Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögumaður (Eiríkur Briem) Eg vil geta þess, að við prentunina hefir fallið burt úr 3. línu í nefndarálitinu, á eftir ártalinu 1909 setningin, „sem lagt var fyrir þingið“. Nefndin hefir lagt til að frumvarp þetta verði samþ. óbreytt, en þó getur meiri hluti nefndarinnar ekki leitt það hjá sér að benda á, að það er alls ekki gallalaust. Auk annarra fjárhæða, sem greiddar hafa verið fram yfir fjárveitingar, þá er öll 8. gr. umfram heimild, og 2. liður hennar, er auk þess töluvert stór upphæð. Það er kostnaður við vatnsæðalagning að Kleppi. Meiri hluti nefndarinnar kannast við, að fyrirtækið sé gott og gagnlegt, en fanst þó, að það hefði mátt bíða þangað til heimild var fengin fyrir fé til þess. - Það getur ekki með nokkru móti talist rétt af stjórninni, að ráðast í slíkt, þegar ekki hefir verið veitt fé til þess á fjárlögunum, og það er ekki beinlínis nauðsynlegt svo fljótt. Um hina fjárveitinguna - ferðakostnað Jóns Bergsveinssonar - er nokkuð öðru máli að gegna. Nefndin áleit ekki að eins, að engin nauðsyn hafi verið á að veita þetta fé, heldur hefir formaður nefndarinnar auk þess átt kost á að sjá reikninga þessa manns, og hefir hann upplýst nefndina um að þeir séu svo ófullkomnir, að tæpast hafi verið ástæða til að borga út eftir þeim. Þeir eru fylgiskjalalausir, og öll sundurliðun afarófullkomin í þeim. T. d. er þar póstur eins og: „Fæði, húsnæði o. fl. í New York“, án þess að hægt sé að sjá hvað þetta fleira er. - Við vildum benda á þetta, þótt við hins vegar ráðum háttvirtri deild til að samþykkja frv.

Kristinn Daníelsson Þó eg hafi skrifað undir n.ál. með fyrirvara, þá er eg þó ekki meðnefndarmönnum mínum ósamdóma í neinum verulegum atriðum, en eg sé ekki ástæðu til að gera neinar athugasemdir við þessar 2 fjárveitingar, því mér virðist þær báðar vera sjálfsagðar. Það var nauðsynlegt að leggja vatnsæð heim að Kleppi, og hefði fjárveiting til þess vafalaust verið samþykt á þingi, ef þess hefði verið freistað. En sérstaklega er eg þó hv. meðnefndarmönnum mínum ósamdóma um hina fjárveitinguna, því að eg verð að álíta, að það sé fullkomlega upplýst, að það hafi verið gagnlegt og nauðsynlegt að styrkja Jón Bergsveinsson til þessarar ferðar. Um reikninginn get eg ekki dæmt, því eg hefi ekki séð hann. Það má vel vera, að hann þurfi endurskoðunar við, enda er gott og sjálfsagt að allir reikningar séu endurskoðaðir. En eg gat ekki tekið undir þau orð í nefndarálitinu, að þessi fjárbrúkun væri vítaverð. Þetta átti eg við með fyrirvara mínum; annar ágreiningur var ekki milli mín og meðnefndarmanna minna.

Framsögum. (Gunnar Ólafsson) Þegar frv. þetta var til 2. umr., voru sumir deildarmenn ekki vel búnir að átta sig á því. Mönnum þótti frágangur þess, eins og það kom frá n. d., vera æði slæmur, en nú hefir það verið lagað, og vona eg að hv. deild sjái, að eins og það nú liggur fyrir getur það vel fallið inn í lögin um verzlunarbækur frá 1909. Lögfræðingar og kaupmenn hafa látið það álit í ljósi, að frumvarpið geti vel fallið inn í nefnd lög, og að breytingar þær sem í því felast séu til bóta.

Ráðherra (Kr. J.) Eg vil leiða athygli nefndarinnar að því, að fyrirsögn frv. „frumvarp til viðauka við lög“ er óvenjuleg. Þetta gerir að vísu ekki mikið til, en það er þó óviðkunnanlegt, og hefði heldur átt að vera, frv. til laga um viðauka við lög, o. s. frv.

Framsögum. (Gunnar Ólafsson) Fyrirsögn frumvarpsins var þannig frá upphafi og þótti nefndinni ekki full ástæða til að breyta henni, en þyki háttv. deild nokkru skifta um það, þá er enn hægt að laga þetta.

Ráðherra (Kr. J.) Vill ekki nefndin taka þetta mál út af dagskrá í dag til að leiðrétta þetta orðalag, og helzt líka 5. gr., því hún er þannig orðuð, að hún líkist engu lagasmíði. Tíminn er nægur; frv. getur komið fyrir aftur á morgun.

Lárus H. Bjarnason Ef á að fara að laga þetta hrákasmíði þm. V.-Skf., því annað get eg ekki kallað frumvarpið, þá vildi eg helzt, að 6. gr. væri löguð líka, því að hún er ekki svo góð sem skyldi. Það mætti breyta henni t. d. eftir lagaskólalögunum frá 1907, 3. gr.

Framsögum. (Gunnar Ólafsson) Eg hefi ekkert á móti því, að þetta mál sé tekið út af dagskrá og breytt því sem þurfa þykir í orðalagi þess, þó mér sjálfum þyki ekki brýn ástæða til þess, því að lítils met eg orð háttv. 5. kgk.

Framsögum. (Eir. Br.) Eg vil að eins leyfa mér að mælast til þess að hv. deild samþ. þetta frv. óbreytt.

Steingrímur Jónsson Eg ætla að eins að leyfa mér að stinga upp á því, að nefnd sé skipuð til að íhuga þetta mál. Mönnum kemur það kannske nokkuð undarlega fyrir, þar sem þessi jörð er í minni sýslu, en það er einmitt ástæðan til, að eg vil setja málið í nefnd. Í frv. stendur, að ekki megi selja jörðina minna en 7500 kr. - Mér er kunnugt um, að þetta verð er alt of hátt, ef nokkur sanngirni á að ráða. Eg get því ekki verið með frumv. svona löguðu, þó eg hinsvegar verði að öllum líkindum með því, að hreppurinn fái jörðina keypta á sínum tíma. Það er sömuleiðis vafasamt, hvort hreppurinn hefði nokkurt verulegt gagn af jörðinni, þó hann fengi hana; mér er ekki kunnugt, hvernig ábúðarréttinum á jörðinni er hagað. Af þessum ástæðum vil eg leggja til, að 3ja manna nefnd verði kosin til að íhuga málið. Það gæti komið á dagskrá á morgun aftur, ef nefndin áliti rétt að láta það ganga fram.

Þá er breyt till. við 13. gr. B I. um það, að færa 2. og 4. lið saman í eitt og lækka alt saman um 200 kr. á ári og orða svo: Til verkfróðra aðstoðarmanna og vegamælinga alt að 4000 - 4000 kr. Þá ætti að vera innan handar að færa niður laun aðstoðarverkfræðings, sem því næmi, ef tækifæri gæfist, en þau voru í frv. eins og það kom frá Ed. 2700 kr. Í sömu gr. hefir nefndin gert brtill. við C-liðinn samkvæmt því, sem áður var, þegar frv. fór héðan, sem sé að bæta þar inn aftur orðunum, sem þar stóðu: »eftir samningi við Thorefélag 7. ágúst 1909«. Á eftir þeim lið vill svo nefndin bæta við nýjum lið: »Til reglubundinna gufuskipaferða milli Svíþjóðar og Íslands 4000 - 4000«. Nefndinni var sem sé skýrt frá því, að félag í Svíþjóð sé í þann veginn að byrja á reglulegum ferðum hingað. Að vísu er eigi fullvíst um þetta ennþá, en það mundi þó ýta undir þetta félag, ef það sæji slíkar undirtektir hér og vissi þannig, að okkur væri áhugamál að fá samgöngur og verzlunarviðskifti við Svíþjóð. Og eins og kunnugt er, er von á góðum markaði þar fyrir ýmsar íslenzkar afurðir, svo sem síld og kjöt, og aftur á móti ættum vér að geta fengið sumar vörur bæði betri og ódýrari frá þeim, en öðrum, er vér skiftum nú við, svo sem járn og timbur. Nefndin vill því sérstaklega mæla með þessari breyt.till. Þá kemur ný till., sem ætlast er til að komi inn í þessa sömu gr., nefnilega fjárveiting til að leggja koparþráð milli Borðeyrar og Ísafjarðar. Nefndinni barst á síðustu stundu bréf frá símastjóranum, þar sem skýrt er frá því, að kopar hafi nú fallið ákaflega í verði, svo að þar sem kostnaðurinn við þessa línu var áður áætlaður 67 þús. kr. með verkinu, þá muni hann nú ekki nema meiru en 55 þús. kr. Hann réð því mjög eindregið til þess að nota þetta tækifæri, og meiri hluti nefndarinnar er því meðmæltur. Um þessa fjárveitingu var mikið talað við 2. umr., og var eg þá á móti henni, ekki sem framsm., heldur sem þm., og taldi það ógerlegt fjárhagsins vegna, að leggja hana nú, enda væri bagalítið að láta hann bíða eitt fjárhagstímabil til. Eg skal nú ekki fara að endurtaka rök mín fyrir því, en það tek eg fram, að að eg mun enn greiða atkvæði gegn honum. Þá er að minnast á vitana. Ed. hefir sett inn í frumv. vitann á Flatey á Skjálfanda, sem áður var feldur hér, og leggur nefndin til, að hann sé feldur burt aftur. Það er ekki af því, að hún kannist ekki við, að hann sé nauðsynlegur, vitanna er víða þörf, og eg veit ekki til að neinum hafi enn dottið í hug að setja þá á staði, þar sem þeir væru óþarfir, en það er eingöngu fjárhagsins vegna, að nefndin er á móti þessu. Í 14. gr. A. b. 2., er veittur styrkur til bráðabirgðauppbótar brauðum, og var samþykt hér áður, að 1000 kr. af því mættu vera til húsaleigustyrks handa prestum, sem setjast að í kaupstöðum. Þetta ákvæði hefir nú Ed. felt. Nefndin hefir nú fallist á eftir bréfi frá biskupi, að setja þar við nýja athugasemd, sem þm. geta lesið. Tel eg víst, að menn muni sjá það á henni, að hér er ekki að tala um eyðslueyri, eins og annars hefði orðið, ef þetta hefði gengið í húsaleigustyrk, heldur er hér ætlast til að verja megi 1000 kr. árlega til að reisa hús úr steini eða steinsteypu, og ætti þetta að geta miðað til þess að koma upp með tímanum vönduðum húsum hér og hvar á prestssetrunum, og mælir því nefndin með þessu. Við sömu grein hefir og nefndin gert þá brt. að fella burtu 6. liðinn. Það er álag til Viðvíkurkirkju, 400 kr., og er orðið fjarska gamalt, sjálfsagt 40 ára. Mér er ekki vel kunnugt um, hvernig á því stendur, en nefndin er á einu máli um að fella það burtu. 9. brt. er um gagnfræðaskólann á Akureyri, um að færa launafúlguna þar niður úr 9 þús. kr. í 8600 kr. hvort árið. Þær 400 kr., sem burtu falla, er hin persónulega launaviðbót til 3. kennara þar. Nefndinni þótt það óviðfeldið, að þessi maður, sem sótti um stöðuna fyrir tæpu ári síðan, skuli nú þegar vera farinn að biðja um launaviðbót. Hann hlaut að vita, hver launin voru þegar hann sótti, og þá er ástæðulaust að veita þetta svona strax. 11. breyt.till. er við 14. gr. um kvennaskólann í Reykjavík, og miðar beint að því, að færa þá fjárveitingu í sama horf og var, þegar frumv. fór héðan síðast, þannig að hún verði alls 7 þús. kr., 5 þús. kr. beint til skólans og 2 þús. kr. fyrir námsmeyjar. Ef þetta kemst í gegn, ætlast nefndin til, að skólinn fái að minsta kosti 1500 kr. annars staðar að. Orðin: »en úr landssjóði«, álítur hún að séu óþörf og eigi að falla burt. Í sömu grein er enn ætlast til, að falli burtu styrkur til unglingaskóla Ásgríms Magnússonar, 500 kr. hvort árið, og er það af því, að nú er tekin upp sú regla að styrkja ekki unglingaskóla í þeim kaupstöðum, þar sem eru gagnfræða-, eða alþýðuskólar, eins og hér. Hina kaupstaðina, sem ekki hafa annað en unglingaskólana, er í ráði að styrkja til að halda þá. - Enn er 7. liður í sömu grein, og stendur þar, að það fé sé ætlað til sundkenslu, en svo kemur þar inn í styrkur til ungfrú Ingibjargar Guðbrandsd., til að kenna stúlkum leikfimi, og sömuleiðis ferðastyrkur til Björns Jakobssonar leikfimiskennara. Fyrirsögnin fyrir þessum lið er því óviðfeldin, og leggur því nefndin til, að við hana verði bætt: »o. fl.«, og er það sjálfsagt, til þess að fyrirsögnin verði rétt. Þá er í 15. gr. 3. c. fé til forngripa og áhalda við Þjóðmenjasafnið. Sú upphæð var 1000 kr., þegar hún kom héðan, en Ed. hefir fært hana upp í 1500 kr.,og leggur nefndin til, að hún sé færð niður aftur. Þá er 19. liður í sömu gr. Þar hefir Ed. ákveðið, að styrkurinn til Jóns Ófeigssonar skuli vera 60 kr. fyrir örkina. Þetta álítur nefndin óaðgengilegra fyrir manninn, það voru 67 kr. þegar héðan kom, og vill nefndin láta þar við sitja Hún leggur því til, að þessi viðbótarorð falli burt, svo og orðin: »alt að«. Þá get eg tekið liðina 30, 45 og 46 í 15. gr. alla í einu lagi. Það eru alt námsstyrkir, sem komist hafa inn í frv. í Ed., handa fólki sem ætlar að nema rafmagnsfræði, vélfræði og dráttlist, og leggur nefndin til, að þetta sé felt. Eg skal geta þess, að eg held jafnvel, að allir þessir nemendur séu nú við nám erlendis, svo að líklegt er, að þeir verði fullnuma eins fyrir því, þótt þetta verði ekki veitt. Það hefir ekki heldur komið oss að miklu haldi hingað til, þótt rafmagnsfræðingum hafi verið veitt fé á fjárl., þeir hafa sumir staðnæmst í útlöndum, en ekki hér. Og sérstaklega skal eg geta þess um kvenmanninn, sem sækir um styrk til þess að nema dráttlist, að ef hún ætlar sér að kenna hana við Akureyrarskólann, þegar hún er fullnuma, þá er þess að gæta, að það er ungur maður, sem kennir þessa grein þar, og virðist því óþarfi að veita styrkinn í þessum sérstaka tilgangi. Þá er 34. liður sömu greinar. Hann hljóðar um styrk til Hannesar Þorsteinssonar alþingismanns, til þess að semja æfisögur lærðra, merkra manna íslenzkra. Styrkur þessi var tekinn upp í Ed., og er það tillaga nefndarinnar, að hann verði færður niður í 1500 kr. hvort árið. Þá er 16. gr.Háttv. efri deild hefir tekið upp 6000 kr. styrk til þess að reisa leikfimishús við bændaskólann á Hólum. Þetta virðist ekki nauðsynlegt, enda þótt það sé skylda skólans að kenna leikfimi, þar eð Hólaskóli hefir gamla skólahúsið til leikfimiskenslu, enda er á fjáraukalögunum fjárveiting, sem verja á til að gera við gamla skólahúsið. Ætti það að nægja í þetta skifti. Þá er breyt.till. viðvíkjanda Eiðaskólanum. Hér í deildinni gekk í gegn frv. um stofnun húsmæðraskóla þar, en það nær ekki fram að ganga í efri deild. Nefndinni virðist, að það væri mjög gagnlegt, að skóli þessi gæti byrjað strax, ef sýslunefndir Múlasýslna gætu eða vildu ráðast í það að koma upp hjá sér húsmæðraskóla á Eiðum, Því vill nefndin, að styrkurinn til þessa skóla verði hækkaður um 1000 kr. og fjárveitingin öll ætluð til skólahalds á Eiðum. Má t. d. benda á það, að á Ísafirði og Akureyri eru matreiðsluskólar, sem njóta 1000 króna styrks, og væri því ekki óeðlilegt, að Austfirðingar yrðu aðnjótandi svipaðs styrks. Þá leggur nefndin til, að styrkurinn til iðnskóla á Seyðisfirði sé hækkaður úr 400 kr. upp í 600 kr. Vér hyggjum það of mikinn mun, að láta hann hafa að eins 400 kr., en sömu skóla á Ísafirði og Akureyri 1000 kr. hvorn. Þá hefir nefndin lagt til, að skilyrði fyrir styrkveitingu til 4 skóla í eldri kaupstöðum landsins verði breytt þannig, að styrkurinn fari ekki fram úr ¾ reksturskostnaðar. Nefndin telur of lítið lagt til skólanna annarsstaðar frá, ef það á ekki að nema meiru en ? alls reksturskostnaðar. Miðar þessi tillaga að hækka styrkinn annarsstaðar frá til að gera skólana fullkomnari, því því meira sem vandað er til skólanna, því meira gagn ættu þeir að gera. Þá er ný fjárveiting til Páls Jónssonar á Djúpavogi, til að gera atkvæðavél. Nefndin leggur til, að hún verði að öllu feld í burtu. Telur hana ekki þarflega. Enda mun það ef til vill draga þann dilk á eftir sér, að landssjóður yrði að kaupa um 2000 slíkar vélar til afnota við kosningar. Þá er og nýr liður, þar sem Helga Valtýssyni eru ætlaðar 1200 kr. til að rannsaka, hvort straumferja hans gæti að gagni komið. Eg vil vekja athygli háttv. þingmanna á því, að það er prentvilla þar sem stendur 1500 kr. Það eru einungis 1200 kr. Vil eg svo skýra dálítið frá þessu máli. Eg veit að háttv. þingmönnum er þessi maður kunnur og hans uppgötvun. Hann hefir tvisvar sýnt hana hér nærri. Sá eg hana í bæði skiftin og gekk straumferja hans mjög liðugt seinna sinnið. Hér er ekki að ræða um borgun fyrir uppgötvun hans, heldur er það tilætlun nefndarinnar, að hann ferðist um landið og hagi þeim ferðum eftir samráði við stjórnarráðið og geri einhverja slíka tilraun, er sanni fyllilega, hvort straumferjan er virkilega nothæf. Þetta er að eins þóknun upp í ferðakostnað mannsins. Hann ætti svo að ferðast sérstaklega um Suðurland og gera þar einhversstaðar slíka tilraun eða tilraunir. Æskilegt væri og að hann gæti víðar farið um og skoðað straumferjustæði t. d. á Blöndu. Þessi maður kveðst hafa á prjónunum fleiri uppgötvanir, sem að gagni gæti komið hér á landi, svo sem vefstól, er vefur mjög hratt, m. fl. og gæti það orðið hvöt fyrir hann til að koma þeim í framkvæmd, ef vel tækist með straumferjuna. Eg vil því mæla með því, að þessi fjárveiting verði samþykt. 30. liðurinn leggur nefndin til að falli í burtu. 45. lið með athugasemd leggur hún og á móti, og ætlast til, að Akurnesingar kosti sjálfir aðgerð á bryggju sinni, og það því fremur, sem fé úr landssjóði mun áður hafa verið lagt til hennar. Þá leggur og nefndin til að 47. liður um styrk til hafnarbryggju í Hafnarfirði sé feldur burtu. Hér er að vísu að ræða um þarflegt fyrirtæki, en fjárhagur landsins er þröngur, og landssjóði mun blæða svo við hafnargerðina í Rvík, að frágangssök virðist að veita nú þennan styrk. Get eg ekki stilt mig um í sambandi við þetta að segja, að mér þykja sumir þingmenn sýna helzt til mikið kapp og ósanngirni í kröfum sínum gagnvart landssjóði, eins og honum sé mögulegt að inna af hendi í einu hverskonar fjárgreiðslur sem eru. Þá kem eg að 18. gr. Efri deild hefir hækkað eftirlaun Matthíasar Jochumssonar upp í 2400 kr. Hann hefir um mörg ár notið 2000 króna, og það hefir sýnst nefndinni sómasamleg og nægileg laun handa honum og heimili. Fyrir því leggur nefndin gegn hækkun Ed. Þá er komið að botnvörpusektunum. Um þær hefir verið rætt svo mikið áður, og ætla eg ekki að tala neitt um þær, að eins geta þess, að tekin er upp aftur tillagan um að fella burtu liðinn um þær í 19. gr. Þá er seinasta breytingartillagan eftir. Nefndin fékk bréf á síðustu stundu frá stjórnarráðinu viðvíkjandi heilsuhælinu á Vífilsstöðum, og er farið fram á það í bréfinu, að landsstjórnin megi ábyrgjast fyrir hönd landsins 120,000 kr. lán handa hælinu. Í sambandi við bréf þetta má geta þess, að ákaflega mikill kostnaður hefir orðið við að reisa hælið og útbúa það, eða yfir 300 þúsundir. Og enn mun vera eftir að gera kostnað, er nemi 20-30 þúsundum. Hælið alt mun því kosta um 330,000 kr. Gjafir í peningum hafa orðið um 60 þúsundir. Lán er búið að taka gegn ábyrgð landssjóðs að upphæð 150,000. Þá verða eftir 120 þús. og er hér farið fram á, að landsstjórnin megi taka ábyrgð fyrir landsins hönd á láni, er nemi þessu. Nefndin neyðist til að fallast á, að þessi ábyrgðarheimild verði veitt, þótt henni hins vegar geti ekki dulist, að hér hafi sparnaðar ekki verið gætt sem skyldi og að nokkuð djarft hafi verið af framkvæmdarstjórn hælisins að ráðast í þennan gífurlega kostað, þegar svo lítið fé var fyrir hendi, sem raun hefir á orðið. Og ganga má að því vísu, að sá tími komi að landssjóður verði sjálfur að greiða bæði lánin, það sem hann hefir tekið ábyrgð á, og mun eftir því er hér er farið fram á, taka ábyrgð á. Svo hef eg skýrt hér frá breytingartillögum nefndarinnar. Þar á móti hefi eg ekki séð eða haft tækifæri til að kynna mér nema örfáar af hinum mörgu brt. háttv.þm. og sleppi því að minnast á þær nú.

Björn Kristjánsson Það eru fáeinar breyt.till., sem eg vil minnast á. Eg hefi leyft mér að koma fram með breyt.till. á þgskj. 864, um Keflavíkurveginn. Hann var látinn standa hér í deildinni eins og stjórnin lagði til, en háttv.Ed. hefir fært hann niður. Það mundi koma sér mjög bagalega, ef ekki væri lokið við hann. Eg hefi leitað upplýsinga um, hvort 5000 kr. mundu nægja til þess. Eg hefi fengið það svar, að það mundi ekki nægja, heldur yrði þá kafli eftir og myndi það koma sér mjög bagalega fyrir alla þá, sem veginn eiga að nota. Eg vil því skjóta því til háttv. deildarmanna, hvort ekki væri praktískara að klára veginn og verja til þess 7500 kr. hvort árið Eg legg þetta á vald hinnar háttv. deildar, en að eins ætla eg að bæta því við, að eg fékk bréf frá þeim þar syðra um þetta efni, og með leyfi hins háttv, forseta ætla eg að lesa upp kafla úr því. Þar stendur. »Það getur vel verið, að þessi vegur sé dýr yfir höfuð, en þá er til þess að svara, að óvíða er við aðra eins örðugleika að stríða um ýmislegt eins og þar, bæði ofaníburður, sprengingar, hagleysi og vatnsleysi, og svo vil eg þess geta, að mér vitanlega er enn ekki farið að leggja hér á landi veg, sem er yfir 20 kílometra eingöngu úr grjóti, og púkklagðan«. Það hefir mjög verið vandað til þessa vegar, og því er hann orðinn svo dýr. Sýslubúar hafa ekki kastað til þessa höndunum, og sýslan sjálf er búin að kosta til hans 42,194 kr. Skal eg svo ekki fjölyrða meira um það mál. Svo er önnur tillaga fjárlaganefndarinnar, nefnilega sú að láta styrk til bryggjugerðar í Hafnarfirði falla niður. Nefndin játar sjálf, að þetta er nauðsynjamál en kennir um hinum bága fjárhag. Mér þykir það hart, þegar er ekki um stærri upphæð að ræða, að klípa þetta af, og þar sem það er ekki nema ¼ hluti þess, sem fyrirtækið kostar. Vona eg því að þessi fjárstyrkur fái að fljóta með. Þá er fjárstyrkur til Guðjóns Samúelssonar, sem um 3 ár hefir stundað nám á listaháskólanum danska. Faðir hans er mjög myndarlegur maður og hefir hann klofið þrítugan hamarinn til þess að koma þessum syni sínum áfram. Námið er dýrt, 1400 kr. á ári. Það væri slæmt, ef hann gæti ekki fengið próf, og höfum við, flutningsm., því farið fram á ofurlitla upphæð, 800 kr. annað árið honum til styrktar. Væri rétt að veita þetta, enda höfum við fulla þörf á slíkum manni. Á þgskj. 914 er farið fram á styrk til handa Pétri Árna Jónssyni til þess að læra að syngja. Vil eg mæla sem bezt fram með því, enda hefir hann hin beztu meðmæli frá kennurum sínum. Hann á einungis fátæka að, en rödd hefir hann svo góða, að hann gæti án efa orðið frægur maður, ef honum væri sýndur sómi. Mun háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) skýra nánar frá þessum manni. Að vísu er það svo, að landssjóður ætti ekki að veita lán, það ættu bankarnir að gera. En nú er því svo varið, að það er ekki auðvelt fyrir einstaka menn að fá þar lán. Það eiga sýslunefndir hægra með, og er því minni ástæða til að veita þeim lán úr landssjóði. En til hvers eru þeim veitt lán ? Sumpart til þæginda, t. d. til raflýsingar á Seyðisfirði, sem að öllum líkindum verður til aukins kostnaðar. Menn verða að taka tillit til þess í hvaða skyni lánin eru veitt og hvernig aðstaða lántakenda er, að því er lán hjá bönkunum snertir. Sérstaklega hvað lánið til niðursuðuverksmiðjunnar á Ísafirði snertir, þá vil eg geta þess, að það er eitt af hinum arðsömustu fyrirtækjum, sem hér hafa verið stofnuð, en það hefir fengið svo marga barnasjúkdóma, að maðurinn, sem á verksmiðjuna, hefir í byrjun orðið fyrir stórtjóni. Hann gat ekki dreift tapinu á marga menn, hann hefir orðið að bera það einn. Þessir sjúkdómar eru stundum sjálfskaparvíti, en í þessu tilfelli er því ekki til að dreifa, því að maðurinn átti mjög ilt aðgöngu að fá að læra niðursuðuaðferðina. Hann sendi konu sína til Noregs í því skyni, og komst hún um hríð að á niðursuðuverksmiðju þar. En svo var uppgötvað í hvaða skyni hún var þar og þá var henni vísað burt. Sömu tilraun gerði hann sjálfur, en árangurslítið. Þau gátu því hvergi lært og urðu að prófa sig áfram sjálf. Þau fengu »fag«-menn sér til aðstoðar frá Noregi, einn sem hafði verið 14 ár við niðursuðuverksmiðju, en þá kom það upp úr kafinu, að þeir kunnu lítið til starfa, svo að þau hjón biðu tjón við það. En nú kunna þau verkið til fullnustu eftir dýrkeypta reynslu, og verksmiðjan er svo viðurkend í útlöndum, að hún getur ekki fullnægt helmingnum af þeim pöntunum, sem henni berast. Það er því alveg nauðsynlegt, að landssjóður hlaupi undir bagga með henni, einkum vegna þess hve góð skilyrði slík verksmiðja hefir til þess að þrífast vel, þar sem fiskur er orðinn svo ódýr vegna botnvörpuveiðanna. Það væri hægt að setja upp fleiri verksmiðjur og fá þekkinguna hjá þessum hjónum. Eg vil því vona, að þessi liður verði ekki strykaður út, og tillagan um að stryka út alla liði 22. gr. sé feld. Frá Noregi eru fluttar út árlega niðursoðnar vörur sem nema 15 milj. kr., og við höfum full skilyrði til þess að geta flutt eins mikið út. Það er því full ástæða fyrir landssjóð að styrkja þetta fyrirtæki, einkum þar sem eigandinn á ekki nægan aðgang að bönkunum. Hvað snertir brtill. háttv.þm. Snæf. (S. G.) um hækkun á fjárveitingu til eftirlits með botnvörpungum, þá get eg skírskotað til fyrri orða minna um það. Eg álít fjárveitinguna bráðnauðsynlega, því að það er engum vafa bundið, að sumar af beztu veiðistöðvunum leggjast bráðum í eyði, ef ekki er haft betra eftirlit með botnvörpungum þar um slóðir en nú er. Annars skal eg ekki í þetta sinn þreyta háttv. deild með lengri ræðu.

Magnús Blöndahl Eg á hér brt. á þgskj. 902, sem eg vil leyfa mér að fara nokkrum orðum um. Breyt.till. er við 22. gr. og fer fram á það, að feldir séu burtu flestir liðir greinarinnar, bæði lán til sýslufélaga, bæjarfélaga og einstakra manna. Það er ekki langt síðan að fleiri háttv. þingm. hér í deildinni höfðu margt við það að athuga, að seinasta stjórn og stjórnin þar á undan hefði bundið alt of mikið eignir viðlagasjóðs með lánum, svo að jafnvel til vandræða horfði. Það lítur ekki út fyrir, að háttv.þm. gæti þess, að þeir eru sjálfir sök í þessu, með því á hverju þingi að samþykkja lánbeiðnir, sem nema tugum og jafnvel hundruðum þúsunda kr. Þegar búið er að setja slíkar lánveitingar inn á fjárlögin, þá tjáir ekki að sakast um það, þó að stjórnin fari eftir vilja þingsins í þessu efni og láni út það fé, sem handbært kann að vera á hinum ýmsu tímum. Eg get ekki verið samdóma háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) um 10. lið, sem hann virðist líta sérstökum velvildaraugum á, af því að það sé til prívatmanns, sem ekki hafi aðgang að bönkunum. Hann kvað það sjálfsagt, að bankarnir hlypu undir bagga með sveita- og bæjarfélögum, en um einstaka menn væri öðru máli að gegna. Eg get ekki skilið, að þetta sé rétt hjá háttv.þm., ef gert er ráð fyrir að fyrirtækið sé svo vaxið, að það sé eins arðvænlegt og hann hefir gefið í skyn, og ef það er stofnað með nokkurri fyrirhyggju. Eg veit ekki til hvers bankarnir eru stofnaðir ef ekki einmitt til að hjálpa slíkum fyrirtækjum, og eg þykist mega fullyrða, að það stendur einmitt í »Statutum« þeirra, að þeir séu skyldir að styrkja þau fyrirtæki, sem arðvænleg eru, ef tryggingin er góð og til þeirra er stofnað með skynsemi. Eg get tekið undir það með háttv.þm. hvað þetta fyrirtæki snertir, að það gæti vafalaust verið mjög arðvænlegt, ef það væri rekið hyggilega og að öllu vel undir búið, en úr örðugleikunum við að læra niðursuðuaðferðina fanst mér háttv.þm. gera nokkuð mikið. Þess er líka að gæta, að þó að maðurinn, sem hér á hlut að máli hafi sjálfur ekki getað aflað sér nægrar þekkingar í þeirri grein, þá hygg eg ekki, að honum hefði þurft að verða skotaskuld úr að útvega sér fullfæran mann til starfsins frá útlöndum, og hann hefði þannig getað komist hjá ýmsum óhöppum. Eg lít svo á, að það sé tæplega forsvaranlegt að hrúga lánum á lán ofan, þegar alt af heyrist hljómurinn um það úr öllum áttum, hvað fjárhagur landssjóðs sé þröngur, og jafnvel kveðið svo ramt að, að menn hafa haft á orði, að lán þyrfti að taka til þess að landssjóður gæti staðið í skilum með dagleg útgjöld. Það hefir nýlega verið afgreitt héðan úr deildinni frv. um ½ milj. kr. lántökuheimild fyrir landssjóð. Standi nú öll þessi lán í 22. gr. óbreytt og stjórnin neyðist til að nota lántökuheimildina, þá er eg hræddur um, að svo hart verði gengið að henni af einstöku mönnum og félögum, að hún sjái sér ekki annað fært en að uppfylla eitthvað af þessum lánspóstum 22. gr., en það var þó sannarlega ekki meiningin með lánsheimildarfrumv. Eg get heldur ekki annað séð, en að það ætti að vera auðgert fyrir einstaka menn og félög að fá lán hjá bönkunum, ef góð trygging kemur í móti; sé tryggingin aftur á móti ekki góð, tel eg það óforsvaranlegt að stuðla að því á nokkurn hátt, að slík lán séu veitt úr landssjóði. Raunar er það satt, að vextir af lánum þeim, sem landssjóður veitir, eru nokkuð lægri, en flestar upphæðirnar, nema 2, eru svo lágar, að vaxtamunurinn kemur varla til greina. Að hinu leytinu virðist það vera leikur, að vera eins og nú stendur að samþykkja allar þessar lánbeiðnir. Hæstv. ráðh.(Kr.J.) sagði fyrir skömmu, að þær væru þýðingarlausar, því að ekkert fé væri fyrir hendi til þess að sinna þeim. Til hvers er þá verið að leika þennan leik, sem ekkert getur orðið annað en eyðsla á tíma þingsins? Eg skal að svo stöddu ekki verða fjölorðari um þessa brt., en minnast fám orðum á brt. mína á þgskj. 901, sem fer fram á það, að Guðjóni Samúelssyni verði veittar 400 kr. hvort árið til þess að lúka námi við fjöllistaskólann í Khöfn. Eg hafði áður komið fram með till. sama efnis, sem fór fram á nokkuð hærri styrk, en hún fann ekki náð fyrir augum þessarar háttv. deildar. Sama till. kom líka fram í háttv.Ed., en fann heldur ekki náð þar, þó að sú háttv. deild hafi sett ýmsa pósta inn á fjárlögin, sem mér virðast ekki hafa haft við meiri rök að styðjast en þessi tillaga. Eg hefi fyr tekið það fram, að landið á að eins einn mann í þessari grein, sem lauk þó aldrei fullnaðarprófi (Rögnvaldur húsameistari Ólafsson), en við vitum allir, hvernig hans heilsu er varið, þótt vonandi sé að hún batni. En hún er því miður svo nú, að hann getur lítið eða ekkert gefið sig við störfum. Við höfum því engan mann, sem fær sé að leiðbeina okkur í þessari grein, sem er þó ekki síður brýn nauðsyn á en í mörgu öðru. Eg vona því, að háttv. deild við nánari íhugun sýni þann velvilja að samþykkja þessa till., sem bæði er hógvær og sanngjörn. Auðvitað eru ýmsir aðrir póstar, sem þörf væri að minnast á, en eg skal þó ekki þreyta háttv. deild á því, nema mér gefist tilefni til þess við umræður þær, sem á eftir koma.

Bjarni Jónsson Eg á hér litla breyt.till. við 12. gr. út af málaleitun viðvíkjandi styrk til þess að halda sérstakan lækni í Bolungarvík. Það ákvæði fór frá þessari deild með sama hætti og eg vil að það verði sett inn aftur. Eg flyt þessa till. hér vegna beiðni, sem eg hefi fengið frá aðstoðarlækninum í Ísafjarðarsýslu, Eiríki Kjerúlf. Hann tjáði mér, að sér væri stofnað í hættu með Ed. ákvæðinu. Eg skal ekki fara út í það að færa ástæður fyrir, hvers vegna hann telur sér þetta ákvæði til hnekkis. Hann býst við að bíða efnalega tjón af því, hann muni verða minna sóttur úr Djúpinu og kostnaður við flutning verði hærri. Hann vill því alls ekki ganga að þessum skilyrðum.  (Pétur Jónsson: Þá getur einhver annar gert það)  . Já, það er einmitt það sem eg sting upp á, að sérstakur læknir verði skipaður þar - en Eiríkur Kjerúlf sé ekki neyddur til þess að flytja þangað sjálfum sér til stórtjóns. Þá hefi eg komið fram með breyt.till. við 13. gr., þess efnis, að 3000 kr. séu lagðar til vegagerðar milli Hrútafjarðar og Gilsfjarðar. Það hefir verið unnið að þeim vegi um skeið. Hann er mjög nauðsynlegur, bæði fyrir norður-Dali, Bitruna og vestustu héruðin í Strandasýslu. Ennfremur hefi eg lagt það til, að fé sé veitt til þjóðvegarins milli Hjarðarholts og Ljárskóga. Af því ætti að geta sparast svo mikið, að hægt væri að brúa Ljá um leið, sem er stórhættuleg, þar sem í henni er kaldavermsl, sem sprengir af sér ís og verður mörgum manni að bana. Eg get sýnt mönnum vottorð um þetta bæði frá mönnum, sem búa þar nálægt og póstinum. Eg vona því, að deildin samþykki þetta aftur, þó að Ed. feldi það burt, líklega af misskilningi. Enn hefi eg lagt það til, að tekin sé upp á fjárlögin 6000 kr. fjárveiting til starfrækslu við loftskeytasamband milli Reykjavíkur og Vestmanneyja, og 2000 kr. við stöðvarnar í Skaftafellssýslu. Þetta er í samræmi við það, sem samþykt hefir verið í loftskeytamálinu hér í deildinni og kemur fyrir sameinað þing og gengur þar vonandi í gegn. Eg skal ekki að þessu sinni fara að tala um, hvort heppilegra sé loftskeytasamband eða ekki loftskeytasamband, en þessi till. stendur og fellur með því, sem samþykt verður eða felt í sameinuðu þingi og skaðar því ekki þótt till. verði samþykt hér, enda þótt loftskeytasambandið gengi ekki í gegn. Þá hefi eg komið með breyttill. við 14. gr., sem fer fram á að laga ákvæðið um styrkveitingu til blindra barna. Í frumv. er aðeins tekið fram, að hún skuli vera til blindra barna í Danmörku. En eg gæti hugsað mér, að fólk hér þekti fólk annarsstaðar og vildi þess vegna koma börnum sínum fyrir þar. Auk þess eru stofnanir víða eins góðar og í Danmörku. Svo hefi eg komið með breyt.till. um að skilyrði verði sett fyrir fjárveitingunni til Hvítárbakkaskólans. Eg er mótfallinn því, að fjárveitingar til skóla séu bundnar skilyrðum. En þegar aðrir skólar hafa orðið að sæta slíku, er ekki ástæða til að gera þessum skóla hærra undir höfði. Eg er alls ekki að leggja skólastjórann í einelti, en eg vil ekki, að honum sé gert hærra undir höfði en öðrum. Vona eg, að þeir háttv.þm., sem hafa verið með því að binda fjárveitingar til skóla skilyrðum, verði einnig með þessari tillögu, enda fer hún ekki fram á annað en það, sem er sjálfsagt, að stjórnin skuli hafa eftirlit með skólanum. Eg hefi ennfremur komið fram með brt. um að hæsta styrkveiting til unglingaskóla skuli vera 1200 kr., en ekki 1000 kr. Það er ekki líklegt, að slíkt verði notað. En þó gæti það komið fyrir, og væri þá óheppilegt, ef stjórnin hefði að eins heimild til þess að veita 1000 kr. Reyndar er styrkurinn til unglingaskóla mjög lítill, þar sem hann er ekki nema 8000 kr. En eg hefi þó ekki viljað koma með till. um hækkun á honum, enda þótt slíkar stofnanir séu einhverjar þær nytsömustu allra stofnana, af því að eg vissi að hún mundi ekki ganga fram. Að því er snertir breyt.till. mína um 1500 kr. styrk hvort árið til síra Ólafs í Hjarðarholti, til þess að halda unglingaskóla, skal eg geta þess, að eg hefi miðað upphæðina við þá upphæð, sem veitt er unglingaskóla Ísafjarðar, Seyðisfjarðar og Hvítárbakka. Séra Ólafur hefir bygt nýtt hús á staðnum, og undirbúið alt til skólahalds. Hann er maður greindur, stiltur og góður til þess að vera kennari. Börn hans eru vel mentuð. Meðal annars leika þau á hljóðfæri, svo þar mundi verða góð söngkensla. Vona eg, að háttv. deild samþykki þessa fjárveitingu, og láti síra Ólaf njóta þeirrar sanngirni, að verða ekki hornreka fyrir mönnum, er standa honum langt að baki. Eg skal geta þess, að eg er hlyntur styrkveitingunni til Guðjóns Samúelssonar. Maður þessi er greindur vel; mér er það kunnugt, því að hann hefir lært hjá mér. Háttv. 2. þm. Rvk. (M. B.) tók réttilega fram, að skömm væri að því að hafa ekki mann hér, sem vit hefir á húsagerð fram yfir venjulega trésmíði. Þessi fjárveiting er því nauðsynleg, þar sem hún kemur í góðar þarfir. Að lokum vildi eg minnast á brtill. um botnvörpusektirnar. Eg vona, að háttv. deild haldi fast við fyrri gerðir sínar í þessu máli. Annars er þetta útrætt mál og því óþarft að fjölyrða um það. Eg skal svo geta þess, að þar sem eg er á till. ásamt öðrum háttv.þm., ætlast eg til að þeir rökstyðji þær. Skal eg láta hér staðar numið, því eg hefi minst á allar mínar tillögur.

Ólafur Briem Eg vildi leyfa mér að minnast á þær fáu breyt.till., sem eg er viðriðinn. Það er þá fyrst breytingartillagan á þgskj. 851, viðvíkjandi Skagafjarðarbrautinni. Fjárveitingin til hennar, 10 þús. kr. hvort árið, var samþykt hér við 2. umr. óbreytt, eins og hún kom frá stjórninni. En sú breyting hefir orðið á þessu í háttv.Ed., að fjárveitingin fyrir árið 1912 hefir verið feld burtu. Hefir þetta að líkindum orðið fremur fyrir slys en af ásettu ráði, þar eð aðalástæðan, sem borin var fram fyrir því, var sú, að landssjóði bæri fremur að leggja til þeirra vega sem á honum hvíldu að lögum en annara vega. En nú víkur því einmitt svo við, að eftir vegalögunum frá 22. nóv. 1907 hvílir á landssjóði skylda til að leggja fram fé til þessa vegar. Er því síður ástæða til að draga úr fjárveitingunni, þar sem hún hvílir á landssjóði samkv. lögum. Og hér er því heldur ekki um neinn sparnað að ræða. Vona eg því, að breytingartillagan verði samþykt. Þá vildi eg minnast á breyt.till. á þgskj. 910, tölul. 8 við 14. gr. A. b. 6., er sérstaklega snertir kjördæmi mitt. Fer hún fram á að fella burtu það ákvæði, að landssjóður greiði 400 kr. álag á Viðvíkurkirkju. í háttv. efri deild hefir verið gerð glögg grein fyrir þessu. Það er víst enginn vafi á því, að þetta er upphaflega lögmæt krafa. En henni hefir enn ekki verið fullnægt, af því að ekki hefir verið gengið ríkt eftir henni á þeim tíma, sem hún á féll. Krafan stafar af því, að Viðvík var upphaflega landssjóðseign, en var seinna makaskift fyrir lénsjörðina Hjaltastaði. Af þessu leiddi, að landssjóður hlaut að greiða álag á kirkjuna við afhendingu hennar til prestakallsins, eftir löglegu mati úttektarmanna. Það getur því enginn ágreiningur verið um, að krafan er sanngjörn og réttmæt, og vona eg því að tillagan verði samþykt, enda þótt þetta hafi dregist svona lengi. Hér er alls ekki um lagalega fyrningu á kröfunni að ræða, þar sem svo mátti heita, að beggja meginn væri sami málsaðili, sem sé hið opinbera, annars vegar landssjóður og hins vegar kirkjustjórnin. Að því er snertir breyt.till á þgskj. 910, tölul. 20 við 16 gr. 1. d., um að fella burtu fjárveitingu til byggingar á leikfimishúsi á Hólum, skal eg geta þess, að mér skildist það á háttv. framsögum. fjárlaganefndar (B. Þ.), að fjárveiting þessi væri ekki bráðnauðsynleg. En þess ber að gæta, að eftir lögum um stofnun bændaskóla 10. nóv. 1905, er skylt að kenna leikfimi við bændaskólann á Hólum. Og til þess, að þeirri lagaskyldu verði fullnægt, verður ekki komist hjá því að byggja sérstakt hús fyr eða síðar, og þá sýnist engin fullgild ástæða til að fresta því, enda hefir þegar verið veitt fé úr landssjóði til leikfimishússbyggingar við bændaskólann á Hvanneyri. Þá vildi eg víkja að breyt.till. á þgsk. 893, sem fer fram á, að 22. gr. fjárlaganna, sem hljóðar um lánveitingar úr landssjóði, falli niður. Þessi tillaga er skyld breyt.till. á þskj. 902, sem fer fram á að sumar af umræddum lánveitingum falli burtu. Fyrir mér vakir það, að erfitt muni reynast að gera upp á milli lánanna og að till. á þgskj. 902 sé að því leyti óheppileg. Væri því réttara að taka þvert fyrir allar lánveitingar, enda fæ eg ekki séð, að landssjóður verði fær um að sinna þeim, eftir því sem fjárhag hans er komið. Það er venjulega farið fram á að lán úr landssjóði séu veitt með 4% ársvöxtum. Þetta er undarlegt, þar sem landssjóður sjálfur þarf að taka fé að láni og svara af því 4½% ársvöxtum. En aðalatriðið er þó, að landssjóður er ekki fær um að veita þessi lán og að of langt er stigið í þessa átt. Afleiðingin af því, að öllum þessum nýju lánveitingum væri bætt við á fjárlögin, yrði sú, að ef þau yrðu veitt, hlyti landssjóður að lenda í miklum kröggum, þar eð hann er orðinn talsvert bundinn af lánum. Hann er einnig í allhárri skuld við ríkissjóð Dana, sem getur orðið krafin hvenær sem vera skal, og mun sú upphæð við árslok 1910 hafa numið fullum 400 þús. kr. En þó að þessi grein fjárlaganna væri látin standa, gæti hugsast að svo færi, að engin lán væru veitt. En þá er greinin ekki að eins gagnslaus, heldur jafnvel skaðleg, því að bæði væri það óþægindi fyrir stjórnina að vera einlægt að fá þessar lánbeiðnir og svo mundi það einnig vera hvimleitt fyrir lánbeiðendur að vera, ef til vill, lengi að draga sig eftir þeim. Og ef lán væri veitt sumum en ekki öllum, þá væri vandasamt að gera upp á milli lánbeiðenda. Það er því réttast, hvernig sem á málið er litið, að fella greinina alveg burtu, enda ættu hlutaðeigendur að geta fengið lán í bönkum gegn sömu tryggingu og þeir mundu setja landssjóði.

Sigurður Gunnarsson Eg hefi leyft mér að koma með breytingartillögu á þgskj. 891 um að hækkuð verði fjárveitingin, sem ætluð er til eftirlits úr landi með fiskiveiðum botnvörpunga. Háttv. 1. þm. K.-G. (B. Kr.) mintist á þessa tillögu og var henni hlyntur. Það er kunnugt, að þar sem yfirgangur botnvörpunga er hvað mestur, sjá landsmenn ekki önnur ráð en að taka sjálfir þátt í strandgæzlunni. En fjárveitingin er skorin alt of mjög við nögl sér og því hefi eg stungið upp á, að hún verði hækkuð um 500 kr. á ári. Þetta er mjög sanngjarnt, þar sem styrkveitingin er á fjárlögunum bundin því skilyrði, að hlutaðeigendur leggi fram jafnmikið fé. Það er því trygging fyrir því að féð verði ekki notað nema því aðeins að þess gerist brýn þörf. Yfirgangur botnvörpunga er alkunnur, svo að óþarft er að lýsa honum frekar en eg hefi oft áður gert. Allir hljóta að kannast við, að tillagan fer fram á að tryggja aðalatvinnuveg landsmanna í veiðistöðunum. Þá vildi eg minnast á viðaukatillöguna á þgskj. 903, sem fer fram á 300 kr. styrkveitingu til Hnappdæla til þess að vitja læknis. Er hún sams konar og tillagan um styrkveitingu til Árneshrepps í Strandasýslu til þess að vitja læknis. Eg hefi komið fram með þessa tillögu mína af því að tillaga um að veita Hnappadalssýslu sérstakan lækni, var feld í háttv.Ed., enda þótt hún væri samþykt hér með allmiklum atkvæðamun. Virðist því tillagan bæði hógvær og sanngjörn, og féð mundi aðallega koma fátæklingum að haldi, er vitja þurfa læknis á þessum slóðum. Að því er snertir breytingartillöguna á þgskj. 884, skal eg geta þess, að þegar fjárlögin voru hér síðast fyrir háttv. deild, kom eg með breytingartillögu um, að látið væri nægja 10 þús. kr. til Borgarfjarðarbrautarinnar fyrra árið, en að fé væri aftur á móti veitt til brúargerðar á Haffjarðará. Þetta var samþykt hér í háttv. deild. En háttv.Ed. hefir breytt þessu og sett inn 20 þús. kr. fjárveitingu til Borgarfjarðarbrautarinnar síðara árið, í viðbót við 10,000 kr. fyrra árið. Eg hefi því leyft mér að leggja það til, að þessu verði kipt í sama lag og samþykt var hér í háttv. deild. Ástæðan fyrir því er sú, að Borgarfjarðarsýsla er svo vel sett að vegum og brúm, og því sanngjarnt að láta Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu fá ekki minna fé en áætlað var síðast hér í deildinni. Háttv. þm. munu kannast við, að eg kom upphaflega fram með tillögu um 8000 kr. fjárveitingu hvort árið til vegagerðar í Hnappadalssýslu, beint eftir tillögum verkfræðingsins. En hún var feld. Og þess vegna hefi eg farið fram á þessa fjárveitingu til brúargerðar á Haffjarðará. En hálf neyðarlegt er það, að fjárlaganefnd efri deildar skuli hafa látið sig muna, að kroppa út úr 12000 krónunum 2000 kr. Þessar 2000 kr. hefðu sem sé komið sér vel til vegagerðar yfir helztu torfærurnar vestan árinnar. Hvað Haffjarðará sjálfa snertir, þá er hún eins mikill farartálmi og Rangá. Eg veit að þess er mikil þörf að brúa Rangá. Brú á hana kostar 45000 kr., en brú á Haffjarðará kostar miklu minna, því brúarstæði er þar mjög hentugt. En eg þori að fullyrða, að Haffjarðará er eins oft óreið og Rangá. Eg á hér dálitla breyt.till. við 13. gr. E. 18. lið, um að veita 75 kr. til leiðarljósa á Svartatanga við Stykkishólm, í samhljóðan við samskonar fjárveitingar á Skipaskaga og Gerðatanga. Eg hefi áður skýrt hinni háttv. deild frá því, að á síðasta hausti voru þessi ljósker sett upp á kostnað Stykkishólmshrepps, til þess að skip gætu siglt þar inn, hvort heldur á nóttu eða degi, og hefir Stykkishólmshreppur kostað viðhald þeirra síðan þau voru sett upp, en það er töluverð fyrirhöfn að starfrækja bæði ljósin, því ljóskerin eru tvö. Þegar þessi ljósker eru komin, má sigla inn á Stykkishólm frá því Elliðaeyjarvita sleppir, hvort heldur á nótt eða degi. Allar þessar breyt. till. mínar nema þá að eins 875 kr. og er það ekki ýkjamikið, enda geta þær ekki talist allar mínu kjördæmi. Eg skal ekki þreyta deildina lengur, með því að mæla með þessum tillögum. Þær ganga allar í þá átt, sem eg tel gagnlegt og nauðsynlegt, og hefi því góða samvizku af því að bera þær fram, í samanburði við margar aðrar till., er eg tel ættu ekki að standa á fjárlögunum. Það tæki of langan tíma að tala um hverja einstaka tillögu, en eg lýsi því yfir, að eg mun styðja margar þær till., sem miða til verklegra framkvæmda, en fella margar hinar. Annars mun atkvæði mitt bezt sýna afstöðu mína í hverju einstöku atriði.

Eggert Pálsson Eg vil að eins fara örfáum orðum um breyt.till. mína á þgskj. 890. Hún er að því leyti ólík flestum öðrum breyt.till., að hún hefir ekki nein aukin útgjöld í för með sér. Tillagan er um það, að ef með útsjón og hagsýni nokkuð fé sparaðist við brúargerðina á Rangá, þá mætti verja því, til þess að brúa Varmadalslæk, sem er þar á þjóðveginum rétt fyrir austan. Eg hefi fært þetta í tal við verkfræðing landsins og álítur hann það mjög haganlegt, að slík heimild væri til, ef til kæmi. En það er að svo vöxnu máli ekki hægt að segja með neinni vissu um það, hvort nokkuð fé geti sparast eða ekki. En það liggur í augum uppi, að þar sem um svo mikla upphæð er að ræða, getur það eins vel átt sér stað, að dálitið fé gangi af eins og það vanti. Áætlun getur ekki verið svo nákvæm. En það er heldur hvöt til þess að spara fyrir þá, sem að verkinu vinna, bæði í flutningum og öðru, sem eg geri ráð fyrir, að verði menn þar eystra, þegar þeir eiga von á því, að vatnsfall, sem er ilt yfirferðar, fái að njóta góðs af sparnaðinum. Eg skal játa, að Varmadalslækur er hvergi nærri eins vont vatnsfall og Rangá, því það er hægt að fara með vagna yfir hann hindrunarlítið á sumardegi. En hann er sérstaklega oft illur yfirferðar á vetrardegi og póstur tefst oft við hann, svo sem skýrsla háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) á síðasta þingi ber vott um. Hér er eingöngu um það að ræða, að verja megi fé til þessarar brúargerðar, ef svo mikið kann að sparast við sjálfa brúargerðina á Rangá. Verkfræðingur landsins álítur, að brúin á lækinn mundi kosta c. 3000 kr., og geri eg ráð fyrir, að háttv. þingdm. muni álíta það vel ráðið, ef hann yrði brúaður um leið og áin með þessum hætti. Því ef hann yrði brúaður seinna, sem hlýtur að reka að, þá mundi það kosta töluvert að flytja að verkfæri og áhöld og enda menn, sem nú í sumar verður þar alt við hendina, svo að það væri því þannig sýnilega mikill sparnaður, ef lækurinn gæti orðið brúaður um leið og áin.

Björn Jónsson Eg á hér brtill. á þgskj. 834 um lán, sem Barðastrandarsýslu og Vestur-Ísafjarðarsýslu var veitt til talsímalagningar fyrir nokkrum árum. Hér er ekki um eftirgjöf á láninu að tefla, heldur að eins lagfæring á áætlunar- eða reikningsskekkju. Þegar síminn var lagður frá Ísafirði til Patreksfjarðar, var gert ráð fyrir, að hann mundi kosta 100 þús. kr. og þar af áttu sýslufélögin að greiða ? part, en þegar til kom, kostaði síminn ekki nema 75 þús. kr., en þá höfðu sýslufélögin tekið lánið, sem var upphaflega 20 þús. kr., en það var 5-6 þús. kr. meira en þau áttu að leggja til símans í fyrstu. Það sem nú er farið fram á, er að lánið sé fært niður um 5 þús. kr., niður í 15 þús. kr., sem er einmitt 20% af því, sem símaálman kostaði. Að vísu er þetta ekki annað en lagfæring á áætlunarskekkju, en það þykir form réttara eða vissara, að fá það beint viðurkent í fjárlögunum. Breytingartillagan á þgskj. 894 er um, að í staðinn fyrir »til gufuskipaferða«, komi: »til Thorefélagsins«. Þessu hefir verið breytt í efri deild. Þegar fjárlögin fóru héðan frá neðri deild, stóð þetta eins og breyt.till fer fram á. Efri deild virðist benda á með þessari breytingu sinni, að hún virði Thoresamninginn að vettugi. En það mun þó varla vera móðgandi að nefna samninginn í fjárlögunum. Þá hefir efri deild felt burtu Bjargtangavitann. Eins og eg tók fram við 3. umr., þá er kostnaðurinn settur eftir ágizkun vitaumsjónarmanns. Hér er að eins stungið upp á vita á 1 af 5 útnesjum, sem eru milli Breiðafjarðar og Ísafjarðardjúps og öll þarfnast vita. Efri deild hafði það á móti þessu, að málið væri óundirbúið. En það er svo lítill kostnaður að rannsaka þetta í samanburði við svo margt annað, að það mætti gera, þótt féð væri veitt til þess að gera vitann síðara árið. En kostnaðurinn getur orðið miklu minni en þetta. En eg held því fast fram, að þessi viti verði gerður, því allur vesturkjálkinn er vitalaus. Eg þarf ekki að fara mörgum orðum um breyt.till. á þgskj. 923. Eins og húsið er kallað nú Safnhús, þá munu flestir skilja það svo, að það sé sama og safnþró með skýli yfir. Ef þessu er haldið, þá gæti fólkið haldið að þetta væri sama og mykjuhaugur. En að kalla húsið Mentahús er stutt og laggott. Landsbókasafn er óþarflega langt orð. Það eru líka fleiri söfn í húsinu en landsbókasafnið. Eg skal taka það fram, úr því eg stóð upp, að eg er meðmæltur því, að fella burtu sem mest af lánsloforðunum í 22. gr, Ef fullnægja ætti þessum lánum, þá yrði að segja upp svo og svo miklu af eldri viðlagasjóðslánum, sem er neyðarúrræði og oft alls ekki hægt.

Hálfdán Guðjónsson Eg skal ekki halda langa ræðu, enda munu nú fjárlögin vera komin á það stig, að atkvæðin hafa meira gildi en langar tölur. Eg á hér tvær breyt.till, sem snerta áhugamál míns kjördæmis og hefi eg gert grein fyrir því áður, svo það er ekki nauðsyn á að endurtaka það En viðvíkjandi klæðaverksmiðjunum tveimur, sem nú á að fara að styrkja með 12000 kr. - þ. e. 6000 kr. handa hvorri - vildi eg segja nokkur orð. Við fyrri meðferð fjárlaganna hér komst það inn að gefa klæðaverksmiðjunni á Akureyri upp 6000 kr. vaxtagreiðslu. Eg var á móti því þá. Og eg er sama sinnis enn. Annars virðist þetta vera skaðleg braut, sem við hér erum komnir inn á að veita fjárstyrk til þannig lagaðra fyrirtækja. Ef fyrirtækið er skynsamlega stofnað, þá á það að geta borið sig. En þessum verksmiðjum hafa verið veitt hentug lán og þær hafa nóg að starfa og þó geta þær ekki borið sig. Eitthvað hlýtur því að vera bogið eða athugavert við fyrirkomulag þeirra eða rekstur, svo að þær eru naumast verðlauna verðar. Það fer ekki mikið fyrir Akureyrarverksmiðjunni og styrknum til hennar. Hún er í tekjuliðnum í 4. gr. fjárlaganna. Eg bjóst við að einhver mundi minnast á þetta, þegar fjárlögin voru hér til umræðu áður, en það varð ekki. Eg talaði ekki á móti því þá, en greiddi atkvæði á móti. Mig grunaði þá, að þessar 6000 kr. til Akureyrarverksmiðjunnar mundu fæða af sér aðra upphæð til verksmiðjunnar hér, Iðunnar, og það brást ekki. Nú eru komnar inn 6000 kr. til hennar líka. Þær komu í efri deild. En það er fullkomlega réttmætt að fella burtu báðar þessar upphæðir, eins og breyt.till. mín fer fram á. Ef fjárhagurinn væri glæsilegur, þá mætti ef til vill fremur verja það að samþykkja þessar styrkveitingar. En þegar fjárþröngin er eins mikil og hún er nú og allur viðlagasjóðurinn er bundinn, þá veit eg ekki hvar á að taka féð. Auk þess má búast við, að hver styrkbeiðnin í líka átt reki aðra, ef gengið er inn á þessa braut. Og það tel eg sérstaklega varasamt.

Jón Sigurðsson Það er ein breyt.till., sem eg ætla að minnast á. Eg er svo heppinn, að hún er ekki frá mér, heldur frá háttv.þm. Snæf. (S. G.). Þessi breyttill. er á þgskj. 884 og er um Borgarfjarðarbrautina. Hún kom hér fram í deildinni við 2. umr. Efri deild leitaði álits verkfræðings um þetta mál. Hann var því eindregið meðmæltur, að þetta yrði sett aftur inn, því annars mundi brautin enda á svæði, sem væri mjög ilt yfirferðar. Eg vil leyfa mér að benda hinni háttv. deild á, að það er ekki sparnaður að fella þetta burtu, því eins og mönnum mun kunnugt, þá er þetta lögákveðið, að landssjóður geri brautina. Það eru víða kaflar, sem ekki eru búnir enn, og því er ástæða til þess að halda áfram með brautina. svo hún komi að fullum notum. Og þegar þessi braut er fullgerð, þá eru margar aðrar brautir, sem þarf að gera, og þá breytist gamla aðferðin, að við hættum að flytja alt sem við þurfum á hestbaki, en notum vagna, og það er stór hagnaður. Menn ættu ekki að skera við neglur sér fjárframlögin til flutningabrautanna. Landsmenn munu ekki sjá eftir því fé, sem varið er til flutningabrautanna, þegar þeir sjá, hversu mikill hagur er að þeim. Það er talsvert meiri ástæða til að sjá eftir því fé, sem þjóðinni er ekki til þrifa. En ef þetta fé verður veitt til Borgarfjarðarbrautarinnar nú, þá er hægt að fullgera hana, og þá er að eins eftir stuttur kafli, sem kostar 10,000 kr., og svo er hún frá. Í sambandi við þetta skal eg geta þess, að Borgarfjörður er ágætishérað, miklu betra en Snæfellsnes. En hann á ekki að gjalda þess. Löggjafarvaldið á ekki fyrir þá sök að kippa úr vexti hans og viðgangi, það er ekki hyggilegt. En eg vil ekki þreyta menn lengur, því eins og 1. þm. Húnv. (H.G.) tók fram, þá hefir atkvæðið meira gildi en löng ræða.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg ætla að eins að segja örfá orð um einn eða tvo liði. Eg sé að háttv.þm. í »dragsúgnum« hefir komið með tillögu um að fella burtu Vattarnesvitann; eg vona að sú tillaga hans hafi ekki framgang hér fremur en svo margar aðrar af tillögum hans. Það er því von mín, að þessi tillaga hans eigi sömu forlögum að sæta og banaráð hans við háskólann og fleiri af okkar beztu málum. Þá vil eg minnast nokkrum orðum á tillöguna um að veita P. M. Bjarnarson 50,000 kr. lán til niðursuðuverksmiðju sinnar á Ísafirði. Þegar hann byrjaði á þessu fyrirtæki, þá var hann stórefnaður maður, en setti alt, sem hann átti í það að koma á fót þessari verksmiðju. Hann var óheppinn í byrjuninni og varð fyrir óhöppum, af því hann vantaði reynslu. Sessunautur minn sagði í dag, að hægt hefði verið fyrir hann að fá mann, sem kynni þetta. En það er síður en svo. Fyrst og fremst eru sárfáar verksmiðjur, sem eru eins og þessi og þær fara með sínar aðferðir eins og mannsmorð. Þegar Japanar fyrir nokkru settu á stofn hjá sér niðursuðuverksmiðju, þá sendu þeir menn til Norðurálfunnar til þess að kynna sér þetta. Þeir komu til Skotlands. Verksmiðjustjórarnir tóku vel á móti þeim, buðu þeim inn á skrifstofur sínar og voru hinir kurteisustu við þá, en það var ekki nærri því komandi, að þeir fengju að skoða verksmiðjurnar. Þeir fóru einnig til Stavanger, en þar eru niðursuðuverksmiðjur beztar í heimi. Það fór alveg á sömu leið. Menn voru hinir kurteisustu við þá en þegar þeir fóru þess á leit að skoða verksmiðjuna, þá fengu þeir afsvar. Pétur fékk mann frá Noregi til að byrja með. Eitt af þessum niðursuðufélögum mælti með manni, sem hafði verið hjá þeim í fjölda mörg ár, en maður þessi reyndist samt sem áður öldungis ónýtur maður til þessa starfa. Nú er verksmiðjan loksins komin í gott horf og farin að framleiða beztu vörutegundir. Einnig og einmitt þess vegna eru pantanir farnar að koma til hans utan úr heimi, þar á meðal bæði frá Asíu og Afríku. En það bagar, að verksmiðjuna vantar rekstrarfé. Meðal annars hefir verksmiðjan fengið pöntun á 1 miljón punda af síld, en þar sem ekki var nægilegt fé fyrir hendi til að kaupa síldina og tilreiða, þá gat verksmiðjan ekki fullnægt pöntuninni. Er eg fullviss um, að fé því sé vel varið, sem veitt er til niðursuðuverksmiðju þessarar og mundi útflutningur á ýmsum ísl. afurðum stórkostlega aukast, ef verksmiðjan hefði nægilegt starfsfé. Eg er einnig sannfærður um, að fá eða engin iðnaðarfyrirtæki hér, hafa eins góð skilyrði til að verða arðberandi landinu, eins og einmitt niðursuða. Mæli eg fastlega með og vona að þingið sjái sér fært að veita hið umbeðna lán. Loks ætla eg að snúa mér að síðustu tillögunni. Fyrir nokkrum árum var eg að þýða bók eftir Macleod. Hann segir þar, að sósíalistar haldi því fram, að ríkið sé skylt að kaupa þá framleiðslu manna, sem þeir eigi geti selt öðrum. Læknir eigi heimting á, að ríkið borgi sér fyrir »recept«, þótt enginn vilji verða til að sýkjast og leita hans; apotekarinn heimti að ríkið kaupi af sér pillur, þótt enginn þurfi að laxéra, ritsmíðabaglarar, sem enginn vilji lesa neitt eftir, eigi heimtingu á að ríkið kaupi af sér rit sín. Og það er ef til vill ekki versta fjarstæðan, segir hann, því að það mætti hafa þau not af þessum vitlausu og leiðinlegu bókum, að þegar glæpamaður er svo heilsulaus, að hann þolir ekki hegningarvinnuna, sem hann er dæmdur í, þá mætti refsa honum með því að láta hann lesa slíkar bækur. Eins er líklega með bók þá, er háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) hefir gefið út um Jón Þorkelsson stofnanda Thorkilliisjóðs. Bók þessi er þannig úr garði gerð, að hún er öldungis ólesandi, og nú fer höfundur bókar þessarar fram á, að skylda alla barnaskóla til að kaupa þessa dýru bók (10 krónur?); og ætlast hann þá líklega til, að hún verði notuð til að láta óknytta-krakka, sem ekki þola flengingu, eða eru upp úr henni vaxnir, lesa þessa ritsmíð sína í skammarkróknum. Tillagan er sú fáránlegasta og lýsir sér sjálf svo vel, að eg vona, að þessi ummæli mín verði henni nægur banabiti.

Jón Þorkelsson Eg ætla í þetta skifti að fara aftan að siðunum og byrja á að nefna hinn háttv. og sæmilega 2. þm. Árn. (S. S.), sem seinast talaði. Eg ætla samt ekki að fara út í að svara einstaka orðum hans - eg fyrirlít þau eins og hann sjálfan, - en hins skal eg geta, að nafn háttv.þm.N. Þing. (B. Sv.) kom óvart inn á þtillöguna; að hafði gleymst að setja nafn flutnm. á hana, og hún var að hálfu leyti skrifuð með hendi háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv), en að hálfu leyti með minni, og því hafa nöfn okkar beggja verið sett á hana á skrifstofunni. Eg ætla ekki að fara að afsaka, hversvegna eg tók þennan eina lið fyrir. Það hefði kannske verið ástæða til að taka fleiri, en eg fann þá ekki í svipinn annað en réttmætt væri að hreifa við þessum lið, og ætlaði mér aldrei að spyrja þennan þingmann um leyfi til þess. Eg á hér nokkrar breyt.ttill. Sumar þeirra eru mér ekki mikið kappsmál og verða að ganga sinn gang. Um breyt.till. mína á þgskj. 916, heyrðist mér einn þm. minnast á á undan sæmilegum 2. þm. Árn. (S. S ). Eg hefi sem sé gerst svo djarfur, að stinga upp á því, að skólar landsins, sem styrktir væru af opinberu fé, skyldu kaupa eitt eintak af bók, sem nýlega er útgefin og hefir inni að halda æfiágrip ágætismanns og sögu og upphaf alþýðufræðslunnar hér á landi. Þessi maður, Jón Thorkillius Skálholtsrektor, sem stofnaði hinn alkunna Thorkillisjóð, er faðir alþýðufræðslunnar hér á landi, og satt að segja finst mér þjóðinni það skylt að halda uppi minningu slíks ágætismanns. Ritum hans og um hann hefir verið með afskriftum safnað saman öllum hér í Landsbókasafnið úr erlendum söfnum á víð og dreif, og þegar svo var komið stakk bókasafnsnefndin fyrrum upp á því við yfirstjórn Thorkillissjóðsins að gefa út æfisögu þessa ágætismanns til maklegrar minningar um hann. Til þess að benda til þess að í þetta verk var ekki ráðist af hrapanda ráði, skal eg skýra háttv. deild frá því, hverjir í nefnd þessari voru og réðu til þessa. En það eru þessir menn, fyrir utan mig: Pálmi Pálsson skólakennari, Kristján Jónsson ráðherra, Þórhallur Bjarnarson biskup, Eiríkur Briem dócent, Guðm. Magnússon læknir og Bjarni skólakennari Sæmundsson. Þessum mönnum hefir ekki hingað til verið borið það á brýn, að það sem þeir stofnuðu til væri af óviti gert. Það var ætlast til, að rit þetta kæmi út 1909, því að þá voru liðin 150 ár síðan sjóðurinn var stofnaður. Þessi sjóður hefir gert svo mikið gott, að landritari Klemens Jónsson hefir sagt, að tala þeirra barna skifti þúsundum, sem hafi notið uppeldis og fræðslu af þessari gjöf. Um bókina er ekki annað segja en að eg og margir aðrir hafa unnið að henni. Þar er hægt að fá nákvæma þekkingu um upphaf og sögu alþýðufræðslunnar og barnafræðslunnar hér á landi og margt er þar um latínuskólana. Finst slíkt hvergi annarstaðar. Eg þori að ábyrgjast að frá bókinni er svo vel gengið að öllu, sem föng voru á. Að hún sé beinlínis skemtibók, eða þægilegt bull handa 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.), þori eg aftur á móti ekki að ábyrgjast. Það hefir verið álitð, að hún ætti að vera í höndum hvers kennara, og svo hefir fræðslumálastjórinn, Jón Þórarinsson látið í ljós í blaði sínu, Skólablaðinu. Einnig skal eg geta þess, að jafn nafnkunnur maður og þektur að vöndugleik og Morten Hansen skólastjóri er, lét eftir að bókin var komin út halda fyrirlestur í barnaskólanum hér í Rvík um Thorkillius, svo að börnin fengju þó einhverja hugmynd um þann góða og kærleiksfulla mann, sem þau eiga svo mikið að þakka. Eg ætla mér ekki að ansa mörgu hégómaorðum, sem komu úr einhverju horninu hér, eg held frá þingmanninum með 450 kr. úrið í vasanum. Honum þóttu það hinar mestu firrur að fara fram á, að allir skólar eignuðust þessa bók, og sömuleiðis þótti honum það firrur, að vera að búa til bækur og selja landssjóði. Þessu er því einu að svara, að eg hygg að þessi sami háttv.þm. hafi nú í nokkur ár verið að semja bók, sem hann selur landssjóði. Raunar skilur hér svo mikið, að Thorkillibókin er vönduð og falleg bók upp á 48 arkir og kostar einar 10 kr. En af orðabókinni, sem hinn hæfilega virðulegi þingmaður ætlar að selja landssjóði, er ekki annað komið út en 1 blað með sýnishorni, titilblaði og - mynd af höfundinum sjálfum, eða alls 3 blöð. En það er nógu lærdómsríkt að sjá, hvað þessi 3 blöð hafa kostað landssjóð. 1908 hefir þessi fyrtéði þingmaður fengið úr landssjóði 1500 kr., 1909: 1500, 1910: 1500 og 1911: 1500. Hann er því búinn að fá alls 6000 kr. fyrir þessi 2 blöð og mynd af sjálfum sér! En hvað mikið hann á eftir að taka út á þessi 3 blöð það munu fæstir geta gizkað á að svo stöddu. Þó má sjá af fjárlagafrumv., að þingmaðurinn ætli sér að krækja í 1500 kr. 1912 og aðrar 1500 kr. 1913. Eru þá komnar 9000 kr. fyrir þessi 3 blöð, og kostar þá hvert blað orðið 3000 kr. Eftir því, sem nú hefir verið frá skýrt, væri það því viðkunnanlegra að heyra þau orð, sem þessi þingm. var að fara með, af vörum einhvers annars en hans. Eg ætlast alls ekki til, að hann hafi neitt vit á bókinni um Thorkillius. En það eru tilmæli mín, að þessi till. mín verði samþykt, af því að eg álít það holt fyrir landsfólkið að vita hvernig alþýðufræðslan komst á stofn og eitthvað um æfi þess manns, sem lagði eignir sínar og jafnvel mannorð í það, að koma henni á. Þessi till. gerir heldur ekki neina hækkun á fjárlögunum og þeirra hluta vegna óhætt að samþykkja hana. Þá hefi eg leyft mér að koma fram með breyt.till. á þgskj. 913, sem fer fram á það að veita fé til þess, að hægt sé að halda afskrifara til þess að skrifa upp í útlöndum merkileg skjöl, sem snerta sögu Íslands. Eg gat þessa í bréfi til stjórnarráðsins í haust, en það hefir ekki getað orðið tekið upp á frv. stjórnarinnar. Allir menn kannast við mikla nauðsyn á þessu, meðal annars þegar stofnað verður nýtt kennaraembætti í sögu landsins við háskólann hér, og þar verður að vera rækileg rannsókn á slíkum hlutum. Slíkt er líka venja hjá öðrum þjóðum, t. d. hafa Norðmenn og hafa lengi haft 1 eða 2 menn til þess að rita upp norræn skjöl, sem eru í söfnum hjá Dönum. Það eru svo mörg merkileg skjöl, sem við verðum að fá afskriftir af og getum ekki fengið hingað léð, einkanlega af því að fjöldi skjala, er Ísland snertir, er bókfært um langa tíma í söfnum Danastjórnar saman við mál, er ekkert koma Íslandi við. Eg legg því mikla áherzlu á, að þessi till. verði samþykt. Þá hefi eg líka leyft mér að koma fram með till. um það, að Pétri Árna Jónssyni cand. phil. verði veittur fjárstyrkur til þess að fullkomna sig í sönglist. Þessi piltur er að allra dómi, sem til þekkja og vit hafa á, mjög efnilegur, en námið er dýrt - kostar milli 10 og 20 kr. fyrir hvern tilsagnartíma. Faðir hans er kaupmaður hér í Rvík, að vísu dugnaðarmaður, en það segir sig sjálft, að hann hefir ekki efni á að standa straum af öllum þeim útgjöldum, sem námið heimtar. Það liggja hér fyrir ágæt meðmæli, meðal annars frá Mantzius, kapellumeistaranum við konunglega leikhúsið. Hann segir meðal annars: »Hr. P. Jónsson har en brilliant Tenorstemme og saa gode Egenskaber, at han vil blive en god Sanger«. Háttv. 1. þm. G. K. (B. Kr.) hefir minst á þessa till. og verið henni meðmæltur. Það er mikilsvert, því að allir vita, hversu vel hann er heima í þessum efnum. Hér er að eins lagt til, að pilturinn hafi styrk fyrra árið. Lengra sé eg mér ekki fært að fara. Enn hefi eg komið fram með brtill. á þgskj. 912 um að veita ljósmyndara Magnúsi Ólafssyni 500 kr. styrk til þess að taka augnabliksmyndir af ýmsum stöðum, atburðum og mannvirkjum hér á landi. Það getur haft mikla þýðingu, að því er útlenda ferðamenn snertir, að hafa góðar myndir af markverðum stöðum hér á landi. Þessi maður hefir sýnt sig vel færan í sinni ment. Eg hefi séð hjá honum ágætar myndir af ýmsum fallegustu stöðum hér á landi. Mér finst það ætti að sjá það við hann, hve mikið hann þegar hefir gert í þessu efni, og hins vegar mundi hann afkasta meiru, ef honum væri veittur styrkurinn. Þá skal eg minnast á brtill. mína á þgskj. 908. Eg veit að þeir menn, sem ákafast börðust fyrir því, að háskóli yrði settur á stofn á þessu ári og kváðu þá ekkert til fyrirstöðu, að hann kæmist á 17. júní, ef þingtíminn yrði fluttur, en héldu þó að eins við flutning þingtímans, meðan verið var að hamra málið í gegn, - eg býst við, að þeir menn geti ekki haft neitt á móti þessari tillögu, sem gerir ráð fyrir því, að veita fé á fjárlögunum til þess að fara að hugsa fyrir því að koma upp sæmilegri háskólabyggingu. Það segja margir, að við getum notað þetta hús, er nú stöndum vér í, og það verður auðvitað að gera fyrst um sinn. En eg veit að þess verður ekki langt að bíða, að umkvartanir komi, og þá reki að því, að við verðum að byggja hús. Þess vegna er eins gott að byrja á því nú þegar að hugsa til þess. Það getur auk þess verið atvinnuspursmál fyrir marga, og líka er ætlast til þess, að þó að landssjóður leggi fram féð fyrst um sinn, þá fái hann það endurgoldið úr byggingarsjóði, þegar eignir hans seljast. Eg skal ekki fara fleirum orðum um þetta atriði, en að eins geta þess, að mér hefir verið borið það á brýn hér í þingsalnum, - eg held reyndar af öðrum en 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.), sem fáir taka mark á, - að eg hafi ætlað að drepa háskólann og eg hafi ætlað að verða þar prófessor. Eg hefi því eftir þessu ætlað að drepa háskólann fyrir sjálfum mér! Skilji nú hver, sem getur! Annars vita þeir menn, sem mig þekkja, og eg hefi virt þess, að tala við í alvöru um þetta mál, að mér hefir ekki dottið í hug að skifta um stöðu. Eg sé, að till. hefir komið fram um það, að færa niður fjárveitingu, sem veitt er til þess að kaupa muni á Þjóðmenjasafnið. Þetta virðist mér nokkuð undarlegt og jafnvel lýsa vantrausti á stjórninni, þar sem ekki er frekar að kveðið en að veita megi »alt að«. Ef stjórninni er trúandi til nokkurs, þá er henni trúandi til þess að fara rétt að í þessu. En nú stendur einmitt svo á, að nú er verið að leggja niður kirkjur og gripir þeirra verða því seldir. Hafi Fornmenjasafnið nú ekki peninga, þá fara gripirnir til annara, þó að safninu sé skylt að kaupa þá.  (Jón Ólafsson: Hvaða safn ?)  . Þjóðmenjasafnið. - Fornmenjasafnið er einn hlutur af því, ef þm. veit það ekki. Eftirsókn útlendinga eftir slíkum gripum hefir reynst afarmikil, svo að þeir fást ekki nema fyrir talsvert verð. T. d. má geta þess, að boðnar hafa verið 1800 kr. í kaleik í Breiðabólstaðarkirkju í Fljótshlíð, sem er með kostum gerður frá 15. öld, en sem betur fór vildi prestur ekki selja hann, svo að hann er þar enn. Eg verð því að vera á móti þessari brtill. Um breyt.till. mína á þgskj. 919 vil eg geta þess, að Bókmentafélagið hefir neitað landsskjalasafninu og forngripasafninu um að fá ókeypis bækur þær, er það gefur út. Í þessu sambandi er vert að geta þess, að Bókmentafélagið hefir fengið úr landssjóði frá því 1880 um 50 þús. kr. Þessi tillaga er mér þó ekkert kappsmál. Þá er breyt.till. á þgskj. 930. Svo stendur á henni, að forseti sameinaðs þings fékk á síðasta augnabliki boð um að taka þátt í 1000 ára hátíð Norðmandís. Þessu boði þykir oss eigi mega taka þegjandi. Eins og kunnugt er, vann Göngu Hrólfur Rúðu árið 911; verða niðjar hans stórhöfðingjar og eru þar á meðal Englakonungar. Margir Íslendingar er nú lifa, geta og rakið ætt sína til hans. Hrollaugur hét bróðir Göngu Hrólfs. Hann nam Hornafjörð. Þar heita enn Hrollaugseyjar og Hrollaugshólar; þar er hann heygður. Munu ættvísir menn geta rakið ættir frá honum til núlifandi manna, og munu ekki fáir þeirra hér í þessum sal. Vík eg svo að botnvörpusektunum. Ed. hefir sett þær inn, þótt feldar hafi verið hér í fjárlögunum og síðan hnykt á með þingsályktunartillögu. Til þessa þarf góða einurð, enda hygg eg að því atferli Ed. verði ekki ætlaður langur aldur. Í þessu sambandi getur legið nærri að fara nú að hugsa um, hver möguleiki sé fyrir oss að fara sjálfir að halda út skipi til gæzlu þessum vorum helzta atvinnuvegi Íslendinga, fiskiveiðunum. Um þetta hefi eg í höndum skýrslu frá kapteini í flota Frakka. Telur hann oss muni nægja skip, er kosta mundi um 250 þús. franka, ?: 180 þús. kr. 2 fallbyssur telur hann nægja með þeirri stærð, sem hann tiltekur. 11 mílur fari skipið á vöku. Skipshöfn sé 17 manns auk yfirmannanna, en jafnframt þykir honum vel fara, að skipið sé skólaskip fyrir menn á stýrimannaskólanum, til þess að þeir fullkomnist í vélfræði o. fl. Það sé og útbúið sem spítalaskip, hafi lækni, lyfjabúð og þess háttar. Hann hyggur, þessi kapteinn, að skipið muni alveg bera sig, það er sektirnar muni borga reksturskostnaðinn. Á þetta hefi eg bent til athugunar fyrir landsstjórnina og í því skyni, að hún geri ráðstafanir til þess að fá að vita, hver kostur og föng muni vera á því, að vér færum sjálfir að taka að oss smátt og smátt varnir á þessum mikilsverða atvinnuvegi. Um till. á þgskj. 904, styrk til Sighvats Árnasonar, er það að segja, að eg mun ekki láta hana gjalda flutningsmannsins (H H), heldur greiða henni atkvæði. Eg þarf ekki að tala frekara að sinni, en ekki vil eg sverja fyrir, að eg kunni að taka til máls aftur, og varlegra er það fyrir einhverja, að byggja ekki altof mikið á því, að eg sé dauður.

Hannes Hafstein Eg á að eins eina brt. við fjárl.frv. í þetta sinni, um 300 kr. fjárveitingu handa háöldruðum heiðursmanni, Sighvati fyrrum alþingismanni Árnasyni. Hann er nú á 88. ári. Hann hefir setið á fleiri þingum en nokkur núlifandi Íslendingur. Alls hefir hann setið á 18 þingum, kom fyrst á þing 1865, en sat síðast á þingi 1902. Störf hans á þingi eru svo alkunn, að eg þarf ekki að lýsa þeim. Hreppstjóri var hann í 34 ár, sýslunefndarmaður 30 ár og sáttanefndarmaður 34 ár. Það er orðlagt, hversu honum fór vel úr hendi sáttaumleitan; á öllum þeim árum, sem hann var sáttasemjari, var að eins eitt mál úr sáttaumdæmi hans, sem gekk til dómstólanna. Hann settist að hér í Reykjavík 1901; átti hann þá nokkrar eignir, en þær munu nú að mestu gengnar upp. Hann hefir haft 25 kr. á mánuði fyrir bókavörzlu alþýðulestrafélagsins. Þetta starf missir hann nú. Safnið er opið á kveldum, en hann þolir ekki útivist svo síðla dags og hefir læknir hans bannað honum það. Til uppbótar fyrir þennan tekjumissi hefi eg nú lagt til að veita honum 300 kr. á ári. Eg ímynda mér, að eg þurfi ekki að mæla frekara með tillögunni. Eg skal að eins geta þess, að börn hans eru ekki svo efnum búin, að þau geti séð fyrir honum, enda ekki skemtilegt fyrir hann að vera kominn upp á annara náðir á gamals aldri. Háttv. fjárlaganefnd leggur til að fella burtu þær 400 kr., sem háttv.Ed. bætti við »pensión« Matthíasar Jochumssonar. Eg ímynda mér, að flestir þm. hafi lesið umsókn séra Matthíasar, sem liggur frammi á lestrarsalnum. Pensiónin var honum veitt aðallega sem skáldstyrkur, þegar hann fór frá embætti sínu sem prestur á Akureyri en sérstök eftirlaun af prestakallinu hefir hann aldrei fengið. Væri eftirlaunin rétt reiknuð, þá væri viðbótin, sem hann nýtur sem skáldastyrks, ekki meiri en skáldalaun, sem sumir aðrir höfundar fá, og gæti þessi upphæð, sem hér er um að ræða, verið til uppbótar fyrir það. En aðalatriðið er það, að hann þarf þessarar litlu viðbótar með. Vér eigum að eins einn Matthías, og er enginn hans jafnoki þeirra skálda, sem nú eru uppi, en oss er það mikil skömm að láta hann lifa í kröggum á gamals aldri. Hann er enn fjölskyldumaður, verður að sjá fyrir börnum og nokkrum barnabörnum, og getur því ekki komist af með þeim eftirlaunum, sem hann hefir nú. Mér finst þingdeildin ekki geta verið þekt fyrir, að fella burt aftur þessa litlu uppbót, sem efri deildin hefir samþykt orðalaust, í einu hljóði. Eg skil ekki í því, að háttv. fjárlaganefnd skuli geta fengið af sér að amast við þessum litla virðingarvotti, og mun syndapoki þessa þings nógu digur fyrir því, þó að ekki bætist enn við í hann sá smásálarháttur, að synja Matthíasi Jochumssyni um annað eins lítilræði, og hér er um að ræða. Eg skal ekki lengja frekar en orðið er umræður um botnvörpusektamálið. Eg er á þeirri skoðun sem áður, að alþingi sé ekki vanvirðulaust að stryka út þá fjárveitingu, eins og hún er til komin, og oft hefir verið útskýrt. Það mun ekki þýða að endurtaka röksemdirnar. Það mun vera ráðið fyrirfram, hvernig atkvæði verða greidd. Eg endurtek það að eins, að það er ekki sæmdarauki fyrir þingið og ekki traustsauki fyrir landið, að þessi þingdeild enn á ný, þrátt fyrir atkvæði efri deildar, gangi á móti endurteknum samþyktum undanfarinna þinga, að eins af einhverjum mikilmenskureigingi gagnvart Dönum. Hér er till. á þgskj. 930 um 1200 kr. fjárveitingu til forseta sameinaðs þings, til að mæta fyrir alþingis hönd á 1000 ára hátíð Norðmandís í sumar. Eg vil leyfa mér að spyrja um það, hvort háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) hefir sótt um þennan styrk eða ekki, og hvort þm. þyki ekki kappnóg, að sá maður fari, sem Ed. hefir fyrir sitt leyti veitt styrk til fararinnar og sótt hefir um það. Alþingi getur nægilega leyst hendur sínar með því að senda samfagnaðarkveðju í bréfi eða símskeyti. Mér er ekki kunnugt um það, hvort háttv.þm. N.-Ísf. (Sk. Th.), sem nú er forseti sameinaðs þings, er svo vel að sér í frönskunni, að hann geti t. d. haldið ræðu á frönsku. Það má vel vera, að svo sé, og að hann þyki að öðru leyti vel til slíks erindis fallinn. Þetta og annað, sem till. snertir, væri gott að fá upplýst.

Pétur Jónsson Háttv. framsm. (B. Þ.) vék að því í ræðu sinni, að ýmsar breyt.till. Ed. hefðu á sér flokkslit og væri í hag heimastjórnarmönnum. Eg þarf ekki og ætla eiginlega ekki að taka svari háttv.Ed. Eg er alls ekki heldur ánægður með gerðir hennar viðvíkjandi fjárlagafrv., þótt eg játi að hún hafl kift ýmsu í lag. En ómaklegt þykir mér að bregða henni um flokkshlutdrægni. Stærsta breytingin, sem hún gerði á frumvarpinu, er um háskólann. En það mál er ekki flokksmál í eðli sínu, og ekki af vorri tilhlutun heimastjórnarmanna. Ýmsir helztu fylgismenn þess í hitteð fyrra eru í sjálfstæðisflokknum og þegar fyrst var flutt inn tillaga hér í deildinni um fjárframlag til að koma háskólanum í framkvæmd á þessu ári við meðferð aukafjárlaganna um daginn, var hún flutt af mönnum úr því liði og samþykt með 19 atkvæðum. Þar næst má geta þess, að mikið af breytingum Ed. gekk þar fram flokklaust með þetta 9 atkv. og þar yfir. En þótt svo hefði verið, að flokkslitur væri nokkur á gerðum Ed. Hvern er um það að saka? Það var sjálfstæðisflokkurinn, sem leiddi asnann inn í herbúðirnar, fyrst á þingi 1909 og nú í Nd. við meðferð fjárlaganna með því að neita flokksafls í ýmsum fjárveitingum og breytingum. Það hafði ekki átt sér stað fyr, að fjárveitingar væri gerðar að flokksmáli að neinum verulegum mun. Skal eg einungis benda á örfá dæmi frá meðferð fjárlaganna hér um daginn. Þá var tekið fé frá Borgarfjarðarbrautinni og flutt á Stykkishólmsveginn og Skagafjarðarbrautina. Viti á Flatey var tekinn og kastað vestur á Bjargtanga o. fl. o. fl. Hvað er nú undarlegt í því þó hinn flokkurinn vildi leiða asnann út úr herbúðunum aftur, úr því hann hafði afl til þess í Ed.? Gallinn er að hann gerði það linlega. En hvaða lit sýna sjálfstæðismenn nú við þessa umræðu. Hér liggja fyrir 20 þingskjöl með hækkunartill, alls 87½ þús., þar með tel eg þó ekki háskólabygging h. 1. þm. Rvk (J. Þ.) með 100 þús. kr. Eg tek þar ekki á merinni mark. Hún getur varla verið meint alvarlega. En hitt alt virðist í fullri alvöru og verður líklega framfylgt með flokksfylgi að vanda. Af þessum till. er einungis ein veslingstillaga með 600 kr. upphæð frá heimastjórnarmönnum. Hinar allar frá sjálfstæðisliðinu utan fjárlaganefndar. En svo kemur þó viðleitnin fram að spara eitthvað upp í þetta, vegna fjárhagsins líklega. Og þó er ekki seilst um hurð til loku. Bara brugðið sér í kjördæmi heimastjórnarmanna eða þá slæm kjördæmi önnur og tekið: af Þingeyjarsýslubrautinni 10 þús. kr. Eyjafjarðarbrýrnar ... 10 - - af Borgarfjarðarbrautinni, því Mýrasýsla reyndist slæm 20 - - Vattarnessvitinn .... 6½ - - 2 verksmiðjur, sem heimastjórnarmenn eru mjög bendlaðir við . . . . 12 - - Þetta gerir alls 58½ þús. kr. Hér er óneitanlega litur á, þótt líklega sé nú ekki mikið meint með sumum þessum sparnaðartillögum. Þarna fyrir utan eru breyt.till. fjárlaganefndar. Þar nema hækkanir 67 þús. og fær koparþráður til Ísafjarðar 55 þús. kr. af því. Hann snertir raunar ekki heimastjórnarkjördæmi, þótt heimastjórnarmenn fylgi honum jöfnum höndum. Raunar eru sparnaðartillögur fjárlagan. upp á nálægt 80 þús. að nafninu til. En þar í er viðskiftaráðunauturinn 24 þús. kr. og Hafnarfjarðarbryggjan með 25 þús. kr. og er eg ekki hræddur um, að sjálfstæðismenn samþ. þær tillögur. En svo er líka Flateyjarvitinn, sem settur var inn í Ed. Þar er sparnaðurinn vís! Á þessu stutta yfirliti yfir breyt.till., sem fyrir liggja, má þó sjá tilhneigingar sjálfstæðismanna og ætla eg ekki um þær að fjölyrða. Einungis minnist eg þeirra orða, sem Sigvaldi prestur er látinn segja í »Manni og konu«: »Sómafólk alt það fólk«.

Jón Jónsson (1. þm. S.-Múl.): Eg ætla ekki að segja margt, og mundi alls ekki hafa tekið til máls, ef eg hefði ekki verið búinn að biðja um orðið áður en háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) talaði. Hann hefir tekið fram flest, það er eg vildi sagt hafa. Eg vil að eins fá því slegið föstu, fá það svart á hvítu í þingtíðindunum, hversu greinileg fjárhagsstefna flokkanna kemur fram í breyt.till. Frá sjálfstæðismönnum liggja fyrir till. um hækkun útgjaldanna, að upphæð 187550 kr. Frá heimastjórnarmönnum er að eins ein till. um 600 kr. hækkun. Frá utanflokksmönnum engin. Auk þess eru allar breyt.till. nefndarinnar; en hún er samsett af báðum flokkum og sleppi eg því þeim till. þótt sjálfstæðismenn séu þar í meiri hluta og ráði því mestu. Þetta tek eg fram til þess, að það komi skýrt fram í þingtíðindunum, hver flokkur það er, sem nú ræður mestu um þá niðurstöðu, er verður á fjárlögunum. Það er þess vert að fá því slegið föstu nú, þegar allir hrópa upp um það, að fjárhagurinn sé slæmur og nauðsyn sé að tekjurnar »ballanceri« við útgjöldin. Hér sést, hver flokkur því veldur, að tekjuhallinn mun verða meiri en dæmi eru til áður.

Skúli Thoroddsen Eg vildi leyfa mér að gera nokkrar athugasemdir, og þá fyrst og fremst um fjárveitinguna til þess að leggja tvöfaldan þráð milli Borðeyrar og Ísafjarðar. Það er gert ráð fyrir, að þetta kosti nú aðeins 55 þús. kr. Hefir landsímastjóri skrifað stjórnarráðinu, að í stað þess að koparþráður hefir áður kostað kr. 1,50 kílogr., þá sé nú komið tilboð um að fá hann keyptan fyrir kr. 1,10 kílogr., og þar sem spottinn er nú 196 kílometrar, þá verður sparnaðurinn, ef þetta tækifæri er notað, 60 kr. á kílom , eða alls 11,760 kr. Þetta er mikill sparnaður, og það er mjög áríðandi, að fá þarna tvöfaldan þráð, sem allra fyrst, til þess að full not verði að línunni. Sérstaklega er svo ástatt með Vestur-Ísafjarðarsýslu og Barðastrandarsýslu, að símtöl þaðan eru lítt möguleg meðan hann fæst ekki. Vona eg því að háttv. deild fallist á tillögu nefndarinnar að þessu leyti. Út af ræðu háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) skal eg benda á það, að það var töluvert villandi, sem hann sagði um viðskilnað neðri deildar við fjárl. eftir 3. umr., og það, hvernig Sjálfstæðismenn hefðu dregið sinn taum þar, og afsakaði hann Ed. með því, þótt hún hefði fundið ástæðu til að kippa ýmsu í liðinn. Svo að eg nú aðeins bendi á eina gr., þá vildi eg snöggvast líta á fjárveitingar til samgöngumála. Það sem er veitt til kjördæma mótstöðumanna vorra til flutningabrauta, er til Borgarfjarðarbrautar 10. þús. kr., til Reykdælabrautar 20 þús. kr., Rangárbrúin 45 þús. kr., Eyfirðingabraut 25 þús. kr., Grímsnesbraut er ekki gott að vita, hvar á að telja, en segjum að hún sé talin hálf til Sjálfstæðismanna og hálf til Heimastjórnarmanna, þá eru það 10 þús. kr. Þetta verða samtals 95 þús kr. Þá kemur til kjördæma Sjálfstæðisflokksins: Húnvetningabraut 20 þús. kr., Skagfirðingabraut 20 þús. kr. og Grímsnesbrautin hálf 10 þús. kr., samtals 50 þús. kr. Svona er nú ef litið er á flutningabrautirnar, að Sjálfstæðismenn, sem ráða yfir ? hlutum af kjördæmum landsins, hafa ekki skamtað sér meira en þetta. En hvað segir nú Ed. hér um? Menn skyldu nú hafa vænst þess, að þegar hún sá, hve vel meirihl. lét sér farast, þá kynni hún að meta það, en það er öðru nær, en svo hafi reynst. Hún hefir leyft sér að kippa burtu 10 þús. kr. frá Skagafjarðarbraut, ennfremur ræðst hún á brú á Haffjarðará og tekur þar 2 þús. kr. Ekki getur hún unnað Dalamönnum þess styrks, sem þeir áttu að fá, heldur verður hún að lækka hann um 1.300 kr. Hvammstangaveginn hefir hún eigi heldur getað látið í friði, og veginn milli Hafnarfj. og Keflavíkur hefir hún fært niður í 5 þús. kr. Þarna er nú komin röð af fjárveitingum, sem háttv.Ed. hefir ekki fundið ástæðu til að muna eftir, en hins vegar hefir hún munað eftir því, að Mýramenn eiga fulltrúa á þingi, sem er launa maklegur, og hefir því hækkað Borgarfjarðarbraut upp í 20 þús. kr. síðara árið. Einnig hefir hún munað eftir því, að Bjargtangar eru í Barðastrandarsýslu, og hefir því kipt þar burtu 14 þús. kr. til vitabyggingar. Þetta álít eg nú að ætti að nægja til þess að sýna, að það er þó dálítill flokksblær á meðferð Ed. á fjárlögunum í þetta sinn, og að það er ekki nema eðlilegt, þótt vér verðum frá vorri hálfu að gera eitthvað til að kippa þessu aftur í liðinn. Vér viljum unna háttv. mótflokksmönnum vorum alls góðs, en hitt er þó ofmikið, að þeir gíni yfir öllu, ekki fjölmennari en þeir eru. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) talaði stór orð, sem hann vildi að sæust í þingtíðindunum. Það mun hafa verið ríkt í huga hans að tala fyrir fólkið, en síður hitt, sem satt er og rétt, eins og maður þekkir, þegar talað er við kjósendur úr þeirri átt. Hann fáraðist um tillögur þær, sem vor flokkur gerir nú til útgjaldahækkunar. En ástæðan til þeirra er sú, að vér neyðumst til að gera þetta, til að verjast yfirgangi í vorn garð. Og þegar um það er að ræða, hverjum tekjuhallinn sé að kenna, þá vil eg spyrja: Hverjum er það að kenna, að ekki eru gerðar ráðstafanir til þess að bæta fjárhaginn? Er það ekki einmitt hinum virðulega flokki hans að kenna? Vér höfðum komið fram með frumv. til laga um farmgjald, sem gert var ráð fyrir, að gæfi af sér 180 þús. kr. á fjárhagstímabilinu og samþykt það hér í deildinni. En Heimastjórnarm. í háttv.Ed. þykir eigi fjárhagsástandið verra en svo, að þeir fella þetta frumv. Sjálfstæðisflokkurinn reyndi líka að útvega tekjur með því að samþykkja lög um einkaleyfi á ölgerð og ölverzlun, en eftir því sem eg veit bezt, er það mál nú svæft í Ed.  (Bjarni Jónsson: Nei, felt)  . Jæja, eg bið forláts, ef eg rugla saman frv., en þá er þetta aðeins því ljósara, og þetta hefði eg nú gaman af, að sæist í þingtíðindunum, samhliða, eða á eftir ræðu háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.). Þá vil eg svara háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.). Hann gerði þá fyrirspurn, hvort eg hefði sótt um það fé, 1200 kr., sem farið er fram á handa forseta sameinaðs þings, til þess að sækja Göngu-Hrólfs hátíðina. Mér hefir sem forseta borist bréf, sem er til mín og annara meðlima þingsins, og hefi eg lagt það fram á lestrarsalinn. Þar er forseta sameinaðs þings boðið, og það er á þingsins valdi, hvað það vill að gera skuli í því máli. Eg hefi ekki komið þar nærri til annars en að leggja þetta fram, og svo var mér líka kunnugt um, að háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) kom fram með þessa breyt.till. Annan hlut hefi eg ekki átt að þessu máli. En þar sem þm. fór með vanalegri góðvild í minn garð að ympra á því, hvort eg mundi vera sendilegur vegna kunnáttu minnar í frönsku, þá er því þar til að svara, að eg hefi áður bablað nokkuð í því máli, og jafnvel haldið ræður á því, en er nú orðinn - það skal eg játa - svo ryðgaður, að eg veit ekki, hvort eg mundi treysta mér til þess lengur. En þótt svo sé, þá yrði þó mín »repræsentation« aldrei lakari en hans var, þegar hann var ráðherra og var að fara út í skipin með túlk, eða þegar hann hafði sjóliðsforingjana í boði hjá sér og varð að gæta þess sem vandlegast, að hafa »chefinn« sem fjærst sér við borðið. Það yrði kannske eitthvað líkt um okkur í þessu, en fráleitt gæti það orðið verra hjá mér. En svo getur honum varla verið ókunnugt um það, að það er til annað mál, sem öllu fremur getur kallast heimsmál, og það er enska, og hygg eg, að eg mundi reyna að halda tölu á því máli, ef á þyrfti að halda. Forseta sameinaðs þings er ekki heldur boðið vegna þess, að það sé sjálfsagt, að hann kunni betur frönsku en aðrir, heldur vegna stöðu hans, til þess að »repræsentera« þingið og landið, og skal eg svo ekki fara frekar út í þessa sálma. Loksins skal eg þá víkja að botnvörpusektunum. Það er merkilegt, að sú afturganga skuli enn vera að trana sér fram. Eg mótmæli því enn einu sinni, að Danir eigi þar nokkra samningskröfu á hendur oss. Danir hafa aldrei fengið loforð fyrir þessu fé, nema um ákveðinn tíma, því að eins og fjárl. ætíð bera með sér, gilda fjárveitingar þær, sem þar standa, eingöngu fyrir fjárhagstímabilið. Þess vegna gat enginn íslenzkur ráðherra bundið hendur vorar á þennan hátt lengur en fyrir þann tíma, sem fjárl. náðu yfir. Það sem villir háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) mun vera það, að Danir eru teknir upp á því, að taka upp ýmsar fjárveitingar, sem þeir kalla »gennemgaaende«, og færa þær inn í bækur fjárlaganefndar, en það er ekki siður hér. Og svo er að líta á það, hvers vegna þetta fé var veitt upphaflega. Það var veitt af misskilningi, af því að oss var þá enn ekki orðið það ljóst, sem oss varð ljóst síðar, og sem Dönum á að verða ljóst, og það er það, að því fer fjarri, að þeim sé ekki borguð landhelgisgæzlan, þar sem þeir hafa veiðiréttinn. Hann er meira að segja svo mikils virði, að þeir mættu vel borga nokkuð á milli. Það er einmitt þetta, sem Sjálfstæðisflokkurinn vill gera Dönum ljóst, að þeir fá fulla borgun, og það er smámunasemi, að heimta þetta, og það er misskilningur af einstöku þingmönnum, að vera að þjarka um þetta. Þessi draugur var kveðinn hér niður síðast, og eg vona, að hann verði aftur kveðinn niður nú, og það svo, að hann gangi ekki oftar aftur.

Einar Jónsson Eg ætla í þetta sinn að brúka þá reglu, sem eg er reyndar vanur að beita, sem sé að láta atkvæði sýna afstöðu mína til málanna. Þó get eg ekki látið hjá líða í þetta sinn að minnast á nokkur atriði, og skal eg ekki vera langorður um þau. Mér lízt satt að segja illa á það, þegar nokkrir þm. eru nú búnir að skýra frá því, að ef breytingartillögur þær, er hér liggja fyrir, verði samþ., þá muni það hleypa útgjöldunum upp um 180 þús. kr., og það fyrir utan breyt.till. fjárlaganefndar, og eg skal segja það strax, að eg er flestum þessum breyt.till. móthverfur, nema brtill. nefndarinnar, sem eg mun greiða atkvæði með í mörgum liðum. Hér er ein tillaga af þeim, sem frammi liggja, sem eg stend sjálfur á ásamt fleirum. Það hefir þegar verið minst á hana, og eg hefi engu við það að bæta, nema að taka undir það sem sagt hefir verið. Hún er á þgskj. 890 og og hljóðar svo: »Aftan við 13. gr. B. H. 7. lið komi svohljóðandi athugasemd: Sparist svo mikið fé við brúargerðina á Ytri-Rangá, að nægi til brúargerðar á Varmadalslæk, má verja því til þess«. Það hafa verið færð greinileg rök fyrir því, að hér er ekki um neina skyldu að ræða, heldur að eins heimild til þess, að ef afgangur verði af fé því, sem veitt er til Rangárbrúarinnar, þá megi verja því til þessa, sérstaklega af því að það er ódýrara að gera nú brú á þennan læk, sem allir viðurkenna að nauðsynlegt er að gera, einmitt í sambandi við hina brúargerðina. Hér er ekki um nein aukin útgjöld að ræða, þótt það sé reyndar rétt hugsað, að ef þessari tillögu yrði hnekt, þá yrði fé það, sem afgangs kynni að verða frá Rangárbrúnni, kyrt í landssjóði. Eg hefi tekið hér út úr bunkanum fáeinar tillögur, og skal eg taka þær eftir röð. Vil eg þá fyrst taka till. á þgskj. 981, um lán til verksmiðjunnar Iðunnar, að upphæð 6 þús. kr. Eg finn ástæðu til, eins og síðast, að mótmæla þessu, og vil setja það í samband við aðra lánveitingu í 22. gr. 10. lið til niðursuðuverksmiðju á Ísafirði. Eg álít þess konar hæpið, því að verksmiðjum, sem einu sinni eru komnar á stað, og ekki geta borið sig, er varhugavert að lána úr landssjóði. Eg hefi ástæðu til að álíta þetta, þar sem eg kom fram með eina líka tillögu í hitt eð fyrra, þótt um nokkuð annað mál væri að ræða, sem sé lán til kaupfélagsins Ingólfs á Stokkseyri. Því var illa tekið þá, og eg skoða svo, sem hér sé nokkuð líkt ástatt, og úr því að þessu var þá hrundið fyrir mér, þá hefi eg enga ástæðu til þess að samþykkja þessu líkt nú. Eg álít, að hér sé líkt ástatt og um bónda, sem byrjar búskap, en hefir ekki lag eða möguleika til að búa. Ef hann fær lán, þá getur það að vísu treint í honum lífið í nokkur ár, en meira ekki. Þá er tillaga á þingskjali 893 frá háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) um, að fella burt 22. gr. alla. Hún er allstórkostleg, og vona eg að hún verði ekki samþykt, því að í þessari grein er margt gott. Í sambandi við hana vil eg minnast á tillögu frá háttv. 2. þm. Rvk. (M. B.). Hún fer skemra, en þó of langt. Hún fer fram á, að 3. og 11. liður þessarar greinar haldist, en alt hitt falli burt. Henni er eg líka mótfallinn. Þá er tillagan á þgskj. 887, sem kemur bændum hér í deildinni illa fyrir sjónir. Hún er viðvíkjandi smjörbúunum. Eg álít það skakt, að þessi styrkur falli burtu alt í einu, enda þótt búast megi við því, að honum sé einhvern tíma lokið. Eg álít að búin þurfi styrksins við, þangað til þau hafa borgað skuldir sínar. Þá er sjálfsagt að hann hætti, og mun eg því vera því fylgjandi, að hann haldist ekki nema 10 ár. Auðvitað ræður hver sínu atkvæði um þetta, en eg fyrir mitt leyti álít, að sanngjarnara sé að tiltaka 10 ár, en 5. Þá skal eg nefna till. á þgskj 898, aðallega af því að viðskiftaráðunauturinn hitti mig áðan og spurði mig rækilega út úr um það, hver mín skoðun væri á því máli. Eg sagði fátt, og skal ekki segja öllu fleira nú, af því að maðurinn er ekki viðstaddur. Eg ætla ekki beint að álasa honum, en eg er á móti því, að þessi fjárveiting sé bundin við nafn hans, enda þótt það sé óvíst, hvort aðrir hefðu gert meira gagn en hann í þessari stöðu að ýmsu leyti, þótt hann hafi ekki verið starfi sínu vaxinn að öllu leyti. Hann mun vera með fremri mönnum, sem vér eigum á að skipa til þess að halda fyrirlestra og kynna oss öðrum þjóðum, en aftur á móti ónýtari en aðrir í verzlunarsökum, sem ef til vill riði þó mest á. Annars skal eg ekki fara lengra út í þetta mál, úr því að maðurinn er hér ekki viðstaddur. Um styrkinn til heiðurs Sighv. Árnasyni fyrv, alþm. er það að segja, að eg er honum hjartanlega hlyntur, og vona eg, að enginn verði á móti því, að veita þessum merka og gamla manni sómasamlegan styrk, enda má vænta þess, að sá styrkur vari ekki nema stutta stund. Eg hefi séð hann nýlega, og eftir því sem mér leizt á hann, býst eg við því, að guð muni bráðum taka hann heim til sín, heldur en að geyma hann öllu lengur hérna hjá okkur. Þá eru á þingskjali 905 ætlaðar 2000 kr. til starfrækslu við loftskeytastöðvar. Er þetta auk kostnaðar við að koma upp loftskeytastöðvum í Reykjavík og Vestmannaeyjum. Eg sé enga sanngirni í þessu, einkum þar eð þeir sem eiga að hafa notin af þessu vilja ekkert með það hafa. Við höfum ekki efni á að vera að troða upp á menn hlutum, sem kosta ærnafé. Á þgskj. 919, seinasta atriði, er tillaga, sem mér þykir varhugaverð. Hún fer fram á, að fjárveitingin til Flóaáveitunnar falli niður. Mér finst það bæði varhugavert og ósanngjarnt, og spursmál, hvort nokkur önnur fjárveiting er þarfari. Ef háttv. þingmenn væru kunnugir þar, þá mundu þeir ekki sjá eftir því. Mun það bæði vera af ókunnugleik háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og svo að hann vilji hefna sín á háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), því það virðist svo, að hann finni sig ekki færan að svara háttv. 2. þm. Árn., en er alt af að senda honum hnífla. Eg vildi áður en eg sest niður beina örfáum orðum að h. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) Hann var með samanburð á flokkunum. Eg minnist að hann í hitt eð fyrra með stífum orðum bar hinum fyrverandi meiri hluta á brýn hlutdrægni, og að sú fyrverandi stjórn hafi matað sína menn. Hvaða dæmi kom hann svo með? Sneið af læknishéraði og sneið af prestakalli í Ísafjarðarsýslu. Eg skal svo ekki þreyta menn með fleiri orðum, en gera grein fyrir skoðun minni við atkvæðagreiðsluna.

Ráðherrann (Kr. J.). Eg hélt að eg mundi ekki þurfa að tala hér að þessu sinni, en þó er eitt lítið atriði í málinu, sem eg finn mig knúðan til að fara nokkrum orðum um. Háttvirt fjárlaganefnd hefir lagt til, að styrkur til bryggjugerðar í Krossvík á Akranesi falli burt. Eg fékk í vetur áskorun frá hreppsnefndinni í Ytri-Akraneshreppi um að útvega styrk til bryggjuaðgerðarinnar hjá þinginu, en hún kom svo seint, að eg fékk ekki tíma til að koma henni á framfæri í neðri deild, þegar fjárlögin voru hér fyrst til meðferðar. Fékk eg þá fjárlaganefndina í Ed. til að taka málið til meðferðar, en eigi tók hún þó tillöguna upp. En Ed. samþykti síðan tillögu frá mér um að veita 1000 kr. til bryggjuaðgerðarinnar. Eg skal geta þess, að í Krossvík er eina lendingin á Akranesi, þar sem kauptúnið er, sem nú er orðið mjög mannmargt, um 800 manns. Bryggjan var gerð 1907, og kostaði fullar 7000 kr. Lagði landssjóður til 2000 kr. sýslusjóður 700 kr. og hreppssjóður Ytri-Akraneshrepps það sem á vantaði, eitthvað yfir 4000 kr. Hreppssjóður gat ekki lagt alt þetta fé fram af sjóði sínum, og varð því að taka 1700 kr. lán. Bryggjan skemdist af sjávargangi í haust eða vetur. Var gerð rannsókn á skemdunum af Krabbe verkfræðing, og kostar aðgerðin minst 1000 kr. að hans áliti. Skjöl, er skýra þetta mál alt nákvæmlega, hafa verið lögð fram á lestrarsal þingsins, þar á meðal skoðunar- og álitsgerð Krabbe. Hreppurinn er í miklum skuldum áður, er stafa af kostnaðarsömum byggingum, skólahúsi og kirkju, og engar eignir á hreppurinn; sveitarfélagið getur vissulega eigi talist auðugt. Fyrir því vil eg leggja til, að landssjóður veiti þessar 1000 kr., sem um hefir verið beðið til þess að gera bryggjuna upp. Þetta er aðallending á Akranesi og er því til mikils gagns fyrir alla hreppana fyrir neðan Skarðsheiði, og auk þess er hún notuð af póstbátnum, sem gengur héðan til Borgarness. Er hún að því leyti til almenningsnota og til gagnsemdar fyrir landstjórnina. Mér virðist því öll sanngirni mæla með þessu fjárframlagi, og skal jafnframt benda á það, að þessu kjördæmi eru ekki ætluð nein fjárframlög af nokkuru tagi í þessum fjárlögum, því að Borgarfjarðarbrautin liggur í Mýrasýslu vestan Hvítár. Mér kom það því að öllu á óvart, að háttv. fjárlaganefnd skyldi leggja til að fella burtu þessa litlu fjárveiting, sem samþykt var með öllum atkv. í Ed. Óska eg að þessi háttv. deild verði ekki á móti fjárveitingunni, og að hún samþykki ekki till fjárlaganefndarinnar í þessu atriði.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg ætla að minnast á smá atriði í breyt.till. þess þingmanns, sem kendur er við »dragsúg«. Hann hélt lofræðu um Thorkillius gamla, sem hver maður heiðrar. Öðru máli er að gegna um bók þessa. Í henni eru ef til vill 70-100 blaðsíður, sem er æfisaga Thorkillius, auðvitað ekki skrifuð af þm. og því læsileg. En öll er bókin 2 stór og þykk bindi. Æfisagan, sem ekki er eftir dragsúgsþingmanninn, er það eina nýtilega í henni, en að öðru leyti er hún ein stór ruslakista. Hann mintist á bók, sem eg er við riðinn. Fáir ljúga meir en helming, segir máltækið. Hann sagði, að bók sú hafi kostað til þessa 4,500 kr., en hún hefir einungis kostað 3000 kr. Með öðrum orðum, hann lýgur ekki meiru en 50%. Á bók þá hafa norrænuprófessorar í Kaupmannahöfn, Kristjaníu og Oxford lokið lofsorði, en um bók hans hafa allir sagt hið sama, að hún væri endemi. Sami maður bar hér fram þingsályktunartillögu um guðsþakkafé, Thorkillisjóðurinn er guðsþakkafé, og hvernig hefir hann farið með hann? Vextir af því fé, sem þessi bók hefir kostað, hefðu nægt til að uppfræða 20 börn árlega um aldur og æfi. Hann hefir því svift 20 börn um aldur og æfi rétti til að eiga kost á fræðslu. Bókin hefir kostað á 5. þús. kr., en ekki hefði þurft jafn mörg hundruð til að gefa út nýtilega æfisögu. Svo er tillaga hans um að veita fé til afskrifta af ýmsu því í Kaupmannahöfn, er snertir Ísland. Það er í sjálfu sér mjög tilhlýðilegt og þarft verk, ef það væri í góðum höndum, og ætti Landsbókasafnið að annast það. En það er mjög ótilhlýðilegt, að láta skjalasafnið annast það. Það safn er alt annars eðlis. En merkustu handrit öll hér eru (og eiga að vera) í bókasafni landsins. Auk þess er mikið af þessu á latínu, en allir vita, að skjalavörðurinn kann ekki latínu. Svo trúi eg honum ekki fyrir að hirða og binda blöð og bækur, og ekki tel eg heldur vert að láta fara meira af fé og reikningum í gegnum hans hendur en þörf er á, sízt til bókbands. Vona eg að háttv.þm. skilji hvað eg á við.  Svo er ein till. frá sama þingm. um 100 þús. kr. fjárveitingu til að reisa háskólahús. Fyrst studdi hann háskólastofnunina, svo varð hann á móti henni og seinast vildi hann drepa hana. En þegar það tókst ekki, ætlar hann að gylla sig upp á ný með þessari tillögu. En landssjóður á ekki fé til þessa, enda getur háskólinn vel komist af með þau húsakynni, sem hann getur fengið hér í húsinu, og svo eitthvað af þeim húsnæðum, sem skólarnir hafa nú hér í bænum. Virðulegur 2. þm. Rang. (E. J.) var á móti öllum verksmiðjum, og þá einnig þeirri á Ísafirði. Röksemdaleiðsla hans í því efni var mjög undarleg, gekk hún alveg »over min Forstand og ind i Præstens«. Ætla eg svo ekki að segja meira að þessu sinni.

Bjarni Jónsson Eg vil benda á, að háttv.Ed. hefir gert þá breytingu við styrk til Jóns Ófeigssonar, að hún hefir bætt við orðunum »alt að 60 kr. fyrir örkina«. Það er gert óaðgengilegra með þessu, og vildi eg því leggja til, að þessu verði breytt. Held eg það sé öllum að meinfangalausu,. Eg er þakklátur hv. nefnd fyrir, að hún hefir tekið upp styrk til ferða milli Svíþjóðar, Íslands. Vil eg enn vekja athygli á því og mæla með því. Viðvíkjandi tillögu um fjárveitingu til háskóla skal eg geta þess, að eg álít að háskólinn gæti vel starfað hér í þessu húsi í 50 ár, án þess að það sé vanvirða eða standi fyrir þrifum. Auðvitað væri eg ekki á móti því að reist væri stórt og fagurt hús, ef menn hefðu úr svo miklu fé að spila, en þess gerist engin þörf.

Benedikt Sveinsson Eg vil minnast á breyt.till. á þgskj. 930. Svo er mál vaxið, að á komanda sumri eru liðin þúsund ár síðan Göngu-Hrólfur tók ríki í Norðmandíi og verða þar hátíðahöld mikil í minning þessa atburðar. Forstöðunefnd hátíðahaldsins hefir sýnt alþingi þá kurteisi, að bjóða forseta sameinaðs alþingis að taka þátt í hátíðinni og fer hún fram í Rúðuborg og París 9.-11. júní næstkomandi. Verður þar mikið um dýrðir, fjöldi manna af Norðurlöndum og úr öllum áttum heims. Mér finst þinginu ósamboðið að hafna boði hátíðanefndarinnar, því fremur sem það liggur Íslendingum nær en flestum öðrum þjóðum, að minnast landnáms Norðmanna á Frakklandi, því að það er svo nátengt byggingu Íslands. Löndin bygðust, sem kunnugt er, á sama tíma og af sömu þjóð, víkingunum norrænu, og svo var frændsemin náin, að meðal landnámsmanna vorra var Hrollaugur son Rögnvalds Mærajarls, bróðir Göngu-Hrólfs, að því er hinir beztu fræðimenn vorir hafa ritað í forneskju. Það má meir að segja fullyrða, að flestir Íslendingar séu komnir af Göngu-Hrólfi sjálfum, því að hann var langafi Ósvífrs hins spaka Helgasonar og Einars skálaglamms, að því er Landnámabók telur, en frá Ósvífi eru miklar ættir komnar. - Frændur vorir í Norðmandí týndu að vísu brátt tungu sinni, en engu að síður hélzt lengi frændsemi og vinátta með þeim og norrænum mönnum. Áttu víkingar þar löngum friðland. Svo var um Ólaf konung Haraldsson hinn digra, að hann hafði vetursetu með Rúðujörlum, áður hann yrði konungur í Noregi. Eldi og lengi eftir af norrænu skaplyndi og fornum háttum í Norðmandí, jafnvel til þessa dags. Eg hef minst á þetta til þess að sýna að Íslendingar hafa alveg sérstaka hvöt til þess að gefa gaum þessari 1000 ára hátíð og sinna boðinu. Eru Íslendingar einnig sú þjóð, sem bezt hefir haldið þjóðerni hinnar merku og frægu víkingaþjóðar, er bæði löndin bygði og verður því landi voru vafalaust sérstakur gaumur gefinn við þetta tækifæri, einkum ef vér sendum þangað fulltrúa fyrir þjóðarinnar hönd. En það er ekki oft, sem svo ber undir, að stórþjóðirnar minnast Íslands á allsherjar samkomum, sem athygli vekja um allan heim. Bent hefir verið á það, að annar maður fari héðan af landi til hátíðarinnar, en það skiftir hér engu máli. Hann fer sem »prívat«-maður, en þó hefir efri deild nú ætlað honum styrk til fararinnar. Það væri því meiri fjarstæða að synja þeim manni um styrk, sem beint er boðið af nefndinni sem fulltrúa þings og þjóðar og eg trúi því ekki fyr en eg tek á, að þingið láti sig þann vansa henda. Fjárveitingin hefði átt að koma í fjáraukalögunum, en við flutningsmenn vissum ekki af boðinu fyr en þau voru samþykt í þessari deild. En það kemur í einn stað niður. Forsetinn leggur féð til sjálfur í bráðina. Þá vil eg geta þess, að nafn mitt stendur ranglega á þingskjali 919. Eg á engan þátt í þeim breytingartillögum, sem þar standa og er þeim flestum mótfallinn. Það er fyrir vangá skrifstofunnar og misskilning, að eg er skráður þar sem flutningsmaður. Þá hefi eg leyft mér að koma fram með breyt.till. um það, að styrkurinn til viðskiftaráðunautar sé færður niður um 2000 kr. hvort árið og að hann sé bundinn við nafn Bjarna Jónssonar. Eg álít það alls ekki tilhlýðilegt að leggja þetta starf niður. Það hefir mætt heldur ómjúkri mótspymu frá Dana hálfu og þeir hafa litið réttilega svo á, að þetta væri drjúgt spor í þá átt, að auka sjálfstæði Íslendinga, en það ætti einmitt að hvetja til þess að standa fastir fyrir og leggja starfið ekki niður með úsæmd. Viðskiftaráðunauturinn hefir gert landinu mikið gagn með fyrirlestrum sínum erlendis, margsinnis tekið málstað vorn, einkum gegn Dönum, er oft hafa kastað að Íslendingum og reynt að rýra málstað þjóðarinnar. Eins hefir hann stuðlað að því að koma á heppilegum viðskiftasamböndum við Ísland. T. d. sendu Svíar hingað í sumar hestakaupmenn til Norðurlands, sem keyptu þar allmargt af hestum og hafði það í för með sér mikla verðhækkun á útfluttum hrossum. Var það fyrir tilstilli ráðunautarins. Má vænta mikilla hagsmuna af þeim markaði á komandi tímum. Því fé, sem veitt er viðskiftaráðunautinum, er því ekki á glæ kastað.

Hannes Hafstein Eg þóttist skilja það á háttv. forseta samþ. (Sk. Th.), að hann vildi gjarna, að sér væru veittar þessar 1200 kr. til þess að sækja 1000 ára hátíðina í Normandí fyrir alþingis hönd. Það gleður mig, hvað hann treystir sér vel. Ekki mundi mig fýsa að fara þessa för, ef eg væri í hans sporum. En það er nú víst líka nokkur munur á frönsku-kunnáttunni okkar. Mín er víst ekki beysin, ef það er satt, sem hann lagði svo mikla áherzlu á, að eg hafi í veizlu fyrir foringja á franska herskipinu látið »chefinn« sjálfan sitja sem lengst frá mér við borðið! En eg held að líka megi skilja þetta atriði á annan veg. Háttv. þm. hefir ef til vill ekki heyrt þess getið, að það er sumstaðar talin kurteisi, að vísa heiðursgestinum til sætis í heiðurssætinu við hlið húsfrúarinnar, án þess að húsbóndinn klíni sér þar hjá. Hann hefir þá oftast sitt sæti hinumeginn við borðið og lætur sér nægja að setja þann næst æzta hjá sér. Mér þykir ekki ósennilegt, að háttv.þm. kynnist einhverjum mannasiðum í þessa átt, ef hann fer þessa Frakklandsför, sem hann fýsir svo mjög til og í öllu falli vona eg, að hann verði búinn að læra það, áður en hann kemst í hið langþreyða ráðherrasæti - ef það á fyrir honum að liggja - og fer að halda »franskar veizlur« eða önnur heimboð. Eg vil að eins benda á annað atriði þessu viðvíkjandi. Það stendur, að þessar 1200 kr. eigi að notast í sumar, þó er lagt til að taka upphæðina á fjárlögin 1912-1913, löngu eftir að hátíðin verður um garð gengin. Hvernig hugsa menn sér, að upphæðin geti komið í landsreikningunum 1911? Eg held, að þessi till. hafi komið óvart fram hér, eða vanhugsað. Tillagan hefði átt að koma fram við aukafjárlögin frá 1910 -1911, eins og styrkveitingin til magisters Guðm. Finnbogasonar. Af hverju það hefir ekki verið reynt veit eg ekki. Nú er eftir þingsköpum ómögulegt að koma þessu að í fjáraukalögum lengur, því þau eiga að eins eftir að fara í sameinað þing, og þar komast nýjar tillögur ekki að, eins og kunnugt er. En eins og nú er komið, skil eg ekki, hvernig þessi fjárveiting kemur að gagni á fjárlögum fyrir næsta fjárhagstímabil, nema því að eins að sendiherrann kosti ferðina úr sínum eigin vasa og eigi svo endurgreiðslurétt á því fé, þegar fjárlögin 1912-1913 eru komin í gildi.

Jón Þorkelsson Eg skal strax drepa á þetta atriði. Við gleymdum að athuga það, að hér þurfti eiginlega fjárveitingu á fjáraukalögum. En fyrst það varð nú ekki, verður að bjargast við það fyrirkomulag, að forseti leggi sjálfur fram féð fyrst og fái það svo endurgreitt. Eg heyri það sagt, að einn h. þm. hafi beint óviðurkvæmilegum orðum að mér, meðan eg var úti, en svo hefir mér verið sagt, að það hafi verið háttv. 2. þm. S. Múl. (J. Ó.) og þá álít eg óþarft að svara því.

Flutningsmaður (Jón Jónsson 1. þm.N.-Múl.): Eg vænti, að háttv. þingd. taki þessari tillögu vel. Mönnum er það kunnugt, að fullt eins mikil ástæða er til að kjósa lækna, eins og presta. Prestarnir eru kjörnir af söfnuðunum með það fyrir augum að sjá fyrir sálarheill safnaðanna, en læknar eiga að sjá fyrir líkamlegri heilbrigði. Er hér um nokkuð skylt mál að ræða, og ekki hægt að gera hér upp í milli. Eins og kunnugt er, hagar veitingarvaldið veitingum svo, að eldri læknar eru látnir sitja fyrir hinum yngri, og sömuleiðis háskólakandídatar, þótt enga yfirburði, eða jafnvel síður en svo, hafi yfir hina. Einnig er talið sjálfsagt, að veita embættin, þótt ekki sé nema einn umsækjandi, án þess að hann hafi nokkur sérstök meðmæli né sé til stöðunnar fallinn. Eg vona, að hæstv. ráðherra hafi ekki á móti tillögunni og líti á þetta með sanngirnisaugum. Yfir höfuð er það slæmt, ef óánægja rís út af slíkum málum. Stjórninni er um kent, ef í embættin veljast miður hæfir menn, um leið og máske hæfum læknum er bolað frá. Það vita allir, að það er svo margt, sem til greina kemur við slíkar embættaveitingar: pólitísk áhrif, vinfengi og frændsemi; því verður ekki á móti borið, menn þekkja það svo vel. Auðvitað er misjafnt, hvað stjórnin er óhlutdræg í þessu efni. En svona gengur það. Aðalreglan er að vísu sú, að fara eftir því sem mennirnir hafa reynst, og einmitt þess vegna ættu héraðsbúar að fá að leggja sinn dóm á manninn, áður en hann er skipaður. Það er oft bagalegt, þegar gömlum lækni, þótt hæfur sé, er veitt erfitt hérað, en ungur maður kemst ekki að, þótt miklu betur sé til stöðunnar fallinn. Eg skal ekki fjölyrða meira um till.; eg vona, að henni verði vel tekið.

Framsm. (Eir. Briem) Eins og nefndarálitið ber með sér, þá er nefndin samþykk öllum tillögunum. Þó er ein till., sem hún vill að feld sé í burtu, þó hún geti fallist á efni hennar; það er 7 till. Okkur virðist þessi till. eigi ekki heima í athugasemdum við landsreikningana; hún snertir þá ekki neitt. En nefndin hefir samt sem áður ekkert að athuga við till. í sjálfu sér. Þá vildi eg minnast nokkrum orðum á 3. till. Nefndin hefir ekkert á móti því að hún sé samþykt, en það sést í landsreikningnum, að það, sem hefir gefið tilefnið til þessarar till., er það að yfirskoðunarmenn landsreikninganna höfðu gert þær athugasemdir viðvíkjandi reikningum lagaskólans og gagnfræðaskólans á Akureyri, að þeir voru í vafa um, að hve miklu leyti þeir hefðu farið fram yfir áætlun. Í svari sínu við athugasemdunum sagði fyrv. ráðherra að lagaskólareikningurinn væri að sumu leyti „ekki greinilegur“ og reikningur gagnfræðaskólans „ekki vel aðgengilegur“. Af þessum ástæðum komu yfirskoðunarmennirnir með þessa tillögu. Nefndin vill láta þess getið um reikning lagaskólans, að hún hefir fengið að sjá skilyrðislausa kvittun stjórnarráðsins fyrir honum og hafði það ekkert við hann að athuga. Um síðari reikninginn er það að segja, að reikningshaldarinn er hér sjálfur í deildinni og hefir skýrt frá því, að hann viti ekki, við hvað sé átt með þessum orðum.. Nefndin vildi láta þessa getið, en samt sem áður er hún tillögunni samþykk, því að þó að ástæður fyrir þessari till. séu eigi á rökum bygðar í þetta sinn, þá getur verið full ástæða til að vera strangur í slíkum efnum, þegar öðruvísi stendur á. Nefndin ræður því hv. deild til að samþykkja allar tillögurnar nema þá 7.

Ráðherra (Kr. J).: Gegn einni af þessum tillögum hreyfði eg mótmælum í Nd.; það er 4. tillagan. Hún er að réttu lagi í tveim liðum. Í fyrri hluta hennar er skorað á stjórnina að taka upp í frv. til fjáraukalaga allar umframgreiðslur í landsreikningunum á fastákveðnum fjárveitingum. Þessi partur er algerlega óþarfur vegna þess að þetta er alt af gert. Svo er síðari hlutinn um umframgreiðslur á áætluðum upphæðum lögmæltra útgjalda. Það hefir ávalt farið eftir áliti stjórnarinnar, hvenær nauðsynlegt hefir verið að taka á aukafjárlög umframgreiðslur á lögmæltum fjárveitingum og áætluðum upphæðum. Þegar gjaldið er lögfyrirskipað og upphæðin er áætluð, þá felst einmitt í því það, að stjórnin á ekki að þurfa að heimta heimild á fjáraukalögum til að fara fram úr upphæðinni. Stjórnin á að geta dæmt um það, hvort umframgreiðslulán hafi verið nauðsynleg. Eg verð því að álíta þenna lið að sumu leyti óþarfan, og að sumu leyti rangan, og vil leggja til að hann sé feldur burt. Landstjórnin mun hlýðnast því fyrirmæli, að taka upp á fjáraukalög allar þær umframgreiðslur, sem ekki er bein eða óbein heimild fyrir í fjárlögunum. En hitt verð eg að álíta óþarft að skylda stjórnina til að taka upp á fjáraukalög hverja einustu umframgreiðslu á áætluðum en sjálfsögðum gjaldaupphæðum, hversu lítil sem er.

Sigurður Hjörleifsson Eg er sammála háttv. framsögumanni um að 7. gr. komi einkennilega fyrir. Hinsvegar er því svo varið, að hér er um nauðsynjamál að ræða og vildi eg þess vegna mæla með því að hún fái að standa. Eg viðurkenni það, að liðurinn ætti ekki hér að vera, en það gerir ekkert til þótt formið sé ekki sem allra bezt; menn eiga að láta það ráða meiru, að hér er um þjóðnytjamál að ræða.

Framsögumaður: Það var hæstv. ráðherra, sem gerði athugasemd við 4. lið tillögunnar, og það var rétt, sem hann sagði, að það er munur á því, hvort umframgreiðslur hafa átt sér stað við fastákveðnar fjárveitingar, eða áætlaðar upphæðir lögmæltra gjalda. Það hefir alt af verið venja að tilfæra ekki þær upphæðir, sem gera má ráð fyrir að settar hefðu verið í lögin, ef vissa hefði verið um, hve miklar þær mundu verða. En reynslan sýnir, að það geti verið meiningamunur um það, hvað séu fastákveðnar fjárveitingar og hvað ekki. Sá meiningamunur hefir orðið svo mikill á fjáraukalögunum 1908-09, að nefndin í neðri deild tekur það fram, að fyrir utan þær upphæðir, sem standa þar í 8. gr. frv., séu 27 liðir, sem stjórnin hafi ekki tekið upp, en sem yfirskoðunarmennirnir telja að þurfi aukafjárveitingu fyrir. Þar sem nú að þarna voru um 30 liðir, sem ekki hafa verið teknir upp, þá hefir það verið samþykt í neðri deild til að koma í veg fyrir ágreining framvegis, að taka skuli upp allar umframgreiðslur, hvort heldur þær eru við áætluð gjöld eða fastákveðin. Nefndin tók það til skoðunar, að hér væri verið að breyta frá reglu, sem fylgt hefði verið frá því 1875 að fjárlög voru fyrst samþykt, en áleit að með þessari nýju aðferð yrði komið í veg fyrir óþarfa ágreining, þar sem meiningamunur gæti orðið svo mikill. Viðvíkjandi því sem háttv. þingm. Akureyrar sagði um 7. liðinn, þá er eg honum alveg samdóma. Sú tillaga er góð og gagnleg. En nefndinni þótti ekki ástæða til að taka hana þarna upp af því, að með því væru eins og opnaðar dyr til að koma að alls konar ályktunum, sem ekkert koma landsreikningnum við.

Ráðherra (Kr. J): Þetta hefir ekki sannfært mig um að rétt sé að fara svona langt. Þegar það er ljóst, að upphæðin er áætluð upphæð, þá er það vafalaust, að stjórninni er veitt heimild til að fara fram yfir hina „áætluðu“ upphæð til að koma verkinu í framkvæmd. Þegar um litlar upphæðir er að ræða, 5, 10 eða 15 kr., þá er engin ástæða til að taka þær upp í fjáraukalög; með því móti yrðu þau stór bálkur. En held, að það eigi að vera komið undir „conduite“ stjórnarinnar hvort hún álítur umframgreiðsluna svo mikla, að það þurfi að koma til þingsins kasta, að samþykkja hana á aukafjárlögum. Eg get ekki séð, að þó að einhver misbrestur hafi orðið á þessu síðustu 2 árin, að svo þurfi að vera næstu 2-3 árin. Eg kannast við, að það hafi verið slept of mörgum útgjöldum, sem hefði átt að taka upp í fjáraukalögin, þótt hinsvegar sé vafasamt um sum atriðin. Eg sé ekki að þingið bæti sig neitt á því að fara að samþykkja þetta. En svo er enn, að það á samkv. liðnum ekki að taka aðrar umframgreiðslur upp en þær, „er nokkru nemi“. En hver á að dæma um það, hverjar upphæðir nemi nokkru ? Það verður auðvitað stjórnin. Eg held því að betra væri að fella alveg burtu þennan 4. lið, hann má missast.

Kristinn Daníelsson Eg vildi að eins vekja athygli manna á því, að eg hygg, að það sé árangurslaust að vera að tala um 4. lið tillögunnar, vegna þess, að hann getur ekki orðið borinn undir atkvæði sérstaklega við þessa umræðu, sem er síðasta umræða þessa máls. Eftir 29. gr. þingsk. eiga sömu reglur við hana og við 3. umr. frumvarpa, að ekki er hægt að bera upp nema brtill. Það þyrfti því, ef menn vilja fella 4. lið, annaðhvort að taka málið út af dagskrá, til þess að hægt sé að koma með brtill. um að fella 4. lið niður, eða fella málið alveg. Þetta finst mér þó ekki tilvinnandi, heldur þykir mér rétt að lofa 4. lið að standa. Mér finst stjórnin ekki þurfa að búast við, að eiga von á vítum fyrir umframgreiðslur, þó að þeirri aðalreglu sé fylgt, að taka upp í fjáraukalögin allar slíkar upphæðir.

Ráðherra (Kr. J.) Þessar tillögur hafa ætíð verið bornar upp hér í deildinni lið fyrir lið. Svo var og í háttv. neðri deild um daginn. Eg hreyfði þar mótmælum gegn þessum sama lið, og var hann samþyktur með ekki miklum atkvæðamun.

Lárus H. Bjarnason Það hefði átt að bera upp hvern lið sérstaklega við fyrri umræðu. Eg er samdóma háttv.þm. V.-Ísf. um að enginn vafi sé á því að br.till. þurfi til að fella niður einstaka liði.

Forseti: leitaði samþykkis deildarmanna, með leyfi ráðherra, um þau afbrigði frá þingsköpunum, að bera hvern lið undir atkvæði sérstaklega. Það samþ. með 11 samhl. atkvæðum.

Framsm. (Eir. Briem) Eins og nefndarálitið ber með sér hefir nefndin ekkert haft að athuga við þetta frumvarp, nema það, að 600 kr. upphæð hafa lent á skökkum stað í reikningnum. Til námsstyrks á prestaskólanum höfðu verið veittar 1200 kr., en af þessari upphæð voru ekki útborgaðar nema 600 kr. í landsreikningnum var öll þessi upphæð ranglega talin með í gjöldum til prestaskólans, og færði Nd. því þennan lið niður um 600 kr. En þessi niðurfærsla var látin koma fram á skökkum lið, nefnilega á 6. A., en átti að koma fram á lið 6. B. Nefndin hefir því komið með breytingartillögu um að lagfæra þetta. -

August Flygenring Í þessari tillögu eru 3 liðir. Í 1. lið er gjört ráð fyrir að nefnd þessi rannsaki, hvort auka megi tekjur landsjóðs með einkarétti á aðfluttum vörum. Í 2. lið, að hún íhugi bankamál landsins, og í 3. lagi að hún athugi ýms atvinnu og verzlunarmál, svo sem hlutafélög og samvinnufélagsskap. Það blandast víst engum hugur um, að það er mikill vandi að kjósa í þessa nefnd, svo að hún verði vel skipuð, og geti leyst af hendi starf sitt, sem er afarmikið, eins og t. d. 2. liður. Fyrsti liður er orðaður svo, að nefndin eigi að rannsaka, hvort tiltækilegt sé að auka tekjur landsjóðs með einkarétti á aðfluttum vörum. Þetta er nýtilkomin fluga, sem hefir verið skotið út og ætlast er til að megi bjarga með öllum fjárhag landsins. Eg og fleiri lítum svo á, að það væri miklu nær að íhuga ýmsar aðrar leiðir, sem skynsamlegri væru og auðveldari. Út af þessu hefi eg ásamt háttv. 4. kgkj. komið fram með brtill. við þann lið, sem fer fram á að fyrst skuli rannsaka, með hverju móti sé tiltækilegt að auka tekjur landsjóðs, og síðan eða jafnframt, hvort heppilegt væri að landið hefði einkasölurétt á nokkrum aðfluttum vörum. Hið síðara hefi eg ekki sett af því, að eg álíti það atriði ætti að fylgja með, heldur hefi eg gjört það til samkomulags við neðri deild. Um hina liðina höfum við gjört þær tillögur, að þeir falli burtu, af því, að við búumst við að nefndin hafi stuttan tíma til starfa og að nefndarmenn hafi önnur störf á hendi jafnframt; þá þótti okkur ekkert þýða að hlaða meiri störfum á hana. Hvortveggja liðirnir eru svo umfangsmikil mál, að þau verða ekki rannsökuð nema með löngum tíma. Síðasta brtill. okkar er að fella burtu, að 4 nefndarmanna skuli kosnir í Sameinuðu þingi. Við lítum svo á, að stjórnin sé miklu betri og hæfari til að skipa nefndina heldur en sameinað þing, velji hæfari menn en sem sam. þing kýs, því þar mun mestu ráða framgirni einstakra manna og flokksfylgi við þá. Nú með því, að ekki mun til neins að koma með þessa breytingu til neðri deildar, þá höfum við afráðið að taka þessa tillögu aftur. Hinar vonum við að verði samþyktar.

Sigurður Hjörleifsson Máli þessu víkur svo við, að í háttv. neðri deild voru bornar fram 2 tillögur til þingsályktunar, önnur frá peningamálanefndinni um að skipa milliþinganefnd til að rannsaka bankamál landsins, og hin frá tolllaganefndinni um að skipa nefnd til að rannsaka einkarétt á aðfluttum vörum. Til þess að spara fé, kom nefndunum saman um að steypa málunum saman og skipa aðeins eina nefnd. Eg skal játa, að verkefnið er mikið og það er hæpið, hvort nefndin geti leyst starf sitt viðunanlega af hendi á svo stuttum tíma. Mér er ekkert kappsmál um, hverjir verði skipaðir í þessa nefnd, en þætti hinsvegar leitt ef hún yrði ekki skipuð, og henni falið að íhuga bæði þessi stórmál. Það er líka full þörf á að rannsökuð sé hlutafélög og sameignarfélög, því þau eru orðin hreinasta þjóðarplága; svo mikil er orðin óreiða í þeim málum. Eg hefi skilið tillögur tolllaganefndarinnar svo, að það lægi sérstaklega fyrir þessari nefnd, að rannsaka hvernig væri tiltækilegast að auka tekjur landsins, en þeirri spurningu er ekki vel svarandi fyr en búið er að rannsaka, hvort tiltækilegt sé að gjöra það með einkarétti á aðfluttum vörum Ef það reynist ekki tiltækilegt, þá rís spurningin, hvernig eigi að gjöra það. (Júl. Havsteen: Ekki með einokun)  . Nafnið gerir ekkert til. Það er mest vert um gagnið, og einokun tíðkast í fleiri löndum, t. d. Frakklandi. Þó að nefndinni sé hér ætlað mikið starf, þá mun hún þó geta nokkru afkastað fyrir næsta þing. Og mun eg því greiða henni atkvæði. Eins og nú er ástatt, þykir mér undarlegt að menn skuli ekki sætta sig við það, sem öll tolllaganefndin í neðri deild hefir lagt til um skipun nefndarinnar. Eins og kunnugt er, þá hefir stjórn sú, sem nú situr að völdum, eiginlega ekki neinn flokk á bak við sig, það er því eðlilegt að flokkarnir komi sér saman um það í Sameinuðu þingi, hverjir skuli hafa sæti í nefndinni.

Steingrímur Jónsson Eg vil aðeins minna á það í þessu sambandi, að það er undarlegt, að tillaga er nú komin fram um milliþinganefnd, áður en þingið er búið að vinna úr því, sem milliþinganefndin í skattamálunum kom með, og eg álít þessa tillögu frá háttvirtri neðri deild hreinasta „humbug“. En ef nefnd ætti að skipa, væri miklu réttara að stjórnin skipaði hana en þingið, þar sem þingið mundi velja í hana að mestu eftir flokkum. Nefndarstarfið á að grípa yfir allar greinar atvinnumálanna, og sé tilætlunin að þetta sé gert í flughasti, svo að árangurinn verði lagður fyrir næsta þing, þá ætti nefndin að falla. Ef aðeins væri tekið aðalatriðið, hvort ekki væri kostur á að útvega landsjóði auknar tekjur, þá væri það sæmilegra, þó ekki sé rétt að vera að koma með nýja milliþinganefnd, meðan þingið getur ekki tekið til meðferðar frumvörp þau, sem skattamálanefndin samdi. Eg hefi gengið inn á að taka aftur 4. breytingartillögu okkar, þó eg álíti að hún hefði verið til bóta. Eg álít að milliþinganefndir starfi betur, ef þær eru kosnar af stjórninni og þá starfa þær á hennar ábyrgð. En þetta hefir fordæmi frá 1907.

Ráðherra: Eg ætla, að það hafi verið misráðið af háttvirtum flutningsmönnum að taka 4. breytingartillöguna aftur. En eg stóð aðallega upp vegna orða, sem háttvirtur þingmaður Akureyrarkaupstaðar sagði. Hann sagði, að núverandi stjórn hefði engan flokk að baki sér. Eg býst við að eg hafi eins mikinn flokk að baki mér og sá flokkur er, sem hann er málsvari fyrir. Eg ætla að hans ógætilegu og óvarlegu orð hafi við lítið að styðjast og það er ekki í fyrsta sinn í vetur, sem hann kemur fram með árásir á mig. Eg býst við, að eg standi betur að vígi í sjálfstæðisflokknum hjá þjóðinni á Íslandi, en þingflokkur hans, eða garpar þeir sem mestu hafa ráðið í þeim flokk þennan vetur eða síðari hluta hans. Orð mína snerta ekki allan þann flokk. En það mun á daginn koma, áður en langt um líður, hvernig þeir hvor um sig standa gagnvart þjóðinni.

Sigurður Hjörleifsson Það er ekki ný bóla að hæstvirtur ráðherra hreytir til mín ónotum. 
             Það var ekki tilgangur minn að styggja hann að neinu leyti. Það er viðurkent og þing, og þjóð veit það, að hæstvirtur ráðherra hefir ekki þingflokk að baki sér eftir að hann tók við embættinu. Því þingflokkurinn, sem hjálpaði honum til embættisins, taldi hann ekki sinn flokksmann. Það sem eg sagði var alls ekki til lítilsvirðingar sagt. Þetta má kalla að stökkva upp á nef sér, að nota svona tækifæri til þess að hreyta að þeim þingmönnum illyrðum, sem honum er í nöp við. Hvert fylgi hæstvirtur ráðherra hafi í landinu, skal eg ekki segja, það sýnir sig á sínum tíma, en er ekki á dagskrá hér, en verður vonandi bráðlega á dagskrá þjóðarinnar.

Sigurður Stefánsson Eg verð að taka undir með þeim háttvirtum þingmönnum, sem hafa látið það í ljósi, að þetta verkefni sé svo mikið, að ekki muni finnast menn í landinu, er geti int það af hendi á svo stuttum tíma. Eg felli mig betur við breytingartillöguna við 1. lið en fyrsta lið sjálfan, en eg álít að hið merkilegasta í tillögunni sé 3. liður, sem hefði átt að vera 1. liður. Eg vil taka undir með háttvirtum þingmanni Akureyrar, að það sé orðin hin stærsta ógæfa, hvernig þessi samvinnufélagsskapur er rekinn. Þing og stjórn hafa næstum virt að vettugi alt það starf, sem millilandanefndin í skattamálum vann, og er það óviðeigandi að vera nú að skipa nýja nefnd, meðan ekki er unnið úr því sem nefndin hefir gert áður. Um þriðja lið tillögunnar er mér einna sárast, og eg álít að tolllaganefndin hefði unnið þarfara verk að binda nefndarstarfið aðeins við þann lið heldur en að taka þetta alt upp. Það er ekki gott að vita, hvert fjártjón það, er þegar er orðið, getur orðið fyrir landið, er hver fjárglæframaðurinn á fætur öðrum leiðir bændur út í heimskulegar spekulationir; víst er það að nú stendur margur bóndinn með bogið bakið undir þeim skuldum og ábyrgðum, sem hann af einfeldni sinni hefir undirgengist í sumum þessum svo nefndu samvinnufélögum, kaupfélögum og iðnfyrirtækjum, sem nú eru annaðhvort alveg farin á höfuðið eða því sem næst. Að reisa skorður við þessu með lögum er að vísu ákaflega mikið vandaverk. Það hefir um langan tíma verið á prjónunum hjá bræðraþjóðum okkar, og ætti reynsla þeirra að geta verið okkur til gagns og lög þau sem þeir hafa sett um þetta gætu orðið til hliðsjónar við lagasetningu um þetta mál. Stjórnin átti að búa veruleg tekjuaukalög undir þingið að þessu sinni, en hún hefir vanrækt það fullkomlega, sem svo margt annað, og það svo rækilega, að hún hefir ekki komið svo sem með neitt í hið stóra skarð, sem verður eftir vínfangatollinn í tekjum landsins. Og svo tolllaganefndin í háttvirtri neðri deild. Eg ber ekki „respekt“ fyrir henni. Hún er sú aumasta nefnd, sem verið hefir á þessu þingi. Hún fær þetta mál í hendur í þingbyrjun og skilar því af sér nú í þinglok og hefir sama sem ekkert gert. Er svo málið sent hingað í efri deild alveg óundirbúið, og á það því sammerkt svo mörgu, sem frá neðri deild kemur. Um einkaréttinn skal eg ekki tala mikið, en eg hygg að þeir séu hér fáir, sem bera gott skyn á það mál. Við höfum tollstofna hér, sem við gætum notað miklu betur en nú er gert, án þess að auka verulega tolleftirlit eða að gera það dýrara sem nokkru nemi, og ætti nefndin fyrst og fremst að athuga þá. Hinsvegar legg eg ekki mikið upp úr breytingartillögunum, en mun greiða tillögunni atkvæði, þó það sé ekki af neinu tilliti til nefndarinnar. Það er nú orðin tízka að draga alt til síðustu stundar, og má segja um þingið eins og sagt er um valinn, er hann hefir drepið rjúpuna, að hann kennir sín ekki fyr en kemur að hjartanu. Nú í þinglok fara menn fyrst að sjá, í hvaða ógöngur er komið, og er þá farið að fálma út í loftið og tekið til ýmsra ráða, sem eru miður heppileg. Það er venja að þingið velji þessar milliþinganefndir, en ef við hefðum stjórn, sem við gætum treyst, væri fult eins rétt að fela henni að útnefna mennina. Í þessu máli er mér sama hvort er. Það var sagt, er við fengum innlenda stjórn, að hún mundi undirbúa lögin betur fyrir þingið. Sú von hefir allmjög svikið þetta land. Aldrei hefir verið meiri milliþingajarmur en á síðustu þingum. Um flokkana skal eg ekki tala; framtíðin verður að skera úr því, hvernig skipast um þá, en því get eg búist við, að allmjög verði næsta þing öðruvísi skipað en þetta þing.

Lárus H. Bjarnason Það var margt rétt í ræðu háttvirts þingmanns Ísfirðinga, eins og vant er, og er eg honum sérstaklega sammála um, að nauðsyn væri á því, að búin væru til lög um stofnun atvinnufélaga, eins og eg tók fram á þingi 1909, enda var þetta eitt af því, sem stjórnin hefði átt að gera, en lagðist undir höfuð, eins og flest eða alt annað, sem hún átti að gera í löggjafarmálum. Eg hallast einnig fremur að brt. við 1. lið en að sjálfum liðnum, en tel auk þess eftir atvikum rétt að fella niður 2. og 3. lið, ekki af því, að ekki væri gott að þeir væru einnig athugaðir, heldur af því að eg veit ekki völ á mönnum, er væru vel vígir á þá alla, enda tíminn of naumur til að sinna svo mörgum málum til aukaþings eða jafnvel til næsta reglulega alþingis. Út af því, hvort nauðsynlegt sé að brúka mikið milliþinganefndir, eftir að stjórnin er orðin innlend, er rétt að geta þess, að fyrsta innlenda stjórn brúkaði lítið milliþinganefndir og bjó þó lög vel undir þingið. Hinsvegar gerðu þær nefndir, sem störfuðu í hennar tíð, mikið gagn. Öll lagafrumvörp kirkjumálanefndarinnar að 1 undanteknu, sem stjórnin lét liggja, gengu t. d. fram lítið breytt. Fátækralaganefndin kom með tvö lagafrumvörp, sem gengu bæði fram og þykja góð lög. Nú, með því hér er um mikið vandamál að ræða, tel eg eftir atvikum rétt að nefnd sé skipuð, enda þótt eg beri gott traust til núverandi stjórnar, hvort sem sannara er, að hún hafi mikinn eða lítinn flokk að baki sér. Eg skal engu spá um, hvor flokkurinn verði ofaná við næstu kosningar. Þjóðin er því miður svo lítið þroskuð eins og sýndi sig 1908, að veðrabrigði með henni verða ekki fyrirfram séð, fremur en í loftinu yfir oss.

Ráðherra (Kr. J.) Það var óþarfi af háttvirtum þingmanni Akureyrarkaupstaðar að stökkva svo upp á nef sér, svo eg noti hans eigin orð, út af ummælum mínum. Það er langt frá því, að eg hafi neitt á móti milliþinganefnd. Eg álít, að hér sé um það stórmál að ræða, að nefnd sé rétt að skipa, en eg álít ekki rétt eins og sakir standa, að þingið kjósi mennina í hana. Þá verður þetta að bitlingi til flokksþarfa, en ekki lagður verðleikur á metaskálarnar, þar sem stjórnin þó mundi reyna að fara eftir verðleikum. Eg lít svo á, að stjómin ætti ætíð að skipa þessar nefndir, hver sem hún væri. Hér er farið inn á braut, sem er mjög svo varhugaverð. Það sem felst í 1. lið er fullkomlega nægilegt verkefni fyrir hina fyrirhuguðu nefnd; enda er tæplega rétt að láta sömu nefnd fjalla um öll þessi mál, sem hún á að hafa til meðferðar eftir tillögunni. Hvort þessi nefnd getur verið búin að ljúka störfum sínum fyrir næsta þing, er ekki gott að vita, ef aukaþing verður haldið, en fyrir næsta reglulegt þing ætti hún að hafa lokið starfinu, svo að þing og stjórn fái notfært sér það. -

Kristinn Daníelsson Háttv. 3. kgk. þm. tók það fram, að nefndinni væri ætlað alt of mikið starf eftir tillögunni, eins og hún er nú. Og hæstv. ráðherra lét í ljós sömu skoðun. Eg get vel tekið undir það, að starfið er mikið og væri ærið nóg verkefni handa fleiri nefndum. En vegna þess, að slíkar nefndarskipanir kosta talsvert mikið fé, býst eg við að þingið, af sparnaðarástæðum, sjái sér ekki fært að skipa meira en eina nefnd, að svo stöddu. Hins vegar hygg eg vera gert of mikið úr óskyldleik þessara mála, sem nefndinni er ætlað að rannsaka. Og þó að starfið sé mikið, þá hygg eg að það geti ekki skaðað, þó að tvö hin síðari atriðin fylgi með. Nefndin mundi þá aðallega íhuga fyrsta atriðið, en láta hin sitja á hakanum og að eins taka þau til athugunar að svo miklu leyti sem fé og tími entist til. Þess vegna vil eg láta tillöguna halda sér að þessu leyti eins og hún kom frá n. d. Viðvíkjandi 4. breytingartillögunni skal eg að eins geta þess, að eg er þakklátur flutningsmönnum fyrir það, að þeir hafa tekið hana aftur. Mér sýnist eiga fult eins vel við að þingið kjósi nefndarmennina, ekki af því að eg vilji að þetta sé notað sem pólitískir bitlingar, heldur af því að það má ætla, að mismunandi flokkar líti sínum augum hver á þessi mál, og er æskilegt að skoðanir beggja komi fram í nefndinni. Enda hefir það sýnt sig áður, að menn úr ólíkum flokkum hafa getað komið sér vel saman og unnið í bróðerni án flokkarígs í milliþinganefndum, því að þar kemur hið pólitíska dagstríð ekki til greina. Háttv. þm. Ísafjarðar vildi rekja orsakirnar til þess, að þörf er á milliþinganefnd, til ónýtrar stjórnar á undanförnum árum. Þetta er ekki rétt álitið. Milliþinganefndir eru skipaðar í öllum löndum og þarf ekki að vera ónýtri stjórn að kenna þó að þeirra sé þörf hér eins og annarstaðar. Eg skal ekki blanda mér í ýms aukaatriði, sem hafa slæðst inn í umræðurnar um þetta mál Þó vil eg ekki láta hjá líða að mótmæla þeim ummælum háttv. 5. kgk. þm., að þjóðin hafi sýnt þroskaleysi við kosningarnar 1908.

Augúst Flygenring Hv. þm. Akureyrar mintist á 1. breytingartillöguna á þskj. 878, og kvað hana vera óþarfa af því, að efni hennar fælist að sjálfsögðu í 1. lið tillögunnar, eins og sá liður er nú. Eg vil benda á, að eftir tillögunni eru nefndarmenn beint bundnir við að rannsaka einkarétt á aðfluttum vörum og engar aðrar aðferðir til að afla landsjóði tekna. Og ef nefndinni sýnist sú leið ótiltækileg, þá hefði hún ekki leyfi til að taka til rannsóknar neinar aðrar leiðir, eða að minsta kosti ekki neina hvatningu til þess. Þess vegna höfum við komið fram með þessa breytingu. Það er ófært af þinginu að benda á einkasölurétt sem þá einu réttu leið til að auka tekjur landsjóðs. - Eg get tekið undir það sem hv.þm. Ísafj. sagði, að það hefði verið réttara af þinginu að athuga, hvort ekki væri fært að auka tekjurnar með þeim tollstofnum, sem við höfum. En þar sem þingið hefir ekki gert neitt teljandi í þá átt, þá er fult þörf á milliþinganefnd til að íhuga þessi mál. En að binda verksvið nefndarinnar við einkasölurétt, það finst mér ófært. Hv. þm. Vestur-Ísafj. hélt því fram, að hvor þingflokkurinn héldi fram sinni stefnu í fjármálunum. Þetta er ekki rétt, því að flokkarnir hafa alls enga stefnu í fjármálum. Þar fer alt á ringulreið, en alls ekki eftir flokkaskiftingunni, sem nú er á þingi. Hvað 4. breytingartill. á þskj. 878 snertir, þá höfum við að vísu tekið hana aftur. En í rauninni álít eg það rangt, því að eg álít að stjórnin ætti að útnefna alla nefndarmennina. Við höfum tekið tillöguna aftur eingöngu vegna þess, að annars verður málinu hleypt í skipbrot. Við höfum leitað fyrir okkur í neðri deild og höfum komist að raun um, að málið muni ekki ganga fram að öðrum kosti.

Lárus H. Bjarnason Það var eitt atriði í ræðu hv.þm. Ísfirð., sem eg gleymdi áðan, en vil ekki láta ómótmælt. Hann sagði, að báðir flokkar á þinginu væru jafnsekir í fjármálunum. Þetta er ekki rétt. Hinn svokallaði Sjálfstæðisflokkur hefir enn þá meiri hluta atkvæða bæði í neðri deild og í sameinuðu þingi. Sá flokkur ræður því öllum fjárlögum og hefir ábyrgð á því, hvernig fjárlög og fjáraukalög fara frá þinginu. Annars skal eg benda á það, að minni hlutinn hefir verið varkárari í fjármálunum en meiri hlutinn. Hann á svo sem engan þátt í hinni gífurlegu gjaldahækkun á fjárlögunum; meiri hlutinn á hana því nær alla. Og það er of mælt, að enginn stefnumunur sé milli flokkanna í fjármálum. Farmgjaldsfrumvarpið var fullkomlega flokksmál í neðri deild. Það mál, svo ómögulegt sem það er, er mál meiri hlutans og minni hlutinn vill enga ábyrgð á því hafa. Annars er eg ekki hræddur um, að nefndin verði mjög illa skipuð. Eg treysti flokkunum til að velja svo vel sem kostur er á, að minsta kosti eru til menn í minni hlutanum, er vel gengir væru í slíka nefnd, og þar sem stjórnin á að velja oddamanninn, þá er óhætt að búast við að meiri hluti nefndarinnar verði að minsta kosti viðunanlega skipaður.

Júlíus Havsteen Eg á bágt með að tala langt mál vegna hæsi, enda gerist þess ekki þörf. Eg ætla að eins að minnast á 1. lið tillögunnar, að því er snertir einokunina. Eg vil að eins taka það fram, að eg á bágt með að trúa því, að meiri hlutinn vilji nú fara að innleiða einokun í landinu einmitt sama árið, sem haldin er aldarminning Jóns Sigurðssonar. Hann hélt ekki upp á einokunarverzlun; það man eg.

Björn Jónsson Eg gleymdi að taka fram áðan, að eg hefi fengið bréf frá herra landssímastjóra O. Forberg, sem staðfestir skýrslu mína um áætlunarskekkjuna til Patreksfjarðarsímans. Þar er og frá því skýrt, að sími þessi hafi árið sem leið gefið af sér 9%. Svo ætla eg að minnast örfáum orðum á breyt.till. á þgskj. 911. Það er misskilningur, að gjald þetta sé of hátt. Það er miklu lægra, ef talið væri eftir venjulegum taxta fyrir póstflutning með skipum, sem hafa ekki landssjóðsstyrk. En hann hafa Thoreskipin að eins fyrir strandferðirnar, en engan fyrir millilandaferðir sínar. Það var gert landssjóði til hagnaðar og sparnaðar að semja við Thorefélag um millilandapóstflutning fyrir minna gjald en ella.