Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því sem ég hef raunar gert hér fyrr í hv. deild að af minni hálfu var um það tillaga, sem ég kom á framfæri við formenn þingflokka, að þeim málum sem varða eignar- og umráðarétt á auðlindum, náttúruauðlindum, landi og hafsbotni og eru hér á dagskrá deildarinnar, verði vísað til sérnefndar á grundvelli 15. gr. þingskapa. Tillagan var sem sagt um það að kosin yrði skv. heimild í þingsköpum sérstök þingnefnd til þess að fara yfir þessi mál sem hafa verið í meðförum þingsins á fyrri stigum, á fyrri þingum, oftar en einu sinni og oftar en tvisvar sum hver, en ekki hlotið afgreiðslu. Hér er um að ræða mál sem öll eru skyld í eðli sínu. Hér er um sama "prinsippið" að ræða, svo ég noti það orð, sömu meginsjónarmiðin að ræða hjá flm. og því væri eðlilegt að þessi mál fengju hliðstæða meðferð í þinginu. Auðvitað er hægt að gera það innan þingnefnda sem við höfum kosið en hitt tel ég þó miklu vænlegra, að á þessu máli sé tekið sérstaklega og þingflokkum gefist kostur á að kjósa menn til þeirra verka í sambandi við sérstaka nefnd sem þingdeildin setti á fót til að fjalla um þessi efni. Mál nr. 1, nr. 2 og nr. 3 á dagskrá hafa áður komið til iðnn. þessarar deildar á fyrri þingum. Mál nr. 4, Land í þjóðareign, og mál nr. 8, Eignarréttur íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins, hafa verið til meðferðar í allshn., sumpart í Nd., sumpart í Ed., fyrir nokkrum árum. Ég legg á það áherslu að þessi mál verði samferða í athugun á vegum þingdeildarinnar og því er það mín tillaga, ef ekki verður fallist á aðaltillögu mína um að sett verði á laggirnar sérnefnd til að fjalla um þessi mál, að þá verði þessum málum öllum vísað til allshn. og mæli ég þar sérstaklega fyrir varðandi þau mál sem ég er 1. flm. að, 1., 2. og 8. mál á dagskrá þingdeildarinnar í dag.



Ég vil vegna þessara athugasemda minna á að deildin tók afstöðu til þeirrar megintillögu sem hv. þm. gerði í máli sínu um að vísa þessu máli til sérstakrar nefndar; tók afstöðu til þess með því að fella þá hugmynd með atkvæðagreiðslu. En eins og þetta mál liggur nú fyrir og eftir að við höfum velt þessu mjög fyrir okkur og hv. þdm. vita um skoðanir flm. 1. dagskrármálsins og þetta hefur verulega verið rætt hér, bæði í deildinni og í þingflokkum, þá sér forseti ekki annan kost vænni eða eðlilegri heldur en að bera þessi mál nú undir atkvæði hvert af öðru. Og þá er tekið fyrir, eins og kynnt var, 1. dagskrármálið, Jarðhitaréttindi, og það er atkvæðagreiðsla við 1. umr. sem nú fer fram. Það hafa komið fram og liggja fyrir nú tvær gildar tillögur um meðferðina, annars vegar að vísa málinu til iðnn., hin er sú að vísa málinu til allshn. Ég ber upp þá tillögu að málinu verði vísað til iðnn. 

Er það ekki til 2. umr. kannske?

Jú, jú. Það er líka reyndar. En sem sagt þessar tvær tillögur eru uppi og nú verða greidd atkvæði hér.



Herra forseti. Mér var ekki ljóst þegar ég mælti umrædd orð hér áðan að á fundi Nd. á mánudag hefði verið útkljáð varðandi tillögu mína um sérnefnd, en ég hafði fjarvist á þeim fundi. En tillaga mín, sem ég lýsti hér áðan, að þeirri tillögu felldri, er um að þessum málum, sem ég er 1. flm. að, verði vísað til allshn. og mér finnst óeðlilegt að sú tillaga sé ekki borin upp fyrst þar sem ég er flm. þessara mála og legg til allshn. í þessu sambandi. Ég tel óeðlilegt annað en að á það verði látið reyna fyrst, áður en borin er upp tillaga um aðrar þingnefndir.



Herra forseti. Það hefði vissulega komið til greina að kjósa sérnefnd til þess að fjalla um öll þessi mál, 1., 2., 3. og 8. sem hér eru á dagskránni, en sú tillaga hefur þegar verið felld. Upphafleg tillaga hv. flm. 1. málsins, Hjörleifs Guttormssonar, var að það færi til sérnefndar. Hér hefur verið lýst að hliðstætt mál hefur verið til meðferðar hjá hv. iðnn. þegar það hefur komið fyrir á fyrri þingum. Ég get ekki fallist á það að þessi mál öll skuli fara til umfjöllunar í allshn. og lýsi þeirri skoðun minni að 1., 2. og 3. málið skuli fara til iðnn. en 4. og 8. málið til allshn.



Herra forseti. Það er slæmt að ekki hafi náðst samstaða um að skoða öll þessi mál í einni heild. Hefði nú mátt vænta þess að þingið, sem samþykkt hefur ný þingsköp til þess að tryggja betri og virkari vinnubrögð, ætti að vera reiðubúið til þess að fallast á jafnskynsamlega aðferð og hér hefur verið lögð til. Það hafa ekki hér og nú komið fram skýrar ástæður fyrir því hvers vegna þessari beiðni var hafnað. Væri æskilegt að þær kæmu hér fram á nýjan leik. Hitt hefur svo verið venja hér í þinginu almennt að taka tillit til óska flm. um það til hvaða nefnda málum er vísað. Flm. þessa máls hefur óskað eftir því að því sé vísað til allshn. og það er einsýnt að það er tillaga sem fyrst á að bera upp. Hæstv. forseti ætlaði hins vegar að fara að bera upp tillögu um að þessu yrði vísað til iðnn. og ég vil gjarnan spyrja hæstv. forseta: Hver er flm. þeirrar tillögu að þessu máli verði vísað til iðnn.?



Ég hef þegar upplýst það að tillaga er um það frá hv. 2. þm. Norðurl. v. að málið gangi til þessarar nefndar og hann grípur nánast á lofti þá tillögu sem fyrst var borin fram um þetta mál af flm. Þetta er hins vegar að verða svo langt mál að það er kannske vafi hvort allir muna lengur hver gangurinn hefur verið í þessu máli. En ég vil endurtaka það að deildin sker úr um þetta. Og nú verða þessar tillögur bornar upp og ég ber fyrst upp eins og ég hef áður kynnt 1. dagskrármálið, Jarðhitaréttindi, og þeir hv. þdm. sem vilja vísa málinu til 2. umr. gjöri svo vel að gefa merki.

Því hefur þegar verið vísað til 2. umr.

Er það klárt mál?

Já, það er bókað hér í málaskrá.


             Ekki getur prótókollinn blekkt okkur. Það er þegar búið að vísa því til 2. umr. og þá verður borin upp tillaga um að vísa málinu til iðnn.



Herra forseti. Þetta eru auðvitað algjörlega óeðlileg vinnubrögð af hæstv. forseta. Ég vona að hann sjái það í hendi sér þegar hann hugleiðir málið augnablik. Flm. málsins hafði lagt til í upphafi að málið færi til sérnefndar-og sérstaklega lagt áherslu á að málið færi til sérnefndar. Því var hafnað. Flm. leggur síðan til að málið fari til allshn. Síðan kemur einhver þm., að vísu formaður hv. iðnn., og leggur til auðvitað að málið fari til sinnar nefndar. En þó að á bak við þá kröfu sé kannske býsna mikill þungi þar sem þetta er hans eigin nefnd, og það er skiljanlegt að hann leggi kapp á það, þá er hans tillaga brtt. við tillögu flm. og því eðlilegt að bera það fyrst upp hvort málinu verði vísað til allshn. Ég fer þess eindregið á leit við hæstv. forseta að hann láti atkvæðagreiðslur ganga í þeirri röð.



Í sjálfu sér skiptir þetta ekki mjög miklu máli og ekki mundi forseti vilja standa hér í stórræðum eða illdeilum við hv. þdm. út af þessu efni vegna þess að deildin sker úr um það og ég vona að hv. þdm. hafi skoðun á þessu og þrek til að greiða atkvæði eftir sannfæringu sinni í hvaða röð svo sem slík tillaga er borin upp. En ég vil þó taka það fram, í sambandi við það sem hv. síðasti ræðumaður var að segja hér um þetta efni, að hv. flm. þessa máls, 5. þm. Austurl., bar fyrst upp tillögu um að þessu máli yrði vísað til iðnn. Síðan kom annar hv. þm., 5. þm. Vestf., með þá hugmynd að rétt væri að vísa þessu máli til allshn. Síðan kemur þriðja tillagan eftir mjög langan tíma um það að eðlilegast væri að þessu máli yrði vísað til sérnefndar. Þannig að hugmyndirnar hafa verið ýmiss konar í þessu. Og um það að rangt sé að bera fyrst upp þá hugmynd, um iðnn., þá lítur forseti svo á að svo þurfi hreint ekki að vera vegna þess að þar er tekin upp sú fyrsta uppástunga sem kom um nefnd í þessum umræðum og því er hún nú borin fram. En til þess að ekki fari á milli mála - og við þurfum ekkert að vera að deila um þetta öllu lengur - þá er forseti margfús til þess nú að bera það upp að þessu máli verði vísað til allshn. og það skal nú gert.

Það er óskað skýringa á því um hvað atkvæðagreiðslan er.

Jú, það verður gert, að sjálfsögðu. Það fer nú fram atkvæðagreiðsla um að vísa 1. dagskrármálinu til allshn. Og 1. dagskrármálið er Jarðhitaréttindi, 5. mál Nd., þskj. 5.



Herra forseti. Þar sem þetta mál hefur verið flutt tvívegis áður, þá verið sent til hv. iðnn., og einkum og sér í lagi vegna þess að 1. flm. málsins á sæti í iðnn. tel ég ástæðu til þess að málið fari þangað og segi því nei.



Herra forseti. Í ljósi þess að hér er um eignarréttarmál að ræða og það hefur verið flutt alloft án þess að komast lengra en til iðnn. og eins hins að 1. flm. situr í iðnn. og ekki er sanngjarnt að hann sé umsagnaraðili um eigin mál tel ég rétt að vísa málinu til allshn.



Herra forseti. Það liggja fyrir tvær bækur með upplýsingum um það hvort þessu máli hafi verið vísað til 2. umr. eða ekki. Önnur bókin er undirrituð af forseta og skrifara deildarinnar, öðrum. Hin undirrituð af aðeins öðrum skrifara deildarinnar. Nú þykir mér sanngjarnt að fá úr því skorið hvort mér beri sem skrifara að bóka það að þetta mál hafi verið afgreitt til 2. umr. og þá með hve mörgum atkvæðum því ella gæti svo farið að niðurstaðan yrði sú að það kæmi í ljós að samkvæmt þeim bókum sem skrifstofan fer eftir hefur málínu aldrei verið vísað til 2. umr. og óvíst hvort það fer þá nokkuð lengra.



Herra forseti. Það er bókað í málaskrá Nd. Alþingis að hinn 18. nóvember hafi það gerst að máli þessu hafi verið vísað til 2. umr. en fellt að vísa tillögunni til sérstakrar nefndar. Ég vil biðja skrifara, hv. þm. Ólaf Þórðarson, að hlusta á segulbandsupptökur af nefndum þingfundi og athuga hvers hann verður vísari eftir þá hlustun.



Herra forseti. Mér þykir komið í hið mesta óefni hér. Skrifarar deildarinnar eru komnir í hár saman og þurfa að hlusta á segulbandsupptöku til þess að komast að niðurstöðu um það hvor hafi á réttu að standa í sambandi við bókun málaskrár þingsins. Þar utan fáum við áskorun frá hæstv. forseta um að hafa þrek til að taka afstöðu til máls en hann einn situr hjá og hefur enga afstöðu. Þetta er hið mesta og versta mál.



Það er nú þegar upplýst að samkvæmt málaskrá voru greidd atkvæði um þetta efni og málinu þá vísað til 2. umr. og um það verður ekki þráttað meir.



Herra forseti. Eins og forseti greindi frá hér úr forsetastóli þá kom fram tillaga við umræðu um málið að vísa málinu til allshn. Það var eina tillagan sem kom fram í umræðum um málið. Hún er eina gilda tillagan sem hér hefur verið flutt um hvernig eigi að vísa þessu máli til nefndar. Þótt formaður iðnn. kalli fram í hér í salnum í þann mund sem atkvæðagreiðsla er að hefjast að hann vilji láta vísa þessu til sinnar eigin nefndar þá er það ekki gild tillaga. Hæstv. forseta ber þess vegna að bera fram þá einu tillögu sem flutt var úr ræðustól þingsins, að málinu sé vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef ekkert á móti því að flytja tillögu mína um að vísa málinu til iðnn. hér úr ræðustólnum. Þetta mál hefur verið til meðferðar í iðnn. og við höfum á því víðtæka þekkingu og mikla reynslu í meðhöndlun málsins og ég vona að hún komi að gagni við framhaldandi umfjöllun málsins. Ég geri þess vegna tillögu um að þessu máli verði vísað til iðnn. Hins vegar, herra forseti, hef ég ekkert á móti því að tillaga flm. um allshn. verði borin undir atkvæði fyrst.



Herra forseti. Ég tel vafa á að sú tillaga sem hér er verið að bera upp sé rétt fram borin. Eins og lýst var áðan kom ekki fram nein tillaga á meðan umræður fóru fram um að vísa málinu til iðnn. og umræðu lauk á þann veg að aðeins ein tillaga var fyrirliggjandi, þ.e. tillaga um allshn. Hins vegar kom formaður iðnn. hér upp í ræðustólinn undir öðrum dagskrárlið, þ.e. umræðu um þingsköp, og orðaði þá hugsun sína í tillöguformi að þessu máli yrði vísað til iðnn. Ég tel mikinn vafa leika á, þó ég ætli ekki að lengja fundartíma deildarinnar með því að deila við hæstv. forseta um það, að sú till. sé í raun og veru rétt fram borin þar eð hún hafi verið of seint fram komin vegna þess að umræðu var lokið og búið að vísa málinu til 2. umræðu þegar hugmyndin um iðnn. kom fram. Ég greiði þess vegna ekki atkvæði.



Ég hygg að þessi túlkun sé ekki rétt hjá hv. þm. samkvæmt dagskrá er málið til framhalds 1. umræðu, atkvgr., og að sjálfsögðu hefur ætíð verið svo að á því stigi komi upp hugmyndir manna um nefndir og ég held því að það sé ekkert efamál að þessi tillaga er rétt fram komin.



Herra forseti. Í 15. gr þingskapa segir svo orðrétt, með leyfi forseta: "Vísa má máli til nefndar á hverju stigi þess" þannig að það er mín skoðun að hæstv. forseti hafi fullan rétt til þess að taka upp eða bera fram till. eins og hann hefur gert. Ég vil hins vegar taka fram að ég vona að kapp formanns iðnn. Nd. á að fá þessi mál til nefndar sinnar beri vott um það að hann ætli sér að reyna að afgreiða þessi mál á þessu þingi. Ég vil einnig vísa til þess, herra forseti, að ein af starfsskyldum forseta er að sjá til þess að nefndir ljúki afgreiðslu þeirra mála sem þær taka að sér. Ég sé samt sem áður ekki ástæðu til þess að greiða atkvæði um þetta mál og mun ekki gera það, en hins vegar vil ég koma þeirri eindregnu ósk á framfæri við hæstv. forseta að hann sjái til þess að þessi ákafi nefndarformaður standi sig þá betur í sambandi við málið núna á þessu þingi en hann hefur gert á undanförnum þingum.

Forseti (lngvar Gíslason): Forseti mun gera sitt allra besta til þess að þessu máli verði lokið og koma þeim boðum til hv. formanns iðnn.



Herra forseti. Ég tel það í raun og veru með öllu tilgangslaust að senda mál þetta til hv. iðnn., sem í þessu tilfelli væri e.t.v. betur nefnd nefnd sláturleyfishafa eins og önnur slík fékk heiti hér um daginn. Það liggur nokkuð ljóst fyrir hver muni vera tilætlan virðulegs formanns þeirrar nefndar. Hún mun vera svipuð og undanfarin ár að svæfa þetta mál svefninum langa í djúpfrystinum á Höllustöðum og það væri mér því skapi næst að segja nei, herra forseti, en vegna þess að ekki liggur fyrir tillaga um neina aðra nefnd á þessu stigi málsins greiði ég ekki atkvæði.



Herra forseti. Ég vil benda hv. Alþingi á að orkufrv. sem liggur fyrir á þskj. 69 fjallar um eignarrétt á landi. Slík mál heyra undir dómsmrn. eða forsrn. Það leiðir af sjálfu að það er ákaflega óvanalegt að slíku máli sé vísað til iðnn. jafnvel þótt formaður þess sé hv. þm. Páll Pétursson. Ég vil vara menn við þessum leik með vísun mála til nefnda og mig undrar að hv. 2. þm. Reykn., prófessor í lögum og formaður allshn., skuli ekki benda hv. þingheimi á þessa vitleysu. Og ég vil vara menn við að vera með svo gáleysislegar tillögur sem hér á sér stað. Það gæti farið svo að ég færi fram á að málinu yrði vísað til heilbr.- og trn.



Herra forseti. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir hefur þegar bent á alvarlegan annmarka þess að vísa þessu máli til hv. iðnn. Ég vil auk þess vekja athygli hæstv. forseta á því að þegar hefur komið fram í dag frá mönnum sem gjörkunnugir eru störfum þessarar deildar, m.a. öðrum hv. ritara deildarinnar Ólafi Þ. Þórðarsyni, að formaður iðnn. hefur ekki stýrt nefndinni með þeim hætti á undanförnum árum að frumvörp þau sem verið er að fjalla um og önnur lík hafi komið til deildarinnar aftur. Bæði hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson og ýmsir aðrir hafa dregið mjög í efa að iðnn. sé þannig ákjósanlegur vettvangur til þess að fá málin aftur hér inn í deildina, en það hlýtur að vera markmið þingsins að fá málin til afgreiðslu en ekki svæfa þau. Þetta eru mjög alvarlegar ásakanir í garð hv. formanns iðnn., Páls Péturssonar. Ég vil beina þeirri ósk til hæstv. forseta að þessari atkvæðagreiðslu um nefnd verði frestað og tekin fyrir á næsta fundi. Tíminn verði notaður til þess að forseti deildarinnar afli sér upplýsinga um það hvaða málum iðnn. skilaði frá sér á síðasta þingi, hvaða mál sátu eftir í nefndinni, hvenær þeim var vísað til nefndarinnar og hve lengi þau voru þar óafgreidd, þannig að deildin geti fengið greinargerð um störf iðnn. áður en atkvæðagreiðsla fer fram. Ég tel það nauðsynlegt til þess að deildin hafi möguleika á að vega það og meta hvort iðnn., með tilliti til þeirra upplýsinga og skoðana sem hér hafa komið fram, sé treystandi fyrir málinu ef markmið okkar er að fá það aftur til umfjöllunar. Ég vil því, herra forseti, bera fram þá formlegu ósk að þessari atkvæðagreiðslu verði frestað þar til á næsta fundi deildarinnar og þessara upplýsinga aflað til næsta fundar.



Herra forseti. Mér þykir það nú vera fullmikil tilætlunarsemi hjá hv. stjórnarandstöðu ef hún býst við að iðnn. deildarinnar sé einhver sjálfsafgreiðslustofnun. Það er unnið þar í málum og það er farið vandlega yfir þau. Fjallað er um þau á mörgum fundum; sum eru afgreidd og sum ekki eftir því sem efni standa til. Við höldum samviskusamlega fundi og það er mikið mannval í þessari nefnd því að það er ekki það að ég eigi þar einn sæti heldur sitja miklu fleiri góðir menn í deildinni. Ég nefni af handahófi hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarsson, hv. þm. prófessor Gunnar G. Schram, hæstv. fyrrv. iðnrh. Hjörleif Guttormsson, hæstv. fyrrv. sjútvrh. Kjartan Jóhannsson, hæstv. forseta deildarinnar Ingvar Gíslason. 



Herra forseti. Sú ræða sem formaður iðnn., hv. þm. Páll Pétursson, flutti var sterkur rökstuðningur fyrir beiðni minni, sem ég setti fram áðan, um að þetta mál verði kannað nánar til næsta fundar. Það hefur þegar komið í Ijós að hv. þm. Páll Pétursson veit ekki hverjir eru í þessari nefnd. Hann gleymdi t.d. að nefna hér Friðrik Sophusson, varaformann Sjálfstfl. og einn höfuðtalsmann hans í þessum málaflokki hér á Alþingi. Það eru alvarleg mistök hjá formanni nefndarinnar að gera sér ekki grein fyrir að sjálfur varaformaður Sjálfstfl. situr með honum í nefndinni. Það er í öðru lagi rangt með farið hjá formanni nefndarinnar að Kjartan Jóhannsson sitji í nefndinni. Hann situr ekki í nefndinni.

Það var rangt með farið.

Já, það var rangt með farið.

Það er Guðrún Agnarsdóttir sem situr í nefndinni.

Formaður nefndarinnar hefur ruglast á Kjartani Jóhannssyni og Guðrúnu Agnarsdóttur í lýsingu sinni á því hverjir eru í nefndinni og er þess vegna nokkuð ljóst að formennskan fer honum ekki vel úr hendi. Það er grunnatriði að formenn í nefndum séu nokkurn veginn klárir á því í fyrsta lagi hverjir eru í nefndinni og hvers kyns þeir eru. en verði ekki á þau mistök sem fram hafa komið hjá formanni nefndarinnar Páli Péturssyni. Öll þessi umræða sem við vöktum um þetta mál, hv. þm. Guðrún Helgadóttir og ég, hefur orðið til þess að upplýsa fyrir deildinni allri að mjög mikið skortir á að formennskan í iðnn. sé með slíkum glæsibrag að það sé réttlætanlegt að deildin taki heilan klukkutíma í að vísa hverju málinu á fætur öðru til þessarar nefndar. Ljóst er að forseti deildarinnar verður að láta það verða sitt fyrsta verk að kynna fyrir formanni nefndarinnar nú, einum og hálfum mánuði eftir að þing hefur hafist eða svo, hverjir eru í nefndinni. Ég vil þess vegna ítreka þá formlegu beiðni mína til hæstv. forseta að þessari atkvæðagreiðslu verði frestað og að gerð verði gangskör að því að kynna fyrir formanni nefndarinnar hverjir sitja í nefndinni og kannað rækilega hvenær hún eigi að halda fundi og með hvaða hætti. Einnig, eins og ég lagði fram ósk um áðan, að kynnt verði fyrir deildinni hvað nefndin hefur verið virk í því að skila málum frá sér á síðasta þingi, hve marga fundi hún hefur haldið og annað í þeim dúr. Ég vil svo að lokum leiðrétta enn einu sinni hv. þm. Pál Pétursson þegar hann gat þess að það væri stjórnarandstaðan sem sérstaklega væri að hafa orð á þessum vanköntum á formennsku hans í nefndinni. Það var enginn annar en samflokksmaður hans, hv. ritari þessarar deildar Ólafur Þ. Þórðarson, sem rakti sérstaklega í greinargerð fyrir atkvæði sínu að á tveimur þingum hefði formanni nefndarinnar ekki tekist eða hann ekki viljað skila þessum málum frá sér. Þess vegna ákvað ritari deildarinnar, framsóknarmaðurinn hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson, að standa með stjórnarandstöðunni í afgreiðslu á fleiri málum hér á fundinum.



Herra forseti. Það eru aðeins tvö atriði sem mig langar til þess að vekja athygli á. Í fyrsta lagi er það rangt hjá hv. þm. Páli Péturssyni að við höfum áhyggjur af því að iðnn. sé sjálfsafgreiðslustofnun. Við höfum áhyggjur af hinu þveröfuga, sem sé því að nefndin afgreiði ekki. Í öðru lagi vil ég vekja athygli formanns iðnn. á því sama og kom fram hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni að það er ekki bara stjórnarandstaðan sem hefur áhyggjur af hvernig nefndin hefur starfað undir hans stjórn heldur, eins og komið hefur fram í atkvæðagreiðslu, stjórn þingdeildarinnar, því að báðir þingritarar hafa greitt atkvæði með því að 1. dagskrármálið færi til annarrar nefndar en þeirrar sem hv. þm. Páll Pétursson veitir forstöðu og forseti deildarinnar sat hjá við atkvæðagreiðslu um málið þannig að áhyggjurnar yfir störfum nefndarinnar sem hv. þm. veitir forstöðu ná alla leið upp fyrir stjórn þessarar hv. þingdeildar.



Herra forseti. Ég vil að það komi skýrt fram að mín afstaða í þessu máli, sem birtist í umræðum um málið, var á þá leið að ég taldi að öll þessi mál sem fjölluðu um eignarrétt ættu að fara til allshn. af efnisástæðum. Ég hef ekki fellt neinn dóm um störf manna í formennsku í nefndum og þó að vissulega sé rétt að nefndum ber að hafa það sem meginreglu að skila frá sér málum er þó betra að sitja á þeim en að láta þau fara frá sér vanhugsuð. Hitt sýndist mér í þessu máli að komin væri alllöng bið og ég taldi að það væri ekki óeðlilegt miðað við efnisatriði málsins að vísa því til allshn. þó að ég ætli ekki að fara í neinn mannjöfnuð á milli nefndanna en hygg að hv. 2. þm. Reykn. hljóti að vera jafn að mannkostum í hvorri nefndinni sem hann situr.



Herra forseti. Það kann að vera að fullmikið sé búið að tala um þetta mál, til hvaða nefndar á að vísa þessu máli. Ég vil í fyrsta lagi vegna þess að ég ber nokkra ábyrgð á hv. formanni iðnn., stakk upp á honum á fyrsta fundi og boðaði þann fund saman, lýsa því yfir sem einn af nefndarmönnum í hv. iðnn. að hann hefur starfað þar með ágætum og kvartanir ekki heyrst fyrr en nú frá utannefndarmönnum þannig að þetta eru ómaklegar árásir á formann iðnn.

Fjórmenningar.

Hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir er líka frænka formanns nefndarinnar og ég býst við að hann hafi ekki nefnt okkur tvö vegna þess að hann taldi ástæðulaust að nefna frændfólk sitt þegar hann var í ræðustólnum og ég þakka honum þá tillitssemi að láta ekki nokkurn mann vita af því að hann sé skyldur okkur báðum. Það liggur fyrir í þessu máli að þegar er búið að fella tillögu þess efnis að kosin verði sérstök nefnd skv. þingsköpum til að taka á einum fimm málum sem hér eru á dagskrá. Meirihlutavilji deildarinnar liggur ljós fyrir. Þegar svo er komið kýs ákveðinn hópur þm. hér í hv. deild að reyna til þrautar hvort hægt sé að sameina málin, sem eru vissulega skyld að hluta, í allshn. Það hefur ekki tekist varðandi tvö fyrstu mál á dagskrá þannig að nú liggur fyrir hreinn og skýr meiri hluti fyrir því að málin fari til iðnn. eins og þau fóru á síðustu þingum. Þetta eru endurflutt mál og ekkert hefur komið fram sem hefur breytt afstöðu meiri hlutans til þess arna. Ég tel, herra forseti, að það sé alveg ljóst að efni þeirra frv. sem eru 1., 2. og 3. mál á dagskrá eru iðnaðar- og orkumál og það er regla í þessari hv. deild að vísa málum sem snerta iðnrn., en það gera öll þessi mál óneitanlega, til iðnn. Þegar af þessum ástæðum tel ég algerlega út í bláinn að fresta þessari atkvæðagreiðslu. Það liggur fyrir skýr meirihlutavilji og ég bið um það að þessu máli verði ekki frestað heldur verði gengið til atkvæða og málið afgreitt þegar á þessum fundi þannig að iðnn. geti haldið áfram að starfa sleitulaust að þessum málum.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður tók nú af mér ómakið að mestu leyti. En ég get ekki orða bundist vegna þeirra röksemda sem hér hafa verið færðar fram. Hjá þeim sem hafa talað fyrir því að þetta mál færi til allshn. hefur það sérstaklega verið fært fram að það séu efnisatriði málsins sem kalli á það að málið fari þangað. Nú er allt í einu komin fram beiðni um frestun á málinu frá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni og röksemdafærslan er sú að hv. formaður iðnn. hafi staðið sig svo illa á síðasta þingi í að afgreiða hliðstæð mál sem þá voru fyrir nefndinni að það sé ástæða fyrir hæstv. forseta að kanna hvernig vinnubrögð hv. formanns hafi verið þá. Og ef sú yrði niðurstaðan að hann hafi unnið frekar slælega þá séu komin upp allt í einu rök fyrir því að málið skuli fara til einhverrar allt annarrar nefndar. Þá eru efnisatriði frv. sem sagt einskis virði. Ég vek athygli á þessu. Mér sýnist málið hins vegar vera komið á að stig að það hljóti að vera spurning fyrir okkur þm. hvort við eigum yfirleitt að vera að vísa þessu máli til nefndar. Það er búið að fella að vísa málinu til sérnefndar. Og nú eru menn í deilu um það hvort eigi að vísa því til hv. iðnn. eða allshn. Ég er alveg tilbúinn að ræða það hvort það eigi yfirleitt að fara til nefndar og greiða bara atkvæði um málið nú þegar, ef umræðan er komin á svo lágt stig sem mér finnst hún vera. En ég ætla nú samt að greiða atkvæði með því að málið fari til hv. iðnn.



Ég vil minna á að það er tillaga um það að vísa þessu máli til allshn. og um það á atkvæðagreiðsla að fara fram um 3. dagskrármálið. Ég vona að menn séu ekki orðnir svo ruglaðir í sínum eigin ræðum hér að menn átti sig ekki á því. En út af því sem hér hefur verið talað og ekki síst vegna þess sem hv. 7. þm. Reykv. hefur sagt hér og farið fram á, að frestun fari fram á þessu máli, þá vill forseti minna á að þessi mál hafa mjög lengi verið til umræðu hér og menn hafa haft nægan tíma til að taka afstöðu til málsins efnislega, til hvaða nefndar þetta mál og mörg önnur fari. Af þeim ástæðum sér forseti enga ástæðu til þess að fresta þessu máli nú. Ég vil líka minna á að þó að þetta mál kunni að hafa verið fyrir iðnn. í fyrra og ekki verið afgreitt þar þá er það út af fyrir sig engin sönnun þess að slælega hafi verið unnið í málinu eða í nefndinni yfirleitt. Einnig vill forseti minna á að það hefur engu máli enn verið vísað til hv. iðnn. 



Herra forseti. Vill nú ekki forseti vera sanngjarn við deildina og fresta þessari atkvæðagreiðslu? Það er engin ástæða til annars en að verða við því, þegar beiðni kemur fram um það frá þm., að atkvæðagreiðslu sé frestað. Það er yfirleitt alltaf gert. Það væri sérkennilegt að taka upp þau vinnubrögð einmitt núna að keyra yfir sanngjarnar óskir sem fram koma í þeim efnum. Ég mælist til við hæstv. forseta, sem hefur jafnan sýnt sanngirni í störfum sínum, einnig við stjórnarandstöðuna, að hann komi til móts við menn og fresti þessari atkvæðagreiðslu þannig að unnt verði að skoða málin fram að næsta fundi. ég beini þessu eindregið til hæstv. forseta, að hann sýni þá tillitssemi í störfum sínum sem forseti svo sem hann hefur jafnan gert, einnig í þetta skipti, í meðferð þessara mála og endurtek þá ósk sem hér hefur verið flutt af hv. 7. þm. Reykv. og ég er sannfærður um að margir aðrir þm. taka undir.



Þegar svona einstaklega vel er að forseta farið verður hann við því að þessu máli verði frestað til næsta fundar, en það eru líka eindregin tilmæli að við getum þá lokið þessu máli og deildin taki um það ákvörðun til hvaða nefndar þessi mál gangi.



Herra forseti. Ég vek athygli á því að það hefur nú tekið heila klukkustund af störfum deildarinnar að koma frv. stjórnarandstöðunnar í þingnefnd. Það hefur ekki tekist nema með nafnakalli og þm. stjórnarandstöðunnar hafa setið hjá við lokaafgreiðslu þessa máls. Þetta er mjög óvenjulegt í sölum Alþingis. Ég man ekki eftir því áður að stjórnarandstaðan hafi lagst gegn því að mál stjórnarandstöðunnar fengju þinglega meðferð. Ég vil, herra forseti, vekja athygli á þessu og ég vil jafnframt beina því til hæstv. forseta hvort nauðsynlegt sé að taka þessi mál á dagskrá deildarinnar yfirleitt, nema þá að sérstakri beiðni stjórnarandstöðunnar, til þess að störf deildarinnar geti haldið áfram með eðlilegum hætti.



Það geta alltaf komið upp á smáviðburðir í starfi deildar okkar af og til. Ég held að þetta hafi ekki tafið þingstörfin neitt óskaplega. En þessari umræðu er nú frestað.



Út af fyrir sig er ég ekkert að mótmæla þeim úrskurði forseta að fresta málinu. Ég vek athygli á því að það var að ósk stjórnarandstöðunnar sem þessu máli var frestað. Ég vek athygli á því að það kemur til með að stórtefja málið. A.m.k. verður okkur ekki unnt að vinna í því á morgun á fundi sem ég hafði hugsað mér að halda í nefndinni. Ég lýsi allri ábyrgð á hendur stjórnarandstöðunni fyrir tafir á þessu máli.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forseta fyrir það hvernig hann tók í þær óskir sem ég bar hér fram áðan. Jafnframt vil ég mótmæla þeim ummælum sem fram komu hjá hv. 2. þm. Norðurl. v. vegna þess að hann var að hóta því að afgreiða ekki þessi mál. Það liggur fyrir frá undanförnum þingum að hv. þm. hefur bersýnilega viljað leggjast á þessi mál, bersýnilega viljað koma í veg fyrir að það kæmi fram að Framsfl. er sennilega minnihlutaaðili á hv. Alþingi í þessum málum, a.m.k. samkvæmt þeim upplýsingum sem fram hafa komið frá hæstv. menntmrh. Ég kann illa þeim hótunum sem hv. 2. þm. Norðurl. v. hafði í frammi áðan. Það er ekki venja að formenn nefndarinnar vinni með þessum hætti. Og hafi einhverjir tafið mál í dag eru það m.a. stjórnarliðar sem hafa reynt að koma í veg fyrir að þessi mál færu til eðlilegrar þingnefndar og fengju eðlilega meðferð. Hv. 2. þm. Norðurl. v. hefur sem formaður iðnn. beitt sér af offorsi fyrir því að fá þessi mál og knúið fram þingflokkssamþykktir í stjórnarflokkunum til að verja sig fyrir því að meiri hluti deildarinnar tæki þá ákvörðun að málin færu til allshn. Ég vil mótmæla þessum hótunum, sem hér komu fram, og ég lýsi fullri ábyrgð á hendur formanni iðnn. fyrir vinnubrögðin í þessu máli svo og á hendur 9. landsk. þm., formanni þingflokks Sjálfstfl. Þeir hafa beitt sér hér í dag með algerlega ósæmilegum hætti, að mínu mati, gagnvart þeim upplýsingum, kröfum og óskum sem fram hafa komið.



Herra forseti. Ég vil taka undir þau mótmæli, sem hér voru fram borin af hv. 3. þm. Reykv., og ég vil lýsa furðu minni á þeirri ræðu sem ritari deildarinnar, hv. þm. Halldór Blöndal, flutti áðan þar sem hann ætlar að fara að kenna okkur stjórnarandstæðingum um það að tekið hefur allnokkurn tíma að fjalla um þessi mál hér við lok 1. umr. í deildinni. Við höfum gert okkar tillögur um nefndir. Við þeim hefur ekki verið orðið og stjórnarliðið hér hefur verið að knýja það fram að koma þessum málum í þingnefndir andstætt okkar sjónarmiðum. Það er það sem hér er um að ræða. Og hv. þm. Páll Pétursson hefur í hótunum um málsmeðferð innan iðnn. Ég er aldeilis hissa á hv. þm. Ég hef ekki reynt hann af öðru en sanngirni yfirleitt í málsmeðferð í tengslum við iðnn. þó ég hefði sannarlega kosið að hann hefði tekið meira á í sambandi við þau mál sem hér er verið að vísa til nefndar, og að því er virðist lenda þau í iðnn., þrjú þeirra, eftir að hafa legið þar án þess að komast út úr nefnd á einum þrem þingum til þessa, sum hver a.m.k. Ég vona að það verði breyting á þessu og fari svo sem horfir, að hv. iðnn. fái þessi mál, sjái formaður nefndarinnar til þess að þau fái þinglega meðferð og þau komi hér inn í þingdeildina aftur í tæka tíð til þess að hægt sé að taka afstöðu til þeirra á þessu þingi.



Herra forseti. Ég lofa engu um hvort orðin verða mörg. Hins vegar bað ég um orðið eins og aðrir. Ég verð að segja að ég á ekki orð yfir þær umræður sem hér hafa farið fram í dag. Nú er nánast hálfur starfstími þingsins liðinn í dag. 



Herra forseti. Það hafa fleiri tekið til máls en þm. Norðurlands vestra. Það hefði verið hægt að ganga svo frá að á fimm eða tíu mínútum hefði þessum málum öllum verið rennt til nefndar, jafnvel þó að fleiri en ein tillaga hefði legið fyrir um til hvaða nefndar þrjú eða fjögur af þeim hefðu farið. Ég legg til, herra forseti, að prófað verði hvort átök þurfi að verða um að senda til nefndar 4. dagskrármálið, land í þjóðareign, sem ég tel einsýnt að eigi heima í allshn. deildarinnar, Húsnæðisstofnun ríkisins, sem ég tel einsýnt að eigi að fara til félmn., og síðan um eignarrétt íslenska ríkisins á auðlindum hafsbotnsins sem ég tel einsýnt að eigi að fara til allshn. Það er fjarri lagi að ég hafi haft í nokkrum hótunum, en ég vakti athygli á því að það er komið í veg fyrir að iðnn. fái til meðferðar eitt af dagskrármálunum á þessum degi og fær það þá væntanlega ekki fyrr en a.m.k. eftir næsta fund. Það flýtir að sjálfsögðu ekki fyrir afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Það er mikill misskilningur hjá hv. þm. Stefáni Guðmundssyni að stjórnarandstaðan hafi staðið fyrir einhverjum óþarfaumræðum hér.

Ég nefndi ekki stjórnarandstöðuna, fyrirgefðu.

Þá hefur hv. þm. kannske með réttu átt við Framsfl.

Ekki síður.

Nei, það er alveg rétt hjá hv. þm. Það er nefnilega fyrst og fremst af völdum Framsfl. sem þetta hefur orðið.

Ert þú genginn í hann aftur?

Nei. Ég er ekki genginn í hann aftur, en hins vegar sýnist mér að ýmsir séu komnir hálfir út úr honum ef marka má ræður þær sem ritari deildarinnar flutti í dag. Ég vil vekja athygli á því að það var hv. þm. Páll Pétursson, formaður þingflokks Framsfl., sem við tvö af þessum þremur málum flutti tillögu um iðnn. hér úr salnum eftir að atkvæðagreiðsla um málið var hafin. Þegar atkvæðagreiðslan byrjaði lágu ekki fyrir neinar tillögur um iðnn. Ef hv. þm. Páll Pétursson hefði ekki verið að gjamma þessar tillögur sínar fram í úr sæti sínu í salnum hefði deildin fyrir löngu verði búin að afgreiða þetta. Ef hv. þm. Páll Pétursson hefði hagað sér samkvæmt þinglegri venju og lýst skoðunum sínum við umræður um málið en ekki notað frammíköll í salnum til að flytja tillögu sína væri fyrir löngu búið að afgreiða málið. Það er, eins og hér hefur komið fram, alveg sérstök óbilgirni af hálfu formanns þingflokks Framsfl. og formanns iðnn. sem hér veldur mestu í þessu máli og hlýtur að eiga sér stórar pólitískar orsakir. Það getur ekki verið nein önnur skýring á því hvers vegna hv. þm. Páll Pétursson er að beita sér með þeim hætti sem hann hefur gert hér í dag. Hann er að reyna að nota vald sitt sem formaður hv. iðnn. til að koma í veg fyrir að vilji þings og þjóðar nái fram í þessum málum. Það verður rækilega fylgst með því á þessu þingi og af hálfu þjóðarinnar hvort hv. þm. Páll Pétursson skilar þessum frv. út úr nefndinni eða ekki svo að vilji Alþingis fái að koma fram. Minnihlutaítök Framsfl. á Alþingi koma ekki í veg fyrir að þjóðin fái að móta stefnu í slíkum grundvallarmálum eins og hér eru til umræðu. Ég vil svo þakka hæstv. forseta fyrir að hafa samþykkt ósk um að fresta þessari atkvæðagreiðslu. Sú ósk var fram borin til þess að fram gæti farið könnun á því hve mörgum málum var skilað út úr iðnn. á síðasta þingi og hvernig nefndin hefði starfað. Það er þess vegna ánægjulegt að hæstv. forseti hefur núna skapað aðstöðu til þess að sú könnun á störfum formanns iðnn. geti farið fram og þegar deildin tekur málin aftur til meðferðar geti þessar upplýsingar legið fyrir. Það hlýtur að vera skylda þeirra sem kjörnir eru til formennsku í nefndum að tryggja að þær starfi vel. Sú hótun, sem vissulega var hótun hjá hv. þm. Páli Péturssyni, að málið mundi tefjast í nefndinni var gersamlega út í hött. Hann hefur þegar beitt sér fyrir því á þessum fundi að fá tvö stórmál til nefndarinnar sem hann hefur nú þegar fengið. Fyrr má nú vera annríkið í nefndinni ef hún ætlar að ljúka meðferð þessara tveggja stórmála, sem hún hefur nú þegar fengið, á næstu dögum. Miðað við eðlilegar þingvenjur getur ekki falist neitt annað í þeim orðum sem hann flutti áðan en hótun. Vonandi lætur hv. þm. Páll Pétursson af þessum hótunum sínum í garð deildarinnar og þingmanna hennar. Umr. frestað.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir stjfrv. um lagagildi viðaukasamnings milli ríkisstjórnar Íslands og Swiss Aluminum Ltd. um álbræðslu við Straumsvík. Með frv. er lagt til að lögfest verði samkomulag sem tekist hefur milli ríkisstjórnarinnar og Alusuisse um tilteknar breytingar á aðalsamningi þeirra frá 28. mars 1966, um álbræðslu við Straumsvík. Breytingar þessar eru settar fram í svonefndum 4. viðauka við aðalsamninginn, dags. 11. nóv. 1985, sem iðnrh. hefur undirritað fyrir hönd ríkisstjórnarinnar með fyrirvara um staðfestingu af hálfu Alþingis. Er viðaukinn lagður fram sem hluti af frv. Með gerð þessa 4. viðauka við aðalsamninginn er lokið þeim viðræðum sem ríkisstjórnin og Alusuisse urðu sammála um að taka upp um endurskoðun á gildandi ákvæðum aðalsamnings varðandi skattamál Íslenska álfélagsins hf. Hefur endurskoðun þessi haft þann megintilgang að gera reglur um framleiðslugjald ÍSALs skýrari og öruggari í framkvæmd, þannig að síður verði hætta á deilum í því efni, og tryggja eðlilegar skatttekjur af starfsemi félagsins. Viðræðurnar hafa farið fram á grundvelli bráðabirgðasamnings frá 23. sept. 1983, sem kynntur var á Alþingi sama haust, og hafa verið leiddar til lykta í framhaldi af undirritun 3. viðauka við aðalsamninginn frá 5. nóv. 1984 sem staðfestur var af Alþingi með lögum nr. 104 frá 30. nóv. 1984. Sameiginleg niðurstaða um meginatriði endurskoðunarinnar náðist milli aðila á liðnu sumri og var staðfest með skriflegu samkomulagi 18. júlí á þessu ári. Batt núverandi iðnrh. Albert Guðmundsson endahnútinn á það starf og er samningurinn nú lagður fyrir Alþingi til staðfestingar. Efni 4. viðauka er í þremur meginþáttum. Í fyrsta lagi er samið um nýja tilhögun á framkvæmd þeirra reglna er fjalla um mat á hráefniskostnaði álbræðslunnar og verðlagningu afurða hennar með tilliti til skatts. Reglan um viðskipti óháðra aðila verður áfram grundvallarregla, en verður hér eftir framkvæmd þannig að tekin er upp ákveðin viðmiðun sem ætlað er að gefa sem besta mynd af viðskiptum á hverjum tíma. Hvað álverið varðar er tekin upp ný formúla um skilgreiningu á heimsmarkaðsverði á áli hliðstæð þeirri formúlu sem byggt er á varðandi orkuverð samkvæmt hinum breytta rafmagnssamningi frá liðnu ári. Verður allt ál, sem ÍSAL selur til Alusuisse, verðlagt til skatts samkvæmt þessari formúlu sem styðst við markaðsverð bæði austan hafs og vestan og bæði í frjálsri sölu og við kaup frá framleiðendum. Mati á verði súráls verður hagað þannig að kostnaðarverð ÍSALs á súráli til Alusuisse verður metið til skatts eftir ákveðnu vöruskiptahlutfalli milli súráls og áls. Er hlutfallið, sem ákveðið er með samningnum, þannig að verð hverrar einingar af súráli veður 12,50% af sömu einingu af áli á heimsmarkaðsverði. Verð ÍSALs á rafskautum verður ákveðið til skatts samkvæmt samningsbundnu verði milli Alusuisse og ÍSALs á viðkomandi ári með þeim fyrirvara að það verð sé ekki hærra en meðalverð í sölum Alusuisse á rafskautum til þriðja aðila á sama ári. Reglurnar um hin sérstöku viðmiðunarverð verða háðar endurskoðun á fimm ára fresti. Í öðru lagi er samið um nýjar reglur varðandi fyrningar á fastafjármunum ÍSALs, í tengslum við aukningu á eigin fé fyrirtækisins, og reglur um endurmat á bókfærðu verði eigna og skulda. Varðandi fyrningu hefur verið samið um tiltekið endurmatsverð á núverandi fastafjármunum ÍSALs, sem óafskrifaðir eru, með hliðsjón af raunvirði þeirra í ársbyrjun 1985. Verður það fyrningargrunnur í framtíðinni og fjármunirnir fyrndir á næstu tíu árum. Samkvæmt eldri reglum hefði fyrning þeirra átt að dreifast á næstu fjögur til sex ár að mestum hluta. Við fyrninguna verður tekið tillit til endurmats sem miðast við erlenda mynt, en fyrning vegna gengistapa af lánum fellur hins vegar niður. Með nýju reglunum verða afskriftir hjá ÍSAL lægri en ella næstu árin, en hærri í staðinn þegar lengra líður og afskriftastofninn hækkar nokkuð. Á móti þessu síðast nefnda kemur að samkvæmt samkomulagi aðila hefur Alusuisse lagt fram nýtt eigið fé til ÍSALs á yfirstandandi ári að upphæð 40 milljónir bandaríkjadollara. Hefur eiginfjáraukningin verið notuð til að lækka núverandi skuldir ÍSALs og þar með til beinnar lækkunar á vaxtagjöldum. Þessi ráðstöfun hefur í för með sér grundvallarbreytingu á efnahag og rekstrarafkomu fyrirtækisins og mun vaxtasparnaður nema mun hærri fjárhæð en hækkun fyrninga. Í þriðja lagi er samið um að ákvæðin um lágmarksskatt ÍSALs verði óbreytt þannig að félagið greiði framleiðslugjald sem nemur 20 bandaríkjadollurum á hvert tonn af framleiddu áli án tillits til tekna. Á hinn bóginn verður gerð breyting á því framleiðslugjaldi sem er umfram lágmarksgjald þannig að árleg fjárhæð þess fari eftir nettóhagnaði á undanfarandi ári samkvæmt ákveðnum skattstiga á bilinu 35-55%. Þessi viðbótarskattur verður greiddur í dollurum eins og verið hefur og hagnaður umreiknaður í dollara með tilliti til skattstigans. Áður en gerð er nánari grein fyrir samningnum og einstökum atriðum hans er rétt að rifja í stuttu máli upp aðdraganda samnings þessa. Þegar ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar var mynduð sumarið 1983 höfðu um nærri þriggja ára skeið staðið yfir alvarlegar deilur milli íslenskra stjórnvalda annars vegar og Alusuisse hins vegar um skattamál Íslenska álfélagsins. Fljótlega eftir að Sverrir Hermannsson tók við embætti iðnrh. skipaði hann sérstaka nefnd, samninganefnd um stóriðju, til þess að annast viðræður og samninga um orkufrekan iðnað. Fyrsta verkefni nefndarinnar var að hefja viðræður við Alusuisse með það fyrir augum að komist yrði að samkomulagi um meðferð deilumála fyrirtækisins og íslenska ríkisins og að orkuverð yrði hækkað. Haustið 1983 tókst bráðabirgðasamningur milli ríkisstjórnarinnar og Alusuisse og var hann undirritaður 23. sept. 1983. Með bráðabirgðasamningnum var lagður grundvöllur að heildarviðræðum um málefni álversins í Straumsvík. Í honum var, auk áfangahækkunar raforkuverðs, samið um að taka upp viðræður um eftirfarandi atriði: Lausn deilumála varðandi skattgreiðslur ÍSALs 1976 - 1980, endurskoðun orkuverðs, endurskoðun reglna um framleiðslugjald ÍSALs í þeim tilgangi að gera ákvæðin skýrari og tryggari og draga úr hættu á deilum um skattgreiðslur, og möguleika á stækkun álversins. Með undirritun 3. viðauka við aðalsamninginn og fylgisamninga hans, sem staðfestir voru á Alþingi 30. nóv. 1984, voru fyrstgreindu atriðin tvö leidd til lykta. Í framhaldi af staðfestingu 3. viðaukans var hafist handa um þriðja meginatriðið, heildarendurskoðun á samningssambandi ríkisstj. og Alusuisse, þ.e. endurskoðun reglna um framleiðslugjald ÍSALs. Í sumar tókst síðan samkomulag um meginatriði endurskoðunar á skattareglum ÍSALs sem áður er getið og undirritað var 18. júlí í sumar. Samkomulagið var kynnt á ríkisstjórnarfundi hinn 18. júlí og í samræmi við ákvæði þess var lögfræðingum aðila falið að vinna að gerð endanlegs texta að formlegum samningi þar sem efni samkomulagsins yrði fellt inn í gildandi aðalsamning, en sá breytingarsamningur yrði síðan lagður fyrir aðilana til samþykktar og jafnframt fyrir Alþingi til staðfestingar. Samkomulag náðist um endanlegan texta hinn 11. nóv. 1985 og var viðaukinn undirritaður af Albert Guðmundssyni iðnrh. og dr. Dietrich Ernst, framkvæmdastjóra Alusuisse, í Reykjavík þann dag. Í viðræðum aðilanna var í upphafi fjallað um helstu kosti, sem almennt kæmu til greina varðandi skipan skattlagningar á fyrirtæki eins og ÍSAL, og um bókhaldsaðferðir, markaðsaðstæður og annað sem líta þyrfti til. Voru m.a. athugaðir möguleikar á að breyta núverandi skattkerfi með eftirfarandi hætti: Í fyrsta lagi með því að leggja aukna áherslu á skattgreiðslur án tillits til nettóhagnaðar, t.d. að taka upp hreinan veltuskatt. Í öðru lagi með því að hverfa í auknum mæli að sköttum á nettóhagnaði, en með nýjum eða breyttum aðferðum, svo sem með því að taka upp svonefnda heildarsköttun þar sem skattskyldar tekjur einstakra starfsdeilda fjölþjóðafyrirtækis eru ákvarðaðar sem hlutfall af heildarhagnaði fyrirtækisins er svarar til hlutfallsins milli veltu þeirrar starfsdeildar af heildarveltu fyrirtækisins. Þessi aðferð hefur m.a. verið reynd í nokkrum ríkjum Bandaríkjanna, en er umdeild og óvíst um frekari útbreiðslu hennar. M.a. hefur þetta leitt til deilna milli bresku ríkisstjórnarinnar og Bandaríkjastjórnar um skattlagningu á breskum fyrirtækjum í Bandaríkjunum. Í þriðja lagi með því að taka upp gildandi skattakerfi á Íslandi. Í samningaviðræðunum kom fljótt í ljós að ekki voru tök á að fara fyrstnefndu leiðina og taka upp hreinan veltuskatt. Töldu forsvarsmenn Alusuisse útilokað að leggja aukna fastaskatta á ÍSAL í teljandi mæli, m.a. með tilliti til þess erfiða árferðis sem væri í áliðnaðinum. Yrði sjónarmiðið fremur að vera á þá leið að fyrirtækið greiddi skatta í hlutfalli við afkomu á hverjum tíma. Það ber að hafa í huga í þessu sambandi að veltuskattar í nágrannalöndunum eru yfirleitt lægri en það lágmarksgjald sem ÍSAL greiðir nú þegar. Enn fremur kom í ljós að ekki yrðu tök á að fella ÍSAL undir íslensk skattalög eins og nú er ástatt og ýmsir erfiðleikar samfara þeirri ráðstöfun. Á hinn bóginn kæmi til greina að taka aukið tillit til reglna íslenskra skattalaga. Að athuguðu máli varð niðurstaðan sú að rétt væri að beina endurskoðuninni í þá átt að endurbæta núverandi skattkerfi ÍSALs með áherslu á því að tryggja eðlilega skatta af hagnaði hjá fyrirtækinu á hverjum tíma eins og viðaukasamningurinn ber með sér. Í samræmi við þetta meginmarkmið hefur í samningi þessum verið lögð áhersla á að treysta framkvæmd í skattamálum ÍSALs vegna núverandi álbræðslu. Teknar verða upp nýjar reglur í því skyni er verða munu til mikillar einföldunar og sparnaðar á fyrirhöfn og kostnaði við skattheimtu gagnvart fyrirtækinu. Jafnframt munu þær draga stórlega úr líkum á deilum eins og þeim sem orðið hafa á liðnum árum. Skal nú vikið að veigamestu breytingunum á einstökum greinum þessa 4. viðauka við aðalsamninginn. Í athugasemdum með frv. er gerð ítarleg grein fyrir samningsbreytingunum og vísast til grg. um skýringar á einstökum ákvæðum umfram það sem gert er í þessari framsögu. Þær textabreytingar á aðalsamningi sem um er að ræða eru settar fram í 2. gr. 4. viðauka og er þeim ætlað að gilda frá og með 1. janúar 1985. Í 3. gr. viðaukans er síðan staðfest að Alusuisse hafi lagt fram jafnvirði 40 millj. bandaríkjadala til fjármögnunar ÍSALs, eins og um var samið í viðræðunum, og er það meðal forsendna þess að nýjar fyrningarreglur voru samþykktar. Um þau ákvæði aðalsamningsins sem breytt er með 2. gr. 4. viðauka er rétt að taka fram eftirfarandi: Í málsgr. 25.03 er kveðið á um fjárhæð framleiðslugjaldsins miðað við magn frá og með þessum tíma og er grunntaxti gjaldsins 20 bandaríkjadollarar á tonn eins og verið hefur. Jafnframt er því slegið föstu að framleiðslugjald skv. grunntaxta af útskipuðu áli á tilteknu almanaksári skuli vera lágmarksframleiðslugjald vegna þess almanaksárs. Í málsgr. 25.04 er síðan mælt fyrir um framleiðslugjald af nettóhagnaði ÍSALs fyrir hvert almanaksár. Er gjaldið reiknað sem hundraðshluti af nettóhagnaði umreiknuðum í bandaríkjadollara eftir meðalgengi ársins skv. skattstiga sem lýst er í greininni. Framleiðslugjaldið af hagnaði er til viðbótar grunngjaldinu þannig að það greiðist að því marki sem það er umfram lágmarksframleiðslugjald fyrir viðkomandi almanaksár. Í 26. gr. verða ákvæðin um það heimsmarkaðsverð á áli sem við á að styðjast í sambandi við framleiðslugjaldið. Koma þau í stað fyrri ákvæða um heimsmarkaðsverð. Á það ber að minna að upphafleg ákvæði um heimsmarkaðsverð í 26. gr. urðu óvirk í nóvember 1984 þegar kanadíska álfyrirtækið ALCAN hætti að birta listaverð sitt fyrir Evrópumarkað er áður var haft til viðmiðunar. Hefðu aðilar því þurft að taka upp viðræður um nýtt heimsmarkaðsverð jafnvel þótt engin önnur endurskoðun hefði komið til. Hið nýja heimsmarkaðsverð er sett fram í bandaríkjacentum á pund af áli, eins og áður var, og styðst við ferna viðmiðun, þ.e. skráð verð í viðskiptum á álmarkaði í London; skráð viðskipti um ál í Bandaríkjunum, samkvæmt birtingu í tímaritinu Metals Week; verð samkvæmt alþjóðlegri verðvísitölu franska álfyrirtækisins Pechiney; og söluverð í viðskiptum Alusuisse við óháða aðila. Eru hin tvö fyrrnefndu leiðbeinandi um verð á opnum markaði austan hafs og vestan en hin síðarnefndu eru framleiðendaverð. Ljóst er að með notkun ofangreindra verðtilgreininga fæst traust og hagkvæm viðmiðun við mat á verði áls frá Straumsvík með tilliti til framleiðslugjalds miðað við þær aðstæður sem ríkt hafa í áliðnaði um nokkurt skeið. Hitt er og ljóst að breyting getur orðið á aðstæðum og með tilliti til þess er svo um samið að heimsmarkaðsverðið geti sætt endurskoðun á 5 ára fresti. Í 27. gr. er ákvæði um nettóhagnað ÍSALs og útreikning á honum með tilliti til framleiðslugjalds og er greinin umskrifuð í heild. Inngangskafli málsgreinar 27.01 er óbreyttur frá því sem verið hefur frá upphafi. Þar er sett fram hin almenna regla um að útreikning á nettóhagnaði ÍSALs beri að grundvalla á viðurkenndum bókhaldsreglum sem eiga við um iðnaðarfyrirtæki á borð við ÍSAL og samkvæmt hlutlægum mælikvarða á viðskiptaháttum milli óskyldra aðila, svokölluð armslengdarverð. Hinar nýju reglur um ákvörðun á álverði og hráefniskostnaði með tilliti til framleiðslugjalds eru ekki ætlaðar til að breyta þessari grundvallarreglu heldur eru til að ná þeim markmiðum sem í henni felast. Í málsgr. 27.02 eru settar fram nýjar reglur um fyrningu hjá ÍSAL er taka til fastafjármuna fyrirtækisins. Í a-lið er mælt fyrir um fyrningu allra núverandi fastafjármuna, þ.e. venjulegs verksmiðjubúnaðar, sem fyrna átti á 15 árum frá gangsetningartíma hinna ýmsu áfanga bræðslunnar, og mengunarvarnabúnaðar, sem fyrna skyldi á 8 árum frá uppsetningartíma. Í stað þeirrar fyrningar sem eftir var samkvæmt þessum reglum og tilheyrandi reglum um fyrningu á eignfærðum gengistöpum hjá félaginu skal nú fyrna afgangsverðmæti fjármunanna á næstu 10 árum út frá núverandi raunvirði þeirra. Fyrningarstofninn er og hærri en áður var, aðallega vegna þess að endurmat eigna hjá ÍSAL vegna verðlagsbreytinga var áður einskorðað við afleiðingar gengistaps á skuldum og tók ekki tillit til hækkunar á verðmæti þeirra eigna sem fjármagnaðar voru með hlutafé. Þessi eldri tilhögun er gagnstæð því sem nú gildir almennt hér á landi, einkum eftir tilkomu nýrra tekjuskattslaga árið 1978. Þessu verður nú breytt og tekin upp almenn regla um endurmat allra fastafjármuna eins og um getur hér síðar. Þeirri ráðstöfun fylgir sú mikilvæga breyting að gengistap á skuldum hefur ekki lengur áhrif á fyrningu hjá ÍSAL heldur fer hún eingöngu eftir endurmati fastafjármunanna sjálfra. Hækkun fyrningarstofnsins með tilliti til þessa nemur 25 millj. bandaríkjadollara og er gerð með hliðsjón af sérstöðumati þannig að afskrifa megi. Fastafjármunir ÍSALs eru nú taldir vera 89 millj. bandaríkjadollara í stað andvirðis 64 millj. bandaríkjadollara áður. Bókfært verðmæti fastafjármuna ÍSALs í reikningum fyrirtækisins er hins vegar hærra en þetta eða 105 millj. bandaríkjadollara. Gengistöp af lánum, sem áður komu til hækkunar fastafjármuna, verða nú ekki færð til frádráttar á rekstrarreikningi heldur koma beint inn á gengismunarreikning sem færður verður með eigin fé á efnahagsreikningi. Frádráttur sem fyrirtækið gat nýtt sér með gengistöpum af háum erlendum lánum án tillits til afskriftartíma fastafjármuna mun þannig hverfa af rekstrarreikningi. Erfitt er að meta áhrif breyttra fyrningarreglna og hækkunar á mati fastafjármuna á arðsemi og skattgreiðslu fyrirtækisins vegna þess að þróun ytri skilyrða, árferði og afkomusveiflur í áliðnaði munu þar hafa úrslitaáhrif. Fullyrða má þó að mæling á arðsemi og skattgreiðslu félagsins muni í framtíðinni verða meira í samræmi við það sem gerist um íslensk fyrirtæki. Í b-lið málsgr. 27.02 eru settar reglur um fyrningu á nýjum fastafjármunum en um hana voru ekki bein ákvæði í fyrri samningi. Er þar settur mismunandi fyrningartími eftir tegundum eigna, hinn sami og nú gildir skv. íslenskum skattalögum. Í c-lið er síðan gengisákvæði um fyrningar þar sem mælt er um að þær skuli fara eftir meðalgengi hinnar erlendu myntar, sem fyrning er miðuð við, eins og fyrning væri færð til gjalda mánaðarlega. Í stafliðum d, e og f eru settar nýjar reglur um endurmat á eignum ÍSALs með tilliti til verðlagsbreytinga. Um þetta voru ekki bein ákvæði í fyrri samningum önnur en hin almenna regla um viðurkenndar bókhaldsreglur. Kom það ekki að sök í sambandi við veltufjármuni en hins vegar var eignfærsla fastafjármuna í öðru fari en almennt er orðið hér á landi, eins og fyrr var á minnst. Var talið rétt að taka upp ákvæði er heimila ÍSAL að endurmeta alla fastafjármuni eins og um ræðir í d-lið og farið í því efni eftir viðmiðun við erlenda mynt í stað innlendrar vísitölu. Í f-lið kemur fram að endurmetnar fjárhæðir færast í endurmatsreikning, er sé hluti af eigin fé ÍSALs, og hefur endurmat ekki áhrif á færslur í rekstrarreikningi nema að því leyti sem fyrning samkvæmt a- og b-lið er undir því komin. Gengistöp vegna skulda færast þannig ekki í rekstrarreikning heldur í endurmatsreikning eingöngu, svo sem fyrr var getið. Í málsgr. 27.03 er sett fram hin nýja regla um kostnað af súrálskaupum með tilliti til framleiðslugjalds sem verið hefur eitt vandasamasta viðfangsefnið við mat á tekjum ÍSALs undanfarin ár. Er nú fengin föst viðmiðun um þetta til næstu 5 ára þannig að súrál við hafnarbakka í Straumsvík kosti 12,50% af verði sömu þyngdar í álhleifum komnum á land í Rotterdam. Þetta svarar til þess að fyrir 1 tonn af áli fást 8 tonn af súráli. Vegna samninga um viðmiðunarverð á súráli til skatts var aflað upplýsinga um verð í viðskiptum óháðra aðila, auk þess sem viðamiklar upplýsingar um súrálsviðskipti lágu fyrir vegna endurskoðunar á ársreikningum ÍSALs fyrir árin 1980-1984 og vegna lausnar á deilu um skattgreiðslur ÍSALs árin 1976-1980. Algeng.verðlagning á súráli að undanförnu í sölusamningum milli óskyldra aðila til lengri tíma var á bilinu 1 á móti 7,5 til 1 á móti 8,5. Samningar tókust um að miða verð á súráli til ÍSALs vegna skatts við verðhluttallið 1 á móti 8. Tekinn var sá kostur að miða við cif-verð á súráli til að komast hjá deilum um flutningskostnað og aðra kostnaðarþætti á verði súráls til ÍSALs. Í málsgr. 27.04 er ný regla um mat á kostnaði af rafskautum til ÍSALs. Ekki voru tök á að semja þar um jafnákveðna viðmiðun og varðandi súrálið, m.a. af því að rafskaut eru ekki markaðsvara í sama mæli og súrál. Er því eðlilegt að líta til kostnaðarverðs ekki síður en markaðsverðs þegar meta skal gildi rafskauta í viðskiptum milli óháðra aðila. Hins vegar er ljóst að sala á rafskautum til þriðja aðila frá rafskautaverksmiðjum Alusuisse er orðin mikilvægur þáttur í starfsemi þessara verksmiðja, þannig að marktækt er og hagfellt að styðjast við verð til þessara aðila sem hámark þess verðs er setja megi upp gagnvart ÍSA L. Í málsgr. 27.05 er mælt svo um að nota skuli hið umsamda heimsmarkaðsverð skv. 26. gr. til að ákvarða söluverð á því áli sem Alusuisse kaupir af ÍSAL með tilliti til framleiðslugjalds. Er þannig leyst úr vandasömu viðfangsefni sem jafnframt skiptir mestu máli um afkomu ÍSALs þar sem söluverð áls er stærsti einstaki liðurinn í rekstrarreikningi fyrirtækisins. Í sjálfu sér ættu hin nýju ákvæði varðandi útreikning á söluverði á áli og verðlagningu á rafskautum og súráli ekki að hafa áhrif á arðsemi fyrirtækisins því hér er um það að ræða að aðilar hafa komið sér saman um þrengri skilgreiningu á verðlagningu í viðskiptum á milli óháðra aðila. Þó er ekki óeðlilegt að álykta að með ákvæðunum um endurskoðun á viðmiðunarstærðum á fimm ára fresti og því að samið hefur verið um þessar viðmiðanir við íslensk stjórnvöld þá sé líklegt að í heild muni hin nýju ákvæði hafa áhrif til aukinnar arðsemi. Um einstök tilvik má benda á eftirfarandi: Að því er varðar tekjur af sölu á áli til Alusuisse og dótturfyrirtækja þess verður nú tekjufært á verði sem er samsett bæði af frjálsum og opinberum markaðsverðum í Bandaríkjunum og annars staðar, auk verða sem gefin eru upp og skráð af framleiðendum. Þessi breyting mun hafa í för með sér að reiknaðar sölutekjur verða óháðar innanfélagsverði hjá Alusuisse, en ein afleiðingin verður væntanlega að fram kemur mismunur miðað við fyrri tíð, þannig að þegar verð á álmörkuðum fer hækkandi verða reiknaðar sölutekjur skv. samningnum hærri en ella hefði orðið, en dæmið snýst við þegar verðlag fer lækkandi á mörkuðum. Þetta byggist á því að slík reikniverð frameiðenda breytast yfirleitt síðar en verðin á hinum frjálsa markaði. Gerður hefur verið samanburður á sölutekjum samkvæmt hinni nýju formúlu og raunverulegum sölutekjum fyrir árin 1983 og 1984. Þar sýnir sig að fyrir árið 1983 hefðu komið út hærri tekjur en árið 1984 lægri og er það í samræmi við markaðsþróunina því álverð var á uppleið á árinu 1983 en fór lækkandi allt árið 1984. Nettóhækkun samkvæmt hinni nýju formúlu fyrir þessi tvö ár hefði orðið um 130 millj. kr. Varðandi verð á rafskautum verður ekki fullyrt að reglurnar hafi í för með sér breytingu á arðsemi þar sem þær leiða til svipaðrar niðurstöðu og verið hefur í rekstri ÍSALs undanfarin þrjú ár. Verðið frá Alusuisse til ÍSALs hefur staðist samanburð við rafskautaverð til þriðja aðila og endurskoðendur ríkisstj. hafa í auknum mæli tekið tillit til þeirra við mat á seilingarverði. Er það ein af ástæðunum til þess að unnt þykir að hafa þau til viðmiðunar á næstunni. Um súrál má hins vegar ætla að reglurnar auki arðsemi hjá ÍSA L. Með þeim er gerður beinn samningur um hagstætt vöruskiptahlutfall miðað við súrálsviðskipti milli óháðra aðila. Benda má á að nýgerður samningur hafði þau áhrif að súrálsverðið til ÍSALs lækkaði allverulega á þessu ári. Ekki er fært að tilgreina verðið nánar hér þar eð verðlagning afurða ÍSALs og verð á hráefnum til félagsins er viðskiptaleyndarmál. Í málsgr. 27.07 eru ákvæði um reglubundna endurskoðun á ákvæðum málsgreina 26.01 um heimsmarkaðsverð á áli, um verð á súráli, um verð á rafskautum, svo og fyrningar. Verður endurskoðun á 5 ára fresti frá 31. des. 1984 að telja. Er hvorum aðila um sig heimilt að krefjast þessarar endurskoðunar ef breyting verður á aðstæðum er hafi teljandi áhrif á hinar efnahagslegu forsendur er liggja til grundvallar þessum ákvæðum. Í 29. gr. aðalsamningsins verða ákvæði um greiðslu og uppgjör framleiðslugjaldsins, eins og verið hefur. Er hún hins vegar umskrifuð í heild vegna þeirra formbreytinga um álagningu skattsins sem fylgja hinum nýju ákvæðum. Í málsgr. 29.01 og 29.02 er þannig aðeins um að ræða minni háttar orðalagsbreytingar. Á mgr. 29.03 eru breytingarnar víðtækari en eru þó fyrst og fremst til komnar fyrir þá sök að ekki er lengur nauðsynlegt að láta ÍSAL skila sérstöku yfirliti um framleiðslugjald af útskipuðu áli annars vegar og síðan tekjuframtali skv. endurreikningsskýrslu hins vegar. Nú verður unnt að sameina þessi gögn í einni framleiðsluskýrslu. Jafnframt verður óþarft að senda ríkisstj. ársreikninga ÍSALs sérstaklega á undan framleiðslugjaldsskýrslunni eins og áður var. Samkvæmt nýrri málsgr., 29.03, á ÍSAL að leggja fram eina tæmandi framleiðslugjaldsskýrslu með upplýsingum um framleiðslu og hagnað ekki síðar en 1. júní næsta árs á eftir árinu sem skattur er goldinn fyrir. Er 1. júní jafnframt gjalddagi framleiðslugjalds af nettóhagnaði ársins. Í málsgr. 29.04 koma síðan óbreytt ákvæði um að Alusuisse hafi byrðina af að sanna nettóhagnað ÍSALs fyrir viðkomandi ár og í málsgr. 29.05 eru óbreytt ákvæði um endurskoðun af hálfu ríkisstj. Í mgr. 29.06 koma svo ákvæðin um hvenær endurskoðun skuli lokið og verður nú miðað við 1. október sama árs. Ákvæðin um skattinneign ÍSALs eru óbreytt að öðru en því að bætt er inn nýjum málslið þess efnis að eftir 1. janúar 1985 skuli ekki nota nema helming af framleiðslugjaldi umfram lágmarksgjald til skuldajafnaðar við skattinneignina eins og nú hefur verið um samið. Í 4. viðauka eru loks ákvæði um nokkrar orðalagsbreytingar í 30. og 33. gr., þar sem tilvísanir í greinunum og orðalag í málsgr. 30.11 eru færð til samræmis við hina nýju skipan á framleiðslugjaldinu. Efnislega eru ákvæði 30. gr. hins vegar óbreytt. Vandasamt er að meta töluleg áhrif endurskoðunar aðalsamningsins á arðsemi, hagnað eða skattagreiðslur ÍSALs. Eigi að síður er ljóst að ýmis ákvæði hins nýgerða samnings munu hafa áhrif á arðsemi og hagnað fyrirtækisins og þar með skattgreiðslur þess, þó svo að önnur atriði, svo sem rekstrarumhverfi fyrirtækisins, markaðsástand, þróun helstu kostnaðarliða og því um líkt, ráði þar úrslitum. Þegar tillit er tekið til allra atriða hins nýgerða samnings er óhætt að fullyrða að áhrif samningsins á rekstur fyrirtækisins verði þau að arðsemi fyrirtækisins muni aukast og þar með líkindin á hagnaði af rekstri. Um skattgreiðslur má fullyrða að þær verða aldrei minni en verið hefur, en líkindi eru til þess að þær muni aukast í framtíðinni umfram það sem verið hefði, þegar jafnvægi kemst á álmarkaði í heiminum. Fyrirtækið hefur fram til þessa dags ekki notfært sér þau ákvæði sem í samningum aðila hafa verið um varasjóðstillag. Verði þau notuð í framtíðinni þá mun það óskattlagða eigið fé fyrirtækisins sem þannig myndast verða með viðauka þessum verðtryggt með gengisviðmiðun, þannig að hinn óskattlagði hluti eigin fjárins mun ekki minnka með verðbólgu heldur haldast og þar af leiðir að hærri skatttekjur munu fást ef þessi varasjóður verður leystur upp einhvern tímann í framtíðinni. Svo sem áður er vikið að náðist ekki samkomulag um hækkun lágmarksskatts. Aftur á móti er gerð veigamikil breyting á skattstiganum þar sem horfið er frá breytilegum tonnataxta miðað við álverð, þó með ákvæði um 35% lágmark og 55% hámark af hagnaði, en í staðinn tekin upp hrein hagnaðarviðmiðun um viðbótarframleiðslugjald umfram 20 bandaríkjadollara lágmarksgjald. Athugun sem gerð var á líklegum framleiðslugjaldstekjum miðað við hinn breytilega tonnataxta skv. fyrri samningi sýndi að yfirleitt myndi viðbótargjaldið ákvarðast af ákvæðinu um lágmark 35% af hagnaði. Þessi niðurstaða byggðist í meginatriðum á tvennu: Annars vegar verðbólguþróun og breytingum á markaðsverði á áli og aðföngum áliðnaðar; hins vegar að tonnataxtinn sem um var samið hækkaði ekki í beinu hlutfalli af hækkun álverðs. Með hinum nýju ákvæðum breytist lágmarksgjaldið ekki og skattstiginn byrjar í 35% af hagnaði en getur farið allt upp í 55% af hagnaði ef afkoma fyrirtækisins verður mjög góð á einhverju tilteknu ári. Í þessu sambandi er einnig rétt að benda á að fyrirtækið hefur ekki heimild til þess að færa tap á milli ára eins og önnur fyrirtæki hér á landi. Niðurstaðan af þessari breytingu á skattstiga er því sú að tekjur af framleiðslugjaldi geta ekki lækkað, en ef afkoma fyrirtækisins batnar þá verða tekjur af framleiðslugjaldinu hærri en verið hefði með hinu gamla tonnagjaldi. Þessa niðurstöðu má lesa af samanburði sem fram kemur síðast í grg. með frv. Herra forseti. Ég hef nú farið yfir helstu atriðin í frv. því sem hér er mælt fyrir. Ég vil leggja áherslu á að með samningagerð þessari er lokið alllöngu tímabili deilna milli ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse. Tekist hefur að semja um óháða utanaðkomandi mælikvarða um innanfélagsviðskipti Alusuisse við ÍSAL þannig að komast má hjá kostnaðarsömum deilum um það mál. Ég vil leggja sérstaka áherslu á áhrif þeirrar aukningar á eigin fé sem fram fer í tengslum við hina nýju samninga. Langtímaskuldir ÍSALs 31. des. 1984 námu um 100 millj. bandaríkjadollara. Breyting skulda í eigið fé að jafngildi 40 millj. bandaríkjadollara bætir því verulega eiginfjárstöðu fyrirtækisins og hefur í för með sér mikinn vaxtasparnað í rekstri. Miðað við núverandi markaðsvexti í Bandaríkjunum er varlega áætlað að hinn beini sparnaður í vaxtagjöldum nemi um 4 millj. bandaríkjadollara á ári sem afkoma fyrirtækisins batnar og það mun að sjálfsögðu hafa áhrif á skattgreiðslu í meðalárferði. Ég legg til, herra forseti, að eftir að þessari umræðu lýkur verði málinu vísað til 2. umr. og hv. iðnn. Hjörleifur Guttormsson: Herra forseti. Ég vil nota þennan skamma tíma sem eftir er af reglulegum fundartíma deildarinnar aðeins til þess að koma á framfæri ábendingum varðandi framhald þessarar umræðu og einstaka málsþætti. Við erum hér í alleinkennilegri aðstöðu í þingdeildinni til að fjalla um þetta stóra mál, sem hér er lagt fyrir okkur, þar sem hæstv. iðnrh. Albert Guðmundsson er fjarstaddur og hér er mælt fyrir málinu af hæstv. samg.- og viðskrh., sem gegnir störfum fyrir iðnrh. þessa stundina. Ég geri að sjálfsögðu ekki athugasemd við það að starfandi iðnrh. flytji mál sitt og standi hér fyrir máli, en hitt er jafnljóst að við verðum að ætlast til þess að við framhaldsumræðu um málið verði hæstv. iðnrh. hér viðstaddur umræður og geti svarað fyrir um þann gjörning sem hann ber pólitíska ábyrgð á með undirskrift sinni þann 11. nóvember s.l. Mál þetta ber auðvitað einnig svip af þeim stóla skiptum sem urðu í ríkisstj. í byrjun þings. Sá aðili sem ber meginábyrgð á þessu máli skipar nú embætti menntmrh., hæstv. núv. menntmrh., Sverrir Hermannsson, sem gekk frá samkomulagi um meginatriði þessa máls með undirritun á pappíra þar að lútandi þann 18. júlí s.l. Því má segja að það sé kannske ekki síst til hans sem við hljótum að beina máli okkar hér í umræðu um þessi efni, þó ég ætli ekki að vanþakka þau svör sem hæstv. starfandi iðnrh. væntanlega gefur við þeim fsp. sem ég mun bera fram hér við framhald umræðunnar. Ég vek einnig athygli á því, og vil vekja athygli hæstv. forseta deildarinnar á því, að hæstv. fjmrh. hefur verulegan veg og vanda af því máli sem hér er um að ræða, þar sem er skattamál, og ég treysti því að hann verði viðstaddur hér framhaldsumræðu um málið. Og ekki hefði sakað, og getur reyndar talist mjög æskilegt að hæstv. forsrh. væri hér einnig viðstaddur á þingfundi eða a.m.k. að einhver af ráðherrum Framsfl. sé hér viðstaddur til þess að svara fyrir sinn flokk og fyrir ráðherralið Framsfl. í ríkisstj. í sambandi við þennan samning. Þessum ábendingum kem ég hér á framfæri vegna þess að fundi verður nú senn frestað. Ég hef látið berast til fréttamanna nokkrar upplýsingar sem ég mun koma að síðar í máli mínu og gera aðgengilegar hv. þdm. hér á framhaldsfundi, upplýsingar sem snerta þetta mál. Það er annars vegar bréf sem ég hef fengið frá Ríkisendurskoðun til staðfestingar á útreikningum sem ég fékk unna á áhrifum þess samnings, sem hér er lagður fyrir, á skattgreiðslur ÍSALs miðað við annars vegar núgildandi kerfi og hins vegar nýjar reglur sem hér er ætlunin að lögfesta. Ég vil vekja athygli á því og mun ræða það nánar á framhaldsfundi að sú staðhæfing, sem hér er borin fram af ríkisstj. og sem fram kom í máli hæstv. ráðh. hér áðan - og það má líka lesa í athugasemdum með þessu frv. - að tekjur samkvæmt þessu nýja kerfi sem hér er hugmyndin að lögleiða geti ekki orðið lægri en með hinu eldra kerfi. Þetta er alger fjarstæða. Þetta er úr lausu lofti gripið og alveg stórundarlegt að ríkisstj. skuli leggja hér fyrir Alþingi mál með þessum hætti í orðum og tölum þar sem misvísandi og ranglega er farið með áhrif þessara samninga. Ég hef hér töflur sem ég mun gera aðgengilegar þdm. á framhaldsfundi um þessi atriði; útreikninga sem staðfestir eru af Ríkisendurskoðun með bréfi til mín í gær. Ég vek einnig athygli á því, þó að það snerti ekki þetta mál með jafnafdráttarlausum hætti og þessir útreikningar í sambandi við breytingu á skattkerfi og reglum þar að lútandi, að erlendis, nánar tiltekið í Ástralíu, eiga sér nú stað miklar umræður á þjóðþingi og í fjölmiðlum um skattadeilu, meint skattsvik dótturfyrirtækis Alusuisse í Ástralíu, sem er 70% eigandi að Gove-verksmiðjunni í Norður-Ástralíu, en sú verksmiðja sér álverksmiðjunni í Straumsvík fyrir súráli. Þar fer fram vinnsla á báxít og súráli og ég mun koma á framfæri við hv. þingdeild og hef afhent fréttamönnum nokkur ljósrit sem sýna umfang þeirra deilna sem þetta félag, Alusuisse, eða dótturfélag þess í Ástralíu sem heitir Ausfrasuisse, á nú í við áströlsk skattyfirvöld og má það vera til umhugsunar fyrir okkur þegar fjallað er um þennan samning, sem hér er um að ræða. - Fundarhlé. Herra forseti. Þegar ég hóf mál mitt áðan með örfáar mínútur til umráða ræddi ég sérstaklega um svip á þessari umræðu um stærsta mál sem lagt hefur verið fyrir þingið það sem af er, að mér sýnist, þar sem mælt er fyrir því af staðgengli núv. hæstv. iðnrh., hæstv. samgrh. og viðskrh., og hæstv. iðnrh. staddur erlendis. Ég vakti einnig athygli á því að hæstv. fráfarandi iðnrh., núv. menntmrh., bæri öðrum ráðherrum fremur ábyrgð á þeim málatilbúnaði sem hér liggur fyrir. Ég gat þess og hafði raunar rætt það í gær við formann þingflokks Sjálfstfl., þegar mér var greint frá því að þessi umræða mundi fara fram hér í dag, að ég mundi ekki leggjast gegn því ef þeir ráðherrar sem málið snertir, þar á meðal hæstv. núv. menntmrh., gætu verið viðstaddir umræður til þess að ljá hæstv. starfandi iðnrh., Matthíasi Bjarnasyni, lið í sambandi við þetta mál og svör við fsp. sem kannske þarf fleiri en einn ráðherra til að greiða úr. Mér var tjáð að hæstv. menntmrh. mundi geta verið viðstaddur umræðuna. Ég hafði talið það nokkuð sjálfgert að hæstv. fjmrh. mundi einnig vera viðstaddur þessa umræðu þar sem um stórfellt hagsmunaatriði fyrir íslenska ríkið og ríkissjóð sérstaklega er að ræða, skattamál, sem fellur stjórnarfarslega undir fjmrn., og því eðlilegt að hæstv. fjmrh. fylgist hér með og svari fyrir um það sem til hans er beint og varðar hans starfssvið. Ég vil inna hæstv. forseta eftir því til viðbótar við það sem ég nefndi áðan hvort þessir hæstv. ráðherrar eru ekki væntanlegir í þingsal þannig að umræðan geti haldið áfram eins og um hafði verið talað.



Ég vil af þessu tilefni upplýsa að ég hef gert reka að því að hæstv. fjmrh. yrði hér viðstaddur. Hann hefur sent mér boð um að hann hafi verið búinn að binda sig og ekki átt von á því að þessi fundur yrði nú haldinn. Ég get því ekki tryggt það að hæstv. fjmrh. verði hér. En ég hef einnig gert reka að því að hæstv. menntmrh. verði hér viðstaddur og ég vona að svar við því berist mjög fljótlega.



Ég held, hæstv. forseti, að við verðum að fá úr því skorið hvort þessir hæstv. ráðherrar koma hingað í þingsal og legg ég sérstaklega áherslu á að hæstv. fráfarandi iðnrh. sjái sér fært að vera viðstaddur þessa umræðu. Mér finnst algerlega óviðunandi fyrir okkur, sem er ætlað að taka þátt í þessum framhaldsfundi nú, að ræða málið án þess að þessir aðilar séu viðstaddir, og ég hafði sérstaklega gert grein fyrir ósk minni um nærveru hæstv. menntmrh. þegar rætt var um þessa umræðu við mig í gær og taldi tryggt að hann yrði hér viðstaddur. Ég tek það fram að í þessu felst ekkert vanmat af minni hálfu á hæstv. starfandi iðnrh. En ég held að ég kjósi að gera hlé á máli mínu á meðan úr því fæst skorið hvort hæstv. menntmrh. kemur hér.

Ég vil upplýsa að ég hef þegar sent hæstv. menntmrh. boð um að sækja fundinn og ég bíð svars núna.

Ég geri hlé á máli mínu, hæstv. forseti, þangað til úr því fæst skorið hvort hæstv. ráðh. kemur til að vera viðstaddur þessa umræðu.

Ég vænti að hv. 5. þm. Austurl. bíði andartak. Ég vona að ég fái svar við þessari spurningu, sem á okkur brennur núna, innan mjög stutts tíma.

Já, virðulegur forseti. Mér er ekkert að vanbúnaði að hinkra við um stund og sjá hvort úr rætist.

Það er upplýst að hæstv. menntmrh. er ekki í húsinu og það hefur ekki náðst til hans enn þá, en það verður gert fundarhlé um það bil 5 mínútur.

. - Fundarhlé.



Fundinum er fram haldið. Hæstv. menntmrh. virðist ekki vera neins staðar í sjónmáli og það hefur ekki náðst í hann í síma. Þess er ákveðið óskað að hann sé hér viðstaddur og verður þess freistað að hann verði hér á næsta fundi. Umr. frestað.