Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég vil beina því til hv. allshn., hvort hún gæti ekki fallizt á þá breyt. á brtt. á þskj. 230, að fella niður orðið „nauðsynjavörur“, þannig að það væri eins og frv. var upphaflega, að heimilt sé að ákveða útsöluverð og verzlunarálagningu á tilteknum vörutegundum, en binda ekki við nauðsynjar. Að sjálfsögðu er til ætlazt með ákvæði þessara laga, að þeim sé aðallega beint gegn háu verði á nauðsynjavörum, en þrátt fyrir það geta komið fyrir þau tilfelli, þar sem um er að ræða alveg óhæfilega álagningu á vörum, sem hæpið er, hvort hægt sé að telja nauðsynjavörur. Slík brtt. kom fram á síðasta þingi í Ed., en varð að samkomulagi þar að fella till., vegna þess að talið var, að slíkar heimildir yrðu aldrei notaðar, nema alveg í sérstökum tilfellum, þegar um mjög áberandi misfellur væri að ræða. Ég vil taka það fram, að þessum ákvæðum er ætlað að takmarka hámarksverð og hámarksálagningu á vörum, sem ekki munu allir vera sammála um, að sé beint nauðsynjavörur. Mönnum er t. d. í fersku minni, að þau epli, sem kostuðu í fyrra í innkaupi um 70 aura kg., voru seld í útsölu á 3 kr. kg. Ég verð að segja það, að ég er þó ekki viss um, að það yrði litið svo á, að nýir ávextir yrðu taldir nauðsynjavörur. En ef meiningin er sú, að leggja svo freklega á vörur eins og nýja ávexti, þá er fullkomin ástæða til að hafa heimild í lögum til þess að takmarka slíka álagningu. Ég vil þess vegna mælast til þess við hv. n., að hún gæti fallizt á þessa breytingu, og legg ég fram skrifl. brtt. til hæstv. forseta.

Forseti (JörB) : Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hæstv. atvmrh. við brtt. á þskj. 230, um að í stað orðsins „nauðsynjavörutegundum“ í meginmáli till. komi: vörutegundum. Þessi brtt. er of seint fram komin, auk þess sem hún er skrifleg, og þarf því tvenn afbrigði til þess að hana megi taka til meðferðar.

*Garðar Þorsteinsson: Ég ber fram brtt. við 2. gr. á þá leið, að fyrir Landssamband iðnaðarm., sem er einn af þeim aðiljum, sem eiga að skipa verðlagsn., komi Fél. íslenzkra iðnrekenda. Eins og ég gat um við 2. umr., finnst mér ekki nema eðlileg krafa, sem íslenzkur iðnaður á, að fá að hafa mann í þessari verðlagsn. Það er sem sé alveg víst, að þær vörur, sem eru framleiddar hér og taldar íslenzkur iðnaður, eru nú orðnar mjög fjölbreyttar. Og í félagi íslenzkra iðnrekenda eru 44 verksmiðjur. Það er sem sé öllum ljóst, að þær vörur, sem þessar verksmiðjur framleiða, eru þær tegundir, sem falla áreiðanlega nær allar undir 1. gr. frv., „nauðsynjavörur“. Ég get upplýst það, að þessar 44 verksmiðjur munu framleiða t. d. allskonar fatnað, smjörlíki, kaffibæti, veiðarfæri, snyrtivörur, áburð, öl og gosdrykki, og margt og margt fleira. Nú er það svo, eins og hv. þm. vita, að það hefir þótt brenna við, að þær vörur, sem framleiddar eru hér heima, séu dýrari en samskonar vörur kosta erlendis frá. Það er því alveg víst, að hámarksverð á nauðsynjavörum kemur fyrst og fremst til með að bitna á þessum íslenzka iðnaði. Af því leiðir hinsvegar, að það er sjálfsögð krafa, sem þessir aðiljar hafa til þess að hafa einn mann af 5 í þeirri n., sem ákveður verðlag á þessum vörutegundum. Það nær í sjálfu sér engri átt, að 5 menn séu í n., án þess a. m. k. einn þeirra hafi aðstöðu til þess að fylgjast með kostnaðarverði þessara vara. Í frv. stendur hinsvegar, að það sé Landssamband iðnaðarmanna, sem eigi að tilnefna einn mann. Og mér skilst nú, að það eina, sem eigi að réttlæta það, sé það, að tilnefningin er þannig orðuð í 2. gr., að. Samband íslenzkra samvinnufélaga og Verzlunarráð Íslands tilnefni hvort sinn manninn. Með þessu fyrirkomulagi verða tveir menn í n. fyrir hagsmuni framleiðenda, og hinsvegar eru Alþýðusambandið og Iðnsambandið með fulltrúa fyrir hagsmuni neytenda. Ég játa, að fyrir þessu eru nokkur rök, en þó verður að finna einhverja aðra leið um skipun n., ef 5 menn eiga að vera í henni, heldur en þá, sem farin er í 2. gr. frv. Landssamband iðnaðarmanna er ekki félagsskapur þeirra, sem framleiða iðnaðarvörur, heldur þeirra, sem vinna við iðnaðarframleiðslu, svo sem járnsmiðir, trésmiðir, úrsmiðir, skósmiðir, matsveinar o. fl., og eru þetta neytendur.

Svo-!

. Þeir eru a. m. k. að mjög litlu leyti framleiðendur. Hvaða „interessu“ hafa skósmiðir, úrsmiðir og matsveinar af iðnaðarframleiðslu? Þeir eru ekkert annað en neytendur, eins og við hinir. Það má finna ýmsan félagsskap í landinu, sem meiri ástæða væri að líta á sem fulltrúa iðnframleiðenda heldur en Landssamband iðnaðarmanna, og ég held, að það sé komið þarna inn fyrir misskilning, úr því stj. ætlast til, að það sé sem fulltrúi iðnrekenda. Brtt. mín finnur ekki náð fyrir augum hæstv. atvmrh. Hann telur með henni komna þrjá fulltrúa í n. fyrir framleiðendur. Ég er að sjálfsögðu ekkert á móti því, ef fundin verður önnur leið en sú, sem bent er á í minni till., til að tryggja jafnvægi í n., en það er óhjákvæmilegt, þar sem eitt aðalhlutverk n. er að ákveða verðlag á iðnaðarvörum, að þá .þarf að vera fulltrúi í n. fyrir iðnaðinn, og til þess tel ég Félag íslenzkra atvinnurekenda bezt fallið. Út af hinni skrifl. brtt. hæstv. atvmrh. skal ég taka það fram, að það var upphaflega ekki ætlað í frv. að takmarka það við nauðsynjavörur einar, nema aðeins fyrirsögn frv., en allshn. samræmdi fyrirsögn frv. og innihald þess. N. áleit það ekki rétt, að frv. næði nema til nauðsynjavara. Ríkisvaldið á ekki að hafa of óbundnar hendur í þessu efni. Hitt gat komið til mála, að það hefði greiðari aðgang að því að skera úr, hvað væri nauðsynjavara og hvað ekki. Ef verðlagsn. t. d. setti hámarksverð á einhverja vörutegund, en svo kemur kaupmaður og segir; að sú vara sé ekki nauðsynjavara, þá yrði það seinfær leið, ef slíkur ágreiningur þyrfti að fara fyrir dómstóla. Ég fyrir mitt leyti er ekki á móti því, að hér væri farin sú leið, að gefa ráðh. heimild með einföldum úrskurði til að kveða á um það,. hvort varan væri nauðsynjavara eða ekki. Það eru ýms ákvæði hliðstæð þessu í l., t. d. í tollal. er svo fyrir mælt, að ráðh. úrskurði, undir hvaða flokk þær vörur falli, sem ekki eru nefndar í l. Ég get ekki fallizt á hina skrifl. brtt. hæstv. ráðh., heldur gæti ég hugsað mér, að í stað hennar kæmi það úrskurðarvald ráðh., sem ég hefi talað um. Að síðustu vil ég leyfa mér að beina því til hæstv. ráðh., ef hann ekki sér sér fært að fallast á brtt. mína, hvort hann þá ekki getur umorðað 2. gr., svo að þessi aðili, sem svo mjög er um deilt, hvort hafi fulltrúa í n., fái rétt sinn betur tryggðan en frv. nú gerir.

* Frsm. (Gísli Guðmundsson) : Ég hefi áður gert grein fyrir brtt. á þskj. 230 við 1. gr. frv., sem er nánast aðeins orðabreyting. Auk þeirrar till. eru hér fram komnar brtt. frá tveimur hv. þm. Það eru tvær brtt. frá hv. 8. landsk. og skrifl. brtt. frá hæstv. atvmrh. Út af brtt. hæstv. atvmrh. skal ég taka það fram, sem hv. 8. landsk. hefir að nokkru leyti gert, að þegar allshn. ath. frv. nánar, sá hún, að ekki var samræmi milli fyrirsagnar frv., sem aðeins var miðað við nauðsynjavörur, og 1. gr. frv., sem náði yfir allar vörutegundir. Um þetta var talsvert rætt í n., og varð niðurstaðan sú, að flytja brtt. um að miða frv. aðeins við nauðsynjavörur, og var sú brtt. samþ. við 2. umr. Ég hygg það hafi verið skoðun allra hv. nm., að lengra ætti ekki að ganga, og ég fyrir mitt leyti get ekki séð neina knýjandi nauðsyn til að hafa 1. víðtækari; jafnvel þó komi fyrir vörutegundir eins og t. d. ávextir, sem vafi getur leikið á, hvort séu nauðsynjavörur eða ekki, þá sé ég ekki, að það skipti svo miklu máli, hvort heimilað er að setja á þær hámarksverð eða ekki. Viðvíkjandi brtt. hv. 8. landsk. um, að Félag íslenzkra atvinnurekenda eigi fulltrúa í verðlagsn. í stað Landssambands iðnaðarmanna, þá hefi ég þegar við 1. umr. sett mig á móti henni. Síðan var þessi till. rædd í allshn., og gat meiri hl. n. ekki fallizt á hana, m. a. af því, að n. þessi er þannig hugsuð, að í henni komi sem jafnast fram sjónarmið seljanda og kaupanda, en oddastaðan fáist með skipun ráðh. á einum manni í n. Það er litið svo á, að Verzlunarráðið skipi fulltrúa atvinnurekenda í n., og þó segja megi, að Samband ísl. samvinnufélaga sé fulltrúi neytenda að öðrum þræði, þá er það þó frekar skoðað sem fulltrúi framleiðenda eða seljenda. Aftur eru fulltrúar Alþýðusambandsins og Iðnsambandsins skoðaðir fulltrúar neytenda. Hinsvegar ef Félag ísl. atvinnurekenda ætti fulltrúa í n., eins og hv. 8. landsk. leggur til, þá yrða seljendur yfirsterkari í n., og það getur meiri hl. allshn. ekki fallizt á. Auk þessa vil ég benda á tvö atriði í þessu sambandi. Landssamband iðnaðarmanna er félagskapur, sem nær yfir allt landið, líkt og Samband ísl. samvinnufélaga og Alþýðusambandið, en Félag ísl. atvinnurekenda nær aftur á móti ekki yfir nema takmarkað svæði, og þó Reykjavík sé mesti iðnaðarbær landsins, þá er einnig á öðrum stöðum um verulegan iðnrekstur að ræða. Í öðru lagi hafa verksmiðjurnar aðstöðu til að hafa áhrif á val fulltrúa í n. gegnum Verzlunarráðið eða Samband ísl. samvinnufélaga. Af þessum ástæðum gátu fjórir af fimm mönnum í allshn. ekki fallizt á brtt. hv. 8. landsk., og er það því í raun og veru aðstaða n. að óska eftir því, að frv. verði afgreitt óbreytt.

*Emil Jónsson: Ég ætla að víkja nokkrum orðum að brtt. hv. 8. landsk. Að vísu hefir síðasti ræðumaður, hv. þm. N.-Þ., að nokkru leyti tekið af mér ómakið. En ég vil bæta við nokkrum rökum fyrir því, að Landssamband iðnaðarmanna er í raun og veru félag iðurekenda, án þess að fara langt út í það mál, en sem dæmi því til sönnunar, að svo hefir verið litið á af hv. Alþingi, að eðlilegra væri, að Landssamband iðnaðarmanna fremur en Félag ísl. atvinnurekenda skipaði sæti í hliðstæðri nefnd, er fulltrúi Iðnaðarsambandsins í kjötverðlagsnefnd, sem situr þar sem fulltrúi neytenda. Í öðru lagi er ekki úr vegi að benda á það, að auk þess, sem Iðnsambandið skoðast fulltrúi neytenda, hefir það mjög góða aðstöðu til að gera sér ljóst, hvert sé hæfilegt verð á íslenzkum iðnaðarvörum. Þetta eru fagmenn, sem hafa betra vit á því en þeir, sem selja vörurnar. Hv. þm. spurði, hverjir væru fagmenn í iðnaði. Það eru áreiðanlega ekki iðnrekendurnir heldur þeir, sem búa til vörurnar. Þá spurði hann, hvaða „interessu“ þessir menn, Iðnsambandið, hefðu fyrir iðnaði. Það er ofuraugljóst, að þessir menn hafa atvinnu sinnar vegna „interessu“ fyrir því, að atvinnugreinin beri sig. Þá vil ég að síðustu benda á það, að Iðnsambandið er sú stofnun, sem ríkisstj. hefir jafnan leitað til um öll iðnaðarmál, og þessi hv. þm. og hans flokksbræður hafa mjög gengið eftir því, að til þess væri leitað um þau efni, svo þess vegna kemur mér framkoma þessa hv. þm. ókunnuglega fyrir sjónir.



Ég vildi beina þeirri till. til hæstv. forseta, að fresta umr. til morguns og gefa allshn. færi á að athuga frv. og brtt.



Ég sem formaður allshn. get engu lofað um það, að n. geti athugað þetta mál fyrir fundartíma á morgun. Það gengar illa að hafa saman nefndarfundi nú, er þingfundir standa fram á nætur.

Mundi það ekki verða reynt fyrir tilmæli mín og hæstv. forseta?

. Ég get engu lofað.

* Frsm. (Emil Jónsson) : Nefndin hefir orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt. Ég skal þó geta þess, að einn nm., hv. þm. Borgf., var ekki á fundi, þegar málið var afgr., og að hv. þm. A.-Húnv. áskildi sér rétt til að bera fram brtt. við frv. eða fylgja brtt., sem fram kynnu að koma. En hann var samþykkur frv. í aðalatriðum. Ég skal ekki fara út í að skýra efni frv. Það var flutt hér á þinginu í fyrra, en dagaði þá uppi. Nú er það flutt óbreytt að öðru leyti en því, að í þessu frv. er ríkisstj. heimilað að veita byggingarstyrk til þurrmjólkurvinnslustöðvar eftir sömu reglum og gilda á hverjum tíma um styrk til mjólkurbúa. Þetta ætti að vera til þess að örva menn til að byggja mjólkurvinnslustöðvar og að hægt yrði sem fyrst að fara að nota mikla mjólk til þessarar framleiðslu. Ég gat þess við umr. um mjólkurlögin í gær, að það liti nokkuð öðruvísi út fyrir okkur alþýðuflokksmönnum að leyfa ótakmarkað verðjöfnunargjald, þegar tryggt væri, að þetta frv. yrði samþ., heldur en ef það yrði ekki samþ. Því að nú skapast með þurrmjólkurvinnslunni möguleikar til að notfæra sér vel þann hluta mjólkurinnar, sem lítið hefir fengizt fyrir áður, - undanrennuna, sem mikið af verðjöfnunargjaldinu hefir gengið til að verðuppbæta. Og við hagnað framleiðenda bætist aukin hollusta í fæði manna í kaupstöðunum, þar sem þeir fengju úr þurrkaðri undanrennunni einmitt ýmis nauðsynleg steinefni og næringarefni. Og með því væri mjög mikið unnið. Til hv. þdm. hefir verið útbýtt frv. og grg. frá því í fyrra, þar sem sýnt er hversu mikils má af þessari framleiðslu vænta. - Þar sem n. hefir orðið sammála um frv., vona ég, að hv. deild veiti því skjóta og góða afgreiðslu.

*Pétur Ottesen: Það er rétt hjá hv. frsm., að ég var ekki á fundi, þegar málið var afgr. og vil því lýsa afstöðu minni til þess. Ég er efni frv. alveg sammála og þeirri viðleitni, sem bak við það liggur, - að reyna að finna leiðir til þess að koma þeirri miklu næringu, sem í mjólkinni er geymd, til fólksins, sem þarf hennar með. En mér finnst, að hægt hefði verið að taka helztu ákvæði þessa frv. upp í mjólkurlögin. Þetta er einn liðurinn í hagnýting mjólkur. En kannske má einu gilda, hver leiðin farin er. Ég mun styðja að því, að þetta frv. verði að lögum.

* Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson): Menntmn. er öll sammála um að mæla með þessu frv. með þeim brtt., sem n. flytur við það, þess efnis, að frv. nái einnig til skólakvikmynda. Það er svo, að notkun skólakvikmynda er mjög að fara í vöxt á síðari árum, og er aðalástæðan sú, að í flestum löndum er nú farið að nota 16 mm. mjófilmur. Er það mjög mikils virði, að allar þessar nýju mjófilmur eru af sömu stærð og hæfa því fyrir samskonar tæki. Það er og þýðingarmikið atriði, að þessar nýju mjófilmur eru ekki eldfimar sem hinar breiðari filmur, er áður voru notaðar, og því ekki nothæfar í skólum. Norðurlöndin öll eru búin að koma í notkun hjá sér þessum skólakvikmyndum. Það er ekki nema vel til fallið, að hinar almennu skemmtanir, eða þeir, sem þær sækja, styrki þessa þjóðhollu starfsemi, lestrarfélögin og skólakvikmyndirnar. Skattur þessi á eftir till. n. að nema 12% af skemmtanaskatti, - ekki 12% af því sem almenningur greiðir, heldur 12% af skemmtanaskattinum, sem er 18% af aðgangseyri af skemmtunum. - Hv. þm. N.-Þ. flytur brtt. um, að í stað 12% skatts komi 15%. Ég fyrir mitt leyti get alveg fallizt á þessa till. og hygg, að svo muni vera með meðnm. mína. 15% álag á 18% nemur ekki nema rúmum 2 aurum á hverja krónu af því, sem menn greiða fyrir skemmtanir, svo þetta er ekki hátt gjald, og vil ég vænta, að það nái samþykki.



Ég ætla ekki að lengja umr. um þetta mál. Hv. menntamn. flytur nokkrar brtt. við frv., sem eiga að stefna að því, að ríkið eignist safn af skólakvikmyndum, sem nota á í skólahúsum víðsvegar um landið. Ég hygg þetta sé gott mál út af fyrir sig og er hugmyndinni hlynntur, en ég get ekki fallizt á það, að n. gerir ekki ráð fyrir meir en 12% skatti á skemmtanaskattinn sem tekjur fyrir hvorttveggja þessa starfsemi, sem hefir það í för með sér, að tekjur lestrarfélaga lækka niður í 8% úr 10%, sem þær voru eftir frv. mínu. Þess vegna hefi ég leyft mér að bera fram brtt. við brtt. um það, að álagið á skemmtanaskattinn verði hækkað upp í 15%, og gangi þá 10% af þessu til lestrarfélaganna, en 5% til kennslukvikmynda, eða ? af þessu. Eins og hv. dm. hafa heyrt, þá var form. menntn. með því, að þessi brtt. væri samþ., og vænti ég því, að hún nái samþykki hv. d.

*Pétur Ottesen: Það er aðeins litil fyrirspurn til hv. frsm. um það, hvað meint sé með ákvæðum 1. gr. frv., sem mér skilst, að sé alveg óbreytt í brtt. frá því, sem þau voru í frv., að öðru leyti en því, að þar er bætt inn í, að styrkinn megi einnig veita til kennslukvikmyndasafna, sem er sjálfsagt þarft út af fyrir sig. En fyrirspurnin er um það, hvort sýslubókasöfn, sem eru starfandi utan kauptúna, verði þessa styrks aðnjótandi samkv. orðanna hljóðan í 1. gr. frv. Mér skilst, að orðalagið sé þannig, að þau eigi að njóta styrks, ef þau eru starfrækt utan kauptúna. Svo vil ég ennfremur gera fyrirspurn um það, á hverju það er byggt, að lestrarfélög, sem starfrækt eru í kaupstöðum og kauptúnum, eru undanþegin því að njóta nokkurs styrks samkv. ákvæðum þessa frv. Og þá einnig, á hverju það er byggt, að sýslubókasöfn, sem starfandi eru í kaupstöðum, séu undanþegin þessum styrk. Það er vilað, að sýslubókasöfn njóta nú í fjárl. ofurlítils styrks, en sá styrkur er hverfandi lítill, eins og kunnugt er, og er hann þess vegna lítill liður í starfrækslu þessara sýslubókasafna. Ég vil óska þess, að hv. frsm. gefi skýringu á þessu, því að það er hægt um vík að breyta þessu, ef hægt er að fá samkomulag um það. En fyrst vil ég heyra skýringu hv. frsm. og ástæðuna fyrir þeirri útilokun, sem mér virðist vera samkv. l. gr. á því, að sýslubókasöfn og lestrarfélög njóti styrks, ef þau eru starfrækt í kaupstöðum eða kauptúnum.

* Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson): Þessi gr., sem hv. þm. gat um, er shlj. þeirri, sem var í frv. upphaflega, en ástæðan fyrir því, að kaupstaðir og kauptún, þar sem eru starfandi bæjar- eða sýslubókasöfn, eru tekin undan, er sú, að í flestum tilfellum er veittur nokkur sérstakur styrkur til þeirra bókasafna. Hitt er önnur ástæðan, að þessi bókasafnastyrkur er aðallega miðaður við smærri bókasöfn, bókasöfn eða lestrarfélög, sem starfa á litlum svæðum og helzt á ekki stærra svæði en einn hreppur er. Þau koma að því meira gagni, því minna svæði sem þau starfa á, og þess vegna tel ég fyrir mitt leyti réttmætt, að þau séu styrkt sérstaklega, enda hefir ekki styrkur komið til þeirra í fjárl. eins og hinna bókasafnanna, sem hér eru undanþegin. Aftur á móti skil ég þessa gr. svo, að ef einhver þessara bókasafna liggja fyrir utan kauptún eða kaupstaði, þá séu þau styrkhæf samkv. þessum 1.

*Einar Olgeirsson: Ég álít, að þessi viðleitni, sem kemur fram í frv., sé alveg rétt, og að fasteignaskatturinn sé sjálfsagðasta tekjuöflunarleiðin. En það, sem ég álít aðallega gallað í frv., er, að ekki er ákveðið nákvæmar, hvernig bæjarfélögin mega leggja skattinn á. Það er gert of rúmt í 3. gr., þar sem bæjarstjórnum og hreppsnefndum er í sjálfsvald sett, hvernig skattstiga þær búa sér til, og hvernig þær mismuna húseignum eftir því, til hvers þær er notaðar. Þar eru engin fyrirmæli að binda sig við eða tryggja, að álagningin verði réttlát. Nú er gert ráð fyrir, að jafnt sé lagt á, hvort sem eignin er skuldlaus eða ekki. En framkvæmd þessara laga þarf að verða í sama anda og útsvarslöggjöfin. Til þess að tryggt sé, að bæjarstjórnir framkvæmi lögin á þann hátt, eins og ég tel víst, að allir vinstri menn ætlist til, þyrfti að setja nákvæmari ákvæði inn í 3. gr. frv. - Skatturinn af húsum, sem notuð eru til verzlunar, skrifstofuhalds og atvinnurekstrar og nokkrum öðrum t. d. skrauthúsum til íbúðar, ætti að vera hærri en af húsum, sem efnalitlir menn hafa eignazt til að hafa þak yfir höfuðið og lagt þar í allt sitt, eða meira. Ef lögin eiga að vera þannig úr garði gerð að þeim verði alstaðar beitt í sama anda og útsvarslögunum, verður að setja þarna ákvæði, sem tryggi það, að íhaldssamar bæjarstjórnir geti ekki komið á skatti, sem bitnar jafnþungt á verkamönnum, sem t. d. hafa brotizt í að byggja yfir sig, og á efnuðustu borgurunum. Þetta vildi ég biðja n. að taka til athugunar. - Samflokksmaður minn í Ed., hv. l. landsk. (BrB), bar fram brtt. við 3. gr., þegar frv. var til 2. umr. þar í deildinni. Þessi brtt. var því miður ekki samþ. En ég vildi mælast til þess við n., að hún athugi málið nákvæmlega og geri tillögur til umbóta. Ég álít alveg rangt að gefa íhaldssömum bæjarfélögum tekjustofna með fullu frelsi til að misbeita valdi sínu yfir þeim. Ennfremur álít ég, að á 3. tölul. 1. gr. þurfi að gera breytingu. Það er verið að hvetja menn til þess að rækta jörðina kringum kaupstaði og sjávarþorp. Og þá er ekki eðlilegt né heppilegt að skattleggja viðleitni manna til þess. Ég álít hinsvegar rétt að leggja slíkan fasteignaskatt á þá, sem eiga stór tún, og þá, sem eiga byggingalóðir, - og alls ekki síður ónotaðar lóðir en notaðar. Í 1. gr., eins og öllum I. kafla, hlýtur að vera ætlazt til, að fylgt verði þeirri meginreglu, að skatturinn komi þyngra niður á þeim, sem eiga stóreignir, heldur en á fátækri alþýðu. Ákvæðin um jöfnunarsjóð bæjar- og sveitarfélaga ná yfir II. og III kafla. Það er gott að skapa þarna nokkurn bakhjarl fyrir bæjar- og sveitarfélög og meiri jöfnuð. En sé það tilgangurinn, eins og ráða má af grg. frv., að hjálpa þeim bæjarfélögum, sem verst eru stæð, þá verð ég að segja, að 20. og 22. gr. frv. brjóta beinlinis í bága við þann tilgang. Þar eru sett svo ströng skilyrði fyrir því, að eftirlitsmaður sveitarstjórnarmálefna megi greiða bæjar- eða sveitarfélagi það, sem því er úthlutað úr jöfnunarsjóði, og ríkisstjórn skapaður svo mikill réttur til íhlutunar, ef út af ber með greiðslur einhvers bæjarfélags til ríkis og ríkisstofnana, að það er ákaflega varhugavert. Ríkisstjórn getur þá algerlega haldið eftir greiðslum þeim úr jöfnunarsjóði, sem eiga að fara til bæjarfélagsins. Og þótt ríkisstjórn vilji greiða féð, getur hún eða atvmrh. látið umboðsmann sinn eða eftirlitsmann skammta hvern eyri, svo að ekkert megi greiða úr bæjarsjóði nema með samþykki hans. Ég hygg, að þetta séu of ströng skilyrði og of langt gengið í því að auka vald ríkisstjórnar. Ég vil sérstaklega benda vinstri flokkunum á það, að í höndum íhaldssamrar ríkisstj. mundi þetta verða mjög slæmt ákvæði gegn þeim bæjarfélögum, þar sem vinstri stjórn væri við völd, ef óhöpp eyðilegðu greiðslugetu þeirra um stundarsakir. Hér er ríkisstj. gefið meira vald en í núgildandi lögum, svo að hún getur framkvæmt harðstjórn gegn þessum sveitar- og bæjarfélögum með því móti, sem 20. og 22. gr. heimila. Ég vildi, að n. athugaði, hvort ekki er hægt að kippa slíkum göllum burt, þannig að fullnægt sé réttlætinu gagnvart öllum aðiljum.

*Gísli Sveinsson: Þetta frv. kom fyrst fram í Ed. og virðist vera samkomulagsmál stjórnarflokkanna. Ég veit ekki, hvern þátt hvor flokkur á í þessari löggjöf. En um III. kafla, sem fjallar um eftirlit með bæjar- og sveitarfélögum, virðist mér ástæða til að segja í framhaldi af orðum hv. 5. þm. Reykv., að ég tel kaflann að ýmsu leyti varhugaverðan. Ekki á ég við það, að það sé of hart að gengið að setja „kontrol“, sem réði of miklu, að sumra dómi, hjá bæjarfélögum. Slíkt eftirlit er óhjákvæmilegt, enda hefir nú þegar til þess komið. Öll þessi mál eru hjá atvinnumálaráðuneytinu. Öll skýrslusöfnun í þessu sambandi og annað er undir stjórn ráðh. og að öðru leyti útreikningar gerðir hjá hagstofunni. Meðferð þessara mála, eins og nú er, kostar svo sem ekki neitt. Það mun vera borgað fyrir útreikninga og aðra vinnu, sem sérstaklega er unnin vegna þessara mála í hagstofunni, framfærslumál og annað slíkt, sem hér kemur til greina, um 600 kr. En ef til þess að fela þessi mál og öll afskipti af þeim, yrði skipaður sérstakur eftirlitsmaður sem virðist vera meiningin, þá mun það verða dýrt. Það er ekki ástæða til þess, og það getur varla verið meiningin að setja upp sérstaka skrifstofu til þess að fara með þessi mál. Enda er það í mesta máta varhugavert að taka þessi mál frá stjórnarráðinu, þar sem þeim er bezt borgið og þar sem þau að réttu lagi eiga að vera, því að stjórnarvöldin bera ábyrgð á þeim. Þessi braut er mjög varhugaverð, og hafa síðustu tímar sannað það. Það er því ekki hægt að ganga þegjandi framhjá hverri till., sem kallað er, að sé til umbóta, en miðar að því að koma á nýjum, óþörfum, kostnaðarsömum breyt., sem í þessu tilfelli mundu leggjast með sínum útgjaldaþunga á hin aðþrengdu bæjar- og sveitarfélög. Í stað þess sem eftirlit þessara mála nú kostar 600 kr., megum við, eftir því sem fram hefir farið undanfarið, búast við, að það kosti ekki aðeins 600 kr., ef farið væri að eins og hér er gerð till. um, ekki heldur, að slíkt skrifstofuhald kostaði aðeins 6 þús. kr., heldur upp undir 50–60 þús. kr. Því að reynslan er sú, að þó eitthvað slíkt sem þetta byrji með einum til tveimum mönnum og litlum kostnaði, þá hefir kostnaðurinn fyrr en varir komizt svo hátt, að skipta tugum þús. Hér er því fremur varhugavert að leggja inn á þessa braut, að fjölga skrifstofum, sem það er vitað, að þessi mál eru bezt komin þar, sem þau eru nú, hjá ráðuneytinu. Ennfremur ef einum manni væri falið þetta eftirlit, þá væri einum manni þar með fengið í hendur allt of mikið vald, þar sem hann getur eftir frv. haft vald til að ráða miklu um ekki aðeins meðferð fjár bæjar- og sveitarsjóða, heldur einnig um það, hvernig farið verði með fé það, sem veitt er til atvinnubóta, hvernig því skyldi úthlutað. En umráð með því eru nú sumpart í höndum bæjar- og sveitarfélaga, en sumpart í höndum ríkisstj. En þetta er sýnilega saman tekið þannig til þess að láta þessa nýju stofnun hafa nægilegt verkefni. Virðist mér hætt við, að þessi stofnun, ef á kemst, verði ekki hægt að kalla annað en bitlingastofnun. Ég vil að síðustu beina því sérstaklega til hv. n., sem um málið mun fjalla, að ég tel þetta frv., ef að l. verður, ekki aðeins óþarft vegna þess, sem ég þegar hefi sagt, heldur einnig skaðlegt, þar sem til þess er stofnað hér að fleygja fé til einskis og fela einum manni óeðlilega mikið vald.

*Eiríkur Einarsson: Við 1. umr. þessa frv. hér í hv. d. hreyfði ég aths. við það, og er brtt. á þskj. 272 komin fram til staðfestingar á þeirri skoðun minni, sem ég vék þá að. Hún er hvorki löng né margbrotin, en miðar að því, svo langt sem hún nær, að tryggja betur en mér finnst koma fram í frv. íhlutunarrétt ríkisstj. um meginatriði, er lúta að stofnun og fyrirkomulagi iðnaðarfyrirtækja eins og þessa. Atriði það, sem ég legg til, að breytt verði, er þannig, að ég tel það skipta miklu máli, en það er um, að sérleyfið skuli háð þeim reglum, sem ríkisstj. kann að setja viðvíkjandi ákvörðun vinnustaðar, þar sem þangvinnslan á að fara fram. Ég álít það alls ekki þýðingarlítið, enda myndi það bezt sjást, ef út af bæri um heppilega ákvörðun vinnslustaðar í öndverðu, að þá þætti það eftir á vítavert af hinu háa Alþ., að hafa ekki gengið sæmilega traustlega frá hnútunum þegar í byrjun. Sérleyfi á ekki að veita samkv. frv. nema til 10 ára. Við skulum segja, að þetta fyrirtæki kæmist síðar í hendur ríkis eða einhvers héraðs, þá skiptir það miklu máli, að fyrirtækið sé stofnað og rekið á þann hátt, sem heppilegast er fyrir þá, sem eiga að njóta góðs af fyrirtækinu. Ég gat þess við 1. umr. þessa máls, og einmitt með tilliti til þess atriðis, sem ég gerði að meginatriði, að ríkisvaldið hefði íhlutun um ákvörðun vinnslustaðar, að þeir, sem leitað hafa sérleyfis til þess að vinna fóðurmjöl úr þangi við suðurströndina, og þá helzt á Eyrarbakka eða Stokkseyri, hefðu það helzt í ráði, eftir því sem ég hefi heyrt, að flytja þessa hrávöru frá sjávarströndinni og út í Hveragerði í Ölfusi, sem er milli 20 og 30 km. vegur. Þegar um svona mikla þungavöru er að ræða, þá er það ekkert aukaatriði. Þetta mun vera gert í ákveðnu skyni, eða til þess að hveraorkan geti komið að notum við vinnsluna. Og þar hafa þeir auðvitað mikið til síns máls. Þó hafa þeir ekki svo mikið til síns máls, að það sé ekki ástæða til að gera þetta að álitamáli og rannsaka með fyllstu gaumgæfni, hvort ekki sé eins rétt og ráðlegt að vinna úr þessu á hráefnastaðnum sjálfum, eða í því kauptúni, sem um er að ræða, með tilliti til þeirra vona, sem maður gerir sér um raforkunot þessara kauptúna í framtíðinni. Ég álít því, að það eigi svo að vera, að ríkisstj., sem á að binda um hnútana og veita sérleyfið, láti rannsaka, hvað bezt kann að reynast í þessum efnum, og láti stofna til fyrirtækisins þar, sem það sé haganlegast fyrir alla aðilja. Eins og ég hefi sagt, þá vil ég sérstaklega óska eftir því, að þessi samanburður sé tekinn og l. áskilji, að ríkisstj. gefi gaum að þessu, svo það réttasta og haganlegasta fáist út úr málinu. Ég skal svo ekki eyða fleiri orðum að þessu, en vil að síðustu láta þess getið sem minnar skoðunar á málum sem þessu, að það verði að gæta þess, þegar sérleyfi er veitt, að veita það ekki út í bláinn. Ríkisvaldið á með afskiptum sínum að tryggja, að þetta fari sem bezt og haganlegast úr hendi, án þess að vera þar nokkur þrándur í götu.

* Frsm. (Emil Jónsson) : Mig langar til að segja nokkur orð út af brtt. hv. 10. landsk. Þegar sú málaleitun kom til okkar í iðnn. að flytja þetta frv., þá var það í allmikið öðru formi en n. hefir lagt það fyrir d. Það var í því formi, að þingið samþ. að veita þessum mönnum sérleyfi eftir þeim upplýsingum, sem þá lágu fyrir. N. sá sér ekki fært að mæla með þessu og breytti því frv. í þá átt, að ríkisstj. skuli heimilt að veita þessum mönnum sérleyfi, þegar þeir hafa fært fyrir því þau rök, sem ríkisstj. tekur gild, að þeir séu hæfir til þessarar framleiðslu og geti rekið hana og framleitt góða vöru. Í þessu felst nægileg trygging fyrir því, að ekki verði veitt sérleyfi nema því aðeins, að þetta sé rekið á heilbrigðan hátt. Í 3. gr. er ennfremur tekið fram, að sérleyfishafar skuli háðir þeim reglum, sem ríkisstj. kunni að setja við veitingu sérleyfisins til þess að tryggja vörugæði framleiðslunnar. Þetta telur hv. 10. landsk. ekki nóg, því brtt. hans er á þá leið, að auk þess sem þeir skuli háðir þeim ákvæðum, sem ríkisstj. kann að setja um tryggingu vörugæða, þá skuli þeir einnig háðir ákvæðum stj. um vinnslustað. Þetta er kannske ekki stórt atriði og ekki nauðsynlegt að gera mikið úr því. En ég segi fyrir mitt leyti, að ég kann heldur illa við það og mun ekki fylgja því, vegna þess að mér finnst, að með því sé þeim markaður svo þröngur bás, að þeim geti verið settur stóllinn fyrir dyrnar með því að binda þá við þann stað, sem stj. kann að óska eftir, að þeir vinni á. Ef þeim eru sett þau skilyrði að vinna í Árnessýslu, en ekki annarsstaðar, þá er sérleyfið bundið við ákveðinn landshluta og nær ekki þeim tilgangi, sem ætlazt er til með flutningi frv., þar sem þeim er frjálst að inna starfið af hendi hvar sem er á landinu, ef þeir geta framleitt þar góða vöru, sem er samkeppnishæf. Þeir eru sjálfráðir, hvar þeir stofna til fyrirtækisins, ef þeir geta framleitt þar góða vöru og samkeppnishæfa. Þetta er framkvæmdaratriði hjá mönnunum sjálfum, enda hljóta þeir að setja sig niður þar, sem þeir telja sér mesta arðsvon og haganlegast er til þessarar framleiðslu. Ég fyrir mitt leyti legg á móti því, að þessi till. verði samþ., því mér finnst hún takmarka um of athafnafrelsi þessara manna, úr því verið er að veita þeim sérleyfi á annað borð.

*Eiríkur Einarsson: Hv. 7. landsk., sem talaði hér af hálfu iðnn., þykir um of takmarkað atvinnufrelsi þeirra, sem hér eiga hlut að máli, ef þau viðbótarákvæði eru samþ., sem felast í brtt. mínni. Ég get ekki verið sömu skoðunar og hann um þetta atriði, því ég hygg, þó að ríkisstj. sé í öryggisskyni falið í l. sjálfum að hafa íhlutun um eða samþ. vinnslustaðinn, að þá séu samt alveg yfirgnæfandi líkur til þess, að hagsmunir þeirra manna, sem eru að brjótast í þessu og eiga að fá sérleyfið, og svo ríkisstj. og almennings elgi að falla saman. Það eigi sem sé að vera um sömu hagsmuni að ræða af hálfu sérleyfishafa og ríkisstj. vegna almennings. Það er eitthvað bogið við þetta, ef þeir hagsmunir eiga ekki að falla saman. Það er einmitt það eina, sem gefur ríkisstj. ástæðu til þess að hafa íhlutun um málið, að sjá um, að stofnað sé til fyrirtækisins og það rekið á þann hátt, að það fái notið sín. Það fær því aðeins notið sín fyrir þá, sem fá sérleyfið, að það sé haganlega til þess stofnað að því er stað og önnur atriði snertir, með tilliti til þeirra, sem eiga að njóta framleiðsluvörunnar. Það er atriði, sem mér finnst, að hljóti að fara saman hjá sérleyfishöfum, ríkisstj. og Alþ. Þetta er ekki til þess að marka þeim of þröngan bás, því það er meinlaust, en aðeins viðkunnanlegra af hálfu Alþ. að láta ríkisstj. hafa íhlutun um þetta og taka það sérstaklega fram í frv., úr því í 3. gr. er verið að taka sérstaklega fram, að þeir skuli háðir reglum ríkisstj., sem hún kann að setja til þess að tryggja gæði framleiðslunnar. Þar sem verið er að taka þetta fram, þá álít ég hitt atriðið sjálfsagt líka. Þar sem hv. síðasti ræðumaður nefndi það, að þetta gæti orðið til þess að hetta framkvæmd þessara manna, þá álít ég, að fyllsta ástæða sé til, að þetta sé gert í samráði við ríkisstj., svo tryggt sé, að tillit sé tekið til þess, hvað haganlegast er fyrir almenning í landinu. Ég held, að þetta sé verulegt atriði til þess að fyrirtækið fái notið sín, enda sjálfsagt, að ríkisstj., sem veitir leyfið, hafi hönd í bagga um það, hvar stofnað er til fyrirtækisins, og þá líka sjálfsagt að taka það fram í lögunum.