Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þegar gert var hlé á fundarhaldinu fyrir um það bil klukkustund, hafði ég vakið athygli á því, að ef fólki fjölgar hér á landi tiltölulega jafnmikið næstu árin og nokkur undanfarin ár, þá muni fólksfjöldinn hér á landi verða orðinn um 250 þús. eftir aðeins 17 eða 18 ár, þ.e. 70–80 þús. manna fjölgun á þessum fáu árum. En hvað verður um þetta fólk: Hvar á að byggja, hvernig fer, hvar á að bera að landi? stendur í gamalli vísu. Hvar tekur þetta fólk sér bólfestu? Á að gera ráð fyrir því, að meiri hluti þess þyrpist saman á tiltölulega litlu svæði landsins, t.d. hér á suðvesturhorni landsins? Ég vil fullyrða, að slíkt væri mjög óheppilegt. Það þarf að byggja landið allt. Öll byggileg landssvæði eiga að vera setin og auðlindir landsins notaðar, hvar sem þær eru. Þetta er allra hagur. Það er hagsmunamál þeirra, sem nú búa hér í höfuðstaðnum og nágrenni hans ekkert síður en annarra landsmanna. Það er hagsmunamál þess fólks, sem nú er búsett hér í þéttbýlinu, nálægt þeim stað, þar sem við erum nú, að fólksflutningarnir utan af landsbyggðinni verði ekki óhæfilega miklir til þessara staða. Það er óheppilegt mjög fyrir afkomu þess fólks, sem dvelst í þéttbýlinu, ef þessir fólksflutningar verða of miklir, ef mjög margt fólk keppir við það um atvinnuna og um húsnæðið, svo að nokkuð sé nefnt. Það er því áreiðanlega röng stefna, sem ýmsir hinir sérfróðu menn í fjármálum og efnahagsmálum halda fram, að það eigi að draga úr landbúnaðarframkvæmdunum hér á landi. Þessar framkvæmdir þurfa þvert á móti að aukast. Og það má vel benda á það í þessu sambandi, að mikið af hinni svokölluðu fjárfestingu í landbúnaðinum er vinna fólksins í sveitum landsins, það er sparnaður þess. Við heyrum raddir um það stundum, að bændunum mætti gjarnan og ætti gjarnan að fækka, jafnvel um helming. Þetta er náttúrlega villukenning. Hvar ætti þjóðin að taka öll milljónahundruðin, sem landbúnaðurinn leggur nú í þjóðarbúið, ef hann verður afræktur, svo að sveitirnar leggist í auðn. Það er síður en svo, að það sé offramleiðsla á landbúnaðarvörum hér. Það var óhagstæð veðrátta á Suðurlandsundirlendinu síðari hluta sumars og í haust, enda er nú svo, að það er öllu til skila haldið, að nægilega mikið af mjólk berist til Reykjavíkur og annarra kaupstaða hér á Suðvesturlandi. Það þarf að auka framleiðsluna, landbúnaðarframleiðsluna eins og aðra vöruframleiðslu hér. En til þess að landið verði allt byggt, öll byggileg svæði þess setin, þarf vitanlega að vinna að því, að lífsþægindi fólksins verði sem jöfnust um landið allt. Þess vegna má ekki draga úr framlögum hins opinbera til samgöngubóta, og það þarf að halda áfram rafvæðingu landsins með þeim hraða, sem mögulegt er. Það þarf að sjá fyrir þörfum fólksins fyrir heilbrigðis- og menningarstofnanir um land allt. Margt fleira mætti nefna. Hagfræðingarnir og meðal annarra sá fræðimaður, sem flutti fyrirlesturinn í háskólanum á sunnudaginn var, hann segir frá því, hve mikill hluti af þjóðartekjunum í nágrannalöndunum fari til fjárfestingar þar í íbúðarhúsabyggingum og landbúnaði. Ég tel víst, að þetta sé rétt út reiknað, því að það eru til reikningsvélar nú á tímum eins og vélar til annarra hluta, merkileg tæki eins og fleiri vélategundir, og það er auðvelt að reikna þetta út. En það er áreiðanlega betra að trúa á landið en á reikningsvélar í höndum hagfræðinga, og þessar hlutfallstölur úr öðrum löndum, sem verið er að birta, t.d. viðkomandi því, hve mikið af tekjum annarra þjóða fari til framkvæmda á sviði landbúnaðar, eiga ekki að gilda fyrir okkur. Ég hef hér áður fært rök fyrir því. Það er margfalt meira óunnið hér á okkar landi í ræktunarmálum heldur en í nágrannalöndunum flestum. Eins og ég gat um í upphafi, tel ég, að þó að ekki verði hjá því komizt að samþykkja þetta frv. fyrir áramót eða áður en þingi verður frestað, eigi ekki að gera það nú þegar, heldur eigi að fresta málinu um sinn. Það eigi ekki að fresta þinginu nú alveg næstu daga, eins og fyrirhugað mun vera, heldur eigi áður að vinna að ýmsum málum, sem fyrir liggja á þingi og þurfa að fá afgreiðslu. Ég vil því fara fram á það við hæstv. forseta, að hann fresti nú umræðum um málið og afgreiðslu þess, þar til hæstv. fjmrh. hefur gert grein fyrir fjárhagsástæðunum við 1. umr. um fjárlagafrv. og þar til ýmis önnur mál, sem þurfa að fá afgreiðslu fyrir þinghlé, hafa verið afgreidd. Geti hæstv. forseti hins vegar ekki orðið við þeim tilmælum, þá mæli ég með því, að samþ. verði hin rökstudda dagskrá, sem 1. minni hl. fjhn. ber fram á þskj. 53.



Herra forseti. Ég hafði þar komið ræðu minni í gærkvöld eða réttar sagt í nótt, að það voru örfáar spurningar, sem ég vildi bera upp fyrir hæstv. fjmrh. Nú gat ég því miður ekki verið hér milli þrjú og fjögur, og þá var hann hérna, og nú er ég kominn aftur í pontuna, og þá er hann ekki hérna. Það vill ganga hálferfiðlega. Ekki vil ég kenna honum um það núna, en vænt þætti mér um, ef hann væri látinn vita, ef hann mætti rétt skjótast upp, annars mun ég bera fram mínar fsp. og tjá honum þær þá utan fundarins á eftir. Ég hef á þskj. 53 lagt fram mitt nál. sem 1. minni hl. fjhn. Það, sem ég fyrst og fremst deili á í sambandi við þetta mál, það er að ætla sér að afgr. þetta frv. sem lög um bráðabirgðafjárgreiðslur, án þess að áður hafi farið fram sú umr. á Alþingi, 1. umr. um fjárl., þar sem orðin er föst venja að fjmrh. gefi mjög ýtarlega og mikla skýrslu um ástand ríkisbúskaparins. Enn fremur deili ég á það, að eins og ég hef greint í sambandi við annað mál á dagskránni, þá óttist ég, að ríkisstj. sé að búa sig undir að taka mjög skaðlega stefnu í efnahagsmálunum og kunni að slá þeirri stefnu fastri sem sinni, áður en hún hefur gefið Alþingi tækifæri til þess að ræða slíka stefnu eða slíka stefnubreytingu við hæstv. ríkisstjórn. Ég álit þess vegna, að Alþingi beri að skapa hæstv. ríkisstj. það aðhald, að hún geri þetta tvennt, áður en þingið sé sent heim. Alþingi hefur vald á því, að það er ekki hægt að senda það heim, fyrr en búið er að samþ. þessi lög og raunar fleiri. Þess vegna álít ég, að það sé rétt af þessari hv. d. að gera það að skilyrði fyrir að samþ. þessar bráðabirgðafjárgreiðslur úr ríkissjóði á tveim fyrstu mánuðum næsta árs, að áður hafi ríkisstj., eins og greinir í rökstuddu dagskránni, í fyrsta lagi gert við 1. umr. fjárlaga grein fyrir ástandi ríkissjóðs, eins og lög mæla fyrir, og í öðru lagi skýrt Alþingi frá efnahagsstefnu sinni. Þessu tvennu sé fullnægt, hæstv. ríkisstj. geri þetta tvennt, skýri Alþingi við 1. umr. fjárlaga frá ástandi ríkissjóðs, þannig að alþm. hafi raunverulega grundvöll og ekki neinar sögusagnir eða óákveðnar tölur að byggja á í því sambandi, og í öðru lagi skýri Alþingi frá efnahagsstefnu sinni, ef ríkisstj. er komin það langt, eins og virtist af yfirlýsingu, sem hraut út úr hæstv. fjmrh., að hún er búin að ákveða, hvaða nýtt efnahagskerfi hún ætlar að taka upp, - sé hún hins vegar ekki búin að ákveða þetta, hafi það ekki verið að öllu leyti rétt, sem hæstv. fjmrh. sagði hér, - ég held, að það hafi verið í Sþ. í fyrradag, - þá skýri hún Alþingi frá, hvaða bollaleggingar hún er með viðvíkjandi efnahagsstefnunni. Ég hef reynslu af því, að ef ríkisstj. fer að ákveða það í löngu þinghléi, hvaða stefnu hún ætlar þannig að taka upp, þá verður þetta nokkuð einhliða ákveðið og athugað. Þá er hætta á, að þær ráðleggingar, sem fram kynnu að koma, sérstaklega frá stjórnarandstöðunni, í þessum efnum, þær sem máske hefðu verið teknar til greina, ef þær hefðu komið fram, á meðan hæstv. ríkisstj. var enn þá með málið á umhugsunarstigi, verði ekki teknar til greina, þegar ríkisstj. er búin ásamt sínum þingflokkum að koma sér endanlega niður á þetta. Þess vegna eru þær spurningar, sem ég vildi í sambandi við þá afstöðu, sem ég hef lýst, og mína rökstuddu dagskrá bera fram til hæstv. fjmrh., þessar: 1. Vill hæstv. fjmrh. og ætlar hann nú, áður en Alþingi yrði sent heim og þessi lög samþ., gefa Alþingi yfirlit yfir ástand ríkissjóðs og útflutningssjóðs, svo sem venja hefur verið til, föst og næstum lögbundin, að gert hefur verið í sambandi við 1. umr. fjárlaga? - Þetta er mín fyrsta spurning. 2. Svo framarlega sem þessu væri svarað neitandi, - sé því svarað játandi, að hæstv. fjmrh. ætli að gefa okkur þessa skýrslu, þá þarf ekki að svara annarri spurningunni, - en ef hann skyldi svara því neitandi, þá er mín önnur spurning: Hve mikið fé er það, sem að áliti hæstv. fjmrh. vantar á næsta ári í ríkissjóð og útflutningssjóð? Það hafa verið á reiki þær tölur, sem kastað hefur verið fram í þessu sambandi. Eitt blað borgarinnar hefur það eftir hæstv. forsrh., að hann hafi átt að segja á fundi í stjórnmálafélagi Sjálfstfl., Varðarfélaginu, að það mundi vanta um 250 millj. kr. Okkur heyrðist hæstv. fjmrh. segja hér í fyrradag, að það mundi vanta í þessa sjóði 200–300 millj. kr., en hins vegar höfðum við, að því er manni skildist, yfirlýsingar frá þeirri ríkisstj., sem hefur setið að völdum lengst af þessu ári, um, að þetta væri allt í mjög góðu lagi. Ég vildi þess vegna, ef fyrstu spurningunni eða óskinni yrði svarað neitandi, leyfa mér að spyrja: Hvað er það, sem vantar í þessa sjóði? Eru það 200 millj., 250 millj., 300 millj. eða eitthvað annað? Og hvernig fær það staðizt samanborið við yfirlýsingar fyrrv. ríkisstjórnar? 3. spurning mín er svo út frá því, sem hæstv. fjmrh. sagði, - ég held líka í fyrradag, - að það væri ákveðið, það væri stefna ríkisstj., held ég að hann hafi orðað það, að taka upp nýtt efnahagskerfi. Hvert er þetta nýja efnahagskerfi, sem ríkisstj. hefur ákveðið að taka upp? Ég skal geta þess, um leið og ég legg þessar þrjár spurningar fyrir hæstv. fjmrh., að í sambandi við annað mál, sem er hér á dagskránni nú á eftir, bráðabirgðabreytingu og framlengingu nokkurra laga, eða „bandorminn“, eins og hann hefur verið kallaður, þá kom ég fram í umr. í gær, 1. umr. um það mál, með mjög margar fsp., sem snerta það mál, sérstaklega í sambandi við söluskattinn, og enn fremur kom ég þar með nokkrar ágizkanir í sambandi við það hugsanlega efnahagskerfi, sem hæstv. ríkisstj. kynni að vera að hugsa um að taka upp, svo fremi sem það gengi erfiðlega að fá að vita beint frá hæstv. fjmrh. um þetta nýja kerfl. Það mun ég hins vegar ræða í sambandi við „bandorminn“ sjálfan og mun ekki blanda því inn í þessa umr., enda vonast ég til, að það verði líka hægt að ræða við hæstv. fjmrh. í sambandi við það mál, því að þar er margt og mikið. Máske hefur hann þegar fengið boðin um það, því að hér var einn hæstv. ráðh. í gær, sem lofaði mér því statt og stöðugt að flytja hæstv. fjmrh. þau boð og þær spurningar og þær aths., sem ég hafði að gera, sem að vísu voru allmargar. En fari nú svo, að hæstv. ráðh. hafi ekki fengið öll þau skilaboð, þá mundi ég ekki telja eftir mér -  Ég ætla þess vegna ekki að orðlengja þetta meira, ekki sízt fyrst hæstv. fjmrh. er nú hér mættur og hefur nú tækifæri til þess að svara þessum spurningum mínum.

Þórarinn Þórarinsson Hæstv. forseti. Í þeim umræðum, sem urðu hér á þingi í gær, fékk forseti allþungar ávítur í sambandi við þann niðurskurð á umr., sem þá átti sér stað. Ég ætla ekki að fara að endurtaka þær vítur hér og ekki heldur draga neitt úr þeim. En ég tel rétt að láta jafnframt koma fram viðurkenningu á því, sem ég tel að rétt sé gert í þessum efnum, og þess vegna vil ég láta það koma fram, að ég álít, að hæstv. forseti hafi farið rétt að, þegar hann tók þá ákvörðun að fresta fundi og taka mál af dagskrá vegna þess, að sá ráðh. var ekki viðstaddur, sem um það mál átti að fjalla. Ég álít, að það sé skylda forseta að láta ráðh. hafa nokkurt aðhald um það, að þeir séu viðstaddir þau mál, sem undir þá heyra, svo framarlega sem þeir hafa ekki fullgildar ástæður fyrir því að vera fjarstaddir. Og alveg sérstaklega er þörf á því, að þetta sé gert, ef værugjarnir eða veizluglaðir ráðh. eiga hlut að máli. Ég vil þess vegna enn á ný endurtaka það, að ég álít, að það hafi verið rétt af forseta að fresta umr. hér í nótt, eins og á stóð, og vænti, að það geti orðið ráðherrum til eftirbreytni, þegar svipað stendur á og þá. Ég held, að það verði ekki hjá því komizt í sambandi við umræður um þessi mál og það frv., sem hér liggur fyrir, að minnast nokkrum orðum á þau einstæðu vinnubrögð hér á Alþ., sem hafa átt sér stað í sambandi við það. Á fjölmargan hátt hafa þær eðlilegu og sjálfsögðu reglur, sem gilt hafa um þingstörf að undanförnu og bundnar eru í lögum, verið þverbrotnar, og ég skal aðeins nefna hér nokkur dæmi þess. Í fyrsta lagi hefur það gerzt, að næstum því strax eftir að nýkosið þing er komið saman, þá kemur till. frá ríkisstj. um að senda það heim aftur, eftir að það hefur ekki setið að störfum nema í 10 daga og þar af eina 3 frídaga. Ég held, að það sé ekki hægt að finna þess dæmi í íslenzkri þingsögu né í þingsögu annarra lýðræðisríkja og þingræðisríkja, að svipað hafi átt sér stað og það, sem hér er um rætt. Hitt er hins vegar vitanlegt, að í þeim ríkjum, þar sem einræðisstjórnir hafa verið að brjótast til valda, hefur slíku atferli verið beitt. Og ég man ekki betur en það gerðist nokkuð svipaður atburður og þessi í Þýzkalandi á sínum tíma, þ.e.a.s. þegar Hitler kom til valda, að þá var það eitt hans fyrsta verk að senda þingið heim. Hér er vissulega um mjög varhugavert fordæmi að ræða, sem er ástæða til þess að mótmæla á hinn eindregnasta hátt. Annað, sem hér hefur gerzt og er ekki síður alvarlegt, er það, að vanrækt hefur verið að framfylgja beinum fyrirmælum stjskr. um, að brbl. skuli lögð fram á Alþingi. Alþingi hefur nú setið rúmlega hálfan mánuð að störfum, án þess að búið sé að leggja fram þau brbl., sem út voru gefin á s.l. hausti og mest hefur verið rætt um, og það bólar ekki á því enn, að þau verði lögð fram. Hér er líka um einstæð og óverjandi vinnubrögð að ræða. Þriðja atriðið, sem ástæða er til að nefna í þessu sambandi, er það, að sú venja hefur verið brotin og því hefur verið lýst yfir, að það eigi að brjóta hana, að fjárlagaræða sé haldin í upphafi þings. Með því að neita að halda fjár]agaræðuna hefur hæstv. núv. fjmrh. gengið inn á nýjar og einstæðar og óverjandi brautir í þessu málí. Það er frumskylda við þingið, sem bein lagafyrirmæli eru um, að fjmrh. eigi í upphafi þings að leggja fjárlögin fram og láta 1. umr. fara fram og við það tækifæri gefa þingi og þjóð glöggar upplýsingar um það, hvernig afkoma ríkissjóðs stendur og hvernig útlitið er í rekstri þjóðarbúskaparins. Með því að bregðast þessari skyldu sinni hefur núv. fjmrh. farið inn á alveg óafsakanlega braut. Fjórða atriðið, sem ég tel rétt að nefna í þessu sambandi og líka er algert einsdæmi, er það, að hér hefur verið farið inn á þá leið að slengja mörgum frv., sem búið var að leggja fyrir Alþingi, saman í eitt frv. Með því að fara inn á þessa braut er opnuð leið til þess að gerbreyta alveg störfum Alþingis og draga stórkostlega úr því málfrelsi, sem þm. hafa, og aðstöðu þeirra til þess að athuga og íhuga þau mál, sem fyrir þingið eru lögð. Það sjá allir, að vinnubrögðin eru allt önnur, þegar málin eru lögð fram í lagaflokkum eftir efni þeirra, eins og gert hefur verið hingað til, í staðinn fyrir það, að slengt sé saman hinum óskyldustu málaflokkum í eitt frv., eins og hér hefur átt sér stað. Hér er þess vegna um vinnubrögð að ræða, sem eru algerlega fordæmanleg og hættuleg fyrir störf þingsins og þingræðið í framtíðinni, ef ekki tekst að stöðva þau. Í fimmta lagi vil ég svo nefna það, að s.l. nótt var hér farið inn á þá braut, sem líka er algert einsdæmi í upphafi þings, að umræður voru skornar niður og það með þeim hætti að rangtúlka ákvæði þingskapa um þau mál. Í þingsköpum segir beinum orðum, að ekki eigi að grípa til slíkra aðgerða, nema því aðeins að umr. hafi dregizt úr hófi fram. Sú umr., sem hér er um að ræða, hafði ekki staðið yfir nema 6½ klst., þegar til þessa ráðs var gripið, og það vita allir þm., að það er algengt, mjög algengt, að einstakar umr. taki miklu lengri tíma en 6½ tíma. Þessi ákvæði þingskapanna geta aðeins átt við það, að umræður séu komnar langt fram úr því, sem teljast má eðlilegt meðallag, en slíku var alls ekki til að dreifa í þessu sambandi, eins og ég hef hér sýnt fram á. Þess vegna var hér um hreinan ofbeldisverknað að ræða, sem getur verið mjög háskalegur fyrir störf og áhrif Alþingis í framtíðinni, ef frekar verður farið inn á þessa leið. Þá má í sjötta lagi nefna það, sem líka er einsdæmi, að einn af hæstv. ráðh. krefst þess, að mál, sem hann stendur að, sé tekið á dagskrá, það sé haldinn um það næturfundur, og svo, þegar sá fundur er haldinn, þá lætur sá ráðh. ekki sjá sig og kemur ekkí þrátt fyrir hina ítrekuðustu viðleitni forseta til þess að fá hann til að mæta. Og það hafa ekki enn komið fram af hálfu hæstv. viðkomandi ráðh. eða flokksmanna hans hér á þingi neinar réttlætanlegar afsakanir fyrir þessari fjarveru hans. Hér er um að ræða alveg einstæða móðgun við Alþingi og fyrirlitningu viðkomandi ráðh. á störfum þess og jafnvei á þeim málum líka, sem hann leggur fyrir og sýnir ekki þann sóma að vera viðstaddur, þegar þau eru til umræðu. Ef til vill er þessi móðgun, sem hæstv. fjmrh. hefur sýnt með þessu athæfi sínu, eitt það alvarlegasta, sem gerzt hefur hér á Alþingi, af öllu því alvarlega, sem gerzt hefur undanfarið. Þess vegna vil ég enn á ný endurtaka það, sem ég sagði um forseta áðan, að ég tel, að hann hafi farið rétt að, þegar hann frestaði fundi í refsingarskyni við þessa framkomu ráðherrans. Þau einstæðu vinnubrögð í sambandi við þinghaldið, sem ég hef nú minnzt lauslega á, en vil ekki gera það ýtarlega, vegna þess að mér er það ekkert kappsmál að teygja hér umr. úr hófi fram, - þessi einstæðu vinnubrögð reynir hæstv. ríkisstj. einkum að afsaka á tvennan hátt. Annars vegar með því, að henni sé nauðsynlegt að senda þingið heim, vegna þess að hún þurfi að afla sér ýmissa upplýsinga, sem hún hafi ekki fyrir hendi, og þurfi að fá vinnufrið. Og svo í öðru lagi vegna þess, að hún eigi eftir að koma sér saman um mál. Ég skal nú víkja lauslega að þessum atriðum og sýna fram á, að þetta getur ekki haft við rök að styðjast. Þeir flokkar, sem standa að núv. ríkisstj., hafa haft alveg nægan undirbúning til þess að ganga frá málum og leggja þau fyrir þingið. Þessir flokkar eru búnir að standa saman að stjórn landsins í nærri því ár og hafa allan þann tíma haft aðgang að öllum þeim upplýsingum, sem þarf að hafa í þessu sambandi, og hafa haft menn í þjónustu sinni til þess að vinna að þeim. Ef um sæmileg vinnubrögð er að ræða í þessum efnum, þá eiga hæstv. stjórnarflokkar að hafa greiðan aðgang að öllum upplýsingum um þessi efni og þurfa ekki að fresta störfum sínum neitt vegna þess. Ég kem þá að hinu atriðinu, að þessir flokkar þurfi að fresta störfum þingsins vegna þess, að stj. eigi eftir að koma sér saman um mál. Ég tel, að þetta hljóti að vera ákaflega ólíklegt. Ef menn bera saman þær stefnuskrár, sem þessir flokkar höfðu í seinustu þingkosningum, þá er það mjög ólíklegt, að það sé um eitthvert ósamkomulag hjá þeim að ræða um efnahagsmálin, því að ég held, að allir sanngjarnir menn, sem lesa þessar stefnuskrár, hljóti að komast að þeirri niðurstöðu, að þær eru svo að segja nákvæmlega eins, og þar virðist því ekki vera um neinn ágreining að ræða. Ef þess vegna þessir flokkar standa við það, sem þeir lýstu yfir fyrir seinustu þingkosningar, þá getur ekki verið, að það sé um neinn alvarlegan ágreining að ræða þeirra á milli, svo að það þurfi að fresta þingstörfum vegna þess, að þeir þurfi að koma sér saman. En jafnvel þó að þessar röksemdir ríkisstj. væru réttar, að ríkisstj. skorti upplýsingar og ríkisstj. ætti eftir að koma sér saman um víss mál, þá væri það ekki nein réttlæting á því að fresta störfum Alþingis. Það er ekki eina verkefni Alþingis að fjalla um efnahagsmál eða till., sem ríkisstj. kann fram að leggja í því sambandi. Alþingi á að fjalla um fjöldamörg mál önnur, og þegar hafa verið lögð fram mörg mál hér á Alþingi, sem Alþingi á að fjalla um. Þess vegna hefur Alþingi alveg nægilegt verkefni og nóg að gera, þó að till. stj. í ákveðnum málum liggi ekki fyrir, og því engin röksemd að fresta störfum þess og senda það heim vegna þess, að stj. eigi eftir að undirbúa einhverjar tillögur. Það er fullkominn misskilningur á verksviði Alþingis, sem hér kemur fram hjá hæstv. stj., þegar hún heldur fram röksemdum eins og þessum, sem getur ekki stafað af öðru en því, að stjórnin hefur orðið einhvern nýjan skilning á því, hvert verkefni Alþingis eigi að vera. Það kemur fram í þessu sá skilningur hjá ríkisstj., að verkefni Alþingis eigi í raun og veru ekki að vera annað en það að koma saman til fundar, þegar ríkisstj. er búin að koma sér saman um einhverjar tillögur, og ríkisstj. ag Alþingi eigi svo að segja já og amen við þessum tillögum. Þetta virðist vera það verksvið, sem hæstv. núverandi ríkisstj. ætlar Alþingi, og sjá allir þann hugsunarhátt, sem þar býr á bak við. Þeirri röksemd hefur stundum verið hreyft af hálfu stjórnarsinna, að það sé réttmæt ráðstöfun að senda Alþingi heim, vegna þess að það muni fylgja því verulegur sparnaður. Satt að segja bjóst maður ekki við því, að ríkisstj., sem byrjar á því að fjölga ráðherrum og ráðuneytum og hefur nýlega staðið að því að fjölga þm., hafi einhverja sérstaka sparnaðarvíðleitni í huga, enda sýnir það sig líka, þegar farið er að athuga þetta mál til hlítar um þingfrestunina, að það mun ekki neinn sparnaður af því hljótast, af þeirri einföldu ástæðu, að lögum samkv. munu þingmenn halda kaupi sinu þann tíma, sem þingfrestunin stendur yfir, og það væri með öllu rangt og er ótrúlegt, að stjórnin hafi í hyggju að segja starfsfólki Alþingis upp, á meðan þingfrestunin stendur yfir. Þegar þetta tvennt er athugað, þá sést, að það getur ekki hlotizt neinn sparnaður af þingfrestuninni. Hins vegar er þó hætta í sambandi við þingfrestunina, að störf þingsins, þegar það kemur saman aftur, dragist lengra fram á veturinn eða vorið og þess vegna verði niðurstaðan sú, að af þessu hljótist aukinn kostnaður, en ekki sparnaður. Nú munu menn svo spyrja: Hvað er það þá, sem raunverulega veldur því, að ríkisstj. hefur farið inn á þessa braut? Er það vegna þess, að hún á í einhverjum erfiðleikum í sambandi við brbl. eða í erfiðleikum í sambandi við önnur mál? Það kann e.t.v. að vera, að slíku sé til að dreifa. Þó hygg ég, að sá ágreiningur sé ekki neitt verulegur, af þeim ástæðum, sem ég hef minnzt á hér áðan, ef marka má kosningastefnuskrár þessara flokka. Það, sem ég held að vaki fyrst og fremst fyrir hæstv, ríkisstj. með þessum fyrirætlunum sínum í sambandi við þingið, er að skapa fordæmi, skapa fordæmi fyrir því að setja Alþingi meira og meira til hliðar, draga vald þess meira og meira í sinar hendur og skapa hér vísi að hálfgerðu einræðisstjórnarfari. Ég get ekki séð annað við að athuga þessi mál eins hlutdrægnislaust og hægt er frá öllum hliðum en það sé einmitt þetta, sem fyrir hæstv. ríkisstj. vakir, þ.e. að koma þingræðinu á kné og auka vald ríkisstj., en slíkt er vitanlega ekkert annað en leiðin til einræðis. Og það er kannske ekki neitt undarlegt, þó að þetta sé stefna hæstv. ríkisstj., ef það er athugað, hvaða öfl það eru, sem standa að henni. Það er vitanlegt, að á þeim árum, sem Hitler mátti sín mest í Þýzkalandi og stjarna nazismans var hæst á lofti, áttí nazisminn sterk ítök í Sjálfstfl. og einkum hjá þeim ungu mönnum, sem þá voru að vaxa upp. Ég minnist þess t.d. frá þeim tíma, að hæstv. núverandi fjmrh. skrifaði þá tímaritsgrein, þar sem var sagt, að Íslendingar þyrftu að haga stjórnarháttum sínum með hliðsjón af stjórnarfari þeirra þjóða, sem þeir hefðu mest viðskipti við, en einmitt það ríki, sem Ísland hafði einna mest verzlunarviðskipti við á þeim tíma, var Þýzkaland Hitlers. Það er öllum kunnugt, í hvers konar dálæti hæstv. dómsmrh. var hjá þeim mönnum, sem þá réðu í Þýzkalandi. Ég held, að hann hafi sjálfur sagt frá því, að hann hafi verið í svo miklum metum hjá þeim mönnum, að þeir hafi hvorki meira né minna en boðið honum að vera við aftöku, sem var alveg sérstök hátíðaathöfn að þeirra dómi. Það er þessi hugsunarháttur, sem er að skjóta upp kollinum aftur hjá Sjálfstfl., enda eru þeir menn nú að koma í forustu flokksins meira og meira, sem voru að vaxa upp á þessum tíma og mótuðust af þeim skoðunum, sem nazistarnir héldu fram. Það hefði mátt halda, að það kynni að vera einhver andstaða af hálfu Alþfl. gegn slíku atferli, vegna þess að hvað sem menn vilja um Alþfl. segja, þá verður það ekki af honum haft, að hann hefur yfirleitt fylgt lýðræðissinnaðri stefnu. En nú virðast þau ósköp vera komin yfir forustumenn Alþfl., að þeir þurfi í sem allra flestum málum að hafa sömu stefnuna og Sjálfstfl., og að því leyti sem þeir hafa ekki sömu stefnuna og Sjálfstfl., þurfi þeir helzt að vera hægra megin við hann. Meðan Alþfl. er í slíkum álögum og þessum, þá er ekki hægt að vænta mikillar mótspyrnu frá honum gegn þeim einræðistilraunum, sem hér kunna að vera hafðar í frammi. Ég skal svo ekki ræða öllu frekar um þá einstæðu atburði í sambandi við þinghaldið, sem hér hafa átt sér stað og ég hef vikið nokkrum orðum að. Mér finnst þá rétt að víkja að því, hvað það sé, sem sérstaklega valdi því, að slíkt frv. er fram komið eins og það, sem hér liggur fyrir, að það þarf nú að grípa til þess ráðs að setja bráðabirgðafjárlög, í stað þess að ganga frá fjárlögum fyrir áramót, eins og oftast hefur verið gert og ætlun stjórnarskrárinnar er. Það valda þessu að sjálfsögðu ýmsar ástæður. En ég hygg, að tvær ástæður séu þó veigamestar og valdi mestu um það, hvernig komið er okkar efnahagsmálum, sem er orsök þess, að inn á þessa leið þarf að fara. Ég held, að önnur veigamesta ástæðan sé verkfallsbaráttan, sem Sjálfstfl. hélt uppi í tíð vinstri stjórnarinnar. Á þeim tíma, þegar vinstri stjórnin sat hér að völdum, var ekki verið að tala um það eins og nú, að þjóðin lifði um efni fram, að launastéttir, verkamenn og bændur, byggju við of góð kjör og þyrfti að skera þau niður. Þvert á móti var haldið fram hinu gagnstæða, að kjör þessara aðila væru allt of léleg og það væri alveg nauðsynlegt fyrir þá að gripa nú til verkfallsvopnsins og reyna á þann hátt að tryggja sér betri kjör og aðstöðu í þjóðfélaginu en þeir byggju við. Morgunblaðið, sem þá var undir stjórn hæstv. núv. dómsmrh., rak þennan áróður af miklum krafti og var á þeim tíma miklu kröftugra kaupkröfu- og verkfallsblað en Þjóðviljinn hefur nokkru sinni verið. Þetta bar líka þann árangur, að Sjálfstæðisflokknum með sínum undirróðri í málgögnum sinum, á fundum og innan verkalýðsfélaganna tókst að knýja fram mjög verulegar kauphækkanir. Og það átti síðan sinn þátt í því, að þær efnahagsráðstafanir, sem vinstri stjórnin gerði, náðu ekki tilætluðum árangri og stjórnin fór frá vegna ágreinings um þau mál. En þó að önnur ríkisstj, tæki þá við og gerði nokkrar ráðstafanir til þess að taka það aftur, sem Sjálfstfl. hafði verið búinn að knýja fram og þakka sér fyrir, þá hefur það ekki nægt, og þetta á sinn verulega stóra þátt í þeim efnahagserfiðleikum, sem nú er glímt við. Þetta álit ég, að sé önnur meginorsök þeirra. Hin ástæðan til þess, hvernig nú er komið í efnahagsmálum þjóðarinnar, eru þeir stjórnarhættir í efnahagsmálum, sem hefur verið haldið uppi af fyrri samstjórn Sjálfstfl. og Alþfl., en svo kalla ég stjórn Emils Jónssonar. Þessi fyrri samstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. hagaði stjórn efnahagsmálanna á þann veg, að hún gat ekki annað en skilið stórt flag eftir sig, þegar hún fór frá völdum. Þessi stjórn fór inn á þá braut að auka uppbætur og niðurgreiðslur um 250–300 millj. kr., og það hlaut náttúrlega einhvern tíma að því að koma, að ríkið og þegnarnir þyrftu að borga þennan reikning, þó að hægt væri að fleyta þessu áfram um nokkra stund. Þessi stjórn fór líka inn á þá braut að eyða öllum þeim sjóðum og öllu því handbæru fé, sem tiltækt var, og skildi hvergi lausan eyri eftir. Hún fleygði öllum tekjuafgangi ríkisins frá síðasta ári í verðbólguhítina, ag hún hefur meira að segja gengið svo langt til þess að innheimta tollskuldir hjá Sogsvirkjuninni að láta Seðlabankann gefa út sérstök skuldabréf til þess að reyna að greiða ríkissjóði þetta fé og fleygja því svo í verðbólguhítina. Hún fór jafnframt inn á þá braut að hrúga sem mestu inn í landið af alls konar miður þörfum lúxusvarningi til þess að afla sér tekna á þann hátt, með þeim afleiðingum m.a., að gjaldeyrisástandið í landinu er nú verra en það hefur verið um langt skeið, sennilega verra en það hefur nokkru sinni verið, síðan nýsköpunarstjórnin fór frá völdum og þurfti að grípa til hinnar illræmdu skömmtunar. Þessu til viðbótar, er það fyrirsjáanlegt, að þessi ríkisstj. hlýtur að skilja einhverja skuldasöfnun eftir sig. Það er vitanlegt, að með slíkum hætti var ekki hægt að stjórna áfram. Og nú er komið að skuldadögunum. Nú er komið að því að greiða þann óreiðureikning, sem hin fyrri samstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. lét eftir, og það er önnur aðalorsök þess vanda, sem nú er glimt við í efnahagsmálunum. Ég skal svo ekki ræða þessi mál öllu meira nú að sinni. Mér fannst rétt að láta þetta, sem ég hef nú sagt, koma hér fram: í fyrsta lagi þau furðulegu vinnubrögð, sem nú er uppi haldið í sambandi við þinghaldið, og svo í öðru lagi að rekja þær orsakir, sem valda því, að slíkt frv., eins og það, sem hér er um fjallað, liggur nú fyrir. Áður en ég lýk máli mínu, vildi ég beina nokkrum fyrirspurnum til hæstv. fjmrh. Ég hefði haft ástæðu til þess að hafa þær nokkru fleiri, en vegna þess að hv. frsm. 1. minni hl. kom hér með nokkrar fsp., sem ég ætlaði að leggja fram, get ég haft þær færri en ella, því að ég vænti, að hæstv. fjmrh, svari þeim. Það, sem ég vildi þá spyrja hæstv. ráðh. um og að vísu að nokkru leyti er komið fram í fyrirspurnum hv. frsm. 1. minni hl. fjhn., er það, hverjar séu horfurnar með afkomu ríkissjóðs í ár. Telur ráðh., að það séu sæmilegar horfur á því, eins og haldið hefur verið fram af fyrirrennara hans, að það muni enginn greiðsluhalli verða hjá ríkissjóði á þessu ári og að skuldir ríkisins muni alls ekki aukast neitt á árinu? Á sama hátt vildi ég spyrja ráðherrann um álit hans varðandi afkomu útflutningssjóðs, hvort það sé rétt, að afkoma útflutningssjóðs sé nú í bezta lagi eða með bezta móti, eins og haldið hefur verið fram af fulltrúum fyrrv. ríkisstj., og ef svo sé, að útkoman sé svona góð bæði hjá ríkissjóði og útflutningssjóði á þessu ári, hvernig megi það þá eiga sér stað, að það séu horfur á því, að það verði um 200–300 millj. kr. halli á útflutningssjóði á næsta ári að óbreyttu ástandi. Það væri mjög fróðlegt að fá að heyra skýringar hæstv. fjmrh, á því. Að síðustu vil ég aðeins endurtaka það, sem kom hér fram hjá hv. frsm. 1, minni hl. í hans fyrirspurn: Hvert er þetta nýja efnahagskerfi, sem ráðh. var að boða hér fyrir nokkrum dögum í þinginu? Getur hann sagt þinginu eitthvað frá því núna eða gefið einhverjar vísbendingar um, hvernig það muni vera, svo að þingið fái þá nokkra vitneskju um það, sem í vændum kunni að vera af hálfu hæstv. ríkisstj. í þessum efnum?



Herra forseti. Umræðurnar, sem hér hafa farið fram um bráðabirgðafjárgreiðslur úr ríkissjóði, hafa vakið á sér nokkra athygli að þessu sinni. Það var öllum ljóst, þegar komið var hingað til þings í haust, að litlar eða engar líkur væru fyrir því, að fjárlög yrðu afgreidd fyrir áramót. Það út af fyrir sig var ekki neitt nema það, sem við mátti búast, ef fjárlagaafgreiðslan átti að taka eðlilegan tíma og undirbúningur hennar væri með svipuðum hætti og verið hefur. Hins vegar hafði verið búizt við því, að 1. umr. fjárlaga færi fram, að því leyti sem hún fer fram, áður en málinu er vísað til fjvn., og fjárlagafrv. kæmi þangað, áður en þingi yrði frestað fyrir áramót. Ég minnist þess í sambandi við umr., sem fram fóru í útvarpinu fyrir síðustu alþingiskosningar, að hæstv. fyrrv. fjmrh. lýsti því þá yfir, að hann mundi í byrjun þess þings, sem fram undan væri, leggja fyrir fjárlagafrv., eins og verið hefur. Það mundi verða greiðsluhallalaust og verða eins og fjárlagafrv. annarra ráðherra, merkilegt þingskjal, sem mundi verða farið með á sómasamlegan hátt, að maður ætlaði. Ég verð að segja það, að ég hefði ekki trúað því, að ríkisstj., sem þessi hæstv. ráðh. á sæti í, mundi sýna honum þá óvirðingu varðandi fjárlagafrv., sem hann gekk frá og hafði lýst fyrir þjóðinni, að væri hið merkasta plagg og allir spádómar, sem fram hefðu komið í aðra átt, væru ósannir, falsspádómar, að ætla sér að taka þetta merkilega frv. og láta það í körfuna, eins og nú er boðað. Því miður hefur það nú skeð í þingsögunni, í fyrsta sinn, að ég held, að enginn vill tala fyrir fjárlagafrv., sem fram hefur komið, og því er lýst hér yfir í hv. Alþingi, að það eigi síðar meir að leggja það í bréfakörfuna og annað eigi ekki með það að gera. En þó að ekki væri gert mikið með þetta fjárlagafrv., sem hér var lagt fyrir í byrjun Alþingis, var þó fullkomin ástæða til þess að skýra hv. þingheimi frá því, hvernig fjárhagur ríkissjóðs stæði í dag og hvernig fjárhagur útflutningssjóðs stæði. Það nægir ekki hv. þingheimi, þó að hæstv. forsrh. hafi gefið þeim mönnum, sem í Varðarfélaginu eru, einhverjar skýrslur um þetta.

Það var nú talið gott í gamla daga.

Já, en þeir gömlu dagar eru liðnir hjá, og hæstv. forsrh. verður að fara að reyna að átta sig á því, að hinir nýju eiga að gilda. Það, sem er því merkilegt við þetta, er það, að hér skuli eiga að fara að afgreiða heimild til ríkisstj. um fjárlagagreiðslur í byrjun næsta árs, án þess að nokkur grg. liggi fyrir um afkomu þessa árs og 1. umr. fjárlaga hafi verið hafin. Það er þetta, sem er hið sérstæða við það, sem nú er að gerast. Þessum vinnubrögðum höfum við í stjórnarandstöðunni verið að mótmæla hér undanfarna daga - og það ekki að ástæðulausu. Því hefur verið haldið fram, að það þyrfti að gera þetta þinghlé m.a. til þess að bæta vinnuafköstin hér á hv. Alþingi. Því er nú svo varið, að það er til þess ætlazt í þingræðislandi, að hv. alþm., ekki aðeins ríkisstj., hafi áhrif á gerð þingmála. En til þess að það megi vera, þurfa þm. að vera viðstaddir, þegar um málin er fjallað og þau eru á undirbúningsskeiði. Það er öllum hv. þm. ljóst, sem hér hafa átt nokkra þingsetu, - að aðaláhrif á mál fara fram, meðan verið er að undirbúa þau, en ekki eftir að þau koma fram hér á hv. Alþingi. Þess vegna er það sama og að ætla þingmönnum það hlutverk eitt að samþykkja eða synja um afgreiðslu hér í hv. Alþingi, en ekki að hafa áhrif á mál, ef þeir eiga þá fyrst að koma hér til, þegar mál hafa verið undirbúin. Það er annað, sem er í þessu, og það er það, að þeir þm., sem eiga heima úti á landsbyggðinni, búa hér við verri hlut en hinir, er hér eiga heima. Það þarf enginn að segja mér, að þó að hæstv. ríkisstj. ætli nú að gerast kannske allmikið einræðissinnuð, þá muni hún ekki kveðja til þá menn, sem hér eru búsettir í Reykjavík, þegar hún er að undirbúa mál. En það er útilokað, að það sé hægt að fara að kveðja til í þinghléi menn, sem eru búsettir norður í landi eða vestur eða austur á fjörðum. Þess vegna er það svo, að með þessum vinnubrögðum, sem hér eru viðhöfð, er verið að meina okkur, sem búum úti á landsbyggðinni, að hafa eðlileg áhrif á þingmál. Og svo er það nú einnig þannig, að það þurfa fleiri að fjalla hér um þingmál en stjórnarliðið. Þess vegna er með þessum aðgerðum hæstv. ríkisstjórnar verið að mismuna bæði stjórnarliði og stjórnarandstöðu, þeim, sem búa úti á landsbyggðinni, og þeim, sem eru búsettir hér, til áhrifa á þingmál. Það vita allir, að þm. verða að hafa samstarf um undirbúning þingmála, ekki sízt þeirra, sem vandasamari eru, og þeir hafa ekki nein áhrif á gerð þeirra, nema þeir séu þá til kvaddir, þegar málin eru undirbúin. Á s.l. vori ræddum við hér á hv. Alþingi um breytingu á kjördæmaskipun. Þungamiðjan í öllum þeim umræðum frá hendi beggja aðila var sú, hvort áhrif landsbyggðarinnar, þjóðarinnar í heild, yrðu meiri eða minni á gerð þingmála og meðferð þeirra. Þeir hv. þm., er stóðu fyrir þeim breytingum, héldu því fram, að áhrifin yrðu meiri eftir þessa breytingu, það væri sannari vilji þjóðarinnar, sem þá kæmi fram eftir en áður. Og hér er svo saman komið þetta þing, sem er kjörið meir í samræmi við þjóðarviljann en áður, eins og Morgunbi. orðaði það 20. nóv., og það þing á að senda heim strax í byrjun þess, án þess að það sé farið að inna af höndum nokkur þau skyldustörf, sem því ber að vinna í upphafi þings. Þá er því nú haldið fram, að þingmenn hafi hér ekkert að gera núna, það séu engin verkefni fyrir þessu þingi, svo að það sé bara verið að draga úr áliti þess og stofna áliti þess í hættu með því að láta þá sitja hér. Ég hef nú lýst því, hvað það er mikil nauðsyn, að þingmenn hafi áhrif á gerð þingmála, ekki sízt þeirra, sem vandasamari eru. Til þess að svo megi verða, þurfa þeir að hafa möguleika til þess, og þá möguleika hafa þeir ekki, nema þeir sitji hér á hv. Alþingi. En það er nú svo, að auk þeirra starfa, sem ég nefndi hér áðan, eins og 1. umr. fjárlaga, og fleiri atriða, sem ég kem að síðar, þá liggja hér fyrir hv. Alþingi mörg merkileg mál. Hér liggja t.d. fyrir tillögur í húsnæðismálum. Því var að vísu lýst yfir af jafnglöggum manni og hæstv. sjútvmrh., að það væri engin ástæða til fyrir Alþingi að vera að álykta um þetta, ríkisstj. mundi gera sitt bezta í málinu, hvað sem liði öllum ályktunum Alþingis. Ég verð að segja það; að ég varð undrandi í meira lagi, þegar ég heyrði þann skýra mann mæla svo. Ef það fer að verða álit ráðh., að það skipti ekki málí, hvað hv. Alþingi ályktar, þeir muni gera sitt, hvað sem því líður, þá er hér hætta á ferðinni. En ég vil minna á það í sambandi við þetta mál, að ég og nokkrir aðrir þm. fluttum tillögu í fyrravetur í sambandi við húsnæðismálin. Sú till. náði hér ekki fram að ganga, og Alþingi fékk ekki að álykta um hana, því að þá var því haldið fram, að það væri verið að vinna að þessu máli í ríkisstj., hún hefði haft svo mikið að gera fyrstu dagana, þess vegna hefði hún ekki getað sinnt þessu máli. En hún mundi gera það, strax og tími gæfist til, og mundi leysa málið, hvað sem öllum ályktunum liði. Það hefur bara ekkert gerzt í málinu enn. Og það er fullkomin ástæða til þess fyrir hv. þm. að vita, hvað á að gerast í þessum málum, þegar þeir fara heim. Þeir verða spurðir um þetta, og þeir eru margir með ýmis erindi í sambandi við það fyrir það fólk, sem bíður eftir því, að úr þessum málum verði leyst. Og það er ekkert gaman að svara því einu til, að Alþingi hafi ekki einu sinni mátt lýsa vilja sínum í málinu. Ég vil líka benda á það, að hér eru till. í samgöngumálum, þar sem m.a. kemur til með að hafa áhrif á fjárlagaafgreiðslu, hvort það mál verður samþ. hér á hv. Alþingi eða ekki. Það var því fullkomin ástæða til þess að fjalla um þetta mál. Hér er líka till. um það, hvernig með skuli fara fjármál fiskveiðasjóðs. Þeir menn, sem þangað hafa átt erindi, vita það, að fiskveiðasjóður þarf að fá leyst úr sínum málum. Hér er sem sagt fjöldi af málum, sem eru næg verkefni í byrjun þings. Og ég hygg, að það hafi oft verið byrjað hér á hv. Alþingi með minni verkefni en liggja fyrir nú, sem ekki er óeðlilegt, þar sem þetta þing er fyrsta þing að nýafstöðnum kosningum. Þá er því haldið fram í sambandi við þingfrestunina, að höfuðástæðurnar séu tvær: Önnur hefur komið fram í blöðum stjórnarflokkanna, sem sé að draga úr kostnaði. Hin er sú, að ríkisstj. þurfi að fá vinnufrið. Það þykir nú alltaf gott og fagurt að spara. Það var vikið að því áðan af hv. þm., sem talaði á undan mér, að hér er bara ekki neinn sparnaður á ferðinni. Það er vitað mál, að þm. halda kaupi sínu í mánuð, og það er líka vitað mál, að þennan mánuð, sem þeir þannig sitja, er þeim meinað að vinna að þingmálum, þó að þeir haldi sinu kaupi. Ég segi það sem mína skoðun, að það væri atburður, sem ég vona að hendi ekki hv. Alþingi, ef það færi að nota þennan stutta tíma til þess að gera það starfsfólk, sem hér er, kauplaust. Þetta fólk er búið að búa sig undir það að vinna hér þingtímann. Sú hefð hefur skapazt hér, að það hefur fengið kaup í þinghléi, og það á ekki möguleika á að koma sér í önnur störf. Ég treysti hæstv. forseta þessarar hv. d., ungum manni, til þess að láta það ekki henda sig, enda þótt ég verði að segja, að á þann bát hafi gefið, það traust, sem ég hef til hans borið, þá er ég það vel kunnugur honum og met hann það mikils, að ég treysti honum til að taka ekki þátt í því að fara að svipta starfsfólk þingsins launum fyrir nokkurra daga þinghlé. Það mun því sýna sig, að þessi ráðstöfun, að fara að fresta þinginu nú, mun gera þinghaldið dýrara, en ekki ódýrara, þegar upp verður staðið. Það skal sannast, því að það þarf enginn að halda, að hv. þm. séu hér komnir til þess eins að sitja hér, en leysa ekki af höndum störf. Og þau störf þarf að vinna, þegar þingmennirnir koma til baka, fyrst þeir fá ekki að nota þennan tíma, sem þeir nú eru á kaupi, til þess að vinna að þeim. Þá verð ég að segja það, að það er kaldhæðni örlaganna, að á fyrsta þingi, sem haldið er, eftir að þingmönnum hefur verið fjölgað hér verulega, skuli þeir, sem fyrir því stóðu, fara að tala um, að það sé sparnaður að senda þingið heim. Nei, þessi röksemd heldur ekki. Þá er það um vinnufrið. Jú, það er ekki undarlegt, að hæstv. ríkisstj. þurfi frið til að geta unnið sín störf eins og aðrir menn. Ég verð að segja það, að mér hefur sýnzt hæstv. ráðherrar geta verið fjarri þingfundum í þessari ríkisstj. eins og öðrum, svo að það hefur ekki tafið störf þeirra, nema þau áhrif, sem þingfrestunartill. getur haft. Ég er sannfærður um það, að hæstv. ráðh. hafa eytt mestu af vinnutíma sínum undanfarna daga í að leggja niður fyrir sér, hvernig þeir ættu að komast fram hjá þingmönnunum, en þeir hafa ekki þann tíma verið að vinna að þjóðmálunum yfirleitt. Ég held, að það hafi yfirleitt verið svo, - og það er ekki nema eðlilegt, - að á fyrstu dögum þingsins séu þingfundir stuttir, og þess vegna hefðu ráðh. þeirra hluta vegna getað sinnt sínum störfum. Og eins og ég tók fram áðan, hafa þeir flestir verið fjarverandi. Ég tók t.d. eftir því í gær, að hæstv. landbrh. sat hér einn í mestallan gærdag. Og ég var farinn að velta því fyrir mér, hvort þetta væri nú þannig, að þessi hæstv. ráðh. væri hafður út undan í hæstv. ríkisstj., honum væri bara ætlað það hlutverk, að hann yrði að sitja hjá óbreyttum þingmönnum hér niðri í alþingishúsi, þegar hæstv. ríkisstj. væri að vinna að málum, sem e.t.v. þessi hæstv. ráðh. hefði ekki mátt fjalla um með þeim. Þess vegna gátu þeir gefið sér tíma til stjórnarstarfa vegna Alþingis. En svo vil ég benda á annað. Það urðu hér stjórnarskipti í desembermánuði s.l. Sú hæstv. ríkisstj. tók við á Þorláksmessu. Hvað gerði hún? Hún kallaði saman hv. Alþingi fyrstu daga janúarmánaðar. Þurfti þessi ríkisstjórn kannske ekki að hafa vinnufrið? Það hefur kannske verið svo þá, að verkefnin væru svo lítil, að hún þyrfti þess vegna ekki að eyða í það eins miklum tíma og nú? En hér skýtur þá skökku við um margar yfirlýsingar, sem hér hafa verið gefnar í sambandi við það. Nei. þessi hæstv. ríkisstj. byrjaði sína daga þá með því að virða Alþingi það mikið, að hún kallaði það saman til funda strax eftir áramótin. Og hún vann sjálf, þó að Alþingi sæti. Því var þá ekki haldið fram, og það var ekki talið þá, að það væru frambærileg rök, að þessi hæstv. ríkisstj. þyrfti að hafa vinnufrið og sá vinnufriður fengist ekki, meðan Alþingi sæti. Þessi hæstv. ríkisstjórn tók þá við af vinstri stjórninni, sem hefur ekki alltaf verið talin góð, a.m.k. af hv. sjálfstæðismönnum. Hún þurfti a.m.k. að eyða vinnu í það að koma fyrir greiðsluafganginum, sem sú stjórn skildi eftir. Hún þurfti líka að eyða vinnu í það að lækka kaupið, sem Sjálfstfl. og sumir af hans liðsmönnum höfðu barizt fyrir að hækka um sumarið. Og fleiri störf leysti þessi stjórn af hendi. En allan þennan tíma lét hún Alþingi sitja hér að störfum. Hún gaf þingmönnum kost á að vinna að sínum málum, leggja fyrir Alþingi og taka þátt í þeim, bæði stjórnarsinnum sem andstæðingum. Og ég verð að segja, að það er þá eitthvað á annan veg en maður hefur heyrt, ef nú, þegar þessi ríkisstj., sem nú tekur við hreinum borðum, þarf að hafa meiri vinnufrið en aðrar ríkisstjórnir. Þá vil ég líka minna á það, að hv. Alþfl.-menn lýstu því yfir í kosningunum, þar sem ég var þeim kunnugur, og ég held, að það hafi verið svo um land allt, að þeir mundu, þegar þeir færu að semja um stjórnarsamstarf, láta málefnin ein ráða. Það, hvernig málefnunum væri fyrir komið, væri sú niðurstaða, sem þeir mundu taka við stjórnarstefnuna. Og eigum við svo að trúa því hér á hv. Alþingi, að þessi ríkisstj. hafi orðið til, án þess að það hafi verið samið um málefnin, þegar því er yfir lýst, að það eru málefnin, sem ráða, með hvaða flokkum er unnið? Svo er því einnig haldið fram, að þessir flokkar hafi haft svo líka stefnuskrá, að það sé auðvelt fyrir þá að semja um sín mál, það taki minni tíma og minni fyrirhöfn. Og svo er farið að senda þingið heim í tvo mánuði til þess að fá vinnufrið, til þess að koma sér saman um málefnin, sem auðvitað var samið um, áður en stjórnin varð til. Nei, hér skýtur nokkuð skökku við. Ofan á þetta bætist svo það, að Alþfl.-stjórnin sagði okkur í kosningunum, að afkoma ríkissjóðs væri góð, þar mundi enginn greiðsluhalli vera og engin vandræði á neinum sviðum. Um útflutningssjóð var okkur sagt það, að afkoma útflutningssjóðs væri nú betri en nokkru sinni fyrr. Í grg., sem fylgdi frv. hæstv. fyrrv. ríkisstj. um útflutningssjóðslögin eða breytingu á þeim á þinginu 1959, í byrjun ársins, var það tekið fram, að útflutningssjóður væri nú búinn að greiða halla, sem væri 34 millj. frá árinu áður, og hefði 5 millj. í sjóði. Hér var því um 40 millj, kr. bætta afkomu á árinu að ræða. Og fyrst afkoman í ár er betri en nokkru sinni fyrr, er þá ástæða til þess, að það þurfi að eyða löngum tíma í að leysa þessi mál? Ég verð að segja það, að ég skil ekki, að svona lagað geti farið saman. Að vísu skal ég játa, að ég skildi ekki, hvernig þessi góða útkoma átti að verða til hjá útflutningssjóði, þegar við vorum að deila um það í kosningabaráttunni. En það var nú annar þáttur, og þeir, sem betur þóttust vita, héldu því fram, að það góða sneri upp, og þá er auðvitað að taka það, þangað til annað sannast. En svo kom bara hæstv. forsrh. á Varðarfundinn og sagðist nú þurfa að taka við vandræðamálum, sem erfitt væri að leysa, - en auðvitað tækist honum það. Út af þessu tali og ekki sízt vegna þess, að það er höfuðskylda hverrar ríkisstj. að tala hér fyrir sínu fjárlagafrv. og gefa yfirlit yfir fjármál þjóðarinnar í byrjun hvers fjárlagaþings, þá bar auðvitað skylda til að gera það nú, ekki sízt þegar þar við bættist, að hæstv. forsrh., sem var að taka við, fer á fund í stjórnmálafélagi hér í bænum og lýsir ástandinu svo sem gert var þar. Nei, hvernig sem þessu er velt fyrir sér, þá fær enginn mig til að trúa því, og hv. alþm. og þjóðin eru ekki svo glámskyggn að halda það, að ástæðan fyrir þingfrestuninni sé sparnaðarvilji í þinghaldinu eða það, að ríkisstj. sé að fá sér vinnufrið. Nei, það er allt annað, sem hér liggur á bak við, og hefur verið rakið hér að undanförnu. En kannske er einna stærsti bitinn í þessu öllu saman bráðabirgðalögin sælu. Ég hygg nú, að þessi bráðabirgðalög eða sá atburður verði til þess að skýra nokkuð stefnu þeirra sjálfstæðismanna, hversu heilsteypt hún er í landbúnaðarmálum sem öðrum málum. Það, sem hefur nefnilega gerzt í sambandi við þetta mál, er það, að þeir sjálfstæðismenn eiga fulltrúa í framleiðsluráði, þeim hluta þess, sem kosinn er af bændunum. Þessi fulltrúi þeirra sjálfstæðismanna tók þátt í því að segja upp verðlagsgrundvellinum frá sjónarmiði bænda, og ábyggilega hefur Sjálfstfl. verið honum sammála um, að það skyldi gert. Þeir sjálfstæðismenn áttu líka fulltrúa í þeim hluta sex manna nefndarinnar, sem neytendurnir skipuðu. Sá fulltrúi þeirra sjálfstæðismanna tók þátt í því að segja upp verðlagsgrundvellinum frá sjónarmiði neytendanna, með samþykki Sjálfstfl. vafalaust. Þessi fulltrúi þeirra sjálfstæðismanna tók þátt í því að hætta störfum í sex manna nefndinni. Vafalaust hefur hann borið sig saman við Sjálfstfl. um það. Hæstv. forsrh. tilkynnti sjálfstæðismönnum, að ef þeir styddu ekki hæstv. ríkisstjórn jafnt eftir sem áður, þó að þeir gæfu út bráðabirgðalögin, þá gæfi hann þau ekki út, en segði af sér. Þá sögðu þeir sjálfstæðismenn: Blessaður, gefðu bara lögin út, það er allt í lagi. Við verjum ríkisstj. vantrausti, eins og við höfum áður ákveðið að gera. Þeir héldu áfram, sjálfstæðismenn. Þeir gáfu jafnhliða út tilkynningu um það, að þeir mundu nú sjá um það, að sá réttur og sú greiðsla, sem hæstv. forsrh., Emil Jónsson, ætlaði að hafa af bændastéttinni og gerði með samþykki sjálfstæðismanna, það skyldu þeir sjálfstæðismenn sjá um, að bændurnir fengju, og það skyldi ekki standa á því, þegar þeir væru komnir á þing að nýafstöðnum kosningum. Svo var þetta ekki nóg. Það þurfti að gefa út fleiri yfirlýsingar. Sumir hv. þm. vildu fara að láta kalla saman Alþingi. Þá þurfti Sjálfstfl. að lýsa yfir á nýjan leik, og þá lýsti hann yfir því, að hann skyldi fella bráðabirgðalögin á Alþingi, þegar þau kæmu þangað strax eftir kosningar. En svo heldur sagan áfram, og það er mynduð ríkisstjórn. Og þegar hv. Alþingi kom hér saman, bjuggust hv. alþm. við því, að hér á borðunum mundu koma brbl. ríkisstj. Sjálfstfl. hafði lofað því, að það skyldi verða gengið vel og drengilega fram í því máli og engin hætta væri í málinu, nema ótætis framsóknarmennirnir brygðust, þeim væri ekki alltaf treystandi. En hvað gerðist þá? Komu brbl. fram? Nei, það kom á borð þingmanna till. um að fresta Alþingi. Hver haldið þið, að hafi verið höfuðtilgangurinn með frestuninni? Það var að komast fram hjá þessum hnút. Ég hef síðan heyrt, að hæstv. fyrrv. forsrh. hafi gengið svo myndarlega fram af sinni hendi í stjórnarsamningunum, að hann hafi beygt Sjálfstfl. í þessu máli til að sjá um það, að þessi mál kæmu ekki til afgreiðslu hér í þinginu a.m.k., fyrr en þau væru gengin sér til húðar. Nú fóru að gerast mikil vandkvæði í þessu máli, því að ótætis stjórnarandstaðan fór nú að reyna að ybba sig og vildi fá stjórnina til þess að fara að lögum. Þá kom hér hæstv. landbrh. og sagði: Þið þurfið nú ekki að efa það. Yfirlýsingar sjálfstæðismanna standa, og hér verður farið að lögum. - Og svo heldur sagan áfram. Ýmsar sagnir hafa verið uppi um það, hvenær þetta frv. yrði lagt fram hér á Alþingi, en allar hafa þær hnigið í þá átt, að það mundi ekki verða gert, fyrr en séð væri, hvað liði um þingfrestunina, og eftir þjáninganóttina í nótt skeði það, að frv. kom á borð þingmannanna, enda mun nú nokkurn veginn tryggt, hvenær þingfrestunin verður. Þetta er nú að hafa heilsteypta stefnu, vera sjálfum sér samkvæmur og halda allt það, sem lofað er. Þarna er hnúturinn, sem þeir í stjórnarliðinu hafa verið að fást við núna undanfarið. Ástæðan til þess, sem gerzt hefur hér s.l. viku, eru erfiðleikar á stjórnarheimilinu innbyrðis. Þess vegna er allt þetta brölt, öll þessi tilhneiging til þess að koma hv. Alþingi af sér. Og nú segir sagan, að fyrst ekki þótti ráð að koma hér á hv. Alþingi með frv. til laga um það, að 15. des. 1959 skyldi falla niður, þá verði bara gefin út brbl. um að framlengja brbl. um verðfestingu landbúnaðarafurða. Þetta eru síðustu fregnir, sem er af þessu að segja. Það væru nokkur tíðindi, ef hæstv. ríkisstjórn gæfi út brbl., nokkrum dögum eftir að hv. Alþingi er farið heim, og það er ekki undarlegt, þó að þeir hv. alþm. og sú hæstv. ríkisstj., sem hugsar sér að halda á málum á þann veg, telji dagana, þangað til hún geti losnað við hv. Alþingi. En hvort sem það tekst deginum fyrr eða seinna, þá breytir það ekki um verknaðinn, sem hér á að gera. Og hvað sem öllu liður um þessar sagnir, þá er eitt víst, að 15. des. kemur, fyrst hin leiðin þótti ekki fær, og þá er þetta mál óleyst og Alþingi á að vera farið heim, svo að það á ekki að vera viðstatt til þess að leysa úr þeim vanda, sem þá skapast. Við skulum vona, að það verði ekki á þann veg, sem spáð hefur verið. Þá taka framleiðsluráðslögin gildi, og nýtt verðlag verður ákveðið samkv. þeim. En merkilegt má það heita, ef hæstv, ríkisstj. hefur hugsað sér, að þannig yrði að farið, að hún hefði þá ekki hagað sínum vinnubrögðum á annan veg en hér hefur gerzt. Ég gat um það hér í upphafi máls míns, að þetta Alþingi, sem hér er nú saman komið, væri talið af þeim sjálfstæðismönnum réttari mynd af þjóðarviljanum en fyrr, og ég lýsti því hér í gær, að þeir teldu samkomu þess sögulegan viðburð. Þegar á s.l. vetri var verið að ræða hér kjördæmamálið, sagði hæstv. núv. dómsmrh. þessi orð, með leyfi hæstv, forseta: „Við skulum ekki dylja okkur þess, að einmitt á hinum síðustu árum hefur ískyggilega sótt í þá átt, að einhverjir aðilar hafi viljað taka til sín það vald, þau úrslitaáhrif í málefnum þjóðarinnar, sem Alþingi eitt á að hafa. Þetta hefur m.a. komið af því, að allir verða að játa, að Alþingi nú er og hefur ekki verið rétt mynd af þjóðarviljanum. Myndin er stórkostlega skekkt.“ Og síðar segir sami hæstv. ráðherra: „Og það er þessi skekking myndarinnar af þjóðarviljanum, sem hefur átt ríkan þátt í því, að Alþingi hefur verið og er enn í bráðrí hættu um að missa úr höndum sér þau ráð yfir íslenzkum þjóðmálum, sem það verður að hafa og því ber að hafa, ef lýðræðið á að vera í heiðri haft.“ Þetta sagði þessi hæstv. ráðherra, sem nú stendur fyrir því, að þetta hv. Alþ., sem kjörið er samkv. því, sem hann sjálfur lagði til og taldi vera rétta mynd af þjóðarviljanum, skuli nú sent heim, það skuli ekki fá að starfa. En hv. Alþingi þarf einnig að gæta sín gegn þeim ríkisstjórnum, sem vilja taka til sín meira vald og meiri áhrif í málefnum þjóðarinnar, þeim málefnum, sem Alþ. á að ráða um. Það er vegna þess, sem við hér í stjórnarandstöðunni höfum á undanförnum dögum barizt gegn þeim áformum hæstv. ríkisstj. að þverbrjóta hér reglur og venjur, og það hefur nokkuð áunnizt, þó að það sé ekki svo sem þurft hefði. En hæstv. ríkisstj. á að gæta sín í því og hefur fengið nokkra ráðningu, svo að von er til, að hún sjái betur að sér, áður en hún leggur út í næsta leik.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykv. beindi hér til mín þrem fsp. Sú fyrsta var á þá leið, hvort ég vilji og ætli nú, áður en þingið fer heim, að gefa Alþingi yfirlit um ástand ríkissjóðs og útflutningssjóðs, eins og venja hafi verið til við 1. umr. fjárlaga. Þessari fsp. hef ég svarað áður á þá leið, að 1. umr. fjárlaga mun fara fram á fyrstu dögum, eftir að þing kemur saman að loknu hléi, og þá verður að sjálfsögðu haldin hin venjulega fjárlagaræða og þá gefnar þær upplýsingar, sem hv. þm. talar um. Það er ekki venja að gefa slíkt yfirlit nema í sambandi við 1. umr. fjárlaga. Önnur spurningin var sú, ef hinni yrði svarað neitandi, hve mikið fé vantar á næsta ári í ríkissjóð og útflutningssjóð til að standa undir útgjöldum að óbreyttu skipulagi. Þessu hef ég einnig svarað áður, og var því óþarfi að bera þessa fsp. fram nú eða á síðasta fundi. Ég hef svarað því áður, að eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, sem því miður eru ekki nákvæmar enn, muni að óbreyttu skipulagi vanta milli 2 og 3 hundruð millj, kr. handa ríkissjóði og útflutningssjóði á næsta ári. Hv. þm. gefur það í skyn, eins og raunar hver framsóknarþingmaðurinn tyggur hér upp eftir öðrum, að ósamræmi sé milli þessara upplýsinga og þeirra, sem ráðh. úr fyrrv. hæstv. ríkisstj. gáfu í haust um, að greiðslujöfnuður mundi væntanlega verða á ríkissjóði í ár. Hér er auðvitað verið að blanda saman af hálfu hv. 3. þm. Reykv. og hv. framsóknarmanna tveimur hlutum, því að hvorar tveggja yfirlýsingarnar standast fyllilega. Það eru allar líkur til þess, að greiðslujöfnuður verði á ríkisreikningi eða fjárlögum á þessu ári. Þó að ekki sé hægt að fullyrða um það, þá verður annaðhvort hagstæður greiðslujöfnuður eða greiðsluhalli sáralítill, þannig að upplýsingar ráðh. úr hæstv. fyrrv. stjórn um þetta efni eru réttar. Hitt er svo jafnrétt, að með áframhaldandi sama fyrirkomulagi eru allar líkur til, að halli á ríkissjóði og útflutningssjóði nemi þessum upphæðum, sem ég hér nefndi, á árinu 1960. Hér er enginn árekstur milli þessara yfirlýsinga. Þriðja spurning hv. þm. var sú, hvert sé það nýja efnahagskerfi, sem ég hafi talað um að yrði upp tekið. Ég heyri á þessu, að yfirlýsing sú, sem hæstv. forsrh. flutti hér við stjórnarmyndunina 20. nóv., hefur farið fram hjá hv. 3. þm. Reykv., og vildi ég því rifja það upp, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir svo: „Að undanförnu hafa sérfræðingar unnið að ýtarlegri rannsókn á efnahagsmálum þjóðarinnar. Skjótlega eftír að þeirri rannsókn er lokið, mun ríkisstj. leggja fyrir Alþingi till. um lögfestingu þeirra úrræða, er hún telur þörf á. Athuganir hafa þó þegar leitt í ljós, að þjóðin hefur um langt skeið lifað um efni fram, að hættulega mikill halli hefur verið á viðskiptum þjóðarinnar við útlönd, tekin hafa verið lán erlendis til að greiða þennan halla og erlend lán til stutts tíma eru orðin hærri en heilbrigt verður talið. Munu till. ríkisstj. miðast við að ráðast að þessum kjarna vandamálanna, þar eð það er meginstefna ríkisstj. að vinna að því, að efnahagslíf þjóðarinnar komist á traustan og heilbrigðan grundvöll, þannig að skilyrði skapist fyrir sem örastri framleiðsluaukningu, allir hafi áfram stöðuga atvinnu og lífskjör þjóðarinnar geti í framtíðinni enn farið batnandi. Í því sambandi leggur ríkisstj. áherzlu á, að kapphlaup hefjist ekki á nýjan leik milli verðlags og kaupgjalds og þannig sé haldið á efnahagsmálum þjóðarinnar, að ekki leiði til verðbólgu.“ Þessi var yfirlýsing hæstv. forsrh. við stjórnarmyndunina fyrir hönd ríkisstj., og það er að sjálfsögðu með tilvísun til þessa, sem ég talaði hér um, að vitanlega yrði og það væri stefna stjórnarinnar að taka upp nýtt kerfi í efnahags- og fjármálum þjóðarinnar. Hvernig því verður háttað í einstökum atriðum, kemur að sjálfsögðu fram eftir þingfrestunina, þegar ríkisstj. leggur fram sínar tillögur. Einn hv. þm., og ég held, að hann sé einn um það, þeirra sem talað hafa um þetta mál í Ed. eða Nd., virtist vilja gagnrýna það, að fjárlög yrðu ekki afgreidd fyrir áramót. Þetta var hv. 7. þm. Reykv. Og var það með nokkrum eindæmum, eins og margt fleira í hans ræðu, sem vænta mátti, því að allir aðrir þm. hafa viðurkennt það sem eðlilegan og sjálfsagðan hlut, að vegna þess að tvennar kosningar fóru fram og þing kom ekki saman fyrr en 20. nóv. og ríkisstj. var mynduð sama dag, þá væri það eðlilegt og óhjákvæmilegt, að eigi væri unnt að afgreiða fjárlög fyrir áramót. Þetta ætla ég, að allir hafi viðurkennt aðrir en hann. En í sambandi við þetta kom hann með spakleg ummæli og umvandanir um það, að vitanlega ætti það að vera sjálfsögð regla, eins og verið hefði að undanförnu, að afgreiða fjárlög fyrir áramót. Ég vil aðeins minna þennan hv. þm. á það, að þau undanfarin 8 eða 9 ár, sem foringi hans og flokksbróðir, hv. 1. þm. Austf., var fjmrh., þá tókst það nú svo til fyrsta árið, eftir að hann komst aftur í þann sess, að fjárlög voru ekki afgreidd undir hans forustu fyrr en í miðjum maímánuði. Tveim árum seinna dregst það fram í janúarlok að afgreiða fjárlög. Þriðja árið dróst það fram í febrúar. Og árið þar næst á eftir voru komin febrúarlok, áður en honum tókst að ljúka fjárlögum. Ég held, að þessi hv. þm. ætti því fremur að beina umvöndunarorðum sínum til leiðtoga síns, hv. 1. þm. Austf. Það er talað hér mikið af hálfu hv. framsóknarmanna um þingvenjur, sem nú sé verið að brjóta, og ósæmileg vinnubrögð. Nú skulum við athuga það. Það vita allir hv. þm., að ein meginskylda hverrar ríkisstj. er að undirbúa undir Alþingi þau frv., sem snerta efnahag og fjárhag þjóðarinnar. Það er skylda ríkisstj. að hafa, eftir því sem föng eru á, slík frv. og slík mál tilbúin til að leggja þau fyrir í þingbyrjun, svo að þingið fái þá strax færi á að fjalla um þau. Þar sem ríkisstj. er mynduð sama dag og Alþingi kemur saman, var það því skylda hennar, þingræðisleg og stjórnskipuleg skylda hennar, að leggja til, að þinghlé yrði, til þess að hún gæti unnið að þessum frv. og haft þau tilbúin, þegar þing kæmi saman að nýju. En þegar talað er um skynsamleg og eðlileg vinnubrögð, þá er auðvitað allt annað, sem þessir hv. þm. Framsfl. eiga við. Þeir eiga við það, eins og tíðkaðist í tíð vinstri stjórnarinnar, að halda þinginu í sjö til átta mánuði á hverju ári og mikinn hluta þess tíma aðgerðalausu. Á árunum 1956, 1957, 1958, þegar vinstri stjórnin sat að völdum, setti hún í þessu efni eins og öðrum met, þannig að þinghald varð miklu lengra en nokkru sinni hafði verið áður. Og þessi þrjú þing, meðan hún var og hét, var meðalþinghaldið á ári hverju milli sjö og átta mánuðir, en árin næst á undan hafði þinghaldið verið fimm mánuði eða rúma fimm mánuði. Við vitum það líka allir hv. þm., að vinnubrögðin voru með þeim hætti, að meðan vinstri stjórnin var að burðast við að semja einhver frv., bjargráðafrv. eða hvað það nú hét allt saman, þá var þinginu haldið hér óvirku, starfslausu eða starfslitlu mánuðum saman. Nú er talað um að óvirða Alþingi með því, að Alþ. ákveði sjálft að taka sér starfshlé um tíma. Ef talað er um að óvirða Alþ., hvað var þá meiri óvirðing í garð Alþingis en þegar það gerðist hér í tíð vinstri stjórnarinnar, jafnvel ár eftir ár, að þinginu er mánuðum saman haldið hér óvirku og áhrifalausu, meðan ríkisstj. og stjórnarflokkarnir eru að spyrja hina og þessa aðila utan þings um það, hvað megi gera? Það er beðið eftir svari eða samkomulagi í einhverri 19 manna nefnd eða 6 manna nefnd, það er beðið eftir svörum frá einhverjum stjórnum einhverra stéttarfélaga úti á landi. Á meðan situr Alþingi hér óvirkt og aðgerðalaust. Það eru væntanlega þessi vinnubrögð, sem hv. framsóknarmenn vilja endurtaka og þeir sakna. Í þessu sambandi hefur það komið fram, að það er talinn of skammur tími, sem ætlaður er til afgreiðslu og meðferðar fjárlaga, þar sem ég ræddi um það hér um daginn, að einn mánuður ætti að nægja Alþ., frá því að fjárlögin yrðu lögð fram og til lokaafgreiðslu. Ég stend við það, að ég ætla, að með skynsamlegum vinnubrögðum fjvn. mætti það vel takast. En Framsfl. og samstarfsflokkar hans hafa vissulega haft annan hátt á undir forustu hv. 1. þm. Austf. Þannig hafa verið teknir 2 og upp í 4 mánuði, sem fjvn. er látin hanga yfir fjárlagafrv. T.d. var það þannig, svo að maður taki eitt dæmi, árið 1957, að þá var það frá því í októbermánuði og fram í febrúarmánuð, sem fjvn. var látin dunda við fjárlagafrv. Eru þessi vinnubrögð til fyrirmyndar? Ég segi nei. Þau eru ekki til fyrirmyndar, þau eru einmitt viðvörun, og alþm. eiga að gæta þess að láta slík vinnubrögð ekki verða sér að fordæmi, heldur hafa það í huga, að sporin hræða. Hv. framsóknarmönnum verður tíðrætt um það, að hér sé verið að brjóta einhverjar venjur um 1. umr. fjárlaga. Þetta er allt saman staðlausir stafir. En það sýnir nokkuð hugsunarháttinn og múgsefjunina í Framsfl., að þarna tyggur þetta upp hver eftir öðrum. Ég man eftir því, að sá fyrsti þeirra hafði það væg orð, að það hefði ekki gerzt fyrr, að 1. umr. fjárlaga færi ekki fram fyrr en eftir áramót. Sá næsti kallaði þetta einsdæmi og endemi. Svo var þetta hjá næsta ræðumanni Framsfl. orðið brot á þingvenjum, föstum þingvenjum. Hjá þeim þar næsta var það orðið brot á lögum. Og hjá einum var það orðið þvert brot á stjórnarskránni. Nú vita það allir, að stjórnarskráin ákveður aðeins, að fjárlagafrv. skuli lagt fyrir Alþingi, þegar er það kemur saman. Það hefur verið gert. Það er hvorki í stjórnarskrá né lögum, þingsköpum né öðrum, eða nokkrum venjum neitt um það, að 1. umr. fjárlaga skuli fara fram einhverjum tilteknum tíma eftir útbýtingu frv. eða eftír þingsetningu. Þetta er allt saman tilbúningur. Og ef á að líta á það, hvernig þetta hefur verið framkvæmt, þá kemur í ljós, að stundum hafa liðið nokkrir dagar og stundum nokkrar vikur, frá því að þing hófst og þangað til 1. umr. fjárlaga fór fram. Ég sé t.d. hér eitt árið, sem framsóknarmenn hafa vitnað mjög í, þá liðu fimm vikur af þinghaldinu frá því að þing var sett og þangað til 1. umr. fór fram. Nú standa sakir þannig, eins og ég hef tekið fram áður, að allar líkur eru til þess, að 1. umr. fjárlaga geti farið fram áður en þrjár vikur eru liðnar af þinghaldinu. Það eru nú liðnar tvær vikur af þinghaldinu, og ég geri ráð fyrir því, að á fyrstu dögum, eftir að þing kemur saman að nýju, geti 1. umr. farið fram. Að vísu getur þessi tími eitthvað lengzt, ef það endemis málþóf, sem framsóknarmenn og Alþb.-menn halda hér uppi, heldur áfram. Það er á þeirra valdi, hvort þessi tími verður enn lengri. Undanfarna daga og einnig hér nú í þessum umræðum hafa komið og dunið ásakanir á mér fyrir það, að ég hafi vanrækt að vera við umr. hér í hv. Nd. við mál, sem undir mig heyrir. Undanfarna daga hafa sumir þm. Alþb. og Framsfl. staðið hér í þessum stól og krafizt þess, að fjmrh. kæmi og jafnvel yrði sóttur, þó að þessir menn vissu, að ég var á sama tíma bundinn við umræður í Ed., sem ég á sæti í, um mál, sem undir mig heyra. Þetta vissu þessir menn. En samt sem áður hafa þeir til þess að svala sínu innræti og reyna að koma fram þessum ásökunum um einhverja vanrækslu í starfi borið þetta blákalt fram gegn betri vitund. Ég hafði ætlað, að þó að maður væri bundinn við umr. í Ed. og vildi gjarnan vera hér með þeim í anda, þá hélt ég, að það væri ómöguleiki fyrir mennskan mann að vera staddur í báðum deildum í einu. Varðandi fundinn í gærkvöld eða í nótt er þess að geta, að ég var hér í gær á fundi á venjulegum tíma milli 1½ og 4 við umræður um þessi mál og lagði fram annað þessara frv., sem um er hér að ræða. En það var mörgum þm. kunnugt, að eftir kl. 5 var ég bundinn við önnur störf og gat því ekki verið hér þá. Ég skal ekki segja, hvort það á að teljast þingskylda ráðh. að hanga alltaf yfir málþófi eins og því, sem þessir hv. þm. hafa leyft sér að viðhafa og er einsdæmi í þingsögunni. Ég velt ekki nokkur dæmi þess, að þm. hafi leyft sér aðra eins herfilega misnotkun á málfrelsi þm. og önnur eins brot á þingsköpum og þm. þessara tveggja flokka hafa að undanförnu gert sér leik að. En þeir hafa líka uppskorið það, að þeir hafa hlotið þá vansæmd og það virðingarleysi hjá þjóðinni, að þeir munu væntanlega finna það, þótt síðar verði. Það er ekki ástæða til þess að hafa þessi orð fleiri. Ég skal bæta því við, að á þeim tíma síðdegis og í gærkvöld, sem ég gat ekki verið á þessum fundi, voru hér fimm ráðherrar að jafnaði staddir, sem allir voru tilbúnir að svara fsp., og þessi mál, sem hér er um að ræða, heyra undir stjórnina alla, eru mál allrar stjórnarinnar. Þess vegna er þetta gersamlega ástæðulaus áburður og ásakanir, enda er það mála sannast, að hver einasta fsp., sem nú hefur komið fram út af þessu máli, hafði komið fram áður og hafði verið svarað af mér áður.



Herra forseti. Það er ekki ætlun mín að bæta miklu við þær umræður, sem fram hafa farið undanfarið hér í hv, deild, en ég vil þó gera fáein atriði að umtalsefni, áður en þessari umr. lýkur. Þetta frv., sem fyrir liggur á þskj. 16, er eitt þeirra mála, sem standa í sérstöku sambandi við till, hæstv. forsrh. varðandi frestun Alþingis nú á næstunni fram til loka janúarmánaðar. Ef ekki væri farið fram á að fresta þinginu nú þegar, væri ekki heldur óskað eftir afgreiðslu þessa frv. að svo stöddu, þar sem það kemur ekki til framkvæmda fyrr en í byrjun janúarmánaðar á næsta ári. Samþykkt þessa frv. og frv. á þskj. 40 um bráðabirgðabreytingu og framlengingu nokkurra laga nú þýðir, eins og fram hefur verið tekið áður í þessum umræðum, að hægt er að fresta þinginu strax, ef till. um það, sú sem fyrir liggur, verður samþykkt. Það er því eðlilegt, að þeir, sem vilja draga þingfrestun t.d. fram yfir miðjan þennan mánuð, vilji einnig fresta afgreiðslu þessa frv. til þess tíma eða því sem næst. Ég tel eins og fleiri, sem hafa tekið til máls í þessum umr., að frestun Alþingis, eins og hún er fyrirhuguð, sé ótilhlýðileg. Ég skal ekki rekja ástæðurnar til þess í löngu máli. Það hefur verið af öðrum gert, og ég get að miklu leyti undir það tekið. En ég vil í því sambandi nefna, að fjárlögin hafa ekki verið tekin til 1. umr. og ekki flutt fjárlagaræða, að mörg mál hafa verið lögð fyrir þingið og mál hafa verið að koma fram þessa dagana og nú síðast í dag og eðlilegt er, að nokkuð sé að þeim málum unnið, áður en þingi er frestað. Í þriðja lagi kemur það svo til, að brbl. frá 18. sept. um verð landbúnaðarvara hafa ekki enn verið tekin til meðferðar í þinginu. Ég vil leyfa mér að gera þetta síðasta atriði að umtalsefni með nokkrum orðum, vegna þess að mér sýnist það mál vera stærsta ástæðan fyrir því, að ekki er tilhlýðilegt að fresta þingi að svo stöddu. Þegar Alþingi kom saman 20. nóv., held ég að flestir, a.m.k. þeir, sem höfðu ekki fengið vitneskju um annað, hafi búizt við, að þessi brbl. yrðu lögð fyrir þingið þegar eftir að það væri tekið til starfa, að þau yrðu eitt af allra fyrstu málum þingsins. Ég minnist þess, að ný ríkisstj., sem tók við völdum árið 1956, gaf þá um haustíð út brbl., sem mikla athygli vöktu og fjölluðu eins og þessi brbl. um vissan þátt efnahagsmála, þótt þar væri að vísu öðruvísi á málum tekið og með meiri víðsýni að mínum dómi. Þessi brbl. 1956 voru lögð fyrir þingið svo fljótt sem kostur var á. Þau munu hafa verið á þskj. 12 á því þingi. Ætla mátti að óreyndu, að nú yrði farið eins að. En svo liðu nokkrir dagar í upphafi þings, að frv. var ekki lagt fram. Þegar þm. svo tóku að spyrja eftir frv. og hvenær það kæmi fram, varð hæstv. landbrh. afundinn og gaf engin svör, sem því nafni mætti nefna í þessu sambandi. Er svo skemmst af því að segja, að ríkisstj. hefur allt til þessa dags ekki fengizt til þess að leggja frv. fram, þótt margsinnis hafi verið eftir því gengið, en hefur í þess stað borið fram till. um að fresta þinginu nú þegar. Loksins nú í kvöld hafa þau tíðindi gerzt, að brbl.-frv. hefur verið útbýtt hér í hv. deild. Þetta er þá sá árangur, sem umr. undanfarna daga hafa borið. Hitt er enn eftir, að sannfæra hæstv. ríkisstj. um, að henni beri að láta málið ganga til úrslita í þinginu. Afstaða Sjálfstfl. eða forustumanna hans í þessu brbl.-máli hefur verið mjög einkennileg fyrr og síðar, svo að ekki sé meira sagt. Brbl. voru, eins og ég sagði áðan, gefin út 18. sept. s.l., en hinn 22. sept. birtist í Morgunbl. yfirlýsing frá Sjálfstfl. Það hafði að vísu áður birzt yfirlýsing í Morgunbl. frá þessum flokki varðandi þetta mál, en ég geri þá yfirlýsingu ekki að umræðuefni, heldur þessa, sem birtist 22. sept. Í þeirri yfirlýsingu frá flokknum segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta, og er vitnað til hinnar fyrri yfirlýsingar: „Sjálfstfl. lýsti sig þegar í stað andvígan setningu brbl. um ákvörðun verðlags landbúnaðarafurða, og mun þess vegna ekki styðja þau á Alþingi, heldur leggja til, að bændum verði bætt upp það tjón, sem þeir verða fyrir af þessum sökum.“ Þannig hljóða þau orð. Það mun út af fyrir sig orka nokkuð tvímælis, hvort Sjálfstfl. hafi, eins og segir í þessari yfirlýsingu, þegar í stað lýst sig andvígan setningu brbl. Þegar litið er á yfirlýsingar hæstv. fyrrv. forsrh. í Alþýðublaðinu í september um þetta leyti, verður að ætla, að andstöðuyfirlýsing Sjálfstfl. hafi a.m.k. ekki komið nógu snemma og ekki verið með nógu mikilli áherzlu fram borin til þess að hindra útgáfu laganna. Ég man þess ekki dæmi, síðan ég kom fyrst á þing fyrir 25 árum, að ríkisstj. hafi gefið út brbl., nema hún væri í góðri trú á það, að lögin mundu ekki sæta andstöðu meiri hl. alþm. Það eru alþm., en ekki ráðherrar sem slíkir, sem hafa löggjafarvaldið. Ákvæði stjórnarskrárinnar um útgáfu brbl. eru vart sett í þeim tilgangi að fá ráðh. löggjafarvaldið, heldur til þess, ef alveg sérstaklega stendur á, að leyfa þm. eða meiri hl. þeirra fyrir forgöngu ríkisstj. að nota löggjafarvald án þess að vera saman komnir á fundi í alþingishúsinu í Reykjavík. Það er þetta, sem að jafnaði gerist, þegar brbl. eru gefin út. Ég hef líka alltaf gengið út frá því, að fyrrv. hæstv. forsrh., sem er bæði glöggur maður og þingræðissinnaður, hafi hlotið að gera sér þetta ljóst og að hann hafi verið í góðri trú, þegar hann gaf lögin út, hvort sem þar kann að hafa verið um misskilning að ræða og hvers eðlis sem sá misskilningur kann að vera. En hvað sem þessu liður, þá hefur Sjálfstfl. heitíð því opinberlega og skriflega hinn 22. sept., svo skýrt, að ekki verður um villzt, að styðja ekki brbl. á Alþingi. Það er það orðalag, sem ég las upp áðan, tekið úr yfirlýsingunni. En hvaða stuðningur er það þá, sem brbl. þyrftu á að halda eða formælendur þeirra? Stuðningurinn er sá, að þau yrðu ekki felld úr gildi með alþingissamþykkt fyrir 15. des. Eftir þann tíma eru þau fallin úr gildi eða efni þeirra samkv. ákvæðum í þeim sjálfum. Ef Alþingi er frestað fyrir 15. des. og þm., sem eru á móti lögunum, hefur ekki gefizt kostur á að greiða um þau atkvæði og afgr. þau endanlega fyrir frestunina, þá er þessum lögum, sem út voru gefin 18. sept., þar með veittur allur sá stuðningur, sem þau þurfa á að halda, og það er þá Sjálfstfl., einmitt hann, sem veitir þann stuðning. Ef hæstv. forsrh. leggur það til við forseta lýðveldisins, að þinginu verði frestað fyrir 15. des. og hæstv. landbrh. dregur að beita sér fyrir því, að brbl. verði afgreidd, þá hafa þeir hæstv. ráðh. þar með gert að engu heit Sjálfstfl. 22. sept. um að styðja ekki brbl. frá 18. sept. Af hálfu flokksins hefur þeim lögum þá verið veittur allur sá stuðningur, sem þau þurfa á að halda eða sá málstaður, sem í þeim felst, og ef svo á að fara að, þá er ekki óeðlilegt, þó að mönnum komi til hugar, eins og nokkuð hefur verið tæpt á í þessum umræðum, að hæstv. ríkisstj. kunni að láta sér koma til hugar að gefa út ný brbl. eftir þingfrestunina. Það er ekki mikið öryggi í því að treysta þeim, sem sýna tómlæti af þessu tagi í sambandi við yfirlýsingar sínar. Nú má e.t.v. segja, að Sjálfstfl. eigi fyrst og fremst um það við sjálfan sig og kjósendur sína, hvernig forustumenn hans meta þær yfirlýsingar, sem gefnar hafa verið í nafni flokksins. En það er skylda alþm., eftir því sem í þeirra valdi stendur, og Alþingis í heild að láta ekki lítilsvirða eða rýra það umboð, sem þjóðin, þ.e.a.s. kjósendurnir, hefur falið þeim til þess að setja landinu lög. Það er því skylda þeirra í því tilfelli, sem hér er um að ræða, að sjá um, eftir því sem í þeirra valdi stendur, að þau lög haldi ekki áfram að gilda, sem meiri hl. Alþingis er á móti, og láta það koma í ljós, ef ætla má, að svo sé. Samkvæmt yfirlýsingunni er ástæða til að ætla, að meiri hl. Alþingis sé á móti þessum brbl., þó að trúnaðarmenn Sjálfstfl. í ríkisstj. hafi komið í veg fyrir, að það kæmi í ljós. Það er því eðlilegt, að hér á Alþingi sé staðið gegn því, að þingið sé sent heim á gildistíma brbl., áður en þingvilji er fyrir hendi. Þess er að vænta, að hæstv. ríkisstj. fallist á þetta sjónarmið, áður en lýkur, og hún er komin nokkuð á leið með að fallast á það, sem betur fer. Sjálf þingfrestunartill. er enn þá ekki komin til umræðu. En afgreiðslu þessa frv., sem hér liggur fyrir, og frv. á þskj. 40 er nú, eins og ég sagði áðan óskað af hálfu hæstv. ríkisstj. svo snemma sem raun er á, til þess að hægt sé að ákveða þingfrestunina. Ella væri það ekki hægt. Andstaðan gegn frestun þingsins nú þegar hlýtur því þegar á þessu stigi að koma fram og hefur komið fram sem andstaða gegn því, að afgreiðslu frumvarpanna sé hraðað, þótt sú afgreiðsla væri að öðrum kosti síðar talin eðlileg. Með þessari andstöðu eru þingmenn að gæta réttar síns og skyldu gagnvart kjósendum sínum, eftir því sem í þeirra valdi stendur. Af þessum ástæðum hafa átt sér stað langar umræður í báðum deildum og í sameinuðu þingi, þó að ég hafi raunar ekki tekið þátt í þeim fyrr, - umræður, sem hægt hefði verið að komast hjá að miklu leyti, ef hæstv. ríkisstj. hefði farið rétt að í öndverðu gagnvart þingi og þjóð í þeim málum, sem eru tilefni þessara umræðna. Þeim tíma, sem farið hefur í það að ræða þessa mjög svo óvenjulegu aðferð ríkisstj., - og hann er orðinn töluvert langur, - hefði verið betur varið til að ræða brbl. og ýmis vandamál í sambandi við þau. Og það mátti hæstv. ríkisstj. auðvitað vita fyrir fram, að alþm. mundu ekki taka alveg þegjandi þeim - ég leyfi mér að segja hvatvíslegu og vanhugsuðu ráðagerðum og því tillitsleysi, sem hér er um að ræða gagnvart Alþingi og öðrum. Ég segi: öðrum, því að allur sá fjöldi manna um land allt, sem ber í brjósti sér sára gremju út af umræddum brbl., allir þessir menn eiga fullan rétt á því, að fulltrúar þeirra í þessum sölum fjalli um þetta mál á réttum tíma. Hér er því ekki eingöngu verið að sýna tillitsleysi gagnvart Alþingi, heldur fjölda manns. Ég er því miður ekki svo fróður sem æskilegt væri um sögu Alþingis frá öndverðu. En ég hygg það þó einsdæmi, og ég held, að það hafi komið fram ómótmælt í umr., að það sé einsdæmi eða a.m.k. fádæmi, að ríkisstj., sem hefur sett brbl., hafi komið þannig fram gagnvart þinginu í því sambandi sem þessi ríkisstj. hefur leyft sér að gera, því miður, og ég efast um, að þetta hefði getað gerzt, meðan hin fyrri kjördæmi landsins héldu enn sínum sögulega rétti til að eiga sína sérstöku fulltrúa á Alþingi. Ég efast um, að það hefði getað gerzt á meðan. Ég efast um, að þeim fulltrúum hefði verið boðið þetta, sem hæstv. ríkisstj, nú þykir hlýða áð bjóða þeirri „réttu mynd þjóðarviljans, sem hér blasir við henni á þingbekkjum. Þegar samtök urðu um það hér á þessum vettvangi á s.l. vetri að leggja kjördæmin niður, var því af mörgum spáð, að ekki mundi sú ráðstöfun verða til þess að styrkja grundvöll þingræðisins hér á landi. Hin nýja kjördæmaskipun hefur það m.a. í för með sér, að í stað hinnar persónulegu kosningar, sem tíðkazt hefur hér á landi til Alþingis, er nú komin kosning flokkslista. Ég hygg, að aðferð núv. hæstv. ríkisstj. og alveg sérstaklega hæstv. ráðherra Sjálfstfl. beri þess vott, að andrúmsloftíð sé strax byrjað að breytast í þeim herbúðum til samræmis við þennan nýja þingræðisgrundvöll. Það er byrjað að loka gluggum á þessari vistarveru. Það er hugboð mitt, að frestur af ýmsu tagi kunni að þykja æskilegur, á meðan flokksmenn ýmsir, þ. á m. nýliðar á þingi, eru að venjast hinu nýja andrúmslofti. Það er samt hyggilegt fyrir þá, sem á s.l. sumri stóðu yfir höfuðsvörðum hinna fornu kjördæma, að ganga hægt um gleðinnar dyr, því að öll er þessi litla þjóð í einum bási, og enginn veit í dag, hver skarðastan ber hlutinn að lokum, ef stjórnarfarsreglum er raskað í írafári af þeim, sem telja sig þurfa þess við í bili. Það veit enginn, hver skarðastan hlutinn ber frá borði að lokum, þegar slík fordæmi eru gefin. Forustumenn og flokksstjórnir ættu að kunna sér hóf, þótt þeim hafi verið lagt meira upp í hendurnar á þessu ári en vera skyldi. Og oddvitar fjölmennis ættu að gæta hófs í því að láta kné fylgja kviði gagnvart þeim, sem minni hafa máttinn, hvort sem um er að ræða fámenn byggðarlög þessa lands eða dreifða atvinnustétt, sem er seinþreytt til vandræða. Ég teldi það vel farið, ef hæstv. ríkisstjórn sæi sig um hönd í þessu máli, eins og ég er ekki vonlaus um, að hún sé nú að byrja að gera, og þeir mundu vera margir, sem mætu hana meira eftir en áður. Rómverjar hinir fornu sögðu: Það er mannlegt að láta sér skjátlast. En það er óviturlegt að vaða áfram í villu sinni. Ég hygg, að enn geti orðið samkomulag hér á þingi um eðlilega afgreiðslu þeirra mála, sem nú þarf að ráða til lykta, og um eðlilega þingfrestun, ef hæstv. ríkisstj. vildi taka þann kostinn, sem henni og öðrum er fyrir beztu, og ég vil bæta mínum tilmælum við tilmæli annarra manna um, að hún geri það. Mundi ég vilja leggja slíku samkomulagi lið. Ég sé ekki ástæðu til að vera vonlaus um það enn þá, að úr því geti orðið, og dreg það m.a. af því, sem gerðist í kvöld, er brbl. voru lögð fram.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. 4. þm. Norðurl. e. (GH) leyft mér að bera fram á þskj. 46 brtt. við frv. það um bráðabirgðafjárgreiðslur úr ríkissjóði á árinu 1960, sem hér er til umræðu. En brtt. er þannig, að aftan við 1. gr. bætist ný málsgr., svo hljóðandi: „Enn fremur er ríkisstj. heimilt að greiða þá 3.18% verðhækkun á afurðaverði landbúnaðarins frá 1. sept. s.l., er framleiðendum landbúnaðarvara bar samkvæmt útreikningi hagstofunnar.“ Það er kunnara en frá þurfi að segja, að í sumar fóru fulltrúar neytenda úr verðlagsnefnd landbúnaðarvara og hafa síðan ekki fengizt til að tala við fulltrúa bændanna um verðlagsmál. Þegar ekki hefur orðið samkomulag í verðlagsnefndinni á undanförnum árum, hefur hagstofustjóri kveðið upp úrskurð um, hver verðlagsgrundvöllurinn ætti að vera. Bændurnir hafa þannig einir allra stétta í þessu landi búið við gerðardóm um sitt kaup. Engin önnur stétt hefur til þessa dags viljað sætta sig við slíkt. Þegar upp úr slitnaði á s.l. sumri viðræðum fulltrúa neytenda og fulltrúa bænda í verðlagsnefndinni, vegna þess að neytendafulltrúarnir hurfu frá þeim viðræðum, þá hefði ekkert verið eðlilegra en hagstofustjóri hefði kveðið upp úrskurð um, hvert verðið ætti að vera, og báðir aðilar hefðu sætt sig við þann úrskurð. En þetta vildi þáv. hæstv. ríkisstjórn ekki. Hún vildi ekki láta sér nægja, að bændur byggju við gerðardóm í kaupgjaldsmálum, heldur vildi hún skipa því með lögum, hvert kaup bænda skyldi vera, og þess vegna setti hún brbl. frægu, þar sem kveðið er svo á, að verðlagsgrundvöllurinn skuli óbreyttur vera til 15. des. n.k. Bændum einum allra stétta í landinu var þannig skipað að búa við sömu laun og áður, þrátt fyrir það þó að fyrir lægju útreikningar hagstofunnar um, að verðlagsgrundvöllurinn ætti að hækka um 3.18%. Vinnuliðurinn í verðlagsgrundvellinum vegna kauphækkana hér í Reykjavík á s.l. ári hefði átt að hækka til samræmis í fyrra um 3.3%. En þegar efnahagslög fyrrv. stjórnar voru sett, var bændum neitað um þessa hækkun á kaupi sínu, og till. frá framsóknarmönnum á Alþingi um að taka þessi 3.3% inn í verðlagsgrundvöllinn var felld af stjórnarliðinu. Þessi 3.3% gera, miðað við ársframleiðslu meðalbús, 2200 kr. Til viðbótar því, að með þessu var bændum ekki unnað jafnréttis við aðrar stéttir, þá tel ég, að ólöglega hafi verið af þeim teknir 86 aurar af kjötkílói af framleiðslu ársins 1958, en það gerir á vísitölubú um 1500 kr., miðað við ársframleiðslu. Þarna sýnist mér þá að séu komnar um 3700 kr., sem ég tel, að rænt hafi verið af bændunum. Bændurnir eru taldir vera um 6000 í landinu, og við það mun vera miðað, þegar reiknáður er út verðgrundvöllurinn. Kemur þá í ljós, að þessi upphæð, sem þannig hefur verið af þeim tekin, er röskar 22 millj. kr. Þá er eftir að líta á það, að stjórnin hefur mjög aukið niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum til þess að halda vísitölunni í skefjum. Hins vegar eru heimanotaðar vörur bænda ekki greiddar niður. Vegna hinna auknu niðurgreiðslna, sem munu nema á þessu ári talsvert á 2 hundrað millj. kr., er nú svo komið, að bændur leggja heimilum sínum til vörur, sem þeir sjálfir framleiða og eru af þeim ástæðum, sem ég nefndi, miklu dýrari en hinar niðurgreiddu vörur, sem neytandinn í borgum og bæjum þarf að greiða. Á þennan hátt er bóndinn ekki látinn sitja við sömu kjör og neytendur, og hljóta allir að sjá ranglætið, sem í slíku felst, þegar ein stétt er látin taka á sig miklu þyngri byrðar en aðrar. Hvað þetta nemur miklu á meðalheimili, miðað við eitt ár, hef ég ekki gert tilraun til að reikna út, en ég hygg, að þar sé um stórfé að ræða, sem þannig er sparað til útgjalda fyrir ríkið, þannig að á þennan hátt séu bændur látnir taka á sig miklu stærri skatta en nokkrir aðrir vegna dýrtíðarinnar, og mun þar vera um nokkra milljónatugi að ræða. Nú eru nokkrir dagar, þangað til brbl. falla úr gildi. Hvað þá tekur við, virðist eiga að vera leyndarmál þangað til. Hæstv. ríkisstjórn leggur á það áherzlu að losna við Alþ. til þess að þurfa ekkert tillit að taka til þess í þessu máli. Hún skirrist ekki við að brjóta þá hefðbundnu reglu að leggja brbl. fyrir þingið, en í staðinn skipar hún þingmönnum að fara heim og heimtar af þeim um leið, að þeir gefi henni heimild til fjárgreiðslna úr ríkissjóði. Ég verð að segja, að mér finnst, að ekki megi nú minna vera en þingið heimili hæstv. ríkisstj. að borga til bænda úr ríkissjóði þau 3.18%, sem þeir eiga ótvíræðan rétt til að fá. Þess vegna er sú till. fram borin, sem ég er að mæla fyrir. Og ég vænti þess, að hún fái hér í þessari hv. d. góðar undirtektir og verði samþykkt. Mér fyndist, að það ætti að vera hæstv. ríkisstj. gleðiefni að finna það, að þingmenn vilja bændum vel. Þá getur ríkisstj., ef till. verður samþ. hér og hún fær greiðsluheimildina, sem till. fjallar um, sent bændum þessa greiðslu fyrir tímabilið frá 15. sept. til 15. des. núna fyrir jólin, og ég er viss um, að það mundi gleðja margt sveitaheimilið. Stjórn Stéttarsambands bænda mótmælti brbl. kröftuglega og kallaði síðan saman aukafund Stéttarsambandsins. Þar var samþykkt ályktun, sem svo hljóðar, með leyfi hæstv. forseta: „Aukafundur í Stéttarsambandi bænda, haldinn í Reykjavík 30. sept. 1959, mótmælir harðlega því gerræði gagnvart bændastéttinni að ákveða með bráðabirgðalögum verðlag landbúnaðarvara og svipta bændur á þann hátt lögvernduðum samningsrétti þeirra og málskotsrétti til yfirdóms varðandi kaup þeirra og kjör. Fundurinn krefst þess, að ríkisstj. hlutist til um, að yfirnefnd sú, sem um ræðir í 5. gr. laga um framleiðsluráð landbúnaðarins, verði nú þegar gerð starfhæf, svo að fundinn verði nýr grundvöllur til að byggja verðlagningu á. Fundurinn viðurkennir nauðsyn þess, að dregið sé úr verðþenslu, en neitar því, að það þurfi að leiða til aukinnar verðbólgu, þó að bændur fái þá verðhækkun, sem aðrar stéttir fengu fyrir ári. Þó getur hann eftir atvíkum fallizt á, að frestað verði til 15. des. n.k. að láta koma til framkvæmda þá hækkun á verði landbúnaðarafurða, sem bændum ber til samræmis við kauphækkun annarra stétta og vegna hækkaðs rekstrarkostnaðar, síðan verðlag var ákveðið 15. sept. 1958. Að sjálfsögðu krefst fundurinn þess, að bændur fái fullar bætur frá ríkissjóði vegna þess mismunar á verðinu, sem fram kann að koma við úrskurð yfirdóms þann tíma, sem frestun verðhækkunarinnar gildir. Verði ekki framangreindum kröfum fundarins fullnægt, felur fundurinn stjórn Stéttarsambands bænda að undirbúa sölustöðvun á landbúnaðarvörum til að mótmæla þeirri réttarskerðingu, sem bændastéttin og félagssamtök hennar eru beitt með þessum aðgerðum, og freista þess að fá henni hrundið á þann hátt. Allir fulltrúarnir samþykktu þessa ályktun. Þáv. hæstv. forsrh. svaraði samþykkt fundarins með bréfi 9. okt. Með leyfi hæstv. forseta - mun ég lesa seinni hluta bréfsins, en þar segir svo: „Með brottför neytendafulltrúanna úr verðlagsnefndinni og neitun þeirra á því að tilnefna mann í yfirnefndina hefur skapazt ástand, sem ekki er gert ráð fyrir í lögunum um framleiðsluráð landbúnaðarins o.fl. og nokkuð virðist geta orkað tvímælis um, hvernig við skuli bregðast. Ríkisstj. hefur talið, að eðlilegast sé að biða með endanlega afgreiðslu málsins, þangað til hið nýkjörna þing kemur saman, og láta það skera úr. Þetta er þeim mun eðlilegra, þar sem upplýst er, að þetta mundi ekki valda neinum töfum að ráði á greiðslu bóta, ef samþykktar verða, enda og á það fallizt af fundi Stéttarsambandsins að fresta framkvæmdum til 15. des. Ótímabærar ákvarðanir í þessu máli nú gætu einnig valdið óheppilegu kapphlaupi við launþegasamtökin, sem ríkisstj. telur höfuðnauðsyn að koma í veg fyrir. Að því hlýtur því að verða stefnt að leysa þessi mál öll með samkomulagi, þegar hið nýkjörna þing kemur saman, og einn þátturinn í því samkomulagi mun sjálfsagt verða að koma á þeirri skipan verðlagsmála landbúnaðarins, sem báðir aðilar, framleiðendur og neytendur, geta staðið saman að, eins og verið hefur. Virðist því eðlilegt að bíða aðgerða Alþingis.“ Þannig hljóðaði seinni partur bréfs forsrh. En mér sýnist nú, að hæstv. ríkisstjórn ætli ekki að gera mikið með það, sem í þessu bréfi stendur. Þess vegna er það, sem brtt. sú er flutt, sem hér hefur verið gerð grein fyrir. Með því að samþykkja hana fær Alþ. tækifæri til þess að taka fram fyrir hendur þeirrar hæstv. ríkisstj., sem nú situr og mér sýnist að hafi gert það að sínu fyrsta boðorði og takmarki að losa sig sem allra fyrst við hið nýkjörna Alþingi. Í sumar héldu þessir sömu menn því fram, að hin nýja kjördæmaskipan mundi leiða til þess, að hér yrði mjög heilbrigt stjórnarfar. Eins og hér hefur áður verið minnzt á í þessum umræðum, þá er það ískyggilegt tímanna tákn frá mínu sjónarmiði, að það skuli verða fyrsta verk hinnar nýju ríkisstj. að berjast fyrir því, að þingið fari heim, án þess að það fái nokkuð um það að vita, hvað hæstv. stjórn ætlar fyrir sér í efnahagsmálum. Eftir nokkra daga falla úr gildi hin illræmdu bráðabirgðalög um kaupgjald bændanna. Hér hafa engin svör fengizt við því, hvað við taki, þegar þau eru úr gildi fallin. Hæstv. fjmrh. sagði hér í umr. á Alþ., að stjórnin hefði í hyggju að setja hér nýtt efnahagskerfi í landinu. Hann lét ekkert uppi um það, hvers konar efnahagskerfi þetta ætti að vera. Í rauninni hefur þessi þjóð um langan aldur búið við efnahagskerfi, ef efnahagskerfi skyldi kalla, sem er eins konar hrærigrautur úr kapítalisma og sósialísma, og mætti margt um það segja, bæði gott og illt. En hvaða efnahagskerfi er það, sem nú á að koma hér? Er það hreint ríkisrekstrarkerfi samkv. kenningum jafnaðarmanna, sem þeir hafa alls staðar í heiminum boðað, að koma skyldi, ef þeir fengju völd? Eða er það hið kapítalíska samkeppnishagkerfi, eitthvað t.d. svipað því, sem Bandaríkin hafa og Sjálfstfl. hér oft telur hið æskilegasta fyrirkomulag og hið eftirsóknarverðasta? Hvor stjórnarflokkurinn er það, sem ræður stefnunni, og hvað verður ofan á? Það er hin stóra spurning, sem fólkið í þessu landi veltir nú fyrir sér. Sé það meiningin að framkvæma hér eitthvert nýtt efnahagskerfi, þá er það einkennilegt af þeim flokkum, sem það ætla að gera, að hafa ekkert á það minnzt í nýafstöðnum kosningum. Hvers vegna var þetta nýja efnahagskerfi ekki útlistað fyrir hv. kjósendum í kosningunum nú í haust, svo að þeir gætu þá tekið afstöðu til þess? Þá var ekki á þetta minnzt, svo að ég yrði var við. En eitt atriði gæti þó gefið bendingu um, hvert stefnt verður. Það eru brbl. hæstv. ríkisstjórnar. Með þeim lögum voru bændur landsins a.m.k. um stundarsakir gerðir að hálfgildings þrælum, þar sem þeim var fyrir vinnu sína skammtað kaup með lögum, sem engri annarri stétt hefur verið skammtað á þann hátt. Þeir hafa því verið hálfgerðir ríkisþrælar síðan, og á þeirra bök hafa verið lagðar þyngri byrðar en annarra þegna þjóðarinnar, eins og ég með dæmum hef hér sannað. Á hið nýja hagkerfi, sem nú á að koma hér á, að byggjast upp á slíkum og þvílíkum aðgerðum? Og er það til þess að koma slíku í framkvæmd á fljótvírkan og auðveldan hátt, sem þingið er sent heim eftir fárra daga setu? Slíkar eru nú spurningar bæði alþingismanna og annarra þegna í þessu þjóðfélagi. Ég vil að lokum taka undir þá kröfu, sem hv. 1. þm. Austf. (EystJ) og fleiri hafa borið hér kröftuglega fram, að þessu þingi verði ekki frestað, fyrr en brbl. hafa fengið þinglega meðferð og tryggt hefur verið með lögum eða á annan hátt, að bændur njóti sama réttar um kaup og kjör og þeir hafa haft.



Herra forseti. Hv. stjórnarandstæðingar og þá sérstaklega framsóknarmenn hafa gert brbl. að umtalsefni við þá umr., sem hér fer fram um bráðabirgðafjárgreiðslur úr ríkissjóði á árinu 1960. Mig undrar það, að hv. 2. þm. Sunnl. (AÞ) skuli flytja svona tillögu. Hann talaði um það hér áðan, að ef till. hans væri samþ., þá væri hægt að greiða bændum þetta, sem í till. felst, fyrir áramót og gleðja þá á þann hátt fyrir jólin. En hvers vegna orðar hann þá till. sína eins og hann gerir? Það er viðbótartillaga við bráðabirgðafjárgreiðslur úr ríkissjóði á árinu 1960, heimildartillaga. Er ekki ljóst, að hann ætlast til, að bændur bíði með að fá þetta greitt þangað til á næsta ári? Svona rökvillur má ekki láta sjást eða heyrast hér í hv. Alþingi, eins og fram kom hjá þessum hv. þm. og mér kom algerlega á óvart. Svo er það annað, sem ég tel alveg sjálfsagt að upplýsa þennan hv. þm. og annan flm. till. um, og það er, að ríkisstj. hefur heimild til að bæta bændum þetta, sem á vantar. Það er vitanlega vegna þess, að hv. flm. hafa mikið traust á núv. ríkisstj., að þeir flytja þessa till. í heimildarformi, enda þótt þeir ímyndi sér, að ríkisstj. vanti heimildir. Ef þeir hefðu ekki treyst stjórninni til þess að standa við að bæta bændum það, sem á kann að vanta, þá hefðu þeir ekki flutt brtt. í heimildarformi, heldur hefðu þeir sagt: ríkisstj. skal greiða. Þegar þetta er gegnumlýst, þá er augljóst, að hér er haldlaus vefur, sem ofinn er í því skyni að nota til áróðurs fyrir kjósendur og þá sérstaklega fyrir bændur landsins. Þetta er ónýtur vefur, sérstaklega fyrir hv. framsóknarmenn, þar sem ljóst er, hverja fortíð þeir eiga í sambandi við það að gera kjör bænda sæmileg. Og margir bændur spyrja í dag: Vildu ekki þessir hv, framsóknarmenn endurreisa vinstri stjórnina? Var það til þess að bæta okkar hlut? - Það er e.t.v. ástæða til þess að spyrja sérstaklega hv. 2. þm. Sunnl., hvort hann hafi verið því fylgjandi eða ekki. Ef hv. 2. þm. Sunnl. vildi lýsa því yfir, að hann hafi verið því mótfallinn að endurreisa vinstri stjórnina, þá væri hægt áð taka nokkurt mark á því, að hann vildi bæta bændum það tap, sem þeir hafa orðið fyrir með brbl. En hafi hann verið talsmaður þess að endurreisa vinstri stjórnina, þá taka fáir mark á þessu orðagjálfri. Þegar fortíð Framsfl. er gegnumlýst, þreifa bændur á og vita, hvernig að þeim var búið, þegar Framsfl. hafði stjórn landbúnaðarmálanna, án þess að Sjálfstfl. gæti haft þar hönd í bagga og áhrif með aðild að ríkisstj. Hvernig var það, þegar landbúnaðarverðinu var haldið niðri á árunum 1934 og þangað til sjálfstæðismenn komu í stjórn? Var ekki landbúnaðarverðinu haldið niðri, þangað til sjálfstæðismenn fengu tækifæri til þess að leiðrétta það? Skyldu bændur muna, að það var sú breytta aðstaða, að sjálfstæðismenn fengu aðstöðu til þess að lagfæra málin. Annars hefðu bændur mátt vera í kútnum áfram þrátt fyrir stríðið. Það er algerlega tilgangslaust að reyna að breiða yfir staðreyndirnar með tillöguflutningi eins og þessum. Sízt af öllu verður hægt að breiða yfir þær stóru syndir Framsfl. gagnvart bændastéttinni úr vinstri stjórninni. Og þegar hv. 2. þm. Sunnl. var hér áðan að tala um, að það væri verið að gera bændur að ríkisþrælum með þessum brbl., þá gleymir hann því, að það var í tíð vinstri stjórnarinnar, sem hlutur bænda var sérstaklega fyrir borð borinn og alveg ný regla var upp tekin að leggja skatta á bændur, án þess að þeir fengju nokkrar bætur fyrir. Þetta var ekki annarri stétt boðið. Það er þess vegna dálítil kokhreysti, þegar hv. framsóknarmenn hér í d. telja sig sérstaklega þess umkomna að gerast málsvarar bænda og vara við, þegar sjálfstæðismenn fara með þessi mál. Ég hygg, að reynslan tali skýrast sínu máli og bændur geri sér ljóst, að með því að Sjálfstfl. hefur nú þeirra mál með höndum, þá þurfi þeir engu að kvíða í þessum efnum. Það er vitanlega ljóst, að það er hægara að leggja á skatta en létta þeim af. Það er hægara að koma á misræmi og rangindum en leiðrétta það, sem illa hefur verið gert og komið úr lagi. Það hlýtur að taka nokkurn tíma. En það skal verða stefnt í þá átt að lagfæra misfellurnar. Og það er enginn vafi á því, núv. ríkisstjórn hefur þá staðreynd í huga sér, að það dugir ekki að mismuna þjóðfélagsstéttunum. Það verður að búa þannig að þjóðfélagsþegnunum, að þeir, sem mest vinna, þeir, sem mest á sig leggja og við þrengstan kost búa, sem eru bændur, verkamenn og aðrar erfiðisstéttir þessa lands, að því verður að vinna að bæta þeirra kjör. En eins og hv. 2. þm. Sunnl. veit, þá eru það bændurnir, sem hafa lengstan vinnudag og lægst tímakaup. Þrátt fyrir þá staðreynd hefur verið lagður skattur á bændur, án þess að þeir fengju nokkuð á móti, þegar öðrum stéttum þjóðfélagsins, sem tóku á sig þessa skatta, var sköpuð aðstaða til þess að standa undir sköttunum með sérstökum hætti. Þegar þarf að þrengja að, vegna þess að þjóðfélagsbyggingin stendur þannig, verður að stuðla að því, að byrðarnar komi réttlátlega niður. Ég sagði hér áðan, að ríkisstj. hefði heimild til þess að bæta bændum upp það tap, sem þeir kunna að verða fyrir vegna brbl. Hv. framsóknarmenn hafa haldið því fram, að við höfum verið píndir til þess að leggja brbl. fram, vegna þess að alltaf hafi verið eftir þeim kallað. Það er þó vitað mál, að frá fyrstu hefur ríkisstj. ákveðið að fara að lögum hvað þetta mál snertir eins og öll önnur, þá vitanlega með því að leggja frv. fram. Hv. framsóknarmenn gleyma því, að það dróst ekki minna en þrjá mánuði á árinu 1957 að leggja fram brbl., sem vinstri stjórnin stóð að. En nú er ekki enn nema hálfur mánuður, síðan Alþingi var sett, og brbl. hafa verið lögð fram í dag og fengið þinglega meðferð. Það, sem hv. framsóknarmenn harma, er það, að brbl, skuli renna út 15. des. Þeir harma það að hafa ekki nægan tíma til þess að rífast um þessi lög og gera ágreininginn dýpri og meiri um þetta mál en þarf að vera. Það er vitað, áð nú er verið að vinna að samkomulagi í þessum málum. Það er verið að vinna að því að bæta úr því, sem illa fór s.l. sumar. Bæði bændur og neytendur sögðu upp verðlagsgrundvellinum á þessu ári. Sex manna n. gat ekki komið sér saman um að reikna út verð landbúnaðarvara s.1. sumar. Það var ekki unnt, vegna þess að neytendur vildu ekki taka þátt í yfirdómnum og gera hann gildandi, eins og lögin um framleiðsluráð eru úr garði gerð. Og er það að vísu galli á þeim lögum, að ekki skuli vera gert ráð fyrir þeim möguleika, að neytendur eða framleiðendur neiti að fylla yfirdóminn. Nú er verið að vinna að því að koma 6 manna nefndinni á laggirnar og fá hana til þess að taka upp störf á ný. En takist það ekki, þá verður reynt að fá yfirdóminn skipaðan eins og lög gera ráð fyrir og finna þannig nýjan grundvöll að verði landbúnaðarvara, en það ber að gera og það verður að gera. Það var ágreiningur í 6 manna nefndinni. Fulltrúar bænda töldu, að verðið ætti að hækka um 5%. Fulltrúar neytenda töldu, að verðið ætti að lækka. Ég býst við, að hv. 2. þm. Sunnl. og mér, sem erum kunnugir rekstrarafkomu bændanna og þeim aukna rekstrarkostnaði, sem hefur hlaðizt á þann atvinnuveg undanfarið, okkur þyki báðum ósennilegt, að hinn nýi grundvöllur í verðlaginu verði lægri en sá gamli. Það þykir okkur ábyggilega ótrúlegt. Það er ótrúlegt, ef grundvöllurinn á ekki að hækka. En um það skulum við ekki fullyrða neitt samt sem áður, en mér er kunnugt um, að fulltrúar bænda munu sætta sig við úrslit yfirdómsins, að hverju sem hann leiðir. Það hefur stundum verið talað um, að bændur sýndu fullan þegnrétt, og þáð má til sanns vegar færa. Þáð væri að vissu leyti eðlilegt, að bændur hefðu fullan sjálfsákvörðunarrétt um verðlag á afurðum sínum. En eins og nú er háttað í okkar atvinnulífi, að bændur hafa fengið uppbætur á útfluttar afurðir og niðurgreiðslu á þær vörur, sem seldar eru innanlands, þá hefur bændum ekki þótt fært að gera kröfu um það, að þeir mættu einir ráða verðinu. Ég hygg þó, að þótt bændur hefðu þennan rétt, þá mundu þeir ekki misnota hann, af þeirri einföldu staðreynd, að þeir mundu gera sér ljóst, að það væri áhættusamt fyrir þá að setja verðlagið of hátt, það gæti leitt til þess, að minna seldist en eila. En þetta er ekki til umræðu. Það er aðeins til umræðu, hvernig á að fullnægja gildandi lögum, að koma 6 manna nefndinni af stað, fá hana til að vinna, og ef það tekst ekki, að hún nái samkomulagi, þá að fullgilda yfirdóminn. Ég geri mér vonir um, að þetta geti tekizt, og tel þá, að það sé sú lausn, sem báðir aðilar óska eftir og telja bezta, bæði bændur og neytendur. Þá þurfum við ekki að harma, þótt þessi brbl. fái þá meðferð, sem framsóknarmenn óttast að þau fái, að þau renni út 15. des., því að þegar þessi lög eru runnin út, þá eru það framleiðsluráðslögin, sem eru í gildi og taka við, hafi þessi lög ekki fengið samþykki á Alþingi. Hafi þau ekki fengið samþykki á Alþ., þá hafa þau ekki fengið stuðning, hvorki okkar sjálfstæðismanna né annarra. Það er þess vegna misskilningur hjá hv. 2. þm. Norðurl. e. (Gís1G), þegar hann talar um, að við sjálfstæðismenn veitum þessum lögum stuðning, ef þau renna út 15. des. án þess að hafa fengið fullnaðarafgreiðslu í Alþingi. Hvers konar málflutningur er þetta? Það, sem verður að gerast, þegar lögin renna út, er, að 6 manna nefndin vinni eða yfirdómurinn verði skipaður. Ég er ekki í nokkrum vafa um, að bændur eru tilbúnir til þess að tilnefna fulltrúa í yfirdóminn, eins og lög mæla fyrir. Ég er líka hér um bil sannfærður um, að neytendur afsala sér ekki þeim rétti að eiga fulltrúa í yfirdóminum. Ég hygg því, að þessi deila um landbúnaðarverðið muni leysast á farsælli og heppilegri hátt en gefið hefur verið í skyn hér af hv. framsóknarmönnum. Það er samkomulagsvilji á milli neytenda og framleiðenda, og það er mín sterka von, að samkomulag náist. Ég tel, að það sé ekki ástæða til að vera að karpa mikið um þessi lög hér í sambandi við það mál, sem nú er til umræðu. Ég efast ekki um, að í sambandi við þingfrestunartillöguna verður málið einnig á dagskrá, og gefst þá ef til vill tækifæri til þess að ræða það nánar. Ég er viss um, að bændur landsins harma það ekki, þótt þessi lög fái ekki fullnaðarafgreiðslu á Alþingi, og það þarf ekki að sannprófa það, hvort við sjálfstæðismenn stöndum við okkar yfirlýsingar frá því í haust, með því að karpa um málið hér. Afstaða okkar sjálfstæðismanna til þessara laga er óbreytt frá því, sem hún var í haust, - alveg óbreytt, - og þess vegna er ekki um það að ræða, að við styðjum þessi lög, þótt við leggjum þau fram hér á þingi, til þess að þau fái þinglega meðferð og lögum og þingvenju sé fullnægt. En við sjálfstæðismenn teljum skyldu okkar að freista þess að leysa þetta mál á friðsamlegan hátt á þann veg, að neytendur og bændur geti orðið sáttir. Það er ljóst, að það eru hagsmunir beggja þessara aðila, að það geti komizt á sættir á milli þeirra, að sú sundrung og það djúp, sem skapaðist á milli þessara aðila í sumar, verði brúað, og ég er sannfærður um, að bændur landsins vilja stuðla að því. Ég veit, að ýmsir í stjórn Stéttarsambands bænda og framleiðsluráði vilja einnig stuðla að því. Hitt er svo annað mál, hvort hv. þm. Framsfl., sem hafa hugsað sér að gera sér pólitískan mat úr þessu máli, eru á sama máli og bændur og hinir réttu fulltrúar þeirra. Það er annað mál. Ég tek ekki svo alvarlega, hvað þeir segja, þessir pólitíakusar Framsfl., sem áreiðanlega hafa ekki fyrst og fremst hagsmuni bænda fyrir augum: Ég tek meira mark á því, sem stjórn Stéttarsambandsins segir og fulltrúar bænda í framleiðsluráði, og það er þess vegna, sem ég hef snúið mér til þeirra með þetta mál og leitað samkomulags við þá. Ég býst við, að flestir hv. þm. hafi tekið eftir því, að sumir þm. Framsfl. hneyksluðust á því hér fyrir nokkrum dögum, þegar ég minntist á Stéttarsambandið og framleiðsluráðið, að ég hefði rætt við það um þetta mál. Það fannst einum hv. þm. Framsfl., sem talaði hér í nótt, alveg fjarstæða. Það eru þm. Framsfl., sem hann vildi láta tala við, pólitíkusarnir, sem eru hér með klæki og yfirskin og telja sig þess umkomna að vera hinir einu málsvarar bænda, enda þótt allar staðreyndir um verk þeirra á fyrri árum vitni gegn þeim.



Herra forseti. Ég mun ekki fara langt út í að svara ræðu hæstv. landbrh., sem hann var nú að enda við að flytja. Ég kemst þó ekki hjá því að víkja að örfáum atriðum í ræðu hans, og þykir mér það falla vel saman, að hann er að brigzla okkur þm. Framsfl. og nefna okkur pólitíkus og að við notum pólitíska klæki, en hann vilji tala við framleiðsluráð um þessi mál. En það vill svo vel til, að ég er þá bæði einn af pólitíakusunum og í framleiðsluráði, svo að líklega vill hæstv. ráðh. tala við aðra hliðina á mér um þetta. Hæstv. ráðh, sagði, að ríkisstj. hefði heimild til þess að bæta bændum upp tjónið, sem þeir verða fyrir af bráðabirgðalögunum, og afstaða Sjálfstfl. væri óbreytt frá í haust, hann væri á móti lögunum. Það er nú búið að færa hér í hv. deild allsterk rök að því, að Sjálfstfl. hefur ekki getað verið óslitið á móti lögunum, því að þá hefðu þau aldrei verið sett, sbr., yfirlýsingu hæstv. fyrrv. forsrh. um, að Sjálfstfl. verði fyrrv. hæstv. ríkisstj. falli þrátt fyrir brbl. Það er ekki hægt sama daginn að vera bæði með og móti sama máll. En út af þessu vil ég spyrja hæstv. landbrh.: Úr því að hann telur, að ríkisstj. hafi heimild til að bæta bændum tjónið af brbl., hvers vegna hlutaðist hann ekki til um, að það væri tafarlaust gert, þegar hann komst í þessa ríkisstj., og hvers vegna beitti hann ekki áhrifum sínum, áður en hann komst í ríkisstj., sem þm. Sjálfstfl. og fulltrúi bænda, að Sjálfstfl. fylgdi þeirri stefnu, sem hæstv. ráðh. segir nú að Sjálfstfl. hafi alltaf haft? Þá er það alrangt, sem hæstv. landbrh. sagði, að Framsfl. hefði haldið búvöruverðinu niðri 1934–39. Mun ég koma að því ofur litið nánar siðar í ræðu minni. Hæstv. ráðh. sagði, að reynslan talaði skýrast. Rétt er það. Bændur hafa reynslu af forustu Sjálfstfl. í landbúnaðarmálum, og hún er allt önnur en hæstv. ráðh. vildi hér vera láta. Það þýðir lítið að tala svo hér á þessum stað. Reynslan talar skýrast. Mál það, er hér liggur fyrir á þskj. 16 um greiðsluheimild fyrir hæstv. ríkisstj. til febr.-loka n.k., er út af fyrir sig eðlileg. En það eru vinnubrögðin, sem hæstv. ríkisstj. stofnar til hér á hinu háa Alþingi, sem eru ekki eðlileg. Það er búið að tala hér allrækilega um þau undanfarna daga, og mun ég því ekki eyða miklum tíma í að bæta þar við. En það er vegna þessara einstöku vinnubragða hæstv. ríkisstj. að vilja losna við þingmennina, áður en brbl. um verðlag landbúnaðarvara, er staðfest voru norður í Vatnsdal, - það er dálítið táknrænt, að það skyldi vilja svo til, að þau væru staðfest úti í sveit, - voru staðfest norður í Vatnsdal hinn 18. sept., falla úr gildi, sem við hv. 2. þm. Sunnl. höfum lagt fram brtt. á þskj. 46 við frv. til laga um bráðabirgðafjárgreiðslur úr ríkissjóði á árinu 1960. Hæstv. dómsmrh. lýsti því yfir fyrir nokkrum dögum hér á hinu háa Alþingi, að þm. mættu treysta því, að það yrði farið með brbl. í einu og öllu eftir þingræðisreglum og stjórnarskrá. Ég vil þakka þessa yfirlýsingu, ef við hana verður staðið. En það er beðið eftir því, að það verði sýnt í verki, hversu þingræðísleg meðferð brbl. verður. Frv. kom að vísu á borðin til okkar áðan, og er það vissulega fyrsta skrefið til þingræðíslegrar meðferðar, þótt fyrr hefði mátt vera, og næstu dagar munu leiða í ljós, hve mikil alvara býr þar á bak við. Það er ekki úr vegi að rifja upp í stuttu máli þróun verðlagsmála landbúnaðarins undanfarin ár, enda nauðsynlegt til fulls skilnings á því ástandi, sem nú ríkir, að hafa í huga sögu undanfarandi ára í verðlagsmálunum. Fram til ársins 1934 hafði verðlag sauðfjárafurða svo til einvörðungu farið eftir verðlagi á erlendum markaði, en verðlag mjólkur og mjólkurvara miðaðist aðallega við framboð og eftirspurn á skipulagslausum innlendum markaði. Árin eftir 1930 var viðskiptakreppa hér í landi sem víðar, og fóru bændur ekki varhluta af áhrifum hennar fremur en aðrar stéttir, enda greip þá ríkisvaldið inn í. Á árinu 1934 voru sett tvenn brbl.: önnur um kjötsöluna, hin um mjólkursöluna. Samkvæmt kjötsölulögunum skyldi landinu skipt í ákveðin verðlagssvæði og sérstakri nefnd, kjötverðlagsnefnd, falið að ákveða bæði heildsölu- og smásöluverð á kjöti á hverju þessara verðlagssvæða. Svipað fyrirkomulag var á mjóikursölunni: landinu skipt í verðjöfnunarsvæði og sett verðjöfnunargjald á selda mjólk og rjóma til að verðbæta vinnsluvörur úr mjólkinni. Það þarf auðvitað ekki að taka það fram, að þessi brbl. voru hvor tveggja lögð fyrir Alþingi, svo sem skylt var, og staðfest í ársbyrjun 1935 og hétu þá: lög um ráðstafanir til að greiða fyrir viðskiptum með sláturafurðir og ákveða verðlag á þeim og lög um meðferð og sölu mjólkur og rjóma. Markmið laganna var jöfnum höndum að tryggja neytendum næga og góða vöru og framleiðendum öruggara verð, sem m.a. náðist með því að lækka verulega dreifingarkostnað varanna. Verðlagning varanna var í höndum fimm manna nefndar, en ekki Framsfl. Nefndarmenn voru skipaðir fulltrúum bæði neytenda og framleiðenda. Þetta skipulag stóð fram á valdatímabil utanþingsstjórnarinnar 1942–44, en þá var, eins og kunnugt er, ört vaxandi verðbólga, því að á rúmlega hálfu ári 1942 hækkaði vísitalan um 89 stig undir stjórn hæstv. núv. forsrh., - en þá voru líka steiktar gæsir á flugi. Til þess að finna lausn á því vandamáli, hvernig stöðva mætti áframhaldandi verðþenslu, var svo sumarið 1943 samkv. lögum nr. 42 þ.á., um dýrtíðarráðstafanir, skipuð svokölluð sex manna nefnd, er var falið það hlutverk að finna eðlilegt hlutfalli milli kaupgjalds og afurðaverðs, og skyldi þetta svo vera grundvöllur verðlagningar landbúnaðarvara. Í þessa nefnd voru valdir tveir sérfróðir embættismenn, hagstofustjóri og form. búreikningaskrifstofu ríkisins, af hálfu hins opinbera, tveir fulltrúar tilnefndir af Búnaðarfélagi Íslands og tveir af hálfu launþegasamtakanna. Í áðurnefndum lögum um dýrtíðarráðstafanir var svo ákveðið, að n. ætti að finna hlutfalli milli verðlags landbúnaðarafurða og kaupgjalds stéttarfélaga, er miðaðist við það, að heildartekjur þeirra, er vinna að landbúnaði, verði í sem nánustu samræmi við tekjur annarra vinnandi stétta. En í framkvæmdinni hefur það reyndar orðið svo, a.m.k. síðari árin, að kaup bændanna hefur verið miðað við kaup Dagsbrúnarverkamanna einna, en ekki meðaltal af kaupi þeirra og annarra launahærri stétta. Með þessari lagagrein er lagður grundvöllur að jafnrétti bændastéttarinnar við aðrar stéttir, þótt á ýmsu hafi oltið síðan um jafnréttið, og mun ég koma lítillega að því síðar. Svo giftusamlega tókst þessari sex manna nefnd, að hún varð sammála um grundvöll þann, sem henni var ætlað að finna. Eftir að grundvöllurinn var þannig fenginn, var það svo hlutverk hagstofunnar samkv, dýrtíðarlögunum frá 1943 að reikna út sérstaka verðlagsvísitölu fyrir landbúnaðarvörur, og skyldu þær svo verðlagðar í samræmi við það, þannig að bóndinn fengi í sinn hlut í samræmi við aðrar vinnandi stéttir. Haustíð 1944, er fyrsta landbúnaðarvísitalan var reiknuð út, reyndist hún vera 109.4 stig, og bar því að hækka landbúnaðarvörur svo, að kaup bændanna gæti hækkað um 9.4%. Þegar þetta var, var að setjast að völdum svokölluð nýsköpunarstjórn með meiri auðæfi milli handa en nokkur önnur ríkisstj. á landi hér fyrr og síðar. Sjálfsagt hefur hún viljað vel, ætlað mikið að gera, láta þjóðinni verða mikið úr stríðsgróðanum, ætlað að verða góð stjórn, en fara að öllu með gát, því að ekki máttu bændur fá þessa hækkun á vöruverðinu og þar með bæta kjör sín. Enn var vaxandi dýrtíð í landinu, og nú ætlaði nýja stjórnin að stöðva hækkanirnar og hafði ýmsan undirbúning, áður en hún settist í stólana. M.a. var kallað saman aukabúnaðarþing, en Búnaðarfélag Íslands var þá í forsvari fyrir bændastéttina í verðlagsmálunum, því að þá var Stéttarsamband bænda ekki stofnað. Búnaðarþingið var fengið til þess að gefa 9.4% verðhækkunina eftir gegn loforði um, að kaupgjald hækkaði ekki. Það fór að vísu á annan veg. Þegar búið var að ákveða verðlag landbúnaðarvara óbreytt, hækkaði kaupgjald annarra stétta. Bændastéttin hafði lagt sinn hlut til viðreisnar fjárhagskerfi landsins, en sat eftir með svikin loforð, enda hafði nú annað gerzt. Hin nýja stjórn, nýsköpunarstjórnin, hafði fundið upp nýtt lögmál. Ég segi: nýtt lögmál, því að þegar litið er yfir Morgunblaðið frá þessum árum, sést, að um algera stefnubreytingu er að ræða. Áður hafði Morgunbl. varla átt nógu sterk orð til þess að lýsa þeirri bölvun, sem stafaði af vaxandi dýrtíð og verðbólgu, en í kringum áramótin 1944 og 1945 er dýrtíðin farin að hafa sínar „björtu hliðar“. Í þingræðu sem þáv. hæstv. fjmrh. flutti 5. des. 1944, segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „En hinu má heldur ekki gleyma, að dýrtíðin hefur sínar björtu hliðar. Dýrtíðin hefur sem sé verið notuð beinlínis sem miðil til þess að dreifa stríðsgróðanum meðal landsmanna, og hefur hún á þann hátt orðið áhrifamikil til þess að jafna tekjur á milli stétta þjóðfélagsins.“ Og Morgunblaðið sagði 19. jan. 1945: „Frá stríðsbyrjun og fram á þennan dag hefur dýrtíðin beinlínis verið notuð sem miðill til þess að dreifa stríðsgróðanum milli landsmanna.“ Margar fleiri tilvitnanir þessu líkar væri hægt að nefna, en ég læt þetta nægja. Þetta var líka nýsköpun. Sumarið 1945 var tekin upp ný skipan í verðlagsmálunum. Þá var sett á stofn með brbl. búnaðarráð 25 manna, er hafði eiginlega það verkefni eitt að kjósa fjóra menn í verðlagsnefnd landbúnaðarvara, en form. ráðsins var sjálfkjörinn í verðlagsnefndina. Kjötverðlagsnefnd og mjólkurverðlagsnefnd voru hins vegar lagðar niður. Það er satt að segja ekki furða, þótt hæstv. landbrh. eigi góðar minningar frá þessum tíma og geti varla trúað öðru en það hafi verið Framsfl., sem hélt verðinu niðri árin á undan, svo giftusamlega tókst til á þessum árum. Búnaðarráðsmennirnir voru skipaðir af landbrh. án tilnefningar annarra aðila, og til vonar og vara, sem ekki var ástæðulaust né óþarft, var í búnaðarráðslögunum kveðið svo á, að það væri borgaraleg skylda að taka sæti í ráðinu og sitja fundi þess. Það var fyrir fram séð, hversu vinsælt það yrði. Búnaðarráð starfaði í tvö ár og byggði verðlagninguna að nokkru leyti á grundvelli sex manna nefndar álitsins, en ekki voru þau 9.4%, sem búnaðarþing gaf eftir, tekin inn í verðlagninguna þessi árin. Búnaðarráði þótti sem sé ekki þörf á að dreifa neinu af stríðsgróðanum til bændastéttarinnar, enda var það í fullu samræmi við alla meðferð nýsköpunarstjórnarinnar á stríðsgróðanum. Árið 1947 voru svo sett lögin um framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu og sölu landbúnaðarvara o.fl. Samkv. þeim lögum var nýrri sex manna nefnd falið að finna grundvöll verðlagningarinnar, og skyldi Stéttarsamband bænda, er þá var nýlega stofnað, tilnefna þrjá menn í nefndina, en Alþýðusamband Íslands, Sjómannafélag Reykjavíkur og Landssamband iðnaðarmanna tilnefna sinn manninn hvert fyrir hönd neytenda. Ef ekki yrði samkomulag í nefndinni, átti þriggja manna yfirnefnd eða gerðardómur, skipaður einum manni frá framleiðendum, einum frá neytendum og hagstofustjóra sem oddamanni, að ákveða verðlagsgrundvöllinn. Framleiðsluráð ákveður hins vegar vinnslu- og dreifingarkostnað varanna og annast hina endanlegu verðlagningu. Í 12 ár hefur verðlagning landbúnaðarvara farið fram eftir þessum lögum, árekstralaust. Það er að vísu ekki nema stundum, sem sex manna nefndin hefur náð samkomulagi. En þegar það hefur ekki orðið, hefur gerðardómurinn tekið við, og báðir aðilar hafa allt til þessa árs sætt sig við úrskurði hans. Ég hef litið svo á, að þetta samstarf fulltrúa neytenda og framleiðenda í sex manna nefndinni væri heilladrjúgt, samstarfið mundi auka gagnkvæma þekkingu og skilning á kjörum og aðstöðu þessara fjölmennustu og þýðingarmestu stétta þjóðfélagsins. Það er höfuðnauðsyn, að þessar stéttir þjóðfélagsins viti það og skilji, að hvorug getur án hinnar verið, að það er sameiginlegur hagur þeirra beggja og allrar þjóðarinnar, að þeim vegni báðum vel. Það er lífsnauðsyn neytendastéttunum, að hér sé gnægð góðra landbúnaðarafurða, en það getur ekki orðið, nema í sveitunum sé rekinn blómlegur landbúnaður, og blómlegur landbúnáður verður ekki rekinn, nema neytendur hafi næga kaupgetu til þess að geta veitt sér framleiðslu landbúnaðarins. Það hvílir því mikil ábyrgð á þeim fulltrúum stéttanna, sem með verðlagsmálin og verðlagsgrundvöllinn fara. Bændastéttin er eina stéttin í þessu landi, sem hefur búið við skertan rétt til þess að ákveða sjálf kaup sitt og kjör, þar sem gerðardómur sker úr, ef ekki næst samkomulag við fulltrúa neytenda um verðlagsgrundvöllinn. Vafalaust er þetta ákvæði, gerðardómurinn, komið inn í framleiðsluráðslögin fyrir áhrif frá neytendum, því að ekki hafa bændur óskað eftir því fyrirkomulagi, að þeir einir ættu sitt undir gerðardómi. Það er því alveg furðulegt, að það skyldu verða neytendasamtökin eða nánar tiltekið stjórnir þeirra félagssamtaka neytenda, er tilnefna menn í sex manna n., er verða til þess að gera þessa merku löggjöf um samstarf framleiðenda og neytenda óvirka með því að leggja fyrir fulltrúa sinn í sex manna n. að hætta þar störfum 17. sept. s.1. Þeirra eina afsökun á slíku glapræði er, að þeir hafa ekki gert sér ljóst, hvað af gæti hlotizt og nú er fram komið, þar sem eru brbl. hæstv. ríkisstj. frá 18. sept. s.l. Ég óska samtökum launastéttanna þess af heilum hug, að þau þurfi aldrei að standa frammi fyrir sams konar gerræði af hálfu ríkisvaldsins og bændur standa nú. Það má öllum ljóst vera, að takist þetta tilræði við bændastéttina, er þar með opnuð leið til sams konar aðgerða gegn hverri annarri stétt þjóðfélagsins, hvenær sem ofbeldisgjörn ríkisstjórn teldi sér það henta. Það er ekki hægt að trúa því að óreyndu, að nokkur stétt þjóðfélagsins vilji, að slíkt fordæmi sé fyrir hendi. Þótt kjaraskerðing sú, sem bændur munu verða fyrir af brbl., komi sér að sjálfsögðu illa, er það ekki aðalatriði þessa máls. Hitt er aðalatriði, að á þeim er brotinn skýlaus réttur, lagalega viðurkenndur réttur, sem hefur verið lögfestur síðan 1943, að þeir skuli bera svipað úr býtum fyrir sitt erfiði og aðrar vinnandi stéttir. En með brbl. eru raunverulega felldar úr gildi þrjár greinar í framleiðsluráðslögunum, sem um það fjalla, að bændur beri svipað úr býtum og aðrar vinnandi stéttir, og þar með jafnréttisákvæðið. Hin skjótu viðbrögð fyrrv. hæstv. ríkisstj. að setja þessi brbl. strax daginn eftir að félagssamtök neytenda leggja fyrir fulltrúa sína í sex manna nefndinni að hætta störfum benda ótvírætt í þá átt, að þar hafi samstarf á milli verið, að hæstv. ríkisstj. hafi sjálf skapað þetta tilefni til setningar brbl. óneitanlega hefði verið eðlilegast, þar sem hér var um hreint lagabrot að ræða frá hálfu neytendasamtakanna, að hætta störfum í sex manna n., að hæstv. ríkisstj. hefði sett brbl., sem hefðu gert sex manna n. og gerðardóminn starfhæfan. Framleiðsluráðslögin kveða svo á, að þessir aðilar skuli nefna menn í sex manna n. og gerðardóminn. Það er ekki hægt annað að sjá, bæði af þessum viðbrögðum hæstv. fyrrv. ríkisstj. og setningu laganna um niðurfærslu verðlags og launa o.fl. frá 30. janúar s.l., en það hafi verið markvis stefna hennar og þeirra aðila, sem hana studdu, að gera hlut bændastéttarinnar lakari en annarra stétta. Við setningu þeirra laga var sá háttur upp tekinn, að skiptaverð á fiski til bátasjómanna og fiskverð það, sem aflaverðlaun til togarasjómanna miðast við, skyldi breytast í samræmi við vísitölu hvers tíma án nokkurra takmarkana. En afurðaverð til framleiðenda landbúnaðarvara mátti hækka aðeins ársfjórðungslega og því aðeins, að vísitalan hækkaði um tvö stig minnst. Og þá var einnig vísitölunni breytt þannig, að áður var hún 185 stig, en nú færð í 100, svo að þessi 2 stig, sem nú þarf til þess, að verð landbúnaðarvara megi breytast, jafngilda 3.7 stigum áður, og gæti verið um veruleg afföll að ræða á landbúnaðarvöruverðinu. Með þessu eru framleiðendur landbúnaðarafurða settir skör lægra en sjómennirnir, en áður höfðu báðar þessar stéttir búið við hið sama að því leyti, að afurðaverð þeirra var ákveðið til eins árs í senn. Gagnvart framleiðendum landbúnaðarvara bættist svo það, að þegar samið var um verðlagsgrundvöllinn 1958, var gert ráð fyrir, að Dagsbrúnarkaupið hækkaði um 6%, og grundvöllurinn byggður á því. Reynslan varð hins vegar sú, að Dagsbrúnarkaupið hækkaði um 9.5%, og voru því framleiðendur landbúnaðarvara hlunnfarnir um 31/2 % af kaupi sínu eða 3.18% af afurðaverðinu í heild. Það er að vísu rétt, að samkv. framleiðsluráðslögunum var ekki skylt að bæta framleiðendum landbúmaðarvara þetta, fyrr en nýr verðlagsgrundvöllur kæmi á þessu ári. En þegar sjómennirnir höfðu fengið hliðstæða lagfæringu á s.l. vetri, var það a.m.k. réttlætismál, að þessi leiðrétting yrði gerð, um leið og niðurfærslulögin voru sett á s.l. vetri. En hæstv. ríkisstjórn og stuðningsflokkar hennar voru á annarri skoðun. Hlutur bændastéttarinnar skyldi að þeirra áliti gerður lakari en annarra stétta. Jafnvel Sjálfstfl., sem nefnir sig flokk allra stétta og telur, að sér einum sé til þess trúandi að gæta hagsmuna bændanna og sveitanna, gat ekki unnt bændum jafnréttis í þessu máli. Varla er þó rétt, a.m.k. eftir síðustu ræðu hæstv. landbrh., að þvertaka fyrir það, að Sjálfstfl. hafi á þeim tíma gert ráð fyrir, að bændur fengju leiðréttingu með verðlagsgrundvellinum s.l. sumar, þótt viðbrögðin yrðu önnur, þegar til kom, þegar hann studdi hæstv. fyrrv. ríkisstj. til þess að setja brbl. 18. sept. s.l. Þar vann hann það „fyrir vinskap manns að víkja af götu sannleikans“. Vinskapurinn, skyldleikinn við Alþfl. mátti sín þar meira en styðja að því, að bændastéttin fengi að njóta landslaga. Réttlætiskennd Sjálfstfl. í garð bændastéttarinnar hefur jafnan átt sín takmörk. Það sýnir sagan. Hinu kemst hann eðlilega ekki hjá sem allra stétta flokkur, að tala blíðlega til þeirra, bæði á mannfundum og í Morgunblaðinu. Yfirlýsingar þingflokks og miðstjórnar Sjálfstfl. út af brbl. eru einstök plögg, sem vakið hafa mikla eftirtekt úti um landið vegna þess, hve vandræðaleg þau eru. Öll meðferð þess máls síðan í sept. s.l., yfirlýsingar Sjálfstfl., skrif í Morgunbi. og það, sem gerzt hefur hér á hinu háa Alþingi, sýnir ljóslega, að Sjálfstfl. stendur á glóðum. Og ylurinn af þeim góðum er farinn að leita óþægilega upp eftir líkamanum síðustu dagana, það sýndu viðbrögð stjórnarliðsins s.l. nótt. Herra forseti. Ég mun nú ljúka máli mínu, en vil að lokum endurtaka það, sem ég áðan sagði. Það er beðið eftir því, bæði hér á hinu háa Alþingi og úti um tandið, að hæstv. ríkisstjórn sýni í verki yfirlýsingu hæstv. dómsmrh., að meðferð brbl. verði í einu og öllu eftir þingræðisreglum og stjórnarskrá, og framleiðendur landbúnaðarvara bíða líka eftir og munu fylgjast vel með, hvort og hvernig Sjálfstfl. stendur við þær yfirlýsingar sínar, að framleiðendum landbúnaðarvara verði bætt þau 3.18%, sem þeir eru búnir að eiga inni árlangt.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. svaraði hér eða réttara sagt neitaði nú að svara þeim spurningum, sem ég lagði fyrir hann. Hann endurtók þá gömlu fullyrðingu sína, að það mundi vanta 200–300 millj., án þess að koma nokkuð nánar inn á það, og lýsti því yfir, að hann mundi ekki láta fram fara 1, umr. fjárlaga og flytja sína skýrslu. M.ö.o.: það er alveg greinilegt, að hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstj. vill ekki ræða efnahagsmálin við Alþingi nú. En mér er spurn: Eru þeir að ræða við aðra um þessi efnahagsmál? Eru þeir að ræða t.d. við útlenda aðila um, hvaða stefnu eigi að marka Íslandi um, hvaða nýtt efnahagskerfi, svo að ég noti orð hæstv. fjmrh., eigi að taka upp? Ég leyfi mér að spyrja: Er verið að ræða við alþjóðagjaldeyrissjóðinn? Hafa staðið yfir samningar um, hvað gera skuli í gjaldeyrismálum Íslands, gengi og mynt, á næstunni? Ég leyfi mér að spyrja: Hefur verið rætt við Alþjóðabankann um, hvað eigi að gera í þessum málum, og standa yfir samningar um það? Ég leyfi mér að spyrja: Hafa verið starfandi 2 sérfræðingar Efnahagssamvinnustofnunar Evrópu, og eru þeir hér á Íslandi til að athuga um, hvað íslenzka ríkisstjórnin eigi að gera á næstunni? Er máske búið að gefa öllum þessum aðilum skýrslu? Vill hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstj. ekki gefa Alþingi skýrslu um þessi mál, hvernig þetta stendur? Er kannske nú þegar búið að ákveða, - ég vil ekki segja nýja mynt, en nýja seðla a.m.k. með dollaralagi, - kannske með mynd af Bessastöðum á bakhliðinni, - er kannske búið að prenta þá nú þegar? Er verið að ræða um þetta við alla mögulega aðra aðila: í París, Washington, New York - og kannske látið prenta í London? En Alþingi Íslendinga, það er aðilinn, sem ekki má ræða við? Við náttúrlega getum ekki knúið hæstv. ríkisstj. til þess að gera neitt í þessum málum. Eins og við höfum okkar málfrelsi, þá hefur hún náttúrlega sitt frelsi til þess að breyta eins og henni þóknast. Og við verðum þess vegna að bíða og sjá. Hæstv. fjmrh. sagði, að þetta kæmi allt saman fram, þegar ríkisstj. leggur sínar till. fyrir eftir áramót. Það er einmitt það, sem við óttumst. Við óttumst nefnilega, að þegar ríkisstj. leggur sínar till. fyrir eftir áramót, þá sé ekki lengur hægt að koma neinu viti fyrir hana, þá sé hún búin að semja við útlenda aðila, beygja sína eigin þingmenn - og láti svo alla vitleysuna dynja hér á Alþingi, og þá kemur hennar metnáður og hennar stolt, að nú megi engu breyta. Þetta er hættan, sem við vildum afstýra. Þess vegna vildum við reyna að fá hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstj. til að segja við okkur núna: Við erum ekki búnir að ákveða neitt, en satt að segja er ástandið svona og svona ljótt og okkur lízt svona og svona illa á þetta. Okkur hefur verið að detta í hug, að ef til vill væri hægt að gera þetta. - Ef hæstv. ríkisstj. segði þetta, - ég veit nú nokkurn veginn, að enn þá er hún efins í, hvað hún eigi að gera, en bara er að hlusta á slæm ráð, og hættan er, eins og vanalega, að hún fari eftir þeim, - ef hún hefði komið fram með allar sínar bollaleggingar hér núna, þá hefði verið hægt að gefa henni góð ráð. En nú hefur það meira að segja verið þannig, að þau góðu ráð, sem við höfum reynt að þylja hér yfir hæstv. ríkisstj., hafa meira að segja að mestu leyti farið fram hjá hæstv. fjmrh. Ég spurði um hið nýja efnahagskerfi, og hæstv. fjmrh. sneri sig ákaflega þægilega út úr því. Hann las upp stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar, og raunar hafði ég einmitt gert hið sama kvöldið áður, kvöldið góða, þegar hann vantaði. Þá las ég upp stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar eða meginið úr henni til þess að sýna fram á, að það vantar einmitt loforðið um nýtt efnahagskerfi, m.ö.o.: ríkisstj. hefði ekki verið komin svo langt 20. nóv., að hún hefði verið búin að gera sér nokkra hugmynd um, hvort hún ætti að mynda nýtt efnahagskerfi né hvernig það ætti að vera, heldur að hún væri bara að láta rannsaka hlutina. Ég var að lýsa því í ræðu minni í gær, hvernig eitt af því, sem mundi fylgja með þessu, væri, að mörg hundruð millj. kr. í eignum mundu verða gefnar milljónamæringunum, svo framarlega sem farið yrði inn á að breyta genginu. Og ég held, að það hefði verið gott, að hæstv. fjmrh., sem nú á að fara að passa upp á ríkissjóðinn, að ekki sé gefið út úr honum allt, sem þar er til, - ég held, að það hefði verið gott, að hann hefði hlustað á þá hluti. En það var hins vegar í sambandi við annað mál á dagskránni, sem við ræðum ekki núna. Það verður að bíða til morguns. Svo lauk hæstv. fjmrh. öllum sínum neitunum með því að segja, að það að vera að reyna að yfirheyra ríkisstj. hér í þinginu til þess að geta varað hana við þeim vitleysum, sem hún ætlar að ana út í, það væri hreinasta vansæmd, og fór jafnvel að tala um, að það væri málþóf. Hæstv. fjmrh. virðist ekki vita, hvað málþóf er. Hér hefur ekki nokkur maður talað sig dauðan enn þá, og það er þó sannarlega ekki kallað málþóf á Alþingi. Venjulega fá menn þó rétt til að tala jafnvel fjórum sinnum, þegar frjálslyndir forsetar eru, þó að tvær seinni ræðurnar séu mjög stuttar. En það er enginn a.m.k. búinn að tala sig alveg dauðan með því að tala tvisvar eða þrisvar, ef hann hefur rétt til. Þá er ekki hægt að tala um málþóf. Hæstv. fjmrh. er nú ekki bara ungur sem fjmrh., heldur líka frekar ungur maður enn þá, og hann hélt, að það væri einstætt í þingsögunni, að það væri talað eins og talað hefur verið núna. Hæstv. fjmrh. hefði átt að þekkja Sjálfstfl. Það er flokkur, sem kann málþóf. Ef hæstv. fjmrh. hefði fylgzt hér með, - við skulum segja 1928 eða 1929, - þegar fjárlögin voru rædd í báðum deildum, þá var níu daga umræða bara í annarri deildinni, umr. um fjárlögin, og þá var hver punktur og komma sérstaklega tekin fram, þegar þm. Sjálfstfl. voru að lesa upp prentað mál eins lengi og þeir vildu án þess að spyrja forseta. Þá var málþóf. Nú hefur verið leitazt við að koma vitinu fyrir ríkisstj. með tiltölulega stuttum ræðum, eftir því sem ræður hér tíðkast, en gengið ósköp illa. Það, sem hins vegar hefur gerzt og er einstætt í þingsögunni, það er þingfrestunin, sem nú er verið að ræða hér. Það var lagt til að fresta þinginu 30. nóv. eða síðar og það eftir að það hafði setíð eina einustu viku. Það er einstætt. Það hefur aldrei komið fyrir áður. Það eru aðferðir, sem hæstv. ríkisstj. nú hefur verið að beita í krafti síns meiri hluta. Þær hafa aldrei þekkzt áður, og þær eru vansæmd. Framkoma ríkisstj. í þessu hefur verið vansæmd. En það er kannske ekki það allra versta við hana. Verra er hitt, að hún leggur á sig þessa vansæmd til þess að fá tíma og tækifæri og frið til að gera vitleysu, til að gera ílit verk. Verkið, sem hún er að undirbúa, er: Í fyrsta lagi að auka stórkostlega dýrtíðina í landinu, þ.e. gengislækkun. Í öðru lagi að halda laununum niðri, þannig að þau raunverulegu laun stórkostlega lækki. Í þriðja lagi að stórminnka tekjur manna með því að koma á atvinnuleysi að meira eða minna leyti, þannig að a.m.k. öll eftirvinna hverfi. Þetta er það, sem felst í því nýja efnahagskerfi, sem ríkisstj. fær nú ráðleggingar um frá útlendum aðilum að taka upp og hæstv. fjmrh. óvart glopraði út úr sér, að ætti að fara að koma hér á, en ég veit, að hæstv. ríkisstj. er ekki fullkomlega ákveðin í enn þá, hvernig skuli vera. Og ástæðan til þess, að þessar umræður einmitt hafa farið hér fram, hefur verið sú, að alþm. hafa gjarnan viljað reyna að koma vitinu fyrir ríkisstj., áður en hún gerði vitleysurnar í þessum efnum. Þess vegna hefur þetta borizt svona mikið í tal, og þess vegna hefur verið reynt að hafa þetta upp úr hæstv. ríkisstj. En hún er hrædd. Hún er ekki bara hrædd við Alþ., eins og sýnir sig í því, að hún vill senda það heim. Hræðsla hennar við Alþ. er endurspeglun af ótta hennar við alþýðuna í landinu, það er aftur endurspeglun af því, að hún hefur slæma samvizku. Hún hefur hugmynd um, að hún sé að leggja út í að gera verk, sem sé bæði dýrt og skakkt. Þess vegna hefðum við, sem er umhugað um efnahagsþróunina á Íslandi á næstunni, gjarnan viljað fá tækifæri til þess að ræða þessi mál við ríkisstjórnina. En það er rétt eins og hún óttist það að taka á móti nokkrum ráðum, af því að þau færu kannske í öfuga átt við það, sem hennar útlendu og hálfútlendu sérfræðingar eru að gefa henni. Eftir yfirlýsingu hæstv. fjmrh. mun ég þess vegna halda fast við mína rökst. dagskrá og mæli með því við hv. þd., að hún verði samþykkt.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umræður. En það voru nokkur atriði, sem komu fram í ræðu hæstv. fjmrh., sem gefa mér tilefni til þess að segja hér örfá orð. Ræða hæstv. fjmrh. var í þeim venjulega stíl, sem ræður hans eru við slík tækifæri. Ráðh. temur sér alloft þá aðferð, að vera prúður og sléttur í ræðumennsku og hafa yfir sér eins konar helgiskikkju, sem ýmsir eru farnir að kalla forsetaskikkju. En þegar svo ber við, t.d. í bæjarstjórn eða hér á Alþingi, að hæstv. ráðh. mætir einhverri mótspyrnu, þá fellur þessi skikkja af honum, og þá kemur í ljós heldur ósanngjarn og ófyrirleitinn áróðursmaður, eins og glöggt kom fram í ræðu hans hér fyrir kvöldmatinn. Hæstv. ráðh. gerði mér t.d. upp þau orð, að ég hafi verið að finna sérstaklega að því, að hann færi fram á heimild við þingið til bráðabirgðafjárgreiðslna. En það gerði ég aldrei. Ég sagði hins vegar, sem ráðh. veit að er rétt, að það er gert ráð fyrir því í lögum, að fjárlög séu afgreidd fyrir áramót, enda eru þau miðuð við áramót. En ég tók það jafnframt fram, að það væru sérstakar ástæður, sem væru þess valdandi, að þetta væri ekki hægt núna, og ég rakti þær, og ég kenndi ráðherranum ekki neitt sérstaklega um það, ekki a.m.k. sem fjmrh., heldur þá aðila eða flokksmanni í þeim flokki, sem hann er í, - sýndi fram á það, hvernig það væri sök Alþfl. og Sjálfstfl., að í þessu tilfelli þyrfti að óska eftir sérstökum bráðabirgðafjárlögum, en væri ekki hægt að afgreiða eðlileg fjárlög. Annars var það ekki þessi missögn ráðh. eða aðrar blekkingar, sem hann kom með, sem gáfu mér tilefni til að biðja hér um orðið, því að ég tel ástæðulaust að vera að eyða tímanum í að eltast við þær. En það, sem gaf mér tilefni til að biðja hér um orðið, var sú andúð og lítilsvirðing á þingræðinu, sem mér virtist koma fram í orðum og ræðu hæstv. ráðherra. Það var ekki annað að skilja á hæstv. ráðh. en Alþingi ætti eiginlega ekki að hafa annað verkefni en að leggja blessun sína yfir efnahagstillögur, sem ríkisstj, kynni að leggja fram. Ef ríkisstj. hefði ekki sínar till. tilbúnar um þessi mál, þá ætti að senda þingið heim, og það ætti ekki að kalla það saman, fyrr en ríkisstj. væri búin að undirbúa till. sínar, og síðan ætti þingið að segja já og amen við því, sem stjórnin legði til. Það var ekki annað hægt að skilja en ráðh. liti svo á, að störf Alþingis ættu fyrst og fremst að vera fólgin í þessu. Ég segi, að hér komi fram hrein andúð og lítilsvirðing á þingræðinu, því að verksvið Alþingis samkv. okkar stjórnarskrá er allt annað og meira en þetta. Þingið á ekki að láta nein mál sér óviðkomandi, og þingið á ekki að bíða eftir því, að ríkisstj. undirbúi ýmsar till., heldur er ætlazt til þess, að þingið sjálft hafi frumkvæði í þessum efnum. Það er þingið, sem fer með löggjafarstarfsemina, en ekki ríkisstjórnin. En hjá hæstv. ráðh. kemur það hér fram, að Alþingi eigi eiginlega að afsala sér sínu hlutverki og sínu verkefni, það sé ríkisstj., sem eigi að taka þetta að sér og Alþ. eigi ekki annað að gera en segja já og amen við hennar gerðum. Þetta er á móti þingræðinu. Og þetta er nákvæmlega sami hugsunarháttur og á sér stað í einræðislöndunum, þar sem þingin eru aðeins haldin til málamynda, kölluð saman einu sinni eða tvísvar á ári til að leggja blessun sína yfir það, sem valdhafarnir hafa að segja, eins og t.d. á sér stað nú í Rússlandi og eins og átti sér stað í Þýzkalandi á þeim tíma, sem hæstv. fjmrh. dáði mest. En það kom fram á fleiri vegu en þennan sú andúð, sem hæstv. ráðh. virðist hafa á þingræðinu. Hann hélt því t.d. fram, að það væri alls ekki nein skylda ráðh. að vera viðstaddur í Alþingi, þegar rætt væri um þau mál, sem undir hann heyrðu. Það væri ástæðulaust fyrir ráðh. að vera nokkuð að eltast við það, og á þann hátt vildi ráðh. réttlæta það, að hann var ekki hér viðstaddur í gærkvöld, þegar verið var að ræða um bráðabirgðafjárlögin, heldur var einhvers staðar úti í bæ, sem hvorki hann né forsetar hans hafa viljað segja frá. Ég held, að hæstv. ráðh, sé eini ráðh. í þingræðislandi, sem hefur látið sér slíkt um munn fara. Ég held, að það sé viðtekin venja í öllum þingræðislöndum, að ráðh. telji sér skylt og sjálfsagt að vera viðstaddir á þingi, þegar rætt er um þau mál, sem undir þá heyra, svo framarlega sem þeir hafa aðstöðu til þess að gera það, og að þeir telji sig ekki hafa rétt til fjarveru, nema alveg sérstakar ástæður séu fyrir hendi. Þessi hæstv. ráðh. virðist líta allt öðruvísi á þessi mál, og þess vegna vil ég endurnýja það, sem ég sagði hér áðan, að ég tel, að hæstv. forseti hafi gert alveg rétt hér í nótt, þegar hann frestaði fundi, vegna þess að þessi ráðh. var fjarverandi. Ég tel það alveg nauðsynlegt, að á þennan hátt reyni þingið að tryggja það, að værugjarnir og veizluglaðir ráðherrar geri skyldu sína við Alþingi. Það kom enn fremur hið sama fram hjá hæstv. ráðh., þegar hann var að tala um það með fyrirlitningartón, að fyrrv. ríkisstj. hefði látið fjvn. vera að dunda við fjárlögin. Hæstv. fjmrh. hlýtur að vita, að það er skylda fjvn. að fást við fjárlögin og gera sínar aths. við þau, og það er skylda ríkisstjórnarinnar að sjá svo um, að fjvn. hafi fullan tíma til þess að sinna verkefni sínu, enda er það oft þannig, að fjárlög eru þannig undirbúin af hálfu ríkisstjórna, að það er eðlilegt, að þingið afsali sér ekki þeim rétti, sem það hefur til þess að kynna sér ríkisútgjöldin á þann hátt, að fjvn. fari yfir þau. En það er á þennan hátt eins og svo margan annan, sem kemur fram, að hæstv. fjmrh. vill losna sem allra mest við afskipti þingsins, setja það til hliðar og draga allt vald í hendur ríkisstj., eins og átt hefur sér stað í þeim löndum, þar sem þingræði hefur verið lagt niður og einræðisstjórnir hafa hafizt til valda. Það voru reyndar mörg fleiri atriði í ræðu hæstv. ráðh., sem hefði verið ástæða til þess að gera aths. við. En vegna þess að það samkomulag liggur eiginlega hér í loftinu, að menn haldi frekar stuttar ræður, þá sé ég ekki ástæðu til þess að ræða þau nánar að þessu sinni, en það mun e.t.v. gefast tækifæri til þess að koma frekar að því síðar.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð út af ummælum hv. 7. þm. Reykv. varðandi þingræðið. Hann hefur nú komizt að þeirri niðurstöðu, að ég sé fjandmaður þingræðisins, óvirði það og fyrirliti og vilji helzt losna við þingið. Það undrar mig ekkert, að hv. þm. komist að þessari niðurstöðu, þegar athugað er, að hér á í hlut maður, sem hefur haft framfæri sitt af því nú líklega undir aldarfjórðung að hagræða sannleikanum á sama hátt og hið þekkta málgagn hans, Tíminn, hefur gert. Slíkur maður er orðinn svo vanur því að hagræða sannleikanum á sinn hátt, snúa honum alla vega eftir geðþótta, að það er honum miklu tamara og kærara að segja hálfan sannleika en allan. Við skulum aðeins líta á virðingu hans og hans flokks og vinstri stjórnarinnar undir forustu Framsfl., - virðingu og tillit gagnvart þinginu. Eitt fyrsta verk vinstri stjórnarinnar haustíð eða sumarið 1956 var að gefa út brbl. um bindingu verðlags og kaupgjalds í landinu. Vinstri stjórnin byrjaði ekki á því að bera slíkt undir þingið, þó að hún stigi þar sín fyrstu spor í efnahagsmálunum. Nei, hún gaf út brbl., án þess að henni dytti í hug að kalla hið nýkjörna þing saman eða gefa því kost á að segja álit sitt um þetta. Þegar svo á næstu tveim árum þingið sat að störfum, hvernig voru þá vinnubrögðin í efnahagsmálunum? Ég lýsti þeim að nokkru hér áðan. Mánuðum saman var þinginu haldið aðgerðalitlu. Hvað var ríkisstj. að gera á meðan, vinstri stjórnin? Hún var að semja við einhverja 19 manna nefnd frá Alþýðusambandinu, reyna að ná samkomulagi í einhverri 6 manna nefnd frá sömu samtökum og símandi hingað og þangað landshornanna á milli til þess að fá stjórnir einstakra stéttarfélaga til þess að fallast á eitthvað, sem vinstri stjórnin hafði í undirbúningi, en Alþingi sat á sama tíma mánuðum saman aðgerðalaust, án þess að nokkuð af þessum málum eða þessum bjargráðum væri undir það borið. Þetta var virðing vinstri stjórnarinnar fyrir Alþingi. Ég minntist á það áðan, að það er ekki til þess að auka virðingu og sæmd Alþingis að láta það sitja 7-8 mánuði ársins og meginhluta þess aðgerðalaust. Þjóðin horfir öll upp á það, og fátt er öruggara en þetta til þess að gera Alþingi að athlægi og draga niður virðingu þess í augum þjóðarinnar. Núv. ríkisstjórn vill vissulega hafa önnur vinnubrögð en þessi vinnubrögð vinstri stjórnarinnar. Hún telur það skyldu sína að undirbúa stærstu mál, eins og efnahagsmálin og fjárlögin, sem bezt fyrir þingið og að þingið komi því saman til fundar að nýju, þegar þessi mál liggja fyrir, til þess að þingið geti síðan fjallað um þau og lagt sinn dóm á þau. Við teljum þetta heppilegri og skynsamlegri vinnubrögð, vænlegra fyrir virðingu Alþingis og hentugri vinnubrögð á alla lund fyrir þjóðina. Hv. þm. sagði, að það lýsti m.a. fyrirlitningu minni á þingræðinu, að ég hefði haft þau orð, að fjvn. væri að dunda yfir fjárlögunum. Orð mín voru á þá leið, að ég tel það óheppileg og vansæmandi vinnubrögð, að í stað þess að fjvn. fái í hendur vel undirbúið fjárlagafrv. og þingið taki sér um það bil mánaðartíma til að fjalla um fjárlagafrv., - að í stað þessara skynsamlegu og eðlilegu vinnubragða séu málin svo illa undirbúin af hendi stjórnarinnar, eins og var af hendi vinstri stjórnarinnar, að fjvn. sé í fjóra mánuði að vinna að fjárlagafrv., ýmist þannig, að frv. er svo illa undirbúið, að það tekur svo langan tíma að leiðrétta það og lagfæra, eða vegna þess að ekki er hægt að leggja síðustu hönd á verkið, vegna þess að vinstri stjórnin er úti um hvippinn og hvappinn að spyrja Pétur og Pál, hvort hann vilji samþykkja einhverjar og einhverjar dýrtíðarráðstafanir og bjargráð, án þess að Alþingi sé látið segja sitt orð um það. Vinstri stjórnin, sem sat fimm missiri, er að áliti hv. 7. þm. Reykv. bezta stjórn á jarðríki, vafalaust, og þegar maður hefur í huga þessi vinnubrögð hennar og hennar óvirðingu gagnvart löggjafarvaldinu og Alþingi, þá sætir það nokkurri furðu, að núv. ríkisstj. skuli verða fyrir ámæli fyrir það, að þegar hún tekur til starfa sama dag og Alþ. er sett, þá skuli vera talin rétt og skynsamleg vinnubrögð, að nokkrar vikur séu teknar í þinghlé eða þingfrestun, til þess að stjórnin geti undirbúið þessi mál, til þess að alþm. sjálfir fái gögnin og málin betur í hendur búin. Og þegar hv. þm. leyfir sér, eins og fleiri flokksbræður hans, að tönnlast á því, að stjórnin sé með eitthvert ofbeldis- og fantabragð að senda þingið heim, þá snýr maðurinn þessu svo gersamlega við, því að þingfrestun verður að sjálfsögðu ekki eftir ákvörðun stjórnarinnar, heldur því aðeins að Alþingi ákveði sjálft að taka sér fundarhlé. Það liggur fyrir till. frá ríkisstj. um það, að hv. Alþingi fallist á það sjálft, að það séu eðlileg vinnubrögð og hyggileg að fella niður þingfundi um skeið. Það er á valdi Alþingis sjálfs og þess eins að ákveða, að fundirnir falli niður um tíma. Það er svo venjulegur Tímasannleikur og málinu snúið eins kyrfilega við og hægt er, þegar sagt er, að ríkisstj. ætli að senda þingið heim gegn vilja þess sjálfs, því að þetta veltur eingöngu á því, hvort meiri hl. Alþingis ákveður sjálfur að taka sér frí frá störfum um hríð.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. gat ekki stillt sig um að víkja nokkrum orðum að okkur framsóknarmönnum í sambandi við það mál, sem hefur verið efst á baugi og efst í huga, a.m.k. okkar framsóknarmanna, og það er hið mikla ójafnaðarmál á hendur bændastéttinnt, sem stofnað var til upp úr miðjum september s.l. Orðræður framsóknarmanna hér á hv. Alþingi sýnast hafa nokkuð komið við hans samvizku, og samvizkubit hans, ef svo má orða það, brýzt út í allsendis óviðurkvæmilegum orðum og fráleitri lýsingu hans á stefnu og starfi okkar framsóknarmanna á liðnum mörgum áratugum í þágu bænda og landbúnaðarins. Ég gæti skilið þau orð, sem hæstv. landbrh. lét hér falla í okkar garð, framsóknarmanna, betur, ef við værum staddir hér á framboðsfundi, og ég hygg, að hæstv. ráðh. hafi vart áttað sig á því, að hann er kominn inn í alþingissalina, en hann háði, eins og margir fleiri okkar, kosningabaráttu tvísvar sinnum á því ári, sem nú er senn að liða. Ég þekki orðbragð hans frá þeim fundum. Hæstv. ráðh. gerði fremur lítið úr tillögunni á þskj. 46, brtt. við frv. til l. um bráðabirgðafjárgreiðslur, frá hv. 2. þm. Sunnl. og 4. þm. Norðurl. e., en þar er gerð till. um það, að ríkisstj. sé enn fremur heimilt að greiða 3.18% verðhækkun á afurðaverð landbúnaðarins frá 1. sept. s.l. Það var alveg ástæðulaust fyrir hæstv. landbrh. að gera litið úr þessari tillögu. Hér er verið að reyna að bjarga því, sem bjargað verður, og bændur munu sannarlega sætta sig við eftir atvíkum eða úr því sem komið er að fá þessa greiðslu, þótt ekki sé fyrr en í janúar. Og hann hneykslaðist á því, að greiðslan skyldi þá ekki ákvörðuð í desember fremur en í janúar á næsta ári. En sjálfur sagði hæstv. landbrh., að hann hefði heimild til þess að bæta bændum upp 3.18% og hefði hana þegar á hendi. Er þá hæstv. ráðh, þess umkominn, þegar hann hefur þessar heimildir á hendi, að gera lítið úr þeirri till., sem framsóknarmenn bera fram á þskj. 46? Þessi afstaða hæstv. ráðh. nú í kvöld bendir ljóslega til þess, að hann og stjórnarliðið allt er komið á verulegt undanhald í þessu máli. Það hefur svignað undan þunga málfærslu framsóknarmanna hér í hv. Alþingi. Og landbrh. óttast ofurþunga almenningsálitsins, því að honum er vel kunnugt um, að það eru fleiri en framsóknarbændur, sem finna til sviða vegna bráðabirgðalaganna frá 18. sept. s.l. Hér var óréttur framinn á hendur bændastéttinni, og Íslendingar geta, - og það vitum við allir jafnvel, í hvaða stétt sem menn kunna að vera, - gjarnan þolað erfiðleika, sem ganga nokkurn veginn jafnt yfir og jafnvel þó að réttarskerðing sé, en þeir munu aldrei þola mis- eða órétti. Þess vegna má hæstv. landbrh. vel vita það, að hann kemst ekki óskaddaður út úr þessum hildarleik með öðru móti en því að ganga til fullnaðar frá brbl. hér á hv. Alþingi með hjálp okkar framsóknarmanna, eða ef vænlegra er og tíminn væri svo naumur og stjórnin á það hröðum hlaupum, að þurfi að senda hv. Alþingi heim þegar nú um helgina, þá að notfæra sér þá heimild, sem hann hefur á hendi um að endurgreiða bændum það fé, sem ranglega var af þeim haft. Hæstv. landbrh. sagði, að ætíð, þegar sjálfstæðismenn væru í stjórn, og mér skildist hefðu á hendi landbúnaðarmál, þá vegnaði bændum vel og þeim öðrum, sem ynnu að landbúnaði, en öfugt væri farið, þegar framsóknarmenn hefðu landbúnaðarmálin á hendi. Þetta finnst mér sannarlega ekki, svona í upphafi landbúnaðarráðherraferils, álitlegur eða grundvallaður boðskapur af hálfu hæstv. landbrh. Hvenær hafa sjálfstæðismenn haft nú á síðustu tveim, þremur áratugum á hendi landbúnaðarmál í ríkisstjórn? Jú, á nýsköpunarárunum svokölluðu. Hver var þá afstaða hæstv. ráðh. gagnvart þeirri stjórn? Manni skilst, að hann hefði glaður gengið henni á hönd og viljað styðja hana í öllum efnum. En varð sú niðurstaðan? Er það hin rétta saga af sambandi hæstv. landbrh. við nýsköpunarstjórnina? ónei. Hann taldi sig ekki geta stutt hana. Og af hverju? M.a. vegna þess, að hann hefur ofur eðlilega óttazt, að hún kynni að halda verr á málefnum bændastéttarinnar en hann á þeim tíma óskaði eftir. Og það voru fleiri þm., sjálfstæðismanna, sem studdu ekki, a.m.k. fyrsta kastið, nýsköpunarstjórnina. Þetta árabil frá 1944 til 1946 er eitt gleggsta dæmi þess, hvernig fer, þegar sjálfstæðismenn hafa á hendi landbúnaðarmál í ríkisstjórn, og þetta tímabil var sannarlega ekki glæsilegt fyrir sveitirnar. Ég ætla ekki að rifja það upp, en vissulega var þá mjög gengið á hlut sveitanna á móts við það, sem aðrir fengu á þeim tíma, þegar hvern stórrekann af öðrum rak á fjörur þjóðarinnar í efnahagslegu tilliti. Hver var afstaða sjálfstæðismanna hér á þingi og enda utan þess líka til afurðasölulöggjafarinnar 1935? Voru það framsóknarmenn, sem þá voru að vinna að því að bæta kjör landbúnaðarins, eða voru það sjálfstæðismenn, sem gerðu það? Ég þarf ekki nema aðeins að drepa á þessi dæmi, þá veit ég það, að hv. alþm. er mjög ljóst, að mál hæstv. landbrh., að því er varðar söguskilning hans á landbúnaðarmálum og starfi framsóknarmanna í þeim efnum, er algerlega út í hött. Og ef þessi skilningur hæstv. landbrh. á landbúnaðarmálum og lausn vandamála bænda á að vera ríkjandi, þá þarf væntanlega ekki að gera því skóna, hver muni verða framvindan undir hans stjórn í málefnum sveitanna. Því vil ég vænta þess, að hæstv. landbrh. kynni sér öllu betur baráttusögu landbúnaðarins yfirleitt, og þá mun hann komast að raun um það, hverjir hafi varanlegast og bezt unnið að hag bænda og sýnt skilning á starfi þeirra og hverjir ekki. Þetta ætti hæstv. landbrh. m.a. að íhuga á næstu vikum, þegar þeir stjórnarherrarnir hafa dregið feld yfir höfuð sér til íhugunar á úrlausnarefnum í efnahagsvanda þjóðarinnar. Ef hann þannig tekur sig til og bætir um þekkingu sína á landbúnaðarmálunum, sögu þeirra, afdrifum einstakra mála landbúnaðarins, hverjir hafi dyggilegast stutt við bak hans, þá mun hann sannarlega læra, hver stefnan á að vera í framtíðinni, til þess að við í þessu efni náum sem fyrst og bezt æskilegu marki. Ég hef lofað hæstv. forseta að lengja ekki mjög mál mitt, þó að ég hefði gjarnan viljað ræða hér bæði um þingfrestunina og þá fráleitu meðferð, sem hér á að hafa á Alþingi og alþingismönnum með því að reka þá heim af þingi í miðjum klíðum, áður en þeim er gerð sæmilega ljós efnahagsaðstaða þjóðarinnar, eins og hún er í dag, og áður en gengið er frá því mikla hitamáli, bráðabirgðalöggjöfinni frá 18. sept. Þó verð ég að taka þetta fram í sambandi við þetta síðasttalda málsatriði: Á framboðsfundum í Suðurlandskjördæmi leið sá fundur vart, að hæstv. landbrh. lýsti ekki yfir hátíðlega, að sjálfstæðismenn mundu fella brbl. á Alþingi, strax er það kæmi saman. Því mættu allir treysta, enda hefðu sjálfstæðismenn ekki átt hlut að framkomu þeirra, síður en svo. Þetta mál var sem sagt víðast hvar höfuðumræðuefnið og um fá mál meiri áhugi, enda eðlilegt, a.m.k. af sjónarhóli okkar sveitamanna. Og hvaðanæva berast nú áskoranir til hv. Alþingis um að fella lögin þegar úr gildi. Nú stendur svo einstaklega vel á, að hæstv. landbrh. hefur alveg sérlega haganlega aðstöðu til þess að framfylgja einmitt hátíðlega gefnum loforðum um sjálfsagða lagfæringu á þeirri verðlagsskekkju varðandi afurðaverð landbúnaðarins, þar sem brbl. eru. Einmitt þessum hæstv. landbrh. ber að leggja brbl. fram og sjá til þess, að þau fái fullnaðarafgreiðslu hér á hv. Alþingi, til samþykkis eða synjunar. Þetta ber honum að gera samkv. lögum, og það ætti einmitt að vera honum einkar ljúft, um leið og honum er sú skylda á hendi. Þegar nú þetta hvort tveggja fer saman og hið þriðja bætist við, sem í raun og veru mestu máli skiptir, að brbl. hljóta að verða felld við þinglega meðferð, ef yfirlýsingar sjálfstæðismanna eiga nokkuð að duga, þá sýnist ástæðulaust af hálfu hæstv. landbrh. að þybbast lengur við, að þessi bráðabirgðalöggjöf fái þinglega og tafarlausa meðferð til úrslita. Þegar þau hafa síðan verið, að því er vænta má, felld hér á hv. Alþingi, þá hefur ranglætinu verið skotíð til hliðar og réttlætinu fullnægt að þessu leyti. Og það á að sjálfsögðu að verða okkur alþm. öllum til mikillar ánægju og væri sérstaklega heppilegt, að við yrðum þeirrar ánægju aðnjótandi svona rétt fyrir hátíðir. Og ég hlýt af þessum bollaleggingum mínum að álíta, að þessi framvinda hljóti að vera hæstv. landbrh. hin geðfelldasta og í þessu tilfelli meira að segja persónuleg nauðsyn vegna undangenginna loforða og yfirlýsinga af hans hálfu um að hjálpa öðrum til þess að afmá þá forsmán, sem bráðabirgðalöggjöfin er. Eins og ég hef sagt hér, þá er hér hið kærkomna, hið gullvæga tækifæri fyrir hæstv. landbrh. að ganga erinda í hagsmunabaráttu þeirra, sem landbúnað stunda, og ganga erindanna svo skörulega og afdráttarlaust, að enginn þurfi að villast á því, hvort hugur fylgi máli eða ekki. Þá ætti ekki síður hæstv. landbrh. að vera umhugað um það að afstýra einmitt þessari árás á efnahag bændastéttarinnar, þar sem honum öðrum fremur er kunnugt um það, að sérstaklega hefur erfiðlega árað að því er varðar bændur í okkar kjördæmi, Suðurlandskjördæmi, og þarf sannarlega aðstoðar við í því efni. Og í fyrstu lotu sýnist mér, að afnám brbl. sé hin eðlilegasta fyrsta bót, sem hægt er að gera í þessu efni, að því er bændur varðar. Ég hlýt loks að ítreka þá kröfu til hæstv. landbrh., að hann sjái svo um, að þráttnefnd bráðabirgðalöggjöf verði tafarlaust tekin hér á hv. Alþingi til þinglegrar meðferðar og þannig afgreidd, að afstaða hv. þingmanna til þess fólks, sem stundar landbúnað, og afstaða hv. þingmanna til vandamála þessa fólks komi afdráttarlaust í ljós. Ef það er hins vegar ætlun hæstv. ríkisstj. að komast hjá því að tjá sig um afstöðu sína hér á Alþ. um þetta prinsipmál bændastéttarinnar, áður en bráðabirgðalöggjöfin að efni fellur úr gildi, þá verður sú hlédrægni í svo augljósu réttlætismáli eigi skilin öðruvísi en svo, að telja megi samsvara fullkomlegu vanmati á starfi landhúnaðarmanna og vanmati á hlutdeild þeirra í þjóðarbúskapnum og að þetta fólk hafi fengið of ríflegan hluta úr sameíginlegum sjóði þjóðfélagsins.



Herra forseti. Í umræðum hér á þinginu fyrir nokkrum dögum, nánar tiltekið 28. nóv., bar ég fram nokkrar spurningar til hæstv. landbrh. viðkomandi brbl. um verðlag landbúnaðarafurða frá 18. sept. Ég spurði hæstv. ráðh, t.d. um það, hvort hann liti svo á, að hann eða ríkisstj. hefði heimild í einhverjum lögum, sem nú væru í gildi, til þess að bæta bændum það tjón, sem þeir hafa orðið fyrir af útgáfu brbl. Hæstv. ráðh. gaf þá engin svör um þetta. En í ræðu, sem hann flutti hér nú fyrir skömmu, sagði hann, að ríkisstj. hefði heimild til að greiða þessar bætur. Þetta er í nokkru ósamræmi við álit Sjálfstfl., eins og það birtist í málgögnum hans í septembermánuði, skömmu eftir að brbl. voru gefin út. Í yfirlýsingu þingflokks og miðstjórnar Sjálfstfl., sem birt var í Morgunbl. 19. sept., lýsir flokkurinn yfir því, að hann muni á Alþingi leggja til, að bændum verði bætt upp það tjón, sem þeir af þessum sökum verða fyrir. Þessi yfirlýsing er síðan endurtekin í Morgunbl. 22. sept. Þar segir, að Sjálfstfl. muni ekki styðja lögin á Alþingi, heldur leggja til, að bændum verði bætt upp það tjón, sem þeir verða fyrir af þessum sökum. Og í þriðja lagi, hinn 29. sept. er í innrammaðri forsíðugrein í Morgunbl. sagt, að Sjálfstfl. muni beita sér fyrir því á þingi, - hinu nýkjörna þingi, sem hann er búinn að tala um áður, - Sjálfstfl. muni beita sér fyrir á því þingi, að hlutur bænda verði réttur og þeim bætt það tjón, er lögin hafa þá bakað þeim. Af þessu sýnist mér það koma ljóst fram, að þingflokkur og miðstjórn Sjálfstfl. hafi litið svo á í næstliðnum septembermánuði, að það væri ekki heimild í lögum til að greiða þessar bætur, og þess vegna lofar flokkurinn því hátíðlega að beita sér fyrir á þingi eða leggja til á þingi, að bændum verði bætt upp þetta tjón. Nú segir hæstv. landbrh. hins vegar, að heimildin sé fyrir hendi. Ég veit ekki, hvor aðilinn fer þarna með rétt mál. Ég skal ekki dæma um það. En ef það er rétt, sem hæstv. ráðh. segir nú, þá ætti hann ekki að láta það dragast lengur að fara að greiða þessar bætur til bænda. Hann ætti þá að gera það hið bráðasta. Ef hins vegar það er rétt, sem flokkur hans sagði, bæði þingflokkur og miðstjórn, í septembermánuði, að heimildina skorti og þess vegna þyrfti að fá samþykkt á Alþingi til að greiða þetta, þá tel ég, að hæstv. landbrh. hefði átt að láta það verða sitt fyrsta verk, nú þegar þing var sett, að fara fram á slíka heimild. Þetta hefur hann ekki enn gert og enginn úr hans flokki borið fram tillögu um slíkt, og því var það, að framsóknarmenn hafa flutt um þetta till., og hér liggur fyrir brtt. frá tveimur þm. Framsfl. hér Í deildinni, á þskj. 46, um heimild handa ríkisstj. til að greiða þessar bætur. Verði þessi till. samþykkt, getur stjórnin vitanlega strax greitt bæturnar samkv. þeirri heimild. Hún getur gert það nú þegar, þó að áramótin séu ekki komin, vegna þess að till. er ekkert miðuð við greiðslur eftir áramót. Það er heimilt samkv. henni, ef hún verður samþykkt, að greiða þetta nú þegar. Hæstv. fjmrh, hefur nýlega talað hér tvisvar á þessum fundi í dag og hefur verið nokkuð gustmikill. Hann var að burðast við að mótmæla því í fyrri ræðunni, sem hann flutti, að hann brjóti þingvenjur, þó að hann láti hjá líða að gera grein fyrir fjárhagsástæðum ríkisins, áður en þingi verður frestað. En það er þýðingarlaust fyrir hæstv. ráðh. að mótmæla þessu. Ég sýndi fram á í dag með því að rekja þingsöguna, að því er þetta atriði varðar, langt aftur í tímann, að það hefur verið algild regla, að fjárlagaþingi hefur ekki verið frestað, án þess að fjmrh. hafi áður gefið því yfirlit um afkomu ríkissjóðs og horfur í fjárhagsefnum, og ef hæstv. ráðh. gefur ekki slíka skýrslu, áður en þinginu verður frestað að þessu sinni, er hann að brjóta hefðbundna og sjálfsagða venju í þessu efni. Og ætli hæstv. ráðh. að fara þannig að, þá ætti hann ekki að bæta gráu á svart með því að mótmæla staðreyndum að því er þetta varðar.

Þórarinn Þórarinsson Hæstv. forseti. Ég skal standa við það að hafa þetta stutta athugasemd. Ég get vel skilið hæstv. fjmrh., þegar honum finnst það ámælisvert af vinstri stj. að hafa látið þingið sitja að störfum, á meðan hún var að undirbúa sín efnahagsmál. Hæstv. fjmrh., sem vill engin samráð við þingið hafa um þessi mál, er að sjálfsögðu á móti þessu. En vinstri stj. gerði ekki annað í þessu sambandi en að fylgja alveg viðteknum þingræðisvenjum, sem viðgangast - held ég - hvarvetna annars staðar í heiminum, þar sem þingræði er. Eða getur hæstv. fjmrh. bent á dæmi þess á Norðurlöndum, í Bretlandi, í VesturÞýzkalandi, í Frakklandi, í Bandaríkjunum eða annars staðar, þar sem þingræðisstjórnir eru, að ríkisstj. sendi þingin heim eftir geðþótta sínum, ef þær hafa ekki einhver mál tilbúin handa þeim til að fjalla um? Ég held, að það séu engin dæmi þess. Og vinstri stjórnin kaus að fylgja þeirri viðteknu þingræðisvenju að hafa samráð um þessi mál við þingið, en ekki að senda það heim og hafa vilja þess að engu. Hæstv. fjmrh. var einnig að hneykslast á því, að vinstri stjórnin skyldi hafa samráð við stéttasamtökin. Ég álít þetta ekki hneykslunarvert. Ég álít, að eins og okkar þjóðfélag er nú upp byggt og verkalýðsfélögin og stéttasamtökin eru orðin sterk og öflug, að þá eigi ríkisstj. að hafa samráð við þessa aðila um efnahagsmálin, en ekki sniðganga þau. Hæstv. fjmrh. er hér bersýnilega á öðru máll. En það kemur hins vegar fram hjá landbrh., að hann er, sem betur fer, ekki sammála fjmrh. um þetta, því að hann var að hæla sér af því hér áðan, að hann væri að reyna að hafa samráð bæði við fulltrúa framleiðenda og neytenda um landbúnaðarmálin, og það álit ég að sé alveg rétt hjá honum. Og ég álít, að aðrir ráðh. í ríkisstj. eigi að þessu leyti að taka hann sér til fyrirmyndar, það sé ekkert hneykslunarvert að hafa samráð við stéttasamtökin, heldur eigi að gera það. Ég skal svo koma að síðasta atriðinu í því, sem ég segi hér í kvöld. Hæstv. fjmrh. byrjaði að ræða hér um störf manna, og hann gerði starf mitt sérstaklega að umtalsefni. Ég held, að þess vegna verði það ekki talið neitt ámælisvert, þó að ég geri einnig störf hæstv. fjmrh. að nokkru umtalsefni, og ég skal gera það í stuttu máli og aðeins í sambandi við það að varpa fram þeirri spurningu og reyna að svara henni í stuttu máli: Hvers vegna er þessi maður orðinn fjmrh.? Hvers vegna var í skyndi búið til sjöunda ráðherraembættið og lagðar í það nætur og dagar að búa til nýjan ráðherrastól til að koma hæstv. ráðherra í þennan stól? Já, hvers vegna var þetta gert? Svarið við þessari spurningu er ákaflega einfalt. Það var af þeirri einföldu ástæðu, að flokksbræður hans í Reykjavík vildu losna við hann sem borgarstjóra. Þessi maður er búinn að stjórna bænum með þeim hætti, búinn að koma fjárhag hans í þær rústir, að flokksbræður hans vildu losna við hann úr embættinu. Og það var annað, sem bættist hér líka við. Hæstv. fjmrh. hafði sem borgarstjóri tekið upp á arma sér, með hvaða hætti sem það gerðist, að tryggja sér alveg sérstök útsvarshlunnindi og sínum helztu flokksgæðingum. Þetta var upplýst nú fyrir kosningarnar, og það hafði réttilega þau áhrif, að hæstv. borgarstjóri hafði af sínum flokki um 2000 atkv. með þessum hætti. Það var ákaflega skiljanlegt, að flokksbræður hans kysu ekki að þurfa að ganga til næstu bæjarstjórnarkosninga undir merkjum þess manns, sem hafði tryggt sér sérstök útsvarshlunnindi og hlotið þennan dóm bæjarbúa að launum. Það er af þessum ástæðum, sem þessi hæstv. ráðh. er orðinn fjmrh. En það má rétt minna á það í þessu sambandi, að hér er vissulega um mjög einkennileg og óvenjuleg vinnubrögð að ræða hjá Sjálfstfl. í sambandi við þessa stöðuveitingu. Við skulum gera okkur það í hugarlund, hvað hefði t.d. gerzt í Bretlandi, ef borgarstjóri í einhverjum bæ þar hefði orðið uppvís að því að tryggja sjálfum sér og sínum gæðingum sérstök hlunnindi í sambandi við álögur bæjarins. Hvað mundi hafa orðið um slíkan borgarstjóra? Mundi hann hafa verið gerður að ráðherra? Áreiðanlega ekki. Meira ætla ég ekki að segja. Þess vegna held ég, að þessum hæstv. ráðh. farist ekki að vera með neinn sérstakan gorgeir og tala um störf annarra manna hér á Alþingi.



Ég er á móti brbl. þeim, sem sett voru á s.l. hausti um verðlagningu á landbúnaðarafurðum. En ég tel mig hins vegar ekki hafa í höndum nein gögn um það, hvað réttmætt sé að greiða bændum mikla hækkun frá því verðlagi, sem verið hefur á landbúnaðarafurðum. Ég tel líka, að ríkisstj. hafi þá heimild fyrir í lögum, sem gert er ráð fyrir í þessari till. Af þessari ástæðu greiði ég ekki atkv. um þessa tillögu. 1. gr. samþ. með 20:13 atkv. 2. gr. samþ. með 20:1 atkv. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 20:1 atkv.