Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Jónas Jónsson: Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp brtt. við þetta frv., á þskj. 275, sem ég flyt ásamt hv. 1. þm. Reykv.: „Við 2. Aftan við liðinn bætist: Þó er fjmrh. heimilt að greiða í þjóðleikhússjóð, ef fjárhagur ríkissjóðs leyfir, þann hluta af skemmtanaskatti ársins 1941, sem í sjóðinn hefði átt að renna samkv. nefndum l., en án álags samkv. síðari lagaheimildum.“ Eins og hv. þm. er kunnugt, þá hefir ríkissjóður síðan 1932 fengið allar tekjur af skemmtanaskatti, er áttu að renna í þjóðleikhússjóð, og hefir það leitt til þess, að þessi stóra bygging stendur enn alveg eins og hún var þá, og verður fyrir nokkrum skemmdum ár frá ári fyrir utan allt annað óhagræði, sem af því leiðir. Tap ríkissjóðs mun vera um 50 þús. kr. á ári við það, að húsið stendur ónotað. Þjóðleikhúsið myndi gefa af sér a.m.k. 50 þús. kr. tekjur á ári, væri það fullgert. Menn geta deilt um það, hvort rétt hafi verið að ráðast í þessa dýru byggingu, en um það tjáir ekki að sakast nú. Byggingin hefir nú verið reist á þeim stað, sem hún stendur nú, og var það gert samkv. heimiid frá Alþ. 1923, og lagður til hliðar skemmtanaskattur til að koma upp þessu húsi. Enginn vafi er á því, að ríkisstj. gerði hér réttar ráðstafanir til þess að koma upp veglegu þjóðleikhúsi, og ríkisstj. ætlaðist til, að byggingunni yrði haldið áfram og húsið fullgert. En hinn þröngi fjárhagur ríkissjóðs á undanförnum árum hefir valdið því, að skemmtanaskatturinn hefir verið látinn renna í ríkissjóð. Ég ætla ekki að fara út í það, hve mikii upphæð það væri, heldur skýra brtt. mína á þskj. 27 á þá leið, að hæstv. fjmrh. er gefin heimild til að skila þessu fé, ef svo skyldi takast til, að fjárhagur ríkisins yrði sæmilegur á árinu 1941. Ekki virtist rétt að fara þá leið, að fella þetta alveg niður að þessu sinni. Ég vænti þess, að hv. þm. hafi mjög glögga hugmynd um, hvernig fjárhagur ríkisins er orðinn, en samt er sýnilegt, að hér er um skuld að ræða, sem ríkið er í, og svo framarlega sem aðstæður leyfa, á ríkið að hætta að taka þetta fé. Ef svo til bæri, að hæstv. fjmrh. gæti borgað þetta framlag á árinu 1941 þá yrði það lagt í þjóðleikhússjóð og safnað saman þar til stríðinu er lokið, en þá yrði lokið við húsið. Þessi till. er ekki beinlínis borin fram eftir ósk hæstv. fjmrh., því að það er ekki von, að hann óski eftir útlátum fyrir ríkissjóð. En þó er hún ekki borin fram án hans vitundar, og hann mælir með því, að hún verði samþ. Það má segja, að mestar líkur séu til þess, að hún verði samþ. Að sjálfsögðu þora menn ekki að spá neinu um það, að fjárhagur ríkisins verði svo góður árið 1941, að þetta verði framkvæmanlegt, en till. er áminning til þessarar þjóðar um það, að það er ekki hægt að halda því áfram til eilífðar að láta þjóðleikhúsið standa hálfgert. Mér þykir sennilegt, að á næsta Alþ. yrði e.t.v. hægt að bera fram till. skylda þessari, og fá hana samþ., um það, að Alþ. beiti sér að nýju fyrir því, að ríkið borgi þetta lán á næstu 2–3 árum eftir stríðið, svo að húsið verði fullgert. Ég vil aðeins stuttlega drepa á, að síðari hluti till. á þskj. 275 gerir ráð fyrir því, að allur skemmtanaskatturinn, eins og hann var árið 1932, verði látinn renna í þjóðleikhússjóð, en ekki þær álögur, sem hefir verið bætt við skemmtanaskattinn á Alþ. síðan, svo að hann er nú miklu hærri en þá var. En þær viðbætur dettur þjóðleikhúsnefndinni ekki í hug að fara fram á, að renni í þjóðleikhússjóð; það hefir aldrei verið ætlazt til þess, að þær færu til þeirrar byggingar. Ég vil svo ljúka máli mínu og vil vona, að þessari till. verði vel tekið af hv. Ed. og að málið verði afgr.



Það var út af þeirri brtt., sem hér liggur fyrir á þskj. 273, sem ég vil taka það fram, að á síðasta Alþ. var, ef ég man rétt, samþ. heimild fyrir ríkisstj. til að verja 45 þús. kr. úr ríkissjóði til þess að gera svo við þjóðleikhúsið, að hægt yrði að koma þjóðminjasafninu þar fyrir. En þessi till., sem hér liggur fyrir, miðar einnig að því að bæta þjóðleikhúsið, og ég hygg, að ef sú till. verður samþ. í þetta. skipti, verði hún til þess að létta undir og stuðla að því, að fært yrði að koma þjóðminjasafninu þar fyrir, því að þegar fé yrði veitt til að gera við húsið, myndi vonandi ekki líða á löngu þar til unnt yrði að bjarga þjóðminjasafninu úr þeim voða, sem það nú er í. Ég geri ráð fyrir, að þetta fé verði notað til þess að koma fyrir hitaleiðslum í þjóðleikhúsið og annara lagfæringa, og ég tel, að það heimildarfé, sem veitt var til þess á fjárl., 45 þús. kr., þurfi að ganga að miklu leyti til þess, en ekki til að innrétta sjálf herbergin. Ég tel það þjóðþrifafyrirtæki og nauðsynjafyrirtæki að koma þessu í verk, og ég held, að þessi till. hjálpi til þess, ef hún verður samþ. Ég treysti mér ekki til að standa móti henni og mun greiða henni atkvæði, því að verði hún samþykkt, mun þjóðleikhúsið fá þó nokkrar tekjur og trygging fást fyrir öryggi þjóðminjasafnsins.



Sökum þess, að frsm. fjhn., hv. 1. þm. Reykv. situr nú í forsetastól og er þess vegna forfallaður að hafa framsögu í þessu máli, ætla ég að geta þess, að fjhn. hefir borið fram brtt. við þetta frv. á þskj. 274, um að fella niður síðari hlutann af 20. tölul. 1. gr. frv., því að það ákvæði er óþarft í frv. sökum þess, að umboð þeirra manna, sem þar um ræðir, féllu niður með þeim „bandormi“, sem samþ. var á síðasta þingi. Þá vil ég geta þess, að fjhn. í heild sinni hefir vitanlega alls ekki haft til athugunar brtt. á þskj. 275, þar sem henni var nú fyrst útbýtt á þessum fundi. Þess vegna er ekki hægt að segja neitt um afstöðu fjhn. til þeirrar till., en vitað er um afstöðu formanns n., þar sem hann er annar af flm. þeirrar till. Ég ætla ekki að fara fram á það, enda hefi ég ekki umboð til þess frá n. hálfu, að málinu verði frestað, en e.t.v. væri ástæða til að ljúka ekki þessu máli nú, og fjhn. athugaði þessa till., því að hér er unt töluvert atriði að ræða. En hv. frsm. hefir ekki gert neina kröfu um það, og þess vegna ætla ég ekki að mælast til þess.



Herra forseti! Í sambandi við till. á þskj. 275 langar mig til að biðja um nokkrar upplýsingar. Ég skal taka það fram, að ég er með till. eins og hún liggur fyrir, hvort sem ég fæ svar við fyrirspurnum mínum eða ekki. Í fyrsta lagi langar mig til að vita, hve mikið fé þar er um að ræða. Ég geri ráð fyrir, að það sé hv. flm. ljóst, þótt það sé ekki Ljóst fyrir mér vegna ókunnugleika míns á þessu máli. Í öðru lagi langar mig til að vita, hvernig skilja beri það ákvæði, þar sem fjmrh. er heimilað að greiða í þjóðleikhússjóð, ef fjárhagur ríkissjóðs leyfir. En nú hefir við 2. umr. fjárl. komið fram till. um, að skera megi mörg gjöld ríkisins niður um 35%, og nú í dag var útbýtt hér á Alþingi frv. á þskj. 269, í 7 tölul., þar sem lagt er til, að skera megi niður mesta fjölda af lögboðnum gjöldum um 35%. Að vísu veit maður ekki, hvort þessi heimild verður notuð, ef hún verður samþ., sem ég vona, að ekki verði. En ef hún yrði notuð og að því kæmi, að fjárhagur ríkisins yrði góður, - er þá meiningin, að þetta fé eigi að ganga fyrir, og að ríkið eigi að greiða það, þó að niðurskurður verði notaður? Eða er hitt meiningin, að fjárhagur ríkisins verði þá fyrst góður, ef enginn niðurskurður yrði gerður? Mér virðist þurfa skýlaus fyrirmæli um, hvað sé átt við með orðunum „ef fjárhagur ríkissjóðs leyfir“. Mér skilst, að samkv. þeim till., er nú liggja fyrir um heimild til niðurskurðar á fjárl., megi deila um það, hvað átt sé við með þessum orðum. Annars vil ég segja það, að ég tel till. á þskj. 215 sjálfsagða, og engan vafa á, að þessi greiðsla eigi að ganga fyrir ýmsum öðrum framlögum ríkissjóðs.

*Jónas Jónsson: Ég get svarað nokkru af því, sem hv. 1. þm. N.--M. spurði um. Skemmtanaskatturinn er náttúrlega allfastur liður. Öll árin frá 1927–1930 var hann að smáhækka ár frá ári, úr 70 þús. kr. upp í l00 þús. kr. árlega, og ég hygg, að hann myndi hafa komizt sum árin upp í 120 þús. kr. Sá hluti, sem hér um ræðir, með þeim viðbótum, sem Alþ. hefir síðan samþ., myndi komast upp undir 200 þús. kr., og í heild sinni hefir þessi skattur orðið hærri en áætlað var fyrst. Ég get því hugsað mér, að það mætti gera ráð fyrir því, að 90–100 þús. kr. af þessum skatti rynnu árlega í þjóðleikhússjóð, ef ekki breytist árferði frá því, sem nú er. Þessi upphæð myndi því sem næst svara til skemmtanaskattsins samkv. því, sem hann var árið 1932. Um hitt atriðið, sem hv. 1. þm. N–M spurði um, get ég ekki sagt neitt ákveðið. Það er um þetta eins og margt annað, ef samþ. verður, þá verður hæstv. ríkisstj. að skera úr því. Ég ætla því ekki að fara nánar út í það atriði, en vil aðeins segja það, að því aðeins höfum við flm. þessarar till. orðað þetta þannig, að heimilt væri að greiða þetta, ef fjárhagur ríkissjóðs leyfði, að við treystum okkur ekki til að fara greiðari leið en þá, að þetta yrði ekki fellt niður alveg skilyrðislaust. Þetta er mitt viðhorf, að ég álít, að ekki sé hægt að beita harðræðum, en ég treysti stj. til að haga þessu á skynsamlegan hátt, og hún yrði þá að taka tillit til þess hugsunarháttar, sem kom fram í ræðu hv. 1. þm. N.--M. Ég þakka hv. 5. landsk. fyrir það, sem hann sagði í sinni ræðu um þjóðminjasafnið. Það var hann, sem réð því, að það form var haft í vetur í fjhn., að leggja til, að það væri ekki bein skipun til stj. að láta laga nokkurn hluta af kjallara þjóðleikhússins fyrir safnið, heldur var þetta lagt á vald stj. Ég er sömu skoðunar og hann, en ég vil árétta það, að ég álít, að það sé blátt áfram lífsnauðsyn, ef eitthvað verður unnið að húsum í Rvík og hitaveitan kemst á, að gera þetta í sumar. Það má segja, að hætta sé á því, að hvern klukkutíma, sem safnið er lengur þar, sem það nú er, eyðileggist það á svipstundu. Ég vil hinsvegar taka það fram til skýringar fyrir þá, sem ekki eru kunnugir húsinu, að það er ekki gert ráð fyrir því, að þó í þjóðleikhússkjallaranum sé tekið nægilegt pláss fyrir þjóðminjasafnið fyrir 10–20 ár, að það hafi nein áhrif á aðaltilgang hússins. Þegar þar að kemur, þá rekur þetta sig ekkert á. Ég vil svo um leið, af því að þetta mál kemur fleirum við en atvik einni, benda á, að þegar til þess kemur, að þetta hús verður fullgert, þá er af öllum þeim, sem mest hafa starfað að þessu, gert ráð fyrir, að það sé eðlilegt að hafa í því kvikmyndasýningar 4–5 sinnum á viku, en ekki leiksyningar nema 2–3 sinnum á viku, því húsið er það stórt. Ég vil svo bæta við frá eigin brjósti, sem ég hefi stungið upp á í blaðagrein nýlega, að ég hygg, að þegar komið er að því, að ríkið reki kvikmyndahús, já eigi það að vera áhrifaríkt í sambandi við kvikmyndasýningar í dreifbýlinu, ekki þannig, að hægt sé að senda myndir í lítil fundarhús, heldur eigi að vera fast samband milli þessa hluta af kvikmyndastarfseminni og dreifbýlisins. Í vetur var gerð tilraun í þessu skyni af einum læknaskólastúdent, sem ferðaðist um landið með hreyfanlegt bíó, sem gekk vei. Ég álít, að það eigi að reka þetta þannig, að það geti orðið bæði til mikils gagns fyrir höfuðstaðinn, og það sé líka eðlilegt að láta dreifbýlið njóta góðs hér af, þar sem það hefir líka lagt í þessa húsbyggingu.

* Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Brtt. sú, sem útbýtt hefir verið hér í d. á þessum fundi, er á þskj. 268 og er að mestu leyti shlj. brtt. frá hv. 1. þm. N.-M. og hv. 5. landsk. á þskj. 253. Breyt., sem gerð er í brtt. 268, er sú, að í stað lögreglustjóra er það ráðh., sem hefir heimild til að veita þá undanþágu, sem gert er ráð fyrir á þskj. 253, sem sé ef örn leggst á æðarvarp og eyðir því, má ráðh. heimila mönnum að gera ráðstafanir til að verjast tjóni af hans völdum. Allshn. hefir eftir nánari athugun á málinu flutt brtt. á þskj. 268 og mælir með því, að hún verði samþ.



Herra forseti! Enda þótt mér þyki þessi breyt. sízt til bóta, sem sé að ganga alveg framhjá viðkomandi lögreglustjóra, sem hefir staðarkunnugleika í þessum málum og viðkomandi maður getur oftast náð fljóti til, en láta í þess stað slík mál fara til ráðh. hér í Reykjavík, sem enga kunnugleika hefir í þessum málum, þá mun ég sætta mig við, að hún verði samþ., frekar en að sætta mig við það, að brtt. á þskj. 253 verði felld. En ég bendi n. á það, að þetta má kalla að koma aftan að manni, því að þegar farið var fram á það við mig í gær, að ég tæki till. mína aftur til 3. umr., gerði ég það í þeirri von, að samkomulag næðist um till., og mér hefði þótt sanngjarnt að leggja til, að lögreglustjóri ætti að veita slíka heimild í samráði við ráðh. En eftir brtt. á þskj. 268 er ekki ætlazt til þess, að lögreglustjóri komi neitt nálægt þessum málum, heldur á ráðh. einn að úrskurða þar um samkv. bréflegum upplýsingum, og slíkur úrskurður kemur ekki fyrr en eftir dúk og disk til viðkomandi manns. Ég tel, að þessu frv. hafi verið breytt hjá allshn. til hins verra frá því, er ég tók brtt. mína aftur.

* Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson): Ég skil ekki í þeirri óánægju, sem kemur fram hjá hv. 1. þm. N.-M. út af þessu. Ég varð ekki annars var en að hann væri sammála hv. 11. landsk., þegar hann kom með þá till., að úrskurðarvaldið í þessum efnum skyldi vera í höndum ráðh. Enda sé ég ekki muninn á þessari till. og till. hans, því að þótt ekki sé minnzt á lögreglustjóra í brtt. á þskj. 268, þá hlýtur ráðh. eðlilega að leita umsagnar viðkomandi lögreglustjóra og fara eftir till. hans í flestum tilfellum. Vitaskuld mun sá maður, sem fyrir búsifjum verður af þessum sökum, snúa sér til viðkomandi lögreglustjóra, og hann sækir um heimild frá ráðh. Ég get ekki skilið óánægju hv. 1. þm. N.-M. út af því, að ráðh. fái vald til að gefa endanlegan úrskurð í þessum málum, og ég skil ekki í öðru en að þessi hv. þm. sætti sig við það. Svo skal ég ekki fjölyrða frekar um þetta.