Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ráðherra (B. J.) Þetta frumv. stjórnarinnar er sprottið af því, að heyrst hafa mjög almennar umkvartanir um fræðslulögin frá 1907. Landslýður kvíðir því að þeim lögum muni fylgja afarmikill kostnaður, ef til vill ókleifur, og mikil fyrirhöfn, en hins vegar álíta margir, að sá fróðleiksforði, sem ætlast er til að börnin öðlist, sé ekki svo mikils virði, sem við mætti búast eftir þeim kostnaði og fyrirhöfn, sem til hans er varið. Margir eru nú farnir að líta svo á, að það sé harla gagnslítið að troða miklum fróðleik í börn á unga aldri, slíkur lærdómur tolli ekki á þeim stundu lengur, sé fokinn burt missiri eða ári eftir, að börnunum er slept úr skóla. Þetta nýmæli, sem stjórnin ber nú fram, er sprottið af þessari hugsun, og stungið upp á að færa saman kvíarnar um kröfurnar til lærdóms barnanna. Það er hugmyndin, að lögin þessi verði að eins umgjörð um nýtt kenslufyrirkomulag, er stjórnin svo fylli upp í með reglugjörðum. Því fylgir sá kostur, að reglugjörðunum er hægra að breyta, eftir því sem reynslan krefst, fljótara miklu en lögum. Í frumvarpinu eru ekki heimtaðar aðrar námsgreinar til 12 ára aldurs en lestur, skrift, reikningur, réttritun og kristin fræði. En benda má á það, að þar sem krafist er, að börnin kunni að lesa móðurmál sitt sæmilega rétt og áheyrilega, þá hefir það meira í sér geymt en orðin benda á; í því felst krafa um töluverða þekking í móðurmálinu. Til þess að geta lesið vel og áheyrilega verða börnin að hafa lesið mikið, farið yfir margar bækur, og í því felst töluverð mentun, þó að lítið sé lært utanbókar. Yfir höfuð eru uppeldisfræðingar nú á tímum að komast að þeirri skoðun, að mentun sé ekki fólgin í ómeltu fróðleikshrafli, heldur sé sönn mentun fólgin í alt öðru. Meðal annars geti enginn maður kallast vel mentaður, nema hann hafi góða greind, góðan og öflugan vilja og mjúkt og hlýtt hjarta. Þetta og svo og svo mikið annað útheimtist til sannrar mentunar. Við hliðina á þessari frummentun, sem 12 ára börn eiga að hafa hlotið og er skyldukvöð, er jafnframt ætlast til, að unglingaskólar rísi upp í hverri sýslu eða kaupstað og er ætlast til, að þessir skólar geri líkt gagn og lýðháskólar í öðrum löndum. Það nám á ekki að vera skyldukvöð, en ætlast til, að unglingar sæki þessa skóla eftir því sem þeir eru námfúsir til og álíta sér bezt henta einn eða fleiri vetur eða part úr vetrum. Eg hygg það vera óþarft að lýsa þessu frekar um fram það, sem gert er í ástæðum frumvarpsins. Eg geng að því vísu, að nefnd verði skipuð í málið, og verður þá málið skýrt betur bæði í nefndinni og síðar á þinginu. Því skal eg ekki fjölyrða um málið að svo stöddu, en leyfi mér að mæla með því að nefnd verði skipuð að lokinni umræðu. Eg skal að eins taka það fram, að eg er fús að vinna með nefndinni að svo miklu leyti sem eg kynni að geta gefið henni einhverjar bendingar, er að gagni gætu komið.

Stefán Stefánsson Þegar það fréttist að stjórnin ætlaði sér að leggja fyrir þingið frumvarp til nýrra fræðslulaga, þá urðu margir hissa. Mönnum þótti furða að stjórninni skyldi ekki þykja ástæða til að verja tíma sínum til að undirbúa einhver önnur lög fremur en ný fræðslulög, þar sem núgildandi lög um þessi efni, stór lagabálkur, að eins þriggja ára gamall, eru enn þá því nær alveg óreynd, og víða ekki komin í framkvæmd enn. Því þótti mörgum furða, að stjórnin skyldi vilja umsteypa þessum lögum óreyndum og setja nýtt í staðinn. Eg hefi ekki getað kynt mér þetta frumv. stjórnarinnar til hlítar, en mér þykir mjög varhugavert að gera stórkostlegar byltingar í þessum efnum, hvað ofan í hvað. Það er ekki ráðlegt að gera slíkar byltingar nema eftir mjög vandlegan undirbúning og rannsókn á því, hvernig ástatt er um fræðslumál í landinu. En frumv. stjórnarinnar ber ekki með sér, að neinn slíkur undirbúningur hafi átt sér stað. Í athugasemdum frv. segir að eins, að fræðslulögin frá 1907 hafi mætt mikilli mótspyrnu, en engar skýrslur eru gefnar um það, hve víða lögin eru komin í framkvæmd eða í hverju örðugleikarnir eru fólgnir. Eg veit til þess, að víða þar sem lögin eru komin í framkvæmd hafa þau alls ekki mætt neinni verulegri mótspyrnu. Mótspyrnan var mest fyrst í stað og helzt þar sem áður hafði litlu eða engu verið kostað til fræðslumála, því að aðalmótspyrnan móti lögunum var einmitt sprottin af því, að mönnum þótti svo sem hin nýju lög hefðu aukinn kostnað í för með sér. En víða hafa menn fljótt séð það, að hin auknu gjöld til fræðslumála, sem af lögunum stöfuðu, voru ekki öll aukin útgjöld í raun og veru, heldur að miklu leyti að eins að ræða um flutning á gjöldum, sem menn höfðu áður greitt öðru vísi. Og þó að lögin frá 1907 kunni að þykja of kostnaðarsöm, þá liggja ekki fyrir neinar áætlanir um það, hvað þetta fyrirkomulag muni kosta, sem frv. stjórnarinnar gerir ráð fyrir. Eg býst nú við, að stjórnin hafi einhverjar slíkar áætlanir í fórum sínum, en þær þurfa að liggja fyrir þinginu til þess að hægt sé að gera sér nokkra hugmynd um kostnaðinn og bera saman núgildandi lög og frumvarpið að þessu leyti. Enn fremur skal eg geta þess, að eg hefi heyrt, að stjórnin hafi ekki borið þetta mál undir umsjónarmann fræðslumálanna. Það þykir mér mjög undarlegt, því að hjá honum hlaut þó að vera mestrar fræðslu að vænta, um það, hvernig eldri lögin hafa reynst. Hæstv. ráðherra tók fram, að frumvarpið væri sprottið af almennum umkvörtunum yfir eldri lögunum. Eg geri nú ekki svo mikið úr því, hve almennar þessar umkvartanir hafa verið. Eg veit vel, að lögin hafa mætt mótspyrnu á stöku stað, en eg hefi alls ekki orðið þess var, að almennar umkvartanir hafi heyrst, að minsta kosti ekki á Norðurlandi. Það sem hæstv. ráðherra tók fram um stefnu þá, sem hann ætlaðist til að væri tekin upp með frumvarpinu, get eg aðhylst. Eg er þeirrar skoðunar, að þó að barnafræðslan sé mikils virði, þá ríði þó enn meira á hinu, að alment sé kostur á góðri unglingafræðslu. En eg veit ekki, hvort frumv. stjórnarinnar bætir nokkuð úr að þessu leyti, það er alveg óvíst, að þeim tilgangi verði náð. Það sem hæstv. ráðh. sagði um, að sönn mentun væri ekki fólgin í ómeltu fróðleikshrafli o. s. frv. er alveg rétt, en engin nýlunda að heyra þess konar almennar setningar, sem svo að segja eru í hvers manns munni. Það getur vel verið, að frumv. sé þess virði, að það sé athugað vandlega og mætti ef til vill sjóða upp úr því gott frumvarp. Því vil eg mæla með því, að nefnd verði skipuð í málið, þó að eg sé reyndar ekki þeirrar skoðunar, að þetta frumvarp verði til nokkurra verulegra bóta frá því, sem nú er.

Ráðherra (B. J.) Mér kom það ekki á óvart, þó að virðul. 6. kgk. þm. (St. St.) líkaði ekki, að farið væri nú þegar að breyta fræðslulögunum frá 1907. Þar á við orðtakið „hverjum þykir sinn fugl fagur“, því að hann mun hafa verið einn af aðalsmiðum þeirra laga. Því er það ekki nema eðlilegt, að honum sé illa við að farið sé að hrófla við þeim að svo fáum árum liðnum. - Hann bar einnig fram þá ástæðu, að umsjónarmaður fræðslumála hefði ekki verið spurður ráða í þessu máli. Það getur vel verið, að það verði talið stjórninni til óvirðingar, en það getur líka verið, að stjórnin hafi einmitt að þessu leyti farið rétt að. Það er þjóðkunnugt, að sá maður er mjög ákveðinn fylgismaður eldri laganna, enda er hann einn þeirra, er mestan þátt áttu í undirbúningi þeirra. Það hefði því líklega verið að fara í geitarhús að leita ullar, ef stjórnin hefði snúið sér til hans þegar í ráði var að breyta þeim lögum til muna. Þess vegna hefir stjórnin ekki leitað ráða hjá honum, en alls ekki af því að dregið væri í efa, að hann hefði vit á slíkum málum, mörgum eða flestum öðrum framar. Það má auðvitað þræta um það, hve alment hefir verið kvartað yfir núgildandi fræðslulögum. En það er óhætt að segja, að raddir í þá átt hafa heyrst bæði á þingmálafundum og víðar, og svo mikið hefir borið á umkvörtunum, að stjórnin verður að telja fyllilega réttmætt að gera umbót á lögunum þó að nýleg séu. Enda er það engin nýlunda hér þó að fárra ára lögum sé breytt. Eg legg enn til, að nefnd verði skipuð í málið og álít gagnslítið að lengja umræðurnar að sinni.

Lárus H. Bjarnason Eg hefi litlu við það að bæta, sem hv. 6. kgk. þingm. sagði um þetta hégómafrumvarp stjórnarinnar. Að eins vil eg slá því föstu, að hv. ráðherra hefir í ræðum sínum játað tvö atriði, í fyrsta lagi, að með þessu frumvarpi væri færðar saman kvíarnar um mentunarkröfur almennings, og í öðru lagi, að hann hafi ekki leitað aðstoðar umsjónarmanns fræðslumála, en það hefði þó verið alveg sjálfsagt, nema ætlun stjórnarinnar hafi verið að drepa hið eldra undir öllum kringumstæðum, án tillits til þess, hvað koma ætti í staðinn. Ókostir þessa frumv. eru aðallega tveir, fyrst sá, að kröfurnar til barnafræðslu eru til muna færðar niður, og í öðru lagi, að það er kipt burtu allri tryggingu fyrir því, að almenningur fái nokkra frekari fræðslu en þessa lítilfjörlegu barnafræðslu, sem frumv. ákveður, því að henni lokinni er ekki ætlast til neinnar frekari námskyldu. Það sló útí fyrir hæstv. ráðherra þegar hann var að tala um í hverju sönn mentun væri fólgin og taldi þar til gott hjarta, þrek og greind. Þrek og greind eru skilyrði til þess að geta mentast, hæfileikar til mentunar, en það er ekki mentun. Í rauninni verðskuldar frumvarpið ekkert annað en að verða skorið niður umræðulaust. En eg vil þó mæla með því að það verði látið halda áfram af sömu ástæðum, sem eg hefi áður tilfært, um önnur frumvörp stjórnarinnar, nfl. í þeirri von, að deildin geri það, sem ráðherra átti að vera búinn að gera, en hefir forsómað, athugi og undirbúi málið betur og leiti sérstaklega um það umsagnar fræðslumálastjórans. Því skal eg leyfa mér að mæla með nefndarskipun að þessari umræðu lokinni.

Ráðherra (B J): Eg skal ekki tefja umræðurnar með löngu svari gegn þessu hégómamáli hins afburða-virðulega konungkjörna þingm., sem eg man ekki í svip númerið á (L. H. B). Hann gerir alt að hégómamáli, sem stjórnin ber fram, en eg verð að játa það, að eg geri lítið úr umsögn þessa yfirmáta-virðulega þingm. og eg er sannfærður um að virðul. þingdeild gerir það ekki heldur. Vér vitum að hann álítur sig vera ofurmenni að vitsmunum, en hann verður að sætta sig við að stjórnarskrá og þingsköp ráða því, að hann getur ekki aleinn ráðið hér lögum og lofum. Hann verður að gera sér það að góðu, að nefnd verði skipuð í málið fyrst um sinn, og það síðan tekið til meðferðar í báðum deildum þingsins. Þessi virðul. kgk. þm. (L. H. B.) var enn að saka stjórnina um þá vanrækslu, að hún hefði ekki leitað aðstoðar umsjónarmanns fræðslumálanna. Því svaraði eg áðan, og fer ekki út í það aftur. Eg skal að eins bæta því við, að það er hugsanlegt þegar skift er um stjórn, að hin nýkomna stjórn hafi ekki óbilandi trú á öllum þeim starfsmönnum, sem fráfarandi stjórn hefir valið. Eg segi þetta ekki viðvíkjandi þessum manni, því að eg veit, að hann er mikilhæfur maður. En hann hefir, eins og eg gat um áðan, óskaplega tröllatrú á fræðslulögunum frá 1907, og var því til lítils að leita til hans í þessu máli. Það er alveg rangt, að eftir frumvarpinu sé ekki gefinn kostur á framhaldsmentun eftir 12 ára aldur. Það er öllum frjálst að leita sér mentunar á væntanlegum unglingaskólum. En það eru margir unglingar og þeirra aðstandendur, sem eru ánægðir með barnafræðsluna ýmissa orsaka vegna, og kæra sig ekki um að afla sér frekari mentunar, og slíkir menn eru oft og tíðum engu ónýtari menn en hinir, sem hafa fengið troðið á sig svo og svo miklu fróðleikshrafli. Það er skaðræði að halda, að mentun sé öll fólgin í bókviti. Margur alþýðumaður ólærður er betur mentaður ef rétt er álitið, en sumir hinna, sem miklum fróðleik hefir verið troðið í. Þessi afburða-virðulegi kgk. þm. (L. H. B) var að snúa út úr því, sem eg sagði um það, hvað þyrfti til þess að geta kallast sannmentaður maður. En það var eigi að síður alveg rétt. Sannmentaður er enginn nema hann hafi þessa kosti, sem eg nefndi. Mentun er ekki fólgin í bókviti einu. - Það kom mér ekki á óvart, að þessi virðul. þm. vildi skera niður frv. umræðulaust. Maðurinn veit það, að hann sjálfur er ofurmenni að vitsmunum og því álítur hann að alt, sem frá öðrum kemur, sé lítilsvirði. Þetta mun vera alment hjá honum, og þá er sízt að undra þó að það komi fram gagnvart þessari stjórn, sem nú situr að völdum, því að allir vita, að hann hefir ekki miklar mætur á henni.

Lárus H. Bjarnason Eg stend upp til að minna hæstv, ráðherra á, að tvent sem hann hafði eftir mér var rangt hermt. Eg get vel skilið það, því að eins og maður sagði við mig í gær, þá er hann ekki með óröskuðum geðsmunum þessa dagana. Enda bað sami maður mig þess, að vera ekki slæmur við ráðherra. Hæstv. ráðherra sagði, að eg hefði sagt að almenningur ætti ekki kost á frekari eða betri fræðslu. En eg sagði, að engin trygging væri fyrir því, að almenningur fengi frekari fræðslu. Eg sagði heldur ekki, að eg mundi eða vildi drepa frumvarpið; heldur þvert á móti, að eg mundi eftir atvikum styðja að því, að það yrði sett í nefnd. Það getur verið, að eg hafi nokkurt álit á sjálfum mér, en enn þá hefi eg þó ekki kallað mig „höfðingja lýðsins“ á fjölmennum fundi. Hæstv. ráðherra þekti ekki á mér númerið. Það er engin ný bóla, að ráðherrann þekkir ekki það, sem hann ætti að þekkja. Svo var það t. d. þegar hann var að tala um skólana og sagði, að í lagaskólanum væri alt kent á dönsku. Hann ætti þó að vita, að yngsti kennari skólans hefir gefið út kenslubók með landsjóðsstyrk. Annars gæti eg lánað honum lista, þar sem stendur á, að eg sé nr. 5, svo að ráðherra þarf þá ekki oftar að flaska á því. Númerið á honum þarf ekki að minnast á. Það mun lengi minnisstætt.

Ráðherra (B. J.) : Þessar sögur, sem hinn virðul. 5. konungkj. þingm., þessi sem eg gleymdi að nefna númerið á áðan, var að segja frá, tel eg tóman skáldaðan tilbúning, sem ekkert er upp úr leggjandi, eins og títt er úr þeirri átt. Þessi virðulegi maður lætur biðja sig um að vera ekki slæman við mig, rétt eins og eg væri dauður, ef þetta afarmenni væri slæmur við mig, en eg mun samt hvorki blikna né blána fyrir honum. Slík ummæli getur þingmaðurinn sparað sér, mér er sama hvað hann lætur út úr sér. Þótt þingmaðurinn segi, að hann óski ekki, að frumvarp þetta sé skorið niður, þá er hitt víst, að hann hefir löngun til að koma málinu fyrir kattarnef. Mér finst ekki ástæða til að lengja tíma þingsins út af þeim tilbúningi, að eg hafi átt að kalla mig höfðingja lýðsins. Heldur er ekki vert að leggja mikinn trúnað á lýsingu þingmannsins á skóla sínum, heldur fá þar um frekari vissu. (L. H. B.: Setja rannsóknarnefnd)  . Það mun ekki fara svo leynt, að ei verði upp grafið án nefndar.

Kr. Daníelsson Eg get tekið undir með háttv. 6. kgk. (St. St.), að þess hafi tæpast verið vænst, að gersamleg breyting kæmi fram á fræðslulögunum eftir svo stuttan tíma. Það þarf þó ekki að undra þó að breytingar komi fram, því við því verður að búast, að þær að sjálfsögðu komi fyr eða seinna. Hin núgildandi fræðslulög eru öll miðuð við það sem er, að engin regluleg unglingafræðsla er til nema á stöku stöðum, þar sem helzt einstakir menn hafa brotist í að koma nokkurri slíkri fræðslu á. Fyrir því hefir verið reynt að draga svo mikið af því, sem heyrir til unglingafræðslu, að barnaskólunum, sem hægt er. Þetta frumvarp fer að því leyti í rétta átt, sem einhverntíma verður að halda í, að koma á unglingakenslu, fræðslu fyrir æskulýðinn á þeim árum, sem hann er móttækilegastur að taka á móti henni með mestum árangri. Eg get ekki séð, að sú breyting, sem hér er farið fram á, miði til þess að drepa eldri fræðslulögin. Hún fer í þessa átt, að dreifa meir en nú úr kenslunni og koma upp unglingaskólum. Unglingaskólarnir, sem til eru, hafa átt erfitt uppdráttar, og hingað til hafa það verið, eins og eg sagði, einstakir menn, sem hafa verið að berjast við að koma þeim upp. Eg lít svo á þetta mál, að það eigi það skilið, að það sé íhugað sem vandlegast og rækilegast og það hygg eg, að þjóðin muni kunna því illa, ef slíkt stórmál væri ekki einu sinni athugað í nefnd. Þarf ekki annað en minna á það atriði, sem háttv. ráðherra mintist á, en það var hinn mikli kostnaður, sem stafað hefir af fræðslulögunum. Kostnaðurinn við fræðslulögin hefir aukið útgjöld sveitarsjóðanna, ekki minna en að fullum fjórðungi til helmings og hefir það ofan á annan kostnaðauka svo sem til vega og síma verið afar tilfinnanlegt, og sízt að furða að alþýðu kæmi vel, ef fundið yrði kostnaðarminna fyrirkomulag. Það hefir samt tekist furðanlega að koma fræðslulögunum á, og lít eg svo á, að það sé ljós vottur um það, hve alþjóð manna sé það mikið áhugamál að auka sem mest fræðslu barna sinna að auðið er. Þetta er hið mesta áhugamál og vert þess, að það sé íhugað sem rækilegast og rætt, en til þess mun tækifæri seinna. Eg legg til, að í málið sé sett 5 manna nefnd.

Stefán Stefánsson (6. kgk.): Eg stend upp til þess að vísa á bug þeirri aðdróttun frá hæstv. ráðherra, að eg hafi talað móti frumvarpinu fyrir þá sök, að eg hafi tekið ástfóstri við fræðslulögin gömlu. Það er satt, að eg átti nokkurn þátt í tilbúning þeirra laga og eg álít þau góð lög, sem ekki ber að hrapa að að breyta, nema auðsætt sé, að breytingin sé til batnaðar. Það sem eg fann að, var það, að undirbúningur þessa máls hefði eigi verið nægur; annars sagði eg, að mér hefði getist vel að stefnu frumvarpsins og að það væri ef til vill gott þegar á alt væri litið, en að þar fyrir þyrfti ekki að fella gömlu lögin, sem hefðu mikla og góða kosti. Hvað viðvíkur afstöðu minni til stjórnar þeirra, sem við völd var, þá veit eg ekki betur, en að við værum báðir, hæstv. ráðherra og eg, beittir andstæðingar hennar og að eg hafi þrátt fyrir það fylgt gömlu stjórninni í þeim málum, sem eg gat léð henni fylgi mitt í. Eins býst eg við að fylgja hæstvirtum ráðherra í þessu máli og ýmsum öðrum, án nokkurs tillits til flokka, þótt ekki séum við sammála í einu helzta velferðarmáli landsins. Eg verð að taka undir með háttv. þingmanni Vestur-Ísfirðinga, um að málið þurfi mikillar athugunar með, og að því beri að vísa til nefndar. Eg tel sjálfsagt, að það hefði ekki þurft að koma fram með þetta frumvarp nú, og að breytingar á gömlu fræðslulögunum hefðu skapast smátt og smátt eftir því, sem reynslan sagði til, og það álít eg, að orðið hefði affarasælla en að rjúka nú til og gerbreyta hinu nýja og lítt reynda lýðfræðslufyrirkomulagi.

Ráðherra (B. J.) Það er óþarft að þrasa langt um þetta mál. Eg vil að eins benda háttv. 6. kgk. á, að eg átti við afstöðu hans til fyrv. stjórnar, eins og hún varð síðar, en óþarfi að fara út í þá sálma nú. Mig gleður það, að hann hefir heitið fylgi sínu við málið, að svo miklu leyti sem hann getur. Eg skoða þetta frumvarp ekki sem umsteypu á gömlu lögunum, heldur er að mörgu leyti fylgt líkri stefnu og þar.

Forseti: Ef þessari fyrri umr. verður ekki frestað, verður að bera brtill. upp undir atkvæði nú; en eg álít heppilegra, að vísa málinu til nefndarinnar og fresta þessari fyrri umr.

Flutnm. (Benedikt Sveinsson) Mér kemur það á óvart, að virðul. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) skuli taka svo óstint í þetta mál, því að hann hefir oftast tekið í þann strenginn, er betur gegndi um íslenzka tungu og lagfært ýmislegt í málinu. Virðul. þm. drap á, að breyta mætti nöfnunum í fjárlögunum, og gat þess, að svo hefði verið gert um landsbókasafnið 1881. Það er að vísu fær vegur að breyta nöfnunum í fjárlögunum, en efamál, hvort sé fyllilega löglegt, og er það meðal annars athugandi í nefnd. Viðvíkjandl landsbankanum hélt v.l. þm. að nafnaskifti mundu spilla fyrir viðskiftum bankans utanlands. En viðskifti bankans eru ekki svo margbreytt né við svo margar stofnanir utanlands, að það væri neinum vandkvæðum bundið fyrir bankann að tilkynna skiftavinum sínum nafnsbreytinguna. Það væri einnig síður en svo, að vegur bankans yrði minni, ef hann héti þjóðbanki (Nationalbank) í stað landsbanki, að slíkt mundi einmitt auka álit hans í útlöndum. Auk þess er það óheppilegt, að báðir bankarnir hér skuli heita nálega sama nafni, og er það eitt með öðru, sem styður breytinguna. Þessi samnefni bankanna, »landsbanki íslands« og »íslands banki« hafa oft valdið ruglingi og misskilningi utanlands, einkum framan af, enda var heitið á »Íslands banka« tekið upp fyrst meðan sú var tilætlunin, að hann yrði einn banki hér á landi og hinn yrði lagður niður, en nafnið hélzt síðan óbreytt, þótt landsbankinn stæði. Nú er tækifærið til þess að afstýra öllum ruglingi, er leitt getur af þessum líku heitum bankanna. Það er satt, að »allsherjar féhirzla Íslands« er ekki sem viðkunnanlegast heiti, og mætti vafalaust finna heppilegra nafn. Það er rétt, að »land« hefir oft sömu merkingu sem »ríki« í íslenzku, einkum að fornu fari, en munurinn kemur glögglegast fram, þegar orðinu er snúið á útlendar tungur, eins og eg tók áður fram. Að lokum vil eg endurtaka þá ósk, að háttv. deild kjósi nefnd í málið, sem vinni að því að ráða því til heppilegra lykta.

Flutnm. (Magnús Blöndahl) Eg hefi komið hér fram með dálitla breytingartillögu, og er það eftir samkomulagi við fleiri háttv. þingm. Það er óþarfi að fara mörgum orðum um till., hún mælir bezt með sér sjálf. Málið er svo stórvægilegt, að það verður ekki of vandlega hugsað. Samskonar nefnd á síðasta þingi vann þó nokkuð á, enda þótt æskilegt hefði verið, að meiru hefði verið afkastað. Sumar uppástungur hennar komust í framkvæmd, og hafa borið góðan árangur, en aðrar náðu ekki fram að ganga, og skal eg t. d. leyfa mér að nefna uppástunguna um milliþinganefnd í peningamálunum. Annars virðist langur formáli óþarfur, við erum allir sammála um, að fjármálum landsins verður að koma í betra horf, en nú er. Vona eg því að háttv. deild taki málinu vel.

Flutnm. (Benedikt Sveinsson) Með því að eg er einn af flutningsmönnum þessa frv., þykir mér hlýða að gera grein fyrir því með nokkrum orðum. Á síðasta þingi bar virðul. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) fram frumv. líks efnis þessu; miklu var það þó víðtækara en frumv. það, sem nú liggur fyrir. Frv. náði ekki fram að ganga þá, en samþykt var áskorun til stjórnarinnar um að leggja fyrir alþingi frumv. líks efnis. Með þessu félst deildin á, að málið væri athugunarvert, og vænti eg því, að þessu frumv. verði vel tekið. Stjórnin hefir nú ekki orðið við þessari áskorun þingsins, og því samdi virðul. flutningsmaður frv. á síðasta þingi þetta frv., sem hér liggur fyrir, og fékk okkur 2 með sér sem flutningsmenn, er á frv. standa. Eg skal þá gera nokkura grein fyrir heitunum, og hirði þó ekki að fara ítarlega út í það mál. Eg skal fyrst benda á bókasöfn þau, sem kend eru við ömt. Þau heiti eru orðin úrelt, því að þær stofnanir eru ekki til hér lengur. ömtin voru einveldisstofnanir, settar upp á 17. öld, og stóðu til 1904. Eg vænti því, að menn verði fúsir á að lagfæra þetta, enda er nú sem betur fer, fátt eftir af einveldisstofnununum, eða ekkert, ef frá er skilinn landsyfirdómurinn. En nú liggur fyrir þinginu tillaga um að endurskoða dómaskipan í landinu, og er líklegt, að þar með verði þeirri stofnun, landsyfirdómnum, komið í annað horf. Vér leggjum til, að bókasöfnin verði kend við landsfjórðungana. Fjórðungur er eldgamalt heiti og þjóðlegt og hefir haldist allar götur frá því er Þórður gellir kom fram fjórðungsdómum á alþingi 965. Viðvíkjandi því að setja »þjóð« fyrir »land«, má vera að sumum sé ekki ljós munurinn á því, en við nánari athugun býst eg við, að það skýrist fyrir mönnum. Með útlendum þjóðum er forskeytið »land« venjulega haft um minni háttar stofnanir, héraða eða sveitastofnanir, en allsherjarstofnanir eru kendar við þjóð (nation, national). En þar sem Ísland er sérstakt þjóðland, þá þótti oss réttara að taka upp orðið »þjóð« í heitum ýmsra stofnana, enda er orðið vel fallið til samskeyta. Eg tel víst, að ekki muni allir verða á einu máli um heiti þau, er frumv. fer fram á að lögleiða, og tel því réttast að setja nefnd í málið. Leyfi eg mér að stinga upp á þriggja manna nefnd í það.

Flutnm. (Magnús Blöndahl) Sem svar upp á fyrirspurn háttv.þm. S. Þing. (P. J.) vil eg taka það fram, að tillaga þessi snertir alls ekki það atriði, er hann gat um. Tillaga þessi til þingsályktunar gengur að eins út á það, hvernig heppilegast sé að efla hag landsbankans, en alls ekkert annað. Með því að eg fellst algerlega á það, er hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó,) og hv.þm. Vestm. (J. M.) sögðu viðvíkjandi tillögunni, óska eg að mál þetta verði tekið út af dagskrá.

Jón Magnússon Það hafa heyrst raddir um það hér í deildinni, að máli þessu beri að vísa til hinnar nýkosnu peningamálanefndar. En í því formi, sem málið er nú komið inn í deildina, er það ekki hægt. Hér er um eitt af tvennu að velja, annaðhvort að fella till., eða hún sé tekin út af dagskrá í dag og það álít eg hið réttasta. Flutningsmenn gætu þá fljótt komið henni breyttri inn í deildina aftur, en hitt væri ólöglegt, að vísa málinu nú þegar til 7 manna nefndar, er tillagan er um 5 manna nefnd.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg skal ekki fara langt út í efni þessa frv. Mér finst það vera að leika sér með tíma þingsins að bera upp slíkt frumv. sem þetta, og skipa sérstaka nefnd til að íhuga það. Alþingi getur breytt heiti þeirra landsstofnana, sem á fjárlögum eru, á annan hátt en með sérstökum lagaboðum, enda hefir alþingi gert það. Landsbókasafnið hét í öndverðu »stiftsbókasafn« alt til 1881; þá breytti alþingi nafninu á fjárlögunum, Og þannig mætti fara að með fleiri stofnanaheiti, blátt áfram breyta nöfnunum á fjárlögunum. Um landsbankann er það að segja, að mér er illa við að breyta nafninu. Bankinn er orðinn þektur með því nafni, sem hann hefir, og honum mætti vel verða bagi að nafnbreytingu, einkum að því er kemur til viðskifta bankans við útlönd. Aftur er öðru máli að gegna um forngripasafnið; það er miklu fremur þjóðmenjasafn en forngripasafn, því að þar varðveitast þjóðmenjar frá öllum tímum, enda minnir mig, að þess fulla heiti sé »Forngripa- og þjóðmenja safn«. Nafninu á bókasöfnum fjórðunganna má vel breyta á fjárlögunum. Mér hugnar ekki að kalla landssjóð »allsherjar féhirzlu Íslands«, þykir það of langt nafn. Ástæða virðul. flutningsmanna fyrir frumv. þessu, að minni háttar stofnanir séu víða á Norðurlöndum, einkum í Svíþjóð og í Danmörku, kendar við »land« þ. e. sveit eða hérað, og því sé réttara að taka upp heitið »þjóð«, hefir ekki stoð í íslenzku máli, því að ríki eða þjóð hefir ekki víðari merkingu í íslenzku en land. Með Norðmönnum hefir einnig haldist sama merking í orðinu land sem með oss. Það er fornt og ramíslenzkt, að hafa »land« í merkingunni »ríki«. Eg vil leyfa mér að skjóta því til virðul. flutningsm. hvort þeir mundu ekki vilja taka frv. aftur; það er of mikill »apparatus« um svo lítilfjörlegt mál, að gefa út um það sérstök lög og eyða tíma þingsins í nefnd og umræður um málið, þar sem einfaldast er að breyta heitunum á fjárlögunum.

Flutningsmaður (Sigurður Sigurðsson). Það hefir verið venja á undanförnum þingum, að kjósa nefnd til að íhuga búnaðarmál landsins og eg er þess fullviss, að flestir óska, að þeirri reglu verði einnig fylgt að þessu sinni. Eg býst við, að á þessu þingi verði flutt ýms mál, sem vísað verði til þessarar nefndar og sum af þeim, sem ekki urðu útrædd á seinasta þingi, og landbúnaðarnefndin þá hafði til meðferðar, verði tekin upp á ný. Eg skal t. d. leyfa mér að nefna frumvarp um breyting á ábúðarlöggjöfinni. Annars virðist óþarfi að að fara mörgum orðum um þessa tillögu. Eg býst við, að háttv. deild taki henni vel og samþykki nefndarkosninguna.

Flutnm. (Magnús Blöndahl) Það hafa víða á þingmálafundum komið fram sterkar raddir um það, að þinginu væri skylt að efla hag landsbankans eftir mætti. Hér í Reykjavík var tillaga í þá átt samþykt með afarmiklum atkvæðafjölda, enda er ekki nema eðlilegt, að mönnum sé ant um landsbankann, sem er alíslenzk stofnun og landið sjálft á. En öllum er það ljóst, að starfsfé bankans er ónógt og slíkt stendur mörgum þjóðþrifafyrirtækjum í vegi. Í öðru lagi er hið núverandi fyrirkomulag á veðdeildinni mjög svo óheppilegt, og brýn nauðsyn til að breyta því sem fyrst og mundi það að sjálfsögðu verða eitt af aðalhlutverkum væntanlegrar nefndar, að finna ráð til þess, að bætt yrði úr því. Annars þarf ekki að fjölyrða um tillöguna - hún mælir sjálf með sér og eg vona, að hin háttv. deild taki henni vel.

Pétur Jónsson Eg vil leyfa mér að gera þá fyrirspurn til háttv. flutningsmanna, hvort ætlast er til, að væntanleg nefnd taki nokkuð til athugunar eða rannsóknar meðferð stjórnarinnar á landsbankanum 2 seinustu ár - ef svo er ekki, álít eg réttast að vísa málinu til þeirrar nefndar, er á að fjalla um peningamálin.

Forseti: Með því að háttv. flutnm. (M. Bl.) óskar þess, þá tek eg málið út af dagskrá í dag.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg er mótfallinn þeirri till.háttv.þm. S.-Þing. (P. J.), að nefnd þessi fjalli nokkuð um aðferð stjórnarinnar í landsbankamálinu.  (Pétur Jónsson: Eg hefi aldrei lagt það til, kom að eins með fyrirspurn til flutningsm)  . Jæja, þá bið eg afsökunar, en annars er eg alveg samdóma háttv.þm. Vestm. (J. M.), að í því formi, sem málið nú er, er ekki hægt að vísa því til annarar nefndar. Eg vil því leyfa mér að skjóta því til háttv. flutningsm., að þeir taki það út af dagskrá núna og komi því svo aftur inn í því formi, að því verði vísað til peningamálanefndarinnar. Ef önnur nefnd færi að fjalla um það, er hætt við að nefndirnar færu sín í hverja áttina og gæti það orðið málunum bæði til tjóns og tafar. Eg vil því, eins og eg tók fram, mælast til, að tillagan verði tekin út af dagskrá nú.

Björn Kristjánsson Eg vil leyfa mér að stinga upp á, að málinu verði vísað til hinnar sömu nefndar og kosin var til að íhuga peningamál landsins.