Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Stefán Stefánsson) Allsherjarnefnd hefir tekið til athugunar mótmælin frá háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) og getur ekki fallist á skilning hans. Nefndin álítur, að þessi lög, sem sett verði fyrir land alt, hafi meira gildi en tilskipun sú, er sýslunefndin í Skagafirði hefir fengið um þetta efni. Nefndin ræður því til, að frv. verði samþykt óbreytt. Það má vera, að sumir lagamenn hafi sama skilning á þessu atriði og háttv. 1. þm. Skagfirðinga, en til eru aðrir, sem hafa sama skilning og nefndin á þessu máli, sem sje, að þessi lög hafi víðtækara gildi, þar sem þetta verða almenn lög, og nái því einnig til Drangeyjar, þótt til sjeu eldri sjerstök lagaákvæði.

Magnús Guðmundsson Jeg kom ekki fram með nein mótmæli gegn frv. við fyrri hl. umr., heldur tók aðeins fram, að það gæti ekki náð til Drangeyjar. Það stoðar ekkert fyrir háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) að halda því fram, að nýrri lög hafi fremur gildi en eldri í þessu efni. Ef til eru tvenn lög um sama efni, sem ekki eru í samræmi, eru það sjerefnislögin sem gilda. Jeg þori þess vegna óhræddur að leggja þetta atriði undir dóm hæstv. ráðherra, sem verður forsætisráðherra. Lögin geta aldrei náð til Drangeyjar.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Jeg verð að játa, að mjer finst framkoma háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) dálítið kátleg í þessu máli. Hann og háttv. 2. þm. Skagf. (J. S.) fluttu brtt., er fór fram á, að þetta ákvæði yrði afnumið. Höfðu þeir þá eingöngu Drangey fyrir augum, enda kom það mjög berlega fram í ræðum þeirra. Þeir hljóta því að hafa skift um skoðun síðan. Þá hjeldu þeir að minsta kosti, að lögin hefðu beinlínis áhrif á veiðiskapinn í Drangey, og það tvímælalaust. Annars er allundarlegt þetta mikla kapp, sem þeir leggja á, að ekki verði hróflað við veiðiaðferðinni, sem nú er höfð, þó máske mætti finna aðra betri, því aldrei hefir verið ætlast til, að veiði yrði látin falla niður. Aðeins að veiðiaðferðin yrði mannúðlegri.

Magnús Guðmundsson Við þm. Skagfirðinga vorum á móti þessu atriði af því það er víðar fugl en í Drangey, en nefndin hafði aðeins haft hana í huga.  (St. St.: Drangey er alls ekki nefnd í frv.,)  . Nei, ekki í frv., en í greinargerðinni. Við höfum ekkert á móti mannúðlegum ákvæðum um fugladráp, en við höldum fram, að Skagfirðingar hafi best vit á að dæma um, hvernig því verði heppilegast fyrir komið hjá sjer.

Jón Þorláksson Háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) sagði, að sýslunefnd Skagfirðinga hefði best vit á, hvernig ætti að veiða fugl á mannúðlegan hátt í Drangey, en jeg held að landsstjórnin standi betur að vígi um þetta, því að hún á hægra með að afla sjer upplýsinga um veiðiaðferðir annarsstaðar. Þessi veiðiaðferð hefir verið notuð á einum eða tveimur öðrum stöðum, en verið hætt við hana aftur. Finst mjer ekki úr vegi, að hæstv. stjórn rannsakaði, hvort þær veiðiaðferðir, sem annarsstaðar hafa verið teknar upp í stað þessarar, geti ekki komið til greina við Drangey.

Magnús Guðmundsson Jeg er alveg á gagnstæðri skoðun við háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) og held, að sýslunefnd Skagfirðinga hafi betur vit á fuglaveiðum í Drangey en landsstjórnin, enda ræður það af líkum, þegar það er athugað, að í landsstjórninni er venjulega enginn maður kunnugur í Skagafirði, en í sýslunefndinni eru altaf 15 gagnkunnugir menn.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg hefi fátt eitt að segja til viðbótar því, sem í greinargerðinni fyrir frv. stendur, þó vil jeg fylgja frv. úr hlaði með nokkrum frekari skýringum. Aðalbreytingar á gildandi lögum, sem frv. þetta fer fram á, eru þrjár. 1. Lenging siglingatímans. 2. Rýmkun rjettinda smáskipaprófsmanna úr 30 upp í 60 smál. skip. 3. Burtfelling undanþáguákvæða 16. gr. Ástæðan til breytinga þeirra, sem frv. fer fram á á 2. kafla laga nr. 42, 3. nóv. 1915, er eins og fram er tekið í greinargerðinni, að stór vöntun er á hæfum mönnum til þess að stunda skipstjórn á lóðaveiðaskipum, sem eru yfir 30 rúmlestir að stærð. Ástæður til þessarar vöntunar eru tvær. Fyrst sú að þeir, sem hafa fengið rjettindi til að vera skipstjórar á þessum skipum, þ. e. þeir, sem hafa fiskiskipstjórapróf, fara að prófinu loknu á stærri skipin, einkum togarana, því þar er vonin um að komast að góðri og arðvænlegri lífsstöðu mest fyrir þessa menn, enda sæmilegt hverjum dugandi manni að leita sjer sem mestrar fullkomnunar, hverjum í sínum verkahring, og fyrir það sem fleira á sjómannastjettin okkar alþjóðarþökk. Þó nú einhverjir fiskiskipstjóraprófsmenn hafi af og til tekið að sjer stjórn á lóðaveiðaskipum yfir 30 rúmlesta, þá hefir það reynst útgerð þessara skipa óhappasælt, og er ástæðan sú, að þessir menn, þótt dugandi sjómenn sjeu margir hverjir, hafa í flestum tilfellum verið lítt vanir lóðaveiðum, og því eðlilega mishepnast veiðiskapurinn, samanborið við smáskipaprófsmennina, svo og vegna þess að ekki er ósennilegt, að til þessarar skipstjórnar hafi ekki valist efnilegustu og duglegustu fiskiskipstjóraprófsmennirnir, heldur einmitt þeir, sem minni höfðu líkurnar til að standa framarlega í þeirri samkepni um skipstjórastöður á stærri skipum, sem óneitanlega er og verður þessara manna milli, þar sem 20–30 menn taka árlega fiskiskipstjórapróf við stýrimannaskólann hjer í Reykjavík. En fyrst og fremst verður í þessu máli að líta á nauðsyn þessa atvinnuvegs lóðaveiðanna. Og atvinnuvegurinn krefst þess, að skipstjórn á lóðaveiðaskipum stundi þeir menn einir, sem vanir eru lóðaveiðum og þekkingu hafa á þeim veiðiskap; með því móti gefur atvinnuvegurinn það, sem allir óska og þarfnast, en það er aukin framleiðsla án aukins tilkostnaðar. Ýmsar raddir hafa heyrst um það, að með því að gefa smáskipaprófsmönnum leyfi til að vera skipstjórar á 30–60 smálesta skipum sjeu rjettindi fiskiskipstjóraprófsmanna skert að miklum mun. Þetta er að því leyti rjett, að fleiri verða til samkepni um skipstjórastöðu á 30–60 rúmlesta skipum, en að hinu leytinu rangt, því þeir halda eftir sem áður rjettindum til að vera skipstjórar á þessum skipum. Því er að vísu haldið fram af flestum, að þeir menn, sem meira hafa lagt í sölurnar til mentunar sjer og meiri bóklega þekkingu hafa öðlast, eigi að hafa forrjettindi til atvinnu fram yfir hina, sem minni bóklega þekkingu hafa. Oft er þetta rjett, en hjer á það þó ekki við. Hjer er sem sje um það að ræða, að hægt sje að reka þennan atvinnuveg, lóðaveiðarnar, með sem mestum hagnaði, og auðvitað líka með fullu öryggi sjómannanna og skipanna, en að því mun jeg víkja síðar. Með því að færa rjettindi smáskipaprófsmanna upp í 60 smálestir er lóðaveiðaútveginum unnið stórgagn. Með því er það trygt, að völ verður á nógum hæfum og veiðiskapnum alvönum skipstjórum. Það er ekki síst í veiðiskap, að staðgóð verkleg kunnátta er nauðsynleg, samfara þekkingu á fiskimiðum, fiskigöngum og fiskilagi á hinum ýmsu stöðum. Það er t. d. algengt, þótt vel aflist á lóðir, að lítill eða enginn fiskur fæst á haldfæri eða í botnvörpu á sömu stöðum og sama tíma, og þótt haldfæraafli sje góður, þá fæst lítill afli á lóðir, og þótt vel aflist í net og botnvörpu, fiskast lítið á lóðir og haldfæri. Það er líka af þessum ástæðum, að bestu þilskipa (haldfæraveiða) formenn eru ónýtir lóðaveiða formenn. Það var oft í daglegu tali kallað, að góðum formönnum „mishepnaðist“, þegar þeir breyttu um veiðiaðferð, en ástæðurnar til þessarar „mishepni“ eru nú orðið hverjum manni augljósar og eðlilegar. Það væru því herfileg mistök, ef Alþingi, fyrir ímynduð forrjettindi fárra einstaklinga, löghelgaði þessar “mishepnanir“. Hitt eru allir sammála um, að nauðsynlegt og sjálfsagt sje, að þeir menn, sem skipstjórn er falin, hafi þá bóklegu þekkingu, sem nauðsynleg er til þess, að öryggi skipverja og skipa sje fyllilega trygt undir þeirra stjórn. Besta sönnunin fyrir því, að þetta frv. hafi inni að halda slíkar öryggisráðstafanir, eru meðal annars ummæli hr. Sveinbjarnar Egilsonar í blaðagreinum, er hann reit nú fyrir skömmu, og þá ekki síst það, að hr. skólastjóri Páll Halldórsson er samþykkur þeim breytingum á siglingaatvinnulögunum, sem frv. fer fram á. Um síðasta kafla þessa frv. nægir að vísa til greinargerðar skólastjórans. Að lokinni þessari umræðu óska jeg frv. vísað til sjávarútvegsnefndar.

Fjármálaráðherra (Magn. J.) Það er auðsýnilega til bóta, að gengið sje frá fjárlögunum sem næst þeim tíma, er þau taka gildi. En eins og hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) tók fram, má kippa þessu í lag einnig með því að breyta þingtímanum. Út af fyrir sig er það aldrei til gagns að breyta um reikningsár, hvort heldur farin verður sú leið, sem lagt er til í frv., að taka 3 mánaða tíma fyrir sig sem eitt fjárhagstímabil eða hin, að telja 5 ársfjórðunga eitt reikningsár. Að breyta reikningsárinu hlýtur ávalt að hafa allmikinn rugling í för með sjer, og tölur verða þá ekki eins sambærilegar og ella. Það ætti því ekki að breyta um reikningsár, nema brýn nauðsyn beri til. Og auðvitað er það skilyrði fyrir því, að þessi breyting verði til bóta, að þingið komi saman einhverntíma á þessum þrem mánuðum, nóvember, desember eða janúar. Annars líður jafnlangur eða lengri tími milli þings og gildistöku fjárlaganna, og er þá ekkert unnið við breytinguna. Þá vil jeg minnast á það, að um leið og flutt er fjárhagstímabilið, þá hljóta og öll reikningsskil líka að flytjast fram á árið, og þar með koma 3 mán. síðar fram. En verulegasti kosturinn við þessa breytingu ætti einmitt að vera sá, að menn hefðu einu ári yngri landsreikninga til þess að styðjast við við samningu og meðferð fjárlaganna. Þá vil jeg og geta þess, þó ekki sje það höfuðatriði, að allmargir þeir embættismenn, sem mest hafa með reikningsskilin að gera, hafa talið ýms tormerki á breytingunni. Eins og jeg hefi þegar tekið fram, er um tvær leiðir að ræða í þessu máli, annaðhvort að breyta reikningsárinu eða færa þingtímann. Færsla þingtímans dregur engan dilk á eftir sjer, að því er best verður sjeð, en breyting á fjárhagsárinu getur verið mjög varhugaverð, og algerlega ófært að breyta til um slíkt oftar en einu sinni.

Sveinn Ólafsson Mjer kom í hug áðan þessi gamli málsháttur: „Hverjum þykir sinn fugl fagur.“ Mjer sýnist sem hann hafi ræst á hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Segi jeg þetta vegna þess, að mjer finst þessi hv.þm. hafi einvörðungu talið upp kostina, sem þó eru fáir og ljettvægir, við það að færa fjárhagsárið og miða við apríllok í stað nýárs, en algerlega gengið fram hjá ókostunum. Suma af þessum ókostum hefir nú hv. fjrh. (Magn. J.) nefnt, en þó ekki nærri alla. Það undrar mig raunar ekki svo mjög, þótt hv.flm. (J. Þ.) hafi dregið mjög fram kosti þessa frv., og þá suma mjög vafasama, en hitt furðar mig, að allshn. skuli ekki hafa sjeð ókosti frv. og athugað þá. Jeg skal benda á það, að þó fjárhagsárinu verði breytt í það horf, sem frv. fer fram á, þá er ekki þar með algerlega girt fyrir, að aukafjárlög komi fram. Ýmislegt getur komið fyrir, sem gerir það nauðsynlegt að fara út fyrir ramma fjárlaganna og koma með fjáraukalög. Jeg nefni þetta einmitt vegna þess, að það hefir verið notað sem aðalástæðan fyrir breytingunni. En sá kostur frv. er eftir minni hyggju að miklu leyti ímyndaður. Aðalókostirnir við breytinguna virðast hafa að mestu gleymst hv. flutningsmanni og nefndinni. Fyrst er sá, og eflaust sá stærsti, að með þessu móti yrði að færa þingtímann aftur á bak, nær sólhvörfunum, nær skammdeginu, óhentugasta og hættulegasta tímanum til þinghalds og ferða. Nú muna háttvirtir þingdeildarmenn, að vetrarþing var fyrst tekið upp eftir aldamótin síðustu, en stóðu þá að eins nokkur ár. Var þeim þó ekki hætt sökum þess, að ísar og ill veðrátta hamlaði ferð þm., því svo hittist á alla þessa vetur, að góð var tíð þá mánuði, sem þing stóð yfir. En alt öðru máli hefði orðið að gegna suma veturna bæði fyrir og eftir þetta árabil. Skal jeg til dæmis taka veturinn 1918. Ef vetrarþing hefði verið háð þann vetur, hygg jeg að margur þm. hefði fengið nauðsynleg kynni af því, hvernig þau geta gefist. Þá var svo ástatt bæði janúar- og febrúarmánuð, að skipagöngur fyrir Norður- og Austurlandi urðu að hætta, en þau skip, sem á ferð voru, lágu föst vikum saman á höfnum sökum hafísa og illviðra. Það er ljóst, að ef þingtíminn yrði fluttur nær sólhvörfunum, þá verða skipaferðirnar kringum landið til þings enn hæpnari í myrkri og hríðum en þegar dag lengir, og jafnvel fyrirsjáanlegt, að þinghald gæti farist fyrir með öllu á lögákveðnum tíma. Mjer virðist þá líka, að nefna megi mannhættu þá, sem oft er samfara þessum miðsvetrarferðum. Mætti telja upp marga skipreka, bæði fyrir og eftir aldamótin síðustu, sem orðið hafa af ísreki um þetta leyti árs, og er sú hætta jafnan opin, þótt hún hafi enn þá ekki orðið neinum þm. að tjóni. Er þetta eitt næg ástæða til að vera á móti þessu frv. Ef breyta á til á annað borð, þá hygg jeg að besta úrlausnin verði sú, sem hæstv. fjrh. benti á, nefnilega að þoka til þingtímanum til haustsins, en lofa fjárhagsárinu að vera eins og það nú er. Er það fyrir margra hluta sakir hentugra að láta það og almanaksárið falla saman, eins og verið hefir. Hins vegar væri þá sjeð við þeim vandkvæðum, sem jeg gat um áður, með því að færa þingtímann aftur fyrir áramót, og þá svo mikið, að þingslit gætu orðið fyrir jól. Veit jeg engin dæmi þess hjer á landi, að ísrek hafi hamlað göngum skipa 3 síðustu mánuði ársins, en iðulega hafa þær tepst á 3 fyrstu mánuðunum og jafnvel lengur. Fyrir þetta, sem jeg hefi nú getið um, hefði jeg helst viljað fella þetta frv. þegar í stað, svo það þyrfti ekki að tefja okkur lengur. Jeg get þá vel sætt mig við, að sú aðferð sje höfð, sem háttv.flm. hefir stungið upp á, að láta það bíða 3. umr., þar til sjeð er, hvernig fer um þál. þá sem fram var borin af sparnaðarnefndinni í sameinuðu þingi, um breytta þingskipun eða stjórnarskrárbreytingu.

Frsm. (Jón Þorláksson) Ummæli hæstv. fjrh. gefa mjer ekki neitt tilefni til svara. Hann viðurkendi nefnilega grundvallar-ástæðurnar fyrir þessu frv. og benti að eins á aðra leið til að ná því takmarki, sem frv. er ætlað, sem sje þá leið að færa þingtímann, Jeg er sammála honum um það, að óviðeigandi væri að breyta fjárhagsárinu nú, ef menn væru ekki sannfærðir um, að ekki þyrfti að breyta því aftur af nýju. Því tíðar breytingar í slíkum efnum eru mjög óheppilegar. Út af þeim orðum háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að það væri hjer sem oftar, að hverjum þætti sinn fugl fagur, skal jeg láta þess getið, að mjer er það ekkert kappsmál, hvort farin verður sú leið, sem jeg hefi nú bent á, eða önnur. En mjer þótti þetta mál svo mikils vert, eftir reynsluná í fyrra, að jeg vildi gera það, sem unt væri, til að afstýra því, að svo haldi áfram. Það hefir verið bent á það, að með þessu verði fjáraukalög ekki útilokuð. Jeg skal játa, að svo er, enda er það ekki markmið frv. En hinu held jeg fram, að með þessu móti verður hægara að útiloka þau fjáraukalög, sem eru hættulegust fyrir ríkissjóðinn. Það þarf enginn að óttast þessar smærri óhjákvæmilegu fjárveitingar, sem stjórninni þykir sjálfsagt að gera upp á væntanlegt samþ. þingsins og teknar eru í fjáraukalög eftir á. Þær ríða ríkissjóði aldrei á slig. En hitt hlýtur að verða hættulegt fyrir ríkissjóðinn, þessar stærri fjárveitingar, sem núverandi afstaða fjárhagsársins við þingtímann gerir óhjákvæmilegar, og þessi yfirgripsmiklu fjáraukalög, sem þingið verður árlega að staðfesta, án þess að geta sett upp neina tekjuhlið til mótvægis. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) þykir það ókostur á frv., að af því leiði, að færa verði þingtímann nær skammdeginu, en hann færði engin rök fyrir sínu máli. Alt, sem hann sagði um það, var, að ókleift gæti orðið að komast á þing, ef þingtíminn yrði færður fram í janúar. Jeg býst við að öllum, sem nokkuð þekkja til Norðurlandsins, sje það kunnugt, að þetta er einmitt þveröfugt. Samkvæmt reynslunni er hverfandi lítil hætta á því, að ísrek tefji skipaferðir í janúarmánuði, en í febrúar þó nokkur. Ætti því sú breyting, sem frv. fer fram á í þessu efni, að eins að vera til bóta. Jeg skal viðurkenna, að vilji menn taka upp haustþing, þá eru allar ástæður frv. gersamlega burtu fallnar. Að jeg í frv. stakk upp á þessari aðferð, stafar af því, að jeg bjóst við, að menn vildu halda áfram vetrarþingunum. Er það annars atriði, sem þeir þm., sem eru frá fjarlægari landshlutum; ættu að fá að ráða mestu um. En til þess að háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) haldi ekki að mjer sje þetta neitt sjerstakt keppikefli, skal jeg geta þess, að jeg fyrir mitt leyti kysi heldur, að þing væri háð á haustin en á þeim tíma, sem nú er. Þá er einnig annað atriði, sem nefndinni kom saman um, en það er, að eigi á annað borð að halda vetrarþingunum, þá muni óheppilegt að hafa þau svo seint. Það getur auðveldlega komið fyrir, að of áliðið verði orðið vorsins, þegar þingi slítur, fyrir margan þingmanninn utan Reykjavíkur. Getur það orðið miklum annmörkum bundið fyrir bændur að vera um þann tíma fjarri búum sínum, einkum ef harður vetur og vor leggjast að. Er vonlegt, að þeim verði órótt í brjósti, að sitja hjer fram í maímánuð; enda er ekki langt að minnast, að svo var. Tel jeg því einnig af þessum rökum heppilegra að halda þing mánuði fyr en nú er gert.

Gunnar Sigurðsson Jeg ætla mjer ekki að taka fram fyrir hendurnar á háttv.frsm. nefndarinnar (J. Þ.), en get þó ekki látið ómótmælt, að allshn. hafi ekki athugað frv. ítarlega og þær breytingar, sem það hefir í för með sjer. Oss var það ljóst, að þörf yrði að breyta jafnframt þingtímanum, þótt jeg fyrir mitt leyti hafi óttast, að það kynni að verða frv. að fjörlesti. Annars tel jeg það höfuðkost á frv., að ýtt er með þessu undir starfsmenn ríkisins að gera fljót reikningsskil. Er það að mínu áliti mikils virði fyrir bæði starfsmenn ríkisins og sjálft ríkið. Annars hefi jeg ávalt búist við því, þótt mikið vit sje í þessu frv., að breyting þingtímans yrði því að fjörlesti, enda hefir það komið ljóst fram hjá hv. 1. þm. S.-M.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg gat þess í framsögu þessa máls, að nefndin lítur á það sem höfuðatriði þessa frv. að breyta fræðslukerfi landsins. Vitanlega duldist henni eigi, að hún gat það ekki af fullveldi sínu, þar sem svo eru margir fróðir menn hjer á þingbekkjum, en hún vildi hreyfa málinu, og helst fá fram þessa frestun á framkvæmd núgildandi fræðslulaga. Vakti það fyrir henni, að frestunin gæti verið fram yfir næstu kosningar, og gæti þá nýtt þing tekið ákvörðun um málið og ráðið fram úr því, hvort kerfið skyldi hafa. Eru þá annars vegar sömu kröfur og nú til staðfestingar, en ekki nema hálfur kostnaður á við það, sem nú er, og þó aukið mikilli fræðslu ofan við í unglingaskólum. Hins vegar yrði það kerfi, sem nú er, breytt eða óbreytt, með einhverri viðbót eða án. Þess vegna ber nefndin fram brtt. við 1. gr. á þskj. 97, í þá átt, að þessi frestur sje settur til fardaga 1924. Þessi frestur ætti að vera nægur til þess, að landsmenn vöknuðu og athuguðu málið og gæfu hinum nýkjörnu fulltrúum til Alþingis 1924, hverjir sem þeir verða, eitthvert veganesti. Því að efalaust mundi málið þá rætt á þingmálafundum og frambjóðendur verða að láta uppi skoðun sína á því. Um 2. gr. vil jeg geta þess, að það væri nóg hegning á þann, sem vanrækti fræðslu barns síns, ef prestur neitar að staðfesta barnið. Til sektar á þá fyrst að koma, er maðurinn þverskallast og vill ekki láta staðfesta barnið, og ætlar þannig að skjóta sjer undan fræðsluskyldunni. Jeg heyrði útundan mjer við 1. umr., að mönnum þótti sektin há. Það er hún nú ekki, því að sektin má þó ekki vera minni en sem svarar þeim kostnaði, er flyti af uppfræðingu barnsins. Annars væri hagur fyrir þrjótinn að greiða sektina. Í sambandi við 3. gr. vil jeg geta þess, að nefndin telur eins rjett, og jafnvel fult eins gott, fyrir prestinn að stefna börnunum saman á hentuga staði síðari hluta vetrar og sjá, hvernig kent hefir verið, í stað reglulegrar húsvitjunar. Við 5. gr. ber nefndin fram vatill., vegna þess, sem hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) benti á við 1. umr. Virtist nefndinni rjett að gefa fjölmennum kaupstöðum og kauptúnum heimild til þess að fyrirskipa skólaskyldu með reglugerð. Þetta slær þá varnagla við því, sem hv.þm. (J. Þ.) var hræddur við. Jeg býst nú við, að þetta mál sje orðið svo þrautrætt, að ekki þurfi að fjölyrða um það. Þó get jeg ekki stilt mig um að benda á það, að ummæli hafa þegar komið fram um þetta mál, sem vel má veita athygli. Þar á meðal grein í „Vísi“ eftir prófastinn síra Ólaf Ólafsson frá Hjarðarholti. Hann var búinn að vera prestur lengi áður en fræðslulögin voru sett, og hafði því tækifæri til að bera saman. Skoðanir hans koma heim við skoðanir fjvn., svo að ekki er víst, að nefndin sje eins fylgissnauð í landinu og hv. andstæðingar hennar halda. Prófastur þessi, sem jeg nefndi, hefir sjálfur fengist mikið við kenslu, eins og kunnugt er, en auk þess veit jeg til þess, að annar prestur, sem líka er talinn ágætur fræðari, hefir ritað grein, sem nú mun vera í prentun, og fer hún í sömu átt. Jeg vil nú fela hv. deild þetta frv., og vona, að hún samþykki það. Ef hún ber gæfu til þess, tel jeg vel farið. Um. brtt.hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) er það að segja, að þær eru alveg nýtt frv., á alt öðrum grundvelli, og getur fjvn. ekki mælt með þeim. Sumt í þeim er, meira að segja, þess eðlis, sem nefndin vildi helst varast.

Magnús Guðmundsson Jeg sje það af síðustu orðum hv.frsm. (B. J.), að jeg hefi misskilið meiri hl. fjvn., ef hún legst mjög móti þessum brtt., sem jeg hefi leyft mjer að bera fram á þskj. 88. Að vísu var nú nokkur tvískinnungur í nefndinni við 1. umr., en þó virtist mjer aðallega vaka fyrir mönnum að spara. Nefndarmenn eru sammála um niðurstöðuna, en ósamþykkir um forsendurnar. Hv. frsm. (B. J.) fylgir frv. vegna þess, að hann vill breytingu á fræðslukerfinu, en aðrir nefndarmenn virtust mjer leggja mesta áherslu á að firra ríkissjóð gjöldum í bili, eða fyrst um sinn. Fyrir þessar sakir hefi jeg ráðist í að bera fram gagngerðar brtt. við frv., til þess að reyna að beina málinu inn á þá braut, sem jeg hygg, að hafi vakað fyrir sumum hv.flm. Og jeg trúi ekki fyr en jeg hefi tekið á, að jeg hafi misskilið þá svo mjög, sem halda mætti af orðum hv.frsm. (B. J.). Eins og hv.þm. hafa veitt eftirtekt, þá er efni þessara brtt., að aldurshækkun og dýrtíðaruppbót barnakennara greiðist af sömu aðiljum og í sömu hlutföllum og föstu launin, í stað þess, að nú greiðist þetta hvorttveggja að öllu úr ríkissjóði. Þessi regla virðist mjer í alla staði sanngjörn og hygg jeg, að vandfundin verði rjettmæt ástæða fyrir því að láta ríkissjóðinn greiða uppbót á laun, sem viðurkent er, að aðrir eigi að greiða. Á Alþingi 1919 kom jeg með brtt. í sömu átt og þessar, en þær voru feldar vegna þess, að kaupstaðir, kauptún og sveitir þyldu ekki þessa byrði, en auðvitað átti hið breiða bak ríkissjóðs að þola þetta, eins og alt annað, sem Alþingi 1919 dembdi á ríkissjóðinn, svo að segja fyrirhyggju- og athugunarlaust. En nú er fróðlegt að sjá, hvort hv.þdm. vilja halda áfram á sömu braut, og hvort þeir halda, að bak ríkissjóðs þoli, að af því sjeu ristar jafnbreiðar lengjur og hjer er um að ræða. Þingið 1919 fór í ýmsu inn á nýjar brautir og raskaði þeirri verkskiftingu, sem verið hafði milli ríkissjóðs. sýslusjóða og sveitarsjóða. Jeg reyndi að aftra því þá, en árangurslaust. Ef þessar till. mínar verða samþ., þá telst mjer svo til, að sparist 150 þús. kr. af ríkissjóðsfje, ef reiknuð er sama uppbótarhæð. 80% af öllum laununum, og fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Þetta er miðað við sama skólahald og nú er. Ef það minkar, vex sparnaðurinn. Til þess opnar till. á þskj. 105 leiðir, ef samþykt verður, en það var líka í frv. því um breytingar á núverandi fræðslulögum, sem stjórnin lagði fyrir þingið, en það frv. hefir ekki verið rætt hjer enn. Það verð jeg að játa, að talsvert af þessu fje verður að koma annarsstaðar að; en svo er einnig um annan sparnað. Þótt embætti sjeu lögð niður, verða þeir, sem gegndu þeim, að lifa eftir sem áður, og fá þá fje til þess annarsstaðar en úr ríkissjóði. Þetta er því engin ástæða gegn brtt. mínum. Í þessum brtt. er ekkert, er rýrir kjör kennaranna, annað en það, að jeg legg til, að uppbót verði ekki greidd á aldurshækkunina, en ef það skyldi valda ágreiningi, vona jeg, að hæstv. forseti sjái sjer fært að bera það upp sjerstaklega, svo að það þurfi ekki að verða hinum till. að falli. Annars verð jeg að taka það fram, að t. d kennari við barnaskólann hjer, getur með rúml. 7 mánaða vinnutíma komist upp í 5750 kr. árslaun eftir gildandi reglum og 100% uppbót. Í fyrra, þegar uppbótin var hærri, komust launin hátt á 7. þús. kr. Þetta hygg jeg, að flestum þyki ríflega borgað, t. d. einhleypum stúlkum, þegar þær hafa frí nærri hálft árið. Ráðherralaun þola ekki samanburð, enda fylgir þeim ekki önnur uppbót en ríflega úti látnar skammir. Jeg vona því, að jeg þyki ekki of nærgöngull við kennarana með þessari brtt. Landssjóðshluti af launum barnakennara er nú nálægt því, sem hjer segir: 1. Kennarar við kaupstaðaskóla ca. 40000,00 kr. 2. Kennarar við fasta barnaskóla, utan kaupstaða, ca. 52000,00 kr. 3. Aldurshækkun þeirra (ef brtt. mínar verða samþ.) ca. 10000,00 kr. Þetta verða alls ca. 102000,00 kr.; þar við bætist 80% uppbót á tvo fyrstu liðina, 73600,00 kr.; þá geri jeg ráð fyrir 80 farkennurum og 300 kr. til hvers að meðaltali, 24000,00 kr. - Þetta verða þá alls 199600,00 kr., sem ætti að verða því sem næst framlag ríkissjóðs til barnakenslunnar, ef mínar till. verða samþ., í stað 350 þús. kr., sem áætlað er í fjárlagafrv. Munurinn er því ca. 150 þús. kr., eins og jeg gat um. - Þessi breyting kemur vitanlega langþyngst niður á kaupstöðunum, en þar næst á kauptúnum og skólahjeruðum, sem hafa heimangönguskóla, en ljettast á sveitunum, sem farkenslu hafa. Fyrir Reykjavík eina munar þetta um nærri 50 þús. kr., og hina kaupstaðina frá 4 þús. til 10 þús. kr., eftir kennarafjölda, en fyrir sveit, sem hefir farkennara, munar þetta ekki meira en 150 kr. að meðaltali, en fyrir aðra barnaskóla ca. 800 kr. á ári fyrir kennara hvern. Nú geri jeg ráð fyrir, að farskólum fækki til muna, enda er beinlínis gefið undir fótinn með það í fræðslulagafrv. því, sem hin fráfarandi stjórn lagði fyrir þetta þing og sennilegt virðist að nái fram að ganga. Jeg veit vel, að till. mínar leggja talsvert þungar byrðar á kaupstaðina, en mjer finst að ekki sje órjettlátt að skifta launabyrðinni milli ríkissjóðs og hlutaðeigandi sveita eða bæja, en jeg hefi ekki fundið aðra skiftingu sanngjarnari en þá, sem till. mínar gera ráð fyrir. Jeg tók það fram strax 1919, að lög þessi væru hvatvíslega sett, sjerstaklega að því leyti, að bæir og sveitir áttu að geta ráðið kennarafjölda og kenslutíma, en ríkissjóður að borga brúsann að mestu. Í þetta hlaut að koma afturkippur, en allra hluta vegna vil jeg gera þann afturkipp sem hóflegastan. Það mun öllum vera fyrir bestu.

Ingólfur Bjarnarson Jeg á hjer brtt. á þskj. 105, og vildi jeg með fáum orðum skýra hana, og þá um leið skoðun mína á málinu yfirleitt. Frv. eins og það upphaflega kom fram gat jeg ekki verið fylgjandi, og greiddi atkv. gegn því við 1. umr. hjer í deildinni. Fanst mjer grundvöllur sá, er það bygðist á, ófær, sjerstaklaga að því leyti, að þar með var í raun rjettri kaupstöðum og þorpum gert ómögulegt að halda uppi barnaskólum hjá sjer á svipuðum grundvelli og verið hefir, þó hins vegar væri gert ráð fyrir því í ástæðum frv., að svo mundi verða. Hefir þetta atriði verið greinilega skýrt af hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), svo eigi þýðir að endurtaka það. Að öðru leyti virðist og dálítið óljóst, hvort frv. stefnir einkum að því að spara útgjöld ríkissjóðs eða hinu, að breyta fyrirkomulagi fræðslumálanna gagngert. Virðist mjer, eftir því sem fram hefir komið, að hvorttveggja þetta hafi vakað fyrir háttv.flm. frv. Treysti jeg mjer ekki til að styðja þá stefnu, er jeg nefndi síðar, eins og hún kemur fram. Álit, að hún sje of róttæk til þess, að fyrirvaralaust og undirbúningslaust megi skella henni á. Brtt. þær, sem fyrir liggja frá hv.fjvn., játa jeg að vísu, að sjeu til mikilla bóta, en þó ekki fullnægjandi. Þá liggur hjer fyrir brtt. frá hv. 1. þm. Skagf. (M. G.), sem er í rauninni gagngerð breyting á frv. Hefir hún verið rækilega skýrð af hv.flm.till. (M. G.). Með henni eru barnafræðslulögin látin óbreytt, en kostnaðurinn af barnafræðslunni að nokkru leyti færður af ríkissjóði á sveitarsjóðina. Er þetta fyrst og fremst ákveðin sparnaðartilraun fyrir ríkissjóð, og lít jeg svo á, að eins og ástandið er nú á þessum sviðum, sje þörfin afarbrýn, að leitað sje eftir sem flestum leiðum sem miði í þá átt, og eru víst flestir sammála um það. Og fyrir mitt leyti get jeg fallist á, að ekki sje ósanngjarnt að færa nokkuð af kostnaðinum við barnafræðsluna yfir á sveitarfjelögin, frekar en nú er, en þó að eins með því skilyrði, að ekki sjeu eins bundnar hendur fræðsluhjeraðanna um það og nú er, á hvern hátt þær sjá börnunum fyrir fræðslu, og því hefi jeg leyft mjer að koma með brtt. í þá átt, að þeim sveitarfjelögum eða skólahjeruðum sje heimiluð undanþága frá skólahaldi, sem geta sjeð börnunum fyrir fullnægjandi fræðslu á annan hátt. Skal jeg taka fram, að þar sem máske kynni að orka tvímælis, hvað meint væri með fullnægjandi fræðslu, er þar vitanlega miðað við fullnæging þeirra krafna, sem fræðslulögin ákveða. Tillagan er miðuð við þekking mína á ástandinu víða í sveitum. Er töluverð óánægja með fyrirkomulag fræðslumálanna. Kenslan kostar sveitarsjóðina ærið fje. En lágmarkskenslutíminn er í mörgum tilfellum ónógur til þess að börnin öðlist þá fræðslu, sem lögmælt er. En hinsvegar bryddir mjög alment á þeirri skoðun heimilanna, að með skólagöngunni sje ljett af þeim ábyrgðinni af kenslu barnanna, - henni varpað að mestu, ef ekki öllu, á þessa skóla, og er auðsjeð, hve affarasælt það muni vera. - Hjer er opnaður vegur til þess að reyna, hvort í mörgum fræðsluhjeruðum mætti eigi takast að örva svo og styðja heimilisfræðsluna, að hún gæti tekið að sjer hlutverk farskóla þeirra, sem nú eru, og þó að jeg viti vel, að við ýmsa örðugleika er að stríða, svo sem fólksfæð heimilanna o. m. fl., þá hefi jeg fulla trú á, að víða geti þetta fyrirkomulag fullkomlega komist til jafns við fræðslu þá, er fæst með núverandi skólahaldi, og vil enda vona, að það geti reynst vísir til þess, að heimilisfræðslan nái í framtíðinni meiri framgangi og festu hjá þjóðinni en nú er, svo hægt yrði að byggja barnafræðsluna á henni að meira eða minna leyti. Vona jeg, að hv. deild sjái sjer fært að samþykkja brtt. á þskj. 105 og fallist á, að engin hætta stafi af henni.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg læt mjer nægja að mestu að vísa til þess, sem jeg sagði við 1. umr. þessa máls. Jeg vil leyfa mjer að taka fram, að síðastliðið ár var lagt úr ríkissjóði til kennara við fastaskóla í kaupstöðum 223000 kr., til kennara við fasta skóla í kauptúnum 231000 kr. og til farkennara 49300 kr. - Jeg var spurður um, hverjar þessar upphæðir væru við síðustu umr., en hafði þær þá ekki á takteinum, og nefni jeg þær því nú. Jeg fæ nú ekki betur sjeð en að fyrir hv.þm. Dala. (B. J.) vaki algerð breyting á fræðslukerfinu, en mjer sýnist, að fljótfærnislegt sje að breyta svo lítt íhugað um fræðslukerfi, og þessi breyting er jeg viss um, að mundi draga úr menningu hinnar íslensku þjóðar. Menn eru að vitna til ágætrar heimafræðslu áður, en það eru eingöngu hillingar, sem skáldhneigðir menn sjá fortíðina í. Það er víst, að það er betur sjeð fyrir fræðslunni nú en áður var. Hitt er annað mál, að vel má vera, að einstakir skólar sjeu ekki svo góðir sem skyldi, en þá er að bæta þá. Það ætti öllum að vera vitanlegt, bæði að ótal heimili eru því ekki vaxin að sjá fyrir menningu barnanna, og þau heimili, sem ráða yfir svo mikilli þekkingu, að þau sjeu fær um að fræða börnin, hafa svo litlum vinnukrafti á að skipa, að þau hafa ekki tíma til að annast heimilisfræðsluna. Brtt. hv.fjvn. á þskj. 97 sýnir það best, að alt er enn í lausu lofti hjá þessari hv. nefnd. Sumstaðar á að vera skólaskylda og sumstaðar ekki o. s. frv. Brtt. á þskj. 88, frá hv. 1. þm. Skagf. (M. G.), haggar aftur á móti ekki við fræðslukerfinu, heldur snýst eingöngu um það fjárhagslega, og heyrir það atriði aðallega undir hæstv. fjrh. En það eitt er auðsætt, að yrði þessi brtt. samþykt, þá mundi hún þó spilla alþýðufræðslunni, því að bestu kenslukraftarnir mundu falla frá, ef launin væru of lítil. - Eigi að breyta þessu 15 ára gamla kerfi, þá á ekki að gera það snögglega, heldur vísa málinu til stjórnarinnar, svo að það fái rækilegan undirbúning, en sá hringlandaháttur má aldrei verða, að verið sje að breyta fræðslukerfinu á hverju þingi. Það er þjóðinni stórhættulegt.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg skal ekki þreyta hv.þm. lengi. En þess vil jeg láta getið, að jeg mun ekki og kom ekki til hugar að koma fram með þær mótbárur, sem hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) var að búast við, að brtt. hans sættu. Fjvn. lætur brtt. hans afskiftalausar, því að þær koma hennar frv. ekkert við, heldur eru annað frv., sem koma ekkert nálægt því, sem er höfuðatriði hjá nefndinni, frestuninni, svo að unt verði fyrir þjóðina að átta sig á málinu til næstu kosninga og ráða því, hvort þetta kerfi, sem nú er, á að ríkja áfram eða ekki. Allir nefndarmenn eru á því að skifta ætti um kerfi. Hefi jeg nú látið prenta framsöguræðu mína, svo að menn geti ekki lengur efast um það, að jeg hafi talað í fullu umboði nefndarinnar. - Annars undrar mig það, að menn skuli hafa leyft sjer að tala um tvískinnung hjá nefndinni. Hún hefir altaf verið á einu máli. Annars er enginn harmagrátur hjá nefndinni yfir því, þó að alþýðumentunin yrði eigi bygð á neinum sjerstökum lögum, enda er heldur ekki nú um neina menning að ræða. - Menn eru ver mentir nú en var áður; lögin hafa verið menningarspillir, sökum þess, að kerfið er skakt. Kennararnir hafa verið bestu menn, en þeim hefir verið það ómáttigt að troða í börnin á þessum aldri, með 6–8 vikna kenslu, því, sem lögin heimta. Ekkert þýðir að vísa þessu máli til stjórnarinnar, því að hún hefir ekkert vit á því. Hæstv. forsrh. (S. E.) sagðist raunar hafa meira vit á þessu en þm. Dala., en þm. Dala. getur tekið hann á knje sjer og kent honum að minsta kosti það, að hann beri ekkert skynbragð á þetta mál.

Þorsteinn Jónsson Hv. þm. þurfa ekki að vera lengur í vafa um „prógram“-mál við næstu kosningar. Háttv. þm. Dala. (B. J.) sagði, að tilgangurinn með frv. væri sá, að þjóðin berðist um það við næstu kosningar, hvora stefnuna hún kysi heldur. Hann hefir einnig margtekið það fram, að þessi mál sjeu órannsökuð, svo að þjóðin verði að kynna sjer þau. Við 1. umr. sýndi jeg fram á, hvað mikill hefði verið undirbúningur fræðslulaganna frá 1907. Og milliþinganefndin, sem hefir starfað undanfarandi ár, hefir sent út fyrirspurnir til allra þeirra manna, er fást við kenslu í landinu, og til allra skólanefnda. Hafa þær fyrirspurnir verið um álit á skólaskyldu og hvaða fyrirkomulag menn kysu helst. Þessum fyrirspurnum var svarað af 210 mönnum. Skólaskyldu á bernskualdri álitu allir rjettmæta, nema einir 4. Annars má sjá það á svörunum, að nær því allir vilja byggja á því fyrirkomulagi, sem er, en margir vilja auka kennaramentun, breyta kosningu skólanefnda og leggja meiri rækt við að bæta barnaskólana en áður hefir verið gert. Jeg álít, að miklu meira sje að byggja á skoðun og umsögn þessara manna en á fundum, sem haldnir eru rjett fyrir kosningar, þar sem þingmannaefnin oft reyna að æsa menn upp og hafa áhrif á skoðanir þeirra. Auk þess er venjulega ekki nema lítill þorri kjósenda á slíkum fundum, og ekki ávalt þeir, sem mest skyn bera á þessi mál. Jeg trúi því tæplega, að háttv.þm. Dala. (B. J.) haldi því fram í alvöru, að skera eigi úr þessum málum á kosningafundum. Jeg hygg, að til þess þurfi rólegar rannsóknir þeirra manna, sem bestar ástæður og föng hafa til þess. Mjer finst það vera móðgun við þjóðfjelagið, ef þingið fer nú að hringla með þetta mál, eftir að þjóðin hefir látið í ljós álit sitt í margvíslegum svörum, sem milliþinganefndinni hafa borist. Það mætti nú margt segja um hinar einstöku greinar þessa frv., sem hjer ræðir um, en jeg skal þó ekki fara mikið út í þá sálma, því að frv. er alt svo lítt hugsað, að jeg veit, að hv.þm. Dala. (B. J.) sjer það sjálfur, að á því sjeu svo miklar glompur, að það sje ógerningur fyrir þingið að samþykkja það eins og það er úr garði gert, þótt þingið annars vildi ganga inn á stefnu þá, sem í því felst. Það hefir verið svo hingað til, að kennararnir hafa verið settir í stöðurnar af stjórnarráðinu. En í þessu frv. er ekkert tekið fram um það, hvort veitingar- eða setningarvaldið á að vera hjá stjórnarráðinu eða ekki. Mjer hefir að vísu skilist á hv.þm. Dala. (B. J.) í „prívat“-samtali, að það ætti að vera áfram hjá stjórnarráðinu, en um slíkt getur ekki í frv. Annað atriði er um lífeyrissjóð barnakennara. Ef þeim lögum, sem nú eru um barnafræðslu og laun og skipun barnakennara yrði frestað, þá er ekkert vit að halda lögunum um lífeyrissjóð barnakennara. Það er engin meining í því, að þeir peningar, sem kennararnir hafa látið í þann sjóð, sjeu látnir vera þar kyrrir, eftir að þeir hafa verið flæmdir úr stöðunum, heldur á að greiða þeim þá aftur. Ein af höfuðröksemdum háttv.þm. Dala. (B J.) var það, að 2 prestar væru á skoðun fjvn. í þessu máli. Jeg álít nú ekki mikinn stuðning í þessu. Tveir prestar eru á sömu skoðun og háttv.fjvn., en allir aðrir menn, sem best hafa vit á þessum málum, eru móti nefndinni; hvorir munu betur vita? Ef prestar þessa lands ættu að taka að sjer umsjón með barnafræðslunni, þá yrði að minsta kosti að fjölga þeim um helming. Það sjer hver heilvita maður, að þegar prestaköllin eru svo stór og umfangsmikil og þau eru nú, þá er engin von til þess, að prestarnir geti sint hinu nýja starfi, svo í lagi sje, nema þeim verði fjölgað um helming eða meira. Þá fyrst væri hægt að gera sjer von um einhvern árangur af fræðslustarfi þeirra í sveitum, en annars væri það ógerningur. Sú var tíðin, að prestum var falið að sjá um og líta eftir, að börn í sóknum þeirra væru vel læs og skrifandi. Það mun hafa verið eftir lögum frá 1880. En nú vil jeg spyrja: Þekkir nokkur hv.þm. dæmi þess, að prestur hafi vísað barni frá fermingu, þó að það væri lítt lesandi og illa skrifandi, ef það kunni einföldustu undirstöðuatriði kristinna fræða, sem heimtuð eru til fermingar? Jeg held við þekkjum varla dæmi til þess. Hv. þm. Dala. (B. J.) tók það fram, að núverandi barnafræðslufyrirkomulag væri stór menningarspillir, vegna þess, að kennararnir gætu ekki troðið inn í börnin á þessum stutta tíma öllu því, sem heimtað væri í fræðslulögunum. Mjer þykir nú þessi hv.þm. (B. J.) hafa ærið kynlegar hugmyndir um barnafræðslu, ef hann álítur það aðalmarkmið hennar að „troða“ sem mestu inn í börnin. Á þeim grundvelli get jeg ekki rökrætt við hann. Jeg er þeirrar skoðunar, að ekki sje hægt að búast við því, að börnin taki við miklum fróðleik á þessum aldri, heldur sje þetta undirstöðu- og undirbúningskensla til að læra meira. Nú vil jeg spyrja hv.þm. Dala. (B. J.), og þá aðra, sem halda því fram, að menningarástandið hafi verið betra á undan fræðslulögunum, á hverju þetta sje bygt. Hvort það hafi verið fleiri skrifandi áður en nú, eða betur skrifandi. Jeg hygg, að því geti enginn svarað játandi, hvort sem hann byggir á skýrslum eða tali gamalla manna. Við höfum einhverjir heyrt mæður okkar og ömmur tala um það, að þær hafi ekki átt kost á að læra að skrifa sæmilega, og hafa þær harmað það í elli sinni. En nú heyrum við engar slíkar umkvartanir, og þegar börn vor eru orðin 8–10 ára, eru þau farin að geta skrifað okkur brjef. Þá er önnur spurning: Voru menn betur lesandi fyr en nú? Jeg skal í því sambandi geta þess, að það er einn skóli, sem hefir lagst niður, sem sje sá, að lesið var upphátt í sveitunum á kvöldvökunum. En það er ekki barnaskólunum að kenna, að hann hefir lagst niður. Jeg tel það mjög miður farið, að þessi gamli, góði siður skuli hafa lagst niður, og ef slíkt væri barnaskólunum að kenna, þá væri þeirra sök ekki lítil. En því er ekki til að dreifa. Aðalorsökin til þess er sú, að nú er mikið fólksfærra í sveitunum en áður, og baðstofuvinna, sem áður var mikil á kvöldvökunum í sveitum, er nú að mestu lögð niður. Þarna var óneitanlega góður skóli, og því var það, að svo margir voru vel lesandi í gamla daga. En þegar nú þessi síður er niður lagður, og þar á ofan ætti svo að leggja barnaskólana niður, þá er jeg vondaufur um, að menn verði eins vel lesandi og áður. Það er næsta undarlegt, að margir hv.þm. skuli halda, að barnaskólarnir losi heimilin undan allri fræðsluskyldu. En það hvílir jafnmikil skylda á heimilunum eftir sem áður; skólarnir eru þeim að eins til hjálpar. Mjer er líka kunnugt um það, að það er álitið víða í sveitum, að skólafræðslan hafi aukið heimilisfræðsluna. Jeg hefi nú sýnt, að fræðslan hefir síst verið betri í þessum tveimur námsgreinum, sem jeg hefi nú minst á; en þá er að líta á hinar aðrar námsgreinar. En um þær er það að segja, að í þeim áttu börn áður fyr engan kost á að fá nokkra fræðslu, nema þá á einstaka heimilum, svo sem hjá prestum og öðrum mentamönnum. Svo um það þarf alls ekki að ræða. Þá skal jeg snúa mjer að hv. 1. þm. Skagf. (M. G.). Um hann má segja, að hann sje sjálfum sjer samkvæmur, því að hann hjelt sömu skoðun fram 1919 og nú. Eftir brtt. hans er um enga stefnubreytingu í fræðslumálunum að ræða, og er hann að því leyti ólíkur fjvn.Till. hans ganga mest út á að draga úr gjaldskyldu ríkissjóðs til barnafræðslunnar og koma henni á sveitar- og bæjarsjóði. Það mætti nú ef til vill segja, að sama væri, úr hvorum sjóðnum tekið væri, því að sömu mennirnir borga í þá; en svo er þó ekki. Þegar almenn skólaskylda er, þá borga hinir efnuðu meira til fræðslunnar en þeir fátæku, því að þeir gjalda meira til hins opinbera. Þegar svo landssjóðsstyrkurinn skiftist milli fræðsluhjeraðanna, kemur hann hinum illa stæðu og fátæku hjeruðum að meira gagni en hinuin efnaðri; ljettir meira undir með þeim. Jeg tók fram við 1. umr. þessa máls þá hlið, sem að fátæklingum snýr, og get tekið það fram enn, að þegar allri skólaskyldu er ljett af, þá geta hinir efnaðri menn látið kenna börnum sínum, þó að það verði dýrara en áður, en fátæklingarnir geta það ekki hjálparlaust. Alþingi sýnir það með atkvgr. í þessu máli, hvort það vill taka upp þá stefnu að ljetta undir fræðslu hinna máttarminni í þjóðfjelaginu, eða láta gáfuð og efnileg börn gjalda fátæktar foreldra sinna. Mjer virðist brtt.hv.þm. S.-Þ. (Ing. B.) stefna í sömu átt og ein grein í frv. stjórnarinnar. Þar er annað orðalag, en enginn skoðanamunur. Jeg álít, að það sje í raun og veru rjett, að hjeruðin, sem telja sjer það fært að taka fræðsluna í sínar hendur, fái að gera það, en verði svo látin sanna með skylduprófum, að þeim hafi ekki mistekist það. Jeg man svo ekki eftir fleiru, sem jeg þarf að svara í svipinn.

Forsætisráðherra (S. E.) Hv. þm. Dala. (B. J.) fullyrti nú í síðustu ræðu sinni, að hann talaði í umboði allrar nefndarinnar, og sje jeg ekki ástæðu til að efa það. Það hefir mikið verið talað um sparnað í sambandi við þetta frv. en jeg vil halda því fast fram, að hjer geti ekki verið um nokkum sparnað að ræða. Það sjest best á athugasemdunum, sem fylgja frv., því þar er tekið fram, að til þess sje ætlast, að allir þeir, sem stöðu missa samkvæmt því, fái fulla uppbót, annaðhvort með nýjum stöðum eða bættum tekjum. Sami hv.þm. (B. J.) gerði litið úr viti stjórnarinnar á fræðslumálum. Mjer kom það nú ekki á óvart, því að það er ekki nýtt, að hann þykist einn hafa vit á öllu því, er að mentamálum lýtur; því hefir hann oft hampað hjer í þessari hv. deild. Ekki veit jeg, hver rök liggja til þessa, en tel þó líklegt, að það sje vegna þess, að hann hefir aldrei gengið í barnaskóla sjálfur, og því ekki fengið undirstöðuatriðin barin inn í sig. Þá, sem halda því fram, að mentunin hafi verið betri áður en nú, vil jeg minna á, að það var oft miklum örðugleikum bundið í gamla daga að fá oddvita og hreppstjóra í sveitum, því að menn voru ekki færir til þess. En nú er mjer kunnugt um það, frá því jeg var sýslumaður, að nú er úr miklum fjölda að velja til slíkra starfa. Jeg álít, að undir núverandi fræðslufyrirkomulagi hafi menningin tekið stórstígum framförum, og að stórt skref væri stigið aftur á bak, ef við hyrfum nú frá því og breyttum því á þann veg, sem hjer er um að ræða.

Magnús Kristjánsson Þetta frv. var mikið rætt við 1. umr., og sje jeg ekki þörf á að þessu sinni að auka þar miklu við. Jeg mun því ekki tala um málið alment eða fyrirkomulag fræðslumálanna. En jeg get ekki látið ómótmælt nokkrum ummælum háttv.þm. Dala. (B. J.). Jeg veit ekki, hvort hann hjelt því fram í alvöru, að núverandi fræðslufyrirkomulag væri stórt spor, sem stigið hefði verið aftur á bak. - Þetta getur naumast verið í alvöru talað, en ef nokkur skyldi verða til þess að leggja nokkuð upp úr þessum orðum, þá vil jeg benda á mikinn fjölda af gömlu fólki, sem kvartar sáran undan því, að hafa ekki fengið í æsku einföldustu og nauðsynlegustu undirstöðufræðslu. Fólk þurfti að vera að stelast til að reyna að afla sjer með einhverju móti lítilsháttar þekkingar, jafnvel þótt það mætti heita óframkvæmanlegt, eins og þá var ástatt. Þetta ástand, sem áður var, er mörgum enn svo í minni, að það má heita furðu djarft að telja núverandi fræðslufyrirkomulagið spor aftur á bak. Jeg vil svo snúa mjer að brtt. þeim, sem fram eru komnar, og skýra afstöðu mína til þeirra. - Brtt. á þskj. 97 er ómerkileg tilraun nefndarinnar til þess að bæta eitthvað úr fljótfærni sinni, en ekki hefir þó úr því orðið annað en kák eitt, og get jeg því ekki aðhylst hana. Þetta hefir engan sparnað í för með sjer og bætir ekki málið að neinu leyti. Jeg mun því greiða atkv. á móti tillögunni. Þá er brtt. á þskj. 88, frá háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.), og eru þær eins og við er að búast, svo úr garði gerðar, að um þær má ræða. Þær eru óneitanlega bót frá frv., og gæti margur hugsað sem svo, að betri sje hálfur skaði en allur. Þessar till. eru að vísu spor aftur á bak frá því, sem nú er, en þó bera þær svo af frv., að mjer þykir rjett að greiða þeim atkv. við þessa umr. Ef svo slysalega vill til, að frv. eigi eftir að komast í gegnum deildina, þá er það betra með brtt. þess um en að hafa það óbreytt. Þá vil jeg skjóta því til hv. 1. þm Skagf. (M. G.), að hann taki aftur brtt. við fyrirsögn frv. Jeg vænti þess, að hann athugi það, og þá býst jeg við, að hann komist á þá skoðun, að jeg hafi rjett fyrir mjer í því. Jeg hefi svo ekki meira að segja um frv. Jeg sje ekki mikla ástæðu til að óttast það, því að jeg vona, að hv.Ed. veiti því hægt og rólegt andlát, þó að svo illa vildi til, að það yrði afgreitt frá þessari deild.

Eiríkur Einarsson Mjer er það í raun og veru ógeðfelt að taka hjer til máls, en þar sem jeg er í nefnd þeirri, sem frv. flytur, og ágreiningur hefir orðið um tilgang nefndarinnar með frv., ætla jeg að gera grein fyrir afstöðu minni. Jeg játa það fúslega, að frv. hefir galla enda væri það ofætlun nokkurri nefnd að gera slíkt stórmál úr garði á skömmum tíma, svo ekki yrði að því fundið. Það er t. d. órannsakað mál, hvernig eigi að nota þá kenslukrafta, sem losna við frv., hvernig eigi að nota þá sem best til þess starfa, sem þeim er ætlaður, að uppfræða æskulýðinn, svo að gagni komi. Mjer er það einnig fullljóst, að þó að gert sje ráð fyrir að hverfa aftur til gamla skipulagsins, með yfirumsjá prestanna, þá er það langt frá því að vera fullnægjandi. Prestarnir munu reynast svo á þessu sviði sem öðrum, að sumir eru ágætir, aðrir í meðallagi og enn aðrir pokaprestar. Eins má benda á, að þessi tvöfalda húsvitjun mun reynast prestunum erfið vegna þess, hve prestaköllin eru orðin mannmörg og unfangsmikil. Þá má einnig benda á það, að um það er deilt í öllum löndum, hvort heppilegt sje að láta uppfræðslu barna vera háða kirkjulegum skoðunum. Jeg vil ekki leggja dóm á það hjer; að eins benda á þetta sem íhugunarvert atriði. Þá voru það líka íhugunarverð orð, sem hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) ljet sjer um munn fara, að með þessu fyrirkomulagi, sem stofnað er til, yrðu fátæk börn útundan, efnaðir menn einir gætu veitt börnum sínum sæmilega fræðslu. En þetta er þegar orðið svo. Það hefir reynst erfitt að fá farkennara á fátækari heimili, og er mikið um það kvartað í mörgum fræðsluhjeruðum. Hjer er því að ræða um galla á núgildandi fræðslufyrirkomulagi, og því ekki úr háum söðli að detta. Annars lít jeg svo á, að eins og allir eiga heimtingu og rjett á nauðsynlegu lífsframfæri með sveitarstyrk, ef ekki vill betur, þannig eigi að vera trygð einskonar andleg fátækraframfærsla, ef ekki vill betur. Þetta þarf vitanlega ekki að vera með sama sniði og sveitarstyrkur; það mætti losa það við skuggahliðar hans, en halda hinum. Fátækir menn eiga nú heimtingu á fötum og fæði fyrir sig og sína, og ekki má setja andlegu þarfirnar neðar. Jeg hefi bent á marga ágalla frv., og þykir mönnum þess vegna ef til vill undarlegt, að jeg hafi gerst flm. þess En þessir gallar eru allir svo, að úr þeim má bæta. Aðalatriðið fyrir mjer er að auka heimafræðsluna. Jeg var einn af hvatamönnum þess, að á síðasta þingi var samþ. þingsályktunartill. um styrk til hjeraðaskóla, og jeg fjekk því skotið inn í till., að barnafræðsla heimilanna skyldi studd af opinberu fje. - Barnafræðslan á að komast inn á heimilin. Það er meginatriðið. Sparnaður hverfur í skugga fyrir þessu, enda má síst spara á þessu sviði. Jeg er fús til að ganga inn á skynsamlegar breytingar á frv., því að nefndin hefir ekki átt kost á því að ræða það til hlítar. Og mjer þykja þeir menn furðu einstrengingslegir, sem tefla vilja á fremsta hlunn, fella eða samþykkja, þó að vitanlegt sje, að frv. stendur til bóta, ef hyggilega er að farið. Jeg lýsi yfir því, að jeg er fús til að taka höndum saman við alla þá, sem færa vilja frv. í betra snið. Jeg lít svo á, að of mikið sje að því gert að líta á form þessa máls, lögformlegt skipulag þess og ytri aðstæður, en menn hafa ekki lagt eins mikla rækt við anda málsins, sem þó er aðalatriðið. Menn virðast leggja áherslu á það eitt, að æskulýðurinn sje læs og skrifandi og kunni eitthvað í svo og svo mörgum skóla-„fögum“. Það er að vísu mikilsvert, en það í sjálfu sjer hefir ekkert menningargildi í sjer fólgið; það er að eins lykill til menningar. Jeg get vel hugsað mjer læs og skrifandi flón, enda munu þau ekki fá á þessu landi. En jeg veit líka um fjölda hinna gömlu manna, sem vart eða ekki kunna að lesa nje skrifa, en eru þó gæddir menningu, sem hefir annað og æðra gildi. Þeir eru gæddir þjóðlegum menningaranda. en hann virðist ekki hafa aukist að sama skapi og skólamentunin. Nú ber þess að gæta, að forstjóri kennaraskólans, sem býr kennara undir starfa þeirra, er maður, sem einskis lætur ófreistað til þess að veita nemendum sínum kjarnmikla, þjóðlega menningu, og má þá nærri geta, hvernig fara muni, þegar hans missir við, ef skarðið verður ekki fylt. Yfirleitt virðist los og menningarleysi hafa auðkent síðustu tíma, og þó að eigi sje hægt að kenna barnaskólamentuninni um það, þá hefir hún þó sýnt vanmátt sinn til að vega þar á móti og gæða ungdóminn nauðsynlegri, andlegri festu. Eina ráðið, sem mjer virðist tiltækilegt, er að hverfa aftur til heimilanna, því þar er sá grundvöllur, sem traustastur reynist, þegar til lengdar lætur. Náttúrlega verður að sjá svo um, að fátæk heimili verði ekki afskift, og ef þar er vel um hnútana búið, býst jeg við, að þessi leið verði happadrýgri. Jeg efast ekki um það, að íslenskar þjóðsögur og sagnir hafa eins mikið menningargildi og landafræði og fleira, sem troðið er í börnin, án tillits til þess, hvort þau eru fær um að tileinka sjer það eða ekki. En hvað þessi þjóðlegu fræði snertir, hafa heimilin löngum verið skólinn. Jeg vil að endingu endurtaka það, að þó að frv. hafi galla, þá er meginmál þess svo mikilsvert, að jeg vil ljá þeirri viðleitni fylgi mitt. Um sparnað er ekki að ræða í þessu sambandi. Hann verður aukaatriði, þegar um fræðslu barna er að ræða. Aðalatriðið er fræðsla heimilanna, er hlýtur, að minsta kosti fyrst um sinn, að hafa kennara og kostnað í för með sjer. Jeg er bundinn við að vera með frv. og get því ekki stutt þær brtt., sem samrýmast því ekki. Svo er t. d. um till.háttv.þm. S.-Þ. (Ing. B.), um að sveitunum sje gert mögulegt að taka að sjer barnakensluna í sínu hjeraði. Jeg verð því að vera á móti henni og öðrum brtt., sem víkja enn meira frá frv.

Jón Þorláksson Þessar umr. hafa staðið það lengi, að jeg býst við, að flestir hv. deildarmenn sjeu orðnir sjáandi og sannfærðir um það, að deildin er að reyna að vinna verk, sem að eins verður unnið í nefnd. Hjer er verið að reyna að koma í lögformleg orð og till. hugsunum þeim, sem fyrir mönnum vaka í þessu máli. Jeg tel það illa farið, að málinu skyldi ekki vera vísað til nefndar, þó að það væri borið fram af nefnd. Sú nefnd, sem bar það fram, hefir yfirleitt annarskonar mál til meðferðar, en þetta mál á í raun og veru heima í mentmn., og þangað hefði átt að vísa því. Þar hefðu orðið happadrýgri vinnubrögð en þau, sem nú eru reynd, að heil deild tefji sig á því árangurslaust dag eftir dag að vinna verk, sem að eins nefnd getur unnið. Jeg hefi ekki borið hjer fram till., því að mentmn. mun koma með frv. um þetta efni, en jeg vildi fara örfáum orðum um brtt. þær, sem fram eru komnar. Jeg vil þá fyrst og fremst snúa mjer að brtt. nefndarinnar. Hv. frsm. (B. J.) gat þess, að þær væru komnar fram til þess að bæta úr göllum á frv., sem jeg hafði bent á við 1. umr. Tilgangurinn er að vísu lofsverður, en honum er á engan hátt náð með brtt. Það er fleira en skólaskylda, sem frestað er með frv., fleira, sem ómissandi er fyrir kaupstaðina. Frv. verður ófullnægjandi, þó að brtt. verði samþ. í þá átt, að kaupstaðirnir geti haldið skólaskyldu. Og það er efasamt, hvort það næst með brtt., því að hún er svo frámunalega illa orðuð, að ómögulegt er að sjá, hvaða vald eigi að hafa þessa ákvörðun á hendi. Þetta er ekki eingöngu formsatriði, því að mörg stjórnarvöld eru til, sem hjer gætu komið til mála. Spurningin er þessi: Er það sveitarstjórnin, hreppsnefndin eða skólanefndin, sem getur sett þessar reglur? Um þetta atriði gefur till. engar bendingar. Þá vantar og ákvæði um, að staðfesting stjórnarráðsins skuli til koma, sem altaf er þó nauðsynlegt að hafa því að það gefur reglugerðum, hverjar svo sem þær eru, meira gildi. Einnig vantar alla heimild fyrir því að setja viðurlög, ef reglugerðin er brotin, en til hvers er að setja reglugerð, ef engin viðurlög fylgja? Af þessu er auðsætt, að brtt. er allsendis ófullnægjandi um það eina atriði, sem henni er ætlað að ná til, hvað þá um þau atriði, sem hún kemur ekki nærri, og var þó full þörf á að taka fram. Þess vegna verð jeg að lýsa yfir því, að þessum breytingum get jeg ekki greitt atkv. mitt. Þá kem jeg að brtt.hv. 1. þm. Skagf. (M. G.). í raun og veru er þar um nýtt lagafrv. að ræða, svo að ættu þær breytingar að ná fram að ganga, þá hlyti þetta frv. fjvn. að falla. Það er ýmislegt í þessum brtt. á þskj. 88, sem er talsverð breyting frá því, sem nú er, og kemur illa við. T. d. mundi það koma fullhart við bæjarsjóð Reykjavíkur og þykja viðbrigði frá því, sem nú er, en vitanlega kæmi það eins hart við aðra í samanburði við getu þeirra. Aðalmótbáran mundi verða sú, að löggjafarvaldið hefir 1919 sett launakjörin án tillits til þess, hvort sveitarfjelögin geta borið þau eða ekki. Það væri því óviðkunnanlegt, að Alþingi kæmi til sveitarfjelaganna eftir á og segði þeim að borga, því að þinginu 1919 hefði orðið sú skissa að gera þessi útgjöld svo há, að landssjóðurinn risi ekki undir þeim. Að þessu leyti get jeg því tekið undir það, sem hv.þm. Ak. (M. K.) sagði í sambandi við þessa till. Þá er brtt. á þskj. 105. Jeg sje ekki að hún samrýmist brtt. á þskj. 88, eins og henni er ætlað, enda á hún efnisins vegna ekki heima þar. Jeg get vel skilið afstöðu hv.flm. (Ing. B.). Honum þykir varhugavert að velta yfir á sveitarsjóðina, ef ekki er hægt að slaka á kröfunum. En jeg held að rjett væri að lofa brtt. á þskj. 88 að ganga til 3 umr. án þess að brtt. á þskj. 105 væri hnýtt aftan í. Og mjer er óhætt að lofa hv þm. S.-Þ. (Ing. B.) því, að till. í líka átt sem hans mun koma frá mentmn. í sambandi við frv. um fræðslu barna, sem nefndin hefir haft til athugunar um stund. Jeg get heldur ekki fylgt algerlega brtt. á þskj. 105. Þar vantar líka skýra heimild um það, hverjir eigi að setja reglumar, hvort það sje fræðslunefnd eða hreppsnefnd. Ef það er fræðslunefnd, þá er sanngjarnt að heimta eftirlit af henni. En ef hreppsnefndin leggur niður skólahald og fræðslunefnd er á móti því og treystir sjer ekki að framkvæma fræðsluna án skólahalds, þá veit jeg ekki hvernig fer. Hjer verður því að kveða betur að og skýrara. Sje það hreppsnefndin, sem fara á með völd þessi, þá er of langt gengið, og samkv. brtt. á þskj. 88, þá er freistingin hættuleg, einkum í fátækum en fjölmennum þorpum. Jeg þarf engu við að bæta út af því, sem hv.þm. hafa nú sagt, en skal þó benda á það í sambandi við orð hv. 1. þm. Árn. (E. E.), er hann þakkaði fjvn., að brtt. á þskj. 105 væri fram komin, - að sú brtt. hefði aldrei komið, hefði ekki verið hróflað við málinu, þá er það ekki rjett. Einmitt slík breyting hefði komið frá mentmn. og getur komið enn frá henni, ef hv.þdm. ætla ekki að hrifsa fræðslumálin úr höndum hennar, áður en hún leggur síðustu hönd á verkið.

Þorleifur Jónsson Þó að hv.þdm. hafi mjög veist að fjvn. fyrir að koma með frv. þetta, þá er engin vissa fyrir því, að menn víðsvegar úti um land sjeu sama sinnis, eða þeirrar skoðunar, að engin þörf sje að endurskoða fræðslulöggjöfina og bæta hana. Þetta frv. átti að eins að vera bráðabirgðaskipun, og því hefir nefndin nú komið með brtt. um að skipun þessi eigi fyrst um sinn að gilda um tveggja ára skeið. Á þeim tíma ætti að vera hægt að athuga þessi mál, svo að menn gætu sagt um, hvort þessu kerfi skyldi haldið áfram eða annað upp tekið, sem betur mætti fara. Hv. þdm. verða að gæta þess, að æðsta boðorðið, og það sem hver einasti þm. fjekk í vegarnesi, er hann fór til þings, var það að reyna að koma jafnvægi á tekjur og gjöld ríkissjóðs. Þetta hafði fjvn. í huga, er hún fór að fást við fjárlögin. Og innan nefndarinnar var enginn ágreiningur um það, að þetta boðorð, sem þingmönnum var gefið, eigi að reyna að uppfylla. Þess vegna er ekki að vita, að þjóðin yfirleitt sje á öndverðum meið við fjvn. Þegar fjvn. fór að lesa fjárlagafrv. og athuga hvað mætti helst spara, þá komst hún að raun um það, að það var ekki ýkjamargt. Að vísu sá hún, að í 13. gr. voru stórar upphæðir til vegagerðar, síma o. fl., sem talsvert munaði um að skera niður. En yrði gengið inn á þá braut að skera slíkar fjárveitingar niður, býst jeg við að landslýð þætti súrt í broti, þó jeg hins vegar geri ráð fyrir, að þjóðin sætti sig við að fresta verklegum framkvæmdum í bili, ef með því yrði bættur hagur ríkissjóðs. En hví myndi þjóðin þá ekki taka því, þó að dregið væri til muna úr þeirri gífurlegu upphæð, sem nú er veitt til barnafræðslunnar? Mjer finst eftir þeim kynnum, sem jeg hefi af þjóðinni, mega fastlega gera ráð fyrir því, að hún sætti sig við þessar breytingar, og ekki síst fyrir það, að hjer er að eins bráðabirgðaskipun um að ræða. Enda er þetta ekkert nýtt, hvorki á þingi nje annarsstaðar. Það er ekki langt að minnast, að kom til tals að fresta allri skólagöngu í landinu. Meira að segja var frv. hjer á ferðinni fyrir nokkrum árum, þess efnis að fella niður alt skólahald um tíma, ekki að eins barnaskóla, heldur alla æðri skóla líka. Þetta hugsuðu menn sjer þá, til þess að draga úr kostnaðinum við skólahaldið vegna hinnar yfirvofandi dýrtíðar, sem þá var farin að kreppa að þjóðinni. Þess vegna finst mjer ekkert óeðlilegt, þótt tekið sje til athugunar nú, hvort ekki sje vegur að draga eitthvað úr kostnaði ríkissjóðs til barnafræðslu um eitt eða tvö ár. Auk þess sem fjvn. vildi draga eitthvað úr þessum mikla kostnaði við barnafræðsluna, var hún á einu máli um það, að vafi ljeki á, hvort fræðslukerfi það, sem lögleitt var fyrir 15 árum, sje það hagkvæmasta fyrir menningu þjóðarinnar. Nefndin efar það mjög, að sá grundvöllur, sem lagður var 1907, sje hinn eini heppilegi, og vildi því gefa þingi, stjórn og þjóðinni yfir höfuð tækifæri til þess að athuga það nánar. Jeg neita því ekki, að jeg gerði mjer miklar og bjartar vonir um, að fræðslulögin myndu hefja þjóðina í mentun og manndómi. En eftir þessi 15 ár, sem liðin eru síðan fræðslulögin gengu í gildi, þá finst mjer að þessar vonir mínar hafi ekki ræst. Það hefir verið talað um það hjer í deildinni, að nú væri alt fólk orðið svo mætavel að sjer, en mjer finst satt að segja, að það fólk, sem nú er um og innan við þrítugt og hefir haft þá barnaskólamentun, sem fræðslulögin fyrirskipa, sje ekki neitt betur að sjer en fólk um fertugt eða fimtugt, sem ekki hafði þessa lögskipuðu fræðslu. Hitt er annað mál, að fjöldi af ungu fólki hefir fengið mikla mentun á alþýðuskólunum. Það vita allir, að heimilisfræðslunni til sveita hefir mjög hrakað þessi 15 ár. Menn segja, að það sje fólksleysinu að kenna, að enginn tími fáist til fræðslunnar frá öðrum störfum. En jeg hygg nú samt, að hægt væri að grípa nógan tíma á okkar löngu vetrarkvöldum, til þess að viðhalda heimafræðslunni, ef það væri ekki inn komið að varpa allri ábyrgð upp á kennarana og skólana, en það hafa bæði heimilin og prestarnir gert. En til þess að fræðslan komi að fullum notum, þarf að vera náin samvinna á milli heimilanna, prestanna og farskólanna. Það hefir mikið verið rætt um það, að með okkar frv. yrðu fátæku börnin útundan og þeim meinað að njóta fræðslunnar eins og áður. En það er alls ekki rjett. Og hvað kauptún og sjávarþorp snertir, þá geng jeg út frá því, að þar verði skólum haldið uppi að eins með þeirri breytingu, að ríkissjóður þurfi minna að leggja til en áður. Jeg fyrir mitt leyti er þeirrar skoðunar, að heppilegra sje að hafa 1 góðan unglingaskóla í hverri sýslu, sæmilega útbúinn af ríkinu. Unglingar eftir fermingaraldur læra meira á einum vetri heldur en á öllum skólaskyldualdrinum. Og unglingamentunin verður haldbetri en það, sem börnin fá nú, ef ekkert er bygt ofan á það síðar. Það var ekki allskostar rjett hjá hv.frsm. (B. J.), að frestur þessi væri ákveðinn með það fyrir augum, að kjósa mætti um fræðslumálin við næstu kosningar. En hitt var okkur nefndarm. ljóst, að að loknum þessum fresti væri nýtt þing saman komið, og þá hægurinn hjá að breyta um kerfið, ef þjóðin vildi. Hina brtt. okkar, um skólaskylduna, tel jeg til bóta, þó að hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) telji vafa á því. Út í brtt. á þskj. 88 og 105 skal jeg ekki fara. Þó gæti jeg að ýmsu leyti verið með brtt. á þskj. 88, frá hv. 1. þm. Skagf. (M. G.), en verð þó að telja okkar till. betri. Fleira þykist jeg ekki þurfa að taka fram, og læt því staðar numið.