Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra og dómsmálaráðherra.

Virðulegur forseti. Þegar hæstv. ríkisstjórn hafði stór orð um það í vetur að nú ætti loksins að ráðast í aðgerðir gegn verðbólgunni kom á daginn að mikið var gert úr engu, aðeins ein aðgerð sem var kynnt átti að taka gildi á þessu ári. Það var lækkun á endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna framkvæmda við íbúðarhúsnæði úr 60% í 35%, sem á að taka gildi núna um mitt ár. Þetta felur vissulega í sér ákveðið aðhald á ríkisfjármálahliðinni, en þetta hægir um leið á uppbyggingu húsnæðis og vinnur m.a. gegn markmiði hæstv. ríkisstjórnar um uppbyggingu á hagkvæmum íbúðum, markmiðum sem eru reyndar víðs fjarri því að nást. Við sjáum skýr merki um samdrátt í húsnæðisuppbyggingu í nýjustu hagtölum, enda bætist þetta allt saman ofan á hækkun vaxta og hækkun á ýmsum kostnaði. Þannig að, virðulegi forseti, það eina sem hæstv. ríkisstjórn gat og getur komið sér saman um til að ná og taka á verðbólgunni núna er að grípa til aðgerða sem draga úr hvata til húsnæðisuppbyggingar. Það bítur í skottið á sér því að hömluleysi á húsnæðismarkaði er í dag bæði rót verðbólgu og helsta ástæðan fyrir ólgu á vinnumarkaði. Þetta höfum við í Samfylkingunni ítrekað bent á. Við höfum kallað eftir markvissum aðgerðum til að taka á verðbólgunni og til að verja heimilisbókhaldið. Við höfum biðlað til hæstv. ríkisstjórnar um að beita aðhaldinu þar sem þenslan er í raun og veru, og hörfa ekki frá íbúðauppbyggingu og við höldum áfram að leggja til lausnir. Ég vil því kanna hug hæstv. fjármálaráðherra til eftirfarandi tillögu: Ívilnun til uppbyggingar. Að húsnæðisfélög án hagnaðarsjónarmiða, eins og t.d. Bjarg, íbúðafélag, og aðrir uppbyggingaraðilar í almenna íbúðakerfinu, fái áfram ívilnun með 60% endurgreiðslu á virðisaukaskatti svo húsnæðismarkmið hæstv. ríkisstjórnar færist ekki enn fjær. Þetta er hugmynd sem stjórnarþingmenn hafa skrifað um í greinum. Gætum við mögulega náð saman um þetta: Ívilnun til uppbyggingar á almennum íbúðum?

Virðulegi forseti. Ég verð nú fyrst að bregðast við þessum stóru orðum um að ríkisstjórnin hafi skilaði í raun og veru bara auðu í þeim aðstæðum sem eru uppi og rifja það upp að núna um áramótin hækkuðum við bætur almannatrygginga um 9% ofan á 7,4% hækkun í fyrra, við hækkuðum frítekjumark atvinnutekna örorkulífeyrisþega um áramótin um helming, upp í 200.000 kr., húsaleigubætur voru hækkaðir um fjórðung frá miðju síðasta ári og tekjumörkin hækkuð, eignamörk voru hækkuð í vaxtabótakerfinu um 50%. Barnabótakerfinu var breytt og fært yfir í samtímagreiðslur og greiðslur hækkaðar, fleiri njóta bóta. Persónuafsláttur hækkaði um 10,7% um áramótin. Þetta var að gerast núna í janúar á þessu ári. Þar fyrir utan já, þá lögðum við fram fjármálaáætlun þar sem við aukum aðhaldið og bætum afkomuna. Við boðum frekari aðhaldsaðgerðir í opinbera rekstrinum, setjum aukið aðhald á Stjórnarráðið og ætlum áfram að vinna að bata í ríkisfjármálunum þannig að þau haldi áfram að styðja við markmið um lækkandi verðbólgu. Þannig að það er alrangt þegar sagt er að það sé ekki neitt í gangi. Ein aðgerðin sem við höfum lagt til við þingið er að draga úr endurgreiðslum vegna nýbygginga og viðhalds á íbúðarhúsnæði og það er aðgerð sem m.a. tengist því að eins og hlutirnir stóðu núna á fyrsta ársfjórðungi þessa árs þá var mjög mikill kraftur í uppbyggingu nýrra íbúða og framlegðin af byggingu íbúðarhúsnæðis hefur verið mjög há. Hvort það kemur til greina að undanskilja þennan hluta íbúðamarkaðarins - ég er alveg til í að hugsa það og það getur vel verið að það geti gagnast fyrir þennan hluta. En það er fleira sem myndi gagnast fyrir þennan hlut, t.d. ef Reykjavíkurborg myndi skila lóðum til þess að það væri hægt að byggja slíkar íbúðir. Síðast í dag þá sjáum við fréttir af því að Reykjavíkurborg er ekki að greiða fyrir hugmyndum um að stórauka framboðið af ódýru húsnæði í borginni, á höfuðborgarsvæðinu. 

Virðulegur forseti. Hæstv. ríkisstjórn er sem sagt að virða 69. gr. laga um almannatryggingar um að verðbæta örorkubætur. Hún setti ekki á neina leigubremsu þannig að húsnæðisbæturnar sem voru hækkaðar leka út í leiguverð. Barnabætur, eftir þær breytingar sem voru gerðar hjá ríkisstjórninni, eru enn þá í algjöru lágmarki miðað við landsframleiðslu sögulega séð og á Norðurlöndunum. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að það var ákveðið skref stigið en það er augljóslega ekki nóg að gert. Ég fagna því hins vegar að hæstv. fjármálaráðherra taki vel í hugmynd okkar Samfylkingarinnar um að undanskilja almenna íbúðakerfið frá þessari lækkun. Mig langar að nýta tækifærið til að spyrja hæstv. fjármálaráðherra hvort það komi til greina að bæta við fjárveitingu almennt inn í uppbyggingu og stofnframlög í almenna íbúðakerfinu, eins og stendur núna í fjármálaáætlun, í ljósi þess að rammasamningurinn, til að mynda við Reykjavíkurborg sem er eina sveitarfélagið sem hefur klárað slíkan rammasamning, gerir ráð fyrir miklu meiri fjármögnun. Mér ber skylda til að nefna í því samhengi, hæstv. forseti, að Reykjavíkurborg hefur verið í forystu þegar kemur að uppbyggingu almenna íbúðakerfisins. 

Virðulegi forseti. Vandinn varðandi almennu íbúðirnar er ekki sá að það hafi ekki verið tryggð fjármögnun frá ríkinu. Það hefur skort lóðir fyrir húsnæðið. Það hefur þess vegna verið meira á ábyrgð sveitarfélaganna að ganga í takt við þær áherslur sem ríkisstjórnin hefur verið að setja á oddinn. Ég verð aðeins að bregðast við því sem sagt er hér um barnabótakerfið, að það sé ófullnægjandi. En nýlegar úttektir á þessu, t.d. skýrsla frá Axel Hall sem kom út þegar við breyttum tekjuskattskerfinu á sínum tíma sýndi það mjög skýrt að stuðningur á Íslandi við fjölskyldur, við barnafólk, er einna bestur, ef við myndum bera okkur saman við Norðurlöndin, í öllu samhengi. Þar munar kannski hvað mestu um leikskólann en reyndar eru leikskólamálin í ólestri hér í höfuðborginni. Það er spurning hversu langt við eigum að ganga með því að fjármagna uppbyggingu nýrra íbúða í gegnum Húsnæðissjóð, hafandi í huga að þegar við gerðum grundvallarbreytingar á Íbúðalánasjóði á sínum tíma 

Frú forseti. Hér verða mikil tíðindi. Ég er kominn hér upp í óundirbúnum fyrirspurnatíma til að hrósa ráðherra og ekki bara hvaða ráðherra sem er heldur hæstv. umhverfisráðherra. Því að í fréttum Stöðvar 2 sagði hæstv. ráðherra frá því að hann vildi reyna að stöðva áform um byggingu nýs hverfis á grænu svæði við flugvöllinn í Reykjavík, hverfis sem skipulagt er af borginni og að einhverju marki innanríkisráðuneytinu með það eitt að markmiði að þrengja enn að flugvellinum og fækka grænum svæðum. Þessi langtímamarkmið borgarinnar fara saman í þessu tilviki, að fækka grænum svæðum og reyna að þoka flugvellinum í burt. Hæstv. ráðherra hitti fulltrúa íbúasamtaka sem kalla sig Prýðisfélagið Skjöld og tók vel í málaleitan þess félags um að komið yrði í veg fyrir þessi áform, sem illu heilli hafa haldið áfram, sérstaklega eftir að innanríkisráðuneytið var platað eina ferðina enn af borgaryfirvöldum, borgarstjóranum ekki hvað síst, til að fallast á framkvæmdir og fækka þar enn eina ferðina grænum svæðum í Reykjavík. En eins og hæstv. ráðherra hefur bent á er það orðið mjög sérstakt í alþjóðlegum samanburði hversu mikla áherslu Reykjavík leggur á að fækka slíkum svæðum. Ég spyr þó hæstv. ráðherra: Er honum alvara? Og ég spyr ekki að ástæðulausu. Við höfum séð það ítrekað að orð eru ódýr hjá ráðherrum þessarar ríkisstjórnar. Þegar innviðaráðherrann samþykkti það að hafist yrði handa við að grafa undan flugvellinum þá lýsti hann á sama tíma yfir eindregnum stuðningi við flugvöllinn, þannig að það er ekki alltaf að marka það sem kemur frá þessari ríkisstjórn. En er hæstv. umhverfisráðherra alvara í þessu tilviki?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu máli. Spurningin er nú kannski ekki mjög skýr en ég hef ekki fengið mikla gagnrýni fyrir það fram til þessa að vera ekki alvara með þeim orðum sem ég segi. Í þessu tilfelli erum við bara að tala um mjög alvarlega hluti. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, þó að mér finnist það nú færa ábyrgðina nokkuð yfir á innviðaráðherra í stað þess að setja hana þar sem hún á að vera, sem er hjá meiri hlutanum í Reykjavík, þar er ábyrgðin, og tala þá um ákveðna hluti sem eru gagnrýndir. Það sem ég var að draga athygli að er þetta: Það er verið að ganga mjög á grænu svæðin í Reykjavík. Nú er ég búinn að taka á móti fólki hér í Reykjavík í áratugi og ég hef aldrei heyrt neinn mann segja, aldrei: Þið verðið að fækka grænum svæðunum, það er allt of mikið af grænum svæðum í Reykjavík. Þetta hófst af fullri alvöru með Grænu byltingunni 1974 og allar borgir sem við berum okkur saman við, allar borgir, vernda grænu svæðin sín. Það er þannig að þegar þú ert búinn að taka grænt svæði frá þá eru, held ég, engin dæmi þess að menn ryðji byggð til þess að búa til græn svæði. Og í þessu tilfelli ertu að tala um lífríkið, ósnortna náttúru, fjöruborðið. Við eigum mjög lítið eftir af því í Reykjavík vegna þess að við höfum gengið allt of langt á það. Ef menn stíga þessi skref þá verður það aldrei aftur tekið. Formaður Fuglaverndarfélagsins sagði að þetta væri svipað með áform Reykjavíkurborgar og ævintýri H.C. Andersens þegar Kínakóngur drap næturgalann og lét smíða upptrekktan fugl í staðinn. Ég kalla eftir því að þeir þingmenn sem hér eru, sem eru í þeim flokkum sem bera ábyrgð á stjórn Reykjavíkurborgar, beiti sér í þessu máli því að hér er umhverfisslys á leiðinni.  
            

Frú forseti. Nú hlýt ég hafa áhyggjur af því að þetta kunni hugsanlega að vera bara einhver brella hjá hæstv. ráðherra til að koma höggi á meiri hlutann í Reykjavík og hann muni ekki framfylgja því sem hann hefur lofað Prýðisfélaginu Skildi og sagt frá í fréttum. Það jók á áhyggjur mínar hérna rétt fyrir fyrirspurnirnar þegar ég sá frétt í Morgunblaðinu þar sem hæstv. ráðherra benti á að þetta væri í rauninni ekkert í hans höndum en hann væri svona að vona að meiri hlutinn í Reykjavík myndi leysa þetta. En þetta er í hans höndum og þetta var í höndum innviðaráðherra sem eina ferðina enn aðstoðaði borgina við að framkvæma það sem hæstv. umhverfisráðherra kemur hér og gagnrýnir, enda hefur þessi ríkisstjórn verið mjög liðleg við meiri hlutann í Reykjavík og borgarstjórann, til að mynda tekið að sér að fjármagna helsta kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík, borgarlínuna. En mun hæstv. ráðherra beita sér í þessu máli? Jú, við erum sammála um að það sé mikilvægt að vernda græn svæði. En hvað ætlar hann að gera? Voru þessar yfirlýsingar hans 

Virðulegi forseti. Mér finnst skrýtið að ég þurfi að útskýra hér fyrir fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra og hv. þingmanni hvar skipulagsvaldið er í þessum málum. 

Virðulegur forseti. 74% lífeyrisþega, eða 49.000 einstaklingar, fengu ofgreitt og þurfa nú að endurgreiða samkvæmt því frá og með 1. september næstkomandi. Meðaltalið er 164.000 kr. eða nærri því 8 milljarðar kr. endurgreiðsla á einu ári. Þessir einstaklingar þurfa að ganga í gegnum svipugöng fjárhagslegs ofbeldis til að gæta réttar síns að fullu. Það er vegna þess að þrátt fyrir að Tryggingastofnun krefjist endurgreiðslu þarf fólk sjálft að kæra eigið skattframtal og krefjast leiðréttingar ef á þarf að halda, enda þurfa þeir nú að skila til baka tekjum sem þeir hafa þegar greitt skatt af og það hefur verið notað til að skerða ýmsa bótaflokka, sem er alveg stórfurðulegt og ömurlegt fyrir þá sem lenda í því vegna þess að þeir ná aldrei nema brotabroti af þessu til baka ef þeir ná þá einhverju. Þetta er þrautaganga. En á sama tíma erum við með bótaflokka og skerðingar eins og sérstöku uppbótina sem skerðist 65% á móti krónu. Tekjur við frítekjumörk, það eru 45%. Tekjuskerðing 38,35%. Ellilífeyririnn skerðist um 45% af öllum tekjum eftir frítekjumörk. Síðan koma inn 10% búsetuskerðing, skerðingar á barnabótum, vaxtabótum, sérstökum húsaleigubótum yfir í félagsbótakerfið og síðan var samið um laun á vinnumarkaði á bilinu 30.000–66.000 kr. á mánuði. En um síðustu áramót fengu elli- og örorkulífeyrisþegar að meðaltali um 20.000 kr. á mánuði í hækkun. Ég spyr því hæstv. fjármálaráðherra. Hann er svo hrifinn af Tekjusögunni en tekjurnar þar inni eru frá 2021. Er í þeim tekjum tekið tillit til skerðinga, allra þessara skerðinga? Vegna þess að síðan 2021 til dagsins í dag eru skerðingarnar orðnar 21 milljarður kr. Berum það saman við það sem hefur verið lagt inn í þennan flokk. Getur hæstv. fjármálaráðherra upplýst okkur um það hve mikið skilaði sér af þeim hækkunum til þeirra sem á þurftu að halda?

Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi er hér verið að spyrja út í lög um almannatryggingar sem heyra undir félagsmálaráðherra en í öðru lagi er afskaplega óljóst nákvæmlega hvað það er sem er verið að biðja mig um að svara. Hef ég upplýsingar um það á reiðum höndum frá félagsmálaráðuneytinu hvernig hækkunin skilaði sér til lífeyrisþega? Ég er ekki með þær hér með mér í þinginu. Við höfum hins vegar séð það í öllum úttektum á þróun lífskjara í landinu að staða ellilífeyrisþega hefur farið batnandi undanfarin ár. Fyrst hv. þingmaður gerir svo vel að vísa í Tekjusöguna, sem er frábær heimild um þróun lífskjara í landinu, þá er það sem mér þykir hvað merkilegast við upplýsingarnar í Tekjusögunni það að á sama tíma og við sjáum hvern árganginn á eftir öðrum koma með betri lífeyrisréttindi inn á eftirlaun þá hafa bæturnar á sama tíma verið að hækka. Þegar við skoðum hvað er á bak við auknar ráðstöfunartekjur ellilífeyrisþega ár frá ári undanfarinn áratug er það hvort tveggja það að lífeyristekjurnar eru sífellt að verða betri fyrir nýja árganga, sem er mjög jákvætt, en við höfum líka verið að gera breytingar á kerfunum sem styðja betur við þessa hópa. Ef það væri svo að við værum að beita skerðingum til þess að hrifsa af fólki ávinninginn af því að hafa sparað með lífeyrissparnaði væru ráðstöfunartekjurnar ekki að vaxa. Til að svara spurningunni þá er það þannig að Tekjusagan er að sýna ráðstöfunartekjur sem eru eftir skatta.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin. Já, hann segir að þetta séu tekjur eftir skatta en þetta er frá 2021. Ef við höldum okkur við nútímann þá er allt önnur saga í gangi vegna þess að viðkomandi fólk getur lent í öllum skerðingarflokkunum og alveg yfir í félagsbótakerfið. Ætlar ráðherra virkilega að segja mér það að þeir sem lenda í öllum þessum skerðingarflokkum komi svona út? Vegna þess að mínir útreikningar sýna að þeir mega þakka fyrir að eiga 2 kr. af hverjum 10. Þá hefur ráðherra ríkisstjórnarinnar lýst því yfir í fjölmiðlum að bætur almannatrygginga verði hækkaðar um mitt ár. Þarf ekki að leggja fram frumvarp um slíka hækkun? Í fyrra barst frumvarp um sambærilegar aðgerðir til þingsins um miðjan maí. Nú er kominn júní og þinglok fyrirhuguð í næstu viku. Hvar er frumvarpið? Hvað er, að mati hæstv. ráðherra, viðeigandi verðbólguvörn fyrir þennan hóp? Og ég spyr líka: Ef menn ætla að sjá til þess að þetta verst setta fólk fái virkilegar hækkanir, stendur þá til að greiða því út eingreiðslu skatta- og skerðingarlaust?

Virðulegi forseti. Við erum enn að miða við það að eftir að endanleg ákvörðun hefur verið tekin um þá hækkun sem kæmi þá til framkvæmda núna 1. júlí verði nauðsynlegar ákvarðanir teknar. Við erum ekki að tala um það að greiða út einhvers konar eingreiðslu sem hv. þingmaður hefur líklega verið að vísa til þegar hann spyr hvort greiðslan eigi að verða skatta- og skerðingarlaus. Við erum að tala um að hækka einfaldlega heildargreiðslurnar, grunninn í almannatryggingakerfinu, um þessa fjárhæð sem er umfram það sem lög kveða á um en þau gera ráð fyrir því að við gerum þetta að jafnaði um áramót. Að öðru leyti vil ég segja að ég er sammála þingmanninum um það hversu óheppilegt þetta fyrirkomulag er með endurreikninginn og endurgreiðslurnar. Ég myndi gjarnan vilja starfa með þingmönnum að því 

Frú forseti. Það hefur undanfarið legið töluvert á forsætisráðherra og ráðherra sjávarútvegsmála, bæði hér í þingsal og í almennri umræðu, vegna stuðnings ríkisstjórnarinnar við hvalveiðar. Þar hefur áherslan ekki síst verið á það dýraníð sem Hvalur hf. hefur orðið uppvís að en líka neikvæðar efnahagslegar afleiðingar hvalveiða. Mig langar til að nálgast málið út frá umhverfissjónarmiðum. Það liggur fyrir að hvalir eru mikilvægur og jafnvel ómissandi hluti af heilbrigðu vistkerfi sjávar og þvert á það sem sumir hafa haldið fram þá styrkir tilvist þeirra til að mynda fiskstofna. Án þess að ég ætli djúpt í þau fræði hér þá er úrgangur dýranna mikilvægur áburður fyrir plöntusvif sem er aftur mikilvæg undirstaða næringar fisks. Ég spyr hæstv. umhverfisráðherra, í ljósi þeirra jákvæðu áhrifa sem hvalir hafa á vistkerfi sjávar og loftslagið almennt: Hver er afstaða ráðherra til hvalveiða Íslendinga? Í annan stað liggur nú fyrir í ráðuneyti ráðherra umsókn frá Hval hf. um undanþágu svo fyrirtækið geti hafið hvalveiðar að nýju. Fjölmiðlar hafa greint frá því að hjá heilbrigðiseftirliti Vesturlands liggi nú aðeins fyrir drög að starfsleyfi, það hafi sem sé ekki enn verið veitt, og heimilt sé að veita andmæli við þeim drögum til 9. júní. Eftir það hafi síðan heilbrigðiseftirlitið fjórar vikur til að afgreiða umsóknina. Vegna upplýsinga um að Hvalur hf. hafi ekki brugðist við ýmsum frávikum frá fyrri starfsleyfum sem teljast vera alvarleg á borð við mengun frá olíutanki og brot gegn reglugerð um neysluvatn, þá spyr ég hæstv. ráðherra: Hvernig er fyrirhugað að bregðast við beiðni fyrirtækisins um þessa sérstöku undanþágu? Er að mati ráðherra rétt að veita fyrirtæki sem ekki hefur starfað í samræmi við reglur í landinu undanþágu frá lögbundnu starfsleyfi, sérstaklega í máli sem er jafn umdeilt og raun ber vitni þegar kemur að hvalveiðum Íslendinga?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Varðandi erindi eins og þetta sem hv. þingmaður vísar til sem berast ráðuneytinu þá hljótum við að vera sammála um það, ég og hv. þingmaður, að ráðherra fer ekki að kveða upp úr um það hér í þingsal hver niðurstaða verður í einhverju máli sem er í formlegum farvegi í ráðuneytinu. Ég held að við yrðum fljót að segja að það væru ekki vinnubrögð sem væru sæmandi. Þannig að það er bara í ákveðnu ferli eins og lög gera ráð fyrir og ég held að við viljum halda því þannig. Síðan varðandi sjávarauðlindina þá er það ekki í því ráðuneyti sem ég stýri, eins og hv. þingmaður veit mætavel, en það sem ég hef lagt áherslu á að sé lykilatriði, hvort sem það er á sjó eða landi, er að þegar á að nýta auðlindir þá eigi að gera það með sjálfbærum hætti og byggja á vísindalegri ráðgjöf. Það er það sem við höfum ávallt lagt áherslu á, Íslendingar, alls staðar, og að við ráðum þeim málum sjálf. Svo getum við tekist á um hvað sé rétt að gera o.s.frv. og hvað við viljum gera. En það er gríðarlega mikilvægt og bara heyrir beint undir lífsafkomu íslenskrar þjóðar að sjálfbærni sé ávallt höfð að leiðarljósi og sömuleiðis að við ráðum sjálf okkar málum, því að við gætum verið í þeirri stöðu, ef sumir flokkar ná fram sínum áherslum, að vera bara álitsgjafar og að þessar ákvarðanir væru teknar annars staðar. Það er af fullri alvöru sem ég minni á þetta hér, fullri alvöru. Svo treysti ég þeim sem fara með þessi mál í ríkisstjórninni ágætlega til að gera það.

Frú forseti. Umhverfisráðherra hefur sem sagt enga skoðun á hvalveiðum Íslendinga, jafnvel minni skoðun á áhrifum þeirra á lífríki sjávar en hann hefur af lífríki Skerjafjarðar ef byggt verður þar. Þetta er áhugavert. Ég tek fyllilega undir að það er mikilvægt að við ráðum okkar málum sjálf eins og hver önnur fullvalda þjóð. Ég deili ekki áhyggjum ráðherrans af því að ef við værum innan Evrópusambandsins myndum við neyðast til að veiða hval. Ég velti því fyrir mér, vegna þess að þegar menn verða ráðþrota eru þetta alltaf síðustu rökin, að við ætlum að ráða þessu sjálf: Getur ráðherra ekki verið sammála mér um að það að fá að ráða hlutum sjálf felst í því að það er bæði hægt að segja já og nei? Þegar tekið er tillit til þess að enginn af þremur stoðum sjálfbærni styður hvalveiðar, ekki efnahagslega stoðin, ekki sú félagslega og ekki sú umhverfislega, 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður segir hér að ég hefi enga skoðun á lífríki sjávar. - Enga skoðun á lífríki sjávar? Ég var nú að fara nákvæmlega yfir það hér í mínu svari, sem er algerlega skýrt. Og að hv. þingmaður skuli leggja þannig út af orðum mínum er náttúrlega sérstakt rannsóknarefni.  
            

Forseti. Í nýútkominni meistararitgerð í stjórnun og stefnumótun kemst höfundur að þeirri niðurstöðu  Spurning mín til hæstv. dómsmálaráðherra er: Hvernig ætlar ráðherra að bregðast við þessum vísbendingum um kerfislæga spillingu innan lögreglunnar?

Virðulegur forseti. Það er hátt reitt til höggs í þeim ásökunum sem koma fram í þessari meistararitgerð gagnvart starfsháttum lögreglunnar og ég mun að sjálfsögðu fara yfir þetta mál í ráðuneytinu. Ég mun m.a. hitta skýrsluhöfund og kynna mér röksemdir sem þarna liggja að baki og eiga þá samtal við stjórnendur í lögreglunni og skoða þetta mál nánar.

Virðulegi forseti. Mig langar við þetta tilefni að þakka hv. atvinnuveganefnd fyrir vinnuna að því að ljúka við þessa þingsályktunartillögu til afgreiðslu fyrir Alþingi. Hér erum við í raun og veru að afgreiða í fyrsta skipti stefnumörkun til lengri tíma í þessari atvinnugrein sem er innlendur landbúnaður. Það er mjög mikilvægt upp á það að við höfum grundvöll bæði fyrir lagasetningu en líka fyrir samspili landbúnaðar við aðra stefnumótun stjórnvalda. Ég nefni sjálfbærni í nýtingu náttúruauðlinda, landnýtingu sem tekur mið af ástandi vistkerfa á hverjum tíma, verndun og eflingu líffræðilegrar fjölbreytni og síðast en ekki síst framleiðslu heilnæmra afurða, matvælaöryggi og svo fæðuöryggi, þannig að hér, ásamt áherslum í loftslagsmálum, erum við að leggja grunn, að mörgu leyti byggt á þeirri stefnumótun sem sómi er að að Alþingi fái tækifæri til að greiða atkvæði um hér.

Frú forseti. Hér erum við að greiða atkvæði um landbúnaðarstefnu. Hún er í stuttu máli þannig: Ísland verður best í heimi, langbest í heimi, en síðan er ekkert um það hvernig við eigum að komast þangað. 

Frú forseti. Við erum að greiða hér atkvæði um stefnuplagg ríkisstjórnarflokkanna inn í framtíðina um landbúnaðarmál. Það er ýmislegt fínt í þessari stefnu, annað ekki svo mjög, eins og gengur og gerist. Umræðan hér í þingsal í gær var reyndar mjög góð, margt sem kom þar fram og ástæða eiginlega til að bíða allt að því spennt eftir aðgerðaáætlun. En í ljósi þess að þetta er þetta stjórnarplagg, þessi stefna sem stjórnarflokkarnir þrír hafa markað sér, með sínum ágætu kostum en fjölmörgu göllum, þá mun þingflokkur Viðreisnar sitja hjá að svo stöddu.

Frú forseti. Ég verð að taka undir með hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni sem bendir á það að hér eru ýmsar fallegar setningar en ekkert um það hvernig eigi að ná markmiðunum í raun. Undirliggjandi er það viðhorf að landbúnaður sé eiginlega til vandræða vegna þess að hann losi gróðurhúsalofttegundir, eins og reyndar allar mannlegar athafnir. Hér má sjá fingraför stefnu Evrópusambandsins í landbúnaðarmálum sem hefur birst mjög illilega til að mynda í Hollandi þar sem meginmarkmiðið í landbúnaðarmálum virðist vera að draga úr umfangi landbúnaðar. Miðflokkurinn hefur lagt fram heildstæða stefnu í landbúnaðarmálum með alvörulausnum. Það hefur lítið verið gert með það af hálfu þessarar ríkisstjórnar. Í staðinn fáum við hér plagg með nokkrum frösum en það virðist til þess ætlað að undirbyggja samdrátt 

Frú forseti. Hér erum við að ræða um stefnu í landbúnaðarmálum til næstu 17 ára og það er mikið um falleg orð þarna en það er erfitt að sjá hvort allt verði þetta gert á síðasta sextánda eða sautjánda ári stefnunnar eða hvort við náum kannski að fara að byrja á einhverju af þessu. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson orðaði það vel hér áðan, þetta er stefna ríkisstjórnarinnar. Við hefðum viljað sjá okkur hugsa miklu meira út fyrir boxið, finna nýjar lausnir og koma með nýjar aðferðir til að tryggja það að bændur geti verið með viðunandi rekstur og þess vegna munum við í Pírötum sitja hjá.

Forseti. Í 8. lið þessarar stefnu er talað um nýsköpun og tækni. Þar er talað um hvernig nýir orkugjafar, endurnýjanlegir orkugjafar eru nýttir í þágu landbúnaðar og það er talað um rakningarkerfi og síðan er talað um að tækniframfarir verði nýttar til framþróunar í íslenskri landbúnaðarframleiðslu. Ég ætla að nýta tækifærið hérna og koma með þessa klassísku og kannski fyrirsjáanlegu athugasemd frá mér: Það er ekki nægilega mikið talað um kjötrækt hérna.

Forseti. Fólk hefur frá örófi alda sóst í vímu, sem er kannski ekki skrýtið í ljósi þess að vímuefni vaxa í náttúrunni allt í kringum okkur í öllum kimum heims. Manneskjan þróaðist samhliða þessum efnum. Við erum með móttakara í líkamanum fyrir mörgum þeirra og margir vilja meina að notkun efnanna eigi stóran þátt í þróun mannsins og samfélags okkar. Það er í eðli okkar að sækjast í breytta vitund, að víkka hug okkar, að sjá heiminn frá nýju sjónarhorni. Þessi löngun er sterk strax frá ungum aldri. Við sjáum það á börnunum okkar þegar þau hringsnúast þar til þau detta í gólfið í hláturskasti. Þessi löngun vex ekkert af okkur en flest okkar hafa hemil á henni og hún veldur engum vanda. Þroskaferli ungs fólks er fjölbreytt og mismunandi og fyrir mörg er áhættuhegðun á tímabili eðlilegur þáttur í þroskaferli. Mörg prufa sig áfram með mismunandi efni og það hefur sýnt sig að bönn og refsingar hafa lítil sem engin áhrif. Þau koma ekki í veg fyrir fikt og þau koma ekki í veg fyrir að fólk þrói með sér vímuefnavanda. Ef við getum ekki komið í veg fyrir vímuefnanotkun viljum við þá ekki tryggja eins öruggt umhverfi og hægt er? Viljum við að ungt fólk sem er að fikta hafi þann valmöguleika að sannreyna öryggi þeirra efna sem þau ætla að nota? Aðgengileg vímuefnapróf eru mikilvægt skaðaminnkandi úrræði sem bjarga lífum. Ef við viljum tryggja að vímuefnanotendur hafi greiðan aðgang að mótefninu naloxón við ofskömmtun ópíóíðalyfja þá liggur í augum uppi að naloxón þurfi að leyfa í lausasölu. Viljum við að fólk þori að hringja í sjúkrabíl ef eitthvað fer úrskeiðis, t.d. ef einhver ofskammtar? Í dag er fólk hrætt við að hringja vegna þess að það er samkvæmt lögum að fremja glæp og getur átt von á því að lögreglan mæti. Þá bjargar lífum að afnema refsingar við neysluskömmtum vímuefna svo að fólk þori að hringja eftir aðstoð. Skaðaminnkun snýst um að viðurkenna að fólk mun nota vímuefni, hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Refsingar komi ekki í veg fyrir það. Hugmyndafræði skaðaminnkunar krefst þess að við horfumst í augu við þann raunveruleika og setjum lög og reglur í samræmi við þann raunveruleika vegna þess að okkur er annt um fólk og það skiptir okkur máli sem samfélag að koma í veg fyrir dauðsföll, að koma í veg fyrir skaða. Við gerum það með því að tryggja aðgengi að skaðaminnkandi úrræðum en fyrst og fremst þá gerum við það með því að hætta að láta refsikerfið díla við vanda sem er í grunninn félagslegur. Hugmyndafræði skaðaminnkunar neyðir okkur til að horfa á dýpri vandann og þegar við áttum okkur á áföllunum sem liggja að baki vímuefnavandanum þá skiljum við hversu mikil vanþekking og hversu miklir fordómar felast í því að ætla að refsa vímuefnanotendur til hlýðni. Lögreglan telur að 40 manns hafi látist aðeins fyrstu þrjá mánuði þessa árs vegna lyfjatengdra andláta. Það eru nánast jafn margir og létust allt árið 2021 og þó voru það óvenjumörg andlát. Þetta er ógnvænleg þróun, forseti. Þetta er þróun sem á sér stað þrátt fyrir og jafnvel vegna þeirrar bann- og refsistefnu sem viðgengist hefur í allt of mörg ár án þess að það sé hægt að sýna neinn árangur, forseti. Við erum búin að vera með stefnu í vímuefnamálum í áratugi sem hefur ekki getað sýnt neinn árangur. Hvernig leyfist okkur að halda áfram á þeirri braut? Ég bað um þessa umræðu fyrst og fremst vegna þess að mér hefur fundist ráðherra tala á þann veg að skaðaminnkun og afglæpavæðing sé sitthvor hluturinn og það veldur mér áhyggjum vegna þess að það varpar ljósi á ákveðið þekkingarleysi á málaflokki sem ráðherra segist ætla að ráðast í af alvöru. Mig langar til að trúa því að ráðherra ætli að ráðast í átak í þeim málaflokki af alvöru vegna þess að þetta er gríðarlega mikilvægt mál, miklu mikilvægara heldur en við gerum okkur grein fyrir, vegna þess að þróunin er þannig að skaðinn er að verða meiri, skaðinn er að aukast, andlátum er að fjölga, vanlíðan fólks er að aukast og við verðum að grípa inn í. Stefnan sem við keyrum áfram í dag er ekki að virka. Ég lagði fram nokkrar spurningar á grundvelli umræðunnar sem við ætlum að eiga hér í dag. En spurningin sem ég vil helst leggja áherslu á að ráðherra svari er hvernig ráðherra telur að það sé hægt að ná markmiðum skaðaminnkunar án þess að afnema refsingar fyrir neysluskammta, vegna þess að ég sé það ekki ganga upp. Og ég held að það sé gríðarlega mikilvægt að heilbrigðisráðherra sem er að fara í átak í skaðaminnkunarmálum geti svarað þeirri spurningu.

Hæstv. forseti. Ég vil nú byrja á því að þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir að taka þetta mál á dagskrá og tala inn í tímann og um þær harkalegu upplýsingar sem berast af alvarlegu ástandi, ópíóíðafaraldri, eins og nefnt er. Þess vegna er mjög mikilvægt að við tökum þessa umræðu hér og það er þakkarvert. Hv. þingmaður dró saman fjórar meginspurningar og ég ætla að reyna að halda mig við þær. Mér finnst að fyrsta spurningin: Hvernig skilgreinir ráðherra hugtakið skaðaminnkun? og svo: Við hvaða aðrar samfélagslegar áskoranir telur ráðherra að skaðaminnkunarnálgun geti náð árangri? hangi pínulítið saman. Ég get alveg viðurkennt það í upphafi, af því að hv. þingmaður dró fram hér að ég þekkti málaflokkinn ekki nægilega vel, að ég þarf að rýna af öllu afli inn í þetta umhverfi og þau úrræði sem við þurfum að taka til til að ná utan um þetta betur en við höfum gert. Það skal viðurkennt hér í upphafi. En skaðaminnkun vísar sannarlega til stefnu, verkefna og verklags sem miðar fyrst og fremst að því að draga úr heilsufarslegum, félagslegum og efnahagslegum afleiðingum notkunar löglegra og ólöglegra vímuefna án þess endilega að hafa það að draga úr vímuefnanotkun sem eitthvert endanlegt markmið. Markmiðið er hins vegar að lágmarka skaðann. Skaðaminnkun gagnast fólki sem notar vímuefni, fjölskyldum þeirra, nærsamfélagi, notandanum og samfélaginu í heild og hefur þannig sterka skírskotun til mannréttinda og byggir á grunnstoðum lýðheilsu. Þess vegna tengi ég þetta við fjórðu spurninguna, um samfélagslegu áskoranirnar og hvernig þetta getur gagnast okkur á öðrum vettvangi. Það er sannarlega þannig að samskipti og þjónusta sem byggir á skaðaminnkandi hugmyndafræði hefur það að leiðarljósi að mæta hverjum og einum af mennsku og virðingu og lagður er grunnur að því að mynda traust meðferðarsamband. Í fjölmiðlum hafa nokkrir fyrrum gestir Frú Ragnheiðar til að mynda lýst því hvernig samskipti á þessum forsendum við sjálfboðaliða verkefnisins hafa gert það að verkum að þau upplifðu sig ekki ein og á jaðri samfélagsins heldur fundu fyrir hlýju og kærleika. Þetta viðmót og samskiptin sem byggja á því er sambærilegt því sem þekkist í batamiðaðri hugmyndafræði í geðheilbrigðisþjónustu, sem dæmi út frá spurningunum. Því má segja að viðmót skaðaminnkunar eigi við alls staðar þar sem fólk er, notar vímuefni og þarf á þjónustu að halda. Skaðaminnkunin er þannig byggð á viðurkenningu þess að fjöldi fólks víða um heim heldur áfram að nota vímuefni þrátt fyrir jafnvel ýtrustu viðleitni í samfélaginu til að fyrirbyggja upphaf eða áframhaldandi notkun vímuefna. Það leiðir hugann að því sem hv. þingmaður kom inn á um virkni á áhættuhegðun með bönnum og refsingum. Aðgengi að gagnreyndri meðferð er alltaf mikilvæg fyrir fólk með vímuefnavanda en það eru ekki allir sem treysta sér í það á tilteknum tímapunkti eða hafa viljann til þess. Því er þörf á valkosti fyrir fólk sem notar vímuefni sem hjálpar því að lágmarka áhættu á skaða af áframhaldandi notkun. Þetta er eitt af grundvallarsjónarmiðum skaðaminnkunar og mikilvægt að hafa í huga þegar við horfum til allra þeirra úrræða sem við getum gripið til innan þessa ramma, hvernig við hugsum þetta. Ég hugsa að ég komi hér síðast að starfshópi um skaðaminnkun og spurningunni um hvort ráðherra telji að hægt sé að ná markmiðum skaðaminnkunar án þess að afnema refsingar fyrir neysluskammta og þá hvernig. Ég hef rýnt vel í þetta og ég var með starfshóp í gangi, sannarlega í þeim tilgangi að ná utan um það, skilgreiningu á neysluskammti. En ég held að það sé mjög mikilvægt að horfa á lykilhugtökin í þessu, refsinguna fyrir glæp og kvarða til lögleiðingar og allt þar á milli, það er eitthvað sem heitir afglæpavæðing, alveg eins og við erum með regluverk í kringum áfengi og tóbak. Þess vegna eigum við að reyna að ná árangri á þessu sviði og í sem mestri sátt. Það eru fjölmörg úrræði sem ég ætla að nýta hér seinni ræðu mína í að fara yfir.

Herra forseti. Það er algengt að vímuefnaneytendur eigi sér áfallasögu. Forvarnir, svo sem aðgengi að sálfræðimeðferð eftir áföll barna og ungmenna, gætu forðað fólki frá því að leita í vímuefni síðar á ævinni sem þróast gæti í fíknivanda. Fyrir fjórum árum skrifaði Tinna Kristín Gísladóttir BA-ritgerð sem ber yfirskriftina Er skaðaminnkun betri kostur en stríð gegn fíkniefnum? Í útdrætti segir m.a., með leyfi forseta: „Skaðlegar afleiðingar vímuefna fyrir bæði notendur og aðstandendur hafa lengi verið viðurkenndar en þrátt fyrir það sjá sumir bannstefnuna og aðför hennar sem meira vandamál en fíkniefnin. Markmið með þessari ritgerð er að skoða hvort skaðaminnkun sé betri kostur en stríð gegn fíkniefnum. Víða á Vesturlöndum er hamlandi stefnu beitt gagnvart fíknivandanum og er sú stefna iðulega nefnd stríð gegn fíkniefnum. Fíknistríðið felur í sér að harðar refsingar eru við lýði fyrir fíkniefnabrot en hætta er á að hamlandi stefna ýti undir útskúfun fíkniefnaneytenda og auki þannig á vanda þeirra. Fíknistríðið er talið valda meiri skaða en misnotkun vímuefna og virðist frekar viðhalda heilbrigðisvandamálum.“ Í ritgerð Tinnu Kristínar eru ólíkir kostir teknir fyrir og metnir ásamt reynslu frá nokkrum löndum sem hafa afglæpavætt fíkniefni og rannsóknir sýna jákvæðan árangur. Sá árangur sem náðst hefur er ekki einungis vegna afglæpavæðingar heldur einnig skaðaminnkunar en þetta tvennt helst óhjákvæmilega í hendur. Afglæpavæðing fíkniefna er ekki það sama og lögleiðing því að afglæpavæðing fíkniefna gerir þau ekki lögleg. Það felur ekki í sér að stjórnvöld taki yfir sölu þeirra og skapi löglegan markað með fíkniefni líkt og gert var með áfengi. Herra forseti. Við stefnumörkun er ráðlegt að leita í rannsóknir og reynslu annarra þjóða í þessum efnum og leggja áherslu á að fækka þeim sem leita í vímuefni, minnka skaða þeirra sem ánetjast þeim og gæta að því að ýta ekki undir áhættuhegðun ungmenna í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Mig langar til að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu og ráðherra fyrir ræðu hans og öðrum ræðumönnum líka. Það er mikilvægt að við ræðum þessi mál hér sem snúa að því fólki sem hefur átt sér fáa málsvara í samfélaginu. Þessi umræða er mikilvæg. En það er líka mikilvægt og gott framtak sem er þess virði að minnast á hér að síðastliðinn mánudag kom margt okkar fremsta tónlistarfólk fram á tónleikum í troðfullum Eldborgarsal Hörpu þar sem söfnuðust 38 milljónir fyrir skaðaminnkunarverkefni Rauða krossins. En það var ekki síður mikilvægt að þúsundir, líklega tugþúsundir Íslendinga horfðu á tónleikana og fengu upplýsingar og lærdóm um skaðaminnkun og ópíóíðafaraldurinn sem nú geisar hérlendis og víða um lönd. Það fólk sem stóð að þessum tónleikum á þakkir skildar. Sá sem hér stendur hefur fyrir löngu komist á þá skoðun að fíkniefni séu heilbrigðis- og samfélagsvandi sem á ekki að refsa fyrir - fyrir löngu síðan. Ég veit að það eru skiptar skoðanir hér inni um þau mál en viðhorf þjóða allt í kringum okkur eru að breytast og þau munu breytast hér líka. Við vorum meðal síðustu þjóða að horfast í augu við að bannstefnan sem rekin var gegn vínanda við upphaf 20. aldar virkaði ekki. Það tók okkur 74 ár að hætta bannstefnu gegn vínanda að fullu. Víðast annars staðar í löndum sem við berum okkur saman við stóð sú arma tilraun að hámarki í 15 ár. Ég vona að við verðum ekki síðust þjóða til að horfast í augu við að bannstefnur virka bara alls ekki. En á meðan við erum á þessum stað verðum við að koma til móts við það fólk sem ánetjast  Ég vil sérstaklega hrósa heilbrigðisráðherra og ráðuneytinu fyrir að hafa dreift 1.730 skömmtum af 

Forseti minnir á takmarkaðan ræðutíma í sérstökum umræðum.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu, þakka fyrir það sem ég hef fengið að heyra nú þegar og það sem ég á eftir að heyra. Ég hef sterka skoðun á þessu máli og hún er samhljóma skoðun Halldóru Mogensen, að þetta er vandamál. Hvernig á að takast á við það er önnur saga. Ég vil líkja þessu svolítið við það að þegar fólk teflir skák og skákin fer í bið þá fara þeir sem eru að tefla heim og tefla skákina til enda með aðstoðarmönnum og fara svo aftur til baka og klára skákina. Þannig sé ég þetta vandamál fyrir mér, við erum ekki búin að tefla skákina til enda. Það er ekki bara einföld lausn að afglæpavæða eða bjóða skaðaminnkun, því að hvað er skaðaminnkun? Ég var á ráðstefnu um daginn þar sem fíkill kom og hélt ræðu og sagði okkur frá því að hann lifði lífi sínu þannig: Þau eru par sem búa saman í íbúð á vegum borgarinnar og þau fá örorkugreiðslur. Þau fara á morgnana til læknis og fá morfínskammt. Svo eru þau bara í vímu allan daginn og hafa engan áhuga á því að láta renna af sér. Er þetta skaðaminnkun? Ég held ekki. Skaðaminnkun þarf að vera hvetjandi fyrir fólk til að hætta, hvernig sem við förum að því. Við þurfum að finna út úr því með því að fara heim og tefla skákina áður en við förum af stað og klárum hana.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir þessa umræðu hér í dag. Ég tek undir margt af því sem hér hefur komið fram. Við erum að breyta sýn okkar á aðferðir, hugmyndafræði og annað er varðar fíknisjúkdóma. Skaðaminnkandi nálgun er eitthvað sem við getum ekki litið fram hjá lengur. Það verður að mæta fólki þar sem það er. Við sjáum þó ólíkar leiðir. En það sem ég held að við getum öll verið sammála um er að grunnurinn að þeirri leið sem við veljum að fara verður að byggja á gagnreyndum rannsóknum, upplýsingum og nýjustu upplýsingum sem vísindin bjóða okkur upp á. Á Íslandi hefur meðferð við fíknisjúkdómum löngum verið byggð á bandarísku módeli sem byggist fyrst og fremst á heilasjúkdómi. Í dag eru þessi viðhorf að breytast, sérstaklega í Evrópu. Við erum að horfa meira til félagslegra þátta, áfallasögu og annars, sem snýr myndinni dálítið við. Mig langar að spyrja bara hér út í kosmósið: Hver er staðan á heildarúttekt á heilbrigðisþjónustu við einstaklinga með vímuefnasjúkdóma sem fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandís Svavarsdóttir, setti af stað? Við getum engar ákvarðanir tekið fyrr en við höfum yfirsýn. Við heyrum alls konar sögur, við heyrum alls konar tölur, við höfum ólíkar skoðanir, ólíka sýn. Við þurfum að fá þessa heildarúttekt áður en við getum farið af stað í stefnumótun í málaflokknum.

Herra forseti. Ég þreytist ekki á að nefna þegar við erum að tala um þennan málaflokk að við verðum að átta okkur algerlega á grunnforsendunni sem liggur á bak við allt og það er auðvitað það að alkóhólismi er sjúkdómur. Fíklar eru veikir, neyslan er ákveðið einkenni veikinnar. Það gerir það ekki að verkum að þeir sem eru undir áhrifum, fíklar, alkóhólistar, séu ekki ábyrgir gjörða sinna. Gerist þeir brotlegir við lög með einhverjum hætti, fremja ofbeldisverk, keyra undir áhrifum eða þess háttar, þá er neyslan ekki afsökun og getur ekki svipt þá refsingu. En þetta einkenni veikindanna sem er einmitt neysla - það er nú oft þannig að fólk sem er með brenglaða hugsun og sækir í vímu er ekkert endilega rosalega mikið í vímunni að velta því fyrir sér hvort vímuefni sé löglegt eða ólöglegt - er síðan andlag einhvers konar refsingar. Þá erum við í raun og veru, finnst mér, búin að missa sjónar á því að þetta er einmitt heilbrigðisvandi. Það er hins vegar ekki einangrað svar út af fyrir sig að ætla sér að koma með einhvers konar refsileysi gagnvart vörslunni og láta þar við sitja. Ef við ætlum að gera einhvers konar breytingar á kerfinu í þá veru þá þurfum við auðvitað líka að svara næstu spurningu sem er: Hvað gerum við svo? Hvað gerum við þegar við erum að mæta veikum einstaklingi á götunni? Við ætlum ekki að sekta hann eða refsa honum. En viljum við ekki frekar bjóða upp á einhvers konar úrræði sem geta mögulega hjálpað viðkomandi til betra lífs, eins og hv. þm. Tómas Tómasson kom hérna inn á? Þetta er ofureinfaldlega flókinn vandi en það er algjör grunnforsenda og við verðum alltaf að hafa það í huga að við eigum ekki að refsa veiku fólki nema það sé að brjóta af sér með öðrum hætti en bara því að svala fíkninni, sem er veikin.

Forseti. Í þessari umræðu er varpað ljósi á það hversu skakkt það er að refsa fólki sem er háð vímuefnum. Við virðumst enn haldin þeirri ranghugmynd að fangelsisvist og refsingar séu góð leið til að stýra hegðun fólks þrátt fyrir að liðnir séu áratugir og jafnvel farið að telja í árhundruðum síðan við áttuðum okkur á því að svo er ekki. Það að skilja ástæður athæfis fólks og ráðast að rót vandans er ekki einungis mannúðlegra og meira í samræmi við þá þekkingu sem við höfum heldur beinlínis vænlegra til árangurs. Í umræðum um afglæpavæðingu vímuefna er áhyggjum gjarnan lýst af því að neysla vímuefna myndi aukast. Í þeirri umræðu vantar fókusinn á það hvers vegna neysla vímuefna er álitin vandamál. Það að fólk neyti vímuefna yfir höfuð er ekki vandamálið heldur mögulegar afleiðingar neyslunnar, beinar og óbeinar, á heilsu einstaklingsins sjálfs eða á samfélagið í kringum hann. Vímuefnaneysla er þannig ekki vandi sem er þess eðlis að koma þurfi í veg fyrir að fólk komist í vímu með öllum tiltækum ráðum, það er skaðinn sem neysla vímuefna getur valdið sem við þurfum að koma í veg fyrir. Það gerum við einfaldlega ekki með refsingum. Fólki sem býr við erfiðar félagslegar aðstæður, fólki sem hefur lítið eða ekkert bakland er hættara við að lenda í viðjum fíknar. Fíkni á líka oft rætur að rekja til áfallasögu einstaklinga. Afglæpavæðing snýst um skaðaminnkun. Ef fólk er nú þegar komið á þann stað að leita lausnar í heimi vímuefna þá gefur augaleið að það að lenda í viðjum refsikerfisins er ekki leiðin út, þvert á móti. Ef eitthvað þá gera refsingar, sér í lagi fangelsisrefsingar, illt verra, þær auka jaðarsetningu fólks og geta haft alvarleg áhrif á framtíð fólks og tækifæri. Það þarf að ráðast að rót vandans en ekki afleiðingar hans. Fólk þarf að geta fengið stuðning þegar á reynir en í staðinn erum við að nálgast félagsleg vandamál með refsikerfinu, 

Virðulegur forseti. Þróunin í notkun vímuefna veldur óneitanlega miklum óhug. Vímuefni hafa aldrei verið jafn aðgengileg með tilkomu ýmissa netsvæða þar sem salar ganga nafnlausir og órekjanlegir. Sala á grófari og hættulegri efnum fer vaxandi og nú heyrum við af dauðsföllum sem rekja má til blandaðra efna, t.d. blandaðra með lífshættulegum ópíóíðum eins og fentanýl. Þessi sorglega þróun hefur verið mikil áskorun í öðrum ríkjum og það er sorglegt að slíkt eigi sér stað hér á landi. Umræðan um þennan málaflokk hefur þroskast með meiri skilningi, þekkingu og minni róttækni á báða bóga. Við erum öll sammála um að efla skaðaminnkandi úrræði til að grípa og aðstoða þá sem eru langt komnir í neyslu. Rannsóknir sýna að skipulögð úrræði á borð við neyslurými hafa gefið góða raun hvað varðar að minnka skaða af notkuninni. Við höfum stigið stór skref í skaðaminnkandi úrræðum en það er þó langt í land og við verðum öll að róa í takt í þessum efnum. Stefnan er ávallt sú að styðja við fólk til að losna úr heljargreipum fíknarinnar. Kjarni skaðaminnkunar er að bjóða þeim úrræði sem lágmarka skaðann og áhættuna. Það þarf líka að grípa fólk sem hefur orðið fyrir áfalli með sterkum stoðum í geðheilbrigðiskerfinu því algengt er að neytendur eigi sér djúpa áfallasögu sem ekki hefur verið unnið úr. Það er einnig mikilvægt að við höldum áfram að efla fræðslu og forvarnir allra, sérstaklega barna og ungmenna, og koma í veg fyrir að börn þrói með sér áhættuhegðun og þar liggur rauði þráðurinn. Börn verða fullorðin og við eigum að koma í veg fyrir að líf þeirra þróist út í neyslu fíkniefna. Þar þurfum við að standa vörð um innleiðingu og framfylgd laga um farsæld í þágu barna og sálræna aðstoð samhliða skaðaminnkandi úrræðum og koma í veg fyrir fordóma í garð fíkniefnaneytenda því það eiga sér allir sögu sem við vitum ekkert um.

Frú forseti. Það er ástæða til að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu í dag. Ég vil taka fram í upphafi að Samfylkingin vill að við endurskoðum refsiramma vímuefnalöggjafarinnar og að við aukum stuðning og aðstoð við þau sem glíma við vímuefnavanda. Við viljum líka að varsla neysluskammta sé ekki refsiverð og það er mjög mikilvægt að hafa það í huga að það að varslan sé ekki refsiverð sé ekki valkvæður hluti skaðaminnkunarstefnunnar. Það er nauðsynlegur hluti skaðaminnkunarstefnunnar að láta af refsistefnunni. Refsistefnan drepur fólk og við verðum að horfast í augu við það. Það er alveg sama hvernig hún er framkvæmd. Hún skaðar vímuefnanotendur, hún viðheldur fordómum, jaðarsetningu og vinnur gegn mannréttindum og ekki síst mannréttindum kvenna á jaðri samfélagsins. Ég tel votta fyrir pólitískum vilja hjá hæstv. heilbrigðisráðherra til að færa þessi málefni í viðunandi horf en ég vil brýna hann til að taka af skarið og bíða ekki eftir því að tilteknir starfshópar komist að einhverri hugsanlegri niðurstöðu. Hann ber pólitíska ábyrgð á því að taka af skarið hvað þetta varðar. Við stöndum á krossgötum. Við erum að missa ungt fólk í blóma lífsins í hrönnum og okkur ber að bregðast við, grípa inn í og gera allt sem í okkar valdi stendur til að koma í veg fyrir fleiri andlát af ofskömmtun þegar við vitum að við höfum tæki í höndunum til að koma í veg fyrir þau. En grundvöllurinn verður að vera skaðaminnkun og afnám refsistefnunnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir að hefja þessa þörfu umræðu, umræðu um málaflokk sem ég þekki einmitt vel. Undanfarin ár hefur orðið mikilvæg viðhorfsbreyting í málaflokknum; áherslan hefur orðið á að við tökumst á við vandann eins og hann er, nefnilega heilbrigðisvandi. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur verið ötull talsmaður þessa og tekið fjölmörg jákvæð skref þegar kemur að skaðaminnkandi úrræðum. Skrefin eru þó mun stærri og fleiri og það þarf að ganga hraðar, jafnvel hlaupa. Fólk, ungt fólk með lífshættulegan fíknisjúkdóm kemur ítrekað að lokuðum dyrum í heilbrigðiskerfinu. Það er í æpandi mótsögn við þá viðhorfsbreytingu sem hefur orðið. En aðeins um ofuráherslu málshefjanda á afnám refsinga fyrir svokallaða neysluskammta. Um það vil ég segja enn og aftur að þarna þykir mér bæði byrjað á vitlausum enda auk þess sem horft er fram hjá mikilvægum staðreyndum. Málshefjandi veit að fólki er refsað fyrir vörslu svokallaðra neysluskammta með sektum sem eru lægri en umferðarlagasektir og brot fyrir vörslu fíkniefna koma ekki fram á sakavottorði. Fyrirspurn mín hér á þinginu sýnir síðan að 84% þeirra sem lenda í refsivörslukerfinu fyrir vörslu neysluskammta gera það í tengslum við önnur brot, m.a. umferðarlagabrot og ofbeldisbrot. Ég hef ekki heyrt málshefjanda tala fyrir því að þau brot séu gerð refsilaus vegna neyslu vímuefna, en hún vill kannski svara því hér. Við ræðum hér og erum öll sammála um mikilvægi þess að meðhöndla fíknisjúkdóma í heilbrigðiskerfinu og því verður að halda því til haga að heilbrigðisstarfsfólk leggur höfuðáherslu á að meðferðarúrræði séu efld og aukin og það vil ég líka gera hér í dag. Ég hvet hæstv. ráðherra enn og aftur til að efla og auka skilvirkar forvarnir, fræðslu og fjölbreytt meðferðarúrræði, til að taka fleiri og stærri skref til skaðaminnkunar til að hjálpa fólki með vímuefnavanda í heilbrigðiskerfinu.

Virðulegi forseti. Hv. þingmenn. Hæstv. ráðherra. Kæra þjóð. Ég fór á ráðstefnu fyrir 30 árum í Ameríku varðandi fíknimál. Þar komu helstu sérfræðingar á þessu sviði og töluðu við okkur. Þeir útskýrðu það m.a. fyrir okkur að alkóhólismi, ef það er samnefni yfir alla sem eiga við fíkniefnavandamál að stríða, er þriðji stærsti dauðsvaldurinn á eftir krabbameini og hjartasjúkdómum. Alkóhólismi er þannig sjúkdómur að hann er svolítið eins og sykursýki. Maður heldur því bara í skefjum á ákveðinn hátt. Sykursjúklingurinn sprautar sig með insúlíni, gjarnan, ekki alltaf, en segjum bara mjög gjarnan. Alkóhólistinn fer í meðferð og lærir sitthvað um sjúkdóminn og ástand sitt og kemur úr meðferðinni vitandi nákvæmlega af hverju hann er þarna og hvað skeði. En hann verður að halda sér við með því að hitta aðra alkóhólista eða fíkniefnaneytendur, sem eru líka að glíma við þetta, til þess að það snjói ekki í sporin, því að það er svo algengt að það snjói í sporin og einn daginn man viðkomandi ekki eftir því hversu slæmt þetta var. Hættan er sú að þeir sem eru búnir að vera í fíkniefnaneyslu og fara síðan beint í fíkniefnaneyslu aftur eftir að hafa verið án áfengis eða fíkniefna í einhvern tíma fari í skammtinn sem þeir tóku síðast. Hann er of stór. Líkaminn ræður ekki lengur við þann skammt sem þeir voru vanir að taka áður. Þannig að það er mikið atriði að það sé hugsað vel um fólk þegar það er búið að vera í neyslu og það sé leitt í gegnum lífið og hafi aðstoð.

Frú forseti. Ég vil byrja á að taka undir með þeim sem hafa nefnt það að þetta er mikilvæg umræða sem við eigum hérna í dag. Ég ætla að leyfa mér að vera bjartsýn vegna þess að mér finnst umræðan undanfarin ár hafa breyst og mér finnst vera kominn miklu meiri samhljómur þegar kemur að því að átta sig á mikilvægi skaðaminnkunar. Það er gott og það er nauðsynlegt. Mig langar að taka undir með þeim sem hafa talað um það að áfallasaga og félagslegar aðstæður eru hluti af því heildarumhverfi sem þarf að huga að. Við erum partur af því samfélagi sem við búum í og við mótumst af því sem hendir okkur á lífsleiðinni, ekki síst ef við verðum fyrir einhvers konar misrétti eða ofbeldi. Ég vil líka taka undir það að það er mikilvægt að fólk þori og geti leitað aðstoðar fyrir sig eða aðra ef á þarf að halda vegna vímuefnanotkunar. Mér finnst mikilvægt að við mætum fólki þar sem það er statt en á sama tíma vil ég einnig segja að mér finnst mikilvægt að leggja áherslu á forvarnir. Árangur okkar í áfengis- og tóbaksvörnum er, held ég, eitthvað sem við eigum að vera stolt af og byggja á því sem vel hefur gengið þar. Að lokum vil ég taka undir með hv. þm. Jódísi Skúladóttir um mikilvægi þess að klára vinnu við heildarúttekt á heilbrigðisþjónustu við einstaklinga með vímuefnasjúkdóma sem hæstv. fyrrverandi heilbrigðisráðherra, Svandís Svavarsdóttir, ákvað að ráðast í og mögulega hefur hæstv. núverandi heilbrigðisráðherra færi á að segja okkur hvar það mál er statt.

Frú forseti. Já, þegar við erum að tala um hugtakið skaðaminnkun þá getum við skilgreint það og togað á alla kanta. Ef við hugsum þetta út frá einstaklingnum, ef við hugsum þetta út frá fjölskyldunum og samfélaginu í heild, þá hlýtur eitt form skaðaminnkunar að vera öflugt meðferðarstarf. Þetta þarf að vera fjölbreytt. Það þarf að vera hægt að mæta veiku fólki, fíklum og alkóhólistum á götunni þar sem það er hverju sinni og veita því viðeigandi úrræði þar. En það hlýtur alltaf að vera það sem kemur kannski í veg fyrir mesta skaðann, þ.e. að koma fólki á beinu brautina aftur, vegna þess að það gefur fólki kost á að öðlast betra líf, ekki bara fyrir það sjálft heldur líka fyrir fjölskylduna og það hefur síðan aftur jákvæð áhrif á samfélagið í heild sinni. Eitt sem ég vildi líka nefna í því samhengi er að oft þegar við erum að tala um þennan viðkvæma sjúklingahóp erum við með nokkurs konar viljaglugga sem getur varað í stutta stund þar sem hægt er að sannfæra viðkomandi um að meðferð sé rétta lausnin. Menn geta kannski í einhvern smá tíma verið móttækilegir fyrir því af því að eitthvað hefur komið fyrir sem kallar á þá hugsun. Hins vegar erum við stundum á þeim stað að þessi gluggi getur lokast svolítið fljótt. Það er bara þannig á Íslandi að meðferðarúrræðin sem eru í boði eru það fjársvelt að þessi gluggi nýtist ekki sem skyldi og það höfum við mörg dæmi um, til að mynda frá sjúkrahúsinu Vogi. Síðan langaði mig aðeins að segja eitt varðandi það að menn tala stundum um að það sé svo flókið fyrirbæri að skilgreina neysluskammta. Við erum samt að því í löggjöf og öllum mögulegum hlutum hér á þingi, daginn út og inn, að búa til skilgreiningar yfir hina ýmsu hluti, og við vitum oftast að þessar skilgreiningar eru ekki fullkomnar og það verða jaðartilfelli og það verður eitthvað sem hægt er að segja að orki tvímælis og þar fram eftir götum. Við erum með svona hluti í skattkerfinu okkar, almannatryggingakerfunum okkar, úti um allt. Af hverju er svona flókið í þessu 

Forseti. Ég þakka þessa flottu umræðu. Mig langar bara að taka aðeins á nokkrum punktum. Hér í umræðunni var talað um að það þyrfti að vera hvetjandi fyrir fólk að hætta. Ég tek eftir því stundum þegar sumir tala um fólk með vímuefnavanda að þá er það eins og þessir einstaklingar séu ekki búnir að ná bata nema þeir séu bara edrú og þeir verði að vera edrú og öðruvísi sé ekki hægt að lifa. Mér finnst mikilvægt að við horfum aðeins inn á við og sjáum hvernig við erum einhvern veginn að þröngva okkar gildismati upp á aðra. Ég hef kynnst fólki sem á við vímuefnavanda að stríða og það lifir bara ágætu lífi þrátt fyrir að vera enn þá í neyslu. Það er bara mjög hamingjusamt þar sem það er og það sér ekki fram á að vilja hætta og þá er það bara þannig. Sumir hætta á eigin forsendum. Þetta er alls konar. Við verðum að vera opin fyrir þessu og aðstoða þá einstaklinga sem taka þessa ákvörðun í sínu lífi. Hugsið ykkur ef þið lendið í slysi og þið fáið bakverk og þið eruð að taka verkjalyf út af þessu slysi sem þið lentuð í og þið eruð enn þá með bakverk. Það verður enginn hvati til að hætta á verkjalyfjunum fyrr en bakverkurinn fer. Það sama á við um fólk sem á við vímuefnavanda að stríða, þ.e. hvatann, að við aðstoðum þau við að vinna úr þessum áföllum, að við refsum þeim ekki. Mér finnst mikilvægt að koma inn á umræðuna varðandi afglæpavæðinguna. Diljá Mist Einarsdóttir, hv. þingkona, talar um refsistefnuna eins og hún sé ekki áhyggjuefni vegna þess að sektin er svo lág. En það er ekki bara sektin, efnin eru líka tekin af fólki og það ýtir undir aukna glæpi því að einhvern veginn þarf fólk að fjármagna neysluna sína og einhvern veginn þarf það að borga sektina. En það er ekki einu sinni bara það. Það er líka stimpillinn. Það er orðið glæpamaður. Það er jaðarsetningin og þetta kemur í veg fyrir að fólk leiti sér aðstoðar. En það sem er mikilvægast í þessu er að við þurfum að snúa þessu við. Við erum með refsi- og bannstefnu sem er búin að vera hérna í áratugi. Hver er árangurinn af henni? Getur einhver sýnt mér það á blaði hver árangurinn er af núverandi stefnu? Við þurfum að svara því. Ef árangurinn er enginn eða hún er að valda skaða þá þurfum við að hætta þessu.

Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þakkir fyrir þessa umræðu. Hún er mjög gagnleg, bæði til að efla okkur í þessum vanda sem við blasir og halda áfram þeirri vinnu sem við erum með um þau úrræði sem við þurfum að fara í. Ég vil ítreka það, af því að ég dvaldi í fyrra svari við spurningu þrjú um markmið skaðaminnkunar og þá út frá refsingum fyrir neysluskammta, ég reyndi að fanga það hér í svari um skilgreiningu á skaðaminnkun, að við þurfum auðvitað að horfa til fjölbreyttra meðferðarúrræða á grundvelli skaðaminnkunar. Það verður að hafa það í huga. Ég held að við þurfum hins vegar að virða þann þátt sem snýr að refsingu fyrir glæp - og maður horfir á skaðaminnkunarhugtakið - þá getur það valdið tjóni í sjálfu sér. Þannig verðum við að horfa á þetta en ekki missa sjónar á því að við þurfum að fara í mjög fjölbreytt úrræði. Það hefur náðst árangur út frá þessu sem við köllum afglæpavæðingu. Það var til að mynda stigið stórt skref í átt að skaðaminnkun í íslenskri löggjöf hér á 150. löggjafarþingi þegar við samþykktum breytingar varðandi neyslurými. Mjög mikilvægur áfangi. Í maí 2021 var samið um skaðaminnkandi þjónustu á vettvangi fyrir einstaklinga með vímuefnavanda, það var jafnframt mikilvægur áfangi. Í byrjun árs ráðstöfuðum við 30 milljónum til að tryggja fólki, sem er heimilislaust með flóknar þjónustuþarfir, betra aðgengi að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu og heimaþjónusta Reykjavíkur annast þá þjónustu. Ég gæti talið fleiri atriði, hæstv. forseti. 

Frú forseti. Ég ætla að mæla hér á eftir fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjölmiðla, nr. 38/2011, stuðningur við einkarekna fjölmiðla. Ég stend hér sem staðgengill hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur sem er í 1. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Áður en ég mæli fyrir nefndarálitinu vil ég segja nokkur orð frá eigin brjósti. Það þarf kannski ekki að hafa mörg orð um rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla á Íslandi og þróunina sem þar hefur orðið á undanförnum árum og áratugum. Ég þarf heldur ekki að tíunda hér í þessum ræðustól mikilvægi sterkra óháðra fjölmiðla í lýðræðisþjóðfélagi. Í nágrannalöndunum okkar, Danmörku, Finnlandi, Noregi og Svíþjóð, hafa fjölmiðlar lengi verið styrktir af hinu opinbera með margvíslegum hætti, bæði beint og óbeint. Norðmenn og Svíar hafa veitt framleiðslu- og dreifingarstyrki. Finnar hafa lagt sérstaka áherslu á að styrkja fréttablöð sem eru gefin út á tungumálum minnihlutahópa þar í landi og í Danmörku hefur sérstakt styrkjakerfi verið við lýði um langt skeið þar sem bæði prentmiðlar og netmiðlar fá styrki til framleiðslu ritstjórnarefnis. Auk þess hafa verið veittir verkefnastyrkir vegna stofnunar nýrra fjölmiðla og ýmiss konar þróunarstyrkir. Á hvaða sjónarmiðum byggir svona ríkisstuðningur? Jú, hann byggir á sjónarmiðum um virkt og raunverulegt tjáningarfrelsi og prentfrelsi og mikilvægi þess að ríkisvaldið stuðli að upplýstri og opinni umræðu og öflugum fréttaflutningi. Fjölmiðlar eigi heldur ekki að vera einungis upp á náð og miskunn fjársterkra aðila í samfélaginu komnir. Að baki þessu öllu hefur um leið legið stefnumótun um réttindi og skyldur fjölmiðla, um almannaþjónustuhlutverk fjölmiðla og allt snýst þetta um að efla tjáningarfrelsi og um leið lýðræðið og lýðræðisleg skoðanaskipti. Hæstv. menningarráðherra Lilja Alfreðsdóttir hefur á undanförnum árum beitt sér fyrir því að á Íslandi sé veittur fjölmiðlastuðningur með sams konar hætti og hefur tíðkast á hinum Norðurlöndunum. Hæstv. ráðherra hefur þurft að slást við þingmenn Sjálfstæðisflokksins um þetta. Þessi núningur á stjórnarheimilinu hefur sést langar leiðir og afleiðingin af þessu hefur auðvitað verið sú að einkareknum fjölmiðlum hefur verið haldið í ákveðnu limbói. Það hefur vantað allan fyrirsjáanleika, styrkirnir verið veittir til skamms tíma í senn. Þetta er allt saman bagalegt en það breytir ekki því að ég held að það hafi verið raunverulegur og einlægur vilji að baki hjá hæstv. menningarráðherra að koma upp sterku og fyrirsjáanlegu styrkjakerfi fyrir einkarekna fjölmiðla, faglegu kerfi sem byggir á hlutlægum viðmiðum og fyrirsjáanlegum leikreglum og þá helst kerfi sem tryggir fjölbreytni og fjölræði en dælir ekki bara fé til þeirra stærstu og sterkustu. Það er augljóst ef maður skoðar bara greinargerðir þeirra frumvarpa sem komið hafa frá hæstv. ráðherra á undanförnum árum, t.d. frumvarpi til laga nr. 58/2001, um stuðning við einkarekna fjölmiðla, að þetta er sá vilji sem hefur legið til grundvallar þessari vinnu í ráðuneytinu. Það er líka ljóst ef við skoðum greinargerð þess frumvarps sem við ræðum hér í dag. Þar er talað um mikilvægi fyrirsjáanlegs stuðnings við fjölmiðla og að litið verði áfram sérstaklega til þeirra stuðningskerfa sem eru við lýði á hinum Norðurlöndunum. Hæstv. ráðherra lýsti því sérstaklega í fyrra á málþingi um opinberan stuðning við einkarekna fjölmiðla að hún vildi fara dönsku leiðina í fjölmiðlastuðningi. Hún talaði sjálf um að hafa átt í átökum um þessi mál við þingmenn og átök hefðu átt sér stað milli stjórnarflokkanna og hæstv. ráðherra Lilja Alfreðsdóttir sagði að málið hefði verið henni erfitt sem ráðherra. Nú liggur hérna fyrir nefndarálit um frumvarp hæstv. menningarráðherra frá meiri hlutanum í allsherjar- og menntamálanefnd, þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, Framsóknarflokksins og Vinstri grænna. Ég verð nú að viðurkenna það að ég rak upp stór augu þegar ég las þetta nefndarálit því að það sem hefur gerst hérna er að þingmenn Framsóknarflokksins og þingmaður Vinstri grænna hafa tekið upp stefnu Sjálfstæðisflokksins þegar kemur að stuðningi við einkarekna fjölmiðla. Það sem gerist hérna í þessu nefndaráliti, virðulegi forseti …  „Til frambúðar er mikilvægt að horfið verði frá beinum styrkveitingum ríkisins til fjölmiðla enda stangast það á við eitt af meginhlutverkum fjölmiðla sem er að veita stjórnvöldum aðhald.“ Hvað á eiginlega að lesa í þessa orð? Trúa sem sagt hv. þingmenn því að fjölmiðlar á hinum Norðurlöndunum sem þegið hafa styrki samkvæmt hlutlægum viðmiðum og fyrirsjáanlegum leikreglum um áraskeið, jafnvel áratugaskeið, verði þá bara ófærir um að veita stjórnvöldum aðhald? Ef maður tekur það aðeins lengra, er það þá skoðun þessara þingmanna að hæstv. menningarráðherra hafi á undanförnum árum verið að beita sér fyrir aðgerðum sem eru til þess fallnar að draga tennurnar úr aðhaldshlutverki fjölmiðla? Og ef svo er, ef beinir styrkir skemma einhvern veginn fyrir aðhaldi, hvers vegna á þá ekki bara nákvæmlega það sama á við um óbeina styrki, skattstyrki? Þetta eru auðvitað bara einhver vitleysa, einhver svona frjálshyggjudella og kemur ekkert á óvart þó að hún komi frá Sjálfstæðisflokknum en ég held að hér hafi hv. þingmenn Vinstri grænna og Framsóknarflokksins látið plata sig út í einhverja vitleysu. Raunar fannst mér þegar ég átti orðaskipti um þetta við hv. þm. Lilju Rannveigu Sigurgeirsdóttur í gær, hún í rauninni ekki standa neitt voðalega þétt með þessari furðuafstöðu í nefndarálitinu, skiljanlega. Hv. þingmaður gerði eiginlega ekki minnstu tilraun til að rökstyðja eða réttlæta þetta furðusjónarmið sem kemur þarna fram og ég las upp rétt í þessu, heldur sagði hv. þingmaður „Beinir styrkir geta verið góðir. Það fylgja öllum kostunum, því sem er talað um hér, kostir og gallar. Við teljum í nefndinni að hinir kostirnir hafi kannski ekki verið skoðaðir nægilega vel. Eftir að það hefur verið skoðað þá kannski kemur bara í ljós að beinir styrkir séu besti kosturinn. En við þurfum bara að ræða þetta allt og við viljum að það sé rætt. Hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra er á þeirri skoðun að þetta gæti verið besta leiðin. Ég vil sjá þetta líka, ég vil að fjölmiðlastefnan verði rædd hér og ég er mjög spennt að sjá hvernig hún kemur út úr samráðinu sem verður í sumar. Þá vil ég taka mjög góða umræðu og ef niðurstaðan verður sú að beinu styrkirnir eru bestir þá mun ég fara á þá skoðun.“ Mér heyrist út frá þessu að við séum komin algerlega á byrjunarreit þegar kemur að stefnumótun um fjölmiðlastuðning á næstu árum. Það er einhvern veginn bara allt opið nánast. Við ætlum bara að skoða þetta allt saman í rólegheitunum. Ráðherra er á einhverri skoðun. Kannski kemur í ljós að hún hefur rétt fyrir sér, kannski ekki. Það komu umsagnaraðilar sem höfðu alls konar skoðanir. Nú er þetta bara allt í einu allt opið. Í því nefndaráliti sem ég las upp úr kemur náttúrlega fram mjög skýr afstaða gegn beinum stuðningi. Það er í rauninni þvert á það sem kemur fram í greinargerð frumvarpsins, að það þurfi að tryggja ákveðinn fyrirsjáanleika og byggja áfram á þeim sjónarmiðum sem hafa legið til grundvallar fjölmiðlastuðningi á hinum Norðurlöndunum. Að því sögðu ætla ég að flytja hérna þetta ágæta nefndarálit frá 1. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Fyrsti minni hluti allsherjar- og menntamálanefndar tekur undir markmið frumvarpsins, að treysta rekstur einkarekinna fjölmiðla á Íslandi. Staða einkarekinna fjölmiðla hefur sjaldan verið viðkvæmari, en á þessu ári hafa fjórir fjölmiðlar hætt rekstri. Var ljóst af máli þeirra gesta sem komu fyrir nefndina að stuðningur við einkarekna fjölmiðla á undanförnum árum hafi skipt sköpum fyrir rekstur þeirra. Óþarfi er að orðlengja um mikilvægi fjölmiðla fyrir lýðræðið en ekki síður eru fjölmiðlar mikilvægir fyrir menningu landsins og íslenska tungu sem einnig á undir högg að sækja í fjölþjóðlegu fjölmiðlaumhverfi. 1. minni hluti vill árétta að mikilvægt er að fyrirsjáanleiki ríki varðandi stuðningskerfi við fjölmiðla. Það styrkjakerfi sem nú hefur verið um skamma hríð á Íslandi hefur verið viðhaft um ára- og áratugaskeið í nágrannaríkjum okkar með góðum árangri eins og nefndarfólk í allsherjar- og menntamálanefnd varð áskynja í heimsóknum sínum til Danmerkur og Noregs í vetur. Þar eru skilyrði rekstrarstuðnings fjölbreyttari en hér hefur verið og telur 1. minni hluti ýmislegt sem þar tíðkast til eftirbreytni. Fyrsti minni hluti áréttar mikilvægi innlendrar dagskrárgerðar fyrir íslenska tungu og tekur því undir með meiri hluta nefndarinnar um að hugmyndir ráðherra þess efnis að skylda streymisveitur til að leggja hluta áskriftartekna í innlenda dagskrárgerð séu góður kostur. Jafnframt bendir 1. minni hluti á að hægðarleikur væri, ef vilji væri fyrir hendi, að leggja til sérstakan stuðning við þær sjónvarpsstöðvar sem texta innlent sjónvarpsefni sitt sem og talsetja það sem erlent er. Með stuðningi við textun á innlendu efni væri aðgengi að sjónvarpsefni gert greiðara fyrir heyrnarskert fólk, eldra fólk, börn og fólk af erlendum uppruna. Tekur 1. minni hluti þannig undir með ÖBÍ – réttindasamtökum. Þá væri stuðningur vegna talsetningar mikilvægur fyrir íslenska tungu. Töluverður tími nefndarinnar fór í að ræða tekjumöguleika fjölmiðla á Íslandi. Rætt var um auglýsingatekjur og fyrirferð RÚV á þeim markaði en einnig um það hvernig innlendir fjölmiðlar sitja við annað borð en þeir erlendu þegar kemur að því hvað má auglýsa. Jafnframt var þó nokkuð rætt um hvort rétt væri að búa til einhvers konar skattaívilnun fyrir fjölmiðla, en það þarf að ígrunda vel, enda má ætla að tekjuskattsgreiðslur fjölmiðla sem reknir eru árum saman með tapi séu óverulegar. Annars staðar á Norðurlöndunum er þekkt að gerð sé sú krafa til fjölmiðla sem sækja um styrki að þeir starfræki að hluta áskriftarmiðil, hvort sem er að sjónvarps- eða prentefni, og telur 1. minni hluti vert að benda ráðherra fjölmiðlamála á þennan möguleika. 1. minni hluti tekur ekki undir tillögur meiri hluta nefndarinnar um að leggja eigi niður auglýsingadeild RÚV án þess að fyrir liggi hvernig það eigi að gerast og hvað eigi að koma í staðinn. Áralöng umræða hefur átt sér stað varðandi fyrirferð RÚV á markaði sem verður ekki afgreidd í nefndaráliti með því að leggja það til að ein einstök deild stofnunarinnar, nánar tiltekið auglýsingadeildin, verði lögð niður. Sú tillaga meiri hlutans er hvorki nægilega ígrunduð né er hún studd nokkrum gögnum eða hugmyndum um hvaða áhrif slíkt eigi að hafa á markaðinn. Hvorki liggur neitt fyrir um það hvort slíkt hafi áhrif á auglýsingamarkaðinn né liggur nokkuð fyrir um að við niðurlagningu deildar innan RÚV aukist tekjur annarra fjölmiðla. Í nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar segir annars vegar að mikilvægt sé að stjórnvöld haldi áfram að styðja við einkarekna fjölmiðla og hins vegar að horfið verði frá beinum styrkveitingum til fjölmiðla. 1. minni hluti bendir á að þetta sé dæmi um það hvernig þrír stjórnarflokkar virðist sigla í austur og vestur þegar kemur að viðhorfi til mikilvægis fjölmiðla í lýðræðissamfélagi og hvernig megi efla þá. Það var rauður þráður í samtali þingmanna í heimsóknum til Danmerkur og Noregs að fyrirsjáanleiki stuðningsins væri lykilatriði. Þannig væri það ekki ákjósanlegt að fjölmiðlar þyrftu, líkt og verið hefur hér á landi, að fara bónveg til stjórnvalda á hverju ári í von um styrkveitingu. Það væri hvort tveggja í senn vont fyrir reksturinn, atvinnuöryggi fjölmiðlafólks og kæmi niður á sjálfstæði fjölmiðla sem þurfa með þessari aðferð að stóla á velvild hins pólitíska valds þegar kemur að styrkúthlutunum. Eins og fram kemur í nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar segir í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar að hún ætli sér að efla starfsemi einkarekinna fjölmiðla. Í framhaldinu kemur frá sama meiri hluta að horfið verði frá beinum styrkveitingum til fjölmiðla og er það í samræmi við stefnu Sjálfstæðisflokksins. Án þess að nokkrar aðrar hugmyndir liggi á borðinu verður 1. minni hluti að mótmæla þessari framsetningu harðlega. Það liggur ljóst fyrir að fjölmiðlamarkaðurinn er nú þegar mjög viðkvæmur hér á landi sem og um allan heim. Var það samdóma álit í umsögnum og máli gesta að mikilvægt væri að koma á fót víðtæku styrkjaumhverfi og auka fyrirsjáanleika. Með orðum meiri hlutans í nefndaráliti um niðurfellingu beinna styrkja er verið að ganga í þveröfuga átt og minnka fyrirsjáanleika til nánustu framtíðar. Þeir sem nú hyggja mögulega á að setja á laggirnar fjölmiðil kunna að bíða og sjá hvaða stjórnmálaflokkur fær að ráða för við stefnumótun fjölmiðla á næstunni. Sundurlyndi stjórnarflokkanna er þannig að búa til sjálfstætt vandamál á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Að framangreindu virtu styður 1. minni hluti efni frumvarpsins en hvetur jafnframt ráðherra fjölmiðlamála til að hraða vinnu við heildarendurskoðun á rekstrarumhverfi fjölmiðla og leggur til að frumvarpið verði samþykkt. Svo mörg voru þau orð úr nefndaráliti 1. minni hluta í allsherjar- og menntamálanefnd um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjölmiðla, nr. 38/2011.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og flutning hér á nefndaráliti fyrir samflokkskonu hans úr Samfylkingunni. Ég verð nú að segja að það er alltaf gaman að hlusta á stjórnarandstæðinga hafa miklar áhyggjur af því hvernig okkur líður í stjórnarmeirihlutanum og hvað við erum að fjalla um þar, en mér finnst tvískinnungurinn samt töluverður. Það er kannski gott að hv. þingmaður fór yfir það sem stendur neðst í nefndaráliti 1. minni hluta úr allsherjar- og menntamálanefnd, að það er hvatt til þess að þetta frumvarp verði samþykkt og að ráðherra hraði vinnu við heildarendurskoðun á rekstrarumhverfi fjölmiðla. Um þetta getum við verið sammála. Mér sýnist bara þau nefndarálit sem birst hafa og umræður verið í þá átt að fólk leggi til að þetta frumvarp sem hér um ræðir verði samþykkt. Ég held það sé líka rosalega mikilvægt fyrir hv. þingmenn að átta sig á því að hæstv. ráðherra mælti fyrir þessu frumvarpi sem framlengingu, bráðabirgðaákvæði til að framlengja þessa styrki, vegna þess að það er ekki komin þessi heildarmynd sem við köllum jú öll eftir. Þannig að halda að með því sem við segjum í nefndaráliti sé einhvern veginn verið að draga úr fyrirsjáanleika á frumvarpi sem er til bráðabirgða - þetta er bráðabirgðalausn, það var öllum ljóst. Ráðherra lagði skýra áherslu á það þegar hún mælti fyrir því. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmann um er: Telur hv. þingmaður, og þá þingflokkur Samfylkingarinnar, að vera RÚV á fjölmiðlamarkaði, ekki bara auglýsingamarkaði, RÚV fjölmiðill, þessi öflugi fjölmiðill sem við eigum öll saman, með sínar tvær til þrjár útvarpsstöðvar og tvær sjónvarpsstöðvar alla vega og vefinn og annað, hafi engin áhrif á fjölmiðlamarkaðinn yfir höfuð? Þykir þingflokki Samfylkingarinnar það fyrirkomulag eðlilegt sem við erum með í dag varðandi útvarpsgjaldið og hvernig það hækkar miðað við fjölgun kennitalna og annað? 

Virðulegi forseti. Ég var einmitt að gagnrýna það að stuðningur við fjölmiðla hefur á undanförnum árum byggst á svona bráðabirgðaákvæðum, það hefur ekki verið þessi fyrirsjáanleiki sem hefur verið kallað eftir og er einmitt forsenda þess að tryggja gott rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla á Íslandi. Þó að við styðjum framlengingu á þessum stuðningi, þó það nú væri, höfum við bent á að hér er meiri hlutinn í nefndinni að lýsa ákveðnum sjónarmiðum sem stangast á við þau sjónarmið sem hafa komið frá hæstv. menningarráðherra og hennar viðleitni til að byggja upp sterkt styrktarkerfi fyrir einkarekna fjölmiðla til lengri tíma eftir fyrirsjáanlegum leikreglum. Varðandi Ríkisútvarpið þá gefur það augaleið að staða Ríkisútvarpsins á fjölmiðlamarkaði hefur talsverða þýðingu fyrir einkarekna fjölmiðla. Það auðvitað breytir myndinni. Það er hins vegar ekki þar með sagt að við getum farið að taka undir það að Ríkisútvarpið og umsvif þess séu rótin að rekstrarvanda einkarekinna fjölmiðla. Mér þykir það algjör vitleysa að tala þannig eins og stundum er gert.

Virðulegur forseti. Ég mun kannski fara yfir mína sýn á þennan málaflokk í ræðu hér á eftir en það er auðvitað þannig að maður átti fyllilega von á því, það var bæði þannig í nefndinni og svo hér í þingsal, að við færum að ræða um fjölmiðlamarkaðinn allan og stöðu fjölmiðla og rekstrarumhverfi fjölmiðla. Það var fyrirséð, þó að ástæða sé til að minna á að hér erum við eingöngu að fjalla um lítinn hluta af því sem er framlenging á þessum styrkjum sem settir voru á til bráðabirgða á sínum tíma til að koma til móts við erfiða rekstrarstöðu fjölmiðla. Ég skildi orð hv. þingmanns þannig, þegar hann talaði um að RÚV væri ekki rótin að rekstrarvanda fjölmiðla - að hvað? Að stuðningskerfi eins og við erum með hér sé það sem tryggi rekstraröryggi fjölmiðla á Íslandi? Í alvöru. Trúir hv. þingmaður því að það eina sem skipti máli fyrir frjálsa fjölmiðla á Íslandi sé að við setjum nokkur hundruð milljónir á ári í rekstrarstyrki og það sé bara ekkert annað sem þurfi að gera? Ef það er afstaða hv. þingmanns, sem ég gat ekki annað en lesið út úr ræðu hans hér áðan og úr andsvari við mig, þá held ég að hv. þingmaður sé á miklum villigötum. Ég tel einmitt að umræðan í nefndinni og þessi ágæta heimsókn sem við áttum á hin Norðurlöndin sýni að það þarf heildstæða stefnu eins og hæstv. ráðherra hefur boðað að skuli koma. Í þeirri stefnu verður að sjálfsögðu að fjalla um RÚV. Ég er ekki að leggja til að RÚV verði lagt niður. Það hafa margir í mínum flokki lagt til að RÚV fari af auglýsingamarkaði. Við erum ekki að gera það núna en við erum að segja að þeir ættu kannski að hætta að vera eins aggressívir í auglýsingasölu og verið hefur og það kom skýrt fram í umsögnum þeirra sem komu til okkar í nefndinni að það hefði mjög svo truflandi áhrif á rekstrarumhverfi margra miðla, ekki síst héraðsfréttamiðla víða um land. Ég held því að það sá fásinna að halda að við getum einhvern veginn byggt hér upp öruggt rekstrarumhverfi fyrir frjálsa fjölmiðla með því einu að greiða í styrki nokkrar milljónir á ári. Ég fer kannski betur yfir það í ræðu minni á eftir hvað ég tel þurfa að gera til að hér verði almennilegt fjölmiðlaumhverfi.

Virðulegi forseti. Ég hélt því auðvitað hvergi fram að styrkjakerfi fyrir einkarekna fjölmiðla sé það eina sem þurfi að gerast til að styrkja rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla á Íslandi til framtíðar. Það eru ekki mín orð þó að hv. þingmaður hafi einhvern veginn reynt að snúa hlutunum þannig. Ég held engu að síður að það myndi skipta sköpum fyrir einkarekna fjölmiðla á Íslandi, og sérstaklega þá minni og fjölmiðla úti í hinum dreifðu byggðum, að hér yrði fest í sessi sterkt og fyrirsjáanlegt styrkjakerfi eins og hæstv. ráðherra hefur talað fyrir, en sem því miður virðist ekki breiður stuðningur við í allsherjar- og menntamálanefnd, þ.e. hjá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Þess vegna varð ég fyrir vonbrigðum með þetta nefndarálit og vona svo sannarlega að þau sjónarmið sem þar er verið að lýsa verði ekki ofan á til frambúðar.

Virðulegi forseti, hv. þingmenn og kæra þjóð. Hvað er raunverulega vandamálið? Það skal ég segja ykkur. Haustið 2018 hafði samband við mig mjög ungur maður sem heitir Snorri Björnsson. Hann sagði við mig: Viltu koma í podcast? Ég sagði: Podcast, hvað í ósköpunum er podcast? Jú, ég tek viðtal við þig og set það á netið. Og ég sagði: Já, já, ég er alveg til í það, ég veit að það hlustar enginn á það hvort sem er. Ég fór til hans og það endaði með því að ég sat hjá honum í tvo klukkutíma. Í nóvember setti hann þetta á netið og ég get sagt ykkur það að samtals á YouTube og hjá honum þá fékk ég yfir 20.000 hlustanir. Sjáið þið til, í dag er podcast út um allt og það eru alls konar stöðvar. Dóttir mín er 16 ára, hún kann alla texta utan að sem hún heyrir í útvarpinu. Það er í eina skiptið sem hún hlustar á útvarp, þegar hún er í bílnum hjá mér. Hún kann alla texta, bæði við gömul og ný lög. Ég segi: Hvar í ósköpunum heyrir þú öll þessi lög sem þú kannt? Ja, ég veit það eiginlega ekki, það er svona á TikTok og eitthvað. Þetta er vandamálið. Fólk er hætt að hlusta á hina venjulegu fjölmiðla. Það er verið að tala um það að fjölmiðlar hafi lagt upp laupana. Af hverju? Vegna þess að það er ekkert auglýsingagildi í því lengur að auglýsa. Ég hef margsinnis auglýst heilsíðuauglýsingar í blöðum sem ýmist hafa hætt eða eru á vonarvöl og það er ekkert auglýsingagildi - heilsíður, baksíður. Sjáðu til. Þetta er hið raunverulega vandamál að fólk er hætt að hlusta og fylgjast með hinum hefðbundnu fjölmiðlum sem við þekkjum frá því við vorum yngri. Ég var að tala við Rás 2 nýlega. Þeir sögðu: Með því að auglýsa á Rás 2 nærðu til 125.000 Íslendinga í hverri viku. Daglega hlusta tæplega 100.000 Íslendingar á Rás 1 og Rás 2. Um 40.000 Íslendingar hlusta á hádegisfréttir RÚV á hverjum einasta degi. Þarna er auglýsingagildið. Við sem erum í stjórnmálum og ætlum að fara í framboð eftir tvö ár, vonandi ekki fyrr, þurfum þá að hafa aðgang að þessum 100.000 manns. Og hvernig gerum við það ef RÚV verður tekið af auglýsingamarkaði? Þá höfum við ekki aðgang að þessum 100.000 eða 125.000 sem eru að hlusta á RÚV í dag. Ég segi því: Í guðanna bænum finnið út úr því hvernig við getum eflt frjálsa fjölmiðla vegna þess að það eru 29 útvarpsstöðvar á spilaranum og Bylgjan og RÚV eiga 80% af hlustuninni og hitt skiptist á milli 25 eða 26 mismunandi útvarpsstöðva sem hafa nánast enga hlustun. Alþingishúsið var tekið í notkun 1881 og ég held að ég geti fullyrt að á þeim tíma voru notuð kerti og olíulampar til að hafa ljós. Síðan breyttist þetta smám saman og allt í einu voru komnar rafmagnsperur. Þá fóru kertagerðarmenn og olíulampaframleiðendur í fýlu. En það þýðir ekkert að fara í fýlu þegar umhverfið breytist. Eins er með þetta, frjálsir fjölmiðlar eru raunverulega að missa af lestinni. Og hvernig ætla þeir að redda sér út úr því? Það veit ég ekki. Við verðum að styrkja íslenska þáttagerð.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og ætla líka að þakka fyrir samstarfið í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Það hefur verið mjög gagnlegt að hafa hv. þingmann þar með okkur, svolítið sem fulltrúa auglýsenda, lýsandi mikilvægi þess að geta náð til þeirra sem hlusta á og horfa á Ríkisútvarpið. Eins og hv. þingmaður lýsir því þá telur hann að vandamálið sé í rauninni bara breytt neysluform ungs fólks, ef ég skil hann rétt. Það eru samfélagsmiðlarnir og podköst eins og hann nefnir og ég get alveg tekið undir það, ég held að það séu allir sammála um að stór hluti af ástæðunni fyrir þessum breytingum sem hafa orðið séu tæknibreytingar og breytt neyslumynstur fólks í dag. En spurningin sem við stöndum frammi fyrir er: Hvernig bregðumst við við því? Ég hygg að ég og hv. þingmaður og við flest hér inni séum sammála um mikilvægi fjölmiðla og hversu stórt hlutverk fjölmiðlar spila í lýðræðislegu samfélagi. Þannig að spurningin sem ég ætla að spyrja hv. þingmann, og ég ætla að reyna að svara á eftir í ræðu minni, er: Hver heldur hv. þingmaður að sé lausnin? Hvernig bregðumst við við þessu breytta neyslumynstri til þess að renna styrkum stoðum undir þá fjölmiðla sem hér á Íslandi þrífast?

Virðulegi forseti. Ef ég gæti svarað þessari spurningu þá gæti ég bara farið heim og fengið peningana í áskrift. Varðandi þetta podkast sem ég sagði ykkur frá áðan, að þegar podkastið fór í loftið kemur 15 ára gamall sonarsonur minn til pabba síns og segir: Pabbi, hann afi er legend. Það voru allir hans félagar, 15 ára í Fjölbrautaskólanum í Garðabæ, að hlusta á podkast. Ég vissi ekki hvað podkast var, ég er gamall karl. Er þetta ekki bara spurningin um, með leyfi forseta: If you can't beat them, join them? Við verðum bara að finna út úr því hvernig hægt er að nálgast þjóðina í gegnum þetta nýja umhverfi sem við lifum í.

Virðulegur forseti. Já, ég held að þetta sé einmitt sú spurning sem við þurfum að svara. Og talandi um það þá held ég að við séum svo sannarlega dæmi um það sem stjórnmálamenn, að við þekkjum aðferðirnar. Við erum sjálf með podköst og við notum þær aðferðir til að koma okkar sjónarmiðum á framfæri. En þetta vekur líka upp ákveðnar spurningar. Hv. þingmaður er að segja hér aðeins frá fjölskyldu sinni og börnum og barnabörnum og ég varð t.d. svolítið hugsi yfir því þegar sonum mínum fannst svolítið flott að mamma þeirra væri mætt á TikTok. Það var ekki vegna þess að sú sem hér stendur hefði ákveðið að opna slíka síðu, hef frekar haft óbeit á þeim miðli, en það er vegna þess að Ríkisútvarpið sem er rekið fyrir skattgreiðslur hefur ákveðið að vera á TikTok og það hefur ákveðið að taka klippur úr annaðhvort ræðum eða viðtölum sem tekin eru við okkur á Ríkisútvarpinu og birta þannig. Ríkismiðillinn sem á að standa undir þessa lýðræðislegu umræðu finnst það greinilega vera hlutverk sitt að taka þetta - og ég vil meina að það sem ég sagði hafi jafnvel verið tekið úr samhengi - og setja einhver örstutt sekúndubrot af því á samfélagsmiðla. Þarna er örugglega einhver stjórnandi hjá Ríkisútvarpinu sem hefur talið að það væri hluti af því að taka þátt í þessari þróun að vera á þessum miðli. En ég velti því verulega fyrir mér hvort það sé eðlilegt að slíkt sé gert af ríkismiðli fyrir skattfé og hvort þetta sé hluti af þeirra lýðræðislega hlutverki.

Virðulegur forseti. Mér dettur í hug ein setning, með leyfi forseta: You don't bring a knife to a gunfight. Við erum komin í umhverfi þar sem við verðum bara að skilja út á hvað baráttan gengur. Þarna er auðsjáanlega um að ræða nýja starfsaðferðir Ríkisútvarpsins af því að það veit að þarna er hlustun og það eru allir að leita að hlustun og menn svífast einskis til að fá hlustun. Þannig er þetta bara og við verðum einhvern veginn, með leyfi forseta, að díla við það.

Frú forseti. Við ræðum hér enn einu sinni tímabundnar aðgerðir til stuðnings við einkarekna fjölmiðla. Ég hef leyft mér að lýsa þessu sem krampakenndum viðbrögðum stjórnvalda í einhvers lags samviskubiti yfir því hversu treglega hefur gengið að laga raunverulega rekstrarskilyrði einkarekinna miðla. Sambærilegt mál hefur verið lagt fram ítrekað. Núna er upphæðin eilítið hærri heldur en í fyrra en efnisatriðin mjög sambærileg. Það getur ekki verið markmiðið að nálgast mál til lengri tíma með þessum hætti. Því er vissulega flaggað hér að núna, eftir eitt og hálft kjörtímabil, að sjötta þingi þessarar ríkisstjórnar afloknu, ætli menn að fara að nálgast málin með einhverjum skynsamlegum hætti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 2. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar sem ég rita undir sem fulltrúi í þeirri nefnd. Ég ætla að leyfa mér að fara í gegnum það, það er stutt, en bæta síðan við nokkrum athugasemdum í lokin. Annar minni hluti allsherjar- og menntamálanefndar telur það vekja furðu að nú á miðju öðru kjörtímabili sitjandi ríkisstjórnar, á sjötta þingvetri hennar, sé staðan enn sú að árleg krampakennd viðbrögð stjórnvalda séu það sem einkareknum fjölmiðlum er boðið upp á, samanber það frumvarp sem nú er til meðferðar og er ætlað að framlengja tímabundið styrkjakerfi fyrir einkarekna fjölmiðla. Enn er leitast við að fresta því að taka á vandanum í stað þess að leysa hann. Líkja má þessu frumvarpi við árlega afsökunarbeiðni stjórnvalda fyrir að takast ekki á við vandann en reyna heldur að stinga dúsu upp í einkarekna fjölmiðla sem á sama tíma eiga að viðhafa aðhald gagnvart þeim sömu stjórnvöldum. Ráðherra og ríkisstjórn vísa reglulega til ágætrar skýrslu frá 2018 um bætt rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla sem unnin var af nefnd undir formennsku Björgvins Guðmundssonar. Í skýrslu nefndarinnar voru settar fram sjö tillögur til að bæta rekstrarumhverfi fjölmiðla en svo bara gerist ekki neitt eða alla vega mjög fátt og lítið. Til viðbótar þeim tillögum telur 2. minni hluti nauðsynlegt að ráðast í aðgerðir sem draga úr stjórnunarlegu flækjustigi og kostnaði fjölmiðla við annað en kjarnastarfsemi sína. Í því sambandi má m.a. nefna kostnað vegna umsvifa fjölmiðlanefndar sem rétt væri að leggja niður og finna verkefnum hennar, þeim sem ekki eru óþörf, annan farveg. Fleiri atriði er vert að skoða, svo sem niðurfellingu tryggingagjalds að fullu eða að hluta, stöðu Ríkisútvarpsins á markaði, bæði hvað varðar auglýsingar og framleiðslu efnis, og það að jafna stöðu innlendra miðla gagnvart erlendum. Staða og umfang Ríkisútvarpsins verður að vera hluti af heildarendurskoðun fjölmiðlamarkaðar á Íslandi. Litlar líkur eru á raunverulega bættri stöðu einkarekinna fjölmiðla á meðan Ríkisútvarpið hefur það gríðarlega forskot sem núverandi regluverk og tekjumódel hefur tryggt stofnuninni. Að mati 2. minni hluta er mikilvægt að hverfa frá því fyrirkomulagi sem viðhaft hefur verið um árabil og bæta rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla með almennum hætti, með áherslu á einföldun rekstrarumhverfis og skattalegar aðgerðir en síður með beinum greiðslum úr ríkissjóði. Á meðan ekki hefur verið farið í heildarendurskoðun á rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla styður 2. minni hluti þessa leið þrátt fyrir allt, en vonar að þetta verði í síðasta skipti sem þessi krampakenndu viðbrögð ríkisstjórnarinnar verða viðhöfð. Að framangreindu virtu leggur 2. minni hluti til að frumvarpið verði samþykkt. Það liggja hér ýmsar tillögur fyrir þinginu. Ég vil sérstaklega fá að nefna eina þeirra sem ég mælti fyrir fyrir nokkru síðan og er nú til meðferðar í allsherjar- og menntamálanefnd. Hún er að almenningi, skattgreiðendum, verði gert kleift á hverju ári að ráðstafa hluta nefskattsins, hluta útvarpsgjaldsins eins og það er kallað, á skattskýrslu ársins til þess miðils sem viðkomandi hugnast best að njóti þess stuðnings. Það vakti ánægju mína að hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra Lilja Dögg Alfreðsdóttir virtist tala á þeim nótum að henni hugnaðist sú aðgerð og nálgun ágætlega í viðtali á Útvarpi Sögu fyrir nokkrum dögum síðan og ég er vongóður um að þetta mál komist til efnislegrar meðferðar hér í þingsal áður en þingi lýkur. Ég hvet þá þingmenn sem eru að hlusta núna til að kynna sér innihald þess máls og ég vona að undirtektir verði góðar. En þetta er bara púsl í stóru myndina. Stóru myndina verður að laga því heildaráhrif Ríkisútvarpsins eru svo yfirgengileg, leyfi ég mér að segja, og ruðningsáhrif þeirrar stofnunar með þá yfirburði sem hún hefur hvað fjármögnun varðar og getu þar af leiðandi á flestum sviðum. Ég held að það geti ekki verið hollt og geti ekki verið markmið í lýðræðissamfélagi að setja einkarekna miðla í þá stöðu að vera með betlistaf í hendi árlega á sama tíma og þeim er ætlað að sýna aðhald gagnvart þeim stjórnvöldum sem síðan úthluta þeim fjármunum árlega. Það er gríðarlega mikið til þess vinnandi að komast út úr því kerfi sem núna er. Og af því að umræðan kemur reglulega upp um að það sé vandkvæðum bundið að taka Ríkisútvarpið af auglýsingamarkaði þá vil ég kasta hér inn í þá púllíu, þótt það sé ekki til umræðu hér, að skoðuð verði sú leið sem hefur verið nefnd, og er m.a. nefnd, að ég held, í nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um þetta mál, að auglýsingatímar Ríkisútvarpsins verði einhvers lags fasti, á föstum verðum, og söludeildin verði víkjandi. Tekjur af þessu gætu gengið í einhvers lags sjóð, samkeppnissjóð, sem einkareknir fjölmiðlar sæktu í þannig að þær tekjur væru þá að ganga til stuðnings miðla til framleiðslu efnis, frétta og jafnvel annars konar efnis. En við þurfum alla vega að einsetja okkur það að nálgast málið heildstætt, stokka þetta umhverfi allt upp, því að skilyrði einkareknu miðlanna eins og þau eru í dag eru allt að því óbærileg. Regluverkið eins og það liggur fyrir - ég ætla ekki að setja tíma í að fara í gegnum gagnrýni á hvert og eitt þeirra skilyrða sem horft er til við úthlutun styrkja og hversu ójafnt þeir dreifast á milli miðla, þakið sem orsakar það að þau fyrirtæki sem stunda mesta framleiðslu á frumfréttum fá minnstan stuðning per starfsmann og þetta allt saman. Allt er þetta hálfómögulegt. Við verðum að einbeita okkur að því að ná fram lagfæringum með almennum aðgerðum, skattalegu hagræði, hvort sem það er í tryggingagjaldinu eða virðisaukaskatti, við þurfum að minnka umsýslukostnaðinn, leggja af þessa fjölmiðlanefnd og færa þau verkefni sem ekki eru óþörf annað og þar fram eftir götunum. Þannig munum við ná að bæta skilyrði einkarekinna fjölmiðla á Íslandi í stað þess að standa í þessum krampakenndu viðbrögðum árlega hér eftir eins og hingað til.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og nefndarálitið og fagna því mjög að hv. þingmaður, sem er fulltrúi 2. minni hluta í allsherjar- og menntamálanefnd, leggi til að þetta frumvarp verði samþykkt. Ég sé að hér erum við með mál sem virðist vera mikil samstaða um meðal þingmanna. Það eru alla vega allir sem leggja hér til að málið verði samþykkt. Það hefur engu að síður endurspeglast ágætlega í þessari umræðu að þrátt fyrir að fólk sé samþykkt þessu núna, og hv. þingmaður kallar þetta einhvers konar krampakennd viðbrögð, þá taka líka allir undir að þetta er bráðabirgðalausn þangað til fundin verður heildstæðari lausn. En þegar kemur að því að ræða það er það nú svo að enn þá eru mjög skiptar skoðanir um það. Það urðum við líka mjög vör við í allsherjar- og menntamálanefnd þegar við tókum á móti gestum. Þar voru sumir fulltrúar frjálsra fjölmiðla sem töldu að það væri hægt að laga þetta bara einn, tveir og tíu með pennastriki, með því að grípa til mismunandi aðgerða, en þau voru bara ekki sammála um hvaða aðgerðir það væru. Þannig að það er auðvitað verkefni okkar hér. Mig langar kannski að spyrja hv. þingmann - vegna þess að hann nefnir hér sérstaklega skýrslu frá 2018 um bætt rekstrarumhverfi, sem var unnin undir formennsku Björgvins Guðmundssonar, og við vísum reyndar líka í einmitt þá skýrslu í nefndaráliti meiri hlutans þar sem við leggjum til að skoðað verði frekar það sem þar er bent á. Eitt af því sem var reyndar bent á var styrkjaumhverfi. Það er kannski eitt af því fáa sem hefur þó komið til kasta með þessum bráðabirgðaaðgerðum. En fyrsta spurning mín er: Styður Miðflokkurinn allar þær aðgerðir sem þar eru nefndar? Ein aðgerð sem þar er nefnd er t.d. að auka möguleika fjölmiðla á að auglýsa vörur sem í dag hefur verið bannað að auglýsa.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Fyrst er auðvitað það að segja að það kemur ekki til af góðu að við styðjum þetta frumvarp. Það er af því að stjórnvöld hafa ekki gengið til þess verks að laga rekstrarskilyrði einkarekinna fjölmiðlanna. Þetta veit ég að hv. þingmaður er sammála mér um. Það kemur ekki til af góðu að þetta frumvarp er til meðferðar enn einu sinni efnislega. Það er auðvitað þannig að þessi stuðningur sem kemur til einkareknu miðlanna á grundvelli þessa frumvarps, það er næstum því þannig að hægt sé að kalla þetta skaðabætur. Skilyrðin eru svo ójöfn og rekstraraðstaða einkareknu miðlanna eru svo broguð við hliðina á samkeppni við Ríkisútvarpið að hún er í raun hálfóbærileg. Þess vegna erum við í þeirri stöðu að geta ekki annað en stutt við þetta frumvarp, jafn vont og mér þykir það efnislega. En til að svara spurningunni um skýrslu nefndarinnar sem Björgvin Guðmundsson fór fyrir 2018 um bætta stöðu einkarekinna miðla, af því að hv. þingmaður spurði sérstaklega um auglýsingarnar, hvort það ætti að rýmka eða auka frelsi til auglýsinga á vöru eða þjónustu sem hingað til hefur verið bannað að auglýsa, þá er það auðvitað þannig að þetta hlýtur að koma inn í þessa heildarendurskoðun gagnvart til að mynda erlendu miðlunum því að þessar auglýsingar blasa við okkur út um allt. Áfengi og tóbak, við getum ekki horft á fótboltaleik öðruvísi en að sjá Carlsberg og hvað þetta heitir allt saman auglýst leikina langa. Þannig að auðvitað verðum við að nálgast þetta út frá einhverjum raunheimum og því hvernig þróunin hefur verið. Mér sýnist á öllu að þetta bann verði í dag fyrst og fremst til þess  Að öðru leyti held ég að ég geti sagt að ég taki undir allar tillögur sem koma fram 

Virðulegur forseti. Aftur þakka ég hv. þingmanni fyrir andsvarið og get alveg verið sammála honum í því, ég vildi svo gjarnan að við værum komin með heildstæða stefnu og búin að styrkja rekstrarumhverfi fjölmiðla þannig að hér væri lífvænlegra fyrir frjálsa fjölmiðla að starfa. Það er samt rétt að geta þess að það er ekki eins og þetta sé einangrað íslenskt vandamál. Þetta er auðvitað verkefni sem er til komið vegna þess sem við ræddum hér áðan, breytts notkunarmynsturs og tækni. Þannig að við erum að sjálfsögðu ekki eina þjóðin sem stöndum frammi fyrir þeirri áskorun að tryggja rekstrarumhverfi fjölmiðla. En ég tek heils hugar undir og ég bara segi að það er gaman að sjá að fólk er þó sammála um þetta. Vonandi getur það fært okkur í þá átt að við getum líka sameinast um þær leiðir sem til þarf til að ná utan um stóra verkefnið. En alveg eins og ég sagði líka í fyrra andsvari er alveg ljóst að enn þá ber töluvert á milli í því. Ég ætla samt að leyfa mér að vera bjartsýn og ég ætla að leyfa mér að vona, miðað við það sem hv. þingmaður segir hér, að við eigum kannski hauk í horni þar í stuðningi við þetta bætta rekstrarumhverfi. Hv. þingmaður vísaði líka áðan í þingsályktunartillögu sem Miðflokkurinn hefur flutt hér og er einmitt til meðferðar í allsherjar- og menntamálanefnd. Mig langar að segja að mér finnst það áhugaverð hugmynd sem ætti kannski að setja inn í þetta púkk núna þegar kemur að því að móta þetta heildarumhverfi. Ég held að svarið við spurningum eins og þessari geti ekki verið einhver ein breyting eða einhver ein lausn. Þetta er fjölþættur vandi og þar af leiðandi fjöldamargar lausnir sem við þurfum að bregðast við með. Hv. þingmaður hefur talað mjög gegn fjölmiðlanefnd og leggur hér til að sú nefnd verði bara lögð niður. Ég minnist þess ekki að það hafi verið tillaga í þessari ágætu skýrslu. Ég held að við kunnum að hafa ýmsar skoðanir á þeim verkefnum sem þar eru undir en ég bara vona að hv. þingmaður geti stutt þær tillögur 

Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Ég hugsa að nefndinni frá 2018 hafi ekki - nú man ég ekki, ég náði ekki að fletta því upp í fljótu bragði hvenær fjölmiðlanefnd var sett á laggirnar en ætli mönnum hafi verið orðið jafn ljóst og nú er að nefndin væri í besta falli gagnslaus en sennilega til óþurftar. Varðandi það að hv. þingmaður eigi í þessari vinnu, sem formaður allsherjar- og menntamálanefndar, hauk í horni í verkefnunum fram undan þá verður það svo sannarlega þannig en þá verður þessi ágæta ríkisstjórn að fara að gera eitthvað. Eins og ég sagði í ræðu minni hér áðan, og kemur fram í nefndarálitinu, þá er það auðvitað fyrir neðan allar hellur að við lok sjötta þingvetrar þessarar ríkisstjórnar sé svarið enn þá þessi krampakenndu viðbrögð. Það er alveg ömurlegt. Þetta er það sem einkareknum fjölmiðlum er boðið upp á á meðan Ríkisútvarpið – sjónvarp fær 8.000 milljónir á ári. Það er ekki boðlegt. En ef stjórnarflokkarnir koma fram með eitthvað sem vit er í munu þeir svo sannarlega eiga hauk í horni í mér og þingflokki Miðflokksins. Ég er hóflega bjartsýnn, ég er eiginlega ekki bjartsýnn, en ég vona svo innilega að ég hafi rangt fyrir mér hvað það varðar. Ég ætla hér með að leyfa mér að spá því að við munum standa hér á sama tíma að ári og afgreiða sambærilegt frumvarp en mikið vona ég að ég hafi rangt fyrir mér.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp um framlengingu á styrkjum til einkarekinna fjölmiðla, bráðabirgðaákvæði sem hæstv. ráðherra mælti fyrir einhvern tímann fyrir síðustu áramót og hefur verið inni í nefndinni síðan. Það er kannski ástæða til að segja það strax hér - og ég mun örugglega í minni ræðu tala svolítið vítt og breitt líka um fjölmiðla vegna þess að vinnan hefur auðvitað litast af því - að það er ekki hægt að horfa alveg einangrað á þetta verkefni, þ.e. rekstrarumhverfi frjálsra fjölmiðla, og hvorki segja að styrkveitingar úr ríkissjóði séu einhver lausn eða að það að taka RÚV af auglýsingamarkaði sé eina lausnin eða eitthvað annað sem fólk hefur kastað hérna fram. Það þarf heildstæða nálgun á þetta verkefni og þá verður að horfa til allra þátta. Mig langar, virðulegur forseti, að byrja á að ítreka hversu mikilvægir fjölmiðlar eru lýðræðissamfélagi. Á síðustu árum og áratug höfum við mögulega gleymt því vegna þess að við höfum lifað þannig tíma að við teljum kannski frelsið og lýðræðið bara svo sjálfsagt. En innrás Rússa í Úkraínu minnir okkur svo sannarlega á að lýðræði, frelsi, alþjóðalög, mannréttindi eru bara ekki sjálfsagður hlutur og við erum enn að berjast fyrir því. Fjölmiðlar spila lykilhlutverk í lýðræðissamfélagi. Þess vegna er það skoðun mín að ekki sé hægt að horfa á fjölmiðla eins og hvert annað fyrirtæki úti í bæ. Það eru hreinlega önnur lögmál sem eiga við þegar um er að ræða fjölmiðla. Þá held ég líka að það sé mikilvægt að horfa til þess að fjölmiðlun hefur breyst mjög á síðustu árum. Nú eru flestir með síma í vasanum sem getur virkað eins og fjölmiðill. Fólk er með sínar samfélagsmiðlasíður og getur komið áleiðis sínum skoðunum og sjónarmiðum með mjög auðveldum hætti sem var síður hægt fyrir einhverjum árum síðan. Fjölmiðlar geta því ekki verið bara einhvers konar miðill sem kemur áleiðis skoðunum og sjónarmiðum fólks. Þegar ég er að tala um fjölmiðla þá er ég að tala um ritstýrða fjölmiðla þar sem á sér stað vinnsla frétta, þar sem á sér stað upplýsingaöflun og vinnsla og þar sem skoðanir aðila komast á framfæri. Sem formaður hv. allsherjar- og menntamálanefndar ákvað ég í samvinnu við nefndina síðasta vor að við skyldum byrja þennan þingvetur á því að fara í fræðsluferð til Noregs og Danmerkur. Þar voru undir tvö mál sem ég tel bæði mjög mikilvæg og vissi að yrðu stór viðfangsefni þessarar nefndar á þessu ári. Það voru annars vegar útlendingamál og hins vegar fjölmiðlamál. Bæði í Noregi og Danmörku er heildstæð umgjörð og hún er með ríkisafskiptum. Þar er ríkisstuðningur við miðla en þar eru líka ríkissjónvörp eða útvörp og meira að segja fleiri en ein eitt slíkt fyrirtæki. En það er mjög mismunandi hvernig Norðurlöndin, sem kannski er eðlilegast að við berum okkur saman við, hafa búið til þetta umhverfi. Það eru annars vegar beinir styrkir en það eru líka skattalegar ívilnanir. Einhverjar af ríkissjónvarpsstöðvunum eru á auglýsingamarkaði, aðrar ekki. Í einhverjum tilfellum rekur ríkið reyndar líka annan miðil sem virkar þá þannig að hann getur verið á auglýsingamarkaði. Þannig að samsetningin er mjög breytileg. Auðvitað er það þannig í nágrannalöndum okkar eins og alls staðar í heiminum að það glíma allir við þessa sömu áskorun, með aukinni tæknivæðingu og samfélagsmiðlum og breyttu neyslumynstri ungs fólks, að neysla okkar á fréttamiðlum hefur breyst. Við sjáum það mjög vel hjá ungu fólki. Ég verð að viðurkenna að mér fannst mjög áhugavert í heimsókn okkar í Noregi að átta okkur á því hvernig þar virðist hafa tekist að búa til þá hefð að fólk borgi fyrir miðlana sína og það er eitt af skilyrðunum í þeirra styrkjaumhverfi að það séu áskriftarmiðlar. Það ekki í Danmörku. Aðferðirnar eru ýmsar en það er alveg ljóst að það er áskorun fyrir lýðræðissamfélagið að tryggja að hér séu fjölmiðlar, ritstýrðir fjölmiðlar, og ekki síður að reyna að leggja okkar af mörkum til að fólk noti þessa miðla, nýti sér slíka miðla. Eins og ég hef farið yfir hefur þetta svakalegt gildi og skiptir bara sköpum fyrir lýðræðið. Vegna þess að ég hef svolitla reynslu af því að fara í kosningaeftirlit þá er einn stærsti hlutinn af kosningaeftirliti alltaf að horfa til þess hvernig fjölmiðlarnir eru. Eru þeir raunverulega frjálsir og hvernig starfa þeir í aðdraganda kosninga? Það er engu logið um að mikilvægi fjölmiðla fyrir lýðræðið er alveg gríðarlega mikið. Svo búum við auðvitað líka við það hér á þessari eyju, með okkar ylhýra ástkæra tungumál, að málsvæðið okkar er einstaklega lítið þannig að fyrir þá aðila sem hér eru að framleiða, hvort sem það eru fréttir eða eitthvert efni á íslenskri tungu, er samkeppnisstaðan allt önnur heldur en á stærri málsvæðum. Þess vegna til að mynda höfum við byggt upp stuðning við íslenskar bækur, vegna þess að við áttum okkur á mikilvægi þess að hér séu gefnar út bækur á íslensku. Stjórnvöld hafa ákveðið að það þurfi að vera einhvers konar hvatar til að tryggja slíka útgáfu. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að ég er talsmaður þess að við horfum til slíkra lausna þegar kemur að fjölmiðlum. Eitt af því sem er alltaf nefnt í umræðu um stöðu fjölmiðla eru erlendir risar, hvort sem það eru veitur eða samfélagsmiðlar. Það er mjög eðlilegt og bara réttlætismál að þeir sem með einhverjum hætti koma inn á svona markað búi við sömu rekstrarskilyrði og þeir sem starfa hér. Þá er ég að vísa í að það er auðvitað eðlilegt að streymisveitur á borð við Netflix, ef við tökum það sem dæmi sem flestir þekkja, búi við sömu skilyrði og til að mynda streymisveitur hjá Símanum. Því miður er það ekki svo og það hefur margoft verið bent á að það sé eitt, og þá ítreka ég bara að það sé eitt, af því sem við þurfum að leysa, að tryggja þetta. Það er starfshópur í þessu verkefni. Við kynntum okkur þetta sérstaklega í Danmörku þar sem þau hafa verið að reyna að beita leiðum. Það er engu að síður þannig að það er auðveldara að segja þetta en að framkvæma þetta. Við fylgjumst vel með því sem er að gerast í Danmörku. Síðast þegar ég vissi þá voru þau ekki bjartsýn á árangur þar. Ég tel því, virðulegur forseti, og held að ég tali fyrir munn meiri hlutans, að stóra verkefnið okkar sé að tryggja umhverfi þessara miðla. Þá er auðvitað ýmislegt sem er þar undir. Það er auðvitað það regluverk sem hið opinbera setur þessum miðlum og það eru skattar og gjöld sem þeir þurfa að uppfylla. Þess vegna hlýtur að vera mjög eðlilegt þegar við veltum fyrir okkur rekstrarumhverfinu að þá horfum við á þessi skilyrði og veltum fyrir okkur: Hvar getum við bætt umhverfið? Eitt af því er í fjölmiðlaumhverfinu. Nú er ég kannski farin að tala bæði um fjölmiðlaumhverfið en ekki síður miðlun íslenskrar menningar og streymisveitur, þ.e. varðandi textun og talsetningu, en þá vegast auðvitað á þau sjónarmið að við viljum halda uppi þessari íslensku tungu okkar og þessu litla málsvæði. Þá er miklu eðlilegra kannski að við horfum til þess að við styrkjum talsetningu og textun. Ég held að það sé eitthvað sem við ættum að gera, enda höfum við verið að styrkja kvikmyndagerð og sjónvarpsþáttagerð og ýmislegt þess háttar. Það væri eðlilegt að það væru öflugar styrkveitingar, líka til þess að þessir miðlar geti uppfyllt þær kröfur sem við setjum á þá, sem eru þá umfram þá miðla sem eru að streyma sínu efni annars staðar frá. Virðulegur forseti. Það er í mínum huga ekki hægt að tala um umhverfi fjölmiðla öðruvísi en að velta líka fyrir sér veru RÚV á þessum markaði. Þó að fólk kunni að hafa þá pólitísku sýn að það eigi ekki að hreyfa við RÚV eða eigi ekki að breyta RÚV með neinum hætti og þetta sé bara fínt eins og er þá hljóta allir að sjá það, og ég held að það hafi komið skýrt fram í umsögnum og hjá umsagnaraðilum, að auðvitað er RÚV langstærsti aðilinn og auðvitað hefur hann áhrif á þennan markað. Ég er þá bæði að vísa í að hann sé á markaðnum með þá miðla sem hann hefur og svo á auglýsingamarkaðnum. Þess vegna finnst mér mikilvægt, og ég hef heyrt hæstv. ráðherra tala þannig og það er það sem við höfum líka sameinast um í meiri hlutanum og segjum sérstaklega, að við leggjum til að auglýsingadeildin sem slík verði lögð niður á RÚV. Með því erum við ekki að segja að RÚV sé tekið út af auglýsingamarkaði heldur geti fólk þá pantað auglýsingar hjá RÚV í gegnum vefinn. Þetta má segja að sé ákveðin málamiðlun á milli þess að taka RÚV út af auglýsingamarkaði og svo að gera ekkert við þá stöðu sem er í dag. Það er auðvitað þannig að þetta hefur verið reynt í einhverjum löndum, að ríkismiðlar hafa verið teknir út af auglýsingamarkaði, og fólk er að velta fyrir sér hvaða áhrif það hefur á hina miðlana sem eru að selja auglýsingar og fjármagna sig með því. Við höfum alveg dæmi um það, að mig minnir Portúgal og Frakkland þó að ég sé ekki alveg viss, að það hafi ekki sýnt sig að það að taka ríkismiðlana út af markaði hafi haft nein afgerandi áhrif á aðra. Ég held reyndar að ef við hefðum tekið RÚV út af auglýsingamarkaði fyrir 15 árum síðan væri umhverfið kannski svolítið öðruvísi en það er í dag. En með þessari miklu neyslubreytingu og samfélagsmiðlum og öðru þá held ég að auðvitað auglýsi auglýsendur bara þar sem þeir ná í sinn markhóp. Þeir setja ekkert meiri peninga í auglýsingar fyrir þá sem eru að hlusta á Reykjavík síðdegis ef þeim er bannað að auglýsa í þættinum á Rás 2. Aftur á móti heyrðum við það mjög sterkt frá mörgum einkareknum fjölmiðlum að þeir hjá RÚV væru einfaldlega allt of agressífir á auglýsingamarkaði. Sumir vilja meira að segja meina að þeir brjóti samkeppnislög og annað. Ég ætla ekki að taka afstöðu til þess hér en það var vísað sérstaklega í að þegar um stóra viðburði væri að ræða, hvort sem það er Eurovision eða heimsmeistaramót í fótbolta eða handbolta eða öðru, þá voru notuð orðin að RÚV þurrkaði út auglýsingamarkaðinn. Það var líka vísað í að áhrifin sem þeir kynnu að hafa þegar um væri að ræða einhvers konar þætti sem tengjast ákveðnum byggðarlögum, ég ætla að nefna hér Útsvar sem dæmi, en þegar þeir þættir voru og hétu, ég er ekki viss um að þeir séu þar enn þá, þá hafi söluaðilar auglýsinga hjá RÚV sótt markvisst á þau svæði og til minni fyrirtækjanna sem þar eru. Það séu oft og tíðum einu auglýsingarnar í þessum litlu héraðsmiðlum þannig að þetta hafi auðvitað haft áhrif. Með þessari tillögu okkar - sem aftur tengist ekki beint því frumvarpi sem hér um ræðir því að það eru auðvitað bara bráðabirgðaákvæði en ég heyri að ráðherra hefur tekið undir þetta. Það breytir alla vega þeirri stöðu að RÚV er þá ekki þessi agressífi söluaðili auglýsinga eins og aðrir hafa kvartað yfir. En aftur: Auglýsendur geta engu að síður komið sínum skilaboðum á framfæri. Þannig að ég held að þetta sé bara mjög góð málamiðlun á þeim sjónarmiðum sem uppi hafa verið í gegnum tíðina. Þess vegna, virðulegur forseti, vil ég bara ítreka að þegar við tölum um fjölmiðla þá verðum við að hafa heildstæða sýn á þetta umhverfi. Hæstv. ráðherra hefur boðað stefnumörkun á sviði fjölmiðla og ég held að það sé algerlega nauðsynlegt að við horfum á alla þessa þætti og hættum að taka einn og einn út fyrir sviga eins og við þurftum að gera á sínum tíma þegar við komum með þessa styrki. Það var líka á tímum Covid þannig að við vorum að bregðast við öðru þá. Ég held að það sé tímabært að við horfum á heildarmyndina. Ég ætla að leyfa mér að vera bjartsýn. Þau nefndarálit sem birt hafa verið hafa alla vega verið samþykk þessu frumvarpi og taka undir margt sem kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans þó að það sé eðlilegt að það séu skiptar skoðanir um eitthvað. Þannig að ég ætla að leyfa mér að vera smá bjartsýn á að við getum náð árangri og ítreka líka það sem fram kemur í nefndaráliti meiri hlutans, að við erum að horfa á að það þurfi heildstæðar lausnir og við viljum gjarnan að allar aðgerðirnar sem komu fram í margumræddri skýrslu frá 2018 séu skoðaðar. Það var alla vega sýn mín þegar við tókum þetta frumvarp fyrir að við værum ekki að fara inn í skilyrðin vegna þess að þetta væri bara tímabundin ráðstöfun. Þess vegna eru þessar breytingartillögur sem hér eru. Þó að fólk gæti ímyndað sér að við séum að gera miklar breytingar eru þær kannski fyrst og fremst til komnar vegna þess að ákvæðið féll úr gildi um síðustu áramót. Þess vegna þarf þarna ákveðnar breytingar til að setja það inn aftur. Við erum í rauninni eingöngu að fjalla um að við séum að framlengja þessar styrkveitingar sem hafa verið í einhver tvö ár. Þær breytingar sem eru hér og framsögumaður kom vel inn á voru annars vegar þetta varðandi viðbótarfjármagn til reksturs fjölmiðla á landsbyggðinni - og þá langar mig bara að ítreka að það er einmitt eitt af því sem var tilgreint sérstaklega í þessari umræddu skýrslu. Það virðist vera uppi mikill skilningur á því að héraðsmiðlar eða fjölmiðlar á landsbyggðinni eigi rétt á beinum stuðningi því að það sé mikilvægt, bæði fyrir lýðræðið en ekki síður bara fyrir menningu og fyrir landsbyggðina, að slíkir miðlar séu til staðar. Þá erum við að úthluta þarna 100 millj. kr. viðbótarframlagi sem fjárlaganefnd samþykkti og Alþingi samþykkti hér fyrir síðustu áramót sem átti þá að fara sérstaklega til landsbyggðarinnar og ljósvakamiðla, þannig var það reyndar orðað þar. En staðan er nú með þeim hætti, eins og flestir þekkja, að það er enginn einn ljósvakamiðill lengur starfandi þar þannig að við erum að leggja til að þetta dreifist á þá sem eru á landsbyggðinni. Að því sögðu erum við með þeirri aðgerð kannski að auka enn frekar á það misræmi sem verið hefur varðandi þá miðla sem eru héraðsfréttamiðlar hér á höfuðborgarsvæðinu. Þess vegna leggjum við til aðra breytingu sem felur í sér að það lágmark sem hefur verið, að prentmiðlar skuli koma út að lágmarki 20 sinnum á ári, að þegar um er að ræða staðbundna miðla þá þurfi viðkomandi ekki að koma út oftar en 12 sinnum á ári til að vera styrkhæfur og geta sótt í þennan sjóð. Þarna erum við að reyna að koma til móts við ákveðið misræmi sem hefur verið og ég held að það sé mikilvægt að horfa til þess. Að því sögðu þá finnst mér þetta einmitt sýna svo glöggt að það er alltaf erfitt og flókið að deila fé úr ríkissjóði því að það þarf að setja einhverjar girðingar. Það þarf að ákveða hverjir eiga rétt og hverjir ekki. Það er alltaf hætta á því að við hér förum með einhverjum hætti að stýra þessum aðilum úti, hvernig þeir ætla að reka sinn miðil. Ætla þeir að vera með hann í áskrift eða ekki, ætla þeir að prenta hann eða ekki, ætla þeir að koma út 20 sinnum á ári eða tíu sinnum á ári og so videre? Það er svo augljóst vandamál sem uppi er þegar við erum að fara þessar leiðir. Þess vegna segi ég að mín afstaða er að ég vil að við skoðum til hlítar þær leiðir sem felast í því að veita óbeina styrki í gegnum skattkerfið. Það hafa ýmsar hugmyndir komið fram í því. Ef ég man rétt talaði hæstv. ráðherra líka á þeim nótum fyrst. En auðvitað hafa þá komið rökin á móti, að við viljum hafa sem einfaldast skattkerfi og allar slíkar ívilnanir séu til að flækja það. Ég held að við eigum að gera aðra atrennu að því og ég held við höfum ágætis fyrirmyndir, annars vegar varðandi bókaútgáfuna og svo auðvitað kvikmynda- og menningarframleiðslu ýmiss konar. Ég held að við séum á góðri vegferð og ég fagna því mjög hvað virðist vera mikill stuðningur við þetta mál hér og æski þess að við í hv. allsherjar- og menntamálanefnd munum eiga gott samstarf á næsta þingi og klára þá það sem upp á vantar, þ.e. heildarmyndina, þegar hæstv. ráðherra kemur fram með stefnu sína um fjölmiðlaumhverfið.

Frú forseti. Ég vil ég spyrja hv. formann allsherjar- og menntamálanefndar út í setningu í nefndaráliti meiri hlutans sem hún fór aðeins yfir í sinni ræðu. Þar stendur á blaðsíðu 3, með leyfi forseta: „Til frambúðar er mikilvægt að horfið verði frá beinum styrkveitingum ríkisins til fjölmiðla enda stangast það á við eitt af meginhlutverkum fjölmiðla sem er að veita stjórnvöldum aðhald.“ Ég staldra aðeins við þessa setningu vegna þess að mér finnst hún þá komast að þeirri niðurstöðu að núverandi fyrirkomulag, sem meiri hlutinn er að framlengja, stangist á við meginhlutverk fjölmiðla sem er að veita stjórnvöldum aðhald. Á að skilja þetta þannig að núverandi fyrirkomulag meiri hluta í styrkveitingum til fjölmiðla vinni í raun gegn þeim markmiðum sem fjölmiðlar eiga að sinna sem er að veita stjórnvöldum aðhald? Ég fæ ekki annað lesið út úr þessari setningu en nákvæmlega það. Í raun mætti þá segja þetta um allt annað sem nýtur beinna styrkja frá stjórnvöldum, öll önnur t.d. félagasamtök sem veita stjórnvöldum vissulega aðhald en njóta samt styrkja frá stjórnvöldum. Þá erum við að tala um Samtökin '78 eða jafnvel stofnanir á vegum ríkisins sem hafa það hlutverk að veita stjórnvöldum aðhald sem eru á beinum fjárframlögum frá ríkinu eins og umboðsmaður Alþingis eða dómstólar eða aðrir. Mín spurning er sem sagt þessi: Telur meiri hluti nefndarinnar það virkilega vera þannig að þetta fyrirkomulag eins og því er háttað núna stangist á við eitt af meginhlutverkum fjölmiðla sem sé að veita stjórnvöldum aðhald?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það hafa einmitt fleiri hnotið um þessa setningu og ég er mjög ánægð með að hún fái hér athygli. Ég verð þó að minna hv. þingmann og þingheim á það sem stendur líka þarna fyrir framan. Svo að það sé öllum ljóst þá er það markmið þessarar ríkisstjórnar að efla starfsemi einkarekinna fjölmiðla og styrkja lýðræðishlutverk fjölmiðla. Virðulegur forseti. Ég er að vísa hér í nefndarálitið. „Því telur meiri hlutinn mikilvægt að stjórnvöld haldi áfram að styðja við einkarekna fjölmiðla, en leitist við að gera það með óbeinum hætti, svo sem með því að fjölga tekjuöflunarmöguleikum þeirra eða með skattalegum ívilnunum.“ Svo kemur sú setning sem hv. þingmaður vísar hér í. „Til frambúðar er mikilvægt að horfið verði frá beinum styrkjum ríkisins til fjölmiðla enda stangast á við eitt af meginhlutverkum fjölmiðla sem er að veita stjórnvöldum aðhald.“ Það hefur auðvitað margoft verið bent á það í umræðunni að það er alltaf sú hætta fyrir hendi. Þess vegna held ég að það sé miklu betra fyrirkomulag til lengri tíma litið að við séum með umgjörð sem gerir það að verkum að rekstrarumhverfi fjölmiðla sé hér í lagi og sá stuðningur sem ríkið veitir fjölmiðlum sé í gegnum fyrirsjáanlegar skattendurgreiðslur eða annars konar ívilnanir sem þeir kunna að þurfa á að halda vegna þeirra krafna sem við setjum einmitt á fjölmiðla. Í nefndaráliti frá Samfylkingunni, frá hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, því að ég veit að þau hnutu líka um þessa setningu þar, þá tala þau einmitt um mikilvægi fyrirsjáanleika og hv. þingmaður fór þá að vísa í ýmiss konar félagasamtök. Ég ætla þá að fá að nota tækifærið til að segja að ég held að það fyrirkomulag sem við höfum því miður, sem þingheimur, endurreist hér á hverju ári þegar við afgreiðum fjárlögin með alls konar styrkveitingum til alls konar félagasamtaka úti í bæ sem eru öll örugglega að gera góða hluti, sé ekki gott fyrirkomulag. Það sé til þess fallið einmitt að viðkomandi félagasamtök sinni ekki sínu hlutverki eins og best væri á kosið. Þannig að ég tel alltaf eðlilegra að slíkar styrkveitingar 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta áhugaverða andsvar. Ég held að ég verði að láta þann kafla bara góðan heita og snúa mér að öðru sem fékk svolítið pláss í ræðu hv. þingmanns sem var hverfulleiki lýðræðisins og mikilvægi fjölmiðla í lýðræðissamfélagi. Þar er ég algerlega sammála hv. þingmanni. Hlutverk fjölmiðla í lýðræðissamfélagi er alveg gríðarlega mikilvægt. Það eru fleiri hlutir sem hafa áhrif á starfsumhverfi og frelsi fjölmiðla heldur en geta þeirra til að fjármagna sig. Eitt af því er ótti við ofsóknir eða einhvers konar afleiðingar af því að vinna vinnuna sína. Það er eitthvað sem við höfum ítrekað orðið vitni að hér í íslensku þjóðfélagi og svo sem sætt þó nokkrum dómum Mannréttindadómstóls Evrópu fyrir. Það virðist vera að dómstólar séu aðeins að gyrða sig í brók varðandi fjölmiðlafrelsi og málfrelsi á Íslandi en á sama tíma virðast stjórnvöld, og þá sér í lagi framkvæmdarvaldið, ekki vera að standa sig jafn vel og í raun fara aftur á bak. Hér er ég t.d. að vísa í lögbann sem sett var á Stundina tveimur vikum fyrir kosningarnar 2017 sem engin viðbrögð voru við í kjölfarið. Svo er ég að tala um mál sem hefur verið mikið í deiglunni núna, mál sem formaður flokks hv. þingmanns hefur blandað sér töluvert í, og það er lögreglan að misnota löggjöf, sem á að vernda friðhelgi sér í lagi kvenna en bara almennt fólks á internetinu gagnvart því að myndum af því sé dreift í óleyfi o.s.frv., gegn fjórum blaðamönnum sem segja frá skrímsladeild Samherja - skæruliðadeild Samherja, svo að ég hafi þetta nú rétt. Finnst hv. þingmanni það ekki áhyggjuefni að það sé enn þá staðan í dag að fjórir blaðamenn hafi stöðu sakbornings á grundvelli ákvæðis sem var aldrei ætlað að ná yfir vinnu blaðamanna?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið og vil kannski bæta við það sem ég sagði hérna áðan, einmitt í tengslum við það sem hv. þingmaður er að koma inn á núna, hvernig hv. þingmaður myndi horfa til þess, eins og þegar við hv. þingmaður höfum verið í kosningaeftirliti, þegar um styrkveitingar til fjölmiðla er að ræða og við vitum að ráðandi öfl, einhverjir einræðisherrar, hafa oft unnið með það að styrkja ákveðna fjölmiðla umfram aðra eða nýta sér ríkisfjölmiðilinn. Einmitt á þessum grunni, út frá lýðræðinu, held ég að það sé mjög mikilvægt að það sé fyrirsjáanlegt kerfi sem tekur á styrkveitingum til fjölmiðla eða stuðningi við fjölmiðla og ég tel að það sé eðlilegra í gegnum skattkerfið heldur en með beinum styrkjum. En að því sem hv. þingmaður kom að þegar hún vísar í ofsóknir gegn fjölmiðlum sem er risastórt mál í heiminum og við erum að horfa fram á og ég veit að hv. þingmaður þekkir það mjög vel og hefur sinnt störfum sínum hjá Evrópuráðinu mjög vel hvað þetta varðar. Við eigum alltaf að standa upp gegn slíku. Þá langar mig einmitt að benda á að eitthvað sem ég held að við þyrftum að skoða sérstaklega er aukinn stuðningur til rannsóknarblaðamennsku. Þá gætum við horft á það bara í svona samkeppnissjóðafyrirkomulagi. Hv. þingmaður tekur tvö mál sem hafa verið hér í umræðunni og ég veit að hv. þingmaður og félagar hennar hjá Pírötum hafa bent á. Annars vegar er um að ræða lögbann og hins vegar þetta Samherjamál. Þá ætla ég að segja að ég held nefnilega að það sé mjög hættulegt lýðræðinu þegar stjórnmálamenn stíga inn í umræður og regluverk sem við höfum búið til. Nú var lögbannið ekki á borði ráðherra eða þingmanna, og ætti ekki að vera það, heldur hjá fulltrúum sem eiga að fylgja þeim lögum sem hér eru. Og ef eitthvert fyrirtæki úti í bæ, eins og ég held að ég muni nú rétt í þessu svokallaða lögbannsmáli, fer fram á lögbann á forsendum og sýslumaður metur það sem svo að það hafi verið rétt  Hvað hitt málið 

Þú mátt segja formanninum þínum það.

Forseti vill ítreka að ræðutíminn er tvær mínútur, ekki 2,35.

Forseti. Nú sit ég í allsherjar- og menntamálanefnd ásamt hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, formanni nefndarinnar, og um þetta frumvarp hafa borist þónokkrar umsagnir, þar á meðal einkarekinna fjölmiðla sem eiga hagsmuna að gæta í þessu máli. Kannski vekur það athygli hjá fleirum en mér að umsagnirnar lúta ekki eingöngu að þessu frumvarpi. Þær lúta að því að rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla á Íslandi er orðið með öllu óviðunandi. Og það er ekki bara vegna þess að það þurfi að framlengja þetta styrkjakerfi sem hefur verið með einhverjar sporslur í einhvern tíma heldur hefur komið skýrt fram í máli umsagnaraðila, fleiri en eins og fleiri en tveggja, að annars vegar sé þetta styrkjaumhverfi, þar sem fjölmiðlar eru neyddir til að vera sífellt með betlistafinn á lofti, ekki bara algerlega ófullnægjandi til að tryggja rekstrarafkomu fjölmiðla og bara möguleika þeirra á að vera til heldur hefur því jafnvel verið fleygt að það sé verra en ekkert þar sem það getur akkúrat sett fjölmiðla í þá stöðu að finnast þeir þurfa einhvern veginn að friðþægja stjórnvöld til að fá áframhaldandi styrki. Þetta rímar kannski við röksemdir meiri hlutans í nefndarálitinu hvað það varðar. Hins vegar hefur verið lögð áhersla á það í tengslum við þetta að vegna þessarar hættu þurfi styrkjakerfið að vera varanlegt. Það þurfi að vera þess eðlis að fjölmiðlar séu ekki sífellt að biðja um einhverja styrki og það sé hægt að samþykkja það eða synja. Það eru allir einróma um að það þurfi einhvers konar styrkjakerfi, annars vegar vegna þess að tungumálið okkar er svo lítið, rekstrarumhverfi fjölmiðla, markaðurinn, hann er svo lítill. Ég held að það hafi enginn komið fyrir nefndina sem taldi einhverja möguleika á því að halda hér á lofti fjölda einkarekinna fjölmiðla nema með einhverjum hætti með aðkomu ríkisins. Það er mikill samhljómur um þetta meðal umsagnaraðila. Í ofanálag fórum við, líkt og hv. þingmaður kom inn á,  Mig langar til að spyrja hv. þingmann, þar sem röksemdirnar sem koma fram í meirihlutaáliti nefndarinnar 

Forseti ítrekar enn og aftur ræðutímann.

Herra forseti. Ég ætla nú bara að þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og einmitt það sem hún sagði hérna áðan sem var akkúrat svarið fyrir þessa margumræddu setningu. Ég sé að hv. þingmaður skilur alveg hvað á bak við hana stendur. Aftur á móti heldur hv. þingmaður því fram að það hafi bara allir verið sammála um styrkjaumhverfið. Ég er ekki sammála hv. þingmanni um það en stuðningsumhverfi eða það að rekstrarumhverfi hér sé með þeim hætti að hér geti frjálsir fjölmiðlar starfað, það held ég að við, ég og hv. þingmaður, getum verið sammála um. Það er alls ekki þannig - og það er hægt að vísa í umsagnir og heimsóknir frá einkareknum miðlum sem vilja bara ekkert með þessa styrki hafa og vilja ekki að ríkið sé að greiða beina styrki með þessum hætti. Hættan við styrkjakerfið, ég var að reyna að fara yfir það í lok ræðu minnar, þar sem við erum núna að breyta því t.d. að staðbundnir miðlar geti komið út 12 sinnum á ári og þá séu þeir styrkhæfir. En hvað erum við að segja um það hvort þeir eiga að koma út sex sinnum, 12 sinnum, 15 sinnum eða 20 sinnum eins og er í núverandi reglum? Þetta er hluti af vandamálinu sem verður til við svona kerfi. Það hefur verið nefnt: Af hverju er Fótbolti.net svona mikilvægur fyrir lýðræðisumræðu að þeir eiga rétt á styrkjum úr þessu styrkjakerfi? Aðrir hafa nefnt Bændablaðið og velt því fyrir sér. Það eru þessar spurningar sem koma upp og gera það erfitt að vera með styrkjaumhverfi eins og við höfum verið með til bráðabirgða á meðan við erum að ná utan um heildarmyndina. Og þegar hv. þingmaður spyr af hverju við erum svona mikið á móti því sem fyrirfinnst á Norðurlöndunum, þá ítreka ég að það eru skiptar skoðanir um þetta. En stóra málið, og ég held að við sem þingheimur ættum að geta náð saman um það, er að við verðum að horfa á stóru myndina og t.d. það að taka bara styrkjaumræðuna út og fjalla ekkert um RÚV eða aðra þætti rekstrarumhverfisins, það sé óraunhæft. Þess vegna, eins og ég vísaði í áðan, er algerlega nauðsynlegt að við höfum stóru myndina, við setjum okkur heildstæða stefnu. Einmitt þannig náum við þessum fyrirsjáanleika sem ég er alveg sammála hv. þingmanni um að er mjög mikilvægur fyrir fjölmiðla.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið þó að ég sé litlu nær, ég verð að játa það. Mig langar þá kannski að beina þeirri spurningu til þingmannsins annars vegar: Ef ríki sem eru að reyna að vernda sitt málsvæði og eru með 6–10 milljónir íbúa telja sig ekki geta viðhaldið viðunandi fjölmiðlaumhverfi án þess að vera með mjög viðamikið ríkisstyrkjakerfi, hvers vegna telur hv. þingmaður að það sé hægt á Íslandi í 300.000 manna samfélagi þar sem tungumálið er enn þá minna? Ég er sammála hv. þingmanni um að það þurfi að líta á heildarmyndina en það er alls ekki verið að gera það með þessu frumvarpi. Hér er verið að fara í það sem hv. þingmaður kallaði í sinni ræðu áðan bráðabirgðaúrræði á meðan fundnar eru varanlegar lausnir. En það er ekki eins og þessi ríkisstjórn hafi verið mynduð hérna í gær. Hvar eru þessar varanlegu lausnir? Þær eru enn þá bara í einhverjum starfshópum. Einkareknir fjölmiðlar á Íslandi eru að deyja. Það er ekki eins og við höfum í rauninni neitt rosalega mikið svigrúm og mikinn tíma til að finna einhverjar lausnir. Fyrir utan að það er búið að leggja þær til margoft í skýrslum og í umsögnum. Fjölmiðlar eru farnir að öskurgrenja á lausnir og þar á meðal ekki bara einhverja styrki heldur líka, eins og hv. þingmaður kveðst vera opin fyrir, alls konar skattaívilnunum og óbeinum styrkjum og öðru sem myndi bæta þeirra rekstrarumhverfi. Mig langar kannski til að fara út í annars vegar þessa spurningu: Hvers vegna telur hv. þingmaður að það muni ganga að vera ekki með neina beina ríkisstyrki hérna á Íslandi, sem ég átta mig enn þá ekki á hvers vegna er svona hræðilegt nema bara út af einhverjum hugmyndafræðilegum prinsippum sem menn bíta í sig, að ríkisstyrkir séu svo hræðilegir? Hvers vegna telur hún að það muni ganga í 300.000 manna samfélagi þegar það gengur ekki tíu milljóna manna samfélagi? Og síðan: Ef það eru komnar fram hugmyndir um varanlegar lausnir, aðrar en styrki, hvers vegna er ekki komið fram með það? Hvers vegna erum við í þessari bráðabirgðalausn endalaust, eins og hv. þm. Bergþór Ólafsson nefndi hérna áðan. Ég verð að taka undir með honum. Ég óttast að að ári liðnu verðum við hérna á sama stað, 

Virðulegur forseti. Ég held að ég og hv. þingmaður getum bara hlakkað til næsta þings þegar við höfum enn meiri tíma saman til að ræða einmitt um fjölmiðla og þá vonandi get ég gert mig skiljanlega fyrir hv. þingmanni um framtíðarsýn mína á þetta efni. En ég bara ítreka enn og aftur: Ég held að það sé ákveðin einfeldningsháttur að halda því fram að nokkrar milljónir í styrkveitingar til einstakra miðla séu það sem skipti öllu máli um rekstrarumhverfi fjölmiðla. Það er ekki svoleiðis. Fjölmiðlar hafa sagt það sjálfir og það sögðu umsagnaraðilarnir okkar: Það þarf heildstæðar lausnir. Hv. þingmaður spyr: Af hverju eru þær ekki komnar hér fram? Ég get alveg viðurkennt það, ég myndi gjarnan vilja sjá að við næðum saman um það. En hv. þingmaður þekkir það líka jafn vel og ég hvernig umræðan er og til að mynda þegar við fengum gesti í hv. allsherjar- og menntamálanefnd sem sumir hverjir þóttust vera með lausnina á reiðum höndum. Það er kannski ekki endilega auðvelt að framkvæma þá lausn sem viðkomandi aðilar voru með eða þá að gestirnir voru bara engan veginn sammála um það hvaða lausnir það væru. Þannig að það er auðvitað sú áskorun sem við stöndum frammi fyrir að sjá þessa heildarmynd og mér finnst hæstv. ráðherra hafa nálgast það ágætlega og hefur hér boðað stefnu í fjölmiðlum þar sem þarf að horfa á alla þessa þætti og þess vegna fannst mér t.d. mjög mikilvægt, virðulegur forseti að það kæmi fram í nefndarálitinu okkar, t.d. afstaða okkar gagnvart auglýsingadeild RÚV þó að sumum finnist það ekki eiga heima hérna því þetta er auðvitað aftur bráðabirgðaframlenging á ákveðnu umhverfi sem er bara eitt púsl í stóru myndinni. En ég fer ekki ofan af því að ég er enn þá þeirrar skoðunar að það sé skynsamlegra, ég held að það sé sterkara fyrir lýðræðið, að stuðningsumhverfi fyrir fjölmiðla sé í gegnum skattkerfið en ekki með beinu styrkveitingum.

Forseti. Við ræðum hér um frumvarp sem auðveldlega er hægt að lýsa sem allt of lítið, allt of seint, aftur. Skelfileg staða einkarekinna fjölmiðla hefur löngum verið ljós, hún verður bara verri og þetta dugar alls ekki til. Gríðarlegur atgervisflótti er úr greininni, lítil reynsla er eftir í greininni og staðan er alls ekki viðunandi. Og þetta frumvarp, þó að auðvitað geri það eitthvert gagn, er alls ekki nóg til þess að ráðast að þeirri stöðu sem nú er uppi. Að því sögðu vil ég ræða um annað atriði sem ég ræddi í andsvörum við hv. formann allsherjar- og menntamálanefndar rétt í þessu og það snýr að öðrum ógnum sem fjölmiðlar á Íslandi búa við, þeim ógnum að vera gerður að sakborningi, vera tekinn í yfirheyrslu, sæta lögbanni, vera dreginn fyrir dómstóla í meiðyrðamálum sem eiga sér enga von, einungis til að sóa tíma og peningum fjölmiðla. Þetta eru allt atriði sem gera fjölmiðlaumhverfið á Íslandi mjög illvígt gagnvart fjölmiðlafólki, gagnvart blaðamönnum, t.d. rétt fyrir kosningarnar 2017 þegar lögbann var sett á umfjöllun Stundarinnar um fjárhagsleg mál forsætisráðherra þess tíma í aðdraganda hrunsins. Og ég verð að bregðast við orðum hv. formanns allsherjar- og menntamálanefndar sem sagði í andsvari við mig um þetta mál, þegar ég spurði hvort hún hefði ekki áhyggjur af því að þetta hefði áhrif á starfsumhverfi fjölmiðla, með leyfi forseta: „… ég held nefnilega að það sé mjög hættulegt lýðræðinu þegar stjórnmálamenn stíga inn í umræður og regluverk sem við höfum búið til. Nú var lögbannið ekki á borði ráðherra eða þingmanna, og ætti ekki að vera það, heldur hjá fulltrúum sem eiga að fylgja þeim lögum sem hér eru. Og ef eitthvert fyrirtæki úti í bæ, eins og ég held að ég muni nú rétt í þessu svokallaða lögbannsmáli, fer fram á lögbann á forsendum og sýslumaður metur það sem svo að það hafi verið rétt, þá held ég að við hér inni hljótum að þurfa að treysta þeim sem eru að vinna eftir lögunum sem við hér setjum.“ Nú finn ég mig knúna til að leiðrétta aðeins minni hv. þingmanns vegna þess að dómstólar komust að þeirri niðurstöðu að lögbannið hefði verið ólögmætt og kváðu raunar svo fast að orði að með því að setja á þetta ólögmæta lögbann hefði í raun verið komið í veg fyrir mikilvæga lýðræðislega umræðu sem gæti hafa haft áhrif á lýðræðislegar kosningar. Þetta er óafturkræfur skaði sem varðar þetta ólögmæta lögbann. Við kölluðum sýslumann til vegna þess að það er okkar hlutverk að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu og hvernig það framkvæmir reglurnar sem við setjum. Þannig að ég verð að lýsa mig algerlega ósammála skoðun hv. formanns allsherjar- og menntamálanefndar sem segir að það sé hættulegt lýðræðinu þegar stjórnmálamenn stíga inn í umræður og regluverk sem við höfum búið til. Það er auðvitað bara okkar hlutverk að skoða hvort reglurnar séu að virka og hvort það sé verið að fara eftir þeim og hvort framkvæmdarvaldið sé að framkvæma reglurnar á þann hátt sem löggjafinn sá fyrir sér að þær skyldu framkvæmdar. Löggjafinn sá ekki fyrir sér að lögbann yrði sett á lýðræðislega umfjöllun fjölmiðla rétt fyrir kosningar. Það eru ekki lögin og það hafa dómstólar staðfest. Þannig að þetta er ekki bara mín skoðun, þetta er bara staðfestur dómur dómstóla. Auðvitað átti að stíga þarna inn í og breyta þessu regluverki vegna þess að það var alveg augljóst að sýslumaður hafði engan skilning á tjáningarfrelsinu og mikilvægi þess þegar hann var að meta sína ákvörðun um hvort lögbann uppfyllti skilyrði eða ekki. Hann tók ekkert tillit þess. Það er til opinn fundur hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem kemur mjög skýrt fram að hann hafði ekki hugmynd um að tjáningarfrelsi hefði nokkuð með lögbann á umfjöllun fjölmiðla rétt fyrir kosningar að gera. Við hjá Pírötum lögðum til að ákvörðun um lögbann á hendur fjölmiðlum yrði sett í hendur dómstóla, vegna þess að þar er a.m.k. komin mjög skýr og góð þekking á því hversu mikilvægt tjáningarfrelsið er í lýðræðislegu samfélagi og hversu alvarlegt það er að skerða lýðræðislega umræðu og skerða upplýsingagjöf til almennings í aðdraganda kosninga. Það er fyrsta málið sem ég nefni vegna þess að það kallaði ekki á nein teljandi viðbrögð. Það var ekki í neinum forgangi hjá þessari ríkisstjórn að bregðast við þeirri algjörlega óafsakanlegu stöðu að mögulega hafi þetta lögbann haft áhrif á úrslit kosninga, þetta ólögmæta lögbann. Það er fáránlegt, virðulegi forseti, að ríkisstjórn sem segist vilja styrkja lýðræðislega fjölmiðla hafi ekkert gert svo árum skipti. Svo kom tillaga sem gekk út á að lögbönn fengju einhvers konar flýtimeðferð fyrir dómstólum ef til stæði að áfrýja því sem sýslumaður svo ákveður. Það hefur svo sem ekki reynt á þetta síðan þá. Ég veit ekki hvort þetta dugi til en það var a.m.k. ekki í neinum forgangi að laga þetta. Það er algerlega augljóst og það fannst mér mjög spes, svo að ekki sé meira sagt. Hvað varðar hitt málið, þá stöðu að fjórir blaðamenn sem fluttu fréttir af því hvernig starfsmenn Samherja hafa leynt og ljóst unnið að ófrægingarherferð gagnvart öllum sem þau telja ógn við orðspor og gróða síns fyrirtækis, hvernig þeir blaðamenn eru allt í einu orðnar sakborningar en ekki þau sem voru að njósna um fólk, ekki þau sem voru að leggja á ráðin um hvernig þau ættu að hafa áhrif á prófkjör Sjálfstæðisflokksins eða á kjör á formanni Blaðamannafélags Íslands. Þau sæta engum rannsóknum fyrir einhvers konar brot gegn friðhelgi einkalífs fólksins sem þau voru að njósna um; hvernig bíla það ætti o.s.frv. Þau eru ekki til neinnar skoðunar, meira að segja þótt þau hafi lagt á ráðin til að reyna að koma í veg fyrir að Jóhannes Stefánsson uppljóstrari gæti borið vitni í máli gegn Samherja. Það er ekki til rannsóknar hjá lögreglunni. Hvað er til rannsóknar hjá lögreglunni? Fjórir blaðamenn sem liggja undir grun um að hafa brotið gegn ákvæði þar sem er sérstaklega tekið fram að vinna blaðamanna falli ekki undir það ákvæði. Nú er þetta mér mjög skylt og þetta skiptir mig miklu máli vegna þess að ég flutti nefndarálitið í því máli og ég tryggði það alveg sérstaklega að þetta undanþáguákvæði væri sett inn í þessi lög sem lögreglan er núna að nota til að gera fjóra blaðamenn að sakborningum. Þetta samþykkti allur þingheimur. Auðvitað á það að vera okkur áhyggjuefni ef lögreglan er að misnota lagaákvæði sem voru sett til að vernda friðhelgi einkalífs, sér í lagi kvenna á internetinu, til að gera blaðamenn sem segja okkur fréttir að sakborningum. Auðvitað eigum við að láta í okkur heyra. Það stóð ekki á skoðunum hv. formanns Sjálfstæðisflokksins. Hann var þess fullviss að lögreglan væri að gera allt rétt í þessu máli og að blaðamennirnir hefðu örugglega eitthvað að fela. Ef það er ekki að taka afstöðu til máls sem er í gangi þá veit ég ekki hvað. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sagði, með leyfi forseta: „… ef við teljum að lögreglan sé að beita lögum með öðrum hætti en löggjafinn ætlaðist til þá breytum við lögunum, þá skýrum við lögin frekar. Við blöndum okkur ekki inn í lögreglurannsóknir eða dómsmál eða annað þess háttar.“ Þá verð ég bara að segja að lögin eru kýrskýr. Það er vandamálið. Við þurfum ekki að breyta lögunum. Það er verið að misnota lögin, það er vandamálið. Þess vegna er ég að tala um þetta, vegna þess að lögin sem voru sett, þau eru hluti af löggjöf sem snerist um að vernda kynferðislega friðhelgi fólks á internetinu. Þetta var barátta gegn stafrænu kynferðisofbeldi og það sem flaut með var einmitt að þú átt ekki að geta brotist inn í tölvur hjá fólki, fundið einhver einkamálefni og notað það til að koma höggi á það eða einhvern veginn kúga það eða ég veit ekki hvað og hvað. Þetta er eitt ákvæði og það er mjög skýrt sett fram að þetta ákvæði undanskilji vinnu blaðamanna. Það kemur skýrt fram í nefndarálitinu. Það er undanþága sem talar um opinber eða einkamálefni og það er alveg augljóst af nefndarálitinu að þarna er átt við vinnu blaðamanna sem taka við upplýsingum, hvort sem þær eru fengnar á lögmætan hátt eða ekki. Það er algjörlega skýrt. Þannig að það þarf ekki að breyta þessum lögum en það þarf eitthvað að gera þegar lögreglan misnotar vald sitt með þessum hætti til þess að hafa kælandi áhrif á fjölmiðlaumfjöllun í landinu. Það er eitthvað sem ég tel að hafi gríðarlega mikil áhrif á fjölmiðlaumhverfið á Íslandi, hversu auðvelt það er að verða fyrir afleiðingum ef þú ert að segja fréttir af voldugasta fólkinu í landinu, hvort sem það er forsætisráðherra korter í kosningar eða Samherji með öll sín mál. Og það er óhugnanlegt, virðulegi forseti, að þetta hafi ekki kallað á meiri viðbrögð, hvorki þá né nú.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og veit og sé að hún brennur fyrir þau málefni sem hún ræddi. Ég vildi bara árétta, svo að það komi skýrt fram, svo að orð mín hér áðan í andsvörum séu ekki mistúlkuð með einhverjum hætti, að auðvitað er það þannig að við höfum eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Þess vegna held ég að það hafi farið í réttan farveg á sínum tíma þegar stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundaði um þetta mál. Það sem ég var að benda á í mínu andsvari er að mér finnst stundum hluti þingheims falla í þá gryfju að fara að tjá sig um mál sem eru kannski í frumrannsókn og við höfum takmarkaðar upplýsingar um. Ég bara horfi á svona heimildarþætti eins og þegar Guðmundar- og Geirfinnsmálið var hérna uppi og þingheimur og jafnvel ráðherrar fóru að tjá sig um það sem hefur augljóslega áhrif á hvernig svo lögreglan eða aðrir opinberir embættismenn starfa. Það sem ég er að reyna að halda fram er að við setjum lögin, við höfum eftirlit með framkvæmdarvaldinu en ég held að við þurfum að fara varlega í því, og kannski sérstaklega ráðamenn og ráðherrar, að tjá okkur um einstakar ákvarðanir embættismanna sem eru að fylgja lögum. Aftur á móti, eins og hv. þingmaður kom inn á, varðandi lögbannsmálið var það svo dæmt ógilt og þá virkar kerfið með þeim augljósa galla, sem hv. þingmaður benti á, að það voru kosningar í millitíðinni. Ég er sjálf á þeirri skoðun að þetta lögbann hafi haft slæm áhrif en ég held að við séum ekki sammála um þau slæmu áhrif. Ég held t.d. að umfjöllun um þetta lögbann hafi haft slæm áhrif á flokkinn minn og niðurstöðu hans í kosningunum. Það var það sem ég upplifði úti á feltinu. Og mér þykir, virðulegur forseti, stundum eins og hv. þingmaður tali með þeim hætti að þeir sem kannski ekki þekki betur haldi að það hafi verið hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson sem hafi með einhverjum hætti sett lögbann á þetta eða að ráðherrar hafi verið bak við þær aðgerðir sem áttu sér stað þegar farið var fram á lögbann. Ég held að það sé mjög mikilvægt 

Virðulegi forseti. Úr því að við erum að ræða hæstv. fjármálaráðherra og út frá þessum skoðunum hv. þingmanns, sérstaklega talandi um rannsóknir sem eru á frumstigi og þegar lögreglan er að fara eftir lögum - nú er ég á þeirri skoðun að lögreglan sé ekki að fara eftir lögum þegar hún setur þessa fjóra blaðamenn í stöðu sakbornings fyrir það að flytja fréttir. Mér finnst staðreyndir málsins eiginlega mjög skýrar hvað það varðar. En tökum það út fyrir sviga. Mögulega er hv. þingmaður alls ekki sammála mér um að það liggi allt fyrir í þessu máli og að það sé algerlega augljóst að þarna sé verið að refsa þessum blaðamönnum fyrir að hafa flutt þessar fréttir og það sé verið að nota til þess ákvæði sem er mjög skýrt að eigi ekki við um vinnu blaðamanna. Segjum sem svo að við séum bara ósammála og þar af leiðandi sé þetta á frumstigi og engin ástæða til að hafa skoðun á því. Þá situr eftir sú staðreynd að formaður Sjálfstæðisflokksins og hæstv. fjármálaráðherra hefur stigið mjög fast inn í þetta mál og hefur lýst mjög sterkum skoðunum á rannsókn lögreglunnar. Þótt sú skoðun sé á þveröfugum meiði við mína eigin þá er samt sem áður verið að lýsa yfir mjög sterkri skoðun á þessu máli. Þannig að ég verð þá að biðja hv. þingmann um að fara með þessa skoðun sína til formanns Sjálfstæðisflokksins vegna þess að hann er vissulega með skoðanir á þessu máli og hefur auglýst þær mjög opinberlega, endurtekið. Ég held að það sé okkar hlutverk að hafa skoðun á vinnu lögreglunnar og verklagi hennar ef við teljum að hún sé ekki í samræmi við þau lög og þær reglur sem við höfum sett. Ég tel að það sé okkar hlutverk sem löggjafa með eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Við erum hins vegar ekki fara að stýra rannsókn lögreglu eða lýsa því hvernig lögreglan á að vinna sína vinnu. En þegar lögreglan er augljóslega ekki að fara rétt að þá finnst mér að við sem eftirlitsaðilar með framkvæmdarvaldinu eigum auðvitað 

Virðulegur forseti. Fjölmiðlafrelsi er mjög mikilvægt og algjör grunnstoð í okkar samfélagi og við eigum ávallt að standa vörð um það. Ég heyri að við hv. þingmaður erum ósammála um þá nálgun sem þingmenn og/eða ráðherrar eiga að hafa á slíka umræðu. Hv. þingmaður telur að það sé alveg ljóst að lögreglan sé ekki að framfylgja lögum. Ég er ekkert handviss um að það sé alveg ljóst. En það er nú þannig að dómstólarnir eru fullir alla daga af lögmönnum sem halda sitthvoru fram og á endanum mun koma í ljós hvort heldur sem er. Hv. þingmaður var að ræða áðan Samherjamálið og vísar áfram í það með ummælum míns formanns sem ég held að hafi fyrst og fremst verið að gagnrýna þá umræðu sem skapaðist í kringum þetta. Ég hef tjáð mig hér í þessum ræðustól um það mál þegar það fyrst kom fram og ég ætla að treysta okkar kerfi, okkar lögum. Mútur eru bannaðar samkvæmt íslenskum lögum, alveg sama hvort þær eiga sér stað á íslenskri grundu eða erlendri. Þannig að ég ætla að treysta því að það kerfi sem við höfum byggt upp rannsaki þetta mál og komist að niðurstöðu um hvað átti sér stað hérna. Ég ætla líka að segja að þar til það er þá ætla ég að draga mig í hlé frá að hafa þær skoðanir þegar rannsóknin sjálf er í gangi vegna þess að ég held að dæmin hafi sýnt það hér á fyrri tíðum að það geti verið lýðræðinu hættulegt þegar ráðamenn stíga inn með sínar skoðanir á málum sem eru í rannsókn. Það að embættismenn geti unnið sína vinnu og komist að sinni niðurstöðu án þess að það séu afskipti frá ráðherrum eða þingmönnum held ég að sé mjög mikilvægt lýðræðinu. Svo höfum við það regluverk að ef viðkomandi aðilar hafa ekki verið að fylgja lögum og reglum þá mun það koma í ljós og regluverkið okkar á að halda utan um það.

Virðulegi forseti. Já, ég held að við séum ósammála um innihald ummæla hæstv. fjármálaráðherra varðandi þessa rannsókn. Mér finnst eitt að hafa skoðun og svo annað að beita einhvers konar beinu boðvaldi til að hafa áhrif á rannsókn lögreglunnar. Mér finnst ég hafa fullan rétt á að hafa skoðun á því þegar lögreglan er að misbeita ákvæði sem var alveg skýrt að átti ekki að ná til vinnu fjölmiðla. Það er alveg skýrt að það er á grundvelli þessa ákvæðis sem lögreglan hefur gert þessa fjóra blaðamenn að sakborningum. Og ég vil að við aðgreinum þarna Samherjamálið sjálft, þar sem fulltrúar Samherja eru ásakaðir um að hafa mútað erlendum ráðamönnum með háum fjárhæðum fyrir aðgang að fiskveiðiauðlindinni, og svo hins vegar hitt málið sem eru fjórir blaðamenn sem segja frá hvernig starfsmenn Samherja beittu sér gegn blaðamönnum, gegn öðrum aðilum í samfélaginu sem þeir telja að Samherja stafi ógn af. Ég veit ekki til þess að það sé nokkur rannsókn í gangi um allt það sem kom fram í þeirri umfjöllun. Það eina sem er til rannsóknar eru blaðamennirnir sem sögðu frá því. Það er það klikkaða í þessu og það er þess vegna sem ég er að benda á þetta sem hluta af starfsumhverfi fjölmiðla, vegna þess að þeir sem sögðu frá hneykslinu eru gerðir að sökudólgunum. Þetta er auðvitað bara mjög klassísk þöggunaraðgerð, við verðum bara að segja það eins og er; að finna blóraböggull, að skjóta sendiboðann. Það er nákvæmlega það sem er verið að gera með þessu.

Frú forseti. Ég ætlaði upphaflega að koma hérna upp og segja bara örfáar setningar og kannski í grófum dráttum taka undir að mestu leyti minnihlutaálit 1. minni hluta frá hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur. Þó að ég myndi kannski orða hlutina á ólíkan hátt og er þess vegna ekki með á því álíti þá tek ég undir þau sjónarmið sem þar koma fram. Eftir að hafa hlustað á umræður hér í dag hefur þessi ræða mín reyndar lengst dálítið þannig að þetta verða eitthvað meira en þrjár setningarnar sem ég ætlaði mér í upphafi. Mig langar til að byrja á að nefna það sem mér finnst vert að koma á framfæri í ljósi málsins eins og það er lagt fram og í ljósi nefndarálits meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar sem ég tel vera í ákveðinni mótsögn. Í fyrsta lagi, eins og kom fram í andsvari mínu við hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur hér áðan, lúta þær umsagnir sem okkur í nefndinni bárust um þetta mál ekki eingöngu að efni þessa frumvarps, þær lúta að því að rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla á Íslandi er orðið óbærilegt. Hvað þýðir það? Það þýðir að þeir berjast svo í bökkum að þeim fer hraðfækkandi, eins og við höfum öll orðið vitni að. Það er því fyrir löngu orðið ljóst að leggjast þarf í róttækar aðgerðir til að tryggja rekstrargrundvöll fjölmiðla. Þetta hefðum við átt að sjá fyrir löngu síðan, vegna þess að þær breytingar sem eru að verða til þess að einkareknir fjölmiðlar eiga erfiðara uppdráttar en áður voru fyrirséðar og fyrirsjáanlegar og við höfum vitað af þeim í langan tíma. En áfram halda þessar - og ég ætla bara að nota orð hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur - bráðabirgðaaðgerðir. Það eru þessar styrkveitingar sem við erum að framlengja, það eru styrkir sem eru veittir tímabundið með ákveðnum skilyrðum í kjölfar umsóknar sem er samþykkt eða synjað. Það hefur verið margbent á gallana við þetta fyrirkomulag, sem eru fyrst og fremst þeir að rekstrargrundvöllur fjölmiðla er ekki tryggður nema örskamma stund í senn. Þetta býr til mikið starfsóöryggi hjá fólki sem starfar í blaðamannastéttinni, enda hefur því farið fækkandi með sláandi hætti á undanförnum árum. Ég er ekki með tölurnar hérna hjá mér en það hefur fækkað svo í stéttinni að það er orðið verulega mikið vandamál. Það er engin tilviljun. Það er ekki vegna þess að fólk vill ekki starfa sem blaðamenn, það er vegna þess að það er ekki starfandi í þessu umhverfi eins og það er orðið. En áfram heldur ríkisstjórnin að tala um bráðabirgðaaðgerðir og framlengir bráðabirgðaaðgerðir. Ég tek undir með hv. þm. Bergþóri Ólasyni sem lýsti áhyggjum af því að við séum að fara að eiga nákvæmlega sama samtal hér að ár liðnu. Þetta fyrirkomulag er hins vegar, eins og einhverjir umsagnaraðilar hafa bent á, ekki eingöngu gagnslítið til að leysa vanda fjölmiðla á Íslandi og tryggja tilvist þeirra sem er mikilvægt í lýðræðisþjóðfélagi - þetta er ekkert smámál - heldur er það að mati sumra jafnvel verra en ekki neitt, jafnvel skaðlegt þar sem það heldur fjölmiðlum í þeim fjötrum að geta bara alltaf séð tekjurnar sínar mjög stutt fram í tímann. Þetta eru líka það litlar fjárhæðir að þær tryggja í sjálfu sér ekki allt. En eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir talaði um áðan má líka endalaust deila um skilyrðin sem eru fyrir styrkveitingum og annað. Svo að ég taki nú aftur undir með hv. þm. Bergþóri Ólasyni hér áðan, margan sem má undra yfir því, kemur þetta frumvarp ekki til af góðu. Það kemur til af því að það er algjört neyðarástand í fjölmiðlaumhverfinu á Íslandi og það gerðist ekkert í gær eða fyrradag. Það neyðarástand var til komið fyrir rúmlega ári síðan þegar forverar þessara laga voru samþykktir og þó lengra aftur væri leitað. Til þess að finna út hvernig við gætum tryggt rekstrargrundvöll einkarekinna fjölmiðla á Íslandi fórum við, eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom líka inn á hér áðan, í fræðsluferð til Noregs og Danmerkur sem var að mínu mati og ég held reyndar að allir nefndarmenn allsherjar- og menntamálanefndar geti verið sammála um að sú ferð hafi verið mjög áhugaverð og mjög gagnleg. Ég veit ekki hvort það hafi endilega komið nefndarmönnum á óvart en það var áberandi hversu umfangsmikið ríkisstyrkjakerfið er í þessum ríkjum. Þetta eru ríki sem við viljum bera okkur saman við. Hvers vegna? Jú, vegna þess að þetta eru ríki sem eru líkt og Ísland að jafnaði talin standa sig ágætlega í því að standa vörð um grundvöll lýðræðisins og réttarríkisins þó að sannarlega sé aðeins farið að halla undan fæti hjá okkur á undanförnum árum. Það eru þessi lönd sem við viljum taka okkur til fyrirmyndar. En hvað gerir ríkisstjórnin? Við förum og við sjáum allt sem þau eru að gera, alla góðu hlutina sem þau eru að gera, þau góðu kerfi sem þau eru búin að byggja upp en, nei, við sjáum ekki lausnina í því sem þau eru að gera. Við höldum áfram að spyrja spurninganna sem þau eru búin að svara. Þetta var mín upplifun að mörgu leyti af þessari ferð. Ég skil ekki enn þá þessa þrjóskuandstöðu þingmanna Sjálfstæðisflokksins sem mér heyrist reyndar að þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs og þingmenn Framsóknarflokksins séu núna búin að taka upp, þá stefnu að ríkisstyrkir, beinir styrkir til fjölmiðla, séu í eðli sínu óæskilegir. Það er sannarlega áhugaverð lína í nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar, líkt og ég held að sé orðið glöggt af þessari umræðu sem hefur átt sér stað hér í dag. Ég held að það hafi ekki komið manneskja hérna upp í pontu sem þessi setning hefur ekki vakið athyglina hjá, setning sem lýtur að því að það sé stefna meiri hlutans að hverfa frá beinum styrkjum til fjölmiðla. Mér finnst ég ekki enn hafa fengið skýr svör við því hvers vegna það er svona mikilvægt. Ég er sammála hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur og fleirum um að það sé engin töfralausn fólgin í því að veita ríkisstyrki, enda er enginn að leggja það til. Það eru margir þættir sem þurfa að koma til til þess að tryggja rekstrarumhverfi fjölmiðla. Fjölmargir þættir hafa verið nefndir sem ríkisstjórnin er þó ekki reiðubúin að taka af skarið um, varðandi t.d. skattafslátt og annað. Ég veit, þó að það sé ekki farið mörgum orðum um það í nefndaráliti meiri hlutans, að þegar þeir tala um að fjölmiðlar eigi að geta aukið sína tekjumöguleika þá er samt ekkert verið að nefna styrki, það er verið að tala um auglýsingatekjur sem fjölmiðlum eru óheimilar í dag m.a. En við vitum það, ég held að það sé ljóst, ég held að það ætti öllum að vera það ljóst og þar á meðal hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur og fleiri þingmönnum meiri hlutans, að ef tíu milljóna samfélag eða sex milljóna samfélag getur ekki haldið uppi einkareknum fjölmiðlum og almennilegu, eðlilegu, lýðræðislegu fjölmiðlaumhverfi án þess að hafa einnig beina ríkisstyrki til fjölmiðla, ekki eingöngu, þá veit ég ekki hvernig við eigum að geta gert það í því litla samfélagi sem við erum. Þá koma aftur inn sjónarmið sem hafa verið nefnd í þessari umræðu líka varðandi mikilvægi þess að standa vörð um tungumálið. Það er líka hlutverk fjölmiðla. Það er enn önnur ástæða fyrir því að ég átta mig ekki á því hvers vegna beinir ríkisstyrkir til fjölmiðla eru svona ægilega hræðilegir nema það sé eitthvert prinsipp, sem ég held að komi úr búðum ungra Sjálfstæðismanna eða eitthvað slíkt, sem virðist núna vera orðið að einhverri gullinni reglu þó að allir séu búnir að gleyma hvers vegna. Ég alla vega skil það ekki enn þá þó að ég sé tvisvar í dag búin að kalla eftir svörum við því hvers vegna það þyki ekki æskilegt. Eina svarið sem mér þótti að einhverju leyti skiljanlegt var að það geri fjölmiðla háða stjórnvöldum sem þeim sé samt sem áður ætlað að gagnrýna. Það er hins vegar leyst með því að styrkjakerfin séu fyrirsjáanleg, þau séu varanleg, að kerfið sé ekki þannig upp byggt að það sé hægt að kippa rekstrargrundvellinum undan fjölmiðli ef hann hagar sér illa. Enda eru Norðurlöndin, þar á meðal Noregur og Danmörk, búin að finna ákveðnar lausnir. Það er kannski ekki búið að finna töfralausn á öllu, enda þurfum við svo sem ekkert á því að halda, við þurfum bara einhverjar lausnir. Þau eru búin að finna lausnir á þessum vandamálum. Þetta er ekki eitthvað nýtt. Þetta er ekkert að koma hér upp í fyrsta skipti. Stundum finnst manni, og ég vil segja það í fleiri málum hér, eins og við hér á Íslandi séum að upplifa vandamálin fyrst allra ríkja í heiminum. Svo er ekki. Ég ætla bara að lýsa yfir vonbrigðum yfir því að ekki skuli hafa verið meira horft til þess sem er að gerast í Noregi og Danmörku og það kannski aðlagað því sem við stöndum frammi fyrir frekar en að halda áfram í þessari þrjósku og breiða út til annarra flokka það fagnaðarerindi að ríkisstyrkir séu af hinu illa. Þetta svar, að það geri fjölmiðla háða stjórnvöldum, hljómar líka skringilega í ljósi þess, líkt og hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir kom inn á í ræðu sinni hér áðan, að það eru fjölmargir aðilar sem lifa á ríkisstyrkjum en hafa það hlutverk að veita stjórnvöldum aðhald. Það er því alltaf ákveðið jafnvægi sem getur verið áskorun að ná en það er ekkert ómögulegt og þetta er ekkert endilega vandamál í sjálfu sér. Ég bíð því enn þá eftir rökstuðningi fyrir því hvers vegna það er svona hræðilegt að vera með beina ríkisstyrki, nema bara vegna þess að ríkisstyrkir séu hræðilegir. Mig langar til að koma aðeins inn á það sem kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans. Ég náði ekki að koma því fyrir í andsvari mínu til hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur hér áðan en ætla að freista þess að varpa fram þeirri spurningu til hennar núna og sjá hvort hún hafi áhuga á því að svara mér í andsvari þó að það sé nú pínulítið öfugsnúið. Það er varðandi það sem kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans og ég ætla að fá að lesa aðeins upp úr því, með leyfi forseta: „Með 1. gr. frumvarpsins er markmið stuðnings við einkarekna fjölmiðla undirstrikað, þ.e. að styrkja lýðræðishlutverk fjölmiðla með fyrirsjáanlegu stuðningskerfi. Meiri hlutinn tekur undir framangreind sjónarmið og leggur áherslu á mikilvægi lýðræðishlutverks fjölmiðla.“ Þarna ætla ég aðeins að staldra við og vekja athygli á því að þessi setning er í beinu samræmi við það sem kemur fram í stjórnarsáttmála Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs þar sem segir - þetta reyndar er tilvitnun upp úr nefndaráliti meiri hlutans, með leyfi forseta: „Í stjórnarsáttmála Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs kemur fram að ríkisstjórnin ætli sér að efla starfsemi einkarekinna fjölmiðla og styrkja lýðræðishlutverk fjölmiðla. Því telur meiri hlutinn mikilvægt að stjórnvöld haldi áfram að styðja við einkarekna fjölmiðla, en leitist við að gera það með óbeinum hætti, svo sem með því að fjölga tekjuöflunarmöguleikum þeirra eða með skattalegum ívilnunum. Til frambúðar er mikilvægt að horfið verði frá beinum styrkveitingum ríkisins til fjölmiðla enda stangast það á við eitt af meginhlutverkum fjölmiðla sem er að veita stjórnvöldum aðhald.“ Mótsögnin sem mig langar til að benda á er að í 1. gr. frumvarpsins er beinlínis vísað til 62. gr. laganna sem fjallar um beina ríkisstyrki. Með orðalaginu sem kemur fram í 1. gr. frumvarpsins, þegar talað er um stuðning við einkarekna fjölmiðla og að styrkja lýðræðishlutverk fjölmiðla með fyrirsjáanlegu stuðningskerfi, er því verið að tala um styrki, beina styrki. Þannig er 1. gr. með tilvísun í lögunum. Hins vegar er - og ég ætla að leyfa mér með öllum venjulegum fyrirvörum að nota það orðalag - snúið út úr þessu í nefndaráliti meiri hlutans þar sem lítið er gert úr því að verið sé að tala um beina styrki og í rauninni talað um - það er greinilegt að þetta orðalag, „efla starfsemi einkarekinna fjölmiðla og styrkja lýðræðishlutverk“, er hægt að túlka á ýmsa vegu. Mótsögnin er í því að vísa í og fagna og ítreka 1. gr. sem vísar í beina styrki, hún er að tala um beina styrki, það er alveg skýrt að þessum lögum, og síðan að þetta sé í samræmi við stjórnarsáttmálann. Ég ætla því að fá að beina þeirri spurningu til hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur sem ég náði ekki að beina til hennar hérna rétt áðan: Telur hún að þegar stjórnarsáttmálinn var gerður - og kannski get ég bara spurt hana beint: Var það að hennar vitund sameiginlegur skilningur allra þessara flokka að það væri bara alls ekki verið að tala um beina styrki? Þetta er bara forvitnisspurning frá mér vegna þess að þegar ég les þetta og les það í samhengi við þessar greinar frumvarpsins þar sem er verið að tala um beina styrki þá upplifi ég þetta, og ég segi það með fullri virðingu, sem útúrsnúning. Að mínu mati er nefndarálit meiri hlutans því í beinni hugmyndafræðilegri mótsögn við frumvarpið sem hér er um að ræða. Og eins og nefnt hefur verið í fjölmiðlum virðist sem það hafi einhvern veginn gerst í meðförum þessa máls að Framsóknarflokkur og Vinstrihreyfingin – grænt framboð hafi tekið upp stefnu Sjálfstæðisflokksins í þessum málum. Ég geri nú ráð fyrir að hv. þingmaður fagni því ef svo er. Ég hlakka samt til að heyra svör hennar við spurningu minni sem er borin hér upp mjög einlægt og af mikilli forvitni. Ég er alveg að renna út á tíma, megi engan undra, en mig langar aðeins að nefna það sem ég var svo sem búin að koma inn á hérna áðan, að umsagnirnar eru nánast samhljóða um að það þurfi styrkjakerfi í einhvers konar formi, en það var skilningur okkar líka í þessari fræðsluferð til Noregs og Danmerkur, og að núverandi fyrirkomulag sé jafnvel verra en ekkert. Þá spyr maður aftur og ég spurði hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur um það hérna áðan en svörin voru svo sem ekki önnur en þau að hún væri sammála mér að hafa áhyggjur af þessu: Hvers vegna er ríkisstjórnin ekki búin að koma með aðrar lausnir fyrst beinir styrkir eru ekki taldir rétta lausnin? En það er sennilega hægt að kenna einhverjum öðrum um það. Mig langar til þess að tæpa örstutt á því sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi í ræðu sinni áðan varðandi það að þegar við setjum ákveðin skilyrði fyrir því að fjölmiðlar fái styrki séum við einhvern veginn að stýra vinnu þeirra. Ég verð bara að lýsa mig ósammála þessu. Ég held að þetta sé alls ekki það sem er ætlað með þessum skilyrðum fyrir styrkveitingum. Ég veit að t.d. að í einhverjum hinna Norðurlandanna eru skilyrði fyrir ríkisstyrk að fjölmiðlar rukki sjálfir áskriftargjöld. Þetta gengur auðvitað út á það að reyna að tryggja að það sé einhver dreifing hjá viðkomandi fjölmiðli og það ríki einhvers konar lágmarkstraust í samfélaginu til þess fjölmiðils. Það hljómaði í mín eyru sem ágætisleið, ekki kannski fullkomin, til að afmarka það. Ég veit ekki hvort Bændablaðið og Fótbolti.net séu endilega svo ónauðsynlegir fjölmiðlar í lýðræðislegu samfélagi að þeir séu góð dæmi um að þetta styrkjakerfi sé hin tómasta vitleysa vegna þess að við eigum ekki að vera styrkja þvílíka fásinnu. Ég er á því að fjölbreytileiki fjölmiðla sé bara af hinu góða. Það sem við getum lært af hinum Norðurlöndunum er m.a. hvaða skilyrði eru gagnleg og hver eru það ekki. Örstutt í lokin - komið að stóra málinu, máli málanna sem er ógn við frjálsa fjölmiðla á Íslandi og eftirlit með stjórnvöldum. Það hefur lengi verið mér hugleikið hvers vegna sumir þingmenn meiri hlutans eiga erfitt með að skilja eftirlitshlutverk Alþingis. Ég held reyndar að það hafi svolítið kristallast í orðum hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur hér rétt áðan - nú er nafn hv. þingmanns orðið stærst í orðaskýinu í þessari ræðu minni, held ég - og það er þegar hv. þingmaður talar um að afskipti ráðherra eða þingmanna séu óeðlileg af t.d. rannsókn sem er í gangi eða framkvæmd stjórnvalda að öðru leyti þegar við framkvæmum þau lög sem við setjum. Ég held að þarna liggi tregðan til að átta sig á mikilvægi eftirlitshlutverks Alþingis. Það er vegna þess að ég held - og ég segi þetta líka í fullri einlægni - að þingmenn meiri hlutans eigi það til að rugla saman meiri hluta á þingi og ríkisstjórn og jafnvel líta svo á - og ég hef sagt í fleira samhengi en hér að þetta sé alvarlegt mál og ég hvet hv. þingmenn meiri hlutans til að taka þessar áhyggjur alvarlega - að þingið sé einhvers konar þjónn við ríkisstjórnina sem meiri hlutinn er búinn að velja. Það kemur m.a. út í því að við hér á þingi eigum ekki að vera að skipta okkur af því sem ríkisstjórnin er að gera. Við eigum þá bara að breyta lögunum ef þau eru ekki í lagi. Þetta er hins vegar hreinlega ekki í samræmi við hlutverk Alþingis eins og það er skilgreint í okkar stjórnskipan. Alþingi gegnir gríðarlega mikilvægu hlutverki við að hafa eftirlit með störfum stjórnvalda til viðbótar við dómstóla, til viðbótar við umboðsmann Alþingis, til viðbótar við Ríkisendurskoðun. Það eru fjölmargir aðilar sem eiga að tryggja að löggjöfinni sé framfylgt í samræmi við það sem Alþingi ætlaði sér og í samræmi við - sem ég er viss um meiri hlutanum finnst því miður ekki skipta nógu miklu máli að mínu mati - stjórnarskrána. Við erum með stjórnarskrá sem á að vera grundvöllur allrar löggjafar en hún er mjög lítilsvirt í löggjafarvinnunni og að mínu mati eykur það á mikilvægi eftirlitshlutverks Alþingis þegar löggjöf fer hérna í gegn án þess að það sé búið að kanna gildi við stjórnarskrá og annað. Allir þessir þættir gera það að verkum að okkur ber - það er ekki bara það að okkur sé heimilt 

Virðulegur forseti. Ég get ekki annað en farið upp í andsvar við hv. þingmann þar sem hann óskaði svo einlæglega eftir því. Mig langar að segja það fyrst að þegar Píratar komu fyrst fram - nú ætla ég að halda áfram að vera einlæg eins og hv. þingmaður var - þá var ég svolítið skotin í hugmyndafræðinni. Mér fannst þetta nefnilega vera flokkur sem var svolítið að brjóta þetta hefðbundna regluverk hægri/vinstri og taka svolítið niður kerfið. En það hafa orðið mikil vonbrigði að finna svo hvað Píratar eru kerfislægur flokkur. Mér fannst hv. þingmaður koma ágætlega inn á það þegar hún hefur engan skilning á því, sem ég þó hef ítrekað hér, bæði í ræðum og andsvörum, af hverju ég vil frekar sjá fyrirsjáanlegt stuðningsumhverfi í gegnum skattkerfi heldur en í styrkveitingum, beinum styrkjum út úr ríkissjóði. Þá langar mig bara að spyrja hv. þingmann: Telur hv. þingmaður t.d. að Fótbolti.net sé mjög mikilvægur fyrir lýðræðið á Íslandi? Telur hv. þingmaður að hið opinbera sé þar að gera rétt í því að taka fé úr ríkissjóði og veita út til aðila? Þetta er ein spurning sem við sitjum auðvitað uppi með þegar við erum að fjalla um að við ætlum að deila fé út úr ríkissjóði. Ég ætla að ítreka það sem ég sagði hérna áðan, að þess vegna held ég að það sé mikilvægt að hafa fyrirsjáanlegt kerfi sem tekur á öllum þáttum rekstrarumhverfisins. Þá er auðvitað líka staða ríkisfjölmiðilsins alveg ofboðslega mikilvæg. Það er ekki hægt að loka augunum fyrir því og ætla bara að tala um einhverja styrki og einhver regluverk í kringum það sem eina púslið í stóru myndinni. Það er bara ekki hægt. Auk þess sem ég benti á hérna áðan, að við erum að fara að hafa skoðun á því hvort aðilar sem ákveða að reka fjölmiðil eiga að gefa út á prenti, gefa út 20 sinnum, 15 sinnum eða tíu sinnum, hvort þeir eigi að gefa út frítt eða í áskrift. Allir þessir þættir - er ég að segja við hv. þingmann að ég haldi að við megum ekki hafa skoðun á. Við eigum að búa til umhverfi sem gerir það 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið en ég verð að lýsa vonbrigðum með að hún svaraði ekki spurningunni sem ég bar upp og ég var að vonast til þess að hún ætlaði sér að svara þar sem hún bað um orðið um leið og ég bar hana upp. Það er varðandi það hvort þetta hafi verið sameiginlegur skilningur þegar stjórnarsáttmálinn var saminn og allt þetta um að efla fjölmiðla og styrkja og annað, að það væri sameiginlegur skilningur allra flokka að það stæði til að víkja frá styrkjafyrirkomulaginu. Það er sem sagt spurningin og ég ítreka hana. Annað sem þingmaðurinn nefnir er auðvitað atriði sem við erum að ræða hérna og erum búin að ræða fram og til baka. Það er enginn bara að tala um styrki. Ástæðan fyrir því að það verður áhersla á það í þessari umræðu núna, alla vega hjá mér, er að þetta er sláandi setning sem kemur fram um að það eigi að víkja með öllu frá beinum styrkjum. Við erum öll að tala um að það þurfi margir þættir að koma til en ríkisstjórnin er ekkert að koma með þá. Það er ekki verið að leggja til neitt annað en beina styrki til fjölmiðla. Þannig að þetta skýtur svolítið skökku við. Ég ætla bara að ítreka spurningu mína til hv. þingmanns. Annars getum við svo sem rætt þetta hérna endalaust en umræða í 2. umr. getur líka verið endalaus 

Virðulegi forseti. Ég þakka aftur hv. þingmanni og gott að hún minnti mig á spurninguna sem var hvort það hefði verið sameiginlegur skilningur hjá öllum stjórnarliðum, þær setningar sem settar eru í stjórnarsáttmála. Ég get auðvitað ekki svarað fyrir alla en setningin er mjög skýr; það er markmið þessarar ríkisstjórnar að styrkja rekstrargrundvöll og rekstrarumhverfi frjálsra fjölmiðla vegna þess að við erum öll sammála um mikilvægi þeirra. Það var upphaflega þannig að verið var að reyna að fara einmitt inn í skattkerfið. Svo segir hv. þingmaður: Það er ekkert hérna um þetta. Já, þetta er það frumvarp sem við erum að fjalla um núna, það er framlenging á þessu. Þannig að það er svo sem alveg eðlilegt að í því séu ekki aðrar lausnir en nákvæmlega það sem þar er. En ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni að við þurfum að komast lengra. Og það er það sem hæstv. ráðherra hefur boðað. Hún boðaði það reyndar á vorþingi að vera með stefnu í fjölmiðlamálum en því hefur verið seinkað fram á haustþing. Hv. þingmaður þekkir það eins vel og ég að það er auðvitað ýmsum vandkvæðum bundið, m.a. höfum við rætt um skattlagningu á þessum erlendu miðlum, hvort sem það eru samfélagsmiðlarnir sem eru að selja auglýsingar eða hvernig streymisveiturnar geti verið skattlagðir á Íslandi. Þetta er eitthvað sem er mjög auðvelt að segja í texta og var til að mynda ein af tillögunum í margumræddri skýrslu frá 2018 en enn þá vantar okkur tækin og tólin til að útfæra þetta. Ég vona svo sannarlega við séum að færast nær þeirri lausn og þetta er eitt af þeim púslum sem þarf. Vegna þess að hv. þingmaður kom áðan inn á - og ég var líka í andsvörum við hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur áðan varðandi frelsi fjölmiðla - eftirlitshlutverkið þá er ég alveg sammála því að við höfum eftirlitshlutverk. En þá er hv. þingmaður aðeins í annarri stöðu en sú sem hér stendur. Við sem styðjum þessa ríkisstjórn berum auðvitað meiri ábyrgð. Mér þykir margir þingmenn hafa farið hér mjög frjálslega með ákveðin málefni sem annaðhvort hafa verið í rannsókn eða fjölmiðlamenn hafa verið að fjalla um. Blaðamannafélagið hefur ályktað sérstaklega um það og óttast að það sé meiri þrýstingur frá yfirvöldum og fyrirtækjum. Segir hér í ályktun þeirra að á síðustu árum hafi þjóðþingið verið vettvangur harkalegrar gagnrýni á blaðamenn og margir blaðamenn líti á þessi ummæli stjórnmálamanna sem pólitískan þrýsting á störf sín. Og það er í allar áttir, örugglega. Ég held að við þurfum að komast út úr þessu umhverfi 

Frú forseti. Ég verð að fá að taka undir með formanni Blaðamannafélagsins sem sagði að þegar það er farið að verða svona svakalega erfitt að taka upp þær lausnir sem hafa ítrekað verið lagðar til til þess að leysa vanda fjölmiðla, þegar það er alltaf svona flókið og svo erfitt og það þarf bara að setja einhverja starfshópa í gang og koma einhverjum stefnum á sem er alltaf verið að seinka, þá fer mann í alvörunni að gruna að það sé viljandi.

Hvað með lausnirnar? Komið þið með einhverjar lausnir á móti?

Allt sem hv. þingmaður hefur nefnt; skattaívilnanir, auknir tekjumöguleikar, allt. Það er ekki verið að leggja neitt til annað en tímabundna sporslustyrki. Þar sem hv. þingmanni er tíðrætt um fótbolti.net þá verð ég að játa að ég held að ég hafi aldrei slegið inn slóðina fótbolti.net. Ég er ekkert viss um að ég muni gera það í kjölfar þessarar umræðu heldur. Ég veit ekkert hvað er að gerast þar þannig að ég á mjög erfitt með að svara því hvort þessi síða sé mikilvæg fyrir lýðræðið en ég hallast að því að segja já. Aftur þar langar mig hins vegar til að ítreka það sem ég sagði hérna áðan: Við þurfum ekkert að finna upp hjólið hérna. Við erum ekki fyrsta ríkið í heiminum til að glíma við þessar áskoranir og svara þessum spurningum. Við erum með nágrannaríki sem hafa náð mjög miklum árangri í því að svara þessum spurningum og hafa byggt upp kerfi sem er mun betra en okkar þó að sjálfsögðu sé ekkert þeirra kannski fullkomið.

Frú forseti. Ég ætla að blanda mér í þessa umræðu, að sjálfsögðu, um fjölmiðlana. Það hefur verið áhugavert að fylgjast með því sem hér hefur komið fram. Það hefur verið mjög áhugavert að vinna í þessu máli í nefndinni og það hefur verið mjög áhugavert að fylgjast með því síðustu sex árin eða svo hvernig þessi ríkisstjórn hefur reynt að krafla sig í gegnum það að gera fjölmiðlaumhverfi hér á Íslandi sem best. Þar er auðvitað margt sem þarf að laga, og ég hygg að við séum öll sammála um að þurfi að laga, en samstöðuna sem þarf til að stíga réttu skrefin er kannski ekki beint að finna innan þeirrar samsetningar sem er í núverandi ríkisstjórn, frekar en í svo mörgum öðrum málum. Við erum auðvitað með stöðu einkarekinna miðla í fanginu og við þekkjum öll þá sögu. Þeim fækkar. Starfsmönnum fjölmiðlanna fækkar mjög. Tölurnar eru mjög sláandi. Bara frá 2018 og til loka árs 2020 fækkaði starfandi fólki í fjölmiðlum um 45% sem jafngildir 731 starfsmanni. Þetta kemur fram í umsögn Blaðamannafélags Íslands við fjárlög fyrir árið 2022. Svona tölur eru fyrir framan okkur þegar við erum að skoða þetta. Þetta er alþjóðlegur vandi. Fjölmiðlar víða um heim eru í vanda. Ástæðan er auðvitað einföld. Þetta er dýr útgerð í mjög mörgum tilfellum, það er dýrt að búa til vandað efni, sérstaklega frétta- og menningarefni ýmiss konar, ekki síst kannski fyrir sjónvarp, myndmiðlun. Það er bara veruleikinn sem er fyrir framan okkur. Á sama tíma og þetta verður oft dýrara vegna þeirra krafna sem áhorfendur gera þá er tekjumódelið hrunið vegna þess að menn eru mjög fráhverfir því að greiða fyrir svona efni, einfaldlega vegna þess að tækniumhverfið hefur breyst. Þetta eru því miklar áskoranir sem við stöndum frammi fyrir. Núna skiptir auðvitað verulegu máli hvernig við bregðumst við. Beinn ríkisstuðningur til einkarekinna fjölmiðla getur ekki verið markmið í sjálfu sér en við hljótum að horfa til þess sem nágrannalöndin okkar hafa gert. Þar er stuðningsumhverfi fjölmiðla tiltölulega fjölbreytt og þar inni eru m.a. beinir styrkir til fjölmiðla. Hér hefur talsvert verið talað um þetta allt saman og til að mynda verið bent á að það sé ekki einfalt að styrkja t.d. fjölmiðla með beinum ríkisstyrkjum því að það þurfi þá auðvitað að búa til eitthvert kerfi um það. Hér hefur t.d. farið fram umræða um að kerfið geti verið of víðtækt, þ.e. að tilhneigingin verði til þess að búa til þannig kröfur inn í styrkjakerfið að það þynnist hálfpartinn út. Hér hafa menn verið að nefna ýmsa miðla í því samhengi, fótbolta.net og ég get hent inn Bændablaðinu líka. Eru þetta miðlar sem eiga að njóta ríkisstyrkja undir þeirri kríteríu sem við erum að fjalla um? Mér finnst það stundum vera álitaefni. Í tilfelli Bændablaðsins, sem er mjög vandaður og góður og efnismikill fjölmiðill, þá er þetta samt sem áður mjög afmarkað svið og það sama gildir um fótbolta.net. Við ákváðum við þessa vinnu að fara ekki mikið ofan í skilyrði styrkveitinganna. Þetta eru tímabundin úrræði núna og vonandi vinnst tími til að gera það kannski með markvissari hætti síðar. Ég held að það hafi verið algjörlega augljóst að við hefðum ekki náð saman um neinar sérstakar breytingar þar. En við í Viðreisn styðjum þetta frumvarp þótt við að sjálfsögðu verðum að gera athugasemdir við eitt og annað sem fram hefur komið við vinnslu þessa máls. Ég ætla að fá að nefna hér, eins og margir hafa nefnt, þetta nefndarálit. Ástæðan fyrir því að ég ætla að nefna þetta nefndarálit meiri hlutans er að við erum að tala um fyrirsjáanleika í þessu umhverfi fjölmiðlanna. Fyrirsjáanlegt styrkjaumhverfi er gjarnan talað um af hálfu ríkisstjórnarflokkanna. Það er orðað þannig í nefndarálitinu, það er orðað þannig í kafla laganna, sem heitir Stuðningur við einkarekna fjölmiðla, að til að styrkja lýðræðishlutverk fjölmiðla skuli vera til staðar fyrirsjáanlegt stuðningskerfi. Þetta orð, fyrirsjáanlegt, er alls staðar að finna. Þetta hafa ráðherrar og þingmenn meiri hlutans mikið talað um. Nú er það þannig að þegar fjölmiðlar sem standa illa eru að velta fyrir sér fyrirsjáanleika og reyna að rýna eitthvað inn í framtíðina, þá hlusta þeir mjög vel eftir því sem ráðamenn þjóðarinnar segja, þeir hlusta mjög vel eftir því sem þingmenn segja t.d. í þessari umræðu og ég efast ekki um það eina einustu mínútu að þeir munu lesa þau nefndarálit sem hér liggja til grundvallar, einmitt til þess að reyna að átta sig á því hvert mál geta stefnt sem snúa að þeirra rekstrarumhverfi. Ég hygg að þegar menn lesa þetta nefndarálit sjái menn að þrátt fyrir að markmiðið sé aukinn fyrirsjáanleiki þá er sá fyrirsjáanleiki laminn niður og tættur í sig með ótrúlega þversagnakenndu nefndaráliti. Það er ofureinfaldlega þannig að bæði nefndarálitið og það sem þingmenn flokkanna eru að segja hér tvist og bast gefur okkur ekki neina hugmynd um það hvert menn vilja stefna, ekki nokkra einustu hugmynd um það. Þetta úrræði er tímabundið, einfaldlega vegna þess að menn komu sér ekki saman um annað. Þetta hefur áður verið tímabundið vegna þess að menn hafa ekki komið sér saman um neitt annað og það er ekkert í spilunum sem bendir til þess að það sé að fara að breytast. Og ég hlýt að benda á, eins og fleiri hafa gert, að það sem stendur í nefndarálitinu sjálfu, þar sem er talað um að efla starfsemi einkarekinna fjölmiðla og styrkja lýðræðislegt hlutverk þeirra - og ég ætla að vitna beint í nefndarálitið eins og fleiri hafa gert, með leyfi forseta: „Því telur meiri hlutinn mikilvægt að stjórnvöld haldi áfram að styðja við einkarekna fjölmiðla, en leitist við að gera það með óbeinum hætti, svo sem með því að fjölga tekjuöflunarmöguleikum þeirra eða með skattalegum ívilnunum. Til frambúðar er mikilvægt að horfið verði frá beinum styrkveitingum ríkisins til fjölmiðla enda stangast það á við eitt af meginhlutverkum fjölmiðla sem er að veita stjórnvöldum aðhald.“ Það er samt sem áður þannig að fjölmargir þeirra sem styðja þessa ríkisstjórn og hafa talað í hennar nafni hafa talað um að styrkir til einkarekinna fjölmiðla eigi að vera partur af rekstrarumhverfi þeirra til lengri tíma. Svo einfalt er það. Og nú er það talað niður í nefndaráliti þar sem þó er verið að leggja til að stuðningur til einkarekinna miðla verði í því formi að það séu beinir ríkisstyrkir. Þetta einhvern veginn fer í allar áttir og fyrirsjáanleikinn er enginn. Við höfum séð það í verkum ríkisstjórnarinnar og þetta nefndarálit sendir þau skilaboð mjög sterkt inn á fjölmiðlamarkaðinn að menn eru ekkert með það á hreinu hvert þeir ætla að fara. Menn geta auðvitað vísað í að það sé vinna í gangi í ráðuneytinu um hitt og þetta; það sé verið að móta fjölmiðlastefnu, það sé verið að skoða hver fyrirferð Ríkisútvarpsins eigi að vera á auglýsingamarkaði og það sé verið að skoða hvernig við ætlum að tækla streymisveitur. Þetta eru auðvitað allt afmarkaðir þættir. Það hefur nú þegar komið fram við vinnslu þessa máls að samráð um gerð þessarar fjölmiðlastefnu er ekki mikið. Það hefur komið fram í samtölum við þá sem komu fram fyrir nefndina, fulltrúa fjölmiðlanna, að þeir hafi ekki mikið verið spurðir um það hvað þeim finnist að eigi að gerast varðandi þá stefnu sem móta eigi til framtíðar. Þegar við erum með þetta allt fyrir framan okkur og það hvernig menn hafa í sex ár talað út og suður og ekki komið sér saman um neitt þá er algerlega augljóst að fyrirsjáanleikinn er enginn. Jafnvel þótt hann sé hér orð á blaði og meira að segja margoft nefndur þá er mjög holur hljómur í því öllu. Ég hins vegar lít þannig á, og mér heyrist flestir vera sammála um það, að einmitt vegna þess hve vandinn er fjölþættur þá þurfi að skoða hann svolítið heildstætt. Þess vegna er forvitnilegt að minnast á ummæli og orðaskipti sem við þingmenn Viðreisnar áttum við hæstv. menningarráðherra fyrir um ári síðan þar sem við bentum á að það þyrfti að skoða þetta heildstætt og vorum þá að vísa í þingmál sem við þingmennirnir sjálfir erum með hér í þinginu um nákvæmlega það. Þá var sagt af hálfu ráðherrans að þess þyrfti ekki, að allar upplýsingar lægju fyrir, að þetta væri allt í skýrslu frá árinu 2018 - skýrslu sem nota bene ekkert var gert með. Það er búið að fara algerlega í U-beygju gagnvart þeirri skoðun ráðherrans þá. Nú á að skoða þetta heildstætt og fara yfir. Ég fagna þeirri afstöðubreytingu ráðherrans mjög svo vegna þess að þetta umhverfi er svo flókið. Samspil þessara þátta innbyrðis er svo mikið að við getum ekki alltaf verið að skoða þetta í einhverjum hólfum og einingum. En ég óttast að þessir starfshópar tveir, sem núna eru að störfum og eiga að skila af sér, að þröngt sjónarhorn þeirra í sitthvoru lagi verði til þess að við missum kannski pínulítið sjónar af heildarmyndinni. Nú er það auðvitað þannig að þegar við erum að tala um þessa styrki til einkarekinna miðla og velta því fyrir okkur hvernig best er að koma því fyrir getur það verið svolítið flókið viðfangsefni. Hvernig skilyrðin eiga að vera er eitt. Það er auðvitað mjög flókið fyrir okkur að ákveða það þannig að allir verði sáttir og auðvitað verða ekki allir sáttir um það. Hitt er síðan þessi orðræða sem við erum að heyra hér, að beinir styrkir hljóti að vera af hinu slæma. Ég tel að þeir eigi ekki að vera markmið í sjálfu sér. Ég tel að þegar menn eru að tala um fyrirsjáanleika hljótum við að vera að horfa einhver ár fram í tímann en ekki bara á eitt fjárlagaár í einu eða tvö, að það hljóti að vera eitthvert grunnatriði sem við tölum um. Síðan verðum við auðvitað að nefna eitt þegar við erum að tala um fyrirsjáanleika og áreiðanleika kerfisins sem við erum að reyna að byggja upp og það er að þegar menn koma síðan í fjárlaganefndinni og henda inn 100 millj. kr. styrk til eins fyrirtækis í fjárlagagerðinni, bara í skjóli nætur, þá er það auðvitað til þess fallið að menn hugsa: Bíddu, þetta er þá til hliðar við styrkjakerfið. Bíddu, hvert erum við að fara? Erum við enn þá í gömlu pólitíkinni þar sem við erum með eitthvert styrkjakerfi og svo er hægt að fara einhverjar hjáleiðir til að gera eitthvað allt annað? Það eru öll þessi vinnubrögð sem nákvæmlega gera það að verkum að fyrirsjáanleikinn gagnvart þeim sem starfa á þessum markaði er ekki neinn. Það er engin stefna vegna þess að menn eru ekki sammála um hvert eigi að fara og þá verður svona mikill losarabragur á öllum þessum málum. Svo er auðvitað svolítið hjárænulegt að heyra hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, formann allsherjar- og menntamálanefndar, sem hefur leitt þetta starf í nefndinni og gert það að mörgu leyti mjög vel, nefna að það sé eitthvað mjög sérstakt að fótbolti.net eða einhverjir miðlar séu að fá beina styrki frá ríkinu þegar menn standa fyrir því að lauma 100 milljónum bak við til eins fjölmiðils, bara svo að dæmi sé tekið, og hafa þá skoðun, sem menn hafa sýnt í verki áratugum saman, og vitna ég þá í flokk hv. þingmanns og auðvitað Framsóknarflokkinn líka, að það sé ofsalega lítið mál að búa til styrkjakerfi til heilu atvinnugreinarinnar sem eru miklu, miklu stærri styrkir í upphæðum talið heldur en nokkurn tíma er talað hér um. Þessir styrkir eru ekki markmið í sjálfu sér. Ef hægt er að búa til kerfi þar sem þessir styrkir þurfa ekki að vera þá er það auðvitað eitthvað sem við eigum að stefna að. En á meðan svo er ekki þá hljótum við að horfa til Norðurlandanna sem líta svo á að svona styrkjakerfi sé einfaldlega hluti af þeim kostnaði sem er við það að búa í lýðræðislegu samfélagi, þ.e. að fjölmiðlar séu bara nánast eins og aðrir innviðir, að þetta sé bara eins og partur af velferðarkerfi, þ.e. að samfélagið okkar virki ekki eins og við viljum að það virki ef öflugir fjölmiðlar eru ekki starfandi. Það er auðvitað bara alveg heilmikið til í þeirri hugsun. Við getum alveg velt því fyrir okkur hvað gerist áfram hér á þessu landi ef fjölmiðlar halda áfram að veikjast. Aðhaldshlutverk fjölmiðla er gríðarlega mikið, ekki bara gagnvart stjórnvöldum á hverjum tíma, aðhaldshlutverkið nær auðvitað líka inn í atvinnulífið, það nær líka til stjórnarandstöðu, til sveitarfélaga. Fjölmiðlar hafa meira að segja aðhald hver með öðrum. Svo er það eitt með fjölmiðlana, að því fjölbreyttari sem þeir eru, því betra. Það náttúrlega eykur miðlalæsi í landinu sem aftur er svo ákveðin frumforsenda þess að lýðræðið fái þrifist hér með ábyggilegum hætti. Svo langar mig að nefna það sem er talað um Ríkisútvarpið í þessu nefndaráliti sem er vægast sagt áhugavert líka. Það er nefnt í nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur að áður en tekin er ákvörðun um grundvallarbreytingu á veru Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði þurfi að fara fram ítarleg rannsókn og greining á fjölmiðla- og auglýsingamarkaðnum í heild sinni til að tryggt sé að auknar auglýsingatekjur skili sér sannarlega til einkarekinna fjölmiðla hér á landi.“ Og svo kemur næsta setning: „Meiri hlutinn telur aftur á móti að full ástæða sé til að endurskoða rekstur Ríkisútvarpsins hvað auglýsingadeildina varðar og telur æskilegt að hún verði lögð niður og auglýsendur geti pantað auglýsingar í gegnum vef Ríkisútvarpsins, þar sem fyrir liggur verðskrá sem ekki er veittur afsláttur af.“ Að halda því fram að þetta sé ekki grundvallarbreyting í rekstri Ríkisútvarpsins er alger firra. Ríkisútvarpið, hvort sem okkur líkar betur eða verr, er á auglýsingamarkaði og það reiðir sig á tekjur af auglýsingamarkaði. Að henda þessu svona inn og ætla að gera þessa grundvallarbreytingu án þess að fram fari einhver rýni á því áður, eins og þó er talað um í setningunni á undan, er algjört glapræði, einfaldlega vegna þess að við vitum það alveg að Ríkisútvarpið hefur mikilvægu hlutverki að gegna. Við getum endalaust tekist á um það hversu umfangsmikið hlutverk það er og hvernig eigi að fjármagna það og allt þar fram eftir götunum en starfsemi þess er byggð á lögum. Starfsemi þess er líka byggð og tryggð og undirbyggð í þjónustusamningi við ríkið og með því að fara í svona breytingu án nokkurrar rýni þá erum við auðvitað að auka hættuna á því að stór stofnun, sem hefur gríðarlega mikilvægt hlutverk í þessu samfélagi, geti þá mögulega ekki sinnt sínum lögbundnu skyldum. Það kom skýrt fram líka fyrir nefndinni, og það verðum við auðvitað að hafa í huga þegar við erum að skoða þennan heildarmarkað og Ríkisútvarpið og stöðuna, að ef við ætlum að þrengja fjárhagslega að Ríkisútvarpinu mun það auðvitað hafa áhrif á framleiðslu sjónvarpsefnis, það mun hafa áhrif á fréttavinnslu og það mun hafa áhrif á innlenda dagskrárgerð. Það er bara þannig að með dýrustu póstum í starfseminni þar er annars vegar fréttaþjónustan og hins vegar það sem snýr að leiknu íslensku efni og þetta er sennilega það efni sem við viljum einna helst standa vörð um hér í þessum sal.. Þegar er verið að búa til einhvers konar samkomulag á milli flokkanna um að senda út skilaboð í baklöndin sín í gegnum þetta nefndarálit þá verður það að slíkri moðsuðu að það veitir mönnum ekki eina einustu vissu fyrir því að menn hafi einhverja hugmynd um hvert eigi að stefna. Og gott og vel, við erum ekkert endilega sammála um hvernig eigi að byggja upp umhverfi fjölmiðlanna, við þurfum ekkert endilega að vera sammála um það, en að vera saman í ríkisstjórn og móta stefnu og hafa meiri hluta til þess að hrinda henni í framkvæmd, það kallar auðvitað á það að menn sýni ábyrgð og að menn sendi út skilaboð sem rugli ekki allt og geri í raun og veru illt verra líkt og hér er. Þó að málið sjálft sé ágætt þá verð ég að segja alveg eins og er að það er ansi margt í kringum það sem hægt er að gagnrýna. Nú er það líka þannig að menn hafa verið að nefna hér önnur dæmi sem hægt er að koma með til að efla fjölmiðla, til að mynda einhvers konar úrræði í gegnum skattkerfið, einhvers konar úrræði hvað varðar það að leyfa auglýsingar sem núna eru bannaðar, að það gæti mögulega styrkt einkarekna miðla. Allt þetta finnst mér mjög vel koma til skoðunar en mig langar samt að við séum ekki að fara í einhverjar veigamiklar breytingar öðruvísi en að hafa reynt að hafa fast land undir fótum og reynt að sjá og skoða og hafa einhverja fullvissu fyrir því að breytingarnar sem við ætlum að fara í hafi nákvæmlega þau áhrif sem við viljum en geri ekki illt verra, eins og til að mynda það myndi gera að taka RÚV af auglýsingamarkaði í von um að tekjurnar renni eitthvert annað en svo yrði kannski staðan sú sama og á Spáni og í Frakklandi þar sem það gerðist einmitt ekki, þar sem ríkisútvarpið var tekið af auglýsingamarkaði en tekjurnar runnu ekki til einkamiðla. Þá erum við í raun og veru búin að veikja eina stoð fjölmiðlanna á Íslandi sem Ríkisútvarpið er án þess að það styrki hinar. Ég hlýt að vonast til þess að við séum öll sammála um að það sé ekki endilega leiðin. Hitt er síðan annað að Ríkisútvarpið á ekki að vera einhver fasti og óumbreytanleg stærð um aldur og ævi. Við getum farið vel og vandlega ofan í þá vinnu hvort skekkjan hvað varðar Ríkisútvarpið sé orðin það mikil að við þurfum að grípa inn í. En í guðanna bænum, við skulum hafa fast land undir fótum áður en við förum í breytingarnar en ekki henda fram einhverjum hugmyndum og hvað þá að hrinda þeim í framkvæmd áður en við höfum kannað hverjar mögulegar afleiðingar yrðu af því. Svo hafa menn auðvitað talsvert talað hér líka um starfsumhverfi fjölmiðla þegar kemur að samskiptum við löggæslu, samskiptum við dómstóla hvað varðar tjáningarfrelsi fjölmiðlanna og þau mál öllsömul. Í því samhengi langar mig að nefna að það er ekki gott þegar fjölmiðill fer af stað með miklar afhjúpanir og sá sem er afhjúpaður og er í framhaldinu til rannsóknar bregst við með þeim hætti sem við sáum gerast hjá Samherja þegar þau mál voru í brennidepli. Með því er ég ekki að taka afstöðu til þess hvort fyrirtækið sé sekt eða ekki, það á að leiða til lykta á réttum stað, en við hljótum að senda svolítið skýr skilaboð út til samfélagsins um að stórar valdablokkir eigi ekki að beita sér með þessum hætti því að það bitnar á lýðræðislegri umræðu og það bitnar á fjölmiðlum sem eru að reyna að sinna þessari lýðræðislegu umræðu, jafnvel þótt það kunni á einhvern hátt, í einhverju skrýtnum mati, að vera hjá stjórnendum fyrirtækja þannig 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og ég er glöð að heyra að hv. þingmaður og þingflokkur hans hyggjast styðja þetta frumvarp sem hér liggur fyrir, þ.e. að framlengja þessa styrki sem eru til einkarekinna fjölmiðla. En mig langaði að spyrja hv. þingmann meira út í stefnu Viðreisnar eða hans sýn á þetta. Hann kom reyndar síðar í ræðunni aðeins meira inn á það. Mér finnst ég hafa greint það mjög skýrlega í dag að Samfylkingin og Píratar eru mjög hlynnt því umhverfi sem við höfum þó búið til, þ.e. þessum beinu styrkjum, en það var ekki alveg jafn ljóst hjá hv. þingmanni. Hann tók það reyndar fram síðar í ræðunni að hann væri alveg tilbúinn að skoða þetta varðandi rekstrarumhverfið og skattalegu styrkina. Það var kannski það sem ég hugðist spyrja hv. þingmann að. Eins og við vitum bæði er mismunandi form á þessu á Norðurlöndunum. Í sumum tilfellum eru styrkirnir oft meira og minna hugsaðir til landsbyggðarmiðla eða svæðismiðla en svo er umhverfið líka þannig að það er niðurfelling skatta eða skattalegar endurgreiðslur. Hv. þingmaður nefndi hér þessar 100 milljónir. Ég sit í fjárlaganefnd og ber ábyrgð á því og ég ætla alveg að gera það. Þó að ég sé kannski ekkert endilega sannfærð um að það hafi verið rétt er þó á það að benda að þar var talað um ljósvakamiðla á landsbyggðinni. Við skulum þá líka muna hvað einmitt hin löndin eru að gera þar sem þau eru þó að reka sérstakan ríkismiðil sem ekki má vera staðsettur í höfuðborginni, einmitt til að tryggja þennan landsbyggðarvinkil. Þannig að í fyrra andsvari spyr ég hver sé sýn hv. þingmanns og hans þingflokks á það hvernig við byggjum upp þetta stuðningsumhverfi. Sér hann fyrir sér þessa skattalegu nálgun og eru þá einhverjir aðrir þættir sem hafa stundum komið til tals, eins og einhvers konar nýsköpunarsjóðir eða rannsóknarblaðamannasjóðir eða eitthvað slíkt, til að gera þetta starfsumhverfi eftirsóknarverðara?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar og hugleiðingarnar til mín. Já, það er rétt, ég tel að svona styrkja- og stuðningskerfi þurfi að vera svolítið víðtækt. Ég er t.d. þeirrar skoðunar að það að vera ekki með þessi boð og bönn í kringum auglýsingar gæti verið leið fyrir einkarekna miðla til að sækja sér einhverjar tekjur. Ég hef aldrei getað skilið hvers vegna menn fara svona langt í því að banna áfengisauglýsingar eða annað slíkt eins og við þekkjum auðvitað úr umræðunni. Það gæti verið eitt. Skattalegar ívilnanir eru eitthvað sem getur mjög vel komið til greina líka. Það sem ég er að reyna að benda á er það, og það kom nú ágætlega fram í ræðu hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur líka, að vandinn er þannig og hann er svo fjölþættur að það er ekki einhver ein lausn til við þessu. Við erum svolítið föst oft í því að tala um eina lausn í einu. Sérstaklega er það nú kannski mest rætt í tengslum við Ríkisútvarpið. Þetta þarf að vera samspil allra þessara þátta en aðallega finnst mér að við eigum að taka Norðurlöndin til fyrirmyndar í því að þau líta svo á að fjölmiðlar séu þannig stofnanir, séu þannig fyrirtæki að lýðræðið fáist ekki þrifist án þeirra. Það þýðir að við þurfum auðvitað að kosta ýmsu til. Beinir styrkir held ég að þurfi alltaf að vera hluti af því en þeir eiga ekki að vera markmið í sjálfu sér. Ef við getum búið til einhvers konar umræðu sem kemur í veg fyrir beina styrki þá er ég hrifnari af því. Stundum hefur verið sagt að beinir styrkir, og það er rætt um það í nefndaráliti meiri hlutans, vinni gegn aðhaldshlutverki fjölmiðla. Ég held að það eigi bara við ef fjölmiðillinn þarf að fara á hverju ári, eða með mjög stuttu millibili, til að sækja þennan beina stuðning. Fyrirsjáanlegt styrktarkerfi til fjölmiðla, beinn stuðningur til lengri tíma er það síður. Ástæðan fyrir því að það er nefskattur hjá RÚV en það er ekki á fjárlögum er m.a. sú 

Virðulegur forseti. Ég þakka aftur hv. þingmanni svarið og langar einmitt að beina næstu spurningu minni að RÚV því að það var nefnt hér. Ég er sammála því að þetta er stór mynd og mér heyrist við hv. þingmaður vera svolítið sammála um að þetta eru mörg púsl sem þarf inn í púsluspilið, þetta er ekki bara einhver ein lausn. Þá langar mig líka að spyrja hv. þingmann: Þrátt fyrir að sumir hafi tjáð sig með þeim hætti að það sé óþolandi að ekki sé hægt að tala um fjölmiðla öðruvísi en að RÚV komi upp í umræðunni, þykir samt ekki hv. þingmanni mikilvægt að það sé horft líka til RÚV þegar verið er að ræða um þennan markað, verandi langstærsti fjölmiðillinn? Ég hjó eftir því að hv. þingmaður virtist óttast mjög það sem lagt er hér til, að auglýsingadeild RÚV yrði lokað þannig að það væri bara hægt að kaupa auglýsingar í gegnum vefinn. Ég verð að viðurkenna að mér þykir það ekki nein grundvallarbreyting á þeirri stöðu að RÚV er þá enn þá á auglýsingamarkaði. Auglýsendur eiga þá enn þá tækifæri til að ná til hlustenda og áhorfenda RÚV en á sama tíma eru þeir ekki að stunda þessa agressífu sölumennsku eins og samkeppnisaðilarnir gjarnan lýsa. Þannig að spurning mín til hv. þingmanns er: Er ekki rétt að RÚV sé hluti af þessari umræðu og kann ekki að vera að sú málamiðlun, sem er lögð til einmitt í þessu nefndaráliti og hæstv. ráðherra hefur talað fyrir, sé kannski bara býsna góð lending og hafi ekkert með grundvallarbreytingu að gera en nái kannski utan um bæði þau sjónarmið sem hafa verið á lofti? Svo langaði mig að segja við hv. þingmann, því að ég verð að viðurkenna að þessi þingsályktunartillaga sem hann er fyrsti flutningsmaður á og hann var að vísa í hér áðan varðandi heildarendurskoðun rekstrarumhverfis fjölmiðla, ég kannaðist ekki við hana, enda sé ég að það hefur ekki enn verið mælt fyrir henni og það er ekki svo langt síðan hún var lögð fram. Þannig að ég hefði nú bara hvatt hv. þingmann til að leggja hana fram fyrr. Það hefði verið gaman ef þetta hefði verið forgangsmál Viðreisnar og við hefðum haft það jafnframt til umfjöllunar í nefndinni.

Virðulegur forseti. Ég held að hv. þingmaður átti sig nú alveg nákvæmlega á því hvernig refirnir eru skornir í dagskrá þingsins þegar kemur að því að koma málum inn á dagskrá þegar menn eru í stjórnarandstöðu. Það er kannski aðeins annar handleggur. Það þarf því ekkert að velkjast í vafa um vilja okkar til að tala fyrir því í þingmálum og þingræðum að það eigi auðvitað að skoða þetta heildstætt. Varðandi Ríkisútvarpið: Jú, við komumst auðvitað ekki hjá því og eigum ekki að vera feimin við að skoða allan markaðinn í heild sinni. Ríkisútvarpið er þar stór leikandi. En við festumst svo oft þar. Það hafa margir einmitt verið að benda á það og það er alltaf raunin að við erum einhvern veginn föst þar, mörg hver. Mér finnst stundum fyrirtæki, einkamiðlar tala með þeim hætti að lausnin sé alltaf bara hjá Ríkisútvarpinu. Ég held að vandinn sé fjölþættari en það. Það fer mun meiri peningur auglýsenda á samfélagsmiðla heldur en til Ríkisútvarpsins. Mér finnst þetta sem lagt er til í nefndarálitinu gagnvart Ríkisútvarpinu vera grundvallarbreyting á starfi Ríkisútvarpsins að því leytinu til að við vitum ekki hvernig tekjur skila sér inn í þessu nýja módeli. Við höfum ekki hugmynd um það. Við höfum ekkert reynt að rýna það. Við höfum ekkert skoðað það. Við höfum ekkert reynt að velta vöngum yfir því hvort tekjurnar myndu fara eitthvað annað, eða þar fram eftir götunum, og hvaða afleiðingar það myndi hafa á reksturinn. Að því leytinu til er þetta grundvallarbreyting. Ég er hins vegar ekkert að segja að það sé ekki hægt að styðja þessa hugmynd ef hún kemur fram að lokinni einhverri rýni, eins og reyndar er lagt til í setningunni á undan í nefndarálitinu. Ég lít einhvern veginn svo á að við þurfum að skoða þennan markað mjög heildstætt. Þess vegna höfum við verið að tala fyrir því í ræðu og riti. Ég auðvitað fagna því að það sé verið að gera hér einhverja fjölmiðlastefnu en bendi aftur á það sem ég nefndi í ræðu minni, 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni yfirferðina í ræðu sinni hér áðan af því að það skiptir máli að hafa nefndarmenn í allsherjar- og menntamálanefnd sem hafa reynslu af fjölmiðlum þegar er verið að afgreiða mál af þessu tagi til þess m.a. að hjálpa okkur að plokka í sundur þannig að við sjáum almennilega hvað stendur á milli línanna í því sem frá meiri hlutanum kemur. Mig langar aðeins að ræða hér setningu sem oft hefur verið velt upp í þessari umræðu varðandi það að meiri hlutinn telji að til frambúðar sé mikilvægt að hverfa frá beinum styrkveitingum ríkisins til fjölmiðla enda stangist það, að sögn meiri hlutans, á við eitt af meginhlutverkum fjölmiðla sem er að veita stjórnvöldum aðhald. Hvað er verið að segja með þessu? Það eru svo ótalmargir túlkunarmöguleikar í boði. Er verið að segja að allar einingar sem veita stjórnvöldum aðhald séu ótrúverðugar ef þær fá pening frá ríkinu í formi beinna styrkja, séu vísar til að vera ekki nógu hvassar í gagnrýni? Er þá ekkert að marka Landvernd eða Samtökin '78 af því að þau fá styrki frá ríkinu? Nei, ég held nefnilega ekki. Ég held að það sé alveg að marka þau samtök vegna þess að þau veita aðhald á sínu sviði. Af hverju ætti öðru að gegna með fjölmiðla? Eða er kannski með þessu verið að hvísla því að þeim sem vilja hag RÚV sem mestan, að fréttastofa RÚV sé ótrúverðug? Er það hundaflautan sem er í gangi? Vegna þess að fréttastofa RÚV sé á fjárlögum, með nefskattinn sem kemur í gegnum fjárlög, þá sé kannski ekkert að marka þá fréttastofu sem er það sem Sjálfstæðisflokkurinn vill oft vera láta. Getur hv. þingmaður hjálpað mér að skilja hvað meiri hlutinn gæti verið að fara með þessu gagnvart sjálfstæðum fjölmiðlum í landinu?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir spurninguna. Þetta er auðvitað mjög merkileg setning í nefndarálitinu og það sem mér finnst vera á bak við hana er ákveðinn grundvallarmisskilningur á einu. Þeir einkareknu miðlar sumir hverjir sem komu fyrir nefndina og hafa svo sem talað um þetta áður, og við heyrðum þetta líka á Norðurlöndunum, töluðu um að það geti verið óþægilegt að þurfa að fara á hverju ári og biðja um styrk, að það sé enginn fyrirsjáanleiki, að á hverju einasta ári þurfi að leggja inn einhverja umsögn og umsókn og rökstyðja það af hverju þú eigir að fá einhvern styrk. Það er kannski meira staðan. Þess vegna held ég að þetta snúist allt um einhvern fyrirsjáanleika, að ef við erum með eitthvert svona kerfi þá þurfi það að vera öðruvísi heldur en með einhverri endurskoðun á eins eða tveggja ára fresti. Ég held að miðlunum sjálfum finnist það alveg svolítið óþægilegt að þurfa að sækja styrki með þessum hætti. Ég veit t.d. að þegar Ríkisútvarpið var á beinum fjárlögum þá var stundum verið að rýna í alls konar ummæli hér og þar og velta vöngum yfir því hvort einhverjir stjórnmálamenn væru raunverulega að hugsa um að skoðun þeirra á fréttaflutningi myndi mögulega hafa áhrif á fjárframlög. Því held ég að þetta geti alveg verið raunverulegur ótti þarna úti hjá einhverjum fjölmiðlum. En ég held hins vegar að því fyrirsjáanlegri sem rekstur miðla er, hvort sem þeir eru á forræði ríkisins eða styrktir af ríkinu, hvort sem um er að ræða einhverjar skattaívilnanir eða eitthvað þess háttar, því fyrirsjáanlegra sem þetta er - og að þetta nái ekki bara yfir eitt ár í einu, að þetta sé til lengri tíma eins og t.d. tíðkast á Norðurlöndunum með beinu styrkina - það held ég að sé miklu æskilegra.

Frú forseti. Já, það er þetta með fyrirsjáanleikann og að þurfa að sækja pening til ráðamanna á hverju einasta ári. Við þekkjum dæmin þar sem ýmis félagasamtök reka upp neyðaróp í kringum afgreiðslu fjárlaga hvert ár vegna þess að það einhvern veginn gleymist alltaf að bæta þeim inn í fjárlagafrumvarpið. Þá getur einhver þingmaður í meiri hlutanum skreytt sig með því að hafa bjargað málunum eða einhver ráðherrann fengið svona borðaklippingartilfinningu með því að hafa græjað þetta. Ég held að þetta sé stundum hvati hjá ráðherrum þegar er verið að búa til svona ófyrirsjáanleg kerfi. Það er hægt að koma sem einhver bjargvættur á hverju einasta ári og deila út ávísunum til þeirra sem þurfa. Auðvitað þarf eitthvert heildarkerfi. Auðvitað þarf eitthvað sem nær utan um stöðu markaðarins, eins og hefur verið ljóst í mörg ár að þarf að taka á. Þá er kannski rétt að minnast á að þetta er náttúrlega bara ein af mörgum tillögum sem komu fram í skýrslu sem var unnin fyrir fjórum eða fimm árum. Þetta er ein af tillögunum og það er enn þá bara verið að framlengja þessa einu tillögu frekar en heildarpakkann sem þurfti til að halda hér heilbrigðum fjölmiðlamarkaði. Ætli Fréttablaðið sé eitt af fórnarlömbum þess hversu langan tíma hefur tekið að bregðast við? Aftur að þessari setningu vegna þess að ég held að það sé sumpart rétt hjá hv. þingmanni að hún lýsi misskilningi stjórnarliða á hlutverki fjölmiðla eða innræti þeirra sem standa að rekstri fjölmiðla. En ég held að þetta lýsi því líka úr hvaða átt þessi orð koma. Af því að hv. þingmaður nefndi hér Samherja áðan, þær stóru valdablokkir auðmanna sem ráða stórum hluta af fjölmiðlamarkaði og hafa þannig bein afskipti af því hvernig ákveðnir fjölmiðlar tala í ákveðnum málum, þá er það náttúrlega eitthvað sem Sjálfstæðisflokkurinn þekkir ágætlega og heldur kannski að allir aðrir hugsi svoleiðis líka. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvarið. Nú er það þannig að við höfum verið með ákveðnar fyrirtækjablokkir og samsteypur sem jafnframt eiga í miðlum og það er auðvitað þannig að einhverjir þurfa að eiga miðlana og stundum sameinast einhverjir hagsmunahópar um það að kaupa miðla. Ég minni á að það var markmið í sjálfu sér þegar útgerðarfyrirtæki keyptu Morgunblaðið að stýra umræðu um tiltekin mál með tilteknum hætti. Það sem ég hef alltaf viljað halda til haga í því er, og nú tala ég ekki bara um Morgunblaðið heldur alla miðla almennt, að við verðum kannski að gera greinarmun á efni sem birtist í ritstjórnarskrifum og síðan hinum beinu fréttum. Þess vegna er ég alltaf að nefna það líka í þessu samhengi að það sé svo mikilvægt að fjölmiðlarnir séu margir vegna þess að það á þá alltaf einhver og ef einhver er frekur til fjörsins með eignarhald sitt á einum miðli, að þá er eitthvert annað aðhald til annars staðar í samfélaginu hjá fjölmiðlum til þess mögulega að benda á slíkt ef það er í gangi. Það er eiginlega ekki hægt að undirstrika nægilega mikið hvað það er mikilvægt að miðlarnir séu ekki of fáir. Ég átta mig á því að við búum í litlu samfélagi, það eru takmörk fyrir því hvað við getum gert en ef við myndum t.d. enda uppi með einhverja eina stóra fjölmiðlaveitu og Ríkisútvarpið þá finnst mér það ekki nóg og mér finnst að einingarnar þurfi að vera fleiri. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að ef við erum að búa til einhvers konar umhverfi utan um styrki til fjölmiðla, að við séum að huga að nýsköpun í því. Það er eitt af því sem menn þurfa að hafa svolítið hugann við og gefa þá möguleikann á því að umhverfið þarna úti sé frjórra og það sé kannski auðveldara að fara af stað með einhverjum hætti. En ég er auðvitað þeirrar skoðunar, og kem þá kannski pínulítið úr annarri átt heldur en hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, 

Frú forseti. Ólíkt öðrum ræðumönnum sem hafa talað hér í dag þá get ég ekki lýst yfir stuðningi við þetta frumvarp, alls ekki. En um hvað snýst það? Það snýst um að veita mörg hundruð milljónum króna árlega til styrkja á einkareknum fjölmiðlum. Við skulum aðeins huga að því hvað þetta er há upphæð, að þetta er það sem er að fara á einu bretti í þennan fjölmiðlastuðning. Það er hærri upphæð heldur en aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í geðheilbrigðismálum hljóðar upp á næstu tvö árin. Það er það sem er að fara á þessu ári, við erum að tala um 400 millj. kr. Ég held að það sé rétt að staldra við og spyrja: Er þessum fjármunum vel varið? Hér hafa ræðumenn gagnrýnt sérstaklega tvo miðla. Ég er ekki sammála hvað þá miðla varðar endilega, en ég held að þeir hafi verið Bændablaðið og Fótbolti.net. Ræðumönnum hefur verið tíðrætt um lýðræðishlutverk fjölmiðla og ég held að það sé rétt að fara aðeins yfir þau mál með gagnrýnum hætti því að mikið af þessum fjármunum er að fara til fjölmiðla sem eiga sykurpabba, eiga hagsmunasamtök eða eru í eigu hagsmunasamtaka sem þjóna mjög þröngum sérhagsmunum. Við getum tekið sem dæmi að einn miðillinn er að fá 67 milljónir sem er sérstaklega að þjóna SFS, Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi, og það er vandséð oft að málflutningurinn þeirra eigi samhljóm með hagsmunum þjóðarinnar í öllum málum. Með þessu frumvarpi er verið að smyrja ofan á þessa köku 67 millj. kr. árlega vegna tapreksturs. Ég held að það sé rétt að staldra við lýðræðishlutverkið. Menn hafa verið að tala um það í mjög hástemmdum orðum hvað þetta væri mikilvægt og að fjölmiðlarnir gegni mikilvægu samtali við samfélagið. Það er ekki svo í öllum tilfellum, langt í frá, og jafnvel eru fjölmiðlar sem berjast gegn ríkisstyrkjum, tökum bara Viðskiptablaðið. Þeir eru að fá árlega 25 millj. kr. úr þessum potti en nota síðan þessa fjármuni til að berjast gegn því að aðrir fái ríkisstyrki. Þetta er auðvitað allt svolítið undarlegt og ég held að menn geti samt sem áður ekki farið frá þessari umræðu til að ræða rekstrarvanda þó þessara fyrirtækja og jafnvel þeirra sem eiga sykurpabba sem styrkja þá til að gefa út málgagnið, og þá verður auðvitað að horfa til Ríkisútvarpsins. Menn tala mikið um að það sé eitthvað sem er nánast hafið yfir gagnrýni. En svo er bara alls ekki og fjárþörf þeirra hjá RÚV hefur farið vaxandi á síðustu árum og auðvitað hafa þeir tekið mikið til sín. Ef menn skoða bara ársreikning stofnunarinnar á síðustu árum þá sést að fjármunirnir sem hafa runnið til RÚV hafa aukist, eða kostnaður vegna stofnunarinnar hefur aukist nánast um milljarð á milli áranna 2021 og 2022. Svo maður fari ekki með neinar ýkjur þá eru þetta um 900 millj. kr. Það sem meira er þá hafa auglýsingatekjurnar á milli þessara ára einnig farið vaxandi, þ.e. um 400 millj. kr. Þannig að sú upphæð sem er verið að styrkja hér einkareknu fjölmiðlanna með, sem eru ekki hafnir yfir gagnrýni, er svipuð og það sem RÚV hefur aukið hlut sinn um á auglýsingamarkaði. Mér finnst rétt að ræða það í hreinskilni hér á hinu háa Alþingi að fara að gíra niður RÚV. Menn tala mikið um öryggishlutverk RÚV. Það er algerlega ofmetið. Það er kominn betri búnaður til að ná til fólks, bara í gegnum GSM-síma, en oft í þessari réttlætingu fyrir þeim miklum fjármunum sem streyma til Ríkisútvarpsins er verið að tala einmitt um öryggishlutverkið. Síðan er það bara þannig að opinber þjónusta sem snýr að öryggismálum er bara komin með sína vefsíðu. Við getum tekið bara vedur.is. Að vísu hefur sá vefur, sem gegnir mikilvægu þjónustuhlutverki við sæfarendur og vegfarendur og þá sem eru á ferð um landið, nánast ekkert verið uppfærður síðustu 15 árin eða svo. Hann mætti auðvitað uppfæra. En þegar fólk er að skoða þetta öryggishlutverk þá er það ýkt í umræðunni. Fólk fer inn á vedur.is. Fólk getur fengið miklu beinskeyttari og betri varúðarmerki bara í símann sinn ef það er að ferðast um landið. Þannig að ég tel að það sé rétt að skoða þann þátt og auk þess er aðgangur orðinn greiðari að alls kyns upplýsingum. Ef við tökum það sem dæmi þá er með netinu hægt að nálgast skýrslu Ríkisendurskoðunar með beinum hætti, með góðum útdrætti og svona má lengi telja. Það er hægt að fara yfir skýrslur frá Umhverfisstofnun fyrir þá sem vilja nálgast þær með mjög greiðum hætti og það þarf ekki að fara endilega í gegnum einhverja skilju á fréttastofu. Því eru þessir fréttamiðlar og þetta lýðræðishlutverk sem hefur verið lofsungið hér í kvöld of hástemmt. Hvers vegna er það? Jú, ég tel það vera þannig að þeir sem hafa starfa af því að vera atvinnustjórnmálamenn þurfa á þessum miðlum að halda til að spegla sig úti í samfélaginu. Það virðist vera eitthvert samlífi í gangi, að menn strjúki hver öðrum. Það eru þá þeir sem vilja fá góða og fallega umfjöllun og síðan þeir sem vilja fá góð viðtöl og kannski að mögulegum viðbættum ríkisstyrk í einhverjum stuðningi í einhverju formi á hinn bóginn, þó svo að ég telji að þessi upphæð sem hér um ræðir hafi ekki eitthvert úrslitavald hvað það varðar. En hvað upphafninguna og lýðræðishlutverkið varðar er rétt að spyrja: Hvar voru fjölmiðlarnir t.d. í aðdraganda hrunsins? Voru margir sem fjölluðu um þá stöðu sem var uppi og erlendir fjölmiðlar höfðu varað við? Ég man ekki til þess. Jafnvel fengu íslenskir fræðimenn bágt fyrir sem vöruðu við erlendri skuldastöðu þjóðarinnar. Svo er það auðvitað kerfið sem hefur sært réttlætiskennd þjóðarinnar, þ.e. kvótakerfið. Hefur verið mjög gagnrýnin umræða á RÚV um kerfið? Jú, það voru þættirnir um Namibíu. En hvað varð um fréttamennina í kjölfarið? Fengu þeir stuðning hjá yfirstjórninni? Ekki nægjanlegan a.m.k. því að þeir hrökkluðust meira og minna allir frá ríkisstofnuninni. Ég tel því að þetta samlífi sé ekkert alltaf sérstaklega hollt. Við horfum kannski bara á umfjöllun um núverandi matvælaráðherra. Einhvers staðar hefði það verið frétt ef ráðherra færi algerlega gegn samþykktum flokks síns, bara því sem var samþykkt í mars og flokkurinn kenndi sig við eitthvað grænt, Vinstri grænt, og væri í sömu mund að hleypa hér togskipum með óheftu afli inn á grunnslóðina og fremja mögulegt vistmorð. Einhvers staðar hefði verið gagnrýnið viðtal og viðkomandi ráðherra látinn svara fyrir. Ég minnist þess ekki, frú forseti, að það hafi verið rætt um það. Því tel ég lýðræðishlutverkið hvað varðar RÚV vera stórlega ofmetið og ég held því að þessi lofrulla um fjölmiðlana sem hefur farið hér fram sé svona fullhástemmd miðað við þau efni sem standa til. Hvað með að öll sjónarmið fái að heyrast í umræðunni eins og er bara greypt í lög um Ríkisútvarpið? Það er ekki alveg svo. Við sáum það t.d. í umfjöllun um orkupakkann að þeir sem voru andvígir samþykkt hans voru hliðarsettir og jaðarsettir í umræðunni. Svo má nefna aðra hópa, t.d. lífeyrisþega. Er fjallað mjög gaumgæfilega um þeirra kjör í fjölmiðlum og t.d. hvernig grimm skerðingaráform og skerðingarreglur koma við þá? Þegar verið er að rétta þeim eitthvað þá er það oftar en ekki tekið til baka og jafnvel árið eftir þannig að það koma upp ákveðin vandræði. Ég held því að það sé rétt að staldra við þessa upphafningu á fjölmiðlunum og að við beinum auðvitað einnig gagnrýni að þeim. En auðvitað er þetta skiljanlegt út frá því samlífi sem hér á sér stað milli stjórnmálanna og fjölmiðlanna, enda er það svo að það er oft greiðari leið fyrir þá fjölmiðlamenn inn í þennan sal heldur en ýmsa aðra. Síðan er það fjármögnunin á RÚV, sem ég tel rétt að endurskoða ásamt því auðvitað að draga saman seglin. Þetta er að einhverju leyti steingervingur sem er miklu frekar að blása út ef mark má taka af ársreikningi stofnunarinnar en að dragast saman. Fjármögnunin fer fram með nefskatti sem leggst jafn þungt á smáfyrirtæki, þ.e. lögaðila og einstaklinga. Þá gildir einu máli hvort einstaklingurinn eigi varla til hnífs og skeiðar eða hvort viðkomandi sé auðmaður. Við í Flokki fólksins erum ekki meðmælt því að fara þessa leið. Stór útgerðarfyrirtæki eins og Samherji greiðir jafn hátt útvarpsgjald og lítil trilluútgerð, og fjölskylda sem er með ungling á heimilinu, kannski eru fjórir á heimili, er að greiða meira heldur en viðskiptabankarnir sem skiluðu 20.000 millj. kr. hagnaði á fyrstu þremur mánuðum ársins. Þetta er auðvitað eitthvað sem stjórnvöld ættu að sameinast um en ef maður hlustar á umræðuna hérna í dag þá eru nánast allir sammála um það að fara með mörg hundruð milljónir króna í einhvern stuðning til einkarekinna fjölmiðla í stað þess að draga saman seglin þannig að þessir einkareknu fjölmiðlar nái mögulega vopnum sínum. Svo maður dragi þetta saman þá er rétt að tala um hlutina eins og þeir eru. Ríkisútvarpið er að vaxa, einkareknu fjölmiðlarnir eru að dragast saman og þegar menn eru að taka upp einhverjar tölur um gríðarlega fækkun þeirra sem starfa hjá fjölmiðlunum þá er auðvitað skýringin að einhverju leyti komin til vegna netsins og tæknibreytinga. Engu að síður erum við að stefna í ranga átt með því að koma á ríkisstyrkjum og mér sýnist að menn vilji bara festa það áratugi fram í tímann og búa til einhvern fyrirsjáanleika í þessu. En fyrirsjáanleiki á kostnað þess að leggja byrðarnar með meiri þunga á þá sem hafa lægstu launin, eins og útvarpsgjaldið gerir, er ólíðandi. Ég tel líka að þessum 400 millj. kr. sé miklu betur varið til annarra hluta heldur en að styrkja fyrirtæki sem er að einhverju leyti haldið úti af sykurpöbbum sem eru að plægja fyrir sínum afar þröngu hagsmunum.

Frú forseti. Óháðir fjölmiðlar gegna lykilhlutverki í því að veita stjórnvöldum aðhald, miðla upplýsingum til almennings og veita vettvang fyrir upplýsta þjóðmálaumræðu. Það er því mikilvægt að við hugum vel að því umhverfi sem fjölmiðlar búa við. Það er hins vegar þannig að við lifum á miklum umbrotatímum þegar kemur að umhverfi fjölmiðla um allan heim. Gömlu stóru prentblöðin eru t.d. hvert á fætur öðru að deyja út um allt, því miður fyrir okkur sem erum gömul, en ungt fólk í dag leitar hreinlega ekki í það að fletta í gegnum blöð til að kynna sér hvað er að gerast. Oftast vegna þess að blöðin eru einmitt í rauninni orðin úrelt þegar búið er að prenta þau, vegna þess að flestallar fréttir sem við fáum í dag koma í gegnum samfélagsmiðla eða aðra miðla í gegnum netið. Meira að segja myndmiðlarnir, sjónvarpsstöðvarnar, eiga líka undir högg að sækja vegna þess að þar hefur orðið mikil bylting og breyting. Í stað þess að þeir séu aðilarnir sem framleiða mest af því sjónvarpsefni sem til er þá eru það sérstakar stafrænar streymisveitur sem gera slíkt. Þetta hefur áhrif alls staðar, ekki bara hér á Íslandi, og það er mikilvægt að við horfum til þessara breytinga og þess sem við sjáum gerast annars staðar í heiminum og reynum að aðlaga okkar umhverfi og okkar lagaumgjörð í þá átt að það sé ekki bara örlítill stuðningur hér og örlítill stuðningur þar, heldur sé það hugsað þannig að þessar breytingar, sem má kannski í rauninni segja að séu að miklu leyti stafræn umbylting sem er að eiga sér stað í fjölmiðlun - að við séum líka að styðja fjölmiðlana í að breytast, styðja þá í því að finna nýju formin til að vera á. Er það endilega enn þá að vera með sjónvarpsfréttir klukkan hálfátta og sjö á kvöldin? Nei, það er ekkert endilega þannig sem þær kynslóðir sem nú eru að leita sér að fréttum og því efni, heldur vilja þær sjá það á sínum eigin tíma og oft á öðru formi heldur en við höfum verið að miðla því hingað til. Ef við tölum um hluti eins og fréttir þá eru flestir fréttatímar, t.d. ef þú hlustar á útvarpið, komnir niður í tvær til þrjár mínútur. Sjónvarpsfréttir eru oft ekki nema 10, 15, 20 mínútur. Meira að segja er langi fréttatíminn í Ríkisútvarpinu í hádeginu og á kvöldin er stundum kominn niður í 10 mínútur. Svo tekur reyndar fréttaþátturinn Spegillinn við á kvöldin en þetta er orðið miklu styttra en þegar ég var alast upp. Ég veit það því að ég tók alltaf tímann hvað fréttirnar voru langar þá vegna þess að, eins og segir í laginu, með leyfi forseta: „Mér er sagt að þegja meðan fréttatíminn er.“ Við þurfum því að horfa til þess að við getum ekki hjálpað þessum miðlum að lifa af með því að halda áfram að gera það sama. Það mun bara þýða meiri og meiri styrki vegna þess að það að gera það sama og vera ekki með þessa stafrænu umbyltingu í huganum verður einfaldlega vonlaus leikur. Við þurfum líka að átta okkur á því að það sem við kölluðum fjölmiðil fyrir nokkrum árum síðan hefur breyst. Í dag getur þú á tíu mínútum búið til nýja vefsíðu, kallað hana Píratafréttir eða eitthvað, og svo ef þú skráir þig hjá fjölmiðlanefnd þá ertu bara skilgreindur sem fjölmiðill. Meira að segja ef þú heldur úti hlaðvarpi þar sem þú ert kannski að fjalla um drauga í íslenskum húsum þá er það skilgreint núorðið sem fjölmiðill. Þetta þurfum við að hugsa betur. Við þurfum að vera með fjölbreyttari skilgreiningar á þessu. En það sem er kannski það hættulegasta í þessu öllu saman er að eitt af því sem við höfum séð breytast á undanförnum árum er svokölluð upplýsingaóreiða. Það er því miður þannig að það eru fjölmiðlar úti um allan heim en líka hér á landi sem stunda upplýsingaóreiðu, taka upp upplýsingaóreiðufréttir annars staðar frá, þýða þær yfir á íslensku og kalla sig fjölmiðil. Við þurfum að hafa það í huga þegar við erum að styrkja aðila að við séum að styrkja þá sem veita réttar upplýsingar til fólks. Þá á ég ekki við pólitískt réttar heldur hreinlega að þeir séu ekki að búa til misvísandi hluti viljandi, við þurfum að passa hvort við styðjum þá. Allt eru þetta hlutir sem við þurfum að hugsa um nú en þurftum kannski ekki að hugsa um fyrir 10–15 árum síðan vegna þess að þá var miklu minna um þessa upplýsingaóreiðu. Það var miklu erfiðara að koma henni áfram. Við höfum líka séð margt breytast. Þegar ég var að alast upp voru flestir prentmiðlarnir, sem voru þó nokkrir á þeim tíma, reknir af pólitísku flokkunum og voru pólitísk málgögn kannski miklu frekar en fréttamiðlar. Það er eitthvað sem hefur líka breyst. Það sem við þurfum líka að tryggja er það starfsumhverfi sem við búum til fyrir fjölmiðlafólkið. Það má ekki vera þannig að fréttirnar verði bara um það hver mætti í hvaða kjól eða hverjir voru að gifta sig eða hverjir voru að byrja með hvor öðrum - ég veit að sumum hv. þingmönnum þykja þetta mjög áhugaverðar fréttir - heldur verðum við líka að hafa fréttir þar sem við erum að fara djúpt ofan í málin. Fréttamenn sem spyrja erfiðu spurninganna, fréttamenn sem leyfa okkur stjórnmálamönnum og öðrum ekkert að komast upp með eitthvert bla, bla, bla. Ég hef oft horft til fréttamanna í Bretlandi sem eru óhræddir við að segja hreinlega við stjórnmálamenn: Þú svaraðir ekki spurningunni, ætlar þú ekki að svara henni? Á endanum annaðhvort svara stjórnmálamennirnir eða bara hreinlega viðurkenna að þeir geta ekki svarað vegna þess að ef þeir gerðu það þá myndu þeir ekki geta látið sjá sig meira niðri á þingi. Við þurfum þetta vegna þess að við þurfum þetta aðhald. Það þýðir líka að ef það kemur upp að einhverjir fréttamenn finni eitthvað, finni fréttir um einhverja spillingu eða eitthvað sem er ekki að gerast rétt í okkar samfélagi, þá megum við ekki hrekja þá í burtu fyrir það að hafa verið tilbúnir til að segja frá, heldur eigum við miklu frekar að þakka þeim fyrir að vekja athygli okkar á þessum hlutum sem betur geta farið. Ekki gerum við það í dag. Það er mikilvægt að í hvert skipti sem við erum að breyta reglum og lögum um fjölmiðla, að við séum að passa upp á að fara í rétta átt. Þó svo að þessi breyting á lögum sé, ef ég man rétt, einungis til örfárra ára, vegna þess að hún þarf að vera tímabundin vegna EES/EFTA, þá þurfa allir flokkar að fara saman og ræða það alvarlega hvernig tryggja megi framtíð fjölmiðla á Íslandi. Það má ekki vera þannig að það sé bara einhver einn flokkur eða tveir sem taka þær ákvarðanir vegna þess að þetta er grundvallarstoð í lýðræðinu. Svo komum við að spurningunni um fjármögnun á þessu: Hvernig eigum við að fjármagna þennan stuðning? Það er alveg á hreinu að það módel sem virkaði fyrir tíu eða jafnvel fimm árum, sem að miklu leyti var sama módel og var byggt upp fyrir fjölmiðla fyrir 100 árum síðan á auglýsinga- og áskriftartekjum, er að breytast og er búið að breytast. Við þurfum að hugsa um það hvernig við getum aðstoðað fjölmiðla við að fara inn í önnur viðskiptamódel og við þurfum líka að tryggja það að við séum að fá skatt af auglýsingatekjum af efni sem erlendir miðlar eru að sýna hér á landi. Við þurfum að fá okkar hlut. Það á við hvort sem við erum að tala um einhverja streymisveitur eða margt annað. Við þurfum alltaf að tryggja að þó svo að einhver streymisveita sé sett upp eins og ég veit að tíðkaðist hér fyrir nokkrum árum síðan, þegar tæknifyrirtækin voru að setja Evrópuhöfuðstöðvar sínar á fót annaðhvort á Írlandi eða í Lúxemborg af því að þar voru lægstu skattarnir - svo var módelið sett þannig upp að þú keyptir aldrei neitt í landinu þínu heldur alltaf í gegnum Írland eða Lúxemborg og þá voru skattarnir borgaðir þar. Þetta er að breytast vegna þess að lönd eru búin að sparka nógu fast í þessi fyrirtæki og fá þau til að borga skattana þar sem þeir eiga að borgast. Þarna þurfum við að passa að við séum að fá nægt fjármagn inn í formi skatta og annarra leiða til þess að geta stutt við það að búa til íslenskt menningarefni, búa til íslenskar fréttir og margt annað. Þetta þurfum við að hugsa og það þarf að leggja djúpa vinnu í þetta. Hún þarf að vera mjög framsýn vegna þess að þarna erum við í umhverfi þar sem þessi stafræna umbyltingin er á fullri ferð. Það þýðir ekkert að líta í baksýnisspegilinn og segja: Já, en við gerðum þetta svona. Við verðum að líta fram á við, kannski að setja upp þrívíddargleraugun, og fara í þá erfiðu vinnu að finna nýjar leiðir til þess að styðja við fjölmiðla á Íslandi, vegna þess að, eins og ég held að komi fram í nokkrum nefndarálitum, það að við séum með fjölmiðla sem eru að miðla efni á íslenskri tungu er krítískt fyrir framtíð íslenskunnar. Þar gengur ekki bara að benda á einhverja framtíðartalgervla og aðrar lausnir sem geta þýtt. Það er ekki lausn sem virkar í dag. Við höfum jú öll fengið Google-þýddu bréfin frá þeim sem eru að reyna að ná í pening frá okkur og við vitum að það er ekki nógu gott. Þannig að allt þetta þurfum við að skoða og vinna saman. Ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur þingmenn að virkilega leggja okkur fram við þetta og gera það í sameiningu vegna þess að ef við vinnum ekki saman að þessu munum við tapa fyrir erlendum fjölmiðlum og íslenskan mun tapa og það viljum við aldrei að gerist.

Frú forseti. Ég vil nú byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir afar góða ræðu og ég get alveg tekið undir með honum hvað markmiðið varðar. En það sem snýr að upplýsingaóreiðu væri svolítið fróðlegt að ræða aðeins nánar af því að mér finnst stundum vera brögð að því að það sé uppi ákveðinn vilji til að útiloka sum sjónarmið. Ef við tökum bara umræðu t.d. um Covid þá voru ýmsar spurningar og ýmis sjónarmið á lofti, alls kyns, og ég verð að segja að eins og það var þá svöruðu menn þeim málefnalega og yfirvegað. Þá styrktist í rauninni grundvöllur stefnunnar. Maður er svolítið smeykur við það tal sem er núna komið af stað í samfélaginu, að það eigi að stimpla jafnvel einhver sjónarmið sem óreiðu í stað þess að svara athugasemdunum og vitleysunni, eða hvað það er, efnislega. Mér finnst það kannski vera aðalmálið. Það er lykillinn að því að fá fram gott samtal í samfélaginu og ég hræðist það örlítið og það væri áhugavert að fá aðeins fram sjónarmið Pírata hvað það varðar. Ég held að leiðin sé að svara hlutunum efnislega og yfirvegað. Þá styrkist sá grunnur sem er fyrir í samfélaginu og sú stefna sem uppi er.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég hélt að hann myndi spyrja mig um stefnu Vinstri grænna í þessum málum, svona miðað við ræðuna áðan. En varðandi upplýsingaóreiðuna þá er mjög mikilvægt að gera greinarmun á ritskoðun annars vegar og því að stemma stigu við upplýsingaóreiðu. Þetta eru nefnilega tveir hlutir sem þarf að horfa vel á. Í öðru tilvikinu ertu vísvitandi að breiða út upplýsingar sem þú veist að eru rangar. Það er mjög athyglisvert, en allt of langt að fjalla um það hér í andsvari, að hlusta á helstu sérfræðinga heims í upplýsingaóreiðu fjalla um það hvernig t.d. þetta er byggt upp. Það var t.d. áhugaverð lesning um það hvernig Rússar voru í marga mánuði á undan innrásinni í Úkraínu búnir að vinna í því að setja inn upplýsingar út um allt til að réttlæta stríðið. Svo þegar stríðið hófst þá notuðu þeir samfélagsmiðlana til að vísa til baka á rangar upplýsingar sem er síðan verið að dreifa út um allt. Eins og ég segi er þetta allt of langt til að fara í hér í tveggja mínútna andsvari, en það er munur á ritskoðun annars vegar og upplýsingaóreiðu hins vegar.

Frú forseti. Ég held að það eigi einmitt einnig við um svona ómerkilegan áróður eins og hv. þingmaður bendir á, að það eigi bara að svara honum efnislega og bæla hann niður þannig. Ég held að um leið og menn færu í einhverja ritskoðun þá gæti það jafnvel orðið mjög tvíbent. Það sem mér þætti einnig áhugavert að fá fram í umræðunni, af því að við deilum báðir þeirri skoðun að það skiptir máli að hafa efni á boðstólum fyrir almenning sem heldur í heiðri íslenskunni, þá er ég ekkert endilega viss um að RÚV sé rétta leiðin. Þessi kassi og þessi umgjörð sem þarna er - væri ekki bara einfaldlega betra að fara þá leið að styrkja innlenda dagskrárgerð og jafnvel fara þá leið að styrkja innlenda þáttagerð, fréttaþáttagerð og gagnrýna blaðamennsku, og það allt, eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir benti á að væri kannski möguleiki. Þegar RÚV er farið að soga svo mikið til sín af fjármunum og jafnvel farið að þrengja að hinum sem eru fyrir utan, hvernig svo sem þeir eru allir, hvort það er Fótbolti.net eða Bændablaðið, Morgunblaðið eða Viðskiptablaðið, sem er alfarið á móti ríkisstyrkjum en þiggur þá samt í tugmilljóna tali árlega, væri þá ekki áhugavert og væri ekki rétt - af því að ég heyri það á hv. þingmanni að hann er tilbúinn að skoða nýjar leiðir - í staðinn fyrir að vera alltaf að moka þennan skurð, að skoða einhverja nýsköpun í þessu burt séð frá afgreiðslu þessa máls?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Ég er alltaf tilbúinn að skoða nýjar leiðir. Ég ákvað að fara út í stjórnmálin m.a. vegna þess að mér fannst vera allt of lítið hér inni í þessum sal hugsað um nýjar leiðir. Þarf að breyta Ríkisútvarpinu? Miðað við það sem ég sagði hér áðan um hvernig allt er að breytast þá þarf Ríkisútvarpið að breytast eins og allir aðrir. En hvernig ætlum við að gera það? Við skulum vonandi finna leiðir í sátt og samlyndi milli allra flokka til þess að tryggja að við séum með öflugt Ríkisútvarp en kannski ekki í þeirri mynd sem það er í dag. Ég veit að faðir minn heitinn sat í útvarpsráði um ára eða áratuga skeið og það breyttist dálítið á þeim tíma sem hann sat í því. En heimurinn hefur breyst meira á undanförnum fimm árum en á öllum þeim árum sem hann sat í því. Þannig að ég held við þurfum svo sannarlega að gera breytingar. Ég held líka að við þurfum að hugsa hvernig við styðjum enn betur við íslenska þáttagerð, hvort sem það er afþreyingarefni, kvikmyndir eða fréttaþættir. Við þurfum að hugsa: Hvernig styðjum við betur við slíkt? Eigum við frekar að styðja við það t.d. en ameríska sjónvarpsþætti sem eru teknir hérna upp? Þetta þurfum við að spyrja okkur um. Við erum að setja peninga í þessa hluti. Hvernig viljum við forgangsraða? Við verðum að taka ákvarðanir um það. Ég vil helst sjá okkur ná sátt milli allra flokka þegar kemur að slíkum stórum breytingum.

Virðulegi forseti. Hér á þinginu í gær var mælt fyrir þessari þingsályktunartillögu sem er gríðarlega mikilvæg og mikilvægt að við, alveg frá upphafi innrásarinnar, ólöglegri innrás Rússa í Úkraínu, höfum gefið afdráttarlausar yfirlýsingar um það að við fordæmum innrásina og að hugur okkar stendur með Úkraínu. Ekkert er okkur dýrmætara en börnin okkar og sú skelfilega staða að úkraínsk börn séu brottnumin, hvort sem þau eru ein í reiðileysi á hernumdum svæðum þar sem þau hafa orðið viðskila við fjölskyldu sína eða þeim rænt af munaðarleysingjaheimilum eða öðru slíku, er fullkomlega skelfileg staðreynd og við þurfum að sjálfsögðu að lýsa yfir andstöðu okkar á slíkum aðferðum. Það að brottnema barn frá sínum nánustu, líka frá sínu heimaríki, til þess að afmá þeirra trú og traust á það hvar og hver þau eru jafnast á við að eyða þeim einstaklingi. Það er í rauninni það sem er að gerast. Það er unnið að því að láta þessi börn og þau hafa lýst því sum hver sem hafa komist aftur til baka hvernig var unnið markvisst að því að láta þau gleyma eða afneita sínum uppruna. Þau voru mötuð með röngum upplýsingum um að þeirra þjóð, þeirra, fjölskylda, þeirra foreldrar hefðu gert eitthvað skelfilegt. Þetta er svo hryllilegt. Við búum hér í okkar örugga samfélagi hvar börnin okkar á öllum aldri, börn og ungmenni geta ferðast um, sótt sína skóla, leikið við sína vini, tekið þátt í samfélaginu, notið gæðastunda með sínum fjölskyldum. Því að alls staðar í heiminum eru börn eins. Börn eru bara börn. Þau eru varnarlaus, þau þurfa á okkur fullorðna fólkinu að halda og það er svo erfitt fyrir okkur að setja okkur í þessi spor að börnin okkar séu tekin og brottflutt úr landi. Þetta eru aðferðir sem þekkjast því miður í gegnum söguna víða um heim í stríðsástandi. Þetta er eitt af því sem einkennir styrjaldir alveg eins og kynferðisbrotum er beitt í styrjöldum sem vopni og þegar við horfum upp á lítil börn þá er eitthvað í okkur sem hafnar því að börnum sé teflt fram í slíkum tilgangi. Mér finnst aðdáunarvert að þessi þingsályktunartillaga sé komin hér fram. Ég þakka utanríkismálanefnd og formanni hennar sérstaklega fyrir að hafa komið þessu hér á dagskrá og við í þingflokki VG stöndum heils hugar á bak við þessa þingsályktun.

Frú forseti. Ég held að þetta ætti nú frekar að heita meðsvar. Mig langaði bara að þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttur fyrir falleg orð.

Virðulegur forseti. Mig langar líka að þakka hv. utanríkismálanefnd fyrir að leggja þetta mikilvæga mál hér fram. Það er eiginlega erfitt að tala um þennan hrylling og þennan viðbjóð sem á sér stað í Úkraínu með þessari ólögmætu og hroðalegu innrás Rússa. Við höfum að sjálfsögðu fordæmt þessar árásir og þessa innrás. En það er svo mikilvægt núna, þegar því miður þetta stríð teygist á langinn, að við gleymum því ekki. Það eru allt of mörg stríð sem háð eru í heiminum í dag sem eru svolítið gleymdu stríðin. Ég ber þá von í brjósti að þetta verði svo sannarlega ekki eitt af þeim og að Rússar leggi niður vopn sín og fari aftur til síns heima og láti frjálsa Úkraínu í friði. Þessi tillaga, sem hér er, sýnist mér á greinargerðinni að sé einmitt upprunnin vegna samtals sem íslenskir þingmenn hafa hér átt við úkraínska þingmenn þegar þeir komu hingað í kjölfar leiðtogafundarins þar sem segir að tillagan svari ákalli Úkraínumanna um að bregðast sérstaklega við ólöglegu og kerfisbundnu brottnámi rússneska hersins og aðila á hans vegum á úkraínskum börnum. Það er talið að þúsundir barna hafa verið numdar á brott og fluttar innan hernámssvæðis rússneska hersins í austanverðri Úkraínu til Belarúss og Rússlands þar sem hluti þeirra hefur verið nauðungarættleiddur til rússneskra fjölskyldna. Markmiðið virðist vera að slíta börnin frá tungumáli sínu og menningu og rjúfa þar með tengsl þeirra við úkraínsku þjóðina. Viðbjóðurinn sem hefur átt sér stað í Úkraínu er náttúrlega mikill og það er kannski erfitt að raða því í einhverja röð hvað er ógeðslegast af þessu öllu sem þar á sér stað. En þetta hlýtur að vera eitt af því allra ömurlegasta og ógeðslegasta sem hægt er að beita í stríði. Mér er það minnisstætt þegar ég fyrir stuttu síðan sótti fund hjá Eystrasaltsþingunum, eða Eystrasaltsráðið hélt fund, að þar var m.a. úkraínskur þingmaður og úkraínsk blaðakona sem hefur komið hingað til lands og kom á fund okkar þegar við funduðum, Norðurlandaráð, og við áttum aðeins samtal um þessi mál. Ég held að hún hafi reyndar talað um að það væru 200.000 börn sem hefðu verið numin á brott og ég hugsaði: Heyrðu, það er næstum eins og íslenska þjóðin. Ég veit að þessar tölur eru mjög á reiki og það veit í rauninni enginn nákvæmlega hversu mörg börnin eru sem hafa þurft að upplifa þennan hrylling. Einhverjum, örfáum, hefur þó verið skilað aftur heim og hafa nú hitt fjölskyldur sínar aftur. En það er þannig að þetta stríð eða þessar aðgerðir og þessi hryllingur er með svo margvíslegum hætti. Það er auðvitað bæði bara innrás og svona stríðið, myndirnar sem við sjáum í fjölmiðlum þar sem húsin eru sprengd niður í rústir og við vitum af látnu fólki. En það er þetta sem ég hafði kannski ekki alveg áttað mig á sem er að ráðast gegn þjóðinni, gegn menningunni, tungumálinu, hversu mikið Rússar beita þeirri aðferð líka. Eins og þessi ágæta rússneska þingkona hefur lýst fyrir okkur hversu mikla áherslu þeir leggja á það t.d. að sprengja niður tónlistarhús, menningarmiðstöðvar eða söfn. Allt er þetta undir því yfirskini að drepa niður úkraínska þjóðarstoltið, þjóðarsálina sjálfa og það að gera það í gegnum börnin er auðvitað bara það viðbjóðslegasta sem hægt er að hugsa sér. Virðulegur forseti. Mig langaði bara að lýsa yfir eindregnum stuðningi við þessa þingsályktunartillögu. Ég tel hana mikilvægt skref og held að það sé líka svo mikilvægt vegna þess að við erum jú öll mannleg og það að heyra fréttir af stríðsátökum á hverju degi og að heyra hversu margir hafi fallið eftir sprengingar verður á endanum mjög þreytandi. Það er mannlegt eðli að vilja fjarlægja sig slíkum fréttum og þá á sama tíma verður það líka eðli fjölmiðla kannski að fara að segja minna og minna frá þeim fréttum. En það er svo ofboðslega mikilvægt að við stöndum með Úkraínu alla leið og drögum upp þessa skelfilegu mynd sem birtist þar og minnum stöðugt á þennan hrylling og þessa ólögmætu innrás Rússa í Úkraínu og þá stríðsglæpi sem þar eru framdir, þau brot á alþjóðalögum og munum það ávallt að Úkraínumenn standa vörð um gildin sem okkar þjóðfélag byggir á og okkar nágrannaríki, Evrópa, Norðurlöndin. Við byggjum á þessum gildum þar sem við leggjum alla áherslu á mannréttindi og að alþjóðalög séu virt og að lýðræðið sé virt. Í rauninni er þetta stríð, sem háð er í Úkraínu núna, stríð gegn þessum gildum. Við megum aldrei gleyma því og við þurfum alltaf að muna að við stöndum með Úkraínu og við fordæmum þessar aðgerðir Rússlands.

Frú forseti. Ég ætlaði einfaldlega að koma með meðsvar hér og langaði bara að þakka hv. þingmanni fyrir falleg orð og góðan stuðning við þetta mikilvæga mál.

Frú forseti. Eins og kemur fram í greinargerð með þessari þingsályktun þá hittum við, fulltrúar úr utanríkismálanefnd, og aðrir þingmenn varaforseta úkraínska þingsins og aðra þingmenn hér fyrr í maí og þeirra hlutverk var m.a. sérstaklega það að vekja athygli þjóðþinga um alla Evrópu á þessum skelfilegu atburðum. Ég get alveg sagt það að við sem hlustuðum á lýsingarnar á þessum fundi grétum. Það hvernig Rússland kemur fram við börn er algerlega óásættanlegt og það var því mjög auðvelt fyrir okkur öll sem hlýddum á þetta að fara til fulltrúa úr öllum flokkum og fá strax stuðning við þessa fordæmingu. Það er mikilvægt að átta sig á að það er ekki algengt að Alþingi taki svo hart til orða í þingsályktun gagnvart öðrum löndum. En hér er um að ræða hlut sem skiptir miklu máli og mig langar í þessu sambandi að nefna það að í gær opnaði úkraínska ríkisstjórnin miðstöð til að styðja við þau börn sem tekist hefur að ná til baka til Úkraínu, því miður ekki nógu mörg sem hafa náð því. Það var rætt hér aðeins áðan um fjöldann. Það eru a.m.k. 20.000 börn sem hafa verið tekin en samkvæmt upplýsingum frá frjálsum félagasamtökum gæti þessi tala verið allt að 300.000 börn. Við erum að tala um það að fjarlægja íslensku þjóðina og hafandi starfað við mannúðarstarf undanfarna tvo áratugi þá hef ég upplifað það af eigin raun hversu mikilvægt það er að styðja við börn sem hafa gengið í gegnum slíka erfiðleika, hvort sem slíkir erfiðleikar eru af hendi náttúrunnar eða hendi stríðs eða annarra hluta sem mannskepnan gerir hvert öðru. Það er ágætisreynsla sem fæst af því að aðstoða börn sem hafa farið í gegnum slíkt með sálrænni hjálp og við Íslendingar höfum sérstaklega viljað styðja við mannúðarmál í Úkraínu og önnur mál sem eru ekki beinn hernaður, enda við herlaust og friðsælt ríki. Og mig langar að hvetja hæstv. utanríkisráðherra, Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur, til þess að íhuga það hvort við getum ekki fundið leiðir til þess að hluti af framtíðarstuðningi við Úkraínu verði í formi þess að við tryggjum að sálfræðingar í Úkraínu fái þjálfun bestu aðila sem hægt er að finna, hvort sem þeir eru íslenskir eða erlendir, í áfallahjálp barna. Vegna þess að börnin upplifa þessa hluti öðruvísi en við og það er mikilvægt að vinna með þeim úr þessum hlutum á máta sem þau geta notið góðs af. Eins og ég segi, það eru til félagasamtök, frjáls félagasamtök, sem hafa sérhæft sig í þessu. Ef ég man rétt hefur t.d. Barnaheill á heimsvísu verið að gera slíka hluti og aðrir. Við hljótum að geta fundið leiðir til að virkja þessa þekkingu og byggja hana upp rétt eins og slökkviliðsmenn héðan af höfuðborgarsvæðinu eru í dag að hjálpa til við að þjálfa fólk til að þjálfa hermenn í fyrstu hjálp. Þannig að það eru stór tækifæri hér þegar kemur að þessu ákveðna verkefni, ekki bara að vera með fordæminguna sem þingsályktun og yfirlýsingu sem ég veit að allt Alþingi stendur bak við, heldur að fylgja því eftir með sérstökum áherslum á það að styðja við þau börn sem koma til baka. Og ef við getum einhvern veginn líka hjálpað til við að vera milligönguaðilar um að hjálpa til við að koma þessum börnum til baka, kannski þegar stríðinu lýkur eða jafnvel fyrr, þá eigum við að gera það. Þetta er verkefni sem við getum gert sem íslensk þjóð. En mig langar að lokum að þakka hv. þingmönnum úr öllum flokkum fyrir að svara þessu ákalli frá Úkraínu. Ég veit að nú þegar, eftir samskipti mín við aðila úr úkraínska þinginu, að þau eru ótrúlega þakklát fyrir að við hlustum. Og ekki bara að við hlustuðum heldur að við erum að framkvæma, við erum að fordæma. Það er nákvæmlega þannig sem lítil þjóð eins og Ísland getur haft stór áhrif á alþjóðlegum vettvangi. Frú forseti. Slava Ukraini.  
            

Forseti. Ég mæli hér fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um nafnskírteini. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði heildarlög um nafnskírteini. Með þeim verði lagður grundvöllur að útgáfu öruggra persónuskilríkja sem eru, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, einnig gild ferðaskilríki á Evrópska efnahagssvæðinu. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá þessu í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar árétta sérstaklega að nefndin fjallaði um varðveislutíma lífkennaupplýsinga. Að mati meiri hlutans er það grundvallarforsenda fyrir öryggi nafnskírteina að hægt sé að treysta því að handhafi skírteinis sé sá sem hann segist vera. Söfnun og varðveisla lífkennaupplýsinga stuðlar að því að tryggja að svo sé. Þá tryggir söfnun og varðveisla slíkra upplýsinga einnig öryggi við útgáfu og notkun nafnskírteina, verndar einstaklinga gegn auðkennaþjófnaði og kemur í veg fyrir að fölsuð nafnskírteini fari í umferð. Aðgengi að slíkum upplýsingum getur reynst afar mikilvægt þegar bera þarf kennsl á látna einstaklinga sem ekki eru með persónuskilríki á sér eða þegar hópslys eiga sér stað. Þá mælir frumvarpið fyrir um að einungis þeim sem hafa til þess viðeigandi færni og sérstakt leyfi Þjóðskrár Íslands skuli heimilt að safna lífkennaupplýsingum. Meiri hlutinn leggur áherslu á, líkt og rakið er í frumvarpinu, að við þá söfnun skuli gætt að réttindum umsækjanda í samræmi við grundvallarreglur mannréttindasáttmála Evrópu og samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins þannig að hann haldi virðingu sinni þótt erfiðleikar komi upp við söfnun upplýsinganna. Þá skuli gæta ýtrustu öryggiskrafna við varðveislu lífkennaupplýsinga. Þá fjallaði nefndin um synjun útgáfu nafnskírteina. Í 1. mgr. 6. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um að Þjóðskrá Íslands skuli synja um útgáfu nafnskírteinis, sem telst gilt ferðaskilríki, ef umsækjandi er eftirlýstur af lögreglu, gefin hefur verið út handtökuskipun á hendur honum eða lagt á hann farbann samkvæmt ákvæðum laga um meðferð sakamála. Í 2. mgr. sömu greinar segir svo að Þjóðskrá Íslands sé heimilt að afla upplýsinga samkvæmt 1. mgr. frá lögreglu og öðrum stjórnvöldum. Að mati meiri hluta nefndarinnar er mikilvægt að við útfærslu og framkvæmd þessa ákvæðis verði gætt að kröfum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Nefndin fjallaði að auki um útgáfu nafnskírteina til erlendra ríkisborgara. Skv. 1. gr. frumvarpsins er kveðið á um að íslenskir ríkisborgarar sem uppfylla skilyrði laganna eigi rétt á að fá gefið út nafnskírteini samkvæmt umsókn þar um. Í tengslum við þetta fjallaði nefndin um þá stöðu sem ákveðinn hópur flóttamanna og umsækjenda um alþjóðlega vernd er í varðandi skort á aðgengi að rafrænum skilríkjum. Þessi hópur lendir iðulega í vandræðum með að sækja sér ýmsa opinbera þjónustu þar sem vegabréf þeirra eru útrunnin og persónuskilríki frá heimalöndum þeirra eru ekki tekin gild hér á landi. Þá veita dvalarleyfisskírteini útgefin á grundvelli 54. gr. útlendingalaga, nr. 80/2016, ekki aðgang að slíkum skilríkjum. Rætt var í nefndinni um hvort rétt væri að bæta ákvæði við frumvarpið þar sem erlendum ríkisborgurum yrði heimilt að fá útgefin nafnskírteini á grundvelli þess, að nánar tilteknum skilyrðum uppfylltum. Meiri hlutinn telur afar brýnt að þessum hópi og öllum sem hér búa verði auðveldað eftir fremsta megni aðgengi að rafrænum skilríkjum svo þau geti sótt sér opinbera þjónustu og aðlagast samfélaginu á skilvirkan hátt. Á hinn bóginn telur meiri hlutinn að ákvæði sem heimili erlendum ríkisborgurum að fá útgefin nafnskírteini, sem ætlunin er að eingöngu íslenskir ríkisborgarar eigi rétt á að fá útgefin, sbr. 1. gr. frumvarpsins, ekki eiga heima í þessu frumvarpi. Að mati meiri hlutans verður betur leyst úr aðgengi framangreinds hóps að rafrænum skilríkjum með breytingu á reglugerð nr. 100/2020, um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti, og er sú reglugerð nú til umfjöllunar á vegum háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytisins þar sem lagt er til að dvalarleyfiskortum útgefnum af Útlendingastofnun verði bætt við 2. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar. Því er við þetta að bæta að samkvæmt okkar upplýsingum hefur ráðherra þegar undirritað þá reglugerð. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til breytingar á frumvarpinu. Í fyrsta lagi er lagt til að innleiðingarákvæði bætist við frumvarpið. Við samningu frumvarpsins var m.a. horft til skilyrða reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2019/1157 frá 20. júní 2019 um að efla öryggi kennivottorða borgara Sambandsins og dvalarskjala sem gefin eru út til handa borgurum Sambandsins og aðstandendum þeirra sem nýta sér réttinn til frjálsrar farar. Reglugerðin var tekin upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar eftir að frumvarpinu var dreift á Alþingi. Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar gildistöku frumvarpsins, að gildistöku verði frestað um þrjá mánuði eða til 1. desember 2023. Er það gert til að stuðla að því að Þjóðskrá Íslands, sem fær það hlutverk að gefa út hin nýju nafnskírteini, verði í stakk búin til að hrinda verkefninu í framkvæmd. Þá leggur nefndin til eina lagatæknilega breytingu sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Vísast að öðru leyti til umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir þetta álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Birgir Þórarinsson, Bergþór Ólason, Helga Vala Helgadóttir, Jódís Skúladóttir, Jóhann Friðrik Friðriksson, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir og Tómas A. Tómasson. Sigmar Guðmundsson áheyrnarfulltrúi er samþykkur áliti þessu. Virðulegur forseti. Ég hef nú farið yfir helstu þætti í nefndarálitinu og langar að ítreka það sem hér kom fram, að það fór töluverður tími hjá nefndinni í að ræða stöðu flóttamanna eða þeirra sem hér hafa fengið dvalarleyfi. Niðurstaðan, eins og stjórnsýslan var búin að leggja til, var sú að þessari reglugerð sem háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra fer með yrði breytt þannig að dvalarleyfiskortin yrðu grunnur að rafrænum skilríkjum. Við teljum afar brýnt að svo verði því að við þekkjum það öll sem erum að reyna að fóta okkur á Íslandi og ná okkur í ýmiss konar þjónustu og annað, að rafræn skilríki eru orðin lykillinn að margvíslegri opinberri þjónustu. Það er gott svo lengi sem tryggt er að allir geti nýtt þau skilríki og þá þjónustu. Því hefur verið kastað fram, alla vega í sölum þingsins, að þetta sé með lengstu meðgöngum sem hægt er að hugsa sér á jafn einföldum pappírssnepli eins og nafnskírteini eiga að vera. Það kann að vera eitthvað til í því gríni, en ég held engu að síður að hér sé um mjög mikilvægt mál að ræða. Það var líka svolítil umræða um hvort þetta þyrfti því að fólk væri nú með ökuskírteini og vegabréf. Við teljum fulla ástæðu til þess að hér séu nafnskírteini sem eru fullgild skilríki því að auðvitað eru ekki allir með bílpróf, fólk vill kannski ekki ferðast með vegabréfið sitt alla daga og svo er það auðvitað ekki þannig að allir eigi vegabréf. Því er þetta mikilvæg viðbót. Það er einnig mikilvægt þegar nafnskírteini eru gefin út að þau uppfylli skilyrðin sem hér er tekið á og eru auðvitað hluti af þessu Evrópuregluverki sem við höfum tekið upp. Það kom líka ítrekað fram hjá fulltrúum ráðuneytisins varðandi þetta mál að auðkennaþjófnaður væri orðinn stærra og stærra vandamál og er þeim mun mikilvægara að við stöndum vel að þessu og tryggjum að ekki fari á milli mála þegar fólk sækir um slík skilríki að um rétta einstaklinga sé að ræða.

Frú forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir góða framsögu. Eitt sem ég tók eftir í frumvarpinu og sá hvergi nefnt heldur í nefndarálitinu var það hvort eitthvað væri hugsað út í stafrænt nafnskírteini. Þá er ég bara að hugsa um það sama og við höfum verið að gera varðandi ökuskírteini, að þurfa ekki lengur að vera með það í veskinu sínu og vera með veskið með sér, heldur dugar að vera með ökuskírteinið á símanum til að sýna það í þeim tilfellum þar sem þú þarft að sanna hver þú ert. Ég tók ekki eftir neinu sem talar um það, en ég veit ekki hvort það þarf að vera í lögunum að það megi nota stafræn skírteini. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að stafræn útgáfa myndi ekki gilda sem ferðaskilríki af því að við erum ekki enn þá komin með Evrópusambandsreglugerðir um stafræn ferðaskilríki, en mér skilst að bæði sé verið að vinna í því og stafrænum ökuskírteinum. Mig langaði að vita hvort nefndin hefði eitthvað rætt þetta með stafræna hlutann. Í tengslum við það er í 2. gr. talað um að sýslumenn, lögregla og önnur stjórnvöld taki við umsóknum. Nú er ég ekki lögfræðingur þannig að mig langar að vita hvort það væri ekki nægilegt ef hægt væri t.d. að sækja um slíka hluti - kannski ekki ná í þá og fá þá prentaða, en sækja um þá - í gegnum Stafrænt Ísland.

Virðulegur forseti. Nú er mér vandi á höndum því að ég bara get ekki svarað spurningu hv. þingmanns. Mér finnst það mjög leiðinlegt og ég er svona að reyna að taka það úr einhvers konar heilaþoku og reyna að muna hver umræðan um þetta var, því að ég minnist þess þó að við höfum spurt um þessi atriði. Því miður þori ég ekki að standa í þessum stól og gefa einhver svör en ég skal svo gjarnan forvitnast um þetta mál og fletta upp í minni nefndarritara hver viðbrögðin voru hvað það varðar. Ég veit þó að þegar tekin var ákvörðun um að ökuskírteini yrði rafrænt, sem var ákvörðun sem ég fagnaði mjög og hæstv. þáverandi dómsmálaráðherra, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, tók á sínum tíma, þá var það undir þeim merkjum að ökuskírteini hefði fengist útgefið og því væri þetta í rauninni ákveðin birting á gildu ökuskírteini í gegnum rafræna gátt. Ég hygg að það hafi verið mjög góð leið. Ég veit þó að það er hægt að falsa þessi rafrænu skilríki og mér skilst af umræðunni hér um nafnskírteini og annað á göngum þingsins að þetta sé það sem unga fólkið undir aldri noti kannski stundum til að koma sér inn á skemmtistaði. Þetta var gagnrýnt á sínum tíma en stundum finnst mér að það megi alveg stíga ákveðin skref ef þau eru ekki þeim mun hættulegri. Því myndi ég alla vega sjálf mælast til þess að hugað væri að því að hægt yrði að fá þessi skilríki þegar þau hafa verið gefin út og fullvissa er um að viðkomandi sé sá sem hann er, að hægt væri að fá einhvers konar rafræna birtingu á þeim. Á sama tíma þurfum við auðvitað stöðugt að vinna að því að það sé eins öruggt og kostur er.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við Píratar sýndum fram á það í aðdraganda kosninganna 2021 að það er hægt að búa til birtingarmynd í símum sem lítur út eins og ökuskírteini, en það var ástæðan fyrir því að allar kjörstjórnir fengu lesara eða forrit í símana hjá sér til að geta tékkað á því hvort þetta væri alvöruskírteini. Það er náttúrlega eitthvað sem t.d. væri hægt að láta dyraverði og aðra fá. Mig langaði í seinna andsvarinu mínu að spyrja um tvo hluti og ég vona að ég nái að tala um þá báða. Fyrri hlutinn er sá að í 5. gr. segir, með leyfi forseta: „Við útgáfu nafnskírteinis, sem telst ekki gilt ferðaskilríki, til umsækjanda sem er yngri en 13 ára skal liggja fyrir samþykki þess sem fer með forsjá barnsins og nægir þá samþykki annars forsjáraðilans.“ Mig minnir að þetta sé öfugt þegar maður sækir um vegabréf og langaði bara að vita hvort hv. þingmaður mundi af hverju bara annar forsjáraðilinn dugir hér en þegar sótt er um vegabréf þurfi báða. Hitt sem mig langaði að spyrja um varðar ákvæði til bráðabirgða um að nafnskírteini sem gefin voru út fyrir 1. janúar 2013 falli úr gildi. Nú er talað um það hér aðeins fyrr að þegar þú sækir um þurfirðu að sanna hver þú ert. Mig langar að spyrja hvort fólkið sem er með þessi gömlu nafnskírteini í dag geti nýtt þau til að sýna hver þau eru þegar það sækir um þetta nýja eða hvort það sitji allt í einu uppi með engin gild skilríki til að sanna hver þau eru. Því miður er slatti af fólki sem er bara með nafnskírteini eða einhvers konar gömul nafnskírteini í dag.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Varðandi fyrri hluta spurningarinnar, þ.e. 5. gr. þar sem segir að við útgáfu nafnskírteinis, sem telst ekki gilt ferðaskilríki, til umsækjanda sem er yngri en 13 ára skuli liggja fyrir samþykki þess sem fer með forsjá barnsins og nægir þá samþykki annars forsjáraðilans, þá held ég að þetta sé alveg nægjanlega íþyngjandi þegar um er að ræða nafnskírteini, sem er ekki ferðaskilríki. Ástæðan fyrir því að gerð er krafa um báða forsjáraðila þegar um er að ræða vegabréf er vegna þess að það er gilt ferðaskilríki og við viljum auðvitað koma í veg fyrir að foreldri geti ferðast með barn sitt án samþykkis hins forsjáraðilans. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að það kann að vera nauðsynlegt að afla skilríkja fyrir viðkomandi barn og það er kannski óþarfi að gera kröfu um að báðir foreldrar skrifi undir það. Hvað seinni spurninguna varðar, um þá sem eiga nafnskírteini í dag, þá hlýtur það, ef það er eina skilríkið, að vera grunnur að því að geta sótt um nýtt nafnskírteini. Það sem gömlu nafnskírteinin hafa auðvitað ekki eru þessar lífkennaupplýsingar sem við fjölluðum töluvert um, m.a. vegna athugasemda Persónuverndar sem snerust um hvernig þær væru geymdar og hversu lengi. Það komu mjög góðar og gildar ástæður fyrir því hvers vegna þurfi að geyma þær í þennan tíma því að það þarf að vera hægt að bera kennsl á viðkomandi og tryggja að sá sem sækir um nýtt skilríki sé örugglega sá sem hann segist vera. Þegar við tölum um lífkennaupplýsingar þá erum við að tala um fingrafar í þessu tilfelli og það er ekki það sem fylgir þessu gamla. Auðvitað er grunnurinn sá, ef það er eina skilríkið sem gefið hefur verið út, að það hljóti að vera tekið gilt, en á sama tíma fást líka lífkennaupplýsingar.

Virðulegi forseti. Við erum hér að fjalla um nafnskírteinin. Þegar ég fékk frumvarpið í hendur í fyrsta skipti og las 1. gr., sem hljómar svo, með leyfi forseta: „Réttur til nafnskírteinis. Íslenskur ríkisborgari, sem uppfyllir skilyrði þessara laga, á rétt á að fá gefið út nafnskírteini samkvæmt umsókn …“ - o.s.frv., þá vöknuðu þarna viðvörunarbjöllur. Við vinnslu málsins í nefndinni höfðum við af því talsverðar áhyggjur að í samfélagi sem meira og minna byggir orðið á því að fólk sé með rafræn skilríki og geti raunverulega ekki tekið þátt í mjög mikilvægum athöfnum sem snúa að heilbrigðisþjónustu, menntakerfi og ýmsu öðru nema að vera með rafræn skilríki, værum við með þessu að útiloka ákveðinn hóp fólks og vil ég þar nefna fólk á flótta. Við vinnslu málsins gerðist það svo að undirrituð var af hæstv. ráðherra, Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, breyting á reglugerð nr. 100/2020, um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti, þar sem dvalarleyfiskort útgefin af Útlendingastofnun geta dugað til að afla sér rafrænna skilríkja. Ég vildi bara koma hingað upp og árétta að í samfélagi þar sem tækniþróun og kröfur eru á fleygiferð er svo mikilvægt að við séum aldrei að skilja einhverja ákveðna hópa eftir og gera þeim ókleift að taka þátt í samfélaginu eins og við viljum byggja það upp.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum er varða opinbert eftirlit Matvælastofnunar (samræming gjaldtökuheimilda). Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á gjaldtökuheimildum Matvælastofnunar auk þess sem lagðar eru til tvær nýjar heimildir til gjaldtöku á verkefnum sem stofnunin sinnir þegar. Frumvarpinu er ætlað að samræma orðalag og gera nánari grein fyrir þeim kostnaðarþáttum sem standa að baki raunkostnaði þjónustu og/eða eftirlits Matvælastofnunar og skýra heimildir til reglugerðar og gjaldskrár. Eitt af meginmarkmiðum frumvarpsins er að einfalda regluverk og auka gagnsæi við gerð gjaldskrár. Í umsögn Vestfjarðastofu og Fjórðungssambands Vestfirðinga er vikið að aðgengi að veittri þjónustu, m.a. við eftirlit vegna fiskeldis. Meiri hlutinn getur tekið undir þau sjónarmið sem þar eru reifuð og áréttar að skapa skuli samkeppnishæft starfsumhverfi fyrirtækja, óháð iðnaði, um land allt. Við beinum því til ráðuneytisins að huga vel að þeim þáttum, enda eru þeir grundvöllur að atvinnu og byggðafestu á landsbyggðinni. Fleiri umsagnir komu hér fram. Í umsögn Samtaka atvinnulífsins er fjallað um gagnsæi og fyrirsjáanleika í gjaldtökuheimildum. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið, bæði hvað varðar gagnsæi og fyrirsjáanleika og bendir á að frumvarpinu er einmitt ætlað að hafa þau áhrif að auka fyrirsjáanleika og gagnsæi í gjaldtöku Matvælastofnunar fyrir veitta þjónustu og eftirlit það sem stofnuninni ber lögum samkvæmt að viðhafa. Bændasamtökin og Samtök fyrirtækja í landbúnaði víkja líka að gjaldskránni og mögulegum hækkunum á henni. Við í meiri hlutanum teljum áfram mikilvægt að gagnsæi og jafnræði sé haft að leiðarljósi þegar kemur að gjaldtökuheimildum, mikilvægi þess fyrir þær atvinnugreinar sem gjaldtakan snýr að er ótvírætt og að því þarf að huga. Gjaldskrá þarf eftir sem áður að standa undir veittri þjónustu en mikilvægt er að árétta að flestar þær heimildir sem hér er fjallað um eru til staðar nú þegar og er frumvarpinu einungis ætlað að samræma þær, auk þess að endurspegla þá þjónustu og eftirlit sem stofnunin viðhefur nú þegar. Matvælastofnun hefur nú þegar gjaldtökuheimildir samkvæmt þeim lagabálkum sem stofnunin vinnur eftir, en markmið þessa frumvarps er einungis að samræma orðalag og bæta í þar sem skort hefur á. Við í meiri hlutanum bendum á að með þessu frumvarpi er ekki verið að breyta hinni eiginlegu gjaldskrá, utan þeirra breytinga sem lagðar eru til í 4. og 6. gr., en þær hafa óveruleg áhrif á innheimtu þjónustugjalda stofnunarinnar. Með samræmingu þessara heimilda er ætlunin að skýra hvaða kostnaður flokkast til raunkostnaðar, gjaldskrá Matvælastofnunar er ákveðin af ráðherra og hann skal samkvæmt lögum afla umsagna hlutaðeigandi hagsmunasamtaka og kynna þeim efni og forsendur gjaldskrár stofnunarinnar með a.m.k. eins mánaðar fyrirvara. Við í meiri hlutanum leggjum til að þessar breytingar sem við gerum á frumvarpinu og eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif verði samþykktar. Undir þetta nefndarálit rita sú sem hér stendur og hv. þingmenn Stefán Vagn Stefánsson, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Friðjón R. Friðjónsson, Teitur Björn Einarsson og Þórarinn Ingi Pétursson.