Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að láta í ljós þakklæti yfir því, að það hefur verið boðað til fundar í Sþ. á föstudegi, þ.e.a.s. tekinn aukafundartími. Það hefði mátt vera búið að því fyrr. Dagskrá Sþ. er þegar orðin nokkuð löng, eins og sjá má hér á borðunum, þar sem nú eru 19 mál á dagskránni. Sú till., sem ég mæli hér fyrir, er á þskj. 281. Flm. hennar er Tómas Árnason, 1. varamaður Framsfl. í Austurlandskjördæmi. Tómas sat á þingi í febrúar og aftur um mánaðamótin marz–apríl og þessi till. er lögð fram 24. febrúar að ég ætla. Og varaþm. fékk hvorki tækifæri til að mæla fyrir henni þann hálfa mánuð, sem hann sat á þingi hér í febrúar, né heldur, þegar hann tók sæti á Alþ. um mánaðamótin marz–apríl. Hann var þá einnig hálfan mánuð inni eða þar um bil. Þetta er þó ekki fyrir það, að till. sé á nokkurn hátt tekin út úr röð eða tafin sérstaklega, heldur hefur afgreiðsla mála í Sþ. gengið svona hægt af ástæðum, sem okkur eru öllum kunnar. Þetta er því áreiðanlega ekkert einsdæmi og ég tek eftir því núna, að t.d. 18. mál á dagskrá hefur verið afgreitt úr n. fyrir um það bil mánuði. Það sjá allir, að þetta er ekki hægt og þetta er alls ekki það, sem til er ætlazt. Það getur ekki verið ætlazt til þess, að alþm. eigi þess ekki kost að koma málum sínum til n. og fá þau athuguð á þinglegan hátt. Það er annað mál, að auðvitað á enginn rétt á því, að hans mál verði samþ. sem ályktun þingsins eða sem l., það er annað mál. Ég veit, að það er æskilegt að hafa festu í störfum og það er kannske ekki æskilegt út af fyrir sig að hringla með fundardaga Sþ. Hér verður þó að vera einhver hreyfing. Það er ekki endalaust hægt að sigla sama bóg og þetta verður að íhuga. Ég veit raunar, að þeir, sem tilnefndir hafa verið til þess að athuga starfshætti Alþ. ásamt með hæstv. forsetum þingsins, munu ígrunda þetta vel á milli þinga. En annars vil ég mega vænta þess, að það verði gert meira af því þann stutta tíma, sem væntanlega er eftir af þessu þingi, að halda aukalega fundi í Sþ., heldur en gert hefur verið til þessa. Það held ég verði ekki um deilt, að t.d. á dagskránni, sem hérna liggur fyrir í dag, eru ýmsar till., sem geta verið þýðingarmiklar. Ég vil t.d. halda því fram, að sú till., sem ég mæli hér fyrir, geti, ef samþ. yrði, haft mjög mikið gildi og þannig er auðvitað um mörg fleiri mál, sem hér eru til meðferðar. Ég sé, að hér eru m.a. á dagskrá tvö mál, sem varða skólanema, atvinnumál þeirra og lánamál og þau eru áreiðanlega ekki að ófyrirsynju fram komin. Það er öllum ljóst, hversu erfiðlega horfir um sumaratvinnu fyrir skólafólk. Einnig er hér till. um lánasjóð og vafalaust er eitthvað hægt að liðka til á þeim sviðum. Þörfin er einnig orðin brýn fyrir einhverjar aðgerðir í þeim efnum. Ég sakna þess mjög, að hæstv. sjútvrh. hefur ekki séð sér fært að sækja þennan fund, því að þessi till. varðar vissulega hans verksvið. En við því get ég auðvitað ekki gert og hlýt að flytja mitt mál eftir sem áður. Ég vil mega segja það í byrjun, að síldarævintýrið svo kallaða er raunar ekki nema einn hlekkur í keðju fjármunalegra happdrættisvinninga, sem íslenzku þjóðinni hafa hlotnazt á undangengnum áratugum. Það er oft talað um það og það er auðvitað rétt, að síldargróðanum hafi verið misjafnlega vel varið og af misjafnlega mikilli forsjá. En það kemur ekki með þessu tungli og þannig hefur það verið áður, þegar þjóðinni hafa hlotnazt stórir vinningar, að mönnum hafa orðið mislagðar hendur um margt í þeim efnum. En raunverulega kemur það kannske heim við ríkjandi stefnu, að síðustu árin hefur verið farið nokkuð gálauslega með fjármuni, líka af einstaklingum. En þrátt fyrir allt held ég, að enginn neiti því og það sé ómótmælanlegt, að á síldarárunum var bjargað á land mjög miklum verðmætum fyrir þjóðarbúið og þess sér nú víða stað í atvinnulífinu, atvinnutækjunum og í bættum hag heimilanna og ýmsum umbótum á hinu persónulega sviði. Það hefur oft verið á það bent og réttilega og lögð á það mikil áherzla, að af síldarævintýrinu hefði raunar ekkert orðið, ef ekki hefðu komið til stærri og meiri veiðiskip og ekki síður alveg ný og áður óþekkt veiðitækni, sem gerði mögulegt að veiða síldina við allt önnur skilyrði en áður þekktust. En mér finnst stundum í slíkum umr., - þó að því sé auðvitað ekki gleymt, - þá finnst mér því ekki nægur gaumur gefinn, að síldarævintýrið hefði aldrei getað gerzt, nema á undan hefði farið mjög mikil, harðsótt og skipuleg leit að síldinni og margs konar rannsóknarstarfsemi í sambandi við það. Það er ekki fyrr en farið er að fylgjast með göngum síldarinnar og lifnaðarháttum hennar í ríkum mæli, að veiðisvæðið er fært út og veiðitíminn lengist. Þetta hefur komið ákaflega greinilega í ljós. Það varð að fylgjast með göngu síldarinnar frá ári til árs og kunna skil á lifnaðarháttum hennar og styrkleika síldarstofnanna, hitastigi sjávarins, átumagni og margvíslegum öðrum aðstæðum á veiðisvæðunum og raunar á vegum síldarinnar yfir höfuð, þar sem hún fer um hafsvæðin. Þetta er ofur eðlilegt. Það er varla hægt að hugsa sér, að einstakir útgerðarmenn eða skipstjórar geti lagt í þá áhættu að leita nýrra miða á mjög fjarlægum slóðum og jafnvel ekki heldur að prófa sig áfram með nýja veiðitækni, nema að takmörkuðu leyti. En það var þó að vísu gert að ýmsu leyti í sambandi við síldina. Þetta vil ég leggja alveg sérstaka áherzlu á. Nú hefur það gerzt, eins og allir vita, að dregið hefur stórkostlega mikið úr síldveiðunum. En ég vil þó aðeins í því sambandi leyfa mér að minna hv. alþm. á, að það er álit fiskifræðinga, að það sé ekki varanlegt ástand, heldur tímabundið. Ég vil í því sambandi vitna til ummæla dr. Jakobs Jakobssonar fiskifræðings í Ægi, 3. hefti þessa árs, þar sem hann ræðir um þessa hluti í grein, sem hann kallar Bræðslufisk og ég mun síðar vitna til, en hann segir: „Áður en lengra er haldið, verður þó ekki hjá því komizt að benda á, að ég tel minnkandi síldarafla tímabundið fyrirbæri og þá svartsýni, sem nú ríkir hjá mörgum um framhald síldveiða, vart á rökum reista.“ Mér finnst ástæða til þess að minna á þetta og ég held, að þeir, sem mest fordæma það, sem gert hefur verið og hversu lagt hefur verið mikið fé í að taka á móti síldinni, ættu að hugleiða málið betur, áður en svo harðir dómar eru felldir. En þó að menn trúi ekki í blindni á álit fiskifræðinga, þá held ég, að augljóst sé, að það verður að halda áfram síldarleit og síldarrannsóknum af fullum krafti eftir sem áður, þó að nokkuð hafi dregið úr síldveiðum um stund. Nú blasir við, að eftir þessi miklu síldarár er hér mjög stór floti ágætra skipa, sem er vel til þess fallinn að veiða ýmsar aðrar tegundir af þeim fiskum, sem dr. Jakob hefur kallað bræðslufisk. Og hitt er ekki síður vitað mál, að í landi eru ákaflega stórvirk atvinnutæki, þar sem eru allar síldarverksmiðjur okkar, sem byggðar hafa verið víðs vegar um landið eftir því, hvar síldin lagðist að þá og þá. Þessi tæki eru meira og minna ónotuð. Og þessi tæki eru svo stórvirk, að þau munu geta afkastað um 20 þús. smálestum hráefnis á sólarhring. Fram hjá þessu verður ekki gengið og menn hljóta að leita allra úrræða til þess að nýta sem bezt afkastagetu bæði flotans og allra þessara verksmiðja. Ég álít, að hér hafi ekki ríkt af hálfu valdhafa nægileg árvekni í þessu máli. Við höfum gert það, Íslendingar og það er ekki að ástæðulausu, að það hafa verið byggðar bræðslur í mjög stórum stíl, síldarverksmiðjur víðs vegar á ströndinni, allt eftir því, hvar síldin hefur verið við land þá og þá. En það hefur undarlega lítið verið gert til þess og athugaðir möguleikar á því að tryggja þessum miklu vinnslufyrirtækjum verkefni. Þó má ekki gleyma síldarflutningunum í þessu sambandi. Það eru vissulega markverðar tilraunir og ég hygg, að það þurfi miklu frekari athugunar við og rannsókna, hvort ekki er hægt að skipuleggja víðtækari starfsemi að því leyti, sem færi yfir á víðara svið, næði til fleiri fiskistofna og væri víðtækari. Hef ég, ásamt þremur öðrum þm. Austf., flutt till. um þetta efni á þskj. 407, - um athugun á flutningaspursmálinu, - hvort ekki sé hægt að brjóta þar nýja leið. Um annað en þetta hefur varla verið að ræða, sem unnið væri í þá stefnu að afla hráefnis til verksmiðjanna og að nota þeirra afköst, þegar dregið hefur úr síldinni á hinum ýmsu stöðum og nú síðast svo mjög í heild, eins og öllum er kunnugt. En ef litið er á árangur þann, sem varð á sínum tíma, þegar hafin var öflug rannsókn og skipulögð síldarleit, þá hlýtur að vakna spurningin um aðrar fiskitegundir, hvort ekki er hugsanlegt að veiða aðrar fiskitegundir, sem vel væru til þess fallnar að vinnast í bræðslum í miklu ríkara mæli en gert hefur verið hér. Í þeirri grein fiskifræðingsins, Jakobs Jakobssonar, sem ég vitnaði til áðan, er rætt um ekki færri en 4 tegundir fiskjar, sem veiðanlegar kynnu að vera með góðum árangri til vinnslu í bræðslu. Mér virðist álit fiskifræðingsins svo vel rökstutt, að óhjákvæmilegt megi kalla að taka ábendingar hans til nánari íhugunar af hálfu hins opinbera. Þurfa menn þá einnig að hafa í huga hina miklu ónotuðu afkastagetu síldarverksmiðjanna, sem ég áðan vék nokkuð að. Á þingskjali 404, hef ég, ásamt 7 öðrum þm., lagt fram till. um þetta efni í nokkuð öðru formi en þá, er ég mæli hér fyrir, þó að hún fjalli um einn þátt þessa máls. Í þeirri till. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að kjósa 5 manna nefnd, er undirbúi í samráði við Hafrannsóknastofnunina tillögur um skipulagða og samræmda fiskileit, rannsóknir og veiðarfæratilraunir í því skyni að auka veiðar á bræðslufiski og gera þær veiðar fjölþættari.“ Hvað snertir 3 af þeim fiskistofnum, sem um er fjallað í greininni Bræðslufiskur, er það svo, að þeir hafa ekki verið veiddir hér til nytja og eigi að taka upp rannsóknir á því sviði, álít ég, að meiri undirbúning þurfi en til þess að framkvæma þá athugun, sem þessi afmarkaða till. fjallar um og því er það, að hún er flutt sérstaklega. Þessi till., sem hér liggur fyrir, fjallar aðeins um einn þáttinn, um eina fiskitegundina, þ.e.a.s. um loðnuna. Hún fjallar um þann þáttinn, sem mest er aðkallandi að rannsaka, og um leið um þann þáttinn, sem er þannig vaxinn, að hægt er að snúa sér að honum vafningalítið nú þegar. Það er langt síðan menn fóru að veiða loðnu hér við land, og má lesa um sögu þeirra veiða í ágætri grein, sem Friðrik Steinsson skipstjóri ritaði í aprílhefti Ægis fyrir nokkrum árum. Ég skal ekki fara langt út í að rekja þá sögu, en aðeins drepa á örfá atriði. Það er um 1920, sem menn byrja að nota loðnu til beitu á Hornafirði og í byrjun er á svo frumstæðan hátt að þessu unnið, að loðnan er hreinlega týnd upp af söndunum. Það höfðu menn nú raunar áður gert í þeim landshlutum sér til bjargar, þegar hart var í ári og kannske hefur ekki þurft harðindi til. En síðan tóku menn að veiða loðnuna í háf og nokkru síðar taka menn upp loðnunæturnar og 1924 er talið, að loðnuveiði sé orðin almenn þarna austurfrá. Það er svo ekki fyrr en löngu seinna, þegar farið er að veiða loðnuna við Suðurlandið, ekki fyrr en eftir 1938, - að eitthvað er veitt úti á rúmsjó, en þó aðallega á grunnu vatni og upp við sanda. En það er alveg til 1964, sem menn veiða loðnu eingöngu til að nota hana sem beitu. Eftir það taka menn að veiða hana í bræðslu og strax 1965 hefur loðnuveiðin töluvert gildi. Þá eru veiddar um 50 þús. lestir. Síðan hefur verið veitt eitthvað i kringum 100 þús. lestir á ári, stundum meira og stundum minna. Núna á þessum vetri nær loðnuveiðin hins vegar hámarki, eins og mönnum er kunnugt. Það veiddust rúmlega 170 þús. tonn að ég ætla, en mesta veiði áður hafði orðið um 125 þús. tonn. Hér er um veiðar að ræða, sem hafa mjög verulega þýðingu fyrir þjóðarbúskapinn, því að útflutningsverðmæti loðnunnar í vetur hefur verið áætlað hátt í 350 millj. kr. Þannig standa sem sagt málin í dag varðandi loðnuna, að það er búið að sýna sig svo ekki verður um villst, að þarna er um að ræða fisk, sem getur haft mjög verulega þýðingu sem hráefnisgjafi fyrir hin afkastamiklu vinnslutæki okkar og einnig mjög mikla þýðingu í þjóðarbúskapnum sem útflutningsvara. Í grein fiskifræðingsins í Ægi, sem ég hef áður margsinnis vitnað til, er nokkuð rakið, hversu loðnan hefur hagað sér hér við land. Hún hrygnir einkum við Suður– og Suðvesturland síðari hluta vetrar. Göngurnar eru oft tvær og stundum fleiri og þeirra verður oft fyrst vart við Suðausturland, sem ljóst er af því, sem ég hef áður sagt, að loðnuveiði hér byrjar á Hornafirði og þar um kring. Stundum gengur loðnan upp að suðurströndinni um Dyrhólaey, Vestmannaeyjar og Selvogsgrunn o.s.frv. Nú er mikil ástæða til að ætla, að veiða megi loðnuna víðar við land og lengja megi veiðitímann og jafnframt fá feitari og verðmætari fisk, en algengast er að veiða nú. Í grein dr. Jakobs er rakið, hversu oft hefur orðið vart við loðnuna fyrir norðan land á sumrin og ég ætla að leyfa mér að lesa hérna orðrétt kafla úr grein fiskifræðingsins, með leyfi hæstv. forseta. Hann segir: „Þannig urðu síldarleitarskipin öðru hvoru vör við loðnu djúpt út af Norðurlandi á árunum 1960-1967. Hinn 7. júlí 1961 var v/s Ægir t.d. við síldarleit á svæðinu NV af Kolbeinsey eða nánar tiltekið á milli 19. og 20.° v.l. og um 67° 45' n.b., þ.e. um 90-100 sjm. N af Siglufirði. Er skemmst frá því að segja, að þarna fundust margar stórar torfur. Allmörg síldveiðiskip komu á þessar slóðir skömmu síðar, fjögur þeirra köstuðu og fengu öll loðnu. Ári síðar eða í júlí 1962 var v/s Pétur Thorsteinsson í síldarleit um 90- 100 sjm. norður af Melrakkasléttu og fann þar stórt torfusvæði. Allmörg síldveiðiskip komu, en fengu eingöngu loðnu. Hinn 27. júní 1963 var v/s Ægir enn í síldarleit á svæðinu NV af Kolbeinsey. Margar góðar torfur fundust. Eitt síldveiðiskip kastaði þar daginn eftir og fékk loðnu. Rúmum mánuði síðar eða hinn 8. ágúst 1963 fundum við á Ægi mikið torfusvæði norður af Strandagrunnshorni eða nánar tiltekið á 67° 30' n.b. frá 21°-22° v.l. Þegar rennt var í torfurnar hljóp þorskur þegar á færið. Hver einasti fiskur var þarna úttroðinn af loðnu.“ Og hann heldur enn áfram og nefnir nokkur fleiri dæmi, þegar vart hefur orðið við loðnuna að sumarlagi fyrir norðan og norðaustan land. Það er óhætt að slá því föstu, að ríki loðnunnar er ekkert kostaríki hafdjúpanna. Jakob Jakobsson kemur aðeins að því. Hann segir hér, með leyfi hæstv. forseta: „Heimkynni loðnunnar eru fyrst og fremst í köldum sjó allt frá Barentshafi um Ísland til Austur-Grænlands og þaðan allt vestur að ströndum Ameríku við Labrador. Vafalaust er hér þó um a.m.k. fjóra sérstaka loðnustofna að ræða.“ Síðan ræðir hann nánar um þetta og er auðséð af því, að hann álítur, að þarna sé um mjög mikið magn að ræða af þessum fiski. Það má þess vegna vera alveg ljóst, að loðnan er það stórveldi, sem vert er fyrir okkur Íslendinga að gefa gaum og auka heldur viðskiptin við. Ég vil enn - og það skal verða mín síðasta tilvitnun í grein dr. Jakobs, - vitna í niðurlagsorðin í kaflanum um loðnuna, en þar segir: „Veiðitímabilið hefur verið fremur stutt eða frá miðjum febrúar til marz loka og veiðisvæðið hefur jafnan verið við suður– og suðvesturströndina. Ég tel nú alveg augljóst, að unnt sé að lengja loðnuvertíðina til mikilla muna. Athuganir þær, sem gerðar voru á loðnugöngum út af Austur– og Norðausturlandi núna í vetur, sýndu, að loðnan getur verið í ágætum torfum á leið sinni suður úr kalda sjónum. Það ætti því ekki að vera neitt því til fyrirstöðu að hefja loðnuveiðar allt að tveimur mánuðum fyrr en gert hefur verið til þessa. Þá er ljóst af því, sem áður var sagt um lífshætti og uppeldisstöðvar loðnunnar, að allar líkur benda til þess, að unnt sé að stunda loðnuveiðar að sumarlagi út af Norðurlandi. Þar er þó nauðsynlegt að gera nánari athuganir á loðnusvæðunum, sérstaklega með tilliti til breyttra aðstæðna í sjónum, áður en hafizt verður handa um almenna veiði. Þannig er líklegt, að unnt sé að stunda loðnuveiðar allan síðari hluta ársins fyrir Norðurlandi og síðar úti af Austfjörðum einmitt á þeim árstíma, þegar hún er feitust og gefur mestar afurðir.“ Og hann bætir við, að sú loðna, sem leiðangursmenn á Árna Friðrikssyni veiddu í hafi úti af Austurlandi í s.l. mánuði, þ.e.a.s. í janúar, reyndist vera 14% feit, en það er miklu meiri fita en venja er á loðnuvertíð hér syðra. Ég hygg, að þessar niðurstöður séu þannig, að vart verði gengið fram hjá þeim þegjandi og að óathuguðu máli. Loðnuveiðin í vetur hefur, eins og ég vék áðan að, orðið mjög þýðingarmikil búbót og - eins og ég einnig hef áður komið að - höfum við mikinn veiðiskipaflota og við höfum gnægð vinnslustöðva í landi til þess að vinna loðnuna á hinum ýmsu árstímum án þess að teppa þær fyrir annarri og arðvænlegri vinnslu þá, en síldin er miklu dýrari fiskur en loðnan, einnig í bræðslu. En til þess að unnt verði að útfæra veiðisvæðið og veiðitímann er alveg áreiðanlegt, að það þarf að framkvæma hörkuleit ásamt tilheyrandi rannsóknum og veiðarfæratilraunum, alveg eins og gert var við síldina og þessa starfsemi þarf að hefja strax í sumar. Þessi till. er, eins og ég áðan vék að, flutt strax í febr. og síðan hefur aðalloðnuvertíðin gengið yfir og orðið með þeim ágætum, sem raun ber vitni. Mér sýnist að allt, sem skeð hefur síðan þessi till. var flutt, mæli með skjótum aðgerðum í þessu efni. Þessi till. er almennt orðuð og er um það, almennt talað, að láta rannsaka og fylgjast með göngum loðnunnar að landinu og með ströndum fram. En mér finnst með tilliti til þeirra atburða, sem gerzt hafa á tæplega tveimur mánuðum, síðan þessi till. var flutt, - mér sýnist það eðlilegt, að ríkisstj. verði veitt ákveðin heimild til aðgerða og ég mun leggja fram brtt., sem hv. fjvn., sem væntanlega fær þessa till. til athugunar, tekur þá einnig til skoðunar um leið og aðaltill. Þessa brtt. hafði ég hugsað mér að orða eitthvað á þá leið, að Alþ. heimilaði ríkisstj. að taka á leigu skip í allt að 6 mánuði til að framkvæma leit og athuganir vegna loðnunnar allt að 6 mánuði umfram það, sem þegar hefur verið ákveðið að verja til fiskileitar. Ég legg ríka áherzlu á nauðsyn þess, að nokkrar veiðarfæratilraunir verði einnig gerðar. Loðnan hefur að undanförnu fyrst og fremst verið veidd á grunnu vatni, þar sem vel hentar að veiða hana í nót, en til þess að veiða hana með árangri á dýpra vatni mun þurfa að taka upp önnur veiðarfæri. Norðmenn veiða mikið af loðnu og þeir munu veiða um helming af sínu loðnumagni í vörpu. Þetta þarf að athuga annað hvort á þann hátt að búa væntanlegt leitarskip þannig, að það geti sjálft framkvæmt þessar tilraunir ellegar senda annað skip með veiðarfæri, ásamt leitarskipinu, en það yrði náttúrlega dýrara. Ef svo færi hins vegar, að einhverjar útgerðir sæju sér fært og teldu ástæðu til þess að fara af stað á þessar veiðar án athugunar og fylgja eftir leitarskipinu, þá þarf auðvitað ekki þessar tilraunir. Þetta er það, sem gerist á síldveiðum, eins og við vitum. Veiðiskipin fylgja leitarskipunum og eru komin á vettvang, þegar þau geta vísað á síld. En mér þykir fremur ólíklegt, að af því gæti orðið í sumar varðandi loðnuna og þess vegna legg ég áherzlu á nauðsyn þess, að einhverjar byrjunarveiðarfæratilraunir gætu farið fram um leið. Það virðist, eftir því sem ég kemst næst, ekkert því til fyrirstöðu að hefja slíkt starf í sumar, ef fjármunir fást til þess, því að svo mikið er þegar vitað um loðnuna, að það á að nægja til þess, að unnt sé að skipuleggja gagnlegar aðgerðir. Jafnhliða því, sem leitað yrði veiðanlegrar loðnu, yrði auðvitað hlutverk leitarinnar að fylgjast með göngum hennar og rannsaka hennar lifnaðarhætti. E.t.v. dettur einhverjum til hugar, að hægt væri að framkvæma leit og athuganir vegna loðnunnar fyrir það fjármagn, sem ákveðið hefur verið að verja til fiskileitar nú þegar og taka að einhverjum hluta skip frá síldarleitinni í því skyni, en því miður er það alveg tómt mál að ætla sér það. Það var horfið að því óheillaráði árið 1968 að draga verulega úr síldarleitinni. Þetta var aftur gert núna í ár frá því, sem lagt var til af hálfu Hafrannsóknastofnunarinnar. Það var dregið úr fjármagni til síldarleitarinnar, sem svarar þriggja mánaða úthaldi eins leitarskips. Það er þess vegna alveg augljóst, að það fjármagn gerir ekki betur en hrökkva, sem henni hefur verið ætlað og raunar hrekkur það ekki, því ef á að halda uppi eðlilegri síldarleit í sumar í samræmi við þær kröfur, sem gerðar eru, þá verður lítið eftir til þess að hefja aftur leit hér á suðursvæðinu í haust, sem þá er talið nauðsynlegt að athuga. Ég held, að það hafi verið mjög mikil mistök að draga úr fiskileitinni. Þvert á móti held ég, eins og ég hef sagt, að það hefði átt að auka hana og færa hana yfir á víðara svið. Hér á árunum voru 3 skip starfandi í síldarleitinni yfir aðalannatímann og þannig var það um nokkur ár eða fram til 1967. Síðan hafa þau verið færri. Nú er engin ástæða til að draga nokkra dul yfir það, að með tilkomu Árna Friðrikssonar batnaði aðstaða síldarleitarinnar mikið. Árni Friðriksson getur haft helmingi lengri úthaldstíma en Ægir gat haft áður og það er ekki lítill tími, sem fer í að sigla heim og út aftur, eftir að síldin er komin í mörg hundruð mílna fjarlægð frá landinu. En svo er á hitt að líta, að leitarsvæðið hefur færzt svona gífurlega út, kannske frá því að vera áður um 100 mílur upp í að vera nú 8-900 mílur út frá landinu. Það gefur auga leið, að þó að til komi ágætt og nýtt skip, sem er afkastameira en hin fyrri, þá gerir það auðvitað ekki einu sinni að vega upp á móti útfærslu leitarsvæðisins, hvað þá, að það geri fært að minnka þann skipakost, sem hafður hefur verið í þessari þjónustu áður. Það er ákaflega nauðsynlegt, ef síldarleit og rannsóknir eiga að koma að fullu gagni á djúpmiðum lengst austur í hafi, að skipin geti stöðugt skipzt á, þannig að ekki verði eyða, þegar aðalleitarskipið þarf að fara til lands, en sú sigling fram og til baka tekur ekki minna en 10 daga að ég hygg. En eins og nú er komið, þá er nokkur hætta á því, a.m.k. ef á að dreifa síldarleitinni yfir allt árið og sjá fyrir leit hér við Suðurlandið, - þá er hætta á þessu. Árni Friðriksson gæti þá orðið einskipa í leitinni og það yrði áreiðanlega til mikils skaða. En ég vildi alveg sérstaklega undirstrika, því það rökstyður þessa till. og einnig mína brtt., að það er alveg útilokað, að síldarleitin geti að nokkru verulegu marki færzt yfir í leit að loðnu og rannsóknir á henni, þó hún að sjálfsögðu, eins og hún hefur áður gert, reyni að fylgjast með loðnunni eftir því, sem hægt er. En það sér náttúrlega hver maður, að þegar t.d. farið er að leita að síld á fjarlægum miðum, þá er ekkert komið nálægt þeim slóðum, sem þarf að kanna með tilliti til loðnunnar. Ég vil svo að lokum aðeins árétta, að ég álít, eins og flm. þessarar till., að það sé mjög nauðsynlegt að halda áfram fiskileit og tilheyrandi rannsóknum af fullum krafti og færa leitina út á víðara svið. Reyna á þann hátt að bæta þann skaða, sem hlotizt hefur af þverrandi síldveiðum, með nýjum veiðum. Þó að þar komi margt fleira til en loðnuveiði, þá er loðnan nærtækust. En þó að nú þegar sé töluvert vitað um hátterni loðnunnar og göngur hennar, þá fer því fjarri, að með því hafi verið fylgzt á sama hátt og göngum síldarinnar. Og með hliðsjón af því, sem ég hef leitazt við að rekja hér að framan og með hliðsjón af nytsemi loðnunnar og þýðingu loðnuveiða fyrir íslenzkt efnahagslíf, þá virðist mér til þess fyllsta ástæða að ráðast hið allra fyrsta í rannsóknir á göngum og lifnaðarháttum loðnunnar, í leit og í veiðarfæratilraunir, enda mun það vera viðurkennt meðal allra erlendra fiskveiðiþjóða, að langarðbærasta fjárfestingin, sem hugsanleg er, til þess að efla fiskveiðarnar og fiskiðnaðinn sé öflug fiskileit ásamt tilheyrandi rannsóknum og nauðsynlegum veiðarfæratilraunum. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að þessari till. verði vísað til hv. fjvn. og umr. frestað.



Herra forseti. Með till. þeirri til þál., sem ég hef leyft mér að flytja á þskj. 427, er stefnt að því, að Alþ. álykti að fela landbrh. að láta endurskoða lög um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum, svo og önnur þau lög og lagafyrirmæli, er varða ríkisframlög til ræktunar, bygginga og byggðaþróunar í sveitum landsins, og taka til athugunar jafnframt, hvort eigi sé ástæða til að samræma þau og fella inn í stofnlánadeildarlögin. Lögin um Stofnlánadeild Íandbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum eru, sem kunnugt er, frá 1962 og lítillega breytt síðan. Meginbreytingin við gildistöku laganna 1962 frá því, sem áður hafði verið, var, að Stofnlánadeild landbúnaðarins var fengið í hendur hlutverk ræktunarsjóðs og byggingasjóðs sveitabæja. Það hlutverk var aukið og deildinni var gert kleift að byggja sig upp fjárhagslega. Í þáltill. er tekið fram, að ekki sé lagt til að hreyfa við þeim hluta laganna, er fjalla um þessi efni, þ.e.a.s. II. kafla stofnlánadeildarlaga. Aðrir þættir þessara laga, þ.e.a.s. þeir, er snerta landnám, ræktun og byggingar í sveitum, eru að meginefni mikið eldri. Fyrst munu hafa verið sett lög um Landnám ríkisins 1941, en áður, eða 1928, höfðu verið sett lög, er sinntu skyldum verkefnum, þ.e. lög um bygginga– og landnámssjóð. Enda þótt lagaákvæðin um Landnám ríkisins hafi verið endurskoðuð á tiltölulega fárra ára fresti, er andi þeirra og tilgangur í aðalatriðum hinn sami enn í dag og í upphafi, þ.e. að hamla gegn því, að jarðir fari í eyði, endurbygging eyðijarða og stofnun nýbýla. Hin síðustu ár hefur þó starfsemi landnámsins beinzt í vaxandi mæli að aukinni aðstoð við hin smærri býli, enda þótt þar hafi ekki verið um raunverulegt landnám að ræða. Þó að landnámið hafi enn veigamiklu hlutverki að gegna á þessum sviðum, tel ég, að tímabært sé að endurskoða ýmis þau ákvæði laganna, er þetta varða, með tilliti til breyttra búskaparhátta og þeirrar þróunar, sem ætla má, að verði í framtíðinni. Öllum eru kunnar hinar stórfelldu framkvæmdir og framfarir í sveitum landsins á undanförnum árum. Ræktunin hefur stóraukizt, nýræktarframkvæmdir munu hafa verið um 5–6 þús. hektarar á ári hin síðustu ár og vegna hinna stórkostlegu byggingarframkvæmda eru nú bæði íbúðarhús og útihús í sveitum öll önnur, en áður var, hvað gerð og hagkvæmni snertir. Þá er og þess að minnast, að bændur hafa tekið tæknina í sína þjónustu. Þessi nýi tæknibúnaður gerir þeim kleift að nýta mun stærra ræktunarland en áður var, jafnframt því sem hann nálega krefst stærra ræktunarlands, en áður tíðkaðist. Það, sem segir því fyrst og fremst til um framtíðarmöguleika hverrar jarðar og er um leið meðal mestu verðmæta hvers býlis, er stórt og gott ræktunarhæft land. Þess vegna teldi ég nauðsynlegt, ef þáltill. þessi verður samþ., að krefjast stærra ræktunarhæfs lands við stofnun nýbýla, en nú er gert í lögum, en nú er, sem kunnugt er, gert ráð fyrir 25 hekturum. Þó gæti komið til mála að veita undanþágu frá slíku ákvæði í einstaka tilfelli, þar sem sérstakar ástæður mæltu með því. Þá er í lögunum ákvæði um aðstoð til þeirra smábýla í sveitum, sem hafa aðalatvinnu af öðru en landbúnaði og þar þarf ekki nema 6 hektara ræktunarhæfs lands. Ég tel athugandi, hvort ekki sé full ástæða til að fella þetta ákvæði niður. Í grg. fyrir þáltill. er vikið að því, að lög hafa á síðari árum virzt ýta um of undir skiptingu á jörðum vegna mishárra ræktunarframlaga eftir stærð ræktunarlands. Landnámið hefur á undanförnum árum greitt aukaframlag til ræktunar á þeim býlum, sem hafa lítil tún. Í fyrstu var það bundið við 10 hektara túnstærð, en nú hin síðustu ár hefur markið verið hækkað í áföngum og er nú 25 hektarar. Reyndin hefur orðið sú, að þegar 25 hektara markinu hefur verið náð, hefur gætt mikillar tilhneigingar til þess hjá bændum að skipta jörðinni t.d. milli feðga, svo að við áframhaldandi ræktun verði enn notið aukaframlagsins. Slík skipting jarða getur í vissum tilfellum átt rétt á sér, einna helzt í góðsveitum, þar sem landrými er nóg. En allt of mörg dæmi eru þess, að sú ráðstöfun hefur reynzt til óþurftar og er hætt við, að þess gæti meira í framtíðinni en hingað til. Það er að mínu viti einkar óheppilegt að ýta undir þá þróun með löggjöf, enda mun ekki hafa verið til þess ætlazt, að svo væri. Við endurskoðun laganna er því nauðsynlegt að taka til athugunar, hvort ekki sé réttmætt og um leið fært að afnema hámarkið, sem bindur aukaframlagið við 25 hektara, eða a.m.k. færa það stórum ofar, en ella að jafna jarðræktarframlaginu niður, svo að ekki væri lengur um mismun að ræða eftir stærð ræktunarlanda. Sums staðar hefur jörðum verið skipt til þess að auðvelda ættliðaskiptingu í búskap og væri í mörgum tilvikum heppilegra, að yfir þau tímaskeið yrði að komast með félagsrekstri í einhverju formi. Lögunum um stofnlánadeild o.fl. og þá ekki sízt þeim köflum þeirra, sem fjalla um Landnám ríkisins og starfsemi þess, er ætlað að hafa áhrif á viðhald og þróun byggðar í sveitum landsins, jafnhliða því, sem þau hafa átt sinn gilda þátt í að stuðla að hinum stórfelldu framkvæmdum bænda undanfarin ár. Við blasir, að á þessum sviðum hefur mjög mikill og heillaríkur árangur náðst. Eigi að síður hefur nokkuð af jörðum farið í eyði á undanförnum árum. Hefur þess mest gætt í afskekktum byggðum og svo aftur í nábýli við kauptún og kaupstaði, en þó óvíða meira, en hér í nágrenni Reykjavíkur. Hér er um tímanna tákn að ræða, sem síður en svo, er einsdæmi fyrir okkar land. Búrekstur á mjög afskekktum jörðum og jörðum, sem hafa mjög þrönga landkosti og svo stundum á þeim, sem liggja næst þéttbýlinu, stenzt illa samkeppni, þegar velmegun vex í þjóðfélaginu. Naumast þýðir að loka augunum fyrir því, að þessi þróun heldur eitthvað áfram. Enn eru nokkur býli í byggð, sem tæpast hafa framtíðarskilyrði til búrekstrar. Þær jarðir hafa, eins og ég nefndi áðan, ýmist mjög lítil ræktunarlönd, liggja sérlega afskekkt eða verða beint að víkja fyrir þéttbýlinu. Verði af þeirri endurskoðun laganna, sem hér er stefnt að, sýnist vera ástæða til að taka meira tillit til þessara staðreynda, en nú er gert og standa þá þeim mun fastar gegn niðurníðslu og auðn góðjarða um leið og stefnt er að alhliða uppbyggingu í sveitum landsins. Í grg. er lítillega vikið að lögunum um Jarðeignasjóð ríkisins frá 1967, en hann hefur það hlutverk að hjálpa bændum til að losna við afskekktar og lítt byggilegar jarðir. Hér skal ekkert um það sagt, hvort heppilegra sé, að jarðeignasjóður sé undir yfirstjórn jarðeignadeildar landbrn. eða hann sé í tengslum við stofnlánadeild og Landnám ríkisins. En verði af endurskoðun laga um landnám og þar mörkuð skýrari ákvæði um þróun byggðar í sveitum, er eðlilegt að líta jafnframt yfir lögin um jarðeignasjóð, svo að þar rekist ekkert á, enda er ýmislegt í framkvæmd þeirra laga, sem byggjast skal á mati eða umsögn landnámsins. Auðvitað fylgir þessari endurskoðun, ef af verður, að nauðsynlegt er að taka til athugunar fjárþörf landnámsins um Íeið og gera verður grein fyrir, hvernig fénu skuli verja. Þar þarf hvort tveggja í senn að taka tillit til þeirra verðbreytinga, sem orðið hafa og þess hlutverks, sem landnáminu verður ætlað á komandi árum. Í því sambandi er rétt að minna á frv. hv. 1. þm. Norðurl. e. á þskj. 286 um hækkun byggingarstyrks til íbúðarhúsa í sveitum. Að sjálfsögðu fellur það atriði inn í þá endurskoðun, sem hér er stefnt að og þó svo kunni að fara, að það frv. nái ekki afgreiðslu á þessu þingi vegna þess, hve liðið er á þingtímann, þá væri auðvelt að láta slík smærri atriði verka aftur fyrir sig, ef komizt verður að þeirri niðurstöðu við endurskoðun laganna, að það sé rétt, sem ég ætla, að sé eðlilegt að nokkru. Till. um breytingar á slíkum einstökum atriðum laganna krefja hins vegar fram fremur en ella, að gerð sé sú heildarendurskoðun á l., sem hér er stefnt að. Tilgangurinn með ríkisframlögum til jarðræktar er, eins og ljóst má vera, að efla ræktunarframkvæmdir, stuðla að aukinni fóðurframleiðslu og um leið nægri fóðurframleiðslu fyrir búsmala landsmanna, að bæta landið og auka hagsæld í sveitum landsins og þar með þjóðarinnar í heild. Nú kynnu einhverjir að ætla, að doka mætti við í þessum efnum. Því fer þó víðs fjarri. Þrátt fyrir hinar stórfelldu ræktunarframkvæmdir á síðustu árum, eru enn fáar framkvæmdir brýnni fyrir landbúnaðinn en þær, sem leiða til aukinnar fóðurframleiðslu. Enn er það svo í heilum byggðarlögum og jafnvel heilum landshlutum, að heyskortur er yfirvofandi, ef verulega bregður út af með veðurfar og má jafnvel segja, að hvað eftir annað hafi undanfarna vetur brugðið til hins betra, eins og eftir pöntun á hrossasvæðunum norðanlands, þegar allt hefur verið að komast í vandræði vegna hagleysis. Vegna ónógra heyja undanfarin kuldaár hafa bændur neyðzt til mjög aukinnar kjarnfóðursnotkunar, svo að fóðurvörur hafa verið fluttar inn fyrir hundruð millj. árlega. Það er mjög stórt þjóðfélagslegt atriði, að takist að draga mjög úr hinum mikla fóðurvöruinnflutningi með aukinni fóðuröflun og bættri fóðurnýtingu innanlands. Til þess að svo megi verða, þarf að leita allra þeirra ráða, sem hagkvæm reynast. Meðal þeirra leiða, sem eru athygli verðar í því sambandi, er t.d. ræktun í stórum stíl, ýmist sem félagsræktun eða til heykögglagerðar, eins og vikið var að í þáltill. þeirri, sem hv. 1. þm. Norðurl. e. mælti fyrir hér áðan. Við þess háttar verkefni er Landnám ríkisins eðlilegur framkvæmdaaðili, en aftur á móti hljóta tilraunir í því skyni að lúta yfirstjórn Rannsóknastofnunar landbúnaðarins. Framleiðsla kolvetna auðugs fóðurs í formi heyköggla virðist gefa góðar vonir, eins og nú standa sakir og það er stórmerkilegt hagsmunamál bændastéttarinnar og þjóðarheildarinnar, ef með heykögglaframleiðslu á samkeppnishæfu verði mætti takast að vinna í landinu sjálfu fóðurvöru, sem leysti af hólmi meginhlutann af því kjarnfóðri, sem ella þarf að flytja inn fyrir ærinn gjaldeyri, en á síðasta ári voru fluttar inn fóðurvörur fyrir 304 millj. kr. En það þarf jafnframt að hafa augun opin á fleiri sviðum. Taka þarf til gaumgæfilegrar athugunar, hvort eigi sé unnt með hagkvæmum hætti að nýta til fóðurs úrgang frá sláturhúsum og hið mikla magn af verðlítilli feiti, sem til fellur í landinu. Sú athugun fellur að vísu ekki undir þau lög, sem hér er lagt til að endurskoða, heldur undir rannsóknastofnun landbúnaðarins. Um leið og stuðlað er að auknu öryggi í fóðuröflun með ríkisframlögum og öðrum hætti, virðist mér eðlilegt, að framfylgt verði betur, en hingað til, lögum um fóðurbirgðir og forðagæzlu, svo að ekki verði um of fallið í þá gryfju að stækka búin jafnmikið eða meira hverju sinni, er fóðuröflun eykst. Svo sem kunnugt er, eru ríkisframlög til ræktunar og byggingaframkvæmda í sveitum innt af hendi af tveimur aðilum, Búnaðarfélagi Íslands eftir jarðræktarlögum og Landnámi ríkisins eftir lögum um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum. Í till. minni er að þessu vikið og farið fram á, að þessi skipan verði tekin til athugunar. Eðlilegra sýnist, að meðferð þessara mála sé öll hjá einni stofnun. Útdeiling þessa fjár yrði á þann veg væntanlega bæði einfaldari og hagkvæmari í framkvæmd. Eins og nú er, þarf að halda spjaldskrá yfir alla bændur í báðum stofnununum og færa inn á þær árlega jarðabætur hvers bónda. Þess utan er ósennilegt annað, en takast mætti að lækka skrifstofukostnað með því að færa þessa starfsemi á einn stað. Um það má sjálfsagt deila, hvort eðlilegra sé að fela Búnaðarfélagi Íslands eða Landnámi ríkisins framkvæmd laga um þessi ríkisframlög, væru þau öll færð undir eina stofnun. Í því sambandi sýnist mér eðlilegt að gera sér grein fyrir þeirri skiptingu, sem verið hefur á þessum áratug að þróast í landbúnaðarlöggjöfinni, sem ölt heyrir að sjálfsögðu undir landbrn. Má í því sambandi t.d. minna á, að tilraunastarfsemin og allar vísindalegar rannsóknir á sviði landbúnaðar lúta nú yfirstjórn Rannsóknastofnunar landbúnaðarins. Verkefni á sviði landgræðslu og gróðurverndar er fjallað um eftir sérstökum lögum um það efni. Framkvæmdalán til landbúnaðar og verksvið Landnáms ríkisins er, eins og fyrr er að vikið, fært undir lög um Stofnlánadeild landbúnaðarins o.fl. frá 1962. Mér virðist, að þessi skipan yrði markvissari, ef annar kafli jarðræktar og húsabóta í sveitum, - væri færður undir stofnlánadeildarl. og landnáminu fengin framkvæmd þeirra mála, sem þar er fjallað um. Væntanlega þyrfti að breyta nokkrum fleiri ákvæðum jarðræktarl., ef að þessu væri horfið. Búnaðarfélag Íslands hefði þá svo sem hingað til undir sinni stjórn hina félagslegu uppbyggingu á sviði landbúnaðar, búfjárræktarl., Vélasjóð ríkisins og ýmis ákvæði jarðræktarl. og svo sem höfuðviðfangsefni leiðbeiningaþjónustuna. Leiðbeiningaþjónustan hefur lengi verið þýðingarmesta verkefni Búnaðarfélagsins og er þörf á því að efla hana, ekki sízt á sviði beinnar búnaðarhagræði eða hagkvæmni í búskap. Og þó að leiðbeiningaþjónustan hafi á síðari árum færzt meira út um landið með héraðsráðunautunum, sem er til mikilla bóta, lýtur hún þó öll yfirstjórn Búnaðarfélagsins og er eðlilegt, að svo verði áfram. Til stuðnings því, að framlög til jarðræktar og húsagerðar í sveitum væru færð undir stofnlánadeildarl., má enn nefna, að Stofnlánadeild landbúnaðarins þarf iðulega að leita umsagnar landnámsins vegna lánsumsókna, sem henni berast, jafnframt því, sem oft þarf að fá vottorð frá Búnaðarfélagi Íslands um ræktunarframkvæmdir einstakra bænda. Það má því ætla, að töluvert hagræði væri í því, að framkvæmd mála, er varðar hvort tveggja, lánveitingar og ríkisframlög til bygginga, ræktunar og tæknibúnaðar í sveitum, væri í jafnnánum tengslum hvort við annað, eins og nú er um Stofnlánadeild landbúnaðarins og Landnám ríkisins innan vébanda Búnaðarbanka Íslands og agafyrirmæli þar að lútandi væri öll að finna innan stofnlánadeildarlaganna. Ég sé hvorki ástæðu til þess, herra forseti, að draga fram fleiri ástæður fyrir því, að þessi þáltill. er flutt né fleiri rök henni til stuðnings. Verði hún samþ. leyfi ég mér að láta þá von í ljós, að við endurskoðun laganna takist að marka með þeim skýrari framtíðarstefnu á sviði uppbyggingar og byggðaþróunar í sveitum landsins og samræma þau nýjum viðhorfum, svo að þau verði í framtíðinni ekki síður en hingað til landbúnaðinum öflug lyftistöng og þjóðarheildinni til mikilla hagsbóta.



Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að segja nokkur orð um þær hugmyndir, sem mér virðast koma fram hjá hv. 4. þm. Norðurl. v., er hann talar fyrir þessari þáltill um að fela landbrh. að láta endurskoða lög um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum. Eins og hv. þm, er kunnugt og hlýtur að vera ljóst, er þessi till. mjög nálægt þeirri till., sem ég talaði fyrir áðan, en það eru þó viss veigamikil atriði, sem þarna skilja á milli, og vil ég aðeins benda á þau. Í fyrsta lagi eru það brot á þeirri hefð, sem ég aðeins minntist á, að ríkt hefði við setningu nær allrar landbúnaðarlöggjafar hér á landi, að ég hygg að segja megi frá upphafi, en það er, að bændasamtökin, fyrst og fremst Búnaðarfélag Íslands og síðar Stéttarsamband bænda, eftir að það kemur til, hafa átt aðild að samningu laganna. En það er engin trygging fyrir því, ef þessi till. yrði samþ., að svo yrði, þar sem það er lagt í vald hæstv. landbrh. Að vísu gætum við vel treyst þeim manni til að velja menn frá þessum stofnunum til endurskoðunar laganna, en það er engin trygging fyrir því að svo verði. Í öðru lagi vék frsm. að framkvæmdaatriðum í sambandi við jarðræktarstyrk. Ef það væri megintilgangur með flutningi þessarar till. að fá breytingu á þeirri framkvæmd, þá hefði hann greinilega átt að flytja þáltill. um breytingu á jarðræktarl., en jarðræktarstyrkur er fyrst og fremst greiddur eftir þeim. Um framkvæmd þeirra laga hefur Búnaðarfélag Íslands alltaf séð. Hins vegar hafa með löggjöf verið tekin einstök atriði frá Búnaðarfélagi Íslands og það er það óeðlilega í hlutunum, að fleiri og fleiri atriði séu tekin frá Búnaðarfélagi Íslands í þessum málum. Það, sem ég tel eðlilegt og vék að í minni till., er raunar að snúa þessari þróun við, það yrði sameining til þess að gera hlutina einfaldari. Það ætti miklu frekar að athuga það alvarlega. Ég reikna með því, að fyrst þessar tvær till. eru komnar fram, þá sé sennilegt, að af einhverri endurskoðun á lögum um Landnám ríkisins verði. Þá ætti frekar að hafa í huga sameiningu og færa hlutina til baka til Búnaðarfélags Íslands, heldur en halda áfram að kljúfa þá frá því. Ég vil aðeins benda á, hvað Búnaðarfélag Íslands er. Það er samtök íslenzkra bænda. Það er sérstakt íslenzkt fyrirbæri, að bændur hafa þetta sjálfstæða félag, sem Búnaðarfélag Íslands er, sem hefur töluvert mikil völd í sambandi við framkvæmd sérmála þeirra. Ég vil minna á Búnaðarþing, sem er yfirstjórn Búnaðarfélags Íslands, kosið af bændunum og það ályktar árlega um málefni bændanna og að það er ákaflega mikill styrkur fyrir íslenzka bændastétt að hafa Búnaðarþing og Búnaðarfélag Íslands til þess að standa að sínum málum. Það má segja, að Búnaðarfélagið sé að nokkru leyti starfandi sem ráðuneytisdeild. Því er falin framkvæmd ákveðinna laga. Og ég hygg, að frá hálfu ráðuneytanna sé ekkert upp á það að klaga. Það gerir það ákaflega trúverðuglega. En það er ákaflega mikill styrkur fyrir bændastéttina að hafa þetta félag, og því ber alveg tvímælalaust að vinna gegn því, að verkefnin séu frá því tekin og vald þess eða áhrifamáttur þess skertur. Ég vil benda á, að Búnaðarfélagið hefur auk ráðunautaþjónustunnar, hinnar faglegu ráðunautaþjónustu, með að gera ákaflega mörg framkvæmdatriði einmitt eftir jarðræktar– og búfjárræktarl. og það er t.d. með skipulagningu jarðabótanna og úttekt þeirra. Það er mikill trúnaður, sem ráðunautum Búnaðarfélags Íslands og búnaðarsambandanna er falinn. Og það hefur borið á þeirri óeðlilegu þróun, að Búnaðarbankinn væri að fela þessum starfsmönnum búnaðarsambandanna og Búnaðarfélags Íslands önnur verkefni, sem þeir að vísu hafa sinnt. En þetta er óeðlileg þróun og það er miklu meiri ástæða til að færa þarna til baka en kljúfa áfram. Ég get ekki varizt því, að mér fannst hálfgerður Búnaðarráðsblær á þessari framsöguræðu hv. þm. Varðandi það, sem hann nefndi um skiptingu jarða og þann hátt, sem hafður hefur verið á að undanförnu, að veita hærri ræktunarstyrk til þeirra, sem hafa minni ræktun og minni bú, vitum við, hver meiningin hefur verið. Hún er sú að jafna bústærðina til þess raunverulega, má segja, að stækka meðalbúið til þess að lækka framleiðslukostnaðinn. Og þetta hefur verið talið eðlilegt. Þó að kannske eitthvað hafi borið á því, að væri tilhneiging til að skipta jörðum, þá vil ég fullyrða, að það sé hlutfallslega lítið og það hefur einmitt gengið miklu meira í þá átt að undanförnu, að það hefur verið stofnað til félagsrekstrar og það er ekki óeðlilegt. Þessi félagsrekstur er einmitt hagkvæmur. Þar er komizt fram hjá hinu erfiða einyrkjaspursmáli og það auðveldar einnig ættliðaskipti á jörðunum. Þá kemur oft að því, að það eru byggð tvö íbúðarhús á sömu jörðinni og þó að bændurnir njóti á einhverju stigi e.t.v. hærra framlags á meðan á þessu stendur, þá er það alls ekki óeðlilegt. Jarðræktarframlag er alls ekki það hátt miðað við þann stuðning, sem landbúnaður hefur til svipaðra framkvæmda erlendis. Það er langt frá því, að ástæða sé til þess að sjá eftir því, þó e.t.v. komi fyrir, að einhverjir bændur hefðu þarna aðeins hagkvæmari ræktun af þeim sökum. Í þáltill. þeirri, sem ég flutti ásamt hv. meðflm., er ekki vikið sérstaklega að þessu atriði, sem að vísu má telja óeðlilegt, að jarðræktarstyrkur sé greiddur út á tveimur stöðum, en ég gæti vel fallizt á, að það væri tekið til endurskoðunar. E.t.v. þarf þá einhverja breytingu á jarðræktarl., en það ætti að vera endurskoðun, sem miðaði að því að færa þetta allt saman til baka. Ég vék að því, að það væri e.t.v. hugsanlegt, að með skipulagsbreytingu mætti fela Búnaðarfélagi Íslands hlutverk Landnáms ríkisins og þannig spara í rekstrinum. En það er í fyllsta máta óeðlilegt, ef þróunin ætti að ganga í hina áttina. Ég vil aðeins geta þess og raunar taka undir það með hv. 4. þm. Norðurl. v., að það þarf að auka ræktunina. Ég vil benda á, að á nýafstaðinni gróðurverndarráðstefnu var það mjög undirstrikað af þeim mönnum, sem við verðum að telja, að hafi bezta þekkingu á hlutunum, að íslenzkt gróðurlendi er ofnýtt eins og er, þ.e.a.s. sú áhöfn, sem er á landinu, er of mikil. Beitilöndin eru ekki nægileg og ekki nægilega góð, en leiðin til þess að bæta úr þessu er alveg tvímælalaust sú að auka ræktunina í landinu og ég held, að það ætti ekki að vera að flytja till., sem hægt væri að benda á, að mundu leiða til minnkandi ræktunarframlaga.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. e. minntist á nokkur atriði, sem fram komu í framsöguræðu minni og er að finna í þeirri þáltill., sem ég hef hér flutt. Í fyrsta lagi sagði hann, að hún væri mjög svipuð eða bæri mikinn keim af þeirri þáltill., sem þessi hv. þm. flutti hér áðan. Hún fjallar að vísu að nokkru leyti um sama efni, en hún nær þó miklu lengra. Í þáltill. hv. 1. þm. Norðurl. e. er talað um að skipa n. til þess að endurskoða hlutverk landnámsins að því er varðar félagsræktun og heykögglagerð. Lengra nær sú till. raunar ekki. Þar er einnig að því vikið, ef ég man rétt, að sú n. skuli láta fram fara rannsóknir þar að lútandi. Rannsóknir í þessu efni hljóta, eins og ég gat um í minni fyrri ræðu, að heyra undir Rannsóknastofnun landbúnaðarins, eins og allar tilraunir og vísindalegar rannsóknir á sviði landbúnaðar. Þá sagði þessi hv. þm., að ég hefði brotið hefð með því að kveða ekki á um það í minni till., hvernig sú n. væri skipuð, sem væntanlega yrði falin þessi endurskoðun. Ég hef nú ekki kynnt mér sögu Alþ., hvað þetta varðar og má vera, að hv. 1. þm. Norðurl. e. hafi gert það betur, en mér virðist, að óhætt sé að fela hæstv. landbrh. þetta hlutverk. Ég geri ekki ráð fyrir því, að ef þessi till. mín verður samþ., að hann láti þessa endurskoðun fara fram án skipunar n. og ég tel ekki nokkurn vafa á því, að hann muni velja til þeirrar n. menn, sem eru nákunnugir landbúnaðinum og menn úr forystuliði félagsmálasamtaka landbúnaðarins. Hins vegar tel ég óþarft að taka það sérstaklega fram í till. sem þessari frá hvaða stofnunum á að velja hvern og einn mann. Hv. þm. sagði, að sér skildist á þeirri till., sem ég hef hér flutt, að það væri aðalmarkmiðið að færa II. kafla jarðræktarl., þ.e. þann hluta þeirra, sem varða ríkisframlög til jarðræktar– og húsabóta, undir aðra stofnun. Ég hefði því fremur átt að flytja þáltill. um endurskoðun jarðræktarl. Það er rétt, að ég vék að þessu, en í till. er um þetta rætt á þann hátt, að það sé tekið til athugunar, hvort eigi sé ástæða til þess að samræma lög um stofnlánadeild o.fl. við önnur þau lög, er varða ríkisframlag til jarðræktar og húsabóta og að fella þau inn í stofnlánadeildarl. Það er sem sagt fram tekið í þáltill. minni, að það sé ekki einungis ætlunin með þeirri till. að fá fram endurskoðun á stofnlánadeildarl., heldur einnig á öðrum þeim lögum og lagafyrirmælum, sem varða þessi ríkisframlög til ræktunar og bygginga í sveitum landsins. Og þar eru vissulega jarðræktarl. efst á blaði. Það kom mér að sjálfsögðu ekkert á óvart, að það yrðu skiptar skoðanir um það, hvaða stofnun ætti að fela framkvæmd laga um ríkisframlög til jarðræktar og húsabóta, ef þau væru falin einni stofnun til meðferðar. Ég lét í ljós þá skoðun mína á þessu máli, að ég teldi eðlilegt fyrir ýmissa hluta sakir, einkum að því er varðar þau nánu tengsl, sem eru á milli stofnlánadeildarinnar, sem sér um lánveitingar til þessara framkvæmda, og landnámsins, að Landnámi ríkisins væri falið þetta hlutverk. Þó er ekki þar með sagt, að á það sjónarmið verði fallizt af þeim mönnum, sem til þess verða valdir að endurskoða þessi lög og er ekkert um þetta sagt beinlínis í þáltill. Hv. þm. minntist á þýðingu Búnaðarfélags Íslands og Búnaðarþings, og dreg ég ekkert úr því, sem hann í rauninni sagði um það efni. Búnaðarfélag Íslands hefur forustu í ýmsum félagslegum málum og í framkvæmd ýmissa mála, hann nefndi t.d. jarðræktari. og búfjárl. Ég tel eðlilegt og mér hefur ekki komið annað til hugar en það sé sjálfsagt, að Búnaðarfélagið hafi framkvæmd búfjárl. með höndum og það hafi að miklu leyti framkvæmd jarðræktarl. með höndum, þó svo að útdeiling fjárins fari í gegnum annan aðila. Búnaðarfélagið hefði yfirstjórn með leiðbeiningaþjónustunni, eins og jafnan hefur verið og undir það heyrði úttekt og skipulagning jarðræktarframkvæmda, enda eru þau mál að mestu í höndum héraðsráðunautanna og kemur ekki beint við útdeilingu fjárins. Þá talaði hv. þm. um, að á þessari till. minni og ræðu minni áðan hefði verið að skilja, að það væri verið að sjá eftir jarðræktarframlögum til bænda og hann hefði grunsemdir um, að með þessu væri stefnt að því að gera jarðræktarframlögin minni. Ég álít, að ég hafi tekið það svo tryggilega fram í minni framsöguræðu, að ekki þyrfti að orka neins tvímælis, að svo er ekki. Varðandi það, sem ég sagði, að hið misháa jarðræktarframlag hefði með óheppilegum hætti, að ég tel, í mörgum tilfellum valdið því, að bændur hafa leiðst út í það að skipta jörðunum til þess að fá enn sem fyrr aukaframlagið, þá tók ég það einmitt fram, að ég vildi við þessa endurskoðun láta athuga, hvort ekki þætti fært að afnema hámarkið og þá fengju allir bændur jafnt framlag. Út af fyrir sig er þetta síður en svo af því, að ég sjái eftir jarðræktarframlagi til þeirra bænda, sem hafa minni túnstærð. Það er fjarri því. En ég held, að það sé staðreynd, að þessi skipting á jarðræktarframlaginu hafi átt verulegan þátt í því að búta niður góðjarðir, sem í mörgum tilfellum er til verulegrar óþurftar. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara öllu fleiri orðum um ræðu hv. þm. Hann er einn af starfsmönnum Búnaðarfélags Íslands, og var þess sannarlega að vænta, að hann léti eitthvað til sín heyra varðandi þær hugleiðingar mínar, sem ég vakti máls á hér áðan um aðra skipan á framkvæmd laga um ríkisframlög til jarðræktar, húsabóta og tæknibúnaðar í sveitum. En ég held, að það hafi verið ástæðulaust af honum, miðað við þá ræðu, sem ég flutti áðan, að gera því skóna, að ég væri með flutningi þessarar till. að stefna að því að draga úr framlögum til þessara framkvæmda bænda og verða þeim þannig til óþurftar. Það held ég sé algerlega út í hött. Ég vil svo aðeins að lokum segja, að verði þessi till. samþ., þá vænti ég þess enn, að út úr þeirri endurskoðun komi löggjöf, sem verði landbúnaðinum um þetta efni ekki síður hagstæð en sú löggjöf, sem nú er búið við. Og það er alls ekki óeðlilegt, að sú heildarendurskoðun fari fram, sem ég hef hér minnzt á, þegar þess er gætt, að margsinnis er búið að breyta ýmsum smærri ákvæðum þessara laga og fyrir þingi liggja nú eitt frv. og ein þáltill., er varða einstaka þætti þeirra. Ég tel, að þegar þannig hefur hvað eftir annað verið breytt ýmsum smærri ákvæðum laga, hljóti að koma að því, að heildarendurskoðun þurfi að fara fram.



Herra forseti. Ég fagna þeirri yfirlýsingu hv. 4. þm. Norðurl. v. um, að þetta geti ekki orðið á nokkurn hátt til þess að draga úr stuðningi við ræktun landsins, enda verð ég að játa, að ég mundi alls ekki gruna hann um það beinlínis, en ég vildi samt vara þarna við einstökum atriðum. Ég vil aðeins leiðrétta þann misskilning, sem kom fram hjá hæstv. þm., að í minni till. eða till. okkar framsóknarmanna um þetta efni, væri ekki lögð til heildarendurskoðun á starfsemi Landnáms ríkisins. Það er gert, því að þar stendur, með leyfi forseta: „ Alþ. ályktar að fela landbrh. að skipa 5 manna n. til að endurskoða ákvæði um starfssvið Landnáms ríkisins með tilliti til breyttra aðstæðna.“ Síðan kemur: „ N. taki m.a. til athugunar og geri till. um eftirfarandi atriði.“ Ég benti fyrst og fremst á ný atriði, sem ég teldi æskilegt, að yrðu falin Landnámi ríkisins til framkvæmda, vegna þess, sem ég rakti í minni framsöguræðu, að nokkuð bæri á því, að þau verkefni, sem Landnámið hafði upphaflega, væru minni en áður, m.a. stofnun nýbýlahverfa, sem nú er ekki unnið að. Ég vil svo aðeins benda á, að það er kannske ekki svo gott, þó að frómt sé hugsað, að segja, að það eigi að afnema hámark á framlagi, - ákvæði fyrir aukaframlag - og segja, að allir bændur eigi að fá hámarksframlag. Það er hætt við, að þá yrði bara minna á hvern. En þetta atriði að reyna að hjálpa fram þeim jörðum, sem hafa minni ræktunina, það hefur ábyggilega haft stuðning hjá bændasamtökunum, enda er hægt að benda á, að það er þjóðhagslega rétt, vegna þess að þá verður þjóðarframleiðslan í heild hagkvæmari. Ég vil einnig benda á, að ég álít, að þar munu flestir forystumenn bænda vera mér mjög sammála, að tryggast sé við endurskoðun á þessum lögum, að þar eigi þeir sína fulltrúa, eins og almennt hefur tíðkazt við endurskoðun á landbúnaðarlöggjöf.



Herra forseti. Það er efni þessarar till., að Alþ. álykti að kjósa 5 manna n. til að undirbúa heildarlöggjöf um embættaveitingar og starfsmannaráðningar ríkisins og ríkisstofnana, þar sem stefnt sé að því að tryggja sem óháðast og ópólitískast veitingavald og starfsmannaval. N. skal kynna sér löggjöf og reglur um embættaveitingar í öðrum löndum og þá reynslu, sem þar hefur fengizt í þessum efnum. Þá skal n. einnig afla sér álits félaga embættismanna og annarra opinberra starfsmanna um það, hvernig þau telji þessum málum vera bezt skipað, þannig að framangreindur tilgangur náist. Í grg. till. er rakið, að veitingavaldið er nú að langmestu leyti í höndum pólitískra ráðh. og hafi verið svo síðan stjórnin fluttist inn í landið. Embættaveitingar hafi því oft viljað verða pólitískar, þótt aldrei hafi það verið augljósara, en hin síðari ár. Sú hefð er óðum að skapast, að ekki komi aðrir menn til greina við veitingu meiri háttar embætta en þeir, sem hafa skilríki fyrir því, að þeir fylgi ríkisstj. eða flokkum hennar að máli. Hér sé ekki aðeins um fullkomna rangsleitni að ræða, heldur hljótist af þessu a.m.k. oft og tíðum, að hið opinbera verður að notast við lakari starfskrafta en ella. Það er af framangreindum ástæðum, sem það þykir bæði réttlætismál og hagsmunamál fyrir þjóðfélagið, að veitingavaldið verði fært sem mest úr höndum pólitískra ráðh. og lagt í hendur sem óháðastra aðila eða bundið ákveðnum reglum, sem miða að því að útiloka pólitíska eða persónulega hlutdrægni. Ýmis mismunandi form geta komið þar til greina, og þarf að athuga vandlega, hvað bezt hentar íslenzkum aðstæðum og reynist kostnaðarminnst í framkvæmd. Því er lagt til, að sérstakri n. verði falið að undirbúa heildarlöggjöf um þetta efni, þar sem jöfnum höndum verði stuðzt við erlenda reynslu og álit þeirra, sem mest hljóta að hugsa um skipan þessara mála hérlendis, en það eru að sjálfsögðu opinberir starfsmenn og samtök þeirra. Það skýrir kannske einna bezt þróunina, sem verið hefur í þessum efnum á undanförnum árum, að rifja upp efni greinar, sem birtist sumarið 1967 í blaði Alþfl. á Akureyri. Þá var nýlega afstaðin veiting á bæjarfógetaembættinu á Akureyri. Um það hafði sótt maður, sem lengi hafði starfað sem fulltrúi við embættið og virtist þess vegna eðlilegt, að hann gengi fyrir öðrum við veitingu þess, a.m.k. ef ekki væri um umsækjendur að ræða, sem hefðu unnið lengur og betur í þjónustu ríkisins heldur en hann. Niðurstaðan varð samt sú, að það var annar maður, sem hafði starfað miklu skemur í þjónustu ríkisins, sem fékk embættið. Og blað Alþfl. á Akureyri, Alþýðumaðurinn, kunni ekki aðra skýringu á þessu en þá, að sá, sem fékk embættið, var sjálfstæðismaður, en sá, sem ekki fékk það, þó að hann væri búinn að vera lengur í þjónustu ríkisins, var alþýðuflokksmaður. Í tilefni af þessu fannst ritstjóra Alþýðumannsins ástæða til þess að gera eins konar skrá um embættaveitingar dómsmrh. Sjálfstfl. síðan viðreisnarstjórnin kom til valda, - skrá um öll veitt sýslumanns– og lögreglustjóraembætti utan Reykjavíkur á þessu tímabili. Ég held, að það skýri það mjög vel, sem hefur verið að gerast í þessum efnum, að lesa þennan lista upp. En hann hljóðar á þessa leið, - það er skrá yfir veitt embætti og hverjir hlutu þau á þessum tíma: Lögreglustjóraembættið í Bolungarvík: Hafsteinn Hafsteinsson, sjálfstæðismaður. Mýra– og Borgarfjarðarsýsla, Ásgeir Pétursson, sjálfstæðismaður. Hafnarfjörður: Einar Ingimundarson, sjálfstæðismaður. Barðastrandarsýsla: Ásberg Sigurðsson, sjálfstæðismaður. Akranes: Jónas Thoroddsen, sjálfstæðismaður. Snæfellsness– og Hnappadalssýsla: Friðjón Þórðarson, sjálfstæðismaður. Dalasýsla: Yngvi Ólafsson, sjálfstæðismaður. Húnavatnssýslur: Jón Ísberg, sjálfstæðismaður. Siglufjörður: Elías Elíasson, sjálfstæðismaður. Neskaupstaður: Ófeigur Eiríksson, sjálfstæðismaður. Akureyri: Ófeigur Eiríksson, sjálfstæðismaður. Suður-Múlasýsla: Valtýr Guðmundsson, sjálfstæðismaður. Skaftafellssýslur: Einar Oddsson, sjálfstæðismaður. Keflavík: Alfreð Gíslason, sjálfstæðismaður. Vestmannaeyjar: Freymóður Þorsteinsson, sjálfstæðismaður. Samtals höfðu verið veitt á þessu tímabili 11 sýslumanns– og lögreglustjóraembætti utan Reykjavíkur og niðurstaðan hafði alltaf orðið sú, að það hafði verið sjálfstæðismaður, sem hlaut veitinguna, þó að ýmsir aðrir hefðu sótt, sem í mörgum tilfellum voru áreiðanlega ekki síður hæfir, en þessir sjálfstæðismenn, sem um embættið sóttu. Síðan þetta hefur gerzt eða þessi skrá birtist í Alþýðumanninum á Akureyri, hafa verið veitt nokkur fleiri sýslumanns– og lögreglustjóraembætti utan Reykjavíkur og niðurstaðan hefur orðið hin sama í öll þau skipti, nema kannske eitt, að það er sjálfstæðismaður, sem hefur orðið fyrir valinu. Og nú á síðasta ári var veitt aftur í embætti sýslumanns í Barðastrandarsýslu og í embætti bæjarfógeta í Neskaupstað með þeim afleiðingum, að Félag dómarafulltrúa taldi sig ekki geta komizt hjá því að gera sérstakar aths. við þessar embættaveitingar og sendi frá sér allýtarlega grg. um þetta efni, sem m.a. hefur verið send Alþ. Þar er upplýst, að um embætti bæjarfógetans í Neskaupstað hafi verið 6 umsækjendur, en tveir umsækjendur hafi verið um sýslumannsembættið í Barðastrandarsýslu. Þegar Félag dómarafulltrúa hefur kynnt sér skilyrði þau, sem menn þurfa að fullnægja til þess að fá veitingu fyrir embættum eins og þessum lögum samkvæmt, þá kemst það að þeirri niðurstöðu, að það sé kannske ekki með öllu útilokað, að sá, sem fékk sýslumannsembættið í Barðastrandarsýslu, hafi verið búinn að afla sér embættisgengis samkv. 7. tölul. 32. gr. laga nr. 85 1936, en hins vegar fái félagið ekki séð eða sú dómnefnd, sem það setti til þess að athuga þessi mál, að sá maður, sem fékk embætti bæjarfógeta í Neskaupstað, hafi fullnægt lagaskilyrðum til skipunar í embættið. Það er sem sagt niðurstaða þeirrar dómn., sem Félag dómarafulltrúa fól að athuga þessi mál, að sá, sem hlaut embættið í Barðastrandarsýslu, hafi kannske öðlazt rétt til þess að vera þar embættisgengur, en það virðist alveg útilokað með þann, sem hlaut embættið í Neskaupstað. Hins vegar var um að ræða umsóknir frá mönnum, sem fullnægðu fullkomlega þeim skilyrðum, sem til þess þarf lögum samkvæmt að hljóta slík embætti. Það, sem réði úrslitum um þessar embættisveitingar eins og hinar fyrri, var, að hér var um flokksmenn dómsmrh. að ræða og þess vegna gengu þeir fyrir öðrum, sem höfðu sótt um þessi embætti og lögum samkvæmt voru búnir að fullnægja þeim skilyrðum, sem sett eru til þess að menn séu hlutgengir í embætti eins og þessi. Það er hins vegar rétt að láta það koma fram, að þó að það hafi hent þá dómsmrh., sem hafa verið hér síðan viðreisnarstjórnin kom til valda, að veita svo að segja eingöngu flokksmönnum sínum embætti, þá hefur slíkt ekki síður komið fyrir aðra ráðh. Ég rakti það hér í umr., sem fram fóru um þetta mál í fyrra, hvernig háttað væri þessum málum í sambandi við veitingar kennaraembætta. Það hefur komið ákaflega sjaldan fyrir á þeim tíma, að flokksbræður menntmrh. hafi ekki gengið fyrir veitingu kennara– og sérstaklega skólastjóraembætta, ef það hefur verið kostur á því að veita einhverjum manni úr þeim flokki embætti eða þá hefur verið að finna í hópi þeirra, sem sóttu um embættið. Og það hefur kveðið svo rammt að þessu, eins og ég rakti þá, að það hefur gerzt, að menn, sem voru dyggir stuðningsmenn í hinum stjórnarflokknum, Sjálfstfl., skiptu allt í einu um flokk, rétt áður en til þess kom að veita slík embætti. Ég minntist þá á eitt ákveðið dæmi þess, að í einum kaupstað hér á landi hefði staðið til að veita skólastjóraembætti og þá gerðist það allt í einu, að maður, kennari, sem hafði fylgt Sjálfstfl. mjög dyggilega, gekk þar úr þjónustunni. Hann sótti um þetta embætti og fékk það, en rétt á eftir skaut honum upp í Alþfl. Ég skal ekki segja, hvort ráðh. hefur haft nokkur afskipti af því máli og það hafa kannske átt sér þarna stað alveg eðlileg skoðanaskipti. En dálítið er þetta nú grunsamlegt samt. Þegar þetta mál bar á góma hér í umr. á seinasta þingi, hélt menntmrh. því fram, að það væru á honum nokkrar hömlur í þessum efnum, því að þegar kennaraembætti og skólastjóraembætti væru veitt, þyrfti bæði að leita umsagnar skólan. og fræðslumálastjóra og hann færi alveg eftir því, þegar þessir aðilar væru sammála. Þá væri sem sagt veitingavaldið raunverulega í höndum þessara tveggja aðila, en ekki í höndum hans. Það gerðist svo rétt á eftir með þeim hætti, sem er alveg einstakur í þingsögunni, að embætti fræðslumálastjóra var lagt niður. Þetta embætti er búið að vera starfrækt hér um nærri 60 ára skeið. Ég hygg, að það hafi verið stofnað til þess með merkri fræðslumálalöggjöf, sem Hannes Hafstein beitti sér fyrir á sínum tíma og þetta þótti mjög merkilegt og gagnlegt embætti. En svo gerðist það allt í einu á s.l. vetri, þegar stjórnin lagði fram frv. um sparnað í ríkisrekstrinum, sem hefur því miður ekki reynzt neinn sparnaður, að tengd voru við það frv. alls konar ákvæði um breytingar á lögum. M.a. var sett inn í þessi lög ákvæði um að afnema lög um þetta gamla og rótgróna embætti. Og þar með var jafnframt að sjálfsögðu úr sögunni réttur fræðslumálastjóra til þess að hafa umsagnarrétt um embættaveitingar, eins og hann hafði áður haft. Mér er sagt, að þetta embætti sé að einhverju leyti starfrækt áfram. Ég hef ekki kynnt mér það, hvernig það er. En það er alveg víst, að með afnámi laganna um fræðslumálastjóraembættið, sem samþykkt var hér í fyrra, þá hefur fallið niður réttur hans til þess að hafa umsagnarrétt um embættaveitingar, eins og áður átti sér stað. Þetta hefur haft þær afleiðingar, að réttur menntmrh. eða kennslumálaráðh. hefur stóraukizt frá því, sem áður var, því að nú þarf hann ekki nema við skólan. einar að eiga og eins og oft vill verða, er ósamkomulag innan þeirra, og ráðh. telur sig síður bundinn af þeim, en þegar bæði meiri hl. skólan. og fræðslumálastjóri voru sammála áður. Það hefur líka gerzt í sambandi við ýmsar embættaveitingar menntmrh. í seinni tíð, að þær hafa sætt gagnrýni viðkomandi stéttaraðila. Ég rifja það upp sem nýjasta dæmi um það, að nýlega, þegar veitt var embætti bókavarðarfulltrúa ríkisins eða hvað það starf nú heitir, komu fram mjög ákveðin mótmæli frá Bókavarðafélagi Íslands, þar sem sýnt var fram á, að a.m.k. þrír þeirra, sem sóttu um embættið, höfðu miklu betri undirbúning til að gegna því, heldur en sá, sem fékk það. Þeir höfðu það hins vegar ekki til brunns að bera að vera jafndyggir flokksmenn ráðh., eins og sá, sem embættið fékk. Þannig mætti halda áfram að rekja fjölmörg dæmi þess, hvernig embættaveitingar eru nú til dags fyrst og fremst pólitískar. Að vísu neita ég því ekki, að það geti ekki verið hæfir menn, sem verðskulda að hljóta embættin, þó að um pólitískar embættisveitingar sé að ræða. En hitt er jafnframt víst, að í mörgum tilfellum eru óverðugir menn látnir ganga fyrir þeim, sem hafa meiri rétt til stöðunnar og eru betur undir það búnir á allan hátt, bæði vegna menntunar og reynslu, að gegna viðkomandi embættum. Það er afsökun þessarar ríkisstj., eins og raunar fyrirrennara hennar ýmissa, þegar deilt er á pólitískar embættaveitingar, að segja, að þetta hafi svo sem ekki verið neitt betra áður. Það hafi t.d. átt sér stað, þegar framsóknarmenn sátu í stjórn, að þeir kynnu stundum að hafa beitt aðstöðu sinni til þess að láta flokksbræður sína ganga fyrir um veitingu embætta. Ég skal ekkert bera á móti því, að slíkt kunni að hafa komið fyrir. En það er engin vörn fyrir þær embættaveitingar, sem átt hafa sér stað síðar. Og það einmitt sannar það, sem lögð er áherzla á í þessari till., að það þarf að vinna að því að finna nýtt form í þessum efnum, ef mögulegt er, til þess að útiloka pólitíska hlutdrægni. Ég sé og það er ekkert óeðlilegt, að stjórnarsinnar brosi kannske að þessu, sem ég var að segja, en mér dettur ekki í hug að halda því fram, að framsóknarmenn séu neinir sérstakir englar í þessum efnum, fremur en aðrir og það kunni ekki að geta komið fyrir þá að vera brotlegir í þessu sambandi, ef þeir fara með slík völd. Ég hygg, að það geti hent alla meira og minna, þó að þetta hafi aldrei verið eins áberandi og í seinni tíð. En þetta bara sannar, að það er orðin knýjandi nauðsyn að reyna að finna eitthvert nýtt form í þessum efnum, sem leggur ekki allt of mikið vald í sambandi við embættaveitingar í hendur pólitískra ráðh., heldur verði fundinn einhver opinber óháður aðili eða umsögn einhvers óháðs aðila til þess að hafa meiri áhrif á það, hvernig embætti er veitt til að tryggja, að þeir gangi fyrir, sem eiga mestan rétt á að hljóta embættin í hverju einstöku tilfelli. Ég vil þess vegna vænta þess, að þegar menn athuga þessi mál niður í kjölinn, bæði í nútíð og fortíð í þessum efnum, þá geti þeir sameinazt um það hér á hv. Alþ., án tillits til flokka, að leita eftir einhverju nýju fyrirkomulagi, sem fullnægi betur réttlæti og óhlutdrægni í þessum efnum, heldur en það form, sem nú er. Ég vil líka minna hv. stjórnarsinna á, að horfur eru nú þær í landinu, að eftir að næstu kosningar eru um garð gengnar, hvenær sem það kann að vera, er það síður en svo víst, að þeir muni þá hafa þá aðstöðu, sem þeir hafa nú. Ég held, að það viðhorf sé til hæstv. ríkisstj. og hennar stefnu, að það sé alveg óhætt fyrir stjórnarsinna að gera sér þetta ljóst, að það ætti frekar en hitt að vera þeim hvatning til þess að vinna að lausn þessa máls, sem hreyft er í þessari till. Ég er ekki að segja með þessu, að þó að breyting yrði á ríkisstj., yrði nokkur frekari misbeiting, heldur en verið hefur, síður en svo, heldur aðeins til að árétta, að þegar horft er yfir lengri tíma, á það að vera sameiginlegt áhugamál allra flokka að vinna að því að koma nýrri og fullkomnari skipan á þessi mál. Og í trausti þess, að það sjónarmið verði ráðandi hér á Alþ., vænti ég þess, að þessi till. fái góðar undirtektir hjá þingheimi. Ég leyfi mér svo að leggja til, að þessari umr. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Eftir síðustu orðum hv. flm. var svo að heyra, að hann vildi girða fyrir, að hann sjálfur félli í þá freistingu, sem hann telur, að núv. ríkisstj. hafi fallið í. Hann eða hans félagar, sem telja sig nú svo örugga, vilja fara að gæta þess, að þeir éti ekki of mikið af krásunum sjálfir, þegar þeir setjast að veizluborðinu. Þetta er að vissu leyti þakkarverð umhyggja. Eins og kom fram hjá hv. þm., er hér ekki um neina nýja freistingu að ræða fyrir ríkisstj. eða valdhafa eða a.m.k. ásakanir andstæðinga um, að þeir falli fyrir slíkri freistingu, þó að þessi sjálfsþekking og játning sé ný, sem kom fram hjá hv. þm., enda er hann fjölfróður og minnugur og hafandi skrifað sögu síns flokks, þá veit hann ofur vel, að svo margir, sem legið hafa undir ásökunum um misbeitingu á veitingu embætta, þá hafa engir frekar gert það en hans flokksmenn á þeirra mesta blómatíma. Hv. þm. talaði um veitingu sýslumannsembætta og að fulltrúar hefðu haldið því fram, að efasamt væri, að einhver hefði fullt embættisgengi. Hv. þm. man vafalaust ofur vel, að skömmu eftir að þau lög voru sett, sem kröfðust, að þessir menn hefðu verið í vissum stöðum tiltekinn tíma, áður en þeir gætu fengið veitingu fyrir embætti, þá var í eitt helzta sýslumannsembætti settur maður, sem ekki fullnægði hinum lögákveðnu skilyrðum og varð að vinna sér inn tímann með setningunni. Þegar að þessu var fundið, var því svarað í því blaði, sem hv. þm. er nú ritstjóri fyrir, - ég man ekki, hvort hann var orðinn það þá, - að þetta væri alveg ástæðulaust, vegna þess að maðurinn væri skírður í höfuðið á manni, sem hefði verið amtmaður á síðustu öld. Þar með var það mál útkljáð. Sem betur fer hefur þessi ágæti maður staðið sig mjög vel og ég er ekkert að færa að honum, hann hefur verið góður embættismaður nú í langan tíma. Eins vitum við, að á sínum tíma lenti læknastéttin í mjög harðri deilu við þáverandi heilbrmrh. út af veitingu læknisembætta og setti hún upp sérstakar reglur, sem hún taldi, að fara ætti eftir, alveg gagnstætt því, sem heilbrmrh., sem þá var úr Framsfl., taldi, að vera skyldi. Nú má auðvitað endalaust deila um, í hvaða flokki einstakir embættismenn eru. Það er rétt, að eitthvað af þeim mönnum, sem skipaðir hafa verið í sýslumannsembætti frá 1959, hafa komið fram sem mjög ákveðnir sjálfstæðismenn, m.a. verið í kjöri til þings, svipað og þessi góði maður með amtmannsnafnið, sem ég nefndi áðan og annar maður, sem var skipaður um svipað leyti í sýslu, sem lá að hinni og er nú þm. Slíkt hefur iðulega gerzt. Um flesta hina hygg ég, að þeir hafi verið og séu með öllu óvirkir í stjórnmálum. Það má vel vera, að það komi í ljós, að þeir kjósi Sjálfstfl. En um marga þeirra er það svo, að það mun vera mjög erfitt eða ómögulegt að marka af nokkrum þeirra afskiptum af málum. Þeir mæta ekki á pólitískum fundum, hafa ekki tekið þátt í neinni stjórnmálabaráttu. Þá var því einnig sleppt og hætt við tímamörkin, þegar einn mjög áberandi framsóknarmaður var skipaður í eitt helzta sýslumannsembætti á þessu ári utan Reykjavíkur, - embættið á Ísafirði, - ágætur maður, sem allir vissu, að er og hefur verið framsóknarmaður, en ekki haft sig sérstaklega í frammi. Þá var einnig sleppt að minnast á Reykjavík, vegna þess að hér er fjöldi manna af öllum flokkum bæði í undirdómaraembættum, í fulltrúaembættum og yfirdómaraembættum, sem beinlínis hafa verið andvígir Sjálfstfl., - verið í framboði gegn honum, - þannig að þessi saga var ekki sögð nema að litlu leyti. Aðalatriðið er, það skulum við allir viðurkenna, að allt frá upphafi, meira að segja áður en innlend stjórn hófst, hefur það ætíð verið borið á stjórn, að hún beitti pólitískri hlutdrægni í veitingu embætta. Það var gert meðan landshöfðingi hafði tillögurétt og embættin voru flest veitt í Danmörku. Þá var sagt, að menn yrðu að koma sér í mjúkinn hjá landshöfðingjavaldinu eða danska valdinu. Þetta var mjög harðlega borið á fyrsta íslenzka ráðh., Hannes Hafstein af hans andstæðingum, og þannig hefur verið um alla ráðh. síðan. Ég viðurkenni þess vegna fúslega, að það má vel taka til athugunar; hvort menn geta komið sér saman um einhverjar skynsamlegar reglur til þess að veita ráðh. eða ríkisstj. aðhald. Það er vel athugandi mál og þess vegna finnst mér eðlilegt, að þessi till. fari til n. og sé skoðuð þar. Ef menn sannfærast um það, að hún sé fyrst og fremst flutt, eins og stundum vill verða, til að vekja tortryggni, en ekki af málefnalegum áhuga, er rétt að láta till. fá afgreiðslu í samræmi við það. Ef menn vilja athuga sannsýnilega aðferð til þess að skoða, hvort hér er hægt að koma umbótum á, finnst mér eðlilegt, að það sé gert. Ég legg á það ríka áherzlu, að því fer fjarri, að trygging fáist fyrir betri embættaveitingum með því að láta embættavalið í hendur starfsmannanna sjálfra. Því fer mjög fjarri og þrátt fyrir það, að finna megi að þeim veitingum, sem pólitískir ráðh. hafa gert, bæði fyrr og síðar, mundi það vera mjög varhugavert, ef embættismennirnir sjálfir ættu að fá þarna úrslitaráð. Hér hefur verið rætt undanfarna daga um samlyndið í háskólanum, en kennarar þar hafa töluverð áhrif á embættaveitingar. Hefur orðið að setja mjög strangar reglur til þess að gæta þess, að klíkuskapur væri þar ekki alls ráðandi, um leið og höft hafa verið lögð á ráðh. Hér er um svo vandasamt efni að ræða, að í skjótu bragði verða ekki settar um þetta skýrar reglur. Gallinn er sá yfirleitt með embætti úti á landi, að það er mjög mikill erfiðleiki á því að fá menn til þess að setjast þar að, það er mjög mikill erfiðleiki. Varðandi lækna vitum við, að það þarf að ganga á eftir mönnum með grasið í skónum að fara þangað. Svo verður með fleiri og fleiri embætti. Það er mjög farið að bera á því, t.d. varðandi fulltrúa í sýslumannsembætti úti á landi. Það gekk í fyrstu atrennu illa að fá nokkurn til þess að sækja um embætti eins og bæjarfógetaembættið í Neskaupstað. Ég hygg, að mig misminni ekki, að það hafi þurft að auglýsa það tvisvar. Það kann þó að vera, að það skolist í mér, ég bið þá afsökunar á því, en það horfði a.m.k. mjög illa um, að nokkur frambærilegur maður, án tillits til stjórnmálaskoðana, fengist til þess að sækja um það embætti, svo að hér er vissulega um vanda að ræða, sem er ekki auðleystur. Mér finnst eðlilegt, að það sé skoðað, hvort menn geti komið sér saman um eðlilega leið að heppilegri reglum, en því aðeins, að í því felist ekki, - vegna þess að það er með öllu ástæðulaust, - ásökun eða broddur gegn núverandi stjórnvöldum eða ríkisstj., að öðruvísi hafi verið farið að en áður. Þá er ástæðulaust að samþykkja slíka till. En ef menn vilja athuga málefnalegan vanda málefnalega, finnst mér sjálfsagt að taka því vel.



Herra forseti. Ræða hæstv. forsrh. gefur mér ekki tilefni til mikilla svara. Mér fannst, að undirtektir hans væru að ýmsu leyti jákvæðar og hann teldi eðlilegt, að þetta mál væri athugað. Ég held, að ég hafi flutt mál mitt þannig hér áðan að ég beindi því engan veginn eingöngu til núv. ríkisstj., að hún hefði misnotað aðstöðu sína í þessum efnum, heldur hafi slíkt komið fyrir áður og gæti komið fyrir í framtíðinni að óbreyttu veitingarvaldi, en hitt teldi ég, að væri nú samt ekki komizt hjá að álykta, að þetta, – að veita embætti frá pólitísku sjónarmiði, - hafi heldur farið í vöxt, en hið gagnstæða í tíð núv. stjórnar. Ég skal ekkert segja um það, hvort slíkt hefði ekki getað orðið alveg eins, þótt einhver önnur stjórn hefði farið með völd. Ég óttast nefnilega, að með óbreyttu fyrirkomulagi, því sem nú er, verði þetta sjónarmið nokkuð mikið ríkjandi og jafnvel meira með hverju árinu, sem líður, að embætti verði veitt frá pólitísku sjónarmiði að mjög miklu leyti, en ekki fyrst og fremst frá því sjónarmiði, hvort það séu hæfustu mennirnir eða hæfasti maðurinn, sem á að hljóta embættið. Ég sé ekki ástæðu til að ræða um þau dæmi um embættaveitingar, sem hafa átt sér stað áður fyrr og hæstv. forsrh. taldi vafasamar. Það voru sérstök rök þá fyrir hendi, sem ég tel óþarft að vera að rifja upp, vegna þess að ég álít, að það bæti ekkert fyrir þessu máli, að við séum að deila svo mjög um orðna hluti, heldur reynum að sameinast um að finna einhverja lausn á þessum málum, sem kemur á heppilegra fyrirkomulagi og réttlátara, heldur en því, sem nú er. Ég held, að það sé misskilningur hjá ráðh., að það komi fram í þessari till., að stefnt sé að því að fela starfsmönnum sjálfum veitingavaldið. Ég mundi alls ekki telja það heppilegt fyrirkomulag að öllu leyti. Ég hygg, að sama gildi um meðflm. mína. Hitt er svo annað mál, hvort það kemur fram í till., að við teljum rétt að leita álits viðkomandi stéttasamtaka um það, hvernig þau álíta, að embættaveitingum verði réttlátlegast fyrir komið. Mér finnst, að það komi mjög til greina, að samtök opinberra starfsmanna fái að einhverju leyti umsagnarrétt um embættaveitingar. En hitt held ég, að komi ekki til greina að fela þeim algerlega sjálft veitingavaldið, en kannske að skapa þeim aðstöðu til þess að geta haft áhrif á það, að mjög grófar misbeitingar eigi sér ekki stað eða þau geti áður sagt sitt álit. Ég er alls ekki að halda því fram, að þeir menn, -sem hafa hlotið sýslumanns- og lögreglustjóraembætti utan Reykjavíkur seinustu 10–12 árin, hefðu reynzt neitt illa i embætti sínu. Ég hef enga aðstöðu til þess að fella neinn dóm um það, vegna þess að ég hef ekki aðstöðu til að kynna mér, hvernig þeir hafa leyst sín störf af hendi. Ég býst við, að þeir hafi a.m.k. margir hverjir gert það mjög sæmilega. En hins vegar er það staðreynd, sem við getum ekki litið fram hjá, að það muni á þessum 10–12 árum hafa verið veittar einar 18 sýslumanns– og lögreglustjórastöður utan Reykjavíkur og sjálfstæðismenn hafa verið útnefndir í öll þessi skipti nema eitt. Ég held, að það sjái allir, hvað því veldur og jafnvel þó að hér sé um sæmilega menn að ræða, þá er það ekki heppilegt fyrirkomulag og skapar vissa tortryggni, að svo að segja í öllum dómarastöðum og lögreglustjórastöðum utan Reykjavíkur séu menn úr einum flokki. Ráðh. andmælti ekki neitt þeirri niðurstöðu, sem kom fram hjá dómn. dómarafulltrúafélagsins, enda hygg ég, að það verði heldur ekki gert, en niðurstaða þeirrar dómnefndar sýnir einmitt, að hér er pottur talsvert alvarlega brotinn. Ég skal svo ekki hafa öllu fleiri orð um þetta að þessu sinni. Það sem fyrst og fremst vakti fyrir mér og mínum meðflm. með þessari till., var ekki að halda uppi hörðum deilum um það, hverjir væru sekastir í þessum efnum af þeim, sem með veitingavaldið hefðu farið eða fara, heldur hitt, að það verði reynt að leita sameiginlega að einhverju fyrirkomulagi, sem tryggi aukið réttlæti í þessum efnum og ég skildi ummæli hæstv. forsrh. þannig, að hann vildi taka þátt í því, að slík athugun verði gerð og fyrir það er ég honum þakklátur. Ég vænti, að niðurstaðan verði þess vegna sú, að þessi till. fái jákvæðar undirtektir í þeirri n., sem fær hana til meðferðar og það verði unnt að afgreiða hana á þessu þingi, þó að ekki sé langt eftir þingtímans.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þær umr., sem hér hafa farið fram, að neinu marki. Ég stend ekki hér upp í sjálfu sér til þess að lýsa neinni ákveðinni afstöðu til þeirrar till., sem hér hefur verið fram borin. Um það segi ég það sama og hæstv. forsrh., að ég mun styðja það, að hún fari til n. og fái þar eðlilega athugun. Ég viðurkenni það fyllilega og er sammála hv. 4. þm. Reykv., að hér er um vandamál að ræða og sjálfsagt hafa allar þær ríkisstj., sem að undanförnu hafa setið við völd og koma til með að sitja við völd í næstu framtíð, meira og minna einhvern syndabagga í þessu sambandi, þannig að deila má um þær embættaveitingar, sem hafa átt sér stað. Hitt er annað mál, hvort sá vandi er auðleystur, því að samkvæmt eðli málsins verða embættaveitingar og hæfni manna til þess að gegna tilteknum embættum alltaf mjög háð mati, svo að slíkt hlýtur að vera umdeilt. Kjarni vandamálsins er sá, að ekki er hægt að finna neinn ákveðinn mælikvarða á slíka hæfni manna og hljóta því ákvarðanir, sem í því efni eru teknar, hvort heldur er af pólitískum ráðh. eða einhverjum öðrum, alltaf að verða umdeildar. En það var nú ekki þetta, sem ég hafði hugsað mér að ræða, heldur get ég ekki stillt mig um að vekja athygli á því, að þær till., sem hv. Framsfl. ber nú fram í þessu efni og ég tel fullkomlega frambærilegar, ríða að mér finnst töluvert í bág við þá stefnu, sem sami flokkur boðar þó almennt i þjóðmálum og þá fyrst og fremst í efnahagsmálum. Það er vissulega athugunarvert að velta því fyrir sér, hvaða fyrirkomulag varðandi embættaveitingar geti bezt tryggt, að pólitísk hlutdrægni og önnur annarleg sjónarmið hafi ekki úrslitaáhrif á slíkar veitingar og hvað annað geti þá komið í stað þess skipulags, sem nú er. En svo að ég víki að hinum almennu þjóðmálum og efnahagsmálunum, þá gengur sú stefna, sem af flokknum hefur verið boðuð í þeim efnum, alveg í berhögg við anda þeirrar till., sem hér er borin fram. Allar þær till., sem boðaðar hafa verið og nú hafa verið sérstaklega undirstrikaðar á miðstjórnarfundi hv. Framsfl., sem nýlega er afstaðinn, ganga ekki í þá átt, sem þessi till. gerir, að draga valdið úr höndum ríkisstj. og pólitískra ráðh., heldur að hverfa aftur til þess fyrirkomulags, sem við Íslendingar höfum lengi þekkt og höfum misjafna reynslu af, að færa þetta vald aftur í miklu ríkara mæli og kannske enn ríkara mæli heldur en nokkru sinni áður hefur verið, í hendur hinna pólitísku valdhafa. Hv. 4. þm. Reykv. fullyrti í ræðu sinni áðan, að hylli núverandi stjórnarflokka og stjórnarstefnu væri hallandi með þjóðinni. Úr því verður auðvitað skorið á sínum tíma, þegar til kosninga verður gengið næst, hvenær sem það verður, en sú stefna, sem hv. framsóknarmenn boða, gengur eindregið í þá átt, - um það hélt ég, að ekki ætti að vera ágreiningur, - að auka mjög verulega vald hinna pólitísku flokka í þessum efnum. Þeir vilja að vísu ekki tala um höft og afneita, að þeir hafi nokkuð slíkt í huga. En ég fæ ekki lagt neinn annan skilning í þá stefnu, sem boðuð hefur verið, en þann, að það sé það, sem áður hefur verið kallað höft, þó að nú sé það yfirleitt kallað því fína heiti, að talað er um stjórn gjaldeyris– og fjárfestingarmála o.s.frv. Stefna ríkisstj. hefur verið sú að innleiða meira frjálsræði í þessum málum, færa það vald, sem áður hefur verið í höndum ýmissa n. og ráða, sem skipaðar hafa verið af þeim pólitísku aðilum, sem með völd hafa farið hverju sinni, í hendur almennings og einstaklinganna. Þetta telja hv. framsóknarmenn, að leiði til ófarnaðar, þannig að það verði að snúa blaðinu við og efla aftur völd stjórnmálaflokkanna og ríkisstj. í þessu efni. Að vísu er talað um það og till. eru bornar fram í þeirri mynd, að það eigi ekki að vera stjórnmálaflokkarnir, sem hafi þessa stjórn gjaldeyris– og fjárfestingarmála með höndum, eins og það er orðað, heldur eigi það að vera stéttasamtök. En þar kemur nokkuð það sama til, eins og raunar snertir embættaveitingarnar. Þó að það séu aðrir aðilar, heldur en ríkisstj., sem tilnefnir til slíks, þá hefur maður enga tryggingu fyrir því, að þessir aðilar séu ópólitískir. Það hefur borið hér á góma, bæði hjá hv. 4. þm. Reykv. og hæstv. forsrh., að til greina gæti komið, að samtök opinberra starfsmanna, BSRB, fjölluðu að einhverju leyti um slíkar embættaveitingar. Svo lengi, sem ég hef haft kynni af þessum samtökum, - ég get skotið því inn í, - hafa þau yfirleitt talið það utan við sitt hlutverk og menn verið, held ég, sammála á þeim vettvangi, óháð stjórnmálaskoðunum, að ekki væri rétt, að samtökin skiptu sér af embættaveitingum eða hefðu þar íhlutun um að öðru leyti en því að beita sér fyrir almennum reglum, sem þar yrðu settar, eins og þeirri, að embættin séu auglýst, þannig að mönnum gefist kostur á að sækja um þau o.s.frv. En ef við víkjum að efnahagsmálunum, því, sem þeir kölluðu stjórn fjárfestingar– og gjaldeyrismála, þá má telja yfirgnæfandi líkur á því, að þó að það verði hagsmunasamtök, og hef ég þar bæði hagsmunasamtök atvinnurekenda og launþega í huga, sem skipi í þessi ráð og n., má gera ráð fyrir, eins og aðstæður eru í okkar þjóðfélagi í dag, að í þessi ráð og n. verði yfirleitt skipað út frá pólitískum sjónarmiðum. Það er þannig með forystumenn flestra þessara samtaka, að þeir eru yfirleitt mjög virkir á sviði stjórnmálanna og að sínu leyti á hér það sama við og um embættaveitingarnar. Það er erfitt að finna nokkurt fyrirkomulag í þeim efnum, sem tryggi fullkomið réttlæti. Það er það varhugaverða við að taka þessi mál þó úr höndum hinna pólitísku ráðh. og flytja þau yfir í hendur einhverra annarra, ef maður hefur ekki góða tryggingu fyrir því, að betri reglu verði þá fylgt af þessum öðrum aðila, að hina pólitísku ráðh. er þó hægt að gera ábyrga fyrir þeim ákvörðunum, sem þeir taka, gagnrýna þá, ef ekki hefur þótt rétt gert og fram eftir þeim götunum, en að því leyti, sem embættismenn og aðrir slíkir fjalla um þetta, þá verður ekki komið við ábyrgð á hendur þeim. Þess vegna óttast ég, að einmitt þessar till. um, að það eigi að vera hagsmunasamtök, sem ráða í efnahagsmálum og skammta þar hverjum sitt, hvort sem um fjárfestingarleyfi eða gjaldeyrisleyfi er að ræða, að hættan yrði enn þá meiri á pólitískri misnotkun, ef sá háttur yrði hafður á, heldur en jafnvel væri með gamla fyrirkomulaginu, þegar slíkar n. voru skipaðar pólitískt, því að hinar pólitísku n. má þó gagnrýna, eins og gert var í ríkum mæli og þær reglur, ef einhverjar eru, sem settar eru í þessum efnum. Fulltrúa stéttasamtakanna og það sama á einnig við um embættismennina, er ekki hægt að gera ábyrga á sama hátt, þannig að ef þeir eru kannske ekki síður pólitískir en hinir, þá skapar þetta enn meiri hættu á pólitískri misnotkun. En aðalatriðið, sem ég vildi benda á, er hið mikla misræmi, sem ég tel vera á milli þess, sem felst í þeirri till., sem hér er flutt, og þeirri almennu stefnu, sem boðuð er af hv. Framsfl. á sviði efnahagsmála.



Herra forseti. Það var einu sinni maður, sem endaði allar sínar ræður á þessu: „Auk þess legg ég til, að Karþagóborg verði eydd.“ Það er að verða nokkuð annarleg árátta á hv. 12. þm. Reykv., að hann getur naumast flutt svo ræðu, að hann ekki komi að gjaldeyris– og fjárfestingarmálum. Auðvitað eru það stór mál og góðra gjalda vert, að þau séu rædd. En ég hygg, að það fari nú fleirum sem mér, að þeim finnist erfitt að finna sambandið á milli þeirra mála og þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir til umr. En ég vil aðeins undirstrika, að það, sem hv. þm. sagði um stefnu Framsfl. í þessu efni, er á algerum misskilningi byggt og reyndar var hann svo góður að afsanna það sjálfur í lok sinnar ræðu. Hann sagði, að till. okkar framsóknarmanna um fjárfestingarmál og gjaldeyrisstjórn miðuðu að því að færa valdið í hendur pólitískra valdhafa. Hann veit það sjálfur, að þetta er alrangt. Hann sagði það einmitt, að það væri reyndar tekið fram í okkar frv., að stjórn atvinnumálastofnunarinnar, sem við ætlum það hlutverk að setja almennar reglur um uppbyggingu atvinnumála, um gjaldeyrisstjórn og um fjárfestingarstjórn, ætti að vera í höndum fulltrúa, sem tilnefndir væru af stéttasamtökum, en ekki af hinum pólitísku flokkum. Þetta sagði hv. þm. í lok ræðu sinnar. En hann hefur ekki verið búinn að átta sig á því, þegar hann hélt fyrri part ræðunnar. Þess vegna fer því fjarri, að okkar till. gangi í þá átt að færa valdið í hendur pólitískum valdhöfum. Þvert á móti er það greinilega undirstrikað í grg. okkar með því frv., sem hann átti við og kom líka glöggt fram í þeim ræðum, sem við fluttum í því sambandi, að það væri ekki meiningin að færa valdið í þessum efnum í hendur pólitískra valdhafa. Við tókum það einmitt fram í því sambandi, að við sniðum þessar reglur á þann hátt, að minni hætta en ella, ætti að vera á því, að til pólitískrar hlutdrægni gæti komið. Þess vegna leggjum við á það áherzlu, að þær reglur, sem um þetta verði settar, verði almennar reglur. Það verði settar almennar reglur um gerð framkvæmdaáætlana um uppbyggingu atvinnulífsins, um fjárfestingarstjórnina, um gjaldeyris– og innflutningsmálin. En það liggur í augum uppi, að það er alltaf erfiðara að koma við pólitískri hlutdrægni í sambandi við setningu almennra reglna, heldur en þegar á að taka ákvörðun um einstakt tilvik, þ.e., þegar ákvarða á um hin einstöku tilvik, hvort sem það er reyndar um embættaveitingar eða um einstakar leyfisveitingar, sem hættan er mest á pólitískri hlutdrægni. Og ég hef aldrei neitað því og mun ekki neita því, að einhverju kunni að hafa verið áfátt í þeim efnum og þeim n., sem fóru með þessi mál áður fyrr, enda þótt ég hafi aldrei getað fengið það af mér að taka undir þann söng, sem hv. 12. þm. Reykv. hefur sungið í þeim efnum í garð þeirra manna, sem þessi mál hafa annazt. Ég held, þegar þetta er skoðað, að við leggjum ekki til, að þessi ríkisstj. eða n., sem skipuð er af pólitískum flokkum, fari með valdið í þessum fjárstjórnarmálum, sem um er að tefla, heldur fulltrúar frá ýmsum stéttum og hagsmunahópum, sem hafa einmitt alveg sérstaklega brýnna hagsmuna að gæta í þessu sambandi, þá held ég, að það sé hrein rökvilla að ætla að halda því fram, að með slíku skipulagi sé verið að færa valdið í hendur pólitískra valdhafa. Hv. 12. þm. Reykv. snerist að því i síðari hluta ræðu sinnar að reyna að sanna, að þó að ástandið í stjórn gjaldeyrismála og fjárfestingarmála o.s.frv. hefði verið slæmt áður í höndum þeirra pólitísku n., sem hann hefur harðlega deilt á, þá mundi það þó verða ennþá verra og ennþá verr komið í höndum n., sem skipaðar væru á þann hátt, sem við framsóknarmenn legðum til, þ.e.a.s. í n. tilnefndum af hagsmunasamtökunum. Ég verð að segja, að í því sambandi kemur mér í hug nýlega uppsett skipulag af hæstv. ríkisstj. og Alþ., þ.e.a.s. skipun atvinnumálan. ríkisins, sem er ætlað það hlutverk m.a. að deila út hvorki meira né minna en 300 millj. kr. Og hverjir eiga að deila því út? Það skyldu ekki vera fulltrúar stéttasamtaka, sem þar eiga að koma nærri? Það er 9 manna n., 3 ráðh. og 6 menn tilnefndir af stéttasamtökum. Hv. 12. þm. Reykv. hlýtur að vera sérstaklega andvígur þessu fyrirkomulagi, sem þarna hefur verið sett á fót og telja sérstaka hættu á hlutdrægni í sambandi við úthlutun þess fjár, sem þar er um að tefla, úr því að hann lítur svo á, að slíkt fyrirkomulag sé enn skaðlegra en hitt, sem áður tíðkaðist og allir hv. þm. kannast við, með hve svörtum litum hann hefur dregið upp mynd af því ástandi, sem hann hefur þá talið ríkja í þessum efnum. Herra forseti. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta. Það var algerlega ástæðulaust af hv. 12. þm. Reykv. að blanda þessu tvennu saman, till. um embættaveitingar og till. okkar framsóknarmanna um heildarstjórn á helztu þáttum fjármálanna. Auk þess var sú mynd, sem hann dró upp af okkar stefnu varðandi þau efni, á algerum misskilningi byggð.



Herra forseti. Þó að ég gæti nú gert aths. við ýmislegt í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v., læt ég mér nægja að nota tækifærið til þess að leiðrétta aðeins eitt atriði í ræðu hans. Það var sá samanburður, sem hann gerði varðandi atvinnumálan., sem er skipuð fulltrúum ríkisvalds, atvinnurekenda og heildarhagsmunasamtaka launþega, eins og kunnugt er. Mér finnst, að þessu atriði megi alls ekki blanda saman við það, sem ég hef hér gert að umræðuefni, hvort sem það eru embættaveitingar eða úthlutun gjaldeyrisleyfa, því að allt öðru máli gegnir, þegar um er að ræða úthlutun fjár, hvort heldur er til atvinnubóta eða úthlutun lána t.d. í bönkum eða lánastofnunum. Ég hef aldrei beint sérstakri gagnrýni að bankastjórum og störfum þeirra. Að vissu leyti er aðstaðan hér svipuð eins og fyrir dómstólana. Þeir hafa ákveðnar og fastar reglur til þess að fara eftir. Sama máli gegnir um það, þegar um er að ræða úthlutun fjár, hvort sem er á vegum atvinnumálan. eða annarra, að sá mælikvarði, sem þar verður lagður til grundvallar því, hvort fé er veitt til eins eða annars, verður fyrst og fremst sá, eins og tekið mun líka fram í þessum lögum, að um arðbærar framkvæmdir sé að ræða og þegar sá mælikvarði er notaður, er engin ástæða til þess að vantreysta hvort heldur er pólitískum fulltrúum, fulltrúum stéttarsamtaka eða öðrum aðilum, að þeir misnoti sína aðstöðu, þannig að þeir fari ekki eftir þeim reglum, sem settar eru. En bæði er það að nokkru leyti þannig með embættaveitingarnar, sem mér skilst, að við höfum nú raunar allir verið sammála um, sem hér höfum talað, að það er erfitt að fá algildan mælikvarða á hæfni manna til að gegna embættum. Enn verra verður þetta, þegar um er að ræða úthlutun gjaldeyris– og innflutningsleyfa, t.d. mat á því, hvort Pétur eða Páll hafi meiri verðleika til að bera til þess að fá innflutningsleyfi fyrir einkabíl, en þetta var einmitt eitt af þeim málum, sem gjaldeyris– og innflutningsnefnd hafði til meðferðar á sínum tíma, þannig að það, hve deilt var á þær ákvarðanir, sem hér voru teknar, var ekki vegna þess, að það væru verri menn, sem um þetta fjölluðu, heldur en t.d. dómarar, embættismenn og hverjir aðrir, heldur var ástæðan til þess, hvað þetta kerfi var óvinsælt og allar þær ákvarðanir, sem teknar voru, voru að jafnaði umdeildar, blátt áfram sú, að í þessu efni eru ekki til neinar fastar reglur, sem hægt er að fara eftir. Það verður algerlega háð mati þeirra, sem þessa úthlutun hafa með höndum. Þá er auðvitað veruleg hætta á, að atriði eins og kunningsskapur við mennina, flokkstengsl við þann, sem úthlutar o.s.frv., komi þá til að hafa úrslitaáhrif, af því að það eru engar fastar reglur til. Þess vegna gat ég ekki stillt mig, þegar hv. þm. er að minnast á atvinnumálan. o.þ.h. í þessu sambandi, því að þá er blandað saman algerlega óskyldum og ósambærilegum hlutum.



Herra forseti. Hv. 12. þm. Reykv. sagði, að ég hefði blandað saman algerlega óskyldum hlutum, þar sem væru atvinnumálan. annars vegar og stjórn atvinnumálastofnunar hins vegar, sem við framsóknarmenn höfðum flutt till. um. Röksemdafærsla hans er á þá leið, að atvinnumálan. hafi almennan mælikvarða eftir að fara. Þær hafi þann mælikvarða eftir að fara, að þær framkvæmdir, sem þær láni í eða veiti styrki til, skuli vera arðvænlegar. Ég verð nú að segja, að mér þykir sá mælikvarði dálítið matskenndur. Og ég er hræddur um, að sínum augum geti nú hver litið á það, hvort einhver tiltekin framkvæmd sé arðvænleg eða ekki. Ég býst við því, að það væri ósköp auðvelt að setja einhvern hliðstæðan mælikvarða varðandi t.d. stjórn á gjaldeyris- og innflutningsmálum, t.d. segja, að ekki mætti veita innflutning fyrir vöru nema hún væri nauðsynleg. Er það ekki mælikvarði? Það er mælikvarði á borð við að segja, að einhver framkvæmd sé arðvænleg. En það er þó ekki aðalatriðið. Auk þess sagði hann, að þessu mætti nú ekki jafna saman, úthlutun gjaldeyris– og innflutningsleyfa og úthlutun fjár, því að þegar um úthlutun fjár væri að ræða, væri við almennan mælikvarða að styðjast og hann nefndi þetta um atvinnumálan., en nefndi líka banka og það verð ég að segja, að það er að talsverðu leyti nýtt fyrir mér, að bankastjórar hafi einhvern almennan mælikvarða eftir að fara, þegar þeir taka ákvörðun um það, hvort þessi víxillinn eða hinn skuli keyptur. Það er sjálfsagt svo, að yfirleitt er það alveg útilokað, að þar komi til greina einhver kunningsskapur eða pólitík. En þó hygg ég, að það sé ekki algerlega girt fyrir, að það geti átt sér stað og heyrzt hefur deilt á banka ekki síður heldur en á stjórn gjaldeyris– og innflutningsmála. Það, sem var aðalatriðið, var, að hv. þm. gekk alveg framhjá höfuðatriðinu. Hann talaði og bar saman úthlutun gjaldeyrisleyfa og úthlutun á fé til einstakra framkvæmda og gaf þar með það í skyn, að okkar till. gengju út á úthlutun innflutnings– og gjaldeyrisleyfa. En það er skýrt tekið fram, að okkar till. ganga einmitt fyrst og fremst út á að setja almennar reglur, en hitt viljum við forðast, eftir því sem hægt er, að það verði tekið upp leyfakerfi í þeim gamla stíl. Þetta höfum við margtekið fram. Hvers vegna er þá hv. þm. að tala um þetta, eins og hann hafi aldrei heyrt þetta? Það er þetta, sem er aðalatriðið í þessu, að það er ekki sérstaklega um neitt leyfakerfi samkvæmt okkar till. að tefla, heldur fyrst og fremst setningu almennra reglna. Auk þess er auðvitað atvinnumálastofnuninni fyrst og fremst og það er tekið fram í frv. okkar, ætlað það verkefni að vinna að atvinnuuppbyggingu, eflingu atvinnulífsins og gerð framkvæmdaáætlana eftir almennum reglum. Ég skal ekki eyða fleiri orðum að þessu og þetta, sem hér hefur verið sagt, kemur auðvitað ekkert við því máli, sem hér er til umr., þáltill. um embættaveitingar, en vegna þess að hv. þm. kom með þetta innskot í umr., vildi ég ekki láta það framhjá mér fara án þess að andmæla hans málflutningi og sýna fram á, á hve röngum forsendum hann var byggður.



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt hv. 1. þm. Vestf., Sigurvin Einarssyni, till. til þál. um rannsóknarstofnun í áfengismálum, sem hljóðar þannig: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að koma upp rannsóknarstofnun í áfengismálum, er hafi það hlutverk að vinna að vísindalegum rannsóknum á áfengismálum, félagslegum og læknisfræðilegum. - Kannaðir verði í þessu sambandi möguleikar á samstarfi við Alþjóða heilbrigðismálastofnunina, og höfð verði, eftir því sem ástæður þykja til, hliðsjón af áfengismálarannsóknum á Norðurlöndum. - Verja skal til starfsemi þessarar og henni til undirbúnings, að svo miklu leyti sem til hrekkur, þeim hluta af tekjum gæzluvistarsjóðs, er ætlaður er til rannsókna á orsökum, eðli og meðferð drykkjusýki samkvæmt 17. gr. laga nr. 39/ 1964, um meðferð ölvaðra manna og drykkjusjúkra. Að öðru leyti kostar ríkissjóður starfsemi þessa af ágóða sínum af einkasölu á áfengi.“ Það er upphaf þessa máls, að vorið 1964 kaus Alþ. samkvæmt þál. nefnd 7 alþm. til þess að rannsaka svo sem verða mætti ástandið í áfengismálum þjóðarinnar. Þáltill. þá, sem að þessu laut, hafði Magnús Jónsson, núv. fjmrh., flutt, enda var hann kjörinn formaður umræddrar þmn. Auk formannsins, Magnúsar Jónssonar, áttum við flm. þessarar till. sæti í n. og einnig alþm. Alfreð Gíslason læknir, Axel Jónsson, Einar Ingimundarson, núv. bæjarfógeti í Hafnarfirði, og Jón Þorsteinsson. N. þessi skilaði skýrslu til ríkisstj. um mitt ár 1966 ásamt till. um tilteknar breytingar á áfengislögum og ýmsar ábendingar aðrar, sem verða mættu til úrbóta í áfengismálum. Auk þess fylgdu skýrslunni ýmis bréf og grg., sem n. höfðu borizt og telja mátti að hefðu þýðingu eða upplýsingagildi fyrir það mikla málefni, sem n. var falið að fjalla um. Áfengismálanefndin setti sér það mark að leitast við að fá sem skýrasta heildarmynd af ástandi áfengismálanna í landinu. Árangur af þeirri viðleitni birtist í umræddri skýrslu, sem síðar var prentuð sem fskj. með frv. til l. um breytingu á áfengislögum á þinginu 1966–67. Einnig var skýrslan fjölrituð og send alþm. og ýmsum fleiri aðilum. Ég þori að fullyrða, að í skýrslu áfengismálanefndar voru margvíslegar og gagnlegar upplýsingar, en það er engum ljósara en þeim, sem í n. sátu, að hinu yfirgripsmikla verkefni, að kanna ástand áfengismála í landinu, voru ekki gerð nein fullnaðarskil. Til þess skorti flest skilyrði. Í fyrsta lagi var til þess ónógur tími, og í öðru lagi bjó n. við ófullkomnar aðstæður til rannsókna. N. hafði enga aðstöðu til þess að láta fara fram þær viðtæku félags- og læknisfræðilegu rannsóknir, sem eru undirstaða þess, að hægt sé að gera fullkomna grein fyrir ástandinu í áfengismálunum og finna fullgild ráð til lausnar á þeim vanda, sem misnotkun og ofneyzla áfengis hefur í för með sér, enda held ég, að því verði ekki með rökum haldið fram, að það sé á valdi leikmanna að inna slíka rannsókn af hendi, svo að viðhlítandi sé til frambúðar og þannig, að á henni mætti byggja virkar ráðstafanir til lausnar á hinum margvíslega vanda, sem stafar af ofneyzlu og misnotkun áfengis. Hin fjölmenna þmn., sem á sínum tíma fjallaði um áfengismálin, var engan veginn sammála um alla hluti, og viðhorf nm. til áfengismála voru mismunandi í mörgum greinum. Þó urðu nm. sammála um margt. Þannig varð n. sammála um, að Íslendingar eiga við áfengisvandamál að etja í ríkum mæli, sem birtist í mörgum myndum. Athuganir n. sýndu ljóslega, að þörf er frekari rannsókna á áfengisvandamálinu og athugun á því, í hverju það er fólgið, en um það þarf ekki að villast, að ýmiss konar heimilisböl og þjóðfélagstjón hlýzt af völdum áfengisneyzlu. Þúsundir manna eru haldnar drykkjusýki. Hversu há tala drykkjusjúklinga eða ofdrykkjumanna er, er e.t.v. ekki nákvæmlega vitað. Það var a.m.k. ekki vitað á þeim tíma, sem n. starfaði, en Tómas Helgason prófessor áætlaði samkvæmt sérstökum líkindareikningi, að ofdrykkjumenn í landinu væru 2.300 og þar af eiginlegir drykkjusjúklingar, eins og hann orðaði það, 1.450 karlar og á annað hundrað konur. Sumir munu ætla, að þessar tölur séu mun hærri. Af þessu er augljóst, að drykkjusýki, sem læknar telja nú geðsjúkdóm er einn alvarlegasti sjúkdómur meðal Íslendinga. Drykkjusýki er þjóðarplága og sízt betri viðureignar en ýmsir aðrir sjúkdómar, sem mikið er um rætt, að þurfi að berjast gegn og finna ráð við. Áfengismálanefndin reyndi að gera sér grein fyrir, hvort eitthvað væri til í þeirri staðhæfingu, að af áfengisneyzlu leiddi meira eða minna heimilisböl og fjölskylduvandræði. Í stuttu máli sagt sannfærðist n. um, að þessi staðhæfing er á rökum reist. Áfengisneyzla er algengur bölvaldur á heimilum og að áliti allra þeirra mörgu presta, sem n. ræddi við, en þeir fjalla manna mest um hjónaskilnaðarmál og orsakir þeirra, þá er drykkjuskapur annars hvors aðilans, venjulega þá eiginmannsins, algengasta orsök hjónaskilnaða og upplausnar heimila. Sannleikurinn er sá, að það er varla til sú fjölskylda í landinu, a.m.k. er varla til sú manneskja í þessu landi, sem ekki á einhvern náinn vandamann, sem haldinn er drykkjusýki eða ofdrykkjuhneigð. Það hlýtur að vera verðugt rannsóknarefni fyrir íslenzka lækna og félagsfræðinga að komast fyrir orsakir þess villimannlega drykkjuskapar, sem Íslendingar temja sér, m.a. á almannafæri. Þá vildi ég minnast á eina hlið áfengisvandamálsins, sem er drykkjuskapur á vinnustöðum og vinnutap af völdum áfengisneyzlu. Áfengismálanefndin reyndi að gera sér grein fyrir þessu og hafði samband við fjölda aðila um þetta efni, bæði vinnuveitendur og forustumenn verkalýðsfélaga. Niðurstaðan af þessari viðleitni n. var engan veginn fullkomin og sízt af öllu óyggjandi. En það getur varla farið á milli mála, að drykkjuskapur veldur oft stórtjóni í atvinnulífinu og er talsvert áberandi í sumum greinum atvinnulífsins. Það fer t.d. ekki á milli mála, að áfengisneyzla í verstöðvum og síldarhöfnum veldur oft stórvandræðum, bæði í beinni framleiðslustarfsemi og röskun á reglu og allsherjar friði á þessum stöðum. Hér er auðvitað ekki um nýtt vandamál að ræða. Þetta er gamalt fyrirbæri og e.t.v. ekki auðleyst, því að aðstæður allar eru mjög sérstæðar í slíkum samfélögum. En ég held, að það væri mjög æskilegt að gefa þessu sérstaka vandamáli meiri gaum en hingað til hefur verið gert. Áfengismálanefndin ræddi þetta atriði í áliti sínu og ábendingum og sagði m.a., að æskilegt væri að mynda víðtæka samstöðu þeirra aðila, sem hér eiga hlut að máli, um aðgerðir til úrbóta, svo sem lögreglu– og bæjaryfirvalda, ríkisvalds, samtaka sjómanna og vinnuveitenda auk bindindishreyfingarinnar og annarra samtaka, sem vildu láta þetta mál til sín taka. En umfram allt held ég, að þetta mál og margt fleira þurfi að rannsaka miklu betur og leitast við að grafast fyrir rætur þeirrar drykkjuómenningar, sem ríkir hér á landi og verður varla líkt við annað, en þá geðsjúku villimennsku, sem einkenndi drykkjuskap rússneska aðalsins í mörg hundruð ár og frægt er af bókum og í sögum. Hér verður brennivíninu einu ekki um kennt. Það hlýtur að vera eitthvað bogið við geðheilsu, menningarskilning og smekk íslenzku þjóðarinnar. Þetta er að vísu persónuleg skoðun mín og ég ætla ekki að gera allar skoðanir mínar að skoðunum samflm. míns að þessari till., hv. 1. þm. Vestf. En við erum sammála um það, að þörf sé að koma upp rannsóknarstofnun í áfengismálum, og það var ein aðalábending áfengismálanefndar Alþ. á sínum tíma. Og þáltill. sú, sem hér liggur fyrir, fjallar um að skora á ríkisstj. að koma slíkri rannsóknarstofnun upp. Ef hennar er einhvers staðar þörf í heiminum, er hennar þörf hér á landi. Eins og rakið er í grg. með till., er það m.a. skoðun dr. Tómasar Helgasonar, sem er okkar fremsti sérfræðingur um lækningu drykkjusýki og varnir gegn ofdrykkju, að brýnasta verkefnið í málefnum drykkjuskaparlækninga séu vísindalegar rannsóknir á drykkjuháttum manna. Það er með drykkjusýki eins og aðra sjúkdóma, að það finnst ekki við þeim lækning, nema læknar þekki eðli þeirra og orsakir. Það er skoðun okkar flm., og það var á sínum tíma skoðun allra áfengismálanefndarmanna, að áfengismálarannsóknir yrði að efla og kosta nokkru til þeirra. Að sönnu eiga vísindalegar rannsóknir í áfengismálum annars staðar í heiminum ekki ýkjalanga sögu að baki. Þó hefur orðið stórbreyting þar á, m.a. á Norðurlöndum s.l. tvo áratugi og vísa ég til þess, sem segir um það efni í grg. fyrir þessari till. og einnig þess, sem fram kemur í nál. áfengismálanefndar á sinni tíð. Áfengismálanefndin taldi rétt að kanna, hvort ekki mundi vera hægt að ná samvinnu við Alþjóða heilbrigðismálastofnunina í Genf um slíkar áfengismálarannsóknir og við flm. þessarar till. leggjum einnig til, að þessi möguleiki verði kannaður. Slíkt gæti haft fjárhagslega þýðingu, en umfram allt vísindalegt gildi. Að öðru leyti teljum við flm. ekki áhorfsmál, að ríkissjóði beri að leggja fram fé af áfengisgróða sínum til áfengismálarannsókna. Slíkt er bæði eðlilegt mál og sjálfsagt. Ofdrykkja er áreiðanlega stórfellt vandamál hér á landi og drykkjusýki með hinum alvarlegustu sjúkdómum, sem herja á íslenzku þjóðina, hvort sem mönnum líkar betur eða verr að þurfa að viðurkenna slíkt. Herra forseti. Ég minni enn á það í lok ræðu minnar, að till. hefur komið fram um það frá fjölmennri mþn. fyrir nokkrum árum, sem skipuð var alþm. úr öllum þingflokkum og mönnum með mismunandi viðhorf í áfengismálum, að efna þurfi til vísindalegra áfengismálarannsókna hér á landi, og rétt sé að koma á fót sérstakri rannsóknarstofnun í áfengismálum. Ég vísa því sérstaklega til þessa álits til rökstuðnings þeirri till., sem við hv. 1. þm. Vestf. stöndum hér að. Ég vil leyfa mér að leggja til, að till. verði vísað til síðari umr. og til hv. allshn.



Herra forseti. Till. sú til þál. á þskj. 394, sem ég hef leyft mér ásamt hv. meðflm. mínum að flytja, felur í sér ályktun um að fela landbrh. að skipa 5 manna n. til að endurskoða lagaákvæði um starfssvið Landnáms ríkisins, en þau er að finna í lögum um landnám, ræktun og byggingar í sveitum. Lagt er til, að n. verði skipuð 4 mönnum, sem tilnefndir eru einn af hverjum eftirtalinna aðila: Búnaðarfélagi Íslands, Stéttarsambandi bænda, nýbýlastjórn og Framleiðsluráði landbúnaðarins, en ráðh. skipi formann n. án tilnefningar. Þau atriði, sem bent er á, að n. hafi sérstaklega til athugunar eru þessi: Aukinn stuðningur Landnámsins til félagsræktunar, þar sem hennar er sérstaklega þörf, enda sé hún á vegum sveitarfélaga, búnaðarfélaga, búnaðarsambanda eða sérstakra ræktunarfélaga. Aðild ríkisins og/eða stuðningur við heykögglagerð og aðra fóðurvinnslu úr hinu innlenda hráefni, sem hér er hægt að rækta. N. verði falið að kanna möguleika á því að koma upp fóðurbirgðastöðvum í sambandi við félagsræktun og heykögglagerð. Þá yrði n. falið að hlutast til um, að nauðsynlegar faglegar athuganir verði gerðar á þessu sviði og rannsóknum á því hraðað. Bent er á það í grg., að eðlilegt sé að endurskoða landnámslögin, sem að stofni til eru frá 1946, með tilliti til breyttra aðstæðna og viðhorfa í þjóðfélaginu. Landnámið hefur gegnt mikilvægu hlutverki og gerir það enn, þó að nú sé að miklu leyti horfið frá þeirri nýbýla– og landnámsstefnu, sem áður birtist í stofnun nýbýlahverfa. Það hefur ætíð unnið og vinnur enn að hagræðingu byggðar í landinu. Stutt er að stofnun nýbýla, þar sem búskaparskilyrði eru góð og landrými er nægt. Þrátt fyrir stofnun fjölmargra nýbýla með stuðningi Landnámsins á síðustu 20 árum, hefur býlum ekki fjölgað í landinu, þvert á móti hefur þeim fækkað. Fáir, sem til þekkja og skyn bera á málin, munu telja, að sú fækkun hefði mátt vera meiri. Nýbýlastofnanir eru færri en áður, en meira er horfið að því að koma upp félagsrekstri á jörðum, sem geta borið meira en einnar fjölskyldubú. Slíkur félagsrekstur þykir hafa augljósa kosti og hefur þegar sýnt mjög góðan árangur víða um landið. Nokkuð hefur því létt á verkefnum Landnámsins og er því eðlilegt, að því verði fengin ný verkefni, jafnframt því sem það sinnir hinum fyrri, þar sem hin nýju verkefni eru augljóslega mjög brýn, bæði fyrir landbúnaðinn og þjóðarheildina. Þessir hlutir, sem hér eru lagðir til, eru líklegir til að verða til enn meiri hagræðingar og til að auka mjög á öryggi landbúnaðarins og þar með að firra hann og ríkið slíkum áföllum, sem dunið hafa yfir á undanförnum árum. Stefnt er að því að hjálpa héruðunum til að hjálpa sér sjálfum, að þeim sé gert kleift að tryggja sig gegn því, að það þurfi að koma til geysidýrra fóðurflutninga á milli fjarlægra landshluta. Félagsræktun hefur verið framkvæmd á allmörgum stöðum á landinu í allmismunandi formi þó og með mismunandi stuðningi. Hún hefur alls staðar orðið lyftistöng, víða heilla sveita og héraða og má þar tilnefna ræktun á Skógasandi í Rangárvallasýslu og Sólheimasandi í V.-Skaftafellssýslu og félagsræktun hefur verið framkvæmd í öllum sveitum A.-Skaftafellssýslu og lánazt mjög vel. Auk þessa er mér kunnugt um félagsræktun á nokkrum stöðum í Þingeyjarsýslum. Vitað er, að mikill áhugi er fyrir félagsræktun í mörgum þeim sveitum, sem fyrir mestum áföllum hafa orðið að undanförnu vegna kalsins. Það er vitanlega ekki einhlítt, að ekki kali á landi, sem ræktað er í félagsræktun, síður en svo. En það má benda á mörg rök fyrir því, að félagsræktunin geti orðið til bjargar í kalári. Sjaldan eða aldrei kelur svo illa yfir heil héruð, að ekki séu nokkrir hlutar þeirra, heilar sveitir eða sveitarhlutar, sem betur sleppa. Velja má félagsræktun stað, þar sem minnst kalhætta er talin í hverri sveit eða í hverju héraði. Minni kalhætta er á túnum, sem aðeins eru slegin, en aldrei beitt, en þannig yrði í flestum tilfellum með félagsræktunina. Við félagsræktun á samfelldum stórum svæðum nýtast betur tæki, girðingarkostnaður verður minni, heyskapur verður ódýrari á slíkum samfelldum lendum og auðvelt og hagkvæmt er að vinna að honum í samvinnu. Þannig mundi stuðningur við félagsræktun nýtast vel og auka á hagkvæmni framleiðslunnar. Ræktun þessi yrði gerð og nýtt undir eftirliti og á ábyrgð þeirra félaga, sem að henni stæðu. Bændur mundu sjálfir vinna að heyskap. Í grg. er nokkuð greint frá þeim grasmjölsverksmiðjum, sem í landinu eru nú. Af þeim er ein í eigu ríkisins. Það er Fóður– og fræframleiðslan í Gunnarsholti. Henni hefur verið komið upp án sérstakrar fjárveitingar og án sérstakrar lagaheimildar, en mjög í skjóli Landnámssins. Starfsmenn hennar hafa þegar nokkra reynslu í slíkri framleiðslu. Eðlilegast virðist því, að þessi stofnun verði með lögum bundin Landnámi ríkisins og því verði falin áframhaldandi forusta um þetta af hálfu ríkisvaldsins. Framleiðslan frá Gunnarsholti og hinum grasmjölsverksmiðjunum hefur reynzt mjög góð og er mikil ánægja með hana hjá þeim bændum, sem hana hafa reynt. Efnagreiningar sýna, að hraðþurrkað fóður úr íslenzku grasi nálgast erlent kjarnfóður að fóðurstyrkleika. Það liggur á mörkum þess, sem nefnt er gróffóður og kraftfóður. Því mundi geta orðið af því verulegur gjaldeyrissparnaður að framleiða hér meira af graskögglum. Mikill áhugi er á því víða um héruð norðanlands, að þar verði komið upp hraðþurrkunarstöðvum og fóðurvinnslu og er ekki ólíklegt, að þar geti orðið að nokkru um samvinnufélög að ræða með stuðningi ríkisvaldsins eða samvinnu milli Landnámsins og ræktunarfélaga. Raktar eru í grg. með till. helztu niðurstöður n., sem kannað hefur þessi mál á vegum Búnaðarþings og skilaði skýrslu til Búnaðarþings 1968. Þar kemur m.a. eftirfarandi í ljós: Að hraðþurrkun varðveitir fóðurgildi jurtanna svo vel, að fóðrið liggur á mörkum þess að vera talið gróffóður og kraftfóður. Að meðaltali þurfti 1.4 kg af graskögglum í fóðureiningu af framleiðslu í Gunnarsholti 1968. Með þessari framleiðslu má því spara kraftfóður verulega. Á Norðurlöndum eru menn farnir að gera sér vonir um, að hraðþurrkun á kögglum geti leyst af hólmi aðrar verkunaraðferðir á fóðri, svo sem útiþurrkun eða votheysgerð. Kostnaður við hana er ekki meiri fram yfir hinar eldri aðferðir en það, sem sparast kynni með ódýrari fóðrun á hinu vélþurrkaða fóðri. Rúmþyngd köggla er miklu meiri, en annars fóðurs úr grasi og eru þeir því bæði betur fallnir til geymslu og flutninga, vegna þess hve lítið rými þeir taka miðað við fóðurmagn. Nýjar verksmiðjur hafa yfirleitt farið stækkandi á undanförnum árum og reynast þær hagkvæmari. Eftir yfirlýsingum frá Danmörku og norskum áætlunum virtust þær verksmiðjur hagkvæmastar, sem voru með 8.5 smálesta vatnseimingargetu á klst., en það er u.þ.b. fjórföld stærð verksmiðjunnar í Gunnarsholti. Slíkar verksmiðjur þyrftu mikið land til umráða, eða frá 500-600 hektara. Framleiðslutími virðist geta orðið svipaður á Suðurlandi og áætlað hefur verið í Noregi, eða um 2.000 stundir á ári, en litlu færri yrðu þær á Norðurlandi, en það mundi sennilega vinnast upp, vegna þess að þurrviðrasamara er í þeim landshluta. Olíukostnaður reyndist ekki vera meiri hér, en á Norðurlöndum, en hann er eða var frá 38-49 aurum á hvert kg framleiðslunnar á árunum 1964-67 miðað við framleiðslu í Gunnarsbolti og á Stórólfshvolsvelli. Raforka til framleiðslunnar virtist aftur á móti vera þrisvar til fjórum sinnum dýrari hér en á Norðurlöndum, og má það sannarlega merkilegt teljast. Fjármagnskostnaðurinn virtist allt að því helmingi hærri hér en á Norðurlöndunum, en rök voru leidd að því, að hann gæti lækkað mikið með hagkvæmari verksmiðjustærðum og betri nýtingu þeirra. Búnaðarþing 1968 ályktaði í málinu og hvatti til áframhaldandi athugana og síðar til framkvæmda og á síðasta Búnaðarþingi var samþ. eftirfarandi ályktun, með leyfi hæstv. forseta. „Búnaðarþing telur það þjóðarnauðsyn að efla framleiðslu landsmanna til útflutnings og gera hana fjölþættari. Enn fremur leggur Búnaðarþing sérstaka áherzlu á, að öll sú framleiðsla í landinu, sem dregur úr innflutningi, verði efld með öllum tiltækum ráðum. Búnaðarþing vill í þessu sambandi benda á eftirfarandi: 1. Að heykögglaverksmiðjan „Fóður og fræ“, sem rekin hefur verið í tengslum við Landnám ríkisins, verði efld, þar sem reynsla bendir ótvírætt til, að með notkun heyköggla megi spara erlenda fóðurvörur til verulegra muna. 2. Jafnframt lítur Búnaðarþing svo á, að nú þegar beri að gera áætlanir um staðsetningu kögglaverksmiðja, sem reistar væru með tilliti til hæfilegra flutningaleiða fyrir notendur framleiðslunnar og þess jafnframt gætt, að þeir staðir væru valdir, sem ætla má að verði áfallaminnstir í ræktun og árlegum rekstri. Þá skuli sérstaklega athuga leiðir til úrbóta, þar sem öflun heyfóðurs er erfið og kal hefur eyðilagt stórlega tún bænda undanfarin ár. 3. Þá telur Búnaðarþing nauðsynlegt, að hafnar verði á komandi hausti fóðurtilraunir með heyköggla, svo sýnt verði, að hve miklu leyti þeir geta komið í staðinn fyrir kolvetnisauðugan fóðurbæti. 4. Að Landnám ríkisins beiti sér fyrir ræktun á eignarlandi sínu sem víðast um landið og kaupi land í þessu skyni sem næst þeim byggðarlögum, sem hafa of lítið ræktanlegt land á jörðum sínum og yrði landið leigt til bænda á félagslegum grundvelli og gæti það síðar orðið undirstaða undir heykögglaframleiðslu. 5. Búnaðarþing felur því stjórn Búnaðarfélags Íslands að vinna að því við landbrh. og í fullu samráði við Landnám ríkisins, að útvegað verði nauðsynlegt fjármagn í þessu skyni og breytingar á lögum og setningu laga, ef þurfa þykir, sem geri Landnámi ríkisins kleift að annast þau verkefni, sem lúta að aukinni heykögglaframleiðslu.“ Með þessu kemur greinilega í ljós, hver vilji Búnaðarþings er í þessu máli. Varðandi þá tilhögun, sem hér er lögð til að verði höfð á skipun n., ef till. nær fram að ganga, vil ég aðeins geta þess, að það er mjög í samræmi við það, sem áður hefur tíðkazt í sambandi við setningu landbúnaðarlöggjafar. Það er það almenna, að það hafa verið fulltrúar frá þessum samtökum bænda, sem að lagasamningu hafa unnið. Um nauðsyn fóðurforðabúra er þess að geta, að það er ýmislegt, sem þar kemur til greina og sennilega er ekki búið að benda á hagkvæmustu lausnir varðandi fjármagnsþörf fyrir þau. En þetta er hugmynd, sem mjög hefur verið uppi og er því eðlilegt, að hún verði tekin til athugunar af n. Að sjálfsögðu koma fleiri atriði til greina við endurskoðun landnámslaganna, svo sem verulegar skipulagsbreytingar, ef þær þykja stefna til meiri hagkvæmni. Ég vil að lokum draga hér saman aðalatriðin í þessu máli. Það er lagt til, að n. verði skipuð fulltrúum þeirra aðila, sem mestra hagsmuna hafa hér að gæta, bændanna og ríkisins og n. endurskoði landnámslögin. Lögð er áherzla á, að Landnáminu verði með lögum fengin ný verkefni, sem brýnt er, að unnið sé að, bæði frá hagsmunasjónarmiði bænda og þjóðarheildarinnar. Nefnd eru sérstaklega þessi verkefni: Aukinn stuðningur við félagsræktun, þar sem hún er líkleg til að vera hagkvæm og til aukins öryggis í fóðuröflun og þar sem hennar er þörf. Að Landnáminu verði falið að hafa forustu um að veita stuðning við heykögglaverksmiðjur og fóðurframleiðslu úr hráefni, sem hér má rækta eða vinna á annan hátt. Loks verði stefnt að fóðurbirgðastöðvum, ef heppilegar leiðir finnast til að koma þeim upp. Þessi atriði stefna að hagkvæmari og öruggari landbúnaðarframleiðslu, sem yrði í auknum mæli innlend, og þar með yrði þetta til gjaldeyrissparnaðar. Herra forseti. Ég legg til, að till. þessari verði að umr. lokinni vísað til allshn.



Herra forseti. Fyrirsögn þessarar till. er till. til þál. um sérstakar ráðstafanir vegna hráefnaskorts síldarverksmiðjanna. Mér er ljóst, að fyrirsögn till. orkar í rauninni tvímælis. Mætti raunar alveg eins kenna till. við fiskileit og fiskirannsóknir. En okkur flm. þótti rétt að hafa fyrirsögnina einmitt á þessa lund til þess að vekja sérstaka athygli á þessu viðfangsefni og þá því, hversu gífurlegir afkastamöguleikar eru ónotaðir í vinnslustöðvum sjávarútvegsins, þar sem um er að ræða afkastagetu síldarverksmiðjanna. Till. er á þá leið, að Alþ. ályktar að kjósa 5 manna n., er undirbúi í samráði við Hafrannsóknastofnunina till. um skipulagða og samræmda fiskileit, rannsóknir og veiðarfæratilraunir í því skyni að auka veiðar á bræðslufiski og gera þær veiðar fjölþættari. Ég get, þegar ég mæli fyrir þessari till., að nokkru leyti vísað til þeirrar ræðu, er ég flutti áðan, þegar ég mælti fyrir till. þeirri, er Tómas Árnason flytur á þskj. 151. Þar er rætt um einn þátt þessa máls, þ.e.a.s. um loðnuveiðina, um athuganir vegna loðnunnar og eins og ég reyndi að gera grein fyrir þá, er það verkefni þannig vaxið, – það er það mikið vitað um loðnuna, hennar lifnaðarhætti og hennar göngur, - að það á að mínum dómi að vera unnt að skipuleggja nú þegar leit og rannsóknir á því sviði. En möguleikar í þessu efni eru sem betur fer víðtækari og þeir eru á fleiri sviðum. Það er um fleiri fiskistofna að ræða en loðnu eina, sem hægt ætti að vera að afla til vinnslu í bræðslum hér á landi. En um það gegnir öðru máli. Þegar loðnunni sleppir, þá er hér um að ræða verkefni, sem ekkert hefur verið sinnt. Ég álít, að þar þurfi töluverðan tíma til undirbúnings, áður en hægt er að hefja aðgerðir á þeim vettvangi. Ég vil aðeins minna á 3 fisktegundir, sem talið er, að unnt sé að veiða til nytja til vinnslu í bræðslum hér við land. Styðst ég þá við upplýsingar, sem fram koma í þeirri grein dr. Jakobs Jakobssonar fiskifræðings, í 3. hefti Ægis þessa árs, sem ég vitnaði nokkrum sinnum til, þegar ég mælti fyrir till. um loðnuleitina áðan. Fyrst þessara 3 tegunda vil ég nefna spærlinginn. Hans hefur oft orðið vart hér við suður– og suðvesturströndina. Af þessum fiski er mikil mergð í hafi. Hann er hins vegar, gagnstætt loðnunni, hlýsjávarfiskur og heldur sig mest í hafinu hér suður undan, en kemur upp að landinu til að hrygna. Hann hefur ekki verið veiddur hér svo teljandi sé. Hins vegar hefur þessi fiskur verið mikið veiddur annars staðar og er m.a. mikið veiddur á Norðursjávarsvæðinu. Það mætti auðvitað í nokkuð lengra máli greina frá lifnaðarháttum þessa fisks með tilvísun í það, sem fræðimenn segja um hann, en ég skal ekki lengja mál mitt með því að neinu ráði. Það hefur oft orðið vart við spærlinginn hér við Suður– og Suðvesturlandið, en í misjafnlega miklum mæli, stundum í mjög stórum torfum, en stundum nokkru minni. Það er talið alveg tvímælalaust, að s.l. haust hafi hann verið veiðanlegur, en þá fundust stór torfusvæði eitthvað um 100 sjómílur vestsuðvestur af Garðskaga. Það er álitið, að þá hefði verið heppilegast að nota hringnót við veiðarnar, en einnig er talið víst, að oft geti verið hentugt að veiða hann í vörpur og þá einkum í flotvörpur, en á Norðursjávarsvæðinu mun hann oft hafa verið veiddur í botnvörpu. Þetta allt þyrfti auðvitað að kanna rækilega áður en hægt væri að snúa sér að því að nýta þennan fisk. En hann er sem sagt einkum á ferðinni við suður- og suðvesturströndina. Þá vil ég nefna sandsílið. Það er, gagnstætt loðnu og spærlingi, fyrst og fremst grunnsjávarfiskur. Það er álit fiskifræðinga og það er reyndar alkunna, að sandsílið er víðsvegar í kringum landið. Og það er álit þeirra, að það sé veiðanlegt víðs vegar í kringum landið og á breytilegum árstímum. Það er einnig álitið, að við veiðar á sandsíli mundi henta minni bátastærð heldur en notuð er við síldveiðar, fyrst og fremst vegna þess hve sandsílið er nærri landi. Þá vil ég í þriðja lagi nefna kolmunnann. Þessi fiskitegund hefur ekki verið vinsæl af sjómönnum. Hún er oft á ferðinni eins og kunnugt er, á sömu slóðum og síldin og það hentar ekki að veiða hana í sömu veiðarfæri og notuð eru við síldveiðar. Þvert á móti er kolmunni hinn versti vágestur í síldarnótinni. Kolmunninn er úthafsfiskur líkt og loðnan og það er talið, að af honum sé mikil mergð. Hann er, gagnstætt spærlingnum, einkum við Norðaustur–, Austur– og Suðausturland og á öðrum árstíma heldur en spærlingurinn gengur upp að landinu. Þessi örfáu atriði, sem ég hef tekið hér fram varðandi þessar fiskitegundir, gefa til kynna, hversu þarna er um fjölbreytta möguleika að ræða. Bæði það, að tvær af þessum tegundum eru sín við hvort landshornið og sín á hvorum árstíma og ein víðsvegar kringum landið. Sumar mætti hugsa sér að veiða á djúpsævi og þyrfti þá stærri skip, en sandsílið á grynnra vatni fyrir þau smærri. Þetta gefur nokkuð til kynna um, hversu mikla fjölbreytni þarna gæti verið um að ræða. Án þess að ég ætli að fara að endurtaka nokkuð af því, sem ég sagði hér áðan, þegar ég mælti fyrir till. Tómasar Árnasonar um rannsókn á loðnunni, þá vil ég bara undirstrika það og árétta, að til þess að unnt væri að hagnýta þessa möguleika, verður að fara fram hörkuleit og nauðsynlegar rannsóknir og veiðarfæratilraunir. Öðruvísi verða þessi hráefni ekki nýtt. Menn hafa sjálfsagt ekki haft trú á því, áður en síldveiðar byrjuðu í úthafi, eftir að þær höfðu verið stundaðar hér áratugum saman eingöngu á heimaslóðum - þegar síldin var komin í kallfæri, ef svo mætti segja, - að Íslendingar ættu eftir að veiða síld með svo góðum árangri við þau skilyrði, sem síldin hefur lengstum verið veidd við á þeim árum, sem síldarævintýrið átti sér stað. Menn hefur þá áreiðanlega ekki órað fyrir því svona yfirleitt, þó að þeir framsýnustu hafi kannske látið sig dreyma um það. Þess vegna held ég, að menn verði einnig að athuga þessa möguleika gaumgæfilega. Við hljótum að taka nokkurt tillit til þess, sem okkar reyndu og vísu fiskifræðingar hafa til þessara mála að leggja. En niðurstöður dr. Jakobs Jakobssonar af því, sem hann segir um þessar þrjár fiskitegundir, eru raunar alveg hinar sömu og ég rakti hér áðan varðandi loðnuna, að mjög miklar líkur séu til þess, að þær allar geti verið veiðanlegar hér við land að því marki, að til stórnytja geti orðið. Í þessum till. báðum er eingöngu fjallað um það, sem sumir hafa kallað bræðslufisk, þ.e.a.s. um þær tegundir, sem yfirleitt eru nýttar á þann hátt. Nú er það með sumt af þeim, t.d. loðnuna, að það er möguleiki að nýta þær á annan hátt og gera þær verðmætari. Það er hugsanlegt að frysta loðnu, það hafa verið gerðar tilraunir með það og Japanir hafa áhuga fyrir að kaupa hér loðnu. Þetta er auðvitað mál, sem þarf mjög að athuga. Það eru hins vegar ýmis vandkvæði á því að uppfylla þeirra óskir í því sambandi. Þeir vilja helzt fá loðnuna á alveg ákveðnu stigi með tilliti til hrygningar, þ.e. þegar hún er alveg við það að hrygna. Það er vegna hrognanna, sem hjá þeim eru mikil verðmæti. Þetta veldur því, að það eru mikil vandkvæði á að fullnægja þeirra óskum. En þetta verður auðvitað að skoða. Og ég vil láta það koma fram, að þó að þessar tvær till. fjalli eingöngu um bræðslufiskinn, um öflun hráefnis handa síldarverksmiðjunum, þá er það ekki vegna þess, að flm. sé ekki ljóst, að við verðum einnig að leggja mikla áherzlu á að afla hinna dýrari fiskitegunda, vera vakandi fyrir þeim nýjungum, sem til greina geta komið á því sviði. Það er bara annað mál. En ég vil láta það koma alveg skýrt fram, að þetta er okkur vitanlega mjög vel ljóst. Það á ekki neitt að þurfa að draga úr aðgerðum varðandi þau mál, þó að hér sé dregin fram ótvíræð nauðsyn þess að nýta þær auðlindir, sem kunna að vera faldar í þessum fiskistofnum, sumpart í meira mæli en áður, samanber loðnuna og öðrum alveg að nýju til hagsbóta fyrir þjóðarbúið og afla þann veg hráefnis handa hinum afkastamiklu verksmiðjum. Það á ekki á neinn hátt að draga úr hinu þó að hér sé lögð áherzla á þetta mál og bent á það sem við teljum, að gera þurfi í því sambandi. Það getur vel farið svo, að jafnvel fljótlega komi það upp á daginn, að unnt verði að fylgja loðnunni eftir eða því sem næst og þá hópist skipin á loðnuveiðar í meiri mæli en æskilegt væri, með tilliti til fjölbreytni í sjávarútveginum. Og það getur vel verið, að það fari svo um það er lýkur, að við neyðumst til þess að taka upp ákveðna skipulagningu í sambandi við fiskiveiðar Íslendinga. Það getur vel farið svo. Ég veit að slíkri skipulagningu mundu fylgja ýmsir annmarkar. En það kann að reka að því, að það verði óhjákvæmilegt og þá verður að taka því. Það er í sjálfu sér ekkert óeðlilegt, að það þurfi með einum eða öðrum hætti að vinna að einhverri ákveðinni skipan þeirra mála. En það er utan við efni þeirrar till., sem hér liggur fyrir og ég er að mæla fyrir. Ég vil að lokum aðeins árétta það og undirstrika, að flm. þessarar till. telja ekki forsvaranlegt annað, en gefa gaum að þeim möguleikum, sem hér kunna að vera fyrir hendi. Till. er ekki um annað, en að setja af stað athugun í þessu máll og undirbúa till. um skipulagða og samræmda leit, rannsóknir o.s.frv. og ég vona, að hv. alþm. geti orðið okkur sammála um að láta slíka athugun fara fram. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til, að þessari till. verði vísað til hv. fjvn. Þó má vera, að hún eigi fremur heima í allshn., en forseti tekur það til athugunar.