Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um Vísinda- og tækniráð Íslands. Vísindi verða sífellt mikilvægari hverju þjóðfélagi. Til vísindalegrar hugsunar og athafna getum við ekki aðeins rakið bætta afkomu okkar í efnalegum skilningi heldur einnig þann skilning og hugmyndir sem við höfum um okkur sjálf, umhverfi okkar og menningu. Aðalsmerki vísindanna er gagnrýnin hugsun og leit þekkingar til skilnings á manninum sjálfum, umhverfi hans og menningu. Vísindi og tækni hafa áhrif á atvinnuhætti, samgöngur, samskipti og heilsufar svo að fátt eitt sé nefnt. Í dag leggja því flestar þjóðir vaxandi áherslu á vísinda- og rannsóknastarf. Það frv. sem hér er mælt fyrir er liður í umfangsmiklu starfi sem staðið hefur yfir nokkur ár og miðar að því að efla vísindastarfsemi í landinu. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um stefnu í vísindamálum sem samþykkt var 21. sept. 1993 er lögð áhersla á að um leið og ákveðið er að efla vísindastarfsemi í landinu verði gerðar auknar kröfur um vinnubrögð og árangur. Áhersla er lögð á að íslensk vísinda- og fræðistörf standist alþjóðlegan samanburð og reglulega verði lagt mat á þessa starfsemi. Ýmsar skipulagsbreytingar verði gerðar á stjórn þessara mála og treysta þurfi samstarf stjórnvalda, fyrirtækja og stofnana. Helstu atriði frv. er sameining Vísindaráðs og Rannsóknaráðs, aukið ráðstöfunarfé rannsóknasjóða, að gera mat og úttektir á virku stjórntæki í vísinda- og tæknistarfi, lögfesting Rannsóknanámssjóðs og heimild til þess að setja á stofn embætti prófessora sem einungis munu sinna rannsóknum. Íslendingar verja nú um 1,2% af vergri landsframleiðslu til vísinda- og tæknistarfsemi. Í krónum talið er um að ræða rúma 4,5 milljarða á ári. Meginhluti þessa fjár kemur úr sjóðum hins opinbera, um 75%, en fyrirtækin í landinu bera rúman fimmtung kostnaðarins við þessa starfsemi. Þetta hlutfall atvinnulífsins í fjármögnun vísinda- og tæknistarfsemi er mun lægra hér á landi en gerist í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Skýringarnar liggja að mestu leyti í því að íslensk fyrirtæki eru jafnan lítil. Um það bil 1.200 ársverk eru unnin í vísinda- og tæknistarfsemi hér á landi á hverju ári. Einnig þetta hlutfall er lægra hér á landi en í löndunum í kringum okkur. Ef sambærilegur fjöldi ynni við þessi störf hér á landi væru ársverkin nálægt því að vera 1.700. Hér er það sama upp á teningnum og hvað fjármögnun starfseminnar varðar. Hlutur atvinnulífsins er lítill í samanburði við það sem er í nálægum löndum. 75% þessara ársverka eru unnin hjá opinberum stofnunum. Brýnt er að ýta undir að íslenskt atvinnulíf taki kröftugri þátt í vísinda- og tæknistarfseminni, enda má ljóst vera að hún skiptir verulegu máli í samkeppni við önnur lönd og sú samkeppni mun fara harðnandi á næstu árum. Þess vegna verðum við að gæta afar vel að því hvernig takmarkaður mannafli og fjármagn er notað í þessari starfsemi. Það skiptir í raun mun meira máli en fjármagnið og ársverkin að vel sé vandað til þess sem gert er í vísinda- og tæknistarfsemi. Rík áhersla er lögð á þetta í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um stefnu í vísindamálum sem samþykkt var 21. sept. 1993. Þetta viðhorf birtist nú þegar í starfsemi þeirra stofnana og fyrirtækja sem vinna að vísindum og tækni. Í starfi þessara aðila er nú lögð ríkari áhersla en áður á öguð vinnubrögð og sífellt eru gerðar meiri kröfur í þessum efnum til þeirra sem starfsemina stunda. Mestu máli skiptir að ströngustu kröfurnar um frammistöðu og árangur eru gerðar af þeim sjálfum, en einnig af hálfu stjórnvalda og ekki síst af þeim sem nýta niðurstöður og árangur vísinda- og tæknistarfseminnar, hvort heldur er til frekari vísindastarfa eða til efnahagslegs ávinnings og nýsköpunar í atvinnulífi. Frá því að sú ríkisstjórn sem nú situr tók til starfa hafa vísinda- og tæknimálefni verið í kerfisbundinni endurskoðun. Jafnframt hefur margt af því sem lagt hefur verið til þegar komið til framkvæmda. Áður en ég vík að frv. ætla ég að nefna nokkur atriði í því sambandi. Fjármunir Rannsóknasjóðs Rannsóknaráðs ríkisins hafa verið nær tvöfaldaðir frá árinu 1992. Það ár hafði sjóðurinn 110 millj. kr. til ráðstöfunar. Árið 1993 var ráðstöfunarfé Rannsóknasjóðs aukið í 160 millj. kr. og í fjárlögum þessa árs er 200 millj. kr. varið til sjóðsins, sem hefur það verkefni að styðja við rannsókna- og þróunarverkefni af margvíslegum toga, einkum með hagsmuni atvinnulífs að leiðarljósi. Með þessum framlögum til Rannsóknasjóðs hefur náðst að rétta hag hans við, en framlög til sjóðsins höfðu farið stiglækkandi að heitið getur á hverju ári frá því að hann var stofnaður árið 1985. Ráðstöfunarfé sjóðsins árið 1993 var reyndar í fyrsta sinn meira en það var árið 1985 og enn er bætt um á þessu ári. Vísindasjóður sem er í vörslu Vísindaráðs fær auk fjárveitingar í fjárlögum framlag úr arðsjóði Seðlabanka Íslands. Samkvæmt fjárlögum yfirstandandi árs er framlag Seðlabankans til Vísindasjóðs 120 millj. kr. Nauðsynlegt er að auka ráðstöfunarfé sjóðsins svo sem gert hefur varðandi Rannsóknasjóð. Það höfum við rætt ég og hæstv. iðnrh. og viðskrh. og hefur hann nú til athugunar að flytja frumvarp um að breyta seðlabankalögunum að því er tekur til hversu hátt framlag skuli renna í arðsjóð og hver hluti hans fari til Vísindasjóðs. Sl. haust beitti ég mér fyrir því að settur var á stofn Rannsóknanámssjóður til þess að styrkja nemendur í framhaldsnámi til meistaragráðu eða doktorsprófs. Eins og nafn sjóðsins gefur til kynna er áhersla lögð á rannsóknaþjálfun í þeim verkefnum sem styrkja njóta úr sjóðnum. Rannsóknanámssjóði voru tryggðar 8 millj. kr. árið 1993 og í fjárlögum þessa árs er 25 millj. kr. varið til sjóðsins. Tilurð Rannsóknanámssjóðs er fagnaðarefni, enda hefur styrkveitingar af þessu tagi skort í stuðningi stjórnvalda við framhaldsmenntun. Afleiðingin hefur því jafnan verið sú að nemendur hafa flestir sótt framhaldsnám erlendis og rannsóknastarfsemin við menntastofnanir hér á landi orðið minni fyrir vikið. Í fyrstu mun Rannsóknanámssjóður styrkja rannsóknatengt framhaldsnám við Háskóla Íslands, en ég vænti þess að sjóðurinn eflist svo á komandi árum að unnt verði að styrkja íslenska námsmenn sem leggja stund á framhaldsnám við fleiri mennta- og rannsóknastofnanir innan lands sem utan. Síðla árs 1993 samþykkti ég að úr Rannsóknasjóði yrðu veittir styrkir sem bera nafnið Tæknimenn í fyrirtæki. Nýbreytnin er fólgin í því að veittir verða styrkir til fyrirtækja sem eru að hasla sér völl í vísinda- og tæknistarfsemi til nýsköpunar. Með þessu móti er reynt að hvetja fyrirtækin til þess að efla vísinda- og tæknistarfsemi sína og leggja þannig grunn undir starfsemi sína í framtíðinni. Styrkir þessir verða veittir í fyrsta sinn nú í vor. Til skamms tíma var samstarf við Norðurlöndin fyrirferðarmest í alþjóðasamstarfi um vísindi og tækni. Þetta samstarf hefur verið okkur Íslendingum afar heilladrjúgt. Jafnframt hefur samstarf við önnur Evrópulönd farið hraðvaxandi á síðustu árum. Aukin áhersla á alþjóðlegt samstarf á sviði vísinda og tækni á sér tvær meginskýringar. Annars vegar er vísindasamfélagið í eðli sínu alþjóðlegt. Það er grundvallaratriði að þekkingu sé miðlað, m.a. til að gefa öðrum vísindasmönnum kost á því að sannreyna vísindalegar niðurstöður. Hins vegar eru mörg verkefni sem unnið er að þess eðlis að ekkert eitt land er þess megnugt að sinna þeim án samstarfs við önnur lönd. Íslendingar hófu þátttöku í EUREKA-samstarfinu árið 1986, en þar er um að ræða samstarf yfir 20 þjóða og er viðfangsefnið fyrst og fremst hagnýtt vísinda- og tæknistarf og að nýta kosti samvinnu til þess að koma niðurstöðum til þeirra sem geta fært sér þær í nyt. Fyrirtæki eru áberandi þátttakendur í þessu samstarfi. Árið 1990 gerðist Ísland aðili að European Science Foundation. Hér er um að ræða samstarf á sviði grunnrannsókna á fjölmörgum og áhugaverðum sviðum. Síðla árs 1991 varð Ísland aðili að COST-samstarfi Evrópuríkja um vísindi og tækni. Með undirritun samningsins um Evrópskt efnahagssvæði opnaðist Íslendingum greiðari leið til þátttöku í rammaáætlun Evrópubandalagsins um vísinda- og tæknisamstarf. Árið 1993 lagði menntmrn. rúmar 30 millj. kr. af mörkum til að tryggja íslenskum vísindamönnum beina þátttöku í allmörgum verkefnum innan rammaáætlunar Evrópubandalagsins. Á þessu ári verður aðildargjaldið sem menntmrn. greiðir fyrir aðgang að rammaáætluninni um 48 millj. kr. Með þessu tryggir ráðuneytið rannsóknastofnunum sem heyra undir önnur ráðuneyti aðgang að þátttöku í þessu samstarfi. Nú er unnið að því að skipuleggja fjórðu rammaáætlun Evrópusambandsins sem standa mun 1994--1998. Í henni er allt vísinda- og tæknisamstarf á vegum Evrópusambandsins sett undir einn hatt og er gert ráð fyrir að heildarkostnaður við áætlunina muni nema um 972 milljörðum íslenskra króna. Árlegt framlag okkar Íslendinga til þátttöku er ætlað að verði nálægt 90 millj. kr. Þrátt fyrir að hlutur okkar sé ekki stór í heildinni er engu að síður á ferðinni verulegt fjármagn sem við verðum að leggja fram vegna þátttöku okkar í samstarfinu. Það ríður mikið á því að við samhæfum kraftana til þess að geta sótt a.m.k. þessa fjárhæð til baka frá Evrópusambandinu í formi styrkja til rannsókna- og þróunarverkefna. Í aukinni Evrópusamvinnu felast margvísleg tækifæri sem Íslendingar þurfa að notfæra sér. Vísindaráði og Rannsóknaráði var veitt sérstök heimild ráðuneytisins til þess að ráða starfsmann til að sinna Evrópusamstarfi á sviði vísinda og tækni. Þá hefur sérstakur vísindafulltrúi menntmrn. tekið til starfa við sendiráð Íslands í Brussel. Í lögum um Vísindaráð og Vísindasjóð, Rannsóknaráð ríkisins og Rannsóknasjóð, sem sett voru árið 1987, er ákvæði um að endurskoðun fari fram þegar nokkur reynsla er fengin af því að starfa innan þess ramma sem lögin setja. Einn liður í undirbúningi að þessari endurskoðun var að kalla til sérfræðinga frá OECD til þess að gera úttekt á vísinda- og tæknistarfseminni hér á landi. Íslendingar hafa áður notið aðstoðar OECD af þessu tilefni, fyrst árið 1965 og síðan í upphafi hvers áratugar sem hefur gengið í garð. Í skýrslu sérfræðinganefndar OECD, sem birt var í nóvember árið 1992, var bent á mörg atriði sem betur mættu fara. Margt í skýrslu OECD vakti okkur til umhugsunar um hvernig að þessum málum hefur verið staðið hér á landi. Skýrsla sérfræðinganefndar OECD er hins vegar ekki gallalaus. Í henni er nánast ekkert fjallað um hugvísindi, félagsvísindi, rannsóknir í læknisfræði og vart er vikið orði að rannsóknum sem miða að því að efla þekkingu og skilning án þess að hugsað sé um hagnýtingu. Þrátt fyrir þessar takmarkanir eru í skýrslu OECD settar fram athugasemdir og ábendingar sem varða vísindi og tæknistarf af hvaða toga sem er. Engu að síður þarf svipuð athugun að fara fram á stöðu raunvísinda, hug- og félagsvísinda og læknisfræði. Að undirbúningi slíkrar athugunar er nú unnið í menntmrn. eftir tillögum Vísindaráðs. Í kjölfar skýrslu OECD skipaði ég nefnd til að gera tillögu til ríkisstjórnar um vísinda- og tæknistefnu. Í nefndinni áttu sæti Ólafur Davíðsson, ráðuneytisstjóri í forsrn., og Þórólfur Þórlindsson, prófessor við Háskóla Íslands. Skýrsla nefndarinnar var reifuð í ríkisstjórn í apríl sl. og kynnt Alþingi í maí á síðasta ári. Leitað var umsagna um efnisatriði skýrslunnar og var hún aðlöguð sjónarmiðum og ábendingum sem bárust í umsögnum ráðuneyta og fleiri aðila sem til var leitað. Á grundvelli skýrslu vísindastefnunefndar gaf ríkisstjórnin út yfirlýsingu um stefnu í vísindamálum þann 21. sept. 1993, sem ég vitnaði til fyrr í máli mínu. Eitt mikilvægasta atriðið í vísindastefnu ríkisstjórnarinnar er að ákveðið hefur verið að efna til samráðs milli ráðuneyta og fjalla sérstaklega um vísinda- og tæknimálefni í heild við undirbúning fjárlaga. Árlega skal gera tillögur til ríkisstjórnarinnar um fjárveitingar til málaflokksins og leggja drög að fjárveitingu til fleiri ára. Brýnt er að áætla fé til málaflokksins til lengri tíma en nú er gert. Með ramma að fjárveitingu til fleiri ára er tekið mið af því að vísinda- og tæknirannsóknir taka lengri tíma en fjárlagaárið og nauðsynlegt er að tryggja fjárveitingar til þess að ljúka verkefnum. Í samþykkt ríkisstjórnarinnar frá í september er gert ráð fyrir því að slíkur rammi fjárlaga verði samþykktur til þriggja ára í senn. Þessu samráði milli ráðuneyta er ætlað að tryggja að samhengi verði milli stefnumótunar um vísinda- og tæknimál og fjárveitingar til þeirra frá hinu opinbera og verður starfað í náinni samvinnu við hið nýja Vísinda- og tækniráð sem mælt er fyrir í þessu frv. Á síðasta ári starfaði sérstök nefnd á vegum iðnaðar- og viðskiptaráðherra að skýrslu um nýsköpun í íslensku atvinnulífi. Unnið er að gerð tillagna á grundvelli þeirrar skýrslu og þar eru á ferðinni hugmyndir sem efla munu nýsköpun og styrkja forsendur fyrir öflugri þátttöku atvinnulífs í vísinda- og tæknistarfi. Þegar stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar lá fyrir var vísindastefnunefnd kölluð saman að nýju til þess að semja frumvarp til laga um yfirstjórn vísinda- og tæknimála sem kæmu í stað laga nr. 48/1987, um Vísindaráð og Vísindasjóð, Rannsóknaráð ríkisins og Rannsóknasjóð. Til þess að fá álit þeirra sem starfa að vísinda- og tæknimálum í landinu boðaði ég til málþings um vísindastefnu ríkisstjórnarinnar þann 21. nóv. 1993. Málþingið sóttu um 100 manns og flutt voru 10 erindi sem vörðuðu lykilatriði hinnar nýju stefnu og þær áherslubreytingar sem ríkisstjórnin boðaði. Meginniðurstaða málþingsins var stuðningur við aðalatriði stefnunnar. Hjá málshefjendum kom m.a. fram almennur stuðningur við eitt Vísinda- og tæknirráð í stað tveggja, eflingu rannsóknasjóða, að komið yrði á fót sérstökum stöðum rannsóknaprófessora og að átak yrði gert í útgáfu fræðirita. Einnig var almennur stuðningur við þá stefnu að efla forustu og samráð innan vísindasamfélagsins um málefni er varða vísindi og tækni. Í framhaldi af málþinginu voru haldnir fundir með ýmsum sérfræðingum um einstök atriði stefnunnar og nánari útfærslu á henni. Á málþinginu í nóvember og á fundum síðar komu fram ýmsar ábendingar og sjónarmið sem unnið hefur verið úr. Á fundum þessum kom glöggt í ljós að stefna ríkisstjórnarinnar, eins og hún birtist í því frumvarpi sem hér er lagt fram, er vel kynnt þeim sem málið varðar mest og nýtur víðtæks stuðnings þeirra sem vinna að vísinda- og tæknimálum í landinu. Helstu álitaefnin vörðuðu úthlutun styrkja og hlutverk fagráða. Sumir vildu viðhalda fyrirkomulagi Vísindaráðs þannig að fagráðin í hinu nýja skipulagi sæju alfarið um úthlutun styrkja en aðrir lögðu áherslu á að skilja á milli mats á umsóknum og ákvarðana um styrkveitingar. Í samræmi við nýleg stjórnsýslulög og starfsaðferðir sem þróast hafa í alþjóðlegu samfélagi vísindamanna er farin sú leið í þessu frumvarpi að skilja á milli mats á verkefnum og ákvarðanatöku um styrki. Þá voru látnar í ljós áhyggjur af því að hlutur hug- og félagsvísinda yrði ekki réttur sem skyldi gagnvart öðrum vísindum í hinu nýja fyrirkomulagi en ýmsir telja að þessar greinar eigi undir högg að sækja í núverandi skipulagi. Hvað þetta varðar má segja að sameining ráðanna sé stórt skref í þá átt að tryggja að allar greinar vísinda sitji við sama borð. Eins og rakið hefur verið hér að framan hefur margt verið gert á undanförnu missirum til þess að efla vísinda- og tæknistarfsemina í landinu. Segja má að þessi atriði séu hluti af samræmdu átaki sem m.a. birtist í því frv. sem hér er lagt fram. Við undirbúning laganna frá 1987 var töluvert rætt um það hvort ráðin skyldu verða eitt eða tvö. Ekki náðist samkomulag um eitt ráð og ákveðið var að koma á fót Vísindaráði annars vegar til þess að fjalla um grunnrannsóknir og Rannsóknaráði ríkisins hins vegar til þess að fjalla um hagnýtar rannsóknir. Með lögunum var einnig sett á laggirnar sérstök samstarfsnefnd ráðanna. Starfsemi ráðanna hefur að ýmsu leyti tekist vel. Sérfræðinganefnd OECD benti hins vegar á ýmislegt sem betur mætti fara í yfirstjórn vísinda- og tæknimála hér á landi og var höfð hliðsjón af ábendingum sérfræðinganefndarinnar við gerð þessa frumvarps. Í áliti OECD segir að í raun sé engin samræmd stefna, hvorki í bráð né lengd, sem stýri því hvernig mannafli og fjármagn nýtist í rannsókna- og þróunarstarfi hér á landi. Nokkur ráðuneyti bera stjórnsýslulega ábyrgð á rannsóknastarfsemi. Undir menntamálaráðuneytið heyrir það starf sem fer fram við menntastofnanir og yfirstjórn þessara mála, þ.e. Vísindaráð og Rannsóknaráð ríkisins og sjóðir sem undir ráðin heyra. Starfsemi rannsóknastofnana atvinnuveganna heyrir undir atvinnuvegaráðuneytin, umhverfisrannsóknir eru á ábyrgð umhverfisráðuneytis og á vettvangi heilbrigðisráðuneytis fara fram rannsóknir í læknis- og heilbrigðisfræðum í stofnunum sem tengjast Háskóla Íslands. Efla þarf starfsemi innan menntmrn. á þessum vettvangi þannig að unnt verði að sinna á viðunandi hátt verkefnum sem lúta að stjórnsýslulegum þáttum þessara málaflokka. Stærsti hluti vísinda- og tæknistarfseminnar, yfirstjórn málaflokksins þar með talin, fellur undir menntmrn. Því er eðlilegt að menntmrh. hafi sameiningarhlutverki að gegna eins og fram kemur í samþykkt ríkisstjórnarinnar frá 21. sept. 1993. Þetta er mikilvægt í ljósi þess hve vísinda- og tæknistarfsemi og hagnýting hennar dreifist á stjórnsýslusvið margra ráðuneyta. Grunnhugmyndin að baki núv. skipulags rannsókna- og þróunarstarfsemi hérlendis er sú að hagnýtar rannsóknir séu stundaðar á vegum stofnana sem heyra undir atvinnuvegaráðuneyti, en rannsóknir sem ekki tengjast beint efnahagslegum markmiðum séu stundaðar á vegum aðila sem heyra undir menntamálaráðuneytið. Í greinargerð með samþykkt ríkisstjórnarinnar frá í september 1993 er hins vegar sýnt fram á að skýrum mörkum milli grunnrannsókna og hagnýtra rannsókna verður ekki auðveldlega fylgt, hvorki í áherslum rannsóknastofnana né í verkefnum sem ganga þvert á verksvið ráðuneyta og stofnana. Skilin á milli grunnvísinda og hagnýtra rannsókna eru oft óljós. Skiptingin í grunnrannsóknir og hagnýtar rannsóknir, sem er undirstaða núverandi kerfis, gefur vart raunsanna mynd af rannsóknarstarfseminni og hún verður aðeins tæplega heimfærð upp á læknavísindi, hug- og félagsvísindi. Það er ekkert sem segir að öll hugvísindi séu grunnrannsóknir og jafnhæpið er að fullyrða að engin félagsvísindi séu hagnýt. Grunnvísindi eru oft undirstaða hagnýtra rannsókna og tækniþróunar en tækninýjungar og hagnýtar þarfir leiða oft til nýrra uppgötvana í grunnvísindum. Hér á landi vinna margir vísindamenn jöfnum höndum að grunnvísindum og hagnýtingu rannsókna. Slíkum verkefnum fer fjölgandi. Nefna má umhverfisrannsóknir sem dæmi um rannsóknir sem sækja sérfræðiþekkingu jöfnum höndum til grunnrannsókna og hagnýtra rannsókna, raunvísinda, tæknivísinda og félagsvísinda. Eitt ráð hefur betri yfirsýn en tvö yfir þessar þverfaglegu rannsóknir og getur þar af leiðandi gætt þess að tillit sé tekið til þeirra í stefnumótun. Undir þessi sjónarmið er tekið í nýrri skýrslu umhverfisráðuneytis um eflingu umhverfisrannsókna á Norður-Atlantshafi. Í tillögum í skýrslunni kemur fram að skipulagið sem lagt er til í þessu frumvarpi er vel fallið til þess að efla umhverfisrannsóknir í landinu. Um mörg viðfangsefni hagar þannig til að ekki er fjallað um þau af einum aðila í stjórnkerfinu. Þetta getur leitt til þess að togstreita myndist um einstaka málaflokka vísinda og tækni, en einnig er hætt við að tiltekin svið verði vanrækt vegna þess að ekki er fjallað um þau sérstaklega og að mannafli, aðstaða og búnaður nýtist ekki sem skyldi. Um matvælarannsóknir, fiskeldisrannsóknir eða umhverfisrannsóknir, svo dæmi séu tekin, fjallar enginn einn aðili í stjórnkerfinu, hvorki um stefnumörkun né fjárveitingar. Samræma þarf vinnubrögð við rannsóknir og huga að verkaskiptingu milli stofnana. Til viðbótar því sem hér að framan er nefnt er rétt að það komi skýrt fram að á undanförnum árum hefur samstarf vísinda- og tæknimanna hér innan lands vaxið hröðum skrefum. Ástæða þess er m.a. að verkefnin sem unnið er að kalla eftir færni og þekkingu sem aðrir búa yfir, en einnig starfræksla sjóða sem veita styrki til rannsókna og þróunarverkefna þar sem hvatt er til samvinnu milli stofnana, bæði innbyrðis og við fyrirtæki. Þannig riðlast mörk sem dregin hafa verið milli grunnrannsókna og hagnýtra rannsókna, svo og markalínur milli stofnana sem tilheyra ólíkum ráðuneytum og sviðum. Þrátt fyrir að yfirstjórn þessara mála hér á landi sé klofin í toppinn með því að hafa tvö ráð, Vísindaráð og Rannsóknaráð ríkisins, hafa ráðin í vaxandi mæli reynt að auka samvinnu sín í milli. Þannig hafa þau í sameiningu gefið út fréttabréf, sameiginlegir starfsmenn hafa verið ráðnir, einkum til þess að sinna vaxandi starfsemi í alþjóðlegum samskiptum, ráðin deila með sér ábyrgð á framkvæmd þátttöku Íslendinga í rammaáætlun Evrópubandalagsins og hafa auk þess haft samráð í mörgum málum. Ráðin hafa því í starfi sínu tekið undir þá skoðun að farsælt sé að hafa eitt ráð, Vísinda- og tækniráð eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. Hitt er þó jafnljóst að þrátt fyrir vaxandi samstarf á milli ráðanna hafa þau ekki megnað að taka á einum stærsta vanda sem við er að etja í vísinda- og tæknistarfseminni hér á landi. Starfsemi þeirra hefur ekki gagnast sem skyldi til þess að gefa stefnu um það innihald sem æskilegt hefði verið, enda heyra vísinda- og tæknimálefni undir mörg ráðuneyti í stjórnsýslu okkar eins og ég hef þegar getið og verulega hefur skort á samráð milli þeirra í þessu efni. Á þetta var lögð áhersla í skýrslu sérfræðinganefndar OECD. Það skipulag sem nú ríkir í yfirstjórn þessara mála er barn síns tíma og byggir í grundvallaratriðum á viðhorfum sem ekki eru lengur kjarninn í vísindastefnuumræðu. Það er því afar mikilvægt að skipulagið sem notað er í yfirstjórn þessara mála verði ekki fjötur um fót þeim vaxtarbroddum nýrrar hugsunar og verklags sem eru að ryðja sér til rúms í vísinda- og tæknistarfsemi okkar Íslendinga. Í frv. þessu er lagt til að úr þessum vanda verði bætt. Þar er tímabær úrbót á ferð. Nýju Vísinda- og tækniráði er ætlað aukið hlutverk í því að fylgjast með framvindu í vísinda- og tæknistarfi, meta árangur rannsóknastarfs, leita leiða til þess að efla rannsóknastarfsemi í landinu og efla alþjóðlegt samstarf. Þá er ráðinu ætlað að vera ríkisstjórn, Alþingi og öðrum opinberum aðilum til ráðuneytis um stefnumörkun á sviði vísinda, tækni og nýsköpunar. Með einu ráði er viðurkennd nauðsyn þess að vísinda- og tæknisamfélagið, atvinnulífið og stjórnvöld verði samstiga í þessum efnum. Gert er ráð fyrir að níu einstaklingar eigi setu í ráðinu til þriggja ára í senn. Ætlast er til þess að þar sitji hæfustu einstaklingar sem séu verðugir fulltrúar vísinda- og tæknisamfélagsins alls en ekki fulltrúar þröngra hagsmunasjónarmiða heldur taki mið af hagsmunum heildarinnar. Tilnefning í ráðið verður í tveimur þrepum. Fyrst tilnefna skólar á háskólastigi þar sem rannsóknir eru stundaðar 10 einstaklinga. Rannsóknastofnanir tilnefni á sama hátt 9 einstaklinga. Úr þessum 19 manna hópi velur ráðherra 6 einstaklinga til setu í ráðinu þannig að þrír verði úr hvorum hópi. Ríkisstjórnin velur síðan þrjá fulltrúa að tillögum menntmrh. Þetta fyrirkomulag býður upp á að samsetning ráðsins spanni sem flest svið þannig að flest sjónarmið komi fram í ráðinu. Hér er vissulega um vandasamt val að ræða en takist tilnefningar helstu vísinda- og menntastofnana vel ætti val ráðherra að vera tiltölulega auðvelt. Aðferð þessi eykur líkurnar á því að aðeins verði tilnefndir hæfustu einstaklingar til setu í ráðinu. Vísinda- og tækniráð mun starfrækja tvo sjóði er styrkja rannsókna- og þróunarverkefni. Við úthlutun úr þeim verður sérstaklega að taka tillit til þess að markmiðin með starfrækslu þeirra eru mismunandi. Enginn þarf að fara í grafgötur um það að kröfur um vísindaleg gæði verða ráðandi fyrir úthlutunum úr báðum sjóðunum. Áhersla verður lögð á að meta þann árangur jafnt fræðilegan sem efnahagslegan sem næst í vísinda- og tæknistarfseminni. Mat á frammistöðu verður gert að virku stjórntæki, bæði í starfsemi sjóðanna svo og ráðsins sjálfs. Á vettvangi vísinda og tækni sem annars staðar fara kröfur um hlutlæg vinnubrögð vaxandi. Þess er krafist að faglega sé staðið að undirbúningi ákvarðana og ekki komi til hagsmunaárekstra í ákvarðanatöku. Vísinda- og tækniráði Íslands er ætlað að skipa þriggja til fimm manna fagráð til tveggja ára á helstu sviðum vísinda og tækni og á öðrum athafnasviðum þjóðlífs til þess að veita faglega ráðgjöf og meta umsóknir um styrki. Skipan í fagráð til tveggja ára veitir möguleika til að endurnýja þau reglulega en ekki er ákvæði sem kemur í veg fyrir endurskipun einstaklinga í fagráð. Þannig getur vísinda- og tækniráð tryggt samfellu í störfum fagráða. Menntamálaráðherra setur reglugerð um störf fagráða, en Vísinda- og tækniráð Íslands setur fagráðum erindisbréf þar sem kveðið er á um starfshætti. Í reglugerð er eðlilegt að fjallað sé m.a. um þær kröfur um vísindalega hæfni og skilning á hagnýtingu vísindalegrar þekkingar við nýsköpun sem gera verður til þeirra sem sitja í fagráði. Þau fagráð, sem vænta má að hið nýja Vísinda- og tækniráð skipi, fjalla um hug- og félagsvísindi, líf- og læknisfræði, náttúruvísindi, tækniþróun, þar með talin verkfræði, svo og önnur mikilvæg athafnasvið sem að mati ráðsins gætu orðið heilladrjúg í starfi að verkefnum fyrir ráðið. Gert er ráð fyrir að Vísinda- og tækniráð skipi sérstakar úthlutunarnefndir. Þeim er ætlað að velja á milli faglega hæfra umsókna og gera tillögur um afgreiðslu umsókna með hliðsjón af stefnu ráðsins og þeim fjármunum sem til ráðstöfunar eru. Mikilvægt er að þeir sem sitja í Vísinda- og tækniráði taki ekki beinan þátt bæði í undirbúningi og afgreiðslu einstakra umsókna og er gert ráð fyrir að sami einstaklingur geti ekki átt sæti bæði í Vísinda- og tækniráði og í fagráði á þess vegum. Þannig er skilið á milli mats á vísindalegu gildi umsókna í sjóði, vörslu Vísinda- og tækniráðs og ákvarðana um styrkveitingar. Enn fremur er skilið á milli umfjöllunar fagráða og þess sem skrifstofu ráðsins annast í umfjöllun um umsóknir í þessa sjóði. Í þriðja lagi er svo val milli styrkhæfra umsókna í höndum úthlutunarnefndanna sem ráðið kemur á laggirnar. Meðal annarra nýmæla sem er að finna í frv. um Vísinda- og tækniráð Íslands er ákvæði um að efla rannsóknatengt framhaldsnám og heimild til að stofna stöðu ransóknaprófessora. Hvort tveggja er lagt til í vísindastefnu ríkisstjórnarinnar frá því í september á sl. ári. Þá er gert ráð fyrir að mat og úttektir verði gerðar að virku stjórntæki í vísinda- og tæknistarfseminni. Úttektir og mat á frammistöðu og árangri er ört vaxandi þáttur í vísindastarfsemi erlendis. Reglubundið mat á vísinda- og tæknistarfsemi má m.a. nota til þess að stýra og forgangsraða fjárveitingu til stofnana og verkefna, lagfæra skipulag stofnana og breyta verklagi og viðfangsefnum, meta tillögur um stór rannsóknaverkefni, meta árangur af rannsókna- og þróunarverkefnum eftir að þeim er lokið, svo og gagnsemi þessarar starfsemi fyrir þá sem nota niðurstöðurnar. Hér á landi hefur mat á vísindastarfsemi ekki verið mikið notað til að stýra fjármagni og mannafla að frátöldu mati sem tengist úthlutun styrkja til einstakra verkefna. Í vísindastefnu ríkisstjórnarinnar kemur fram að samhliða því að marka ramma að fjárveitingum til rannsókna til lengri tíma er stefnt að því að kröfur til verkefna sem kostuð eru að hluta eða öllu leyti af opinberu fé verði auknar og sjóðum verði gert að meta vísindalegt og hagrænt gildi og framvindu rannsókna- og þróunarverkefna. Tilgangur með úttektum er ekki einvörðungu að nýta aðföng á sem bestan hátt heldur einnig að gera samanburð á vísinda- og tæknistarfsemi hér á landi við sambærilega starfsemi í öðrum löndum. Slíkt stöðumat er ein af forsendum þess að hægt verði að efla vísinda- og tæknistarfsemi hér á landi. Hinu nýja Vísinda- og tækniráði verður falið veigamikið hlutverk í að skipuleggja slíkar úttektir. Ráðinu er ætlað að gera áætlanir um úttektir á einstökum vísinda- og tæknisviðum auk þess að semja við innlenda og erlenda aðila um framkvæmd þeirra. Í þessu frv. er Rannsóknanámssjóður lögfestur og gert er ráð fyrir að hið nýja Vísinda- og tækniráð fari með málefni sjóðsins í umboði stjórnar hans. Gert er ráð fyrir að reglur sjóðsins verði endurskoðaðar þegar nokkur reynsla er fengin af starfrækslu hans. Samkvæmt frumvarpinu fær menntamálaráðherra heimild til að stofna sérstakar stöður prófessora sem einungis sinni rannsóknum. Rætt hefur verið um að stöðurnar yrðu t.d. veittar til 5--7 ára og þeim sem stöðunum gegna verði ætlað að byggja upp rannsóknir á sviðum sem talin eru sérstaklega mikilvæg. Í stöðu rannsóknaprófessors yrði aðeins ráðinn einstaklingur sem metinn hefur verið hæfur til að gegna stöðu prófessors og aflað hefur sér viðurkenningar á alþjóðlegum vettvangi fyrir rannsóknastörf sín. Að ráðningartíma liðnum þyrfti að fara fram úttekt á starfseminni og ákvörðun tekin um framhaldið. Í tengslum við undirbúning þessa frv. átti ég fjölmarga fundi með vísinda- og tæknimönnum. Á þessum fundum gætti vissulega ólíkra sjónarmiða, en eftirminnilegt er hversu málefnalegar þessar umræður voru. Allar meginhugmyndir frv. voru ræddar af helstu talsmönnum vísinda og tækni í landinu og það er mat mitt að samstaða ríki um þær. Eitt af meginmarkmiðum þessa frv. er að stjórnvöld, atvinnulíf og vísindamenn vinni saman að því að nýta betur starfskrafta og aðföng sem varið er í þessu skyni og að skilvirkari vinnubrögðum verði beitt í stjórnun þessara mála. Ég legg til, hæstv. forseti, að frv. þessu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. menntmn.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni eitt af stærstu málum þingsins að mínu mati, þ.e. lög um rannsóknir og tækniþróun hér á land og hefði auðvitað verið ástæða til að taka alllangan tíma í að ræða þetta mál. Ég neyðist til að gagnrýna hversu seint frv. er fram komið miðað við það að á síðasta þingi lágu fyrir þau drög að stefnumótun sem eru undirstaða þessa frv., en þau drög komu hér fram í skýrsluformi frá menntmrh. sem svar við skýrslubeiðni frá mér og öðrum þingmönnum Alþb. á því þingi. Ríkisstjórnin samþykkti hins vegar þær tillögur menntmrh. sem ég hygg að hafi verið tilbúnar í febrúar í fyrra, febrúar 1993 eða svo, voru ekki samþykktar í ríkisstjórninni fyrr en að mig minnir í september 1993. Þannig að bersýnilegt er að það tók langan tíma að koma þessu máli áleiðis en enn þá lengri tíma virðist hafa tekið að koma saman frv. um þessi efni. Hæstv. ráðherra greindi frá því í lok ræðu sinnar áðan að það hefði verið haft mjög ítarlegt samráð við vísindasamfélagið á Íslandi um málið og það er rétt. Ég kannast við það og veit það. Hitt er hins vegar ljóst að frv. í þeim búningi sem það er hér er ekki að öllu leyti í samræmi við þær niðurstöður sem ýmsir þeir sem tóku þátt í þessu samráði af hálfu hins íslenska vísindasamfélags bjuggust við að sjá. Á frv. hafa verið gerðar allt til síðustu stundar sýnist mér talsvert miklar breytingar frá því sem menn gerðu ráð fyrir. Það er svo sérstakt umhugsunarefni, virðulegi forseti, að núv. ríkisstjórn tók við stefnumótun í vísinda- og rannsóknarmálum frá fyrri ríkisstjórn sem var afgreidd í henni árið 1990 og tekin fyrir hér á Alþingi 1991. Meginþráðurinn í þeirri stefnumótun var aukið fjármagn til vísinda- og rannsóknastarfsemi sem m.a. birtist í fjárlögum ársins 1991. Þegar núv. ríkisstjórn tók við kaus hún a.m.k. á sviði menntamála og ég hygg á fleiri sviðum að ýta til hliðar allri þeirri stefnumótun sem unnin hafði verið af fagaðilum í aðdraganda stjórnarskiptanna. Það var flokkspólitísk ákvörðun sem þá var tekin af Sjálfstfl. að hafna þeirri stefnumótun sem unnin hafði verið af fyrri ríkisstjórn, en þar áttu sæti eins og kunnugt er fulltrúar Alþb., Alþfl., Framsfl. og Borgaraflokks. Það er í raun og veru dálítið umhugsunarefni fyrir vísindamenn á Íslandi og þá sem starfa að rannsóknum að hver einasta ný ríkisstjórn skuli ævinlega byrja á því að finna upp hjólið, svo að segja. Að menn skuli aldrei geta tekið þá stefnumótun og þá faglegu vinnu sem unnin hefur verið með skynsamlegum hætti og flutt hana inn í nýja ríkisstjórn á eðlilegan hátt.  taka við verkum í Stjórnarráði Íslands. Ég vil síðan, virðulegi forseti, í tengslum við málið segja það almennt að ég tel að sú hugsun, stefnumótunarhugsun, að sameina í einum lögum grunnrannsóknir og hagnýtar rannsóknir, sé út af fyrir sig skynsamleg. Ég tel að í sjálfu sér sé eðlilegt að menn staldri við það. Ég verð hins vegar að segja það sem mína skoðun að það er vandmeðfarið í framkvæmd vegna þess að það er auðvitað alltaf hætta á því að grunnrannsóknirnar séu bornar ofurliði af hinni hörðu frekju augnabliksins til fjár á hverjum tíma. Þess vegna verður að útbúa lög um Vísinda- og tækniráð ef þau verða sett þannig að það sé tryggt að grunnrannsóknirnar og hagsmunir þeirra verði af þörfum augnabliksins, ekki síst á niðurskurðartímum, aldrei bornar ofurliði. Þetta vil ég segja almennt um frv. og þess vegna finnst mér að það þurfi að skoða mjög vandlega í nefnd hvort grunnrannsóknirnar eru nægilega vel tryggðar og hlutur þeirra í því stjórnkerfi sem hér er verið að tala um. Í öðru lagi varðandi almenn atriði kringum frv. vil ég segja að ég tel að það hefði þurft að felast í því stefnumörkun um fjármögnun rannsóknanna, fjármögnun vísinda- og tækniþróunar hér á komandi árum, skýrari stefnumótun en í frv. felst eins og það er. Í þriðja lagi verð ég að segja að ég tel einstök atriði í frv., sérstaklega stjórnunarþátt þess, þ.e. 3. gr., ótrúlega flækju, alveg ótrúlega flækju og ég hef aldrei séð svona hugmyndir að stjórn nokkurrar stofnunar í frv. hér í þinginu fyrr eða síðar. Þá er ég ekki að segja að þetta sé endilega ómögulegt en ég held að það taki dálítinn tíma allavega fyrir einhverja að átta sig á því hvernig þetta er hugsað. Ég vil einnig, áður en ég fer yfir einstök atriði, nefna það að ég vil boða brtt. af minni hálfu við þetta frv. sem gengur út á að það verði unnt fyrir fyrirtæki að draga frá fjármuni sem þau verja til rannsókna- og þróunarstarfsemi þannig að það verði ekki bara dregið frá sem venjulegur kostnaður heldur verði dregið frá í rekstrarkostnaði fyrirtækja eða jafnvel beint frá sköttum, fjármunir sem þau hyggjast leggja til rannsókna- og þróunarstarfsemi umfram hinn beina kostnað sem liggur í verkefninu hverju sinni. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt fyrir Íslendinga, ef við ætlum mér liggur við að segja að lifa af sem sjálfstæð þjóð hér inn í næstu ár og áratugi, að þá verðum við að stórauka framlög okkar til rannsókna- og þróunarstarfsemi og til menntunar hvers konar. Og þó að bætt hafi verið við nokkrum fjármunum, t.d. 8 millj. kr. á síðasta ári, í Rannsóknanámssjóð, þá hrekkur það skammt á móti þeim mikla niðurskurði sem hefur orðið til menntamála á síðasta ári og síðustu árum og mun að sjálfsögðu koma okkur í koll, þjóðinni, í versnandi lífskjörum þegar fram í sækir ef menn taka ekki í taumana tafarlaust. Ég ætla næst, virðulegi forseti, að víkja að einstökum greinum og þá fyrst að 3. gr. Þar er gert ráð fyrir því að það verði níu einstaklingar í Vísinda- og tækniráði Íslands. Það verði þrír frá skólum á háskólastigi, þrír að tillögum Rannsóknastofnunar atvinnuveganna og þrír aðrir aðilar. Ég ætla fyrst að segja um þessa grein sjálfa. Hér stendur í c-lið: ,,Þrjá sem tilnefndir eru af ríkisstjórn . . . `` Þetta hefur aldrei staðið í lögum á Íslandi áður. Ríkisstjórn er ekki til sem fjölskipað stjórnvald. Ríkisstjórn í þessum texta er menntmrh. Menntmrh. er ríkisstjórnin í mennta- og rannsóknamálum. Þess vegna getur þessi texti ekki staðið svona. Í öðru lagi stendur í þessari grein, með leyfi forseta: ,,Aðilar er tilnefna menn til setu í Vísinda- og tækniráði Íslands, samkvæmt liðum a) og b) hér að ofan, skulu hver tilnefna tiltekinn fjölda einstaklinga samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð.`` Þetta verður að vera nákvæmar í lagatexta heldur en þarna er gert ráð fyrir. Í greinargerðartextanum er mjög sérkennilega farið í þetta mál, verð ég að segja, eins og fram kemur í greinargerðinni um 3. gr. þar sem segir að í fyrsta lagi eigi að tilnefna tíu aðila frá háskólum og slíkum stofnunum, tíu aðila. Menntmrh. velur svo þrjá af þessum tíu í stjórnina, alveg án þess að það séu settar um það neinar sérstakar reglur. Þó er allra kostulegast að þegar á að velja einn af þessum níu þá eru það aðilar sem eru fulltrúar Þjóðarbókhlöðu, Þjóðskjalasafns, Stofnunar Árna Magnússonar, Þjóðminjasafns og Listasafns Íslands. Þessir aðilar eiga að velja einn af þessum níu í þennan níu manna hóp. Og hvernig á það að gerast? Það á að gerast á fundi með menntmrh., eins og stendur hér í greinargerðinni. Þetta er ekki hægt að búa stjórn nokkurrar stofnunar, það gengur ekki neitt. Ég held að það sé líka nauðsynlegt að átta sig á orðalaginu á bls. 11 í grg. frv., síðustu málsgrein um 3. gr., þar sem stendur: ,,Tilnefning fleiri einstaklinga en geta átt sæti í ráðinu gefur menntamálaráðherra svigrúm til þess að skipa í ráðið þannig að sem flest sjónarmið eigi þar málsvara.`` --- Hvaða sjónarmið? Ekki eru það flokkspólitísk sjónarmið eða hvað? Nei. Eru það sjónarmið úr rannsóknasamfélaginu eða hvað? Kannski. En það þarf að skýra nánar. Síðan segir áfram, með leyfi forseta, um 3. gr.: ,,Skýrt er tekið fram að þeir sem taka sæti í Vísinda- og tækniráði Íslands eru ekki sérstakir fulltrúar þeirra sem hafa tilnefnt þá.`` --- Hvar er það tekið fram? Það er hvergi tekið fram. Það er ekki tekið fram í greininni eins og hún lítur hér út. --- ,,Jafnframt er sú skylda lögð á menntamálaráðherra að gæta þess við val á meðlimum að jafnvægi sé á milli vísinda og tækni.`` --- Hvar er það tekið fram? Það er hvergi tekið fram. Þannig að ég sé ekki betur en að greinargerðin eigi við grein sem ekki er lengur í frv. Mér sýnist að fljótaskriftin á pappírnum, svo ótrúlegt sem það er miðað við hvað þetta kemur ofboðslega seint hér inn, sé þannig að menn hafi verið að semja frv. til síðustu stundar og gleymt að breyta greinargerðinni jafnóðum og þeir breyttu lagafrv. Ég sé ekki betur en það sé þannig.

Þetta er bara eins og í búvörlögunum.

Eins og í búvörulögunum segir hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir sem hefur reynslu á öllu þessu litla sviði, alveg frá menntun og yfir í búvörur. Ég verð að segja alveg eins og er, hæstv. forseti, ég tel þetta ekki ganga. Það þarf að útskýra þessa grein miklu betur. Í öðru lagi vil ég síðan gera sérstaka athugasemd við fjárveitingagreinarnar og þó kannski í fyrsta lagi við 9. gr. sem er um Vísindasjóð. Þar segir í greinargerðinni, með leyfi forseta: ,,Í undirbúningi er að styrkja þennan tekjustofn og auka þannig ráðstöfunarfé sjóðsins`` --- þ.e. Vísindasjóðs --- ,,án þess að útgjöld ríkissjóðs aukist að sama skapi.`` Þetta á að gera hvernig? Með því að breyta reglum um arðgreiðslur Seðlabankans og reglum um arðsjóð Seðlabankans. Hvað þýðir það ef reglum um arðsjóð Seðlabankans er breytt? Það þýðir lægri skatttekjur ríkissjóðs. Það er augljóslega verið að tala um, en reyna að fara í kringum það og án þess að ræða það við fjmrh., að gert er ráð fyrir að auka greiðslur úr ríkissjóði ef þetta fer svona. Þetta er óljóst, þetta er óskýrt og ég spyr: Hvað þýðir þetta í raun og veru? Síðan vil ég nefna sérstaklega Bygginga- og tækjasjóðinn en hann á að yfirtaka Byggingasjóð rannsóknastarfsemi í þágu atvinnuveganna. Hvaða peninga hefur hann haft? Hann hefur haft einkaleyfisgjald. Um það mál hefur verið rætt í þessari virðulegu stofnun einmitt í vetur um að fella niður einkaleyfisgjaldið. Ég bendi hér á frv. sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir flytur ásamt tveimur öðrum þingmönnum um að fella niður einkaleyfisgjaldið af augljósum ástæðum miðað við þær aðstæður sem nú eru í þessum happdrættismálum landsmanna. Ef við skoðum aðeins hvað um þetta er sagt í greinargerðinni, hæstv. forseti, þá er það mjög skrýtið. Það er í raun og veru annars vegar sagt: Sjóðurinn á að fá einkaleyfisgjaldið. Hins vegar er sagt: Það er auðvitað spurning hvort það er sanngjarnt að Happdrætti Háskólans sé að borga þetta gjald. Þannig að aftur kemur það fram í sambandi við þessa grein að það er eins og greinargerðin hefi verið samin á öðrum tíma eða kannski í öðru húsi en frv. sjálft. Ég held sem sagt að þetta þurfi að skýra aðeins betur og mér finnst vera alveg ótrúlega mikil fljótaskrift á þessu af hálfu hæstv. menntmrh. Þá vil ég einnig leyfa mér, virðulegi forseti, þar sem það saxast nokkuð á tímann, að spyrja um það hvað er gert ráð fyrir að verði um núverandi starfsmenn Rannsóknaráðs og Vísindasjóðs. Hvernig er hugsunin að fara í það? Í frv. er gert ráð fyrir því að það taki gildi 1. júlí. Núna er 17. mars. Frv. verður tæplega að lögum fyrr en eftir þó nokkurn tíma þannig að það er bersýnilegt að þessi gildistökutími er nokkuð knappur, m.a. með tilliti til starfsfólksins. Ég hlýt að spyrja: Hvað hyggst ráðherrann gera og hvernig hyggst hann taka á málum starfsfólksins? Í greinargerð Fjárlaga- og hagsýslustofnunar kemur fram að það er í raun ekki gert ráð fyrir neinum viðbótarútgjöldum vegna þessa frv. Það eru engir auknir fjármunir til rannsókna samkvæmt þessu frv. að mati Fjárlaga- og hagsýslustofnunar og er hún nú vön að finna það sem lítið er þannig að það virðist ekki vera neitt sem á að fara til aukningar á þessum framlögum. Að þessum töluðum orðum, með tilliti til þess knappa tíma sem við höfum, þá vil ég ljúka máli mínu með þessu, virðulegi forseti: Frv. er seint fram komið og það verður erfitt að ná á því málefnalegri meðferð á þeim stutta tíma sem eftir er af þinginu. Ríkisstjórnin hefur skorið stórkostlega niður fjármagn til menntamála á undanförnum árum. Það er ekki gert ráð fyrir því samkvæmt þessu frv. að bæta þar neinu við. Í frv. eru flókin, illskiljanleg ákvæði um stjórn verkefnisins og fjármögnun einstakra stofnana. Það er ekkert tekið á málum starfsmanna sem vinna hjá Vísindasjóði eða Rannsóknasjóði. Loks er það þannig að mér finnst að frá hlut grunnrannsóknanna þyrfti að ganga miklu betur heldur en gert er í frv. eins og það liggur hér fyrir. Þar sem ég á sæti í hv. menntmn. á ég kost á því að fjalla nánar um málið, hæstv. forseti, og mun þá láta máli mínu lokið að sinni. Ég hef komið á framfæri nokkrum athugasemdum en bendi á að síðustu daga hefur snjóað hér inn frv. frá hæstv. menntmrh. Við sem erum í menntmn. og þurfum að setja okkur inn í þau mál höfum fengið þau í bunkum alveg á síðustu sólarhringum. Okkur hefur ekki gefist mikið færi á því að fara yfir þau mál. Mér er sem ég sæi t.d. að Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu hefði unað því að menn hefðu tekið fyrir mál með þeim hraða sem stjórnarandstæðingar ætla að una hér virðist mér í dag. Það er slæmt vegna þess að umræðan verður þá kannski ekki eins góð og hún hefði ella orðið. Þau vandamál sem eru í þessu frv. liggja hins vegar í augum uppi, en ég vona að ég hafi tínt þau til og vona að seinagangurinn og handarbakavinnubrögðin við frágang á frv. verði ekki til þess að spilla mjög verulega fyrir vísindastarfsemi og þróunarverkefnum á Íslandi í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Svavar Gestsson hefur þann kost umfram marga þingmenn að hann er vanur að tala mjög skýrt. Ég hlustaði með nokkurri eftirvæntingu eftir skoðunum hv. þm. sem eru mikilvægar að því leyti til að þar fer fyrrv. menntmrh. og sá maður sem væntanlega hefur að nokkru leyti forustu fyrir stjórnarandstöðunni í þessu máli.  ég, virðulegir þingmenn. Hér er verið að ræða frv. sem brýtur í blað. Hér er í rauninni verið að stokka upp vísinda- og rannsóknastefnu íslensku þjóðarinnar. Hér liggur fyrir frv. sem er byggt á mikilli vinnu erlendra og innlendra sérfræðinga og það nýtur held ég afgerandi stuðnings íslenska vísindasamfélagsins. Samt sem áður er það svo að hv. þm. Svavar Gestsson, sem bersýnilega hefur kynnt sér frv. mjög vel, kemur upp og það sem hann hefur fram að færa eru einungis smávægilegar athugasemdir sem varða einstaka minni þætti. Það kemur ekkert fram í máli fyrrv. menntmrh., hv. þm. Svavars Gestssonar, sem varðar meginþætti frv., þ.e. að hér er lagt til að Vísindaráð og Rannsóknaráð verði sameinað undir einn hatt. Hér er líka lagt til að lögfest verði rannsóknatengt framhaldsnám við Háskóla Íslands sem getur orðið aðdragandinn að meistaraprófi og doktorsprófi við íslenskan háskóla. Hér er líka lagt til að það verði settar upp stöður rannsóknaprófessora, mál sem íslenska vísindasamfélagið hefur barist fyrir mjög lengi. Hér er líka lagt til að sett verði upp fagráð innan einstakra vísindasviða, mál sem er mjög þarft og mjög brýnt. Hér er líka lagt til að það verði gengist fyrir mati á árangri rannsóknastarfsemi. Með öðrum orðum, virðulegi forseti, hér er verið að gera vísindastarfsemi á Íslandi miklu straumlínulagaðri, miklu hnitmiðaðri heldur en fyrr og ég spyr: Hvaða skoðun hefur hv. þm. Svavar Gestsson á þessum grundvallarbreytingum sem verið er að gera? Það er eftir því leitað.

Virðulegi forseti. Ég vil að gefnu tilefni taka fram að ég hef enga forustu fyrir stjórnarandstöðunni í þessu máli og örugglega ekki hv. 3. þm. Norðurl. e., sem kvartaði sérstaklega undan þessu ávarpi Það sem ég vil segja í sambandi við mál hæstv. ráðherra er auðvitað fyrst og fremst það að ég fór yfir þessi grundvallaratriði sem ráðherrann lýsti eftir. Ég tel að sú stefnumótun almennt séð að færa saman eins og kostur er grunnrannsóknir og hagnýtar rannsóknir, sé skynsamleg stefnumótun. Það sagði ég. Hins vegar sagði ég að ég teldi að það væri kannski ekki nægilega vel búið um grunnrannsóknirnar sem slíkar inn í frv. eins og það lítur út. aðalgagnrýni mín laut þó að því, hæstv. ráðherra, að ég sé ekki að í frv. séu tryggðir auknir fjármunir til rannsókna- og þróunarverkefna miðað við það sem verið hefur. Og loks það sem ráðherrann nefndi í sambandi við meistaranám og doktorsnám við Háskóla Íslands sem er opnað fyrir út af fyrir sig en það er búið að því fyrir löngu. Það var gert í tíð síðustu ríkisstjórnar með breytingu á lögum um Háskóla Íslands og þar er auðvitað rétt að byrja. Ég skil hins vegar hæstv. umhvrh. vel. Honum hefur leiðst í þessari ríkisstjórn. Hún hefur verið vond við menntun og menningu þannig að hann er öllu feginn, líka þessu litla frv.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt til getið hjá hv. þm. Svavari Gestssyni að ég er feginn öllu því sem fleytir áfram rannsóknum og vísindum á Íslandi og þar hygg ég að ég deili áhuga mínum með hv. þm. Það er hins vegar mikilvægt að fá fram þá afstöðu sem birtist í þessu svari hv. þm. Svavars Gestssonar vegna þess að ég tek mark á honum, ekki bara vegna þess að hann er ágætur þingmaður og á sæti í menntmn. heldur líka vegna þess að hann hefur áður haft forustu á þessu sviði. Hann er fyrrv. menntmrh. og það er horft til hans afstöðu í þessum málum, umfram afstöðu annarra manna. Og ég tel, virðulegi forseti, að það sé afskaplega mikilvægt að fá það fram eins og birtist í svari hv. þm. Svavars Gestssonar 

Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig allt í lagi að ég endurtaki það sem ég sagði hér áður í sambandi við frv. og meginstefnu þess. Þessi stefna sem hér er verið að tala um, þ.e. sú stefna að sameina yfirstjórn vísinda og rannsókna og reyna að gera þær straumlínulagaðri, eins og ráðherrann orðaði það, og markvissari, sú stefna er í raun og veru stefna íslenska vísindasamfélagsins að mínu mati. Það er sú stefna sem unnið hefur verið að í mörg, mörg, mörg ár, m.a. þegar lögin voru sett á sínum tíma um Vísindaráð og Rannsóknaráð. Þáv. menntmrh. Sverrir Hermannsson mælti fyrir því máli og ég man mjög vel eftir þeirri umræðu og er allt gott um það að segja. Um þessa stefnu er í sjálfu sér samstaða. Það sem ég verð hins vegar að segja er það að ég óttast að frv. eins og það lítur út núna dugi ekki til að tryggja þessa stefnu í framkvæmd eins og ég vildi sjá hana og mér skilst að hæstv. umhvrh., sem lætur sér annt um þessi mál, vilji sjá þessa stefnu þróast líka.

Hæstv. forseti. Ég ætla að geyma mér þar til í síðari ræðu að svara beinum fyrirspurnum sem til mín hefur verið beint og kannski að gera ákveðnar athugasemdir við það sem hér hefur komið fram í ræðu hv. þm. Svavars Gestssonar. En vegna orða hv. þm. um að nú snjóaði inn frumvörpum frá mér og þau kæmu seint fram þá er það vissulega rétt að ég hef flutt á síðustu dögum fjögur frumvörp sem ég hefði gjarnan viljað koma fyrr fram í þinginu en raun hefur orðið á, en ég legg áherslu á í þessu sambandi að þar er um að ræða frumvörp sem hafa verið mjög vandlega undirbúin og það hefur tekið tíma einmitt það samráð sem haft hefur verið við þá aðila sem sérstaklega eiga við þetta búa. Og þá nefni ég alveg sérstaklega þetta frv. sem hér er nú til umræðu. Allt samráð tekur tíma en ég held að það borgi sig þegar upp er staðið og það út af fyrir sig mun spara okkur nokkurn tíma við meðferð málsins á hv. Alþingi og sérstaklega við meðferð málsins í hv. menntmn.

Hæstv. forseti. Ég sé ástæðu til þess að fagna því að þetta frv. er fram komið og komið til umræðu á hv. Alþingi, frv. til laga um Vísinda- og tækniráð Íslands. Ég tel að hér sé í sjálfu sér ekki um flokkspólitískt mál að ræða. Það eru á því eitthvað mismunandi skoðanir í þjóðfélaginu og einnig á meðal vísindamanna. Hér eru lagðar til breytingar sem þarf auðvitað að velta vel fyrir sér og skoða gaumgæfilega í hv. menntmn. og það vona ég að við fáum tíma til að gera þó að ég taki undir það með hv. síðasta ræðumanni að frv. er seint fram komið. En ég met það mikils að haft hafi verið samráð við vísindamenn sem málið varðar og ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir það en hann hefur ekki endilega verið þekktastur fyrir það að hafa mikið samráð við hagsmunaaðila og nefni ég þá t.d. málefni skólanna í því sambandi en unnið er að breytingum á lögum bæði hvað varðar framhaldsskóla og grunnskóla, ekki fleiri orð um það. Við tölum oft um það á hátíðarstundum að stærsta auðlindin sem við eigum sé fólkið sjálft í landinu og auðvitað er það rétt. Það verður líka að vera rétt en þannig háttar til með okkar náttúruauðlindir að það verður ekki eins auðsótt hér eftir sem hingað til í þær og þegar við horfum fram í tímann og ég tala nú ekki um fram á næstu öld þá sjáum við það að þjóðin verður að leggja nýjar áherslur og það er raunar dapurlegt að hugsa til þess hvað það hefur gengið ótrúlega illa að fjölga störfum sem eru á sviði hátækni hér í landinu, að það skuli vera svo þrátt fyrir þann samdrátt sem hefur verið í fiskveiðum að hlutfall sjávarfangs í okkar verðmætasköpun hefur ekki lækkað. Þá sér maður nú hvernig ástandið er á öðrum sviðum. Þessar nýju áherslur, sem ég nefndi hérna áðan, verða að vera þjóðin sjálf og þekking hennar. Við verðum að hasla okkur völl á sviði vísinda frekar en orðið hefur og þá er ég ekki síður að tala um vísindi sem búa til störf. Það hefur eitthvað mistekist hvað þetta snertir á síðustu árum. Ég vil alveg leyfa mér að halda því fram þó að ég hafi í sjálfu sér stutt flestallar þær ríkisstjórnir sem hér hafa verið síðustu 20 árin þá hefur okkur ekki tekist að móta þarna stefnu sem hefur leitt nógu mikið jákvætt af sér og kannski gæti það að einhverju leyti hafa verið vegna þess að við höfum ekki verið með rétt fyrirkomulag hvað varðar stjórnun þessara mála. En í úttekt OECD er því haldið fram að Íslendinga skorti sýn um sína efnahagslegu framtíð og þá skorti líka forsendur til að samhæfa verk sín, láta samvinnu stofnana og fyrirtækja, ríkisvalds og einkageira, leysa úr læðingi þann kraft sem þarf til þess að móta nýtt og efla vísindin. Þetta er áminning sem við verðum að taka alvarlega og reyna að bæta úr. En e.t.v. er samt sem áður skortur á fjármagni ein ástæða þess að ekki hefur gengið betur en raun ber vitni og ég tek undir það að ég get ekki séð að með þessu frv. sé endilega verið að tala um meira fjármagn til þessa málaflokks. Það er að vísu talað um samráðsnefnd sem eigi að móta stefnu til nokkurra ára um fjárveitingar og ég efast ekki um að hún muni leggja til að meira fjármagn fari í þennan geira, en síðan er það þegar til kastanna kemur alltaf ákvörðun stjórnvalda hvernig málum er raðað í forgangsröð. Eins og hér hefur komið fram hefur fjármagnið verið nokkuð dreift hvað varðar vísindarannsóknir og ábyrgðin líka. Eitt af því sem er athyglisvert og kom m.a. fram í ræðu hæstv. ráðherra er það að atvinnulífið hefur ekki lagt það fjármagn til rannsókna- og vísindastarfs sem tíðkast hjá öðrum þjóðum sem við berum okkur gjarnan saman við og að um 75% af því fjármagni sem er varið til þessara verkefna sé á vegum opinberra aðila en aðeins 25% frá atvinnulífinu, frá einkageiranum. Það er náttúrlega lítið og eftir því sem ég best veit þá er þetta algjörlega á hinn veginn hjá öðrum þjóðum. Þarna koma náttúrlega til m.a. erfiðleikar sem hafa verið í okkar atvinnulífi núna, alla vega síðustu árin og kannski fleiri ástæður. En ég hef trú á því að með þessu frv. sé verið að reyna að búa til skilvirkara stjórnkerfi og fyrirkomulag með því að sameina Vísindaráð og Rannsóknaráð ríkisins undir nafninu Vísinda- og tækniráð Íslands. Nafnið er kannski atriði út af fyrir sig sem þyrfti að velta fyrir sér í hv. nefnd hvort er rétt nafn á frv. en það er kannski ekkert aðalatriði. Með þessu er verið að leggja það til að öll sjónarhorn verði með, allar greinar vísindanna sitji við sama borð og það verður sjálfsagt tíminn að leiða í ljós hvort sá árangur næst ef þetta frv. verður að lögum, en ég get ekki séð annað en það sé alla vega það sem lagt er til. Og að það sé ekki lengur rétt að skipta rannsóknum í grunnrannsóknir og hagnýtar rannsóknir er í sjálfu sér athyglisvert og ekkert í sjálfu sér um það að segja nema ég held að það sé af hinu góða. Hæstv. menntmrh. talaði um fjárlagagerðina, að nú sé hugmyndin að koma upp samstarfi ráðuneyta hvað það varðar til þess að sameina áherslur og ég endurtek þá bara það sem ég sagði áðan að þetta er fyrst og síðast spurning um fjármagn, en ég tel þó að það fyrirkomulag sem verið hefur hafi þó kannski ekki verið nógu skilvirkt hvað það snertir að við séum vel á varðbergi gagnvart öllum þeim möguleikum sem við eigum hvað varðar erlenda sjóði og þar aukast möguleikar einmitt nú um þessar mundir og snertir það aðild okkar að Evrópsku efnahagssvæði en eins og komið hefur fram þá hefur fram að þessu það norræna samstarf sem við höfum tekið þátt í og átt möguleika á að fá fjárveitingar í gegnum verið okkur ákaflega mikils virði. Það kom fram hjá hæstv. ráðherra að það væru yfir 900 milljarðar sem væri varið til þessa starfs innan Evrópubandalagsins og við leggjum fram 90 millj. Nú eru það náttúrlega dálitlir fjármunir, 90 millj., þannig að það reynir mikið á að við verðum þarna virk og skoðum alla möguleika sem eru til staðar og nýtum okkur þá eins og mögulegt er. En þar sem hér er verið að sameina ráðin, ef svo má að orði komast, þá veltir maður því fyrir sér hvort það væri ekki ástæða til þess að stíga skrefið til fulls og sameina sjóðina. Kannski hefur það verið of stór biti að kyngja en ég hefði gjarnan viljað fá upplýsingar um það hjá hæstv. ráðherra hvað veldur því að það skref er ekki stigið. Ég get tekið undir það með hv. 9. þm. Reykv. að mér finnst 3. gr. vera dálítið sérkennileg og þarfnast nákvæmrar yfirferðar í hv. menntmn. þó ég ætli ekki í sjálfu sér að kveða upp úr um það hér og nú að það sé ekki hægt að hugsa sér það fyrirkomulag sem þar er lagt til. Eins langar mig að spyrja hæstv. menntmrh. hvað varðar úthlutunarnefndir, bæði Vísindasjóðs og Tæknisjóðs. Þar er kveðið á um að það sé sérstakt fagráð sem leggi faglegt mat en síðan aðrir einstaklingar sem séu í úthlutunarnefnd sem fá hæfar umsóknir til úrvinnslu. Ég geri mér ekki alveg grein fyrir hvaða sjónarmið eiga fyrst og fremst að ríkja hjá þessari úthlutunarnefnd umfram það sem gerist í fagráðum. Nú eru náttúrlega fagráðin mörg en ég geri mér ekki alveg grein fyrir því hvort þau hefðu ekki getað gengið frá málum endanlega, en það er ekki það sem lagt er til heldur séu það aðrir einstaklingar, aðrir aðilar sem taka þessa lokaákvörðun. Og hverjar eru þá fyrst og fremst áherslur úthlutunarnefndar? Á hún að vera með einhverja pólitíska stefnu um að einhver tiltekinn málaflokkur eigi að fá einhverja sérstaka áherslu umfram annan þetta eða hitt árið eða hvað? Hvað hefur hæstv. menntmrh. að segja um þetta fyrirkomulag frekar en kom fram í hans framsöguræðu? Það er mikil tilhneiging í þjóðfélaginu að sameina og reyna á þann hátt að búa til skilvirkara stjórnkerfi og e.t.v. spara. Þetta er það sem verið er að gera innan bændasamtakanna t.d. eða a.m.k. eru tillögur uppi um það þó að ekki hafi verið tekin endanleg ákvörðun. Fyrst málefni bænda eru okkur svo ofarlega huga hér á hv. Alþingi og ekki að tilefnislausu, þá er þetta ákveðin tilhneiging sem á sér stað og í sjálfu sér er hún af hinu góða. Ég vil að síðustu segja það, hæstv. forseti, að ég tel að við Íslendingar þurfum að taka okkur á á þessu sviði og ég trúi því ekki að hér sé skortur á góðu vísindafólki heldur sé eitthvað annað fyrst og fremst sem hafi verið að og ég tel að með þessu frv. sé ætlað að reyna að taka á því máli þó að ég taki undir það með hv. 9. þm. Reykv. að okkur gafst ekki langur tími til að fara yfir öll þau frumvörp sem sett voru á dagskrá hér í dag og komast kannski ekki öll að en þar sem ég sitt í hv. menntmn. þá hef ég tækifæri þar til að skoða málið miklu betur. Ég álít þó og vil hafa það mín lokaorð að hér sé stigið skref í rétta átt.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir þau orð sem hér hafa komið fram varðandi þetta merkilega mál sem við erum að ræða hér að það er býsna seint fram komið og ég get ekki leynt þeim ótta mínum að okkur muni ekki takast að afgreiða þetta mál fyrir þinglok vegna þess hve stuttur tími er orðinn til stefnu. Ég harma það að málið skyldi ekki koma fyrr fram vegna þess að að mínum dómi er hér um ákaflega brýnt mál að ræða. Það er ákaflega brýnt að við tökum á okkar vísindamálum og hér sé mörkuð vísindastefna og unnið að því að styðja og styrkja stöðu vísindanna í landinu, en eins og ég segi, það verður auðvitað að koma í ljós hvað okkur tekst að komast yfir hér á þessum tæplega 5 vikum sem eftir eru af þinginu. Það verður að segjast eins og er að þó að margt gott sé að finna í þessu frv. þá er þetta svolítið sérkennilegt að vera með annarri hendinni að vinna að því að skipuleggja vísindin á hinn betri veg en með hinni að skera niður sjálfa undirstöðuna sem er menntunin í landinu, framlög til menntaskólanna, framhaldsskólanna og að maður talin nú ekki um fjárframlag til Háskóla Íslands sem auðvitað er meginstoðin undir þeirri vísindastarfsemi sem á að skipuleggja samkvæmt þessu frv. Í því samhengi get ég ekki látið hjá líða að minnast á alla þá íslensku vísindamenn sem búsettir eru erlendis, hafa ýmist neyðst til eða finnst að miklu betur sé að þeim búið erlendis en hér og það tengist auðvitað stórmáli í þessu samhengi sem eru launakjör vísindamanna. Það verður að horfa á þetta allt í samhengi. Ef við ætlum að efla rannsóknir og vísindi í landinu, þá er ekki nóg að endurskipuleggja starfsemina og þá sem eiga að úthluta peningum, heldur verður að huga að því hvernig búið er almennt að vísindamönnum í landinu. Ég vil vekja sérstaka athygli hæstv. menntmrh. á þessu atriði. Það er áhyggjuefni hversu margir íslenskir vísindamenn búa erlendis og hafa flust þangað á síðustu árum eða skila sér ekki heim. Ekki það að þeir gera merkilega hluti og leggja heiminum lið með sínum störfum en okkur veitir ekkert af því fólki sem hefur eitthvað til málanna að leggja hér. Ef ég á að fara nokkuð frekari almennum orðum um þessa stefnu sem hér er verið að marka þá er ég sammála því að við þurfum að gera mikið átak í hagnýtum rannsóknum, rannsóknum sem skila sér í atvinnusköpun, en við megum ekki gleyma undirstöðunni sem eru grunnrannsóknir og mér finnst þegar ég les þetta frv. í gegn að áherslan á hið hagnýta, á það hvernig fyrirtæki geti komið inn í sé gegnum gangandi á kostnað þess að byggja upp grunninn. Einnig vil ég lýsa áhyggjum yfir því hver áherslan er hér á tækni og raunvísindi og menn gæti þess að hugvísindin beri ekki skarðan hlut frá borði. Ég hef vissar áhyggjur af því. Það er ákaflega lítið minnst á þau í þessu frv. og ég vildi gjarnan að í þeirri framhaldsvinnu sem fram mun fara í hv. menntmn. yrði hugað betur að því hvort það er hægt að treysta hlut hugvísindanna í sjálfu frv. Þetta frv. gengur út á það að hér er verið að sameina og færa í einn farveg þau ráð og þá sjóði sem hingað til hafa annast styrki til vísinda og móta hér vísinda- og tæknistefnu og þetta held ég að sé af hinu góða. Eins og hlutverk Vísinda- og tækniráðs er skilgreint hérna í frv. þá er það mjög víðtækt, ákaflega víðtækt, og við getum auðvitað velt þeirri spurningu fyrir okkur hvort e.t.v. sé skynsamlegra að hafa hlutverkið þrengra, hvort við séum að dreifa kröftunum um of. Þetta er svona huglæg spurning. Er betra að dreifa sér yfir víðan völl eða ætlum við fyrst og fremst að beina okkur að ákveðnum sviðum? Við erum ákaflega lítið samfélag og höfum takmarkað fjármagn og við hljótum að þurfa að hafa ákveðna forgangsröð. Það eru ákveðin svið sem liggja betur við okkur en önnur, þar á meðal er það sem snýr að sjávarútvegi svo að dæmi sé nefnt, það er það sem snýr að jarðfræði og jarðfræðirannsóknum og síðast en ekki síst liggur okkar sérstaða ef við horfum til hugvísindanna í íslenskum fornbókmenntum sem eru auðvitað einstakar í veraldarsögunni. Þessi þrjú svið eru okkar sérsvið og ég bara velti því upp hérna hvort eðlilegra sé að þrengja sviðið þó að ég í sjálfu sér hafi ekki gert upp minn hug í því. Eins og ég skil þá skipan sem hér er lögð til, þá er það í fyrsta lagi að þarna verði yfir þessu sviði stefnumótandi Vísinda- og tækniráð. Síðan verða skipaðar fagnefndir, einhver ótiltekinn fjöldi fagnefnda, sem eiga að fylgjast með því sem gerist á hverju sviði og síðan verða sérstakar óháðar úthlutunarnefndir sem eiga að annast úthlutun á styrkjum. Þetta er töluvert kerfi sem þarna er verið að koma upp og í mínum huga er býsna óljóst hversu margt fólk er verið að tala um, það verður á verkefnasviði ráðsins að ákveða það hversu mörg þessi fagráð verða. Það sem er ákaflega mikilvægt í þessu sambandi er hvernig staðið verður að því að skipa fólk í þessi ráð og þessar úthlutunarnefndir og að tryggja það að þar komi að fólk úr ýmsum áttum frá hinum ýmsu sviðum vísindanna og einmitt að raunvísindi verði ekki alls ráðandi. Þau munu auðvitað ráða miklu en hitt sviðið má ekki gleymast. Og ég tek undir það sem hér hefur komi fram í umræðunni varðandi 3. gr. að þetta er svolítið sérstök framsetning á lagatexta, þetta sem áður hefur verið vitnað til að það skuli tilnefna tilekinn fjölda einstaklinga. Þarna væri auðvitað betra að setja einhverja fasta tölu og við þurfum sérstaklega að athuga þessa grein í hv. menntmn. Sama gildir um þessa stofnun. Þarna er verið að sameina stofnanir og ef maður lítur í umsögn fjmrn., þá telja þeir að það verði ákaflega lítil breyting á fjárframlögum til þessarar stofnunar, hún verði álíka dýr í rekstri og þau ráð sem nú eru starfandi, þ.e. Vísindaráð og Rannsóknaráð og það er í rauninni ekki um það að ræða að þarna verði einhver fjárhagsleg hagræðing, heldur er fyrst og fremst um að ræða samræmingu á stefnumörkun. Ég skil þetta þannig að það sé ekki um að ræða það sem við nefnum í daglegu tali hagræðingu heldur sé fyrst og fremst um samræmingu að ræða. Ef við víkjum svo aðeins að fjármögnun þessara tveggja sjóða þá vakna spurningar í því sambandi, ekki síst þegar maður horfir til stefnumörkunar ríkisstjórnarinnar í þeim efnum. Hún ætlaði sér að efla vísindin. ,,Vísindin efla alla dáð`` eins og þar stendur og það var meiningin að afla fjár til vísindarannsókna með einkavæðingu ríkisstjórnarinnar. Einkavæðingin átti að skila tugum milljóna til vísindanna en eins og menn minnast runnu þau áform meira og minna út í sandinn. Það er auðvitað svo að fjárveitingar til vísindarannsókna verða að vera tryggar. Þær verða að vera öruggar þannig að starfið haldi áfram og mér sýnist að það sé að mestu leyti gert í þessu frv. en þeir liðir sem hér eru nefndir, gjafir frá einstaklingum eða fyrirtækjum, eru óráðin stærð og sérstök verkefni að reyna að sjá til þess að íslensk fyrirtæki veiti meira fjármagn bæði inn í þessa sjóði og líka til rannsókna sem þau sjálf stunda. Það er allt of lítið um það að íslensk fyrirtæki standi fyrir rannsóknum enda eru þau mörg hver afar illa stödd fjárhagslega. En þarna er mjög mikilvægt að fjármagnið til vísindastarfsemi sé tryggt. Ég ætla aðeins að víkja að þessu atriði sem fram kemur í 22. gr. um tímabundnar stöður prófessora. Það vakna spurningar hjá mér varðandi þessa grein hver sé hugsunin á bak við þetta. Þetta hefur verið svolítið reynt. Bæði hafa verið stöður hjá Háskóla Íslands og eins t.d. rannsóknastaða á Þjóðminjasafninu í fornleifafræði. Þetta hafa sannast að segja verið svolítið dularfullar stöður og verið veittar með dularfullum hætti og ýmsir góðkunningjar menntmrh. verið þar fremstir í flokki eða fyrrv. menntmrh., ég ætla nú ekki að nefna nein nöfn, en það eru þessir sem gagnrýna nú ríkiskerfið mest en koma sér svo á ríkisspenann um leið og þeir geta. Í sjálfu sér er þetta góð hugmynd en maður spyr sig auðvitað til hvers. Hver er tilgangurinn með þessu? Hvar á að koma þessu fólki fyrir? Hvar á það að fá aðstöðu og er það eðlilegt að þessar stöður séu veittar með þessum hætti? Væri ekki nær t.d. að Háskóli Íslands eða Háskólinn á Akureyri, Kennaraháskólinn, hefði slíkar stöður, skólinn sjálfur hefði slíkar stöður og þær væru veittar með ákveðnum hætti? Ég velti þessu upp hér. Hér var aðeins komið inn á námssjóðinn sem er ætlaður til þess að styrkja fólk til framhaldsnáms. Það atriði beinir sjónum að þeim breytingum sem gerðar hafa verið á Lánasjóði ísl. námsmanna. Þegar frv. um breytingar á Lánasjóði ísl. námsmanna kom fram höfðu stjórnarliðar uppi mikil áform um það að efla styrkjakerfi en sannast að segja hefur ákaflega lítið verið um efndir í þeim efnum og það hefur gerst að fólki hefur einfaldlega verið gert erfiðara fyrir að stunda framhaldsnám en áður var. Ég tek undir það að mér finnst mikilvægt að hér sé til styrkjakerfi þannig að fólk geti sótt eitthvert eftir styrkjum til að stunda ákveðið nám. Ég held að Ísland sé eitt af örfáum löndum ef ekki eina ríki Evrópu sem ekki hefur slíkt styrkjakerfi. Það er nauðsynlegt og gott að hafa almennt námslánakerfi, en það á líka að vera til styrkjakerfi sem ýtir undir fólk og ýtir undir það að góðir vísindamenn geti haldið áfram sínum rannsóknum. Ég get ekki látið hjá líða að nefna aðeins Evrópusamstarfið sem menntmrh. kom inn á í sinni ræðu en þar er það að nefna að það er vaxandi samstarf og í ýmsar áttir að sækja í þeim efnum og margt merkilegt að gerast á því sviði. En það er ekki nóg að við sækjum út. Við þurfum að hafa upp á eitthvað að bjóða líka. Eftir því sem ég hef heyrt þá eru vandræðin m.a. þau að Háskóli Íslands, sem er öflugasta stofnunin á þessu sviði, er svo fjársvelt að skólinn á afar erfitt að bjóða á móti. Við erum að tala um gagnkvæm nemendaskipti, gagnkvæmt samstarf og við verðum að geta boðið eitthvað á móti og við eigum ekki að vera í þeirri stöðu að vera einungis þiggjendur. Þetta tengist því sem ég sagði áðan að við getum sett upp bæði fögur og glæsileg áform um að efla vísindi og rannsóknir en ef undirstaðan er ekki góð, ef ekki er staðið nægilega vel að því að byggja upp grunnmenntun og framhaldsmenntun hér og að sjá til þess að Háskóli Íslands og aðrir háskólar geti sinnt sínu starfi þá er til lítils unnið. Þetta er allt saman samhangandi og þetta er spurning um hugarfar, þetta er spurning um forgangsröð og ef við ætlum að efla hér vísindin og vísindarannsóknirnar, ekki síst til að stuðla að atvinnusköpun í okkar landi --- það er eitt brýnasta verkefni sem við stöndum frammi fyrir að skapa vinnu hér og að sjá til þess að hér verði ekki viðvarandi og mikið atvinnuleysi á komandi árum og áratugum --- þá verðum við að setja upp forgangsröð, við verðum að veita fjármagn til menntunar vegna þess að það ber öllum saman um það að þróun og framtíðin og það að standa sig í heimi framtíðarinnar byggist á því að hafa gott menntakerfið. Menntakerfið er algert grundvallaratriði í þessum efnum og við verðum að veita fjármagn til þess. Þetta verður að hanga saman.

Virðulegur forseti. Ég hlýt að fagna því að þetta mál er komið fram. Ég held að þarna sé hreyft mjög tímabærum hlutum. Það er hins vegar umhugsunarefni að svona stór mál skuli vera að koma fram nánast á síðustu dögum þingsins því að samkvæmt starfsáætlun eru ekki margir dagar eftir hér til vinnu. Ég mundi hins vegar þrátt fyrir það hversu málið kemur seint fram styðja að það yrði gert allt sem hægt væri til að ná að afgreiða það fyrir vorið og ég vildi beina því til menntmn. sem minni skoðun að hún reyndi að setja þetta mál í forgangsröð. Af þeim málum sem hafa verið að koma inn frá menntmrh. núna síðustu dagana þá tel ég að þetta sé það sem í raun liggur mest á að afgreiða, ekki síst til þess að hægt sé að fylgja eftir þeirri vinnu sem nú hefur staðið yfir, ekki bara í tíð þessarar stjórnar heldur fyrri stjórnar líka og ég tel reyndar að hljóti að vera nokkur samfella í að það verði hægt að fylgja eftir því starfi strax á þessu ári. Svona í upphafi máls míns ætla ég að benda á nafnið á frv., þ.e. Vísinda- og tækniráð Íslands. Mér finnst þetta alveg afleitt nafn. Hið eðlilega nafn á þessu væri náttúrlega Rannsóknaráð en e.t.v. er það hluti af ,,dílnum``, hluti af samkomulaginu milli aðila í þessu mál að það hefði þurft að leggja niður bæði gömlu nöfnin. En þá sting ég því nú að menntmn. sem vinnur að þessu, ef hún hefði hug á að gera brtt. um þetta, að þegar að því kemur, sem ég tel víst að gerist áður en langt um líður, að sjóðirnir tveir verði sameinaðir, sem heita hér Vísindasjóður og Tæknisjóður, þá heiti sá sjóður Vísindasjóður og hvort menn geta ekki fundið einhverja málamiðlun í þessu. Mönnum finnst þetta kannski ekki stórt atriði en mér finnst það skipta máli að nöfn á svona stofnun séu einföld og hljómi í samræmi við það sem menn ætla sér að gera. Mér skilst að ef það héti Rannsóknaráð væri það mjög í stíl við þau nöfn sem eru á hliðstæðum stofnunum í nágrannalöndum okkar. Ef ég byrja á því að fara ofan í hina einstöku þætti frv. og enda kannski svolítið almennt þá hafa menn rætt nokkuð um 3. gr. og um stjórnina. Þetta er ekki árennilegt eins og þetta stendur í greininni og e.t.v. kann að reynast nauðsynlegt að breyta því á einhvern hátt en mér finnst hins vegar hugmyndin eða hugsunin á bak við þetta bæði frumleg og skemmtileg, því að hugsunin á bak við þetta, eins og ég hef skynjað þetta og fengið upplýsingar um, er sú að reyna að skapa pressu á að þeir sem tilnefndir verða verði þeir sem hafi besta yfirsýn og hæstan vísindalegan ,,standard`` en ekki endilega þeir aðilar sem viðkomandi stofnanir mundu telja að yrðu duglegastir að skaffa fyrir sig. Ég held að þessi hugsun sé allrar virðingar verð og nefndinni beri að kanna hvort þetta sé ekki fær leið. Og eins og ég skynja þetta þá er hugsunin sú að ráðið verði á sem hæstum menntalegum og vísindalegum ,,standard`` frekar en það að þeir sem fái rétt til að tilnefna tilnefni þá aðila sem þeir teldu að væru duglegastir að skaffa styrki og fjármagn fyrir sig. Ég vil að menn hugsi það rækilega áður en þeir henda þessari hugmynd út. Mér sýnist sömuleiðis það módel sem hér er sett upp varðandi styrkveitingar, að hugmyndin þar á bak við sé sú að auka og skerpa faglegu kröfurnar og það verðum við að gera í öllu vísinda- og rannsóknastarfi. Þetta eru þeir efnislegu þættir sem ég hef viljað koma hér fram. Menn hafa rætt hér svolítið um íslenska vísindasamfélagið. Það er náttúrlega eingöngu hugtak og er allrar virðingar vert en það er mín skoðun að í okkar hraða og flókna samfélagi séu hlutirnir ekkert lengur þannig að það sé eitthvert vísindasamfélag sem sé sér út af fyrir sig, síðan sé atvinnulífið einhvers staðar annars staðar. Þessir þættir eru orðnir svo samverkandi að það er orðið miklu erfiðara heldur en kannski var að skipta þessu upp á þennan hátt. Almennt um þennan þátt er það náttúrlega svo að um langt árabil hefur í raun stærsti hluti þess fjármagns sem varið er til vísindastarfa og rannsóknastarfa verið tilkominn í gegnum rannsóknaskyldu og vísindaskyldu kennara við Háskóla Íslands. Ég varpaði þeirri spurningu til hæstv. menntmrh. hvaða eftirlit hafi verið í gegnum tíðina með því hvernig það mikla fjármagn, sem í raun er varið til vísinda- og rannsóknastarfa, hefur skilað sér. Ég hef svolítið þá tilfinningu, þó að það sé vissulega að breytast núna á síðustu árum, að kröftunum í Háskóla Íslands hafi verið of mikið dreift og starfsemi þar ekki alltaf verið mjög markviss. Ég nefni í því sambandi að þar hafa stór svið til skamms tíma orðið nánast útundan. Allar rannsóknir á sviðum okkar grunnatvinnuvegs, sjávarútvegsins, hafa verið hornreka í Háskóla Íslands þangað til núna á allra síðustu missirum og það vekur athygli að menn skuli ekki hafa haft metnað til þess að skapa sér nafn sem akademísk stofnun á því sviði þar sem að mínu mati menn hafa langsamlega mestu möguleikana. Í þessu sambandi er ekki hægt annað en nefna það að þangað til fyrir örfáum árum var nánast ekkert samstarf á milli líffræðideildar háskólans og síðan stofnana sjávarútvegsins, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins og Hafrannsóknastofnunar. Þetta er því betur að breytast og við sáum það nokkrir þingmenn sem heimsóttum Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins í vetur að þetta er að aukast, en þetta var svona. Og á þeim tíma þegar íslenskur sjávarútvegur og íslenskir sjómenn voru að sigla hraðbyr í allri þróun fram úr stéttarbræðrum sínum í nágrannalöndunum, þá sat hið akademíska umhverfi eftir og tók nánast ekki eftir því hvað þarna var að gerast. Ég vil hins vegar að það komi alveg skýrt fram svo að það misskiljist ekki að eftir því sem ég hef fylgst með þessu þá eru þessir hlutir að breytast mjög til betri vegar nú á allra síðustu missirum og á mörgum sviðum í Háskóla Íslands er unnið mjög gott starf og hann stendur þar fyllilega jafnfætis öðrum skólum. Ég nefni bara í því sambandi mat sem var gert af erlendum aðilum á verkfræðideild Háskóla Íslands á síðasta ári. Það er nokkuð rætt hér í frv. um faglegar kröfur og það er mín skoðun að við verðum að gera hér sömu faglegu kröfur til vísinda- og rannsóknastarfs og gerðar eru í okkar nágrannalöndum. Það er einfaldlega ekki hægt annað því að þetta umhverfi, hvort sem okkur líkar betur eða verr, er alltaf að verða alþjóðlegra og það er alltaf að verða algengara, sérstaklega í framhaldsnámi til meistaraprófs, að þó að námsmenn séu vistaðir í einu landi þá vinni þeir sitt starf meira og minna í samvinnu og undir handleiðslu prófessora annars staðar þar sem menn finna að hin faglega þekking á sviðinu er best. Og ef við Íslendingar ætlum að eiga okkur framtíð á þessu sviði, þá gerist það ekki nema við náum að byggja þetta upp á þann hátt að það standist þær kröfur þar sem best er gert annars staðar. Ég er þeirrar skoðunar að með því að gera þessar kröfur þá gerist það í raun sjálfkrafa að rannsókna- og vísindastarf hér fari meira inn á þær brautir sem við höfum sérstöðu á, bæði í atvinnulegu og náttúrulegu tilliti, þessar kröfur muni beina þessu starfi inn á þau svið atvinnulífsins þar sem við höfum mesta möguleikana og inn á þau svið þar sem okkar náttúrufarslega sérstaða skapar okkur möguleika. Í þessu nýja umhverfi geta menn ekkert leyft sér lengur, eins og því miður staðreyndin hefur verið á sumum sviðum, að vera að dútla á einhverjum sviðum þar sem við stöndum langt að baki því sem best er gert annars staðar og menn koma aldrei til með að vera að gera neitt sem eftir verður tekið. Þetta tengist líka því sem hér hefur komið fram um það að grunnrannsóknirnar og hagnýtu rannsóknirnar eru meira og minna að renna saman í eitt. Og við sjáum þetta m.a. á því að öflug fyrirtæki --- við eigum því miður ekki mörg dæmi þess enn þá hérlendis --- sem eru í fararbroddi á sínum sviðum eru farin að verja glettilega háu hlutfalli af sínum ráðstöfunartekjum í rannsókna- og þróunarstarf og oft og tíðum rannsóknastarf sem eru hreinar grunnrannsóknir. Það líður ekki lengur sá langi tími sem oft var áður frá því að gerðar eru grundvallaruppgötvanir á vísindasviði og þar til atvinnulífið fer hagnýta sér þær og tileinka. Þetta er allt saman meira og minna að renna saman í dag. Menn hafa rætt hér út frá þessu um það að það sé kannski hætta á því að í þessu nýja umhverfi gleymist grunnrannsóknirnar. Ég óttast það kannski ekki svo mikið út frá því sem ég var að segja rétt áðan, hvernig þetta hefur runnið meira og minna saman, en vissulega er það svo að þar eru ákveðin svið sem menn verða að halda utan um og sjá til þess að haldi sínum hlut. Ég er þeirrar skoðunar að á sínum tíma hafi verið ákveðin rök fyrir því að taka upp þessa skiptingu hér á landi milli annars vegar Vísindaráðs og Rannsóknaráðs. Rannsóknaráð var þá meira á hinum hagnýta vettvangi. En það var hins vegar á þeim tíma eins og ég sé það gert á þeim rökum að það þyrfti sérstaklega að styðja við hagnýtu rannsóknirnar. En í dag, eins og kom fram í ræðu hv. þm. Svavars Gestssonar, eru menn kannski farnir að velta þessu fyrir sér akkúrat þá á hinn veginn, að það þurfi að verja ákveðin svið í grunnrannsóknum. Og þó ég sjái ekki á þessu stóra hættu, þá get ég tekið undir það að þetta þurfi menn að skoða, að að þessu verði staðið á þann hátt að báðir þættirnir geti unað við sitt, þó, eins og ég hef verið að reyna að færa rök fyrir, að þetta sé meira og minna að renna saman í dag. Virðulegi forseti. Þetta er svið sem ég hef vissulega haft og hef áhuga á og hef reynt að fylgjast með og stuðla að þar sem ég hef getað komið því við. Þess vegna ítreka ég það sem ég sagði í upphafi minnar ræðu, þau tilmæli til hv. menntmn. að menn skoði nú hvort ekki sé hægt að setja þetta mál í forgangsröð og að menn noti þann tíma sem er til vorsins til þess að fullvinna málið, því vissulega er rétt að það kemur seint fram. Og það sýnir kannski hvernig vinnubrögð eru, kannski ekkert endilega hjá þessari ríkisstjórn, að bara á meðan hæstv. menntmrh. flutti sína framsögu þá komu tvö stjórnarfrumvörp inn á borð til okkar því nú er akkúrat kominn sá tími undir þinglok sem stjórnarfrumvörpunum fer að rigna inn og það er alveg ljóst að það verður ekki afgreiddur nú nema lítill hluti af þeim.

Virðulegi forseti. Eins og fram kom í minni ræðu fyrr í dag, þá tel ég að þetta sé eitt af allra stærstu málum þingsins og þetta er svona framtíðar-,,attest`` fyrir þessa þjóð hvað hún leggur af fjármunum til vísinda- og rannsóknastarfsemi. Ég tek undir það með hv. þm. að þetta er mikilvægt mál, en hv. þm. nefndi þann möguleika að þetta yrði gert að forgangsmáli á þeim dögum sem eftir eru af þinginu. Ég bendi á að það eru að ég held þrjú mál önnur frá menntmrn. nokkuð stór, eða tvö þeirra alla vega nokkuð stór, sem hér eru til meðferðar og ég held að það sé mikilvægt einmitt að fá það nokkuð fljótt upp frá ráðuneytinu hvaða forgangsröð það vill hafa á málum. Ég fyrir mitt leyti tek undir það að ég er alveg tilbúinn til þess að taka þetta mál út úr og helga því mikla vinnu. En mér sýnist t.d. að frv. um þjóðarbókhlöðu sé í raun algerlega óhjákvæmilegt til afgreiðslu hvað sem öllu öðru líður með fullri virðingu fyrir þessu máli.

Herra forseti. Það fer ekki á milli mála að það er ánægjulegt að fá frv. eins og þetta til umræðu á Alþingi Íslendinga. Það hefur aftur á móti oft gerst í sögu þingsins að ráðherrar hafa viljað leggja fram mál sem þeir hafa sagt að væru lögð fram til kynningar vegna þess að þeir vissu að það lifði það stutt eftir af þingtímanum. Í virðingarskyni við Alþingi Íslendinga töldu þeir að það væri rétt að leggja málið fram til kynningar, en fráleitt að láta sér detta í hug að þingið gæti lagt eðlilega vinnu í málið til þess að klára það á því þingi. Mér er það ærið umhugsunarefni þegar ég sé frv. eins og þetta hvort mönnum yfir höfuð detti það í hug að hægt sé að gera ráð fyrir því að lög þessi öðlist gildi 1. júlí 1994. Alþingi Íslendinga er nefnilega í ákaflega sérstæðri stöðu, svo sérstæðri að maður spyr sjálfan sig: Hvert stefnir þetta? Okkur hefur verið kennt það í skóla að stjórnarfyrirkomulagið á Íslandi sé þingbundin stjórn, sem þýðir að Alþingi Íslendinga ber ábyrgð á ríkisstjórninni og hún er bundin af þinginu. Það er það kerfi sem hér ræður ríkjum. Svo gerist það að ráðherra, hæstv. utanrrh., lýsir því yfir við umræðu að hann hafi gert samkomulag --- og leggur hendur á brjóst sér í staðinn fyrir helga bók --- við ákveðinn ráðherra, í því tilfelli var það landbrh., um að svona skyldi þetta mál vera og þá ætlar einhver maður í þinginu að fara að koma með breytingar. Í því tilfelli var það formaður landbn. Þess vegna er það mín spurning til hæstv. menntmrh.: Lítur hæstv. menntmrh. þannig á þetta mál að það eigi að vinna það í þinginu, eins og ég tel að sé eðlilegt, sem þýðir að það yrði þá farið yfir málið með skipulegum hætti, lögð vinna í það? Eða er það tilfellið að það sé búið að semja um þetta mál á milli stjórnarflokkanna á þann hátt að það sé nánast til málamynda sem eigi að vísa því til nefndar, en í reynd megi nefndarmenn ríkisstjórnarinnar í viðkomandi nefnd eiga von á svívirðingum ef þeim detti í hug að breyta þar einhverju atriði? Þetta er raunverulega grundvallaratriði að fá að vita þetta, alveg grundvallaratriði, því að ef niðurstaðan er sú að menn geta leyft sér að koma hér í ræðustól og tala eins og hæstv. utanrrh. gerði, þá búum við við það stjórnarfyrirkomulag að hér er stjórnbundið þing. Þá er stjórnbundið þing. Þá erum við með þing bundið af ríkisstjórninni og það eru bara skrautsýningar að vera með nefndastörf í þessu þingi, hvorki meira né minna. Þá er út af fyrir sig hægt að kalla menn á fund í nefnd með prúðmannlegum hætti, hlusta á hvað þeir hafa að segja, taka ekkert mark á því hvað þeir segja ef þeir telja að einhverju þurfi að breyta heldur afgreiða bara málið nákvæmlega eins og það er. Nú veit ég að hæstv. menntmrh., 1. þm. Reykn., er þingreyndur maður. Það er ekki aðeins að hann hafi setið lengi á Alþingi, hæstv. menntmrh., heldur hefur hann einnig stjórnað þingflokki lengi og gerir sér fulla grein fyrir því að allar nefndir þingsins þurfa tíma til að vinna. Í dag er þannig staðið að stjórn þingsins að allir þingflokkar eiga fulltrúa í forsætisnefnd og okkar fulltrúi hefur borið þær óskir fram við þingflokkinn að hann fari að gera sér grein fyrir því að það sé orðið ef seint að flytja mál vegna þess að það lifir svo lítið eftir af þingtímanum. Það er ekkert óeðlilegt þó vakin sé athygli á slíku, ekkert óeðlilegt. Þess vegna tel ég að það sé mjög mikils virði að hæstv. ráðherra geri grein fyrir því hvort þau vinnubrögð sem ég lýsti hér áðan eru hugsuð á þann veg að við búum við þingbundna stjórn eða stjórnbundið þing. Sé það túlkunin að við eigum að búa við stjórnbundið þing, þá eru Íslendingar að þokast frá öllum hefðbundnum leikreglum á Alþingi Íslendinga. Ég segi eins og er að efnislega sýnist mér að það sé á margan hátt vel að þessu staðið sem hér er sett fram. Ég tel reyndar eðlilegt að úthlutunarnefndin eigi það ekki undir stjórn þessarar stofnunar hvaða þóknun hún fær fyrir sín störf. Ég tel eðlilegt að ríkisvaldið hafi eina þóknunarnefnd sem ákveði greiðslur fyrir nefndarstörf en það sé ekki sett inn í stofnanir. Ég tel líka að það þurfi að skoða það mjög gaumgæfilega í þessum texta sem hér er þegar kemur að úthlutun. Við vorum að samþykkja mjög vönduð stjórnsýslulög og það er spurning hvort einhver atriði þeirra laga eigi ekki erindi inn í þennan texta. Einnig finnst mér að það sé nokkuð mikil nauðsyn að reyna að setja fyrir þann leka í lagatexta að það sem aðrar þjóðir eru búnar að rannsaka og fyrir liggja vísindalegar niðurstöður um sé ekki verið að sækja um peninga til þess að rannsaka aftur, það sem aðrir telja sig hafa verið búna að fá fulla niðurstöðu með. Ástæðan fyrir því að ég segi þetta er sú staðreynd að í umræðum um tölvubankann, sem er upplýsingabanki á vegum háskólans, hefur það komið fram að menn sem hafa fengið vísindastyrki á Íslandi hafa farið beinustu leið þangað til að kanna hvort búið væri að framkvæma viðkomandi rannsókn erlendis og fá gögnin heim í sínar hendur. Ákaflega skynsamleg vinnubrögð miðað við það að vera búnir að fá peningana en aftur á móti ekki víst að það sé þjóðhagslega skynsamlegt að setja ekki fyrir þann leka. Ég held að það atriði sé eitt af því sem líka eigi að leggja á herðar úthlutunarnefndarinnar. Það er að það fari fram athugun á því, m.a. með aðstoð tölvubankans, hvort vísindaleg rannsókn hefur verið framkvæmd á þeim atriðum sem verið er að leita eftir fjármagni til. Þetta segi ég vegna þess að ég hygg að það sé enginn ágreiningur í þessum þingsal um það að við Íslendingar þurfum að standa með sem skipulegustum hætti að því að stunda rannsóknastarfsemi í landinu og við þurfum að verja okkar fé, sem er af skornum skammti, á þann hátt að það nýtist sem best. Og þegar maður hefur fengið svona athugasemdir frá mönnum sem að þessum verkum vinna, eins og ég er að tala hér um, þá held ég að maður geti ekki lokað augunum fyrir því að auðvitað er þetta leið sem hægt er að fara. Það eru menn í öllum stéttum okkar lands, hvaða stétt sem er, sem leitast við að komast með auðveldum hætti frá þeim verkefnum sem þeir eru að glíma við. Ég hygg að það sé eitt og annað sem rétt væri að fara yfir í sambandi við þetta frv., sérstaklega þá staðreynd að við erum vissulega núna komnir með háskólanám á Íslandi á nokkrum stöðum, sem betur fer segi ég, og vissa rannsóknastarfsemi. Það leiðir til þess að einhver verkaskipting þyrfti helst að vera milli þessara stofnana. Með því að hafa einn aðila, eins og hér er verið að leggja til, má vissulega heimfæra það með réttu að það ætti að koma í veg fyrir að á tveimur stöðum á Íslandi væri verið að vinna að nákvæmlega því sama. Það er af hinu góða. En ég verð að segja eins og er að miðað við þann málafjölda sem liggur fyrir t.d. í menntmn. og í flestum nefndum þingsins, þá finnst mér að þegar svona mál kemur fram, sem á að vera ástæðulaust að verði eitthvert stórdeilumál, eigi að gæta þeirrar víðsýni að segja sem svo: Þetta mál er lagt fram til kynningar á þessu þingi en við gerum ráð fyrir því að afgreiða það sem lög á haustþinginu t.d., enda miðast fjárlög að sjálfsögðu við næsta ár. Aðalatriði málsins væri þess vegna að þessi stofnun sæi dagsins ljós það tímanlega að hún kæmist inn á næstu fjárlög.

Hæstv. forseti. Hv. þm. spurði hvort ætlunin væri að vinna þetta mál í þinginu eða hvort samið hefði verið milli stjórnarflokkanna um að málið yrði afgreitt svona og ekki öðruvísi. Það er auðvelt fyrir mig að svara því. Að sjálfsögðu verður þetta mál unnið í þinginu í hv. menntmn. Mér er alveg ljóst að tíminn er naumur og það er til mikils mælst þegar ég óska eftir því að þetta mál hljóti afgreiðslu fyrir þinglok. Mér er það alveg ljóst. En ég bendi á að það fer að sjálfsögðu eftir undirbúningi flókinna mála, eins og þetta verður sjálfsagt að teljast, þetta verður sjálfsagt að teljast flókið mál þó að frv. sé ekki margar greinar í sjálfu sér. Það fer eftir undirbúningnum hversu mikla vinnu þingnefnd telur sig þurfa að leggja í málið. Eins og kom fram í minni ræðu áðan, þá hefur verið haft mjög náið samstarf við alla þá sem að vísindum og rannsóknum vinna í landinu þannig að það mun ekki taka langan tíma fyrir menntmn. að fá álit allra þessara aðila. Einhver liggja þegar fyrir og t.d. er mér kunnugt að þetta mál verður rætt sérstaklega á fundi háskólaráðs nú í dag. Ég læt því í ljós þá von að það megi takast að ljúka, ég vil segja, eðlilegri meðferð málsins í þinginu þrátt fyrir þennan nauma tíma vegna þess hvernig unnið hefur verið að undirbúningi.

Herra forseti. Ég þakka fyrir það að hæstv. menntmrh. lýsir því hér yfir að ekki sé búið að geirnegla þetta mál þannig að nefndin hefur eðlilegt svigrúm til að koma með athugasemdir. Ég hygg að það sé okkur þó nokkuð umhugsunarefni hvort einmitt þessir þættir varðandi skiptingu fjár, eins og hér er verið að tala um þegar verið er að veita styrki, séu uppbyggðir með þeim hætti að menn séu ekki fyrir fram nánast vanhæfir til að fjalla um málið vegna persónulegra tengsla við þá sem sækja. Við höfum fengið mikla gagnrýni á hvernig Alþingi útbjó Kvikmyndasjóðinn. Það hefur leitt til þess að menn hafa deilt um það hvort menn væru ef til vill vanhæfir til að standa að úthlutuninni. Við höfum reynslu af því með fleiri sjóði að það er sótt mjög fast á það að þeir sem eiga að fá féð fái sjálfir að deila því út. Ég held að þessir þættir hljóti að skoðast af enn þá meiri alvöru en oft áður eftir að nýju stjórnsýslulögin tóku gildi og af þeirri ástæðu tel ég að það þurfi að fara út fyrir þann ramma að ræða aðeins við þá sem standa að vísundunum. Ég held að þetta hljóti að kalla á það að þegar svona frv. er afgreitt verði kallað á menn sem eru í stjórnsýslufræðum háskólans til þess að leggja mat á það hvort þessi uppbygging sé með nægilega öruggum hætti til að viðunandi sé.

Hæstv. forseti. Ég vil taka það fram að hin nýju stjórnsýslulög voru að sjálfsögðu höfð sérstaklega til hliðsjónar þegar rætt var um og komist að niðurstöðu um hvernig úthlutun úr þessum sjóðum skyldi fara fram. Ég tel að það sé einmitt vel séð fyrir því að þarna verði gætt fyllsta hlutleysis og hagsmunaárekstrar ættu ekki að eiga sér stað. Varðandi spurningu hv. þm., sem ég hafði ekki tíma til að svara áðan í andsvarinu, hvort menn létu sér í raun og veru detta í hug að lögin öðluðust gildi 1. júlí 1994, þá er sú gildistaka að sjálfsögðu miðuð við það í fyrsta lagi að málið verði afgreitt í þinginu núna, en 1. júlí er valinn vegna þess að þá er þetta úthlutunarferli einmitt í gangi í ráðunum þannig að gildistími síðar getur valdið ákveðnum vanda við úthlutunina í ár. Þetta er sem sagt ástæðan fyrir því og ég held að ég viti það rétt að þegar núverandi lög tóku gildi varð að setja bráðabirgðalög vegna þess að úthlutunin var í fullum gangi. Þetta er ástæðan fyrir því að 1. júlí er valinn. Ég nefni einnig í þessu sambandi að undirbúningur að gildistöku fjórðu rammaáætlunarinnar, sem ég gat um áðan, er í fullum gangi.

Frú forseti. Ég vil eins og aðrir lýsa ánægju minni með það að þetta frv. skuli fram komið, en um leið verð ég að lýsa óánægju minni með að það skuli svo seint fram komið og minnka þannig líkurnar á því að unnt sé að vinna að málinu þannig að viðunandi sé á þessu þingi og það geti verið lögfest fyrir lok þingsins. Það breytir ekki því að það er mjög gott að fá það fram og ég er viss um að hv. menntmn. reynir að vinna að þessu máli með þeim hætti að það geti verið sem fyrst lögfest en vanda á sama tíma yfirferðina. Það skiptir auðvitað mjög miklu máli. Í tilefni orða hv. 2. þm. Vestf. vil ég taka undir það sem hann sagði að mér hefur fundist bera allt of mikið á því hér að frumvörp séu lögð fram og það megi ekki hnika til orði, það sé búið að samþykkja það einhvers staðar annars staðar úti í bæ hvernig frumvörpin eigi að líta út. Hann orðaði það þannig að það væri nánast skrautsýning að vísa því til nefndar og koma því í gegnum þing og ég vil taka undir það. Mér þykir of mikið um slík mál undanfarið og hef ég t.d. þurft að taka þátt í einni slíkri skrautsýningu en að vísu er henni ekki lokið. En það er allt of oft og ég trúi ekki öðru en hæstv. menntmrh. sé sammála því að slík vinnubrögð eru ekki við hæfi og að auðvitað verður þetta unnið í nefnd. Ég er ekki þar með að segja að það þurfi að kollvarpa þessu frv. á neinn hátt heldur er ég bara almennt að segja að á margan hátt finnst mér vel hafa til tekist þó að það sé eðlilegt að það séu nokkrar athugasemdir við frv. Ég get að vísu tekið undir margar þær athugasemdir sem hér hafa komið fram af hálfu þingmanna sem eiga sæti í menntmn. og þar með þarf ég kannski ekki endilega að endurtaka þær þar sem þeirra athugasemdir eru í samræmi við það sem ég hef haft ákveðnar efasemdir um eða athugasemdir við. Það sem skiptir hins vegar máli varðandi vísinda- og tæknistefnu Íslendinga almennt er fjármagnið eins og menn hafa hér komið að. Það er mikilvægasti þátturinn og eiginlega alveg sama hversu gott skipulag er á þessum hlutum, þó að það sé auðvitað mjög mikilvægt, fjármagnið er það sem skiptir máli til að eitthvað sé gert. Hér hefur verið minnst á launakjör í háskólanum og fjárveitingar til Háskóla Íslands sem er auðvitað undirstaðan og reyndar allt menntakerfið í heild, ekki bara háskólinn. Það þýðir ekki að standa þannig að málum að þeim sem vinna að undirstöðunum sé gert það nánast ókleift. Ég hef verið ein af þeim sem hafa stundað rannsóknir og kennslu við Háskóla Íslands og það verður að segjast eins og er að það er stundum ákaflega erfitt að þurfa að vera í þeirri stöðu, ekki síst vegna þess að allt of lítill tími er veittur til þess að stunda rannsóknir og kannski það sem verra er, allt of lítið fjármagn hefur verið veitt til þess, ekki bara til þeirra sem eru með fasta stöðu við háskólann heldur ekki síður til þeirra sem aðstoða við rannsóknir. Þá hefur löngum vantað peninga í Vísindasjóð. Það hefur vantað peninga í Vísindasjóð Háskóla Íslands og má segja að Rannsóknasjóður Háskóla Íslands hafi nánast runnið út í sandinn. Það hefur því verið mjög erfitt varðandi alla rannsóknastyrki og kannski ekki síst að það eru pínulitlar upphæðir á hverjum stað. Sjóðirnir sem þarf að sækja í eru mjög margir þannig að það fer gífurlega mikil vinna í það bara að sækja um. Og eitt af því sem ég óttast varðandi þessar 90 millj., sem voru nefndar til Evrópusamstarfsins, er að það verði bara vegna tímaskorts erfitt að sækja í þetta. Það er ekki bara að það vanti peninga á móti og það þurfi aðstöðu hér heima heldur er það líka það að fólk er að sækja um aura hingað og þangað. Þess vegna verður þetta oft og tíðum dálítið erfitt á þeim knappa tíma sem t.d. margir háskólakennarar hafa. Það er kannski ekki síst vegna þess að það hefur verið allt of mikið af því að þeir hafa verið að reyna að sækja sér peninga til að lifa af með því að bæta á sig aukakennslu sem er að mínu mati algerlega óviðunandi. En það er nú einu sinni þannig að launakjörin eru með þeim hætti að það hefur verið eina leiðin til þess að fólk geti lifað af. Þetta segi ég fyrst og fremst til að leggja áherslu á að þó að stjórnkerfið sé gott, þá verður að hafa fjármagn til að standa að rannsóknum. Ég vil taka undir það, ég held að það hafi verið hv. 6. þm. Norðurl. e. sem talaði um það, að kröftunum hafi verið dreift. Það er alveg rétt. Kröftunum er ekki bara dreift innan Háskóla Íslands heldur er þeim líka dreift um allar mögulegar rannsóknastofnanir og það hefur oft og tíðum vantað samþættingu þar á milli. Hv. 6. þm. Norðurl. e. minntist sérstaklega á að það hafi verið allt of lítið samstarf milli Háskóla Íslands og t.d. Hafrannsóknastofnunar og Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins. Það er áreiðanlega alveg rétt þó að ég þekki það ekki neitt sérstaklega, en það má ekki líta svo á að ef skortur er á samráði eða samstarfi, þá sé við háskólann einan að sakast. Það er hins vegar aukaatriði í þessu máli í sjálfu sér. Ég vil lýsa sérstakri ánægju minni með það að nú hafi verið ákveðið að búa til eitt vísinda- og tækniráð eins og hér er gert ráð fyrir, þ.e. að sameina Vísindaráð og Rannsóknaráð. Ég hef oft velt því fyrir mér hvers vegna í ósköpunum það var gert að aðskilja það á sínum tíma vegna þess að mér hefur fundist fáir mæla því bót. En eins og ég segi skiptir kannski ekki öllu máli að horfa til baka heldur verður að horfa fram á við og er ég mjög ánægð með að tillaga hafi komið fram um að sameina þessi tvö ráð. Ég sé að í frv. er talað um tvo sjóði, þ.e. Vísindasjóð og Tæknisjóð í III. kafla frv. og velti því fyrir mér og vil eiginlega beina því til menntmn. að hún kanni sérstaklega hvort ekki sé ástæða til að sameina þessa sjóði. Ég vara mjög við því að skipta rannsóknum í hagnýtar rannsóknir og grunnrannsóknir, eins og hefur verið tilhneiging hingað til og reyndar hafa margir talað um það hér. Það er nánast útilokað að gera það. Það er hægt að benda á ákveðnar rannsóknir sem greinilega eru grunnrannsóknir og það er hægt að benda á ákveðnar rannsóknir sem greinilega eru hagnýtar rannsóknir, en mjög mikinn hluta rannsókna er ómögulegt að flokka niður á þennan hátt. Og í raun og veru verða þær rannsóknir sem hafa verið taldar hagnýtar rannsóknir annars vegar og grunnrannsóknir hins vegar að vera saman. Það er ekki hægt að búa til rannsóknaverkefni, stórverkefni, sem ekki hafa að geyma hvoru tveggja. Það er nánast útilokað ef það á að vera eitthvað af viti. Þar af leiðandi tel ég mjög mikilvægt að þetta sé sameinað og ég held að það sé ekki um grunnrannsóknum til framdráttar að flokka rannsóknir þannig að hafa þær í sitt hvoru lagi. Ég get alveg tekið undir það sem hér hefur komið fram að það vantar kannski skilning á því hversu mikilvægar þessar svokölluðu grunnrannsóknir eru, þ.e. rannsóknir sem ekki er alveg greinilegt að hafi tengingu við eitthvað hagnýtt daginn eftir eða á næsta ári, rannsóknir sem afla almennrar þekkingar sem oft á tíðum --- án þess að menn geri sér grein fyrir þegar verið er að gera áætlun um rannsóknirnar eða meðan á þeim stendur --- kemur mjög fljótlega í ljós að nýtist mjög vel, t.d. beint í þágu atvinnuveganna eða einhverrar nýsköpunar, en talað er um í frv. að verði á sitt hvorum staðnum innan þessara sjóða. Ég tel því mjög mikilvægt að kanna hvort ekki sé rétt að sameina sjóðina í einn og að það sé ekki gert með þeim hætti sem hér lagt til. Ég veit að þetta er enn þá stærra skref en stigið hefur verið, en ég tel mjög til athugunar að gera það. Ég veit að tíminn er naumur en ég tel mjög mikilvægt að menntmn. athugi þetta og ef til vill að menntmrn., ef frv. verður ekki að lögum núna, fari sérstaklega í þetta atriði. Ég vil ganga enn þá lengra en frv. gerir ráð fyrir. Ég held að það sé ekki síst mikilvægt með tilliti til samvinnu atvinnulífsins og Háskóla Íslands að þetta verði meira samþætt. Eins og aðrir vil ég minnast á 3. gr. sem mér finnst vera dálítið mikill grautur. Það getur vel verið að eitthvað sé hægt að skilja þann graut og komast að betri niðurstöðu en mér sýnist þarna vera. Ég sé að samkvæmt athugasemdum við frv. er gert ráð fyrir að svo og svo margir séu tilnefndir í ráðið og síðan velji ráðherra úr. Það á að vera til þess að ekki sé bein tenging á milli stofnana, þ.e. það á að kljúfa þarna á milli svo þeir sem valdir eru í vísindaráðið séu ekki beint að þjóna hagsmunum ákveðinna vísindastofnana. Ég er ekki viss um að þeir sem valdir hafa verið í Vísindaráð eða Rannsóknaráð hingað til séu að því. Ég hef ekki orðið vör við að þeir hafi endilega verið þar með að þjóna hagsmunum einhverra ákveðinna stofnana þó að þeir séu frá þeim stofnunum. Það getur vel verið að eitthvað hafi borið á því. En ef þetta verður niðurstaðan að skipa í ráðið með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í frv., sem ég tel rétt að athuga sérstaklega, þá vildi ég spyrja ráðherrann um þá aðila sem gert er ráð fyrir að menntmrh. tilnefni, ég vil eiginlega orða það þannig því að ríkisstjórnin tilnefnir þá varla, en það skiptir kannski ekki öllu máli, þetta er tæknilegt atriði. Það er gert ráð fyrir að menntmrh. tilnefni þrjá og þá velti ég því fyrir mér hvort þar með er búið að útiloka alla hina, sem ég ekki búinn að telja saman hvað eru margir  Ég átta mig ekki á því, því að ég býst við að ef þetta gengur eftir þá sé búið að velja hæfustu menn eða hafi verið reynt alla vega að gera það og þar með sé kannski menntmrh. ákveðinn vandi á höndum að velja ef hann má ekki fara í þennan hóp, ef ég get sagt svo. Þetta vildi ég nú bara spyrja um því að ég gat ekki almennilega fundið út úr því. Það getur vel verið að ég sé ekki búin að lesa þetta nægilega vel. En þetta fannst mér dálítið sérkennilegt þannig að ég held að það þurfi kannski að kíkja pínulítið betur á þessa grein. Eins og ég segi getur vel verið að þetta sé ágætis niðurstaða en hún virkar dálítið sérkennilega á mig nema ég fái betri rök fyrir því af hverju þessi leið er valin. Eitt er enn sem mig langaði til að minnast á sem er 16. gr. og 23. í samhengi. Það er Rannsóknanámssjóður. Ég ætla ekki að taka það sérstaklega nema í tengslum við eitt atriði, en þó langar mig í tilefni af orðum hæstv. umhvrh. sem talaði áðan, reyndar í mjög stuttu andsvari, og taldi, að því er mér skildist, að þetta frv. markaði stefnubreytingu að því er varðaði rannsóknatengt framhaldsnáms til meistara- og doktorsgráðu við Háskóla Íslands, ef ég tók rétt eftir. Ég fór þá að velta því fyrir mér af hverju það væri af því að ég vissi að alla vega núna væri Rannsóknanámssjóður til og eins og stendur í athugasemdum við 16. gr.: ,,Sjóðurinn styrkir nú einungis rannsóknatengt framhaldsnám til meistara- eða doktorsgráðu við Háskóla Íslands.`` Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Fyrirhugað er að sjóðurinn geti í framtíðinni einnig styrkt framhaldsnám við aðra æðri skóla og íslenska stúdenta til framhaldsnáms við erlenda skóla.`` Þetta var í samræmi við það sem ég var reyndar búin að lesa mér til þegar ég var að skoða þetta frv. og var að hugsa að það væri ágætt að víkka út þennan sjóð, en það kom mér nokkuð á óvart þegar hæstv. umhvrh. sagði að frv. markaði alveg nýja stefnu og átta ég mig ekki alveg á því. En að því er varðaði meistara- og doktorsnám við Háskóla Íslands, þá hélt ég að þetta væri að einhverju leyti í gildi núna. En það er kannski líka misskilningur af minni hálfu. Þetta vildi ég að hæstv. menntmrh. skýrði, alla vega fyrir mér. Ég á ekki sæti í menntmn. en þar er kannski hægt að athuga þetta betur. En það sem ég var aðallega að velta fyrir mér varðandi þetta var reyndar fram yfir það sem stendur í athugasemdum við greinina en tengist þó og útilokar það ekki sem ég hef verið að hafa áhyggjur af. Það er að ég tel mikilvægt að nemendur, t.d. við Háskóla Íslands, sem fara í slíkt framhaldsnám geti líka verið undir handleiðslu manna sem eru annars staðar, t.d. á rannsóknastofnunum sem tengjast atvinnuvegunum svo sem Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Hafrannsóknastofnun eða annars staðar, þannig að þó þeir taki þá kúrsa sem um er að ræða við háskólann, þá séu þeir beinlínis undir handleiðslu annarra og vísindamenn við aðrar rannsóknastofnanir en háskólann geti tekið nemendur til framhaldsnáms með þeim hætti sem gert er ráð fyrir. Ég geri mér grein fyrir því að það er yfirleitt miðað við að menn taki svo einhverja ákveðna kúrsa við háskólann og svo verði áfram. Mér finnst mikilvægt að þessi sjóður sé ekki eingöngu miðaður við rannsóknatengt framhaldsnám beint við Háskóla Íslands heldur séu líka veittir styrkir og reynt að gæta þess, bæði við þetta frv. og kannski ekki síður að því er varðar háskólann, að nemendur geti raunverulega notið handleiðslu annarra en bara þeirra sem eru ráðnir við Háskóla Íslands. Ég veit að það hefur verið samvinna þarna á milli, en það hefur stundum verið dálítið erfitt fyrir nemendur að fá að njóta handleiðslu vísindamanna á öðrum vísindastofnunum en Háskóla Íslands. Þetta er nú bara ábending og ég held að lagagreinarnar takmarki þetta ekki. Eins og 16. gr. er orðuð sé ég ekki að hún takmarki þetta en mér fannst eiginlega að skýringarnar væru frekar takmarkandi en hitt. Annað ætlaði ég ekki, virðulegi forseti, að segja að svo komnu máli, en vil ítreka það að ég tel mjög mikilvægt að frv. sem þetta verði afgreitt sem fyrst. Ég geri mér grein fyrir tímaskortinum, en þá vonandi sem fyrst á næsta þingi ef ekki tekst núna að vinna þetta með þeim hætti sem hv. menntmn. telur nauðsynlegt að gera.

Virðulegi forseti. Ég vil í stuttu máli lýsa eindregnum stuðningi mínum og míns flokks við þetta frv. sem hér liggur fyrir. Ég tel að þetta sé með merkari málum sem hér hafa verið flutt af hálfu menntmrh. Undirbúningur málsins er með þeim hætti að það er ekki hægt að segja annað en frv. sé mjög vandað og ég hafna því algerlega sem hefur komið fram í máli nokkurra hv. þm. að hér sé um einhverja fljótaskrift að ræða. Ég hef sjálfur tengst talsvert vísinda- og rannsóknastarfi hér á landi um nokkurt skeið þó minni áhersla hafi verið lögð á það af minni hálfu nú upp á síðkastið en áður og það er bjargföst sannfæring mín að það er nauðsynlegt að gera þá uppstokkun á skipan vísindamála sem lögð er til í frv. Það er svo að við höfum veitt takmarkað fjármagn allt of víða, smurt allt of þunnt og ekki lagt nægilega langar áætlanir fram í tímann. Við höfum ekki tekið fyrir ákveðin rannsóknasvið og sagt sem svo: Það er nauðsynlegt að byggja hér upp þetta tiltekna vísindasvið og gera það með því að beina þangað fjármagni og vísindalegu atgervi. Þó að hér hafi komið fram í máli ýmissa hv. þm. að ekki sé gefinn nægilegur gaumur að fjármagnshliðinni, þá er það samt sem áður svo að ramminn sem settur er með þessu frv. þjónar einmitt því að hægt verði að gera áætlanir til langs tíma. Í frv. er gert ráð fyrir því að Vísinda- og tækniráð geri tillögur um framlög úr ríkissjóði til tækni- og vísindamála til þriggja ára í senn. Þetta tel ég vera mjög gott og þetta ákvæði tengi ég jafnframt öðru nýmæli sem er að finna í frv. og lýtur að stofnun tímabundinna staða prófessora. Ég lít svo á að þessir prófessorar eigi að vera settir upp við stofnanir, þess vegna í atvinnulífinu eða innan menntageirans, einmitt til þess að treysta stoðir nýrra greina. Hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir benti réttilega á það í máli sínu fyrr í dag að því miður hefðu orðið til allt of fá störf innan þess sem hún kallaði hátækniiðnað. Ástæðan fyrir því er einfaldlega sú að við höfum vanrækt að leggja áherslu á rannsóknir sem tengjast hátækniiðnaði. Við höfum ekki haft svigrúm innan þess ramma sem vísindum á Íslandi er markaður til þess að leggja áætlanir sem leiða til þess að hægt sé að byggja upp nýjar greinar. Það er hins vegar gert með þessu frv. Með því að búa til vísinda- og tækniráð sem getur gert áætlanir og tillögur til ríkisstjórnarinnar til nokkurra ára í senn er það hægt. Þessar áætlanir eru síðan treystar með því að það er líka hægt að setja upp þessar tímabundnu stöður prófessora. Ég tel þetta vera mjög af hinu góða. Ég tel að það sé vonum seinna að hér kemur fram frv. sem steypir saman í einn farveg Vísindaráði og Rannsóknaráði. Þessi tvö ráð hafa starfað meira og minna óháð hvort öðru og þau hafa ekki haft nægilegt samráð og ekki nægilega yfirsýn yfir starfsemi hvors annars og ég segi það af eigin reynslu að ég tel að þetta hafi háð vísindastarfsemi á Íslandi. Sú uppstokkun sem liggur hér fyrir kann að hafa verið í bígerð um langa hríð. Hv. þm. Svavar Gestsson upplýsti þingið um það fyrr í morgun að ýmislegt sem væri að finna í frv. hefði jafnvel vaxið upp sem kímblað undir traustri handleiðslu fyrrv. menntmrh. Sverris Hermannssonar. Vafalaust hefur hann sjálfur líka komið hér eitthvað að verki. En þær hugmyndir sem liggja í frv. eru upphaflega sprottnar úr umræðu sem kviknaði eftir að ákveðin sérfræðinganefnd OECD kom hingað til lands og skilaði feiknamerkri skýrslu. Í framhaldi af því fóru menn í það verk að vinsa úr bestu hugmyndirnar sem þar komu fram og þær voru síðan ræddar innan hins íslenska vísindasamfélags. Ég treysti mér til að fullyrða það að langflestar af þeim hugmyndum sem hérna koma fram njóta mikils stuðnings þeirra manna sem starfa að vísindum og rannsóknum hér á landi. Ég tel sem sagt að það sé merkt nýmæli og mjög tímabært að steypa þessum tveimur ráðum saman í eitt Vísinda- og tækniráð. Ég tel að þær tillögur sem hér eru gerðar til að mynda um mat á árangri rannsóknastarfsemi séu mjög þarfar og ég tel að þær leiði til þess að þau aðföng sem berast að vísindastarfsemi í landinu muni nýtast betur. Ég tel líka að það sé hægt með þessum ramma að byggja upp nýjar greinar og það er nákvæmlega það sem við þurfum í dag. Það hefur verið kvartað undan því í röðum vísindamanna að það fjármagn sem í heild rennur til rannsókna á Íslandi skiptist allt of ójafnt. Það er allt of stór hluti rannsóknafjármagnsins sem fer í greinar sem við getum kallað --- kannski ekki deyjandi greinar en a.m.k. hrörnandi greinar. Á sama tíma fer allt of lítið fjármagn einmitt í ýmsar þær nýju greinar sem við væntum að í framtíðinni geti skapað verulegan fjölda starfa fyrir vinnufúsar hendur. Einhver sagði hér fyrr í umræðunni að stærsta auðlind okkar sé mannauðurinn. Til þess að geta beislað kraftinn, til þess að getað dregið ávöxt af þeirri auðlind, þá þarf auðvitað að skapa ákveðið umhverfi og það er verið að reyna að gera það með þessu frv. og þess vegna fagna ég því. Ég tel líka mjög þarft að leggja til að Vísinda- og tækniráð geti innan hinna ýmsu sviða vísinda skipað fagráð. Ég nefni sem dæmi að umhverfisrannsóknum er hvergi skipaður sérstakur sess innan íslenska menntageirans. Umhverfisrannsóknir eru þess eðlis að til þeirra koma fjölmargir vísindamenn úr mjög ólíkum greinum og þess vegna hefur enginn vettvangur verið þar sem þeir geta hist til þess að marka stefnu umhverfisrannsókna fram í tímann. Ég hef nýlega fengið í hendur skýrslu nefndar sem var skipuð af forvera mínum og átti að gera tillögur um hvernig haga bæri umhverfisrannsóknum. Það er afskaplega merkilegt að sú nefnd gerði tillögur sem smella mjög inn í 4. gr. frv. Ég held líka að það sé mjög þarft að í frv. er traustum stoðum skotið undir það rannsóknartengda framhaldsnám sem er þegar hafið við Háskóla Íslands. Nú gerir frv. ráð fyrir því að Vísinda- og tækniráðið muni hafa sérstakan Rannsóknanámssjóð í sinni vörslu. Hæstv. menntmrh. beitti sér fyrir því, að ég hygg á síðasta ári, að í þennan sjóð var veitt 8 millj. kr. Nú er gert ráð fyrir 25 millj. kr. framlagi. Það er því alveg ljóst að það er verið að treysta þetta. Það er líka þarft að með þessum nýja sjóði fylgir greinargerð þar sem kemur fram að hann mun starfa í framtíðinni eftir sérstökum reglum og það er gefið upp í greinargerðinni að sjóðurinn sem í dag styrkir einungis rannsóknatengt framhaldsnám við Háskóla Íslands á líka að geta styrkt framhaldsnám við aðra æðri skóla í landinu. Ég tel að þetta sé mjög þarft. Ég held að þetta geti nýst sérstaklega nýjum greinum. Ég þekki það af eigin reynslu og eigin þekkingu af svona starfi að það er ekki síst námsfólk í blóma lífsins sem er að vinna sína fyrstu þrekraun á sviði vísindanna sem býr til hugmyndir sem oftar en ekki verða eldsneytið sem knýr þróun vísindanna. Það er stundum sagt að þeir sem fara í það að gera doktorsritgerðir fái á því skeiði ævi sinnar allar þær hugmyndir sem þeir eru að vinna úr ævina á enda. Ég tel þess vegna að þetta rannsóknatengda framhaldsnám, sem er verið að treysta með þessu frv., muni nýtast mjög vel íslensku atvinnulífi í framtíðinni. Virðulegi forseti. Það hefur verið kvartað yfir því að þetta frv. sé seint fram komið og hv. menntmn. sé störfum hlaðin. Ég er sannfærður um að það er hvort tveggja rétt. Ég hygg hins vegar að þetta frv. sé það merkilegt og það brýnt að nefndin hljóti að setja það mjög ofarlega á sinn forgangslista. Sínum augum lítur hver silfrið. Það silfur sem ég lít í þessu frv. er það þungt að ég tel að það ætti að fara einna fremst á forgangslista hv. nefndar.

Virðulegi forseti. Hér á dagskránni er 9. liður skýrsla utanrrh. um utanríkismál. Nú er ætlunin að hefja umræður um hana innan tíðar. Ég vil spyrja forseta: Hvaða skýrsla er það sem verður hér til umræðu undir þessum lið? Þannig er mál með vexti að utanrrh. dreifði skýrslu í desember. Hún var aldrei tekin til umræðu. Síðan er dreift í byrjun þessa fundar skýrslu um efnahags- og viðskiptaumhverfi Íslands og það eru nokkrar mínútur síðan hún var lögð á borð þingmanna og er tæpar 200 blaðsíður. Er virkilega ætlunin, virðulegi forseti, að fara að ræða þá skýrslu í þessum umræðum eða er það skýrslan frá í desember sem er hér til umræðu eða er það munnleg skýrsla, sem ráðherrann ætlar að flytja hér í ræðu sinni á eftir, sem er til umræðu? Það hafa gilt hér ákveðnar venjur um skýrslur utanrrh. sem greinilega er verið að breyta út af nú á þessu þingi og af því að ég er nú frekar þeirrar skoðunar að nokkur festa eigi að ríkja í meðferð utanríkismála, þá verð ég að játa það að mér finnst mjög miður þessi ruglandi sem er um þennan dagskrárlið, skýrslu utanrrh. Og ég vil þess vegna spyrja forseta áður en umræðan hefst: Hvaða skýrsla utanrrh. verður til umræðu undir 9. dagskrárlið?

Virðulegi forseti. Sú umræða sem hér fer fram er almenn umræða um utanríkismál. Af því tilefni hefur verið dreift í hendur þingmanna ræðu utanrrh. í byrjun vikunnar. Skýrsla sú sem liggur nú á borðum þingmanna um viðskiptalegt umhverfi Íslendinga er umræðunni sem slíkri óviðkomandi. Þetta byggist á því sem fram kom í máli hv. fyrirspyrjanda að það var gerð breyting í samráði við forseta þings og það hefur verið rætt í utanrmn. að í stað einnar meiri háttar skýrslu sem utanrrh. leggi fyrir þingið þar sem fjallað yrði um allt málasviðið, þá fari fram tvennar umræður um utanríkismál, haust og vor, en jafnframt verði því fylgt eftir að utanrrh. leggi fyrir þingið fleiri skýrslur um hina ýmsu málaflokka. Þannig er í undirbúningi að dreifa í hendur þingmanna skýrslu sem lýsir niðurstöðum nefndar sem hefur undirbúið viðræður um gerð fríverslunarsamninga við Bandaríkin og reyndar má vísa til þess að fleiri slíkum skýrslum hefur áður verið dreift á starfstíma þessa þings. En til þess að svarið sé alveg skýrt: Umræðan sem nú fer fram er almenn umræða um utanríkismál. Henni til stuðnings hefur ræðu utanrrh. verið dreift en ræða mín mun vegna þingskapaákvæða um ræðutíma vera í styttu formi.

Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að það komi alveg skýrt fram hjá hæstv. utanrrh. að þessi dagskrárliður sem hér á að hefjast senn er byggður á munnlegri skýrslu utanrrh., ræðu sem hann dreifði til manna og hefur reyndar birt obbann af í Morgunblaðinu í dag. Og það er nú reyndar svona sér á báti að ráðherrann sé að birta slíkar ræður í Morgunblaðinu áður en hann flytur þær á Alþingi. En þá liggur það alveg fyrir að það hefur engin umræða farið fram um þá skýrslu sem utanrrh. dreifði hér í haust, sú umræða hefur ekki farið fram. Ég tel það vera miður, veit að vísu að henni var frestað einu sinni vegna þess að ég var ekki viðstaddur og óskaði eftir því að henni yrði frestað og verð að taka á mig vissa ábyrgð á því að henni hafi verið frestað um einhverja daga. En ég tel það vera mjög miður að sú skýrsla hafi ekki komið til umræðu í þinginu sérstaklega því að það var margt í henni sem mikilvægt er að fjalla um og það væri spor aftur á bak ef þessar skýrslur eru ekki teknar formlega til umræðu í þinginu eins og skýrslurnar voru hér áður fyrr. Fljótt á litið sýnist mér einnig að sú skýrsla sem er lögð fram í dag um efnahags- og viðskiptaumhverfi Íslands sé þannig að hana þurfi einnig að ræða sérstaklega í þinginu. Ég vil þess vegna beina þeim tilmælum til forseta þingsins að það verði skapað svigrúm til að ræða báðar þessar skýrslur áður en þingi lýkur því að það væri óneitanlega mikið spor aftur á bak ef þessi nýi siður fæli það í sér að ráðherrann dreifir skýrslum sem aldrei eru ræddar á þinginu og síðan flytti hann ræðu og umræðan eingöngu byggð á henni. En ég þakka fyrir skýr svör um það að þessi umræða í dag er ekki byggð á þessum skýrslum og óska þá eftir því að áður en þingi lýkur verði skapað svigrúm til að ræða þær.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. þm. að það var miður að ekki gafst ráðrúm til að efna til umræðu um þá ræðu sem dreift var um utanríkismál fyrir jól. Þar er ekki við mig að sakast heldur var annríki hér í þinginu slíkt að því var ekki við komið og eins og fram kom í máli hv. þm. þá var óskað eftir frestun á því vegna fjarveru hans í eitt skipti. Að því er varðar skýrslu þá sem hér liggur á borðum þingmanna um viðskiptaumhverfi, þá tek ég undir það með hv. þm. að það væri vissulega æskilegt að um hana yrði umræða en það er á valdi þingsins að óska eftir því og af minni hálfu væri það æskilegt ef hægt er að koma því við á þeim annatíma sem fram undan er. Ég vil leiðrétta að lokum þann misskilning að ég hafi birt obbann úr þeirri ræðu sem ég hér flyt í blaðagrein í Morgunblaðinu. Eins og menn geta séð sem kynna sér efni ræðu minnar þá fjallar hún um a.m.k. 28 efnisþætti en blaðagreinin í Morgunblaðinu var eingöngu um Evrópumálin, vissulega um sama efni og hér verður fjallað um en mun ítarlegri.

Frú forseti. Mér finnst það nú dálítið sérkennileg vinnubrögð að afhenda okkur alþingismönnum ræðu sem trúnaðarmál en birta svo kjarnann úr þeirri ræðu sem blaðagrein í Morgunblaðinu og hún kom mér fyrir augu fyrir hádegi fimmtudaginn 17. mars. En það var skýrt tekið fram á þeim blöðum sem ég fékk að það mætt ekki birta þau fyrr en eftir hádegi 17. mars. Ég lít svo á, frú forseti, að sú ræða sé hér undir í þessari umræðu ásamt með skýrslu utanrrh. á þskj. 351 og dreift var fyrir jól, dags. 10. des. 1993, það sé umræðuefni dagsins. Síðan hefur okkur borist á þskj. 773 nú í dag skýrsla um efnahags- og viðskiptaumhverfi Íslands. Ég tel að þetta sé skýrsla sem er þess eðlis, efnismikil og ítarleg, að hún sé þess makleg og reyndar nauðsynlegt að fá um hana sérstaka umræðu þó að sú umræða geti að sjálfsögðu ekki farið fram í dag. Og ég vil árétta þá ósk sem hér kom fram um það að skýrslan sem dreift var í dag, þ.e. um efnahags- og viðskiptaumhverfi Íslands, verði tekin til ítarlegrar umræðu í þinginu við hentugt tækifæri og endilega fyrir þinglok.

Forseti hefur heyrt þessar óskir og munu þær verða teknar til athugunar.

Hæstv. forseti. Sem einn af forsætisnefndarmönnum sit ég ekki undir því að einhver samþykkt hafi verið gerð við einn eða annan um að breyting yrði á framlagningu skýrslna hæstv. ráðherra. Það sem talað var um á forsætisnefndarfundi á sínum tíma var að æskilegt væri að hæstv. utanrrh. kæmi oftar en einu sinni með skýrslu um utanríkismál en það var aldrei ýjað að því orði að slík skýrsla lægi ekki fyrir sem þingskjal. Þetta eru sannindi hæstv. ráðherra sem ég get ekki setið undir ef enginn annar forsætisnefndarmanna ætlar að svara því. Og vitaskuld er ekkert hér á dagskrá nema annars vegar skrifleg skýrsla frá því í desember í vetur og síðan geta þeir sem lesið hafa ræðu hæstv. ráðherra og Morgunblaðsgrein gert hana að umræðuefni. En það er einungis ein skýrsla hér til umræðu og það er að sjálfsögðu skýrslan frá því í desember.

Virðulegi forseti. Mál hafa nú enn flækst frá því að ég bað um orðið fyrir einum tveimur mínútum síðan þar sem ég hafði litið svo á að umræðan í dag yrði fyrst og fremst tengd ræðunni sem dreift var hér sl. mánudag og átti að vera innlegg hæstv. utanrrh. og eftir því sem ég heyrði munnleg skýrsla hæstv. ráðherra. Það var það orðalag sem ég heyrði. Þetta skýtur nokkuð skökku við ef ekki er hægt að fá það á hreint um hvað á að ræða og ég vil sérstaklega vekja athygli á því að það er mikill munur á því annars vegar hvort rætt verður um þessa ræðu sem bæði felur í sér umræður um efnahags- og viðskiptaumhverfi Íslendinga og önnur efni er varða utanríkismál eða hvort einungis á að ræða þann þátt sem ekki kemur við utanríkisviðskiptum sérstaklega vegna þess að ræðan ber það fyllilega með sér að það hafi í rauninni verið hvort tveggja undir. Aftur á móti eru þær tvær skýrslur sem hafa verið lagðar fram sem þingskjöl að mörgu leyti aðskildar að efni til þannig að áður en þessi umræða hefst held ég að það sé lágmarkskurteisi gagnvart þingmönnum, og er þá ekki mikið í lagt, að þetta komist á hreint.

Virðulegi forseti. Ég átti ekki von á því satt að segja að vera vændur um lygi, ósannindi gagnvart þinginu við upphaf þessarar almennu umræðu. Ég vil rifja það upp og beini því til virðulegs forseta að af hálfu utanrrn. var óskað eftir breytingum á málsmeðferð um skýrslu utanrrh. Því var beint til forsætisnefndar þingsins og það hefur verið rætt í utanrmn. og vafalaust eru bréf sem farið hafa á milli þessu til staðfestingar. Í stað einnar skýrslu sem var orðin mjög viðamikil og þýddi það að ýmsir veigamiklir málaflokkar sættu almennt afgangi í umræðunni þá var það faglegt mat okkar að sækilegra væri að það færi fram fleiri en ein umræða um utanríkismál. Þetta átti að gera með því að efna til slíkra umræðna a.m.k. haust og vor en að því er varðaði formlega skýrslur þá var það okkar ósk að þeim yrði fjölgað og það yrði fjallað sérstaklega um hina ýmsu málaflokka og þær skýrslur lagðar fyrir Alþingi en það væri síðan undir Alþingi sjálfu komið og vilja alþingismanna hvort efnt yrði til sérstakra umræðna um þær. Þetta er eftir því sem ég best veit hið sanna og rétta í málinu og mér þykir miður ef upphaf þessarar umræðu einkennist af slíkum svigurmælum að verið sé að fara með ósannindi.

Forseti vill geta þess áður en umræðan hefst að það hefur orðið samkomulag milli þingflokka, skv. 48. gr., um að lengja ræðutíma talsmanna flokkanna, þannig að þeir hafa allt að hálftíma hver í fyrri umferð en að öðru leyti er ræðutíminn óbreyttur samkvæmt þingsköpum.

Virðulegi forseti. Á 50. afmælisári lýðveldisins bíða Íslendinga umfangsmikil úrlausnarefni í utanríkismálum. Fæstum blandast hugur um að innganga þriggja Norðurlanda í Evrópusambandið, ef af henni verður um áramótin, mun hafa rík áhrif á stöðu Íslands jafnt í norrænu sem evrópsku samstarfi. Brýnustu viðskiptahagsmunum okkar Íslendinga er borgið með EES-samningnum. Í samræmi við samhljóða ályktun Alþingis frá 5. maí í fyrra mun ríkisstjórnin taka upp tvíhliða viðræður um samskipti Íslands og Evrópusambandsins í framtíðinni. Frá því að sú samþykkt var gerð hefur þróunin orðið í vaxandi mæli á þá leið að Evrópusambandið verði í framtíðinni allsherjarsamtök Evrópuþjóða á sviði efnahags- og öryggismála. Þeir sem fylgst hafa með yfirlýsingum t.d. forustumanna Þýskalands og forustumanna hinna nýfrjálsu ríkja Mið- og Austur-Evrópu, reyndar allt til Eystrasaltsríkja, hafa orðið þessa áþreifanlega varir. Með hliðsjón af því verður ekki undan því vikist að meta kosti og galla aðildar Íslands að Evrópusambandinu enda hefur ríkisstjórnin nú þegar ákveðið að fela Rannsóknastofnun Háskóla Íslands það verkefni. En gæta þarf mikilvægra hagsmuna víðar en á evrópskum vettvangi. Sérstaka áherslu ber að mínu mati að leggja á samstarfið um öryggis- og varnarmál innan Atlantshafsbandalagsins og við Bandaríkin, á norræna samvinnu, á frekari þróun hafréttarins varðandi úthafsveiðar, að forðast aðsteðjandi háska í umhverfismálum, að tryggja vernd mannréttinda og leysa flóttamannavandann fyrir utan samstarfið innan Evrópuráðsins, þróunarsamvinnuna og síðast en ekki síst vaxandi friðargæsluverkefni á vegum Sameinuðu þjóðanna. Í tilefni af nýafstöðnu þingi Norðurlandaráðs höfðu Íslendingar tækifæri til að minnast þess að norræn samvinna hefur löngum verið ein af máttarstoðum íslenskrar utanríkisstefnu allt frá því að íslensk stjórnvöld tóku meðferð utanríkismála í eigin hendur. Nú þegar horfur eru á því að Norðurlöndin að Íslandi undanskildu verði aðilar að Evrópusambandinu hefur orðið vart við áhyggjur hérlendis um að markmið norrænnar samvinnu breytist þannig að samnorrænir hagsmunir víki fyrir hagsmunum þeirra Norðurlanda sem verða innan Evrópusambandsins. Að norræn aðildarríki Evrópsambandsins verði bundin af sameiginlegri utanríkis- og öryggismálastefnu þess líkt og önnur aðildarríki og þetta leiði til aukinnar einangrunar Íslands, ekki einungis í norrænu samhengi heldur einnig í Evrópusamstarfi og jafnvel á öðrum vettvangi. Slíkar áhyggjur eru skiljanlegar og að sumu leyti réttmætar. Stjórnvöld annarra Norðurlanda munu vissulega ekki vísvitandi draga úr norrænni samvinnu. Hins vegar mun aðild fjögurra Norðurlanda að Evrópusambandinu hafa það í för með sér að það verður forgangsverkefni þeirra að stilla saman strengi innan vébanda víðtækara Evrópusamstarfs. Þessi mun einnig verða þróunin á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, innan GATT og fleiri alþjóðastofnana þar sem Norðurlöndin hafa jafnan hingað til talað einum rómi. Virðulegi forseti. Sl. tvö ár hafa öryggis- og varnarmál verið í brennidepli hérlendis. Hinn 4. jan. sl. var gert sérstakt samkomulag Íslands og Bandaríkjanna um fyrirkomulag varnarsamstarfs ríkjanna á grundvelli varnarsamningsins frá 1951. Samkomulagið sem undirritað var í Reykjavík bindur endi á þá óvissu sem ríkt hefur um íslensk varnarmál um nokkurt skeið. Einnig festa niðurstöður samkomulagsins í sessi þá grundvallarreglu að fyrirkomulag varnarsamstarfs ríkjanna skuli háð sameiginlegu mati þeirra beggja á íslenskum öryggis- og varnarhagsmunum svo lengi sem varnarsamningurinn varir. Það rýrir á engan hátt mikilvægi samkomulagsins að gildistími þess sé bundinn við einungis tvö ár. Örar breytingar hafa sett svip á öryggismál í Evrópu á undanförnum árum og óvissa ríkir um hvað framtíðin kann að bera í skauti sér. Mestu skiptir að veigamestu þættir íslenskra landvarna eru áréttaðir. Virkar loftvarnir, starfsemi flotaflugstöðvar, ratsjárkerfið og reglubundnar æfingar á vörnum landsins. Jafnframt er samkomulagið til marks um að Íslendingar vilja aðlaga starfsemi varnarliðsins breyttum aðstæðum að loknu kalda stríðinu. Í samkomulaginu kemur fram að leitar- og björgunarsveit varnarliðsins verði haldið en að ríkin tvö munu fyrir lok tímabilsins takast á hendur viðræður til að kanna möguleika á að Ísland axli aukna ábyrgð á sviði þyrlubjörgunarstarfa. Sérstakur starfshópur sem ríkisstjórnin skipaði í febrúar til að ganga úr skugga um hvað nákvæmlega fælist í tilboði bandarískra stjórnvalda um aukna ábyrgð á þyrlubjörgunarstörfum Íslendinga leiddi m.a. í ljós að til greina kæmi að Ísland yfirtæki þyrlubjörgunarþjónustu varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. Slík yfirtaka gæti þó ekki átt sér stað Íslendingum að kostnaðarlausu. Óskað hefur verið eftir ítarlegri upplýsingum um málið frá bandarískum stjórnvöldum með það fyrir augum að ríkisstjórnin geti þegar á næstu dögum tekið ákvörðun um hvort efnt verði til formlegra samningaviðræðna við bandarísk stjórnvöld. Auk tvíhliða varnarsamningsins verður aðildin að Atlantshafsbandalaginu áfram önnur meginstoð íslenskra öryggishagsmuna. Fyrir leiðtogafund Atlantshafsbandalagsins í janúar sl. var vart við vaxandi væntingar um tímamótaákvarðanir varðandi hugsanlega stækkun og ný verkefni þess. Því var víða haldið fram að nú þyrfti bandalagið að hrökkva eða stökkva, ella biði þess hæg hrörnun. Niðurstöður leiðtogafundarins staðfesta að grundvallartilgangur Atlantshafsbandalagsins, sem er trygging sameiginlegs öryggis og varna aðildarríkjanna, er óbreyttur en að aðlögun samtakanna haldi áfram með raunhæfum hætti. Afgerandi áhrif Atlantshafsbandalagsins nýlega á þróun mála í Bosníu-Hersegovínu sýna að það getur haft úrslitaáhrif á þróun mála ef það beitir sér og er þess megnugt að takast á við ný verkefni við breyttar aðstæður í Evrópu. Á leiðtogafundinum var mikilvægi tengslanna yfir Atlantshafið, líftaugar bandalagsins, áréttað. Samþykkt áætlunar um samstarf í þágu friðar ber þó einna hæst í niðurstöðum fundarins. Útfærslan hefur leitt í ljós að þessi skipan er mjög sveigjanleg og getur gagnast öllum ríkjunum með misjöfnum hætti eftir efnum þeirra og áhuga. Hverju þeirra er í sjálfsvald sett hvernig þátttöku í samstarfinu verði hagað. Þótt samstarfið sé án varnaskuldbindinga gefur það þátttökuríkjunum rétt til að óska eftir sérstöku pólitísku samráði við bandalagið ef þörf krefur. Þetta skiptir miklu máli í núverandi öryggistómarúmi í Mið- og Austur-Evrópu. Við núverandi kringumstæður er hæpið að gera ráð fyrir að horfið verði aftur til fyrra ástands í Bosníu-Hersegovínu áður en átökin brutust út eða að bætt verði fyrir allt það ranglæti og þann harm sem hundruð þúsunda manna þar hafa orðið fyrir á undanförnum árum. Eftir stendur að atburðir hafa gerst í Evrópu sem engan óraði fyrir og ekki varð lát á fyrr en vestræn lýðræðisríki létu að sér kveða á afgerandi hátt. Þessi harmleikur ber heim sanninn um að enn fyrirfinnast í okkar heimsálfu þjóðarleiðtogar sem eru reiðubúnir til að beita hervaldi til þjóðarmorða og landvinninga. Þótt kalda stríðinu sé lokið mega vestræn lýðræðisríki því ekki sofna á verðinum. Þrátt fyrir að íslensk stjórnvöld hafi ætíð lagt áherslu á stuðning við friðarumleitanir í fyrrverandi Júgóslavíu komust þau fljótlega að sömu niðurstöðu og stjórnvöld annarra Atlantshafsbandalagsríkja um að ekki yrði bundinn endir á átökin nema með hótun um beina hernaðaríhlutun bandalagsins. Íslensk stjórnvöld fögnuðu því tillögum sem fram komu innan bandalagsins í ágúst á sl. ári þess efnis að því yrði veitt heimild til loftárása á valin skotmörk í Bosníu-Hersegovínu á grundvelli ályktana öryggisráðsins og í samvinnu við Sameinuðu þjóðirnar. Þróun undanfarinna vikna hefur staðfest að mínu mati að þessi afstaða átti við rök að styðjast. Ástand og horfur í Mið- og Austur-Evrópu, þar á meðal í Rússlandi, hafa sem fyrr áhrif á öryggi og stöðugleika á norðurslóðum. Þótt skammt sé liðið frá þingkosningum í Rússlandi undir lok sl. árs er ljóst að þá urðu nokkur tímamót. Lýðræðisleg framkvæmd kosninganna og samþykkt nýrrar stjórnarskrár sýndu að stjórnmálalegar umbætur hafa þrátt fyrir allt þokast í rétta átt og fjölflokkaskipan hefur náð að skjóta nokkrum rótum í Rússlandi. Frá því að Sovétríkin liðu undir lok hafa samskipti Íslands og Rússlands verið vinsamleg en regluleg samskipti fulltrúa ríkisstjórna og viðskipti hafa dregist nokkuð saman. Tímabært er að tvíhliða samskiptum Íslands og Rússlands verði meiri gaumur gefinn og byggt til framtíðar á þeirri ágætu samvinnu sem tekist hefur á undanförnum áratugum. Ríkin tvö eiga sameiginlega hagsmuni á sviði sjávarútvegs og geta Íslendingar lagt frekari skerf af mörkum til samstarfs, einnig á sviði jarðhita. Í þessu skyni hefur um skeið verið ráðgerður tvíhliða fundur utanríkisráðherra Íslands og Rússlands og er vonast til að af honum geti orðið á síðari hluta þessa árs. Eftir upplausn Varsjárbandalagsins og brottflutning sovéskra hersveita hafa samskipti Rússlands og nágrannaríkja í Mið- og Austur-Evrópu almennt þróast á jákvæðan hátt. Það er því miður að lengi vel hefur nokkuð annar bragur verið á samskiptum Rússlands og Eystrasaltsríkjanna, einkum Eistlands og Lettlands, vegna deilna um áframhaldandi völ rússnesks herliðs og stöðu rússneskra þjóðernisminnihluta í ríkjum þessum. Samkomulag stjórnvalda í Litáen og Rússlandi um brottflutning rússnesks herliðs frá landinu er fagnaðarefni og eðlilegt að margyfirlýstur og réttmætur vilji stjórnvalda í Eistlandi og Lettlandi og fjölmargra samtaka í Evrópu verði virtur með svipuðum hætti. Nýleg yfirlýsing rússneskra embættismanna um að ekki yrði af rússneskri hálfu staðið við fyrri fyrirheit um algeran brottflutning frá ríkjunum tveimur fyrir 31. ágúst nk. veldur íslenskum stjórnvöldum vonbrigðum. Vonast er til að rússnesk stjórnvöld endurskoði afstöðu sína hið fyrsta. Virðingu fyrir fullveldi ríkja verður ekki blandað saman við óskyld mál, svo sem réttindi rússnesku þjóðernisminnihlutanna í Eystrasaltsríkjum. Virðulegi forseti. Tvennt ber hæst þegar hugað er að framtíðarþróun Evrópusambandsins fram til aldamóta. Annars vegar stækkun þess, væntanleg viðbót fjögurra EFTA-ríkja þegar um næstu áramót, en hins vegar ríkjaráðstefnuna 1996. Henni er ætlað að endurskoða allt stjórnkerfi Evrópusambandsins og aðlaga það nýjum aðstæðum. Við bæjardyrnar bíða síðan hópar nýrra umsækjenda sem sumir hverjir gera sér vonir um skjótari afgreiðslu. Þessi tvö atriði tengjast. Nú er svo komið í sögu Evrópusambandsins að stjórnkerfi það sem ætlað var til að halda utan um samstarf 6 aðildarríkja Kola- og stálbandalagsins og Efnahagsbandalags Evrópu sýnir þegar nokkra bresti með 12 aðildarríki innan sinna vébanda. Hætt er við að enn frekar reyni á þolrif þess þegar aðildarríkin eru orðin 16, tungumálin 12 og framkvæmdastjórarnir 21. Frekari stækkun er vart hugsanleg án endurskipulagningar. Á leiðtogafundinum í Lissabon var ákveðið að slá á frest frekari hugleiðingum um endurskipulagningu Evrópusambandsins, en bjóða áhugasömum EFTA-ríkjum til viðræðna um aðild að óbreyttu Evrópusambandi. Fjögur þeirra þekktust boðið og hafa nú lokið samningaviðræðum. Mörg núverandi aðilarríki hafa þegar efasemdir um að frekari stækkun þjóni hagsmunum þeirra. Evrópusambandið er og verður um fyrirsjáanlega framtíð langsamlega stærsti og þýðingarmesti viðskiptamarkaður Íslands. Samskiptin við sambandið hlýtur því að vera eitt mikilvægasta viðfangsefni íslenskra stjórnvalda í utanríkismálum hvernig sem þeim verður háttað. Ákveðið var á sínum tíma að láta ekki reyna á það að sinni hvort aðild væri raunhæfur kostur. Óvíst er enn hvort og hvenær gefst aftur tækifæri til að leita aðildar og enn óvissara er hvort eða hvenær hugur þings og þjóðar stendur til þess. Án EES-samningsins væri markaðsaðgangur okkar að þessum langsamlega mikilvægasta markaði okkar með öllu óviðunandi. Í skýrslu til Alþingis árið 1992 lagði ég til að hafin yrði úttekt á kostum og göllum aðildar Íslands að Evrópusambandinu. Á það var bent að með því að sækja ekki um ásamt með öðrum Norðurlandaþjóðum og EFTA-þjóðum væri tekin ákvörðun um að hafna aðild. Slíka ákvörðun þyrfti ekki síður að rökstyðja en aðrar. Ekki varð þó úr því að Stjórnarráðið væri virkjað til slíkrar athugunar þrátt fyrir að áfram hefði verið að því unnið, m.a. innan utanríkisþjónustunnar, að bera saman stöðu EES-samningsríkja við stöðu aðildarríkja Evrópusambandsins. Nú liggja fyrir niðurstöður aðildarviðræðna EFTA-ríkjanna fjögurra sem fyrr segir. Þær gefa til kynna hvaða sveigjanleika Evrópusambandið getur sýnt á þessu stigi þróunar sinnar og hvernig reglur Evrópusambandsins má laga að aðstæðum í nýjum aðildarríkjum. Athyglisvert er t.d. hvernig sérstakar reglur eru látnar gilda um landbúnað á norðurslóðum og aukið svigrúm er gefið til þess að styrkja byggð í strjálbýli. Útfærsla og framkvæmd boðaðra lausna í deilum sambandsins og Noregs um rekstur sjávarútvegsstefnu norðan 62. breiddargráðu verður forvitnilegt rannsóknarverkefni fyrir Íslendinga. Af þeim textum sem fyrir liggja má þó ráða að verulegt tillit hefur verið tekið til norskra sjónarmiða. Hugtakið ,,hlutfallslegt jafnvægi``, relavitive stability, er fest í sessi í samningunum en það tryggir að við úthlutun kvóta sé tekið mið af veiðum undanfarin ár. Yrði þessu hugtaki beitt til hins ýtrasta yrðu núverandi veiðar Norðmanna innan norskrar lögsögu áfram í þeirra höndum. Enn fremur tekur Evrópusambandið yfir reglur og verklag Noregs við stjórn fiskveiða norðan 62. breiddargráðu. Svigrúm er veitt til að setja hömlur á svokallað kvótahopp þar sem fjárfestingar erlendra aðila gefa aðgang að fiskveiðum. Niðurstöður þessarar lotu aðildarviðræðna gefa nýjar forsendur til að meta kosti og galla aðildar. Ríkisstjórnin hefur því ákveðið að fela óháðum aðila, Háskóla Íslands og rannsóknastofnunum hans, að leggja hlutlægt mat á kosti og galla aðildar Íslands að Evrópusambandinu og bera saman stöðu Íslands sem samningsaðila að EES við Evrópusambandsaðild. Virðulegi forseti. Með lögfestingu allra gerða EES-samningsins og viðbótarpakkans svokallaða við hann er íslenskum fyrirtækjum tryggð full þátttaka í hinu fjórþætta frelsi. Mikilvægt er að frá þessu verði gengið sem fyrst því tafir og slæleg framkvæmd mundi verulega veikja samningsstöðu Íslands í framtíðinni gagnvart Evrópusambandinu. EES-samningurinn tryggir því sem næst fullan aðgang að mörkuðum Evrópusambandsins. Aðild að sambandinu mundi litlu breyta um markaðsaðgang iðnvarnings og tollar þeir sem enn eru á sjávarafurðum eru í flestum tilvikum það óverulegir að þeir teljast naumast markaðshindrun. Viðamesta breytingin á viðskiptaháttum sem yrði við aðild snertir landbúnaðarafurðir en innflutningur á þeim yrði sem næst óheftur við aðild. Aðild yrði einnig til þess að tekin yrði upp sameiginleg viðskiptastefna Evrópusambandsins gagnvart öðrum ríkjum. Henni fylgir sú hagsbót að íslenskar afurðir nytu góðs af öllum viðskiptasamningum Evrópusambandsins en á móti kemur að fylgja yrði eftir öllum verndaraðgerðum sambandsins og taka þátt í hugsanlegum viðskiptaerjum þess hvort sem þær yrðu við Japan, Bandaríkin eða önnur ríki. Samræming óbeinna skatta og afnám landamæraeftirlits mundi leiða til einhvers tekjutaps ríkissjóðs eða a.m.k. uppstokkunar skattkerfis. Hvort framlag Íslands yrði hærra en þær greiðslur sem féllu aftur inn í íslenskt hagkerfi mundi ráðast af því hverjar samningslyktir yrðu um landbúnað og sjávarútveg. Til þessa hefur þátttaka í norrænu samstarfi, Atlantshafsbandalaginu, EFTA, OECD og Evrópuráðinu að ógleymdum Sameinuðu þjóðunum þótt gefa ærin tækifæri til að gæta íslenskra hagsmuna og koma íslenskum sjónarmiðum á framfæri. Þær skyldur sem fylgja Evrópusambandsaðild hafa þótt of þungbærar, einkum að því er varðar aðgang að auðlindum. Eftir því sem aðildarríkjum sambandsins fjölgar rýrnar samstarfsvettvangur allra ofangreindra stofnana og tækifærum sem þar gáfust til samráðs og samstarfs fækkar. Fari svo að ríki Mið- og Austur-Evrópu nái samningum um aðild að Evrópusambandinu í kjölfar EFTA-ríkjanna fjögurra, stefnir í það að Evrópusambandið verði að raunverulegum samevrópskum samtökum innan fárra ára. Sú framtíðarsýn kallar að sjálfsögðu á endurmat á stöðu Íslands. Þótt full ástæða sé til þess að efla samskiptin við Norður-Ameríkuríkin eins og að er stefnt og auka viðskipti við Austur-Asíu, verður Evrópa um fyrirsjáanlega framtíð mikilvægasti viðskiptavinur Íslands og það svæði sem tengist landinu nánustum menningarlegum og sögulegum böndum. Þær Evrópuhugsjónir friðar og framfara sem lágu að baki þegar drög voru lögð að Rómarsáttmálanum á sínum tíma undir forustu þeirra Roberts Schumans og Jeans Monnets eru enn teknar upp og dustað af þeim rykið á hátíðastundum. En eftir því sem ógnir heimsstyrjaldarinnar seinni fölna í minningunni hefur krambúðarhugsun og hagsmunatogstreita stundum orðið meira áberandi í starfi Evrópusambandsins en hugsjónaglóð. Frjóustu og athyglisverðustu hugmyndir um framtíð Evrópu koma ekki frá höfuðstöðvum Evrópusambandsins heldur frá Mið-Evrópu. Hinir sönnu arftakar hugsjónastofnenda Evrópusamvinnunnar eru menn á borð við Václav Havel, forseta Tékklands. Í nýlegri ræðu á Evrópuþingi sagði hann einmitt Maastricht-sáttmálann vera vissulega haganlega smíð en skorta lífsanda og siðferðilega framtíðarsýn. Þar lýsti hann eftir nýrri stofnskrá Evrópu sem íbúar álfunnar gætu sameinast um. Aðild Mið- og Austur-Evrópu gæti einmitt leitt til þess að beina Evrópusamstarfinu inn á nýjar brautir. Fyrir því þykir mér rétt og skynsamlegt að nýta næsta ár fram að ríkjaráðstefnu Evrópusambandsins 1996 til raunverulegrar umræðu um það meðal íslensku þjóðarinnar hvert við teljum hlutverk okkar vera innan Evrópu og hvert beri að stefna í framtíðinni. Út frá hagsmunum íslensku þjóðarinnar væri óhyggilegt að mínu mati að afsala þjóðinni fyrir fram þegnrétti í samfélagi Evrópuþjóða. Þó svo að fjögur EFTA-ríki hafi vistaskipti og færi sig frá EFTA til Evrópusambandsins eru þau eftir sem áður samningsaðilar að EES þótt á öðrum forsendum sé. Ekki ber formlega nauðsyn til að segja EES-samningnum upp vegna þessa. Samningurinn stenst þótt hlutföll milli EFTA og Evrópusambandsins breytist að vísu verulega. Stofnanir EFTA-stoðasamningsins miðast við að vera reknar á fjölþjóðlegum grunni en ekki sem útibú frá stjórnsýslu eins lands. Væntanlegar viðræður um framtíðarsamskipti Íslands og Evrópusambandsins á grundvelli þingsályktunar frá 5. maí sl. hljóta að beinast að því hvernig sannfæra megi Evrópusambandið um að hægt sé að tryggja viðhlítandi framkvæmd samningsskuldbindinga, eftirlit og lausn deilumála. Í viðræðum við fulltrúa framkvæmdastjórnar og aðildarríkja Evrópusambandsins hefur ítrekað komið fram að þau réttindi sem íslensk fyrirtæki og ríkisborgarar hafa áunnið sér á grundvelli EES-samningsins munu haldast hvernig sem samningurinn þróast. Það hefur verið byggt á þeirri forsendu að viðunandi stofnanalausn fyndist. Virðulegi forseti. Innganga Íslands í EFTA var á sínum tíma gæfuspor. Þar með var stigið stórt skref frá hefðbundinni haftastefnu og landið tengt fríverslunarsamstarfi Vestur-Evrópuríkja. Nú er framtíð samtakanna óviss eftir að flest aðildarríki hafa lokið samningum um aðild að Evrópusambandinu. Á næsta ári gætu aðildarríkin orðið aðeins Ísland og Sviss/ Liechtenstein. Ekki er tilefni til að óttast að fjárhagslegar skuldbindingar EFTA verði Íslandi óbærileg byrði þótt aðildarríkjum fækki. Hins vegar verða verkefni íslenskrar stjórnsýslu erfiðari viðfangs þegar sá bakhjarl sem starfslið EFTA og önnur aðildarríki hafa verið er á braut. Í næsta mánuði verður skrifað undir lokatexta Úrúgvæ-viðræðnanna í Marrakech og lýkur þar með 7--8 ára samningaferli með þátttöku á annað hundrað aðildarríkja. Ekki er ákveðið hvenær Úrúgvæ-samningurinn tekur gildi, en ráðgert er að það verði á bilinu 1. jan. til 1. júlí 1995. Bandaríkin leggja áherslu á að samningurinn taki gildi um næstu áramót og fara nú fram formlegar viðræður um það. Úrúgvæ-samningurinn hefur grundvallarþýðingu, bæði fyrir heimsbúskapinn og fyrir Ísland. Áætlað er að tekjuaukning í heiminum vegna samningsins muni nema allt að 270 milljörðum Bandaríkjadala árlega innan 10 ára. Nauðsynlegt er að tryggja hlutdeild Íslands í þessum búhnykk sem gæti orðið einn helsti hvatinn til að leiða heimsbyggðina úr ríkjandi efnahagslægð. Stofnun sérstakrar alþjóðaviðskiptastofnunar sem mun bæði sjá um framkvæmd þeirra alþjóðaviðskiptasamninga sem undir hana heyra og hafa eftirlit með framkvæmd þeirra er helsta nýmæli Úrúgvæ-viðræðnanna. Til þessa hafa verið takmarkaðir möguleikar á að framfylgja úrskurðum GATT í deilumálum. Stofnanaþáttur Úrúgvæ-samningsins hefur mikla þýðingu fyrir smærri ríki eins og Ísland sem hafa takmarkað svigrúm til þess að knýja á um efndir samninga af þessu tagi. Þau aðildarríki sem draga það að samþykkja nýja Úrúgvæ-samninginn taka mikla áhættu. Bandaríkin hafa lýst því yfir að við inngönguna í alþjóðaviðskiptastofnunina muni þau jafnframt segja núgildandi GATT-samningi upp. Með því hyggjast þau þrýsta á önnur ríki að fullgilda samninginn strax í upphafi. Talið er líklegt að fleiri ríki muni fylgja Bandaríkjunum eftir hvað þetta varðar. Þannig hafa þær hugmyndir verið uppi innan Norðurlandahópsins að rétt sé að fylgja fordæmi Bandaríkjanna í þessu efni. Þau ríki sem staðfestu ekki Úrúgvæ-samninginn hefðu þar með enga tryggingu fyrir því að þau njóti þeirra kjara sem tryggð eru með núgildandi GATT-samningi, hvað þá heldur að þau njóti þeirra auknu réttinda sem Úrúgvæ-samningurinn mundi skapa þeim. Skrifstofa GATT hefur reiknað út til bráðabirgða hversu miklar tollalækkanir felast í tilboðum þeirra ríkja sem Ísland gerði kröfur á í viðræðunum. Þar kemur fram að tollar á sjávarafurðum þeim sem fluttar hafa verið frá Íslandi til Bandaríkjanna hækka um 99% en tollar til Kanada, Japan og Suður-Kóreu lækka á bilinu 30--40%. Varðandi áhrif Úrúgvæ-samningsins á landbúnaðarmál setur samningstextinn nýjar leikreglur í viðskiptum með landbúnaðarafurðir og mun í fyllingu tímans draga úr þeim óeðlilegu viðskiptaháttum sem þar hafa tíðkast með niðurgreiðslum og undirboðum. Textinn hefur hins vegar mjög rúmt svigrúm til verndar þótt ætlast sé til þess að markaðir opnist frá því sem nú er. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin ákvað í október 1992 að skipa starfshóps til þess að gera forkönnun á gerð fríverslunarsamninga við Bandaríkin. Starfshópurinn skilaði áfangaskýrslu í maí sl. Bráðabirgðaniðurstöður benda til þess að fríverslunarsamningur við Bandaríkin sé vænlegur kostur og geti vel fallið að aðild Íslands að EES. Tollar eru ekki háir á útflutningsvörum Íslands til Bandaríkjanna og Kanada en möguleikar á auknum útflutningi við gerð fríverslunarsamnings við þessi ríki felast fyrst og fremst í frekari vinnslu fiskafurða og annarra framleiðsluvara sem nú bera tiltölulega háa tolla. Áhugi þessara ríkja á samningum við Ísland ræðst væntanlega frekar af pólitískum forsendum en ásókn á hinn örsmáa íslenska heimamarkað. Framtíðarþróun NAFTA hefur verið rædd við fulltrúa Bandaríkjanna og Kanada. Svo virðist sem NAFTA-ríkin munu taka þau mál til endurskoðunar síðari hluta þessa árs. Bandaríkin segjast tilbúin til að kanna möguleika á fríverslunarsamstarfi eftir að Úrúgvæ-samningurinn hefur hlotið þingmeðferð í Bandaríkjunum. Hins vegar verði Ísland fyrst að ákveða hversu náið samstarf það vilji eiga í framtíðinni við Evrópusambandið áður en hægt sé að meta möguleika á tvíhliða fríverslunarsamningi eða tengingu við NAFTA. Virðulegi forseti. Fjöldi aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna hefur nú meira en þrefaldast frá upphafi auk þess sem sætum í öryggisráðinu hefur verið fjölgað um fjóra kjörna aðila. Með þessari miklu fjölgun aðildarríkja hafa jafnframt komið fram síðustu árin raddir um nauðsyn þess að stækka öryggisráðið þannig að það endurspegli betur ríkja- og fólksfjölda í heiminum. Heyrast þessar raddir einkum frá þriðja heiminum sem jafna vill metin í alþjóðastjórnmálum milli iðnríkjanna í norðri og þróunarríkjanna í suðri. Allmikil umræða varð á síðasta allsherjarþingi um endurskoðun starfsþátta og fjölgun í öryggisráðinu og lauk henni með samþykkt ályktunar um sérstakan vinnuhóp sem skila á af sér störfum fyrir upphaf næsta allsherjarþings. Stefnt er að því að skipulagsbreytingar á öryggisráðinu komi til framkvæmda á 50. afmælisári Sameinuðu þjóðanna árið 1995. Á síðustu árum hafa Sameinuðu þjóðirnar og fleiri fjölþjóðlegar stofnanir og samtök haft æ stærra hlutverki að gegna á sviði friðargæslu og eflingar lýðræðis víða um heim. Ísland hefur til þessa einungis tekið takmarkaðan þátt í verkefnum af þessu tagi en hefur greitt skyldubundinn hlut sinn í kostnaði við framkvæmd þeirra. Eðlilegt er að Ísland geri sér far um að taka virkari þátt í slíku starfi. Þess vegna samþykkti ríkisstjórnin í september sl. að verja fjármunum til þess að standa straum af kostnaði við að senda allt að tvo lækna og fjóra hjúkrunarfræðinga til starfa við friðargæslu með norskri heilsugæslusveit sem er hluti norrænu friðargæsluherdeildarinnar undir yfirstjórn friðargæslusveitar Sameinuðu þjóðanna í Bosníu-Hersegovínu. Í byrjun þessa árs var undirritaður samningur íslenskra og norskra stjórnvalda um framkvæmd þátttökunnar og hafa tveir íslenskir læknar og einn hjúkrunarfræðingur þegar haldið til Noregs í þjálfunarskyni og mun taka til starfa í Tusla í Bosníu-Hersegovínu í byrjun maí. Virðulegi forseti. Mikilvægt skref í átt til endanlegs afnáms kynþáttaaðskilnaðarstefnunnar í Suður-Afríku verður stigið með sögulegum hætti þann 27. apríl nk. þegar fyrstu lýðræðislegu þingkosningarnar verða haldnar í landinu. Bráðabirgðasamstjórn hvítra og þelþökkra sem formlega tók til starfa í desember hefur yfirumsjón með undirbúningi kosninganna. Eitt af fyrstu verkefnum stjórnarinnar var að fara þess á leit við Sameinuðu þjóðirnar, önnur samtök og einstök ríki að leggja starfsmenn til kosningaeftirlits til að fylgjast með því að framkvæmd kosninganna verði í samræmi við lýðræðisreglur og stuðla að því að þær fari friðsamlega fram. Íslensk stjórnvöld hafa tekið vel þessari málaleitan og munu tilnefna fulltrúa til hugsanlegrar þátttöku í kosningaeftirliti á vegum Sameinuðu þjóðanna í Suður-Afríku. Þátttaka Íslands í umhverfisnefnd Sameinuðu þjóðanna hefur haft í för með sér aukin verkefni fyrir íslensk stjórnvöld á sviði umhverfismála á alþjóðavettvangi. Auk starfa í umhverfisnefndinni hefur Ísland tekið virkan þátt í samstarfi sem sett var af stað í framhaldi af ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um umhverfi og þróun. Í þessu samstarfi hefur höfuðáhersla verið lögð á málaflokka sem snerta sérhagsmuni Íslands og verndun hafsins. Á Ísland þátt í að umhverfisráðstefna Sameinuðu þjóðanna samþykkti að halda alþjóðlega ráðstefnu í Washington árið 1995 um aðgerðir til þess að efla varnir gegn mengun sjávar frá landsstöðvum. Íslensk stjórnvöld hafa miklar áhyggjur af vaxandi endurvinnslu á geislavirkum úrgangi Breta, bæði í Sellafield og Dounreay. Áætlanir gera ráð fyrir að á næstu árum verði unninn geislavirkur úrgangur í Sellafield frá öðrum löndum, þar á meðal frá Þýskalandi og Japan og benda fyrirliggjandi gögn til þess að um talsverða losun geislavirkra efna í sjó geti orðið að ræða. Íslensk stjórnvöld hafa ítrekað mótmælt þessum fyrirætlunum. Þau benda á þá hættu sem aukin geislamengun á Norður-Atlantshafi hefði í för með sér fyrir nýtingu auðlinda hafsins auk þess sem neikvæð áhrif þessarar vinnslu ógnuðu fyrst og fremst hagsmunum ríkja sem engan hag hefðu af þessari vinnslu. Á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna árið 1992 var samþykkt að halda ráðstefnu um fiskveiðar á deilistofnum, þ.e. stofnum sem veiddir eru bæði innan sérefnahagslögsögu og á úthafinu, og á miklum fartegundum, þar á meðal túnfiski. Samkvæmt viðeigandi ályktun allsherjarþingsins á úthafsveiðiráðstefnan að ljúka störfum fyrir næsta allsherjarþing. Jafnframt var ákveðið að störf og niðurstöður ráðstefnunnar skyldu vera í fullu samræmi við hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Á árinu 1993 voru haldnar tvær fundalotur ráðstefnunnar og sú þriðja stendur nú yfir og boðað hefur verið til þeirrar fjórðu á komandi sumri. Á undanförnum árum hefur átt sér stað mikil ofveiði á flestum úthöfum. Markmið ráðstefnunnar er að setja leikreglur fyrir veiðar á öllum úthöfum. Fullsnemmt er að fullyrða hver niðurstaða ráðstefnunnar kann að verða. Málið er fjölþætt og ólíkir hagsmunir í húfi auk þess sem viðeigandi ákvæði ýmist vantar eða eru óljós í hafréttarsáttmálanum. Samræmd veiðistjórnun á sama stofni innan og utan lögsögu ríkja og samvinnuform varðandi veiðar á úthafinu eru meðal þeirra þátta sem fjallað er um auk þess sem ákveða þarf hvort ráðstefnan eigi að leiða til bindandi þjóðréttarsamnings eða leiðbeiningarreglna. Líklegt er að ráðstefnan komist að þeirri niðurstöðu að kvótar skuli ákveðnir fyrir allar veiðar á úthafinu á grundvelli svæðisbundinnar samvinnu og alþjóðlegar reglur verði settar til að tryggja að farið verði eftir kvótum og öðrum reglum sem ákveðnar verða innan vébanda hinnar svæðisbundnu samvinnu. Úthafsveiðihagsmunir Íslands eru margvíslegir. Nægir að nefna úthafsveiðar á Reykjaneshrygg, veiðar á norsk/íslensku síldinni á úthafinu milli Íslands og Noregs og veiðar Íslendinga í Smugunni sem er opið alþjóðlegt hafsvæði. Virðulegi forseti. Mannréttindi voru eitt af helstu viðfangsefnum allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna á liðnu hausti en mannréttindamál eru mjög ofarlega á baugi í alþjóðasamstarf um þessar mundir. Alheimsráðstefna um mannréttindi var haldin í Vín sl. sumar og mannréttindamál voru meginviðfangsefni leiðtogafundar Evrópuráðsins í Vín sl. haust. Eitt af mikilvægustu málum allsherjarþingsins í þetta sinn var stofnun sérstaks embættis mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna. Í umræðum um málið á þinginu kristallaðist málþóf um þá togstreitu sem ríkt hefur milli iðnríkja og þróunarríkja síðustu ár í mannréttindamálum. Ísland sem og önnur vestræn ríki lögðu þunga áherslu á að með stofnun embættisins mundu Sameinuðu þjóðirnar öðlast nýtt og sjálfstætt verkfæri til að bregðast skjótt og á markvissan hátt við grófum og skipulögðum mannréttindabrotum. Enn á þó eftir að koma í ljós hverju þetta nýja embætti fær áorkað. Starfi allsherjarþingsins að mannréttindamálum eru gerð skil í sérstakri skýrslu um öryggisráðið og 48. allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna sem dreift hefur verið hér á Alþingi Íslendinga. Þjóðir heims hafa á undanförnum árum lagt aukna áherslu á samtöðu um lausn vanda sem ógnað getur jafnvægi heimsbyggðarinnar, svo sem mannfjölgunarog flóttamannavandamál. Mannlegar þjáningar og mannréttindabrot eru höfuðorsök þess gífurlega flóttamannavanda sem við er að etja um þessar mundir í heimsbyggðinni. Engin fullvalda þjóð getur með góðu móti skorast undan ábyrgð og neitað að axla hluta af byrðunum vegna þessa vandamáls. Í nóvember sl. lagði ég til við ríkisstjórn að tilnefndir yrðu fulltrúar utanrrn. og dómsmrn. til að gera tillögur um heildarstefnu Íslendinga í málefnum flóttamanna og endurskoðun íslenskrar löggjafar um réttarstöðu flóttamanna. Nefndin hefur ekki lokið störfum og er því ekki hægt á þessu stigi að kynna niðurstöur hennar í einstökum atriðum. Þess má þó geta að nefndin hefur gert ítarlega könnun á framkvæmd flóttamannaaðstoðar á Norðurlöndum og hefur í störfum sínum haft hliðsjón af henni. Virðulegi forseti. Starfsemi á vegum Evrópuráðsins einkennist um þessar mundir mjög af þeim umbrotum sem eiga sér stað í Evrópu og stefnumörkun leiðtogafundar Evrópuráðsins í Vín í október sl. Ísland tekur nú aukinn þátt í störfum Evrópuráðsins er lúta að aðstoð og ráðgjöf við lýðræðisuppbyggingu í Mið- og Austur-Evrópu. Þannig hóf Ísland þátttöku í svokallaðri Feneyjanefnd Evrópuráðsins á þessu ári en nefndin er ráðgefandi sérfræðinganefnd á sviði stjórnlagaréttar. Feneyjanefndin hefur m.a. annast ráðgjöf við samningu nýrrar stjórnarskrár fyrir Rússland og síðar Suður-Afríku. Utanrrn. stefnir einnig að virkari þátttöku í störfum fagnefndar ráðherranefndar Evrópuráðsins um samstarf við ríki Mið- og Austur-Evrópu. Ein mikilvægasta niðurstaða leiðtogafundar Evrópuráðsins var samþykkt sérstakrar framkvæmdaáætlunar um víðtæka upplýsingaherferð meðal evrópsks æskulýðs gegn kynþattahatri og útlendingahatri, gyðingahatri og skorti á umburðarlyndi. Unnið er að undirbúningi áætlunarinnar sem m.a. felur í sér að stofnaðar verði landsnefndir í hverju aðildarríki og sérstök aðalnefnd á vegum Evrópuráðsins. Virðulegi forseti. Ég sé að tíma mínum eru skorður settar. Ég hafði í næstu málsgreinum ætlað að fjalla um samstarf okkar á norðurslóðum, um þróunarsamvinnu okkar og um ástand og alþjóðlegt samstarf varðandi málefni Miðausturlanda sem og aukna áherslu sem við erum sammála um að leggja á samskipti við ýmis ríki Austurlanda fjær. Því miður gefst mér ekki tími til þess en vísa þá þingmönnum á þann texta sem dreift var í upphafi vikunnar. Virðulegi forseti. Í ár er þess minnst að 50 ár eru liðin frá stofnun íslenska lýðveldisins hinn 17. júní 1944 er tengslum var endanlega slitið við konungsríkið Danmörku. Hátíðahöldin verða einkum innan lands og hefur þjóðhátíðanefnd sem tilnefnd var af forsrh. verið falinn undirbúningur þeirra. Utanríkisþjónustan mun einnig taka þátt í undirbúningi afmælisins. Væntanlegir eru sérstakir gestir frá nágrannaríkjunum og þeim ríkjum sem hér áttu fulltrúa árið 1944 auk sendiherra margra erlendra ríkja. Er vert að minnast sérstaklega þáttar Bandaríkjanna, Bretlands, Frakklands, Rússlands og Kanada sem sendu fulltrúa sína til Þingvalla fyrir 50 árum og veittu mikilvægan pólitískan stuðning við stofnun hins íslenska lýðveldis.

Virðulegi forseti. Í ræðu hæstv. utanrrh. og ekki síður í þeirri sem dreift var til þingmanna fyrr í vikunni kennir margra grasa og fjölmargt þess eðlis að nauðsynlegt er í raun að ræða þau mál ítarlega á Alþingi. Ég vil strax í upphafi lýsa efasemdum mínum um það form sem nú er upp tekið að takmarka svo mjög ræðutíma og umræður um skýrslu utanrrh. og skil það mætavel að hæstv. utanrrh. gat alls ekki gert Alþingi grein fyrir þessum mörgu og mikilvægu málum eins og hann hafði ætlað sér og kosið. Ég verð sömuleiðis að takmarka mjög mál mitt. Ég hefði mjög gjarnan vilja ræða hluti eins og t.d. framtíð varnarliðsins hér á landi, framtíð Atlantshafsbandalagsins, þróun mála í fyrrverandi Sovétríkjum, fyrrverandi Júgóslavíu, þátttöku okkar Íslendinga í umhverfismálum, þróunaraðstoð og fjöldamargt fleira gæti ég nefnt. Staðreyndin er vitanlega sú að þátttaka okkar Íslendinga í alþjóðlegu samstarfi er mjög hratt vaxandi. Við erum í miðdepli þess og hefur þar orðið afar mikil breyting og það er ákaflega mikilvægt fyrir smáþjóð að fóta sig vel og rétt í þessu mjög svo breytta umhverfi og umhverfi sem breytist stöðugt með meiri hraða. Hér er einnig afar nauðsynlegt að ræða um málefni GATT sem hæstv. utanrrh. kom inn á. Ég vil aðeins í örfáum orðum lýsa þeirri skoðun minni að við Íslendingar hljótum að taka mjög virkan þátt í því starfi öllu og ég er þeirrar skoðunar að með stöðugt vaxandi mikilvægi innflutnings og útflutnings fyrir okkur Íslendinga hljóti frelsi í viðskiptum að vera ákaflega mikilvægt. En það þýðir hins vegar ekki að við eigum að taka við öllu sem þaðan kemur óskoðuðu. Þvert á móti hygg ég að við þurfum að fara mjög vandlega í allt það sem þar er rætt og allt sem þar er samþykkt og við þurfum að beita öllum þeim ráðum sem við Íslendingar höfum til þess að sporna við slysum sem af slíku frelsi geta vissulega orðið. Ég tek undir það sem kom fram hjá hæstv. utanrrh. að vissulega var þátttaka okkar Íslendinga í EFTA nauðsynleg en ég held því miður að við höfum alls ekki haldið vel á okkar innri málum í framhaldi af því, langt frá því. Okkur var gefinn ágætur tími til þess að aðlagast breyttu umhverfi fyrir íslenskan iðnað. Við nýttum það illa satt að segja og ég óttast að við séum ekki síst að uppskera nú hvernig við unnum að þessum málum þegar enn er aukið frelsi til samskipta á öllum sviðum atvinnulífs. Og sannarlega er það afar mikið áhyggjuefni hvert stefnir með íslenskan iðnað, íslenskan skipaiðnað, íslenskan húsgagnaiðnað, íslenskan byggingariðnað sem verið hefur í fréttum upp á síðkastið. Ég nefni þetta vegna þess að þrátt fyrir þessa samninga leggja allar þjóðir á það mjög mikla áherslu að vernda í raun sínar innlendu atvinnugreinar með öllum þeim ráðum sem leyft er í þessum samningum og reyndar hygg ég að margir gangi þar töluvert lengra. Ég vona að aðgerðir sem nú eru boðaðar fyrir íslenskan skipaiðnað beri árangur. Ég óttast að þær komi nokkuð seint og ég óttast að þær þurfi að vera töluvert víðtækari en enn er til boðað. Ég vona að sama megi segja um íslenska framleiðslu t.d. á húsgögnum og innréttingum. Ég heyrði nýlega að auglýst er eftir tilboðum bæði innan lands og erlendis í húsgögn og innréttingar í Þjóðarbókhlöðuna. Ég ætla að leyfa mér að láta þá skoðun koma hér fram að ég teldi það hina mestu skömm fyrir okkur Íslendinga að fylla þá þjóðargjöf af erlendri framleiðslu á þessum sviðum svo góða iðnaðarmenn sem við höfum. Staðreyndin er vitanlega sú að með því að haga útboðum rétt, ég nefni þetta sem dæmi, getum við Íslendingar ráðið því að slíkt verði framleitt innan lands. Um allt slíkt væri þörf að ræða hér en því miður leyfir tíminn það ekki eins og ég hefði kosið og ég kýs því að koma fyrst og fremst að því máli sem hvað efst er á baugi núna, þ.e. breytingar sem orðið hafa í Evrópu. Ég las í einu dagblaðinu í dag að meiri hluti þjóðarinnar telur að við Íslendingar eigum að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Satt að segja kemur þetta mér ekki á óvart miðað við þann málflutning sem hefur verið upp á síðkastið. Þessum samningum var t.d. alls ekki lokið þegar hæstv. menntmrh. lýsti því yfir að við Íslendingar hefðum átt að sækja um aðild að Evrópusambandinu og ættum reyndar að drífa í því sem allra fyrst. Ég heyrði ekki betur en hæstv. fjmrh. lýsti yfir einhverju svipuðu og mér þótti satt að segja afar ótrúlegt þegar opinber talsmaður okkar Íslendinga erlendis, sendiherra okkar í Genf, lýsti því yfir fyrir alheim að nú hefðum við Íslendingar aðeins örfá daga til að gera upp hug okkar um að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Ég ætla ekki að gera að umræðuefni hér þá glýju sem hefur verið í augum manna eins og framkvæmdastjóra Verslunarráðsins eða framkvæmdastjóra VSÍ, sem reyndar hafa lengi boðað það að við ættum að sækja þarna um aðild. En ég fagna því sem kom fram hjá hæstv. utanrrh. í upphafi þessa máls þegar samningar virtust vera í höfn og hann var held ég einn þeirra örfáu sem minntist þess að Alþingi hefði mótað stefnu á sl. ári um tvíhliða samning. Ég verð hins vegar að lýsa mikilli undrun með þá breytingu sem er orðin í málflutningi hæstv. utanrrh. Nú dregur hann upp einhverja glansmynd af framtíð Evrópu, vissulega byggða á skemmtilegum hugmyndum sem forseti Tékka setti fram á Evrópuþinginu, en eiga áreiðanlega ákaflega langt í land og telur nú vel koma til greina að við Íslendingar hugleiðum aðild að Evrópusambandinu. Ég vil hins vegar fagna því sem ég hef heyrt koma fram bæði hjá hæstv. forsrh. og hv. formanni utanrmn. að í raun og veru hafa þessir samningar ekki breytt neinu gagnvart okkur Íslendingum. Hver er þá skýringin á þeirri skoðun sem kemur fram hjá Íslendingum sem spurðir eru? Ástæðan fyrir þessari skoðun er tvímælalaust sá málflutningur sem hefur verið hafður í frammi. Þeir samningar sem Norðmenn hafa gert hafa t.d. verið rómaðir svo að það er afar eðlilegt að menn hugsi sem svo: Fyrst Norðmenn hafa náð svona gífurlega góðum samningum í sjávarútvegi, getum við ekki náð þeim sömu samningum og er ekki rétt fyrir okkur Íslendinga að sækja um aðild? Ég hef ekki tekið eftir því að þess hafi verið getið í fréttum fyrr en í gær að samningar Norðmanna í sjávarútvegsmálum eða því sem Norðmenn ná fram í sjávarútvegsmálum er allt saman tímabundið. Ég er með þennan samning hérna fyrir framan mig og tími minn leyfir ekki að ég fari í mörg atriði hans, en ég ætla aðeins að fara yfir eins konar lokaorð þessa samnings, sem felst í því sem kallast sameiginleg yfirlýsing um sjávarútveg norðan 62. breiddargráðu og ég legg á það áherslu að það er náttúrlega töluvert svæði þar sunnar. Þar segir í lélegri þýðingu minni skulum við segja, með leyfi forseta: ,,Norðmönnum er heimilað að halda þeim samningum við Rússa um veiðar sem gerðir hafa verið fram til 1. júlí 1998. Eftir það verða þeir samningar í höndum Evrópusambandsins.`` Þá segir jafnframt: ,,Norðmönnum er heimilað að hafa þær tæknilegu takmarkanir á veiðum sem í gildi eru í eitt ár.`` Ég skil það svo að þarna séu hlutir eins og t.d. möskvastærð og fleira þess háttar. Þarna segir einnig: ,, Norðmönnum er heimilt að hafa reglur sem núna gilda um að kasta úrgangi í hafið og þess háttar hluti í þrjú ár.`` Þarna segir jafnframt að stjórnunarleiðir sem Norðmenn nýta nú til verndar á viðkvæmum svæðum, þ.e. lokun og opnun viðkvæmra svæða, eru leyfilegar í þrjú ár. Ég spyr: Eru þrjú ár eitthvað sem við Íslendingar kaupum fyrir íslenskan sjávarútveg? Eru þrjú ár eitthvað sem er einhvers virði fyrir okkur Íslendinga? Hér hefur verið sagt að eftir þennan tíma verði teknar upp norskar aðferðir við stjórnun fiskveiða. Það segir hér að framvegis verði tekið tillit til norskra aðferða og þær skoðaðar, en allt saman í ljósi hinnar sameiginlegu stefnu Evrópusambandsins í sjávarútvegsmálum, þ.e. allt þetta fellur undir Rómarsáttmálann, það er bara svo einfalt. Það fellur undir Rómarsáttmálann og það er ekki verið að breyta honum. Án þess að ég geti farið ítarlegar í þetta, þó að það væri þess virði, er niðurstaða mín sú eftir að hafa lesið það sem ég fékk hér í hendur í gær, að Norðmenn hafi gert ákaflega lélegan samning fyrir norskan sjávarútveg, ákaflega lélegan samning. Í Noregi er norskur sjávarútvegur um það bil 2% af þjóðarframleiðslu Norðmanna ef ekki minna, því að þetta eru nokkuð gamlar tölur, en á Íslandi vegur íslenskur sjávarútvegur 20% af íslenskri þjóðarframleiðslu. Í raun og veru lít ég svo á að Norðmenn séu að fórna því sem þeir telja minni hagsmuni fyrir meiri. Það hefur einnig verið sagt að Norðmenn hafi náð góðum samningum í landbúnaði. Ég hef þá að vísu ekki í upphaflegri mynd en ég hef nokkrar upplýsingar um þá hér og ég fæ ekki séð það, þó þeir séu að öllum líkindum eitthvað skárri heldur en í sjávarútvegi. Norðmenn fá í raun fimm ára aðlögunartíma í landbúnaði. Verð á landbúnaðarafurðum verður strax hið sama í Noregi og annars staðar í Evrópu. Hins vegar fá Norðmenn aðstoð frá Evrópusambandinu í fimm ár í sambandi við fjárhagsaðstoð til landbúnaðarins á norðlægari svæðum til að bæta upp þann verðmismun sem verður á norskri landbúnaðarframleiðslu og þeirri sem kemur erlendis frá. Og aðeins til að geta þess hvað þarna er mikill munur á, þá er t.d. mjólkurlítri í Noregi nú talinn vera 4,80 kr. norskar á lítrann eða bændur í Noregi fá 4,80 kr. á lítrann, en bændur í Danmörku 2,50. Þannig að þarna er afar mikill verðmunur sem leitast er við að brúa með aðstoð sem kemur annars vegar frá norska ríkinu og hins vegar frá Evrópusambandinu. Aðstoð Evrópusambandsins hverfur að fimm árum liðnum og stuðningsaðgerðir sem nú tíðkast í Noregi en tíðkast ekki hjá Evrópusambandinu eiga allar að hverfa á fimm til sjö árum. Þannig að þó ég hafi ekki um þetta eins ítarlegar upplýsingar, eins og ég sagði, þá þykir mér satt að segja sá samningur vera einnig mjög svo til skamms tíma. En hvers vegna allt þetta upphlaup núna þegar Alþingi samþykkti 5. maí á sl. ári þingsályktun, sem flutt var af þeim sem hér stendur ásamt Halldóri Ásgrímssyni í upphaflegri mynd, síðan yfirfarin í utanrmn. og gerðar á henni þar nokkar breytingar, flutt af nefndinni og samþykkt hér á Alþingi með öllum greiddum atkvæðum. Í þessari þáltill. um tvíhliða samskipti við Evrópubandalagið segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Alþingi ályktar að í framhaldi af gerð samnings um Evrópska efnahagssvæðið skuli teknar upp viðræður við Evrópubandalagið um tvíhliða samskipti þess og Íslands, einkum með hliðsjón af því að Austurríki, Finnland, Noregur og Svíþjóð hafa sótt um aðild að bandalaginu. Því felur Alþingi ríkisstjórninni að undirbúa slíkar viðræður um hugsanlegan tvíhliða samning og tilkynna framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins um þennan vilja Alþingis.`` Þetta eru afar skýr orð. Mér þykir að vísu að ekki hafi verið nægilega mikið gert til að kynna þessa ályktun Alþingis. Þó má geta þess að á fundum sem utanrmn. og EFTA-nefnd hafa átt með þingmönnum frá Evrópusambandinu hefur að ég hygg í báðum þeim tilfellum þessi tillaga verið vandlega kynnt. Ég hlýt að spyrja: Hafa talsmenn Íslands erlendis ekki séð þessa tillögu? Sá t.d. fyrrnefndur sendiherra, sem ég nefndi áðan, ekki þessa tillögu? Hefur hann ekki séð hana? Ég vildi gjarnan fá að vita það frá hæstv. utanrrh. hvort hún hafi ekki verið vandlega kynnt þeim mönnum sem gæta okkar hagsmuna, ekki síst á svæði hins Evrópska efnahagssvæðis. Þetta er stefna Alþingis og henni verður ekki breytt nema með samþykkt Alþingis. Því vil ég taka undir það með hæstv. forsrh. að það á þegar að snúa sér að því að framkvæma þessa stefnu Alþingis og hætta þeim skollaleik sem hér hefur viðgengist því miður hjá ýmsum mönnum sem hlustað er á um æskilegheit þess að Íslendingar sæki nú um aðild að Evrópusambandinu. Hvað er það í raun og veru sem felst í því að sækja um aðild að Evrópusambandinu? Ég greip með mér afar gott yfirlit sem birtist í Evrópa á döfinni frá nóvember 1991 þar sem rakið er á mjög skilmerkilegan hátt hvað felst, eins og þá var talið, í aðild að EES og hvað til viðbótar fælist í aðild að EB eða ES eins og það heitir nú. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi forseta, að hlaupa aðeins yfir það. Með því að ganga inn í ES þá mundum við til viðbótar því sem við höfum fengið nú í samningum afnema eftirlit með vörum á landamærum, við mundum gangast undir sameiginlega viðskiptastefnu, sameiginlega orkustefnu, sameiginlega þróunaraðstoð, sameiginlega byggðastefnu, sameiginlega landbúnaðarstefnu, sameiginlega sjávarútvegsstefnu, samræmingu í skattamálum, sameiginlega tollskrá, sameiginlega utanríksstefnu og ef Maastricht nær fram, einn gjaldmiðil fyrr eða síðar. Mér er ljóst að á þessu kunna að hafa orðið einhverjar breytingar þannig að menn eru í vafa um það að sumt af því nái sem hér er gert ráð fyrir. En grundvallaratriði Rómarsáttmálans eru a.m.k. skýr og hefur réttilega verið bent á t.d. af hæstv. utanrrh. í viðtali að til viðbótar þeim viðskiptasamningum sem við höfum nú gengist undir, þá yrðum við að gangast undir auðlindastefnu Rómarsáttmálans. Það getur vel verið að við getum fengið þriggja ára aðlögunartíma, tíu ára aðlögunartíma, jafnvel fimmtán, en ég segi fyrir mitt leyti, það skiptir mig ekki nokkru máli hvort aðlögunartíminn er þrjú eða fimmtán ár eða jafnvel lengri. Og það er náttúrlega ljóst að með því að gangast undir þá stefnu, þá missum við fyrr eða síðar gersamlega yfirráð yfir þeim auðlindum sem við byggjum okkar efnahagslega sjálfstæði á. Ég gat þess ekki áðan að Norðmenn fengju þriggja ára aðlögunartíma í sambandi við svokallað kvótahopp þar sem Spánverjar og Portúgalar og fleiri þjóðir hafa komist inn fyrir fiskveiðilögsögu Noregs með því að kaupa skip í Noregi og nota rétt sem þeir hafa haft til veiða. Þeir fá þrjú ár. Eftir þrjú ár í Noregi hafa Norðmenn engar reglur og enga möguleika til að koma í veg fyrir það að fjármagnssterk útgerðarfélög á meginlandi Evrópu eða sunnar í Evrópu kaupi sig inn í norskan sjávarútveg. Við höfum verið fullkomlega sammála um það á Alþingi að koma í veg fyrir slíkt. Og mér þykir satt að segja undarlegt ef málin eru lögð fyrir þjóðina á þennan máta að við mundum alls ekki geta stöðvað slíka innrás erlendra aðila í íslenskan sjávarútveg, íslenskan landbúnað, íslenskar auðlindir almennt, að íslensk þjóð samþykki það að meiri hluta að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Mín niðurstaða er því sú að hér sé um að ræða fljótfærnislegt upphlaup því miður nokkra ágætra einstaklinga og fréttamanna, sem hafa ekki kynnt þessi mál á þann máta sem vitanlega á að gera áður en leitað er álits þjóðarinnar. En álit Alþingis liggur fyrir, enda sitja hér menn sem eiga að þekkja þetta í kjölinn og álit Alþingis birtist í þeirri þáltill. sem ég hef þegar rakið og farið yfir og hún er það sem við eigum að fara eftir. En það er fleira sem vert er að minnast á ef menn eru virkilega að hugleiða það að sækja um aðild að Evrópusambandinu, m.a. sem kemur fram í ræðu hæstv. utanrrh., a.m.k. þeirri sem hann dreifði hér á borð alþingismanna. Þar segir að áður en gengið yrði af hálfu Evrópusambandsins til viðræðna um fulla aðild, þá gengur Evrópusambandið úr skugga um það hvort alvara fylgi umsókninni og hvort umsækjandi geti axlað þær byrðar sem á hans herðar yrðu lagðar. Þar segir meira að segja líka að það séu mörg dæmi um það að Evrópusambandið hafi bókstaflega ýtt til hliðar slíkum aðilum sem það treystir ekki til þess að taka á sig fullar byrðar af aðild að Evrópusambandinu. Þetta er alveg hárrétt. Það má nefna t.d. Möltu sem hefur lengi verið með umsókn og hefur ekki fengið hana tekna fyrir. Og telja menn einhverjar líkur til þess að Evrópusambandið vilji Ísland sem aðila? Ég segi náttúrlega: Ég vona ekki miðað við þær umræður sem hér hafa orðið og kannski --- ég vil hins vegar segja það að mér þykir illt að þurfa að treysta á Evrópusambandið í því að við álpumst ekki þarna inn. En hvernig mundum við Íslendingar taka á okkur þessar skyldur? Ætli það sé ekki töluvert til í því sem skólameistari Menntaskólans á Akureyri sagði nýlega í fjölmiðlum að eina leiðin fyrir okkur Íslendinga til að taka á okkur þær skyldur sem fylgja t.d. formennsku í hinum ýmsu stofnunum Evrópusambandins væri að leita aftur á náðir Dana og gangast undir þeirra utanríkisþjónustu. Ég trúi því varla að nokkur aðili ætlist til þess. Ég trúi því ekki að nokkur aðili ætlist til þess. Ég get ómögulega séð í hreinskilni sagt hvernig við Íslendingar ættum að taka að okkur þátttöku í þessu mikla bákni í Brussel. Ég get ekki séð það. Og ég vildi mjög gjarnan spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann hefur hugleitt þetta nánar. Getur hann t.d. sagt okkur hve margir starfa þar frá hinum ýmsu löndum í hinum fjölmörgu nefndum? Og getur hann sagt okkur hvernig við Íslendingar mundum axla þá miklu ábyrgð að taka á okkur formennsku í æðstu stofnunum Evrópusambandsins? Ég held að það yrði satt að segja ákaflega erfitt. Ég nefndi áðan að Norðmenn hefðu fórnað því sem þeir telja minni hagsmuni fyrir meiri. Þeir hagsmunir sem forsrh. Noregs hefur einkum nefnt hefur verið þátttaka Norðmanna í mótun Evrópu, þ.e. þátttaka inni í þessari stofnun í Brussel og geta þar haft áhrif á það sem fram undan er. Og ég ætla út af fyrir sig ekki að gera lítið úr því. En vita menn hve mörg atkvæði Norðmenn fá í ráðherraráðinu? Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið fá þeir þrjú atkvæði af 90. Það er að vísu deilt um það núna hve mörg atkvæði þurfi til að beita neitunarvaldi, en jafnvel Norðurlöndin öll saman hafa hvergi nærri þann þunga sem þau þurfa til að stöðva almenn málefni í Evrópuráðinu. Danir hafa, ef ég veit rétt, fjögur atkvæði, Svíar eiga að fá fimm og Finnar hygg ég að eigi að fá þrjú, Lúxemborg er með tvö og hvað ætli við Íslendingar fengjum mörg? Ég trúi varla að við fengjum meira en eitt. Hver yrðu áhrif okkar Íslendinga t.d. í slíku samstarfi? Þau eru náttúrlega engin. Svo ég hygg að það sé á fleiri sviðum heldur en aðeins í þátttöku í þessu bákni þarna úti sem við Íslendingar yrðum að ganga á mála hjá Dönum eða einhverjum slíkum til að geta almennt látið okkur verða gildandi í þessu sambandi. Að lokum vil ég aðeins segja fáein orð um það sem ég tel að við Íslendingar eigum að gera núna. Ég sagði áðan að við Íslendingar ættum vitanlega að skoða mjög vandlega þær miklu breytingar sem eru í heiminum í dag og við verðum að átta okkur vel á því hvar við stöndum best í þessum nýja heimi sem við búum í í dag. Ég hef út af fyrir sig ekkert á móti því að biðja háskólann um að kanna hvaða kostir og gallir fylgi aðild. Það er sjálfsagt að skoða slíka hluti vandlega. Ég hef að vísu ekki mikla trú á því að háskólinn geti í raun og veru leyst það verkefni, það eru það miklar breytingar á öllu fram undan. Og ekki veit ég hvort hann á að taka þar inn í bollaleggingar hæstv. utanrrh. um framtíðarsýn forseta Tékka í þessu sambandi. En ég held að það sé allra mikilvægast að gera okkur grein fyrir því hvernig eigum við að standa að þeim tvíhliða samningum sem fram undan eru samkvæmt ákvörðun Alþingis. Hvað viljum við í því sambandi? Hér eru menn að velta upp þeim möguleika að Evrópusambandið komi til okkar og segi: Við skulum taka þetta að okkur, við höfum allan mannskapinn til þess. Ekki trúi ég því að Íslendingar sætti sig við það að fela öðrum samningsaðilanum að taka að sér allt eftirlitið. Vitanlega eru þarna margar fleiri hugmyndir, margar fleiri leiðir eins og umboðsmenn á báðum stöðunum fyrir hvort ríki eins og ég sá einhvers staðar nefnt af einum manni sem um þetta fjallaði. En það mikilvægasta núna er, og hefði reyndar þurft að gerast áður en hæstv. forsrh. fer til Brussel hvort sem hann fer með eða án hæstv. utanrrh., að gera sér grein fyrir því . . .  En sem sagt, ég tel mikilvægast að vinda nú bráðan bug að því að gera sér grein fyrir því hvernig við ætlum að standa að þessum tvíhliða samningi. Ég hef af því sáralitlar áhyggjur og ég tel að við Íslendingar höfum margsinnis leyst miklu, miklu erfiðari mál en þau hvernig við ætlum að standa að eftirliti. Fyrirtækin sjálf standa út af fyrir sig að eftirliti en það er aðallega að finna stað þar sem fyrirtækin geta leitað til ef þau telja að á þeim sé brotinn samningur. Það ætti að gera það á miklu aðgengilegri hátt en að fela Evrópusambandinu að annast slíkt eftirlit. Þetta á vitanlega að leggja hina stóru áherslu á í dag. Ég vil einnig að lokum leggja mikla áherslu á það að til þess að við getum staðið okkur í þessari samkeppni sem þarna er vitanlega orðin með inngöngu þá verðum við Íslendingar að skoða miklu betur þann grundvöll sem við byggjum á sjálf í okkar landi og ég get alls ekki neitað því að ég hef hvað mestar áhyggjur af því hvað mér þykir það hafa verið látið reka á reiðanum. Ég tel að við Íslendingar verðum að leggja miklu meira fjármagn þó að við höfum það af skornum skammti til að treysta grundvöll nýsköpunar í okkar atvinnulífi, ráðast gegn atvinnuleysinu sem hér fer nú vaxandi þó að það hafi minnkað þennan mánuð, stuðla að því að fjárfesting í atvinnulífinu fari vaxandi. Fjárfesting í íslensku atvinnulífi í dag er orðin minni en afskriftir í íslensku atvinnulífi í dag. Og heildarfjárfestingin í landinu eins og komið hefur fram hjá Þjóðhagsstofnun er komin niður undir 15% sem er langt fyrir neðan öll hættumörk. Ég tel að í þessum gerbreytta heimi sem ég er búinn að nefna svo oft sé það mikilvægasta verkefnið fyrir okkur Íslendinga nú að skoða sjálf hvar við stöndum, styrkja þær stoðir sem við þurfum að hafa því að þetta er óvæginn heimur og það verða engum veitt grið í þessum heimi. Það er enginn annars vinur í þessum heimi. Og fyrst og fremst verðum við að byggja á okkur sjálfum, hvort við stöndumst þessa samkeppni, hvort við getum staðist það að vera sumir segja einangraðir, ég blæs á það, við erum ekkert einangraðir, ég tel að við verðum meira einangraðir ef við flækjumst inn fyrir tollmúra ES, en engu að síður þurfum við að vera sterkir til þess að geta samið við Bandaríkjamenn, við Japani, við fjölmargar aðrar þjóðir sem hæstv. utanrrh. hefur reyndar verið að ýja að. Og ég veit ekki betur en bæði hann og hæstv. forsrh. ætli nú til Japans og Kína og ég veit ekki hvert og hvert, líklega vonandi til að opna dyrnar þar. En við gerum það ekki með því að láta draga okkur inn í ES. Virðulegi forseti. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Eins og ég sagði áðan er fjölmargt annað í skýrslunni sem ég hefði viljað minnast á en ég vil ljúka þessu með því að leggja ríka áherslu á það að menn snúi sér nú að því að framkvæma þá þingsályktun sem hér var samþykkt og menn verði ekkert með hangandi hendur í því og engan uppgjafartón. Það er algerlega óþarfi. Ég er sannfærður um að engin þjóð í Evrópu á sér betri framtíð en sú íslenska ef við tökum rétt á þeim miklu kostum og þeim manndómi sem hér er til.

Virðulegi forseti. Í upphafi aðeins örfá orð um form þessara umræðna. Það er rétt hjá hæstv. utanrrh. að ráðuneytisstjórinn í utanrrn. sendi bréf í septembermánuði í fyrra til þingsins þar sem hann kynnti hugmyndir um nýtt form á umræðum um utanríkismál. Vandinn er hins vegar sá, hæstv. ráðherra, að sú ræða sem þingmönnum var afhent fyrir nokkrum dögum síðan liggur hvergi fyrir í skjölum þingsins. Hún mun ekki verða í þingtíðindum, hún er ekki lögð fram sem þingskjal. Hún er þess vegna engum ljós nema okkur hér 63 þingmönnum sem fengum hana í ljósriti svo að okkur sem hér tölum er sá vandi á höndum, eigum við að leggja út af þeim texta sem við fengum í hendur fyrir nokkrum dögum síðan eða þeim texta sem hæstv. ráðherra flutti hér og skiljanlega vegna tímatakmarkana gat ekki lesið allan hinn textann? Þetta er tæknilegt vandamál sem verður að leysa, virðulegi ráðherra, ef þessar umræður eiga að geta verið með eðlilegum hætti. Ég ætla hins vegar að kjósa að halda mér við þann texta sem ráðherrann dreifði í þinginu til þingmanna og vona þá að það verði séð til þess að þessi ræða komi fram sem þingskjal með einhverjum hætti svo að hún liggi fyrir á opinberum vettvangi. Í sjálfu sér er ég fylgjandi því að utanrrh. flytji Alþingi oftar skýrslur en gert hefur verið á undanförnum árum en það verður þá að vera í því formi að bæði þing og þjóð hafi þann texta sem lagt er út af. Síðustu daga hafa ýmsir rætt þá atburði sem orðið hafa þegar EFTA-ríkin fjögur, Svíþjóð, Finnland, Austurríki og Noregur, hafa náð niðurstöðu í samningum við Evrópusambandið eins og þar væru að koma fram ný tíðindi, sérstakir atburðir sem kölluðu á nýjar ályktanir af hálfu Íslands. Þetta er grundvallarmisskilningur. Það er búið að vera ljóst í rúm tvö ár að Evrópusambandið og þorri EFTA-ríkjanna stefndu að því að leggja Evrópska efnahagssvæðið niður með því að þorri EFTA-ríkjanna gengi í Evrópusambandið. Þegar Alþb. mótaði afstöðu sína í júnímánuði 1992 til samningsins um Evrópskt efnahagssvæði þá var þar grundvallarþáttur í afstöðu okkar eins og segir í hinni sérstöku samþykkt sem þingflokkur og framkvæmdastjórn og miðstjórn Alþb. gerðu í júnímánuði 1992, að EES-samningurinn væri ekki lausn á framtíðarskipan samskipta Íslands og Evrópubandalagsins eins og segir orðrétt í þessari samþykkt. Þar sagði síðan, með leyfi hæstv. forseta: ,,Það er rétti tíminn nú að hefja samninga við EB um varanlegt form þeirra samskipta. Í raun eru valkostirnir um framtíðarskipan samskipta Íslands og Evrópubandalagsins aðeins tveir: Aðild að EB eða sjálfstæður viðskiptasamningur milli Íslands og EB. Alþb. hafnar fyrri kostninum, aðild Íslands að EB. Sjálfstæður tvíhliða viðskiptasamningur er því hin raunhæfa leið og eina úrlausnin sem dugað getur Íslandi í framtíðinni.`` Þessi stefnumótun sem Alþb. lagði fram í júnímánuði 1992 hefur reynst mjög raunsæ. Hún felur í sér afdráttarlaust og rétt mat á því hver staðan var í samskiptum Íslands við Evrópusambandið. Það var síðan mjög ánægjulegt að tæpu ári síðar sameinuðust þingflokkar hér á Alþingi um að samþykkja ályktun sem fól það í sér að sú stefna Íslands var mörkuð að vegna viðræðna Austurríkis, Finnlands, Noregs og Svíþjóðar um aðild að Evrópubandalaginu ályktaði Alþingi að teknar skyldu upp viðræður við Evrópubandalagið um tvíhliða samskipti þess og Íslands og fól ríkisstjórninni að undirbúa slíkar viðræður. Ég vil hér í dag þakka þeim mönnum sem í maí 1993 og í apríl 1993 höfðu forgöngu um það að þessi ályktun var gerð. Það var mjög mikilvægt vegna þess mikla ágreinings sem var meðal þings og þjóðar um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði að það náðist jafnafgerandi samstaða eins og kom í ljós á þessum degi í fyrra á Alþingi um framtíðarstefnumótun. Þar áttu hlut að máli bæði upphaflegir flutningsmenn tillögunnar, formaður og varaformaður Framsfl., en ekki síst formaður utanrmn. Björn Bjarnason sem hafði forgöngu um það í nefndinni að ná samkomulagi fulltrúa allra flokka um það orðalag sem var síðan á samþykktinni sem gerð var. Það er mjög dýrmætt fyrir okkar þjóð að ná jafnbreiðri samstöðu, afgerandi samstöðu um mikilvægt utanríkismál og það er þess vegna mikil ábyrgð hjá þeim ráðamönnum, bæði í ríkisstjórn og hér á þingi, sem síðustu daga hafa talað eins og þessi stefnumörkun væri nánast marklaus og alls ekki skýr. Í þeirri ræðu sem hæstv. utanrrh. leggur til grundvallar í þessum umræðum segir á bls. 13 minnir mig í því eintaki sem við þingmenn fengum: ,,Óvíst er enn hvort og hvenær gefst aftur tækifæri til að leita aðildar og enn óvissara er hvort eða hvenær hugur þings og þjóðar stendur til þess.`` Það er alveg ljóst, virðulegi utanrrh., að þessi setning í ræðunni er í algerri mótsögn við bæði sannleikann og afstöðu þingsins vegna þess að það er engin óvissa um hug þingsins. Hugur þingsins er alveg skýr. Hann kemur fram í ályktuninni 5. maí 1993. Þeir menn sem segja að eitthvað nýtt hafi gerst síðustu daga eru að gefa það til kynna að þeir sem stóðu að þessari samþykkt hér á Alþingi, forsrh., utanrrh., ríkisstjórnin öll, formenn allra stjórnmálaflokka, formaður utanrmn., utanrmn. öll og allir þingmenn sem greiddu þessari samþykkt atkvæði hafi ekki vitað hvað þeir voru að gera, að öll þessi sveit hafi þurft einhverja sérstaka könnun frá Háskóla Íslands til að fá upplýsingar um það hvað fælist í aðild að Evrópusambandinu. Auðvitað ekki, hæstv. utanrrh. Það sem hér er að gerast er hins vegar það að utanrrh. er að endurtaka þá tilraun sem hann fór af stað með fyrir nokkrum árum síðan í skýrslu til Alþingis að reyna að fá það fram að Ísland sækti um aðild að Evrópusambandinu, Evrópubandalaginu eins og það hét þá. Þá gerðist það hér í umræðum að hæstv. forsrh. kom og gaf yfirlýsingu um það að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar ætlaði ekki að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Við hinir, forráðamenn flokkanna hér á Alþingi, að utanrrh. frátöldum, fögnuðum þeirri yfirlýsingu og það myndaðist mjög breiður og skýr meiri hluti á Alþingi þar sem vilji þingsins var samdóma þessari yfirlýsingu. Þess vegna liggja staðreyndirnar alveg ljósar. Hvorki ríkisstjórnin né þingið hefur það á stefnuskrá sinni að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Hvort einhverjir lærimenn í Háskóla Íslands fá það verkefni að rekja upp úr gögnum sem legið hafa fyrir árum saman kosti og galla þess og sumir þessara lærimeistara nú þegar á undanförnum árum gefið út slík rit, læt ég liggja á milli hluta. Ég fullyrði, hæstv. utanrrh. að það mun ekkert koma fram í þessum úttektum starfsmanna Háskóla Íslands sem ekki er vitað nú þegar. Þá eru eftir tvenn rök, rökin um einangrun og rökin um það að Noregur hafi náð svo miklum árangri. Hver eru þessi rök um einangrun? Ég hef ekki heyrt þau. En ég vil spyrja þá sem þau flytja: Er Sviss einangrað? Er Sviss einangrað í efnahagskerfi Evrópu? Er Sviss einangrað í viðskiptalífi Evrópu, fjármálaheimi Evrópu, bankaheimi Evrópu? Auðvitað er svarið nei. En Sviss er ekki einu sinni í EES, hvað þá heldur að Sviss sé í aðildarviðræðum við Evrópubandalagið. Það er nefnilega mjög merkilegt að huga að því, t.d. fyrir framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambandsins sem talaði um þessa einangrun og fyrir hæstv. utanrrh. sem stundum hefur ýjað að hinu sama að svara spurningunni: Er Sviss einangrað? Og það væri dálítið fróðlegt fyrir hæstv. utanrrh. að rifja upp þær hrakspár sem hann var með á Alþingi fyrir tveimur árum síðan um hvað mundi gerast hjá Sviss þegar það hafði hafnað aðild að EES og bera þær hrakspár hans sjálfs saman við lýsingar viðskiptajöfra, sérfræðinga í efnahagsmálum og annarra kunnáttumanna um efnahagslíf í Sviss við það sem gerst hefur síðan. Staðreyndin er nefnilega sú að Sviss er eitt af fáum löndum í Evrópu þar sem hefur verið veruleg uppsveifla í efnahagslífi á undanförnum missirum, þar sem kauphöllin, markaðurinn sjálfur, virðulegi ráðherra, sem er að dómi margra hinn öruggasti mælikvarði á staðreyndir efnahagslífsins, hefur sýnt slíka uppsveiflu fyrir fyrirtæki í Sviss að kauphöllin í Sviss sker sig úr kauphöllum í Evrópu hvað varðar uppsveiflur fyrirtækja viðkomandi lands. Það er nefnilega mjög merkileg staðreynd að þrátt fyrir það að Sviss hafnaði EES, ég ætla ekki að segja vegna þess, hæstv. utanrrh., en þrátt fyrir það hefur efnahagslíf í Sviss staðið með miklum blóma og blómgast mun meir en annarra ríkja í Evrópu, þar með talið ríkja Evrópusambandsins og þeirra ríkja sem eru í EES. Þess vegna ættu þeir ágætu menn sem tala um þessa einangrun að nema staðar og skýra út fyrir okkur hinum tilfellið Sviss. Hin röksemdin er um ávinning Noregs. Um það er í sjálfu sér ekki mikið að segja. Ég tek undir það sem fram kom hjá hv. þm. Steingrími Hermannssyni að ég sé ekki þann ávinning sem Noregur á að hafa fengið í sjávarútvegsmálum í þessum viðræðum. Mér sýnist þvert á móti það vera niðurstaða viðræðnanna að eftir nokkur ár verður Noregur að gangast undir sameiginlega auðlindastjórnun framkvæmdastjórnarinnar í Brussel innan norskrar fiskveiðilögsögu. Ég vil spyrja hæstv. utanrrh.: Er þetta ekki svona? Er það ekki alveg afdráttarlaust að eftir nokkur ár verður Noregur að ganga undir sameiginlega stjórn og það sem meira er, þegar á að semja um veiðar í Barentshafinu, þá eru það ekki Norðmenn sem semja við Rússa. Það verður framkvæmdastjórnin í Brussel sem semur við Rússa fyrir hönd Noregs. Og hæstv. utanrrh. og hæstv. sjútvrh. Þeim fer að fækka, ferðum sjútvrh. Íslands til Noregs til þess að ræða um sameiginlega hagsmuni Íslendinga og Norðmanna af sameiginlegum fiskstofnum. Sá maður sem verður sjútvrh. á Íslandi árið 1998 eða 1999 fer ekki til Óslóar til þeirra viðræðna, hann fer til Brussel. Ég sé það á höfuðhreyfingum hæstv. sjútvrh. að hann samþykkir þessa lýsingu, enda er hún rétt. Íslenskir ráðherrar vera að fara að búa sig undir það að eiga viðræður áður en aldamótin renna upp við kommisarana í Brussel um sameiginleg hagsmunamál Íslendinga og Norðmanna í sjávarútvegsmálum. Og það eitt út af fyrir sig að flugmiði íslenska sjútvrh. til viðræðna um þessi mál verður til Brussel eftir árið 1998 segir auðvitað kjarna málsins. Ég vil líka biðja hæstv. utanrrh. að tala ekki eins og hann er búinn að gera síðustu daga í fjölmiðlum, að Norðmenn telji að niðurstaðan sé góð. Hvaða Norðmenn, hæstv. ráðherra? Jú, einhverjir ráðherrar.

Norsk stjórnvöld.

Já, norsk stjórnvöld kallar hann hér fram í, en það er bara ekki það sem ráðherrann hefur sagt undanfarna daga. Ráðherrann hefur sagt: Norðmenn. Ríkið, það er ég, sagði einn góður maður hér fyrr á öldum. En auðvitað verður ráðherrann að gæta sín að Noregur er lýðræðisríki. Þar eru margir annarrar skoðunar og þjóðin á eftir að kveða upp sinn dóm. Þannig að ég bið ráðherrann að gæta orða sinna og fara rétt með. Þess vegna er það sem betur fer þannig að þetta mál er tiltölulega einfalt. Það hefur ekkert gerst í þessu máli sem kallar á einhverjar dramatískar vendingar og ég vil taka undir þá fordæmingu sem kom fram hér áðan að sendiherra Íslands hjá EFTA, Kjartan Jóhannsson, skuli vera að gefa út pólitískar þrýstiyfirlýsingar um það að nú hafi Íslendingar nokkra daga til þess að hugsa um hvaða stefnu þeir ætla að móta þegar það liggur alveg ljóst fyrir hver stefnan er. Málið er alveg skýrt. Það sem íslenskri ríkisstjórn ber að gera og hefði reyndar átt að vera búin að gera samkvæmt tillögum okkar alþýðubandalagsmanna og samþykkt Alþingis er að hefja viðræður við Evrópusambandið um eðli þess tvíhliða samnings. Svo vissir vorum við alþýðubandalagsmenn um það að greining okkar væri rétt árið 1992 að ég fékk nokkra sérfræðinga til þess að setja saman sýnishorn af tvíhliða samningi Íslands og Evrópusambandsins og hæstv. utanrrh. lét sér sæma að gera grín að þeirri vinnu. Það væri kannski rétt að ég afhenti honum eintakið aftur, ef hann er búinn að týna því sem hann fékk fyrir tveimur árum síðan, vegna þess að hér liggur fyrir sýnishorn af því hvernig slíkur tvíhliða samningur gæti litið út, þar sem tekið er á öllum þeim helstu vandamálum sem upp kunna að koma í þessum samskiptum og vikið er að því að fela eftirlitið, sem nokkuð hefur komið til umræðu, þeim aðila að sett verði á fót samstarfsnefnd um eftirlit og gerðardómi beitt verði deilumál um framkvæmd samninganna, en pólitísk vandamál verði leyst í ráðherraviðræðum. Hér eru lagðar til þrjár aðferðir um að leysa það sem nú er komið fyrir í flóknu stofnanavirki EES-svæðisins. Það er í fyrsta lagi samstarfsnefnd um eftirlit, í öðru lagi gerðardómur þegar deilumál um framkvæmd samningsins verða ekki útkljáð og í þriðja lagi að pólitísk vandamál verði leyst í ráðherraviðræðum. Þess vegna er dálítið merkilegt að það skuli hafa verið á vettvangi Alþb. og samkvæmt beiðni formanns þess flokks fyrir tveimur árum síðan sem unnin var sú vinna sem ríkisstjórnin hefði auðvitað átt að vera búin að vinna og er núna mjög brýn. Þegar forsrh. fer innan tíðar til viðræðna í Brussel, þá verður hann auðvitað spurður að því: Hvernig hyggist þið hafa þennan tvíhliða samning, í hvaða búningi á hann að vera? Hver eru helstu atriðin þar og hvernig á að leysa þau? Og ég ítreka bara að hér er þetta sýnishorn sem sérfræðingar unnu að minni beiðni fyrir tveimur árum síðan og ríkisstjórninni er velkomið að nota í þeim undirbúningi sem þar þarf að fara fram fyrir heimsókn forsrh. Hitt er svo annað mál að ríkisstjórn sem er orðin þannig á sig komin að forsrh. ætlar að halda til einhverra mikilvægustu viðræðna sem munu fara fram á þessu ári um hagsmuni Íslands hirðir ekki um að láta utanrrh. vita að hann hafi ákveðið slíka för og sé hafinn undirbúningur að henni og sá undirbúningur sé í höndum minna manna, eins og mig minnir að hæstv. forsrh. hafi orðað það. Er það virkilega þannig að utanrrn. komi ekki formlega að því að undirbúa þessar viðræður við Evrópusambandið? Er það virkilega þannig að þessi búvörudeila sé bara myndbirting á öllum öðrum samskiptum innan þessarar ríkisstjórnar? Ég vil lýsa þeirri skoðun minni að mér finnst alvara utanríkismála þessarar þjóðar vera miklu meiri en svo að skapsmunir, persónuleg óvild og pólitískur ágreiningur innan ríkisstjórnarinnar megi birtast í þeim vinnubrögðum sem við urðum vitni að í þingsalnum í gær. Það verður auðvitað að vera ákveðin samfella í samskiptum Íslands við Evrópusambandið hver svo sem stjórnar, hver svo sem er forsrh. og hver svo sem er utanrrh. og hvað illa sem forsrh. kann að vera við utanrrh. í það og það sinnið. Viðræður Íslands við Evrópusambandið eru ekki vettvangur til þess að menn skeyti skapi sínu á samstarfsmönnum sínum í ríkisstjórn. Virðulegi forseti. Ég hef hér nokkuð vikið að því máli sem er einna brýnast. Ég endurtek það sem ég sagði áðan. Málið er alveg skýrt, afstaða Alþingis er skýr og utanrrh. ber að fylgja fram samþykkt Alþingis. Ég vil í fullri vinsemd benda hæstv. utanrrh. á það að utanrrh. sem farinn er að fylgja allt annarri stefnu en yfirgnæfandi meiri hluti Alþingis þarf auðvitað að hugsa sinn gang. Og ég tel að yfirlýsingar hæstv. ráðherra síðustu daga séu í mótsögn við yfirlýstan vilja Alþingis. Vilji ráðherrann láta þau sjónarmið sem koma fram í þessum texta hér og yfirlýsingum hans síðustu daga vera ráðandi í framgöngu utanrrh., þá ber honum að fá stefnu Alþingis breytt. Það hefur ekki gerst og mér sýnist á yfirlýsingum forsrh., yfirlýsingum formanns Framsfl. og ég þekki afstöðu míns eigin flokks, að það sé enginn meiri hluti hér á Alþingi fyrir að breyta samþykktinni frá í maí 1993. Og ef það er enginn meiri hluti hér á Alþingi fyrir að breyta þeirri samþykkt, þá verður utanrrh. auðvitað að fylgja henni eftir. Það hefði einnig, virðulegi forseti, verið ákjósanlegt að svigrúm þessarar umræðu væri á þann veg að hægt væri að taka ýmislegt fleira til umfjöllunar. Ég hefði t.d. kosið að gera hér nokkuð að umtalsefni þau sjónarmið sem fram komu þegar gerður var samningur milli Íslands og Bandaríkjanna til tveggja ára um umsvif Bandaríkjanna á Íslandi. Ég tel að bæði í yfirlýsingum forsrh. og yfirlýsingum utanrrh. þegar sá samningur var gerður komi fram ný kenning, sem mér vitanlega hefur aldrei heyrst, til réttlætingar dvöl bandaríska hersins á Íslandi. Kenningin var sú að vegna þess að ekki sé vitað um neina þjóð sem ekki hafi loftvarnir, þá verði Íslendingar einnig að hafa loftvarnir. Með öðrum orðum, réttlætingin fyrir varnarsamningnum við Bandaríkin er orðin þörfin, hin almenna þörf, fyrir loftvarnir. Ekki vegna þess að vitað sé um einhvern sérstakan óvin, áður Sovétríkin, nú einhvern annan, heldur bara almennt séð, vegna þess að það kunni kannski einhvern tíma einhver að koma fljúgandi eftir brautum himinhvolfanna og gera árás þó enginn geti nafngreint hver það kunni að vera. Þessi kenning eins og hún var sett fram af hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. hefur það eingöngu í för með sér að hér eigi að vera her um alla framtíð. Ég get ekki rökrétt séð neina aðra niðurstöðu. Það er í mótsögn við yfirlýsingar Bjarna Benediktssonar, Eysteins Jónssonar og Emils Jónssonar þegar varnarsamningurinn var gerður og Íslendingar tóku upp aðild að Atlantshafsbandalaginu og það er að mínum dómi í mótsögn við yfirlýsingar nánast allra íslenskra utanrrh. þar til nú. Enn fremur var því fagnað alveg sérstaklega af hálfu utanrrh. og einnig forsrh. að í þessum samningstexta kemur fram það orðalag að allar breytingar á umsvifum Bandaríkjanna hér á Íslandi þurfi að byggjast á sameiginlegu mati samningsaðilanna. Þetta er líka ný kenning. Kenningin undanfarna áratugi hefur verið sú að Íslendingar ættu einhliða rétt á því að segja varnarsamningnum upp. Nú virðist núv. ríkisstjórn hafa hafnað þeirri kenningu og vera farin að setja fram þá kenningu að Íslendingar geti því aðeins sagt varnarsamningnum upp að um sé að ræða sameiginlega niðurstöðu í viðræðunum við Bandaríkin. Þess vegna er það þannig því miður að málflutningur forsrh. og utanrrh. í tengslum við þessa samningsgerð fól í sér, hvað sem líður ágreiningi manna hér um langan tíma bæði um herinn og NATO, nýjar kenningar af hálfu íslenskra stjórnvalda um eðli þessa samstarfs. Kenningar sem ég tel satt að segja mun hættulegri og hæpnari heldur en þær kenningar sem ýmsir fyrirrennarar þeirra voru með. Ég hefði reyndar líka kosið að geta varið hér nokkrum tíma til að lýsa því að ég tel að Íslendingar hefðu átt að segja við Bandaríkin: Það er ljóst að þið viljið draga hér verulega saman í ykkar umsvifum. Þess vegna skulum við nú þegar breyta mörkum varnarsvæðanna. Íslendingar tækju strax yfir ýmsar byggingar sem væru á þessu svæði, bæði skála og íbúðarhús, breyttu þeim í alþjóðlegt athafnasvæði og viðskiptasvæði og byðu fyrirtækjum innan lands og erlendis þátttöku í því. Það er fullkomlega óeðlilegt þegar Bandaríkin vilja greinilega draga saman, eins og fram kemur á þeim gögnum sem lögð hafa verið fram í þessu máli, að Íslendingar taki þá ekki upp viðræður um það að minnka varnarsvæðin allverulega. Ég vil einnig vekja athygli á því að á fyrstu síðu ræðu utanrrh. sem okkur þingmönnum var afhent, þá er ítrekað hvað eftir annað að ein af ástæðunum fyrir því að nú þurfi að meta að nýju afstöðuna til aðildar að Evrópusambandinu séu áhrifin á varnarmál og áhrifin á öryggismál. Þetta er ekkert rökstutt í ræðunni. En þetta er auðvitað mjög mikilvæg yfirlýsing ef það er einhver meining á bak við það hjá hæstv. ráðherra að aðildarviðræðurnar séu nauðsynlegar að hans dómi, a.m.k. könnunin, vegna einhverra nýrra þátta í öryggis- og varnarmálum. Virðulegi forseti. Ég hefði einnig kosið að ræða hér nokkuð ítarlega þá þróun á sviði alþjóðlegra öryggismála sem hefur einkennt störf Sameinuðu þjóðanna á undanförnum missirum, einkennt sameiginlega ákvarðanatöku Sameinuðu þjóðanna og ýmissa annarra stofnana varðandi málefni fyrrum ríkja Júgóslavíu. Það er því miður ekki tími til þess að ræða það hér og nú, þó ég telji að það sé mjög brýnt, satt að segja eitt af brýnustu verkefnum utanrrh., að stofna til umfjöllunar hér á Íslandi bæði meðal þingmanna og þjóðarinnar um þau nýju sjónarmið sem þar hafa verið að koma fram. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég varpa fram eftirfarandi spurningu: Er hægt að draga þann lærdóm af þróun mála í Evrópu á síðustu missirum að Evrópusambandið sé öflugur og traustur forustuaðili í málefnum álfunnar? Mér sýnist þvert á móti að þegar litið er á atburði í ríkjum fyrrverandi Júgóslavíu, þegar litið er á samninga við Rússland, þegar litið er á forustu í efnahagsþróun í veröldinni, hafi Evrópusambandið í öllum þessum efnum fallið á forustuprófi. Þvert á móti hafi Bandaríkin í öllum þessum atriðum reynst hafa meiri forustu í málefnum Evrórpu heldur en Evrópusambandið sjálft. Þess vegna er að mínum dómi ekki hægt að færa nein pólitísk rök fyrir því, eins og hæstv. utanrrh. er að reyna að gera hér í sinni ræðu, að það sé að myndast í Evrópu eitthvert nýtt, öflugt, traust og varanlegt forustuafl sem hættulegt sé fyrir Íslendinga að einangrast frá.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi biðja hæstv. forseta að sjá til þess að hæstv. utanrrh. verði hér á meðan ég flyt mál mitt þar sem ég hef bæði spurningu fram að færa til hans og einnig mun ég að sjálfsögðu beina máli mínu til hans. Þannig að ég bið um að þurfa ekki að hefja mál mitt fyrr en hann er kominn í salinn.

Forseti mun gera ráðstafanir til þess, en vildi benda á að hæstv. ráðherra hefur setið hér alllengi og ætla verður að hann hljóti að mega víkja sér frá. Það er ljóst að hann er húsinu og kemur hér áreiðanlega innan tíðar.

Að sjálfsögðu virði ég það, hæstv. forseti, en það er dálítið bagalegt þar sem ég sá að hann hvarf hér frá í þann mund sem ég ætlaði að hefja mitt mál, en ég ætlaði að byrja á því að ræða við hann og ég hafði hugsað mér að halda mig nokkurn veginn við það skipulag á minni ræðu sem ég hef hér og ég treysti því að hann verði hér innan stundar. Virðulegi forseti. Í upphafi fundar varð umræða um það hvort ræða ætti þá ræðu sem hæstv. utanrrh. lét dreifa sl. mánudag eða skriflega skýrslu frá því fyrir jól. Nú er komið í ljós að hvorugt plaggið er til umræðu, a.m.k. ef haldið er strangt við texta þar sem athugasemdir hæstv. ráðherra um kosti samnings Norðmanna við Evrópusambandið er að finna í hvorugu plagginu. Þetta vil ég gjarnan að komi fram í upphafi máls míns. Þar sem ég sé að hæstv. utanrrh. er kominn, þá vil ég hefja ræðu mína. Utanríkisstefna Íslands hefur snúist að miklu leyti um Evrópumálin í þröngum skilningi undafarin ár. Svo er enn og hafa yfirlýsing hæstv. utanrrh. á fundum og í fjölmiðlum gefið fullt tilefni til. Vissulega eru viðskipti okkar við ríki Vestur-Evrópu mikilvæg, en við megum ekki falla í þá gryfju að horfa á heiminn nærsýnum augum og sjá ekki það sem er fyrir vestan okkur eða sunnan eða handan Miðjarðarhafsins og austan Finnlands, Þýskalands og Ítalíu. Við þurfum að taka til athugunar alvarlega þá grundvallarspurningu hvernig við lítum á heiminn og samskipti þjóða. Ætlum við að skipa okkur í hóp þeirra sem líta á heiminn sem viðskiptasvæði einvörðungu, þar sem lögmál markaðarins eru æðri öllum? Ætlum við að skipa okkur í hóp þeirra þjóða sem líta á heiminn sem valda- og þar með hernaðarsvæði, þar sem mestu máli skiptir að tilheyra valdamestu blokkinni eða ætlum við að skipa okkur í hóp þeirra sem líta á heiminn sem heimkynni ólíks fólks og ólíkra þjóða, sem eiga fjölskrúðuga menningu en þá sameiginlegu hagsmuni að varðveita gæði jarðarinnar og búa öllum þegnum heimsins sómasamleg lífskjör, aðgang að nauðþurftum, frið og mannréttindi? Mín skoðun er sú að við eigum að skipa okkur á bekk með síðasttalda hópnum en ekki að keppast við að komast í þann sem ég nefndi fyrst, sem lítur á heiminn sem viðskiptasvæði þar sem hagsmunir stórra fjármagnseigenda og sterkra fyrirtækja ráða ferðinni. Það gerist ekki af sjálfu sér með frjálsræði í viðskiptum að hagur allra sé tryggður, frelsi, mannréttindi, hagsæld, góð lífskjör, lágt vöruverð eða umhverfisvernd. Þetta mætti hins vegar stundum ætla á málflutningi þeirra sem eru haldnir Evrópuglýjunni hvað harðast. Þeir sem líta á heiminn sem viðskiptasvæði eingöngu miða fyrst og fremst að aukinni neyslu og það er ósköp eðlilegt miðað við þær forsendur sem þar eru gefnar. Aukin neysla hlýtur á hinn bóginn að ganga nærri gæðum jarðar og varla þyrfti að sjóða saman allar þær tilskipanir sem frá Evrópusambandinu streyma um lögmæta viðskiptahætti, atvinnuréttindi, vöruverndun, hámark eiturefna í matvælum, félagsleg réttindi, umhverfismál og eftirlit með öllu eftirlitinu ef markaðurinn leysti þetta allt af sjálfu sér. Það er mikil einföldun og blekking að halda því fram að lögmál markaðarins tryggi hag fólks. Þar sem hagsmunir markaðarins ráða ferðinni er það fyrst og fremst hagur stórfyrirtækja sem vænkast svo mjög að grípa verður í taumana og senda út nýjar tilskipanir um hve stórir og sterkir þeir sterkustu mega verða. Hagur stórfyrirtækja byggist m.a. á því að keyra niður verð á aðföngum og hráefnum í krafti stærðar. Þannig ráða t.d. tíu stærstu verslanakeðjur Frakklands lögum og lofum í viðskiptum á neysluvörum þar og eru með nær alla markaðshlutdeildina. Þetta þrýstir á fyrirtæki í framleiðslu og þjónustu að keyra niður launakostnað og fækka starfsfólki. Hvort tveggja merkir rýrari lífskjör, laun geta jafnvel lækkað í kjölfar slíks þrýstings og atvinnuleysi eykst. Hins vegar hefur minni tilkostnaður fyrirtækja ekki skilað sér sem skyldi í lækkuðu vöruverði og það út af fyrir sig er mjög athyglisvert. --- Bið ég nú hæstv. forseta að hjálpa mér í því að haldast á hæstv. utanrrh. Ekki trúi ég því að hann fari langt. Hann er orðinn eitthvað órólegur og vona ég að það sé vegna þess að ríkisstjórnin sé orðin eitthvað tæp, en ég óttast að það sé bara almennur órói. Ég treysti því að forseti liðsinni mér í þessum efnum.

Forseti hefur þegar kallað til aðstoð.

Atvinnuleysi er geigvænlegt í ríkjum Evrópubandalagsins og fátt bendir til að það standi til bóta. Ég var að fletta nýjasta hefti The Economist og það blasir við hér. Atvinnuleysi í Belgíu er 12,3%, í Bretlandi um 10%, 11% í Danmörku og svipað í Frakklandi, í Þýskalandi 7,5%, í Hollandi um 6% og á Ítalíu yfir 10%, en Spánn sker sig úr með tæplega 20% atvinnuleysi. Það eru því ekki bara Írland eða Spánn sem eru með háar atvinnuleysistölur innan Evrópusambandsins, þetta ástand er nánast alveg yfir línuna og það er mjög alvarlegt. Sviss er á hinn bóginn með 4,1% atvinnuleysi, þrátt fyrir allar hrakspárnar og þrátt fyrir þá staðreynd að þar er ótrúlega stór hluti vinnuafls erlendis frá án þess að það hafi þurft þetta flókna batterí Evrópusambandsins. Atvinnuleysi er dýrt, það er mannskemmandi og spurningin er hvort tilkostnaðurinn við hagræðinguna og viðskiptafrelsið er ekki orðið æðimikill og skili litlu. Og þá er enn ósvarað mörgum spurningum um það hvaða áhrif sóun á hráefni og aukin neysla hefur á lífskjör almennt þegar til lengri tíma er litið. Þrátt fyrir þessar staðreyndir reka ýmsir menn úr atvinnulífinu og óábyrgir stjórnmálamenn nú upp ramakvein og segja að við séum að missa af Evrópuhraðlestinni og tækifærið komi ekki aftur í bráð. Þessi viðbrögð eru undarleg ekki aðeins í ljósi þess að löngu var vitað að stjórnir annarra Norðurlanda stefndu að samningum nánast hvað sem það kostaði. Það má segja, alla vega um frændur okkar Norðmenn, að þeir hafi einmitt náð þessum samningum hvað sem þeir kostuðu og þeir eru dýru verði keyptir. Framsal á forræði yfir miðunum er alvarlegast, í hvaða dularbúning sem það er klætt. Þeir gefa líka eftir gríðarlegar veiðiheimildir og sjálfsákvörðunarrétt í mikilvægum málum. Allt þetta var fyrirsjáanlegt því það var aldrei boðið upp á annað en nauðungarsamninga. Það skýtur hins vegar skökku við að menn rjúka nú upp til handa og fóta hér á Íslandi og láta eins og eitthvað nýtt hafi gerst. Það er líka undarlegt að heyra það fullyrt að Norðurlandaþjóðirnar séu gengnar inn í Evrópusambandið. Hafa menn ekki áttað sig á því að enn á eftir að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslur um málið í þessum löndum? Mig langar að spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann taki undir þau ummæli sem höfð eru eftir og sem komu beint fram hjá sendiherra Íslands, Kjartani Jóhannssyni, í fréttaþætti nýverið, á Rás 1 þann 12. mars sl., en þá er haft eftir honum að hann telji nauðsynlegt að reikna með því fastlega eins og staðan er nú að Norðurlönd að Íslandi undanskildu gangi í Evrópusambandið. Annað væri ábyrgðarleysi þótt þjóðaratkvæðagreiðslur hafi ekki farið fram í löndunum enn þá. Fréttakonan segir í þessum þætti: ,,Hver hefur sagt að það sé of seint að sækja um aðild að Evrópusambandinu? segir hann [Kjartan Jóhannsson]. Og hvað vita Íslendingar um áhuga sambandsins á samningum nema það sé spurt? Og Kjartan lýsir eftir ákveðinni stefnu í Evrópumálunum fyrr en síðar.`` Síðan segir sendiherrann, Kjartan Jóhannsson, í þessum þætti: ,,Menn hugsi vandlega sitt ráð í fáeina daga og taki síðan ákveðna stefnu.`` Er ekki miðað við þetta, hæstv. utanrrh., að falla á tíma? Eru ekki liðnir heilir fimm dagar síðan? Mig langar að spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann sé sama sinnis og sendiherrann.

Nei.

Ég hef fengið svar. Ég bað um skýr svör og ég fékk skýrt svar. Það var nei. Ég vek sérstaka athygli á því að það er þó alla vega gott að fá að heyra þetta. Þessa dagana heyrist oft sú setning að við séum að missa af Evrópuhraðlestinni. Mér finnst þetta myndmál að mörgu leyti mjög athyglisvert vegna þess að menn hafa væntanlega gleymt því hér í ákefðinni yfir öllu sem evrópskt er að hér á landi eru engar lestir, hvorki hraðlestir né aðrar lestir, því hér er myndmálið að vísa til þeirra lesta sem ganga eftir teinum en ekki þeirra gömlu lesta þar sem hestar gengu einn á eftir öðrum. Það er táknrænt að menn skuli sækja svo fast í það sem ekki fæst hér á landi, að horfa á það með þeirri glýju í augum að myndmálið er jafnvel farið að bera þess mjög merki. Það er einnig táknrænt að menn skuli vilja fara inn í það ósveigjanlega kerfi sem Evrópusambandið er þar sem allir fara eftir sömu teinunum hvort sem þeir eiga erindi þar um eður ei. Alþingi samþykkti fyrir ári síðan í mikilli eindrægni að stefna að tvíhliða samningum við Evrópusambandið út frá hagsmunum okkar og án stofnanaþátta EES. Undirbúningur slíkra viðræðna ætti að vera löngu hafinn þar sem ljóst var hvert gæti stefnt. Ég skora á hæstv. utanrrh. að kynna sér samþykktir Alþingis og stefnu ríkisstjórnarinnar og framfylgja henni og hætta öllu daðri við Evrópusambandsaðild. Evrópumálin hafa tekið meiri tíma að þessu sinni en ég hefði óskað. En hjá því varð ekki komist að bregðast við þar sem þrýstingur frá tiltölulega fámennum hópi að mínu mati er kominn upp. Hann kemur úr óvæntustu áttum og menn eru að reyna að telja þjóðinni trú um að hér stefni allt til glötunar ef við hoppum ekki upp á lest á fullri ferð, lest sem við vitum ekki einu sinni hvert er að fara. Ég sagði í upphafi máls míns að ég teldi að við ættum að skipa okkur í hóp þeirra þjóða sem líta á heiminn sem heimkynni ólíks fólks og ólíkra þjóða, sem eiga fjölskrúðuga menningu en þá sameiginlegu hagsmuni að varðveita gæði jarðarinnar og búa öllum þegnum heimsins sómasamleg lífskjör, aðgang að nauðþurftum, frið og mannréttindi. Við höfum fjölmörg tækifæri til að marka okkur slíka stefnu á alþjóðavettvangi. Afstaða okkar í málum eins og þróunaraðstoð, hafréttarmálum, umhverfismálum, friðarmálum og mannréttindamálum, svo og í alþjóðaviðskiptum, ræður því hvar í flokki við skipum okkur. Allar þjóðir, smáar sem stórar, hafa skyldum að gegna við þessa málaflokka á alþjóðavettvangi. Við getum best rækt þá skyldu okkar með því að afla okkur þekkingar og skilnings á þessum málaflokkum og marka á þeim grunni ákveðna og réttsýna stefnu. Þar tel ég að við eigum mikið verk óunnið. Það er ekki nóg að vera hlynntur þróunaraðstoð og leggja einhverja summu til hennar. Við verðum að vinna eftir áætlunum og marka okkur ákveðna stefnu í því skyni. Vissulega hafa stofnanir svo sem Þróunarsamvinnustofnun og frjáls samtök á borð við UNIFEM, Hjálparstofnun kirkjunnar og Rauða krossinn, unnið gott og skipulegt starf. En í skýrslu Þróunarsamvinnustofnunar fyrir árið 1994 kemur þó fram að það sé erfitt að skipuleggja þróunarverkefni vegna sveiflukennds fjárhags og mismunandi krafna sem gerðar eru. Einnig kemur þar fram að á þessu ári er greiðsluvandi fyrirsjáanlegur vegna verkefna stofnunarinnar. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni að við ættum að beina þróunaraðstoð í auknum mæli um hendur kvenna. Það hefur reynst vera sú þróunaraðstoð sem mestu hefur skilað. Það hefur m.a. komið fram í ársskýrslu Alþjóðabankans að fé veitt um hendur kvenna til þróunar og uppbyggingar hefur nýst einkar vel. Ég ítreka enn nauðsyn þess að skipulega verði staðið að þróunaraðstoð og þessi staðreynd m.a. tekin til athugunar. Ástæður þess að þróunaraðstoð nýtist vel í höndum kvenna eru einkum þrjár: Konur gegna lykilhlutverki í fæðuöflun í mörgum þróunarlöndum. Fræðsla og aðstoð veitt konum hefur reynst skila sér vel til barnanna, þ.e. til næstu kynslóðar. Í þriðja lagi hafa konur reynst nýta fé og tæki einkar vel og það gildir raunar ekki eingöngu í þróunarlöndunum heldur víðast hvar, enda er það reynsla Lánatryggingarsjóðs kvenna, alþjóðlegs nets sem styður útlán kvenna í samvinnu við banka, að þarna hafi verið meiri skil en nokkur önnur lánastofnun getur sýnt fram á. Ástandið í lýðveldum fyrrum Júgóslavíu hefur verið ofarlega á baugi undanfarin ár, eins og tvö árin þar á undan. Einkum hefur það verið ástandið í Bosníu-Hersegovínu sem hefur hrært við samvisku heimsins nóg til þess að þar hefur nú loks náðst einhvers konar friður, að vísu eftir leiðum sem ég tel að hafi verið óþarflega áhættusamar. Þeirri spurningu er sem betur fer ósvarað hvernig hefði farið ef loftárásir hefðu orðið á Sarajevó. Eftir sem áður er ljóst að þörf er mikils mannafla í friðargæslu og uppbyggingu í Sarajevó, fjölda sem hefði þurft að koma þangað miklu fyrr og hefur verið margítrekað af starfsmönnum bæði pólitískum og einnig starfsmönnum alþjóðastofnana, svo sem hjálparstofnana. Samkvæmt fréttum í morgun þá hillir undir að 4.500 af þeim 10.000 mönnum sem sóst var eftir að fá til Sarajevó muni fara þangað og m.a. hafa það hlutverk að tryggja áframhaldandi þróun í átt til friðar á þessu stríðshrjáða svæði. Það má hins vegar ekki gleyma öðrum svæðum ríkja fyrrum Júgóslavíu. Í Bosníu eru enn töluverðar viðsjár m.a. á Bihac-svæðinu. Við Banja Luka er síður en svo orðin kyrrð. Önnur viðkvæm svæði eru í norðri, bæði Vojvodina þar sem mikill stórungverskur minni hluti hafði áður sjálfstjórn en er nú hluti Serbíu. Hættulegasta ástandið er þó væntanlega þar sem albanski minni hlutinn hefur aðsetur, einnig í fyrrum sjálfstjórnarsvæði Kosovó, en þar gætu orðið mjög alvarleg átök og ég held að þjóðir heims verði að hafa andvara á sér að þarna sé ekki annar suðupottur á Balkanskaganum sem menn eru ekki reiðubúnir til að horfast í augu við að sé þar. Einnig er Makedónía ákveðið áhættusvæði sem full ástæða er til að gefa gaum. Mér finnst fyrst og fremst rétt að ítreka þetta vegna mannréttinda og þeirra atriða sem varða aðstoð við þær þjóðir sem búa þarna og lúta að friðargæslu ef til átaka kemur, mannréttindum og hreinni neyðaraðstoð. Hæstv. utanrrh. ræddi hér nokkuð um mannréttindi og ég treysti því að hann sé í hópi þeirra sem sætta sig ekki við glæpi á borð við þjóðarmorð og þær hryllilegu pyndingar sem m.a. voru nauðganir á konum og börnum. Einnig og ekki síður finnst mér mjög sérkennilegt hve átökin í ríkjum fyrrum Júgóslavíu virtust koma Vesturlöndum í opna skjöldu og hversu lengi var reynt að loka augunum fyrir því sem þarna var að gerast. Vísbendingarnar voru til um það í hvað stefndi og það má ekki gerast að slíkir hildarleikir komi mönnum á óvörum. Bandaríski blaðamaðurinn Roy Gutman sem vann til Pulitzer-verðlaunanna á sl. ári spyr þjóðir heimsins í bók sinni A Witness To Genocide, eða Vitni að þjóðarmorði, hvernig það megi vera að hann, blaðamaður, hafi gefið ríkisstjórnum upplýsingar um hryðjuverk í Bosníu og annars staðar í ríkjum fyrrverandi Júgóslavíu, hvers vegna alþjóðlegt öryggisnet sé ekki meira. Hver svaf á verðinum? Við erum að horfast í augu við að það eru átök og jafnvel blóðug stríð háð sem heimurinn virðist meira og minna reiðubúinn að gleyma. Við erum líka að horfa upp á það að allar vísbendingar ættu að geta sagt okkur að það þurfi að hafa gát á, það þurfi jafnvel að koma til neyðaraðstoð og það þurfi jafnvel að styðja við bakið á fólki innan þeirra ríkja sem sérstaklega hefur unnið að mannréttindum. Á þann hátt á að vinna að alþjóðamálum að mínu mati. Miklar vangaveltur hafa verið hér á landi sem annars staðar um framtíð hernaðarbandalaga. Varsjárbandalagið er úr sögunni. NATO leitar með logandi ljósi að hlutverki og ekki er ljóst hvert hlutverk Samstarfs um frið á að vera, né heldur Vestur-Evrópusambandsins sem er hernaðarbandalag Evrópuríkja. Þetta er lítt þekkt stærð enn sem komið er og ég held að ég segi sem betur fer. Hlutverk RÖSE er orðið fastmótaðra en fyrr og það gæti ef vel tækist til orðið valkostur í öryggis- og friðarmálum á móti hernaðarbandalögum. Friðsamleg alþjóðleg samvinna held ég að sé alltaf af hinu góða, en ég set mikið spurningarmerki við þau hernaðarbandalög sem til hafa verið, um árangur þeirra, tilgang og hvort þau hafa ekki frekar verið til þess að halda við ógnarástandi heldur en friði. Með breyttri skipan heimsmála yrði það dapurleg niðurstaða ef hernaðarbandalög reyndu að viðhalda sjálfum sér og þar með þörfinni fyrir sig. Enn dapurlegra yrði það ef stjórnvöld einstakra landa stæðu í vegi fyrir þeim niðurskurði sem hernaðarríki og hernaðarbandalög vilja þó að verði. Þetta segi ég vegna þeirrar stöðu sem kom upp hér síðsumars, í haust og vegur, vegna samdráttar á umsvifum Bandaríkjahers í Keflavík. Einn angi þess máls er raunar framtíð þyrlusveitar varnarliðsins og hugsanleg yfirtaka Íslendinga á einhverjum hluta þeirrar starfsemi. Svo gæti farið að sú umræða mundi tefja enn frekar en orðið er kaup á nýrri björgunarþyrlu fyrir Íslendinga og það teldi ég mjög alvarlegt mál. Ég tel að íslensk stjórnvöld eigi í verki að vinna að því að draga saman eftir fremsta megin öll umsvif hernaðarbandalaga bæði á Íslandi og eftir því sem hægt er með afstöðu sinni á alþjóðavettvangi. Það sem þau geta gert innan lands er að byggja upp ný atvinnutækifæri í stað þeirra sem hverfa í tengslum við herstöðvar á Íslandi. Ísland á samleið með friðelskandi lýðræðisríkjum og á að sinna því hlutverki utan hernaðarbandalaga að mínu mati. Kvennalistinn fagnaði því þegar það lá ljóst fyrir að ástæður þættu fyrir samdrætti á hernaðarsviðinu hér á landi sem annars staðar og hvatti jafnframt til þess að ábyrg afstaða yrði tekin til atvinnumála í nágrenni Keflavíkurflugvallar. Það er svo sem engin ný bóla. Má þar bæði minna á þáltill. okkar kvennalistakvenna og einnig fyrirspurn sem ég bar fram vorið 1991 til þáv. forsrh. um það hvað stjórnvöld hygðust gera í kjölfar þess niðurskurðar sem þá þegar var fyrirsjáanlegur. Því miður hefur umræðan fyrst og fremst snúist um það af Íslands hálfu að tryggja að ekki yrði um eins mikinn niðurskurð umsvifa á Keflavíkurflugvelli að ræða og Bandaríkjamenn hugsuðu sér. Þar er borið við varnarhagsmunum. En ég tel það fullljóst að efnahagshagsmunir og staða atvinnumála hafi veruleg áhrif á umræðuna. Samningaviðræður áttu sér stað síðsumars og fram í janúar með mikilli leynd. M.a. var nánast alveg hundsað að hafa lögbundið samráð við utanrmn. um málið þrátt fyrir ítrekaða beiðni og kröfu um það. Það var í rauninni ekki fyrr en samkomulag var gert milli Íslands og Bandaríkjanna þann 4. jan. sl. að málið lá alveg ljóst fyrir utanrmn. sem öðrum. Þessi vinnubrögð vil ég gagnrýna. Virðulegi forseti. Ég gat þess í upphafi máls míns hvert ég teldi vera hlutverk okkar Íslendinga í utanríkismálum. Ég lít svo á að við Íslendingar höfum sinnt því hlutverki okkar að vera vakandi í umhverfismálum m.a. með baráttu okkar gegn THORP-endurvinnslustöðinni og það sé barátta sem við verðum bæði að standa vel að og einnig að nýta okkur öll tækifæri sem við höfum til þess að koma á framfæri. Þar munum við ekki njóta neins nema okkar eigin þekkingar, frumkvæðis og samstarfsríkja sem eiga ekkert skylt við það samstarf viðskipta sem margir vilja koma á laggirnar. Ég tel einnig að hlutverk okkar í hafréttarmálum sé mikilvægt og hafi þegar skilað umtalsverðum árangri á alþjóðavettvangi, ekki síst vegna þess að í alþjóðlegum málum höfum við getað teflt fram þekkingu og vönduðum vinnubrögðum sem við munum vonandi bera gæfu til að fylgja eftir í framtíðinni. Ég vek athygli á því að í þessum málum verðum við að nýta krafta allra okkar bestu manna og við eigum ekki að láta neina persónulega andúð eða einhverjar undarlegar skilgreiningar útiloka neinn sem þar getur orðið okkur að gagni. Þetta segi ég að gefnu tilefni. Virðulegi forseti. Ég fagna því að hæstv. utanrrh. hyggst taka til hendinni varðandi flóttamenn, ef marka má orð hans hér áðan, en ég vil minna á það að sl. vor spurði ég hæstv. forsrh. sérstaklega um stefnu ríkisstjórnarinnar í málefnum flóttamanna. Vona ég að hæstv. utanrrh. hlusti á því að ég var að geta um það er ég spurði hæstv. forsrh. um stefnu ríkisstjórnarinnar í málefnum flóttamanna. Ég spurði m.a. um það hvert okkar hlutverk ætti að vera og ég get ekki heyrt að hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. tali einum rómi í þessu nema eitthvað mikið hafi breyst. Ég mæli þess vegna með því við hæstv. utanrrh. að hann spjalli við hæstv. forsrh. um þetta mál frekar en vera að senda einhverjum óskilgreindum mönnum skeyti í blaðagreinum eins og gerðist fyrir síðustu jól. Ég veit að vísu ekki hvernig háttað er samstarfi innan ríkisstjórnarinnar um þessar mundir og það getur vel verið að sú stund sé liðin hjá að hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. yfirhöfuð geti talað saman. Sé svo, þá erum við í alvarlegum vanda því að fyrr eða síðar hlýtur að reyna á það að þetta er að sjálfsögðu ekki líðandi. Virðulegi forseti. Það hefur margt orðið afgangs í þessari umræðu eins og vænta má þegar tími er takmarkaður. Við höfum þegar rætt GATT á öðrum vettvangi í þingsölum og ég hygg að sú umræða muni verða mikil þegar yfir lýkur. Það skiptir miklu máli að standa vörð um hagsmuni íslensks landbúnaðar, sem er um margt sérstæður, og þar ættum við með réttu að geta snúið vörn í sókn svo framarlega sem við búum okkar landbúnaði viðunandi skilyrði. Virðulegi forseti. Ég lýk máli mínu með því að ítreka það að ég tel að utanríkisstefna sú sem kemur fram í þeirri skýrslu sem hæstv. utanrrh. lagði fram og einkum þó í máli hans áðan hafi rangar áherslur og ég hvet hann til þess að hlusta og íhuga þá stöðu sem við erum í og endurskoða sína afstöðu og það frekar fyrr en síðar.

Frú forseti. Ég vil hefja þessa ræðu mína á því að þakka hæstv. utanrrh. skýrslu hans eða ræðu hans. Ég tek undir það sem fram hefur komið fyrr í umræðunum að það þarf ef til vill að huga betur að því formi sem við höfum á þessu. Við erum að þreifa okkur áfram með breyttar aðferðir í þessum umræðum og ef til vill er nauðsynlegt að skoða það betur og vonandi tekst gott samkomulag um það hvernig að þessu máli verður staðið framvegis. Þegar litið er yfir stöðu okkar nú finnst mér að það séu kannski þrjú höfuðatriði sem þurfi að huga að. Í fyrsta lagi samskiptin við Bandaríkin, í öðru lagi þróunin í Rússlandi og í þriðja lagi samskipti okkar við Evrópusambandið og samningsstaða okkar gagnvart því. Í máli mínu mun ég ekki fjalla ítarlega um tvö fyrri atriðin sem ég nefndi heldur aðallega um það þriðja, þ.e. stöðu okkar gagnvart Evrópusambandinu. Þó vil ég segja það um samskiptin við Bandaríkin að ég tel að mjög vel hafi tekist til í byrjun ársins þegar ritað var undir samkomulag á milli ríkisstjórnar Íslands og Bandaríkjanna um varnarsamstarfið við breyttar aðstæður og þar hafi verið tekið mið af þeirri stefnumótun sem kynnt var á Alþingi á sl. ári og kom fram í skýrslu sem lögð var fram 10. mars 1993 um stöðu Íslands í varnar- og öryggismálum við breyttar aðstæður. Ég vil í ljósi þeirra orða sem hv. 8. þm. Reykn. lét falla um það samkomulag taka fram þá skoðun mína að ég tel að þegar rætt er um sameiginlega niðurstöðu í því samkomulagi sé ekki átt við varnarsamninginn sjálfan, þ.e. uppsagnarákvæði hans. Við honum er ekki hróflað í þessu samkomulagi. Hann stendur eins og fram hefur komið óbreyttur. Hins vegar er verið að tala um sameiginlega niðurstöðu varðandi fyrirkomulag og viðbúnað á Íslandi vegna varnarsamstarfsins og á grundvelli varnarsamningsins. Þetta held ég að menn verði að hafa í huga þegar um þetta er rætt. Einnig vil ég taka undir það sem kom fram í ræðu hæstv. utanrrh. um nauðsyn þess að við könnum til hlítar hvernig staða okkar verður gagnvart hinu nýja fríverslunarsamstarfi sem er hafið í Norður-Ameríku. Ég tel mjög brýnt að þar verði staðið þannig að málum að við getum notið sem mestra réttinda. Með þetta allt í huga hefur verið unnið að því á vettvangi utanrmn. að skipuleggja ferð nefndarmanna til Bandaríkjanna og til Washington nú í vor og nú liggur fyrir samþykki forsætisnefndar þingsins við því að sex nefndarmenn fari til Washington í vor og þegar liggja fyrir drög að dagskrá viðræðna sem nefndarmenn geti átt við stjórnvöld og þingmenn í Bandaríkjunum. Ég vona að sú ferð beri þann árangur að okkur takist í senn að kynna okkar sjónarmið og einnig kynnast viðhorfum Bandaríkjamanna til Íslands við þær aðstæður sem nú eru, bæði varðandi öryggismálin og ekki síður varðandi viðskiptamálin. Þróunin í Rússlandi er mjög óljós og mjög erfitt að spá í það hvað kann að gerast á þeim vettvangi en þróunin þar mun óhjákvæmilega hafa mjög mikil áhrif á framvindu stjórnmála, efnahagsmála og öryggismála í okkar heimshluta og er ástæða til þess að fylgjast mjög náið með því sem þar er að gerast. Því miður lítur svo út sem þau öfl séu að ná undirtökunum í Rússlandi sem telja að halda beri merki Rússlands þannig á loft að það kunni að skapa hættur fyrir nágranna ríkisins. Það eru alvarleg teikn sem þarna eru á lofti og full ástæða fyrir okkur til að velta því fyrir okkur hvernig að þessum málum verður staðið. Við þurfum að gera það upp við okkur hér eins og annars staðar hvaða mat við leggjum á þróunina í Rússlandi og hvernig við viljum standa að því að eiga samskipti við þetta mikla ríki og þau ríki sem áður tiheyrðu Sovétríkjunum fyrrverandi. Það er ljóst, eins og sagt hefur verið, að svo lítur út sem Rússland geti annaðhvort valið þann kost að vera lýðræðisríki eða heimsveldi og velji Rússland þann kost að vera heimsveldi, þá eru nágrannaríkin í verulegri hættu. Mest er hættan að sjálfsögðu ef til vaxandi spennu kemur á milli Rússlands annars vegar og Úkraínu hins vegar, þessara tveggja stóru ríkja, kjarnorkuvelda. Það kann að vera það vandamál sem ríkin í vesturhluta Evrópu og við Atlantshaf standa frammi fyrir sem viðkvæmu viðfangsefni í alþjóðastjórnmálum á komandi mánuðum og missirum. Ég vil nefna þetta hér án þess að ég vilji draga upp of dökka mynd af því sem er að gerast í Rússlandi. Engu að síður tel ég að þróunin þar og aðstæður séu þess eðlis að það muni hafa mjög mikil áhrif á afstöðu okkar Íslendinga og hvernig við tökum á um mótun utanríkisstefnu okkar. Það er óhjákvæmilegt og hefur verið þannig í raun allt frá því að við stofnuðum lýðveldi fyrir 50 árum og tókum utanríkismálin alfarið í okkar hendur. En brýnasta verkefnið á vettvangi utanríkismálanna er það sem menn hafa helst gert hér að umtalsefni, þ.e. að velta fyrir sér stöðu okkar gagnvart Evrópusambandinu nú þegar fjögur EFTA-ríki hafa náð samkomulagi við Evrópusambandið um aðild og stefna ótrauð að því að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um þessa samninga á komandi mánuðum. En við skulum jafnframt hafa í huga að það stendur í vegi fyrir því að þessir samningar komist til framkvæmda að deilur eru innan Evrópusambandsins um það hvernig með völdin skuli fara þar, hvert skuli vera vægi einstakra ríkja í samstarfinu og innan ráðherraráðs þess, eins og ég mun koma að síðar í máli mínu. Ég tel tvímælalaust rétt þegar við ræðum þessi mál hér og annars staðar sem Íslendingar að taka mið af þeirri ályktun sem við samþykktum á Alþingi 5. maí 1993. Það er það grundvallarplagg sem við eigum að leggja fram þegar við kynnum okkar stefnu og afstöðu og ég tek undir með þeim sem segja að það sé algerlega fráleitt að líta þannig á að það skorti stefnu af hálfu Íslands gagnvart Evrópusambandinu. Hún liggur skýr og ótvíræð fyrir og nýtur óskoraðs stuðnings á Alþingi eins og fram hefur komið. Ég minni á það að tillaga þessi var túlkuð þannig í umræðum á Alþingi að hún útilokaði ekki umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu en yrði hins vegar ákveðið að leita eftir slíkri aðild þyrfti ríkisstjórn að fá umboð Alþingis til þess. Með öðrum orðum yrði ekki sótt um aðild að Evrópusambandinu nema meiri hluti þingmanna styddi ákvörðun um það. Það er mjög mikilvægt að hafa í huga þegar menn ræða um þessa ályktun Alþingis að hún var túlkuð á þennan veg og það er algerlega skýrt að það hefur engin ríkisstjórn, miðað við þessa ályktun, umboð til þess að sækja um aðild að Evrópusambandinu án þess að njóta til þess stuðnings á Alþingi. Ef við lítum á það hvernig staðan var þegar við samþykktum þessa ályktun, þá ber að minnast þess að það lá ljóst fyrir á fyrri hluta árs 1992 að þrjú EFTA-ríki, Austurríki, Finnland og Svíþjóð, hefðu áhuga á aðild að Evrópusambandinu. Hinn 5. mars 1992 ávarpaði Helmut Kohl, kanslari Þýskalands, Norðurlandaráð og boðaði að aðildarviðræður við þessi þrjú EFTA-ríki og hugsanlega fleiri gætu hafist fyrri hluta árs 1993. Forráðamenn Evrópusambandsins töldu þá að hugsanlega mundi Noregur slást í för með EFTA-ríkjunum þremur og það gerðu Norðmenn með formlegri aðildarumsókn 25. nóv. 1992. Hinn 1. febr. 1993 hófust síðan aðildarviðræður milli fulltrúa Evrópubandalagsins og Austurríks, Finnlands og Svíþjóðar um aðild og hinn 5. apríl 1993 við Norðmenn. Þegar þetta gerðist, og enn er staðan sú, hafði enginn stjórnmálaflokkur á Íslandi aðild að Evrópubandalaginu á stefnuskrá sinni og það er yfirlýst stefna ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar að aðild að Evrópubandalaginu eða Evrópusambandinu er ekki á dagskrá. Það ber einnig að hafa í huga þegar menn ræða um þessa ályktun að hinn 12. maí 1992 var efnt til ,,semínars`` um það á vegum framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins hvaða afstöðu skyldi taka til stækkunar bandalagsins. Þessu ,,semínari`` stjórnaði Frans Andriessen, sem þá fór með stjórn utanríkismála í framkvæmdastjórninni, og í gögnum sem þá voru kynnt kemur hvergi fram að framkvæmdastjórnin hafi talið nauðsynlegt að búa sig undir aðildarumsókn frá Íslandi. Jákvæð afstaða Helmuts Kohls, sem kom fram á þingi Norðurlandaráðs í mars 1992 til aðildar EFTA-ríkjanna, var staðfest á leiðtogafundi Evrópubandalagsins í Lissabon í júní 1992. Þar var ályktað á þann veg að samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið hefði lagt grunninn að því að unnt væri að hefja viðræður um stækkun með það í huga að með skjótum hætti mætti ljúka samningum við þau EFTA-ríki sem kysu aðild að Evrópusambandinu. Var sagt að þessar viðræður hæfust opinberlega strax eftir að Maastricht-sáttmálinn hefði verið samþykktur og samkomulag tekist um langtímafjárlög Evrópusambandsins. Á leiðtogafundi Evrópubandalagsins í Edinborg í desember 1992 var staðfest að opinberar samningaviðræður við þau EFTA-ríki sem óskuðu eftir aðild yrðu hafnar strax eftir að skilyrðunum frá Lissabonfundinum hefði verið fullnægt. Með það í huga væri stefnt að því að hefja viðræður við Austurríkismenn, Finna og Svía snemma árs 1993. Síðan hittust leiðtogar Evrópubandalagslandanna á fundi í Kaupmannahöfn í júní 1993 og þar var einnig rætt um aðildarviðræður við EFTA-löndin fjögur. Var ákveðið að unnið yrði að þeim samhliða svo framarlega sem þess væri nokkur kostur. Þá lýstu leiðtogarnir því yfir að fyrsta stækkun Evrópusambandsins í samræmi við ákvarðanirnar í Lissabon og Edinborg kæmu til sögunnar 1. jan. 1995. Þetta var ítrekað á aukafundi leiðtoganna í Brussel í október 1993 þegar Maastricht-sáttmálinn var formlega staðfestur. Þá lá jafnframt fyrir að samningaviðræðunum yrði að ljúka fyrir 1. mars 1994 til að Evrópuþingið gæti fjallað um það á þingi sínu í maí 1994 sem væri forsenda þess að samningar gætu tekið gildi 1. jan. 1995, svo framarlega sem þeir væru samþykktir í þjóðaratkvæðagreiðslum í löndunum. Það verður að skoða ákvarðanir íslenskra stjórnvalda í ljósi þessarar atburðarásar. Þetta lá fyrir þegar Alþingi mótaði stefnuna 5. maí 1993 og það var litið þannig á að síðasti frestur til að vera með í þessari samningalotu um stækkun Evrópusambandsins hefði runnið út um það leyti sem Norðmenn lögðu inn umsókn sína í nóvember 1992. Þá stóðu deilur um aðild Íslands að EES sem hæst hér á Alþingi og þótti jafnvel tvísýnt um hvort meiri hluti væri fyrir henni meðal þingmanna. Ég tel að eins og málum var háttað þá hefði það verið vísasti vegurinn til að sigla samningnum um Evrópska efnahagssvæðið í strand á Alþingi að hefja á þeim tíma umræður um aðild að Evrópusambandinu. Fyrir því voru ekki pólitískar forsendur hvað sem leið efnisþáttum málsins. Ég þarf ekki að gera hv. þm. grein fyrir efnisþáttum EES-samningsins, en eins og við vitum er hann á milli 12 aðildarríkja Evrópusambandsins og fimm EFTA-ríkja og nær yfir mjög víðtækt svið, bæði að því er varðar fjórþætta frelsið og einnig svonefnd jaðarmálefni sem við þingmenn höfum kynnst. Eins og við vitum einnig, þá þurfa EFTA-ríkin og samþykktu á sínum tíma að lögfesta hjá sér um 1.600 gerninga Evrópusambandsins og er það gert með setningu laga eða reglugerða eða á annan þann hátt sem tryggir að tillit sé tekið til þessara gjörninga innan einstakra ríkja. Höfum við alþingismenn fjallað um marga þessa löggjörninga nú þegar og erum að skoða þá enn frekar með hliðsjón af þeirri viðbótarbókun sem liggur nú fyrir varðandi samninginn og í tengslum við hann. Einnig er okkur þingmönnum ljóst hvernig staðið er að æðstu stjórn þessara mála á Evrópska efnahagssvæðinu þar sem er ráðherraráð annars vegar og EES-nefndin hins vegar þar sem sitja sendiherrar og fulltrúi framkvæmdastjórnarinnar. Síðan hefur verið komið á þingmannasamstarfi og einnig starfa saman aðilar er sinna efnahags- og félagsmálum. EFTA-ríkin skuldbundu sig til að koma á fót eigin eftirlitsstofnun, þar sem nú situr fyrir Íslands hönd Björn Friðfinnsson í Brussel, og EFTA-dómstóli, þar sem Þór Vilhjálmsson er meðal dómara og hefur dómstóllinn aðsetur í Genf. Þessar stofnanir eiga að tryggja framkvæmd þess sem um hefur verið samið. Um þessar stofnanir og dómstólinn voru gerðir sérstakir samningar milli EFTA-ríkjanna sem gilda aðeins á milli þeirra. Það stendur í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið að gerist nýtt ríki aðili að Evrópusambandinu er því skylt að sækja um aðild að Evrópska efnahagssvæðinu og gerast aðili að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Eins og fram hefur komið er samningurinn hluti af löggerningum Evrópusambandsins sem öll aðildarríki þess verða að gangast undir og gerast aðilar að. Hins vegar er það svo að ef EFTA-ríkjunum fjölgaði þá yrðu hin nýju ríki ekkert sjálfkrafa aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu og yrðu að semja um það sérstaklega. Eins og við vitum eiga ekki öll EFTA-ríkin aðild að þessu samstarfi því Sviss stendur utan við það. Samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið er gerður á grundvelli 238. gr. Rómarsáttmálans. Þeir samningar sem þannig eru gerðir eru sagðir fela í sér tvíhliða aukaaðild að Evrópusambandinu. Formi slíkra samninga við einstök ríki er lýst þannig í bók Stefáns Más Stefánssonar, Evrópurétti, með leyfi frú forseta: ,,Í sambandi við aukaaðild eru oft sett á laggirnar bæði ráð, framkvæmdastjórn og jafnvel þing. Ráðið er þá valdamest, þar eiga sæti bæði fulltrúar frá Evrópubandalaginu og því ríki sem í hlut á. Ákvarðanir verða ekki teknar nema báðir aðilar séu sammála. Deilumál aðilanna eru þá oft leyst með hefðbundnum hætti, t.d. með gerðardómsmeðferð. Því er meginmunur á heimild þessara stofnana til að taka ákvarðanir og á þeirri heimild til ákvarðantöku sem stofnanir Evrópubandalagsins hafa. Af því leiðir að mikill munur er á fullri aðild og aukaaðild.`` Þetta er hin formlega staða sem samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið lýtur innan lagakerfis Evrópusambandsins. Sérstaða samningsins felst í því að hann er gerður við mörg ríki en er ekki tvíhliða samningur milli Evrópusambandsins og eins ákveðins ríkis. Innan Evrópusambandsins eru nú miklar deilur um það hvernig haga skuli stjórn þess þegar fram líða stundir og birtast þær m.a. í ágreiningi nú um það hvaða vægi þurfi innan ráðherraráðsins til að stöðva þar framgang mála. Nú þarf þar 23 atkvæði af 76 en tillaga er um að framvegis þurfi 27 atkvæði af 90. Á móti þessari tillögu um breytingu standa fast, bæði Spánverjar og Bretar og ekki síst í Bretlandi veldur tillagan um að hækka þrepið úr 23 í 27 mjög hörðum deilum innan ríkisstjórnarflokksins, Íhaldsflokksins, og eru að spretta þar upp deilur sem eru sambærilegar við það sem var þegar ágreiningur var mestur innan flokksins um aðild Bretlands að Maastricht-sáttmálanum. Það virðist því ljóst að Bretar muni eins lengi og þeir telja sér frekast fært standa gegn því að þessi mörk verði hækkuð og á meðan ekki næst samkomulag um það eru nýju aðildarsamningarnir strandaðir í stjórnkerfi Evrópusambandsins og Evrópuþingið mun neita að taka þá fyrir nema úr þessum ágreiningi verði leyst og kann það að verða til þess að aðildardagsetningin frestist frá því 1. jan. nk. og eitthvað fram á næsta ár. Við skulum minnast þess að EES-samningurinn var undirritaður í Óportó 2. maí 1992. Eins og fram hefur komið efndi framkvæmdastjórn Evrópusambandsins til ,,semínars`` um afstöðuna til stækkunar bandalagsins 12. maí 1992. Hinn 22. maí 1992 kom hingað til lands Frans Andriessen, sem stjórnaði þessum viðræðum, og umræðum og hann lagði mat sitt á það hver yrði staða Íslands ef EFTA-ríkin fjögur færu inn í Evrópusambandið. Það kemur skýrt fram í sjónvarpsviðtali við hann 22. maí 1992 að hann taldi Evrópusambandið hafa þeim skyldum að gegna gagnvart þeim EFTA-ríkjum sem eftir stæðu að þeirra hagur spilltist að engu. Hann segir einnig að efnisþættirnir mundu auðvitað varðveitast að því er varðar efnahagslega og pólitíska þætti samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Það liggur því fyrir pólitísk yfirlýsing af hálfu forustumanns Evrópusambandsins, sem stjórnaði viðræðunum á sínum tíma innan þess um stækkun bandalagsins, um það að Íslendingar þyrftu engu að tapa varðandi efnisatriði samningsins um Evrópska efnahagssvæðið þótt einhver EFTA-ríkjanna færu inn í Evrópusambandið. Í kvöldfréttatíma Ríkisútvarpsins í fyrradag, 15. mars, er vitnað til sir Leons Brittans, sem er varaforseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, þar sem hann segir að hann sjái enga knýjandi ástæðu til að breyta samningnum um Evrópskt efnahagssvæði í tvíhliða samning við Ísland. Í frétt Ríkisútvarpsins segir, með leyfi frú forseta: ,,Sir Leon sagði í samtali við fréttamann Ríkisútvarpsins á Norðurlöndum að tæknilega séð a.m.k. stæði EES-samningurinn eftir sem áður, hvort sem eitt ríki eða fimm ættu aðild að honum auk Evrópusambandsins. Hann segist enga ástæðu sjá til að semja um breytingar á honum þó ekki væri því að neita að heldur virtist vera að fækka í EFTA-hópnum.`` Evrópusambandið stendur einnig frammi fyrir því að það ætlar á ráðstefnu árið 1996 að breyta allri sinni stjórnskipan og það hefur verið kappsmál þeirra fjögurra EFTA-ríkja sem eru að sækja um aðild að Evrópusambandinu nú að komast inn í það áður en sú ráðstefna verður haldin. Það kemur hins vegar fram í álitum sem framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur gefið varðandi umsóknir Kýpur og Möltu að sambandið telur ekki æskilegt að ríki með ekki fleiri íbúa en þessar eyjar, 700 þúsund á Kýpur og 400 þúsund á Möltu, komi til samstarfsins fyrr en eftir ríkjaráðstefnuna 1996, enda þurfi að huga sérstaklega að því hvaða stöðu svo fámenn ríki hafi innan Evrópusambandsins. Þegar á þetta er litið sést að af hálfu Evrópusambandsins hefur verið staðið við allar dagsetningar sem varða EFTA-ríkin fjögur og fram komu í ræðunni sem Helmut Kohl flutti á þingi Norðurlandaráðs 5. mars 1992 þar sem Ísland var ekki inni í myndinni þá og hefur aldrei verið inni í þessari mynd þegar rætt hefur verið um stækkun Evrópusambandsins, hvorki af þess hálfu né Íslands hálfu. Þetta finnst mér nauðsynlegt að menn hafi í huga þegar um það er rætt nú og látið í veðri vaka að okkar staða hafi gjörbreyst við þær niðurstöður sem nú hafa fengist í samningaviðræðum Evrópusambandsins við þessi fjögur EFTA-ríki. Mér finnst að við þurfum að velta því rækilega fyrir okkur og það þurfi að vera liður í undirbúningi viðræðna okkar við Evrópusambandið á þessum forsendum, sem kynntar eru og lagðar í ályktun Alþingis frá 5. maí í fyrra, hvort það sé svo að formhlið samningsins um Evrópska efnahagssvæðið þurfi að breytast vegna þess að efnisþættirnir í þessum samningi eru víðtækari heldur en í nokkrum öðrum samningi sem Evrópusambandið hefur gert við þriðju ríki. Ég tel ekki að það eigi að líta þannig á að þótt samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið sé jafnvíðtækur og raun ber vitni, þá eigi það að vera túlkað á þann veg að formhlið samskiptanna þurfi að vera með einhverjum öðrum hætti heldur en um er getið í 238. gr. Rómarsáttmálans, sem ég vísaði til hér áður, og það þurfi þess vegna ekki að finna upp neitt nýtt stjórnkerfi í samskiptum okkar og Evrópusambandsins þótt þessi samningur breytist að formi til í tvíhliða samning og standi efnislega óbreyttur bæði að því er varðar fjórfrelsið og öll hin jaðarmálin og allt það sem við höfum samið um við Evrópusambandið. Mér finnst að menn mikli fyrir sér í senn að Ísland hafi enga stefnu í þessu máli og einnig hvað í þessari stefnu felst og hvernig hægt er að hrinda henni í framkvæmd á grundvelli þessa mikilvæga samnings sem við gerðum og samþykktum á sl. ári. Ég vil brýna menn til þess að ræða þetta mál á okkar forsendum, á íslenskum forsendum, í ljósi þeirrar samningsstöðu sem við höfum, þeirrar yfirlýsingar sem við höfum frá Evrópusambandinu um okkar stöðu í sambandi við það en ekki í ljósi þeirra samninga sem önnur ríki hafa gert á sínum forsendum. Ég tel að Norðmenn hafi náð samningum við Evrópusambandið á sínum forsendum með allt það undir sem þeir hafa og það lúti öðru ef við færum í aðildarviðræður við Evrópusambandið. Þá yrði auðvitað litið á annan veg á enda á ekki allt það sama við um Ísland og Norðmenn þótt hluti Norðmanna eigi ef til vill jafnmikið undir sjávarútvegi og við eigum. Að sjálfsögðu er eðlilegt að skoða þessa samninga og velta þeim fyrir sér en ég sé ekki endilega að þeir hafi verið og geti verið fyrirmynd að aðildarsamningum okkar við Evrópusambandið. Hver þessara samninga er sérstaks eðlis og tekur mið af sérstökum aðstæðum hvers umsóknarríkis fyrir sig og getur ekki verið annað en rannsóknarefni fyrir okkur og verður aldrei algild fyrirmynd. Þess vegna finnst mér ekki ástæða til að draga af því of miklar ályktanir. Frú forseti. Ég tel stöðuna skýra af okkar hálfu gagnvart Evrópusambandinu. Ég tel að við höfum góðan málstað þar sem er samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið. Við höfum einnig reglur Evrópusambandsins til að styðjast við þegar við göngum til viðræðna við það um okkar framtíðarsamband og af okkar hálfu liggur hin pólitíska stefna skýrt fyrir. Hins vegar er ljóst af umræðum að í huga fólks er töluverð óvissa og ótti við það að þjóðin kunni að vera að einangrast ef Evrópusambandið stækkar. Ég tel að sá ótti sé ástæðulaus. Við eigum náið samband við þessi ríki á margvíslegum öðrum vettvangi og víða annars staðar og það er því ástæðulaust að ala á þeirri tilfinningu hér að Íslendingar séu að einangrast þótt Evrópusambandið stækki. Að sjálfsögðu höfum við okkar hagsmuna að gæta og þeir hagsmunir kunna að breytast við það að bandalagið og Evrópusambandið stækki. Við þurfum að halda öðruvísi á okkar málum. Það er ljóst að EFTA-dómstóllinn leggst niður, EFTA-eftirlitsstofnunin leggst niður og EFTA kann að hverfa. Við þurfum að taka öðruvísi á málum en við höfum gert sem EFTA-ríki í samstarfi við Evrópusambandið en ég hef nú aldrei litið á EFTA sem slíkan hornstein í utanríkisstefnu Íslands að öll sú stefna muni riðlast þótt EFTA verði úr sögunni. Sérstaklega ekki þegar við höfum þegar gert efnislega samninga sem tryggja okkur þá aðild að Evrópumörkuðunum sem EFTA-aðildin gerði á sínum tíma og stöndum jafnvel betur að vígi efnislega heldur en þá var. Ég vil ítreka að lokum að mér finnst ekkert að óttast í þessum efnum fyrir okkur Íslendinga en hins vegar þurfum við að halda vel á málum. Ég vil hvetja ríkisstjórnina til að taka sem fyrst upp þráðinn í viðræðum við fulltrúa Evrópusambandsins og fagna því sérstaklega að forsrh. hyggur á ferð til viðræðna í Brussel til að skýra þennan góða málstað okkar Íslendinga.

Forseti vill vekja athygli þingmanna á að hér eftir er ræðutíminn allt að fimmtán mínútum.

Frú forseti. Sú ræða sem hæstv. utanrrh. flutti hér áðan fannst mér vera ömurleg, þó var hún hið besta flutt. En mér fannst hún gegnsýrð af aumingjaskap. Meginefni og tilgangur þessarar ræðu var að tala fyrir innlimun í Evrópusameininguna. Það er nú reyndar vandræðaástand með þetta fyrirbrigði sem við höfum fram undir þetta kallað Evrópubandalag. Eftir Maastricht þá breyttu þeir nafninu enska nafninu ,,community`` í ,,union`` sem er að sjálfsögðu sterkara en bandalag. Ég felli mig ekki við þessa skammstöfun ESB, ég tel að hér eigi frekar við samruni eða jafnvel bandaríki Evrópu. Framsóknarmenn töldu fyrir kosningarnar 1991 að á yfirstandandi kjörtímabili, þ.e. þessu kjörtímabili sem við upplifum núna, mundi ráðast afstaða okkar til Evrópubandalagsins. Við hlutum ákúrur fyrir þennan málflutning, m.a. af hæstv. núv. utanrrh., Jóni Baldvin Hannibalssyni, þar sem hann taldi að þetta væri fjarstæða. Það hefur reyndar komið á daginn að við höfum haft rétt fyrir okkur. Ég hélt því fram í fyrra þegar við vorum að ræða EES-samninginn að hann væri fyrra skrefið inn í Evrópubandalagið. Menn eru sem óðast að koma úr felum núna og því miður hef ég haft rétt fyrir mér, þar ætla menn ekki að láta staðar numið. Hv. 3. þm. Reykv. sagði hér rétt áðan að ef menn hefðu lagt það til að sækja um innlimun eða inngöngu, eins og ég held að hann hafi orðað það, í Evrópusambandið í fyrra þegar við vorum að ræða um samninginn um Evrópskt efnahagssvæði þá hefði það verið til að sigla samningnum um Evrópskt efnahagssvæði í strand og það hefðu ekki verið pólitískar forsendur þá, sagði hv. þm., til að sækja um aðild. Ég er honum alveg sammála og ég tel að hv. 3. þm. Reykv. hafi mælt margt mjög vel í ræðu sinni og tekið skynsamlega á málum. Þó ég hafi athugasemdir við sumt af því sem hann lét sér um munn fara hér í ræðustólnum áðan þá virðist mér eins og hann hafi enn þá það jafnvægi hugarfarsins sem er nauðsynlegt til að geta tekið á málum með ábyrgum hætti. Hæstv. utanrrh. ber höfuðábyrgð á atburðarás sem fór á stað föstudaginn áður en Norðurlandaráðsþing hófst í Stokkhólmi fyrir hálfum mánuði. Þá byrjaði þetta skyndiáhlaup til að koma okkur inn í Evrópusamrunann. Ríkisstjórnin samþykkti að tillögu hæstv. utanrrh. að fela þremur deildum háskólans að kanna kosti og galla aðildar Íslands að Evrópusamrunanum. Í kjölfarið hefur fylgt mikil umræða þar sem menn hafa tjáð sig með eiginlega ótrúlegum hætti sumir. Menn sem við höfum fram að þessu talið að væru í sæmilegu jafnvægi virðast vera komnir í einhverja panikk og tala um að við séum að missa af strætisvagninum. Þetta gerist þrátt fyrir það, eins og síðasti ræðumaður ítrekað minnti á í máli sínu og hefur komið fram í umræðunum hvað eftir annað í dag, að Alþingi ákvað með ályktun 5. maí 1993 hver stefna Íslands skyldi vera. Mér fyndist að í þessari ræðu hæstv. utanrrh. hefði hann átt að biðja Alþingi afsökunar á því að vera ekki farinn að vinna að því máli, fyrir að hafa ekki orðið við ályktun Alþingis enn þá. Það er bráðum ár síðan þessi ályktun var samþykkt og ríkisstjórnin hefur ekkert aðhafst í málinu. Það stóð nú á þessari afsökunarbeiðni hjá hæstv. ráðherra, því miður. Þá virðist, eins og fram kom í ræðu hv. 7. þm. Reykn., eins og utanríkisþjónustan hafi ekki kynnt, a.m.k. ekki öllum, sendiherrum okkar þessa ályktun Alþingis því öðruvísi er ekki hægt að skilja afskipti sendiherrans Kjartans Jóhannssonar sem nú er orðinn embættismaður --- ég vek athygli á því að hann er embættismaður núna en ekki stjórnmálaforingi eins og hann var einu sinni. Hann tók með mjög óviðeigandi hætti afstöðu í þessu máli og reyndi að beita áróðri fyrir þeim málstað og er þar reyndar samferða hæstv. utanrrh. en ég held að það sé ekki hlutverk sendiherra okkar að blanda sér í þjóðmál með þeim hætti sem Kjartan Jóhannsson sendiherra gerði í því tilfelli. Ég hef stundum velt því fyrir mér af hverju hæstv. utanrrh., sem að mörgu leyti er vel gefinn maður, tekur þá afstöðu sem hann hefur tekið í þessum Evrópumálum. Ég finn satt að segja ekki mjög ljósar skýringar á því. Hann ætti að þekkja Evrópubandalagið manna best og hefur ýmislegt sagt um Evrópubandalagið í gegnum tíðina. Hann ætti að þekkja þá ókosti sem því fylgja að eiga þar aðild að eða láta það ráða yfir sér. Sú skýring sem ég finn eina fyrir þessari undarlegu afstöðu hæstv. utanrrh. er að kratar eru frekar fáir og smáir í þessu þjóðfélagi, eins og menn vita, en hins vegar ráða þeir miklu í Evrópubandalaginu eða Evrópusamrunanum. Þar er allt löðrandi í krötum, meira og minna af kratakontóristum. Íslendingar hafa reyndar lagt þó nokkuð marga til úr því fjósinu. En aðrar þjóðir hafa gert það líka og mjög öflugar sumar og kratarnir ráða býsna miklu í Brussel. Það kann að vera að hæstv. utanrrh. vilji hefna þess frá Brussel sem hallast hér á Alþingi. Menn hafa gert mikið veður út af því samningsuppkasti sem norska ríkisstjórnin hefur gert við Brussel. Ég sé ekki að þetta samningsuppkast breyti svo miklu fyrir okkur og alls ekki á þann veg að það geri það nokkuð fýsilegra fyrir okkur að gerast aðilar að Evrópusamrunanum. Það hræðir fremur en hitt. Það er ákaflega óaðgengilegt fyrir sjávarútveginn í Noregi, hvað þá fyrir sjávarútveginn hér ef það væri yfirfært og staðfært á okkur. Það er þriggja ára frestur, eins og hér hefur glögglega komið fram, og það er óaðgengilegt. Þeir hafa einungis þriggja ára biðtími þangað til þeir fara algerlega út í óvissuna og þrjú ár er ekki langur tími í lífi þjóðar. Ég ætla að biðja menn að hugleiða það hvort þeir væru tilbúnir að afsala sér rétti yfir íslenskri fiskveiðilögsögu eftir þrjú ár. Ég er a.m.k. ekki þeirrar skoðunar að það væri skynsamlegt. Þetta samningsuppkast er líka afar óaðgengilegt fyrir íslenskan landbúnað. Ríkisstjórn Noregs berst um á hæl og hnakka til þess að gylla þetta samkomulag sem hún hefur gert. Það er okkur öllum kunnugt en hún eða baráttumenn málsins í Noregi eru ekki með mjög gild rök. Þeir seilast svo langt að slá því upp í morgun í pressunni sem höfuðröksemd fyrir því að Norðmenn eigi að gerast aðilar að þessum samningi að utanrrh. á Íslandi, sjálfur Jón Baldvin Hannibalsson, hæstv. utanrrh., telji þetta vera góðan samning fyrir Noreg. Það eru kannski sterkustu rökin sem vesalings kratarnir í Noregi hafa til þess að reyna að berja það inn í sína þjóð að þeir hafa ekki orðið sér til skammar í Brussel. Sjávarútvegsráðherrann í Noregi, sem er búinn að standa í þessum samningum, sagðist einu sinni vera á móti innlimun Noregs í Evrópusamrunann. Ég veit ekki hver alvara lá að baki, en hann hefur ekki verið stórhuga a.m.k. þessi maður úr því að hann sættir sig við það sem sjávarútvegsráðherra að koma heim til Noregs með slíkan samning því að hann hefur auðvitað, eins og allir sjá, selt hagsmuni Noregs í Brussel. Hvað fær hann svo í staðinn, Jan Henry T. Olsen eða hvað hann heitir? Jú, hann fær vilyrði frá Evrópubandalaginu um að koma Íslendingum úr Smugunni. Það er nákvæmlega það eina sem norskur sjávarútvegur getur talið sér til tekna í þessu samningaferli. Þarna fær Noregur að vísu bandamann til þess að berja á Íslendingum og það kann að vera einhvers virði fyrir þá og kann að koma illa við okkur, en ég hef ekki verulegar áhyggjur af því enn þá. Svo er það röksemdin um einangrun. Menn hafa verið að blása það upp að Ísland muni einangrast eitthvað ef það gerðist ekki aðili að Evrópusamrunanum. Carl Bildt talaði á Norðurlandaráðsþinginu um Róbinson Krúsó, Íslendingar væru komnir í stöðu Róbinsons Krúsós. Carl Bildt var ekki að mæla þessi orð af umhyggju fyrir Íslendingum, síður en svo. Hann var að tala við þjóðina sína. Hann var að reyna að hræða Svía til að samþykkja þann gerning sem hann var búinn að gera. Það er hlálegt að hlusta á þá röksemd frá mönnum eins og hæstv. utanrrh. sem aldrei hafa viljað skítnýta norrænt samstarf að vera allt í einu farnir alveg forlyftir að telja að við eigum að elta hin Norðurlöndin til Brussel og það sé einhver röksemd. Það er líka fjarstæða þegar menn eru að halda að þeir séu þeir stólpakarlar að þeir hafi einhver marktæk áhrif ef þeir væru innan samrunans, einhver marktækari áhrif heldur en utan. Auðvitað hefur sá sem frjáls er meiri möguleika á því að setja skilyrði og berjast fyrir rétti sínum en sá sem er bundinn eins og við værum ef við Íslendingar værum innlimaðir. Svo er röksemdin um það að sækja um aðild og sjá svo hvað kæmi út. Þetta finnst mér líka ansi langsótt. Ef við sækjum um innlimun, þá auðvitað gerum við það í alvöru. Ríkisstjórnin mundi fylgja eftir umsókninni eins og hún gæti, færi þangað til þegar hún fyndi fyrirstöðu og þá náttúrlega gæfi hún eftir og gæti ekkert annað. Síðan kæmi hún heim og reyndi að berja í gegn samning með hverjum hætti svo sem hann væri. Það liggur alveg í augum uppi og þetta sannast skýrt í Noregi núna þar sem þeir koma með lélegan samning en ætla samt að reyna að fá hann fullgiltan af þjóðinni, þeir eru reyndar ekki búnir að því. Nei, brautin var mörkuð hjá Íslendingum þann 5. maí 1993 þegar við samþykktum þál. um tvíhliða samskipti við Evrópubandalagið. Það er alveg rétt hjá hv. 3. þm. Reykv. sem hann sagði rétt áðan að við hefðum þar með markað stefnu. Það er líka rétt hjá honum að vissu leyti . . .  Þessi tími sem hér er ætlaður til umræðna um þessa viðamiklu skýrslu og þessa aumlegu ræðu er allt of stuttur. Ég verð að ljúka máli mínu, frú forseti, í bili.

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka það sem ég benti á áður að fyrir þá sem síðar lesa þingtíðindi fer ég fram á það að ræða hæstv. utanrrh., sem við hljótum að byggja málflutning okkar á, verði gerð að skýrslu þannig að hún liggi fyrir sýnileg í þingskjölum því annars munu menn ekkert vita um hvað við erum að tala þar sem hæstv. ráðherra flutti ekki þá sömu ræðu munnlega hér áðan. Ég vil biðja hæstv. forseta að sjá svo til að þessi ræða verði gerð að skýrslu og formlegu þingskjali. Ég mun hins vegar og á ekki marga aðra kosti en að miða mál mitt við umræddu ræðu og mun því hlaupa í gegnum hana í þeirri röð sem atriði koma þar fram. Ég vil byrja strax á fyrstu síðu þar sem svo segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Með hliðsjón af því verður ekki undan því vikist að meta kosti og galla aðildar Íslands að Evrópusambandinu, enda hefur ríkisstjórnin nú þegar ákveðið að fela rannsóknastofnunum Háskóla Íslands það verkefni.`` Síðan segir: ,,Í því efni vonast ríkisstjórnin til að geta átt málefnalegt samstarf við Alþingi um stefnumótun.`` Ég hef aldrei séð setningu sem þessa. Ef ekki hæstv. ráðherrar eða starfsmenn ráðuneytanna vita það, þá er það Alþingi sem mótar stefnuna og framkvæmdarvaldinu ber að gera það sem Alþingi ákveður og Alþingi hefur þegar tekið ákvörðun í þessu máli og eftir henni ber að fara, ályktun Alþingis frá 5. maí 1993. Um það verður ekkert deilt. Það verður því að koma fram nýtt mál frá hæstv. ríkisstjórn til mats Alþingis ef á að breyta þeirri stefnu. Og auðvitað er vítavert að svo virðist sem ekkert hafi verið gert til að framkvæma ályktun Alþingis. Síðan segir enn og aftur á bls. 2, með leyfi hæstv. forseta: ,,Á öðru sviði sjávarútvegs, hvalveiða, nálgast einnig sá tími að taka þurfi stefnumarkandi ákvarðanir. Á báðum þessum sviðum er þörf náins samráðs milli ríkisstjórnar og Alþingis.`` Að heyra þetta. Auðvitað hefur hið háa Alþingi líka markað stefnu í hvalveiðimálum og að henni ber að sjálfsögðu að fara. Þá vekur það athygli og er ánægjulegt að sjá þá góðu hugarfarsbreytingu sem orðið hefur hjá hæstv. utanrrh. varðandi norræna samvinnu og væri rannsóknarefni fyrir ýmsa fræðimenn að fara ofan í feril hæstv. utanrrh. um fleiri mál og ég skal koma síðar að öðru atriði. En sú var tíðin að hæstv. núv. utanrrh. hafði allt á hornum sér varðandi norræna samvinnu. Nú talar hann um að það sé óþarft að fjölyrða um menningarlegan og félagslegan ávinning allra Norðurlandanna vegna þessa samstarfs og það er vel. Sannleikurinn er nefnilega sá að norræn samvinna er engri annarri alþjóðasamvinnu lík vegna þess að sú samvinna fjallaði aldrei um fjármagn, hún fjallaði um fólk, um velferð norrænna borgara frá degi til dags. Norðurlöndin hafa aldrei verið í sérstaklega miklum viðskiptum hvert við annað. Íslendingar hafa átt meiri viðskipti við flesta aðra. En norræn samvinna byggðist á gagnkvæmri virðingu milli þessara þjóða án tillits til stærðar. Hún fjallaði nefnilega ekki um hagsmuni hinna stóru og ríku heldur allra norrænna borgara. Og svo sannarlega er ég sammála því, sem hæstv. ráðherra segir nú, að mikil nauðsyn sé að efla norræna samvinnu og veitti nú ekki af að koma einhverju af hugsjónunum bak við hana inn í hið Evrópska efnahagssvæði og Evrópusambandið. Það er ágætt að hæstv. ráðherra hefur uppgötvað þetta seint og um síðir. Á bls. 3 er farið að hafa áhyggjur af því að ekki sé ólíklegt að val staðar og tíma norrænna funda verði miðað við innri fundi Evrópusambandsins og undirbúningur og vinnsla samnorrænna ákvarðana fari fram fyrir og eftir fundi Evrópusambandsríkjanna. Hvaðan í ósköpunum er þetta komið? Hvernig dettur mönnum í hug að vera með svona óra í opinberri ræðu hæstv. utanrrh.? Ætli Norðurlöndin ákveði ekki sjálf hvar þau haldi sína fundi og þar á meðal Íslendingar. Svona er því tæplega hægt að taka alvarlega. Þá er hér atriði á bls. 4 sem ég vildi gera að umræðuefni sem er endalaus umræða um yfirtöku Íslendinga á þyrlubjörgunarstörfum á Keflavíkurflugvelli. Enn er rætt um að það geti þýtt að við þurfum að festa kaup á þeim tækjabúnaði, þar á meðal þyrlum, og vitaskuld er enn verið að reyna að færast undan því að kaupa þá þyrlu sem menn hafa orðið sammála um að henti best á Íslandi. Þingið hefur marglýst yfir hvað það vill í þeim efnum og ríkisstjórninni ber að fara eftir því og er ekki meira um það að segja. Það er margsannað hér og sagt á hinu háa Alþingi að þyrlukostur Bandaríkjamanna hentar ekkert sérstaklega vel til björgunarstarfa á Íslandi. Það er ekki skemmtilegt fyrir íslenskan alþingismann að sjá það á bls. 7 að íslensk stjórnvöld hafi fagnað tillögum um loftárásir á valin skotmörk í Bosníu-Hersegovínu. Ég vil ekki vera einn af þeim þingmönnum sem fagnaði því sérstaklega. Það má deila um nauðsynina en ástæðulaust er að nota orðalag sem þetta. Almennt eru skýrslur frá utanrrn. gjarnan alveg einstaklega hrokafullar og kjánalegar og mætti þessi litla þjóð fara að finna sér stað í tilverunni án þess að vera með nokkra minnimáttarkennd og er óþarfi að tala við stórar og merkar þjóðir, milljónaþjóðir, sem voru menningarþjóðir í þúsundir ára á undan Íslendingum, eins og einhver móðir Teresa og verður þetta oft afar hlægilegt, ekki síst þegar menn fara að tala um Austur-Evrópuríkin. Bendi ég hér á grein um meðbyr rússneskra afturhaldsafla á bls. 8. Vel má það vera að ýmislegt hafi mistekist í Rússlandi og í Sovétríkjunum almennt. En það sakaði ekki að þeir sem semja samsetning eins og þennan, sem er miðjugreinin á bls. 8, geri tilraun til að lesa sér ofurlítið til um þessar þjóðir. Ég vil benda þessum ágætu mönnum á grein sem birtist í sunnudagsblaði Morgunblaðsins 13. mars sl. eftir Jón Ólafsson sem hefur búið um árabil í Sovétríkjunum og á þar raunar fjölskyldu. Það sakar ekkert að reyna að ræða um þessi mál af einhverju skynsamlegu viti. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa ofurlítið upp úr þessari grein. Hún hefst þannig: ,,Stundum er eins og framvinda sögunnar hætti að vera á valdi manna en taki að lúta eigin lögmálum. Þá breytast þeir sem fram að því hafa framkvæmt og stjórnað í peð og málin taka stefnu sem ekki er hægt að skýra með einstökum gjörðum eða misgjörðum. Í einu vetfangi breytast grundvallarreglur og siðferðisafstaða manna, skoðanir þeirra, skilningur og trú. Allt í einu er heimurinn allur annar en hann var.`` --- Það er auðvitað nákvæmlega þetta sem er að gerast í heiminum í dag. Síðan segir Jón Ólafsson, með leyfi hæstv. forseta: ,,Eftir að hafa lifað í furðulegu tómarúmi í nokkur ár, sköpuðu af því að ríkið sem þeir réðu liðaðist í sundur og með því vitundin sem Rússar höfðu um sinn stað í heiminum, eru að verða til nýjar hugmyndir gerðar úr gömlum en mótaðar af nýjum aðstæðum. Og hverjar eru þessar hugmyndir? Í fyrsta lagi er það sú skoðun að Rússland geti aldrei samsamað sig Vesturlöndum. Það hljóti að hafa menningarlega sérstöðu og þess vegna eigi vestræn þjóðfélagsskipan ekki við nema að litlu leyti í Rússlandi. Í öðru lagi að Rússland hafi sérstakt hlutverk í heiminum og einkum meðal slavneskra þjóða sem fylgja rétttrúnaðarkirkjunni. Í þriðja lagi að Rússar hafi sérstakan rétt til þeirra landa sem áður tilheyrðu Sovétríkjunum, þau og jafnvel löndin sem fyrir byltingu voru hluti Rússlands eigi að vera áhrifasvæði þeirra. Fyrsta hugmyndin er kannski sú umdeildasta í Rússlandi``, segir Jón Ólafsson. Ég get því miður ekki tímans vegna lesið alla greinina sem ég held að hv. alþm. hefðu gott af að heyra. En hann segir annars staðar, með leyfi hæstv. forseta: ,,Síðasttalda hugmyndin kemur til af því að Rússum fannst fráleitt að Rússland eigi að verða eins og hvert annað þjóðríki. Annaðhvort verði Rússland stórveldi eða þurrkist úr. Og þess vegna sé fyllilega réttlætanlegt að Rússar tryggi áhrif sín alls staðar í kringum sig alveg eins og Bandaríkjamenn tryggi sín áhrif í Suður-Ameríku og víðar.`` Það er nefnilega þannig að fólkið í Rússlandi hefur ákveðna sjálfsvitund byggða á allri sinni sögu og það eru ekki Vesturlönd sem eiga að breyta henni. Það eiga Rússar að gera sjálfir og Sovétmenn almennt. Það er lágmark að þeir sem þykjast ætla að hjálpa  En það er alveg lágmark að krefjast þess að þeir sem fara með utanríkismál í landinu geri það af einhverri alvöru, séu ekki gasprandi um málefni annarra þjóða án þess að hugsa þannig að menn hlusti á þetta furðu lostnir um heimsbyggðina og botni ekki í hvað þetta dvergríki okkar er að þenja sig þarna norður frá. Það skiptir miklu máli hvernig á utanríkismálum er haldið. Og minnast menn nú hvernig hæstv. utanrrh. talaði um utanríkisþjónustuna á sínum tíma. Það er því miður skammur tími og því verð ég að stytta mjög mál mitt þar sem þeir sem kalla sig talsmenn flokka hafa fengið lengri tíma, en við megum nú víst tala aftur. En á tólftu síðu er reyndar kannski í hnotskurn um hvað Evrópusamvinnan snýst. En þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þessi tvö atriði tengjast. Nú er svo komið í sögu Evrópusambandsins að stjórnkerfi þar sem ætlað var að halda utan um samstarf sex aðildarríkja Kola- og stálbandalagsins og Efnahagsbandalags Evrópu sýnir þegar nokkra bresti með 12 aðildarríki innan sinna vébanda. Hætt er við að enn frekar reyni á þanþol þess þegar aðildarríkin eru orðin 16, tungumálin 12 og framkvæmdastjórarnir 21.`` Niðurlagið á þessari grein er það að hinum stærri aðildarríkjum þykir sinn hlutur heldur rýr og tækifærin fá til að leiða starf Evrópusambandsins. Hinir stóru og ríku eiga nefnilega að leiða þetta samstarf. Þetta er samvinna sem skortir alla hugsjón. Þetta eru samtök hagsmunapotara en ekki samvinna eins og norræn samvinna hefur verið þar sem verið er að bera fyrir brjósti fólkið í þessum löndum. Og ég skil vel að forseti Tékklands auglýsi eftir framtíðarsýn fyrir þá Evrópu sem vissulega margir evrópskir stjórnmálamenn hafa óskað eftir. En þessi samvinna öll snýst um fjármagn og auðvitað fjármagn hinna ríku og sterku. Hvað eftir annað má segja að í þessari ræðu hæstv. ráðherra sé sett fram fullyrðing sem er svo hrakin nokkrum síðum seinna. Hér segir, með leyfi hæstv. forseta, á bls. 16: ,,Þær Evrópuhugsjónir friðar og framfara sem lágu að baki þegar drög voru lögð að Rómarsáttmálanum á sínum tíma undir forustu þeirra Roberts Schumans og Jeans Monnets eru enn teknar upp og dustað af þeim rykið á hátíðarstundum. En eftir því sem ógnir heimstyrjaldarinnar seinni fölna í minningunni hefur krambúðarhugsun og hagsmunatogstreita stundum orðið meira áberandi í starfi Evrópusambandsins en hugsjónaglóð.`` Og þetta er alveg rétt. Nú skilst mér að tími minn sé búinn og ég hlýt að ljúka þá máli mínu en áskil mér rétt til að taka til máls síðar í þessari umræðu þar sem ræða mín er langt frá því búin.

Hæstv. forseti. Í máli hv. 14. þm. Reykv. kom fram ákveðin afstaða hennar til þess að Rússar og Sovétmenn almennt ættu að ráða meiru um sín mál. Það er svolítið erfitt að átta sig á því hvað hv. þm. á við með þessu. Mig langar því til að spyrja hvort hv. þm. sé með þessum orðum að réttlæta utanríkisstefnu Rússlands sem hefur verið kennd við það sem þeir kalla ,,The near abroad`` eða nálægari útlönd. Að það sé þeirra áhrifasvæði þar sem þeir megi fara sínu fram svona nokkurn veginn eins og þeim líkar og hvort hún sé með þessum orðum sínum að réttlæta veru rússneska hersins, fyrrum sovéska hersins, í Eistlandi og Lettlandi gegn vilja þessara þjóða.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hefja hér kaldastríðsdeilur við hv. 3. þm. Reykn. En það mætti kannski rifja það upp fyrir honum að árið 1945 lauk heimsstyrjöldinni síðari. Sælir sigurherrar skiptu Evrópu á milli sín. Síðan höfum við búið við það þar til fyrir örfáum árum. Ef hv. þm. er að spyrja mig um það hvort ég vilji að ein þjóð níðist á annarri þá er svarið nei. Hins vegar býst ég við að það sé allflókið mál að losna við þúsundir og hundruð þúsunda útlendinga sem beðið hafa í Eystrasaltslöndunum í 50 ár. Ég held að það sé ekkert sem hægt sé að gera á mjög stuttum tíma. Við Íslendingar höfum mótað okkur alveg ákveðan stefnu í þeim málum og haft reyndar frumkvæði um að styðja við bakið á þessum löndum. En í öllum bænum þegar við erum að ræða um íslensk utanríkismál nú vil ég mælast til að menn hefji ekki upp svartagallsraus kalda stíðsins. Ég held við verðum þá að fá pláss fyrir það í umræðu á Alþingi lengri en svo að hún rúmist í andsvörum og svörum við þeim. En ég get alveg huggað hv. 3. þm. Reykn. að ég vil ekki og hef aldrei stutt að nein þjóð níðist á annarri, ef það var það sem hann spurði um.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. 14. þm. Reykv. upprifjun í mannkynssögu. Hana lærðum við væntanlega bæði í Flensborgarskóla í Hafnarfirði. Ég var ekki að spyrja um það hvort hv. þm. væri með eða á móti því svona almennt að þjóðir níddust hver á annarri heldur var ég að spyrja hv. þm. að því hvort hún væri með orðum sínum að réttlæta þá utanríkisstefnu Rússlands að þeir ættu að hafa sérstök áhrif í hinum nálægari útlöndum og hvort hún væri með orðum sínum að réttlæta það að hersveitir Rússa sætu gegn vilja Letta og Eista í þeirra löndum. Ef hv. 14. þm. Reykv. mundi vilja svara þessu með jái eða neii þá væri ég afskaplega glaður.

Hæstv. forseti. Ég get ekki svarað þessu með jái eða neii vegna þess að ég var að lesa upp úr grein eftir Jón Ólafsson þar sem hann er að lýsa hvernig Rússar hugsa. Ég var ekki að lýsa mínum skoðunum. Hann minnist hér á þrjú atriði í hugsanagangi hins venjulega Rússa eins og hann er núna. Þannig að hv. 3. þm. Reykn. hefur ekki hlustað grannt vegna þess að þetta voru ekki mín orð heldur lesið úr grein Jóns Ólafssonar. Það sem hann er auðvitað að tala um er hvernig sú þjóð bregst við sem búin er að vera stórveldi, hernaðarveldi, rússnesk æska hefur verið alin upp við að þetta sé merkasta þjóð í heimi, sterkasta og styrkasta, að það er ekkert smámál þegar slík heimsmynd hrynur. Það er um það sem Jón Ólafsson er að skrifa. Ég vænti þess að hv. þm. fari ekki að gera hugsanagang hins venjulega Rússa að mínum. Ég þekki ekki svo vel til þess fólks.

Virðulegi forseti. Þær umræður sem hér hafa farið fram dag hafa verið fróðlegar og vonandi öllum gagnlegar og að mínu mati málefnalegar að mestu. Það var auðvitað við því að búast að þeir samningar sem náðst hafa milli hinna þriggja Norðurlanda við Evrópusambandið um aðild þeirra hafi tekið svo stóran skerf af umræðunni í dag sem raun ber vitni. Ég er hins vegar undrandi á þeirri mynd sem dregin er upp af stjórnarandstöðunni varðandi umfjöllun utanrrh. um atburði síðustu daga, þ.e. væntanlega aðild Norðmanna að ESB. Hér hafa bæði hv. þm. Steingrímur Hermannsson og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson gefið til kynna að ekki sé samstaða um ályktun Alþingis frá því í maí 1993. Vissulega lét sendiherra okkar falla orð sem túlkuð voru sem vanþekking á ályktun Alþingis frá í fyrra. Hins vegar er ekkert það í orðum eða skrifaðri ræðu utanrrh. hér í dag sem gefur tilefni til þeirra viðbragða sem mér fannst hv. þm. sýna, þ.e. að sú staða sé uppi að e.t.v. séu aðeins fjórir flokkar hér á Alþingi sem standi að ályktuninni enn þá. Ef skoðanakannanir sýna breytta afstöðu til aðildar okkar að ESB þá er það athyglivert og til umhugsunar fyrir okkur. En þau viðbrögð eru varla vegna málflutnings stjórnmálamanna eða flokka, miklu fremur vegna fjölmiðlaumfjöllunar um málefni Norðmanna og ástæður þeirra fyrir aðild og þá samninga sem þeir eiga nú kost á. Ég tek undir að það eru ekki ný tíðindi að fyrrnefnd lönd vilji aðild að ESB. Það eru hins vegar tíðindi að Norðmenn hafa náð fyrir sig svo viðunandi samningum sem raun ber vitni. Mörg okkar höfðu efasemdir um það að Norðmenn gerðust aðilar að Evrópusambandinu. Ég get út af fyrir sig fallist á að þessi tíðindi kalli ekki á dramatískar vendingar en ég get hins vegar ekki sagt að þau breyti engu fyrir okkur Íslendinga. Ég er ein þeirra sem hef haft miklar efasemdir um að Norðmenn yrðu aðilar að Evrópusambandinu. Og til þessa hef ég fremur reiknað með að við myndum í einhver ár njóta samfylgdar þeirra á Evrópska efnahagssvæðinu. Nú lítur út fyrir að svo verði ekki og því er eðlilegt að hefja framkvæmd ályktunar Alþingis frá í maí í fyrra. Það hefur komið fram hér að í undirbúningi eru slíkar viðræður. Ég hef stutt aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu með ráðum og dáð og litið þá aðild sem valkost við aðild að Evrópusambandinu og sagt það hvar sem ég hef tekið þátt í umræðu um þessi mál. Engu að síður fannst mér það hárrétt ákvörðun hjá ríkisstjórninni að fela Lagastofnun Háskóla Íslands að gera úttekt á hverjir væru kostir þess og gallar að standa utan við Evrópusambandið eða vera aðilar að því. Ég er því alls ekki sammála sjónarmiði Ólafs Ragnars Grímssonar að það sé allt þekkt sem varðar þessi mál og að slík skoðun sé þarflaus. Það er alveg ljóst að á næstu mánuðum verða í þjóðfélaginu miklar vangaveltur um einmitt kosti og galla þessa. Staðhæfingar munu verða settar fram á báða bóga og það er eðlilegt og sjálfsagt að ríkisstjórnin verði með úttekt og svör við því sem velt verður upp, staðhæft verður eða vangaveltur verða um. Að mínu mati er það því ekkert dramatískt þó ríkisstjórnin biðji um að slík úttekt liggi fyrir fyrir sumarið. Við munum að sjálfsögðu fylgjast með framvindu mála hjá frændþjóðum okkar og reyna að átta okkur á hvort og þá hvaða afleiðingar breytingar á þeirra högum hafa hjá okkur. Ég tek undir það með hv. 14. þm. Reykv. að eitt mikilvægasta samstarf sem við eigum á vettvangi utanríkismála er Norðurlandasamstarfið. Við eigum reyndar eftir að ræða skýrslu Íslandsdeildar Norðurlandaráðs og ég ætla ekki að fara inn í efnislega umræðu um Norðurlandasamstarfið hér við þessa umræðu. Því er hins vegar hreyft í ræðu utanrrh. að staða okkar í Norðurlandasamstarfinu breytist. Vissulega er það svo að ekkert okkar getur á þessari stundu séð það fyrir hvaða breytingar verða á hinum ýmsu sviðum þar sem við eigum samstarf, hvort heldur er á Norðurlöndum eða annars staðar. Á fyrsta Norðurlandaráðsþinginu sem ég sótti sem var í Mariehamn fyrir tveimur og hálfu ári fannst mér gæta mikillar óvissu í umræðunni um framhald Norðurlandasamstarfsins einmitt vegna þeirrar Evrópusamvinnu sem löndin stefndu að. Þær efasemdir sem bærðust með mér þá eru alveg horfnar úr mínum huga. Öll umræða í Norðurlandaráði hnígur að því að styrkja samstarfið og hægt er að segja þrátt fyrir eða vegna Evrópusamstarfs þá er Norðurlandasamstarfið þýðingarmeira en nokkru sinni fyrr. Ég er því þeirrar skoðunar að ef mál fara sem horfir og öll hin Norðurlöndin verða í Evrópusambandinu þá verði Norðurlandasamstarfið okkur mikilvægara en nokkru sinni fyrr. Það er engin tilviljun að sú ákvörðun hefur verið tekin að gera Norðurlandaráð pólitískara en áður og það er ákvörðun sem var tekin í framhaldi af endurskoðun samstarfsins fyrir tveimur og hálfu ári. Að veita ákveðnum samstarfssviðum meiri forgang en öðrum og að helga haustþinginu utanríkismálaumræðu sem áður þekktist ekki í þessu samstarfi. Allar breytingar sem fjallað hefur verið um sl. tvö ár hafa beinst að því að gera samstarfið í ráðinu skilvirkara og að löndin skiptist á með að bera ábyrgð á samstarfi ríkisstjórnanna er einmitt einn liður þess. Ég er því þeirrar skoðunar að verðum við eina landið utan Evrópusambandsins í Norðurlandaráði þá verði það okkur enn mikilvægara en áður og brýnt að rækta það á öllum samstarfssviðum. Ég tel að þarna geti verið lykillinn að okkar samráði gegnum Norðurlöndin við Evrópu ef sú staða verður uppi. Þrátt fyrir að umræðan hér í dag hafi snúist fyrst og fremst um Evrópuþátt okkar utanríkismála þá kom utanrrh. víða við og drap á málaflokka sem áhugavert væri að fá nánari umfjöllun um. Áður en ég vík að þeim vil ég nefna það að hv. 14. þm. Reykv. lagði áherslu á að Norðurlandaráðssamstarfið væri ekki viðskiptalegs eðlis. Á þeim tíma sem ég hef starfað þar hefur oft verið rætt um áform manna um Norðurlönd sem heimamarkað á viðskiptasviði og á síðasta þingi kom það fram í ræðum manna og umfjöllun um Evrópusamstarfið sem fram undan væri að það efldi möguleikann á slíku viðskiptaformi og það kom fram í þeirri umræðu að m.a. fiskútflutningur Íslendinga eða réttara sagt stærð hans í útflutningi okkar hefði haft þau áhrif að það væri ljóst að slík einhæfni í útflutningi og stærð hefði verið of stór fyrir Norðurlöndin en að viðskiptasamstarf innan Evrópu og innan Norðurlandanna mundi fléttast saman og það verður ábyggilega mikils virði fyrir okkur. Ég nefndi að að ég hefði áhuga á að drepa á aðra málaflokka sem komu fram í ræðu utanrrh. og þar vil ég nefna möguleikann á aukinni ábyrgð Íslendinga á þyrlubjörgunarstörfum með því að Ísland yfirtæki hugsanlega þyrlubjörgunarþjónustu varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. Þetta finnst mér stórt mál og afar mikið hagsmunamál fyrir okkur Íslendinga og ekki síður hagsmunamál í mínu kjördæmi og ég hvet utanrrh. afar mikið til dáða í þessu máli. Mér finnst líka áhugavert og of lítið fjallað hjá okkur á Alþingi um mannréttindamál yfirleitt og það væri full ástæða til þess að við fengjum nánari frásögn af ályktunum sem 50. þing mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna gerði, sérstaklega hvað varðar réttindi barna, sölu barna, barnavændi, barnaklám, götubörn og fleira sem getið var. Ég vil því nefna það að á nýafstöðnu Norðurlandaráðsþingi lá einmitt fyrir tillaga um að gera það refsivert að hafa undir höndum barnaklám og að þjóðirnar í Norðurlandasamstarfinu tækju það upp hver hjá sér og þar var samþykkt tillaga um að Norðurlöndin beiti sér mjög í aðgerðum varðandi þetta efni. Mér finnst líka löngu tímabært að við Íslendingar mótum heildarstefnu í málefnum flóttamanna. Eitt alvarlegasta þjóðfélagsmein sem er að búa um sig víða á Vesturlöndum, líka á Norðurlöndum, er útlendingaandúð. Gegn henni verðum við að bregðast og það gerum við ekki með því að sporna gegn því að flóttafólk eigi skjól hjá okkur til jafns við það sem nágrannaþjóðirnar opna fyrir heldur með því að auka skilning og virðingu gagnvart því fólki sem gegn vilja sínum er hrakið frá ættjörð sinni og leitar ásjár hjá þjóðum sem byggja á hefð lýðræðis og mannréttinda. Ég er því mjög fylgjandi að við tökum á þessum málum og opnum okkar land meira en hefur verið fyrir þessu fólki og tökum þátt í átaki Norðurlandanna sem fyrirhugað er í málefnum flóttafólks og þeirra sem þurfa á hjálp að halda. Virðulegi forseti. Ég vona að framhaldið á þeirri umræðu sem hér á sér stað einkennist einmitt af þeirri breidd sem mér fannst framsaga utanrrh. gefa tilefni til en sem ekki hefur enn þá náð verulega inn í umræðuna.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir hennar ágætu ræðu en þar sem hv. þm. vék sérstaklega að samstarfi Norðurlandanna og hlut þeirra í Evrópusamstarfinu og okkar stöðu gagnvart norrænni samvinnu með hliðsjón af stækkun Evrópusambandsins og vísað er til umræðna á norrænum vettvangi um þetta mál þá langaði mig til að spyrja hv. þm. hvað hann segi um þá skoðun sem fram kemur hjá dönskum prófessor í alþjóðastjórnmálum við Árósarháskóla, Nikolaj Petersen, þegar hann heldur því fram að Norðurlöndin kunni að verða andstæðingar innan Evrópusambandsins því að málum sé þannig háttað að hagsmunir þeirra falli síður en svo saman þegar um er að ræða landbúnaðarmál, sjávarútvegsmál og iðnaðarmálefni, og hvort það sé nokkuð sem hv. þm. hefur orðið vör við á fundum Norðurlandaráðs sem ýti undir að þessi skoðun prófessorsins sé rétt að það kunni að koma til þess þegar þessi Norðurlönd öll eru komin inn í Evrópusambandið, þá komi í ljós að þau hafi ekki sameiginlegra hagsmuna að gæta á þessum mikilvægu sviðum alþjóðasamvinnu sem þarna er stunduð innan Evrópusambandsins. Einmitt í ljósi þess kunni norræn samvinna á öðrum sviðum að verða mikilvægari en ella til þess að samstarfið sé þó gott á milli þessara ríkja af því að ágreiningsefnin í þessum efnum séu svo mikil og muni koma í ljós þegar starfað er saman á þessum evrópska vettvangi.

Virðulegi forseti. Mér finnst þessi staðhæfing prófessorsins fróðleg og ég vona að hún reynist ekki rétt. Ég hef ekki trú á að hún muni reynast rétt. Norðurlöndin hafa vissulega oft verið keppnautar á ýmsum sviðum þar sem þau eru samt í samstarfi, þau hafi verið að keppa um fjármagn til verkefna t.d. í gegnum Norræna fjárfestingarbankann, Alþjóðabankann og á öðrum stöðum þar sem þau eiga samstarf. Engu að síður hafa þau verið eins og samanfléttaður hópur í samstarfi á þeim sviðum. Í umræðunni á Norðurlandaþinginu sem er nýlega afstaðið var það athyglisvert að þeir þingmenn sem ræddu Norðurlandasamstarfið og þetta væntanlega Evrópusamstarf með tilliti til þess að líklegt yrði að fjögur Norðurlandanna yrðu með í Evrópusambandinu og Ísland eitt stæði utan við, þá var mjög ánægjulegt að allfestir þingmenn sem ræddu um þetta töluðu um að þau yrðu að gæta hagsmuna Íslands þegar svo væri komið. Þau yrðu að sjá til þess að Norðurlandasamstarfið sæi um þann þátt m.a. og að á sama hátt og þegar fjögur löndin voru utan Evrópusambandsins og Danmörk ein innan, að samstarf Norðurlandanna var samt öflugt og gott og hefur verið að eflast enn meir, þá getur þetta eins orðið þegar fjögur verða orðin í Evrópusambandinu og eitt utan við. Ég er fullviss þess að Norðurlandasamstarf verður okkur mjög mikilvægt ef þetta verður staðan og ekkert í ræðum þingmannanna á þinginu gaf tilefni til þess að þessi orð prófessorsins reynist rétt.

Virðulegi forseti. Erindi mitt í ræðustól er að víkja að ýmsum atriðum sem mér finnst lítill gaumur hafa verið gefinn í þessari umræðu og síðasti ræðumaður nefndi. Ég ætlaði þó aðeins að koma inn á meginefni þessarar umræðu, þ.e. Evrópumálin. Það er merkilegt að velta fyrir sér þeirri heimsmynd sem lesa má út úr ræðu hæstv. utanrrh. Þessi sýn er afar bundin við Evrópu og hún er jafnframt mjög bundin af viðskiptasjónarmiðum. Það má kannski segja sem svo að auðvitað skipta viðskipti Íslendinga miklu máli og ef hægt er að tala um hugsjón sem gengur í gegnum íslenska utanríkisstefnu og íslenska hagsmuni alveg frá því um 1300 þá hefur það verið sú hugsjón að selja fisk. Það hefur verið gegnumgangandi skoðun Íslendinga að allt mætti gera og allt mætti réttlæta ef þeir gætu fengið að selja sinn fisk. En það má of mikið af öllu gera. Hæstv. utanrrh. vitnaði í Václav Havel, forseta Tékklands, en Havel hefur í sínum málflutningi lagt áherslu á að menn eigi hugsjónir, menn sýni ábyrgð gagnvart öðru fólki, gagnvart náttúrunni og heiminum sem við lifum í, menn hafi framtíðarsýn og að stjórnmálin einkennist af húmanisma. Havel er einmitt í sínum málflutningi að undirstrika það að lífið snýst um fleira en verslun og viðskipti, peninga og bandalög þjóða í milli. Ég vil beina því til hæstv. utanrrh. að hann taki sér Havel til fyrirmyndar og gefi gaum að fleiri hugsjónum en Evrópuhugsjóninni einni. Og þó að vissulega séu að gerast atburðir úti í Evrópu sem skipta okkur máli og við þurfum að sinna þá megum við ekki binda okkur við þennan þrönga sjónarhól. Það er merkilegt að fylgjast með því sem er að gerast úti í Evrópu og þá er ég ekki fyrst og fremst að beina sjónum að þeim samningum sem nú er verið að ganga frá, heldur finnst mér ekki síst athyglisvert að skoða þá miklu þversögn sem Evrópuumræðan og staðan í Evrópu einkennist af þar sem annars vegar er unnið að því að sameina Evrópuríkin en hins vegar einkenna straumar útlendingahaturs, þjóðernishyggju og kynþáttahaturs umræðuna í þessum sömu Evrópuríkjum. Það hefur verið afar athyglisvert að fylgjast með pólitískum umræðum í Evrópuráðinu á undanförnum tveimur árum þar sem þessi ótti, þ.e. óttinn við þessa strauma hefur verið einkennandi og sívaxandi áhyggjur þingmanna og þjóðarleiðtoga af þessum hugmyndastraumum sem engir virðast fá við ráðið og þetta rekst auðvitað hvað á annað. Það er ekki samhljómur í því sem leiðtogar Evrópuþjóðanna eru að vinna að og svo hugmyndum sem einkenna allt of stóra hópa innan þessara sömu þjóða. Útlendingahatrið og ofsóknir gegn fólki af öðrum kynþáttum var eitt meginviðfangsefni leiðtogafundarins í Vín og það voru samþykktar aðgerðir sem einkum á að beina til æskufólks og munu hefjast undir lok þessa árs og væri afar fróðlegt að fá fekari fregnir af því frá hæstv. utanrrh. hvernig Íslendingar ætli að beita sér í þessum efnum og hvernig meiningin er að íslensk stjórnvöld skipuleggi slíkar aðgerðir hér því að ég tek undir það sem hv. 4. þm. Reykn. kom inn á í sinni ræðu að þessi mál koma okkur við og við eigum að bregðast við með því að vera mannúðleg og að opna okkar land fyrir fólki sem á undir högg að sækja. Ef ég vík aðeins betur að Evrópuhugsjóninni og Evrópuumræðunni þá er eins og hér hafi gripið um sig einhver panik undanfarnar vikur þegar það augnablik rann upp er Norðurlandaþjóðirnar gerðu sína samninga við Evrópusambandið en þessir samningar og þetta ferli hefði ekki átt að koma neinum á óvart. Ég lít þannig á að menn séu frekar að koma út úr skápnum með sínar skoðanir heldur en að hér sé um einhvern sérstakan ótta að ræða því að þetta lá allt saman fyrir. Við getum spurt okkur: Hvað hefur breyst? Hefur eitthvað breyst? Það hefur ekkert breyst. Við vissum þetta allt saman fyrir tveimur árum þegar við hófum umræðurnar um Evrópska efnahagssvæðið í meðförum þingsins. Þá lá þetta allt ljóst fyrir. Við höfum lengi vitað að þessar þjóðir stefndu inn í Evrópubandalagið og við vitum reyndar ekki enn þá hvað úr því verður. Það hafa hvað eftir annað rifjast upp fyrir mér ummæli Willys Brandts þegar hann kom í heimsókn hingað fyrir nokkrum árum og lét þau ummæli falla að sér sýndist ekki að samningurinn um hið Evrópska efnahagssvæði yrði varanlegur eða það ástand sem hann skapaði vegna þess að það yrði svo ófullnægjandi fyrir aðildarríki EFTA að hafa ekki áhrif á þær ákvarðanir sem þyrfti að taka í framhaldi af samningnum og það er nákvæmlega það sem Norðurlandaþjóðirnar hafa ákveðið. Þær vilja hafa áhrif á þessa stefnumótun sem á sér stað innan Evrópubandalagsins samkvæmt því sem mér sýnist. Nú hef ég ekki farið í gegnum þann samning sem Norðmenn voru að gera við Evrópusambandið, en þegar allt kemur til alls eru það þessi áhrif sem skipta mestu máli. Þeir eru orðnir aðilar að hinum innri markaði og það skiptir máli að geta haft þar áhrif. Hins vegar er staða okkar Íslendinga allt önnur og ég tek undir það sem hér hefur verið sagt. Alþingi hefur mótað stefnu í þessum málum og á meðan sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins er eins og hún er, á meðan skipulag þess er eins og það er, þá eigum við ekkert erindi þarna inn fyrir dyr. Það hefur mikið verið rætt um einangrun. Menn óttast einangrun Íslendinga, en einangrun frá hverju? Um hvað eru menn að tala? Eru menn að tala um viðskiptalega einangrun? Við erum búnir að gera þennan samning um Evrópskt efnahagssvæði með því góða og vonda sem honum fylgir og við getum gert tvíhliða samninga. Við erum að ganga inn í nýtt umhverfi þegar GATT-samningurinn verður að veruleika. Ég trúi ekki öðru en Íslendingar verði aðilar að þeim samningi. Erum við að tala um einangrun frá menningarsamskiptum við Evrópuþjóðir? Við erum líka með ýmiss konar samninga um menningarleg samskipti. Við erum með samninga um menntun og hvað er þá verið að tala um? Einangrun frá hverju? Í rauninni er kannski fyrst og fremst um það að ræða að við séum að einangra okkur frá pólitískum áhrifum. En við hljótum að spyrja, hvaða áhrif mundum við hafa innan Evrópusambandsins? Smáþjóð eins og Íslendingar, hvaða áhrif mundum við hafa? Er öllu því fórnandi sem við þyrftum að fórna fyrir einhver örlítil áhrif. Menn verða að skoða þetta frá öllum sjónarhólum og ekki síst kemur þar upp sú spurning sem hæstv. utanrrh. varpaði hér fram um það hvaða stöðu Íslendingar ætluðu sér að taka í Evrópusamstarfinu, hún snýst ekki bara um viðskipti. Hún snýst líka um það í hvaða samfélagi við viljum lifa. Hvers konar samfélag viljum við móta hér á okkar landi? Viljum við ráða eigin för eða ætlum við að taka við tilskipunum um það hvernig okkur beri að hátta okkar þjóðfélagi? Ég þarf vart að minna á þá þætti sem snúa að Evrópusambandinu og þeirri miðstýringu og því takmarkaða lýðræði sem þar er að finna og því mikla skriffinnskubákni sem það einkennist af og ég tel að við mundum harla lítil áhrif hafa á. Ég ætla einmmitt að velta þeirri spurningu fyrir mér sem hæstv. utanrrh. varpaði hér fram, hvaða stöðu við ætlum að taka okkur og ekki bara í Evrópu heldur í heiminum öllum. Að mínum dómi eigum við eitt erindi umfram önnur á vettvangi þjóðanna og það er það erindi að tala máli mannréttinda í heiminum. Það vill svo til að við Íslendingar erum meðal örfárra þjóða sem með einhverjum rétti getum talað um mannréttindi og getum gagnrýnt aðrar þjóðir fyrir meðferð á fólki og það eigum við að gera, ekki síst þegar litlar þjóðir eiga í hlut og við getum beitt okkur og við eigum að beita okkur. Því miður er það svo að í flestum ríkjum heims eru mannréttindi fótum troðin og ég er þar með komin að meginerindi mínu í þennan ræðustól því að mig langar sérstaklega til að vekja athygli hæstv. utanrrh. á tillögu sem við þingkonur Kvennalistans höfum lagt fram á þingi og ég á því miður ekki von á að takist að mæla fyrir áður en þingi lýkur. Það snertir ástand lítillar þjóðar austur í Asíu, þ.e. íbúa Austur-Tímor, og mig langar að beina því til hæstv. utanrrh. að hann kynni sér þessa tillögu og kynni sér ástand á eynni Tímor því að ég hygg að á fáum stöðum í veröldinni sé að finna annan eins harmleik og þar hefur átt sér stað þar sem Indónesíuher hefur verið að murka þessa litlu þjóð niður, ýmist í sérstökum aðgerðum eða árásum. Þeir hafa iðkað það að ráðast inn í þorp og drepa karlmenn en skilja konurnar og börnin eftir, þó að reyndar sé þar líka að finna dæmi um fjöldamorð á börnum. Við þetta ástand hefur þessi litla þjóð búið í 19 ár, en nú er ýmislegt sem bendir til þess að athygli heimsins sé að vakna gagnvart þessu ástandi og það eru hópar starfandi víða um heim sem eru að reyna að vekja athygli á örlögum þessarar litlu þjóðar og þeirri harðstjórn sem ræður ríkjum í Indónesíu. Indónesía er afar ríkt land. Þar eru miklar auðlindir og vaxandi iðnaður. Þar er vaxandi markaður fyrir fjárfestingar og jafnvel ríki eins og Svíþjóð og Finnland hafa látið sér í léttu rúmi liggja þær hörmungar sem Tímorbúar hafa orðið að þola. Ef þingmenn vilja fræðast nánar um þetta, þá bendi ég á greinargerðina sem fylgir þessari tillögu þar sem þetta ástand er rakið. En þarna er dæmi um mál sem við getum beitt okkur í eins og ýmsu öðru. Þá langar mig líka að nefna annað dæmi, svæði sem er okkur nær eða þjóð sem er okkur nær og það eru Kúrdar. Kúrdar hafa gengið í gegnum miklar hremmingar á undanförnum árum og áratugum, ef ekki öldum reyndar, og það vill svo til að akkúrat þessa dagana eru sérkennilegir atburðir að eiga sér stað í Tyrklandi þar sem hluti Kúrda býr. Þar hefur það gerst að tyrkneska þingið ætlar að aflétta þinghelgi þannig að hægt verði að sækja nokkra kúrdíska þingmenn til saka þar sem þeir eru taldir vera hluti af hryðjuverkasamtökum, en tyrknesk yfirvöld skilgreina baráttu Kúrda í Tyrklandi sem hryðjuverkastarfsemi og kalla nánast öll þeirra samtök hryðjuverkasamtök. Þetta mál verður rætt á næsta þingi Evrópuráðsins og verður fróðlegt að sjá hver viðbrögðin verða þar, en það hefur verið reynt að vekja athygli þingmanna á þessu máli og þetta hefur verið í fréttum og við þurfum svo sannarlega að gefa þessu gaum. Ég skora á hæstv. utanrrh. að kynna sér þetta mál og reyna það sem hann getur til að koma í veg fyrir að það sé verið að níðast á Kúrdum. Mig langar líka að víkja nokkrum orðum að ástandinu í Palestínu. Menn minnast þess að Shimon Peres kom hér í heimsókn sl. sumar og við utanrrh. voru sammála um það að heiðra hann ekki með nærveru okkar í kokteilboðum. 

Forseti mun leyfa hv. þm. að ljúka setningunni.

Það sem ég ætlaði að segja var fyrst og fremst það að vekja athygli á því ástandi þarna. En það kann svo að fara að ég setji mig aftur á mælendaskrá, virðulegi forseti. Það fór fyrir mér eins og þeim forseta sem hér situr að mér tókst ekki að ljúka því sem ég ætlaði að segja.

Frú forseti. Ég vil aðeins koma hér upp til þess að andmæla þeim ummælum sem féllu hér um Shimon Peres og störf hans sem utanríkisráðherra Ísraels. Ég tel að þau séu algerlega óréttmæt. Ef hv. þm. hefði lagt það á sig á sl. sumri að koma til þess kvöldverðar, sem mér skildist að hv. þm. hefði verið boðinn til, þá hefði hún fengið tækifæri til að kynnast því framlagi sem hann hefur átt að þeirri friðargerð sem nú er verið að vinna að milli Ísraela og Palestínumanna. Mér finnst algerlega óréttmætt að láta slík orð falla um þennan stjórnmálamann eða aðra stjórnmálamenn í Ísrael sem hafa forustu um friðarumleitanir sem þar fara fram.

Virðulegi forseti. Það kann vel að vera að þessi ágæti utanríkisráðherra hafi beitt sér mjög í þágu friðaraflanna í Ísrael. En hann er utanríkisráðherra þeirrar stjórnar sem þar situr og hefur setið um nokkurt skeið og hefur þar staðið fyrir miklum mannréttindabrotum, m.a. því að vísa rúmlega 400 Palestínumönnum út í eyðimörkina þar sem þeir voru við illan kost en hafa nú fyrir örskömmu fengið að snúa aftur til síns heima. Vinnubrögð af því tagi og framganga af því tagi sem Ísraelsstjórn hefur sýnt er með þeim hætti að henni verður að mótmæla. Þegar Shimon Peres kom hingað til lands hafði ekkert kvisast um þær friðarumleitanir sem yfir stóðu, en það hefði ekki breytt því að ég hefði átt afar erfitt með að sitja til borðs með fulltrúa ríkisstjórnar af þessu tagi.

Frú forseti. Þessi afstaða hv. þm. Kvennalistans kemur mér ekki á óvart því á síðasta þingi þegar til umræðu var fríverslunarsamningur milli Íslands og Ísraels, þá snerist Kvennalistinn gegn því að sá samningur væri gerður og hv. 10. þm. Reykv. lýsti því yfir að hann sæi enga ástæðu til þess að gera yfirleitt samninga við Ísraelsríki. Þannig að svo virðist að hér komi aftur fram sú afstaða Kvennalistans að hann vilji í raun og veru ekki viðurkenna Ísraelsríki eins og hvert annað ríki í alþjóðlegi samstarfi. Það er alveg furðulegt að heyra þennan málflutning og algerlega ástæðulaust að una því í umræðum um utanríkismál hér á Alþingi Íslendinga að slíkur málflutningur sé hafður uppi án þess að honum sé mótmælt.

Hæstv. forseti. Nú verð ég að mótmæla harðlega þessum ummælum því að eitt er að gera athugasemdir við stjórnarfar og starfshætti í ríkjum og annað að afneita öllum samskiptum við þau eða jafnvel tilverurétti þeirra. Það höfum við aldrei gert, heldur höfum við  það verið gert. En að vera eingöngu boðið til kvöldverðar og vera að skála fyrir þessari ríkisstjórn, sem hefði nú kannski mátt sleppa, ég segi það nú ekki, það er bara ekki í samræmi við mína lífsskoðun.

Hæstv. forseti. Það er tímanna tákn og tákn um gífurlega mikla umbyltingu í alþjóðamálum að við skulum nú á hálfrar aldar afmæli langþráðrar lýðveldisstofnunar Íslands ræða um utanríkismál á þeim grunni að spyrja okkur sjálf: Hversu langt eigum við að ganga inn í samruna vestrænna ríkja? Og það er einnig eilítið skondið að í umræðum fyrir nokkrum vikum um hvort Íslendingar ættu að velja sér annan þjóðsöng á lýðveldisafmælinu, að sá söngur sem helst þótti koma til greina endar á hendingunum: Svo aldrei framar Íslands byggð sé öðrum þjóðum háð. Ísland hefur allt frá landnámi verið öðrum þjóðum háð að miklu leyti þótt vitund þjóðarinnar um slíkt hafi ekki alltaf verið mikil. En nú sem aldrei fyrr erum við háð samskiptum við aðrar þjóðir í heimi sem minnkandi fer og alþjóðleg samskipti eru hverri þjóð nauðsyn. Þegar Alþingi fyrir rúmu ári síðan samþykkti lög um Evrópska efnahagssvæðið, þá óraði sum okkar ekki fyrir því hversu fljótt samherjar okkar í EFTA mundu banka á dyr Evrópusambandsins og hversu mikilvægt væri að halda vakandi umræðu meðal þjóðarinnar um framtíðarmöguleika okkar og stefnu í því samhengi. Því miður hefur slík umræða verið af skornum skammti og það er því fagnaðarefni að hún sé vakin upp á ný og vonandi á þróttmikinn hátt, jafnt meðal stjórnmálamanna og ekki síst meðal almennings. Virk umræða meðal almennings hér á landi hefur því miður aldrei komist á það skrið sem æskilegt hefði verið miðað við ýmsar aðrar EFTA-þjóðir og við skulum vera minnug þess að Norðmenn hófu umræðuna fyrir meira en tveimur áratugum síðan þegar þeir gengu til þjóðaratkvæðagreiðslu um sameiningu við Evrópubandalagið, að mig minnir 1972. Og það er þess vegna sem mig langar til að leggja fáein orð í belg hér í dag til þess að hamra á mikilvægi umræðunnar. Hugmyndir um samruna eða nána samvinnu þjóða í milli, m.a. á grundvelli landfræðilegrar legu, eru að ná yfirhöndinni í dag um allan heim. Við sjáum næst okkur Evrópusambandið, NAFTA ef við lítum í vesturátt og framtíðarsýn um slíkt fyrirkomulag má finna meðal fyrrverandi Sovétríkja, í Miðausturlöndum og í Suðaustur-Asíu. Það er því alger lífsnauðsyn að horfast í augu við raunveruleikann og þær breytingar sem við sjáum í kringum okkur og bera saman kosti og galla á öllum þeim möguleikum sem við höfum og það án tillits til þeirrar skoðunar sem við kunnum að hafa í dag. Við verðum að mæta til leiks með opnum huga. En við verðum einnig að gæta þess að við höfum sérstöðu, sérstöðu sem ýmsar aðrar smáþjóðir hafa ekki og verður að taka tillit til þegar við metum þá stefnu sem við að lokum ákveðum að taka. Við erum ekki bara lítil eyþjóð í stóru og harðbýlu landi. Við eigum okkar menningararf og tungu og við búum fyrirsjáanlega í næstu framtíð ekki eingöngu við afar einhæft atvinnulíf heldur byggir það á mjög viðkvæmum grunni sem fiskstofnarnir vissulega eru. Það er okkur því nauðsyn að halda sjálf utan um verndun okkar afkomugrundvallar en fela slíkt ekki í hendur fjölþjóðlegra samtaka sem aldrei munu skynja til fulls mikilvægi þeirrar verndunar. Að mínu mati var EES-samningurinn kjörinn vettvangur fyrir samstarf við þær þjóðir sem standa innan Evrópusambandsins. Samningurinn veitir okkur aðgang að mörkuðum þessara þjóða og fjórfrelsið sem í honum felst er nægjanlegt til að hafa þau samskipti sem við þurfum og óskum eftir. Þrátt fyrir að ESB verði fyrirsjáanlega stærsti markaðurinn fyrir útflutningsvörur okkar í framtíðinni, þá verðum við að hafa í huga að við höfum einnig afar góð viðskipti við Bandaríkin og teygjum okkur æ lengra í viðskiptum við Suðaustur-Asíu. EES-samningurinn veitir okkur mun meira frelsi til viðskipta og annarra samskipta við þessi ríki og þau viðskiptabandalög sem þau tilheyra, svo sem NAFTA og heldur okkur utan hugsanlegra viðskiptaerja ESB við slík bandalög í framtíðinni. Þannig þjónar EES-samningurinn okkar hagsmunum eins og best verður á kosið. Nú þegar svo bregður við að fjórar EFTA-þjóðir virðast ætla að velja þann kost að ganga í Evrópusambandið, þá er okkur alger nauðsyn að skoða stöðu okkar í því samhengi og meta hana. Það er ljóst að Evrópusambandið hefur ekki þróast á þann hátt sem gert var ráð fyrir í Maastricht-samkomulaginu, heldur hefur verið farið hægar í sakirnar, sem ég tel vera viturlegra, og mun meiri sveigjanleiki er nú fyrir hendi en áður, sem m.a. sést í þeirri sérstöðu sem einangraðar byggðir í Norður-Skandinavíu fá innan ESB. Hins vegar eru þeir samningar sem Norðurlöndin og þá sérstaklega Noregur hafa náð engan veginn fullnægjandi fyrir Íslendinga. Samkvæmt þeim fregnum sem fengist hafa um sjávarútvegssamninginn við Norðmenn, þá eru í honum ákvæði sem við gætum aldrei fellt okkur við. Hvað sem öllum túlkunum líður, þá eru Norðmenn að gangast undir sjávarútvegsstefnu ESB þó á borði heiti það að sú stefna verði í samræmi við núv. stefnu Norðmanna. Það er einnig ljóst að verið er að gefa eftir kvóta til Spánar, Portúgals og Írlands og enn fremur ekki síst hlýtur það að hafa gífurleg áhrif á norskan sjávarútveg að erlendir ríkisborgarar geti átt fiskiskip í Noregi innan þriggja ára. Hver er kominn til með að segja að þau skip landi öllum eða meiri hluta afla síns í Noregi? Og síðast en ekki síst má spyrja út frá norskum hagsmunum: Hver verður niðurstaða endurskoðunar á sjávarútvegsstefnu ESB eftir 9 ár? Allt þetta hlýtur að vera mikið áhyggjuefni innan norsks sjávarútvegs og meðal Norðmanna almennt. Þó er sjávarútvegur ekki burðarás í heildarafkomu norsku þjóðarinnar eins og hjá íslensku þjóðinni, þótt hann kunni að gegna því hlutverki svæðisbundið. Ég hlýt því að fagna og styðja þann ásetning ríkisstjórnarinnar að leita hófanna á möguleikum á tvíhliða samningi við ESB á grundvelli EES-samningsins í stað þess að stefna á samrunaferli við ESB. Þrátt fyrir að við stöndum utan ESB getum við átt möguleika á að hafa óbein áhrif á pólitíska umræðu á þjóðþingum ríkjasambandsins og vil ég í því sambandi sérstaklega benda á mikilvægi þátttöku Íslands í Evrópuráðinu þar sem fram fer umræða og ályktað er um flesta þætti hins pólitíska litrófs. Virk þátttaka fulltrúa Íslands á þessum vettvangi hefur sýnt að þar getum við beitt áhrifum okkar. Ég tel ekki að við missum af lest tækifæranna við það að standa utan ESB svo framarlega sem við höldum þeim samningum sem náðust með EES. En ég vil ítreka nauðsyn þess að við skoðum alla möguleika í viðskiptum og samstarfi við þessar þjóðir Evrópu, svo og aðrar viðskiptaheildir, ekki aðeins á næstunni heldur, þar sem breytingar eru örar og forsendur að sjálfsögðu breytast, að við höldum vöku okkar stöðugt og um ókomna framtíð.

Frú forseti. Í ræðu minni áðan lagði ég áherslu á það að sú braut sem við Íslendingar ættum að fara og sú braut sem Alþingi hefur ákveðið að við skulum fara felist í því að við leitum eftir tvíhliða samningi um viðskiptahlið EES-samningsins við Evrópubandalagið. Menn hafa gagnrýnt þessa afstöðu með þeim rökum að það verði torsótt fyrir okkur að ná viðunandi tvíhliða samningi við Evrópusamrunann eftir að félagar okkar í EFTA eru gengnir inn. Þetta eru rök sem ég ekki skil. Búast menn virkilega við því að félagar okkar í EFTA, þ.e. Norðmenn, Svíar, Finnar og Austurríkismenn komi til með að leggja okkur illt þegar þeir eru komnir inn í Evrópusamrunann? Ég held ekki. Ég held að við þurfum ekki að búast við verra af þeim heldur en meðan við höfum átt samstarf við þá í EFTA. Okkur er engin nauðsyn á því fullkomna fjórfrelsi sem við erum aðilar að með EES-samningnum. Okkur nægir það að viðskiptahlið samningsins verði tvíhliða og stofnanahliðin breytist og það er ekkert afskaplega flókið mál fyrir okkur að breyta þessari stofnanahlið. Björn Friðfinnsson hefur varpað fram athyglisverðri hugmynd um umboðsmannsembætti í Brussel sem gæti tekið við ýmsum þeim verkefnum sem stofnanahliðin starfar að núna. Ég tel að þá hugmynd eigi menn að þróa og velta því fyrir sér hvort það væri ekki fullnægjandi lausn. Hagsmunir Íslendinga voru út af fyrir sig aldrei tryggðir með þessu mikla stofnanabákni sem komið var upp í kringum EES-samninginn. Við áttum það náttúrlega þá upp á náð annarra EFTA-þjóða, fyrir utan náð Evrópubandalagsins, hvort við næðum rétti okkar. Við áttum þá náð ekkert vísa. EES-samningurinn hefur ekki gefið okkur neitt góða raun. Þó hann sé búinn að vera í gildi í tvo og hálfan mánuð þá hafa ekki þær vonir ræst sem fylgismenn samningsins bundu við hann. Það var gyllt mjög fyrir okkur á síðasta vetri hvers lags sæluríki við værum að gerast aðilar að með EES-samningnum. Gróðinn hefur látið standa á sér. Við höfum t.d. ekki fengið þessa 7 milljarða sem hæstv. utanrrh. taldi að við ættum vísa eða hélt fram úr þessum ræðustól í beinni útsendingu í sjónvarpi landsmanna að við mundum fá. Tollalækkuninni á fiskinum var bara svarað með verðlækkun. Það kemur í ljós að EES-samningurinn er okkur ónýtur eða mjög lítils virði til að reka réttar okkar gagnvart Frökkum sem beita okkur ólögmætum viðskiptahindrunum, enda þyrftu EFTA-ríkin að tala einum rómi til þess. Ég hef enga trú á því að félagar okkar í EFTA verði okkur nokkuð vitund óvinveittari eftir að þeir eru komnir inn í Evrópusamrunann. Með því að losna undan EES-samningnum og gera tvíhliða samning er möguleiki á því að okkur takist að endurheimta eitthvað af því fullveldi sem við afsöluðum með EES-samningnum. Ég vil brýna hæstv. ríkisstjórn að standa vel að því máli. Ég tel sem sagt að tvíhliða viðskiptasamningur sé hin rétta lausn og fagna því mjög að hæstv. forsrh. skuli vera á förum til Brussel eins og hann upplýsti mjög óvænt á Alþingi í gær. Ég tel að það sé skynsamlegt hjá honum að vera ekkert að ræða það við hæstv. utanrrh. þó hann ætli að bregða sér bæjarleið og ég tel að það sé hárrétt hjá hæstv. forsrh. að skilja hæstv. utanrrh. eftir heima, enda eru þeir ekki sömu skoðunar á þessu máli eða það virðist ekki vera eftir því sem þeir láta eftir sér fara opinberlega. Hæstv. forsrh. hefði svo sem getað sagt hæstv. utanrrh. að hann ætlaði til Brussel. Það hefði kannski verið kurteisi af honum en ég er ekkert að harma það þó hann gleymdi að segja honum frá því eða nennti ekki að segja honum frá því, eins og ég býst heldur við að hafi verið tilfellið. Ég held að sjaldan hafi nokkur ráðherra verið auðmýktur annað eins á Alþingi í viðurvist okkar þingmanna af forsætisráðherra sínum og hæstv. utanrrh. sem var að viðurkenna það í sjónvarpinu í gærkvöldi að hann hefði ekki haft hugmynd um að hæstv. forsrh. var með það á prjónunum að fara til Brussel. Þetta ber náttúrlega vott um samstarfið í ríkisstjórninni og hvað menn tala þar orðið mikið saman. Hæstv. forsrh. fór fræga ferð með hundinn sinn til Þingvalla fremur en að ræða við hæstv. utanrrh. um landbúnaðarmál þegar sú krísa stóð sem hæst eða einn þáttur þeirrar krísu því hún er endalaus. Og ég held að það hafi verið skynsamlegt hjá honum líka. Ég hef fjölyrt um samskiptin við Evrópusamrunann en það er ýmislegt fleira í þessari ræðu sem væri fullkomin ástæða til að ræða um. Það er t.d. sagt frá samningunum við herinn og ég get ekki stillt mig um að láta í ljósi þá skoðun mína að það hafi verið mjög auðmýkjandi fyrir utanrrh. á Íslandi að þrábiðja, eins og hann gerði, Bandaríkjamenn að halda áfram að hafa hér her. Það tel ég ekki vera virðulega framkomu hjá utanrrh. Það er líka fjallað óbeint um þyrlukaupin í þessari skýrslu. Sú saga, þyrlukaupamálið allt, er orðin ríkisstjórninni til háborinnar skammar, ekki síst forsrh. sem hefur verið með dagsetningar þar um. Það er að sjálfsögðu lýðum ljóst að hæstv. ríkisstjórn ætlar ekki að beita sér fyrir neinum þyrlukaupum. Það er leitað að hverri undanfærslunni eftir aðra til þess að slá því máli á frest. Það er lítillega fjallað um GATT-samningana í þessum pistli hæstv. utanrrh. Það væri freistandi að eyða nokkrum orðum að því en ég ætla aðeins að stikla á stóru. Auðvitað viljum við Íslendingar og komumst ekki hjá því að vera aðilar að GATT-samningnum en í þessari Úrúgvæ-lotu gætti hæstv. utanrrh. ekki hagsmuna íslensks landbúnaðar. Hann stóð ekki á rétti Íslands eins og honum bar að gera og þess vegna er þessi útkoma í GATT-samningum óþægileg fyrir Íslendinga. Það er lítillega drepið á Dounreay-málið í skýrslunni en með allt of vægu orðalagi. Ég vil finna að því við hæstv. ríkisstjórn að hún skuli ekki beita sér meira í því máli. Það er grafalvarlegt mál fyrir okkur að svona skuli vera komið með þessa endurvinnslustöð. Ég tel að ríkisstjórninni beri skylda til og þá ekki hvað síst hæstv. umhvrh. að taka það mál miklu fastari tökum en gert hefur verið. Það er fjallað í skýrslunni um ráðstefnu á vegum Sameinuðu þjóðanna um veiðar á úthafinu. Ég verð að játa það að ég er nokkuð tortrygginn á þann málatilbúnað sem hæstv. utanrrh. hefur haft í því máli, þ.e. að því leyti að skáka Guðmundi Eiríkssyni þjóðréttarfræðingi, reka hann úr málinu og setja annan mann í það. Ég tel að það hefði verið heppilegra fyrir okkur og líklegra til árangurs á alþjóðavettvangi, jafnvel þó að ágætur maður hafi verið settur í staðinn, að Guðmundur Eiríksson hefði haldið áfram að fylgja málinu fyrir okkar hönd. Það er út af fyrir sig fullkomin ástæða til þess fyrir okkur að vanda okkur varðandi fiskveiðar á úthafinu. Ríkisstjórn Íslands hefur dregið lappirnar með mjög aumlegum hætti í Smugumálinu, í Svalbarðamálinu, og ekki gætt okkar ýtrasta réttar og það er ámælisvert hjá hæstv. ríkisstjórn. Útgerðarmenn tóku málið í sínar hendur þrátt fyrir andstöðu ríkisstjórnarinnar. Það getur vel verið að þessar Smuguveiðar stöðvist í kjölfar þess bandamanns sem Norðmenn fengu í Evrópubandalaginu í þeirri deilu en ég tel að við Íslendingar eigum að gæta réttar okkar á úthafinu. Það er ekkert fjarlægur möguleiki fyrir okkur að stunda þar arðbærar veiðar. Það er annað í því sambandi sem við þurfum að laga hjá okkur, þ.e. við verðum að heimila að skrá skip, sem þeir kaupa eða láta byggja til þessara veiða, undir íslenskum fána. Það er alveg fáránlegt að neyða íslenska útgerðarmenn til þess að skrá skip sín undir hentifánum. Ég er ekki að mæla með því að hleypa félögum sem eru í erlendri eigu að hluta eða öllu leyti með skip sín undir íslenskum fána, en það er jafnfráleitt að neyða íslenska útgerðarmenn til þess að skrá skip í hentifánaríkjum og það er sjálfsagt að heimila þeim að skrá þau undir íslenskum fána. Það þarf ekkert að hleypa þessum skipum í veiðar í fiskveiðilögsögunni þar fyrir. Þessum lögum verðum við að breyta og það fyrr en seinna því þetta er mjög óheppilegt og skaðlegt fyrir okkur og við eigum að nýta okkur veiðireynslu þessara skipa á fjarlægum miðum. Lítillega er minnst á þróunaraðstoð í þessari ræðu hæstv. utanrrh. og einkum þó aðstoðina við Malaví. Nú veit ég ekki hvað hún hefur verið heppileg. En kannski er ljósi punkturinn í henni sá að hæstv. utanrrh. lagði land undir fót og fór til Malaví í fyrra og hitti þar, að hans eigin sögn, ákaflega hygginn mann, dr. Hastings Banda, og hefur það vafalaust verið lærdómsríkur fundur. Frú forseti. Ég ætla að láta máli mínu lokið. Ég vil ítreka það sem ég sagði áðan að ég tel að það sé ófært fyrirkomulag um jafnveigamikið mál og skýrslu utanrrh. að hafa einungis tvisvar sinnum kortér til að ræða hana. Ég gæti vel notað eitt kortér enn, ég er búinn að tala það sem ég hef rétt til en ég gæti vel notað eitt kortér enn.

Frú forseti. Ég þyrfti að andmæla fleiru í ræðu hv. þm. en ég hef tóm til á tveimur mínútum en tvö atriði vil ég gera athugasemdir við sérstaklega. Í fyrsta lagi þótti mér hv. þm. tala þannig um samningsgerð okkar um Evrópska efnahagssvæðið eins og þar hefði verið illa að málum staðið. Ég er honum gjörsamlega ósammála og tel að við hefðum aldrei náð þeim hagstæðu samningum við Evrópusambandið á tvíhliða grundvelli eins og við náðum á þessum fjölþjóðlega grundvelli sem var meðan við áttum samleið með EFTA-ríkjunum í samstarfi og samningagerð við Evrópusambandið. Í öðru lagi spyr ég hv. þm. hvort hann sé ósammála því sem stóð á forsíðu Tímans 10. mars sl. og haft var eftir hv. þm. Steingrími Hermannssyni, formanni Framsfl., þegar hann sagði, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég segi fyrir mitt leyti að eftir að EES-samningurinn er gerður erum við komnir með viðskiptasamning sem okkur dugar fullkomlega.`` Mér þóttu ummæli hv. þm. um EES-samninginn þess eðlis að það er full ástæða til þess að spyrja hann hvort hv. formaður Framsfl. og hv. formaður þingflokks Framsfl., sem voru þó samstiga í afstöðu sinni gegn EES-samningnum á Alþingi á síðasta þingi, séu nú orðnir ósammála um það hvort hér sé um góðan og fullkominn viðskiptasamning að ræða eða ekki.

Frú forseti. Ég get sagt eins og hv. 3. þm. Reykv., þessi ummæli sem voru höfð eftir 7. þm. Reykn., Steingrími Hermannssyni, stungu mig dálítið. Mér fannst þetta ónákvæmt orðalag. Ég hefði orðað þetta svolítið öðruvísi. Ég hefði sagt að í viðskiptahlið samningsins um Evrópskt efnahagssvæði væru vissulega hlutir sem eru okkur til hagsbóta. Ekki eins mikilla hagsbóta og hv. 3. þm. Reykv. eða hæstv. utanrrh. sögðu okkur í fyrra en þar eru hins vegar atriði sem eru okkur til þæginda. Hitt er svo annað mál að í samningnum eru yfirgnæfandi gallar og að því leyti var illa staðið að þessari samningagerð og samningurinn ekki nógu góður. Ef ég ætti að ganga til atkvæða um þennan samning núna þá mundi ég haga atkvæði mínu á sama hátt og ég gerði í fyrra. Í síðasta lagi var fyrirheit frá hendi ríkisstjórnarinnar um að verja auðlindir okkar við samningagerðina. Það átti að gera með girðingarfrumvörpum. Við höfum séð eitt af þessum girðingarfrumvörpum, þ.e. frv. til jarðalaga sem er ónýt girðing og skiptir engu máli, þar er allt galopið eða þá að gera jarðirnar verðlausar. Það vantar boðað frv. um auðlindir í jörðu. Við höfum séð að því uppköst, eitt eða tvö, en ég spyr hvenær von er á þessari lagasetningu frá ríkisstjórninni því eins og stendur er þetta allt saman galopið.

Frú forseti. Ég þakka hv. 1. þm. Norðurl. v. fyrir hreinskilni hans í svörum. Það liggur fyrir að Framsfl. er orðinn þríklofinn í þessu máli. Hann klofnaði í tvennt á þinginu í fyrra en nú hefur komið í ljós að í andstöðuhópnum er einnig orðinn klofningur þannig að hv. formaður flokksins, Steingrímur Hermannsson, talar um þetta sem viðskiptasamning sem okkur dugar fullkomlega en hv. þingflokksformaður, Páll Pétursson, telur að formaður flokksins fari með fleipur og sé allt of mildur í afstöðu sinni til þessa ágæta samnings. Það er því erfitt fyrir okkur hv. þm. að átta okkur nákvæmlega á því hvernig ástandið er í þessum málum innan Framsfl. og ástæða til að fagna því enn að við komum okkur þá saman um ályktun 5. maí 1993 um framtíðarstefnuna í þessu máli og eigum það ekki undir framsóknarmönnum að móta hana.

Frú forseti. Það er síður en svo að Framsfl. sé þríklofinn í þessu máli. Það er enginn ágreiningur á milli okkar hv. 7. þm. Reykn. um þetta mál. Ég taldi hins vegar að þetta orðalag, sem þarna var haft eftir honum, orkaði tvímælis. Við viljum báðir, og ég hef hvað eftir annað haldið því fram á þessum tveimur kortérum sem ég hef fengið til umráða, að við ættum að stefna að því að gera viðskiptahlið EES-samningsins að tvíhliða samningi við Evrópubandalagið. Nákvæmlega það sama leggur hv. 7. þm. Reykn. til. Ég vil taka það fram að þó innan raða okkar framsóknarmanna hafi í fyrravetur verið ágreiningur um afstöðu til samningsins um Evrópskt efnahagssvæði þá stendur þingflokkur framsóknarmanna algjörlega heill að því að vilja gera tvíhliða viðskiptasamning við Evrópubandalagið. Við erum búnir að ræða á tveimur fundum nýlega um Evrópumálin og það er engin breyting á afstöðu Framsfl. að við viljum ekki innlimast í Evrópusamrunann.

Hæstv. forseti. Hér hefur farið fram að mörgu leyti fróðleg umræða um utanríkismál og þá ekki síst Evrópumálin, enda er það svo sem að vonum þar sem ýmis tíðindi hafa verið í því efni á undanförnum dögum og vikum. Ég kvaddi mér aðallega hljóðs til þess að leggja á það áherslu að ég held að það væri afar vitlaust og með öllu ástæðulaust fyrir Íslendinga að fara á taugum þó að þar hafi orðið þeir atburðir sem hafa um nokkurra missira skeið verið fyrirsjáanlegir. Satt best að segja undrast maður þá tilhneigingu til að blása upp mikla taugaveiklum og reka hræðsluáróður fyrir því að nú séu einhver þau vatnaskil að verða eða stórtíðindi í samskiptum okkar við Evrópu vegna atburða úti í heimi sem kalli á einhver skjót viðbrögð, jafnvel hluti eins og þá sem haft var eftir einum ágætum ónefndum sendiherra og fyrrum starfsfélaga okkar hér á þingi að Íslendingar yrðu bara að taka einhverja stærstu utanríkispólitísku ákvarðanir sögu sinnar á örfáum dögum, ef ekki bara klukkutímum. Menn hefðu bara svona til klukkan hálftólf til þess að ákveða hvort þeir ætluðu að stinga sér inn í Evrópubandalagið. Þetta er ekki mjög uppbyggilegur málflutningur, satt best að segja.  Það eru að vísu nokkrir aðilar sem eru að skapa óróa um þetta mál einmitt núna og það er óþurftarverk, segi ég. Verslunarráðið stendur fyrir fundum og dregur þar fram þá sem þeir vita af reynslu og kynnum og að eru líklegastir til að taka undir þennan söng, hræðsluáróðurinn um einangrunina. ,,Stationistahjörðin`` í Brussel, með vaxandi stétt manna, er auðvitað að senda heim orðsendingar af því tagi að þetta sé alveg voðalegt og við verðum að drífa okkur inn í Evrópubandalagið því annars einangrumst við hér einhvers staðar úti í geimnum. Síðan eru vissar veilur í Alþfl. að því er virðist og stóð hann þó heill og óskiptur að samþykktinni á Alþingi í fyrravor og hefur ekki tilkynnt okkur um að hann hafi skipt um skoðun, hæstv. Alþfl. En ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst hæstv. utanrrh. hafa þetta óþægilega opið í sínum málflutningi, ræðum, blaðagreinum og viðtölum við fjölmiðla undanfarna sólarhringa. Ég vona, í og með vegna hæstv. utanrrh. af því að mér er nokkuð hlýtt til mannsins, að hann fari ekki í þá eyðimerkurgöngu að ætla að gerast núna boðberi þess að við skiptum skyndilega um skoðun í brimgarðinum miðjum og gerum það sem algjör samstaða hefur verið um fram að þessu að gera ekki, þ.e. að vera að flækja málin með því að gæla við aðild að Evrópusambandinu að óbreyttu. Þá á ég við að óbreyttu hvað varðar grundvallarstefnu Evrópubandalagsins til auðlindanýtingar og sameiginlegrar stjórnunar á auðlindum þjóðanna, af því að ég held að það væri óþurftarverk, það á ekki að vera að rugla menn í ríminu, það hefur ekkert breyst í þessum efnum. Rökin eru öll hinum megin. Ef það er eitthvað sem hefur breyst sem mark er á takandi þá er það eitt að mínu mati og það er að samningsniðurstaða Noregs við Evrópubandalagið er verri en menn áttu von á. Hún er verri. --- Hún er víst verri, hæstv. utanrrh. Það er alveg sama hvernig hæstv. utanrrh. hristir höfuðið hér í hliðarsölum. Ég er hér með samninginn sem Norðmenn gerðu við Evrópubandalagið, að vísu á enskri tungu en hef farið í gegnum hann og lesið m.a. bókanir sem þessir aðilar hafa gert um Smuguveiðar. Ég fullyrði það að þessi samningsniðurstaða er lakari en Norðmenn höfðu gert sér vonir um. Það er ekki nokkur vafi á því. Andstæðingum EB-aðildar í Noregi er stórlega létt. Þeir telja að þeir hafi fengið fljúgandi byr í baráttunni með þessari samningsniðurstöðu. Sjávarútvegurinn er meira og minna allur að leggjast gegn niðurstöðunni og sjávarútvegsráðherrann, hinn borubratti, sem fram að þessu hefur talað gegn aðild, er í bullandi vörn í málinu. Vegna hvers? Fyrst og fremst vegna þess að hann fór í þessa krossferð með tvö meginmarkmið. Hver voru þau? Engan fisk, enda var hann kallaður Mr. no-fish-Olsen í Brussel. Engan fisk. Það er ekki einn einasti fiskur aflögu í Noregi, sagði hann, handa Evrópubandalaginu. Hitt var: Við stjórnum norðan við 62°. Það kemur ekki til greina að láta af fullu forræði Norðmanna yfir auðlindum norðan 62°. Hann varð að gefa eftir hvoru tveggja. Það er ljóst að það eru eingöngu fyrstu þrjú árin sem Norðmenn fara með forræði fyrir auðlindum sjávarins norðan við 62°. Það er hrein uppgjöf. Það er nær að kalla það mjög stuttan aðlögunartíma, þrjú ár, heldur en að þeir hafi haft þetta baráttumál í höfn. Hitt gaf hann líka eftir á lokasprettinum, hann varð að láta meiri fisk. Þannig að það er alveg augljóst mál að samningurinn er mjög mikil vonbrigði fyrir Norðmenn hvað þetta snertir. Þriðja atriðið er það að Evrópubandalagið tekur strax í byrjun við forræði fyrir hönd Noregs til að semja við aðra aðila um fiskveiðimál að öðru leyti en því sem eru gildandi samningar við Rússa. --- En, hæstv. utanrrh., ef við náum ekki samningum við Norðmenn um loðnuna núna á þessu ári þá munum við þurfa að semja um það við Evrópubandalagið vegna þess að Norðmenn missa forræðið fyrir því í hendur EB. Sama mundi eiga við um síld og aðra slíka hluti. Ég tek það til marks um það hversu lélegur samningurinn er í raun fyrir norska sjávarútvegshagsmuni að helsta hálmstrá Jan Henry T. Olsens, skuli vera bókunin um Smuguna. Hvað ætlar hann að nota til að fá menn í Norður-Noregi og Vestur-Noregi til að reyna að kaupa þennan samning? Jú, að hann hafi fengið Evrópubandalagið í lið með sér til þess að koma Íslendingum út úr Smugunni og öðrum vondum mönnum. Og á hverju byggir það? Það byggir á þremur og hálfri línu í viðauka III í samningi Noregs við Evrópusambandið um sjávarútveg. Hvað stendur þar? Þar stendur að samningsaðilar séu sammála um að rannsaka --- ,,to examine`` --- hvernig óskráðar veiðar á fiski utan kvóta verði stöðvaðar. Það er allt og sumt. Og svo segir að sérstaklega skuli rannsaka aðferðir sem miða að því --- parties agree to explore measures aiming at --- sem miða að því --- að koma í veg fyrir landanir á svæði sambandsins þegar um veiðar utan kvóta er að ræða. Þetta er ekki mjög mergjað orðalag, satt best að segja. Auk þess liggur það auðvitað þannig að Evrópubandalagið er ekki sá sem manni dettur fyrst í hug að fá til að hjálpa sér við að koma í veg fyrir veiðar í smugum, eða hvað? Ætli það sé ekki þannig að Spánverjar og ýmsir aðrir séu frægari fyrir flest annað heldur en það að vera að loka smugum, hvort sem það er við Kanada eða annars staðar. Nei. Það er jú auðvitað þannig að Evrópubandalagið hefur verið einhver harðdrægasti úthafsveiðihagsmunaaðili sem fyrirfinnst og ævinlega og alls staðar staðið gegn því að loka smugum undan landhelgi ríkja. Þannig að auðvitað er það næsta broslegt að sjávarútvegsráðherra Noregs skuli í kastþröng sinni hengja núna hatt sinn á það að Evrópubandalagið komi honum til hjálpar við að loka Smugunni. Ég tek það meira til marks um það að þessi klóki stjórnmálamaður veit í hvers konar bullandi vörn hann er með samninginn heima fyrir að hann skuli gera þetta Smuguákvæði upp á þrjár og hálfa línu í viðauka III með samningnum að þessu stórmáli sem hann er að reyna að gera þessa dagana. Það er vegna þess að samningurinn að öðru leyti er svo lélegur fyrir norska sjávarútvegshagsmuni. Meginkrafa Noregs um tollfrjálsan aðgang fyrir allar sjávarafurðir og eldisafurðir strax náðist ekki heldur fram því nokkrar mikilvægar útflutningstegundir Norðmanna eru fyrir utan, a.m.k. fyrsta kastið. Þar er, ef ég man rétt, bæði síld, makríll, rækja og lax. Þannig er nú staðan. Ég segi því: Það er síður en svo að það sé ástæða fyrir menn til þess að endurmeta stöðu Íslands í ljósi niðurstöðunnar í Noregi og þá enn vitlausara ef menn lesa það út úr að það bendi frekar en áður til þess að við eigum að skoða aðild af einhverri alvöru. Einasta ástæðan sem ég hefði getað séð til þess á sjávarútvegssviðinu að niðurstaða í samningum Noregs við Evrópubandalagið hefði gefið okkur einhver tilefni til að endurmeta stöðu okkar í þessa áttina, hún hefði verið ef Norðmenn hefðu náð fram varanlega fullu forræði á forvöltun sjávarútvegsauðlindanna, þó ekki væri nema norðan við 62°, um aldur og ævi og t.d. því að fara með samninga við önnur ríki sjálfir um deilistofna sem ganga inn og út úr norsku landhelginni. En svo er aldeilis ekki. EB-fáninn verður á samningaborðinu frá byrjun þó Norðmenn geri sér vonir um að þeir verði auðvitað fyrirferðarmiklir í samninganefndunum og þeirra sjávarútvegsstefna muni hafa talsverð áhrif á sjávarútvegsstefnu Evrópubandalagsins þegar hún kemur til endurskoðunar 2002. En fyrir því hafa þeir að sjálfsögðu enga tryggingu. Ekki neina. Og við vitum að það er við harðdræga aðila að eiga sunnar í álfunni, svo sem eins og Spánverja, Portúgali og fleiri, sem ætla sér sannarlega sinn hlut. Þannig að svona lít ég á þetta. Ef það er eitthvað þá er þessi niðurstaða í þá átt að hún sannfærir okkur Íslendinga um að það er borin von fyrir okkur að láta í hendur Evrópubandalaginu auðlindir okkar með þeim hætti sem Norðmenn virðast ætla að gera, enda er auðvitað ólíku saman að jafna þar sem sjávarútvegur er um 10% útflutningsgrein í Noregi en 80% hjá okkur.

6%.

6% hjá Norðmönnum. Þess þá heldur, hæstv. utanrrh., og ég þakka hjálpina. Þess þá heldur. Það er auðvitað svo gjörsamlega ólíku saman að jafna og ljóst t.d. að iðnaðarhagsmunir Noregs, olíuhagsmunir og annað því um líkt, skiptir þarna miklu meira máli. Hitt er svo annað mál að pólitískt, sögulega og menningarlega liggur það þannig í Noregi að sjávarútvegurinn vigtar þungt. Og það skyldi nú ekki fara svo að þessi lélega niðurstaða Norðmanna í samningunum verði það sem ráði úrslitum um að norska þjóðin felli þennan samning? Og það ættu menn að hafa í huga að hann er ekki beinlínis orðinn að samþykktum lögum í Noregi. Ég held að staða Íslands sé í raun og veru ágæt í þessu sambandi og við þurfum ekki að kvíða því að það sem þarna hafi verið að gerast eða gerist sé neitt sem við þurfum að hafa sérstakar áhyggjur af. Það er engin ástæða til taugaveiklunar að mínu mati, þvert á móti eru að mörgu leyti spennandi möguleikar í stöðunni fyrir Ísland. Við eigum þann möguleika að sjálfsögðu og í hann eigum við að fara að þróa okkar samskipti yfir í tvíhliða form við Evrópusambandið, sem er það form sem ég held að eðli málsins samkvæmt henti okkur best og sé viðráðanlegast fyrir okkur smáþjóðina í samskiptum við þennan mikla risa. Það er sem allra einfaldastur tvíhliða viðskiptasamningur og samvinnusamningur við Evrópusambandið, með sem minnstri stofnanayfirbyggingu og einföldustum framkvæmdamáta. Það mundi henta okkur best og vera viðráðanlegast fyrir okkur. Þess vegna eigum við að setja aukinn kraft í það að skoða möguleika okkar í aðrar áttir með samningum við Ameríku og NAFTA-svæðið og Asíu og fleiri þjóðir. Það sem ég tel að muni verða mest spennandi viðfangsefni fyrir Ísland á komandi árum, ég tala ekki um ef Noregur fer líka inn í EB, það er sú einstaka staða sem við fáum þá í hendur að verða eina algjörlega sjálfstæða og fullvalda þjóðríkið í vestanverðri Evrópu. Hvaða möguleika býður það okkur upp á? Það kann að bjóða okkur upp á mikla möguleika sem tengipunktur og samskiptamiðstöð þeirra stóru aðila sem liggja báðum megin við okkur, í raun og veru í allar áttir ef við tökum samgöngur yfir pólinn með í reikninginn. Skyldi það ekki fara svo að það sem hefur pólitískt og efnislega nýst mörgum þjóðum vel í gegnum tíðina, eins og Svisslendingum, Svíum og öðrum slíkum, 

Frú forseti. Ég tók eftir því að hv. þm. sagði réttilega að staðan fyrir okkur væri ekki mjög flókin nú enda hefðum við góðan grunn að starfa á gagnvart Evrópusambandinu. Mig langaði til að spyrja hv. þm. hvernig hann héldi að staða okkar væri ef hans stefna varðandi EES-samninginn hefði náð fram að ganga og við hefðum ekki gert þann samning og værum ekki aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu.

Hæstv. forseti. Þegar ég talaði um hin góða grunn þá átti ég náttúrlega einkum og sér í lagi við hina gleðilegu tímamótasamþykkt Alþingis frá sl. vori, sem ég veit að hv. þm. átti góðan þátt í að koma á. Ég segi það alveg hiklaust að ég tel það mikla gæfu fyrir okkur að hafa þó náð að sameinast um þannig leiðarljós upp á framhaldið. Það hvort við hefðum á einhverju stigi málsins í ferli könnunarviðræðna um EES ákveðið að velja frekar þann kost að fara út í gerð tvíhliða viðskiptasamnings. Það held ég að hefði alveg eins getað skilað okkur í sambærilega stöðu. Við værum þá e.t.v. búnir að því sem við eigum núna eftir að gera. Við hefðum e.t.v. þá strax sett kraftana í að ganga frá þessum samskiptum í formi tvíhliða samnings, varanlegs tvíhliða samnings, sem væri núna fyrir hendi og hefðum sloppið við þessa lykkju á leið okkar að fara inn í hið Evrópska efnahagssvæði sem líður svo undir lok innan skamms að öllum líkindum. Þannig að þó að það sé í raun og veru þannig, hv. þm. Björn Bjarnason, að yfirleitt sé ófrjótt að ræða um stjórnmál í þáskildagatíð, þ.e. ef, ef, ef, þá getum við auðvitað leikið okkur að því og rætt um hlut hvers og eins í því. Ég minni á að það var stefna Sjálfstfl. þegar hann var í stjórnarandstöðu að það væri betra að fara strax í tvíhliða viðræður. --- Eða er það ekki rétt munað, hv. þm.? Flutti ekki meira að segja Sjálfstfl. tillögu um það? 

Frú forseti. Þessar umræður eru ekki í neinni þáskildagatíð. Þær eru um stöðuna eins og hún er nú og þá staðreynd að hv. þm. vildi ekki að sú staða væri uppi og greiddi atkvæði gegn því á síðasta þingi að við gerðumst aðilar að þessu Evrópska efnahagssvæði. Ég minni hv. þm. einnig á það og bendi honum á að lesa ályktun Alþingis frá 5. maí 1993 og greinargerðina sem fylgdi þeirri ályktun þar sem stendur annars vegar í ályktuninni sjálfri að hún sé gerð í framhaldi af gerð EES-samningsins og síðan er í greinargerðinni minnt á að þetta skuli gert á grundvelli samningsins um Evrópskt efnahagssvæði. Þannig að það er algjör forsenda fyrir þeirri ályktun að við gerðumst aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu og það er það sem veitir okkur þann styrk í þeirri stöðu sem nú hefur skapast. En hv. þm. var á móti því að við gengjum til þessa samstarfs, eins og menn muna sem fylgdust með umræðum á þingi í fyrra og þeirri atkvæðagreiðslu sem fór síðan fram um aðildina að Evrópska efnahagssvæðinu.

Hv. þm. Þetta er nú þannig að Alþb. mótaði strax á árinu 1992 þá skynsamlegu og framsýnu stefnu að við ættum að stefna að tvíhliða viðskipta- og samvinnusamningi við Evrópubandalagið. Staðreyndin er sú að okkur var þá þegar ljóst og á það hafði verið mikið bent að í raun og veru væri þessi tímamóta EES-gjörningur og þetta mikla ferðalag og þetta framtíðarríki, tveggja stoða lausnin, tveggja stoða höllin mikla í Evrópu framtíðarinnar, byggð á sandi vegna þess að það væri fyrirséð hver yrðu endalok þessa svæðis fyrr eða síðar. Það væri þess vegna tímasóun fyrir Íslendinga, sem ætluðu sér annan næturstað en hinar EFTA-þjóðirnar, að leggja alla þessa óskaplegu orku og ráða alla þessa ,,stationista`` inn í þetta EES-batterí því það væri að gufa upp og verða að engu. Kröftunum, peningunum og tímanum hefði auðvitað verið mikið betur varið í það að leggja strax grunninn að varanlegum tvíhliða viðskipta- og samvinnusamningi við Evrópubandalagið. Nú get ég ekki sagt neitt meira um það en aðrir hér hvort líklegt sé að hann væri þegar í höfn ef við hefðum t.d. á árinu 1992 eða 1993 eða 1991 ákveðið að velja bara þá leið, vera raunsæ og horfast í augu við það, eins og Alþb. gerði strax 1992, Alþingi gerði vorið 1993 og ég held að öll íslenska þjóðin sé núna auðvitað að átta sig á og sannfærast um, að við verðum að fara að vinna í hörðum höndum enda komið árið 1994. Framtíðarríki hæstv. utanrrh., EES, er að gufa upp um næstu áramót að öllum líkindum og þá er staða Íslands þessi. Þannig að ætla að fara að negla okkur sem lögðumst gegn samningnum um EES, kannski einkum og sér í lagi vegna einmitt stofnanaþáttarins og valdaframsalsins sem í honum fólst, en ekki endilega viðskiptahlutans. Það er algerlega ófrjó íþrótt. Við skulum frekar í jákvæðum dúr ræða um framhaldið og beita kröftunum og hugsuninni þangað enda er það það sem okkar bíður í raun að gera.

Hæstv. forseti. Ég ætla á þeim skamma tíma sem okkur er skammtaður að minnast á nokkur fleiri atriði en ég gerði í minni ræðu sem fram koma í ræðu hæstv. utanrrh. Ég minntist m.a. á að alls kyns yfirlýsingar sem standa á einni síðu yrðu að engu á þeirri næstu og skal ég taka dæmi, með leyfi hæstv. forseta, og er þá komin á síðu 19: ,,Úrúgvæ-samningurinn hefur grundvallarþýðingu bæði fyrir Ísland og heimsbúskapinn`` segir hér. En neðst á næstu síðu segir: ,,Ekki er unnt að svo stöddu að reikna út þann ávinning sem Ísland hefur af Úrúgvæ-samningnum og beinum tollalækkunum á sjávarafurðum eða öðrum útflutningsafurðum Íslands eins og gert var með EES-samninginn þar sem tilboð aðildarríkjanna hafa ekki enn verið gerð opinber. Þetta mun skýrast á allra næstu dögum.`` Það hefði mátt bíða í þá fáu daga með það að fullyrða hvort samningurinn hefði grundvallarþýðingu fyrir Ísland. Enn vandræðalegri er grein á bls. 21 varðandi áhrif Úrúgvæ-samningsins á landbúnaðarmál og skal nú engin lá hæstv. ríkisstjórn þó að það vefjist fyrir henni að ræða um þau mál eins og þau standa nú hér á hinu háa Alþingi, enda er þessi grein með öllu óskiljanleg og skal ekki farið út í það frekar. En ég ætla að víkja aðeins að því hve ábyrgðarlausir stjórnmálamenn geta verið. Við höfum margsinnis fylgst með því hvernig afstaða manna er höfð að engu. Þeir sem höfðu rétt fyrir sér fá sjaldan mikið hrós fyrir það. Þeir sem höfðu rangt fyrir sér koma blygðunarlaust nokkrum árum seinna, hafa þá skipt um skoðuð ef nauðsyn þvingaði þá til og eru nokkur dæmi um það hér og ég ætla að víkja aðeins að því, frú forseti. Hér er minnst á að íslensk stjórnvöld hafi haft miklar áhyggjur af vaxandi endurvinnslu á geislavirkum úrgangi á Bretlandi, bæði í Sellafield og Dounreay. Við þingmenn Alþb. höfum árum saman, bæði á þingum Norðurlandaráðs, t.d. sú sem hér stendur, og hér á hinu háa Alþingi barist fyrir því að eitthvað væri að gert til að stöðva þann ósóma sem þar á sér stað. Við höfum lagt fram skýrslur um óeðlilega háa dánartíðni barna á svæðinu í kringum þessar endurvinnslustöðvar en við höfum ekki orðið vör við mikil viðbrögð. Þó hafa vissulega sumir ráðherrar reynt að mótmæla við bresku stjórnina en það er gott að það er loksins að renna upp fyrir mönnum að hér er alvarlegt mál á ferð og ég treysti hæstv. núv. umhvrh. til þess að taka á því máli af mikilli festu því að losun geislavirkra efna í sjó á þessu svæði gæti skipt Íslendinga miklu máli og verið mikil hætta fyrir fiskstofnana hér við land. Síðan er sagt frá samþykkt sem gerð var á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna á árinu 1992 um að halda ráðstefnu um fiskveiðar á deilistofnum, þ.e. stofnum sem veiddir eru bæði innan sérefnahagslögsögu og á úthafinu og þar stendur þessi setning: ,,Og niðurstöður ráðstefnunnar skyldu vera í fullu samræmi við hafréttarsamning Sameinuðu þjóðanna.`` Það er gott að heyra það því að sú var tíðin að menn fóru létt með hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna og vil ég þá aðeins víkja að margumræddu hvalveiðimáli því að það er með það mál eins og önnur að enginn er ábyrgur fyrir þeim skelfilegu mistökum sem þar voru gerð. Þá skal ég víkja aðeins að hlut Alþfl í því máli. Það var nefnilega þáv. annars ágætur hv. þm. Eiður Guðnason sem bar fram þáltill. hér á hinu háa Alþing um að hafnar skyldu hvalveiðar þvert ofan í bann Alþjóðahvalveiðiráðsins sem einungis átti að standa í fjögur ár. Hið háa Alþingi bar gæfu til að fella þessa tillögu hv. þm. sem var að vísu að gæta hagsmuna, eins og því miður er stundum of mikið gert af, síns kjördæmis sem var Vesturland. Hann gerðist síðan umhvrh. eins og við öll vitum og menn skyldu nú halda að nú yrði farið að veiða hval. En auðvitað hafði þá hæstv. ráðherra þáv. opnað augun fyrir þeim mistökum sem þarna höfðu verið gerð. Og mér þætti gaman að einhvern tíma yrði sett nefnd í það að rannsaka hversu miklum fjármunum Íslendingar töpuðu á heimskulegri framkomu sinni í því máli og þeir ágætu ráðherrar hæstvirtir sem ábyrgð báru á því yrðu kallaðir til ábyrgðar því það var ekki lítið sem við töpuðum, og þá er ég aðeins að tala um peninga, í töpuðum mörkuðum vegna þessa máls og við erum enn tortryggð vegna þess, að ég nú ekki tali um þá virðingu sem við misstum meðal annarra þjóða fyrir kjánalega framgöngu í þessu máli. Sú sem hér stendur beitti sér í þessu máli við lítinn fögnuð jafnt andstæðinga sem samherja og það er kannski til dæmis um hversu viðkvæmt þetta er enn að minn ágæti þingflokkur setti að sjálfsögðu í nefnd til að fjalla um hvalveiðar þann félaga minna sem ákafast vildi berjast fyrir því að hvalveiðar yrðu hafnar en auðvitað ekki þann þingmann sem hafði rétt fyrir sér í þessu máli. Nú hefur henni sem betur fer bæst góður liðsmaður meðal skynugs fólks og á ég þá við hv. 3. þm. Reykv. Björn Bjarnason sem er fyrir löngu búinn að sjá hvers konar herferð gegn Íslandi var farin í þessu kjánalega máli. Það verður hins vegar mitt eilíft rannsóknarefni hvers vegna enginn hefur sérstakar áhyggjur af pólitískri framtíð hv. 3. þm. Reykv. né nokkurri manneskju detti í hug að leggja hatur á hann fyrir en svo sannarlega varð þess vart hér á árum áður. Við skulum vona að ríkisstjórnir framtíðarinnar geti bætt fyrir þessa hegðun sína í þessu leiðindamáli sem aldrei skipti Íslendinga neinu fjárhagslegu máli, gerði ekkert nema skaða bæði æru Íslendinga meðal annarra þjóða og stórlega varðandi tekjur svo að ég ætla að vona að nefndin sem ég fékk ekki að fara í þó ég sæktist eftir því vegna afstöðu minnar í þessu máli beri gæfu til þess að fara að hafréttarsamningnum, greinum 65 og 66 og 122 og vona ég að einhver leiðrétti mig ef ég man ekki lengur númerin. Það er nefnilega þannig í öllum viðskiptum manna á meðal og meðal þjóða að það er ekki stundum hægt að fara eftir þeim samningum sem samþykktir hafa verið heldur þarf alltaf að gera það. Aðeins á þann hátt getum við staðið saman um að vernda jafnt fiskstofna sem stofna annarra jarðarinnar skepna og almennt það umhverfi sem við öll eigum allt undir og skiptir þá ekki máli hvort gróður og dýr eru í okkar landi eða einhverjum öðrum. Þau nýtast okkur öllum sameiginlega eins og menn ættu að vita. En það er það sem er svo niðurdrepandi við að vera í stjórnmálum að hafi menn ákveðna afstöðu í einhverju máli er gjarnan allt gert til að afskræma hana og afflytja til þess að gera þann sem þorir að standa við þá sannfæringu sem hann hefur hlægilegan og kjánalegan og það gleður mig að hv. 3. þm. Reykv. getur óáreittur haft þá afstöðu sem ég hafði í hvalveiðimálinu. Hér er minnst á, frú forseti, mikilvægar ályktanir um réttindi barna og allt sem mannréttindum barna viðkemur. Það tókst með herkjum að fá ríkisstjórnina til að staðfesta barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og átti ég margar fyrirspurnir um hvað því máli liði og það er gott að það tókst og má þakka það hæstv. fyrrv. ráðherra Jóni Sigurðssyni. En ég sakna þess að sjá ekki áherslur ríkisstjórnarinnar á eitt mikilvægasta málið varðandi barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, að hæstv. utanrrh. ítreki að það sé alvara í því að samþykkja frv. til laga um embætti umboðsmanns barna því að nú er það hæstv. félmrh. sem flytur frv. sem ég hef flutt fjórum sinnum á hinu háa Alþingi og það hlýtur að vera óhætt að samþykkja það nú. Hér er lítillega vikið að framkvæmdaáætlun frá leiðtogafundi Evrópuráðsins um víðtæka upplýsingaherferð gegn kynþáttahatri, útlendingahatri, gyðingahatri og skorti á umburðarlyndi. Ég hlýt að benda þeim sem þessa ræðu sömdu á að á bls. 4 í hinni fyrri skýrslu ráðherrans frá í vetur sem fjallar um málefni Suður-Afríku er orð sem væri bannað með lögum í Bandaríkjunum. Þar er talað um að tekist hafi samningar ríkisstjórnar Suður-Afríku og blökkumanna. Það er bannað að segja svona orð í Bandaríkjunum og má reka mál gegn mönnum fyrir það. Og í bandarískum háskólum er mikil áhersla lögð á að slík orð fari ekki yfir varir nokkurs manns. Það vill nú svo til að þessir blökkumenn ef ég man rétt, ætli það séu ekki 3 / 4 af íbúum Suður-Afríku og það er fólkið sem átti þar alltaf heima. Það átti þar alltaf heima þangað til hvíti minni hlutinn kom til að kúga það og arðræna þannig að ég vænti þess að við sjáum ekki svona orð í opinberum plöggum frá utanrrn. Tími minn er sennilega á þrotum en að einu vil ég þó víkja sem er kannski meira fyndið en alvarlegt mál. En svo vill nú til að á sínum tíma fór vaskur og nýskipaður hæstv. utanrrh. mjög niðrandi orðum um allt sem vék að utanríkisþjónustunni. En nú hefur hann breytt um hugarfar og er það gott vegna þess að utanríkisþjónustan gegnir að sjálfsögðu mikilvægu hlutverki. Hann talar um að nú þurfi að efla hana á allan hátt en samdráttur gerir það vitanlega erfiðara en oft áður. En á 50 ára afmæli lýðveldisins, og ég geri ekki ráð fyrir að neinn hv. þm. viti þetta, þá sá utanrrn. ástæðu til að segja upp störfum ræðismanni Íslendinga í Chicagoborg eftir nær 50 ára störf svo smekklegt sem það nú var þar sem hann óskaði eindregið eftir að enda starfsdag sinn þegar lýðveldishátíð hefði farið fram, maðurinn er enda af íslenskum ættum og hefur sterk tengsl við Ísland. Hann var hins vegar hrakinn frá vegna þrýstings góðvina núverandi stjórnvalda. En það sem tók við er allskondið. Við erum að fagna því að vera laus við Dani eftir margra árhundraða áþján. Íslenska konsúlatið í Chicago hefur verið lagt niður með öllu og öll viðskipti Íslendinga falin danska konsúlatinu og vekur þetta mikla kátínu meðal íslenskra íbúa Chicagoborgar. Ekki skal ég amast við því að Danir annist málefni Íslendinga í einni borg í Bandaríkjunum en lágmark væri nú að upplýsa þá sem þar eru um þetta vegna þess að ég held að þó að fólk hafi hið frjóasta hugmyndaflug dytti því satt að segja ekki í hug að leita með sín mál til danska konsúlatsins eða dönsku ræðismannsskrifstofunnar. Ég veit svo sem ósköp vel að þetta er sparnaður sem kannski á fullan rétt á sér en skondið verður það að teljast. Að lokum, frú forseti. Þessi umræða hefur um margt verið ágæt, málefnaleg og fróðleg á margan hátt. Sannleikurinn er sá að í viðskiptum milli þjóða dugar enginn stráksskapur, engin lítilsigld flokkapólitík. Við erum ein þjóð í þessu landi. Og við erum engar beiningakerlingar. Við erum menntuð þjóð, við erum þjóð með ákaflega sterka þjóðernisvitund, við þekkjum okkar stað í tilverunni, við erum rík þjóð, við búum hér á gullkistu, við þurfum engra beininga að biðja. Við eigum að eiga góð samskipti við allar þjóðir. Við eigum að gera það án alls hroka. Við höfum ekki efni á að kenna neinum neitt, við getum þó ýmislegt til málanna lagt sem vel fer í okkar samfélagi, en aðalatriðið er að við önnumst okkar utanríkisviðskipti og öll samskipti við aðrar þjóðir af ábyrgð.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. 14. þm. Reykv. að þessi umræða hefur um margt verið fróðleg, mestan part málefnaleg og á köflum bráðskemmtileg og ekki síst þótti mér eftirtektarvert framlag Jóns Ólafssonar fréttaritara í Moskvu sem fram kom í ræðu hv. þm. vera athyglisvert. Svo að ég gleymi því ekki, þá má ég til með að leiðrétta ranghermi sem gengur aftur æ ofan í æ á þann veg að utanrrh. Íslands hafi þóst of góður til að hitta að máli flokksbróður sinn, friðardúfuna Shimon Peres á sinni tíð. Það er ekki rétt eins og reynt var nú að bera til baka á þeim tíma, enda gegndi Sighvatur Björgvinsson hæstv. viðskrh. og iðnrh. þá starfi utanrrh. og tók þátt í bæði fundum og mannfagnaði með Shimoni Peresi. Það eru einkum þrjár spurningar sem mér finnst ástæða til að staldra við að lokinni þessari umræðu. Hin fyrsta er þessi: Hvernig hugsa menn sér að framfylgja ályktun Alþingis frá 5. maí og er efnislega um það hvernig við getum tryggt með varanlegum hætti ávinning okkar af EES-samningnum? Í annan stað er sú spurning: Hafa samningsniðurstöður bandalagsþjóða okkar í EFTA og þá ekki síst Norðmanna engin áhrif, skipta þær engu máli, geta Íslendingar kært sig kollótta um þær eða eru þær með einhverjum hætti þannig að það sé ástæða til þess að kanna þær rækilega og íhuga hvort þær breyti einhverju um stöðu Íslands í samskiptum við Evrópubandalagið? Ég nefni sérstaklega til samningsniðurstöður EFTA-ríkjanna og þá sérstaklega Noregs. Ég nefni líka til þá þróun sem um margt er afar líkleg að frekari stækkun Evrópubandalagsins gæti orðið fyrr, alveg eins og stækkun þess nú hefur orðið með skjótari hætti en flesta óraði fyrir, gæti orðið fyrr og þá einkum og sér í lagi að því er varðaði Mið- og Austur-Evrópuþjóðirnar. Skiptir það okkur engu máli ef þróunin verður á þann veg að Evrópubandalagið þróist frá því að verða sammiðjað sambandsríki og frekar í þá átt að verða allsherjarsamtök lýðræðisríkja í Evrópu og taki bæði til efnahags- og öryggismála? Og ég nefni til í fjórða lagi: Er það okkur ekki umhugsunarefni ef þannig fer að aðild okkar að norrænu samstarfi breytist, að inntak þess minnki ef Norðurlöndin öll sameinast innan Evrópusambandsins sem undir svæði þess? Þá á ég einfaldlega við að samkvæmt grundvallarreglum sameiginlegrar utanríkis- og varnarstefnu bandalagsins þá koma ríki sambandsins fram sem einn hópur, tala einum rómi, undirbúa málflutning sinn á alþjóðlegum vettvangi sameiginlega, en þetta mundi óhjákvæmilega hafa verulegar breytingar í för með sér á eðli og vinnubrögðum í norrænu samstarfi eins og við höfum kynnst því hingað til. Meðan ég man, norrænt samstarf, af því að hv. þm. Páll Pétursson með sínu orðbragði taldi að ég legði lítið upp úr því, þá er það ekki svo. Ég hef að vísu oftar en einu sinni látið í ljós þá skoðun mína að málskrafsþing væru hvorki mjög skemmtileg né mjög uppbyggileg út af fyrir sig en að ég hafi vanmetið gildi norrænnar samvinnu fyrir Íslendinga er af og frá. Gildi hennar er mikið, við njótum hennar ríkulega og kannski umfram aðrar Norðurlandaþjóðir, hún nýtur mikils stuðnings með okkar þjóð og menn geta rakið það af ræðum mínum langan tíma aftur að ég hef ævinlega talið norrænt samstarf vera okkur hagkvæmt og vera ein af helstu stoðum íslenskrar utanríkisstefnu. Þriðja ábendingin sem fram kom í þessum umræðum var af hálfu talsmanna þingmanna Samtaka um kvennalista á þá leið að Íslendingar ættu í vaxandi mæli að leggja á það áherslu í málflutningi sínum og stefnumörkun á alþjóðlegum vettvangi að gerast talsmenn mannréttinda, leggja rækt við mannúðarsjónarmið og að Íslendingar ættu að láta sinn hlut ekki eftir liggja að því er það varðar að gerast griðland flóttamanna. Ég tek heilshugar undir það og þetta er þörf og rétt ábending. Virðulegi forseti. Má ég þá fara fyrst örfáum orðum um ályktun Alþingis um það að taka upp viðræður við Evrópusambandið til að festa í sessi EES-samninginn. Mér skilst að í danskri tungu sé til orðskviður sem er eitthvað á þá leið að eftirhermun séu stærstu gullhamrarnir og það fer ekkert fram hjá mér að það eru einkum og sér í lagi talsmenn þeirra hér á hinu háa Alþingi sem greiddu atkvæði gegn EES-samningnum sem nú fara fremstir í flokki til þess að árétta það hvílík lífsnauðsyn íslensku þjóðinni er að staðfesta EES-samninginn þannig að við förum ekki á mis við hann. Batnandi mönnum er best að lifa. Það er að sjálfsögðu réttmæt skoðun. Nú er það svo að EES-samningurinn var gerður af hálfu hvers einstaks EFTA-ríkis við Evrópusambandið og þótt einstök ríki áður í EFTA hafi vistaskipti og gangi í Evrópusambandið, sem þannig stækkar, þá breytir það engu um það að EES-samningurinn heldur gildi sínu. Hann stenst. Honum þarf ekki að segja upp. Það er nauðsynlegt að leggja áherslu á þetta vegna þess að þær hugmyndir hafa birst af hálfu talsmanna ýmissa EFTA-ríkja að þeir standi í þeirri trú að við vistaskiptin muni þeir segja upp EES-samningnum. Það er rétt skoðun sem fram hefur komið hjá Leon Brittan, framkvæmdastjóra Evrópusambandsins, að lögformlega eru engar forsendur fyrir því, samningurinn með öðrum orðum heldur gildi sínu, réttindi og skuldbindingar haldast og það er í samræmi við það sem við höfum verið fullvissaðir um af hálfu utanríkisráðherra framkvæmdastjórnar bandalagsins á sl. tveimur árum, þ.e. bæði af hálfu Andriessens, fyrrv. utanríkisráðherra, og Hans van den Broek sem sem nú gegnir því embætti. Verkefnið er með öðrum orðum það eitt að tryggja framkvæmd samningsins eftir að þessar miklu breytingar hafa átt sér stað sem verður vandasamt ef niðurstaðan verður sú að Ísland verður eitt samningsaðilinn. Vandinn er í því fólginn að við sömdum um stofnanalausn sem var fjölþjóðleg í eðli sínu og bundum þannig um hnútana, ekki síst að frumkvæði Íslendinga sjálfra, að eftirlitsstofnun og EFTA-dómstóll brytu með engu móti í bága við íslenska stjórnarskrá og fælu ekki í sér neitt framsal á framkvæmdar- eða dómsvaldi. Það hefur ekki verið gert ráð fyrir því að þessi þáttur starfseminnar, þ.e. eftirlit og lausn deilumála geti orðið með einhliða hætti af hálfu þeirrar þjóðar sem í hlut á. Hins vegar var það svo að Íslendingar gátu ekki fallist á það að framkvæmdastjórn bandalags sem við erum ekki í taki að sér slíkt hlutverk. Þetta er þess vegna vandmeðfarið mál. Hins vegar, af því að menn hafa líka spurt hvers vegna slíkar viðræður eru ekki hafnar þá er svarið þetta: Evrópusambandið gefur ekki kost á því að taka upp formlegar samningaviðræður um slíka hluti fyrr en fyrir liggur að forsendur samninganna liggi fyrir sem eru að EFTA-ríkin nái ekki aðeins óstaðfestum samningum heldur ljúki þeim samningum sínum þannig að þeir séu orðinn hlutur. Því ferli lýkur ekki fyrr en með þjóðaratkvæðagreiðslu og fullgildingarskjölum. Að sjálfsögðu hefur þetta mál verið rætt í millitíðinni, ályktun Alþingis komið á framfæri og málið rætt við ýmis tækifæri en af formlegum samningum getur væntanlega ekki orðið fyrr. Virðulegi forseti. Hafa samningsniðurstöður Norðurlandaþjóðanna engin áhrif á hag eða viðhorf okkar Íslendinga? Er ekki sjálfsagt mál að rannsaka það vandlega? Það er að sjálfsögðu ákvörðun eitt út af fyrir sig og var á sínum tíma af hálfu íslenskra stjórnvalda að Ísland slóst ekki í hóp annarra Norðurlanda með því að leggja fram aðildarumsókn. Meginástæðurnar fyrir því sem menn höfðu mest að orði voru að okkur þótti og þykir auðlindastefna Evrópusambandsins óásættanleg. Við töldum engar líkur á að unnt væri að leita eftir undanþágum að því er varðaði fiskveiðistefnu sambandsins, fiskveiðistjórnunarstefnu, hinnar sameiginlegu fiskveiðistefnu og fleira var að sjálfsögðu tíundað í þeim efnum, svo sem eins og fullveldishugtakið og fleira. En við höfum ævinlega sagt af hálfu íslenskra stjórnvalda að við mundum fylgjast sérstaklega grannt með þessum samningum og sér í lagi mundum við fylgjast rækilega með fiskveiðisamningum Norðmanna. Nú er ekki tími til þess út af fyrir sig að gera því máli hér skil m.a. af þeirri ástæðu að allur texti þeirra samninga liggur ekki fyrir og verður ekki birtur að sögn Norðmanna fyrr en um miðja næstu viku. En af því að hingað hefur komið upp í ræðustól hver maðurinn á fætur öðrum með miklar fullyrðingar um þá samningsniðurstöðu þá þykir mér rétt, virðulegi forseti, að koma á framfæri hér sjónarmiðum norskra stjórnvalda sjálfra eins og þau birtust í ræðu norska forsætisráðherrans, Gro Harlem Brundtland, þegar hún gerði norska Stórþinginu grein fyrir niðurstöðu þessa máls í morgun. Þar sagði á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Eins og búist var við kom til harðra samningaviðræðna um sjávarútvegsmálin. Það gilti ekki eingöngu um Noreg. Að lokum var það ljóst að við fengum góðan árangur einnig á þessu sviði. Ríkisstjórnin mun mæla með úrslitunum og telur að þau gefi áreiðanlegan og öruggan grundvöll og ríka möguleika fyrir sjávarútveg í Noregi. Með samningunum höfum við skapað nýja þróunarmöguleika fyrir sjávarútveg okkar. Við höfum tryggt réttinn til nýtingar auðlinda sjávar, við höfum fullvissu fyrir því að okkar stefnu í rekstri norðlægra hafsvæða verður fylgt áfram. Við fáum tollfrjálsan aðgang fyrir fisk og sjávarafurðir til mikilvægasta markaðar okkar. Ríkisstjórnin hafði að sjálfsögðu sett sér þann útgangspunkt í samningaviðræðum að ekki ætti að láta af hendi aðgang að fiskimiðum. Viðsemjendur okkar gerðu sér grein fyrir að þetta mál mundi hafa afgerandi þýðingu fyrir það hvort samningar gætu náðst. Sá árangur sem okkar stjórnun fiskimiða hefur náð gerði okkur kleift að sýna sveigjanleika undir lokin þar sem þróun þorskstofnsins er jákvæðari en gert var ráð fyrir þegar gengið var frá EES-samningunum. Munu einnig kvótar norskra sjómanna verða meiri á næstu árum en gert var ráð fyrir fyrir tveimur árum síðan. Þess vegna gátum við sýnt sveigjanleika varðandi EES-fisk með því að láta samninginn koma til framkvæmda heldur fyrr. Fiskurinn sem við látum af hendi rakna kemur af viðbót sem fyrst og fremst Noregur og Rússland njóta góðs af.`` --- Þetta segir forsætisráðherrann um það verð sem þeir greiddu fyrir þetta. --- ,,Grunnurinn er engu að síðu traustur, þ.e. að þau fiskveiðiréttindi sem við höfum í dag haldast. Báðir aðilar eru sammála um það að grundvallarreglan um hlutfallslegt jafnvægi liggi til grundvallar fyrir fast kerfi Evrópusambandsins um skiptingu fiskveiðiréttinda. Þetta þýðir að við tryggjum okkar eigin eignarrétt á okkar hluta auðlinda sjávar. Norskir sjómenn munu ekki mæta samkeppni á sínum fiskimiðum, enginn mun veiða fisk sem Noregur á rétt á í dag. Eins og áður munum við eiga 95% af þorski á norðurslóðum en það verður ekki svo að Spánverjar komi inn og ógni þeim auðlindum sem norskir sjómenn byggja líf sitt á. Sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins er allt önnur í dag en hún var 1972. Uppistöðureglur í okkar eigin stefnu endurspeglast í reglugerðum Evrópusambandsins. Engu að síður höfum við lagt áherslu á það að tryggja hagsmuni í strandlengju Noregs. Við höfum fengið nægilega tryggingu fyrir því að Evrópusambandið muni áfram halda fiskveiðum innan 12 mílna í höndum strandríkjanna. Enginn hefur rétt á því að koma upp í fjörusteina til okkar. Við höfum fengið nægilega tryggingu fyrir því að þetta haldi áfram, einnig eftir árið 2002 þegar fiskveiðistefna Evrópusambandsins verður endurskoðuð. Það hefur komið í ljós í pólitískum samskiptum við undirbúning samninganna að öll aðildarríkin vilja halda þessu kerfi einnig í framtíðinni. Samningurinn felur það í sér að sölusamtök okkar halda starfsemi sinni óbreyttri. Þetta á m.a. við mikilvæga þætti eins og skyldu til fyrstu sölu fisks og rétt sölusamtakanna til að fastsetja lágmarksverð. Með ströngum rekstrarákvörðunum og nánu samstarfi milli sjávarútvegssamtaka, rannsóknaraðila og stjórnvalda höfum við byggt upp rekstrarkerfi fyrir norðlæg mið. Við höfum notið verulegrar viðurkenningar fyrir þetta meðal Evrópusambandsins og framkvæmdastjórnar sem telja að norskar reglur henti best og á þessu sviði verður það svo að Evrópusambandið taki yfir reglur Noregs. Samningurinn gefur okkur nauðsynlega tryggingu fyrir því að við getum haldið áfram þeirri stefnu sem við sjálf höfum sett okkur og að núverandi rekstrarkerfi Noregs verði áfram rekið af sambandinu.`` Þannig mætti lengi telja, virðulegi forseti.  Virðulegi forseti. Það er eins gott að taka það fram hér að það hefur ekkert verið á dagskrá að flytja neinar tillögur um aðild að Evrópusambandinu. 

Forseti vill taka fram að það gildir um alla að ræðutími einungis 15 mínútur í seinni umferð, líka fyrir ráðherra.

Frú forseti. Ég ætla að byrja á því að fara með vísubrot úr Hávamálum. Það er sisvona: hraðmælt tunga nema haldendur eigi, oft sér ógott um gelur. Það hefur komið í ljós í þessum umræðum að hæstv. utanrrh. á sér haldendur fáa í afstöðu sinni til Evrópusamrunans og merkustu tíðindi þessarar umræðu eru náttúrlega þau hvernig hv. 3. þm. Reykv., formaður utanrmn., tók hæstv. utanrrh. í nefið. Hann benti réttilega á að Alþingi hefði þegar markað stefnuna og engin ríkisstjórn hefði heimild til þess að bregða frá því öðruvísi en með samþykkt Alþingis og lokaði þar með rækilega munninum á hæstv. utanrrh. og hann er einangraður í málinu. Formaður utanrmn. lokar á honum munninum. Hæstv. forsrh. nennir ekki að tala við hæstv. utanrrh. Sjútvrh. vill ekki koma heim með samning eitthvað líkan þeim sem Jan Henry T. Olsen kom með til Noregs og hann stendur einn uppi, hæstv. utanrrh., í þessu máli með sinn litla flokk en þar er hann að vísu eins og Gúlliver í Putalandi. Samningsniðurstaða Noregs styður mjög þá skoðun okkar að innlimun Íslands komi ekki til greina og það er spaugilegt að hlusta á hæstv. utanrrh. þegar hann hefur ekki annað að segja í lok þessarar umræðu en að lesa upp áróðursræðu sem Gro Harlem Brundtland, forsætisráðherra Noregs, flutti í morgun. Varðandi norræna samvinnu þá er hæstv. utanrrh. búinn að segja margt um norræna samvinnu í gegnum tíðina og ég man ýmislegt af því og get flett því upp. Ég minnist þess að við áttum orðastað 1985 í sjónvarpsþætti og það getur vel verið að ég fletti upp á þeim sjónvarpsþætti og fái útskrift af honum. Væntanlega tekst mér það og get þá borið til baka betur það sem hæstv. utanrrh. var að reyna að sverja af sér, þ.e. um norræna samvinnu.

Virðulegi forseti. Ef þetta eru rökin fyrir því að við eigum að fara að skoða aftur afstöðu okkar til aðildarumsóknar að Evrópubandalaginu, það sem hæstv. utanrrh. hafði eftir Gro Harlem Brundtland, þá held ég að það væri mjög forvitnilegt að fylgjast með umræðum á næstu dögum og vikum í Noregi þar sem mér sýnist að hæstv. ráðherra telji sjávarútvegsstefnu Evrópubandalagsins harla góða. Utanrrh. virðist telja ástæðu til þess að fara að skoða málin eitthvað nánar núna, á grundvelli þess sem haft var eftir hæstv. forsætisráðherra Noregs, að í rauninni væri sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins býsna góð og færi batnandi hér um bil með degi hverjum. Annað var ekki að heyra. Ef þetta er það sem við eigum að byggja á þá er það auðvitað ekki mikið. Aðeins varðandi það að hér hafi einhverjir verið að lofa og prísa EES-samninginn sem áður voru á móti honum þá vil ég nú leiðrétta það, allavega fyrir mína hönd. Ég vil ekki að það sé ruglað saman tvíhliða viðræðum eða tvíhliða samningi sem hugsanlega gæti sprottið upp úr EES-samningnum ef þarna væru farnar allmargar þjóðir og stofnanaþátturinn út og síðan þessum EES-samningi sem var ekki gagnrýndur nema með býsna miklum rökum.

Hæstv. forseti. Mér þykir hæstv. utanrrh. ganga allt of langt í einhvers konar málsvörn fyrir samningsniðurstöðu Norðmanna í sjávarútvegsmálum við Evrópubandalagið. Undarlega langt. Það getur ekki verið hlutskipti hins íslenska utanrrh., mér liggur við að segja að fara að blanda sér inn í hönd farandi kosningabaráttu í Noregi um þennan samning þeirra. Það á ekkert að kjósa um hann hér uppi á Íslandi --- eða hvað, hæstv. utanrrh.? Hefur hæstv. utanrrh. e.t.v. einhver áform uppi um það að koma þessu máli með einum eða öðrum hætti inn í íslenskar kosningar og er það þess vegna sem hann æfir sig hér í ræðustólnum næstum að segja eins og málsvari samningsniðurstöðu Norðmanna á sviði sjávarútvegs? Ég er hér með í höndunum t.d. ,,Pressemelding fra det kongelige fiskeridepartement``. Þar er þetta auðvitað fegrað allt saman mjög í þeim anda sem hæstv. utanrrh. gerði hér en það er til heimanota í Noregi og Norðmenn hafa ekki snarað þessu á íslensku. En það var engu líkara en hæstv. utanrrh. væri að lesa upp úr einhverjum slíkum áróðursskjölum sem væru e.t.v. brúkleg sem innlegg í kosningabaráttuna um EB-aðild í Noregi en ekki í rökræður um þetta uppi á Íslandi. Það er alveg á hreinu í mínum huga. Síðan klifar hæstv. utanrrh. á því að það sé nauðsynlegt að skoða þetta og hitt og láta háskólann rannsaka og svo framvegis, í ljósi breyttra forsendna. Breyttra forsendna hvað? Hæstv. utanrrh. er aleinn um þá skoðun að það séu breyttar forsendur. Það er niðurstaða umræðunnar í dag. Fulltrúar allra annarra flokka hafa í raun og veru talað út frá þeim grundvelli að það séu einmitt óbreyttar forsendur og niðurstaða Norðmanna í samningunum sé akkúrat sönnun þess ef eitthvað er, heldur á hinn veginn að hún hafi enn styrkt þá stefnumörkun Íslendinga að við eigum ekkert erindi inn í Evrópubandalagið. Ég tel að með því að klifa hér á breyttum forsendum sé utanrrh. í raun og veru að skjóta sjálfan sig í lappirnar og viðurkenna skipbrot sinnar eigin stefnu um hina hátimbruðu höll EES og tveggja stoða lausnin er auðvitað hrunin ofan í hausinn á honum.

Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir því að ég taldi rétt að hér kæmi fram í þessum umræðum greinargerð norska forsætisráðherrans, norskra stjórnvalda um þeirra samningsárangur var aðeins ein. Hún var sú að allnokkrir hv. þm. sem hér hafa talað hafa verið með fullyrðingar sem ganga í þveröfuga átt, fullyrðingar um að samningsniðurstaðan sé svona og svona, en af opinberri hálfu hafa verið birtar í Noregi upplýsingar sem afsanna það. Með öðrum orðum, menn hafa verið að rangtúlka samningsniðurstöðuna. Þetta er einfaldlega mál sem varðar tvær sjávarútvegsþjóðir miklu og það er nauðsynlegt að við áttum okkur á því hvað er hið sanna í málinu. Hv. þm. kallaði þetta áróður. Ég leyfi mér að fullyrða það að norski forsætisráðherrann leyfir sér ekki að fara með einhverja staðlausa stafi þegar hún gerir norska Stórþinginu grein fyrir samningsniðurstöðum enda yrði það þá fljótlega rekið til baka. Ég er einfaldlega með þessu að biðja menn um að kynna sér norsku samningsniðurstöðuna betur og láta vera að fara með áróður og fleipur og staðlausa stafi og ég fullyrði að það er ástæða til þess fyrir okkur ef samningsniðurstaðan er þrátt fyrir allt betri en ráð mátti gera fyrir fram, þá mundum við skoða það rækilega og draga okkar eigin ályktanir af því.

Hæstv. forseti. Ég held að það hafi enginn maður hér sakað norsk stjórnvöld um að reyna að blekkja þegna sína í sjálfu sér um þessa niðurstöðu.

Áróður, var sagt.

En hitt er alveg ljóst, hæstv. utanrrh., að það þarf ekki langa skoðun á þessum skjölum til þess að sjá að auðvitað eru ábyrgðaraðilar samningagerðarinnar, forsætisráðherra Noregs og sjávarútvegsráðherra Noregs, að reyna að gera sinn hlut sem besta í þessum textum, þessum fréttatilkynningum. Auðvitað. Skárra væri það nú. Ég er þeirrar skoðunar að það hefði verið ástæða til þess fyrir Íslendinga að hafa ekki miklar áhyggjur í sjálfu sér ef Norðmenn hefðu náð einhverri slíkri samningsniðurstöðu sem utanrrh. hefði þá í sínum anda kallað allt fyrir ekkert, Norðmenn hefðu fengið allt fram, allt fyrir ekki neitt eins og hann var nú frægur að semja hérna einu sinn fyrr á öldinni.

Þetta er fleipur.

Fékk allt fyrir ekkert að sögn.

Þetta er fleipur.

En það er ekki svo.

. . . dró þetta allt til baka. Af hverju þora þeir nú . . .

Nú óróast hæstv. utanrrh. mjög.

Mér leiðist að hv. þm. skuli vera að . . .

Ég skal ekki orðlengja um það. Sem sagt, ef niðurstaðan hefði samt sem áður orðið sú að Norðmenn hefðu fengið allar sínar kröfur fram, t.d. fullan og tollfrjálsan aðgang fyrir allar fiskafurðir strax en haldið að fullu og öllu samt sem áður forræði sínu fyrir auðlindunum og forvöltun þeirra og ekki þurft að láta einn einasta fisk af hendi o.s.frv. sem var þeirra samningskrafa --- en það er aldeilis ekki eins og ég sýndi hér fram á í ræðu minni. Þvert á móti urðu Norðmenn að gefa eftir báðar meginkröfur sínar um fullt forræði norðan við 62 breiddargráðu og þeir urðu að láta meiri fisk þannig að ég held að það þurfi ekki langa rannsókn á þessari samningsniðurstöðu, hæstv. utanrrh., né viðamikinn lestur í þessum pappírum til að sjá það að niðurstaðan varð ekki sú að Norðmenn fengju þarna allt á silfurfati nema síður sé og þess vegna eru forsendurnar óbreyttar. Það er sameiginleg niðurstaða allra í þessari umræðu nema þá hæstv. utanrrh.

Virðulegur forseti. Það er dapurlegur endir á annars ágætum umræðum að þurfa að vera að rífast við hv. þm. um staðreyndir. Hann leyfir sér það meira að segja enn að fara með gamla útslitna klisju sem margsinnis er búið að bera til baka um að sá sem hér stendur hafi einhvern tíma kynnt niðurstöður EES-samninganna á þann veg að við hefðum fengið allt fyrir ekkert. Hv. þm. veit nákvæmlega hvernig þetta er til komið, þetta eru ummæli höfð eftir Frans Andriessen, en þeir eru farnir að trúa lyginni úr sjálfum sér bara af því að hún er endurtekin nógu oft. Og sama er að segja um þessa frásögn hv. þm. af samningsniðurstöðum Norðmanna. Ég veit ekki hvaða tilgangi það þjónar að fara með svona fleipur. Hv. þm. hampaði hér skjölum, sagðist hafa fengið greinargerðir frá norska sjávarútvegsráðuneytinu. Ég hef farið yfir þær, ég hef farið yfir allt sem Norðmenn hafa birt um þetta og það sem hv. þm. segir um samningsniðurstöðuna er rangt. Hvaða tilgangi það þjónar veit ég ekki en staðreyndirnar eru allt aðrar heldur en hv. þm. hefur látið hér í veðri vaka.

Virðulegi forseti. Má ég í upphafi ræðu minnar minna hæstv. utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson, á það að hann er utanríkisráðherra Íslands. Umræður um það hvort Gro Harlem Brundtland fari með áróður eða sannleikann í ræðu í Stórþinginu í dag eru út af fyrir sig fróðlegar umræður en þær koma kjarna þess máls sem við erum hér að fást við, hæstv. utanrrh., ósköp lítið við. Það sem hins vegar er alveg ljóst eftir þennan dag er að niðurstaðan er með þeim hætti að utanrrh. Íslands verður að taka mið af henni. Utanrrh. Íslands, Jón Baldvin Hannibalsson, --- nú vil ég biðja hæstv. umhvrh. að vera ekki að trufla ráðherrann meðan ég er að tala við hann, klukkan gengur hér og ég ætla ekki að nota minn tíma til að tala við ráðherrann meðan þeir eru að tala saman. --- Hæstv. utanrrh. hefur flutt þá kenningu hér síðustu sólarhringa, og hún var meginuppistaðan í ræðu hans hér í dag, að niðurstöður, svo að ég vitni orðrétt í ræðu hæstv. ráðherra, að niðurstöður þessarar lotu aðildarviðræðna gefi nýjar forsendur til þess að meta kosti og galla aðildar, og á þá við aðild Íslands að Evrópusambandinu. Kjarninn í málflutningi hæstv. utanrrh. eins og hann flutti líka í ræðu sinni hér áðan, var sá að það væru veigamikil rök fyrir því að forsendur hefðu breyst og það væru komnar nýjar forsendur, hæstv. utanrrh. Í þessari umræðu í dag hefur það komið í ljós að hæstv. utanrrh. er einn um þessa skoðun. Fulltrúar fjögurra flokka á Alþingi, Sjálfstfl., Framsfl., Alþb. og Kvennalista, hafa í umræðunni hafnað þessari skoðun, hæstv. utanrrh., alveg skýrt og afdráttarlaust. Það er hin veigamikla og pólitíska niðurstaða þessara umræðna, hæstv. utanrrh. Lærdómur utanrrh. nýtur ekki stuðnings á Alþingi, langt frá því. Og þá er auðvitað kjarni málsins --- og ég ber fram þá spurningu hér hvort hæstv. utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson, sé reiðubúinn að draga þann lærdóm af þessum umræðum sem blasir öllum við að hann hefur ekki meiri hluta sem utanrrh. Íslands fyrir þessari afstöðu. Hann getur haft hana persónulega. En hún getur ekki verið afstaða utanrrh. Íslands þegar hann fer á erlendan vettvang eða innlendan vettvang vegna þess að Alþingi hefur hér í umræðunum í dag hafnað þessari skoðun. Utan þings hafa síðan hæstv. forsrh. og hæstv. sjútvrh. alveg skýrt gert það ljóst að þeir hafna henni einnig þannig að það er ljóst að formaður Sjálfstfl., formaður Framsfl., formaður Alþb., fulltrúi Kvennalistans, formaður utanrmn. og sjútvrh. Íslands hafa allir hafnað þessari skoðun. Og í veigamiklu máli af þessu tagi er auðvitað mjög mikilvægt að utanrrh. lúti afdráttarlausum og skýrum vilja meiri hluta Alþingis í grundvallarhagsmunamáli Íslands hvað þetta snertir. Ég spyr hæstv. utanrrh.: Er hann reiðubúinn að draga réttar ályktanir af þessari staðreynd því að þetta er staðreynd, hæstv. utanrrh., veigamikil pólitísk staðreynd sem hér hefur birst í dag og hún er satt að segja svo afgerandi að allt skak um það hvað Gro Harlem Brundtland og hvaða afstöðu menn hafa í Noregi er bara hjóm. Hér erum við að ræða afstöðu Íslands, hæstv. utanrrh., og embætti utanrrh. snýst um það að halda fram þeirri afstöðu og vinna þeirri afstöðu brautargengi. Svo getur hæstv. utanrrh. komið hér með vangaveltur eins og hann gerði í fyrstu ræðu sinni í dag og einnig í ræðu sinni hér áðan þar sem hann hefur margar setningar á orðum eins og þessum: Ef Norðurlöndin gera þetta. Ef Evrópubandalagið gerir þetta og ef þetta og ef hitt. Jú, jú, það er hægt að velta því fyrir sér. En ekkert af þessum efum hefur gerst, hæstv. ráðherra. Ekki eitt einasta. Ef þau koma einhvern tíma til með að gerast, þá skulum við ræða þann veruleika þegar og þá en það hefur bara ekkert af þessum efum gerst. Og það er ekki hægt að reka utanríkisstefnu þjóðar á efum, hæstv. utanrrh. Ég bendi hæstv. utanrrh. á það að hann hefur hér í þingsal t.d. haldið því fram að samningaviðræður EFTA-ríkjanna mundu taka svo langan tíma vegna eðlis Evrópubandalagsins að EES mundi standa óbreytt í mörg ár. Þetta var kenning sem hæstv. utanrrh. flutti af miklu öryggi og vissu í þessum sal. Þessi kenning hefur nú verið afsönnuð, hæstv. utanrrh.

Hefur þá eitthvað breyst?

Hefur þá eitthvað breyst? Nei, það hefur ekkert breyst fyrir okkur sem vorum vissir um það að staðfestur pólitískur vilji Evrópusambandsins sem Kohl lýsti á fundi Norðurlandaráðs og hæstv. formaður utanrrn. rifjaði mjög réttilega og ágætlega upp hér í dag og það ber að þakka þá upprifjun vegna þess að hún sýndi fram á það að þetta er allt búið að vera í lógísku ferli. Þetta er engin uppákoma sem var að gerast hérna síðustu daga. Þetta er búið að vera í samfelldu lógísku ferli Evrópusambandsins annars vegar og forusturíkja þess og hins vegar EFTA-ríkjanna og utanrrh. --- sem kallar hér fram í núna: Hefur þá ekkert gerst? --- er bara að afhjúpa það að hann hafi ekki áttað sig á því lógíska ferli sem hér hefur verið í gangi um nokkur missiri þannig að spásögn hans sjálfs um efið gagnvart EES hvað snertir tíma aðildarviðræðna hefur ekki ræst. Ég benti einnig á það hér í dag að spásögn hans um einangrun Sviss hefur heldur ekki ræst. Það er nefnilega þannig um utanríkismál, hæstv. utanrrh., og er dálítið leitt að þurfa að minna ráðherrann á það eftir svona langan tíma í embætti að það er ekki hægt að reka utanríkisstefnu á efum. Það er hægt að ræða hana fram og aftur, ef þetta og ef hitt, en það er ekki hægt að reka hana á efum. Það er einmitt þess vegna sem samþykkt Alþingis frá í maí í fyrra er raunsæ vegna þess að hún var líka hluti af þessu lógíska ferli sem búið er að vera í gangi í Evrópu í nokkur missiri þar sem bandalagsþjóðir okkar í EFTA tóku ákveðna afstöðu. Við drógum ákveðinn lærdóm af því. Evrópusambandið fylgdi fram ákveðinni afstöðu. Frans Andriessen lýsti yfir ákveðnum vilja Leons Brittans núna fyrir nokkrum dögum síðan og allt er þetta búið að vera í mjög skynsamlegri samfellu út frá hagsmunum og vilja hvers og eins. Hæstv. utanrrh., sem er eins og Lísa í Undralandi í þessum veruleika, virðist vera eini maðurinn sem ekki vill fylgja þessum veruleika og lifir í einhverjum svipuðum draumheimi og sendiherra Íslands hjá EFTA um að nú sé allt í einu kominn upp einhver krísa þannig að við höfum bara, Íslendingar, nokkra klukkutíma eða fáeina daga til að móta nýja stefnu. Þess vegna segi ég það sama við hæstv. ráðherra og hæstv. forsrh. sagði í sjónvarpinu: Það hefur ekkert breyst. Það sem hefur gerst er það að yfirlýst stefna EFTA-ríkjanna og Evrópusambandsins, sem er búin að vera yfirlýst stefna þessara ríkja í rúmt ár, hefur verið staðfest. Það er líka mjög athyglisvert, hæstv. utanrrh., að sá eini af þingmönnum Sjálfstfl. sem hefur utan þings reynt að styðja þennan málstað um Evrópusambandsaðild sem hæstv. utanrrh. hefur verið að tala utan í hér í dag, er hv. þm. Vilhjálmur Egilsson sem hefur ekki tekið til máls í þessum umræðum. Það er mjög athyglisvert, ég tel það vera mjög athyglisvert. Það sýnir mér a.m.k. að það er svo afgerandi pólitískur stuðningur innan Sjálfstfl. fyrir þeim málstað sem hv. þm. Björn Bjarnason hefur talað fyrir hér í dag og utanrmn. sameinaðist um í fyrra að þessi eini þingmaður Sjálfstfl. kemur ekki í umræðuna og gerir þannig auðvitað allan málflutning sinn utan þings mjög marklítinn. Síðan segir hæstv. utanrrh.: Er ekki vandi sem er rétt að láta Háskóla Íslands kanna? Ef hæstv. utanrrh. hefði haft áhuga á því að biðja um faglega úttekt háskólans á kostum fyrir Ísland þá hefði mátt biðja um athugun á því hvernig væri skynsamlegast að laga samninginn um Evrópskt efnahagssvæði að þessum nýja veruleika um tvíhliða samþykki, hvernig ætti að breyta stofnanahlutanum, hvernig ætti að tryggja eftirlitið o.s.frv. og biðja þá sérfræðinga í háskólanum sem kunnáttu hafa í þeim greinum að koma með hugmyndir um það svo að hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. gætu lagt þær hugmyndir fram í viðræðunum í Brussel. En það er ekki gert. Hæstv. utanrrh. hefur ekki beðið einn einasta mann um faglega vinnu til að útfæra þá stefnu sem Alþingi hefur mótað og staðfest hefur verið í dag að fjórir flokkar á Alþingi styðja, ekki einn einasta mann. En í staðinn hefur hann beðið batterí uppi í háskóla að fara í ef-spekúlasjónir um pólitískan valkost sem enginn vilji er fyrir, hæstv. utanrrh. Það er niðurstaða þessara umræðna. Það er enginn vilji fyrir því. Ég benti á það fyrr í dag að í þeirri stefnumótun sem Alþb. sendi frá sér í júní 1992 voru settar fram ákveðnar hugmyndir um það hvernig væri hægt að breyta EES-samningnum í tvíhliða samning. Menn kannski veittu þeim atriðum í ályktuninni ekki svo mikla athygli þá af því að menn voru í umræðunni að horfa á aðra þætti. En það var að mjög vandlega athuguðu máli og eftir ítarlega könnun sem við settum þá þætti fram og mig langar í lok þessara umræðna að lesa hér upp, með leyfi hæstv. forseta, lýsingu okkar á því hvers eðlis þessi tvíhliða samningur ætti að vera. Ég held að það væri mjög fróðlegt og gagnlegt fyrir hæstv. utanrrh. að fara nú að skoða veruleikann á grundvelli þess. Niðurlag samþykktar Alþb. í júnímánuði 1992 var á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Alþb. leggur til að sú niðurstaða verði endurskoðuð þegar í haust með það að markmiði að gera sjálfstæðan tvíhliða viðskiptasamning milli Íslands og EB. Höfuðatriði hans verði: 1. Sjálfstæður tvíhliða viðskiptasamningur milli Íslands og EB verði m.a. byggður á viðskiptaþáttum EES-samningsins, sérstökum sjávarútvegssamningi og bókun 6 í samningum við EB sem verið hefur í gildi síðan 1976. 2. Framkvæmd tvíhliða samnings milli Íslands og Evrópubandalagsins verði einfaldari í sniðum heldur en samkvæmt EES-samningnum. Eingöngu verði sett á fót samstarfsnefnd um eftirlit og gerðardómi beitt verði deilumál um framkvæmd samningsins ekki útkljáð. Pólitísk vandamál verði leyst í ráðherraumviðræðum. 3. Í tvíhliða samningi Íslands og EB verði m.a. byggt á hugmyndum um frjálsa vöruflutninga, fólksflutninga, þjónustustarfsemi, fjármagnsflutninga og almenna samkeppni auk þess sem hafðar verði til hliðsjónar reglur Norðurlandanna um vinnumarkað og búseturétt og afdráttarlaus réttur Íslendinga til að skipa forræði og eignarhaldi á auðlindum til lands og sjávar verði tryggður með sérstökum lögum. 4. Í samningum um viðskipti verði einnig fjallað um samvinnu Íslands og EB á öðrum sviðum, svo sem varðandi rannsóknir og þróun, umhverfismál, menntun og menningu.`` Alþb. setti þegar árið 1992 fram þessa lýsingu á því hvernig ætti að skipa þessum málum og það væri óskandi að hæstv. utanrrh. hefði varið tíma sínum hér í dag til þess að lýsa viðhorfum sínum til þessa vanda sem þingið vill að farið sé í að leysa á grundvelli ályktunar frá í fyrra, sem fjórir þingflokkar telja enn afdráttarlaust að eigi að gera, í stað þess að verja dýrmætum tíma sínum hér til að lesa gamla ræðu eftir Gro Harlem Brundtland.

Frú forseti. Ég vil mótmæla þeirri ályktun hv. 8. þm. Reykn. að hér hafi myndast einhvers konar bandalag fjögurra flokka gegn einum við túlkun á ályktun Alþingis frá 5. maí 1993. Það er ekki rétt. Það hefur komið fram í ræðum allra ræðumanna að það er samhuga afstaða manna að það beri að framfylgja þessari ályktun. Hér hafa talað hæstv. utanrrh. og hv. formaður þingflokks Alþfl. og það er algerlega rangt að draga þá ályktun af þeirra ræðum að þau mótmæli þeirri niðurstöðu sem Alþingi komst að í ályktun sinni í fyrra. Ég vil einnig láta þess getið, vegna þeirra ummæla sem komu fram í máli hv. þm., að ég og hæstv. utanrrh. vorum saman á fundi í gærmorgun sem haldinn var á vegum Verslunarráðs Íslands. Þar flutti ég mál mitt með svipuðum hætti og hér í dag og í pallborðsumræðum sem fram fóru á eftir tók utanrrh. og við báðir það fram að við værum að sjálfsögðu sammála um meginstefnu Íslands í þessu máli við núverandi aðstæður. Ég tel að sá áherslumunur og sá ágreiningur sem hefur komið fram hér í dag, og menn eru að gera of mikið úr finnst mér, sé varðandi samningana sem Norðmenn hafa gert. Að sjálfsögðu geta menn haft mismunandi skoðanir á samningum sem Norðmenn hafa gert um sjávarútvegsmál við Evrópusambandið. Ég hef ekki blandað mér í þær deilur. Ég sagði í minni ræðu að ég teldi að við ættum að ýta því til hliðar. Þegar við værum að ræða um íslenska hagsmuni ættum við að líta á okkar hagsmuni. Hvað Norðmönnum kæmi best að semja um fyrir sig væri að sjálfsögðu þeirra mál. Ég tók það einnig þannig hjá hæstv. utanrrh. áðan þegar hann vitnaði í ræðu hæstv. forsætisráðherra Noregs að hann væri að leggja áherslu á að hann væri að skoða málið frá norskum sjónarhóli og með hliðsjón af því sem Norðmenn hafa samið um en að sjálfsögðu kann annað að gilda þegar við ræðum um málið frá íslensku sjónarhorni.

Virðulegur forseti. Virðulegum þingmanni Birni Bjarnasyni er alveg velkomið að nota mig til að ræða við utanrrh. Þetta andsvar var fyrst og fremst innlegg í ,,díalóg`` hv. þm. við hæstv. utanrrh., samanber lokaorðin um það að hæstv. utanrrh. hefði verið að tala hér frá norskum sjónarhóli en við ættum fyrst og fremst að tala frá íslenskum sjónarhóli. Ég sagði það aldrei í mínum málflutningi áðan að það væri ágreiningur um þessa ályktun Alþingis. Það var ekki það sem ég sagði, hv. þm. Það veit þingmaðurinn sjálfsagt því hann hlustar grannt á það sem menn segja. Það sem ég sagði að hefði skilið á milli manna hér í dag var að hæstv. utanrrh. --- ég man ekki hvort hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir gerði það einnig --- flutti bæði í sinni upphafsræðu og sinni seinni ræðu það mál að forsendur fyrir stefnumótun Íslands hefðu breyst. Hér hefur það komið skýrt fram, m.a. hjá hv. þm. í ágætri ræðu hér í dag, að forsendurnar hefðu ekki breyst. Steingrímur Hermannsson er á sömu skoðun, forsrh. hefur lýst sömu skoðun, ég lýsti sömu skoðun. Ég var að segja það hér að forustumenn fjögurra flokka hefðu greinilega þá afstöðu að forsendurnar hefðu ekki breyst. Ég veit að hv. þm. kann vel að gera greinarmun á þessu en skilur líka mikilvægi þess hvort menn eru sammála því að forsendur hafi breyst eða ekki. Ég þarf í raun ekki að segja neitt annað út af þessu andsvari. Það var út af fyrir sig ágætt innlegg til þess að skerpa þessa hluti. Vandi okkar er hins vegar sá að hæstv. utanrrh. talar bara ekki sama takt og aðrir sem hafa talað í þessum umræðum.

Frú forseti. Við erum sammála um meginkjarna málsins að því er varðar stefnu Íslands. Það hefur komið fram. Varðandi hins vegar forsendurnar er verið að vísa til þess að vegna samninga sem Norðmenn hafa gert við Evrópusambandið séu menn að skoða í því ljósi hvort forsendur varðandi túlkun á sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins hafi breyst. Ég skil þetta svo. Og eins og hæstv. utanrrh. hefur lagt upp sitt mál þá hefur hann tekið efnisþættina í hugsanlegum deilum okkar við Evrópusambandið ef við færum í efnislegar viðræður við það. Hann segir: Með hliðsjón af þessum samningi sem gerður hefur verið milli Noregs og Evrópusambandsins kunna forsendur við mat á sjávarútvegsþætti hugsanlegra viðræðna okkar við Evrópusambandið að hafa breyst. En ég hef ekki heyrt að það hafi komið fram í umræðunum að forsendur sem liggja til grundvallar stefnu Íslands og liggja fyrir í ályktun Alþingis hafi breyst. Enda erum við hv. þm. sammála um það, og ég þakka og honum fyrir stuðning hans við þá skilgreiningu sem ég reyndi að draga upp í minni ræðu og tel að hafi gengið upp og þetta sé í réttu samhengi við ákvarðanir sem teknar voru þegar í ársbyrjun 1992.

Virðulegi forseti. Það er enginn ágreiningur við mig hvað þessa lýsingu snertir. Ég tel það vera drengilegt af hv. þm. Birni Bjarnasyni að vera að reyna að draga utanrrh. í lok umræðunnar svona inn í hóp okkar hinna í þinginu. Hv. þm. Björn Bjarnason er líka það skynsamur að hann veit að það er ekki beint gott fyrir lýðveldið að utanrrh. sé skilinn eftir á þessum berangri sem þessi umræða ber með sér. Þess vegna get ég svo sem alveg verið aðili að því líka og út frá hagsmunum Íslands reynt að draga hann inn í þessa sveit með okkur hinum.

Mikið er þetta huggulegur selskapur.

Já, hann er það, hæstv. utanrrh., þegar menn haga sér dálítið vel. Það má alveg standa þannig að formaður utanrmn. hafi komið og lýst því að utanrrh. sé ekki í ágreiningi við meiri hluta þingsins í þessum málum. Það er ágætt að formaður utanrmn. segir það. Svo verður bara framþróunin að sýna hvort okkur tekst í sameiningu að halda utanrrh. þar.

Virðulegi forseti. Hv. 8. þm. Reykn. varð tíðrætt um meiri hluta, meiri hluta Alþingis, hér hefði myndast nýr meiri hluti. Fjórir þingflokkar á móti einum. En eins og hv. formaður utanrmn. sagði í sinni ræðu þá vildi hann nú ekki una þessari söguskoðun prófessorsins á þessum sögulegu atburðum sem hér hefðu gerst og leiðrétti þetta. Hvaða meiri hluta er hv. þm. annars alltaf að tala um? Stærsta utanríkisviðskiptamál okkar tíma var EES-samningurinn sem var borinn hér undir atkvæði hv. þm. Hver var í meiri hluta um þann samning? Hver var á móti þessum samningi? Það var jú hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson og sá minni hluti hans þingflokks honum að baki. Sumir flokkar klofnuðu í þessu máli en meiri hluti myndaðist um EES-samninginn. Í framhaldi af því var Alþingi sammála og er sammála, það hefur enginn sagt annað, um það að freista þess í viðræðum við Evrópusambandið að tryggja að við höldum ávinningi EES-samningsins. Ályktun Alþingis er ekki um það að fara að spretta upp EES-samningnum, segja honum upp eða fara í nýjar samningaviðræður um inntak hans. Nei. Hún er um að tryggja íslensku þjóðinni þann mikla ávinning sem meiri hluti á Alþingi Íslendinga tryggði henni gegn minni hlutanum sem hv. þm. er hluti af.

Virðulegur forseti. Tvisvar á þessu kjörtímabili hefur hæstv. utanrrh., Jón Baldvin Hannibalsson, gert tilraun til þess á Alþingi í umræðum um skýrslu utanrrh. að fá stuðning fyrir því á þinginu að það myndist pólitískur vilji til að kanna hugsanlega aðild að Evrópubandalaginu eins og það var í fyrra skiptið og Evrópusambandinu nú. Fyrra skiptið var í umræðunum 1992 um skýrslu utanrrh., ef ég man þetta rétt, þar sem hægt var að lesa mikla texta í fyrsta hluta þeirrar skýrslu, mjög svipaða texta og lesa mátti í ræðu hæstv. ráðherra í dag. Ráðherrann hefur síðustu daga og hér í dag í annað sinn á þessu kjörtímabili verið að gera tilraun til þess að koma í gang pólitískri atburðarás sem leiddi til aðildarumsóknar Íslands að Evrópusambandinu. Í bæði þessi skipti hafa þessar tilraunir verið stöðvaðar, hæstv. utanrrh. Það er hinn pólitíski veruleiki. Þær voru stöðvaðar í umræðum á Alþingi í fyrra skiptið sérstaklega af hæstv. forsrh. Þær hafa verið stöðvaðar með þessari umræðu í dag. Það er alveg ljóst. Svo má ræða fram og aftur um EES-samninginn. En ég minni bara hæstv. utanrrh. á að lesa þá afstöðu sem Alþb. mótaði í júní 1992. Grundvallarafstaðan var sú að ljóst væri í ljósi þeirrar stefnu sem Evrópubandalagið hafði þegar tekið upp og flest EFTA-ríkin að Ísland ætti bara tvo kosti varðandi framtíðarskipan samskipta sinna við EB, eins og stendur í samþykkt Alþb. Annaðhvort aðild eða tvíhliða samning. Þessi umræða í dag sýnir að þetta mat var alveg hárrétt. Að EES var skammtímafyrirbæri, mjög flókið skammtímafyrirbæri. Það er misskilningur hjá hæstv. ráðherra að það verði mjög einfalt að breyta EES í tvíhliða samning vegna þess að stór þáttur í EES er stofnanavirkið.

Virðulegi forseti. Tilraun hv. þm. til að mynda í andránni nýjan meiri hluta á Alþingi Íslendinga er nú fyrir bí. En þá er næsta kenning að þetta sé í annað sinn sem utanrrh. freisti þess að fá meirihlutasamþykki fyrir því að láta fara fram könnun á kostum og göllum ES-aðildar. Nú vill svo til að ríkisstjórn Íslands hefur samþykkt það með stuðningi tveggja þingflokka, meiri hluta á Alþingi Íslendinga, að slík könnun fari fram. Sú könnun mun fara fram. Í framhald af þeirri könnun á vegum Háskóla Íslands munu aðilar atvinnulífs og vinnumarkaðar vera kvaddir að því máli. Umræðan um málið er þegar hafin og verður ekki stöðvuð. Það er enginn meiri hluti um það. Til þess að klykkja nú út með þetta þá er búið að gera tvær skoðanakannanir sem sýna viðhorfsbreytingar af því tagi að meiri hluti þjóðarinnar sé þeirrar skoðunar að hann telji rétt að slík könnun fari fram a.m.k.

Virðulegi forseti. Af því að við erum nú svo mildir hér við lok umræðunnar að við erum ekkert að draga það mjög skarpt upp fyrir hæstv. ráðherra hvernig þetta hefur allt saman farið þá ætla ég ekki að eyða miklum orðum að því. Ég veit hins vegar að hæstv. ráðherra man það að tillagan sem hann flutti í skýrslunni fyrir tveimur árum hún var um að Stjórnarráð Íslands gerði þessa úttekt. Öll ráðuneyti og allar ríkisstofnanir, ríkiskerfið allt átti að leggjast í það að meta aðild Íslands að Evrópusambandinu. Það átti því að vera pólitísk vinna undir stjórn þeirra stofnana sem ráðherrarnir stýra að fara í þetta verk. Því var hafnað, hæstv. ráðherra. Það hefur ekki verið samþykkt enn. Í staðinn hafa nokkrir ágætir vinir mínir upp í háskóla fengið það verkefni í aukavinnu að skrifa svona smáskýrslur um kosti og galla dittins og dattins varðandi EB-aðild. Það verða Gunnar Helgi og Gunnar G. Schram og einhverjir svona snillingar og munu senda einhverja texta. Það verður ekki mikið hlustað á þá texta, hæstv. ráðherra, vegna þess að flestir þeirra hafa skrifað það sem þeir hafa að segja um það mál nú þegar. Ef hæstv. ráðherra telur einhverja huggun í því að búa til aukavinnu handa þeim uppi í háskóla sem einhver meiri háttar pólitísk tíðindi þá má hann það alveg fyrir mér.