Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um umbætur í málefnum aldraðra, en flm. ásamt mér eru hv. þm. Eiður Guðnason, Karl steinar Guðnason, Jón Baldvin Hannibalsson, Kjartan Jóhannsson og Karvel Pálmason. Meginmarkmið þessarar till. er að fram fari ítarleg úttekt á fjárhagslegri og félagslegri stöðu aldraðra hér á landi og slík úttekt yrði síðan grundvöllur að skipulagðri áætlanagerð um umbætur í hagsmunamálum aldraðra á næstu árum. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta nú þegar fara fram ítarlega úttekt á fjárhagslegri og félagslegri stöðu aldraðra og nái hún a.m.k. til eftirtalinna þátta: 1. húsnæðis- og vistunarmála, 2. félagslegrar stöðu, 3. framfærslukostnaðar og fjárhagslegrar afkomu, 4. atvinnu með tilliti til hlutastarfa. Niðurstöður skulu lagðar fyrir Alþingi eins fljótt og auðið er. Á grundvelli þeirra skal ríkisstj. í samráði við samstarfsnefnd um málefni aldraðra leggja fram heildaráætlun um skipulegt átak og forgangsverkefni í hagsmunamálum aldraðra á næstu árum sem tryggi betur en nú er félagslegt öryggi og fjárhagsafkomu aldraðra, sem og húsnæðisaðstöðu og atvinnu við hæfi aldraðra sem þess óska.“ Ég tel, herra forseti, að engum blandist hugur um að stór hópur aldraðra býr við mjög slæma fjárhagslega afkomu og ótrúlega stór hópur aldraðra hefur ekki úr neinu að spila nema lífeyri almannatrygginga. Kannske sést það best á þeim upplýsingum sem fram koma í grg. með þessari þáltill., en þar kemur fram að á landinu öllu voru 1. sept. 8200 ellilífeyrisþegar sem fengu óskerta tekjutryggingu. Þetta þýðir að tæplega 40% aldraðra 67 ára og eldri á Íslandi hafa einungis sér til framfærslu lífeyri almannatrygginga. Hér er því um að ræða mjög stóran hóp aldraðra sem býr við mjög þröngan kost og hefur lítið sem ekkert annað sér til framfærslu en þann litla lífeyri sem hann fær frá almannatryggingum. Engin úttekt hefur verið gerð á félagslegri stöðu þessa fólks, til að mynda húsnæðisaðstöðu, hve stór hluti þessara 8200 ellilífeyrisþega býr í eigin húsnæði eða leiguhúsnæði eða hvernig afkomu þeirra eða framfærslumöguleikum sé að öðru leyti háttað. Nefna má sem dæmi að til að aldraðir fái óskerta tekjutryggingu mega þeir ekki hafa aðrar tekjur, hvorki úr lífeyrissjóði né launatekjur, hærri en samtals 42 þús. kr. á ári. Tryggingastofnun ríkisins hefur engar upplýsingar um hve margir af þessum 8200 einstaklingum hafi tekjur upp að þessu frítekjumarki eða þá hvernig sú skipting er innbyrðis milli þessara hópa. Þó telja megi víst að stór hópur aldraðra búi við mjög erfiða fjárhagslega og félagslega stöðu er ekki hér um hópa að ræða sem bera erfiðleika sína á torg. Aldraðir hafa eins og aðrir þurft að bera sinn hluta af byrðinni á undanförnum mánuðum og árum í þeim efnahagsaðgerðum sem gerðar hafa verið. Lífeyri elli- og örorkulífeyrisþega hefur því ekki verið hlíft og hefur hann sætt mikilli skerðingu ekki síður en kjör launþega. Til marks um það má geta þess að skv. upplýsingum Kjararannsóknarnefndar er hækkun framfærslukostnaðar 1. jan. 1983 til 1. sept. 1984 82.8%, en á sama tíma hefur grunnlífeyrir almannatrygginga einungis hækkað úr um 44.9%, en grunnlífeyrir almannatrygginga að viðbættri tekjutryggingu hefur á þessu tímabili hækkað um 60.3%. svo mikil skerðing, sem orðið hefur á framfærslueyri þeirra öldruðu sem við verst kjör búa, getur vissulega haft víðtæk áhrif á hag og afkomu aldraðra. Ég beindi þeirri fsp. til hæstv. heilbrmrh. fyrir 10 dögum hvað hæstv. ríkisstj. hygðist gera varðandi lífeyri aldraðra, hvort þeir mættu vænta þess að lífeyrir þeirra tæki eigi minni hækkun en um hefur samist á vinnumarkaðinum. Hæstv. heilbrmrh. hefur enn ekki svarað þeirri fsp. þó langt sé hér um liðið, en ég vænti þess að hæstv. fjmrh., sem hér situr í hliðarsal og ég veit að ber hag aldraðra fyrir brjósti og hefur mikið unnið að þeim málum, upplýsi þingheim um hvort ríkisstj. hafi rætt um hvort hækka eigi lífeyri ellilífeyrisþega og örorkulífeyrisþega til samræmis við eða eigi um lægri upphæð en samist hefur um á vinnumarkaðinum. Ég tel mikilvægt að fá þetta upplýst og þar sem hæstv. heilbrmrh. hefur ekki verið til svara þegar þessi fsp. hefur verið lögð fram vænti ég þess að hæstv. fjmrh. geti upplýst um hvort þessi mál hafi verið rædd í ríkisstj. og hvenær, og það er mikilvægt, ellilífeyrisþegar megi vænta þess að fá hækkun á sínum lífeyri. Ég tel vissulega tímabært að fram fari sú könnun, sem hér er gert ráð fyrir með þessari þáltill., á framfærslu kostnaði og fjárhagslegri afkomu aldraðra, en það er einn liður þessarar till. Ekki síður er ástæða til þess að úttekt verði gerð á húsnæðis- og vistunarmálum aldraðra. Ég vil, herra forseti, lesa þann stutta kafla sem fylgir sem grg. með þessari þáltill. og fjallar um vistunarmál aldraðra. Þar segir, með leyfi forseta: „Óhætt er að fullyrða að neyðarástand ríki í vistunarmálum aldraðra einkum á höfuðborgarsvæðinu. Það segir sína sögu að á sama tíma og 900 umsóknir liggja fyrir hjá Reykjavíkurborg um vistunarrými fyrir aldraða skuli aðeins vera í byggingu eitt vistheimili í Hjallaseli sem áætlað er að taka í notkun á árinu 1985 eða 1986. Það veitir aðeins 70–80 öldruðum úrlausn. Talið er að af 900 öldruðum, sem bíða eftir vistunarrými á höfuðborgarsvæðinu, séu 300 þeirra í mjög brýnni þörf fyrir úrræði og þoli enga bið. Athyglisvert er einnig að tæplega 150 þeirra, sem á biðlista eru eftir vistunarrými, eru 86 ára og eldri. Í grein, sem Þórir S. Guðbergsson, ellimálafulltrúi Reykjavíkurborgar, ritar í Morgunblaðið 31. maí 1984, kemur fram að um 320 þeirra, sem á biðlista eru, búi enn í leiguhúsnæði á almennum markaði og tugir manna í þessum aldurshópi eigi sífellt á hættu á hverju ári að verða sagt upp húsnæði og búi því við stöðugt öryggisleysi. Að auki má ætla að húsaleigan vegi þungt í framfærslubyrði aldraðra, ekki síst á almenna markaðinum, og ekki er óvarlegt að áætla að 50–70% af lífeyri aldraðra úr almannatryggingum fari í húsnæðiskostnað. Í sömu grein Þóris S. Guðbergssonar kemur einnig fram að margir, sem á biðlista eru, eigi sínar eigin íbúðir eða sitji í óskiptu búi en geti nánast ekki lengur verið heima vegna lasleika eða öryggisleysis.“ Af þessu má sjá, herra forseti, að það ríkir mikið neyðarástand í vistunarmálum aldraðra. E.t.v. er það eitt af brýnustu verkefnum að því er varðar umbætur í málefnum aldraðra að á vistunarmálunum sé tekið. En það er ekki að sjá að nein viðunandi lausn sé í sjónmáli eða gerðar hafi verið heildaráætlanir til lengri tíma um það hvernig mæta eigi vistunarþörfinni. 4. liður þessarar till. fjallar um að fram fari úttekt á atvinnumöguleikum aldraðra með tilliti til hlutastarfa. Ég held að ef vilji væri fyrir hendi væri vissulega möguleiki til þess á vinnumarkaðinum að skapa öldruðum skilyrði til að vera lengur á vinnumarkaðinum ef þeir þess óska. Í könnun Jóns Björnssonar sálfræðings á vinnugetu og atvinnumöguleikum aldraðra hér í Reykjavík á árunum 1974–1975 eru settar fram tillögur um úrbætur í atvinnumálum aldraðra. Þar kemur fram að af fjölmörgum tillögum sem settar hafa verið fram til úrbóta muni trúlega engin gagnast eins stórum hluta aldraðra í atvinnuvanda eins og ein sú kostnaðarminnsta sem þar er talin, þ.e. sú að skipta heilsdagsstörfum í hálfsdagsstörf þar sem því verður með góðu móti við komið. Ég vil, herra forseti, einnig vitna í orð Jóns Björnssonar þar sem hann dregur upp mynd af viðhorfum eldra fólks til starfsloka. Þar segir, með leyfi forseta: „Þá kom fram í áðurnefndri könnun að flestir virðast hætta að stunda launavinnu af illri nauðsyn en ekki samkvæmt eigin ósk. Eldra fólk heldur í vinnuna dauðahaldi af ýmsum ástæðum. Bætur almannatrygginga duga ekki til lífsframfæris nema við bestu aðstæður svo að margt eldra fólk er beinlínis nauðbeygt til þess að halda í nokkrar vinnutekjur. Tekjuskattur knýr marga til að halda áfram vinnu. Ýmsar félagslegar og sálrænar aðstæður eru þó síst léttvægari heldur en hinar fjárhagslegu. Eldra fólki, sem vissulega er af mjög vinnusamri kynslóð, sem lítið hefur þekkt til tómstunda, finnst að drjúgur hluti manngildisins felist í því að geta séð fyrir sér sjálfur og vera ekki upp á aðra kominn. Margir óttast einangrunina þegar litið er á vinnuna o.s.frv., sakna vinnufélaganna, tilbreytingarinnar og þeirrar lífsfyllingar sem vinnan gefur.“ Í þessum orðum felst örugglega mikill sannleikur sem stjórnvöldum ber skylda til að gefa gaum. Hvaða áhrif hefur það á aldrað fólk við sæmilega heilsu og með löngun til að stunda vinnu við sitt hæfi þegar það skyndilega er rifið burt af vinnumarkaðinum vegna laga og reglna sem sveitarfélög eða einstök fyrirtæki hafa sett? Á því hefur engin könnun verið gerð. Herra forseti. Út af fyrir sig er hægt að hafa langt mál um efni þessarar till. og nauðsyn þess að sú úttekt fari fram sem hér er lögð til og í framhaldi af því verði gert skipulegt átak til að koma á umbótum í málefnum aldraðra. Það er skoðun flm. þáltill. að fallist Alþingi á að fela ríkisstj. ítarlega úttekt á fjárhagsstöðu, afkomu og félagslegri stöðu aldraðra mundi slík úttekt auðvelda allar ákvarðanir og stuðla að aukinni velferð aldraðra í þjóðfélaginu. Herra forseti. Í máli mínu beindi ég ákveðinni fsp. til hæstv. fjmrh. sem nú virðist flúinn úr salnum. - Þarna mætir hæstv. fjmrh. í salinn. Ég trúði því varla að hann væri flúinn þegar slík spurning væri lögð fyrir hann. Honum ætti að vera ljúft að svara þeirri spurningu sem ég ber fram.

Hver er spurningin, hv. þm.?

Spurningin er sú hvort elli- og örorkulífeyrisþegar megi vænta þess að lífeyrir þeirra, sem þeir fá úr almannatryggingum, verði hækkaður um eigi lægri fjárhæð en um hefur verið samið á almenna vinnumarkaðinum og hvenær þeir megi þá vænta þess að lífeyrir þeirra taki slíkum hækkunum. Um er spurt hvort þessi mál hafi verið rædd í ríkisstj. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til að málinu verði vísað til hv. allshn.



Virðulegi forseti. Svarið við þeirri spurningu sem hv. 2. landsk. þm. Jóhanna Sigurðardóttir lagði fyrir mig er stutt. Já, það hefur verið rætt í ríkisstj. Hvenær það kemur til framkvæmda? Ég verð að viðurkenna að ég man ekki hver niðurstaðan var og sé enga ástæðu til þess að gefa aðrar upplýsingar en þær sem ég veit að eru réttar. Ég hefði gjarnan viljað láta heilbr.- og trmrh. svara þessari spurningu, en hann er nú því miður ekki viðstaddur. En sem sagt, svarið er já, Þetta hefur verið rætt.



Herra forseti. Á þskj. 58 hef ég leyft mér ásamt hv. þm. Jóhanni Ársælssyni og Steingrími J. Sigfússyni að endurflytja svohljóðandi till. til þál. um skipulegan stuðning hins opinbera við ungmenna- og íþróttahreyfinguna: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta undirbúa og semja löggjöf um skipulegan stuðning hins opinbera við ungmenna- og íþróttahreyfinguna. Skal í því sambandi haft náið samband við fjöldahreyfingar á þessu sviði, svo sem UMSÍ og ÍSÍ. Meðal áhersluatriða í löggjöf þessari skulu vera: 1. Sérstök rækt verði lögð við almenningsíþróttir og hvernig laða megi sem flesta til líkamsræktar. 2. Samstarf skóla og félagasamtaka um eflingu íþrótta verði stóraukið. 3. Hvers konar íþróttastarfsemi verði skipulega nýtt í þágu baráttunnar gegn vímuefnaneyslu. 4. Tekið verði upp ákveðnara og skipulegra form þess fjárhagsstuðnings sem hið opinbera veitir til íþróttastarfsemi. 5. Tryggð verði sem best nýting þess fjármagns sem veitt er til íþróttahreyfingarinnar í því skyni að stórauka þátttöku almennings og þá ungs fólks alveg sérstaklega.“ Tillögu þessari fylgir ítarleg greinargerð sem ég vitnaði mjög til í fyrra með framsögu þá. Þar eru flest þau meginatriði tíunduð sem máli skipta. Þar er vitnað til þessara mála frá þeim aðilum eystra sem þekkja gleggst til af margra ára ötulu félagsmálastarfi þar í þágu ungmenna- og íþróttahreyfingarinnar. Þar er einnig vitnað til mjög greinargóðrar skýrslu frá Íþróttasambandi Íslands. Rennir margt þar styrkum stoðum undir till. af þessu tagi. Ég þarf því ekki nú að hafa uppi langt mál um þessa till. Árið 1985 mun vera alþjóðaár æskunnar og æskuna í landinu snertir þess till. öðrum fremur. Verðugt átak af einhverju því tagi sem þessi till. vísar til hlýtur að vera æskilegt viðfangsefni á ári æskunnar. Mönnum verður eðlilega tíðrætt hér um ýmis vandamál æskufólksins og margt er þar vissulega svo, að við þarf að snúast af fyllstu alvöru. í því sem öðru gildir það beina og óbeina forvarnarstarf sem skilar farsælustum árangri ef rétt er staðið að málum. Holl líkamsrækt, heilbrigð tómstundaiðja, frjó og lifandi félagsmálastörf hljóta að vera æskunni sem öðrum farsælir fylginautar og um leið einhver besta vörnin gegn ýmissi þeirri vá sem að þeim steðjar úr öllum áttum. Fjármagn samfélagsins til þessara mála hefur oft verið sorglega lítið og því er ekki heldur að neita að mjög oft vill þetta fjármagn til fárra fara, þ.e. til keppnisgreina margs konar sem vissulega á og þarf að styrkja og eru sjálfsagðar út af fyrir sig. En okkur flm. er miklu ríkara í huga að fjöldinn megi vera sem mestur, sem nýtur þessara fjármuna, að hinn almenni félagi í hreyfingunni verði ekki út undan af því að hann hleypur ekki hraðast, stekkur lengst eða hittir oftast í mark. Fjöldahreyfingar eins og hér er um að ræða þurfa vitanlega að huga að hinum almenna félaga fyrst og síðast þó eðlilegt sé einnig að hlynna að þeim sem til afreka eru líklegir. Á þetta leggjum við höfuðáherslu. Formaður Ungmenna- og íþróttasambands Austurlands, Hermann Níelsson, skrifaði í fyrra grein í DV þar sem hann fullyrti að samþykkt tillögu af þessu tagi væri góð gjöf til þessara virku æskulýðssamtaka, gjöf sem þau í UÍA væru tilbúin að ávaxta vel í framtíðarvelferð æskunnar. Um það efast enginn sem þekkir það blómlega og sívaxandi almenna starf, sem þar er unnið, og þann mikla fjölda sem kemur þar nálægt. Í ágætri grein forustumanns í þessari hreyfingu á Höfn kom fram mjög svipuð skoðun. Vissulega má athuga betur hin ýmsu áhersluatriði tillögunnar, breyta þar til og bæta úr, en megininntak hennar um virkan skipulegan stuðning, samþættingu félagasamtaka og menntakerfis, samstarf við heilsugæsluna og fleira af því tagi hlýtur þó að skipta mestu að nái fram að ganga. Þessi framsaga þarf nú við endurflutning ekki að verða lengri, en ég vitna til greinargerðar, þar sem orðið hefur fyrrv. framkvæmdastjóri UÍA, Sigurjón Bjarnason, og segir þar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þrennt tel ég hins vegar að beri að leggja stóraukna áherslu á: Í fyrsta lagi íþróttaiðkun almennings sem ekki hefur keppni eða hámarksárangur að leiðarljósi. Þarna er fyrst og fremst þörf skipulagningar og áróðurs.“ Hann velur svo austfirsk dæmi þessu til sönnunar, en heldur svo áfram: „Í öðru lagi ber að efla hvers konar æskulýðsstarf í félögunum, tryggja þar með framtíð hreyfingarinnar og leggja uppeldisstarfi þjóðar lið. Þetta er í raun megintilgangur hreyfingarinnar og þarna má hún í engu bregðast. Í þriðja lagi þurfa félög og sambönd að huga betur að alhliða félags- og menningarstarfsemi. Í fámennari byggðarlögum er þetta sérstaklega brýnt og ég bendi fólki í þéttbýli eindregið á þá möguleika sem felast í því að efna til nýbreytni í starfi viðkomandi félaga.“ Hér talar sá sem um árabil hefur verið í forustu í þessum málum og hefur mörg s.l. ár unnið ótrúlegt afrek ásamt traustri liðsveit að þeim glæsilega árangri sem náðst hefur á sambandssvæðinu með hinni miklu virkni og meiri þátttöku en almennt gengur og gerist. Þetta geta því verið mín lokaorð við þess umr., en að þessum hluta umr. lokinni legg ég til að till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég leyfi mér að mæla hér fyrir till. til þál. um endurreisn Viðeyjarstofu. Flm. ásamt mér eru þeir hv. alþm. Friðrik Sophusson, Geir Gunnarsson, Guðmundur Einarsson, Gunnar G. Schram, Haraldur Ólafsson, Kjartan Jóhannsson, Sigríður Dúna Kristmundsdóttir, Stefán Benediktsson og Svavar Gestsson. Till. er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta gera áætlun um endurreisn Viðeyjarstofu og lendingarbætur á eynni í samráði við borgarstjórn Reykjavíkur. Byggingin verði færð í upprunalegt horf en að því stefnt að þar megi stunda veitingarekstur og ráðstefnuhald. Áætlunin verði við það miðuð að verkinu verði að fullu lokið fyrir 18. ágúst 1986. Þá verða tvær aldir liðnar frá því að höfuðborg Íslands fékk kaupstaðarréttindi. Kostnaðaráætlun verksins verði lögð fram í tæka tíð fyrir afgreiðslu fjárlaga 1985.“ Herra forseti. Það er rétt að gera í örstuttu máli eilítið nánari grein fyrir þessu máli og nauðsyn þess. Upp úr siðaskiptum lagðist af klausturhald í Viðey. Fer eftir það fáum sögum af staðnum í tvær aldir þangað til Skúli landfógeti settist þar að og gerði garðinn frægan á ný. Skúli valdi „Innréttingunum“, sem eru fyrsti vísir atvinnubyltingar á Íslandi á 18. öld, sama stað í „Hólminum“ þar sem nú heitir Reykjavík. Að sögn Jóns Aðils í sögu Skúla fógeta segir: „Var þar eigi önnur bygging fyrir en bæjarhús nokkur og hrörlegir moldarkofar.“ Það er upphaf höfuðborgar Íslands. „Stofnanir Skúla fógeta voru fyrsti vísir Reykjavíkurbæjar. Mætti því vel telja hann annan höfund Reykjavíkur, sé Ingólfur landnámsmaður talinn fyrstur,“ segir Jón Aðils. Segja má að Viðey sé föðurleifð Reykjavíkurborgar. Fyrir skömmu eignaðist Reykjavíkurborg bróðurpart eyjarinnar. Í borgarstjórn eru uppi hugmyndir um að gera eyna að fólkvangi og útivistarsvæði borgarbúa. Er það að mati flm. vel til fundið. Viðeyjarfélagið og Snarfari, félag skemmtibátaeigenda, njóta nú þegar nokkurrar aðstöðu í eynni. Sjálf Viðeyjarstofa og nokkur landspilda umhverfis hana er hins vegar ríkiseign. Viðeyjarstofa er í umsjá þjóðminjavarðar og miðar að sögn hægt endurreisn stofunnar, enda fjárveitingar naumar. Fyrir flm. þessarar till. vakir að hraða þessu endurreisnarstarfi, enda verði veittir til þess nauðsynlegir fjármunir á fjárlögum 1985 og 1986. Eins og fyrr segir verða þann 18. ágúst 1986 tvær aldir liðnar frá því að Reykjavíkurborg fékk kaupstaðarréttindi. Af því tilefni væri við hæfi að mati flm., þótt seinna komi til ákvörðunar, að íslenska ríkið færi höfuðborg sinni að gjöf eignarhluta sinn í Viðey og endurreisi þar Viðeyjarstofu til minningar um Skúla fógeta, föður Reykjavíkur. Sá gjörningur mætti einnig vera til heiðurs og í minningarskyni um einn stórbrotnasta Íslending, sem uppi hefur verið, sem er Jón biskup Arason á Hólum. Meðal sögufrægra ábóta, sem setið hafa Viðey, má nefna Ögmund Pálsson, seinasta Skálholtsbiskupinn í kaþólskum sið, en þeir fóstbræður stóðu seinastir uppi til andófs gegn ásælni dansks konungsvalds á 16. öld. Frægust er för Jóns biskups til Viðeyjar þegar hann flæmdi þaðan brott hirðstjóra Dana, Laurentius Mule og orti af því tilefni: Víkur hann sér í Viðeyjarklaustur - víða trúi ég hann svamli, sá gamli. Við Dani var hann djarfur og hraustur. Dreifði hann þeim á flæðarflaustur með brauki og bramli. Megi minning Jóns biskups Arasonar lifa meðan land byggist og íslensk tunga er töluð.



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt nokkrum öðrum þm. till. til pál. á þskj. 116 um undirbúning að setningu almennrar stjórnsýslulöggjafar. Aðrir flm. eru Guðrún Agnarsdóttir, Kjartan Jóhannsson, Páll Pétursson, Svavar Gestsson og Friðrik Sophusson. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa nefnd til að semja frv. að almennum stjórnsýslulögum og leggja það fyrir Alþingi svo fljótt sem verða má.“ Till. um þetta efni var flutt á síðasta löggjafarþingi og er þessi till. samhljóða. Hér er um endurflutning að ræða því að till. varð þá ekki útrædd og sér því hér aftur dagsins ljós. Það má segja að í raun er efni þessarar till. að veita einstaklingnum stuðning í viðskiptum sínum við kerfið, eins og það er stundum kallað. Hann hefur staðið hingað til að mörgu leyti höllum fæti og sennilega kemur hann alltaf til með að standa höllum fæti, einstaklingurinn í þjóðfélaginu, gagnvart kerfinu. En allavega er þó nauðsynlegt að veita honum þann stuðning og þann styrk í þeim viðskiptum sem löggjafinn hefur á sínu færi. Því er það markmið þessarar þáltill. að sett verði löggjöf þar sem fram koma skýrar og ótvíræðar reglur um það hvernig stjórnvöld eiga að afgreiða erindi manna, sem þeir beina til þeirra, hvaða rétt stjórnvöld raunverulega hafa, hve langt þau mega ganga og hvað þau mega ekki gera. Slíkar réttarreglur, þótt undarlegt sé, skortir í íslensk lög enda þótt þau séu á öðrum réttarsviðum mjög ítarleg og sinni sínum tilgangi þar ágætlega. Skýrar og ótvíræðar réttarreglur um stjórnsýslu ríkisins eru einfaldlega nauðsynlegar til þess að tryggja réttaröryggi borgaranna í skiptum þeirra við yfirvöldin. Það er kjarni málsins hér. Eins og ég sagði eru ekki nein almenn stjórnsýslulög til hér á landi sem geyma reglur um málsmeðferð í stjórnsýslunni. Nauðsynlegt er að setja ákvæði um bæði form og efnisreglur varðandi undirbúning mála og úrlausn þeirra, þar á meðal ákvæði um réttindi þegnanna til þess að fylgjast með meðferð mála hjá stjórnvöldum og koma að sjónarmiðum sínum og andmælum þegar þeir leita til stjórnvalda út af erindum sínum. Íslenskur stjórnarfarsréttur byggist að miklu leyti á óskráðum reglum og viðurkenndar stjórnsýslureglur varðandi málsmeðferð eru fáar. Afleiðing þess er einfaldlega sú að þeir sem þurfa að leita réttar síns hjá stjórnvöldum standa vegna þessa höllum fæti þar sem þeir geta ekki bent á nein tiltekin og ákveðin ákvæði sem styðja þeirra rétt og þeirra málafærslu. Oft er ekki ljóst hver er réttur manna við málsmeðferðina, m.a. hvort þeir mega koma á framfæri skoðunum sínum og sjónarmiðum við málsmeðferð og ákvarðanatöku og þá að hve miklu leyti. Hér er um að ræða stjórnvöld allt frá ráðuneytum, opinberum stofnunum til stjórnvalda sem dreifð eru út um allt land. Þar að auki skortir skráðar eða óskráðar réttarreglur um mörg mikilvægustu svið stjórnarfarsréttarins sem sérstaklega lúta að réttindum og skyldum borgaranna. Dæmi má taka um leyfi. Mjög algengt er að menn sæki um leyfi. Menn standa í því daginn út og daginn inn að sækja um ýmis leyfi þó að það sé að vísu síður nú en áður fyrr. Þar er yfirleitt ekki að finna neinn lagabókstaf um það hvort stjórnvöld skuli rökstyðja synjun um leyfi. Leyfisbeiðandinn fær synjun, en það liggur ekki ljóst fyrir af hverju. Er stjórnvaldinu skylt að rökstyðja synjunina, segja hlutaðeigandi hvers vegna hann fær neitun eða ekki? Um það þurfa vitanlega að vera skýrar reglur. Þá er ekki að finna neinar ótvíræðar reglur um það hvort stjórnvaldi sé skylt að veita umsækjanda aðgang að upplýsingum sem synjunin byggist á. Maður hefur fengið synjun á erindi sínu, hann vill fá að vita ástæðurnar. Það er ekkert ákvæði til um skyldu stjórnvaldsins til þess að veita slíkar upplýsingar. Það sama gildir, að það skortir reglu um skyldu stjórnvalda til þess að rökstyðja úrskurði sína. Það er eitt meginhlutverk stjórnvalda að kveða upp úrskurði á grundvelli laga og reglugerða, fyrst og fremst og ekki síst á grundvelli reglugerða. Það eru stjórnvöld sem framkvæma lögin sem hið háa Alþingi setur. Þar skortir mjög skyldu til þess að þau rökstyðji úrskurði sína. Menn vita einfaldlega ekki á hverju slíkir úrskurðir eru byggðir. Í þriðja lagi skortir okkur settar reglur um heimild manna til þess að koma fram andmælum við meðferð máls sem þá varðar og er til úrlausnar eða úrskurðar hjá stjórnvöldum. Menn vilja koma sjónarmiðum sínum á framfæri, menn vilja andmæla einhverju því sem aðrir, andstæðingur eða aðrir hagsmunahafar, halda fram, en við höfum engar reglur um það hver er réttur manna á þessu sviði. Í fjórða lagi vantar okkur einnig reglur um hæfi stjórnvalds til þess að fjalla um mál. Almennt eru menn sammála um það að sú regla eigi við sem gildir í réttarfari, en við höfum mjög ítarlega löggjöf um meðferð mála, bæði einkamála og opinberra mála, fyrir dómstólum. Þar gildir sú regla almennt að skv. íslenskum lögum megi enginn taka þátt í meðferð máls ef úrslit málsins varða verulega hagsmuni hans, þannig að hann er raunverulega vilhallur eða gæti verið vilhallur. Þessa reglu skortir skráða í íslenskan stjórnarfarsrétt, stjórnsýslulöggjöf. Og því er ekki að neita að þessi grundvallarregla, sem víkur raunverulega að réttaröryggi manna í þjóðfélaginu, hefur verið margbrotin í íslenskri stjórnsýslu. Það þarf að taka fyrir þá hættu sem slíkt hlýtur óhjákvæmilega að hafa í för með sér. Hér hef ég nefnt nokkur atriði, herra forseti, sem sýna hve við erum vanbúnir, hve borgarinn er raunverulega hjálparlítill, máttvana gagnvart stjórnvöldum, gagnvart kerfinu, vegna þess að hann skortir réttargrundvöllinn ljósan og óvefengjanlegan. Úr þessu hefði mátt bæta ef Alþingi hefði á sínum tíma, og það eru ugglaust um 20 ár síðan, tekið jákvætt undir þau frv. sem fram komu um að sett yrði á stofn hér á landi embætti umboðsmanns Alþingis, áþekkt því sem við þekkjum það á hinum Norðurlöndunum. En það mál, þó að það væri hér nokkrum sinnum flutt, hefur aldrei náð fram að ganga. Hlutverk umboðsmannsins lýtur mjög að þessu sviði sem ég hef hér verið að nefna. Það er hlutverk hans að taka við kærum og kvörtunum frá hinum almenna borgara sem telur að yfirvöld hafi á einhvern hátt gengið á hlut sinn. Þá er unnt að koma fram leiðréttingum. Hann kannar málið og ef hann telur að kvörtunin eða kæran sé réttmæt, þá kemur hann fram leiðréttingum vegna aðgerða stjórnsýsluyfirvalda og beinir fyrirmælum til þeirra um að menn fái leiðréttingu mála sinna. Menn geta velt því fyrir sér í þessu sambandi hvort ekki væri ástæða til - þó svo að við fengjum slíka stjórnsýslulöggjöf - að lögleiða slíkt embætti. En þar sem það er ekki fyrir hendi er enn þá brýnni nauðsyn en ella væri á virkri stjórnsýslulöggjöf til þess að vernda rétt borgaranna gagnvart yfirvöldunum. Ég vil fagna því áður en ég lýk máli mínu, sem fram kom í samkomulagi stjórnarflokkanna nú fyrir skemmstu, þar sem á það var minnst að nauðsyn væri á þessum vetri, á þessu þingi, að hugað yrði að þessu máli, þ.e. setningu almennrar stjórnsýslulöggjafar. Á það var minnst í samkomulagi ríkisstjórnarflokkanna. Ég tel það mikinn árangur tillöguflutningsins hér á síðasta þingi að það skuli þó hafa vakið menn til umhugsunar um að hér er nauðsyn á bragarbót í löggjöf.



Herra forseti. Ásamt hv. þm. Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur og Guðrúnu Agnarsdóttur leyfi ég mér á þskj. 128 að bera fram eftirfarandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að koma á staðgreiðslukerfi skatta eigi síðar en tveimur árum eftir samþykkt þessarar ályktunar.“ Í grg. með till. segir svo, með leyfi forseta: „Fyrir tæpum 20 árum, eða árið 1965, lýsti þáverandi ríkisstjórn því yfir að hún vildi taka upp staðgreiðslukerfi skatta. Allar götur síðan hefur mikil vinna farið í undirbúning þess að taka upp slíkt kerfi og á þessum hartnær 20 árum hafa margar ríkisstjórnir haft staðgreiðslu skatta á stefnuskrá sinni. Tvisvar sinnum hafa verið lögð fram frv. um þetta efni, árin 1978 og 1981, án þess að hljóta endanlega afgreiðslu á þingi. Með flutningi þessarar till. vilja fulltrúar Kvennalistans láta í ljósi afstöðu sína til þessa máls. sú afstaða mótast af hagsmunum skattgreiðenda og þá fyrst og fremst þeirra sem hafa sveiflukenndar tekjur. Má þar sérstaklega nefna sjómenn og fiskvinnslufólk, svo og konur sem þurfa að minnka við sig störf utan heimilis eða hverfa tímabundið af vinnumarkaði til að gæta bús og barna.“ Við flm. teljum tvímælalaust að staðgreiðsla skatta væri til mikilla bóta, henni fylgja margvíslegir kostir sem vert er að hafa í huga. Í fyrsta lagi myndast ekki skattskuld hjá skattgreiðendum eins og nú er. En slík skuld kemur almennu launafólki oft illa í koll ef tekjur sveiflast frá ári til árs, eins og t.d. hjá sjómönnum, eða þeim sem veikjast og verða fyrir tekjuskerðingu af þeim sökum. Þá hefur staðgreiðslukerfið þann kost að það fylgir hagsveiflunni, ef svo mætti að orði komast, þ.e. það innheimtir mikla skatta á velgengnistímum og aftur minna á þeim tímum þegar illa árar. Með núverandi kerfi kemur innheimta af tekjum veltiárs næsta ár á eftir þegar aðstæður geta verið verri. Í þriðja lagi má ætla að innheimta tekjuskatta verði betri þegar greitt er strax af tekjunum heldur en þegar á að gera grein fyrir tekjunum allt að ári síðar og greiða síðan skatta af þeim. Þetta er því atriði sem kæmi ríkiskassanum til góða. Í millitíðinni vilja oft myndast tækifæri til að láta tekjur „gleymast“ og gefa þær ekki upp. slík tækifæri koma að sjálfsögðu helst fyrir hjá sjálfstæðum tekjuaðilum og þeim sem betur eru settir, en almennt launafólk fær venjulegast allt gefið upp á sig. Þannig má ætla að staðgreiðslukerfið skapi betri heimtur sem óbeint komi launafólki til góða. En kerfinu fylgja óneitanlega líka ókostir, einkum fyrir hið opinbera, og er þar líklega að finna meginástæðu þess að staðgreiðslu skatta hefur enn ekki verið komið á, þrátt fyrir ótvíræðan áhuga í öllum flokkum, að því er séð verður. Trúlega verður slíkt kerfi dýrara í rekstri, auk þess sem það kostar nokkra fyrirhöfn að koma því á. Þá hefur upptaka staðgreiðslukerfis það í för með sér að einu tekjuári verður að sleppa úr. Ef staðgreiðslukerfi væri t.d. tekið upp í byrjun næsta árs mundu skattar af því ári verða greiddir af tekjum ársins 1985, en skattar á þessu ári eru greiddir af tekjum ársins 1983, þannig að árið 1984 yrði í raun skattfrjálst. Gefur auga leið að allir mundu sem mest reyna að hnika tekjum sínum yfir á skattfrjálsa árið. Og fyrir slíkt er nú nokkuð mikið svigrúm, sérstaklega hjá þeim sem eru með sjálfstæðan rekstur. Svigrúm hins almenna launafólks er hins vegar ekkert. En eins og ég sagði hér áðan, þrátt fyrir að þetta sé sennilega dýrara í rekstri, þá mundu skila sér, að við teljum, meiri tekjur til ríkissjóðs sem mundu vega þar talsvert upp á móti. Útkoman yrði því trúlega svipuð þegar allt kæmi til alls. Ég vil ítreka að það er fyrst og fremst með hagsmuni almenns launafólks í huga sem Kvennalistinn vill lýsa fylgi sínu við staðgreiðslukerfi skatta. Mætti hafa hér ýmis orð um það og nefna þá hópa sem mestan hag hefðu af slíku kerfi. Ég held þó að þess gerist naumast þörf. Það er í rauninni augljóst um hvaða hóp er fyrst og fremst að ræða. Það eru þeir sem, eins og segir í grg., hafa sveiflukenndar tekjur og t.d. þeir sem eru að minnka við sig launuð störf. Við getum nefnt konur sem kjósa að helga sig heimili og barnauppeldi um skeið. Við getum nefnt fólk sem minnkar við sig launuð störf vegna sjúkleika eða aldurs. Við getum nefnt fólk sem fer til náms eftir að hafa stundað launuð störf um lengri eða skemmri tíma. Og við getum nefnt fólk sem stundar ígripavinnu, t.d. við sjávarútveg, sem gefur ákaflega sveiflukenndar tekjur og oft miklar tekjur sem viðkomandi hafa ekki alltaf möguleika eða forsjálni til að geyma að hluta til til greiðslu á sköttum. Við þekkjum áreiðanlega öll til einhverra slíkra tilvika þar sem viðkomandi hefði skipt það miklu máli að sitja ekki uppi með skuldabagga vegna vangoldinna skatta. Og ég vil aðeins að lokum taka það fram að við flm. þessarar till. teljum ástæðu til að ætla að staðgreiðslukerfi skatta eigi sér fylgi innan allra flokka og stjórnmálasamtaka sem nú eiga fulltrúa á Alþingi. Með afgreiðslu þessarar þáltill. kæmi þá í ljós hvort um meirihlutafylgi er að ræða. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til að þetta mál fari til hv. allshn.