Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Steingrímur Jónsson Með því að skrifari og framsögumaður nefndarinnar er ekki á fundi, skal eg leyfa mér að gera stutta grein fyrir áliti nefndarinnar á þessu frv. N. d. hefir breytt því þannig, að það er orðið að efni til, eins og það var þegar það kom hingað í deildina í fyrstu, frá neðri deild. Nefndin er öll á einu máli um að fallast ekki á þær breytingar, sem gerðar hafa verið á frv., og vill því leggja til, að það verði fært í sama form eins og deildin gekk frá því um daginn. Hins vegar er skoðun mín á málinu hin sama og áður, að eg er mótfallinn frumvarpinu í heild sinni, og mun því greiða atkvæði móti því. En gangi málið fram, eru breytingartillögurnar til bóta, og mun eg því greiða atkvæði með þeim.

Framsögumaður (Augúst Flygenring) Eg skal aðeins fyrir hönd nefndarinnar láta þess getið, að þessar breytingar, sem neðri deild hefir gert á því, eru mjög smávægilegar orðabreytingar, en efnið er alt óhaggað. Orðunum vélastjóri, yfirvélastjóri o. s. frv. hefir verið breytt í vélstjóra yfirvélstjóra o. s. frv. Sömuleiðis hefir á öðrum stað verið felt burtu orðið „gufuvélar“ og í stað þess sett „vélar“. Í 6. gr. hefir réttilega verið lagfærð ein hneiging á orði og í 5. gr. hefir verið sett „o. fl.“ í staðinn fyrir „m. m.“ sem var í frv. áður. Eins og hv. deildarmenn sjá eru þetta alt smávægilegar breytingar, en heldur til bóta og vill nefndin mæla með því, að frv. verði samþykt óbreitt.

Framsögum. Gunnar Ólafsson: Eins og getið er um í þessu stutta nefndaráliti hefir nefndin ekki getað felt sig við frumvarpið eins og það er komið frá neðri deild og hefir því komið með nokkrar breytingartillögur. Eftir frumvarpinu er ætlast til að lögin verði feld saman við lög 30. júlí 1909, en eftir því sem nefndin lítur á er frv. ekki svo úr garði gert, að það geti í raun og veru fallið inn í þau lög. Þessvegna vill nefndin gera breytingar á frv. sem miða að því að frv. falli betur inn í meginmál nefndra laga. Eg sé ekki ástæðu til að fara út í hverja einstaka breytingartillögu, því að þær skýrast allar af sjálfu sér, þegar þær eru bornar saman við lögin frá 1909. Um efnisbreytingu á frumvarpinu er ekki að ræða, nema hvað nefndin vill draga úr sektarákvæðinu í 3. gr. frv. Þar stendur, að ef öll bókfærslan er í þeirri óreiðu, að hún geti bersýnilega ekki náð tilgangi sínum, varðar það sektum eða fangelsi og eftir atvikum missi verzlunarleyfis. Nefndinni þótti fangelsisrefsing altof hörð refsing, og vill því fella hana niður. Hér er ekki um svo mikið brot að ræða, að slík refsing geti átt við, og nefndin er því mótfallin að setja strangari refsiákvæði en þörf gerist. Þetta er aðalbreytingin. - 7. breytingartillagan getur ef til vill valdið miskilningi. Nefndin ætlast til að orðin „viðskifti eins og þau eru skráð í frumbókina eða“ verði feld inn í 3. gr.l. 1909 á milli orðanna „vita“ og „samanlagðar“ í þriðju málsgrein greinarinnar, - þannig, að öll málsgreinin kemur til með að hljóða þannig: „Í höfuðbók skal rita viðskiftin eins og þau eru skráð í frumbókina eða samanlagðar upphæðir þær í krónum og aurum, er útilátnar eða innlagðar vörur nema í hvert sinn samkvæmt frumbókinni“. Þetta skilst vel, þegar það er borið saman við lögin, en ef orðalagið á breytt. þykir ekki nógu skýrt, má laga það við 3. umræðu málsins. Eg held að frv. þetta sé til bóta og geri lögin frá 1909 ljósari, svo að hægra verði að fylgja þeim, eins og þau eru nú. Vona eg því að háttv. deild leyfi frv. framgang.

Ráðherra (Kr. J.) Það var tekið fram réttilega, að frumvarp þetta, eins og það hefir komið frá neðri deild, væri alveg óframbærilegt. Það væri ómögulegt að leggja frv. fram til staðfestingar í þeirri mynd, sem það hafði, er það kom frá hv.n. d. En þó að þessar breytingar, sem nefndin leggur til, verði gerðar á frumvarpinu, þá er eg samt sem áður í vafa um, hvort frumvarpið er frambærilegt. Eg efast um að út úr þessari samfellingu á frumvarpinu og l. 30 júlí 1909 geti orðið lög, sem lögð verði fyrir konung til staðfestingar. Það er ósiður, að breyta lögum á þennan hátt, í staðinn fyrir að taka hverja grein fyrir sig, breyta því sem þurfa þykir, og umskapa greinina eða greinirnar með sérstökum lögum um breyting á eldri lögunum. Hinsvegar álít eg breytingarnar í sjálfu sér fremur til bóta, en eg get þó ekki annað en greitt atkvæði á móti málinu í heild sinni, því að eg álít það ekki svo úr garði gert, að frumv. verði gert að lögum.

Framsögum. Gunnar Ólafsson: Eg játa það satt vera að svona breyting á lögum er óviðkunnanleg. Það kom til tals í nefndinni. En eftir því sem á stóð, þótti þó nefndinni réttara að taka frv., eins og það kom frá n. d. til meðferðar og laga það svo að það félli inn í lögin 1909, heldur en að taka öll lögin fyrir og steypa frumvarpinu og lögunum saman í eitt nýtt frumvarp. Eg skal játa að það hefði verið réttari aðferð, en með því að það er orðið svona áliðið þingtímans, hefði ekki unnist tími til þess. Að fella málið alveg er ekki gott og vil eg því styðja frv. með þeirri lagfæringu, sem nefndin hefir gert, og kannske frekari breytingum ef sýnist.

Júlíus Havsteen Okkur í nefndinni var ekki vel við þetta frumvarp. Það voru þeir gallar á því, eins og það kom frá neðri deild, að það var bágt að eiga við það. Það eru yfir höfuð að tala örðugleikar á því, að breyta lögum á þann hátt sem hér er gert, sem sé fella breytingarnar inn í eldra frumvarpið, sem breytt, svo ekki verði nema eitt lagaboðið eftir sem áður. Og þó að nefndin hafi lagað frumv. nokkuð, svo að það falli betur inn í lögin frá 1909, þá eru víst ýmsir gallar á því enn þá. Það hefði mátt vel sætta sig við það, að láta breytingarnar koma út sem sérstök lög eða umbreyting á eldri lögunum og hefði verið vandalaust fyrir hvern mann að átta sig á þeim tveimur lögum alveg eins og einum. - Eg hefði helzt kosið að fella frumvarpið alveg, úr því svo miklir örðugleikar eru á því að koma málinu í frambærilegt form. Það getur varla verið til mikils skaða að málið bíði til næsta þings.

Steingrímur Jónsson Eg vil heldur mæla líf í frumvarpið. Það er sumt í því til töluverðra bóta, sérstaklega breytingin á 2. gr. laganna 1909. Þessi lög hafa reynst kaupmönnum lítt bærileg, hafa haft mikinn kostnað í för með sér fyrir þá, en hinsvegar ekki komið að tilsvarandi gagni. Þessvegna vil eg mæla líf í frumvarpið, að minsta kosti til 3. umræðu, og mætti þá ef til vill laga það nokkuð.

Ráðherra (Kr. J.) Eins og hag landssjóðs, eða réttara sagt viðlagasjóðsins, er nú komið, þá mun hann ekki hafa handbært fé til að leggja fram tryggingarfé það, sem hér ræðir um; verði frumvarpið að lögum, verður að útvega þetta tryggingarfé (kgl. skuldabréf), og getur það orðið all-erfitt fyrir landssjóð. Hinsvegar getur bankinn takmarkað lánveitingar sínar úr veðdeild, ef hann á erfitt með að leggja fram tryggingarféð, en til þess þarf hann ekkert tillit að taka, ef hann getur heimtað það af landssjóði. Enda mun hann og eigi spara að gera það. Annað mál kann það að vera, að nú sé svo komið hag Landsbankans, undir stjórn þeirri, er þar hefir verið síðasta árið, að bankinn, fyrir eintómt ólag, er kominn í fjárþröng, svo að hann þykist þurfa að leita á náðir landssjóðsins; eg býst nú við, að eg greiði atkvæði móti þessu frumv.; þykir eigi ástæða til að hlaupa á þennan veg undir Landsbankann.

Eiríkur Briem Viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðherra tók fram, að þetta gæti borið svo brátt að, að bankinn þyrfti á þesu tryggingarfé að halda, vildi eg benda á það, að eigi þarf á tryggingarfénu að halda nema smám saman, jafnóðum og bankavaxtabréfin eru gefin út, og að þetta er að eins helmingur af því tryggingarfé, sem leggja þarf fram fyrir bankavaxtabréfum 3. flokks veðdeildar, og það þarf ekki nema helming í konungl. ríkisskuldabréfum.

Ráðherra (Kr. J.) Eg hefi altaf litið svo á, að Landsbankinn gæti heimtað af landssjóðnum samkvæmt þessu frumv. tryggingarfé einnig fyrir því, sem þegar er búið að lána út úr 3. veðdeild. Eg skil frv. þetta svo, að landssjóður eigi að leggja fram helming tryggingarfjárins, líka fyrir því sem þegar er búið að lána út, og sem Landsbankinn er búinn að leggja fram tryggingarefni fyrir.

Eiríkur Briem Nefndin hefir skilið frumv. þannig, að landssjóður leggi fram helming. Nú er svo ástatt, að öll upphæðin er 3 miljónir; sjötti partur þar af 500,000. Hér segir nú að landssjóður eigi að leggja fram helming af þessari hálfu miljón, sem sé 250 þúsundir, að helmingi í bankavaxtabréfum, en hinn helminginn, 125,000, í konungl. ríkisskuldabréfum. Nú er Landsbankinn búinn að leggja fram nálægt helmingi tryggingarfjárins, og það er þá sá helmingurinn, sem eftir er, sem landsjóður þyrfti að annast um.

Júlíus Havsteen Hv. 5. kgk. þm. (L. H. B.) taldi frumvarpinu það til gildis að í því væru öll læknamál lögð undir umsjón landlæknis, en eg get ekki séð, að það sé þörf á slíkum lögum. Hann hefir nú alt eftirlit bæði með læknum og skottulæknum hér í þessu landi. Frv. er ekki til nokkurs gagns, af því að það er ekkert í því, sem við höfum ekki nú í löggjöf vorri.

Lárus H. Bjarnason Eg hefi að vísu ekki „stúderað“ frumvarpið vel, en mér er samt óhætt að fullyrða, að öll ákvæði frumvarpsins eru ekki til í löggjöfinni nú. Eg skal t. d. benda á það, að eftir núgildandi lögum hafa fleiri rétt til læknisembætta en frv. ætlast til, að eftir þeim hefir landlæknir að eins tillöguvald, en eftir þessu frv. hefir hann sjálfstætt vald. Það má og nefna ákvæði 4. gr. um að læknir geti skotið úrskurði stjórnarráðs um þar um rætt málefni til dómstólanna. Þetta ákvæði er í samræmi við það nýmæli fyrirliggjandi stjskr.frv., að afsettur embættismaður skuli geta skotið afsetningarúrskurði stjórnarinnar til dómstólanna. Dómstólarnir eiga að vera trygging þess, að einstaklingarnir geti notið réttar síns. Smáskamtalöggjöf vor er óviðunandi, eins og hún er nú, sérstaklega af því að hið lögmælta eftirlit með því að henni sé hlýtt er of lítið, hér er gerð tilraun til að leiðrétta þá vöntun. Frumvarpið er að öðru leyti svo undirbúið, að deildinni er óhætt að hleypa því til 2. umr., sem enda er sjálfsögð kurteisisskylda gagnvart neðri deild að lofa því þangað.

Júlíus Havsteen Hv. 5. kgk. þm. tók ekki nærri sér að fella annað frumv. frá 1. umr. fyrir neðri deild á dögunum, eg á við prentsmiðjulagafrv., sem reyndar átti það skilið í fylsta máta. Það sem alt veltur á er þetta: Er málið þess vert að það sé rætt? Eg stend við það, að ráðherra er æðsti umboðsvaldhafandi. Hann einn „repræsenterar“ konungsvaldið. Dómstólarnir hafa þar ekkert að segja. Eg get því ekki séð að skot það til dómstólanna á úrskurði ráðherra, sem nefnt er í frv., sé á réttum rökum bygt.

Lárus H. Bjarnason Það er óþarfi að stæla lengi um þetta. Háttv. 1. kgk. þm. (J. H.) veit það ofboð vel, að framkvæmdarvaldið hefir yfirleitt ekki annað vald en það, sem löggjafarvaldinu þóknast að skamta því. Þar er því ekki hægt að tala hér um rangt nýtt princip.

Framsögum. Júlíus Havsteen: Eg get ekki litið svo á, að þetta mál geti komið til umræðu hér í deildinni, mér finst það koma gersamlega í bága við stjórnarskrána; í 51. gr. stendur, að öll bönd, sem hamli á einhvern hátt atvinnufrelsi manna, skuli afnumin með lagaboði. Þá má ekki heldur binda slík bönd með lagaboði, og eg vona að frumvarpinu verði af þessum ástæðum vísað frá þegar í stað, og leyfi mér að bera fram kröfu mína hér að lútandi fyrir hæstv. forseta.

Forseti: Þar sem hv. 1. kgk. þingm. hefir lýst yfir þeirri skoðun sinni, að frumvarp þetta ríði í bága við 51. gr. stjórnarskrárinnar, og geti því eigi komið til umræðu hér í deildinni, - og beint til mín kröfu um, að því verði vísað frá, - þá skal eg taka fram, að eg get ekki fallist á þessa skoðun hans né orðið við þessari kröfu hans, því að eg fæ ekki séð, að með þessu frumvarpi sé verið að leggja neinar óréttmætar hömlur eða bönd á atvinnufrelsi manna og jafnrétti til atvinnu. Álít eg því, að ekki geti komið til mála, að frv. fari í bága við 51. gr. stjórnarskrárinnar. Eg úrskurða því, að málið liggi fyrir til umræðu.

Ráðherra (Kr. J.) Spurningin, sem hér liggur fyrir, er sú, hvort frv. þetta komi ekki í bága við almennings heill, og það er þetta sem er punctum saliens í málinu, og eg fyrir mitt leyti verð algerlega að fallast á úrskurð hæstv. forseta, að frv. sé eigi svo vaxið, og að fyrir því sé eigi lögleg ástæða til að vísa málinu frá.

Júlíus Havsteen Mér þætti gaman að vita, hvort það er nokkur almennings heill í því að óáfengt öl yrði eingöngu selt í Reykjavík eða einhverjum öðrum kaupstað landsins. Það þarf engrar útlistunar við, hve kynlegt það er, að að eins megi búa þetta öl til á einum stað í landinu. Ö1 geymist ekki vel, og flestir fengju það eigi heim til sín öðruvísi en gallsúrt, en eg get ómögulega álitið, að það standi í nokkru sambandi við almenningsheill, að drekka súrt öl; getur verið, að þeir sem hafa búið til þetta lagabrot haldi upp á súrt öl. Svo er lagabrotið hreint og beint einokun á ölverzlun, og kastar það tólfunum, ef vér nú förum að innleiða einokunarverzlunina sælu, sem vér vorum svo glaðir að losast við á sínum tíma. Það er undarlegt að hugsa sér, að menn geta fundið upp á slíku lagabroti. Eg álít það sjálfsagt, að hv. deild eigi ekki að vera að eyða sínum dýrmæta tíma í umræður um þetta frv. heldur fella það undir eins.

Lárus H. Bjarnason Eg leyfi mér að stinga upp á 3 manna nefnd í málið, að lokinni umr.

Pétur Jónsson Eg tek undir með hv.þm.N.-Þing. (B. Sv.). Eg hefi ekki haft tækifæri til að sinna þessu máli rækilega. Eg bjóst nfl. ekki við, að svona miklar og margar tillögur kæmi fram viðvíkjandi strandferðaskipunum og álít viðsjála aðferð, að þingið taki svona tillögur frá einstökum þingmönnum til greina, án þess nefndin, sem kosin var í þetta mál hafi haft þær til athugunar. Þær komu allar fram síðar og alt heildaryflrlit verður torvelt. En úr því út í þetta er komið, þá virðist ekki annað forsvaranlegt en að allir þingmenn þreyti kapphlaupið hver fyrir sitt kjördæmi. Það er afsökun mín, hve seint eg er á ferðinni með þetta, að eg er óvanur og ófimur í svona kapphlaupi fyrir hérað mitt.

Flutningsmaður (Jón Þorkelsson) Það kom fram í ræðu hér í dag, að hér kæmi fram of margt af ómerkum þingsályktunartill., - að vísu eru ekki nærri allir deildarmenn nógu glöggir á, hvað merkilegt er eða ekki - og því finn eg ástæðu til að geta þess, að í þetta skifti kemur merkileg tillaga. Eg hefði kosið, að sá þm., sem þetta sagði, og flest þykist vita flestum betur, hefði talað nú, en nú er eg flutningsmaður, og verð því að segja að upphafi nokkur orð. Það getur nú verið, að sumum mönnum sýnist þetta ekki stórt atriði í sjálfu sér og hafi lítið tekið eftir því. En það er þá ekki úr vegi, að gefa dálítið yfirlit yfir það, hvernig þessu efni hefir verið varið hér í landi, og það mun þá sjást, að þetta er stórt mál, rétt metið, þar sem um það er að ræða, að setja skorður fyrir því, hvað sé rétt vog og mælir í viðskiftum manna á landi hér. Þegar á þjóðveldistímanum hafa menn fundið þörf á ákvæðum um þetta efni. Hafði þá ríkið sjálft í sinni hendi réttingu vogar og mælis, og eru til gömul ákvæði um stikumál frá því um 1200. Var kvarði merktur á kirkjuvegg á Þingvelli, og eftir honum áttu svo allirað rétta stikur sína. En til þess að gera mönnum hægra fyrir, þá var og ákveðið að merkja stikulengd á hverri graftarkirkju. Á Þingvöllum er enn til sýnis stikumál á steini, þótt óhirt hafi verið um marga mannsaldra. Var eg þar við og sá á fyrir nokkrum árum, þegar það var mælt, og virtist sem það mundi varla vera hin elzta, íslenzka alin, heldur nær Hamborgaralin, sem hér tíðkaðist á 15. og 16. öld og lengi síðan. Lögrétting er nefnd þá þegar, og í Jónsbók er svo fyrir mælt, að »sýslumaðr hverr skal rétta sína pundara, stiku ok mælikeröld«, en bændur svo eftir þeim í hverri sýslu (Kaupab. kap. 28 ), og jafnframt er þess getið, að »eigi eru allir bændr skyldir mælikeröld at eiga«. En »pundarar ok mælikeröld skulu liggja á Þingvelli undir lögmannslási«. Þessi ákvæði hafa nú staðið þangað til í byrjun 17. aldar. 1619 er svo ákveðið, að pundari og reizla skal vera á Bessastöðum eftir Kaupinhafnarvigt, og skal eftir þeim rétta vog í öllu landinu. Við þetta sat langt fram á 18. öld, og var fylgt jöfnum höndum bæði íslenzkri alin og Hamborgaralin. En þetta var tekið af Íslendingum með tilskipun 30. maí 1776, og skipað síðan danskt mál með tilskipun 10. jan. 1778. Áður hafði þó jafnvel verið fyrirskipuð lögrétting á hinni gömlu íslenzku alin á »justerkamrinum« danska, rentuk.brj. 7. maí 1755, og frá 1761 er bréf fyrir því, að íslenzkur kvarði jústerist af Hofagent Ryberg, og einnig stendur það í bréfi frá 12. febr. 1777, að lýsistunnur til íslenzkrar verzlunar jústerist á »jústerkamrinum«. En þrátt fyrir þetta urðu menn ekki afvanir Hamborgaralininni, og með kgbr. 1781 er hún harðbönnuð, og skipað að senda verzlunarkvarðana til Kaupmannahafnar. Aðalákvæðin um vigt og mæli á Íslandi eru frá 18. júní 1784, þar sem ákveðið er, að lögrétting skuli hér vera hin sama og annarsstaðar í Danakonungs ríkjum, sem sé heyra undir staðarvaldið í Kaupmannahöfn. Sýslumenn máttu eiga smærri mæla og rétta eftir þeim, og senda þá til Hafnar, þegar þeir slitnuðu, og var þar gert að þeim og þeir smíðaðir upp. Frummál áttu að vera til hjá sýslumönnum og fylgdu þau meðal annars lengi vel bæjarfógetadæminu hér. En erfitt mun vera að hafa upp á því nú, og geta legið til þess ýmsar ástæður, Nú er orðin breyting á vog og mæli hjá oss, og eins í Danmörku. Við höfum tekið upp metra og litra, ef eg kann að nefna það. Danir með fleirum þjóðum gerðu samninga um þetta efni í París 1875, og er því þá þannig varið, að þau ríki, sem halda uppi kostnaðinum við »internationalt Bureau« í París, jafna honum á sig að tiltölu við fólksfjölda. Ár 1907, hinn 4. dag maímánaðar, gefa Danir út lög um metramál. 5. gr. þeirra laga hljóðar svo: »Justervæsenet bestyres af en af Kongen udnævnt Justerdirektör under Tilsyn af Indenrigsministeren, der nærmere bestemmer, paa hvilke Steder i Landet, der skal forefindes Udsalg og Oplag af justerede Maale- og Vejeredskaber«. Og 7. gr. hljóðar: »Fra dette Tidspunkt  Íslendingar geta án alls efa lögrétt vogir sínar og mæla, að öllum fornspurðum. Það mál tilheyrir verzlunarlöggjöfinni, sem er sérmál. Hinn 7. des. 1907 gefa Danir út reglur um skammstafanir í metramáli og 14. maí 1909 lög um laun jústeringarembættismanna hinna hærri. 12. nóv. 1909 kom út reglugerð fyrir justerstofnun þessa. Er hún ríkisstofnun. Árið 1907 lagði stjórnin fyrir alþingi frv. um metramál hér á landi. Var það samþykt og náði staðfestingu 16. nóv. s. á. í þeim var ekkert talað um lögrétting á vog og mæli. 27. des. 1909 kom út konungleg auglýsing um það, að metralögin kæmu til framkvæmda 1. jan. 1910. Það getur haft verklega þýðingu og verið atvinnuatriði að hafa lögrétting á vog og mæli hér í landinu sjálfu, og varla hygg eg beykisiðn vera mögulega eða að gagni koma meðan svo er, enda er mér svo sagt af sérfróðum mönnum. Hygg eg ekki, að það þurfi útskýringar við. Nú brennimerkja ekki fógetar slík ílát lengur, heldur verður að fá lögrétting á þeim í Kaupmannahöfn. Meðan svo er, getur engin laggaraiðn þrifist hér, því ódýrara er að kaupa hlutina beint frá Höfn heldur en kosta flutning á þeim héðan og þangað til lögréttingar og svo heim aftur. Að hv. ráðh. (Kr. J.) »akti« ekki þessa áskorun skil eg ekki. Hann er of skynsamur maður til þess, enda förum við ekki fram á annað en að stjórnin íhugi þetta mál og geri svo væntanlega nauðsynlegar ráðstafanir, sem við verður komið. Er það allilt að þurfa að leita til útlanda til að fá sér lögrétta koppa eða kyrnur eða kvarða lítinn. Ganga má að því vísu, að áhaldakaup yrðu nokkuð dýr, en rekstur ekki. Hér er maður á landi þessu, sem semur vörumerkjaskrá og hefir að launum, ef mig minnir rétt, 360 kr. Ekki er oss mögulegt að segja um það, hvort reksturskostnaður við lögréttingu á vog og mæli yrði meiri, en óhætt er að fullyrða, að hann mundi ekki setja landið á höfuðið.

Eiríkur Briem Í nefndarálitinu eru teknar fram allar aðalástæðurnar fyrir því, að frumv. þetta verði samþ. Það eru nú talsvert breyttar kringumstæður frá því á síðasta þingi. Bankinn á nú í töluvert meiri örðugleikum en þá. Þá var ekki búist við eins miklum beiðnum um lán úr veðdeild, og átt hefir sér stað, sérstaklega þar sem menn vissu að fasteignir voru þá orðnar mjög bundnar. En reynslan hefir sýnt að þetta varð þó nokkuð á annan veg, þar eð beiðnir um mjög mikil lán hafa komið frá sveitastjórnum og bæjarstjórnum. Af þessum ástæðum veitir bankanum ervitt að leggja fram nægilegt tryggingarfé. Eg ímynda mér að menn mundu alls ekki skoða huga sinn um að veita þessa heimild, ef ekki væri erfitt fyrir landssjóðinn að leggja fram þessa tryggingu, 125 þús., en ástæður landssjóðs eru vitanlega þannig, að óumflýjanlegt er, hvort sem er, að gera ráðstafanir til þess að hann geti staðið strauminn. Rentutapið er ekki eins tilfinnanlegt fyrir landssjóð eins og fyrir Landsbankann, hann fær ekki af fé sínu eins háa vexti.

Framsm. (Sigurður Sigurðsson) Mér fanst háttv.þm. Vestm. (J. M.) taka mjög óstint upp fyrir mér, að hafa komið með þessa tillögu, og frekar en eg hafði búist við úr þeirri átt. Það getur verið, að eg hafi ekki notað orðið réttarfar eftir »juridískum« nótum, en eg meinti með þessu að fá skýr lagaákvæði um réttindi manna og skyldur í þessu efni. Og þótt eitthvað kunni að mega hártoga orðalagið á tillögunni, þá á það ekki að verða henni að falli. Hann talaði um að þetta hefði átt að koma frá búnaðarþinginu. Þar til liggja þau svör, að búnaðarþingið er nú um garð gengið að þessu sinni, og því hafði ekki hugkvæmst þetta. Nú vill stjórn Búnaðarfélags Íslands gjarnan fá lög um þetta efni, en telur sig bresta lagaþekkingu til þess að undirbúa þau. Það er heldur ekki nema formspurning, hvort deildin afgreiðir þetta sem þingsál.till., eða málaleitunin kemur frá Búnaðarfélaginu til stjórnarinnar. Hins vegar þótti mér vænt um að heyra það, að hv.þm. taldi nauðsynlegt að fá lög um þetta efni, og vona eg að það sé næg trygging fyrir því, að háttv. deild muni óhætt að samþ. tillögu mína. Eg sé ekki heldur, að hún fari neitt út fyrir rétt deildarinnar, eða sé móðgandi fyrir stjórnina. Hún er einnig í samræmi við skoðanir búnaðarþingsins, þótt hún komi ekki frá því, enda vona eg, að menn sjái, að hún er jafnþörf, frá hverjum sem hún kemur.

Jón Magnússon Eg skil ekki, að deildin geti samþykt þessa tillögu, að minsta kosti ekki eins og hún nú er orðuð, því að því er ekki að dreifa, að hægt sé að misskilja orðið réttarfar, og þegar af þeirri ástæðu er tillagan ófær. Þinginu getur ekki verið sama um það, hvort það samþykkir það, sem alls ekki getur staðist.

Framsm. (Þorleifur Jónsson) Nefndin er ekki á móti því, að málið sé fært fram um einn dag, þótt leiðinlegt sé, að menn skuli enn ekki hafa athugað að koma með þær tillögur í þessu máli, sem þeim lágu á hjarta.

Framsm. (Sigurður Sigurðsson) Má eg þá óska að málið verði tekið út af dagskrá í þetta sinn.

Jón Jónsson (1. þm. S.-M.): Sem nefndarmaður er eg því mótfallinn, að málið sé tekið út af dagskrá nú. Á dögunum, þegar nefndin var að starfa að þessum till., þá talaði eg við hv.þm.N.-Þing. (B. Sv.), og benti honum á að bera fram fyrir nefndinni till. þær, er hann kynni að vilja gera. Það gerði hann ekki, og nú sé eg enga ástæðu til að fresta framgangi þessa máls fyrir það eitt, að hann vill nú fara að koma með brtill. Það er nóg annað að starfa þessa daga, sem eftir eru.

Framsm. (Sigurður Sigurðsson) Landbúnaðarnefndin hefir eftir tilmælum mínum gerst flytjandi þessarar tillögu. Það hafa komið fram hér í deildinni lítt merkar og óþarfar þingsályktunartillögur, en um þessa till. er það að segja, að hún er fullkomlega á rökum bygð. Oss vantar tilfinnanlega lög um rétt til notkunar vatns o. fl. Um það eru engin ákvæði, nema ef til vill í Jónsbók og þá úrelt fyrir löngu. Frá 1901 eru til lög um samþyktir um varnir gegn vatnságangi og viðhaldi skurða, en þau ná svo skamt í þessu efni. Tillagan fer nú fram á það, að skora á stjórnina að leggja fyrir þingið frumv. um rétt til notkunar vatns til áveitu og framræslu o. s. frv. Slíkra ákvæða tel eg vera mikla þörf. Nú er svo háttað, að menn geta veitt vatni hver á annan, tekið vatn hver frá öðrum og hindrað þannig vatnsáveitur og gera öðrum með því óþægindi og skaða. En það sem eg að öðru leyti hefi fyrir augunum með þessari þingsál.till., eru hin væntanlegu mannvirki, er liggja við borð hér austanfjalls, svo sem áveitan á Miklavatnsmýri og Flóaáveitan yfir höfuð, verndun Safamýrar o. fl. Þegar Flóaáveitan kemur til sögunnar, þá er nauðsynlegt, að til séu almenn ákvæði um notkun vatns, framræslu og fleira, er þar að lýtur. Þá er það og þýðingarmikið, að ákveða og skilgreina betur en nú er í lögum, réttindi og skyldur landsdrotna og leiguliða, hvors gagnvart öðrum, þegar um kostnaðarsöm vatnsveitingamannvirki er að ræða og gagnvart Flóaáveitunni fyrirhuguðu hefir þetta stórmikla þýðingu. Eg vona því, að till. verði samþykt og að eg þurfi ekki að skýra frekar, en eg hefi gert, tilgang hennar og nauðsyn. Eg skal að endingu geta þess, að í nágrannalöndum vorum eru til almenn lagafyrirmæli, stórir lagabálkar, um þetta efni, er till. ræðir um. Þar hafa menn fyrir löngu síðan séð þörfina á slíkum lagaákvæðum. Hér er orðin engu síður nauðsyn á samskonar lögum, og vona eg, að eigi líði á löngu, að vér fáum þau, ef till. verður samþykt.

Benedikt Sveinsson Þó langt sé síðan þetta mál kom úr nefnd, þá hefi eg þó ekki átt kost á að sjá þær breyt.till., sem síðast hafa komið fram, og svo hefir fleirum farið. Það eru því tilmæli okkar þingmanna Þingeyinga og eins deildarmanns enn að minsta kosti, að málið sé tekið út af dagskrá.

Flutningsm. (Jón Þorkelsson) Eg ætla að eins að bæta dálitlu við, en ekki að fara að svara hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.). Orð hans fyrirlít eg. Mér gleymdist að taka það fram, að öll ílát yrðu stórum ódýrari, ef við lögréttum þau sjálfir hér í landinu

Forseti: Það er leitt, að till. skuli ekki vera gerðar svo úr garði, að ekki þurfi að tefja sig á slíku, einkum þar sem nú er orðið svo seint fyrir tímans vegna, að hraða verður málunum, en ekki tefja þau. Þó skal nú þessi till. tekin út af dagskrá í þetta sinn.

Flutningsm. (Jón Þorkelsson) Eg hefi leyft mér að koma fram með þessa þingsál.till. fyrir tilmæli ljósmæðra hér í bænum. Þetta er og mál, sem ekki er gripið úr lausu lofti, því þinginu hafa borist bænarskrár frá ljósmæðrum því nær í öllum héruðum landsins, þess efnis, að kjörum þeirra sé breytt til batnaðar. Úr Reykjavík hafa 5 ljósmæður sent erindi, úr Gullbr.s. 8, úr Kjósars. 1, úr Mýras. 1, Dalas. 5, N.-Ísf.s. 4, Skagaf.s. 4, Eyjaf.s. 10, N.-Múlas. 10, V.-Skaftaf. 4, Árness. 12, Borgarf.s. 5, Strandas. 3, Húnav.s. 5 og Rangárv.s. 11, eða með öðrum orðum: alls hafa 92 ljósmæður beðið um, að þessu efni væri hreyft hér á þinginu. Þegar svo er, getur mönnum varla blandast hugur um það, að hér er ekki um neitt tilfelli, tilviljun eða »tilbúin« samtök að ræða, heldur er það nokkurnveginn almenn skoðun, að breyta þurfi kjörum þessarar stéttar. Þessum málaleitunum fylgir nú líka umsögn frá landlækni vorum frá 15. febr. þ. á.. Getur hann þess þar, að málið sé eigi fullrannsakað enn þá, en hitt er hins vegar vitanlegt, að ljósmæður eru einna verst settar að launum í fjölmennustu umdæmunum, en öllu skár í sveitunum, þótt laun þeirra séu þar ekki nema 60 kr., en 200 kr. í kaupstöðum. Það segir sig nú sjálft, þegar borið er saman við það, hve mikið fé gengur til allrar læknaskipunar hér í landi, að þessi stétt muni eigi vera of vel launuð í hlutfalli við það. Þarf þó ekki að lýsa því, hve nytsöm og kærleiksrík starfsemi þessarar stéttar er. Það vita allir, þótt því hafi ef til vill ekki verið sá gaumur gefinn, sem skyldi. Það er að hjálpa manneskjunum inn í, eða út í, veröldina. Það er sagt, að tveir séu í hættu hverri, en hvergi á það frekar við en þar: móðir og afkvæmi. Mér þótti ekki þörf á því, að farið væri að setja lög um þetta nú, en af því að þessar almennu umkvartanir lýsa því, að þetta sé þarft og á rökum bygt, þá er ekki nema rétt og sjálfsagt að biðja stjórnina að ganga í þetta mál. Enginn taki orð mín svo, sem eg vilji með þessu grípa fram fyrir hendurnar á landlækni, sem er dugnaðar - og áhugamaður, en eg vildi gera mitt til þess, að minna stjórnina á það, að láta ekki málið sofna og láta ekki gleymast að undirbúa það undir næsta þing. Það munu flestir skynja, að það er þarft, að bæta kjör þessarar stéttar, sem innir af höndum jafn þarft hlutverk fyrir þjóðfélagið, jafnvel þarfara enn nokkur önnur stétt í landinu.

Jón Magnússon Það er að eins ein fyrirspurn, sem eg vildi leyfa mér að gera. Hvernig á að skilja þetta, að gera almenn réttarfarsleg ákvæði um notkun vatns? Það getur þó ekki verið meiningin, að fara að breyta réttarfarinu í neinum sérstökum málum. Annars verð eg að lýsa undrun minni yfir því, að tillaga, sem eflaust hefir fyrir augum ákvæði um rétt til notkunar vatns til áveitu eða þess konar skuli koma frá ráðunaut Búnaðarfélagsins, því að ef nokkuð ætti að koma frá búnaðarþingi, eða stjórn þess félags, sem hv.þm. er starfsmaður fyrir, þá væri það málaleitun í þessa átt. Og eg er sannfærður um það, að ef búnaðarþingið hefði farið fram á eitthvað þvílíkt, þá mundi hver einasta stjórn vera fús á að sinna því. Það getur vel verið, að þörf sé á eða gagnlegt geti verið, að fá lagaákvæði um notkun vatns og rétt manna til þeirrar notkunar. En eg skil ekki í því, að það þurfi að setja alla deildina í hreyfingu, til þess að fá stjórnina til að íhuga það mál. Mér er illa við þennan sand af þingsályktunartillögum, og mun því greiða atkv. móti þessari þingsál.till. af framantöldum ástæðum.

Forseti: Mér þykir mjög leitt, hve seint þessi beiðni kemur fram, og þar eð á morgun er fullskipað á dagskrá þar á meðal stjórnarskráin, þá getur málið ekki komið þá til greina. Þó skal eg, þar eð svo margir mælast til þess og nefndin leggur ekki á móti því, leyfa mér að taka málið út af dagskrá í dag.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg vildi að eins mæla örfá orð. Eg vildi einungis mælast til eins lítilræðis af hv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.). Þó að honum hafi mistekist að drepa háskólann, þá er hann, eins og maður veit, farinn að búa sig undir að halda fyrirlestra þar. Nú hefir hann haldið einn af þeim fyrirlestrum, sem hann er búinn að semja, yfir okkur hér í deildinni í dag. En eg vildi mælast til þess af honum, að hann framvegis vildi hlífa okkur við að hlusta á þessa fyrirlestra sína, en að hann afhenti skrifurunum þá, svo að þeir gætu komið í þingtíðindin. Annars leiðir þingsályktunartillaga þessi ekki til annars en að auka óþarfakostnað, en hefir ekkert »praktist« gildi, því þá yrði að stofna nýtt embætti, auk margs annars kostnaðar. Hún er eitt af því marga, sem þessi þingm. ungar út, og ekki er til annars en að eyða tíma þingsins að óþörfu, og legg eg til, að hún verði feld.