Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (S. E.) Síðan jeg tók við fjármálastjórninni hefi jeg jafnan í þingbyrjun skýrt frá öllum fjárhag landsins, svo hið háa Alþingi gæti sem fyrst myndað sjer skoðun um hann og gætt þess, hvort meginstoðirnar undir fjárhagslegu sjálfstæði voru væru að veikjast eða styrkjast. Þingið kemur svo snemma saman í ár, að skýrsla þessi getur ekki orðið eins nákvæm og skyldi. Ýms gjöld, sem enn er ekki vitað um, geta enn fallið á árið 1919. Jeg verð því að slá enn fastari varnagla en áður um breytingar, sem geta orðið á bráðabirgðayfirlitinu yfir árið 1919, sem stjórnarráðið hefir samið og jeg legg hjer fram. Bráðabirgðayfirlitið er á þessa leið: Tekjur: Ábúðar- og lausafjárskattur kr. 158,690 Húsaskattur - 27,165 Tekjuskattur - 691,014 Aukatekjur - 120,700 Erfðafjárskattur - 71,974 Vitagjald - 61,256 Leyfisbrjefagjöld - 12,589 Gjöld af Kínalífselixír .... - 21,166 Útflutningsgjöld - 423,605 Aðflutningsgjöld kr. 1,894,845 Vörutollur - 1,934,635 Pósttekjur - 182,784 Símatekjur - 805,000 Tekjur af Íslandsbanka .. - 140,200 Tekjur af Landsbankanum - 100,000 Óvissar tekjur - 17,673 Stimpilgjald - 1,108,532 Tekjur af fasteignum lands- sjóðs - 32,503 Viðlagasjóðstekjur - 163,778 Ýmislegar greiðslur og end- urgjöld - 7,725 Vextir og gengisávinningur á £ - 156,581 Vextir hjá landsverslun og eimskipum - 737,000 Greitt af skuld landsverslunarinnar - 3,000,000 Kr. 11,869,415 Útgjöld: Greiðslur af lánum ríkissjóðs kr. 6,175,246 Til æðstu stjórnar ríkisins - 159,266 Alþingiskostnaður - 235,527 Dómgæsla og lögreglustjórn - 292,174 Útgjöld við læknaskipunina - 482,281 Samgöngumál - 1,393,383 Kirkju- og kenslumál - 399,536 Til vísinda,bókmenta og lista - 175,358 Til verklegra fyrirtækja .. - 276,327 Til skyndilána og lögboðinna fyrirframgreiðslna - 12,056 Eftirlaun og styrktarfje .. - 102,409 Óviss útgjöld - 357,338 Fjárgreiðslur samkv. lögum, fjáraukalögum og þingsályktunum - 1,392,175 Endurborgað fje - 16,532 Tekjuafgangur - 399,107 Kr. 11,869,415 Tekjurnar á árinu 1919 nema samkv. bráðabirgðayfirlitinu .... kr. 11,869,415 En í þeirri upphæð felst endurgreiðsla á skuld landsverslunar kr. 3,000,000 Hinar eiginlegu tekjur ársins verða því kr. 8,869,415 Gjöldin nema kr. 11,470,308 En í þeirri upphæð felast ýmsir liðir, sem rangt væri að telja til venjulegra útgjalda, eins og: a) greiddar eftirstöðvar af 6. milj. láninu hjá dönskum bönkum, kr. 1,500,000, b) greitt af skuld úr ríkissjóði Danmerkur kr. 1,330,000, c) víxill í Íslandsbanka, kr. 500,000, d) greitt af lánum hjá botnvörpungaeigendum kr. 1,170,000, samtals kr. 4,500,000 Mismunur kr. 6,970,308 en það eru hin eiginlegu útgjöld ársins, en framangreindar þrjár greiðslur, sem minka skuldir landssjóðs um 4½ miljón krónur, geta, eins og áður hefir verið tekið fram, engan veginn talist undir venjuleg útgjöld. Í raun og veru er enn einn liður í útgjöldunum, sem tæplega getur talist undir venjuleg árleg útgjöld, en það er afföllin af 4½ miljóna láninu, sem stjórnin tók síðasta sumar og námu 405 þús. kr., sem eiginlega átti að dreifa á fleiri ár, en sú greiðsla gerir lánið framvegis að hreinu 5% láni, en greiðsla þess er þó talin hjer í hinum eiginlegu útgjöldum. Tekjurnar 1919 voru áætlaðar í fjárlögunum kr. 2,422,325, og hafa því farið fram úr áætlun um kr. 6,447,090, eða eru allmiklu meira en þrefaldaðar. Einstakir tekjuliðir hafa farið fram úr áætlun eins og hjer segir: Ábúðar- og lausafj.skattur kr. 83,690 Húsaskattur - 12,665 Tekjuskattur kr. 641,014 Aukatekjur - 50,700 Erfðafjárskattur - 63,974 Vitagjald - 11,257 Leyfisbrjefagjald - 5,589 Gjald af Kínalífselixír ... - 1,116 Útflutningsgjald - 273,605 Aðflutningsgjald - 1,019,845 Vörutollur - 700,000 Pósttekjur - 2,784 Símatekjur - 470,000 Íslandsbanki - 129,200 Landsbankinn - 70,500 Nýir tekjuliðir, sem ekki voru áætlaðir: a. Stimpilgjald kr. 1,108,532 b. Tunnutollur - 1,000,000 Enn fremur gengismunur af fje, sem stjórnin á í bönkum kr. 158.581 Útgjöldin voru áætluð í fjárlögunum á árinu kr. 2,681,776,24, en hin eiginlegu útgjöld námu kr. 6,970,308. Útgjöld hafa því farið fram úr áætlun um kr. 4,289,531,76. Yfir áætlun hafa aðallega þessir útgjaldaliðir verið: Afborganir og vextir .... kr. 1,134,258 Til æðstu stjórnar - 66,366 Alþingiskostnaður - 109,527 Dómgæsla - 200,179 Læknaskipun - 181,665 Samgöngumál - 493,783 Óviss útgjöld - 317,338 Útgjöld samkv. fjáraukal., þingsál. o. fl. - 1,392,175 Tekjurnar eru því þannig: kr. 8.869,415 - útgjöldum, kr. 6,970,308. Tekjuafgangur kr. 1,899,107. Árið 1919 hefir verið óvenjulega gott. Þess ber þó að gæta, sem jeg tók fram i byrjun, að enn þá geta komið útgjöld, sem falla á þetta ár, en þótt þau væru áætluð um 400,000 kr., þá yrði þó tekjuafgangur af árinu um 1,400,000. Jeg gerði ráð fyrir því á síðasta þingi, að á árinu mundi verða halli, og rjeð það af því, að jeg vissi, að útgjöldin mundu verða meiri en á árinu 1918, en þá voru þau fram yfir áætlun um 3½ miljón. Þetta hefir og reynst svo, en tekjurnar, sem jeg bjóst við að mundu verða drjúgar, sbr. ræðu mína, er jeg lagði fyrir fjárlagafrumvarpið 1918, hafa farið langt fram yfir það, sem jeg bjóst við. Vjer erum því enn á þeirri rjettu braut, ársbúskapurinn hefir borgað sig vel. En þá búskaparaðferð verðum vjer að innleiða að fullu og hvergi víkja frá henni. Skuldir vorar fyrir stríðið voru hjer um bil 2,100,000 kr. Skuldir vorar 31. desember síðastliðinn voru eins og hjer segir: Lán úr ríkissjóði Danmerkur 1918 kr. 166,666,64 Lán hjá dönskum bönkum, samkv. lögum nr. 14, 9. júlí 1909 .... - 975,000,00 Lán hjá lífsábyrgðar- stofnuninni í Khöfn 1912 - 195,833,30 Lán hjá dönskum bönk- um 1912 - 266,666,67 Lán til ritsíma 1913 .. - 444,622,77 Lán til ritsíma hjá Lands- banka 1916 og 1918 - 166,200,00 Lán til ritsíma 1917 .. - 480,674,52 Lán til skipakaupa hjá Handelsb. 1917 .... - 1,600,000,00 Lán hjá dönskum bönk- um 1919 - 4,500,000,00 Lán hjá Landsb. 1918 . . - 500,000,00 Lán hjá Íslandsb. 1918 - 1,000,000,00 Lán hjá íslandsb. 1918 - 900,000,00 Lán hjá íslenskum botn- vörpueigendum - 1,319,333,35 Lán hjá háskólasjóði Ísl. - 1,000,000,00 Lán hjá ríkissjóði Dan- merkur - 1,165,956,91 Kr. 14,680,954,16 Mismunur kr. 12,580,954,16 Af þessum mikla mun hafa verið dregnar ýmsar mjög einkennilega ákveðnar ályktanir á þá leið, að vjer værum að sökkva niður í skuldafen, en því hefir verið gleymt, að þessi lán standa að mestu í ýmsum landsfyrirtækjum, seni komið hefir verið af stað vegna stríðsins og óðfluga verða dregin aftur inn í landssjóð. Má þar nefna inneignir landssjóðs í landsversluninni kr. 6,000,000 Dýrtíðarlán - 170,038 Skipin að ákvæðisverði .... - 3,083,000 Sjóðir við áramót um .... - 1,800,000 Samtals 11,053,038 Sjóðurinn er stærri, en bráðabirgðalán, sem tekið var hjá innflutningsnefnd, 1,300,000, hefir ekki verið talið í lánunum, en hins vegar dregið frá sjóðseigninni. Mismunurinn er þá um 1,527,916.16. Upp í þá upphæð koma tekjur af síld og fleira, væntanlega um 500,000. Eftir stæði þá um 1,000,000, en illa fer ef landsverslunin gefur ekki þann ágóða að lokum - og yrðu þá skuldirnar eftir stríðið raunverulega ekki meiri en fyrir stríðið. Auðvitað má geta þess, að 1914 áttum við um 900 þús. krónur í sjóði, en hins vegar er að líta á það, að vjer höfum bæði lagt fje í Landsbankann og aukið eignir vorar á annan hátt. Rjett er og að geta þess, að kola- og saltskuld landsverslunarinnar er hjer ekki tekin til greina, en samkvæmt ráðstöfunum síðasta þings hafa verið gerðar sjerstakar ráðstafanir til þess að vinna hana upp. - Þetta, sem hjer er sagt, ætti að vera fullnægjandi til að gerhrekja þær staðhæfingar, sem komið hafa fram, þó ótrúlegt megi þykja, um það, að landið væri á leiðinni til að verða gjaldþrota. Af því að jeg lít svo á, að það sje skylda mín að vernda lánstraust landsins gegn óheilbrigðum árásum, þá vil jeg, þó mjer sje það ekki ljúft, víkja fáeinum orðum að síðustu fjármálagrein herra candídats Boga Melsteds í „Lögrjettu“, af því að sú grein er þó undirbygð með tölum. En þau ummæli munu alls ekki á neinn hátt snerta þær mínútur, sem mjer eru sendar handan um hafið; jeg mun skoða þær sem einkaeign mína og á engan hátt blanda þeim inn í stærsta viðfangsefni hverrar þjóðar, ekki síst á þessum tímum - fjárhaginn. Hr. B. M. gagnrýnir fjárhagsyfirlit það, er stjórnarráðið hefir samið fyrir 1917, og segir, að í því sjeu taldar eignir, sem ekki sjeu arðberandi, eins og geðveikrahælið Kleppur, holdsveikraspítalinn o. s. frv. Þó eignir þessar sjeu ekki arðberandi í eiginlegum skilningi, þá væri hrein fjarstæða að undanskilja þær frá eignayfirliti ríkisins. Í eigna- og skuldayfirliti því, er fylgir t. d. ríkisreikningi Dana, eru taldar samskonar eignir, og þarf ekki annað en líta á það yfirlit. Þar eru talin t. d. geðveikrahæli, hegningarhús, tollbyggingar, innanstokksmunir sjúkrahúsa, hallir, skemtigarðar, landbúnaðarsafnið, embættisbústaðir, púðurgerðarhúsið o. s. frv., og sama mun eiga sjer stað í eignayfirlitum annara ríkja. Sjerstaklega minnist B. M. á, að Hvanneyri og Hólar í Hjaltadal og prestssetrin sjeu talin með yfirlitinu. Sem dæmi upp á, hve varlega er áætlað, eru Hvanneyri og Hólar með öllu tilheyrandi, búi og öllu, virt á 120 þúsund krónur. Ætli að það yrðu ekki margir kaupendur að þessum jörðum fyrir það verð, og þá er það að líkindum ekki hærra verðið á prestssetrunum. Jeg þykist því geta slegið því föstu, að með upptalningu þessara eigna í eigna- og skuldayfirliti ríkisins sje farin sama leiðin og hjá öðrum þjóðum, og ef vjer hugsum okkur nokkurn samanburð á hag þeirra og vorum, þá verður að telja samskonar hluti þar upp. Jeg skal svo ekki víkja nánar að þessu atriði. En nú mun jeg snúa mjer að því höfuðatriði í grein B. M., þar sem hann segir, að skuldir landssjóðs sjeu hjer um bil 2 miljónum meiri en arðberandi eignir hans. Að þessari niðurstöðu kemst höfundurinn með því að telja tekjumegin eignir ríkisins 1917, en gjaldamegin skuldir 1918. En það er ljósara en frá þurfi að segja, að ef gera á upp hag ríkisins eða fjelags eða einstaks manns, þá verður sú leið aldrei farin. Í þessu sjerstaka tilfelli kemur þetta mjög illa niður, þar sem eignir ríkisins 1918 jukust við það, að mikið af lánum þeim, sem var bætt við á því ári, varð að inneign landssjóðs í landsversluninni. Eignir ríkisins 1917 voru samkvæmt yfirliti stjórnarráðsins 28,411,714.28, en eignir ríkisins 1918 voru samkvæmt yfirliti stjórnarráðsins, sem fylgir landsreikningunum, kr. 33,452,944.20. Þessi mismunur stafar aðallega af því, að inneign landssjóðs í landsversluninni var 1917 5,660,659.05, en 1918 9,111,517.80 -, en að inneignin sje arðberandi efast enginn um, enda fær landssjóður árlega vexti af henni, en auk þess var landsverslunin búin að greiða um síðastliðin áramót 3 miljónir af skuldinni. Hver sem vill gera upp hag landssjóðs verður því að taka eignirnar og skuldirnar hvorttveggja frá sama árinu. Ef litið er nú á skýrslu þá um eignir og skuldir 1918, sem fylgir landsreikningunum 1918, og teknar eru þar að eins ótvírætt arðberandi eignir, en húsum og lóðum slept, þá verða þær þannig: Í sjóði 31. des. 1918 .... kr. 1,747,183.32 Sjóðir - 6,898,779.04 Verðbrjef - 1,830,100.00 Jarðeignir - 2,170,773.00 Shnakerfin - 2,545,000.00 Skip - 3,021,967.89 Inneign í landsversl. ... - 9,111,517.80 Varasjóður landsversl. .. - 1,220,923.15 Samtals kr. 28,546,244.20 Um lið 6 (skip) er það að segja, að engum getur dottið annað í hug en telja skipin arðberandi á þessum tímum, sbr. og reikninga þeirra. Að vísu er gróði skipanna á pappírnum minni fyrir það, að tapið á strandferðunum hefir verið nálega alt fært þeim til útgjalda. Skipin eru nú í góðu lagi, og viðgerð á Borg kostaði um 350 þúsund kr. Um lið 8 (varasjóð landsversl.) má segja, að enn sje ekki víst, að hann verði að eign, þó jeg búist við því, þegar búið er að vinna upp kol og salt á þann hátt, sem Alþingi hefir ákveðið, en þó sá liður væri dreginn frá, þá væru þó arðberandi eignir um 27,375,321.05. Hjer er húsum og lóðum slept, og mundi þó íslenska ríkið finna það, hvort þær eignir eru ekki arðberandi, ef það ætti að leigja hús fyrir stjórn, Alþingi og opinberar stofnanir. En þó arðberandi eignir væru að eins taldar kr. 27,325,321.05 og skuldir 1918 væru dregnar frá - 19,629,493.34 þá stæðu þó eftir - 7,695,827.71 fram yfir skuldir, en það verður allmikið önnur niðurstaða en hr. B. M. kemst að í Lögrjettugrein sinni. Að öðru leyti vísa jeg til skýrslunnar um eignir og skuldir 1918, sem fylgir landsreikningunum, er sýnir 13,822,450.86 meiri eignir en skuldir, en skýrslan yfir 1919 er ekki tilbúin og getur ekki orðið tilbúin fyr en landsreikningurinn er tilbúinn, en þar sem árið 1919 hefir verið óvenjugott, liggur í hlutarins eðli, að niðurstaðan í eignaskýrslunni verður betri fyrir þetta ár en fyrir 1918. Jeg veit, að í raun og veru þarf jeg ekki að taka þetta fram vegna hins háa Alþingis. Því eru strax ljósar skekkjur þær, sem standa í nefndri grein, en þjóðin, sem ekki hefir eins gott tækifæri til þess að fylgjast með fjárhagnum eins og hv. alþingism., á kröfu til þess, að stjórnin á hverju ári greiði sem best og skýrast úr þeim málum fyrir hana, og ekki er það nú síst nauðsynlegt, þar sem landsstjórnin nú býður út fyrsta innlenda lánið, sem jeg mun víkja síðar að. Jeg veit, að hjer í þessum sal er öllum ljóst, að gjaldþrotakenningin er sú hin mesta fjarstæða, sem lengi hefir komið fram um fjárhag vorn. Hjá íslenska ríkinu eru nú engir fjárhagsörðugleikar fyrir ríkissjóðinn. Lán vor í útlöndum eru til langs tíma með góðum kjörum, og sum með ágætum kjörum. Síðasta lánið, 4½ milj. kr., var stórheppilegt fyrir oss. Síðan það var tekið hefir dregið sorta yfir peningamarkað heimsins, lánskjörin orðið margfalt örðugri og ef til vill nálega ómögulegt að fá lán nú í öðrum löndum, nema þá ef til vill í Ameríku, en þó slík lán fengjust, mundu þau verða afardýr. Það er því víst, að Ísland verður nú að treysta á sig sjálft í fjármálunum. Stjórnin hefir nú boðið út 3 milj. kr. lán innanlands með 5½% vöxtum og 96 kr. gengi. Kjör þessi eru góð fyrir landið, þegar tekið er tillit til þeirra tíma, er vjer nú stöndum á, og kjör þessi eru einnig mjög aðgengileg fyrir landsins börn, sem vilja geyma fje sitt í tryggum verðbrjefum. Lán þetta er ekki tekið vegna þess, að ríkissjóður sje í fjárþröng, ekki til þess að greiða skuldir hans, en lán þetta er tekið til þess að koma ýmsum stórfyrirtækjum innanlands í framkvæmd. Geðveikrahæli verður að byggja, svo og hús á Eiðum og Hvanneyri; brýr þarf að byggja, t. d. á Jökulsá og Eyjafjarðará; einnig á þetta lán að fara til þess að hrinda áfram stærsta landbúnaðarfyrirtæki, sem enn hefir verið hugsað um á Íslandi, Flóaáveitunni. Bankarnir báðir hafa lofað að ábyrgjast að tryggja alt að 2 milj. af láninu, ef á þyrfti að halda, og gera þeir að skilyrði, að 1 miljón af láninu fari til Flóaáveitunnar. Það eru fleiri en þeir, sem austanfjalls búa, sem fylgja þessu fyrirtæki með athygli. Ef það hepnast vel, sem vjer vonum allir, þá vinnum vjer þar einhvern hinn stærsta sigur fyrir landbúnaðinn, sem unninn verður, og hann mundi verða til þess að gefa þessum öðrum atvinnuvegi vorum byr undir báða vængi. Á því ríður um fram alt, að hin nýja stjórn, sem fer með þetta mál, tryggi, að það verði framkvæmt á sem allra öruggastan og hagkvæmastan hátt, og enn fremur að fela forustu þess fjölhæfum manni, sem næga sjerþekkingu hefir. Stjórnin treystir því, að þessu lánboði verði tekið vel í þessu landi, þessu láni, sem eingöngu er tekið til innanlandsframkvæmda. Stjórnin er þakklát bönkunum hjer fyrir, hve vel þeir hafa tekið í lánið, og finn jeg skyldu mína að taka það hjer fram. Jeg minni á það hjer, að stundum hefi jeg þótt mála fjárhaginn allsvartan hjer á þinginu, en jeg bið um leið, að það sje athugað, að jeg þegar á síðasta þingi tók það fram, að jeg líti svo á, að ríkissjóður væri sloppinn eftir öllum vonum vel út úr stríðsrótinu, en það, sem allar mínar áhyggjur snerust um, var það, að jeg kveið því, að halli mundi verða á árunum, sem fram undan eru, og því ári, sem nú er lokið, en það er óneitanlega ískyggilegra en jafnvel sjálfur stríðshallinn, þó einhver yrði. Nú hefir það farið svo, að niðurstaðan af síðasta ári hefir verið góð, og nú verður það að fara svo, að niðurstaðan af árunum 1920 og 1921 verði á þá leið, að vjer stöndum hallalausir eftir þau. Samkvæmt fjárlögunum er tekjuafgangur af þessum árum, sem nemur kr. 764,755.98, en þá eru ekki taldar með þær hjer um bil 2 miljónir, sem launalögin hafa hækkað laun embættismanna frá því, sem þau voru. Raunverulegi hallinn er því kr. 1,235,244.02. Nú hefir stjórnin samkvæmt tillögum landssímastjóra hækkað símatekjurnar, og mun sú hækkun nema um 250,000 kr. á ári eða 500,000 á fjárhagstímabilinu. Hallinn er því hjer um bil 700,000, en ef frv. stjórnarinnar, sem hjer liggur fyrir, nær að ganga fram, þá ættu fjárlögin að verða hallalaus. Þetta er það mark, sem vjer verðum að setja okkur, og stjórnin treystir því, að þingið sje henni sammála um, að hjer eigi beinlínis að innleiða þá meginreglu, að láta búskapinn bera sig árlega. Að því er þetta skattafrv. snertir, þá geri jeg ráð fyrir, að allir geti orðið sammála um, að rjett sje að leggja skatt á óhófsvöru, en um hitt verður fremur deilt, hvort rjett sje að leggja stimpilskattinn á allar aðfluttar vörur. Rjett þykir mjer að geta þess, að í raun og veru gætir þessa skatts lítið á nauðsynjavörunum, hann er svo smár, en hans gætir mikið í landssjóðnum, auk þess sem hann á að eins að ná til áramóta 1921, en fyrir þann tíma á að vera búið að endurskoða alla skattalöggjöfina, og er nú þegar byrjað á þessari endurskoðun, og hefir stjórnin kosið til þess starfs með sjer tvo hagfræðinga, og hefir svo hugsað um að bæta við tveim mönnum með praktískri þekkingu til þess að endurskoða þessi mjög svo þýðingarmiklu mál, en mjer virtist rjett, að láta bíða að tilnefna þá menn, svo næsta stjórn eigi kost á að velja þá eftir sínu höfði, en það virðist rjettmætt, því sú stjórn á að bera fram hina endurskoðuðu skattalöggjöf. - Jeg sje ekki ástæðu til, að svo stöddu, að fara nánar inn á þetta skattafrumvarp; vil leyfa mjer að leggja til, að því verði, að afloknum umræðum, vísað til fjárhagsnefndar. Að lokum vil jeg svo segja þetta. Ástæðan til þess, að stjórnin getur skilað fjárhagnum svo vel úr höndum til næstu stjórnar, er meðal annars hin góða samvinna milli þingsins og stjórnarinnar um skattamálin. Þingið hefir skilið hina brýnu þörf á því að afla landinu tekna, og hefir látið hina eðlilegu óánægju, sem fylgir hverju nýju skattafrumvarpi, eins og vind um eyrun þjóta. Sannleikurinn mun nú einnig vera sá, að stjórnmálamennirnir verða að lokum ekki dæmdir eftir því, hvað margar hnútur hafi fallið í garð þeirra, eftir því, hvað miklar tilraunir hafi verið gerðar til að sverta þá og gera lítið úr þeim, heldur eftir þeirri niðurstöðu, sem er ávöxtur af starfsemi þeirra. Mitt síðasta orð verður nú það, sem jeg vona að verði fyrsta orð hins næsta fjármálaráðherra: Vakið yfir því, að landsbúskapurinn beri sig árlega, og gleymið ekki, að íslenska þjóðin, í fjármálunum eins og í öllu öðru, verður aðallega að læra að treysta á sig, og sig eina, því sjálfs er höndin hollust.

Sveinn Björnsson Jeg vildi að eins segja það, hvort ekki væri ástæða til þess að breyta fyrirsögninni á frv., ef það næði fram að ganga. Jeg tel ekki rjett að kalla þetta stimpilgjald, sem er í raun og veru aðflutningsgjald. Hjer er að eins um að ræða verðtoll á algengum vörum. Jeg lít svo á, að einn af göllum óbeinu skattanna sje sá, að þeir eru ekki teknir beinlínis úr vasa einstaklingsins, heldur eru farnar ýmsar krókaleiðir til þess að ná skattinum, og í því felst töluverð hætta um misbrúkun í skattalöggjöfinni. Og þegar menn láta sjer þetta ekki nægja, en nefna skattinn nýjum nöfnum, þá er komið inn á hættulega leið. Og jeg vil benda á það, að meiri hluti tekjuauka hefir verið tekinn af aðfluttum vörum síðan í stríðsbyrjun, og af vörum, sem fluttar hafa verið út úr landinu. Mjer kemur það kynlega fyrir, að auk þess, að tollarnir hafa verið hækkaðir, hafa verið fundnar nýjar leiðir til þess að leggja á ýmsar vörutegundir. Afleiðingin verður síðan sú, að á sumum vörutegundum hvíla fleiri aðflutningsgjöld, með ýmsum nöfnum, þótt vörutegundirnar sjeu eins að eðli. Og jeg hygg, að nefndin ætti að athuga það, hvort sömu vörutegundir eru ekki nú þegar orðnar svo tollaðar, að þær þoli ekki meiri gjöld. Á síðasta þingi var t. d. lagt 10 kr. innflutningsgjald á hverja smálest af kolum. Lengra sá þingið sjer þá ekki fært að fara í þessu efni. En mjer skilst, að hjer við bætist nú 2 kr. til 2 kr. og 50 aurar, ef þetta frv. verður samþykt. Jeg stóð að eins upp til þess að benda nefndinni á, hvort ekki væri rjett að kalla þetta aðflutningsgjald í stað stimpilgjalds, og enn fremur í því skyni að beina því að nefndinni, hvort nú sje ekki fullur bikarinn um tollálagningar á sumum vörutegundum, áður en þetta frv. verður afgreitt. Jeg býst við, að þess sje full þörf. Jeg sje mjer ekki fært að athuga ræðu hæstv. fjármálaráðh. (S. E.), þar sem hún var öll bygð á tölum, sem ekki er auðvelt að átta sig á í fljótu bragði.

Magnús Pjetursson Jeg get byrjað mál mitt með því að þakka hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) fyrir þær athugasemdir, sem hann gerði við frv. En jeg hefi ekki ástæðu til að halda, að þetta komi að miklu liði, því að jeg hefi beint líku að nefndinni á tveim undanförnum þingum, og jeg geri ekki ráð fyrir, að það komi að nokkru haldi nú fremur en þá. Mjer þykir illa farið, að nú er blandað inn í þetta stimpilgjald bæði útflutnings- og innflutningsgjaldi. Enda hefi jeg margtekið þetta fram á undanförnum þingum um útflutningsgjaldið. Jeg er líka þakklátur hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) fyrir ræðu hans. Það gleður mig, að nú er komið annað hljóð í strokkinn en var á síðasta þingi. Útlitið hefir reynst betra en hann gerði þá ráð fyrir. Í því sambandi vil jeg skjóta því til fjárhagsnefndar, hvort þetta frv. muni vera nauðsynlegt. Mjer skilst, að fjárhagur landsins fari hröðum skrefum í áttina til vaxandi velmegunar. Í árslok 1918 voru raunverulegar skuldir landssjóðs um 4½ miljón. Þá var sagt, og það með rjettu, að landið hefði tapað um 2 miljónum á stríðsárunum. En fjármálaráðherra lýsti nú yfir því, að skuldirnar hefðu ekki verið meiri við árslok 1919 heldur en fyrir stríðið. Landssjóður hefir því grætt á árinu 1919 2 milj. meira en gert var ráð fyrir. Ef þetta er rjett, þá leiðir auðvitað það af því, að fjárhagurinn verður í næstu árslok miklum mun betri en síðasta þing gerði ráð fyrir. Þetta vildi jeg að nefndin athugaði, áður en hún gengist fyrir nýjum skattaálögum. Jeg vildi líka komast eftir því hjá hæstv. fjármálaráðherra (S. E.), hvort hann geri ráð fyrir, að tekjurnar verði meiri eða minni á þessu ári, 1920, heldur en gert er ráð fyrir í fjárlögunum. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) mintist líka á innanlandslánið, sem nú er verið að bjóða út. Og úr því að hann mintist á lán þetta, vildi jeg geta þess, að síðan stjórninni var heimilað af þinginu í sumar að taka lánið, vegna væntanlegra framkvæmda, og jeg benti þá á fyrir hönd fjárveitinganefndar, að rjett væri að reyna innanlandslán, hafa menn búist á hverri stundu við útboði frá stjórninni. Nú vildi jeg spyrja hæstv. fjármálaráðherra (S. E.). hvers vegna útboð þetta kom ekki fyr. Jeg vænti svars um þetta atriði, því það mun orka tvímælis, hvort ekki hefði verið hentugri tími til útboðs þessa og enn meiri von um árangur.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg tók það greinilega fram á síðasta þingi, að ekkert væri að athuga við þá niðurstöðu af fjárhagnum, sem þá var sýnileg eftir stríðsárin. En hinu kveið jeg, bæði því, að niðurstaðan af þessu ári mundi verða önnur en nú er orðin, og þó einkum því, að farið yrði inn á þá braut, að greiða árlega tekjuhalla á fjárlögum með lánum. En öll mín viðleitni hefir farið í þá átt, að berjast gegn því, að slík búskaparaðferð yrði innleidd. Að því er sjálft frv. snertir, þá hafa aðalmótbárurnar, sem enn eru fram komnar gegn því, verið meira formlegs eðlis eða bygðar á því, að frumvarpið hefði átt að koma fram undir öðru nafni. Nú er það vitanlegt, að frá landssjóðs sjónarmiði skiftir litlu, hvort gjaldið er kallað stimpilgjald eða aðflutningsgjald. Aðalatriðið er, að skattar þeir, sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu, komi í landssjóðinn. Hjá erlendum þjóðum, t. d. Dönum, tíðkast stimpilskattur á ýmsum gullvörum, gimsteinum, tóbaki o. s. frv., og þurfum vjer þess vegna ekki að óttast, að hjer sje verið að fitja upp á því, sem aðrar þjóðir hafa ekki reynt áður. Háttv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) sagði rjettilega, að hjer væri um verðskatt að ræða. Þetta hefir stjórnin viðurkent, enda tekur fram í ástæðum sínum fyrir frumvarpinu, að ef það verði að lögum, þá fáist reynsla fyrir því, hvort erfiðleikar verði á innheimtu þessa skatts, enda geti það orðið til leiðbeiningar við skattamálaundirbúninginn, sem nú stendur fyrir dyrum. Háttv. þm. Stranda. (M. P.) kvað hjer verið að blanda saman verðtolli og vörutolli. Í því frv., sem hjer er um að ræða, er að eins verðtollur, en framtíðin sker úr því, hvor stefnan verður ofan á. Háttv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.)  (Sv. B.: Eini þingmaðurinn)  mintist á kolatoll frá síðasta þingi. Jeg býst við, að háttv. deild sje kunnugt um, að sá tollur var lagður á til þess að vinna upp halla, sem varð á kolum landsverslunarinnar, vegna verðfalls, er stríðið hætti. Þau kol voru keypt á tímum, er engir aðrir treystust til að versla með þá vöru, og því eðlilegt, að hallinn væri lagður á kolaneytendurna, enda var nálega alt Alþingi á því, að rjett væri að fara þá leið í málinu. Kolatollurinn var settur á til þess, að sem fyrst væri hægt að hætta við einkasöluna á kolum, sem margir voru óánægðir með. Stimpilgjaldið mun ekki verða þess valdandi, að mikil framfærsla þurfi að koma á vöruna, þegar þess er gætt, að stimpilgjaldið er lagt á innkaupsverð. Ef innkaupsverðið á tonninu er áætlað 100 kr., þá næmi gjaldið 1 kr., en útsöluverðið mun nú bráðlega verða 250 kr. á smálest. Hvað viðvíkur því, að undanskilja sumar vörur gjaldi þessu, tekur fjárhagsnefnd það að sjálfsögðu til athugunar, en þá minka tekjurnar af frumvarpinu um leið, en ekki mun af þeim veita. Frumvarp þetta er að eins bráðabirgðaráðstöfun til þess að útvega nauðsynlegar tekjur, en ef háttv. deild sæi aðra leið betri, þá mundi stjórnin að sjálfsögðu fallast á hana, en jeg leyfi mjer annars að efast um, að á þá leið verði bent. Háttv. þm. Stranda. (M. P.) spurði, hvers vegna ríkislánið hefði ekki verið boðið út fyr en nú. Er því fljótt til að svara, að jeg sá mjer ekki fært að bjóða lánið út meðan kosningarnar stæðu yfir, því þá var það hjá mörgum aðalkosningabeitan að ráðast á fjárhag landsins og gera lítið úr honum. Var slíkt lítið byrvænlegt fyrir innanlandslán, enda rjeðu og báðir bankarnir frá því, að bjóða lánið þá út. Hygg jeg og, að þó að lánið hefði verið boðið þá út, þá hefðu kjörin ekki orðið betri en nú, því þau mega teljast ágæt, á þeim tímum, sem nú standa yfir. Að lokum vil jeg endurtaka það, að stjórnin tekur því með þökkum, ef þingið gæti fundið betri leið, og mundi jeg styðja háttv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.), ef hann kæmi fram með slíkt frumvarp.

Sigurður Stefánsson Það sæti illa á mjer að mæla á móti þessu frumvarpi. Það væri þá helst það, ef nokkuð væri að, að of lítill skattur væri lagður á þær vörur, sem hjer er um að ræða, 10%, eins og gert er með frv. þessu. Með því að fjárhagur landsins er góður, sýndist má ske, sem ekki væri þörf á þessum skatti, en þó mun fjárins þörf að ýmsu leyti. Jeg vildi skjóta því til þeirrar háttv. nefndar, sem þetta mál fær til meðferðar, hvort ekki mundi vera ástæða til að athuga, hvort ekki ætti að hefta innflutning á þessum vörum. Finst mjer, sem slíkt gæti vel komið til greina.  (M. G.: Það er verið að því)  . Innflutningur á slíkum vörum gengur alveg fram úr hófi. Mun ekki hægt að hefta hann með öðru en því, að löggjafarvaldið taki þar fram fyrir hendurnar á mönnum. Jeg tel fylstu ástæðu til að takmarka þennan óþarfa innflutning. Búðir spretta upp hvarvetna, sem ekki selja neitt af þeirri vöru, sem landsmönnum er nauðsynleg, heldur eintóma óþarfavöru. Þarf jeg ekki að orðlengja þetta, en það gleður mig, að háttv. nefnd skuli hafa tekið þetta til athugunar. Þó að landssjóður má ske tapi tekjum við það, þá græðir landið þeim mun meira á því, að slíkur óþarfi sje ekki fluttur inn í landið.

Sveinn Björnsson Jeg vildi með síðustu ræðu minni að eins gefa bendingu til fjárhagsnefndar. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) kvað aðalaðfinslu mína gegn frumvarpi þessu vera þá eina, að þetta heitir stimpilgjald, en ekki vörugjald. Þetta er ekki rjett. Jeg tók fram, og tek enn fram, að það er óheppilegt og ekki rjettmætt að kalla venjulegt aðflutningsgjald stimpilgjald. Stimpilgjald er ekki notað hjá öðrum þjóðum á þennan hátt. Jeg játa það, að jeg er ef til vill ekki jafnkunnugur skattalöggjöf annara þjóða sem hæstv. fjármálaráðherra (S. E.), en þó hygg jeg, að það muni ekki þekkjast með öðrum þjóðum, að stimpilgjald sje lagt á allar vörur. Mun það vera lagt á þær vörur hjá öðrum þjóðum, sem hægt er að líma stimpilmerkið á, en mjög óalgengt í öðrum tilfellum. Jeg óska þess, að hv. nefnd taki til athugunar, hvort ekki mundi vera heppilegt að breyta nafninu á gjaldi þessu. Jeg tel ekki heppilegt að samþykkja þetta frv., nema brýn nauðsyn beri til, en á það hefir hæstv. stjórn ekki bent enn þá. Væri eðlilegast að taka vörugjaldið sem eitt gjald í einu lagi, en ekki leggja það á undir ýmsum nöfnum á sömu vörur. Finst mjer, ef þetta á að skoðast sem verðtollur, að það muni harla litlar upplýsingar gefa um ágæti hans, eða hversu heppilegt væri að hafa slíkt fyrirkomulag í framtíðinni. Mjer virðist það ekki hafa verið nægilega vandlega athugað af stjórninni, hvort gjald þetta mundi ekki koma of þungt niður á sumum vörum. Mjer finst full ástæða til að segja, að fullmikill að flutningstollur sje á sumum vörum; t. d. á niðursoðinni mjólk er hann afskaplegur. Sagði mjer kaupmaður, að tollurinn mundi nema nálægt 50 aurum af pottinum á aðfluttum rjóma.  (M. G.: Ætli eitthvað af þessum 50 aurum hafi ekki verið álagning)  . Hvað snertir orð fjármálaráðherra (S. E.) viðvíkjandi því, að stjórnin tæki með þökkum tillögum þingsins um betri leiðir, verð jeg að segja það, að jeg tel óheppilegt að slengja þeim vanda á þingið að gera tillögur í þessum efnum. Það er verkefni stjórnarinnar að finna bestu og heppilegustu leiðirnar, en síst verkefni aukaþings að taka óundirbúið við þeim málum, illa undirbúnum frá stjórnarinnar hálfu. Jeg vil vona, að háttv. nefnd komist að þeirri niðurstöðu, að eigi þurfi að samþykkja frv. þetta, enda tel jeg það óheppilegt, nema brýn nauðsyn sje á því.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg leyfi mjer að benda á, að um leið og lögreglustjóri stimplar reikningana, þá veitist honum tækifæri til að hafa nákvæmt eftirlit með innfluttum varningi. Það, sem jeg tók fram áðan, um að stimpilskattur væri erlendis á tóbaki, gulli o. s. frv., verður ekki hrakið; enda þótt svo væri ekki, þá mætti taka þessa leið upp hjer, ef á annað borð væru líkur fyrir, að hún gæfist vel. Háttv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) fann að því, hvernig sköttunum væri fyrir komið hjá oss. En okkar sköttum er fyrir komið á ógn líkan hátt í aðaldráttum eins og í nágrannalöndunum. Hjer er tekjuskattur, gróðaskattur, ýmiskonar tollar, eins og þar, og þar er sama óánægjan yfir sköttunum eins og hjer. Háttv. þm. (Sv. B.) getur ekki borið stjórninni það á brýn, að hún hafi verið reikul í skattamálunum. Stjórnin hefir haldið þar beinar leiðir og með fastri hendi fylgt fram skattatillögum sínum, en háttv.þm. (Sv. B.) má ekki búast við, að stjórnin haldi fram til streitu frumvörpum sínum, ef betri tillögur koma frá þingmönnum sjálfum, en það hefir raunar ekki komið fyrir enn í minni stjórnartíð. Mjer fanst ræða háttv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) mest vera glamur út í loftið og frekar tilraun til að koma sjer í mjúkinn hjá kjósendum heldur en um verulega „krítik“ væri að ræða. Jeg minnist þess ekki, að hv.þm. (Sv. B.) hafi komið fram með neinar tillögur í fjármálum fyrir hv. þing, nema eitt skattafrumvarp, er hann kom með forðum, sem hið háa Alþingi flýtti sjer að drepa. Og sæti því ef til vill síst á honum að gera slíkt veður út af frv. þessu.

Pjetur Jónsson Jeg verð að lýsa ánægju minni yfir því, hve hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) hefir gefið glögga og greinilega skýrslu um fjárhag landsins. Það er heppileg venja, sem hann hefir tekið upp, að láta þm. í tje á hverju þingi yfirlit yfir tekjur og gjöld síðustu ára, og er síst vanþörf á að geta áttað sig á ástandinu í hvert skifti. Þá er ekki síður ástæða til að gleðjast yfir því, hve skaðlítið við höfum sloppið yfir það vandræðatímabil, sem að baki er lagt, og má það sumpart þakka áhuga hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) á því að afla landssjóði tekna. En þó jeg meti mikils þennan áhuga og geti varla áfelst hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) fyrir að bera fram þetta frv., þá er mjer næst að halda, að áhuginn fari að verða um of, eða hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) hætti við um of að líta á það eitt, að afla tekna: minna á það, með hvaða móti það er gert. Þó útlit sje fyrir einhvern halla á þessu ári, þá held jeg, að ekki sje of djarft teflt, þó hann sje látinn eiga sig til næsta þings. Margt getur raskast í þeirri áætlun, sem gerð hefir verið, og auðvitað sumt til baga, en tekjurnar geta líka orðið drýgri en áætlað er, eða svo hefir það reynst oftast nær. Þó menn vildu nú á þessu þingi reyna að auka tekjur landssjóðs eitthvað, þá get jeg ekki felt mig við þá leið, sem þetta frv. fer. Jeg get því viðvíkjandi fallist á röksemdir hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) og hv.þm. Stranda. (M. P.). Hjer er farið fram á aðflutningsgjald og það kallað stimpilgjald. Vitanlega væri viðkunnanlegra að kalla það sínu rjetta nafni og hafa það reglulegt aðflutningsgjald. Held jeg, að stimpilgjaldsformið sje óheppilegra, og byggi jeg það á reynslu minni. Gjald þetta á að vera að eins til bráðabirgða, um stuttan, takmarkaðan tíma, og sýnist mjer sú fyrirhöfn, í stimpilmerkjum o. fl., sem það leiðir af sjer, vera of mikil og unnin mjög fyrir gíg. Þessar og aðrar aðfinslur má tilfæra um frv. þetta, en það hafa aðrir gert og því óþarfi að fara langt út í það. Því verður ekki neitað, að skattaálögurnar eru orðnar þungar. Það má segja, að á nálega hverja vöru sjeu komnar drápsklyfjar, og er þá óskemtilegt að hafa marga bögla ofan í milli. Jeg held, að fara verði varlega í það að bæta tolli á toll ofan, og það á sömu vöruna. Það spillir heldur en bætir, að þessir tollar eru kallaðir ýmsum nöfnum og innheimtir með ýmislegu móti. Það er ekki samræmi í því. Samkvæmt áskorun síðasta þings hefir stjórnin skipað nefnd sjer til aðstoðar við skattamálin, og mun þá fyrst og fremst reynt að koma lagi á þann rugling, sem nú er. Það hefir verið borið fram, að þetta frv. gæti orðið til að greiða starf nefndarinnar, til að sýna henni, hvernig verðtollur reynist, en jeg held, að það verði að eins til að trufla hana, og því minni ástæða er til að samþ. þetta frv. nú, þegar von er á bættri skattalöggjöf, og vonandi nýju skattakerfi. Gömlu skattarnir (tollarnir) geta orðið þrándur í götu og örðugleikar á að afnema þá, og þess vegna nauðsyn að fjölga þeim ekki úr þessu. Þessi orð mín ber ekki að skilja svo, að jeg sje því með öllu fráhverfur, að hafa stimpilgjald á einhverjum óþarfa varningi, sem auðvelt er að stimpla. En jeg er alveg á móti því að setja stimpilgjald á nauðsynjavöru. Hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) má ekki taka þessa ræðu mína svo, sem jeg væri að andmæla þeirri fjármálastarfsemi hans og viðleitni til að afla landssjóði tekna, svo að hrökkvi fyrir útgjöldum. Jeg met hana mikils, og jeg er honum sammála um það, að aðalreglan eigi að vera sú, að hvert ár beri sig. En hitt tel jeg vafaatriði, hvort samþ. eigi athugaverða tolla, til þess að fylgja reglunni út í ystu æsar.

Fjármálaráðherra (S. E.) Að eins örfáar athugasemdir. Jeg ætla ekki að fara langt út í ræðu hv.þm. S. Þ. (P. J.). Jeg vildi að eins geta þess um þau ummæli hans, að stimpilgjaldið yrði til þess að trufla skattanefndina, að nefndin sjálf hefir talið heppilegt að gera þessa tilraun, eða að minsta kosti fjelst meiri hluti nefndarinnar á frv. er jeg bar það undir hana. Um væntanleg ónýt stimpilmerki skal jeg benda á það, að auðvelt er að fara nærri um, hve mikið þarf að nota, og ákveða fjöldann eftir því. Annars ætla jeg ekki að fara nánar út í þær umræður, sem orðið hafa. Jeg sje ekki ástæðu til að margendurtaka það, sem jeg hefi sagt, og vona, að hv. deild sje það ljóst, hvers vegna þetta frv. er fram komið, eða að frv. er lagt fram í því skyni, að búskapur yfirstandandi árs beri sig. Þeirri reglu hefi jeg viljað fylgja, og mjer þótti vænt um, að hv.þm. S.-Þ. (P. J.) fjelst á hana.

Gísli Sveinsson Jeg ætla ekki að halda hjer neina líkræðu yfir málum nje mönnum, heldur fara nokkrum orðum um frv. sjálft. eins og það liggur fyrir. Jeg er ekki á sama máli og þeir hv.þm., sem talað hafa á móti frv. Jeg get sætt mig við það, að fram er komið frv. um tekjuauka. Jeg get líka sætt mig við það, að sú leið verði farin, sem frv. bendir til. Sumir hv.þm. hafa ekki talið þörf á tekjuauka, og þó að hún væri ekki sjáanleg nú, þá er hyggilegra að gera ráð fyrir, að hún geti orðið, og haga sjer samkvæmt því. Og aðferðina til að ná tekjuaukanum tel jeg alls ekki fráfælandi, sem bráðabirgðaráðstöfun. Þetta gjald er í engu ranglátara eða kemur ver niður en margt annað af sköttum eða tollum vorum, og ættu menn því eins að geta aðhylst það sem hitt. Og frv. tekur sjálft fram, að það sje til bráðabirgða, svo að ekki er það til fyrirstöðu. Sannleikurinn er sá, að skattalöggjöf vor frá síðustu árum er öll vandræðabráðabirgðaráðstöfun, en við það verður að una, þangað til úr verður bætt. Nú er skattanefnd, er heita má, sest á rökstóla og vill hún fá einhverja, þótt ekki sje nema litla, reynslu um það, hvernig verðtollur gefst. Þetta frv. fer fram á slíkan toll og getur því ef til vill gefið nokkrar upplýsingar, ef það kæmist til framkvæmda. Í sjálfu sjer er verðtollur sanngjarnari en vörutollur eða þungatollur, og þá sjerstaklega þegar miðað er við innkaupsverð. Ef það sýnir sig, að slíkur tollur er framkvæmanlegur, þá getur það orðið til þess, að heldur verði á honum bygt en þungatollinum. Ef tollurinn reynist illa, þá er þess að gæta, að um stuttan tíma er að ræða og í því skattamoldviðri, sem við höfum nú, gætir þessa ekki mikið. Það hefir verið um það talað, að þessi tollur bæri annarlegt nafn. Mjer finst satt að segja, að nafnið komi þessu máli minst við. Frv. fer ekkert leynt með það, hverskonar gjald það fer fram á, og villir því ekki á sjer heimildir að því leyti. Jeg skil því ekki þá mótbáru og sje ekkert á móti því, að tollurinn sje hafður í stimpilgjaldsformi, ef framkvæmdarvaldinu þykir það þægilegra til innheimtu. Það má altaf deila um það, hvort rjett sje að bæta tolli á toll ofan, hvort sumar vörutegundir þoli meira en þær bera nú, eða hvort nokkur tollur skuli vera á þeim. En eins og nú horfir við, þá hafa slíkar mótbárur naumast áhrif. Við lifum á óeðlilegum tímum og þurfum að afla tekna með fleira móti en því, er gott þykir. Enginn getur um það sagt, hvað koma kann, og því sjálfsagt að vera við öllu búinn. Það er altaf að koma það fyrir, sem eyða þarf í fje, og ekki er hægt að spyrja, hvað það kosti; það verður að gerast. Jeg get að eins nefnt atriði, sem mjög er nú á döfinni, sem sje sóttvarnir, sem eitt dæmi. Þar er ekki hægt að skera við neglur sjer; þær verða að gerast, án tillits til þeirra peninga, sem í þær fara. Fyrir mjer vakir þetta yfirleitt, að sjá um, að landið vanti ekki afl þeirra hluta, sem gera skal. Við verðum að reyna að búa sem best að okkar, því annars getur rekið að því, að fje vanti til nauðsynlegra framkvæmda og ráðstafana. - Af þeim ástæðum, sem jeg hefi nú tekið fram, verð jeg því hlyntur, að þetta frv. nái fram að ganga. Um leið og jeg lýsi yfir þessari „loyal“ afstöðu til stjórnarinnar, verð jeg að geta þess, að ummæli hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) um háttv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) snertu mig illa. Mjer fjell það illa, hve hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) varð æstur i þessu máli, sem á að ræðast með rósemd og íhugun. Hann kallaði hógværar og rökstuddar aðfinslur „kjósendaglamur“ og öðrum slíkum nöfnum, og er þetta eins óviðkunnanlegt, þótt hann sje mjer sammála um, að röksemdir hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) gera hvorki til nje frá í þessu máli, eins og nú standa sakir. Það var líka ofsagt hjá hæstv. fjármálaráðh. (S. E.), að alt það, sem fundið hefir verið að fjármálastjórninni, hafi verið bygt á „glamri“. Þetta er sagt algerlega út í hött. Það vita allir, að margt hefir mátt að stjórninni finna, og er það ekki furða, þegar tekið er tillit til þeirra tíma, sem hún hefir verið við völd. En eins og margt hefir verið að henni fundið, eins hefir margt verið látið liggja í láginni, sem betur hefði mátt fara. Jeg stóð aðallega upp til að mæla með frv., en jeg gat þó ekki stilt mig um að setja þessa „rúsínu“ í endann, og vona jeg, að stjórnin þiggi hana sem hitt. Hana má kalla „steinlausa“.

Magnús Guðmundsson Nú hefir fjárhagsnefnd fengið það mikið nesti, að ef hún á að kingja því öllu, er óvíst, að hún geti melt það fyrstu dagana. Hið verulegasta atriði í þessu máli er það, hvort þörf sje tekjuauka, og um það vil jeg fara nokkrum orðum. Mönnum þykir fjárhagurinn eftir árið 1919 glæsilegur, enda var það ágætt ár. En þó að það sje besta tekjuár ríkissjóðs, sem nokkru sinni hefir komið, þá vegur það þó ekki upp á móti versta árinu, 1918. Ef litið er til ársins 1920, þá verður að telja það með öllu óvíst, að allar hinar áætluðu tekjur komi inn. Jeg býst t. d. við því, að útflutningsgjaldið geti orðið miklu lægra en áætlað er, því að það er ekki útlit fyrir, að síldveiðar verði stundaðar af miklu kappi í sumar, en einmitt þær hafa lagt einna drýgstan skerfinn í þessa tekjugrein ríkssjóðs. Þá ber og þess að gæta, að hv.Ed. hækkaði á síðasta þingi að miklum mun tekjuáætlunina, og þess vegna er alls ekki að búast við því, að tekjurnar fari fram úr áætlun, eins og l919, þó að engar misfellur verði. Auk þess vantar alveg tekjur fyrir væntanlegum fjáraukalögum, sem jafnan eru tvenn fyrir hvert fjárhagstímabil. Það er því skylt að reyna að útvega meiri tekjur, og álít jeg, að vel megi una við þá leið, sem frv. fer. Það hefir margt verið að því fundið, sumt ef til vill með rjettu, en altaf er hægara að rífa niður en byggja upp. Það er talað um að fara aðra leið, en engin tilraun þó gerð til að benda á hana. Ef einhver gæti bent á betra, þá yrði eflaust eftir því farið, en þó einhver reyni að rífa niður, en komi með ekkert í staðinn, þá er ekki hægt að hlaupa eftir því. Það er bein skylda okkar að sjá um, að tekjur og gjöld ríkisins standist á nokkurn veginn, og þegar búið er að samþykkja útgjöld, sem ekki eru tekjur fyrir, verður að samþykkja tekjuauka. Menn hafa eytt ótrúlega miklum tíma í þras um nafn frv. Menn vilja ekki láta kalla þessar tekjur stimpilgjald, þegar það í raun og veru er aðflutningsgjald. Þetta er að eins fyrirkomulagsatriði. Það fer enginn í grafgötur um, hvað farið er fram á, og nafnið hefir að því leyti enga þýðingu. En það hefir aðra þýðingu, það er annað, sem mælir með því, að hafa gjaldið heldur stimpilgjald. Það eru hægri öll reikningsskil, ef svo er. Þetta gætu menn sagt sjer sjálfir, ef þeir vildu athuga það. Það er afhent viss tala stimpilmerkja og svo er annaðhvort að afhenda peninga fyrir merkin eða merkin sjálf aftur. Það er því nákvæmlega hægt að vita, hvað gjaldið er mikið, reikningsskilin verða óbrotin mjög og nákvæm, og öll endurskoðun mjög hæg viðureignar. Jeg skil ekki, hvað menn geta haft á móti fyrirkomulaginu, þegar það verður ekki til að villa heimildir á frv. og hefir þessa kosti, sem jeg hefi bent á. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) talaði um takmörkun á eyðslu ýmsra vörutegunda. Um það get jeg gefið þær upplýsingar, að fjárhagsnefnd hefir tekið það til íhugunar, og liggur hjer á borðinu fyrir framan mig frv. í þessa átt, sem jeg hefi samið og mun bera undir nefndina.

Magnús Pjetursson Það eru að eins örfá orð út af ræðu hæstv. fjármálaráðh. (S. E.). Það var misskilningur hans, að jeg hafi viljað benda á ósamræmi í tölum þeim, sem hann fór með. Jeg var að eins að benda á, að við hefðum grætt miklu meira heldur en nokkrum kom til hugar á síðasta þingi. Jeg fann einnig að því, hve lánsútboðið hefði komið seint til framkvæmda, og svaraði hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) því á þá leið, að bankarnir hefðu ekki viljað greiða götu þess fyr en kosningar væru um garð gengnar. Stjórnin hefði verið á sama máli, því fjárhagur landsins væri þráfaldlega notaður sem kosningabeita, og væri alt slíkt skraf óheppilegt, því það kynni að veikja lánstraust landsins. Það getur verið, að sumum hv.þm. fullnægi þetta svar, en jeg er ekki í þeirra hópi. Jeg skil ekki, að bankarnir hafi tekið mikið mark á kosningum í þessu sambandi, og því síður skil jeg það, að stjórnin hafi viljað seinka láninu vegna þess, að eitthvað yrði á það minst við kosningar. Það var okkur óhagur, að lánið var tekið svo seint, og held jeg, að sá óhagur sje meiri en kjósendaskraf frambjóðenda. Enn fremur vil jeg spyrja að því, hvers vegna stjórnin sá sjer ekki fært að reyna þetta lán án þess að hafa gengismuninn svona mikinn. Hjer er um allálitlega fjárhæð að ræða, þar sem gengismunurinn á þessum 3 miljónum nemur 120 þús. króna. Um frv. sjálft þarf jeg litlu við að bæta. Jeg er ekki svo bölsýnn á fjárhag landsins, að jeg álíti þörf á að vinna þetta væntanlega tap, ef það þá verður, fyr en á næsta þingi, og þar er jeg alveg sammála hv.þm. S.-Þ. (P. J.). Það er að vísu satt, að gróði ársins 1919 gerir ekki meira en jafna halla þann, sem varð á árinu 1918. En hitt stendur samt sem áður óhrakið og er öldungis víst, að alt það tap, sem ríkissjóður hefir beðið á stríðsárunum, vinst upp á sama árinu sem friður er saminn, vinst upp á einu ári. En þetta er ekki gleðilegt og glæsilegt í samanburði við aðrar þjóðir, þá veit jeg ekki hvað menn kalla glæsilegt, og það gæti meira að segja verið vafasamt, hvort þetta væri ekki óhæfilega mikill gróði og benti til þess, að of miklir skattar hefðu verið lagðir á þjóðina. Og því síður vil jeg nú fara að leggja á nýja skatta, óviðeigandi og ósanngjarna. Annars vil jeg ekki blanda mjer inn í það, að betra sje að „kontrollera“ skattinn, ef hann heitir stimpilgjald frekar en eitthvað annað - en mjer finst það að eins benda á vantraust til innheimtumannanna. Og viðvíkjandi hinu nýja aðflutningsbannsfrv., er hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) boðaði, þá skal jeg strax taka það fram, að jeg tek því hreint ekki tveim höndum.

Fjármálaráðherra (S. E ): Það er misskilningur hjá hv.þm. Stranda. (M. P.), að bankarnir hafi neitað um að „garantera“ lánið fyr, en þeir rjeðu að eins frá að bjóða það út fyr en nú. Kjörin, 5½% og 96% afföll, eru ómótmælanlega góð á þessum tímum. Þegar jeg var úti síðast, tóku Svíar stórlán í Ameríku með mun verri kjörum. Það er ekki hægt að draga neinar ályktanir nú af því, sem liðið er á árið, um hvernig það muni verða. Ef mikil óhöpp verða á síldarútveginum, þá munu tekjur ríkissjóðs líða ekki alllítið við það. Ef sú er tilætlunin, að ársbúskapurinn eigi í framtíðinni að bera sig, þá verður að samþykkja þetta frv. Annars vildi jeg biðja hv.þm. að athuga skattafrv. annarsstaðar í heiminum. Ef þeir gerðu það, þá ímynda jeg mjer, að þeir færu úr öskunni í eldinn. Jeg þakka hv.þm. V. Sk. (G. Sv.) fyrir það, hve vel hann tók í málið, og sje enga ástæðu til að fást um rúsínu þá, sem hann rjetti að mjer að lokum. Athugasemdir hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) voru stílaðar út í bláinn,  (Sv. B.: Alls ekki)  , og þess vegna svo veigalitlar, að jeg sje ekki þörf á því að mótmæla þeim á neinn hátt.

Magnús Kristjánsson Jeg er farinn að þreytast á því að stritast við að sitja undir þessum löngu umræðum, en vil þó leyfa mjer að leggja nokkur orð í belg. Jeg vil lýsa ánægju minni yfir því að hlusta á skýrslu hæstv. fjármálaráðh. (S E.) og yfir því að heyra, að fjárhagur ríkisins er í mjög góðu lagi, og betri en búist hafði verið við. Það er því komið á daginn nú, sem jeg hjelt fram á síðasta þingi. Æskilegast væri, ef hægt væri að komast hjá því, að íþyngja þjóðinni með nýjum skattaálagningum. Þetta gjald er þó að vísu ekki gífurlega þungbært, heldur er það óviðkunnanlegt að vera altaf að bæta við þessum smáhækkunum. Jeg játa það, að að því leyti, sem frv. þetta nær til ónauðsynlegrar vöru, er það gott og þarft, en lengra get jeg ekki orðið því samferða, því að jeg álít það hreinustu fjarstæðu að fara að bæta gjaldi á nauðsynjavörur í þessari dýrtíð, sem nú er. Það ætti öllum að vera ljóst, að sú leið er ófær í alla staði. Þótt aukningin sje að vísu ekki mikil, þá safnast þegar saman kemur. Ef jeg ætti að geta fallist á það, þá þarf að undanskilja ýmsar nauðsynlegustu vörur, eins og t. d. kol, salt, olíu og sykur. Minst hefir verið á það, að það gæti komið til mála að takmarka innflutning til landsins, og þá einkum á ónauðsynjavörum, og virðist mjer það að mörgu leyti rjett. Jeg vil taka það fram, að jeg er frv. samþykkur að því leyti, sem það snertir ónauðsynlegar vörur. Jeg get ekki fallist á það, að þm. sje mjög gjarnt að leggjast móti tillögum stjórnarinnar um tekjuauka fyrir ríkissjóð, eins og hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) vildi gefa í skyn. Jeg veit ekki betur en margir hafi komið með góðar till. til tekjuauka. Jeg leyfi mjer því að mótmæla þessum áburði, og til þess, að ásökunin geti að engu leyti átt við mig, vil jeg beina því til stjórnarinnar, að hún taki aftur tillögur sínar um auknar álögur á nauðsynjavörur, en endurnýi tunnutollinn, sem gaf af sjer talsverðar tekjur. Þetta álít jeg gott ráð, og þykist með því vilja byggja upp, en ekki rífa niður.

Fjármálaráðherra (S. E.) Hvað viðvíkur síldartollinum, þá var gert ráð fyrir því í stjórnarfrv. síðastliðið ár, að lögð yrði 1 króna á tunnuna á því ári, sem nú er að líða eða tollurinn væri hækkaður um 50 aura á tunnu. Það voru hv.þm., sem lögðu til, að tollurinn væri hækkaður á þessu ári, og það ýmsir, sem voru vinir síldarútvegsins. Í raun og veru kemur stimpilgjaldið ekki hart niður á nauðsynjavöru. T. d. mun kolatonn í innkaupi nálægt 100 kr., en útsöluverð verður væntanlega bráðum 250 kr. Ef ein króna væri lögð á útsöluverð kolatonnsins þá yrði það 251 kr., og sjá allir, að það skiftir litlu máli. Þá er sykurinn. Pundið mun kosta í innkaupi (veit það annars ekki fyrir víst) um 1 kr. Tollurinn af því mundi verða 1 eyrir á pund. Sannleikurinn er sá, að viðbót þessi er svo lítil, að hennar gætir naumast hjá almenningi, en safnast þegar saman kemur og verður mikilsverð fyrir landssjóð. Þegar menn athuga, að þetta eru viðkvæmustu vörurnar, þá ættu allir að sjá, að þetta er langt frá því að vera óttalegt. Yfirleitt er þetta gjald mjög eðlilegt, þar sem gildi peninga hefir breyst svo mjög, en tollur af t. d. sykri ekki hækkað, eins og hann hefði átt að gera til þess að verða í samræmi við verðgildi peninganna. Sumir hafa hneykslast á því, er jeg sagði, að þeir, sem hæst ljetu á móti skattafrv. stjórnarinnar, hefðu vanalega aldrei getað bent á neina nýja leið. En þetta er sannleikurinn. Og þeir, sem eru að berja barlómsbumbuna fyrir almenninginn, vita vel, að hvert einasta skattafrv. kemur altaf hart niður á almenningi á erfiðum tímum. Þeir, sem lifa í þeim fagra draumi, að þetta breytist við endurskoðunina á skattalöggjöfinni, eiga eftir að hrökkva upp af draumnum. Engri stjórn dytti í hug að bera fram skattafrv. ef nauðsyn kallaði ekki að, en hjer er það nauðsynin bláber sem kallar.