Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Jeg hefi eiginlega ekkert um þetta frv. að segja. Nefndin leggur einróma til, að það verði samþykt. Og verði mjer ekki gefið sjerstakt tilefni, þá mun jeg ekki orðlengja reitt um þetta frekar.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Jeg þarf ekki að bæta miklu við það, sem stendur í áliti nefndarinnar á þskj. 214. Nefndin leggur til, að gerð sje breyting við þetta frv., þótt hún fallist að öðru leyti á það. Í frv. er gert ráð fyrir, að tími sá, sem þarf til þess að búa til kjörskrá, sje lengdur fyrir Reykjavík eina um einn mánuð. Nefndin getur nú ekki sjeð, að vert sje að gera breytingu á lögunum sem sjerstök lög fyrir Reykjavík, því að það getur vel verið samræmi í að hafa þetta þannig fyrir alt landið. Þótt þörfin sje ef til vill mest í Reykjavík, eins og í brjefi borgarstjóra er haldið fram, þá er enginn vafi á, að þessi tími er alt of stuttur fyrir ýmsa kaupstaði, og jafnvel sveitirnar líka. Við sjáum ekkert því til fyrirstöðu að lengja þennan tíma alment um einn mánuð. Allshn. leggur því til, að frv. verði samþ. með slíkri breytingu, og sje jeg svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið.

Frsm. (Jónas Jónsson) Mentmn. hefir haft þetta frv. til meðferðar og komist að þeirri niðurstöðu, meðal annars eftir að hafa talað við hæstv.forsrh., að það væri rjett að mæla með því, að þetta frv. gangi fram óbreytt. Eins og háttv.þdm. er kunnugt af ræðu háttv.flm. (GuðmÓ) við 1. umr. málsins, þá stendur þannig á í Vatnsdal, að þessi jörð hefir verið hjáleiga frá höfuðbólinu Undirfelli. Á síðastliðnu sumri var sú jörð seld, en ríkissjóður á eftir þetta smábýli, sem er nær húsalaust og í hálfgerðri niðurníðslu: Sýslunefnd Austur-Húnavatnssýslu hefir mælt svo fyrir, að þetta litla kot skuli ekki selja einstökum manni, af því að það sje vel fallið til að vera skólastaður fyrir sveitina: Í öðru lagi hefir hreppsnefnd Áshrepps beðið eftir að fá jörðina keypta í þessum tilgangi. Nú sem stendur er hún í ábúð, sem þessi sala breytir engu um. Af því að jeg er dálítið kunnugur á þessum slóðum, get jeg upplýst það, að þessi jörð er einstaklega vel í sveit sett, í miðjum Vatnsdal. Getur frá því sjónarmiði ekki hugsast betri staður fyrir barnaskóla, því börnin mundu geta gengið í skólann og heim, og ef þar yrði að einhverju leyti heimavistarskóli síðar, þá fylgja þessari hentugu legu ýmsir kostir auðvelt um heimsóknir o. s. frv. Jeg held þess vegna, að eins og málið er undirbúið og eins og mikil nauðsyn er á að byrja á því að hlynna að barnaskólum í sveitum, og að þeir hafi fastan stað, þar sem kennarar geti átt heimili, þá finst mjer þetta að öllu leyti vera spor í rjetta átt.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg hefi ekki átt kost á því að vera hjer við það sem af er þessari síðari umræðu málsins, vegna þess að jeg hefi verið bundinn við þingstörf í hv.Nd. En jeg sje, að hjer er fram komin, á þskj. 203, till. til rökstuddrar dagskrár frá hv. minni hluta nefndarinnar, sem jeg geri ráð fyrir að sje búið að ræða hjer eitthvað við fyrri hluta þessarar umræðu. Vegna þeirrar till. og þeirra forsendna fyrir henni, sem er að finna í nál.hv. minni hl., finn jeg ástæðu til að fara nokkrum orðum um málið. Í nál. er það gefið í skyn, að jeg hafi haldið einhverjum upplýsingum fyrir þinginu, þar sem það er orðað svo, að nefndin hafi haft fundi með framkvæmdarstjóra h. f. „Kára“ og bankastjórum Íslandsbanka, og við rannsókn málsins hafi það komið í ljós, að jeg hafi í desember s. l.samþ. að færa veðrjett ríkissjóðs aftur fyrir rekstrarlán, sem bankinn veitti fjelaginu frá þeim tíma og þangað til þingið tæki afstöðu til málsins. Jeg hefi svo heyrt það utan að mjer síðustu daga, að þessi frásögn minni hl. eigi að þýða það, að nefndin hafi fengið þessar upplýsingar, ekki frá mjer, heldur frá þessum aðiljum, stjórn h. f. „Kára“ og stjórn Íslandsbanka, en jeg hafi haldið þessum upplýsingum leyndum. Út af þessu verð jeg fyrst að minnast ofurlítið á, hvernig þetta mál kom fyrir þingið. Það kom þannig fyrir þingið, að jeg sneri mjer til fjhn.Nd. með skjöl málsins og gaf á nefndarfundi mjög ítarlega skýrslu um það, sem gerst hefir. En alt það, sem gerst hefir í málinu, er að finna í þeim skjölum, sem jeg þá jafnframt afhenti nefndinni. Jeg gerði samt á nefndarfundi grein fyrir öllum höfuðatriðum úr málinu og þar á meðal fyrir því, að stjórnin var frá upphafi tilleiðanleg til þess að færa þennan veðrjett í skipum fjelagsins aftur fyrir rekstrarlán handa fjelaginu til loka yfirstandandi vertíðar, og bauð það. En það var ekki þegið, því það nægði ekki til þess að tryggja fjelaginu þetta rekstrarlán. Þetta varð ríkisstjórnin, eins og þá stóð, að telja alveg sjálfsagt að gera, ef það gæti orðið til þess, að fjelagið gæti haldið áfram, af því að í fyrsta lagi var veðrjettur ríkissjóðs alls enginn, svo framarlega að þá ætti að ganga að fjelaginu og gera gjaldþrota, í öðru lagi af því, að öll reynsla í togaraútgerð undanfarinna ára hefir sýnt, að á þessu tímabili, frá áramótum til vertíðarloka, hefir það ekki brugðist, að einhver ávinningur yrði umfram rekstrarkostnað. En að færa veðrjettinn aftur fyrir rekstrarlán þýddi það, að tekjurnar af rekstri tímabilsins áttu fyrst og fremst að ganga til endurgreiðslu á því láni, og óheimilt að verja rekstrartekjunum til nokkurs annars, fyr en rekstrarlánið væri að fullu upp borgað. Með þessu móti hefði veðrjettur ríkissjóðs komist aftur í sitt fyrra horf, þegar rekstrarlánið var upp borgað. Og þetta áleit stjórnin frá upphafi rjett að gera, eins og sjá má í skjölum þeim, er afhent voru hv.fjhn.Nd. og legið hafa nú um stund hjá fjhn. þessarar hv. deildar. Eins og bent er á í brjefi fjármálaráðuneytisins 19. des. 1925, sem liggur fyrir í skjölum þessum í handriti, eins og önnur skjöl stjórnarráðsins, þá náðist ekki endanlegt samkomulag um þetta atriði, en ráðuneytið fjelst á fyrir sitt leyti að gefa eftir veðrjettinn fyrir rekstrarláni, þangað til Alþingi kæmi saman. Síðasta málsskjalið er þá veðleyfið, og athugaði fjhn.Nd. öll plöggin og veðleyfið, og hafði fyrir sitt leyti ekkert á móti því að veita þá víðtækari tilfærslu á veðrjettinum, sem fram á var farið. En stjórninni þótti það ekki nægja að fá yfirlýsingu fjhn. um þetta, heldur fór jeg fram á það, að nefndin flytti þáltill. um tilfærsluna. Hún gerði það og tók þannig málið að sjer, og var stjórnin þar með laus við það. Þegar málið kom svo hingað, fylgdi jeg því úr hlaði með nokkrum orðum, en vísaði að öðru leyti í málsskjölin, þar sem allar upplýsingar væru að finna. Vona jeg því, að það sje ekki tilætlun minni hl. fjhn. að gefa í skyn í nál. sínu á þskj. 203, að jeg hafi leynt einhverju eða haldið fyrir þinginu upplýsingum í þessu máli. Að vísu segir nál. þetta ekki berum orðum, en mjer er kunnugt um, að ýmsir hafa þó lesið það á milli línanna og einmitt skilið nál. í þessa átt. Minni hl. segir í áliti sínu, að veðrjettur, sem var ríkissjóði 13 þús. kr. virði um áramót, sje nú upp jetinn, og veit jeg ekki, hvaðan honum kemur sú staðhæfing. Rekstrarafkoma fjelagsins þennan tíma er óuppgerð enn, eða var ekki fyrir 1–2 dögum, þegar jeg spurðist fyrir um það. Hins vegar finst mjer síst að furða, þó einhver halli væri á rekstrinum nú, þegar á það er litið, að aðalvertíðin er eftir. Allar þær vonir, sem menn gera sjer um afkomu fyrirtækisins, velta á því einu, að fjelaginu sje gert fært að halda skipum sínum úti á þeim kafla vertíðarinnar, sem er bestur talinn, en það er að minsta kosti út aprílmánuð. Jeg vil aðeins minna á það, sem jeg hefi margtekið fram áður og gert þá grein fyrir, að veðrjettur ríkissjóðs var við áramót einskis virði. Á fyrsta veðrjetti hvíldi þá 487 þús. kr., og þó að skipin væru talin 500 þús. kr. virði, var öllum ljóst, að svo mikið verð mundi aldrei fást fyrir þau, ættu þau að fara undir hamarinn. Með þessu er því sýnt, að ríkissjóður gat ekki talið sjer neina tryggingu í veði því, sem á skipunum hvíldi. Og ef stöðva á svona fyrirtæki, má búast við, að ýms gjöld sjeu ógreidd, sem ganga fyrir öllum öðrum skuldum, t. d. ekki ósennilegt, að hálft mánaðarkaup skipshafnarinnar sje ógreitt, áður en fjelagið neyðist til þess að gefa sig upp. Sömuleiðis tekur það tíma að gefa sig upp; skipin mega ekki vera mannlaus þann tíma, sem líður frá því að fjelagið gaf sig upp og þangað til salan kemst í kring; en allur sá kostnaður, sem af sölunni leiðir, hefir forgangsrrjett fyrir veðhöfunum. Svo hlaðast vextir á vexti ofan, og má þá gera ráð fyrir, að alt þetta fari langt fram úr 13 þús. kr., og ríkissjóði því engin trygging í þessum veðrjetti. Eins og málið horfði við, þegar fjelagið fór fram á tilfærslu veðrjettarins, var mjer ljóst, að yrði þá gengið að fjelaginu, fengist ekki einn einasti eyrir upp í þá skuld, sem ríkissjóður er í ábyrgð fyrir. Nei, veðrjetturinn var þá þegar upp jetinn, í bili að minsta kosti; en þar með er ekki sagt, að hann þurfi að vera upp jetinn um alla framtíð, ef fjelagið getur haldið áfram og náð sjer upp. 2. veðrjettur á eftir hárri skuld þarf ekki að vera tapaður með öllu, þó að hann sje einskis virði um stund. Alt getur breyst til hins betra, ef fyrirtækið lifir áfram og nær sjer upp, með því að skuldin, sem hvílir á fyrsta veðrjetti, borgast niður. Fyrir þann, sem nýtur 2. veðrjettar, getur það orðið mikils virði með tímanum, eftir því sem borgast niður á 1. veðrjetti. En þetta skilur hv. minni hl. ekki og byggir dagskrártill. sína á því, að veðrjettur ríkissjóðs hafi verið upp jetinn um áramót með því að færa hann aftur fyrir rekstrarlán það, er bankinn veitti þá fjelaginu, svo það þyrfti ekki að stöðva. En þetta er misskilningur. Veðrjetturinn er ekki upp jetinn. Hann getur orðið nokkurs virði í framtíðinni, ef svo er um hnútana búið, að fjelagið fái að lifa og starfa áfram. Það, sem gert hefir verið í málinu, var gert til þess, að Alþingi gæti tekið afstöðu til þess. Jeg vil láta í ljós, að mjer finst óviðeigandi, ef Alþingi fer nú að velta slíku framleiðslufyrirtæki sem þessu, en það er nú á valdi Alþingis, hvort það vill vera banamaður þess. Um hitt verður ekkert sagt, hvort fjelagið lifir lengur eða skemur, þótt þessi tilfærsla fáist.

Jeg vil leyfa mjer að benda á, að sumt af þessu er ósannindi

. Það er nú komið að 2. umr. fjárl. í hv.Nd., og verð jeg að fara þangað og býst ekki við að geta verið við frekari umr. um þetta mál í þessari hv. deild. En jeg skil eftir öll skjölin í höndum meiri hl. nefndarinnar, og þau munu sanna mitt mál.

Frsm. minni hl. (Ingvar Pálmason) Jeg geri nú ráð fyrir því, eins og hv.frsm. meiri hl. (JJós) tók fram, að mál þetta sje það upplýst orðið, að jafnkýtingur um það hafi ekki mikinn árangur í för með sjer. En hitt finst mjer ástæða að leiðrjetta, sem hv.frsm. (JJós) afbakaði orð mín, því hann hafði alt annað eftir mjer en jeg sagði. Hann sagði, að jeg legði áherslu á, hvers virði þessi eftirgjöf veðrjettarins væri fyrir hlutafjelagið, fanst það aðalatriðið, og gat þess svo, að jeg mundi hafa haft fyrir augum, að hluthafarnir hefðu sem mestan hag af tilfærslunni. En þetta er hreinasti misskilningur, að jeg ekki kveði frekar að, því jeg mintist víst alls ekki á hag hluthafanna einu einasta orði, en hitt sagði jeg, og á það lagði jeg áherslu, að jeg gæti ekki sjeð og ætti bágt með að trúa því, að tilfærsla veðrjettarins hefði nokkur minstu fjárhagsleg áhrif á afkomu fjelagsins. Annars verð jeg að segja, að mjer þóttu ærið sundurleitar og einkennilegar skoðanir hans á þessu máli. Í öðru veifinu hjelt hann því fram, að ekki yrði nema um tap að ræða hjá fjelaginu, en á hinn bóginn misti ríkissjóður spón úr askinum sínum, ef fjelagið legðist niður, því það hefði goldið honum skatt o. fl., auk mikillar atvinnu, sem fjöldi manna hefði haft á sínum tíma. Jeg verð að segja eins og er, að mjer virðist kenning þessi nálgast það, að hv.frsm. meiri hl. (JJós) mundi ekki telja óheillavænlegt að gera þetta fjelag að ríkisfyrirtæki, og þó að halli yrði á rekstrinum, mundi honum reiknast svo til, að nokkuð græddist samt í framtíðinni. Að vísu skal það játað, að jeg er ekki fráleitur ríkisrekstri ýmsra fyrirtækja, en það liggur ekki fyrir að ræða það mál nú. En því er jeg á móti, að ríkissjóður taki að sjer rekstur togarafjelaganna, og allra síst finst mjer, að komið geti til mála, að hann taki að sjer rekstur þeirra fjelaga, sem að allra dómi, er til þekkja, eru á heljarþröminni. Eins og tekið er fram í nál. okkar minni hl., þá vildi bankastjórn Íslandsbanka engu um það lofa, hvort fjelagið fengi rekstrarlán áfram, þótt leyfð yrði tilfærsla á veðrjetti ríkissjóðs. Hinsvegar taldi bankastjórnin, að fjelaginu gæti verið nokkur hjálp að tilfærslunni. Get jeg þó ekki sjeð, að svo sje, en bankanum er auðvitað hagur að henni. Þá sagði sami hv.þm. (JJós), að það gæti verið vinningur fyrir Íslandsbanka, sem landinu sje einskis virði. Þetta finst mjer undarlegt. Eina skýringin, hans máli til sönnunar, er sú, að bankinn geti þá frekar en áður, hvenær sem er, gengið að veðinu. En hjer er um annan veðrjett að ræða, og kemur hann því varla til greina fyr en fyrsti veðrjettur er að fullu greiddur, og til þess að veðhafi að öðrum veðrjetti geti látið selja veðið, verður hann að leysa út fyrsta veðrjett eða það, sem ógreitt er af því, er á honum hvílir. Og þá kemur spurningin: Svarar það kostnaði að leysa út fyrsta veðrjett? Eins og nú standa sakir, hvílir svo mikið á fyrsta veðrjetti (487 þús.), að litlar líkur eru til, að svo sje. Hitt fæ jeg sjeð, að tilfærsla á veðrjetti um 150 þús. kr. sje góð fyrir Íslandsbanka, svo fremi að fjelagið haldi áfram, og það er enginn efi á því, að hjer er verið að vinna fyrir hann, því að jeg sje ekki, að fjelagið sjálft sje nokkru nær en áður. Nú held jeg, að jeg hafi gert hv.frsm. meiri hl. (JJós) full skil, og hafi ekki meira við ræðu hans að athuga. En út af ræðu hæstv. fjrh. (JÞ) vil jeg taka það fram, eins og hann raunar játar - og þar hefir hann misskilið nál. okkar - að hæstv. ráðh. (JÞ) hefir haldið upplýsingum leyndum fyrir nefndinni. En jeg tel ekki, að um neina afsökun eigi að vera að ræða í þessu efni. Því að það er rjett, að það var fyrst hjá fjhn.Ed., sem upplýst var um þetta mál, því að enginn hafði vitað, hvernig í því lá, og ekkert kom fram í umr. í hv.Nd. um það, og þegar málið kom til fjhn.Ed., voru allir jafnnær í nefndinni, hvernig málið horfði við.

Og sömuleiðis allir þm

. Já, það er satt, nema ef hv. 1. landsk. (SE) hefir eitthvað vitað um það. Að öllu þessu sögðu fæ jeg ekki skilið, að neitt sje ofmælt í nál. minni hlutans. Hæstv. fjrh. (JÞ) segist hafa gefið hv.Nd. skýrslu um málið, eins og það liggur fyrir. Þetta getur verið rjett á sinn hátt. En þessi skýrsla hefir aldrei komið til þessarar hv. deildar, og jeg býst við því, að það sjeu býsna margir hv.þm. í Nd., sem ekki vissu, hvað til stóð. Málinu var hraðað í gegnum þá hv. deild með afbrigðum frá þingsköpum og, að því er jeg held, með lítilli rannsókn. Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir lýst yfir því, hvernig fjárhagur fjelagsins stóð við síðastliðin áramót. En jeg fæ ekki betur sjeð en að Íslandsbanki hafi þá lánað 13 þús. kr. út á veðrjett, sem einskis virði var talinn þá, eftir því sem hv. fjrh. segist frá. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að enda þótt veðrjetturinn hefði verið einskis virði um áramót, þá þyrfti hann ekki að vera það um alla eilífð. Þetta má vel vera, en um framtíð fjelagsins er auðvitað rjettast að spá sem minstu. Fram að 1923 voru kreppuár fyrir íslenska skipaflotann, en þann storm reið fjelagið af. Árið 1924 var eitthvert hið mesta veltiár, sem hjer hefir komið. Og ekki var árið 1925 miklu lakara. Þá græddu útgerðarfjelögin of fjár, en hvað er orðið af öllum þeim gróða? Jeg fæ ekki sjeð, að hann hafi komið ríkissjóði til góða, því að sú skuld, er ríkissjóður stendur í ábyrgð fyrir fjelagsins vegna, hefir hækkað síðan, svo að nú er hún um 173 þús. kr., og þess vegna hlýtur maður að ætla, að fjelaginu hafi hrakað, þrátt fyrir góðærin. Fjelagið þarf því að græða mikið á næstu árum, til þess að geta ljett af sjer öllum þeim skyldum, sem á því hvíla, áður en að veði ríkissjóðs kemur. En satt að segja geri jeg mjer litlar vonir um það, að annar veðrjettur í skipum fjelagsins sje nokkurs virði fyrir ríkissjóð, og tel það vonleysisstefnu, því lengur sem hangið er í því hálmstrái, og þó ver er lengur líður, því skuldin getur haldið áfram að hlaða vöxtum utan á sig, eins og hún hefir gert s. l. ár. Hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að með þessari þáltill. ætti Alþingi að skera úr því, hvort fjelagið ætti að deyja eða ekki. Þetta slagorð hræðist jeg ekki. Ef hjer hefði verið um það að ræða, að ríkið ætti að leggja til rekstrarfje til vertíðarloka, þá gæti jeg gengið inn á það, að það væri þingið, sem ætti að skera úr því, hvort fjelagið ætti að lifa eða ekki. Það er að mínu áliti ekki annað en slagorð að segja það, að fjelagið sje drepið með því að synja um þessa tilfærslu. Fari svo, að Íslandsbanki neiti um rekstrarfje, ef þingið synjar um þetta, þá má vera, að hann færi það fram sem vörn, að hann hafi verið neyddur til þess, vegna þess að tilfærslan hafi ekki fengist. En því mundu fæstir trúa, þar sem því er haldið fram, að veðið sje einskis virði, að til sje sjerstök tegund af einskisverðum veðum, sem Íslandsbanki láni út á. Ef veðið er einskisvert, þá held jeg, að Íslandsbanki láni ekki út á það. Það kom líka ljóslega fram á fundi, sem fjhn. hjelt með stjórn Íslandsbanka. Þar skýrði einn bankastjórinn sem sje frá því, að rekstrarfjeð hefði ekki verið lánað í haust út á þetta veð, heldur hefði bankinn líka krafist 10 þús. kr. sjálfskuldarábyrgðar af stjórnendum fjelagsins. Þetta sýnir ljóslega, að Íslandsbanki metur veðið lítils. Jeg get ekki annað sagt en að mjer finst þetta mál mesta skollaleiksmál. Jeg ætla svo ekki að lengja umr. meira um þetta, jeg hefi gert afsökun mína með því að leggja til, að þetta mál verði afgreitt á þennan hátt, að þáltill. verði feld. Ef svo verður ekki, þá verð jeg að segja það, að jeg á ekki sök á því.

Jónas Jónsson Jeg verð að láta í ljós óánægju mína yfir því, að þar sem þessu máli hefir nú verið frestað tvisvar til þess að hæstv. fjrh. gæti verið viðtaddur þessar umr., þá er hann hjer ekki að heldur. Það getur ekki skilist nema á einn veg, sem sje þann, að hann óski ekki að vera það. Það er líka hægt að leiða líkur að því, að það er mjög skiljanlegt, að hæstv. ráðh. óski ekki að vera mjög nærstaddur þessu máli. Jeg verð þá fyrst að segja sögu þessa máls í nokkrum atriðum. Snemma á þinginu kom hæstv. fjrh. á fund háttv.fjhn.Nd. og bað hana að gangast fyrir því, að Alþingi heimilaði þessa tilfærslu. Öðruvísi verður þetta ekki skilið. Hann hefir litið svo á þá, að sig hafi skort heimild til að gefa eftir þennan veðrjett upp á sitt eindæmi. Jeg ætla með leyfi hæstv. forseta að lesa upp kafla úr brjefi frá fjármálaráðuneytinu til stjórnar „Kára“-fjelagsins. Það er ljóst af þessum kafla brjefsins, að hæstv. fjrh. hefir tekið það til athugunar, að hann hafði ekki heimild til að gefa veðrjettinn eftir án samþykkis Alþingis: „Í brjefi dags. 24. þ. m. hefir hin háttv. fjelagsstjórn farið fram á, að ráðuneytið fjelli frá því skilyrði fyrir veðleyfi með 2. veðrjetti í skipum fjelagsins, fyrir alt að 150 þús. kr. rekstrarláni, sem greint var undir staflið 6 í brjefi hjeðan 19. þ. m., svohljóðandi: „að rekstrarlán þetta endurgreiðist af rekstrartekjum svo fljótt sem þær hrökkva til þess og gangi endurgreiðslan fyrir öllum afborgunum annarra skulda, að frátöldum samningsbundnum afborgunum fyrsta veðrjettar lánanna í Viðeyjarstöð og skipum fjelagsins, eftir núgildandi samningum þar um“. Ráðuneytið telur sig enn sem fyr algerlega bresta heimild til að hverfa frá þessu skilyrði, sem felur það í sjer, að veðleyfið er gefið fyrir venjulegu rekstrarláni, en ekki fyrir neinum nú áhvílandi skuldum fjelagsins. Hinsvegar vill ráðuneytið, eftir að hafa borið sig saman við stjórn Íslandsbanka um þetta, lofa að mæla með því við Alþingi, er saman kemur 6. febrúar næsta ár, að það veiti stjórninni heimild til að falla frá umræddu skilyrði, og mun stjórnin þá vilja nota slíka heimild, ef það má verða til þess að tryggja rekstur fjelagsins yfir næstu vertíð og engin sjerstök óhöpp koma fyrir. Þetta loforð er þó því skilyrði bundið, að rekstri fjelagsins verði haldið áfram þar til Alþingi hefir átt kost á að taka afstöðu til málsins“. Eins og jeg sagði áðan, er það ljóst af þessum kafla brjefsins, að hæstv. fjrh. hefir ekki talið sig hafa leyfi til að gefa veðrjettinn eftir. En það verður annað upp á teningnum. Jeg man eftir því, að þegar þetta mál var afgreitt í hv.Nd., var því flýtt svo mikið, að það var afgreitt með afbrigðum frá þingsköpum. Og það kom því flatt upp á marga, þegar það kom í ljós, að stjórnin hafði þegar afhent veðrjettinn. En þegar málið kom fyrir þessa hv. deild, þá er vert að geta þess, að nokkuð var þar gert til að kynna sjer málið. Fjhn. fjekk stjórn Íslandsbanka og forstjóra „Kára“-fjelagsins á fund með sjer, og á þessum fundi viðurkendi einn bankastjórinn það hreinskilnislega, að bankinn hefði nú þegar þennan veðrjett og væri búinn að lána út á hann. Það er hætt við, að ef þessar upplýsingar hefðu verið gefnar fyr, hefði farið svo, að það hefði haft áhrif á gang málsins í Nd. Það hafa nú líka komið fram almennar upplýsingar um ástand fjelagsins, og það hefir komið í ljós, að af hálfrar milj. króna höfuðtól er um einn fimti hluti eða 100 þús. kr. í forgangshlutum. Hlutafje þessu hefir verið safnað víðsvegar að. T. d. safnaði duglegur maður miklum hluta þessa fjár austur í Múlasýslum, og var þar svo langt gengið, að vinnumenn seldu kindur sínar, og sumir ungir menn tóku lán til að leggja í þetta fyrirtæki. Þetta fjelag hefir altaf verið mjög óheppið og reksturinn gengið illa. Það var t. d. alveg að drepast, þegar þingið miskunnaði sig yfir það árið 1923, og þá mun fjelagið hafa skuldað Íslandsbanka ca. milj. króna. Af því, sem síðan hefir fram komið, er það mjög vafasamt, hvort nokkurt gagn er í því og hvort það er rjett að hjálpa þessu fjelagi nú aftur. Jeg vil einnig leyfa mjer að „kritisera“ þann hugsunarhátt, sem kemur fram í því, að bankinn og hæstv. stjórn vilja reyna að halda lífinu í þessu fjelagi, hvað illa sem það er statt; því að það hefir ekki sýnt í hinu undanfarna góðæri, að slík hjálp hafi getað orðið til þess að bæta hag fjelagsins. Hinsvegar notar fjelagið þessa miklu hjálpsemi til að skrúfa upp vinnulaun og soga til sín vinnukraftinn frá öðrum og heilbrigðari atvinnuvegi. Jeg vil nota tækifærið til þess að lýsa þeirri óheilbrigði, sem er hjá okkur í þessum efnum. Það er deilt um það, hvort það sje rjett að bjarga þessu fjelagi undan öxinni. Jeg álít, að það sje rangt, og hafi verið rangt 1923, því að það er betra, að eitt fyrirtæki fari á höfuðið, en að landið tapi stórfje fyrir það. En sú ráðstöfun 1923 hefir verið rjettlætt með því, að næsta ár á eftir hafi fjelagið grætt allan höfuðstól sinn, 500 þús. kr. En þessu fje var svo öllu kastað inn í eina skuldahít, Íslandsbanka; hann fær allar sínar skuldir greiddar, en ríkissjóður ekki neitt. Jeg vildi spyrja hæstv. fjrh., hvort hann hafi verið þar vel á verði fyrir ríkissjóðinn; mjer skilst, að Íslandsbanki hafi gætt sín betur, þar sem hann fær alt sitt. Og það er ekki nóg með það, að fjelagið hundsar landið þannig, heldur svíkst það einnig um að greiða skatt í ríkissjóð, sem nemur 40 þús. kr. Á síðastliðnu ári græddi fjelagið aftur mikið fje. En þá borgaði það ekki einu sinni sínum banka neitt, hvað þá heldur opinbera skatta, en fór með 200 þús. kr. í viðgerð á skipunum og stöðinni í Viðey. Væntanlega hefir fjelagið treyst því, að Íslandsbanki mundi hjálpa sjer áfram; en af þeim skjölum, sem nú liggja fyrir, er það ljóst, að hann treystir nú ekki fjelaginu lengur. Fjelagið hefir grætt hálfa milj. króna annað árið og að minsta kosti 200 þús. kr. hitt árið. Það er þess vegna undarlegt, að stjórnin skyldi ekki höggva eitthvað í fjelagið, að minsta kosti með skatt eða afborgun, eins og Íslandsbanki gerði, þegar það óð í peningum. Í sumar setur fjelagið sinn síðasta eyri fastan í viðgerðir, og því er haldið fram, að með því hafi veð ríkissjóðs verið bætt; en það sýnir sig nú, þegar búið er að afhenda veðið, hversu ágætt það er, þar sem Íslandsbanki neitar að lána út á það eingöngu, heldur heimtar frekari tryggingu. Í stuttu máli, því er haldið fram, að veðið sje einskis virði, og þess vegna sje sjálfsagt að gefa það eftir; en um það þýðir eiginlega ekkert að vera að ræða hjer, því að veðrjetturinn hefir nú þegar verið afhentur og lánað út á hann. Eggert Claessen bankastjóri játaði því, er hann var spurður, hvernig fara mundi, ef fjelagið tapaði á ný, hvort bankinn gæti þá ekki hagnýtt sjer veðið gagnvart ríkissjóði, þó að þingið neitaði nú, að bankinn hefði nú veðið upp á afsal hæstv. stjórnar, hvað sem við segðum. Sem sagt, Íslandsbanki hefir nú veðrjettinn framseldan af hæstv. fjrh., og að fara nú fram á það við þingið, að það gefi hann eftir, er sama sem að biðja um það, sem þegar hefir verið gefið. Þegar fjhn. hafði fengið þessar upplýsingar, sá hún, að þetta var eintómur skollaleikur, og fór þá að athuga, hvort ekki væri unt að tryggja rjett landssjóðs á einhvern annan hátt. Stjórn Íslandsbanka hefir skýrt frá því, að hún hafi ekki getað lánað út á þetta veð, heldur hafi hún auk þess krafist persónulegrar tryggingar fjelagsstjórnarinnar fyrir rekstrarláni til 3 mánaða í haust. Þessa ábyrgð hluthafanna er nú búið að leysa út; til þess var fyrsti fiskurinn notaður. Þetta sýnir, hve lítils fjelagið metur hina drengilegu hjálp hæstv. fjrh., og virðist þó svo sem það hefði átt að vera kurteisisskylda að leysa hann úr hengingarólinni, áður en til þess kæmi, að hann yrði að sæta ábyrgð fyrir þetta tiltæki sitt, gagnvart þinginu. Það hefir komið fram við umr. um þetta mál, að það hefði líklega verið rjettast að leggja upp skipunum, að minsta kosti yfir hausttímann, enda hafa sum ríkustu útgerðarfjelögin ekki sjeð sjer hag í því að láta skipin ganga þennan tíma; en „Kári“ er nógu ríkur til að halda skipunum úti með tapi. Það virðist þess vegna næstum, að fjelagið geri leik að því að fara óvarlega, og verður það síst til að auka traust manna á því. Það virðist þess vegna næstum, að fjrh., að hann hefir hliðrað sjer hjá því að gefa þinginu rjetta skýrslu í þessu máli. Það er heldur engin vissa fyrir því, eins og stjórn Íslandsbanka hefir viðurkent, að þessi hjálp verði fjelaginu nokkur stoð til viðreisnar á hag þess; hitt er líklegra, að hún verði að eins ríkinu til útgjalda og einskis annars. Allir vita, að þetta fjelag hefir fengið mikla hjálp hjá ríkissjóði 1923. Við vitum ennfremur, að það hefir svikist um að greiða tekjuskatt sinn. Og loks vitum við, að það hefir varið tveggja ára gróða til alls annars en borga skuldir sínar. Þá loks fara hluthafarnir að kría sjer út lán hjá Íslandsbanka, gegn persónulegri ábyrgð. En gagnvart ríkissjóði, sem reynst hefir þeim betur en nokkur annar, neita þeir um persónulega ábyrgð. Þó hann hafi ábyrgst fyrir þá yfir 150 þúsund kr., og þó þeir hafi svikið hann um sjálfsagða skattgreiðslu, þá neita þeir um lítilsháttar ábyrgð í sömu andrá og þeir koma til hans og biðja að gefa sjer eftir síðustu leifarnar af þeirri tryggingu, sem ríkið hefir haft fyrir ábyrgð sinni. Jeg tek það fram, að þetta hlutafjelag, sem ekki hefir sýnt þá drenglund að borga neitt til ríkisins af skuldum sínum, og neitar svo í þokkabót um persónulega ábyrgð, um leið og það biður um enn meiri hjálp - það á ekki skilið neina samúð og á engan rjett til þess að fara fram á meiri hjálp frá ríkinu en þegar er orðið. Nú hefir það einnig komið í ljós við athugun fjhn., að það er alveg óvíst, hvort þessi nýja tilslökun gagnar nokkuð. Á fundi í nefndinni, þar sem bankastjórnin var viðstödd, var hún spurð, hvort hún mundi vilja lána fjelaginu rekstrarfje. Þá kemur það í ljós, að annað skip fjelagsins, og það betra skipið, liggur inni í Viðey aðgerðalaust, vegna þess að það vantar nauðsynlegustu hluti til þess að geta farið út á veiðar; og ástandið er svo bágt, að aðalvörnin er sú, að hitt skipið kunni að koma með afla, sem hægt sje að veðsetja, svo unt verði að láta þau ganga bæði. Fjelagið liggur þannig á gjaldþrotabarmi, að það verður að láta annað skip sitt liggja inni um hávertíðina, vegna þess að útgerðina vantar 5 þús. kr. Alt er veðsett, kolin auk heldur. Hæstv. fjrh. talaði um það, að það væri ábyrgðarhluti að stöðva fjelagið, þegar vertíðin væri að byrja. En það er ljóst, að fjelagið var stöðvað, þegar stjórnin var að hjálpa því á flot á dauða tímanum. Hefði stjórnin gert ráðstafanir til þess, að einhver dugandi maður eða fjelag hefði tekið að sjer þetta farlama fyrirtæki, þá hefði fengist trygging fyrir því, að skipin hefðu ekki þurft að liggja inni á vertíð vegna þess, að það skorti nokkrar þús. kr. til nauðsynlegustu þarfa. Jeg hygg, að það hafi nú verið sannað ljóslega, að þetta fjelag var upphaflega stofnað með því að narra menn, einkum í sveitum, sem aldrei höfðu nærri slíkum málum komið, til þess að leggja fram fje. Því næst hefir landið gengið í ábyrgð fyrir það, og sú ábyrgð hefir verið þökkuð með því að svíkjast um að greiða ríkissjóði lögmæt gjöld, og loks tekur stjórnin sig til og afhendir í algerðu heimildarleysi nokkurn hlut af þeim veðrjetti, sem ríkið átti í eignum fjelagsins. Fyrir því var ekki snefill af heimild. Og það er í raun og veru hæstv. fjrh., sem á að borga landinu það tjón, sem hann hefir bakað þjóðinni með þeirri ráðstöfun. Í raun og veru ætti þingið að samþykkja till. um það, að stjórnin borgi þetta sjálf. Það bætir heldur ekki málstað hæstv. fjrh. (JÞ), að hann skuli ekki þora að vera viðstaddur í deildinni, þegar hann er í raun og veru að biðja að gefa sjer sjálfum peninga. Jeg hefði talið hann meiri mann og betri dreng, ef hann hefði verið hjer og játað það hreinskilnislega, að hann hefði ekki haft heimild til þess að gefa eftir veðrjettinn og væri nú að biðja um fje handa sjálfum sjer.

Gunnar Ólafsson Það er ekki mikið, sem jeg þarf að segja um þetta mál. Það voru aðallega fáein orð í ræðu hv.frsm. minni hl. (IP), sem jeg vildi athuga lítilsháttar. Jeg þykist vita það, að hv.þm. (IP) vilji það besta í þessu máli. En það kom þó ljóslega fram í ræðu hans og öllum afskiftum af málinu, að honum hefir hjer allmjög missýnst. Hann veit vel, að veðið var einskis virði og er einskis virði. Hann veit ennfremur, að ef fjelagið hættir nú, þá er öll von úti um, að það verði nokkurntíma nokkurs virði, en haldi fjelagið hinsvegar áfram, þá er alls ekki vonlaust um, að því gangi nú betur heldur en á síðasta ári. T. d. bendir útkoman af rekstri þess 1924 á það, að það sje alls ekki dauðadæmt, þótt eitthvað hafi borið út af í svip. Þá hlýtur þessi hv.þm. (IP) að vita, að hlutafje var safnað í fjelag þetta, sem mun hafa numið um 600 þús. kr., og það fje veit hann að hlýtur nú að vera tapað. Og sömuleiðis veðrjettur ríkissjóðs. Alt þetta er tapað til fulls, ef fjelagið hættir. En þrátt fyrir það gerir þessi hv.þm. (IP) alt sem hann getur til þess að stöðva fjelagið og þar með svifta hluthafa voninni, síðustu voninni um að bjarga fje sínu, og um leið til að losna úr þeim ábyrgðum, sem á þeim hvíla. Þegar þessa alls er gætt, þá verður manni að segja, að hann sje a. m. k. misvitur, hv.þm. (IP). Nú veit hann einnig, að hans eigin kjósendur, sem hann vildi jafnvel deyja fyrir, hafa lagt mikið fje í þetta fjelag. Og ef fjelagið hættir nú, þá verða þessir hv. kjósendur að tapa öllu sínu, sem þeir hafa lagt í fjelagið. Jeg held nú, að þótt kjósendur virði mikils hv.þm., muni þeir frekar gjalda honum óþökk fyrir þessa vanhyggju, því eins og eðlilegt er, þá þykir þeim sárt að tapa fjenu. Raunar býst jeg við því, að þeir sjái, að fjeð sje nú tapað eins og stendur, en hætti fjelagið, þá tapa þeir líka voninni, eins og áður er sagt. Það hefir nú verið talað svo margt um þetta mál, og hæstv. fjrh. færði svo sterk rök fyrir því, hvers vegna hann legði til að gefa veðrjettinn eftir, að það verður ekki betur gert, a. m. k. ekki af mjer, og skal jeg því ekki fara út í það. Aðaltilgangur minn með þessum orðum var sá, að benda hv.þm. (IP) á það, hve hrapallega villur hann fari vegarins í þessu máli, - vitanlega þá með það fyrir augum, úr því atkvgr. hefir enn ekki farið fram, að hann sjái að sjer og greiði nú atkv. á móti dagskrá sinni. Jeg skal ekki fara langt út í ræðu hv. 3. landsk. (JJ). Sú ræða var löng, eins og þeim hv.þm. er lagið, og benti mest á það, að hjer væri kominn ljóslifandi hv. fyrv. 5. landsk., sem jeg ætla að sje nokkuð þektur hjer í þessari hv. deild. Mjer fanst ræða hans ekki eiga hjer við, heldur væri hún frekar eldhúsdagsræðu, þar sem matreiða ætti eða sjóða upp það, sem hv.Nd. var að bjástra við í gær. Hv. þm. (JJ) sagði, að fjelagið hefði verið komið að því að drepast 1923. Þetta er alveg rjett. En þá hljóp stjórnin undir bagga, og vil jeg ekki ámæla henni fyrir það. Það var gert í því skyni að hjálpa fjelaginu til þess að halda áfram. En fjárhagslega skoðað frá hálfu ríkissjóðs var það þó ekki rjett, því veðið, sem stjórnin tók, var einskis virði. Og af því stafar alt þetta. En annars hefði fjelagið fallið, sem jeg tel að hefði verið illa ráðið, en þá hefði ríkið að vísu engu tapað. Jeg held nú, að þegar á alt er litið, þá sje jafnvel enginn raunverulegur skaði skeður, þegar þess er gætt, hve miklar tekjur ríkissjóður hefir haft af þessu fyrirtæki síðustu, 2 árin. Fjelagið hefir borgað mikið fje í ríkissjóð og hefir veitt mikla atvinnu, sem mörgum hefir komið að góðu haldi. Eitt atriðið í ræðu hv. 3. landsk. var það, að fjrh. hefði svikist um það að innheimta skatta hjá fjelaginu. Það er leitt, ef hv.þm. (JJ) veit ekki það, að stjórnin heimtar ekki inn þessa skatta, og jeg geri ráð fyrir því, að stjórnin sje ekki látin vita, hvað líður innheimtu fyr en komið er að árslokum eða öllu heldur fram yfir árslok. Lögreglustjóri mun eiga von á því, að gjaldendur komi og greiði skuldir sínar alt fram að árslokum og lengur. Og sje hjer nokkurn að saka, þá er það lögreglustjóra eða sýslumann þann, er gjaldið átti að heimta. En jeg saka hann ekki heldur. Þetta, að fjrh. (JÞ) hafi gefið eftir af veðrjetti ríkissjóðs og þannig stutt að því, að fjelagið gæti haldið áfram að starfa frá nýári til vertíðar, það held jeg, að hafi verið rjett ráðið. Það var gert í þeim tilgangi, að fjelaginu gæfist kostur á að freista gæfunnar á næstu vertíð. Ef það hefði enga hjálp fengið eftir nýár, þá hefði það orðið að gefa sig upp, og þá um leið verið svift þeim möguleika að reyna gæfuna á vetrarvertíðinni. Hitt er líka vitanlegt, að það er ekki rjett, sem hv. 3. landsk. sagði, að stjórnin hefði leynt þessari eftirgjöf, því það sanna er, að þetta er tekið fram í skjölum, sem legið hafa fyrir nefndinni. Hafi nefndin ekki lesið þau skjöl nógu rækilega, þá er það hennar eigin sök, en ekki stjórnarinnar. Jeg hjet því að vera ekki langorður, enda er mál þetta orðið svo upplýst sem það getur orðið, og afstaða hv.þdm. mun ekki breytast úr þessu að neinu leyti, hvað sem hjer kann að verða sagt.

Halldór Steinsson Sökum þess, að jeg hefi sjerstöðu í þessu máli, þykir mjer hlýða að gera örstutta grein fyrir atkvæði mínu, áður en gengið verður til atkvæða. En fyrst vildi jeg víkja stuttlega að síðustu orðum hv. 3. landsk. (JJ). Mjer þótti hann taka nokkuð djúpt í árinni gagnvart hæstv. fjrh. (JÞ), þar sem hann gaf í skyn, að hann þyrði ekki að vera viðstaddur þessa umr. hjer í hv. deild. Jeg vona, að öllum sje það ljóst, að þegar stendur á umr. fjárlaganna í Nd., þá er það skylda fjrh. að vera þar viðstaddur og láta það sitja fyrir öllum umræðum öðrum. Enda mun öllum hv.þdm. ljóst af viðskiftum þeirra hæstv. fjrh. (JÞ) og hv. 3. landsk. (JJ) hjer í þessari hv. deild, við fjöldamörg tækifæri, að það hefir ekki borið á neinu hugleysi hjá hæstv. fjrh. (JÞ). Þegar litið er á sögu þessa máls frá byrjun, þá virðist það undarlegt, að það skuli vera borið fram nú á þessu þingi, eftir alt, sem á undan er gengið. Frá fyrstu var það skýrt tekið fram af öllum, í ræðum um málið í þinginu, að það gæti ekki komið til mála, að ríkið veitti neina ábyrgð, nema hún yrði fyllilega trygð með veði í eignum fjelagsins. Kom þessi skoðun eins fram hjá þeim, sem allra lengst vildu ganga. Þáverandi stjórn framkvæmdi líka vilja þingsins þannig, að allar fyrstu ábyrgðirnar verða að teljast sæmilega trygðar. En þegar kemur til ársins 1923, þá er þessi umrædda ábyrgð veitt, og hún er sú fyrsta, sem stjórnin veitir veðlaust eða a. m. k. gegn gagnslausu veði. Þetta er í sjálfu sjer ákaflega ámælisvert, en það þýðir ekki að sakast um orðinn hlut. Jeg verð líka að segja það, að jeg tel, að núverandi stjórn hafi ekki gert fyllilega skyldu sína, að hún eftir góðærið 1924 skyldi ekki grenslast eftir því, hvort ekki væri hægt að tryggja þetta gagnslausa veð. Það væri því undarlegt, ef þingið færi ná að lýsa blessun sinni yfir því, að vilja þingsins 1921 hafi verið traðkað. Þetta mál hefir aðallega tvær hliðar. Snýr önnur að ríkinu, en hin að atvinnulífi landsins. Þegar sú hlið er athuguð, sem snýr að ríkinu, þá vita hv.þm., að það er skylda þeirra að stofna ekki hag ríkissjóðs í hættu nema brýna nauðsyn beri til. Hvað snertir atvinnulífið, þá getur verið, að mjög brýnar ástæður sjeu til þess, að ríkið komi þar til hjálpar. Og jeg verð að segja það, að ef það kæmi fram í þessu máli, að fjelaginu væri trygt lán yfir vertíðina, gegn tilslökun ríkisins á veðrjettinum, þá horfði það dálítið öðruvísi við, því með því að leggja fjelagið niður í byrjun þessarar vertíðar, þá tapa margir atvinnu, sem annars gæti orðið þeim að góðu liði. En nú er engin trygging fyrir því, að fjelagið geti haldið áfram, þó þingið slaki til. Mín afstaða er því sú, að jeg er á móti dagskránni, vegna þess, að mjer virðist hún fela í sjer hálfgert vantraust á stjórnina, sem mjer virðist hún ekki eiga skilið. Því eins og ástandið er, þá sýnist mjer stjórnin ekki ámælisverð fyrir það, þó hún veitti þessa tilslökun, því það er alt annað að færa veðrjett aftur fyrir rekstrarlán, sem ætla má að verði greitt bráðlega, heldur en færa hann aftur fyrir fast lán. Jeg get því ekki verið með neinni tillögu, sem felur í sjer vantraust á hæstv. stjórn fyrir þessa sök. En jeg get heldur ekki verið með aðaltill., sökum þess, sem jeg hefi nú tekið fram, að það er ekki víst, hvort lán muni þá að heldur fást til þess að gera skipin út á vertíðinni. Þá fyrst, þegar vissa er um það fengin, get jeg sagt um það, hvort jeg get verið með tilfærslu á veðrjetti ríkissjóðs eða ekki.

Fjármálaráðherra (JÞ): Út af síðustu orðum hv.þm. Snæf. (HSteins) vil jeg benda á það, að till. er þannig orðuð, að ekki er ætlast til þess, að heimildin verði notuð, nema fjelagið fái rekstrarfje áfram.

Frsm. minni hl. (Ingvar Pálmason) Jeg hefi talað áður í þessu máli og ætlaði ekki að tala meira, en háttv. 5. landsk. (GunnÓ) hefir gert það að verkum, að jeg sje mjer ekki annað fært en nota þann rjett, sem jeg hefi til þess að taka til máls einu sinni enn. Þessi hv.þm. taldi upp margt, sem hann sagði að jeg vissi, eða að minsta kosti ætti að vita, og var altaf að stagast á orðunum: „Hann veit“, „hann veit“. Það er nú svo um mig, eins og marga fleiri, að jeg veit vitanlega töluvert, en ekki alt, því miður. Meðal annars sagði hann, að jeg vissi, að svo framarlega sem fjelagið hætti nú, þá væri alls engin von um, að ríkissjóður fengi endurgreidda þá upphæð, sem hann stendur í ábyrgð fyrir. Þetta mun vera rjett. En hann sagði ennfremur, að ef fjelagið fengi að halda áfram, þá myndi það ef til vill geta greitt skuld þessa. Þetta er meðal annars eitt af því, sem jeg ekki veit eða fæ ekki skilið. Jeg hefi nefnilega enga von um, að skuld þessi verði greidd hjeðan af, úr því að engin greiðsla fjekst á árinu 1924, því að jeg er í efa um, að nokkurntíma komi betra ár yfir sjávarútveg þessa lands. Og hvað stendur fjelagið kanske betur að vígi nú, eftir góðærin 1924 og '25, en það stóð 1923? Jeg sje það ekki.

Það stendur að sumu leyti betur að vígi.

. Ekki að öðru leyti en því, ef það skyldi eiga eitthvað meira af fiskreitum í Viðey. Að minsta kosti hefir því verið haldið fram, að veð ríkissjóðs í skipunum hafi þá verið einskis virði, og sje það enn. Og ef litið er á hitt, að 1923 er ríkissjóðir í ábyrgð fyrir 5000 £, sem eftir þáverandi gengi var um 150 þús. kr., en er eftir núverandi 111 þús. Þessum 5000 £ hefir verið breytt í íslenskar krónur á þeim tíma, er gengið var 30 kr., og ætti því upphæð sú, er ríkissjóður stendur í ábyrgð fyrir, að vera 150 þús. En nú hafa bæst við ógreiddir vextir, svo upphæðin er orðin alls 173 þús. Er þetta nú betra ástand en var 1923? Mjer finst það ekki vera. Jeg lít því svo á þetta mál, að úr því að hagur fjelagsins er ekki betri en þetta, eftir þessi 2 góðu ár, þá sje engin von til, að það rjetti við aftur. Annars álít jeg, að það sjeu viss takmörk fyrir því, hversu miklar skuldir sjávarútvegurinn geti borið, til þess að atvinnureksturinn geti borið sig. Að minsta kosti er það þannig um smábátaútveginn. Og jeg er viss um, að hv. 5. landsk. (GunnÓ) veit það vel, að þegar skuldirnar á Eyjabátunum eru orðnar 60–70 þús. kr. á bát, þá er vonlaust um, að þeir beri sig. Það er einmitt á þessu, sem jeg byggi það, að jeg tel vonlaust um, að fjelag þetta reisi sig við aftur, þar sem það er margsannað, að skuldir þess eru orðnar svo miklar, að þær eru komnar upp fyrir öll slík takmörk. Þá sagði þessi hv.þm., að jeg hefði verið slysinn í þessu máli. Veit jeg ekkert, við hvað hann á með þessu. Að minsta kosti hefi jeg ekki orðið fyrir neinum meiðslum og vona, að jeg verði ekki. Get jeg því ímyndað mjer, að þetta standi í sambandi við þau ummæli síðar í ræðu hans, að hlutafje í fjelag þetta hefði verið smalað sauðlaust í kjördæmi mínu.

Í þeim skilningi.

. Já, jeg bjóst nú ekki við, að hann ætti við ferfætt sauðfje. Býst jeg því við, að þessi slysni mín, sem hann talar um, sje sú, að jeg hafi sloppið hjá í smölun þessari. En jeg verð að telja mig hafa sloppið vel. Þá sagði hann, að jeg skyldi hugsa mig um tvisvar, áður en jeg greiddi atkvæði á móti till. þessari, því að kjósendur mínir myndu gjalda mjer rauðan belg fyrir gráan, ef jeg samþykti hana ekki.

Þetta voru ekki mín orð.

. Það er satt, en meiningin var þessi. Jeg get fullvissað þennan hv.þm. um, að þessar og þvílíkar áminningar hafa engin áhrif á mig. Jeg mun í þessu máli sem öðrum fylgja sannfæringu minni. Það mun nú fara svo um þetta mál, eins og svo mörg önnur, að það þarf töluverður tími að líða, þangað til kveðinn verður upp um það óhlutdrægur dómur. En þegar sá dómur verður kveðinn upp, er jeg ekkert hræddur um, að hann verði mjer ekki í vil. Sje jeg svo ekki ástæðu til, að talað sje frekara um þetta mál. Það mun lítið upplýsast, þó að um það verði rætt lengur.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Það er margt búið að segja um þetta mál frá því jeg talaði síðast, en þó hefir ekkert nýtt komið fram. Jeg ætla þá fyrst að snúa mjer að vini mínum, hv. 2. þm. S.-M. (IP). Hann hefir haldið áfram uppteknum hætti, að vera með órökstudda dóma um afkomu fjelagsins. En það er einmitt sú hlið málsins, sem meiri hl. fjhn. hefir leitt hjá sjer, af því að hann telur það enga þýðingu hafa fyrir þessa tillögu, þó verið sje með slíka dóma og aðfinslur. Enda hafa skoðanir manna verið allmjög skiftar um gerðir fjelagsins á liðnum árum, öðrum hefir fundist þetta, en hinum hitt. Veðrjettur sá, sem ríkissjóður fjekk hjá fjelagi þessu, hefir meiri hl. fjhn. og fleiri talið að hafi verið einskis virði frá byrjun, sakir þess, hve mikið hafi verið lánað út á 1. veðrjett. Á þetta hefir rjettilega verið bent bæði af hv.þm. Snæf. (HSteins) og fleirum. Af þessum ástæðum vill meiri hl. fjhn. leyfa tilfærslu þá, sem um er beðið á veðrjetti þessum, þar sem sýnilegt er, að engu getur verið að tapa. Má hv. 2. þm. S.-M. (IP) því vera viss um, að hefði hjer verið um veðhæfa eign að ræða fyrir ríkissjóð, þá hefði meiri hl. ekki lagt áherslu á, að tilfærsla þessi væri leyfð. En þar sem sýnilegt er, að ekkert er eftir að gefa, ef fjelagið ætti nú að gefast upp, en miklu frekar líkur til, að fjelagið geti rjett sig við og starfað, ef það fær þetta, þá horfir málið alt öðruvísi við. Háttv. 3. landsk. (JJ) virtist vilja gera hvell út úr því, að fjármálaráðherra hafði gefið eftir til bráðabirgða, að rekstrarlán það, sem fjelagið þurfti frá nýári til vertíðar, væri fært fram fyrir þennan veðrjett, og til sönnunar því, að ráðherrann hefði ekki haft heimild til þess að leyfa þessa tilfærslu, las hann upp kafla úr brjefi frá honum. En ef hann hefði lesið dálítið lengra, þá hefði hann getað sannfærst um, að ráðherrann hefir ekkert gefið eftir af því, sem nú er farið fram á að fá eftir gefið. Sannleikurinn er sá, að um áramót, þegar fjelagið er í vandræðum með að fá rekstrarlán, þá leyfir stjórnin, að það fje, sem fjelagið þarf til útgerðarinnar frá nýári til þess tíma, að þingið geti tekið ákvörðun um málið, verði látið ganga á undan þessum veðrjetti, þó aðeins með því skilyrði, að greiðsla á þeirri upphæð verði látin ganga á undan öllum öðrum greiðslum, sem á fjelaginu hvíla. Þegar nú þess er gætt, að þetta er aðeins bráðabirgðaráðstöfun, gerð á þeim tíma, sem ómögulegt er að ná til þingsins, þá er ekki hægt að ásaka stjórnina fyrir hana. Það hefði þvert á móti verið ástæða til að ásaka hana, ef hún hefði ekki gert þetta. Ásakanir þessar í garð núverandi stjórnar detta því með öllu niður, þegar málið er athugað til hlítar, og lenda á þeirri stjórn, sem gekk frá veðinu á sínum tíma. Að stjórnin hafi leynt fjhn. einhverju í þessu máli, er hin mesta fjarstæða, því að öll gögn málsins var að finna í þeim skjölum, sem lágu fyrir. Hv. 2. þm. S.-M. (IP) spurði meðal annars, hvað hefði orðið af gróða fjelagsins 1924. Að þessu hefði hann alls ekki þurft að spyrja, því að það var upplýst fyrir fjhn., að hann gekk til að borga skuldir fjelagsins. Þá var hv. 3. landsk. (JJ) að harma það, að yfirleitt væri verið að styðja stórútgerðina, því að hún drægi svo mjög fólk úr sveitunum. Jeg skal fúslega játa, að það er mjög bagalegt, ef fólk dregst um of úr sveitunum. En hjer ber þess að gæta, að hjer er um að ræða þann atvinnuveg, sem gefur ríkissjóði langmestar tekjur, og á því illa við að vera að telja eftir, þó að eitthvað sje fyrir hann gert. Ásakanir þessa hv.þm. í garð stjórnarinnar fyrir það, að hún hafi ekki náð tekjuskatti af fjelagi þessu, eru bara út í bláinn, því að það er vitanlegt, að allur sá afli, sem fjelagið fær, er fyrst og fremst veðsettur þeim banka, sem lánar fjelaginu rekstrarfje til útgerðarinnar. Sje svo ekkert afgangs fyrir skattinum, er vitanlega ekki hægt að ná honum. Þegar slept er öllum spádómum um væntanlega afkomu útvegarins yfir höfuð og menn fást til að tala um ástandið eins og það er, þá finst mjer það mjög einfalt mál, að ríkissjóður eigi að gefa eftir veðrjett, sem sannanlegt er að er einskis virði, ef það gæti meðal annars orðið til þess, að fjelagið gæti starfað og veitt því fólki atvinnu, sem unnið hefir hjá því, að minsta kosti nú um hábjargræðistímann. Þetta finst mjer háttv. minni hl. ekki hafa athugað sem skyldi. Og það ætti honum að vera ljóst, að yrði fjelagið gjaldþrota nú, þá mundi það taka mjög langan tíma þangað til rekstur þessara skipa væri kominn í gang aftur. Mundi því fjöldi manna, sem hefir atvinnu við fjelagið nú, tapa stórfje. Það hefir rjettilega verið tekið fram, að ekki er fullvíst, að fjelagið fái rekstrarlán, þó að þessi tilfærsla verði leyfð. En það eru mjög miklar líkur til þess, því að bæði bankastjórnin og framkvæmdarstjóri fjelagsins gáfu fyllilega í skyn, að lánið myndi fást, ef tilaga þessi yrði samþykt. En eins og marglýst hefir verið yfir, verður heimildin ekki notuð, ef fjelagið fær ekki lánið. Það er ekki, eins og háttv.þm. Snæf. (HSteins) komst að orði, til þess að lýsa blessun sinni yfir því, að vilja þingsins hefir verið traðkað í þessu máli, að meiri hl. er með tillögunni, og ekki heldur af því, að hann sje ánægður með, hvernig gengið var frá þessu veði í byrjun. Heldur fylgir hann henni til þess að reyna að bjarga atvinnu þeirra manna, sem vinna hjá fjelaginu nú, og því verðmæti, sem skipin afla yfir þennan tíma, vertíðina.

Jónas Jónsson Mjer þykir leiðinlegt, að það sæti meðal hinna landsk.þm., sem jeg hafði áður, skuli ekki vera betur skipað en nú virðist vera, því öllu þynnri ræðu en hv. 5. landsk. (GunnÓ) hjelt í dag hefi jeg aldrei heyrt áður. Þessi hv.þm. reyndi að koma inn á málið, en gat ekki með einu orði hrundið öllum þeim ásökunum, sem jeg bar á hendur hæstv. stjórnar. Hann gat ekki hrundið því, sem hv.þm. Snæf. (HSteins) viðurkendi, að núverandi stjórn hefði látið tvö tækifæri líða hjá til þess að krefja fjelagið um peninga upp í skuld þessa. Þar sem hv.þm. er töluverður gróðamaður fyrir sjálfan sig, þá efast jeg um, að hann hefði verið jafnhirðulaus um útistandandi skuldir sjálfs sín og um þessa skuld fyrir landið, og segi jeg það ekki til ámælis honum. Hefði hann átt slíkt lán útistandandi og vitað skuldunautinn vaða í peningum, þá væri hann ekki fjármálamaður, ef hann reyndi ekkert að aðhafast til að ná í peninga sína. En þögn þessara manna, sem hjer hafa talað, bæði hv.frsm., þm. Vestm. (JJós), og hv. 5. landsk. (GunnÓ) um þetta atriði, er sönnun fyrir því, að þeir sjá, að þegar fjelagið hefir haft 700000 kr. gróða á 2 árum, en notað hann til annars en að borga landinu, þá er ómögulegt að koma fram með nokkur rök fyrir því, að stjórnin hafi haft nokkurn neista af vilja til þess að fá skuldaþrjót sinn til þess að borga. Það hefir heldur ekki komið neitt fram hjá þessum hv.þm., hv.frsm. (JJós) og hv. 5. landsk. (GunnÓ), til þess að sanna, að hæstv. fjrh. (JÞ) hafi haft heimild til þess að færa aftur veðrjettinn. Það var deilt um það í hv.Nd., hvort fyrv. stjórn hefði haft heimild til að veita lánið. Hv. þm. Borgf. (PO) sagði, að hún hefði ekki haft heimild til þess. Hvað sem því líður, þá var þessi heimild veitt af þinginu, þó vafasamt væri, hvort það var rjett að gera það, en aftur á móti er enginn stafur fyrir því, að það mætti afhenda þennan rjett, sem hjer er um að ræða, til þess að fjelagið gæti fengið daglegt rekstrarfje. Tel jeg það litla búmensku, þegar aðrir láta skipin liggja. En þó er það skiljanlegt, að gripið var til þessa úrræðis, þegar von var um gróða úr þessari átt. Hefir enginn enn reynt að verja þessa ljettúð, og tek jeg það sem merki þess, að fylgismenn stjórnarinnar finni, að málstaður hennar er slæmur.

Hv. þm. heyrir illa!

. Viðvíkjandi sköttunum var það eina, sem hv.þm. reyndi að verja. Hann sagði, að stjórnin ætti ekki að vera að innheimta skatta frá fjelögum, sem væru svona illa stödd. Hún er nú kunn sagan um það, þegar stjórnin vildi dreifa sköttum togaranna á 3 ár. Ætli „Kára“-sagan sýni ekki, hver meiningin var með þessu. Getur hugsast meiri snoppungur fyrir stjórnina en saga „Kára“-fjelagsins. Jeg get ekki hugsað mjer meira blygðunarleysi en ef forsvarsmenn stjórnarinnar ætla að fara að verja það, að fjelag, sem er handbendi Íslandsbanka, skuli ekki hafa verið krafið fjárins, sem landið átti hjá því, um leið og bankinn innheimti hjá fjelaginu, og að innheimtumanni landsins skuli ekki hafa verið gefið neitt til kynna um það. Og þótt skuldunauturinn hefði nú ekki komið sjálfkrafa, þá var þó ekki til of mikils mælst, þótt stjórnin hefði ýtt við fjelaginu. Það er upplýst, að fjelagið átti að borga af 800,000 kr., að það hafi síðan leikið sjer með 200,000 kr., sem átt hefðu að borgast landinu, og Íslandsbanki segir, að ekki hafi verið nauðsynlegar til rekstrar fjelaginu. Þannig er algert ráðaleysi hjá þeim vesalings þm., sem eru að reyna að verja stjórnina, og þeir hafa beinlínis spilt fyrir henni með því að blanda 3 ára reglunni inn í þetta mál. Hæstv. forseti (HSteins) er sammála að sumu leyti, þótt jeg sje honum ekki samferða alstaðar, því að ef dagskráin verður ekki samþ., þá greiði jeg atkvæði móti heimildinni. En þar sem hæstv. forseti (HSteins) vildi verja stjórnina, þá get jeg sagt honum, að hann hefir ekki verið heppinn, því að þegar þetta mál, sem í hv.Nd. var fyrir tilstilli hæstv. fjrh. (JÞ) flýtt með afbrigðum, af því að stjórnin var hrædd við rannsókn, ef málið drægist, hafði fengið nýjar upplýsingar, þá kemur ráðherrann ekki inn í þessa hv. deild dag eftir dag, þegar málið er til umræðu. Jeg held, að rjettast sje að orða þetta svo, að hann sje hræddur við málstað sinn. Jeg hefi fært rök að því, að hann hefir ástæðu til þess að vera það. Hæstv. forseti (HSteins) hjelt því fram, að meining þingsins hefði verið að fá góð veð, en jeg bið hann að athuga, að þótt menn hafi talað svo þá, þá var þessi heimild því að eins gefin, að menn vildu ekki, að skipin færu burt úr landinu. Hefði jeg verið á þingi 1921, mundi jeg hafa verið mótfallinn þessari lánsheimild, en nú má segja, að stjórnin hafi gert sjer að góðu þessa yfirsjón, með því að veita ný lán og innheimta ekki hjá skuldadólginum, og loks með því að ganga á undan í því að kasta burtu þessu vesala veði landsins. Gagnið af meðferð þessa máls sýnir, að stjórnin hefir verið of ljettúðug. Hún hefir litið á þetta fjelag sem heilagan hlut, sem ríkinu væri skylt að styðja hvenær sem þörf krefði. Mjer þykir leitt, að hæstv. fjrh. (JÞ) er ekki við. Það er altalað meðal háttstandandi manna hjer í bænum, að hann hafi gengið í ábyrgð fyrir „kolakrana“ hjer við höfnina fyrir gróðafjelag. Sje þetta rjett, hefir ráðh. alls enga heimild haft til þess. Hann svarar væntanlega til saka fyrir þetta hjer í deildinni. En eftir því, sem hann hefir áður gert í því að ganga í ábyrgðir í leyfisleysi, þá trúi jeg honum vel til þess að hafa gengið í þessa ábyrgð. Og ef stjórnin ætlar að fara að gera sjer leik að því að ganga í ábyrgðir bak við þingið, þá vil jeg segja það, að ekki er orðið langt til Mussolinis.

Gengur Mussolini í ábyrgðir?

. Hann fótumtreður þingviljann. Hann stjórnar landinu með ofbeldi. Hann drepur menn, og það hefir verið stungið upp á því af mönnum, nákomnum stjórninni, að vega að mönnum, svo að Mussolini er ekki að verða langt frá. Þá kem jeg að hv.þm. Vestm. (JJós). Hann áleit óviðkunnanlegt að vera með spádóma um „Kára“-fjelagið. Það kann nú að vera nóg að tala um fortíð þess. Það upplýstist í nefndinni, að bankinn vill engin loforð gefa um stuðning við fjelagið. Ennfremur játa bankastjórarnir, að fjelagið sje peningalaust, skipin veðsett, aflinn veðsettur og að annað skipið hafi stundum þurft að liggja, uns hitt kæmi inn með eitthvað til að veðsetja, svo að það kæmist út aftur. Sjá nú ekki allir lifandi menn, að fjelagið er marggjaldþrota, landssjóðshlutinn í skipunum farinn, tekjuskattur ógreiddur, en bara farið til landsstjórnarinnar til þess að fá eftirgjöf á veði, til þess að fjelagið geti lifað? Hv. þm. Vestm. (JJós) áleit vera gerðan hvell úr þessu máli og sagði, að stjórnin hefði neitað um föstu lánin, en ekki rekstrarlán. Nú veit hv.þm., að hann hefir heyrt Eggert Claessen segja, að Íslandsbanki hafi veðrjettinn, svo að bráðabirgðalánið verður þá varanlegt, og ef fjelagið fer á hausinn, þá er sama, þótt neitað hafi verið um heimildina. Þetta veit hv.þm. frá þeim mönnum, sem veittu lánið. Hann er alt of skýr maður til þess að vita ekki, að ef jeg er á 6 mánaða víxli, sem hann hefir gefið út fyrir mig, og ef jeg get ekki borgað, þá verður hann að greiða fyrir mig, og þýðir ekkert að segja bankanum, að hann sje aðeins til bráðabirgða á víxlinum sem ábyrgðarmaður. Annaðhvort er það fádæma fáviska eða gert á móti betri vitund að vera að afsaka þetta, þar sem nú er líka sannað í meðferð málsins, að þetta vesala skilyrði, að láta ganga fyrir öllu að borga bráðabirgðalánið, sem hæstv. fjrh. (JÞ) stendur í ábyrgð fyrir, ef þingið gefur þá ekki þessa upphæð eftir, hefir alveg verið virt að vettugi. Nú hefir Íslandsbanki játað, að sjerstakt veð hafi verið sett fyrir allhárri upphæð, og þetta veð frá fjelaginu, ásamt veði ríkissjóðs, hefir verið undirstaðan undir rekstri fjelagsins upp á síðkastið. En nú skal enginn halda, að borgað hafi verið af þessum lánum með fiskinum, eins og einmitt var sett sem skilyrði, heldur var hitt lánið notað til að borga hluthöfunum. Það er sama venjan og áður: Ekkert borgað til ríkissjóðs, ráðherrann hundsaður um hans eigin skuld, tvisvar vanrækt að borga landinu, af 200 þús. og 500 þús. kr., þó allir aðrir fengju sína peninga hjá fjelaginu. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að skjal nokkurt væri sönnun fyrir sakleysi stjórnarinnar. Í ákaflega ómerkilegu afriti af stjórnarráðsbrjefi er ástæðan fyrir því, að stjórnin geti ekki gengið í ábyrgð fyrir „Kára“-fjelagið. Hvort hjer er um að ræða skjalafals, veit jeg ekki. Svo er skrifað með blýanti, með annari hendi, neðar á sama afrit, alt annað, að stjórnin sje til með að lána til bráðabirgða. Væri þetta glæpamál fyrir rjetti, þá yrði rannsakað, hvaða munur væri á frumskjalinu og blýantskrotinu, þar sem stendur í öðru, að stjórnin veiti enga heimild, en í hinu er gengið þvert á móti þessu. Hvaðan þetta skjal er komið, veit nefndin ekki. Enn er eftir eitt atriði, að þótt fjármálastjórnin líti svo á, að hún mætti skrifa upp á þennan víxil, þá er það ekki sannað af neinum, að hún hafi haft heimild til þess. Þess vegna er það óhrakið enn, að víxillinn er á ábyrgð hæstv. fjrh. (JÞ). Hjer er því um það að ræða, að farið er fram á, að gefin verði eftir ábyrgð, sem ráðherrann sjálfur stendur persónulega í, og mun hann við nánari athugun sjá, að honum er meiri heiður í að standa við hana og sæmra að borga hana heldur en að vera að „bóndafanga“ stuðningsmenn sína, til þess að skella henni á landið. Þessi ábyrgð hefir ekki meiri rjett á sjer en hver önnur persónuleg ábyrgð, sem ráðherrann gengur í fyrir góðkunningja sinn. Hv. þm. Vestm. (JJós) sagði, að jeg harmaði það, að útgerðin væri studd, vegna þess, að hún skaðaði sveitirnar. Jeg gerði ekki annað en að benda á það ósamræmi, sem kemur fram í því, að annarsvegar er útgerðin talin stórkostlegur gróðavegur, en hinsvegar talar reynslan um sorglega útkomu hjá fjelögunum. Jeg hefi hjer sagt sögu eins fjelags, sem hefir haft duglegum mönnum á að skipa. Þegar maður svo athugar þá niðurstöðu, sem maður kemst að með það, að fjelagið er altaf að falla dýpra og dýpra, getur ekki staðið í skilum, hvorki við innlenda nje erlenda lánardrotna, getur ekki staðið í skilum við landið, ekki borgað lögboðna skatta, og hluthafarnir ekki þeir drengir, að þeir gangi í persónulegar ábyrgðir fyrir fjelag sitt, þótt landið borgi fyrir þá, þá bið jeg hv.þm. að athuga, hvort þessi útvegur sje glæsilegur og hvort rjett sje að halda við svona fyrirtækjum, sem ekki standa í skilum, en bjóða hátt kaup á kostnað bankanna og draga fólkið úr sveitunum með tálvonum. Nei, þetta rekur áreiðanlega upp á sker. Við höfum dæmi um það, að jafnvel eftir góðæri er aðstaðan sú, að mikill hluti flotans getur ekki staðist, nema landið setji sig í hættu vegna hans, og engin fyrirtæki hafa þurft eins mikillar hjálpar frá landinu, eins og togarafjelögin. Hv. þm. segir, að stórútgerðin hafi borið hag ríkissjóðs á herðum sjer. Hún hafi borið þyngstu baggana. Það eru þá helst baggar! Við vitum nú, hvað þau hafa borgað, ríku fjelögin. Loks þegar góðu árin komu, borguðu togarafjelögin í tekju- og eignarskatt í Rvík eitthvað 30 þús., annað árið 40 þús., og svo 3. árið, í fyrra, þegar verulega gekk vel og útlit var fyrir, að fjelögin borguðu mikið, var allur stjórnarflokkurinn „mobiliseraður“ á móti því, að þau borguðu það, sem þeim bar. Þá lá það fyrir skjallegt, að þau hefðu sett gróðann í alt annað. Enda hafði það komið fram á fundi einum hjer í bænum, að játað hafði verið af einum stuðningsmanni ráðh., að hann hefði sagst vera óánægður yfir því, hve frv. um skattaívilnunina gengi skamt til rjettlætis.  (Fjrh. JÞ: Alveg rjett.)  . Hæstv. fjrh. (JÞ) er alveg viss á því, að ekki megi leggja á þessar stofnanir, og hann er einkar lukkulegur yfir því, ef „Kári“ sleppur við að borga 42 þúsundirnar, þótt það verði til þess, að reglan komi ekki fram, því að „Kári“ hefir fundið upp reglu til þess að forða ríkissj. frá of miklum peningum, og er sú regla miklu betri en 3 ára reglan. Það gleður mig, að hæstv. fjrh. (JÞ) er kominn inn í deildina, og held jeg því, að jeg verði að fórna ofurlitlum tíma til að láta hann heyra þær ásakanir, sem jeg hefi flutt á hendur honum í þessu máli, svo að honum gefist kostur á að svara þeim, og geti hann ekki gert skil fyrir máli sínu, þá vil jeg, til þess að hlutur hans verði ekki óglæsilegur í þingtíðindunum, rifja upp nokkur atriði, sem jeg óska eftir að hann svari: 1. Hvaða rjett hann hafði til þess að ganga í ábyrgð fyrir „Kára“-fjelagið nú í vetur? 2. Hvort hann vilji þá ekki borga sjálfur þessa upphæð? 3. Hvers vegna hann reyndi ekki að krefja fjelagið um greiðslu upp í veðið ? 4. Hvernig stóð á því, að hann flýtti málinu með afbrigðum í Nd. ? 5. Hvers vegna hann tók ekki fram, að hann hefði afhent veðrjettinn? 6. Hvernig stendur á blýantskrotinu í stjórnarráðsbrjefinu ? 7. Hvernig stendur á því, að hann reyndi ekki, þegar hann vissi um hinar illu ástæður fjelagsins, að ýta undir tollheimtumann sinn með að krækja í eitthvað af 200 þúsundunum upp í skattinn fyrir árið 1924? 8. Hvernig getur hann afsakað það gagnvart þinginu að hafa ekki sagt það skýrt og skorinort, eins og E. Claessen, að það væri búið að festa þennan veðrjett? Það væri gott, ef hæstv. fjrh. (JÞ) hefði tíma, að hann skýrði frá, hvers vegna Íslandsbanki fjekk alla fiskframleiðslu „Kára“ 1924? Hann játar nú, að stjórnin hafi enga vitneskju fengið um, hvernig bráðabirgðaláninu hafi reitt af, og segist ekki vita, hvernig sakir standi nú. Jeg óska, að hann skýri þá frá því sem „business“-maður, hvers vegna hann ljet skipin ganga þessa mögru tíma, jan.–febr., og hvort ekki hefði þá verið betra að hjálpa fjelaginu á sjálfri vertíðinni. Það er kunnugt, að sum önnur fjelög ljetu skip sín liggja nokkuð af þessum magra tíma. Það er auðsjeð, að frammistaða hæstv. fjrh. er slæm, hvort sem litið er á almenna framsýni eða heimildir. Nú er fullyrt af háttsettum mönnum, að hæstv. fjrh. hafi gengið í ábyrgð fyrir „kolakrana“ hjer við höfnina.  (Atvrh. MG: Hverjir eru þessir háttsettu menn?)  .  (Fjrh. JÞ: Það eru víst heimilismenn Gróu á Leiti.)  . Það eru háttsettir Íhaldsmenn, þó það sje ekki sjálfur formaður Íhaldsflokksins, sem borið hefir hviksögur á fundi í Hafnarfirði nú í vetur um kennara fyrir norðan. En af því að jeg vil hæstv. fjrh. vel, mun það gleðja mig, ef hann getur hreinsað sig af þessu, og hafi hann komist í freisting með „kolakranann“ eins og áður gagnvart „Kára“-fjelaginu, þá er gott fyrir hann, ef hann getur nú snúið við. Jeg hefði kosið, að hæstv. fjrh. (JÞ) hefði verið hjer viðstaddur áðan, en jeg vona, að hæstv. forseti, sem gert hefir alt, sem í hans valdi hefir staðið, til þess, að stjórnin tæki þátt í þessum umræðum, þó ekki hafi það tekist, leyfi mjer að gera stutta athugasemd eftir að stjórnin hefir reynt að þvo af sjer þá mörgu kolabletti, sem hún hefir fengið á sig af þessu máli.

Fjármálaráðherra (JÞ): Mjer finst þessi forustufugl Framsóknarflokksins, sem fór vængbrotinn af fundum sínum í sumar fyrir ámæli, sem hann hlaut vegna mælgi sinnar á síðasta þingi, vera nú farinn að gróa sára sinna og sýna það fjaðraflug, sem við áttum að venjast hjer áður. Það gleður mig, að þessi hv.þm. sýnir enn á ný sitt sanna eðli, og jeg vona, að hann haldi áfram bæði innan deildar og utan því myndarlega starfi, sem hann hefir haft á hendi síðustu ár: Að vera besti stuðningsmaður þess flokks, sem jeg heyri til. Þeir, sem fælast hann, koma yfir til okkar.  Jeg hefi ekki haft tækifæri til að hlýða á umræðurnar hjer, en hv. 3. landsk. hefir gert mjer þann greiða að endurtaka helstu höfuðatriðin, sem hann hefir haft hjer á prjónunum, og er mjer ánægja að fá tækifæri til þess að svara honum. Þegar jeg kom inn, var hv. 3. landsk. (JJ) að tala um skjalafals í sambandi við skjal eitt úr stjórnarráðinu, sem ekki er alt skrifað með sömu hendi. Ef fyrir hv. 3. landskjörna liggur sá frami, sem hann sækist nú mjög eftir, að komast í ráðherrastól, þá mun hann finna mörg dæmin upp á þetta í handritum stjórnarráðsins, að einn breytir eða bætir við það, sem annar hefir ritað. Það getur ekki verið neitt merkilegt í augum þeirra, sem til þekkja, þó að svona skjal berist í þingið. En það má hv.þm. vita, að fullar sannanir eru fyrir því, hvernig hvert skjal er afgreitt úr stjórnarráðinu, því jafnan er tekið hreinrit af því, sem sent er. En þau hreinrit eru ekki lánuð út, heldur eru notuð til þess handrit, sem vel geta verið með fleiri en einni hendi. Þá spurði hv.þm., hvaða rjett jeg hefði haft til þess að ganga í ábyrgð fyrir „Kára“-fjelagið. Jeg hafði engan rjett til þess, og jeg hefi heldur ekki gert það. Það var gert í tíð fyrverandi stjórnar. Alt málæði hv.þm. og vafstur út af þessu máli er aðeins tilraun til að breiða yfir það, að fyrv. stjórn varð það á að ganga í þessa ábyrgð, án þess full trygging væri fyrir hendi. Hann reynir að láta líta svo út, að jeg eða núverandi stjórn hafi eitthvað aðhafst, sem svift hafi ríkið þeirri von að þurfa ekki að greiða þessa ábyrgð upp í topp. Því fer fjarri, að jeg hafi ástæðu til að borga nokkuð sjálfur. Jeg get aftur á móti vikið því til hv. 3. landskjörins, hvort hann vill fara til fyrv. fjrh. og spyrja hann, hvort hann vilji borga það, sem ábyrgst var. Þá spurði hv.þm., því jeg hefði ekki krafið inn þessa skuld. Því er þar til að svara, að til þess hafði jeg enga heimild, því að engin ákvæði höfðu verið sett um afborgun skuldarinnar, þegar ábyrgðin var gefin. Jeg varð að fara eftir því, sem enski bankinn vildi vera láta. Í árslok 1924 tilkynti Íslandsbanki, að enski bankinn gengi eftir þessu 5000 punda láni. Íslandsbanki, sem var til neyddur að borga, fór fram á, að ábyrgð ríkissjóðs yrði færð í þá upphæð í ísl. krónum, sem þurfti til að borga skuldina. Þetta var krafa, sem Íslandsbanki átti fulla heimtingu á. Jeg samþykti þetta, en setti það skilyrði, sem mátt hefði setja þegar í upphafi, að skuldin yrði ekki framlengd nema greiddur væri í afborgun einn fimti hl. á ári. Samkvæmt þessu átti skuldin að færast niður um einn fimta við síðustu áramót. En þá fór fjarri því, að fjelagið gæti borgað, heldur þurfti það ný lán, til þess að geta haldið áfram rekstrinum. Það er ekki jeg, sem hefi vanrækt að ganga eftir greiðstu. Ef einhver er sekur í því efni, þá er það fyrv. fjrh., sem setti enga greiðsluskilmála í upphafi. Þá kem jeg að afbrigðunum í Nd. Jeg heimtaði þau ekki. Þau voru boðin. En jeg áleit alls vegna æskilegt, að málið yrði afgreitt sem fyrst. Jeg hefi svarað þessu um blýantskrotið. Hafi hv. 8. landsk. haft grun um, að eitthvað væri rangt í handritinu, þá var honum innanhandar að bera það saman við hreinritið í stjórnarráðinu. Þá talaði hv.þm. um, hvers vegna jeg hefði ekki ýtt undir tollheimtumennina með að innheimta gjöld frá þessu fjelagi. Jeg get sagt hv.þm., að það hefir orðið mitt hlutskifti að ýta undir innheimtu slíkra gjalda, en það er þessu máli óviðkomandi. Að því er snertir tekjuskatt þessa fjelags er rjett að geta þess, að jeg bar það undir fjhn.Nd. hvað hún teldi rjett að langt væri gengið, þegar svona stæði á, með innheimtu á tekjuskatti. Það er venja gagnvart einstaklingum í svona tilfellum að framkvæma lögtak. En þegar lögtak reynist árangurslaust, er ekki krafist skiftameðferðar og gjaldþrots. Jeg bar undir fjhn., hvort fylgja skyldi sömu reglu gagnvart hlutafjelögum. Hún hefir gefið skriflegt svar, þar sem hún telur rjett að láta sitja við lögtak, einnig hjá hlutafjelögum. Þá endurtók hv.þm. það, sem líka má finna út úr nál., að um einhverja ávirðing sje að ræða, þar sem jeg hafi ekki sagt frá því þegar í byrjun, að búið væri að festa veðrjettinn. Jeg held nú, að þetta hafi komið fram í umræðunum í Nd., að minsta kosti hafði jeg enga ástæðu til þess að draga dul á þetta. Jeg held, að stjórnin hafi aðeins gert það, sem sjálfsagt var í þessu máli. Hjer var ekki um það að ræða að gefa eftir neitt fje, sem ríkið átti annars kost á að fá, eins og jeg hefi gert grein fyrir, og þegar hv. 3. landsk. talar um, að jeg sje ábyrgur fyrir þessu fje, þá er jeg alveg rólegur. Ed. má gjarnan fella tillöguna mín vegna. Þá einmitt kæmi það skýrast fram, að ríkissjóður hefir ekki beðið neinn halla af mínum völdum. Þá verða skipin sett undir hamarinn, og þá sjest, hver afgangur verður handa ríkissjóði. Jeg veit með vissu, að þau fullnægja ekki meira en 1. veðrjetti, og að ekkert verður eftir handa hinum. Ef þessi leið verður farin, þá fæst lögfull sönnun þess, að jeg hefi ekki bakað ríkissjóði tjón. - Jeg hefi áður tekið fram, að jeg hefi ekki gefið þinginu neina falska hugmynd um þetta mál. Öll skjöl hafa legið fyrir. Hv. 3. landsk. getur gjarna notað sjer að hlaupa á hundavaði yfir skjöl og segjast svo hafa fengið vitneskju um eitthvað, sem jeg hafi viljað leyna. Það er aðeins vitnisburður um þann lausalopahátt, sem hvílir yfir gerðum og ferli þessa hv.þm., að hann hefir skjöl undir höndum í nefnd án þess að vita hvað í þeim stendur. Þá talaði hv.þm. um fisk frá 1924, en það var svo óljóst, að jeg skildi ekki fyllilega, hvað hann fór. Eftir samningunum hafði jeg enga aðstöðu til að heimta neina greiðslu upp í þessa skuld. Þá spurði hv.þm., hvers vegna stjórnin hefði hjálpað skipunum til að ganga þennan magra tíma. Jeg hefi margsagt, að tilgangurinn hafi verið sá, að láta koma til Alþingis kasta að kveða formlega á um, hvort þessi veðrjettur ríkissjóðs skyldi látinn verða til þess að enda lífdaga fjelagsins. Hv. þm. sagði, að fjártap mundi orðið á þessum rekstri. Um það skal jeg ekkert segja, en það liggur í hlutarins eðli, að þeim rekstri er ekki lokið, þar sem þingið er ekki enn búið að útkljá málið. Ef um fjártap er að ræða, var það næg ástæða til að flýta málinu, til þess að tapið yrði sem minst, þó að það komi raunar ekki niður á ríkissjóði, heldur Íslandsbanka, hafi hann ekki getað útvegað sjer tryggingar í annari átt, því veðrjetturinn í skipunum er Íslandsb. einskis virði, ef fjelagið fer yfir um nú. Þá kom hv.þm. í ræðulokin með Gróusögu um það, að stjórnin hafi gengið í ábyrgð fyrir kolakrana hjer við höfnina. Sannast að segja veit jeg ekki, við hvað þm. á. En jeg get sagt honum það, að öll kolakranakaup hjer á landi eru stjórninni óviðkomandi.

Það er gleðilegt

. Já, það er gleðilegt, að sögumenn hv. þingmanns skuli hafa reynst svona.

Það voru íhaldsbroddar

. Að síðustu skal jeg minnast á þau ummæli hv.þm., þar sem hann spurði, hvort jeg áliti vit í að halda við svona fyrirtæki eins og „Kára“-fjelaginu. Það er rjett, að það getur verið álitamál. En það var ekki það, sem vakti fyrir þingmanninum. Í þessari spurningu kom fram allur hugur hans til stórútgerðarinnar. Hún hefir altaf verið honum þyrnir í augum. Þegar fyrsti togarinn var keyptur hingað, löngu áður en hv. 3 landsk. varð þingmaður, hljóp hann upp til þess að benda á, að hjer væri auðvaldshætta á ferðum. Hann var hræddur um, að þarna kynni að vaxa upp máttugur atvinnuvegur og meiri fjársöfnun en áður gæti hjer orðið, en til þess mátti hann ekki hugsa. Þarna skilur okkur allmikið á. Það er ekki hægt að neita því, nema með því að loka augunum fyrir staðreyndum, að sjávarútvegurinn, þ.e. stórútgerðin svokallaða, ber uppi að mestu leyti fjárhag ríkissjóðs, og það, að hægt hefir verið að leggja allmikið fje af hálfu þess opinbera til ýmsra þjóðþrifafyrirtækja og styrkja með myndarlegum fjárframlögum framkvæmdir ýmsar í sveitum, stafar m. a. af því, að fjár til þessa hefir útgerðin aflað. Þessi atvinnuvegur hefir borið þunga skatta og stór útgjöld til opinberra þarfa og verið allhörðu beittur, þegar um hefir verið að ræða að ná þaðan auknum tekjum í ríkissjóð. En jeg verð að segja það, að þegar einhverjum slíkum fyrirtækjum gengur erfitt og þau eiga í vök að verjast að geta starfað áfram, eiga þau skilið fullkomna samúð og skilning á ástæðum þeirra af hálfu þess opinbera. Jeg lít svo á, að það, sem í þessari till. felst, sje ekki annað en samúðartilkynning - að þing og stjórn vill ekki fyrir sitt leyti og án ávinnings fyrir ríkissjóð hamla því, að fjelagið geti haldið áfram að starfa og þannig ef til vill átt kost á að rjetta við fjárhag sinn. Jeg veit vel, að í þessu efni greinir mig mikið á við hv. 3. landsk. (JJ). Jeg veit, að hann hefir ávalt óskað, að alt, sem ofar ber frá fjárhagslegu sjónarmiði, yrði jafnað við jörðu, og svo gæti hann þá sjálfur staðið einn uppi á öskuhaugum og rústum þessa atvinnuvegar og horft yfir eintóma efnahagslega, ósjálfbjarga amlóða.

Er „Kára“-fjelagið eitt af þessum stóru efnahagslega sterku fjelögum?

. Háttv. spyrjandi, 3. landsk.þm. (JJ), hefir gefið mjer ástæðu til að koma fram með þessa raunverulegu lýsingu á stjórnmálastefnu hans. Jeg hafði ekki ætlað mjer að draga fram ávirðingar fyrirrennara míns í þessu embætti, en jeg komst ekki hjá því að minnast á sögu þessa máls, úr því að það var notað sem árásarefni á mig og núv. stjórn, sem ekkert tilefni hefir gefið til þess. Jeg vil því segja hjer frá því, sem jeg tók fram í hv.Nd., að þetta er hin eina af öllum togaraábyrgðum ríkissjóðs, sem sýnilegt er að ríkissjóður þurfi að greiða. Samkvæmt heimildum í fjárlögum fyrir árið 1922 voru veittar ábyrgðir 3 togarafjelögum í tíð þeirrar stjórnar, sem ljet af völdum í mars 1922, og var svo frá þeim öllum gengið og svo góðar tryggingar teknar fyrir ábyrgðunum, að engin hætta er á, að ríkissjóður hafi nokkurn tíma óhag af því. Þar tók ríkissjóður 1. veðrjett í skipunum, og auk þess voru honum veittar persónulegar ábyrgðir eða aðrar góðar tryggingar að auki. Sum af þessum lánum eru nú þegar að fullu greidd og eru því úr sögunni; eitt er að vísu ekki alveg búið að borga upp enn þá, en það er svo lítið eftir af því, og auk þess er fyrir því 1. veðrjettur í skipum o. fl., að engin hætta getur af því stafað. En lán það, sem hjer ræðir um („Kára“-fjel.), sker sig úr þegar frá upphafi. Tryggingamar voru allar mjög ljelegar eða ónýtar, engar aðrar en 2. veðrjettur í skipunum. Engar tryggingar fyrir endurgreiðslu lánanna til ríkissjóðs. Af hverjum orsökum þetta er, eða hverjum þetta er að kenna, fer jeg ekki út í, en þetta er eina lánið enn, sem ríkissjóður hefir fengið skell af að ábyrgjast eða útlit er fyrir að sje tapað. Eina vonin til þess, að ríkissjóður losni við að greiða þetta, er að allir hlutaðeigendur - þing og stjórn, geri sitt til, að fjelagið geti haldið áfram að starfa, því þá er ekki vonlaust um, að fjelagið geti rjett svo við, að ríkissjóður sleppi skaðlaus og fjelagið geti sjálft greitt lánið.