Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Nefndin, sem kosin var í þetta mál, hefir ekki getað fylgst að. Að vísu er nefndin - að flutningamanni undanskildum - nokkurn veginn á einu;máli um, að fylgja ekki frumvarpinu eins og eg og háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) fluttum það fyrst inn í deildina, en svo skiftast leiðirnar. Meiri hl. nefndarinnar vill fylgja þeirri stefnu, sem kemur fram í frumv., að undir einstökum tilfellum sé hægt að takmarka hringnótaveiði í landhelgi. Þetta er samkvæmt þeim undirbúningi, sem málið hefir fengið í héraði, og eg flutti málið inn á þing eftir tilmælum kjósenda minna. Þar hefir málið verið rætt ítarlega og athugað, enda hefir það mesta þýðingu fyrir Eyjafjörð. Meiri hluti nefndarinnar lítur því svo á, að tiltækilegt sé að leyfa sýslunefndum Eyfirðinga og Þingeyinga að banna hringnótaveiði innan við Hrísey. Þetta byggist á því, að um ytri endamörk Hríseyar þrengjast fjörðurinn mjög mikið, og þar af leiðandi enn meiri líkindi til þess að hringnótaveiðin hafi spillandi áhrif á veiðiskapinn á firðinum. Það þykir því rétt að gera þessa tilraun til að vita, hvort þverrandi veiðiskapur á síld og öðrum fiskafla á Eyjafirði muni stafa af völdum hringnótaveiðarinnar, er þar hefir verið atunduð. En það eru allar líkur til, að álit Eyfirðinga á þessari veiðiaðferð sé rétt, því að það fer saman sá tími sem veiðiskapur þverrar að miklum mun og þessi veiðiaðferð er fyrst notuð. Eg segi, að þetta sé tilraun, því að ef eg man rétt, standa fiskiveiðasamþyktir ekki lengur en 10 ár. Og hér yrði það sennilega skemri tími, því að eg get trúað, þó að Eyfirðingar gerðu slíka samþykt, að þeir létu hana ekki gilda lengur en 4–5 ár, ef reynslan sýndi, að hún hefði enga verulega þýðingu. Þeir skoða sig ekki neina fiskifræðinga, en vilja hins vegar láta reynsluna skera úr. Annars hefi eg gengið svo langt til samkomulags í þessu máli, að eg sé ekki að lengra verði gengið, þar Sem eg hefi ekki einungis gengið frá frumvarpinu í sinni upphaflegu mynd, að sýslunefndum sé leyft að banna síldveiði með hringnótum í landhelgi, heldur hefi eg og fallið frá áliti Eyfirðinga og gengið inn á að setja takmarkalínuna miklu innar heldur en þeir höfðu komið sér saman um, því samkvæmt tillögum okkar meiri hluta nefndarinnar leggjum við til, að hún sé þvert yfir fjörðinn um norðurenda Hríseyjar, og sé gerð nokkur tilraun í þessu máli, þá get eg ekki séð að minna verði heimtað. Það hagar svo til, að fyrir utan þessa umræddu takmarkalínu er afarmikið landhelgissvæði, sem eg hefði líka viljað friða fyrir yfir yfirgangi. Og kunnugt er mér um það, að þeir menn eru til út með Eyjafirði, sem hafa komið sér upp hringnótum til mótorbátaveiða, en hafa þó svo mikinn áhuga á þessu máli, að þeir vilja heldur, að þessi veiðiaðferð sé bönnuð til yztu endimarka Eyjafjarðar, heldur en að hún haldi áfram nágrönnum sínum og öllum fjöldanum til skaða. Skal eg svo snúa mér að aðalatriðinu, sem mér virtist koma fram sem mótbára gegn frumv. Við 1. umr., sem sé þeirri, að innlendir hringnótaveiðarar hefðu varið landhelgina fyrir útlendum yfirgangi. Útlendir hringnótaveiðarar hafa aldrei, svo mér sé kunnugt, fiskað fyrir innan Hrísey, svo að sú mótbára hefir lítið að segja, eins og frumvarpið kemur nú frá meiri hlutanum í nefndinni. Eg hygg því, að þessi aðalástæða gegn frumv., er kom fram frá 1. þm. S.-Múl. (J. Ól.). sé fallin með br.till., því utan við Hrísey er afarstórt landhelgissvæði, sem þau innlendu skip þá óefað mundu verja, jafn vel enn betur en áður, því á þeim stöðvum mundu þau, þá aðallega verða að veiðum. Eg vona, að háttv. deild taki þessu máli vel, eina hóglega og í sakirnar er farið, og leyfi því að ganga til 3. umr.. og jafn vel áfram til háttv. Ed. Í það minsta hefi eg þá trú, að þeir bændur, sem sæti eiga hér í deildinni, greiði ekki atkvæði á móti málinu, því það er sannarlega í eðli sínu svo vagið, að það er okkar bændanna að styðja það. Hér er líka að eins að ræða um lagaákvæði, sem máske gildir að eins um nokkurn tíma, en ekki bann, sem gildi um aldur og ævi, og virðist því ekki vera mikið í húfi, hvernig sem málið er skoðað.

Framsögum. minni hl. (Matth. Ólafsson): Það er satt, að háttv. flutningam. (St. St.) er búinn að slá talsverðu af upphaflegum kröfum sínum, enda var honum var honum ekki hægt með neinu móti að halda þeim fram, af því að enginn í nefndinni vildi ganga svo langt. Meiri hluti nefndarinnar áleit þó, að það gæti engu spilt að veita samþyktarheimild, þegar takmarkið væri sett svo þröngt, sem gert er með brt. á þgskj. 158. En minni hlutinn vildi enga samþyktarheimild gefa í þessu efni. Kenningin um, að þessi eða hin veiðiaðferðin spilli veiðiskap alment, get eg ekki Séð að sé bygð á neinu viti. Það er leiðinlegt að þurfa að segja það, en það hefir aldrei sýnt sig, að nokkur veiðiaðferð hafi spilt fyrir annari, og reynslan sannar, að þessi kenning er hégóminn einber. Því hefir verið haldið fram, að hringnótaveiðarnar reki síldina til hafa. Hvers vegna til hafa? Það er almenn kenning, að ef hvalir komi inn á firði, þá reki þeir síldina upp að landinu. Hví skyldu þá hringnótaveiðarnar eða sá usli, Sem af þeim stendur, ekki geta valdið því sama? Ef síldin gengur jafnharðan út úr Eyjafirði og hún gengur inn, þá er það ekki hringnótunum að kenna, heldur myndi hún eina gera það þótt engar hringnótir væru þar til. Háttv. framsögum. meiri hl. (St. St.) sagði, að það væri ekki hætt við að skip stunduðu veiði fyrir innan Hrísey. Eg get ekki verið sammála honum um það, því að það er oft hægt að stunda hringnótaveiðar fyrir innan Hrísey þótt ekki sé unt að fiska fyrir utan hana sökum storms og stórsjóa. Eyjan dregur mjög úr hafsjó, og er því oft hægara að vera að veiðum innan við eyjuna heldur en fyrir utan hana. Þá tók inn háttv. flutningsm. og framaögum. meiri hl. (St. St.) það fram, að út með Eyjafirði væru menn, sem ættu hringnætur, og að þeir vildu fyrir hvern mun láta banna hringnótaveiðar í firðinum. Það minnir á söguna um illgjarna manninn, sem lét stinga úr sér annað augað til þess að andstæðingur hans misti bæði augun. Það er alt af verið að klifa á þjóðarviljanum hér í deildinni, en í þessu tilfelli er það ekki einu sinni svo, að þetta sé almennur vilji. Það liggur hér frammi á lestrarsalnum þingmálafundargerð frá Akureyri, þar sem því er mótmælt, að hringnótaveiði verði bönnuð á Eyjafirði. Og Akureyringar rökstyðja það engu síður en herrarnir út með firðinum. Það er verið að slá á hjartastrengi þingmanna með því að tala um, að hér sé einungis verið að gera tilraun. Það getur orðið nokkuð dýr tilraun, gæti jafnvel kostað landið um 100,000 kr. Eg hefi átt tal við útgerðarmann hér í Reykjavík, sem hefir hringnótaveiði á Eyjafirði og veiðistöð þar, og sagði hann, að hann myndi flytja sig burtu, ef samþykt yrði gerð, og það jafnvel þó að þessi takmarkalína yrði sett. Eg vil segja, að ekki einungis sveitin, heldur landið alt. hefði stóran óhagnað af því, ef hans útvegur yrði að hætta. Eg og við minnihlutamenn getum ekki annað en ráðið til að frumv. verði felt. Þá er breyt.till. á þgskj. 264. Hún á sammerkt við hina, en gengur þó það lengra, að hún gerir þetta svið, sem samþyktarheimild á að ná yfir, enn þá víðtækara. Menn geta bráðum búist við að farið verði fram á að friða hvern fjörð á landinu. Eg tel það mjög varasamt að loka fjörðunum í 5 ár. Með því eiga menn á hættu að missa mikinn afla, en óvíst hvað menn hreppa í staðinn. Því hefir verið haldið stranglega fram, að á Eyjafirði fari sá tími saman, er veiðiskapur þverrar og hringnótaveiðiaðferð er notuð. Þó svo væri, að tími þessi færi saman, þá er ekki þar með sagt, að það sé hringnótunum að kenna. Þetta hefir alstaðar komið fyrir, að fiskur hefir lagst frá á löngu tímabili. Menn þekkja ekki orsakirnar. Á vesturlandi hafa stundum komið síldargöngur án þess að nokkur þorskur kæmi með. En áður héldu menn, að alt af kæmi þorskur samfara síldargöngum, en nú hefir það sýnt sig, að svo er ekki altént. Þetta er órannsakað mál, og er því ekkert á því að byggja. Eg vona að menn hugsi sig tvisvar um áður en þeir fara að samþykkja þetta frumv., sem mjög efasamt er að geri nokkurt gagn, en miklar líkur til að geri talsvert ógagn.



Það hafa mjög litlar upplýsingar komið fram í þessu máli frv því við 1. umr. Eg tók ekki eftir neinu sérstöku frá þessum mótstöðumanni málsins, sem seinast talaði. Jú, eg tók eftir að hann sagði, að málið væri ekki bygt á neinu viti. Hann þykist líklega sitja inni með alt vit á málinu. En hvorir skyldu hafa meira vit á því, þeir sem lengi hafa stundað fiskiveiðar á Eyjafirði eða hann, sem hefir að eins dvalið sem gestur 1–2 ár, ýmist á skólabekk eða sem veitingaþjónn ? Nei, það verður naumast sagt, að slíkt sé þingmannlega mælt, og það af manni, sem vitanlega hefir engu meiri þekkingu á slíkum hlutum en alment gerist. Að segja, að sú aðalstefna, sem kemur fram í þessu máli, sé ekki bygð á neinu viti, er því eins og hvert annað marklaust hjal. Ef það er talið gaspur, að flytja mál fjöldans, þá er það þó miklu fremur gaspur, að flytja mál einstakra fárra manna, sem að eins líta á sinn eigin hag. Og hér er það fjöldinn, sem óskar þessara laga, en ekki einstakir menn, sem vilja koma í veg fyrir að óskum og kröfum fjöldans verði framgengt. Þeir sem reka þessa veiðiaðferð, eru vitanlega að eins nokkrir Reykvíkingar og Akureyringar, og frá þeim stafar aðallega mótstaðan, en fjöldinn á Akureyri fylgist með af því, að þar hafa menn atvinnu af því að verka síld, en allur almenningur út með Eyjafirði að austan og vestan má ekki gjalda þess. - sem sagt, eg tók ekki eftir að mótstöðumaður þessa máls hefði neitt nýtt, eða jafnvel nýtilegt fram að bera. Eg sé því ekki ástæðu til að fjölyrða þetta frekar, enda hygg eg, að menn séu nú búnir að átta sig á þessu máli.

Framsögum. minni hl. (Matth. Ólafsson): Háttv. framsögum. meiri hl. (St. St.) hefir orðið talsvert heitur út af þessu máli. Eg hélt að við gætum rætt það rólega og hitalaust. Út af því sem eg sagði, að þetta mál væri ekki á neinu viti bygt, skal eg taka það fram, að eg held því fram enn, og byggi það ekki á neinni þekkingu á Eyjafirði, heldur á því að reynslan hefir sýnt það. Eg hefi alið allan minn aldur við sjávarsíðuna og er því vel kunnugur öllu því, er að sjávarútvegi lýtur. Hann sagði, að eg hefði ekki sagt neitt nýtt. Það var þó nýtt í því sem eg sagði, að fiskiveiðasamþyktir hefðu alt af reynst hégóminn einber. Þær hafa venjulega orðið til þess eins að hefta framtaksmanninn til einskis gangs fyrir hinn. Og venjulega hefir farið svo, að áður en samþyktartíminn var liðinn, þá hefir enginn vitað út né inn, það hefir verir hætt að sekta fyrir brot, og menn hafa jafnvel talið sjálfsagt að brjóta samþyktina. Þetta er reynslan, hvað sem hv. framsögum. meiri hl. (St. St.) segir. Hann var að tala um, að þetta væri mál fjöldans. En hér stendur fjöldi á móti fjölda. Við vitum, hverjum við sleppum, en ekki hvað við hreppum. Við vitum að við sleppum stórhagnaði fyrir þá sem stunda hringnótaveiði, og við vitum að við sleppum atvinnu fjölda fólks á Akureyri. Hann gat ekki fundið neitt nýtilegt í ræðu minni, og eg bjóst nú varla við því. Eg reyndi að sannfæra hann í nefndinni, en það tókst ekki, og eg býst ekki við að það takist á þessu þingi og leiði minn hest frá því. En hér er mikið í húfi, miklu tapað ef þessar samþyktir komast á, og ekkert hægt að fá í staðinn, nema ánægjuna af því að hindra aðra í þessum atvinnuvegi. Eg benti honum á það í nefndinni, að honum væri betra að kenna sveitungum sínum að afla sér veiðarfæra eftir siðaðra manna hætti.



Eg ætla að eins að fara örfáum orðum um br.till. mínar á þgskj 264. Í aðalefni málsins ætla eg ekki að blanda mér, ætla að láta framsögumennina deila um það. Í breyt.till. minni er farið fram á, að sýslunefnd Skagafjarðarsýslu sé líka gefin heimild til þess að gera samþykt um hringnótaveiði á Skagafirði. Því eg get ekki séð, að það sé nokkur frekari ástæða til þess að neita Skagfirðingum um þessa heimild, heldur en Eyfirðingum. Háttv. framsögum. minni hl. (M. Ól.) hélt því fram, að allar samþyktir, sem hefðu verið gerðar viðvíkjandi fiskiveiðum, væru að meiru og minna leyti gagnslausar og að ekki væri hægt að byggja á neinum tilraunum, sem gerðar hefðu verið í þá átt. vil eg þá vitna til samþyktar, sem gerð hefir verið í Skagafirði. Var þar fyrir allmörgum árum samþykt reglugerð um veiðiskap í Drangey, og hefir henni verið fylgt nú í aldarfjórðung. Þessa reglugerð Settu Skagfirðingar sjálfir, vegna þess að þeir álitu hana alveg bráðnauðsynlega. Og með því að öllum kom saman um, að þessi reglugerð væri nauðsynleg, þá hefir henni verið rækilega framfylgt - þangað til í fyrra að einn maður skarst úr leik og vildi ekki hlýða ákvæðum hennar. Og því var það, að á þinginu í fyrra var leitað lagaheimildar til að gera slíka samþykt, er að allra dómi hefir gefist mætavel. Annars ætla eg ekki að gera þetta að neinu kappsmáli, en ekki mundi það mælast vel fyrir, ef Alþingi setti sig á móti því að almenningur mætti setja sér lög, sem ekki grípa yfir aðra en þá eina. Og þó hægt sé að segja, að sumar samþyktir hafi gefist misjafnlega, þá er það þó ekki víst að svo verði um allar, og því sýnist það vera bezta ráðið, að lofa reynslunni að skera úr, hvernig þær samþyktir gefast, sem hér er um að ræða.

Ráðherrann (H. H): Eg Vil að eins leiða athygli manna að því, að hér er um sérstaka samþykt að ræða, sem fellur undir lög frá l4. Des. 1877 um fiskveiðar á opnum bátum. Þar stendur í 3. gr. »Nú er kaupstaður innan takmarka héraða, þess sem samþykt á að ná yfir, og ganga þá 3 menn, er bæjarstjórnin til þess kýs úr sínum flokki, inn í sýslunefndina, ávalt þegar ræða skal um samþyktir, þær er lög þessi hljóða um«. Eftir þessu þarf því að fella burtu 1. gr. frumv. og bæta inn ákvæði um það að bæjarstjórn Akureyrar geti átt hlut í að semja þessar reglur. Vona eg, að deildin athugi þetta til 3. umr.

Framsögum. minni hl. (Matth. Ólafsson): Eg ætla að benda flutningsmanni breyt till á þgskj. 264 á, að það er ólíku saman að jafna reglugerð Skagfirðinga um veiðiskap í Drangey og þessari samþykt, sem frumvarpið fer fram á. Reglugerð Skagfj. er um þeirra eigin mál, en þetta um mál allra landsmanna. Því firðirnir eru ekki að eins eign þeirra sem við þá búa, heldur allra landsmanna. Hér er ekki verið að banna að setja lög fyrir hvern einstakan landshluta. Hér er um alt landið að ræða. Þetta frumv. gæti gert borgurum landsins stórtjón. Eftir því sem áður hefir verið samþykt um fiskiveiðar, virðast þessi lög alveg óhafandi. Þessi lög mundu sýna sig eina og þau lög, sem banna á einstöku stað sérstök veiðarfæri. Menn muna, hvernig Faxaflóaútgerðin tapaði á því, og slík og þvílík dæmi eru um land alt. Ef þetta frumvarp yrði samþykt. þá er það líka athugavert, að margir borgarar á Akureyri, sem við hringnótaveiðiskapinn hafa fengist, yrðu atvinnulausir. Og svo er eitt; er nú víst að betur fiskist, þó að hringnótaveiðarnar verði bannaðar? Eg hefi sárlitlar vonir um það. Setjum nú sem svo að betur fiskist eftir að hringnótaveiðarnar eru hættar, þá tel eg efasamt að meira fiskist en nú með hringnótaveiðinni. Mér fyndist því nær að setja inn fé, til þess að hjálpa mönnum til þess að geta kept við hringaótaveiðiskapinn. Menn verða að gæta að því, hverju slept er, og gæta að því, að engin reynsla er fengin fyrir því, að hringnótaveiðiskapurinn spilli fyrir öðrum veiðiaðferðum. Menn mega ekki eiga það á hættu að tapa fé, með því að hefta eina atvinnugrein og vita ekki, hvort það hjálpar nokkuð annari.



Eg hefi sneitt hjá að tala um þetta mál, vegna þess að við 1. umr. málsins komu fram mótmæli á móti því, sem féllu saman við mína skoðun. Því talaði eg ekkert þá, og líkt stendur á nú. Eg þykist nokkurn veginn sjá, hvernig fara muni um þetta frumv. og vil því heldur ekki nú leggja mikið til málanna. Það var að eins út af því sem hæstv. ráðherra (H. H.) sagði, að eg tek til máls nú. Hæstv. ráðherra benti á það, að rétt væri að setja inn í lögin ákvæði um það, að bæjarstjórn Akureyrar eigi hlut í að semja reglur um þennan hringnótaveiðiskap. Þetta er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, ef málið á annað borð kemst svo langt. Því að bæjarfélögin eiga að mínu áliti að vera jafn rétthá og Sýslufélögin. Eg var áður ráðinn í því að koma að breytingu í þessa átt, ef nokkrar líkur væru til þess, að málið næði fram að ganga, því það getur varla komið til mála að gera slík lög svo úr garði, að nokkurt þessara stjórnarvalda, út af fyrir sig, geti gert samþyktir um þetta, að hinum nauðugum, sem hér eiga hlut að máli. Vegna þess að eg efast um, að þetta mál nái fram að ganga., þá vil eg ekki fara út í einstök atriði þess. Vil eg að eins geta þess, að eg að mestu leyti felst á skoðanir háttv. framsögum. minni hlutans.



Eg skýrði frá því við 1. umr. þessa mála, hvernig þetta frumvarp er fram komið. Vil eg ekki endurtaka það alt núna, en vegna þess að sumir kunna að hafa gleymt því, sem eg sagði þá, vil eg drepa á einstök atriði frumvarpsins. Nefndin, sem var sett í málið, hefir - að einum undanskildum - orðið sammála um það, að ráða deildinni til þess að samþykkja fyrri málsgr. frumvarpsins, nefnilega að taka veginn milli Reykjavíkur og Hafnarfjarðar í tölu flutningabrauta. Nefndin felst á að þetta sé einhver fjölfarnasti, líklega allra fjölfarnasti, vegkaflinn á öllu landinu og þar á meðal mjög mikil vagna umferð á honum. Eftir eðli vegalaganna ætti þessi, vegur því að teljast í tölu flutningabrauta, en ekki sýsluvega. Þar sem þá þessi vegur er svo fjölfarinn, verður að vera trygging fyrir því að hann sé sæmilega fær, því það er hann hvergi nærri ætið. Á vorin og haustin er hann oft lítt fær yfirferðar, þótt hann sé svona sæmilegur yfir sumartímann. Nefndinni fanst nú ekki sanngjarnt að 2 lítil sýslufélög eigi að sjá fyrir þessum vegi, þar sem þau að langminstu leyti hafa vegarins not. Hér er hins vegar ekki um svo langan veg að ræða, að landssjóði sé með þessu hundin þung eða alvarleg byrði. Aftur gat nefndin ekki fallist á síðari málsgrein frumvarpsins, að viðhald vegarins skuli hvíla á landssjóði að öllu leyti, því það er gagnstætt því, sem á sér stað um allar aðrar flutningabrautir. Viðhaldið og eftirlitið á þeim hvílir vanalega á héruðum, sem brautirnar liggja um. En þar sem þó þessi vegur mætir óvanalega miklu sliti og það að minstu leyti í þarfir sýslufélaganna, sem mest af viðhaldinu kemur niður á, þá þykir nefndinni sanngjarnt að landssjóðar kosti viðhaldið að 1/3 hluta, sem einnig er heimilað í lögunum um vegi. Vil eg minnast stuttlega á álit minni hlutana eða þess 1 manns, sem ekki var hinum nefndarmönnunum sammála. Hann er á móti báðum greinum frumvarpsins af því: Í 1. lagi »að vegarkafli þessi liggur í 3 lögsagnarumdæmum, sem nær eingöngu hafa not vegarins«. Þetta er ekki rétt. Vegurinn liggur ekki í 3 heldur 4 lögsagnarumdæmum (á að vera sveitarfélögum) og af þeim hafa sýslufélögin hans að eins litil not og Kjósarsýsla sama sem engin not. 2. ástæða háttv. minni hlutans er sú, að verkfræðingur landsins áliti viðhald vegarins engu kostnaðarminna, þótt hann yrði púkkaður. Það er að vísu satt, að landsverkfræðingurinn gerði ekki mikið úr þeim mismun. En eg hefi líka haft tal af ýmsum öðrum mönnum, sem vit hafa á vegum, og þar á meðal manni þeim sem gert hefir Keflavíkurveginn, sem er mjög vanur maður og segir hann að mikill munur sé á því, hve viðhaldið sé ódýrara á góðum undirbygðum vegi, en botnlausum, sem þessi vegur er. 3. mótbára háttv. minni hluta mannsins (St. St.) var sú, að engin skýrsla væri fengin um það, hvað hvað aðgerðin á veginum mundi kosta. Hér þarf enga álitsskýrslu um kostnaðinn. Það er vitanlegt, að ekki er um stóra fúlgu að ræða. Fyrst þegar féð er veitt til brautarinnar, kemur að því að semja álitsskýrslu um kostnaðinn. 4. mótbáran var sú, að þeir einir vegir væru teknir í tölu flutningabrauta, er liggja um landsveitir, en ekki þeir, sem liggja með sjó fram. Hvað gerir það til, þó að fáar eða engar slíkar brautir séu til? Því flutningabrautir þarf, þar sem flutningur er mikill. 5. og síðasta mótbáran var sú, að vegurinn væri fullgóður til aksturs eins og hann er nú. Um þessa mótbáru þarf eg ekki að tala, því hún hlýtur að vera sprottin af ókunnugleika. Eg hefi þegar áður lýst því, að vegurinn er oft illfær. Eg gæti sýnt og sannað honum og háttv. deild það, að Gullbringusýslu er alls ekki kleift að halda uppi veginum frá Hafnarfirði til Reykjavíkur. Það er svo fjarri öllum sanni að ætlast til þess, að Suðurnes geri það, og það ætti að vera nóg til þess, að sýslan væri einhvern veginn losuð við veginn. Þetta er svo nauðsynlegur vegur og rétt hjá höfuðstað landsins, og þeir vegir mega ekki vera svo illir, að þeir séu til ógagns og vansæmdar fyrir landið, en það er þessi vegur oft, t. d. þegar útlendingar eru hér á ferðinni, og þótt við gerum ekki vegi sérstaklega fyrir þá, þá er þó síður að tjalda því bezta sem til er þegar, og þar sem gesta er von. Okkur þarna suður frá, er að vísu ekki mikið kappsmál um þennan veg; okkur er meiri áhugi á öðrum vegum en þessum, vegum, sem við höfum út af fyrir okkur og þurfum að kosta. Og þótt við séum neyddir til þess að leggja eitthvað til hans, þá mun það jafnan verða svo stjúpmóðurlega úti látið, sem frekast er unt.



Eg vildi að eins gera fyrirspurn. Það sést ekki hér, frá hvaða takmörkum þessi vegur er talinn hvoru megin.  (Björn Kristjánsson: Milli kaupstaðar-lóða)  . Gott er það.



Eg á hér eina viðaukatill. og vildi því tala nokkur orð um hana, en það er líklega rétt, að þau orð séu fá, því að eg sé að það eru mest stólar, sem talað er við hér í deildinni. En fyrst skal eg þó geta þess, að eg tel þetta frumv. sanngjarnt, og álít að hér standi líkt á og t. d. um flutningabrautina frá Akureyri fram að Grund, og man eg ekki betur en að sú braut væri tekin upp í fjárlög og það mál flutt af allmiklu kappi af sumum. Réttast væri, að Reykjavík og Hafnarfjörður til samans kostuðu viðhald á þessum vegi, ef landssjóður gerir það ekki. En svo svo eg snúi mér að viðaukatill., þá fer hún fram á það, að akfær vegur verði lagður frá Höskuldsstöðum í Lagárdal og fram undir heiðina að Lagalæk, þar sem landssjóðsvegurinn tekur við. Þetta er ekki löng leið, ekki nema tveggja tíma reið. Vegurinn yfir Lagárdalaheiði er góður akfær vegur, og til þess að hann verði að notum, þyrfti einnig að gera veg á þessum spotta. Þörfina fyrir þennan veg má sjá á því, að kaupafólk og námafólk, sem kemur héðan að sunnan, fer nú orðið, þegar það getur, inn í Hvammafjörð og þar norður yfir, jafnvel hundruðum saman. Og þá þyrfti það nauðsynlega að hafa akveg alla leið, til þess að það gæti ferðast sem bezt, ódýrast og fljótast frá skipi. Eg flyt þessa tillögu samkvæmt ósk kjósenda minna, en þó hafa þeir engan sérlegan hagnað af þessu, nema ef vera skyldi óbeinan, ef það yrði til þess, að skip gengi. þar fremur inn. Annars er umferð þessa fólks þeim ekki til hagræðar, því að þar er engin gistisala, og þeim væri það ef til vill hagur, meira að segja, ef að það kæmist sem fyrst leiðar sinnar.  (Jón Ólafsson: Þeir læra að selja)  . Nei ! Þeir eru menn gestrisnir. Eg endurtek það, að nú fer þorri manna um þennan veg, og það er hvorki erfitt að leggja hann né halda honum við, svo að eg vona að allir verði á eitt sáttir um það, að lita á þá nauðsyn, sem hér er á að gera þennan þjóðvegarspotta.



Eins og nefndarálitið ber með sér, hefi eg ekki getað fylgst með samnefndarmönnum mínum, og skal eg vísa til þess viðvíkjandi helztu ástæðunum. Þær hafa að vísu fengið mótblástur hjá háttv. 2. þm. G.-K. (Kr. D.), en ekki fanst mér honum takast að hrekja þær. Það kann að vera, að eg hafi ekki kynt mér nógu vel takmörk lögsagnarumdæmanna. Eg hélt sem sé, að þessi vegur lægi um 3 lögsagnarumdæmi, en nú heyri eg að hann liggur um 4, og það ætti þó fremur að styrkja mitt mál en veikja, og þó að mér sé í raun og veru ókunnugt um, hvað þessum 4 stjórnarvöldum kunni að vera kleift að leggja til, þá ætti slíkt þó fremur að vera tiltök, þar sem það fjórða bætist við til þess að bera viðhaldabyrðina. Eg játa það, að eg hefi ekki farið um veginn öldungis nýskeð, en eg fór um hann á síðastliðnu sumri, og þá var hann vel akfær, eða eg sá engar hindranir á honum fyrir vagnaumferð.  (Bjarni Jónsson: Hann er of mjór)  . Nei! Eg sá marga vagna mætast þar og gekk mjög vel; en verulegt atriði í þessu máli er það, að hann samsvarar ekki þeirri hugmynd, sem liggur til grundvallar fyrir flutningabrautum. Og þess minnist eg, að verkfræðingur, sem kallaður var á nefndarfund, leit einnig svo á. Hér er um veg að ræða, sem liggur milli tveggja nálægra staða við sjó, og þess vegna þótti mér það nokkuð merkilegt hjá háttv. þm. Dal. (B. J.), að hér væri nokkuð svipað ástatt eða jafnvel alveg sama sama máli að gegna og um flutningabrautina frá Akureyri inn að Grund. Sá vegur liggur utan frá sjó og inn í landið og það er samkvæmt aðalprincipinu fyrir flutningabrautum. Hvaða meining er í því, að landssjóður kosti mörgum þúsundum króna til lagningar flutningabrautar á sæmilega góðum vegi til þess eins, að losa þessi fjögur lögsagnarumdæmi við nokkurn hluta viðhaldsins? Og hvað vinna þau svo mikið við þetta.? Jú, þau fá 1/3 af viðhaldskostnaðinum lagðan á landssjóð. Og satt að segja þykir mér í nokkuð mikið ráðist, að gera þennan veg að flutningabraut að eina til þess að losna við þennan þriðjung viðhaldskostnaðarins. Eg ímynda mér jafnvel, að viðkomandi stjórnarvöld verði ekki neitt sérlega þakklát fyrir þessa breytingartillögu eða ávinninginn í framtíðinni. Það er þetta tvent, sem ræður mínu atkvæði, að frumvarpið bakar landssjóði byrði, sem er að mínu áliti vart forsvaranleg, og svo er það líklegt til að draga fleiri slíka dilka á eftir sér. Það er þegar kominn fram sviplíkur dilkur frá háttv. þm. Dal. (B. J.). Annars skildist mér, að vagnaumferð mundi ekki verða sérlega mikil um þann veg, sem hann talaði um, þótt hann annars kunni að vera tíðfarinn af kaupafólki og námsfólki, sem eg þó efast mjög um. Eg skal að endingu geta þess, að það kom fram í nefndinni, að um Hafnarfjarðarveginn væri mikil umferð af mjólkurvögnum, bæði af Álftanesi og víðar að. Þess vegna skilst mér, að það muni vera þessi lögsagnarumdæmi, sem nota hann mest, enda hlýtur svo að vera. Satt er það, að heilsuhælið á Vífilsstöðum mun nota hann mikið til flutninga, en tæpast mun eitt heimili nota hann svo, mjög, að hann verði mörgum árum fyrri ónýtur fyrir það eða viðhaldskostnaður gífurlegur. Eg mun því hvorki greiða atkvæði með frumvarpinu eður breytingartill. samnefndarmanna minna, og vænti ins sama af meiri hluta deildarmanna.



Eg er alveg hissa á háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) Þótt hann véfengi alla skapaða hluti, þá ætti hann ekki að véfengja fyrverandi velvild mína til Grundarbrautarinnar, því að henni var eg þó meðmæltur. Eg sagði ekki, að hér væri alveg eins ástatt og með hana, en hitt álit eg, að ekki sé meiri ástæða til að landssjóður kosti þann veg en þennan. Hafnarfjarðarvegurinn liggur milli sýslna, en Grundarbrautin innan hrepps. Hitt gerir ekkert til, hvort vegur liggur frá sjó, eða með sjó. Eg hugsa, að bæði háttv. þm. og aðrir kunni betur við að hafa veg t. d. yfir Öxnadalsheiði, og þar er þó sjór beggja megin - nema þeir vildu fara út fyrir öll nes, en það er eg hræddur um að ekki mundi borga sig. Eg veit að vísu ekki nú í hug löggjafanna, sem sömdu vegalögin, en eg hugsa, að þeir hafi ætlast til, að flutningabrautir yrðu lagðar, þar sem einhverjir flutningar eru, en ekki alveg út í loftið. Og um engan veg á þessu landi eru meiri flutningar en þann sem hér um ræðir. Eg er mintur á það af háttv. sessunaut mínum, að það eru ekki Reykvíkingar einir og Hafnfirðingar, sem ríða þennan veg, heldur menn austan, vestan og jafnvel norðan af landi, sem koma hingað til sjósóknar og verzla í Hafnarfirði. Og mér gæti jafnvel dottið í hug að þingmenn norðan úr landi gætu haft gaman af að bregða sér héðan þangað í bifreið, og væri þá ilt ef þeir hálsbrotnuðu af því að brautin væri of mjó. Háttv. 1. þingm. Eyf. ætti að minnast á inn makalausa kærleik minn til Grundarbrautarinnar - þar sem bifreiðin hans Magnúsar á Grund situr kannske föst enn þá - og reyna að vera svolítið góður við dilkinn minn í staðinn. Það er nú reyndar að villa heimildir á þessari viðaukatillögu að kalla hana dilk, því að eg hefi borið það fram áður, að þessi vegur yrði tekinn í þjóðvegatölu, og þá var ærin ekki fædd. Hér er ekki að tala um flutningabraut, heldur að eins akfæran þjóðveg og á honum er full þörf, því að umferðin er griðarmikil og þetta er styzta og bezta leiðin milli Suður- og Norður lands. Hitt verða menn að halda mér til góða, þótt eg geti ekki sannað, að þar sé mikil vagnaumferð nú. Eg var einmitt að biðja um vagnveg, til þess að þær gætu tekist. Eg vona því, að þessi dilkur verði látinn lifa.



Það er ekki kapp í mér út af þessu, eina og hér væri um stórvelferðarmál að ræða, og er þetta þó sanngjarnt og réttlátt. Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) sagði, að eg hefði styrkt en ekki veikt hans mál með þessum fjórum lögsagnarumdæmum. Eg sagði, að hann hefði ekki kynt sér málið og gerði það ekki til að veikja málstað hans, heldur að eins til að sýna, að hann væri því ókunnugur. Um aðalhugsjónina í flutningabrautamálinu veður hann alveg reyk. Hún getur ekki verið sú, að brautin þurfi endilega að snúa öðrum endanum niður að sjó, en hinum upp til fjalla, heldur auðvitað sú, að leggja akfæra segi þar sem þeirra þarf með. Og eg get sannað það, að flutningar eru hvergi meiri en þarna og það eitt ætti að vera nóg. Eg býst við, að þessi segir kosti nokkuð, en ef það er svo dýrt, þá á líka ekki að leggja það á þessar litlu Sýslur einar - en auðvitað nær það ekki nokkurri átt, að það kosti fleiri tugi þúsunda. Að sýslurnar losni við nokkuð af viðhaldskostnaðinum skiftir þær miklu og það sérstaklega, þegar um sýslufélag er að ræða, sem skuldar tugi þúsunda kr. nú þegar og þarf að leggja vegi enn fyrir marga tugi þúsunda, auk þessa. Eg get fullyrt það, að viðhaldskostnaðurinn verður minni með því að hafa þetta flutningabraut. Það hefir maður sagt mér, sem þekkir fullkomlega til þess. Því að vera alt af að gera við forarpollana á þessum vegi er eins og að kasta peningum í sjóinn. Eg get kannast við það, að mjólk er flutt eftir þessum vegi úr einum hreppi, en það er minsti hreppurinn í sýslufélaginu. En þetta minnir mig á annað, Sem háttv. þingm. Sagði. Hann kallaði Vífilsstaðahælið eitt heimili - rétt eins og það væri eitthvert kot. En eg get sagt honum það, að það jafnast á við heilan hrepp með svona 15–20 heimilum og flutningaþarfir þess á við svona 40–50 sveitaheimili. Eg skal geta þess um viðaukatillögu háttv. þm. Dal. (B. J.), að meiri hluti nefndarinnar hefir ekki tekið neina afstöðu til hennar, svo að þar er hver frjáls að atkvæði sínu. Eg fyrir mitt leyti kannast við, að full þörf muni vera fyrir þennan veg og ímynda mér, að eins mikil ástæða sé til þess að hafa hann fyrir þjóðveg eins og marga aðra, sem þegar eru ákveðnir. Viðaukatillagan fer ekki fram á annað, en að þessi vegarkafli verði gerður að þjóðvegi, en þá á að gera akfæra, þar sem þörf er á. Eg get því, fyrir mitt leyti, verið hlyntur þessari viðaukatillögu, þó að eg hins vegar geti ekki álitið að hún skifti jafnmiklu máli og aðalefni þessa frumvarps.



Eg sé ekki betur en að þetta frumv komi í bága við tilgang eða aðalstefnu vegalaganna. Því að með því að Samþykkja frumvarpið eru teknar opnar dyr fyrir því, að margfalt fleiri vegum verði skelt á landssjóðinn en heppilegt er, að minsta kosti á meðan hann er ekki kominn lengra áleiðis með sína eigin vegi. Landssjóður hefir líka veitt meiri og minni styrk til sýsluvega og jafnvel til hreppavega í inum stærri hreppum og þá sérstaklega til þess héraðs, sem hér á hlut að máli. Það er ekki hægt að mótmæla því, að enn hafa vegalögin ekki lagt landssjóði á herðar aðra þjóðvegi, en þá sem tengja rakleitt saman landsfjórðunga eða að minsta kosti fleiri sýslur. Akbrautirnar eða flutningabrautirnar, sem kallaðar eru, hafa ávalt verið miðaðar við þann tilgang, að létta vöruflutninga frá hafnaretað og upp til sveita. Það er því á móti tilgangi laganna að taka því vegi upp á landssjóð, sem liggja á milli staða innan héraðs, sem tengdir eru saman með góðum skipaferðum styrktum af landssjóði. Af þessum ástæðum verð eg að vera. á móti frumvarpinu. Það getur meir en verið, að þau sýslufélög, sem hér um ræðir, verði sérstaklega hart úti um umræddan vegkafla, þar sem svo stórir kaupstaðir liggja hvor við sinn enda vegarins. En þó, væri sanngjarnara að fara fram á, að kaupstaðirnir legðu meira til vegarins en beinlínis heyrir undir þeirra landssvæði. Það væri nær að fara fram á einhverja breytingu í þá átt, að kaupstaðir væru eigi alveg og ófyrirsynju lausir við alla skyldu gagnvart vegum héraðanna, því að vegirnir eru engu síður vegna kaupstaðarbúa en annara landsmanna.



Það sem gerir það að verkum, að eg get ekki verið með þessu frumv., er það, að hér á að fara að slíta ákvæði út úr lagabálki, sem á sínum tíma var vandlega hugsaður og undirbúinn af stjórninni og verkfræðingi landsins. Eg verð að telja mjög var hugavert að breyta hér nokkru, nema sama meðferð verði viðhöfð og upphaflega var höfð við setningu laganna. Það hefir nú komið fram, að málið hefir verið borið undir landsverkfræðinginn og honum ekki getist að því. Framsögum. meiri hlutans (Kr. D.) lagði áherzlu á, að nauðsynlegt væri að hliðra hér til, því að vegurinn væri hlutaðeigandi sýslufélfélögum, sem sé Gullbringu og Kjósar sýslum, til mikillar byrði. Þetta getur vel verið, en þá verður að líta á það, að fá eða engin sýslufélög á landinu hafa fengið eins mikinn styrk til vegalagninga og einmitt þessi. Það, út af fyrir sig, er vel skiljanlegt, að háttv. flutningm. frumv. (Kr. D.) sé áfram um að fá þessu framgengt, því það er svo sem eðlilegt að hann vilji losa sitt hérað við talsverðan kostnað og koma honum á landssjóð. En það er ekki rétt að ætlast til þess að þingmenn líti alment þeim augum á málið. Eg skal alls ekki neita því, að viðaukatill. háttv. þm. Dal. (B. J.) sé ef til vill á góðum rökum bygð, á svo góðum rökum, að ef farið væri að breyta vegalögunum á annað borð, þá gæti vel verið. að rétt væri að taka hana til greina. En líklegt er að svo standi á víða um land og fyrir þá sök er það nauðsynlegt að hafa heildaryfirlit yfir alla vegi á landinu áður en nokkur breyting er gerð á vegalögunum. Það heildaryfirlit hefir enginn nema verkfræðingur landsins, því þó að einstakir þingmenn kunni að hafa farið viða um, þá skortir þá alt til þess að geta kynt sér málið svo sem nægilegt er. Fyrir því verð eg að telja það nauðsynlegt samræmisins vegna að vegalögin séu athuguð í heild sinni, áður en tekið er til að breyta þeim í einstökum atriðum.

Framsögum. meiri hl. (Kristinn Daníelsson) Háttv. þm. S.-Þing. (P.J.) andaði á móti frumvarpinu. Það er ekki nýtt fyrir vegina okkar hérna suður frá, að köldum gusti andi úr þeirri áttinni. Aðalástæðan var sú, að þetta frumv. mundi opna fleiri vegum aðgang að landssjóði. En eg vil benda á, eins og eg hefi reyndar oft gert áður, að það stendur alveg sérstaklega á um veginn milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur svo sérstaklega, að það þarf alls engan dilk að draga á eftir sér, þó að frumvarpið nái fram að ganga. Við annan enda vegarins er höfuðborg landsins og við hinn endann einhver stærsti kaupstaðurinn. Vegurinn verður auðvitað fyrir langmestu áliti af völdum þessara tveggja bæja, en auk þess er afarmikil umferð um hann af mönnum úr fjarlægum sveitum, bæði austanmönnum, sem sækja til sjávar, og öðrum. Vegurinn er allra gagn, en lang minst not af honum hafa sýslufélögin, sem viðhald hans eiga að kosta. Þetta verð eg að kalla að sérstaklega standi á. Háttv. 1. þm. Skagf. (ÓI. Br.) hafði það á móti frumvarpinu, að varhugavert væri að breyta jafnvandlega undirbúnum lögum og vegalögin væru. Eg skal ekki hafa á móti því að þau hafi verið vandlega undirbúinn. En ekki fór þó meira fyrir undirbúningnum en svo, að ein sýslan, Gullbringusýsla, gleymdist alveg, sú sýslan sem langversta vegi hefir og kostnaðarsamasta. Háttv. sami þm. (Ól. Br.) gat þess, að meira hefði verið lagt úr landssjóði til styrktar vegagerðum í Gullbringu- og Kjósarsýslu en til nokkurrar annarar sýslu á landinu. Þetta kemur ekki til nokkurra mála, og þarf eg ekki annað en að minna á flutningabrautirnar til þess að sýna að svo er ekki. Eg skal reyndar játa að sýslufélög þessi hafa fengið mikinn styrk úr landssjóði á móti, að engin sýsla á landinu hefir lagt jafnmikið af sínu fé á móti landssjóðstillaginu. Háttv. 1. þm. Skagf. (ÓI. Br.) sagði ennfremur, að landsverkfræðingnum hefði ekki getist að frumvarpinu. Hann hafði ekkert á móti frumvarpinu í sjálfu sér, hann vildi einungis ekki gera mikið úr mismuninum á viðhaldskostnaðinum og er eg satt að segja ekki farinn að skilja það enn. Að öðru leyti skal eg ekki fjölyrða um málið, mér er í raun og veru miklu annara um aðra vegi en um þennan veg. En eg vona að eg hafi gert öllum ljóst, að hér er ekki farið fram á annað en það sem full sanngirni mælir með.



Því hefir verið haldið fram, að landsverkfræðingurinn væri mótfallinn þeim breytingum á vegalögunum, sem hér er farið fram á. Eg finn mér skylt, þar sem eg er einn nefndarmannanna, að skýra frá því sem eg veit sannast um þetta. Eg skildi landsverkfræðinginn alls ekki svo. Hann var kallaður á nefndarfund, sérstaklega til þess að bera það atriði undir hann, hvar takmörk vegarins væru. Hann lét það álit sitt í ljós, að vegurinn takmarkaðist af kaupstaðarlóðunum beggja megin. Eg gat ekki heyrt, að hann hefði nokkuð á móti því að þetta lagafrumvarp yrði samþykt. Eg segi ekki að hann hafi verið þess hvetjandi, en það þori eg að fullyrða, að hann lét ekki í ljós að frumvarpið kæmi á nokkurn hátt í bága við anda vegalaganna. Enda er sú mótbára algerlega gripin úr lausu lofti. Andi laganna hlýtur að vera sá, að flutningabrautir skuli vera þar, sem flutningaþörfin er mest, svo framarlega sem þar er hægt að leggja akbraut. Eg held að enginn geti neitað því, að hér sé meiri flutningaþörf en annarstaðar, þar sem stærsti bær landsins, Reykjavík, er annarsvegar og all-stór bær hins vegar, sem sé Hafnarfjörður. Það nær ekki nokkurri átt að bera þennan veg saman við brautina frá Akureyri og inn að Grund. Þar er ekki fluttur tíundi hluti, ekki hundraðasti hluti af því sem um þennan veg er flutt, og á þetta við jafnt um mannflutninga sem vöruflutninga. En ein mitt það, að flutningaþörfin er svo mikil, getur það að verkum, að vegurinn er brúkaður meira og slitnar meira en vegir yfirleitt, einkum vegna þess að alt er þar flutt á vögnum. Vegurinn slitnar því svo fljótt, að sýslan hefir ekki efni á að halda honum við. Þarna er nauðsynin á þessu. Jafnvel þó að allur viðhaldakostnaður lenti á landssjóði, væri það ekkert athugavert, og því síður er ástæða til að hafa á móti frumvarpinu, eftir að flutningsmaður hefir fallist á að breyta því í þá mynd sem það hefir nú. Það hefir í reyndinni sýnt sig, að sýslan er ekki fær um að halda veginum við, því að síðustu árin hefir hann ekki getað heitið vagnfær. Það kemur fyrir í hverri viku, að vagnar, sem fara um hann, skemmast eða brotna. Það hefir verið sagt hér, að réttlátt væri að kaupstaðirnir, Reykjavik og Hafnarfjörður, kostuðu veginn. Þeir munu nú hafa nóg á sinni könnu. Engin héröð þurfa að leggja annað eins til vegagerða og kaupstaðirnir, og þá sérstaklega Reykjavík. Á það er því ekki bætandi, enda ekki réttlátt að leggja kostnaðinn við þenna mjög fjölfarna vegarspotta á þá, því að hann liggur utan þeirra umdæmis. Eg hefi fundið mér skylt, þar sem eg var einn í nefndinni, að segja nokkur orð málinu til stuðnings. Eg býst reyndar ekki við, að það hafi mikla þýðingu.

Ráðherrann (H.H.): Eg vildi að eins láta í ljós, að mér virðist br.till. á þgskj. 209, að gera veginn frá Höskuldstöðum í Laxárdal í Dalasýslu til Lagalækjar að akfærum þjóðvegi, ekki vera í fullu samræmi við vegalögin. Lögin gera ráð fyrir, að á þjóðvegum séu svo bættar torfærur með vegaruðningi og brúargerð, að þeir séu greiðir yfirferðar, og í næstu grein þar á eftir er heimild til landstjórnarinnar, að hún geti gert þjóðvegi akfæra, ef hlutaðeigandi sýslufélag leggur eitthvað að mörkum til vegagerðarinnar. Mér finst því réttara af háttv. þm. Dal. (B. J.), að ráða kjósendum sínum til að bjóða fram fé til þess að fá veginn akfæran, heldur en að leggja áherzlu á, að ákveðið verði með lögum að gera hann að eins konar flutningabraut.  (Bjarni Jónsson: Vill stjórnin þá ekki koma fram með br.till. í þá átt?)  Nei. Mér er illa við ef farið verður að grauta í vegalögunum, og þess vegna er eg ekkert hrifinn af sjálfu frumv., þó að eg játi, að það hefir við nokkra sanngirni að styðjast. Það mætti veita fé í þessu skyni á fjárlögunum, án þess að þurfa að breyta vegalögunum til þess.



Eg tók það stuttlega fram Við 1. umr., hver tilgangurinn væri með þessu frv., eða hver orsök væri til þess að frumvarpið er fram komið, sem sé það, að komið er í ljós á seinni tímum að kornforði í verzlunum er minni en áður var, og þó hefir aldrei verið svo áatatt, að trygt væri um að bjarga búpeningi með kraftfóðri, þegar heyleysi bæri að höndum. Þetta frumv. miðar að því, að uppörva héraða- og sveitastjórnir til þess að koma einhverri vörn við og reyna að tryggja sveitirnar og héruðin. þegar ekki verður lengur treyst á verzlanirnar, eins og áður var hægt þegar einokunin var meiri. Hefir okkur flutningsmönnunum virst það ráðið tiltækilegast, sem lýst er í frumv. Sumir hafa látið í ljós, að ekki væri nóg að heimila þessar samþyktir, heldur þyrfti að fyrirskipa, að svo skyldi vera í hverju héraði. Við höfum þó ekki viljað ganga svo langt. En ef breyt.till. hefði komið fram, sem í þá átt hefði farið, þá hefði eg fyrir mitt leyti viljað, að það væri tekið til íhugunar. Hvað tillag landssjóðs snertir, þá höfum við gert áætlun um kostnaðinn, sem af þessu leiðir. Það er fyrst rentutapið, sem leiðir af því að liggja með korn frá því á haustin og fram á sumar, þangað til útséð er, hvort það verður notað til skepnufóðurs, þó að því leyti, sem það verður ekki notað til þess. Kostnaðurinn á þeim hluta kornsins, sem notaður er, legst á þá sem nota það. En ef kornið er ekki notað, verða sveita sjóðirnir að bera kostnaðinn, fyrst rentutapið, þá húsaleigu og loks einhvern áhættukostnað, því að á þessu tímabili getur kornið lækkað í verði, svo að skaði sé að hafa legið með það. Enn er ótalið ábyrgðargjald. Þennan kostnað höfum við áætlað 8–10% af verðinu. Verð rúgtunnunnar höfum við gert 16–20 kr. Hvort sem nú er reiknað 8% af 20 kr. eða 10% af 16 kr., verður kostnaðurinn kr. 1,60 á tunnuna eða 100 kg. Þar af viljum við að landasjóður borgi helminginn, þó aldrei yfir 80 aura á tunnuna, þó að kostnaðurinn fari fram úr því sem við höfum áætlað. Við höfum ekki gert áætlun um, hve landssjóðstillag þetta yrði mikið á ári. Ef mikið er notað, er mikið gagn að forðanum, en kostnaður litill. En sé hann lítið eða ekki notaður, verður kostnaðurinn talsverður að vísu, en þá er það að þakka því sem mest er í varið, að fóðurskortur hefir eigi orðið tilfinnanlegur. Frekari skýringa álít eg ekki þurfa, en óska að málið fái að ganga leiðar sinnar.



Frumvarp þetta er gamall og góður gestur hér á þingi, og þarf því eigi á þessu stigi málsins að ræða mikið um það. Samt vildi eg með örfáum orðum gera grein fyrir aðal-ástæðum þess. Og er þá þess fyrst að geta, að það virðist eðlilegt og rétt, að bæjarmenn ráði allri skipun bæjarstjórnarinnar. Þeir hljóta gagnið eða ógagnið af gerðum hennar, enda greiða þeir allan kostnað af stjórn bæjarins, þar á meðal laun borgarstjóra að öllu leyti. Í sveitum eru líka allir hreppsnefndarmenn kosnir af kjósendum hreppsins. Þess má og geta máli þessu til meðmæla, að það er sjálfsagt langvinsælasta mál bæjarins. Það hefir hvað eftir annað verið samþykt á þingmálafundum, annaðhvort í einu hljóði eða sama sem einróma. Á síðasta eða næstsiðasta þingmálafundi voru ein 2 atkv. greidd á móti því. Í annan stað mundi afstaða borgarstjóra til bæjarfulltrúanna verða frjálsari, ef hann yrði kosinn af borgurum bæjarins. Hann er ekki öfundsverður af núverandi fyrirkomulagi og bæjarstjórnin heldur ekki, allra sízt hún, eftir að stjórnarráðið hefir fengið borgarstjóra atkvæðisrétt í bæjarstjórninni, þvert ofan í tilgang laganna, enda fer sú ráðstöfun stjórnarráðsins beint í bág við lög um bæjarstjórn í Hafnarfirði frá sama degi. Þar er skýrt tekið fram, að borgarstjóri - eða bæjarstjóri eins og hann þar er kallaður - skuli ekki hafa atkvæðisrétt í bæjarstjórninni, nema hann sé jafnframt bæjarfulltrúi. Það kemur líka heim við atkvæði stjórnarskrárinnar, að ráðherra skuli ekki hafa atkvæðisrétt á þingi, nema að hann sé kosinn þingmaður í einhverju af kjördæmum landsins. Það þykir heldur ekki aldeilis dæmalaust, að núverandi fyrirkomulag hafi ekki gefist vel, og á eg þar sérstaklega við eitt mál. Réð þar atkvæði borgarstjóra meiri hlutanum, og mun nú miklum meiri hluta manna. þykja þar slysalega hafa tiltekist. Eg sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið að sinni. Vona að deildin sýni málinu þann sóma að vísa því til 2. umr. Það mun tæpast ástæða til að setja nefnd í málið, en ef menn óska nefndar mundi réttast að kjósa 5 manna nefnd.



Í Vestmannaeyjum er, eina og kunnugt er, mjög örðugt með siglingar, vegna þess, að þar er að heita má engin höfn, og þó eru þangað miklar siglingar. Þar er að vísu dálítill pollur, sem er nokkuð varinn sjávargangi, og kalla má höfn, en hann er svo grunnur, að ekki er þar fært inn nema bátum og mjög smáum þilskipum. Þessi litla höfn er skýld frá 3 hliðum, en einu megin, að austan, leiðir sjó inn á höfnina, svo að einatt er mikil hætta skipum, og sérstaklega mótorbátum sem á höfninni liggja. Nú vill svo vel til, að það er tiltölulega auðvelt að bæta höfnina, fyrir fremur lítið fé, svo að við megi una. Það er nokkuð siðan að farið var að hugsa um hafnargerð í Vestmannaeyjum. Þegar í, þingunum 1905 og 1907 kom það til orða, hvort ekki væri rétt að landssjóður léti gera þar höfn. Eg minnist þess sérstaklega um einn fjárlaganefndarmanninn, sem nú er látinn, að hann v ar því máli mjög fylgjandi. 1908 var verkfræðingurinn Th. Krabbe fenginn til að rannsaka hafnarstæði í Vestmannaeyjum og athuga málið. Komst hann að þeirri niðurstöðu, að gera mætti nokkurn veginn góða bátahöfn þar fyrir um 40 þúsund krónur. Kom Vestmannaeyingum til hugar að fara þá leið, og leituðu til þingsins 1911 um aðstoð bæði til frekari rannsókna og ábyrgð fyrir láni. Þingið tók vel í þetta hvort tveggja. Fyrir það fé, sem þingið veitti þá til rannsóknarinnar, sem að vísu ekki reyndist nægilegt, var svo fenginn reyndur hafnarverkfræðingur erlendis frá, og hefir hann rannsakað málið, útbúið teikningar og áætlanir, er sendar hafa verið fjárlaganefnd. Eftir áætlun hans mundi hafnargerð í Vestmannaeyjum kosta tæpar 250 þús. kr., og er hafnarbótin þá í því fólgin, að gerðir séu garðar, er loka eiga að miklu leyti fyrir höfnina, þeim megin sem hún er ekki landi varin, að dýpka höfnina, svo að hún verði 5, 4 og 2 metra djúp um fjöru, og að byggja Skipabrú ásamt uppfylling o. fl. Sýslunefndin fer fram á, að landssjóður leggi til 1/3 kostnaðar, en láni sýslufélaginu hitt, eða ábyrgist féð. Hún sýnir fram á það með góðum rökum, að fyrirtækið mundi borga sig, það þótt eigi fengist nema 1/4 hluti kostnaðarins úr landssjóði. Eg býst nú og við því, að þingið sjái Sér ekki fært að leggja til þessa fyrirtækis nema 1/4, eða rúm 60 þús. kr., í ramræmi við tillag til hafnargerðar í Reykjavík og hafnarbryggju í Hafnarfirði. Og það virðist ekkert ósanngjarnt, að landssjóður, sem svo að segja aldrei hefir kostað neinu til Vestmannaeyja sérstaklega, leggi nú einu sinni drjúgan skerf til þeirra, skerf, sem þó ekki nemur meiru en rúmlega eins árs tekjum landssjóðs þaðan. Um nauðsynina til hafnar í Vestmannaeyjum er óþarfi að fjölyrða. Tryggileg höfn er þar óhjákvæmilega nauðsynleg vegna mótorbátaútgerðar þeirra, sem stöðugt fer vaxandi. Nú eru þar um 60 mótorbátar. Eg get ekki sagt um það, hversu mikils virði þeir eru nú, en eg býst Við að það megi telja þá 400–500 þúsund króna virði. Þessa eign þarf að tryggja. Þeir mega ekki lengur liggja svo að segja fyrir opnu hafi. Auk þess er höfnin mjög nauðsynleg ef svo færi, sem mörgum sýnist ráðlegt, að menn þar réðust í að breyta útgerðinni að einhverju leyti. Þá eru, eins og eg tók fram, miklar siglingar til eyjanna, og yrðu miklu meiri, ef ekki væri hafnleysið. Það kemur einatt fyrir þar, að vöruskip verða að bíða þar færis til að fá afgreiðslu mörgum vikum saman, og verða svo að fara þaðan við svo búið. Og það er svo sem ekki alt af því að heilsa, að þau geti legið róleg við Eyjarnar. Nei, stundum leita þau skjóls einhverstaðar undir Eyjunum, þess á milli verða þau stundum að leita til hafs. Höfn í Vestmannaeyjum væri og einatt mikils Virði fyrir fiskiskip, botnvörpunga, sem mundu nota höfnina afarmikið. Höfn í Vestmannaeyjum er gott og nauðsynlegt fyrirtæki, ekki einungis fyrir Vestmannaeyjar, heldur og fyrir nærliggjandi sýslur, og það má ekki dragast, enda kostnaðurinn ekki svo, að hægt sé að bera því við, að landssjóður sé ekki fær um að hlaupa undir baggann. Málaleitun sýslunefndarinnar í Vestmannaeyjum, sem vill ráðast í fyrirtækið, um hjálp landasjóðs til að koma fyrirtækinu á, var send landstjórninni, er aftur beindi henni til fjárlaganefndar, eins og rétt var, því að hér er, að því er til Alþingis kemur, aðallega um fjármál að ræða, sem eðlilega kemur fyrst til fjárlaganefndar um að sýsla. En í sambandi við fjárframlagið koma ýmis atriði hafnargerðinni viðvíkjandi, sem lög þarf að setja um. Þess vegna hefi eg leyft mér að bera þetta frumv., sem sýslunefndin í Vestmannaeyjasýslu hefir samið, fram hér, og tel eg eftir öllum atvikum réttast, að því verði vísað til háttv. fjárlaganefndar. Geri eg það að tillögu minni, að svo verði gert, eftir að búið er að vísa málinu til 2. umr.



Sumt hefnir sín og sumt hefnir sín ekki. Það hefnir sín ekki á háttv. þingm. Vestm. (J. M.), að sambandsflokkurinn og sambandslið hans drap fyrir mér frumv. um vegagerð í Dölunum. Það var sýnt fram á það, hve vegspottinn væri nauðsynlegur, ekki einungis fyrir sýslubúa, heldur og fyrir ferðamenn, er fara um sýsluna. Var þar meir lítið á alþjóðar þörf, en á hag míns kjördæmis, og varð því klámhögg úr tilræði sambandsdrekans. Eg hefni mín ekki, af því að mér er svo umhugað um hafnargerðir og allar umbætur á sjó, að eg gæti alls ekki unnið það til, fyrir nokkurn mun, að vera á móti nokkru verulegu atriði, er standi til umbóta í sjávarmálum, jafnvel þótt eg stæði hér á eigin ábyrgð og væri engra manna fulltrúi, hvað þá eins og nú stendur á. Umflotið land er ekki sjálfbjarga, nema það eigi sinn eigin skipaflota, en skipafloti kemur eigi að haldi, nema að hafnir séu til fyrir skipin að leggjast í. Það er nauðsynlegt að gera höfn í Vestmannaeyjum, af því að þær eru fyrsti staðurinn við landið, sem skip kemur til á leið frá útlöndum, og í nánd við þær halda fiskiskipin sig oft að veiðum. Það er því nauðsynlegt að hafa höfn þarna, til þess að skip, sem eitthvað væri að, gætu fengið þar nauðsynjar sínar, ekki sízt skip, sem stödd væru í sjávarháska. Af þessu leiðir, að eg gæti ekki verið með því, að landssjóður legði einn eyri til að gera bátahöfn í eyjunum Ef höfnin á ekki að geta nægt botnvörpungum og venjulegum skipum, sem ferðast til landsins, verð eg ekki með að henni verði lagt neitt fé úr landssjóði. En nú vill svo vel til, að eg hefi heyrt eftir skilgóðum manni, sem þekkingu hafði á málinu, að með litlum kostnaði, mætti dýpka svo pollinn, að hann yrði fær um að fleyta venjulegum milliferðaskipum á stærð við þau, sem nú dallast hér við land. Tel eg því sjálfsagt að hlúa að því fyrirtæki og veita fé til þess úr landssjóði, ef tæki eru á því. En það er eitt, sem getur hefnt sín í þessu máli, og það er, hvað menn voru skammsýnir, er rætt var um að setja þar loftskeytastöð. Þá fyrst væru Vestmannaeyjar á sinni réttu hillu, ef þar væri góð höfn og bein loftskeytasambönd við aðra landshluta, þannig að hvert skip, sem væri að fiska á þessum slóðum, gæti farið þangað og afgreitt öll sín erindi þar. Ekki sízt ef náð yrði samböndum við skip í hættu stödd, svo að í eyjunum gæti orðið bjargráð fyrir skip meðfram allri suðurströnd landsins. Þetta hefnir sín, því að þá hefði málinu nú verið vís sigurganga gegnum þingið. Vona eg að það komi þó ekki til, því að hefndin er ekki mín, og eg mundi að engu leyti gleðjast af því. Í hvaða nefnd málið er sett, stendur mér á sama. Eg fylgi þar tillögum flutningsmanns, enda þótt þetta mál sé svo vaxið, að önnur nefnd ætti að fjalla um það. En því munu fylgja svo góð skjöl, að nefndarstarfið sé ekki í öðru falið en að ákveða, hvort veita skuli féð eða ekki.



Það væru aðrar leiðir til þess að fá því framgengt, sem frumv. þetta fer fram á, t d. sú; að veita Vestmannaeyjum kaupstaðarréttindi. Það kom einnig til orða hjá sýslunefndinni í Vestmannaeyjum, sem hefir beðið mig um að flytja mál þetta. Auðvitað er nú svo mikill fjöldi saman kominn á litlum bletti í Vestmannaeyjum, að ekki væri í sjálfu sér neitt því til fyrirstöðu, að Vestmannaeyjum væru veitt kaupstaðarréttindi. En nefndin hefir samt ekki að svo stöddu viljað fara fram á þetta kostnaðar vegna. Þá hefði verið vegur til þess fyrir eyjarnar, að fá heimild til þess að setja lögreglusamþykt í kauptúninu með því að skilja það úr hreppnum eins og hann nú er og gera það að sérstöku hreppsfélagi, en það er Eyjamönnum ekki ljúft. Eins og nú standa lög til, má að vísu gera byggingarsamþykt fyrir Vestmannaeyjar. En hvort er væri að ræða um lögreglusamþykt eða byggingarsamþykt, þá er það eftir núgildandi lögum hreppsnefnd, sem á að hefjast handa og semja Samþyktina., en ekki Sýslunefnd. Það sem hér er farið fram á, er því í stuttu máli það, að sýslunefnd Vestmannaeyjasýslu fái í þessum málum sama rétt, sem bæjarstjórn í kaupstað.



Frumvarp þetta er gamall og góður gestur hér á þingi, og þarf því eigi á þessu stigi málsins að ræða mikið um það. Samt vildi eg með örfáum orðum gera grein fyrir aðal-ástæðum þess. Og er þá þess fyrst að geta, að það virðist eðlilegt og rétt, að bæjarmenn ráði allri skipun bæjarstjórnarinnar. Þeir hljóta gagnið eða ógagnið af gerðum hennar, enda greiða þeir allan kostnað af stjórn bæjarins, þar á meðal laun borgarstjóra að öllu leyti. Í sveitum eru líka allir hreppsnefndarmenn kosnir af kjósendum hreppsins. Þess má og geta máli þessu til meðmæla, að það er sjálfsagt langvinsælasta mál bæjarins. Það hefir hvað eftir annað verið samþykt á þingmálafundum, annaðhvort í einu hljóði eða sama sem einróma. Á síðasta eða næstsiðasta þingmálafundi voru ein 2 atkv. greidd á móti því. Í annan stað mundi afstaða borgarstjóra til bæjarfulltrúanna verða frjálsari, ef hann yrði kosinn af borgurum bæjarins. Hann er ekki öfundsverður af núverandi fyrirkomulagi og bæjarstjórnin heldur ekki, allra sízt hún, eftir að stjórnarráðið hefir fengið borgarstjóra atkvæðisrétt í bæjarstjórninni, þvert ofan í tilgang laganna, enda fer sú ráðstöfun stjórnarráðsins beint í bág við lög um bæjarstjórn í Hafnarfirði frá sama degi. Þar er skýrt tekið fram, að borgarstjóri - eða bæjarstjóri eins og hann þar er kallaður - skuli ekki hafa atkvæðisrétt í bæjarstjórninni, nema hann sé jafnframt bæjarfulltrúi. Það kemur líka heim við atkvæði stjórnarskrárinnar, að ráðherra skuli ekki hafa atkvæðisrétt á þingi, nema að hann sé kosinn þingmaður í einhverju af kjördæmum landsins. Það þykir heldur ekki aldeilis dæmalaust, að núverandi fyrirkomulag hafi ekki gefist vel, og á eg þar sérstaklega við eitt mál. Réð þar atkvæði borgarstjóra meiri hlutanum, og mun nú miklum meiri hluta manna. þykja þar slysalega hafa tiltekist. Eg sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið að sinni. Vona að deildin sýni málinu þann sóma að vísa því til 2. umr. Það mun tæpast ástæða til að setja nefnd í málið, en ef menn óska nefndar mundi réttast að kjósa 5 manna nefnd.

Flutningsm. (Jón Magnússon) Háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) hefir ekki tekið vel eftir því sem eg sagði. Eg sagði einmitt, að til væri leið til þess að fá þessu framgengt án sérstakra laga, en þá yrði það hreppsnefnd, er semdi samþyktirnar í fyrstu. En það virðist eðlilegt, eftir því sem þar til hagar, að það sé sýslunefndin, sem semji þessar samþyktir. Sýslunefndin hefir því beðið mig að bera málið fram í þessu formi.



Þetta er misskilningur hjá þm. Vestm. (J. M.). Það skiftir engu máli, hvort sýslunefnd eða hreppsnefnd semur frumvarp til lögreglusamþyktar, enda gæti sýslunefndin vafalaust ráðið samþyktarfrumvarpinu, þó að hreppsnefndin byggi það til í orði kveðnu. Um byggingarsamþykt á sýslunefnd lögmælt atkvæði, svo að ekki þarf að minsta kosti sérstök lög til slíkrar samþyktar. Annara eru dæmi til þess, að kauptún hafi fengið lögreglusamþyktir án sérstakra laga, og man eg ekki betur en að dæmi þess séu til frá tíð háttv. þm. Vestm. (J. M.) sem skrifstofustjóra á 1. skrifstofu í stjórnarráðinu.



Áður en umræður hefjast af nýju, þykir mér hlýða að minnast hér á það, að af þeim mönnum, er áttu sæti með oss hér í neðri deild á síðasta þingi, er enn einn hinn þriðji - látinn, Guðlaugur Guðmundsson, sýslumaður og bæjarfógeti á Akureyri. Hann dó einni stundu og 40 mín. eftir hádegi í dag. Á þingi í fyrra vann hann reyndar þingstörf sín með þeirri atorku og ósérhlífni, sem honum var lagin. Samt mætti þá þegar sjá forboða þess, sem nú er fram komið. Hann hafði þá sýnilega tekið sjúkdóm, þann sem fyrst neyddi hann til að leggja niður þingmensku og leiddi hann síðan til bana eftir langvinnar þjáningar. Guðlaugur mun hafa setið á 10 Alþingum alls, seinast 1912, og það er ekki of sagt, að hann var jafnan talinn meðal inna atkvæðamestu þingmanna, enda var hann mikill gáfumaður, málsnjall með afbrigðum, fylginn sér og mikilvirkur bæði við þingstörf og annað, er bann átti að vinna. Hann mun hafa gegnt inu erfiða embætti sínu með miklum dugnaði og skyldurækni, og jafnvel í banalegunni vann hann að því með fádæma þreki og staðfestu næstum fram í dauða. Við lát Guðlaugs Guðmundssonar hefir þjóð vor mist merkan nytsemdarmann og vér hugsum til hans með söknuði og hlýjum huga. Blessuð veri minning hans. Þingmenn hlýddu standandi á ræðu forseta. Forseti tilkynti, að nefnd, sú sem kosin var til þess að íhuga frumv. til laga um lögskipaða endurskoðun, hefði kosið sér formann Kristján Jónsson og skrifara Bjarna Jónsson frá Vogi. Forseti skýrði frá, að útbýtt hefði verið í deildinni: 1. Þingsályktunartillögu um skipum nefndar til þess að íhuga beiðni frá hr. P. J. Torfasyni, um einkarétt honum til handa til þess að vinna salt úr sjó með nýrri aðferð, og fleiri tillögur sama manns um hérlendan atvinnurekstur. Flutningsm.: Bened. Sveinsson, Pétur Jónsson, Guðmundur Eggerz, Matth. Ólafsson, Bjarni Jónsson frá Vogi (280). 2. Nefndaráliti, um frumvarp til laga um sölu á þjóðjörðinni Reykjum í Hrútafirði (283). 3. Breytingartillögu við frumvarp til laga um breyting á lögum um vörutoll 22. Okt. 1912. Frá nefndinni (281). 4. Frv. til laga um samþykt um hringnótaveiði í Eyjafirði. Eftir 2. umr. í Nd. (282). 5. Breytingartillögu við frumvarp til viðaukalaga við lög nr. 24, frá 9. Júlí 1909, um samþyktir um kornforðabúr til skepnufóðurs. Frá flutningsmönnum (285). Forseti skýrði enn fremur frá, að útbýtt hefði verið frá Ed.: 1. Frv. til laga um samþyktir um eftirlit úr landi með fiskiveiðum í landhelgi. Eftir 2. umræðu í Ed. (284). Því næst var tekið fyrir 7. mál á dagskrá. FRUMVARP til laga um heimild fyrir stjórnarráðið til þess að veita mönnum rétt til þess að vera dómtúlkar og skjalþýðendur (194). 1. u m r.



Eg hefi oft rekið mig á, hve óþægilegt það getur verið að hafa ekki íslenzka. dómtúlka og skjalþýðendur, sem veitt geti trygging fyrir því að rétt sé farið með mál. Yfirvöldin íslenzku eru oft treg og all-oftast ekki fær um að bæta upp þessa vöntun, svo vel sé. Það getur oft verið all-áríðandi að hafa þessa menn, til þess að þýða bréf og önnur skjöl, sem nauðsynleg eru í hverju máli. Á frönsku eru þessir menn kallaðir »translateur«, en eg nefni þá á íslenzku skjalþýðendur og dómtúlka. Ætla eg að þýzka heitið á þeim sé »Gerichtsdolmetscher«. Ef þetta litla frumv. nær fram að ganga, þá verður það til mikils léttis fyrir yfirvöldin í landinu, og bóta við allan málaflutning, sem skjöl á útlendum tungumálum eru notuð við, eða þar sem útlendir menn eiga hlut að máli. Hvað frumvarpinu sjálfu viðvíkur, skal eg játa, að það stendur til bóta og er það þó ekki af því að eg hafi ekki fyrir löngu ætlað mér að bera það fram, heldur af því, að eg hafði gleymt því. Eg hefi fyrir löngu hugsað mér að koma fram með þetta mál, en hefi altaf gleymt því þangað til nú og því kemur það ver undirbúið en skyldi. Eg vil leyfa mér að nefna, þótt ekki komi þessu máli við, að eg hefi ekki hugsað mér að ná í stöðu sem skjalþýðandi eða dómtúlkur eða á nokkurn hátt gera mér slíkt að atvinnu. Eg tek þetta fram af því, að sumir háttv. þm. hafa spurt mig að, hvort eg muni fá styrk til þess að þýða á þýzku bók Einars Arnórssonar um »Réttaratöðu Íslands«, og virðast menn mjög oft halda, að eg sé þar að skara eld að minni köku, sem eg get þó fullyrt að ekki er, og skora eg á deildina að láta ekki óvinsældir mínar verða því máli að falli. Eg vona líka að það verði ekki þessu frumvarpi að falli, að það komi í bága við neina svo ágæta lagasmíð sem vegalögin, sem hafa kastað í landssjóðsfé í ónýtar flutningabrautir, er þola vart tóman vagn, hvað þá, ef nokkuð er í hann látið. En þá óhæfu töldu menn felast í frumvarpinu um vegarspottann, sem féll hér í deildinni í dag. Sem sagt, eg vona að þetta litla frumvarp gangi fram, og vil stinga upp á að 5 manna nefnd verði sett í málið.



Herra forseti! Þetta litla frumvarp er ekki samið af mér, heldur málaflutningsmanni einum hér við yfirdóminn, samkvæmt beiðni minni. Ástæðan fyrir því er sú, að þegar menn fara í mál, er málskostnaður dæmdur svo lágur, að ekki nemur nema litlum hluta ins sanna málskostnaðar. Þetta er ranglæti, en virðist vera orðið föst dómavenja - svo föst, að ekki er von til að henni verði , breytt, nema með lögum. Það gæti ef til vill verið ástæða til að fara lengra og dæma málskostnað í sumum tilfellum, þótt ekki séu allar kröfur teknar til greina eða aðili al-sýknaður. En mér þótti hlýða að hafa frumvarpið ekki yfirgripsmeira en þetta. Það sjá allir, að það er ófært að þurfa að vinna það til að reka réttar síns, að kosta einatt miklu meiru til en sakarefnið nemur, eða að verða lögsóttur og verða alsýknaður, en fá þó ekki full goldinn málskostnað. Úr þessuá frumvarpið að bæta. Orðin »að skaðlausu« tákna dóm eftir reikningum, sem dómarar meta sanngjarna. Eg vona, að frumvarpið fái gott fylgi, sakir þess að það er á góðum rökum bygt. Ekki sting eg upp á nefnd, en ef mönnum þykir þörf á nefnd, skal eg ekki amast við því.



Eg leyfi mér að stinga upp á 5 manna nefnd í málið.



Stjórn Landsbankans hefir falið mér að flytja þetta frumv. Tilefnið til þess er, að nú sem etendur hefir veðdeildin ekki heimild til að láta skoða veðin á kostnað lántakanda, né heldur til að fá að vita um viðhald þeirra á þeirra koatnað. En hagur veðdeildanna, einkum 2. og 3. Veðdeildar er ekki svo góður, að þær geti kostað skoðunina. Fyrir slíkri skoðun var ekki gert ráð, er 1. veðdeild var stofnuð, á lántakanda kostnað, sem stafaði af því, að þá var vel séð fyrir varasjóði þeirrar deildar, sem því gat borið nokkurn kostnað fyrir eftirlit, en minna séð fyrir varasjóði 2. og 3. deildar, en þess þó ekki gætt, að leggja kostnaðinn á lántakendur. Það má telja að 1. veðdeild standi sig vel; innborgaður varasjóður hennar er nú um 62 þús. kr. Síðan 2. veðdeild var stofnuð eru liðin 8 ár, og er varar sjóður hennar orðinn að eins um 5,400 kr., sem innborgaður er, auk nokkurs, sem er óinnborgað. 3. veðdeild, sem er 4 ára, á ekkert í varasjóði, er sé innborgað. Af þessu má sjá, að veðdeildirnar þurfa að fá slíka heimild, sem hér er farið fram á. Í reglugerð bankans er ákvæði, sem heimilar að láta sýslunefndir skoða veð til sveita, og bæjarfógeta í kaupatöðum. Þessu ákvæði hefir aldrei verið beitt í framkvæmdinni, enda er naumast hægt að ætlist til þess. að sýslunefndir mundu gera sér mikið far um slíka skoðun án endurgjalds, en bæjarfógetar hafa ekki tíma til slíks starfa án borgunar. Hreppstjórum er og gert að skyldu að framkvæma skoðun fyrir borgun, sem veðdeildin greiði, en reikningarnir verða að úrskurðaat í hvert skifti af stjórnarráðinu, sem er snúningasamt. Ákvæðið er mjög óhandhægt, enda hefir það aldrei verið notað. Ef frumv. þetta yrði að lögum, mundi því verða beitt svo í framkvæmdinni, að veldeildirnar mundu á tilteknu tímabili, t. d. 5 ára fresti, beiðast fullnægjandi vottorð um veð. Meiningin er alls ekki að láta nýja virðing fara fram, heldur að eins skoðun um, hvort veðið hafi ekki rýrnað, sé viðhaldið o. s. frv. Ef þessari beiðni væri ekki sint, eiga veðdeildirnar að hafa vald til að kveðja til menn að skoða veðin, menn þar á staðnum, og gefa skýrslu um þau, t.d. segja til, hvort hús séu máluð, gluggar í lagi o. s. frv., yfirleitt um alt, sem að viðhaldi lýtur. Þessi kostnaður mundi verða lítilfjörlegur fyrir hvern einstakan, en mundi draga sig saman og muna miklu, ef hann legðist á veðdeildirnar. Eg skal geta þess, að í lögunum um söfnunarsjóðinn er ákvæði í þessa átt; honum er heimilt að láta skoða veðin á kostnað lántakanda. Er ætlast svo til hér, að þau séu skoðuð á 5 ára fresti, og er það ekki þungbær skattur fyrir lántakanda, t. d. borgaði eg fyrir slíka skoðun á mínu húsi, sem metið er á 27 þús. kr., að eins 3 kr. Eg skal taka það fram, að eg álít þessa ákvæðis sérstaklega þörf í kaupstöðum og verzlunarstöðum. Yfirleitt fara jarðir batnandi hér á landi. Til sveita mundi nægja, að t. d. hreppstjóri gæfi skýrslu um það, ef einhver jörð væri að komast í niðurníðslu; það væri þá helzt timburhúsin til sveita, sem viðhald kann að vera lakara á en í kaupstöðum. Það kann að vera, að mönnum þyki eitthvað athugavert við orðalag frumv. og vilji því kjósa nefnd í málið eða vísa því til bankanefndarinnar. Eg hefi ekki neitt á móti því.



Þó að svo kunni að vera, að þetta frumv. sé ekki flutt hér fram að ástæðulausu eða alveg út í bláinn, þá verð eg þó að álíta það mjög svo varhugavert. Að vísu tók háttv. flutningsm. (B. Kr.) það fram, að slíkrar skoðunar þyrfti siður í sveitum en í kaupstöðum, og í sveitum nægði yfirlýsing hreppstjóra. Mér þótti vænt um að heyra þessi orð háttv. frams.m., því að ella dylst mér það ekki, að með þessu frv. væri lagður þungur skattur á þá ina mörgu, sem jarðir eiga að veði. En úr því að háttv. flutningsm. er þeirrar skoðunar, hví lætur hann þá ekki skoðun sína í þessu efni koma skýrt fram í frumv.? Eg álít frumvarpið, eins og það nú er, varhugavert. Það getur gefið bankastjórninni undir fótinn með að senda mönnum skoðunarmenn á hálsinn, ef til vill um langan veg, og getur það orðið dýrt spaug fyrir lántakendur. Að öðru leyti tók háttv. flutningsm. (B. Kr.) það fram, sem eg hygg líka vera rétt, að helzt þurfi þessa eftirlits við í kaupstöðunum og verzlunarstöðum, og þá einkanlega að því er timburhúsin snertir, sem fljótt ganga úr sér vegna óvandaðs frágangs, sem á þeim er, bæði hér í Reykjavík og víða annarstaðar. En þótt nauðsyn sé að hafa slíkt eftirlit, þá þarf það að vera sem vægast og kostnaðarminst fyrir lántakendur. Og þar sem bankinn er svo vel mentur, virðist hann sjálfur geta haft þetta eftirlit, að minsta kosti hér í Rvík, og útbú hans þá í þeim kaupstöðum sem þau eru. En þar sem nú einmitt í reglugerð bankans er gert ráð fyrir því, að bankastjórnin geti snúið sér til sýslunefndar og bæjarfógeta, og heimtað af þeim eftirlitsgerðir viðvíkjandi fasteignarveðum bankans, þá ætti það að nægja, og er þá frumvarpið jafnvel algerlega óþarft. Sýslunefndarmenn þurfa ekki að gera sér mikið ómak til þess að fá upplýsingar um ásigkomulag inna veðsettu jarða, hver í sínum hreppi, og þeir vita um það, hvort einstakar jarðir hafi rýrnað, svo nokkru nemi. Eins og háttv. flutningsm. tók fram, fara jarðirnar batnandi, og eg geri ráð fyrir því, að þær batni enn meira í framtíðinni; það eru undantekningar, ef þær batna ekki. Verði jarðirnar fyrir ófyrirsjáanlegum óhöppum, svo sem skriðum eða öðrum slíkum áföllum, er innanhandar fyrir bankastjórnina að fá upplýsingar um slíkt. Það er tíðast, að jarðir eru ekki metnar neitt gífurlega hátt til veðdeildar, og eftir minni reynslu er bankastjórnin ekki sérlega greið að lána hátt út á jarðir. Aftur hafa þær sögur gengið, að stjórn bankans bæði fyrr og nú hafi verið miklu greiðari og ríflegri í lánum til húsa í kaupstöðum, og þó sérstaklega hér í Reykjavík. - Af þessum ástæðum og fleirum, verð eg að telja frumvarpið varhugavert, og nauðsynlegt, að það sé athugað í nefnd.



Eg stend upp til þess að lýsa yfir því, að það gæti verið ein ástæða til þess fyrir mig að óska, að þetta frumv. næði fram að ganga, þótt eg annara sé andvígur því, sú sem sé, að ef það gengur fram og hin tvö frumv. um bankann, sem hér hafa verið fyrir deildinni, þá treysti eg mér til að vera skuldugur svo um muni. Mér sýnist þá sem bankastjórnin sé orðin alveg ábyrgðarlaus og geti óhrædd veitt lán bæði úr bankanum og veðdeildinni, jafnvel þó veð væru ónýt eða engin, þar sem landssjóður á að skaffa peninga svo hundruð þús. kr. skiftir, og ábyrgjast svo öll innlánsskírteini, sparisjóðsinnlög o. s. frv. Það er talað um það, að hér sé að eins um skoðun að ræða, en enga virðing á fasteignaveðum. Eg fæ ekki betur séð, en að hér sé um beina virðing að ræða, því að eg skil ekki, að nokkur slík skoðun fari fram, sem ekki er virðing um leið; annars er alt þetta gersamlega þýðingarlaust. Þetta hlýtur að baka lántakanda mikinn kostnað fram yfir vexti og afföll veðdeildarbréfa, sem tíðast eru æði mikil. Það verður ekki séð á frumv., hvort ætlast er til að þessi skoðun eða virðingargerð fari fram strax og frumvarpið nær staðfestingu, eða ekki fyr en 5 árum síðar. Þó hygg eg, að sú sé tilætlunin að frestað verði framkvæmdum á þessu fyrstu 5 árin. En þá ber þess að gæta, að eftir þann tíma er búið að borga talsvert af lánunum, og þótt einhver gluggi hafi fúnað lítið eitt, eða einhver málningarblettur máðst, eins og háttv. bankastjóri komst að orði og hafði fyrir aðalástæðu í sinni framsögu, þá hygg eg að verðið lækki lítið við það - að minsta kosti ætti tryggingin fyrir veðskuldinni, sem þá er orðin minni - því afborganir í 5 ár, og því meiri í fleiri sinnum 5 ár, minka lánið ekki svo lítið, - á þó að vera góð, þó veðið rýrni lítið eitt. Eg er líka viss um, að bankastjórnin fer eftir þeim reglum, sem henni eru settar, og gæti þess að virða sanngjarnlega, og þá einkum að virða ekki of hátt né lána of hátt. Og þá veit eg að veðið verður gott eftir 5 ár, þótt eitthvað lítið hafi rýrnað. Eg veit að þessi bankastjórn, sem nú er, er athugul og aðgætin. Vona eg að svo verði áfram, og þá sé eg ekki að mikil hætta sé á ferðum þótt þetta ákvæði verði ekki tekið upp með lögum. Háttv. flutningsm. (B. gr.) gaf það í skyn, að eins og nú stæði á gæti bankinn ekki heimtað, að skoðunargerð færi fram nema á eigin koatnað. Þetta finst mér mjög sanngjarnt ákvæði, því að það er bankinn, sem lánar út fé sitt, og haldi hann að það sé í einhverri hættu, þá er það auðvitað hans að aðgæta það og þá líka á eigin kostnað. Þar sem líka sýslunefndir og hreppstjórar geta haft með þetta að gera, þá finst mér vera hægt að láta sér það nægja. Af öllum þessum ástæðum er eg frumvarpi þessu mótfallinn. Eg tala hér ekki fyrir sjálfan mig, því að eg á enga veðskuld í bankanum, heldur fyrir almenning, sem gæti orðið hart úti, ef þetta frumv. fær fram að ganga, t d. jarðeigendur í sveitum og aðrir fasteignamenn, sem af einhverjum ástæðum kæmust í ónáð við verandi bankastjórn og hefðu eignir sínar veðsettar, gætu átt það á hættu, að heimtuð yrði virðing á eignum þeirra að ástæðulausu, og rökstyð eg það ekki frekar. Annars tel eg það vísara, að bankinn gæti sent sjálfur einhvern af sínum mönnum til þess að framkvæma þessa skoðun. Eg á nefnilega eftir að skilja það, hvers vegna starfsmönnum bankans hefir fjölgað svo mjög á síðari árum. Mér er ekki kunnugt um, að störfin hafi aukist svo, sérstaklega þar sem mjög lítið mun vera lánað út, að minsta kosti er mikið kvartað yfir peningaleysi og fátækt bankans in síðustu árin. Hvað eru mennirnir að gera? Eru þeir alt af að grúska í gömlum skjölum og skræðum, eða athuga gamlar tölur, sem fyrverandi bankastjórn útbjó? Eða eru þeir að leita að ráðum til þess að bæta hag bankans ? Það hélt eg þó að væri þingsins verk. Eg segi ekki að verandi starfsmenn bankans séu iðjulausir. Eg hefi aldrei séð þá óvinnandi. En eg vil fá að vita, hvað þeir eru að gera. Það er ekki til þess að vekja neina æsingu, að eg vil geta þess, að fyrir hafa komið þau tilfelli, að starfsmenn bankans hafa vanrækt störf sín. Það var t.d., er mér kunnugt um, stór sala á fasteign fyrir nokkurn vestur í Ólafsvík, sem veðsett var bankanum, sett þar á uppboð og seld fyrir lítið verð, meðfram eða jafnvel eingöngu vegna þess, að bankinn hafði þar engan mættan fyrir sína hönd. Þar stóð bankinn því ekki á verði eins og honum bar. Sömuleiðis varð talsverður halli fyrir bankann ó, verzlun hér í bænum, sem hét Bakkabúð, sem hjá hefði mátt komast, ef starfsmenn bankana hefðu verið notaðir. Eg segi þetta ekki til að reisa neinar erjur, heldur af því að eg fer hér með rétt mál. Eg hlýt, eins og eg hefi sagt, að vera á móti þessu frumvarpi af þeim ástæðum, sem eg hefi greint. Sumum kunna að þykja þær veigalitlar, en eg kippi mér ekki upp við það. Eg er svo vanur að heyra slíkt, og mun hvorki blikna né blána fyrir því.



Herra forseti! Eg ætla að leiðrétta talsvert mishermi, sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) gerði sig sekan í. Hann sagði, að bankinn lánaði mjög lágt út á jarðir, en lánaði meira út á húseignir. Ef hv. þm. hefði nent að kynna sér reglugerð bankans, þá hefði hann séð, að þetta er alveg rangt. Bankinn fer mjög varlega í það að lána út á húseignir, lánar einmitt tiltölulega miklu hærra út á jarðir. Það er því algerlega rangt og illa gert að vera að kasta fram öðru eins og þessu, sem er sannleikanum alveg gagnstætt. Eg tala hér ekki út í bláinn, því að sakir stöðu minnar sem gæzlustjóri er mér nákunnugt um þetta. Það er reyndar ávalt óþarfi að svara háttv. 1. þm. Rangv. (E. J.). Það er líka búið fyrir nokkurum dögum að svara því sem hann sagði áðan. Þá var því kastað fram, að kostnaðurinn við bankann hefði aukist allmikið á síðustu árum. Þá þegar var sýnt fram á það með skýrum rökum og ljósum tölum, að kostnaðurinn hefir ekkert aukist á síðustu 5–6 árum. Hvað störf bankans snertir, þá álít eg að ekki sé til neins að vera að skýra hv. 1. þm. Rangv. (E. J.) frá, hver þau eru. Eg held að hann mundi ekki bera meira skyn á það en kötturinn á stjörnufræði. Annars var hann hér inni í deildinni fyrir nokkrum dögum, þegar þetta mál var skýrt, að minsta kosti var hann sýnilega nálægur í holdinu hér inni þá; en sálin hefir væntanlega að vanda verið einhverstaðar úti á þekju.



Það gæti verið ástæða til þess að bankinn hefði leyfi til að setja líkt ákvæði og þetta frumvarp fer fram á í skuldabréf sín. En eg held að bankinn ha8 það leyfi eftir núgildandi lögum, svo að óþarfi sé að samþykkja slíkt ákvæði gagnvart lánum í framtíðinni. En ef meiningin með frumvarpinu er sú, að bankinn skuli hafa leyfi til að leggja kostnað við skoðun á þá sem þegar hafa fengið lán úr bankanum með ákveðnum kjörum; þá er eg hræddur um að Alþingi sé í raun og veru ekki fært um að gefa slíka heimild. Með lántökunni er í raun og veru kominn á samningur milli bankans og lántakanda, og á þann samning, sem er ritfestur með skuldabréfinu, er ekki rétt að ganga. Sá réttur, sem lántakendur hafa samkvæmt skuldabréfinu, verður ekki af þeim tekinn með réttu. En þyki rétt að leggja þennan kostnað á lántakendur framvegis, þá gæti komið til mála að setja ákvæði í þessa átt sem viðbót við lögin um 3. flokka veðdeildárbréf, og gæta þess svo, þegar næstu veðdeildarlög verða samþykt, að taka samskonar ákvæði upp í þau.



Ræðu háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir þegar verið svarað að mestu leyti. Hann tók fremur kuldalega í þetta frv., eins og oftar, þegar um hag Landsbankans er að ræða eða veðdeild lána hans. Sagði, að frumv. væri varhugavert, og þótti það óljóst. En það er ómögulegt að orða þetta á annan hátt, ef meiningin er að leggja þessa skyldu á lántakendur. Að gera undantekningar og setja sérreglur með eignir í fjarlægum héruðum er, tæplega mögulegt, vegna þess að tilfellin eru svo mörg og ólík, og verður þá að vera undir dómi bankastjórnarinnar komið í hvert skifti, hvernig hún vill haga eftirlitinu. En eg skýrði frá því, hvernig við hefðum hugsað okkur að koma þessu fyrir, svo að það stæði í þingtíðindunum sem skýring á lögunum. Hann gaf í skyn tortryggni gagnvart bankástjórninni. Hélt að hún færi að senda mann langar leiðir upp í sveit á kostnað lántakenda, ef þetta frumv. yrði samþykt. Bankastjórnin á ekki þessa tortrygni skilið, allra sízt þegar eg hefi lýst yfir því hvernig hún hefir hugsað sér að koma þessu eftirliti í framkvæmd. Hann sagði og ásamt háttv. 1. þingm. Rangv. (E. P.), að bankinn hefði svo mörgum mönnum á að skipa, að honum væri ekki vorkunn á að vinna þetta verk. En bankanum ber engin skylda til þessa. Veit háttv. þingm, ekki, að bankinn og veðdeildin eru sitt hvað. veðdeildin hefir alveg sérstaka löggjöf út af fyrir sig, sérstaka reikningsfærslu og sérstakan sjóð. Bankanum kemur hún ekkert við að þessu leyti. Þingmaðurinn ætti að setja sig betur inn í málið, áður en hann fer að halda langa ræðu um slík efni - að minsta kosti svo, að hann þekki muninn á bankanum og veðdeildinni. En það er ekki tími til þess fyrir mig að vera hér að setja hann inn í bankamál, þótt honum mundi ekki af veita. Viðvíkjandi því, sem háttv. 1. þm. Rangv. (E. J.) gaf í skyn um aukinn kostnað við bankann, þá óefi eg svarað þeim ásökunum fyrir nokkrum dögum - gefið glögga skýrslu um málið. Hafi hann ekki hlýtt á hana, er hægur vandi fyrir hann að lesa hana frammi á lestrarsalnum. Ásökun háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) til bankastjórnarinnar um það, að hún lánaði hærra út á húseignir en jarðir, er svo vaxin, að manni liggur við að segja að hún sé sögð á móti betri vitund. Að minsta kosti er ókunnugleikinn þá afskaplegur. Allir vita það, að bankinn lánar 1/2 út á jarðir, en ekki nema 1/6 út á hús í Reykjavík, 1/3 út á hús í stærri kaupstöðum utan Reykjavíkur og 1/4 út á hús í minni kauptúnum. Um þetta gat háttv. þingmaður hæglega fengið upplýsingar bjá mér og öðrum áður en hann hélt ræðu sína, ef honum hefði verið ant um að vita ið rétta í þessu atriði. En hann virðist ekki gera sér mikið far um að vita nokkuð um það mál, sem hann er að tala um. Ekki er það heldur rétt, að jarðirnar séu virtar tiltölulega. lægra en húsin. Virðingarmenn meta eftirgjaldið jafnvel oft hálfu meira en skattanefndirnar, svo að þar er sannarlega ekki dregið úr virðingarupphæðinni. Viðvíkjandi því sem hv. þm. Vestm. (J. M.) sagði, þá eru það einu mótbárurnar, sem nokkuð gildi gætu haft á móti frumvarpinu. Það má vel vera, að það sé nokkuð hart að gengið að heimta þetta gjald af mönnum, sem ekki eru skyldaðir til þess samkvæmt inum upprunalega samningi við bankann. En þess ber að gæta, að þessi skoðun er einmitt í lántakendanna hag, vegna þess að svo er ákveðið, að rýrni veðið eða gangi úr sér, skuli það vera uppsagnarorsök. Fréttist nokkuð slíkt, yrði manninum þá auðvitað sagt upp. Það er því í hans þágu að skoðunin fari fram. Það getur verið stórhagur fyrir trassafengna menn, sem lofa öllu að ganga úr sér, að vita það, að þetta eftirlit fer fram. Þeir gæta þá betur eigna sinna en áður, þegar þeir vita, að þeir eiga á hættu, að láninu verði sagt upp, ef eigninni er ekki viðhaldið. Þegar þessa er gætt, þá held eg að sú réttarspilling, sem einstaka maður verður fyrir, vegi ekki þungt á metunum. Einkum þegar þess er gætt, að hér er ekki um hærri upphæð að ræða en 2–3 kr. fimta hvert ár. Lántakandi hefir líka heimild til þess að útvega sér vottorðið sjálfur um viðhald eignarinnar og getur hann þá sjálfur samið við virðingamennina um kostnaðinn. Eg held því að ástæðulaust sé að vera að tala um, að hér sé harðýðgi beitt. Annars skal eg geta þess, að eg hefi ekkert á móti því, að þetta verði athugað í nefnd, hvort heldur einstakri eða því sé vísað til bankanefndarinnar.

Lárus H. Bjarnason Háttv. þm. Vestm. (J. M) fullyrti, að ekki væri hægt að samþykkja slíkt frumv. sem þetta, ef það ætti að binda þá menn, sem þegar hefðu fengið lánin með ákveðnum kjörum. Eg þekki ekki aðrar akorður, sem löggjafarvaldinu gætu verið settar í þessu efni, en þær, sem stjórnarskráin setti. En þar finn eg ekkert slíkt ákvæði. Það er enginn vafi á því, að Alþingi er fært um að gera þetta. Þar með er ekki sagt, að það geti ekki verið varhugavert. Eg held, að þessu máli sé svo farið, að rétt sé að athuga það í nefnd. Og eg vil þá leyfa mér að stinga upp á, að því verði vísað til bankanefndarinnar.



Eg veit vel, að það hefir verið sagt um þingið, að það væri almáttugt. Að því leyti er það rétt, að þingið gæti samþykt slíkt ákvæði og hér er farið fram á. Þó er mér það til efs, að það komi ekki fullnærri stjórnarakránni, eins og t, d. að Alþingi samþykti, að þeir, sem hefðu fengið lán í bankanum með t. d. 5% skyldu hér eftir greiða 10%. Eg vona, að háttv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) sé mér samdóma í því, að það væri alveg rangt að leggja mönnum slíkar byrðar á herðar, þótt einhverjum dytti það í hug.



Út af ummælum háttv. 1. þm. S.-MúI. (J. Ól.), þar sem hann vildi segja, að eg hefði farið með rangt mál, er eg gat þess, að hærra væri lánað út á hús í kaupstöðum en jarðir, skal eg geta þess, að það má vel vera að þess gæti ekki, þegar miðað er við virðingarnar eða skjölin, eins og þau liggja fyrir bankastjórninni. En þess ber að gæta, að virðingar á húsum eru tiltölulega mikið hæri í kaupstöðum en á jörðum að jafnaði, svo að í raun og veru er lánað hærra út á þau. Þetta fullyrði eg og get fært sönnur á það, ef þörf gerist. Það er orðið hljóðbært, enda alveg rétt, að virðingar á húsum, sérstaklega hér í Reykjavík og inum öðrum kaupstöðum landsins, eru að eg ekki segi bandvitlausar, þá miklu hærri .en góðu hófi gegnir. Aftur á móti mun það sjaldan koma fyrir, að jarðir séu virtar hærra en sanngjarnt er Þótt það geti komið fyrir, að eftirgjaldið samsvari ekki virðingunni og að hún nemi mestu eða sé hærri að tiltölu við það, þá getur það verið af því, að eftirgjaldið styðjist við gamla samninga. Það er nefnilega alkunnugt, að leigumálar á jörð eru þeir sömu um langt áraskeið. Eg skal geta þess út af ræðu háttv. 1. þm. G.-K. (B. gr.), að mér finst ástæða til að þetta mál sé sett í nefnd, því að eg vil í engu eiga undir yfirlýsingum og lögskýringum hans hér í deildinni. Það stendur kannske í þingtíðindunum, hver meiningin eigi að vera - en það eru engin lög. Þar sem háttv. þingmaður var að tala um tortrygni af minni hálfu til bankastjórnarinnar, þá er langt frá að eg hafi gefið nokkuð slíkt í skyn. Ann að mál er það, að maður á alt af að vera tortrygginn gagnvart þeim, sem fara með mikil völd og peninga. Og þess er eg fullviss, að hefði þjóðin alt af staðið vel á verði í þessu efni, þá hefði margt farið öðruvís en raun hefir orðið á. Viðvíkjandi þeim kala, sem hann var að tala um að eg bæri til bankans, þá er það sagt alveg út í bláinn, rakalaust. Það eru ekki annað en getsakir. Þetta er í fyrsta sinni nú á þinginu, sem eg hefi tekið til máls í bankafrumvörpum flutningamanna. Og þótt eg geti ekki fallist á þetta frumv., sé eg ekki að það þurfi að bera vott um nokkurn kala. Þessi orð háttv. þm. falla því dauð og marklaus. Eg kannast við að eg er ekki bankafróður maður, og hefði kannske gott af að ganga í skóla til einhvers til þess að fræðast um þau mál. En hvort heppilegast væri að fara til háttv. 1. þingm. G.-K, læt eg alveg ósagt.



Eg bið um orðið til þess að tala nokkur orð við vin minn háttvirta 1. þm. S.-Múl. Hann bar mér það á brýn, sem honum er svo gjarnt bæði við mig og aðra, að eg hefði ekki eina mikið vit á málinu eins og hann. Satt að segja þekki eg ekki nafnið á þessum ketti í stjörnufræðinni, sem hann var að tala um. En eg býst þó við, að hann sé skapaður með því æði, að hann sé vís til ýmsra stórvirkja. Eg gæti t. d. ímyndað mér, að hann gæti samið orðabók, - ef hann fengi góða borgun fyrir, og ótakmarkaðan tíma - sem ekki fengi meiri skammir heldur en þær orðabækur, sem ýmsir aðrir hafa verið að gefa út, eða máske verið gæzlustjóri í banka og á þann hátt orðið bankafróðari en eg, en samt sem áður staðið þar í fult eina mikilli tiltrú, sem ýmsir starfandi menn í þeirri stöðu, t. d. viðvíkjandi því sem háttvirtur þingmaður var að tala um, að sálin í mér hefði verið út á þekju, þá skal eg geta þess, að eg hygg að hann hafi farið manna vilt og meint sjálfan sig í gær, þegar hann einhvernveginn hafði ekki kjark til þess að greiða því máli atkvæði, sem hann í nefndaráliti hafði lagt til samþykkja. Þá skal eg minnast örfáum orðum á ræðu háttv. 1. þm. Gullbr.- og Kj.sýslu, sem alls ekki var harðorð, þótt eg hefði til saka unnið. Hann sagði að veðdeildin hefði ekkert saman við bankann að sælda. Eg veit þó ekki betur en það séu sömu mennirnir og sama stjórnin þar og í bankanum. Þar sem hann áleit, að eg þyrfti ekki að vera tala um aukinn kostnað bankana, þá mintist eg ekki á það að öðru leyti en því að eg sagði, að það væru fleiri starfsmenn við bankann nú orðið heldur en áður hefði verið og spurði, hvað þeir hefðu verið að gera, en tók það þó um leið fram, að eg hefði aldrei séð þá iðjulausa. En þegar hann álítur að starfsmennirnir hafi feikinóg að gera, þá hafa störf bankans líklega aukist að miklum mun, og eg skal ekki krefjast þess beint nú, að hann skýri fyrir mér í hverju þau störf eru fólgin, en mun ef til vill gera það síðar. Að síðustu vil eg svo biðja hæstvirta forseta afsökunar, hafi eg farið út fyrir umræðuefnið.



Herra forseti ! Eg stend upp aftur að eins til að svara háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) nokkrum orðum. Hann hélt því fram, að húsavirðingar hér í Reykjavík mundu vera hlutfallslega háar, en jarðavirðingar til sveita þar á móti sanngjarnar. Eg get sagt honum það, að bankastjórnin er svo kunnug hér í Rvík, að hún fer eftir því sem sanngjarnt er, en ekki eftir mati eingöngu. Að því er til hins kemur, að jarðirnar séu svo lágt og sanngjarnlega metnar, þá býst eg við, að hann myndi ekki segja það, ef hann sæi matsgerðirnar á jörðunum eins og þær alment koma til bankana. Eg þori að fullyrða, að það er ekki nærri 1/6 partur af þeim, sem nær nokkru lagi.  (Sigurður Sigurðsson: Þm. hefir ekki hugmynd um þetta)  . Eg hefi margfalt meiri þekking á því, en háttv. þingm., og eg gæti sannfært þm., ef hann vildi koma niður í bankann og líta á dæmi. Virðingarmennirnir hafa fleiri skyldur, sem þeir þurfa að taka tillit til, heldur en að meta jarðirnar. Þeir eiga líka að skýra frá, hvað þær séu leigðar, og þeir eiga að skýra frá, hvað þeir áliti þær sanngjarnlega leigðar. Eg skal taka dæmi: jörð er metin til hæfilegs söluverðs undir eiðs-tilboð af virðingarmönnum 5000 kr., og sömu virðingarmenn skýra í sama skjalinu frá, að hún hafi verið seld síðasta ár fyrir 3000 kr., og enn fremur meta sömu menn í sama skjali »hæfilegt eftirgjald« eftir jörðina alls 120 kr. á ári. Getur nú ekki háttv. þingm. reiknað út, að þegar peningavextir eru 6%, þá er þessi jörð 2000 kr. virði, og ekki eyris virði meira? En virðingarmennirnir sjálfir skilja ekki, hvað þeir eiga að gera. Enda er það kunnugt, að það er algengt til sveita, þegar einhver er kvaddur til að virða jörð, að hann spyr: »Er það til skatta eða lántöku?« Næsta spurningin verður svo: »Hvað mikið lán þarftu að fá?«  (Sigurður Sigurðssen: Hvaðan koma þingm. þessar Gróu fréttir?)  Eg hefi heyrt þessa alt of mörg dæmi, og eg er þessum málum miklu kunnugri heldur en háttv. 1. þm. Árn (S.S.), eins og eðlilegt er. Eg er sannfærður um, að meira en helmingurinn af öllum virðingarmönnum hér á landi, sem eiga að vinna starf sitt undir eiðs tilboð upp á æru og samvizku, og eiga að meta jarðirnar, eins og þær mundu ganga í kaupum og sölum - helmingur þeirra, að minsta kosti ættu að sitja í betrunarhúsi fyrir virðingar sínar, og yrðu óefað dæmdir til þess, ef bankastjórnin heimtaði sakamál höfðað gegn þeim.



Það sýnist vera ógnarlega meinlast þetta frv. hér, en eg hygg þó að á því sé sá galli, að það sé ekki almennur vilji þar vestra, að þetta verði að lögum. Eg talaði nýlega við tvo menn af Ísafirði, og þeim kom það mjög ókunnuglega fyrir, að þetta mál hefði verið lagt fyrir þingið, því að ekki hefði verið minst á það á þingmálafundum Hins vegar er mér það kunnugt, að oddviti bæjarstjórnarinnar á Ísafirði hefir beðið háttv. flutningsm. málsins í Ed. að flytja það inn á þing, og það mun hafa verið samþykt af meiri hluta bæjarstjórnarinnar. En það sýnist ekki ævinlega vera almennur vilji fólks á Ísafirði, sem gengur þar í gegn í bæjarstjórninni. Eg held að þessir menn, sem eg gat um, hafi talað frá hjartanu, þegar þeir sögðu, að ekki bæri að gera þetta að lögum. Þeir álíta fyrst og fremst, að það sé ófyrirsjáanlega langur tími þangað til höfn verður gerð á Ísafirði. Náttúran hefir séð þar fyrir góðri höfn, þar sem er pollurinn. Og eins og nú stendur eru þar 3 hafskipabryggjur, og þurfa gufuskip, sem víð þær leggjast, engan bryggjuskatt að greiða. Þess vegna er það ekki nema óþörf áreitni við menn, sem eiga lóð niður að sjónum, að vera að gera þetta að lögum. Það er að minsta kosti skoðað svo fyrir vestan, og eg vildi því óska, að málið verði sett í nefnd til rækilegrar yfirvegunar, ef því verður annars hleypt til 2. umr.



Af því að nefndirnar eru orðar helzt til margar, vil eg leyfa mér að leggja það til, að máli þessu verði vísað til nefndarinnar í málinu nr. 6 á dagskránni.



Eg skal leyfa mér með örfáum orðum að gera grein fyrir breytingartillögum nefndarinnar. Það var þegar í upphafi tilætlun okkar flutningsmanna, að þótt frv. yrði að lögum, væri heimilt að drepa hnísur og höfrunga og aðra smáhvali. Þetta er nú tekið fram í breytingartill. Reyndar vildi eg fyrir mitt leyti undanskilja andarnefjur, en meiri hluti nefndarinnar var á móti því. Allir nefndarmennirnir voru sammála um, að heimilt skyldi að hagnýta og hirða þá hvali, sem dauðir finnast, eina og gert er ráð fyrir í 2. gr. frv. Þá vildi meiri hluti nefndarinnar að lögin gengju ekki í gildi fyr en 1. okt. 1915, til þess að þeim mönnum, sem nú stunda hvalveiðar hér við land, gæfist rýmri tími til að koma sér fyrir annarsstaðar. Að öðru leyti skal eg ekki þreyta háttv. deild með því að taka upp aftur það sem eg sagði við 1. umr. Eg tel það tilgangalaust, en leyfi mér að vænta þess að málið fái eins góðar undirtektir í deildinni eins og það fekk í nefndinni. Enda lítur helzt út fyrir að þetta mál verði engum að baga, því að þeir útlendingar, sem nú stunda hér hvalveiðar, sárkvarta undan því, hvað þeir tapi miklu á útgerðinni, og eru því líkur til að þeir flytji burt af landinu hvort sem þetta verður eð lögum eða ekki.



Eg vil að eins með örfáum orðum gera grein fyrir, hversvegna eg skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara. Eg get gengið inn á það með meðnefndarmönnum mínum að líkindi séu til að hvalveiðamennirnir fari héðan vegna þess, að útgerðin borgar eig ekki. En eg get ekki betur séð, en að þá. verði fullkomin friðun á hvölum, svo að þetta frv. er í rauninni óþarft og ekki til annars en að reka hvalveiðamennina burtu Eins og allir vita, er hvalur friðaður nú, en það er Ieyfilegt að draga hvali inn fyrir landhelgislínuna og hagnýta þá þar. Þetta er það sem á að banna með frv. Það getur líka skeð, að þetta frv. baki landinu fjártjón. Eftir því sem háttv. flutningsm. (G. E.) hefir upplýst í nefndinni, var útflutningsgjald fa hvalafurðum síðastliðið ár rúmar 14,000 kr. Það má búast við að þetta gjald verði minna í ár og ef til vill ennþá minna næsta ár, svo að ekki er í það horfandi, að sleppa þessum tekjum ef landið hefði hinsvegar nokkurt gagn af að reka hvalveiðamennina burt. - En svo var það líka annað sem gerði, að eg skrifaði undir nefnarálitið með fyrirvara. Eg get ekki verið viss um, þrátt fyrir það þó lögfræðingur væri í nefndinni, að það sé rétt, sem stendur í nefndarálitinu, að um skaðabætur til hvalveiðamanna geti ekki verið að ræða. Eg get ekki verið með frv. fyr en eg heyri álit fleiri lögfræðinga hér í deildinni um þetta. Eg tel það efasamt, að hvalveiðamennirnir geti ekki heimtað skaðabætur ef þeir færu í mál. Það er sagt, að hvalveiðamenn í Noregi hafi engar skaðabætur fengið þegar hvalveiði var bönnuð þar, en það er nokkuð annað mál, því að þeir kröfðust ekki neinna skaðabóta. - Það er skilyrði fyrir mínu atkvæði í þessu máli, að það verði farið nokkurn veginn sæmilega með hvalveiðamennina.



Eg stend upp í tilefni af því, að háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) þóttist ekki vera viss um, nema hvalveiðamennirnir gætu komið fram með skaðabótakröfu á, hendur landinu, ef þeir væru reknir burtu. Eg man eftir því, sællar minningar, þegar aðflutningsbannslögin voru innleidd. þá datt engum til hugar, að þeir kaupmenn, sem atvinnu höfðu af vínsölu, ættu neina skaðabótakröfu, þó þeir væru sviftir atvinnu sinni. Þeir hafa þó vitanlega stór hús, sem þeir hafa ekki hálf not af eftir það að þeir verða að hætta að reka þessa atvinnu. Þá datt engum í hug að minnast á skaðabætur, þegar um Íslendinga var að ræða, en nú, þegar það eru útlendingar, sem hlut eiga að máli, þá er risið upp og sagt, að það sé verið að reka þá burt af landinu. Eg man ekki eftir að háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) mintist á þetta fyr en við vorum búnir að koma okkur saman um nefndarálitið. Mér þykir það undarlegt, að hann skyldi ekki koma með þetta, fyrri, en hann hefir líklega náð í einhvern lögfræðing, sem hefir gefið honum þessar upplýsingar. Það væri gott, ef einhver annar lögfræðingur vildi reyna að sannfæra þm. um ið gagnstæða, að hér væri engin hætta á ferðum.



Mér var engin þörf á að heira háttv. framaögum., eg var búinn að heyra nóg til hans í nefndinni, en eg vildi gjarnan heyra álit annara lögfræðinga, því að eins og kunnugt er, kemur þeim ekki ævinlega saman. Hann kom með dæmi um vínsölumennina, að engum hefði dottið í hug að þeir fengju skaðabætur. Það er sama um þá eina og Norðmennina, þeir hafa ekki krafist neinna skaðabóta, en eg efast um að þeir ekki geti það. Eg heyrði ekki betur, þegar talað var um kolaeinokunina, en að því væri haldið fram, að kolakaupmenn gætu farið í mál við landið og heimtað skaðabætur. Eg skal taka annað dæmi, mjög einfalt og óbrotið: Ef piltur, sem frá barnæsku hefir unnið við verzlun og aldrei lært sannað en að afhenda vörur í búð, og getur ekki unnið fyrir sér með öðrum hætti, et hann er sviftur atvinnu sinni, þá er það sama sem að honum sé fleygt út á klakann. Eg held því enn fast fram, að það sé vafasamt, hvort landssjóður yrði ekki dæmdur til að borga hvalveiðamönnunum skaðabætur ef þeir krefðust þess.



Af því að eg var lengi nákunnugur hvalveiðamönnunum á Vesturlandi, kann eg ekki við að láta þetta mál fara lengra án þess að láta í ljósi þá skoðun mína, að eg álít það óþarft., Eg veit að margir eru á móti því að hvalveiðamennirnir reki hér atvinnu sína, vegna þess, að þeir álíta, að það hafi skaðleg áhrif á fiski- og síldargöngur. Eg skal nú ekki fara langt út í það mál, en skal að eins lýsa því yfir, að á vesturlandi voru menn sannfærðir um, að enginn slíkur skaði hlytist af hvalveiðamönnunum. Því var fleygt hér fram síðast, að hvalveiðamennirnir gerðu landinu lítið gagn Eg hygg þvert á móti að þeir hafi gert landsmönnum afar-mikið gagn. Þeir hafa verið uppbyggilegir menn í héraði og ágætir borgarar; þeir hafa greitt mikið fé í landssjóð og sveitarsjóði og á annan hátt veri stór-nýtir. Nú heyrist mér öllum bera saman um, að þeir séu á förum, og hafa því sumir sagt í spaugi, að frv. ætti að heita frv. um fyrverandi hvalveiðamenn. Mér finst því óviðkunnanlegt að vera að sparka í þessa menn, nú þegar þeir eru á förum. Þeir hafa að margra áliti verið uppbyggilegir menn og látið mikið af mörkum til landsmanna. Eg vildi að eins lýsa yfir þessari skoðun minni, enda þótt eg þykist vita, að það komi fyrir lítið, hvort eg geri það eða ekki.



Herra forseti ! Eg verð að játa, að þessi samanburður, sem komið hefir fram við vínsölubannið, til stuðnings því, að landssjóður sé ekki akaðabótaskyldur hvalveiðamönnunum, er að mínu áliti ekki heppilegur, því að þetta ern hreint ekki sambærilegir hlutir. Og sama er um dæmið um Verzlunarmanninn, sem háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) var að tala um. Það er nokkuð. annað mál að svifta mann sérstökum rétti, sem hann hefir öðlast með því að borga ákveðið gjald, eða hitt að menn vegna lagasetningar verða að leggja niður einn eða annan atvinnurekstur. Þessir hvalveiðamenn hafa bara komið hingað til lands, fengið leyfi til að setjast hér að, þar með farið að reka þessa atvinnu, sem verið hefir öllum frjáls Þeir hafa engan sérstakan rétt fengið til hvalveiða, heldur að eins til að stunda hverja þá atvinnu, sem öllum landamönnum er heimil án sérstaka leyfis Breytist löggjöfin svo, að einhver atvinnuvegur, sem var öllum frjáls (»fri Næring«), verði bannaður, verða þeir auðvitað bótalaust að sæta sömu kjörum, sem aðrir landsmenn. Eitt sinn var t. d. fugladráp heimilt alt árið, svo var það bannað vissan tíma árs, sum fuglaveiði alveg bönnuð, en engum dettur í hug að neinn maður eigi rétt til skaðabóta fyrir það. Þeir verða því að sætta sig við að hætta atvinnurekstrinum, ef sett verða lög um friðun hvala. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) veit það, að við friðum fugla og hreindýr, en aldrei er talað um að greiða skyttunum skaðabætur, þó að þær hafi tjón af þessum friðunarlögum. Eg skal engan dóm leggja á það, hvort hvalirnir hafi áhrif á síldargöngur, eins og sjómenn hafa trú á. En eg veit, að hvalirnir fælast frá þeim stöðum, þar sem þeir eru skotnir. Reynslan hefir sýnt, að hvalurinn fælist skothríðina og legst frá þeim stöðvum, þar sem hann er ófriðaður, en legst aftur á móti að þeim stöðum þar sem hann er friðaður. Eg vona að þetta frv. verði að lögum, og að þegar friðunartíminn er á enda, þá hlutist löggjafarvaldið til um, að landsmenn einir fái rétt til hvalveiða, en veiti ekki þennan rétt útlendum aðskotadýrum, því að þó að þeir byggi hér hús og setjist hér að um tíma, þá eru þeir í raun og veru ekki búsettir hér á, landi. Þeir hafa hér í seli á sumrin, en fara burt eins og farfuglarnir á haustin. Eg sé ekki að nokkur maður hafi rétt . til skaðabóta, þótt hann verði að leggja niður þann atvinnurekstur, sem kemur í bága við lög landsins, hafi hann ekki keypt sér sérstakt leyfi. Þá kann hann að hafa ástæðu til að krefjast skaðabóta, en ella eigi.



Það virðist erfitt að koma hv. þm. V.-Ísf. (M.ÓI.) í skilning um, að þetta sé réttlátt frumvarp. Hann getur þó ekki mótmælt því, að hér er um að ræða miklar tekjur fyrir Íslendinga, ef hvalirnir eru friðaðir um tíma og svo aftur síðar meir íslendingum leyft að veiða þá. Og er hér ekki um neinar smáræðis upphæðir að gera, því enginn neitar því að útlendu hvalveiðamennirnir hafa tekið hér við land svo þúsundum króna, já, miljónum króna skiftir. Og hvað hafa þessir útlendingar svo gefið í staðinn ? Úldið hvalketitð! Menn hafa sagt hér, að þessir hvalveiðamenn væru svo myndarlegir og örlátir. Einir 2 þeirra hafa gefið nokkur hundruð kr. til einhverra almennings heilla. Það er alt og sumt. Um skaðabótakröfurnar má háttv. þm. V.-Ísf (M. Ól.) trúa því sem eg segi, þó eg sé eini lögfræðingurinn í deildinni, sem hefi enn sem komið er talað um það mál. Eg hélt yfirleitt að eg væri búinn að koma háttv. þm. í skilning um, að útlendu hvalveiðimennirnir gætu enga skaðabótakröfu átt gegn landssjóði samkvæmt stjórnarskránni, þótt frumv. verði að lögum. En ef það er það, sem háttv. þingm. er svo hræddur um, að hann missi hvalaketið, þá vil eg hughreysta hann með því, að ef frumvarpið verður að lögum, skal eg annast um að háttv. þingmaðurinn fái svo mikla hlutdeild í fyrsta dauða hvalnum, sem rekur upp á Austfirði, að hann og öll hans ætt geti lifað á hvalketi fyrstu áratugina.



Mér þykir leitt, að háttv. framsögum. (G. E.) hefir ekki fengið neinn af lögfræðingum deildarinnar til þess að tala sínu máli um skaðabótakröfurnar. Í nefndinni er eg búinn að heyra álit hans á málinu og hefir mig ekki langað til að heyra það aftur, heldur annara lögfræðinga hér í deildinni. Og svo held eg líka að hv. framsögumaður sé þannig skapi farinn, að hann haldi alt alveg óyggjandi rétt, sem hann segir sjálfur. 



Að eins örfá orð. Því hefir verið skotið til lögfræðinganna hér í deildinni, að láta uppi álit sitt um, hvort óttast mundi þurfa skaðabætur úr landssjóði, gengi frumv. fram. Vil eg því í fáum orðum gera grein fyrir skoðun minni. Það er engum vafa bundið, að hver maður hefir rétt til þess að leita dómatólanna ef honum finst hann röngu beittur. En það er sitthvað, að fara í mál og vinna mál. Beygur háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ól.) Við skaðabætur úr landssjóði til handa hvalveiðamönnum hlýtur að eiga annaðhvort við bætur fyrir hús og Vélar eða þá Við skaðabætur fyrir atvinnuspjöll. Bætur fyrir hús og vélar held eg að ekki þurfi að óttast, því að vitanlega yrði hvalamönnum ekki meinað að selja hús og vélar. Og lúti ótti háttv. þingmanns að bótum fyrir atvinnuapjöll, þá þarf tæplega að óttast þær. Að vísu er atvinnufrelsi hér á landi, en þó naumast þannig lagað, að löggjafinn megi ekki banna atvinnu, sem þyki skaðleg, enda dæmi slíks banns, og á eg þar við aðflutnings- og sölubannið á áfengi. Í annan stað er fullyrt, að hvalamenn hafi skaðast á veiðunum síðastliðin ár, og kæmi þá ekki til skaðabóta, þegar af þeirri ástæðu. 50. og 51. gr. stjórnarskrárinnar virðist og byggja á því, að »almenningsheill« eigi öðru fremur að ráða skipun atvinnumála. Verð eg því að ljúka orðum mínum með því, að heldur vildi eg verja mál landssjóðs en sækja það af hendi hvalveiðamanna, enda er mér ekki kunnugt um að áfengissalar hafi farið í mál út af aðflutningsbanninu, og víst er um það, að góðir lögfræðingar hafa fremur latt þess en hvatt.



Þó eg þekki ekki þá menn, sem nú reka hvalveiðar á Austfjörðum, þeir eiga allir heima í umdæmi kollega míns, háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.), þá hefi eg þekt menn, er þar ráku hvalveiðar og voru inir mestu heiðurs og sæmdarmenn, er sögur hv. 2. þm. S.-Múl. geta ekki átt við og ummæli hans ekki snert. Þetta þykir mér rétt að taka fram af því, að háttv. 2. þm. S.- Múl. talaði of alment um hvalveiðamenn.



Áður en við förum úr þessum hvalastað vil eg mega segja nokkur orð. Ósannað tel eg það alveg, að hvalamissir hafi áhrif á. fiskveiðar, sem haldið hefir verið fram hér. Eina ástæðan, sem háttv. framsögum. (G. E.) hélt fram fyrir því að nauðsyn bæri til að friða hvali, var sú, að hvalurinn væri svo nytsamt dýr, sem óðum færi þverrandi hér við land. Þó hann nú fari þverrandi, þá þori eg ekki að segja að hann geri það svo mjög, að ástæða sé til þess að friða hann með lögum. Og þó hann sé friðaður í landhelgi, má eins veiða hann fyrir utan landhelgina. Finst mér háttv. framsögumaður í þessu hvalamáli vaða á bæxlunum sem búrhveli. Því hefir verið haldið fram hér í deildinni, að hvalir færu svo óðum þverrandi að hvalveiðamennirnir hefðu nú in síðustu árin tapað stórfé á útgerðinni og mundu þeir því sennilega hætta henni. Þá friðast hvalurinn af sjálfu sér, og sé eg því ekki næga ástæðu til að gefa út þessi lög. Sú ástæða háttv. framsögumanns (G. E.) að Íslendingar gætu svo síðarmeir tekið hvalveiðarnar að sér, minnir mig á sögu úr Hafnarfirði. Þar var einu sinni settur lás fyrir upsa með nótum. En þegar til kom, var fiskurinn svo smár, að þeir sleptu honum og hugsuðu sér að taka hann aftur þegar hann væri orðinn stærri.



Stjórnarskráin bannar að svifta menn eign sinni nema með endurgjaldi. Ef atvinna er tekin frá manni, fellur eignin, sem að atvinnunni lýtur, í verði. Og svo yrði hér með hvalveiðamennina. Séu þeir sviftir atvinnunni, eru þeir líka sviftir eign sinni. Og efast eg um það, að landssjóður slyppi án þess að greiða endurgjald ef hvalveiðamenn færu í skaðabótamál. Leyfi eg mér að efast um, að Norðmenn hafi nokkurntíma neitað hvalveiðamönnum endurgjalds, eina og hv. frams.m. hélt fram. Hitt er annað mál, hvort þeir hefðu sloppið við að greiða endurgjald, hefðu hvalveiðamenn farið í mál. Álít eg það ósannað. En væri um endurgjald að ræða, þá væri það ekki vegna atvinnumissisins, heldur vegna húsanna og Verkfæranna.



Það var enginn lítill hvalablástur í hv. þm. Dal. (B. J.). Annars furðaði mig á undirtektum hans í þessu máli, hana, sem altaf er með þetta: »Ísland fyrir Íslendinga«. Furðar mig á því að hann skuli leggja á móti þessu frumv., því hér er einmitt um það að ræða, að Ísland verði fyrir Íslendinga. Enginn hefir neitað því að Norðmenn hafi grætt stórfé á hvalveiðum hér við land. En því mega þá ekki Íslendingar gera það ? Út af orðum hæstv. ráðh. um skaðabæturnar, vil eg spyrja hann: á hverju á að byggja þessar skaðabótakröfur? Hvalaveiðamennirnir segja sjáifir, að þeir hafi tapað á útgerðinni síðustu árin. Hvalveiðamönnunum var kunnugt um, að þetta frv. kæmi fram hér á þinginu í sumar. Eg sagði þeim frá því nú í vor. og enginn þeirra mintist þá á neinar skaðabætur. Þeim virtist standa það alveg á sama þó þetta frv. gengi fram. Þeir ætluðu að hætta útgerðinni hvort eð var, allir, nema einn - til þess að elta uppi síðustu hvalina. Hvað því viðvíkur að Norðmenn hafi goldið hvalveiðamönnum skaðabætur þegar þeir bönnuðu veiðarnar þar í landi árið 1904, þá hefi eg hvergi fundið að svo hafi verið. Hinsvegar sé eg það á umræðum, sem fram fóru í norska stórþinginu 1904 um þetta mál, að hvalveiðamanni var þá neitað um skaðabótakröfu að upphæð kr. 419,800, svo að eg er með öllu óhræddur um það, að hvalveiðamennirnir eiga enga skaðabótakröfu gegn landssjóði, þótt frv. verði að lögum. Þetta hefi eg margtekið fram. Eg vil benda hæstv. ráðherra á, hvernig það gæti hugsast að hvalveiðamennirnir fyrir austan segðu sem svo: eg krefst 100.000 kr. af landssjóði í skaðabætur, vegna þess að eg verð að hætta við atvinnurekstur minn, sem síðustu 5 árin hefir bakað mér 40.000 kr. árlegt tjón.