Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Áður en ég vík að frv. því, sem hér liggur fyrir, vil ég leyfa mér að gera með örfáum orðum grein fyrir afgreiðslu heilbr.- og félmn. á frv. um sama efni á þskj. 114. Minni hl. n., þeir Hannibal Valdimarsson og Jón Skaftason, hefur gefið út nál. um það frv. á þskj. 597, þar sem okkur, sem meiri hl. skipum, er borið á brýn, að við höfum tafið afgreiðslu málsins í n. Áminnzt frv. var nokkrum sinnum rætt í n., og við gerðum þá minni hl. jafnan grein fyrir, að við vildum ekki taka afstöðu til þess, fyrr en séð yrði, hverja afgreiðslu það frv. fengi, sem nú er komið til hv. d. frá Ed., þ.e.a.s. frv. Jóns Þorsteinssonar o.fl. á þskj. 64, sem flutt var áður en frv. Hannibals Valdimarssonar o.fl. kom fram í þessari hv. d. Þegar að því kom, að minni hl. n. tók ákvörðun um að gefa út nál. sitt, létum við í ljós, að við mundum enn bíða með að skila áliti um frv. á þskj. 114, þar sem við værum þessu frv. fylgjandi, og héðan af teljum við óþarft að gefa út nál. um frv. á þskj. 114. Þegar ljóst var orðið, að það frv., sem hér liggur fyrir, mundi koma til kasta hv. d., var haldinn sameiginlegur fundur heilbr.- og félmn. beggja deilda til þess að flýta fyrir afgreiðslu málsins, þegar það kæmi til n. í Nd. Málið var rætt á hinum sameiginlega fundi og okkur, fulltrúum Nd., gafst tækifæri til að kynna okkur gögn málsins og umsagnir, sem fyrir lágu. Eftir þann fund taldi ég fyrir mitt leyti ekki ástæðu til annars en að ætla, að þegar heilbr.- og félmn, deildarinnar fengi málið til meðferðar, mundi afgreiðsla þess í n. ganga mjög greiðlega, þótt ekki yrðu allir á eitt sáttir um málið sjálft. Mér þykir rétt að geta um þetta vegna ágreinings, sem einn nm. gerði í gærkvöld við formann nefndarinnar út af boðun nefndarfundar að lokinni umr. þá, en vitanlega gat nefndarformanninn ekki órað fyrir því, að hv. 4. landsk. þm. mundi nota þetta mál til að setja met í samfelldum ræðuflutningi á þessu þingi með því að tala í 4 klst. og 20 mínútur samfleytt. Í framhaldi af þessu tel ég jafnframt skylt að geta þess, að hv. 4. landsk. þm., Hannibal Valdimarsson, var ekki sjálfur mættur á hinum sameiginlega fundi, heldur mætti þar flokksbróðir hans, hv. 11. landsk. þm., Gunnar Jóhannsson, í hans stað. Hv. stjórnarandstæðingar hafa síðast í gær kvartað undan því, að mál fengjust ekki afgreidd í nefndum. Ég vísa þessu á bug, hvað heilbr.- og félmn. hv. d. snertir. Sú nefnd hefur afgreitt öll mál, sem til hennar hefur verið vísað á þessu þingi, og haldið alls 21 fund. Þeir menn, sem krefjast afgreiðslu mála, mega ekki jafnframt láta það henda sig að skorast undan að mæta á nefndarfundum, jafnvel á óvenjulegum tímum, þegar liður að þingslitum. Mér skilst, að það hafi oft komið fyrir í þingsögunni, að fundir hafi verið boðaðir á óvenjulegum tímum, þegar liður að þinglokum. Frv. Jóns Þorsteinssonar o.fl. á þskj. 64 felur það í sér, að á árunum 1962–1967 skuli launajöfnuður nást milli kynjanna í almennri verkakvennavinnu, verksmiðjuvinnu og verzlunar- og skrifstofuvinnu, en það eru þau störf, sem langalgengast er að konur og karlar vinni hlið við hlið. Þetta á að ske þannig, að hinn 1. jan. 1962 skulu laun kvenna hækka um einn sjötta hluta launamismunarins og síðan árlega um 1/6 hluta, þar til fullur launajöfnuður næst 1. jan. 1967. Þriggja manna nefnd á að fylgjast með launabreytingunum og því, hverjir eigi rétt til þeirra á hverjum tíma, og er hlutverk n. fyrst og fremst að tryggja þeim, sem réttinn eiga, þær hækkanir, sem þeim ber. Til þess að n. geti unnið þetta verk, er henni nauðsynlegt að fylgjast með gerðum kjarasamningum og breytingum, sem á þeim kunna að verða á hverjum tíma, því að ákvæði laganna hindra það á engan hátt, að launþegasamtökin semji sjálf við vinnuveitendur um að jafna launamismuninn á skemmri tíma en lögin ákveða. Ég skal í örstuttu máli gera grein fyrir þeim umsögnum, sem heilbr.-og félmn. hv. Ed. bárust um þetta frv. - Kvenfélagasamband Íslands telur frv. spor í rétta átt og að þær samræmingar launa, sem frv. gerir ráð fyrir, muni einnig hafa áhrif til samræmingar innan þeirra starfsgreina, sem frv. nær ekki til. Félag ísl. iðnrekenda, Félag ísl. stórkaupmanna, Kaupmannasamtök Íslands, Vinnumálasamband samvinnufélaganna, Vinnuveitendasamband Íslands og Verzlunarráð Íslands mótmæla öll frv. og telja varhugavert að lögbjóða kaup vissra starfshópa, án þess að tillit sé tekið til greiðslugetu atvinnuveganna. Alþýðusamband Íslands mótmælir frv. vegna þess, að það gangi of skammt, sbr. bréf sambandsins, sem prentað hefur verið sem fskj. með nál. Hannibals Valdimarssonar og Jóns Skaftasonar á þskj. 597 um frv. Hannibals Valdimarssonar o.fl. um þetta sama efni. 35 kvenfulltrúar á 27. þingi Alþýðusambands Íslands sendu áskorun til Alþingis um að samþykkja frv. Landssamband ísl. verzlunarmanna mælir með frv. og þeim framkvæmdamáta, sem þar er gert ráð fyrir að viðhafa á launajöfnuðinum. Kvenréttindafélag Íslands mælir fastlega með því, að frv. verði gert að lögum, þar sem lítil líkindi séu til þess, að launajafnréttið náist í einum áfanga. Iðja, félag verksmiðjufólks, skorar á Alþingi að samþykkja frv. Kvenfélag Alþfl. í Reykjavík og stjórn verkakvennafélagsins Framtíðarinnar í Hafnarfirði skora einnig á Alþ. að samþykkja frv., og stjórn Bandalags kvenna gerir slíkt hið sama. Talsverðar umr. urðu um mál þetta við 1. umr. í gærkvöld, og talaði hv. 4. landsk. þm. í 4 tíma og 20 mín., eins og ég gat um áðan, án þess þó að segja nokkuð markvert, og mun ég ekki eyða tíma þingsins í að svara ræðu hans sérstaklega. En ég vil benda á í sambandi við launajafnréttismálið, að s.l. sex ár hefur mismunurinn, sem verið hefur á launum karla og kvenna, aðeins minnkað um 2%. En með frv., ef það verður að lögum, á það að vera tryggt, að mismunurinn hverfi á næstu sex árum, en sá mismunur, sem eftir er, er talinn vera 22% í þeim starfsgreinum, sem algengastar eru. Á það hefur verið bent, að í þeim kaupkröfum, sem nú eru uppi, sé ein aðalkrafan sú, að kaup kvenna verði 90% af karlmannskaupi. Um þetta vil ég segja, að allir, sem til kaupsamninga þekkja, vita, að venjan er sú, að þær kröfur, sem fram eru settar, fást aldrei samþykktar til fulls. Þess vegna má gera ráð fyrir, að þannig verði einnig með þessa kröfu. Og jafnvel þó að hugsanlegt væri, að atvinnurekendur kæmu í þessu efni til móts við kröfu verkalýðssamtakanna, er það eins líklegt, að þá liði ekki eitt ár, heldur fimm ár eða tíu ár, þangað til atvinnurekendur koma næst til móts við kröfur verkalýðssamtakanna að þessu leyti. Aftur á móti tryggir frv. það, að launamismunurinn hverfi í jöfnum skömmtum, ef svo mætti segja, á næstu sex árum. Ég tel þess vegna fyrir mitt leyti, og sú er skoðun meiri hl. heilbr.- og félmn., að með þessu frv. sé séð fyrir endann á lausn mikils réttlætismáls, og þess vegna leggjum við til, að frv. verði afgreitt frá þessu þingi, þó að segja megi, að æskilegt væri í slíku máli að geta stigið stærra spor.



Herra forseti. Frv. á þskj. 64 um launajöfnuð kvenna og karla var allmjög rætt hér í þessari hv. d. við 1. umr. í gærkvöld og fram á nótt. Í Ed. hafa sömuleiðis orðið um þetta mál miklar umr. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um þau atriði þessa frv., sem þegar hafa verið rædd af mörgum, og mun því reyna að komast hjá því að endurtaka mikið af því, sem áður hefur verið sagt. Mér finnst, að aðalatriðið, sem hv. þm. verða að gera upp við sig, þegar þeir taka afstöðu til þessa frv., sé það, hvort það sé réttlætismál, að konur og karlmenn hafi sömu laun fyrir sömu vinnu. Og nú skilst mér, að um það ríki enginn ágreiningur á hv. Alþ., að eðlilegt sé, að konur og karlar njóti sömu launa fyrir sömu vinnu. Rökin fyrir þessari niðurstöðu eru mörg, en ég hygg, að ég rökstyðji þetta kannske bezt með því að lesa - með leyfi hæstv. forseta - örstuttan kafla úr grg. frv. Þar segir svo: „Ástæðurnar fyrir mismun á launum karla og kvenna eru oftast taldar þær, að karlmenn búi yfir meira líkamlegu atgervi en konur og séu hæfari og afkastameiri til flestra starfa heldur en þær og þeim beri því hærra kaup. Þetta eru þó ekki sterk rök, þegar málið er athugað nánar. Í fyrsta lagi er þess að gæta, að sérlega erfið störf, sem karlmenn einir vinna, eru yfirleitt greidd með hærra kaupi en almennu karlmannskaupi í viðkomandi starfsgrein. Á því síður að vera því nokkuð til fyrirstöðu, að konur fái sama kaup og karlar í almennri vinnu. Í öðru lagi er vitað, að ýmis störf henta konum ýmist jafnvel eða betur en karlmönnum, en samt fá þær lægra kaup fyrir þau. Í þriðja lagi er launamismunurinn meiri en svo, að hann verði réttlættur með mismun á afköstum og hæfni. Í heild mun afkastamismunur karla og kvenna við sömu störf vera minni en innbyrðis afkastamismunur milli einstaklinga af sama kyni, sem hafa þó allir sömu laun, nema í þeim undantekningartilfellum, þegar um ákvæðisvinnu er að ræða. Rökin fyrir launamismun hafa því ekki við mikið að styðjast. Sterkustu rökin fyrir launajafnrétti eru þau, að það er jafnkostnaðarsamt fyrir konur sem karla að lifa í þessu landi. Konur geta ekki búið við sömu lífskjör og karlar nema hafa sömu laun. Þær njóta engra lögbundinna forréttinda um útgjöld eða framfærslu.“ Þeir hv. þm., sem fallast á þessi rök og fallast á þá skoðun, að eðlilegt sé, að kvenmenn fái sömu laun fyrir sömu vinnu og karlmenn, þeir hljóta líka í rökréttu framhaldi af því að komast að þeirri niðurstöðu, að nú sé rétt að bæta úr því óréttlæti, sem verið hefur um skipan þessara mála mörg undanfarandi ár, og láta þetta langþráða jafnrétti nú loksins koma til framkvæmda og það í einum áfanga. Þeir, sem telja eðlilegt að taka þetta spor í mörgum áföngum, verða, ef þeir eru á annað borð sannfærðir um, að réttmætt sé að greiða konum sömu laun fyrir sömu vinnu og karlmönnum, að færa sterk rök fyrir sínu máli, ef á að vera hægt að fallast á þá skoðun þeirra, að réttlætanlegt sé að láta konur bíða enn þá í sex ár til þess að ná því launajafnrétti, sem allir eru sammála um að eðlilegt sé að þær fái. Vil ég þá lítillega víkja að þeim rökum, sem er að finna fyrir því í grg. þessa frv., að eðlilegt sé, að konur nái þessu launajafnrétti ekki nema á sex ára tíma. Í grg. segir, að farsælast sé fyrir alla aðila, að launajöfnuðurinn nái fram að ganga smátt og smátt á nokkrum árum. Rökin fyrir þessu eru tvenn. Í fyrsta lagi, ef launajafnréttið eigi að nást í einu, þá geti það haft alvarlega röskun á atvinnulífinu í för með sér. Ef við stöldrum aðeins við og athugum þetta atriði lítið eitt, þá er sjálfsagt að viðurkenna, að ef á að færa laun kvenna í einu vetfangi upp í sömu laun og karlar hafa fyrir sömu vinnu, þá verður það að sjálfsögðu veruleg útgjaldaaukning fyrir atvinnuvegina í landinu. Það er sjálfsagt að viðurkenna það. En hver er hér inni þess umkominn að fullyrða, að þetta vandamál verði ekki nákvæmlega eins til staðar eftir sex ár, þegar launajafnréttinu á að hafa verið náð samkv. frv.? Ég fæ ekki betur séð en að það sé ómögulegt að halda því fram sem staðreynd, að atvinnulífið hljóti að sex árum liðnum að vera við því búið og þess umkomið að taka við þeim kauphækkunum, sem þetta frv. hefur í för með sér, frekar en það er fært um að taka við þeim í dag. Í öðru lagi er talað um það, að ef launajafnréttið komist á í einu stökki, hljóti það að leiða til atvinnuleysis hjá konum. Af þessu höfum við Íslendingar nokkra reynslu. Þegar er búið að koma á þessu launajafnrétti hjá nokkrum stórum vinnuveitendum í þjóðfélaginu, hjá ríki og bæjarfélögum, og á sumum stöðum á landinu mun launajafnrétti vera viðurkennt með samningum. Þess hefur ekki orðið vart, að reynsla sú, sem fengizt hefur á þessu sviði, bendi endilega til þess, að sérstakt atvinnuleysi skapist hjá konum fyrir það, að þær fái sömu laun fyrir sömu vinnu og karlar, enda segja flm. sjálfir í grg. með frv., að rökin fyrir því, að vinna kvenna við flestöll störf sé lélegri en karla, séu mjög léttvæg. Ég held því, að hvorug þessara mótbára, sem sé sú í fyrra lagi, að launajafnrétti í einu vetfangi hljóti að valda röskun í atvinnulífinu, og í síðara lagi, að það hljóti að skapa atvinnuleysi hjá konum, hafi við mikil rök að styðjast. Ég sagði í upphafi ræðu minnar, að ég teldi það aðalatriði þessa máls, hver skoðun hv. alþm. væri á því, að launajafnrétti ríkti milli kvenna og karla. Ef menn eru þeirrar skoðunar, að svo eigi að vera, sem ég tek fyllilega undir, þá er alveg ástæðulaust að láta konurnar bíða enn þá í sex ár eftir að ná þessu jafnrétti, þær hafa þegar beðið nógu lengi. Í grg. með frv. er talað um, að það sé augljóst mál, að launajöfnuður verði ekki tryggður á annan hátt hér á landi en með löggjöf. Um þetta vil ég ekki fullyrða. Ég nefndi hér áðan. að á nokkrum stöðum hefur fyrir samninga tekizt að ná launajafnrétti karla og kvenna, og síðar í grg. með frv. þessu er á það bent, að í Svíþjóð hafi með samningi milli samtaka atvinnurekenda annars vegar og launþega hins vegar náðst samkomulag um, að kvenfólk skuli fá sömu laun og karlar fyrir sömu vinnu á fimm árum, Ég er ekki það vel að mér í verkalýðsmálum, að ég sjái í fljótu bragði, hvernig það má vera ómögulegt að ná slíku launajafnrétti hér á landi með samningum, eins og var gert í Svíþjóð. Og á eitt vil ég benda. Ef líkur eru á því, sem sumir telja, að möguleikar séu á að ná launajafnrétti fyrir aðgerðir launþegasamtakanna í landinu, þá mega hv. alþm. mjög vara sig á því, að þeir séu ekki með þessu frv. að seinka þróun þessara mála, sem gæti fengizt fyrir frjálst samkomulag atvinnuveitenda og launþega. En ég tel mjög mikla hættu á, að svo geti verið. Eins og ég hef reynt að benda á, tel ég, að á frv. þessu séu miklir ágallar. Ég hef því leyft mér að flytja á þskj. 660 nokkrar brtt. við frv. Sú helzta er 6. brtt. mín á þskj. 660, um það, að lög þessi skuli öðlast gildi 1. júlí 1961. Aðrar brtt. mínar leiðir af því ákvæði. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um frv. þetta á þessu stigi málsins. Ég hef skrifað undir nál. minni hl. heilbr.- og félmn. þessarar d., þar sem mælt er með því, að launajafnrétti kvenna og karla skuli komast á í einu vetfangi, og ég tel, að það frv. sé miklu hagstæðara kvenfólkinu, launþegum, verkakonum í þessu landi, sem hafa beðið í mörg ár eftir að ná launajafnrétti, sem allir hv. alþm. virðast vera sammála um að eðlilegt sé að þær fái.



Herra forseti. 1. umr. um þetta frv. hér í þessari hv. deild lauk á þriðja tímanum í nótt, og fór ég þá fram á það, að nefndarfundur, sem boðaður hafði verið í nótt, eftir að næturfundur hófst á Alþingi, yrði ekki haldinn fyrr en um fótaferðartíma í dag. Mér fannst þetta ekki næsta ósanngjörn krafa eða ósk, en við henni gat hv. form. n. ekki orðið. Það lá svo mikið á að halda þennan nefndarfund, að hann skyldi haldinn síðari hluta nætur, hvað sem öllum sanngjörnum óskum leið um annað. Það er þó alveg augljóst mál, að það hefði ekki þurft að tefja minnstu vitund fyrir afgreiðslu málsins, þó að fundurinn hefði verið haldinn núna í morgun, stutt nál. gefin út og þau áreiðanlega getað verið komin hér undir afgreiðslu málsins á þingfundi í dag eða jafnvel fyrir þingfund. En það er háttur hv. meiri hluta nú á Albingi að auglýsa það sem allra bezt fyrir alþjóð, að þingræðið sé orðið að skrípaleik og að hér sé ofbeldi beitt á löggjafarsamkomu íslenzku þjóðarinnar, enda getur það í þessu máli og reyndar ýmsum fleiri ekki farið fram hjá þeim, sem fylgjast með því. Ég hefði vænzt annars af hv. formanni heilbr.- og félmn. en hann léti nota sig eins og verkfæri til þess að fremja ofbeldi á þingbræðrum sínum. Ég held, að það þurfi enginn að kveinka sér undan því, þegar maður segir, að maður hafi vænzt annars og betra af manninum, því að það er að vissu leyti traustsyfirlýsing og þó að vísu vantraust um leið, og það finnur hv. þingmaður. Hann hefði ekki átt að láta brúka sig á þennan hátt. Þessi vinnubrögð í sambandi við þetta mál á liðinni nóttu voru því furðulegri og vítaverðari, þegar litið er til þess, að í gærdag voru hér felldir niður fundir á hv. Alþingi á miðjum degi fyrir venjulegan þingfundartíma og þingmenn síðan kallaðir fyrst aftur til fundar, þegar komið var langt fram á kvöld. Þá voru m.a. tekin af dagskrá mál, sem ég get ekki séð að þingið, sóma síns vegna, geti annað en tekið til umræðu, geti skotið sér undan að ræða og afgreiða, en þessi voru vinnubrögðin í gærdag. Ég tel, að það beri að harma, að slíkum vinnubrögðum skuli vera beitt nú á seinustu dögum þingsins. Það var svo kórónan á öllu þessu ofbeldistilræði við þingmenn, að þegar 1. umr. málsins lauk hér í nótt, var þingið ekki starfhæft. Þá kom það í ljós, kom átakanlega í ljós, að þingsamkoman var ekki fær um að afgreiða málið, ljúka umræðunni, koma málinu til nefndar. Þá varð uppi fótur og fit, fjaðrafok í stjórnarliðinu, menn þess sváfu úti um alla borg, og það var ekki hægt að ná þeim í þingsalinn, og allt þetta offors hafði þó verið til þess gert að geta lokið 1. umr. um málið og komið því til nefndar. Ég sé ekki, að það sé neitt á móti því, að það sé kunnugt gert, að þegar ég hafði hvað eftir annað beðið um það, að nefndarstörfum yrði frestað til fótaferðartíma í morgun, þá gekk einn af mætum mönnum úr liði stjórnarinnar, einn úr hæstv. ríkisstj., í það, að ég veitti stjórnarliðinu aðstoð til þess að koma málinu til nefndar, til þess að geta lokið umræðunni og framkvæmt hér atkvgr. og komið því til nefndar, hvað ég að hans ósk gerði. En svo mikið lá á, að áður en þessi atkvgr. hafði komizt í framkvæmd, var form. hv. heilbr.- og félmn. margsinnis búinn að kalla menn út úr þingsalnum til þessa næturfundar í nefndinni, áður en atkvgr. hófst eða umræðunni hafði þannig verið lokið, en það, að henni ýrði lokið, dróst langa lengi, vegna þess að þingið var augljóslega ekki starfhæft, svo að hann varð um sinn að bíða. En tilmæli til hans frá einum af ráðherrum ríkisstj. um að hætta við það ósæmilega athæfi að knýja fram nefndarfundinn gegn mótmælum í nótt voru að engu höfð. Ég trúi því ekki, að hæstv. ráðh., sem sváfu, mæli svona vinnubrögðum bót. Ég trúi því ekki, að hv. þm., sem nú eru komnir á fætur, telji þetta viðunandi vinnubrögð. Það var stundum að undirlagi dönsku einokunarverzlunarinnar hér á landi þannig, að faktorarnir þeirra frömdu meiri og verri fólskuverk en húsbændur þeirra heimtuðu af þeim, og þannig hefur það orðið hér, að verkfæri hæstv. stjórnar hafa framkvæmt þá hluti, sem ég er alveg viss um að ekki hafa verið heimtaðir af þeim og ekki verið ætlazt til að þeir gerðu. Það er sama sagan um litla karla, þegar þeir vilja í þrælsótta þjóna sínum herra og láta það svo bitna á öðrum. Það er rétt, sem kemur fram í nál. hv. meiri hl. heilbr.- og félmn. d., að Hannibal Valdimarsson var fjarstaddur, þegar n. afgreiddi málið á nefndarfundi kl. að verða 3 í nótt, af því að ég vildi mótmæla þessum vinnubrögðum og ekki taka þátt í því nefndarstarfi að aflíðandi nóttu, en bauðst hins vegar til þess að gera það, um leið og virkur dagur byrjaði, hvað ekki var þegið. Ég sé, að það er líka tekið fram í þessu nál. í sambandi við frv. mitt og nokkurra annarra þm. Alþb. um sömu laun kvenna og karla, að meiri hl. hv. n. hafi nú gert það upp við sig, að hann sjái ekki ástæðu til að skila neinu nál. um það mál. Næturfundurinn varð til þess, að þeir tóku ákvörðun um það að skila engu nál. um það mál, sem raunverulega er um launajafnrétti kvenna og hefur legið fyrir þessu þingi frá því á haustnóttum. Mér þykir það frekar til bóta, að þessi játning skuli koma fram í þingskjali, því að það eru líka óneitanlega leið og óþingleg vinnubrögð, að á því máli skuli hafa verið legið allan þingtímann. Bæði þessi mál hefði verið miklu sæmra að taka fyrir, fyrir löngu og afgreiða þau hér í þinginu með eðlilegum hætti, láta fara fram um þau bæði umr. undir eðlilegum kringumstæðum og að þm. hefðu sýnt kjark í því að greiða atkv. með og móti þessum málum, svo að afstaða þeirra til málanna væri ekki raunverulega samfelldur feluleikur, eins og þetta er nú augljóslega. Menn eru að fela afstöðu sína gagnvart því, hvort þeir vilji viðurkenna fullt launajafnrétti kvenna og karla sem réttlætismál eða ekki. Þess vegna eru þeir að komast hjá því með svona bolabrögðum, að fram fari lokaafgreiðsla í þinginu á frv. okkar Alþýðubandalagsmanna um sömu laun kvenna og karla, og sýnist mér það vera lítið karlmannlegt. Hv. frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn., Birgir Finnsson, minntist nokkuð á efni þess frv„ sem hér liggur fyrir, frv. um launajöfnuð kvenna og karla, og skal ég ekki fara rækilega út í það, því að það gerði ég í ræðu minni í nótt við 1. umr. málsins, en það er rétt, sem frsm. segir, efni frv. er í fyrsta lagi það, að á árunum 1962–67 skuli kaup kvenna hækka, eins og þar stendur, til jafns við laun karla, sem væntanlega þýðir ekki, að það eigi að hækka jafnmikið og kaup karla, heldur hitt, að kaup kvenna að þessu tímabili liðnu sé orðið jafnhátt og karlmannskaupið í landinu, - fyrir störf í eftirfarandi starfsgreinum, og svo er bara nefnt þrennt: verkakvennavinna, verksmiðjuvinna og verzlunar- og skrifstofuvinna: Þetta launajafnrétti, sem koma á í áföngum að loknu árinu 1961 og síðan með nokkurra aura hækkun á tímakaupi kvenna frá 1962–67, á þá eingöngu að ná til þeirra kvenna, sem vinna samkvæmt samningum um verkakvennavinnu, samkvæmt samningum félagsins Iðju í Reykjavík og samkvæmt samningum Verzlunarmannafélags Reykjavíkur. Allir aðrir launþegar kvenna skildu ekki fá neinar launabætur og ekkert nálgast launajafnrétti á þessu 6 ára tímabili. Yfir þessu eru hv. stjórnarliðar, að því er virðist, mjög ánægðir og sigurglaðir, hafa við orð, að þetta sé stórsigur, líkt og þeir unnu stórsigur, þegar þeir voru að bregðast þjóðinni í landhelgismálinu. Þannig eru þeirra sigrar. En mér finnst heldur lítið til, og stjórnarandstöðunni hér á Alþingi finnst heldur lítið til koma svona sigurvinninga. Og ég hygg, að það verði dómur ekki aðeins kvenþjóðarinnar, heldur þjóðarinnar í heild, að þarna sé lítill sigur unninn í launajafnréttisbaráttu kvenna. Ég held, að hv. frsm. meiri hl. hafi líka minnzt á það, að þessa árlegu launahækkun skuli ákveða af þriggja manna nefnd, launajafnaðarnefnd, nefnd, sem á að úrskurða um þessar lögfestu kauphækkanir, rannsaka alla kauptaxta verkakvennafélaganna í landinu, og gerðum þeirrar nefndar má ekki áfrýja til neins dómstóls né heldur til neinna annarra aðila. Þessi nefnd er því dómstóll, og hann er þannig skipaður, að verkalýðssamtökin eiga einn af þremur dómendum hans. Menn geta ímyndað sér það og einkum þá menn, sem starfað hafa í verkalýðshreyfingunni, eins og hv. frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn., Birgir Finnsson, hefur gert, menn hljóta að gera sér það í hugarlund, hversu ánægð verkalýðshreyfingin sé með það, þar sem hún á þó að heita að hafa samningafrelsi um kaup og kjör í þessu landi, að úrskurður um launamál sé í höndum nefndar eða dóms, sem verkalýðshreyfingin eigi í einn fulltrúa af þremur. Ég er alveg sannfærður um það, að um þetta verður engin ánægja í verkalýðshreyfingunni. Út af þessu verður sár gremja í allri verkalýðshreyfingunni, ekki aðeins í verkakvennafélögunum, heldur engu síður í verkamanna- og sjómannafélögunum. Hér mun verða kveðinn upp sá dómur, sem verður ekki heldur áfrýjað, að hér sé skert samningafrelsið í landinu og það svo, að lítt viðunandi sé. Í 4. gr. frv. segir enn fremur, að engir samningar, sem stéttarfélögin geri viðvíkjandi launum kvenna, hafi gildi, nema nefndin staðfesti slíka samninga. Þó að samningar milli verkakvennafélaga og vinnuveitenda hafi verið undirritaðir af báðum aðilum, eru þeir ógilt plagg, nema því aðeins að þessi virðulega og valdamikla nefnd hafi staðfest samningana. Þetta er líka slík lítilsvirðing, sem verður ekki við unað. Þannig er þetta frv. frá upphafi til enda. Það er á allan hátt ófullnægjandi, og það fer í þá átt að lítilsvirða og smána verkalýðshreyfinguna í landinu. Af þeim sökum er ógerlegt fyrir okkur, sem stöndum að verkalýðshreyfingunni á einhvern hátt, að eiga hlut að því að samþykkja slíkt frv. sem þetta, og gerum við því ítrekaðar tilraunir til þess að fá því gerbreytt, þannig að í raun og veru komi út úr því allt annað frv. Að því hníga þær tillögur, sem við berum fram við frv. Menn hafa nokkuð deilt um það á undanförnum árum, hvort væri réttara að leiða launajafnréttismál kvenna til lykta eftir samningaleiðinni eða með lagasetningarleiðinni. Mönnum hefur stundum fundizt, að það miðaði seint að markinu með samningum, atvinnurekendurnir stæðu fastir gegn þessu réttlætismáli, svo að bilið milli kaups kvenna og karla mjókkaði mjög seint. En ég sýndi fram á það í ræðu minni í nótt, að þegar litið er á nokkru lengra tímabil, er þó munurinn nú á launakjörum kvenna og karla allur annar en hann var, þegar verkakvennafélögin hófu hér á landi sína baráttu fyrir auknum launajöfnuði á móts við karlmenn. Ég skýrði frá því, að um það leyti sem verkakvennafélagið Framsókn í Reykjavík var stofnað, hafi karlmannskaupið verið 25 aurar á tímann, en kvennakaupið l2 aurar á tímann, þ.e.a.s. innan við helming. Það var ekki nema 48 eða 49% þá af kaupi karlmanna. Enn erum við óánægðir með útkomuna eftir hina löngu baráttu um áratugi. En sakirnar standa þó þannig, að í dagvinnu er kvenfólkið með 78.08% af kaupi karla, með nokkru hærra kaup, um og yfir 80%, í tveimur næstu kaupgjaldsliðum þeirra og 100% eða sama kaup og karlmenn hafa í mörgum tegundum vinnu, sem að magni til munu víða vera 20–25% af þeirri vinnu, sem konur inna af hendi í þjónustu framleiðsluatvinnuveganna. Það má því segja, að að meðaltali láti nærri, að kaup kvenna sé nú orðið 83–85% af kaupi karla, og þó verður þetta aldrei reiknað út nákvæmlega. En það er áætlun mín, að ef tekið væri meðaltal af þessum misháu töxtum kvenna, frá lægsta taxtanum í hinni almennu dagvinnu og töxtunum, sem gilda fyrir flökun á fiski og vinnu við skreið og saltfisk víðast hvar um landið, sem er sama og karlmannskaup, að þá yrði meðaltalið um þetta. Það, sem eftir er þá, er það að vinna síðasta áfangann, um 15–17%, upp, og það hefur verkalýðshreyfingin ætlað sér að gera í tveimur samningaáföngum, ef málið leysist að samningaleiðinni. Ég gerði líka þá áætlun hér í nótt og játa þó, að hún styðst ekki við alveg óyggjandi útreikninga, þeir liggja ekki fyrir, svo að ég viti, neins staðar, að kvenfólkið taki þátt í framleiðsluatvinnuvegunum, í hraðfrystihúsum og við fiskvinnslustörf, bæði við skreið og saltfisk, og í hraðfrystihúsunum, þannig að þeirra vinnuafl sé um það bil þriðji partur af því vinnuafli, sem þarna er lagt fram, að karlmennirnir séu þar að meðaltali með um 2/3 vinnuaflsins. 15% hækkun til kvenna, sem mundi leiða til launajafnréttis þeirra við karlmenn, samsvarar því í raun og veru ekki meiri launaútgjöldum hjá atvinnulífinu en sem jafngilti um 5% hækkun til karlmanna. Og þetta leiðir til þeirrar niðurstöðu hjá mér, að ég held, að það sé hugarburður einn og fjarstæða, þegar menn eru að gera því skóna, að þarna sé um svo gífurlega mikla útgjaldaaukningu að ræða, ef launajafnrétti kvenna væri samþykkt með löggjöf í einum áfanga, að atvinnulífið rísi ekki undir því, þjóðfélagið sporðreisist og þar fram eftir götunum og verði því að taka þennan mismun, sem eftir er, á löngu árabili, smátt og smátt. Ég held, að það sé algerlega ástæðulaust. Það er önnur ástæða til þess, að menn eru að stimpast enn þá á móti þessu. Hún er sú, að þeir eru andvígir réttlætismálinu, launajafnrétti kvenna og karla, þótt þeir beri hitt fyrir sig, að þjóðfélagið hafi ekki efni á þessu, nema þá a.m.k. að það komi á löngum tíma, smátt og smátt. Það er aldrei hægt að gera þetta, ef ekki nú, þegar skýrslur liggja fyrir um það, að þjóðarframleiðslan hefur aukizt um 35.5% eða meira en um þriðjung á síðustu 5 árum. Einmitt þegar svo hefur árað hjá þjóðfélaginu, á að grípa tækifærið til þess að leiðrétta slíkt ranglæti sem hér er um að ræða. Að þessu vék hv. frsm. 1. minni hl. hér áðan, og ég er honum alveg sammála um, að það eru litlar líkur til þess, að í annan tíma ári betur til þess að leysa þetta mál til fulls heldur en einmitt nú, þegar opinberar skýrslur sýna slíka aukningu framleiðsluteknanna hjá þjóðinni, sem nú liggja örugglega fyrir. Mér er það ljóst, að málið verður ekki leyst í einum áfanga nema með lagasetningarleiðinni. Ég tók eftir því í hv. Ed., að í umr. í gær lýsti frsm. meiri hl. heilbr.- og félmn. Ed., frú Auður Auðuns, því yfir sem sinni skoðun, að nú kæmi varla önnur leið en lagasetningarleiðin til greina. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar, að þær komi báðar til greina fyllilega enn, og ef lagasetningarleiðin er hugsuð á þann veg að leysa þetta mál í smápörtum, sennilega sýnu smærri pörtum en samningaleiðin leiðir til, þá sé hún tvímælalaust lakari. En lagasetningarleiðin gæti haft þann kost einmitt umfram samningaleiðina að leysa málið í einum áfanga á þeirri stundu, sem þingheimur væri orðinn sannfærður um, að hér væri um réttlætismál að ræða, - og réttlætismálið, þegar þeir hafa viðurkennt það, eiga þeir að leysa auðvitað í einum áfanga, en ekki í smápörtum. Það er engin ástæða til þess að parta réttlætið niður. Einustu rökin, sem frambærileg væru fyrir því, að menn vildu ekki leysa þetta mál til fulls að lagasetningarleiðinni, væru þau, að það stæði enn þá í meiri hl. þingheims að viðurkenna þessa lausn málsins sem réttlætismál. En hér liggur nú fyrir, að langsamlega yfirgnæfandi meiri hluti þings, stjórnarandstaðan öll og ýmsir menn úr stjórnarliðinu telja sig hafa viðurkennt það til fulls, vera sannfærðir um, að það eigi að leysa þetta sem réttlætismál, og þá eiga þeir ekki að vera með neitt hálfkák lengur, þá eiga þeir að ganga að því verki að leysa málið á þann veg. Í hv. Ed. var í gær mjög á því hamrað, að það væri undarlegur stuðningur, sem málinu hefði nú borizt, þegar hv. framsóknarmenn væru nú orðnir slíkir fylgjendur launajafnréttis kvenna, að þeir legðu til, að launajafnréttið yrði afgreitt með löggjöf frá einum og sama degi, eða nánar tiltekið frá 1. júlí þ. á. Í tillögum framsóknarmanna í Ed., sem einnig eru nú fluttar hér í þessari hv. d. óbreyttar, er líka lagt til, að launajafnréttið, sem taka skuli gildi frá 1. júlí þ. á., skuli ná til allra kvenna, hvar sem þær ganga að starfi í landinu, í hvaða stétt sem þær eru. Ef það væri svo, að hv. flm. þessa frv. væru sannir og einlægir áhugamenn fyrir því að leiða þetta. mál til lykta, þó svo aldrei nema þeir á s.l. hausti hafi talið, að ekki væri líklegt, að meiri hl. fengist á Alþingi fyrir stærra skrefi en því, að launajafnrétti fengist lögfest á sex ára tímabili, hvað áttu þeir þá að gera, þessir áhugamenn, þegar þeir urðu þess varir, að Framsfl. hér á Alþingi bauðst til að ganga lengra og samþykkja launajafnréttið þegar á þessu þingi? Var það eðlilegasta viðbragðið að hreyta í þá skætingi, láta illa við því, að þeir skyldu bera fram tillögur um fullkomið launajafnrétti, beita fyrir sig einu konu deildarinnar til þess að akneytast út af þessu? Nei, mér fannst það alveg óskiljanleg framkoma. Ég hefði haldið, að það eðlilegasta hefði verið, að það hefði komið fram yfirlýsing um það frá flutningsmönnum: Hér hefur skapazt nýtt viðhorf. Það er möguleiki í hv. d. til þess að komast lengra með málið en okkur óraði fyrir, og við gerum þessar brtt. að okkar tillögum. Í stað þess var á því hamrað, að Framsfl. færist ekki að bera slíkar tillögur fram, því að framsóknarmenn hefðu alltaf verið á móti auknu launajafnrétti kvenna. En það var að því er snerti þingsögu þeirra afsannað með því að upplýsa, að í umr. á hv. Alþ. þegar á árinu 1948 um frv. til laga um réttindi kvenna hefði fulltrúi Framsfl. í Ed. lýst sig fylgjandi fullkomnu launajafnrétti. Það var einnig upplýst í þessum umr. undir þessum ásökunum, að í vinstri stjórninni skárust framsóknarmennirnir ekki úr leik, þegar vinstri stjórnin ákvað 5% kauphækkun, með þeirri viðbót, að konur skyldu fá í krónutölu sömu kauphækkun og karlmenn og þannig 7% hækkun, þegar hin almenna kauphækkun hjá körlum var 5%, og varð því þessi ráðstöfun vinstri stjórnarinnar til þess, að kaupgjaldsmismunur kvenna og karla minnkaði við þessa lagasetningu um 2%. Enn fremur varð ekki komizt hjá því að minna á það, að þegar ríkisstj. Emils Jónssonar skar niður kaup karla og kvenna og allra launþega í landinu um 10 vísitölustig í ársbyrjun 1959, þá varð útkoman, þegar fram kom till. um, að lægsta kaupi í landinu, kaupi kvenna, yrði hlíft við þessum niðurskurði og látið standa óbreytt, þá veittu framsóknarmenn á Alþ. þeirri till. stuðning, en fulltrúar verkalýðsflokksins, sem svo kallar sig enn, Alþfl., veittust gegn þeirri till. og beittu hnífnum á kvennakaupið engu síður en á annað kaup og skáru það niður, en drápu þessa till. En með samþykkt þessarar till. hefði kvennakaupið verið komið á einni svipstundu upp í 90% af kaupi karla, eða unninn sá sigur í einu vetfangi, sem verkakvennahreyfingin hyggst nú vinna við samningaborðið, jafnvel þó að það kosti verkfallsbaráttu og verkfallsfórnir. Nei, það átti ekki að svara framsóknarmönnum, þegar þeir fluttu tillögur um fullkomið launajafnrétti til allra kvenna frá og með 1. júlí n. k., með skætingi. Til þess stóðu engin rök í þessu máli. Það var líka allsendis óviðunandi og óviðurkvæmilegt að hunza tillögur Alþb., sem fram voru lagðar í hv. Ed., því að þær voru orðrétt samhljóða tillögum, sem hv. 10. þm. Reykv. hafði áður átt hlut að því að flytja á Alþ., hæstv. núv. félmrh. hafði átt hlut að því að flytja á Alþ. og hæstv. menntmrh. hafði einnig verið meðflytjandi að á Alþ. Þegar sá möguleiki blasti líka við að endurbæta það frv. til launajafnaðar, sem fyrir lá í þinginu, á þann veg, að það yrði í samræmi við tillögur, sem þrír af aðalforustumönnum Alþfl. höfðu áður flutt á Alþ., þá er það alveg furðulegt, að við slíkum tillögum skuli vera snúizt með handjárnuðu stjórnarliði á þann hátt, að ekki einn einasti maður greiði þeim atkv., heldur felli þær sem snarast. Ég verð því að segja það, þegar ég lít yfir þessa atburði gærdagsins, að það er mikil breyting orðin á tveimur stjórnmálaflokkum, ef marka má það, sem sagt var viðvíkjandi launamálum, sérstaklega launamálum kvenna, Framsfl. og Alþfl. Ef Framsfl. hefur illa fortíð í þessu máli, þá er hann nú orðinn býsna góður, og ef Alþfl. á glæsilega fortíð í þessu máli, þá er hann orðinn býsna illur og bölvaður í launamálum, og líklega er það, að nokkuð sé satt í því, að þróunin hefur gengið í þessa átt. Framsfl. hefur vaxið viðsýni í kaupgjaldsmálum á liðnum árum og áratugum, og Alþfl. hefur gengið hana móður sína ofan í gröfina á þessu sviði, gengið aftur á bak. Ég tók eftir því, að hv. frsm. 1. minni hl. í hv. Ed., Karl Kristjánsson alþm., sagði í gær í sinni ræðu: „Baráttan fyrir launajafnrétti kvenna er að komast á lokastig, og það þýðir engum að stimpast lengur við því, að þetta réttlætismál nái fram að ganga.“ Þetta er hárrétt mat, hárrétt mat manns með opin augu fyrir því, hvernig þróunin er og hefur verið. Og hann sagði einnig réttilega: „Nú er kominn dómsdagur í þessu máli, dómsdagur yfir Alþfl., og það vill svo vel til, að hann hefur nú dómsvaldið í sínum höndum, getur dæmt þessu réttlætismáli fullan sigur, ef hann vill“. Það er ómögulegt að komast fram hjá því, að annaðhvort er það rétt ellegar það er ekki rétt, að konur hafi sömu laun og karlar, og afstöðu eiga menn að taka til málsins á þann veg út frá því meginsjónarmiði, en réttlætið í sjöttu pörtum eða sjöundu pörtum er háðung og svívirða og ekkert annað. Það er meira en lítið grunsamlegt, að meðan lítið gekk í kaupgjaldsbaráttu kvenna, lítið miðaði í áttina, kom ekkert slíkt frv. fram frá Alþfl. um að mjaka þessu nú áfram með lagasetningarleið á 6 eða 7 árum. En nú, þegar skriður var kominn á kaupgjaldsbaráttu kvenna og verkalýðshreyfingin hafði sett sér það mark að leysa þetta mál í tveimur stórum áföngum, þá kom frv. um að gera það ekki svo fljótt, við skulum fara hægar, við skulum gera það á 6 eða 7 árum, einu ári, sem engar ráðstafanir eru gerðar, og síðan á 6 árum. Við skulum gera það á þann veg, að konur fái 76 aura hækkun á klst. á ári hverju á næstu 6 árum: En það er það, sem nú er lagt til. Enn þá er ekki genginn dómur um það hér í hv. Nd., hvort tillögur frá orði til orðs samhljóða þeim, sem forustumenn Alþfl. hafa áður flutt á Alþ., fá stuðning þeirra eða ekki. Ég á bágt með að trúa því, að þær verði ekki samþykktar. Ef þær yrðu samþykktar, þá væri frv. orðið allt annað en það var í upphafi, og það er í raun og veru það, sem á að gerast af löggjafarsamkomu, sem er frjáls og óbundin. Ef menn þreifa fyrir sér um, hverju sé hægt að koma fram til bóta í einhverju máli, og svo reynist þingmeirihluti vera fyrir því að þoka góðu máli lengra áleiðis, þá á sízt af öllu að standa á flm, sjálfum, áhugamönnunum, sem segjast vera baráttumennirnir fyrir hinu góða máli, að þiggja útrétta hönd og taka við þeim endurbótum, sem hægt er að fá á málinu. Eitt af því, sem sagt var viðvíkjandi hinum ágætu tillögum framsóknarmannanna í Ed. um að innleiða launajafnrétti kvenna og karla þegar á þessu ári, miðju þessu ári, var að skjóta því að framsóknarþingmönnunum, hvort þeir vildu ekki taka sig út úr og framkvæma fullt launajafnrétti kvenna hjá atvinnufyrirtækjum Sambands íslenzkra samvinnufélaga. Þetta átti að vera sem hnífstunga, sem var beint að samvinnuhreyfingunni. Því var til svarað, og það er auðvitað það sanna í málinu: Samband ísl. samvinnufélaga, samvinnuhreyfingin, þarf að sækja til bankavaldsins um lán, og þar er nú enn þá högum háttað þannig að mestu leyti, að atvinnurekandi, sem tæki sig út úr og yrði við sanngjörnum kröfum verkalýðsins og verkalýðssamtakanna um að greiða hærra kaup en almennt væri goldið, - má ekki slíkur aðili búast við því, að við hann væri sagt: Nú, þú ert svo efnaður, að þú getur borgað hærra kaup en almennt er greitt. Hvað ert þú að koma hér og biðja um lán? Þú getur verið án þess. - Þannig veit maður, að er haldið á málum gagnvart einstaklingum, sem vildu sýna sanngirni og verða við óskum verkalýðssamtakanna um kauplagfæringar. En ef þetta væri nú ekki svona, mætti þá ekki hinn góði vilji til þess að framkvæma launajafnrétti koma einhvers staðar annars staðar fram líka? Væri nokkuð undarlegt, þó að menn spyrðu: Vill ekki Bæjarútgerð Hafnarfjarðar taka sig út úr og borga allt í einu kvenfólki sama kaup og körlum? Þar ráða Alþfl.-menn, áhugamennirnir, sem standa hér að frv. um launajafnrétti kvenna og karla. Mætti ekki ætlast til þess, að Bæjarútgerð Reykjavíkur gerði þetta? Ötull og þróttmikill Alþfl.-maður er þar við stýrið, og hann gæti gert þetta, þó að löggjafarvaldið skipaði honum ekki fyrir um það. Hafnarfjarðarbær undir aðalforustu hæstv. félmrh. ætti að gera þetta. Hæstv. félmrh., Emil Jónsson, hafði framsögu fyrir þessu máli í hv. d. í gærkvöld, þegar næturfundurinn byrjaði, og uppistaðan í hans ræðu var það, þegar hann leit yfir farinn veg, að Íslendingar hefðu sýnt mikið víðsýni í réttindamálum kvenna og Íslendingar hefðu því góðu heilli verið langt á undan öðrum þjóðum í að veita konum réttindi. Og nú kom þetta stórkostlega réttarbótamál á döfina, svo að hann fullyrti, að hér væri, ef þetta frv. yrði að lögum, unninn stórkostlegur sigur. Ég trúi því ekki, að hæstv. félmrh. hafi sagt þessi orð að athuguðu máli, að Íslendingar hafi verið alveg sérstaklega víðsýnir gagnvart réttindamálum kvenna. Það þarf ekki að líta langt yfir sögu okkar til þess að ganga úr skugga um, að því fer víðs fjarri, að þessu sé svona farið. Fram yfir miðja 19. öld voru það lög á Íslandi, að dætur íslenzkra feðra skyldu aðeins hafa hálfan arf móts við bræðurna. Það var á árinu 1850, sem út var gefin konungleg tilskipun, hvar í stóð: „Eftir þennan dag (það var 25. september árið 1850) skal mismunur sá, sem eftir ákvæðum dönsku og norsku laga skyldi vera á arfahlutum karla og kvenna, vera af tekinn í landi voru, Íslandi.“ En allt fram að þessum tíma hafði réttur stúlkunnar móts við drenginn verið helmingurinn. Það var á seinustu árum 19. aldarinnar, sem þær konur, sem veittu búi forstöðu, voru enn fremur 24 ára, máttu öðlast kosningarrétt og kjörgengi til sveitarstjórna og safnaðarnefnda með sömu skilyrðum og það væru karlmenn. En fram að þessum tíma hafði engin kona mátt njóta þess réttar að taka þátt í sóknarnefnd eða hreppsnefnd. Um allar aldir fram að þessum tíma, fram í lok 19. aldar, hafði konan verið alveg réttlaus á þessu sviði. Dásamlegt víðsýni hafði ríkt hjá Íslendingum, að því er þetta snerti! Þetta skyldi veita þeim, ef þær voru svokallaðar sjálfstæðar konur, þ.e.a.s. voru í sporum bóndans, veittu búi forstöðu og voru eldri en 24 ára, þá máttu þær nú fá kosningarrétt í sveitarstjórnarmálum, sjálfstæðar konur. En þrátt fyrir þetta var þess enn þá langt að bíða, að konur fengju almennan kosningarrétt á Íslandi í þjóðmálum. Nokkrum árum eftir að hinar sjálfstæðu konur fengu kosningarrétt í sóknarnefnd, var gefin út konungleg tilskipun, til þess að konur mættu ganga undir próf í Lærða skólanum og njóta kennslu í Prestaskólanum og Læknaskólanum. Það eru nú 75 ár síðan þetta var svona. Aðeins á seinustu 75 árum Íslandssögunnar hafa konur haft réttindi til þess að mega ganga undir próf í íslenzkum skólum eða mega njóta kennslu án þess að fá próf eða nokkur starfsréttindi að námi loknu. Og svo eru menn að fjargviðrast yfir því, hvað íslenzka þjóðin hafi verið víðsýn í garð kvenna. Nei, það hefur verið litið á þær sem þræla allt fram að síðustu áratugum og er litið á þær sem þræla að sumu leyti enn. Þær skulu fá að þræla íslenzku þjóðarbúi fyrir smánarlaun, og leiðrétting á því fæst ekki enn þá á hv. Alþingi Íslendinga, menn spyrnast á móti því, að það sé gert, þó að þingmeirihluti blasi við fyrir því. Þegar það var sem sé heimilað, að konur öðluðust rétt til að ganga undir próf í Lærða skólanum, 4. bekk hans, þá skyldu menn halda, að þær hefðu fengið óskoruð réttindi til þess að sækja nám í þessum skóla með fullum réttindum, en það var ekki. Orðrétt stóð í þessari löggjöf: „En að því er Prestaskólann snertir, mega þær þó aðeins að nokkru leyti njóta kennslunnar í honum, og setur ráðgjafinn fyrir Ísland nákvæmari reglur þar um. Eigi mega þær heldur ganga undir burtfararpróf þessa skóla, en geta lokið námi þar með því að ganga undir sérstakt próf í guðfræði. En ráðgjafinn fyrir Ísland tiltekur námsgreinarnar og kveður á um, hvernig því prófi skuli háttað. Próf þau í Prestaskólanum, sem fyrirskipuð eru í sálarfræði og hugsunarfræði, eiga námskonur rétt á að ganga undir.“ Hér er þó ekki gengið lengra en það að heimila konum að njóta æðri menntunar, en það að leyfa kennurum Lærða skólans að prófa stúlkurnar, ef þær hafa lært utan skóla, því að þær máttu ekki sitja í skólanum, og ef þær höfðu kostað sjálfar nám sitt. Þær mega ekki njóta kennslu, þegar þarna var komið, af almannafé. Þær máttu ekki nota þau menningartæki, sem þjóðin hafði kostað af sameiginlegum sjóði sínum. Þær máttu bara koma þangað einu sinni á ævinni til þess að ganga undir próf, sem svo veitti ekki nein réttindi til embætta. Og síðan þetta var, eru ekki nema nokkrir áratugir. Afskapleg víðsýni hjá Íslendingum! Að því er snertir Prestaskólann, máttu stúlkurnar að vísu njóta kennslunnar að nokkru leyti, en með engu móti máttu þær ganga undir próf, sömu próf og piltarnir, hvaða hæfni sem þær höfðu sýnt við námið sjálft, það skipti engu máli. Það var bannað. Það varð að búa út fyrir þær sérstök próf, sem veittu ekki réttindi. Í þessari löggjöf stóð einnig orðrétt þetta: „Með því að ganga undir þau próf, sem um getur í þessari tilskipun, öðlast konan engan aðgang að embættum né heldur nokkurn rétt til að njóta góðs af því styrktarfé, sem hingað til hefur verið ákveðið námsmönnum við Presta- og Læknaskólann. Konur mega heldur ekki stíga í stólinn, þótt þær njóti kennslu í Prestaskólanum eða hafi gengið undir það próf í guðfræði, sem getið er um í 2. gr.“ Réttindum kvenna voru þarna ákaflega skýr og ótvíræð takmörk sett, nefnilega þessi, að hversu glæsilegum prófum sem þær lykju, þá fengu þær þó engan aðgang að neinum embættum né heldur nokkra styrki til fræðslu og menntunar í æðstu skólum landsins. Afleiðingin af þessu varð auðvitað sú, meðan þessi ákvæði giltu, að engin kona sá sér fært að stunda nám í umræddum skólum við slíkt réttleysi að námi loknu. Þessi ákvæði giltu þangað til fyrir 50 árum, réttum 50 árum nú í ár, því að þau voru ekki afnumin í íslenzkum lögum fyrr en 1911. Árið 1909 er það, sem konum er fyrst viðurkenndur almennur kosningarréttur og kjörgengi í sveitarstjórnarmálum til jafns við karlmenn, ekki aðeins þeim, sem veittu búi forstöðu, heldur öllum konum á kjörgengisaldri. Og það eru sem sé 52 ár síðan það mátti trúa konu fyrir því að fara með atkvæðisrétt í sveitarstjórnarmálum. Og það er einmitt þetta sama ár, 1911, sem, Alþingi gerir loks þá bragarbót gagnvart konum, að þær hljóta rétt til embættisnáms og námsstyrkja og embætta. Þá öðlast þær rétt eins og piltarnir til þess að njóta kennslu, ljúka fullnaðarprófi í öllum menntastofnunum landsins, og konur öðlast þá sama rétt og karlar til hlutdeildar í því styrktarfé, sem veitt er úr opinberum sjóðum námsmönnum við æðri og óæðri menntastofnanir landsins, eins og þá er orðað í lögum, en fram að 1911 engan rétt til neins af þessu. Það eru þá aðeins 50 ár síðan konan öðlaðist þessi mannréttindi. Og svo er öllum kunnugt, að það var árið 1915, fyrir 46 árum, að konur fengu í fyrsta sinn með lögum kosningarrétt og kjörgengi til Alþingis og þar með í orði kveðnu stjórnmálalegt jafnrétti á við karla. En vitanlega þurfti enginn við því að búast, að á fyrstu áratugunum, sem konur nytu þessara réttinda, hefðu þær aðstöðu til þess að notfæra sér þau til fulls. Það hefur aðeins orðið að koma smátt og smátt, því að aldagamall vani er lífseigur og hefur mikil tök á fólki. Og svo kemur, þegar nokkrir áratugir, aðeins nokkrir áratugir eru liðnir, frá því að konan á Íslandi hefur fengið hin frumstæðustu mannréttindi, þá kemur ráðh. hér í ræðustól, ráðh, félagsmála, félmrh. á Íslandi, og lýsir því yfir í hrifni, að það sé alveg sérstakt gleðiefni, hvað Íslendingar hafi verið víðsýnir og frjálslyndir að því er snertir það að veita konum mannréttindi og réttarbætur til jafns við karlmenn. Ég verð að segja, að það er ekki hátt risið á þeim hugsunarhætti, ef viðkomandi ráðh. hefur haft þekkingu á þessum málum, hvernig réttleysið hefur þjakað íslenzkar konur allt fram á ævidaga þeirrar kynslóðar, sem nú er uppi. Og nú erum við sem sé að glíma við það, að sú fásinna er viðurkennd, að konur eigi að vinna, leggja fram vinnuafl sitt fyrir lægra kaup en karlmaðurinn, og það er verið að berjast um það á árinu 1961 í sölum Alþingis, hvort það sé óhætt að viðurkenna þessi réttindi konunni til handa eða ekki. Og það virðist fullt útlit fyrir það, að jafnvel konur á Alþingi, sem nú hafa öðlazt þau mannréttindi að mega sitja hér, taka þátt í störfum, þær lúti valdboði karlmanna um það að stimpast þarna við og láta konur ekki fá þessi réttindi nema í smáskömmtum, eins og það væri eitthvert eiturlyf. Nei, það er fortakslaust rétt, að eins og það varð ekki lengur staðið á móti því, að konur fengju kosningarrétt til sveitarstjórna, kosningarrétt til Alþingis, að þær fengju rétt til þess að stunda nám í skólum landsins og taka þar próf, njóta af styrktarfé veittu úr ríkissjóði, fengju heimild til þess að stunda nám í þeim menntastofnunum, sem byggðar voru af almannafé, og öll önnur réttindi, sem konum hafa verið veitt á undanförnum árum og öllum þykja nú sjálfsagðir hlutir, eins er það sjálfsagður hlutur að afnema þær leifar gamals réttleysis í launamálum, sem við enn þá búum við. Og það er algerlega ósæmilegt að stimpast lengur við því, eins og hv. þm. Karl Kristjánsson sagði í Ed. í gær. Það er miklu meira en kominn tími til þess að afnema þessar seinustu leifar ranglætisins gagnvart kvenþjóðinni. Og ef Alþingi fæst ekki til þess að gera það, þá verður að gera það af verkalýðshreyfingunni, það er mér alveg fyllilega ljóst, þar sem íhaldsöflin þó góðu heilli mega sín minna en í sölum Alþingis. Ég skal nú láta máli mínu lokið. En ég minni á það, að þm. Alþb. geta ekki fylgt þessu frv. um launajöfnuð kvenna í áföngum og með nefnd, sem á að hafa úrskurðarvald í launamálum og verkalýðsfélögin eiga að sækja um til í nóvembermánuði ár hvert, ef þau vilja fá viðurkennda réttmæta gerða samninga milli sín og atvinnurekenda, fá þá uppáskrifaða af einhverri valdsnefnd, þar sem verkalýðshreyfingin á einn fulltrúa af þremur. Við það sættir verkalýðshreyfingin sig ekki. Þess vegna gefum við Alþb.-menn aðeins kost á því að fylgja þessu frv., ef við það fengjust samþykktar brtt., svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: Í fyrsta lagi, að það yrði í frv. tekið fram, að við öll störf, embætti og sýslanir hjá íslenzka ríkinu, sveitarfélögum og einkafyrirtækjum skuli konum greidd sömu laun og körlum. Í öðru lagi, að við færslu milli launaflokka skuli sömu reglur gilda fyrir konur sem karla. Í þriðja lagi, að við skrifstofustörf öll og afgreiðslustörf í verzlunum skuli greitt sama kaup, hvort sem slík störf eru unnin af konum eða körlum. Og í fjórða lagi, að öll störf í hraðfrystihúsum, verksmiðjum og við iðju og iðnað o.s.frv. skuli enn fremur greidd sama kaupi, hvort sem þau eru unnin af konum eða körlum, og skuli sérákvæði öll í samningum stéttarfélaga um lægri kaupgjaldsákvæði til kvenna falla úr gildi við gildistöku þessara laga. Því aðeins að þessar brtt. fáist samþykktar, getum við Alþb.-menn fylgt þessu frv. Verði þessar till. hins vegar felldar nú við 2. umr., þá munum við enn freista þess við 3. umr. að koma fram breytingum til bóta á þessu afmánarfrv.



Herra forseti. Hv. 4. landsk. þm. hefur nú nýlega lokið því afreki að hafa talað í þessu máli hálfan sjötta klukkutíma  Við skulum nú athuga lítillega, hver hraðinn á framkvæmdum í þessum málum hefur verið á undanförnum árum, og halda okkur þá aðeins við þau mál, sem hafa verið samþykkt hér á Alþingi um þetta efni. Árið 1953 báru 7 þm. Sjálfstfl. fram þáltill., sem hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Tillaga til þingsályktunar um staðfestingu samþykktar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um jöfn laun karla og kvenna.“ Og tillögugreinin hljóðaði svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að beita sér fyrir því, að samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um jöfn laun karla og kvenna verði staðfest að því er varðar Ísland. Jafnframt undirbúi ríkisstjórnin nauðsynlegar ráðstafanir til þess, að samþykktin komist í framkvæmd.“ Í grg. þessarar þáltill. sagði m.a.: „Eins og kunnugt er, hefur Ísland um skeið verið aðili að Alþjóðavinnumálastofnuninni, en á þingum hennar hefur jafnrétti karla og kvenna í launamálum verið rætt og gerðar um það ályktanir. Með samþykkt, sem gerð var á þingi stofnunarinnar árið 1951, var lagt til við aðildarríkin, að þau tryggðu það, að reglan um jöfn laun kvenna og karla fyrir jafnverðmæt störf komi til framkvæmda hjá þeim og taki til alls starfsfólks.“ Í meðförum þingsins var þessari tillögu breytt nokkuð, og sú breyting var byggð á skýrslu, sem n. þeirri, sem um málið fjallaði í þinginu, hafði borizt frá félmrn. Breytingin, sem n. gerði samkv. skýrslunni, var gerð af ástæðum, sem í skýrslunni voru frekar greindar, með leyfi hæstv. forseta: „Samkv. samþykktinni sjálfri er ekkert því til fyrirstöðu, að hún sé fullgilt, án þess að ákvæðum hennar sé fullnægt á þeim tíma, er fullgilding fer fram. En þá er hlutaðeigandi skuldbundinn til að bæta úr því innan árs, frá því að fullgildingin var skráð. Almennt fylgja þó menningarríki þeirri reglu að koma málum sínum fyrst í það horf, sem hlutaðeigandi samþykkt krefst, og fullgilda síðan samþykktina, enda er það með þeim hætti öruggast, að farið verði eftir samþykktinni og ríkið geti staðið fyllilega við sínar skuldbindingar.“ Samkv. þessu var þáltill. breytt í það horf, að Alþingi ályktaði, að gerðar skyldu ráðstafanir til að undirbúa, að ákvæði þessarar alþjóðasamþykktar gætu komið til framkvæmda hér á landi, en ekki, eins og hv. 4. landsk. þm. sagði í ræðu sinni hér í gær, að tillagan hefði fjallað um, að Alþingi skyldi láta athuga, hvað gera þyrfti, til þess að ákvæði þessarar samþykktar kæmust hér í framkvæmd. Ríkisstj. var með þál. beinlínis falið að undirbúa ráðstafanir til þess. Næsta skrefið, sem stigið var á Alþingi í þessu máli, var samþykkt lagafrv. um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Það frv. var samið af núv. hæstv. fjmrh., og í því var ákvæði í lok 3. gr. frv., sem hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Konur og karlar hafa jafnan rétt til opinberra starfa og til sömu launa fyrir sömu störf.“ Þetta má segja að hafi verið stærsti raunverulegi áfangi, sem náð hafi verið með lagasetningu í þessum málum og í raun og veru allt fram á þennan dag. Árið 1957 gerðist það á Alþ., að ríkisstj. bar fram þáltill. um, að Alþ. heimilaði henni að staðfesta samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um jöfn laun kvenna og karla. Var sú tillaga samþykkt ásamt þeirri viðbót, að Alþ. skoraði jafnframt á ríkisstj. að gera hið fyrsta ráðstafanir til þess, að sú till. kæmist í framkvæmd. Ég hygg, að þetta ágrip af sögu málsins, þeim þætti þess, sem hefur hlotið framgang hér á Alþ., geti nokkuð sýnt, hver þáttur Sjálfstfl. hefur verið í þessum málum, en Sjálfstfl. var öllum þessum málum mjög hlynntur. Fjórða málið, sem samþykkt náði um þessi atriði hér á Alþ., var ári eftir að þessi tillaga um samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar var gerð. Þá var borin fram till. um, að skipuð skyldi nefnd til að athuga, að hve miklu leyti konum og körlum á Íslandi væru greidd sömu laun, og kom í ljós, að það var vegna þess, að ekkert hafði gerzt í þessum málum, sem miðaði í áttina til launajafnréttis. Hin langa ræða hv. 4. landsk. þm. hér í gærkvöld og nótt fjallaði að miklu leyti um það, hve mjög hann furðaði sig á þeirri bið, sem hefði orðið á afgreiðslu þessa máls, og hann rökstuddi þá skoðun sína með því, að flm. málsins hefðu haft svo ágætt tækifæri til þess með stuðningi stjórnarliðsins, meiri hl. þingsins, að koma málinu áfram. Að mínum dómi er nú aðalatriði málsins, að þetta mál nái fram að ganga, hvort sem það er núna eða kannske fyrir tveimur mánuðum. Hitt er undarlegra að hlusta á alla þá hneykslunarræðu, sem hv. þm. hafði kjark til að flytja hér í gærkvöld. Honum varð mjög tíðrætt um gullin tækifæri áhugamanna til að koma þessum málum í framkvæmd. Hann talaði mikið um, að í þessu frv., sem hér liggur fyrir, væri boðið upp á réttlætið í sjöttu pörtum, smáskömmtun á réttlætinu. Þessi hv. þm. hefur nú einu sinni sem raunar oftar boðizt til að afhenda íslenzku kvenþjóðinni allt réttlætið í heilu lagi. Það eru mörg ár síðan hann flutti fyrst frv. um launajöfnuð karla og kvenna. Þetta endurtók hann ár eftir ár og átti þá ekki síður en nú aldrei nógu sterk orð til þess að lýsa hneykslun sinni yfir því, að þessi frumvörp hans skyldu ekki ná samþykki. Nú er það svo, að þessi hv. þm. á, held ég, ýkjulaust merkustu sögu í þessu máli, sem um getur meðal þm., vegna þess að honum hafa borizt upp í hendurnar hin stærstu og gullnustu tækifæri til að koma þessum málum í framkvæmd. En eins og sú saga sýnir ljóslega, lét hann þau í raun og veru algerlega ónotuð. Ég vil byrja þá sögu með því að segja hv. þingheimi frá því, að í janúarmánuði 1957 var opnuð söguleg sýning á vegum Kvenréttindafélags Íslands í tilefni af 50 ára afmæli þess félags, sem barizt hefur mjög fyrir hagsmunamálum og réttindamálum kvenna. Það kom í ljós við hátíðlega athöfn, þegar sú sýning var opnuð, að félaginu hafði borizt afmælisgjöf, sem var tekið með miklum fögnuði. Er ekki að undra, að það vekti mikinn fögnuð, þegar það er athugað, að frá því var þar sagt, að afhent hefði nú verið skjal frá þeim manni, sem þá var félmrh. og forseti A.S.Í. um það, að nú væri launajafnrétti íslenzkra kvenna að komast í framkvæmd. Hann hafði nefnilega á mannréttindadaginn fengið heimild ríkisstj. á ríkisráðsfundi höldnum að Bessastöðum til þess að flytja nú á Alþ. þáltill. um fullgildingu á jafnlaunasamþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Það var sannarlega eðlilegt, að konur yrðu ánægðar yfir þessari tilkynningu. Þetta var einmitt sami maðurinn og flutt hafði hér frumvörp ár eftir ár um launajafnrétti karla og kvenna. Honum var vitanlega kunnugt um og minnugur þál. frá árinu 1954, þar sem lýst var þeim þingvilja, að ríkisstj. og þá vitanlega fyrst og fremst viðkomandi ráðh. bæri að undirbúa nauðsynlegar ráðstafanir til þess, að alþjóðasamþykktin mætti verða fullgilt hér á Íslandi. Var þá ljóst, að þær ráðstafanir skyldu vera fólgnar í undirbúningi lagasetningar eða kjarasamninga um þetta, eins og raunar 2. gr. alþjóðasamþykktarinnar fjallar um. 1953 þótti ekki tiltækt að samþykkja slíka ályktun, án þess að þegar væru komin einhver lagaákvæði um þetta efni eða heildarkjarasamningar. Maður var sem sé eiginlega viss um, að nú hefði þessu marki verið náð, að nú væru komnir heildarsamningar um launajafnrétti karla og kvenna eða með öðrum hætti tryggt, að svo yrði þá innan mjög skamms tíma. Þegar þessi ályktunartillaga ríkisstj. kom svo til umr. hér á Alþingi, var um þetta spurt, hvaða ráðstafanir hefðu verið gerðar í þessu tilliti. Í ljós kom, að þær voru raunar engar, en þessi tillaga væri flutt vegna þess, að það væri í raun og veru heimilt að fullgilda alþjóðasamþykktina, án þess að skilyrði raunverulega væri fyrir hendi, en þá tæki aðildarríkið á sig þær skuldbindingar að koma ákvæðum hennar í framkvæmd hér á landi. En þegar sams konar till. var flutt nokkrum árum áður af sjálfstæðismönnum, sagði ráðh., sem flutti málið inn í Alþ., um þá till., með leyfi hæstv. forseta: „Málið er ekki komið neitt nær sinni lausn að samþykktri þessari tillögu heldur en áður, nema því aðeins að hæstv. ríkisstj. annaðhvort tryggi heildarsamninga, sem leysi málið, eða undirbúi lagasetningu um lausn þess.“ Nokkrum árum síðar kom sem sagt í ljós, að sams konar tillaga var aftur flutt, án þess að nokkrar sérstakar ráðstafanir til undirbúnings um framkvæmd ákvæðanna hefðu verið gerðar. Eftir að þetta hafði komið fram í umr. um málið, leyfði ég mér að flytja till. til viðbótar við þessa þáltill., sem hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Jafnframt ályktar Alþingi að fela ríkisstj. að gera hið fyrsta ráðstafanir til þess, að samþykktin komist í framkvæmd hér á landi.“ Eftir að sú tillaga hafði verið fram borin, sagði þáv. félmrh., hv. 4. núv. landsk. þm., með leyfi hæstv. forseta: „Ég hygg, að þessi till. spilli engu, en hennar sé ekki brýn þörf, því að það hefur þegar verið tekið fram, að ríkisstj. telji sig samkv. 2. gr. samþykktarinnar skuldbundna til þess að hafa nú forustu um, að hún komist í framkvæmd, og bent á ákveðna leið til þess, að ríkisstj. skipi nefnd, skipaða fulltrúum ríkisvalds, vinnuveitendasamtaka og verkalýðssamtaka, til þess að hraða framkvæmd málsins. Ég hygg, að það sé ekki hægt að fara aðra leið en þá. Þar er framkvæmdin alveg mörkuð. Svo hef ég enn fremur bætt við, að ef þetta þykir taka of langan tíma, tregða yrði á að framkvæma þessa leið, þá ætti að vera hægurinn hjá að koma málinu í höfn með löggjöf. Og það er líka undirbúið. Þannig getum við öll glaðzt yfir því að báðar leiðirnar eiga að færa okkur nær marki innan ekki mjög langs tíma.“ Þetta var í tíð vinstri stjórnarinnar. Nú eftir þessa meðferð málsins hér á hv. Alþ. hygg ég, að framkvæmd þess hafi þótt vera þokað nokkuð áleiðis, a.m.k. hafi sá ráðh., sem með málið fór, verið algerlega skuldbundinn til þess að koma því raunverulega áleiðis til framkvæmda. En svo fór, að tæpu ári síðar var samþykkt hér á Alþ. till. frá samflokksmanni þessa ráðh. um, að það þyrfti að skipa nefnd til að athuga þetta mál. Árið áður hafði ráðh. bæði talað um skipun nefndar til undirbúnings lagasetningar og hafði ýmis fögur fyrirheit. Í ljós kom ári síðar, að málinu hafði ekkert þokað áleiðis. Þetta vildi ég nú láta hér koma fram sem sagnfræðilegar staðreyndir, sem vöknuðu í hug manns undir þeirri ræðu, sem fjallaði - vafalaust í tvo klukkutíma - um hneykslun á þeim, sem hefðu látið ónotuð gullin tækifæri til að koma þessi mannréttindamáli í framkvæmd. Það var fleira undarlegt í málflutningi hv. 4. landsk. þm. Hann bar verzlunarfólk mjög fyrir brjósti, að því er virtist af málflutningi hans. En man nú enginn, hver gekk manna hraustlegast fram í því að meina verzlunarfólki inngöngu í A.S.Í. þar sem hann hefur forustu? Hefur honum þó þar gefizt gullið tækifæri til að aðstoða verzlunar- og skrifstofustúlkur í kjarabaráttu sinni, en það tækifæri var einnig látið ónotað. Hv. 4. landsk. þm. hafði m.a. þau orð um þetta frv., að með því vildu stjórnarsinnar koma sér undan því að sýna hug sinn í launajafnaðarmálum. Þetta er vitanlega hrein fjarstæða, eins og fleira sem slæðzt hefur með í hinum langa málflutningi hv. þm. Stjórnarsinnar eru þvert á móti staðráðnir í að sýna hug sinn í verki með því að samþykkja þetta frv. og þoka þá þessum málum stórlega í áttina til launajafnaðar. Hv. þm. tíndi svo til ýmsar einstakar greinar frv. og fann þeim ýmislegt til foráttu og þá ekki sízt 1. gr. frv., þar sem tekið er fram, að laun kvenna skuli á því árabili, sem þar greinir, hækka til jafns við laun karla fyrir sömu störf í tilteknum starfsgreinum. Þetta finnst honum mjög mikill galli á frv. En ég hygg, að þarna komi í raun og veru ekki annað til greina. Það leiðir af sjálfu sér, að ef um aðrar starfsgreinar en þarna getur er að ræða, þá er átt við það, að konum skuli greidd sömu laun og karlmönnum væru greidd í því sama starfi. Í 2. gr. frv. er í raun og veru aðalágreiningsefnið. Það fjallar um það, sem hv. þm. kallar réttlætisskömmtun, en er að mínum dómi mjög raunhæf leið til þess að þoka þessum gömlu baráttumálum í áttina til fulls sigurs. Og ég býst við, að íslenzkar konur væru hv. þm. sannarlega þakklátari en þær eru, ef hann hefði hlutazt til um, að sams konar leið væri farin, þegar hann hafði aðstöðu til þess. Hann finnur mjög að því ákvæði frv., að launahækkunin skuli ákveðin af þriggja manna nefnd. Það má segja, að ef þessi nefnd hefði ótakmarkað verksvið, þar sem hún tæki verkefni í stórum stíl af dómstólunum, væri hún kannske vafasöm ráðstöfun. En hér er um að ræða nefnd, sem hefur alveg afmarkað verkefni. Hún á aðeins að fjalla um að ákveða hina árlegu launahækkun, sem um er fjallað í frv., og þá leiðir það af því, að hún hlýtur að fjalla um ágreining, sem rísa kann af skilningi á 1. og 2. gr. frv., þ.e.a.s., það getur risið ágreiningur um það, hvað séu sömu störf karla og kvenna, og slíkum ágreiningi væri væntanlega vísað til þessarar nefndar.  Hv. þm. sagði, að sár gremja ríkti í verkalýðsfélögunum yfir þessari nefndarskipun. Ég hygg, að þegar hann væri búinn að veita sinn atbeina til þess að koma þeirri skipun á þessa nefnd, sem hann telur svo æskilega, þá yrði ekki gremja meðal verkalýðsfélaga kvenna a.m.k. Hann hélt því fram, að alla kjarasamninga stéttarfélaganna, sem hlut eiga að þessu máli, yrði að bera undir þessa nefnd. Í síðari mgr. 4. gr. frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Stéttarfélögum er heimilt í stað þess að láta launajafnaðarnefnd ákvarða launahækkun að semja um hækkunina við vinnuveitendur, enda staðfesti nefndin slíka samninga.“ Hér er aðeins um að ræða samninga, sem miða að því að minnka bilið milli kvennakaups og karlmannakaups í viðkomandi starfsgrein, ekki annars konar kjarasamninga. Ég vil loks vísa til klausu úr grg. með þessari grein í frv., sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Verkalýðsfélögunum er heimilt að semja um þessa sérstöku kauphækkun við vinnuveitendur í stað þess að láta launajafnaðarnefnd ákvarða hana. Væri oft hægðarauki að slíkri heimild fyrir báða aðila, svo sem t.d. þegar gerð nýrra kjarasamninga stendur yfir síðari hluta árs, skömmu áður en hækkun til launajafnaðar skal veita. Þessa samninga verður nefndin að staðfesta, til þess að tryggt sé, að hækkunin samkv. samningi sé eigi lægri en frv. mælir fyrir um.“ Sem sagt, aðalverkefni þessarar nefndar er að tryggja, að ákvæðum þessa frv. sé fullnægt, að tryggja, að konurnar, sem þarna eiga að sækja rétt sinn, fái sinn fulla rétt samkv. l., eins og þau verða, ef þetta frv. verður samþykkt. Ég hygg, að ekki sé ástæða til að vera að tína til fleira úr þessum langa og stundum lítt skiljanlega málflutningi hv. þm. Ég vil aðeins láta þess getið almennt um þetta mál, að það hefur verið lengi baráttumál kvenna í öllum löndum og þá ekki síður hér á Íslandi. Kvennasamtökin hafa mjög haft þessi mál á oddi og ekki sízt Kvenréttindafélag Íslands, og einnig má telja fullvíst, að þær konur, sem eru ekki innan vébanda þessara samtaka, telji, að hér sé um mikið hagsmunamál sitt að ræða. Það getur vitanlega engum réttsýnum mönnum blandazt hugur um sanngirni þess, að konum og körlum séu greidd sömu laun fyrir sömu vinnu. Deilan á undanförnum árum hefur aðeins staðið um það, hvernig framkvæma mætti þetta með skynsamlegum hætti. Ég tel hiklaust, að í þessu frv. sé borin fram tillaga um hagkvæma og sanngjarna lausn á þessu mikilvæga réttlætismáli. Þeir, sem vilja halda sér við raunveruleikann í þessu máli og óska þess, að hagur þeirra launþega, sem það fjallar um, kvennanna, batni raunverulega, hljóta að sjá, að sú lausn, sem felst í þessu frv.. hefur mikla yfirburði fram yfir þá leið, sem hv. stjórnarandstæðingar benda á. Auðvitað viljum við öll, að allt það ranglæti, sem ríkir í dag, verði afnumið strax á morgun, ef við sjáum, að það sé raunverulega framkvæmanlegt. Það, sem uppfyllir ósk okkar á einu sviði, getur dregið úr uppfyllingu annarrar óskar okkar. Ég á við, að lög, sem kveða mundu á um skyndilega breytingu í atvinnulífinu til launajafnaðar, gætu skapað hættu á, að konum yrði jafnvel bægt frá vinnumarkaðinum að einhverju leyti. Þetta eru hlutir, sem verður að horfast í augu við, og af þessum ástæðum eru tillögur stjórnarandstæðinganna mjög óhyggilegar. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að þessi breyting er mjög kostnaðarsöm og atvinnuvegir okkar hafa takmarkað greiðsluþol. Þetta er öllum réttsýnum mönnum ljóst, og þeim konum, sem þarna eiga hagsmuna að gæta, er betur tryggður þeirra réttur með því, að atvinnuvegunum sé gefið ráðrúm til að aðlagast þessari breytingu, svo sem fyrir er mælt í þessu frv. Í næstu ræðu hér á undan féllu þau orð, að þetta frv. væri bæði háðung og svívirða. Mér finnst nú satt að segja, að þeir, sem láta sér slík orð um munn fara, væru menn að meiri, ef þeir styddu nú þær tillögur, sem hér eru fram bornar um framkvæmanlega, hagkvæma og sanngjarna lausn á þessu máli, og hættu því hjali öllu um óheilindi annarra, sem fram hefur komið í þessu máli. Ég legg eindregið til, að þetta frv. nái fram að ganga í þeirri mynd, sem það er hér fram borið, og hygg, að samþykkt þessa frv. verði stærsti áfangi, sem náð hefur verið í þessum málum á síðari árum, og okkur ber hiklaust að stuðla að því.



Herra forseti. Þau fáu orð, sem ég segi hér, eru frekar til þess að bera af mér sakir en að ræða sjálft málið. Hv. 4. landsk. þm. hefur látið sig henda það að bera á mig allþungar sakir fyrir að hafa haldið hér fund í heilbr.- og félmn. um það mál, sem hér er á dagskrá, að lokinni umr. á síðustu nóttu. Út af þessu þykir mér rétt að taka fram, að ég boðaði hér strax í gærkvöld, nokkru eftir að fundur var settur í hv. d., fund í heilbr.- og félmn. og fundarboðið hljóðar svo: „ Heilbr.- og félmn. Nd. heldur fund í kvöld, 24. 3., að loknum fundi deildarinnar.“ Eins og fundarboðið ber með sér, er gert ráð fyrir því, að þessari umr. ljúki á kvöldfundi. Hér stendur alveg ákveðið í fundarboðinu: „Að loknum fundi deildarinnar“ í gærkvöld. Þetta fundarboð er sýnt öllum nm., og við það er engin aths. gerð, ekki heldur af hv. 4. landsk.

Munnlega voru send frá mér mótmæli.

Ég veit ekkert um það, þau hafa aldrei komið til mín. Og þm. skrifa venjulega aths. við fundarboð, ef þeir annaðhvort geta ekki mætt eða óska eftir, að fundurinn sé haldinn á öðrum tíma. Þetta er ekki fyrir hendi hér. Ef hv. þm. hefði þá látið mig vita um, að hann óskaði eftir samkomulagi um það, að fundinum yrði frestað og hann ekki haldinn fyrr en síðar, gat vel verið, að milli okkar hefði tekizt það samkomulag, að hann hefði stytt ræðu sína, ekki um 1/6 heldur 5/6, og svo við frestað fundinum þar til í morgun. En það var ekki leitað eftir neinu slíku samkomulagi við mig um að hafa þann hátt á. En heldur virkilega hv. 4. landsk., að hann geti boðið mér sem gömlum og reyndum þm. upp á það að sitja hér nærri sex klukkutíma undir ræðu hjá honum á næturfundi, en sleppa honum svo við tveggja mínútna fund í nefnd um sama mál? Þá þekkir hann ekki mikið skap mitt eftir öll samvinnuárin. Það er þetta, sem ég vildi hafa bent hv. þm. á. Auk þess vil ég taka fram, að það er algerlega rangt, að mér hafi verið fyrirskipað að halda slíkan fund, og það viðurkenndi raunverulega hv. þm. sjálfur, því að hann viðurkenndi, sem var rétt, að hæstv. landbrh. kom til mín til þess að biðja mig um að verða við óskum hv. 4. landsk., falla frá því að halda fundinn, og mér skildist, að það væri af því, að hann væri nú orðinn úttaugaður hér í þessari ræðu sinni.

Nei, nei.

En ég sagði honum, að hvorki hann né hv. 4. landsk. né neinn annar væri hér yfirmaður minn yfir formennsku í nefnd og þess vegna kæmi ekki til mála, að ég frestaði þessum fundi, og sýnir það, að mér hefði aldrei verið fyrirskipað að hafa hann. Og hv. þm. veit, að ég læt ekki fyrirskipa mér neitt um mitt starf hér í Alþingi. Og hann hefur sjálfur viðurkennt og honum ber að viðurkenna það enn, að þetta sé rangt, sem hann hefur borið hér á mig, að ég hafi orðið að lúta nokkrum fyrirskipunum annarra í þessu máli. Í þessu sambandi vil ég leyfa mér að benda á, að hv. 4. landsk. hefur sett tvö met hér á þessu þingi og jafnvel þó að lengra aftur í tímann verði leitað. Hann á met í því að hafa talað við 1. umr. lengstan ræðutíma og margtuggið upp sama efnið. Ég sat hér allan tímann, og ég veit, að hið sama hefði hann getað sagt á 30 mínútum, sem hann notaði nærri sex tíma til að segja, og leyfir sér svo þess utan að endurtaka allt saman aftur hér daginn eftir. En hann á annað met. Hann á líka met í því að hafa staðið hér lengst í þögn í þessum stól og ekki sagt neitt.  Út af þeim ásökunum, sem hv. þm. bar á verzlunarmannastéttina eða eigendur verzlananna í landinu, þá mótmæli ég algerlega þeim ásökunum. Ég þekki sjálfsagt alveg eins vel þá samninga, sem eru á milli vinnuveitenda og vinnuþiggjenda, og ég veit ekki til, að nokkurs staðar þar séu metin laun eftir kynjum. Það er flokkað í ákveðna flokka, og hvort það er karl eða kona, sem ræður sig til starfa í hinum mismunandi flokkum, er á valdi vinnuveitandans og vinnuþiggjandans og kemur ekkert við launagreiðslum. Ég get hins vegar upplýst hv. þm. um það, að í fjöldamörg ár, á þeim skrifstofum, sem ég hef haft með að gera, hafa konur haft nákvæmlega sömu laun fyrir sömu vinnu, og mér hefur aldrei dottið í hug að beita því ranglæti að greiða t.d. kvengjaldkera minni laun en karlgjaldkera við sama starf, og svo mun vera um flesta atvinnurekendur í verzlunarmannastétt í landinu, svo að einnig það er algerlega rangt, eins og flest af því eða margt af því, sem hv. þm. sagði hér í nótt í sinni löngu ræðu. Ég vildi svo aðeins að síðustu mega kasta fram þeirri spurningu, sem raunverulega hv. 8. þm. Reykv. hér upplýsti áðan: Hvers vegna kom ekki þessi hv. þm. fram þessu frv. í sinni ráðherratíð? Það vildi nú svo vel til, að þá heyrðu þessi mál undir hans ráðuneyti. Hann fullyrti hér í nótt, að það hefði verið af því, að Alþfl. hefði verið svo vondur við hann, að hann hefði ekki viljað leyfa honum það í vinstri stjórninni. Hæstv. núv. heilbr.- og félmrh. kallaði þá fram í og sagði, að það væri algerlega rangt. Þeir geta deilt um það. Þeir eru gamlir samflokksmenn og geta deilt um það, hvort það er rangt eða rétt. En hvort sem það er rangt eða rétt, þá er alveg vitanlegt, eftir því sem upplýst er, m.a. í hans ræðu í nótt, að það hefur þá verið fylgi fyrir hendi, allur Sjálfstfl. með því, eftir því sem hv. þm. upplýsti, og svo sjálfsagt allur Framsfl. og allur kommúnistaflokkurinn, ekki vantar það. Og hvers vegna setti hann þá ekki fram þetta mál og fékk það gert að lögum? Það hvílir sannarlega þung ábyrgð á honum sjálfum að hafa ekki gert það, og það afsakar ekkert, þótt hann fyrir fram hafi ekki fengið samkomulag um það innan ríkisstj. Þá átti hann að reyna á þolrifin hér í þingi til að vita, hvort ekki fengjust nægilega mörg atkv. með því, að þetta yrði gert að lögum. Nei, það var gert annað þá, sem hann einmitt var að hæla sér og vinstri stjórninni fyrir. Hann sagði, að vinstri stjórnin hefði minnkað mismuninn á launum karla og kvenna um 2%, eins og hann sagði í ræðu sinni áðan, og hældi henni mjög mikið fyrir það. Ef það er rétt, þá tæki það ekki nema hálfa öld að afnema allan mismuninn, ef tekin yrðu 2% á hverju ári, og það þykir þessum ágæta þm. mjög gott. Aðeins örfá orð, herra forseti. Út af öðrum málum, sem hv. þm. minnti á að ekki hefðu verið afgreidd úr heilbr.- og félmn., vil ég að mestu láta nægja það, sem hv. frsm. meiri hl. sagði hér um störf n., en skal þó bæta þessu við: 102. mál, sem er um sömu laun kvenna og karla og er frv., sem borið var fram af hv. 4. landsk. ásamt fleirum, var tekið fyrir í n. 5. des., 21. jan., 14. febr. og 20. marz eða fjórum sinnum alls. Og það var ávallt í fullu samkomulagi við hv. 4. landsk um, að n. yrði ekki klofin á þeim tíma, sem það er þá til umr., vegna þess að það var verið að leita samninga um, hvort hægt væri að koma fram málinu yfirleitt í þinginu, því að það lá frv. um sama mál fyrir í Ed. Og þessi meðferð er síður en svo óvenjuleg. Þetta er gert um önnur mál hér í þinginu, m.a. frv. um sveitarstjóra, 80. mál, sem flm. þess frv. féllst á að láta bíða, þar til séð yrði, hvaða afgreiðslu sams konar mál fengi í Ed. Það hefði vitanlega ekki verið vit í að samþykkja það frv., þegar fyrir lá í Ed. heildarlöggjöf til sveitarstjórnarlaga og ákvæði frv. í Nd. tekið inn í heildarlöggjöfina. Og sama hefði vitanlega verið hér, að þessi frumvörp hefðu verið samræmd, ef meiri hl, hefði fengizt fyrir þeim tillögum. Það fékkst meiri hl. fyrir tillögunum um 80. málið í þinginu, hér var ekki meiri hl. til fyrir þessum tillögum. Og ef hann hefði verið, þá gat ekki heilbr.- og félmn. Nd. eyðilagt þann meiri hl. við það að halda frv. í n., síður en svo. Það voru og önnur mál, eins og landsútsvör, því var haldið í n. og rætt um það margoft í n, og bent á, að það væri von á tekjustofnafrv. fyrir sveitarsjóði. Með því að þar væri ákvæði um landsútsvar, væri ekki ástæða til að afgr. frv., og var það því ekki heldur afgreitt. Svona gengur þetta venjulega í þingi, og þetta veit hv. þm. En hann þarf að hafa eitthvað til þess að geta talað um, þegar hann er orðinn alveg þurrausinn að efni um það mál, sem er á dagskrá. Ég vil svo aðeins að síðustu upplýsa það, að þau 14 ár, sem ég var í Ed., var það á hverju einasta ári í þinglok, að nefndarfundir voru haldnir að nóttu til til þess að koma fram málum, sem vitað var að meiri hluti þings var fyrir.



Herra forseti. Mál það, sem hér er á dagskrá, um launajöfnuð karla og kvenna, er mjög mikið mannréttindamál. Launajafnrétti milli karla og kvenna hefur verið frá fyrstu tíð eitt aðalbaráttumál verkalýðshreyfingarinnar. Ég minnist þess, að á fyrstu dögum verkalýðshreyfingarinnar var þetta mál mjög ofarlega á baugi og átti þá ekki miklu fylgi að fagna hjá ráðamönnum þessa lands. Ég minnist þess t.d., að í einni kröfugöngu, sem farin var hér í Reykjavík, bar virðuleg kona, ein af brautryðjendum verkalýðshreyfingarinnar, spjald, sem á var letrað: „Sömu laun fyrir sömu vinnu.“ Það gekk ekki á öðru alla gönguna en skítkasti og óþverraorðum, sem voru kölluð til konunnar fyrir það að bera þetta spjald. Þannig var þá ástandið í þessum málum. Þá þótti það ekki sérstaklega aðkallandi eða mikilsvert að tala um jafnrétti karla og kvenna. Þetta mál hefur, sem betur fer, átt ört vaxandi fylgi að fagna meðal alls þorra þjóðarinnar. Í nokkrum starfsgreinum njóta konur sömu launa og karlar. Má þar til nefna konur, sem eru í þjónustu ríkis og bæja. Samkvæmt lögum um opinbera starfsmenn ber konu sömu laun og körlum. Það opinbera hefur þó reynt að fara í kringum þessi lagaákvæði á ýmsan hátt, en réttinn hafa þó konurnar þrátt fyrir allt. Þá hafa og mjög mörg verkalýðsfélög fengið því framgengt, að konum er nú greitt sama kaup og körlum við ýmsa vinnu, svo sem við fiskflökun og að nokkru við síldarsöltun eða síldarvinnu, en inn á það atriði mun ég koma alveg sérstaklega. Þá eru til verkalýðsfélög, sem hafa gert samninga við atvinnurekendur, þar sem konum skuli greitt sama kaup sem körlum við alla vinnu. Í þessu sambandi má benda á, að eitt verkalýðsfélag, sem gerði samning í vetur, verkalýðsfélagið á Skagaströnd, samdi um fullkomið launajafnrétti á milli karla og kvenna. Allt þetta stefnir vitanlega hröðum skrefum í þá átt að jafna þann mismun, sem hefur verið á milli kaups kvenna og karla, og mun þess ekki langt að bíða, að verkalýðsfélögin nái settu marki, því marki, sem þau hafa barizt fyrir frá upphafi, að konur fái sömu laun fyrir sömu vinnu og karlar. Í þessu sambandi vil ég minna á, að verkakonur á Siglufirði hafa nú sama kaup og karlmenn við alla tímavinnu við síldarverkun. Þetta fengu konurnar fram með samkomulagi við atvinnurekendur s.l. vor. Og ég get ekki séð, að þetta atriði í samningunum hafi á neinn hátt torveldað síldarvinnu á Siglufirði s.l. sumar, eins og bent er á í grg. fyrir frv. þeirra Alþfl.-manna, að ef ætti að koma á algeru launajafnrétti, þá yrði það til þess að torvelda eða jafnvel til að setja úr jafnvægi atvinnulífið í landinu. Nú munu mörg verkalýðsfélög hugsa sér við væntanlegar samningaumleitanir, sem fram munu fara nú á næstunni milli verkalýðsfélaganna og atvinnurekenda, að setja fram kröfu um fullt launajafnrétti. Þetta hefur flm. hlotið að vera fullljóst, og ég er ekki alveg frá því, að þetta frv. sé m.a. flutt til að stöðva þá þróun, sem fyrirsjáanlegt er í þessu máli að verða muni, jafnvel á þessu vori, að óbreyttu ástandi. Frv. þeirra Alþfl.-manna gerir ráð fyrir, að á árunum 1962–67, taki menn eftir, á árunum 1962–67 skuli laun kvenna hækka til jafns við laun karla fyrir sömu störf í eftirfarandi starfsgreinum: almennri verkakvennavinnu, verksmiðjuvinnu, verzlunar- og skrifstofuvinnu. Með þessu eru vitanlega fjölmörg störf önnur undanskilin, svo sem margvísleg þjónusta og mörg önnur störf. Ekki verður séð, hvað hefur vakað fyrir flm. með slíkum vinnubrögðum. En maður hlýtur að spyrja: Hví ekki jöfn laun kvenna og karla við alla vinnu, hverju nafni sem hún nefnist? Hví ekki stefnt að því að tryggja öllum konum sama rétt? Tíminn, sem ætlazt er til að fari í að koma fram launajafnréttinu, er hvorki meira né minna en 6 ár. Það má segja, að hér sé verulega rólega af stað farið. Það er ekki byltingarsvipurinn á þessum hlutum hjá þeim hv. Alþýðuflokksmönnum. Og viti menn, það stóð svei mér ekki á Sjálfstfl. hér á Alþ. að lýsa stuðningi sínum við þetta mál. En manni dettur jafnvel í hug, að áhuginn fyrir jafnrétti kvenna í launamálum sé ekki eins mikill og einlægur og þessir hv. þm. vilja vera láta. Er ekki jafnvel hugsanlegt, að þetta frv. sé fram komið hér á Alþingi beinlínis til þess að draga það um nokkur ár, að konur fái þennan sjálfsagða rétt viðurkenndan? Ég kasta þessu fram sem fyrirspurn. Þetta frv. ber ótvíræð merki þess, að hin lamandi hönd Sjálfstfl. hafi haft hönd í bagga um samningu þessa frv. Mér finnst það nú eftir annarri framkomu Alþfl.-manna hér á þingi ekkert merkilegt, þótt þeir hefðu leitað eftir áliti og stuðningi Sjálfstfl. til þess að koma þessu máli áleiðis. Ég þykist líka þess fullviss, að atvinnurekendur muni vera þessu frv. mjög fylgjandi. Það er ósköp skiljanlegt. Þeim er það áreiðanlega fullljóst, að það getur ekki liðið nema tiltölulega stuttur tími, þar til þeir verða viljugir, nauðugir að fallast á þá kröfu verkaláðsfélaganna, að konur fái sömu laun og karlar. Það er aðeins tímaspursmál. Þetta er svo sjálfsagt mál, að móti því er ekki hægt að streitast til lengdar. En nú hefur það stórmerkilega fyrirbæri gerzt, að þrír þm. Alþfl. í Ed. bera fram frv. á Alþingi, sem þeir kalla eins gæti heitið frv. til laga um að fresta launajöfnuði kvenna og karla í sex ár, - það er rétta nafnið á því. Það er sannarlega ekki verið að flytja þetta frv. sem jafnréttismál sem á að koma í gegn á stuttum tíma. Það skal í lögum festast, að það taki sex ár að koma á jafnrétti milli kvenna og karla á launamálum, undanskilin eru mörg störf, sem konur vinna við. Í frv. er sagt að lög þessi skerði ekki á nokkurn hátt rétt stéttarfélaganna til þess að semja um það við atvinnurekendur, að launajöfnuði skuli náð á skemmri tíma en lögin mæla fyrir um. En mér er nú spurn: Dettur nú virkilega þeim hv. alþingismönnum í hug, sem standa að þessu frv., að atvinnurekendur fari ótilneyddir að semja um hærri laun en lög gera ráð fyrir? Dettur þeim það virkilega í hug? Slíkt væri í alla staði mjög óraunhæft að láta sér slíkt til hugar koma. Eitt allra furðulegasta ákvæði í frv. eru þó ákvæði 3. gr. Samkv. henni á að kjósa þriggja manna launajafnaðarnefnd, og skal hún þannig skipuð: einum skipuðum af félagsdómi, og er hann formaður n., öðrum af Alþýðusambandi Íslands og hinum þriðja af Vinnuveitendasambandi Íslands. Þannig skal nefndin skipuð. Í þessari nefnd á sæti aðeins einn fulltrúi verkalýðshreyfingarinnar. En hvert er svo verkefni þessarar nefndar? Jú, nefnd þessi skal hafa það verkefni að ákveða hina árlegu launahækkun. Svo kemur rúsínan í pylsuendanum, að ákvörðun nefndarinnar verður ekki áfrýjað. Sem sagt, þessari nefnd er falið einveldi í því að ákveða um hvernig og á hvaða hátt þessi launahækkun skuli vera framkvæmd. Hér er því að mínum dómi á hinn ósvífnasta hátt verið að taka af launasamtökum réttinn til ákvörðunar um kaupgjaldsmál sín og fá hann í hendur lögskipaðri nefnd, sem þannig er skipuð, að verkalýðssamtökin eiga aðeins einn fulltrúa. Mér finnst það mjög ótrúlegt, að verkalýðssamtökin, sérstaklega kvennasamtökin, taki slíku réttindaráni með þögn og þolinmæði. Hingað til hafa verkalýðsfélögin talið samningsréttinn hin dýrmætustu réttindi, sem þau muni aldrei af hendi láta. Nú hefur það merkilega gerzt, að þrír hv. alþm. Alþfl. í Ed. hafa flutt frv. til laga, þar sem eitt ákvæði þess frv. er um að taka samningsréttinn af konunum í einu mesta réttindamáli þeirra. Það er ekki þar með sagt, að hann sé tekinn að öllu leyti, en um þetta atriði er rétturinn tekinn og afhentur þessari ákveðnu nefnd. - Það var svo eftir Alþfl. að bæta einni nefndinni við. Þær nefndir, sem fyrir eru, eru víst ekki nógu margar. Vitanlega á að launa þessa nefnd, maður verður að ganga út frá því sem gefnu. Ekki verður séð, að þetta ákvæði frv. sé til neins annars en að torvelda það, sem lögin gera ráð fyrir. Hvað á það t.d. að þýða, það ákvæði frv., að þau verkalýðsfélög, sem semja um kaup og kjör fyrir konur í starfsgreinum samkv. 1. gr., skuli skyld til þess í nóvember ár hvert að sækja um launahækkun? Ég fæ á engan hátt skilið, til hvers þetta ákvæði er sett inn í frv. Ef frv. gerir ráð fyrir, að laun kvenna í ákveðinni starfsgrein skuli hækka á sex árum upp í karlmannskaup, þá get ég ekki séð, að það þurfi neitt skrifstofubákn, neina lögskipaða nefnd til þess að reikna slíkt út. Slíkan útreikning geta verkalýðsfélögin vitanlega sjálf framkvæmt í samráði við atvinnurekendur, það þarf enga launaða nefnd, enga ríkisskipaða nefnd til slíks. Þessi nefndarskipun er algerlega óþörf og beinlínis hættuleg og getur gefið slæmt fordæmi, sem verkalýðsfélögin ættu vel að athuga, áður en þau fallast á slíkt. Hvernig sem á þetta frv. er lítið, verður það ekki skoðað í öðru ljósi en því, að það verði til þess, ef að lögum verður, að seinka því um sex ár, að fullur jöfnuður náist í þessu mikla sanngirnismáli launastéttanna. Það er aðalatriði í málinu. Snemma á þessu þingi flutti hv. 4. landsk. þm., Hannibal Valdimarsson, forseti A.S.Í., ásamt okkur fimm þm. Alþb., frv. til l. um sömu laun kvenna og karla. Í því frv. segir m.a., með leyfi hæstv. forseta, - það er reyndar búið að kynna þetta áður, það gerir ekkert til, þó að það sé gert aftur: „Við öll störf, embætti og sýslanir hjá íslenzka ríkinu, sveitarfélögum og einkafyrirtækjum skulu konum greidd sömu laun og körlum.“ Hér er hreint að verki gengið. Eftir þessari 1. gr. skulu konum greidd sömu laun sem körlum. Og svo segir í 2. gr.: „Við færslu milli launaflokka skulu sömu reglur gilda fyrir konur sem karla.“ Og í 3. gr.: „Skrifstofustörf öll og afgreiðslustörf í verzlunum skulu greidd sama kaupi, hvort sem þau eru unnin af konum eða körlum.“ Í 4. gr. segir: „Öll störf í hraðfrystihúsum, verksmiðjum og við iðju og iðnað o.s.frv. skulu enn fremur greidd sama kaupi, hvort sem unnin eru af konum eða körlum. Skulu sérákvæði í öllum samningum stéttarfélaga um lægri kaupgjaldsákvæði kvenna falla úr gildi við gildistöku laga þessara.“ Og svo kemur 5. gr.: „Lög þessi öðlast gildi þegar í stað.“ Þessu frv. fylgir allýtarleg grg. Þess er getið m.a., að hv. 4. landsk. þm. hafi flutt á þinginu 1948 frv. í Ed. um launajafnrétti kvenna. Þetta frv. var um algert jafnrétti kvenna og karla á öllum sviðum þjóðlífsins. Í umr., sem þá urðu um málið, viðurkenndu flestir þm., sem í þeim tóku þátt, að misrétti kvenna í launamálum væri augljóst, og létu sumir þeirra líklega um fylgi við frv., ef það fjallaði einungis um launajafnrétti kvenna og karla. En málið var svæft í nefnd. Þannig var áhuginn þá á þessum málum. 1953 flutti sami hv. þm. frv. aftur, og að þessu sinni gerðust þeir Gylfi Þ. Gíslason, Emil Jónsson og Eggert Þorsteinsson meðflm. að frv. Takið eftir, Alþfl.-mennirnir þrír til viðbótar eru meðflm. að frv. Frv. gerði ráð fyrir, að launajafnréttið yrði þá að lögum samstundis, ef það yrði samþykkt. En nú skeður það á þessu þingi, að einn þessara sömu manna flytur frv. til laga um launajöfnuð karla og kvenna, en það á bara ekki að taka gildi fyrr en eftir 6 ár að fullu leyti, það á að taka 6 ár að koma því á. Ekki finnst mér framförin mikil hjá þessum hv. Alþýðuflokksþingmanni. Á næsta þingi, 1954, flytur hv. 4. landsk. enn frv. um sömu laun kvenna og karla, að þessu sinni flutti hann frv. einn. En eins og áður snerust íhaldsöflin gegn því og það náði ekki fram að ganga: Nú er það flutt í fjórða sinn af okkur þingmönnum Alþb. Samkv. lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna skulu konur, sem eru opinberir starfsmenn, hafa sömu laun og karlar. Þetta er líka þannig í framkvæmd, að því er snertir sumar stéttir embættismanna. Það dettur t.d. engum í hug, að konan í kennarastétt eigi að hafa lægri laun fyrir sitt kennarastarf en karlmaður, sem er stéttarbróðir hennar. Í grg. frv. okkar eru allýtarleg rök fyrir frv., sem ég sé ekki út af fyrir sig ástæðu til að fara mjög mikið inn á, vil þó aðeins geta hér nokkurra atriða, með leyfi hæstv. forseta, til viðbótar, - þar segir: „Við almenn erfiðisstörf í þjónustu atvinnuveganna ríkir nú álíka ósamræmi um kaupgreiðslur kvenna eins og um launagreiðslur kvenna í opinberri þjónustu. Stéttarfélögin hafa náð samningum við atvinnurekendur um, að konum skuli greitt karlmannskaup við ýmis störf. Þannig hafa konur, sem flaka fisk í hraðfrystihúsum, víðast hvar karlmannskaup, en konur, sem önnur störf vinna í sömu fyrirtækjum og afkasta þó eigi minna verki en karlmenn mundu afkasta í þeirra sporum, hafa tæp 80% af kaupi karla. Yfirleitt er almennt kaup verkakvenna nú um 78% af tímakaupi karlmanna við almenna vinnu. Þetta er óviðunandi ranglæti, enda skapar slíkt launamisrétti slíka úlfúð og óánægju á vinnustað, að miklum leiðindum veldur og er atvinnulífinu auk þess tvímælalaust til tjóns.“ Ég læt þetta nægja, sem ég hef hér tekið upp úr grg. Ég tel, að það séu þar færð fram öll helztu rökin fyrir því, að frv. okkar á þskj. 114 verði samþykkt, en aftur á móti frv., sem þeir Alþfl.-menn í Ed. flytja, verði vísað frá, vegna þess að að mínum dómi gengur það allt of stutt, það tekur allt of langan tíma að koma jafnréttisákvæðinu í gegn, og auk þess eru í frv. ákvæði, sem ég tel að séu hættuleg gagnvart verkalýðshreyfingunni. Ég hef hér að nokkru rætt um frv. hv. þm. Alþfl., sem flutt var í Ed. Ég hef enn fremur lýst að nokkru frv. hv. 4. landsk. o.fl. og gert samanburð á þessum frumvörpum. Ekki verður um það deilt, að á þessum tveim frumvörpum er mjög mikill munur. Frv. þeirra Alþfl.-manna gerir ráð fyrir, að launajafnrétti kvenna skuli nást fram á 6 næstu árum. Frv. okkar Alþb.-manna gerir aftur á móti ráð fyrir, að launajafnréttið skuli ganga í gildi nú þegar á þessu ári. Þetta er aðalatriðið. Það er það, sem ber á milli. Á þessum tveimur frumvörpum er afgerandi mismunur. Reyndar má segja, að bæði frumvörpin stefni að sama marki, en höfuðmismunurinn, - ég vil endurtaka það, - er sá, sem áður hefur verið lýst, að annað frv. gerir ráð fyrir að ná launajafnréttinu fram í áföngum, sem eiga að ná yfir 6 ára tímabil. Það á að skipa nefnd, sem á að úrskurða um réttmæti umsókna um launahækkun til kvennanna. Þetta ákvæði er alveg furðulegt, alveg sérstaklega þegar að því er hugað, hvernig þessi nefnd er skipuð og að í henni er aðeins einn fulltrúi frá verkalýðssamtökunum. Ég vil alveg sérstaklega vara við þessari skipan mála. Með þessari nefndarskipun er réttur viðkomandi verkalýðsfélags stórlega skertur, og það, sem kannske er þó enn þá alvarlegra, að með þessu er ríkisvaldinu gefið allmikið vald til íhlutunar um launamál verkalýðsfélaganna. En hingað til hafa verkalýðsfélögin talið, að forðast beri af fremsta megni afskipti ríkisvaldsins af málefnum verkalýðsfélaganna. Með ákvæðum 3. og 4. gr. er að mínum dómi farið inn á mjög vafasamar leiðir, og ég trúi því ekki, að þetta ákvæði frv. sé sett þar inn með samþykki verkakvennafélaganna í landinu. Mér finnst þetta ákvæði eitt svo varhugavert, að þó að ekkert annað væri athugavert við frv., mundi ég ekki sjá mér fært að greiða því atkvæði. Í frv. okkar Alþb.-manna eru engin slík ákvæði. Þar er aðeins, að við öll störf, embætti og sýslanir hjá íslenzka ríkinu, sveitarfélögum og einstaklingum og fyrirtækjum skuli konum greidd sömu laun og körlum. Þetta er ákaflega einfalt mál. Ég hef áður lýst þessu frv. og sýnt fram á, að það er afgerandi mismunur á þessum tveim frumvörpum. Ég sé, að í nál. meiri hl. heilbr.- og félmn. er sagt, að n. sjái enga ástæðu til að gefa út sérstakt nál. um frv. á þskj. 114. Þá veit maður það. Þá veit maður um hug hv. meiri hl. heilbr.- og félmn. gagnvart okkar frv. Í sjálfu sér kom það mér a.m.k. ekki neitt sérstaklega á óvart. Svo vel er ég orðinn kunnugur skoðunum manns af sama sauðahúsi og hv. meiri hl. eftir 40–50 ára starf mitt í verkalýðshreyfingunni. Í grg. hv. flutningsmanna fyrir frv. á þskj. 64 segir, að á því sé ekki vafi, að það sé farsælast fyrir alla aðila, að launajöfnuður nái fram að ganga smátt og smátt á nokkrum árum, það sé vitanlega matsatriði, eins og það er orðað, hvað mörg ár það skuli taka. Svo segir: „Væri fullur launajöfnuður lögboðinn þegar í stað í einum áfanga, mundi það geta valdið mjög mikilli röskun í atvinnulífinu. Afleiðingin af því gæti orðið atvinnuleysi meðal kvenna“ o.s.frv. Ég held nú, að hér sé sett fram fullyrðing án nokkurs rökstuðnings. Hvað hefur gerzt, þar sem launajafnrétti hefur verið komið á? Ég benti á það áðan, að á Siglufirði var um það samið á s.l. vori, að konur, sem ynnu í tímavinnu við síld, öll sú vinna skyldi greidd með karlmannskaupi. Ekki varð ég var við það og ég held enginn, að nein röskun yrði þar á atvinnulífinu, síður en svo, af þeim ástæðum, og vinna kvennanna varð sízt minni en áður, það fullyrði ég. Sama mun hafa orðið upp á teningnum alls staðar, þar sem komið hefur verið á launajafnrétti. Eða veit nokkur þess dæmi, að konur, sem hafa kennararéttindi t.d., séu útilokaðar frá kennarastöðum, þó að í þeirri stétt ríki launajafnrétti? Það væri afar fróðlegt, ef einhverjir hv. alþm. vissu þess dæmi, að þeir segðu þá frá því hér á Alþingi. Nei, sannleikurinn í þessu máli er sá, að þótt komið væri á algeru launajafnrétti kvenna, mundi það valda tiltölulega lítilli röskun í atvinnulífinu. Það, að launajafnrétti kvenna mundi valda atvinnuleysi meðal kvennanna, er hrein fjarstæða, sem ekki eru ljáandi eyru að. Það er almennt viðurkennt, að við sum störf afkasta konur meiri vinnu en karlar og eru beinlínis frekar eftirsóttar til þeirrar vinnu. Þetta er augljós staðreynd, sem er alveg óþarfi að ræða frekar um. Þetta vita allir, sem eitthvað hafa kynnt sér atvinnulíf á Íslandi. Svo er annað, og það er, að ef hér ríkti eðlilegt ástand í atvinnulífinu, - ég segi, ef það ríkti, - er full þörf fyrir allt það vinnuafl, sem hægt er að fá, jafnt kvenna sem karla. Það má vel vera, að stefna hæstv. ríkisstj. leiði til atvinnuleysis. Því miður bendir ýmislegt til þess, að að slíku ástandi sé stefnt. En ég er þess fullviss, að jafnvel þótt svo hörmulega tækist til, að hér yrði atvinnuleysi að einhverju leyti, þá mundu konur ekki frekar verða fyrir því atvinnuleysi en karlar. Þessi ótti hv. flm. um, að launajafnréttið mundi skapa atvinnuleysi meðal kvennanna og jafnvel koma öllu atvinnulífi úr skorðum, er hrein fjarstæða, sem ekki er hægt að ljá eyru að. Það er eitthvað annað, sem hefur vakað fyrir þessum hv. flm. en kemur beinlínis fram. Ég ætla að vera alveg hreinskilinn og segja þeim, hvað ég held að vaki fyrir þeim. Það, sem ég held að vaki fyrir þeim með að láta launajafnrétti komast á í smááföngum á næstu 6 árum, er fyrst og fremst þessi vel þekkta tilhliðrunarsemi við atvinnurekendur, sem við þekkjum allt of vel úr sögu Alþfl. nú síðustu árin. Hv. flm. hafa ábyggilega fylgzt svo vel með þróun þessara mála að undanförnu, að þeir hafa vitað og skilið líka, að verkalýðssamtökin mundu nú á næstunni knýja launajafnréttið í gegn með kjarasamningum við atvinnurekendur, hvað sem hver segði. Málið er bara svo einfalt, að það verður ekki stöðvað. Eina leiðin kannske til þess að stöðva það um eitthvert ákveðið tímabil var að festa í lögum, að launajafnréttið mætti ekki komast á fyrr en eftir 6 ár. Það er þess vegna, sem frv. er flutt. Það er verið að gefa atvinnurekendunum alveg sérstakt tækifæri til þess að þurfa ekki að semja um það nú þegar, að launajafnréttið komist á, það á að fresta því um 6 ár. Það er þetta, sem verið er að gera og ég tel að sé aðalatriðið og aðalástæðan fyrir því, að frv. á þskj. 64 er flutt. Ég vil svo að lokum lýsa því yfir, sem menn hafa sjálfsagt skilið á minni ræðu, að ég mun ekki greiða atkv. með þessu frv. Ég vil skora á hv. alþm. að athuga vel, hvað þeir eru að gera, áður en þeir samþykkja þetta frv. Þeim væri miklu nær að samþykkja frv. okkar Alþýðubandalagsmannanna. Hv. heilbr.- og félmn. ætti að sjá sóma sinn í því að taka það frv. fyrir, gefa út sérstakt nál. og leggja til, að það yrði samþykkt. Það væri mannlegar að farið.



Herra forseti. Það virðist vera takmarkaður áhugi fyrir þessu máli hjá stjórnarliðinu öðru en kvenþjóðinni. Það var svo í nótt, að ekki var hægt að koma málinu til nefndar, nema þeir, sem mest hafa við það að athuga, hjálpuðu til, og nú virðist vera orðið allfámennt af stuðningsmönnum þessa máls t.d. og af þeim flokki, sem þykist sérstaklega bera það fram, nema sá hæstv. forseti sem síns embættis vegna getur ekki úr stólnum horfið. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er borið fram af Alþfl., og ég skil það satt að segja svo, að það sé borið fram af Alþfl. með það fyrir augum að bæta kjör verkakvenna. Ég skil það svo, að það sé ekki eina atriðið í þessu máli að jafna laun karla og kvenna, því að svo framarlega sem það hefði verið eina hugsjónin, þá hefði það verið nær stefnu Alþfl., eins og hún hefur verið upp á síðkastið, að fyrirskipa, að laun karla skuli lækka niður í laun kvenna, þannig að fullur jöfnuður fáist og öruggt sé, að atvinnuvegirnir beri sig. M.ö.o.: fyrst ekki er lagt til að fara þessa leið í beinu áframhaldi af vísitöluráninu 1. febr. 1959 og dýrtíðarflóðinu, sem fylgdi gengislækkuninni 1960, þá skilst mér, að þetta frv. eigi að miðast við það að bæta kjör kvenna, þeirra sem vinna fyrir launum. Og það er þess vegna ekki nema eðlilegt, að maður athugi, hvernig aðstaða þess flokks er, sem þetta frv. nú flytur, í þeim efnum. Hvað er það, sem gerzt hefur á undanförnum tveim árum í framkomu Alþfl. gagnvart verkakonum í landinu? Það, sem gerzt hefur, er það, að það hefur verið ráðizt svívirðilegar á verkakonur í landinu og þeirra laun af hálfu Alþfl. en gert hefur verið um 20 ára skeið af nokkrum flokki og nokkurri ríkisstjórnarsamsteypu í landinu. Það hefur verið ráðizt með lögum á verkakvennafélögin í landinu og þau svipt þeim réttindum, sem þau höfðu samkv. sínum samningum um að fá ákveðna vísitöluuppbót, þegar dýrtíð í landinu yxi. Þegar þetta var gert með lögunum 1. febr. 1959, lögum, sem Alþýðuflokksstjórnin fékk sett, þá var kaupið lækkað á hverri klukkustund hjá verkakonunum hér í Reykjavík, t.d. hjá verkakvennafélaginu Framsókn um kr. 2.47 eða 2.48 á hverri klukkustund. Þá var gerð tilraun til þess að afstýra því, af því að það var verið að níðast á karlmönnum líka, að það væri níðzt þannig á verkakonum, og hv. núv. 4. landsk., Hannibal Valdimarsson, flutti ásamt öðrum þm. Alþb. brtt. um að undanskilja kaup verkakvenna í þessu sambandi, þannig að þær yrðu ekki fyrir þessari vísitöluskerðingu. Sú brtt. hljóðaði á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Enn fremur skal greiða verðlagsuppbót samkvæmt vísitölu 185 á allt grunnkaup kvenna samkvæmt samningum stéttarfélaga, þar til fullum jöfnuði er náð við kaup karla, er vinna hliðstæð störf.“ M.ö.o., þegar Alþfl. lagði í herför gegn kaupi karla og kaupi kvenna í landinu, var reynt að undanþiggja kaup kvenna, til þess að í þessari allsherjarárás yrðu ekki konurnar á sama hátt fyrir barðinu, sem voru lægra launaðar, eins og karlmennirnir, sem voru hærra launaðir. Þetta lét Alþfl. þá drepa, þessa till. Þetta var hugurinn þá viðvíkjandi launajöfnuði karla og kvenna. Þá var verið að lækka laun karlmanna, og þá var þó hægt að koma á nokkrum launajöfnuði með því að lækka ekki laun hjá kvenfólkinu. En hvað gerði Alþfl., sem var einn saman í ríkisstj. þá? Hvað gerði hann? Hann drap það, að kvenfólkið skyldi fá að halda sínum launum, þegar launin voru lækkuð hjá karlmönnunum. Það má náttúrlega segja, að það sé alveg gífurleg framför hjá svona flokki, sem síðan er svo búinn að leiða allt dýrtíðarflóðið yfir, að nú skuli hann virkilega koma fram með till. um, að það sé nú farið að hækka ofur lítið kaup kvennanna og ekki bara verið að lækka laun karlmannanna. Ég skil þetta nú ofur lítið öðruvísi. Ég skil þetta þannig, að nú eru liðin rúm tvö ár síðan þetta gerðist. Venjulegt kjörtímabil er fjögur ár. Kosningar eiga að fara fram á næsta ári til bæjarstjórna um land allt. M.ö.o.: Alþfl., sem var mjög sprækur í upphafi kjörtímabils og réðst vægðarlaust á aðstöðu og launakjör kvenfólksins þá, er nú farinn að finna dauðann og dóminn nálgast og farinn að byrja sína iðrun, eins og sumum hættir við, þegar þeir finna dauðann og dómsdag einhvers staðar nærri, og sér nú, að það mundi vera rétt að fara að reyna að gera einhverja yfirbót. Menn skyldu nú hafa ætlað, þegar menn á annað borð færu að finna dauðann og dóminn nálgast, að sú tilfinning yrði það rík, að menn vildu þó a.m.k. nokkurn veginn bæta fyrir sínar misgerðir, þannig að þeir gerðu aftur gott það, sem þeir hefðu gert bölvað áður, þegar þeir stálu af verkakonum, t.d. í verkakvennafélaginu Framsókn kr. 2.47, með einu höggi 1. febr. 1959, - þá skyldu menn þó hafa ætlað, að þeir vildu þó skila t.d. þeim hluta til baka í einu lagi fyrir næstu bæjarstjórnarkosningar. Ónei, ekki er nú iðrunin svo mikil. 76 aurar á ári og byrjað á árinu 1962, ef ekki annað breytist, - 76 aurar á ári, ef engin breyting yrði af öðru. Þá væri sloppið með 76 aurana fram yfir einar kosningar og kannske 76 aura fram yfir þær næstu - og þá látið ef til vill bíða í fjögur ár, og hver veit nema það væri hægt að byrja á nýjan leik að lækka kaupið eftir kosningar. M.ö.o.: ósköp er þetta nú lítið, sem Alþfl. er farinn að iðrast eftir sínar misgerðir. Hann er dálítið flottari við aðra. Ég skal taka dæmi: Að stela af verkakonum kr. 2.47, og nú tala ég ekki um dýrtíðarflóðið, nú tala ég bara um það, sem var stolið 1. febr. 1959, það er kr. 2.47 á klst., það þýðir á ári fyrir verkakonu á verkakvennafélaginu Framsókn 5700 kr., ef ég reikna það rétt, með 8 tíma vinnudegi 25 daga í mánuði 12 mánuði ársins, og fæstar þeirra munu hafa það mikla vinnu. Fyrir 1000 konur, ef maður reiknaði t.d. 1000 konur í verkakvennafélaginu Framsókn, sem þannig ynnu, þá er þetta orðið 5 millj. 700 þús. Hvernig hagar svo Alþfl. sér hins vegar, þegar það eru einhverjir burgeisar innan hans, sem eiga í hlut, t.d. menn úr fjármálaráði Alþfl.? Hvernig fer sá fjmrh., sem stóð að því að framkvæma þetta rán gagnvart verkakonunum, þá að? Þegar í hlut á maður, sem fenginn var af Alþfl.-stjórninni með mjög vafasamri heimild til að reka togarann Brimnes, þá er honum borgað út í einu lagi 2½ millj. kr. Honum virðist ganga eitthvað erfiðlega að fá fylgiskjölin yfir, til hvers þetta var; 2.5 millj. í einn burgeis Alþfl. í fjármálaráðinu. Sjálfsagður hlutur. En frá verkakonunum, 1000 verkakonum, er stolið kr. 2.47 á klst. af þeirra samningsbundna kaupi eða af 1000 konum um 5.7 millj. kr. Eða svo að ég taki eitthvað annað, þá þykir víst lítið af Alþfl. að borga úr ríkissjóði fyrir t.d. togarann Keili 7 millj. kr. algerlega í heimildarleysi. En ef það eru verkakonurnar í Framsókn, sem fara fram á að fá þetta kaup, þá er sagt, að atvinnuvegirnir í landinu muni drepast. Hvað segir sami fjmrh., sem úthlutar svona? Þetta vil ég nú aðeins minna á út af því, sem hér er um að ræða. Upphæðirnar, sem þarna er verið að tala um, upphæðirnar, sem rænt er, upphæðirnar, sem ausið er út úr ríkissjóði, það eru upphæðir, sem mundu margfalt duga til þess að bæta það misrétti, og það í einni svipan, sem nú á sér stað milli karla og kvenna. Þetta vildi ég aðeins minnast á til þess að sýna fram á, að það er ekki spurningin um getu ríkisins og getu þjóðfélagsins. Þjóðfélagið og ríkissjóðurinn hefur auðsjáanlega nóga peninga til þess að fleygja þeim út, ef þeim er fleygt í rétta menn. En svo framarlega sem það eru verkakonurnar, sem eiga að fá það, þá á að skera við nögl sér og skera naumt. Svo er annað, sem er dálítið lærdómsríkt í þessu sambandi. Við erum búnir að heyra það allan tímann, sem rætt hefur verið um launamál hér, að það er eitt yfirvarp, sem allur þjófnaður, allur hernaður, öll árás á launakjör verkalýðsins í landinu hefur verið framkvæmt undir, og það er, að þjóðfélagið beri ekki hærri laun, Það var níðzt á kvenfólkinu, og það var níðzt á karlmönnunum undir þessu yfirvarpi. Þetta yfirvarp er að vísu haugalygi og hefur margsinnis verið hrakið. Það hefur verið sýnt fram á, að heildarframleiðsla þjóðarinnar vex á sama tíma, einum einustu 5 árum eða 6 árum, um 35%, en kaupið lækkar um 7%, kaupgetan lækkar um 7%. Þjóðarframleiðslan hefur farið sívaxandi, en kaupgeta almennings hefur verið minnkuð með beinum aðgerðum stjórnarvaldanna undir þessu logna yfirvarpi, að þjóðarframleiðslan bæri ekki hærra kaup. Það er svo fjarri því, að nokkurt einasta orð sé satt í því, sem sagt hefur verið í slíkum efnum, að þjóðarframleiðslan beri ekki hærra kaup. Það er álíka mikil lygi og hitt, að Íslendingar hafi lifað um efni fram, enda hefur enginn ráðherra allan þann tíma, sem þetta þing hefur staðið, treyst sér til þess að reyna að verja þessi mál hér úr þessum stól. Það liggur fyrir, að Íslendingar hafa allan þennan tíma og lengri tíma lagt til hliðar af þjóðartekjunum 30% til fjárfestingar. 30% hefur landið sparað, hefur þjóðin sparað á hverju einasta ári. Af þessum 30% eru 3%, eða tíundi parturinn aðeins, fengin með erlendum lánum, svo að það er fjarri því, að þjóðin hafi lifað á öðrum. En það, sem hefur verið gallinn allan þennan tíma og er búið að vera langt árabil, það er, að þetta, sem hún hefur lagt til hliðar til fjárfestingar, er ekki gert af fyrirhyggju, er ekki gert samkvæmt áætlun um, hvernig verja skuli fjárfestingarfjármununum. Það er þetta, sem hefur ekki fengizt fram, og það er vegna þeirrar óreiðu, sem verið hefur hjá ríkisstjórnum allan þennan tíma og öllum stjórnum í efnahagsmálum, að þær hafa verið að reyna að nota það sem yfirvarp út af þessari óstjórn á fjárfestingunni, að kjör fólksins í landinu væru of góð. Þau hafa allan þennan tíma verið of léleg. Landið hefur allan þennan tíma borið hærra kaup, en landið hefur ekki borið óstjórnina á fjárfestingunni, og afleiðingunum af óstjórninni á fjárfestingunni hefur með launakúgun verið velt yfir á almenning. Það er það, sem hefur gerzt í þessu. Og það hefði nú mátt ætla, að einhverjir af þeim mönnum, sem hér hafa stundum djarft úr flokki talað, eins og hæstv. viðskmrh. og einhverjir slíkir, hefðu verið hér við og verið reiðubúnir til þess að ræða þessi mál. En þeir láta nú ekki svona lítið. Það hefur venjulega verið sagt, þegar rætt hefur verið um þessi mál, að atvinnurekendurnir í landinu segðu, að atvinnuvegirnir þyldu ekki þetta, - sömu atvinnurekendur sem hafa í ein 20 ár haft möguleika til þess að breyta atvinnurekstrinum í miklu skynsamlegra og nýtízku horf og aldrei notað tækifærin til þess nema að hverfandi litlu leyti, og stundum verið píndir til þess. Það hefur verið sagt, að þeir segðu: Atvinnulífið ber ekki þetta. Og stjórnarliðið hefur kropið í auðmýkt og sagt: Heyrið, atvinnurekendur segja, að atvinnulífið beri ekki þetta, - hvernig dirfizt þið að rísa upp á móti þessum mönnum? - Hvað gerist svo í sambandi við þetta mál? Í þessu máli liggur fyrir umsögn þann 23. nóv., undirskrifuð hvorki meira né minna en af öllum þeirra herradómum, Félagi íslenzkra iðnrekenda, Félagi íslenzkra stórkaupmanna, Kaupmannasamtökum Íslands, Vinnumálasambandi samvinnufélaganna, Vinnuveitendasambandi Íslands og Verzlunarráði Íslands, öllum fulltrúum þessara aðila, atvinnurekendanna í landinu, þar sem þeir segja um þetta frv., sem hér liggur fyrir, að það sé mjög varhugavert að lögbjóða kaup vissra starfshópa, án þess að tillit sé tekið til greiðslugetu atvinnuveganna, og muni ekki leika á tveim tungum, að útflutningsatvinnuvegirnir a.m.k. þola nú ekki hærra kaupgjald, svo að ekki sé meira sagt. M.ö.o.: atvinnurekendurnir segja nú: Atvinnureksturinn þolir ekki þetta, ekki þessa sjöttungshækkun á þessum sex árum. Og hvað gerist svo? Jú, það gerist það, að Sjálfstfl. og Alþfl. á þessu þingi, sem allan þennan tíma eru búnir að berja höfðinu við steininn, eru búnir í auðmýkt að lúta fyrir atvinnurekendunum, þeir segja loksins, - loksins gengur fram af þeim, og þeir sjá, að það, sem atvinnurekendur segja um þessi mál, er tóm vitleysa, og loksins sjá þeir, að það ber ekki að taka tillit til þess, að þegar atvinnurekendurnir segja, að atvinnureksturinn þoli þetta ekki, þá á ekki að taka tillit til þess. Það er þess vegna eftirtektarvert í sambandi við það, sem er að gerast í þessu máli, að Sjálfstfl. og Alþfl, slá því föstu, að, atvinnurekendasamtökin í landinu ljúgi, að það sé ekkert að marka það, sem þau segja, að það beri ekki að taka neitt tillit til þess, sem þau segja. Það er mjög ánægjulegt, þótt seint sé og lítið, að þeir opni augun, - þó að ekki sé nema rétt svona, að þeir geti rýnt ofur lítið í einhvern part af sannleikanum, þá er gaman að því, að þeir skuli þó opna augun. Hvernig stendur á þessu? Hvernig stendur á, að þeir opna augun þetta mikið, að þeir sjá, að atvinnurekendurnir í landinu segja ósatt? Þeir eru búmenn, sem alltaf barma sér og alltaf munu barma sér og hafa í 50 ár barmað sér, og hafa aldrei sagt, að það væri hægt að greiða hærra kaup í landinu en þá 25–35 aura, sem voru um aldamótin. Verkalýðshreyfingin hefur allan þennan tíma, öll þessi 60 ár, sem liðin eru síðan um aldamótin, alltaf þurft að berja þá til þess að hækka kaupið. Þeir hafa alltaf sagt, að atvinnureksturinn bæri það ekki, vegna þess að þeir hafa gjarnan viljað liggja í sinni ómennsku án þess að þurfa að laga þannig atvinnureksturinn hjá sér, að hann beri mannsæmandi kaup. Hvað er það, sem nú er að gerast? Nú er það að gerast, að verkalýðsfélögin, sem eru búin að vera mjög þolinmóð í þessum efnum, eru að leggja til baráttu, og atvinnurekendurnir í landinu vita það, þeir eru búnir að fá kröfurnar í sínar hendur, jafnt frá félögum, sem núv. stjórnarflokkar stjórna, eins og þeim, sem stjórnarandstaðan stjórnar. Þeir sjá sem sé, að það tekur enginn maður í landinu mark á atvinnurekendum og þeirra samtökum og því, sem þeir segja, ekki einu sinni stjórnarflokkarnir. Þeir sjá, að fram undan er harðvítug kaupbarátta, réttlát, óhjákvæmileg kaupbarátta, og það sem er að gerast, er þetta: Sjálfstfl. og Alþfl. reyna að hafa ofur lítið vit fyrir atvinnurekendum og segja við þá: Heyrið þið, við vitum náttúrlega, að þið segið alltaf, að atvinnureksturinn beri aldrei neitt. En haldið þið, að þið gætuð ekki gefið 76 aura í sjóðinn eftir t.d. 1½ ár, 76 aura til verkakvennanna? - Lítilsigldur gerist nú a.m.k. Alþfl. að ætla að sætta sig við slíkt. Það er óttinn við þá baráttu, sem nú er að hefjast, sem knýr það fram, að meira að segja stjórnarflokkarnir hér á Alþingi taka ekki tillit til þess, sem atvinnurekendurnir segja, og reyna að koma ofur litlu viti fyrir þá. Ég skil þetta frv. þannig, að þessir stjórnarflokkar muni ætla sér að segja við atvinnurekendur: Heyrið þið, svona lítið getið þið nú gert, - og ætla að reyna að segja við sitt fólk í verkalýðsfélögunum: Heyrið þið, þið sættið ykkur nú við svona lítið. - Eftir að búið er að ræna af verkakonunum meira kaupgjaldi en því, sem þær mundu fá á sex árum, ef ekkert annað breyttist með þessu, ræna því á tveim árum, á nú að reyna að afgr. málið á þennan máta. M.ö.o.: af ótta við þá baráttu, sem fram undan er, á að reyna að losa atvinnurekendurna við hræðsluna og láta þá sleppa svona ódýrt. Ég held, að þetta sé skakkur útreikningur, þetta þýði ekki. Ef stjórnarflokkarnir á Alþingi átta sig ekki betur á því, hvað fram undan er, þá eru þeir ekki starfi sínu vaxnir. Það er það minnsta, sem hægt er að heimta af stjórnmálamönnum, að þeir séu það raunsæir, að þeir fylgist með í því, sem er að gerast. Ef þeir fylgjast ekki með í því, að neyðin er farin að knýja að dyrum, t.d. hér í Reykjavík, að margar fjölskyldur hér eiga að lifa af 40 þús. kr. á ári, fjölskyldur jafnvel, sem á undanförnum árum hafa verið að reyna að leggja í að byggja íbúðir og eru að missa þær, fjölskyldur, sem nú eru búnar að missa alla eftirvinnuna, fjölskyldur, sem mega ekki verða fyrir smáveikindum; án þess að þeirra eigur séu meira eða minna foknar, eða verða jafnvel að neita sér um meðul, sem þær þurfa handa sjúklingum í fjölskyldunni, sem sé það er farið að sverfa hér að, - og ef stjórnarflokkarnir eru farnir að hugsa eins og franska aristókratíið á sínum tíma og fylgjast ekki lengur með í því, sem er að gerast hjá fólkinu, þá verða þau átök, sem fram undan eru, því harðari og því hættulegri, því skilningslausari sem valdhafarnir eru í slíku. Og það er skilningsleysi í þessu máli að bjóða svona lítið. Ég vil svo, um leið og ég segi þessi orð almennt og vara menn við, þá sem völdin hafa, út af þessu, þá vil ég benda á örfá atriði í sambandi við þetta frv. Í sambandi við 3. gr. og útreikninginn, sem þar á að vera, ákvarðanir nefndarinnar séu fullnaðarákvarðanir, - ég vil benda á, að hv. stjórnarflokkar hafa gert sig seka um mjög harðsvíraða misnotkun undanfarið í sambandi við útreikninga. Ég á þar með við þá útreikninga, sem þeir hafa fyrirskipað hagstofunni að framkvæma og kauplagsnefndinni. Ég vil vekja athygli á því, að það er ekki sérstaklega mikil trygging fólgin í þessum ákvæðum viðvíkjandi útreikningunum. Ég skal bara minnast á einn hlut. Þeir stjórnarflokkar, sem nú setja fjölskyldubæturnar og annað slíkt inn í vísitöluútreikning til þess að breyta honum, - ef það tækist að knýja í gegn á Alþingi einhver sérstök fríðindi, sem kvenþjóðinni einni saman kæmu til góða, eigum við það á hættu, að það sé farið að nota þetta í sambandi við útreikningana á eftir. Við höfum reynt annað eins. Ég vil benda á það þeim mönnum, sem þetta frv. hafa samið og að því standa, að það er hlægilegt, jafnvel þó að 2. og 3. gr. að vísu taki af tvímæli, að því er manni finnst, um merkingarnar í því, þá er hlægilegt að orða 1. gr. eins og gert er: „skulu laun kvenna hækka til jafns við laun karla“. Eftir orðanna hljóðan þýðir þetta, að þau skuli hækka jafnmikið og laun karla. Ef hitt væri örugglega meint, þá ætti þarna að orða: skulu þau hækka þannig, að þau verði jafnhá launum karla eftir ákveðið tímabil. „Hækka til jafns við,“ hvað þýðir það þarna? 2. og 3. gr. skýra þetta, eins og ég sagði, en engu að síður á að breyta 1. gr., sem er aðalatriðið. Ég vil bara segja það við stjórnarflokkana, það á að breyta slíku, því að við höfum áður reynt það hér á Alþingi með frv., sem hér hafa verið afgreidd á þennan máta, að dómarar hafa síðan neitað að dæma eftir því, og maður hefur orðið ýmist að standa að því, að það væru gefin út brbl. um slíkt, eða þá að það hefur orðið á næsta þingi á eftir að breyta lögunum til þess að taka af öll tvímæli. Og ég vil benda á, þegar þarna er aðili þar að auki á móti eins og Vinnuveitendasambandið, sem er á móti þessum lögum, sem álítur, að það eigi ekki að setja lög um þetta, og hefur aðstöðu til alls konar fyrirtafa og annars slíks, þá er það vitleysa af þeim mönnum, sem þykjast vilja vel í þessu máli, að orða lögin svo ónákvæmt eins og þarna er gert. Eitt vildi ég líka taka fram í sambandi við þennan hátt, sem hér er hafður á, að vilja reyna að ákveða þetta með lögum, hvort sem það verður nú gert á þennan máta, sem lagt er til í frv., eða breytt eins og við Alþýðubandalagsþingmennirnir leggjum til og raunar Framsóknarþingmennirnir líka. Ég vil benda á það öllum þeim, sem er það áhugamál að tryggja jafnrétti karla og kvenna í launamálum, að trygging í lögum er ekki einhlít, ef baráttuvilji er ekki á bak við hjá samtökunum. Ég vil minna á, að ýmis mikilvægustu ákvæðin, sem við höfum knúið fram á undanförnum áratugum um réttindalöggjöf verkalýðsins, voru fyrst knúin fram með verkföllum verkafólksins í samningum við atvinnurekendur og siðan löggilt. Orlofslögin voru knúin fram í samningunum 1942, þannig að frv., sem lá fyrir Alþingi og fékkst ekki afgreitt, var í samningunum milli verkamanna og atvinnurekenda ákveðið, að orlof skyldi gilda og vera greitt samkvæmt því frv. Seinna meir var svo það frv. gert að lögum. Á sama hátt var með atvinnuleysistryggingar í verkföllunum 1955. Þær voru settar þá, eftir að það höfðu verið í 12 ár flutt frv. á Alþingi og ekki orðið að lögum. Og eins var með lífeyrissjóð togarasjómanna, baráttumál sjómannanna. Það er nauðsyn fyrir verkakvennafélögin og öll verkalýðsfélögin, hverjar réttarbætur sem þau reyna að knýja fram, að fyrst og fremst sé það þeirra eigin styrkur, sem þau treysta á í slíku sambandi, og svo framarlega sem hann er ekki fyrir hendi, þá reynast venjulega lög, sem sett eru, ekki duga mikið. Ég er a.m.k. búinn að lifa það of oft hér á Alþingi, að lög, sem maður hefur getað knúið fram á einhverjum tíma og fólu einhverjar réttarbætur í sér, ef verkalýðsfélögin voru ekki vígreif á bak við til þess að halda því föstu, þá er þetta eftir örskamman tíma afnumið aftur með öðrum lögum. Þau þýðingarmiklu lög, sem sett voru um útrýmingu heilsuspillandi íbúða 1946, voru afnumin rétt rúmu ári eftir að þau voru sett. Og þannig hefur farið með mörg þau réttindi, sem einvörðungu hafa verið sett á Alþingi og verkalýðssamtökin ekki staðið nógu harðvítuglega saman um. Þess vegna mun eins verða um það almenna hugsjónamál, hvað snertir jöfnuð í launum milli kvenna og karla, að það er sjálf barátta verkalýðssamtakanna, sem þar er aðalatriðið. Hvort sem mikið eða lítið kynni að vinnast á í þeirri baráttu, sem nú yrði háð á Alþingi, þá er það baráttan utan þingsalanna, sem verður höfuðatriðið í þessu efni. Ég sá það í umsögn atvinnurekendasamtakanna, að þau telja það varhugavert að breyta þessu með lögum. Meira að segja þessi litli sjötti partur, sem þarna er farið fram á, þessi lítilþægni, sem þarna er sýnd, því telja atvinnurekendurnir varasamt að breyta með lögum. En þeir töldu ekki varasamt að breyta 1. febr. 1959, þegar vísitalan var afnumin. Þá komu ekki mótmæli. Hv. 8. þm. Reykv. sagði hér í sinni ræðu, að við værum á móti þeirri réttarbót, sem í þessu fælist. Það, sem við erum á móti, er að hafa þessa réttarbót svona pínu-pínulitla, og það kemur sérstaklega úr hörðustu átt frá þeim flokkum, sem búnir eru að rífa af verkakonum fjórðunginn af þeirra launum á tveim árum, fjórðunginn af kaupgildi þeirra launa á tveim árum, að koma nú og segjast vera hér með mikla réttarbót. Og það er alveg dæmalaust, ef þeir halda, að þeir geti sætt meira að segja það fólk, sem þeim hefur fylgt fram að þessu, við slíkt. Hv. 8. þm. Reykv. talaði um, að það væri hætta á, að ef konurnar færu of geyst í þetta, þá yrði þeim bolað úr vinnu. Að svo miklu leyti sem sú hætta væri til, þá væri hún jafnt til, hvort sem það er á lengri eða skemmri tíma. En það væri ósköp auðvelt með löggjöf að koma í veg fyrir það. Það væri ekkert auðveldara en að bæta því inn í þetta frv. að banna atvinnurekendum uppsagnir, - ekkert auðveldara en vernda rétt kvenfólksins í því efni. Hv. 1. þm. Vestf. talaði hér um, hve lengi væri talað af ýmissa hálfu. Það kemur nú satt að segja úr hörðustu átt, þegar hv. 1. þm. Vestf. fer að tala um slíkt. Hann hefur nú lengst af á sínum þingferli átt sæti í Ed. Þegar hann átti sæti í Ed., talaði hann svo mikið, að það var um það rætt, að þriðjungurinn af öllum ræðum og öllu, sem talað hafði verið í Ed., hefði verið talað af þessum eina þingmanni. Hans flokksmenn tóku þess vegna það ráð, til þess að hann talaði ekki öll þessi ósköp, að þeir gerðu hann að forseta Ed., og eftir það styttust fundir í Ed. mjög mikið, sem kunnugt er.

Var ekki hv. 3. þm. Reykv. líka einu sinni gerður að forseta?

Jú, ég sagði það einmitt við menn, hvort það væri gert í því skyni. Síðan hefur það hins vegar gerzt, að þessi hv. þm. hefur komið hingað í Nd.  Ég álít, að þeir flokkar, sem standa að þessu frv., ættu á síðustu stundum þessa þings að athuga sinn gang. Þeir hafa rænt og rænt miklu. Þeirra ránsfengur er stór á þessum tveggja ára ferli þeirra. Og það liður nú að dómsúrslitum í þessu efni. Verkalýðurinn í landinu kemur nú bráðlega til að kveða upp sinn dóm í þeim átökum, sem fram fara. Það hefði verið æskilegt, að sú yfirstétt, sem nú er að brjótast hér til valda, hefði sýnt þann skilning að vilja skila dálitlu af sínum ránsfeng til baka. Haldi menn, að menn sleppi með svona lítið eins og hér er lagt til, þá reikna menn skakkt, og það er mjög slæmt, þegar stjórnmálamenn gera slíkt. Við erum að sjá afleiðingarnar af því alls staðar í veröldinni núna. Skammsýnir valdhafar átta sig ekki á því fyrr en of seint, hvað það er, sem þeir eru að bjóða alþýðunni í löndunum, og mér - sýnist þetta frv. og það, hvernig tekið hefur verið á þeim brtt., sem Alþb. kom með í Ed. og flytur nú hér við þessa umræðu, það muni sýna, að skammsýni núv. valdhafa er mikil. Þess mun verða freistað, eftir því sem nokkur kostur er á, að reyna að koma fyrir þá vitinu, bæði með ræðum og tillögum, við þær tvær umræður, sem eftir eru um þetta mál. Það hefði kannske verið hægt að vonast eftir því, fyrst um kvenfólk var að ræða þarna, að menn hefðu sýnt ofur lítið minni ránskap og ofur lítið meiri riddaraskap í því að skila aftur stuldinum, skila aftur af ránsfengnum. En það virðist ekki bóla mikið á því. Ég vil þess vegna eindregið skora á hv. þm. stjórnarliðsins, áður en til atkvæða kemur um þær brtt., sem hv. 4. landsk. þm. flytur f.h. Alþb., að athuga sitt mál, að reyna þó að gera eitt ærlegt verk á þessu þingi, og það er að afgreiða þetta mál, sem snertir kvenfólkið og þess jafnlaunakröfur, þannig, að nokkur sómi sé að. Það mundi vera gert með því að samþykkja þessar brtt., sem hv. 4. landsk. þm. leggur fram.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Vestf., Gísli Jónsson, formaður heilbr.- og félmn. d., kom hér í ræðustólinn áðan og sagðist gera það til þess að bera af sér sakir. Sakirnar, sem ég hafði á hann borið, voru þær, að hann hefði látið brúka sig til þess óhæfuverks að heimta meðnm. sína á nefndarfund s.l. nótt um óttuskeið, rétt um kl. 3. Þetta eru engin þingleg vinnubrögð, - það er alveg sama, undir hvern það er borið, - þetta er þjónusta við ofbeldi, sem hann átti ekki að láta nota sig til. Hans þvottur viðvíkjandi þessu atriði er því í senn kattarþvottur og Pílatusarþvottur. Að öðru leyti vék hv. þm. að einu atriði ræðu minnar í nótt, sem sé því, að ég hefði haldið því fram, að hvergi væri launamisrétti kvenna og karla jafnsvívirðilegt og hjá verzlunar- og skrifstofufólki, og þar sem hann hefur að einhverju leyti verið við verzlun og viðskipti kenndur, þóttist hann vera þess umkominn að bera þetta til baka. En staðreyndirnar tala, hversu ákveðið sem hv. þm, mælir gegn þessu. Það er ekkert launungarplagg, samningur Verzlunarmannafélags Reykjavíkur um launakjör verzlunarfólks, og það sér hver einasti maður, sem lítur á launakjör kvenna samanborið við launakjör karla, að þar er reginmunur á, þó að um sé að ræða stúlkur komnar úr sérfræðingaskóla verzlunarstéttarinnar, Verzlunarskóla Íslands.  Lokaatriðið í ræðu hv. þm. var svo það, að hann var að afsaka, að nefndin, heilbr.- og félmn., sem hann er formaður fyrir, hefur haldið hjá sér í allan vetur frá því á haustmánuðum frv. til laga um sömu laun kvenna og karla og meiri hl. hv. n. hefur ekki enn haft manndóm í sér til þess að gefa út nál. um frv. Hvað hefðu verið þingleg vinnubrögð í þessu máli? Að afgreiða málið út úr n. til d. á hæfilegum tíma fyrir þinglok, svo að málið hefði í þingdeild getað fengið þinglega meðferð og menn skipað sér þar til afstöðu gagnvart því með eða móti, eins og þeir hefðu manndóm og réttlætistilfinningu til. En þennan manndóm skorti hv. meiri hl. n. og kaus því að liggja á frv. allt til þingloka og fæst ekki einu sinni til þess að gefa út nál. um það. Þessi vinnubrögð verða ekki heldur afsökuð, þó að hv. formaður n. reyni að gera það. Það er staðreynd, sem við horfumst nú í augu við í lok þessa þings, að slíku gerræði hefur verið beitt gagnvart minni hl. á Alþ., að ég held, að það sé áreiðanlegt, að ekkert mál stjórnarandstöðunnar hafi hlotið samþykki á Alþ., - ekkert. Á öllum málum stjórnarandstöðunnar hefur verið traðkað þannig og þinglegum rétti minni hl. á Alþ., að ekkert mál, sem minni hl. hefur borið fram, hefur náð afgreiðslu á Alþ. eða samþykki. Og það er eitthvað annað en þingræðislegur andi og lýðræðisleg helgi, sem sveimar yfir vötnunum, þegar sú er niðurstaðan. Þá kemst ég ekki hjá því að víkja nokkrum orðum að ræðu hv. 8. þm. Reykv., frú Ragnhildar Helgadóttur, sem nú virðist vera fjarstödd og er e.t.v. ekki í húsinu. Þá þykir mér hálfu leiðinlegra að víkja máli mínu að henni, en verð þó sennilega að neyðast til þess. Þessi hv. þm. er einasta konan, sem við höfum hér í hv. Nd. Alþ., og hvert var hennar erindi hingað í ræðustól? Var það ekki það að lýsa því yfir, að hún fylgdi að sjálfsögðu hverri þeirri till. og greiddi henni atkv., sem gengi lengst í því að auka réttindi kvenna? Ég hefði vænzt þess, að slíkt erindi hlyti einasta konan í hv. Nd. Alþ. að eiga í ræðustól í sambandi við það mál, sem hér er til umr. En þetta var ekki erindi elskulegrar frúarinnar. Það var einmitt hið gagnstæða, að mæla gegn öllum þeim tillögum, sem hér ganga lengst í því að. auka launajafnrétti kvenna móts við karla, þó að hæstv. frúin sé einmitt í lögfræðingastétt og enginn láti sér detta í hug, að lögfræðingurinn, sem er kona, eigi að vinna eftir lægri kauptaxta en lögfræðingurinn, sem er karlkyns. En misréttið skal vera nógu gott handa öðrum kynsystrum hennar, þótt hún njóti jafnréttisins sjálf. Aðalerindi frúarinnar að öðru leyti en lýsa afstöðu sinni móti öllum þeim tillögum, sem hér vilja unna konum jafnréttis í launamálum við karlmenn, var svo það að básúna út, hversu frækilega Sjálfstfl. hefði barizt fyrir jafnréttismálum kvenna á Alþingi fyrr og síðar, og þar til nefndi hún þrennt. Hún tilnefndi, að fyrsti sigur flokksins hefði legið í því, að hann hefði fengið samþykkta þáltill. - mun hafa verið 1953 - um áskorun til ríkisstj. um að rannsaka, hvort Ísland gæti fullgilt hina svokölluðu jafnlaunasamþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Það er rétt, þessi till. frá hinum 6 sjálfstæðismönnum var samþykkt. Og hver var ávöxturinn af henni? Hann var sá, að það var skipuð nefnd af ríkisstj. á grundvelli þessarar tillögu og hún átti að segja til um það, hvort Ísland gæti fullgilt alþjóða-jafnlaunasamþykktina. En þessi nefnd var þannig skipuð og það þjónustusöm við þáv. ríkisstj., að hún komst að þeirri niðurstöðu, að það væri ógerlegt fyrir Ísland að fullgilda jafnlaunasamþykktina um sömu laun kvenna og karla, og þar með var málið kistulagt, ágætum slagbrandi skotið fyrir möguleika þess, að það mál fengi lausn í bili. En áður hafði Sjálfstfl. einmitt lýst því yfir, að það væri hinn bráðnauðsynlegasti áfangi í þessu máli, að jafnlaunasamþykktin yrði fullgilt fyrir Íslands hönd. Þá var annar stórsigur Sjálfstfl. í þessum réttindamálum kvenna, setning laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Hv. 8. þm. Reykv., frú Ragnhildur Helgadóttir, sagði, að flm. þess máls á Alþ. hefði verið núv. hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen. Það er alrangt. Sá dyggðum prýddi ráðh. þarf víst ekki að fá neinar lognar dyggðir á sig til skrauts. Hann var ekki flm. málsins. Hann hafði verið í vinnumennsku hjá þáv. hæstv. fjmrh., Eysteini Jónssyni, við að semja drög að frv. upphaflega, en flm. frv. var þáv. hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson. Og ég hefði nú viljað halda, að ef Sjálfstfl. hefði flutt málið, hefði hann með nokkrum rétti getað eignað sér heiðurinn af frv., en hann verður a.m.k. að deila þeim heiðri með Framsfl. og Eysteini Jónssyni, ef rétt skal segja söguna. Þá er þriðji sigurinn, að það hafi verið samþykkt hér á Alþ. þáltill. um að staðfesta, að Ísland skyldi fullgilda jafnlaunasamþykktina, alþjóðasamþykktina um sömu laun kvenna og karla. En það er alveg að fljúga á stolnum fjöðrum að ætla að eigna Sjálfstfl. nokkurn heiður í sambandi við það, eftir að n., sem hans ríkisstj. hafði skipað, hafði sagt, að Ísland gæti ekki fullgilt þessa samþykkt. Það var vinstri stjórnin, sem gekk frá fullgildingu þessarar samþykktar, og höfðu kvennasamtökin í landinu á undanförnum árum gert fjölda samþykkta um, að það væri mjög þýðingarmikill áfangi í launajafnréttismálum kvenna, ef ríkisvaldið á Íslandi fullgilti þessa samþykkt og gengist þannig undir skuldbindingar um, eins og í sjálfri samþykktinni segir, að vinna að því, að reglan um sömu laun til kvenna og karla verði gildandi. Með slíkri samþykkt eru stjórnarvöld á Íslandi skuldbundin til þess að vinna að launajafnrétti kynjanna. Um það verður ekki deilt. Það stendur skýrum stöfum í samþykktinni sjálfri. Þegar frúin, hv. 8. þm. Reykv., hafði þetta mælt, sagði hún: Þetta sýnir allt saman, hvaða þátt Sjálfstfl. á í þessu máli, hvað saga hans er glæsileg í þessum málum. Þessu næst vék hv. frúin að mér, mínum þætti í þessum málum. Hún byrjaði á að skýra frá því, að þegar Kvenréttindafélag Íslands var 50 ára, var félaginu tilkynnt með bréfi, að einmitt þann sama dag að morgni hefði verið ríkisráðsfundur að Bessastöðum og þar hefði ríkisstj., vinstri stjórnin, samþykkt á ríkisráðsfundi að fullgilda jafnlaunasamþykktina. Átti þessi ákvörðun nokkurt erindi til Kvenréttindafélags Íslands? Var hægt að 1íta svo á, að það mundi verða einhver fögnuður í þeim herbúðum á þessu hálfrar aldar afmæli samtakanna, þegar margfaldar óskir og kröfur þessara samtaka frá undanförnum árum höfðu nú verið uppfylltar eða ákvörðun um það tekin að uppfylla þær og að jafnlaunasamþykktin yrði samþykkt? Svo mikið er víst, að þegar Kvenréttindafélagið fékk þessa tilkynningu, fögnuðu konur því mjög, enda var það í fullu samræmi við þeirra fyrri afstöðu. Það er flestum kunnugt, að jafnlaunasamþykktin tekur ekki gildi í neinu landi frá þeim degi, sem hún er fullgilt, heldur segir í sjálfri samþykktinni, - og það gildir um öll meðlimaríki Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, - að hún tekur ekki gildi fyrr en 12 mánuðir eru liðnir frá því, að hún hefur verið skráð hjá aðalritara Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Þessi samþykkt, sem var fullgilt fyrir Íslands hönd á árinu 1957, var því ekki fullgilt, var ekki komin í gildi, orðin gildandi fyrir Ísland, fyrr en á síðari hluta ársins 1958, og á síðari hluta ársins 1958 fór vinstri stjórnin frá völdum. Við höfðum því ekki langt svigrúm til að gera ráðstafanir til, að hún yrði framkvæmd þegar í stað. Það átti að koma í hlut þeirrar ríkisstjórnar og þeirra ríkisstjórna, sem setið hafa síðan. Það, sem ég hins vegar gerði, rétt skömmu eftir að Ísland hafði fullgilt jafnlaunasamþykktina, var í fullu samræmi við samróma kröfur kvennasamtakanna í landinu, innan verkalýðssamtakanna og utan, að nú yrði, þegar Ísland væri búið að skuldbinda sig til að vinna að launajafnrétti, skipuð svokölluð jafnlaunanefnd, sem yrði í þremur sætum af fimm skipuð konum. Ég varð þegar í stað við þessum óskum kvennasamtakanna, taldi það eðlilegt og réttmætt, að nú yrði nefnd falið að rannsaka alveg ofan í kjölinn, hvernig stæðu hlutföllin í kaupgjaldsmálum og launamálum kvenna og karla, bæði hjá því opinbera og hjá atvinnulífinu. Þessi nefnd var skipuð, og það voru ekki skipaðar 3 konur í hana, heldur 4 af 5, og aðeins einn karlmaður. Og hún fékk sitt erindisbréf um að afla skýrslna og upplýsinga sem allra fyrst um það, hvernig þessi mál stæðu. Það var búizt við því þá, að hún gæti lokið störfum ef til vill innan árs. En reyndin hefur orðið sú, að starfið reyndist bæði umfangsmikið, og þó einkum hitt, að það er illur draugur að glíma við, hvað íslenzkir einstaklingar og íslenzkar stofnanir eru tregar og seinar til að senda skýrslur, og þessi nefnd hefur mjög orðið fyrir því, að einstaklingar og stofnanir, sem, hún óskaði eftir skýrslum frá, hafa sent þessar skýrslur mjög seint og sumar illa.  Ég held, að þetta hafi verið aðalatriðið í ræðu hv. 8. þm. Reykv., að ásaka mig fyrir að hafa ekki komið löggjöf fram um launajafnrétti kvenna í beinu framhaldi af fullgildingu jafnlaunasamþykktarinnar að því er snertir sömu laun fyrir sömu vinnu. En ég segi það að lokum: Ef ég hef glatað tækifærum með því að koma þessu ekki fram, þá hafa tækifærin verið mörg og stór fyrir ríkisstj. Emils Jónssonar og núv. hæstv. ríkisstj. til þess að gera þessa hluti, og a.m.k. er það víst, að nú á þessum dögum Alþingis, í gær og í dag, blasa möguleikarnir við núv. stjórnarflokkum að koma fram löggjöf um algert launajafnrétti kvenna, ef þeir vilja nota þann möguleika, því að hér hafa borizt í fangið á þeim tillögur um það, sem þeir verða annaðhvort að fella eða samþykkja. Ef þeir eru heilir í þessu máli, geta þeir auðvitað ekkert annað gert en samþykkja þær tillögur. Séu þeir óheilir í því, fella þeir þær. Um það skal ég ekki saka þá, fyrr en þeir hafa það gert. Það var eitt af lokaatriðum í ræðu hv. 8. þm. Reykv., frú Ragnhildar Helgadóttur, að það gæti verið tvíbent, að konur fengju launajafnrétti á við karlmenn, það gæti verið hættulegt. Hver veit, nema konum yrði þá bægt burt af vinnumarkaðinum? Það gæti sem sagt leitt yfir þær atvinnuleysi. Jú, er þetta ekki ósköp skýr vottur um það, að áhuginn sé brennandi fyrir launajafnrétti hjá þessum hv. kvenþm. okkar? Nei, ég held ekki. Hún tekur aðallega fram, að það geti verið hættur því samfara fyrir konurnar sjálfar, þær skuli því fara varlega í þetta. Það hefur sjálfsagt verið þessi ótti, sem aftraði atvinnurekendum í Vestmannaeyjum fyrir nokkrum vikum frá því að hækka kaup kvenna meira en þeir gerðu, en á það var bent, að það mundi vera líklegt til þess, ef þeir hækkuðu kvennakaupið myndarlega, að þeir ættu þá á vertíðinni, sem í hönd fór, auðveldara með að fá þann vinnukraft, sem þá vantaði til framleiðslustarfanna, þ.e.a.s. til þess að geta tekið á móti þeim afla, sem bærist á land í fiskvinnslustöðvarnar hjá þeim. Þeir hækkuðu kaupið nokkuð hjá konum, en hvergi nærri svo sem þeir hefðu átt að gera, og þeir hafa orðið að játa nú, að þá vanti enn þá til Vestmannaeyja um 1000 konur, helzt þyrftu þeir að fá 1000 konum fleira í þjónustu atvinnulífsins þar. Ég efast ekki um, að þeir hefðu fengið mörg hundruðum fleiri konur til starfa við fiskvinnslustöðvarnar í Vestmannaeyjum, ef þeir hefðu t.d. innleitt launajafnrétti kvenna á við karla, sem hefði verið réttmætt, af því að konur koma að sízt minna gagni við fiskiðnaðinn en karlmenn og eiga þannig auðvitað við þau störf að hafa sama kaup. Þá hneykslaðist frúin á því, að ég hefði nefnt þetta frv., þetta frv.-örverpi Alþfl.-mannanna, sem við erum hér að ræða, háðung og svívirðingu. Ég sagði orðrétt, að réttlætið í smáskömmtum, eins og um eitur væri að ræða, væri háðung og svívirðing, og það stend ég við, og ég held, að þessi stimpill verði ekki svo auðþveginn af þessu frumvarpi.