Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fyrir tæpum 4 árum hófst núv. ríkisstj. handa um þá viðreisn efnahagslífsins, sem hafði verið skotið á frest æ ofan í æ mörg undanfarin ár. Þá hafði verið halli á greiðsluviðskiptum þjóðarinnar við önnur lönd að heita mátti óslitið frá því í lok styrjaldarinnar. Sá halli hafði farið vaxandi síðustu árin og leitt til þess, að gjaldeyriseign þjóðarinnar var þorrin og lánstraust hennar erlendis glatað, en þjóðin riðaði á barmi greiðsluþrots og algers glundroða. Verðkerfið var með öllu gengið úr skorðum. Engar vörur voru fluttar til landsins eða frá á skráðu gengi, heldur á margvíslegu öðru gengi, sem ákveðið var með gjöldum á innfluttar vörur og uppbótum á útfluttar vörur. Reynt var að afla fjár til greiðslu útflutningsuppbóta með því að örva sem mest innflutning hátollaðra lúxusvara eða munaðarvöru. Annar innflutningur var háður ströngum höftum og sömuleiðis öll önnur gjaldeyrisviðskipti. Flestar framkvæmdir aðrar en byggingar íbúðarhúsa voru háðar leyfum. Verðlag og kaupgjald hækkaði á víxl. Sparnaður fór minnkandi í hlutfalli við þjóðartekjur. Útflutningsuppbætur og háir tollar stuðluðu að óhagkvæmum rekstri atvinnufyrirtækjanna. Þetta ástand efnahagsmála hafði haft alvarleg áhrif á framþróunina í landinu. Framkvæmdir höfðu verið miklar, en gefið tiltölulega lítið í aðra hönd. Þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur höfðu vaxið hægar en í flestum nágrannalandanna og lífskjör því einnig batnað hægar en í þessum löndum. Fyrirsjáanlegt var, að svo framarlega sem róttæk breyting væri ekki gerð á stefnunni í efnahagsmálum, væru enn alvarlegri afleiðingar á næsta leiti. Gjaldeyrisskorturinn hlaut að torvelda framleiðslu og skortur erlends lánsfjár og innlends sparifjár að draga úr framkvæmdum. Bóta- og gjaldakerfið varð sífellt þyngra í vöfum og beindi framleiðslunni æ meir í óheilbrigðar áttir. Horfur í þessu efni höfðu legið ljóst fyrir. Vandlegar athuganir höfðu farið fram á vegum hverrar ríkisstj. á fætur annarri og ætið leitt hið sama í ljós. Þegar á átti að herða, skorti hins vegar ætíð samstöðu innan ríkisstj. þeirra, sem með völd fóru, til þess að snúast af einurð gegn vandanum, sem þar af leiðandi fór vaxandi með hverju ári. Það var ekki fyrr en árið 1959, að ný viðhorf sköpuðust. Ríkisstj. Alþfl. gat þá framkvæmt bráðabirgðaaðgerðir til þess að stöðva þá öru verðbólguþróun, sem keyrir um þvert bak haustið 1958. Þegar núv. ríkisstj, var mynduð, varð loks til nægilega sterkur og samhentur meiri hl. á Alþingi og með þjóðinni til þess að hrinda fram þeirri stefnubreytingu, sem lengi hafði verið nauðsynleg og nú var orðin með öllu óhjákvæmileg. Sá árangur, sem af þessari stefnubreytingu hefur leitt á undanförnum 4 árum, er mikill og margvíslegur. Endir bundinn á hallann í greiðsluviðskiptunum, og í fyrsta sinn síðan á styrjaldarárunum varð afgangur í þessum viðskiptum bæði árið 1961 og 1962. Tekið var fyrir aukningu gjaldeyrisskulda og gjaldeyrisforði myndaðist, er var meiri en þjóðin hafði nokkru sinni haft yfir að ráða síðan í lok styrjaldarinnar. Unnt reyndist að gefa innflutning frjálsan að langsamlega mestu leyti og sömuleiðis önnur gjaldeyrisviðskipti og framkvæmdir allar. Sparnaður jókst mjög í landinu, þegar fólkinu var ljóst, að breytt hafði verið um stefnu. Traust þjóðarinnar erlendis var endurreist. Þegar ákvarðanir á sínum tíma voru teknar um aðgerðir í efnahagsmálum á árinu 1360, hafði verið ráð fyrir gert, að fullur árangur þeirra ráðstafana mundi ekki nást nema með því móti, að lífskjör versnuðu nokkuð í bili og framkvæmdir minnkuðu. Eitt aðalatriði ráðstafananna var einmitt að reyna að búa svo um hnútana, að rýrnun lífskjara kæmi ekki niður á þeim, sem erfiðast ættu með að bera hana. Þær upplýsingar, sem nú liggja fyrir, benda hins vegar til þess, að engin teljandi rýrnun lífskjara hafi átt sér stað á árunum 1960 og 1961. Hins vegar dró á þessum árum úr ýmsum tegundum framkvæmda, og stuðlaði það að því, að árangur næðist. Þetta millibilsástand stóð þó skamma hríð og skemmri en menn upphaflega höfðu þorað að gera sér vonir um. Þegar á árinu 1962 hafði hin nýja stefna í efnahagsmálum þegar skapað grundvöll fyrir auknum framkvæmdum og bættum lífskjörum, sem góð aflabrögð og hagstætt verðlag á útflutningsafurðum enn styrktu. Í stuttu máli má segja, að aldrei hafi þjóðin veitt sér jafnmikið, aldrei framkvæmt jafnmikið og aldrei lagt upp jafnmikið sem síðustu tvö árin. Þegar breyting stefnunnar í efnahagsmálum var framkvæmd 1960, var treyst á aðgerðir í peningamálum og fjármálum fyrst og fremst. Á hinn bóginn var það ljóst, að fullur árangur hinnar nýju stefnu gæti ekki náðst og varanlegt jafnvægi skapazt í efnahagsmálunum, nema fylgt væri þeirri stefnu í launamálum, að laun hækkuðu ekki meira en vöxtur þjóðarframleiðslu og hækkanir á verði útflutningsafurðanna leyfðu. Ríkisstj. hvatti samtök launþega og vinnuveitenda frá upphafi til þess að fylgja slíkri stefnu og staðfesta hana með samningum sín á milli, því að henni var alltaf ljóst og lýsti yfir því æ ofan í æ, að víxlhækkanir kaupgjalds og afurðaverðs umfram það, sem aukning þjóðartekna þyldi, hlytu „að valda verðbólgu, sem fyrr eða síðar mundi gleypa ávexti þess, sem bezt. hefur tekizt,“ svo að vitnað sé í ein af ótalmörgum ummælum af hálfu ríkisstj. Hér var við mikla erfiðleika að etja. Heildarsamningar um laun, líkt og tíðkast í mörgum nágrannalandanna, hafa aldrei verið gerðir hér á landi, og um samræmda stefnu í launamálum hefur ekki heldur verið að ræða, hvorki af hálfu samtaka launþega né vinnuveitenda. Sjálft skipulag samtakanna er með þeim hætti, að torvelt er að koma á heildarsamningum eða samræmdri stefnu í launamálum. Afleiðingin er sú, að á milli einstakra hópa laumþega og á milli launþega og bænda er háð kapphlaup um að ná til sín sem mestu, án allrar hliðsjónar af aukningu þjóðarteknanna, sem kröfurnar þó verða að miðast við. Þetta kapphlaup er enn ákafara þau ár, sem þjóðarframleiðslan vex mikið, en þau árin, sem hún vex lítið. Tekjuhækkanir, sem verða af sérstökum ástæðum hjá einstökum starfshópum, eins og t.d. hjá sjómönnum vegna góðs afla, leiða til þess, að aðrir hópar krefjast sams konar hækkana. Hið sama á sér stað, þegar reynt er að leiðrétta samræmi í launakjörum eins hóps í samanburði við aðra. Enda þótt það sé í orði viðurkennt, að leiðréttingin sé réttmæt, er hún eigi að síður notuð sem grundvöllur að nýjum kröfum annarra hópa. Launahækkanir af þessu tagi leiða ekki til bættra lífskjara, heldur til hækkaðs verðlags, sem svo verður upphaf nýrrar kröfugerðar. Við slíkar aðstæður getur varanlegt jafnvægi ekki skapazt í efnahagsmálum og öruggur vöxtur þjóðarframleiðslunnar ekki náðst. Þetta ástand í launamálum olli miklum erfiðleikum þegar á árinu 1961. Launahækkanir, er gerðar voru á því sumri, voru langt umfram það, sem vexti þjóðarteknanna nam. Árangur viðreisnarinnar var þá rétt að byrja að koma í ljós. Gjaldeyrisforði var enn litill, og sjávarútvegurinn hafði enn ekki rétt sig við eftir mikið verðfali á útflutningsafurðunum og slæma síldarvertíð árið áður. Hinar miklu launahækkanir hlutu því von bráðar að leiða til hallarekstrar atvinnufyrirtækja og samdráttar í framleiðslu og framkvæmdum, jafnframt því sem greiðsluhalli við útlönd myndaðist á nýjan leik. Efnahagur landsins var enn of veikur til að þola slíka erfiðleika, jafnvel um skamma hríð, og var því ekki um annað að ræða en lækka gengið þegar í stað. Eftir að það hafði verið gert, skapaðist fljótlega jafnvægisástand að nýju og gjaldeyrisforðinn hélt áfram að vaxa. Sömu erfiðleikar í launamálum gerðu hins vegar vart við sig að nýju árið 1962. Það ár var eitt hið hagstæðasta fyrir þjóðarbúskap íslendinga. Útflutningsframleiðslan var mikil og vaxandi og þjóðarframleiðsla í heild óx um 7% frá árinu áður. Hins vegar hækkuðu bæði laun og tekjur mun meira en svaraði aukningu þjóðarteknanna, en það hlaut að leiða til verðhækkana. Íslendingar báru því ekki gæfu til að nota þetta einstaka árferði til þess að tryggja samtímis aukna almenna velmegun og stöðugt verðlag. Hækkun launataxta á árinu 1962 nam þannig rúmlega 12%, en að meðaltali jukust launatekjur launþega um tæp 23%, og áttu hinar miklu tekjur í sjávarútveginum mikinn þátt í þeirri aukningu. Þótt þessi mikla tekjuaukning hefði í för með sér hækkandi verðlag á árinu 1962, komu áhrif hennar ekki fram í versnandi greiðslujöfnuði gagnvart útlöndum vegna þess, hve geysilega mikil aukning átti sér stað í útflutningsframleiðslunni. Það var hins vegar fyrirsjáanlegt, að hin mikla tekjuaukning, sem átt hafði sér stað á árinu 1962, mundi leiða til versnandi aðstöðu gagnvart útlöndum á árinu 1963, nema aukning útflutningsframleiðslunnar yrði jafnör og árið 1962. Þegar ríkisstj. lagði fram þjóðhags- og framkvæmdaáætlun sina í aprílmánuði s.l., var gert ráð fyrir því, að einkaneyzla og fjárfesting ykjust nokkru örar á árinu 1963 en þjóðarframleiðslan, en það mundi svo aftur hafa í för með sér nokkurn halla á greiðslujöfnuði við útlönd. Þessi halli var þá áætlaður 245 millj. kr., en á árinu 1962 hafði greiðsluafgangur numið svipaðri upphæð. Þessi halli var að dómi ríkisstj. ekki óeðlilega mikill með tilliti til hins mikla skipainnflutnings, sem áætlaður var á árinu. Framkvæmd áætlunarinnar á árinu 1963 hugðist ríkisstj. treysta með því að halda áfram þeirri stefnu aðhalds í fjármálum og peningamálum, sem fylgt hafði verið undanfarin tvö ár. En það var engu að síður augljóst, að meginskilyrðið fyrir því, að þolanlegt jafnvægi héldist á árinu 1962, var, að launþegum og atvinnurekendum tækist að marka stefnu í launamálum, sem væri í samræmi við afkomu atvinnuveganna og þjóðarbúsins í heild. Nú er ljóst orðið af þeim tölum, sem fyrir liggja, að þróunin hefur orðið mun óhagstæðari en ráð hafði verið fyrir gert. Einkaneyzla hefur líklega aukizt hér um bil helmingi meira en áætlað hafði verið, en þó virðist fjárfesting einkaaðila hafa aukizt enn þá örar. Hefur bæði einka- og samneyzla aukizt um a.m.k. 6% og fjárfestingin um 28%, en þjóðartekjurnar sennilega aðeins um 4%. Þetta hefur svo leitt til þess, að innflutningur hefur vaxið hröðum skrefum og greiðslujöfnuður farið versnandi. Til septemberloka jókst innflutningur án skipa þannig um 27% miðað við 1962, en verðmæti útflutnings jókst aðeins um 6%. Útlit er nú fyrir, að niðurstaða af greiðslujöfnuðinum við útlönd í heild verði talsvert lakari en áætlað var í apríl s.l., sem sýnir þá örðugleika, sem nú er við að stríða í efnahagsmálum í heild. Of mikil útiánsaukning samfara mikilli notkun stuttra erlendra vörukaupalána átti þátt í að ýta undir þá miklu þenslu, sem átt hefur sér stað í efnahagskerfinu undanfarna mánuði. Til þess að stemma stigu við þessari þróun var í júlí beint til bankanna, að þeir gættu varúðar í útiánum, og í september voru gerðar frekari ráðstafanir af hálfu Seðlabankans og ríkisstj, til þess að draga úr útlánsaukningu og notkun stuttra vörukaupalána. Þær upplýsingar, sem fyrir liggja, benda til þess, að þessar ráðstafanir hafi haft nokkur áhrif, en það er skoðun ríkisstj., eins og ég mun koma nánar að síðar, að nauðsynlegt sé að gera mun víðtækari ráðstafanir í peninga- og fjármálum til að leiðrétta það jafnvægisleysi, sem nú hefur myndazt í efnahagskerfinu. Önnur meginorsök þenslunnar og sú, sem vafalaust hefur orðið þyngst á metunum, hefur verið áframhaldandi óheillaþróun í launamálum. Víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags ásamt stórkostlegri kröfugerð af hálfu flestra eða allra hagsmunahópa þjóðfélagsins hefur ekki aðeins haft í för með sér örari tekjuaukningu en þjóðarframleiðslan hefur leyft, heldur hefur þetta jafnframt grafið undan trú manna á framtíðargildi peninganna, ýtt undir spákaupmennsku og komið af stað kapphlaupi um framkvæmdir og vörukaup af hálfu alls almennings. Þjóðin hefur farið í kapphlaup við sjálfa sig í eyðslu og kröfugerð. Þótt enginn vilji verða aftur úr í slíku kapphlaupi, ætti þó öllum Íslendingum að vera ljóst, að með þessum aðferðum getur enginn unnið á nema rétt í bili og þá á kostnað þjóðarheildarinnar, þegar til lengdar lætur. Það er því tvímælalaust í hag alls meginþorra almennings, að þessum leik verði lokið sem fyrst, áður en hagsmunum þjóðarinnar er unnið. enn meira tjón. Því er ekki að neita, að hin gífurlega tekjuaukning, sem einstakir hópar launþega hafa fengið og þá sérstaklega sjómenn á síldarbátunum, hefur haft truflandi áhrif og ýtt undir kröfugerð af hálfu annarra stétta. Sama máli gegnir um ýmsa hópa iðnaðarmanna, sem notið hafa góðs af hagstæðum uppmælingartöxtum, og nú síðast hefur leiðrétting á kjörum opinberra starfsmanna með kjaradómi orðið tilefni nýs samanburðar, enda þótt áður hafi virzt víðtæk samstaða um jafnvel enn meiri hækkanir þeim til handa. Þau vandamál, sem hér er við að eiga, eru óneitanlega mjög erfið. En þetta eru vandamál, sem launþegar sjálfir verða að horfast í augu við, þar sem kapphlaup á grundvelli þrotlauss samanburðar á milli stétta og starfshópa getur aðeins endað í upplausn og hörmungum fyrir þjóðina í heild. Ríkisstj. hefur treyst því og viljað vinna að því í lengstu lög, að launþegar og atvinnurekendur leystu þessi mál með skynsamlegum samningum sín á milli, er gætu orðið grundvöllur heilbrigðrar þróunar í efnahagsmálunum. Þegar samningar tókust um það snemma á þessu ári, að lægst launuðu stéttirnar, sem minnsta hækkun fengu á árinu 1962, fengju 5% kauphækkun, var ríkisstj. ljóst, að komið væri mjög nærri þeim mörkum, er útflutningsatvinnuvegirnir og þjóðarbúið í heild þyldi án verulegra erfiðleika. Það liðu þó ekki nema nokkrir mánuðir, þangað til ný kröfugerð var uppi, svo að útlit var fyrir stórfelldar hækkanir eða langvarandi vinnudeilur á mesta bjargræðistíma ársins. Ríkisstj. beindi þeim tilmælum til deiluaðila, að þeir gerðu sameiginlega rannsókn á því, hver væri greiðslugeta atvinnuveganna og hvaða kaupgjald væri samrýmanlegt heilbrigðum rekstri þeirra. Samningar tókust á þjóðhátíðardaginn 17. júní, og skyldu þeir gilda til 15. okt., en sá tími notaður til þess, að fulltrúar launþega og atvinnurekenda gætu gert rækilega rannsókn á afkomuhorfum atvinnuveganna og því kaupgjaldi, sem þeim væri unnt að bera. Jafnframt var samið um 7.5% eða hærri kauphækkun flestra stétta næstu vikur á eftir. Þótt ríkisstj. teldi þessar kauphækkanir óeðlilega miklar og til þess líklegar að ýta undir nýjar víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags, var hún engu að síður þeirrar skoðunar, að mikilvægum áfanga væri náð, ef fulltrúar launþega og atvinnurekenda féllust á að setjast við sama borð og rannsaka af kostgæfni og öfgalaust öli þau gögn, sem fyrir liggja um afkomu íslenzkra atvinnuvega og möguleika þeirra til þess að bera hærra kaupgjald. Vildi ríkisstj. gera allt, sem í hennar valdi stæði, til þess að þessi athugun gæti borið sem ríkulegastan ávöxt og orðið grundvöllur gagnkvæms skilnings og nýs raunsæis í launasamningum. Áður en ég ræði þær leiðir, sem til greina koma til að ráða fram úr þeim örðugleikum í efnahagsmálum, sem nú steðja að, vil ég drepa á aðaleinkenni þess ástands, sem nú ríkir. Þensla í efnahagslífinu hefur vaxið hröðum skrefum undanfarna mánuði. Framkvæmdir og neyzla hafa vaxið ört og örar en svarar til vaxtar þjóðarframleiðslunnar. Meiri eftirspurn hefur verið eftir vinnuafli en hægt hefur verið að sinna. Nýir samningar og launahækkanir hafa verið gerðar með stuttu millibili, jafnframt því sem launagreiðslur umfram samninga hafa aukizt. Launahækkanir eins hóps hafa ýtt undir kröfur annarra um nýjar hækkanir. Í kjölfar launahækkana hafa siglt miklar verðhækkanir, ekki hvað sízt vegna náins samhengis milli launa og verðlags landbúnaðarafurða. Þetta hefur ýtt undir nýjar launakröfur. Jafnframt hafa framkvæmdir og neyzla enn aukizt, vegna þess að fólk hefur búizt við, að laun og verðlag mundi halda áfram að hækka. Þenslan er nú komin á það stig, að mjög er farið að sverfa að útflutningsframleiðslunni og þeim framleiðslugreinum öðrum, sem standa í beinni samkeppni við erlenda framleiðendur. Framleiðslukostnaður íslenzkra atvinnuvega hefur vaxið örar en framleiðslukostnaður keppinauta þeirra í öðrum löndum. Jafnframt hefur innflutningur tekið að vaxa miklu örar en útflutningur og halli myndazt á greiðslujöfnuðinum, sem er meiri en svarar til eðlilegrar notkunar erlends lánsfjár til framkvæmda. Það er auðséð, að þessi þróun getur ekki haldið áfram og að ráðstafanir verður að gera sem allra fyrst, til þess að þenslan stöðvist, það misræmi, sem skapazt hefur milli neyzlu og fjárfestingar annars vegar og þjóðarframleiðslunnar hins vegar, geti horfið og íslenzkir atvinnuvegir haldið veili í samkeppni við erlenda keppinauta sína. Í nýafstöðnum fjárlagaumr. komu enn einu sinni fram till. um það af hálfu stjórnarandstöðunnar, hvernig ætti að snúast við þeim örðugleikum, sem við er að etja. í stuttu máli fólu þessar till. það í sér, að útlán bankakerfisins væru stórlega aukin og útlánsvextir stórlega lækkaðir. Þensla undanfarinna mánaða hefur leitt til almenns skorts á lánsfé. Einstaklingar og fyrirtæki hafa ráðizt í meiri framkvæmdir og meiri innkaup en þau hafa fjárhagslegt bolmagn til. Jafnframt hefur þenslan dregið úr sparnaði. Eftirspurn eftir lánsfé hefur því aukizt, en framboð á sparifé hefur minnkað og lánsfjárskortur farið vaxandi. Hver sá einstaklingur og hvert það fyrirtæki, sem í lánsfjárörðugleikum stendur, mundi að sjálfsögðu fagna því að fá úr þeim örðugleikum bætt með auknu lánsfé og lækkuðum lánskostnaði. Hitt er jafnauðskitið, að úr erfiðleikum allra verður ekki bætt á þennan einfalda hátt, sem stungið er upp á. Lánsfjárskorturinn stafar af því, að of mikið er verið að framkvæma, of lítið er sparað. Aukning bankaútlána og almenn lækkun vaxta mundi leiða til þess, að enn meira væri reynt að framkvæma og enn minna væri sparað. Hér er þess vegna verið að leggja til að hægja á ferð farartækis með því að gefa vélinni meira eldsneyti eða slökkva bát með því að hella á það olíu. Ég vil nú víkja að rannsókn ríkisstj. á málinu og þeim niðurstöðum, sem hún hefur leitt í ljós. Augljóst er, að sé það misræmi í efnahagslífinu, sem þenslan hefur skapað, orðið mjög mikið, verður það ekki leiðrétt nema með róttækum ráðstöfunum, sem hljóta annaðhvort að fela í sér almenna lækkun launa eða breytingu gengisskráningar. Margir mundu telja að litt athuguðu máli, að almenn lækkun launa og niðurfærsla verðlags, sem þeirri lækkun svarar, væri auðveldasta leiðin til þess að leiðrétta slíkt misræmi. Á hinn bóginn er nauðsynlegt að gera sér það ljóst, að slík aðgerð mundi leggja þunga byrði á allan almenning, auk þess sem hún mundi verða mjög örðug í framkvæmd. Þetta eru ástæðurnar fyrir því, að meiri háttar aðgerðir af þessu tagi hafa aldrei verið framkvæmdar, hvorki hér á landi né annars staðar. Breyt. á gengisskráningu getur á hinn bóginn ekki náð tilætluðum árangri, eins og nú horfir við, nema hindrað sé nýtt kapphlaup milli launþegahópa innbyrðis og milli kaupgjalds og verðlags. Ríkisstj. hefur talið, að ef nokkur tök væru á, ætti að reyna að komast að því fyrst og fremst, hvort þetta sé hægt, hvort enn þá sé ráðrúm til að leiðrétta misræmið, sem skapazt hefur, án róttækra aðgerða. Niðurstaðan er sú, að svo sé. Ef þenslan er stöðvuð nú, bófi er haldið í framkvæmdum og neyzluaukningu, eru líkur fyrir því, að misræmið í þjóðarbúskapnum geti horfið á tiltölulega skömmum tíma, án þess að koma þurfi til launalækkunar eða gengisbreytingar. Sá mikli árangur, sem náðist í efnahagsmálum landsins á árunum 1960–1962, skapar grundvöll fyrir því, að þetta geti tekizt. Gjaldeyrisstaða landsins er sterk, og það nýtur fjárhagslegs traust erlendis. Sjávarútvegurinn býr enn að þeim umbótum á starfsskilyrðum, sem framkvæmdar voru á árunum 1960–1961. Verðlag á útflutningsafurðum er hækkandi. Miklar framkvæmdir á undanförnum tveimur árum, ekki hvað sízt í sjávarútveginum, munu skila árangri á næstu árum. Af þessum sökum er nú ráðrúm til þess að leiðrétta á nokkrum tíma það misræmi, sem skapazt hefur, án þess að grípa þurfi til þeirra róttæku aðgerða, sem nauðsynlegar hafa reynzt áður, þegar líkt hefur staðið á. Ríkisstj. er þeirrar skoðunar, að það skipti höfuðmáli, að þetta tækifæri sé hagnýtt og þannig lagður grundvöllur að efnahagslegu jafnvægi, vaxandi framleiðslu og batnandi lífskjörum í framtiðinni. Ríkisstj. telur, að til þess að þetta megi lánast, verði að beita samræmdum aðgerðum í launamálum, fjármálum og peningamálum. Verður að treysta því, að auðið reynist að skapa skilning þjóðarinnar fyrir því, að án slíkra úrræð hlýtur krónan að falla, en því er yfirgnæfandi meiri hl. þjóðarinnar mótfallinn. Þær aðgerðir, sem stjórnin hefur í huga og telur nauðsynlegar, miða í aðalefnum að því að stöðva frekari hækkun tilkostnaðar framleiðslunnar um nokkurt skeið í von um það, að bætt tækni og framleiðni og hækkandi verðlag afurðanna geti á þeim tíma lagfært það misræmi, sem nú er talið vera milli tilkostnaðar og afraksturs. Samfara þessu verði svo gerðar ráðstafanir til að bæta kjör þeirra, sem minnst bera úr býtum, eftir öðrum leiðum en beinum kauphækkunum, sem samkv. reynslunni leiða fljótlega til enn meiri kauphækkana þeirra, sem betri afkomu hafa, auk þess sem allsherjar kauphækkanir koma auðvitað fram í verðlaginu, þannig að þeir verst stæðu eru enn verr settir eftir en áður. Þá er nauðsynlegt að draga úr útlánum bankanna í vísum greinum. Þannig má minnka eyðslu og hina allt of miklu fjárfestingu, sem valdið hefur óheilbrigðri samkeppni um vinnuaflið og harðast kemur niður á framleiðsluatvinnuvegunum, sem öll þjóðin beint og óbeint lifir á. Jafnframt verður að beina meira fjármagni til útflutningsatvinnuveganna og auðvelda þeim þannig að yfirstiga þá erfiðleika, sem hækkaður tilkostnaður hefur haft í för með sér. Einnig verður að tryggja framhaldandi heilbrigðan rekstur ríkisins og bæjar- og sveitarfélaga og stofnana þeirra. Till. um leiðir til lausnar þessum vandamálum hefur ríkisstj. ákveðið að leggja fyrir Alþ. eins fljótt og ástæður leyfa. Hér er um víðtæk vandamál að ræða, sem skoða verður í heild. Síðustu daga og vikur hefur orðið skyndileg breyting á aðstæðum, sem krefst skjótra aðgerða í launamálum, ef ekki á að kollvarpa fyrir fram öllum hugsanlegum ráðgerðum um að bjarga gengi krónunnar og treysta efnahagsaðstöðu þjóðarinnar á komandi árum. Óðum berast nýjar kröfur og verkfallsboðanir frá stéttum launamanna. Er auðsætt, að fleiri, að ég ekki segi allar, fylgja í kjölfarið. Er nú krafizt frá 40–70% kauphækkana, og er sú kröfugerð stórkostlegri og mótsagnakenndari en nokkur dæmi eru til um hér á landi. Samfara þessu lýsa atvinnurekendur yfir, að þeir þoli engar kauphækkanir, og sjálfur undirstöðuatvinnuvegurinn krefst ráðstafana, sem færi honum hundrað millj. kr. frá því, sem nú er, m.a. með niðurfellingu 7.4% útflutningsgjalda, sem beint og óbeint renna þó öll til hans, stórfelldra vaxtalækkana, sem sparifjáreigendur og aðrir þá verða að bera. Og ekki má gleyma því, að bændur telja sig hafa borið skarðan hlut frá borði þrátt fyrir þá miklu hækkun afurðaverðs, sem framkvæmd hefur verið. Allir krefjast þannig mikilla kjarabóta, hver úr annars vasa, enda þótt menn viti, að fái allir óskir sínar og kröfur uppfylltar, þá fær enginn neitt, heldur leiðum við efnahagslega ógæfu og ósjálfstæði og vansæmd yfir þjóðina, og þá er fleiru hætt. Ríkisstj. telur því óhjákvæmilegt, að aðilar ætli sér nokkurt ráðrúm til þess að átta sig á afleiðingum þessarar kröfugerðar, og þá ekki sízt, að sérhverjum þeim, sem kröfur um kauphækkanir ber fram, gefist kostur á að horfast í augu við það, hvort hann sjálfur hagnast af því að fá kröfum sínum framgengt, þegar skeiðið er á enda runnið og allir hafa fengið tilsvarandi hækkanir, þ. á m. fjölmennar stéttir, svo sem opinberir starfsmenn og bændur, sem eiga lagalegan rétt til leiðréttingar í samræmi við hækkanir h,já öðrum. Athuganir þær, sem kjararannsóknanefnd hefur unnið að varðandi þróun þjóðartekna og launa og afkomu sjávarútvegsins, ættu að geta komið að miklu gagni í þessu sambandi. Að sjálfsögðu verður svo ríkisstj. að vera til viðtals við alla aðila, um leið og hún heldur áfram undirbúningi ráðstafana, sem hún telur að að haldi geti komið við endanlega lausn málsins. En meðan á þessu stendur, er það skylda ríkisstj. að leitast við að forða frá slysum. Fyrir því er það frv. flutt, sem hér er til umr. Í frv. er lagt til, að óheimilt verði að hækka hvers konar laun og álagningu á því tímabili, sem lögin yrðu í gildi, þ.e.a.s. til 31. des. n.k. Í þessu felst í raun og veru, að tekjur allra stétta þjóðfélagsins verði óbreyttar á þessu tímabili miðað við sömu vinnu og áður. Í 1. gr. frv. eru ákvæði um það, að óheimilt sé að hækka kaup, laun, þóknun, uppmælingar- og ákvæðisvinnutaxta eða nokkurt annað endurgjald fyrir unnin störf frá því, sem um var samið eða greitt, þegar frv. til þessara laga var lagt fram á Alþingi. Jafnframt því, að með þessu sé girt fyrir það, að launakostnaður hækki, er í 4. gr. frv. lagt til, að hvers konar álagning sé óbreytt á sama tímabili og engar aðrar verðhækkanir megi eiga sér stað nema með samþykki réttra yfirvalda. Með því að stöðva þannig hvers konar launahækkanir og hækkanir á álagningu og ágóða stefnir frv. að því, að ekki eigi sér stað frekari verðhækkanir vegna tekjuaukningar einstaklinga eða starfshópa. Á hinn bóginn er rétt að taka það skýrt fram, að ekki getur í þessu falizt trygging um algera verðstöðvun, þar sem óhjákvæmilegt er að taka tillit til þess í verðlagi á vörum og þjónustu, er sannanleg verðhækkun hefur orðið á efnivöru og öðrum kostnaði. Hér er fyrst og fremst um tvennt að ræða, sem hækkun getur valdið. Annars vegar verðbreyting erlendis, en hins vegar hækkun kostnaðar á undanförnum mánuðum, sem er ekki enn fram komin í verðlaginu. Jafnframt er svo fyrir mælt, að engar slíkar verðhækkanir megi eiga sér stað nema sem samþykki réttra yfirvalda. Þar sem óhjákvæmilegt er, að meðferð þessa frv. á þingi taki nokkurn tíma, hefur ríkisstj. þótt nauðsyn bera til, að sett yrði ákvæði það, sem fram kemur í 2. gr. frv. um, að launahækkanir, sem samið kann að vera um, eftir að frv. þetta var lagt fyrir Alþingi, skuli og vera ógildar. Ekki er með öðru móti unnt að tryggja það, að ákvæði frv. komi jafnt niður á öllum launþegum. Loks er í 3. gr. ákvæði, sem gera það óheimilt, á meðan i. eru í gildi, að knýja fram hvers konar breytingar á launum með vinnustöðvunum. Hafi slík vinnustöðvun komið til framkvæmda, þegar frv. verður að lögum, lýkur henni við gildistöku þess. Um einstök atriði vísa ég að öðru leyti til aths. við frv. Frv. það, sem hér liggur fyrir, sýnir glögglega, hve alvarlegum augum ríkisstj. litur á áframhald þeirrar þróunar í átt til sífellt meiri kröfugerðar og víxlhækkana kaupgjalds og verðlags, sem átt hefur sér stað að undanförnu. Á hinn bóginn er jafnframt nauðsynlegt, að þjóðin mikli ekki fyrir sér þau vandamál, sem hún þarf að leysa, og efli þannig vantrú og vonleysi, einmitt þegar hún býr við betri kjör og líður betur en nokkru sinni fyrr. Sé kröfum nú stillt í hóf og kraftar þjóðarinnar sameinaðir til nýrra átaka, til uppbyggingar og aukinnar framleiðslu, er ríkisstj. þeirrar skoðunar, að unnt sé á tiltölulega skömmum tíma að vinna bug á því misræmi, sem um stund hefur myndazt á milli framleiðslugetu þjóðarinnar annars vegar og neyzlu hennar og fjárfestingar hins vegar. Ríkisstj. stefnir að því að ná þessu marki, án þess að nokkur samdráttur þurfi að eiga sér stað í neyzlu, miðað við það, sem nú er, og án þess að breytingar verði á gengi íslenzku krónunnar. Við höfum öll farið of geyst og aukið kröfurnar til lífsins gæða örar en framleiðslugeta þjóðarinnar hefur leyft. Staða þjóðarbúsins er hins vegar enn þá sterk, framleiðslan mikil, og þjóðin á öflugan gjaldeyrisvarasjóð og nýtur trausts umheimsins. Það er því nægjanlegt, ef menn vilja sameinast um að hægja ferðina um stund, fresta kröfugerðum og leyfa þannig áframhaldandi aukningu þjóðarframleiðslunnar að jafna það bil, sem orðið er á milli þess, sem þjóðin aflar, og hins, sem hún eyðir. Kjarni málsins er sá, að ríkisstj. telur, að leggist allir á eitt, sé auðið að bæta hag þeirra, sem verst eru settir, og varðveita jafnframt verðgildi krónunnar. Verði hins vegar orðið við kröfum allra stétta, er krónan þar með fallin og þeir lægst launuðu verða, eins og jafnan hefur reynzt að undanförnu, verr settir eftir en áður. Verðgildi krónunnar og hagsmunir þeirra lægst launuðu eru þannig tengd órofaböndum. Það er til þess að leitast við að vernda heiður, heill og hag þjóðarinnar allrar, réttlætið og sérhagsmuni þeirra, sem minnst bera úr býtum, sem ríkisstj. fer fram á þann frest, sem þetta frv. mælir fyrir um, og væntir þess, að Alþingi samþykki það, í fullri vissu þess, að flestir, ef ekki allir þm. innra með sér játa, að það er, satt og rétt, er ég nú hef sagt. Ég ætla að treysta því, þar til annað reynist, að a.m.k. þeir, sem sérstaklega vilja vernda hagsmuni þeirra, sem verst eru settir, taki með góðhug og skilningi þátt í þeim viðræðum, sem nú munu hefjast um málið utan þings og innan. Að lokum þykir mér rétt að geta þess að gefnu tilefni, að ástæðan fyrir því, að ég taldi ekki fært að taka tilboði þeirra þriggja verkalýðsleiðtoga, sem ég átti viðræður við, um viku til 10 daga frest til að reyna að semja um þessi mál án lagasetningar, var m.a. sú, að hvorki þeir né ég gátum tryggt allsherjarfrið þennan tíma, né heldur er líklegt, að málinu gæti lokið á svo skömmum tíma. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég vil láta það verða mín fyrstu orð um þetta mál, að ég tel, að með því að leggja fram þetta frv. hafi stjórnin því miður valið ófriðarleiðina. Ég álít, að frv. eins og þetta um að lögbinda allt kaupgjald launastéttanna og bænda sé bæði óviturlegt og ranglátt og jafngildi því í raun og veru, að ófriði sé lýst á hendur þessara stétta í stað þess, að nú hefði þurft að mínum dómi að halda alveg þveröfugt á málum og leggja mesta og aldrei sterkari áherzlu en nú á samningaleiðina í þessum efnum. Þessum orðum vil ég láta fylgja þá yfirlýsingu, að Framsfl. mun beita sér eindregið gegn þessu frv., því að hann telur, að nú þyrfti einmitt að snúa sér að því að gera atvinnuvegum landsmanna kleift að standa undir óhjákvæmilegum kauphækkunum til að mæta þeirri óðadýrtíð, sem á er skollin, og leysa málin á þá lund, í stað þess að stíga nú fram og flytja frv. um að velta byrðunum yfir á launafólk og bændur með allsherjar lögbindingu á kaupi þessara stétta. Ég vil svo rökstyðja þessar skoðanir með nokkrum orðum og kannske þá í leiðinni víkja nokkuð að sumu af því, sem hæstv. forsrh. flutti fram þessu frv. til stuðnings, að því er honum fannst. Ég vil þá fyrst minna á, að þegar kosið var í vor, var hæstv. ríkisstj. auðvitað fullkomlega ljóst, að hennar stjórnarstefna hafði beðið algert skipbrot. Ástandið í efnahagsmálum landsins var þannig. En hún reyndi að leyna þessu fyrir kjósendum, og ég vil bara biðja menn að íhuga það, sem hæstv. forsrh. sagði hér sjálfur áðan um ástandið, og bera það saman við það, sem hann og hans félagar sögðu þjóðinni í vor, þegar verið var að kjósa. Og ætli það hefði ekki orðið nokkuð öðruvísi blærinn á því öllu saman og upplitið, ef þetta frv., sem hér liggur fyrir, hefði verið lagt fram eins og hálfum mánuði fyrir síðustu alþingiskosningar? En það er nokkurn veginn gefið mál, að þá strax munu þeir hafa haft þetta úrræði í huga. En hefði ekki verið drengilegra að segja þjóðinni strax í kosningunum satt um það, hvernig ástatt var og til hvers þeir töldu raunverulega þurfa að grípa, heldur en viðhafa þær aðferðir, sem nú eru fram komnar? Ég held, að flestum landsmönnum muni finnast það. Það lá alveg ljóst fyrir í vor, að í stað jafnvægis og stöðugs verðlags, sem átti að leiða af stjórnarstefnunni, var búið að sprengja efnahagskerfið og algert upplausnarástand ríkjandi í kaupgjalds- og launa- og verðlagsmálum. Enn fremur var það alveg ljóst, að í stað jafnvægis, sem átti að ná í lánamálum, ríkti þar meira misræmi en svo að segja nokkru sinni fyrr og heiftarlegri lánsfjárskömmtun en menn nokkru sinni áður höfðu átt að venjast. Enn fremur lá það alveg ljóst fyrir, að það hafði gersamlega misheppnazt að treysta verðgildi peninganna, og það lá einnig alveg fyrir, að meira að segja afkoman út á við í mesta góðæri, sem þjóðin hafði nokkru sinni lifað, var þannig, að skuldirnar við útlönd voru meiri að frádregnum innstæðum en þær höfðu nokkru sinni áður verið í sögu landsins. Þetta lá allt saman fyrir, en samt sem áður var kaldhamrað, og þessi mál voru látin fá á sig þann blæ, af miklum krafti, sem í það var lagður af hálfu stjórnarflokkanna, að stefnan hefði tekizt og það þyrfti ekki neitt sérstakt nýtt að aðhafast. En inni á sér voru þeir að hugleiða þau úrræði, sem hér koma nú fram. Ríkisstj. segir, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, byggist á því, að hún þurfi frest, hún þurfi bara dálítinn frest til að íhuga þessi mál og það megi ekkert gerast í launamálum, á meðan hún sé að íhuga málið. En það eru liðnir fjórir og hálfur mánuður, síðan þessi hæstv. ríkisstjórn ákvað að halda áfram að stjórna landinu, það eru liðnir fjórir og hálfur mánuður síðan, og það hefur legið algerlega ljóst fyrir henni allan tímann, hvernig ástandið var raunverulega orðið - alveg á borðinu. Og meira að segja var hæstv. ríkisstjórn allt þetta svo vel ljóst s.l. vor, að hún færði kosningarnar fram um nokkrar vikur, til þess að úrskurður kjaradóms skyldi ekki liggja fyrir, áður en gengið var að kjörborðinu, því að hún þorði ekki að láta þjóðina horfast í augu við, hvað óhlutdrægir dómarar í kjaradómi töldu opinbera starfsmenn þurfa að hafa í tekjur eins og stjórnin var búin að koma efnahagsmálum landsins. Af þessum ástæðum var kosningunum í vor flýtt um nokkrar vikur. Stjórninni var því mjög vel ljóst strax s.l. vor og auðvitað fyrr, hvernig var raunverulega komið þessum málum, þó að hún legði svona mikla áherzlu á að láta annað koma fram eða annað í veðri vaka, og hún hefur haft fjóra og hálfan mánuð, síðan hún ákvað að halda áfram og taka að sér að stjórna landinu þrátt fyrir lítinn meiri hluta og illa fenginn. Hún þarf þess vegna áreiðanlega ekki á neinum fresti að halda vegna tímaskorts, ríkisstjórnin. Hún vill að vísu láta núna í bili líta á sig eins og andvaralausu konuna í þjóðsögunni um „Gilitrutt“, hún hefði lifað andvaralaust í fjóra og hálfan mánuð með allan þennan vanda fyrir augunum. En sannleikurinn er sá, að þetta er bara gervi, sem hæstv. ríkisstj. bregður yfir sig, því að það kemur fram, því miður, af öllu því, sem sagt er núna um þetta mál, og síðast af því, sem hæstv. forsrh. sagði, að stjórnin hefur nú þegar ákveðið að fara inn á þá leið að gera þá aðalbreytingu á sinni stefnu og að því er virðist þá breytingu raunar eina að halda niðri kaupgjaldi og afurðaverði til bænda með lagaboði. Og það er ekki annað að heyra beinlínis á því, sem kemur úr herbúðum stjórnarinnar, en að þetta sé kallað lögbinding til bráðabirgða, eingöngu vegna þess, að það muni vera þægilegra á þann hátt að koma löggjöfinni fram, og síðan eigi að halda þessu hiklaust áfram. Allt það, sem frá stjórninni kemur, bendir eindregið í þessa átt. Þegar hæstv. forsrh. var að lýsa hér áðan, hver stefna stjórnarinnar væri, sagði hann, að það ætti að beita samræmdum aðgerðum í launamálum og peningamálum og stöðva hækkun tilkostnaðar hjá framleiðslunni. En hvað er að stöðva hækkun? Þetta væri frambúðarleiðin. Hann var ekki að lýsa því, sem væri í þessu frv. Hann var að lýsa því, sem ætti að gerast á næstunni í framhaldi af þessu frv. Hvað þýðir þetta? Það þýðir, að stjórnin ætli að beita sér fyrir því, að kaupgjald í landinu skuli standa óbreytt eins og það er. Og þegar Alþýðublaðið er að lýsa því, hvernig viðhorf Alþfl. hafi verið til þessara mála, þá kemur þetta í raun og veru einnig í ljós. Þar er sem sé ekki gert að skilyrði, að eðlilegar kauphækkanir eigi sér stað, eftir að þessu bindingartímabili lýkur, heldur er þar rætt um aðrar ráðstafanir, sem verði að gera, svo sem skatta- og útsvarsívilnanir, lágmarkslaun, tryggingarbætur eða aðrar slíkar aðgerðir, sem tiltækilegar þykja. Ekki nema það eigi, þegar talað er um lágmarkslaun, að felast í því einhver hækkun. En allt, sem kemur fram, þessi yfirlýsing hæstv. forsrh. og þessar upplýsingar frá Alþfl., bendir til þess, að stjórnarflokkarnir séu ráðnir í því, ef þeir hafa bolmagn til, að taka upp þá stefnu að halda kaupgjaldi og afurðaverði niðri með lögum og hér sé því ekki í dag verið að ræða um bráðabirgðaráðstöfun, heldur sé verið að taka upp þessa stjórnarstefnu. h`g bið menn að taka eftir því, að þetta kom mjög greinilega fram í stefnuyfirlýsingu hæstv. ráðh., þar sem hann talaði um, að meginatriðið væri að stöðva hækkun tilkostnaðarins. Ég vildi, að þetta væri ekki rétt, sem ég verð að álykta um þetta efni, og ef hæstv. ríkisstj. finnst ég hafa sig fyrir rangri sök í þessu eða hér vera um getsakir að ræða, þá bið ég hann að nota þá einföldu aðferð til þess að koma hér í veg fyrir misskilning að lýsa hér yfir, að hún sé ráðin í því að taka upp aftur eftir 31. des. n.k. þá stefnu, sem hún áður hafði, að samningar um kaupgjald og kjör skuli vera frjálsir. Ég skora á hæstv. ríkisstj. að láta þessa yfirlýsingu koma hér fram nú þegar við þessar umr., ef það, sem ég hef flutt um þetta, telst af henni getsakir. Ef hæstv. ríkisstj. ekki lýsir þessu yfir skýrt og skorinort, þá er enginn vafi á því, hvaða stefnu hún hefur raunverulega tekið upp í þessum málum, þó að þeir telji heppilegt að kalla þetta til að byrja með bráðabirgðaskref. Við þekkjum nú nokkuð orðið þessi bráðabirgðaúrræði, sem gripið er til. Okkur er í fersku minni bráðabirgðasöluskatturinn, sem innleiddur var hér fyrir nokkrum árum með hátíðlegum yfirlýsingum um, að hann væri aðeins til bráðabirgða og aðeins settur vegna þess, að aðaltekjuöflunin, sem fylgdi viðreisninni, gilti ekki nema hluta úr fyrsta árinu. Hann væri settur til þess að fylla upp í þá eyðu, sem þar kæmi fram í tekjuöfluninni. En hver varð niðurstaðan? Niðurstaðan varð sú, að þrátt fyrir yfirlýsingarnar var þessi skattur framlengdur ár eftir ár, og að lokum var hann lögleiddur til frambúðar inn í sjálfa tollskrána. Við þekkjum þessar aðferðir, og við heyrum þær yfirlýsingar, sem hér hafa verið fluttar af hæstv. ráðh., og öll þjóðin mun vafalaust taka mjög gaumgæfilega eftir því, hver verða svör hæstv. ríkisstj. varðandi þessa ósk mína um, að hún gefi um það alveg skýlausa yfirlýsingu, að hér sé aðeins um bráðabirgðalöggjöf að ræða, sem verði, hvað sem öllu liður, afnumin eða látin falla úr gildi 31. des. og þá komi aftur í gildi óskorað samningsfrelsi um kaup og kjör í landinu, eins og gilt hefur og stjórnin lýsti yfir, að væri einn meginþáttur í hennar stefnu, þegar hún fór af stað, og hefur raunar verið síðasta kjörtímabil. En ef þessi yfirlýsing kemur ekki fram, þá sjáum við, hvað hér er að gerast. Ef stjórnin er með þessu frv. raunverulega að reyna að skapa sér starfsfrið og einhverja möguleika til þess að reyna að ráða fram úr málunum, en ekki að taka upp hreina lögbindingar- og lögþvingunarstefnu, þá er henni enn meiri nauðsyn sjálfrar sín vegna að gefa svona lagaða yfirlýsingu. Það væri bókstaflega það eina, sem gæti orðið til þess, að stjórnin hefði starfsfrið eða hefði nokkra möguleika til þess að skapa nokkurn jarðveg fyrir ráðstafanir af einu eða öðru tagi, sem hún hefði í huga að gera, - einmitt svona skýlaus yfirlýsing um, að menn skuli ekki misskilja þetta, þetta sé aðeins til bráðabirgða og verði ekki undir neinum kringumstæðum haldið lögbanni eða lögbundnu kaupi og afurðaverði eða lögboðið kaup og afurðaverð eftir 31. des. n.k. Ég veit, að hæstv. ríkisstj. er þetta algerlega ljóst. Henni hlýtur að vera fullkomlega ljóst, að ef frá þessu atriði er ekki ósleitilega gengið, þannig að enginn misskilningur geti komizt þar að, þá er ekki til nokkur sá maður í landinu, hvorki stuðningsmaður ríkisstj. né andstæðingur hennar, sem efast um, að hér er raunverulega verið að taka upp þá stefnu að halda niðri kaupgjaldi og afurðaverði með lagaboði. Og þá er alveg óhætt að hætta að ræða þetta sem bráðabirgðamál eða sem bráðabirgðaúrræði eða mál, sem sé sett fram til þess að fá starfsfrið, þá er það sannmæli, sem ég sagði hér áðan, að með þessu er farið inn á ófriðarleiðina. Og það er alveg víst, að það er sannmæli, að þannig mun þetta reynast, ef ekki er öðruvísi frá þessu gengið en enn liggur fyrir og liggur í málflutningi hæstv. forsrh., því að allur málflutningur hæstv. forsrh. bar einmitt með sér alveg það gagnstæða, að hér væri ekki um bráðabirgðaúrræði að ræða. Nú segist hæstv. ríkisstj. þurfa að grípa til þessara ráðstafana - eins og hæstv. forsrh. orðaði það áðan - vegna skyndilegra breytinga, sem orðið hefðu í launamálum landsins. Ég verð að segja, að ég varð meira en litið hissa á því að heyra þennan málflutning hæstv. forsrh. Ég veit ekki betur en það hafi legið ljóst fyrir hverju mannsbarni, a.m.k. frá því í júní í vor, allir megindrættir í þessum málum eins og þeir eru í dag. Þá voru verzlunarmenn búnir að leggja fram sínar kröfur um launabreytingar, og þeim hefur verið haldið fram í marga mánuði til samræmingar við kjaradóm, sem fjallaði um laun opinberra starfsmanna, og verkamenn voru búnir að setja fram kröfur um kaupgjaldsbreytingar, og þá náðist aðeins samkomulag til bráðabirgða um nokkra hækkun á launum, en allir samningar hafðir þannig, að þeir væru opnir 15. okt. í haust. Þetta var gert strax í júnímánuði, bæði samningar verkamanna og ýmissa annarra hliðstæðra og einnig samningar verzlunarmanna, og að allt væri opið 15. okt., og ríkisstj. sjálf átti þátt í því, að svona var haldið á þessum málum, að bráðabirgðaúrlausnir voru gerðar með það fyrir augum, að endanlegir framhaldssamningar færu raunverulega fram í haust, einmitt núna. Ríkisstj. sjálf átti þátt í því, að málunum var frestað á þessa lund. Svo kemur hæstv. forsrh. nú og segir hér, að það hafi skyndilega orðið breytingar í þessum efnum, sem geri það að verkum, að ríkisstj. þurfi nú að stiga fram og breyta gersamlega um stefnu og flytja frv, um að taka allan samningsrétt af þessu fólki, sem hefur verið að búa sig undir samningana í allt sumar og ríkisstj. og aðrir aðilar ráðgerðu að semja við í haust. Það, sem hefur þess vegna raunverulega gerzt, er þetta, að það var samið í vor um að fresta þessum málum til hausts, bæði með vitund og fullum vilja ríkisstj. En stjórnin, sem raunverulega er aðili að því, að þessum málum var frestað í vor, ætlar að notfæra sér frestinn til að taka samningsréttinn af þessu fólki með lögum, enda þótt ríkisstj. ætti beinan þátt í því í vor að fresta þessum málum til haustsins, til þess að þá yrði samið. Hvað er að fara aftan að mönnum, ef ekki þetta? Hvað er að svíkja, ef ekki þetta? Hvað er að hafa rýtinginn í erminni, ef ekki þetta? Hvað hlýtur það fólk að hugsa, sem leikið er á þennan hátt, eins og hæstv. ríkisstj. ætlar sér nú að gera? Og það er komið fram nú þegar, að samtök verkamanna hafa beðið fram yfir þann tíma, sem talað var um í vor, þau fóru ekki af stað 16. okt., það eru komin mánaðamótin október - nóvember, og það er upplýst, að samtök verkamanna buðu enn talsvert langan frest, til þess að hægt væri að vinna að því að ná samningum eða samkomulagi um þessi mál. En þessu er ekki anzað, því var ekki anzað. Hvers vegna er því ekki anzað? Auðvitað vegna þess, að ríkisstj. hefur ákveðið að taka upp þá stefnu að breyta þeim eina þætti í sinni stefnu, sem áður var, að halda nú niðri kaupgjaldi og afurðaverði með tögum. Ríkisstj. á aðeins einn leik í þessu enn þá, sem hún gæti notað, til að reyna að bæta eitthvað ástandið, og hann væri sá að gefa þá yfirlýsingu, sem ég fór áðan fram á að yrði gefin, hreina og afdráttarlausa, skýra og skorinorða, að ekki komi til nokkurra mála, að hún standi að því að lögbinda kaup eða afurðaverð eftir 31. des. n.k. Hér sé klippt og skorið, hreint og beint aðeins um bráðabirgðaúrræði að ræða og hvað sem fyrir komi, þá taki hún aftur upp þá stefnu, sem hún hefur haft fram að þessu, eftir 31. des., að samningsrétturinn skuli gilda. Auðvitað dettur mér ekki í hug, að allt það tjón, sem þetta frv. hefur þegar valdið, muni verða bætt með þessu, en þetta mundi þó a.m.k. skýra málið, og ég er alveg sannfærður um hitt, og það veit ég, að allir skilja, að ef hæstv. ríkisstj. ekki gefur þessa yfirlýsingu, þá er ástæðan ekki nema ein og sú, sem allir skilja, að þetta er ekki bráðabirgðamál, heldur upphaf að nýrri stefnu, upphaf að nýrri styrjöld, upphaf að nýju stríði í framhaldi af þeirri 4 ára lotu, sem segja má að hafi endað á þessu ári. Þá kemur spurningin: Hvernig er svo ástatt núna, þegar stjórnin leggur til, að kaupgjald sé lögbundið, bannaðar séu hækkanir á kaupgjaldi? Þá er þannig ástatt, að fyrir 8 stunda vinnu alla virka daga ársins getur verkamaður fengið 67 þús. kr. tekjur á ári, með því að enginn dagur falli úr. En samkv. framfærsluvísitölunni þarf meðalfjölskylda 95500 kr. til brýnustu nauðsynja, og þá er aðeins gert ráð fyrir 922 kr. húsaleigukostnaði á mánuði eða tæplega 11 þús. kr. á ári. Þótt ekki sé nú reiknað nema með 2500 kr. húsaleigu á mánuði, sem stendur þó raunverulega aðeins undir hálfri íbúð, eins og þær kosta núna, og er þess vegna fjarstæða, - þó að ég reikni með því, og þá bara til þess að verða ekki sakaður um öfgar, þótt ekki sé reiknað nema með 2500 kr. húsaleigu á mánuði, þá þarf 114 500 kr. til að standa undir framfærslukostnaði vísistölufjölskyldunnar eftir opinberum útreikningi. En verkamaðurinn hefur fyrir 8 stunda vinnu allan ársins hring hvern dag segi og skrifa 67 þús. kr. Þetta ástand telur hæstv. forsrh. og stjórnarflokkarnir ástæðu til þess að lögfesta, þetta sé frambærilegt að lögfesta, þetta ástand í kaupgjaldsmálum. En hverjum dettur í hug, að slíkt geti staðizt til lengdar, og hverjum dettur í hug, að það sé raunverulega orðið þannig, að það sé ómögulegt að finna leiðir til þess, að íslenzkir framleiðsluatvinnuvegir geti borgað meira kaup en þetta? Er þó að heyra, að hæstv. ríkisstj. telji, að það sé alveg óhugsandi að finna nokkrar leiðir til þess, að íslenzkir framleiðsluatvinnuvegir geti borgað hærra kaup en þetta. En ég segi: Hvernig lízt mönnum á þá stjórnarstefnu og á þá stjórnarforustu, sem lýsir slíku yfir við þau ytri skilyrði, sem þjóðin býr nú við í landinu? Hvernig lízt mönnum á slíkt? Halda menn raunverulega, að þetta geti staðizt? Hvers vegna er þá verið að þessu? Og mér skildist á hæstv. forsrh., á niðurlagsorðum hans, að það væri einmitt alveg sérstaklega það fólk, sem við þetta býr, sem ætti að þakka stjórninni fyrir þetta frv. Hann fór fram á það. Auðvitað verður að játa, að okkar efnahagskerfi er orðið að skrípamynd í meðförum þessarar hæstv. ríkisstj. Það er grátlegt að þurfa að segja það, því að þetta var eins og skrípamynd, sem ég var að draga upp, - en því miður er það ekki karikatur, það er skrípamynd, það er mynd af raunveruleikanum, eins og hann er núna. Og vitastuld verður slíkt misræmi ekki leiðrétt í einu stökki, það er óhugsandi með öllu. En jafnvíst er hitt, að þetta getur alls ekki staðizt og það er með öllu óverjandi að hugsa til þess að lögfesta slíkt ástand, að við þessar kringumstæður sé hægt að færa skynsamleg rök fyrir því að taka samningsréttinn af, rétt, sem ætti að nota til þess að lagfæra þetta, að ég nú ekki tali um, þegar til viðbótar þessu er þannig ástatt, að fjöldamargt af því fólki í landinu, sem hefur margfaldar tekjur á við verkafólk hefur fengið einmitt á síðustu mánuðum stórkostlegar launahækkanir, sem í sumum dæmum, hækkanirnar einar út af fyrir sig nema sennilega meira en árslaunum, sem verkamaður getur fengið fyrir 8 stunda vinnu alla daga ársins. Ég er satt að segja alveg hissa á því, að slíkt frv. skuli geta komizt í gegnum stjórnarflokkana t.d., jafnvel þótt hæstv. ráðh. hefði dottið eitthvað slíkt í hug. Ég tók þarna dæmi af verkamannakaupi, en sumir, sem þarna eiga hlut að máli, hafa nokkru hærra kaup og á dæmið ekki nákvæmlega við þá. Ég vil ræða sérstaklega um afstöðu verzlunarfólksins í þessu sambandi, sem er stór hópur, sem á hér verulegan hlut að máli. Hvernig hefur verið haldið á málefnum verzlunarfólksins? Háttsettir menn úr stjórnarliðinu hafa verið settir í fararbrodd verzlunarfólksins, og það hefur bókstaflega ekki linnt yfirlýsingum frá þessum mönnum, að það yrði séð um það, það væri óhætt að treysta því, að kjör verzlunarfólksins fengjust leiðrétt í samræmi við t.d. kjör opinberra starfsmanna. Það hefur ekki linnt yfirlýsingum af hendi þeirra, sem úr stjórnarherbúðunum hafa verið settir í fremstu raðir þessa fólks, og stundum hefur verið blandað saman ferðum fyrir þessi samtök og pólitískum ferðum til þess að flytja þennan boðskap, m.a. fyrir síðustu kosningar, - beinlínis blandað saman ferðum, til þess að þetta skyldi vera algerlega ljóst, það væri þetta, sem að væri stefnt, það væri óhætt að treysta þessu. Og meira að segja var þessi stefna margyfirlýst og ítrekuð á s.l. vori í sambandi við sjálfa byrjunarsamningana, sem þá fóru fram. En hvað er meiningin að gera núna? Hvernig er meiningin að staldra við þessar yfirlýsingar og þessi fyrirheit? Það er ætlunin, að þrátt fyrir kjaradóminn og þrátt fyrir kjarabætur opinberra starfsmanna og þrátt fyrir allar þessar yfirlýsingar og öll þessi loforð verði kaupgjald verzlunarfólksins lögboðið óbreytt eins og það hefur verið og fyrirtækjum í landinu bannað að hækka kaupgjald þessa fólks. Þetta er nú það, sem snýr að þessari fjölmennu stétt í landinu, og svona hefur verið að henni búið upp á siðkastið. Allir, sem hér eru inni, vita, að þetta er satt. Þetta er alveg laukrétt lýsing á því, sem gerzt hefur varðandi verzlunarfólkið. En hvernig er hægt að fara svona að? Og hvaða kost ætla stjórnarflokkarnir verzlunarfólkinu eftir 1. jan.? Hvar er „paragrafinn“ um verzlunarfólkið í skilyrðum Alþfl. t.d.? Hvar kemur það undir það, sem ég var að minnast á áðan og hefur verið birt um skilyrði Alþfl. fyrir lausn þessa máls? Ég geri varla ráð fyrir því, að þeir hugsi sér, að þeir geti leyst málefni þessa fólks með því að setja inn í næsta launabindingarfrumvarp eitthvert ákvæði um lágmarkslaun. Ég geri tæpast ráð fyrir því. Og þá kemur spurningin: Hvaða lausn ætla þeir á málefnum þessa fólks? Það er alveg sama, hvort dæmin eru tekin um verkamanninn eða verzlunarfólkið, það er alveg sama, hvar gripið er niður í þetta, það ætti að vera hverjum manni augljóst, að það er gersamlega óverjandi að ætla sér að lögleiða kaupgjaldsbindingu, eins og þessi málefni standa, - alveg gersamlega óverjandi. Hæstv. forsrh. talaði áðan af talsverðum fjálgleik um víxlhækkun kaupgjalds og verðlags og lýsti því nokkuð. Ja, mér datt nú í hug: Hver skyldi þekkja betur vélina en sjálfur mótoristinn? - þegar ég var að hlusta á hæstv. ráðh. Hvaða víxlhækkun kaupgjalds og verðlags er þetta, sem hæstv. forsrh. er að tala um, og hvaða orsakir á hún? Ekki er það víxlhækkun vegna vísitölunnar, sem þar er að verki, því að þessi ríkisstj. er sú eina, sem mun hafa búið við þau skilyrði að þurfa ekki að berjast við víxlhækkun af völdum vísitölunnar, því að allt það tímabil, sem þessi hæstv. ríkisstj. hefur setið, ef ég man rétt, hefur vísitalan verið slitin úr sambandi við launin. En áður var það yfirleitt þannig, að laun hækkuðu í samræmi við framfærsluvísitöluna. Og meira að segja hefur þessi hæstv. ríkisstj. búið við það, að launasamtökin í landinu hafa látið sér þetta lynda. Þau hafa gengið það langt til móts við kenningar stjórnarvaldanna bæði fyrr og síðar um háska víxlverkunar af völdum vísitölunnar, að þau hafa látið sér það lynda, að það væri ekki í gildi ákvæði um, að kaupgjald skuli hækka í samræmi við framfærsluvísitölu. Hæstv. forsrh. minntist auðvitað ekkert á þetta. Hann var samt sem áður að tala um þessa víxlhækkun kaupgjalds og verðlags. Og ég spyr: Við hverju geta þeir búizt, miðað við þá stjórnarstefnu, sem þeir hafa framfylgt? Þeir byrjuðu með því 1960 að lögleiða nýja gengislækkun, nýjar stórkostlegar álögur, tolla, söluskatt, innleiða okurvexti í stað tiltölulega sanngjarnra vaxta, sem áður voru. Og það var sýnt fram á það með rökum, sem óhugsandi var að hnekkja, að dýrtíðaráhrifin í fyrstu umferð af öllum þessum ráðstöfunum gátu aldrei orðið undir 1100 til 1200 millj. í þjóðarbúskap, þar sem allar þjóðartekjurnar voru þá metnar 5–6 milljarðar eða 5000–6000 milljónir. Það var þegar í stað alveg augljóst, að af þessu hlaut að leiða slíka dýrtíðarholskeflu, að hún hlaut að gera efnahagsmálefni landsins gersamlega óviðráðanleg, eins og reynslan hefur sýnt. Samt sem áður tóku menn á sig miklar hækkanir á framfærslukostnaði, án þess að kaupið væri hækkað á móti, alveg óvenjulega miklar, og sýnd var alveg sérstök þolinmæði í því sambandi. Og þegar svo farið var af stað til þess að reyna að bæta ofur lítið kjör launastéttanna eftir dýrífðarflóðið, þá voru gerðir slíkir samningar 1961, að þeir voru alveg sérstaklega vel til þess fallnir að reyna að koma á jafnvægi einmitt í þessum málum. Kauphækkuninni, sem þá var innleidd, var þannig í hóf stillt, að það lá alveg fyrir, að með skynsamlegum ráðstöfunum vegna framleiðslunnar þurfti ekki að valda neinum vandkvæðum. Meira að segja sögðu stjórnarblöðin sjálf frá því, að íslenzki iðnaðurinn hefði getað borið þessa kauphækkun og enga verðhækkun fengið vegna hennar, öll verðhækkun, sem orðið hefði hjá iðnaðinum, hefði orðið vegna gengislækkunarinnar, sem stjórnin lét svo dynja í kjölfar þessarar kauphækkunar. í síldariðnaðinum var þetta þannig, að þessi kauphækkun gat komizt inn í verðlagið, og samt sem áður var hægt að hækka verðið á síld til sjómanna bæði frá söltunarstöðvum og verksmiðjum, þrátt fyrir kauphækkunina. Og það var hækkandi verð á útflutningsafurðum, og sá hluti kauphækkunarinnar, sem deilt var um á þessu tímabili við stjórnina og hennar menn, svaraði til á að gizka 2% breytingar á útflutningsverði á útflutningsafurðum. En hvað gerði ríkisstj., sem fékk slíka samninga, sem hún hefði getað notað til þess að reyna að koma á jafnvægi í efnahagsmálum? Hún skellti á nýrri 13% gengislækkun ofan á það, sem fyrir var, vegna þess að stefna hæstv. ríkisstj. hefur alla tíð byggzt á því, að reyna að halda kaupgjaldinu föstu, en ná jafnvægi, eins og hún kallar það, í þjóðarbúskapnum með því að láta verðlagið hækka. Og nú átti að láta verðlagið hækka enn í landinu með nýrri gengislækkun, af því að nú sögðu þeir, að komið væri hærra kaupgjald en framleiðslan raunverulega gæti borið, þó að það væri hægt að sanna það í öllum greinum, að einmitt þessi kauphækkun var þannig, að það var mjög auðvelt að rísa undir henni án þess að gera nokkrar sérstakar mótráðstafanir. Ég tala nú ekki um, ef það hefði verið linað nokkuð á vaxtaokrinu til þess að gera útflutningsframleiðslunni enn léttara að bera þessa kauphækkun, enda finnst ekki sá maður í landinu lengur utan stjórnarinnar, sem heldur uppi vörnum fyrir þetta frumhlaup 1961, gengislækkunina, sem þá var gerð. Þannig hefur stjórnarstefnan beinlínis verið miðuð við það að leita sífellt jafnvægis á þessa lund, með því að láta verða nýjar hækkanir, í því trausti, að hægt væri að halda kaupi almennings niðri. En ríkisstj. getur engu um kennt öðru en sinni eigin stefnu og þeim ráðstöfunum, sem hún hefur sjálf gert, um þá erfiðleika, sem nú er við að stríða. Að hér hafi verið um pólitíska starfsemi að ræða til að hnekkja ríkisstj. í sambandi við kaupgjaldsmálin er fjarstæða, sem þeir eru nú raunar hættir að bera sér í munn, þegar þess er gætt, að þau félög launafólks, sem stjórnað er af stuðningsliði ríkisstj., hafa gengið í fararbroddi til þess að reyna að forða sér að einhverju sáralitlu leyti undan þeim dýrtíðarholskeflum, sem hæstv. ríkisstj. hefur rótað upp. Fram hjá þessu verður ekki komizt, þetta eru einfaldar staðreyndir. Allar þessar aðfarir hæstv. ríkisstj. hafa leitt til öngþveitis og óðaverðbólgu og upplausnar í kjaramálum og fjárfestingarmálum, það vitum við. En hæstv. ríkisstj. virðist enn þá telja, þrátt fyrir allt þetta, að það eitt hafi á skort, að almenningur tæki á sig nógu eindregið þá kjaraskerðingu, sem honum var ætlað að bera. að það sé það aleina, sem á hafi skort í framkvæmd stjórnarstefnunnar, enda er þetta nú það eina, sem á að breyta, því að nú á að taka samningsfrelsið af samtökum almennings og lögbjóða kaupgjaldið í staðinn. Og yfirlýsingar hæstv. forsrh. aðrar um önnur atriði þess, sem á að koma, staðfesta svo, að það á að halda áfram með öll þau úrræði, sem verst hafa gefizt undanfarið. Það á að halda áfram með öll þau úrræði, sem verst hafa gefizt. Stjórnin er enn því miður við sama heygarðshornið, en bætir því einu við að þvinga fram með lögum þá kjaraskerðingu, - reynir það, - sem þeim tókst ekki að koma á til fulls eftir hinni frjálsu leið. Hæstv. ríkisstj. hefur stundum verið að tala um, að fyrir henni vekti að koma á frelsi í stað hafta og þvingana, sem áður hefðu verið. En hvert verður frelsið, eftir að búið er að taka upp þessa nýjustu breytingu á stefnu ríkisstj.? Þjóðin býr nú þegar við stórkostlegri skömmtun á lánsfé en nokkru sinni fyrr, og það er kallað frelsi. Ofan á það á svo að bæta því að lögbinda kaupgjald og afurðaverð. Hverjir verða þá frjálsir, þegar búið er að framkvæma þetta? Hverjir verða frjálsir? Hvar er frelsið? Fyrir hverja er frelsið? Frelsið er þá ekki orðið fyrir aðra en þá, sem hafa nóga peninga, sem hafa fullar hendur fjár. Það er frelsi fyrir þá eina, sem hæstv. ríkisstj. stefnir að, eins og nú er verið að skipa málum, og þessa stefnu á svo að kenna við frelsi. Það eru þvingunarráðstafanir ofan á þvingunarráðstafanir. Fyrst eru okurvextir innleiddir til þess að fæla menn frá því að nota lánsfé, síðan eru þvingunarráðstafanir í lánamálum. Viðskiptabankarnir eru þvingaðir með því að draga hluta af sparifjárinneigninni inn í Seðlabankann. Það er dregið úr afurðalánunum, nýjar þvingunarráðstafanir, og þegar þessar þvingunarráðstafanir ekki duga, þá á að bæta inn í stefnu frelsisins lögbindingu á kaupgjaldi og afurðaverði. Og ég spyr aftur: Hverjir eru þá frjálsir? Hverjir eru það? Það er ekki vandasamt að sjá, hverjir eru þeir einu, sem þá eru frjálsir. Meira að segja er stofnunum og fyrirtækjum í landinu kirfilega bannað að bæta kjör sinna starfsmanna, hversu nauðsynlegt sem þeim kann að finnast það vera. Ég álít, að við séum nú staddir á vegamótum, algerum vegamótum í öllum þessum efnum. Annars vegar er þessi stefna þeirra, sem framfylgt hefur verið með „endurbótum“ þeirra, þeirri einni að bæta við lögþvingun á kaupi, að bæta því einu við að halda niðri með lagaboði kaupi launastétta og bænda, kannske bæta svo við nýjum álögum, nýjum neyzlusköttum eða jafnvel vaxtahækkun, eins og mátti nú jafnvel lesa á milli linanna hjá hæstv. forsrh., og auka enn þá lánsfjárhöftin. Þetta þýðir, að það er enn óbreytt stefnan, og á að herða á með nýjum þvingunarráðstöfnum til að leysa ofþensluna, sem nú er í þjóðfélaginu, með því að halda niðri neyzlu og framkvæmdum almennings að ógleymdri starfsemi almannafélaga, eins og t.d. samvinnufélaganna, en þeir fjársterkustu einir allra í landinu hafi frjálsar hendur. Þetta er sú stefna, sem á að innleiða með enn þá meiri hörku en áður hefur komið til greina með þessum nýju lögbindingarráðstöfunum. Þessi stefna hlýtur að verða til þess að minnka þjóðartekjurnar, alveg tvímælalaust, frá því, sem þær ella gætu orðið, enda sýnir reynslan það. Við sjáum, hvílík óblessun hefur fylgt þessum ráðstöfunum, þegar við athugum annars vegar kaup verkamanna, sem ég var að lýsa áðan, og hins vegar afkomu framleiðslugreinanna og yfirlýsingar hæstv. forsrh. um, að þetta kaup sé það, sem íslenzkar framleiðslugreinar geti hæst borið eftir fjögurra og hálfs árs aðfarir ríkisstj. og eftir að hafa framkvæmt þessa stefnu. Er hægt að hugsa sér ömurlegri gjaldþrotayfirlýsingu um nokkra stjórnarstefnu en hæstv. forsrh. hefur gefið hér í dag með því að stíga hér fram og segja: Allt það, sem íslenzkir framleiðsluatvinnuvegir þola, miðað við þá stefnu, sem við höfum fylgt í fjögur og hálft ár, er að borga 67 þús. kr. fyrir að vinna 8 stundir hvern einasta virkan dag á árinu? Er til ömurlegri gjaldþrotayfirlýsing um nokkra stjórnarstefnu en þessi yfirlýsing hæstv. forsrh.? Kaupið má ekki hækka, framleiðslan ber ekki hærra kaup, en kaupið er þetta. Og það verður að koma í veg fyrir það með lögum, segir hæstv, forsrh., að þetta breytist. Og þetta liggur að verulegu leyti í því, að þessi stefna að reyna að þvinga fram jafnvægi með þessum ráðstöfunum í peningamálum, sem þeir kalla, og draga úr ofþenslu eftir þeirri leið leiðir í vaxandi mæli til þess, að það verður að víkja, sem sízt skyldi, úr framkvæmdum í íslenzkum þjóðarbúskap og þær framkvæmdir sitja fyrir, sem gefa minni þjóðartekjur, þ.e.a.s. framkvæmdir þeirra, sem peningana hafa í höndunum, sem þeir endilega vilja koma í framkvæmd. En hvaða sönnun er svo fyrir því, eða líkur, að það séu einmitt nákvæmlega þær framkvæmdir, sem eiga mestan rétt á sér frá almennu sjónarmiði eða muni auka mest þjóðartekjurnar? Og ef á að herða þessa stefnu enn og þessar þvingunarráðstafanir, þá verður það bara til þess, að þessu fylgja enn meiri vandkvæði og vandkvæði þessarar stefnu koma enn betur í ljós en áður. En þá kemur spurningin: Hvernig á að fara að? Hvernig er hin meginstefnan, sem ætti að aðhyllast í staðinn fyrir þessa, sem framkvæmd hefur verið með þeim árangri - eða hitt þó heldur, sem nú liggur fyrir og játað er af hæstv. forsrh.? Í fyrsta lagi á að viðurkenna það hreinskilnislega og opinskátt, að hlut launafólks almennt í landinu og bænda verður að rétta frá því, sem hann er nú. Það er þýðingarlaust að berja höfðinu við steininn í þessu efni. Sá skakki, sem orðinn er í þessu tilliti, verður vitaskuld ekki leiðréttur í einu stökki, það er líka nauðsynlegt að leggja áherzlu á það, en að hlut þessa fólks verður að rétta, það er alveg óhugsandi annað. Og það ríður meira á því en nokkru sinni áður, að það sé samningaleiðin, sem farin er í því efni, hún sé ekki yfirgefin, það sé ekki farið inn á þvingunar- eða lögbindingarleiðina. Þá er það annar mikilsverður liður í þessari stefnu að snúa sér tafarlaust að því að gera framleiðslunni á Íslandi fært að greiða það kaup, sem lífsnauðsynlegt er að borga, miðað við núverandi kringumstæður, þó ekki miðað við, að hægt sé í einu stökki að leiðrétta allan þann skakka, sem inn í þetta er kominn. Og í því sambandi koma mörg úrræði til greina, mismunandi fljótvirk, en fyrst og fremst verður að snúa sér að þessu. Þetta er aðalmálið og höfuðviðfangsefnið, og í því sambandi er alveg óhjákvæmilegt að lækka vextina. Hvernig sem menn fara að, þá verður aldrei hægt að koma þessum málum í viðunandi horf með því að halda uppi þeim okurvöxtum fyrir framleiðsluna, sem nú eru, vegna þess að íslenzk framleiðsla getur ekki keppt við framleiðslu annarra þjóða með því að borga miklu, miklu hærri vexti en framleiðendur annarra þjóða þurfa að gera. Og það er ekki heldur hægt fyrir framleiðsluna að borga eins hátt kaup og þarf, til þess að fólkið í landinu geti búið við svona háa vexti. Þegar það er athugað t.d., að lítil íbúð kostar orðið 550 þús. kr. til 600 þús. kr. og að vextirnir einir eru á milli 50 og 60 þús. kr., eða nærri því sem svarar árslaunum verkamanns, sem vinnur 8 stundir hvern virkan dag, þá sjáum við, hve háir vextir eru stórkostlegur liður í því, sem fólkið þarf að hafa til að geta lifað. Íslenzkir framleiðsluatvinnuvegir geta ekki staðið undir því kaupi, sem þarf að borga fólki, sem býr við þessa okurvexti. Það þýðir ekkert fyrir hæstv. viðskmrh. eða aðra hagfræðinga að koma hér og fara að lesa einhverjar tölur um, hversu miklir vextir séu borgaðir inn og út í bankakerfinu. Það kemur þessu máli bókstaflega ekkert við, vegna þess að það, sem hér skiptir máli, er hitt, hvaða vexti sá maður þarf að borga, sem þarf að koma sér upp heimili, miðað við núverandi kringumstæður, og það er kaupgjaldið til þessa manns, sem verður að móta kaupgjaldið í landinu. Og í skjóli þeirra háu vaxta, sem þessi maður þarf að geta borgað af sínu kaupi, fá svo allir eignamenn í landinu stórhækkaðar tekjur af sínu fjármagni. Það er hreinn barnaskapur að vera að mæta hér með þessar tölur, svo sem gert hefur verið hér á undanförnum árum í þessu sambandi, og ekki sæmandi. Og það sýnir bara, að ef menn raunverulega trúa á slíkar bábiljur eins og þetta talnaverk, sem hér hefur verið sett upp að þessu leyti um vextina og áhrif þeirra í þjóðarbúskapnum, þá sýnir það bara, að þeir menn, sem hafa ekki betri skilning á samhenginu í íslenzku efnahagslífi en kemur fram í þessu, þeir eiga ekki að koma nærri þessum málum, hreinlega ekki nærri þessum málum. Hvaða þýðingu haldið þið, að það hafi, þegar verið er að reikna áhrif vaxtastefnunnar á launagreiðslur í landinu og á afkomu framleiðslunnar, að koma hér fram með það, hve háir vextir samtals séu borgaðir af öllum innstæðum í bönkunum og hve mikið lántakendur úr bönkunum þurfi að borga inn samtals í vexti, og segja svo: Þetta er svo lítill liður í öllu þjóðarbúinu, að það er alveg sama, hvað vextirnir eru settir. Manni skilst, að það ætti helzt að vera sama, þótt þeir væru t.d. 20%, það mundi ekki hafa neinar alvarlegar afleiðingar fyrir neinn, það væri svo lítil fjárhæð samtals. En hafa þessir menn aldrei hugsað þetta mál til enda? Gera þeir sér það ekki ljóst, að þessi nýi vaxtafótur, sem þeir eru að innleiða til frambúðar og þeir sögðu fyrst að ætti að vera aðeins til bráðabirgða, hann er að móta petta allt og gera þetta allt svona erfitt viðfangs? Hvers vegna þarf fólk nú að hafa svona hátt kaup? Halda þeir, að þeir geti miðað kaupgjaldið endalaust við þá, sem búnir vora að koma sér upp íbúð, t.d., áður en þeir komu til valda? Nei, það er ekki hægt. Það verður að gera svo vel að fara að miða við það ástand, sem þeir eru búnir að skapa og viðhalda hér í nokkur ár, og þá standa menn frammi fyrir þessum þokkalegu afleiðingum af því. Halda þeir líka t.d., að það sé endalaust hægt að miða í landbúnaðinum við þá bændur, sem voru orðnir grónir og búnir að ganga alveg frá sínum málum fyrir viðreisn? Dettur þeim í hug, að nýja viðreisnarverðið og nýju viðreisnarvextirnir hljóti ekki að koma inn í þessi mál sem vandamál, annaðhvort inn í landbúnaðarverðið eða þá að þeir kyrkja landbúnaðinn, ef þeir komast ekki inn í verðið? Nei, það verður að gera sér ljóst, að til þess að komast út úr þessum erfiðleikum er ekki leiðin sú að reyra þetta fastar í þessar viðjar, láta þetta spólast allt saman niður á við þrátt fyrir góðærið, Það verður að finna leiðir til þess að gera íslenzkri framleiðslu mögulegt að greiða mannsæmandi kaup til þess að mæta þeim erfiðleikum, sem búið er að skapa. Það verður ekki gert með því að hjakka alltaf ofan í sama sárið, eins og hæstv. ríkisstj. virðist halda. Hún virðist halda, að ástæðan til þess, að hér hefur ekki komizt á jafnvægi í þjóðarbúskapnum, sé sú, að hún hafi ekki beitt nógu harkalega þessum ráðum sínum, í staðinn fyrir að gera sér grein fyrir því, að hér verður að snúa við blaðinu, leggjast þarf á eitt að finna með öllu hugsanlegu móti leiðir til þess að gera framleiðslunni kleift að borga það kaup, sem verður að vera. Í þessu sambandi koma vextirnir með þeim rökum, sem ég hef verið að flytja. Og þá koma útflutningsgjöldin. Hvernig geta menn búizt við því, að íslenzkir útflutningsatvinnuvegir geti til lengdar búið við rúmlega 7% útflutningsgjald, að 7% af útflutningsverði vörunnar sé greitt í útflutningsgjald, þar sem atvinnuvegir, sem þeir keppa við, borga engin útflutningsgjöld og hafa jafnvel þjóðfélagslegan stuðning? Þetta geta þeir ekki búið við, eins og búið er að klemma að hér innanlands með þessari nýtízkustefnu, sem uppi hefur verið höfð, og eins og þörfin er orðin mikil fyrir hærra kaup. Þetta er bókstaflega ekki mögulegt, það er ekki með neinu móti framkvæmanlegt. Það verður að lækka útflutningsgjöldin. Hafa menn athugað, hvað þessi útflutningsgjöld raunverulega eru? Hvað þýðir t.d. 7% útflutningsgjald miðað við kaupgjald framleiðslunnar? Ég hef ekki reiknað það nákvæmlega, en ég veit, að í frystihúsunum er allt kaupgjald eitthvað talsvert undir 20% af útflutningsverðinu. Þetta þýðir, að 7% útflutningsgjald jafngildir tugum prósenta af kaupgjaldinu. Þessu verður að breyta. Það verður að lækka útflutningsgjöldin og leysa með öðrum hætti þau mál, sem nú eru leyst með útflutningsgjöldunum. Það þýðir ekki bara að berja höfðinu við steininn og segja: Kaupið má ekki hækka. - Það þýðir ekki. Það leysir ekki málið. Fjöldamargar aðrar ráðstafanir koma vitanlega til greina, eins og t.d. þær að breyta tollakerfinu til hags fyrir framleiðsluna og gera henni þannig kleift að standa undir lífsnauðsynlegum kaupgreiðslum, eins og nú er komið. Einn liður væri sá að láta skila í ríkissjóð söluskattinum, sem innheimtur er af þjóðinni. Hvernig væri það? Hvernig væri að láta skila söluskattinum í ríkissjóð, sem innheimtur er af landsmönnum? Og fleira gæti komið til greina, sem gæti hjálpað í þessum mikla vanda.

Ég vil spyrja hv. þm., hvort hann geti lokið máli sínu á fáum mínútum eða vilji gera hlé á ræðu sinni.

Ég get lokið mér af á fáum mínútum.

Þakka fyrir.

Það verður að vera einn öflugur liður í þessari stefnu að gera mikla sókn undir merkjum vísinda og tækni til að auka framleiðni og framleiðslu og vinna að vinnuhagræðingu og vélvæðingu á öllum sviðum. Mín skoðun er sú, og það finnst mér að eigi að vera liður í hinni nýju stefnu, að vinnuafl og vélaafl eigi að ráða því, hverju verði til vegar komið í framleiðslu og framkvæmdum, og fjármagninu eigi að beina að því fyrst og fremst, sem gagnlegast er. En ofþenslu, sem óneitanlega er núna og getur orðið af og til, sé varnað með því að láta þær framkvæmdir sitja á hakanum og bíða, sem minni almenna þýðingu hafa og síður bæta úr brýnni nauðsyn eða auka framleiðni og þjóðartekjur, að ég nú ekki tali um þær framkvæmdir, sem beinlínis sóa verðmætum. Þetta á að víkja fyrir brýnustu nauðsyn heimilanna og framleiðslunni í landinu, og þannig sé leitað jafnvægis, en ekki með því að lögþvinga kjaraskerðingu og gera aðrar ráðstafanir, sem beinlínis draga úr framleiðslunni með rekstrarfjárskorti hjá fyrirtækjunum, okurvöxtum og skorti á fé til nauðsynlegustu tækja, sem mestu skipta til þess að rifa sig út úr vandanum jákvæðu leiðina, þ.e.a.s. með aukinni framleiðni og aukinni framleiðslu og að forðast, að það sem síður skyldi, sogi til sín fjármagnið og vinnuaflið. M.ö.o.: það verður að taka upp stjórn á þessum málum í staðinn fyrir þá upplausn og óstjórn sem nú ríkir, stjórn, sem markvisst sé miðuð við, að það nauðsynlegasta sitji fyrir, en reyna ekki að leysa vandann eða lækna ofþensluna með því, að almenningur taki á sig minnkaða neyzlu og framkvæmdir, til þess að hinir fjársterkustu geti leikið lausum hala með það, sem þeim sýnist, enda þótt það sé oft og tíðum alls ekki það, sem fyrst og fremst þarf að gera. Ég vil að lokum aðeins minnast á eitt atriði í þessu frv. sérstaklega, og það er um það, að lögin verki aftur fyrir sig, að lögin taki gildi, áður en þau eru samþ. á Alþingi. Það er alveg furðulegt. Takið eftir þessu orðalagi: Lögin eiga að taka gildi, áður en þau eru samþ. á Alþingi. Hver treystir sér að mótmæla því? Er þetta ekki skrýtið? Hvernig lízt mönnum á þetta? Ákvæði er í lögunum um, að það verði refsivert, sem fyllilega er löglegt að aðhafast í dag eftir gildandi lögum. Það á að gera refsivert, sem fyllilega er löglegt að aðhafast í dag eftir gildandi lögum. Það er ómótmælanlegt, að það er þetta, sem á að gera með frv., og að lögin eiga að taka gildi, áður en þau eru samþ. á Alþingi. Ég held, að þetta sé ekki hægt. Ég held, að þetta sé fordæmalaust og taki engu tali að reyna þetta. Það nær ekki nokkurri átt, að gildandi lög haldi ekki að öllu leyti sínu gildi, þangað til frv. hefur raunverulega öðlazt lagagildi, og slíkt fær auðvitað ekki staðizt að setja í lög ákvæði um refsingar, - og það er sérstök ástæða til að leggja áherzlu á það, að setja í lög ákvæði um refsingar fyrir löglegan verknað. Það á að setja í lög ákvæði um að refsa mönnum fyrir verknað, sem í dag er fullkomlega löglegur á allan hátt eftir gildandi landsins lögum. Hvernig er þetta hugsanlegt? Ég held, að slík lagaákvæði hljóti að falla ómerk fyrir dómstólum, enda mundi það leiða út í hreinustu fjarstæðu, ef þessi háttur yrði yfirleitt upp tekinn í löggjöf. Ég vil því biðja hæstv. ríkisstj. að endurskoða þetta og fallast á að taka þetta ákvæði út úr frv. Að lokum vil ég svo aðeins segja þetta: Ég álit, að með þessu frv. sé verið að efna til styrjaldar á rústum viðreisnarinnar, eins og ég hef orðað það í öðru sambandi. Ég tel það sorglegt, að þessi leið skuli hafa verið valin í stað þess að velja samningaleiðina. Ég tel, að það hefði verið meiri ástæða nú en oft áður til þess að reyna að forðast ófriðinn umfram alla muni, en í stað þess er hér kastað hanzkanum og benzíni hellt á. En það hefði átt að leita víðtækra samninga, sem leitt hefðu getað áleiðis út úr þeirri flækju, sem málefni landsins eru því miður komin í. Að endingu, og það vil ég láta verða mín síðustu orð, að þegar hæstv. ríkisstj. fór af stað með viðreisnina árið 1960, þá sagði ég um þær ráðstafanir eftirfarandi orð á Alþingi, með leyfi hæstv. forseta, og ég ætla enn að gera þessi sömu orð að mínum orðum nú við þetta tækifæri, - ég sagði þá, með leyfi hæstv. forseta, og ég vil enda með því að lesa þau orð núna: „Svona ráðstafanir er blátt áfram ekki hægt að gera. Það er með öllu gersamlega óskiljanlegt, hvernig nokkrum manni dettur í hug að koma fram með svona áætlanir eða svona fyrirætlanir. Hefur þetta alls ekki verið athugað - eða hvað? Hafa þessir hæstv. ráðh. ekki gert sér neina grein fyrir því, hvað þeir voru raunverulega að fara? Hvernig halda menn, að áhrifin af þessu verði í þjóðarbúskapnum? Og dettur mönnum í hug, að svona lagað sé í raun og veru framkvæmanlegt? Ég vil í fullri alvöru biðja hæstv. ríkisstj. að endurskoða þessar fyrirætlanir og endurskoða þessar áætlanir, því að vitanlega er ekkert til hættulegra í efnahagsmálum landsins en að gera einhverjar panikráðstafanir, sem enga stoð eiga í raunveruleikanum og enga möguleika hafa til að heppnast. Menn hafa ekki leyfi til þess að gera slíkar ráðstafanir, vegna þess að slíkt hlýtur að stórauka vandann frá því, sem hann er eða hefur verið.“ Þetta sagði ég þá, og við vitum, hvernig komið er í dag, og þetta vil ég núna gera að mínum orðum. Og ég vil nú enn fara fram á þetta sama við hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur gert glögga grein fyrir eðli þess vanda, sem nú steðjar að íslenzku efnahagslífi, orsökum hans og rökunum fyrir þeim ráðstöfunum, sem lagt er til að gerðar verði með því frv., sem hér liggur fyrir til umræðu. Innan Alþfl. hefur mál þetta verið athugað og rætt mjög gaumgæfilega, og hefur miðstjórn Alþfl. gert um málið samþykkt, sem ég - með leyfi hæstv. forseta - skal nú leyfa mér að lesa: „Í trausti þess, að ríkisstj. undirbúi aðgerðir til að bæta kjör láglaunafólks með raunhæfum ráðstöfunum, svo sem skatta- og útsvarsívilnunum, lágmarkslaunum, tryggingabótum eða öðrum slíkum aðgerðum, sem tiltækilegar þykja, og þessar ráðstafanir verði komnar til framkvæmda fyrir n.k. áramót, samþykkir miðstjórnin fyrir sitt leyti, að verðlag og kaupgjald verði fest, meðan á þessum undirbúningi stendur, óbreytt eins og nú er, þó ekki lengur en til 1. jan. n.k.“ Í framhaldi af þessari samþykkt, sem markar stefnu og afstöðu Alþfl. í þessu mikilvæga máli, vil ég leyfa mér að fara nokkrum orðum um málið almennt. Vandinn, sem þjóðinni er nú á höndum, er í raun og veru tvíþættur. Annars vegar er það staðreynd, að jafnvægið, sem náðst hafði í viðskiptum þjóðarinnar við önnur lönd á árunum 1961 og 1962, hefur raskazt nú á þessu ári. Á árunum 1961 og 1962 var verulegur greiðsluafgangur í viðskiptum þjóðarinnar við önnur lönd í fyrsta sinn um langt skeið. Það var ekki aðeins, að lífskjör þjóðarinnar í heild bötnuðu verulega. Þjóðin safnaði einnig gildum gjaldeyrisvarasjóði erlendis. Á þessu ári hafa lífskjör þjóðarinnar haldið áfram að batna, en nú gerist það ekki lengur samfara greiðsluafgangi í viðskiptum við aðrar þjóðir, heldur að nokkru fyrir tilstilli greiðsluhalla í utanríkisviðskiptum. Gjaldeyrisvarasjóðurinn vex ekki í ár. Hann mun þvert á móti að öllum líkindum minnka nokkuð. Þessa þróun verður að stöðva. Ef hún heldur lengi áfram, eyðist gjaldeyrisvarasjóðurinn, þjóðin fer að nýju að safna lausaskuldum erlendis og glatar lánstrausti sínu. Þá getum við ekki lengur fengið hagstæð lán erlendis til þess að standa undir heilbrigðri uppbyggingu íslenzkra atvinnuvega. Við verðum á ný bónbjargamenn bandamanna okkar, eins og við því miður vorum um skeið, eða við verðum háðir einræðisríkjum, eins og sumir virtust þá óska. Þegar ekki er lengur hægt að auka skuldir og lifa á lánum, þá verður að lokum að grípa til beinnar eða óbeinnar gengislækkunar. Þetta eru engar bollaleggingar út í bláinn. Þetta eru engar hrakspár. Þetta eru allt saman hlutir, sem hér hafa gerzt og ættu að vera öllum í fersku minni. Ég er sannfærður um, að enginn heilbrigt hugsandi Íslendingur vill láta þróunina verða þessa einu sinni enn. Ég held, að allir Íslendingar, sem hugsa þetta mál ofan í kjölinn, vilji láta stöðva greiðsluhallann, áður en til slíkra afleiðinga hans kemur. Og þá vaknar spurningin: Hvernig er það hægt? Til þess að unnt sé að svara þessu, verður að gera sér grein fyrir, hver sé orsök greiðsluhallans. Í stuttu máli má segja, að greiðsluhallinn stafi af því, að aukning framkvæmda og aukning neyzlu hefur verið mun meiri en aukning þjóðarframleiðslunnar, einkum og sér í lagi þó aukning framkvæmda og þá fyrst og fremst framkvæmda einkaaðila. Þessa of miklu aukningu neyzlu og framkvæmda má rekja til hinna miklu launahækkana, sem áttu sér stað í fyrra og á þessu ári. Þessar hækkanir hafa aukið eftirspurn eftir bæði neyzluvörum og fjárfestingarvörum, langt umfram aukningu þ,jóðarframleiðslu. En launahækkanir hafa ekki aðeins haft bein áhrif á neyzlu og fjárfestingu, þær hafa einnig skapað ótta um það, að ekki mundi takast að halda gengi krónunnar stöðugu. Þess vegna hafa menn viljað flýta sér að framkvæma það, sem nokkur leið væri að herja út fé til. Af sömu ástæðu hefur innflutningur alls konar varanlegs neyzluvarnings, svo sem bifreiða, aukizt gífurlega. Ef þessi þróun á að stöðvast, verður tvennt að koma til. t fyrsta lagi verða laun að hætta að aukast hraðar en þjóðarframleiðslan. Í öðru lagi verða menn að sannfærast um, að gengi krónunnar muni verða varðveitt og verðlag haldast stöðugt. Innflutningurinn minnkar þá, vinnuaflið flyzt aftur yfir í útflutningsatvinnuvegina, útflutningur vex. Jafnvægið, sem áður hafði náðst, kemst á aftur, gjaldeyrisvarasjóðurinn tekur aftur að vaxa. Í stað þess að festa fé sitt í fasteignum eða öðrum slíkum verðmætum í von um, að þær hækki í verði, taka menn aftur að leggja fé á vöxtu í peningastofnanir og auka þannig skilyrði þeirra til þess að lána atvinnuvegunum nýtt stofnfé og aukið rekstrarfé. Vissan um, að gengi krónunnar verði varðveitt og verðlagið muni haldast stöðugt, verður að geta stuðzt við trausta og örugga stefnu hins opinbera í bankamálum og fjármálum og heilbrigða og skynsamlega stefnu í launamálum. Ef bankakerfið lánar út meira fé en nemur heilbrigðri sparifjármyndun, ef ríkisbúskapurinn er rekinn með halla, ef almennar launahækkanir verða umfram aukningu þjóðartekna, þá getur engin vissa orðið fyrir því, að gengið haldist óbreytt. Þess vegna er samræmd stefna í bankamálum, fjármálum ríkisins og launamálum forsenda þess, að hægt sé að breyta greiðsluhallanum aftur í greiðsluafgang og halda genginu stöðugu. Þetta er meginorsökin fyrir því, að nú sé nauðsynlegt að festa kaupgjald og verðlag um sinn. Það eitt dugir þó ekki. Jafnhliða verður stefnan í bankamálum og fjármálum ríkisins að vera heilbrigð. Á undanförnum árum hefur ríkisstj. kappkostað að stjórna bankamálum og fjármálum þannig, að ekki gætti of mikillar þenslu. Eins og reynslan sýnir glögglega, getur þetta ekki náð tilætluðum árangri, ef kauphækkanir verða langt umfram aukningu þjóðartekna. Undir slíkum kringumstæðum er ekki hægt að hafa hemil á þenslunni með aðgerðum í peningamátum og fjármálum einum, nema stjórnarvöldin séu reiðubúin að ganga svo langt, að atvinna dragist stórlega saman og jafnvel komi til alvarlegs atvinnuleysis. Þetta hefur núverandi ríkisstjórn að sjálfsögðu ekki viljað gera. Það er og verður grundvallaratriði í stefnu hennar að stuðla að fullri atvinnu í landinu. Skapist hins vegar eðlilegt ástand í launamálum, þannig að laun hækki ekki umfram aukningu þjóðarframleiðslu, getur rétt stjórn peningamála og fjármála náð tilætluðum árangri og er um leið óhjákvæmilegt tæki til, að sá árangur náist. Ég sagði áðan, að vandinn, sem við blasir nú, sé tvíþættur. Hallinn út á við, sem ég nú hef verið að ræða, er annar þáttur vandans. Hinn þátturinn er sá, að á undanförnum árum hefur orðið breyting á tekjuhlutföllum í landinu. Tekjur launastéttanna í heild hafa vaxið, ekki aðeins peningatekjur þeirra, heldur einnig raunverulegar tekjur, þ.e. peningatekjur leiðréttar með tilliti til áhrifa verðlagsbreytinga. En raunverulegar tekjur allra launþega hafa ekki vaxið jafnmikið. Smám saman hefur þróunin orðið sú, að raunverulegar tekjur hinna tekjuhærri launastétta hafa vaxið hlutfallslega meira en raunverulegar tekjur hinna tekjulægri. Það hefur m.ö.o. dregið úr þeim launajöfnuði, sem hér ríkti. Meiri munur hefur orðið á raunverulegum launum hinna tekjuhæstu launþega og hinna tekjulægstu í þessu sambandi er nauðsynlegt að geta þess og meira að segja að leggja á það áherzlu, að hliðstæð þróun hefur átt sér stað í öllum nágrannalöndum Íslands undanfarin ár. Hún stendur í sambandi við það, að gildi sérþekkingar hefur vaxið, aukin verkkunnátta og aukin menntun hefur æ meiri þýðingu og á æ meiri þátt í þeirri aukningu þjóðartekna, sem hvarvetna á sér stað. Þess vegna má segja, að ekki sé óeðlilegt, að þeir, sem hafa til að bera sérstaka verkkunnáttu og sérstaka menntun, auki hlut sinn í þjóðartekjunum. Ófaglærðum verkamönnum og verkakonum fer hvarvetna hlutfallslega fækkandi, einnig hér á landi. Um leið minnkar sá vöxtur, sem verður á raunverulegum tekjum þeirra miðað við aðrar stéttir, sem hafa sérstaka verkkunnáttu eða sérstaka menntun til að bera. Hér er um alþjóðlegt fyrirbæri að ræða, og þarf okkur Íslendingum í sjálfu sér ekki að koma á óvart, þótt þess gæti hér eins og annars staðar. Hitt er svo annað mál, hvort okkur geðjast þessi þróun að öllu leyti eða ekki. Við höfum hér á landi um langan aldur vanizt meiri launajöfnuði en annars staðar hefur tíðkazt, og þess vegna kemur það verr við okkur a.m.k. marga hverja, þegar þessi þróun á sér stað hér, einkum og sér í lagi þegar hún gerist á tiltölulega stuttum tíma. Hitt er svo annað mál, að hve miklu leyti við höfum tök á að sporna gegn henni. Staðreynd er, að hvorki verkalýðshreyfingunni hér né í nágrannalöndum hefur tekizt að koma í veg fyrir, að þróunin hafi orðið þessi. Þessi breyting á tekjuhlutföllum þessara launastétta hefur gerzt að nokkru í frjálsum samningum stéttarfélaga við vinnuveitendur og í kjölfar breyttra launaforma í iðnaðinum, svo sem aukinni ákvæðisvinnu, og að nokkru á vinnustöðunum sjálfum án atbeina stéttarfélaga. Stjórnarvöld hafa ekki staðið fyrir þessum breytingum. Grundvöllur þeirra er sumpart frjálsir samningar og sumpart öfl vinnumarkaðsins. Þess vegna er nú svo komið, að ef menn vilja bæta hlut láglaunafólksins, sem dregizt hefur aftur úr í launakapphlaupinu undanfarin ár, verða menn að gera sér það ljóst, að það er ekki unnt að gera með því að hækka kauptaxta þess, því að þá er öldungis víst, að hið sama gerist, sem gerzt hefur margsinnis undanfarin ár, að kauptaxtar iðnaðarmanna, verzlunarmanna, sjómanna og þá um leið bænda og opinberra starfsmanna breytast í kjölfarið, þannig að enginn hefur neitt upp úr kauphækkuninni. Þess vegna verður fyrst og fremst að bæta kjör láglaunafólks með atbeina ríkisvaldsins, þ.e. á þann hátt, að löggjafarvaldinu sé beitt í því skyni að jafna tekjuskiptinguna, flytja tekjur til hinna tekjulágu frá hinum tekjuháu, en það er fyrst og fremst hægt að gera með því að beita skatt- og útsvarskerfinu, tryggingakerfinu eða með því að grípa til annarra félagslegra ráðstafana, svo sem stuðnings við húsbyggingar efnalítils fólks. Enda þótt ljóst sé, að breytingar hafi orðið á launahlutföllum á undanförnum árum í þá átt, sem ég hef nú lýst, má ekki gera meira úr þessum breytingum en efni standa til. Nákvæmur samanburður á breytingum á tekjum starfsstétta á tímabilinu 1951–1962 hefur nýlega verið gerður. Þessi samanburður sýnir m.a., að meðaltekjur iðnaðarmanna í Reykjavík voru 9% hærri en meðaltekjur verkamanna í upphafi þessa tímabils, þ.e. 1951, en 13% hærri í lok þess, þ.e. 1962. Meðaltekjur sjómanna voru 27% hærri en meðaltekjur verkamanna í upphafi tímabilsins, en 35% hærri í lok þess. Eitthvað hefur munurinn aukizt. enn á árinu 1963, þessu ári, en það er ekki um, stórfellda breytingu að ræða. Meira máli skiptir hin mikla breyting á launum opinberra starfsmanna, sem varð á árinu 1963. Á það var lögð áherzla af hálfu ríkisstj. í samningaviðræðunum við opinbera starfsmenn, að launahækkun þeim til handa væri aðeins réttmæt að því leyti, sem hún fæli í sér samræmingu á kjörum til móts við það, sem nú tíðkaðist á almennum vinnumarkaði, og leiðréttingu vegna þeirrar sérstöku ábyrgðar og menntunar, sem störf þeirra krefjast. Enn fremur var lögð á það áherzla, að raunveruleg leiðrétting á kjörum opinberra starfsmanna gæti ekki átt sér stað, nema aðrar stéttir viðurkenndu réttmæti hennar. Svo virtist lengi vel sem um slíka viðurkenningu væri í raun og veru að ræða, og má í því sambandi benda á, að lögin um kjarasamninga opinberra starfsmanna voru afgreidd einróma hér á hinu háa Alþingi og önnur launþegasamtök létu a.m.k. í það skína, að þau styddu kröfur opinberra starfsmanna. því má ekki heldur gleyma, að málgögn stjórnarandstöðunnar veittu hinum gífurlegu kröfum, sem samtök opinberra starfsmanna lögðu fram, fullan stuðning. Nú virðist hins vegar sem önnur launþegasamtök hafi í raun og veru alls ekki verið reiðubúin til að fallast á þá miklu leiðréttingu á kjörum opinberra starfsmanna, sem k,jaradómur fól í sér, því að nú krefjast hver samtökin á fætur öðrum mikilla kauphækkana með tilvísun til launahækkunar opinberra starfsmanna, enda þótt öllum hljóti að vera ljóst, að kauphækkun þeirra átti að vera leiðrétting á langvarandi misræmi í kjörum þeirra og annarra stétta og þeir eigi samkv, lögum, sem allir þingflokkar hafa samþykkt, rétt á nýjum kauphækkunum til samræmis við almennar kauphækkanir, sem eiga sér stað. Þeir, sem telja, að skynsamlegra hafi verið að fara hægar í leiðréttingu á kjörum opinberra starfsmanna, verða að minnast þess, að ábyrgðin á því, að það var gert, er ekki ríkisstj. einnar. Þá ábyrgð ber Alþingi allt og raunar einnig launþegasamtökin öll. Eins og fram kemur í þeirri ályktun miðstjórnar Alþfl., sem ég las áðan, er það skoðun flokksins, að láglaunafólk hafi á undanförnum árum dregizt svo aftur úr hinum hærra launuðu í launakapphlaupinu, að ríkisvaldinu beri nú að grípa í taumana og gera sérstakar ráðstafanir til að jafna nokkuð tekjurnar í þjóðfélaginu, þ.e. bæta kjör láglaunafólksins með raunhæfum ráðstöfunum, svo sem skatta- og útsvarsívilnunum, tryggingabótum eða öðrum slíkum aðgerðum. Alþfl. gerir sér fyllilega ljóst, að þetta verður ekki gert með neins konar göldrum, það verður ekki gert án þess, að það kosti neinn neitt. Kjör láglaunafólks verða ekki bætt, nema einhverjir borgi það, sem í hlut þess fellur. En Alþfl. telur, að lífskjör hinna tekjuhærri séu nú svo góð hér á landi, að þeir megi vel við því að taka á sig nokkra byrði til þess að bæta kjör láglaunafólks. Alþfl. telur, að slíkar ráðstafanir mundu gera þjóðfélagið réttlátara og betra en það er nú. Það er á þessum forsendum og með þessum rökum, sem Alþfl. styður frv. það, sem hér er nú til umr. Honum er ljós þjóðarnauðsyn þess að halda gengi krónunnar stöðugu, að tryggja afkomu útflutningsatvinnuveganna og áframhaldandi stöðuga atvinnu í landinu, að stöðva greiðsluhallann við útlönd og efla gjaldeyrisvarasjóðinn. En honum er jafnframt ljóst réttmæti þess að bæta kjör láglaunafólks með þeim ráðum, sem geta komið því að raunverulegu haldi.



Herra forseti. Með frv. því, sem hér liggur fyrir um launamál o.fl., hefur núv. ríkisstj. stigið fjandsamlegasta skref, sem hún hefur stigið til þessa, í samskiptum sínum við láglaunafólk í landinu. Og ætla ég þó, að ríkisstj. verði ekki ásökuð um það, að hún hafi ekki á undanförnum árum gert sitt hvað í samskiptum sínum við láglaunafólk, sem varðað hefur verulega tekjur þess og kjör. Það er öllum kunnugt, að núv. hæstv. ríkisstj. hefur á s.l. 4 árum samþykkt gengislækkun tvívegis. Þessar gengislækkanir hafa beinlínis miðað að því að skerða launakjör launþega í landinu. Hún hefur á þeim tíma stórmagnað dýrtíðina með beinum stjórnarráðstöfunum. Hún hefur í öðrum tilfellum heimilað takmarkalausa álagningu, afnumið allt eftirlit á álagningu, og hún hefur samþykkt gífurlega háa vexti, sem óhjákvæmilega hafa leitt til aukinnar dýrtíðar í landinu. Allt hefur þetta varðað mjög samskiptin við launastéttirnar í landinu, enda sýna opinberar skýrslur, að á stjórnartíma núv. ríkisstj. hefur kaupmáttur launa verkafólks í landinu rýrnað til mikilla muna, og nú í dag standa málin þannig, að kaupmáttur tímakaupsins hefur ekki verið lægri á Íslandi en hann er nú í dag á s.l. 17 árum. Og þetta hefur gerzt á þeim tíma, sem afkoma þjóðarinnar í heild hefur farið batnandi, framleiðslan hefur aukizt og heildarafkoman hefði átt að fara batnandi. En með því frv., sem hér liggur nú fyrir um launamál o.fl., ræðst nú ríkisstj. að grundvallarréttindum launafólks í landinu, vill svipta launþega þeim rétti, sem þeir hafa haft til þess að semja um kaup sitt og kjör. Samkv. þessu frv. er einnig lagt til að fella niður a.m.k. um sinn verkfallsréttinn. En einmitt þessi réttindi hafa verið grundvallarréttindin, sem launþegar hafa orðið að styðjast við í baráttu sinni á undanförnum árum við það að koma fram bættum kjörum eða verjast áföllum, þegar ríkisstj. hefur reynt að ganga á kjörin. Nú er sem sagt lagt til að svipta í burtu þessum grundvallarréttindum. Þetta frv, gerir beinlínis ráð fyrir því að löghelga, a.m.k. nú um skeið, misrétti á milli launþeganna í landinu. Ríkisstj. er vel kunnugt um það, að á þessu ári hafa ýmsir starfshópar í landinu fengið verulegar launabætur. Hún telur sjálf, að opinberir starfsmenn hafi fengið meðaltalskauphækkun á árinu, sem nemur 45%, og ríkisstj. hefur fylgzt gerla með því, að bankastarfsmenn í landinu hafa tekið sér samsvarandi kanphækkun með beinu samþykki ríkisstj. Ríkisstj. hefur líka fylgzt með því, að blaðamenn hafa háð verkfall og knúið fram tilsvarandi kauphækkun sér til handa. Og ríkisstj. hefur líka fylgzt með því, að bæjarstarfsmenn. t.d. hér í Reykjavík, hafa tekið sér fyllilega jafnmikla kauphækkun og opinberir starfsmenn hafa fengið. Þó að þetta liggi fyrir, leggur hæstv. ríkisstj. hér fram frv. á Alþingi um það að banna öðrum starfsstéttum í landinu að semja við sína vinnuveitendur um breytt kaup þeim til handa. M.ö.o.: það er beinlínis gert ráð fyrir því með þessum lögum að löghelga misrétti. Svo langt á þetta ,að ganga, að menn í alveg sams konar starfsstéttum eiga að búa við misrétti á þessu tímabili. Starfsmenn t.d. Reykjavíkurborgar hafa fengið sínar launabætur, en starfsmönnum í ýmsum öðrum bæjarfélögum er bannað samkv. þessum lögum að taka sér tilsvarandi launabætur. Þeir skulu bíða. Þannig á beinlínis að lögbinda misrétti. Það er svo dæmi út af fyrir sig í þessum vinnubrögðum, hvernig hæstv. ríkisstj. og þeir, sem hana styðja fastast, hafa unnið að því á undanförnum dögum, meðan þeir voru að undirbúa þetta frv., að koma þessu misrétti öllu fyrir. Þegar þeir höfðu ákveðið að leggja fram þetta frv. og löggilda á þennan hátt misréttið, ruku ráðh. af stað sjálfir og ýmsir stuðningsmenn ríkisstj. til þess að pota ýmsum sínum gæðingum inn fyrir þröskuldinn, koma þeim inn fyrir, þannig að þeir gætu notið kauphækkunarinnar þennan tíma, á sama tíma sem þeir vissu, að það stóð til að binda aðra úti. Þannig var það núna fyrir nokkrum dögum, að a.m.k. þrír ráðh. stóðu fyrir því að kalla saman bankaráðin í landinu á skyndifundi til þess þar að ákveða mikla launahækkun til bankastjóranna, til þess að reyna að smeygja þeim inn fyrir, svo að þeir yrðu ekki úti. Ýmsir stuðningsmenn ríkisstj. hafa haldið þannig á málunum, að þeir ruku til, þegar þeir vissu, hvað til stóð, og hafa símað út til vissra bæjarfélaga í landinu, hvað væri að ske, og þar voru haldnir skyndifundir, jafnvel næturfundir, til þess að samþykkja í skyndi kauphækkun til bæjarstarfsmanna þar, svo að þeim yrði komið inn fyrir, á sama tíma sem þeir vissu mætavel, að það átti að fara að lögbinda bann á aðra og banna þeim, öðrum bæjarstarfsmönnum í öðrum bæjarfélögum, að njóta sama réttar. Það hefur svo sem verið skipulega unnið að því, að svo skyldi verða frá málunum gengið, að misréttið skyldi gilda. Það er eiginlega furðulegt, að ríkisstj. skuli ekki hafa sagt sér það sjálf, að vinnubrögð eins og þessi og eins og þetta mál allt ber að geta ekki staðizt í framkvæmd. Það er alveg útilokað, að slík vinnubrögð verði virt af þeim aðilum, sem þessi lagaákvæði eiga að bitna á. Vitanlega verður gengið fram hjá slíkum lagaákvæðum sem þessum. Þau eru líka svo ósanngjörn, að ég hygg, að atvinnurekendur, sem við fyrstu sýn kynnu kannske að halda, að þeir ættu hagsmuna að gæta að standa gegn vissum launabreytingum, vildu jafnvel reyna að brjóta lögin, ef þeir aðeins gætu fengið trúnað sinna verkamanna, að ekki yrði sagt frá lögbrotunum. Það var t.d. skýrt frá því í útvarpsfréttum í dag, að í gærkvöld hafi nokkur verkakvennafélög hér við Faxaflóa samið um tiltekna kauphækkun við síldarvinnustörf til samræmis við það, sem áður var búið að semja um fyrir nákvæmlega hliðstæð störf á Norður- og Austurlandi. En þessi samningur var gerður hálfum degi eftir, að þetta frv. var lagt hér fram á Alþ., og samkvæmt ákvæðum þess er þessi samningur ógildur. Það varðar við lög af hálfu atvinnurekenda að borga út þetta kaup. Þeim er óheimilt að borga þetta, þó að þeir hafi samþykkt þetta... En dettur nú nokkrum manni í hug, að nokkur síld verði söltuð hér á næstu mánuðum við Faxaflóa upp á lakari kjör en gilt hafa í öðrum landsfjórðungum að undanförnu? Ég veit, að atvinnurekendurnir, sem hér eiga hlut að máli, eru nokkuð hræddir. Verða þeir látnir sæta sektum samkv. ákvæðum laganna, ef þeir borga? Kjaftar einhver frá, hvernig á málum hefur verið haldið? Þeir vilja borga, á því er enginn vafi. En þeim er auðvitað nokkur vandi á höndum. En þannig er þetta frv., sem hér liggur fyrir, það beinlínis byggist á því, að það eigi að löggilda misréttið, óréttlætið. Frv., eins og það liggur hér fyrir, er á margan hátt einstakt í sinni röð, eins og þegar hefur verið bent á í þessum umræðum. Það nýmæli er tekið upp í þessu frv., sem maður hefur aldrei séð í frv. fyrr á Alþ., að það er ætlazt til þess, að þau lög, sem sett verða samkv. þessu frv., eigi að gilda frá þeim degi, að frv. var lagt fram á Alþ. Ég er alveg viss um, að þetta ákvæði fær ekki staðizt fyrir dómstólum. En það er kannske í samræmi við anda laganna að öðru leyti að hafa þetta sérákvæði og tilgang allan, því að hana er sýnilega sá að koma mönnum meira og minna á óvart í þessum efnum og knýja þá til þess að búa við misrétti. Ég veit, að hæstv. ríkisstj. reynir að afsaka flutning þessa máls með því, að hér er aðeins um tveggja mánaða frest að ræða og hún sé að óska eftir fresti. En það er auðvitað alger fjarstæða að halda slíku fram. Það getur ríkisstj. ekki gert á frambærilegan hátt. Hún hefur fengið þá fresti í þessu máli, að hún getur ekki nú borið við tímaskorti. Hún vissi það mætavel, að þeir samningar, sem gerðir voru 17. júní í sumar, giltu aðeins til 15. okt., þá runnu allir samningar út. Nú í dag er af hálfu flestra verkalýðsfélaga í landinu engir kaupgjaldssamningar til. Þegar samningarnir voru gerðir á s.l. sumri, varð hæstv. ríkisstj. að viðurkenna það, að þá hafi verið samið um mjög hóflegar kauphækkanir og að forustumenn verkalýðssamtakanna hafi þar sýnt mikinn skilning að taka þátt í sérstakri rannsóknarnefnd til þess að athuga um möguleika á frekari kauphækkunum síðar. Ríkisstj. vissi því gjörla um það, að þann 15. okt. varð að vera búið að leysa þessi mál að nýju, ef ekki átti illa að fara. En nú er októbermánuður liðinn, hað er ekki aðeins komið fram til 15. okt., eins og markið hafði verið sett, októbermánuður er liðinn, og verkalýðssamtökin buðu ríkisstj. það, nokkrum dögum áður en hún lagði fram þetta frv., að þau skyldu veita henni enn frest í hálfan mánuð, ef hún vildi snúa sér að því að semja um vandamálin. En ríkisstj. þáði ekki þann frest, hún valdi fremur þessa leið. Það er vitanlega alveg útilokað fyrir hæstv. ráðherra að halda fram, að þeir hafi ekki verið búnir að átta sig á því, hvað var að gerast í efnahagsmáluan landsins og hvernig þessi mál stóðu. Hafði hæstv. ríkisstj. ekki gert sér grein fyrir kauphækkunum opinberra starfsmanna? Jú, hún hafði gert sér grein fyrir því. Gat hún búizt við því, að láglaunafólk í landinu mundi ekki óska eftir kauphækkunum í framhaldi af þeim kröfum, sem áður höfðu komið fram, þegar slíkar kauphækkanir höfðu verið samþykktar? Getur það verið, að ríkisstj. hafi lokað svo öllum sínum skilningarvitum, að hún hafi ekki gert sér þetta ljóst? Nei, það er útilokað, og hún hefur líka vitað fullvel um það, hver var staðan í efnahagsmálum þjóðarinnar. Hún hafði þar hjá sér allar skýrslur á borðinu, það kom henni ekkert á óvart. Nei, tilgangur þessa frv. er því ekki sá, að ríkisstj. fái frest í tvo mánuði til þess að hugsa sig um, hvað hún eigi að gera í efnahagsmálum landsins. Tilgangurinn er sá að ætla að leysa þann vanda, sem fyrir er, eftir leiðum þessa frv. Það er tilgangurinn. Það er verið að reyna á það, hvort hægt sé að víkja frá þeim rétti, sem í gildi hefur verið hjá launþegasamtökum í landinu, að mega semja um kaupið, að mega heyja verkfall eftir þar til settum reglum. Hér er því um prinsipspursmál að ræða. Ætlar Alþ. að ganga inn á þá braut, að leyfilegt sé talið, þegar verkfall hefur verið boðað og þegar kaupgjaldssamningar standa yfir, að það sé hægt að breyta út af gildandi lögum og reglum um það, hvernig vinna á að gerð nýrra kaupgjaldssamninga og hvað sé leyfilegt í átökum á milli vinnuveitenda og verkamanna? En þetta er allt ákveðið nú í lögum, hvernig þetta skuli fara fram. Er það meining Alþ. að víkja út af þessum reglum á þann hátt, að það megi fresta verkföllum, fresta samningagerð með nýjum lögum um tiltekinn tíma? Ef þetta er gert, þá er raunverulega verið að eyðileggja þann rétt, sem launþegasamtökin í landinu hafa búið við að undanförnu. Ég skal aðeins nefna dæmi máli mínu til skýringar. Það vita allir, sem eitthvað hafa um þessi mál hugsað, að réttur stéttarfélaganna, ef samningar takast ekki við atvinnurekendur á tilsettum tíma, til þess að lýsa þá yfir vinnustöðvun með viku fyrirvara og heyja verkfall eftir þar til settum reglum, þessi réttur er framkvæmdur auðvitað á þann hátt, að sá aðili, sem telur sig vera knúinn til þess að beita verkfalli, velur sér tíma til þess að framkvæma verkfallið á með tilliti til þess, sem honum er nauðsynlegt. Hugsum okkur t.d. síldveiðisjómenn, sem vildu fá breytt sínum síldveiðikjörum og teldu sig knúna til þess að leggja út í verkfall, auðvitað nokkru fyrir síldarvertíð, áður en hún hefst, ef ríkisstj. gæti þá komið og sagt: Ja, nú setjum við bara lög um það, að þetta verkfall getur ekki farið fram fyrr en eftir tvo eða þrjá mánuði, eða sem sagt eftir síldarvertið. - Á þennan einfalda hátt er vitanlega hægt að gera verkfallsréttinn að engu. Það er hægt að eyðileggja alla aðstöðu stéttarfélaganna til þess að heyja baráttu fyrir sínum launakröfum eftir þeim reglum, sem gilt hafa í okkar landi um margra ára skeið. Og eins og hægt væri á þennan hátt að kippa í burtu verkfallsréttinum eða samningarétti nm tveggja mánaða tímabil, eins væri vitanlega alveg eins hægt að kippa honum í burt um fjögurra mánaða tímabil, sex mánaða tímabil. Sé farið inn á þessa braut, sé prinsipið skapað, þá má búast við framhaldi á þessum leik. Nei, það er rétt að gera sér fulla grein fyrir því í þessum efnum, að hér er farið út á mjög hættulega braut með því, að ríkisvaldið grípur þannig inn í og breytir þeim grundvallarreglum, sem gilt hafa um samskipti launþega og atvinnurekenda og settar hafa verið í lögum. Um leið og það grípur þannig inn í og afnemur réttindin, er það að knýja launþegana í landinu til að taka upp aðrar vinnuaðferðir, fara ekki eftir hinum hefðbundnu reglum, sem settar hafa verið í lögum. Auðvitað eiga launþegarnir ýmsar aðrar aðferðir til að koma fram sínum málum heldur en fara eftir þeim reglum. sem lagðar hafa verið í vinnulöggjöfinni. Það er hægt í framkvæmdinni að gera verkfall, án þess að það sé tilkynnt formlega með viku fyrirvara. Vitanlega er það hægt. Það er m.a. hægt að gera verkfall á þann hátt, sem gert hefur líklega verið á þessum degi hér í Reykjavík, eftir því sem mér skilst, að verkamennirnir t.d. við Reykjavíkurhöfn gangi bara allir heim og segi: Ég er hættur. - Það er engin vinnuskylda á verkamönnum, það er ekki enn þá búið að binda það í lög hér, að þeir séu skyldugir til þess að mæta á vinnustöðum og vinna. Þeir eru enn þá frjálsir að því að segja við atvinnurekendur: Við vinnum ekki, og við hættum strax í dag. - En ég hefði haldið, að það hefði ekki verið vilji atvinnurekenda í landinu almennt og kannske ekki ríkisstj. heldur, að sá háttur yrði tekinn upp í þessum efnum, að engar fastar reglur ættu að gilda í þessum málum. En einmitt með því að grípa þannig inn í sem hér er gert, með því að svipta í burtu þeim rétti, sem hafði verið löghelgaður í þessum efnum, þá er verið að knýja verkalýðssamtökin í landinu til þess að leysa sín vandamál eftir öðrum leiðum. Ég sagði hér áður, að frv. þetta væri mjög sérkennilegt í ýmsum efnum. Eitt er nú það í þessu frv., að svo langt er gengið, að það er ekki aðeins verið að banna vinnustöðvanir með þeim skýringum, að slíkt geti kostað þjóðarbúið mikið, að vinna og framleiðsla stöðvist, nei, heldur eru ákvæði frv. þannig, að vinnuveitendum er beinlínis bannað að standa við samninga, sem þeir eru búnir að gera. Atvinnurekendunum er ekki heimilt að borga það kaup, sem þeir telja sig geta borgað og hafa samið um. Ríkisstj. hleypur þar til og segir: Hér veit ég betur en vinnuveitandinn. - Hann fær ekki heimild til þess að gera þennan samning eða standa við hann. Þetta er alveg furðulegt ákvæði í frv. til l. og það hjá ríkisstj., sem áður hefur lýst því yfir, að hennar meginstefna sé, að verkamenn og atvinnurekendur eigi að semja óhindrað af ríkisvaldinn um kjör sín á milli. Sem sagt, í þeim tilfellum, þar sem fullt samkomulag getur verið á milli vinnuveitenda og verkamanna, þá mega þeir ekki gera samninga, þá er þeim bannað það. Ákvæði þessa frv. eru ólík varðandi kaupgjaldið og svo aftur um verðlagið í landinu. Það leikur því enginn vafi á því, að það er óheimilt samkv. þessu frv., eina og það er orðað, að hækka allar launagreiðslur, í hvaða formi sem er, hvort sem það eru uppmælingar, tímakaup eða í hvaða formi sem er, það er óheimilt. En það er ekki óheimilt að hækka vöruverð. Það er fyllilega gert ráð fyrir því í frv., að vöruverð og þjónusta geti hækkað. Það er að vísu sagt, að það megi ekki hækka verð á ýmsu, sem þar er upp talið, nema með leyfi réttra yfirvalda. Það hefur verið í lögum í mörgum tilfellum, það hefur ekki verið leyfilegt að hækka verð á fjöldamörgum vörum nema með leyfi réttra yfirvalda. Að vísu hafa verið til vörur, sem menn hafa mátt verðleggja eftir vild, en þrátt fyrir allt hefur þetta verið miklu algengari regla, að ákveðin yfirvöld ættu að kveða þar á um. Og samkvæmt skýringum, sem fylgja frv., þá er beinlínis gert ráð fyrir því, að þær vörur og sú þjónusta eigi að hækka í verði, þar sem hægt er að sýna fram á, að einhver tilkostnaður hafi verið á fallinn áður, en ekki kominn inn í verðlagið. Ekki áttu þeir aðilar, sem hagsmuni sína áttu tengda við verðlagið, að taka mikið á sig samkv. ákvæðum þessa frv. Það varð að sjá um það, að þeir liðu ekki mikið. En þó að launþegar í landinu, sem beðið hafa allan tímann, á meðan verðhækkanirnar voru að ganga yfir, yrðu að taka á sig nýjar verðhækkanir, þá urðu þeir auðvitað bara að þola það, af því að það þurfti að bjarga þjóðinni, en hinir þoldu ekki að taka neitt á sig. Ég sé t.d. ekki annað en það sé fyllilega heimilt og í rauninni eðlilegt samkv. því, sem túlkað er í grg, þessa frv., að á næstunni geti rafmagn hækkað og hitaveitukostnaður hækkað og mörg önnur slík þjónusta, sem alveg er vitað um, að umr. hafa staðið um að þyrfti að hækka, af því að þar hefur fallið á ýmiss konar aukinn kostnaður á undanförnum mánuðum. Það stendur allt opið, að slíkt geti hækkað, en hitt skal vera alveg rammneglt, að kaup í engu formi megi hækka. Svo er gert ráð fyrir í þessu frv., svona að forminu til, að það eigi aðeins að gilda til 31. des. n.k. Já, ég verð nú að segja, að mér finnst þessi dagsetning harla einkennileg, 31. des. Það eru mörg ár síðan Alþingi hefur setið að störfum um það leyti. Venjan er sú, að það sé búið að senda þm. heim nokkru fyrir jól og þeir séu ekki komnir hingað til starfa aftur fyrr en í lok janúar eða þar um bil. En það er líka þekkt fyrirbæri, að ríkisstj. hefur notað sér þennan tíma, á meðan þingið hefur verið í burtu, og gefið út brbl. Ég sé ekki annað en allar líkur samkv. þessu bendi til þess, að ríkisstj. hugsi sér það í framhaldi af þessu frv., að þegar hún er laus við þingið heim í jólaleyfi, þá geti hún leyst allan vandann með brbl. í janúarbyrjun. Ég veit, að e.t.v. segir hæstv. ríkisstj., að það banni ekkert það, að ríkisstj. verði til með þessar till. fyrr og verði búin að því eitthvað fyrr, t.d. áður en þingið fer í jólaleyfi. En hver býst við því, að hún noti ekki allan þennan frest, sem hún er að herja út með þessum hætti? Ekki kemur mér það til hugar. Ég er sannfærður um það, að þessi frestur verður notaður til enda, og síðan er alveg augljóst mál, að við á að taka setning brbl. sambandi við þetta mál hafa komið fram margar næsta einkennilegar skýringar frá hálfu ríkisstj. Hæstv. ríkisstj. talar t.d. mikið um, að það verði að stöðva víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags, og hún segir enn fremur: Frekari hækkanir kanpgjalds og verðlags verður að stöðva. - Hvað þýðir þetta, þegar ríkisstj. tekur þannig til orða, að frekari hækkanir kanpgjalda og verðlaga verður að stöðva Vitanlega hlýtur meiningin að vera sú, að úr því sem nú er komið eigi að framkvæma stöðvunina, eða m.ö.o., það eigi að halda áfram einnig eftir þann tíma, sem hún vill nú láta í skína að sé aðeins biðtími, núna fram að áramótum, einnig eftir þann tíma eigi að vera sama ástand og nú er, þ.e. stöðva allar frekari kauphækkanir en nú eru orðnar, eða m.ö.o. skilja þá eftir, sem eftir eru nú. Ég hef, þegar þessi mál hafa verið rædd, æðioft bent hæstv. ríkisstj. á, að það er með öllu þýðingarlaust að reyna að framkvæma þá stefnu að leyfa fyrst miklar almennar verðhækkanir eða haga sér með stjórnaraðgerðum þannig, að vöruverð almennt í landinu hækki, og ætla síðan á eftir að standa gegn afleiðingunni af þessu, sem er kanphækkun. Menn blekktu lengi sjálfa sig á því að halda því fram, að vísitölutengingin á milli kaupgjalds og verðlags, sem í gildi var hér um nokkurra ára skeið, væri orsök þeirra erfiðleika, sem þá var við að glíma, þ.e.a.s. sífellt hækkandi verðlags og hækkandi kaups. Menn héldu ýmsir, að þegar búið væri að slíta þetta samband í sundur, þá væri allur vandinn leystur, og það er mjög greinilegt, að hæstv. ríkisstj. hefur litið svona á. Fyrst byrjaði hún á því að slíta í sundur þetta samband, og svo gerði hún ráðstafanir, sem hlutu að leiða til hækkandi verðlags í landinu. Verðlagið hækkaði, en vísitalan var ekki í beinu sambandi, þannig að kaupið kæmi alveg reglulega á eftir, eins og áður var. En hitt lögmálið var í gildi og verður í gildi áfram, að launþegasamtökin hljóta að reyna að rétta með vissu millibili hag meðlima sinna til samræmis við áður hækkað verðlag. Og það er þetta, sem hefur verið að gerast. Ríkisstj. hefur séð verðlagið hækka, en hún hefur neitað að viðurkenna afleiðinguna af hækkandi verðlagi, sem var sú, að kaupið kæmi til hækkunar á eftir. Þær víxlhækkanir, sem hæstv. ríkisstj. er að kvarta undan nú, eru til komnar á þennan hátt. Hún hefur sjálf staðið fyrir hækkun verðlagsins, og kaupið sækir á eftir samkv. hinu algilda lögmáli. Það, sem ríkisstj. þarf því að gera í þessum efnum og átta sig á, er, að leið hennar, sem hún hefur verið að feta, er með öllu vonlaus. Hún á að hætta að fara þessa leið, hún á að reyna að stöðva verðlagið í landinu, færa verðlagið niður. Þá gæti hún á eftir vænzt þess, að launþegasamtökin í landinn sættu sig við tiltölulega litla kauphækkun hverju sinni. Hitt er vitanlega að fara aftan að siðunum, að standa fyrir hækkuðu verðlagi og ætla svo að neita afleiðingunum á eftir með því að binda kaup. Það fær ekki staðizt. Þessi mikli misskilningur hjá hæstv. ríkisstj. kemur fram á flestum sviðum. Ég vil taka hér eitt dæmi til þess að sýna fram á það, hvernig þetta raunverulega gengur fyrir sig hjá hæstv. ríkisstj. Ríkisstj. hafði séð, eins og allir aðrir, hvernig verðlagsmálin höfðu þróazt á þessu ári fram á haustið. Hún vissi mætavel, að verðlagið í landinu hafði hækkað miklu meira en hið almenna kaup. En þrátt fyrir það virðist ríkisstj, vera svo sljó í þessum efnum, að hún ákveður t.d. að hætta að greiða niður ýmsar almennar vörutegundir, sem greiddar höfðu verið niður um langan tíma, og hún tilkynnir í því fjárlagafrv., sem hún leggur fyrir Alþingi, að hún ætli að minnka niðurgreiðslurnar á vöruverði um 92 millj. kr. Auðvitað hefur ríkisstj. vitað það, að verðið á þessum vörum, sem átti að minnka niðurgreiðslurnar á, hlaut að fara upp. Það hlaut að auka á dýrtíðina í landinu. Ríkisstj. var ekki að leggja þetta til til að minnka niðurgreiðslurnar, vegna þess að ríkissjóður þyrfti á þessu að halda. Afkoma ríkissjóðs var góð. Tekjur höfðu þar farið langt fram úr áætlun. Og til viðbótar við það, að það var svo drjúgur tekjuafgangur hjá ríkinu árið 1962, að þá var hægt að leggja álitlega upphæð inn á sparibók, þá voru allar líkur til þess, að á þessu ári yrði tekjuafgangurinn miklu meiri en árið á undan. En þrátt fyrir þessa afkomu ríkissjóðs var sem sagt ríkisstj. á því, að rétt væri að hætta þessum niðurgreiðslum upp á 92 millj. kr., hækka verðlagið í landinu. Og vegna hvers? Af því að hún hafði gert sér grein fyrir því, að verðlagið stóð ekki í neinum beinum föstum tengslum við kaupgjaldið, þó að vísitala verðlagsins færi upp, þá átti kaupgjaldið ekki að fá að fara upp á eftir. En hún gleymdi bara að gera sér grein fyrir því, að um leið og verðlagið hækkaði á þennan hátt, hlutu kröfur um hækkað kaupgjald að koma á eftir. Nei, það var sannarlega ekki rétti tíminn nú á s.l. hausti að taka ákvörðun um það að hækka verð með minnkuðum niðurgreiðslum. Það var alveg á sama hátt, að það var ekki réttur tími nú á s.l. hausti af ríkisstj. að heimila skipafélögunum, sem annars bjuggu við góða afkomu, skipafélögum þeim, sem flytja vörur til landsins, að hækka flutningsgjöld sín eftir því, sem stjórnendur skipafélaganna töldu sér hagstæðast. Slík heimild auðvitað verkar þannig, að vöruverð fer hækkandi og vandinn, sem við er að glíma, eykst. Í þessum efnum á auðvitað ríkisstj. auðvelda leið til. Hún getur gert ráðstafanir til þess að lækka verðlag til þess að draga úr kostnaði. Hún gæti t.d. lækkað vextina í landinu. Um það er ekkert að villast, það getur hún gert. Og með því gæti hún unnið að lækkandi verðlagi í mörgum greinum. Ríkisstj. hefði líka fyllilega efni á því að afnema söluskattinn, 3% söluskattinn, sem nú er í gildi. Afkoma ríkissjóðs er þannig, að hann getur það. Það mundi þýða a.m.k. 3% lækkun á verðlaginu í landinu. En það sem sagt virðist nú ekki hafa verið stefna hæstv. ríkisstj. að vinna að því að halda verðlaginu í skefjum í landinu, heldur hitt, að halda launum láglaunafólksins í landinu föstum. Hæstv. ríkisstj. segir nú þessa dagana, að krónan sé ekki fallin. Það má nú öllu nafn gefa auðvitað. Verðgildi krónunnar hefur í tíð núv. ríkisstj. gerbreytzt. Um það er ekkert að villast. Ef hagstofan segir okkar það, að í tíð núv. ríkisstj. hafi meðaltalsverð á matvörum í landinu hækkað um 76%, þá hefur auðvitað verðgildi krónunnar stórkostlega rýrnað. Um það er ekkert að villast, að krónan hefur verið að falla jafnt og þétt að undanförnu að verðgildi til, og hún heldur áfram að falla að verðgildi, ef ríkisstj. skiptir ekki um stefnu í þessum efnum í meginatriðum. Mér sýnist, að þetta frv. sýni það og sanni, svo að ekki verður um villzt, að ríkisstj. er gersamlega ráðþrota í þeim vanda, þar sem hún stendur nú. Hún veit í rauninni ekki sitt rjúkandi ráð. Hún veit ekkert, hvað hún á að gera. Fyrir nokkru boðaði hæstv. fjmrh. í fjárlagaræðu hér á Alþingi, að ráðstafana ríkisstj. til lausnar þessum efnahagsmálavanda væri að vænta alveg næstu daga, og svipaða yfirlýsingu gáfu aðrir ráðh. við önnur tækifæri. Og satt að segja hélt maður, að ríkisstj. væri búin að gauka saman einhverjum till., sem mundu koma hér fram og væru a.m.k. frá hennar hálfu lausn á vandanum. En svo kemur ríkisstj. nú eftir allan þennan tíma og leggur fram frv., sem hún segir sjálf að sé aðeins frestur, hún þurfi að fá frest í tvo mánuði til þess að hugleiða málið. Þetta sannar, svo að ekki verður um villzt, að ríkisstj. hefur enga stefnu í dag. Hún veit ekkert, hvað hún á að gera. Hún er að þreifa fyrir sér, hvort hún t.d. geti komizt upp með það að binda allt kaupgjald með lögum við það, sem er í dag, hún er að athuga, hvort það muni ganga. Færi svo, að launþegasamtökin í landinu beygðu sig algerlega fyrir þessari lagasetningu, þá er auðvitað alveg gefið mál, þá geta allir séð, hvert verður framhaldið. Þá verða brbl., sem gefin verða út í jan., ákaflega einföld, því að þau verða aðeins um það að framlengja þessa stöðvun á kaupgjaldinu. En fari nú svo, sem allar líkur benda til, að það fari fáir eftir þessum lögum í framkvæmd, atvinnurekendur haldi áfram að semja og þeir haldi áfram að greiða kaup, sem er meira í samræmi við þarfir dagsins í dag, og að þessi lög verði raunveralega eins og hvert annað pappírsgagn, þá er ég fyrir mitt leyti ekki heldur í neinum vafa um það, hvað er efst í huga ríkisstj. að gera. Þá kemur hún um áramótin og segir: Ja, þjóðin hefur ekki viljað fara eftir því, sem ég hef lagt til, eftir mínum ágætu ráðum, og þá er ekkert annað að gera heldur en samþykkja eina gengislækkunina enn. - Það er nefnilega búið að ákveða það, að önnur hvor þessi leið skuli farin, hvernig svo sem allt veltist. Annaðhvort skal binda kaupið með hliðstæðri lagasetningu og þessari eða, ef það gengur ekki, þá skal gengislækkuninni dembt yfir og öðrum kennt um. Það væri auðvitað freistandi að víkja nokkuð hér í sambandi við umr. nm þetta mál að stöðunni í efnahagsmálunum almennt og því, sem fram hefur komið frá hæstv. ríkisstj. í beim efnum. Ég skal nú gera það hér í stuttu máli. Ég vil þá fyrst rifja upp, að ríkisstj. sagði í júnímánuði s.l. sumar, að allt væri hér í efnahagsmálum okkar í bezta gengi. Þá munum við, að mikið var af því gortað, að gjaldeyrisvarasjóður landsins væri kominn í 1200 millj. kr. Þá var mikið um það talað, að sparifjáraukningin í landinu færi sífellt vaxandi. Og þá var ekkert úr því dregið, að hinn mikli árangar viðreisnarinnar leiddi nú til þess, að hægt væri að bæta kjör opinberra starfsmanna og annarra starfsstétta í landinu. Þá var bent á mikla framleiðslu, og ekki var gleymt að benda á frjálsa verzlun og frelsið í öllum framkvæmdum og að mikið fé væri nú lagt til íbúðarhúsabygginga. Þá var sem sagt allt í stakasta lagi. En svo liðu aðeins örfáir mánuðir, 4 mánuðir eða svo, og þá fóru stjórnarblöðin að skýra frá því, að mikill háski væri á ferðum. Seðlabankinn gaf út aðvörun og tók upp á því að refsa viðskiptabönkunum með 18% vaxtakjörum til þess að knýja þá til þess að lána út minna fé en þeir höfðu gert. Og svo fóru að koma tilkynningar um það, að gjaldeyrisvarasjóðurinn fari nú minnkandi, fyrirsjáanlegur væri stórfelldur halli í vöruskiptum landsins, og tilkynningar fóru að koma um það, að bæði fjárfesting og neyzla hefði farið langt fram úr öllum áætlunum. Nú er það svo, að þetta lá fyrir í júnímánuði næstum allt. Það var hægt að segja frá þessu, ef menn vildu segja satt, einnig í júnímánuði, því að frá júní og fram í september urðu ekki í þessum efnum neinar verulegar breytingar. Það var sem sagt að koma í ljós á þessu ári miklu betur en áður, að sjálfvirka kerfið ríkisstj. í efnahagsmálum fékk ekki staðizt. Ríkisstj., sem sagðist hafa tekið upp ákveðna og stranga stefnu varðandi peningamálin í landinu og varðandi stefnuna í fjármálum, varð sem sagt að viðurkenna það, að þetta sjálfvirka kerfi hennar væri ekki í lagi. Það var sem sagt opið eftir sem áður, að innflutningurinn á vörum til landsins gæti orðið allt of mikill, að fjárfestingin gæti orðið allt of mikil og að fjárfestingin færi einnig í ýmsar þær greinar, sem væri þjóðinni óhagstætt þrátt fyrir sjálfvirku reglurnar, sem hafði verið látið svo mikið af áður. Það var sagt, að sparifjárbindingin mikla væri alveg óhjákvæmileg, til þess að þjóðin gæti eignazt gjaldeyrisvarasjóðinn, og meira að segja eru sumir ráðh. að halda því fram enn, að það sé nauðsynlegt að auka á sparifjárbindinguna í Seðlabankanum vegna stöðu bankans. En reynslan sýndi aftur á móti, að þessi auknu fjáryfirráð Seðlabankans, þessi aukni inndráttur á fé hafði beinlínis leitt til þess, að meira og meira af sparifé landsmanna var látið ganga til verzlunarinnar, svo að hægt væri að halda uppi þessari frjálsu verzlun. Skýrslur bankakerfisins sýna það, að árið 1961 fékk verzlunin í landinu - og það var fyrst og fremst innflutningsverzlunin - meira af sparifjáraukningunni til sín heldur en landbúnaður og sjávarútvegur og iðnaður til samans, og nákvæmlega sams konar þróun varð á árinu 1962, þá varð þróunin aftur sú, að verzlunin fékk meira til sín af sparifjáraukningunni í landinu heldur en hinir þrír aðalatvinnuvegirnir til samans. Útlánin til verzlunarinnar jukust meira en til allra hinna. Og á 7 fyrstu mánuðum þessa árs, 1985, varð þróunin enn sú sama. Á sjö fyrstu mánuðum ársins varð þróunin þessi, að af útlánaaukningunni hjá bönkunum jókst úlánaaukning h,lá verzluninni nm 294 millj., en hjá landbúnaði nm 38.9 millj. og hjá sjávarútvegi, sem þó hrúgaði upp birgðum í landinu, um 199 millj. Verslunin gleypti sem sagt langmest af fénu til sín, eins og hún hafði gert á undanförnum árum. Verzlunin var því ekki aðeins að soga til sín sparifé þjóðarinnar í ríkara mæli með hverju ári, sem leið, heldur hafði hún einnig fengið leyfi stjórnarvaldanna til þess að taka lán erlendis með öðrum kjörum en aðrir fengu rétt til. Verzlunin fékk leyfi til þess að taka erlend lán með lægri vaxtakjörum en giltu í landinu sjálfu, til þess að hún gæti flutt inn vörur í ríkara mæli en verið hafði. Þetta var allt saman gert til þess, að hægt væri um hríð að halda uppi hinni svonefndu frjálsu verzlun. Svo auðvitað var ekki hægt að fela þetta öllu lengur. Það fór að koma að skuldadögum. Og þá var það, sem ríkisstj. fór að verða hrædd við þessa þróun og gera sínar gagnráðstafanir. Nei, reynalan hefur auðvitað sýnt það, svo að ekki verður um villzt, að það stjórnleysi, sem ríkt hefur í innflutningsmálum landsins, fær ekki staðizt. Stjórnleysið, sem ríkt hefur í fjárfestingarmálum í landinn, fær ekki heldur staðizt. Það er alveg óhjákvæmilegt að taka upp fasta og ákveðna stjórn í þessum efnum, gera sér fyrir fram grein fyrir því, hvað er nauðsynlegt og hvað þarf að gera og hvað það er, sem verður að bíða. En hæstv. ríkisstj. vill a.m.k. enn ekki viðurkenna þessar staðreyndir. Hún játar að vísu, að innflutningurinn hafi orðið allt of mikill og fjárfestingin hafi orðið allt of mikil en enn þá segir hæstv. viðskmrh. hér í þessum umr., að ástæðurnar til þess, að fjárfesting einstaklinga hafi orðið allt of mikil nú á þessu ári, og ástæðurnar til þess, að neyzla þjóðarinnar hafi orðið of mikil, séu þær, að of miklar kaupgjaldshækkanir hafi átt sér stað. Það er sem sagt þessi venjulega uppsetning, afskaplega einföld uppsetning, þegar þjóðin kaupir of mikið af vörum til landsins eða þegar ráðizt er í of miklar framkvæmdir, þá hefur þjóðin of mikið kaup, eins og það er orðað, og nú er ekkert annað að gera en lækka kaupið til þess að draga úr þessum kaupmætti. En það er eins og menn gleymi því, að það eru til aðrir aðilar, sem ekki eru á neinu venjulegu umsömdu eða skráðu kaupi, sem líka hafi kaupmátt. Það er talað um mikla hættu af því, ef sjómenn á einu síldveiðiskipi fái of mikið kaup í hendur, vegna þess að þeirra aflahlutur hefur reynzt góður. En hvernig lítur það dæmi raunverulega út í framkvæmd? Við skulum hugsa okkur venjulegan síldarbát með 10 manna áhöfn, og við skulum hugsa akkur það, að hver skipverji þar fái 20 eða 30 þús. kr. meira en venjulegt er. Út til þessarar skipshafnar gæti því farið kaupmáttur upp á 200–300 þús. kr. Vissulega heimtar þessi aukni kaupmáttur vörur í landinu, það er rétt. En um hitt er ekki talað, að fitgerðin sjálf getur labbað með frá borði miklu hærri upphæð en þetta, ef vel gengur. Og hvað verður um það fé? Þurfa ekki að vera neinar vörur í landinu til þess að mæta eftirspurn þess? En svipaða sögu er að segja um annan atvinnurekstur í landinu. Þegar iðnaðurinn græðir stórkostlega, eins og hann hefur gert í ýmsum greinum á undanförnum árum, þegar verzlunin í landinu græðir stórkostlega, eins og innflutningsverzlunin hefur gert, þá vitanlega hafa þessir aðilar rétt til þess að ráðstafa þessu fé, og þeirra fé verður einmitt meira eftir því sem hið almenna kaup er fært niður, og það getur því farið þannig fyrir hagfræðingunum, sem á þennan hátt hugsa, að leiðin til þess að minnka kaupmáttinn sé að lækka launin, að þeir standi ekki vitund nær sínu marki varðandi kaupmáttinn hjá þjóðinni sem heild eftir sínar ráðstafanir. Nei, þessi mál snúa þannig við, að um það er ekkert að villast, að hinn almenni launþegi í landinu hefur farið halloka á undanförnum árum í þeirri þróun, sem orðið hefur í kaupgjalds- og kjaramálum og verðlagsmálum. Verðlagið í landinu hefur hækkað miklu meira en kaup hins almenna launþega hefur hækkað. því er það engin leið út úr vandanum, sem nú er við að glíma, að ætla enn einu sinni að lækka kaup þeirra, hinna almennu launþega. Það á þvert á móti að viðurkenna staðreyndir og leyfa þeim láglaunuðu í landinu að fá kauphækkun, sem fyllilega svarar til þeirrar verðhækkunar, sem átt hefur sér stað, og til þeirra annarra kauphækkana, sem fram hafa farið í landinu. Ég held, að það, sem hefur verið að gerast í efnahagsmálum þjóðarinnar að undanförnu, sé þess eðlis, að enginn ætti að þurfa að efast um það lengur, að sú stefna, sem farin hefur verið á undanförnum árum í efnahagsmálum, er röng. Hún fær ekki staðizt. Hún leiðir til sífellt meiri og meiri vanda. Og leiðir ríkisstj. til þess að fást við vandann, sem byggðar eru á því að leysa vandann í sífellu á kostnað launastéttanna, þær leiðir leysa ekkert vandamál. Það er því mín skoðun, að um leið og skipt er um stefnu, sem er vitanlega orðið óhjákvæmilegt að gera í efnahagsmálunum, þá þurfi stjórnarvöld landsins að gera sér grein fyrir því, að fyrsta atriðið í hinni nýju stefnu á að vera það, að ríkisstj. landsins reyni að komast að samkomulagi við launastéttirnar í landinu um, hvað hægt sé að gera, og auðvitað á þeim grundvelli, að kjör þeirra, sem hafa verið skert á undanförnum árum, verði nú bætt. Ég held, að þetta sé grundvallaratriðið, sem taka þurfi upp, fyrir nýrri stefnu. En þetta grundvallaratriði brýtur einmitt það frv., sem hér er lagt fram. Það er greinilegt, að þegar ríkisstj. velur þá leið, sem felst í þessu frv., þá velur hún einmitt þá leiðina, sem launþegasamtökin í landinu telja sér fjandsamlegasta af öllu. Ríkisstj. hlýtur að fá öll launþegasamtök í landinu á móti sér, þegar hún velur þessa leiti. Þetta er því ekki nein samkomulagsleið. Þetta er árekstraleiðin, sú sama, sem farin hefur verið að undanförnu. Og það er vitanlega alger misskilningur hjá hæstv. forsrh., ef hann heldur, að það sé framkvæmanlegt, sem hann sagði hér í umr. í dag um þetta mál, að nú, þegar búið er að lögfesta þetta frv., þá geti hafizt eðlilegar umr. innan og utan þings, m.a. við launþegasamtökin, um það, hvernig eigi að taka á þessu vandamáli. Hann er þvert á móti með því að kasta þessu frv. fram og ætla að framkvæma málið á þann hátt, sem hér er lagt til, að girða fyrir allt eðlilegt samkomulag á milli ríkisstj. og launþeganna í landinu. Hann er að spilla samkomulagsmöguleikunum. Og það vitanlega rekur hann út í það á eftir að reyna áframhaldandi leiðir til lausnar á vandanum, sem verða fjandsamlegar alþýðusamtökunum í landinu og fá vitanlega sömu útreiðina, eins og þetta hefur allt fengið. En því er auðvitað svarað, að það sé ekki hægt, úr því sem nú er komið, þá sé ekki hægt að hækka laun t.d. verkafólks, vegna þess að útflutningsframleiðslan þoli ekki frekari kauphækkun en orðið er. Hæstv. ríkisstj. veit mætavel, að þetta er ekki rétt. Hún á tiltölulega mjög auðvelda leið til þess að bæta hag útflutningsframleiðslunnar. Á það höfum við Alþb.- menn bent hér þing eftir þing. Það er hægt að gera ráðstafanir til hagsbóta fyrir útflutningsframleiðsluna, sem gerðu henni kleift að standa undir mun hærra kaupgjaldi en hún getur staðið undir í dag. Það er rétt, að það er hægt að létta af útflutningsgjaldinu, sem nú hvílir á sjávarafurðunum öllum. Það er hægt að létta þessu útflutningsgjaldi af að langmestu leyti. Þetta útflutningsgjald er nú 7.4%. Ég var nýlega á fundi, þar sem hraðfrystihúseigendur ræddu um sín mál. Þar kom fram í ræðu hjá einum af aðalforsvarsmönaum hraðfrystihúsanna, að hann metur þetta útflutningsgjald þannig, að það samsvari 30% launhækkunum, þessi skattur, sem hvílir á útflutningsframleiðslunni, jafngildi raunverulega 30% af öllum vinnulaunagreiðslum hjá meðalfrystihúsi. Það er mín skoðun, að það samvari heldur meira, að það séu full 35%, en það skiptir ekki máli. Það er miðað við þá reikninga, sem lagðir hafa verið til grundvallar. En þessi aðaltalsmaður frystihúsanna benti á, að þetta gjald, sem útflutningurinn verði núna að bera, jafngildi svona miklu kaupi. Það er enginn vafi á því, að það er hægt að létta þessu gjaldi af útflutningnum að verulegu leyti. Nú er sagt, að allmikið af þessu gjaldi renni í sérstakan sjóð til þess að standa undir vátryggingarkostnaði fiskiskipa. Það er rétt, það gerir það. En það væri auðvelt fyrir ríkið að taka að sér vátryggingu fiskiskipaflotans með miklum mun lægra iðgjaldi en nú er lagt til grundvallar. í þeim efnum gætum við farið svipaðar leiðir og Norðmenn hafa farið og hér hafa verið stundum ræddar á Alþingi áður, og okkur ætti ekki að vera vorkunn í því að ná því marki, að vátryggingarkostnaður okkar yrði ekki miklu meiri en þeirra. Það er líka hægt að létta verulega undir með útflutningsframleiðslunni með því að lækka vexti. Vextirnir hvíla núna á útflutningsframleiðslunni í mörgum greinum. Þeir vitanlega hvíla á afurðaframleiðslunni sjálfri í formi afurðalána, og vextirnir hvíla líka á hinum nýju og dýru skipum, því að stofnlánavextirnir hafa í tíð núverandi ríkisstj. verið stórhækkaðir. Og það væri auðvelt mál að lækka þessi útgjöld hjá útflutningsframleiðslunni mjög verulega, án þess þó að vextirnir væru færðir lengra niður en við þekkjum dæmi til um hér í nágrannalöndununum. Það væri einnig hægt að létta undir með útflutningsframleiðslunni með því að afnema hreinlega tolla á ýmsum vörum, sem útflutningurinn byggir á eða þarf að nota. Það er ástæðulaust með öllu, að ríkissjóður sé að afla sér sérstakra tekna á þann hátt að tolla í rauninni sjáifa útflutningsframleiðsluna. Það er því hægt að gera ráðstafanir til þess að gera útflutningsframleiðslunni kleift að standa undir talsverðri kauphækkun. Auk þess er svo auðvitað hægt líka að gera ýmsar aðrar ráðstafanir, sem mundu jafngilda beinni kauphækkun fyrir almennt verkafólk í landinu. Þá er óhjákvæmilegt, að ríkisstj. taki upp nýja stefnu í innflutnings- og fjárfestingarmálum, stefnu, sem miðar að því, sem við Alþb.- menn höfum gert hér um till. ár eftir ár, þ.e. að taka upp stjórn á okkar þjóðarbúskap, meiri eða minni áætlunarbúskap, þar sem t.d. fjárfestingin í landinu væri framkvæmd eftir fyrir fram gerðri áætlun í öllum aðalatriðum. Það á vitanlega að hætta slíkri gjaldeyrissónn eins og átt hefur sér stað á þessu ári í sambandi við innflutning á bílum. Það nær vitanlega engri átt að eyða jafnmiklum gjaldeyri og nú hefur verið gert á þessu ári í slíkan innflutning. Þá er eitt atriði enn, sem alveg er nauðsynlegt að upp sé tekið í nýrri efnahagsmálastefnu, þegar glímt er við þessi vandamál, en það er að breyta stefnunni í húsnæðismálum þannig, að gert sé ráð fyrir, að hægt sé að fá lán til íbúðarhúsabygginga með hóflegum vaxtakjörum, svipuðum þeim og þekkjast í nágrannalöndum okkar, t.d. með 2–3% vöxtum og þar sem lánin séu veitt til nokkuð langs tíma. til t.d. 50, 60 eða 70 ára. Sá háttur að veita lán til íbúðarhúsabygginga, eins og hér hefur verið gert, með 8–9% vaxtakjörum og til 15–20 ára, slík stefna leiðir það af sér, að útgjöld almennings verða svo mikil í húsnæðiskostnað, að óhjákvæmilega verður um að ræða kröfur um hækkað kaup til þess að geta staðið undir þessum útgjaldalið. Á þetta höfum við Alþb.- menn bent hér þing eftir þing og flutt um það till. Og auk þessa á svo ríkissjóður beinlínis að lina nokkuð á sinni skattheimtu í því formi, sem hún hefur verið nú, til þess að reyna að stuðla að því, að verðlag í landinu þurfi ekki að hækka eða geti jafnvel lækkað. Þannig ætti t.d. að leggja niður hinn almenna söluskatt og lækka tolla á ýmsum nauðsynjavarningi. Afkoma ríkissjóðs leyfir þetta. En auk þess er svo einfalt fyrir ríkið að afla sér tekna eftir öðrum leiðum, sem ekki mundu hafa sömu áhrif á verðlagsmálin í landinu almennt. Það er löngu kunnugt mál, að nú sleppa undan skattlagningu mjög stórar fjárfúlgur á hverju ári, einmitt af tekjum þeirra aðila í landinu, sem hafa hæstu tekjurnar. Það vita allir, að þær reglur, sem í gildi ern nm skattaframtöl hjá öllum þeim, sem hafa einhvern rekstur með höndum, þær reglur eru þess eðlis, að tekjurnar geta varla skilað sér allar á framtölunum, og það er a.m.k. í sárafáum tilfellum, að framteljendur eru svo heiðarlegir, að þeir telji þær nákvæmlega rétt fram. Það er sem sagt heimilað nú að telja til útgjalda í rekstrinum ýmsa þá hluti, sem vafasamt er að leyfa til frádráttar, og ekkert eftirlit er heldur haft með, hvort útgjaldaliðirnir eru réttir, eins og þeir koma fram á framtölunum. Ef ríkið herti nokkuð á sínu skattaeftirliti, þá er ég ekki í nokkrum vafa um það, að ríkið gæti aflað sér tekna mjög auðveldlega í staðinn fyrir það, sem ríkissjóður tapaði með því að fella niður söluskattinn, og fyrir það, sem ríkissjóður kynni að tapa með því að lækka tollana á ýmsum nauðsynjavörum. Þá væri heldur ekkert úr vegi, að ríkissjóður hirti til sín verzlunarhagnaðinn af t.d. verzlun með alls konar lúxusvörur. Ég held, að ef farið væri inn á þessa braut í meginatriðum varðandi lausn efnahagsmálanna og reynt væri að vinna á þessum megingrundvelli, að ríkisvaldið leitaði eftir samkomulagi og samningum við launþegasamtökin í landinu, þá held ég, að hægt væri að kippa mörgu því í lag, sem nú fer aflaga. En ég hef enga trú á því, að ríkisstjórninni takist fremur nú en áður að leysa þennan vanda, sem að steðjar, á kostnað launþeganna í landinu einhliða. Ég held, að það geti ekki öðruvísi farið en svo, að verkafólk mæti þessari lagasetningu þannig, að það brjóti lögin á einn eða annan hátt á bak aftur, á einn eða annan hátt verði stigið yfir lögin. Þegar atvinnurekendur fara að standa frammi fyrir þeirri staðreynd, að ýmsir starfsmannahópar vinna ekki fyrir gamla kanpið, heimta, það kaup greitt, sem þeir hafa sett upp kröfur um, þá held ég, að jöfnum höndum byrji atvinnurekendur að borga hið nýja kaup eða þá að þeir stöðva allan rekstur, og það væri auðvitað verst fyrir þjóðarbúið, en þau lög, sem sett verða skv. þessu frv., hafa þá ekki neitt gildi. Ríkisstj. hlýtur að vita það mætavel, að ástandið á vinnumarkaðnum er þannig nú, að í fjöldamörgum greinum er ekki farið eftir gildandi kjarasamningum, þar er um miklar yfirborganir að ræða. Atvinnureksturinn hefur beinlínis viðurkennt það í framkvæmd, að kaupið sé skráð of lágt, og er þegar farið að borga umframgreiðslur. Þetta held ég, að haldist áfram þrátt fyrir þessa lagasetningu. Það er hins vegar talsverð hætta á því, ef á að bíða með raunhæfar aðgerðir í þessum málum um tveggja mánaða tíma, að sumar greinar útflutningsframleiðslunnar kunni að komast í vanda. Mér er það alveg ljóst, að sumar greinar útflutningsframleiðslunnar geta átt erfitt með að öllu óbreyttu að greiða t.d. 40 kr. um klukkutímann fyrir venjulega dagvinnu verkamanns. Það getur því farið svo, að vissar greinar útflutningsframleiðslunnar stöðvist. En hitt er víst, að t.d. byggingarvinna hér í Reykjavík heldur áfram að borga það, sem hún hefur borgað að undanförnu, 40–60 kr. um tímann. Og hitt er mér líka ljóst, að síldarsaltendurnir á Austurlandi, sem hafa í allt haust borgað 96–40 kr. fyrir dagvinnutímann, halda áfram að gera það, hvað sem stendur í þessum lögum. Þeir fáu vinnuhópar, sem enn eru knúnir til þess að vera á hina óraunhæfa gamla kaupi, knýja fram umframgreiðslur eða þá þeir hverfa af vinnustöðvunum og vinnustöðvun verður með þessum hætti í framkvæmd. Eftir situr svo hæstv. ríkisstj. með lögin sín og getur skoðað þau, en þau, sem sagt hafa í rauninni ekki náð neinum tilgangi frá hennar hálfu. Ég vil svo segja að lokum þetta: Ég vil skora á hæstv. ríkisstj. að taka til endurskoðunar flutning þessa frv., íhuga málið að nýju, eftir að hún hefur nú heyrt og fær eflaust að reyna á næstu dögum, hvaða undirtektir þetta frv. fær. Ég vil skora á hana að taka upp önnur vinnubrögð en mörkuð eru með þessu frv., beygja sig fyrir staðreyndum, sýna nú hyggindi og taka upp samningaþráðinn, þar sem hann var slitinn. Við Alþb.- menn mótmælum slíkri lagasetningu sem hér er gert ráð fyrir skv. þessu frv. Við teljum hana rangláta og hættulega, og við bendum á, að það eru engar líkur til þess, að slík lög fái staðizt í framkvæmd. Við höfum gert kröfu um það, að útvarpsumr. fari fram um þá vantrauststill., á meðan afgreiðsla þessa máls stendur hér yfir í þinginu. Umr. um vantraustið hljóta að verða um efnahagsmálastefnu ríkisstj. sem heild og þá alveg sérstaklega það, sem hún er að gera í efnahagsmálunum með flutningi þessa frv. Við álítum, að ríkisstj. eigi að mæta til umr. um þessi mál, eins og nú er komið, og standa fyrir máli sínu þar frammi fyrir allri þjóðinni. Það er enginn vafi á því, að um allt land er nú mikið talað um þessi mál og þetta frv., sem hér er flutt, og sú lagasetning, sem á eftir á að koma, varðar vitanlega mikið hagsmuni fólks um allt land. Ég vonast til þess, að hæstv. ríkisstj. skorist ekki undan því að ræða þessi mál í heild frammi fyrir þjóðinni nú, einmitt á meðan málið liggur hér fyrir Alþingi eða áður en frv. verður lögfest. En geti ríkisstj. ekki fallizt á það að hraða á þann hátt umr. um vantraustið, þá munum við krefjast þess, að útvarpsumr. verði hafðar um afgreiðslu þessa máls, en til þess eigum við einnig rétt. Hitt sýnist mér eðlilegt, að samkomulag geti orðið um það, að efnar útvarpsumr. fari fram, sem verða þá jafnframt umr. í alþjóðaráheyrn um þetta mál og um efnahagsmálastefnu ríkisstj. í heild. Ég lýk svo þessum orðum mínum með því að endurtaka áskorun mína til ríkisstj. að athuga nú betur sinn gang í þessum efnum og flana ekki út í það foræði, sem hún stefnir á með því að ætla að gera þetta frv. að lögum.



Herra forseti. Ég hef á þessu hausti orðið reynslunni ríkari af nokkru samstarfi við hæstv. ríkisstj. Ég hef, eins og mörgum er kunnugt, síðan Alþingi kom saman átt nokkra viðræðufundi við hæstv. forsrh., að mér skilst við hann sem milligöngumann milli ríkisstj. og fyrst og fremst verkalýðssamtakanna. Ég ætla ekki að gefa hv. Alþingi skýrslu um þessar viðræður, en ég ætla aðeins að segja það, að þessar viðræður fóru fram milli okkar, bæði þegar við töluðum saman fleiri, þá fóru þær fram í fullum trúnaði og fullri vinsemd, og ég gat ekki annað skilið á hæstv. forsrh. en hann vildi tvennt gera með þessum viðræðum: hann vildi gagnvart verkalýðshreyfingunni játa það fyllilega, að nú væri svo komið málum, að ríkisstj. væri í miklum. vanda stödd, að í efnahagsmálum þjóðarinnar væri illa komið, og enn fremur vildi hann játa ýmiss konar orsakir til þess, að svo væri komið. Þegar þessi viðtöl fóru fram, höfðu vissulega engar kauphækkanir eða kaupbreytingar átt sér stað á síðustu mánuðum hjá verkalýðshreyfingunni. Það er síðast frá því að segja, að á liðnu vori höfðu verkalýðsfélögin ákveðið að reyna að ná nýjum samningum um hækkað kaup, af því að þau töldu sig geta sannað það, að tekjur verkafólks hefðu farið minnkandi í hlutfalli við þjóðartekjur og þau ættu þess vegna rétt á því að bæta kjör sinna meðlima. En þá gekk hæstv. ríkisstj. í það, að verkalýðshreyfingin slíðraði vopnin um sinn og gæfi frest til þess að krefjast þeirra launabóta, sem hún taldi sig eiga rétt á. Og þetta var gert. Þessi frestur var gefinn til 15. okt. í haust. Til hvers átti að nota þennan tíma? Vitanlega áttu stjórnarvöldin að nota þennan tíma í samstarfi við atvinnurekendur til þess að undirbúa það, að hægt væri að mæta verkalýðssamtökunum við samningaborð þann 15. okt. og eigi síðar til þess að ráða fram úr launamálum verkalýðshreyfingarinnar. En hafði þetta verið gert? Nei, þetta hafði alls ekki verið gert. Í staðinn höfðu hæstv. ráðherrar farið eins og fjaðrafok út um allan heim, mest til að skemmta sér, og höfðu lagt ábyrgðina til hliðar, og svo var allt í vanda, þegar hinn gefni frestur var liðinn. Ég játa það, að ég taldi, að viðræður hæstv. forsrh. væru af fullum heilindum, að hann vildi samráð við verkalýðshreyfinguna um lausn vandans, og ég taldi mig sannfærðan um, að það yrði ekki gripið til fantabragða og ekki til ofbeldislöggjafar rétt á eftir. Mig óraði ekki fyrir því fyrr en nú fyrir nokkrum dögum, þegar hæstv. forsrh. kallaði mig og tvo aðra þingmenn, forustumenn í stórum verkalýðsfélögum, á sinn fund og sagði þá, að hann gæti að vísu ekki gefið okkur upplýsingar um, hver yrðu úrræði ríkisstj. í launamálunum, en þó fengum við að skilja, að það stæði til innan fárra daga að setja þvingunarlöggjöf um lögbindingu kaups, og við fengum hugmyndir um það, að þetta ætti fyrst um sinn að verða til tveggja mánaða. Þegar við höfðum fengið þessa vitneskju, þá held ég, að það sé rétt frá skýrt, að við létum hæstv. forsrh. fyllilega á okkur skilja, að við teldum þetta misráðið og við teldum þetta ekki óskylt hnífstungu í bakið. Hann sagði, að sér þætti leitt, ef við teldum á einhvern hátt ódrengilega að okkur farið. En við bættum við: Við teljum miklu ráðlegra, að ríkisvaldið og verkalýðshreyfingin leggi nú nótt við dag í vinnu næstu viku eða tíu daga, kannske hálfan mánuð, til þess að leysa málin með friðsamlegum hætti við samningaborð. Þetta var okkar tilboð, áður en flanað var inn á Alþ. með þetta ofbeldisfrv., sem hér er til umr. Þetta bárum við fram, þetta tilboð við hæstv. forsrh., án þess að hann óskaði þess. En það lá fyrir honum, og hann viðurkenndi það hér. í ræðu í dag, að þetta tilboð hefði sér verið gert og hæstv. ríkisstj., en hann hefði hafnað því, af því að hann hefði ekki talið, að við gætum tryggt vinnufrið þennan tíma. Ég held, að við hefðum getað það. Og a.m.k. hefði það verið tryggt, ef hæstv. ríkisstj. hefði lagt sig í silann við það að tryggja vinnufrið af hendi þeirra félaga, sem eru undir stjórn ákveðinna stjórnarsinna og voru á undan öllum öðrum félögum í verkalýðshreyfingunni búin að boða verkfall og þannig að segja ríkisstjórninni, sinni eigin ríkisstj., stríð á hendur. Það liggur því skýrt fyrir, að verkalýðshreyfingin bauð að vinna að friðsamlegri lausn þessara mála á eðlilegan hátt í næstu viku, á næsta hálfum mánuði, en því var hafnað. Á þá útréttu hönd var slegið af hæstv. ríkisstj., og hún hélt, þrátt fyrir aðvaranir trúnaðarmanna úr verkalýðshreyfingunni, áfram fyrir Alþ. þvingunarlöggjöf, sem gengur svo freklega á lýðræðisleg réttindi hins vinnandi fólks, að það er í fyrsta lagi nokkurn veginn afnumið félagafrelsið, að því er þessi fjöldasamtök í þjóðfélaginu varðar. Þessi samtök eru svipt sínum samningsrétti, og þau eru svipt réttinum til þess að gera vinnustöðvun, ef samningar ekki takast við hið frjálsa samningaborð, sem að áliti verkalýðshreyfingarinnar er dýrmætur, helgur réttur. Ég leyni því þess vegna ekki, að ég tel, að undir vinsemd og viðræðum í fullum trúnaði og fullri einlægni af okkar hendi hafi búið nokkur svikráð, sem vissulega séu ekki til þess fallin að auðvelda bróðurlegt samstarf um lausn hinna miklu vandamála milli þessarar hæstv. ríkisstj. og liðsmannanna í verkalýðshreyfingunni, það verð ég að segja. En það eitt að spilla aðstöðunni til þess að leysa þessi miklu vandamál á friðsamlegan hátt, það er ábyrgð, sem ég lýsi á hendur hæstv. ríkisstj., því að hún átti annars og betra kost. Það kveður sífellt við úr herbúðum hæstv. stjórnar og fylgismanna hennar, að viðreisnin hafi verið blessunarrík stefna fyrir Ísland og íslenzku þjóðina, það hafi verið erfitt fyrst, svo hafi þetta gengið ljómandi vel. En nú játa að vísu allir, að allt sé upp á rönd á ný, allt farið í glundroða og vitleysu. Það kemur hver ráðh. á fætur öðrum til að játa það hér nú. Og hver er alltaf skýringin hjá þeim? Að þeir hafi átt við illt afl að etja alla sína stjórnartíð og það sé verkalýðshreyfingin, verkalýður landsins, sem þar stendur á bak við. Og það verð ég þó að segja, að eitthvað hlýtur að vera bogið við það, ef ríkisstj. landsins lendir í sífelldri glímu upp á líf og dauða við vinnustéttir þjóðarinnar. Það er ekki heilbrigt ástand og verður aldrei. Ég vil nú þessu næst fara nokkrum orðum um það, hvað satt sé í þessum áburði hæstv. ríkisstj. í garð verkalýðshreyfingarinnar og verkalýðsins um það, að svo mikilli frekju hafi verið beitt í launakröfum, að ríkisstj. hafi sífellt verið í vörn fyrir þessu illa afli og ekki fengið rönd við reist. Eftir þessu ætti það að vera staðreynd, að verkafólkið hefði hækkað sitt kaup svo gífurlega, að það hefði nú miklu betri lífskjör en í byrjun þessa stjórnartímabils, að það hefði þvingað fram svo hátt kaup, að vöxtur þjóðarteknanna hefði þar hvergi hrokkið til. Ég stenzt ekki mátið að rifja nokkuð upp viðskipti hæstv. ríkisstj., og þó raunar tveggja síðustu ríkisstj., því að það tel ég í raun og veru nokkurn veginn samfellt stjórnartímabil, stjórnartímabil ríkisstj. Emils Jónssonar, formanns Alþfl., og stjórnartímabil núv. stjórnar Ólafs Thors. Þetta tímabil byrjar í árslok 1958. Emilsstjórnin fer með völd árið 1959, og þá er tjaldið dregið frá, Emil sem forsrh. látinn fara bak við tjaldið og annar kemur fram fyrir það, hæstv. núv. forsrh. Ólafur Thors. Þetta stjórnartímabil byrjar á því sín viðskipti við verkalýð landsins og verkalýðssamtökin, að allt kaup er fært niður með lögum. Öllum gildandi kjarasamningum verkalýðsfélaganna við atvinnurekendur er rift. Ríkisstj. gerist skömmtunarstjóri í staðinn fyrir niðurstöður frjálsra samninga. Og þá verðum við að ganga út frá því, að nú hafi verið rétt skammtað, að ríkisstj. hafi nú ákveðið verkalýð landsins það kaup, sem fjárhagur ríkisins og þjóðarbúskapurinn reis undir. Forustumenn margra verkalýðssamtaka voru þá kallaðir á fund hæstv. forsrh., Emils Jónssonar, og skýrt frá þeim ráðstöfunum, sem þá stóðu fyrir dyrum í efnahagsmálum, og sérstaklega gerð yrein fyrir kauplækkunarráðstöfununum - og verkalýðshreyfingin beðin að veita nú stundarfrið, því að þetta mundi verða til mikillar blessunar. Það mundi takast að stöðva dýrtið og verðbólgu, aðeins ef kaup hækkaði nú ekki í nokkra mánuði. Hvernig brást verkalýðshreyfingin við þessari beiðni þáv. hæstv. forsrh., Emils Jónssonar? Svaraði hún neitandi? Og hvað gerði hún í verki? Hún lét kauplækkunarráðstafanir ríkisstj. Emils Jónssonar í friði, vildi láta það koma í ljós, hvort það væri mögulegt að framkvæma hans stefnu, án verulegra kauphækkana, á þann veg, að þá kæmi jafnvægi í þjóðarbúskapinn og dýrtíð yrði stöðvuð og verðbólga kveðin niður. Okkur fannst ekkert lítið til þessa koma, ef það mætti gerast, jafnvel þó að laun verkafólks hefðu þarna verið skert um 13.6% mínus nokkrar aðgerðir, sem fylgdu þessum ráðstöfunum til þess að draga svolítið úr þeirri kjaraskerðingu, ef hún hefði ein verið framkvæmd út af fyrir sig. En það var ekki liðið nema árið, og raunar þó aðeins komið fram yfir kosningar á því ári, þegar það var játað, að dýrtíðin hefði ekki verið stöðvuð og verðbólgan væri í fullum blóma og nú þyrfti að gera stórkostlegar ráðstafanir til þess að bjarga við efnahagskerfi þjóðarinnar og það dygði ekkert annað en gífurleg gengislækkun, mesta gengislækkun í sögu þjóðarinnar. Svona hafði læknisráð hæstv. forsrh., Emils Jónssonar, dugað þrátt fyrir kyrrð og ró og frið á vinnumarkaðinum. Og þetta er upphafið að viðskiptum ríkisstj. hæstv. núv. forsrh., Ólafs Thors, við verkalýðshreyfinguna. Byrjunin er gengislækkunin 1960 í marz. Hann hafði sama hátt á og hans fyrirennari. Hann kvaddi forustumenn margvíslegra verkalýðssamtaka á sinn fund, sagði, að illt væri nú ástandið eftir þetta stjórnarár hans fyrirrennara og ekki yrði hjá því komizt að gera þessa stórkostlegu aðgerð í efnahagsmálum þjóðarinnar, gífurlega gengislækkun. Og ég man það enn, þegar núv. hæstv. forsrh. af miklum alvöruþunga bað verkalýðshreyfinguna um að veita nú grið þessum ráðstöfunum í nokkra mánuði, allt að ári, ekki lengur. Þá skyldi allt vera komið í lag, þá skyldi vera komið jafnvægi í þjóðarbúskapinn, þá hefði allt kaupgjald fengið aukið verðgildi og allir hafa það gott, skildist mér. Verkalýðshreyfingin verður ekki sökuð um það, að ekki varð betri árangur á stjórnarári Emils Jónssonar en reynslan sýndi, að það skyldi þurfa að verða fyrsta verk næstu stjórnar, sem tók við með hæstv. fyrrv. forsrh. innan borðs og meðráðh. úr hans flokki, sem voru ábyrgir fyrir árinu 1959, og þeir játuðu það í verki þar með, að svo vesælt og aumt hefði ástandið verið eftir þetta eina ár, að hin stóra gengislækkun væri óumflýjanleg nauðsyn. Hvað gerðist á næstu mánuðum eftir gengislækkunina 1960? Fór verkalýðshreyfingin í verkföll, í ham, til þess að rífa niður þessa efnahagsmálaráðstöfun ríkisstj. Ólafs Thors? Onei, hún lofaði forsrh. engu, en hún gerði það að eira hans ráðstöfunum, og það var ekki hreyft við kauphækkunum almennt af verkalýðshreyfingunni fyrr en á miðju ári 1961. Og var gerð einhver launabylting þá? Nei, þá var samið um 10–12% kauphækkun, og það var ekki nema brothluti af þeirri kjaraskerðingu, sem hægt var að sanna að orðin væri við kaupniðurfærslu Emils Jónssonar og gengislækkun Ólafs Thors og hans ríkisstj. En þá trylltust stjórnarvöldin, og í ofsabræði út af því, að verkalýðshreyfingin skyldi loksins knýja fram kauphækkun um 10–12%, var skellt á nýrri gengislækkun, sem hefur ekki fyrr né síðar verið rökstudd á nokkurn hátt með efnahagslegum rökum, heldur hefur reynslan og vitneskjan um það, hvernig atvinnulífið gekk, og tekjurnar, sem þá komu á næstu mánuðum í þjóðarbúið, þær sýndu, að það voru engin efnahagsleg rök til fyrir gengislækkunarplaninu 1961. Það var hugsað sem lexía fyrir verkalýðshreyfinguna. Hún skyldi ekki leyfa sér að reyna að rétta sinn hlut. Hún skyldi verða að una við skömmtunarstjórn forsrh. Og það er rétt, með gengislækkun 1961 tókst ríkisstj. að skerða laun verkamanna á ný, velta nýrri öldu dýrtíðar yfir þjóðina og rýra kaupmátt launanna, en færa bröskurum og spekúlöntum drjúgan gróða. Alþýðusamband Íslands mótmælti, sama daginn og gengislækkunin 1961 var framkvæmd, þeirri aðgerð, mótmælti henni sem rakalausri ráðstöfun með tilliti til ástandsins í efnahagsmálum og lýsti því yfir, að hún væri hefndarráðstöfun reiðra stjórnarherra. Við héldum því fram í okkar álitum þá, að með annarri gengislækkun með nokkurra mánaða millibili væri álit þjóðarinnar stórskert inn á við og út á við. Það var ekki talinn sannleikur þá. En nú hafa tveir hæstv. ráðh. hér í dag viðurkennt, að gengislækkun komi nú ekki til greina, því að það mundi verða þungt áfall fyrir álit þjóðarinnar út á við. Nú má ekki framkvæma hana. Ég skil hins vegar vel, að núv. hæstv. ríkisstj. hefur ekki hugrekki til að framkvæma þriðju gengislækkunina á sínum stjórnarferli. En hitt segir hún satt, að það mundi verða til stórkostlegs álitshnekkis fyrir Ísland út á við. Ég spyr: Getur nokkur maður haldið því fram, að verkalýðshreyfingin hafi á þessu tímabili, sem ég nú hef lýst, sett efnahagskerfi þjóðarinnar úr skorðum með ofsakröfum, heimtufrekju og verkfallabaráttu? Ef því væri haldið fram, þá væri staðreyndum gersamlega snúið við. Verkalýðshreyfingin sýndi þolinmæði, umburðarlyndi og hófsemd á öllu þessu tímabili til þess að láta það sjást, hvort efnahagsráðstafanir þessara tveggja ríkisstj. gætu borið árangur, - ef nokkur ró væri á vinnumarkaðinum, gæti það komið í ljós. En það var strax greinilegt, að þessi stjórnarstefna leiddi til einskis velfarnaðar, þó að verkafólkið léti á sig halla og hefði ekki uppi fullar og réttmætar kröfur. Ég þykist með þessu, sem ég nú hef sagt, hafa sýnt fram á það, að ásakanir hæstv. ríkisstj. um, að verkalýðshreyfingin eigi sök á því, að nú sé illa komið í efnahagsmálum, eru rangar. Verkalýðshreyfingin er þar höfð fyrir rangri sök. Stjórnarstefnan, sem byggt hefur á því að grípa til gengislækkana hvað eftir annað, þegar í óefni hefur verið komið, að skera niður laun verkafólks ýmist með beinum löggjafaraðgerðum, eins og gert var í fyrra skiptið, eða með gengislækkunum, sem var bara ný aðferð til þess að framkvæma það sama, - þessar aðgerðir báru enga blessun í sér. Önnur einkenni stjórnarstefnunnar gera það ekki heldur. Okurvextirnir urðu fyrst og fremst undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar fjötur um fót. En þeir, sem ráku braskstarfsemi, sem gat gefið ofsagróða, þurftu ekkert að hika við að taka fjármagn með 9, 10 eða 11% leigukjörum. Þeir gátu það vel. En það var ekki alveg eins hagstætt íslenzkum landbúnaði. Það var ekki heldur hagstætt íslenzkum sjávarútvegi og fiskiðnaði. En um það var ekki hugsað. Það voru ekki þær stéttir, sem voru bornar fyrir brjósti af þessari hæstv. ríkisstj. Hún var stjórn braskaranna og var að hlynna að þeim vitandi vits, og hún vissi vel, að hún var að gera það á kostnað íslenzkrar sjómannastéttar og útgerðarmanna og verkalýðsins í landinu og bændanna, en það varðaði hana ekkert um. Það var með söluskatti á söluskatt ofan verið að spana dýrtíðina enn þá meira upp en gert hafði verið með gengislækkununum. Og þannig voru allir meginþættir þessarar stjórnarstefnu við það miðaðir að skapa misskiptingarþjóðfélag, þar sem framleiðslustéttir þjóðarinnar til lands og sjávar skyldu bera skarðari hlut en þær höfðu áður borið, og þessu skyldi laumað til brjóstmylkinga ríkisstj. sjálfrar, milliliðanna, sem við stundum höfum kallað afætustéttirnar í þjóðfélaginu. Ef það væri nú rétt, að verkalýðshreyfingin hefði á öllu þessu tímabili verið of frek í kjarakröfum, launakröfum, og knúið fram of hátt kaup og valdið þannig ófarnaði í íslenzku efnahagslífi, þá hlyti kaupið í dag að vera allt of hátt. Og það er ákaflega hætt við því, að þeir menn innan verkalýðshreyfingarinnar, sem vildu efla þessa stjórnarstefnu og styðja hana, hefðu þá risið gegn þessari ofsalegu kröfupólitík stjórnarandstæðinga innan verkalýðshreyfingarinnar. En hafa þeir gert það? Nei, á hverri einustu ráðstefnu, sem verkalýðssamtökin hafa boðað til, til þess að taka afstöðu til ástandsins í launamálum, hefur niðurstaðan orðið sú sama hjá öllum, jafnt stjórnarsinnum sem stjórnarandstæðingum, enda málin fagleg, en ekki pólitísk, að kröfur yrði að gera um hækkað kaup vegna þeirrar dýrtíðar, sem á væri skollin hverju sinni, vegna þess, hversu kaupmáttur launanna hefði rýrnað, vegna stjórnaraðgerða fyrst og fremst. Um þetta var aldrei neinn ágreiningur eftir stjórnmálaskoðunum innan verkalýðshreyfingarinnar. Ég mundi vilja spyrja: Ef stjórnarvöld landsins halda því fram, að kaupið sé nú allt of hátt, - það var víst mátulegt, þegar þeir skömmtuðu það í ársbyrjun 1959, - hvað mundu þeir þá vilja að það væri lágt núna? Hvað mundu þeir nú vilja skammta? Þið segið kannske: Það verður að vera svo lágt, að útgerðin þoli það. - Þeir hafa sent hæstv. ríkisstj. skýrslu, nokkrir útgerðarmenn, eigendur fiskiðnaðarfyrirtækja. Hvað segja þeir, að sig vanti nú mikið til þess að ná endum tekna og útgjalda saman núna, eftir 4 ára viðreisn? Þeir segja, að það þyrfti að vera 14% hærra útsöluverð á öllum þeirra afurðum. Hvað mundu þessi 14%, sem þá vantar nú, standa undir miklu af vinnulaunum? Það mundi standa undir fyllilega 56% af öllum vinnulaunagreiðslum þeirra. Þá vantar 56% til þess að geta greitt fólkinu sín vinnulaun eftir 4 ára viðreisn. Það er illt ástand. Ef þetta eru sannar tölur, þá hefur viðreisnin a.m.k. ekki fært útgerðarmönnum landsins björg í bú. Kannske það sé óskin, að laun verkalýðsins í landinu væru nú lækkuð um 56%, svo að útgerðin stæði á sléttu. Bara þetta, þetta eitt út af fyrir sig, er ærið harður dómur um niðurstöðu viðreisnarinnar, stjórnarstefnunnar eftir 4 ár. Það hefur áreiðanlega ekki farið fram hjá hæstv. ríkisstj., hvað útgerðarmenn úr hennar röðum, menn, sem borið hafa hita og þunga dagsins í framleiðslustarfi þjóðarinnar, staðið fyrir fyrirtækjum, útgerð fiskibáta og rekstri hraðfrystihúsa, t.d. stuðningsmenn hæstv. ríkisstj, í Vestmannaeyjum, hafa látið frá sér heyra. Þeir hafa látið frá sér heyra það, að nú í byrjun vertíðar væri ekki girnilegra að gera út frá þessari stærstu verstöð landsins heldur en svo, að það væri æskilegt, að ríkisstj. hirti allt draslið, tæki við bátunum. Og ég held nú, að þó að mér líki ekki hæstv. forsrh. sem skipstjóri á stjórnarskútunni, þá beri ég ekki miklu meira traust til hans sem skipstjóra á fiskibát, a.m.k. ekki til þess að rétta af það, sem formennirnir í Vestmannaeyjum ráða ekki við. Þessir menn í Vestmannaeyjum, sem ég held að séu engir fjandmenn núv. hæstv. ríkisstj., hafa sagt ríkisstj. skýrt og skorinort, hvernig þeir telja að hafi verið búið að undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar, útgerðinni, og dómurinn er ekki lofsamlegur. Hafa fleiri látið heyra til sín úr þessum herbúðum, eða er þetta bara einstök rödd, rödd hrópandans? ójá, það hafa fleiri látið til sín heyra. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hélt aukafund núna á dögunum til þess að láta sína rödd heyrast. Hún gaf m.a. frá sér þetta, að það vantaði 14% tekjur móti gjöldum. Frsm. á þeirri ráðstefnu sagði, að það mundi nú kannske einhverjum finnast það undarlegt, að hann, ákveðinn stuðningsmaður ríkisstj., gæti ekki farið lofsamlegum orðum um það ástand, sem útgerðin og fiskiðnaðurinn byggi við, heldur yrði að segja þann dapurlega sannleika, að oft hefði verið svart í álinn hjá útgerðarmönnum og fiskiðnaðinum, en aldrei eins og nú eftir 4 ára viðreisn. Ég er alveg viss um það, að þetta hefur ekki farið fram hjá hæstv. ríkisstj., og ég held, að það sé þá ekki hægt að fá núv. hæstv. ráðh. til að hugsa alvarlega hugsun um þjóðmál, ef þeir fara ekki að leggja sig í bleyti um að reyna að finna einhver skynsamleg ráð og bæta ráð sitt, breyta um stefnu, þegar þeir fá órækar sannanir um það, að þeirra stuðningsmenn í röðum útgerðarmanna og forustumenn fiskiðnaðarins í landinu, sjómenn, verkafólk og bændur telja sig vanhaldna undir þessari stjórnarstefnu og óánægjuraddirnar berast hvaðanæva að. Það er óhugsandi, að hæstv. ríkisstj. huggi sig við það, að þetta sé allt saman undirspilað af fjandmönnum ríkisstj., sé ómaklegt, hennar stefna sé samt sem áður góð. Ef hún snýr þessu þannig, þá er hæstv. ríkisstj. óforbetranleg. Það má vel vera, að ánægjuhljóðið í ýmsum gæðingum, sem hafa auðgazt á undanförnum árum, hljómi hærra í eyrum hæstv. ríkisstj. og það sé það, sem hún telji sér nóg. Það ern stundum flutt ávörp, þakkarávörp til núv. hæstv. ríkisstj., sérstaklega til hæstv. viðskmrh., fyrir það, að hagur verzlunarinnar hafi blómgazt. Ég veit, að þetta vegur þungt hjá hæstv. ríkisstj., en ég vara hana samt við að fyllast of mikilli sjálfsánægjan, þó að hún heyri eitthvað af köttum sín um mala af ánægju, því að þeirra ánægja hefur verið gerð á kostnað alþýðustéttanna í landinu. Það fer ekki hjá því, að fólki hlýtur að finnast það undarlegt, að í vor sögðu allir stuðningsmenn ríkisstj., sem voru að tala við fólkið úti um land, ráðh. og þeirra frambjóðendur í alþingiskosningunum, að það væri alveg ljómandi gott ástand í landinu, viðreisnin hefði heppnazt með ágætum og allt væri í blóma og velsæld hjá öllum. Og síðan þetta var, síðan þessir sannleikspostular voru á ferðinni, hefur liðið eitt sumar. Og er þetta ekki eitt ægilegt hallærissumar? Hefur ekki allt brugðizt? Hlýtur það ekki að vera ástæðan til þess, að nú játa allir, að svo illa er komið, þessir sömu hæstv. ráðh. og sjálfsagt þeirra þinglið nú, sem tókst að telja fólki trú um það í vor, að allt væri í blóma, það mætti eiginlega ekki vera betra? Með griðasáttmálanum við verkalýðshreyfinguna í vor var síldveiðunum fyrir Norðurlandi borgið. Þegar verkalýðshreyfingin gekk til sátta í það sinn og frestaði sín um réttmætu kröfum til þess að bjarga síldarvertíðinni, þá varð hæstv. núv. forsrh. glaður. Það var á þjóðhátíðardaginn, eins og hann sagði áðan, og hann sagði, að nú hefðu verið gerðir gleðilegir þjóðhátíðarsamningar. Hann var svo ánægður með, að verkafólkið hafði ekki þá heimtað í sinn hlut nema 71/2%. Og það var vissulega af engri óbilgirni við getu þjóðarinnar, sú kanphækkun, enda hefði hæstv. ráðh. ekki kennt þá niðurstöðu við þjóðhátíðardaginn sem gleði- og fagnaðarboðskap, ef hann hefði þá talið, að sú niðurstaða tefldi efnahagslífi þjóðarinnar í voða. Hvernig fór svo þessi síldarvertíð, sem verkalýðshreyfingin bjargaði með hófsemd sinni? Hún fór ágætlega. Það er aðeins eitt ár í Íslandssögunni, sem hefur borið meiri síldarafla að landi. Það var sumarið í fyrra. Þetta liðna sumar er mikið síldveiðisumar, afli nokkuð misjafn, en þó fjöldi skipa með metafla, yfir 20 þús. mál og tunnur, heildaraflinn að magni til minni en í fyrrasumar, meira af honum verkað í söltun, sem skilar miklu meira gjaldeyrisverðmæti heldur en síld, sem fer í bræðslu. Lýsið hefur á heimsmarkaðinum nærri hækkað um 100%, nærri tvöfaldazt í verði. Heildarverðmæti liðinnar síldarvertíðar slagar því upp í metárið í fyrra. Enn fremur kemur það til, að á þessu ári hafa togararnir fiskað miklu betur en í fyrra. Dragnótaaflinn hefur verið með eindæmum góður. Heildarverðmæti sjávarafurða er rétt við það að vera í nýju meti. Og þannig mætti lengi telja. Þó að sumarið væri kalt og gengi þannig hart að nokkrum byggðarlögum, þá er þetta í heild gott sumar, hefur verið gjöfult til lands og sjávar. Það er ekkert slíkt hallærissumar, sem hæstv. ríkisstj. geti afsakað sig með, að þess vegna hafi nú allt farið úrskeiðis hjá henni. Það er ekki guði að kenna, að illa hefur farið í sumar. Það er valdhöfum íslenzka ríkisins, ríkisstj., að kenna og engum öðrum. Ég hlýt að spyrja: Allt, sem var gott í vor, og allt, sem er í hörmungarástandi núna, hvenær gerðist þetta? Og hver er orsökin? Hvernig gerðist þetta? Það er mér algerlega dularfullt. En hæstv, ríkisstj. þyrfti helzt sjálfrar sín vegna að komast að niðurstöðu um þetta, því að ef það skyldi nú vera leiðum í stjórnarstefnunni að kenna, þá þarf hæstv. ríkisstj. að breyta henni, svo að þannig haldi sagan og þróunin ekki áfram, að í mesta góðæri fari allt úrskeiðis, jafnvel svo, að hæstv, viðskmrh. verður að játa, að hinn dýrmæti gjaldeyrissjóður sé að minnka, hann sé að rýrna í góðærinu, meðan verkafólkið hefur þó engar kauphækkanir knúið fram. Ekki geta það verið kröfur verkalýðsins, sem nú liggja fyrir, sem hafa sett þetta allt úr böndunum. Það er óhugsandi. Íslenzkt efnahagskerfi hrynur ekki, þó að verkalýðsfélögin leggi fram kröfur sínar, og lengra eru þau ekki komin. Þau eru ekki komin lengra en það. Nei, sannleikurinn er sá, efnahagskerfi þjóðarinnar var komið úr böndum á vordögum, þegar gengið var til kosninga, og það var skrökvað að þjóðinni um, að allt væri í lagi. Nú er það komið í ljós, að þá var sitthvað í ólagi og að þeir vissu það vel. Þeir hafa að vísu komizt lengra áfram á ófarnaðarbrautinni í sumar. Það er hægt að nefna nokkuð, sem leiddi til aukins ófarnaðar og er orsökin til þess, að dýrtíðarskriðan hefur aldrei tekið annað eins stökk og í sumar, að verðbólgan hefur aldrei magnazt jafnmikið á jafnskömmum tíma. Og það er í dálitlum tengslum við kosningarnar sumt af því. Það er t.d. augljóst mál, að okkar litla efnahagskerfi hefur ekki þolað enska lánið, 240 millj. kr., sem var spýtt inn í íslenzka efnahagskerfið á nokkrum vikum, í viðbót við verðbólgudæluna hérna suður á Suðurnesjum, Keflavikurflugvöll, sem spýtir inn í íslenzka efnahagskerfið nokkrum hundruðum millj, á ári hverju, án þess að nokkurt verðmæti í framleiðslu liggi þar á bak við. Það átti líka nokkurn þátt í verðbólguþróun sumarsins, að það þótti nauðsynlegt fyrir kosningar að láta bankana vera liðlegri í lánum til hinna og þessara gæðinga, svo að þeir gætu keypt inn bíla upp á krít og annað, sem væri gott að eiga, ef krónan yrði nú enn verðminni með haustinu, sem hvarflaði óneitanlega að mörgum nánum gæðingum hæstv. ríkisstj. Og þeir miðuðu sitthvað af sínum aðgerðum við það, að það væri von fyrir þá á einni gengislækkuninni enn. Ég hirði ekki að rekja nánar fleiri orsakir þess, að efnahagslífið hefur á liðnu sumri haldið áfram að fara úr böndunum hjá hæstv. ríkisstj. og það svo greypilega, að hún játar það nú, að svo sé komið, gjaldeyrishallinn orðinn 700 millj, kr., gjaldeyrissjóðirnir að þverra, sjávarútvegurinn þannig, að hann vill kasta sínum eignum í hendur ríkisstj., gefast upp, fiskiðnaðinn vantar 14% í útflutningsverðmætum til þess að hafa tekjur á móti gjöldum. Verkafólkið hefur ekki vinnulaun, þó að það vinni hverja einustu stund alla virka daga ársins, nema fyrir brothluta af því, sem hæstv. ríkisstj. viðurkennir í opinberum skýrslum að meðalfjölskylda verði að hafa til þess að hafa fyrir viðurkenndum útgjöldum fjölskyldunnar. Svona stendur búskapur viðreisnarstjórnarinnar í dag. En samt sem áður, hefur nokkuð gerzt í launamálum þjóðarinnar á liðan sumri? Jú, ábyrgir menn, útvaldir af hæstv. ríkisstj., menn með góða dómgreind og þekkingu, vinir ríkisstj., engir fjandmenn, enginn landráðalýður, þeir voru beðnir að dæma um það, hvað fólkið, sem starfaði í þjónustu íslenzka ríkisins, mætti fá í kaup. Þessi dómstóll ríkisstj. kvað upp sinn dóm rétt eftir kosningarnar. Og hann hefur náttúrlega ekki verið kveðinn upp út í loftið, slíkur dómur. Það er alveg óhugsandi, að þessir ábyrgu menn hafi ekki gluggað eitthvað í það, áður en þeir kváðu upp sinn dóm, hvað ríkisbúið þyldi nú, hvað efnahagskerfið þyldi í launagreiðslum til jafnfjölmenas hóps og alls starfsfólks ríkis og ríkisstofnana. Og ég er alveg sannfærður um, að þeir hefðu ekki kveðið upp dóm nm, hver þessi laun skyldu vera til opinberra starfsmanna, án þess að hugleiða: Svo hátt kaup megum við ekki ákveða þessu fólki, að efnahagskerfið og þjóðin og atvinnuvegirnir rísi ekki undir því. Þeir hafa vitanlega ákveðið það þannig, að það væri borð fyrir báru hjá þeirra ágæta, kæra þjóðfélagi. Þetta voru nefnilega alls ekki fjandmenn þjóðfélagsins, enginn landráðalýður. Meðal þessara dómara var annar aðalefnahagsmálasérfræðingur ríkisstj., sjálfur Jóhannes Nordal. Hann getur enginn kennt við landráð. Hann getur enginn kennt við fjandskap við ríkisstj. Hann er ekki heldur kenndur við það að vera óglöggur á tölur, og hann er ekki við það kenndur að hafa ekkert vit á efnahagskerfinu. Nei, maðurinn hafði öll hin beztu skilyrði til þess að dæma rétt um það, hvað þjóðarskútan bæri í lannagreiðslum til opinberra starfsmanna, og hann gerði engan ágreining. Hann var sammála meðdómendum sínum. Hvernig var þessi dómur? Þessi dómur var á þá leið, að þjóðfélagið rísi undir því að borga hinum lægst launuðu í þjónustu ríkisins 20% hærra kaup en þeir áður höfðu Jæja, 20%. Það er sjaldgæft, að íslenzk verkalýðshreyfing hafi náð fram 20% kauphækkun í einu, mjög sjaldgæft, og það hefði þótt ofsalega mikið, ef við hefðum tekið oft slík stökk. En dómurinn var nú ekki um 20% meðaltalshækkun til opinberra starfsmanna. Nei, meðaltalahækkunin er talin vera 45%. Dómararnir sögðu: Þjóðfélagið ber það, að meðaltalshækkun launa hjá opinberum starfsmönnum ríkisins verði 46%. En það þurfti að gera betur við ýmsa en í meðallagi. Og það var gert þannig, að allir hæst launuðu embættismenn ríkisins skyldu fá prósentvís meiri hækkun, eftir því sem þeir höfðu hærri laun, algerlega í anda misskiptingar þjóðfélagsins, sem hæstv. ríkisstj. hafði verið að skapa í gegnum gengisfellingar sínar og í gegnum skattapóltík sína og aðra þætti hinnar víðfrægu viðreisnar. Allt upp í 90% kauphækkun, 4 sinnum 20% hækkun og betur þó, skyldu þeir hafa, sem hæst höfðu launin fyrir. Og þetta var ekki knúið fram við verkföll af landráðalýð, heldur uppkveðinn dómur af hollustu við hæstv. ríkisstj. Ég skal játa það, þegar ég á þeim degi, 3. júlí, þá var kjaradómurinn kveðinn upp, hafði tal af ýmsum mönnum, þá varð mér það á, að ég spurði þá eina 3 eða 4, sem ég mætti fyrst: Hvað hækkar kaupið þitt í dag við kjaradóminn? Ég mætti fyrst skólastjóra við fjölmennan barnaskóla í Reykjavík, skóla með marga kennara. Og hann svaraði: Ja, mitt kaup hækkar um 7 þús. kr. á mánuði. Jæja, það er nú eins og hálf önnur verkamannslaun, sem hann fær í kauphækkun á mánuði, hálf önnur verkamannslaun á mánuði. Já, hann var næsta glaður yfir þessu. Þetta var dómur, sem honum líkaði vel. Skömmu síðar átti ég tal við annan embættismann og spurði hann líka þessarar nærgöngulu spurningar: Hvað hækkuðu nú launin þín í dag við kjaradóminn? Hann sagði hiklaust: Nærri 8 þús. kr., eða nákvæmlega sagt 7986 kr., svolítið hærra en sá, sem ég spurði fyrst, nærri 8 þús. kr. á mánuði.  (Grípið fram í: Eru kennaralaun þetta há núna?)  Þetta eru engin kennaralaun, sem ég er að miða við núna. Þeir hafa fengið minni hækkun en þetta. Og svo kom ég til eins af þeim embættismönnum, sem eru í hæsta flokki með 19 990 kr. í kaup á mánuði, og spurði hann, hvað hans kaup hefði hækkað. Mér heyrðist, að honum nærri því blöskraði. Hann sagði: Eins og þú veizt, þá er það í dag nærri helmingi hærra en það var í fyrradag. Þetta var kveðið upp með dómi. Þetta skyldi þjóðarskútan bera. Og ég efast ekkert um það, að það hefur verið álit dómendanna, að þetta væri ekki of hátt, þessu risi íslenzkt efnahagskerfi undir, og ég hef ekki heyrt neinn úr röðum hæstv. ríkisstj. bera brigður á það. Það var viðurkennt, m.a. held ég af hæstv. viðskmrh., að þetta mundi a.m.k. þýða 200 millj. kr. í öllum launagreiðslum. Ég fagna því, að það er álit tilkvaddra dómenda ríkisstj., launadómenda, að þeir meta það svo, að þjóðfélagið beri svona laglegar kanphækkanir. En þá hugsaði ég: Er það nú hugsanlegt, þegar hlutlaus dómur hefur kveðið upp slíkan dóm, að þá verði verkamönnum svarað 15. okt.: Þið eigið ekkert að fá? Og ég sagði: Það er alveg óhugsandi. Slíkt ranglæti munu stjórnarvöld landsins aldrei taka sér í munn. - En hvað er nú að koma á daginn? Frv. til l. á Alþingi um, að verkafólkið skuli sitja með óbreytt kaup. Það er þeirra réttlæti. Það hefur einhvern tíma verið sagt: Illt er þeirra ranglæti, en verra er þeirra réttlæti. Og þetta réttlæti ríkisstj. er verra en allt hennar ranglæti. Það vantaði ekki, að það væri á því hamrað af sumum spekingum hæstv. ríkisstj., að kjaradómurinn mætti ekkert fordæmi skapa. Það voru þá þeirra hugmyndir, að eingöngu þeir, sem væru í þjónustu ríkisins, skyldu fá slíkar launahækkanir. En hefur það orðið svo? Hafa engir getað fótað sig á því, að þeir ættu sama rétt á launahækkunum og starfsfólk ríkisins? Hvað voru margir dagar liðnir frá því, að kjaradómur var kveðinn upp, þangað til fyrsti hópurinn fór af stað og staðhæfði, að hann ætti rétt á sams konar launum og nokkrir þeir, sem höfðu fengið sína launahækkun með dómi? Ég ætla hér aðeins að staldra við það atriði, að fréttamenn ríkisútvarpsins sem ríkisins starfsmenn höfðu fengið sín laun ákveðin með kjaradómi. Þeir eru í stéttarfélagi, sem heitir Blaðamannafélag Íslands. Fréttamennirnir við dagblöðin, félagsbræður þeirra, sáu, að þeirra kaup var nú miklu lægra en þessara, sem höfðu fengið sín laun ákveðin með kjaradómi. Þeir sögðu: Við viljum ekki una þessu. Við viljum fá sömu laun og þessir félagsmenn okkar, sem nú komust þarna undir kjaradóminn, - og gerðu sínar kröfur miðað við það. Það lá ekki á lausu. Það samrýmdist ekki réttlætishugmyndunum hjá stjórnarvöldunum, að allir menn í Blaðamannafélagi Íslands skyldu hafa sömu laun og þeir, sem voru búnir að fá sín laun dæmd með kjaradómi. Þetta stéttarfélag varð að boða verkfall, fór í verkfall; samþykkti einróma að létta ekki fyrr en þeir hefðu náð sín um rétti fram, launin væru eins hjá fréttamönnum blaðanna og hjá fréttamönnum ríkisútvarpsins. Þetta var eðlilegt. En hvaða illræðismenn voru nú þarna á ferðinni? Hvaða landráðalýður var þarna á ferðinni? Það voru m.a. blaðamennirnir við Alþýðublaðið, blaðamennirnir við Vísi, heildsalablaðið Vísi, blaðamennirnir við Morgunblaðið, ritstjórarnir við þessi blöð greiddu ekki atkv. á móti verkfallinn. Þeir töldu sig standa á rétti sínum, mennirnir, og þeir stóðu það vissulega. Blöðin hættu að koma út, meðan stjórnarvöldin voru að átta sig á þessu réttlæti, og svo endaði það auðvitað með því, að blaðamennirnir fengu fram sinn rétt. Blaðamannafélagið fékk viðurkennd sams konar laun fyrir alla sína meðlimi eins og dómurinn hafði skammtað fréttamönnum ríkisútvarpsins. Blaðamenn og ritstjórar Morgunblaðsins höfðu upplifað það að standa í heiðarlega verkfalli í hálfan mánuð og sigra í verkfallinu og voru vel að þeim sigri komnir. En þetta var nú fyrsta versið þar. Svo kom annað vers. Og hvaða illræðisóþjóðalýður reið nú þá á vaðið? Vinnuhjúin á þeim bæ, sem heitir höfuðborg Íslands, Reykjavík. Starfsmenn Reykjavíkurborgar, þjónustumenn borgarstjórans, Geirs Hallgrímssonar, risu nú upp, gerðu sínar kröfur og sögðust miða sínar kröfur við kjaradóm. Skrifstofufólkið hjá Reykjavíkurborg ynni nokkurn veginn sams konar stórt og skrifstofulýður ríkisins. Það næði ekki nokkurri átt annað en laun hvorra tveggja yrðu þau sömu. Þar kom nú ekki til verkfalls. Það var setzt að samningum, og það tókust samningar, eins og vera bar. Þannig á að leysa svona mál. Og svo kom út kjarareglugerð, launareglugerð Reykjavíkurborgar, og bar það með sér, að starfsfólk Reykjavíkurborgar hafði samkv. hinum nýju samningum fengið fyllilega sambærileg kjör við starfsfólk ríkisins eftir niðurstöðu kjaradóms og þó í ýmsum tilfellum orðið einum launaflokki hærri, svo að heldur var þetta nú á uppleið en niðurleið, burðarmagn þjóðfélagsins enn þá í ágætu lagi og hægt að vera svolítið rausnarlegur, enda áttu góðir í hlut, enginn landráðalýður enn þá. Þegar Reykjavíkurborg var búin að fá hliðstæð laun og starfshópar ríkisins samkv. kjaradómi, þá gekk launareglugerð Reykjavíkurborgar út um allt land, til allra bæjarfélaga úti um land, og þar hefur hún verið höfð að fyrirmynd fyrir endurskoðun launa hjá öllu starfsfólki við alla kaupstaði landsina, að svo miklu leyti sem við getur átt. Það er því vitað mál, að flest eða öll bæjarfélög landsins taka nú upp launagreiðslur í samræmi við launareglugerð Reykjavíkurborgar, sem er fyllilega jafnhá og launaákvæði samkvæmt kjaradómi, nema nokkra ríflegri sé. Mér er tjáð, að nokkrum hv. þm., sem starfa í bæjarstjórn úti um land, hafi nú þótt svo miklu skipta, þegar þeir vissu, að kúgunarlögin voru að koma yfir Alþingi, kúgunarlögin gegn verkalýðnum, þá hafi þeim þótt svo miklu skipta, að það væri búið að hækka kaupið hjá starfsfólki sinna bæjarfélaga, að þeir hafi rokið í símann og þurft endilega að brýna það fyrir sínum bæjarfulltrúum að vera nú búnir að þessu fyrir kl. 12 á miðnætti í fyrradag eða undir öllum kringumstæðum áður en þingfundur byrjaði hér kl. 2 í gær. Og þetta hafði kostað nokkra fyrirhöfn þessa ágætu þm., en þetta mun hafa tekizt. Það þarf því ekki að efa, að þessi launalagfæring er komið yfir allt starfsfólk ríkisins, meðlimina í Blaðamannafélagi Íslands, allt starfsfólk Reykjavíkurborgar, flestallt starfsfólk annarra bæjarfélaga nú eða alveg á næstunni. Eins og eðlilegt var, vildi starfsfólkið í bönkunum ekki horfa upp á það að vera með miklu lægri laun en skrifstofufólkið í skrifstofum ríkis og Reykjavíkurborgar, og þar hófust upp samningar í sumar. Þeir gengu skikkanlega. Þeim var lokið í septembermánuði, og þá var gefin út launareglugerð bankanna. Hún bar það alveg ótvírætt með sér, að þar voru launin öllu hærri en samkv. niðurstöðum kjaradóms og ívið riflegri en samkv. launareglugerð Reykjavíkurborgar, og kaupið, eins og tíðkazt hafði hjá bönkunum áður, miðað við 13 mánuði á ári í staðinn fyrir 12 hjá venjulegu fólki, en það var ekkert nýmæli, það hafði verið svo áður. Rök fyrir því að hafa þetta heldur ríflegra en í hinum tilfellunum eru þau m.a., að margt af starfsfólki bankanna beri peningalega ábyrgð umfram það, sem skrifstofufólk almennt beri hjá Reykjavíkurborg og ríkinu og ríkisstofnunum, og það eru kannske rök, enda eru launin hjá bankastarfsfólkinu ívið hærri en hjá hinum tveimur aðilunum, sem ég nefndi. Enn þá stefndu þannig afleiðingarnar af kjaradómi í þá áttina, að menn fyndu ekki til þess, að þjóðarskútan væri að sökkva, enda virtist öllu vera óhætt, talsvert borð fyrir báru. Og svo leið tíminn fram að því, að það var orðið vitað hérna innan Hringbrautar, í kringum Alþingishúsið, að það væri von á dálítið sérkennilegri löggjöf, það ætti að binda allt kaup hjá öllu fólki, sem ekki væri búið að fá launalagfæringu á ákveðnum degi, ákveðinni klukkustund. Og það var kannske sérstök hending, en það bar upp á þann dag, að þá sáust bankaráðsmenn á ferli í öllum bönkum samtímis, mikið að gera. Bankastjórarnir voru líka á kreiki, þeir eiga líka að mæta á bankaráðsfundum, og þetta var í öllum bönkunum samtímis. Hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, mun nú „fungera“ sem formaður bankaráðs Landsbankans, þ.e.a.s. viðskiptabankans, og hann setti bankaráðsfund í snarheitum. Emil Jónsson skundaði á fund í bankaráði Seðlabankans, og Guðmundur Í. Guðmundsson utanrrh. gaf sér tíma til að kalla saman fund í bankaráði Útvegsbanka Íslands. Og hvað var á seyði? Jú, það var þetta á seyði, að það mátti ekki ske, að það væri ekki búið að hækka laun bankastjóranna í landinu, áður en hin boðaða löggjöf kæmi fram fyrir Alþingi. Það var á þessum bankaráðsfundum, - það er nú að vitað, - ákveðið að hækka dálítið kaup bankastjóranna. Þeir bera mikla ábyrgð og þeir eiga að hafa gott kaup, og það ei. sagt, að þeirra kaup sé 20 þús. kr. á mánuði plús 2000 kr. á mánuði fyrir að sitja bankaráðsfundi, þá er kaupið komið í 22 þús. á mánuði, og svo hafa þeir 22 þús. í 13 mánuði, því að það er 13 mánaða ár í bönkunum. Og þeir hafa auðvitað bankaráðsmenn líka í 13 mánuði, það nær ekki nokkurri átt annað. Svo hafa þeir einhverja bílastyrki. Landsbankinn hefur nú víst bíl og bílstjóra handa bankastjórunum, hinir hafa bílastyrki. Og svo þurfa þeir að hafa eitthvað í risnu og hafa það, einhvern skilding. Það er víst, að þeirra kaup er ekki undir 25 þús. kr. á mánuði, 300 þús. kr. á ári. Menn voru að velta því fyrst fyrir sér: Er þessi launahækkun nú ákveðin með vitund og vilja ríkisstj.? Hefur hún ekki sent aðvörun, að svona megum við ekki hækka kaup að lítt þörfu? Nei, svo sáu menn, að það gat ekki verið án vitundar og vilja ríkisstj. Hæstv. fjmrh. stjórnaði bankaráðsfundi Landsbankans, hæstv. sjútvmrh., Emil Jónsson, sat fund í bankaráði Seðlabankans, og hæstv. utanrrh. stjórnaði fundi bankaráðs Útvegsbankans. Það voru einmitt 3 ráðh. hæstv. ríkisstj., sem sáu það, að bankastjórarnir máttu ekki vera utan gátta, máttu ekki lenda undir kaupbindingarlöggjöfinni. Það varð að bjarga þeim. Það varð að gerast með eins skjótum hætti og þegar kerlingin kom að gullna hliðinu með syndirnar hans Jóns síns í poka, og það varð að kasta skjóðu bankastjóranna og Jóhannesar Nordals sérstaklega inn í gáttina, áður en hún lokaðist, og þarna er hún komin inn í himnaríki ríkisstj. og bankastjórunum er bjargað. En svo, hvað átti svo að gerast næsta dag? Þá átti að skella hurðum á verkalýð landsins, - hingað og ekki lengra, óbreytt kaup. Það var þetta, sem átti að gerast daginn eftir. Nú gerðist það ekki daginn eftir, af því að það kom dálítill kengur í Alþfl. Það stóð á honum á miðstjórnarfundi að samþykkja þetta góðgæti verkalýðnum til handa, og það gleður mig, að það skyldi þó örla á einhverri tilfinningu til verkafólksins enn þá í miðstjórninni. Það voru samt ekki fyrst og fremst fulltrúar verkalýðsins í miðstjórninni, sem sögðu til sín. Nei, það var einn af bankastjórunum, sem minntist þess, að honum hafði verið ákvarðað 25 þús. kr. kanp á mánuði þann dag eða daginn áður, og þá sagði hann: „Ég get ekki fengið mig til að traðka á verkamönnum með þessum hætti, sem hér er lagt til. Þá fengu ýmsir aðrir, sem áttu að vera fulltrúar verkalýðsins, málið og tjáðu sig andvíga þessu, og formaður Alþfl, þorði ekki að bera málið undir atkv., bjargaði því í það skiptið frá því að vera fellt með því að bera það ekki undir atkv. Og svo byrjuðu fortölurnar til næsta dags, og þá rann það niður eins og mjólk, þá var það samþykkt, - skella bara hurðunum á verkamennina, og það var gert. Frv. um launamál o.fl. er með þeim óvenjulega hætti, að það bannar að hækka nokkurt kaup, í hvaða formi sem er. Það bannar verkalýðsfélögunum að gera samninga til hækkunar á kaupi. Það bannar verkalýðsfélögunum að notfæra þann verkfallsrétt, sem er viðurkenndur í vinnulöggjöfinni. Þetta frv. skerðir stórkostlega félagafrelsið í landinu að því er snertir öll verkalýðsfélög landsins, sem hafa 30 þús. meðlimi. Og þetta bann á ekki bara að gilda frá þeirri stundu, sem Alþingi hafði lokið því afreki að samþykkja þetta frv. sem lög. Nei, þetta frv. á að gerast lög með einhverjum dularfullum hætti frá þeirri stund, sem því er kastað inn á Alþingi, áður en umr. fara fram um það, áður en nokkur maður hefur rétt upp hönd með því. Það á að hafa verkanir nokkra daga, áður en það er orðið að lögum. Hingað til hefur því verið haldið fram, að ekkert frv. væri orðið að lögum, fyrr en það hefur í fyrsta lagi farið í gegnum allar umr. samkv. þingsköpum og hlotið samþykki, verið sent forseta Íslands og hann staðfest það ásamt ráðh., og enn hafa frv. ekki verið talin orðin lög, fyrr en búið væri að birta þau í Stjórnartíðindum. En þetta blað hérna á með dularfullum hætti að vera lög, frá því að því var. kastað inn í þingið kl. á í gær. Svona liggur mikið á að skella hurðunum á verkamenn. Það fer ekkert á milli mála, að þetta frv. er engin frelsisskrá, ekki fyrir verkalýðsstéttina. Það er ofbeldislöggjöf. Verkalýðshreyfingin er svipt lýðræðislegum rétti, Það eru brotin grið á henni. En er ekki með þessari löggjöf verið af refsa einhverjum sökudólg? Það er verkalýðshreyfingin, sem er höfð fyrir sökum um það að setja öll launamál úr skorðum. Og þó er það staðreynd, að það er verkalýðshreyfingin ein, sem á eftir að leiðrétta sín laun nú að haustnóttum, þegar ríkisstj, sjálf hefur búið til dómstól til þess að hækka launin hjá opinberum starfsmönnum og allir aðrir nálega farið í kjölfarið. Verkalýðshreyfingin á samt að vera sökudólgurinn og skal fá á sig kúgunarlög. Hvað voru verkalýðssamtökin búin að gera, þegar hæstv. ríkisstj. greip til þessa ráðs að bera fram þessi þvingunarlög Það voru þrjú verkalýðsfélög búin að hefja samningaviðræður við sína viðsemjendur í stétt atvinnurekenda, og þegar þeim þótti lítið þokast í áttina með það, að tekið væri undir þeirra kröfur, þá lýstu þau yfir verkfalli. Það var Hið íslenzka prentarafélag, sem hafði boðað verkfall 1. nóv. Það er ekki undir stjórn landráðalýðs. Þetta elzta starfandi verkalýðsfélag landsins, stofnað 1897, það er undir stjórn stuðningsmanna hæstv, ríkisstj., og prentarastéttin er ekki meðal þeirra lakast launuðu innan raða verkalýðssamtakanna. En samt sem áður vildu þeir ekki una sín um launakjörum eftir þær breytingar, sem orðið höfðu fyrir frumkvæði stjórnarvaldanna í landinu, og vildu færa sín launakjör til samræmis, jafnvel kröfur um það lágu ekki á lausu, boðuðu verkfall. Það verkfall hófst kl. 12 á miðnætti s.l. nótt. Þeir lýstu yfir, prentararnir, á fundi í gærkvöld í troðfullu húsi, ég held einróma, að þeir mundu halda verkfallinu áfram, nema þeir yrðu til annars knúðir, ég skil það þannig, nema þeir yrðu ofurliði bornir, og eru þeir þó þarna áreiðanlega löghlýðnir menn, en ekki fúsari en þetta til þess að beygja sig undir ólög. Bókbindarar höfðu ákveðið, þegar ekkert gekk í þeirra samningum, að boða verkfall, og Verzlunarmannafélag Reykjavíkur og Landssamband ísl. verzlunarmanna höfðu staðið í alllöngu samningaþófi hér í alþingishúsinu. Ekkert gekk, atvinnurekendurnir vissu, að þeir höfðu bakhjarl, þurftu ekkert að semja. Það stóð til að binda hendurnar á verzlunarfólkinu, og þeir gáfu því ekki kost á neinum kauphækkunum, sem ekki var von. Þetta félag og mörg félög innan Landssambands ísl. verzlunarmanna hafa því boðað verkfall frá og með 4. nóv. Þetta voru verkalýðsfélögin, sem voru búin að tilkynna verkföll og auðvitað öll með löglegum hætti. Var það nú ekki óbilgirni af verzlunarfólkinu í Reykjavík að heimta það, að verzlunarfólkið í þjónustu kaupmannanna og heildsalanna, sem er vitanlega í eðli sínu nákvæmlega sama eðlis og vinna skrifstofufólksins hjá Reykjavíkurbæ og ríkinu, skyldi fá sömu laun og ákveðin höfðu verið með kjaradómi og síðan með launareglugerð Reykjavíkurborgar? Var það ekki ósvífið? Var ekki sjálfsagt að beita afli gegn þessari kröfu? Var það ekki sjálfsagt að neita verzlunarfólkinu og skrifstofufólkinu hjá prívatkaupsýslunni um sömu laun og skrifstofufólkinu hjá því opinbera samkv, réttlæti ríkisstj.? Samkvæmt hinu sérstaka réttlæti ríkisstj. var það sjálfsagt. En að dómi allra annarra var ekki sjáanlegt annað en væri sjálfsagt að ganga að sams konar launakjörum hjá verzlunarfólkinu í Reykjavík og búið var að ákveða hjá skrifstofufólki ríkis og Reykjavíkurborgar, og það verða margir fleiri, sem eru á þeirri skoðun, að það hafi ekki verið stætt á að neita verzlunarfólkinu í Reykjavík um sams konar kaup og búið var að ákveða hjá hinu opinbera. Ég veit ekkert á þessari stundu, hvað verzlunarmannasamtökin gera, þegar þau nú horfast í augu við, að það er búið að setja handjárnin á þau, eins og öll önnur félög innan verkalýðssamtakanna. En nöturlegt er það að láta forustumenn verzlunarsamtakanna sitja hér á samningafundum undir stjórn sáttasemjara ríkisins dag eftir dag, nótt eftir nótt, bara sem hvert annað kómedíuspil, vitandi það í röðum atvinnurekendanna, að þetta var ekkert annað en látalæti, þessir samningar. Það stóð aldrei til að gera neina samninga. Það var skákað í því skjóli, að það væri að koma þvingunarlöggjöf. Samningamenn verzlunarstéttarinnar hafðir þarna að háði og spotti og svívirtir með því að láta þá vera hér nótt eftir nótt við svo sem samninga og svo að svipta þá félagafrelsi, samningarétti og verkfallsrétti með lögum, rétt eins og aðra. Og svo höfðu Verkakvennafélagið Framsókn og Verkakvennafélagið Framtíðin í Hafnarfirði, Verkakvennafélag Keflavíkur og Njarðvíkur og Verkalýðsfélag Akraness boðað verkfall þann 6. nóv. út af kaupi við síldarvinnu. Það átti svo sem ekki að leiðrétta þetta kaup verkakvennanna með góðu, og það hafði ekki fengizt nein rétting þeirra mála, ekki í gær kl. 2, þegar þvingunarlögin voru hér lögð fram með því orðalagi, að þau ættu að taka lagagildi strax. En þrátt fyrir ákvæði laganna, sem í því tilfelli virðast hafa verið höfð að engu, var setzt að samningaborði í gærkvöld uppi í húsi Vinnuveitendasambands Íslands hérna við Fríkirkjuveginn, og rétt fyrir kl. 12 á miðnætti í gærkvöld var undirskrifaður samningur um 22.5% hækkun við síldarvinnu. Ég fagna þessu, ef þarna er ekki sá fláttskapur á ferðinni, að þrátt fyrir undirritaðan samning verði vinnuveitendum á þessu svæði tilkynnt, að þeim sé óheimilt að standa við orð sín og undirskriftir. Kannske það sé ætlunin að hafa þá að fíflum? Kannske það sé ætlunin að gera þá ómerka að undirskrift sinni og orðum? Sjáum til. En ef þessir samningar, gerðir eftir að frv. er lagt fram, hafa gildi, þá kynnu og allar aðrar ákvarðanir um breytt kaup að hafa gildi. En verkalýðsfélögin höfðu, þegar leið að 15. okt. í haust, eins og sjálfsagt var, farið að bera saman ráð sín um það, hvaða kröfur þau ættu að gera 15. okt., þegar griðasáttmálinn, sem gerður var við hæstv. ríkisstj. s.l. vor, væri útrunninn og úr sér genginn. Alþýðusamband Norðurlands hélt ráðstefnu fyrstu dagana í okt. og komst þar að þeirri niðurstöðu, að kaup yrði að hækka verulega, bæði vegna þeirrar dýrtíðaröldu, sem hefði flætt yfir á s.l. sumri, og með hliðsjón af þeim stórkostlegu kjarabreytingum, þeirri launabyltingu, sem orðið hafði í landinu á sumarmánuðunum, síðan griðasáttmálinn var gerður. Alþýðusamband Vestfjarða hélt, sömu dagana og Alþýðusamband Norðurlands hafði sitt þing, ráðstefnu um kaupgjaldsmál og komst að nákvæmlega sömu niðurstöðu, án þess að nokkurt samband væri á milli þessara þinga, því að þau voru haldin samtímis. Alþýðusamband Íslands boðaði svo öll fjórðungssamböndin og fulltrúaráð verkalýðsfélaga, þ.e.a.s. stærri heildirnar í verkalýðshreyfingunni, til ráðstefnu 12, og 13. okt. Og þar voru mótaðar þær kröfur, sem seinna var ákveðið af hinum ýmsu almennu verkalýðsfélögum að gera að sínum. Og kröfurnar voru þær, að kaup verkafólks, lágmarkskaup verkafólks, skyldi vera 40 kr. á tímann. Það er nú 28 kr. samkv. samningum. Það var öllum í verkalýðshreyfingunni ljóst, að þetta var mikið stökk. Þetta var langhæsta krafa, sem hafði verið gerð í verkalýðshreyfingunni. En hún var gerð með tilliti til þeirrar óðadýrtíðar, sem skollið hafði yfir og rýrt hafði kaupmáttinn á liðnu sumri í viðbót við það, sem áður var orðið, og einnig með hliðsjón af kjaradómi og öllum afleiðingum hans, sem ég hef rakið hér í minni ræðu. Það var allra hugsun: Það getur ekki venið, að það sé ætlunin að skilja verkafólkið eitt eftir. - Ráðstefna Alþýðusambandsins komst að þeirri niðurstóðu, að einnig bæri að stytta vinnutímann. því verður ekki móti mælt, að hann er óhóflegur orðinn í okkar landi. Það er full ástæða til að reisa þar skorður við, svo að verkafólk biði ekki tjón af ofþrælkun, og þá alveg sérstaklega að gera sérstakar ráðstafanir til þess, að börn séu ekki ofþjökuð. Og þriðja krafan, sem ekki var lögð minnst áherzla á á ráðstefnu Alþýðusambandsins, var sú, að við yrðum að heimta verðtryggingu þeirra launa, sem um semdist, því að það er sama, hvað smáar kauphækkanir við höfum dregið að landi, hversu hóflega sem við höfum farið í sakir, hvort sem við höfum komið með 5% eða 7% að landi, þá hefur þeim verið eytt á örskömmum tíma í eldi óðadýrtíðar og verðbólgu. Og svo héldu lýðræðissinnar í verkalýðshreyfingunni ráðstefnu, að vísu var það brot á öllum skyldum þessara manna við sín heildarsamtök að neita að taka þátt í ráðstefnu Alþýðusambandsins, sem þau eru meðlimafélög í. En ég hefði getað skilið erindi þessara manna á sérstaka ráðstefnu, ef þeir hefðu haft allt aðra stefnu í kaupgjaldsmálum en forráðamenn Alþýðusambandsins og þeirra niðurstaða hefði verið: Unum óbreyttu kaupi. Eða: Þolum lækkun kaups. Gerum ekki kröfur til stórkostlegrar hækkunar kaups, eins og hinir gera. - En þeir áttu ekki það erindi á sina ráðstefnu, lýðræðissinnar, um kaupgjaldsmál. Þeirra niðurstaða var nákvæmlega sú sama. Þeir heimtuðu stórfellda hækkun kaups, því að annað væri ekki hægt, hvorki með tilliti til þeirrar dýrtíðar, sem skollið hafði yfir á sumrinu, né heldur með tilliti til kjaradóms og annars, sem hefði farið í hans kjölfar. Þegar forráðamenn þeirrar ráðstefnu voru inntir eftir, hvað fælist í kaupkröfunni sjálfri, þá var tekið blað og þá var tekinn blýantur og reiknað út og sagt: Krafan þýðir nánast 38 kr. eða 39 kr. á tímann. - Á okkar ráðstefan var sagt 40 kr. En ég segi nú, þegar búið er að bera fram á Alþ. lög um að brjóta niður lýðræðisleg réttindi verkalýðshreyfingarinnar, lýðræðissinnanna innan hennar eins og annarra, þá fyndist mér væri ráð að halda ráðstefnu lýðræðissinna. Nú væri tilefni til þess. Nú væri það a.m.k. ekki út í hött. Hvernig var kröfum verkalýðshreyfingarinnar tekið, þegar Alþýðusamband Norðurlands, Alþýðusamband Vestfjarða, ráðstefna Alþýðusambands Íslands og ráðstefna lýðræðissinna höfðu tjáð sig um miklar kauphækkanir? Rak ekki Morgunblaðið upp öskur? Rak ekki Vísir upp öskur? Og gólaði ekki Alþýðublaðið með, eins og það er vant, um að þetta væru ósvífnar kröfur? Nei, það var eins og það væri stungið upp í þau steini öll saman. Engin gagnrýni á þessar kröfur. Og það hefur ekki heyrzt enn. Það hefur enginn lagt sig í það að sýna fram á, að það væri ósvífið, ef verkamenn fengju 40 kr. á tímann, eftir það, sem hefur gerzt á sumrinu, það verður þó að segja öllum til lofs. Hvað þýðir krafan um 40 kr. á klst. fyrir verkamann og verkakonu? Hvað gefur sú krafa háar árstekjur, ef verkamaðurinn og verkakonan vinna sérhvern virkan dag 8 stundir, og meira á ekki að heimta af íslenzkum verkamanni eða verkakonu nema í sérstakri nauðsyn. Það ern 2400 vinnustundir í árinu, þegar allir dagar eru unnir 8 stundir, allir virkir dagar, 2400 stundir. Og með 40 kr. á klukkustund, þá gefur það 96 000 kr. En hvað segja svo Hagtíðindin um, að meðalfjölskylda þurfi að hafa í tekjur til þess að standast þau útgjöld meðalfjölskyldunnar, sem þar eru viðurkennd? Þar segir, að meðalfjölskylda þurfi að hafa ekki minna en 100 þús. kr. - 40 kr. á tímann allar vinnustundir ársins, alla virka daga, gefa ekki þær tekjur, sem viðurkennt er að vísitölufjölskyldan þurfi að hafa, til þess að tekjurnar hrökkvi fyrir gjöldum. Krafan er ekki ósvífnari en þetta, og má þó frekar búast við því, að hún hefði við samningaborðið ekki fengizt til fulls. Nei, sannleikurinn er sá, að verkamann, sem vinnur alla virka daga ársins 8 stundir á dag, hann vantar með núgildandi kaupi 49608 kr. til þess að hafa tekjur á móti viðurkenndum vísitöluútgjöldum meðalfjölskyldu. Og þessi lífskjör skal lögbinda, þegar hæst launuðu embættismenn þjóðarinnar hafa fengið 90% kauphækkun. Það er þetta, sem frv. á að gera að lögum á Íslandi. Og svo segir hæstv. forsrh.: Þegar búið er að lögleiða þetta frv., þá eiga að byrja vinsamlegar viðræður við verkalýðshreyfinguna, og þá á að leggja sig í líma um það að leysa málið í bróðerni og vinsemd. - Er það ekki líklegt, að þessi lagasetning laði fram sáttfýsi af hendi verkafólks og verkalýðssamtaka til þess að leggja sig í líma við að leysa málin í sáttfýsi og bróðerni? Ætli það hefði ekki verið öllu auðveldara að fá sættir í málinu, ef það hefði verið gengið að tilboði verkalýðshreyfingarinnar um að vinna eins og menn næsta hálfan mánuð að því að leysa málin og láta frv. ekki koma fram? Ég held það hefði verið jafnhyggilegt eins og það, að ef maður ætlar að fá samkomulag við mann, þá er ekki ráðið að gefa honum á kjaftinn eða gefa honum sitt undir hvorn. Ég trúi ekki á þá vinsemd, sem upp úr því skapist. Því hefur verið haldið fram stundum, að það sé eðlilegt, að kjaradómurinn hafi komizt að þeirri niðurstöðu, að hinir hæst launuðu í þjóðfélaginu ættu og yrðu að fá hærri laun en verkamenn, því að verkafólkið hefði verið búið að knýja fram svo miklar kjarabætur áður, að hinir opinberu og sérstaklega hinir hæst launuðu hafi dregizt langt aftur úr, þessi met hafi verið löguð með kjaradómi. Ég vil líta á þetta, því að ef kjaradómurinn væri leiðrétting milli hinna hæst launuðu og verkamanna, þá væri ekki að öllu leyti rétt að miða við 90% hækkunina þeirra og bera hana saman við 35% hækkun verkamanna, sem þeir hafa fengið samtals á þessu sameiginlega stjórnartímabili Emils Jónssonar og núv. hæstv. forsrh. Ólafs Thors. En það er ekki svo. Þeir hæst launuðu hafa á undanförnum árum fengið meiri launahækkanir en almennir verkamenn. Ég hef hér plagg fyrir framan mig, sem er samanburður á launum og kauptöxtum miðað við 8 stunda vinnudag hjá nokkrum starfshópum 1950, 1958 og 1963. Þar er gerður samanburður að því er snertir Verkamannafélagið Dagsbrún, ófaglært verkafólk á öllum kauptöxtum Dagsbrúnar, Verkakvennafélagið Framsókn, Iðju, félag verksmiðjufólks í Reykjavík, iðnaðarmenn. Opinberir starfsmenn byrja þar á ráðherrum og enda hjá sorphreinsunarmönnum hjá Reykjavíkurborg, sem auðvitað eiga að vera á lægstu launum, og þessi tafla er miðuð við það að setja laun Dagsbrúnarverkamanns við almenna vinnu, setja þá launaútkomu sem 100 og miða síðan hina launaflokkana þar við. Hér stendur þá, að verkamaðurinn í Dagsbrún hafði 1950 1848 kr. á mánuði, 1958 var þetta kaup hans komið upp í 4370 kr. og 1. okt. 1963, núna fyrir nokkrum dögum, var mánaðarkaup Dagsbrúnarverkamanns komið upp í 5600 kr. Á árunum 1950–58 hafði kaup Dagsbrúnarmanasins hækkað um 136%, og á árunum 1950–63 hafði kaup Dagsbrúnarverkamannsins hækkað um 203%. En í prósentum af fyrsta taxta Dagsbrúnar var þetta kaup sett þann 1. okt. 1968 sem 100. Verkamaðurinn í steypuvinnu hafði 1. okt. s.l. þá 102 stig, bifreiðastjórar í Dagsbrún höfðu þá 103 stig. Verkamaður í Dagsbrún, sem vann með loftþrýstitækjum, hafði 106 stig 1. okt. 1963. Verkamaður við kola- og saltvinnu hafði 107 stig, og verkamaður við stjórn á steypuvélum í rörasteypustóð og við þess konar störf hafði 113 stig 1. okt., við sementsvinnu 117 og við stjórn á vélskóflum og ýtum o.fl. 121 stig. Og að síðustu pakkhúsmenn hjá heildsölum o.fl., mánaðarkaup þeirra var metið 105 stig skv. þessu, miðað við 1. apríl 1950 og svo aftur 1. okt. 1963. Hjá Iðju og Verkakvennafélaginu Framsókn eru þetta mjög svipaðar tölur, og ég akal til að spara tíma ekki fara út í það, en menn geta séð þessar töflur hjá mér, ef þeir vilja, og það er sízt örari þróun þar. Iðnaðarmenn, járnsmiðir, þeir hafa 135 stig í hámarkstaxta þeirra, 135 stig 1. okt. 1963, trésmiðir - sveinar 127, trésmiðir - vélamenn 143 stig og múrarar í tímavinnu 131. Og þá kem ég að opinberum starfsmönnum. Fyrst eru ráðherrar. 1. apríl 1950 var mánaðarkaup ráðh. 4313 kr., 1958 þann 1. okt. voru ráðherralaun 9111 kr., 1. okt. 1963 voru ráðherralaun 22 þús. kr. skv. dómi kjaradóms. Þeirra vísitala í samanburði við Dagsbrúnarmanninn er 393, þannig hefur hallað á ráðh., þegar Dagsbrúnarverkamaður var settur sem 100. Borgarstjórinn í Reykjavík hefur vísitöluna 393 eins og ráðh., ráðuneytisstjórarnir vísitöluna 356, borgarverkfræðingur 35.5, verkfræðingar vita- og hafnarmálaskrifstofu vísitöluna 258, skólastjórar við barnaskóla með 11–18 kennara hafa vísitöluna 258, fulltrúar 1. flokks í stjórnarráði 244, framfærslufulltrúar hjá Reykjavíkurborg 196, barnakennarar vísitöluna 182, lögregluþjónar ríkisins 161, Reykjavíkurborgar einnig 161, bifreiðastjórar stjórnarráðsins 149, bifreiðastjórar hjá borgarskrifstofum einnig 149 og þungavinnuvélstjórar hjá Reykjavíkurborg 149, ritarar 1. flokks, góðar skrifstofustúlkur í stjórnarráði, vísitöluna 144, sorphreinsunarmenn hjá Reykjavíkurborg vísitöluna 129 og vinnumenn á ríkisbúum vísitöluna 124. Sýnist mönnum nú af þessu, að verkafólk hafi fengið meiri kauphækkanir en opinberir starfsmenn, sem hér hafa nú verið nefndir? Vísitala þeirra opinberu starfsmanna er öll hærri, en það á að setja þvingunarlög á verkafólkið. Ég hef skýrslu yfir það, hvað iðnverkamenn og iðnverkakonur hafi mikið af tekjum sínum, eins og þær hafa verið skrásettar í opinberum skjölum, hve mikils hluta teknanna sé aflað með yfirvinnu og nætur- og helgidagavinnu, því að það er augljóst mál, að enginn getur framfleytt sinni fjölskyldu á dagvinnutekjunum einum. Verkamenn höfðu 13.6% af tekjum sínum árið 1961 með eftirvinnu, þ.e.a.s. með því að vinna á tímanum frá 6 til 7 síðdegis, og þeir hafa 20.3% fyrir vinnu á nóttum og helgidögum - í nætur- og helgidagavinnu, eða þeir höfðu alls 85.9%, meira en þriðjung af öllum tekjum sínum, í eftirvinnu og nætur- og helgidagavinnu. Verkakonurnar höfðu 21.3% af sínum tekjum í eftirvinnu og nætur- og helgidagavinnu. Iðnverkamenn höfðu 27% af sínum tekjum í eftirvinnu og nætur- og helgidagavinnu og iðnverkakonur 5.8% af sínum tekjum í eftir og helgidagavinnu. En yfirleitt eru þó hin skrásettu launakjör opinberra starfsmanna miðuð við það, að þeir vinni ekki 8 tíma, heldur í flestum tilfellum 6 eða 7 tíma á dag. Enn fremur er það eitt atriðið í kjaradómi, að sérhver maður í opinberri þjónustu, sem vinnur eftirvinnu, skal fá eftírvinnukanpið sitt reiknað sem 150. hluta af mánaðarkaupinu, en skv. stéttarfélagasamningunum skal deila í mánaðartekjurnar með 200, svo að yfirvinnukaupið hjá hinum opinbera starfsmanni verður strax vegna mismunarins á þessum reglum mun hærra, miklu hærra skv. kjaradómi heldur en skv. stéttarfélagasamningum. Auk þess er nú orðið ljóst af ákvörðun kjaradóms hjá hinum lægst launuðu, í lægstu launaflokkunum, sem hafa 20–30% launahækkun, þá er kaupið þrátt fyrir það, þótt það sé lágt, hærra en hjá hliðstæðu verkafólki. Það kemur t.d. í ljós, að verkamenn, ófaglærðir verkamenn í þjónustu Reykjavíkurborgar, skv. launareglugerðinni, sem nú er að taka gildi hjá flestum bæjarfélögum landsins, sem einnig hafa hvert um sig allmarga verkamenn í sinni þjónustu, hafa fyrir dagvinnutímann, þegar þeir eru komnir á full laun, 8000 kr. á mánuði. Það er nákvæmlega það, sem verkalýðshreyfingin gerir kröfu til, að verkamaðurinn fái 40 kr. á tímann, 40 kr. á klst., það eru 8 þús. kr., því að það eru 200 vinnustundir í mánuði. Við gerum kröfu um það, og það er það sama og kjaradómur hefur dæmt verkamönnum í Reykjavík, sem annast t.d. sorphreinsunina, og öðrum ófaglærðum verkamönnum, sem bærinn hefur í sinni þjónustu. Vinni þeir svo eftirvinnu, þá skal deila í þessa upphæð þeirra með 150, og verður þannig eftirvinnukaupið þeirra mun hærra en hjá verkamönnunum, jafnvel þótt þeirra kaup hefði verið hið sama í starfinu, sem það ekki er. Líti maður á kaup skrifstofustúlku hjá Reykjavíkurborg eða ríkinu, og þær eru ekkert ofhaldnar í launum, það voru þær, sem fengu einna minnsta kauphækkun skv. kjaradómi, og reikni út, hvað þær hafi í kaup á klst., þá er leitun á fullæfðri stúlku, sem hafi ekki 40 kr. á tímann. En verkamennirnir hérna niður við Reykjavíkurhöfn, sem vinna við Togaraafgreiðsluna og h já Eimskip, þeir hafa 28–30 og 32 kr., eitthvað slíkt. Það skal lögbindast, það er fjandans nóg fyrir þá. Það er ósvífni, þeir eru að setja þjóðfélagið upp á rönd með því að heimta 40 kr. eins og skrifstofustúlka hjá því opinbera.  Hæstv. forsrh., Ólafur Thors, hafði framsögu fyrir frv., sem hér er til umr. Hann rakti afrek sinnar ríkisstj. á undanförnum árum, og það var eiginlega dýrðaróður nm ágæti viðreisnarstefnunnar og árangur hennar, batnandi lífskjör, þangað til kom að niðurlagskaflanum um ástandið núna. Þá varð hæstv. forsrh. að viðurkenna, að nú horfði allt fremur illa, og hans niðurstaða var sú, að það mætti ekki hækka kaup, því að það væri eins og að ætla sér að slökkva bál með því að hella í það olíu. En eru þeir ekki búnir að hella einhverjum olíusopa í sumar? Voru þeir ekki að undirbyggja með þeim aðgerðum, að laun hlytu að hækka í landinu? Eða var það ásetningur frá fyrstu byrjun, að verkafólk skyldi ekkert fá, það skyldi skapað misréttisþjóðfélag meðal launastéttanna eins og annars staðar? Nei, þeir voru sannarlega, hæstv. ráðh., á liðnu sumri búnir að hella bæði olíu og benzíni í dýrtíða- og verðbólgubálið, þeir gerðu það rækilega fyrir kosningarnar, bæði með enska láninu, sem var eins konar kosningamútur, og með lánapólitíkinni til kaupsýslunnar og á fleiri vegu. Og ef mikil hækkun kaupgjalds setur efnahagskerfið úr böndum og má líkja við að hella olíu á eld, þá hefur það verið gert á liðnu sumri. Ég hafði dálítið gaman af því að heyra enn þá einu sinni af vörum hæstv. forsrh. endurtekna spekina um það, að ef allir fá kanphækkun, þá fær enginn neitt. Ef allir fá kauphækkun, þá fær enginn neitt. Þetta er búið að endurtaka í leiðurum Morgunblaðsins í allt sumar, og þetta hafa hagspekingar oft þulið yfir okkur. Það á enginn að sækjast eftir kauphækkun, því að ef allir fá kauphækkun, þá fær enginn neitt. En af hverju var þá verið að dæma opinberum starfsmönnum svona miklar kauphækkanir? Af hverju voru allir að sækjast eftir því að fá þetta sama og kjaradómur hafði ákveðið? Af hverju var þetta óðagot í bankaráðsformönnunum að hækka launin hjá bankastjórunum núna fyrir nokkrum dögum? Höfðu menn ekki þetta í huga, þessa speki: Ef allir fá kauphækkun, þá fær enginn neitt? Af hverju þótti þeim betra að vera sloppnir inn fyrir dyrastafinn á gullna hliðinu sjálfir? Og svo koma þeir hérna á eftír, þylja þessa kenningu yfir þeim, sem á að skella hurðunum á: Þið hafið ekkert gott af því að fá kauphækkun, því að ef allir fá kauphækkun, þá fær enginn neitt. En þetta segja þeir, sem ern búnir að bjarga sér, þeir, sem löbbuðu heim einn dag í september með 50 þús. kr. í umslagi og vissu ekkert, hvað þeir áttu að gera við það, það voru hæstv. ráðh. íslenzku ríkisstj., og lögðu þá í fyrsta sinn á ævinni í sparisjóðsbók, en þeir vita, að það hefur enginn gott af að fá kauphækkun, því að ef allir fá það, þá fær enginn neitt. Hæstv. forsrh. gerði örlitla grein fyrir frv. sjálfu, eins og í hans hlut féll sem frsm., og þó að stjórnarblöðin hafi hrópað núna upp, að í þessu frv. felist stöðvun kaupgjalds og verðlags, þá viðurkenndi þó hæstv. forsrh., að það vari ekki alveg ætlunin að stöðva verðlagið. Í því væri ekki fullkomin verðstöðvun, enda er fjarri því, að svo sé. Það eru geysilega rammar skorður reistar við, því, að kaupgjald megi hækka í neinni mynd með löglegum hætti, en það slaknar á ákvæðunum, þegar kemur að 4. gr. um ráðatafanir til þessa að stöðva verðlagið, enda munum við þreifa á því á næstu tveimur mánuðum, að verðlagið heldur áfram að hækka. Það eru engar ráðstafanir til þess í frv, að stöðva það. Ég vil - með leyfi hæstv. forseta - lesa þessa 4. gr. um verðstöðvunina, þar segir: „Óheimilt er að hækka hundraðahluta álagningar á vörum í heildsölu og smásölu frá því, sem er, þá er frv. til þessara laga er lagt fyrir Alþingi: Má ekki hækka álagningu í hundraðshluta. Mikið var. „Sama gildir um álagningu á hvers konar selda vinnu og þjónustu, þ. á m. meistaraálag. Frá því að frv. til þessara l. er lagt fyrir Alþingi, er óheimilt að hækka verð á öllum öðrum vörum en þeim, er ræðir um í 1. mgr., nema með samþykki viðkomandi yfirvalda,“ - það kynni að fást, - „og mega þau ekki leyfa meiri hækkun en svarar sannanlegri verðhækkun efnivara og annarra kostnaðarliða.“ En ef um þetta sannast, þá er alveg sjálfsagt að hækka. „Sama gildir um hvers konar selda þjónustu, þ. á m. um aksturstaxta vörubifreiða, fólksbifreiða og sendiferðabifreiða og um fargjöld og flutningsgjöld skipa og flugvéla.“ Eins og hver maður heyrir, þá eru þarna engar ráðstafanir um takmarkanir. Það á bara ekki að lækka álagningu hjá þeim í prósentutölu, og það er beint sagt, að þeir megi hækka verðið, ef einhverjir útgjaldaliðir hækka. Þar skal á engan hátt þrengt að. Og verðlagið getur þannig hlaupið upp á næstu tveimur mánuðum drjúgan spöl. Frv. er ekki verðbindingarfrv. Hæstv. viðskmrh. hélt hér fyrirlestur áðan, fyrirlestur um vandann, sem þjóðinni er á höndum, um þann greiðsluhalla, sem nú væri orðinn og færi alltaf sívaxandi, - er kominn eitthvað yfir 700 millj., - og um það, að gjaldeyrisvarasjóðurinn væri alltaf að minnka, í þessu líka voðalega árferði, sem við búum við. Og hvernig á nú að ráðast gegn þessu? Hvernig á að stöðva sig á óheillabrautinni? Frv. hér er auðvitað úrræðið: binda kaup verkafólks næstu tvo mánuði, svipta verkalýðssamtökin samningafrelsi, svipta þau verkfallsréttinum, stórskerða þannig félagafrelsið í landinu og brjóta þar með stjórnarskrána, sem á að tryggja borgurunum félagafrelsi, svipta fjölmennustu stéttir þjóðfélagsins lýðræðislegum réttindum til þess að fá svo hið bezta fram hjá þessu fólki og þess samtökum til þess að leysa málið í bróðerni á eftir. Hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, hefur ekki talað enn þá í þessum umr., kannske gerir hann það ekki. En það er mynd af honum á forsíðu Vísis í dag, og það er innrömmuð grein, sem er viðtal við ráðh., og viðtalið heitir: „Ríkisstjórnin treystir á dómgreind Íslendinga“. Hún gerir það enn, að dómgreind Íslendinga viðurkenni réttlæti ríkisstjórnarinnar. Þessi hæstv. ráðh. er með játningar eins og hinir ráðh., sem hér hafa talað, og hann segir: „Þjóðin er farin að eyða meiru en hún hefur aflað. Þetta kemur fram í því, eftir að við höfðum hagstæðan gjaldeyrisjöfnuð gagnvart útlöndum árin 1981 og 1882, þá er mikill gjaldeyrishalli það sem af er þessu ári.“ hvert segir hann, að það sé á leið? Upp á við? Nei, það er allt á leið niður á við a.m.k. En það er sjaldan ein báran stök, og þess vegna segir hæstv. ráðh.,með leyfi hæstv. forseta: Í öðru lagi hefur svo tilkostnaður útflutningsatvinnuveganna aukist svo gífurlega, að öll samkeppnisaðstaða þeirra er á erlendum mörkuðum við aðrar þjóðir hefur stórversnað.“ Nei, nú lýgur Herlegdáð að kónginum. Það er algerlega útilokað að halda því fram, að samkeppnisaðstaða íslenzkra útflutningsatvinnuvega sé eyðilögð vegna kaupgjaldsins á Íslandi, því að kaupgjaldið á Íslandi er lægra en í nokkru öðru landi, sem við höfum viðskipti við, og við eigum því að hafa betri samkeppnisaðstöðu en nokkur önnur nágrannaþjóð okkar. Kaupgjaldið í Danmörku, Noregi, Svíþjóð, Bretlandi er stórkostlega miklu hærra en hjá verkalýðnum á Íslandi. Og þetta ætti að drepa samkeppnisaðstöðu þeirra þjóða gagnvart okkur, ef nokkuð væri. Ef þetta eru beztu rökin, sem hæstv. fjmrh. hefur fyrir því, að þeir beri fram þetta þvingunarfrumvarp, þá eru rökin ekki upp á marga fiska, því að þetta eru ósannindi, hrein ósannindi. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þennan hæstv. ráðh. og bankaráðsformann. Vinnulaunin eiga að vera banabitinn. Þetta ofsalega kaup, sem verkafólkinu eru greitt, það er það, sem er að fella íslenzka atvinnuvegi, bæði innanlands og í samkeppnisaðstöðu við útlönd. Þó eru vinnulaunin, t.d. í rekstri hraðfrystihúsanna, líklega innan við 20% af útgjöldunum. Og hér var í kvöld upplýst, að útflutningsgjaldið eitt samsvaraði 30–35% í kaupi.. Hvað ætli vextirnir nemi miklu af útgjöldunum? Hvað ætli það nemi nú miklu fyrir íslenzka útflutningsatvinnuvegi, ef útflutningsgjald og vextir væri lækkað svo sem eins og um helming? Ég held, að með því opnuðust leiðir og væru þó fleiri til - til þess að gefa verkafólki eitthvað svipaða launabót og kjaradómur dæmdi opinberum starfsmönnum. Hver eru nú viðbrögð verkalýðssamtakanna til frv., stjórnarfrv. um launamál o.fl.? Það er ekki að öllu leyti komið í ljós enn, en af því, sem þegar hefur gerzt, má þó nokkuð ráða í það. Miðstjórn Alþýðusambandsins kom saman til fundar í gærkvöld, kynnti sér frv. til laga um launamál o.fl., ræddi efni þess og gerði svo hljóðandi ályktun, með leyfi hæstv. forseta: „Alþýðusamband Íslands mótmælir harðlega frv. því til laga um launamál o.fl., sem ríkisstj. lagði fram á Alþ. í dag. Lagafrv. þetta er eigi aðeins hatröm árás á samningsréttinn, félagafrelsið og verkfallsfrelsið, heldur þýðir samþykkt þess einnig afnám þessara lýðréttinda. Heitir Alþýðusambandið því á öll meðlimafélög sín að slá órofa skjaldborg um þessi dýrmætu grundvallarréttindi lýðræðisins. Í baráttu þeirri, sem fram undan er, er óendanlega mikið komið undir árvekni og baráttuþreki félagsheilda og einstaklinga, og ber að neyta sérhvers færis, sem gefast kann til varðveizlu lífskjaranna og mannréttindanna.“ Ég veit það með vissu, að það hefði orðið mikil ólga í verkalýðshreyfingunni, ef samningar við atvinnurekandur hefðu engan áraagur borið um hækkað kaup, ef atvinnurekendur hefðu þverlega neitað að hækka kanpið um einn eyri. En það vekur áreiðanlega miklu meiri ólgu í verkalýðshreyfingunni, þegar slíkt kemur frá ríkisstjórn, sem hefur lofað því við skegg sitt og skalla, lofað því í hvítu bókinni „Viðreisn“ að skipta sér ekki af kjaramálum, það skuli vera milli verkalýðssamtaka og atvinnurekendasamtaka. Og þannig stendur hæstv. ríkisstjórn sem svikari að þessari yfirlýsingu sinni. Og til hvers? Til þess að sjá um það, að verkafólk fái enga umbun launa, þó að aðrar stéttir hafi fengið um 45% launahækkun fyrir opinbera tilhlutan á undanförnum vikum. En það, sem sker miklu, miklu dýpra inn í merg og bein hjá verkalýðshreyfingunni heldur en að ríkisstj. tekur að sér að sjá um það hlutverk atvinnurekenda að neita um sérhverja kauphækkun, er það, að hún ræðst með frv. sinn á helgustu lýðréttindi verkalýðssamtakanna. Þau eru ekki frjáls, eftir að þetta frv. hefur verið samþ. Þið, hv. alþm., sem verðið til að samþ. þetta frv., þið eruð að leggja frelsissviptingu á verkalýð landsins, þið eruð að fjötra hann, eftir að þið sjálfir hafið tekið ykkur drjúgan skammt í formi launa, hækkaðra launa, ýmist í skjóli dómstóls eða með eigin skömmtunaraðferðum. Og það er ég viss um, að verkalýðshreyfingin unir ekki að vera svipt samningsrétti, ekki heldur að vera svipt verkfallsréttinum. Verkalýðsfélögin eru gerð bókstaflega óvirk með því að svipta þan samningsréttinum um kaup. Ályktun Alþýðusambandsins verður ekki mætt daufum eyrum af verkalýð landsins, og þar mun afstaða manna ekki skiptast eftir flokkum. Mönnum eru lýðréttindi verkalýðssamtakanna helgur réttur. Landsnefnd verkalýðssamtakanna, landsnefnd hinna almennu verkalýðsfélaga kom saman á fund í morgun. Hún ræddi þessu viðhorf. Hún er skipuð fulltrúum víðs vegar að af landinu, hún er skipuð fulltrúum lýðræðissinna, og hún er sjálfsagt líka skipuð einhverju af landráðalýð eftir orðbragði Morgunblaðsins. En bæði lýðræðissinnar og landráðalýðurinn urðu sammála. um eftirfarandi ályktun, með leyfi hæstv. forseta: „Landsnefnd verkalýðsfélaganna lýsir fyllsta stuðningi sínum við mótmælaályktun miðstjórnar Alþýðusambands Íslands gegn frv. því til þvingunarlaga, sem ríkisstj. hefur lagt fyrir Alþ. Landsnefndin telur sjálfsagt, að haldið verði fast við markaða stefnu, ag akorar á verkalýðsfélögin að boða vinnustöðvanir með löglegum fyrirvara og komi þær til framkvæmda frá og með 11. þ.m.“ Þessi ályktun var að sjálfsögðu send okkar ástkæra hlutlausa ríkisútvarpi í dag, önnur leið var ekki til til þess að koma henni á framfæri, vissulega var hún frétt. Blöðin eru stöðvuð, vegna þess að Hið íslenzka prestarafélag er í verkfalli, löglegu verkfalli. Fyrri hluti ályktunarinnar var birtur í ríkisútvarpi orðrétt, en niðurlagið var klippt í burtu. Tjáningarfrelsið á Íslandi er ekki meira en það, að það var ekki hægt að birta til enda samþykkt landsnefndar verkalýðsfélaganna. Það var án allra heimilda frá þeim, sem ályktunina sendu til birtingar, skorið aftan af henni þetta: „og skorar á verkalýðsfélögin að boða vinnustöðvanir með löglegum fyrirvara og komi þær til framkvæmda frá og með 11. þ.m.“ Þetta mátti þjóðin ekki heyra, þetta mátti ekki koma í útvarpinu. Lýðréttindin, skoðanafrelsið, það er í heiðri haft á Íslandi, það má segja það, undir stjórn lýðræðissinna. Það er sem sé sparkað og traðkað á öllu lýðræði og öllu lýðfrelsi, og er alveg sérstaklega ástæða til að minna á það nú við þessar umr., því að frv. er vitnisburður um það, að það er traðkað á félagsréttinum, félagafrelsinu og lýðræðislegum réttindum þess fólks, sem í þeim samtökum er. Og svo bætir ríkisútvarpið því við, að það lætur undir höfuð leggjast að birta í heild þær ályktanir, sem það þó telur sér skylt að birta hrafl úr. En þó að blöðin komi ekki út og þó að ríkisútvarpið verði verkalýðshreyfingunni lokað, þá höfum við aðrar aðferðir til þess að koma okkar ályktunum á framfæri. Það er langt síðan það hefur verið svona gestkvæmt á pöllunum á Alþ. Af hverju er fólkið komið hingað? Er það ekki af því, að kommúnistar hafa smalað því saman? Nei, þegar fundur hófst á Alþ. í gær og vitað var, að ríkisstj. var að leggja fram þetta frv., þá fylltust áheyrendapallar Alþ. Og það var áreiðanlega að eigin hvötum, sem fólkið kom. Í dag, þegar átti að taka málið til umr., þingmálið, sem á að lögbinda kaup verkafólksins á Íslandri, þá varð slík aðsókn að Alþingishúsinu, að það var gert lögregluútboð í Reykjavík. Og þegar var komið nokkuð af fólki á þingpallana, þá var dyrum skellt á verkafólkið, sem vildi koma að hlýða á mál á okkar lýðfrjálsa þingi. Það var ekki á það hættandi að hleypa inn fleira fólki en með góðu móti kæmist á þingpallana, kytrurnar þarna uppi, sem raunar engum manni eru bjóðandi, bekkirnir eins og hænsnatré.  Hæstv. dómsmrh. kvaðst ekkert geta við þetta ráðið, ekki neitt. En einhvern veginn fannst honum vissara að hafa verkamennina utan dyra heldur en t.d. hérna á göngunum. Það er sumum mönnum ýmislegt fleira betur gefið en hugrekki. Þetta eru fyrstu viðbrögð verkalýðssamtakanna og verkafólksins. sem við höfum orðið varir við. En verkalýðsfélögin eru lýðræðisstofnanir og hafa lýðræðið betur í heiðri en hæstv. ríkisstj. Þau hafa verið að boða sína fundi í kvöld. Þau munu halda félagsfundi mörg á morgun og núna um helgina, og þar taka þan á lýðræðislegan hátt ákvarðanir um það, að hva miklu eða litlu leyti þau muni virða lagafrv. ríkisstj. um kaupbindingu, þegar flestar aðrar stéttir þjóðfélagsins hafa fengið stórkostlegri launahækkanir á liðnu anmri en nokkurn tíma hafa borizt spurnir af í allri Íslandssögunni. Ríkisstj. getur sett lög, ef henni endist þingmeirihl. til, en það er engin vissa fyrir því, að ranglát lög, sem eru í algeru ósamræmi við réttlætiskennd þjóðarinnar, verði framkvæmd. Það er svo margataðfest reynsla af því, að ef löggjöf brýtur í bág við réttlætiskennd þjóðarinnar, þá eru þau ekki meira virði en pappírinn, sem þau eru prentuð á. Ég skal engu spá um það, hversu mikils virði þessi pappír hér verður sem lög, en það gæti alveg eins farið svo, að hann yrði heldur verðlítill, og ef svo verður, þá er það eingöngu af því, að hæstv. ríkisstj. hefur færst það í fang að setja ofbeldislög gegn miklum hluta þjóðarinnar og þessi löggjög verður dæmd sem ólög. Gegn öðru en ólögum rísa Íslendingar ekki. Ég vil vænta þess, að réttlætiskennd hv. alþm. sé svo vakandi, að þeir hjálpi ekki ríkisstj. til þess óráða, sem það er að gera þetta frv. að lögum, og það er enn á þeirra valdi. Ef þeirra réttlætistilfinning er vakandi, þá verður þetta frv. aldrei að lögum. Ég á erfiðast með að trúa því, að menn, sem tilheyra Alþfl. og eru meðlimir í verkalýðshreyfingunni, láti fara með sig á svo auðvirðilegan hátt, að þeir taki þátt í að rétta upp puttana til þess að hafa lýðréttindi af sínum stéttarfélögum. En það má vel vera, að það sé búið að fulltryggja það, áður en þetta frv. er lagt fram, að þar bili enginn, að þar haldi öll handjárn og þar sé öll réttlætistilfinning svæfð. Ég á enn fremur erfitt með að trúa því, að útgerðarmenn og aðrir atvinnurekendur finni það ekki, að það er auðvirðilegt að synja verkafólki nm launahækkun eftir þær launabreytingar, sem átt hafa sér stað í þjóðfélaginu Ég hef engan útgerðarmann eða atvinnurekanda fyrir hitt, sem hefur ekki játað, að það verði auðvitað að laga kaupið hjá verkafólki, og ef það verður ekki gert, þá sjá þeir líka aðra hættu, sem blasir við, og það er sú hætta, að verkafólk streymi frá framleiðslustörfunum, og þar hefur þó heldur þótt skortur á fólki a.m.k., og til milliliðastarfanna, sem nú hafa fengið frá 20–90% kauphækkun, og hreiðri um sig þar. Ef hvorki verkalýðshreyfingin né atvinnurekendur lagfæra kaup verkafólksins, þá þýðir það, að vinnuaflinu er með opinberum ráðstöfunum bægt frá framleiðslustörfunum og til annara minni nytjastarfa fyrir þjóðfélagið. Og ef það gerist, þá styrkist ekki grundböllur efnahagskerfisins, þá eflast ekki atvinnuvegirnir, þá einu sinni blómgist ekki hagur heildsala og stórkaupmanna. Þá visnar tréð frá rótum. Það er gjaldeyrisframleiðslunni, á framleiðsluatvinnuvegunum til lands og sjávar, á vinnuverðmætinu, sem sjómenn, verkalýður og bændur skapa, sem efnahagskerfið og þjóðfélagið hvílir, það er á þessari klöpp, sem það hvílir. Og sé hún sprengd, hrynur það. En þetta skilur ekki hæstv. ríkisstj. Hvernig ættu líka menn eins og hæstv. fjmrh., hæstv. menntmrh. og viðskmrh., hæstv. dómsmrh., jú hann hefur líklega verið í síld nokkrum sinnum, en um hina vildi ég segja, menn, sem aldrei hafa mígið í saltan sjó, menn, sem aldrei hafa tekið sér verkfæri verkamanns í hönd, - hvernig ættu þeir að skilja lífskjör verkafólks? Það er engin von. Það er engin von, að þeir skilji það, og þeir hafa líka sýnt það, að þeir hafa engan skilning á því, skilja það ekki, því að þeir eru ekki verri menn en svo, að ef þeir skildu nokkuð til lífskjara íslenzks verkafólks, þá byðu þeir því ekki upp á kaupbindingarfrv. eins og þetta. Fram eftir öllu sumri voru stjórnarblöðin alltaf að guma að því, að ríkisstj. væri sterk stjórn. Jú, það vissu allir, hvað hún var sterk, að hún hafði 32 þm. af 60, hún hafði nauman meiri hl. í hvorri þd. En þjóðin veit nú betur, að þessi sterka stjórn hafði holgrafið efnahagskerfi, veikt og sundur tætt, og þegar hún var að guma af sterku stjórninni, þá vissi hún og málpípur hennar þetta vel. Núna upp á síðkastið voru stjórnarblöðin alltaf að tilkynna það, að erfiðleikarnir væru að vísu miklir, en það yrði með karlmennsku og þreki gengið á hólm við erfiðleikana og þeir yrðu yfirbugaðir, þeir yrðu sigraðir, úrræðin, sem dygðu, væru rétt að koma. Og hvað kom svo? Það kom þetta frv. til l. um launamál, sem er ekki um nein úrræði, sem er tákn úrræðaleysisins, tákn þess, að ríkisstj. sé algerlega ráðþrota og viti ekkert í sinn haus, hvað hún eigi að gera, nema helzt að reyna að níðast á verkalýðsstéttinni. Það hefur henni dottið í hug, að væri bezta ráðið til þess að fá hana til ljúflega og góðs samatarfs nm að ráða fram úr vandamálunum á eftir. En e.t.v. eru þetta samt úrræðin, sem stjórnarblöðin voru að boða, og þó að þetta marki ekki stefnuna nema næstu tvo mánuði, þá er ekkert líklegra en þetta eigi að vera framtíðarúrræðið, það eigi bara að framlengja þetta, t.d. nm næstu 2 ár, þegar þessir tveir mánuðir væru liðnir. Það má vel vera, að þannig eigi þetta að verða, það eigi að stjórna launamálum þjóðarinnar úr ráðherrastólunum með valdboði, með þvingunarlögum, það eigi til frambúðar að taka félagsfrelsið, samningaréttinn og verkfallsréttinn af verkalýðssamtókunum í okkar þjóðfélagi, og það eigi þannig að verða lausnin, sem hæstv. fjmrh. var að boða í fjárlagaumr. um daginn. Hann sagði, að það hefði lengi verið talið, að menn gætu stjórnað einu þjóðfélagi með því að hafa fullt vald á efnahagsmálunum, peningamálunum, þ.e.a.s. bankapólitíkinni og fjármálunum, þ.e. rekstri ríkissjóðs, ríkisfjármálunum, en nú væri komið í ljós, að þetta dygði ekki, menn yrðu líka að hafa fullt vald á launamálunum. Og það á að hafa vald á þeim með því að setja þvingunarlög eins og þau, sem hér liggja fyrir í frv.- formi. Þá er það fullkomnað. Þá halda þeir sig geta stjórnað íslenzka þjóðfélaginu. En það segi ég þeim alveg satt, að ef þeir halda, að þeir geti fengið vald. yfir þróun launamálanna í landinu með slíkri löggjöf, þá fara þeir villur vegar. Þeir fara alveg villir vegar um það. Þeim þætti þjóðfélagsmálanna verður aldrei stjórnað með þvingunarlögum. Þá fyrst mun koma í ljós, að þeir hafa hellt ekki aðeins olíu, heldur benzíni í eldinn, og það verður mikið bál, sem þeir tæpast verða menn til þess að slökkva. Ég lýk máli mínu með því að segja þetta: Ég vara hæstv. ríkisstj. enn við þessari ranglátu lagasetningu. Hún mun torvelda alla möguleika til friðsamlegrar lausnar á vandamálunum, sem nú steðja að. Og vandamálin, sem núv. hæstv. ríkisstj. er að fást við, er hún ómegnug að leysa og á því að fara frá. Hún á að játa gjaldþrot sitt, það blasir við allri þjóðinni. Og hún getur aldrei leyst vandamál, a.m.k. ekki að því er viðvíkur launamálunum, nema í falslausu og heiðarlegu samstarfi við framleiðslustéttir þjóðarinnar, verkafólk, sjómenn og bændur og samtök þessara stétta. Hvort hún trúir þessu eða ekki, þá er þetta sannleikur málsins. Hún er að hella olíu í eld nú, og það er óviturlegt að ætla sér að slökkva bál, eins og forsrh. sagði, með því að hella olíu á eldinn. Og það er enn þá heimskulegra að halda, að með fantalegu ofbeldi verði verkalýður landsins og verkalýðshreyfingin löðuð til nánara samstarfs og verði þannig barin til ásta.



Herra forseti. Ef ég kysi að tala um þetta mál í sama dúr og hv. síðasti ræðumaður gerði, þá lægi ósköp nærri að fjölyrða um hans hnyttnu orð hér áðan, - sem skýrðust raunar nokkuð af áskorun hans til ríkisstj., að hún ætti að segja af sér, - að honum þættu ráðherrastólarnir þægilegri en ýmis önnur sæti hér í þinghúsinu. En við höfum nú haft reynslu og þjóðin af þessum hv. þm. sem ráðh. og sem forustumanni um að leysa svipaðan vanda og hér er um að ræða, því að það er alveg rétt, eins og hv. 1. þm. Austf. sagði hér fyrr í dag, að það hefur oft borið við og á oft eftir að bera við, að ofþensla hleypur í okkar efnahagslíf, og þá þarf að grípa til þeirra tiltækilegu ráða, sem eru hæf til að koma í veg fyrir ofþensluna og gera hana skaðlausa. Hv. 5, þm. Vestf., Hannibal Valdimarsson, settist í hinn þægilega ráðherrastól á Alþingi haustið 1956. En hann var ekki einu sinni kominn í hinn þægilega stól hér í þinghúsinu, þegar hann úr sínum enn þá þægilegra stóli uppi í Arnarhvoli gaf út brbl., sem höfðu titilinn: Brbl. um festingu kaupgjalds og verðlags. Og í þeirri ræðu, sem hann flutti á Alþingi, þegar hann lagði þetta frv. fram til staðfestingar á brbl., viðurkenndi hann hreinlega, að til þess að ráða við verðbólguna hafi hann sjálfur, forseti Alþýðusambandsins, gert það, sem nú skal segja, með leyfi hæstv. forseta: „Ef ég hefði hlíft verkafólkinu og látið það fyrst fá sina kaupgjaldshækkun og ekki látið lögin koma í gildi fyrr en eftir 1. sept., þá hefðu allir aðrir getað vísað til þess, að þeir yrðu líka að fá sína möguleika til þess að hagnast, áður en lögin voru framkvæmd af þeim.“ Hv. þm., þáv. ráðh., lýsti því þannig með berum orðum yfir, að hans fyrsta úrræði hefði verið að svipta verkalýðsfélögin lögbundnum rétti, samningsbundnu ákvæði, með brbl. Þá var ekki haft svo mikið við að leggja lögin fyrst fyrir Alþingi, og þessi hv. þm., sem nú fárast mjög yfir því, að lög eigi að verka aftur fyrir síg, ákvað þannig með sínu fyrsta þýðingarmikla skrefi að láta þessi brbl. verka aftur fyrir sig með því að svipta verkalýðinn þeim rétti, sem hann var búinn að fá. Ef núv. ríkisstj. þarf fordæma við, þarf ekki lengra að fara en í þetta eina dæmi. Hitt er annað mál, að þetta var vafalaust gert af ríkri nauðsyn, og við sjálfstæðismenn, sem þá vorum í stjórnarandstöðu, tókum þessum brbl. og staðfestingu þeirra á þingi með allt öðrum hætti en núv. hv. stjórnarandstaða gerir. Því var að vísu haldið fram með mjög hæpnum hætti, að leitað hefði verið meira eða minna óformlegs samþykkis nokkurra forustumanna verkalýðsfélaganna um setningu þessara brbl., og hv. 5. þm. Austf., Lúðvík Jósefsson, útskýrði það svo, að það hefði verið eðlilegt, að þessi ráðstöfun hefði verið gerð, vegna þess, eins og hv. þáv. sjútvmrh., Lúðvík Jósefsson, sagði um verkalýðsfélögin orðrétt: „Þau stóðu frammi fyrir því, að þau gátu samkv. rétti sínum tekið nokkra kauphækkun 1. sept. þ.á., en þau stóðu líka frammi fyrir því, að þessi litla kauphækkun, sem fólst í þessum 6 stigum, átti að hverfa að fullu og öllu strax eftir 15 daga.“ Það var vegna víxlverkana milli kaupgjalds verkalýðsins og landbúnaðarvöruverðsins, alveg sama dæmi og við höfum í sumar, að kanpgjaldshækkunin, sem ákveðin er í júní, er nú upp étin, fyrst og fremst af hækkun landbúnaðarvara og af öðrum óhjákvæmilegum hækkunum. Hér er sem sagt ekki um neitt nýtt vandamál að ræða og ekki heldur ný vinnubrögð. Mér kemur ekki til hugar að saka þessa hv. þm. um illvilja í garð verkalýðsins eða yfirleitt nokkurs Íslendings, þó að þeir tækju þetta ráð, sem þeir gerðu. Þeir völdu það af ríkri nauðsyn. En nú segir hv. 5. þm. Vestf. um frv. núv. ríkisstj., að í því felist engin úrræði, það sé einungis til að skapa sér frest, meðan úrræðanna sé leitað. En einnig að því leyti gilti nákvæmlega hið sama um brbl. hv. þm. frá því í ágúst 1956. Þau voru þó ekki takmörkuð að gildi við tvo mánuði, eins og þessi lög eiga að vera, heldur við 4 mánuði, frá 1. sept. til 31. des. Og þáv. hæstv. ríkisstj. var ekki skjótari með úrræði sín en svo, að þegar þan komu fram, var fast liðið að jólum. Á þeim tíma var sá háttur hafður á, eins og hv. 1. þm. Vestf., Hermann Jónasson, svo fagurlega tók til orða haustið 1958, að við sjálfstæðismenn vorum „settir til hliðar“ og mjög lítið var til okkar leitað. En ég minnist þess, þegar hv. 1. þm. Vestf., þáv. hæstv. forsrh., kallaði mig til sín rétt fyrir jólin, sýndi mér þetta frv. og óskaði samstarfs, aldrei þessu vant, um, að málið fengi að ganga fram fyrir jól. Þetta var „jólagjöfin“ svokallaða, alræmt frv. og lagasetning á sinni tíð. Við sjálfstæðismenn athuguðum málið. Við vorum því að vísu fyllilega ósammála, en við viðurkenndum, að þörf væri ráðstafana til þess að bjarga atvinnuvegum þjóðarinnar frá stöðvun, og greiddum því fyrir því, að málið næði fram að ganga fyrir jól, þrátt fyrir það að við bentum þá þegar á, að mjög væri þessi löggjöf misráðin. En segja mátti um hæstv. ríkisstj. þá eins og oft ella, að betra er að veifa röngu tré en engu. Það var að vísu í „jólagjöfinni“ ekki um beina kaupbindingu að ræða, en stórkostlega skerðingu á hag alls almennings með margháttuðum tollum. Og þeirri aðferð var einnig haldið áfram í „bjargráðunum“ alræmdu, sem samþykkt voru hér eftir mikla og langvarandi verkleysu á Alþingi fyrri hluta ársins 1958. Loksins, þegar komið var fram á sumar, ég hygg um mánaðamótin maí–júní, voru þessi „bjargráð“ samþykkt, sem síðan leiddu til þeirrar frægu óðaverðbólgu, sem hv. 1. og 5. þm. Vestf. kepptust við að lýsa haustið 1958 og voru þá búnir að koma sér saman um og hv. 5. þm. Vestf. að skrifa mjög skelegga og að ýmsu leyti skynsamlega grein um það í eitt af sínum málgögnum, að ráðstafanir yrði að gera til þess að hefta þessa óðaverðbólgu og verkalýðurinn að leggja sitt af mörkum í því skyni. Hv. þm. fóru síðan á fund Alþýðusambandsins, og þegar þeir náðu þar ekki sínu máli fram, hygg ég, að hv. 5. þm. Vestf. hafi kosið að standa með sínum félögum, og hv. 1. þm. Vestf., þáv. forsrh., hafi virzt heldur litil stoð í þessum fylgisveini. En afleiðing alls þessa varð sú, að þegar þeir fengu ekki ný kaupbindingarlög þá samþykkt af Alþýðusambandsþinginu, lög, sem áttu að ganga í þá átt, að Alþýðusambandið veitti frest til desemberloka, hyrfi á brott, en léti hina háu herra eina um, hverjar ráðstafanir væru gerðar, þá varð það úr, eins og kunnugt er, að hæstv. forsrh. þáv., Hermann Jónasson, kom í þennan stól, sem var nú honum ekki mjög þægilegur þá að standa í, og hélt sína frægu uppgjafarræðu, eina hina eftirminnilegustu í allri Íslands sögu. Við skulum vera alveg hreinskilnir og játa það, að hér stöndum við frammi fyrir miklu sameiginlegu vandamáli, sem allar ríkisstjórnir nú um mannsaldursskeið hafa þurft að glíma við og ætíð - með réttu eða röngu - brugðizt við á sama veg. Ég man alltaf eftir því, þó að ég væri ekki þingmaður, að ég kom hér upp í þingið vetrarkvöld 1938, þegar þáv. hæstv. forsrh., Hermann Jónasson, var að fá lögfesta lagaþvingun til þess að binda endi á sjómannadeilu. Vitanlega gerði hæstv. forsrh. þetta af ríkri nauðsyn, og honum var það svo mikið kappsmál, að hann gerði það, þó að hann sæi fyrir, að þáverandi meðráðh. hans, Haraldur Guðmundsson, mundi hverfa úr ríkisstjórninni. Að þessu sinni var ég einungis áhorfandi. Ég var meiri þátttakandi í mínum flokki í hinum löngu samningaumræðum og viðræðum, sem leiddu til myndunar þjóðstjórnarinnar 1939, þegar þáv. hæstv. ríkisstj. undir forsæti Hermanns Jónassonar gafst upp og leitaði samstarfs við Sjálfstfl. um myndun nýrrar stjórnar, vegna þess að efnahagskerfið var komið í rúst. Þá þótti ekki annað tiltækilegt en að fella gengið og heimila að vísu nokkra vísitöluuppbót, en þó mjög takmarkaða, þannig að efnislega var þar um kaupfestingu að ræða, beina kaupskerðingu. Það var úrræðið, sem þá þótti eitt fært að grípa til. Það má einnig minnast þess, þegar þessi sami hæstv. forsrh. sagði af sér haustið 1941, vegna þess að hann gat ekki komið fram kaupskerðingar- og kaupbindingarlögum, en myndaði svo ríkisstjórn sína aftur eftir nokkrar vikur, en varð að þola það, að hún sprakk eftir áramótin, þegar gerðardómslögin voru sett 1942. Hv. Alþfl.- menn og hvað þeir kölluðu sig nú þá, vinir okkar með langa nafnið síbreytilega, þeir voru að vísu báðir á móti þeirri löggjöf. Við sjálfstæðismenn vorum henni fylgjandi, og ég er jafnsannfærður um það, eins og ég vissi, að við gerðum það eftir beztu sannfæringu, þá gerðu hæstv. þáv. ráðherrar, Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson, það eftir beztu sannfæringu sinni að fallast á þá löggjöf - og ekki einungis að fallast á hana, heldur beita sér fyrir henni af öllum lífs og sálar kröftum. Og það skyldi þó ekki einnig hafa verið svo, að samningar um myndun vinstri stjórnar rétt fyrir jólin 1942 hafi farið út um þúfur vegna þess, að þá fengust hinir flokkarnir, sem Framsókn var þá í makki við, ekki til þess að fallast á þau kaupbindingarskilyrði, sem Framsfl. taldi sér nauðsynlegt að setja. Ég var ekki þátttakandi í þeim samningum og skal því ekki fara frekar út í það. Hitt veit ég gjörla, að þegar ég fyrst kom í ríkisstj., þá var með hæstv. þáv. menntmrh., núv. hv. 1. þm. Austf., þá gerðum við af illri nauðsyn á árinu 1947 að lækka kaupið með löggjöf settri af Alþ. Við gerðum það ekki verkalýðnum til ills eða vegna þess, að við vildum ekki unna alþýðu manna á Íslandi að búa við góð kjör, heldur af því, að við sáum ekki og enginn gat þá bent á önnur hagkvæmari ráð til þess að forðast almenna atvinnustöðvun í landinu. Hið sama átti sér stað um gengislögin 1950, sem vissulega voru kaupskerðingarlög, fram hjá því tjáir ekki að reyna að komast, og við getum ósköp vil minnzt þess, allir þrír í sameiningu, ég og mínir þáv. félagsbræður, svo þokkalegir sem þeir nú voru, hv. 1. þm. Austf. og hv. 1. þm. Vestf., að þá var það lagt til í okkar stjórnarfrv., þó að því væri breytt á þinginu, að almenn kauphækkun ætti beinlínis að leiða til þess, að skráning krónunnar væri tekin til athugunar. Það var sameiginleg tillaga okkar. Við getum sagt, að sú till. hafi verið viturleg eða ekki viturleg, heimskuleg eða hyggileg, en við gerðum þetta áreiðanlega að tillögu okkar af beztu sannfæringu, vegna þess að við töldum, að það væri jafngott, að menn gerðu sér grein fyrir því, að almennar kaupgjaldshækkanir umfram getu efnahagslífsins til þess undir þeim að standa gætu a.m.k. leitt til gengisfalls og yrði því að taka það mál upp til athugunar, ef slíkar almennar kaupgjaldsbreytingar yrðu gerðar. Ég hef minnzt á úrræðin, sem hæstv. vinstri stjórn greip til á sínum valdatíma, og þau fóru mjög í hina sömu átt og sýndu það, að þegar hv. Alþb: menn eru í ríkisstj., þá kunna þeir ekki í þessum efnum önnur ráð en við hinir. Ég rakst á það, þegar ég var að fletta upp ummælum þeirra Hannibals og Lúðvíks hér áðan, að ég hafði í þeim umræðum varpað fram þeirri spurningu, hvort þarna væri nú um raunveruleg sinnaskipti þessara mjög svo vönduðu og grandvöru manna að ræða eða hvort þetta væri aðgangseyririnn, sem þeir þyrftu að borga til að fá að vera á fleytunni með Eysteini. Eftir ummælum hv. 5. þm. Vestf. hér í kvöld virðist nú svo sem það hafi verið aðgangseyririnn, en ekki sannfæring. Og þó er ég alls ekki viss um það, því þó að ræða hv. 5, þm. Vestf. væri sambland af gamni og alvöru, þá var vissulega ýmislegt athyglisvert í henni, sem er þess virði að taka til athugunar og kryfja til mergjar, hvort þurfi að vera svo róttækur ágreiningur manna á milli um, eins og hv. þm. vill nú vera láta. Við komumst ekki hjá því að viðurkenna, í fyrsta lagi þetta, sem ég hef nú rakið, að viðbrögð allra ríkisstjórna við hliðstæðum vanda, eins og við höfum nú við að etja, eru og hafa ætið verið hin sömu. Það hefur verið svo furðulega fátt um úrræði, en það er vegna þess, að vandinn er hinn sami og úrræðin eru svo furðulega fá. En hv. 5. þm. Vestf. segir, að við hinir kennum ætið verkalýðshreyfingunni um þennan vanda og segjum, að það sé vegna kauphækkana, sem verðhækkanirnar komu. Það er hin sama kenning og hann hélt sjálfur fram, þegar hann átti heima í þessum þægilega stól, þarna til hægri, þó að hann vilji nú ekki viðurkenna þá kenningu í bili. Við skulum játa allir, að þarna er um víxlverkanir að ræða. Þarna er um vítahring að ræða, sem verður að brjótast út úr, hverjir sem hér eru við völd, hverjir sem sitja í hinum þægilegu stólum hverju sinni, og það er skylda okkar sem þingmanna og forráðamanna, sem manna, sem hver um sig nýtur trausts álitlegs hóps manna, að reyna að finna ráð til þess að rjúfa þennan vitahring. Hv. 5. þm. Vestf. gerir mikið úr hógværð verkalýðshreyfingarinnar og segir, eins og hv. 5. þm. Austf. hafði sagt áður: Hún hefur aldrei hækkað kaup nema sem afleiðingu af verðhækkun til þess að ná samræmi. Þetta er það, sem þeir segja nú, þótt þeir héldu þveröfugu fram 1966. Þeir geta auðvitað sagt, eins og haft er eftir Norðmanninum: „Ég skipti um skoðun, af því að ég er heiðarlegur maður.“ En um það verður ekki deilt, að þeir hafa skipt nm skoðun. Ef það er vegna þess, að þeir eru heiðarlegir menn, þá verða þeir að viðurkenna, að kaupkröfu- og kaupgjaldsbarátta verkalýðsfélaganna, hvort sem hún er undir þeirra forustu eða lýðræðissinna, hún hefur ekki náð þeim tilætlaða árangri. Það er óvefengjanlegt, sem þeir eru stöðugt að hamra á, en leita ekki skýringanna fyrir, þrátt fyrir allar þessar hækkanir, hækkanir ofan á hækkanir, þá eru hinir verst stæðu alltaf nokkru verr stæðir eftir hverja hringferð heldur en þeir voru áður. Sú barátta, sem til slíkrar niðurstöðu leiðir, ekki aðeins nú, heldur svo langt sem við kunnum að rekja þessa sögu, hún hlýtur að vera á villigötum. Það hlýtur að vera meira en lítið bogið við það kerfi, sem leiðir til slíkra afleiðinga. Við verðum og að viðurkenna, að það er rétt eftir núgildandi skipan Alþýðusambands Íslands, að það hefur ekki úrslitaráð um meðferð þessara mála eða samningsákvarðanir hverju sinni. Ríkisstj. leitaði fyrir nokkrum mánuðum til stjórnar Alþýðusambandsins um samstarf til þess að fá hækkað kaup eingöngu fyrir lægstu launaflokkana, þá sem verst eru staddir. Svarið við því var þetta: Alþýðusambandið hefur ekki ráð yfir þessu. - Það vísaði málinu frá sér til hinna einstöku félaga. Það er vissulega skiljanlegt, að einstök félög vilji ekki fela Alþýðusambandinu þetta vald, meðan það er eins uppbyggt og það er nú. Hv. þm. vildi færa að okkur, að við værum ekki jafnmiklir lýðræðisunnendur á borði og við værum í orði. En ég verð að segja, - án þess að hv. hm. minni mig að öðru leyti á krókódíl, vegna þess að það er allt önnur skepna, sem hann minnir mig á, verði ég að fara í dýraríkið, - að þá fannst mér það vera krókódílstár, þegar hann var hér að gráta yfir örlögum verzlunarmanna og um leið að hæðast að lýðræðisást okkar hinna, vegna þess að hvað sem um hv. þm. verður að öðru leyti sagt, þá var hans framkoma gagnvart verzlunarmönnunum á síðasta Alþýðusambandsþingi allt annað en lýðræðisleg. Hann virtist þá enn vera allt of mikið undir þeim áhrifum, sem hann fékk við sina frægu heimsókn í Tékkóslóvakíu, þegar hann sannfærðist um, að það væri alveg eins gott kosningafyrirkomulag, þar sem aðeins einn flokkur fengi að bjóða fram, eins o8 í þessum svokölluðu lýðræðisríkjum. Ég hef nú von um, að hans ágæti sonur hafi upplokið hans augum fyrir því, að ástandið austan tjalds sé nú ekki alveg eins gott og jafngöfugum ferðalang kann að virðast, jafnvelmeðfarinn og hann er, þegar hann er þar á skyndiferð. Nei, við verðum að játa, að það er eðlilegt, að með núverandi uppbyggingu Alþýðusambandsins séu hin einstöku félög treg til þess að láta Alþýðusambandið fá fyrir sig samningsrétt. En afleiðingin af því, að enginn einn aðili kemur fram fyrir verkalýðshreyfinguna, er þessi, að kaupgjaldsbaráttan er að verulegu leyti innbyrðis barátta félaganna sjálfra. Þau eru í kapphlaupi, sem hingað til hefur leitt til þess, að þessir verst settu menn fá minnst og verða aftur úr. Það er engin ný kenning hjá mér, að kaupgjaldsbaráttan sé að verulegu leyti þessa eðlis. Mér var sýnt í dag málgagn hv. þm. Hannibal Valdimarssonar, Frjáls þjóð, þar sem einn af helztu trúnaðarmönnum vinstri stjórnarinnar, hagfræðingurinn Haraldur Jóhannsson, skrifar grein, þar sem hans höfuðniðurstaða er einmitt ábending um þetta, að kaupgjaldsbaráttan sé fyrst og fremst innbyrðis barátta verkalýðsfélaganna sjálfra. Við sjáum líka af ummælum hv. 5. þm. Vestf. (HV), hversu þessi innbyrðis barátta í raun og veru er óheil og óheilbrigð, þegar hv. þm. talar hér um kjaradóminn. Ég skal fúslega viðurkenna, að ég tel þann dóm að mörgu leyti óheppilegan. Ég vil lýsa yfir því, að það er algerlega rangt, sem hv. þm. gaf í skyn, þótt hann segði það ekki berum orðum, að ríkisstj. hefði ráðið niðurstöðu dómsins. Það voru frjálsir dómendur, óháðir öllum, sem að þessari niðurstöðu komust, með réttu eða röngu. Eitt fyrsta skilyrðið, sem þeir áttu að gæta í dómi sínum, var, að þeir áttu að miða við kaupgjald annarra stétta, þannig að hækkunin til embættismannanna átti að vera leiðrétting, en ekki lyftistöng til nýrra, almennra kauphækkana. Þetta er berum orðum boðið í lögum, sem ég hygg að enginn maður á Alþ. hafi greitt atkvæði gegn. Það mun að vísu vera svo, að hv. 5. þm. Vestf. og a.m.k. sumir hans flokksbræður sátu hjá við afgreiðslu málsins. En það var vegna þess, að þeir töldu, að þessi lög gengju ekki nógu langt, þeir töldu, að réttur hinna opinberu starfsmanna væri ekki nógu vel tryggður með þessum lögum. Að dómnum hafi verið ætlað að byggja á hinu almenna kaupgjaldi í landinu, svo að niðurstaða hans gæti ekki leitt til almennrar kauphækkunar, sést auk þess ákvæðis, sem ég vitnaði í - mjög berlega af öðru, og það er, að ef almenn kaupgjaldshækkun verður í landinu, þá eiga opinberir starfsmenn rétt á sams konar hækkun handa sér. Þetta er ákvæði laganna. Við getum allir verið vitrir eftir á og sagt: Þetta er óskynsamleg löggjöf. - En hver var það í þessum háa þingsal, sem á það benti, meðan lögin voru til meðferðar Allra sízt hv. Alþb.- menn, sem töldu, að lögin gengju ekki nógu langt. Og við munum það einnig ofur vel, og landslýðurinn man það einnig ofur vel, að fyrr á þessu ári, þegar samningamenn opinberra starfamanna höfðu borið fram sínar kröfur, þar var munurinn á hinum hæst og lægst launuðu miklu meiri en hann er nú, og þar var kaupið handa hæstu flokkunum miklu hærra en það er nú, ég hygg, að hæsti flokkurinn, sem þar var talinn, hafi átt að fá 33 þús., í stað þess að samavarandi flokkur nú fær þó ekki nema eitthvað kringum 20 þús., þá töldu bæði hv. Framafl.- menn og hv. Alþb.-menn þetta vera sanngjarnar kröfur og réðust harðlega á ríkisstj. fyrir að fallast ekki umyrðalaust á þessi háu laun. Og við vitum það einnig ofur vel, að við höfum átt í hörðu höggi hér á Alþ., ríkisstj., einmitt við hv. stjórnarandstæðinga út af því, að þeir hafa talið, að við værum að níðast á hinum langskólagengnu, við værum að hrekja þá úr landi. Ég varð hér fyrir þungum ásökunum fyrir réttu ári vegna þess, að ég vildi ekki umyrðalaust gleypa við hinum háu kröfum aðstoðarlækna á ríkisspítölunum. Og starfsbróðir minn, hæstv. samgmrh., Ingólfur Jónsson, hefur legið undir stöðugum ásökunum fyrir það að reyna að halda í hemilinn við hinar gífurlegu hækkanir til handa verðfræðingum. Meðan á þessari baráttu atóð, héldu þessir hv. þn. því fram, að það væri vonlaust að ætla að halda menntuðum mönnum á nútímavísu hér á Íslandi í störfum, nema þeir fengju stórkostlega hækkað kaup, og ásökuðu okkur hina fyrir að hafa ekki skilning á þessu. Og það var talað nm smánarboð í þeim tilboðum, sem ríkisstj. gerði til ríkisstarfsmannanna í fyrra. Kjaradómur fór þar lengra en ég tel góðu hófi gegna, ég skal fúslega játa það, en þetta var dómur, sem við erum bundnir við. Og það má þá einnig varpa fram þeirri spurningu, eins og ég hef oft varpað fram til þeirra, sem fjandskapast við bændur og ásaka bændur fyrir að fá of hátt afurðaverð: Viljið þið sjálfir una gerðardómi? Þeir einir hafa rétt til þess að segja, að bændur fái of mikið, sem vilja sjálfir leggja sig undir þá lögþvingun, sem bændur hafa gert með afurðasölulögunum. Alveg eins hlýtur hv. 6. þm. Vestf. að verða spurður að því fyrir hönd sinna umbjóðenda, þegar hann býsnast svo yfir kaupi því, sem ákveðið var með kjaradómi: Vill verkalýðshreyfingin beygja sig undir gerðardómi  Um leið og ég segi þetta, þá dettur mér ekki í hug annað en viðurkenna, að kjaradómurinn ásamt ákvörðun landbúnaðarvöruverðsins í haust hefur komið mikilli ókyrrð á hjá launastéttunum, - ókyrrð, sem manalega er mjög skiljanleg. En sú ókyrrð er í raun og veru þó töluvert eldri, vegna þess að í okkar þjóðfélagi, þar sem skoða má þetta fáa fólk, sem landið byggir, í raun og veru allt sem eina fjölskyldu, - enda erum við ótrúlega mikið skyldir allir saman, miðað við stórþjóðir, og má því vissulega telja okkur sem eina fjölskyldu, - þá er það viðtekin regla, að menn bera kjör sín saman og miða þau við annarra hag. En það er auðvitað hin mikla tekjuaukning síldarsjómannanna, sem þarna verkar sem fyrsti neistinn og kveikt hefur í því báli, sem nú er komið af stað. Nú er ég alls ekki að telja eftir hinar miklu tekjur síldarsjómannanna. Þeir hafa áratugi búið við bág kjör og erfiða lífshætti, og það situr allra sízt á okkur, sem sitjum, í þægilegum stólum, hvort heldur í ráðherrastólum eða þingmannastólum eða annars staðar, að miklast yfir eða öfundast yfir, þótt þessir menn beri rífan hlut frá borði. En við vitum það hins vegar, og þau væri hræsni og óhreinskilni að neita því, að hinar miklu tekjur þessara manna og útgerðarinnar eiga mjög ríkan þátt í þeirri ofþenslu, sem nú er í íslenzku þjóðlífi, og hv. 1. þm. Austf. viðurkenndi í sinni annars ekki líkt því eins skemmtilegu ræðu og hv. 5. þm. Vestf., að að því hlyti öðru hvoru að koma. Hann hafði þó hreinskilni til þess, og er honum þó annað betur gefið. Við skulum virða fyrir okkur þetta vandamál í heild og viðurkenna, að verkalýðshreyfingin, öflugustu almenningssamtök á Íslandi, hafi ekki haft erindi sem erfiði. Í lýsingum þeim, sem þeir gefa á kjörum hinna verr settu, er fólginn harðasti áfellisdómurinn yfir núverandi baráttuaðferðum verkalýðshreyfingarinnar. Þær sýna, að hún nær ekki þeim tilgangi, sem hinir velviljuðu forustumenn hennar, - og þar með á ég t.d. við hv. 5. þm. Vestf., vegna þess að hans velvilja dreg ég sízt í efa, sækjast eftir. Það er líka skiljanlegt, þegar við lítum á þetta kapphlaup verkalýðsfélaganna hvert við annað og hins vegar á algera upplausn í samtökum vinnuveitenda og samtakaleysi svo ótrúlegt, að þá er ekki furða, þó að margt hafi farið aflaga í þessum efnum. Hér er því vissulega fyllilega mikilla umbóta þörf, og við græðum ekkert á því, neinn okkar, að reyna að loka auganum fyrir þeim vanda, sem við stöndum frammi fyrir. Íslenzkri kjarabaráttu þarf að koma á nýjan og heilbrigðan grundvöll. Þó að ég viðurkenni, að viss launamismunur sé óhjákvæmilegur, enda tíðkast hann í öllum þjóðfélögum, hvar sem er, þá er ég því sízt fylgjandi að auka á ójöfnuð meðal íslendinga. Þar verður mjög að hafa hóf á. En við verðum þá að játa, að hér þarf að finna nýjar aðferðir. Það þarf að komast inn á nýjar brautir, til þess að sá árangur fáist, bæði af framleiðslustarfinu, sem er mikið og gott, og af hinni miklu baráttu og erfiði, sem lagt er í alla kaupgjaldsbaráttuna. Þessar leiðir eru fyrir hendi, og þar hlýtur að vera hægt að finna, ef góðvild og skynsemi fá að ráða. Ríkisstj. taldi það óhjákvæmilegt til þess að fá hlé í verkfallabaráttu um skeið að setja fram þetta lagafrv. og fór þar að fordæmi hv. 5. þm. Vestf., Hannibals Valdimarssonar, þegar hann varð sjálfur ráðh., en eins og hæstv. forsrh. lýsti, þá var og er yfirlýst stefna okkar að beita okkur fyrir því, að hinir verst launuðu fái raunverulegar kjarabætur, ekki hækkanir, sem enda með þeim hætti, sem hv. 5. þm. Austf. (LJÓs), sá að hækkanirnar mundu enda, þegar hann var nýorðinn ráðh., þær mundu étast upp á 15 dögum. Slíkar hækkanir duga engum. Við verðum að hætta að elta þann skugga, þá ímyndun. Við eigum að taka upp skynsamleg vinnubrögð, færa okkur í nyt reynslu annarra og reyna í sameiningu að beita því hyggjuviti, sem við sjálfir kunnum að hafa. Og ríkisstj. vill eindregið nota þennan tíma til þess að kanna það til hlítar með vinsamlegum viðræðum og samningum við forustumenn verkalýðshreyfingarinnar, hvort mögulegt sé að fá á þessu skynsamlegri og skaplegri hátt, þannig að friðvænlegra verði í landinu og meiri árangurs að vænta, bæði um framleiðslu og not framleiðslunnar, heldur en hin ófrjóa, tilgangslausa kaupgjaldabarátta hefur leitt til á undanförnum áratug. Ég er sannfærður um, að þessu marki er hægt að ná, ef menn vilja sitja á strák sínum. Það er hægt að halda skemmtilegar ræður, eins og hv. b. þm. Vestf. gerði. Með því gagnar hann hvorki sínum málstað né þeirra manna, sem hann telur sig fyrst og fremst vera umbjóðanda fyrir, og segja mætti, að sézt hafi á hrosshófinn, þegar hann að lokum endaði á því sem aðalniðurstaða sinnar ræðu, að ríkisstj. yrði nú að fara frá til þess að losa hina þægilega stóla handa öðrum verðugri. Þetta minnir óneitanlega á viðbrögð hans, þegar hann svaraði ríkisútvarpinu, sem þá var liprara við hann en það hefur verið í dag, - og ég skil nú sannast að segja ekki, af hverju þessi tilkynning var ekki birt í dag, - alveg eins og þegar ríkisútvarpið hafði eftir honum öllum landslýð til uppfræðingar, að verkalýðshreyfingunni skyldi beitt til þess að hafa úrslit kosninganna í sumar að engu. Menn töldu þetta í fljótræði sagt. Þessari sömu hugsun skaut upp í lok hana löngu ræðu. Svona er hægt að telja upp og togast á, ef menn vilja. Spurningin er sú: Eigum við að halda áfram þeim hráskinnaleik? Það er algerlega rangt, sem hv. 1. þm. Austf. sagði í upphafi sinnar ræðu hér í dag, að það værum við í ríkisstj., sem hefðum tekið ákvörðun um að stjórna landinu áfram. Það var þjóðin sjálf, sem tók ákvörðun um það við kosningarnar í sumar, að stjórnin skyldi sitja áfram. Engin ríkisstj. í Íslandssögu hefur fyrr eða síðar fengið ótvíræðari traustyfirlýsingu en þessi ríkisstj., og ég vil nú minna hv. 1. þm. Austf., sem lengur hefur setið í ríkisstj., en nokkur annar, á það, að hann hefur aldrei sjálfur setið í ríkisstj., sem hefur haft eins mikið fylgi meðal kjósenda og þessi, nema þegar hann hefur fengið að vera með okkur sjálfstæðismönnum. En þetta er ekki höfuðefni málsins. Hitt skiptir öllu máli: Vilja menn horfast í augu við þann vanda, sem hér er um að ræða, og í alvöru leita úrlausnar á honum? Ríkisstj. er tilbúin til samstarfs við verkalýðshreyfinguna um að leita þvílíkrar árlausnar, og það verður einungis tekið sem yfirskin, ef þessari löggjöf á að beita sem afsökun til þess, að því samstarfi sé hafnað, vegna þess að þessir sóma menn veittu fordæmið fyrir löggjöf um kanpfestingu og verðfestingu í upphafi sinnar stjórnartíðar, og þeim þýðir því ekki að ásaka aðra um illvilja í garð verkalýðahreyfingarinnar, þ6 að þeirra eigin fordæmi sé fylgt.



Herra forseti. Út af því, sem hæstv. dómsmrh. sagði hér í sinni ræðu í sambandi við lögin um festingu verðlags og kaupgjalds árið 1956, vil ég segja þetta: 1) Það var ekki skertur verkfallsréttur með þeim lögum og ekki heldur samningaréttur. 2) Grunnkaupið var ekki hundið með löggjöfinni, aðeins vísitalan. 3) Það var haft samráð við stéttarfélögin nm löggjöfina. 4) Engar stórfelldar kauphækkanir höfðu þá átt sér stað, sem leiddu til mikils launamismunar. 6) Stjórnin var að koma til valda. 7) Allt verðlag var bundið þennan tíma. - Þetta vil ég biðja hæstv. ráðh. að athuga, áður en hann reynir að gera hliðstæðan samanburð á þessu frv. og þeirri löggjöf. Í sambandi við það, sem ráðh. sagði um gerðardómslögin frá 1942, vil ég benda á það, að með þeim lögum var kaupgjald ekki bundið, því að það var hægt með gerðardómnum að hækka kaup. Það var úrskurður hans, sem átti þar að koma til. Í öðru lagi, að vísitalan hélt sínu gildi. Aldrei fyrr en með þessu frv. hæstv. núv. ríkisstj. er gert hvort tveggja í senn að binda kaupið og banna verkföll. Eitt var merkilegt í ræðu hæstv. ráðh. Ástandið núna var ekkert betra og ekki heldur verra, segir ráðh., en það hefði verið hjá öðrum ríkisstj., þ. á m. vinstri stjórninni. Hvað haldið þið, að hæstv. ríkisstj. hefði sagt hér á sínum fyrstu valdadögum, á haustinu 1959 og í byrjun árs 1960, ef við hefðum sagt henni, að hún kæmi eftir 4 ár og segði: Það er ekkert verra hjá okkur en var hjá vinstri stjórninni? - Mikil firra hefði það þótt. Svo var hæstv. ráðh. að gera að gamni sínu með það, að hv. 5. þm. Vestf. mundi sækja í ráðherrastól, og það var gamanmál hjá hæstv. ráðh., að aðrir menn en hann sæktu í stólinn. Það er skilningur hæstv. núv. ráðh., að þeir séu einir kjörnir til að sitja í ráðherrastólum, sem þar sitja núna. En um hvað er stjórnmálabaráttan háð? Hún er háð um það að fá að ráða niðurstöðu, m.a. að leiða mál til lykta og koma í veg fyrir, að önnur nái fram að ganga, eins og t.d. það mál, sem nú á hér að ganga fram. En til þess að það megi verða, þurfa stjórnmálamenn að hafa meiri hl. á Alþingi og sitja í ráðherrastólum, og það er ekkert hlátursmál eða gamanmál hér á hv. Alþingi, þó að stjórnmálamenn ráði málum þjóðarinnar. Og hæstv. ráðh og þeir aðrir, sem í núv. ríkisstj. sitja, verða að sætta sig við það, að þjóðin álitur, að fleiri menn geti í ráðherrastólum setið en þeir, og hefur gildar ástæður til þess. Svo ekki meira um ræðu þessa hæstv. ráðh. Þegar gengið var til kosninganna 1959, voru núv. stjórnarliðar búnir að sitja að völdum í eitt ár. Þá sögðu þeir þjóðinni í þeim kosningum, að verðbólgan væri stöðvuð, góð afkoma væri hjá útflutningssjóði og öruggur fjárhagur ríkissjóðs, og bættu því við, að ef þeir fengju að ráða áfram, mundu vandamál framtíðarinnar verða leyst með sama hugarfari og á sama hátt og gert hafði verið árið 1959, þ.e. alger verðstöðvun. En hvað gerðist svo? Þremur og hálfum mánuði seinna lögðu þeir stjórnarliðar fram hér á hv. Alþingi frv. um efnahagsmál. Hver voru rökin fyrir því frv.? Þau voru, að við hefðum lifað um efni fram, halli væri geysilegur á útflutningssjóði, tæpur fjárhagur ríkissjóðs. Nýrri dýrtíðarsveiflu var svo skellt yfir þjóðina á grundvelli kosningaloforða, sem gefin voru fyrir nokkrum mánuðum um verðstöðvun. Það var staðreynd þá, að þingmeirihl. hafði tekizt að vinna kosningar á blekkingum. S.l. vor fóru aftur fram kosningar. Hvað var þjóðinni þá sagt? Við höfum snúið frá brúninni til verðstöðvunar. Það er traustur efnahagsgrundvöllur, aldrei traustari en nú. Alhliða framkvæmdir og uppbygging er að hefjast samkv. fyrir fram gerðri framkvæmdaáætlun, og framkvæmdaláni er nýlega búið að úthluta. Bætt lífskjör fram undan, vegna þess að viðreisnin hefur heppnazt og segir til sín. En hvað er nú að gerast hér á hv. Alþingi? Hvað sagði hæstv. forsrh. í dag, þegar hann lagði fyrir hér frv. um launamál o.fl.? Hann sagði, alveg eins og sagt var 1959: Við höfum lifað um efni fram. Gjaldeyriseignin fer ört minakandi. Sparifé er hætt að safnast. Eyðsla er ríkjandi. Framkvæmdir eru of miklar. Kaupgjald og verðlag eru í algerri ringulreið, atvinnuvegirnir í strandi. Sem sagt, það var framhald á nýársræðunni, þegar hann sagði: Allt unnið fyrir gýg, beinn voði fyrir dyrum. - Og nokkru seinna kom hér hæstv. viðskmrh. Hann endurtók ræðuna, sem hann flutti hér á hv. Alþingi um efnahagsmálin 1960 og svo aftur hér á Alþingi eftir gengisfallið 1961, með þeirri breytingu, að þá var gengisfall bjargráð allra bjargráða, en nú hentaði það ekki. Ræðan var svo upplestur um þetta: Gjaldeyririnn er að þrjóta, atvinnuleysi er fram undan, algert hrun hjá íslenzku þjóðinni, ef okkar ráð að ekki fram að ganga. - En hæstv. ráðh. gleymdu því, að þeir voru að lýsa sinni eigin stjórn. Hæstv, ráðh. Gylfi Þ. Gíslason, bæði 1959 og eins núna, var að lýsa sinni eigin stjórn og hennar aðgerðum, og hæstv, ráðh. Gylfi Þ. Gíslason var svo sannfærandi í kvöld, að maður gat næstum því látið sér til hugar koma, að hann væri, til þess að forðast hrunið hjá íslenzku þjóðinni, búinn að ráða sig á hafskip stórveldanna. En þegar hann settist aftur í ráðherrastólinn og lét fara þægilega um sig, þá varð mér ljóst, að hann ætlaði sér að halda áfram á kænu smáríkisins, a.m.k. færi hann ekki á trollskipið nema hafa hnýtt fleytuna aftan í. Það er enn þá staðreynd, að núv. stjórnarflokkar hafa unnið kosningar á tómum blekkingum. Á þetta vildi ég minna hér, til þess að það henti ekki í þriðja sinn, að þessir sömu stjórnmálaflokkar gætu unnið kosningar á tómum blekkingum, og það er furðulegt, að þeir skuli hér nú á hv. Alþingi, þegar ekki er liðinn lengri tími frá kosningum, koma og biðja stjórnarandstöðuna að leggja sér nú lið og taka á vandanum, sem sé að vísu ekkert meiri hjá þeim en hjá öllum stjórnum, eftir allt skrumið, allar yfirlýsingarnar um, að nú skyldi ekkert bila. Og hvað sýnir svo þetta frv., sem þessi hæstv. ríkisstj. hefur lagt fram? Það sýnir tvennt: í fyrsta lagi úrræðaleysi. Af hverju úrræðaleysi? Hafði hæstv. ríkisstj, ekki nógan tíma til þess að sinna þessum málum, sem áttu þó að vera öll í lagi að hennar eigin frásögn? Stjórnin bað um frest í vor og fékk hann hinn 17. júní. Þennan frest átti að nota til 15. okt., til þess að undirbúa þær ráðstafanir, sem stjórnin taldi sig geta gert til þess að leysa vandamál þjóðarinnar. Og stéttarfélögin í landinu veittu stjórninni þennan frest, og gott aflaár varð svo í sumar, svo að fresturinn notaðist vel. En hvað gerist svo? Hverju svarar hæstv. ríkisstj, stéttarfélögunum, sem hún samdi við í vor um frestinn? Hún svarar með því að segja: Hingað og ekki lengra. Dyrnar eru lokaðar fyrir ykkur. - Og var ekki ástæða til að halda, að hæstv. ríkisstj. hefði úrræðin til? Þegar sú breyting var gerð í sumar, sem mun hafa verið síðast í ágúst eða september, að Seðlabankinn hækkaði vexti upp í það, sem kallað vorn refsivextir, upp í 10%, þá sagði annað stjórnarblaðið, Alþýðublaðið, frá því, að þetta væri byrjunin á þeim ráðstöfunum, sem hæstv. ríkisstj. ætlaði sér að gera til bjargar í vandanum, sem fram undan væri. Það var því fullkomin ástæða til að ætla, að hæstv. ríkisstj. væri þá þegar, og ekkert eðlilegra en hún væri þá þegar farin að vinna að því að leysa málin. Þegar hv. Alþingi kom saman til fundar hinn 10, okt., átti dagblaðið Vísir tal við hæstv. forsrh. Þar taldi hann sig, hæstv. ráðh., hafa ráð undir rifi hverju. Það skorti víst ekki, að þeir gætu ráðið fram úr því, og áður höfðu þeir lýst því yfir, að þeim væri það ljóst, að þeir ættu að leysa vandann. Var því ástæða til að ætla, að hæstv. ríkisstj. væri tilbúin með lausnina. Og ekki nóg með það, heldur lýsti fjmrh. því yfir í fjárlagaræðu sinni, að þeir byggju yfir miklum ráðum, og svo var hæstv. ríkisstj. boðið að draga málið enn á langinn, a.m.k. 10 eða 14 daga, til þess að leysa málin í sátt og samlyndi. En hæstv. ríkisstj. kaus nú annað heldur en það, eins og þetta frv. ber vitni um. En það hefur sem sagt sýnt sig, að þar var um algert úrræðaleysi að ræða, nema þetta frv. séu þau einu ráð, sem hæstv. ríkisstj. hefur yfir að ráða, - og það skyldi nú aldrei vera svo. Annað sýnir þetta frv. greinilega, svo að ekki verður um villzt, og það er algert hrun viðreisnarinnar. Það átti þó að vera svo vel um hnútana búið, að það átti ekkert að bila. Þegar hæstv. ráðh. töluðu hér fyrir efnahagsmálaráðstöfunum sínum 1960, sögðu þeir: Ástæðan til þess, að allar efnahagsmálaráðstafanir hafa bilað að undanförnu, er þessi: Það hefur ekki verið gengið nógu vel frá málum í heild. Það hafa ekki verið gerðar samræmdar ráðstafanir í gengisbreytingu, í peningamálum, í bankamálum og öðrum slíkum málum. Allt þetta þarf að hnýta saman, til þess að efnahagsráðstafanirnar komi að þeim notum, sem til er ætlazt. Það skorti þetta og það skorti hitt í þær efnahagsmálaráðstafanir, sem gerðar hafa verið hér á undanförnum árum, en nú skortir ekki neitt. Og svo var því lýst yfir af hæstv. forsrh., að allan vandann, ekki minna en allan vandann yrði að leysa strax. Og svo kemur hæstv. ríkisstj. nú og lýsir því yfir, að viðreisnin sé hrunin. Hvað hefur bilað? Var ekki vel frá hnútunum gengið? Hefur eitthvað raknað upp? Og hæstv. ríkisstj. sagðist mundu gera róttækar ráðstafanir til þess að draga úr áhrifum gengisbreytingarinnar á verðlag og kjaraskerðingin, róttækar ráðstafanir gegn verðþenslu, og atvinnurekendur og verkalýðurinn skyldu semja um sín kjör. Hæstv. ríkisstj. ætlaði sem sagt ekki að vera að hafa afskipti af þeim málum og þannig koma sér í meiri vanda en ástæða væri til. Hver er svo ástæðan fyrir því, að viðreisnin hefur bilað, viðreisnin, sem var reiknuð svo vel út af öllum sérfræðingunum, viðreisnin, sem stofnsett var með góðum og gegnum rökum að þeirra dómi, að nú væri vel frá öllu gengið og það væri búið að hagnýta sér öll þau mistök, sem áður hefðu átt sér stað í efnahagsmálum, þeir hefðu nú reynsluna, og nú átti ekkert að koma fyrir, svo að efnahagskerfið gæti gengið úr lagi? En hvað fól svo viðreisnin í sér? Hún var í fyrsta lagi stórfelld gengisbreyting. En það var ekki nóg með það. Á þeim tímum, sem núv. valdasamsteypa hefur farið með völdin í landinu, hafa fjárlögin hækkað á milli 16 og 17 hundruð millj. Haldið þið, hv. alþm., að þetta segi ekki til sín? En það eru ekki allar álögur núverandi ríkisstj. þar með taldar. Tekjur pósts og síma hafa hækkað um 200 millj. rúmar á þessu sama tímabili. Rafveitugjöld hafa hækkað nm 70–80%, flutningsgjöld um álíka upphæð, 70–80%, daggjöld á ríkisspítölunum um 60–70%, og meiri hækkun stendur þó til. Skattar hafa verið á lagðir í alls konar mynd. Vextir hafa verið stórkostlega hækkaðir og lánstími styttur. Sérstakur skattur er lagður á bændur, annar er lagður á iðnaðarvarninginn í landinu, þriðji tekinn í gegnum ríkisábyrgðasjóðinn. Þar vissi ég til, að af einu láni, sem ein höfn á Vesturlandi var að taka um daginn, var skatturinn, sem fór í ríkisábyrgðasjóðinn, eins og meðalfjárveiting er á fjárlögum til hafnanna. Það safnast, þegar saman kemur. Og þetta og fleira hefur gert það að verkum, að hér hefur verið óðaverðbólga og dýrtíð, vaxandi ár frá ári, frá því að viðreisnin hófst. Það voru leidd rök að því, þegar verið var að koma viðreisninni á, að til þessa hlyti að leiða. Það var ekki hægt að taka svo gífurlegar álögur af þjóðinni, án þess að það kæmi fram í hækkuðu verðlagi. Enda hefur árangur. inn af þessari stjórnarstefnu sagt til sín. Vísitala af vöru og þjónustu hefur hækkað um 63%, jafngildi 126 stiga eftir gömlu vísitölunni. Og framfærsluvísitalan eftir þeim kúnstum, sem hún er nú reiknuð út, hefur hækkað um 44 stig. Meðalíbúð kostar núna, samkv. upplýsingum frá Efnahagsstofnuninni, sem ég fékk í dag, 640 þús. kr. Hækkunin, sem hefur orðið á daggjöldum á elliheimilum, gleypir allar tryggingabæturnar, sem gamla fólkið fær, og dugir ekki til. Allt það, sem gamla fólkið fær úr Tryggingastofnuninni, fer í það að greiða hækkunina frá 1959 til 1963 og dugir ekki til. Og svo hælir hæstv. ríkisstj. sér af því, að hún hafi búið vel að gamla fólkinu. Mikil ósköp held ég, að það sé mikil ánægja fyrir það að fá að greiða þessa peninga inn á elliheimilin. Og svo er það með vísitölufjölskylduna. Það hefur verið bent á það hér í dag, að útgjöld hennar eiga samkv. Hagtíðindum að vera 102300 kr. tæpar, þegar fjölskyldubæturnar eru reiknaðar með. En ef þessi fjölskylda ætti svo að greiða húsaleigu, eitthvað í samræmi við það, sem nú gerist, þá yrðu húsaleigngjöld um 2600 kr. á mánuði og heildarátgjöldin þá orðin 121 þús. Og hverjar eru svo tekjurnar? Það hefur verið bent á það hér. Það eru 87 200 kr., sem verkamaður fær fyrir 8 stunda vinnudag. Nú segja e.t.v. hv. þm.: Hví að vitna í verkamanninn? Þá segi ég bara: Verkamaðurinn verður að lifa eins og hinir, þó að launin séu lág, og þess vegna tek ég hann sem dæmi. til viðbótar eru svo fjölskyldubæturnar, sem ern 6800 kr., tekjur samtals 74 þús. fyrir 8 stunda vinnudag. Til þess að þessi verkamaður geti náð þeim tekjum, sem þarf, verður hann að lengja vinnudaginn. Og ef hann vinnur eftirvinnu, tvo tíma alla virka daga ársins, þá fær hann þar 28 800 kr. Þá er hann ekki búinn að ná þeim tekjum, sem vísitalan telur að þurfi að hafa til þess að lifa á, þegar hún reiknar honum lágu húsaleiguna. Þá er hann ekki búinn að fá þær tekjur, sem hann þarf til þess að borga nauðsynjar sínar og lágu húsaleiguna. En til þess að geta búið í húsnæðinu, sem kostar 2500 kr., það er innan við 5% af verði íbúðar nú í dag með viðreisnarverðinu, þá verður hann að bæta við sig í næturvinnu milli 300 og 400 klst. Og þá tekst honum að ná endum saman. Svo segir hæstv. ríkisstj., að kjörin hafi batnað í landinn, þegar það er þó staðreynd, að verkamaður þurfti ekki að vinna nema 17 klst. í næturvinnu til þessa að ná þeim tekjum, sem vísitalan ætlaði honum 1968. Ef það er að bæta kjör manna að þurfa að vinna 360–380 klst. í staðinn fyrir 17, þá er ég hættur að skilja, hvað eru kjarabætur. En kannske er það svona, sem hæstv. ríkisstj. hugsar sér bæturnar. Og hvað er nú svo um þetta að segja? Er nokkuð við því að segja, að verkamaðurinn vinni svona langan vinnudag? Ég vil eyða nokkrum orðum að því. Í fyrsta lagi vil ég benda á það, að með því að vinna svo langan vinnudag, dag eftir dag, viku eftir viku, mánuð eftir mánuð og ár eftir ár, þá verður um algera vinnuþrælkun að ræða. Þess vegna getur sá maður, sem þannig vinnur, ekki átt tómstundir. En það er ekki nóg með það, ég hef reynslu fyrir því og ég er svo sannfærður um það, að þessi langi vinnudagur hefur alveg stórkostleg áhrif í okkar atvinnurekstri. Það skilar enginn verkamaður fullkomnum afköstum með því að vinna svo langan vinnudag, dag eftir dag. Það er alveg útilokað. Ég þekki það mikið inn á þessi mál, að það þarf enginn að segja mér. Og hvað er svo að gerast, einmitt með þessum langa vinandegi? Það, sem er að gerast, er það, að vinnuafköstin eru aldrei full, og svo verður atvinnuveitandinn að kaupa vinnu verkamannsins á hærra kaupi, einmitt fyrir það, að afköstin á 8 stunda vinnudeginum verða óeðlilega lítil. Þessi vinnuþrælkun er farin að hafa stórkostleg áhrif í okkar atvinnulífi. Þetta er einn sá liður, sem þyrfti að athuga í sambandi við afkomu atvinnuveganna, betur en gert er. Í sambandi við þetta mál vil ég minna á það, að hér á hv. Alþ., í des. 1981, var flutt till. nm 8 stunda vinnudag verkafólks. Þessi till. fékk sérstaklega góðar undirtektir hér á hv. Alþ. Og hún naut þess, þó að hún væri flutt af stjórnarandstöðunni, - hv. þm. Björn Jónsson var fyrsti flm, hennar, - að hæstv. dómsmrh., Bjarni Benediktsson, reis úr sæti sínu og fagnaði þessari till., taldi það mjög ánægjulegt, að þessi till. væri fram komin og stefndi mjög í rétta átt. Og í sambandi við þá umr., sem fram fór hér á hv. Alþ. um þessa till., fórust hæstv. ráðherra, Bjarna Benediktssyni, orð á þessa leið m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Það er einnig athyglisvert, að ráðunautur launþegasamtakanna, sem kom hingað á s.l. ári frá einu Norðurlandanna, benti á, að aðalkjaramunurinn milli íslenzks verkafólks og verkafólks annars staðar á Norðurlöndum væri ekki varðandi heildarlaun, heldur í því, að íslendingar þyrftu að vinna lengur fyrir þeim heildarlaunum, sem þeir fengju, heldur en annars staðar væri. Það er vist, að úr því að aðrar þjóðir hafa getað náð svo góðum árangri í þessum efnum sem raun ber vitni um, þá eiga Íslendingar einnig að geta gert það.“ Þetta voru ummæli þessa hæstv. ráðherra. Er þetta samhljóða því að ætla að lögleiða hér á hv. Alþ. laun, sem gera það að verkum, að hver einasti verkamaður verður að vinna eftirvinnu upp á hvern einasta dag, eins og hún er, og klukkutíma og rúmlega það í næturvinnu, til þess að ná þeim tekjum, sem vísitölufjölskyldan er talin þurfa? En það er með þessa till. um 8 stunda vinnudaginn. Hún fór hér hraðbyri gegnum hv. Alþ. Hún var meira að segja afgreidd fyrir jól og var þó ekki flutt fyrr en í desember. Og strax upp úr áramótum var nefndin kölluð saman, því að engan tíma mátti missa til þess að vinna að lausn þessa máls. Nokkrir fundir voru haldnir í nefndinni árið 1962, og í fyrrahaust voru haldnir nokkrir fundir, merkilegum gögnum var safnað, og lögð voru drög að því, hvernig nefndin skyldi vinna að vandamálinu, sem hún var að fást við. í því sambandi átti formaður nefndarinnar, hv. þm. Pétur Sigurðsson, að ræða við hæstv. ríkisstj. í sambandi við fjármál og fleira, sem þyrfti að koma til. En svo gerðist það, að n. var ekki kölluð saman, ekki síðan á haustnóttum 1962, og hefur ekki verið kölluð saman enn þá. Hina vegar gerðist það, að hv. Alþfl.- menn tóku að flytja hér í þingsályktunartillöguformi á hv. Alþingi í fyrra nokkuð af þeim málum, sem nefndin hafði dregið í sitt bú. Við stjórnarandstæðingar lítum svo á, að við hefðum ekki rétt til þess að fara að flytja till. út af efni, sem safnað var í n. En það hefur e.t.v. gilt önnur regla fyrir þá, sem stjórnina studdu. Eins og áður sagði, hefur nefndin á þessu herrans ári, 1963, aldrei verið kölluð saman. Og ég spurði form. hennar um það, hvað liði störfum n. Hann sagðist biða eftir svari ríkisstj. og biður enn. Ég held, að það hefði verið nær fyrir hæstv.- ríkisstj. að eyða í það tíma sínum að koma af stað störfum nefndarinnar til lausnar því máli en vera að semja það frv., sem hér liggur fyrir. Það eru fleiri vitni, sem ég hef hér til að vitna í um 8 stunda vinnudaginn og nauðsyn hans, heldur en hæstv, dómsmrh. Þessi önnur vitni, sem ég hef hér, hafa það til síns ágætis að vera ágætir stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. T.d. sagði hv. 5. þm. Vesturl., ritstjóri Alþýðublaðsins, í leiðara í Alþýðublaðinu í des. í fyrra, þegar hann ræddi um hinn langa vinnudag, hann sagði þetta m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Þessi þróun er geigvænleg. Því eru takmörk sett, hvað lengi verkamaður getur unnið án þess að skaða heilsu sína, eyðileggja getu sína til þess að geta haft nokkra teljandi ánægju af lífinu og jafnvel skemma sitt eigið heimilislíf. Hann dettur út af örmagna við heimkomuna að kvöldi. Margar stéttir hafa hvergi nærri viðunandi kaup fyrir eðlilegan vinnudag og verða að leggja á sig mikla eftirvinnu.“ Þetta sagði hv. 5. þm. Vesturl., Benedikt Gröndal, um eftirvinnuna og næturvinnuna. Og hver trúir svo því, að þessi hv. þm. taki þátt í því að samþykkja hér á hv. Alþ. frv. til l., sem tryggir það, að hver einasti verkamaður verði að vinna alla eftirvinnu og næturvinnu að anki? Ég trúi því a.m.k. ekki fyrr en ég reyni. En þeir hafa í Alþýðublaðinu sagt fleira um 8 stunda vinnudaginn heldur en þetta og það með réttu. Aðalritstjóri Alþýðublaðsins og ábyrgðarmaður þá, Gísli J. Ástþórsson, sagði í bréfi, sem hann sendi Helga vini sínum Sæmundssyni; fyrrv. ritstjóra Alþýðublaðsins, hinn 31. marz s.l., þetta m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Taktu eftir, Helgi minn, að hinn 1. maí n.k. verður farið með spjöld um bæinn og krafizt 8 stunda vinnudags, og taktu enn fremur eftir því, að allir aðilar munu loka augnnum fyrir þeirri staðreynd, að 8 stunda vinnudagur á íslandi er óhugsandi í dag, því að óbreyttur borgari, sem vinnur 8 stunda vinnudag, yrði hungurmorða.“ Það eru ekki stjórnarandstæðingar, sem segja þetta um hæstv. ríkisstj. og stjórnarstefnuna. Það eru ekki stjórnarandstæðingar, sem eru hér að lýsa áhrifum viðreisnarinnar. Það er annað aðalstjórnarblaðið, sem er undir forsæti eins af þm. stjórnarflokkanna. Þeir koma hér og segja: Það er verið að eyðileggja heimilislífið, menn eru að verða hungurmorða vegna stjórnarstefnunnar á Íslandi. - Samt halda þeir rólega áfram að styðja þessa stefnu. Það er kynlegt, þegar þetta er haft í huga, að þeir, sem þannig hafa áttað sig á hlutunum, geti hugsað sér það að binda í löggjöf kaupgjald, sem gerir það að verkum, að þessu fólki er einn kostur nauðugur að vinna alla eftirvinnuna og næturvinnuna að auki. Það er í ósamræmi við það, þegar mennirnir lýstu áhuga sínum fyrir 8 stunda vinudegi. Þeir þyrftu sannarlega að fara að endurskoða þessa afstöðu sína. Þetta var um laun þeirra, sem lægstu launin hafa, og áhrif viðreisnarstefnunnar á þeirra mál. Ég mun þessu næst víkja nokkuð að kjaradóminum, sem hæstv. dómsmrh. vék hér nokkuð að áðan og var ekki alls kostar ánægður með. Hver var ástæðan fyrir kjaradóminum? Ástæðan var sú, að stjórnarstefnan hafði verkað þannig á kjör fólksina, sem vann hjá ríkinu, alveg eins og annarra, að það gat ekki unað við þau kjör. Það var með öllu óhugsandi, að það gæti búið áfram við þau launakjör, sem því voru þar skömmtuð. Og bezta sönnunin fyrir því, að ríkisstj. viðurkenndi þetta, voru þær kauphækkanir, sem hæstv. menntmrh. ákvað kennarastéttinni á s.l. ári. Þar var uppbót og aftur uppbót, greiðsla fyrir eftirvinnu og aukavinnu og alls konar vinnu, vinnu, sem ekki var einu sinni unnin, og það var svo frá þessum málum gengið, að það hefur verið deila um það, hver átti að greiða. Það hefur verið lagt á sveitarfélögin að annast þessar greiðslur. Þau hafa gert það í trausti þess, að ríkissjóður endurgreiddi. En af hverju var hæstv. ráðh. að gera þetta? Það var af því, að stjórnarstefnan var einnig búin að setja þessi mál í strand. Einkafyrirtækin í landinu voru að kaupa upp beztu starfskraftana hjá ríkinu, vegna þess að það hefur verið þannig að þeim búið; að þau gátu boðið góða borgun og boðið ríkinu birginn. Þess vegna var gengið inn á þá leið að setja málið í kjaradóm. Hverjir voru í kjaradómi? Það voru valinkunnir sæmdarmenn, menn, sem þekktu til viðskiptalífsins í landinu, og m.a. annar aðalráðunautur hæstv. ríkisstj., sem sat í kjaradómi. Og hver er svo niðurstaðan í kjaradóminum? Það er 45% meðalkauphækkun. Hvað segir það? Það er mat kjaradóms á viðreisnarverðlaginu í landinu. Þess vegna urðu launin svo há, vegna þess að viðreisnarstefnan var búin að skapa svo mikla dýrtíð í landinu, að það var ekki hægt að komast af með minni laun. Þetta er staðreynd. Kjaradómurinn kom vegna þess, að ríkisstj. var komin í alger þrot með launamál ríkisstarfsmanna, og kjaradómurinn er rétt niðurstaða af mati dómsins á verðlagi viðreisnarstjórnarinnar. Hæstv. dómsmrh. sagði, að kjaradómurinn og verðlag á landbúnaðarvörum hefðu eiginlega sett allt úr lagi. Hvað var það, sem þar var að gerast? Það er þetta: Kjaradómurinn var mat á verðlaginu, sem orðið er í landinu, og verðlagið, sem bændurnir fengu í haust, er ekki meira en það, að það er ekki hægt að afskrifa eina dáttarvél með viðreisnarverðinu samkvæmt því. Halda hv. þm., að það sé ofrausn við landbúnaðinn, þegar ekki er hægt að afskrifa eina dráttarvél með viðreisnarverði með því verðlagi, sem bændur fengu fyrir sínar búvörur í haust? Þannig er viðreisnin búin að leika atvinnuvegina í landinu. Það var eðlilegt, þegar niðurstaða kjaradóms lá fyrir, sem var hlutlaust mat á því verðlagi og því kaupgjaldi, sem þyrfti að vera í þessu landi, að þá miðuðu aðrar stéttir sitt kaup við það, enda var það vitað mál með marga starfshópa, að þeir biðu bókstaflega eftir því, að kjaradómurinn segði sitt orð um kaupgjald. Og þegar vinnusamningarnir voru gerðir í vor, voru þeir m.a. við það miðaðir, að 15. okt. lægi niðurstaða kjaradóms fyrir. Og eins og áður hefur verið fram tekið hér, hafa margir vinnusamningar, sem síðan hafa verið gerðir, verið miðaðir við kjaradóminn. Má þar nefna blaðamennina, borgarstarfsmennina í Reykjavík og starfsmenn ýmissa bæjarfélaga. Það var að vísu ekki nema hluti af þeim búinn að koma kaupgjaldsmálum sínum í lag, vegna þess að það hefur ekki verið tími til þess að vinna að þeim á skikkanlegan máta. Bankastarfsmenn og fleiri slíkir starfshópar hafa fengið sín kjör samkv. kjaradóminum, og það var vitað mál og hefur ekki verið neitt lananngarmál, að verzlunarfólkið í landinu beið eftir kjaradóminum, og því var beinlínis sagt af forráðamönnum sínum í vor, að þegar kjaradómur hefði kveðið upp sinn dóm, kæmu þeirra mál á eftir. Minna en 30% kauphækkun fáið þið ekki. Þetta sögðu forráðamenn verzlunarmannafélaganna í landinu fólki sínu. Og allt verzlunarfólkið í landinu hefur beðið með sín kaup- og kjaramál eftir kjaradóminum og verið að vinna að þeim málum sínum síðan, og því hefur aldrei komið til hugar, að það yrði lagður neinn steinn í götu þess að fá sín kjaramál leyst á svipuðum grundvelli, enda ekki eðlilegt, þar sem hér er um hliðstæða starfsmenn að ræða og hjá ríki og borg. Það er líka vitanlegt, að launakjörum verzlunarfólks hefur verið mjög ábótavant og það er að sumu leyti enn verr sett en þeir lægst launuðu verkamenn, vegna þess að það hefur ekki haft eins góða möguleika til eftir- og næturvinnu og verkamennirnir hafa þó haft, sem hefur bjargað þeirra málum að því leyti sem þeim er bjargað. Það er að koma aftan að þessu fólki, að þegar það er nú komið að dyrunum með sín kjaramál, þá skuli þeim vera lokað. Og svo er ekki nóg með það, heldur hefur þessu fólki verið haldið hér uppi á samningafundum og meira að segja nóttina áður en þetta frv. var lagt hér fram. Atvinnurekendurnir vissu ósköp vel, hvað var að gerast. Þeir voru þess vegna ekki til viðtals. En hinir héldu, að þeir væru að vinna að heiðarlegum samningum um kaup sitt og kjör, en þá voru valdhafarnir að brugga þeim sín launráð. Það var skilningur almennings í landinu, að eftir að kjaradómur hefði kveðið upp sinn dóm, þá hlytu öll laun í landinu að laga sig eftir því, mismunandi, eins og eðlilegt er, því að eðlilegur launamismunur verður alltaf að vera. En hér var um að ræða sveiflu í kaupgjaldsmálum, sem ekki var hægt að komast fram hjá. Þess vegna var það, að yfirleitt var unnið að kjarasamningum núna í rólegheitum og með festu. Það var gert ráð fyrir því, að það væri verið að vinna að því að laga þessa kjarasamninga eftir kjaradómi, og gert ráð fyrir því, að það væri verið að undirbyggja kjaramál, sem staðið gætu til frambúðar. Nú mun hæstv. ríkisstj. e.t.v. svara því, að hún hafi ekki getað treyst því, að kjaramál stæðu til langs tíma, stjórnarandstaðan mundi sjá fyrir því, að svo yrði ekki. Í sambandi við þetta vil ég víkja að reynslunni í þessum efnum. Haustið 1958 kom þessi valdasamsteypa til valda. Hennar fyrsta verk var að lækka kaupið í landinu, lækka um þá kanphækkun, sem fyrrv. stjórnarandstæðingar, hv. sjálfstæðismenn, höfðu barizt fyrir að koma á sumarið 1958. Það var hins vegar fyrsta verk þeirra, er þeir fóru að ráða í landinu, að lækka þetta kaup, og það var sagt: fórn í bili, svo lagast þetta allt af sjálfu sér, og við treystum fólki til þess. - Og hvað gerði fólkið? Það var rólegt þrátt fyrir kauplækkunina. Næsta skref valdhafanna var gengisfallið í ársbyrjun 1960. Hvað gerði fólkið þá? Hvað gerði stjórnarandstaðan? Hún beið róleg, og hún ræddi við ríkisstj. Það var rætt við ríkisstj. og henni boðið upp á það að leita eftir leiðum til lækkunar á verðlagi í landinu. Allt frá því haustið 1958 þangað til í maí 1961 voru hér engar kauphækkanir. Er því nokkur ástæða til þess, að hæstv. ríkisstj. kvarti undan því, að ráðstafanir hennar hafi ekki fengið frið? En hvert var svo framhaldið7 Framhaldiið var kjarasamningarnir, sem SÍS gekkst fyrir að gerðir yrðu samarið 1961. Hvað fólu þeir kjarasamningar í sér? Þeir fólu það í sér, að þeir giltu þangað til í júlí 1963, eða út allt kjörtímabilið. Hæstv. ríkisstj. var boðið upp á að fá algeran vinnufrið allt kjörtímabilið út. En hvað gerðist þá? Hæstv. ríkisstj. vildi ekki slíka samninga, slíkan frið. Hún lækkaði gengið þegar í stað, og ákvæði voru í samningunum um, að ef vísitalan færi upp í visst vísitölustig eða gengisbreyting ætti sér stað, þá væru samningarnir uppsegjanlegir. Og hver er svo árangarinn af þessu frumhlaupi hæstv. ríkisstj.? Árangurinn er upplausn í efnahagsmálum, sem við erum að fást við í dag, enda hefur hæstv, ríkisstj. ekki ráðið við neitt í efnahagsmálum þrátt fyrir góðærið, síðan þetta gerðist. Það var því fullkomin ástæða til að ætla, að það hefði verið hægt að gera núna vinnusamninga til langs tíma, er búið var að leiðrétta mismuninn, sem nú var orðinn í kjaramálunum, ef hæstv. ríkisstj. vildi una því. Það er ljóst, að allar aðgerðir í efnahagsmálum nú eru vonlausar, fyrr en leiðréttur hefur verið sá mismunur, sem nú er á launakjörum í landinu. Það þarf enginn að búast við því, að þegar hliðstæðir starfshópar eru búnir að fá launabætur vegna þess, að þeir hafa haft góð fréttasambönd hjá ríkisstj., eða vegna þess, að þeir hafa verið fyrri til, þá uni þeir, sem eftir eru, því, að launum þeirra verði ekki breytt, vegna þess að hæstv. ríkisstj. þóknast annað. Það var ríkisstj., sem átti að beita sér fyrir friðsamlegu samstarfi við stéttarfélögin til að undirbúa samninga um kaup og kjör, en það er undirstöðuatriði fyrir framleiðslu og atvinnuvegi landsins, að vinnufriður haldist. En það verður ekki, ef þannig verður á málum haldið, eins og nú er gert, að loka dyrunum fyrir hluta af launþegum, eins og nú á að gera, svara með gengisfalli, eins og gert var 1961, og slá yfirleitt á framrétta hönd stéttarfélaganna, eins og hæstv. ríkisstj. hefur gert. Þá er komið að því atriði í málflutningi hæstv. ríkisstj., að hún telur, að afkoma atvinnuveganna sé á þann veg, að þeir þoli ekki hærra kaup. Það hefur verið bent á það hér í þessum umr., að það er jafnan svo, að atvinnuvegirnir virðast þola allt nema hærra kaup þeirra, sem lægst eru launaðir. Það er hið eina, sem á er bent, þegar talað er um vandræði atvinnuveganna. Þá er það alltaf kaup og aftur kaup. Ég hef bent á það hér að framan, að einmitt sú stefna í kanpgjaldsmálum, að ómögulegt er fyrir venjulegan verkamann að vinna fyrir sér með venjulegum vinnudegi, leiðir til þess, að eftir- og næturvinna verður meiri en ella mundi verða. Þetta gerir allan atvinnurekstur miklu dýrari, og það er vonlaust, að eðlileg vinnuafköst fáist með slíku fyrirkomulagi. Það er líka hægt að benda á það, að betra skipulagi í atvinnurekstrinum mætti víða koma við, ef að því væri unnið. Ódýrara fjármagn hefur líka sín áhrif á atvinnureksturinn, ekki síður en vinnulaunin. Betri fyrirgreiðsla í bönkum, eins og afurðalán, hefur líka áhrif til þess að draga verðlag niður. Minni álögur af hálfu ríkisins verka í sömu átt. En þær álögur, sem hæstv. núverandi ríkisstj. hefur staðið fyrir, hafa allar gengið í þá átt að gera atvinnureksturinn dýrari en ella. Það er ljóst, að hæstv. ríkisstj. hefur á sínu stjórnartímabili átt kost á því að ná hagkvæmum samningum og vinna að skynsamlegri lausn í kjaramálum, ef hún sjálf hefði kosið að stefna að því. En hvers vegna heldur þá hæstv. ríkisstj. áfram þeirri kjaraskerðingarstefnu, sem hún hefur fylgt frá upphafi og fylgir enn? Það er af því, að hæstv. ríkisstj. sér aldrei nema eitt úrræði. Það er nákvæmlega það sama að ske nú og hæstv. forsrh. lýsti yfir 1960, hann sagði: Valið er ekkert, það er engin lausn til nema þessi, sem við bendum á. - Og hæstv. ríkisstj. heldur áfram að reyna að leysa málið, sem hún kallar, eftir þeirri einu leið, kjaraskerðingarleiðinni, sem hún hefur fylgt frá upphafi. Hvað halda hv. Alþfl.- menn nm fylgi verkamannaflokkanna á Norðurlöndum og í Bretlandi, ef þeir fylgdu þeirri stefnu í efnahagsmálum sín um að boða taumlausa fjárfestingu, kaupbindingu og afnám samningsréttar verkafólks, til þess að þessi taumlausa fjárfesting gæti átt sér stað, og í þriðja lagi væri svo bætt við okurvöxtum, einnig af íbúðarlánum og öðrum nauðsynlegum fjárfestingarlánum? Haldið þið, að það væri álitlegt fyrir brezka verkamannaflokkinn að fara út í kosningar nú í samkeppni við íhaldið í Bretlandi, ef hann fylgdi þessari stefnu? Nei. Það mundi ekki heldur vera álitlegt á Norðurlöndum fyrir verkamannaflokkana þar. En Alþfl, á Íslandi er að vísu ekki lengur orðinn verkamannaflokkur, þess vegna getur hann leyft sér að fylgja slíkri stefnu. Það verður að teljast til tíðinda, að Alþfl. fór í blaði sínu og einnig hér á hv. Alþ. að gefa sérstaka yfirlýsingu í sambandi við þetta mál. Það hefur verið venja þeirra hv. Alþfl.- manna að láta sér nægja yfirlýsingar Sjálfstfl. í einstökum málum. Ástæðan til þess, að þessi breyting varð á, mun vera sú, að á miðstjórnarfundi þeirra nú í vikunni reis upp Alþfl.-maður af eldri gerðinni og sagði: Nei, nú getur Alþfl. ekki fylgt með. Ég tek ekki þátt í því að binda kaupið fyrir verkamennina sama daginn og ég hef fengið kauphækkun sjálfur. - Samt gerist það, að Alþfl. ætlar að ganga í vatnið og taka þátt í að binda kaupið fyrir þá lægst launuðu, þrátt fyrir þessi varúðarorð. En til öryggis eða af einhverjum öðrum ástæðum fer hann að lýsa því yfir í blaði sínu, að átta menn hafi setið hjá og einn hafi greitt atkvæði á móti, og svo hafi þeir gefið út sérstaka yfirlýsingu, og þessi yfirlýsing á nú að tryggja framhaldið. En hvað felst í yfirlýsingunni? Það. er afskaplega auðvelt að lesa það út úr yfirlýsingu Alþfl., að þetta sé sú stefna, sem hæstv. ríkisstj. ætli sér að fara, það sé kaupbinding, sem eigi að koma, og annað ekki. Það á að setja einhver lágmarkslaun. Eru þau nú ekki nógu lág, ætla þeir að fara að lækka þau meir? Og svo kemur rúsínan, og það er þetta, að það á að bæta þetta eftir öðrum leiðum, t.d. með skattalækkun og útsvarslækkun. Nú skal það tekið fram, að það er mjög brýn nauðsyn að breyta útsvarslögunum frá því, sem nú er, þau eru orðin í algeru ósamræmi við það verðgildi peninganna, sem nú er, og mætti með breytingu á þeim laga nokkuð fyrir stórar barnafjölskyldur. Yfirleitt er það þannig með þau, að sveitarfélögin nota ekki nema hluta af skalanum, og hlutfallsleg lækkun verður auðvitað alltaf mest á hæstu útsvörunum. Þess vegna væri þarna leið til þess að hagræða einhverju fyrir þá, sem minna mega sín. En svo er það með skattalækkunina. Hvernig var það með lækkun þeirra 1960? Þá átti skattalækkunin aðallega að vera gerð fyrir þá, sem minnstar höfðu tekjurnar. Verkamaður með 75 þús. kr. tekjur og fjögurra manna fjölskyldu, hans skattur lækkaði um 2400 kr., en maðurinn með 200 þús. kr. tekjur og sömu fjölskyldu, hans skattur lækkaði um 33 þús. kr. Ég er ekki alveg viss um, að það verði gert í þágu þeirra lægstlaunuðu, ef framkvæmdin verður á svipaðan máta og þarna átti sér stað. En þá koma þeir vinir vorir, hv. Alþfl.- menn, og segja: Ja, það er auðvitað ekki hægt að lækka meira en þetta, því að þeir hafa ekki meiri tekjur til þess að bera hærri skatt, og það er á vissan hátt rétt. En það kemur þeim að sáralitlu haldi, þeim lægst launuðu, þó að hinir fái verulega skattalækkun. Yfirlýsingar þeirra Alþfl.-manna um þetta eru vafalaust góðra gjalda verðar, og í því sambandi vil ég minna á yfirlýsingu, - ég vona, að hv. 5. þm. Vesturl. (BGr) sé hér nærri, svo að hann megi mál mitt heyra, - þá yfirlýsingu, sem hann gaf í vor. Þegar við lásum fyrir honum þau ummæli, sem ég las hér áðan um 8 stunda vinnudaginn og allt það, þá sagði hann í sinni síðustu ræðu, sem útvarpað var frá fundi á Akranesi: Ég stend við öll mín stóru orð. Nú segi ég: Nú hefur hv. 5. þm. Vesturl. tækifæri til þess að standa við stóru orðin um, að eftirvinnan og næturvinnan sé lítt þolandi. Ef hann stendur við stóru orðin með því að samþykkja þetta frv. hér, þá er lítið leggjandi upp úr hans fyrirheitum, þá er skilningur hans orðinn skrýtinn, eftir að hann hefur lýst svo afdráttarlaust þeim skaðsemdum, sem fylgja löngum vinnudegi. En ég treysti því hins vegar, að hann standi við stóru orðin, eins og venjulegt fólk skilur og það var skilið, að hann ynni að því, að þessu yrði breytt, en það gerir hann ekki með því að samþykkja þetta frv. Ástæðan til þess, að hæstv. ríkisstj. kemur með þetta frv., er ekkert annað en gróft áframhald á þeirri stefnu, kjaraskerðingarstefnunni, sem hún hefur fylgt frá upphafi. Hennar fyrsta boðorð var frelsi handa þeim í athöfnum, sem yfir fjármagni ráða. Og svo er þetta undirstrikað með ályktun Vinnuveitendasambandsins, þar sem þeir segja: Látið ríkisframkvæmdirnar víkja fyrir okkar framkvæmdum, haldið þið kaupinn niðri, og þá skulum við koma okkar í verk. - Þetta var yfirlýst stefna hæstv. ríkisstj., og hún heldur þessu áfram. Hún léttir sköttunum af hátekjumönnunum fyrst og fremst, og hún heldur þessu áfram með því að gera launamismuninn sem mestan. Þetta frv., sem hér liggur frammi, er því staðfesting á því, að hæstv. ríkisstj. fylgir áfram kjaraskerðingarstefnunni, sem hún tók sér í upphafi. Það er til þess að koma þeirri stefnu sinni áfram í framkvæmd, sem ríkisstj. kemur í veg fyrir, að eðlileg leiðrétting til jöfnunar á launum eigi sér stað í landinu. Ég mun nú fara að stytta mál mitt, enda nokkuð á tímann liðið. En ég vil að lokum undirstrika það, að í ræðu minni hér að framan hef ég sýnt fram á það með rökum, að hæstv. ríkisstj. er búin að vinna tvennar kosningar, eða stjórnarliðar að vinna tvennar kosningar með blekkingum. Viðreisnarstefnan er hrunin, og ráðh. keppast nm að lýsa því yfir. Stefna ríkisstj. hefur frá upphafi leitt til þeirrar óðaverðbólgu, sem er verið að fást við í dag. Með öllu er óhugaandi, að láglaunafólk geti unað við það kaupgjald, sem það hefur nú. Of mikill og óréttlátur launamismunur er nú í landinn, sem verður að jafna. Þetta frv, er, eins og ég áðan sagði, gróft áframhald af stefnu hæstv. ríkisstj. Hún sýnir með því, að hún hefur engu gleymt og ekkert lært og það er einskis að vænta af henni nema þess, sem áður er fram komið.



Herra forseti. Í framræðu þeirri, sem ég flutti hér í dag, þegar ég reifaði þetta mál, hef ég í aðalefnum fært fram mín rök gegn þeim ræðum, sem hv. stjórnarandstæðingar hafa nú flutt síðan. Ég rakti þá sögu efnahagsmálanna á undanförnum árum og sýndi fram á, að eins og viðhorfið er í dag, þá mundi auðið, ef þjóðin vildi um það sameinast, að bæta mikið kjör hinna lægat launuðu, án þess að til gengisfalls þyrfti að koma. Hins vegar taldi ég þá og tel enn, að ef allir halda fast við þær kröfur, sem þeir nú hafa borið fram, muni örugglega af því leiða, að verðgildi krónunnar breytist. Síðan ég flutti þessa ræðu og sumpart eftir að flestir andstæðinganna voru búnir að tala, flutti hæstv. dómsmrh. sína merku ræðu, og ég hefði í rann og veru getað látið mér nægja að visa til hennar, því að hann sýndi þar með greinilegum dæmum, að fullyrðingar stjórnarandstæðinga fá ekki staðizt. Hann sýndi fram á, að það, sem nú er við að etja, er að meira og minna leyti það sama, sem aðrar stjórnir hafa þurft að berjast við, og hann sýndi einnig fram á, að þau úrræði, sem hér er bent á, eru einnig að verulegu leyti þau sömu og aðrar stjórnir hafa bent á og gripið til. Það er þess vegna nokkuð undarlegt, þegar síðasti hv. ræðumaður virtist ekkert hafa lært af þessari ræðu og taldi einhverja dæmalausa goðgá, að nú ætti að binda kanp verkamanna um 2 mánaða skeið og að nú ætti einnig að skerða kjör hinna lægst launuðu, vitandi þó, að hans eigin flokkur gerði þetta mjög myndarlega með gengislækkuninni 1939, með gengisfellingunni 1950, með ráðstöfunum 1958 og með margvislegum öðrum úrræðum, sem sá flokkur hefur staðið að og beitt sér fyrir á undanförnum árum. Ég held, að flestir þessara manna hljóti að vita betur en ræður þeirra bera vott um, því að afar margt af því, sem þeir eru að segja, brýtur svo algerlega í bága við framkomu þeirra sjálfra og þeirra eigin flokks á undanförnum árum. Þeir hljóta að vita betur, en mæla þá gegn hug sínum. Ég sagði áðan, að ég teldi mér ekki nauðsynlegt að halda langa ræðu, en þykir þó rétt, að nokkrar aths. komi fram af minni hendi sem flm. þessa frv. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, taldi, að frv. væri stríðsyfirlýsing, en nú þyrfti einmitt að semja, sagði þessi friðsami gæðamaður. En ég spyr: Skilur hann ekki, að það þarf einnig að reyna að tryggja, að ekkert það hendi á næstu dögum og vikum, sem í raun og veru girði fyrir, að auðið verði að ráða fram úr þessum málum, þannig að einmitt þeir lægst launuðu beri ekki skarðastan hlut frá borði að lokum? Sá hann ekki, að yfir gaf vofað, að ýmsar aðrar stéttir fengin stórfelldar kauphækkanir, sem settu þær enn betur hvað launakjör snertir miðað við hina lægst launuðu heldur en áður var, en það hlaut að torvelda alla möguleika til þess að rétta hlut hinna lægst launuðu gegn þeim, sem betur eru launaðir? Þetta gat vel skeð, og það var líklegt, að það mundi ske á þessu tímabili. Þess vegna var um ekkert annað að ræða en einmitt að reyna að tryggja friðinn á meðan með þessu frv. Þessi hv. þm. sagði, að ríkisstj. hefði aldrei sagt þjóðinni hið sanna og aldrei það, sem fyrir lá. Hún hefði þvert á móti reynt að villa henni sýn fyrir kosningar, jafnvel gripið til þess lágkúrulega úrræðis að flýta kosningum nm 2–3 vikur til að leyna ástandinu. Sannleikurinn í málinu er sá, að ríkisstj. hefur alltaf sagt þjóðinni það, að ef ekki sé hægt að hafa hemil á kaupgjaldinu, þá sé unnið fyrir gýg, þá muni víxlhækkanir kanpgjalds og verðlags gleypa allt það bezta, sem annars hefur áunnizt. Þetta hefur verið margsagt af okkar hendi, ekki aðeins fyrir kosningarnar, heldur raunar lengst af, meðan stjórnin hefur setið við völd. Og ég minni þar seinast á það, sem hæstv. dómsmrh., formaður Sjálfstfl., sagði í áramótahugleiðingum sínum um síðustu áramót, og það, sem ég sagði sjálfur í minni nýársræðu nm síðustu áramót og oftast hefur verið nm talað og á mig deilt út af í blaði þessa hv. þm., Tímanum, er ég sagði, að verðbólgan gæti eyðilagt alla ávexti viðreisnarinnar, án þess að víð gætum vörnum við komið. Og það er einnig rétt, að minnzt sé þess, að fæst af því, sem ná blasir við, var komið svo skírt í ljós fyrir síðustu kosningar, að við hefðum þá ástæðu til að óttast mjög um ástandið. Fæstar þær myndir, sem nú blasa við, voru þá það skýrar, að við kæmum sjálfir auga á þær, enda mundi þá hafa verið meira úr því gert af öðrum en raun bar vitni um. Þessi hv, þm. sagðist skora á ríkisstj. að lýsa því yfir alveg skýrt og skorinort nú þegar, að eftir 31. des. skyldu allir samningar frjálsir. Mér finnst nú litið vit í því af mér, ef ég færi að gefa slíkar yfirlýsingar, meðan á rannsókn málsins stendur. Hver veit, nema ég gæti þá lent í því sama og hann lenti í með mér 1942, þegar við settum gerðardómslögin, sem þá vorn kölluð þrælalögin? Og hver veit, nema ég gæti þá lent í því sama og hann lenti í 1966, þegar hann og sú stjórn, sem hann átti sæti í þá, undir forustu hv. 1. þm. Vestf. lækkaði laun verkamanna og festi þau svo í 4 mánuðir Nei, sá, sem á þennan feril að baki og þá reynslu, sem þessi hv. þm., Eysteinn Jónsson, á í þessum málum, veit, að það er ákaflega óvarlegt að vera með margvíslegar fullyrðingar á þessu stigi málsins. Það þarf að skoðast allt og rannsakast. Hann sagði, að ég hefði talað um, að skyndilega hefðu orðið breytingar í efnahagslífi þjóðarinnar, og kvaðst vera meira en hissa á, að ég skyldi leyfa mér að viðhafa slíkt orðalag. Verkamenn hefðu fengið 6% kauphækkun í byrjun þessa árs og seinna í sambandi við 17. júní samkomulagið hefðu þeir fengið 71/2%, og nú væri ég að tala um, að þetta væru einhverjar skyndilegar breytingar. En er þá engin breyting á orðin? Jú, sannarlega. Í vor fagnaði ég 17. júní sættinni, þótt mér væri ljóst, að teflt væri á tæpasta vað. Ég fagnaði því, að stöðvun síldveiðanna var afstýrt, og enn meir fagnaði ég þó því, að verkamenn og atvinnurekendur vildu setjast við sama borð og reyna með friðsamlegum samningum og rannsókn mála að leysa þessi vandamál. því fagnaði ég raunar mest af öllu. En er það einhver goðgá, að ég telji það skyndilega breytingu, þegar mennirnir, sem töldu sér borgið með b% í ársbyrjun og 71/2% 17. júní, nú allt í einu krefjast 40% og upp í 70% hækkunar? Heldur virkilega þessi hv. þm., að mennirnir, sem 17. júní gerðu þetta samkomulag, hafi þá verið að hugsa um að krefjast 40% kauphækkana, að ég ekki segi 70%? Þetta dettur honum ekki í hug. Annars er það gleðiefni, hvað þessi gamli vinur minn, hv. 1. þm. Austf., er orðinn mikill mannkærleikamaður, afskaplega góður drengur. Hann engist sundur og saman af sorg yfir því, að verzlunarmennirnir hafa ekki fengið sitt og verkamennirnir hafa ekki fengið sitt og þeir skuldugu verði að bera þungan bagga, þeir unga geti ekki byggt sér íbúðir og þeir gömlu eigi ekki fyrir útförinni, og yfirleitt logar ástin til allra og kærleikurinn umlykur alla frá gerðardómsþrælalagamanninum frá 1942. Þetta kalla ég skyndibreytingu, og þessi maður hefur áreiðanlega hugsað allt öðruvísi, þegar hann var að hátta í gær og þegar hann var að klæða sig í morgun, heldur en hann talaði hérna í dag. Það er meiri skyndibreytingin á þessum gamla vini mínum. Þessi hv. þm. lét sem hann tryði því, að hægt væri að verða við þeim kröfum, sem nú ern uppi, án þess að krónan félli. Til þess, sagði hann, þarf nú fyrst og fremst og aðallega að hekka vextina, og hann hafði hér mjög háðuleg orð um, að hagfræðingar væru með eitthvert bull nm vexti. Hann hefur nú raunar sagt, um leið og hann krefst vaxtahækkananna og telur það allsherjarárbætur, og sér þá ekkert eftir af hagsmunum sparifjáreigendanna, að það fái engir lán nema þeir ríku. Vaxtalækkunin er þá væntanlega gerð til þess að efla hagsmuni þeirra fyrst og fremst, því að ekki hafa aðrir gagn af vaxtalækkununum en þeir, sem lánin fá. En annars er þetta alveg það sama, sem þessi hv. þm. og aðrir stjórnarandstæðingar sögðu 1981. Þá voru kaupgjaldshækkanir frá 13–19%. Segjum, að meðaltalshækkunin hafi verið 15%, eitthvað um það bil var hún. En það var staðreynd, að þessi 15% lögðu nýjar byrðar á atvinnulífið, sem námu 550–600 millj. kr. Nú aftur á móti er krafizt 40–70% kanphækkana. Segjum nú, að það væri hægt að sættast á 30% kauphækkun. Hvað mundi það leggja á atvinnureksturinn í landinu? Þáð mundi auka þungann eða byrðina, sem atvinnureksturinn þarf að standa undir, um 1100–1200 millj. kr. En hvað er það svo mikið, sem atvinnureksturinn borgar í sína vexti? Ég get ekki svarað því á þessari stundu, en hitt get ég frætt menn nm, að á árinn 1980 námu allir vextir af útlánum allra banka og allra sparisjóða í landinn ekki 1200 millj. kr., heldur 400 millj. kr. Þessi hv. þm. og stjórnarandstaðan yfirleitt hefur þó aldrei krafizt þess, að vextir væru með öllu felldir niður af útlánum. Þeir hafa ekki krafizt annars eða meira en þess, að þeir væru lækkaðir um 20% eða 26%. En hvað voru þá 20% af öllum vöxtum allra banka og allra sparisjóða í landinu? Það voru 80 millj. Með 80 millj. var þá ætlað, að atvinnureksturinn gæti staðið undir 550–600 millj. á árinu 1961, og þá svona 1100–1200 millj. á þessu eða næsta ári, ef yrði orðið við þessum kröfum. Þetta hljóta allir að sjá, að er sagt af vanþekkingu eða gegn betri vitund. Nú á, segir hv. þm., að snúa sér að því, eins og hann sagði, að stórhækka kaupið, og fyrir utan að lækka vextina var hans úrræði það að borga útflutningsgjaldið, sem er 7.4%, eins og hann gat um. En hvað nemur nú þetta útflutningsgjald miklu? Á árinu í fyrra nam þetta gjald, sem nú á að létta af útveginum, 239.3 millj. kr. Þetta rennur að sönnu allt til útvegsins aftur, beint og óbeint, en sleppum því, En hver á þá að greiða þetta, sem á að létta af útveginum? Hver á að greiða það? Það á áð greiðast af almannafé, segir þessi hv. þm. Hér er alveg sama stefnan á ferðinni og þegar gjaldþrota sjóðir Búnaðarbankans voru réttir við. Þá máttu bændur ekkert borga sjálfir. Þegar átti að efla iðnaðarsjóðina, þá mátti iðnaðurinn ekkert borga sjálfur. Nei, nei. Þetta átti allt að borgast af almannafé. Það er rétt eins og þetta almannafé streymi um óragáttir af himnum ofan. Grímulaust er staðreyndin sú, að þessi hv. þm. heimtar, að almenningur greiði þannig með auknum sköttum mörg hundruð millj, kr. fyrir þessa atvinnuvegi. Það er það, sem hann kallar að greiða af almannafé. Hv. þm. sagði, að þjóðin stæði nú á vegamótum, nú væri um tvær stefnur að ræða. Það er rétt, segjum það. Stefna stjórnarinnar er að reyna að forða krónunni frá falli, en tryggja um leið hagsmuni þeirra lægst launuðu í þjóðfélaginu. Þetta er stefna stjórnarinnar. Hver er svo stefna Framsfl.? Já, hún er raunar ein í dag og önnur á morgun. Hún er alltaf ein, þegar hann er í stjórn, og önnur, þegar hann er í stjórnarandstöðu. Hún er að því leyti alltaf ein að undanförnu, að Framsfl. er alltaf á móti öllu, sem stjórnin er með. Það er leiðarvísirinn. En annars virðist stefna þessa kærleiksríka bróður míns vera sú að gera allt fyrir alla og þannig auðvitað ekkert fyrir neinn í reyndinni. Þá spurði þessi hv. þm., hvort hægt væri að lýsa yfir meira gjaldþroti en ég hefði gert varðandi stjórnarstefnuna. Hver er það, sem þetta segir? Þessi hv. þm. er líklega búinn að gleyma því, að hér var einu sinni stjórn, sem hét vinstri stjórn. Hann átti raunar sæti í henni, en það er ekkert nýmæli fyrir hann að eiga sæti í stjórn, hann er búinn að verá með svo mörgum á skútunni. En man hann þá ekki, að þessi stjórn sagði, að hún mundi með breyttri stefnu og án þess, að það kostaði nokkurn mann nokkurn skapaðan hlut, laga allt, sem aflaga fór? Hún ætlaði áð afnema allar uppbætur, hún ætlaði að lækka skattana, hún ætlaði að kveða niður dýrtíðina. Já, og. svo ætlaði hún, held ég, líka að sitja í 20 ár. En hvernig fór það? Hvernig fór það, þegar sú stjórn fór frá? Hún hafði ekki lækkað skattana, hún hafði lagt 1200 millj. kr. nýja skatta á þjóðina. Dýrtíðin hafði ekki lækkað, hún hafði hækkað um 25%. Uppbæturnar voru aldrei hærri en þegar hún fór frá. Og þannig var með öll fyrirheitin, sem hún gaf. Þeir brugðust jafnvel því að vera í 20 ár, sem þeir höfðu þó ætlað sér og voru búnir að búa sig undir, sbr. manninn, sem var að tala um þægilega stólinn áðan. Hann kann illa við sig annars staðar en í ráðherrastól. Hann átti von á að vera þar, þar til líkkistan tæki við honum. Ég verð að segja, að það er dálítið kátbroslegt, þegar þessir menn, sem eiga þessa fortíð, látast nú alveg vera dolfallnir, slegnir yfir því, að það skuli vera komið svona fyrir viðreisnarstjórninni. Þessi hv. þm. lauk ræðu sinni með því að vitna í afar spakleg ummæli, sem afar spakur maður hafi haft yfir á örlagastundu. Spaki maðurinn var auðvitað hann sjálfur. Hann segist hafa sagt 1960 út af ráðstöfunum, sem viðreisnarstjórnin gerði: Svona ráðstafanir er ekki hægt að gera. Hvernig halda menn, að áhrifin verði? Ekkert er til hættulegra en að gera slíkar ráðstafanir. Slíkt hlýtur að stórauka vandann. Þetta voru spakmælin, og hann var svo hrifinn af þeim, að hann endurtók þau núna. Ég ætla að fá þau hjá honum orðrétt, helzt í fallegum ramma, hafa á skrifborðinu mínu til minnis um gamla vináttu okkar og samstarf. En ég verð nú að segja eins og er, að það er einmitt af því, að hann er búinn að kalla svo oft: „úlfur, úlfur“, þessi maður, að menn ern hættir að trúa honum. Hann sagði þetta 1960, og hann hefur alltaf verið meira og minna að segja þetta. Þetta segir hann alltaf um allar ráðstafanir, sem eru gerðar, þegar hann ekki er í stjórn, og nú segir hann orðrétt alveg það sama: Slíkar ráðstafanir hljóta að stóranka vandann. Hvað er það svo, sem hefur skeð á þessum 4 árum, frá því að spakmælin voru sögð og þar til þau voru enn einu sinni endurtekin hér í dag? Ég minni á, að þegar við tókum við, þá var Ísland í augum umheimsins eins og vanmetakind. Við höfðum hvergi lánstraust og við áttum hvergi eyri til umráða. Nú er þó svo komið, að Ísland nýtur trausts og virðingar og hefur sterka aðstöðu í umheiminum. Þeir sjóðir, sem óheillastefna vinstri stjórnarinnar hafði sett slagbrand fyrir, hafa opnazt á víða gátt að nýju, og jafnvel sjálfur Londonmarkaðurinn, sem þó er talinn einn viðkvæmasti lánamarkaður veraldarinnar, hefur einnig opnazt íslendingum. Þetta hefur m.a. áunnizt. Jafnframt hefur sparifé þjóðarinnar tvöfaldazt, erlendir sjóðir hafa breytzt þannig, að í stað þess, að bankarnir skulduðu 218 millj., vora sjóðirnir um síðustu mánaðamót, ef ég man rétt, 1080 millj. Jafnvægið hefur haldizt í 4 ár. Þjóðin hefur aldref búið við jafngóð kjör og þessi árin. Hún hefur aldrei grætt meira, hún hefur aldrei veitt sér meira, og hún hefur aldrei lagt upp meira. Þetta hefur áunnizt, og um þetta er það, sem hv. þm, sagði: Slíkt athæfi hlýtur að stóranka vandann. Hitt er svo rétt, að þessi úrræði, sem við höfum beitt, hafa ekki verið og eru ekki ætluð fyrir eilífðina frekar en nein önnur mannleg ráð, og það skal ég einnig játa, að í bili á þjóðin við vissan vanda að etja, sem hún þó vel ræður við, ef hún vill leggja hönd að því. En það er náttúrlega örðugt að ráða við það, ef reyndir og vitibornir menn leggjast á eina sveif um það margir að reyna að æsa fólk til andstöðu gegn þeim ráðstöfunum, sem þó eru nauðsynlegar fyrir þjóðarheildina og þó umfram allt fyrir þá, sem verst eru settir í lífsbaráttunni. Ég ætlaði mér nú ekki að hafa þessi orð mörg og skal þá ekki heldur gera það. Ég vil aðeins segja það út af því, sem hv. b. þm. Austf. (Ljós) sagði, að eins og ástatt var, þá var ekki auðið að tryggja tilgang þessa frv. nema einmitt með því að miða við það, hvenær frv. væri lagt fram á Alþingi. Okkur var auðvitað vel ljóst frá öndverðu, að samningar voru lausir 15. október. En í öndverðu var maður að gera sér einhverjar vonir um það, að fyrir lægi álit kjararannsóknarnefndar. Það kann að hafa verið óréttmæt bjartsýni, svo viðurhlutamikið sem hennar starf er. Og ég vil ekki eiga neinn þátt í því að gera á hendur henni neinar ósanngjarnar kröfur. Ég hygg, að ef vel er á málum haldið, þá megi þessi háttur, sem nú er á hafður, þ.e.a.s. viðræður við sama borð milli aðila, leiða til farsældar fyrir þjóðina. Ég tel varhugavert að gera of háar kröfur á hendur kjararannsóknarnefndinni, er gætu gert henni örðugt fyrir um framtíðarstörf. Ræðu þessa hv. þm. hef ég að mörgu leyti svarað, bæði með frumræðu minni og því, sem ég hef hér sagt um ræðu hv. 1. þm. Austf. (EystJ). Hans heilræði voru, að það ætti að afnema söluskattinn, það ætti að afnema tolla á þörfum útflutningsframleiðslunnar, helzt ekki flytja inn bíla. Ég veit ekki, hvort hann hefur gert sér grein fyrir, hvað í þessu felst. Söluskattur er áætlaður í fjárl. 1964 327 millj. Að sönnu fær jöfnunarsjóður sveitarfélaga 65 millj., en ríkissjóðshlutinn er þá 262 millj. Gjald af bifreiðum, sem átti nú helzt ekki að flytja inn, er 66 millj. Þetta eru 328 millj. Og síðan átti að lækka tolla yfirleitt og afnema loks tolla af þörfum útflutningsframleiðslunnar. Ég hefði gaman af að vita, hvaða skattstofna hv. þm. hugsar sér helzt til að bæta ríkissjóði hallann. Ég skal svo aðeins víkja örfáum orðum að hv. 5. þm. Vestf. (HV). Hann sagði, að verkalýðsleiðtogarnir hefðu rætt við mig í einlægni um þessi mál, en mér hefðu hins vegar verið svik í huga. Hann orðaði þetta ekki alveg svona sterkt og hefur náttúrlega ekki heldur meint þetta, því að ég hygg, að báðir aðilar hafi ræðzt við í fullri einlægni, og ég veit fyrir mitt leyti, að mér voru engin svik í huga, enda voru mín lokaorð við þessa menn, að ég treysti því, að hvað sem þeir heyrðu um úrræði af minni hendi, þá mundu þeir ekki telja það nein brigðmæli við þá. Það er alveg rétt, að þeir buðu mér 7–10 daga frest; og mér fannst undir niðri, að ég gæti kannske lengt þann frest í 12–14 daga. En eins og ég áðan sagði, þá taldi ég þann frest of skamman, enda minni ég þennan hv. þm. á, að sjálfum sér ætlaði hann ekki 10–12 daga, heldur 4 mánuði, þegar hann lækkaði kaupið og batt það svo með lögum í 4 mánuði. Það skiptir ekki höfuðmáli í þessu sambandi, að hv. þm. sagði, að gengislækkun sú, sem framkvæmd var 1960, hefði verið mesta gengislækkun í sögu þjóðarinnar. Ég hygg, að hann viti betur. Gengislækkunin 1960 var frá 20 upp í 34%, en 1960 og 1958, í bæði þessi skipti, var gengislækkunin um 40%. En auk þess leyfi ég mér að minna á það, að gengislækkunin 1960 var ekki gengislækkun viðreisnarstjórnarinnar. Viðreisnarstjórnin lét aðeins sérfróða menn meta vinstri krónuna, hvers virði hún væri, og sérfræðingarnir, erlendir sem innlendir, töldu, að rétt væri að hafa 42 kr. í dollar. Við ákváðum hins vegar að viðurkenna ekki meira verðfali en 38 kr. Þetta var þess vegna úttekt á vinstristjórnarkrónunni, þetta mikla verðfall, sem hv. þm. var að tala um, og hann getur þá átt við sjálfan sig um það, ef hann endilega vill halda því fram, að þetta sé versta og mesta gengisfallið, sem þekkt sé með þjóðinni. Varðandi gengislækkunina 1961, sem nokkrir þm. hafa hér gert að umræðuefni, vil ég aðeins minna á það, sem ég áðan sagði, að þá var kauphækkunin frá 13–19%, eða um 15% að meðaltali. Þá hafði togaraútgerðin verið rekin með halla árum saman og aldrei verr en einmitt seinustu árin. Síldarvertíðin 1960 hafði brugðizt og vorvertíðin 1961 var léleg. Hverjum heilvita manni, sem þekkti til málanna, gat dottið í hug, að þessi atvinnurekstur gæti allt í einu bætt á sig 13–19% kauphækkun? Þessir samningar, sem þá voru gerðir, voru ekki samningar um kauphækkanir. Það voru samningar um krónulækkun. Það hlutu allir menn að sjá, sem á þetta mál litu og nokkra þekkingu höfðu á atvinnulífi þjóðarinnar, að slík kauphækkun hlaut að leiða til gengislækkunar. Hv. þm. sagði: Ríkisstj. þorir ekki að nýju að framkvæma gengislækkun. - Ég held, að hann eigi að hafa það, sem sannara er: Ríkisstj. vill ekki gengislækkun. En það er þjóðin, en ekki stjórnin, sem að lokum ræður, m.a. hann. Svona til að skemmta fólki á pöllunum sagði hann áðan, að vaxtahækkunin, þessi hroðalega vaxtahækkun, hefði verið gerð bara fyrir braskarana. Hverjir eru þessir braskarar, sem hann segir, að hirði allan gróðann? Hverjir eru þessir ógurlegu gróðamenn? Eru það útgerðarmenn? Eru það iðnrekendurnir? Ég spyr t.d. hv. 1. þm. Austf.: Er iðnrekstur Sambandsins, sem er mjög vel rekinn, stórkostlegt gróðafyrirtæki? Eru það kaupmennirnir? Ég spyr enn fremur hv. 1. þm. Austf.: Græðir verzlunin, sem hann er kunnugastur og er víst varaform. fyrir, Sambandið og kaupfélög þess, óhóflega? Og ef það er rétt, að þau græði óhóflega, hvernig stendur þá á því, að einmitt sambandskaupfélögin eru í fararbroddi um að heimta afnám allra verðlagsákvarðana, ekki til þess að draga úr gróðanum, ekki til þess að lækka verðið, heldur til að auka gróðann og hækka verðið? Það er ósköp hægt að vera hér með fullyrðingar um þennan braskaralýð, sem græði. En ég vil, að þessir menn bendi á þessa braskara, sem þeir ævinlega eru að telja krónurnar í handraðanum hjá. Það þarf enginn að ætla, að núv. ríkisstj., fremur en nokkur önnur ríkisstj., telji eftir það, sem fólkið ber úr býtum, og þá allra sízt sæti það á nokkurri ríkisstj. að telja aurana ofan í þá lægst launuðu. En hitt er staðreynd, að engin þjóð telur sig geta staðið undir 20–30% kauphækkun á hverju ári. Og ég vil nú leyfa mér að spyrja hv. þm., sem hér hafa andmælt því, sem við ráðh. höfum sagt, hvort þeir geti bent á nokkra þjóð, sem telji sér fært að standa undir slíkum kauphækkunum, án þess að til verðfellingar gjaldmiðils þeirra hljóti að leiða. Ég get vísað til þess, sem hæstv. dómsmrh. sagði um kjaradóminn. Þetta er nú eitt af því fáa, kjaradómurinn, sem allt Alþingi var sammála um, a.m.k. enginn greiddi atkv. á móti, þegar það endanlega var afgreitt, og eins og hæstv. dómsmrh. sagði, þá er ágreiningurinn við Alþb.- mennina fyrst ag fremst nm það, að þeir töldu ekki nógu vel gert við þá menn, sem þarna tóku launabætur. Hitt er svo hjákátlegt, að ætla að nota það sem ádeilu á ríkisstj., þó að Alþingi samþykki lög um, að gerðardómur eigi að ákveða kaup starfsmanna ríkisins, ef ekki geti orðið samkomulag nm það. Þetta kemur ríkisstj. ekkert meira við en hverjum öðrum þm., sem átti hlut að því að samþykkja það eða láta það á örlagastundu afskiptalaust með því að sitja hjá, vegna þess að þeir vildu meiri kjarabætur. Og hitt er alveg rétt, sem hæstv. dómsmrh. tók fram, að kröfurnar, sem þá voru gerðar undir forustu framsóknarmannsins, vorn nm Það, að þessir hálaunamenn fengju 33 þús., en ekki 19 900 kr. á mánuði, sem þeir að lokum fengu. Ádeila manna um þetta á ríkisstj. er ádeila á þá sjálfa. Ríkisstj. á engan annan eða meiri hlut að þessu en þeir. Menn geta svo deilt nm, hvort kjaradómurinn hafi kveðið of fast að og ákveðið of hátt kaup mönnum til handa, og ég get ekki neitað því, að mér hefur fundizt það. Mér datt það ekki í hug, að niðurstaða kjaradóma yrði þessi, mér datt það ekki í hug. Og ég viðurkenni fyllilega, að þessi dómur hefur traflað margan annan launþega og ýtt undir auknar kröfur. Það viðurkenni ég fyllilega og tel þetta þess vegna miður farið. En það eru til leiðir til að draga úr því misræmi, sem skapazt hefur. Ríkisstj. hefur það mál allt til athugunar, og hygg ég, að það þurfi ekki að líða langt, þar til frekari skýralur geta borizt af því, sem þar er um að ræða. Ég hafði gaman af því, þegar hæstv. dómsmrh. var að lýsa athæfi hv. 5. þm. Vestf., þegar hann var ráðh. Ég hafði gaman af að hugleiða ummæli hans um það hroðalega athæfi og þá glæpsamlegu starfsemi, eins og hann kallar það, sem núv. ríkisstj. hefur gert sig seka um að hans mati með því að fara fram á frest í tvo mánuði, og mér þótti ánægjulegt að heyra ummæli dómsmrh. um, hvað þessi maður hefði álitið, þegar hann var í sömu aðstöðu eða líkri og við erum núna og var ráðh. Mér fannst svipurinn á þessum hv. þm. vera ekki út af eins skemmilegur og áðan, þegar hann stóð hér á ræðupallinum sjálfur og deildi á ríkisstj. Ég endurtek svo að lokum aðeins það, sem ég sagði í dag, að frá sjónarmiði ríkisstj. er kjarni málsins sá, að það er okkar mat, að ef menn vilja, þá sé auðið að bæta hag þeirra lægst launuðu og varðveita verðgildi krónunnar. Það er hins vegar staðreynd, sem ekki verður á móti mælt, að ef allar stéttir halda fast við kröfur sínar, þá er krónan þar með fallin, og afleiðingin verður sú, að lægst launuðu mennirnir bera skarðastan hlut frá borði og verða verr settir eftir en áður. Ég vona þrátt fyrir þau ummæli, sem hér hafa fallið að alþm. vilji með viðræðum um þetta mál innan þings og utan, þegar á hólminn kemur, reyna að stuðla að því að varðveita krónuna. Og ég segi enn sem fyrr, að einkum og sérstaklega finnst mér eðlilegt að gera þær kröfur á hendur þeim mönnum, sem sérstaklega eru settir til þess að gæta hags þeirra lægst launuðu.



Herra forseti. Ég held það hafi verið Fouché, sá slægvitri og kaldrifjaði lögreglumálaráðh. Napóleons, sem sagði það, þegar Napóleon lét myrða hertogann af Enghien og menn voru að óskapast yfir því níðingsverki: „Þetta var ekki bara glæpur, þetta var skyssa: Ég er ákaflega hræddur um, að dómurinn yfir því frv., sem hér hefur verið lagt fram, hjá sögunni verði seinna meir eitthvað svipaður. Ég held það sé rétt fyrir hæstv. ríkisstj. að renna huganum ofur lítið til baka, þegar hún leggur þetta frv. fram, og athuga sín afskipti af verkalýðshreyfingunni og hvernig verkalýðshreyfingin hefur komið fram við hana. Rétt eftir að hæstv. ríkisstj. tók við völdum, lá fyrir hér mjög erfitt mál í þinginn, það var verðlag landbúnaðarafurða, í des. 1959, ef ég man rétt., Það reyndi nokkuð á verkalýðshreyfinguna, hennar afstöðu í þeim samningum og í því, sem þá var gert. Og verkalýðshreyfingin sýndi það þá strax, að hún kom fram með allri þeirri ábyrgðartilfinningu, sem hún hefur alltaf sýnt í öllum þeim viðureignum, sem hún hefur átt við ríkisstjórnir á síðustu áratugum. Íslenzk verkalýðshreyfing hefur yfirleitt verið seinþreytt til stórræðanna. Hvernig fór svo, þegar ríkisstj. greip til skerðingarinnar á vísitölunni, lét rjúfa alla samninga, alla frjálsa samninga, sem gerðir voru í landinn? Verkalýðshreyfingin beið. Og hvernig fór svo, þegar gengið var lækkað í marz 1960 og kjörin tóku að versna? Verkalýðshreyfingin beið, og hún beið þangað til í maí 1981. Og ég man ekki eftir, að öllu meira langlundargeð hafi verið sýnt annarri ríkisstjórn hér á Íslandi, og var þó þessi ríkisstj., þegar hún tók við völdum, yfirlýst stjórn einkaauðvaldsins og virtist sérstaklega vinna að því að taka úr ríkiseign ýmislegt, sem í ríkiseign væri, og gera hið svokallaða einkaframtak sterkara á Íslandi, þannig að verkalýðshreyfingin hefði frá því sjónarmiði haft litla ástæðu til að unna henni friðar. En hún vildi láta það nýja kerfi, sem þessi hæstv. ríkisstj. kom á, fá að sýna sig, og það fékk að sýna sig. Og það var ekki fyrr en kaupmáttur tímakanpsins, sá sem miðaður hafði verið við 100 fyrir 1945, var kominn niður í 84 stig í maí 1961, að verkalíðshreyfingin hófst handa. Svona lengi var beðið, þangað til hún var bókstaflega orðin milli 16 og 20%, sú kauplækkun, sem fram hafði farið. Þá samdi verkalýðshreyfingin. Hún samdi ekki um sérstaklega stóra hækkun. Kaupmáttur tímakaupsins fór í júní upp í 92 stig, – 92 stig, það var nú allt saman. Hann var á tímum vinstri stjórnarinnar 97. Og hvað var gert þá? Þá var forseti landsins látinn gefa út bráðabirgðalög, sem voru beint stjórnarskrárbrot, þar sem Alþ. var svipt valdi, sem það hafði og engin brýn nauðsyn var til að svipta Alþ. Og síðan, eftir að þetta vald hafði verið fengið í hendur nokkrum embættismönnum hérna hinum megin við Austurvöll, þá misnotuðu þessir embættismenn sitt vald, og það ætti að kæra þá fyrir þá misnotkun, því að það voru engin hagfræðileg rök til fyrir því, sem þeir þá gerðu, þegar þeir lækkuðu krónuna nm 13%, af því að kanpið hafði hækkað um 13%. Það var hrein hefndarráðstöfun, níðingsleg hefndarráðstöfun, sem gerð var. Þetta er það, sem verkalýðshreyfingin hefur orðið að þola. Þetta er það, sem henni hefur verið sýnt í þessum efnum. Svo er enn komið til hennar í vor, og þá var sagt við hana, hvort hún vildi ekki bíða. Það voru meira að segja kosningar fram undan. Engu að síður ákvað verkalýðshreyfingin að bíða og sýndi sömu sanngirnina og hún hefur alltaf sýnt í þessum efnum. Hún beið. Og hvað var gert á meðan? Allir þeir, sem bezt eru staddir í þjóðfélaginn, vora látnir mata krókinn alveg miskunnarlaust, en þegar að þeim lægst launuðu kemur, þá er skellt í lás. Hæstv. forsrh. spyr: Hvaða þjóð þolir 10–20% kauphækkun á ári? Það hefur engin 10–20% kauphækkun farið fram á Íslandi, aldrei á neinum af þessum árum. Það er ekki til neins að miða kauphækkanir við krónutölu í krónum, sem alltaf ern að breytast. Það er ekki hægt að tala um kauphækkanir öðruvísi en sem raunverulega kauphækkun, raunveralega hækkun þess gildis, sem sú króna hefur og það tímakaup hefur, sem verkamaðurinn fær. Og hver hefur sú breyting verið, við skulum ægja frá 1958? Úr 97, sem var meðaltalið á dögum vinstri stjórnarinnar á kaupmætti tímakaups lægst launuðu Dagsbrúnarmanna, þá er það nú komið niður í 82. Það er a.m.k. 16–17% kauplækkun, sem hefur farið fram til samana á þessum 4–6 árum. Þetta er það, sem hefur gerzt, og þetta er það, sem menn verða að horfast í augu við, og þetta er það, sem menn verða að reikna eftir, því að það er ekki hægt að reikna með krónum, sem alltaf eru að breytast. Það verður að hafa eitthvert ákveðið verðgildi, sem hægt er að reikna mað. Þess vegna hefur verkamaðurinn engar kauphækkanir fengið, heldur orðið að þola sífelldar kauplækkanir allan þennan tíma og hefur aldrei s.l. 17 ár staðið eins illa að vígi og nú. Og þá, eftir að þeir hæst launuðu hafa notað tækifærið til þess að mata sinn krók, þá er nú komið fram með þetta frv. Það var ekki verið að spyrja verkalýðsfélögin að því, hvort þau vildu semja og bíða í einn mánuð, þau sömu verkalýðsfélög, sem höfðu beðið í 5 mánuði. Það var ekki verið að spyrja þau að því. Nei, það er skellt fram frv., þar sem sagt er: Hér er valdið, sem þið skuluð fá að beygja ykkur fyrir. Hér er valdið, sem við skulum sýna ykkur. Hér er hnefinn, hér er Ófeigshnefinn, sem þið skuluð fá að beygja ykkur fyrir. - Það er þannig, sem þeir fara að. Svona fara menn að, þegar þeir ætla að kúga. En svona fara menn ekki að, þegar þeir ætla að semja. Það á að sýna vald á þennan máta, það á að skora á hólm. Það er sama sem að taka sér einræði í kaupgjaldsmálum, og fyrir verkamenn hlýtur þetta að líta þannig út, að ef þetta tekst, ef svona lagað er samþykkt, ef slíkt hefst í gegn, ef slíkt er ekki eyðilagt, þá verður haldið áfram. Eftir svona frv. er verkamönnum ekkert annað eftir skilið en að berjast til þrautar. Við höfum áður lent í því að verða að berjast hér við slík ólög. Hæstv. dómsmrh. var nokkuð að rifja upp þá sögu, og ég skal rifja hana upp með honum. Það hefur verið löng barátta og hörð barátta og oft og tíðum dramatísk barátta. Hann byrjaði á að rekja, hvernig hér var 1938, áður en hann kom á þing. Og ég man vel eftir því kvöldi og þeirri nóttu. Ég var hérna kominn inn í þingið þá, og ég stóð líka í þessari pontu þá, eftir að sjómennirnir komu út af fundinum hérna í Listamannaskálanum, eftir að rúðurnar brotnuðu þarna frammi og eftir að óróinn varð svo mikill, að það var ákveðið að útvarpa öllu og menn gætu talað eins og þeir vildu og útvarpað út. Það var nóttin.  Næst var vegið í sama knérunn 8. jan. 1942. Þá var það með þeim brbl., sem út vora gefin um gerðardóm, undirskrifað af Hermanni Jónassyni, Eysteini Jónssyni, Jakob Möller og Ólafi Thors. Þá var hæstv. forsrh. enn þá með á skútunni, en ekki forsrh. Og ég held, að sá gerðardómur sé einn af þeim hlutum, sem flestir stjórnmálamenn, sem komu nærri honum, skammast sín fyrir síðan og hafa skammazt sín fyrir í 20 ár. Og þegar hæstv. núv. forsrh. þá um sumarið gaf út önnur lög, sem Alþingi þá hafði samþykkt, sem hér hétu: lög um dómnefnd í verðlagsmálum, - gömlu lögin höfðu heitið: brbl. um gerðardóm í kaupgjalds- og verðlagsmálum, en hann gaf hin lögin út 1. sept., - þá held ég, að hann hafi verið ánægðari yfir þeim lögum, eftir að verkalýðurinn var búinn að eyðileggja gömlu gerðardómslögin, og hann flutti sjálfur till. á sumarþinginn um að afnema þau og breyta þeim yfir í það að vera eingöngu gerðardómur í verðlagsmálum. Þegar þessi gerðardómslög, brbl. vorn út gefin 8. jan. 1942, átti Alþfl. líka mann í ríkisstj., Stefán Jóh. Stefánsson, og hann fór út úr ríkisstj., og Alþfl. barðist á móti þessum gerðardómslögum með okkur sósíalistunum, og þessi gerðardómslög voru eyðilögð, vegna þess að þau brutu algerlega í bág við alla réttarmeðvitund þjóðarinnar, og menn hafa í 20 ár síðan reynt að læra nokkuð af þessu. Hæstv. dómsmrh. ,rifjaði upp fleira. Það var rétt munað hjá honum, haustið 1942 hafði Framsókn enn sem komið er ekki lært meira en svo, að hún hindraði þá myndun vinstri stjórnar á því að heimta launalækkun. Og síðan var Cocacola-stjórnin mynduð, og að sú stjórn fór frá í sept. 1944 á því að leggja fyrir þetta þing frv. til I. um að fyrirskipa með lögum 10% kauplækkun, og á því féll hún. Og hæstv. dómsmrh. minntist ekki á þá stjórn, sem þá var mynduð, stjórn, sem Sjálfstfl. myndaði með Alþfl. og Sósfl., sem hækkaði kaupið og hækkaði það mjög vel, þannig að síðan er miðað við það kaup og þann kaupmátt, sem verkamenn höfða þá, og hann er settur sama sem 100, kaupmátturinn fyrir 1945. Eftir að áhrif amerísks auðvalds komu aftur til hér á Íslandi 1947 og eftir að Ísland fékk ekki sjálfstætt lengur að ráða sínum efnahagsmálum og hefur síðan meira eða minna tekið við illum ráðagerðum, sem sendar hafa verið frá Ameríku, frá efnahagssérfræðingunum svokölluðu, þá var hafizt handa með lögbindingu, og það voru harðvítug verkföll þau árin og hún var að miklu leyti eyðilögð. 1950 er það rétt, þá tóku Framsfl. og Sjálfstfl. höndum saman móti Alþfl. og Sósfl. og settu gengislækkunina í gegn, og þá tókst að knýja í skjóli atvinnuleysis og neyðar um allt land kanpmátt tímakaupsins niður í 84 stig 1951. Þá var það svo, að í 3 ár minnkaði öll mjólkurneysla í Reykjavík, vegna þess að verkamenn höfðu ekki efni á að kaupa eins mikla mjólk og þeir þurftu, þannig að mjólkurneyzlan í Reykjavík, sú sem var í marz 1950, komst ekki upp fyrir það aftur fyrr en í jan. 1963, eftir það harðvítuga vetrarverkfall, sem verkamenn gerðu hér, þannig að það svarf að börnum þeirra, þegar þeir voru að slást þá í atvinnuleysi og í neyð. Þannig hefur það verið hvað eftir annað, að ríkisvaldinn hefur verið beitt af yfirstéttum í þessu landi til þess að skakka leikinn, til þess að ræna verkamenn því, sem þeir hafa áunnið sér í langri og harðri baráttu. Það hafa ekki allar stjórnir og alltaf beitt þessum sömu úrræðum. Þar misminnti hæstv. dómsmrh. Það eru tvær stjórnir, sem hafa haft fast kaupgjald, af öllum þeim stjórnum, sem setið hafa eftir 1939. Það er í fyrsta lagi nýsköpunarstjórnin. Kaupmátturinn var þá 100. Það er hæsti kaupmáttur, sem íslenzkur verkalýður hefur búið við, og þá átti Sósfl. sæti í stjórn. Og það var vinstri stjórnin, hann var 97. Eftir verkfallið 1956, 6 vikna verkfallið, hækkaði kaupmátturinn það, að hann fór þá í 100, og hefur síðan í tíð vinstri stjórnarinnar nokkurn veginn verið 97 að meðaltali þessi 3 ár. Það hefur verið talað hérna um, að vinstri stjórnin hafi sett löggjöf, sem hafi bundið kaup. Það er rangt. Menn eiga að geta sagt rétt frá, þegar þeir rekja, þótt menn vilji reyna að snúa út úr einhverju. Það, sem gert var í ágústlok 1956, var að láta ekki 6 vísitölustig koma til framkvæmda, sem hefðu farið undireins vegna landbúnaðarvöruverðshækkana í næsta mánuði á eftir, þegar þan hefðu eingöngu haft víxlverkanir, þannig að verkamenn hefðu ekki notið þeirra, og þetta var gert í samráði við verkalýðsfélögin, og menn ættu að prófa það nú að spyrja verkalýðsfélögin, hvernig þeim lítist á það lagafrv., sem nú liggur fyrir. Allt árið 1956 hélzt kaupmátturinn í 97.2. Hann var með því hæsta, sem hann hefur verið á nokkru ári að undanteknu 1946 og 1949. Það má ýmislegt finna að vinstri stjórninni. Það, sem var hennar ógæfa, voru slæmir efnahagssérfræðingar, líka sendir frá Ameríku. En þeim var þó haldið nokkuð í skefjum, á meðan hún var. En eftir að viðreisnarstjórnin tók við þessum sömu efnahagssérfræðingum, hafa þeir fengið að vinna alveg skefjalaust og farið með kaupgjaldið eins og það er komið núna, niður í 82 stig. Þeir hafa fengið að reka alla sína kauplækkunarherferð, eins og þeim hefur þóknazt. Hæstv. dómsmrh. vildi reyna að skírskota til þess að ræða nú þessi mál af sanngirni og við ættum að reyna að komast að niðurstöðu Hann talaði um vítahring, sem allar stjórnir hefðu meira eða minna lent í, og þetta væri eitt sífellt vandamál. Ég er reiðubúinn að ræða þetta og hef oft verið. En hver er vítahringurinn, og á hvers kostnað á að rjúfa hann, ef hann er til? Við skulum fyrst og fremst athuga, hver er vítahringurinn? Hann sagði, að það væri eitthvað bogið við allt þetta kerfi. Hvað er það, sem gerzt hefur á Íslandi nú í 20 ár í sambandi við þessi kaupgjaldsmál? Það, sem gerzt hefur, er þetta, að það hefur verið tekið upp eitt ákveðið „prinsip“, ein ákveðin höfuðregla, sem engin önnur þjóð hefur nema við af sérstökum ástæðum, sem ég skal koma að seinna. Þetta „prinsip er gen stækkunar-„prinsipið". Atvinnurekendastéttin á landi hefur tekið upp þá aðferð að láta verðlag hækka, svo framarlega sem kaupgjald hækkar. Og ef hún ræður ekki við það með venjulegum aðferðum utan þings, þá beitir hún því ríkisvaldi, sem hún hefur, til þess að hækka verðlagið með sérstökum ráðstöfunum, og öðru hvoru eru þessar ráðstafanir gerðar með þeim harkalegasta hætti, sem hægt er, með því að lækka gengið, eins og sýndi sig bezt 1961 og eins og var líka raunar tilgangurinn 1960. Ríkisvaldinu hefur nú í 20 ár á Íslandi verið beitt meira eða minna sem hreinu ránsvaldi til þess að hækka verðlag og ná þannig frá verkamönnum kauphækkunum, og við þetta hafa verkamenn orðið að berjast nú í 20 ár, að þeir hafa sífellt orðið að vera að hækka sitt kaup til þess að ná þessu upp, og þess vegna stöndum við einir allra þjóða hér í kringum okkur með lægra kaupgjald í dag en við höfðum fyrir 20 árum. Hvernig stendur á því, að þetta skuli vera svona? Er það vegna þess, að það hafi verið slík afturför í okkar þjóðfélagi, að öll okkar tækni, allt þetta skipulag sé svona margfalt, margfalt verra en það var? Nei, við höfum tekið á þessum tíma stórkostlegustu tæknilegu framförunum, sem við höfum tekið í þúsund ár. Við höfum gert tæknilega byltingu hér á Íslandi. Þjóðfélagið er margfalt ríkara en það var. Við gerðum tæknibyltingu á dögum nýsköpunarinnar, við njótum Marshall-gjafanna næstu árin á eftir, við hleypum inn öllum þeim bátum og vélum, sem komu á dögum vinstri stjórnarinnar, við umsköpum landið, allt atvinnulíf tæknilega séð á þessum 20 árum. En verkamaðurinn á Íslandi verður að vinna fyrir lægri kaupmátt, 20% lægri kaupmátt en hann vann við fyrir 17–20 árum. Og hvernig stendur á þessu? Það stendur þannig á því, að íslenzk auðmannastétt hefur ein allra auðmannastétta allra norrænu landanna hagsmuni af því að fella í sífellu gengið og hækka allt verðlag. Það eru til aðilar í öðrum löndum, sem reyna að sjá um að halda gengi, við skulum segja Englandi, - það eru til aðilar, sem vilja halda genginu og láta ekki sterlingspundið falla, og það er ekki sagt verra en ef sagt er, að sterlingspundið eigi að falla, og þá rjúka ráðh. á Englandi upp og mótmæla. Hvernig stendur á því, að auðmennirnir í Englandi hafa áhuga á því að halda sterlingspundinu í gildi, eins og frekast er hægt fyrir þá? Vissulega er alltaf smáfall á öllum myntum, en það er hægt og mjög liðandi. Hvernig stendur á, að þeir hafa áhuga á því? Bankarnir eru einkaeign í Bretlandi. Auðmennirnir eiga sjálfir peningana, sem eru lánaðir út. Það er ein mikil gróðalind fyrir brezkt auðvald, sem við höfum stundum fengið að kenna á, að lána út fé, og það brezka auðvald, sem lánar út fé, vill fá jafngóð sterlingspund til baka. Auðmennirnir í löndunum í kringum okkur, sem eiga bankana og ráða bönkunum og eiga féð og ráða auðmagninu, þeir vilja láta peningana halda sínu gildi, af því að þeir vilja fá jafngóða peninga til baka og það, sem þeir lánuðu út, og þess vegna er aðhald að því, hvernig farið er með myntina, hvernig farið er með gengið. En hvernig er þetta hér á Íslandi? Hér á Íslandi er þetta þannig, að meginið af öllu því fé, sem íslenzk auðmannastétt eða atvinnurekendastétt eða hvað sem við viljum kalla hana hefur til umráða, kemur frá bönkum, sem ríkið á, er fé ríkisins og ríkisbankanna eða sparifé almennings. Venjulegur skynsamur auðmaður á Íslandi leggur ekki sitt fé inn í sparisjóð, hann leggur ekki fé á banka. Venjulegur auðmaður á Íslandi slær lán í banka, og sá viðkomandi auðmaður beitir síðan fésýsluflokkunum á Íslandi, Sjálfstfl. og Framsfl., til þess að lækka gengið í sífellu. Það er ein höfuðarðránsaðferð auðmannastéttarinnar á Íslandi að nota sitt pólitíska vald yfir bönkunum til þess að lækka í sífellu gengið, minnka gildi þess, þannig að ef þessari auðmannastétt þóknast að borga sínar skuldir til baka, þá séu þær borgaðar með miklu minni krónum. Það er engin tilviljun, að sá maður, sem talinn er ríkastur á Íslandi, hefur eingöngu grætt á verðbólgu, eingöngu slegið lán í bönkunum, aldrei getað borgað lánið til baka, hann hefur alltaf verið búinn að festa peningana í óleyfi, bankarnir aldrei viljað ganga að honum, af því að alltaf voru þessar fasteignir, sem hann festi þá í, hækkaðar í verði, þannig að hann reiknaðist eiga fyrir skuldum, ef farið væri að ganga að honum. Með þessu móti verða menn ríkir á Íslandi og fá það að viðurnefni, eins og sá nafni minn, sem hér átti lengi vel sæti. Verðbólgan er visvítandi aðferð íslenzkrar auðmannastéttar til þess að auðgast Þegar hæstv. dómsmrh., sem ég veit að hugsar fyrst og fremst júridískt í þessum málum og hefur kannske ekki sett sig sérstaklega mikið inn í þessa ökonómísku galdra, sem þarna eru notaðir, þegar hann þess vegna talar um, hvað sé bogið við þetta kerfi, - það er ekkert bogið við kerfi launanna á Íslandi, ekki nokkur skapaður hlutur nema það, að þau eru svikin jafnóðum af auðmannastéttinni á Íslandi í krafti þess valds, sem hún hefur í bönkunum. Það er þetta, sem er bogið. Þær víxlverkanir, sem hæstv. ráðh. talar um, eru ekkert náttúrulögmál á Íslandi. Þær eru markviss aðferð, sem er beitt, alveg eins og seðlabankastjórarnir lækkuðu gengið 1961 í ágúst með stjórnarskrárbrotunum þá, - það er markviss aðferð, sem er beitt til þess að ræna af verkamönnum. Það er ekkert til, sem heitir kapphlaup á milli launanna og vöruverðsins, þannig frá hálfu vinnulaunanna. Það er verðlagið, sem hefur verið á undan allan tímann, eins og það leggur sig, vegna þess, að það er auðmannastéttin, sem ræður ríkisvaldinu og það er hún, sem misnotar ríkisvaldið á þennan hátt. Hæstv. ráðh. talaði um: Eigum við ekki að hætta þessum hráskinnsleik? Hver stjórnar þessum hráskinnsleik? Það er auðmannastéttin, sem hefur stjórnað honum allan þennan tíma og hennar ríkisvald. Verkamenn höfðu ekki haft við, þeim hefur verið álasað, - þeir höfðu ekki haft við, þeir hafa aldrei í 17 ár haft lægri kaupgetu tímakaupsins en núna. Við erum að komast niður í það, sem var fyrir stríð og þótti lágt kaup þá. Eins klukkutíma vinna þá, 1.45 kr. hjá Dagsbrúnarmönnunum, maður gat keypt 1 kg af kjöti fyrir það þá, 1938 eða 1939. Hvað kostar það núna? Það kostar 40 kr., 44 kr. jafnvel, og Dagsbrúnarkaupið er 28. Svona hefur það hríðversnað. Við erum að komast niður í það, sem við vorum fyrir fyrra stríðið. Menn höfðu 25 aura um tímann þá, og eyririnn þá var eins dýrmætur og krónan núna. Með þessum hráskinnsleik auðmannastéttarinnar að misnota ríkisvaldið svona hvað eftir annað er verið að svíkja af verkamönnum allar þær kauphækkanir, sem þeir hafa knúið fram með áratuga baráttu, svo að það þarf ekki að undrast, þótt það verði barizt hart. Og hver er orsökin til þess, að farið er að grípa til þess einræðis, sem í þessu frv. felst núna? Orsökin er sú, að menn vilja viðhalda úreltu, skaðlegu og ranglátu yfirráðakerfi braskaravaldsins á Íslandi, kerfi, sem er brostið og menn eiga að þora að horfast í augu við að er brostið, af því að þetta kerfi var vitlaust frá upphafi vega, kerfi, sem ekki passar hérna á Íslandi. Boðskapur þessara amerísku sérfræðinga um, að við eigum að láta hér alla græða á öllum, lendir út í tóma vitleysu. Við getum það ekki í svona þjóðfélagi, það er gersamlega óhugsandi. Við höfum tekið hér um nokkurt skeið á Íslandi nokkra þætti út úr, og við skulum bara hugsa okkur, að það ætti líka að braska á þeim miskunnarlaust, á símanum, á póstinum, á áfenginu, á tóbakinu. Hvernig mundi þetta allt saman lita út hjá okkur? Við verðum að þora að taka vissan hluta starfsins í þjóðfélaginu undan gróðanum og undan braskinu. Við skulum taka dæmið í dag. Þegar bæjarstjórn Reykjavíkur núna úthlutar lóðum hérna í Reykjavík og menn fá þessar lóðir, þeir sem byggja í spekúlasjón á þeim, og menn byggja flott hús og menn fá jafnvel lóðir, þar sem þeir geta byggt jafnvel 20 íbúðir og meira, - það hefur verið boðið þannig í þessar íbúðir, sem verið er að byggja núna, hvort sem þær hafa verið fokheldar eða komnar lengra á veg, að menn hafa grætt frá 100 þús. kr. á íbúð að selja fokhelt upp í 300 þús. kr., og það jafnvel núna þessa dagana, af því að neyðin hefur verið svo mikil, að sams konar íbúðir hafa farið sumar á 550 þús. og sumar á 800 þús. Ástandið er þannig, að með því að hleypa braskinu inn á öll þessi svið er verið að gera ómögulegt fyrir svo og svo mikið af fólki að lifa. Ef menn vilja reyna að viðhalda kaupgjaldi, þannig að það ekki verði hækkað, þá verða menn að láta vera einhver svið, þar sem verkamenn verða ekki fyrir hækkununum. Hvernig er þetta t.d. gert á Norðurlöndum? Þetta er gert með því, að það er reynt að halda húsaleigu niðri á þann máta, að það er lánað til að byggja hús, jafnvel til 90 ára með 2% og 4% vöxtum, að meðaltali 3%, og það er lánað jafnvel út á 90% af kostnaði við íbúðirnar, til þess að enginn geti grætt á að byggja hús eða braska með hús, til þess að það verði hrein þjónusta við þjóðfélagið og þar með við útflutningsatvinnureksturinn, að menn geti fengið að byggja og búa í húsum. Það er óhjákvæmilegt að taka undan viss svið, til þess að þeir aðilar, þar sem maður vill viðhalda einkaframtakinu, geti grætt og geti haldið sínu uppi. Við skulum segja, að við viljum hérna í okkar þjóðfélagi fyrst og fremst viðhalda einkaframtaki í sjávarútveginum, vegna þess að sjávarútvegurinn er grundvöllur að öllu okkar þjóðlífi, og þeir, sem nú ráða, segja: Jú, sjávarútvegurinn, við trúum á einkaframtakið, og sjávarútvegurinn þarf einmitt að fá að njóta sín þar og einkaframtakið fá að njóta sín þar í sjávarútveginum. Þá er ekkert annað til en að þjóðnýta á einn eða annan máta, útiloka gróðamyndun úr vissum öðrum sviðum þjóðfélagsins, t.d. úr húsbyggingum, t.d. úr vátryggingum, t.d. úr olíuverzlun, og segja: Ef einhverjir eiga að græða í þjóðfélaginu, þá á sú gróðamyndun að fara fram í sambandi við sjávarútveginn. Og ef þjóðfélagið sem heild þolir ekki það, að allir gramsi til sín, þeir sem voldugastir eru, menn noti olíuna til að græða á, menn noti jafnvei vátryggingar til að græða á, menn noti jafnvel húsbyggingar til að græða á, þá verður að stöðva gróðann af þessu. Skefjalaust auðvaldsskipulag getur ekki gengið á Íslandi. Ef það á að viðhalda einhverju af auðvaldsskipulaginu, þá verður að þora að hefta það ú vissum sviðum, alveg eins og hefur verið gert fram að þessu. Það, að fara svona geyst í þetta eins og við höfum gert, kollsteypir þessu þjóðfélagi og það, sem hefur gerzt núna, er, að hæstv. ríkisstj, hefur hleypt verzlunarauðvaldinu það frjálsu á þessum 4 árum, að það hefur sporðreist þjóðfélagið. Þessir heildsalar, sem þeir hafa gefið frelsi, kunna ekki með það frelsi að fara, og það er það, sem við sjálfir erum að reka okkur á. Hvað gera þessir heildsalar núna? Jú, þeir kaupa inn eins og vitlausir menn. Hvað kaupa þeir? Þeir kaupa bíla, þeir halda, að allir menn á Íslandi geti hlaupið til og keypt bíla. Og hvernig er svo ástandið núna? Jú, þeir eru búnir að slá lán upp á 100 millj. kr. erlendis til þess að kaupa bíla, og þeir sitja uppi með þessa bíla hérna, geta ekki selt þá. Hvað haldið þið, að okkur detti nú í hug, þegar svona frv. er lagt fyrir okkur eins og þetta og víð höfum ekki hugmynd um, hvað muni taka við á eftir? Við skuldum 600 millj. kr. erlendis. Hvað mundi gengislækkun þýða í dag? Við vitum, að hæstv. ríkisstj. er vön að grípa til gengislækkana og seðlabankastjórarnir hafa ekki verið neitt hræddir við að grípa til gengislækkana. En hvað mundi það þýða í dag, við skulum segja 20% gengislækkun? Hún mundi þýða 120 millj. kr. tap fyrir þá, sem skulda þetta erlendis. Og það eru mestmegnis heildsalarnir og aðrir slíkir. Ég spyr: Er verið að gefa tveggja mánaða frest, til þess að hægt sé að lána þeim, svo að þeir geti borgað eitthvað af þessum skuldum upp, svo að þeir fari ekki á hausinn á eftir? Svo fáum við kannske gengislækkunina dálítið seinna. Þið vitið, að við stöndum uppi gersamlega berskjaldaðir fyrir þessari misnotkun ríkisvaldsins. Við erum búnir að verða fyrir þessari misnotkun í ágúst 1881. Við vitum ekkert, hverju þeir menn, sem misnotuðu sitt vald þá, kunna að finna upp á. Hér er talað hjartnæmt, bæði af hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh., um gengið, í guðanna bænum, við verðum að varðveita gengið, við verðum að forða krónunni. Hvernig eigum við nú að taka mark á þessu? Við vitum, að í 20 ár er gengislækkun búin að vera aðalgróðalind íslenzku auðmannastéttarinnar. Á nú að stöðva þessa gróðalind? Á nú að fara á hausinn? Við verðum að fá einhverjar meiri sannanir, ef við eigum að fara að trúa á slík orð. Þegar leitað var að sakborningum í gamla daga eftir Rómarréttinum, þá var spurt: Hverjum var glæpurinn til góðs? - Hverjir eru það, sem hafa grætt á því, að gengið væri lækkað? Það eru þessir verðbólgubraskarar. Við erum búnir að heyra svo margar yfirlýsingar viðvíkjandi genginu, og það er búið að sýna það mikið langlundargeð í sambandi við gengið og í sambandi við allt, fellingarnar á því 1960 og áfram, að það er ekki hægt að koma núna og koma aftur með einhver hjartnæm orð viðvíkjandi því og ætlast til þess, að menn trúi þeim. Það getur eins verið ein spekúlasjónin til, það megi ekki fella gengið í dag, vegna þess að heildsalarnir tapi á því, og sé allt í lagi með að feila það eftir 6 mánuði, eitt ár, vegna þess að þá sé búið að forða heildsölunum. Ég held, að hæstv. ríkisstj. hefði eftir það, sem gerzt hefur, ekki átt að leggja svona frv. fram, heldur hefði hún átt að koma til verkalýðshreyfingarinnar og segja: Er hægt að semja við ykkur um, að við nú stöðvum og látum okkur skapa tryggt og öruggt gengi á Íslandi? Verkalýðshreyfingin hefði átt það skilið eftir allt, sem hún var búin að sýna þessari ríkisstj. En enn þá er það svona, að það er fyrst og fremst verið að taka tillit til braskaranna hérna í kringum okkur, sem eru búnir að koma öllu í vitleysu, sem eru búnir að misnota þetta frelsi, sem þið voruð að gefa þeim, sem hafa ekki kunnað fótum sínum forráð, sem hafa hagað sér eins og kjánar. Allur þessi bílainnflutningur þeirra, þetta er tóm della. Hæstv. dómsmrh. kom hér inn á gerðardóminn eða kjaradóminn viðvíkjandi opinberum starfsmönnum og afstöðu okkar þm. Alþb. í því sambandi. Og hæstv. ráðh. voru báðir að reyna að þvo sínar hendur af þessum dómi. Man ég ekki rétt, var það ekki stjórnarfrv., þetta frv. um kjaradóminn? Það er eins og mig minni það. Ég man það kannske skakkt, en mig minnir það nú samt. Jú, hver var okkar afstaða í þeim málum? Okkar afstaða var sú, að við álitum, að það ætti að veita þessum mönnum verkfallsrétt. Hún var sú. Hins vegar var eitt spor fram á við í sambandi við þau lög, og það var, að þeir fengu samningsrétt, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, þeir fengu rétt til að láta sínar skoðanir í ljós, þeir fengu rétt til þess að greiða atkv. og annað slíkt. Þeir fengu þó að tala með, þeir voru ekki sem hreinir þrælar, en það var ákveðinn gerðardómur yfir þá. Við vorum á móti þeim gerðardómi. Þess vegna greiddum við ekki atkv. með frv. En við vorum með því, að þeir fengju samningsrétt. Þess vegna greiddum við ekki atkv. á móti frv., þess vegna sátum við hjá. Þetta var framför frá launalögunum, en það var ekki það svo sem við álitum, að ætti að veita þeim verkfallsrétt. Ég hefði ekkert séð eftir þeim, ráðuneytisstjórunum eða öðrum, að standa í verkfalli, líka sex vikur, eins og Dagsbrúnarmenn hafa orðið að gera hvað eftir annað til þess að berjast fyrir sínum launum. Þeir eru ekkert of góðir til þess, og ég held, að það væri nær líka núna fyrir þá, sem vilja þvo sínar hendur af þessum kjaradómi, að þeir veiti þeim verkfallsréttinn, veiti þeim sömu aðstöðu og sömu skyldu til þess að. berjast. Þeir geta alveg fórnað eins og aðrir. Það er enginn mórall í því að láta fátækustu verkamennina í þessu þjóðfélagi standa í baráttu, sem allir aðrir njóta svo góðs af. Ráðuneytisstjórarnir og aðrir slíkir geta alveg eins fengið að berjast. Þeir geta alveg eins fengið að „stræka“ og standa í því að safna sínum verkfallssjóðum og annað slíkt. Það er engin ástæða til þess, að fyrst eigi Dagsbrúnarmenn að berjast og aðrir verkamenn fyrir launum allra í þjóðfélaginu og svo, þegar allir aðrir eru búnir að fá meiri hækkanir en nokkru sinni fyrr, þá eigi að slengja í lás fyrir Dagsbrúnarmönnum. Svona hlutir geta ekki gengið. Ég held þess vegna, að það ætti að breyta þeim lögum og afnema þessi lög um kjaradóminn og láta þessa menn fá sinn verkfallsrétt, láta þá standa í því. Svo er sagt við okkur, að útgerðin beri sig ekki. Útgerðin ber sig. Hún gerir miklu meira en að bera sig. Hún ber uppi allt þjóðfélagið, hún ber uppi alla heildsalana, hún ber uppi alla olíuhringana, hún ber uppi öll vátryggingarfélögin, hún ber uppi alla bankana. En þessir menn, sem hún ber á sínum öxlum, þeir eru svo frekir að reyta af henni, að hún stendur stundum ekki bara nakin eftir, heldur rífa þeir út úr holdinu líka, og það eru þessir menn, sem sitja á hennar öxlum, sem þarf að reka niður af öxlunum. Ef hér á Íslandi hefði átt sér stað sæmileg kapítalistísk þróun, þá mundi, býst ég við, sá hringur, sem þá hefði komið upp hjá útgerðinni, hafa tekið í sínar hendur olíusölu, tekið í sínar hendur vátryggingar, tekið í sínar hendur ýmislegt af því, sem alls konar heildsalar hafa núna og græða á, þegar þeir eru að selja útgerðinni. Öll venjuleg kapitalistísk þróun á Íslandi hefur verið meira eða minna eyðilögð, þannig að þær venjulegu framfarir, sem verða í kapitalistísku þjóðfélagi, hafa ekki orðið hér, þannig að atvinnurekendurnir hafa aldrei haft það aðhald, sem þeir þurftu frá ríkisvaldinu og frá bönkunum til þess að breyta jafnóðum sínum eigin rekstrarháttum, um leið og verkamennirnir hækkuðu kaupið hjá þeim. Ef verkamenn hækkuðu kaup hjá sjávarútveginum, hjá togaraútgerð, hjá hraðfrystihúsi, - hvað hefði undir venjulegu kapítalistísku skipulagi viðkomandi, t.d. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, hugsað? Hún hefðu hugsað: Ja, ég stend ekki undir þessari kauphækkun. Ég verð að berja niður þessa vexti, sem ég hef, eða a.m.k. lækka þá. Ég verð að kaupa sjálf inn alla olíuna til að láta olíuhringana hætta að græða á mér. Ég verð að koma sjálf upp vátryggingum til þess að vátryggja fyrir alla útgerðina og láta ekki vátryggingarfélögin græða á mér og verða með voldugustu lánastofnunum landsins. - Svona hefði velviljuð kapítalistísk þróun gengið fyrir sig á Íslandi. Og ef menn þora ekki að láta þessa þróun ganga fyrir sig, þá verða menn að láta ríkið grípa inn í til þess að þjóðnýta þá starfsemi, sem þarf til þess, að útgerðin geti staðið undir þeim kauphækkunum, sem fram eru knúðar. Allt þetta kerfi hefur verið hringavitlaust á Íslandi, og það er ekki við því að búast, að verkalíðurinn í landinu sætti sig við það, að auðmannastéttin heimti margfaldan gróða af öllu því, sem hér er unnið, og svo komi meira að segja ríkið ofan á allt saman með sitt 7% útflutningsgjald á útflutningsafurðunum. Það dugir ekki að hlífa íslenzkri auðmannastétt við því að verða að gera svo vel að laga sinn rekstur eftir kröfum tímans. Það er ófært að láta þá komast upp með það að stjórna íslenzku atvinnulífi verr og vitlausar og ranglátar en nokkur yfirstétt gerir hér í nágrenninu, - og það er það, sem hún gerir. Lægsta kaupið, sem þekkist á Norðurlöndum eða Vesturlöndum, það er hérna á Íslandi núna. Okkar auðmannastétt hefur ekki kunnað að stjórna betur en þetta, og það er m.a. vegna þess, að hún fær ekkert aðhald frá ríkisvaldinu og hefur getað fengið að nota ríkisvaldið allan tímann til þess að lækka í sífellu verðgildi krónunnar og lækka gengið svo öðru hvoru. Og það er þetta ástand, sem er áþolandi, og það er þetta ástand, sem verður að breytast. En hæstv. ríkisstj. hefur aldrei verið til viðræðu um að endurskoða þetta kerfi, þetta hringavitlausa kerfi, sem getur ekki haldið áfram. En það er ekki nóg með það, að þetta kerfi sé vitlaust og kannske það, sem er sökin á því, hvernig komið er. Það hefur alllengi verið svo. En það er annar hlutur, sem hefur gerzt og mér finnst ægilegastur í þessum hlutum. Og mér sýnist, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, eigi að slá botninn í það, og það er, að það á að skapa nýja stéttaskiptingu á Íslandi. Öll þróun í félagsmálum okkar Íslendinga, það sem af er þessari öld, hefur verið í áttina til jafnaðar. Við munum, að hálaunamennirnir, embættismennirnir á 19. öld, voru hátt launaðir. Ég man alltaf eftir því, þegar verið var að breyta hér launalögunum, - ég held, að það hafi verið 1950, - og var reiknað út t.d., hvað biskupinn á Íslandi hafi haft í lok 19. aldarinnar. Það var miðað við peningana 1960 og var, ef ég man rétt, í kringum 288 þús. kr., og það voru miklir peningar þá, því að ég held, að ráðherralaun hafi ekki verið undir 90 þús. kr. þá. En um leið og við fórum að ráða okkar málum, um leið og áhrif almennings fóra að verða meiri á Íslandi, um leið og almennur kosningarréttur kom hér til, nm leið og bændur og verkamenn fóru meira að segja að hafa eitthvað að segja, þá gekk það sem rauður þráður í gegnum alla félagsmálastarfsemina, frá því um 1900 og þar til nú, að það væri verið að jafna launin, að það væri verið að skapa jöfnuð meðal manna á Íslandi. Og það var í samræmi við allt það bezta, sem er til í okkar þjóðarerfð frá upphafi vega. Stundum hefur það verið sagt í gríni, stundum í alvöru: „hvað höfðingjarnir hafast ati, hinir ætla sér leyfist það“ - og það hefur þótt hér einmitt eitt helzta lof, sem sagt hefur verið um íslendinga, að þeir væru höfðingjar, að Íslendingurinn áliti sig jafngóðan hvaða konungi eða hvaða tignarmanni sem væri, og það þó að hann væri verkamaður eða sjómaður. Og við höfum verið öðrum þjóðum til fyrirmyndar í þessu efni, því að það hefur ríkt í okkur viss lýðræðiskennd, sem er eldri en nokkurt núverandi lýðveldi og nokkrar pólitískar lýðræðishugmyndir, alveg frá okkar íslendingasögum og frá því, sem var fyrir þær, - sú tilfinning, að mennirnir væru jafnir, sú tilfinning, sem slegið hefur verið fastri, m.a. í stjórnarskrám ýmissa ágætra ríkja. Og þetta höfum við að miklu leyti reynt að framkvæma í praxís hérna heima, og við höfum og ættum að geta verið fyrirmynd annarra þjóða í þessu efni. Og einmitt af því, að á okkar niðurlægingaröldum vorum við nokkuð djúpt sokknir í þessu, þá er hart, ef nú ætti að fara að halda þarna til baka. Það, sem mér finnst þess vegna ljótast í því, sem gerzt hefur á síðari hluta þessa árs, er, að einmitt eftir að þessi gífurlegi launamismunur var ákveðinn með kjaradómnum, þá skuli hæstv. ríkisstj. detta í hug að bjóða þeim lægst launuðu, sem bera þjóðfélagið á herðum sínum, þeim sem vinna í framleiðslunni, upp á að loka nú á þá. Ég hefði skilið það hjá hæstv. ríkisstj., ef hún hefði sagt: Nú, fyrst þessir háttvirtu embættismenn, sem settir eru þarna í þennan kjaradóm, dæma svona, fyrst ykkur finnst þið þurfa slíkt, þá er ekkert óeðlilegra, þó að verkamenn þyrftu að hækka um ein 30% - eða eins og hæstv. forsrh. sagði, um 40%, eins og verkamenn hafa krafizt. Það er bezt, að þeir hækki það, svo lækkum við bara hjá öllum á eftir, og við lækkum það jafnt. Og þá verður það meira á þá, sem mest hafa, og tiltölulega minna á þá, sem minna hafa. - Það hefði ég skilið. En nú, þegar þessir hálaunamenn eru búnir að fá sitt, þegar manni virðist bókstaflega að verið sé að byggja upp heldri manna stétt í landinu, þá er mér nóg boðið. Ég man eftir því, þegar maður skoðaði bókmenntirnar hér í gamla daga, þá var eitthvað, sem hét Stafrófskver fyrir heldri manna börn. Það var danskt, vafalaust, að uppruna, og þá var líka til stafrófskver fyrir - ég man ekki, hvort það var minni manna börn eða múgamanna börn, það var stéttahugmyndin, sem þá var. Og mér sýnist, að það, sem nú sé verið að hugsa um að gera, sé að ákveða launakjör fyrir heldri menn á Íslandi, og svo skal hinum skammtað með ofbeldislögum, múgamönnum, þeim sem eru nógu góðir til að þræla í togaraafgreiðslu og til þess að sjá um, að heldri mennirnir hafi eitthvað til þess að geta fengið há laun fyrir. Við skulum gá að því, að mennirnir, sem þjóðfélagið byggist á, að þessir menn, það eru mennirnir, sem vinna á sjónum, það eru mennirnir, sem vinna að fiskinum, það eru þessir menn, sem öll yfirbyggingin byggist á, allir þeir finu menn, sem sitja hér í hálaunastöðunum. Það er ekki að undra, þótt sú fyrsta tilfinning, sem grípur um sig hjá Íslendingi, sem vinnur við hafnarvinnu hér og alinn er upp í okkar jafnaðarhugmyndum, hún sé, að nú eigi að gera hann að annars klassa manni. Ég þykist vita, að hv. þm. fylgist með því, sem er að gerast í Bandaríkjunum um þessar mundir. Negrarnir í Bandaríkjunum hafa verið meðhöndlaðir eins og annars klassa menn. Og þeir eru að rísa upp á móti því, og það er að gerast svo að segja þjóðfélagsbylting í Bandaríkjunum í sambandi við þessa uppreisn þeirra og allra þeirra, sem styðja þá. Þeir una því ekki að vera annars klassa borgarar. Á sama tíma kemur frv. hér fram um að gera ófaglærðu verkamennina á Íslandi, lægst launuðu verkamenn á Íslandi, að annars klassa borgurum, að vísu ekki eins vel launuðum og Bandaríkjaþjóðfélagið tryggir lægst launuðu negrum þar. Þeim er tryggður einn dollar og 15 cent, frekar en 1 dollar 25 cent um tímann. Dagsbrúnarmaðurinn hefur í dag helminginn af því. Hann hefur sett fram kröfu um að komast upp undir dollara á tímann. Honum er svarað með þvingunarlöggjöf. Við íslendingar erum ekki aumari en negrarnir í Bandaríkjunum til að berjast fyrir okkar rétti, og við finnum áreiðanlega ekki síður til en þeir. Þess vegna verða viðbrögð manna, sem þannig er farið með, þau, að það er ekki bara peningurinn, sem þeir eru að hugsa um, heldur aðferðin, sem er beitt við þá. Prentararnir, sem ákváðu í gærkvöld að halda sínu verkfalli áfram, þykjast nokkurn veginn vita það, að þeir beri máske ekki neitt fjárhagslegt úr býtum fyrir það að stöðva nú, en þeir gera það vegna sinnar sómatilfinningar, þeir gera það vegna heiðurs sins. Þess vegna hefur hæstv. ríkisstj. gert óskaplega pólitíska skyssu með því að bera þetta frv. fram. Það er með þessu frv. m.a. verið að segja við olíuhringana: Þið megið ekki hækka hjá ykkur. - Hver heldur þú, að segi, að olíuhringarnir bæru ekki hækkun, þó að verkamennirnir færu upp í 40 kr. á tímann hjá þeim? Það er verið að segja við áburðarverksmiðjuna: Það má ekki hækka. - Áburðarverksmiðjan hefur 12 millj. kr. gróða á ári. Vinnulaun öllsömun þar eru rúmar 5 millj. Það er verið að segja manni í þessum röðum: Þú mátt ekki hækka. - Og það er verið að reyna að segja við okkur: Þjóðfélagið ber þetta ekki. - Þjóðfélagið ber ekki þá gróðamyndun, sem á sér stað hjá svo og mörgum hringum hérna. Það er það, sem þjóðfélagið ekki ber, og það er það, sem þarf að skera niður, einmitt til þess að hjálpa sjávarútveginum. Það hefur aldrei annar eins auður verið skapaður á Íslandi og af þessari kynslóð, einmitt eins og af þessum verkamönnum, sem núna er verið að fara svona með og er búið að fara þannig með nú í 20 ár, að þeir búa við lægra raunverulegt kaup en 1945. Það, sem er verið að gera með þessu, er að gera verkamenn að þrælum. Auðmennirnir mega hafa sinn gróða, þeir mega halda áfram að græða, þeirra gróði er ekki skertur. Þeim er meira að segja tryggt, að þeir fái að halda allri álagningu og öllu slíku áfram. Það er meira að segja gert ráð fyrir, að þó að kynni að hækka eitthvað efni, þá eigi þeir að fá uppbót á það. Því mættu þeir þá ekki tapa á einhverju í tvo mánuði, ef það á ekki að standa lengur? Eins og það gerði nokkuð til, eins og þeir gætu ekki borið það, eins og það hefði ekki verið hægt um leið að lækka bara svo og svo mikið í þjóðfélaginu. Hæstv, forsrh. sagði, að þjóðin hefði aldrei lifað við eins góð lífskjör. Hann sagði nú raunar um leið, að það hefði aldrei verið grætt meira á Íslandi, og þar rataðist honum nú satt á munn. Auðvitað hefur aldrei verið grætt meira á Íslandi en núna, aldrei nokkurn tíma. En verkamenn hafa heldur aldrei þrælað eins á Íslandi og núna. Ég man eftir því, þegar ég kom til Reykjavíkur í 6. bekk menntaskólans, veturinn 1920–1921 líklega, er verið að setja togaravökulögin í gegnum þingið. Það var verið að knýja það fram, að verkamenn á togurum þyrftu ekki að vinna meir en 12 tíma á dag. Það sagði ágætur maður við mig, sem ég held mikið upp á, sem var framarlega í þeim flokki, sem seinna varð Íhalds- og Sjálfstfl., indæll maður, sem sagði við mig: Ja, nú er togaraútgerðin á Íslandi eyðilögð. - Menn héldu það þá, að með því að lögleiða 12 tíma hvíld á togurum, þá væri búið að eyðileggja togaraútgerðina á Íslandi. Núna í dag þræla verkamenn upp undir 12 tíma og stundum lengur. 72 stunda vinnuvika er meira að segja algeng. Það datt engum í hug 1921, að verkamenn ættu að þræla þetta. Og það þótti rétt að reyna að takmarka þetta hjá togarasjómönnum. Nú er Ísland orðið alræmdasta land Norðurálfu fyrir vinnuþrældóm, og hvergi tíðkast eins langur vinnuþrældómur og hérna, og hvergi er börnum og unglingum eins þrælað út og hér. Ísland er í dag land, sem er svipaðast og England á tímum iðnaðarbyltingarinnar, sem hefur verið tekið til viðvörunar í öllum mannkynssögum fyrir unglingaþrældóm. Það er þrælað þannig í dag á Íslandi, að hvern einasta útlending, sem hingað kemur, rekur í rogastanz. Og þegar menn eru jafnvel að sýna útlendingum hraðfrystihúsin hérna, þá reyna menn að forðast að sýna þeim viss hús, vegna þess að það sé mestallt rekið af unglingavinnu þar. Ástandið, sem verið er að skapa hjá íslenzkum verkalýð hvað snertir lág laun og hvað snertir langan vinnutíma, er að verða þannig, að farið er að verða Íslandi til skammar um víða veröld. Þegar í erlendum tímaritum er verið að taka sem dæmi, hvernig mönnum sé þrælað út, t.d. í Venezúela, í landi, sem er ein af nýlendum og ameríska olíukapítalið hagnýtir þannig, þá er það tekið sem dæmi, að vinnulaunin séu sex sinnum lægri en í Bandaríkjunum, þau séu ekki nema 1 dollar á tímann. Þetta er þess vegna fyrir neðan allar hellur. Það er Ísland, sem er fyrir neðan allar hellur. Og svo koma menn hérna og ætla að segja við okkur, sem þekkjum ofur litið ástandið í veröldinni, að það sé lífsspursmál til þess að bjarga að binda kaupið hjá þessari verkalýðshreyfingu. Hæstv. forsrh. sagðist hafa vonað, að atvinnurekendur og verkamenn leystu þetta sín á milli. Hví í ósköpunum fá þeir ekki að leysa þetta sín á milli? Hví er ríkisstj. að skipta sér af þessu? Hún er einmitt að hindra það. Hæstv. forsrh. gaf mjög harðvítuga lýsingu á öngþveitinu, sem væri í þjóðfélaginu. Það var rétt lýsing hjá honum. Hann sagði, að það væri of mikið, sem verið væri að framkvæma. Það er alveg rétt hjá honum, það er of mikið, sem verið er að framkvæma. En hvernig stendur á, að það er of mikið, sem verið er að framkvæma? Það stendur þannig á því, að mönnum var gefið þetta frjálst, og það var vitleysa að gefa mönnum þetta frjálst. Við höfum engin efni á því, þegar við þurfum að gera hitt og þetta nytsamlegt, að verja því þá í einhvern óþarfa. Við höfum ekki efni á því að byggja banka og kirkjur eða bílaumboðshallir eða slíkt, þegar við þurfum að byggja nauðsynleg hús yfir fólk og nauðsynlegar verksmiðjur til að vinna í. Og það þýðir, að við verðum að banna að byggja banka eða kirkjur eða bílaumboðshallir, á meðan við erum að ljúka hinu. Og það er þessi niðurstaða, sem hæstv. forsrh. kemst að. En hvað þýðir þetta? Það þýðir, að við verðum að taka upp annað kerfi. Það þýðir, að við verðum að áætla í okkar þjóðfélagi, hvað við getum leyft okkur að byggja, að við verðum að hafa áætlunarbúskap á þessu, að þetta frelsiskerfi, sem hér hefur verið innleitt, það dugir ekki. Þetta öngþveiti stafar af þessu frelsiskerfi. Og því verður aldrei nokkurn tíma stjórnað með neinum bankaráðstöfunum. Hvað gerist, ef þið ætlið að reyna að stjórna þessu með bankaráðstöfunum? Það gerist það, að fólkið tekur sparifé úr bönkunum og lánar það sjálft, þar sem það fær markað fyrir það. Féð bara streymir út. Hvað var aukningin á sparifé í sept.? 5 millj., ef ég man rétt. Hvað var hún fyrir ári í sept.? 66 millj. Það streymir burtu. Þið eigið ekki að láta þessa skólapilta, sem þið hafið látið stjórna landinu, hafa vit fyrir ykkur í stað þess að hafa vit sjálfir. Þið eigið ekki að láta þá stjórna landinu lengur. Þetta frelsiskerfi þeirra er búið að koma öllu í öngþveiti hjá ykkur. Það er ekki hægt með þessum sjálfkrafa aðferðum að stjórna svona litlu þjóðfélagi. Það er alveg rétt, að það er hægt að stjórna Bandaríkjunum með svona kerfi, það er hægt að stjórna Bretlandi með svona kerfi, en það er ekki hægt að stjórna Íslandi með svona kerfi, það er ég búinn að segja ykkur hvað eftir annað. Og þið eigið ekki að vera að gera þjóðina lengur að tilraunadýrum fyrir einhverja skólapilta. Okkar þjóðfélag er of lítið til þess. Og ég vil líka bæta því við, að okkar yfirstétt er of stór. Landið ber ekki svona stóra yfirstétt. Hún þarf að minnka. Og hún mundi í hverju venjulegu frjálsu auðvaldsþjóðfélagi hafa minnkað. Þeir hefðu „konkúrrerað“ hver annan niður, og þeir veikari hefðu orðið undir og þeir sterkustu hefðu lagað sinn rekstur betur. Þannig hefði það gengið til þar. Ég veit ekki, hvort það þýðir nokkuð, að hæstv. ríkisstj. er öðru hverju að tala um, að hún vilji ræða þessi mál. En í hvert skipti, sem henni er bent á eitthvað og þá hagfræðilegar staðreyndir, þá þagnar hún við. Hæstv. ríkisstj. veit, að við Íslendingar verjum meira en nokkur önnur þjóð í Evrópu til fjárfestingar, 33% af öllum okkar þjóðartekjum. En hvernig ráðstöfum við þessu til fjárfestingar? Fjárfesting t.d. hjá Norðmönnum og Dönum skiptist þannig, að til neyzlufjárfestingar fara 25%, til framleiðslufjárfestingar 75%. Það þýðir, að 75% af fjárfestingunni fara til hess að geta aukið framleiðsluna. Hvernig er svo þessi skipting hér á Íslandi? Hún var seinast, þegar þessar tölur voru teknar, 56% til neyzlufjárfestingar, 44% til framleiðslufjárfestingar, alveg öfugt hlutfali við allt, sem þekkist í Evrópu. Ég skil það vel, að ef forsrh. væri enn þá í sínum gamla dúr, sem hann var stundum í, þegar hann var að tala um hagfræðinga, þá mundi hann ekki gera mikið með þessa hluti. Þá var hann vanur að segja, þegar verið var að benda á einhverja hagfræðilega hluti, þá sagði hann: „Já, það er nú svo, fyrst kemur lygi, svo kemur haugalygi og svo kemur, hagfræði.“ Það var nú þegar það var. En það lítur út fyrir, að hann sé farinn að ganga svo mikið í barndóm núna, að nú sé hann farinn að taka hagfræðingana alvarlega, og það er það merki, sem mér þykir sárast að hafa séð á honum, að hann skuli vera farinn að taka mark á þeim. Hitt var þó betra, á meðan hann leit þannig á, að það væri þó yfir alla haugalygi, það sem þeir segðu. Bágast af öllu á ég með að skilja, þegar hæstv. ráðherrar eru að tala um, að þeir séu að gera þetta allt saman fyrir láglaunamennina. Já, þetta er líkingin, sem Leo Tolstoj. einu sinni talaði um, þegar hann var að lýsa ríka manninum, sem sæti á herðum þess fátæka og segðist allt vilja fyrir hann gera nema fara af baki. Mér heyrðist á ríkisstj., að hún vildi allt fyrir þá lægst launuðu gera nema létta af þeim kúguninni. Ég held hún væri jafnvel tilbúin að byggja fangelsi fyrir þá, hvað þá annað. Líklega hefur hæstv. forsrh., af því að stundum er Sjálfstfl. farinn að tala svo mikið kristilega upp á síðkastið, haft það í huga, þegar hann talaði svo fallega um þá lægst launuðu: „Það, sem þú gerir mínum minnsta bróður, það gerir þú mér.“ Og þetta frv. á kannske að vera sönnun Sjálfstfl. fyrir því, að hann sé að verða kristilegur í framkvæmd. En því segi ég það: Hvernig getur hæstv. ríkisstj. dottið í hug að segja í öðru orði, að það eigi að taka henni með góðhug og skilningi, en píska menn svo með hinu? Henni hefur alltaf verið mætt með góðhug ott skilningi. En verkalýðnum hefur verið svarað hvað eftir annað með svipuhöggum, en þetta er það naprasta. Hæstv. viðskmrh. hefur víst ekki haft sig mikið í frammi hérna. Það er ósköp skiljanlegt, að Alþfl. hafi sig ekki mikið í frammi nú. Hann sagði með sín um fallega málróm: „Menn verða að sannfærast um, að gengi krónunnar verði stöðugt.“ Og af hverju eiga menn nú að sannfærast um það? Hvernig í ósköpunum ætlar hann að sannfæra einhvern mann um það? Hvernig eiga menn að sannfærast og það eftir þá reynslu, sem þeir hafa? Nei, láglaunafólkið getur ekki treyst því, sem hæstv. viðskmrh. segir. Hæstv. viðskmrh. hefur haft tækifæri til þess að reyna að sanna ýmislegt í þessum efnum, og hann hefur ekki notað þau. Menn hafa haft tækifæri til þess að sýna, hvað þeir vildu gera í þessum efnum, en nú er auðséð, að nú á að fara leið valdsins, sýna styrkleikann, setja hnefann í borðið, beita ríkisvaldinu gagnvart alþýðunni, og þá er ekki um annað að gera en duga eða drepast. Það á að svipta verkamenn frelsi til þess að fá fram kauphækkun nú. Það, sem þarf að gera, er að setja höft á hina hamslausu gróðamyndun í landinu, setja höft á braskið í landinu, þá aðila á að svipta frelsi. Það er frelsið til gróðamyndunarinnar, sem á að taka af mönnum, áður en frelsið er tekið af þeim lægst launaða til þess að geta hækkað sitt kaup. Við skulum sýna ykkur það, að það er hægt að taka við öllum rekstri á Íslandi, eins og hann er nú, og reka hann þannig, að hann ber hækkað kaup hjá almenningi. Það er alveg óhætt. Hæstv. ríkisstj, segir, ég held það hafi verið hæstv. viðskmrh., að ríkisstj. vilji fá tíma til að hugsa. Jæja þá, á fimmta ríkisstjórnarári, þá ætlar hún loksins að fara að hugsa. Mér lízt nú ekki á, hvað koma mundi út úr þeirri hugsun. Það er sagt um hænu, að ef menn draga krítarstrik í kringum hana, þá þori hún ekki að hoppa út fyrir krítarstrikið. Og mér sýnist satt að segja vera eitthvað svipað ástatt með hæstv. ríkisstj.. Kerfið, sem hagfræðingarnir hafa strikað í kringum hana, það sviptir hana, rétt eins og hænuna, öllum möguleika til þess að hugsa. Það, sem hún þarf að gera, er að hoppa út fyrir krítarstrikið. Það, sem hún þarf að gera, er að breyta um kerfi, komast út úr þessu kerfi, rjúfa þennan vítahring, svo að ég noti orð hæstv. dómsmrh. Meðan hún er að hoppa inni í þessu kerfi, þá finnur hún aldrei nein úrræði, - aldrei. Við höfum í fjögur ár búið við efnahagslegt alræði braskaranna hér á Íslandi, fyrst og fremst verzlunarauðvaldsins, og það er það auðvald, sem í sínu hamslausa braski er búið að sporðreisa atvinnulífið núna. Það, sem þessi lög tákna, ef þau verða samþykkt, það er pólitískt alræði þessara braskara. Það eru kaupbannslög þeirra, það eru kaupkúgunarlög þeirra, það er bann á verkföllum. Og eins og nú er komið málum er ekki hægt að líta öðruvísi á en ef hæstv. ríkisstj. kæmist upp með að fá svona lög samþykkt og framkvæma svona lög, þá mundi vera haldið áfram á sömu braut. Þegar lög, sem þó voru ekki eins svívirðileg og þessi, gerðardómslögin 1942, voru sett, þá voru þau eyðilögð. Og í krafti þess, að þau voru eyðilögð, voru sköpuð þau betri lífskjör á Íslandi, sem síðan hafa verið. Sem sé það, að lífskjör á Íslandi frá 1942 til 1963 hafa verið miklu betri en lífskjörin voru frá 1930 til 1940, það stafar að því, að þessi gerðardómslög voru brotin. Alþingi á ekki að líta á sig sem neina afgreiðslustofnun fyrir neina ríkisstj. Það á sjálft að taka ábyrgð á því, sem það gerir. Og Alþingi á að taka í taumana, þegar gerðir eru þeir hlutir, sem nú er stofnað til. Gerðardómslögin 1942 hefðu líklega aldrei verið gefin út, ef þau hefðu verið lögð fyrir Alþingi. Og hefðu þau verið lögð fyrir Alþingi, þá hefðu þau aldrei verið samþykkt. Það er mikill misskilningur, mikil pólitísk heimska af hæstv. ríkisstj. að láta sér detta í hug að leggja þessi lög fram. Alþ. þarf að hafa vit fyrir ríkisstj. og fella þessi lög, svo að þjóðfélagið þurfi ekki að verða að ófriðarbáli til að eyðileggja þau úti í þjóðfélaginu á eftir.