Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Matthías Ólafsson) Það er líkt um þetta frv. og það, sem var til umr. fyrir háttv. deild hjer áðan og vísað var til allsherjarnefndar. Svo er mál með vexti, að kaupmenn utan af landi hafa skrifað kaupmannaráðinu hjer í Reykjavík og farið þess á leit, að hlutast væri til um, að lög væru sett um lokunartíma í sölubúðum í kauptúnum úti um land. Kaupmannaráðið hjer í Reykjavík áleit sjer ekki fært, sakir ókunnugleika, að dæma um, hvort sami lokunartími gæti átt við á öllum stöðum, en taldi málinu komið í rjett horf, ef heimild væri gefin til að gera samþyktir í þessa átt, eftir því sem við ætti á staðnum. Og eins og allir hljóta að sjá er þetta rjett athugað, því að það er talsvert ólíkt ástatt í bæjum, t. d. hjer á Suðurlandi og á Norðurlandi, og því best, að hver bær hagi sjer eftir sínum kringumstæðum. Jeg hefi orðið við þeim tilmælum kaupmannafjelagsins að flytja þetta frv. hjer á þingi, því að jeg get ekki betur sjeð en að það sje meinlaust gagnvart öllum, en hins vegar til gagns fyrir kaupmannastjettina úti á landi, sem hefir óskað þessa. Jeg skal svo ekki fjölyrða meir um þetta, en jeg býst við, að háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) álíti, að það beri að athuga frv. í nefnd, og er jeg ekki mótfallinn, að því verði vísað til allsherjarnefndar, að umr. lokinni.

Framsm. (Þorsteinn Jónsson) Bjargráðanefndin hefir ekki getað átt samleið í þessu máli. Öll er hún sammála um, að áherslu beri að leggja á það, að þing og landsstjórn geri alt, sem í þeirra valdi stendur, til að stuðla að því, að landsmenn líði ekki neyð vegna dýrtíðar og ónægra nauðsynjavara. Minni hl. leggur sjerstaka áherslu á það, að landssjóður borgi nokkurn hluta af því, sem nauðsynjavörur hafa hækkað í verði undanfarið, síðan stríðið byrjaði. En meiri hlutinn vill aftur á móti gera það, sem hægt er, að með stuðningi landsins geti menn bjargað sjer sjálfir. Aðalatriðið í máli þessu er, að landsmenn fái alt það helsta, er þeir þurfa að lifa af. Og fyrsta sporið til þess er að sjá fyrir því að auka nægilega matvælaframleiðslu í landinu sjálfu, og þá fyrst og fremst að auka garðrækt á næsta sumri í stórum stíl. Enginn efi er á, að til eru hjer víða ágætis garðyrkjustæði, og þá sjerstaklega hjer á Suðurlandi. Og teljum vjer því sjálfsagt, að landsstjórnin hlutist til um garðrækt, svo að miklu nemi, þar sem skilyrðin eru best fyrir hendi með tilliti til garðstæðis, veðráttu, áburðaraðdrátta og flutninga frá garðstæðunum. Þetta alt verður að taka til greina. Bjargráðanefndin hefir líka talið rjett, að landsstjórnin ljeti leggja svo mikla áherslu á kolagröft, að landsmenn þyrftu ekki að lenda í eldiviðarvandræðum, þótt ónóg kol flytjist frá útlöndum. Ef svo skyldi fara, að ekki yrði hægt að fiska á mótorbátum eða mótorskipum vegna steinolíuleysis, eða gufuskipum vegna kolaleysis, lítur meiri hluti svo á, að eitthvað þurfi að gera til þess að efla smábátaútveg, og þá helst að láta smíða smábáta í vetur, ef ilt verður útlit með útgerðina. En meiri hluta bjargráðanefndar er það og ljóst, að þótt næg matvæli verði til í landinu, innflutt og framleidd, þá verði mörgum erfitt að afla sjer þeirra, vegna dýrleika. En til þess, að menn geti keypt nægilega nauðsynjavöru handa sjer og sínum, þurfa þeir að hafa bæði vel borgaða og stöðuga atvinnu. Jeg álít, að vandræðin vegna dýrtíðarinnar komi harðast niður á kaupstaðabúum, því að sveitamenn geta frekar bjargast á sinni eigin framleiðslu, þótt erfitt verði. Til þess nú að koma í veg fyrir, að kaupstaða- og kauptúnabúar verði svo hart úti, ættu sveitarfjelög og landsstjórnin að gera alt, sem í þeirra valdi stendur, til að sjá þeim fyrir atvinnu. Það mætti t. d. í vetur sjá fjölda manna fyrir vinnu við undirbúning á ýmsu, er gera þarf í framtíðinni. Hjer í Reykjavík þarf landið að láta reisa stórhýsi í sínar þarfir á næstu árum, og teljum vjer rjett, að þegar í vetur verði byrjað á undirbúningi. Næsta sumar mun að líkindum rætast úr vinnuleysinu, og þótt einhver brögð væru að því, ætti að vera hægt að bæta úr því með ýmislegu, sem gera þarf, svo sem vegabótum, undirbúningi hafnargerða o. fl. Vjer þykjumst þess fullvissir, að ef stríðið heldur áfram, þá beri að því, að landið neyðist til að taka stórt peningalán, til að ljetta mönnum vandræðin, og álítum vjer rjett, að hreppum og sveitarfjelögum gefist kostur á að fá lán hjá því. Svo hlýtur auðvitað að fara, að þeir, sem ekki eru nægilega vel staddir til að afla sjer nægilegra nauðsynja, verði að leita á náðir sveitarinnar. En, eins og menn vita, er því þannig farið, að flestir vilja leggja mikið á sig og jafnvel líða skort heldur en verða sveitarinnar. En til þess nú að koma í veg fyrir, að mönnum þyki minkun að því að taka sveitarlán, eða að þeir á nokkurn hátt verði fyrir skertum rjettindum af þeim ástæðum, þá höfum vjer sett það ákvæði inn í frv., að þótt maður taki lán hjá sveit sinni frá þessum tíma og þar til 3 mán. eftir stríðið, þá verði það ekki skoðað sem venjulegur sveitarstyrkur, og hlutaðeigandi hafi í engu mist borgaraleg rjettindi, heldur sem venjulegt peningalán, sem skuli greitt eftir föngum, en þó vera fullgoldið innan 10 ára að stríðinu loknu. Þetta byggist á því, að vjer teljum rjettara, að mönnum sje veitt fje að láni, en ekki beinlínis gefið, meðan stríðið stendur yfir. Öðru máli er að gegna að stríðinu loknu. Nefndinni hefir dottið í hug, að þá gæti komið til mála, að gefið yrði eftir eitthvað af þessum lánum, eftir því sem. ástæður væru. Jeg fyrir mitt leyti er þessari aðferð meðmæltur, en álít þó ekki heppilegt að ákveða neitt um það fyrirfram. Svo að jeg víki rjett snöggvast að frv. háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.), þá er um það að segja, að næði það fram að ganga, þá yrði svo í reyndinni, að margir mundu samkvæmt því fá styrk, þótt hann þyrfti ekki nauðsynlega á honum að halda, en eftir þessu frv. meiri hluta bjargráðanefndar verður svo ekki, heldur miðar það að því að hjálpa mönnum, svo að þeir geti bjargað sjer sjálfir, og lána þeim fje, sem þess þurfa við, og svo seinna, ef ástæður eru til, má gefa þeim það upp að einhverju eða öllu leyti. Skal jeg svo ekki fara fleirum orðum um þetta að sinni.

Bjarni Jónsson Jeg var því miður ekki viðstaddur er háttv.frsm. (Þorst. J.) tók til máls, en hefi þó heyrt nokkuð af því, er hann sagði, og sjeð afsprengi þetta, sem hjer er á ferðinni, og jeg get ekki annað sagt en að mjer finst það einkennileg aðferð, sem þessi ágæti meiri hluti vill fara í þessu máli. Eftir allan þennan tíma, sem hann hefir haft til að íhuga málið, þá verður niðurstaðan sú, að hann kemur hjer með sjerstakt frv., sem þó hæglega hefði mátt sameina við okkar till., því að í því er ekkert, sem ekki er hjá okkar minni hluta, nema þessi lánveiting, sem segja má að sje hennar verk. Því að við höfðum einnig í okkar tillögum ráðið til, að veitt yrði fje til atvinnubóta, og eins að veitt yrðu lán vegna vandræða þeirra, er ófriðurinn veldur. Það er því að eins 1. gr. í frv. þeirra, sem ekki er tekin úr breytingartillögum okkar, og hefðu þeir vel getað flutt hana sem viðbótartillögu við brtt. okkar, og ekki þurft að koma með nýtt frv. Eins má segja um þá, sem dagskránni ráða: Síðast drekkur sá í Vík, sem fyrstur biður. Þetta frv. er tekið fyr en brtt. okkar, enda þótt það sje miklu seinna fram komið; það hefði mátt verða samferða þeim, svo að mönnum yrði ljósara, hvar þetta mikla starf meiri hlutans liggur, en það er samning 1. gr. Hjálpin vegna dýrtíðarinnar er, samkvæmt þessu frv., í því fólgin að veita sveitar- og bæjarfjelögum lán, til þess að þau geti aftur lánað einstaklingum. Mjer fyndist nær að kalla frumvarpið frv. til laga um almenn lán vegna dýrtíðarinnar. Þá hefðu menn ekki þurft að búast við meiru, en efndirnar verða. Þetta ætlar meiri hlutinn sjer að láta koma í staðinn fyrir frv., sem nefndin fjekk til meðferðar og hljóðaði um að selja vöru með afslætti, og þar að auki hefir hann tekið upp 2. og 3. gr. eftir till. minni hlutans, en raunar hafði nefndin talað um það áður en hún klofnaði. Ætlun meiri hlutans er auðsjáanlega að gera með þessu frv. hin lögin óþörf. En nú vil jeg benda á tvent. Hitt frv., með þeim breytingum, sem við leggjum til á þgskj. 259, getur alveg eins staðist og orðið samþykt, þótt þetta frv. nái fram að ganga. Það er að eins óviðkunnanlegt að samþykkja 2 lög, sem eru samhljóða, því að 2. og 3. gr. þessa frv. eru teknar eftir okkar tillögum og eru nærri því eins. Hins vegar er það aðgætandi, að eftir þessu frv., er um sama sem enga hjálp handa almenningi að ræða, heldur að eins lánveitingu, sem sækja verður um. Þetta er alt öðru vísi hjálp en sú, sem minni hlutinn fer fram á, því að eftir till. hans er ekki hægt að undanskilja neinn fátækling, því að allir fá helstu nauðsynjavörurnar undir verði. Þeir efnaðri borga svo auðvitað síðar með skatti það, sem þeir hafa fengið að óþörfu. Jeg held því, að þetta frv. meiri hlutans sje óþarft, enda býst jeg við, að hann hefði getað komist að samningum við minni hlutann um að bæta lánsákvæðinu inn í tillögur hans. Þótt jeg hafi ekkert umboð frá minni hlutanum, hygg jeg, að mjer sje óhætt að fullyrða, að hann hefði fengist til að bæta 1. gr. á þgskj. 259 við brtt. sínar sem viðaukatill. við frv.

Gísli Sveinsson Það hefði verið viðkunnanlegra, að frv. minni hlutans hefði komið fyr á dagskrá en þetta, af því að það kom fyr fram. Jeg býst við, að það sje meiningin, að þau verði bæði samferða á dagskrá til 2. umr., og þá verð jeg að geta þess, í því sambandi, að von er á - og hefir nú verið útbýtt hjer í háttv. deild - nýju frv. um dýrtíðarstyrk til einstakra manna, og stend jeg að því. Jeg býst við, að þessi bæði bíði þá eftir því, svo að öll þrjú bjargráðafrv. verði samflota við 2. umr. Jeg vil geta þess, enda þótt ekki liggi nú fyrir til umræðu annað en frv. meiri hlutans, að jeg álít þá leið, sem háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) stingur upp á í frv. sínu, alls ekki færa, því að það er engin meining að veita öllum ívilnun með verð, jafnt vel efnuðum sem öðrum, því að nú verða allir að brjótast áfram eins og þeir geta. Það er kunnugt, að enda þótt mikill hluti almennings sje illa staddur, og það jafnvel svo, að að því geti rekið, að það verði að hlaupa undir bagga, þá eru þó til þeir menn í þjóðfjelaginu, sem hafa grætt á þessu ófriðarástandi, og hvaða meining er í því að landssjóður fari að leggja á sig miljónahalla með því að borga verðhækkunina, þar sem þeir eiga í hlut, og gera þar með þeim, sem grætt hafa á ástandinu, óþarflega auðvelt fyrir að kaupa nauðsynjar sínar? Jeg sje enga ástæðu til, að landssjóður taki á sig halla fyrir þá, sem nóg fje hafa til að kaupa fyrir. Í þessari dýrtíð verður fyrst og fremst um það að ræða að gera mönnum sem hægast fyrir að halda atvinnu sinni og sæmilegu kaupi, og ef það hrekkur ekki, verður að veita þeim, sem í þrengingar komast, vegna þessa ástands, styrk úr landssjóði, sem þeir eiga ekki að þurfa að greiða aftur, nema þeir hafi efni á. Það má ganga svo frá þessu máli, að þeir, sem ekki geta framfleytt sjer og sínum, verði styrktir með fjárframlagi, og í þessu sambandi vil jeg geta þess, að mitt frv. fer einmitt í þessa átt. Hvað það snertir, að landssjóður veiti lán hreppum og bæjarfjelögum, og þau láni aftur þeim, er skakkafall bíða af völdum þeirra hörmunga, sem nú geisa, þá álít jeg það ósamboðið landssjóði, því að hrepparnir og sveitarfjelögin geta fengið lán hjá bönkum og öðrum lánsstofnunum. Hjer er ekki heldur í þessu frv., sem nú liggur fyrir, að ræða um, að landssjóður veiti lán með betri kjörum en bankarnir. Ef sú stefna verður tekin að láta sveitarfjelögin taka lán, er sá vegur einn opinn, að það lán verði tekið hjá lánsstofnunum, bönkunum, enda er mjer kunnugt um, að sumir hreppar hafa þegar farið þá leið. Það er óþarfi að láta landssjóð vera að ljetta af lánsstofnunum. Jeg tel þá leið ekki henta, en jeg er líka á móti hinni tillögunni, sem mjer mun gefast kostur á að ræða um síðar. Jeg vil einungis hlaupa þar undir baggann, sem þörfin er mest. - Sanngjörn hækkun á vinnukaupi og uppbót á starfslaunum kemur ekki þessu máli við.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Mjer kom það ekki á óvart, þótt háttv.þm. Dala. (B. J.) teldi ekki mikið nýtt nje nýtilegt í frv. Hann sagði, að meiri hlutinn hefði getað komið með brtt. við brtt. þeirra og sparað sjerstakt frv., en því er nú að svara, að við gátum ekki verið samþykkir fyrirsögninni, því að þar var um afslátt á vöruverði að ræða. 

Einar Arnórsson Eins og tekið hefir verið fram eru till. meiri hlutans, á þgskj. 335, að eins að einu leyti ósamræmar till. minni hlutans, sem sje í því, að meiri hlutinn vill ekki láta landssjóð taka neinn þátt í verðhækkun á helstu nauðsynjavörum. Mörgum kann líka að virðast svo, sem það sje hin mesta fjarstæða, en það er nú ekki. Það er kunnugt, að víða annarsstaðar hefir þessi aðferð verið höfð, og skal jeg nefna sem dæmi Kaupmannahöfn; þar hefir bæjarstjórnin varið miljónum króna í því skyni, og svo er einnig víða annarsstaðar. Það má náttúrlega finna sitt að hverju, bæði að áliti meiri og minni hlutans, og deila um, hvort betra sje, en eitt er þó víst og það er það, að óheppilegasta frv. er frv. háttv.þm. V. Sk. (G. Sv.), en af því, að það er ekki til umr. nú, skal jeg sleppa því að fara frekar út í það. Það er auðsjeð, að meiri hlutinn hefir farið eftir till. minni hlutans og tekið þær upp lítið breyttar, en dálítið, og það til hins verra. 2. gr. þessa frv. er svo að segja tekin orðrjett eftir 7. gr., stafl. a, og 3. gr. orðrjett eftir stafl. b.  (S. S.: Þetta er 1. umr)  . Jeg ætla hæstv. forseta að grípa fram í fyrir mjer, ef jeg brýt þingsköp.  (B. J.: 1. þm. Árn. (S. S.) vill ráða yfir 2. þm. Árn. (E. A.), af því að hann álítur sig hærri í þingmannstigninni)  . Þessar 2 greinar eru að mestu samhljóða, nema að einu leyti, því að meiri hlutinn segir, að þessi lán skuli ekki teljast sveitarstyrkur, ef þau eru greidd innan 10 ára. Fyrir það fyrsta hefir meiri hlutinn bætt þarna við málfræðilegum hortitti, og í öðru lagi hefir hann líka gert efnisbreytingu, því að svo er að sjá, sem lán þessi eigi að skoðast sveitarstyrkur, ef þau eru ekki borguð innan 10 ára. Þetta er á hverfanda hveli, enda er hjer farið aftan að siðunum, því að annaðhvort verður þetta að heita sveitarstyrkur eða ekki. Í okkar till. var gert ráð fyrir, að farið væri að borga lánið þegar að ófriðnum loknum, og að þau skyldu aldrei teljast sveitarstyrkur. Annars má vel vera, að nefndarhlutarnir geti komið sjer saman um þetta atriði. Þetta, sem háttv. 2. þm.N.-M. (Þorst. J.) sagði, að meiri hlutinn hefði ekki getað fallist á fyrirsögn frumv., lýsir meira en litlum vandræðahætti hjá honum að geta ekki komið með brtt. við fyrirsögnina. Reyndar skal jeg játa, að fyrirsögn þeirra á frv. á þgskj. 335 er ekki sjerlega vel orðuð, svo að það hefir ef til vill verið heppilegra að reyna ekki að breyta fyrirsögn okkar. Að minni hlutinn hefir ekki viljað vinna með meiri hlutanum kemur til af því, að það var auðsjeð, að leiðir þeirra voru skildar til fulls, og þeir gátu því ekki unnið saman. Ef meiri hlutinn hefir verið óánægður með ákvæði minni hlutans, var innan handar fyrir hann að koma með brtt. við brtt. minni hlutans, eða brtt. við frv. sjálft. Meiri hlutinn gat líka sagt: 1. gr. orðist svo o. s. frv., og sparað með því umr. að nokkru leyti. Annars er jeg meiri hlutanum þakklátur fyrir það, að hann hefir á ýmsan hátt fallist á till. minni hlutans, og ekki heldur skelt alveg skollaeyrunum við þeirri hugsun, sem kom fram í frv. háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Það er nærri því eins og meiri hlutinn hafi verið hræddur við að gera nokkrar till., sem í raun og veru skifta máli, því að það má fara svo með till. hans í 1. gr., að þær komi að sáralitlu haldi, og 2. og 3. gr. eru líkar og hjá minni hlutanum.  (P. J.: Þær eru þó skárri)  . Hugsun minni hlutans var sú, að landssjóður greiddi nokkuð af verðhækkuninni á allra helstu nauðsynjavörutegundum, sem allir þurfa með, t. d. brauði og eldsneyti. Þessu má koma þannig fyrir, að tvent vinnist við það, í fyrsta lagi það, að enginn þyrfti að líða skort, og í öðru lagi er hægt að jafna með því þann halla, sem almenningur bíður af dýrtíðinni, á mörg ár, og ef til vill fleiri kynslóðir en þessa. Þessu er alveg eins varið og því, er bóndi bíður mikinn halla eitthvert ár. Hann reynir að halda búinu og tekur til þess lán sem hann borgar aftur á löngum tíma. Hjer er alveg sama máli að gegna. Þetta er herkostnaður okkar Íslendinga, sem við verðum að reyna að borga á þann hátt, sem þægilegastur er. Ef minni hlutinn hefði sjeð sjer fært, þá hefði hann gengið lengra í frv. sínu en þetta. En hann bjóst við því, að þessi háttv. deild mundi ekki taka því vel. Það hefði verið rjettast í þessu máli að ganga enn lengra en minni hlutinn hefir gert, og rjettara af háttv. deild að taka málinu betur.

Framsm. (Magnús Pjetursson) Mentamálanefnd hefir borið frv. þetta fram hjer í háttv. deild eftir tilmælum stjórnarinnar. Það þarf ekki að gera sjerstaklega grein fyrir framkomu þess hjer, því að það er nægilega skýrt í greinargerð frv. En jeg vil að eins leggja áherslu á, að þar sem þingið hefir viðurkent með fjárveitingu í síðustu fjárlögum, að þörf sje á kenslu í þessum greinum, og þar eð allir eru sammála um, að maðurinn, sem völ er á, sje ágætlega fær til þessa starfa, er það augljóst, að rjett sje að tryggja sjer hann, svo að hann eigi ekki undir högg að sækja með fjárveitingu í hverjum fjárlögum.

Forsætisráðherra (J. M.) Þetta frv. er komið fram samkvæmt tilmælum Háskólans til stjórnarráðsins. Taldi stjórnin sjálfsagt að verða við þessum tilmælum, enda þótt engin hætta sje á, að staðan verði lögð niður. Svo mikil nauðsyn er á, að góð kensla sje í þessum greinum, sem snerta svo mikið heilbrigði landsmanna. Hjer er því í raun og veru að eins um form að ræða. Jeg tel því víst, að allir sjeu sammála hv.þm. Stranda. (M P.) um, að málið eigi að ná fram að ganga.

Pjetur Jónsson Jeg vil leggja það til, að frv. verði vísað til landbúnaðarnefndar. Jeg segi ekki þar með, að frv. þetta sje neitt sjerlega athugavert. En jeg býst við, að öðrum hafi farið líkt og mjer, að hafa engan tíma haft til að athuga það, fremur en svo mörg önnur smærri mál. Jeg lít þess vegna svo á, að það sje ekki heppilegt, að deildin láti mál ganga fram hjá sjer, án þess að þau sjeu athuguð af einhverri nefnd.

Frsm. (Einar Jónsson) Frv. þetta, á þgskj. 243, er hjer komið frá háttv.Ed. Var þar í allsherjarnefnd og fjekk meðmæli hennar. Í háttv.Nd. hefir allsherjarnefnd einnig haft það til meðferðar og mælt með því. Einn nefndarmaður var því að vísu ekki meðmæltur, af ótta fyrir því, að fleiri kæmu á eftir með sömu kröfur, en áleit þó mikla þörf þeirrar breytingar, sem þetta frv. fer fram á. Þannig stendur á breytingu þessari á 1. nr. 45, 16. nóv. 1917, um skipun prestakalla, að lögin ákveða breytingu á þeim fjórum prestaköllum, sem hjer ræðir um, og myndar úr þeim þrjú prestaköll, þegar Miklaholtsprestakall losnar. Ennþá eru þau fjögur, og þó á nokkurn annan hátt en hjer er farið fram á. Að steypa þessum köllum saman og mynda þrjú úr fjórum geta viðkomendur ekki felt sig við, Álíta ókleift vegalengdar og torfærna vegna fyrir prest að þjóna slíkum brauðum, og æskja því bæði fyr og nú, að breyting fáist á þessu. Sje athuguð vegalengdin t. d. í Staðastaðarprestakalli, þegar breytingin væri komin á, tæki það að eins spottann frá Haffjarðará vestur í Einarslón, sem mun vera nálægt 90 km., - eða líkt og hjeðan úr Reykjavík og austur að Skálholti eða austast í Holtahrepp í Rangárvallasýslu, - og þó gæti í vissum tilfellum orðið eins örðugt fyrir Ólafsvíkurprest að ferðast til Hellnasóknar, og vegalengdin frá Búlandshöfða að Hellum, ef fara þyrfti með sjó kringum Jökul, orðið enn lengri. Að vetrarlagi yrði sá prestur annað tvent að gera, að fara fyrir Jökul eða að brjótast fjallvegi, Kambsskarð eða Jökulháls, og er óvíst, hvort tiltækilegra er í snjóalögum. Eins og ástatt er mun Ólafsvíkurkallið vera erfiðast, og fer því frv. fram á þá breytingu frá því, sem enn gildir, að Hellnasókn leggist við Staðastað, og við það fella sig allir hlutaðeigendur. Eftir þeirra óskum er frv. á þennan hátt úr garði gert. Þess má geta, að prestastefnan hefir hjer í fyrsta sinni mælt eindregið með breytingu á prestakallalögunum frá 1907, og virðist það benda til þess, að hjer sje þörfin mest. Skýr og rækileg greinargerð fylgir frv. Vænti jeg, að háttv.þm. hafi lesið hana og leggi trúnað á. Hún er komin frá nákunnugum og skilorðum manni; því er mikið upp úr orðum hans leggjandi. Að hinu leytinu verður þess að gæta, að vilja þeirra, sem eiga eða óska að nota sjer sáluhjálp prestanna, verður að taka til greina, svo framarlega sem ekki er strikað yfir presta og kirkjusiði með öllu. Ýmsir háttv.þm. eru sennilega kunnugri staðháttum á þessu svæði en jeg, og tel jeg víst, að allir þeir viðurkenni rjettmæti frv. En einnig hinir, sem lítt þekkja þar vegi, fjöll og fyrnindi, vænti jeg að veiti því atkvæði, svo að það nái fram að ganga.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg skal að vísu játa, að jeg er ekki kunnugur staðháttum, en hitt vita víst flestir, að þetta frv. hefir tvisvar áður verið á ferðinni hjer í þinginu. Það ætti ekki að vera neitt heppilegra að verða nú við bón viðkomandi hjeraðsmanna en áður. Í sjálfu sjer er það ekki mikið mál, hvort þessi breyting út af fyrir sig kæmist á. En mjög er hætt við, að fleiri biðji um hið sama, ef þetta er látið eftir einum. Víða voru menn óánægðir, er lög voru sett um að fækka prestum. Flestir vildu ekki missa prestinn sinn. Það má því við fleirum slíkum kröfum búast, sem hafa við lík rök að styðjast, ef þetta frv. nær fram að ganga.

Jón Jónsson Jeg verð að taka undir með hæstv. forsætisráðherra. Jeg vil beina athygli manna að því, að allsherjarnefnd hefir áður lagt til, að læknishjeruðum sje ekki fjölgað; nú ræður hún aftur til að fjölga prestaköllum. Bæði er nú það, að frv. þetta hefir tvisvar áður komið fyrir þingið, og svo var skipun prestakalla fyrir komið að vel athuguðu máli; bæði milliþinganefnd og svo þingið höfðu farið með það mál. Jeg álít því, að ekki komi til mála að breyta nokkru um þá hluti, nema gagngerð breyting verði á kirkjumálum eða prestakallaskipun um land alt. Nefndin hefir ekki athugað, að það stoðar ekki að vera á móti breytingartillögum í líka átt, er fyrir þingið kynnu að koma, ef þetta verður samþykt; enda virðist mjer nefndin ekki hafa lagt mikið verk í þetta mál, Nál., er ekki nema 2 línur. Jeg held, að það sje fortakslaust rangt að fjölga prestaköllum. Það ætti að vera stefnan að láta embættismenn hafa nógu stór hjeruð, svo að þeir geti haft nóg laun. Rjett er það að vísu, að hægara er að ná í prest ef stutt er til hans, en það verður þó ekki talin svo brýn nauðsyn, að það varði líf eða heilsu manna. Öðru máli er að gegna um fjölgun lækna. En því eru menn mótfallnir af þeirri ástæðu, að þá minki aukatekjurnar. Hið sama má segja um prestsembættin. Jeg fyrir mitt leyti er algerlega á móti frv., og álít jeg það mjög misráðið að fara að gera glundroða í prestakallaskipun landsins.

Frsm. (Einar Jónsson) Mjer finst, að þeir tveir hv.þm. (J. M. og J. J.), sem hafa talað, hafi misskilið frv. dálítið. Mjer virtist þeir halda, að hjer væri um fjölgun presta, frá því sem nú er, að ræða, en svo er ekki, heldur er um það að ræða, að þeir verði eins margir eins og þeir nú eru, með öðrum orðum, að prestum verði ekki fækkað. Má vera, að ekki sje um líf og heilsu að ræða, þótt ekki verði náð í prest. En jeg hygg þó, að trúarlíf myndi dofna, ef prestum eru fengin svo stór köll, að þeim verði alveg ókleift að rækja skyldu sína gagnvart miklum hluta sóknarbarna sinna. Svo framarlega sem kristindómur á að haldast í landinu, verður að koma í veg fyrir, að svo verði. Jeg gat í fyrri ræðu minni um vegalengdirnar, sem hjer er um að ræða. Jeg sagði, að vegalengdin eftir einu prestakallinum, ef 3 prestaköll ættu að verða á þessu svæði, myndi verða söm og frá Reykjavík alla leið austur í Skálholt, eða austur að Ægisíðu. Við skulum segja, að prestur, sem ætti að þjóna Reykjavík, sæti austur við Ölfusá. Hvernig færi fyrir prestinum, ef hann hitti á vont veður, eða ef það væri aldraður maður? En það á sjer oft stað, að aldraður prestur er betur metinn en ungur og frakkur ferðamaður. Gömlu mönnunum eru menn vanastir, og þá vilja menn síst missa, sjeu þeir vel kyntir. Það sjá allir, að svona leið væri ómöguleg fyrir aldraðan mann. Hjer er yfir höfuð öðru máli að gegna en þótt einhver kæmi fram með beiðni um fjölgun prestakalla. Hjer er ekki farið fram á neitt slíkt. Það mun vera örðugt að sýna fram á, að til sje nokkurt annað jafnstórt prestakall á landinu, ef eigi verður tekið til greina það, sem frv. þetta fer fram á. En jeg vænti svo góðs af háttv. deild, að hún leyfi frv. að fá framgang. Háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) þykir nál. ófullnægjandi, þar sem það sje ekki nema einar tvær línur. Það er satt, að lengra er það ekki. En jeg fann enga ástæðu til að fara að semja lengra nál. en háttv.Ed. ljet sjer nægja með; henni hefði staðið það nær að semja lengra nál., ef henni hefði þótt þess þurfa, og nefndin í hv.Ed. var kunnugri öllum málavöxtum en jeg. En henni hefir sjálfsagt fundist, eins og mjer, að greinargerðin fyrir frv. væri svo glögg og góð, að hún gæti komið í staðinn fyrir nál.

Bjarni Jónsson Jeg er velkunnugur staðháttum í prestakalli því, sem hjer ræðir um, því að jeg hefi oft ferðast þar, og jeg veit, að það er rjett, sem háttv.frsm. (E. J.) greinir frá um vegalengdirnar. Hjeraðsbúum er samsteypan mjög á móti skapi, og jeg tel rjett, að farið sje að óskum þeirra, því að hið fyrirhugaða brauð er altof stórt til þess, að því verði þjónað svo, að viðunandi sje. Á meðan prestar og kirkja er á vegum ríkisins, samir ekki, að ríkið fái þeim óvinnandi störf; miklu betra, að ríki og kirkja skilji, en að svo sje. Háttv. Ed. hefir að sínu leyti samþ. mál þetta, og verði það nú felt hjer í deild, má eiga þess vísa von, að það kemur inn í þing aftur, og má svo vel fara, að kostnaður við umræður um það og prentun þeirra verði ekki stórum minni en sá kostnaður, sem leiddi af því að samþ. frv. þegar í stað.

Pjetur Þórðarson Jeg er þakklátur háttv. nefnd fyrir það, hvernig hún hefir tekið í mál þetta. Jeg er samþykkur því, sem háttv.frsm. (E. J.) hefir sagt um ástæðuna fyrir því, að mál þetta er komið fram, og um hina brýnu þörf á því, að það fái framgang. En þess ber sjerstaklega að gæta, að lögin um skipun þessa prestakalls hafa staðið alllengi án þess að hafa komist í framkvæmd, og á þeim tíma hafa augu margra opnast enn betur fyrir því, hve óhæfileg samsteypan er í raun rjettri, og hafa aðrar samsteypur, sem farið hafa fram á þessum tíma, fært mönnum heim sanninn um það. Þetta sýnist mæla mjög með því, að breytingin sje samþykt. Jeg segi þetta af því, að mjer þykir anda kalt gegn frv. frá hæstv. forsætisráðherra og háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.); þeir leggja báðir móti því af þeirri einni ástæðu, að fjölga á prestaköllum. En líklegt er, að svo vitrir menn sjái, að mistök hafi getað orðið á skipun prestakallanna frá upphafi, og hafi það nokkursstaðar orðið, þá er það hjer; um það blandast kunnugum ekki hugur. Þrátt fyrir andmælin vona jeg, að háttv. deild leyfi málinu að ganga fram.

Frsm. (Einar Jónsson); Jeg er þakklátur þeim háttv.þm., sem mælt hafa með málinu. Meðmæli þeirra ættu að vera afarþung á metunum, því að það eru einmitt þeir, sem kunnugastir eru, hvernig til hagar þar vestra; vona jeg, að aðrir háttv. þingdm, sem þar eru miður kunnugir, taki orð þeirra trúanleg, telji breytinguna sanngjarna og leyfi málinu að ganga fram.

Matthías Ólafsson Jeg vil leyfa mjer að leggja til, að þessu máli sje vísað til allsherjarnefndar, að þessari umr. lokinni.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Það er, eins og háttv.þm. er kunnugt, að þótt þessi lög sjeu ekki gömul, þá eru þau að mörgu leyti óheppileg. Jeg veit nú reyndar ekki, hvort háttv.þm. vilja breyta þeim, þrátt fyrir það, því að síðasta atkvgr. sýnir það, að þeir álíta sig ekki vera senda hingað til þess að gera rjett. Annars snertir þetta mál nú fleiri en Reykjavík. Eins og menn vita verða þeir menn, sem leita til sveitanna, að tapa mannrjettindum sínum, og gera lögin þar engan greinarmun á, þannig að jafnmikill rjettarmissir verður fyrir þann, sem í fjárþrot kemst sakir sjúkdóma eða slysa, og fyrir slæpingjana, og enginn greinarmunur er heldur gerður á því, þótt menn hafi svo þunga fjölskyldu fram að færa, að þeir geti ekki staðið straum af henni. Þetta ákaflega mikla ranglæti sýnir, að nauðsyn er á að gera meiri greinarmun á styrkþegum og taka ekki rjettindi af þeim mönnum, sem styrks leita vegna óviðráðanlegra orsaka. Í annan stað þarf að athuga flutning þurfamanna milli hreppa. Jeg veit, að stundum er meðferð þeirra í slíkum flutningi mjög mannúðleg, en fyrir mun það koma, að flutningurinn fari ekki fram svo sem skyldi. Loks er eitt atriði, sem athuga þarf; jeg á við viðskifti hreppa. Fresturinn er þar settur svo stuttur, að oft er ókleift að leita þeirra skýrslna, sem nauðsynlegar eru. Með þessu hefi jeg að eins viljað benda á fáein atriði, sem athuga þarf. Jeg held ekki, að ástæða sje til þess að fara lengra út í málið; væntanlega tekur stjórnin málið til ítarlegrar athugunar, ef till. nær samþykki háttv. þingdeildar.

Þorleifur Jónsson Sennilega eru ýmsir gallar á fátækralögunum, er taka þyrfti til athugunar, en mjer þykir það að tillögunni, að ekki skuli vera bent á nein sjerstök atriði. Að vísu mintist háttv.flm. (J. B.) í ræðu sinni á ýmsa galla, t. d. um óverðskuldaðan missi mannrjettinda greinarmunarlaust, sem jeg tek undir með honum, en fram hefði þurft að koma greinilega í tillögunni. Það er eitt atriði, sem jeg vil leyfa mjer að taka fram í þessu sambandi, sem sje, hvort ekki mundi rjett að stytta sveitfestitímann; hann er nú hjá oss 10 ár, miklu lengri en annarsstaðar á Norðurlöndum. Í Danmörku er sveitfestitíminn 5 ár, í Noregi 2, og í Svíþjóð er sveitfestin bundin við dvölina. Jeg hygg, að fátækraflutningur stafi oft af þessari löngu sveitfesti, en, eins og háttv.flm. (J. B.) tók fram, er sá flutningur oft óheppilegur. Jeg verð að telja, að þessi langi sveitfestitími feli í sjer misrjetti. Sveitirnar ala fólkið upp; síðan fer það í kaupstaðina, en þegar það brestur fje, atvinnu eða heilsu, þá er það sent á fæðingarhreppana. Það mun mega telja nægilegt, að sveitirnar ali fólkið upp, þótt þær taki ekki við því, þegar fjárþröng þrengir að. Það má telja sanngjarnast, að þeir staðir, sem fólkið hefir unnið í, framfæri menn á elliárum þeirra eða þegar þá brestur atvinnu. - Þetta atriði vil jeg mælast til að stjórnin taki til greina. En, eins og jeg gat um, þykir mjer till. ekki nógu skýr; ekki svo að skilja, að jeg vilji bregða fæti fyrir hana. Að eins vil jeg mótmæla þeim orðum háttv.flm. (J. B.), sem hann sagði í upphafi ræðu sinnar, að þm. væru ekki sendir hingað til að gera rjett. Þau tel jeg óviðurkvæmileg og ástæðulaus, því að vitanlega gera þm. það, sem sannfæring þeirra býður þeim.

Forsætisráðherra (J. M.) Það mætti ef til vill þykja óheppilegt eða óviðkunnanlegt að skora þannig á stjórnina að endurskoða fátækralögin, svo framarlega sem þar kemur til minna kasta, sökum þess, að jeg var í nefnd þeirri, sem í upphafi útbjó fátækralögin, og í því formi voru þau síðan samþykt af þinginu því nær orði til orðs. Og jeg verð að telja það ekki vel kurteislegt að brúka svo hörð orð um lögin, sem í till. felast. Jeg skal játa það, að sum einstök atriði lít jeg nú dálítið öðruvísi á en áður. En jeg mundi ekki treysta mjer til þess að breyta lögunum, nema að minsta kosti kæmu fram bendingar um ákveðnar breytingar, enda á það við um lög eins og þessi, sem eru heildarlög. Jeg hefi tekið það fram áður, að ef menn vilja ekki, að styrkur undir vissum kringumstæðum hafi áhrif á kosningarrjett manna, þá er hægt að koma þeirri breytingu fram án breytinga á stjórnarakránni. Svo framarlega sem háttv. þingdeild vill aðhyllast þessa till., þá teldi jeg rjettast, að hún gengi til nefndar, og að hún tæki fram í aðalatriðum, hverra breytinga væri óskað. Eins og tillagan liggur fyrir er hún altof alment orðuð til þess, að hægt sje að taka hana til greina. Háttv. flm. (J. B.) þykja lögin harðneskjuleg. Það getur verið, að eitthvað hafi breyst í þessum efnum frá 1905, er lögin voru sett, en þá voru þau samin í samræmi við löggjöf annara þjóða. Þó hefir þar sumt breyst lítils háttar í einstökum atriðum, og má vera, að þær eða svipaðar breytingar þurfi einnig að gera hjer, en þá þarf efni breytinganna, sem óskað er, að koma skýrt fram.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Það var öðru nær en að jeg vildi á nokkurn hátt sveigja að hæstv. forsætisráðherra eða öðrum, sem um lögin hafa fjallað, með orðum mínum. Jeg hafði, satt að segja, ekki gætt að því, hverjir samið höfðu lögin, og ef vitað hefði, mundi jeg hafa afsakað þá frá notkun laganna og reynslu, sem nú er orðin, því að á sínum tíma voru lögin rjettarbót. Eins og hæstv. forsætisráðherra tók fram er nú margt breytt frá því að lögin voru sett, og jeg get einkarvel felt mig við þá till. hans, að málinu verði vísað til nefndar, til þess að skýrt komi fram, hverra breytinga menn óska. Út af því, sem háttv.þm. A.-Sk. (Þorl.J.) tók fram, að fólk úr sveitum dveldi í sjávarþorpum, en færi síðan á sveitirnar aftur, með öðrum orðum, að sveitirnar kostuðu uppeldi mannanna og yrðu svo að taka við þeim síðar, er þeir yrðu ósjálfbjarga, þá finst mjer sú niðurstaða undarleg. Þess ber þá einnig að gæta, að fólk flyst líka úr kaupstöðunum í sveitirnar. T. d. elur Reykjavík upp miklu fleira fólk en stærstu sýslur landsins, en öll sú viðkoma lendir ekki í Reykjavík, heldur dreifist um landið. Af þeim 80 þús. kr., sem Reykjavík ver til þurfamanna, gengur allmikið til manna, sem eru hjer ekki sveitlægir, en að eins dvelja hjer, en einmitt hjer sækjast menn mjög eftir að ná sveitfesti; gamalt fólk vill heldur vera hjer en annarsstaðar. Þess vegna á það ekki við að segja, að kaupstaðir verði hlunninda aðnjótandi frá sveitunum, og svo framarlega sem hægt er að flytja þurfamenn burt úr dvalarstað, þá má segja, að ekki sje um langa dvöl að ræða, nema umrenningar eigi í hlut, eða menn, sem fljótlega verða fyrir þeim áföllum, að þeir geta ekki bjargað sjer.

Hákon Kristófersson Jeg vil styðja þá tillögu, að þessu máli sje vísað til nefndar, og jafnframt skjóta því til væntanlegrar nefndar, hvort ekki mundi heppilegt að breyta sveitfestitímanum. Það er alveg víst, að þetta 10 ára sveitfestitakmark er mjög óheppilegt. Jeg get í því efni skírskotað til umræðnanna á Alþingi 1905 og til ummæla hæstv. forsætisráðherra þá, sem hnigu á þá leið, að þetta 10 ára takmark væri í eðli sínu tímaspurning, sem komið gæti til álita að breyta, áður en langt um liði. Jeg hefi áður flutt hjer á þingi frv. til laga um breyting á þessu ákvæði, en það var felt hjer í Nd. En nú vænti jeg, að nefndin taki til athugunar þetta atriði. Það getur engum dulist, að sú regla er óheppileg, sem leiðir til þess, að mönnum er ýtt burt úr dvalarstöðum þeirra þegar þeir hafa verið þar í 9 ár, en eru svo teknir inn aftur eftir eitt ár. Þetta er mjög óviðeigandi, og alment munu menn óska að fá þessu breytt. Háttv. flm. (J. B.) sagði, að flutningur þurfamanna mundi vera harðneskjulegur. Alstaðar þar, sem jeg þekki til, er reynt að fara með þurfamenn í flutningi frá einum hreppstjóra til annars eins vel og hægt er. Mjer þykja því þessi orð undarleg, og efast jeg um, að þau sjeu rjett. Jeg vil vona, að allir hreppstjórar þessa lands fari svo vel með þurfalinga þá, er þeir lögum samkvæmt verða að flytja, að ekkert verði út á það sett með fullri sanngirni. Annars er það aukaatriði fyrir mjer, hvernig flutningnum verður fyrir komið, þótt jeg sjái tæplega annað fyrirkomulag hentara en nú er. Það, sem mjer virðist skifta mestu máli, er sveitfestiatriðið, og óska jeg og vona, að háttv. nefnd, er málið fær til athugunar, taki það til ítarlegrar yfirvegunar.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg sagði alls ekki, að hreppstjórar sýndu nokkurt mannúðarleysi gagnvart þurfamönnum, heldur átaldi jeg, að fólkið væri látið hrekjast frá einum hreppstjóra til annars, í stað þess, að það væri flutt beina leið. En út af því, að háttv.þm. Barð. (H. K.) dró í efa, að harðúð ætti sjer stað í flutningi þurfamanna, þá mun þó svo vera, því miður. Jeg minnist nýlega að hafa lesið grein í blöðunum um móttöku þurfalinga, og var sú lýsing ekki fögur. Jeg man ekki, hver hreppstjórinn var, en jeg undanskil háttv.þm. Barð. (H. K.), því að þetta var einhversstaðar suður með sjó.

Flm. (Pjetur Ottesen) Þegar mál þetta, bjargráðasjóðslögin, voru fyrir þinginu 1913, var allmikill skoðanamunur um málið, og sætti nýbreytni þessi þá allmiklum andmælum, þótt svo færi, að það væri samþykt. Enda tók málið stórvægilegum breytingum í meðferð þingsins, frá því sem fyrst var til ætlast. Auk þess, sem menn deildi mjög á um þörf og nauðsyn þessara laga, á þeim grundvelli, er þau voru reist, voru skoðanir manna mjög skiftar um það, hvort tiltækilegt eða hyggilegt væri að skella slíkum lögum yfir höfuð þjóðinni, að henni fornspurðri, þar sem um jafnverulegan, og fyrir fátæk hreppsfjelög tilfinnanlegan, útgjaldaauka er að ræða. Lög þessi vöktu þegar í upphafi víða allmikla óánægju meðal þjóðarinnar, og lifir allmikið í þeim kolum enn. Það, sem mönnum meðal annars þykir óviðfeldið og geta ekki fallist á að sje rjettmætt, er að það sje betur að verið eða hyggilegra að safna öllu fje bjargráðasjóðsins á einn stað, til Reykjavikur, en lofa sýslufjelögunum að hafa ráð á að minsta kosti nokkrum hluta þess, til að hrinda áfram ræktun landsins. Engin trygging er betri en sú að eiga vel yrkt og ræktað land, og vera sem allra mest sjálfum sjer nógur af því, er rækta má í landinu sjálfu, og sannast hjer, „að holt er heima hvað“. Því bendir alt til þess, að heppilegra hefði verið að leggja eitthvað af fjenu í íslenskan „ræktunarbanka“, þ. e. a. s. moldina, jarðveginn, sem, ef vel og rjett er á haldið, er tryggur banki og svarar góðum vöxtum. En þessu er nú ekki til að dreifa, því að lög og fyrirmæli þessa sjóðs fyrirmuna, að svo sje með fjeð farið, enda skal jeg ekki fjölyrða meir um þessa hlið málsins, heldur snúa mjer að því, eins og það liggur fyrir. Eins og frv. þetta ber með sjer förum við flm. fram á það, að frestað sje fyrst um sinn framkvæmdum þessara laga. Liggja þau rök til þess fyrst og fremst, að af hinu erfiða ástandi þeirra tíma, er nú standa yfir, leiðir það af sjálfu sjer, að rjettmætt sje, og enda sjálfsagt, að ljetta af slíku gjaldi, sem því, er hjer um ræðir, og þá ekki síður þar sem frá upphafi hefir orkað tvímælis um það, hve heppilegt eða nauðsynlegt það sje. Því verður ekki neitað, að þetta bjargráðasjóðsgjald er alltilfinnanlegur gjaldaliður á fátækum hreppsfjelögum, sem lítið gjaldþol hafa, og það undir venjulegum kringumstæðum, hvað þá heldur nú. Menn eiga nú, sem von er, fult í fangi með að inna af hendi þau mörgu beinu og óbeinu gjöld, sem beinlínis verður ekki hjá komist, þótt þessu gjaldi væri ljett af. Það má enn fremur í þessu sambandi benda á það, að ástand það, sem nú er hjer á landi, hefir leitt til þess, að bregða hefir orðið á margan hátt út af venjulegri rás í viðskiftum og starfsemi, svo að hið opinbera hefir að miklu leyti neyðst til að taka bjargráðin í sínar hendur. Jeg finn svo ekki ástæðu til að fara fleirum orðum um þetta að sinni, en vona, að hv. deild taki málinu vel. Jeg vil geta þess, að mjer finst það liggja svo ljóst fyrir, að þess gerist ekki þörf að setja það í nefnd, en þó er jeg því ekki mótfallinn, ef einhver kynni að koma fram með uppástungu um það.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg kem með þessa tillögu af því, að eins og allir vita er nú kjördæmaskiftingin hjer á landi orðin svo úrelt, að ekki er lengur við unandi. Fólkstalan í hinum einstöku kjördæmum er nú svo misjöfn, að slíkt er með öllu óþolandi lengur. Jeg vildi þó ekki ganga lengra en svo, að fela stjórninni þetta mál til íhugunar, og geri jeg það í þeim tilgangi, að málið verði sem best undirbúið. Samkvæmt Hagtíðindunum er í Reykjavík nú nokkuð á 15. þús. íbúar. Þeir hafa nú tvo þingmenn. Á Seyðisfirði eru rúmir 9 hundruð íbúar; þeir hafa einn þingmann. Annars geta menn sjeð á Hagtíðindunum, hve herfilega ranglát kjördæmaskipunin er, eftir fólksfjölda. Jeg ætla ekki að bera saman muninn á hinum einstöku kjördæmum og Reykjavík, en jeg ætla að styðja tillögu mína, sem einkum er miðuð við Reykjavík, með því að benda á, hve margar stjettir eru nú hjer í bænum, og hve ólíklegt er, að þær geti haft sömu fulltrúa. Helstu stjettirnar eru hjer auðvitað verkamenn og svo sjómenn, en svo eru hjer einnig margar aðrar stjettir, t. d. útgerðarmenn, og ýmsar stjettir af iðnaðarmönnum, sem hjer skifta hundruðum, og sama máli er að gegna með verslunarmannastjettina. Ef vel ætti að vera, þá þyrftu þingmenn þessa bæjar að þekkja til atvinnugreina þessara stjetta og þarfa þeirra. Enn má geta þess, að hjer er mikið af embættismönnum, og auk þess bændur, sem hjer eru ekki allfáir. Hverjum getur nú dottið í hug, að einir tveir menn geti þekt til þarfa allra þessara stjetta? Enn vil jeg benda á eitt atriði, sem styður mjög mál mitt, og það er það, hve mikið þessi bær leggur af mörkum til landsins þarfa. - Jeg hefi athugað 14 tegundir skatta af öllu landinu. Þeir nema samtals ll/2 milj. kr.; af þeim hafa verið innheimtir í Reykjavík einni 3/4 milj.kr., eða með öðrum orðum nærri helmingur. Það ætti því ekki að vera nein goðgá, þótt Reykjavík hefði eitthvað meira að segja um löggjöf landsins en hún hefir nú. Hitt dettur mjer ekki í hug að fara fram á, vegna þess, að jeg veit, að það fæst ekki heldur, að Reykjavík fái nú eins marga þingmenn og henni ber, saman borið við fólksfjöldann. Auk þeirra skatta, er jeg nefndi áðan, mun hjer í Reykjavík einni koma inn meiri hlutinn af öllum póst- og símatekjum á landinu, og ekki minkar við það fúlgan, sem Reykjavík leggur af mörkum til þarfa landsins. Jeg get ekki, með mínum besta vilja, sjeð neitt, sem mæli á móti því, að Reykjavík fái eins marga þingmenn eins og henni að rjettu lagi ber. Jeg vona, að hv. deild óttist ekki svo mjög áhrif Reykjavíkur, að þeir lofi ekki þessari tillögu að ganga í gegn.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg ætla ekki að segja annað en að stjórnin, ef þessi till. verður samþykt, mun framkvæma það verk, sem farið er fram á, en verði tillagan ekki samþykt, þá mun stjórnin eiga örðugri aðstöðu en hefði till. aldrei komið fram. En víst er um það, að till. styðst við fullkomna sanngirni.

Frsm. (Jón Jónsson) Landbúnaðarnefndin hefir lítið breytt frv. því, sem henni var fengið til athugunar, að efni til, en hún leggur til, að það verði gert að sjerstökum lögum. Annars eru breytingarnar aðallega orðabreytingar, en efnið hið sama. Það fjallar um það, hvernig fara skuli um sjálfsábúðarjarðir, sem ganga kaupum og sölum. Hingað til hafa engin lög verið til um það, og eigendur verið sjálfráðir um, hverjum þeir seldu, hvort heldur væntanlegum ábúanda eða öðrum. Nefndin er sannfærð um, að hjer þarf breytinga, og að nauðsyn beri til að fyrirgirða, að margar jarðir geti safnast á eina hönd, en stuðla að því, að ábúendur eigi ábúðarjarðir sínar, því að á þann veg má vænta, að þeim verði mestur sómi sýndur. Jeg skal geta þess, að í nefndarálitinu er meinleg villa. Þar stendur tún fyrir bú.

Benedikt Sveinsson Mjer finst hv. landbúnaðarnefnd ekki hafa tekist að orða breytingar sínar svo liðlega sem skyldi. 1. gr. er nú þannig orðuð: „Þegar jörð í sjálfsábúð er til sölu, skal sá hafa forkaupsrjettinn, er sækir um ábúð á henni. Nú sækja fleiri en einn um ábúðina, og selur seljandinn þá þeim, er fær ábúðina“. Þetta er bæði óviðkunnanlegt og óskýrt orðalag. Það, sem vakir fyrir hv. nefnd, kemur betur fram í nál. á þgskj. 342. Þar stendur: „Ef margir sækja um jörðina, situr sá fyrir kaupunum, sem seljandi kýs helst fyrir ábúanda á henni“. Þetta er gleggra orðað en hitt, og ætti hv. nefnd að koma með brtt. í þá átt til 3. umr. Yfir höfuð tel jeg það efasamt, hvort frv. sje til mikilla bóta; það er t d. hart fyrir bónda, sem getur ekki þegar í stað flutt á jörð, en ætlar að gera það bráðlega, að mega ekki tryggja sjer hana til ábúðar með því að kaupa hana, eða fyrir búlausan mann, sem ekki hefir ástæður til að reisa bú á sama ári og jörðin er seld. Þessi ákvæði hefta viðskiftafrelsið og geta komið hart niður. Auk þess geta höft á sölu jarða, slík sem hjer er gert ráð fyrir, rýrt þær í verði; salan verður torveldari og færri að keppa um kaupin.

Magnús Guðmundsson Jeg vil bæta því við það, sem hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) tók fram, að jeg sje ekki betur en að, eins og 1. gr. er orðuð, geti sá maður, sem vill selja ábúðarjörð sína, ekki búið á henni áfram, en slíkt ákvæði er, að mínu áliti, alveg óhæft. Þetta er ofmikil skerðing á eignarrjettinum. Það er ekki svo sjaldgæft, að jarðareigandi þurfi að selja ábúðarjörð sína, en vilji þó búa á henni áfram, en eftir orðalagi frv. er ekki nema um tvent að velja fyrir hann, annaðhvort að láta jörðina óselda, hve meinlegt sem honum er það, eða hrekjast burt af henni að öðrum kosti. Ef þetta er ekki meining hv. landbúnaðarnefndar, þá þyrfti að bæta inn í 1. grein fyrirmælum um það, að ákvæði greinarinnar næðu ekki til þess, er seljandi vildi sjálfur halda áfram ábúð á jörðinni. Slíkt ákvæði útilokar það ranglæti, að menn verði að hrekjast burt af ábúðarjörðum sínum fyrir þá eina sök, að þeir hafa neyðst til að selja, þótt þeir bæði vildu og gætu búið áfram.

Frsm. (Jón Jónsson) Þótt jeg játi, að niðurlag 1. gr. frv. sje ekki sem heppilegast orðað, þá hygg jeg þó, að allir skilji, við hvað átt er, en þó mun nefndin taka þetta til nýrrar athugunar. Hv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) sagði, að höft þau, sem lögð væru á seljanda með að velja sjer kaupanda, mundu rýra jörðina í verði. Jeg fæ ekki sjeð, að svo þurfi að verða. Seljandi hefir, eftir sem áður, kost á að velja um kaupendur, Hann er bundinn við það eitt að selja þeim, sem ætlar að fara sjálfur að búa á jörðinni. Jeg álít svo mikla þörf á að tryggja þetta, að eigi megi frá því hverfa, og hættan lítil á, að menn fái ekki fult verð fyrir jarðir sínar eftir sem áður, og þótt fyrir gæti komið, að einhver braskarinn byði ofurverð í jörð, sem hann mundi ekki bjóða, ef bann neyddist sjálfur til að fara að búa á henni, þá er, vegna almenningsheilla, varla í það horfandi, þótt einhver seljandi kynni, fyrir íhlutun löggjafarvaldsins, að fara á mis við þann gróða. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) kvaðst ekki geta sætt sig við það, að fátækur maður yrði að hrekjast burt af ábúðarjörð sinni fyrir það, að hann neyddist til að selja hana, hve gjarnan sem bann vildi halda áfram að búa á henni. Það er satt, að það er leitt, ef slít þyrfti að koma fyrir, en jeg hygg, að sjaldan mundi það koma fyrir. Það myndi að jafnaði geta orðið samkomulag um það, að hann fengi að búa áfram á einhverjum hluta jarðarinnar, og það mundi honum að líkindum nægja, ef efni hans eru svo til þurðar gengin, að hann neyðist til að selja jörðina. Mjer finst svo erfitt að ganga tryggilega frá því, sem er aðalatriðið í máli þessu, því, að sem flestir hafi sjálfsábúð, nema að ákvæðin sjeu skýr og undantekningalaus. Jeg er hræddur um, að öll miðlunarákvæði greiði fyrir því, að farið verði kringum lögin. Þó mun nefndin taka þetta atriði til íhugunar.

Gísli Sveinsson Háttv. nefnd þykir það sjálfsagt til bóta að hafa komið fram með sjerstakt frv. um þennan forkaupsrjett. Þó er athugavert, að komin eru fram á þessu þingi tvö frumvörp um forkaupsrjett á jörðum, og ef bæði frv. hv. landbúnaðarnefndar yrðu að lögum, myndum við hafa þrenn lög um forkaupsrjett hjer í landi. Jeg játa það, að málið hefir að sumu leyti tekið umbótum í höndum hv. nefndar, en þó virðist það enn þurfa nánari íhugunar, og hvað sem öðru líður, þá er það mesta ómynd að hafa þrenn sjerstök lög um forkaupsrjettinn, það er að segja, lög um forkaupsrjett leiguliða, lög um forkaupsrjett sveitarfjelaga og lög um forkaupsrjett landssjóðs. Þetta eru alt lög, sem almenning varðar mikið að þekkja vel, og væri sjálfsagt einfaldara og ruglingsminna fyrir notendur, að öll þessi skyldu lög væru dregin saman í eitt. Vildi jeg því skjóta því til hv. nefndar, hvort hún vilji ekki taka málið til nýrrar íhugunar, og meðal annars athuga, hvort hún sjái sjer ekki fært að búa til eitt frv. um forkaupsrjett jarða yfirleitt, og nema þar með úr gildi þau lög, er nú eru, en vera ekki að greina það sundur í mörgum lagaboðum, eftir því, hver forkaupsrjettinn á.

Magnús Guðmundsson Jeg vil leyfa mjer að styðja till.hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) Það er heppilegast að fá í ein lög öll ákvæðin um forkaupsrjett á jörðum, og það ætti ekki að vera mikil fyrirhöfn að draga þau saman í eitt frv. Jeg vil beina því til háttv. landbúnaðarnefndar, hvort hún treysti sjer ekki til þessa, og ef hún vill sinna því, að hún fái tekið málið út af dagskrá. Þess óska jeg því fremur, þar sem mjer finst, því betur sem jeg hugsa um málið, að frv. þetta þurfi að sjálfsögðu að taka breytingum. Jeg tel þetta ófært og hreint stjórnarskrárbrot, sem hjer er farið fram á, því að það getur komið fyrir, að seljandi sje neyddur til að selja jörð sína þeim, sem lægra býður, ef hann ætlar að taka jörðina til ábúðar eða sitja með hana óselda að öðrum kosti, eins og það er óheppilegt, að ábúandi sem vill selja ábúðarjörð sína, verði við söluna að flytja af henni vegna lagaákvæða, þótt bæði hann og kaupandi vildu, að hann byggi þar áfram.

Frsm. (Jón Jónsson) Jeg felst á það, sem háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) bar fram, að æskilegt sje að draga öll ákvæðin um forkaupsrjett á jörðum saman í eitt, og vil því leyfa mjer, fyrir hönd nefndarinnar, að mælast til þess, að málið sje tekið út af dagskrá.

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta frv. gengur í líka átt og frv. um forkaupsrjett leiguliða á jörðum. Það ætlast til þess, að þegar hvorki viðtakandi jarðar nje hlutaðeigandi sveitarfjelag vill nota forkaupsrjett sinn að jörðu, sem selja á, þá skuli jafnan skylt að bjóða landsstjórninni forkaupsrjett á jörðinni fyrir landssjóð. Þetta alt á að fyrirbyggja brask með jarðir, og stuðla að því, að sem flestir geti orðið sjálfseignarbændur í landinu. Skal jeg svo leyfa mjer að gera stutta grein fyrir breytingum þeim, sem nefndin hefir gert á frv. því, sem henni var fengið til athugunar. Í 1. gr. er engin efnisbreyting; að eins er slept úr ákvæðinu um jarðir, sem seldar hafa verið eftir sjerstökum lögum, því að það er óþarft að taka það upp, með því að ákvæðin um sölu annara ná líka til þeirra, þótt eigi sje það sjerstaklega tekið fram. Í 2. grein er sú efnisbreyting, að þar sem í frv. er ætlast til, að landsstjórnin tilkynni hlutaðeiganda innan mánaðar, hvort hún vilji, að landssjóður neyti kauprjettar síns, þá gerir brtt. nefndarinnar ráð fyrir, að landsstjórnin afli sjer nauðsynlegra upplýsinga um jörðina og sannvirði hennar, áður en hún svarar. Nefndinni þótti sjálfsagt, að tekið væri fram, að þetta væri gert; hitt óviðkunnanlegt, að hún þyrfti ekki að gera það áður en hún tæki ákvörðun um það, hvort hún vildi kaupa jörðina. Þá er og slept úr 2. gr. ákvæðinu um, að landsstjórnin skuli láta mat fara fram á jörðinni, ef landsstjórnin ákveður að kaupa jörðina. Nefndin leit svo á, að mat þetta mundi sjaldan hafa nokkra þýðingu, heldur mundi kaupverðið að jafnaði geta farið eftir samningum milli kaupanda og seljanda, án nokkurs fyrirskipaðs mats, alveg eins og á sjer stað um aðra jarðasölu og kaup. Stjórnin getur og mun að jafnaði fá einhvern mann, sem hún treystir vel, til að fullgera fyrir sig jarðakaupin. Auðvitað er henni innan handar að láta mat fara fram þegar henni sýnist þess þörf, þótt það sje ekki beint fyrirskipað í lögunum. Það, sem eftir er af breytingunum, eru orðabreytingar, nema hvað nefndin leggur til, að síðasta grein frv. falli burt. Nefndin álítur enga þörf á að takmarka heimild stjórnarinnar til að kaupa þær jarðir, er henni kunna að bjóðast. Það er ekki líklegt, að landssjóður öðlist að jafnaði kauprjett á mjög mörgum jörðum á ári, og þótt það kæmi fyrir, að verja þyrfti meiru fje en 100.000 kr. til jarðakaupa eitthvert ár, þá má telja óhætt að láta stjórnina hafa vald til þess, en ekki jafnan rjett að banna að kaupa fyrir meira, hvernig sem á stendur. Loks höfum við lagt til, að skotið væri inn í frv. nýrri grein, til þess að tryggja það, að eigi væri farið kringum lögin; og vonar nefndin, að hún sje til bóta.

Benedikt Sveinsson Jeg felst á það, sem háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði, að einlægast væri að hafa ein lög um forkaupsrjett jarða, en eigi þrenn. Það er hið sama að segja um þetta frv. eins og um frv. um forkaupsrjett leiguliða, að það er ekki vel frá því gengið; þó hefir það tekið bótum í höndum háttv. nefndar, jafnvel þótt hún hafi gengið fram hjá ýmsu, sem betur þyrfti að athuga. Í 1. gr. stendur t. d., að landssjóður skuli jafnan hafa forkaupsrjett að jörð, sem er til sölu, og hvorki viðtakandi hennar nje hlutaðeigandi sveitarfjelag vill nota forkaupsrjett sinn. Hjer á að leggja sömu höftin á viðskiftafrelsi manna sem í frv. um forkaupsrjett leiguliða. Það getur verið hart fyrir mann, sem vill kaupa jörð, að mega ekki eignast hana, ef hag hans er svo farið, að hann getur ekki tekið jörðina til ábúðar þegar í stað. Ákvæðið um kostnað, er leiðir af kaupunum, í 2. brtt. við aðra grein, er óljóst, og sjest ekki af því, hvort sölulaun eru fólgin í þeim kostnaði af kaupunum, sem mælt er fyrir að landssjóður skuli greiða. Svo hefir nefndin tekið upp setningu, með orðabreytingu úr upphaflega frv. Þar stendur: „Seljanda er þó heimilt að selja öðrum, ef landsstjórnin vill ekki sinna því verði, sem boðist befir fyrir jörðina“. Í frv. er ekki gert ráð fyrir forkaupsrjetti landssjóðs fyrir lægra verð en aðrir bjóða í jörðina, og er því þessi setning óþörf. Í 3. gr. stendur, að ef áður seldar þjóðjarðir eða kirkjujarðir eru keyptar, skuli kaupverðið greitt úr sjóðum þeim, sem andvirði jarðanna hefir áður runnið í. Hjer er það að athuga, að ekki er víst, að fje þeirra sjóða sje fyrir hendi. Það getur staðið í lánum, og verður þá að taka kaupverðið annarsstaðar. Þar að auki eru sjóðirnir ekki stórir, en jarðirnar hækka í verði, og mætti því búast við, að sjóðirnir yrðu brátt þurausnir, og þá þyrfti að verja öðru fje til jarðakaupanna. Hygg jeg því, að þessu ákvæði væri best að sleppa. Þá er till. nefndarinnar um nýja 5. gr. Hvort það er nægileg trygging fyrir, að ekki verði farið í kringum þessi lög, að hreppstjórar sjeu skyldaðir til að hafa eftirlit með því, að fyrirmælum 1. gr. sje hlýtt, skal jeg ekki fara út í. En jeg er hræddur um, að ef frv. þetta verður að lögum, muni verða reynt að fara í kringum þau, og ekki síst vegna þess, að þau mundu hefta sölu og tefja, og gera mönnum ómögulegt að fá keypta jörð, nema þeir geti tekið við henni þegar til ábúðar. - Þykir mjer það undarlegt, að bændur hjer á þingi skuli gerast svo meinsamir, að girða fyrir það, að tvítugur bóndason geti sætt kaupum á jörð, að eins fyrir þann agnúa, að hann getur ekki sett þar bú þegar á næsta ári. En það getur þráfaldlega staðið svo á, að menn vilji eignast jörð og ætli sjer hana til ábúðar í framtíðinni, þótt þeir sjeu óviðbúnir að setjast á hana í næstu fardögum eftir að kaupin fara fram. Það er brýn nauðsyn að laga þennan stórgalla frv. Yfir höfuð hygg jeg, að hefting sú á frjálsum viðskiftum, sem hjer kemur fram, eins og í ýmsum öðrum frv„ er þingið hefir nú til meðferðar, leiði af sjer ilt eitt. Auðsætt er það, að eignir hljóta að falla í verði, ef þetta verður að lögum. Seljandi getur ekki sint hæsta boði, ef það kemur frá manni, sem getur ekki flust á jörðina í næstu fardögum, og verður að láta hana gegn lægra verði. Auk þess verður hann að bíða alllengi eftir því að vita, hvort landssjóður ætlar að nota forkaupsrjettinn, og það getur orðið honum bagalegt. Jeg geri því ráð fyrir, að háttv. flutningsmenn taki mál þetta út af dagskrá og nefndin athugi það betur.

Einar Arnórsson Jeg verð að taka undir mál þeirra háttv. þingmanna, sem talað hafa í þessu máli, að frv. mætti vera betur úr garði gert. En það stendur þó til bóta því að eftir er ein umr., eða tvær ef málið er tekið út af dagskrá. Jeg vil minnast á eitt atriði, sem mjer þykir vera grundvallaratriði í þessu máli, og það atriði hefir áður komið til umr. Á landið að eiga jarðirnar, eða á það ekki að eiga þær? Þessar tvær skoðanir hafa glímt hjer í Nd. undanfarið, og hjer hefir það orðið ofan á, að einstakir menn skuli eiga þær. Hin stefnan, sú, að ríkið skuli eiga fasteignir í landinu, hefir verið kveðin niður hjer í deildinni, en hefir nú rekið upp höfuðið í nýrri mynd, í frv. á þgskj. 144. Það er áreiðanlega angi af þeirri rót, sem hjer gægist fram. Jeg vil ekki gera tilraun til að gera upp, hvor stefnan sje rjettari, en mjer skilst, að þær megi ekki báðar saman fara um sinn. Áður en löggjafarvaldið fer að reyna að klastra upp löggjöf um forkaupsrjett og þesskonar, ætti það að ráða við sig, hvorri stefnunni skuli fylgja í framtíðinni.  (J. J.: Það kemur ekki málinu við)  . Skrítið, ef það kemur ekki málinu við, hvort sú stefnan á að rísa upp í dag, sem fjell í gær. Viðvíkjandi frv. þessu hafa háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) og háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) tekið margt. rjettilega fram. Þó skilst mjer, að margt þurfi fleira að athuga við þetta frv., bæði að efni og formi, ef því á að verða lengra lífs auðið. T.d. sakna jeg eins ákvæðis, um það er jörð er seld og forkaupsrjettarfyrirmæli brotin. Ef jeg á jörð, sem jeg vil selja, er mjer skylt að bjóða landssjóði hana. Ef jeg býð landssjóði ekki forkaupsrjettinn, stendur ekkert um það í frv., hve langur tími þurfi að líða frá því, er sala fór fram, og til þess, er landsjóður gerir gildandi rjett sinn. Þetta vil jeg benda nefndinni á til athugunar. Þetta er sjálfsagt atriði, sem þarf að taka til greina, því að það er hart fyrir mann að þurfa að biða langan tíma eftir vissunni um að vera rjettur eigandi jarðarinnar, Annars skal jeg geta þess, að jeg held, að ef öll þessi lagaflækja á að komast í framkvæmd, væri meir en lítið ógaman að eiga við það. Fyrst er að bjóða ábúanda jörðina og ganga eftir honum, og er hann hefir gefið sig frá, þá til hreppsfjelagsins, og er það hefir neitað, þá loks til landsstjórnarinnar. Með öðrum orðum, hjer á ekki einungis að fara frá Heródesi til Pílatusar, heldur frá Pílatusi til hins þriðja, sem jeg kann ekki að nefna. Jeg veit nóg dæmi þess, að það getur verið fjárhagslegt lífsskilyrði fyrir mann, að sala gangi fljótt. Þessir vafningar og vafstur gæti beint orðið til þess, að eigandi, sem vildi selja, gæti orðið gjaldþrota meðan á forkaupsrjettarbraskinu stendur. Því að ef jeg þekki rjett gang mála hjer á þessu strjálbygða landi, mundi þessi þrefalda krókaleið taka ekki lítinn tíma. Þar að auki mun þetta, þó að jeg vilji ekki segja, að það sje stjórnarskrárbrot, stappa nærri broti á anda 50. greinar stjórnarskrárinnar um, að eigi skuli setja mönnum hömlu í veginn til að nota frjálslega á eignir sínar. Þetta frv. er væntanlega komið fram í því skyni að fyrirbyggja, að einstakir menn safni miklum jarðeignum. En fyrir það fyrsta myndu lögin ekki ná fyllilega tilgangi sínum, því að jeg býst við, að stjórn, sem situr í trausti þings, er býður að selja þjóðjarðir, væri ekki áfjáð í að kaupa hvert vesældarkot. Það væri líka skrítin regla að selja mönnum annan daginn bestu jarðirnar, en kaupa ef til vill aumustu kotjarðirnar hinn daginn. Jeg skil ekki, að nein kostajörð verði eftir handa landssjóði, ef hver ábúandi eða hreppsfjelag kaupir, þegar góðar jarðir bjóðast, nema tekin sje upp sú stefna, að ríkið skuli eiga allar jarðirnar.  Eina ráðið, einkum eftir að landsmenn sleptu allri verslun úr höndum sjer, til að ávaxta peninga hjer á landi var því að kaupa jörð, leggja kúgildi til hennar og byggja á leigu. Hitt var þó engu síður títt, að menn vörðu miklu fje í silfurmuni, belti, borðbúnað og aðra slíka skrautgripi, eða ljetu liggja ofurfje á kistubotninum vaxtalaust. En ráðsettir menn ávöxtuðu þó mjög fje sitt á þann hátt, er jeg nefndi áðan. Nú er alt þetta gerbreytt. Nú borgar sig ekki að eiga jörð, móts við að eiga fje sitt í sjávarútvegi, iðnaðarfyrirtæki eða verslun, nema þá jörðina, er maðurinn býr á sjálfur og ræktar sem hann getur best. Jeg þykist vita, að því einu muni svarað, að menn geti „spekúlerað“ í verðhækkun jarðanna. Það getur hugsast, og er líka sú eina frambærilega ástæða, að menn kaupa jarðir til að braska með þær, en ekki til þess að eiga þær. Svo er eitt atriði, sem snertir öll þessi lög um forkaupsrjett, sem gerir það að verkum, að hver maður, sem vill, getur farið kringum öll ákvæðin, ef bann hefir ofurlítið nasavit Hann þarf ekki annað en hafa skifti að einhverju eða ðllu leyti. Það er hægt að gera þannig, að engin gildandi lög, og ekki heldur ákvæði þessa frv., nái til. Ef jeg t. d. á lóðarskækil í kaupstað, og vil fá jörð, þarf jeg ekki annað en segja við jarðareigandann: „Seldu mjer jörðina þína. Jeg skal borga hana vel, og þú tekur lóðarskikann upp í hana; jeg skal vinna það til að gefa í milli, ef þú krefst þess“. Ef hinn gengur að þessu, stendur löggjafinn uppi ráðalaus gagnvart þessu. Hann getur ekki sett ríkari ákvæði, því að það er stjórnarskrárbrot að skylda menn til að selja eign með öðrum kjörum en þeir geta fengið annarsstaðar. Landssjóður getur ekki tekið lóðarskækilinn og borgað með honum. Held jeg því, að búa verði tryggilega um þetta atriði, ef að haldi skal koma, Að lokum vil jeg drepa á eitt atriði, er skiftir ekki hvað minstu máli í þessu sambandi, og það er þar sem löggjafarvaldið á fullan rjett til að heimila hreppsfjelögum eða landssjóði forkaupsrjett, og það er það tilfelli, þegar í ráði er að selja til útlanda, mönnum búsettum erlendis. Liggur einna næst að hugsa um það. Ef hv. landbúnaðarnefnd vildi athuga þetta, sem jeg hjer hefi drepið á, væri jeg henni mjög þakklátur, án þess þó að jeg vilji segja nokkuð um það, hvort kostur er á að setja sæmileg lagaákvæði um þessi efni.

Þorsteinn Jónsson Það var að eins örstutt fyrirspurn til háttv. nefndar, viðvíkjandi þessum jörðum, sem landssjóður á að hafa forkaupsrjett á eftir frv. Nú kaupir landssjóður og byggir jörðina, og eftir gildandi forkaupsrjettarlögum hefir þá ábúandi forkaupsrjettinn. En svo er ekki meira um þetta atriði. Gilda þá sömu lög áfram, að, landssjóður sje skyldugur að selji aftur, eða hvað?

Gísli Sveinsson Jeg gat þess áður, að frv. hefðu tekið bótum hjá nefndinni, og átti jeg þá einkum við hið síðara, eða það, sem nú er til umræðu, og gat hv.flm. (S. S.) vel við það unað og skrifað undir nefndarálitið, en hitt skil jeg vel, að hann vilji bera það af sjer, að hann sje ósamþykkur þeirri greinargerð, sem hann sjálfur ljet fylgja sínu eigin frv. í öndverðu, eins og stendur í niðurlagi nefndarálitsins. Það, sem ber að leggja áherslu á í þessu máli, er það, að öllum ákvæðum, sem í öllum þessum þremur frv. felast, sje safnað saman í eina heild. Það gæti þá orðið miklu auðveldara í framkvæmdinni, yrði miklu styttra og þyrfti ekki eins miklar umbúðir. Þessum ákvæðum mætti líka vel koma fyrir í einu lagi. Það, sem þarf að taka fram, er þetta: Sjeu jarðir, sem eru í byggingu, seldar, þá skal ábúandi eiga kauparjettinn, síðan, að honum frágengnum, sveitarfjelagið og því næst landssjóður. En sjeu jarðir, sem eru í sjálfsábúð, seldar, þá skal fyrst sá komandi ábúandi eiga kauparjettinn, því næst sveitarfjelagið og loks landssjóður. Með öðrum orðum, það þarf að bæta einum aðilja, sem sje landssjóði, inn í frv. um forkaupsrjett leiguliða; þá er allur vandinn að mestu leystur. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) talaði um, að það væri verið að setja hjer ákvæði, sem deildin hefði fyrir skemstu verið mótfallin, og taldi það enda álitamál, hvort heppilegt væri, að landssjóður safnaði að sjer jörðum. Jeg greiddi um daginn atkv. á móti frestun á framkvæmd þjóðjarðasölulaganna, af því, að þótt ýmsir álíti, að ekki beri að selja jarðir landssjóðs, þá áleit jeg það vera hið stakasta misrjetti að hætta nú alt í einu að selja jarðirnar, þegar ekki eru eftir nema þær lökustu, en flestar góðjarðirnar seldar fyrir löngu, Mjer þótti það nóg, að þeir, sem nú kaupa ábúðarjarðir sínar, fá þær með miklu verri kjörum en þeir, sem keyptu fyrst. Það hefði því verið tvöfalt misrjetti að hætta nú að selja jarðirnar. En þegar nú er um það að ræða, hvort rjett sje, að landssjóður sje að kaupa jarðir, þá er það talsvert annað mál. Það getur nefnilega verið æskilegt, að landssjóður eigi kost á að kaupa ýmsar kostajarðir, eins og til dæmis aðra eins kostajörð og þá, sem frv. eitt, sem lá hjer fyrir deildinni fyrir skömmu, lagði til að yrði seld. Deildin getur því, hvað það snertir, hiklaust samþ. þetta tilvonandi samsteypufrv., þótt hún hafnaði hinu, sem hjer lá fyrir um daginn. Ef landsstjórnin tekur tillit til þessarar stefnu, þá kaupir hún ekki annað en bestu jarðirnar. Af þessum ástæðum sting jeg upp á því, að háttv. nefnd taki frv. á ný til athugunar. Um hitt, sem háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) talaði, að hægt væri að fara í kringum lögin, er það að segja, að það eru engin þau lög til, sem ekki má fara í kringum. Það á ekki fremur við um þessi lög en þau lög, sem nú gilda um forkaupsrjett leiguliða. Mín tillaga er því, að málið verði nú tekið út af dagskrá.

Frsm. (Jón Jónsson) Jeg sje ekki ástæðu til að tala mikið nú, því að nefndin vill taka til greina þær óskir, sem komið hafa, um að taka málið út af dagskrá. Eitt þykir mjer undarlegt í þessu máli, og það er, að hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) skuli nú vera á móti þessu máli, því að jeg man ekki betur en að hann, fyrir ekki löngu síðan, hafi flutt frv. líks efnis og þetta. Jeg skal játa það, að mjer er þetta ekkert kappsmál, því að jeg álít ákvæði frv. vera gagnslítil. Háttv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) spurði um, hvað við meintum með kostnaði. Jeg skal svara því, að við meintum þann kostnað, sem stafaði af kaupunum. Annars vil jeg taka það fram, að stefna okkar er vitanlega ekki sú, að landssjóður eigi að fara að braska með jarðir, eða kaupa allar jarðir, sem hann nær í, sem vjer teljum það sama. En hitt þykir oss undarlegt, að sumir menn virðast nú vera að breytast, því að þeir, sem áður voru með landssjóðsbraski með jarðir, sýnast nú sumir vera orðnir því mótfallnir. Jeg vil láta það í ljós, að jeg tel það gott, að umræður skyldu verða svona ítarlegar um þetta mál, því að það er full nauðsyn á að athuga það vandlega. Aðfinningum þeim, sem fram hafa komið, tel jeg ekki þörf að svara nú, þar sem málið verður tekið til nýrrar athugunar. Bendingum um það, sem betur má fara, tekur nefndin þakksamlega. Jeg er alveg samdóma hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) um það, að heppilegast muni vera að steypa saman öllum þessum þremur frv. og gera úr þeim eina heild, en þá þarf að umsteypa alveg frv., en til þessa þarf tíma, til undirbúnings, og því lýsi jeg yfir því, að jeg óska, að málið sje tekið út af dagskrá og þessari umr. frestað.

Forseti: Samkvæmt fram kominni ósk tek jeg málið út af dagskrá, og er 2. umr. því frestað.

Flm. (Matthías Ólafsson) Jeg hefi í rauninni ekkert um frv. að segja umfram það, sem stendur í athugasemdunum aftan við það. Það verður ekki annað sjeð en að frv. annars vegar stuðli að reglusemi, og hins vegar sje engum að meini. Það er leiðinlegt, að í einum og sama bæ skuli sumum búðum haldið opnum fram á nætur, en að öllum skuli þeim lokað á misjöfnum tíma. Það hlýtur að vera óheppilegt fyrir menn, sem standa í búðunum, að geta aldrei verið vissir um, hve nær þeir muni lausir á kvöldin. Þessari reglu er vel hægt að fylgja í stærri bæjum. Jeg vona, að menn taki frv. vel og afgreiði það frá deildinni. Jeg sje enga ástæðu til þess að vísa málinn til nefndar; það væri þá að eins til þess að athuga orðfæri, því að jeg geri ráð fyrir því, að niðurstaðan yrði söm. Frv. eða tillögur í þessa átt hafa legið fyrir kaupmannaráðinu og kaupmannafjelaginu, og jeg hefi fyrir mjer liggjandi undirskriftir því nær allra kaupmanna í Reykjavík, þar sem þeir tjá sig samþykka þessum tillögum.

Gísli Sveinsson Jeg vil leyfa mjer að leggja til, að frv. sje vísað til allsherjarnefndar, að lokinni þessari umr.