Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti: Frumvarpinu verður skift svo, að fyrst verða teknar fyrir til umr. og atkvgr. brtt. við 1.–11. gr., þá við 12–14. gr., og loks brtt. við 15.–24. gr.

Frsm. fjárhagsnefndar (Magnús Guðmundsson) Það má segja, að fjárlögin hafi ekki farið til ónýtis upp í Ed., því að tekjubálkurinn hefir hækkað um 2 milj. En það verður ekki sagt, að deildin hafi með þessu fundið upp „púðrið“, því að hækkanirnar eru fólgnar í því, að færa upp allar tekjuáætlanir. Þessi deild og nefndin hjer hafa fylgt þeirri reglu, að áætla tekjurnar varlega, til þess að afgangur yrði til að koma á móti væntanlegum fjáraukalögum og umframgreiðslu. En þessa stefnu hefir Ed. brotið með því, að áætla tekjurnar eins hátt og freklega má við búast, að þær verði. Sumar hækkanirnar eru að vísu þann veg til komnar, að tekjuaukalög hafa verið samþ., eins og t. d. lög um húsaskatt og aukatekjur. En þó álít jeg fullríflegt að búast við 50 þús. kr. tekjuauka af þeirri breytingu, sem gerð hefir verið á 55. gr. aukatekjulaganna. Áætlunum um dýrtíðar- og gróðaskatt er einnig teflt á fremsta hlunn. Það er gert ráð fyrir 100 þús. kr. En jeg efast um, að skatturinn nemi svo miklu. Ed. hefir farið eftir því, að skatturinn verður nú á annað hundrað þús. En tekjurnar verða ekki framvegis eins miklar eins og þær hafa verið undanfarin ár, því að gróði manna er minni, og einn af helstu gjaldendunum, sem greiddi 30–40 þús., er farinn af landi burt. Erfðaskatturinn er ekki heldur varlega áætlaður. En jeg tók eftir í nál., að Ed gekk út frá því, að 1. ársfjórðunginn hefði hann numið 20 þús., og mun mörgum ganga það í augu. En þess ber að gæta, að skattur þessi var mestur úr einu ríku búi, sem fjell til eins ríks erfingja, og því nam hann svo miklu. Útflutningsgjaldið er líka fullhátt áætlað 600 þús. Þar er bygt meira á síldarveiðunum en jeg tel varlegt. Er gert ráð fyrir 125 þús. tunnum. En það er ekki varlegt, að mínu áliti. Sama er að segja um stimpilgjaldið Ekki fæ jeg sjeð, hvers vegna Ed. gerir mun á árunum. Ef hún býst við verðfalli, ætti hún að gera ráð fyrir því víðar. Póstgjöld voru áætluð 190 þús. kr. eftir áætlun póstmeistara, og var sú áætlun bygð á sömu porto og var í vetur. Nú hafa ný lög verið samþykt, sem hafa fært burðargjald á brjefum úr 20 niður í 15 aura, en hækkað burðargjald undir böggla. Býst jeg við, að það hafi yfirleitt lækkandi áhrif. Það er spurning, hvort Nd. á ekki að breyta þessari áætlun. En svarið við því er, að nefndin vill ekki eiga það á hættu, að þessi breyting verði feld í Ed. og frv. fari í sameinað þing vegna tekjubálksins. Nefndinni er kunnugt um, að þessi áætlun var samþ. í Ed. með öllum atkv. gegn einu. Eins og jeg tók fram í byrjun, þá er það ekki meining mín, að tekjurnar verði ekki eins háar og hjer er gert ráð fyrir. En þá vantar fyrir fjáraukalögunum og umframgreiðslu. Frv. gefur ekki rjetta hugmynd um fjárhag landsins. Ef rjett ætti að vera, þyrfti að bæta 3 milj. kr. við gjaldmegin. Jeg áætla 1 milj. fyrir aukafjárlögin og 2 milj. í launabætur, og er það lágt. Aukagjöld árið 1918–1919 eru rúmar 800 þús. kr. Til samræmis kemur nefndin með þá brtt. á tekjuáætlun, er leiðir af því, að samþ. var hækkun á vörutollinum, sem nemur 1/2 milj. á fjárhagstímabilinu. Ef þessi brtt. verður samþ., verður tekjuafgangurinn sem næst 900 þús., segjum 1 milj. En þá vantar 2 milj. til þess, að tekjurnar hrökkvi fyrir gjöldunum. Þetta kemur heim við það sem jeg sagði við framhald 1. umr. En þó skal jeg geta þess, að önnur miljónin af þessum tveim miljónum er afborgun af skuldum. Við verðum þess vegna 1 miljón fátækari í lok fjárhagstímabilsins heldur en við erum nú. En þó þarf ekki að fara saman tekjuhalli og tap ríkisins. Tekjuhalli er það, að tekjurnar nægja ekki. En þar með er ekki sagt, að því verði ekki varið til þess að borga skuldir eða lagt í arðvænleg fyrirtæki. 1 miljón er borguð samkvæmt 8. gr., og auk þess er lagt til Landsbankans, og er það ekki eyðslufje. Það, sem liggur fyrir næsta þingi, er að afla tekna, og stjórnarinnar verk, að sjá fyrir því. Að lokum vil jeg minna á það, sem jeg drap á í upphafi, að fjárhagsnefnd þessarar deildar telur það illa farið, að vikið er frá þeirri gömlu og góðu reglu, að áætla tekjurnar varlega, til þess að þær mæti óvissum útgjöldum. En nefndin hefir ekki sjeð sjer fært að breyta þessu, vegna þeirrar ástæðu, að þá lægi fyrir frv. að fara í sameinað þing. Annars verður ekkert sagt með vissu um fjárhagsútlitið. En þó að sum blöð sjeu að prjedika það, að enginn hafi botn í fjármálunum hjer á þingi, þá býst jeg samt við, að reynslan skeri úr því, að það sje nokkurn veginn rjett, sem hjer er gert ráð fyrir.

Frsm. fjárveitinganefndar (Magnús Pjetursson) 1 Þingmaðurinn óskar þess getið, að hann hafi ekki lesið yfir í handriti ræður sínar við þessa umr. fjárlagafrv. Eins og deildarmenn munu hafa orðið varir við, hefir nefndinni ekki unnist tími til að skrifa neitt nefndarálit. Vænti jeg því, að menn taki vel eftir því, sem jeg segi um hinar einstöku brtt. Jeg skal byrja mál mitt á því, að nefndin getur verið Ed. þakklát fyrir meðferð hennar á fjárlögunum. Fjárveitinganefnd Ed. hefir stigið spor í sömu átt og fjárveitinganefnd Nd., enda hefir nefnd Nd. viljað brjóta sem minst í bág við stefnu nefndar Ed. Jeg skal geta þess, að gjöldin hafa vaxið um 200 þús. kr. í Ed. En fjárveitinganefnd Nd. hefir nú borið fram ýmsar brtt. við þessa gjaldhækkun, og ef þær verða samþ., hækkar hún um 100 þús. Og ef brtt. samsamgöngumálanefndar verða samþ., nemur hækkunin 150 þús. Jeg hefi ekki lagt saman þá hækkun, sem brtt. einstakra manna hafa í för með sjer, því að brtt. þær, sem tilheyra þeim kafla, sem jeg á að hafa framsögu í, eru að eins 3. Og skal jeg nú fara nokkrum orðum um helstu brtt. nefndarinnar. Fyrsta brtt., á þgskj. 970, er ekki efnisbreyting. Liðurinn er kominn inn á skakkan stað, en nefndin vildi kippa þessu aftur í lag. Þá er 2. brtt., sem fer í þá átt, að hjer í Reykjavík skuli vera 4 tollverðir. Jeg gat um nauðsynina á þessu máli við 2. umr.Till. Nd. hefir Ed. ekki breytt, en hins vegar tekið það fram, að þó að fje yrði ekki veitt til fleiri en 3, þá gæti lögreglustjóri tekið 4. manninn. Þetta vildi nefndin undirstrika með því, að setja laun handa 4 tollvörðum í fjárlögin, og vænti jeg, að þessi fjárhæð verði nægileg. Að svo komnu máli hefi jeg ekki fleira að segja.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg skal geta þess, að stjórnin gerði ráð fyrir, að tekjurnar væru áætlaðar mjög varlega. Jeg gerði ráð fyrir ½ milj. kr. tekjuafgangi, og komst þar að líkri niðurstöðu og hv.frsm. fjárhagsnefndar (M. G.), sem áætlar hann 439 þús. Í launabætur fara 2 miljónir, og verður þá 1 miljón kr. halli. Og þar við bætist 1 miljón kr., sem má gera ráð fyrir að fari í óviss útgjöld. Það er satt, að 1 miljón kr. er afborgun, en samt vil jeg vekja athygli manna á 4. lið 5. gr. sem fjallar um tekjur af skipum. Þessar tekjur eru áætlaðar 700 þús. kr., en þar er ekki gert ráð fyrir rýrnun. En í afborgun eru ætluð 400 þús. Aftur má búast við, að rýrnunin muni nema meiri upphæð en þetta, en það, sem rýrnunin nemur meiru, kemur til frádráttar tekjunum. Þetta vildi jeg að eins benda á.

Jón Jónsson Eins og bent hefir verið á, er nauðsynlegt, að á næsta aukaþingi yrðu tekjurnar auknar svo, að þær stæðust hjer um bil á við gjöldin. Enda hefir það áður komið fram hjer í hv. deild, að hv.þm. hafa skorað á stjórnina að rannsaka eða láta rannsaka skattamálin og það hvort ekki væru neinar nýjar leiðir, sem mætti fara. Þurfa nýjar till. að miðast við þörf á auknum tekjum að mun. Jeg vildi leyfa mjer að vekja athygli stjórnarinnar, út af þessari till., á því, að hún þarf að athuga gaumgæfilega, á hvern hátt best er að leiða þetta mál til lykta. Í því sambandi vildi jeg benda á, að má ske væri ráðlegt að heita háum verðlaunum fyrir bestu ritgerðina, sem samin yrði um skattamál. Það er ekki að vita, nema það kynni að bera einhvern árangur. Það er ekki gott að segja um, hverjir kunna að hafa best vit á þeim málum. Það gætu alveg eins verið einhverjir af þeim, sem lítið eða ekki hafa látið til sín heyra um þau mál hingað til. En ef heitið væri t. d. 2000 kr. verðlaunum, þá er ekki að vita, nema það yrði hvöt fyrir þá til þess að láta álit sitt uppi í ritgerð. Svo mætti auk þess heita öðrum og þriðju verðlaunum fyrir þær ritgerðir, er næstar væru að gæðum. Þó að til þessa gengi 4–5000 kr. þá er það ekki mikil upphæð, ef það yrði til þess að greiða fyrir málinu. Það er ekki svo lítið unnið við það, ef góðar till. fengjust í þessu máli, sem gæti má ske orðið til þess að minka óþarfa þref hjer á þingi. Jeg vildi að eins skjóta þessu fram til hæstv. stjórnar, svo að hún vissi, að hún stæði ekki ein, þó hún tæki þetta ráð. Enda býst jeg við, að hún telji sig hafa heimild til að gera þetta.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vildi taka það fram, að jeg hefi lýst því yfir, að ef svo færi, að jeg yrði í stjórninni áfram, sem jeg veit ekkert um enn þá, þá mundi jeg telja mjer skylt að koma fram með svo mikil tekjuaukafrv., að það yrði ekki neinn verulegur halli á fjárlögunum fjárhagstímabilið 1922. - Eins og háttv.þm. vita, þá er þetta mjer áhugamál, enda lýsti jeg því yfir þegar í þingbyrjun. Um verðlaunauppástungu hv. 1. þm.N.-M. (J. J.) er það að segja, að jeg er ekki trúaður á, að hún bæri neinn árangur. Það hefir verið ritað talsvert mikið um þetta mál. En mjer vitanlega hefir engin tillaga komið fram, sem telja mætti sjálfsagða, og benti á einhverja nýja leið. Og það síst úr þeirri átt þaðan, sem árásirnar hafa verið mestar. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að það eru alstaðar miklar deilur um skattamál, um þær meginreglur, sem rjettast sje að fara eftir. Menn mega heldur ekki búast við, að þessar deilur mundu hætta, þó að skattalöggjöfin væri endurskoðuð. Þar er komið svo nálægt peningapyngju manna, að það verður altaf viðkvæmt mál. Enda er altaf hálfgerður reipdráttur um slík lög. Það er síður en svo, að ástæða sje til að ámæla þessu þingi fyrir, hve lítið það hafi komið með af tekjuaukafrv. Miklu fremur ætti það hrós skilið fyrir það, sem það hefir afkastað á þessum erfiðu tímum. Og þegar verið er að segja, að menn viti ekki, hvernig fjárhagurinn standi, þá er það hin mesta meinloka, því honum hefir verið lýst af mjer í þingbyrjun í stórum glöggum dráttum. Og á þinginu þar á undan var einnig gefin glögg skýrsla um fjárhaginn. Jeg vil endurtaka það, sem jeg sagði í upphafi ræðu minnar, að jeg lýsi því yfir, að verði jeg áfram í stjórninni, þá tel jeg það skyldu mína að koma fram með nægileg tekjuaukafrv. til að jafna upp hallann. Hins vegar er ekki að búast við, að endurskoðun skattalöggjafarinnar verði tilbúin fyrir næsta þing. Fyrir það verður væntanlega ekki hægt að leggja annað en bráðabirgðatillögur.

Frsm. fjárveitinganefndar (Magnús Pjetursson) 1 Þá skal jeg halda áfram með brtt. Þá er næst 4. liður á þgskj. 970, um að styrkurinn til Hólshrepps falli niður. Þessi till. er ekki nema sjálfsögð, þar sem hjeraðið nú hefir lækni á launalögunum. Þá er 5. liður á þgskj. 970, um að hækka laun aukalæknisins á Ísafirði. Þá till. verð jeg að skýra dálítið nánar. Eins og hv.þm. sjálfsagt muna, þá stóð í 12. gr. launafrv., þegar það fór hjeðan úr deildinni, að aðstoðarlæknirinn á Ísafirði skyldi hafa að launum 2500 kr., hækkandi upp í 3500 kr. En launanefnd háttv. efri deildar gerði það, þó þetta væri samþ. í samvinnunefnd, að hún tók þennan mann út af launafrv., þó með því fororði, að hann skyldi í staðinn tekinn upp í fjárlagafrv. og skyldi ekki bíða neinn halla. Þrátt fyrir þessi heit hv. deildar er nú reynslan sú, að þessi læknir á að fá einar 2000 kr. uppbótarlausar. Menn þurfa ekki langan tíma til að sjá, hvaða munur er á því, sem ákveðið var í launalögunum og þessum 2000kr., sem nefnd Ed. nú leggur til að hann fái. Honum var ætlað í launafrv., eins og jeg tók fram áðan, 2500 kr., hækkandi upp í 3500 kr. Þar við bætist auðvitað uppbótin. Og að henni meðtaldri yrði það eitthvað á 6. þús. kr., sem hann átti að fá samkvæmt launafrv. Af þessum ástæðum vill nefndin nú bæta upp þetta ranglæti, sem þessi læknir hefir orðið fyrir, og leggur því til, að hann fái 4000 kr. hvort árið, í staðinn fyrir 2000. Eins og hver maður sjer, er það þó hvergi nærri fullbættur skaðinn, sem háttv.Ed. bakaði þessum manni. Jeg skal taka það fram, að jeg býst ekki við, að hv.Nd. þurfi að hræðast hv.Ed., þó að þessi till. verði samþ. hjer, því þessi till. var feld í hv.Ed. með jöfnum atkv. Menn þurfa því ekki að kynoka sjer við að samþ. hana hjer. Auk þess býst jeg ekki við, að sumir hv.þm.Ed. haldi þessu til streitu, þegar þeir sjá, að alvara fylgir málinu hjeðan. Enda yrði það að skoðast sem móðgun á móti þessum manni, ef þetta næði ekki fram að ganga. Þá kem jeg að 6. lið á 970. Um þann lið þarf jeg ekki að fjölyrða, því það er sama till. og nefndin hefir borið upp hjer áður. Hjer er farið fram á að færa augnlækninn upp í þá sömu upphæð, sem hann var í áður. Þegar nefndin bar þá till. fram hjer, þá var hún samþ. mótatkvæðalítið. Við vildum því ekki una við, að þessi liður væri lækkaður, sjerstaklega með tilliti til þess, að allir læknar, sem standa í 12. gr., hafa verið hækkaðir hlutfallslega við þetta. Jeg skal geta þess, að það er ekki ætlast til, að þesir menn fái neina dýrtíðaruppbót af þessum launum. Þá er næst 7. liður. Það er nýr liður, sem fer fram á að veita Ólafi Hjaltested uppbót á vinnu við að setja niður miðstöð í holdsveikraspítalanum. Hann tók þetta verk að sjer 1915. Og það skal tekið fram, að tilboð hans var miklu lægra en þau útlendu tilboð, sem fram komu. Þegar svo farið var að kaupa verkfæri og vjelar, sem til þurfti, og framkvæmdir á verkinu byrjuðu 1916–17, þá voru vjelar og vinnulaun hækkuð að miklum mun á ófyrirsjáanlegan hátt. Eftir því, sem Ólafur hefir gefið upp samkvæmt reikningi, þá hefir hann skaðast á efnis- og áhaldakaupum um 4–5000 kr. En auk þess nam skaðinn af hækkun vinnulauna 6900 kr. Nú finst okkur í nefndinni ekki vera nema sanngjarnt að bæta þetta upp að nokkru, þar sem sjerstaklega vinnulaun hækkuðu fyr en við mátti búast. Nefndin leggur því til, að honum verði bættur skaðinn, sem hann beið af vinnunni, þannig að hann fái 6000 kr. Það hefir legið fyrir nefndinni skýrsla um vinnukaupið, og er hún áreiðanlega rjett. Þar að auki hafa bæði læknir og ráðsmaður spítalans talið þetta rjettmæta og sanngjarna kröfu. Og sama er að segja um hæstv. forsætisráðh. (J. M.). Jeg býst við, að hæstv. ráðherra lýsi afstöðu sinni til þessa liðs, þegar þann tekur til máls. - En að nefndin skuli ekki fyr hafa komið fram með þessa till., þá stendur þannig á því, að skjölin þessu viðvíkjandi hafa á einhvern hátt farið forgörðum á leiðinni til þings og stjórnar. Þá kem jeg að 8. lið á 970, um styrk til Kristjáns Símonarsonar á Hraunum til að leita sjer lækninga. - Jeg gæti skilið, þó þessi till. kæmi hv. deild dálítið kynlega fyrir sjónir, því það er ekki venja að veita svona utanfararstyrk nema alveg sjerstaklega standi á um sjúkdóma, sem ekki eru tök á að lækna hjer. Og jeg held, að mjer sje óhætt að segja, að þetta sje sjerstakt, sem hjer ræðir um. Þessi maður, sem sækir um styrkinn, er 26 ára gamall, en er blindur á báðum augum. Hvaða sjúkdómur það er, sem hefir valdið blindunni, hefir nefndin ekki fengið upplýsingar um. Að vísu fylgir vottorð frá hlutaðeigandi hjeraðslækni umsókninni. Í því vottorði telur læknirinn líkur fyrir því, að maðurinn geti fengið lækningu, ef hann kemst sem fyrst til lærðra sjerfræðinga erlendis. Þó álítur nefndin rjett, að sjerfræðingur hjer á landi verði látinn dæma um það, hvort hann telji von um lækningu, svo að maðurinn fari ekki að flækjast til útlanda, ef ekkert bíður hans nema vonbrigði. En ef augnlæknirinn hjer telur þetta ekki vonlaust, þá vill nefndin, að hlaupið verði undir bagga með þessum manni. Eins og jeg tók fram, þá stendur sjerstaklega á með þennan mann. Það er alt útlit fyrir, að hann sje afburðamaður að hugviti og smiðsgáfum. Síðan hann varð blindur hefir hann sýnt svo mikið hugvit og handlægni, að það er næstum ótrúlegt. Hann hefir smíðað ýms áhöld, svo sem rennivjel og ljáklappavjel, sem bera vott um mikið hugvit. Og nú fyrir skömmu hefir hann lokið við sleða, sem gengur fyrir vjelaafli, og er þannig gerður, að hann rennur jafnt hvort sem er á lausamjöll eða ísum. Nefndin leit svo á, að hjer væri um sjerstakan hæfileikamann að ræða, sem sjálfsagt væri að hjálpa, ef hægt væri. Það væri verulegt tjón fyrir þjóðina, ef þessi maður færi forgörðum, jafnmikill hæfileikamaður og hann vafalaust er. Það hefir verið safnað saman upphæð handa honum þar heima í átthögum hans. Enda mundu þær 1500 kr., sem nefndin leggur til að veita, hvergi nærri hrökkva til. Þá munu ekki vera fleiri brtt. við 12. gr. En svo eru brtt. við 13. gr., frá fjárveitinganefnd, sem eru á sjerstöku þgskj., 977. Eins og hv.þm. hafa sjeð, þá hefir hv.Ed. breytt liðnum til póstafgreiðslumanna utan Reykjavíkur þannig að hún hefir tekið út af frv. þá, sem standa í launalögunum, póstafgreiðslumennina á Akureyri, Seyðisfirði og Ísafirði, án þess þó að lækka nokkuð upphæðina. Þetta mun gert í þeim tilgangi, að með því, sem sparast við þetta, sje hægt að bæta upp hinum póstafgreiðslumönnunum, sem lægri laun hafa, með sem svarar 25%, en aftur er ekki gert ráð fyrir neinni dýrtíðaruppbót. Eins og sjest á frv., þá hefir nefndin gert ráð fyrir, að 49 þús. kr. skuli ganga til dýrtíðaruppbótar handa þeim símamönnum, sem ekki standa í launalögunum. Nú fanst fjárveitinganefnd neðri deildar ósamræmi milli þessara starfsmannaflokka, þar sem öðrum eru ætlaðar dýrtíðaruppbætur, en hinum ekki, sjerstaklega þegar litið er á það, að sumir póstmanna. er ekki standa í launalögunum, hafa eftir núgildandi dýrtíðarlögum, fengið dýrtíðaruppbætur. En nú eru með launalögunum dýrtíðarlögin úr gildi feld, svo að þessir menn geta því enga uppbót fengið, nema í fjárlögum. Eru því þessir menn talsverðum mun ver settir en áður. Er þess vegna tilgangur nefndarinnar að færa þetta í samræmi við aðra starfsmenn. Fyrri till., um 5 þús. kr. lækkun, miðar til þess, að launin haldist nokkurn veginn við hæfi, svo að ekki er bein hækkun á þeim. Að vísu er það örlítið hærra, en er áætlunarupphæð, sem nefndin vildi ekki skera um of við neglur, enda er við búið, að póstmeistari þurfi meira fje. Það bætast við nýjar póstafgreiðslur, og svo þarf ef til vill að hækka þóknunina á einstöku stöðum, til þess að geta haldið fólkinu við starfið. Það getur komið fyrir við póstmálin, eins og símann. En uppbótin er reiknuð þannig, að gert er ráð fyrir, að þeir menn, sem ekki eru í launalögum, fái alt að 100% dýrtíðaruppbót af 73 launanna. Er það með öðrum orðum talsvert lægri dýrtíðaruppbót en í launalögum. Þessi 30 þús. kr. til dýrtíðaruppbótar eru miðuð við það. Það sýndist nú svo, að dýrtíðaruppbótin ætti að vera 100% af öllum laununum. En þess er að gæta, að þar eru menn, sem fengið hafa dýrtíðaruppbót áður, eða fá samkvæmt gildandi lögum. Eru það skrifstofumenn og póstafgreiðslumenn á stærri stöðum úti um land. Laun þessara manna nema, eftir skýrslu póstmeistara, 13 þús. kr. Með öðrum orðum nema þá öll þessi laun 44 þús. kr. En það er gert ráð fyrir, eins og sjest af till., að af þessari uppbótarfjárhæð sje engin dýrtíðaruppbót veitt til brjefhirða og póstmanna. Það er ómögulegt að gera áætlanir um það, þar sem póstarnir eru ráðnir sitt á hvað, dýrtíðaruppbótarlaust eða með dýrtíðaruppbót. Sama er að segja um brjefhirðana. Þá vil jeg geta þess, áður en jeg fer út í síðustu brtt. við þessa grein, þar sem ekki hefir unnist tími til að semja nál., að eins og hv. deildarmenn hafa sjeð, hefir hv.Ed. bætt inn athugasemd um símalagningarnar, sem samþyktar voru í Nd., sem er svo hljóðandi: „Símalínurnar undir staflið c.–e. (Blönduós-Kálfshamarsvík, Hólmavík-Reykjarfjörður og Búðardalur-Króksfjarðarnes) verði því að eins lagðar, að trygging sje fyrir, að ný lína, lögð fyrir lánsfje, komi jafnframt frá Reykjavík til Borðeyrar. Að öðrum kosti má verja fjárhæðunum, sem til þeirra eru ætlaðar, til lagningar þeirrar línu.“ Þetta er auðvitað ekki að neinu leyti í ósamræmi við það, sem fjárveitinganefnd neðri deildar hjelt fram. Það var altaf gert ráð fyrir, að stofnlínan gangi á undan, og hún myndi aldrei geta hindrað framgang þeirra. Nefndin áleit, að það gæti aldrei komið til mála, að hæstv. landsstjórn gæti ekki fengið lán til hennar. Það er óhugsanlegt í framkvæmd, þótt það sje „teoretiskt“ mögulegt. En til frekari tryggingar vill nefndin skjóta því til hæstv. stjórnar, að svo framarlega sem hún treystir sjer ekki til að afla láns til þessarar símalagningar, nema svo, að það komi í bága við hinar, þá geri hún hlutaðeigandi hjeruðum aðvart, gefi þeim kost á að útvega lánsfje, svo að þau geti sjálfum sjer um kent, ef verkið tefst, eins og gert var ráð fyrir í nál.Nd. nefndarinnar um vinnukraftinn. Þá er 9. brtt. nefndarinnar, á þgskj. 970. Það er alveg ný till., um að byggja nýjan vita á Hvanney í Hornafirði. Er gert ráð fyrir 6000 kr. fjárveitingu. Óskir um þessa vitabyggingu hafa komið frá Austfirðingum, mjög ríkar. Eftir því sem frá er skýrt, er fiskibátaflotinn á Austfjörðum altaf að færa sig meir og meir til Hornafjarðar. Síðastliðið ár voru þar 20 bátar og í vetur er enn gert ráð fyrir, að þeim fjölgi. Eins og menn vita, bæði af afspurn og eigin reynd, er leiðin inn ósinn mjög ill og vandrötuð, ekki síst í myrkri. Útgerðarmenn eystra hafa því mikinn áhuga á, að þarna komi sem fyrst viti. Vitamálastjórinn hefir skoðað vitastæðið, og telur það í alla staði forsvaranlegt að áætla ekki hærri upphæð, þar sem um smávita er að ræða. Nefndin vill verða við þessum tilmælum, og ætlast til, að vitinn sje bygður fyrra árið, ef kleift er. Svo er eitt, sem mælir mjög með því, að vitinn sje bygður á þessu ári. Einmitt þetta ár er gert ráð fyrir, að bygðir verði vitar í nágrenninu. Yrði dýrara að byggja vitann seinna en sama árið, er ekki þarf að flytja fólk eða áhöld lengri leið. Með því yrði sparað eitthvert fje. Að öðru leyti geri jeg ekki ráð fyrir, að hv. deildarmenn þurfi frekari skýringu. En ef þeir skyldu vilja fá að vita meira um staðháttu, mun hv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) fúslega gefa þær landfræðilegu skýringar, er menn kynnu að óska. Skal jeg þá að eins nefna brtt, einstakra þm. við þennan kafla. Ein brtt., á þgskj. 968, er um styrk til nokkurra hreppa til læknisvitjunar. Skal jeg að eins geta þess, að um hana hafa nefndarmenn óbundin atkvæði. Þá er brtt. samgöngumálanefndar. Skal jeg að eins lýsa því yfir, fyrir nefndarinnar hönd, að meiri hluti hennar er hlyntur till. En öllum nefndarmönnum þótti þessi styrkur nokkuð hár, í samanburði við þær samgöngur, er fyrir hann ættu að koma. En jeg gefi ráð fyrir, að hv. samgöngumálanefnd hafi gengið svo vel frá málinu, að ekki hafi verið hægt að komast af með minni fjárupphæð. Annars vona jeg, að frsm. samgöngumálanefndar (B. St.) skýri till. Skal jeg svo ekki tefja tímann, en vænti þess, að enn sem fyr verði brtt. nefndarinnar rjett metnar og nái fram að ganga.

Frsm. fjárveitinganefndar (Bjarni Jónsson) Jeg vildi skýra brtt. nefndarinnar við 14. gr. Er þá fyrst 10. liður, á þgskj. 970, námsstyrkur til íslenskra stúdenta í erlendum háskólum. Þegar stjórnin hjer gerði fyrirspurn um það til Danmerkur, hversu verja skyldi miljóninni þar, sem þeir hafa til umráða, þá var svarað, að hugsað væri til, að sá styrkur yrði fyrir ,,viderekomne“. Sýndist þá varlegra að áætla eitthvað, svo að þeir stúdentar verði ekki í vandræðum, er leita þurfa sjer mentunar í öðrum löndum, í þeim námsgreinum, sem hjer eru ekki kendar við háskólann. Hygg jeg, að þessu sje nokkuð í hóf stilt, því að þessi aðalupphæð er hnitmiðuð við þá, sem sóttu um styrk til þingsins. Hafi því einhver gleymt að sækja, er vafasamt, hvort upphæðin hrekkur til. En sú upphæð, sem ætluð er hverjum einstökum að hámarki, er 1200 kr., sem menn sjá. En eins og menn vita, var „Garðstyrkurinn“, sem eiginlega er íslenskur styrkur, íslenskt kirknafje, nægilegur, eigi að eins fyrir fæði, heldur og húsnæði og þjónustu. Er mjer kunnugt um það, frá því er jeg var í Kaupmannahöfn við nám, að sumir voru svo sparsamir, að þessi styrkur nægði þeim. En nú vita allir, að fæðið eitt kostar yfir 100 kr. á mánuði í Danmörku, þar sem það er einna ódýrast. En í Svíþjóð og Noregi er það enn þá dýrara, svo að þessi styrkur er því tæplega fyrir fæði. Sú athugasemd er gerð við þennan lið, að ein stúlka, Anna Bjarnadóttir Sæmundssonar skólakennara, skuli fá jafna upphæð af þessum styrk sem aðrir nemendur. Hún ætlar sjer að sækja ágætan skóla í Englandi, einskonar háskóladeild, sem varla getur fallið undir orðið háskóli, eins og það er skilið. Þess vegna vildi fjárveitinganefndin taka það fram, að stjórninni væri heimilt að veita henni styrk til jafns við aðra. Þessi stúlka er frábærlega gáfuð og ágætlega að sjer. Væri því lítið vit í því, að neita henni um styrk, af því einu, að skólafyrirkomulagið í enska heiminum er öðruvísi en annarsstaðar. Geta má og þess, að faðir hennar, Bjarni Sæmundsson, hefir nú lengi verið kennari við lærða skólann, og auk þess um tugi ára haft á hendi fiskirannsóknir hjer við land fyrir 600 kr. árlega. Hefir hann, sem að líkindum ræður, til þeirra ferða greitt fje úr eigin vasa, en eigi ábatast. Þar hefir hann því tekið á sig aukavinnu í landsins þarfir, og greitt fje fyrir að vinna hana. Skil jeg því ekki annað en að einnig frá því sjónarmiði telji hv.þm. það sjálfsagt að lofa dóttur hans að njóta sama styrks og öðrum, einkum þar sem hún er frábærlega gáfuð og mentuð. Vona jeg, að eigi þurfi að orðlengja þetta frekar. Þá er brtt. við mentaskólann, að setja inn „ræstingar“, til þess að eigi skuli hvíla á dyraverði að borga úr sínum vasa dýra ræstingu, af litlum launum. Auk þess hefir maður þessi undanfarið verið svo illa staddur, að það er hrein hörmung. Hann hefir varla getað teygt svo lánstraust sitt, að hann hafi getað dregið fram lífið. Er þar sama máli að gegna um hann og aðra dyraverði. Þess má geta, að maður þessi hefir staðið ágætlega vel í stöðu sinni, er mjög liðlegur maður, söngfróður og áhugasamur um þá hluti. Þá er 12. liður mjög eðlilegur frá sjónarmiði nefndarinnar. Bæði neðri deild og efri deild hafa aukið það fje, sem veitt er nafngreindum unglingaskólum, en lækkað á hinum. En á hina hliðina hefir nú nefndin frjett, að einn skóli að minsta kosti muni halda áfram, er áður var ástæða til að ætla, að fjelli niður. Er það skólinn í Hjarðarholti í Dölum. Jörðina hefir nú keypt kennari, sem hefir gott orð á sjer fyrir kenslu. Mun skólinn liggja niðri næsta ár, en síðara ár fjárhagstímabilsins mun hann geta komið til greina, eins og aðrir skólar. Nefndin sá sjer ekki annað fært en að auka fjeð um 3000 kr., og er þá hóti nær, að þeir skólar njóti einhvers góðs af almannafje og sjeu eigi með öllu hornrekur nafngreindu skólanna. Þá er ætlast til, að við Flensborgarskólann sje bætt einu þúsundi, því að svo telst til, að skólastjórinn þar, sem er vel metinn og góður kennari, fái ekki að öðrum kosti neina dýrtíðaruppbót, samskonar og greidd er öðrum starfsmönnum ríkisins. En skóli þessi er ekki ríkisstofnun, og hvorki Alþingi nje stjórn vill því að öðru leyti skifta sjer af honum, eða beinlínis takast á hendur frekari skyldur en verkast vill og hvert Alþingi ákveður. En þetta þótti nefndinni sæmilegt, að hækka svo, að fært væri, vegna fjárskorts, að líta á þessa nauðsyn. Býst jeg við, að maðurinn sje að svo góðu kunnur, að menn muni ekki á neinn hátt ýfast við þessa litlu fjárveitingu. Þá á nefndin eina till. enn við þessa grein. Er hún þess efnis, að kennarinn í gotnesku við háskólann skuli fá 3500 kr. í stað 2800 kr. Af stjórninni var í fjárlög sett sama upphæð og svo kallaðir „docentar“ hafa haft. En nú hækka þeir með launalögunum upp í 3500 kr. Nú þykir nefndinni ekki nema hæfilegt að halda þessu eins og stjórnin ætlaðist til, að þessi maður fái sömu upphæð og docentarnir að byrjunarlaunum. Nú er þess líka að gæta, að þessi maður naut uppbótar síðastliðið ár. Býst jeg við, að því hafi þótt sjálfsagt, að hann hefði læsri laun. En jeg verð að harma mjög, að þessum manni hefir ekki verið ákveðin nein dýrtíðaruppbót frá þinginu nú, því að það er lítill heiður að fara svo með ungan og efnilegan vísindamann, áhugameiri en flestir aðrir. En jeg vænti nú, að háttv. deild samþykki þessa litlu till. En hins vænti jeg og, að stjórnin sjái svo um, að þessi maður fái ekki lægri laun en símamenn og póstþjónar og aðrir slíkir vísindamenn, sem borguð er uppbót. Svo er og ein till. frá háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.), um skólann á Hólum. Fjárveitinganefnd hefir ákveðið að mæla með þessari till., því að henni þykir rjett að veita þetta, þar sem verkið er stíflugerð og getur komið að fullum notum til vatnsveitinga, þótt eigi yrði af rafveitu. Býst jeg við, að eigi þurfi önnur meðmæli með till. en nafn flutningsmanns, því að kunnugt er, að hann er enginn gapi í fjárveitingum. Man jeg nú eigi fleira viðvíkjandi 14. gr., sem jeg þyrfti að minnast á fyrir nefndina, svo að jeg get látið úttalað um þennan kafla.

Frsm. samvinnunefndar samgöngumála (Björn R. Stefánsson) Samgöngumálanefnd á nokkrar brtt. á þgskj. 973, og tel jeg mjer skylt að gera nokkra grein fyrir þeim. Eins og kunnugt er, fór svo við 2. umr., að annað fjelagið, sem um styrk sótti til strandferða við Faxaflóa, varð út undan. Samt hafði nefndin fengið þær upplýsingar um fjelagið, að það ætti von á góðu skipi, og að það hefði verið stofnað í þeim tilgangi, að bæta samgöngur hjer umhverfis. Þegar nú nefndin fór að hugsa um þetta, fanst henni það ekki vera viðunandi að veita því engan styrk. Þess vegna tók hún það til athugunar, hvort ekki væri hægt að bæta úr þessu, þótt seint væri, og veita því einhvern styrk, en treysti sjer þó ekki til að leggja það til, nema hún þá sæi veg til þess að spara önnur útgjöld. Þess vegna fór nefndin að semja áætlanir um ákveðnar ferðir, því að öðrum kosti var ekki að tala um, að fjelagið fengi styrk, en að það hjeldi uppi vissum áætlunarferðum, er almenningur vissi um. Til þess að spara önnur útgjöld sá nefndin ekki aðra leið en að breyta svo ferðum Sterlings, að væntanlegt tap af hennar ferðum yrði minna en ella, og næðist þannig upp í styrkinn til þessa fjelags. Af þessum ástæðum rjeðst nefndin í það, að búa til uppkast að nýrri áætlun fyrir Sterling, og sömuleiðis nýja áætlun fyrir Suðurland. Þessi áætlun var ekki gerð fyr en í fyrradag, og var hún ekki lögð fyrir nefndina fyr en í gærmorgun Það var því ekki hægt að prenta hana fyrir þennan fund. Þegar við töluðum við fulltrúa fjelagsins í gær, ljetum við þess getið, að það væri krafa nefndarinnar, að þetta skip færi fastar ferðir eftir áætlun; yrði hún samin í sambandi við áætlanir hinna skipanna, svo að það í ferðunum austur mætti altaf Sterling á Fáskrúðsfirði, en í vesturferðunum skipi Þorsteins Jónssonar á Ísafirði. En þetta áætlunaruppkast mætti ýmsum athugasemdum hjá sumum nefndarmönnum. Vildu þeir bæta inn á áætlunina ýmsum viðkomustöðum í hjeruðum sínum. Loksins var áætlunin orðin svo, að ekki var unt fyrir nokkurt skip að sigla eftir henni. Af þessari ástæðu, meðal annars, var hún ekki prentuð. Af þessu má sjá, að nefndin skildi full ágreinings um þetta mál. En það var líka annað, sem nefndina greindi á um. Vil jeg taka þetta fram, því að það verður ekki annað sjeð á þgskj. 973 en að nefndin sje öll á sama máli. Vil jeg geta þess, að 3. liður brtt. var samþyktur með 5:4 atkv. Verður því að telja þann lið að eins frá þeim meiri hluta samgöngumálanefndar, sem mætti á fundinum. Þetta má nú ekki skilja svo, að þessir 4 hafi verið á móti því að styrkja fjelagið, en okkur þótti styrkurinn of hár í samanburði við notagildi ferðanna og saman borið við þann styrk, sem öðrum fjelögum er veittur. Vil jeg geta þess persónulega fyrir mig, að eftir að jeg skoðaði skipið, fjell jeg algerlega frá því að veita því svona háan styrk. Skipinu hafði verið lýst mjög glæsilega fyrir mjer, en er jeg sá það, varð jeg fyrir vonbrigðum, eins og oft vill verða, þegar búið er að lýsa einhverju glæsilega fyrir manni, þá á maður von á svo miklu, og svo samsvarar það ekki lýsingunni. Fyrir hönd Austurlands, sem á að missa að mestu leyti ferða Sterlings milli Austurlandsins og Reykjavíkur, get jeg alls ekki gengið inn á, að þetta skip sje hæft til fólksflutnings, svo langa leið, eða fullnægi fólksflutningaþörfinni þaðan og hingað til Reykjavíkur. Á skipinu er að vísu viðunanlegt pláss fyrir 30 manns í 2–4 daga. Það pláss, sem kallað er millidekk, er svo óviðunandi og óvistleg vistarvera, að þar getur ekki fólk hafst við dögum saman. Jeg vona, að flestir þingmenn hafi skoðað skipið. Jeg gerði það, sem í mínu valdi stóð, til þess að fá þá til þess í gær. Ætla jeg svo ekki að lýsa útbúnaði skipsins nánar. Mjer dylst það ekki, að ef þessi áætlun yrði samþykt, þá mundi eitthvað sparast við ferðir Sterlings, en ferðirnar, fyrir Austurland að minsta kosti, verða margfalt verri. Þess vil jeg og geta, að jeg og annar maður úr samgöngumálanefnd færðum þetta nýja fyrirkomulag, eða uppástunguna um það, í tal við framkvæmdarstjóra Eimskipafjelags Íslands og ljet hann vel yfir. 2. lið brtt. á þgskj. 973 kann jeg ekki við. Finst mjer þar vera of hvast til orða tekið. Auðvitað er það ekki nema sjálfsagt, að stjórnin gangi ríkt eftir, að skilyrðunum sje fullnægt, en eftir þessum lið lítur svo út, sem hægt sje að svifta Þorstein Jónsson öllum styrknum, hversu lítið sem út af bjátar. Finst mjer alveg nægilegt, að stjórnin viti það, að það sje vilji samgöngumálanefndar, að hún líti vel eftir skipinu og gangi ríkt eftir skilyrðunum. Býst jeg við, að margir þurfi að tala í þessu máli, og læt jeg því hjer staðar numið fyrst um sinn.

Magnús Guðmundsson Jeg á hjer brtt. á þingskjali 967, sem fer fram á að 5000 krónur verði veittar til undirbúnings raforkuveitu á bændaskólanum á Hólum. Eins og gefur að skilja, þarf töluverðan undirbúning undir slíkt starf, sem hjer um ræðir, og mun alls ekki veita af þessari upphæð. Meðal annars, sem gera þarf, þarf að hlaða þar garð, sem uppistöðugarð, og þarf hann að vera töluvert tryggari en venjulegur vatnsveitugarður. Er ekki því að neita, að till. er aðallega borin fram til þess, að fje sje fyrir hendi, er garðinn þarf að hlaða. Jeg benti á við 1. umr., að það væri gróðavænlegt fyrir landssjóð að koma upp þessari raforku. Jeg fór þá fram á, að 50 þús. kr. yrðu veittar til hennar, en háttv. deildarmenn vildu ekki fallast á það. Vona jeg nú, að háttv. deild samþykki þessa till., eftir að jeg hefi strikað eitt núllið aftan af. Þá er það 8. liðurinn á brtt. nefndarinnar, sem jeg hefi töluverðan áhuga fyrir, og er það lækningastyrkurinn til Kristjáns Símonarsonar á Hraunum, en frsm. (M. P.) hefir mælt svo vel fram með þeim lið, að jeg tel það óþarft. En úr því að jeg stóð upp, get jeg ekki annað en minst á brtt. samgöngumálanefndar. Það undarlega hefir komið fram, að brtt. er sögð frá samgöngumálanefnd, en svo berst frsm. hennar (B. St.) á móti henni, og það með góðum lökum, að því er mjer virðist. Vildi jeg vekja athygli háttv. þingdm. á þessu.

Þorsteinn Jónsson Jeg vil að eins segja örfá orð viðvíkjandi brtt. samgöngumálanefndar. Mörgum mun þykja nokkuð hár styrkurinn, sem Alþingi hefir veitt til samgöngumála, en þrátt fyrir það hefir samt sumum landshlutum ekki verið sjeð fyrir nægilegum samgöngum. Jeg hefi heyrt, að á ferðinni væri till. þess efnis, að sameina styrkinn til Sterlings og til þessa fjelags, og hafa endastöðina á Austfjörðum. Er þá tilætlunin, að Sterling og Suðurland mætist á Fáskrúðsfirði. En ef endastöðin á að vera á Fáskrúðsfirði, þá get jeg ekki gengið inn á, að þessi styrkur yrði tekinn inn í fjárlögin. því að þær ferðir mundu koma að litlu haldi á Austfjörðum. Fáskrúðsfjörður er alls ekki aðalkaupstaðurinn á Austurlandi, heldur eru það bæði Norðfjörður og Seyðisfjörður. Er einkum sá síðartaldi miðstöðin fyrir samgöngur allar þar eystra, enda er þangað þægilegt að sækja úr hjeraði, enda mun flest fólk leita þangað, ef það þarf að komast eitthvað, en alls ekki til Fáskrúðsfjarðar. Það mætti því breyta áætluninni svo að í stað þess, að Sterling og Suðurland mættust á Fáskrúðsfirði, þá mættust þau á Seyðisfirði. Þessi áætlun, sem samin hefir verið af undirnefnd samgöngumálanefndar og síðan prentuð, án þess að hún hafi verið borin undir alla samgöngumálanefnd, er mjög ranglát, eða að minsta kosti verður mitt kjördæmi herfilega út undan. Eins og kunnugt er, á skip Þorsteins Jónssonar að annast ferðir frá Ísafirði og til Austfjarða, en skipið er svo lífið, að það mun alls ekki geta fullnægt flutningaþörfinni á þessum fjörðum enda er svo, að samgöngumálanefnd ætlast til, að Sterling annist þessar strandferðir líka. Væri ekki vanþörf á, að slíkt hið sama gilti um Austfirði. Viðvíkjandi Sterlingsáætluninni vil jeg taka það fram, að nefndinni hefir sjest herfilega yfir hvað samræmið snertir á samgöngum Norður-Þingeyjarsýslu og Norður-Múlasýslu. Verslunarmagnið í Norður-Múlasýslu, að undanteknum Seyðisfirði, er helmingi meira en í Norður- Þingeyjarsýslu. Samt á Sterling að koma fjórum sinnum á Kópasker og fjórum sinnum á Þórshöfn, en ekki nema tvisvar á Borgarfjörð og tvisvar á Bakkafjörð. Viðvíkjandi kostnaðinum við innsiglinguna, er hann enginn inn á þessa tvo firði, ekki annað en að kasta akkerum, en aftur á móti er mjög löng innsigling á Þórshöfn. Vona jeg að hv. samgöngumálanefnd athugi þessar misfellur, en ef hún treystir sjer ekki til þess, þá vona jeg að stjórnin líti ekki á þessa áætlun sem fullnaðaráætlun, heldur breyti henni eftir þörfum. Viðvíkjandi Eimskipafjelagi Suðurlands vil jeg láta þess getið, að jeg get alls ekki fallist á að því verði veittur svona hár styrkur, ef skip þess á ekki að fara lengra en á Fáskrúðsfjörð.

Pjetur Jónsson Það er út af tillögu samgöngumálanefndar, sem jeg kveð mjer hljóðs. Hjer í þinginu hefir sú till. áður verið á ferðinni, að veita þessu fjelagi styrk til Faxaflóaferða, en þá komst hún ekki í gegn. Veit jeg, að mörgum var og er það mikið áhugamál, að þetta skip, sem vitanlega er ætlað til slíkra ferða hjer við land fengi einhvern styrk, og á þessu er auðvitað till. samgöngumálanefndar bygð. Háttv. frsm. þessarar nefndar (B. St.) lýsti því aftur á móti yfir, að þeir nefndarmenn væru ekki alls kostar ánægðir með till., eins og hún liggur fyrir, og sagði hv.frsm. (B. St.), að hann mundi ekki geta gefið henni atkv. sitt, eins og hún lægi fyrir. Taldi hann það fyrst til, að styrkurinn væri of hár, saman borið við áætlunarferðirnar, og í öðru lagi væri ekki komið fult samkomulag á um, hvernig breyta ætti ferðum Sterlings, svo að sá hagnaður fengist í aðra hönd, að hægt væri að veita til Suðurlandsins það, sem sparaðist. Það er ekki nema ósköp eðlilegt, að nefndarmenn gætu ekki allir brætt sig saman um þetta í einni svipan, og mjer finst ekki heldur, að deildin geti það. Mjer hefir því dottið í hug, að einfaldast væri að veita stjórninni nægilegt fje í einu lagi til þess að styrkja bæði skipin, og hún skipi svo fyrir um ferðirnar með ráði Eimskipafjelags Íslands. Leyfi jeg mjer því að koma með brtt. við þennan lið í fjárlögunum, er sje orðuð þannig: (Sjá A. 982). Að vísu er í þessari till. farið fram á sömu upphæð alls og í till. á þgskj. 973, munurinn að eins sá, að vísa þessu nú til stjórnarinnar, og svo semji stjórnin við Eimskipafjelag Suðurlands um ferðir, og greiði sanngjarnt verð fyrir, en svo gangi það, sem eftir verður af styrknum, til Sterlings. Er það ekki ólíklegt, að með þessum ferðum Suðurlands sparist svo mikið, að Sterling geti farið einni ferð fleiri til útlanda.

Sveinn Ólafsson Það er ekki girnilegt að fallast á brtt. á þgskj. 973. meðan ekki er kunnugt, hvernig áætlun Sterlings verður breytt. Og er ekki að vita, nema sú breyting dragi úr samgöngum fyrir þennan hluta Suðurlands. En aðallega stóð jeg upp vegna þess, að jeg hefi átt tal við Þorstein Jónsson, og telur hann sig ekki bundinn við tilboð sitt, ef annað skip verður sett til að keppa við hann. Ef þingið vill alveg sleppa tökum á tilboðinu, þá er ekkert við því að segja. En það getur verið vafamál, hvort vel gengur að kippa þessu í viðunandi horf, ef tilboðinu er slept. Það hefir verið tekið fram af hv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.), að endastöð sú, sem áætluð er, sje óheppileg, en það er óhætt að segja, að áætlunin sje yfirleitt óheppileg. Það eru áætlaðar 4 hafnir í Suður-Múlasýslu, en af þeim er að eins ein, sem skiftir máli. Á hinar verður ekki komist, nema í góðum veðrum, því skerja- garður er fyrir landi. Það er þýðingarlítið að setja hinar og þessar hafnir á áætlun, ef ekki er hægt að komast þangað nema með höppum og glöppum. Þessar hafnir hafa líka heldur rýr viðskifti og þurfa því ekki eins mikinn flutning, og ferðamannastraumur er þar ekki mikill. Það þýðir lítið að stilla slíku upp, og af skifta með því hafnir, sem slægur er í. Jeg sje mjer því ekki fært að greiða þessari till. atkvæði, meðan jeg veit ekki hvernig áætlun Sterlings verður breytt, og eins af hinu, að jeg óttast, að Þorstenn Jónsson dragi sig til baka, þegar hann fær þennan keppinaut. Jeg get ekki heldur fallist á þær athugasemdir, sem eiga að fylgja. Þær eru niðrandi og óþarfar. Óþarfar af því, að gera má ráð fyrir, að stjórnin hafi vaðið fyrir neðan sig, og niðrandi af því, að gefið er í skyn, að maðurinn vilji ekki standa við tilboð sitt og hafi í hyggja að svíkjast undan því. Jeg vona, að till. verði ekki samþykt að órannsökuðu máli.

Gísli Sveinsson Háttv. framsm. (B. St.) talaði um till. á þgskj. 973, og er það satt að segja, að hann talaði sem andstæðingur hennar. Það var satt, að samvinnunefndin var ekki öll á einu máli, en stór meiri hluti var þó með því, að bera fram till., og minni hlutinn lýsti því yfir, að hann mundi ekki gera málið að kappsmáli, þó hann áskildi sjer rjett til að greiða annari till.atkv., ef hún kæmi fram. Hv. frsm. (B. St.) skýrir því ekki rjett frá, þegar hann segir að minni hlutinn hafi ætlað að greiða atkv. á móti þessari till., og getur hann að eins sagt slíkt um sjálfan sig. En nefndinni var þó ekki kunnug þessi afstaða hv.frsm. (B. St.), því hann var rokinn af fundi, áður en hann fengi gefið slíka yfirlýsingu. Viðvíkjandi efni till. er það að segja, að Suður- og Vesturland eru olnbogabörn um strandferðir. Norður- og Austurlandi er borgið með Sterling og skipi Þorsteins Jónssonar, og jeg fæ ekki skilið, að þeir sem þar búa, geti verið á móti því, að reynt verði að bæta strandferðir annarsstaðar líka. Um keppinaut við Þorstein Jónsson er ekki að tala, og skil jeg ekki, að hann eigi heimtingu á einokun á strandferðum landsins, þó að hann hafi tekið að sjer hluta þeirra fyrir ærið fje, og, að því er mjer og öðrum virðist, of mikið fje. Jeg held, að það sjeu hagsmunir hans að þurfa ekki að anna Suður- og Vesturlandi, því hann á fult í fangi með að þeytast milli endastöðvanna og halda áætlun. Það er því sprottið af ókunnugleik að halda, að þetta verði Þorsteini Jónssyni til ama, og hann getur ekki hlaupið frá tilboði sínu, því við það er hann bundinn. Um skilyrðið er það að segja, að nefndin taldi rjett, að skýrt væri ákveðið, að uppfylla þyrfti áætlunina. Þetta er ekki sprottið af vantrausti, heldur eru það sjálfsagðar skorður. En þó virðist full ástæða til að hafa allan varann á. Það er grunsamlegt að Þorsteinn Jónsson hefir ekkert skip til, og E. Nielsen efast um, að hann fái það. Þegar svo er, taldi nefndin sjálfsagt að reisa skorður við því, að ekkrt yrði úr þessu og landið strandferðalaust. Það virðist heldur engin meining í því, að veita fjelagi ærið fje, og vita svo ekkert, hvort það uppfyllir það, sem um er samið, eða ekki. Jeg vona, að háttv.þm. sjái, að það er ekki forsvaranlegt að henda 100 þús. kr. út í óvissu; það verður að gera ráðstafanir til, að sú upphæð komi að tilætluðum notum. Nefndin hefir lagt til að færa styrkinn til Sterlings niður um 25 þús. kr. og bæta því við strandferðir til Suðurlands. Það er meiningin að losa Sterling við eina ferð norður og austur, og gert ráð fyrir, að hægt verði að fara eina ferð til útlanda og á þeirri ferð á að græðast. Um áætlunina er það að segja, að hún er engan veginn fastákveðin, heldur eru að eins teknir fram frumdrættirnir. Smáatriðum verður auðvitað breytt, eftir því sem best á við. Faxaflói hefir orðið út undan um samgöngur, og á nú að veita 25 þús. kr. til þeirra, auk þess, sem fyrir er. Ef þessar 50 þús. kr. verða of mikið, þá má verja því til ferða um Breiðafjörð, og reyna að bæta eitthvað úr því málamyndakáki, sem nú er. Þetta verður viðlit til að bæta úr þörfinni, þar sem hún er brýnust. Einnig er það viss hluti Suðurlands, sem alveg hefir orðið út undan, og er illa fyrir honum sjeð með því káki sem nú er. En þó að ekki sje úr því bætt, þá verð jeg að sætta mig við till., eins og hún er. Það er ekki að vænta að allir hv.þm. hafi jafnan áhuga á strandferðum við hina ýmsu hluta landsins, og get jeg því sætt mig við þá tilhögun, að stjórnin semji nánar um ferðir Sterlings og Suðurlands, og gerir hún það vitanlega eftir tillögum stjórnar Eimskipafjelags Íslands. Stjórninni er selt sjálfdæmi, og er það viðunandi lausn til þess að alt lendi ekki í skelfingu, eins og hætt er við, þegar sumir gera alt sitt til að ónýta málið og ganga erinda einstakra manna sem hagsmuna hafa að gæta.

Jón Jónsson Það er á ferðinni frumv. um stofnun læknishjeraðs í Hróarstungu, og eru örlög þess óviss. Till. á þgskj. 968 er fram komin til þess, að eitthvað verði gert, ef frv. skyldi falla. Þegar þess er gætt hvað þingið hefir gert í samskonar málum, þá mælir öll sanngirni með því, að þessi till. verði samþykt. Jeg ætla ekki að lýsa því, hve menn eiga þarna örðugt með að ná til læknis; því hefir verið lýst áður, og um þörfina verður ekki deilt. Vitanlega fjelli þessi styrkveiting niður, ef frv. verður samþykt; hún er að eins til vara. Þá á jeg brtt. við 13. gr., um að lækka styrkinn til strandferða sunnanlands úr 50 þús. kr. niður í 35 þús. kr. Jeg heyrði að nefndin fjelst á till.hv.þm. S.-Þ. (P. J.), um að láta stjórnina ákveða áætlunina og sundurliða styrkveitinguna, svo að það er víst þýðingarlaust að bera fram þessa till., en mitt álit er það, að 35 þús. kr. nægi til þessara strandferða. En ef það verður ofan á, að stjórnin ákveði þetta, þá er ekki til neins að ræða það frekar hjer. En jeg vildi skjóta því til stjórnarinnar að athuga rækilega, hvort 50 þús. kr. eru ekki fullhár styrkur, með því fyrirkomulagi, sem hjer er farið fram á. Jeg sje ekki ástæðu til að taka till. mína aftur nú, en ætla að bíða og sjá. hverju fram vindur.

Bjarni Jónsson Mjer sýnist tillaga hv.þm. S.-Þ. (P. J.) vera mjög góð. Jeg tel það rjett, að stjórnin ráði þessu, í samráði við E. Nielsen framkvæmdarstjóra, sem manna best mun fær um að meta þörf hvers staðar fyrir sig. Jeg tel sjálfsagt, að bæta við þessum 25 þús. kr., en vil skjóta því að mönnum, hvort sú uppbót muni ekki of lítil. Helst þyrfti að fá annan bát, auk Sterlings, og býst jeg við, að það yrði gróði. En þó jeg líti þannig á mun jeg þó sætta mig við þessa tilhögun. Jeg stóð hjer upp til að lýsa minni skoðun á þessu máli, og eins til að sýna, að við hv.þm. S.-Þ. (P. J.) getum verið á sama máli, ef hann ber fram það sem skynsamlegt er.

Sveinn Ólafsson Háttv. þm V.-Sk. (G. Sv.) lagði áherslu á, að Suðurland og Vesturland hefði orðið út undan með strandferðir, og bæri því að styrkja „Suðurland“ til strandferða þar sjerstaklega. Jeg trúi því vart, að hv.þm. (G. Sv.) hafi sagt þetta í fullri alvöru, ef hann annars hefir lesið yfir fjárlagafrv.; að öðrum kosti mundi hann varla hafa sagt þetta. Því að þegar að er gáð, þá eru, auk styrksins til strandferða umhverfis land alt, veittar um 70 þús. kr. á ári til bátaferða á flóum og fjörðum við Vesturland og Suðurland og enginn þess kyns styrkur til annara landshluta. Jeg get því ekki verið samþykkur hv.þm. (G. Sv.) um að þessir landshlutar verði út undan með strandferðir. Hv. þm. (G. Sv.) ljet þess og getið, að jeg væri málsvari fjelags þess, sem tekið hefir að sjer strandferðirnar við Norður- og Austurland. Það er jeg ekki, enda engin ástæða til að telja mig það, þótt jeg skýrði frá því, sem aðalmaður fjelags þessa ljet uppi við mig, að hann teldi fjelag sitt eigi bundið við tilboð þess, ef annað skip yrði styrkt til að gerast keppinautur þeirra ferða. En nú hefir hv.þm. (G. Sv.) skýrt frá því, að engin slík samkepni yrði styrkt, og ætti hann að reyna að sannfæra þá um það, sem hjer eiga hlut að máli, fremur en vera með staðlausar dylgjur til mín, út af því einu, að jeg vara við þessu. Hv. þm. (G. Sv.) ljet einnig í veðri vaka, að hið umrædda fjelag mundi ekki geta efnt gefin loforð, eða útvegað skip sem hæfilegt væri til strandferðanna. Mjer finst koma fram í orðum hv.þm. (G. Sv.), sem og í 2. lið brtt. samgöngumálanefndar, vantraust á fjelaginu, og veit jeg ekki, á hverju það byggist. Jeg fyrir mitt leyti tel óþarft, og jafnvel miður viðeigandi, að samþykkja þennan lið í brtt., því að ef samningar við stjórnina verða vanhaldnir, getur hún eflaust komið ábyrgð fram á hendur fjelaginu og er hreinasti óþarfi að vera minna hana á slíkt í fjárlögunum. Að öðru leyti er allur dagur til stefnu með að útvega strandferðaskip, sem eigi á að hefja göngu fyr en í apríl, og skil jeg ekki, hví hv.þm. (G. Sv.) er að fetta fingur út í það að skipið er ókomið. Hann býst þó varla við því, að það verði látið liggja hjer til sýnis í 6 mánuði, áður það byrjar strandferðir.

Forsætisráðherra (J. M.) Því miður er jeg ekki að öllu við því búinn að tala um það, sem jeg ætlaði að taka fram um þennan kafla fjárlaganna, þ. e. a. s. um styrkinn til Eimskipafjelags Suðurlands. Jeg átti von á upplýsingum frá forstjóra Eimskipafjelags Íslands, sem jeg geri ráð fyrir að hafi verulega þýðingu fyrir málið. Þær munu og vera á leiðinni, þótt ókomnar sjeu í mínar hendur enn. Jeg skal geta þess, að það kom til orða, að fjelag, sem í vetur var verið að hugsa um að stofna, keypti gott skip til ferða um Faxaflóa. Var talað um þetta við stjórnina, og hvatti hún til þess, að skipið væri keypt, með því skilyrði þó, að það væri gott og hentugt til þessara ferða. Meðan við fjármálaráðherra vorum í Kaupmannahöfn í vetur, var verið að reyna að ná í skip það, sem nú er hingað komið. Hvöttum við fremur til þess, að skipið væri keypt, en gátum þó að sjálfsögðu engu ákveðnu lofað um styrk til að halda ferðum þess uppi. Bentum að eins á, að venja hefði verið að styrkja fjelög slík sem þetta, til að halda uppi áætlunarferðum. Mjer var þá skýrt frá, að skip þetta væri ágætt; þó væri það nokkuð gamalt og þar af leiðandi frekar kolafrekt, en að því hefði verið haldið ágætlega við. Það varð þá ekki úr þessum kaupum. Síðan hefir stjórnin ekki haft með málið að gera. En síðar myndaðist annað fjelag, með sumum hinum sömu mönnum þó sem hitt fjelagið, og keypti það skipið. Jeg skýri frá þessu til að sýna, að stjórnin hefir ekki bundið sig „formelt“ með neinum heitorðum við fjelag þetta, en eins og jeg sagði áðan, gaf hún í skyn, að þingið mundi sem fyr styðja slíkan fjelagsskap. Jeg skal bæta því við, að jeg hygg það nauðsynlegt að útvega gott skip, ekki stórt, til að bæta samgöngur við Vestur- og Austurland, og má þá undarlega við bregða, ef þingið reyndist ekki fúst á að veita sæmilegan styrk til þess að koma þeim ferðum á. Það mun vera bygt á ókunnugleik að segja, að styrkur sá sje of hár, sem samgöngumálanefnd leggur til að veittur sje. Að minsta kosti segir forstöðumaður Eimskipafjelags Íslands, að hann telji, að Eimskipafjelag Suðurlands muni ekki geta tekið að sjer, því að skaðlausu, hinar áætluðu ferðir fyrir minna en 50000 kr. Er hann þó allra manna kunnugastur þessum málum; hefir stjórnin haft mikið saman við hann að sælda og aldrei reynt hann að öðru en að hann væri hinn áreiðanlegasti í áætlunum sínum, og að jafnan væri óhætt að fara að hans ráðum, því að það reyndist rjett, er hann segði. Jeg tel því, að óhætt muni vera að samþykkja till. samgöngumálanefndar. Mjer fanst líka þessi fjárupphæð, 50000 kr. ærið há, þegar litið er á, hvað venja hefir verið að undanförnu að veita til ferða samsvarandi þessum áætluðu strandferðum. En öllum, sem við skipaútgerð fást, ber saman um, hve afarkostnaðarsöm hún sje, og að ekki sje útlit fyrir, að kostnaður minki fyrst um sinn. Jeg skil það svo, að áætlun sú, sem hjer liggur fyrir, sje ekki með öllu bindandi fyrir stjórnina. Hitt er annað mál, hvort fjelagið muni fáanlegt til að láta bátinn fara alla leið til Seyðisfjarðar, og er að svo stöddu varla við því að búast. í 14. gr. C. 2. b. er það sett sem skilyrði fyrir styrkveitingu, að skipið sigli eftir áætlun, sem þingið samþykki. Jeg hefi ekki orðið var við, að þingið hafi hjer samþykt nokkra áætlun. En sje svo skoðað, að áætlunin sje samþykt jafnframt fjárveitingunni í fjárlögunum, þá hefi jeg í sjálfu sjer ekkert við það að athuga. Þó held jeg, að það hefði verið rjettara af þinginu að fela stjórninni að gera samning við fjelagið, eins og fyrrum var gert við Thorefjelagið og Sameinaða fjelagið. En það tek jeg fram, að æskilegt er, að yfirlýsing komi frá frsm. fjárveitinganefndar og samgöngumálanefndar, um að stjórnin megi skoða ferðaáætlun þá, sem hjer liggur fyrir, samþykta samhliða fjárveitingunni í fjárlögunum. Jeg skal leyfa mjer að taka það fram, að áður var venja þingsins að ganga miklu rækilegar frá málinu en nú er gert: þá lágu fyrir þinginu nákvæmir samningar um ferðirnar, þar sem tiltekið var, hvað þá skyldi draga af tillaginu, ef eitthvað brygði út af með ferðirnar. Enda er það áríðandi, að svo sje frá samningunum gengið, að um ekkert sje að villast fyrir stjórnina. Þó mun jeg eftir atvikum láta mjer nægja yfirlýsingu háttv. samgöngumálanefndar um það, hvernig hún hugsi sjer samningum og áætlunum hagað. Nú hefi jeg fengið brjef forstjóra Eimskipafjelags Íslands, það er jeg gat áðan um. Segir hann í því, að skipið „Suðurland“ hafi rúm fyrir 32 farþega á fyrsta farrými og 150 á milliþilfari; telur hann skipið vera gott. Mun því vera óhætt að mæla með skipinu og telja, að því muni óhætt í alllangar ferðir, að minsta kosti að sumrinu til. Það má vera, að brtt.hv.þm. S.-Þ. (P. J.) sje að sumu leyti góð, en þó er sá galli á henni, að ef Suðurland á að fá 50 þús. kr. af 75 þús. kr., þá er hætt við, að 25 þús. kr. verði alt of lítið handa Sterling, og að hallinn á strandferðum hans verði meiri en því nemur. Þá er og þess að gæta, að ef brtt. er samþykt, þá verður blandað saman tvennu, sem ekki á saman. Upphæðin sem Sterling er ánöfnuð, er áætlunarupphæð: en það sem „Suðurlandi“ er ætlað, er fastákveðin upphæð. Þó ætti ekki að vera frágangssök að aðhyllast till eins og hún er, ef hana má skilja þannig, að stjórninni sje heimilt að veita til „Suðurlands“-ferðanna alt að 50 þús. kr., ef með þarf. Jeg teldi það illa farið ef Eimskipafjelagi Suðurlands yrði ekki veittur viðunandi styrkur, því að þetta mun vera í fyrsta sinn, sem innlent fjelag hefir eignast verulega gott og hentugt skip til strandforða hjer.

Pjetur Jónsson Mjer er ekki kappsmál með miðlunartillögu þá sem jeg hefi borið fram. Mjer fanst kominn hálfgerður glundroði í málið, og ætlaði jeg að bæta úr ef unt væri, með tillögunni. Mjer fanst ekki fást samkomulag um hvernig haga skyldi ferðum Sterlings og Suðurlands, og taldi jeg það best, að stjórninni væri falið að greiða úr málinu á þann veg, er hún teldi best henta. En um leið liggur beinast við að fela stjórninni á hendur að skifta fjárupphæðinni sem ætluð er til skipaferðanna milli skipanna, eftir því hvernig ferðum þeirra verður hagað. Sjálfsagt tel jeg að stjórnin mundi eftir því sem hægt er, fara í þessu eftir bendingum frá þinginu og hagnýta sjer aðstoð forstjóra Eimskipafjelagsins, einkum við samning ferðaáætlana. Jeg tel sjálfsagt, að stjórnin geri fastan skriflegan samning um strandferðirnar bæði við Eimskipafjelag Suðurlands og við Þorstein Jónsson, og jeg ætlast til þess, að hve nær sem stjórnin semur um slíkar ferðir, hvort heldur er við fjelög eða einstaka menn þá sje ekki einungis samið um ferðaáætlanir heldur og um hvað annað, sem snertir ferðirnar svo sem hvernig styrkurinn skuli greiðast, og hvað skuli við liggja, ef samningar verða eigi uppfyltir. Á þetta legg jeg áherslu fyrir mína hönd og fjárveitinganefndar að samningar þessir sjeu gerðir og þeirra vel gætt.

Þórarinn Jónsson Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) taldi, að tillaga samgöngumálanefndar um að veita Eimskipafjelagi Suðurlands styrk, til að halda uppi ferðum til Vesturlands og fram með Suðurlandsströndinni, mætti skoðast þannig, að með þessu ætti að vekja samkepni við fjelag Þorsteins Jónssonar. Þetta er ekki rjett athugað, þar sem hans skip á að ganga með fram Norður- og Austurlandi, en ætlast er til, að hitt skipið gangi fram með Suður- og Austurlandi. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) var óánægður yfir athugasemdinni, sem samgöngumálanefnd vill bæta við styrkveitingarskilyrðin til fjelags Þorsteins Jónssonar. Hún byggist á því, að nefndin er á því, að ferðirnar til Norðurlandsins megi á engan hátt bregðast, og að sjerstaklega þurfi að vanda skip til þeirra. Vill hún með athugasemdinni brýna þetta fyrir stjórninni, því frekari ástæða var til að minna á þetta, sem skip mun enn ófengið til ferðanna. Þetta má því skoða sem bending til stjórnarinnar, en ekki sem vantraust á Þorsteini Jónssyni. Tel jeg það á engan hátt geta talist nefndinni til vansæmdar, þótt hún vilji tryggja ferðir þessar sem best. Það hefir altaf verið nokkur ágreiningur út af Suðurlandi og styrkveitingunni til þess í samgöngumálanefndinni, og er svo enn. Nokkur hluti nefndarinnar var ófús á að samþ., að styrkurinn væri tiltölulega hærri en til hins skipsins. Nú er svo áætlað, að skip Þorsteins Jónssonar sje 200 daga í strandferðum og verði styrkt með 100.000 kr. Suðurland er gert ráð fyrir að fari strandferðir í 70 daga, og ætti það því að fá 35,000 kr. styrk, að rjettri tiltölu við hitt. Þannig taldi og minni hluti nefndarinnar rjettast, að styrkurinn væri ákveðinn, en vildi þó ekki gera beinan ágreining út af því. Jeg gæti fallist á till.hv.þm. S.-Þ. (P. J) ef svo væri tilskilið, að stjórnin veitti Eimskipafjelagi Suðurlands tiltölulegan styrk við það, sem hinu fjelaginu er veittur, en hærri ekki. Eftir því, sem hæstv. forsætisráðh. (J. M.) hefir skýrt frá, er skipið Suðurland gamalt og nokkuð kolafrekt: eru það ekki meðmæli með því, en getur hins vegar orðið því valdandi, að það þurfi hærri styrk, til þess að ferðir þess borgi sig. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) taldi styrk þann, er lagt er til að veittur sje Eimskipafjelagi Suðurlands eigi of háan, og bar þar fyrir sig forstjóra Eimskipafjelags Íslands, og bar hann saman við styrk þann, sem áætlaður er handa Sterling. Styrkurinn til Sterling var ákveðinn með samráði við sama mann, og miðaður við það, að ágóði mundi verða af ferðum skipsins til útlanda. En jeg þarf ekki að taka það fram, að jeg segi þetta ekki af því, að jeg sje á móti þessu skipi, síst af því, að jeg sje á móti því, að greiða sem best fyrir samgöngunum kringum land. En jeg vil ekki, að þessu fjelagi sje gert hærra undir höfði en öðrum með styrkinn, og þar sem talað var um það, hve marga farþega skipið gæti tekið, þótti mjer fulllangt gengið. Jeg hefi sjeð skipið, og jeg get ekki trúað, að það geti flutt svo marga farþega á þilfari, sem hæstv. forsætisráðh. (J. M.) gat um. Þá spurði hæstv. forsætisráðh. (J. M.) um það, hvort svo mundi eiga að líta á, sem áætlunin væri samþ. með fjárlögunum. Áður hefir það verið svo, að þingið hefir ekki samþ. þessar áætlanir sjerstaklega, og mun verða svo enn. Venjan hefir verið sú, að þingið hefir gert þær og eftir þeim hefir verið farið. Það má því líta svo á, að áætlun þessi sje samþ. með fjárlögunum, þar sem þingið hefir gert hana, engu síður en áætlunina fyrir Sterling. Þá sagði hæstv. forsætisráðh. (J. M.) einnig, að rjettast væri að ganga frá þessu með samningum. Það er alveg rjett, og það er stjórninni innan handar að gera þá samninga. Hingað til hefir af þinginu að eins verið ákveðinn styrkurinn til strandferðabáta og stjórnin síðan ráðið, hvernig honum var varið. Og þessu vildi samgöngumálanefndin ekki breyta. Það er því stjórnin, sem gera á þessa samninga. En þótt gerðir hafi verið samningar við Thorefjelagið, þá er það alt öðru máli að gegna, þar sem það er útlent fjelag. En það er síður en svo, að samgöngumálanefndin sje því mótfallin, að stjórnin geri samninga um þessi atriði. Nefndin telur það meira að segja sjálfsagt, að samningar verði gerðir við hvert af þessum fjelögum. Jeg hefi svo ekki fleira að taka fram, en eftir afstöðu minni í nefndinni býst jeg við að greiða atkv. með till.háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.), þar sem komið er á samræmi í styrkveitingum þessum með henni.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg gaf að eins lauslega skýrslu um skip þetta áðan. En þar sem hv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) taldi það efasamt, að það rúmaði svo marga farþega sem jeg sagði, skal jeg lesa upp þýðingu á kafla úr brjefi því, sem jeg hefi nýfengið frá framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins. Hann segir svo: ,,Skipið hefir milliþiljur, og er vel hæft til þess að hafa 150 farþega milli þilja. Það hefir eitt herbergi fyrir konur, sem rúmar 6 konur, og auk þess ýms herbergi með rúmum, og ágæta afturkáetu með góðum legubekkjum. Þetta til samans er svefnrými fyrir 32 farþega á 1. farrými. Á þilfari er góður reykingasalur. Fyrir utan 1. farrými er lítið 2. farrými frammi í skipinu, sem hefir verið minkað til að auka farmrýmið, en það má stækka aftur. Á efstu þiljum eru setubekkir. Það hefir raflýsingu í besta lagi og getur brotið ís og er 1. flokks skip“. Þetta segir hann inn skipið. Auk þess segir hann það bygt árið 1891 og hefir það síðan siglt með póst og farþega milli Borgundarhólms og Kaupmannahafnar. En það er vondur sjór og krappur og hættulegur jafnvel stærri skipum. En þetta skip hefir reynst þar ágætlega. En hann telur rjett að loka hlerunum beggja megin eða taka þá alveg burtu. Svo endar hann með því, að hann telji Suðurland mjög hentugt skip til þessara strandferða, að minsta kosti þangað til stærra skip verður til þeirra fengið. Þetta er vitnisburður þessa manns, sem sjálfsagt enginn getur efast um að sje rjettur. Og hann hefir sagt það, að ef skipið fari þær ferðir, sem nú eru áætlaðar, þá sjeu 50,000 kr. alls ekki of hár styrkur. Skipinu væri þá betra að sigla óbundið, því að það er mikill munur á, hvort siglt er eftir áætlun eða að eins það, sem best hentar í hvert sinn. Og ef Norðurlandsskipið verður eins gott farþegaskip, þá er styrkurinn til þess of lítill. En sje það að eins eitthvað, sem slegið er upp til bráðabirgða, þá er öðru máli að gegna. Og nú er því svo farið að þetta skip vita menn um en hitt ekki. En verði það 250 tons netto og vel útbúið að öllu leyti, þá er styrkurinn lítill, og jeg kalla það vel gert, ef öll skilyrði verða uppfylt. En jeg sje ekki neina ástæðu til þess að veita meira en um er beðið. Og þetta er þegar afgert. En að veita hjer að eins 35.000 kr. tel jeg mjög vafasamt. þar sem óvíst er, að fjelagið geti gengið að því. Jeg fyrir mitt leyti treysti því, að það sje rjett sem framkvæmdarstjóri Eimskipafjelagsins segir að 50,000 kr. sje alls ekki of mikið og fjelagið muni ekki geta gengið að minna. En um brtt.háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) skal jeg segja það, að jeg get vel felt mig við hana.

Frsm. samvinnunefndar samgöngumála (Björn R. Stefánsson) Jeg skal fyrst minnast á það, sem fundið hefir verið að áætlun Suðurlands. Jeg fyrir mitt leyti hefi ekkert út á það að setja þótt endastöðvarnar sjeu settar á Seyðisfirði. En þetta var svona á uppkasti því, sem jeg sýndi fulltrúa fjelagsins. Sveini Sveinssyni. Það var sett þannig eftir að jeg hafði heyrt á honum, að skipið væri ekki vel fallið til langferða vegna kolageymslu. Auðvitað hefi jeg ekkert út á það að setja, að það fari lengra, en jeg hjelt, að þess væri ekki þörf, og þess vegna voru þessar endastöðvar settar. En eftir því, sem fram kom í nefndinni, að borið var saman, hve marga viðkomustaði hvert skip fengi, þá get jeg ekki gengið inn á það, að strykaðir verði út af áætlun Sterlings viðkomustaðirnir milli Eskifjarðar og Seyðisfjarðar. Ef það er gert og Sterling er ekki látin fara lengra en til Seyðisfjarðar, þá get jeg ekki gengið inn á það. - En hins vegar tel jeg það til bóta að Suðurland hafi endastöð á Seyðisfirði, ef ekki er gerð nein breyting á áætlun Sterlings, þó svo sje breytt. Háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) talaði um það að nauðsyn væri á þessu vegna þess, að Seyðisfjörður væri miðstöð Austfjarða, en það er ekki rjett; það er Reyðarfjörður, því að þangað liggja sambandslínur af öllu Austurlandi. Háttv. samþingismaður minn (Sv. Ó.) leit svo á, að fjelag Þorsteins Jónssonar mundi telja sig laust allra mála af tilboðum sínum, ef þetta yrði samþ., en jeg get ekki litið svo á. Í tilboðinu frá því eru engin skilyrði um það sett, hvort önnur skip megi sigla um það svæði eða ekki, og þótt þetta skip fari til Seyðisfjarðar, þá er ekki um það svæði að ræða, sem það fjelag aðallega fær styrk fyrir að sigla um. Að vísu hefir þetta ekki verið rætt í nefndinni, en jeg verð að líta svo á, sem þetta sje bindandi, þar sem fyrir liggur ákveðið tilboð frá Þorsteini Jónssyni og hefir það verið samþ. með því, að samþ. tillagið, sem hann bað um til þessara ferða, þótt ekki hafi enn verið gerðir samningar. Það var vitanlega ekki hægt að gera samning meðan ekki var víst, að samþ. yrði till. nefndarinnar. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) furðaði á því, að jeg sem frsm. skyldi tala á móti till. þessari. En jeg gat þess þó í fyrri ræðu minni, að jeg hefði aldrei verið með því að veita svona háan styrk og mundi því greiða atkvæði móti því. Jeg mun því greiða till.háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) atkv., því að jeg felli mig betur við hana en till.háttv.þm. S.-Þ. (P. J.). Mjer finst það vera nokkuð í lausu lofti að tengja saman ákveðna fjárveitingu og áætlaða fjárupphæð. Hæstv. stjórn hefir líka heyrt það af umr., að þótt menn vilji veita styrk til þessa fjelags, þá þykir mönnum 50,000 kr. alt of hátt, fyrir ekki meiri ferðir. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) talaði um það, að styrkurinn til Þorsteins Jónssonar væri of hár í samanburði við þetta. Þess ber þó að gæta, að Suðurlandi er ekki ætlað að sigla nema 75 daga í föstum ferðum, en hinu skipinu 200 daga. Það skip er líka stærra, því að sjálfsagt verður að ganga út frá því, að það verði eins og hjer er um talað og í skilyrðunum er fastbundið. Hitt tel jeg mjög óheppilegt, að tala um það hjer, að svo muni ekki verða. Það er eins og þingið sje að vefengja það, að skipið verði svo úr garði gert, sem lofað er. En slíkt getur ekki orðið til annars en að vekja ilt blóð í þeim, sem við er samið, og gefa það fyrirfram í skyn, að aldrei hafi verið við því búist að hann fullnægði því sem til er tekið. Hann getur því heimtað allan styrkinn, þó misbrestur verði á efndunum frá hans hendi, því hann getur bent á það, að þingið hafi sjálft samþ. þessa fjárupphæð til hans, án þess nokkurn tíma að búast við því, að skipið yrði svo úr garði gert, sem áskilið er. Í þessu máli tel jeg miklu hyggilegra, eins og áður er sagt að samþ.till.háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.). heldur en till.háttv.þm. S.-Þ. (P. J.). Um farþegafarrými á Suðurlandi mun það láta nærri, sem sagt hefir verið, að það taki 32 farþega á 1. farrými og 150 milli þilja. Það hugsa jeg að megi vel við una, ef ekki er um lengri ferðir að ræða en 6–10 klst. En hins vegar tel jeg, eins og jeg hefi áður sagt, ekki gott fyrir marga að eiga að dvelja þar langvistum. Til þess þyrfti að minsta kosti eitthvað að lagfæra. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) sagði, að ekki væri til neins að samþ. 35,000 kr. styrkinn, því að fjelagið myndi ekki ganga að því. Það getur vel verið rjett. En þá er ekki um annað að gera en halda sjer við það „plan“, sem hjer var áður gert, og þá áætlun, sem þá var samin. Við hana voru allir búnir að sætta sig.

Björn Kristjánsson Það voru að eins fá orð, eins og minn er vandi, að halda ekki langar ræður. Jeg vil þá fyrst geta þess, að jeg ætla mjer að styðja og samþ.till.háttv.þm. S.-Þ. (P. J.), og hafa fleiri háttv.þm. úr meiri hluta samgöngumálanefndar lýst fylgi sínu við hana. Enn fremur er það mín skoðun, að stjórnin eigi altaf að semja um ferðir, sem fje er veitt til í fjárlögum, þar sem fjárlögin geta ekki talist neinir samningar, heldur felast í þeim að eins drög til samninga. Auðvitað er best, að þau sjeu sem fullkomnust. Af þeirri ástæðu er fram komin till. sú, sem háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) flytur. Jeg er því líka samþykkur, að þessi styrkur megi ekki vera minni en 50,000 kr. Jeg er því alveg á gagnstæðri skoðun við þá, sem halda því fram, að í samanburði við styrk til annara skipaferða eigi hann ekki að vera hærri en 35,000 kr. Sá samanburður er ekki frambærilegur, þar sem hjer stendur alt öðruvísi á. Suðurland á að sigla á allar verstu hafnir landsins; skal jeg þar til nefna fyrir Vesturlandi, Búðir, Sand og Ólafsvík, þar sem alstaðar er hafnleysa. Þá er Hvammsfjörður, þar sem skip verða oft að bíða í 12 tíma bæði til að komast inn og út. Þá má nefna fyrir Suðurlandi bæði Grindavík, Stokkseyri og Eyrarbakka, þar sem einnig er hafnlaust. Í vor varð t. d. Sterling að bíða, þegar jeg kom að austan, í heilan sólarhring á Eyrarbakka í besta veðri, og varð samt að fara svo búin. Þá þekkja allir Vík í Mýrdal, þar sem skip verða oft að bíða, ef til vill í hálfan mánuð, til að ná sambandi við land. Þá er Hornafjörður, sem líkt er ástatt með og Hvammsfjörð. Loks er Djúpivogur, og er þar líka ill höfn og þokubæli. Menn sjá því, að þessu skipi er ætlað að sigla til allra verstu hafna landsins, en af því leiðir mikinn kostnaðarauka fyrir skipið, ef vel á að rækja ferðirnar. Það er því hreinasta fjarstæða að bera saman styrkinn til þessa skips og annara, sem sigla eiga á bestu hafnir landsins. Jeg vona því fastlega, að feld verði till. um að lækka styrk þennan. Styrkurinn til Þorsteins Jónssonar er alls ekki of lágr í samanburði við þennan styrk, þar sem gera má ráð fyrir, að þessar ferðir verði dýrari en allar aðrar ferðir. Þetta vildi jeg taka fram, af því jeg er sannfærður um, að það er hreinasta fásinna að ætla sjer að þröngva þessu fjelagi til að halda uppi siglingum á þessar hafnir með litlum styrk. En ef till.hv.þm. S.-Þ. (P. J.) verður samþ. og stjórnin verður látin semja við fjelagið, þá mun það koma í ljós, hvort fjelagið vill taka að sjer þessar ferðir fyrir minna, og er þá altaf hægt að taka því, ef svo yrði. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál.

Frsm. fjárveitinganefndar (Bjarni Jónsson) Jeg skal reyna að vera svo stuttorður, sem jeg má. Og skal jeg þá fyrst taka það fram, að jeg verð að láta þingið njóta sannmælis um það, að í fjárframlögum sínum til mentamálanna er það eitt rjettsýnasta þingið, sem lengi hefir setið. Nokkrar smábreytingar hefir fjárveitinganefnd gert á þessum kafla fjárlaganna, og vona jeg, að hv.þm. hafi ekkert við þær að athuga. Það er þá fyrst að minnast á 14. liðinn á þgskj. 970. Hann var áður í till. nefndarinnar, en var tekinn út og geymdur, af því að ekki var útkljáð um, hvort Danir mundu vilja leggja fjeð fram. En nú er upplýst orðið, að svo er ekki. þess vegna er þetta aftur fram komið. 15. liðurinn er um skáld og listamenn. Fjárveitinganefnd Ed. lækkaði liðinn um 4000 kr., en Nd. nefndin getur látið sjer lynda, að styrkurinn lækki um 2000 kr., svo hann verði 20,000 kr. Vænti jeg, að þetta nái fram að ganga. Þá eru hjer 4 liðir um ýmsa heiðursmenn, sem þingið hefir veitt ofurlítinn styrk í viðurkenningarskyni. Er lagt til, að styrkurinn verði hækkaður um 200 kr. á mann. Vænti jeg, að menn leggi ekki á móti þessu. 20. liðurinn er eiginlega leiðrjetting á villu, sem komist hefir inn, og er líklega prentvilla. Það er að eins fyrri fjárveitingin, sem á að vera svona há, vegna þess, að fyrra árið þarf að kaupa ýms verkfæri til jarðeðlisrannsóknanna. En seinna árið eiga 1500 kr. að nægja. 21. liðinn vildi Nd. nefndin færa til sama lags aftur. Sumir vilja, að styrkurinn sje veittur öllum búnaðarfjelögum, án tillits til þess, hvort þau eru í búnaðarsamböndum, en hinir, sem vilja binda styrkinn við búnaðarsamböndin, segja, að fjelögin geti gengið í samböndin, og hyggur nefndin það heppilegra fyrir samvinnuna. 22. liður er um fjárveitingu til leiðbeiningar um raforkunotkun. Það er eiginlega gamall styrkur, sem Guðmundur Jónasson verkfræðingur hefir haft, sá sem kallar sig Hlíðdal, ef menn ekki kannast við hans eigið nafn. Þessi styrkur hefir orðið til mikils gagns. því þegar Guðmundur hefir verið á ferðum sínum í þarfir vitamálanna, hefir hann oft getað brugðið sjer frá og gefið bændum og öðrum, sem óskað hafa, upplýsingar um raforkunotkun. Nefndin vill ekki láta þennan lið niður falla, því með honum er hægt að forða mörgum manni frá að ráðast í heimskuleg fyrirtæki. 23. liður er um styrk þann til flugfjelagsins, sem Ed. feldi. Vill nefndin taka hann upp aftur, og vitna jeg til þeirra orða minna, sem jeg mælti þá með styrknum. Þá er einn liður, 39. liður 16. gr., sem nefndin hefir lagt til að falli niður. Það er hluttekning í skaða þeirra manna, sem tekið höfðu upp surtarbrand í Gilsnámu í Hólshreppi. Surtarbrandurinn var tekinn upp eftir fyrirsögn ráðunauts, sem stjórnin sendi vestur. Nefndin vildi ekki veita þessa skaðabót, en þó voru skoðanir manna þar skiftar, og hafa nefndarmenn óbundnar hendur. Jeg vil fyrir mitt leyti ekki, að bæturnar falli niður. Jeg hygg, að það sje óþarfi að vega að öllu, sem snertir Ísafjörð. Það hefir alt verið drepið, sem komið hefir nálægt því kjördæmi. Þykir mjer því, að vel megi við una, að Ísafjarðarkjördæmi fengi að halda þessum lið, og jeg mun greiða atkvæði móti því, að hann falli niður. Vona jeg, að enginn brigsli mjer um, að jeg geri þetta til þægðar háttv.þm. Ísaf. (M. T.) fyrir að hann rjeðst á þennan nafnfræga Gvend Faust. Jeg þurfti ekki að láta neitt í móti koma, en jeg hygg, að Ísfirðingar hafi sama rjett sem aðrir landsmenn. Þá er 25. liður, 1000 kr. þóknun til Guðmundar Hjaltasonar í Tröð í Álftafirði, fyrir að bjarga mönnum úr sjávarháska. Maður þessi hefir bjargað 7 mönnum úr sjávarháska, með snarræði miklu, og lagt sjálfan sig í hættu. Jeg tel það sjálfsagt, að íslenska ríkið geri ekki ver við slíka menn en erlend ríki. Manninum kemur miklu betur að fá 1000 kr. heldur en kross eða stjörnu, enda hefir ríkið ekki slíkt glingur á boðstólum. Í sambandi við þennan lið vil jeg geta um aðra till. samskonar, sem nefndin hefir fallist á, og jeg vil leyfa mjer að mæla með, enda á sá maður hlut að máli, sem það á skilið, þar sem er 1. þm. Árn. (S. S.). Þá er 26. liður, sem er þess efnis að fella burtu styrkinn til ekkju Jóhanns Sigurjónssonar, þar sem hann stóð. Ed hefir ætlast til, að hún fengi uppbót eins og eftirlaunafólk. En nefndin kann ekki við að búta styrkinn þannig sundur og vill heldur greiða hann hreinan og uppbótarlausan. Þess vegna hefir hún flutt liðinn aftur fyrir, þangað sem hamn var, þegar frv. fór hjeðan úr deildinni síðast. Þá er sú brtt. á þgskj. 977, að Petru Jónsdóttur, ekkju Jóhanns Kristjánssonar, verði greiddar 100 kr. með hvoru barni, auk 300 kr. En börnin eru tvö og bæði í ómegð, annað fætt 1913, en hitt 1915. Býst jeg við, að jeg þurfi ekki að mæla frekar með þessum sjálfsagða uppeldisstyrk. Þá er 28. brtt., um að greiða Birni Kristjánssyni uppbót á eftirlaunum hans, eftir sömu reglum sem starfsmönnum bankans. Nefndin gat ekki betur sjeð en honum bæri þessi uppbót sem öðrum eftir launalögunum. Hann hefir ekki fengið neina uppbót hingað til, og ber því að líta svo á, sem hann fái uppbótina frá þeim tíma, sem hann fjekk eftirlaun. Þá er heimild til að veita Birni Sigurðssyni, fyrverandi bankastjóra, sem nú hefir starfað erlendis í þágu ríkisins, sömu eftirlaun sem Birni Kristjánssyni og sömu uppbót. Nefndin hefir borið þessa till. fram eftir beiðni stjórnarinnar og fallist á, að hún sje rjettmæt. Er ekki til ætlast, að hann fái þessi eftirlaun meðan hann hefir á höndum störf fyrir ríkið, heldur að eins er hann hætti þeim. Jeg býst við, að jeg þurfi ekki að halda langa tölu fyrir þessum lið, þar sem nýtur og vinsæll maður á hlut að máli. Þá hygg jeg, að jeg hafi gert grein fyrir brtt. þeim, sem tilheyra mínum kafla og nauðsynlegar eru, og skal því láta þar við lenda. En þá skal jeg drepa á brtt. einstakra manna við 15. gr. Er þá fyrst brtt. frá 1. þm. Reykv. (J. B.) og þm. Borgf. (P. O.), um að veita Arnóri Sigurjónssyni 400 kr. viðbót við þann styrk, sem hann hefir. Maður þessi er sonur skáldsins og alþingismannsins Sigurjóns Friðjónssonar. Þetta er ungur og gáfaður maður og hefir fengið 1600 kr. til utanfarar af fje því, sem veitt er í fjárlögum til utanfarar kennara. En þar sem slíkur styrkur er nú lægstur 2000 kr. og farið er fram á, að þessi maður njóti sömu hlunninda sem aðrir kennarar, vil jeg mæla með þessari hækkun, fyrir hönd nefndarinnar. Þá er brtt. á þgskj. 669, frá þm. V.-Sk., (G. Sv.) um að hækka styrkinn til Þórbergs Þórðarsonar um 600 kr., eða úr 1200 upp í 1800 kr. Atkvæði nefndarmanna eru hjer óbundin, en meiri hluti nefndarinnar hallast að þessari breytingu og skal jeg svo ekki fara frekari orðum um hana, fyrir hönd nefndarinnar. Þá er brtt. á þgskj. 972, frá þm. Barð. (H. K.), þess efnis, að fyrir 1500 komi 1200 kr. Eins og jeg hefi drepið á áður, þá lagði nefndin það til, að þessi liður fjelli niður. En þó að meiri hluti nefndarmanna hallaðist að þessari skoðun, eru atkvæði þeirra samt óbundin. Annars býst jeg við, að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) muni gera grein fyrir afstöðu sumra nefndarmanna til þessarar till. Jeg hefi gert grein fyrir minni afstöðu til þessa máls, og skal því ekki fjölyrða um þetta frekar. En þá hefi jeg gerst svo djarfur, að bera fram eina brtt., þótt mjer hepnaðist ekki að vinna fylgi meiri hluta nefndarinnar með mjer. Jeg hefi samt ráðist í að bera brtt. þessa fram, af því að jeg vissi, að deildin mundi líta öðruvísi á. Till. þessi fer fram á að veita Guðbrandi Jónssyni 2000 kr., til þess að halda áfram rannsókn á sögu dómkirkjunnar á Hólum og ljúka riti sínu um það. Hann fjekk 2000 kr. styrk til þess að rannsaka þessa kirkju og fleiri kirkjur hjer á landi. Mjer er kunnugt um, að hann fjekk þennan styrk með því, að stjórnin óskaði eftir vilyrði fjárveitinganefndar fyrir fjárveitingunni, enda varð hún við þeirri ósk. Þetta var líka gert með tilliti til þess, að maður þessi hafði gert landinu mikinn greiða, sem var með þeim hætti, að jeg get ekki skýrt frá honum hjer. En meðan stríðið stóð yfir var honum haldið lengi í prísund hjer á landi af þeim völdum, sem á hafinu drotnuðu. Jeg vona því, að menn verði ekki móti þessari styrkbeiðni. Það hefir sýnt sig, að þessi maður hefir orðið manna fljótastur til að koma með mjög merkilega ritgerð um þessi efni, sem fengið hefir verðlaun úr sjóði Jóns Sigurðssonar, og verðlaun úr þeim sjóði fá að eins úrvalsritgerðir. En nú á hann eftir síðara hluta þessa verks, og þar sem hann er fátækur maður og hefir orðið fyrir fjártjóni síðustu árin, þykir mjer líklegt, að þm. vilji samþykkja þessa till., til þess að honum sje hægt að ljúka við þetta merkilega verk. Jeg býst við, að hann geri hreint fyrir sínum dyrum og skili verkinu fyr en síðar, því að hann er verkmaður mikill, sem faðir hans. Það sýnist varla vera vansalaust að neita þessari styrkbeiðni, miðað við ástæðurnar.

Matthías Ólafsson Jeg hefði getað sparað mjer að mæla með brtt. á þgskj. 979, ef mjer hefði ekki þótt þau orð, sem flm. hafði um hana. vera fá og kraftlítil. Jeg býst við, að hv. þingdeildarmönnum sje þetta mál ekki eins kunnugt og mjer. Og jeg skal játa, að jeg tel það vanrækslu af mjer, að jeg skuli ekki hafa orðið fyrri til að koma með slíka till., og óska jeg því, að hv. deildarmenn greiði henni atkvæði. Maður þessi hefir gert meira að því en flestir aðrir að bjarga mönnum úr sjávarháska. Eins og skýrsla sú ber með sjer, sem hjer liggur fyrir, hefir hann bjargað 53 mönnum, sem óhjákvæmilega hefðu farist ella. Og þess utan er efasamt, hvort 12 menn aðrir hefðu ekki druknað, ef hann hefði ekki bjargað þeim. Þar að auki hefir hann orð á sjer sem ráðsnjall og duglegur hafnsögumaður. Hygg jeg, að hann eigi þessa viðurkenningu skilda flestum fremur. Alls hefir hann bjargað mönnum 6 sinnum úr sjávarháska, og auk þess 12 mönnum úr enskum botnvörpungi, sem varla hefðu komist af ella. En hinum 53 hefir hann bjargað sumpart úr fullum skipum af sjó eða af kjöl. Ed. hefir sæmt annan mann, Sveinbjörn Sveinsson á Hámundarstöðum í Vopnafirði, með 2000 kr. fyrir samskonar afrek. Þó liggur ekki fyrir nein skýrsla um afrek hans. Er því auðsætt, að Jón Sturlaugsson hefði átt að taka fram yfir hann. Þá eru 1000 kr. í viðurkenningarskyni til Guðmundar Hjaltasonar. Jeg veit, að það, sem um hann hefir verið sagt, er rjett, og að hann er allrar virðingar verður. Það, sem mjer þykir að till.hv. 1. þm. Árn. (S. S.). er, að hún gerir Jón Sturlaugsson jafnan Guðmundi Hjaltasyni. Hann ætti að rjettu lagi að fá meira, en úr því er ekki hægt að bæta hjeðan af. Jeg hefði óskað, að hann hefði verið settur hæst af þeim mönnum sem til álita hafa komið. Annars ættu tilmæli um slíkar viðurkenningar sem þessa að koma frá Fiskifjelagi Íslands, og því að eins að vera teknar til greina að það legði með þeim ef þær kæmu annarsstaðar frá.

Sigurður Stefánsson Jeg vildi segja nokkur orð um 24. liðinn í brtt. nefndarinnar, að fjárveitingin til Gilsnámunnar skuli falla niður. Þetta varð ofan á í nefndinni, fremur víst af því, að henni voru ekki nægilega kunnugir málavextir. En tildrögin eru þau, að árið 1917 í eldsneytiseklunni, var byrjað að vinna surtarbrand úr námu þessari: var það gert samkvæmt bjargráðaráðstöfunum þings og stjórnar. Bæjarstjórn Ísafjarðar og Hólshreppur fengu 100.000 kr. lán til surtarbrandsvinslunnar, en stjórnin sendi mann vestur til þess að leiðbeina við námureksturinn. En þegar maður þessi kom vestur, gaf hann þann úrskurð, að hætta við námureksturinn í námu þeirri, sem byrjað var í en vísaði hins vegar á aðra námu þar skamt frá sem lítt hafði verið unnin, en hann taldi arðvænlegri. Samkvæmt þessari leiðbeiningu var hætt við eldri námuna og farið að vinna þessa nýju námu, en hún reyndist miklu verri; var unnið þar þrjá mánuði, og reyndist náman æ verri og verri, og árangurinn varð æ minni, uns hætt var við hana og aftur farið að vinna í gömlu námunni. Niðurstaðan hefir nú orðið sú af þessari vinnu, að tekjuhallinn varð 52000 kr. Hjer er því ekki um að ræða eftirgjöf á láni, heldur lítilfjörlega hjálp, til þess að standast þennan halla. Og þegar litið er til þess að víða urðu mistök á dýrtíðarvinnu, þá sýnist ekki til mikils mælst, þó að þingið liti á nauðsyn þessara sveitarfjelaga. Þar að auki urðu ærin mistök frá hálfu stjórnarinnar á útvegun verkfæra og sprengiefnis; verkfærin voru ljeleg og sprengiefnið lítt nothæft, og þess vegna gekk vinnan miklu ver en ella mundi. Þetta var fjárveitinganefndinni ekki svo kunnugt sem skyldi, þegar hún feldi niður liðinn; nefndin leit svo á, að hjer væri eingöngu að ræða um eftirgjöf á láni, og á það vildi hún ekki fallast; mjer var því ekki heldur fullkunnugt um málavöxtu, en hefi síðan fengið betri vitneskju um þá. Það má segja, að hjer hafi farið allmikið fje í súginn, en svo hefir og víðar verið, þar sem dýrtíðarvinna var unnin, og hefir landssjóður hlaupið undir bagga og lagt allmikið fje fram til kolanáms, en haft lítið í aðra hönd. Þannig styrkti þingið til kolanáms í Gunnarsstaðagróf, og stóð þó fjelag einstakra manna fyrir því. Þegar litið er á ýmsa aðra dýrtíðarvinnu, sem kostað hefir landið ærna fje, þá sýnist margt mæla með, að það sje veitt, sem hjer er farið fram á. Maður sá, er stjórnin sendi til leiðbeiningar við kolanámið, reyndist misvitur í tillögum sínum, og hallinn af verkinu varð meiri af því, að eftir hans ráðum var farið, en ella mundi hafa orðið. Það er ekki svo að skilja, að jeg telji stjórnina eiga sök á þessu; afskifti hennar af málinu hafa sjálfsagt verið í góðu skyni gerð. Jeg þakka hv.frsm. (B. J.) fyrir ummæli hans um málið, og jeg vona, að hv. deild lofi liðnum að standa eins og hann er í frv., því að það er sanngjarnt. Brtt. hv.þm. Barð. (H. K.), um niðurfærslu þessarar fjárveitingar í 12,000 kr., er samkomulagstillaga, sem er stórum betri en að liðurinn sje niður feldur, þótt jeg hins vegar óski, að upphæðin fái að standa óbreytt. eins og hún er í frv. Þá skal jeg minnast á till. fjárveitinganefndar um, að Guðmundi Hjaltasyni í Tröð í Álftafirði sjeu veittar 1000 kr. í viðurkenningarskyni fyrir bjargráð við menn í sjávarháska. Hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) hefir talað svo vel fyrir þessari till., að jeg hefi þar litlu við að bæta. Umsókn þessari fylgdi vottorð tveggja manna, og sjálfum mjer er kunnugt um alla skiptapana, nema einn, sem varð áður en jeg kom vestur. Síðan hefir hann bjargað mönnum af 4 skipum, tveimur og þremur í senn. Mundi það hafa verið á fárra færi annara en hans að bjarga skipshöfnum þessum, því að hann var afburðamaður að dugnaði og formensku. Nú er maður þessi á sjötugsaldri og bláfátækur, og mundi það gleðja hann mjög að fá þessa viðurkenningu á gamalsaldri. Það er rjett hjá hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.), að sá styrkur er maklegri en margur annar, sem veittur er fyrir að hafa bjargað mörgum mannslífum: og skiptapar eru svo tíðir hjer við land, að öllum ætti að vera ljúft að sjá það í einhverju við þá, sem auðnast að draga úr manntjóni því, er þeir valda.

Matthías Ólafsson Jeg bað um orðið af því, að nú eru ekki nema tveir úr fjárveitinganefnd auk mín viðstaddir og báðir hafa þeir horfið frá að fylgja fram þeirri till. fjárv.nefndar, að liðurinn um styrkveitinguna til Gilsnámu í Hólshreppi falli niður. Nefndin var öll óskift um þessa till., en eins og háttv. deild hefir heyrt, eru tveir nefndarmanna þegar horfnir frá henni. Þrátt fyrir það hefi jeg ekki farið eins að, og síst hefir ræða hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) orðið til að hagga minni skoðun; miklu fremur hefir hún sannfært mig um, að jeg hafi á rjettu að standa, er jeg held fast við það, að liður þessi eigi að falla niður. Háttv. þm. (S. St.) lagði aðaláhersluna á að kolanámið hefði farið fram að tilhlutun landsstjórnarinnar og að hún hafi lánað mann til þess að leiðbeina við það, en að sá maður hefði ekki reynst heppilegur. Það hefir verið sagt, að hann hafi látið hætta að vinna í holu, sem að vísu hafi ekki verið góð en vísað á aðra sem hafi þó verið mun lakari. Þetta eiga að vera meðmæli með því, að landssjóður gefi eftir lán, sem hann veitti til námurekstrarins. Eftir þessu ætti þá landsjóður að greiða bætur fyrir, ef ráðunauta hans hendir það, að leggja á ráð, sem miður þykja reynast. Þá hefir og verið talað um, að landssjóður hafi lagt til verkfæri til vinnunnar. Á hann þá að veita styrk fyrir það? Það er auðvelt að sýna fram á samræmið hjer, eða öllu heldur samræmisleysið. Í fyrra var farið fram á ofurlítinn styrk til kolanáms í Súgandafirði, og þá var synjað um það. Þótt lán hefði fengist til þessa þá mundi mjer aldrei hafa komið til hugar að biðja um uppgjöf á því, og jeg mundi ekki fara fram á slíkt, þótt kjósendur mínir færu fram á það. En til þess kom nú ekki með þetta, því að þeim var synjað um hjálpina, og urðu því að vinna verkið upp á eigin spýtur, og urðu svo að bera tapið, af því að þeir voru ekki svo hepnir að fá lán, er þeir gætu síðar komist hjá að borga með því að leita eftirgjafar á því. Jeg er mótfallinn allri eftirgjöf á landssjóðslánum nema ef vera skyldi hallærislánum, þegar svo stendur á. Og þetta verður aldrei gefið eftir með mínu samþykki, þótt það væri að vísu ekki verra en ýmsar aðrar eftirgjafir lána. Það lítur helst út fyrir, að ætlast sje til að því fremur sje gefið eftir af landssjóðsláninu, sem landssjóður, auk þess að leggja fram fje, lánar verkfæri til vinnunnar. Þessi ágengni þykir mjer ganga úr hófi.

Hákon Kristófersson Síst kom mjer til hugar, að brtt. mín á þgskj. 972 mundi leiða af sjer aðra eins rimmu og raun er á orðin. Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) gerði svo góða grein fyrir till., að jeg hefi litlu þar við að bæta. Mikið af ræðu háttv.þm. V-Ísf. (M. Ó.) var útúrsnúningur sem þarflaust er að gefa gaum. Háttv. þm. (M. Ó.) sagði að ræða háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.) hefði ekki sannfært sig. Skal jeg ekki rengja það, en það sýnir ekki annað en að háttv.þm. (M. Ó.) lætur ekki sannfærast af góðum og gildum rökum. Jeg skoða þessa fjárveitingu ekki sem eftirgjöf af láni, heldur sem styrk til að framkvæma dýrtíðarráðstöfun. Það er líkt háttað með þetta og með Tjörnesnámuna, sem landssjóður varð að taks að sjer vegna styrjaldarinnar. Háttv. þm. (M. Ó.) sagði, að það væri ósamræmi að veita þessum mönnum eftirgjöf. en öðrum ekki. En jeg segi, að það sje einmitt til að koma á samræmi, og skal jeg í því sambandi minna á Eskihlíðarvinnuna og Hafnarfjarðarveginn Vinnan á báðum þessum stöðum var sumpart dýrtíðarvinna til hjálpar fyrir Reykjavík og Hafnarfjörð. Um líkt er hjer að ræða, að því er snertir Ísafjörð og Bolungarvík. Enn er eins að gæta. Vegna kolanámsins í Gilsnámu nutu Ísfirðingar minni niðurfærslu á landsjóðskolunum tiltölulega en aðrir, því að þeir höfðu kolin úr námunni. Sparaðist landssjóði fje við þetta. Till. fjárveitinganefndar um að synja um styrk þennan mun ekki vera af sparnaði einum sprottin, heldur af ástæðum sem ekki hæfir að nefna hjer í deildinni. Að lokum skal jeg minna á, að styrkur var veittur til kolanáms í Strandasýslu og að þar stóð líkt á og hjer. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St) dæmdi um mál þetta af þekkingu, og fyrir því ætti háttv. deild að beygja sig.

Sigurður Stefánsson Meðan háttv.þm. V-Ísf. (M. Ó.) var að flytja ræðu sína, datt mjer í hug þessi setning úr Heljarslóðarorustu: ,,Þá hló kammerráð eitt á Vesturlandi svo hátt, að hvalir hlupu á land í Trjekyllisvík.“ Slíkan hávaða hefi jeg ekki heyrt nýlega í þingsalnum. Háttv. þm. (M. Ó.) hjet á allan þingheim að duga, rjett eins og ættjörðin væri í voða stödd, og hann ætlaði að bjarga henni með bægslagangi sínum. Í mínum augum er þetta nú ekki það stórmál að ástæða sje til að ganga af göflunum vegna þess með hávaða, fjarstæðum og fáryrðum. Annað eins og þetta hendir sjaldan minn góða vin og sessunaut. Það má segja líkt um hann og Einar Þambaskelfir sagði forðum: „Þá hefir Erlingur hræddur verið“. Hv. þm. (M. Ó.) hefir verið hræddur um, að þessari till. mundi byrja betur en styrkbeiðni hans í fyrra til kolanáms í Súgandafirði. Jeg greiddi atkv. með þeirri beiðni og væri það því ósamræmi, ef jeg styddi ekki þessa líka. Háttv. þm. (M. Ó.) þótti hart, ef landssjóður ætti að bíða halla af þessu fyrirtæki. En það er einmitt það, sem hann hefir orðið að gera á þessum styrjaldar og dýrtíðartímum. Þeir hafa kostað landssjóð svo hundruðum þúsunda króna hefir skift. Háttv. þm. (M. Ó.) mun eflaust átta sig á þessu, ef hann lætur ekki geð sitt hlaupa með sig í gönur. Hann man eflaust eftir Tjörnesnámunni, Hafnarfjarðarveginum og Öskjuhlíðarvinnunni, að jeg ekki nefni fleira. Jeg gat þess að eins, að það hefði verið fyrir áeggjan manns, sem stjórnin sendi, að kolanna var leitað á óheppilegum stað. Það má segja, að þar hafi verið of lengi unnið, en víst má þó virða það til vorkunnar, þar sem trúnaðarmaður stjórnarinnar hafði ráðið til þess; enda mátti skoða það sem skipun af stjórnarinnar hendi, þar sem hennar maður lagði svo fyrir, að hætta á þeim stað, sem vinnan var hafin á, og hverfa að hinum, sem miður reyndist. Hjer er ekki um eftirgjöf á láni í venjulegum skilningi að ræða, heldur hitt, að stjórnin hlaupi undir bagga með þessum mönnum, sem öðrum fleiri, og ljetti lítið eitt undir með þeim, vegna halla þess, er þeir biðu við að ráðast í óarðvænlega vinnu, til að ráða fram úr eldsneytisskortinum. Jeg hefi nú fengið upplýsingar um verðið á kolunum úr námunni; þau voru seld á 12–15 kr. skippundið á staðnum, eða um 20 kr. skippundið á Ísafirði. Þetta mun verða talið fullhátt verð, þegar þess er gætt, að þessi kol eru ekki annað en surtarbrandur. Jeg hefi ef til vill ekki tekið það fram, að verkfærin, sem að láni voru fengin, hafa verið borguð fullu verði. Jeg sje enga ástæðu til að tala um mál þetta af nokkrum æsingi. En það verð jeg að telja, að þessi fjárbeiðni eigi við eins góð rök að styðjast eins og margar aðrar, sem þingið hefir tekið til greina. Það hygg jeg að viðurkent muni verða, að við Vestfirðingar höfum ekki verið handalangir í landssjóð, en þykjumst hins vegar greiða okkar hluta gjalda í landssjóðinn, og að því leyti sje þessi litla fjárveiting til þeirra ekki órjettmæt.

Matthías Ólafsson Jeg þarf ekki miklu að svara undangengnum ræðum, því að í þeim hefir verið gnægð af vindhöggum, en lítið röksemda; get jeg því alveg látið það liggja milli hluta. Jeg mundi jafnt hafa greitt atkvæði gegn 15,000 kr., 10 kr. eða 5 kr. eftirgjöf á láni þessu, því að fyrir mjer er málið „princip“ -mál. Jeg vil ekki, að neinar eftirgjafir, slíkar sem þessar, eigi sjer stað af landssjóðs hálfu, hvort sem þær eru stórar eða smáar. Tillaga hv.þm. Barð. (H. K.) hefir því ekki minstu áhrif á mig. Aðdróttunum hv.þm. (H. K.) til nefndarinnar vísa jeg aftur til hans sjálfs. En má ske sannast hjer hið fornkveðna: „Maður þekkir mann af sjer.“ Jeg vík ekki frá því, að skoðun mín sje rjett í þessu máli, hvernig sem vinur minn, hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) lítur á það. Og enginn má ætla, að jeg greiði atkvæði gegn skoðun minni. Jeg veit annars ekki betur en að hv.þm.N.-Ísf. (S. St.) sje yfirleitt á þeirri skoðun, að eigi sje rjett, að landssjóður greiði gjald fyrir glappaskot sveita eða sýslufjelaga, eða vanrækslu þeirra. Þannig mun það hafa verið, þegar heimtað var allmikið fje úr landssjóði til viðgerðar á Ölfusárbrú, sem sýslufjelögin höfðu vanrækt að halda við.  (S. St.: Jeg greiddi þó atkvæði með því.)  Hvað sem því kann að líða, munum við báðir geta orðið samdóma um, að það sje ósæmilegt betl að leita lána í landssjóð með það á bak við eyrað að losast við að endurgreiða lánið að einhverju eða öllu leyti. Móti slíkum eftirgjöfum mun jeg jafnan verða; það er ekki heiðarlegt að hafa út fje á þann veg; og mjer rennur í skap, þegar jeg verð þess var að slíkt á að leika. Lái mjer það hver sem vill. Að verkfæri hafi verið keypt, en ekki fengin að láni, breytir engu. Þeir geta eigi hafa fengið þau með öðru móti en að borga fyrir þau. Þeir, sem yfirleitt geta fengið af sjer að greiða atkv. með því, sem ósanngjarnt er geta greitt atkv. með þessu. En þetta og þvílíkt er á móti mínu skapi, og jeg hygg allra hugsandi manna í landinu. Slíkan hugsunarhátt á ekki að ala upp í fólki.

Gísli Sveinsson Jeg ætla hjer ekki í neinn kolamokstur, og mjer hefir ekki hitnað svo af kyndingu þeirri, er hjer hefir fram farið um skeið, að jeg sje í neina geðshræringu kominn. En jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt., sem mjer skilst, að hv. fjárveitinganefnd, að meiri hluta, hafi hallast að, við 15. gr. 23. e., að styrkur sá, sem þar er ánafnaður einum orðabókarmanninum, Þórbergi Þórðarsyni, sje hækkaður upp í 1800 kr. Þessi maður, Þórbergur Þórðarson, hefir sótt um 1800 kr. veitingu, eða 1200 kr. hækkun. Hefir hann haft 600 kr. undanfarin ár til að vinna að íslensku orðabókinni. En fyrir þessar 600 kr. hefir hann, sem að líkindum ræður, ekki getað unnið neitt slíkt, er vera ætti og hann hefði sjálfur viljað. Þessi maður hefir verið tekinn af Alþingi til að vinna við orðabókina, sem Alþingi hefir um hríð veitt, og veitir væntanlega áfram, fje til. Og meining Alþingis mun vera, að þetta verk sje sæmilega unnið. Það, sem hann sjerstaklega hefir haft með höndum, er að safna orðum úr íslensku alþýðumáli, sem ekki hafa komið í orðabækur áður, nje heldur aðrar bækur. Það gefur að skilja, að mikill fjöldi orða íslenskrar tungu finst alls ekki í bókum og ritum, heldur að eins í mæltu máli. Það er mesti fjöldi orða, sem aldrei hefir verið skrifaður, nema þá ef til vill í brjefum manna á milli. Sum þessi orð eru einkennileg og æfagömul, og bera vott um sjerstaka menningu á sumum stöðum, og sjerstakt íhald á sumum stöðum, sem sjálfsagt er, í menningarskyni, að varðveita. Það er líka hverjum ljóst, að ef ræða er um fullkomna orðabók, sem menn munu ætlast til, og Alþingi sjálfsagt vill að verði, þá getur þetta ekki orðið fullkomin orðabók, nema alþýðumálsorðin sjeu tekin með. Þess vegna hefir þessi maður fengið veitingu á starfi við orðabókina, að hann á sjerstaklega að vinna að þessu starfi. Nú hefi jeg ekki heyrt nokkurn efast um, að þessi ungi maður sje allra manna færastur að vinna þetta verk. Hann hafði sýnt alveg einstakan áhuga á þessu starfi áður en hann var ráðinn að orðabókinni. Hann er efni í einstakan fræðimann, auk þess sem þar er um mjög einkennilegar gáfur að ræða á mörgum sviðum. Þessu starfi er svo háttað, að maðurinn verður að ferðast um meðal almennings og safna orðum. Til þess þarf mikla nákvæmni og ástundun. Sá, er það gerir, getur ekki gert það að marki, nema hann sje vel fróður og vel lærður. En tíminn, sem að þessu verður unnið, er að sumrinu, og má ekki minni vera en 4 mánuðir sumarsins. Þegar þess er gætt, að sumartíminn er sá tími, sem von er um atvinnu, sæmilega borgaða, þá er ljóst, að þeim tíma yrði niður slept af honum, ef hann fengi sæmilegan styrk til starfans. En ella yrði hann að sleppa þessum tíma, ef hann yrði að nota sumarið til að hafa ofan af fyrir sjer, og væri þá ver farið en heima setið. Hann gæti þá ekki gert þetta, sem hann er að kominn og manna færastur til. Jeg tel þess fulla nauðsyn, að honum sje gert kleift að ferðast um 4 mánuði að sumrinu og safna orðum. En það er jafnvíst öllum, er til þekkja, að þetta næst ekki, nema einu sumri sje varið á hvert einstakt svæði. Á veturna vinnur hann að því, að raða orðunum, skipa þeim niður, vinna að hinum vísindalega hluta þessa verks. Og yrði þó með þessum styrk, 1800 kr., um það að ræða, að þessi maður yrði að stunda einhverja aðra atvinnugrein með, til þess að geta lifað. Þessi maður, Þórbergur Þórðarson, hefir farið fram á alls 1800 kr. Það er svo hóflegt, að það er alveg einstakt í styrkbeiðnum, að menn vilji vinna svo mikið starf fyrir slíkt kaup. En það er kunnugt þeim, er til þekkja, að þessi maður er einkar sparsamur og gerir ekki miklar kröfur til lífsins. Mun hann framfylgja því eftirleiðis, að gera ekki háar kröfur, en inna eitthvert starf af höndum fyrir það fje, sem honum yrði veitt. Hygg jeg því, að hv.Ed. hafi ekki tekið upp 1800 kr. fjárveitingu af því, að henni hafi ekki verið það ljóst, að minna gat hjer ekki komið til mála, og líka af því, að þá var ekki búið að samþykkja að efna til orðabókar á þann hátt, sem nú hefir orðið ofan á. Því að sjálfsagt er það svo, að hv. deild hefir ætlast til, að vel væri að verkinu unnið. Nú hafa verið ráðnir 2 menn aðrir, og þarf þá að vera í þessari grein einn maður, vel fær. Þarf þá að gera honum mögulegt að vinna þannig, að eitthvert viðlit sje, að það komi að haldi. Vona jeg því, að hv. deildarmenn taki þessari till. ekki ver en hv. fjárveitinganefnd hefir gert, en fylgi henni að meiri hluta. Meira er ekki krafist.

Hákon Kristófersson Það sýndist svo, að jeg hefði móðgað hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) með ummælum mínum áðan. Jeg sagði ekkert um það, að hann hefði ekki minst á till. mína, en ummæli hans stóðu í svo nánu sambandi við hana, að ekki virtist neitt óþinglegt að minnast á þau. Hv. þm. (M. Ó.) sagði, að hann gæti ekki verið með þessari málaleitun, af því að hann væri á móti „principinu“. Jeg skil ekki, hvernig hann getur litið svo á, jafnvitur maður. Jeg sje ekki, hver „princip“-munur er á því, að veita styrkinn eftir á eða fyrirfram. Það er ekki langt síðan hv.þm. sótti um styrk í sama skyni handa hreppi í hans kjördæmi. Jeg var því líka fylgjandi, og skammast mín ekkert fyrir, því að mjer virtist sú málaleitun hv.þm. (M. Ó.) fullkomlega þess makleg, að hún næði fram að ganga. Hann kvað mig hafa farið með getsakir, eins og oft áður. En jeg vil í því sambandi leyfa mjer að benda honum á: „Maður, líttu þjer nær, liggur í götunni steinn.“ Því að jeg veit ekki hvað eru getsakir, ef ekki það, að beina því að mönnum, að þeir sjeu að narra út fje að láni hjá landssjóði, með þeim ráðnum hug, að borga það aldrei aftur. Þetta tel jeg meiri getsakir en þótt jeg segði, að svo liti út fyrir, að hjer lægju að baki einhverjar þær hvatir, er maður kynokaði sjer við að nefna í þingsalnum. Hvernig sem fer um þetta mál í deildinni, verð jeg að líta svo á, að þá sje fult samræmi í gerðum þings og stjórnar, ef styrkur þessi er veittur þessum hjeruðum, eins og mörgum öðrum í líku skyni. Þó að jeg virði alla sparnaðarviðleitni, virðist mjer sjálfsagt að gæta þess, að öll um hjeruðum sje sýnd sama sanngirni. Að jeg færi styrk þennan niður í 12 þús. kemur af því, að menn myndu, sparnaðar vegna, frekar fallast á það en 15 þús., jafnvel þótt sú veiting hv. efri deildar sje í alla staði rjettlætingarverð, eins og vænta mátti, þar sem jafnmætir og ágætir menn fjölluðu um. Hv. þm.N.-Ísf. (S. St.) tók rjettilega fram margt um ýmislegan kostnað og óhagræði, er fyrirtæki þessu mætti. Því vil jeg þó bæta við, að meðal annars, er gerði það að verkum, að hallinn varð eins gífurlegur og raun hefir á orðið, var það, að þrír mánuðir fóru algerlega í ýmsar rannsóknir, sem lutu að því, hvar heppilegast væri að byrja á námunni. Þessar rannsóknir voru gerðar samkvæmt fyrirmælum þeirra manna, er stjórnin fal að rannsaka námuna, því eins og tekið hefir verið fram, þá átti hún aðalþáttinn í því, að á henni var byrjað. En auðvitað er ekki stjórninni um það kent, þótt hún fyrirskipaði framkvæmdir. En þar sem af því leiddi tap, þá er ekki nema rjett, að þingið hlaupi hjer undir bagga með hjeraðinu. Sá baggi er nógu þungur, þótt hjeraðið greiði ekki nema 40,000 kr. af þeim halla, sem vitanlegt er að hefir orðið á kolagreftinum.

Matthías Ólafsson Viðvíkjandi því, sem hv.þm. Barð. (H. K.) talaði um, skal jeg taka það fram, að það, sem jeg vítti, var það, að því var dróttað að fjárveitinganefnd, að eitthvað annað en skoðanir hefðu ráðið afstöðu hennar.  (H. K.: Það getur ekki verið ,,principið“!)  Vill ekki þingmaðurinn þegja, meðan annar talar, sem leyfi hefir til þess. Það á ekki að bregða mönnum um slíkt, síst þegar þeir hafa ekki haldið öðru fram en því, sem byggist á meginskoðunum þeirra. Menni víkja ekki frá meginskoðunum sínum, nema þeir fái á sig vindhanaorð. En það orð hefi jeg aldrei haft á mjer. Jeg hefi jafnan haft og hefi ákveðna skoðun í þessu máli. Jeg vil ekki, að sveitarfjelög eða aðrir fái lán úr landssjóði án þess að borga aftur. Það gæti helst komið til mála, ef um hallærislán væri að ræða, að einhverjum hreppum Barðastrandarsýslu væri gefið upp, ef þeir væru komnir „á kúpuna“. Ef þessari deild yrði það glapræði á, að samþykkja að gefa upp þetta lán, þá mun það vera af því, að hún er nokkrum sinnum áður búin að drýgja þessa yfirsjón. En þá væri henni best að snúa sem allra fyrst frá villu síns vegar. Þótt þessi málaleitun hefði komið úr mínu eigin kjördæmi, hefði jeg verið á móti henni. Hún stríðir gegn mínu eðli. Jeg vil, að hver borgi sína þörf. Sjá menn það, er þeir líta á afstöðu mína til annara mála. Jeg vildi hækka læknataxtann, af því að jeg vil, að þeir, sem læknis þurfa, gjaldi honum sjálfir. Jeg vil, að menn borgi sjálfir prestum, er þeir vilja hafa. Verði þessi tillaga samþykt, sem jeg í lengstu lög vona að ekki verði, þá fæst enn þá ný átylla til að geta sjer þess til, að þingmenn skoði landssjóðinn sem einskonar hrossskrokk, og þá um leið einkaerindi þeirra á þingið að kroppa eins og hrafnar af beinunum, og þá auðvitað hver þeirra sem mest handa sínu kjördæmi.

Sigurður Stefánsson Styttri athugasemd en hv. síðasta ræðumanns. Þótt hann jafni okkur þm. við hrafnahóp, mun hann sjálfur ekki aftastur í þeirri lest. Hjer er ekki að ræða um neina eftirgjöf á láni, heldur styrk upp í halla á verki. Er sú málaleitun í fullu samræmi við það, er þingið hefir áður gert, er ræða hefir verið um dýrtíðarvinnu og mistök á henni. Er öðru nær en að hlutaðeigendur hafi í þetta ráðist af eigin hvötum. Það var beint eftir bendingu þess manns, er var fulltrúi stjórnarinnar. Vegna ráða hans varð þessi halli á verkinu. Þau reyndust ekki vel. Það var að eins þessi athugasemd. Og jeg endurtek það að jeg tek mjer ekki nærri að vera einu í hrafnahópnum, þegar eins góður maður og hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) er þar með.

Hákon Kristófersson Jeg vildi bara taka það fram, að þó að jeg virði hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) mikils, þá vil jeg alveg vísa frá mjer, að jeg sje einn af þeim 40 hröfnum, sem rifið hafa í sig landssjóðinn eins og hestskrokk. Allra síst hefi jeg gert það til eigin þarfa, og ef hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) er eins laus við það, má hann vel við una.