Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti tilkynna að gert hafði verið ráð fyrir að á morgun yrði tekin til umræðu skýrsla Byggðastofnunar, en vegna veikinda hæstv. forsrh. getur sú umræða ekki farið fram á morgun. Hins vegar mun ný dagskrá fyrir morgundaginn verða sýnd áður en þingmenn ganga til þingflokksfunda.

Virðulegi forseti. Ástæða þess að ég sé mig knúinn til þess að taka hér til máls undir liðnum ,,Athugasemdir um störf þingsins`` er sá seinagangur sem nú er af hálfu ríkisstjórnarinnar við framlagningu mála. Við þá breytingu sem gerð var á þingsköpum í haust var það að mínu mati einlægur vilji þingmanna að breyta starfsháttum Alþingis og hverfa til betri vinnubragða en hér hafa tíðkast um langt árabil, óháð því hverjir hafa farið með stjórnartaumana á hverjum tíma. Að mínu mati hefur stjórnarandstaðan sýnt að hún vill vinna að þessari breytingu af fullum heilindum og fyrir því gæti ég fært rök ef eftir því væri leitað. Eitt hefur hins vegar ekki breyst. Það er seinagangur ríkisstjórnarinnar við að leggja fram fylgifrumvörp fjárlaga. Nú undir lok nóvember er ekki enn búið að leggja fram skattafrumvörp ríkisstjórnarinnar. Okkur þingmönnum er tjáð í fjölmiðlum að í þeim felist verulegar breytingar á skattheimtu ríkisins. Það virðist því enn eiga að vinna á þann hátt að veigamiklar breytingar á skattheimtunni séu unnar í tímahraki rétt fyrir jólin. Virðulegi forseti. Ég hlýt því að ganga eftir því við ríkisstjórnina hvenær von sé á að skattafrumvörpin verði lögð fram. Fjmrh. er farinn að kynna þau á fundum úti í bæ og þar höfum við enn eitt dæmi um þá lítilsvirðingu sem ríkisstjórnin sýnir þinginu varðandi málatilbúnað hér á Alþingi. Í því sambandi get ég nefnt að í allri þeirri vinnu sem fram hefur farið á milli aðila vinnumarkaðarins og ríkisstjórnarinnar um skattabreytingar í tengslum við gerð kjarasamninga hefur ríkisstjórnin aldrei séð ástæðu til þess að kynna efh.- og viðskn. Alþingis málið. Það er þó enn þannig að það er Alþingi eitt sem leggur á skatta eða breytir skattalögum. Slík vinna getur hvorki farið fram hjá aðilum vinnumarkaðarins né á fundum hjá Verslunarráði Íslands.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 6. þm. Norðurl. e. fyrir að hreyfa þessu máli og vil taka undir það sem kom fram í ræðu hans. Það er nú svo að um skattalagafrumvörp ríkisstjórnarinnar og breytingar á fjárlögum er farið að fjalla í fréttatímum og á fundum úti í bæ áður en við stjórnarandstæðingar a.m.k. fáum nokkuð af þessum breytingum að vita. Það var sagt í útvarpsþætti í gærkvöldi að frumvörp um ráðstafanir í ríkisfjármálum hafi verið kynnt í þingflokkum stjórnarliða og verði væntanlega lögð fram á þingi í vikunni. Síðan er fjmrh. byrjaður að ræða þessi mál á fundum úti í bæ, í morgun hjá Verslunarráðinu sem er að vísu virðuleg stofnun. Ég spurði að því í fjárln. í morgun hvort fjárln. væri ekki að virðingu til jafns við Verslunarráðið en formaður fjárln. gat hvorki gefið mér svör um hvenær þessi mál mundu koma fyrir nefndina, né þær breytingar á fjárlögum sem farið er að ræða um. Þetta eru náttúrlega allsendis óviðunandi vinnubrögð og ég vil beina því til hæstv. forseta að gangast fram í því við ríkisstjórn og hæstv. fjmrh., sem er mættur hér, að Alþingi verði ekki sniðgengið með þessum hætti eins og gert er og menn geti þá a.m.k. komið þessum breytingum fram hér í umræðu á Alþingi áður en farið er að ræða þær úti í bæ. Þó að Verslunarráðið sé vissulega virðuleg stofnun og hér séu ýmsir hv. þm. því tengdir þá er það alls ekki nóg.

Virðulegi forseti. Ég missti reyndar af upphafi þessarar umræðu en mig langar til að skýra stöðu þessa máls. Þau frumvörp sem væntanleg eru, þ.e. tvö frumvörp um ríkisfjármál, annað sem snýr að gjaldamálunum og hitt að tekjumálunum eða skattamálunum, hafa verið til meðferðar í þingflokkum stjórnarflokkanna og væntanlega verður skattafrv. lagt fram á þingi á morgun. Og nefndarmenn í hv. efh.- og viðskn. munu fá frv. sent í dag. Nánast öll þau atriði sem máli skipta í þessum frumvörpum, og þó sérstaklega skattafrv. hafa verið til opinberrar umfjöllunar upp á síðkastið, annars vegar vegna þess að hér í þingsölum hefur verið rætt um tekjustofna sveitarfélaganna og hins vegar vegna þess að kjarasamningar á almennum vinnumarkaði hafa farið fram og nánast öll atriði sem er að finna í skattabandorminum eru atriði sem eiga rætur að rekja til þess samkomulags. Þegar á heildina er litið er hér um að ræða skattalækkunarfrv.  Ég vil að lokum segja það að ég vonast til þess að góð samstaða takist um það hér á hinu háa Alþingi að afgreiða málið, enda er brýnt að það fái afgreiðslu fyrir áramót.

Virðulegi forseti. Ég eins og aðrir heyrði það í fréttum í gær og í ,,Pólitíska horninu`` í gærkvöldi og í morgun að það væri verið að leggja til víðtækar breytingar á tekjum ríkissjóðs í fjárlagafrv. Við höfum margsinnis gagnrýnt það hér á hinu háa Alþingi að slíkar veigamiklar breytingar, sem lögum samkvæmt á að ræða á þingi og ákvarðast hér, skuli fyrst koma í fjölmiðla. Ríkisstjórnin tilkynnir þetta fyrst í fjölmiðla og hæstv. fjmrh. heldur fund með Verslunarráðinu í morgun til þess að fara yfir þetta mál, en þingmenn hafa ekki enn fengið frv. í hendur. Ég spurði um þetta sérstaklega í fjárln. í morgun og hv. formaður okkar svaraði því að við mundum að sjálfsögðu fá þetta, en gat ekki svarað því hvenær. Og nú kemur í ljós að efh.- og viðskn. sem fjallar um skattamál hefur heldur ekki séð þetta enn þá. Ég tel að hér sé framkvæmdarvaldið enn einu sinni að sýna löggjafarvaldinu mikla lítilsvirðingu.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir að þetta mál er tekið hér upp því að það er full ástæða til að vekja á því athygli og óska eftir upplýsingum um það á hvaða stigi þessi mál séu stödd. Ef marka má fréttir fjölmiðla, þá er hér á ferðinni eða í vændum gífurlega viðamikil breyting á öllum helstu skattalögum, tollalögum og fleiri slíkum atriðum, kerfisbreytingar og breytingar á bæði lögum um tekjuskatt og eignarskatt, virðisaukaskatt, tollalögum og fleiru og það gefur auga leið að það er bagalegt ef þessi mál fara ekki að koma hér til meðhöndlunar í þinginu. Ég tel að það verði líka að vera ljóst á hverju þetta mál hefur strandað, hvers vegna það gerist að breytingar sem samkvæmt yfirlýsingu fjmrh. hér áðan lágu í raun allar fyrir og eru afleiðingar af kjarasamningum og öðrum slíkum löngu ákvörðuðum hlutum koma samt ekki fyrir Alþingi fyrr en nú eða á næstu dögum. Ég vil því spyrja hæstv. fjmrh. hvað hafi orsakað þessa miklu töf og að lokum hvort búið sé að afgreiða frv. úr báðum þingflokkum ríkisstjórnarinnar þannig að það liggi orðið ljóst fyrir að frv. njóti fyrirvaralauss stuðnings beggja stjórnarflokkanna.

Frú forseti. Hér er með réttu verið að kvarta yfir því að ríkisstjórnin sýnir ekki Alþingi skattafrumvörpin, en við nánari athugun sýnist mér að það sé nú kannski skýring á því. Fjmrh. kynnti þessi frumvörp í morgun á fundi Verslunarráðsins. Þessi ríkisstjórn er ríkisstjórn Verslunarráðsins og að sjálfsögðu þarf samþykki kolkrabbans áður en farið er að leggja fram þingskjöl með skattafrumvörpum og þar gat hæstv. fjmrh. með góðri samvisku sagt að hér væri um skattalækkunarfrumvörp að ræða vegna þess að Kolli frændi þarf ekki að bera hærri skatta.

Er hann þá ekki sameiginlegur frændi?

Það er höfuðnauðsyn fyrir hv. alþm. að fylgjast vandlega með sjónvarpsfréttum. Ég hef ekki tíma til að fara hér nánar út í ættfræði, en ég hygg nú samt að armar kolkrabbans hafi læst sig fastar um hæstv. fjmrh. heldur en mig.

Virðulegi forseti. Ég er satt að segja nokkuð undrandi á stjórnarandstöðunni hér í þetta skipti, að hún skuli vera að reka á eftir þessum málum af hálfu hæstv. ríkisstjórnar sem ég er sannfærður um að eru heldur vitlaus mál og þingið megi þakka sínum sæla fyrir hvern þann dag sem líður án þess að ríkisstjórnin flytji hér inn mikið af stjórnarfrumvörpum. Ég vil því leyfa mér að þakka hæstv. fjmrh. fyrir það hvernig hann hefur haldið á þessu máli og legg til að hann haldi áfram að flytja þessi mál fyrir Verslunarráð Íslands en sleppi því að koma með þau til Alþingis Íslendinga.

Virðulegi forseti. Ég er nú ekki kominn hingað til þess að lesa upp úr ættum Húnvetninga, en hér sagði hæstv. fjmrh. áðan að þessi mál hefðu verið í opinberri umræðu um skeið. Ég hef auðvitað ekkert á móti því að einhverjar hugmyndir séu ræddar úti í þjóðfélaginu. Hins vegar er fjmrh. í eigin persónu mættur á fund úti í bæ í morgun til að ræða ákveðnar tillögur sem virðast liggja hér fyrir í frumvarpi um ríkisfjármál eins og kemur í ljós ef lesin er útskrift af ,,Pólitíska horninu`` í gærkvöldi, þá segir svo orðrétt: ,,Þetta var um áformaðar skattalagabreytingar. Lítum nú á frumvarp um ráðstafanir í ríkisfjármálum.`` Þannig virðast fréttamenn hafa haft þetta frv. í höndunum í gærkvöldi áður en það er komið til okkar þingmanna. Það er þetta sem ég er að gagnrýna, að ákveðin þingmál séu á ferðinni í uppkasti og til umræðu á fundum úti í bæ, hjá Verslunarráðinu --- jafnvel þó að þar sé einhver Kolli frændi staddur --- og það er þetta sem ég gagnrýni: áður en það kemur fyrir Alþingi, og það er þetta sem ég er að biðja hæstv. forseta að ræða við framkvæmdarvaldið, að svona hlutir endurtaki sig ekki. Menn taki einfaldlega upp betri siði í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Hæstv. fjmrh. segir okkur það að þessi mál hafi verið í opinberri umræðu og aðilar vinnumarkaðarins séu nú búnir að ganga frá þessu með ríkisstjórninni. Væntanlega er hæstv. fjmrh. þá að segja að það sé bara formsatriði að renna þessu hér í gegnum Alþingi og Alþingi setji sinn stimpil á málið. Eins og ég sagði hér í mínum fyrri orðum þá er þetta á engan hátt í samræmi við þann ásetning, í það minnsta að ég tel meiri hluta alþingismanna, að færa störf þingsins til betri vegar og efla sjálfstæði og styrk Alþingis. Ef til vill er það þannig að hæstv. ríkisstjórn og hæstv. fjmrh. hefur ekki nokkurn áhuga á því, það sé einlægur ásetningur ríkisstjórnarinnar að herða frekar á þeirri miðstjórnaráráttu og þeirri áráttu framkvæmdarvaldsins að ganga alltaf á valdsvið þingsins. Ég vil þess vegna, virðulegi forseti, endurtaka fyrir hæstv. fjmrh., af því að hann var ekki mættur hér í upphafi fundar, síðustu orð mín í fyrri ræðu minni um þetta mál, varðandi það sem hann sagði um þá vinnu sem hefði farið fram um þessi mál gagnvart aðilum vinnumarkaðarins. Þá minnti ég á það að í allri þeirri vinnu sem fram hefur farið á milli ríkisstjórnar og aðila vinnumarkaðarins um þessi mál, þá hefur ríkisstjórnin aldrei séð ástæðu til þess að kynna málið fyrir efh.- og viðskn. Alþingis og er hún þó starfandi allt árið. Á þetta var bent á sl. sumri. Ég vil einnig minna hæstv. fjmrh. á að það er Alþingi eitt sem leggur á skatta eða breytir sköttum, breytir skattalögum. Slík vinna getur hvorki farið fram hjá aðilum vinnumarkaðarins né á fundum hjá Verslunarráði Íslands.

Virðulegi forseti. Ég tel þessa umræðu ofur eðlilega enda hljóta þessi mál fyrst og fremst að eiga erindi hér til hv. Alþingis. Kynningin sem fór fram á þessu máli í morgun sem er hér til umræðu, þ.e. aðeins þó hluti af því, var kynning á nokkrum efnisatriðum í frv. en ekki kynning á lögum að sjálfsögðu. Auðvitað er það þannig að margoft hefur það gerst að efnisatriði frumvarpa og tilvonandi frumvarpa hafa verið til umræðu annars staðar en á hinu háa Alþingi áður en það fær tækifæri til að fjalla um málið. Það vildi svo til í þessu máli að fréttamenn höfðu fengið upplýsingar, ekki úr fjmrn., um annað frv. og þess vegna fannst mér betra að það kæmust þá réttar upplýsingar til skila heldur en hamrað væri á röngum eða valið úr frv. eftir geðþótta annarra en þeirra sem kynnu að eiga frv. Varðandi fyrirspurn hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar vil ég segja að það sem hefur tafið málið er framhald kjarasamninganna, þ.e. að ákveðið var að kynna Alþýðusambandinu og Vinnuveitendasambandinu fyrirliggjandi áform ríkisstjórnarinnar í fjárlagafrv. og þess vegna voru gerðar ákveðnar breytingar á áformunum sem nú liggja fyrir í þessu frv. Hins vegar vegna spurningar hans þá vil ég segja frá því að Sjálfstfl. hefur heimilað framlagningu frv., Alþfl. fjallaði um frv. á mánudaginn var og mér er sagt að afgreiðsla muni fara fram þar í dag. Að allra síðustu vil ég endurtaka að frv. verður sent hv. þm. í efh.- og viðskn. og fulltrúar fjmrn. munu mæta á fund nefndarinnar í fyrramálið til að fara í gegnum frv. og svara efnislegum fyrirspurnum þótt frv. sé ekki komið til 1. umr. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég þakka fyrir þessar ágætu og skemmtilegu umræður.

Frú forseti. Það frv. til laga um samningsveð sem ég mæli hér fyrir var lagt fram á 116. löggjafarþingi og er nú lagt fram að nýju óbreytt. Upphafleg drög að frv. voru samin af Þorgeiri Örlygssyni prófessor, en síðan yfirfarin af prófessor Þorgeiri og Markúsi Sigurbjörnssyni prófessor, m.a. með hliðsjón af athugasemdum sem dómsmrn. hafði aflað hjá ýmsum aðilum er málið snertir. Er frv. var lagt fyrir á síðasta þingi fylgdi því hins vegar frv. til laga um breytingar á þinglýsingalögum sem mælti fyrir um stofnun sérstakrar lausafjárskrár sem næði til landsins alls. En nú er horfið frá því að sinni a.m.k. og talið nauðsynlegt að huga betur að því hvaða form á að vera á slíkri skráningu. Ónauðsynlegt er að fara í einstökum smáatriðum um efni frv. og vísast um það til fyrri framsöguræðu og athugasemda með frv. En hér skal aðeins ítrekað að þetta frv. hefur það að markmiði bæta úr þeim vanköntum sem eru á gildandi íslenskum veðlögum og laga veðreglurnar að breyttum atvinnu- og viðskiptaháttum, en gildandi lög um veð eru að stofni til frá árinu 1887. Munu flestir sammála um að núgildandi veðlög frá 1887 svari ekki nútímaþörfum hvorki að því er varðar þarfir atvinnuveganna til aukinna veðsetningarheimilda né þarfir lánveitenda fyrir öryggi við lánveitingar. Verði frv. óbreytt að lögum munu helstu breytingar á reglum um samningsveðsetningar verða þessar: 1. Gildi taka almenn lög sem að meginstefnu til ná til allra samningsveðsetninga, en lagaákvæði um samningsveðsetningu er nú að finna dreifð í ýmsum lögum og eru þau frá ýmsum tímum. 2. Heimildir til veðsetninga í þágu atvinnuveganna verða rýmkaðar til mikilla muna ef frumvarpið verður að lögum. Felast breytingarnar annars vegar í því að heimildin til þess að veðsetja lausafé með fasteignum atvinnurekstrar sem sérstakt fylgifé verður gerð almenn og tekur til allra þeirra sem atvinnurekstur stunda, sbr. ákvæði 24. gr., en nær ekki einungis til tiltekinna rekstraraðila, eins og nú er. Verður með þessu eytt því mikla misræmi, sem nú ríkir í þessum efnum milli einstakra atvinnugreina. Hins vegar felst breytingin í því að fleiri lausafjárverðmæti verða sett að sjálfsvörsluveði sem heildarsöfn muna en gildandi réttarreglur heimila. Þar má minna á greiðslumark í landbúnaði og veiðiheimildir í sjávarútvegi. Þá verður og heimild til slíkra veðsetninga hvorki tímabundin né einskorðuð við það að bankar og aðrar lánastofnanir eigi í hlut, heldur á hún við hver svo sem lánveitandinn er. 3. Lögfestar verða reglur um stofnun, réttarvernd og framsal handveðréttinda, en skráð efnisákvæði hefur skort í íslenskan rétt um handveð ef frá er talið ákvæði 2. gr. veðlaga. 4. Lögfestar verða reglur um ýmis þýðingarmikil almenn atriði sem sett ákvæði skortir um í gildandi rétti. Skal í því sambandi t.d. bent á ákvæði frumvarpsins um töku arðs af veði, afnotarétt, viðhalds- og vátryggingarskyldu, áhættu og ábyrgð vegna tjóns á hinu veðsetta, eindögun veðkröfu, framsal og veðsetningu á veðrétti, framsal veðandlags, sameiginlegt veð, útlausnarrétt og afmörkun veðréttar. 5. Eytt verður óvissu um það, hver er gildandi réttur í dag varðandi ýmis veðréttarleg álitaefni sem gildandi löggjöf lætur ósvarað. Skal í því sambandi t.d. bent á ákvæði 20. gr. frumvarpsins um yfirtöku veðskulda í fasteignakaupum, en í þeim efnum hefur íslensk dómaframkvæmd verið á reiki eins og nánar er rakið í skýringum við 20. gr. frumvarpsins. 6. Lögfestar verða réttarreglur um eignarréttarfyrirvara sem í frumvarpinu er kallaður söluveð, en skráðar réttarreglur skortir hér á landi um þess háttar tryggingarréttindi. Hér er um þýðingarmikil tryggingarréttindi að ræða sem mikið er tíðkað að nota í viðskiptum með ýmsar algengar verslunarvörur og því full þörf á að setja skýrar reglur um. Skipar frumvarpið söluveði í flokk ,,venjulegra`` veðréttinda, með ákveðnum frávikum þó. Eins er í frumvarpinu leyst úr ýmsum veðréttarlegum álitaefnum sem upp geta komið í tengslum við leigusamninga og aðra samninga sem í raun hafa það að markmiði að tryggja greiðslu endurgjalds. 7. Lögfestar verða almennar reglur um stofnun og réttarvernd samningsveðs í viðskiptabréfum, almennum fjárkröfum og innlausnarbréfum, en við skráðar réttarreglur í þeim efnum er ekki að styðjast hér á landi nema að takmörkuðu leyti. Er í frumvarpinu m.a. tekin afstaða til þess, hverra tryggingaráðstafana er þörf þegar kröfuréttindi eru veðsett, en full þörf er á að eyða óvissu í þeim efnum. 8. Þá gerir frumvarpið ráð fyrir því að lögfestar verði réttarreglur um svokallað ,,factoring`` eða vörureikningsveð sem svo er nefnt í frumvarpinu, en þar er um það tilvik að ræða, þegar rekstraraðili veðsetur þær almennu fjárkröfur sem hann fær í rekstri sínum eða aðgreindum hluta rekstrarins. 9. Enn má nefna að í gildandi réttarreglur skortir ákvæði um það að hvaða marki veðþola er heimilt að ráðstafa einstökum munum út úr heildarsöfnum sem löglega hafa verið sett að sjálfsvörsluveði. Þar sem frumvarp þetta gerir ráð fyrir auknum heimildum til þess að setja heildarsöfn muna að sjálfsvörsluveði er nauðsynlegt að byggja á samræmdum reglum í þeim efnum. 10. Loks er þess að geta að í sérstökum kafla frumvarpsins, þ.e. II. kafla, er fjallað um samningsveð í fasteignum. Fasteignir eru án efa það verðmæti sem mesta þýðingu hefur við veðsetningar, en þrátt fyrir það skortir að mestu skráð efnisákvæði um veðsetningar þeirra ef frá eru talin ákvæði þinglýsingalaga um réttarvernd. Er í frumvarpinu tekin afstaða til þess, hver réttindi yfir fasteignum verða veðsett; hvernig afmarka beri veðréttinn; fjallað er um veðsetningu í varanlegum afnotarétti lands og húsa; um veðsetningu aðgreindra eignarhluta, réttarvernd; auk þess sem almenn ákvæði I. kafla um t.d. útlausnarrétt og skipti á veðskuldum eiga við um fasteignir. Frú forseti. Ég hef hér vikið að aðalþáttum þessa frv. og þeim breytingum sem það felur í sér frá gildandi réttarreglum og hvaða nýmæli eru helst í þessu frv. frá því sem er, vegna þess að á mörgum sviðum veðréttar skortir nú settar lagareglur. Ég vísa að öðru leyti til fyrri framsöguræðu með frv. og athugasemda sem því fylgja og legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni frv. sem kom fram fyrir fyrra þing, en þá að þinginu áliðnu. Má vera að þess vegna hafi bæði allshn. þingsins og þeim aðilum sem hún sendi frv. til umsagnar gefist knappur tími til að fjalla um það. Þess er að minnsta kosti getið í fleiri en einni af umsögnum þeim sem borist hafa. Og vel að merkja, ég tek þátt í umræðunni vegna viðræðna sem ég hef átt við nokkra aðila í þjóðfélaginu sem telja sig varða ákvæði sem birtast í þessu frv. Mér sýnist, virðulegi forseti, að það sé ástæða til að gæta að ákvæðum sem varða veðsetningu vöru þannig að ekki verði mögulegt að veðsetja vöru þriðja aðila meðan seljandi á enn vörureikning óútkljáðan og varan því í raun háð almennum reikningsskilmálum. Ég hygg að á þessu þurfi að taka með ákvæði í 3. gr. frv. ásamt kaflanum um veðsetningar vöru sem kemur fram í 33.--34. gr. Á sama máta og varðandi sömu aðila tel ég merkilegt ákvæði í 39. og 40. gr. um að söluveð geti fallið brott við ákveðna skilmála og tel að þar þurfi að minnsta kosti að upplýsa vel og skilmerkilega þá aðila sem selja öðrum vörur við söluveði sem þarna er gert ráð fyrir að hafi þó hærri rétt heldur en almennar reikningskröfur. Í síðasta lagi, virðulegi forseti, finnst mér merkilegt að fremst í frv., sem eðlilegt er, eru skilgreind nokkur atriði sem koma oft fram í frv. Hins vegar kemur ekki fyrr en í 25. gr. sérstök skilgreining á hugtakinu rekstraraðili. Mér virðist eðlilegt að skilgreiningar komi allar fram mjög snemma í lagafrv. og lögum en tel hins vegar að þetta skipti ekki máli varðandi þau efnisatriði sem ég hef gert að umtalsefni. Ég ráðgeri, virðulegi forseti, að koma skoðunum mínum á framfæri við þá nefnd þingsins sem fær frv. til athugunar, hv. allshn., ellegar að leggja fram brtt. sem væntanlega fengi þá umfjöllun í nefndinni ásamt frv.

Herra forseti. Ekki skal dregið úr þörf atvinnulífsins fyrir veð á þessum tímum þegar rekstrargrundvöllur er slíkur að nauðungaruppboðum rignir yfir þjóðina. En það fór nú svo að sá fyrsti sem stóð hér upp og efaðist um að allt efni frv. gæti óbreytt orðið að lögum var stjórnarþingmaður, hv. 5. þm. Reykn. Ég sé að það er gert ráð fyrir því hér t.d. að brennsluolía á fiskiskipi sé veðhæf. Mér finnst nú dálítið langt seilst svo ekki sé meira sagt. Það verður nú að vera hægt að gera ráð fyrir því að hún sé notuð á mótorinn. Og það er eitt og annað í þessu þar sem menn teygja sig mjög langt þó ekki sé meira sagt. Hérna er gert ráð fyrir því að veiðirétturinn, réttur til fiskveiða, hann fylgi með í veði skipa. Nú er það svo að það er ekki eigandinn sem ræður réttinum, heldur í sumum tilfellum sjútvrh. sem getur þá hirt veðið af þegar honum sýnist. Ef skip er svipt haffæriskírteini þá fær það ekki veiðiréttindi áfram og þannig er hægt að telja fram og til baka. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að hér sé gerð tilraun til þess að rýmka möguleika á því að hægt sé að veðsetja. En ég vil undirstrika að mér sýnist efni þessa frv. vera þess eðlis að það þurfi mjög mikillar athugunar við. Og það þarf sérstaklega athugunar við á því sviði að menn veðsetji nánast ekki það sem þeir eiga ekki á þeirri forsendu að þeir hafi það undir höndum eins og kom hérna fram hjá hv. 5. þm. Reykn. Þetta leiðir líka hugann að því sem er ekki óalgengt þegar nauðungarsala fer fram að þá er sagt: Svona mikið fékkst upp í forgangskröfur. En svo kemur að hinum þættinum, hvað fékkst upp í almennar kröfur. Það hafa nú ekki alltaf verið háar upphæðir sem hafa komið upp í hinar almennu kröfur og mér sýnist að það geti farið svo að það verði ansi lítið eftir í hinar almennu kröfur þegar menn eru búnir að veðsetja hér eins og þessar hugmyndir benda til. Ég hygg líka að undir sumum kringumstæðum geti það verið dálítið erfitt að standa á því hvort veð hefur rýrnað með eðlilegum hætti eða ekki. Það er nú einu sinni svo að þær hugmyndir um veðsetningu lifandi afurða, sem hér eru á ferðinni, eru góðra gjalda verðar svo langt sem þær ná. En þar er engu að síður um takmarkaða möguleika að ræða, að eigandi geti haft á því eðlilega ábyrgð að það sé til staðar sem um er rætt. Þetta vildi ég segja hér vegna þess að allshn. hefur nú haft ærið að vinna að undanförnu. Hún var geymd í sýslumannaumræðu alllengi, alveg sérstök umræða um sýslumenn fram og til baka, þangað til þær fréttir berast utan úr bæ að það sé nú búið að setja sýslumennina á vetur og þá loksins dvínaði sú umræða. Ég tel að þetta mál þurfi mikillar athugunar við og það fari ekkert á milli mála að hér eru menn að teygja sig mjög langt í heimildum til veðsetninga og réttar til veðsetninga og satt best að segja þá sýnist mér að í sumum tilfellum geti þetta verið á þann veg að of langt sé gengið.

Virðulegi forseti. Þar sem ég mun hafa tækifæri til að koma nánar að þessu máli í umfjöllun í hv. allshn. þá ætla ég ekki að gera margar athugasemdir hér við 1. umr. En ég vil þó koma nokkrum atriðum á framfæri. Í þessu frv. til samræmdra laga um veð er bæði fjallað um stærri og smærri aðila, þ.e. fyrirtæki og einstaklinga. Athugasemdir mínar varða í rauninni báða aðila. Það er í fyrsta lagi að það er töluvert um að lánað sé út á veð sem í rauninni eru metin hátt yfir því sem raunhæft er. Þetta eru dæmi sem eru því miður mjög vel kunn núna á síðustu árum og sjálfsagt lengra aftur í tímann þó að það sé sérstaklega hægt að líta á þetta nú. Þannig að ég held að það þurfi að taka á þessu máli líka og gera þá kröfu að það verði raunhæft mat sem liggi til grundvallar þegar veð er metið. En þetta kemur auðvitað inn á fleira eins og hvernig almennt er staðið að útlánum banka og annarra sem stunda útlán, en ég tel fulla ástæðu til að geta þess hér. Í öðru lagi vil ég líka benda á það og hef þá einkum einstaklinga í huga, að það er allt of lítil krafa gerð til lánastofnana, að það sé lánað út á raunhæfa greiðsluáætlun, heldur er látið duga ef hægt er að útvega veð, eigið eða annarra. Þetta finnst mér mjög ámælisvert, að það skuli vera í reynd staðið að útlánum með þessum hætti. En þetta eru dæmi sem við þekkjum flest og ég minni á að við kvennalistakonur höfum flutt frv. hér á Alþingi þar sem við höfum reynt að taka á þessu máli og gera þá kröfu til útlánastofnana að það sé miðað við raunhæfa greiðsluáætlun og greiðslugetu en ekki bara litið á veð þegar verið er að lána einstaklingum. Það eru því miður fjöldamörg dæmi um það að einstaklingar hafa fengið miklu hærri lán heldur en þeir ráða við að greiða. Það er í afskaplega fáum tilvikum sem gerð er krafa um að gerð sé einhvers konar greiðsluáætlun heldur eru langflestar útlánastofnanir fullsáttar við það ef bara er hægt að reiða fram veð og þá er jafnvel oft og tíðum þannig að það eru veð einhverra annarra heldur en þeirra sem taka lánið og eiga að greiða af því. Og það er annað sem við kvennalistakonur höfðum einnig í okkar frv. og það er að reyna að tryggja öryggi þess sem lánar veð, því eins og við vitum þá er þetta mjög ,,praktíserað``. Vissulega þarf að gera sömu kröfu þegar lánað er til fyrirtækja, að það sé virkilega verið að lána á einhverjum raunhæfum grunni. Þar er fjölbreytnin enn meiri og í sumum tilvikum er að sjálfsögðu ekki hægt að standa að lánveitingum nema full veð og þá fullverðmæt veð komi til. En í öðrum tilvikum stendur það atvinnustarfsemi og jafnvel nýsköpun í atvinnu fyrir þrifum að það er erfitt fyrir nýherja í viðskiptum að fara í gang með atvinnurekstur vegna þess að þeir eru ekki reiðubúnir til að veðsetja heimili sín eða annarra, jafnvel þótt það sé alveg tryggt að þeir geti eða mjög líklegt sé að þeir geti staðið við þá greiðsluáætlun sem gerð er. Það er einfaldlega ekki litið á annað en veð og það eru ekki allir reiðubúnir til að veðsetja sín heimili jafnvel þótt þeir hafi mjög góða og örugga áætlun um endurgreiðslu lána. Þetta á ekki síst við um þær konur sem eru að fara út í atvinnurekstur. Þetta er þekkt stærð. Það hefur oft verið rætt um þetta undir ýmsum formerkjum, en það hefur því miður lítið eða ekkert gerst. Það eru afskaplega fáir enn sem eru reiðubúnir til þess að koma til móts við slíkar áætlanir þegar verið er að byggja upp atvinnurekstur. Ég tel fulla ástæðu til að koma þessum almennu athugasemdum á framfæri og ég held að það sé alveg tilefni til þess í þessari umræðu. Vissulega þurfa að gilda skýr og samræmd lög um veð, en það verður jafnframt að taka það fyrir að veð eru bæði misnotuð og ofnotuð í allri lánastarfsemi hér á landi.

Forseti hefur hugsað sér að taka næst fyrir 14. dagskrármálið, a-lið, Fangelsi og fangavist, og b-lið, Atvinnuleysistryggingar. Það er ósk hv. flm. að mæla fyrir þessum málum samtímis.

Virðulegur forseti. Ég spyr hverju það sætir að frv. til laga um Hæstarétt, sem er framhaldsumræða, er ekki tekið fyrir núna? Þannig stendur á fyrir mér persónulega, sem er 1. flm. málsins, að ég hefði kosið að það hefði verið tekið fyrir núna, því ég á erfitt með að taka þátt í umræðu um málið þegar líður á daginn.

Forseti hafði ákveðið að taka þessi mál á undan þar sem í 12. máli er um framhaldsumræðu að ræða og að í 13. máli eru tíu hv. þm. á mælendaskrá. Þess vegna ætlaði forseti að taka þetta mál á undan. Það er einn hv. þm. á mælendaskrá í málinu um Hæstarétt. Ef flm. frv. telur að sú umræða taki ekki langan tíma þá er það forseta að meinalausu að taka það mál núna.

Virðulegi forseti. Þegar umræður fóru fram um þetta mál hér í síðustu viku þá þurftum við sumir að fara frá þeirri umræðu vegna jarðarfarar. Ég átti hins vegar von á því að hæstv. dómsmrh. mundi tala í þessari umræðu nokkuð snemma svo skoðanir hans á málinu, ef hann hefur myndað sér þær, gætu legið fyrir hér í umræðunni. Ef hæstv. ráðherra kýs hins vegar að taka sér tíma til að hugleiða málið og lýsa ekki við þessa umræðu afstöðu til þessara tillagna þá er það út af fyrir sig jákvætt vegna þess að það endurspeglar það að hann er með opinn hug gagnvart tillögunni. Ef hann er aftur á móti algerlega andvígur frv. þá hefði ég nú kosið að heyra rökin fyrir því hér við þessa 1. umr. Þingmenn úr Framsfl. og Kvennalista lýstu hins vegar skilningi og jafnvel stuðningi, að mér er tjáð, við frv. þegar það kom til umræðu þó að ég sé ekki að lesa í þeirra ræður flokkslega afstöðu. Hitt er ljóst að okkur er greinilega nokkur vandi á höndum með skipan Hæstaréttar á Íslandi. Hæstiréttur gegnir sífellt mikilvægara hlutverki í okkar þjóðskipulagi. Ástæðan er sú að umfang löggjafar er sífellt meira og meira og snertir sífellt fleiri og fleiri þætti í bæði efnahagsmálum, samfélagsþáttum og samskiptum einstaklinga innbyrðis og við stjórnvöld. Jafnframt er ljóst að tilhneiging er til þess, þótt hún sé umdeild, að Hæstiréttur kveði upp úrskurði sem séu taldir stefnumótandi í almennum skilningi, stefnumótandi á þann veg að Alþingi hefði e.t.v. frekar átt að taka sér fyrir hendur að breyta lögunum heldur en að láta Hæstarétt lesa inn í þau nýja túlkun. Allt þetta knýr auðvitað á um það að Hæstiréttur sé skipaður þannig að menn beri almennt traust til þeirra dómara sem í réttinum eru. Nú þekkjum við það úr sögu íslenska stjórnkerfisins, og það eru í sjálfu sér ekki ný sannindi, að trúnaðarstöður á vettvangi dómsvalds voru oft taldar réttmætur fengur þeirra stjórnmálaflokka sem fóru með dómsmrn. á hverjum tíma. Áratugum saman voru menn skipaðir í embætti sýslumanna, sem voru héraðsdómarar, út frá því hvort þeir væru flokkslega tengdir dómsmrh. Og vegna þess að Framsfl. og Sjálfstfl. fóru áratugum saman til skiptis með dómsmrn. þá mátti nokkuð rekja það hvernig pólitísku flokkatengslin höfðu haft áhrif á embættaveitingarnar eftir því hvenær viðkomandi sýslumaður tók við embætti. Það tíðkaðist einnig á þeim tíma að sýslumenn sátu hér á Alþingi og tóku þátt í því að setja lögin og mikill fjöldi sýslumanna hefur á þessari öld þess vegna setið samtímis í öllum hlutverkum hins þrígreinda ríkisvalds, sem framkvæmdarvaldshafi, sem dómsvaldshafi og sem hluti að löggjafarvaldinu. Þessi tími er liðinn. Ég held að það sé að minnsta kosti rúmur áratugur síðan sýslumaður sat hér á þingi og þeir sem gegnt hafa embættum við borgardóm og nú héraðsdóma hafa almennt dregið sig út úr starfi á vettvangi stjórnmála. Engu að síður er það þannig að leifarnar af þessu gamla kerfi, því gamla kerfi að flokksleg tengsl hugsanlega hafi úrslitaáhrif á veitingu dómaraembætta við Hæstarétt, eru að birtast okkur á allra síðustu árum. Ég hef nefnt hér tvö dæmi til að rökstyðja mál mitt, ekki vegna þess að ég telji viðkomandi einstaklinga í sjálfu sér ekki vera hæfa heldur þykir mér nokkuð ljóst að ástæðan fyrir því að þeir voru teknir fram yfir aðra umsækjendur fólst í flokkslegum tengslum við þá dómsmrh. sem þá sátu. Hér á ég við þegar Hrafn Bragason var skipaður í réttinn af Jóni Sigurðssyni og þegar Pétur Hafstein var skipaður í réttinn af núv. hæstv. dómsmrh. Í báðum tilvikum sóttu aðrir um dómarastöðurnar sem tvímælalaust höfðu meiri rétt, faglega, embættislega og út frá almennum sjónarmiðum. Fyrri umsækjandinn sem ég nefndi var hins vegar af þekktum alþýðuflokksættum og þetta var í fyrsta sinn í langan tíma sem Alþfl. fór með dómsmálaráðherraembættið. Síðari einstaklingurinn hafði tekið virkan þátt í valdabaráttu innan Sjálfstfl. fyrir rúmum tveimur árum síðan í aðdraganda landsfundar og ritað sérstaka stuðningsgrein við þáv. formann Sjálfstfl. Þorstein Pálsson. Það er auðvitað mjög vont að á málum sé haldið þannig að menn geti dregið þær ályktanir, með þó nokkrum rökum, að flokkspólitískir hagsmunir eða sjónarmið, eða tilhliðrunarsemi, hafi ráðið miklu um val á mönnum til að sitja í Hæstarétti. Vonandi heyrir það liðinni tíð. Við ræddum hér fyrir nokkru síðan, ég og hæstv. forsrh., um þetta vandamál og forsrh. sagði með réttu að afskipti manna af stjórnmálum á námsárum í háskóla eða á yngri árum ættu auðvitað ekki að brennimerkja menn í þeim efnum til allrar lífstíðar. Það er alveg rétt skoðun  Og eins og mikilvægt er að stjórnsýsluúrskurðaraðili, eins og umboðsmaður Alþingis, njóti víðtæks stuðnings er enn frekar nauðsynlegt að hæstaréttardómarar geri það. Hvaða aðferðum á að beita í þeim efnum? Sú aðferð sem við leggjum til, þingmenn Alþb., og 1. flm., hv. þm. Svavar Gestsson, hefur gert hér ítarlega grein fyrir, er að dómsmrh. hafi tillögurétt og hann sé eini aðilinn sem hafi tillögurétt. Enginn annar hafi tillögurétt en þingið verði að staðfesta tilnefninguna án umræðu. Þar með teljum við að það sé tryggt að ekki hefjist pólitísk umræða um veitinguna sem slíka en dómsmrh. veit þá af því að hann verður að velja mennina með þeim hætti að þeir hljóti staðfestingu á Alþingi. Ég gæti farið nokkuð ítarlega út í það hvernig ég tel að núv. hæstv. dómsmrh. hafi ekki í eitt einasta sinn af þeim þremur sem hann veitti hæstaréttardómaraembætti, valið þann einstakling sem tvímælalaust hafði mestar faglegar og starfslegar kröfur. En ég ætla ekki að gera það vegna þess að málið er mér af fjölskylduástæðum of nátengt. En ef það hefði ekki verið svo nátengt þá hefði ég beitt mér fyrir mjög harkalegri umræðu í garð hæstv. dómsmrh., hvernig hann í þrígang gengur fram hjá þeirri konu sem mesta og besta starfsreynslu hafði í íslenskri dómarastétt meðal umsækjenda. Það var ekki aðeins verið að ganga fram hjá einstaklingi með mesta starfsreynslu þeirra sem sóttu um, heldur líka þeirri konu úr íslenskri lögfræðistétt sem mesta starfsreynslu hafði. Og í það skipti, sem ég hef hér gert að umtalsefni, er valinn maður sem hafði aðstoðað ráðherrann í pólitískum slag innan Sjálfstfl. Ég tel þess vegna óheppilegt að þessi skipan sé áfram við lýði. Við vitum það líka að meðan sú skipan er við lýði þá er líklegt að dómsmálaráðherrar, úr hvaða flokki sem þeir kunna að vera, geti lent í því að þrýstingur sé á þá lagður af stuðningsmönnum eða flokksmönnum og þeir eigi kannski erfitt um vik að víkja sér undan slíkum pólitískum þrýstingi. Það getur líka komið upp sú staða að maður sé skipaður dómsmrh. í skamma hríð. Hann hafi átt í nánu samstarfi við einstakling og sé honum skuldbundinn með margvíslegum hætti. Viðkomandi einstaklingur hafi hins vegar ekki þá hæfni sem þarf til að gegna stöðu hæstaréttardómara en núverandi skipan er hins vegar þannig að ráðherrann getur sett slíkan einstakling í réttinn. Það er ekkert sem stoppar núverandi ráðherra að setja slíkan einstakling í réttinn. Og án þess að ég ætli að rekja það hér þá er hægt að nefna tilvik úr sögu síðari ára þar sem slíkt hefði hugsanlega getað komið upp og þá á ég ekki við núv. hæstv. dómsmrh. Þess vegna held ég að það sé vörn í því fyrir dómsmrh., hver svo sem hann er, að geta vísað í það að hann þurfi að vera viss um það að viðkomandi einstaklingur njóti trúnaðar og trausts meiri hluta Alþingis. Ég held líka að reynslan af kosningu umboðsmanns hér á Alþingi sýni það að þingið er fullkomlega fært að takast á við slíka kosningu án þess að flokkspólitísk sjónarmið komi þar fram. Það er mjög dýrmætt. Áður en kosningin um umboðsmann Alþingis hafði farið fram hér á Alþingi þá hefði verið hægt að halda því fram að hæpið væri að þingið gæti hafið sig upp yfir þrönga flokkslega hagsmuni í slíkri kosningu. Reynslan sýnir þó að þingið getur það og hefur í tvígang, ef ég man rétt, kosið í embætti umboðsmanns með þeim hætti. Virðulegi forseti. Ég vildi nota tækifærið til þess að koma þessum sjónarmiðum á framfæri. Ég þakka fyrir það að tekið var tillit til þess að ég gat ekki verið viðstaddur, af þeim ástæðum sem ég greindi frá í upphafi, þegar umræðan fór fram í síðustu viku. Von okkar er sú að þetta frv. fái alvarlega athugun í hv. nefnd og við skoðum það í sameiningu hvort ekki getur náðst víðtæk samstaða um að breyta skipan Hæstaréttar á þann veg að tryggt sé að þeir einstaklingar sem í réttinn veljast séu að víðtækri yfirsýn tvímælalaust hæfastir þeirra sem um embættin hafa sótt.

Frú forseti. Hv. 8. þm. Reykn. hefur hvað eftir annað í þessari umræðu og við önnur tækifæri í þinginu vegið mjög að hæstaréttardómaranum Pétri Hafstein og degið í efa hæfni hans til þess að sitja í réttinum. Ég er sannfærður um að hann er einn af hæfustu mönnum sem tekið hefur sæti í Hæstarétti Íslands. Og vegna þess að þessi ummæli hafa fallið með athugasemdum um að hér hafi verið um að ræða pólitíska embættisveitingu af minni hálfu, þá óska ég eftir því að hv. þm. geri alveg skýra grein fyrir því hvern, af öllum þeim umsækjendum sem sóttu um þetta embætti, ég hefði átt að skipa til þess að losna undan þeim ásökunum að láta pólitísk sjónarmið ráða ferðinni. Hvern átti ég að skipa? Það er nauðsynlegt að hv. þm. svari því í þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Spurningin er ekki fyrst og fremst sú hvort Pétur Hafstein hafi verið hæfur til að setjast í réttinn eða ekki, heldur hvort hann var hæfastur af þeim sem sóttu. Hæstv. dómsmrh. getur ekkert vikið sér undan því að hvað starfsreynslu við dómarastörf snertir var hann frekar neðarlega á lista þeirra umsækjenda sem til greina komu. Það er staðreynd máls. Ef dómaraferill hans er borinn saman við t.d., að mig minnir, tvo umsækjendur, þó ég sé ekki með listann alveg í huga mér, en mig minnir að bæði borgardómarinn Garðar Gíslason og borgardómarinn Auður Þorbergsdóttir hafi sótt um þetta embætti. Þau voru bæði tvímælalaust með mun meiri reynslu og víðtækari embættisferil að baki heldur en Pétur Hafstein. Það var líka ljóst að Pétur Hafstein hafði nokkrum mánuðum áður blandað sér með mjög eftirminnilegum hætti í átök þáv. formanns Sjálfstfl., Þorsteins Pálssonar, við þáv. borgarstjóra í Reykjavík, Davíð Oddsson. Pétur Hafstein hafði skrifað sérstaka stuðningsgrein í Morgunblaðið sem er afar óvenjulegt. Ég held að hann sé einn af fáum, ef ekki eini sýslumaðurinn á síðari árum, sem hefur með þeim hætti á opinberum vettvangi blandað sér í hörð flokkspólitísk átök. Ég man ekki eftir neinu öðru dæmi um að einstaklingur úr embættisstétt sýslumanna hafi blandað sér í jafnhörð flokkspólitísk átök. Ég skal hins vegar svara hæstv. dómsmrh. alveg skýrt. Ég tel að bæði Garðar Gíslason og Auður Þorbergsdóttir hafi staðið langt framar Pétri Hafstein til að taka sæti í Hæstarétti.

Frú forseti. Þetta var athyglisvert svar hjá hv. 8. þm. Reykn. Áður hafði hann gagnrýnt mig fyrir að skipa Garðar Gíslason af pólitískum sjónarmiðum. Eftir stendur að hann telur að ég hefði átt að skipa mágkonu hans í þetta starf. Ég held að öllum hv. þm. megi vera það ljóst að hér er ekki um málefnalega gagnrýni að ræða af hálfu hv. þm. 

Virðulegi forseti. Ef það þarf að sanna það hvers vegna er nauðsynlegt að breyta lögunum um vald dómsmrh. til að skipa í Hæstarétt þá mun þessi síðasta ræða Þorsteins Pálssonar lifa allan þann tíma sem sú umræða fer fram. Þessi ræða, hæstv. dómsmrh., var ósmekkleg, hún var út í hött, hún er satt að segja ekki svara verð ef hæstv. dómsmrh. kýs að fara með umræðuna með þeim hætti sem hann gerði áðan. Ég er alveg reiðubúinn að ræða við hæstv. dómsmrh. um alla þá umsækjendur sem þar komu fram á faglegum forsendum. Ég hef hins vegar ekki gert það mánuðum saman vegna þess að fjölskyldutengsl mín við einn umsækjanda voru með þeim hættum og ég sagði það alveg skýrt áðan. Og ef hæstv. dómsmrh. heldur virkilega að málflutningur minn um Hæstarétt sé sprottinn af þessu þá bendi ég hæstv. dómsmrh. á að lesa ítarlega grein sem ég skrifaði um þessi mál með tillögum um breytingar á vali á hæstaréttardómurum sem birtist í Morgunblaðinu veturinn 1987--1988. Þar getur hæstv. dómsmrh. séð að þau sjónarmið sem ég hef lýst hafði ég fyrir löngu sett fram. En sæmst væri að hæstv. dómsmrh. bæði þá konu sem lengsta dómarareynslu hefur á Íslandi, starfandi dómara, afsökunar á ummælum sínum áðan og að hann skyldi leggjast svo lágt að þykjast vera að leggja fyrir mig einhverjar gildrur í umræðunum til þess að geta dregið þetta fram með þessum hætti.

Virðulegi forseti. Ég hef ekki svo miklu við það að bæta sem fram hefur komið í umræðunni af hálfu þeirra sem tala fyrir málinu. Það hefur verið gert skilmerkilega og skýrt. En það sem veldur því að ég sé mig knúinn til að taka til máls er óvenjulágkúrleg ræða hæstv. dómsmrh. áðan. Ég tel að hæstv. ráðherra hefði verið betur komið ef hann hefði látið þá ræðu óflutta, því það kom alveg skýrt og greinilega fram hjá þeim sem hann beindi máli sínu gegn, að hann taldi sig ekki í stakk búinn að ræða þetta mál og tilgreindi sjálfur nákvæmlega ástæðu hvers vegna hann hafi ekki haft afskipti af málinu. Mér fannst að hæstv. ráðherra væri hér að reisa um of hátt til höggs í þessu efni og raunar styrkja þær grunsemdir, sem uppi hafa verið nokkuð lengi í röðum pólitískra andstæðinga Sjálfstfl., um hvernig Sjálfstfl. færi með veitingavaldið í þessum efnum. Ég ætla ekki að halda neinu fram um það efni að óathuguðu máli, en ég ljóstra engu upp þó ég láti það vitnast að það hefur oft verið sagt í mín eyru af hálfu manna sem telja sig a.m.k. sjálfir þekkja til að Sjálfstfl. færi ekki með þetta veitingavald eins og skyldi. Ef hæstv. ráðherra ætlar að vera með ræðuhöld af þessu tagi eins og hér áðan þá held ég að hann hljóti óhjákvæmilega að vekja upp mjög snarpa umræðu á þessu málefnasviði og ég er ekkert viss um að það yrði um of hollt fyrir hann, Sjálfstfl. eða dómskerfið í heild.

Virðulegur forseti. Ég hef fylgst með þessari umræðu um málefni Hæstaréttar og ég ætla ekki að taka neina efnislega afstöðu til þessa frv. sem hér liggur frammi. Það sem ég vil hafa mitt innlegg í þessa umræðu er það að ég er þeirrar skoðunar að almennt beri Íslendingar þá virðingu fyrir Hæstarétti, að þeir geri kröfu til þess að umræða um Hæstarétt sé á öðru plani en hún hefur verið hér í dag þegar Alþingi Íslendinga tekur sér fyrir hendur að fjalla um æðsta dómstól okkar Íslendinga. Þar undanskil ég enga, hvorki ráðherra né aðra sem hafa tekið þátt í þessari umræðu í dag. Ég er þeirrar skoðunar að almennt beri Íslendingar mikið traust til Hæstarétts Íslendinga og að öll umræða hér á Alþingi um þetta æðsta stig dómsvaldsins eigi að vera á þeim nótum að það sé ekki á nokkurn hátt reynt að grafa undan því trausti. Og mér finnst það vægast sagt afar sérkennilegt þegar bæði þingmenn og hæstv. ráðherra eru að draga inn í þá umræðu nöfn einstakra umsækjenda og nöfn einstakra dómara. Ég flutti hér mál ekki alls fyrir löngu sem var tengt einu af grundvallaratriðum okkar stjórnskipulags, fjallaði um kjördæmamál. Þá stigu þingmenn Alþb. hver á fætur öðrum í pontu og gagnrýndu það harðlega að þetta mál skyldi yfir höfuð vera flutt því þetta væri málaflokkur sem væri þess eðlis að ef það væri fjallað um það hér á Alþingi þá ætti það að vera á vettvangi forustumanna stjórnarflokkanna og á almennum nótum þar sem allir kæmu að. Þeir höfðu meira að segja uppi heitstrengingar um að það mál skyldi aldrei fá neina afgreiðslu hér á þingi. Einhvern veginn finnst mér að það sama ætti að gilda um umfjöllun hér um Hæstarétt Íslendinga ef menn vilja halda þessu sjónarmiði á lofti, að þegar Alþingi þarf að fjalla um Hæstarétt Íslendinga þá sé það gert á öðrum nótum heldur en hér hefur farið fram í dag.

Herra forseti. Ég get mjög tekið undir það með hv. 6. þm. Norðurl. e. að umræða um Hæstarétt ætti að fara fram með öðrum hætti en gerst hefur í þessari umræðu og hversu varhugavert það getur verið að draga nöfn einstakra hæstaréttardómara og umsækjenda um þær stöður inn í þessar umræður. Satt best að segja hef ég dregið að taka til máls í hinni almennu umræðu vegna þess að allar ræður hv. flm. hafa að meira eða minna leyti snúist um einstakar persónur sem sitja í Hæstarétti eða hafa sótt um þau störf. Ég hef haft það á tilfinningunni að það væri meira kappsmál að draga þau atriði inn í umræðuna en efnisatriði frv. Af þeim sökum hef ég dregið að taka hér til máls um efnisatriði frv. en ég tek að öðru leyti undir þau varnaðarorð sem hv. 6. þm. Norðurl. e. mælti hér í sinni ræðu.

Virðulegur forseti. Ég hlýt að benda hæstv. ráðherra á það að þrátt fyrir að hann tæki undir mín orð hér áðan þá fór nú þannig fyrir ráðherranum að hann féll í sömu gryfjuna, að taka þátt í umræðunni á grundvelli einstakra dómenda í Hæstarétti og einstakra umsækjenda um stöðu þar.

Herra forseti. Ástæðan fyrir því að ég blandaði mér í umræðuna um þetta atriði var sú að mér þótti nóg komið hversu oft nafn eins ákveðins manns var dregið hér inn í umræðuna með ákveðnum hætti sem mér fannst óviðeigandi og ósmekklegt.

Hæstv. forseti. Eftir stendur það að hæstv. dómsmrh. hefur ekki talað um efni frv. Það er dálítið merkilegt að það hafa farið fram umræður um þetta mál núna á tveimur fundum hér í þessari virðulegu stofnun. Þátttakendur í henni hafa verið fulltrúar úr einum fjórum stjórnmálaflokkum og menn hafa út af fyrir sig lagt eitt og annað til málanna og ráðherrann getur auðvitað haft mismunandi skoðanir á því hvað það er sem menn voru að segja. Ráðherrann hefur verið viðstaddur þessa umræðu en hann hefur ekki lagt orð inn í umræðuna um efni frv. heldur kaus hann að veitast að einum tilteknum þingmanni, hv. 8. þm. Reykn., með svo lágkúrulegum hætti að það jaðrar við þingmet og er þá langt til jafnað. Að halda því fram að þetta frv. sé flutt fyrst og fremst til þess að hefna harma mágkonu formanns Alþb. er náttúrlega svo fyrir neðan allar hellur af dómsmrh., sem er kallaður og er hæstv. hér í þessum sal, að það tekur engu tali. Það tekur engu tali. Ég held að hæstv. ráðherra þurfi að gera sér grein fyrir því að ef einhvers staðar hefur birst sönnun fyrir nauðsyn þessa frv. og að það verði að lögum þá er það einmitt þetta innskot hæstv. ráðherra hér áðan. Ræða hans áðan er besta röksemdin sem flutt hefur verið á Alþingi Íslendinga fyrir því að þetta frv. þarf að samþykkja og ég er honum þakklátur fyrir það. Vegna þess að ef hæstv. dómsmrh. umgengst umsækjendur um embætti hæstaréttardómara eftir tengslum eða mægðum eða flokksskírteinum, þó hann geri ekki nema svo mikið sem rétt muna eftir einhverju af þessu, þá er það veitingavald í hættu statt. Þá staðfestir það einfaldlega að það þarf að koma því veitingavaldi öðru vísi fyrir. Og ég er alveg viss um að fyrir utan þau köst sem hæstv. dómsmrh. fær af og til þegar hann kemur í ræðustól þá er hann réttsýnn og sanngjarn maður og viðurkennir það alveg örugglega að það er skynsamlegt að koma þessum hlutum öðru vísi fyrir þar sem betri friður getur tekist um málin heldur en nú er kostur á miðað við þá skipan sem uppi er. Nú er það auk þess ekki svo að nafn Auðar Þorbergsdóttur dómara hafi verið borið hér inn í þessa umræðu af hv. 8. þm. Reykn. Hér var á síðasta fundi, þegar málið var rætt af hv. 10. þm. Reykv., mjög rækilega gagnrýnt að gengið hefði verið fram hjá Auði Þorbergsdóttur. Það vill hins vegar þannig til að þessi hv. 10. þm. Reykv. er ekki mægður eða tengdur Auði Þorbergsdóttur og þess vegna útilokað að koma höggi á hana með svipuðum hætti og gerð er tilraun til með hv. 8. þm. Reykn. hér áðan. Þess vegna tel ég að ráðherrann hafi gripið tækifærið þegar hv. 8. þm. Reykn. blandaði sér í umræðuna með þeim hætti sem hann gerði áðan og ég tel að þetta sé ósmekklegt og ósanngjarnt. Það er hins vegar út af fyrir sig alveg rétt sem hv. 6. þm. Norðurl. e. sagði hér áðan að það þarf auðvitað að reyna að stuðla að því eins og kostur er að umræða um Hæstarétt eins og önnur mál fari fram á sæmilega virðulegu og málefnalegu plani hér í þessari stofnun. Það má hins vegar ekki verða til þess að menn þori ekki að ræða málin, að menn ætli að vera svo virðulegir að þeir tali helst bara latínu hér, og helst ekki latínu heldur munkalatínu sem enginn skilur. Menn verða auðvitað að temja sér að tala um hlutina eins og þeir eru. Og hvernig eru þeir? Þeir eru þannig að dómsmálaráðherrarnir ráða því hverjir verða hæstaréttardómarar. Reynslan sýnir að þeim eru mislagðar hendur í þeim efnum. Reynslan sýnir að mjög sjaldan hefur tekist að skipa hæstaréttardómara þannig að um það hafi tekist algjör friður, þannig að um það hafi tekist samkomulag með þeim hætti að t.d. allir aðrir dómarar í landinu og lögfræðingar og Lagastofnun Háskólans segi sem svo: ,,Þarna var rétt valið.`` Þvert á móti hefur það nánast alltaf verið þannig að niðurstaðan hefur verið umdeild. Nánast alltaf. Og það er þetta fen sem við alþýðubandalagsmenn viljum forðast með því að Alþingi þurfi að staðfesta þá tillögu sem dómsmrh. kann að gera til forseta Íslands um skipan hæstaréttardómara. Það erum þess vegna við sem erum að reyna að draga þessi vinnubrögð upp á annað plan, reyna að halda þessum málum upp úr skítnum ef menn vilja orða það með þeim hætti. Vegna þess m.a. að dæmin bara af núverandi hæstaréttardómum eru með þeim hætti að menn rekur í rogastans. Ég bið hv. þm. að horfa á myndirnar úr Hæstarétti sem birtast í sjónvarpinu. Það er auðvitað alveg augljóst mál að þar er Sjálfstfl. og þeir sem þar hafa verið mönnum þóknanlegir í yfirgnæfandi meiri hluta. Og það hefur ekkert með það að gera hvort þessir menn hafi einhvern tímann í bernsku leikið sér með hinum Heimdellingunum á stuttum buxum. Málið snýr einfaldlega þannig að þessir aðilar hafa verið virkir í flokksstarfi Sjálfstfl. alveg fram undir það síðasta og orðið að henda sér út úr bæjarstjórnum eða öðrum trúnaðarstöðum Sjálfstfl. til þess að sleppa inn í Hæstarétt um það leyti sem þeir voru að fá þar embætti. Þannig að þetta eru ekki menn sem höfðu fyrir mörgum árum eða áratugum skilið við Sjálfstæðisflokkinn sinn, með stórum staf og greini. Ónei. Þessir menn höfðu flestir verið í trúnaðarstörfum fyrir Sjálfstfl. um árabil og hafa jafnvel eftir að þeir hafa orðið hæstaréttardómarar gengið fram í pólitískum verkum með þeirri ríkisstjórn sem Sjálfstfl. hefur haft forustu fyrir. Þetta er ómögulegt kerfi. Og þegar það svo allt í einu gerist að kratar sleppa þarna inn í eitt ár eða svo, þrettán mánuði held ég að það hafi verið, hvað gerist þá? Losnar embætti hæstaréttardómara. Hver verður hæstaréttardómari? Eini nafnkunni kratinn í dómarastétt. Sjálfsagt ágætur maður, ég veit ekkert um það og ég vona að hann sé það. En þetta er skrýtið. Þetta er athyglisvert svo ekki sé meira sagt. Og það er þetta sem á ekki að vera svona. Við eigum að taka allt öðru vísi á þessum hlutum. Fyrir nokkru skrifaði Pétur Þorsteinsson, sem lengi gegndi embætti sýslumanns Dalamanna, grein í blað --- Pétur er nú nýlega látinn --- hann sagði frá því að það hafði maður komið að máli við hann og sagt við hann: ,,Þú ættir að sækja um sýslumannsembættið í Dalasýslu, Pétur. Þú ert alveg rétti maðurinn í það að sækja um sýslumannsembættið í Dalasýslu.`` Og Pétur sagði: Nei, ég hugsa að ég geri það ekki.`` --- ,,Af hverju ekki?`` ,,Ja, ég hef nú aldrei verið neitt sérstaklega mikið í Framsóknarflokknum.`` --- En þá vildi svo til að það var framsóknarmaður dóms- og kirkjumálaráðherra. Þetta svar Péturs var í raun og veru algjörlega rökrétt miðað við aðstæður, algjörlega rökrétt eins og aðstæðurnar voru yfirleitt þegar var verið að veita sýslumannsembætti. Hugsið þið um, hv. þm., sýslumannsembættin hér í kringum landið. Það var raðað inn í þetta mönnum frá íhaldinu eða framsókn eftir því hvor þeirra hafði dómsmrn., þannig var það. Rennum huganum yfir landið allt. Minnumst þess t.d. þegar báðir varaþingmenn Sjálfstfl. af Vesturlandi voru sýslumenn. Þetta var svona um áratuga skeið og við erum að gera tillögur um að rífa okkur út úr þessu fari vegna þess að við erum öll sammála um að þetta far er óeðlilegt. Við samþykktum hér í fyrra ný stjórnsýslulög. Við erum að temja okkur ný vinnubrögð í sambandi við meðferð fjárlaga, meðferð ríkisreiknings o.s.frv. Við eigum þess vegna ekki að leggja þann kross á dómsmrh., sem vill annast sitt starf með heiðarlegum hætti, að hann geti legið undir ámæli fyrir að hann hafi tekið mann út á flokksskírteini eða eitthvað annað þaðan af verra inn í embætti hæstaréttardómara. Þess vegna er það þannig, virðulegi forseti, að þetta frv. er flutt af fullri alvöru með hliðsjón af þeirri breytingu sem þarf að eiga sér stað hér í öllu stjórnkerfinu eins og það leggur sig. Við höfum verið að vinna að því smátt og smátt á undanförnum árum og það er í raun og veru þannig að það er ótrulega mikil og byltingarkennd, jákvæð breyting sem hefur orðið hér á stjórnkerfinu ef við lítum hér 10--15 ár aftur í tímann. Það er lygileg breyting. Þetta er að þróast hægt og hægt. Við alþýðubandalagsmenn höfum líka flutt frv. um breytingu á lögum um meðferð opinberra mála þar sem gert er ráð fyrir því að ríkissaksóknari verði skipaður til takmarkaðs tíma í senn. Og við erum með í huga fleiri breytingartillögur við réttarkerfið og dómskerfið í landinu. Það er ekki vegna þess að okkur sé illa við það fólk sem þarna er að vinna heldur er það vegna þess að við viljum að þetta kerfi njóti trausts frá upphafi til enda. Frá því að viðkomandi fær embættið og þangað til hann fer að gegna því og þangað til hann lætur af því og nýir menn taka við. Við viljum að dóms- og réttarkerfið njóti trausts í þessu landi og ég bendi á að um það eru skiptar skoðanir. Það á að vera hlutverk dómsmálaráðherrans, hver svo sem hann er, að leita allra leiða til þess að eyða ágreiningi um mál af þessu tagi. Þess vegna er það svo, virðulegur forseti, að ég skora á hv. allshn. að taka það frv. sem hér liggur fyrir til vandaðrar skoðunar ásamt því frv. sem hæstv. ráðherra hefur flutt, sem er að mörgu leyti mjög athyglisvert, tel ég vera, og að þessi mál fái að verða samhliða. Sömuleiðis frv. um breytingu á lögum um meðferð opinberra mála, þannig að við höldum áfram því umbótastarfi sem unnið hefur verið í dóms- og réttarkerfinu á undanförnum árum, m.a. af hæstv. núv. dómsmrh. sem að mörgu leyti hefur haldið mjög myndarlega á þeim málum hér gagnvart þinginu. Það er engin ástæða til að draga fjöður yfir það, síst geri ég það. En um ræðu hæstv. ráðherra hér áðan ætla ég ekki að hafa nein önnur orð en þau að ,,það sem helst hann varast vann, varð þó að koma yfir hann``. Slíkt kemur fyrir mann og mann af og til. En það er ekki þar með sagt að það gerist aftur og aftur síðar og ég skora á hæstv. ráðherra að taka þátt í þessari umræðu með málefnalegum og alvarlegum hætti vegna þess að þetta frv. er flutt af fullri einlægni og alvöru.

Virðulegur forseti. Hv. 9. þm. Reykv. beindi nokkrum orðum til þess sem hér talar út af ræðu sem ég flutti hér áðan og sagði að menn mættu ekki vera svo heilagir að hér mætti ekki tala um hlutina eins og þeir væru og að menn þyrftu helst að tala latínu. Nú er það svo að ég hef aldrei lært latínu þannig að það kemur nú ekki til að ég tali hana hér úr þessum ræðustól, en, virðulegur forseti, ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta nema það að ræða hv. þm. var nánast frá upphafi til enda staðfesting á þeim varnaðarorðum sem ég hafði hér uppi í minni tölu áðan.

Virðulegur forseti. Það er galli við þennan dagskrárlið að það skuli alltaf vera sagt: svarar. Ég hafði ekki endilega hugsað mér að svara hv. þm., hins vegar að vekja athygli hans á því að hann hefur flutt þannig ræðu að það er ekki hægt að svara henni. Það er hægt að bera svonalagað á hvern sem er en það er útilokað að bera það af sér og hv. þm. veit að þar með er það ódrengilegt.

Herra forseti. Það hafa farið fram allmiklar umræður um þetta frv. og reyndar einnig um þau frv. sem flutt eru af hálfu ríkisstjórnarinnar um breytingar á meðferð áfrýjunarmála og lögum um Hæstarétt. Ég hygg að fulltrúar allra flokka utan Alþfl. hafi tekið þátt í þessum umræðum. Og það er satt best að segja mjög verulegur munur á málflutningi manna að þessu leyti. Ég hygg að það sé hægt að segja um málflutning þeirra sem hér hafa talað úr Framsfl. og Kvennalistanum að hann hafi verið málefnalegur í hæsta máta. Ég hef ekki verið sammála öllu því sem þar hefur komið fram en það hefur verið málefnaleg umræða. Hins vegar hafa talsmenn Alþb. í þessum umræðum, bæði um þetta frv. og hin fyrri mál sem lúta að Hæstarétti og dómskerfinu, verið á allt annan veg. Fyrst og fremst ómálefnalegar yfirlýsingar þar sem uppistaðan hefur verið getsakir um pólitískar embættisveitingar og verið að draga hæfni einstakra manna í efa. Það hefur verið uppistaðan og ívafið í málflutningi þeirra og segir býsna mikið um viðhorf þess flokks til réttarkerfisins og dómsýslunnar í landinu og mjög áberandi hvernig ræður þeirra hafa skorið sig úr ræðum annarra hér í umfjöllun um þessi efni þar sem persónuleg mál hafa verið gerð að aðalatriði. Ég skal ekki skorast undan því að segja álit mitt á þessu frv. Ég er andvígur þeirri skipan sem hér er lögð til um breytingar á skipan manna í embætti hæstaréttardómara og ég held að það þurfi í sjálfu sér ekki frekari rökstuðning fyrir því en þær ræður sem hv. þm. Alþb. hafa flutt í þessari umræðu sýna hversu varasamt það er að draga embættaveitingar inn á pólitískan leikvöll með þeim hætti sem hér er verið að leggja til vegna þess að þeir hafa lýst því hvað eftir annað hver pólitísk viðhorf þeir vilja leggja við skipan manna í þessi embætti. Ég er ekki þar með að segja að núverandi form á veitingavaldinu, sem er í höndum dómsmrh. sé það eina rétta, en ég tel fráleitt að ganga til þeirra breytinga sem hér er verið að leggja til. Með aðskilnaðarbreytingunni var gerð breyting að því er varðar skipan héraðsdómara með því að sett var á fót sérstök umsagnarnefnd sem fjallar um umsækjendur og tryggir að mínu mati mun faglegri vinnubrögð við skipan manna í héraðsdómaraembætti og veitir ráðherranum aukið aðhald um málefnalegt mat á umsækjendum á hverjum tíma, þó að veitingavaldið sé ekki tekið úr höndum ráðherrans. Ég hygg að það væri ekki viðeigandi að setja sams konar nefnd á fót að því er varðar skipan manna í Hæstarétt. Vel má vera að það geti komið til athugunar að Hæstiréttur sjálfur hafi um sterkari umsagnaraðild að einhverju leyti í átt að því sem gerist í dag varðandi héraðsdómara eða jafnvel hafi neitunarvald. Um þetta ætla ég ekki að kveða upp neinar skoðanir eða hafa neitt endanlegt álit á þessu stigi málsins en get alveg fyllilega tekið undir það að þetta er atriði sem er vert skoðunar og tel að sú breyting hafi verið til bóta sem aðskilnaðarbreytingin fól í sér að því er héraðsdómarana varðar. Við þekkjum það til að mynda frá Bandaríkjunum þar sem tilnefningar forseta Bandaríkjanna þarfnast staðfestingar þingsins að þar koma pólitísk sjónarmið auðvitað mjög til álita. Ég tel óheppilegt að bæta við þær málefnalegu ástæður sem eru og eiga og þurfa að liggja fyrir mati á því hver skipaður er í þetta embætti þá eigi pólitísk sjónarmið að bætast við í flokk málefnalegra ástæðna en á því er auðvitað veruleg hætta ef málið verður dregið inn í þingið með þessum hætti. Það er ekkert launungarmál til að mynda í Bandaríkjunum að þar eru hæstaréttardómarar skipaðir út frá pólitískum viðhorfum sínum vegna þess að forsetar á hverjum tíma vilja hafa áhrif á það hvernig réttarreglur eru mótaðar í hæstarétti. Þetta tel ég að eigi að varast og það eigi fyrst og fremst að leggja til grundvallar almenn málefnaleg rök sem lúta bæði að starfsreynslu, að hæfni í starfi, því umhverfi sem menn koma úr og þeim sjónarmiðum sem þarf að hafa í huga til að tryggja nægjanlega fjölbreytni í réttinum út frá almennum lögfræðilegum sjónarmiðum. Þessi málefnalegu viðhorf tel ég að þurfi að leggja megináherslu á og tel reyndar að það sé meira aðhald að veitingavaldi sem er í höndum ráðherra en í veitingavaldi sem er í höndum stórs hóps. Það er unnt að koma fram mun markvissari ábyrgð gagnvart veitingavaldi sem er í höndum eins manns á málefnalegum forsendum en ákvörðun sem tekin er af stórum hópi manna. Mitt mat er það að reynslan úr Háskóla Íslands hafi sýnt þetta þegar þær breytingar voru gerðar sem hv. 1. flm. þessa frv. beitti sér fyrir á skipan manna í prófessorsstöður við Háskóla Íslands. Ég held að þær breytingar hafi sýnt að það hefur dregið úr þessu aðhaldi og engan veginn verið tryggt að faglegri sjónarmið ríki varðandi skipun manna í embætti eftir þá breytingu en fyrir.

Rök.

Þessi sjónarmið vil ég láta koma hér fram. Í Háskóla Íslands til að mynda koma saman fleiri tugir manna til þess að ákveða hverjir eru skipaðir í embætti og bera sameiginlega í sjálfu sér enga ábyrgð á málefnalegri niðurstöðu og þar geta menn haft uppi öll þau sjónarmið sem hugsast geta við skipan manna í embætti og ég held að sú breyting hafi ekki verið til bóta og vara þess vegna við að menn fari inn á þessa braut en ítreka það af minni hálfu að ég er ekki þar með að segja að núverandi form á veitingavaldi ráðherra eigi að vera óbreytt. Ég tel að við höfum ágætt dæmi um það í tengslum við aðskilnaðinn hvernig unnt er að tryggja betur málefnalegt aðhald að veitingavaldinu með umsögn sérstakrar nefndar sem fjallar um hæfi umsækjenda. Þessum sjónarmiðum vildi ég koma fram áður en frv. fer til umfjöllunar í hv. allshn.

Virðulegi forseti. Í marga mánuði hefur þjóðin rætt það hvernig Alþfl. lítur á embætti sem herfang. Tryggingastofnun ríkisins, eðlilegt að forstjórinn sé þingmaður Alþfl. Seðlabankastjóraembættið. Gamla lénskerfið. Nú gerist það þegar hæstv. dómsmrh. loksins tekur til máls í þessari umræðu að hans ræða er nánast samfelld vörn fyrir það að þessi forustumaður Sjálfstfl. vill halda þessu gamla kerfi um herfang stjórnmálaflokkanna í embættakerfinu á Íslandi, allt upp í Hæstarétt. Ekki einungis að hann telji nauðsynlegt að vera áfram með þá skipan að pólitískur ráðherra hafi nánast alræðisvald yfir því hverja hann skipar dómara í landinu, heldur fer hann að ráðast á Háskóla Íslands vegna þess að í tíð síðustu ríkisstjórnar beitti hæstv. þáv. menntmrh., Svavar Gestsson, sér fyrir því í góðu samráði við háskólann að tryggt væri að faglegt sjónarmið en ekki pólitískur geðþótti menntmrh. réði embættaveitingum í háskólanum. Og hæstv. dómsmrh. kemur hér og segir: Háskólinn hefur farið með þetta vald á þann veg að þessi nýja skipan er vond. Gamla kerfið, þar sem menntmrh. Sjálfstfl. gátu verðlaunað flokksgæðingana með því að veita þeim embætti í háskólanum, það var miklu betra. Það eru mikil tíðindi í umræðunni í þjóðfélaginu um siðleysið af hálfu ríkisstjórnarinnar sem þó fyrst og fremst hefur verið tengt Alþfl. að nú skuli hæstv. dómsmrh., Þorsteinn Pálsson, gerast slíkur talsmaður fyrir þetta gamla flokkspólitíska herfangskerfi á Íslandi, eins og hann gerði áðan. Ég hélt satt að segja að hann væri í hópi þeirra manna sem vildi ekki aðeins breyta almennum lögum í átt til nútíðarhorfs heldur vildi einnig leggja til hliðar þetta gamla herfangskerfi en það var greinilegt af hans ræðu að svo er ekki.

Herra forseti. Það eru auðvitað útúrsnúningar í hæsta máta þegar hv. 8. þm. Reykn. kemur upp og fer að blanda inn í þessa umræðu deilum hans og annarra um skipun manna í Tryggingastofnun ríkisins og önnur embætti. Þessi umfjöllun hefur ekkert fjallað um það og hér hefur ekki staðið nein umræða um þau efni og því síður hef ég eða nokkur annar komið hér til þess að fjalla um þau efni eða flytja varnarræður fyrir þau efni. Það eru útúrsnúningar manns sem finnur og veit að hann er á hálum ís með þann málflutning sem hann hefur haft í frammi í þessari umræðu. Ég hef lýst málefnalegum rökum fyrir því að ég tel þær tillögur sem eru í frv. varhugaverðar. Ég hef lýst með rökum sjónarmiðum varðandi breytingar sem megi gera á formi veitingavaldsins til þess að veita aðhald að aukinni málefnalegri umfjöllun áður en menn eru skipaðir í embætti og ég hef lýst því að ég telji að það megi betur koma þeirri ábyrgð við með slíkum hætti en með því að vísa öllu í eitthvert pólitískt bögglauppboð þegar á að fara að skipa dómara í Hæstarétt. Ég stend við þá skoðun og hún gefur ekkert tilefni til ásakana af því tagi sem hv. 8. þm. Reykn. var með.

Virðulegi forseti. Það er nú jákvætt að hæstv. dómsmrh. finnur það að hann er kominn í dálítið vondan félagsskap ef málflutningur hans áðan lýsir hans raunverulegu afstöðu. Ástæðan fyrir því að ég dró þessar almennu ályktanir var að hæstv. dómsmrh. fór að tala um Háskóla Íslands. Hver hefur verið að tala um Háskóla Íslands í þessari umræðu fram að þessu? Mér vitanlega ekki nokkur maður. Það er hæstv. dómsmrh. sem breytir þessari umræðu frá því að vera umræða um Hæstarétt eingöngu og dómskerfið í landinu yfir í það að fara að ræða almenna skipan á veitingu embætta og flytur sérstakan pistil um Háskóla Íslands og meira að segja dregur ályktun, kemst að niðurstöðu, og niðurstaða hans er sú að kerfið þegar ráðherrann réð einn hverjir voru valdir til kennslustarfa í Háskóla Íslands hafi verið betra kerfi heldur en sú nýskipan sem komið var á í tíð hv. þm. Svavars Gestssonar sem menntmrh. í góðri samvinnu við Háskóla Íslands að það væri sjálfstæði háskólans fyrir bestu að hann tryggði með ákvörðun sinni að fagleg sjónarmið réðu þar. Ég hef þá misskilið hæstv. ráðherra eitthvað í hans ræðu ef það má ekki draga þá ályktun og þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvers vegna í ósköpunum fór hann að tala um Háskóla Íslands? Hver var ástæðan fyrir því að hæstv. ráðherra taldi nauðsynlegt að fara að fordæma þá nýskipan að háskólinn ráði þessum málum sjálfur? Það mátti ráða það af ræðu hans að hann vildi koma á þeirri skipan að dómskerfið réði kannski sjálft með hæfnisnefndum og umsagnarnefndum hverjir væru valdir til starfa í dómskerfinu. Það má alveg ræða þá hugmynd. Hún á fullan rétt á sér og það er visst fagnaðarefni að hún komi hér fram. En að fara þá í leiðinni að fordæma kerfið þegar háskólinn býr við þá skipan að ráða sjálfur sínum embættum, leiðir einfaldlega til þess að maður dragi þá ályktun að ráðherrann vilji vera í vörn fyrir þetta gamla herfangskerfi stjórnmálaflokkanna.

Herra forseti. Það er rétt að hv. 8. þm. Reykn. hefur misskilið mig, annaðhvort vísvitandi eða óafvitandi og skiptir ekki máli í þessu sambandi. Ég dró hér inn í umræðuna þær breytingar sem urðu á reglum um skipan embættismanna í Háskóla Íslands vegna þess að ég tel að þær séu til marks um að það er óheppilegt að fjölskipaðir aðilar beri ábyrgð á embættaveitingum eins og þessum. Það dragi úr líkum á því að það sé komið við málefnalegum sjónarmiðum. Það á ekkert við um sjálfstæði háskólans. Embættavaldið gæti þess vegna verið í höndum deildarforseta eða rektors Háskóla Íslands út frá þeim sjónarmiðum sem ég var að tala um og er fullkominn útúrsnúningur af hálfu hv. þm. að halda því fram að þar sé eitthvað verið að vega að sjálfstæði háskólans. Það er verið að tala um form á embættaveitingum og hvernig megi veita aðhald að veitingavaldinu, þannig að tryggt sé að sem best sé gætt málefnalegra viðhorfa. En ég hef ekki orðið var við það í málflutningi hv. þm. Alþb. að það sé í raun og veru það sem fyrir þeim vakir með málflutningi þeirra í þinginu.

Virðulegi forseti. Þetta er nú að verða svo hrottalega málefnalegt eða hitt þó heldur af hálfu hæstv. dómsmrh. að maður er bara í vandræðum með að taka þátt í umræðunni. Maður þarf svo langa þingreynslu og mikla hæfileika til þess að geta tekið þátt í umræðu með æfingum af því tagi sem hæstv. ráðherra beitir sér fyrir. Það hlýtur að vera eitthvað erfitt þessa dagana hjá hæstv. ráðherra. Veit hann ekki hver hefur veitingavaldið hjá menntmrn.? Hann talar alltaf eins og veitingavaldið hafi verið tekið af menntmrh. Veit hann það ekki að það er menntmrh. sem hefur veitingavaldið en undirbúningurinn að veitingunni er í höndum háskólans? Hinn faglegi undirbúningur. Menntmrh. getur neitað hvaða tillögu sem er sem kemur frá dómnefndum eða háskóladeildum eða háskólaráði. Veitingavaldið er hjá ráðherranum. Hæstv. ráðherra dómsmála gekk út frá því í gagnrýni sinni á háskólakerfið að það væri vonlaust fyrst og fremst af því að ráðherrann hefði í raun og veru ekki lengur veitingavaldið. Það er ekki svo. Þessi gagnrýni ráðherrans er röng, hún er misskilningur í grundvallaratriðum. Það er auðvitað líka dálítið sérkennilegt að nota þetta sem sérstök rök á móti því frv. um Hæstarétt sem hér er verið að tala um. Ég held að það sé líka nauðsynlegt að vekja athygli á því að það var hæstv. dómsmrh. sem vakti athygli á því að einn flokkur hefur verið fjarverandi í þessari umræðu. Það voru ekki við, hinir ómálefnalegu þingmenn Alþb., sem vöktum athygli á því, það var dómsmrh., hinn málefnalegi dómsmrh. sem vakti athygli á því, auglýsti það með neonljósum hér í stólnum áðan að Alþfl. hefði ekki látið sjá sig í umræðunni og væri reyndar aldrei í salnum í seinni tíð þegar talað er um dóms- og réttarkerfið í landinu. Öðruvísi mér áður brá meðan Alþfl. beitti sér flokka harðast fyrir umræðum af þessu tagi. Ég held að ráðherrann gagnrýni þetta frv. í raun og veru þannig að þar megi tala um grundvallarmisskilning. Aðalatriðið í mínum huga er það að ég kýs við lok umræðunnar, af því að ég hef ekki kost á því að tala aftur í þessu máli, að slá því föstu að ráðherrann hafi viðurkennt að það kerfi sem nú er sé ekki það eina fullkomna undir sólinni. Hann viðurkenni að það sé hugsanlegt að finna aðferð til að laga þetta kerfi. Hann segi hins vegar að það kerfi, sem við erum að gera tillögu um, sé ekki gott, og honum er auðvitað frjálst að hafa þá skoðun. Það er hans mál. En mér finnst aðalatriðið þá að menn sammælist um að það sé komið upp aðhaldi að ráðherrunum við embættaveitingar, líka í þessu tilviki, eins og hæstv. ráðherra dómsmála orðaði það reyndar áðan. Ég tel því mikilvægt að sú nefnd sem fær málið til meðferðar láti sér ekki nægja að afgreiða stjfrv. þegar þar að kemur heldur afgreiði hún þetta frv. líka með einhverjum hætti. Ég bendi á að í þessu frv. er fjallað um skipan og tillögu dómsmrh. á hæstaréttardómurum til forseta Íslands í fyrsta lagi og ég tel að það sé mikilvægt að það hafi verið opnað fyrir það að með það mál verði e.t.v. farið einhvern veginn öðruvísi en nú er gert. En í öðru lagi er í þessu frv. gerð tillaga um að leggja blátt bann við því að dómarar í Hæstarétti stundi dómstörf hjá öðrum stofnunum, innlendum eða erlendum, eða fjölþjóðlegum, og það er líka gert ráð fyrir því að menn geti ekki fengi leyfi frá störfum í Hæstarétti og komið svo þangað aftur eftir missiri eða ár, heldur sé það svo að ef menn vilja fara úr Hæstarétti í önnur störf þá verði menn að yfirgefa Hæstarétt og það er að sjálfsögðu veruleg breyting á þeim reglum sem gilt hafa um dómara í Hæstrétti. Þessar tvær síðarnefndu tillögur eru líka mikilvægar þó þær hafi því miður ekki verið ræddar í síðustu lotunni. En ég endurtek, hæstv. forseti, að ég fagna því að þrátt fyrir allt hefur hæstv. dómsmrh. sagt að það sé kannski til betra kerfi undir sólinni en það sem nú er við lýði.

Virðulegi forseti. Það eru til margar aðferðir til að tryggja að sú stjórnskipan þar sem menn greina ríkisvaldið í þrennt starfi með eðlilegum hætti og tryggi lýðréttindi og réttlæti. Hæstv. dómsmrh. kaus að gera hér að umtalsefni þá skipan sem er í Bandaríkjunum. Það er rétt að hæstv. dómsmrh. átti sig á því að við erum ekki að leggja til þá skipan sem tíðkast í Bandaríkjunum. Í Bandaríkjunum er það þannig að forseti landsins gerir tillögu. Sú nefnd sem fjallar um dómsmál í bandarísku öldungadeildinni tekur síðan þá tillögu til skoðunar og meðferðar og getur verið með hana mánuðum saman og heldur opinberar heyrslur í augsýn fjölmiðla þar sem fjöldi einstaklinga og sérfræðinga og fulltrúar samtaka geta gengið fram og gagnrýnt þann sem útnefndur hefur verið. Í bandaríska stjórnkerfinu er gengið svo langt til þess að tryggja það að útnefningin njóti víðtæks stuðnings að farið er út í slíka opinbera könnun á ágæti umsækjanda. Það erum við ekki að leggja til hér. Þá má hins vegar færa fyrir því ýmis rök að slíkt geti verið skynsamlegt. Það er vissulega ein af þeim aðferðum sem til greina koma. Við erum hins vegar að leggja hér til, hæstv. dómsmrh., að það eina sem gerist sé að þingið án umræðu, án nefndarstarfa greiði leynilega atkvæði um það hvort útnefningin er staðfest eða ekki. Ég nefndi áðan þau rök fyrir því að það gæti verið gagnlegt fyrir dómsmrh. að hafa vörn í þeirri skipan þegar sótt væri á hann um að skipa tiltekna einstaklinga í embætti. Hins vegar er það mikilvægt sem kom fram hjá hv. þm. Svavari Gestssyni að hæstv. dómsmrh. hefur í reynd viðurkennt það í umræðunni að núverandi skipan sé ekki góð. Það er auðvitað mjög mikilvægur áfangi þegar hæstv. dómsmrh. viðurkennir það að sú aðferð sem hér hefur verið beitt, að dómsmrh. geti valið einn Hæstarétt, bjóði upp á hugsanlega beitingu þess valds þannig að það er verið að girða í kringum ráðherrann. Hæstv. ráðherra var með hugmyndir um það að girða í kringum ráðherrann með því að skipa nefndir eða umsagnaraðila, kannski Hæstarétt sjálfan sem þyrfti að skila opinberu hæfnismati. Ég held að ég fari rétt með það að í dag skilar Hæstiréttur einhvers konar umsögn um umsækjanda. Það væri fróðlegt hvort hæstv. dómsmrh. gæti upplýst það hvort svo sé. Hún er hins vegar ekki gerð opinber. En mér hefur verið tjáð að venja sé, það má vera að það sé rangt, ég skal ekki fullyrða það vegna þess að ég hef ekki séð það sjálfur, en venja sé að Hæstiréttur skili bréflega til ráðherrans einhvers konar umfjöllun. Ef Hæstiréttur er sjálfur látinn opinberlega meta hæfni umsækjendanna og að hæfnismat liggur opinberlega fyrir líkt og gert er í Háskóla Íslands. Það verður enginn maður prófessor við Háskóla Íslands nema það liggi fyrir opinberlega hæfnismat sérstakrar dómnefndar um viðkomandi einstakling. Það er ekki leyndarskjal. Það er formerkið sjálft sem allir geta skoðað og allir geta gagnrýnt og það er auðvitað vissulega áfangi í málinu til þess að tryggja sjálfstæði réttarins ef hæstv. dómsmrh. er á þeirri skoðun að fyrsta skrefið kynni að vera það að formlegur aðili, hvort sem það er Hæstiréttur eða einhver annar aðili, ég held þó að það muni reynast nokkuð erfitt að skipa sérstaka umfjöllunarnefnd utan við réttinn sjálfan í þeim efnum, þó getur verið hugsanlegt að menn finni leiðir í því, skili hæfnismati og það liggi fyrir opinberlega. Það væri vissulega mikið aðhald. Það sem verið er í raun og veru að biðja um í þessu frv. er að ferillinn verði sýnilegur með ákveðnum hætti. Hann er það ekki í dag. Og því miður er það þannig án þess að ég ætli að ræða það neitt oftar eða lengur og mun reyna að gleyma því, að ummæli hæstv. ráðherra gefa auðvitað tilefni til þess að ætla að það fari í gegnum huga ráðherrans við val á mönnum ýmislegt annað en hæfnin og það hafi kannski ráðið úrslitum. Það er þess vegna nauðsynlegt að sú nefnd sem fær þetta frv. til umfjöllunar skoði vandlega þá umræðu sem hér hefur farið fram því þótt hún hafi verið með ýmsum hætti þá tel ég að fram hafi komið ýmiss konar rök og ýmiss konar ábendingar um að það kunni að vera flötur á því hér innan þings að mynda nokkuð breiða samstöðu um það að gera ákveðnar breytingar í þessum efnum. Þó ekki væru stigin nema ákveðin skref til þess að tryggja þá virðingu og þann sess sem dómstólar í landinu, bæði héraðsdómstólar og Hæstiréttur, þurfa að njóta. Ef hæstv. ráðherra er tilbúinn að koma með tillögur um að ferlinu verði breytt á þann hátt að opinbert hæfnismat fari fram, þá hugsa ég að við flm. þessa frv. værum reiðubúnir að skoða það með jákvæðum huga. Við höfum ekki lokað á neinar hugmyndir til þess að færa íslenska stjórnkerfið til nútímahorfs. Það á ekki bara við embættaskipanir á vettvangi framkvæmdarvaldsins. Það á líka við dómsvaldið því að við vitum það öll á þessum stað að núverandi kerfi býður upp á það að misvitur ráðherra noti vald sitt með óeðlilegum hætti. Við höfum séð mörg dæmi um það á undanförnum mánuðum hvernig ráðherrar Alþfl. hafa notað vald sitt til embættaveitinga með óeðlilegum hætti og eins og ég vék að í dag, þá eru tvær frásagnir í Morgunblaðinu í dag um það efni. Það er nánast alltaf eitthvað nýtt að koma fram í þessum efnum. Og kerfið sem við búum við er þannig að það er engin trygging í því sem kemur í veg fyrir að embætti dómstólanna séu notuð með nákvæmlega sama hætti og embættið í Tryggingastofnun og sendiherraembættin og seðlabankastjóraembættin eða tollaraembættið. Það er ekkert í kerfinu í dag sem kemur í veg fyrir það. Við verðum þess vegna að ná samstöðu um það hér á þinginu að reyna að byggja slíkar girðingar. Það er andinn í þessu frv. og ég vona að umfjöllunin í nefndinni verði til þess að menn skoði það alvarlega að finna slíkar girðingar.

Herra forseti. Oft verður Vöggur litlu feginn þegar hv. flm. telja það vera einhvern stórsigur að ég skuli hafa lýst því yfir að ég væri tilbúinn að beita mér fyrir breytingu á kerfinu. Ég hygg að sjaldan hafi verið á skömmum tíma gerðar jafnmiklar breytingar á réttarkerfinu í landinu eins og að undanförnu og lýsir fyrst og fremst því viðhorfi frá minni hendi a.m.k. að það hefur full þörf á að gera þær breytingar og ég tel að það sé hvergi nærri nóg að gert. Í fullu samræmi við það er ég þeirrar skoðunar að það megi bæta úr í þessu efni eins og öðrum. Menn ræða gjarnan um þessi viðfangsefni eins og stöðuveitingavald ráðherra sé hreint geðþóttavald. Það er ekki svo. Vald ráðherra að þessu leyti er afmarkað af málefnalegum forsendum og ákvarðanir verða að byggjast á málefnalegum forsendum. Og ég er þeirrar skoðunar að það megi auka aðhald að ráðherrum í ýmsum efnum til þess að tryggja betur en verið hefur að málefnalegar forsendur ráði við endanlegt mat á skipun manna í embætti. Ég tel að það hafi vel tekist til að því er varðar þær breytingar sem urðu varðandi skipun héraðsdómara með aðskilnaðinum og það megi þess vegna vel hugsa sér einhverjar breytingar af því tagi eins og ég hef lýst áður. En aðalatriðið er þetta að í dag er veitingavaldið háð málefnalegum rökum en byggist ekki á geðþóttavaldi og það er ástæða til þess að styrkja það aðhald, bæði á þessu sviði og öðrum í stjórnkerfinu.

Virðulegi forseti. Það er ekkert í núverandi kerfi sem knýr dómsmrh. til að styðja val sitt á hæstaréttardómara málefnalegum rökum. Ég vil biðja hæstv. dómsmrh. að tilgreina það hér hvað það er í núverandi skipan sem knýr á um það að sérstakur rökstuðningur sé reiddur fram. Hvar er hann látinn í té? Hvar kemur hann fram opinberlega og gagnvart hverjum? Það hefur a.m.k. farið fram hjá okkur. Þvert á móti má orða þetta þannig að ráðherrann þarf ekki í dag að rökstyðja val sitt með neinum hætti. Hann þarf hvergi að mæta til þess nema þá forseti lýðveldisins neiti að skrifa undir staðfestingarbréfið. En þeir sem setið hafa í ríkisráði vita það nú að það fer ekki fram málflutningur þar þegar menn leggja fram bréf til undirritunar fyrir forseta lýðveldisins. Það er einmitt gallinn við núverandi kerfi, hæstv. ráðherra, að kerfið er ekki opinbert og málefnalegt með þessum hætti. Sú breyting að Hæstiréttur yrði sjálfur að leggja fram álitsgerð um umsækjendur og hún væri opinber og fagleg væri veigamikið skref í þessa átt. Og það að setja málið upp hér áðan eins og ráðherra gerði, litlu væri Vöggur feginn og hér væri um einhvern sigur að ræða o.s.frv. sýnir bara best að ráðherrann er eitthvað illa staddur þessar klukkustundirnar. Það hlýtur að vera út af Svalbarðsmálum eða einhverjum öðrum og hann hafi skilið sjútvrh. eftir heima þegar hann kom hérna sem dómsmrh. og á því höfum við vissan skilning, en mér finnst alveg óþarfi að láta það bitna á þessari umræðu.

Herra forseti. Það kemur mér spánskt fyrir sjónir að sjá hér fyrrv. ráðherra taka til máls og halda því fram að það séu engar almennar stjórnsýslureglur í gildi sem séu þess eðlis að ráðherrar verði að láta málefnaleg sjónarmið ráða varðandi embættaveitingar sínar. Það kemur mér mjög á óvart að fyrrv. ráðherra skuli láta þessi sjónarmið í ljósi og kannski skýrir það eitthvað af hans embættisathöfnum. En það er vissulega svo að þó að ekki séu allt skráðar réttarreglur á sviði stjórnsýslunnar, þá eru þær gildandi og fela í sér að ráðherra verður að láta málefnaleg sjónarmið ráða. Um það bera m.a. vitni umsagnir umboðsmanns Alþingis. Það kemur fram í dómsmálum af ýmsu tagi og það ætti hv. 9. þm. Reykv. að vita vegna stöðuveitinga sem hann bar ábyrgð á á sínum tíma sem ráðherra. Og þess vegna furða ég mig á því að þessi sjónarmið skuli koma fram. Það má hins vegar tryggja það miklu betur með ýmsu móti, hefur sums staðar verið gert í stjórnsýslunni, en má gera annars staðar að tryggja það betur að þetta málefnalega aðhald sé að veitingavaldinu á hverjum tíma. Og það eru sjónarmið sem lúta að slíkum umbótum sem ég hef verið að setja fram og tel að eigi fullan rétt á sér og það sé eðlilegt að menn vinni að og ég fagna því ef það er vilji til þess og er sannfærður um að hv. nefnd mun fjalla um málið á þeim grundvelli.

Virðulegi forseti. Hæstv. dómsmrh. hefur staðfest að það er ekkert sem knýr á um að ráðherra, hver sem hann er, geri grein fyrir rökstuðningi sínum við val á einstaklingi í Hæstarétt eða aðra stöðu dómara. Hvort hann býr í huga sínum eða ræðir á lokuðum kontor um einhverjar málefnalegar forsendur er hans mál. Það birtist hvergi á vettvangi stjórnkerfisins og það staðfesti ráðherrann hér áðan. Hann fór síðan að benda á að það kynnu hins vegar að koma upp þau tilvik að ráðherrann yrði að reiða fram rökin. Það er rétt hjá hæstv. ráðherra. Og hver eru þau tilvik? Það er að embættaveitingin sé kærð til umboðsmanns Alþingis. Er ráðherrann virkilega að benda á þá leið hér sem fullnægjandi leið að einhverjir umsækjendur um embætti hæstaréttardómara kæri veitinguna til umboðsmanns Alþingis?

Eða fyrir Jafnréttisráði.

Já, eða Jafnréttisráðs sem var nú líklegast tilvikið sem hann var að vísa í þegar hann var að tala við hv. 9. þm. Reykv. þannig að við sjáum það nú öll hér í salnum að það að kæra veitingu á dómaraembætti í Hæstarétti til Jafnréttisráðs eða umboðsmanns Alþingis er ekki farsæl leið. Þá er betra að gera aðrar breytingar á kerfinu heldur en halda því fram að eina vörnin sé að fara þá leið. Ég teldi það ekki heppilegt fyrir réttarkerfið í landinu að dómsmrh. þyrfti að standa í sams konar skaki við umboðsmann Alþingis út af veitingu hæstaréttardómaraembættisins eins og hæstv. utanrrh. hefur orðið að gera varðandi embætti tollvarðar á Keflavíkurflugvelli.

Herra forseti. Vegna ræðu hv. 8. þm. Reykn. vil ég aðeins taka þetta fram. Það er svolítið einkennilegt að standa í orðræðum við hann því að hann kýs gjarnan að snúa út úr öllum hlutum. Það fólst ekki í mínum ummælum um þær umsagnir sem fram koma frá Jafnréttisráði og umboðsmanni Alþingis að það væri úrlausnaratriði í þessu falli. Ég benti á úrlausnir og athugasemdir þessara aðila til þess að sýna fram á að það eru gildandi stjórnsýslureglur þó óskráðar séu að ráðherra styðjist við málefnalegar forsendur við ákvarðanatöku um það hverjir hljóta embætti. Umsagnir þessra aðila byggjast á lögmætum forsendum og þær koma fram í þessum athugasemdum og þær sýna að hér er um að ræða gildandi stjórnsýslureglur og það var á þetta sem ég var að benda á til vitnis um það vegna þess að það hafði komið fram í umræðunni af hálfu hv. 8. þm. Reykn. eins og hann hefði ekki áttað sig á því að þetta væru gildandi stjórnsýslureglur í landinu jafnvel þó að hann hefði setið í ein þrjú ár í fjmrn. Þess vegna benti ég á þetta og sýndi fram á hvar þetta kemur fram en því fór auðvitað fjarri að í því fælist að hér ætti að vera um einhverja útgönguleið í þessum efnum og er ekkert nema útúrsnúningur af hálfu hv. þm.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað alveg hárrétt að það eru til almennar stjórnsýslureglur í þessum efnum og öðrum þegar embætti eru veitt. Spurningin er fyrst og fremst um það hvort það eru settar upp einhverjar tilteknar faglegar skorður í því tilviki að verið sé að veita embætti eins og t.d. embætti hæstaréttardómara. Engu að síður er það svo að segjum að slíkar faglegar skorður væru til, þá er það samt sem áður þannig að innan þeirra er kostur á geðþóttavaldi ef um marga einstaklinga er að ræða með svipaða faglega stöðu. Og það á að þrengja möguleika ráðherrans til að beita geðþótta eins og kostur er eða á ég kannski frekar að orða þetta þannig, virðulegur forseti, það á þrengja eins og kostur er þá stöðu að ráðherrann neyðist til að beita persónulegu mati við veitingu embættis. Og ég er viss um að hæstv. núv. dómsmrh. er sammála mér um það að það er skynsamlegt að faglegu rökin séu sem ljósust, skorðurnar sem skýrastar þannig að niðurstaðan verði eins lítið umdeild og kostur er með hliðsjón af því mikilvæga verki sem sá maður á að vinna sem embættið fær, í þessu tilviki hæstaréttardómari.

Herra forseti. Ég hef marglýst því yfir í þessari umræðu að ég tel að málefnalegt sjónarmið eigi að liggja til grundvallar lögum samkvæmt og efnislega. Ég hef líka lýst því yfir að ég tel að í mörgum tilvikum og þar á meðal varðandi skipun hæstaréttardómara sé ástæða til þess að huga að því að styrkja þær forsendur sem liggja til málefnalegrar niðurstöðu í þessu efni. Við höfum víða aðhald í kerfinu í dag en það má víða gera betur. Ég nefni hér enn á ný jafnréttislögin og umsagnir og ályktanir Jafnréttisráðs sem veita ráðherrum vissulega aðhald til þess að gæta að þeim málefnalegu sjónarmiðum sem kveðið er á um í jafnréttislögum og það veit ég að hv. 9. þm. Reykv. þekkir af góðri reynslu því að ég hygg að fáir einstakir ráðherrar hafi fengið fleiri athugasemdir frá Jafnréttisráði á ráðherraferli sínum en einmitt hann þannig að ég hygg að hann þekki það af eigin reynslu að þarna er um að ræða lagafyrirmæli og sérstaka stofnun sem veitir ráðherrum aðhald. Ég tel að það sé af hinu góða og hef marglýst því yfir að það má gera betur í þessu efni og ég vonast satt best að segja til þess að þessi umræða leiði til þeirrar niðurstöðu að menn hugi að því á þessu sviði og vonandi fleirum í stjórnsýslunni.

Hæstv. forseti. Ég heyri að það fer að verða óhætt að undirbúa það að setja nýjan fund og afgreiða þessi mál með afbrigðum við 2. og 3. umræðu og gera þau að lögum núna fyrir kaffið því að það er að nást hér prýðileg samstaða um málið svona í öllum meginatriðum. Það þarf kannski að gera smákaffihlé til þess að menn geti skrifað textann betur í framhaldi af þeim umræðum sem hér hafa farið fram. Ég vil fyrst vísa því á bug að ég hafi fengið fleiri athugasemdir frá Jafnréttisráði en aðrir ráðherrar. Ég hugsa að ég hafi fengið færri athugasemdir frá Jafnréttisráði en flestir aðrir ráðherrar miðað við embættistíð, en ég hef verið alllengi ráðherra eins og kunnugt er eða 7--8 ár og ég man ekki eftir að ég hafi nema eins og eina á bakinu af þessum toga. Vandinn er auðvitað sá eins og hæstv. ráðherra rakti hér áðan, hverjar eru hinar efnislegu og faglegu forsendur þegar velja skal menn þegar menn sitja við sama borð, eru nokkurn veginn jafnsettir, taldir eins faglega. 1990 sóttu eftirtaldir um embætti hæstaréttardómara: Jón L. Arnalds, Jón Oddsson, Hjörtur Torfason, Sveinn Snorrason. 1991 sóttu eftirtaldir um embætti hæstaréttardómara: Auður Þorbergsdóttir, Garðar Gíslason, Pétur Kr. Hafstein. 1991 í desember: Auður Þorbergsdóttir, Garðar Gíslason, Páll Sigurðsson. Hvað á að leggja til grundvallar? Faglegt mat og reynslu. Ég held að það sé alveg hafið yfir allan vafa að það sé a.m.k. umdeilanlegt hvernig ráðherrann veitti þessi embætti, og ég held að það sé hæpið hjá honum þótt hann hafi enn þá slæma samvisku eftir veitingarnar að vísa nú á Jafnréttisráð fyrir þann umsækjanda sem kannski helst hefur verið órétti beittur í tveimur tilvikum. Aðalatriðið er það að ég tel að hæstv. ráðherra hafi í raun og veru núna í þessari umræðu gefið þá línu ef svo mætti segja af sinni hálfu að það verði reynt að ná samkomulagi um aðrar leiðir í þessu efni. Ef það heitir það að litlu sé Vöggur feginn, þá er það allt í lagi mín vegna. Aðalatriðið er að menn komist að jákvæðri, efnislegri niðurstöðu og skilji að frv. er flutt af jákvæðum hug.