Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Jónsson) Nefndin hefir athugað þetta mál á nokkrum fundum og orðið á einu máli um að mæla með því. Getur n. fallist á frv. óbreytt, nema hvað hv. 4. landsk. kemur með viðbótartill. við það. Skal jeg nú fara nokkrum orðum um málið alment. Alt frá landnámstíð og fram til síðustu aldamóta var landbúnaður höfuðatvinnuvegur okkar Íslendinga, og sá atvinnuvegur, sem best hefir staðist hörmungar hinna liðnu alda, misærin og siglingateppuna. Eftir síðustu aldamót, eða síðastliðinn aldarfjórðung, hefir orðið stórfeld breyting á atvinnuskipulagi okkar, hlutföllin milli hinna einstöku atvinnugreina hafa algerlega raskast og þjóðlífið í heild tekið gagngerðum breytingum. Sjávarútvegurinn, sem á liðnum öldum var einungis stundaður í hjáverkum, hefir á síðustu árum tekið stórkostlegum framförum og vaxið svo óðfluga, að hann má nú teljast annar höfuðatvinnuvegur þjóðarinnar. Af þessum hraða vexti og gífurlega uppgangi sjávarútvegsins hefir aftur leitt tiltölulega kyrstöðu í landbúnaðinum, svo að hann stendur nú sjávarútveginum langt að baki, bæði um vinnuaðferðir og framleiðsluaðferðir yfir höfuð. Þessari breytingu á afstöðu þessara aðalatvinnuvega hefir valdið margt. Í fyrsta lagi hefir sjávarútvegurinn fyr lært að nota og komið við nýtísku tækjum en landbúnaðurinn. Í öðru lagi hefir sjávarútvegurinn haft fyrir augum útlendinga, sem ráku fiskiveiðarnar með fullkomnum og nýtísku tækjum, og hefir slíkt óhjákvæmilega verið þeim eigi alllítil hvatning til framtaks og dáða. Svo áþreifanlega hvatning hafði landbúnaðurinn ekki. En veigamesta ástæðan til þessara óðfluga framfara sjávarútvegsins hygg jeg að sje sú, að hann hefir haft greiðan aðgang að lánum við hans hæfi, en slíks hefir landbúnaðurinn algerlega farið á mis. Nú er ástandið þannig, að fólkinu fer hríðfækkandi í sveitunum; síðan 1910 hefir fækkað um 7-8 þúsundir í sveitunum, þrátt fyrir verulega mannfjölgun hjá þjóðinni í heild. Hundraðstalan, sem í sveitunum býr, minkar því enn meir, enda munu nú ekki búa í sveitunum nema 45% af þjóðinni, en 68% 1910. Nú standa því sakir þannig, að landbúnaðurinn á erfitt uppdráttar. Það er erfitt að reka hann með hagnaði, nema þar sem sjerstaklega er hagfeld aðstaða. Hann nýtur því ekki hins sama trausts nú orðið sem hann naut áður. Búin eru ekki talin jafnmiklir landsstólpar sem þá. Þetta ástand munu fáir telja æskilegt, því að í sveitunum hefir til þessa best varðveitst þjóðernið, íslensk alþýðumenning og „ástkæra ylhýra málið“, eða alt, sem þjóðinni er helgast og tengir hana fastast saman í eina órjúfanlega heild, þrátt fyrir alt þras og þjark. Það er því óbifanleg sannfæring mín, að merkasta verkefni okkar kynslóðar sje að hlutast til um, að landbúnaðurinn geti tekið þá öndvegisstöðu í þjóðfjelaginu aftur, sem hann hefir haft frá upphafi Íslands bygðar fram yfir síðustu aldamót. Með öðrum orðum, að þungamiðja þjóðlífsins haldi áfram að vera í sveitunum, eins og verið hefir. Það skal nú fyllilega viðurkent, að síðustu 10 árin hefir allmikið verið gert af þinginu til hagsbóta fyrir landbúnaðinn, og má óhætt fullyrða, að hæstv. núverandi forsrh. eigi þar rífastan bróðurhlut í. Af þeim málum, sem mesta þýðingu hafa haft fyrir landbúnaðinn, má fyrst og fremst nefna: Jarðræktarlögin, þá ræktunarsjóðinn og síðast en ekki síst byggingar- og landnámssjóðinn. Vitanlega hefir þetta ekki borið fullan árangur ennþá, því að við erum nokkuð seinir að átta okkur á hlutunum, bændurnir. En jeg vona, að því lengra sem líður, því meira gagn verði að þessum stofnunum fyrir sveitirnar. En þrátt fyrir þetta, sem gert hefir verið fyrir landbúnaðinn nú á seinni árum, er þó eftir að veita landbúnaðinum það, sem hefir orðið öflugust lyftistöng fyrir sjávarútveginn, það er: að tryggja honum aðgang að lánum, sem eru við hans hæfi, og til þess að ráða bót á því, er fram komið frv. það um Búnaðarbanka Íslands, sem hjer er til umr., og jeg held, að það sje líklegasta leiðin til þess að fullnægja lánsþörf bænda, sem þar er stungið upp á, því að jeg held, að það sje nokkum veginn alment viðurkent meðal allra, sem skilning hafa á þörfum landbúnaðarins og ekki eru haldnir einhverju kappi fyrir kaupstaðina, að honum sje hollast að fá lánsstofnun út af fyrir sig, er fullnægi þörfum hans. Því eigi bændur að sækja í aðrar stofnanir um rekstrarfje, sem eiga að sinna öllum atvinnuvegum landsmanna, þá er hætt við, að þeir verði afskiftir um lánin, ekki vegna óvildar stjórnendanna, heldur af því að þeir skilja betur þarfir þeirra, sem nær bankanum búa. Þeir, sem nær búa, eiga líka stórum hægara með að ganga frá tryggingum og grípa tækifæri. Þá mun það varla vera heppilegt fyrir landbúnaðinn að blanda blóði saman við lánsstofnanir sjávarútvegs- og verslunarmanna, því að það virðist vera mikill munur á, hve landbúnaðarlánin eru áhættuminni, eftir því sem reynslan bendir til, þar sem af rúmum 20 milj., sem bankarnir hafa tapað, mun sáralítið hafa tapast á landbúnaðinum, hæst ekki yfir 2% af þeirri upphæð, að sögn kunnugra manna. Sömuleiðis veit jeg það, að margir þeir sparisjóðir, sem eingöngu hafa skift við sveitamenn, hafa tapað mjög litlu, eða jafnvel engu. Þannig hefir t. d. sparisjóður Húnavatnssýslu, sem jeg er kunnugastur, ekki tapað einum eyri. Af þessu er augljóst, að sjerstök lánsstofnun fyrir landbúnaðinn er alveg nauðsynleg, til þess bæði að gera aðganginn að lánunum auðveldari og lánin jafnframt ódýfari. Í frv. því, er hjer liggur fyrir, eru lánsþarfir landbúnaðarins flokkaðar í 5 flokka. Fyrst er rekstrarlánadeild, og jeg fyrir mitt leyti tel, að einna minst þörf sje á henni, bæði af því að bændur þurfa ekki mikið á slíkum lánum að halda, og svo geta sparisjóðir nokkuð mikið hjálpað þar. Í ýmsum tilfellum getur þessi deild þó verið mjög hentug. Annars geri jeg ráð fyrir, að þörf hennar verði frekar rædd í sambandi við annað frv., sem sömuleiðis liggur fyrir þinginu. Aftur á móti virðist mjer veðdeildin við þennan banka nauðsynleg, því að á slíkum lánum hafa bændur mjög mikla þörf, einkum til þess að kaupa jarðir sínar. Jafnframt hygg jeg, að hún ætti að geta verið betri en veðdeild Landsbankans, að því leyti, að hún gæti lánað meira út á veðrjettinn, þar sem hún lánar nær eingöngu út á jarðir. Þá er það mjög heppilegt ákvæði, þar sem svo er ákveðið, að menn geti fengið lán hjá veðdeildinni gegn afgjaldskvöðum. Það greiðir mjög fyrir stórfeldu samstarfi, svo sem raforkuveitum, áveitum, sveitavegum og samgirðingum. Þá telja sumir ákvæði 39. gr. frv. um happdrætti mjög varhugaverð. Telja meira að segja, að ekki sje sæmilegt að nota sjer spilafýsn manna þannig. En mjer virðist, að okkur sje ekkert vandara um í þessum efnum en ýmsum öðrum merkum þjóðum, t. d. Frökkum og Svíum. En mjer virðist ekki ólíklegt, að þetta myndi greiða fyrir sölu vaxtabrjefanna, og því tel jeg sjálfsagt að reyna þessa leið. Þá er næst bústofnslánadeildin. Jeg tel hana nauðsynlega, og nefndin er einhuga um að telja hana ómissandi, því að það er kunnara en frá þurfi að segja, hve margir bændur hafa alt of lítinn bústofn, og aðrir verða að búa við alt of dýran leigupening, af því að þeir geta ekki fengið lán með hagkvæmum kjörum til þess að auka bústofn sinn. Mjer þykir því miður farið, að skilyrðin fyrir bændur til þess að fá lán úr þessari deild bankans til bústofnskaupa skuli hafa verið þrengd svo mjög í Nd., að ekki skuli vera hægt að fá lán út á sauðfje, nema með bakábyrgð hreppsins. Það má vel vera, að veð í sauðfje sje ekki eins gott og önnur bankaveð, en það verður að teljast allhart, að bóndi, sem á 40-50 ær, skuli ekki geta fengið nokkurt lán til þess að auka bústofn sinn, ef hreppsnefnd sveitarinnar er svo þröngsýn, að hún sjái ekki nauðsyn hans á því að auka bústofn sinn. Annars vona jeg, að slíkt komi ekki til, heldur hlaupi hreppsnefndirnar drengilega undir bagga með mönnum, þegar þannig stendur á. Um ræktunarsjóðinn og byggingar- og landnámssjóðinn sje jeg ekki ástæðu til þess að tala nú, þar sem þeir eru þegar stofnaðir og gildir um þá sjerstök löggjöf. Þá er eitt atriði í sambandi við þetta mál, sem jeg vil leggja alveg sjerstaka áherslu á fyrir hönd n., og það er, að bankinn noti sjer heimildina um að hafa umboðsskrifstofur úti um hjeruð. Það getur verið mikils virði fyrir bændur að þurfa ekki altaf að leita hingað til Reykjavíkur með upplýsingar um lán o. fl. Slíkar upplýsingaskrifstofur yrðu líka til þess að jafna aðstöðumun manna úti um land. Í flestum tilfellum myndi vera hægt að koma þessu fyrir kostnaðarlítið, því að sparisjóðir og samvinnufjelög myndu fús að annast þessi störf fyrir litla þóknun. Jeg get nú búist við, að sumir muni segja, að ekki sje „sopið kálið, þótt í ausuna sje komið“ og að banki þessi, þó samþ. verði, muni ekki fullnægja lánsþörf landbúnaðarins. Það má vel vera, að erfitt verði um það að spá, hve öflugur hann þurfi að vera til þess að geta fullnægt lánsþörfinni, en því verður ekki neitað, að miklu fje er til hans beint. Í sparisjóðsdeildinni er gert ráð fyrir að ávaxta almannasjóði, sem eru á vegum stjórnarráðsins, sem munu vera allmiklir, svo má ríkið ábyrgjast 3 milj. lán handa henni. Í veðdeildinni á að leggja í stofnsjóð 11/4 miljón, sem að vísu á að leggja fram með skuldabrjefum viðlagasjóðs. Þar á líka að ávaxta kirkjujarðasjóðinn eftir því sem hægt er. Eftir 40. gr. er ríkisstjórninni heimilt að taka lán, alt að 2 milj., til kaupa vaxtabrjefa. Í bústofnslánadeild á að leggja fram sem stofnsjóð 1 milj. kr., þar af 700 þús. með verðbrjefum viðlagasjóðs, en hitt með beinu framlagi á 6 árum, og svo hefir ríkisstjórnin heimild til þess að kaupa alt að 11/2 milj. í vaxtabrjefum. Bankanum er því beint lagt til 21/4 milj. kr. og keypt vaxtabrjef og ábyrgst lán fyrir 6 milj., auk ávöxtunar opinberra sjóða. Loks hefir bankinn svo rjett til þess að gefa út vaxtabrjef, sem nemur áttfaldri upphæð stofnsjóðs veðdeildar og sexfaldri upphæð bústofnslánadeildar. Að vísu má segja, að það sje nokkuð óvíst, hve mikið muni seljast af vaxtabrjefum bankans, en hve mikið gagn hann kemur til að vinna, er mikið undir því komið. Úr þessu sker reynslan vitanlega best. En það virðist ólíklegt, að brjef lánsstofnunar, sem eingöngu fæst við landbúnaðarlán, og auk þess eru trygð með ríkisábyrgð. sjeu ekki sæmilega útgengileg. Salan er og nokkuð trygð, þar sem ríkinu er heimiluð talsverð lántaka til vaxtabrjefakaupa. Það virðist því engin ástæða til þess að óttast, að brjefin seljist ekki. Það kunna nú einhverjir að halda því fram, að greiður aðgangur að lánum geti verið vafasamur hagnaður fyrir bændur. Þessu verður ekki neitað að öllu leyti, því að með greiðum aðgangi að lánum er bæði bændum sem öðrum lögð sú skylda á herðar að nota lánin skynsamlega. Hjer er því ekki um neinn nýjan sannleika að ræða, því það er alkunna, að mörgum góðum hlutum fylgir einhver áhætta. Hvað þetta mál snertir, skiftir það því miklu máli, að forstöðumaður hins væntanlega banka sje starfi sínu vel vaxinn, já, svo vel vaxinn, að hann beinlínis geti verið fjármálaleiðtogi bænda í þessum efnum. Jeg býst nú við, að allir sjeu sammála um, að stórfeldar framfarir í búnaði geta ekki átt sjer stað, nema með því móti að hægt verði fyrir bændur að fá greiðan aðgang að hagfeldum lánum; þess vegna má ekki hika við að opna bændum aðgang að þeim, enda þótt svo kunni að fara, að það verði einhverjum þeirra til falls. En fyrir slíkt er aldrei hægt að byrgja, því að það er nú svo, að flestum gæðum má snúa til tjóns. Að endingu skal jeg taka það fram, að jeg fyrir mitt leyti tel þetta merkasta mál þingsins, og við nefndarmenn, sem erum allir sinn úr hverjum flokki, leggjum eindregið til, að það nái fram að ganga, og teldi jeg æskilegast, að það næði fram að ganga óbreytt eins og það liggur fyrir nú, þó jeg hinsvegar efist ekki um, að einstökum atriðum í því mætti breyta til bóta. En það, sem fyrir mjer vakir í þessu efni, er það, að breytingar á málinu geti orðið til þess að tefja það of mikið, er jeg tel alveg forsvaranlegt að afgreiða það nú eftir þann undirbúning, sem það hefir fengið, þar sem það fyrst og fremst hefir verið undirbúið af lögfræðingi, sem beinlínis hefir farið utan til þess að kynna sjer þessi mál, og auk þess hefir hæstv.atvmrh. athugað það mjög gaumgæfilega. Hvað snertir brtt. þær, sem hjer liggja fyrir frá hv. 4. landsk. og hv. 1. þm. G.-K., þá finn jeg ekki ástæðu til þess að tala um þær nú, fyr en hv.flm. hafa látið til sín heyra og talað fyrir þeim.

Jón Baldvinsson Eins og sjá má á nál., er landbn. sammála um, að frv. þetta um Búnaðarbanka Íslands nái fram að ganga. En hitt má líka lesa í nál., að nefndarmenn eru ekki allir sammála um einstök atriði þess. Það er að vísu svo, að nefndin mælir með frv. með sterkum orðum, en það er einungis af velvilja nefndarmanna og áhuga þeirra fyrir því, að búnaðarbanki komist á fót, en hinsvegar gefur það að skilja, að á svona stóru máli myndu nefndarmenn kjósa einhverjar breytingar, því að hjer er farið fram á mjög mikið landbúnaðinum til handa. Því hefir nú verið haldið fram máli þessu til stuðnings, að vinna beri að því að halda fólkinu í sveitunum, og við það hefi jeg ekkert að athuga, því að jeg viðurkenni þörfina á því fullkomlega, og jafnframt þá menningarlegu þýðingu, sem sveitalífið hefir haft og hefir fyrir þjóðina. En mjer virðist ekki mega gleyma því, að í kaupstöðunum er líka menning, og á sumum sviðum meiri en í sveitunum, og á jeg þar sjerstaklega við framfarir í byggingum og ýmsum verklegum framkvæmdum. Mjer virðist því, að sveitirnar hafi ekki neinn einkarjett til þess að tala um menningu hjá sjer. Jafnframt skal það viðurkent, að þungamiðja þjóðlífsins má gjarnan halda áfram að vera í sveitunum, svo fremi, sem þær hafa mátt og mannafla til þess að halda henni uppi. En í hverju lýðfrjálsu landi á þungamiðja þjóðlífsins að vera hjá alþýðunni, en til þess að svo geti verið hjer þarf rjettláta kjördæmaskipun, svo að í löggjöfinni endurspeglist vilji þjóðarinnar, Jeg skal þó játa það fyrir hönd okkar jafnaðarmanna, að jeg hefi hingað til haft minni ástæðu til þess að kvarta yfir þingvaldi bændaflokksins en yfir þingvaldi andstöðumanna okkar í kaupstöðunum, íhaldsflokksins. Hv. frsm. hefir nú skýrt frv. þetta í stórum dráttum, og jeg get tekið undir margt af því, er hann sagði. En jeg býst við, að margir muni sakna þess, þegar búið verður að taka allan viðlagasjóðinn og afhenda hann nýrri lánsstofnun til eignar og undan ráðstöfunarrjetti Alþingis, því að þá verður erfiðara fyrir ýmsa, sem leitað hafa til Alþingis um stuðning úr honum. Í nál. kemur það fram, að nefndarmenn greinir aðallega á í þessu máli um veðdeildina. Jeg skal þó játa fyrir mitt leyti, að jeg er ekki mikið á móti því, að veðdeild þessi verði sett á stofn, þó jeg hinsvegar telji ekki brýna þörf á henni. Annars held jeg, að mönnum sje það ekki yfirleitt ljóst, hve bændum er auðvelt að fá lán úr veðdeild Landsbankans. Það hefir verið sagt, að þeir væru látnir sitja á hakanum fyrir lánum til kaupstaðabúa, en þetta er alveg öfugt, því að mjer er kunnugt um það, að lánbeiðnir úr sveitunum eru oft afgreiddar svo að segja samdægurs, svo framarlega sem öll plögg viðkomandi láninu eru í lagi. Aftur á móti þurfa kaupstaðabúar oft að bíða eftir lánum úr henni í fleiri mánuði. Það er því síður en svo, að ástæða sje til að kvarta vegna sveitanna í þessu efni. Jeg hefi þó, þrátt fyrir þetta, ekki viljað setja mig upp á móti þessari nýju veðdeild. En jeg hefði talið skynsamlegast fyrir þá, sem mest hafa barist fyrir þessu, eins og t. d. hæstv.forsrh., ef hann vildi fresta framkvæmd þessarar veðdeildar nú, þangað til það sæist, hvort ekki væri hægt að nota veðdeild Landsbankans sameiginlega fyrir þessa lánsþörf manna, eins og verið hefir. Nú er að verða bylting í atvinnurekstri bænda. Ræktun landsins eykst hröðum fetum. Vjelanotkun ryður sjer til rúms. En þessar breytingar krefjast aukins fjármagns. Bústofns- og rekstrarlánadeildimar verða því að teljast alveg nauðsynlegar og koma vafalaust að miklu gagni. Hinsvegar má búast við nokkrum töpum, þegar bændur fara alment að taka rekstrarlán. Það eru einmitt rekstrarlánin, sem mest hefir tapast á í bæjunum. En það er ástæðulaust að gera ráð fyrir töpum á fasteignalánum. Þó að jeg hafi nokkra sjerstöðu í nefndinni, hefi jeg ekki viljað setja mig á móti frv. Jeg tel mál þetta svo mikils vert, að það verði að ganga fram og megi menn ekki láta minni háttar ágreining hafa áhrif á afstöðu sína til þess. Þar sem þess er getið í nál., að n. hafi eigi treyst sjer til að flytja neinar brtt., sem tvímælalaust horfðu til bóta, er átt við það, að hún hafi ekki getað komið sjer saman um neinar slíkar till. Hinsvegar höfðu einstakir nefndarmenn eitt og annað við frv. að athuga. Jeg ætla þá að minnast á 39. gr. Jeg er þeirrar skoðunar, að hana eigi ekki að samþ. Mjer hefir skilist, að stefna Alþingis væri yfirleitt sú, að leyfa ekki happdrætti.

Þingið hefir samþ. happdrætti, en stj. eigi viljað leyfa það

. Þá ætti núverandi stjórn heldur ekki að láta það eiga sjer stað, að þetta stæði í búnaðarbankalögum. Og jeg skil satt að segja ekkert í, að hæstv.forsrh. skuli vera að reyna að smeygja „lotteríi“ inn í þennan „stabila“ bændabanka. Jeg get ekki fallist á, að það sje rjett, þótt fjeð eigi að nota í lofsverðum tilgangi, að ginna peninga út úr mönnum á þennan hátt. Jeg gæti hugsað, að það yrði aðallega til að draga peninga úr höndum fátækara fólksins. Eftirsóknin myndi vafalaust verða mest rjett áður en draga ætti í hvert sinn. Hv. þdm. hljóta að kannast við þá vitfirring, sem getur gripið fátæka sem ríka, þegar stór höpp eru einhversstaðar í hillingum. En fátæka fólkið myndi sjálfsagt ekki hafa efni á því að binda eignir sínar í þessum skuldabrjefum og myndi því fljótt neyðast til að selja þau með afföllum, þegar hin árlega vinningsvon væri liðin hjá. Á þessu myndu engir græða nema okrarar, sem lifa á því að kaupa og selja skuldabrjef. Allur almenningur myndi tapa á því. Hæstv. forsrh, ætti að fallast á að fella þessa grein niður úr frv. Þá finst mjer eðlilegt, að um leið og ræktunarsjóður verður hluti af Búnaðarbankanum, þá taki Búnaðarbankinn við þeim skyldum, sem Landsbankinn hefir nú gagnvart ræktunarsjóði, og það því fremur, sem frv. gerir ráð fyrir, að opinberir sjóðir verði geymdir í Búnaðarbankanum, með þeim takmörkunum þó, sem hv.Nd. hefir nú sett í frv. Þá kem jeg að brtt. mínum við frv. Þær eru um það að bæta inn í bankann nýrri deild, sem hafi með höndum svipað verkefni í nágrenni kaupstaðanna og kauptúnanna og byggingar- og landnámssjóður hefir í sveitunum. Jeg viðurkenni fyllilega rjettmæti þeirrar hjálpar, sem ríkið veitir bændum til að byggja upp býli sín. Er bændum það lífsnauðsyn að fá sæmileg húsakynni úr varanlegu efni. Hingað til hefir það verið svo, að hver kynslóð hefir þurft að byggja yfir sig.

Og sumar tvisvar

. Mjer hefir aldrei dulist nauðsyn þessa máls, og jeg er satt að segja alveg forviða af þeirri andúð, sem Íhaldsflokkurinn stöðugt sýndi því meðan hann hafði mátt til að stöðva það. Tillögur mínar fara fram á það að verja 50 þús. kr. árlega úr ríkissjóði til að veita vaxtaívilnun fátæku fólki í kaupstöðum til þess að koma sjer upp býlum í nágrenni kaupstaðanna. Ætlast jeg þá til, að það stundi jöfnum höndum ræktun þess lands, sem býlinu fylgir, og atvinnu sína í kaupstaðnum. Það getur altaf komið fyrir, að afli bregðist, og er þá gott að geta gripið til ræktunarinnar, en manni, sem rekur smábúskap, getur líka verið hentugt að hafa nokkurn stuðning í vinnu við sjóinn. Brtt. mínar eru í 11 greinum, en allar snúast þær um þetta atriði, Tilgangurinn er að hjálpa verkamönnum og sjómönnum til að koma sjer upp býlum. Jafnframt eru ýmsar ráðstafanir gerðar til að koma í veg fyrir, að þær ívilnanir, sem ríkið veitir, lendi í ræningjahöndum. Það er ekki ætlast til, að verkamennirnir geti eftir fá ár selt rjett sinn fyrir stundarhagnað og standi svo eftir slyppir, en einhverjir, sem peningaráð hafa, hafi hagnast á ívilnunum ríkisins. Því er svo fyrir mælt, að lán skuli falla í gjalddaga jafnskjótt sem sala fari fram á býlinu, og greiði eigandinn þá jafnframt allan þann vaxtamismun, sem ríkið hefir áður greitt fyrir hann. Jeg sje enga ástæðu til þess, að ríkið fari að leggja fram fje til þess að veita einstökum mönnum söluhagnað, heldur eingöngu til þess að tryggja þeim frambúðaratvinnu. Till. miðar að því að gera lífið í kauptúnunum fjölbreyttara og hollara og jafnframt að draga úr atvinnuleysi, hvort sem það kemur af vinnustöðvun atvinnurekendanna, gæftaleysi eða af öðrum orsökum. Jeg hefi eigi í till. tiltekið hærra lán til býlis en 15 þús. kr. Er sú upphæð miðuð við, að býlið kosti ekki yfir 20 þús. kr. og lánið fari eigi fram úr 3/4 verðs. Munu það vera svipuð kjör og veitt eru í byggingar- og landnámssjóði. Jeg sje svo ekki ástæðu til að skýra brtt. mínar nánar. Jeg legg áherslu á, að þær nái fram að ganga, hvað sem öðrum breytingum á frv. líður. Hefði jeg talið vel farið, ef hæstv. stjórn hefði tekið slíkan kafla upp í frv. í upphafi. Vel má vera, að jeg beri fram fleiri brtt. við 3. umr. Jeg er ekki fullráðinn í því enn og haga mjer e. t. v. nokkuð eftir því, hversu atkv. falla við þessa umr. Samþykt veðdeildarkaflans mætti gjarnan fresta, að mínu áliti. 39. gr. þætti mjer rjettast að fella nú þegar. Ennfremur gæti komið til mála að gera breytingar á bústofnslánadeildinni í þá átt, að starfsemi hennar næði einnig til þeirra manna í kauptúnum, sem vildu koma sjer upp búpeningi. Jeg er reyndar ekki alveg viss um, að það geti samrýmst öllum ákvæðum frv. Það hefi jeg eigi athugað til fullnustu, en mun taka það til nánari athugunar fyrir 3, umr.

Björn Kristjánsson Jeg hefi leyft mjer að koma hjer fram með nokkrar brtt. á þskj. 430. Eru þær nokkurskonar framhald af afskiftum mínum af skyldu máli, er lá fyrir þinginu 1921, ríkisveðbankamálinu. Ríkisveðbankamálið var mjög fast sótt á því þingi, og svo fast, að örðugt var að koma breytingum að til bóta. Það átti að gera afarmikið með þeim banka fyrir landbúnaðinn, og það átti að gera fljótt. Og hver varð svo árangurinn? Hann varð sá, að á þessa bankastofnun hefir ekki verið minst í 7 ár, hvað þá að hún hafi verið látin taka til starfa. Og orsökin er sú, að þegar þingvíman fór af mönnum, áttuðu þeir sig á, að ein stofnun í viðbót við þær stofnanir, sem fyrir voru, gat ekkert aukið gagn gert fyrir landbúnaðinn, og því ekki ómaksins vert að láta hana taka til starfa. Hafa þó verið tekin erlend lán síðan til kaupa á veðdeildarbrjefum. Þegar veðlánabanki er settur á stofn. eða veðdeild, þá liggur fyrst fyrir að athuga, fyrir hvaða fje stofnunin ætlar að kaupa veðdeildarbrjefin af lántakendum, og hvað það fje kostar. Að vísu er gerð ráð fyrir í frv., að taka megi 3 milj. kr. lán til þess erlendis. En er það fje fáanlegt, og verður það fje ódýrara bændum en það fje, sem Landsbankinn hefir til umráða, sparisjóðsfje um 33 miljónir króna? En fyrir hvaða kjör getur ríkið fengið lán erlendis til veðdeildarbrjefakaupa? Jeg vænti, að hæstv. stjórn geti nú gefið upplýsingar um það. Þá er önnur spurning, sem þarf að leysa úr, og hún er sú: Hvað margar jarðir eru það á Íslandi í einstakra manna eign, sem enn eru óveðsettar veðdeild Landsbankans, ríkissjóði, söfnunarsjóði eða ræktunarsjóði? Jeg hygg að þær sjeu fáar. Og ef þær eru fáar, þá er þessi veðdeildarstofnun ónauðsynleg. Þeir, sem tekið hafa lán í veðdeild Landsbankans, hafa allir greitt þau afföll af brjefunum, sem giltu á hverjum tíma. Fjöldi manna hefir 2-3 veðdeildarlán á jörð sinni. Þeir taka viðbótarlán, þegar þeir hafa greitt nokkur af fyrri veðdeildarlánum sínum. Þeir vilja því eðlilega ekki borga þessi lán upp og flytja sig yfir í aðra veðdeild og taka þar nýtt lán og svara ef til vill 11% afföllum af því, eins og nú er gert. Það segir sig sjálft. Veðdeildarviðskifti bænda halda því áfram við veðdeild Landsbankans, þó þessi veðdeild verði sett á stofn. Um söfnunarsjóðslán er það að segja, að allir kjósa helst að fá þar lán vegna þess, að hann heimtar enga árlega afborgun og að vextir eru þar viðunanlegir. Enginn fer því að flytja sig þaðan yfir í nýju veðdeildina. Þá getur hún ekki heldur vænst þess, að þeir, sem skulda ríkissjóði út af kaupum á jörðum, fari að flytja sig yfir í hina nýju veðdeild, því þeir borga aðeins 4% vexti af þeim og afborganir á 28 árum. Og tæplega fara þeir, sem lán hafa fengið í ræktunarsjóði, að flytja sig. Hin nýja veðdeild getur því alls ekki búist við því að fá viðskifti við aðra en þá, sem hafa óveðsettar jarðir, en eins og jeg hefi áður sagt, munu vera sárafáar jarðir óveðsettar í eigu einstakra manna, og ef þær eru ekki veðsettar nú, þá myndu þær tæplega verða veðsettar, þó þessi nýja veðdeild yrði sett á stofn. Menn tala um ógreiða afgreiðslu í veðdeild Landsbankans nú. Ef svo er, þá ætti ekki að þurfa að stofna nýja lánsstofnun til að kippa því í lag. Á meðan jeg var bankastjóri, var það föst regla að afgreiða jarðarveðlán daginn eftir að lánsskjölin komu í bankann, ef skjölin voru í lagi, enda var það regla þá og mun vera enn að láta jarðarveðlán sitja fyrir öðrum lánum. Sama er reglan í söfnunarsjóði. Veðdeildarstofnun þessi, samkv. III. kafla frv. þessa, er því gersamlega óþörf og þýðingarlaus. Hún er beinlínis til tjóns, þar sem taka á meiri hluta viðlagasjóðslánsins henni til tryggingar, alveg að óþörfu, enda er hann frá stofni ætlaður til alls annars. Þar sem á að draga meiri hlutann af viðlagasjóði landsins inn í þetta fyrirtæki, verð jeg að minnast á hann. Viðlagasjóðurinn er, eins og hver annar varasjóður, fyrst og fremst ætlaður til þess að borga með honum reikningshalla, ennfremur tjón vegna ábyrgða, sem ríkissjóðurinn hefir tekið upp á sig fyrir einstaka menn og stofnanir. Og siðferðilega og viðskiftalega sjeð má telja hann veðsettan fyrir þessum ábyrgðum. Þá er honum ennfremur ætlað að hjálpa í neyð, ef hallæri ber að höndum yfirleitt eða í einstökum hjeruðum. Kunnugt er, að ríkissjóðurinn hefir tekið upp á sig fleiri tugi miljóna í ábyrgðum. Í árslok 1927 var viðlagasjóðurinn einar 2027405,31 kr. Af honum á nú að verja kr. 1250000,00 til tryggingar veðdeildinni, og handa bústofnslánadeild á að verja kr. 700000. Það er samtals 1950000 kr. Er sjóðurinn þar með mikið meira en tæmdur, þar sem skuldabrjef einstakra manna og fyrirtækja, sem má verja til þessa, nemur aðeins 1666474 kr. Og í hverju liggur svo þessi viðlagasjóður, sem ætlaður er til þess, sem jeg áður nefndi? Hann liggur að miklu leyti í meira og minna óvissum skuldabrjefum einstakra manna og fyrirtækja, eins og áður er sagt. Yfir 11/2 milj. kr. standa í þesskonar dóti. Viðlagasjóðinn virðist mjer verða fremur að auka en minka, eftir því sem hann tekur að sjer meira af ábyrgðum. Og auðvitað á hann að liggja í handbæru fje, en ekki að vera banki fyrir allrahanda þörf og vafasöm fyrirtæki. Kem jeg þá að sjálfum brtt., sem jeg óbeint hefi verið að tala um; er 5. till. aðalbrtt. eins og sjá má. Hinar eru flestar afleiðing af henni. 6. brtt. leggur til, að stofnaður verði einn eða fleiri veðdeildarflokkar innan veðdeildar Landsbankans, sem eingöngu sje ætlað til lána út á jarðarveð. Og eins og jarðarveð hafa setið í fyrirrúmi áður, er lán voru veitt, eins geng jeg út frá, að Landsbankinn láti bændur sitja í fyrirrúmi með kaup á verðbrjefum þessara flokka fyrir sparisjóðsfje. Og þar sem einmitt er gert ráð fyrir þessu, er síðustu veðdeildarlög voru samþykt 1928, að hafa flokka með mismunandi vöxtum, þarf engin ný lög til þess, en aðeins reglugerð fyrir þann flokk eða flokka. Með þessu móti tel jeg bændur betur setta en þó ný veðdeild væri stofnuð, með nýjum óþektum brjefum, sem enginn veit nú, hversu útgengileg verða við hliðina á þektum veðdeildarbrjefum, sem verið hafa á markaðnum í 28 ár. Og með þessu kemst Alþingi hjá að eyða 1250 þús. kr. af viðlagasjóðnum til tryggingar þessari nýju veðdeild. Brtt. við 3. gr. er afleiðing af breytingunni við III. kafla. Sömuleiðis breytingin við 8. gr. Þá legg jeg til, að orðið „erlendir“ falli úr 11. gr. Jeg sje enga ástæðu til að rígbinda stjórn við að taka slík lán erlendis, í staðinn fyrir að gera tilraun með að bjóða slík lán út hjer; ætti að fara að venja þjóðina við að kaupa verðbrjef af því tægi við útboð. Þá hefi jeg leyft mjer að gera brtt. við 4. málsgr. 5. gr., um að færa laun aðalbankastjóra úr 12000 kr. niður í 8000 kr., með 500 kr. hækkun 3. hvert ár upp í 10 þús. kr. Stofnun þessi verður fátæk til að byrja með og dýr í rekstri yfir höfuð. Hinsvegar engin trygging, að hæfur maður veljist í stöðuna, þar sem aðalreglan hjer virðist vera að velja menn í bankastjórn, sem aldrei hafa nærri verslun eða bankastörfum komið, enda fer árangurinn þar eftir. 8000 kr. laun ættu að vera næg byrjunarlaun auk dýrtíðaruppbótar, og þakkað mundi jeg hafa fyrir að fá slík laun, meðan jeg var við Landsbankann, sem hafði aðeins 6000 kr. laun til 1. okt. 1918, eða fram yfir styrjöldina miklu, og naut engrar dýrtíðaruppbótar. 7. brtt. er afleiðing af 5. brtt. Ef nú brtt. mínar verða samþ. um III. kafla, þá flýtur þar af, að taka verður upp greinar þær úr III. kafla, sem vísað er til í bústofnslánadeildarkaflanum, og mun jeg sjá um að koma með þær brtt. við 3. umr. Mjer þótti ekki taka því að leggja verk í að koma með brtt. við þann kafla, fyr en jeg sæi, hvort hv. deild vildi fallast á að fella veðdeildarkaflann í burtu. Jeg hefi ekki hugsað mjer að tala um bústofnslánadeildina að sinni. Jeg lít svo á, að þar sje eingöngu um hjálparstofnun að ræða, þar sem veðin, sem þar getur um, eru ekki bankahæf. Sú stofnun getur því ekki talist bankastofnun. Bankar lána nú 40% út á hús og 50% út á jarðir eftir matsverði. Þetta er því hjálparstofnun, þar sem lána á út á ótrygt kýrveð 50% til bænda, sem jeg skal ekki telja eftir, því fátt er bændum þarfara gert en að hjálpa þeim til að auka bústofn þeirra. En happasælla teldi jeg að ala bændur upp til þess, að geta notið lánstrausts sjálfir með óveðsettum eignum sínum en að færa það lánstraust yfir á kýrnar. En um það mál þarf að tala lengi og vel, áður en því er ráðið til lykta, svo það geti orðið að tilætluðu gagni.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil fyrst leyfa mjer að þakka hv. landbn. fyrir fljóta og góða afgreiðslu á þessu máli, eins og sjá má á nál. hennar á þskj. 409. Hv. landbn. er sammála um, að frv. þetta eigi að ganga fram. Og jeg er þakklátur hv.frsm., sem taldi, að frv. væri merkasta málið, sem afgr. yrði frá þessu þingi. Jeg er honum sammála um það og vona, að það verði mikill ávinningur fyrir þetta land. Jeg ætla ekki að ræða málið alment nú, en vil sjerstaklega drepa á þrjú atriði þess í sambandi við orð hv.frsm.Hv. frsm. vjek að deildum Búnaðarbankans og taldi minsta þörf vera á rekstrarlánadeildinni. Það má nú vera, að svo sje fyrir einstaklinga úti um landið, í bili að minsta kosti. En að sú deild eigi að vera í bankanum og fá þar að njóta sín, er skoðun mín, meðfram vegna þess, að jeg tel að bændafjelögin eigi að hafa aðgang að þessum banka, ekki einungis um lán til húsagerðar, jarðræktar og bústofnsauka, heldur og líka um verslun sína. Þessi banki á að verða banki samvinnunnar í framtíðinni og hið mikla vígi landbúnaðarins og samvinnufjelaga bændanna. Þetta, sem við samþykkjum nú, er aðeins vísir. En hitt alt er framundan. Jeg er sammála um það, að bústofnslánadeildin þurfi endurskoðunar við, er tímar líða. Jeg kom nokkuð að því atriði við umr. í Nd., er frv. var rætt þar. Það þarf einmitt endurskoðunar við í sambandi við búfjártryggingamálið. framfarir um lækningu á húsdýrasjúkdómum og fóðurbirgðafielagsskapinn. Það þarf að athugast. hvort ekki sje hægt að koma þessum málum svo fyrir, að bústofnslánin geti orðið til meiri nytja og þó tryggari. Og aths. hv. 1. þm. G.-K. um þetta atriði eru að nokkru leyti rjettar, þótt jeg geti ekki tekið undir þær í mörgum atriðum. Í 3. lagi er jeg hv.frsm. algerlega sammála um það, að áherslu beri að leggja á það, að útibú eða umboðsskrifstofur verði sem víðast um land, svo fjármagnið geti greinst sem best. Vegna bankaaðstöðunnar hefir vöxtur í útgerðinni orðið langmestur hjer við Faxaflóa, í nánd við Reykjavík. En það tel jeg ekki heppilegt, að mestar framkvæmdir safnist á einn stað, hvorki um sjávarútveg nje annað. Jeg tel, að fjárgreiningin og framkvæmdir þær, sem henni fylgja, þurfi að koma sem jafnast niður. Mjer flaug það meira að segja í hug, hvort ekki mundi vera rjettara að hafa þennan banka annarsstaðar en í Reykjavík, þótt jeg hætti við það. Hefi jeg þá ekki fleira að segja í tilefni af ræðu hv.frsm. Þá hafa 2 hv.þm., hv. 4. landsk. og hv. 1. þm. G.-K., komið fram með brtt. Vil jeg þó fyrst, áður en jeg tek þær til athugunar, víkja að hinum almennu orðum, er hv. 4. landsk. mælti um frv. í ræðu sinni. Hv. þm. viðurkendi, að hjer væri mjög mikilsvert mál á ferðinni, sem vert væri að styrkja, en kvaðst þó hafa nokkra sjerstöðu um það. Hv. þm. talaði um, að hjer væri farið fram á mikið fyrir landbúnaðinn. Já, að sönnu er það. En það er þó ekki annað nje meira en það, að landbúnaðurinn fái sömu aðstöðu og þá, sem aðrir atvinnuvegir hafa fyrir löngu fengið. Landbúnaðurinn hefir verið hornreka hingað til við skiftingu lánsfjárins, og það, sem frv. þetta felur í sjer, er síst meira en það, sem hann hefir fullan rjett til að krefjast. Hv. þm., sem er jafnaðarmaður, ætti ekki að láta sjer það í augum vaxa, þótt landbúnaðurinn fái jafna aðstöðu og aðrir atvinnuvegir um rekstrarfje. Þá kom hv.þm. að því, sem hann nefndi þungamiðju þjóðlífsins, og kjördæmaskipun þeirri, sem nú gildir. Enda þó jeg telji ekki rjett að fara mikið út fyrir málið, og síst við 2. umr., þá vil jeg þó segja það álit mitt, að jeg tel kröfur þær, sem nú eru uppi um breytta kjördæmaskipun, algerlega ranglátar. Fjölgun sú, sem orðið hefir í kauptúnum og kaupstöðum landsins á undanförnum árum, stafar mestmegnis af misskiftingu þeirri, sem átt hefir sjer stað um lánsfjeð. Fækkun fólks í sveitunum stafar mest af stjórn þeirri, sem verið hefir á peningamálunum. Þar sem fjármagninu er komið fyrir, þar verður vöxturinn í þjóðfjelaginu. Nú er sú stefna uppi, að beina nokkru fjármagni til sveitanna. Er því ekki rjett að breyta kjördæmaskipuninni eftir því ástandi, sem er nú og er afleiðing ranglátrar stjórnar fjármálanna. Er rjett áður en það er gert að bíða uns ávextir núverandi fjármálastefnu eru komnir í ljós. Það þarf fyrst að fylla það skarð í vör Skíða, sem verið hefir um starfsfje bænda, áður en breytt er skipun kjördæma. Þá talaði hv.þm. um veðdeild Búnaðarbankans og taldi skynsamlegt að fresta framkvæmd á stofnun hennar. Jeg ætla ekki að ræða um það að sinni, en kem að því síðar í sambandi við brtt.hv. 1. þm. G.-K. Hið eina, sem hv.þm. taldi sig vera ákveðið á móti, var 39. gr., sem heimilar að gefa út flokk bankavaxtabrjefa með happvinningum. Þetta er nú atriði í frv., sem hvorki jeg eða aðrir gera að kappsmáli. En jeg vil minna hv.þm. á það, að þetta er ekki nýtt í lögum hjer. Samskonar ákvæði er í ríkisveðbankalögunum frá 1921, sem jeg hygg, að hv. 4. landsk. hafi verið með í að samþ.Hv. þm. hefir því meira viðvíkjandi lotteríum á samviskunni en jeg. En hitt er rjett, að jeg hefi verið á móti lotteríum. En þar hefir verið um alt annað að ræða, annars eðlis. Þarf jeg eigi að fara fleiri orðum um það, en læt mjer nægja að vísa til grg. þeirrar, sem fylgdi frv. frá Böðvari Bjarkan lögmanni, sem sýnir greinilega, hver eðlismunur er á þessu og venjulegum lotteríum. Þá vjek hv.þm. lauslega að því, að um leið og Búnaðarbankinn tæki til starfa, þá ætti hann að taka við öllum skyldum Landsbankans gagnvart ræktunarsjóði. Þarna held jeg að bankaráðsmaðurinn hafi komið fram í hv.þm. Landsbankinn á nú að leggja ræktunarsjóði til 100 þús. kr. á ári, með því að kaupa ræktunarsjóðsbrjéf. Þetta tel jeg nauðsynlegt, að haldist og tel hv.þm. ganga of langt í að vilja breyta þessu. En þar sem engin brtt. er enn fram komin um þetta, skal jeg geyma mjer að tala frekar um það, fyr en hún kemur fram. Þá vil jeg minnast nokkuð á brtt. á þskj. 410, frá hv. 4. landsk.þm. Þótt brtt. sjeu í 11 gr., þá heyra þær allar saman. Um þetta atriði er nú það að segja, að hv.þm. er ekki einn um þessar till., að ríkið styðji að býlum í nánd við kauptúnin. Á síðasta búnaðarþingi var samþ.till. um, að unnið yrði að frv. um það, hvernig koma mætti þessu vandamáli í framkvæmd. Og þótt jeg hafi fulla samúð með þessu, þá álít jeg samt ekki rjett að samþ. þetta nú, því að það er ekki nógu vel gengið frá því. Jeg vil því mælast til þess, að samþykt þessara till. yrði frestað nú, með fullu fyrirheiti um, að þetta mál verði undirbúið fyrir næsta þing. Í till. stendur, að lán skuli veita til þessara býla, en það stendur ekki eitt orð um það, hvað þessi býli eiga að vera stór til þess að geta talist býli. Eftir till. gæti því maður, sem á máske aðeins örlítinn túnblett, átt rjett á að fá lán til að reisa t. d. íbúðarhús. Hv. þm. hefir víst ekki athugað það, að ákveðið er í reglugerð byggingar- og landnámssjóðs, að nýbýli þurfi að hafa minst 20 ha. land til þess að fá rjett til lána. En þar sem till.hv.þm. ná ekki eingöngu til ræktunar, heldur og líka til bygginga, þá þarf skýrari rök fyrir því, hvað átt er við með till. En eins og jeg hefi sagt, þá ætlar Búnaðarfjelag Íslands og landsstjórnin að undirbúa þetta mál fyrir næsta þing. Jeg vil því vona, að hv.þm., sem nú hefir sýnt hug sinn til þessa máls, vilji leyfa það, að lögð sje meiri undirbúningsvinna í þetta mál áður en það kemur hjer fram til endanlegrar afgreiðslu. Jeg þarf ekki að tala mikið um brtt.hv. 1. þm. G.-K., þó þær sjeu margar. Þær hníga allar að því að fella burt veðdeildina úr bankanum. Hv. þm. var fyrst að tala um ríkisveðbankann frá 1921. Gat hann þess, að þó málið hefði verið sótt fast og ýmsir gert sjer miklar vonir um það, þá hefði þó ekkert orðið úr því. Jeg var nú ekki á þingi þá, svo jeg get fátt um það mál sagt. En jeg hygg, að það hafi verið sjerstakar ástæður, er komu til greina eftir á, sem urðu þess valdandi, að ekkert varð úr því, að bankinn yrði stofnaður. Annars harma jeg það ekkert, þó ekki yrði neitt úr framkvæmdum þess máls, því það skipulag, sem á að verða samkv. þessu frv., er miklu fullkomnara fyrir landbúnaðinn en hitt var. Auk þess hefði það ekki verið farsælt að stofna nýjan banka árin 1921-1922, með tilliti til þeirra fjárhagsörðugleika og gengishækkunar, er þá komu á eftir. Annars skal jeg lýsa því yfir, að stjórnin hefir fullan vilja að koma þessum Búnaðarbanka strax á fót. Og jeg þori að fullyrða það, að ef frv. verður samþ., þá verð jeg ekki ofan moldar, ef margir mánuðir líða áður en hann tekur til starfa. Þá spurði hv.þm., fyrir hvaða verð hægt væri að fá lán erlendis. Jeg get ekki sagt um það. En fyrv. fjmrh. og einn bankastjóri Landsbankans fóru utan í haust til þess að athuga lánmöguleika. Gæti hæstv. fjmrh. núv. frætt hv.þm. á því, hvað gerðist í þeirri ferð, en jeg álít ekki rjett að draga það inn í opinberar umr. hjer. En eins og hv.þm. veit, þá hafa síðan orðið nokkrar breytingar á enska peningamarkaðinum, og hefir það haft töluverð áhrif. En stjórnin er ákveðin í því að taka ekki lán með neinum ókjörum. Þess vegna hefir hún ekki tekið neitt lán ennþá og getur því ekki gefið neinar upplýsingar um það, með hvaða kjörum mundi hægt að fá lán. Þetta voru nú alm. aths. viðvíkjandi því, er hv.þm. sagði um frv. En þá vil jeg víkja nokkrum orðum að því, er hann sagði um viðlagasjóð. Jeg get ekki verið sammála hv.þm. um skoðun hans á viðlagasjóði. Hann sagði, að hann hefði verið ætlaður til þess að borga með reikningshalla. Jeg veit ekki, hvort þetta er rjett, að sú hafi verið tilætlunin endur fyrir löngu, en reynslan hefir orðið sú, að hann hefir ekki verið notaður til þess. Þá talaði hv.þm. um það, að viðlagasjóð ætti að nota til þess að hjálpa í neyð, ef hallæri bæri að höndum. En jeg vil benda á, hversu heppilegur hann muni vera til þess, þar sem hann er allur bundinn í útlánum. Hinsvegar hefir ríkið stofnað bjargráðasjóðinn Hann hefir handbærar 600-700 þús. kr. og hann á að vera til þess að hjálpa, ef neyð ber að höndum vegna hallæris. Og þó þetta hafi upphaflega verið tilgangur viðlagasjóðs, sem jeg þó efa en man ekki með vissu um, þá er hann orðinn annar nú. En um veðdeildina er það að segja, að þegar stofnaður er búnaðarbanki, sem ætlað er að hafa með höndum allskonar bankastarfsemi fyrir land búnaðinn, þá álít jeg sjálfsagt, að fasteignalán til bænda sjeu þar líka. Og ef nokkuð ætti að breyta til í þessum efnum, þá teldi jeg, að rjettara væri að flytja alla veðdeildina úr Landsbankanum yfir í Búnaðarbankann, því veðdeildarlán eru skyldust þeim lánum, er Búnaðarbankinn fer með, vegna þess hve tryggingarnar fyrir hvorumtveggja lánunum eru svipaðar. Jeg fæ því ekki betur sjeð en að það yrði einungis til þess að draga úr Búnaðarbankanum, ef veðdeildin væri tekin úr honum, og vil eindregið mælast til þess, að hann verði ekki rýrður með því að gera það. Þá vjek hv.þm. nokkuð að bústofnslánadeildinni og gat þess, að hún væri í rauninni ekki banki, heldur aðeins hjálparstofnun. Svipað mætti þá og segja um byggingar- og landnámssjóð. Jeg vil nú ekki algerlega mótmæla þessu hjá hv.þm. og er sammála honum um það, að eins og bústofnslánadeildin er samkv. þessu frv., þá er ekki endanlega frá henni gengið, því ekki er hægt að koma öllu í framkvæmd strax. T. d. er það svo með búfjártryggingarnar og ennfremur er það svo með undirbúning þess að fara að starfa vísindalega að því að vinna bug á búfjársjúkdómunum. Auk þess mætti nefna fóðurtryggingarnar. Þetta liggur alt fyrir að gera. En framkvæmdir og endanlegur frágangur verður að koma smátt og smátt. eftir því sem aðstæður leyfa. Og hvað viðvíkur bústofnslánadeildinni, þá vona jeg, að hægt verði bráðlega að stíga svo stórt spor í áttina til framkvæmda, að þeir, er á þingi sitja næstu ár, hafi þá ánægju að koma á fót fullkominni bústofnslánadeild í Búnaðarbankanum. Hv. þm. vildi halda því fram, að búfje væri ekki bankahæf trygging. Jeg get ekki verið honum sammála um það. En jeg get tekið undir orð hv. 6. landsk., að það sje fullkomlega rjettmætt að fá lán út á búfje sitt, ef miðað er við þær tryggingar, er bankarnir hafa oft talið fullnægjandi, er þeir hafa lánað þúsundir króna til sjávarútvegsins.  Það er ekki rjett hjá hv.þm., að þetta frv. sje illa undirbúið. Jeg leyfi mjer þvert á móti að fullyrða það gagnstæða. Stjórnin fjekk besta mann, er völ var á, til að semja frv. Hafði sá maður bæði reynslu og þekkingu á þessum efnum. Auk þess hefir stjórnin stuðst við umsagnir fjölda landsmanna, Búnaðarþingsins o. fl. Hygg jeg því, að óhætt sje að fullyrða, að það sjeu ekki mörg mál, er lögð hafa verið fyrir þingið, betur undirbúin. Enda er það sjálfsagt, svo stórt mál, sem hjer er um að ræða. Jeg legg svo eindregið til, að brtt.hv. 1. þm. G.-K. nái ekki fram að ganga. Brtt. við 12. gr. hefi jeg reyndar ekkert sjerstakt við að athuga. Hvað snertir brtt. viðvíkjandi launum bankastjóranna, þá er jeg þeirrar skoðunar, að Búnaðarbankinn eigi að vera og verði svo merk og voldug stofnun, að jeg kann illa við að setja bankastjórann við hann skör lægra en bankastjóra Landsbankans. 

Jónas Kristjánsson Það er nú svo, að þó að við höfum allir skrifað fyrirvaralaust undir nál. á þskj. 409, þá eru samt nokkuð deildar meiningar um frv. í heild sinni. En við erum sammála um það, að frv. eigi að ná að ganga fram á þessu þingi. Hinsvegar áskildi jeg mjer rjett til þess að fallast á brtt., er fram kynnu að koma, ef mjer líkuðu þær. Það var um það talað í n., hvort heppilegt mundi að hafa veðdeildina í sambandi við þennan banka. Jeg hjelt því fram, að svo væri ekki, heldur væri þá rjettara að fá eina „seríu“ bankavaxtabrjefa frá Landsbankanum, eins og hv. 1. þm. G.-K. hefir talað um. Mun jeg því telja mjer heimilt og rjett að greiða atkv. með till.hv. 1. þm. G.-K. Mjer fanst líka, að þetta frv. hefði ekki þurft að vera í svona mörgum deildum, heldur hefði það getað verið einfaldara. Hefði þá að mínu áliti mátt sleppa veðdeildinni, og ef til vill bústofnslánadeildinni líka. En af því jeg áleit þetta frekar aukaatriði, vildi jeg ekki gera ágreining, er svo kynni að hafa leitt til þess, að tafið yrði fyrir frv., svo að það næði ekki fram að ganga. Hæstv. fors.- og atvmrh. mælti nokkur sterk orð um það, að frv. væri vel undirbúið, en jeg get ekki verið honum fyllilega sammála um það, en annars skal jeg ekki deila frekar um það. Jeg játa, að með þessu frv. er stigið stórt spor, sem bæði er þarft og rjett, en jeg álít þó, að gæta verði hinnar mestu varasemi um útlánsstarfsemina. Allir vita, að landbúskapur er frekar mögur atvinnugrein og gefur ekki strax af sjer fullar hendur fjár. Verða því þeir, er þessa atvinnu stunda, að vera sparsamir og nægjusamir til þess að geta stundað þessa atvinnugrein með góðum hagnaði. Tel jeg ekki sambærilegt að leggja fje til hans og sjávarútvegsins. Og þó mikið hafi tapast á þeim síðarnefnda, er það ekki honum að kenna, heldur því, að ógætilega hefir verið lánað til hans. Ef menn yrðu eins ógætnir í lánveitingum til landbúnaðarins, þá er hætt við, að ekki komi alt það fje aftur, sem til hans er lánað. Jeg álít því, að sýna þurfi hina mestu gætni í útlánum, sjerstaklega fyrst í stað, meðan reynsla er að fást, svo menn reki sig ekki á sömu ásteytingarsteinana og með sjávarútveginn. Er jeg hræddur um, að hæstv. fors.- og atvmrh. sjái þetta alt í fullbjörtu ljósi og að hann muni verða fyrir vonbrigðum, ef hann heldur, að landbúnaðurinn geti staðist samkepnina við sjávarútveginn. Því það er svo nú, að landbúnaðurinn á við mjög mikla erfiðleika að stríða, ekki aðeins vegna peningaleysis, heldur og líka vegna hins lága verðs, sem er á afurðum hans. Reynslan undanfarið hefir sýnt, að bændur geta ekki goldið jafnhátt kaup og sjávarútvegsmenn. Ef við alla þessa örðugleika bætast svo vextir af háum lánum, getur þetta orðið mjög varhugavert, og er því fylsta ástæða til þess að fara mjög varlega í útlánum fyrst um sinn. Það er því með ugg og ótta, að jeg greiði atkvæði með þessu frv., þó jeg telji það hinsvegar að mörgu leyti rjettmætt, ef varúð er viðhöfð og þess gætt að hleypa ekki of miklu peningaflóði í sveitirnar, svo hætta verði á stórtöpum. En jeg efast ekki um það, að hægt verði að fá nóga til að biðja um þessi lán, því margir eru svo ógætnir í öllum peningamálum, - þeir sjá og finna þörfina á lánum, en gæta hins ekki, hvort lánið ber sig. Hefi jeg heyrt, að lánað hafi verið nokkuð ógætilega austur í Árnessýslu og að búskapnum þar muni veitast nokkuð erfitt að skila því fje aftur. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta. Jeg vil ekki verða til þess að bregða fæti fyrir frv., en greiði því aðeins atkv. í því trausti, að öllum framkvæmdum verði hagað svo hyggilega, að þetta verði landbúnaðinum lyftistöng, en ekki fótakefli. Hygg jeg, að þeir sjeu margir, er líta svipuðum augum á þetta.

Frsm. (Jón Jónsson) Háttv. 4. landsk. hefir nú mælt fyrir brtt. sínum. Þetta bar nú nokkuð á góma í n., en þó við sæjum, að sumar þessar brtt. væru að ýmsu leyti rjettmætar, sáum við ekki ástæðu til þess að fallast á, að bætt yrði nýrri deild við hinn fyrirhugaða banka. Jeg lít svo á, að smábýlin kringum kaupstaðina, er hv.þm. ber svo fyrir brjósti, sjeu ekki svo illa stödd, að það þurfi að setja upp sjerstaka lánsstofnun vegna þeirra. Hvað snertir ræktun þar, þá er það sama og með sveitirnar, að hægt mun að fá lán úr ræktunarsjóði til að rækta smábletti kringum kauptúnin. Ræktunarsjóðurinn hefir lánað til slíks og mun framvegis gera það. Fæ jeg því ekki sjeð, að ástæða sje til að taka það til athugunar í nýrri löggjöf. Hvað viðvíkur lánum, er þessi býli þurfi að fá til lengri tíma, þá hafa þau miklu betri aðstöðu til þess að ná til veðdeildar Landsbankans heldur en sveitirnar, og er því síður þörf að gera sjerstakar ráðstafanir þeirra vegna. Og hvað bústofnslánadeildina snertir í þessu sambandi, þá býst jeg við, að þessi býli kringum kaupstaðina hafi aðeins kýr, eitthvað lítilsháttar, og geti því altaf fengið lán til þeirra hluta annarsstaðar. Að öllu þessu athuguðu sje jeg ekki ástæðu til þess að fara að koma upp sjerstakri lánsstofnun fyrir þessi býli, meðan þau geta notið góðs af ræktunarsjóðnum. Enda er það mál ekki svo vel undirbúið, að nokkurt vit sje í því að taka það upp í þessa löggjöf. Nú hefir líka hæstv.atvmrh. lýst því yfir, að það liggi fyrir að rannsaka þessi mál, og má þá ræða þau frekar að þeirri athugun lokinni. Sjerstaklega vil jeg taka fram, að jeg tel alveg óhæfilegt að ætla þessum smábýlum stórum betri lánskjör en sveitunum, eins og lagt er til í till.hv. 4. landsk. Út af því, er hv.þm. sagði um það, að almenn menning væri meiri í kaupstöðum en í sveitum, vil jeg taka það fram, að jeg lít svo á, að öll menning sje miklu þjóðlegri í sveitunum, og a. m. k. hafa þær verið skjólgarður ísl. tungu. Og þó að kaupstaðirnir hafi hin síðari árin tekið miklum framförum í þessum efnum og öll menning þar hafi færst í þjóðlegra horf, þá verð jeg þó að álíta, að hinni ísl. menningu sje betur borgið í sveitunum. Hitt, sem hv.þm. sagði, um að þungamiðja þjóðlífsins ætti því aðeins að vera í sveitunum, að sveitirnar hefðu fólksafla til þess, er að nokkru leyti rjett, en að nokkru leyti ekki. Það er fallvalt að hlaupa eftir því, hvernig ástatt er þetta og þetta árið. Það verður að miða við það, sem á að vera undir eðlilegum kringumstæðum. Og þá á þungamiðjan tvímælalaust að vera í sveitunum, enda mun það í bráð og lengd reynast farsælast fyrir þjóðina í heild. Jeg ætla að víkja örfáum orðum að aldursforseta deildarinnar, hv. 1. þm. G.-K. Það er að mörgu leyti erfitt, að mæla gegn honum. Hann er gamall og reyndur bankastjóri og hefir mikla þekkingu á bankamálum, en jeg verð að segja, að heldur fanst mjer anda kalt frá honum til þessarar stofnunar, og jafnvel til búnaðarins yfirleitt. Hv. þm. hjelt því fram, að ekki væri mikil þörf á nýrri veðlánastofnun, af því að það mundi vera orðið lítið til að veðsetja í sveitunum. Jeg hefi því miður ekki sjeð neinar skýrslur um þetta efni. Hv. þm. er sjálfsagt fróðari um þetta en jeg, en jeg er ansi kunnugur í minni sveit. Þar eru 30 jarðir og hlutar þeirra alveg óveðsettir. Og ef jeg lít í kringum mig í hjeraðinu yfirleitt, er hlutfallið mjög svipað, og svo mun víðar um landið, sem betur fer. Hv. þm. hjelt því fram, að það mundi mega leggja niður veðdeildina, en vjek þó að því, að Landsbankanum verði fyrirskipað að setja upp sjerstakan veðdeildarflokk, sem beint láni bændum. Hv. þm. er þá kominn inn á það, að bændur þurfi veðdeild.  Hv. þm. talaði um, að viðlagasjóður væri grálega leikinn með því að ætla að nota hann sem stofnfje. Viðlagasjóður var upphaflega ætlaður til að borga með halla, en það hefir hann bara ekki gert. Hv. þm. lýsti honum ekki fagurlega, hann væri meira og minna í óvissum skuldabrjefum og öðru rusli. Þá er þeim mun minni eftirsjón að honum. Hv. þm. sagði, að sjóðurinn hefði átt að vera til hjálpar í hallæri. Jeg býst ekki við, að það geti orðið, þegar svona er komið fyrir honum. eins og hv.þm. lýsti, enda erum við smám saman að koma okkur upp bjargræðissjóði, sem þegar nemur einni miljón og á fyrir sjer að stækka. Hv. þm. sagði, að viðlagasjóður væri að sumu leyti lánaðar til nytsamra starfa í sveitum landsins. Það er satt; þetta kemur alloft fyrir. En það yrði miklu minni þörf á þeim lánum, ef hægt væri að vísa á dálítið öflugan, sjálfstæðan búnaðarbanka. Mjer fanst hv.þm. tala mjög kuldalega um búfjárveðin. Hann taldi búpeninginn ekki veðhæfan. Búpeningur er að vísu ekki svo góð trygging sem vera ætti, en jeg held, að bankarnir hafi oft lánað gegn því, sem ekki er tryggara en lausafje. Það er svo fyrir að þakka, að skepnufall er hreinasta undantekning, og ef við gætum búið betur um fóðurbirgðatryggingarnar, er það mikil bót, einkum þegar komnir eru búfjártryggingarsjóðir, eins og nú er komin löggjöf um. Enginn getur neitað því, að það er mikil þörf slíkra lána til aukningar bústofninum. Hæstv. forsrh. fór svo rækilega inn á þetta, að jeg hefi þar engu við að bæta. Jeg ætla samt að víkja að brtt.hv.þm. um að lækka laun bankastjóranna. Jeg er í raun og veru sammála hv.þm. um það atriði, en jeg vildi samt ekki flytja brtt. um það, af því að mjer finst frv. ekki svo gallað, að það taki því að tefja fyrir framgangi þess með slíkum brtt. Einnig finst mjer óviðfeldið, að bankastjórar Búnaðarbankans sjeu ver launaðir heldur en bankastjórar Landsbankans. Það er ástæðulaust að setja Búnaðarbankann skör lægra, enda er ákaflega mikið komið undir því, að góðir menn fáist í stjórn hans. Hinsvegar mundi Búnaðarbankinn fylgja með, ef laun Landsbankastjóranna yrðu lækkuð. Hv. 5. landsk. sagðist hafa talað um þetta í landbn., og hann hefir auðvitað óbundið atkvæði um að leggja til, að veðdeildin verði feld í burtu. Jeg vjek að því áðan, sem hv.þm. sagði um áhættuna, og benti á, að það fylgir því altaf vandi að greiða mönnum aðgang að lánum, en við því er ekkert að gera. Hv. þm. minti á, hvernig farið hefði fyrir útibúinu á Selfossi. Jeg er ekki vel kunnugur því, en jeg hygg, að þar hafi alveg sjerstök atvik verið að verki. Þá var sjerstaklega óheppilegt árferði, í stríðslokin, og auk þess höfðu bændur þar um slóðir ráðist í mikil fyrirtæki, sem urðu þeim miklu dýrari en nokkurn óraði fyrir, til dæmis Skeiðaáveituna, og stuðluðu að stórfeldri skuldasöfnun í hjeraðinu.

Jón Þorláksson Jeg vil fyrir mitt leyti leggja þessu máli liðsinni og greiða fyrir því, að það nái fram að ganga. Jeg tel það rjett framhald og fullkomnun á starfi undanfarinna þinga um að greiða fyrir lánveitingum til landbúnaðarins, fyrst og fremst með ræktunarsjóðnum, síðan með byggingar- og landnámssjóði og nú með þessu frv. En jeg get ekki annað en látið í ljós, að mjer finst vera þó nokkrir gallar á frv. Það liggja þegar fyrir brtt. til þess að bæta úr sumum þeirra, og þeim er jeg meðmæltur, en aðrir gallar eru þess eðlis, að ekki þýðir að bera fram brtt. til að bæta úr þeim, af því að þar gætir skoðanamunar á milli mín og meiri hl. þingsins. Fyrsti gallinn er sá, að ábyrgð ríkissjóðs er of víðtæk. Í 4. gr. stendur: „Ríkissjóður ber ábyrgð á öllum skuldbindingum bankans“. Þetta er alveg sami gallinn og komst inn í löggjöfina um Landsbankann, eftir að núverandi þingmeirihluti breytti henni, og er ekki annað en einn þátturinn í alveg óskiljanlegri og ótrúlegri ljettúð, sem hv. þingmeirihluti og hæstv. stjórn hafa sýnt um að hlaða ábyrgðum á ríkissjóð. Jeg skal viðurkenna, að það eru til þau atriði í þessu máli, þar sem rjett er, að ábyrgð ríkissjóðs komi til. En það er alt annað að láta hana í tje á takmörkuðu sviði eða hlaða hverri stofnuninni á fætur annari á ábyrgð ríkissjóðs, og leggja þannig ráðstöfunarvald yfir ríkissjóðstekjum í hendur mönnum, sem standa utan löggjafarvaldsins og geta ekki borið ábyrgð gagnvart þjóðinni, eins og þingmenn og ráðherrar. Næsti bletturinn á þessu frv. er sá - og hann er alveg óþarfur -, að ráðist er á gamla og góða stofnun, þar sem er viðlagasjóðurinn. Jeg sje ekki, að viðlagasjóðurinn sje til lengur, eftir að búið er að samþ. frv. Nú væri ekkert um þetta að segja, ef til bæri nauðsyn. En því fer fjarri, að svo sje. Þessi ákvæði um stofnsjóð fyrir veðdeild og bústofnslánadeild eru afturgöngur úr ríkisveðbankalögunum, sem lágu fyrir þinginu 1921 og voru samþ. Þau lög voru undirbúin af sama manni og þetta frv., og hann tekur hjer upp aftur gamla tillögu um að taka þá sjóði, sem ríkið átti, og gera þá að stofnsjóðum fyrir verðbrjefaútgáfunni. Þetta getur verið rjett og nauðsynlegt, á meðan ekki er lögð til önnur trygging meiri eða betri. En það er svo í þessu frv., að í báðum tilfellum er aftan við stofnsjóðstrygginguna sama sem alger ábyrgð ríkissjóðs á vaxtabrjefum bankadeildanna. Jeg þori að fullyrða af minni þekkingu um lántökur, að það fæst ekki eyri meira fyrir verðbrjefin, þó að viðlagasjóður sje tekinn, en fengist hefði með þeirri tryggingu einni, sem ríkissjóðsábyrgð veitir. Það er svo, þegar boðin eru út verðbrjef með ríkissjóðsábyrgð, að þá er ekki spurt um aðrar tryggingar, af því að allir vita, að ríkissjóðsábyrgð er fullkomnasta tryggingin, sem hægt er að láta í tje. Jeg teldi satt að segja, að fyrir nýskipaðan fjmrh. ætti það að vera metnaðarmál að bjarga viðlagasjóði frá eyðileggingu eða afnámi, sem hann er lagður í að óþörfu. Og það er leiðinlegt, þegar verið er að stofna til nauðsynlegrar löggjafar fyrir landbúnaðinn, þá skuli það vera notað sem tilefni til þess að gera að engu gamla og góða stofnun, sem hefði getað orðið til mikils gagns í framtíðinni, Þá tel jeg, að 39. gr., sem fjallar um lotteríspil eða happvinninga, sje stór blettur á frv. Jeg get um það atriði tekið undir með hv. 4. landsk. og álít, að sú grein eigi niður að falla. Jeg hefi nú talið upp þrjá höfuðgalla frv. Tveir af þeim eru þess eðlis, að það ætti að geta orðið samkomulag um að lagfæra þá. Löggjöfin yrði með því ekki skemd, heldur miklu fremur bætt. Enn eru nokkur atriði, sem jeg hefði heldur kosið öðruvísi. Í fyrsta lagi er jeg hv. 1. þm. G.-K. sammála um, að það er ástæðulaust og ekki rjett að taka fasteignaveðlánabanka upp í þetta frv. Þar kemur til greina ein ástæða, sem ekki hefir verið nefnd enn. Þegar ríkisveðbankalögin voru á döfinni 1921, var af höfundi þeirra og fylgismönnum rík áhersla lögð á það, að best væri fyrir alla fasteignaveðlánastarfsemi, að ekki væri á markaðinum nema ein tegund brjefa frá einni stofnun. Ef fleiri væru tegundir brjefa og fleiri seljendur, yrði úr því samkepni um verðbrjefamarkaðinn, sem hefði óheppileg áhrif á sölu verðbrjefanna og yrði til þess að hækka söluverðið, sem er sama og að hækka vexti fasteignaveðlána. Mjer fanst nú höfundur frv. ganga of langt í að heimta, að öll verðbrjefaverslun rynni í einum og sama farvegi, því að mjer hefir altaf fundist eðlilegt að hafa tvennskonar verðbrjef sitt með hvoru móti; aðra tegundina fyrir erlendan markað, hina fyrir innlendan. Það eru mismunandi kröfur, sem þessir tveir aðilar gera. Utanlands vilja menn kaupa brjefin til langs tíma, en innanlands til skamms tíma. En með þessu frv., sem hjer liggur fyrir, er stefnt út í hreinustu öfgar. Ef það verður óbreytt að lögum, má gera ráð fyrir, að það verði að minsta kosti sex tegundir hliðstæðra íslenskra verðbrjefa á markaðinum, og það er áreiðanlega of mikið og verður þessari fasteignaveðlánastarfsemi til ógagns. Þegar af þessari ástæðu tel jeg varhugavert að fjölga tegundum brjefa með því að taka fasteignalán samskonar og veðdeild Landsbankans lánar nú út úr og setja þau í sjerstaka deild. Hjer við bætist, að af því að við lifum í landi, sem oft verður að þola áföll af náttúrunnar hendi, er það varhugavert að flokka hin eiginlegu fasteignaveðlán sundur í ýmsar deildir eftir tegundum fasteignanna. Jeg held, að fasteignaveðlánin sjeu yfir höfuð betur trygð, ef blandað er saman lánum gegn jarðaveðum og öðrum fasteignaveðum, t. d. í kaupstöðum. Í sveitunum geta komið áföll, t. d. fyrir eldgos eða öskufall, og rýrt jarðir í verði, þannig að þær reynist ekki nægilega veðhæfar; en óvíst er, að það geri nokkum skaða í kaupstaðnum, þannig að tryggingar bankans haldast þar fullkomlega. En svo þegar áföll koma fyrir í kaupstöðunum af öðrum ástæðum, sem fella fasteignir þar í verði, þá gerir það sveitunum sennilega ekkert til, þannig að jarðaveðin eru þá fullkomin trygging gagnvart bankanum. Það dregur úr áhættu veðlánastofnunarinnar að hafa mismunandi tryggingar, og hlýtur yfirleitt að lyfta sölu vaxtabrjefanna og lækka vextina. Hvernig sem litið er á þetta mál frá sjónarmiði landbúnaðarins, þá álít jeg það mjög varhugavert spor að greina fasteignaveðlán sveitanna frá öðrum fasteignalánum í landinu og tel rangt að gera það að óyfirlögðu ráði. Mjer virðist helst, að þetta sje fram borið sem metnaðarmál fyrir sveitirnar, að þær geti haft öll sín viðskifti við einn og sama banka. En það má ekki koma til greina, ef raunverulegar ástæður mæla á móti því. Jeg álít rjett að fella kaflann um veðdeildina úr frv.; hann á eiginlega ekkert skylt við annað í frv. Og það má altaf taka það til athugunar síðar, hvort rjett sje eða hentugt að auka þeirri deild við bankann, eftir að búið er að koma honum vel fyrir. Jeg álít, að samkomulagstill. frá hv. 1. þm. G.-K., á þskj. 430, fullnægi ekki því, sem æskilegt er að ná í þessu efni. Því að samkv. þeim á að gefa út sjerstakan flokk veðdeildarbrjefa, til þess að lána eingöngu gegn veði í jörðum og fasteignum, sem ætluð eru til ræktunar og framleiðslu landbúnaðarafurða, eða til almenningsnota í sveitunum. En önnur veðdeildarbrjef á svo að gefa út gegn öðrum fasteignaveðum í landinu. Jeg er sannfærður um, að þessi skifting verður engum til hagsbóta. En þó eru þessar till.hv. 1. þm. G.-K. ekki eins varhugaverðar, af því að sama stofnun á að gefa út hvoratveggja brjefaflokkana: þ. e. veðdeild Landsbankans. Næsta aths., sem jeg vildi gera við þetta frv., er um bústofnslánadeildina. Jeg hefði kosið, að fjárútveguninni til hennar væri komið fyrir á öðrum grundvelli en frv. fer fram á. Deildin má veita lán til 10 ára, í lengsta lagi, gegn tryggingum, sem eru rýrari en 1. veðrjettur í fasteignum. Þá get jeg ekki álitið hentugt að byggja fjárútveganir til hennar á vaxtabrjefasölu. Jeg held, að erlendis fengist enginn markaður fyrir slík brjef, sem ekki eiga að vera lengur en 10 ár í umferð. Þar er venjan sú, að þeir menn, sem kaupa verðbrjef, gera það af því, að þeir vilja koma fje sínu fyrir á tryggan hátt um lengri tíma. Sjerstaklega væri það óheppilegt fyrir stofnun eins og bústofnslánadeildina, ef verðbrjefamrkaðurinn breyttist snögglega vegna almennrar breytingar á bankavöxtum, svo að ekki þætti annað fært en að láta brjefin falla í verði, til þess að samsvara breytingum á almennum bankavöxtum. Þessi lán, sem aðeins eru veitt til 10 ára, mega ekki vera affallalán. En tilhögunin í frv. heimtar það, að vaxtabrjefin sjeu seld með afföllum, ef svo ber undir. Nú er það svo, að þegar aðeins er um að ræða lán til 10 ára, þá eru aðrar aðferðir eðlilegri og venjulegri til fjárútvegunar. Sjerhver banki og sparisjóður getur fullkomlega forsvarað að lána nokkuð töluvert af fje sínu út í 10 ára afborgunarlán. Jeg álít því rjett að nota nokkuð af fje sparisjóðsdeildar bankans á þennan hátt, enda er það alls ekki hentugt að láta alt sparisjóðsfje ganga til rekstrarlána. Ef sparisjóðsfje nægir ekki handa bústofnslánadeildinni, þá má benda á tvenskonar fjárútveganir aðrar, sem eru eðlilegri og heppilegri en vaxtabrjefasala, annaðhvort að bankinn taki lán með ábyrgð ríkissjóðs, eða að ríkissjóður útvegi beinlínis fjeð og láni bankanum það. Á þann hátt getur stofnunin fengið fje með hentugri kjörum. Jeg álít rjettara og heppilegra að sameina bústofnslánadeildina og rekstrarlánadeildina, til þess að hafa sameiginlegar fjárútvegur fyrir þær. En útlánareglur gætu verið tvenskonar - mismunandi fyrir hvora tegund lána. Jeg geri ráð fyrir, að það sje of seint að bera fram þá breytingu nú; en þó verð jeg, út af ummælum hæstv.forsrh., þar sem hann gerði ráð fyrir endurskoðun á lögunum síðar að því er snertir bústofnslánadeildina, að taka það fram, að þetta fyrirkomulag gerir það ómögulegt að breyta ákvæðunum um bústofnslánadeildina í nokkru verulegu, eftir að bankinn er tekinn til starfa. Stofnun, sem gefur út bankavaxtabrjef, má ekki breyta lögum sínum eða reglum, þannig að það geti haft nokkur áhrif á hagsmuni lánveitenda, eða kaupenda brjefanna. Og ef stjórnin ætlar að láta fram fara endurskoðun á löggjöfinni um bústofnslánadeildina, eftir að hún er komin í framkvæmd, þá vil jeg benda á, að þingið ætti að samþ. bráðabirgðaákvæði, er heimila annarskonar fjárútvegun handa deildinni í bili, þangað til endurskoðun þessi er um garð gengin. Jeg hefi svo ekki fleira að segja um frv. sjálft annað en að taka undir þá ósk með hv. 5. landsk., að stj. megi auðnast að halda svo á þessu máli í framkvæmdinni, að það verði landbúnaðinum til viðreisnar, en eigi niðurdreps. Við, sem erum kunnugir hjer sunnanlands, höfum kynst afleiðingum þess, að ógætilega hefir verið lánað til landbúnaðarins eins og til sjávarútvegsins. Starfsemi útibúsins á Selfossi er ljóst dæmi þess. Það er misskilningur hjá hv. 6. landsk., að nokkrar sjerstakar ástæður hafi valdið slíkum þrengingum á suðurláglendinu, ilt árferði, stríðsafleiðingar eða stórfyrirtæki; það er engu slíku um að kenna. Þar hefir fje bankanna tapast á sama hátt og hjá sjávarútv., lánsfjeð lá of laust fyrir á dýrtíðarárunum. Margir álitu sig þá ríkari en þeir voru. Þetta, sem gerst hefir á Suðurlandi, nægir til að sýna, að fjárhagslega getur farið eins fyrir landbúnaðinum og sjávarútveginum, þegar lánað er fyrirhyggjulaust, að peningarnir koma ekki aftur, sem lagðir eru í atvinnureksturinn, og þá myndast töpin. Það verður enn tilfinnanlegra fyrir landbúnaðinn en sjávarútveginn, þegar fjöldi framleiðenda getur eigi staðið í skilum, og kemur harðar niður á hlutaðeigandi hjeruðum. Töp sjávarútvegsins koma jafnan niður á færri einstaklingum. Gætilega verður að fara um útlán til landbúnaðarins, en þó mega menn hinsvegar ekki vera svo hræddir, að menn þori ekki að leggja hönd á plóginn til þess að rjetta landbúnaðinn úr kútnum. Það verður að gæta þess, að útvega eða vinna eitthvað gagnlegt á hverjum stað fyrir hvern pening, sem Búnaðarbankinn lánar út; þá verður stofnunin að góðu liði fyrir þjóðina. Þó að það sje málinu óviðkomandi, þá vil jeg skjóta þeirri aths. til stj., að á tveimur stöðum í frv. er henni veitt heimild til lántöku; í 40. gr., um veðdeildina, og í 52. gr., um bústofnslánadeildina. Og í báðum greinunum stendur, að stj. skuli heimilt að taka lán erlendis til kaupa á vaxtabrjefum. Þetta ætti að fella burtu úr annari hvorri gr. Jeg held það nægi, að stj. sje á einum stað í lögunum veitt heimild til slíkrar lántöku. Hún hlýtur að ráða til lykta í einu lagi lántöku handa bankanum. Og á meðan hún er að leita fyrir sjer um lán, er gengið út frá, að heimildin sje til, án þess það þurfi að vísa til hennar fyr en til þess kemur að gera lántökusamning. En þá held jeg það sje óhægra að vísa til heimilda á mörgum stöðum í lögunum. Jeg álít jafnvel, að það sje nauðsynlegt fyrir stjórnina að fá í einu lagi, eða með sjerstökum lögum frá þinginu, heimild til lántöku erlendis, sem hún getur lagt fyrir lánveitendur. Jeg hefi tekið eftir því, að í Danmörku er altaf höfð sú aðferð að setja sjerstök lög um lánsheimildir handa stjórninni, sem ætluð eru til sýnis lánveitendum. Í 1. gr. þeirra laga er það tekið fram, að stjórninni sje veitt skilyrðislaus heimild til lántökunnar, en í síðari greinum þeirra eru sett ákvæði um, hvernig lánsfjenu megi verja. Jeg vil benda stj. á, að jeg er hræddur um, að það geti leitt til vandræða að þurfa að vísa á lánsheimildir í mörgum lögum og lagagreinum; það gæti leitt til þess, að lánveitendur teldu heimildirnar ekki nógu skýrar, og mjer finst óþarfi að setja stj. í þá afstöðu gagnvart þeim.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það voru aðeins örfá orð út af ræðu hv. 3. landsk.þm. Hann gat þess, að hann mundi fylgja frv. og þeirri meginhugsun, sem á bak við það liggur. Þótti mjer vænt um að heyra þetta. En svo var hann að nefna ýmsa galla, sem hann taldi að væru á frv. Voru það einkum þrjú atriði, sem hann taldi verulega galla á þessu frv., auk annara smáatriða, sem hann lagði minni áherslu á. Er það þá fyrst ríkisábyrgðin. Ætla jeg ekki að fara að ræða það mál nú, en vil aðeins benda á, að hjer gegnir sama máli sem með Landsbankann í fyrra. Hv. 3. landsk. var á móti ríkisábyrgð til handa Landsbankanum í fyrra og er af sömu ástæðum á móti ríkisábyrgð í þessu tilfelli. Við, sem í fyrra vildum veita Landsbankanum ríkisábyrgð, viljum veita Búnaðarbankanum hana nú, af sömu ástæðum. Þetta atriði er svo þaulrætt frá því í fyrra, að jeg sje ekki ástæðu til að fara inn á það nú. Það kom engum á óvart, þótt menn hjeldu nú fram sömu skoðunum í þessu máli sem í fyrra. Annað atriði, sem hv.þm. lagði allmikla áherslu á viðvíkjandi þessu, að viðlagasjóður yrði við hann bundinn, var það, að hv.þm. taldi það fylsta óþarfa að hafa slíkan stofnsjóð sem tryggingu, af því að ábyrgð ríkissjóðs væri nóg trygging, og gat þess um leið, að það fengjust ekkert betri lán, þótt þessi stofnsjóður væri. Það er vitanlega alveg rjett, að það fást ekkert betri lán, þótt þessi stofnsjóður sje settur inn í bankann, heldur ef það gert til þess að efla stofnunina, því það, að taka viðlagasjóð inn í með öllu, sem honum fylgir, verður vitanlega til þess að gera Búnaðarbanka Íslands öflugri. Jeg álít, að stofnunin yrði altaf slypp, ef hún yrði að vera eingöngu komin upp á lán, en ætti ekkert sjálf þegar í byrjun. Jeg álít, að það, að fá viðlagasjóðinn inn, yrði til þess að gera hana öflugri, því að þessi lán, sem eru í viðlagasjóði, greiðast smátt og smátt og þá fær stofnunin peningum yfir að ráða, en það er sama og að efla bankann. Í því sambandi orðaði hv.þm. þetta þannig, að fjmrh. ætti að bjarga viðlagasjóði frá þessari eyðileggingu og sagði, að þetta væri að eyðileggja stofnun, sem hefði orðið til mikils gagns undanfarið. Þetta er óviðkunnanlegt orðalag. Eins og það sje nokkur eyðilegging, að viðlagasjóður er látinn ganga inn í Búnaðarbankann. Hann á að fá þar ný verkefni og á að láta verða svipaðan vöxt í atvinnu- og athafnalífi sveitanna eins og orðið hefir í kaupstöðunum undanfarið árabil, og ef hv.þm. athugar þetta nokkru nánar, þá veit jeg, að hann sjer, að þetta er engin eyðilegging. Þegar hv.þm. athugar það, að eins og það er vafalaust, að viðlagasjóður hefir orðið til mikils gagns undanfarið, þá er það og jafnvafalaust, að af þessari breytingu mun ekki stafa nein eyðilegging, heldur mikill hagur fyrir atvinnulífið í sveitunum. Svo talaði hv.þm. um ákvæði 39. gr., um að stofna til happdrættis í bankavaxtabrjefum. Jeg ætla aðeins að víkja að því, til að láta þess getið, að jeg tel það ekkert höfuðatriði og þess vegna ekkert stórilla farið, þótt hv. 3. og 4. landsk. gætu komið því til leiðar, að þessi gr. yrði feld niður. En eins og jeg hefi getið um áður, þá álít jeg, að það sje rjett, sem Böðvar Bjarkan segir um þetta atriði; sem sagt, jeg legg enga höfuðáherslu á þessa gr. Auk þess gerði hv.þm. ýmsar smávægilegar aths. við frv. og tók þar að ýmsu leyti undir þær brtt., sem hv. 1. þm. G.-K. hefir borið fram; en að svo miklu leyti sem hv.þm. ekki taldi rjett, að veðdeildin kæmi inn í þetta frv., þá þarf jeg ekki að víkja að því nú, vegna þess að jeg hefi talað um það áður, í sambandi við ræðu hv. 1. þm. G.-K. Þá bar hv.þm. fram sínar röksemdir fyrir tveim atriðum. Annað var það, að varasamt væri að fjölga tegundum vaxtabrjefa, og hitt, að athugavert væri að greina stranglega að lán til landbúnaðar- og sjávarútvegshjeraða. Jeg veit ekki, hvað fyrra atriðið snertir, hvort það er nokkuð athugavert, þegar það er athugað nánar. Við vitum, hvernig þetta er úti um heim. Jeg er að vísu ekki nægilega kunnugur þessum málum, nema þá hjá sambandsþjóð okkar, Dönum, en þar sjer maður í blöðunum heila dálka, sem eru ekki annað en listar yfir vaxtabrjef ýmiskonar, sem eru til sölu á kauphöllum. Jeg hefi ekki orðið var við, að menn hafi sjeð neitt athugavert við það, að hafa nokkuð margar tegundir bankavaxtabrjefa, og þegar það er þess utan svo, að öll þessi brjef hafa það sameiginlegt, að ríkissjóður stendur á bak við þau með sína ábyrgð, þá hygg jeg, að það verði nokkuð líkur svipur yfir þeim og að þau muni ekki spilla hver fyrir öðrum. Hin ástæðan, sem hv.þm. bar fram, að varhugavert væri að greina í sundur fasteignaveðslán til kauptúna og sveita, það gæti verið áfallasamt hjer á landi, komið eldgos og öskufall, og svo gæti komið ýms áföll yfir kauptúnin, sem síður kæmu yfir fasteignir til sveitanna; þess vegna væri það heppilegra, að þessir aðilar stæðu saman um að standa af sjer áföllin. Það getur verið nógu gott að segja sem svo, að þetta sje ekki heppilegt þannig, með því fyrirkomulagi, sem hjer er ákveðið, með verðbrjefum, en það er þó ríkið, sem stendur á bak við hvorttveggja, þótt tvær stofnanir gefi út brjefin, svo að þessi skilgreining, sem hv.þm. gerir, finst mjer í raun og veru ekki til, er nánar er að gáð. Þess vegna get jeg ekki fallist á það, að þetta, að fá veðdeildina inn í Búnaðarbankann, sje borið fram sem metnaðarmál eingöngu. Jeg álít að þær ástæður, sem hv.þm. hefir borið fram á móti þessu, hafi ekki við næg rök að styðjast. Loks voru tvær athugasemdir enn, sem hv.þm. kom með, sem jeg vil fara nokkrum orðum um. Það var fyrst viðvíkjandi fjárútvegun handa bústofnslánadeildinni. En um það er það að segja, að það á ekki eingöngu að útvega henni fje með sölu vaxtabrjefa, heldur á að leggja henni til stofnfje, viðlagasjóðinn, og þar að auki reiðufje úr ríkissjóði. En hinsvegar skal jeg segja það, að jeg er reiðubúinn að taka þetta atriði til athugunar og gæti hugsað mjer, að sett væru einhver bráðabirgðaákvæði um fjárútvegun til bústofnslánadeildarinnar. Jeg geri hiklaust ráð fyrir því, að löggjöfin um bústofnslánadeildina verði endurskoðuð, þegar búið er að koma því í framkvæmd, sem við erum nú að undirbúa, og gert var á síðasta þingi. Hinsvegar álít jeg, að það sje ekki eins erfitt eins og hv.þm. vildi vera láta, að framkvæma endurskoðun á þessari deild, einmitt af því, hvað brjefin eru gefin út til skamms tíma. En samt sem áður álít jeg rjett að athuga, hvort ekki megi með bráðabirgðaákvæðum setja hana á stofn, án útgáfu bankavaxtabrjefa. Hitt álít jeg, að ekki geti komið til mála, að láta rekstrarlánadeild og bústofnslánadeild vera saman. Jeg álít sjerstaklega, að starfsemi bústofnslánadeildar eigi að vaxa svo í framtíðinni, að það eigi að fara af stað með hana út af fyrir sig, og að reynsla næstu ára eigi að sýna það, að hún verði því meiri þegar stundir líða. Svo kom hv.þm. með bendingu til stjórnarinnar viðvíkjandi heimildunum til lántöku, en um þá bendingu vil jeg segja það, að jeg vil mjög gjarnan taka það til athugunar, hvort ekki væri rjettara að fá eina lántökuheimild, en ekki margar og út um alt, eins og verið hefir. Hæstv. fjmrh. hafði einmitt gert ráð fyrir að leita til þingsins um það, en af því að hv.þm. hefir nú komið með þessa uppástungu, væri mjer mjög kært að mega beina þeirri fyrirspurn til hv.þm., hvort hann og hans flokkur vildi láta slíka heimild í tje. Leyfi jeg mjer að telja þetta bendingu frá hv.þm. um það, að þessi heimild myndi látin í tje. Eftir að stjórnin hefði athugað málið og fallist á það, geri jeg ráð fyrir að farið verði eftir þessari bendingu, ef samkomulag næst.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg hefi ekki haft tök á því að vera við umr. í dag, en mjer er sagt, að hv. 3. landsk. hafi haft orð á því, að hann sæi eftir viðlagasjóði inn í Búnaðarbankann; að hv.þm. væri, sem sagt, sárt um að breyta til með þann sjóð frá því, sem nú væri. Mjer þykir það ekki undarlegt, þótt hv.þm. hafi minst á þetta, því að við höfum áður átt tal saman um það, og jeg skal gjarnan játa það, að jeg tel hv.þm. hafa þó nokkuð til síns máls. En eftir því sem jeg hefi betur kynt mjer yfir höfuð starfsemi viðlagasjóðs, þá hefi jeg ekki sjeð ástæðu til þess að setja mig á móti því, að hann væri látinn renna inn í Búnaðarbanka Íslands, fyrst og fremst af því, að jeg tel sjóðinn muni verða í framtíðinni eins vel og jafnvel betur varðveittan þar og að hann geti eins unnið alþjóð gagn þar eins og hann hefir gert. Mjer hefir sem sje virst, við nánari athugun, að meðferðin á viðlagasjóði hafi, einkum upp á síðkastið, ekki verið eins góð og æskilegt hefði verið, og í rauninni er við því að búast. Það er Alþingi, sem venjulega ákveður, til hvers skuli notað það handbæra fje, sem til er á hverjum tíma og er ekki æfinlega sett í trygga staði. Það vill brenna við, þegar þurft hefir að veita lán í einhverja vafasama staði eða þá, sem mjög mikil tvísýna hefir verið um, hvort þeir gætu greitt lánin aftur, að þá hefir niðurstaðan orðið sú, að veita þau lán úr viðlagasjóði, og það mun koma á daginn, að hann hefir tapað og mun tapa töluvert miklu fje á þann hátt. Vitanlega má koma því svo fyrir, að hann fái það fje greitt aftur, en það kemur þá á ríkissjóð. Nú er á ferðinni í fjárlögum ákvæði um það að gera nýjar ráðstafanir um ýms lán, sem veitt hafa verið úr viðlagasjóði, og er fyrirsjáanlegt, að hann hlýtur að tapa mjög miklu fje. Mjer virðist því svo, ef haldið verður áfram á þessari braut, að annaðhvort tapi hann mjög miklu fje, eða þá að ríkissjóður verði að bæta honum það upp, sem hann tapar. Jeg hefi þá trú, að viðlagasjóður komi þarna að fullkomnum notum fyrir þjóðfjelagið, þar sem hann verður settur, og þar er hann tryggari fyrir skakkaföllum heldur en með því fyrirkomulagi, sem nú er á honum.

Jón Þorláksson Jeg sje það, að það þýðir ekkert að mæla viðlagasjóði líf hjer; hans forlög eru ráðin, hann á að deyja sem sjálfstæð stofnun, það á að leggja hann niður, svo það er rjett, sem jeg sagði um það. Hitt datt mjer ekki í hug að segja, að það ætti á einu vetfangi að gera að engu það fje, sem í honum stendur, en sú stofnun verður þá ekki lengur, þegar þetta frv. er orðið að lögum. Hæstv. forsrh. færði þá ástæðu fram fyrir þessu, að þó að sjóðsins væri ekki þörf til þess að útvega Búnaðarbanka Íslands bætt lánskjör, þá hefði bankinn hans þörf sjer til styrktar, með því að hann fengi þar sjálfseignarfje, og fór um það eitthvað þeim orðum, að bankinn yrði rýr, ef hann fengi ekkert annað en lán til þess að byrja með. Það mætti vel minna á það í þessu sambandi, að tvær deildir í bankanum, ræktunarsjóður og byggingarsjóður, hafa nú þegar fengið allmikið annað fje sem sjálfseignarfje, sem sje það fje, sem ríkið hefir lagt þeim stofnunum til, og að því er snertir þessa stofnun, þá sje jeg ekki, að henni sje það nein vorkunn að byrja sína starfsemi með því að taka á móti innlánsfje og hafa svo ríkissjóð á bak við sig til þess að útvega sjer lánsfje. Jeg held, að þótt þessi skuldabrjef viðlagasjóðs sjeu flutt yfir í Búnaðarbankann, þá muni þau ekki á næstu árum svo sem neitt efla bankann eða færa honum neitt teljandi handbært fjármagn.

Það kemur í hendi

. Já, en það kemur þá ekki fyr en á þeim tíma, sem bankinn að öllu sjálfráðu væri búinn að fá svo mikið fje á milli handa, að þetta væri honum óþarft, einnig frá því sjónarmiði. En ef gert er ráð fyrir því, að þetta fje sje sjerstaklega bundið til að tryggja vaxtagreiðslu bústofnslánadeildar, þá álít jeg það vera beinlínis leiðinlegt og alt að því lánstraustsspillandi að hrúga saman tryggingum á þann hátt, sem gert er í 18. gr. Sú gr. er um tryggingar fyrir vaxtabrjefum veðdeildarinnar og tilsvarandi gr. er í bálkinum um bústofnslánadeildina. Það eru orðnir þar fimm tryggingarliðir, hver á eftir öðrum, og endar þar með ábyrgð ríkissjóðs, og þó að það geri þessari stofnun, sem otar fram svona miklum tryggingum, ekkert til, að þær eru svo miklar, þá get jeg ekki annað en búist við því, að það geri öðrum innlendum lántakendum, t. d. sveitarfjelögum og bæjarfjelögum, heldur erfiðleika, að það sje hægt að vísa í það, hve miklu meiri trygginga hafi þótt þörf fyrir þessi verðbrjef, sem Búnaðarbankinn gefur út. Sá samanburður verður aldrei til annars en að ýta undir lánveitendur um það að heimta meiri tryggingar af öðrum, jafnvel meiri heldur en hingað til hefir verið gert, og hefir þó svo verið hingað til, þegar leitað hefir verið eftir lánum erlendis, að þá hafa kröfur um tryggingar fyrir lánunum ekki verið við hóf. Það hefði heldur átt að stýra löggjöfinni svo, að þær kröfur hefðu getað færst nær eðlilegra horfi en verið hefir; en það er stefnt í öfuga átt með þessari upphrúgun af tryggingum. Um niðurlagning viðlagasjóðs er annars það að segja, að þó hæstv. fjmrh. þyki ekki mikil trygging í því að hafa hann undir umráðum Alþingis og ríkisstjórnar, þá er, satt að segja, dálítið leiðinlegt að heyra það borið fram hjer á þingi sem ástæðu fyrir því, að það þurfi að leggja sjóðinn niður og fá fje hans til umráða bankastjórn einhvers banka, og í raun og veru væri þessi röksemd, ef rjett væri, vantraustsyfirlýsin á þá stjórnartilhögun, sem við nú búum við. Jeg skal að vísu játa, að það eru dálítil tímaskifti að því, hve varfærið Alþingi hefir verið um það að fara vel með viðlagasjóð, og jeg sje, að þau tímaskifti hafa farið eftir því, hve fast stjórnirnar hafa staðið í ístaðinu um það, að viðlagasjóður yrði ekki misnotaður. Það má gjarnan minna á það, að í fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir þinginu, eru viðlagasjóði ekki ætluð fá verkefni. Sum eru þannig, að þau kynnu að geta horfið yfir til Búnaðarbankans, en sum eru þess eðlis, að þau eiga þar alls ekki heima, og tel jeg, að ekki hafi komið fram neinar veigamiklar röksemdir fyrir því að leggja þessa gömlu, þörfu stofnun niður. Hæstv. forsrh. sagðist ekki hafa orðið var við nein rök fyrir því, að varasamt væri að hafa margar tegundir vaxtabrjefa, og vitnaði til Danmerkur í því efni. Það fer náttúrlega eftir því, hve markaðurinn er stór, hversu margar þær mega vera. En það er ólíku saman að jafna hjer og þar, þegar Danmörk hefir þrítugfalda íbúatölu samanborið við Ísland, og þar af leiðandi miklu meiri eftirspurn. En röksemdir fyrir því getur hæstv. ráðh. sannarlega fundið, ef hann les ástæðurnar fyrir ríkisveðbankalögunum og þær umr., sem fóru fram á þingi 1921 í sambandi við þá löggjöf, þótt jeg líti svo á, eins og jeg tók fram áðan, að of langt hafi verið gengið í því að krefjast takmarkana á þessum tegundafjölda. Þá taldi hæstv. ráðh., að skifting veðlána milli sveita og sjávarplássa gerði ekkert til, vegna þess að ríkisábyrgð væri á bak við hvorttveggja. Þetta er ekki rjett eftir mínum skilningi. Jeg álít, að ríkissjóðsábyrgð eigi að vera þannig, að til hennar þurfi sem allra sjaldnast að koma. Það er rjett að nota hana til þess að gefa verðbrjefunum þann stimpil, að þau seljist án þess að af þeim þurfi að greiða óeðlilega háa vexti, en svo á að vinna fasteignaveðslánastarfsemina þannig upp, að hún geti verið sem allra tryggust í framkvæmdinni, og það er ekki rjett að gera þann aðskilnað, sem gerir sum brjefin ótryggari, ef áföll koma fyrir, treystandi því, að ríkissjóður er þó á bak við; það er að leiða þessa lánastarfsemi lengra út á þá braut að vera upp á ríkissjóðsábyrgð komin. Það eru margir af okkar bankamönnum, sem hafa álitið það, að við ættum að reyna, sjerstaklega að því er snertir þessa grein fasteignalána, að vinna okkur svo upp með stjórn og tilhögun þeirra sjálfra, að við gætum komist burt frá ríkissjóðsábyrgðinni á því sviði, sem við höfum þótst þurfa með í byrjuninni. Í þessari röksemd ráðh. kemur fram sú hugsun, sem í sjálfu sjer er veigamesta mótbáran gegn svona víðtækri ríkisábyrgð, sem sje, að hún vekur hjá öllum, sem þessi mál hafa með höndum, þá hugsun, að það geri ekkert til, þó óhönduglega takist með fyrirkomulag og framkvæmdir, þar sem ríkið standi hvort sem er að baki og taki skakkaföllin, ef illa tekst til. Þetta verður til þess, að linari kröfur verða gerðar um meðferð allra þessara mála, ef ríkisábyrgð er að baki. Jeg segi þetta alls ekki af því, að jeg sje mótfallinn því, að þessari bankastofnun sje veitt takmörkuð ríkisábyrgð, heldur einungis til þess að setja fram þá kröfu, að ríkisábyrgðin verði ekki látin leiða til misfellna á tilhögun stofnunarinnar, sem annars þætti rjettara að sneiða hjá. Hún má ekki verða einskonar skjólgarður utan um löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið, til þess að skýla því fyrir afleiðingunum af misfellum og mistökum. Mjer þótti vænt um, að hæstv. ráðh. tók undir það, sem jeg sagði um bústofnslánadeildina, að ekki væri unt að útvega henni starfsfje til bráðabirgða með vaxtabrjefasölu einni saman. Jeg skal þá segja honum, hvað jeg hefi hugsað mjer um þetta atriði. Í ákvæðunum um sparisjóðsdeildina er gert ráð fyrir, að auk þess fjár, sem hún sjálf fær til umráða á venjulegan hátt, þá sje ríkinu heimilt að ábyrgjast alt að 3 milj. kr. lán henni til handa. Mjer sýnist nú rjettara að byrja bústofnslánadeildina á þann veg, að sparisjóðsdeildin ljeði henni starfsfje til bráðabirgða a. m. k., og með rýmkun sparisjóðsdeildarinnar væri þetta mögulegt. Mjer skilst, að tæplega sje í annað hús að venda, ef menn vilja hliðra sjer hjá vaxtabrjefasölunni. Jeg er sannfærður um, að þegar þessi lög koma til framkvæmda, muni það valda erfiðleikum, eigi litlum, að hafa bústofnslánadeildina og sparisjóðsdeildina þannig aðskildar; það mun reynast til mikilla örðugleika, bæði um bókhald og alla framkvæmd. Og jeg geri mjer þess vegna miklar vonir um, að eftir að bankinn er tekinn til starfa, muni sú tilhögun verða bráðlega tekin upp, að koma á nánara sambandi milli þessara tveggja deilda, enda mun það reynast næsta erfitt í mörgum tilfellum að greina á milli, hvað sjeu bústofnslán og hvað lán annara tegunda, sem heimilt er að veita. Þá spurði hæstv. ráðh. um það, hvort jeg og minn flokkur vildi láta stj. lántökuheimild í tje. Mjer finst nú, að úr því að búið er að samþ. lántökuheimildir, þá sje það hreint formsatriði að taka þær saman í eitt sjerstakt lagafrv. Auk þess fer betur á því að mörgu leyti að hafa slíkar heimildir á einum stað en á mörgum stöðum, en jeg hefi ekkert minst á þetta við flokksbræður mína.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það eru einungis örfáar athugasemdir, sjerstaklega viðvíkjandi einu atriði, sem jeg kem að síðar. En jeg vil geta þess strax, út af því, sem hv. 3. landsk. sagði um fjáröflun bústofnslánadeildarinnar, þá er jeg reiðubúinn til að taka það til frekari athugunar til 3. umr. Það væri þá helst á þá leið, skilst mjer, að 52. gr. væri breytt og sett í svipað horf og 11. gr. Um hinar almennu aths. hv.þm. um ríkisábyrgð get jeg verið fáorður. Hann talaði mikið um ljettúð og gáleysi í þessum efnum, ef ábyrgð ríkisins væri að baki. En mjer finst nú þessar aths. eiga engu síður við, þótt útgáfa brjefanna sje í einu lagi, eins og hann vill vera láta, eða hvort þau eru gefin út í tvennu lagi, gegn veði í jarðeignum annarsvegar og hinsvegar veði í fasteignum í kaupstöðum. Í báðum tilfellum stendur ábyrgð ríkisins að baki, svo að þessi ljettúð, sem þm. talar um, gæti komist að, hvort sem brjefaútgáfan væri tvískift eða ekki. Það er rjett hjá hv.þm., að Búnaðarbankinn gæti ekki leyst úr öllum þeim verkefnum, sem viðlagasjóður hefir hingað til haft með höndum. En svo sagði hv.þm., að Búnaðarbankinn gæti ekki leyst úr þeim verkefnum, sem viðlagasjóði er ætlað að gera eftir fjárlögunum. Þetta er ekki rjett. Jeg hefi fjárl.frv. hjer við hendina í þeirri mynd, sem jeg bar það fram, svo að ganga má úr skugga um þetta atriði. Í 22. grein frumvarpsins er ákveðið, til hvers megi veita lán úr viðlagasjóði. Það eru fimm tegundir lána, og ætla jeg, að bankinn muni geta staðið straum af þeim öllum. Fyrst eru lán til frystihúsa á kjötútflutningshöfnum, þá osta- og smjörbú, til kaupa á girðingarefni, til þurrabúðarmanna til jarðræktar og húsabóta, og loks til verkamanna í kaupstöðum til jarðræktar. Allri þessari lánsþörf á Búnaðarbankinn að fullnægja, auk þess sem hann hefir mun betri aðstöðu, til þess heldur en viðlagasjóður. En það skal jeg játa, að ýmislegt annað, sem viðlagasjóður hefir lánað fje til, hefir ekki eins greiðan aðgang og sumpart engan að Búnaðarbankanum, og álít jeg það út af fyrir sig heppilegt, að viðlagasjóður starfi á þrengra sviði en áður.

Jón Baldvinsson Hæstv. forsrh. tók mjög vingjarnlega í það, sem jeg hefi lagt til þessara mála, enda þótt hann vildi ekki ganga svo langt að samþ.brtt. mínar. Aftur á móti var frsm. öllu erfiðari viðvíkjandi brtt. mínum. Hann áleit, að það myndi taka mikinn tíma að undirbúa lánadeildina og koma brtt. mínum í framkvæmd. Jeg er nú enn ekki búinn að ráða það við mig, hvort jeg tek brtt. mínar aftur til 3. umr. eða til fullnustu, vegna þess að jeg þyrfti fyrst að heyra yfirlýsingar af vörum hæstv.forsrh. um afstöðu hans til málsins og hvað hann vildi gera fyrir málið til næsta þings. Hæstv. ráðh. spurði, hvort jeg vildi falla frá brtt. mínum, ef jeg fengi skýlausa yfirlýsing um, að málið skyldi verða. tekið til rækilegs undirbúnings og lagt fyrir næsta þing, að því er mjer skildist. Ja, ef svo væri, þá skal jeg játa það, að á mig renna tvær grímur, enda býst jeg ekki við, að till. mínar nái framgangi á þessu þingi hvort eð er. En það væri þá einungis með því skilyrði, að málið væri undirbúið og lánadeild þessi yrði einskonar byggingar- og landnámssjóður fyrir kaupstaðina, líkt og núverandi byggingar- og landnámssjóður er fyrir sveitirnar.

Ekki alment fyrir kaupstaðina

. Nei, en samkvæmt till. mínum. Hæstv. ráðh. talaði alment um málið og svaraði ýmsum fyrirspurnum því viðvíkjandi. En jeg vil benda honum á, að ýmsu hefir verið kipt út úr frv. frá því það var lagt fram í upphafi. Má þar meðal annars nefna kirkjujarðasjóðinn. Geri jeg ráð fyrir, að hin geistlegu áhrif hafi þar orðið hinum verslegu yfirsterkari, því ekki hefir honum þótt ástæða til þess að láta viðlagasjóðinn fara sömu leiðina. Annars er það leitt, að viðlagasjóður skuli nú fallinn frá þeim notum, sem hann hefir áður fullnægt, því að mörgum var hann til mikils gagns. Hæstv. ráðh. sagði, að það, sem gert væri með stofnun þessa banka, væri ekki annað en að jafna aðstöðu landbúnaðarins við aðra atvinnuvegi landsins. En jeg vil benda hæstv. ráðh. á það, að það eru einungis atvinnurekendurnir í kaupstöðum, sem fjármagni lánsstofnananna hefir verið veitt til, en ekki til fjöldans. Almenningur hefir ekkert fengið. Jeg get því eftir atvikum sætt mig við að bíða eitt ár eftir því, að þessum till. mínum verði sint, og í von um góðar undirtektir þá, góðan undirbúning og góða lausn málsins get jeg fallist á að taka till. mínar aftur að þessu sinni. Þá talaði hæstv. ráðh. um kjördæmaskipunina, að gefnu tilefni frá mjer. Jeg skal nú ekki fara út í þá sálma að sinni, en mig langar til að spyrja ráðh. að því, hvað bændur gerðu í þá daga, þegar þeir höfðu alt fjármagn þjóðarinnar í sínum höndum.

Hvaða fjármagn?

. Það, sem til var. Jeg verð að leyfa mjer að segja, að þess sjást ákaflega lítil merki, því miður. Hæstv. ráðh. talaði um, að till. mínar væru gallaðar að formi, og má það vel vera, en ef það verður nú ofan á, að jeg taki þær aftur að sinni, þá skiftir það atriði ekki svo miklu máli. En ekki eru þó gallarnir veigameiri en svo, að bæta þyrfti við ákvæðum um, að ríkisstjórnin setti nánari fyrirmæli um ýmislegt viðvíkjandi þessum lánveitingum úr lánadeildinni. Þá vil jeg spyrja hæstv. ráðh., hvernig verði hagað lánum úr viðlagasjóði 1930. Ef allur sjóðurinn yrði tekinn, býst jeg við, að lítið yrði eftir til lánveitinga samkv. 22. gr. fjárlaganna til verkamanna í kaupstöðum og kauptúnum, en lánsheimild þessi nemur samtals um 14 þús. kr.; væri það illa farið, ef slíkar lánveitingar fjellu niður, þó ekki væri nema eitt ár, og ekkert kæmi í staðinn. Hv. frsm. var ekki eins ljúfur í garð till. minna eins og hæstv.forsrh. Hann virtist ekki skilja þá nauðsyn, sem hjer liggur að baki. Jeg álít þess brýna og aðkallandi þörf að auka ræktun kringum kaupstaðina. Enda þótt nú sjeu aflabrögð í besta lagi og góðæri hið mesta til lands og sjávar, þá má ekki miða við það eingöngu. Illæri getur skollið yfir þegar minst vonum varir, og þá eru sjómenn og verkalýður ofurseldir atvinnuleysinu, ef þeir hafa ekkert að bakhjarli. Og erfitt reynist jafnan fyrir þá að fá opinbera vinnu, vegna andúðar gegn því, að ríkið hafi slíkt með höndum. Jeg álít, að í till. mínum felist varanlegar og öruggar atvinnubætur fyrir hinar efnaminni stjettir í kaupstöðunum. Með þessu væri atvinna trygð nokkurn hluta árs og stórt spor stigið til þess að firra þjóðina því böli, sem af atvinnuleysinu leiðir, og afstýra þeim vandræðum, sem því eru samfara, Sumstaðar er atvinnuleysið ekki einungis í borgum og bæjum, heldur jafnvel í sveitunum líka, en það þekkist nú ekki hjer ennþá. Þetta böl eigum við að geta forðast og fyrirbygt, þar sem við erum fáir og höfum því tiltölulega betri tök á að hafa yfirlit yfir hag almennings. Að öðru leyti mun jeg leiða hjá mjer að deila við hv.frsm. um það. hvort bændur sjeu þjóðlegri en fólk í kaupstöðum alment. En það eitt þori jeg að fullyrða, að í kaupstöðunum er engu minni menning en í sveitunum, ef hún er ekki mun meiri. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar. Það fer eftir svari hæstv. ráðh., hvort jeg tek till. mínar aftur, annaðhvort til 3. umr. eða til fulls.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Mjer er ljúft að verða við þeirri ósk hv. 5. landsk., að gefa honum þá yfirlýsingu, að jeg og minn flokkur höfum fullan skilning á nauðsyn aukinnar ræktunar í kaupstöðum og að við viljum vinna að því við fyrsta tækifæri að beina lánsfje með rjettlátum kjörum til þeirra, sem í kaupstöðum og kauptúnum búa, til þess að ljetta undir með þeim, sem við jarðrækt fást að meira eða minna leyti. Jeg skal aftur geta þess, að Búnaðarþingið samþ.till. um að skora á stjórn Búnaðarfjelagsins að láta undirbúa löggjöf um þessi mál. Jeg sem formaður Búnaðarfjelagsins tel mig skyldan til að verða við þessari áskorun, og jeg mun ekki, svo framarlega að jeg held heilsu, láta þetta undir höfuð leggjast. Mín skoðun er sú, að þjóðfjelaginu sje fyrir bestu, að hver einasti verka- og sjómaður á þessu landi eigi einhvern grænan blett eða að minsta kosti garð. Með því hygg jeg, að best sje trygð efnaleg, andleg og líkamleg velferð þeirra einstaklinga, og þá um leið þjóðarheildarinnar. Og fátt mun betur stuðla að friði og heilbrigðri þróun þjóðfjelagsins og festa verkamanninn betur við föðurlandið og kenna honum að elska sitt land. Af þessum meginástæðum, og mörgum fleiri, álítur Framsóknarflokkurinn skyldu sína að beita sjer fyrir þessum málum, og jeg get með glöðu geði gefið skýlausa yfirlýsing um, að mál þetta skal verða tekið til gagngerðrar yfirvegunar til næsta þings, og skal þá lagt fyrir þingið ítarlegt og vel undirbúið frv. um þessi efni. Það er ekki svo að skilja, að jeg gefi þessa yfirlýsingu vegna tilmæla hv. 4. landsk. eingöngu, heldur einkum og sjer í lagi með tilliti til þess, að þetta er einn liður í því að auka ræktun landsins, sem er aðalstefnumark míns flokks. Og það er skoðun Framsóknarflokksins, að þjóðfjelaginu beri að stuðla að aukinni garð- og jarðrækt í kaupstöðum og kauptúnum, með því að leggja fje af mörkum í því skyni beinlínis og með því að koma á fót lánsstofnun til þess að fullnægja lánsþörfum þeirra, sem við jarðrækt eða landbúnaðarframleiðslu fást. Út af því, sem hv.þm. sagði um viðlagasjóðslánin samkv. 22. gr. fjárlaganna, þá skal jeg taka það fram, að það kemur ekki til mála, að neitt hlje verði á þeim lánveitingum við þær breytingar, sem hjer er um að ræða. Og það skal að lokum tekið fram, að í minni stjórnartíð hefir engin fyrirstaða verið gegn því, að slík lán væru veitt.

Frsm. (Jón Jónsson) Jeg skal geta þess, út af þeim ummælum hv. 4. landsk., að frá mjer hefði andað kalt til till. hans, að jeg álít æskilegt að auka ræktun kaupstaðanna að verulegu leyti, en jeg sje enga þörf á sjerstakri löggjöf um það efni að svo stöddu, og þess síður rjett að taka þá grein ræktunar sjerstaklega út úr og gera henni hærra undir höfði en öðrum. Það getur vel verið, að rjett væri að stofna lánadeild í þessu skyni, en jeg hygg það tæplega tímabært enn nje nægilega undirbúið. En jeg vil gjarnan stuðla að aukinni ræktun í kauptúnum og sjávarþorpum, en hinu er jeg algerlega mótfallinn, að veita smábýlamönnum við kaupstaði forrjettindi fram yfir aðra. Mjer þykir leitt, hve mjer virðist anda kalt til tilraunarinnar með happdrættið. Jeg get þó ekki sjeð, að slíkt ákvæði sje neitt til svívirðu, þar sem stærri þjóðirnar hafa gert þetta um alllangt skeið og með góðum árangri. Og þar sem menn bera kvíðboga fyrir því, að vaxtabrjefin seljist illa, skil jeg ekkert í, að hinir sömu menn skuli vilja kippa ákvæði 39. gr. burt, ef þau mættu verða til þess, að brjefin seldust betur.

Jón Baldvinsson Vegna yfirlýsingar hæstv.forsrh. um það, að hann muni undirbúa þetta mál og bera það fram á næsta Alþingi, mun jeg nú taka aftur brtt. mínar á þskj. 410.

Halldór Steinsson Mjer finst það helst til mikil tilhliðrunarsemi hjá hv. 4. landsk. að taka aftur till. sínar á þskj. 410, því að jeg tel þær að sumu leyti til umbóta á frv. Jeg leyfi mjer því að taka upp aftur 1.-7. till. á áðurnefndu þskj.

Jón Baldvinsson Jeg hafði fengið vitneskju um, að 7 fyrstu brtt. mínar á þskj. 410 mundu eiga nokkurt fylgi hjá einhverjum hv. dm., en í 8. till. felast einmitt hlunnindi þau, er veita á þeim, sem lán þessi fá, og þótti mjer því rjettara að taka þær aftur, vegna skýlausrar yfirlýsingar hæstv.forsrh., þó að jeg að sjálfsögðu greiði þeim atkv., ef einhver tekur þær upp.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Ástæðan til þess, að þetta lagafrv. er fram komið, er sú, að vantað hefir hentugt jarðnæði fyrir læknisbústað í Reykhólahjeraði. Hefir í því sambandi verið einkum bent á Reykhóla, en samkomulag hefir ekki náðst um kaup á parti úr jörðinni, en hinsvegar um makaskifti á honum og annari samliggjandi jörð, Laugalandi. En af því að sú jörð er kirkjujörð, þarf sjerstaka lagaheimild til sölu hennar til læknishjeraðsins, er svo geti makaskift henni við eigendur Reykhóla. Allshn. þessarar d. álítur þessa lausn málsins mjög sæmilega og gerir að till. sinni, að hún sje samþ. og frv. nái fram að ganga.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg hefi fáar og litlar brtt. fram að flytja. Við 2 umr. fjárl. bar jeg fram till. um styrk til Odds Guðjónssonar, 1200 kr., en hún var feld. Mun það hafa verið vegna þess, að sú upphæð, sem mentamálaráðið úthlutar, var hækkuð. Jeg hefi nú samt borið þessa till. fram aftur, af því að sú upphæð, sem fjvn. hefir ætlað til mentamálaráðsins - 8000 kr. - er svo lítil, aðeins næg handa þeim, er áður hafa fengið styrk úr ríkissjóði, því það verður að halda áfram að styrkja þá, sem áður hafa fengið stúdentastyrkinn; annars væri stúdentum það til bölvunar að hafa leiðst út á þessa dýru námsbraut við erlenda háskóla, ef styrknum yrði kipt af þeim á miðri leið. Oddur Guðjónsson var sá eini, sem ekki fjekk styrkinn í fyrra, af þeim sem um hann sóttu, og vona jeg, að hv. Alþingi bæti honum það upp nú. Hann hefir bestu meðmæli frá kennurum sínum og stundar þá grein hagfræðinnar, sem lýtur að viðskiftum. Er hann eini Íslendingurinn, sem þá hagfræðigrein hefir lesið. Próf hans frá mentaskólanum var mjög gott. Væri því mjög hart, ef hann einn bekkjarbræðra sinna yrði algerlega afskiftur þessum styrk að ástæðulausu. Þá er önnur brtt. mín, XXXII. á þskj. 408, sem fer fram á 1600 kr. styrk handa Böðvari Pjeturssyni, til þess að fullkomna sig erlendis í skólateikningu og dýrafræði. Hann er útskrifaður frá kennaraskólanum og hefir kent þessar námsgreinir. Nú hugsar hann sjer að dvelja í Danmörku og Svíþjóð til þess að fullkomna sig í þessum greinum. Hann hefir mjög góð meðmæli frá þeim, sem hafa kynst þekkingu hans í þessum efnum, og ennfremur frá skólastjóra þess skóla, sem hann áður hefir stundað nám við. Sný jeg mjer þá að þriðju till. minni LXIX. á sama þskj., um styrk til sjúkrasjóðs verkamannafjelagsins Drífanda í Vestmannaeyjum. Fjelagið hefir beðið mig að flytja þessa till., og fer jeg fram á, að veittar verði 1000 kr., en til vara 600 kr. Sjóður fjelagsins var stofnaður 1916, og er hann nú orðinn 12100 kr., en hann hefir haft litlar tekjur aðrar en fjelagsgjöldin auk samskota. Er líkt ástatt um hann og aðra sjúkrasjóði, að hann þarfnast opinbers styrks, ef hann á að eflast. Sjómannafjelag Vestmannaeyja fjekk í fyrra, auk annars, 600 kr. styrk til sjóðs síns þegar í byrjun, og virðast því 1000 kr. handa sjúkrasjóði Drífanda sanngjörn krafa. Sjóðurinn hefir gert mikið gagn og styrkt á þessum árum 90 sjúklinga með 12500 kr. samanlagt; en í reglugerð um hann, sem sett var 1923, er ákvæði um, að ekki megi veita meiri styrk úr sjóðnum árlega en sem svarar 2/3 af árstekjunum, og er það svipuð regla og gildir um aðra sjúkrasjóði, sem notið hafa opinbers styrks. Er því vonandi, að þessi sjóður verði ekki settur hjá í þessu efni. Verkamannafjelagið „Drífandi“ er talsvert fjölment, og þess vegna hefi jeg farið fram á, að það fengi 1000 kr., en til vara 600 kr., og er það jafnt því, sem sjómannafjel. í Vestmannaeyjum fær, sem þó er fámennara. Vona jeg, að hv.þdm. sýni þessari till. velvilja sinn og að hv.fjvn. mæli með henni við deildina.

Jón Ólafsson Jeg flyt ásamt tveimur öðrum þdm. tvær brtt. á þskj. 408. Sú fyrri (nr. LIII) fer fram á 7000 kr. styrk til Íþróttafjelags Reykjavíkur, til þess að senda fimleikaflokk kvenna undir stjórn Björns Jakobssonar á íþróttamót í Finnlandi. Þessi flokkur hefir farið tvisvar til útlanda og getið sjer hinn besta orðstír á Norðurlöndum, Englandi og Frakklandi. Þetta er vitanlega sú besta aðferð, sem við eigum kost á til þess að vekja athygli annara þjóða á okkur. Fræðandi fyrirlestrar, sem fluttir væru um land vort og þjóð erlendis, eru svo að segja áhrifalausir í samanburði við þetta; þar sem þeir eru fluttir eru áheyrendasalirnir hálftómir, eða þannig er það hjer á landi, þegar um er að ræða fyrirlestra erlendra fræðimanna. En þegar íþróttasýningar fara fram, þá er það þvert á móti orðin almenn venja, að áhorfendasalirnir fyllist af fólki. Það er ekkert, sem vakið hefir jafnmikla athygli á okkur erlendis upp á síðkastið eins og framkoma þessa fimleikaflokks undir stjórn hins merkilega kennara B. J. Honum hefir tekist að gera þennan fimleikaflokk kvenna svo úr garði, að hann hefir þótt skara fram úr fimleikaflokkum annara þjóða á sama sviði. Það mundi auka álit og þekking á íslensku þjóðinni og verða henni til mikillar sæmdar, ef íþróttafjelagið fengi hinn umbeðna styrk til þess að senda fimleikaflokkinn til Finnlands á íþróttamót þeirrar merkilegu íþróttaþjóðar, sem Finnar eru. Vona jeg því, að hv.þdm. verði ljett um að rjetta upp hendur sínar, þegar þessi brtt. kemur til atkv. Þá kem jeg að síðari till., sem jeg flyt ásamt hv.þm. Borgf., LXVIII. á þskj. 408. Hún fer fram á að hækka styrkinn til Stórstúku ísl. úr 8000 upp í 10 þús. kr. - Það má segja, að ekki sje árennilegt að bera fram þessa till., eftir þá útreið, sem samskonar till. fjekk við 2. umr. fjárl. Þá fjekk sú hækkunartill. svo lítinn hluta af atkv.hv.þdm., að við, sem álitum, að málstaður bindindis- og bannvina ætti þar mikinn meiri hluta, urðum alveg hissa. Jeg verð nú að segja það, að þó jeg hafi ekki mikla trú á fagurgala frambjóðenda við kosningar um stuðning sinn við málstað templara, þá hefði jeg varla getað ímyndað mjer, að hin stóru orð þeirra og loforð reyndust eins mikið hjóm og tildur og sú atkvgr. bar vott um. Það hefir altaf verið látið klingja, að Íhaldsflokkurinn sje ekki leiðitamur templurum. Satt er það, að hann hefir ekki lagt kapp á að hræsna í þessu máli, heldur sint því eftir ástæðum, eins og öllum öðrum málum. Verður það ekki sagt um hina flokkana, sem altaf eru að básúna það, bæði í ræðu og riti, að þeir sjeu hlyntir þessu máli, og þykjast meira að segja hafa gert það að stefnumáli, til þess að gera sig góða á þessu sviði. En jeg tel það illa farið, að menn skuli snúast svo illa við þessari styrkbeiðni, eftir að vera búnir að gefa templurum hinar glæsilegustu vonir. Þegar íhaldsstj. ljet af völdum, sögðu margir templarar, að nú þyrfti enginn framar að kvíða. Og þeir af templurum, sem lengst gengu, fengu að ráða áfengislöggjöfinni, sem samþ. var hjer í þinginu í fyrra. Hjeldu nú margir, að framtíðarmarkinu væri náð og að taka mundi fyrir alla vínnautn. Eftirlitið var aukið, og náði nú ekki einungis til skipanna, heldur voru menn jafnvel eltir upp í sveit af löggæslumönnunum, ef líkur þóttu fyrir, að þeir væru groggaðir. Jeg hafði strax illan bifur á þessari njósnarstarfsemi, enda er jeg sannfærður um það, að hún var ekki sprottin af öðru en ástríðu vissra manna til þess að fá að vita meira um einkalíf náungans. Það þarf heldur ekki annað en benda á það, hversu nú á að sýna mikla smásmygli á hinum þýðingarmeiri sviðum, til þess að allir sannfærist um, að það er ekki af umhyggju fyrir reglunni, að 39 þús. kr. hefir verið varið til njósnarstarfsemi þessarar, heldur af öðrum og lægri hvötum sprottið. Dettur nokkrum í hug, að þessi eltingarleikur við ýmsa menn, þó að drukknir kunni að vera, sje gerður af umhyggju fyrir reglunni? Og hvaða gagn ætli reglunni sje unnið með áfengisskýrslunum? Nei, þetta er alt sprottið af sama grunni, lönguninni til að koma óhróðri á aðra menn. Að svo er, sjest best á því, að þegar þessi öflugi fjelagsskapur, sem telur c. 14000 manna, fer fram á 4000 kr. styrkviðbót, þá er ekki hægt að verða við því og borið við að þetta þurfi að ganga til annars. Hæstv. dómsmrh. sló því fram, að þetta ætti að fara til að „regulera“ tollana í landinu. Það kann að vera, að nokkur hlutinn gangi til þess, en meiri hlutinn af því mun hafa gengið til þefarastarfseminnar, af því að það þurfti nú að koma því á gang, hverjir það væru, sem drykkju Til þess að njósna um einkalíf manna og reyna að ófrægja þá og svívirða, til þess vill hæstv.dómsmrh. verja fje úr ríkissjóði, en ekki til hins, að efla regluna í sínu þjóðholla starfi á friðsamlegan og þarfan hátt. Lágar hvatir leita oft skjóls bak við góð málefni. Jeg sje ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum. Jeg býst ekki við, að þessi till. verði samþ., en þó að svo verði ekki, nær hún að því leyti tilgangi sínum, að með henni fæst yfirlit yfir hugi þm. til reglunnar. Jeg hafði gaman af því, að 9 þdm. skuli sækja um styrk til þess að halda afmæli skóla síns. En jeg vil leyfa mjer að benda á það, að sá skóli, sem hefir framleitt þessa hv.þm., hlýtur að vera mjög góður skóli, því að jeg verð að játa, að í þeim eru góðir kraftar. En mjer finst, að það hefði átt að vera þeim metnaðarmál að gefa sjálfir út minningarrit um skóla sinn - og reyndar sjálfa sig um leið. Þó að full ástæða væri til að fara út í fleiri brtt. ýmissa hv.þm., skal jeg ekki gera það, heldur fara að dæmi annara og vera friðsamur og nægjusamur. Mjer er nokkuð sama, hvernig fer um þessar 2000 kr., hitt er mjer aðalatriðið, að með till. fæst yfirlit yfir hugi þm. til þessa máls og það, hvort þeir hafa meint nokkuð með öllum fagurgalanum, sem þeir hafa haft í frammi við kjósendur og landsmenn í heild sinni.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg þarf að mæla stuttlega fyrir nokkrum till. Er þá fyrst till. mín um það, að ríkið veiti Núpsskóla styrk til að koma upp rafmagnsveitu, helming kostnaðar, alt að 15 þús. kr. Fyrir tilstilli stj. hafa verið gerðar áætlanir um það, hvað rafmagnsveita muni kosta á þessum stað, og niðurstaðan varð sú, að þarna mætti reisa 40 hestafla stöð fyrir 25 þús. kr. Fjársöfnun hefir verið hafin til skólans heima fyrir með góðum árangri, og er útlit fyrir, að safnast muni 35 þús. kr. frá hlutaðeigandi sýslum og ungmennafjelögum. Þessar 35 þús. kr. eiga að koma á móti ríkistillagi, sem er ákveðið að verði helmingur stofnkostnaðar, samkv. hjeraðsskólalögunum nýju. Þessi endurreisn stendur í sambandi við hina miklu endurreisn, sem nú er hafin í skólamálunum, öllu heilli. Áður hefir þessi skóli aldrei fengið styrk af opinberu fje, nema í eitt skifti 3000 kr. til húsabóta. Sjera Sigtryggur Guðlaugsson hefir haldið þessum skóla uppi og um langt skeið látið renna til hans af launum sínum. Samkv. hinum nýju hjeraðsskólalögum á skólinn að verða sjálfseignarstofnun, og er nú verið að vinna að því. Það þarf að hressa upp á skólahúsið og koma þar upp rafveitu, en til þess þarf styrk frá ríkinu. Og því er sótt um þennan styrk. Þarna eru góðir virkjunarmöguleikar og hægt að fá meira rafmagn, þegar skólinn er orðinn svo stór, að þessi 40 hestöfl endast ekki lengur. Jeg vona, að hv.þdm. sýni þessari till. góðan hug, úr því að þeir hafa samþ. hjeraðsskólalöggjöfina, því að till. er í fullu samræmi við þá löggjöf. Heima í hlutaðeigandi hjeraði er mikill áhugi fyrir þessu máli, og hlutur Alþingis má ekki eftir liggja. Ásamt hv.þm. Ísaf. flyt jeg till. þess efnis, að Gunnari Jóhannessyni sje veittur 800 kr. styrkur til þess að kynna sjer íþróttalíf erlendis. Hjer er um lága fjárhæð að ræða, en mjög efnilegan og fátækan mann, sem er vænlegur til að efla íþróttalífið á Vesturlandi. Þá flyt jeg till. um það, að Steini Emilssyni sje veittur 2000 kr. styrkur til jarðfræðirannsókna. Steinn hefir um langt skeið unnið að jarðfræðirannsóknum um alt land, og hefir nú í hyggju að gefa út bók um ísl. jarðfræði, bygða á eigin og eldri rannsóknum. Hann hefir aldrei áður notið styrks af opinberu fje, en er maður mjög vel að sjer og hefir góð meðmæli fræðimanna. Er því æskilegt, að hann fái þennan styrk. Þá verð jeg að minnast á till., sem jeg flyt ásamt tveim öðrum hv.þm., um að hækka styrkinn til landsfundar kvenna árið 1930 úr 1000, kr. upp í 2000 kr. Nokkur kvenfjelög hjer í Reykjavík hafa sent þinginu 8000 kr. styrkbeiðni í þessu skyni, en hv.fjvn. skar það niður í 1000 kr. Það liggur í augum uppi, að þetta er ekki nægur styrkur á þessu ári. Áður hafa verið haldnir tveir slíkir fundir og kostnaðurinn við þá orðið allmikill, en kostnaðurinn af þessum fundi verður þó langmestur, því að það mun aðallega lenda á þessum konum að taka á móti ýmsum kynsystrum sínum, sjerstaklega útlendum. Stendur jafnvel til, að þær haldi uppi risnu fyrir alþingishátíðarnefndina hvað þetta snertir. 2 þús. kr. hrökkva skamt í þessu skyni, en þó má búast við, ef þetta nær fram að ganga, að það verði til að spara alþingishátíðarnefndinni nokkur útgjöld. Þessir tveir landsfundir, sem áður hafa verið haldnir, voru mjög myndarlegir. Þar var rætt um húsmæðrafræðslu, garðrækt o. s. frv. Hefir árangur þessara funda þegar orðið talsverður. Þá flyt jeg till. um það, að Jóhannesi Sigfússyni sjeu veittar 600 kr. sem viðbót við eftirlaun hans. Það er öllum kunnugt, að þessi gamli kennari er alls góðs maklegur, en hitt munu færri vita, að hann er svo fátækur, að hann kemst ekki af með núverandi eftirlaun. Þessar 600 kr. munu geta gert honum kleift að lifa við bærilegan hag, og mun öllum vera ánægja að því að hugsa til þess, að hann sje ekki altaf þjáður af fjárhagsvandræðum síðustu stundir lífs síns. Næsta till. mín er þess efnis, að Sigurjóni Rögnvaldssyni sjeu veittar 800 kr. í eftirlaun. Þetta er gamall kennari, sem hefir starfað í 20 ár, en þó ekki öðlast lífeyrisrjett, eins og aðrir kennarar. Jeg vænti þess því, að hann verði ekki látinn afskiftur. Þá kem jeg að þeirri till. minni, að veita Auðkúluhreppi í Vestur-Ísafjarðarsýslu 10 þús. kr. lán til 20 ára með 6% ársvöxtum. Þessi till. er borin fram sem hallærisráðstöfun, vegna þess að þessi hreppur, sem einu sinni var öðrum fremri, er nú svo að segja orðinn gjaldþrota. Liggja til þess skiljanlegar ástæður. Svo er mál með vexti, að í Arnarfirði er mikill útvegur og margt góðra sjómanna. Við breytta útgerðarhætti hafa flutst burtu margir duglegir menn úr Auðkúluhreppi og vegna brottflutnings þeirra hefir dregið mjög þróttinn úr hreppsfjelaginu, því aðrir hafa ekki komið til baka en þeir, sem ósjálfbjarga hafa orðið. Hreppsfjelagið er, eins og eðlilegt er, komið í vandræði með þessa þurfamenn, sem flestir hafa orðið ósjálfbjarga utan hreppsins vegna veikinda. Hreppurinn er fámennur og fáir bjargálnabændur eftir. Eru heimilin nú flest fámenn og ekki hægt að stunda sjó sem áður. Jeg skal geta þess, að á síðasta ári fluttust 16 menn burt úr hreppnum og í stað þeirra komu 13 nýfædd börn eða aðfluttir þurfamenn. Jeg játa, að slíkar till. sem þessi eru vandræðamál, en hjá því verður ekki komist að óska eftir aðstoð ríkisins. Hjer er ekki farið fram á styrk, heldur lán, en þó ber ekki að dylja það, að þess er ekki að vænta, að það verði alt endurgoldið. Helst þyrfti að senda menn til slíkra hreppa sem þessa, til þess að kynnast hag þeirra og getu og gera upp viðskifti þeirra við ríkissjóðinn. Hv. fjvn. hefir tekið marga hreppa, sem illa er ástatt fyrir, upp á arma sína, og mjer þykir hart, ef þessi hreppur, sem vissulega er verst stæður af öllum hreppum á landinu, verður látinn sæta harðari kostum. Jeg hefi mörg skjöl þessu til sönnunar, sem jeg hirði ekki að lesa upp, enda hefi jeg sýnt bæði stj. og fjvn. þau. Þessi skjöl gefa yfirlit um eignir, útsvör og gjöld hreppsins, og sýna það ótvírætt, að það er ekki sjálfskaparvíti, að hreppurinn hefir farið svo illa, heldur er það að rekja til hluta, sem hreppsnefnd og hreppsbúum voru ósjálfráðir. Og þegar um ósjálfráðar orsakir er að ræða, er meiri ástæða og nauðsyn til að hlaupa undir bagga en þegar einhver vitleysan hefir verið gerð. En því er ekki hjer til að dreifa. Jeg held, að það vanti í fátækralöggjöfina ákvæði um það, að hlaupa undir bagga með hreppum, sem ekki geta risið undir skuldbindingum sínum. Ef þessi hreppur gripi til þess örþrifaráðs að hækka útgjöldin, mundi það vart leiða til annars en brottflutnings þeirra, sem betur mega sín, og vaxandi örbirgðar hjá þeim, sem eftir verða. Jeg vænti þess því, að þingið sjái aumur á þessum hreppi og verði við því að veita þetta lán. Jeg á ekki fleiri till. sjálfur, sem jeg vil minnast á, en vil fara nokkrum orðum um till.hv. 2. þm. G.-K. um Flensborgarskólann. Það mun ekki hafa verið meining stj. að draga fje af skólanum, þó hann hafi verið settur á bekk með öðrum ungmennaskólum. En jeg tek undir það, að ekki er rjett að slengja þessum skóla saman við aðra skóla, áður en sett er löggjöf um heildarskipulag kaupstaða- og unglingaskóla. Þessi skóli er búinn að starfa svo lengi, að það er hreinn óþarfi að fara að gera breyt. á hag hans og háttum fyrir þetta eina ár. Eins og hv.þm. ber fram sína till., þá er útlit fyrir, að þar sje um nokkra hækkun á liðnum að ræða til unglingaskólanna, en svo er ekki, því að upphæðin er áætlunarupphæð, þar sem ný löggjöf hefir verið sett um þá ungmennaskóla, sem aðallega hafa notið styrksins. Hvorki hæstv. stj. nje hv.fjvn. hafa lagað þann lið eftir hinni nýju löggjöf, enda er þess máske ekki að vænta þegar í stað, en þar sem áætluð fjárveiting verður undir öllum kringumstæðum of lág, þá er ekki að óttast þessa 16000 kr. brtt. frá hv. 2. þm. G.-K. En sem sagt, eðlilegast er að gera engar breyt. á fjár veitingum til þessa skóla, fyr en allsherjarbreyting kemur á næsta þingi á skipun ungmennafræðslu í kaupstöðum.

Jörundur Brynjólfsson Jeg á eina brtt., ásamt hv. samþm. mínum (MT), við þennan kafla fjárl. Það er LXXXV. brtt. á þskj. 408, um það, að stj. verði heimilað að láta athuga ástand Skeiðaáveitunnar og fjárhagslegar ástæður bænda þar, og þá jafnframt að ljetta af bændum nokkru af áveitukostnaðinum, eftir því sem kann að verða álitið þeim um megn að greiða. Það hefir verið útbýtt hjer meðal hv.þm. skýrslu um þetta mál, og þótt hún sje stutt og samandregin úr öllu því, sem mætti segja um málið í heild, þá hygg jeg þó, að þau fáu orð, sem í skýrslunni standa, sjeu nægileg til að sýna mönnum, hvernig ástatt er um þetta mál. Þar er frá greint, hversu miklar skuldir hvíla á áveitunni nú og hve fáir menn í sveitinni eiga að bera þann skuldabagga. Þeir, sem þekkja nokkuð til landbúnaðar og fjárhagsgetu hans og bænda alment, þeir geta alveg sagt sjer það sjálfir, hvernig fjárhagsástand þeirra manna sje, sem slíkan skuldabagga eiga að annast, umfram alt annað. Jeg tel algerlega óþarft að fara að fjölyrða frekar um þetta mál; það er svo augljóst hverjum manni, sem til þekkir, að það þarf ekki að gera þess neina grein, að það er bændum algerlega ofvaxið að eiga að annast slíka skuldagreiðslu sem þessa. Því er það, að við þm. Árn. leyfum okkur að bera fram þessa till., í því trausti, að Alþingi líti á nauðsyn þessa málefnis, hve hún er brýn. Jeg skal geta þess, áður en farið er frekar út í þetta, að það er leiðinleg ritvilla í skýrslunni, þar sem talað er um, hvað bændur á áveitusvæðinu hafi greitt upp í skuldirnar á síðastliðnum þrem árum; þar stendur 2200 kr., en á auðvitað að vera 22000 kr. Þetta vona jeg, að hv.þm. geri svo vel að leiðrjetta, svo að skýrslan verði ekki misskilin. Nú liggur það við borð, að bændur á Skeiðum verði að selja jarðir sínar upp í þessar skuldir, ef þeim ekki kemur liðsinni annarsstaðar frá, því þá verður að taka af þeim jarðirnar og selja þær, og yrðu þá flestir bændur sveitarinnar að hverfa frá jörðum sínum. Jeg get ekki sjeð, að sú peningastofnun, sem þarna á fjármuna að gæta, væri nokkru bættari fyrir þá aðferð; hún kann að fá eitthvað upp í skuldina, en hún fær aldrei alt, og það er alveg víst, að þótt aðrir menn tækju við búskap þar í sveitinni, þá mun þeim ekki farnast betur en þeim, sem nú eru þar, svo það sama mundi endurtaka sig með stuttu millibili, ef einhverjir væru svo áræðnir að reyna að takast þar búskap á hendur með þeim kvöðum, sem á jörðunum hvíla. Jeg get ennfremur sagt það, að jeg mundi ekki hafa leitað til ríkisins um þetta, ef önnur leið væri fyrir hendi. Jeg vil svo vísa til þeirra skýrslna, sem jeg hefi áður hjer á þingi gefið um málið, og ennfremur til þess, sem um málið hefir verið skrifað bæði í Frey og Búnaðarritinu; þegar skírskotað er til alls þessa, þá tel jeg ekki þörf á að fjölyrða meira um málið. Mjer þykir líka, satt að segja, alt annað en skemtilegt að þurfa að lýsa því ástandi eins og það er; en annars getur hver greinagóður maður, sem nokkuð þekkir til landbúnaðar, skapað sjer álit um það, hvernig ástandið er þarna, eftir þeirri stuttu skýrslu, sem útbýtt hefir verið hjer. Við höfum valið þetta form, sem sjá má, en það skiftir í raun og veru ekki miklu máli, hvert formið er. Höfuðatriðið er, að góð lausn fáist á málinu og að sú niðurstaða sje rjettlát og sanngjörn. Með því, sem við leggjum til hjer, hygg jeg, að svo nærri sje stefnt farsælli lausn á málinu, að ekki verði betur á annan hátt fyrir því sjeð. Vænti jeg þess, að Alþingi líti á nauðsyn málsins fyrst og fremst, en bindi sig ekki við formsatriði. Það vill líka svo vel til, að nokkurnveginn hliðstæðar aðferðir hafa verið hafðar um mál, sem líkt stóð á um. Ætla jeg svo ekki að fjölyrða frekar um þetta; það er líka til lítils. þegar hjer eru, að jeg ætla, átta þm. eða níu viðstaddir, að meðtöldum forseta. Það er ellefta vika þingsins, sem nú er að byrja, og Nd. er með fjárl. ennþá, því þetta er hin 3. umr. þeirra. Það er nokkurnveginn greinilegur spegill af því, hvernig ástand ríkir hjer hjá okkur, hvernig skipað er á þingbekkjunum. En vonandi er þó, að góð málefni verði ekki látin gjalda þess tómlætis, sem ríkir hjer.

Magnús Jónsson Fyrsta brtt., sem jeg ætla að minnast hjer á, er XXVII. brtt. á þskj. 408. Hún er flutt af okkur hv.þm. V.-Sk. og mjer. Hún kom fram hjer við 2. umr., en nú hefir upphæðin nokkuð verið lækkuð; það er sem sje styrkurinn til rannsóknarstofu háskólans. Jeg skal ekki fara mörgum orðum um þetta; hv.þdm. er öllum kunnugt um þessa stofnun, henni var komið upp þegar sett var sjerstakt dócents-embætti við læknadeildina, sem sjerstaklega átti að vera til þess að kenna læknaefnum sóttkveikjufræði og fleiri greinir, er það snerta, en þá var nauðsynlegt að koma upp um leið stofu, þar sem hægt væri að sýna stúdentunum bæði sóttkveikjugróður og ýmislegt fleira, sem að því lýtur. En það reyndist nú svo, að þessi rannsóknarstofa starfar í raun og veru minst fyrir háskólann; hún starfar ekkert meira fyrir hann en t. d. sjúkrahúsin, þar sem sjúklingar liggja, sem stúdentar fá að sjá. Þessi stofnun starfar nú algerlega í bágu heilbrigðismálanna yfirleitt; henni eru sendar. þegar farsóttir geisa. „blóðprufur“, til að skera úr um það, hvaða sjúkdómur sje þar á ferð. Þessi rannsóknarstofa komst á sínum tíma inn á sáttmálasjóð og var allmikið styrkt af honum, bæði þegar henni var komið á fót og síðar, þegar keypt voru verkfæri til hennar, var henni svo þaðan lagður um 3000 kr. styrkur á ári. En nú er svo komið, að það hefir í mörg ár staðið allmikil deila um þessa stofnun; háskólaráðið hefir ekki viljað styrkja hana lengur, því það er þröngt í búi hjá sáttmálasjóði, tekjur hans hafa rýrnað mjög mikið við verðfall íslenskra peninga, og þótt hann hafi alls um 40000 kr., þá er það ekki mikið, bæði til að styrkja kandidata, til utanfara háskólakennaranna, sem þó er ekki mikið um, og sömuleiðis til vísindastarfsemi í öllum greinum. Það er því augljóst, að það er svo þröngt við úthlutun styrkja hjá háskólaráðinu, að það getur ekki styrkt nema örlítið af öllu því, sem það gjarnan vildi, og hefir þess vegna verið talað um, að þessa ríkisstofnun bæri háskólaráðinu ekki að styrkja. Nú var það samþ. í vetur, að þessi stofnun yrði ekki lengur styrkt af sáttmálasjóði. En þar sem forstöðumaður stofnunarinnar segir, að hann þurfi styrks, og ríkið hefir á hinn bóginn ekki viljað vera án hennar starfsemi, þá virðist rjett að veita eitthvað til hennar í fjárlögunum. Annars hygg jeg, að rjett væri í þessu sambandi, að gengið væri eftir því, að rannsóknarstofan sendi ítarlega greinargerð fyrir starfsemi sinni og þeim tekjum, sem hún hefir, því jeg gæti, sannast að segja, hugsað mjer, að eftir því sem verkefni hennar vaxa. Þá geti styrkurinn smám saman minkað, og ef til vill horfið alveg. En við berum þetta fram af því að við teljum alveg sjálfsagt að hún haldi áfram að starfa. Jeg ætla að vonast til þess, sjerstaklega eftir að við höfum skorið dálítið af þeirri upphæð, sem við bárum fram í fyrstu, að hv.þdm. geti ljeð þessu lið sitt, og jeg vonast til, að hv.fjvn. þurfi ekki að taka illa í brtt. af sinni hálfu, svo hún fái þess vegna þau mikilsverðu meðmæli hv. meiri hl. n. með sjer, sem á að hafa mikil áhrif á afstöðu hvers manns hjer í þessari hv. deild. Þá er XL. brtt. á sama þskj., um að veita Geir Gígju kennara 1500 kr. styrk til þess að fullnuma sig í skólasmíði og lesa náttúrufræði í Kaupmannahöfn. - Jeg býst við, að allmargir af hv.þdm. kannist við nafn þessa manns í öðru sambandi. Hann er mjög frækinn íþróttamaður og hefir hvað eftir annað borið sigur af hólmi í kapphlaupum hjer; hann er maður prýðilega vel gefinn til líkama og sálar, alvörumaður og strangur við sjálfan sig, dugnaðarmaður og vel úr garði gerður á allan hátt. Hann er kennari við barnaskólann hjer og hefir ágæt meðmæli frá skólastjóra, Magnúsi Helgasyni kennaraskólastjóra og frá dr. Bjarna Sæmundssyni. Veit jeg, að þessi meðmæli ættu að vega allmikið hjá flestum, jafnvel svo, að hver maður, sem þau hefði, ætti að fá styrkinn. En mestu og bestu meðmælin eru þó þau, að honum hefir verið heitið því, að hann megi halda launum sínum á meðan hann er í þessari för. Sýnir það best, hve þarfur maðurinn er talinn þessum skóla og hvert traust hann hefir um það, að hann muni nota þennan tíma vel. Hv. þdm. verða vitanlega að gera bað upp við sig, hvort þeir vilja veita fjeð, en jeg get alveg persónulega ábyrgst það, að sá tími mundi verða vel notaður, sem þessi maður fengi til að auka þekkingu sína. Brtt. XLIX. á sama þskj. er um það að veita Jóni Ófeigssyni kennara 5000 kr. styrk til þess að vinna að samning þýsk-íslenskrar orðabókar, en varatillaga 4000 kr. Jeg þarf ekki að lýsa Jóni Ófeigssyni fyrir hv.þdm.; hann er þeim svo kunnur. Hann fjekk fyrir nokkrum árum síðan styrk til sama verks. - Maður er eiginlega hálfhissa á því, að ekki skuli vera til Íslensk orðabók í einu af helstu heimsmálunum, og það meira að segja þeirrar þjóðar, sem hefir haft einna mest afskifti af okkur í menningarlegu tilliti. Það er áreiðanlegt, að þótt margar þjóðir sinni málum vorum, þá hefir engin þjóð gert okkur meira gagn heldur en Þjóðverjar, en þetta sýnir ekki annað en það, hve bókamarkaður okkar er afar fáskrúðugur, að ekki skuli vera til hjer nein orðabók yfir tungumál þessarar miklu menningarþjóðar. Þessi maður fjekk sem sagt styrk fyrir allmörgum árum í þessum sama tilgangi, en verkið var torsótt og gekk heldur seint, og efast þó enginn um, að þar er um góðan verkmann að ræða, sem Jón Ófeigsson er. En hann komst þá ekki lengra með verkið en það, að hann kvaðst vera hálfnaður með orðabókina. Þá hvarf hann frá því að sinni og fór að vinna við orðabók Sigfúsar Blöndals; vann hann við þá bók í mörg ár, en er nú búinn að koma því verki af sjer, þar sem sú orðabók er nú fullprentuð. Vill hann nú gjarnan taka upp þann sama þráð aftur og ljúka við þýsk-íslensku orðabókina; hann gerir ráð fyrir að ljúka við hana á tveim árum, en segist þurfa að endurskoða alt það, sem hann hafi verið búinn að vinna að henni, og ljúka svo við seinni partinn. Taldi hann sig þurfa að fá 5000 kr. á ári í tvö ár, en jeg hafði nú þann fagra þingmannssið að sníða ofurlítið af þessu og gefa mönnum kost á að greiða atkv. um lægri upphæð, og jeg hygg, að hann mundi samt vinna að þessu verki, þótt nokkuð væri sniðið af þeim styrk, sem hann hefir óskað eftir. En jeg vil aðeins taka það skýrt fram, að þetta myndi þurfa að vera fyrri greiðsla af tveimur. Það er enginn vafi á því, að ef þessa orðabók á að semja á annað borð, þá er enginn maður færari til að semja hana en einmitt Jón Ófeigsson, og það er ekki aðeins af því, hve mikill þýskumaður hann er, heldur hefir hann líka mesta æfingu í því að semja orðabækur. Í þessu sambandi vil jeg benda á það, að það eru löngum vissir menn hjá hverri þjóð, sem gefa sig við því að semja orðabækur. Af slíkum mönnum höfum við átt Geir Zoega rektor, en síðan hann leið, hygg jeg engan svo færan sem Jón Ófeigsson. Þá hefi jeg borið hjer fram LXII. brtt., um 1800 kr. styrk til Dýraverndunarfjelags Íslands, til dýraverndunarstarfsemi. Það var till. um þetta sama við 2. umr., en jeg hygg, að hv.þdm. hafi þótt sú till. óþarflega há, sem þar var farið fram á, og hefi jeg þess vegna tekið hana upp aftur, en með lægri upphæð. Það var þá talað fyrir þeirri till., og get jeg af þeirri ástæðu stytt mál mitt nú, svo og vegna þess að mörgum er þessi fjelagsskapur vel kunnugur. Fjelagið gefur út blað, sem er nokkuð þungt á því, vegna þess að í fámenninu hjá okkur er það æfinlega svo, að blöð, sem fjalla um sjerstakar greinir, bera sig alls ekki, svo þeim þarf að leggja fje, meira og minna á hverju ári, og það er vanalegt, að fjelögin gera ekki meira en að ná inn tekjum til að halda uppi slíkum blöðum. Auk þess hefir fjelagið keypt eignina Tungu hjer fyrir innan bæinn. Er mjer kunnugt um, að það hefir unnið og vinnur þar mjög þarft og gott verk. Það skiftir mörgum hundruðum húsdýra, sem þetta fjelag hefir skotið skjólshúsi yfir þar innfrá; fjekk jeg að gamni lauslegt yfirlit yfir það, sem er á þessa leið: 534 hestar, 202 kýr, 486 hundar, 65 kindur, og ósköpin öll af köttum og ýmsum alifuglum, sem vitanlega alt hefir líf og tilfinningu og er vel gert að skjóta skjólshúsi yfir. Jeg er alveg viss um það, að á meðan ekki er farið að hleypa þessu út í neinar öfgar, þá er ekki annað betur gert en að styrkja eitthvert fjelag, sem leitast við að innræta öllum að fara vel með dýrin, og sem ætíð er til taks hjer í fjölmenninu, þegar þarf að liðsinna þeim. Þessi styrkur er heldur ekki svo fjarskalega tilfinnanlegur fyrir ríkissjóð, og þykir mjer þess vegna ekki ósennilegt, að hv.þdm. sjái sjer fært að samþ. þessa upphæð. Það er alveg áreiðanlegt, að fjelagið verður ekki neitt feitt af þessu; það mun fara algerlega til þeirrar starfsemi, sem þeir af áhuga beita sjer fyrir, en hafa engan ágóða af. En hitt er annað mál, að þeir hafa orðið að taka mann upp á kaup til að vera þarna og sjá um eignina. Er mjer dálítið kunnugt um það vegna þess, að þegar staða þessi losnaði síðast, sótti jeg um hana fyrir mann, sem langaði til að fá hana; síðan er mjer kunnugt um það, að fjelagið borgar ekkert um of fyrir það, sem það lætur vinna fyrir sig. Loks á jeg brtt. á þskj. 431. Það er um að veita Karlakór Reykjavíkur 2000 kr. styrk til þess að fá sjer kenslu hjá söngkennara. Hv. þdm. kannast sjálfsagt við Karlakór Reykjavíkur. Það er ekki gamalt fjelag; söngstjórinn er Sigurður Þórðarson frá Söndum. Þetta fjelag hefir þegar aflað sjer mjög mikilla vinsælda. Jeg skal ekki um það segja, hvort það er eins þaulæft söngfjelag eins og Karlakór K. F. U. M., en það er áreiðanlegt, að það hefir alveg prýðilegum kröftum á að skipa. En ástæðan til, að það fer nú fram á að fá þennan styrk, er sú, að í sambandi við alþingishátíðina 1930 var talað um að koma upp mjög stórum blönduðum kóri. Það buðu sig fram mjög margar stúlkur til þess að syngja í þessum væntanlega Þingvallakóri og munu um 60 af þeim hafa verið teknar. Aftur á móti voru karlmennirnir svo margir, er til mála gátu komið, að þeir hirtu ekki um að gefa sig fram. Var því talsverður spenningur um það, hvaða menn mundu valdir til að skipa þennan úrvalskór. Var þá sú leið farin að snúa sjer til Karlakórs K. F. U. M., en afleiðingin varð sú, að sá kór var tekinn í heilu líki, og er jeg ekki að mótmæla því; hygg jafnvel, að það hafi verið skynsamlega gert. En þá reis upp óánægja hjá Karlakóri Reykjavíkur, og sjerstaklega af því, að Sigurður Birkis hafði verið valinn til þess að segja fólki kórsins til. Nú þóttist Karlakór Reykjavíkur útundan, er allir meðlimir Karlakórs K. F. U. M. voru teknir og fengu við það kost á ókeypis kenslu í söng. Virtust þeir með rjettu geta bent á þann greinilega aðstöðumun kóranna vegna þeirrar kenslu, sem jeg mintist á. Jeg veit, eftir því sem kunnugir menn hafa sagt mjer, að það er geipilega mikill tími, sem fer hjá þessum mönnum í að æfa sig. Þeir, sem ganga suður Laufásveg á kvöldin, sjá þessa menn safnast saman eftir vinnutíma svo að segja daglega til þess að æfa sig. Og alt þetta ómak og alla þessa miklu vinnu leggja þeir á sig vegna starfsins og án þess að geta búist við að fá neitt í staðinn. Nú hefir þessi vel menti flokkur snúið sjer til Alþingis og mæltst til að það veitti lítilsháttar fjárhæð til þess að styðja að rjettmætu áhugamáli flokksins, að verða sem best fær í sinni ment, og álít jeg, að væri vel til fundið að verða við þessari beiðni.

Jón Auðunn Jónsson Jeg á örfáar brtt. við þennan síðari kafla fjárl., sem jeg vildi leyfa mjer að gera grein fyrir með fáeinum orðum. Vil jeg þá fyrst minnast á LV. brtt. á þskj. 408, um 1500 króna styrk til vegagerðar um sandgræðslusvæðið í Bolungarvík. Eins og kunnugt er, hefir verið unnið að því á undanförnum árum að rækta upp sandinn við Bolungarvík og ágætur árangur orðið af því starfi. En til þess að áframhald geti orðið á starfinu vantar tilfinnanlega veg um sandsvæðið. Aðalræktunin er sem sje í því fólgin að bera þara á sandinn, en það er ekki hægt, svo að verulegu gagni komi, nema lagður verði vegarspotti um sandinn, svo þaranum verði ekið þangað, sem hans er mest þörf. Reynslan hefir sýnt, að þar sem þarinn hefir verið borinn á, er sandurinn algróinn, en gat þó varla talist fær yfirferðar í hvassviðri fyrir 12 árum. En eins og jeg hefi vikið að, er ekki hægt að halda þessari nauðsynlegu ræktun áfram vegna vegleysis. Vil jeg benda á, að þarna eru á þriðja hundrað hektarar af landi auðvelt til ræktunar, ef vegur er lagður, og kunnugir fullyrða, að gróið muni upp á 10 til 15 árum, ef ekki skortir áburð. Er því auðsætt, hvílík lyftistöng það getur orðið fyrir bygðarlagið, þegar landsvæði þetta er komið í ræktun. Þá er það LIX. brtt. á sama þskj., sem jeg flyt ásamt hv.þm. V.-Ísf., um að hækka styrkinn til Guðmundar Jónssonar frá Mosdal upp í þá upphæð, sem hann hefir áður haft. Mjer er óhætt að segja, að þessi maður er ungum mönnum vestra hinn mesti aufúsugestur hvar sem hann sýnir sig eða fer um. Fyrir utan það, að hann er mjög fær í iðn sinni, listskurðinum, að dómi þeirra manna, sem vit hafa á, og áhugasamur um kensluna, þá er hann maður, sem er sjerstaklega vel til þess fallinn að leiða unga menn og halda þeim saman. Hann hefir haft mikil afskifti af fjelagsskap ungra manna á Vesturlandi, og það er almannarómur, að þeir menn, sem verða fyrir áhrifum Guðmundar, beri af öðrum um siðprýði og annað fagurt hátterni. Hann heldur á hverju ári námsskeið fyrir ungt fólk víðsvegar um sýslurnar, og þau endurgjaldslaust. Hann mun oftar leggja fátækum nemendum til efnið án þess að ganga eftir borgun fyrir það. Vænti jeg því, að hv. d. sjái sjer fært að láta þennan mann halda sama styrk og hann hefir áður haft, og það því fremur, sem fullyrt er, að annar maður, sem nýtur þó helmingi hærri upphæðar af opinberu fje til samskonar kenslu, sje ekki eins áhugasamur í starfi sínu og Guðmundur. Guðm. hefir margfalt fleiri nemendur en þessi maður, og loks eru störf hans önnur fyrir ungmenni, sem verð eru mikillar viðurkenningar. Þá vildi jeg leyfa mjer að mæla með einni brtt., þó að jeg sje ekki flm. hennar, en hún er um styrk til Gunnars Jóhannessonar til þess að kynna sjer íþróttalíf erlendis. Þetta er eini maðurinn um alla Vestfjörðu, sem segja má um, og það með rjettu, að hafi brennandi áhuga fyrir öllu því, sem íþróttir kallast. Hann er líka eini íþróttakennarinn þar um slóðir og hefir ferðast víða um Vestfirði fyrir sama sem ekkert gjald og stofnað íþróttafjelög, sem hann svo hefir kent í. Á Ísafirði hefir hann unnið ágætt starf í þessu efni og hlotið lof fyrir. Nýlega fór hann með leikfimiflokk, sem hann hefir æft, norður um land og gat flokkurinn sjer besta orðstír fyrir ágætar sýningar, sem sjerstaklega má þó þakka dugnaði og áhuga kennarans. Síðastl. ár hefir hann tekið skátafjelagsskapinn á Ísafirði upp á arma sína og kent ungum mönnum allar þær íþróttir og andlegu þjálfun, er þeim góða fjelagsskap fylgja. Gunnar er einnig afbragðsmaður og vel til þess fallinn að leiða unglinga og hafa góð áhrif á þá. Vænti jeg því, að hv. d. sjái sjer fært að veita þennan styrk, svo að þessi efnilegi íþróttakennari geti skroppið út yfir pollinn til þess að sjá ýmislegt nýtt og fullnuma sig í ýmsum greinum, er koma mundi síðar ungum mönnum á Vesturlandi til góðs.

Lárus Helgason Af því að mjer er ekki alveg sama um það mál, sem jeg ætlaði að tala um, þá þykir mjer of fáir hjer í hv. deild til þess að byrja á því. Jeg óska því, að hæstv. forseti hringi hv.þm. í sæti sín, eða þá að jeg fengi að bíða með ræðu mína þangað til eftir kl. 1. Það eru eigi nema fáar mínútur til þess kl. er 12 á hádegi. Það er hvorttveggja, að jeg vil ekki tala fyrir auðum sætum hv.þdm., enda svo mikil ókyrð yfir þeim fáu, sem eftir eru, að þeir fást að líkindum ekki til þess að hlusta á ræðu um þetta eða önnur mál.

Forseti (JörB): Þetta er fyrirfram ákveðinn fundartími, og það vita hv.þdm. En til þess að það sjáist í Alþt., hverjir eru viðstaddir og hverjir ekki, ætla jeg að láta fara fram atkvgr. um það, hvort fundinum skuli haldið áfram eða ekki.

Lárus Helgason Landbn. á eina brtt. við fjárl., og er það LVII. brtt. á þskj. 408. Er hún um 5 þús. kr. framlag úr ríkissjóði til þess að búa til bráðapestarbóluefni. Það er kunnugt, að bráðapestin var um langt skeið hin mesta landplága, og hefir mikið verið gert til þess að reyna að útrýma henni, og sýndist svo um tíma, sem takast mundi að losna að mestu við þennan illræmda vágest með því að nota bóluefni það, sem Magnús heit. dýralæknir útvegaði um mörg ár frá Danmörku. Í seinni tíð hefir veikin aftur ágerst, og er því kent um, að bóluefnið komi ekki að fullum notum, að það sje of veikt. Við höfum fengið þetta bóluefni frá Danmörku og þar er það búið til úr sýklum, sem er svo blandað saman við „serum“. Nú hefir ungur og efnilegur læknir, Niels Dungal, farið fram á að fá styrk til þess að gera tilraunir með aðra bólusetningaraðferð, og ætlar hann að nota eingöngu sýkla til bólusetningar. Hann hefir gert tilraunir með þetta í smáum stíl og hefir komist að raun um, að það má lækna með þessu og fá fram varanlegt ónæmi (þ. e. gera kindurnar ómóttækilegar fyrir veiki þessa). Til þess að prófa þetta nægilega verður hann að gera tilraunir á hundruðum sauðfjár víðsvegar af landinu, og hann telur sig þurfa að sigla til þess að kynna sjer þetta nánar og fá frí frá starfi sínu við háskólann a. m. k. í 2 mánuði. Hann verður að ferðast um sveitirnar í sept. og október, en það getur hann ekki nema því aðeins, að hann fái styrk, enda er það ekki af neinum heimtandi. Mjer finst sjálfsagt að hv.Alþ. taki þessu máli vel, því að hjer er ekki um bitling að ræða handa einstökum manni, heldur hagsmunamál allra landsmanna, og þá sjerstaklega bændastjettarinnar. Ef menn halda, að þessi maður sje að sækjast eftir þessu til þess að skapa sjer atvinnu, þá er honum gert rangt til. Hann er mjög vel gefinn og vel fær og þarf ekki að sækja um neinn styrk til þess að komast áfram; honum bjóðast nóg verkefni. Þó að þessi maður sje fæddur hjer í Reykjavík og hafi dvalið hjer mestan hluta æfi sinnar, að undanskildum þeim tímum, sem hann var í sveit sem barn, og þeim árum, sem hann hefir dvalið erlendis við nám, þá er mjer kunnugt um það, að hann hefir mikla þekkingu á búskap og hefir opin augun fyrir gagnsemi landbúnaðarins og er þegar kominn langt með að vinna þjóðinni ómetanlegt gagn með þessum tilraunum sínum, sem sje þeim, að útbúa gott bóluefni. Menn kunna nú að segja, að þetta sje óþarfi, þar sem nú á að fara að setja á stofn rannsóknarstofu, sem á að hafa með höndum allar rannsóknir í þarfir atvinnuveganna. En það er síður en svo að það sje rjett. Þessi maður er þegar kominn langt með þessar rannsóknir, og það er sjálfsagt að fela honum það áfram, en það verður ekki hægt nema með fjárveitingu, og það er áreiðanlega bara til þess að tefja fyrir málinu að láta það bíða eftir rannsóknarstofunni. Þetta verður líka áreiðanlega verk rannsóknarstofu háskólans, með tilliti til forstöðu manns hennar, N. P. Dungals. Landbn. leit svo á, að það ætti að hraða þessu sem mest, því að málið þolir ekki bið og bráðapestin gerir altaf meiri og meiri spell nú í seinni tíð. Jeg man eftir því, að þegar jeg var ungur, þá gerði bráðapestin mjög sjaldan vart við sig í Skaftafellssýslu fyr en seint á haustin og fram eftir vetri, þegar hagar og veðrátta spiltist. En nú liggja dauðir skrokkarnir úti um alla haga víðsvegar á landinu strax í september. Dæmi eru til þess, að 40 kindur drápust úr bráðapest úr einum rekstri á leiðinni úr Fljótshlíð til Reykjavíkur. Síðan eru ekki nema 1–2 ár. Það er því ekki að undra, þó að landbn. hafi fundið sig knúða til þess að flytja þessa till., og jeg vona, að hv. dm. sjái, að hjer er um gott og áríðandi mál að ræða. Þetta mál er áreiðanlega eitt þeirra, sem hjálpað getur til að rjetta landbúnað inn við. Það er áreiðanlega nauðsynlegt að koma í veg fyrir þessa geigvænlegu plágu. Jeg vona, að hv. dm. sjái, að hjer er alls ekki til mikils mælst. Það er aðeins verið að taka höndum saman við þann mann, sem þegar er kominn langt með að bjarga okkur frá þessum voða. Jeg þekki hann sjálfur svo vel persónulega, að jeg er þess fullviss, að þarna er ekki um skrum að ræða, því að það er mjög fjarri hans skapi. Jeg vænti þess, að þetta sje nægilegt til þess að hv. deild lofi till. fram að ganga, hvað sem hún annars gerir við ýmsar hinar aðrar brtt., sem fyrir liggja.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Af þeim brtt., sem nú hafa komið fram við fjárl., vil jeg fara nokkrum orðum um þá till.hv. 2. þm. G.-K., sem viðvíkur Flensborgarskólanum. Í fjárlagafrv. var sú breyt. gerð með þennan skóla frá því, sem áður var, að styrkurinn til hans var feldur inn í almenna styrkinn til hinna ungmenna- og alþýðuskólanna í landinu. Nú vill þessi hv.þm. lækka almenna styrkinn, en hækka framlagið til Flensborgarskólans að sama skapi. Þetta er þó enginn velgerningur við þessa stofnun fyrirkomulagsins vegna, því að með þessu nýja ákvæði í fjárlagafrv. var verið að hjálpa Flensborgarskólanum inn á þá braut, sem hann verður að ganga fyr eða síðar, og koma honum í það rjetta horf, svo að hann verði í samræmi við aðra hliðstæða skóla í landinu. Sú venja, að hann fengi sjerstakan styrk, var eðlileg og sjálfsögð meðan hann var eini virkilegi alþýðuskólinn á landinu og engir voru honum hliðstæðir. Nú á seinni árum hafa vaxið upp aðrir alveg hliðstæðir skólar, og er til sjerstök löggjöf um þá, þar sem er ákveðið um þátttöku bæjar- og sveitarfjelaga í rekstrarkostnaðinum. Flensborgarskólann verður óhjákvæmilega að setja á bekk með þessum skólum, og þá hlýtur Hafnarfjörður og Gullbringu- og Kjósarsýsla að taka sinn þátt í rekstrarkostnaðinum, og það má ekki dragast lengur. Núna í vetur fór jeg þarna suður eftir til þess að kynna mjer fyrirkomulag þessa skóla, og komst jeg þá að raun um, að það er að sumu leyti gott og að sumu leyti ilt. Skólinn er illa hirtur og vanræktur af öllum hlutaðeigendum nema gefandanum og ríkissjóði, og er það ekki að sjá, að Hafnarfjörður og Gullbringu- og Kjósarsýsla hafi fórnað miklu fyrir hann, og eru þau ekki annað en þiggjendur. Húsið er gamalt og uppfyllir ekki þær kröfur, sem þarf til þess að hægt sje að hafa þar skóla, og þá heimavist miklu síður. Þetta er gamalt verslunarhús frá einokunartímanum, sem Þórarinn Böðvarsson keypti og ljet laga, svo að það mátti víst heita gott þá, en er nú næstum orðið óhæft, vegna þess hve því er lítill sómi sýndur. Nú er húsið komið að hruni og það er vafasamt, hvort heilbrigðisstjórnin telur forsvaranlegt að hafa heimavist þar lengur, og þetta er alt að kenna vanrækslu Hafnfirðinga og tómlæti Annars hefir skólinn ýmsar góðar hliðar, hefir t. d. að mörgu leyti mjög laglega kenslu og góða aðsókn. Jeg boðaði til fundar um skólamál í Hafnarfirði í vetur, og þann fund sótti allur þorri borgaranna. Jeg sagði þeim það sama og jeg hefi sagt hjer, að skólinn væri mjög vanræktur af þeirra hálfu og hver afstaða mín væri gagnvart honum. Og það var öðru nær en að þessu væri illa tekið. Það vaknaði einmitt ný hreyfing til endurbóta á skólanum í sambandi við þennan fund. Árið 1931 er skólinn 50 ára gamall, og ávöxturinn af þessari nýju hreyfingu er meðal annars sá, að nú hafa gamlir nemendur skóláns stofnað með sjer fjelag, til þess að verða ekki eftirbátar annara við þetta hátíðlega tækifæri, og ætla að vinna að endurbyggingu skólans, svo að hann svari til krafna framtíðarinnar. Alþ. hefir á engan hátt meiri skyldur við Flensborgarskólann heldur en t. d. Laugaskólann, Núpsskólann eða Ísafjarðarskólann. Hann er að vísu meiru vanur, en hinir skólarnir standa honum alveg jafnfætis og eiga jafnmikið tilkall til styrks af opinberu fje. Hafnfirðingar skilja það, að nú er verið að rumska við Flensborgarskólanum, og þeir hafa ekkert á móti því, og það er sjálfsagt, að þeir fái að vita það, að þeir verða sjálfir að taka að sjer að mestu leyti endurbyggingu og viðhald skólans. Af þessum ástæðum vil jeg mælast til þess við hv. deild, að hún felli brtt.hv. 2. þm. G.-K., því að með henni er verið að vinna á móti þeirri vakningu, sem sannarlega verður að ske. Þá er brtt. frá hv.þm. V.-Ísf. um fjárveitingu til rafmagnsveitu við Núpsskóla, sem jeg vil minnast lítið eitt á og bæta nokkru við orð hv.flm.till. Skólinn á Núpi mun vera sá elsti af hinum eiginlegu hjeraðsskólum á landinu, og er hann nú orðinn gömul stofnun, sem er búin að gera mikið gagn, og það ber víst enginn maður á móti því, að hann hefir átt mjög mikinn þátt í menningu Vestfjarða. Nú hafa sýslubúar ákveðið að sýna rögg af sjer, og ungmennafjelögin þar eru búin að lofa 20 þús. kr. til þess að endurbyggja skólann. Báðar Ísafjarðarsýslurnar ætla að leggja fram sín 10 þús. hvor, og eru þá komin 40 þús. Þá er eftir ein nágrannasýsla, Barðastrandarsýsla, og ef jeg má dæma eftir fulltrúa hennar hjer í deildinni og vináttu hans við hæstv.forsrh., þá geri jeg fastlega ráð fyrir, að sú sýsla leggi fljótlega fram þriðju 10 þús. með fulltingi þessa ágæta manns. Nú stendur svo á á Núpi, að þar eru timburhús, sem eru viðunandi nú um stund, en verður ekki til frambúðar. Þau eru ekki fullnægjandi og koma ekki að fullu gagni. Fyrir neðan túnið rennur á, og þar má koma upp rafstöð með viðráðanlegum kostnaði. Það mætti sennilega fá þar 40–50 hestafla stöð til þess að byrja með fyrir ca. 35 þús. kr., og þá fyrst geta timburhúsin notið sín til fulls. Á sínum tíma ætla sýslubúar svo að endurbyggja skólann úr steini, þegar fjárhagurinn leyfir það. Jeg býst við, að þessi útbygging þyrfti og ætti að gerast næsta sumar. Og jeg vil benda á það, að Vestfirðingar hafa sýnt svo mikla fórnfýsi í þessu máli, að þeir eiga stuðning þjóðfjelagsins fullkomlega skilið. Þá hafa hv.þm. Rang. flutt till. um hækkun á fjárveitingu til mælinga og rannsókna vatnasvæðis Þverár og Markarfljóts. Jeg skal enga afstöðu taka til þess, hvort þessi till. verður samþ. eða ekki, því að ekki skiftir mjög miklu máli, hvort veittar eru 15 eða 10 þús. til verksins. Aðalatriðið er, að verkinu sje haldið áfram, og að því mun jeg styðja eftir megni. Að mínu áliti er fyrirhleðsla Markarfljóts eitthvert hið örðugasta, en jafnframt hið ánægjulegasta úrlausnarefni í landbúnaðarmálum vorum. Mjer þótti hv. 3. þm. Reykv. vera allmisvitur í ræðu sinni, er hann var að mæla fyrir hækkuðum styrk til Stórstúkunnar, en helti sjer jafnframt út yfir það aðhald, sem reynt hefir verið að hafa með opinberum drykkjuskap undanfarið. Einkum má þetta undarlegt heita, þar sem hv.þm. mun telja sig mjög framarlega í hópi goodtemplara, sem eins og allir vita áttu meginþátt í löggjöf þeirri um áfengismál, er samþ. var hjer á þinginu í fyrra og hv.þm. bölsótast yfir að reynt hefir verið að framfylgja. Sjálfur greiddi hv.þm. frv. þessu atkv. sitt í fyrra. Lítur helst út fyrir, að hann hafi ekki verið fullkomlega vitandi vits, er hann gerði það, af hvaða ástæðum sem verið hefir. Í frv. því um þessi efni, sem var samþ. hjer í fyrra, er tekið í lög að reyna að gera opinberan drykkjuskap hegningarverðan. Svo framarlega sem þessi lög áttu ekki að verða hjegómi einn, varð auðvitað að fylgja þeim fram með fullri festu og einbeitni, enda mun sú hafa verið tilætlun goodtemplara. Það getur ekki kallast annað en loddaraskapur, til þess að afla sjer kjörfylgis, að koma fram í þessu máli eins og hv. 3. þm. Reykv. gerir. Það er loddaraskapur að þykjast berjast fyrir stefnumálum goodtemplara, en vilja þó ekki láta draga þá til sektar, sem brjóta landslög með því að vera druknir á almannafæri. Mjer er sagt, að það hafi komið fyrir í fyrra á opinberum veitingastað hjer í bænum, að þar hafi verið tveir borgarar bæjarins staddir inni og verið allölvaðir og viðhaft drykkjulæti og óspektir, brotið stóla, rutt borð o. þ. h. Þá á annar þessara borgara, sá er minna hafði sig í frammi um óspektirnar, en vildi þó taka afleiðingunum af þeim, að hafa sagt við þann, er ölóðari var: „Brjót þú, jeg borga“.

Hverjir voru þetta?

. - Jeg mun ekki nefna nöfn mannanna hjer. Þeir voru báðir sanntrúaðir íhaldsmenn. Þetta er ágæt saga, sem ætti að vera sönn, því að með lítilfjörlegri breytingu felur hún í sjer þá reglu, sem á að fylgja í áfengismálinu: Sá, sem brýtur landslög með því að vera drukkinn á almannafæri, á að borga fyrir það. Þessu á að fylgja fram, og það hefir verið gert. Hjer sem annarsstaðar á sambandið á milli orsaka og afleiðinga að vera í fullu gildi. Þá sný jeg mjer að brtt. frá hv.þm. Mýr. og hv.þm. Borgf. um að greiða úr ríkissjóði þær 15 þús. kr., sem ríkissjóður er í ábyrgð fyrir vegna Hvítárbakkaskólans, þegar afráðið er, að skólinn verði fluttur. Ef þessi till. verður samþ. mun jeg, meðan jeg á sæti í stj., stuðla að því, að hún komi ekki til framkvæmda, nema skólinn verði fluttur á betri stað, og hjeraðsbúar sýni, að þeir vilji leggja kapp á að bæta skólann. Jeg þykist vita, að hv.þdm. hafi kynt sjer þetta mál, en jeg vil aðeins bæta því við frá sjálfum mjer, að jeg tel hina mestu nauðsyn, að þessari till. verði sint. Hvítárbakkaskóli er upphaflega stofnaður af Sigurði Þórólfssyni og starfræktur af honum um hríð, en laust eftir stríð hættir hann að reka skólann, og ráðast þá fimm bændur í Borgarfirði í það að kaupa jörðina og skólahúsin fyrir 50 þús. kr., til þess að halda skólanum áfram, því að ella myndi hann hafa fallið niður. Virðist að vísu eðlilegra, að sýslan hefði skorist hjer í leikinn, en það gerði hún ekki. Það er því að þakka þessum fimm bændum, að skólanum hefir verið haldið uppi síðan. Þeir hafa borið hitann og þungann í þessu máli, síðan skóli Sigurðar Þórólfssonar var lagður niður. En nú, þegar aðrir skólar rísa upp á hverastöðum, stenst þessi skóli ekki lengur samkepnina við aðra skóla. Hús þau, sem Sigurður Þórólfsson reisti af litlum efnum, svara ekki til krafna samtíðarinnar. Tvö þessara húsa eru steinhús, en eitt timburhús, og mega þau nú orðið teljast óhæf mannaíbúð. Sá læknir, er síðast var í Borgarfjarðarhjeraði, kvaðst gera það með samviskunnar mótmælum að telja þau hæf til íbúðar, og sá læknir, sem nú er þar efra, telur þau með öllu óhæf. Steinhúsin eru öll sprungin og timburhúsið er sá hjallur, að gusturinn stendur í gegnum það. Þar við bætist, að skólinn stendur á sljettum grunni og verður að bjargast við vatn úr brunni eða Hvítá, og er hvorttveggja ilt. Möguleikar til vatnsleiðslu og rafmagnsleiðslu eru miklum örðugleikum bundnir. Auk þess má segja, að skólinn standi á stað, sem girtur er af torfærum, þar sem Hvítá er að norðan, Grímsá að vestan og flóar að sunnan. Í vatnavöxtum getur oft orðið mjög erfitt um ferðir og flutninga til skólans. Þessir fimm bændur, sem jeg gat um áðan, eru nú orðnir skuldugir um 45 þús. kr. vegna skólans. Nú hefir verið samþ. í þessari hv. deild, að styrkir til skóla megi ekki notast til að greiða með þeim skuldir. Hingað til hefir þessu verið haldið gangandi, með því að klípa utan úr styrknum upp í afborganir og vexti af skuldum. Nú er slíkt ekki lengur hægt, og heldur ekki æskilegt. Aðsókn að skólanum rjenar, svo að ekki er unt að halda konum lengur uppi; og þá fellur allur hallinn á þessa fáu bændur, ef ekki er að gert. Jeg ætla, að jörðin með húsum muni ekki seljast fyrir meira en 18 þús. kr. Eftir eru þá um 30 þús. kr. Virðist það því ekki vera nema rjettmæt viðurkenning til þessara bænda, þó að ríkissjóður tæki á sig þessar 15 þús. kr. Allir vita, að ekkert annað en umhyggja fyrir skólanum hefir vakað fyrir þessum mönnum og áhugi á, að hjeraðsfræðsla fjelli eigi niður. Það er augljóst, að enginn fjárhagslegur gróði hefir vakað fyrir þeim, þegar litið er á það, hve fæði hefir verið ódýrt og lítill kostnaður á hvern nemanda. Þetta er því fullkomin sanngirniskrafa. Þó myndi jeg ekki leggja til, að þessi fjárveiting kæmi til framkvæmda nema því aðeins, að skólinn verði fluttur á betri stað. Jeg ætla líka, að það sje fullkomin alvara hjeraðsbúa að greiða fyrir því, að svo verði gert Tveir staðir hafa einkum vakað fyrir mönnum: Deildartunga og Reykholt. Mest líkindi eru til, að skólinn verði reistur í Reykholti. Mjer er kunnugt um, að ungmennafjelögin hafa lofað 20 þús. kr. framlagi til skólans, ef hann verður reistur þar, og auk þess munu aðstandendur skólans fara fram á það við sýslurnar, að þær styrki skólann, eins og Vestur-Ísafjarðarsýsla hefir gert við sinn hjeraðsskóla. Jeg get búist við, að þetta komist í framkvæmd í sumar eða næsta sumar. En þá verða þeir menn, sem staðið hafa að Hvítárbakkaskólanum, fyrir miklu áfalli. Þess vegna á þessi brtt. fram að ganga. Þá er brtt. frá báðum þm. Árn. um að skipaðir sjeu 3 menn til að athuga ástand Skeiðaáveitunnar og fjárhagsgetu bænda á áveitusvæðinu. Hingað hefir komið skýrsla um málið og verið mælt fyrir málinu af þm. kjördæmisins. Vil jeg þó bæta því við, að meginið af áveitukostnaðinum hlýtur að falla á landið. Enginn vonarneisti getur verið um það, að bændur geti borið kostnaðinn af þessu fyrirtæki. Upphaflega var kostnaðurinn áætlaður 100 þús. kr., en varð 500 þús. kr. Ef fara ætti eftir formi laganna, yrði að ganga að bændum og taka af þeim jarðirnar, og myndi þó ekki hrökkva til. Og þó þetta væri gert og reynt að fá nýja menn til að taka á sig þær byrðar, sem eftir yrðu, er hætt við, að engir fengjust til þess. Því verður þjóðfjelagið að slaka hjer til. Þessa menn á ekki að flæma burt og ekki taka af þeim nema það, sem þeir geta borgað, og síðan á að vinna að því, að þetta fyrirtæki geti farið að njóta sín. Hjer er um hið sama að ræða og þegar afskrifað er svo og svo mikið af stofnkostnaði fyrirtækja, svo að þau geti farið að bera sig. Þetta er vandamál, og sú lausn þess, er jeg hefi sýnt fram á, væri ekki keppikefli fyrir stj., ef ekki væri augljóst, að bændur geta ekki borið þessar byrðar. Þá eru þrjár brtt. frá mjer við 23. gr., sem jeg vildi minnast á. Fyrsta till. er um heimild til lántöku til að byggja skrifstofubyggingu á Arnarhólstúni fyrir ýmsar skrifstofur landsins, að upphæð 225 þús. kr. Þetta mál var rætt á þingi í fyrra, en varð ekki útrætt, enda lítt undirbúið þá. Nú hefir málið verið rannsakað og undirbúið af húsameistara ríkisins, svo að ef þessi till. verður samþ. og fje fæst, er hægt að taka til óspiltra málanna. Stjórnarráðshúsið er svo lítið, að það hefir ekki nægt fyrir skrifstofur landsins síðan innlend stjórn fluttist inn í landið. Þar hafa aðeins stjórnarráðsskrifstofurnar komist fyrir, og munu verða áfram þótt þessi till. verði samþ. Hefir því ríkið orðið að leita til einstakra manna út um hvippinn og hvappinn um húsnæði handa skrifstofum sínum. Margar af þessum skrifstofum eru í timburhúsum. Ef þessi hús brynnu, sem altaf getur komið fyrir, myndi óbætanlegt tjón af því hljótast. Jeg vil benda á það, að í skrifstofu lögmanns, sem er í einu af þessum timburhúsum, varð einn af gróðamönnum þessa bæjar að eiga geymd skuldabrjef. 25 þús. kr. virði, um stuna. Nokkru síðar hringir þessi maður á skrifstofuna og spyr, hvort öll skjöl sjeu eigi geymd í eldtryggum skápum. Honum var svarað eins og var, að sumt væri geymt á þann hátt, en sumt ekki. Þessi maður treysti því auðvitað ekki að eiga slíkt verðmæti geymt þar nóttunni lengur, og tók skjölin heim. Þetta er lítið sýnishorn af mörgum. Skjöl í opinberum skrifstofum eru oft óbætanleg, ef þau brenna. Vil jeg benda á það, að ef brynni hús það í Suðurgötu, sem skrifstofa lögmanns er í, myndi verða þar óbætanlegt tjón, því að þar eru geymdar veðmálabækur Reykjavíkur. Þótt jeg nefni þessa skrifstofu eina, eru fjölda margar aðrar opinberar skrifstofur, sem líkt er ástatt um. Fyrir þessa ástæðu eina væri þetta hin mesta nauðsyn. Í öðru lagi er þess að geta, að þar sem ríkið rekur upp undir 20 skrifstofur víðsvegar í bænum, veldur það miklum óþægindum fyrir starfsmenn í þessum skrifstofum, sem oft hafa mikið saman að sælda, að þurfa að þjóta fram og aftur um bæinn til að finna hver annan vegna mála, er þeir þurfa að vinna að saman. Sama máli er að gegna um aðkomumenn, sem koma til bæjarins; það væri ekki lítill tímasparnaður fyrir þá að geta gengið að hinum ýmsu skrifstofum á einum stað. Þá kemur þriðja röksemdin, og það er hin mikla húsaleiga, sem landið verður að borga fyrir allar þær skrifstofur, sem dreifðar eru út um bæinn, og er miklu hærri en ef skrifstofurnar væru í einni byggingu. Og það er ekki aðeins húsaleigan sjálf, heldur líka hiti og hirðing á þessum skrifstofum. Ef menn athuga tölur ríkisgjaldanefndar, má sjá, hve þetta skrifstofuhald hefir verið dýrt fyrir landið, og mun öllum augljóst, að reksturinn eins og hann nú er hlýtur að verða miklu dýrari en ef ríkið ætti eitt hús fyrir allar skrifstofurnar. Það er t. d. dýrara að láta 15 konur hreinsa skrifstofur, sem dreifðar eru um bæinn, en að láta hirða 15 skrifstofur í sama húsi. Sá eini kostnaður, sem hægt er að komast hjá, er lóðakostnaður. Það er satt, lóðir eru mjög dýrar, en það kemur líka fram í húsaleigunni. Nú á landið mjög sómasamlega lóð á Arnarhólstúni, sem ekki er arðberandi sem stendur, og sparast beint stórfje á þeim lið. Sumir hafa talið óþarft að byggja slíkt hús, en þó byggir fjöldi manna hús aðeins til þess að leigja þau út. Hvers vegna skyldi þá ekki borgar sig fyrir landið að eiga hús fyrir skrifstofur sínar. - Einn af hv.þm. hefir nýlega bygt stórbyggingu við Austurvöll, aðeins til þess að leigja hana út. Þessi fjesýslumaður varð að reikna hvern fermetra á 400 kr. að sögn, og þegar þess er gætt, leynir sjer það ekki, hve það er heppilegt fyrir ríkið að geta notað lóð, sem það á. Nú hygg jeg, að ríkið leigi ekki í neinni byggingu, þar sem lóð er eins dýr og þessi, en þetta lóðarverð sýnir hinsvegar, hve mikið lóðaeigendur verða að leggja á vegna þessa kostnaðar. Nú hefir húsameistari ríkisins, Guðjón Samúelsson, reiknað út byggingu við Ingólfsstræti norðanvert og væntanlegt framhald af Lindargötu. Áætlar hann bygginguna 27 m. á lengd meðfram Ingólfsstræti og 18 metra á breidd. Yrði húsið 3 hæðir, og áætlar húsameistari, að bað myndi kosta liðlega 200 þús. kr. Gólfflötur á þessum þrem hæðum er sá sami og í skrifstofum, sem ríkið leigir fyrir úti í bæ. Vil jeg biðja menn að athuga leigumálann, sem sjest á skýrslum ríkisgjaldanefndar, og er þá augljóst, hve mikið mætti spara, þótt ríkið yrði að taka um 200 þús. kr. lán. Jeg álít, að þessi bygging ætti ekki að koma sem ný byrði á skattborgarana: ætla mætti, að landið ætti eignina skuldlausa eftir 20 ár, ef því, sem nú er varið til húsaleigu, væri varið til lántöku, og sjá allir, hve mikill munur er á því. Jeg vil taka það fram, að þótt þessi till. yrði samþ., er óvíst, að ráðist yrði þegar í bygginguna. það færi algerlega eftir því, hvernig lánskjör fengjust, og lánið fengist til hæfilega langs tíma, svo að ekki þyrfti að grípa til sjerstakrar eyðslu, eins og jeg hefi áður tekið fram. Næsti liður brtt. minnar er að ríkið geri kaup á 5 jörðum í Ölfusi. Þessi till. þarf meiri skýringar við en fyrri till. mín. Eigandi þessara jarða, Gísli Björnsson, hefir gert landinu bindandi tilboð að selja þessa eign alla fyrir 100 þús. kr. Þrjár af þessum jörðum, Reykir, Reykjahjáleiga og Reykjakot, eru miklar hverajarðir. Hinsvegar fylgja hinum jörðunum, Krossi og Völlum, engin slík hlunnindi, en Vellir eru með stærri jörðum í Ölfusi. Nú hefir eigandi tekið það í sig, að annaðhvort verði að kaupa alla eignina eða ekki. Frá mínu sjónarmiði er ekki nauðsynlegt að kaupa þessar tvær jarðir, sem ekki eru hverajarðir, en þar sem ekki er hægt að fá hinar 3 jarðirnar að öðrum kosti, tel jeg það ekki stórt atriði. Fyrir heimild til þessara jarðakaupa vil jeg færa tvennar ástæður: í fyrsta lagi eru þessar 3 jarðir vatns- og hitaauðugustu jarðir nálægt Reykjavík. Og þar sem nú með hverju ári vaxa þau not, sem menn gera her af jarðhita, er það trú mín, að ekki líði langur tími þar til það verður álitið gróðafyrirtæki fyrir ríkissjóð að hafa eignast þessar jarðir. Það er heldur ekki hægt að gera grein fyrir því, til hve margs má nota jarðhitann í framtíðinni, og ef til vill líður heill mannsaldur eða meira áður en hægt er að notfæra sjer allan þennan mikla kraft, sem þarna er. - En þetta er ekki eina ástæðan fyrir því, að jeg hefi borið þessa till. fram, sem jeg nú hefi bent á, þótt það sje mikil framtíðarnauðsyn að tryggja sjer slíka hveraorku. Það, sem kemur mjer til þess að óska eftir þessari heimild, er þörf ríkisins á slíkum stað vegna berklaveikra. Fjöldi þessara sjúklinga fer vaxandi með hverju ári, svo að kostnaður við berklavarnalöggjöfina hefir hækkað um 100 þús. kr. á ári á hinum síðari árum. Þessu er erfitt að breyta nema skipulaginu verði breytt. Það má segja, að ríkið kosti hvern berklasjúkling, sem ekki er efnum búinn, og greiðir fyrir hann 2000 -3000 kr. á ári, annaðhvort á heilsuhælum eða spítölum. Það er ekkert við þessu að segja um sjúklinga, sem verið er að lækna á öðruhvoru hælinu, þótt ríkið greiði þar 5 kr. á dag fyrir hvern sjúkling, þótt ríkið reikni ekki kostnað af þessum byggingum. En nú er það vitanlegt, að læknar hafa neyðst til þess að láta sjúklinga, sem ekki getur batnað, vera til langframa annaðhvort á heilsuhælunum eða spítölum, vegna sýkingarhættu, sem af þeim stafar. Á báðum hælunum má telja, að sjúklinga sje slíkir geymslusjúklingar, en við það bætist svo, að á öllum stærri spítölum landsins, í Reykjavík, Hafnarfirði, Ísafirði, Akureyri, Blönduósi, Hvammstanga, Seyðisfirði og víðar, verður ríkið að greiða 5–10 kr. á dag fyrir fjölda sjúklinga, til þess að þeir fái að liggja þarna. Fyrir nokkrum árum hófust áhugasamar konur handa um að byggja hressingarhæli í Kópavogi. Kostaði hælið um 60 þús. kr., og dvelja þar nú um 20 sjúklingar. Átti þetta hressingarhæli að vera einskonar brú frá spítölunum út í hið starfandi líf. Veran í Kópavogi kostar 5 kr. á dag, og þó eru forstöðukonurnar í standandi vandræðum með að láta þetta bera sig. Nú er það gömul reynsla, að mörgu brjóstveiku fólki batnar þessi veiki, ef það er á hverastöðum; að minsta kosti er það trú manna, að mörgum geti batnað við að anda að sjer hveragufu. Eigandi þessara jarða hefir átt þarna lítið timburhús og hefir batnað þar eigi allfáum berklasjúklingum. Jeg ætla ekki að fara nánar út í þetta atriði, enda get jeg ekki um það dæmt, en það fullyrði jeg, að svo fremi sem ríkið ætlar að taka að sjer alla þá sjúklinga, sem ekki eiga kost á því að komast á heilsuhæli eða hressingarhæli, verður kostnaðurinn við framkvæmd berklavarnalaganna ríkissjóði um megn áður en langt um líður. Hinsvegar gæti þessi kostnaður orðið öllu minni, ef ríkið tæki þá sjúklinga, sem að einhverju leyti eru vinnufærir, og hefði þá á hressingarhæli, sem bæði er sjúkrahús og vinnustöð. Öllum er kunnur sá mikli sparnaður, sem af því leiðir að hagnýta sjer hverahita við heimilishald, og er því ljóst, að það myndi hafa feikna mikinn sparnað í för með sjer fyrir ríkið, ef komið væri upp heilsuhæli á Reykjum fyrir þá sjúklinga, sem enga eiga að, og gæti þeim liðið miklu betur þarna en í spítölum, sem eru inni í miðjum bæjum. Jeg hygg, að hægt væri að láta sjúklingana vinna á Reykjum, því að aðallega yrðu þar hafðir vinnufærir sjúklingar. Það væri hægt að reka þarna garðrækt og ef til vill blómarækt, bæði til þess að selja afurðirnar, en þó einkum handa hressingarhælinu sjálfu. Hinsvegar er hin harða og sendna jörð í Kópavogi ekki fallin til slíkrar yrkju og því ekki kleift að hafa mikið upp úr vinnu sjúklinga þar. Jeg mæli því eindregið með þessum lið till. minnar, því að í þessum hverajörðum er mikil auðlegð fólgin fyrir framtíðina, og í þessari uppástungu er falinn sá eini möguleiki að geta haldið uppi þessari mannúðarstarfsemi án þess að íþyngja ríkissjóði of mikið. Um c-lið till., að kaupa eftir mati úttektarmanna peningshús þau á Eiðum, sem eru eign fyrv. skólastjóra, Ásmundar dócents Guðmundssonar, hefi jeg lítið eitt að segja. Þegar þessi maður kom að Eiðum, voru hús öll fallin þar, og neyddist hann til, vegna bús þess, er hann rak, að byggja þau upp, og á hann þau enn að nokkru leyti. Það má ef til vill segja, að hann geti sjálfum sjer um kent, að hafa byrjað á því að byggja húsin, en hann mun hafa haft vilyrði Jóns heitins Magnússonar fyrir því, að þau yrðu keypt, ef hann færi frá Eiðum. En þó svo væri ekki, mun öllum þykja sanngjarnt, að húsin verði keypt eftir mati úttektarmanna og að vel yfirlögðu ráði. Vænti jeg þess, að hv. deild samþ.till.

Gunnar Sigurðsson Jeg flyt ásamt tveim hv.þm.brtt. við 14. gr., að veittur verði lítilfjörlegur styrkur til Skáksambands Íslands. Býst jeg við, að hv.þm. vilji styðja í eitt skifti fyrir öll þennan fjelagsskap, sem gert hefir landinu mikinn sóma út á við með þessari íþrótt sinni. Nú nýlega hafa skákmenn unnið tvær skákir við Dani og getið sjer þannig góðan orðstír. Vona jeg, að hv.þdm. kunni að meta verk þessa fjelags og samþ. þennan lága styrk. Þá er jeg einnig meðflutningsmaður að brtt. við 15. gr., að Ingibjörgu Steinsdóttur leikkonu verði veittur 2400 kr. styrkur til leiknáms erlendis, en til vara 2000 kr. Jeg þykist þess fullviss, að þeir, sem sáu leikkonuna leika nú fyrir skömmu, hafi tekið eftir því, að hjer er um alveg óvenjulega leikhæfileika að ræða. En leikkonunni er nauðsynlegt að læra meira, til þess að þroska hæfileika sína, og því flytjum við þessa till., sem jeg vænti, að verði samþ. Þá er brtt. frá okkur þm. Rang. við 16. gr. tölul. LXIII. á þskj. 408. Jeg þarf í raun og veru engum orðum um hana að fara, því það vill svo vel til, að bæði fjvn. og hæstv. stj. eru sammála okkur, svo sem heyra mátti á ræðu hæstv. dómsmrh, Hann leit rjettilega á upphæðina sem áætlunarupphæð, er bætt verði við, ef þurfa þykir, og sættum við flm. okkur við þau málalok eftir atvikum. Jeg skal ekki tefja tímann með því að fara að ræða hjer till. annara þm. En þó vil jeg mæla með till.hæstv.dómsmrh. um að kaupa Reykjatorfuna. Jeg álít það vildarkaup, sje einungis litið á kaupverðið. Samgöngur hljóta að batna þarna, hvort sem það verður fyr eða síðar, og jarðirnar verða meira virði en kaupverðinu nemur. Þar að auki er jarðhiti þar, og eru þetta því tvímælalaust góð kaup. Jeg hefi nokkra þekkingu á þessu; bæði er jeg kunnugur þar eystra og eins kaupverði jarða alment, og get jeg rólega ráðið hverjum sem er til að kaupa þessar jarðir fyrir þetta verð.

Jón Ólafsson Það fór svo sem jeg bjóst við, að þunt mundi móðureyrað í hæstv.dómsmrh., er jeg kom að óheilindunum. Jeg benti á leikaraskap hans og óheilindi í bannmálinu. Jeg var ekki að áfellast það, þótt áfengislögin gengju í gegnum þingið í fyrra. Þau voru borin fram í Ed. og afgr. hjeðan með styrk hans manna. Það voru skiftar skoðanir meðal templara um það, hvað í þeim sje gott og hverju sje ofaukið. Sumir töldu öllu því ofaukið, er miðar að því að njósna um einstaka menn, og þótti það alveg tilgangslaust. Um þetta var deilt í fyrra og um þetta er deilt enn. Þó jeg flytti, þá ekki brtt. við frv., hefi jeg enn ekki breytt skoðun minni um óhollustu laganna á ýmsum siðferðissviðum. Sumt, sem í þeim lögum stendur, hefir orðið bindindis og bannmálinu til hins mesta tjóns. En hæstv.dómsmrh. hefir sjeð það einu leiðina til að koma ýmsu í framkvæmd að skjóta sjer undir gott málefni. En þegar að því kemur að styrkja það málefni raunverulega, þá draga þeir flokksmenn hans sig í hlje þrátt fyrir dýr loforð. Þetta vítti jeg og þetta er að verða meiri leikaraskapur kringum mál þetta en holt er Hæstv. dómsmrh. taldi þessa starfsemi - njósnir um einstaka menn - vera aðhald að ofdrykkjunni. En það veit hann sjálfur, að aldrei var drukkið meira en á þeim tíma, er harðast var gengið eftir þessu. Menn fara þá einungis í skúmaskotin, en halda sig ekki á opinberum stöðum. Þetta er málefninu til tjóns. Slíkar ráðstafanir eru ekki gerðar af vitsmunum eða þekkingu á mannlegu eðli. En sumir, er þykjast þurfa að koma ýmsu öðru í framkvæmd, hafa lag á að skjóta sjer undir þessi mál. Það er eins og alt starf hæstv.dómsmrh. gufi upp í njósnarstarfsemi og útgáfu áfengisskýrslna, er kostar stórfje, en er málefninu að engu liði. Það er einungis eltingarleikur til að varpa skugga á eina vissa stjett manna, læknana. Jeg sje ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum. Það stendur nokkurnveginn á sama, hvort tillagið til stórstúkunnar verður hækkað úr 8 þús. kr. upp í 10 þús. kr. Það gerir lítið til ef að öðru leyti verður farið með málið betur en gert hefir verið og sá leikaraskapur, sem viðhafður var á síðasta þingi, verður ekki endurtekinn.

Benedikt Sveinsson Jeg geri ráð fyrir, að jeg þurfi eigi að lengja umr. fram yfir venjulegan fundartíma, þótt nokkuð sje orðið áliðið tímans. Mjer þótti mikið koma til ræðu þeirrar, er hv. 3. þm. Reykv. flutti hjer í morgun í sambandi við brtt. þá, er hann ber fram ásamt öðrum mikilsvirtum þm. um hækkun styrksins til stórstúkunnar. Rökstuðningur þess máls var nú með alt öðrum hætti en áður hefir heyrst úr þeim herbúðum. Skal það síst lasta. Þótti mjer hv. ræðumaður mæla margt af miklu meiri hreinskilni og víðsýni en nokkur mundi vænst geta af hálfu templara í þessu máli, ef að vanda ljeti. En hitt verð jeg að segja, að mjer þótti niðurstaða hans koma í bága við röksemdirnar, - sú niðurstaða, að mæla með hækkun fjárstyrksins til stúkunnar. Hann lýsti skörulega og með öflugum orðum því sívaxandi ofstæki og þeirri feiknafrekju, sem höfð hefir verið í frammi á síðustu tímum í sambandi við svonefnda gæslu bannlaganna, eltingaleik og njósnum úti og inni dag og nótt, úr einu lögsagnarumdæmi í annað, kærum fyrir litlar eða alls engar sakir, rannsóknum, málaferlum og svardögum sitt á hvað. Stundum hefir svo alt hjaðnað niður með sýknudómi hæstarjettar, þrátt fyrir marga undangengna áfellingar eiða. Það er ekki undarlegt, þótt þesskonar aðfarir mælist ekki vel fyrir. Þær brjóta með öllu bág við rjettarmeðvitund almennings. Refsingarákvæði lagabókstafsins hafa verið þyngd svo að kalla ár frá ári fyrir athugalitla bónþægni þingsins við frekjukröfum steinblindra ofstækismanna „reglunnar“. Má svo nærri geta, hverjar afleiðingamar verða, þegar þessum nýja bókstafs-stóradómi á að framfylgja með tilstyrk sjálfboða-leynilögreglu þesskonar ofstækismanna, sem blásið hafa að kolunum og búið í haginn fyrir þennan ófagnað. Afleiðingin er sívaxandi fjandskapur manna á milli í borg og sveitum, tortrygni jafnvel meðal þeirra, er áður hafa verið kunningjar eða vinir. Sumir bestu menn hafa sagt sig úr „reglunni“ af því að þeir sjá, að þessar aðfarir stefna í öfuga átt við það, sem þeir hafa ætla? tilgang hennar. Til hins sama - að of langt þyki farið - bendir það og, að margir öflugir og eindregnir stuðningsmenn bindindis hafa hjer í deildinni við síðustu umr. greitt atkv. með lækkun styrksins til stórstúkunnar. Þeir hafi auðsælega haft þá skoðun, að hækkunin næði ekki tilgangi sínum. Eins og hv.þm. vjek að, hafa sumar skrafskjóður „reglunnar“ ekki ósjaldan sýnt Alþingi hina mestu frekju og óbilgirni og meðal annars var nú fyrir skemstu á opinberum fundi þeirra, reynt að svívirða þingið fyrir samsæti, er hæstv. forseti Sþ. stofnaði til samkv. þingvenju og bauð til þingmönnum og ráðherrum. Hæstv. forseti stýrði sjálfur veislunni, og fór hún að öllu vel og vegsamlega fram, sem vænta mátti. En þessi staðlausa og ástæðulausa árás sýnist gerð af blindum hefndarhug fyrir það, að Nd. dirfðist að færa lítið eitt niður stórstúkustyrkinn um daginn, og þá jafnframt til þess að ógna hv.þm. til þess að hækka styrkinn aftur. Mig undrar ekki, þótt hv. 3. þm. Reykv. ofbjóði þetta atferli gegn þinginu, en hitt undrar mig, að hann skuli bera fram till. til þess að verðlauna það. Enginn íslenskur borgari, fjelag eða stofnun hefir reynt að ganga svo freklega á rjett og eignir Alþingis sem stórstúkan hefir gert. Hún hefir þegjandi og hljóðalaust reynt að kasta eign sinni á lóð, sem hún hafði engan rjett til, en Alþingi átti kvöð á að taka þegar þurfa þætti. Var af hálfu stórstúkunnar þegar tekið að reisa steinskúr á lóðinni fast upp að þinghúsgarðinum, og varð þessu ofbeldi og eignaráni afstýrt í bili einungis með tilstyrk ríkisstj. vorrar. Þá tók stórstúkan það til bragðs að lögsækja forseta Alþingis og ætlaði þar með bæði að ná þessari lóð og tryggja sjer eignarrjett lóðar þeirrar, er hún hafði fengið ljeða til bráðabirgða með ákveðnum skildögum, og hús hennar standa á. Með dómi hæstarjettar fengu forsetar loks brotið árásina á bak aftur og fengið staðfesting á rjetti Alþingis, sem því hafði frá upphafi og hvað eftir annað síðan verið áskilinn til þessara umræddu lóða. Slíka ásælni og ágang leyfir stúkan sjer að sýna æðstu stofnun landsins. jafnframt því, sem hún fær þó styrk frá þinginu á hverju ári og ætlast til að fá, hærri og hærri. Fjelagið kemur fram sem „ríki í ríkinu“, sem pólitískt leynifjelag, með leynda stefnuskrá. Það reynir að hafa áhrif á úrslit alþingiskosninga, án tillits til þeirra opinberu stefnumála, er flokkum skifta. Þegar deilan var háð um örlagaríkustu mál þjóðarinnar, frelsismál hennar, eins og t. d. 1908, þá kom þetta leynifjelag í opna skjöldu með miklum geisingi út af bannmálinu og lagði spurningar fyrir hvert þingmannsefni um afstöðu til þess máls. Hið fjölmenna og öfluga leynifjelag brautst um fyrir þessu máli, án minstu hliðsjónar á afdrifum sjálfstæðismála þjóðarinnar. Enginn vissi, hvort leynifjelag þetta mundi fremur styrkja danska eða íslenska málstaðinn, hvorki þá nje endranær, en vissulega gátu hin blindu áhrif þess við kosningarnar orðið þeim megin, er verr gegndi, - öll þess áhrif voru miðuð við bannmálið eitt. Margir góðir Íslendingar sáu, hver háski var að hafa bannmálið í höndum stórstúkunnar yfir höfði þjóðarinnar við hverjar kosningar, meðan sjálfstæðisbaráttan stæði yfir. Bannið var mörgum tilfinningamál og kappsmál og gat því hæglega ruglað ýmsa miður þroskaða kjósendur á þann hátt, að þeir ljetu loforð frambjóðenda um bannfylgi ráða meira en fylgi þeirra við frelsiskröfur þjóðarinnar. Jeg vil lýsa því afdráttarlaust fyrir mína hönd, að þessi var höfuðástæða þess, að jeg greiddi bannlagafrv. atkv. á Alþingi 1909. Jeg vildi afstýra því, að blindur bannofsinn gæti komið sjálfstæðismálinu í opna skjöldu e. t. v. þegar verst gegndi, sem einatt vofði yfir meðan stórstúkan hefði meðferð þess. - Að vísu kom mjer eigi heldur í hug, að bannið mundi reynast svo herfilega, sem raun hefir á orðið, og þeir voru færri þá, er svo væru framsýnir. Að Öðru leyti hafði jeg alls óbundnar hendur, enda greiddi meiri hluti kjósenda kjördæmis míns atkv. gegn banninu. En templarar halda áfram sínum undirróðri við kosningar. Þeir hafa sinn „stórgæslumann“, með öllu sem því fylgir, róa með og móti frambjóðendum og hafa að herkostnaði það fje, sem þeir ná út úr þinginu. Þeir leggja þá stundum prentaðar fyrirspurnir fyrir frambjóðendur og heimta „já“ eða „nei“ við frekjulegum kröfum um fylgi við ný „bönn“ eða grimdarfyllri refsiákvæði fyrir hverja smáyfirsjón, sem henda kann einhverja breyska meðbræður þeirra í þjóðfjelaginu. Og því miður verður því ekki neitað, að til sjeu einstaka þjóðlyddur, sem láti kúgast til þess að svara með „jái“ hverri fjarstæðu, sem fram á er farið. Það er komið alt annað hljóð í strokkinn, þegar erindrekarnir ganga um gættir þingsins dagana sem greiða skal atkv., og þá er reynt með mýkt og fagurgala að fá hækkaðan styrkinn til undirróðrar af nýju. En hver er nauðsynin á þessum síhækkandi styrk og þessu sífelda fjárkvabbi hins afarfjölmenna leynifjelags, sem hefir anga um flestöll lönd og álfur? Er því nokkur ofætlun að leggja fram fje til þess að standast fundahöld sín og geta rætt málefni sín? Það sýnist svo, sem þessu gamla og fjölmenna fjelagi sje það ekkert ofurefli og aukinn fjárstyrkur Alþingis sje þess vegna óþarfur. Þingið hefir um langan aldur stutt málefni bindindismanna með margskonar lagasmíð og ráðstöfunum, svo að templarar þyrftu síst að kvarta. En þeir vilja hafa æ meira fje til undirróðrar í landinu. Þeir hafa nú jafnvel róið að því seinustu árin að fá í sínar vörslur til eigin ráðstöfunar ágóðann af vínverslun ríkisins. Það eru nokkur hundruð þús. kr. á ári. Þessu var haldið fram sem mesta þjóðnytjamáli, þar sem við varð komið við síðustu kosningar, jafnvel á hverjum einasta þingmálafundi í sumum kjördæmum, þótt lítinn byr fengi. Kjósendur rendu grun í, að bindindisstarfsemi reglunnar kynni að verða henni nokkuð vandasöm, þegar það ylti á árangri starfsins, hvort tekjur hennar yxu eða minkuðu jafnvel um hundruð þúsunda á ári. Það er nú vissulega tími til kominn að reisa nokkrar skorður við ærslagangi þeim, sem átt hefir sjer stað af reglunnar hálfu að undanförnu. Hún á ekki að vera yfirdrottnari þings og þjóðar. Margir þm. hafa verið of leiðitamir öfgum og þröngsýni sumra forsprakkanna, jafnvel þótt þeim ofbjóði undir niðri. Það þarf einhver að hafa einurð til að segja þennan sannleika. Mannúðleg og skynsamleg bindindisstarfsemi vekur hvergi andúð, heldur hlýtur þvert á móti samhug allra. Er jeg um það efni sammála hv. 3. þm. Reykv., en sívaxandi refsidómar, ný bönn, pólitískur undirróður, ofsóknir og illindi út af bindindismálum, alt þetta er gagnstætt eðli og anda íslenskrar þjóðar. Jeg hlýt því að greiða atkv. gegn till.hv. 3. þm. Reykv. og skil ekki, hvernig hann getur búist við, að hún gangi nú fram, þvert ofan í atkv. 19 deildarmanna að viðhöfðu nafnakalli við síðustu umr. Þá vil jeg „taka upp ljettara hjal“ og minnast fáum orðum á till. þá, að veita konu einni þýskri dálítinn styrk til skóla, er hún hefir stofnað til þess að kenna íslenskum stúlkum ýmiskonar þarflega hluti. Jeg skal játa, að till. þessi er nokkuð nýstárleg. Jeg þekki ekki konu þá, er hlut á að máli, hefi hana aldrei sjeð, en hitt veit jeg, að hún hefir dvalist árum saman hjer á landi og kynst vel menning og högum Íslendinga. Hefir hún áunnið sjer mikla hylli með kynning sinni, fyrir kunnáttu og dugnað, og tekið ástfóstri við Ísland. Nú hefir hún tekið upp þá nýjung, að stofna til skóla handa íslenskum stúlkum heima í Þýskalandi, og er ætlast til þess, að þessi litla fjárhæð geti orðið stuðningur til byrjunar þessari tilraun. Þeir, sem kunnugastir eru kenslukonunni, bera hið besta traust til hennar. Meðal þeirra er aðalflm. till., og hefi jeg gerst meðflm. til þess að styðja af minni hálfu góðan málstað. Þess er full von, að íslenskar stúlkur langi til að leita sjer mentunar erlendis, og er þá nauðsyn á, að þær hafi til góðra staða að hverfa. En því miður mun oft hafa orðið sorglegur misbrestur á því. Um það mætti víst fá nokkuð „svartar“ skýrslur frá Khöfn, ef eftir væri leitað. - En út í þá sálma skal ekki farið frekara að sinni.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Aðeins fá orð til hv. 3. þm. Reykv. Mjer skildist hann vera að leggja út af óheilindum. En hver hefir sýnt óheilindi, ef ekki hann sjálfur? Hann biður hjer um peninga handa goodtemplurum. En til hvers á að nota þá peninga? Hann getur sagt til bindindisfræðslu. En jeg vil segja, að þeir noti þá í það, sem hann leyfir sjer að kalla njósnir um einstaka menn. Jeg er það síst að lasta, þó reglan fái kærða ýmsa drykkjudólga og noti styrkinn til þess. Hv. þm. var að áfella mig fyrir að vilja lækka styrkinn stórstúkunnar. En þar er jeg í fullu samræmi við vilja hv. deildar, er feldi með miklum atkvæðamun hækkun á þeim styrk. Enda hefir Alþingi nú tekið á ríkissjóð kostnað við lögreglueftirlit. er templarar höfðu áður með höndum. Vilji hv.þm. vera að tala um njósnir í þessu sambandi, þá á hann um bað við vini sína. Drafnartemplarana. En það eru ekki njósnir, þó lögreglan líti eftir góðum siðum á almannafæri. Það er skylda þeirra. Það er svívirðing af blöðum þeim, er standa að hv.þm., er þau svívirða, uppnefna og ofsækja þessa menn. Þjófurinn hefir eins mikinn rjett til að ráðast að dómaranum, sem dæmir hann.

Þetta er framkvæmt svo asnalega!

. Hv. þm. hefir engan rjett til að ráðast á þessa menn, er einungis hafa gert skyldu sína, enda hefir hvorki hann nje nokkur annar komið með nokkur rök um vanrækslu hjá löggæslumönnunum. Hann og fjelagar hans hafa látið sjer nægja með uppnefni, róg og dylgjur. En slíkt framferði er íhaldinu, blöðum þess og málsvörum til minkunar, en ekki löggæslumönnunum, sem með góðri vinnu hafa átt mikinn þátt í, að opinber ofdrykkja er nú miklu síður þjóðarsmán á Íslandi heldur en áður var. Það gengur svo langt, að goodtemplarinn hv. 3. þm. Reykv. ræðst að þessum mönnum með ofsa og offorsi fyrir að gera skyldu sína. Jeg veit ekki, hvar þeir menn ættu frekar að hafast við en í skúmaskotunum; þeir, sem eyða æfi sinni í ölæði, eiga ekki að sjá dagsins ljós. Þjóðin má blygðast sín fyrir slíka menn. Þá var hv.þm. að telja það eftir, að jeg hefði látið gefa út skýrslu um áfengisútlát læknanna, og sagði, að með því vildi jeg kasta skugga á þá. Því fer fjarri, og skal jeg sýna fram á það með nokkrum orðum. Í síðustu skýrslu kom það í ljós, að læknar höfðu látið mjög misjafnt úti af áfengi. Einn hafði t. d. látið 176 kg. af spíritus, en aðrir lítið eða alls ekkert, eins og t. d. Gunnlaugur Claessen Vilmundur Jónsson og Jónas Kristjánsson. Ef þessi skýrsla hefði ekki verið gefin út, hefðu allir læknar verið með sama markinu brendir og almenningur mundi ekki hafa getað skilið sauðina frá höfrunum. En eftir að skýrslan er komin út standa þeir hreinir, sem hreinir eru, en hinir, sem það verðskulda, fá rjettilega á sig smánarblettinn. Nú vildi jeg beina því til hv.þm., hvort hann álíti ekki, að skýrslan sje eins gefin út þeim til heiðurs, sem ekkert áfengi ávísa, eða hinum, sem nota 176 kg. á ári. Milli þessa tvens er mikið bil, og það get jeg sagt læknunum til hróss, að yfirleitt virðast þeir nota áfengi í hófi. En að lokum vildi jeg segja það, að hv. 3. þm. Reykv vill breiða út skömm yfir alla, til þess að hylma yfir bresti einstaklingsins. Þannig er hans rjettlæti.

Lárus Helgason Jeg mun ekki lengja mikið tímann, enda er jeg aldrei vanur að vera mjög langorður. Jeg á hjer brtt. undir XXXIX. lið með hv.þm.N.-Þ. Hann hefir að vísu talað með till., en sagði, að jeg hefði betri þekkingu á málinu en hann, og verð jeg að reyna að gera mitt til að sýna, að hv.þm. skýri hjer rjett frá um þekkingu mína á þessu máli, og mun jeg því skýra það eftir mætti. Þessa skólastýru, sem hjer um ræðir, þekki jeg dálítið persónulega af eigin viðkynningu og eftir umsögn þeirra, sem þekkja hana vel. Hún ferðaðist ásamt þremur öðrum stúlkum fótgangandi um nokkurn hluta landsins fyrir 2–3 árum, og kom hún þá við hjá mjer. Ætlaði hún þá að halda áfram ferð sinni og vaða árnar milli Síðunnar og Skaftártungunnar, og svo var áhuginn mikill, að þótt jeg skýrði henni frá erfiðleikunum, sem á því væru, vildi hún varla bíða eftir því, að jeg ljeti sækja hesta til að í reiða þær umræddan veg, en jeg rjeði betur Þessi þýska stúlka og jeg töluðum mikið saman á leiðinni, og barst talið aðallega út á þroska fólksins og framfaramöguleika Íslendinga í verklegum fræðum. Fann jeg fljótt, að jeg átti tal við prýðilega gáfaða stúlku og vel mentaða. Hún hjelt því fram, að í íslenskum skólum væri gert of mikið að því að kenna hið bóklega, en aftur væri verklegt nám látið sitja á hakan um. Sjálf sagðist hún hafa gengið út á völlinn að erfiðisvinnu hvenær sem tækifæri hafi gefist, og þá datt mjer það í hug, hversu það gæti verið holt fyrir okkur að fá þessa stúlku til að veita forstöðu skóla með svipuðu sniði sem hún taldi, að þörf væri á, þar sem verklegt nám hjeldist í hendur við hið bóklega. Svo las jeg það í vetur í blaði, að hún sje komin til Þýskalands og hafi þar stofnað skóla fyrir Íslendinga, og þá sá jeg, að mjer hafði ekki missýnst, og hjer var stúlka, sem ljet ekki staðar numið við orðin tóm, heldur framkvæmdi að sama skapi. Nú hefir hún farið fram á styrk - eða öllu heldur lán - til Alþingis, því að hún mun ekki hafa mikið fje til umráða. Faðir hennar mun að vísu hafa verið vel efnaður maður fyrir stríðið, en það fór fyrir honum eins og fleirum á þeim árum, að eignir hans fóru fyrir lítið. Því brestur hana nú fje til þess að geta komið skólanum í það horf, sem hún telur nauðsyn á, og þess vegna hefi jeg nú gerst flm. þessarar till. ásamt hv.þm.N.-Þ. Við höfum farið fram á, að henni verði veittur 5000 kr. styrkur, og vil jeg taka það skýrt fram, að hjer er ekki um lán að ræða, heldur beinan styrk til skólans í eitt skifti fyrir öll. Jeg er ekki nógu kunnugur starfsemi þessarar myndarstúlku, en býst hinsvegar við, að flestir hv.þm. hafi lesið „Tímann“ 18. jan. síðastl. Þó vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa hjer upp smákafla úr grein þeirri, er þar birtist: „Þýska æfintýrastúlkan er komin heim aftur, og hún hefst óðar handa með fyrirætlan sína. Hún leigir sjer land á einum myndarlegasta bóndabænum við Norðursjó. Eftir sumarið er þar kominn stór og fallegur garður með öllum hugsanlegum garðávöxtum, blómum og trjám. Veturinn notar hún til að afla sjer áhalda fyrir skóla sinn, og þegar líður á veturinn, er skólastofan fullbúin. Hún líkist að því leyti íslenskri baðstofu, að þar eru áhöld til allskonar iðju, vefstólar, saumavjelar, spjaldvefnaðarbretti o. s. frv. Þar eru skólaborð, því að hún ætlar líka að kenna þýsku og önnur munnleg fræði“. Jeg vil ekki þreyta hv.þm. með því að lesa upp alla greinina, því að hún er löng, en vil aðeins lesa hjer annan smákafla: „Regine Dinse er mjög mikið náttúrubarn og blóma, og mjer virtist að hún mundi hafa ágæta hæfileika til að vekja hjá öðrum ást á náttúrunni og lífinu. Dugnaður hennar og kappsemi er frábær og þekking hennar og reynsla í þessu efni er í besta lagi. Regine Dinse lifir glöðu, starfsömu og mjög heilbrigðu lífi, og jeg veit, að hún mun verða nemendum sínum mjög holl fyrirmynd. Mjer datt í hug, hve geysilegur munur það væri fyrir íslenskar stúlkur að koma til Wentzelhof og læra þar að lifa heilbrigðu lífi, læra að vinna, rækta, matreiða, vefa o. s. frv., í staðinn fyrir að fara til Hafnar eða annara stórborga eins og hingað til hefir tíðkast, læra þar óhollar stórborgarvenjur eða hanga inni í húsum við einhæft nám“. Jeg verð að segja, að mjer finst það ákaflega þröngt af hv. Alþingi, ef það vill ekki virða þessa kröftugu einsdæma viðleitni svo mikils, að það veiti þessari stúlku einhvern fjárstyrk til að halda áfram með það starf, sem hún er þegar búin að koma vel á veg með dugnaði sínum, og það má vart teljast vansalaust að rjetta henni ekki hjálparhönd. Það er mikill munur fyrir ungt fólk að geta farið til slíks staðar og numið þar það, sem að gagni má koma, eða að verða að fara út í óvissuna til þess eins að lenda máske á glapstigum, eins og oft mun hafa átt sjer stað. Þessi stúlka talar og skilur vel íslensku, þrátt fyrir þennan skamma tíma, sem hún dvaldi hjer á landi. Hún ritar málið líka sæmilega, og hefi jeg hjer við hendina brjef frá henni, sem hv.þdm. geta fengið að sjá, ef þeir kæra sig um. Jeg vil svo ekki orðlengja þetta frekar, en vil aðeins vona, að það komi ekki þessari ágætu stúlku að óliði, hvað við flm. þessarar brtt. höfum talað ver fyrir henni en verðugt hefði verið.

Ólafur Thors Það er í tilefni af þeim orðum, sem fjellu frá hæstv.dómsmrh., að jeg vildi segja nokkur orð. Hæstv. dómsmrh. sagði, að með þessari brtt. minni væri jeg að ganga á rjett skólans, en jeg get nú ekki skilið, hvernig hann getur fundið þeim orðum sínum stað, því að samkv. hans vilja á skólinn að fá 12000 kr. styrk, en jeg vil að hann fái 16000 kr. Það hljóta allir sæmilega reikningsglöggir menn að geta áttað sig á þessu, þótt hæstv.dómsmrh. hafi ekki getað það, enda mun það nú ekki hans sterka hlið að fást mikið við tölur. Hæstv. ráðh. sagðist hafa skoðað skólann og hann væri ekki í góðu standi, þannig, að hann væri ekki notandi lengur, og vildi láta byggja hann upp á ný. Ef þetta væri gert, mundi fást tækifæri til að semja um nýtt fyrirkomulag, og þá mætti skifta niður kostnaðinum milli ríkissjóðs og Hafnarfjarðarbæjar, en fyrr ekki. Hæstv. dómsmrh. gat þess, að hann hefði haldið fund í Hafnarfirði í vetur og skýrt þar málið fyrir bæjarbúum og allir hefðu unað vel við uppástungur hans Þetta má vel vera, en þá hefir hann ekki komið fram eins og nú, - það er að segja sem fjandmaður málsins. Jeg veit ekki, hvort hæstv.dómsmrh. hefir lesið gjafabrjefið, en þó virðist sem hann hafi ekki gert það. Hann talaði um, að það væri ekki bindandi fyrir Alþingi, og það má vel vera, en 50 ára venja bindur ríkissjóð og verður ekki riftað. Mjer fanst áðan, þegar hæstv. ráðh. mintist á Jón heit. Magnússon og skylduna til að standa við vilyrði hans, að ráðh. væri að fá nýjan og betri skilning, sem jeg hafði nú raunar ekki búist við af honum, en svo kom það í ljós, að lítil var breytingin. Hann vill ólmur og uppvægur láta rifta þeim samningi, sem gerður var fyrir 50 árum, en eins og jeg mintist á áðan, þá er hægt að gera nýjan samning, þegar skólinn verður bygður að nýju, og fyr er ekki ástæða til þess. Í þeim samningi væri þá hægt að ákveða framlag Hafnarfjarðarkaupstaðar án þess að hinn forni samningur, sem skólinn byggist nú á, væri rofinn að nokkru leyti. Jeg held því fram, að eins og sakir standa sje ríkið bundið, ef ekki af samningnum, þá er hefðin a. m. k. búin að binda það. Hv. þm. V.-Ísf., fræðslumálastjóri Íslands, hefir risið hjer upp gegn hæstv.dómsmrh. í tveimur skólamálum, sem hann hefir viljað eyðileggja, og það er eftirtektarvert, að bæði þessi mál hafa verið áhugaefni pólitískra andstæðinga ráðh. og mótstaða hans byggist á ofsóknaræði, en hv.þm. V.-Ísf. er maður sanngjarn og rjettlátur, og þar skiftast leiðir. Jeg verð því að vona, að hv.þdm. meti till. hans meira en till.hæstv.dómsmrh., sem orsakast af ofsóknaræði hans og hefnigirni. Að öðru leyti vil jeg vísa til þeirrar greinar, sem jeg gerði fyrir málinu í gær.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg þarf ekki að leiðrjetta nema lítið eitt af ræðu hv. 2. þm. G.-K., því að hann reyndi ekki til að hrekja nema lítið eitt af því, sem jeg sagði. Jeg hjelt því fram, að Hafnarfjarðarkaupstaður verði að bera kostnaðinn af Flensborgarskóla hlutfallslega við önnur hjeruð, sem greiða framlög til sinna skóla. Þessu hefir hv.þm. ekki mótmælt, og ekki heldur, að þetta sje einkafyrirtæki, sem eigi enga heimtingu á því að verða kostað af ríkinu. Ef hv.þm. hefði athugað þá hækkun, sem gerð er á þessum gjaldalið, þá hefði hann mátt vita, að fræðslumálastjóri hefir úthlutun fjárins á hendi og að Flensborgarskóli hefði þá eflaust mátt vel við una, þar sem sá maður hefir þegar fengið viðurkenningu og traustsyfirlýsingu frá hv. 2. þm. G.-K. En hv.þm. lætur sjer ekki nægja með það, heldur krefst hann meira, það er að segja, hann vill láta þann skóla hafa forrjettindi, sem hann er nú talsmaður fyrir. Þó þessi hv.þm. virðist hafa mikla löngun til þess að bæta skólann, hefir hann ekki veitt málinu í nýjan og betri farveg eða heimsótt hann til að sjá útlit hans, og því geri jeg fyllilega ráð fyrir, að hann hafi ekkert vit á málinu. Það kemur ekki vel heim, að sá maður, sem gert hefir kröfu um það, að skólinn fái nýtt hús og betri aðstöðu í alla staði, sje fjandmaður skólans. Jeg benti fyrstur manna á það, að Hafnfirðingar ættu að halda 50 ára afmæli skólans hátíðlegt, og vissi jeg þá ekki til, að neitt slíkt væri í uppsiglingu, en eftir fundinn var fjelag stofnað, sem vinnur að því, og er það vel farið. Það bendir því heldur ekki til, að sá maður, sem hefur slíka umbótastarfsemi, sje fjandmaður skólans. Það ástand, sem verið hefir, getur ekki lengur staðist, en stj. hefir ekki haft vit á því fyr að gera þær kröfur til hjeraðanna, að þau sjái sómasamlega um skóla sína. - Þá hjelt hv.þm. því fram, að jeg þekti ekki gjafabrjef Þórarins Böðvarssonar og þá samninga, er við það væru bundnir, en ef hv.þm. hefði athugað fjárl. frá þeim tíma, þá hefði honum máske skilist, að Hafnarfjörður á að taka sinn þátt í kostnaðinum, og þá hefði hann sannfærst um, að hann fer villur vegar.

Magnús Jónsson Það eru aðeins fá orð í framhaldi af því, sem jeg áður sagði viðvíkjandi brtt. á þskj. 442, um að greiða Ólafi Rósenkrans 1200 kr. þóknun, ef hann lætur af starfi sínu sem háskólaritari. Þessi frækni maður var svo ólánssamur að fá á gamalsaldri illkynjaðan kíghósta, og hefir ekki náð sjer eftir það. Vegna þessa er nú ráðið, að hann láti af starfi, en á þá erfitt með að komast af með þær 1200 kr., sem honum eru ætlaðar í 18. gr. fjárl. Vona jeg því, að þessi till. mín fái byr og að hann fái til viðbótar þessar 1200 kr. það sem eftir er æfinnar. Jeg skal vekja athygli hv.þdm. á því, að af þessum lið er ekki greidd dýrtíðaruppbót, svo hjer er aðeins um það að ræða, að hann fái 2400 kr. Þskj. 442 er nú í endurprentun og kemur bráðum úr prentsmiðjunni eins og jeg hefi nú lýst því. Vona jeg, að þetta fái góðar undirtektir.

Ólafur Thors Hæstv. dómsmrh. taldi, að jeg mætti vera öruggur þrátt fyrir það, þó brtt. mínar við 14. gr. verði ekki samþ., vegna þess að í þeim 70 þús. kr., sem ætlaðar eru til unglingaskóla, sje innifalinn styrkur til skólans í Hafnarfirði, og því fremur mætti jeg við una, sem það er hlutverk hv.þm. V.-Ísf. að úthluta þessum styrk. En jeg hygg, að hæstv. ráðh. hafi ekki fyllilega áttað sig á því, að á þessu tvennu er þó töluverður munur. Jeg veit að vísu, að hv.þm. V.-Ísf. ber góðan hug til Flensborgarskólans, en þótt svo sje, þá hefir hann það ekki á sínu valdi, hvernig þessum styrk verður úthlutað, vegna þess að í aths. við þessa fjárveitingu er það skilyrði sett, að rekstrarkostnaðar komi annarsstaðar frá. En það, sem jeg vil, er, að Flensborgarskólinn fái þann styrk, er hann þarfnast, að undanteknum skólagjöldum, úr ríkissjóði, samkv. venju og samningi þar um. Til þess að breyta núv. skipulagi þarf að gera nýjan samning um skólann. Hæstv. ráðh. segir, að sín till. sje að lyfta skólanum með þessu. En hæstv. ráðh. ætti að geta skilið það, að þótt allir sjeu sammála um það, að nýtt hús væri betra fyrir skólann, þá ef það enginn hagur fyrir Hafnfirðinga, að styrkurinn sje minkaður nje fyrirkomulaginu breytt. Jeg vil benda á, að Hvítárbakkaskólinn og Laugaskólinn hafa engan styrk fengið utan ríkissjóðsstyrksins, nema frá einstökum mönnum, alveg á sama hátt og Flensborgarskólinn fjekk sinn styrk frá Þórarni Böðvarssyni og þeim hjónum. Hæstv. ráðh. talaði um það, að hann hefði farið til Hafnarfjarðar og vakið þar einhverja öldu og gerst þar frumkvöðull um skólamál. Þetta er nú bara þetta venjulega góðmótlega raup hæstv. ráðh., sem maður á einatt að venjast, líkt og þegar hann hjelt járnbrautar- og vatnamálafundina, til þess eins að geta síðar sagt: Það var jeg, sem vakti áhuga fyrir þessum stórmálum. En hæstv. ráðh. er enginn frumkvöðull um þetta mál; það hefir oft áður verið rætt. Mont ráðh. læt jeg liggja milli hluta; það er hans einkamál. En Alþingi Íslendinga verður að gæta virðingar sinnar og forðast að rjúfa 50 ára venjur sínar aðeins til að svala hefnigirni ráðh.

Sveinn Ólafsson Jeg ætlaði að víkja nokkrum orðum til hv. 3. þm. Reykv., en jeg sje, að hann er nú ekki viðstaddur. Má vera, að honum hafi nærri rekið viðskiftin við hæstv.dómsmrh. og hafi því hörfað af fundi. En jeg verð samt að víkja nokkuð að ræðu hans, þar sem hann lagði fast á móti og skopaðist að till. minni og fleiri hv.þm. um styrk til útgáfu minningarrits Möðruvallaskóla. Hv. þm sagði, að flm. stæði næst að annast þetta sjálfir og það ætti að vera þeim metnaðarmál að koma út þessu minningarriti um sjálfa sig. Ekki verður sagt, að hjer sje hlýlega mælt. Mjög vel þektur rithöfundur hefir rit þetta í smíðum, og óvíst er með öllu, að nokkur flm. þessarar till. verði í því nefndur. Sigurður Guðmundsson skólameistari hefir tekið þetta starf upp hjá sjer og óskað eftir litlum styrk til útgáfu ritsins. Sje jeg ekkert óvenjulegt við að óska eftir þeim styrk fremur styrkjum til útgáfu bóka. Nú er t. d. nýbúið að samþ. styrk til útgáfu erlendra ljóðaþýðinga, og margt er til fleira þessu líkt. En það, sem meðal annars hvetur til að styðja þetta útgáfufyrirtæki, er það, að Sigurður Guðmundsson hefir þegar lagt drög að ritinu, en hann mun vera mörgum öðrum líklegri til að rita menningarsögu. Og þetta rit mundi vissulega hafa menningarsögulegt gildi; það mundi verða saga landsins á síðastl. 50 árum og sjerstakl. saga skólamálanna. Byltingin í þeim málum hefir nær öll orðið á þessum 50 árum. - Jeg geri ekki ráð fyrir því, að andmæli hv. 3. þm. Reykv. hafi mikil áhrif um þetta efni. En mjer þykir það hjákátlegt, að hv.þm. er að reyna að lyfta undir sínar till. með þessu. Hv. þm. fer fram á að fá fje til þess að senda hóp kvenna úr landi til fimleikasýningar. Má vel vera, að það hafi eitthvert menningargildi, en fráleitt framar útgáfu góðs rits. Þá er sami hv.þm. með aðra till., hækkun á styrk til goodtemplara. Fljótt á litið má nú sýnast þarflegt að styrkja þann fjelagsskap. En þegar litið er til þess, að reglan hefir notið mikils styrks á undanförnum árum, og nýtur enn, og að nú er engin sjerstök aðkallandi nauðsyn fyrir dyrum, þá verður þetta frekast að skoða sem verðlaunaveitingu til manna fyrir að vera bindindismenn. En slíkt er aðeins til athlægis, og frekjan er taumlaus, þegar farið er að heimta fje úr ríkissjóði fyrir að rækja þær borgaralegu skyldur að hafna banvænu nautnalyfi. Á þessa styrkhækkun, sem hv. þm leggur til að veita, verður því að líta sem nokkurskonar uppbót til þeirra manna, sem neita sjer um vín, svo þeir geti glatt sig á annan hátt, sem ekki virðist vera neitt ódýrari. Varla gengur þetta fje til útbreiðslustarfsemi. Hana annast áhugasamir einstaklingar endurgjaldslaust. Þeir menn eiga þakkir skyldar, en ekki hinir, sem á bónbjörgum liggja. Af því hv.þm. er ekki viðstaddur, skal jeg ekki fara lengra út í þetta að sinni. Og jeg efast um, þótt hv. þm komi fram með nýjar meinlokur, að mjer þyki þær þess virði að þrátta meira um þær. - Jeg vil svo lýsa því yfir, að enda þótt jeg sjái, að margar brtt. þær, sem fyrir liggja, eigi nokkurn rjett á sjer, þá mun jeg þó ekki fylgja nema fáum. Og þótt jeg játi, að margar hinna nýju tillagna sjeu engu síðri þeim, sem inn eru komnar þá sje jeg enga leið til að ganga sóma samlega frá fjárl. nema svo fari, að feldar verði margar hinna nýju till.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Jeg skal þá með fáeinum orðum lýsa afstöðu fjvn. til brtt. þeirra, sem einstakir hv.þdm. hafa borið fram við þennan síðari kafla fjárl., og geri jeg ráð fyrir, að jeg fái að því loknu lítið meira þakklæti en frsm. fyrra kaflans; en það verður maður að láta sjer lynda að verða fyrir nokkru aðkasti, enda er við því að búast, ekki síst þegar eins stendur á og nú, að n. leggur til, að flestar brtt. einstakra þm. verði feldar. Eins og skýrt hefir verið frá, munu hækkunartill. við þessa umr. frv. nema því sem næst um 450 þús. króna. Af þeirri upphæð vill n. mæla með eitthvað í kringum 140 þús. kr., en leggur því nær einhuga á móti því sem næst 270 þús. kr. og hefir óbundin atkv. um upphæð, sem nema mundi nálægt 40 þús. kr. Jeg sagði, að maður yrði að taka með jafnaðargeði öllu aðkasti í þessu efni. En álit mitt er það, að eigi n. ávítur skilið, þá væri það fremur fyrir það að hafa gengið of langt en of skamt um meðmæli með einstökum útgjaldatill. Nú er útgjaldaboginn spentur svo hátt, að ekki þarf miklu við að bæta til þess að hann bresti. Jeg ætla ekki að fara langt aftur í fyrri kafla frv., sem lokið er við að ræða, en þó vil jeg vekja eftirtekt á því, að í þessu frv. er ætlað langtum meira til verklegra framkvæmda í landinu en dæmi eru til nokkru sinni áður. Þó nægir ekki þetta hv.þdm. og bera þeir fram í viðbót stórkostlegar fjárveitingatill. til ýmsra framkvæmda í kjördæmum sínum. Mjer dettur ekki í hug að neita, að víðar muni þörf verklegra framkv. en frv. þetta tilgreinir. En við verðum þó að kunna okkur það hóf um þessa hluti, þótt góðir sjeu, að við ekki bindum í þeim um of starfskrafta þjóðarinnar, svo að jafnvel verði hörgull á vinnukrafti til að annast um undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar, sem er framleiðsla til lands og sjávar, svo að þeir hætti ekki að mjólka í hina miklu hít, ríkissjóðinn. Áður en jeg sný mjer að því að tala um brtt. einstakra þm., ætla jeg aðeins að minnast á eina brtt.n., sem jeg gleymdi í framsögu í gær, af því að hún er borin fram á öðru þskj.; það er III. brtt. á þskj. 431 og fjallar um lán handa landssímanum til húsbyggingar og til nýrrar bæjarsímamiðstöðvar í Reykjavík, með þeirri aths., sem þar getur. Þessi brtt. kom fram í ofurlítið annari mynd við 2. umr., en var þá tekin aftur vegna bendingar frá hæstv.forsrh., sem þótti óráðlegt að tiltaka sjerstaka upphæð, þar sem ekki væri unt að svo stöddu að segja um, hvað byggingar þessar mundu kosta. Jeg lýsti þá tilganginum með þessari lántöku og tel óþarft að endurtaka það nú. Breyt. er ekki önnur en að tekin er burt fjárhæð sú, er nefnd var í brtt. við 2. umr. Af einstakra manna till. verður fyrst fyrir mjer XXVII. brtt. á þskj. 408, frá hv. 1. þm. Reykv. og hv.þm. V.-Sk., um rekstrarstyrk til rannsóknarstofu háskólans. Um þessa brtt. hefir n. óbundin atkv. og skiftist fylgið nokkuð jafnt með og móti henni Nokkur hl. n. lítur svo á, að landinu komi ekki þessi stofnun við, þar sem háskólinn muni upphaflega hafa tekið að sjer að kosta hana með styrk úr sáttmálasjóði. Hinn hl. n. lítur aftur á móti svo á, að breyt. hafi orðið á þessu og að sú stofnun starfi nú orðið engu síður í þágu ríkisins en háskólans, og því sje rjett að skifta kostnaðinum á milli þeirra. Enda er ekki ætlast til, að ríkið taki að sjer starfrækslu stofunnar að öllu leyti, þó að styrkur þessi verði samþ. Þá koma næst nokkrir námsstyrkir til stúdenta, sem sumpart eru erlendis eða hyggja til utanfarar til frekara náms, og mun jeg svara öllum þeim till. með sömu orðum. Þegar samþ. var við 2. umr. að taka upp í frv. eina upphæð, sem mentamálaráðið úthlutaði svo til stúdenta, þá skildi jeg þá ákvörðun d. sem einskonar stefnubreyt. frá því, sem áður hefði ráðið um námsstyrki stúdentum til handa. Þessa samþykt og stefnubreyt. vilja nú ýmsir hundsa og bera fram kröfur um, að einstakir stúdentar verði styrktir eftir sem áður. En jeg vil mótmæla þessu bæði sjálfs mín vegna og n. Það skortir síst á, að hv.flm. hafi talað vel fyrir till. sínum og sýnt fram á, að skjólstæðingar þeirra væru alls góðs maklegir, en þær ræður væru betur fluttar fyrir mentamálaráðinu, því að það hefir úthlutun styrksins með höndum. Hv. flm. vinna ekkert á með slíkum ræðum hjer í d. Fjvn. leggur svo að segja eindregið á móti öllum þessum námsstyrkjum og væntir, að meiri hl. hv.þdm. sýni það sama við atkvgr. Næsta till., eða sú XXXIII. í röðinni, stendur í sambandi við aðra till., sem jeg mun minnast á síðar. XXXIV. brtt. er um 15000 kr. styrk til þess að koma upp raflýsingu við Núpsskóla. Meiri hl. n. leggur á móti þessari fjárveitingu, ekki þó vegna þess, að n. álíti, að ekki geti verið þörf á að styrkja þetta, en eitthvað verður að bíða af öllu því, sem beðið er um. ekki hægt að fullnægja öllu á sama árinu. Annars skal jeg taka það fram í eitt skifti fyrir öll, að þó að n. leggi á móti mörgum till., þá er það ekki fyrir þá sök, að það geti ekki verið gott og nauðsynlegt verk, sem vinna á fyrir fjárhæðir þær, sem um er beðið, heldur verður að líta á gjaldþol ríkissjóðs og að hann hefir í mörg horn að líta, enda er það minsta, sem ætla má, að heimtandi sje af fulltrúum þjóðarinnar á Alþingi, að þeir hagi sjer ekki líkt og keipakrakkar í leikfangabúð, sem viðstöðulaust vilja heimta alt, sem fyrir augun ber. Þá kemur XXXV. till. í röðinni, sem hv. 2. þm. G.-K. flytur viðvíkjandi Flensborgarskólanum. Um hana er n. óbundin, og mun jeg ekki fara neitt nánar inn á hana, enda hefir verið um hana rætt bæði með og móti, svo jeg geri ráð fyrir, að hv.þdm. hafi af þeim umr. getað skapað sjer skoðanir um hana. Þá kem jeg að brtt. frá hv.þm. Vestm. um 1200 kr. til Bjargar Sigurðardóttur til að kenna matreiðslu á síld, gegn jafnmiklu tillagi annarsstaðar frá. N. er klofin um till. þessa, og leggur meiri hl. á móti henni. Hinsvegar hefir hv.flm. sýnt mikinn áhuga í því að reyna að koma þessari síldarmatreiðslu í framkvæmd, þar sem hann hefir fengið síldareinkasöluna í lið með sjer að styrkja þessa konu, og frá mínu sjónarmiði horfir málið því öðruvísi við en áður. Þó skildi jeg ekki samhengið á milli verðleika Bjargar Sigurðardóttur í að kenna Íslendingum að eta síld og styrkhækkunar Þórbergs Þórðarsonar við 2. umr., sem hv.þm. Vestm. dró inn í umr. Þá kem jeg að XXXIX. brtt., sem þeir bera fram í sameiningu hv.þm. V.-Sk. og hæstv. forseti deildarinnar, um styrk til Reginu Dinse. Það hefir nú verið talað vel og rækilega fyrir þessari styrkveitingu. Og þó að fjvn. leggi svo að segja eindregið á móti henni, þá get jeg ekki orða bundist um að leggja till. liðsyrði, af því að mín persónulega skoðun er sú, að hjer sjeu alveg óvanalegir hlutir á ferðinni. Þessi stúlka, sem er af góðu bergi brotin, hefir alveg sjerstakan áhuga fyrir Íslandi og að starfa fyrir það. Hún kemur hingað til lands og dvelur hjer sumartíma í sveit, lærir málið og tekur sjerstöku ástfóstri við land og þjóð. Þegar hún hverfur hjeðan heim til sín, berst hún fyrir því með dæmafáum dugnaði að koma á stofn skóla fyrir íslenskar stúlkur. Jeg hefi sjeð brjef frá stúlkunni, þar sem tekið er fram, að lögð sje stund á í skólanum að kenna garðyrkju, hannyrðir og matreiðslu sem best við hæfi íslenskra kvenna. Jeg er því sannfærður um, að þær íslenskar sveitastúlkur, sem úr landi leita sjer til gagns og þroska, hitta ekki fyrir betri stað en skóla Reginu Dinse. Það er einnig sannfæring mín, að ef Alþingi fjellist á þennan litla styrk og vottaði með því stúlkunni samúð sína fyrir það að hafa greitt götu íslenskra kvenna erlendis, að með þeim styrk væri unnið ekki minna gagn en með ýmsum styrkjum, sem veittir eru til kvenna hjer innanlands. En eins og jeg tók fram, er n. á móti þessum styrk, að undanteknum mjer, sem er persónulega með honum, og eru því þessi fáu orð sögð á eigin ábyrgð mína. Um XL. brtt., um utanfararstyrk til Geirs Gígju kennara, ætla jeg ekkert að segja. N. hefir þar óbundin atkv., eins og sjást mun við atkvgr. Næst er XLI. brtt., þar sem farið er fram á, að Gunnari A. Jóhannessyni verði veittur styrkur til þess að kynna sjer íþróttalíf erlendis. N. leggur svo að segja einróma á móti þessum styrk, án þess að hún sjái ástæðu til að gagnrýna frekar, hvað liggur þar til grundvallar. Um næstu brtt., eða þá XLII, er sama að segja. N. getur ekki lagt til að fara að styrkja Skáksamband Íslands, og leggur því til, að bæði aðal- og varatill. sjeu feldar. Þá er það XLIII. brtt., sem 9 hv.þdm. standa að, um 3000 kr. styrk til þess að gefa út rit í 50 ára minningu Möðruvallaskólans. Það hefir nú verið talað bæði með og móti þessari till., og get jeg því verið fáorður um hana, og það því fremur, sem meiri hl. n. er á móti henni. Sjálfur get jeg tekið í sama streng og hv. 3. þm. Reykv., að skóli þessi er mjög merkilegur og að menn, sem þaðan hafa komið og meðal annars hingað inn í Alþingi, bera menjar þessa góða skóla; en jeg vildi óska, að þessir menn bættu einni sönnuninni enn við um ágæti þessa skóla með því að sýna þann myndarskap að taka á sjálfa sig upphæð þessa, enda getur kostnaðurinn ekki orðið mikill, sem kemur á hvern einstakan. Þá er næst utanfararstyrkur til Ingibjargar Steinsdóttur, til leiknáms. Meiri hl. n. er á móti þessari till. án þess jeg ætli að hafa frekari orð þar um, enda býst jeg við, þó að ræður yrðu haldnar um þetta, að þá mundu þær ekki verka betur en þau meðmæli, sem þessi kona hefir aflað sjer sjálf í leikhúsinu. Og ef henni hefir ekki með framkomu sinni þar tekist að bræða hjörtu hv.þdm., þá mun hvorki jeg nje annað það, sem hjer kann að verða sagt, gera það. Þá er brtt. við 15. gr. 21, nýr liður: til Jónasar Tómassonar, til þess, að kynna sjer hljómlist erlendis og undirbúa útgáfu tónsmíða sinna. Meiri hl. n. er á móti þeirri fjárveiting, sem þarna er farið fram á; því þó að bæði jeg og aðrir viðurkennum, að þarna sje um nýtan mann að ræða, þá getum við ekki lagt til, að þessi styrkur verði veittur. Brtt. hv. 2. þm. Eyf. um tónlistarnámsstyrk handa Guðmundi Matthíassyni frá Grímsey leggur n. eindregið á móti. Þó að Grímseyingar sjeu margs góðs maklegir, og ættingjar Matthíasar skálds Jochumssonar líka, þá er efamál, hvort Alþingi á að ýta undir unga menn að ganga út á örðuga og vanþakkláta braut listamannanna, þar sem nóg er um þyrna, sem stinga, en minna um rósir að baða í. Sama er og um styrkinn til Maríu Markan að segja, að meiri hl. n. leggur á móti honum. Þá er enn brtt. við 15. gr. 28, nýr liður: Til Jóns Ófeigssonar, til þess að vinna að samning þýsk-íslenskrar orðabókar, 5000 kr., eða 4000 kr. til vara. N. vill alls ekki vjefengja, að okkur geti verið þörf á að eignast slíka orðabók, en álítur hinsvegar, að ekki sje hægt að taka upp í þessi fjárl. alt, sem æskilegt væri fyrir okkur að fá; þó að upphæðin sje ekki stór, þá munar um hvern dropann, þegar að því er komið, að flói út úr útgjaldatunnu ríkisins. N. leggur því svo að segja eindregið á móti þessari fjárveitingu. Þá leggur n. og á móti fjárveitingu handa Steini Emilssyni, til jarðfræðirannsókna, en hefir óbundin atkv. um næstu brtt., sem fer fram á lítils háttar hækkun á styrk til Páls Þorkelssonar. Er þar um svo litla fjárhæð að ræða, að ætla má, að nái samþ. Þá er það LIII. brtt. í röðinni, um 7000 kr. styrk til íþróttafjelags Reykjavíkur, til þess að senda fimleikaflokk kvenna undir stjórn Björns Jakobssonar á íþróttamót í Finnlandi. Það var mitt hlutskifti í fyrra að mæla fyrir n. hönd á móti því að styrkja þennan flokk til utanfarar þá, en flokkurinn fór nú samt og gat sjer hinn glæsilegasta orðstír. Og jeg verð að segja það, að mjer þykir leitt að verða til þess að mæla á móti styrk til þessa flokks aftur, af því að jeg viðurkenni fyllilega ágæti hans. En sem sagt, mikill meiri hl. n. leggur á móti þessari fjárveitingu, og læt jeg því þetta nægja. Þá kemur næst utanfararstyrkur til Kristins Pjeturssonar myndhöggvara. Flm. brtt., hv. 4. þm. Reykv., talaði fyrir nauðsyn þessa styrks, en gat þess þó í lok ræðu sinnar, að hann væri ekki dómbær á hæfileika þessa listamanns. N. stendur álíka að vígi að dæma þessa hluti, enda er ekkert um það að finna frá dómbærum mönnum í plöggum þeim, sem legið hafa fyrir henni. Leggur n. því svo að segja einhuga á móti þessari styrkveitingu. Þá kemur brtt. við 16. gr., frá hv.þm.N.-Ísf., um að hækka liðinn til sandgræðslu um 1500 kr. og þeirri upphæð sje varið til vegagerðar um sandgræðslusvæðið í Bolungarvík, gegn jafnháu tillagi annarsstaðar að. N. hefir óbundin atkv. um þessa brtt., og mun meiri hl. á móti henni. Fyrir sjálfan mig get jeg sagt, að jeg hefi tilhneigingu að fylgja þessari brtt. Eftir því, sem upplýst hefir verið, er þarna um 200 ha. svæði að ræða, sem kæmi til ræktunar þegar sandfokið væri heft. Ríkið hefir líka áður lagt og leggur í töluverðan kostnað vegna sandgræðslu þarna, en um leið og landið yrði grætt upp, hyrfi sá kostnaður af ríkinu. En eins og jeg tók fram, hefir n. óbundin atkv. um brtt., og hefi jeg því ekki leyfi að mæla sjerstaklega með henni. Þá kem jeg að brtt.hv. landbn. um 5000 kr. fjárveitingu til þess að búa til bráðapestarbóluefni. Hv. form. landbn. hefir mælt fyrir nauðsyn þessa máls og lýst með skýrum dráttum, hvernig þessi illi gestur fyrir sauðfjárrækt bænda, bráðapestin, virðist færast mjög í vöxt á seinni árum. Það má vafalaust segja, að því fje sje ekki illa varið, sem orðið gæti til þess að draga úr þessum vágesti. Og þar sem búið er að samþ. frv. um rannsóknir í þarfir atvinnuveganna, vil jeg fyrir hönd fjvn. leggja til, að fjárhæð þessi verði veitt, og tel þá rjett, að framkvæmdin verði falin þeirri stofnun, sem vænta má, að til þess vilji fá þann manninn, sem færastur er, og getur þá vel farið svo, að það verði sá dócentinn, sem nefndur hefir verið í þessu sambandi. Þá er smábreyt. við 16. gr. 26, um 200 króna hækkun á styrk til Guðmundar Jónssonar frá Mosdal. N. hefir enga ákvörðun tekið um þessa litlu hækkun og hefir því óbundin atkv. um hana. Þá er brtt. við 33. lið sömu gr., um að hækka styrk til landsfundar kvenna 1930 úr 1000 kr. upp í 2000 kr. N. hefir ekki gengið í gegnum fyrri samþyktir þessa máls. Hinsvegar má vel vera, að alþingishátíðarnefndin sjái ástæðu til að hækka þennan styrk og veiti stuðning í því á sínum tíma. En á meðan alt er óvíst um það, álítur n. ekki ástæðu til að hækka styrkinn nú frá því, sem áður er ákveðið. Þá er brtt. frá hv. 1. þm. Reykv. við 16. gr. 35, nýr liður: Til Dýraverndunarfjelags Íslands, til dýraverndunarstarfsemi, 1800 kr. Nokkuð hærri till. en þessi var feld hjer við 2. umr. og þá var meiri hl. n. á móti, og svo er enn. Eftir því, sem talað var fyrir till., þá virðist þessi styrkur aðallega eiga að ganga til þess að halda úti blaði fjelagsins, en n. gat ekki fallist á að veita fje til blaðsins, þar sem það er í hennar augum frekar ómerkilegt og kemur ekki að liði þeirri hugsjón, sem fjelagið berst fyrir, en bindur því aðeins fjárhagslegan bagga. Hinsvegar er starfsemi fjelagsins hjer inni í Tungu allra góðra gjalda verð, en með þeirri aðstöðu, sem fjelagið hefir þar, og með þeim miklu gjöfum, sem það hefir fengið, þá ætti sú starfsemi fjelagsins að geta borið sig sjálf. Næst kemur brtt. frá báðum þm. Rang. við 16. gr. 39, nýr liður: Til mælinga og rannsókna vatnasvæðis Þverár og Markarfljóts, 15 þús. kr. N. hefir sjálf borið fram brtt. um sama efni, og kann hún því hv.flm. engar þakkir fyrir, enda hefir hún í sínum eigin till. gengið eins langt og hún sá sjer fært, og óskar því eftir, að þessi brtt. verði tekin aftur.

Jeg tek hana aftur

. Þá er brtt. við 16. gr. 33, styrkur til íslenskra háskólakvenna til þess að senda fulltrúa á þing alþjóðasambands háskólakvenna í Genf, 2 þús. kr. Meiri hl. n. var á móti þessu, og hefi jeg því ekkert leyfi til þess fyrir hennar hönd að mæla með þessu, þó að jeg hafi sjálfur mikla tilhneigingu til þess. Jeg verð að segja það, að af þeim stúdentum, sem jeg hefi kynst um dagana, hefi jeg mestar mætur á kvenstúdentum, að öðrum þó ólöstuðum. Jeg mun samt ekki fara fleiri orðum um till., með því líka að hv. aðalflm. hennar, hv.þm. Dal., hefir gert það mjög rækilega, hvort sem það nú dugir þegar til atkv. kemur. Þá kemur enn brtt. við 16. gr. 51, frá hv. 4. þm. Reykv., og er hún í tveim liðum. Fyrri liðurinn er styrkur til Odds Valentínussonar hafnsögumanns til þess að kaupa hafnsögubát, og er n. á móti honum. Við sáum ekki ástæðu til þess, þó að þetta sje eflaust ágætismaður, að fara að veita honum styrk fremur en hverjum öðrum hafnsögumanni á landinu. Væri þetta gert, þá skapaðist líka fordæmi og aðrir mundu koma á eftir. Sama er að segja um b-liðinn, sem er um styrk til Freygarðs Þorvaldssonar til þess að koma í framkvæmd uppfyndingu hans. Sá hv.þm., sem talaði fyrir þessu, gat þess, að hann hefði ekki þekkingu til þess að dæma um þessa uppfyndingu, og n. getur tekið undir það. Hún hefir heldur enga þekkingu á þessu, og það lágu ekki fyrir nein gögn um þetta. Það má vel vera, að þarna sje eitthvað mikilsvert á ferðinni, en n. gat ekki bundið nafn sitt við það, sem hún veit ekki hvað er. Þá kemur brtt. við 17. gr. 11 (Stórstúkan), að í staðinn fyrir 8 þús. komi 10 þús. Meiri hl. n. mælir með þessu, en jeg verð að geta þess um leið frá sjálfum mjer, að jeg vil lýsa yfir vanþóknun minni á þeim ummælum, sem hv. 3. þm. Reykv. hafði, þegar hann reifaði málið, og fór hann þá inn á mjög óheppilega braut, og ber hann algerlega ábyrgð á þeim umr., sem um þennan lið hafa orðið hjer í dag. Hann byrjaði með því að gera málið pólitískt og fór að tala um aðstöðu flokkanna til goodtemplarareglunnar. Þetta er með öllu órjettmætt, því að það voru allir flokkar jafnt, sem feldu hækkunartill. við 2. umr. Í reglunni eru menn af öllum flokkum, svo að það er ekki hægt að draga hana í neinn pólitískan dilk. Mjer var líka illa við, þar sem hv.þm. var að gera lítið úr gildi og eftirliti með áfengislögunum, og þótti mjer það koma úr hörðustu átt, - frá stórstúkunni sjálfri, sem hv.þm. (JÓl) telst til. Sama er að segja um hv.þm.N.-Þ. Sá hv.þm. ljet hjer falla þau orð, sem voru algerlega órjettmæt í garð þessa þjóðþrifamálefnis. Það er öllum vitanlegt, að drykkjuskapurinn var hjer lengi þjóðarböl, og að hann er það ekki nú, er hvað mest starfsemi reglunnar að þakka, því að hún hefir rifið niður það álit, að það sje sómi að því að vera drukkinn við öll möguleg og ómöguleg tækifæri. Ef menn ætla nú að fara að eyðileggja þennan fjelagsskap og draga úr áliti hans, þá er það ekki þeim, sem að slíku standa, að þakka, ef drykkjuskapurinn verður hjer ekki þjóðarböl aftur. Jeg vil svo beina því til hv.þdm., að minnast þess hjer sem oftar, að þó að menn sjeu syndugir sjálfir, þá er þó eitt þrep neðar, og það er að lítilsvirða og eyðileggja tilraunir annara í þá átt að halda sjer hreinum af þeim sömu syndum. Þá kemur till. frá hv. 2. þm. Reykv. við 17. gr. 19. Það er nýr liður um styrk til sjúkrasjóðs verkamannafjelagsins Drífanda í Vestmannaeyjum. N. hefir ekki tekið neina ákvörðun um þetta mál, en eftir þeim gögnum, sem jeg hefi fengið í hendur, virðist þetta fjelag hafa sömu aðstöðu og önnur hliðstæð fjelög. Jeg vil því mæla með varatill. Næsta brtt. er við 18. gr. II. a. 2, nýr liður: Til Sigurðar Kvarans hjeraðslæknis, 405 kr. N. klofnaði um þessa brtt. og hefir óbundin atkv. um hana. Þá kemur till. frá tveim hv.þm. um hækkun á eftirlaunum Kristbjargar Marteinsdóttur ráðherraekkju, og hefir n. einnig óbundin atkv. um hana. Sama er að segja um till. frá hv.þm. V.-Ísf. um hækkun á eftirlaunum Jóhannesar Sigfússonar og Sigurjóns Rögnvaldssonar. N. hefir óbundnar hendur um þessa brtt., og einnig um brtt. frá hv.þm.N.-Þ. um 100 kr. hækkun til Guðmundar Kristjánssonar. Þá kemur brtt. frá hv. 1. þm. S.-M. um 300 kr. styrk til Einars Ólasonar pósts, og hefir n. óbundnar hendur um hana. Jeg vil þó gera þá aths. frá sjálfum mjer, að jeg hefi sjálfur mikla tilhneigingu til þess að vera með þessu. Eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi fengið, þá hefir þessi maður orðið fyrir órjettmætum ásökunum, álitshnekki og atvinnumissi fyrir mörgum árum. Væri þetta því vel viðeigandi uppreisn fyrir hann á gamals aldri, að veita honum þennan litla styrk. Um LXXVII. brtt., við 18. gr. II. g. 6, sem er um styrk til Guðmundar Friðjónssonar, hafði n. óbundin atkv. við 2. umr., og svo er enn. Næst kemur brtt. við 18. gr. frá hv. 1. þm. Skagf. Það er nýr liður, til Sigríðar Magnúsdóttur hjúkrunarkonu, 500 kr. Jeg talaði um þessa brtt. við 2. umr., og það er með hana eins og þá, að n. er á móti henni. Það er þó ekki af því, að þessi hjúkrunarkona eigi ekki alt gott skilið, heldur er það eingöngu af því, að ef fjárl. eru opnuð fyrir þessari einu, þá eru þar komnar opnar dyr fyrir allar aðrar hjúkrunarkonur á landinu. Það kann vel að vera, að hjúkrunarkonur verði einhverntíma settar á eftirlaun, en þá verður að setja ákvæði um það í launalögin.

Það er ein komin áður, fröken Kjær

. Já, en það stóð víst öðruvísi á um hana, því að eftirlaun hennar verða að skoðast sem sjerstök heiðurslaun. Þá er brtt. frá hv.þm. Barð. um að bæta Suðurfjarðahreppi í hóp þeim hreppa, sem fá uppgjöf vaxta og gjaldfrest um 1 ár á lánum úr viðlagasjóði. Það lágu ekki fyrir n. neinar upplýsingar um fjárhag þessa hrepps, og hún getur ekki fallist á þetta meðan ekki koma óyggjandi sannanir um, að þess sje þörf. Þá kemur brtt. frá sama hv.þm. við 22. gr., að aftan við gr. komi ný málsgr., svo hljóðandi: „Stj. er heimilt að gefa Halldóri Arnórssyni umbúðasmið eftir eftirstöðvar af viðlagasjóðsláni því, er honum var veitt 1922“. N. er á móti þessu, en hefir þó ekki nema alt gott um manninn að segja. Hann nýtur hylli og trausts allra, og ríkið hefir áður veitt honum styrk og lán til þess að smíða gervilimi, og n. gat ekki betur sjeð en að búið væri að gera vel við hann og ekki væri ástæða til þess að hlaupa nú upp til handa og fóta og gefa honum eftir lánið, meðan ekki væru fyrir hendi neinar upplýsingar um, að þess væri þörf. Gervilimir frá þessum manni eru, eftir því sem hv.þm. Barð. skýrði frá, ódýrari og betri heldur en þeir útlendu, og ætti það að vera næg trygging fyrir því, að þeir verði keyptir hjá honum og hvergi annarsstaðar. - Mjer finst rjett í þessu sambandi að minnast á eina brtt. frá fyrri hl., sem hefir dregist hjer inn í umr. Hún er frá hv. 1. þm. Árn. og er þess efnis, að styrkur til gervilimakaupa sje bundinn því skilyrði, að gervilimurinn sje smíðaður innanlands. Jeg verð að leggja mjög á móti þessari brtt., því að ef þessi maður, sem hjer er um að ræða, skyldi nú t. d. deyja, þá væri ekki lengur nein heimild til þess að veita veikum mönnum styrk til þess að kaupa sjer gervilimi. Svo koma þrjár allstórvægilegar brtt., sem n. hefir ekki getað tekið afstöðu til, og ætla jeg því að geyma þær þangað til seinna í kvöld, þegar jeg hefi átt tal um þær við n. Síðan kemur till. frá hv. 1. þm. Skagf. um að endurgreiða ekkju Bjarna Jónssonar frá Vogi úr lífeyrissjóði embættismanna það, sem hann hafði í sjóðinn greitt. Þetta hefir legið fyrir n. áður, og allir nm. höfðu mikla löngun til þess að gera þetta, en voru hræddir um, að það væri ef til vill ekki lögum samkv. Þar sem það er nú lögfræðingur, sem ber þetta fram, þá má víst ganga út frá því, að ekkert sje við það að athuga að forminu til, og mun jeg því greiða atkvæði með þessu, í þeirri von, að flm.till. hafi hjer lög að mæla. Brtt. á þskj. 431 verð jeg að láta bíða þangað til síðar, að n. hefir tekið afstöðu til hennar. Þá er það að síðustu brtt. á þskj. 442, frá hv. 1. þm. Reykv., um hækkun á styrk til Ólafs Rósenkrans. N. leggur mjög eindregið með því, að þessi aldraði sómamaður fái þetta og viðurkennir, að hann sje vel að því kominn, og að hún tók þetta ekki upp sjálf, stafar frekar af gleymsku. Jeg man svo ekki eftir, að það sje fleira, sem jeg þarf að taka fram fyrir hönd n. að sinni.

Haraldur Guðmundsson Tveir hv.þm. hafa nú við þessa umr. látið falla ummæli, sem jeg get ekki látið vera að drepa lítið eitt á. Hv. 3. þm. Reykv. ljet sjer það sæma í ræðu sinni hjer í dag að uppnefna og hrakyrða löggæslumenn þá, sem settir eru til þess að hafa á hendi gæslu áfengislaganna. Þessi sami hv.þm. greiddi þó atkv. með áfengislögunum í fyrra, svo að það situr síst á honum að hrakyrða menn fyrir að gegna því starfi, sem hann hefir sjálfur lögboðið og sett reglur um. Þeir gegna starfi, sem hann hefir sjálfur sett reglur um. Nú hrakyrðir hann þá og smánar. Slík eru hans heilindi. Þá var það hv.þm.N.-Þ., sá, sem er nú forseti þessarar hv. deildar. Um hans framkomu er það eitt að segja, að hún er honum sjálfum og þessari hv. deild til hinnar mestu vansæmdar. Jeg ætla ekki að svara ræðu hans, því að hjer er ekki rjettur vettvangur til þess að svara drykkjurausi, en ræða hans og hátterni alt var honum í alla staði ósamboðið, og þó ennþá ósamboðnara hv. deild að taka henni með þögn, hvorttveggja var móðgun við deildina, og áreiðanlega hefði þessi hv.þm. verið betur kominn utan veggja þingsins en innan að þessu sinni.

Með svofeldri greinargerð: Þar sem hjer er ekki tekið fram, hvað miklum útgjöldum þetta muni nema fyrir ríkissjóð, og Jeg álít eins og hv.þm. Mýr„ að eins og formið er á þessu, þá eigi það ekki heima í fjárlögum, þá segi jeg nei.

Með svofeldri grg.: Jeg treysti mjer ekki til að greiða atkv. með till. í því formi, sem hún nú er í, og segi því nei.

Með svofeldri grg.: Þar sem jeg sje, að hjer er um nauðsynjamál að ræða, en líkar ekki formið á því eins og það liggur fyrir, þá greiði jeg ekki atkv.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Frv. á þskj. 158 gerir lítilsháttar breyt. á hæstarjettarlögunum frá 1919. Þegar hæstirjettur var stofnaður og landsyfirdómurinn lagður niður, var ætlast til, að þeir málaflutningsmenn, sem áður störfuðu við yfirdóminn, fengju rjett til þess að flytja mál fyrir hæstarjetti, eftir að hafa leyst af hendi prófraun samkv. hæstarjettarlögunum. Nú hafa þeir allir int þessa prófraun af hendi, nema þrír menn, að sagt er. Nú fer þetta frv. fram á að nema burtu þetta 3 ára tímatakmark úr hæstarjettarlögunum, svo að þessum mönnum gefist einnig kostur á að flytja mál fyrir hæstarjetti. Annað er það nú ekki, sem frv. fer fram á, og leggur allshn. til, að það verði samþ. Leitað hefir verið álits hæstarjettar um málið, og mun það álit liggja hjá allshn.Nd., en eigi er mjer kunnugt um, hvort nokkuð er á því að græða; það kvað vera helst til loðið og óákveðið, en þó enganveginn á móti frv. Enda eru breyt. þær, sem frv. fer fram á, svo lítilfjörlegar, að engin ástæða er til að leggjast á móti þeim. Allshn. leggur því til, að frv. verði látið ná framgangi á þessu þingi.

Jóhannes Jóhannesson; Jeg skal geta þess, að hæstirjettur segir í umsögn sinni um þetta mál einungis, að nú þegar sjeu nógu margir málaflutningsmenn við hæstarjett, og þurfi því ekki að fjölga þeim, en hinsvegar leggur rjetturinn ekki á móti þeirri breyt. á hæstarjettarlögunum, sem hjer er farið fram á. Sama er að segja um allshn. þessarar deildar. Hún leit á þetta sem smámál og að tæplega væri ómaksins vert að setja sig á móti framgangi þess. En mjög er óvíst, hvort þessi heimild verður nokkru sinni notuð, þótt veitt verði.

Björn Kristjánsson Þetta frv. er komið frá Nd. og var flutt þar samkv. tilmælum bæjarstj. í Hafnarfirði. Eins og frv. þetta ber með sjer, þykir Hafnfirðingum ekki lengur viðunandi hin ónóga höfn, sem þar er. Það hefir að vísu verið hafskipabryggja þar um alllangt skeið, frá fyrstu árum mínum á þingi og alt fram á þennan dag. Við þessa einu bryggju hefir bærinn orðið að notast en svo er mál með vexti, að ef snarpur vestanvindur kemur, þá er ekki einungis ófært að afgr. nokkurt skip, heldur eru öll skip og bátar, sem á höfninni liggja, í beinum háska, enda hefir ekki ósjaldan hlotist stjórtjón af. Nú hefir útvegurinn aukist afarmikið í Hafnarfirði á síðustu árum, svo að nú ganga þaðan 12 togarar, 10 línubátar og fjöldi vjelbáta og smábáta. Allur þessi skipastóll rúmast auðvitað ekki við þessa einu bryggju, enda verða skipin oft að bíða svo lengi eftir afgreiðslu, að stór bagi er að. Hinsvegar er ekki hægt að stækka bryggjuna eða byggja aðra nýja, nema því aðeins, að fyrst sje hlaðinn garður fyrir höfnina til þess að skýla henni fyrir brotsjóum úthafsins í vestanvindum. Garður þessi á að liggja frá suðurlandinu og vera kringum 700 m. að lengd. Áætlað er að hafnarmannvirki þetta kosti um 1 milj. kr., og er það miljónarfjórðung lægra en áður var áætlað, vegna þess að verkalaun hafa nú lækkað nokkuð. Mál þetta hefir verið borið undir vitamálastjóra, og hefir hann mælt eindregið með því og talið þennan garð hið eina úrræði til þess að gera höfnina örugga. Það er enginn efi á því, að Hafnarfjörður er hinn mesti framtíðarstaður, enda er hann þegar einn af blómlegustu kaupstöðum landsins. Tekjur ríkissjóðs af Hafnarfirði eru um eða yfir hálfa milj. kr. árlega, og sjöundi hluti af öllum útfluttum fiski úr landinu fer frá Hafnarfirði. Af þessu má sjá, hve mikill liður í ríkisbúskapnum Hafnarfjarðarkaupstaður er orðinn, og enda mun hann þess vel maklegur, að ríkissjóður leggi eitthvað af mörkum til hafnarbóta þar. En það verður að hefjast handa áður en langt um líður; ella hljótast af vaxandi vandræði og tjón. Jeg vænti þess því, að d. taki vel í þetta mál, enda hefir hún tekið vel í annað samskonar mál, sem verið hefir hjer til meðferðar. Þetta mál var fyrir sjútvn. í Nd., og jeg vil því gera að till. minni, að því verði einnig vísað til sjútvn., og treysti því, að n. hraði málinu sem mest er má, vegna þess að nú er orðið mjög áliðið þings.

Jón Jónsson Ásamt tveim öðrum hv.þm. hefi jeg leyft mjer að flytja brtt. við þetta frv. Eru þær fljótskýrðar, svo að jeg get verið stuttorður. Þetta mál hefir áður legið fyrir þinginu, og voru þá skiftar skoðanir um, hvort rjett væri að selja þessa eyri, sem Siglufjarðarkaupstaður stendur á. Þótti ýmsum það viðurhlutamikið, að kasta þessari dýrmætu eign frá ríkinu og tvímælis orka, hvort hún mundi nógu hátt metin, ef seld yrði, með því að verðmæti hennar eykst, eftir því sem bygðin verður meiri og meira líf færist í þá atvinnugrein, sem íbúarnir þar stunda. Okkur fanst tæplega rjett, að kasta þessari dýrmætu eign frá sjer, - nóg er samt búið að gera áður í þá átt, - og því gerum við það að brtt. okkar, að kaupstaðarlóðin verði undanskilin við þessa sölu. Hinsvegar fær bærinn allmikið undirlendi með þessu móti, auk hjáleigunnar Leynings, frammi í firðinum, sem hann fjekk fyrir fáum árum. Okkur fanst of viðurhlutamikið að selja eignina alla, enda væri með því gefið fordæmi um að selja aðrar verðmætar eignir ríkisins, án þess að skilja nokkuð eftir. Hin brtt. okkar er í tveim liðum. Sá fyrri, um að óheimila bæjarstjórninni að selja þessa eign eða leigja, nema til ákveðins tíma, og sá síðari um, að reglur um leigu á landi bæjarins sjeu staðfestar af atvmrh. Vona jeg að allir geti fallist á, að þessar till. sjeu sjálfsagðar. Það er með öllu óviðeigandi að fleygja svona verðmætri eign frá sjer, upp á þau býti, að eignin verði síðar seld einstökum mönnum og almenningi þannig gert verra fyrir um not af henni. Er því sjálfsagt, að setja reglur um notkun landsins, ef það verður selt. Er þetta í samræmi við till., sem hv.þm. Borgf. (PO) flutti á þinginu 1921, og gerði þá glögga grein fyrir. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum.

Jón Þorláksson Jeg get ekki fallist á þessar brtt. á þskj. 427 nje heldur ástæður hv.flm. fyrir þeim, því að með þessu móti má segja, að Siglufjarðarkaupstaður hafi ekkert gagn af þessari sölu. Auðvitað má segja, að hjer sje um verðmæta eign að ræða, en stj. hefir frjálsar hendur um að gæta hagsmuna ríkisins gagnvart bæjarfjelaginu, að svo miklu leyti, sem henni rjett þykir. En það stendur svo á um slík verðmæti, eins og land undir kaupstöðum, að þau byggjast eingöngu á atorku og atvinnu íbúanna, sem á staðnum eru, og jeg álít, að engir sjeu betur að þessum verðmætum komnir en sjálfir íbúarnir, og eigi þeir því að fá að njóta þeirra um fram aðra. Jeg tel því rjett, að bæjarfjelagið fái þessa eign keypta við sanngjörnu verði og kjörum. Annars hefði mátt færa sömu ástæður gegn því að selja Nes í Norðfirði, en deildin fjelst nú á, að salan væri rjett í því tilfelli. Jeg var því samþykkur, en álít, að þetta sje rjett í þessu tilfelli líka. Mjer finst einnig, þar sem þessi eign er ekki mikið verðmæti fyrir ríkissjóð, og verður það líklega aldrei, meðal annars vegna þess, að afgjöld af henni ganga til prestsins, að ekki sje rjett eða sanngjarnt að láta íbúana með skattalögum borga til ríkissjóðs af verðmæti, sem þeir hafa sjálfir skapað ríkissjóði eða eigandanum til handa. Annars er það um Hvanneyri, eða Siglufjarðareyri, að segja, að þetta land liggur svo lágt, að viðhald þessir leiðir af sjer nokkra kvöð fyrir landeiganda, svo að það er síður en svo, að ríkissjóður hafi hagnað af þessari eign. Hvað það snertir, að setja kvaðir á sveitarfjelagið, ef það kaupir þetta land af ríkissjóði, fæ jeg ekki sjeð, að rjettmætt sje, heldur að um það eigi að gilda sömu reglur og í 1. eru um lóðaeignir bæja- og sveitarfjelaga. Mjer finst það því mjög óeðlilegt að setja sjerskilyrði fyrir þessari sölu. Það er engin hætta á því, að kaupstaðurinn fari að selja þessi lönd úr hendi sjer eða nota þau á annan hátt en tilgangurinn er, sem er sá, að nota þau sem stað fyrir atvinnurekstur og bústaði bæjarbúa. Vona jeg því, að frv. mitt verði samþ. óbreytt.

Jón Jónsson Hv. flm. gat ekki fallist á till. okkar, eins og vænta mátti, en hann gat þó ekki borið á móti því, að hjer væri um verðmæta eign að ræða, en hann heldur því fram, að íbúarnir eigi að fá að njóta þess, vegna þess að eignin hafi orðið verðmæt fyrir þeirra tilverknað. Jeg verð nú að leyfa mjer að álíta það, að þetta sje ekki íbúunum einum að þakka, heldur sje það meira að þakka gæðum landsins og svo því, hve þarna er góð aðstaða til síldveiða, því að auðvitað mun það hafa ráðið því, að menn fóru að setjast þarna að. Jeg tel því rjett, að landið í heild sinni fái að njóta þessara verðmæta. Hv. flm. veik að því, að garðurinn, sem bygður hefir verið til varnar þessu landi, hafi orðið ríkissjóði mjög kostnaðarsamur. Jeg er nú ekki viss um, að Siglufjarðarkaupstaður fari ekki fram á styrk til að viðhalda þessu landi, þó að hann eignist það sjálfur. Legg jeg því ekki mikið upp úr þessu atriði. Jeg bjóst ekki við því, að háttv.flm. mundi leggjast á móti hinum brtt. okkar, því að jeg taldi þær svo sjálfsagðar. Það er vitanlegt, að útlendingar hafa þarna mjög mikinn atvinnurekstur og því hvergi trygt, að þeir nái ekki eignarhaldi á þessum stað, nema skorður sjeu við því reistar. En jeg tel það með öllu óviðunandi, að þetta land sje eign annara en ríkis eða sveitarfjelags, og finst það þó rjettara, að ríkið njóti góðs af verðmæti þessa lands. Vænti jeg þess því fastlega, að hv.þdm. geti fallist að minsta kosti á þessar síðari brtt. okkar, þó að jeg teldi best farið, ef 1. brtt. næði einnig fram að ganga.

Jón Baldvinsson Fyrri brtt. á þskj. 427 gerir þær breytingar á þessu frv., að bærinn hefir svo að segja engin not af þessum kaupum. Hinsvegar þykir mjer vænt um, að síðari brtt. kom fram, því að hún er í samræmi við það, sem jeg hjelt fram í sambandi við söluna á Nesi í Norðfirði. Mun jeg því greiða þessari síðari brtt. atkvæði mitt, en treysti mjer ekki til að fylgja hinni fyrri, af því að mjer finst, að frv. verði hvorki fugl nje fiskur, ef hún nær fram að ganga. Með því móti er bænum sýnd veiðin en ekki gefin, með því að hann getur þá ekki ráðstafað þessu landi á sama hátt og ef hann hefði fullkomin eignarumráð yfir því. Þó að jeg játi, að ríkissjóður getur leigt kaupstaðnum landið með svo góðum kjörum, að bæjarfjelaginu væri enginn akkur í að kaupa það, og það væri ef til vill rjettast að gera, finst mjer ekki rjett að spyrna á móti þessu máli, úr því að sú leiðin hefir nú einu sinni orðið ofan á hjá þinginu, að selja kaupstöðunum það land, sem þeir standa á, ef ríkið hefir átt það.

Jón Jónsson Það voru aðeins örfá orð út af því, að hv. 4. landsk.þm. sagði, að frv. yrði hvorki fugl nje fiskur, ef fyrri brtt. okkar væri samþ. Jeg get ekki fallist á, að þetta sje rjett. Jeg veit þess dæmi, að þetta hefir átt sjer stað, að kaupstaðir fengju keypt beitilöndin í kring, án þess að verslunarlóðin fylgdi með. Og jeg fæ ekki betur sjeð en að Siglufjarðarkaupstaður geti haft mikið gagn af þessum kaupum, þó að verslunarlóðin sje undanskilin.