þingmannanefnd hafði til málanna að leggja. Mig langar að nefna, vegna þess að hér var líka spurt hversu langan tíma tæki að gera stjórnunar- og verndaráætlun og hversu langan tíma tæki að gera atvinnustefnu, að ef við lítum til reynslunnar úr Vatnajökulsþjóðgarði þá tók um tvö ár að ljúka stjórnunar- og verndaráætlun og það tók um þrjú ár að koma á atvinnustefnu frá því að ákvæði um það var sett inn í lögin. Ég tel að við þurfum tvö til þrjú ár til að vanda okkur vel við gerð stjórnunar- og verndaráætlunar fyrir hálendisþjóðgarð en atvinnustefnan ætti að geta tekið styttri tíma. Mig langar aðeins að nefna það sem nokkrir þingmenn komu inn á um jaðarsvæði og orkunýtingu. Meðal annars var talað um að biðflokkurinn væri galopinn fyrir virkjunum, en það er auðvitað ekki rétt. Ef við berum saman stöðu þeirra virkjunarkosta sem nú eru í biðflokki rammaáætlunar inni á hálendinu eins og hún er í dag og það fyrirkomulag frumvarpsins sem hér er gert ráð fyrir þá hljóta þessi svæði, ef eitthvað er, meiri vernd verði frumvarpið að lögum, enda er hér verið að stofna þjóðgarð. Það skýtur þó ekki loku fyrir að einhver svæði gætu bæst við. Það þarf að koma í ljós þegar vinnu rammaáætlunar lýkur um þessi efni. Það var krafa náttúruverndarsamtaka að virkjanir inni á hálendinu yrðu ekki hluti af þjóðgarðinum heldur á jaðarsvæðum hans. Þannig kom það nú til og var sjálfsagt að mæta því. Hér hefur því verið haldið fram að það sé verið að loka hálendinu. Ég spyr: Er verið að loka hálendinu með þessu frumvarpi? Nei, slíkar fullyrðingar eru beinlínis rangar. Markmiðin eru skýr um að auðvelda aðgengi fólks, 18. gr. er skýr um það, og hér hefur verið komið inn á að dvöl fólks og aðgengi að þjóðgarðinum skuli vera tryggð. Það er verið að byggja upp getu til að taka á móti fólki, bjóða upp á fræðslu, auka öryggi fólks, jákvæða upplifun af svæðinu og þar fram eftir götunum. Hér hefur líka talsvert mikið verið rætt um forsendur og greiningar, m.a. ræddi hv. þm. Jón Gunnarsson það. Ég vil nefna aðeins í tengslum við það að þær nefndir sem hér voru stofnaðar, tvær nefndir, hafa ráðist í það. Ég vil líka nefna rannsóknir sem hafa sýnt að fjármagn sem hið opinbera setur í náttúruvernd skilar sér margfalt til baka, ekki síst til heimahéraða. Mig langar líka að koma aðeins inn á það sem rætt hefur verið um hefðbundnar nytjar. Það er alveg ljóst að þetta eru lög sem sett hafa verið um þjóðgarða, verði þetta að veruleika, þar sem hefðbundnar nytjar eru sérstaklega tilteknar. Það er mikilvægt að mínu mati að við gerum það. Og hvers vegna er verið að gera það? Meðal annars vegna þess að verið er að mæta kröfum sem komu fram frá heimafólki, frá bændum, frá sveitarfélögum. Og allt tal um að samráð hafi ekki skilað sér - það skilaði sér t.d. í þessu. Þær áætlanir og reglugerðir sem munu gilda í tengslum við hefðbundnar nytjar munu auðvitað gilda á öllu landinu, hvort sem er um sjálfbæra landnýtingu eða veiðar á villtum fuglum og dýrum. Hér hefur því verið brugðist við því sem bæði nefndin kom fram með og því sem rætt hefur verið við mig á ferðum mínum um landið um þetta mál. Þessu hefur verið mætt. Hér hefur mikið verið talað um samráð eða öllu heldur kannski meint samráðsleysi. Farið hefur verið í gegnum það í ræðum hvernig þverpólitíska nefndin fór um landið, safnaði upplýsingum og á því byggist stór hluti af frumvarpinu. Ég fundaði sjálfur með hverri einustu sveitarstjórn sem land á að hálendinu. Við fundum lausnir á því sem snýr sérstaklega að skipulagsvaldinu. Ég hlustaði á þau sjónarmið og ég mætti þeim sjónarmiðum. Ég veit ekki til hvaða sveitarfélaga þeir hv. þingmenn sem til þess hafa vísað hér í kvöld eru að vísa. Þau sveitarfélög sem ég skildi við í sumar, eftir að hafa lagt á borðið þessa tillögu mína um að stjórnunar- og verndaráætlanir ættu ekki að vera bindandi fyrir skipulag sveitarfélaga, sögðu við mig: Þetta er gott skref. Það eru þær upplýsingar sem ég hef og á því byggi ég þá staðreynd, eða þá skoðun mína hið minnsta, að hér hafi svo sannarlega verið hlustað á sjónarmið í samráði og þeim meira að segja mætt. Það er vel. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst málflutningur sumra þingmanna hér í kvöld, og þá sérstaklega þingmanna Miðflokksins, vera villandi. Þar er viljandi sett fram villandi umræða og rangar fullyrðingar sem ég á óskaplega erfitt með að sætta mig við. Ég hef rakið sumt af því, t.d. varðandi samráðið, t.d. varðandi það að hér sé verið að loka öllu o.s.frv. Þetta er að mínu mati upplýsingaóreiða í boði Miðflokksins. Mig langar að koma hér inn á annað sem mikið hefur verið fjallað um og það er meint andstaða sveitarfélaganna. Ég veit ósköp vel að það eru mismunandi skoðanir innan sveitarfélaganna, það veit ég sennilega manna best. En eru öll sveitarfélög á móti þessari hugmynd? Það mætti halda af umræðunni hér í kvöld að svo væri. Mest er vitnað til Bláskógabyggðar og reyndar umsagnar sem Bláskógabyggð sendi inn við drög að frumvarpinu sem var í samráðsgátt í fyrra. Það kann vel að vera Bláskógabyggð sé enn sömu skoðunar, en eru öll sveitarfélög enn þá, eins og halda mætti af umræðunni hér, á móti þessum þjóðgarði? Voru þau öll á móti þjóðgarðinum í upphafi? Ég leyfi mér að fullyrða að svo var ekki. Mér finnst í hæsta máta undarlegt að vitna endalaust í umsagnir sem eru í raun löngu úreltar, þær eru við eitthvert allt annað mál en hér er fært fram. En gott og vel, þannig er bara umræðan. Mig langar aðeins að fara betur yfir skipulagsmálin því að þar finnst mér mestu rangfærslurnar vera. Það er undarlegt að hlusta á umræðu um það og fullyrðingar um það að verið sé að taka skipulagsvaldið af sveitarfélögum þegar margoft hefur verið farið yfir það í þessum ræðustóli í dag, af mér og fleirum, að þeirri gagnrýni sem sveitarfélögin höfðu uppi, þegar kom að skipulagsskyldunni, hefur verið mætt. Ég vona að mér takist að sannfæra þingheim um að þær breytingar sem hafa verið gerðar á þeim hluta málsins eru einmitt til þess gerðar að mæta þessari gagnrýni sveitarfélaganna og sannfæra ykkur öll um það að skipulagsvald sveitarfélaganna er ekki skert með frumvarpinu. Reyndar er það svo, eins og komið hefur fram í máli sumra þingmanna hér í kvöld, að sveitarfélögunum eru færð alveg ótrúlega mikil völd yfir þessu sameiginlega svæði þjóðarinnar sem heitir þjóðlendur. Þau eru í meiri hluta í stjórn þjóðgarðsins, þau eru í meiri hluta í umdæmisráðum og þau eru ekki bundin af stjórnunar- og verndaráætlunum sem þjóðgarðurinn býr til í sinni skipulagsgerð. Vald þeirra er ekki lítið þegar kemur að þessum málum, það er alveg ljóst. Það má líka spyrja og sumir hafa gert það í kvöld: Hvar verður þjóðgarðinum stjórnað? Við heyrum það í almennri umræðu að auka eigi miðstýringu og færa allt vald til Reykjavíkur. Þau sem svoleiðis tala hafa ekki lesið frumvarpið, það er alveg ljóst. Það er alveg ljóst af stjórnunarhluta frumvarpsins, II. kafla, að þar er verið að setja fram dreifstýrt fyrirkomulag þar sem völdin eru heima í héraði og auðvitað er það þannig, eins og við sjáum af uppbyggingu Vatnajökulsþjóðgarðs, að langsamlega flest störfin eru úti á landi. Ég nefndi það í framsögu minni að af 34 föstum starfsmönnum haustið 2020 eru 30 á starfsstöðvum þjóðgarðsins og fjórir á höfuðborgarsvæðinu. Það hefur einnig verið nefnt hér að ekki sé um lýðræðislega stjórn að ræða í þessu fyrirkomulagi, þetta sé eitthvert ríkisbákn. Því fer nú aldeilis fjarri því að sennilega er hvergi lýðræðislegri stjórnun á nokkurri stofnun á Íslandi en akkúrat þessari þar sem ekki er bara um að ræða ríkisstofnun sem sveitarfélögin koma að heldur koma líka aðrir hagsmunaaðilar að. Þetta er módel, þetta er líkan sem við erum búin að reyna í allmörg ár í Vatnajökulsþjóðgarði, hefur gefist vel og er eitthvað sem ég tel mjög farsælt að byggja áfram á. Við stjórnum betur ef fleiri koma að, það hefur reynslan sýnt okkur. Þá getur maður spurt sig: Af hverju er verið að setja svona mikil völd í hendur sveitarstjórna? Svar mitt við því er einfaldlega það að ég treysti sveitarfélögunum og hinum hagsmunaaðilunum ágætlega til að fara með stefnumótandi mál þegar kemur að stjórnun þessa þjóðgarðs sem og annarra. Mig langar aðeins að taka umræðu hér um Vatnajökulsþjóðgarð því að mér hefur þótt allmikið hallað á þá stofnun í umræðunni hér í kvöld. Ríkisendurskoðun, sem hv. þm. Bergþór Ólason kom m.a. inn á, gerði ákveðnar athugasemdir við rekstur Vatnajökulsþjóðgarðs. Þar hafa verið gerðar breytingar. Í frumvarpinu er m.a. verið að bregðast við sumum af þeim ábendingum og gagnrýni sem þar kom fram, og það er mikilvægt. Margir segja að sporin hræði og horfa til Vatnajökulsþjóðgarðs en þegar ég tala við sveitarfélögin á Vatnajökulsþjóðgarðssvæðinu hefur enginn þar sagst vilja fara til baka. Þau sjá hag sinn í því að vera með þennan þjóðgarð, bæði til þess að vernda náttúruna en líka til þess að efla atvinnuuppbyggingu. Hér hefur líka verið talað um að það skorti meiri reynslu. Ég bendi á að Þingvallaþjóðgarður er 90 ára, Snæfellsjökulsþjóðgarður 20 ára og Vatnajökulsþjóðgarður 12 ára, ég held nú að það sé ágæt uppsöfnuð reynsla. Þá hefur líka talsvert mikið verið fjallað um fjármagn og ég fór ágætlega yfir það í framsöguræðu minni og ætla ekki að endurtaka það. En það er sennilega ekkert náttúruverndarverkefni á Íslandi sem hefur verið tryggt fyrir fram jafn mikið fjármagn og þessu verkefni. Ég minni á að þetta verkefni er stærsta náttúruverndarverkefni Íslandssögunnar. Þetta er verkefni sem horfir til alþjóðlegra viðmiða sem tekin hafa verið upp í íslenska löggjöf, verkefni sem skapar tækifæri fyrir ferðaþjónustu, ekki endilega inni á hálendinu heldur á landinu öllu, og verkefni sem skilar opinberum störfum, sem auðvitað er byggðamál og því kalla sveitarfélögin jú alls staðar eftir. Pólitíkin í þessu snýst um náttúruvernd, um vernd íslensku víðernanna en líka og á sama tíma um byggðaþróun, jákvæða uppbyggingu atvinnutækifæra og fjölgun opinberra starfa á landsbyggðinni.

Frú forseti. Hæstv. ráðherra talaði mikið um samráð en sagði okkur um leið að sumu yrði ekki hægt að mæta fyrr en búið væri að koma stjórn þjóðgarðsins á og stofnuninni á fót, og það gæti tekið tvö til þrjú ár. Hæstv. ráðherra sagði líka að hlustað hefði verið á sjónarmið og þeim mætt. Ekki var það að heyra á hv. þingmönnum Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks í umræðunni hér í dag. Ég heyrði ekki betur en að hæstv. ráðherra væri mest í mun að sætta sjónarmið og gagnrýni af jaðrinum, ekki hvað síst frá fyrrverandi hv. þingmönnum Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, því að hæstv. ráðherra kom í engu til móts við athugasemdir hv. þingmanna Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Getur hæstv. ráðherra fullvissað okkur um að ekki verði um frekari virkjunarframkvæmdir að ræða innan þjóðgarðsins? Ég spyr hæstv. ráðherra líka af því að hann talaði um að ekki stæði til að loka hálendinu: Verður för fólks um þjóðgarðinn ekki að neinu leyti heft frá því sem nú er? Loks spyr ég hæstv. ráðherra: Hefur hæstv. ráðherra stuðning í ríkisstjórninni við þetta mál því að hæstv. ráðherra talaði mikið um rangfærslur? Hvað með þær ræður sem hv. þingmenn ríkisstjórnarflokkanna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, héldu hér í dag? Voru það allt rangfærslur? Hefur hæstv. umhverfisráðherra stuðning ríkisstjórnarinnar allrar við þetta frumvarp?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hv. þingmaður spyr mig í fyrsta lagi hvort ráðherra hafi stuðning í ríkisstjórninni. Þetta frumvarp er stjórnarfrumvarp, það fór í gegnum ríkisstjórn til þingflokka og þar inn til þingsins. Það voru fyrirvarar í þingflokkum ríkisstjórnarflokkanna eins og við öll vitum og þeir verða teknir til umræðu í þingnefndinni. Verður för fólks um þetta svæði skert? Ég bendi á 18. gr. frumvarpsins sem fjallar um dvöl, umgengni og umferð í hálendisþjóðgarði en í 1. mgr. segir að almenningi sé heimil för um hálendisþjóðgarð og dvöl þar í lögmætum tilgangi. Síðan eru auðvitað reglur um það hvernig þeirri dvöl og þeirri för er háttað, rétt eins og það eru umferðarreglur þegar við keyrum um vegina sem hér hafa verið lagðir út um allt land. Hvað er eðlilegra en að það séu reglur um slíkt rétt eins og gilda á þjóðvegum landsins? Ég skil ekki alveg hver munurinn er. Hv. þingmaður spyr líka hvort það verði fleiri virkjanir. Ég bendi á 23. gr. frumvarpsins sem fjallar um orkunýtingu. Þar er farið mjög skilmerkilega yfir það með hvaða hætti tekið er utan um samspil orkunýtingar og þjóðgarðsins og tilgreint sérstaklega að heimilt verði að ráðast í virkjanir á svæðum sem lenda í orkunýtingarflokki þriðja áfanga og að teknar verði ákvarðanir um það sem er í biðflokki á vettvangi rammaáætlunar en litið til ákveðinna þátta sérstaklega, hvort um sé að ræða raskað svæði eða annað. Það er því erfitt að svara því hvort það verða fleiri virkjanir eða ekki. Það er mál sem hlýtur að koma til kasta verkefnisstjórnar rammaáætlunar og síðan þingsins í framhaldi af því.

Forseti. Ég tel að allir sem hlýddu á geti túlkað lokin á svari hæstv. ráðherra sem svo að hann geri ekki ráð fyrir frekari orkunýtingu, frekari framleiðslu grænnar endurnýjanlegrar orku, innan marka þessa þjóðgarðar sem hann hyggst stofna. En hæstv. ráðherra svaraði ekki þeirri spurningu hvort för yrði að einhverju leyti heft umfram það sem nú er. Ráðherrann benti á að það giltu ákveðnar reglur um för og dvöl fólks eins og umferðarreglur. Það liggur fyrir nú þegar, herra forseti. Ég spyr: Hverju bætir frumvarp hæstv. ráðherra við hvað varðar för fólks um landið og dvöl þar umfram það sem þegar er í lögum? Ég ítreka líka spurningu mína um stuðning ríkisstjórnarinnar. Hæstv. ráðherra sagði að þetta væri ríkisstjórnarmál, sem er vissulega rétt, en ráðherrann hefur eflaust fylgst með umræðunni hér í dag og séð að, eftir því sem ég kemst næst a.m.k., ekki einn einasti stjórnarliði úr þingflokkum Framsóknarflokks eða Sjálfstæðisflokks var tilbúinn til að lýsa afdráttarlaust yfir stuðningi við frumvarp ríkisstjórnarinnar og hæstv. ráðherra. Því ítreka ég spurninguna: Telur hæstv. ráðherra sig hafa almennan stuðning við þetta mál í ríkisstjórnarflokkunum? Svo að ég endurtaki þetta í lokin, herra forseti: Mun engin breyting verða á þeim möguleikum sem fólk hefur á að ferðast um landið með samþykkt 

Hæstv. forseti. Ég veit ekki nákvæmlega hvernig ég á að svara þessum tveimur spurningum nánar en ég hef þegar gert. Þetta er stjórnarfrumvarp. Það fór í gegnum ríkisstjórn til þingflokka og er komið inn til þingsins. Ég get ekki fullyrt um það hvort einstaka þingmenn sjái sér fært að styðja málið eins og það er núna eða hvernig það verður þegar það er búið í þinglegri meðferð. Það held ég að verði bara að koma í ljós. En það er alveg ljóst að þetta mál er í stjórnarsáttmála og það er stuðningur við það í ríkisstjórninni. Hv. þingmaður talar um för fólks um þetta svæði en 18. gr. í frumvarpinu tekur mjög vel utan um það, líkt og ég kom inn á í máli mínu áðan, að almenningi er heimil för um hálendisþjóðgarð og dvöl þar í lögmætum tilgangi. Þetta er 1. mgr. greinarinnar og þetta er leiðarljósið sem þjóðgarðurinn mun starfa eftir rétt eins og aðrir þjóðgarðar hafa starfað eftir sams konar leiðarljósum. Reynslan úr Vatnajökulsþjóðgarði sýnir okkur að þar hefur verið samráð sem unnið er í stjórnunar- og verndaráætlun, líkt og segir í 6. mgr. 18. gr., að í stjórnunar- og verndaráætlun sem unnin er heima í héraði af umdæmisráðunum skuli gerð sérstök grein fyrir öllum vegum þar sem heimilt er að aka innan þjóðgarðsins. Það er vissulega heimilt að takmarka umferð á einstökum slóðum og vegum í tiltekinn tíma ársins o.s.frv. Það stendur líka í þessari grein að akstur vélknúinna ökutækja utan vega í hálendisþjóðgarði sé bannaður, eitthvað sem er sjálfsagt að gera til að vernda náttúruna. Við erum samt sem áður ekki með þessu frumvarpi að fara að loka hálendinu fyrir umferð. Það væri náttúrlega afskaplega sérkennilegt að ætla að gera það þegar eitt af helstu markmiðum þjóðgarða er að auka aðgengi fólks að náttúrunni, til að njóta hennar,