Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1465, um sjóði á vegum ráðuneytisins og stofnana þess, frá Hildi Sverrisdóttur.

Virðulegi forseti. Í gær fékk ég svar við fyrirspurn sem ég beindi til innviðaráðherra varðandi ástand á tengi- og héraðsvegum hér á landi. Niðurstaða þeirrar fyrirspurnar minnar er sláandi. Í svarinu kemur fram að alls séu tengi- og héraðsvegir á Íslandi samtals 6.045 km. Af þeim er bundið slitlag á einungis 1.633 km og því er möl á 4.412 km. Áætlaður kostnaður við að leggja bundið slitlag á tengivegi er um 150 milljarðar og er þá miðað við að kostnaður á hvern kílómetra sé um 70 millj. kr. Kostnaður við að leggja bundið slitlag á héraðsvegi er áætlaður um 115 milljarðar og þá er miðað við að kostnaður á hvern kílómetra sé um 50 millj. kr. Samkvæmt svari ráðherra mun það taka um 60 ár að koma bundnu slitlagi á alla tengivegi en þá er miðað við þá 2,5 milljarða sem lagðir eru sérstaklega í þessi verkefni á hverju ári. Ef við bætum héraðsvegunum við á sama hraða erum við að tala um að það muni taka okkur um 100 ár að leggja bundið slitlag á bæði tengi- og héraðsvegi hér á landi. Það hlýtur hver heilvita maður að sjá að þetta gengur ekki upp. Það er ekki hægt að bjóða þjóðinni upp á þetta á 21. öldinni. Hér á landi eru margir vegir með þeim hætti að fólk leggur líf sitt og heilsu að veði á hverjum degi við það eitt að keyra til og frá heimili sínu. Við skulum hafa það hugfast að þessir vegir eru lífæð okkar Íslendinga; þeir tengja landið, tryggja búsetu og dreifa ferðamönnum sömuleiðis betur um landið. Ég kalla eftir nýrri hugsun, nýjum lausnum og þjóðarátaki við að útrýma stórhættulegum malarvegum um land allt. Við getum ekki boðið samborgurum okkar upp á þetta næstu 100 árin.

Virðulegi forseti. Stór hluti sveitarfélaga hefur fengið bréf frá eftirlitsnefnd með fjármálum sveitarfélaga. Þar er þeim veitt viðvörun vegna þess að þau hafa farið fram úr lágmarksviðmiðum jafnvægis- og skuldareglu sveitarstjórnarlaganna. Staða margra sveitarfélaga hefur farið hratt versnandi eftir Covid, m.a. vegna mikilla vaxtahækkana. Vegna þessarar stöðu er fyrirsjáanlegt að mörg sveitarfélög þurfi að draga úr þjónustu við íbúa til að uppfylla áðurnefndar fjármálareglur. Þessar reglur voru þó teknar úr sambandi í Covid og taka ekki aftur gildi fyrr en árið 2025. Það er ekki eingöngu vegna sveitarfélaganna sem þessar fjármálareglur voru teknar úr sambandi. Ríkisstjórnin hefur tekið úr sambandi sínar eigin reglur sem kveða á um að heildarjöfnuður yfir fimm ára tímabil skuli ávallt vera jákvæður og árlegur halli megi ekki fara yfir 2,5% af landsframleiðslu. Þær kveða líka á um að heildarskuldir, að frátöldum lífeyrisskuldbindingum og viðskiptaskuldum, séu lægri en 30% af landsframleiðslu. Nú liggur fyrir fjármálaáætlun og umsagnaraðilar virðast allir sammála um það að hún nái alls ekki utan um þá stöðu sem uppi er, þ.e. mikla þenslu og mikla verðbólgu sem farin er að sliga mörg heimili. Í raun virðist enginn vera ánægður með fjármálaáætlunina nema ríkisstjórnin sjálf. Það er eins og þjóðarbúskapurinn sé bara á sjálfstýringu og ekki er verið að taka á þeim vanda sem við blasir. Væntanlega er það vegna ólíkrar afstöðu þeirra flokka sem mynda þessa ríkisstjórn að ekki hefur tekist að setja fram fjármálaáætlun sem tekur á þeim vanda sem allir virðast sjá nema hún. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin þarf ekki síður á áminningu að halda en sveitarfélögin vegna viðvarandi halla og skuldasöfnunar sem mun bitna á komandi kynslóðum. Þess vegna spyr ég: Hver ætlar að senda ríkisstjórninni aðvörunarbréf?

Virðulegur forseti. Nú fer að lifna yfir víða í sjávarþorpunum, í höfnum sjávarþorpanna, þegar strandveiðarnar hefjast í næstu viku. Það var því mjög ánægjulegt að heyra þá niðurstöðu könnunar hjá Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands sem var gerð fyrir matvælaráðuneytið að viðhorf Íslendinga er mjög jákvætt gagnvart strandveiðum. Þar kom fram að yfir 72% þeirra sem tóku þátt í könnuninni vildu auka veiðiheimildir til strandveiða. Það er skýr afstaða til eflingar strandveiða og hæstv. ráðherra tók undir þennan vilja þjóðarinnar í ræðu sinni í síðastliðinni viku. Hún sagðist vilja efla strandveiðar og er það vel. Þingmenn Vinstri grænna hafa lagt fram þingmál um aukinn hlut strandveiða og að félagslegi hlutinn í fiskveiðistjórnarkerfinu verði aukinn úr 5,3% í 8–10% á einhverju árabili. Fyrir Alþingi liggur nú frumvarp um strandveiðar sem er í engu samræmi við þennan vilja þjóðarinnar til að efla strandveiðar og því algerlega á skjön við þær rannsóknir og niðurstöður sem komu fram hjá Félagsvísindastofnun á dögunum. Frumvarpið sem nú liggur fyrir þinginu myndi breyta starfsumhverfi smábátasjómanna til hins verra og meiri hluti strandveiðisjómanna er því mótfallinn og því eðlilegt að draga það til baka og taka mið af vilja þjóðarinnar og endurskoða þetta í þeim starfshópi sem er núna að vinna fyrir hæstv. matvælaráðherra. En nú blasir við að keyrt verður óbreytt fyrirkomulag á strandveiðum í sumar og hefði frekar verið ráð að skoða fækkun daga tímabundið í sumar fyrst nægar aflaheimildir væru ekki í boði miðað við hvernig þetta fór síðastliðið sumar og ekki var tekið úr almenna byggðakvótanum eins og hefði verið hægt að gera. Ég treysti því að ráðherrann fylgi eftir vilja sínum og efli og auki hlut strandveiða til framtíðar því það er þjóðarvilji.

Forseti. Í síðustu kosningum til Alþingis og sveitarstjórna tók ég að mér að vera umboðsmaður lista. Nú bar svo við að við síðustu kosningar til Alþingis fór talning misvel fram og sérstaklega var talningu í Norðvesturkjördæmi ábótavant, það ætti ekki að hafa farið fram hjá neinum. Þegar ljóst var að enginn þeirra aðila sem tekið höfðu ábyrgð á ferlinu þyrfti með neinum hætti að axla niðurstöðuna sendi ég inn kæru sem m.a. var lögð fram á grundvelli 124. gr. þágildandi kosningalaga, með leyfi forseta: „Það varðar sektum ef ekki liggur þyngri refsing við eftir öðrum ákvæðum þessara laga eða eftir öðrum lögum, ef sveitarstjórn, kjörstjórn, utankjörfundarkjörstjóri eða embættismaður hagar fyrirskipaðri framkvæmd laga þessara vísvitandi á ólöglegan hátt eða vanrækir hana.“ Þarna er ljóst að vanræksla er einnig refsiverð. Í þeim svörum sem bárust við kærum og áfrýjunum er hvergi vísað til þessa ákvæðis heldur annarra ákvæða sem fyrst og fremst fjalla um háttsemi almennra borgara, ekki embættismanna, þrátt fyrir að ég hafi sérstaklega óskað þess að ríkissaksóknari viki að þeim þætti. Því sendi ég fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra og spurði út í þetta aðgerðaleysi. Af svarinu má ráða að ráðherra sjái ekki í hverju aðgerðaleysið felst. Ég vil því nota tækifærið og upplýsa ráðherra um að aðgerðaleysið felst í því að hunsa kvartanir umboðsmanna án nokkurs rökstuðnings. Ef umboðsmenn hafa engar leiðir til að fylgja því eftir hvort framkvæmd kosninga sé rétt og í samræmi við lög, til hvers erum við þá með eftirlit yfir höfuð?

Virðulegi forseti. Það er mikill heiður fyrir mig að flytja ræðu hér á Alþingi í dag. Ég hef varið starfsævinni á vettvangi háskóla og hugverkaiðnaðar og það er ánægjulegt að hugverkaiðnaðurinn skuli hafa fest sig í sessi sem fjórða stoðin í útflutningstekjum okkar. Árið 2022 var fjárfest í hugvitsdrifinni nýsköpun á Íslandi fyrir 55 milljarða íslenskra króna. Þar af komu 78% frá alþjóðlegum fjárfestum utan Íslands. Í nýlegri blaðagrein eftir hæstv. utanríkisráðherra, Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur, segir að þetta sé stærsta tækifæri Íslands og að það sé mikið heilbrigðismerki að langstærstur hluti fjárfestingar í íslenskri nýsköpun sé alþjóðlegur. Ég tek heils hugar undir þau orð hæstv. ráðherra sem lýsa raunverulegri stöðu nýsköpunarfyrirtækja í undirbúningi fyrir markaðssetningu. Alþjóðlegar leyfisveitingar fyrir lækningavörur og lyf eru í höndum lyfjaeftirlitsstofnana. Fyrirtækin þurfa að uppfylla alþjóðlegar reglugerðir og kröfur um öryggi og virkni sem þýðir gríðarleg fjárútlát. Því má segja að meginverðmæti lyfja- og lækningavörufyrirtækja felist í samþykki markaðsleyfis frá yfirvöldum. Það felur m.a. í sér neytendavernd og er alger forsenda fyrir fullyrðingum um vöruna og samkeppnishæfni fyrirtækjanna. Átak með fjármagni til að efla samstarf og samkeppnishæfni háskólanna, sem hæstv. ráðherra háskóla, iðnaðar og nýsköpunar, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, stóð fyrir, finnst mér vera til mikillar fyrirmyndar. Markmiðið er m.a. að auka gæði háskólanáms á Íslandi og fjölga innlendum sérfræðingum en jafnframt er bent á mikilvægi erlendra sérfræðinga fyrir íslenskan hugverkaiðnað.

Hæstv. forseti. Þessa dagana er mikið rætt um sauðfé og sjúkdóma. Umræðan kemur í kjölfar riðusmita í Miðfjarðarhólfi núna í aprílmánuði. Riðuveiki er langvinnur og ólæknandi smitsjúkdómur í sauðfé sem veldur svampkenndum hrörnunarskemmdum í heila og mænu. Það er ekki hægt að bólusetja fyrir honum og sjúkdómurinn er því erfiður viðureignar. Sú aðferð sem hefur verið notuð hér á landi þegar upp kemur riða á bæ er að slátra öllu fé á bænum og fara í jarðvegsskipti; hreinsa, brenna og sótthreinsa. Þetta er mjög íþyngjandi skref fyrir alla sem málið varðar. Áður höfum við ekki séð fram á að hægt væri að nýta neina aðra aðferð til að uppræta sjúkdóminn, en núna hefur fundist arfgerð sem er verndandi gegn riðu. Mjög mikilvægt er að við styðjum við frekari rannsóknir og vinnum að því að gera stofninn ónæman gegn riðunni. Þetta mun taka nokkur ár. Meðal annarra úrræða sem gripið hefur verið til, til þess að hindra framgang riðu og annarra sjúkdóma, er að skipta landinu upp í sóttvarnahólf sem eru 25 svæði. Miðfjarðarhólf er eitt þeirra. Þeim er skipt upp eftir náttúrulegum hindrunum eins og ám, en líka með girðingum. Til að koma í veg fyrir dreifingu sjúkdóma er almennt gert óheimilt að flytja sauðfé á milli þessara hólfa. En kindur lesa hvorki lög né reglugerðir og ef þær fá tækifæri til þá fara þær oft yfir girðingarnar, ef þær komast. Því er mjög mikilvægt að við höfum eftirlit með girðingunum. Það tekur langan tíma, því þetta eru mörg hundruð kílómetrar, en það þarf að hafa eftirlit og halda þeim við þegar þörf er á. Varnarlínugirðingar eiga alltaf að vera í toppstandi.

Herra forseti. Í morgun fór fram áhugaverður fundur í umhverfis- og samgöngunefnd, opinn fundur þar sem rædd voru markmið og stefna íslenskra stjórnvalda í loftslagsmálum. Þangað komu m.a. fulltrúar Samtaka iðnaðarins, fulltrúar umhverfisverndarsinna og síðan heil hersing frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu með hæstv. umhverfisráðherra, Guðlaug Þór Þórðarson, í broddi fylkingar. Það var margt áhugavert sem kom fram á fundinum en það sem kannski situr helst eftir er sú brýna nauðsyn sem blasir við að við hér í þessum sal tökumst á hendur það verkefni að ræða atvinnustefnu fyrir Ísland. Afstaða hæstv. orkumálaráðherra, að horfa skuli til þess að forgangsraða orku sem til er hverju sinni til orkuskipta, þýðir í raun að það verða miklu meiri takmarkanir á annarri uppbyggingu atvinnustarfsemi en annars væri. Þetta er ákvörðun sem er ekki hægt að taka inni á kontór í umhverfisráðuneytinu. Þetta er ákvörðun sem þarf að taka á grundvelli miklu víðtækari umræðu en getur nokkurn tíma átt sér stað þar. Ég vil þess vegna beina því til virðulegs forseta að hafa forgöngu um að þessi mál verði rædd hér. Þetta verður að ræðast á miklu víðtækari grundvelli, eins og ég segi, en inni á skrifstofu í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu. Það er gríðarlega mikilvægt að atvinnustefna liggi fyrir. Ef til að mynda á að þrengja að iðnaði í landinu þá er þetta fín leið til þess. Ef stjórnvöld ætla að segja að þau ætli að forgangsraða allri orku í orkuskiptin þá verður mjög takmörkuð önnur uppbygging næstu árin á meðan það er afstaðan. Á meðan við finnum okkur innan þess regluverks sem Evrópusambandið hefur formað og erum þátttakendur í því þá getum við ekki látið svona ákvörðun atvikast bara einhvern veginn heldur verðum við að ræða það hér í þessum sal. Þetta er gríðarlega mikilvægt.

Virðulegi forseti. Mig langar að koma hér upp undir störfum þingsins til að ræða sveitarfélagið mitt, Reykjanesbæ. Fjárhagsstaða sveitarfélagsins er heilbrigð en í drögum að ársreikningi 2022 má sjá jákvæða stöðu. Helmingur sveitarfélaga hefur þó fengið aðvörun frá eftirlitsnefnd með fjármálum sveitarfélaga vegna reksturs þeirra. Það vakti upp gamlar áhyggjur þar sem Reykjanesbær stóð frammi fyrir þessum aðstæðum árið 2014 þegar við vorum eitt skuldsettasta sveitarfélag Íslands. Það að hafa náð þessu fjórða stærsta sveitarfélagi til betri vegar og rekstrar jaðrar við kraftaverk. Það er mjög erfitt fyrir sveitarfélag að ná sér upp úr rekstrarvanda og vera í þenslu á sama tíma. Við höfum búið við þær aðstæður ár eftir ár að sjá 6–8% fjölgun íbúa á ári en nú undanfarna 12 mánuði er stökkið í fjölgun íbúa 9,6%. Frá janúar til apríl á þessu ári hefur fjölgunin verið 524 einstaklingar. Fjölgun íbúa er góð að vissu marki en að sama skapi umfangsmikil og flókin. Fjöldi fólks á flótta stefnir í að verða yfir 1.000 í sveitarfélaginu í sumar samkvæmt tölum frá hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra. Þegar Reykjanesbær hefur sagt: Nú verður að leita til annarra sveitarfélaga, er bent á neyð í málaflokknum og tregðu sumra sveitarfélaga að taka við verkefninu. Það er ósanngjarnt og óskynsamlegt að setja slíka þenslu á sveitarfélag sem er í stökkbreytingarvexti fyrir. Ég gladdist yfir því að Garðabær skrifaði undir samning um móttöku flóttafólks í gær og hvet önnur sveitarfélög til að gera slíkt hið sama til að við getum öll sinnt þessu mikilvæga samfélagslega verkefni. Við þurfum að ráða fram úr þessu saman.

Virðulegi forseti. Í dag eru margir sorgmæddir, margir að fylgja ungmennum sínum og ástvinum til grafar vegna þess faraldurs og þess ógnarástands sem hefur skapast í samfélaginu af völdum ópíóíða. Það er sorglegt til þess að vita að þessi mörgu ótímabæru dauðsföll mætti koma í veg fyrir með lyfinu naloxone, með því að gefa það frjálst í lausasölu, lyfi sem er í formi nefúða sem í raun dregur úr eitrunaráhrifum. 1. júlí í fyrra var þetta lyf sett í Frú Ragnheiði og Rauði krossinn og heilbrigðisstofnanir hafa getað nýtt sér það þegar þau fá fólkið okkar, unga fólkið okkar, til sín við dauðans dyr. Ég segi: Þetta er gríðarlega alvarlegt mál. Það er neyðarástand í samfélaginu. Ég held að ég sé búin að koma hundrað sinnum hingað upp og kalla og hrópa úr þessum ræðustóli eftir raunverulegum aðgerðum til þess að koma í veg fyrir, ef þess er nokkur kostur, ótímabær dauðsföll ungmenna á Íslandi. Það var viðtal við framkvæmdastjóra SÁÁ í gær. Hvað segir hún? Tíu ungmenni hafa dáið frá áramótum, sem hafa í raun verið að nýta sér þjónustuna á Vogi, hafa fallið og hafa viljað koma aftur, þau eru á biðlista og hvaðeina annað sem er. Naloxone, þetta lyf sem er ekki ávanabindandi, það er ekki skaðlegra en panodil sem er selt hér úti í apóteki, gæti komið í veg fyrir stóran hluta af þeim ótímabæru dauðsföllum sem við erum að horfast í augu við í dag ef heilbrigðisyfirvöld myndu einungis leyfa það í lausasölu. Ég hvet heilbrigðisráðherra til dáða um leið og ég votta öllum þeim sem eru að ganga í gegnum þessar hörmungarsorgir mína dýpstu samúð.

Forseti. Ég hef gaman af fyrirspurnum enda er margt í þessu blessaða stjórnkerfi okkar sem stundum virkar dálítið mótsagnakennt. Nýlega gerðu hrafnarnir í Viðskiptablaðinu athugasemdir við nokkrar fyrirspurnir mínar, sem er gott og blessað, en það vill stundum verða að gagnrýni af þessu falli á milli stafs og bryggju, t.d. í þessu tilviki þar sem ég sendi inn fyrirspurn um íþróttastarfsemi. Ég sendi reyndar inn tvær fyrirspurnir um íþróttastarfsemi, annars vegar til íþróttamálaráðherra, Ásmundar Einars Daðasonar, og einnig til fjármálaráðherra af því að í lögum um virðisaukaskatt er fjallað um það hvernig íþróttastarfsemi er undanþegin virðisaukaskatti. En hver ber ábyrgð á því að skilgreina hvað er íþrótt og hvað er ekki íþrótt, hvað er íþróttastarfsemi og hvað ekki? Það er nefnilega dálítið áhugavert. Getur hæstv. íþróttamálaráðherra skilgreint að einhver starfsemi sé undanþegin virðisaukaskatti eða þarf fjármálaráðherra að kvitta upp á það? Það er kannski augljóst með nýjar íþróttir eins og íþrótt sem heitir „tech ball“ sem er ákveðin íþrótt með fótbolta þar sem fótbolti er nokkurn veginn spilaður á borðtennisborði, það er mjög áhugaverð íþrótt að horfa á. Það yrði líklega tiltölulega auðvelt ef einhver aðili úti í bæ kæmi og segðist vera með starfsemi þar sem ætti að spila þessa íþrótt og spyrði hvort hún gæti flokkast sem íþróttastarfsemi að kvitta upp á að það falli undir að vera íþróttastarfsemi samkvæmt lögum um virðisaukaskatt. Hver á að ákveða það? Það er áhugavert. En svo er annað eins og t.d. rafíþróttir. Er það íþróttastarfsemi eða ekki? Hver ákveður það? Þetta er ekkert mikið öðruvísi en t.d. skotfimi. Það er ekki mikill munur þar á milli. Er það fjármálaráðherra sem ákveður hvort rafíþróttir séu íþróttastarfsemi sem er undanskilin virðisaukaskatti eða er það íþróttamálaráðherra? Ég spyr.

Virðulegi forseti. Þann 27. mars sl. vöknuðu íbúar Norðfjarðar upp við sína verstu martröð þegar nokkur stór snjóflóð féllu á bæinn. Tilviljanir réðu því að ekki varð manntjón en þau sár sem þessir atburðir ristu á sálir bæjarbúa munu eflaust taka ár ef ekki áratugi að gróa. Varnargarðar þeir sem byggðir hafa verið fyrir ofan hluta bæjarins sönnuðu gildi sitt og hægt er að fullyrða að þeir björguðu mannslífum þessa nótt. Það er hins vegar mikilvægt að við notum þennan atburð sem sterka áminningu um að byggingu varnargarðanna þarf að ljúka áður en þessir atburðir endurtaka sig og taka mannslíf. Það ber ríkið stóra ábyrgð þar sem það hefur ekki látið alla þá fjármuni sem eyrnamerktir eru til ofanflóðasjóðs renna til sjóðsins. Við þurfum líka að gera bragarbót þegar kemur að því að sinna þeim sem verða fyrir áhrifum náttúruhamfara á borð við þessar. Fyrir nokkrum árum gerði Alþingi breytingar á lögum um Náttúruhamfaratryggingu Íslands til þess að takmarka fjölda smærri krafna sem kæmu inn eftir stórar hamfarir. Þetta var gert með því að hækka sjálfsábyrgð þeirra sem verða fyrir tjóni og geta þau í verstu aðstæðum setið uppi með sjálfsábyrgð upp á rúma hálfa milljón eftir tjón. Það að fólk sem býr á svæði sem ætti að vera varið varnargörðum en ríkið hefur ekki byggt ætti aldrei að þurfa að sitja uppi með stóran fjárhagslegan bagga eftir slíkar hamfarir. Ég hef því ákveðið að leggja fram frumvarp til breytinga á lögum um Náttúruhamfaratryggingu Íslands eftir að hafa fengið góða innsýn frá stjórnendum þar um hvernig náttúruhamfaratryggingar virka og hvaða ástæður lágu að baki þeim breytingum sem Alþingi samþykkti 2018. Ég mun senda þetta frumvarp út til meðflutnings nú í dag og vildi því nota þetta tækifæri til að vekja athygli þingmanna á þessu mikilvæga réttlætismáli.

Herra forseti. Þeir sem voru að vonast eftir því að verðbólga og vextir færu hratt niður hér á Íslandi hljóta að hafa orðið fyrir miklum vonbrigðum með nýja þjóðhagsspá Landsbankans sem birtist í gær. Samkvæmt henni munu stýrivextir hækka enn meira en þegar er orðið. Bankinn telur að stýrivextirnir fari upp í 8,5%, sem er auðvitað umtalsverð hækkun frá því sem þegar hefur orðið. Og það sem meira er, bankinn er að spá því að stýrivextir muni ekki lækka fyrr en eftir eitt ár eða þar um bil. Þá fyrst hefst lækkunarferlið. Þetta eru ömurlegar fréttir fyrir fólk og fyrirtæki. Að svona háir stýrivextir séu viðvarandi í svona langan tíma er all svakalegt högg fyrir allt venjulegt fólk og fyrirtæki líka og kemur auðvitað ofan á alla þá miklu hækkun á verðlagi sem við finnum öll fyrir á hverjum einasta degi. Höfum það alveg á hreinu að þetta þýðir í reynd að vextir á óverðtryggðum íbúðalánum eru nánast á þeim kjörum sem buðust á yfirdráttarlánum ekki fyrir löngu síðan og þeir sem eru með verðtryggð lán taka svimandi háa verðbólguna beint inn á höfuðstólinn og lánin þeirra bólgna meira og meira út þrátt fyrir skilvísar afborganir. Við skulum líka hafa það á hreinu að það er einkum tvennt sem viðheldur þessu ástandi sem við Íslendingar þekkjum miklu betur en grannþjóðirnar. Það er í fyrsta lagi íslenska krónan sem ýkir allar sveiflur og viðheldur hærra vaxta- og verðbólgustigi en í grannlöndunum. Þessu má breyta þótt það sé vissulega erfitt að sannfæra fólk sem raunverulega trúir því að þessar sveiflur séu partur af eftirsóknarverðu efnahagsumhverfi. Hitt er að ein meginforsenda þess að verðbólga og vextir gangi hraðar niður eru raunhæfar og óhjákvæmilega sársaukafullar aðgerðir í ríkisfjármálum sem leika lykilhlutverk í þessu gangverki. Fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til næstu ára hefur fengið algjöra falleinkunn hjá öllum umsagnaraðilum. Það er eitt og sér áhyggjuefni en það er sýnu verra að ríkisstjórnin virðist hvorki sjá né heyra þá gagnrýni. Yfirdráttarvextir af húsnæðislánum og ofurbólgin verðtryggð lán verða því áfram veruleiki íslenskra heimila. Það er í boði ríkisstjórnarinnar. Ábyrgðin liggur hvergi annars staðar.

Herra forseti. Undanfarin ár hefur ríkislögreglustjóri ítrekað varað við, með mjög afgerandi hætti, aukinni skipulagðri glæpastarfsemi á Íslandi og hvatt til og kallað eftir aðgerðum til að bregðast við. Við horfum líka upp á fíkniefnafaraldur, ekki hvað síst ópíóíðafaraldur sem borist hefur til Íslands. Nú heyrum við í auknum mæli, viku eftir viku og mánuð eftir mánuð, fréttir af auknu ofbeldi meðal ungmenna og vopnaburði meðal barna og annarra ungmenna. Þetta kallar á viðbrögð stjórnvalda og samfélagsins. Hluti af þeim viðbrögðum hlýtur að vera að innleiða hér aftur ákveðinn aga og skilning á því hvað má og hvað ekki og gefa skólastjórnendum og lögreglu tækifæri til að senda skýr skilaboð og fylgja þeim eftir. Í New York-borg var á sínum tíma ráðist í aðgerðir sem fylgdu svokallaðri rúðubrotskenningu til að takast á við mikla glæpaöldu þar, sem fólst í því að taka hart á minni afbrotum, rúðubrotum og veggjakroti, gera strax við þar sem skemmdir höfðu verið unnar og fylgja því eftir. Hér er veggjakrot, að mati stjórnvalda, líklega bara list og skortur er á vilja til að fylgja eftir skilaboðum um hvað telst ásættanlegt og hvað ekki. Helstu skilaboð stjórnvalda inn í þetta ástand nú eru ítrekuð frumvörp um lögleiðingu fíkniefna. Það er ekki hægt að taka á vandanum með því að lögleiða glæpina. Við þurfum að gefa lögreglu og öðrum stjórnvöldum hér tækifæri til að takast á við þennan vanda og gera það af þeirri festu sem þessi stigvaxandi vandi samfélagsins kallar á.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmönnum Ingu Sæland og Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni sem hér hafa talað. Ég ætla að halda mig við að ræða ópíóðafíkn sem hefur verið mjög til umræðu í samfélaginu síðustu daga og veldur miklum skaða; fíkn sem nær heljartökum á þeim sem neyta og ungt fólk sem ánetjast þessum lyfjum á vart undankomuleið. Frá árinu 2014 hefur þeim einstaklingum fjölgað sem fá lyfjameðferð við ópíóðafíkn á Vogi, úr 117 einstaklingum í 347 á síðasta ári, en á sama tíma yfir þetta tímabil, þessi níu ár, greiðir ríkið aðeins fyrir meðferð 90 einstaklinga. Það er alveg sama hvað er að gerast, það er engin hækkun. Það er alveg með ólíkindum, virðulegur forseti, að á sama tíma og þetta er að gerast í okkar samfélagi þá fjölgar tillögum hér í þessum sal um að auka aðgengi að víni og fíkniefnum. En það koma engar tillögur um það hvernig við ætlum að mæta þeim áföllum sem samfélagið og einstaklingarnir verða fyrir. Dauðsföllum einstaklinga sem hafa dvalið á Vogi á undanförnum árum hefur fjölgað gríðarlega. Árið 2017 létust 75 einstaklingar sem höfðu dvalið á Vogi. Þar af voru 12 yngri en þrítugir. Í ár er gert ráð fyrir að þessi tala verði 139 einstaklingar, þar af verði 24 undir 30 ára. Virðulegi forseti. Það eru mikil verðmæti í hverjum einstaklingi. Það er mikilvægt fyrir okkar samfélag að mæta þessari ógn með því að styðja við bakið á þeim fyrirtækjum og stofnunum sem eru að reyna að bjarga þessu fólki úr heljargreipum fíknarinnar.

Virðulegur forseti. Við búum í hröðu samfélagi, svo hröðu að við eigum það til að gleyma okkur í amstri dagsins - svo blikkum við og erum komin á efri árin og börnin orðin fullorðin. Fjölskyldulíf í dag er allt annað en það var fyrir 30 árum síðan. Í dag eru flestir fjölskyldumeðlimir með stútfullt dags-, viku- og mánaðarplan, allir kappkosta við að klára verkefni dagsins og áður en við vitum af er klukkan orðin hálfgerður óvinur manns. Flest myndum við vilja fleiri klukkustundir í sólarhringinn til að halda skipulagi. Allir eru ómissandi með allt sitt, eða hvað? Við heyrum af því sem einnig hefur verið fleygt fram, að foreldrar í dag geri menntakerfið og skólana í auknum mæli ábyrg fyrir uppeldi barna sinna. Ég velti fyrir mér hvort ekki sé ekki kominn tími á að líta aðeins inn á við. Fjölskyldan hefur veigamesta menntunarhlutverkið og í því felst öðruvísi og dýpri færni í lífinu en fæst úr menntakerfinu. Þegar á reynir þurfum við einnig öflugt net sem grípur börnin okkar með þær áskoranir sem þau kunna að búa við og samfélag sem umfaðmar þau þegar á þarf að halda. Markvisst hefur verið unnið að því að vinna niður biðlista í greiningum barna, sem samt lengjast bara og lengjast. Hver er ástæðan? Getur verið að ákveðið tengslarof á milli barna og foreldra sé að eiga sér stað? Rannsóknir hafa sýnt að rof í tengslum milli foreldra og barna á fyrstu 1.000 ævidögum þeirra getur haft verulega neikvæð áhrif á heilaþroska barna. Er það hraðinn og það að við gefum okkur ekki nægan tíma til að vera til staðar og í núinu með börnunum okkar? Samvinna milli foreldra og skóla þarf að vera góð og öflug svo öll börn nái að blómstra eins og þeim er eðlislægt. Við berum jú öll ábyrgð á menntun barnanna okkar, en fjölskyldan ber þá allra mikilvægustu.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna, nr. 55/1996, um geymslu og nýtingu fósturvísa og kynfrumna. Þetta frumvarp var samið í heilbrigðisráðuneytinu í samráði við dómsmálaráðuneytið í þeim tilgangi að breyta ákvæðum laganna sem nú kveða á um eyðingu kynfrumna og fósturvísa við hjúskapar- eða sambúðarslit eða andlát þrátt fyrir að geymslutími þeirra sé ekki liðinn. Lýtur breytingin að því að einstaklingum verði gert heimilt að samþykkja sameiginlega notkun þrátt fyrir skilnað eða eftir atvikum notkun eftirlifandi maka á kynfrumum eða fósturvísum í stað skyldunnar til að eyða kynfrumum eða fósturvísum ef svo ber undir að annar aðilinn andast eða hjúskap eða sambúð aðila lýkur. Markmiðið með frumvarpinu er að virða vilja einstaklinga eða pars sem hefur geymt kynfrumur eða fósturvísa í tæknifrjóvgunarferli til að nýta kynfrumur eða fósturvísa þrátt fyrir andlátið eða breytingu á sambúðarformi aðila. Með þessari breytingu er viðkomandi einstaklingum því falið ríkara ákvörðunarvald yfir eigin kynfrumum og fósturvísum við framangreindar aðstæður. Með þeim breytingum sem hér eru lagðar til í frumvarpinu er einstaklingum falið ríkara ákvörðunarvald yfir kynfrumum og fósturvísum sínum þegar svo ber undir sem að framan greinir. Með breytingunni er ekki verið að heimila gjöf fósturvísa og notkun þriðja aðila. Eingöngu þeim sem stóðu að geymslu fósturvísa er heimilt að samþykkja notkun eftir andlát, skilnað eða sambúðarslit og er með notkun átt við nýtingu í eigin líkama. Þá er þeim sem eiga kynfrumur í geymslu eingöngu heimilt við sambærilegar aðstæður að samþykkja notkun fyrrverandi eða eftirlifandi maka í eigin líkama. Eðli málsins samkvæmt er því einungis heimilt að samþykkja notkun leghafa á kynfrumum eða fósturvísum eftir andlát, skilnað eða sambúðarslit. Virðulegi forseti. Megintilgangur tæknifrjóvgunar er einkum sá að hjálpa fólki, eftir atvikum barnlausu, að eignast barn. Tæknifrjóvgunarmeðferð er almennt tímafrekt og mjög kostnaðarsamt ferli sem einnig getur verið líkamlega og andlega erfitt. Með geymslu kynfrumna er fólki m.a. gert kleift að stefna að varðveislu frjósemi og barneignum eftir erfiða sjúkdóma eða meðferð sem hefur áhrif á frjósemi. Með geymslu fósturvísa getur fólk stefnt að því að draga úr álagi og kostnaði við frekari tilraunir til barnaeigna. Hvort tveggja getur einnig dregið úr þörf fyrir notkun gjafakynfrumna og stuðlað að því að börn þegar fædd deili erfðaefni með systkinum sínum. Einnig þarf að líta til þess að gæði kynfrumna dvína með hækkandi aldri. Nýting einstaklinga á kynfrumum eða fósturvísum í geymslu gæti þannig verið eina tækifærið til barneigna þar sem viðkomandi hefur mögulega ekki aðrar nothæfar kynfrumur en þær sem þegar hafa verið lagðar til í tæknifrjóvgunarferlinu. Þá er æskilegt að draga úr mun á réttarstöðu fólks í mismunandi fjölskylduformi. Samkvæmt gildandi lögum getur t.d. einstæð kona nýtt fósturvísa sem verða til í tæknifrjóvgunarferli. Kona í parsambandi getur á hinn bóginn ekki nýtt fósturvísa eftir skilnað eða sambúðarslit eða andlát maka þrátt fyrir að vilji maka kunni að standa ótvírætt til þess. Í báðum tilvikum getur verið um að ræða egg konunnar sjálfrar eða afrakstur mikils kostnaðar og langs biðtíma eftir gjafaeggi. Með framangreint í huga er mikilvægt að auka heimildir fólks til að taka upplýstar ákvarðanir um notkun kynfrumna og fósturvísa eftir andlát, skilnað eða sambúðarslit. Virðulegur forseti. Hér er nauðsynlegt að tryggja skýrlega réttarstöðu barna sem verða til við þessar aðstæður. Ákvæði frumvarpsins um heimild til að samþykkja notkun kynfrumna eða fósturvísa eftir andlát, skilnað eða sambúðarslit kölluðu því á vandlega skoðun á barnalögum enda nauðsynlegt að taka skýra afstöðu til þess hverjir skuli teljast foreldrar barns við þessar aðstæður. Við þær aðstæður sem frumvarpið tekur til er talið réttast að þeir einstaklingar sem standa saman að ákvörðuninni, þ.e. leghafinn sem óskar eftir tæknifrjóvgun og fyrrverandi maki sem samþykkt hefur notkun leghafans á kynfrumum eftir andlát, skilnað eða sambúðarslit, verði foreldrar barns sem þannig er getið. Fyrrgreindar lausnir taka mið af því að gildandi reglur um foreldrastöðu eftir tæknifrjóvgun gildi óháð uppruna kynfrumna, þ.e. um getur verið að ræða kynfrumur frá báðum einstaklingum eða öðrum þeirra eða alfarið gjafakynfrumur. Samkvæmt framangreindu er ljóst að þegar um tæknifrjóvgun er að ræða hefur löggjafinn mælt skýrt fyrir um að samþykki þess sem óskar að verða foreldri ráði meiru en uppruni kynfrumna. Ekki þykja standa rök til þess að foreldrastaða við tæknifrjóvgun eftir andlát, skilnað eða sambúðaslit verði mismunandi eftir uppruna kynfrumna. Samkvæmt ákvæðum barnalaga getur barn einungis átt tvo foreldra. Með hliðsjón af því þykja standa skýr rök til þess að gera kröfu um að leghafi sé einhleypur þegar tæknifrjóvgun á sér stað. Gildandi lög takmarka vilja einstaklinga til að nýta kynfrumur eða fósturvísa við tilteknar aðstæður. Þannig geta pör sem standa saman að tæknifrjóvgunarferli ekki nýtt fósturvísa, sem verða til í ferlinu og þau eiga í geymslu, ef til skilnaðar, sambúðarslita eða andláts kemur. Þá getur kynfrumugjafi ekki heimilað eftirlifandi eða fyrri maka að nýta kynfrumur sem viðkomandi á í geymslu. Í þessu frumvarpi er lagt til að breyta ákvæðum laganna sem kveða á um eyðingu kynfrumna eða fósturvísa við andlát, skilnað eða sambúðarslit þrátt fyrir að geymslutími þeirra sé ekki liðinn. Breytingin miðar að því að rýmka heimildir einstaklinga til að taka ákvarðanir um það hvort kynfrumum eða fósturvísum sé eytt við framangreindar aðstæður eða hvort eftirlifandi eða fyrrverandi maki megi nýta eftir atvikum kynfrumur eða fósturvísa sem einstaklingar lögðu til í tæknifrjóvgunarferlinu. u. Er litið svo á að hjúskapur eða skráð sambúð þurfi ekki endilega að vera grundvöllur notkunar kynfrumna eða fósturvísa heldur frekar samvinna, virðing og gott samband þeirra einstaklinga sem standa að ákvörðuninni. Hér þykja ríkir hagsmunir standa til þess að þær breytingar sem frumvarpið felur í sér nái fram að ganga. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og leyfi mér að leggja til við hæstv. forseta að málinu verði vísað, að lokinni þessari 1. umr., til hv. velferðarnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja fram þetta mikilvæga frumvarp. Mig langaði í fyrra andsvari mínu að snerta á nokkru sem kom fram akkúrat í enda framsögu hæstv. ráðherra og sem gekk út á að það sé samvinna hjá fólki sem vill eignast börn eða búa til fósturvísa. En ef ég skil lögin rétt eða frumvarpið rétt þá takmarkast þessi réttur við fólk sem er annaðhvort í sambúð eða gift. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ekki of mikil takmörkun, sér í lagi hér á Íslandi þar sem við erum nú frekar léleg í að fara í sambúð eða gifta okkur.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gísla Rafn Ólafssyni fyrir hans spurningu. Ég held að meginmarkmiðið með þessu frumvarpi sé nokkuð skýrt og hér þarf að gæta að jafnræði þegar kemur að ólíku fjölskylduformi, sambúðarformi o.s.frv. Með breytingunni hér er ekki verið, ef ég skil hv. þingmann rétt, að heimila staðgöngumæðrun eða gjöf fósturvísa eða notkun þriðja aðila þannig að sú takmörkun er áfram í gildi. Við erum ekki að breyta því. Hv. þingmaður getur kannski í síðara andsvari komið inn á það ef ég er ekki að skilja spurninguna rétt sem snýr að þessu.

Virðulegi forseti. Það sem ég á við, ef ég skýri þetta fyrir hæstv. ráðherra, er að það er alltaf talað um maka. Í greinargerðinni er sagt að maki sé einhver sem þú ert giftur eða einhver sem þú ert í skráðri sambúð með. Ég var að spyrja hvort við þyrftum að vera með þessi takmörk. Mig langaði líka að spyrja hæstv. ráðherra varðandi fósturvísa og gjöf á þeim. Það eru ákveðin tilvik þar sem það að geta þegið fósturvísi væri lausn á vandamálum einstaklings sem vill fara í tæknifrjóvgun en það er ekki heimilað í núgildandi lögum og þá er verið að vísa til staðgöngumæðra. En það er ekki það sem ég er að tala um heldur það að geta hreinlega gefið fósturvísi til einstaklings sem ekki getur gefið kynfrumuna sjálfur.

Hæstv. forseti. Já, ég held að ég skilji hv. þingmann betur og ég held að hér sé verið að vísa í barnalögin og þess sem verið er að taka tillit til þar, foreldrastöðu og þess sem kallaðar eru pater est- eða parens est-reglur sem þurfi að miða við gagnvart rétti barns. Ég náði ekki alveg seinni spurningunni rétt niður, virðulegi forseti. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir góða framsögu í þessu ágæta máli sem mér líst bara nokkuð vel á, að gefa fólki meiri ráðstöfunarrétt yfir erfðaefni sínu. En það er eitt sem ég rak augun í þegar ég var að renna í gegnum þetta frumvarp, það er notkun á orðinu leghafi. Það er bæði notað orðið kona og orðið leghafi og mér finnst þetta vera svolítið sérstakt. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort það mætti ekki að einhverju leyti umorða þetta og tala um konur og þá trans fólk með leg eða konur og trans leghafa. Mér finnst þetta vera svolítið sérstakt og það væri ágætt að heyra það hér - þetta er ekki stórmál en samt sem áður þá stingur þetta svolítið í eyru fyrir sveitamanninn sem kemur hingað til borgarinnar í þetta ræðupúlt á hinu háa Alþingi og það væri fróðlegt að heyra hér svör hæstv. ráðherra hvað þetta varðar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er rétt, það eru hér kannski framandi hugtök fyrir okkur eldri, ef ég orða það þannig, en við erum að taka tillit til annarra laga og nýrra hugtaka sem hafa komið inn í umræðuna, til að mynda í lögum um kynrænt sjálfræði. Í þessu tilfelli er meginmarkmiðið, það sem við erum raunverulega að gera breytingar á hér, það að pör geti staðið saman að tæknifrjóvgunarferli og nýtt fósturvísa sem verða til í því ferli og að sú heimild falli ekki sjálfkrafa niður ef það verða sambúðarslit eða andlát eins og kemur fram og eðli málsins samkvæmt er það leghafinn í þessu tilviki sem getur þegið það.

Herra forseti. Ég þakka fyrir svar hæstv. ráðherra. Þetta er ekki efnisleg athugasemd heldur er þetta bara athugasemd við framsetningu á efninu. Ég geri engar athugasemdir við efni frumvarpsins á þessu stigi en það er rétt að auðvitað eigum við sem erum eldri og kannski að verða úreltir að taka tillit til nýrra sjónarmiða. En það má líka vera á hinn veginn, hæstv. ráðherra. Það má líka verið á hinn veginn þannig að við séum ekki að stuða hér fólk með einhverri orðanotkun sem þarf bara að staldra við. Allt í einu eru konur orðnar leghafar og það mætti einfaldlega fara bil beggja og tala um konur og síðan trans leghafa. Þannig að ég bið hæstv. ráðherra um að skoða þessa athugasemd sem er lögð hér fram með jákvæðum hætti þannig að allir geti unað við sitt og lesið glaðir í gegnum lögin án þess að stuðast af einhverjum orðum sem menn þurfa að átta sig á hvað raunverulega þýða.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni athugasemdina og ég tek henni einmitt þannig, með mjög jákvæðum huga. Þetta er auðvitað bara hugtakanotkun. Ég sýni þessu fullan skilning og ég held að þetta sé alveg réttmætt og mun örugglega koma fram í umfjöllun hv. velferðarnefndar og ég tek þessari athugasemd þannig. En ég hef í sjálfu sér ekki, þar sem þetta er ekki efnisleg athugasemd og bið hv. þingmann að virða það við mig, efnismeiri svör við athugasemdinni.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir þessa framsögu. Ég ætla hins vegar að minna ráðherrann á og þingheim að það liggur fyrir svipað frumvarp frá þingmönnum allra flokka hér og fyrsti flutningsmaður er hv. þm. Hildur Sverrisdóttir. Ég ætla að inna ráðherrann eftir því hér í mínu fyrra andsvari hvort hann sjái nokkuð því til fyrirstöðu að það mál, sem er búið að liggja hér inni frá því í september hjá hv. velferðarnefnd, verði unnið samhliða þessu frumvarpi ráðherrans og hugsanlega tekin einhver atriði inn í það frumvarp sem mér sýnist vera þverpólitísk samstaða hér á þingi um að afgreiða, svona miðað við að þingmenn allra flokka séu flutningsmenn á því.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir andsvarið og að vekja athygli á því að sambærilegt mál er hér, eins og hv. þingmaður fór yfir, með þátttöku allra flokka sem sæti eiga á Alþingi að ég held. Það sýnir viljann til að breyta í þessa veru vegna þess að í kjarna sínum er þetta mjög sambærilegt. Ég hef rætt við hv. þm. Hildi Sverrisdóttur um það einmitt, að mér finnist bara bragur á því að þessi frumvörp séu rædd samhliða og hef jafnframt rætt það við formann hv. velferðarnefndar. Ég held að það geti bara verið stuðningur í því að ég mæli fyrir þessu frumvarpi og skili þeirri vinnu sem var hafin og þessi frumvörp geti stutt hvort annað og það sé svo þingsins og velferðarnefndar að vinna úr því besta sem kemur fram í báðum málum og svo finnum við bara út úr því hvernig við förum með það hér í gegnum þingið.

Herra forseti. Það er kannski óþarfi að staðfesta þetta svar hæstv. ráðherra vegna þess að ég veit að hann hefur átt þetta samtal við hv. þm. Hildi Sverrisdóttur og við sjálfir höfum talað saman á þessum nótum þannig að nú vita allir hér af því. Eitt af því sem er hins vegar í frumvarpi Hildar Sverrisdóttur og annarra þingmanna er að það er lagt til að gjöf fósturvísa verði heimil, en ekki í ábataskyni. Það er ekki í fyrirliggjandi frumvarpi ráðherra. Ég hef áhuga á því að fá að vita hvort ráðherrann sjálfur hafi yfir höfuð mótað sér skoðun á því hvort við eigum að hjálpa fólki sem af einhverjum ástæðum getur ekki eignast barn að þiggja fósturvísa að gjöf, enda sé það ekki í ábataskyni, og það sé eitt af þeim atriðum sem t.d. kæmi til greina að gera breytingar á þegar við vinnum þessi frumvörp samhliða.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni. Hv. þingmaður kemur í raun inn á þá spurningu sem hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson var með hér áðan og mér tókst ekki að svara nákvæmlega. Það er rétt, frumvarp hv. þm. Hildar Sverrisdóttur gengur lengra að þessu leytinu. Ég held að við séum öll sammála um réttlætið í þeim breytingum sem ég er að mæla fyrir hér og koma jafnframt fram í frumvarpi hv. þingmanns. Ég ætla ekki að kveða upp úr um það að við göngum svo langt í þetta sinn og ætla bara að fá leyfi til að melta það aðeins í tengslum við þær umsagnir sem munu koma við frumvörpin. Ég vænti þess að nefndin muni skoða það vel og gera þær breytingar og fari hér í gegn með þær breytingar sem við getum sameinast um.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þetta frumvarp. Ég held að við séum flest sammála um að hér sé gengið til góðs. Ég var alinn upp fyrstu ár ævinnar af fólki sem hafði allt í lífinu í efnislegu tilliti og andlegu, allt sem fólk gat hugsað sér á Íslandi á þeim tíma og þó síðar væri, nema þetta eina að geta eignast barn. Það var bara einföld skýring á þeim árum, stíflaður eggjaleiðari sem kippt er í liðinn með kortersaðgerð í dag. En síðar á ævinni hef ég kynnst fjölda fólks sem hefur verið að glíma við ófrjósemisvanda. Ég hef kynnst þeirri skelfilegu vanlíðan sem því fylgir að geta ekki eignast barn þó að þú viljir það af öllu hjarta. Við eigum þess vegna að gera allt sem við mögulega getum til að stuðla að því að gera það auðveldara fyrir fólk. Og það að nálgast sæði til slíkra hluta á Íslandi jafn auðveldlega og það gerist frá Danmörku, gömlu herraþjóðinni. Því vil ég spyrja ráðherra: Er eitthvað því til fyrirstöðu að fólk geti nálgast lífefni af þeim toga, íslenskt ef það kærir sig sérstaklega um? Það virðist vera að öll viðskipti beinist til Danmerkur í því.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir gott andsvar og við deilum þessari skoðun svo langt sem frumvarpið nær. Það er sannarlega tilefni til breytinga á þessu. Í Danmörku er ekki gerð krafa um það í lögum að þeir einstaklingar sem standa að tæknifrjóvgun séu í sambúð eða hjúskap. Löggjafinn hefur í raun látið fólki það eftir að ákveða sjálft hvenær tengsl þess við annan einstakling séu slík að þau teljist par. Þau hugtök eru ekki notuð í lögunum sem jafnan ná til hjúskapar eða sambúðar. Markmiðið með breytingu laganna hér er að breyta þjónustu heilbrigðiskerfisins hvað varðar meðferð fósturvísa til samræmis við ráðandi viðhorf til þessara mála. Ég held að það muni alveg örugglega koma til kasta nefndarinnar að fjalla um þessi mál. Í greinargerð með frumvarpinu 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það er talað um stofnfrumurannsóknir í þessu frumvarpi, og við hæstv. ráðherra höfum átt samtal um stofnfrumur, sem auðvitað eru skemmra á veg komnar en æskilegt væri. Við höfum hins vegar orðið vitni að kraftaverkum á þjóðþekktum Íslendingum, sem hafa meira að segja tengst stjórnmálaheiminum, sem hafa læknast af stofnfrumumeðferðum. Mig langar til að spyrja ráðherra: Væri ekki ráð að taka til sérstakrar rannsóknar þróun á stofnfrumum sem hafa m.a. gefið fyrirheit um undraverðar lækningar á Parkinson, sem stöðva ekki bara sjúkdóminn heldur snúa honum hreinlega við. Það er hægt að taka heilafrumur úr ungu fólki og færa á nákvæman stað í heilaberki hinna eldri. Ég spyr líka: Hvað gæti það verið sem veldur vaxandi frjósemisvanda á Íslandi og í heiminum? Eru það geislunaráhrif, eru það 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vil kannski ljúka hér því sem við hófum að tala um í fyrra andsvari. Samkvæmt dönsku lögunum er heimilt að gefa fósturvísa ef það er ekki í ábataskyni. Sú breyting á lögunum þar kom inn 2017 sem kannski sýnir okkur að á allra síðustu árum eru að verða jákvæðar breytingar í þessa átt og í anda, eins og ég endaði framsöguræðu mína á, samvinnu og samkomulags; svo lengi sem við virðum alltaf rétt barnsins í öllu tilliti. Varðandi stofnfrumurannsóknir þá er það auðvitað stórmál og blessunarlega, segjum við oft, eru vísindin og læknisfræðin á fljúgandi siglingu sem gefur okkur möguleika á að bregðast við sjúkdómum sem við höfum ekki náð miklum framgangi í að meðhöndla. En svo er það auðvitað spurning hversu langt við göngum í því. Þá erum við á mörkum vísindanna og ábata af því og svo þess siðferðislega. Ég get tekið 

Forseti skilur að tíminn er mjög takmarkaður í andsvörum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að leggja þetta mál fram, þetta mikilvæga mál, og að það sé hér til umræðu í dag. Um er að ræða breytingar sem einfaldlega verða að ná fram að ganga til hagsbóta fyrir fjölmargar fjölskyldur og einstaklinga í viðkvæmri stöðu. Fjölskyldan er eitt það dýrmætasta sem maður eignast og ríkið á að kappkosta að þvælast ekki í vegi fyrir þeim sem þurfa aðstoð til þess að eignast börn. Það er mér bæði ljúft og skylt að vekja athygli á því, líkt og hv. þm. Óli Björn Kárason gerði, að fyrir Alþingi liggur frumvarp hv. þm. Hildar Sverrisdóttur um breytingu á lögum um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna og á barnalögum. Ég vek sérstaka athygli á því að meðflutningsmenn frumvarps hv. þingmanns eru þingmenn úr öllum flokkum á Alþingi. Tillögur frumvarpsins fela í sér einföldun regluverks er snýr að tæknifrjóvgunum ásamt auknu frelsi og trausti til handa tilvonandi foreldrum sem þurfa að nýta sér tæknifrjóvgun í þeim tilgangi að eignast barn og búa til fjölskyldu. Markmiðið er einfalt, að draga úr miðstýringu stjórnvalda þegar kemur að þessum þætti í lífi fólks og auka svigrúm til þess að búa til nýtt líf. Það sem málin eiga sammerkt er í fyrsta lagi sú meginbreyting að ekki verði lengur gerð skýlaus, ómannúðleg og undantekningarlaus krafa um að fósturvísa megi ekki nota eftir slit á sambúð, hjónabandi eða vegna andláts. Segja má að þingmannafrumvarpið gangi lengra en frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra. Það er mikilvægt að lögum sé ekki stýrt af gamalgrónum hugsunum og ímyndum um hvað fjölskyldulíf er. Þingmannafrumvarpið gerir m.a. ráð fyrir auknum heimildum til að geyma og gefa fósturvísa en eins og er má einungis gefa sæði og gefa egg en ekki tilbúna fósturvísa. En tilbúnir fósturvísar geta reynst afar dýrmæt gjöf. Í þingmannafrumvarpinu er sleginn sá varnagli að ekki verði heimilt að gefa fósturvísa í hagnaðarskyni. Eins er lagt til að sambúð eða hjúskapur verði ekki lengur skilyrði fyrir því að einstaklingar geti staðið saman að tæknifrjóvgun í þeim tilgangi að búa til barn. Ég legg áherslu á að málin verði unnin samhliða í velferðarnefnd og tekið verði tillit til þeirra þátta sem ekki eru samhljóða í þessum frumvörpum. Í báðum tilvikum voru málin vel unnin með hliðsjón af þeirri löggjöf sem er í gildi í öðrum löndum í kringum okkur. Það er mjög jákvætt að heyra að hæstv. heilbrigðisráðherra taki vel í það að málin verði unnin samhliða og þau muni styðja vel hvort við annað í vinnu nefndarinnar í ljósi þess hve mikil og sterk þverpólitísk samstaða er í þinginu. Að lokum vil ég fá að ítreka sérstaklega að það er gríðarlega mikilvægt að þessar breytingar á löggjöfinni verði að veruleika. Um er að ræða mikilvæga réttarbót fyrir þá fjölmörgu einstaklinga og fjölskyldur sem þurfa aðstoð þessa ferlis við að búa til nýtt líf.  
            

Virðulegur forseti. Mig langar til að leggja orð í belg um þetta mikilvæga mál sem við í Viðreisn munum styðja heils hugar. Við fögnum öllum þeim framfaraskrefum sem tekin eru hér á Alþingi og þegar um aukið frelsi til handa einstaklingum er að ræða þá styðjum við það að sjálfsögðu. Hér er um að ræða frelsi fólks til að ráða yfir sínum kynfrumum og þetta er í raun og veru löngu tímabært. Hér hefur verið nefnt þingmannafrumvarp sem liggur fyrir og mér sem áheyrnarfulltrúa í velferðarnefnd finnst eðlilegt að þessi mál verði skoðuð saman og reynt að smyrja þau saman eftir því sem þurfa þykir. Ég er alveg viss um að þessi frumvörp geti bætt hvort annað þegar við förum að leggjast yfir þetta. Mig langar bara að lýsa því yfir að þegar svona mál eru á dagskrá, þetta eru í mínum huga mikil siðferðisleg álitaefni - hér var nú ráðherrann að nefna okkur af gamla skólanum, gamlingjana sem hér erum á þingi - þá þurfum við oft leiðsögn. Ég er reglulega tekinn á teppið af börnunum mínum, eggið þarf að kenna hænunni. Það er bara þannig. Ég næ ekkert alltaf utan um það sem ungt fólk er að velta fyrir sér í dag og íhaldssamt og niðurnjörvað samfélag þarf á því að halda að það sé brotið upp þannig að mér finnst bara gott að fá stundum yfirhalningu. Og þó að það séu einhver orð sem ég skil ekki akkúrat núna þá get ég bara gert svo vel að læra hvað þau þýða. Það er gott að eiga börn sem taka mann til bæna. Um þetta mál, þótt ágætt sé, eru farnar að koma umsagnir í samráðsgátt, m.a. frá embætti landlæknis og Félagsráðgjafafélagi Íslands og síðan hafa Samtökin '78 lagt fram umsögn. Mig langar, virðulegi forseti, til að fara aðeins í þær umsagnir sem fram hafa komið þar sem vakin er athygli á málum sem kannski þarf að skoða. Landlæknir segir m.a. að hann fagni þessu frumvarpi en telur eðlilegt að það þurfi að bæta enn frekar við 10. gr. í frumvarpinu þar sem kveðið er á um skyldu til að upplýsa eigendur fósturvísa áður en þeim er eytt. Síðan nefnir embætti landlæknis að kveða þurfi á um það í lögum að fyrir liggi upplýsingar um fjölda fósturvísa sem eru í geymslu hverju sinni. Það er kannski spurning af hverju ekki hefur verið brugðist við þessu áður. Landlæknir vekur líka athygli á því að það þurfi að takmarka hvernig fósturvísum er ráðstafað vegna smæðar þjóðarinnar og skyldleika sem getur átt sér stað, þ.e. að ekki eigi að vera að dreifa fósturvísum á fleiri staði en innan sömu fjölskyldu. En þrátt fyrir að verklagið geri ráð fyrir því að svo sé þá þurfi að kveða á um þetta í lögum. Í umsögn félagsráðgjafafélagsins kemur fram að það fagni þessu, eins og allir aðrir, að ég held, en vill samt benda á að mikilvægt sé að einstaklingar hafi ákvörðunarvald yfir kynfrumum sínum og fósturvísum sem þeir hafa staðið að og eiga í geymslu. Nýting fósturvísa sem fást með tæknifrjóvgunarferli eigi ekki að vera háð því að upphaflegt sambúðarform þeirra einstaklinga sem stóðu að tæknifrjóvgun haldist óbreytt og ættu aðilar að hafa möguleika á að gera með sér samkomulag um nýtingu fósturvísa eftir slit á hjúskap eða sambúð og það sama eigi við þegar annar aðilinn andast. Með því að veita maka sínum heimild til að nýta kynfrumur eða fósturvísa eftir andlát sitt er t.d. opnað á möguleika fyrir fjölskyldur að eiga börn þannig að barn eignist alsystkin. Það er auðvitað eitthvað sem vert er að skoða. Allt snýst þetta um frelsi til að ráðstafa kynfrumum sínum eða fósturvísum og að það sé ekki eitthvert vald sem gerir það. Þá er einnig athyglisverð umsögn Samtakanna '78 sem eins og aðrir hafa fagnað þessu frumvarpi en benda á ákvæði sem vert er að gefa gaum. Samtökin telja m.a. að ákvæði frumvarpsins um eyðingu kynfrumna og fósturvísa vegna andláts eða sambúðarslita, þrátt fyrir að geymslutími sé ekki liðinn, feli í sér mismunun. Þá sé þetta mikið réttindamál fyrir pör sem samanstanda af tveimur konum. Í því sambandi er vísað til þess að kona sem hafi farið ein í tæknifrjóvgun sé með betri réttarstöðu en kona sem fór í tæknifrjóvgun með þáverandi konu sinni og geymdi fósturvísa. Í báðum tilfellum sé notast við gjafasæði en í síðara tilfellinu geti sú kona sem lagði til kynfrumur ekki nýtt áfram fósturvísa sem voru búnir til í fyrra sambandi með nýjum maka, ef hún er komin í sambúð á nýjan leik með annarri konu, eða ein, þrátt fyrir samþykki fyrrverandi maka. Að lokum beina samtökin því til ráðuneytisins að bæta við lögin kynlausri tilvísun til einstaklinga með leg, einkum með tilliti til trans og intersex, til viðbótar við hugtökin kona og móðir. Síðan langar mig, virðulegur forseti, í lokin að velta því upp hverjir það eru sem aðstoða fólk við getnað. Maður þykist vita þegar maður horfir á þetta að þetta gæti verið nokkuð ábatasamur iðnaður en ég þykist vita að í þessari starfsemi sé bara fákeppni, ég veit ekki hvort það eru fleiri en einn aðili sem sinna þessum málum. Þegar um það er að ræða að það er engin samkeppni þá er nánast hægt að verðleggja slíka þjónustu alveg út úr korti og ég þykist vita að fólk sé að borga formúur til að fá slíka aðstoð. Maður veltir fyrir sér hvort það sé eitthvað í regluverkinu sem hamli því að fyrirtæki séu tilbúin til að fara í þessa starfsemi eða hvort þessir aðilar sem nú eru til staðar á markaði séu bara komnir með slíkt yfirburðarforskot að það leggi enginn í að fara í samkeppni við þá. Mér finnst það vera umhugsunarvert að skoða hvers vegna ekki eru fleiri aðilar að sinna þessari mikilvægu starfsemi.

Virðulegi forseti. Mig langar að fagna því sem er gott í þessu frumvarpi því að það virðist vera að þarna sé ákveðin bragarbót gerð. Það er óhjákvæmilegt annað en að taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hingað hafa komið og nefnt að það virðast vera ansi margar hindranir sem er ekkert endilega þörf á og væri rétt að hvetja til þess að skoða hvort ekki mætti slaka á mörgum af þeim takmörkunum. En það er annað sem ég myndi vilja vekja athygli á hvað þetta frumvarp varðar og það eru málefni trans einstaklinga. Nú getur svo farið, við það ferli sem trans einstaklingar undirgangast, að það geti verið þörf á að grípa til aðgerða til að varðveita frjósemi og þær aðgerðir eru stundum dýrar og kostnaðarsamar sem gerir því miður að verkum að ekki sjá sér allir fært að fara í aðgerðir til að varðveita frjósemi. Það má benda á til samræmis að í dag er ungmennum sem glíma við ýmsa kvilla eins og krabbamein gert þetta kleift og eru styrkt af ríkinu til þess. Mig langaði til að hvetja til þess að ráðherra skoði hvort ekki sé hægt með sama hætti að styrkja trans ungmenni til að varðveita frjósemi sína þannig að þau geti seinna á lífsleiðinni eignast eigin börn. Það er raunverulega það sem ég myndi hvetja ráðherra og nefndina til að skoða við afgreiðslu þessa máls.

Virðulegur forseti. Ég vil gera eins og aðrir hér og taka undir og þakka hæstv. ráðherra fyrir framlagningu frumvarpsins. Ég er ein af þeim sem eru meðflutningsmenn á hinu málinu sem hér hefur verið nefnt, sem hv. þm. Hildur Sverrisdóttir er fyrsti flutningsmaður að. Ég tek undir það sjónarmið að vinna málin saman og við höfum gert það áður í nefndum Alþingis að vinna mál saman, sem hafa komið frá þingmönnum og frá ráðherrum, þar sem beinlínis er verið að fjalla um sömu hlutina. En svo er auðvitað eitthvert tvist á öllum málum sem þarf kannski að skoða saman og mér finnst bara góður bragur á því að það verði gert í þessu máli. Þar undir eru auðvitað augljósir punktar og nefndin þarf bara að taka afstöðu til þess þegar gestakomur hefjast í þessu máli. Eins og við öll þekkjum þá er ekkert sjálfsagður hlutur að eignast barn eða að geta það yfir höfuð. Það að þurfa að njóta aðstoðar tækninnar er úrræði sem margur leitar ekki í fyrr en öll sund eru lokuð. Hér hafa Samtökin '78 verið nefnd og umsögn þeirra í samráðsgáttinni og væntanlega skila þau inn umsögn aftur þegar málið verður komið til velferðarnefndar. Ég tek undir það að við þurfum að horfa til þessa breytta veruleika. Það er ótrúlega skammt síðan ríkið takmarkaði rétt samkynhneigðs fólks - þá vorum við ekki einu sinni farin að tala um trans fólk eða intersex fólk - og það voru alls konar agnúar á því yfir höfuð, bæði hvað varðaði samkynhneigð pör eða einstaklinga, konu í því tilfelli. Þetta var þá bara ekki í boði af því að það þótti ekki tilhlýðilegt. Mér finnst í rauninni ótrúlega stutt síðan og ég veit að það þekkja fleiri hér. En þetta þykir okkur sjálfsagt í dag, sem betur fer. Sem betur fer hefur viðhorfið heilt yfir breyst talsvert mikið og viðmiðin og allt það, af því að auðvitað eigum við öll að geta átt þetta tækifæri, viljum við eignast börn, að geta a.m.k. nýtt tæknina, að lagaramminn geri okkur ekki erfitt fyrir. Ég tek undir það sem hér hefur verið rætt, um að vera saman í skráðri sambúð eða í hjónabandi, og hæstv. ráðherra kom aðeins inn á rökin fyrir því og það verður væntanlega rætt nánar í nefndinni. Sú umræða getur komið við. Ég er ekki endilega sammála því að ríkisvaldið eigi að hlutast til um það hvernig fólk kýs að búa til börn eða fjölskyldu. Það gerir það ekki þegar við sem ekki þurfum tækniaðstoð gerum það, þá er ríkið ekki með afskiptasemi hvað það varðar. Auðvitað veit ég að þetta er dálítið snúnara þegar farið er að nota ákveðin inngrip, en það er samt eitthvað sem mér finnst dálítið sérkennilegt. Mig langar að vitna í hv. þm. Hildi Sverrisdóttur þegar hún flutti sitt mál: „Kannski má í þessu samhengi minna á að íslenska ríkið gerir ekki kröfu um sambúðarform áður en fólk eignast börn, blessunarlega, því það myndi líka eflaust kalla á helst til mikla skriffinnsku á börum bæjarins. […] Fyrir utan þann augljósa punkt að við erum nú ekki mikið að skipta okkur af því af hverju og í hvernig aðstæðum og á hvaða hátt fólk vill almennt eignast börn.“ Það er einmitt þetta, við eigum auðvitað ekki, þrátt fyrir að um inngrip sé að ræða og við þurfum að stíga varlega til jarðar, ég er ekki að gera lítið úr því, að torvelda þessa, að manni finnst, sjálfsögðu þjónustu. Ég heyri ekki annað en að þeir sem hér eru í salnum a.m.k. og hafa tjáð sig séu sammála um þetta mál þannig að ég trúi því og treysti að við klárum að afgreiða það hér fyrir sumarið. Um er að ræða gríðarlega réttarbót fyrir mjög marga og ekki síst ef við náum að taka enn betur utan um það sem ég var að fara yfir, sem ég tel að við þurfum að gera. Ég þarf ekki að lengja þessa umræðu en ég vil bara segja það, af því að hér var einokun á þessari starfsemi nefnd, að ég man þá tíð þegar þetta var á Landspítalanum. Þetta er dæmi um ja, ekki útvistun heldur ákváðu þessir aðilar að fara út í einkarekstur, fóru út af spítalanum og fóru í þennan einkarekstur sem kostar enn meira núna en það kostaði þá hlutfallslega. Þarna er örugglega undir tækniþekking, læknisfræðileg þekking eðli máls samkvæmt og svo eflaust mikill kostnaður í tækjum og öðru slíku og eftirfylgni. Það er súrt að það skuli bara vera einn aðili sem er með þessa starfsemi, ég tek undir það, að það séu ekki fleiri. Ég hefði náttúrlega helst viljað hafa þetta í hinum opinbera geira, ég segi það nú bara og það ætti ekki að koma neinum á óvart. Ég hefði viljað að þetta væri með öðrum hætti en er í dag. En við eigum þó kost á þessu hér og ekki þurfa allir að fara erlendis þó að einhverjir hafi kosið það og hafi sannarlega þurft að gera það, bæði vegna þess að lagaverkið og annað hefur ekki heimilað annað. Ég fagna þessu máli og þakka ráðherranum fyrir að leggja það fram. Ég ítreka að nefndin fari yfir málið með tilliti til athugasemda, sem mér heyrist allar vera ósköp ágætar, og hægt sé að taka tillit til, og vinni málið þannig að við klárum það fyrir vorið.

Forseti. Þetta kemur kannski ekki alveg hárnákvæmt inn í þetta mál en er dálítið tengt því, því að hv. þingmaður minntist á að það væri ekki skoðun hennar að hið opinbera ætti að vera að skipta sér af hvernig fólk hagaði fjölskyldumálum sínum og hvernig það myndaði fjölskyldu. Mér finnst það mjög áhugavert sjónarmið. Segjum sem svo að eitt af systkinum í fjölmennum systkinahóp falli frá og kannski vilji hin systkinin ættleiða börn þess systkinis sem fellur frá, en þá er fjöldatakmörkun þar á, merkilegt nokk. Ef það eru þrjú eftirlifandi systkini þá geta þau ekki öll ættleitt saman börn þess systkinis sem lést. Þegar maður pælir í því þá eru foreldrar almennt séð óskyldir og af hverju geta þá ekki þrír eða fjórir foreldrar ættleitt börn saman? Það er vissulega flóknara með tæknifrjóvganir en þetta eru spurningar sem vakna einmitt við skoðun á þessu frumvarpi um það hvað við teljum vera eðlilegt og hvað er í rauninni eitthvað sem við þröngvum upp á aðra að sé eðlilegt. Sitt sýnist hverjum í því. Við höfum upplifað fyrir ekki svo mörgum árum síðan byltingu með samkynhneigð, trans, sís eða intersex og við erum að skilja betur hversu miklu meiri vídd er í þessum málum. Af hverju þá að takmarka við fjölda?

Frú forseti. Áhugaverð spurning þó að hún tengist, eins og hv. þingmaður segir, ekki endilega þessu máli. Ég svo sem kann þessi lög ekki almennilega sem hv. þingmaður er hér að fara yfir, þótt ég hafi lesið á sínum tíma ættleiðingarlögin 

Margir foreldrar.

Já. Hv. þingmaður meinar sem sagt að öll systkinin geti ættleitt börn þess sem féll frá? Já, þetta er næstum því bara - þetta er áhugaverð nálgun. Nú hugsa ég um fjölkvænifrumvarpið sem hv. þingmaður lagði fram, verð ég að segja, þegar ég átta mig á því um hvað hann er að spyrja. Við þekkjum auðvitað lögin varðandi það að taka í fóstur eða það að ættleiða eða eitthvað slíkt. Ég veit ekki heldur hvort þetta sé endilega æskilegt eða skynsamlegt. En eins og hv. þingmaður segir: Við höfum örugglega öll skoðanir á því í þessu máli, þ.e. sem hæstv. ráðherra er hér með undir sem og annað. En fjölskyldumynstur eru flókin og ég veit ekki hvort það er börnum endilega til góða, ég hef bara ekki einu sinni hugsað það, að vera með fjögur foreldri, þ.e. í systkinahópi. En svo horfir maður á að það eru jafnvel til þrjár fjölskyldur utan um eitt barn sem vegna fjölskylduaðstæðna hefur hreyfst þannig til í lífinu. Þannig að þetta er bara orðið mjög flókið fyrirkomulag.

Forseti. Ég ætlaði nú að sleppa seinna andsvari en fyrst hv. þingmaður minntist á fjölkvænifrumvarp mitt þá var það í fyrsta lagi ekki frumvarp og ekki um fjölkvæni. Það var um sambúðarform og flóknari sambúðarform heldur en núverandi takmarkanir leyfa. En það er þessi grunnhugsun, eins og hv. þingmaður kom inn á í lok síns andsvars, að þetta er einmitt orðið dálítið flókið, ýmiss konar fjölskylduform. Tveir af mínum bestu vinum t.d. eiga hálfsystkini sem eru hálfsystkini en eru ekkert skyld hvert öðru, ekki þannig. Það er margt mjög flókið í íslensku samfélagi hvað skyldleika varðar. En þetta snýst um ábyrgð og þetta snýst jafnvel um dreifða ábyrgð, að foreldrar eða þeir sem taka að sér ábyrgð á börnum þurfa ekkert endilega að búa saman, geta búið á sitt hvorum staðnum. Þetta er sambúðarvandamál en þetta er líka ákveðið lagalegt og erfðalegt vandamál. Við ættum ekkert að takmarka þetta um of og segja: Þið verðið að búa á sama lögheimili, þið verðið bara að vera tvö eða tvær eða tveir eða eitthvað annað. Af hverju? Er það ekki einfaldlega bara út af hefð eða vana? Eins og hv. þingmaður segir þá er fjölskylduformið orðið dálítið flóknara í dag þar sem jafnvel eru þrjár eða fleiri fjölskyldur þegar fólk er búið að skilja og taka saman við aðra í langan tíma og viðkomandi er farinn að líta á börnin sem sín börn eftir að hafa alið þau upp í fimm eða tíu ár en verður síðan ekki beinn hluti af lífi þeirra í gegnum sambúð við lífforeldri. Hvernig sem það er þá eru þessar tengingar til staðar og af hverju gefum við ekki möguleika á því að viðhalda þeim tengingum með þeim réttindum sem við getum veitt í lögum, t.d. varðandi erfðarétt og þess háttar?

Frú forseti. Ég ætla að hafa þetta örstutt. Þetta með ábyrgðina, hún er alltaf til staðar, alveg sama hvernig fjölskylduformið er. Þegar þú ert kominn með einstakling, sem sagt barn, í hendurnar þá auðvitað berð þú ábyrgð. Sumum auðnast það og öðrum ekki. En eins og hv. þingmaður kom inn á og er það sem ég vildi tengja þessu frumvarpi og er fyrst og fremst það sem við þurfum að huga að, það er einmitt þessi erfðaþáttur og annað og hér er líka verið að tala um fyrirkomulag, hvað er æskilegt að gera og hvað ekki. Ég held bara að þegar maður hefur horft upp á hefðbundin gamaldags fjölskyldumynstur, eins og við getum kannski sagt í dag, verða með allt öðrum hætti - eins og ég sagði áðan þá verða jafnvel til upp úr því þrjár fjölskyldur, ég þekki nokkur svoleiðis dæmi þar sem allir deila ábyrgð - þá finnst manni ekki að regluverkið eigi að hamla því. En það er jú svo alltaf undir fólkinu komið en ekki kannski barninu sem er í þessari hringiðu hvernig öðrum málum í kringum það er háttað þangað til það getur haft á því skoðun sjálft. En ég ætla ekki hafa þetta lengra.

Frú forseti. Ég ætla að leyfa mér að koma að þessu máli og fjalla um það úr eilítið annarri átt en mest hefur verið til umræðu við þessa 1. umr. um frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra. Hér er, eins og kunnugt er, verið að leggja til breytingar sem gera það að verkum að ef fyrir liggur vottað og skriflegt samþykki viðkomandi um að eftirlifandi maka sé heimilt að nýta kynfrumurnar sem fyrir liggja þá megi gera það. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við lesum ekki of mikið í þessar breytingar. Þetta eru vissulega breytingar, ákveðið réttlætismál sem er hér á ferðinni sem hefði ekki getað verið á ferðinni fyrir hálfri öld líklega - hvenær fæddist fyrsta glasabarnið, líklega 1977? - af því að tæknin var ekki fyrir hendi. Það hefði ekki verið viðfangsefni fyrir svo löngum tíma. En hér er sem sagt samkvæmt þessu frumvarpi gerð krafa um sambúð eða hjónaband og að fyrirframupplýst samþykki sé fyrir hendi þannig að eftirlifandi maki geti nýtt kynfrumurnar eða fósturvísinn. Ég geri engar athugasemdir við það og mér finnst það til fyrirmyndar og algerlega nauðsynlegt að fyrir liggi upplýst samþykki í þessu máli og eitt af því sem ætti alltaf að vera, og hefur sem betur fer verið innleitt í heilbrigðisþjónustu almennt, að fyrir liggi upplýst samþykki þegar eitthvað þarf að gera. Þannig hefur það ekki alltaf verið. Við erum svo fljót að gleyma, eins og fram kom í máli hv. þingkonu Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur. En kannski er það af því að framfarir hafa orðið meiri en við gerum okkur grein fyrir eða erum kannski ekki alltaf að hugsa um það á þeim nótum. Ég er líka mjög ánægð að sjá að einn fremsti sérfræðingur landsins á sviði sifjaréttar, prófessor Hrefna Friðriksdóttir, hefur verið höfð með í þessu og ber væntanlega ábyrgð á einhverjum texta í þessu frumvarpi vegna þess að þá veit ég að allar hliðar málsins hafa verið hugsaðar og reynt að sjá fyrir alla hugsanlega möguleika sem upp geta komið við þessar aðstæður. Að þessu sögðu er rétt að taka það fram að ég geri ekki athugasemdir við frumvarpið eins og það er. Mér finnst hins vegar mjög mikilvægt að leyfa mér af þessu tilefni að ræða aðeins um nauðsyn þess að heilbrigðisþjónusta og einstaklingsfrelsi sé alltaf sett í siðfræðilegt og siðferðilegt samhengi vegna þess að það er algjörlega nauðsynlegt. Við megum heldur aldrei gleyma því þegar við tölum um ósk langflestra sem draga andann á jörðinni, óskina um að eignast barn, að þá vitum við líka að sú ósk getur aldrei talist mannréttindi, aldrei. Það er einfaldlega vegna þess að mannréttindum fylgja skyldur. Það getur enginn uppfyllt þá skyldu fyrir annan einstakling. Það er hægt að hjálpa fólki, ríkisvaldið hjálpar fólki, ríkisvaldið hefur bæði stutt og styrkt ættleiðingar, glasafrjóvganir, tæknifrjóvganir o.s.frv. og að sjálfsögðu á ríkisvaldið að gera það. En við leysum ekki allan vanda, ég ætla að leyfa mér að orða það þannig. Við verðum að hafa það alltaf fremst í okkar huga þegar við fjöllum um þessi mál, sérstaklega þegar við komum að barneignum, að það verður til nýr einstaklingur. Þetta eru ekki bara kynfrumur. Það verður nefnilega við getnað til nýr einstaklingur sem vonandi nær að fæðast og koma í heiminn og hljóta allt það góða atlæti sem hver manneskja á rétt á. Þessi einstaklingur hefur líka óskir og þarfir, m.a. um að þekkja uppruna sinn. Það þarf líka að hafa það í huga og þess vegna er svo mikilvægt að frumvarpið sé skrifað með þessum hætti. Það liggur fyrir ef faðirinn t.d. féll frá, hver hann er og barnið á þá sögu af því að við skulum ekki vanmeta þörf fólks til að þekkja uppruna sinn. Hún virðist vera inngróin í okkur öll. Það er líka annað í þessu sem er líka lagalega mjög mikilvægt og það er að réttindi eins og erfðaréttur séu algjörlega skýr, að það fari ekkert á milli mála hver lagaleg staða barnsins og hver réttur barnsins sé, t.d. til erfða. Það finnst mér við fyrstu sýn vera tryggt ágætlega í þessu frumvarpi. Ég veit að hv. velferðarnefnd mun skoða það mjög vandlega og treysti henni algjörlega til þess. Við verðum að hafa um þessi mál mjög skýra og sanngjarna löggjöf sem alltaf stenst skoðun þegar hún er skoðuð frá sjónarhóli réttinda barnsins. Það er algjörlega nauðsynlegt og ég treysti því að það verði haft að leiðarljósi í umfjöllun velferðarnefndar um þetta ágæta frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra. Mig langar rétt í lokin að nefna það sem hér hefur aðeins verið drepið á í umræðunni, þ.e. frjósemi og það séu ekki allir jafn frjóir og áður voru og allar þessar pælingar. Ég held að við vitum alveg, alla vega í okkar velsældarsamfélagi, hvers vegna það er. Það er vegna þess að fólk eignast börn miklu seinna en það gerði áður og það er munur á 20 og eitthvað og 30 og eitthvað og 40 og eitthvað. Þetta þekkjum við öll. Frjósemispólitík getur tekið á sig rosalega ljótar myndir, nefnilega, hún er t.d. að gera það núna í Bandaríkjunum, mjög ljótar myndir. Við verðum líka alltaf að hafa í huga frelsi einstaklinganna þegar kemur að því og þess vegna er eiginlega ótrúlegt að hugsa til þess að það séu örfá ár síðan að hér í þessu húsi, á löggjafarsamkomunni, samþykktum við lög um þungunarrof sem standast kröfurnar sem til þeirra þarf að gera. Það er líka hluti af þessu máli. Athugum það, það er líka hluti af þessu máli að sjálfsákvörðunarréttur kvenna, leghafa, sé alltaf virtur.

Forseti. Bara nokkrar athugasemdir. Ef ég ber þetta saman við kannski hið klassíska egg- eða sáðgjafafyrirkomulag þar sem einhver er sáðgjafi eða egggjafi og það er ekki beinlínis vitað hver viðkomandi er, þó að það auðvitað sé skráð og þar fram eftir götunum, þá hefur almennt séð verið hægt eins og við þekkjum í umræðunni, ég veit ekki hárnákvæmlega hvernig það er tæknilega séð hér á landi, að nálgast gjafasæði fyrir tæknifrjóvgun fyrir þennan eða hinn aðilann, fólk fer kannski erlendis til að afla sér slíks. Fullt af flækjum þar á bak við. En þar er ekki um þessa beinu tengingu að ræða, að það þurfi að vera frá fyrrverandi maka eða fráfallins eða að viðkomandi þurfi að vera einhleypur. Mér finnst það dálítið áhugavert. Af hverju þarf viðkomandi að vera einhleypur? Má hann ekki vera í sambúð þess vegna eða eitthvað flóknara? Það þarf að takmarka þetta við það. Væntanlega er þá samþykki allra í þeirri sambúð eða hjónabandi eða hvað sem það er fyrir þessu fyrirkomulagi sem er ákveðið, að það að nýta sæði fráfallins maka sé í lagi. Aftur: Það er upplýst samþykki. Ekkert slæmt við það, gott að hafa upplýst samþykki úti um allt. Ef við berum þetta saman við þetta klassíska módel, að fá gjafasæði hjá einhverjum sáðbanka eða einhverju því um líku eða fá egg, sem er aðeins flóknara, þá finnst mér þetta vera pínulítið takmarkandi. Það eina sem þarf og er hönd á festandi þarna og nauðsyn er á, er þetta upplýsta samþykki, það eigi ekki að takmarka það varðandi gjöfina hver geti verið þegi. Það er hægt að stilla því upp í nokkra flokka; hver sem er, bara þessir aðilar, hópur aðila eða einn aðili. Er ekki hægt að hafa þetta það einfalt? Það sé bara upplýst samþykki þess sem gefur. Sá sem er að þiggja er að sjálfsögðu að taka upplýsta ákvörðun í hvert skipti þegar svo er um að ræða. Af hverju þarf að takmarka þetta við það að viðkomandi þurfi að vera t.d. einhleypur? Er það skilyrði í öðrum tæknifrjóvgunum þegar er verið að leita t.d. að gjafasæði? Nei, ég held ekki. Af hverju þarf það þá hérna?

Hæstv. forseti. Ég kem hér í lokin fyrst og fremst til að þakka þessa umræðu og kannski ekki síst þá samstöðu sem birtist í umræðunni um það réttlæti sem við erum raunverulega að leggja til með þeirri breytingu sem er í þessu frumvarpi sem við erum að ræða. Maður er líka minntur á það, vegna þess að það var mjög mikil breidd í þessari umræðu, hversu flókið þetta blessaða líf okkar getur verið og regluverkið er takmarkað og nær aldrei almennilega utan um allar þær kringumstæður sem við búum við, hvort heldur það á við einstaklinga eða fjölskyldu eða hvaða sambúðarform sem það er. Þannig er það nú bara. Þá kem ég að þessu sem margir hafa komið inn á, af hverju við erum ekki að ganga lengra en að gera þessa einföldu breytingu sem við erum að leggja til hér, þ.e. sem kveður á um notkun og eyðingu kynfrumna og fósturvísa þegar upp kemur slit á hjúskap eða sambúð eða andlát þrátt fyrir að geymslutími sé ekki liðinn. Okkur finnst þetta réttlætismál og eftir þessa umræðu er maður eiginlega hissa á því að þetta sé með þessum hætti. Það er brýn þörf að breyta lögunum, það blasir við, og sem fyrst að þessu leytinu. Það má segja að umræðan hafi líka dregið það fram að það má sýna því skilning að það sé ekki verið að ráðast í víðtækari breytingar vegna þess að það er snertiflötur við ýmis önnur lög. Þá vildi ég draga það fram í lok umræðunnar og árétta það sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, að það stendur til að fara í heildarendurskoðun á lögunum og sú heildarendurskoðun verður unnin samhliða heildarendurskoðun dómsmálaráðuneytis á barnalögum. Ég vil líka koma hér að vinkli sem snýr að lagaskilum en hér er kannski eðlilega lagt til að um þær kynfrumur og þá fósturvísa sem eru í geymslu við gildistöku laganna fari samkvæmt ákvæðum frumvarpsins. Það er auðvitað sanngirniskrafa að hin nýja réttarstaða, verði frumvarp þetta að lögum, gildi um þá einstaklinga sem nú þegar eiga kynfrumur eða fósturvísa í geymslu, enda erum við að ræða hér um réttarbót til handa þeim sem fara í þetta ferli. Ég vil líka koma inn á það sem hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir kom hér að - talandi um að þetta snerti önnur lög eins og erfðalög og barnalög og þess vegna er lagt upp með heildarendurskoðun - mikilvægi þess að lögin séu skýr og að réttur barnsins sé alltaf hafður að leiðarljósi, gleymum því aldrei, hvort heldur sem er í þessari umræðu og ég tala nú ekki um þegar við erum að breyta lögum. Rétt að lokum, hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á atriði sem reyndar fleiri hv. þingmenn komu inn á: Af hverju er ekki gengið lengra? Af hverju er gerð krafa um að leghafi sé einhleypur? Samkvæmt ákvæðum barnalaga þá getur barn einungis átt tvo foreldra og vísað í þær reglur sem ég vísaði til hér áðan um faðernis- eða foreldrastöðu. Það þykja standa skýr rök til að gera kröfu um að leghafi sé einhleypur þegar tæknifrjóvgun á sér stað, jafnvel þótt lögin gætu mælt fyrir um foreldrastöðu án þess að gera kröfu um að leghafi sé einhleypur. Þarna er verið að horfa til þess að það kunna að skapast árekstrar, mismunandi væntingar og hagsmunir og getur skapað togstreitu og álag fyrir barnið. Þá þykir líka rétt að samkomulag aðilanna ráði úrslitum um foreldrastöðu jafnvel þótt leghafi kunni að ganga í hjúskap eða skráð sambúð sína með öðrum áður en barn fæðist, enda hefur nýr maki þá ekki tekið þátt í tæknifrjóvgunarferlinu. Þetta eru sjónarmið sem ég vildi draga fram. Mér finnst þetta réttmæt spurning og hún einhvern veginn blikkar á mann þegar maður les þetta yfir. En það má líka nefna að nýr maki leghafa sem hefur undirgengist tæknifrjóvgun með framangreindum skilyrðum getur eftir atvikum farið með forsjá barnsins að uppfylltum skilyrðum 29. gr. barnalaga eða jafnvel stjúpættleitt barnið að uppfylltum skilyrðum ættleiðingarlaga. Þannig að þessari spurningu var velt upp í vinnu við frumvarpið, ég vildi bara koma því á framfæri hér af því að hv. þingmaður dró þetta mjög skýrt fram í sinni framsögu. En annars vil ég bara að lokum, hæstv. forseti, þakka mjög góðar og djúpar umræður.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, lögum um landlækni og lýðheilsu og lögum um réttindi sjúklinga. Þessar breytingar fjalla um refsiábyrgð heilbrigðisstofnana og rannsókn alvarlegra atvika í heilbrigðisþjónustu. Frumvarp þetta var samið í heilbrigðisráðuneytinu en byggir á frumvarpsdrögum starfshóps sem skipaður var fulltrúum heilbrigðisstarfsfólks, fulltrúum úr heilbrigðisráðuneytinu, dómsmálaráðuneytinu, frá embætti landlæknis, ríkissaksóknara og lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu. Markmiðið með þessu frumvarpi er að auka öryggi sjúklinga með því að efla öryggismenningu innan heilbrigðiskerfisins og fækka alvarlegum atvikum í heilbrigðisþjónustu. Með alvarlegum atvikum er átt við óhappatilvik, mistök, vanrækslu eða önnur atvik við veitingu heilbrigðisþjónustu sem valdið hafa eða hefðu getað valdið sjúklingi alvarlegu tjóni, svo sem dauða eða varanlegum örkumlum. Þá er jafnframt markmið frumvarpsins að bæta starfsumhverfi heilbrigðisstarfsmanna með því að skýra og auka réttaröryggi þeirra. Breytingarnar koma til vegna ákalls heilbrigðisstarfsmanna um skýrari reglur um samstarf heilbrigðisyfirvalda og lögregluyfirvalda þegar alvarleg atvik verða. Til að efla mönnun í heilbrigðiskerfinu þá skiptir aðbúnaður og starfsumhverfi heilbrigðisstarfsmanna miklu máli. Þær leiðir sem eru farnar í frumvarpinu til að ná þessum markmiðum má skipta í tvennt, annars vegar að lögfesta hlutlæga uppsafnaða refsiábyrgð rekstraraðila í heilbrigðisþjónustu og hins vegar að styrkja rannsókn á alvarlegum atvikum hjá embætti landlæknis og fækka þeim málum sem fara til lögreglu. Virðulegi forseti. Rannsóknir sýna okkur að orsakir alvarlegra atvika í heilbrigðisþjónustu verða oftast þegar kerfislægir þættir bregðast. Dæmi um slíka kerfislæga þætti eru t.d. of fáir starfsmenn á vakt og/eða reynslulítið fólk í framlínu sem og samskipta- og skráningarvandamál þannig að mikilvægar upplýsingar komast ekki til skila. Þrátt fyrir að orsakir alvarlegra atvika séu oftast kerfislægir þættir byggist núgildandi ábyrgðarkerfi, bæði hvað varðar starfsmannaréttarlega ábyrgð og refsiábyrgð, fyrst og fremst á sök einstaklinga. Með þessu frumvarpi er lagt til að breyta lögum á þá leið að unnt verði að koma fram refsiábyrgð á hendur heilbrigðisstofnunum fremur en einstaka heilbrigðisstarfsmanni þegar alvarleg atvik í heilbrigðisþjónustu verða enda megi rekja atvikið til margra samverkandi þátta í starfsemi heilbrigðisstofnunar eða rekstraraðila í heilbrigðisþjónustu. Með því yrði öryggi sjúklings og heilbrigðisstarfsmanna betur tryggt. Tíðni atvika innan heilbrigðisþjónustunnar er mismunandi eftir því um hvers kyns þjónustu er að ræða, þannig eru atvik algengari þar sem bráðleiki er mikill eins og á gjörgæsludeildum, bráðamóttökum og í fæðingarþjónustu. Tölur eru nokkuð á reiki en almennt er áætlað að um 10% sjúklinga í bráðaþjónustu verði fyrir einhvers konar atviki. Alvarleg atvik eru sem betur fer lítill hluti atvika en þó hafa verið tilkynnt um 55–60 alvarleg atvik á ári til embættis landlæknis síðastliðin tvö ár. Það er hlutverk embættis landlæknis að rannsaka tilkynnt alvarleg atvik með það að markmiði að finna á þeim skýringar og tryggja eftir því sem kostur er að sambærileg atvik eigi sér ekki stað aftur. Þá hafa alvarleg atvik verið tekin til meðferðar hjá lögreglu ef grunur er um saknæmt athæfi samhliða rannsókn þeirri hjá landlækni, enda ber lögum samkvæmt að tilkynna einnig til lögreglu ef óvænt dauðsfall verður þar sem heilbrigðisþjónusta er veitt. Viðbrögð og rannsóknarskylda heilbrigðiskerfisins og landlæknis vegna óvæntra atvika lýtur að öryggismálum og framþróun þeirra með velferð og öryggi sjúklinga að leiðarljósi, þ.e. að leiða í ljós orsakir og leggja fram tillögur til úrbóta en ekki að ákvarða eða rannsaka sök, saknæmi eða ábyrgð á atviki líkt og lögreglu og ákæruvaldinu ber að gera. Virðulegi forseti. Það getur haft margvíslegar neikvæðar afleiðingar fyrir heilbrigðiskerfið þegar einstaka heilbrigðisstarfsmenn eru sóttir til saka vegna alvarlegra atvika þar sem kerfislægir þættir réðu mestu um hvernig fór. Slíkt getur beinlínis hindrað framþróun öryggismenningar og dregið úr öryggi sjúklinga. Þannig getur það leitt til þess að heilbrigðisstarfsmenn veigri sér við að tilkynna um alvarleg atvik eða taka þátt í rannsókn þeirra. Við það geta mikilvæg lærdóms- og umbótatækifæri glatast sem tefur fyrir nauðsynlegri þróun öryggismenningar. Þetta getur einnig valdið því að heilbrigðisstarfsmenn veigri sér við að vinna á þeim deildum þar sem meðferð er flóknust og því mest hætta á að alvarleg atvik eigi sér stað, t.d. á gjörgæsludeildum, í fæðingarþjónustu og á bráðamóttöku, eða þá að fólk veigri sér við að vinna við heilbrigðisþjónustu og leiti í önnur störf. Þá geta málaferli valdið óöryggi og kvíða meðal heilbrigðisstarfsmanna. Þannig hafa fagfélög stærstu heilbrigðisstétta hérlendis bent á þetta og greina aukningu í veikindafjarvistum hjá heilbrigðisstarfsmönnum vegna mála sem eru til meðferðar. Dæmi eru um að slík mál valdi kulnun, veikindum og brottfalli úr starfi. Þá getur ótti við málssóknir leitt til ofrannsókna eða oflækninga þar sem heilbrigðisstarfsmenn vilja verja sig með því að aðhafast meira en ella, en afleiðingar þess eru m.a. aukinn kostnaður í heilbrigðiskerfinu. Með þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu er unnt að koma fram refsiábyrgð á hendur heilbrigðisstofnunum fremur en einstaka heilbrigðisstarfsmanni þegar alvarleg atvik í heilbrigðisþjónustu leiða til dauðsfalls eða stórfellds líkamstjóns, enda megi rekja atvikið til margra samverkandi þátta í starfsemi heilbrigðisstofnunar. Þá væri hægt að sækja heilbrigðisstofnun eða rekstraraðila til saka þegar margir samverkandi þættir eða röð atvika væru orsök alvarlegs atviks. Það myndi m.a. ná yfir þau tilvik þegar ekki væri unnt að sannreyna að tilteknir eða tiltekinn starfsmaður rekstraraðila hefði viðhaft háttsemi sem uppfyllti skilyrði um að vera saknæm vegna þess hve smávægileg mistök eða yfirsjón viðkomandi starfsmanns voru í heildarsamhenginu en samt gæti verið um refsiábyrgð vinnuveitanda að ræða. Með því yrði dregið úr þrýstingi á að einstaklingar séu sóttir til saka vegna alvarlegra atvika, þótt þeir kunni að hafa sýnt af sér einfalt gáleysi, enda sé meginorsökin önnur. Sem dæmi um slíkt tilvik má nefna dóm Héraðsdóms Reykjavíkur frá 9. desember 2015 þar sem hjúkrunarfræðingur var ákærð fyrir manndráp af gáleysi. Í dómnum, sem sýknaði ákærðu, segir m.a. ákærða hafi verið send á aðra deild spítalans á umræddri vakt og þurft að aðstoða á nærliggjandi sjúkrastofu vegna undirmönnunar deildarinnar. Vinnulag og vinnuhraði sem krafist var af ákærðu og sundurslitin umönnun hennar með sjúklingnum, sem var vegna mikils álags og undirmönnunar deildarinnar, yrði ekki metið ákærðu til sakar. Í grein Sigurbjargar Sigurgeirsdóttur, prófessors í opinberri stjórnsýslu við Háskóla Íslands, birtust niðurstöður könnunar frá árinu 2019 sem náði til allra starfandi hjúkrunarfræðinga á skrá hjá Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga á Íslandi í lok árs 2018. Þar kom fram að um 88% töldu ákæruna hafi haft mjög mikil eða frekar mikil áhrif á sig og enn hærra hlutfall, eða um 93%, taldi að ákæran hefði haft mjög mikil eða frekar mikil áhrif á hjúkrunarfræðinga almennt í störfum þeirra. Þetta eru sláandi tölur, virðulegi forseti. Það kom fram að hjúkrunarfræðingar fundu til meira óöryggis í störfum sínum eftir ákæruna en fyrir og þeir væru meðvitaðri nú en fyrir ákæru, ekki aðeins um ábyrgðina sem störfum þeirra fylgir heldur einnig áhættuna og þá ekki einungis fyrir sjúklinga heldur einnig fyrir þá sjálfa, bæði persónulega og faglega. Þessi grein birtist í tímaritinu Stjórnmál og stjórnsýsla árið 2020. Að óbreyttum lögum er ekki unnt að koma fram refsiábyrgð gegn heilbrigðisstofnun nema á grundvelli almennra hegningarlaga og þá einungis í þeim tilvikum þar sem hægt er að sanna sök tiltekins einstaklings. Ekki er þannig unnt að koma fram refsiábyrgð gagnvart heilbrigðisstofnun þar sem ljóst þykir að kerfislægur vandi, margir samverkandi þættir eða röð atvika sé orsök alvarlegs atviks án þess að tilteknum einstaklingi/einstaklingum verði um kennt. Virðulegi forseti. Þetta frumvarp tekur að mestu mið af norskri löggjöf og rannsóknum á alvarlegum atvikum í heilbrigðisþjónustu í Noregi eins og við getur átt. Framkvæmdin í Noregi er sú að í flestum tilfellum er talið fullnægjandi að heilbrigðisyfirvöld rannsaki alvarleg atvik en ekki lögregla og þröskuldur fyrir að rannsaka og ákæra heilbrigðisstarfsmenn og/eða rekstraraðila heilbrigðisþjónustu er mjög hár. Þá hefur verið litið til laga um rannsókn samgönguslysa þar sem markmið og tilgangur slíkra rannsókna er sambærilegur og rannsókn alvarlegra atvika í heilbrigðiskerfinu, þ.e. að auka öryggi og leiða í ljós orsakir án sakarábyrgðar einstaklinga. Með frumvarpinu eru sett í lög ákvæði um rannsókn lögreglu á alvarlegum atvikum í heilbrigðisþjónustu. Lagt er til að lögregla beini þeim málum sem hún fær tilkynningar um til meðferðar hjá landlækni. Lögreglu er samt gert að framkvæma áður, ef tilefni er til, nauðsynlegar rannsóknaraðgerðir til að tryggja sönnunargögn og upplýsingaöflun í þágu meðferðar máls. Með frumvarpinu er tryggt þverfaglegt samstarf embættis landlæknis og lögreglu en þó lögð áhersla á sjálfstæði og mismunandi hlutverk þessara embætta. Í frumvarpinu er kveðið á um að skýrslum landlæknis um rannsókn einstakra mála skuli ekki beitt sem sönnunargögnum í sakamálum. Jafnframt er ekki heimilt að nota upplýsingar sem heilbrigðisstarfsmaður hefur veitt landlækni sem sönnunargagn í sakamáli sem höfðað er gegn honum né að afhenda gögn sem geyma framburð heilbrigðisstarfsmanna eða annarra í viðtölum við embætti landlæknis. Gert er ráð fyrir því að ríkissaksóknari setji fyrirmæli um meðferð þessara mála. Þannig er því háttað, virðulegi forseti, í Noregi. Með þessu er lögð áhersla á að tryggja þá grundvallarreglu í meðferð sakamála að gæta meðalhófs í framgöngu og málsmeðferð lögreglu og ákæruvalds sem og einnig að tryggja að viðeigandi mál fari í farveg faglegrar rannsóknar sem stuðlar að umbótum í heilbrigðiskerfinu og er í þágu öryggis sjúklinga og gæða heilbrigðisþjónustunnar. Virðulegi forseti. Með frumvarpinu er lagt til að gera ákvæði um rannsókn alvarlegra atvik í lögum um landlækni og lýðheilsu ítarlegri auk þess að tryggja aðkomu sjúklinga og/eða nánasta aðstandanda að rannsókn mála. Þannig er sérstaklega kveðið á um að sjúklingur eða eftir atvikum nánasti aðstandandi geti tilkynnt um alvarlegt atvik til embættis landlæknis. Landlækni er veitt heimild til að taka mál til rannsóknar að eigin frumkvæði óháð því hvort mál hafi verið tilkynnt formlega. Réttur sjúklings, eða eftir atvikum nánasta aðstandanda, til upplýsingar um framgang rannsóknar er tryggður auk þess sem kveðið er á um rétt þeirra til aðgangs að gögnum en landlæknir getur þó takmarkað þann aðgang í ákveðnum tilvikum. Gert er ráð fyrir nýju ákvæði í lögum um landlækni og lýðheilsu um niðurstöður rannsókna alvarlega atvika í heilbrigðisþjónustu þar sem fram kemur að landlæknir skuli skila skýrslu um niðurstöður rannsóknar innan sex mánaða frá því að landlækni var tilkynnt um atvik. Mikilvægt er að rannsókn á óvæntum atvikum ljúki á sem skemmstum tíma til að tryggja eftir því sem kostur er að sambærileg atvik eigi sér ekki stað aftur. Að auki eru lagðar til breytingar á ferli kvartana til embættis landlæknis þar sem embættinu er veitt heimild til að ákveða hvort kvörtun gefi nægar ástæður til rannsóknar og hvort líklegt sé að niðurstöður rannsóknar geti leitt til aukinna gæða og aukins öryggis heilbrigðisþjónustu. Markmiðið með þessari breytingu er fyrst og fremst að veita embættinu heimild til að forgangsraða málum þannig að ekki þurfi að leggja í umfangsmikla vinnu þegar augljóst þykir að rannsókn muni hvorki leiða til þess að bæta gæði í heilbrigðisþjónustunni né að auka öryggi sjúklinga. Þess ber að geta að kvörtunum til landlæknis hefur fjölgað um 75% frá 2016 til 2020 og málsmeðferðartími hefur lengst mjög mikið. Rannsókn og málsmeðferð tekur a.m.k. 24 mánuði en málsmeðferðartíminn getur orðið umtalsvert lengri. Þá er einnig lagt til að heimild til handa notendum heilbrigðisþjónustu til að kvarta formlega vegna framkomu heilbrigðisstarfsmanna verði færð frá landlækni og til forstöðumanns viðkomandi stofnunar. Þá er landlækni veitt heimild til að vísa frá kvörtun ef rannsókn stendur yfir á alvarlegu atviki, auk þess sem tími til að bera fram kvörtun til landlæknis er styttur úr tíu árum í fjögur. Þetta er lagt til í frumvarpinu til samræmis við framkvæmd nágrannaríkja okkar. Virðulegi forseti. Samhliða bættri réttarstöðu heilbrigðisstarfsmanna er með frumvarpinu lögð áhersla á að tryggja rétt sjúklinga og nánasta aðstandanda þegar það á við. Auk tilkynningarskyldu til landlæknis vegna alvarlegra atvika er mikilvægt að veitendum heilbrigðisþjónustu verði gert skylt að fylgja eftir og upplýsa sjúklinga og nánasta aðstandanda um alvarleg atvik og rétt þeirra. Í samræmi við skyldu rekstraraðila til innra eftirlits skuli viðkomandi aðilum jafnframt gert að fara yfir atburðinn, greina hann og fylgja greiningu eftir með viðeigandi úrbótum samkvæmt tillögum í frumvarpinu. Það er mikilvægt fyrir veitendur heilbrigðisþjónustu að menning og skipulag sé þannig að stuðlað sé að markvissu gæðastarfi og lærdómur sé dreginn af alvarlegum atvikum. Rannsókn heilbrigðisyfirvalda á alvarlegum atvikum kemur ekki í stað innri rannsóknar hjá þeim sem veitti heilbrigðisþjónustu. Samkvæmt tillögum í frumvarpinu verður í eftirliti landlæknis lögð áhersla á að fylgja því eftir hvað viðkomandi stofnun hefur gert til að tryggja að atvik endurtaki sig ekki. Hér þarf að tryggja innan starfseminnar að tilkynningaskyldan sé virt sem og innra eftirlit í þágu öryggismenningar. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins. Það standa mjög ríkir hagsmunir til þess að þær breytingar sem frumvarpið felur í sér nái fram að ganga. Ég vil í lokin árétta varðandi vinnu við þetta frumvarp að bæði áform og síðan frumvarpsdrög hafa farið í samráðsgátt. Ég ítreka það ákall sem er uppi um að við bætum öryggismenningu og þá erum við að horfa bæði til öryggis sjúklinga og svo aðbúnaðar starfsfólks. Þetta frumvarp byggir á skýrslu sem kom fram 2015 þar sem var farið í ítarlegan samanburð á því hvernig verklagi í kringum alvarleg atvik er háttað aðallega á Norðurlöndunum. Það var farið í vinnu með þessum aðilum sem m.a. unnu þetta frumvarp og dómsmálaráðuneytinu og reynt að gera breytingar á hegningarlögunum sem strandaði og þótti ekki ráðlegt vegna þess að það rekst á við vísanir í fjölmörg lög og er bara flókið mál. Þannig að í þessu frumvarpi er farin þessi leið að gera breytingar á lögum um heilbrigðisþjónustu og lögum um landlækni og lýðheilsu og svo er verið að gera breytingar á lögum um réttindi sjúklinga. Ég leyfi mér, hæstv. forseti, að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frumvarpi og styð það heils hugar en ég vona samt heitt og innilega að þetta sé fyrsta skrefið í þá átt að koma einhverju skikki á þann vanda sem kemur upp í heilbrigðiskerfinu en það kemur fram að þarna verða oft mistök og eftir því sem tölfræðin sýnir er það um einu sinni í viku eða 55–60 sinnum á ári og það eru mörg mjög alvarleg mistök sem verða. Þetta frumvarp eitt og sér mun auðvitað ekki breyta því. Það eina sem getur breytt því er að taka á vanda sjúkrastofnana. Nýjustu tölur sem ég fékk í velferðarnefnd nýlega voru að á Sjúkrahúsinu á Akureyri er yfirleitt yfir 100% nýting á rúmum, búið að vera þannig það sem af er þessu ári, og við vitum að í desember síðastliðnum var yfir 200% álag á bráðamóttöku í Fossvogi. Það er einmitt þetta sem veldur því að mistök verða. Það er of fátt starfsfólk og of fáir læknar, hjúkrunarfræðingar eiga að hlaupa hraðar, hoppa hraðar, tvisvar, þrisvar eða fjórum sinnum hraðar og þá verða mistökin. Okkur til furðu, núna í fyrsta skipti í mörg ár, skilst mér, samþykktu hjúkrunarfræðingar kjarasamning. Það munaði bara tveimur atkvæðum. Það ætti nú að hringja öllum viðvörunarbjöllum hjá ráðherra. Ég ætla að spyrja ráðherrann hvort hann er með plan um það hvernig hann ætlar að taka á því að það er ósamið við sérgreinalækna og sjúkraþjálfara. Er hann með eitthvert plan um það að reyna að fá hjúkrunarfræðinga? Það eru um 250–300 hjúkrunarfræðingar sem starfa ekki við hjúkrun, hvernig ætlar hann að fá þá til starfa til að minnka álagið og þá um leið að koma í veg fyrir mistök?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrir hans andsvar og fagna því að hann styðji þetta frumvarp og inntak þess. Ég bind vonir við að við sjáum öll kostina við að bæta úr öryggismenningu. Svo fór hv. þingmaður yfir stöðuna og já, nýting legurýma eins og hv. þingmaður fór yfir er að setja okkur í ákveðinn vanda. Það eykur álagið þegar nýtingarhlutfall legurýma er bara jöfnum höndum árið um kring jafn hátt og það er og á álagstímum, til að mynda á ferðamannatímanum, þá finnur starfsfólkið verulega fyrir því á bráðamóttöku bæði fyrir norðan á Sjúkrahúsinu á Akureyri og hér og svo á bráðamóttöku kragasjúkrahúsanna og þetta verður þungt. Inni á spítalanum þar sem er bara viðvarandi þetta háa hlutfall, yfir 100% hlutfall og jafnvel verið að taka yfirflæði frá bráðamóttöku þá verður þetta auðvitað mjög þungt. Þetta leggst á starfsfólkið og þetta eykur auðvitað hættuna á mistökum og hv. þingmaður fór ágætlega yfir það. Hv. þingmaður spurði um hvaða plan sá er stendur hefur, sem fékk rauða spjaldið frá hjúkrunarfræðingum, en eigum við ekki að fagna því að við eigum þó einhvern tíma fram undan til þessa að ná góðum samningum? Samningar og kjör skipta máli og aðbúnaður skiptir máli. Þetta frumvarp er bara einn liður í því. Við erum líka að vinna í því með háskóla- og nýsköpunarráðherra að fjölga námsplássum hjúkrunarfræðinga og við erum líka að vinna í því að bæta aðbúnað kennslu með því að byggja upp hermi- og færnibúðir og fjölmargt fleira gæti ég farið yfir í seinna andsvari.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og ég get ekki annað en verið innilega sammála honum vegna þess að þetta skiptir gífurlega miklu máli. Eins og kemur fram í þessu frumvarpi þá var dómur á sínum tíma út af mistökum og þar kom fram að viðkomandi manneskja var að sinna fleiri en einu starfi á sama tíma. Álagið var gífurlegt. Þetta sýnir okkur hvernig mistökin verða. Ég veit það ekki, mér finnst svolítið skrýtið þegar við tölum um að það þurfi t.d. að auka kennslu og fjölga hjúkrunarfræðingum, mér finnst það svolítið andstætt því að hjúkrunarfræðingar hafa gert þá kröfu um að það yrði samið við þá, sest niður og samið við þá þannig að það sé viðeigandi starfsumhverfi og viðeigandi laun og annað og það er svo stór hópur þarna úti sem vill ekki vinna við hjúkrun. Það hlýtur að vera fyrst og fremst markmiðið að ná þessum reynsluboltum inn, finna einhvern grundvöll til að fá fólk til að vinna. En það er greinilegt að fólk vill ekki vinna við þessar aðstæður. Við hljótum að geta skilið það. Ég heyri það frá fólki sem er að vinna á sjúkrahúsunum að álagið er gífurlegt og það er stanslaust verið að ná í fólk til að vinna aukavinnu, taka aukavaktir til að reyna að bjarga stöðunni liggur við frá degi til dags. Og svo er auðvitað, eins og við vitum, læknaskortur. Þó að það sé búið að semja núna við hjúkrunarfræðinga þá er eftir að semja við sérgreinalækna. Og ég spyr ráðherra: Hvað er það sem tefur það? Hvernig stendur á því að við getum verið ár eftir ár með hjúkrunarfræðinga samningslausa, sérgreinalækna núna og sjúkraþjálfara og síðan erum við með yfirfullan spítalann og þar inni er líka að fjölga eldri borgurum sem eru bíða eftir að komast í eitthvert annað úrræði? Hvernig ætlar hann að leysa þetta? Meðan þetta er svona óbreytt þá verða mistökin.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni andsvarið og hann dró ágætlega fram það sem við erum að kljást við. Þetta frumvarp er einn liður í því að bæta aðbúnað heilbrigðisstarfsfólks og um leið, þegar við bætum öryggismenninguna, að tryggja öryggi sjúklinga þannig að þetta virkar í báðar áttir. Það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður kemur hér inn á. Á einhverjum tímapunkti fyrir allmörgum árum, við þurfum að fara aftur til aldamóta og aðdragandans þar, þá fórum við eins og nánast heimurinn allur eða alla vega Vestur-Evrópuríki með framþróun læknisfræðinnar og meðferða, hjúkrunar, umönnunar og endurhæfingar að draga úr eða fækka legurýmum. Það kemur fram í fækkun legurýmisdaga og fjölda legurýma. Svo getum við spurt okkur að því þegar okkur fjölgar hratt og aldurssamsetningin breytist, komum erlendra ferðamanna, sérstaklega yfir sumartímann, fjölgar stigvaxandi eins og núna síðastliðinn áratug, meira held ég en okkur grunaði, og þessi bylgja skellur á, hvort við fórum kannski of bratt. Eins og hefur komið fram í öðrum skýrslum þá náðum við ekki að byggja nægilega hratt upp önnur úrræði í þjónustukeðjunni, m.a. við aldrað fólk. Við vitum að eftir því sem við verðum eldri þá fjölgar komum á sjúkrastofnanir og þörfin fyrir þjónustu eykst. Þetta frumvarp hér er einn liður í því að bæta úr en við þurfum að gera fjölmargt. Nú erum við að byggja loksins upp spítalann, nú sjáum við hann rísa. 

Frú forseti. Þetta frumvarp virðist mjög skynsamleg ráðstöfun og skýrir að mörgu leyti stöðu sjúklinga þegar eitthvað kemur upp á. Það er auðvitað ekki hægt að horfa fram hjá því hve mikið vinnuálag er í heilbrigðiskerfinu. Mér verður oft hugsað til hver ber ábyrgð og hver tekur ábyrgð á hlutunum. Mér þætti eðlilegast að ábyrgðin sé forstöðumanna stofnananna, að það séu forstöðumennirnir, sem hafa forræði yfir stofnuninni, sem ættu eðlilega að bera ábyrgð. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra, Willum Þór Þórsson, hvort hann hafi leitt hugann að því hvort gera ætti einhverjar sérstakar ráðstafanir til þess að tryggja einmitt þetta, að tryggja að mönnunin sé ekki þannig að starfsfólkið sé útkeyrt. Það á auðvitað að vera á forræði forstöðumanna og forstöðumenn stofnananna ættu að taka ábyrgð á því hlutverki. Að sjálfsögðu geri ég mér grein fyrir því að það leysir ekki vandamálið sem er fyrir hendi, það vandamál að mönnunin er engan veginn nægjanleg. Við hljótum á sama tíma og við erum að gera svona ráðstafanir að þurfa að gera aðrar ráðstafanir til að tryggja að mönnun heilbrigðiskerfisins sé til lengri tíma fullnægjandi til að uppfylla þær þarfir sem eru fram undan, sem eru gríðarlegar, sérstaklega í ljósi þess að þjóðin eldist og það dregur síst úr þörfinni fyrir umönnun. Við hljótum að þurfa að skoða þetta hvort tveggja, hver ábyrgð forstöðumanna er og hvernig við klárum þessa mönnun til lengri tíma.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Indriða Inga Stefánssyni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður velti upp hugtakinu ábyrgð og þetta frumvarp felur í sér fjölmargar breytingar á lögum til að skýra bæði málsmeðferð hjá landlækni og eftir atvikum lögreglu og síðan samstarfið á milli þessara aðila, réttindi sjúklinga. Kjarninn í þessu er hins vegar þessi hlutlæga refsiábyrgð, að það sé raunverulega hægt að draga fram fram hvað fór úrskeiðis án þess að það feli endilega í sér að einhver einn einstaklingur hafi viðhaft saknæmt athæfi. Þetta er kölluð uppsöfnuð eða hlutlæg refsiábyrgð. Ég fór aðeins yfir það í framsögu að þetta er ekki alveg einfalt mál þegar kemur að því að horfa til hegningarlaga þar sem refsiábyrgð er bundin því skilyrði að átt hafi sér stað refsiverður eða ólögmætur verknaður og þurfi að finna einstaklinginn að baki. En það er mjög mikilvægt að við getum þá horft til þessara samverkandi þátta sem hafa verið til staðar og þá stofnunarinnar og þá væntanlega til þeirra sem við skipum hér sem forstöðumenn stofnana. Þeirra erindi er að skipuleggja og manna stofnunina. Eins og hv. þingmaður orðaði það hér, að tryggja að mönnum sé þannig að fólk nái að leysa hlutina eins og við ætlum. Ég skal síðan halda áfram með þetta svar hér í seinna andsvari.

Frú forseti. Ég heyri að við hæstv. ráðherra erum með svipaðar vangaveltur, að þetta hljóti á endanum alltaf að þurfa að snúast um velferð sjúklinga. Ég tek undir það sem hæstv. ráðherra kemur inn á, það er mikilvægt að leiða til lykta hvað gerðist þegar eitthvað fer úrskeiðis, til að það megi draga lærdóm af því og til að hlutirnir fái viðeigandi úrlausn. Það hlýtur náttúrlega að vera enn mikilvægara að það sé á hreinu. Ég held að ég hleypi hæstv. ráðherra bara aftur að því að ég væri til í að heyra hvernig hann sér fyrir sér að við getum leyst þessa mönnun, hvort það sé ekki örugglega eitthvað sem þurfi að skoða í framhaldinu og þá í víðara samhengi. Við hljótum að vilja tryggja að svona atvikum fækki. Þrátt fyrir að það sé gott að fara í réttarbætur og tryggja réttindi sjúklinga hlýtur endatakmarkið að vera að fækka tilvikum.

Hæstv. forseti. Í seinna andsvari skal ég koma inn á mönnunina. Það hefur sýnt sig að það vekur upp óöryggi þegar málsmeðferð alvarlegra atvika er með þeim hætti sem vísað hefur verið til; ég kom inn á og vísaði í dóm yfir hjúkrunarfræðingi. Það grípur um sig óöryggi. Við getum alveg sett okkur í spor þeirra sem verða óöruggir. Það veldur kvíða og þunglyndi og þetta kemur sérstaklega fram þar sem álag er meira og knýjandi aðstæður, þar sem bráðleiki er mikill, á bráðamóttöku og gjörgæslu, við fæðingar. Þrátt fyrir að fólk hafi eytt tíma úr ævi sinni til að mennta sig - og fagvitund er mjög sterk í heilbrigðisþjónustu - þá getum við alveg sett okkur í spor starfsmanna þegar óöryggið verður mikið; að fólk með góða og breiða menntun leiti í önnur störf. Við erum að kljást við innbyrðissamkeppni á milli atvinnugreina og það er skortur víða í atvinnugreinum, við þekkjum það. Við þurfum að gera fjölmargt. Þetta frumvarp er liður í því að bæta mönnun til framtíðar. Við þurfum að fjölga þeim sem byrja í grunnnámi. Við þurfum að efla sérnám fyrir þá sem klára grunnnám erlendis. Við þurfum að efla námsaðstöðu. Ég mæli hér fyrir frumvarpi á eftir sem snýr að hámarksaldri heilbrigðisstarfsfólks. Við þurfum að gera fjölmargt til að tryggja mönnunina og samhliða því skipta aðbúnaður og kjör máli, þegar upp er staðið, mengi þessara þátta, þegar við metum hvað við viljum starfa við.

Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, aðallega um refsiábyrgð heilbrigðisstarfsmanna og rannsókn á alvarlegum atvikum. Þetta er hið besta mál. Það segir sig sjálft að það er ekki eðlilegt að mistök verði vegna þess að heilbrigðisstarfsmenn eru undir álagi, eru að vinna jafnvel tvö, þrjú störf á sama tíma. Slíkt veldur því að það verða mistök, misalvarleg en þau geta orðið mjög alvarleg sem endar jafnvel með því að viðkomandi einstaklingur lifir ekki af þá meðferð sem hann átti að fá. Þetta er eitthvað sem við verðum og eigum að taka á. Eins og hefur komið fram er það um einu sinni í viku sem svona er að gerast og þá verðum við auðvitað að grípa til allra ráða til að byrgja brunninn. Því miður er ekki hægt að gera það afturvirkt en við eigum að reyna að gera allt sem við getum til að koma í veg fyrir að mistökin eigi sér stað vegna þess að þessi mistök eru auðvitað grafalvarleg, þau bitna ekki bara á viðkomandi einstaklingum heldur líka á fjölskyldum þeirra. Því miður hafa átt sér stað mörg mál sem eru mjög sorgleg og það að kenna viðkomandi heilbrigðisstarfsmanni um gengur aldrei upp vegna þess að það er auðvitað stofnunin og ríkisstjórnin og aðstæður í þjóðfélaginu sem valda því að álagið er svona mikið. Eins og hefur komið fram þá er ekkert eðlilegt að það sé yfir 100% álag á innlögnum á sjúkrastofnunum og þegar mesta álagið er þá séum við komin upp í 200–300%. Það segir okkur að þegar einstaklingar þurfa að hlaupa tvisvar, þrisvar sinnum hraðar eða vinna tvisvar, þrisvar sinnum hraðar og þegar það er meira að segja stórlega undirmannað, þá verða mistök. Við þurfum að taka á þessu og sjá til þess að þetta eigi sér ekki stað. Því miður veit ég að það hafa orðið mörg mistökin og eftir sitja fjölskyldumeðlimir sárir yfir athafnaleysi og því hvernig kerfið virkar. En staðreyndin er sú að það er ekkert hlaupið að því fyrir einstaklinga að komast til læknis. Það er bara meiri háttar mál. Fyrir ekki svo mörgum árum, 20, 30 árum síðan, þá gat maður fengið tíma hjá lækni, heimilislækni, samdægurs eða í vikunni en núna þarf maður að vera með þvílíkar æfingar bara til að komast til heimilislæknis, það er átta vikna bið eða næstum tveir mánuðir. Það segir sig sjálft að það er fáránlega langur tími. En til að geta komist inn í, segjum bara sex, átta vikna bið eftir lækni, þá þarf viðkomandi að vera tilbúinn nákvæmlega að morgni einhvers dags og hefur hálftíma til að fá tíma innan átta vikna. Ef honum tekst það ekki þarf hann að bíða í mánuð og byrja aftur. Þetta kerfi, meðan við höfum þetta svona, veldur því og mun valda því að það verða mistök, mannleg mistök. Ég hef orðið var við og þekki af eigin raun, t.d. með krabbameinsgreiningar, að það virðist vera hægt að týna sýnum, það er hægt að klúðra hlutunum á einhvern ótrúlegan hátt og svo þegar loksins niðurstaðan skilar sér þá er hún kannski að skila sér einu og hálfu ári eða tveimur árum eftir að viðkomandi fór fyrst af stað. Þá fær hann kannski þá greiningu að hann sé með krabbamein og það sé komið á fjórða stig og það sé ólæknandi. Það er auðvitað algerlega óþolandi að við skulum vera með þetta kerfi og að við skulum ekki einhvern veginn ná að taka á því. Við vitum að manneklan í kerfinu er gífurleg, bæði hvað varðar lækna og hjúkrunarfræðinga. Það segir okkur að það þarf að semja. Það þarf að fá nýja nálgun á þetta. Það segir sig sjálft að það hlýtur að vera mun dýrara fyrir kerfið að vera að keyra alltaf á sömu einstaklingunum, sama hjúkrunarfólkinu, láta það hlaupa tvisvar, þrisvar sinnum hraðar eða vinna tvisvar, þrisvar sinnum hraðar, taka aukavaktir - það náttúrlega brennur út. Það hlýtur að vera hægt að finna einhverja lausn og það segir sig sjálft að einhvern veginn hafa hlutirnir verið látnir danka. Það hlýtur að vera svolítið merkilegt fyrirbrigði að hjúkrunarfræðingar eru að segja: Heyrðu, vá, við fengum samning. Hann var samþykktur en munaði tveimur atkvæðum. Það er fyrsti samningurinn í langan tíma. Það segir okkur að hæstv. heilbrigðisráðherra hefur ár til að taka á þessu og semja við þá og auðvitað þarf líka á sama tíma að semja við sérgreinalækna og sjúkraþjálfara vegna þess að það er í sjálfu sér engin lausn að lækna fólk ef það þarf svo, þegar það er búið, að fara til sjúkraþjálfara og lendir á 100, 200 manna biðlista. Fyrir utan það að þeir sem eru verst settir hafa ekki einu sinni efni á því lengur að fara til sjúkraþjálfara vegna þess að það kostar orðið 2.000 kr. aukalega, hver tími. Þetta segir okkur að það er eitthvað vitlaust gefið í þessu kerfi og það verður að finna lausnir. Þetta frumvarp er gott að því leyti til að þarna er verið að koma ábyrgðinni yfir á stofnunina sem gerir það að verkum, eða ég get ekki ímyndað mér annað, að stofnunin geri þá kröfu að hún geti sinnt þeim málum sem hún á að sinna almennilega vegna þess að annars, og það segir sig sjálft, má búast við því að það verði mistök. Ég er alveg sannfærður um að það vill enginn lenda í því að þurfa að kæra til landlæknis eða lenda í mistökum í heilbrigðiskerfinu, vegna þess að ég bara segi það, ég þekki það af eigin raun, ég stæði ekki hér í dag ef við hefðum ekki þetta heilbrigðiskerfi. Þá væri ég alveg pottþétt ekki uppistandandi. En það að maður segi: Ég er heppinn, ég slapp í gegnum kerfið, en síðan koma aðrir og þeir eru bara óheppnir, fá ekki sína þjónustu, það eigum við aldrei að sætta okkur við. Við eigum og verðum að sjá til þess að kerfið virki. Þó að við fáum nýjan spítala og sjáum hann rísa upp þá fjölgar rúmum ekkert. Það leysir ekki mönnunarvandann. Það er ekki verið að leysa grunnvandann sem er mönnunarvandinn í kerfinu og álagið í kerfinu. Ég segi bara: Guð hjálpi okkur ef við förum ekki að drífa í því vegna þess, eins og hefur komið fram, að við erum að verða eldri, þjóðin er að eldast og þá eykst álagið og við erum bara rétt að sjá toppinn á ísjakanum í því samhengi. Það er komið fram að þetta verður ekki betra og þess vegna verður að fara að gera eitthvað í því og sjá til þess að kerfið virki, sjá til þess að þeir sem þurfa á þjónustunni að halda fái hana og þeir verði vonandi ekki í þessum hópi, 55–60 manns á ári, sem verður fyrir mistökum í kerfinu með þeim afleiðingum sem það getur valdið. Ég styð heils hugar þetta skref en ég vona svo heitt og innilega að á eftir fylgi virkilegar aðgerðir til að leysa þennan vanda, það verði séð til þess að þeir sem vinna við aðstæður eins og komu fram í dómnum - það getur ekki verið eðlilegt að ætlast til þess að einhver einstaklingur sé að sinna tveimur, þremur störfum og sé jafnvel á gjörgæslu á sama tíma, hlaupi þar á milli og enginn reikni með því að það verði mistök. Í svoleiðis vinnuumhverfi verðum við að reikna með að það verði mistök og þess vegna verðum við að koma í veg fyrir svoleiðis vinnuumhverfi, bara fara í það. Ég vona svo heitt og innilega að hæstv. ráðherra sjái til þess og fari að vinna að því strax vegna þess að það verður að fara að taka á þessu - núna. Við höfum ekki efni á því og megum ekki lenda í því að fleiri verði fyrir læknamistökum með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir viðkomandi einstaklinga og fjölskyldur þeirra.

Herra forseti. Þetta mál er eitt af þeim mikilvægu málum sem við ræðum hér í dag. Mig langaði til að fá að taka þátt í umræðunni því að þetta skiptir okkur miklu máli. Ég get komið hér upp í pontu og bullað tóma vitleysu og gert mistök, það hefur engin áhrif. Það hefur kannski þau áhrif að ég tapi í næstu kosningum, það gæti hugsanlega haft þau áhrif. En ef heilbrigðisstarfsmaður gerir mistök þá hefur það veruleg áhrif. Það skiptir því miklu máli fyrir okkur öll að fækka alvarlegum atvikum innan heilbrigðisgeirans. Þau eru kannski allt of mörg en þau geta stafað af ýmsum ástæðum, ekki bara af því að starfsmaðurinn hafi verið svona lélegur eða hafi hreinlega gert mistök af ráðnum hug. Við verðum bara að átta okkur á eðli starfsins, heilbrigðisstarfsfólk er að vinna með fólk og þeirra starf ræður miklu um það hvernig gengur hjá fólki eftir að það hefur verið í meðhöndlun í heilbrigðiskerfinu. Við bregðumst misjafnlega við þegar við leitum til læknis. Ég fór sem dæmi í einfalda aðgerð fyrir nokkrum árum en upplifði síðan miklar blæðingar í framhaldinu sem átti ekki að geta gerst. Voru þetta mistök eða var líkami minn bara að bregðast við á einhvern þann hátt sem enginn gat skýrt? Oft og tíðum held ég að við séum að ræða slíka hluti. Það sem einn telur að séu mistök getur annar skýrt með einhverjum þáttum sem snúa hreinlega að líkamlegum viðbrögðum hvers og eins. Það fer ekkert á milli mála að heilbrigðisstarfsfólk, hvar sem er, er oft að vinna við mjög erfiðar aðstæður og undir miklu álagi. Það er bara veruleiki sem heilbrigðisstarfsfólk býr við. Hvort eitthvað er hægt að gera í þessu - jú, það er væntanlega ýmislegt sem hægt er að gera. En þegar við erum að ræða mistök þá geta þau stafað af mörgum samverkandi þáttum. Þar held ég sjálfur að mönnun og öryggi á vinnustað hafi mikla þýðingu. Það er ekki á ábyrgð starfsmannanna sjálfra heldur er það á ábyrgð þeirrar stofnunar sem hefur með verkefnið að gera og síðan auðvitað stjórnvöld sem á köflum skammta naumt til viðkomandi stofnunar. Mér finnst það ekki skýrt í frumvarpinu hvort færa eigi þessa ábyrgð í auknum mæli frá starfsmanni yfir á stofnunina eða hvort einungis sé verið að bæta við sektarheimild á stofnun þannig að hægt sé að sækja báða aðila til ábyrgðar. Mér finnst það þurfa að liggja skýrar fyrir hvernig þetta eigi að vera. Það skiptir auðvitað máli að vera með kerfi sem er sanngjarnt og tryggir fullnægjandi upplýsingagjöf til allra aðila, líka til þeirra sem að eigin mati verða fyrir læknamistökum. Þá þarf að fara fram ítarleg rannsókn og eftirfylgni án þess að verið sé að fara í nornaveiðar. Ég velti fyrir mér hvort farið hafi verið yfir reglur sem gilda um þessi atriði annars staðar á Norðurlöndunum, t.d. Svíþjóð. Ég held að við getum, eins og svo oft áður, lært margt af frændum okkar í þessum efnum. Eins og ég nefndi hér er rétt og eðlilegt og mikilvægt að við hugum að rétti sjúklinga og aðstandenda þegar kemur að því að veita upplýsingar í öllum tilvikum, líka þegar þau sjálf eru ekki að tilkynna um atvik. BHM bendir á þetta í samráðsgáttinni en þetta hefur ekki verið skrifað inn í frumvarpið, held ég, eða ég hef alla vega ekki séð það. Þetta er ótrúlega viðkvæmt, eins og ég segi, en það er rétt og eðlilegt að við höfum um þetta skýrar reglur. Í mörgum þessum málum hafa komið fram umsagnir, m.a. frá Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga. Þar segir um 2. gr. að félagið fagni áformum um ábyrgð rekstraraðila óháð því hvort sök starfsmanns sé sönnuð en telur útfærsluna ekki vera í samræmi við markmiðið. Félagið vill færa refsiábyrgðina alfarið frá heilbrigðisstarfsfólki til rekstraraðila á meðan ákvæðið tryggir fyrst og fremst að einnig sé hægt að sekta rekstraraðila. Maður veltir fyrir sér hvort verið sé að búa til grátt svæði þegar það er verið að breyta þessu. Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu hafa einnig skilað inn umsögn. Þar er í raun og veru verið að mótmæla þessu. Samtökin telja of langt gengið í að innleiða refsiábyrgð gegn rekstraraðilum án þess einu sinni að því fylgi kröfur um að hægt sé að sýna fram á að refsivert atferli hafi átt sér stað. Við þekkjum mörg svona atvik. Ég þekki slíkt úr minni heimabyggð. Hér hefur verið bent á atvik þar sem starfsmenn hafa verið ásakaðir um eitthvað og það hefur hreinlega farið með þá. Þeir hafa gjörsamlega verið óvarðir. Það er auðvitað hægt að ausa yfir starfsmenn einhvers konar óhróðri sem gerir það að verkum að þeir treysta sér ekki til að vinna starf sitt áfram. Það er því nauðsynlegt og eðlilegt að við leitum leiða til að verja þessa starfsmenn fyrir áreiti og ásökunum því að þetta eru kannski þeir starfsmenn sem vinna þau störf sem eru hvað mest útsett fyrir áreiti. Ég vil því hrósa heilbrigðisráðherra fyrir að koma með slíkt mál fram.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir hans ræðu. Hv. þingmaður velti hér upp mjög veigamiklum atriðum sem ég er ekki í vafa um, eins og velt var upp í 1. umr., að muni koma upp í umfjöllun hv. velferðarnefndar og alveg örugglega í umsögnum, af því að hv. þingmaður fór yfir þær umsagnir sem hafa komið fram í samráðsgátt. Það er árið 2015 sem þessi góða skýrsla kemur fram og við megum ekki gleyma að meginmarkmiðið er að tryggja rétt sjúklinga samhliða því að styrkja aðbúnað og öryggi heilbrigðisstarfsfólks. En spurningin lýtur að refsiábyrgðinni sem er í dag í hegningarlögum, þessari hlutlægu refsiábyrgð, hvort verið sé að afnema refsiábyrgð heilbrigðisstarfsmanna, hvort það er raunverulega hægt, og varpa ábyrgðinni alfarið yfir á heilbrigðisstofnunina. Því er til að svara að frumvarpið felur ekki í sér afnám refsiábyrgðar heilbrigðisstarfsfólks, svo að það sé bara sagt skýrt hér. Hegningarlögin eru auðvitað þannig í dag að það er snúið að koma á framfæri hlutlægu refsiábyrgðinni en það er raunverulega ekki hægt að afnema refsiábyrgð einnar starfsstéttar, einkum með hliðsjón af jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Þess vegna erum við að horfa til fyrirkomulagsins, af því að hv. þingmaður kom inn á samanburð við aðrar þjóðir, sem gildir í Noregi. Það er nánast verið að taka það upp hér. Í sérákvæði er þá refsiábyrgð heilbrigðisstofnunar og rekstraraðila færð í lög og dregið úr þessum þrýstingi á 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Ég heyrði það í upphafsræðu hans að megintilgangurinn væri að fækka alvarlegum atvikum, sem er auðvitað það sem við viljum gera. Við viljum fækka alvarlegum atvikum innan heilbrigðiskerfisins. Við hljótum að horfa til þess af hvaða ástæðum mistök eiga sér stað. Auðvitað er það alltaf sá sem heldur á skurðarhnífnum, viðkomandi starfsmaður, sem að lokum gerir eitthvað sem leiðir til þess að mistök eiga sér stað. En það er bara ýmislegt í þessu, aðstæður geta gert það að verkum að viðkomandi starfsmaður gerir mistök. Þá er bara spurningin: Felur það í sér refsiábyrgð starfsmanns eða stofnunar? Bara aðbúnaður, aðstæður, vinnutími - það gæti t.d. verið að viðkomandi hafi þurft að vinna umframvakt vegna neyðartilvika sem koma upp. Eða að ekki séu til bestu fáanlegu tæki sem þarf að nota til að vinna við ákveðin tilfelli. Ég skil vel að ekki sé hægt að afnema refsiábyrgð, hún hlýtur alltaf að vera til staðar. Við þekkjum dæmi um það, reyndar ekki á Íslandi, að starfsmenn í heilbrigðisþjónustu hafa hreinlega vísvitandi verið að vinna fólki mein. Það er ekki hægt að taka það frá skjólstæðingum að þeir kæri slík atvik eða aðstandendur. En vonandi verður þetta til þess að setja meiri kröfur á þær stofnanir sem við erum að reka hér.

Hæstv. forseti. Það er von að þetta vilji snúast. Hv. þingmaður veltir hér upp fjölmörgum góðum spurningum eins og gjarnan gerist í 1. umr., það er það sem 1. umr. á einmitt að snúast um. Ég vildi því koma upp og bregðast við þessum atriðum án þess kannski að fara í hrein andsvör. Öll þessi atriði komu upp í vinnu hópsins við að koma málum í þennan farveg. Við erum hér að gera breytingar á þrennum lagabálkum. Megintilgangurinn er, eins og hv. þingmaður kom inn á, að fækka alvarlegum atvikum, tryggja enn betur öryggi sjúklinga, tryggja öryggismenninguna eins og það er nefnt hér, sem er þetta gagnkvæma samband á milli fagfólksins og sjúklinganna við bestu mögulegu aðstæður og aðbúnað. Það er eðlilegt að regluverkið okkar heimili að við beinum sjónum að því sem miður fer inni á stofnuninni, í verklagi og í ýmsum samverkandi þáttum, en látum ekki regluverkið þvinga okkur til, umfram það sem eðlilegt er, að benda á sök einstaklings. Það er mikilvægt í þessu tilliti. Ég vil líka draga það fram, af því að hv. þingmaður kom inn á rannsóknina sem embætti landlæknis fer með, að það er eitt af markmiðum frumvarpsins að styrkja þá rannsókn og skýra betur hvernig málsmeðferðin er eftir því hversu ólík atvikin eru og ekki síst með tilliti til þess réttar 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir - ég veit ekki hvort ég á að kalla þetta andsvar eða hugleiðingar. Mér finnst gott að við förum í vangaveltur hér í þingsal því að það skiptir okkur máli í þessari vinnu. Ég er áheyrnarfulltrúi í velferðarnefnd og þess vegna sýni ég þessum málum áhuga. Þetta skiptir máli. Þetta er líka nærþjónusta við fólk í heimabyggð og það skiptir okkur máli hvernig með þá þjónustu er farið. Maður vill geta upplifað það þannig að þegar maður kennir sér krankleika og fer inn á sjúkrahús eða heilbrigðisstofnun þá geti maður treyst því að koma betri þaðan út en maður fór þangað inn. Það er auðvitað meginmarkmiðið að við fáum lækningu við sjúkdómum og ekki sé verið að gera mistök á þeirri leið sem þarf að fara til að gera fólk betra eftir að hafa dvalið inni á sjúkrastofnun. Regluverkið í kringum þetta er auðvitað mjög flókið og það er skiljanlegt að ekki sé hægt að ná utan um alla þá þætti eða tryggja sig fyrir öllum þeim atriðum sem hæstv. ráðherra nefnir hér. Við hljótum samt alltaf að horfa til þess að bestu aðstæður þurfi að vera til staðar. Það á að vera á ábyrgð stjórnvalda að sjá til þess að ekki sé verið að setja starfsmenn í einhverjar þær aðstæður sem geta gert það að verkum að mistök eigi sér stað. Ég held að það vilji oft brenna við að við höfum ekki skapað fólki nægilega góðar aðstæður. Ég vil bara nefna bráðamóttökuna heima hjá mér, í Keflavík eða á Suðurnesjum, hún hefur ekki verið til mikillar fyrirmyndar hingað til þó að verið sé að breyta því núna. Þetta býr til aðstæður sem geta kallað á mistök. Það er þá á ábyrgð okkar hér að skaffa fjármagn til að skapa bestu aðstæður sem þurfa að vera til staðar.

Virðulegi forseti. Mér er það ríkulega skylt sem hjúkrunarfræðingi að koma fram í umræðum um frumvarp sem snýr að breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu þar sem hluti máls snýr að refsiábyrgð heilbrigðisstofnana og rannsókn á alvarlegum atvikum. Í ákvæðinu er mælt fyrir um nýja grein í lögum nr. 41/2007, um landlækni og lýðheilsu, er fjallar um refsiábyrgð lögaðila óháð því hvort sök verði sönnuð á tiltekinn fyrirsvarsmann rekstraraðilans, starfsmann hans eða annan aðila sem starfar á hans vegum. Ljóst er að hér er kominn fram vinkill í lögunum þar sem virðist að ábyrgð sé hægt að deila, þegar kemur að refsilegu athæfi eða mistökum í kerfinu, með starfsmanninum og rekstraraðila eða þeim sem skipuleggur og veitir þjónustuna. Þetta er framfaraskref í rétta átt en hér mætti kveða fastar á um skilgreiningu refsiábyrgðar heilbrigðisstarfsfólks annars vegar og vinnuveitandans hins vegar. Það er því miður staðreynd að mistök, meira að segja alvarleg mistök, hafa átt sér stað í íslensku heilbrigðiskerfi líkt og heilbrigðisráðherra fór yfir hér áðan. Við höfum séð fréttir og mál því tengd þar sem heilbrigðisstarfsmenn hafa verið sóttir til saka fyrir mistök sem hafa haft alvarlegar afleiðingar og í versta falli leitt til dauðsfalla. Það er gífurlega mikilvægt og flókið starf að vera heilbrigðisstarfsmaður. Þess utan eru vinnuaðstæður stéttarinnar í þrískiptu vaktakerfi sem hefur áhrif á svefn og hvíld viðkomandi. Engin krafa er gerð um lágmarkshvíld þessa starfsfólks líkt og gert er hjá fólki sem vinnur í flugi, bæði flugmönnum og flugþjónum, og hjá starfsfólki sem vinnur á þungaflutningabílum. Þessar starfsstéttir eru neyddar í reglubundna hvíld hvort sem þær treysta sér til áframhaldandi vinnu eða ekki. Virðulegi forseti. Aftur vil ég fagna því að þetta frumvarp sé þó komið fram með þeim skrefum sem eru stigin þótt ég sé sammála Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga um að það hefði mátt ganga lengra í að takmarka refsiábyrgð heilbrigðisstarfsmanna. Þær aðstæður sem þetta starfsfólk er í - gífurlegt álag, mannekla, þar sem birtingarmyndin er slík að það vantar fjölda starfsfólks á vaktir auk þreytu vegna mikillar vaktabyrði - eru raunveruleiki fyrir þennan hóp alla daga. Mistök í þessu starfi má að miklu leyti rekja til aðstæðna í starfsumhverfinu sem leiða til mistaka. Að því sögðu: Ef vanræksla eða glæpsamleg hegðun á sér stað eiga hegningarlög við og að sjálfsögðu heldur það sér. Það er ekki verið að flækja þessu tvennu saman. Hér er átt við að draga viðkomandi starfsmann til ábyrgðar og/eða saka fyrir dómstólum þegar um er að ræða mistök í starfi og afleiðingar þess. Í frumvarpinu segir í 1. gr. um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, með leyfi forseta: „Stofnunum og rekstraraðilum sem veita heilbrigðisþjónustu ber að skipuleggja starfsemi sína þannig að heilbrigðisstarfsmenn geti staðið við sínar lögbundnu skyldur.“ Þessi klausa, virðulegi forseti, er falleg og praktísk, en í aðstæðum heilbrigðisstarfsfólks í dag ómöguleg. Að mínu mati, þegar við höfum ekki náð utan um mönnunarvanda kerfisins, ætti að ganga lengra í að draga úr refsiábyrgð starfsmanna þegar mistök má rekja til aðstæðna í starfsumhverfinu líkt og þegar um álag og manneklu er að ræða. Ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra og velferðarnefnd Alþingis til að rýna frumvarpið sérstaklega með það í huga að gera lögin skýrari og ganga lengra því að í dag liggur ábyrgðin fyrst og fremst á starfsfólki sem er að reyna sitt besta alla daga við erfiðar aðstæður. Þetta liggur fyrir þrátt fyrir að orsakirnar, eins og áður hefur komið fram, megi að mestu leyti rekja til kerfislegra þátta, þ.e. ytra umhverfis starfsfólks. Ef þetta verður staðreyndin og staðan sem við stöndum frammi fyrir má leiða að því líkur að heilbrigðisstarfsfólk verði tregt til að tilkynna atvik í kerfinu. Við þurfum að hugsa betur um heilbrigðisstarfsfólkið okkar.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisstarfsmenn (hámarksaldur heilbrigðisstarfsmanna ríkisins). Frumvarpið er samið í heilbrigðisráðuneytinu og felur í sér tillögu um nýtt ákvæði til bráðabirgða í lög um heilbrigðisstarfsmenn sem kveði á um heimild til undanþágu frá reglu 1. mgr. 43. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, þar sem segir að hámarksaldur starfsmanna ríkisins skuli miðast við 70 ár. Frumvarpið er skrifað vegna þeirra miklu áskorana sem felast í því verkefni að manna heilbrigðiskerfið með fullnægjandi hætti. Frumvarpinu er þó ekki ætlað að leysa mönnunarvanda heilbrigðiskerfisins heldur er það einungis einn liður í því stóra verkefni að heilbrigðisþjónustan verði mönnuð með fullnægjandi hætti. Það er alþjóðleg áskorun og mikilvægt að við horfum til þess við þá breytingu sem lögð er til í frumvarpinu. Drög að lagafrumvarpinu voru birt í samráðsgátt stjórnvalda 6. desember 2022. Alls bárust átta umsagnir og fjallað er um þær í greinargerð með frumvarpinu. Frumvarpið felur í sér að nýtt ákvæði bætist við lög um heilbrigðisstarfsmenn til bráðabirgða í fimm ár. Frumvarpið gerir jafnframt ráð fyrir að gildistaka bráðabirgðaákvæðisins miðist við 1. janúar 2024 og með því verður vörsluaðilum viðbótarlífeyrissparnaðar tryggður rúmur viðbragðstími. Ef - ég tek það fram, ef - breyta þarf reglum eða samþykktum í takt við lagabreytinguna, sem blasir ekki við, gerir frumvarpið ráð fyrir að bráðabirgðaákvæðið gildi til 31. desember 2028, þ.e. í fimm ár. Virðulegi forseti. Ákvæði frumvarpsins kveða á um að ríkisreknum heilbrigðisstofnunum verði heimilt að gera ráðningarsamninga við heilbrigðisstarfsfólk á aldrinum 70–75 ára og er það breyting frá gildandi lögum sem banna að ráðningarsamningar við starfsmenn ríkisins gildi lengur en til næstu mánaðamóta eftir að 70 ára aldri starfsmanns er náð. Í dag er eingöngu heimilt að gera svokallaða tímavinnusamninga við fólk á þessum aldri um störf hjá ríkinu. Með ráðningarsamningum verða heilbrigðisstarfsmönnum tryggð betri kjör og réttindi. Heilbrigðisráðuneytið kannaði aldursskiptingu heilbrigðisstarfsmanna í störfum hjá ríkinu innan þeirra heilbrigðisstétta sem mest vantar fólk í. Hlutfall heilbrigðisstarfsfólks í störfum hjá ríkinu sem náð hefur 70 ára aldri var um 2% í þeim stéttum á síðasta ári, á árinu 2022. Gert er ráð fyrir að hlutfall heilbrigðisstarfsfólks í hópi 70 ára og eldri muni hækka í störfum hjá ríkinu verði frumvarpið samþykkt. Virðulegi forseti. Frumvarpið gerir kröfu um að það starf sem ráðningarsamningurinn tekur til feli í sér bein samskipti við sjúklinga, sé við stoðþjónustu eða rannsóknir í tengslum við þjónustu við sjúklinga eða handleiðslu yngra heilbrigðisstarfsfólks eða nema. Undanþágan nær því ekki til stjórnunarstarfa, embætta eða starfa hjá kennslustofnunum. Frumvarpið gerir ráð fyrir að ráðning skuli vera tímabundin í eitt ár í senn og endurnýja megi tímabundna ráðningu samkvæmt ákvæðinu þar til starfsmaður nær 75 ára aldri. Heimilt verði í undantekningartilvikum að láta ráðningu vara í allt að tvö ár. Ráðning skuli þó aldrei vara lengur en til loka þess mánaðar er heilbrigðisstarfsmaður nær 75 ára aldri. Til að undanþágunni verði beitt þarf heilbrigðisstarfsmaður í fyrsta lagi að vilja starfa eftir sjötugt. Í öðru lagi þarf vinnuveitandi að vilja ráða viðkomandi og gera við hann ráðningarsamning og í þriðja lagi verður vinnuveitandi að ganga úr skugga um að umræddur heilbrigðisstarfsmaður búi yfir færni og heilsu til að sinna starfinu. Virðulegi forseti. Þrátt fyrir þá undanþágu sem frumvarpið gerir ráð fyrir á aldurshámarki heilbrigðisstarfsmanna hjá ríkinu verður áfram skylt að segja öllum heilbrigðisstarfsmönnum í starfi hjá ríkinu upp störfum við 70 ára aldur skv. 1. gr. 43. gr. laga nr. 70/1996. Ekki er hér verið að hrófla við eftirlauna- eða ellilífeyrisaldri. Ekki er heldur verið að hrófla við aldursviðmiðum um greiðslur iðgjalda til skyldutryggingar lífeyrisréttinda sem samkvæmt lögum lýkur með öllu við 70 ára aldur. Heilbrigðisstarfsmönnum sem ráðnir verða samkvæmt ákvæði frumvarpsins verður þó heimilt að greiða iðgjald til viðbótarlífeyrissparnaðar í séreignarsjóð lífeyrisréttinda og þiggja mótframlag vinnuveitanda samkvæmt kjarasamningum og lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003. Það er raunverulega í gildi í dag þannig að engin breyting er þar á. Ef sama stofnun ræður heilbrigðisstarfsmann samkvæmt ákvæðinu, eftir að hafa sagt honum upp störfum sökum aldurs, kveður frumvarpið á um undanþágu frá auglýsingaskyldu opinberra starfa sem kveðið er á um í 3. mgr. 7. gr. laga nr. 70/1996. Virðulegi forseti. Mat á áhrifum frumvarpsins á ríkissjóð hefur farið fram og verði það óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir að lögfesting frumvarpsins hafi áhrif á útgjaldahlið ríkissjóðs. Ég hef gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og við erum að tala hér um tvær greinar í frumvarpinu, þetta sérákvæði. Ég leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.

Virðulegur forseti. Mig langar til að byrja á því að lesa upp úr frumvarpinu það sem ég rak augun í og vekur athygli mína. Þar stendur, með leyfi forseta: „Með frumvarpinu er lagt til að sett verði tímabundin heimild í lög um heilbrigðisstarfsmenn, nr. 34/2012, sem kveður á um undanþágu frá reglu 2. mgr. 43. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996. Samkvæmt undanþágunni verður heimilt á tímabilinu 1. janúar 2024 til 31. desember 2028 að ráða heilbrigðisstarfsmann með tímabundnum ráðningarsamningi til mest tveggja ára í senn allt til 75 ára aldurs í starf við veitingu heilbrigðisþjónustu hjá ríkinu, þrátt fyrir að hann sé orðinn 70 ára og hafi því verið sagt upp af þeirri ástæðu, enda hafi hann enn heilsu og áhuga til að starfa sem heilbrigðisstarfsmaður. Með því yrði aldurshámark heilbrigðisstarfsmanna ríkisins fært til samræmis við gildandi aldurshámark heilbrigðisstarfsmanna sem veita heilbrigðisþjónustu á eigin starfsstofu.“ Og síðar segir: „Í ákvæðinu kemur sérstaklega fram að starfið sem ráðið sé í á grundvelli ákvæðisins þurfi að felast í veitingu heilbrigðisþjónustu til sjúklinga, og er hér átt við bein klínísk störf. Nánar tiltekið þarf starfið að felast í beinum samskiptum við sjúklinga eða stoðþjónustu og rannsóknum á heilbrigðisstofnunum í tengslum við þjónustu við sjúklinga, t.d. rannsóknir á sýnum. Einnig er gert ráð fyrir að starfið geti samhliða beinum klínískum störfum eða að öllu leyti falist í handleiðslu yngra heilbrigðisstarfsfólks og nema. Undanþáguheimild ákvæðisins gildir því ekki um ráðningu í yfirmanns- eða stjórnunarstöður hjá ríkinu þar sem mönnunarvandi í heilbrigðiskerfinu liggur ekki þar. Ákvæðið gerir kröfu um að starfið sé á heilbrigðisstofnun og kennslustörf við heilbrigðisgreinar í menntakerfinu falla því utan heimildarinnar.“ Hæstv. ráðherra nefndi hér að þessir starfsmenn myndu njóta betri kjara og réttinda. Ég velti vöngum yfir því hvaða betri kjör það geta verið, hvaða auknu réttindi það geta verið. Mér sýnist á öllu að verið sé að minnka réttindi þessara starfsmanna, ég fer aðeins betur yfir það á eftir. Manni finnst sérkennilegt að verið sé að veita undanþágur fyrir einn tiltekinn hóp vegna atriðis sem er skilgreint sem mönnunarvandi án þess að reynt sé að skilgreina í hverju sá mönnunarvandi er fólginn né heldur er reynt að koma í veg fyrir hann. Stafar þessi mönnunarvandi af aðstæðum á vinnustað? Stafar hann af öryggi starfsmanna? Stafar hann af of miklu álagi eða of mikilli vinnu? Stafar hann kannski bara af því að verið er að greiða of lág laun? Við vitum um heilbrigðisstarfsmenn sem kjósa að vinna önnur störf en þeir hafa menntað sig til og það hlýtur að vera gild og góð ástæða fyrir því. Við sáum það t.d. í atkvæðagreiðslu hjúkrunarfræðinga, eins og nefnt hefur verið hér í dag, um nýjan skammtímasamning, að einungis munaði tveimur atkvæðum á að samningurinn væri felldur. Þá voru laun hjúkrunarfræðinga ákveðin með gerðardómi árið 2020 og var mikil óánægja með þá niðurstöðu. Þessa stöðu þarf að leysa en bráðabirgðaheimild í lögum um að fólk geti unnið lengur mun ekki leysa þennan vanda. Heilbrigðiskerfið mun ekki gera neitt annað en að stækka og því þarf að gera þessi störf eftirsóknarverð til þess að þeir sem hafa menntað sig til þess að vinna innan þess fáist til að vinna þar og að nám í heilbrigðisfræðum verði eftirsóknarvert. Mig langar, virðulegi forseti, til að fara hér aðeins yfir lífeyrisgreiðslur. Hæstv. ráðherra nefndi þær einnig í ræðu sinni hér. Í kaflanum um það atriði er þetta að finna: „Lagaskylda til greiðslu iðgjalds til skyldutryggingar lífeyrisréttinda fellur niður við 70 ára aldur og gerir frumvarpið því ekki ráð fyrir slíkum greiðslum heilbrigðisstarfsmanna á aldrinum 70–75 ára. Á sama tíma fellur skyldubundið lífeyrisiðgjald launagreiðanda vegna launþega einnig niður vegna aldurs. Launþegar geta þó kosið að greiða enn þá iðgjald til viðbótarlífeyrissparnaðar og gerir frumvarpið ráð fyrir að sömu reglur gildi um slíkar greiðslur og mótframlag vinnuveitanda þó svo að starfsmaður sé orðinn 70 ára að aldri. Vísast hér til laga um almannatryggingar, nr. 100/2007, t.d. varðandi viðbótarlífeyrissparnað, sbr. lög nr. 55/2022, og ákvæða kjarasamninga um mótframlag vinnuveitanda. Með þessu móti gefst heilbrigðisstarfsfólki sem náð hefur 70 ára aldri tækifæri til að starfa áfram, fresta lífeyristöku, safna auknum viðbótarlífeyrisréttindum í séreignarsjóð með tilheyrandi mótframlagi vinnuveitanda og búa við rýmri kost þegar eftirlaunataka þeirra hefst, sem gera má ráð fyrir að verði alla jafna í síðasta lagi við 75 ára aldur.“ Hæstv. ráðherra nefndi það áðan að ekki væri hægt að hrófla við greiðslu lífeyrisgreiðslna. Samt er því haldið fram í frumvarpinu að hægt sé að breyta þessu hvað varðar viðbótarlífeyrissparnað en ekki hinn skyldubundna sparnað. Mig langar bara að vekja athygli á því að með þessu er verið að minnka launakostnað viðkomandi stofnunar um 11,5% vegna þess að framlag vinnuveitenda í lífeyrissjóð er 11,5%. Ef ekki á að borga framlag í lífeyrissjóð vegna þeirrar vinnu sem er verið að vinna þá er verið að rýra launakjör viðkomandi starfsmanns um 11,5%. Það er bara þannig. Þessi starfsmaður, sem er orðinn 70 ára, er á 11,5% lægri launum en starfsmaðurinn sem er 69 ára. Þannig er það bara. Maður veltir fyrir sér: Hvernig urðu lífeyrissjóðir til? Hvernig bjuggum við til lífeyrissjóði? Jú, lífeyrissjóðir urðu til vegna vinnu sem fólk er að skila, eru afleiðing af vinnu. Fólk fær framlag frá vinnuveitanda; í stað þess að fá þetta í launum fékk það framlag frá vinnuveitanda sem átti að geymast og greiða út síðar þegar það færi á eftirlaun. Það hefði kannski verið hægt að semja um að þetta ætti bara að fara inn í laun en ákveðið var að hafa fyrirkomulagið svona og búa til söfnunarsjóði með því að vinna. En nú á að taka þetta af fólki af því að það er orðið 70 ára en það er samt að vinna. Mér finnst þetta skrýtið. Ég hef talað um þetta við samtök lífeyrissjóða og þeim finnst þetta líka sérstakt. Það væri í sjálfu sér rétt að taka af allan vafa hvað þetta varðar í kjarasamningum og loka fyrir það gat svo að atvinnurekendur geti ekki tekið af afleidda greiðslu í lífeyrissjóð bara af því að fólk er orðið þetta gamalt. Ég legg bara áherslu á að þetta sé skoðað sérstaklega því að annars er ekki verið að bæta kjör og réttindi fólks heldur rýra.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir ræðuna og það innlegg sem hann var með hér. Ég ræð það af ræðu hv. þingmanns, þó að hann hafi kannski haldið sig við lífeyrisgreiðslurnar - mér fannst það ekki skýrt af ræðu hans en ég met það svo að hv. þingmaður sé einfaldlega andsnúinn þessari breytingu. Ef svo er, af hverju? Er það aðeins vegna þess að þær reglur sem gilda um lífeyrissjóði gilda áfram, hér er ekki verið að hrófla við þeim? Og svo er hitt að með þessari breytingu sé verið að skerða kjör þeirra sem kjósa að starfa áfram. Ég ætla bara að segja það skýrt hér: Þetta er val hvers og eins. Ég er hjartanlega á þeirri skoðun, alveg óháð því sem við erum að fjalla sérstaklega um hér, heilbrigðisstarfsmenn eða aðra starfsmenn, að þetta eigi að vera val hvers og eins. Samfélagið hefur breyst mjög mikið. Það kemur m.a. fram í greinargerð þessa frumvarps að þegar umræddar reglur voru settar, um 70 ára aldursviðmið, var verið að miða við lífslíkur sem eru tíu árum lægri en er í dag. Ef sömu rök ættu við og þegar við settum þetta hámark ættum við að vera að færa viðmiðið upp í 80 ár. Ávinningurinn af þessu er - þvert á það sem mátti ráða af ræðu hv. þingmanns - að tímavinnusamningar, sem eru eina tækið sem við höfum í dag kjósi fólk að vinna áfram, veita miklu lakari rétt en ráðningarsamningur, og stofnanir hafa jafnvel ráðið fólk með þessum hætti. Þetta frumvarp mun heimila það þannig að fólk heldur miklu frekar öllum sínum réttindum utan þess sem hv. þingmaður  Ég vil svo bara nota þetta tækifæri og hvetja fjármálaráðherra til að hraða vinnu gagnvart öðrum stéttum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans andsvar. Mér fannst eins og hann hefði beint til mín spurningu, hvort ég væri á móti þessari breytingu. Það getur vel verið að hægt sé að samþykkja breytingu af því að það sé orðin svo mikil neyð. En maður veltir fyrir sér: Hvers vegna er þessi neyð til komin? Gerðist þetta bara af sjálfu sér, af því að enginn vildi vinna í heilbrigðiskerfinu? Af hverju er mönnunarvandi í heilbrigðiskerfinu? Er það bara af því bara? Af hverju velur hjúkrunarfræðingur að vinna í flugi, vera flugliði? Af hverju fara sjúkraliðar í önnur störf en þeir eru menntaðir til? Er það bara af því bara? Það er fullt af fólki þarna úti sem er búið að mennta sig í heilbrigðisfræðum en hefur valið að vinna ekki við það sem það er búið að mennta sig til. Það er það sem framkallar þennan mönnunarvanda. En ég held að ástæðan fyrir því að viðkomandi aðilar hafa valið að vinna í öðrum greinum sé algerlega skýr. Ég held að við hæstv. ráðherra, sem ég veit að er allur af vilja gerður til að bæta þetta kerfi, séum alveg sammála um það. Það er bara margt hér sem þarf að skerpa á til að bæta það. Það eru aðstæður sem heilbrigðisstarfsfólk býr við, fyrir utan það að stór hluti þessara starfsmanna eru konur og við þekkjum launamun á milli kvenna og karla í þessu samfélagi. Það rekur fólk kannski út af þessum stofnunum þar sem litlu er hægt að breyta. Ég veit ekki hvort ég ætla að beita mér gegn þessu. En mér finnst ástæðan fyrir því að verið er að heimila lengri vinnu fyrir ákveðinn hóp en ekki fyrir aðra vera skrýtin.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ég virði það að hann vilji gefa sér tíma og fá að vinna í hv. velferðarnefnd til að gera það upp við sig hvort honum finnist þetta skynsamleg ráðstöfun eður ei. Ég er ekki í nokkrum vafa. Ég vil hins vegar ítreka, tengt því sem hv. þingmaður kom inn á, þessa miklu neyð. Það kom skýrt fram í framsögu minni að þessi breyting er löngu tímabær og í takt við samfélagslegar breytingar og þá staðreynd að við lifum lengur og betur og erum hressari. Lífslíkur við fæðingu hafa lengst um rúmlega tíu ár frá því að rökin fyrir því að hafa þennan hámarksaldur voru við lýði. Ég vil bara árétta að við erum ekki að leysa einhvern heildarvanda eða mönnunarvanda heils kerfis. Þetta er eitt af þeim fjölmörgu atriðum sem kann að hjálpa til. Það eru þegar u.þ.b. 2% heilbrigðisstarfsfólks sem hafa náð 70 ára aldri, eru meira en 70 ára, og ég heyri það á því fólki að því finnst það óréttlátt kjósi það að starfa áfram að þurfa að búa við tímavinnusamninga og skert kjör. Þessi breyting sem við leggjum til hér tryggir þó sambærileg kjör og sá ráðningarsamningur sem er til staðar í dag þannig að það sé nú líka sagt og komi skýrt fram. Það finnst mér sanngjarnt og réttlátt. Ég er síðan algerlega á þeirri skoðun að í anda jafnræðis eigi þetta að gilda um allar starfsstéttir og að við eigum að fá að vinna á meðan við höfum hug og getu til 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið og aftur erum við bara að hugleiða. Ég held að við getum alveg orðið bandamenn í því að breyta þessu kerfi þannig að fólk fái hreinlega bara að vinna lengur en til sjötugs, burt séð frá því í hvaða starfsstétt það er, að starfsmenn ríkisins geti þá bara valið um það og sá réttur sé ekki tekinn af þeim. Ég þekki ágætlega til á íslenskum vinnumarkaði hafandi verið formaður stéttarfélags í rúma tvo áratugi. Tímavinnusamningar eða greiðsla í tímavinnu á aldrei að verða verri en fastlaunasamningar. Það er þá bara eitthvað að hjá ríkinu af því að það er bara fyllt út með fjölda tíma til að finna út tímavinnukaup. Annars er bara verið að svindla á fólki. Það ætti ekki að vera þannig að tímavinnusamningar séu eitthvað lélegri en fastlaunasamningar - fólk vinnur bara í X marga tíma á mánuði og svo er bara deilt í það og þá fæst tímavinnukaupið. Ég átta mig ekki alveg á þessu. Mér finnst óeðlilegt að það sem búið er að ná fram í kjarasamningum - ef við erum að fara að breyta því, fella það niður, burt séð frá aldri, þá finnst mér það óréttlátt, að það sé ekki verið að borga afleiddar greiðslur. Við höfum gott dæmi hér á þingi. Hér er þingmaður sem er kominn yfir sjötugt, hann fær ekki framlag í lífeyrissjóð. Af hverju? Hann er að vinna sína vinnu alveg eins og ég og ég fæ framlag í lífeyrissjóð en ekki hann. Maður veltir fyrir sér hvaða réttlæti sé í þessu. Hæstv. félagsmálaráðherra er búinn að boða það í fjármálaáætlun að taka eigi út fjármuni sem hafa verið nýttir í jöfnun lífeyrisréttinda til þess að bæta örorkubætur. Þetta er kjarasamningsbundið ákvæði sem varð til í kjarasamningum fyrir meira en áratug. 

Virðulegi forseti. Ein af þeim lausnum sem hefur verið sett fram til að leysa mönnunarvandann í heilbrigðiskerfinu er að setja umrætt bráðabirgðaákvæði í fimm ár í lögin um heilbrigðisstarfsmenn sem veitir undanþágu um 70 ára hámarksaldur ríkisstarfsmanna. Heilbrigðisstarfsfólki verður því heimilað að starfa til 75 ára aldurs að hámarki. Aðrar lausnir til að leysa mönnunarvandann fjalla m.a. um breytta verkaskiptingu heilbrigðisstarfsfólks og fjölgun námsplássa. Auk þessa er staðan orðin það slæm að nú, líkt og oft áður, flytjum við inn erlent heilbrigðisstarfsfólk en erum farin að slá af kröfum um að þau tali tungumálið okkar, slík er neyðin orðin í heilbrigðiskerfinu. Íslenskt heilbrigðisstarfsfólk sem vinnur á Norðurlöndunum er krafið um að læra viðkomandi tungumál. Það er ekki í boði að tala ensku þar þrátt fyrir mikla manneklu. Heilbrigðisstarfsfólkið okkar hættir störfum og leitar í önnur störf og hafa ýmsar kannanir og rannsóknir sýnt að hjúkrunarfræðingar hætta oft um tíu ára starfsaldur. Það er staðreynd sem ég hef ítrekað séð í mínum störfum. Þetta er einkar sorglegt þar sem flestar heilbrigðisstéttir, sem eru að stærstum hluta háskólagengnar, hafa farið í gegnum þriggja til fjögurra ára þungt bóknám. Í ljósi þessa hljótum við að staldra við og spyrja okkur hvað valdi því að við séum að missa þessa sérfræðinga frá okkur. Jú, við vitum það af því að við höfum kannað það. Ótalmargar skýrslur hafa komið út frá Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga, frá starfshópum, frá Ríkisendurskoðun auk kannana sem hafa verið framkvæmdar undanfarin ár. Til að mynda kom fram í niðurstöðum úr kjarakönnun hjúkrunarfræðinga frá árinu 2022 að tæplega 70% svarenda höfðu íhugað alvarlega að hætta í starfi sínu sem hjúkrunarfræðingar undanfarin tvö ár. Þegar spurt var í könnuninni hverjar helstu ástæður væru fyrir því að hjúkrunarfræðingar höfðu hugsað sér að hætta störfum sögðu 42% það vera vegna starfstengds álags. 34% sögðu það vera vegna launakjara og tæp 6% sögðu það vera vegna ógnunar við eigið öryggi eða öryggi skjólstæðinga sinna. Það að hjúkrunarfræðingar upplifi ógn við eigið öryggi og skjólstæðinga sinna í íslensku heilbrigðiskerfi þykir mér hreinlega hræðilegt. Varðandi launakjör kom fram í kjarakönnuninni að tæp 60% svarenda voru óánægð með launakjör sín, einungis 2,4% sögðust vera ánægð. Þetta er ástæðan og þetta vitum við vegna þess að við höfum spurt að þessu og hjúkrunarfræðingar hafa svarað okkur. Að því sögðu var samningur staðfestur í hádeginu í gær milli Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga og ríkisins. Því ber að vissu leyti að fagna að samningur hafi loksins verið boðinn og að gerðardómur hafi ekki verið lausnin í þriðja skiptið í röð. Ég reikna þó með hóflegri ánægju hjúkrunarfræðinga með samninginn þar sem hann var naumlega samþykktur með 49,25% atkvæða á móti 49,15%, eða með tveggja atkvæða mun. Þó ber að hafa í huga að samningurinn er til eins árs og því strax hægt að fara að huga að næstu samningsdrögum. Hugmyndir í frumvarpinu eru svo sem allar góðar og gildar þannig séð en leysa ekki mönnunarvandann í heilbrigðiskerfinu að okkar mati. Við uppflettingu á vef landlæknis er hægt að fletta upp fjölda hjúkrunarfræðinga með gilt starfsleyfi í árslok 2022. Það voru alls 5.992 hjúkrunarfræðingar eða næstum 6.000. Starfandi hjúkrunarfræðingar í fyrra, árið 2022, voru rúmlega 3.700. Það voru sem sagt 2.300 hjúkrunarfræðingar sem unnu ekki við fagið á síðasta ári. Af aldurshópnum sem er með gilt hjúkrunarfræðingaleyfi frá aldrinum 60–75 ára eru alls 1.316 og af þeim er rúmlega helmingur í starfi eða 56% þannig að hjúkrunarfræðingar á þessu aldursbili eru ekki fleiri en 1.316. Hjúkrunarfræðingar 76–98 ára eru þá 372. Að öllu framansögðu verðum við að horfast í augu við þá staðreynd að við náum ekki að halda hjúkrunarfræðingum í vinnu um og eftir tíu ára starfsaldur vegna atriða sem ítrekað hefur verið bent á í könnunum og í samtölum, þ.e. að hjúkrunarfræðingar hætta störfum í heilbrigðiskerfinu okkar vegna lélegra starfsaðstæðna, óánægju með launakjör og vegna ofurálags í starfi. Það að samþykkja þetta frumvarp, virðulegi forseti, og að til vinnu komi einhverjir hjúkrunarfræðingar um og eftir sjötugt er í raun hið besta mál. Líkt og hæstv. heilbrigðisráðherra kom inn á lifum við lengur og margir kjósa að vinna lengur. En við hljótum að spyrja okkur: Ef við höldum ekki fólkinu okkar á þrítugs- og fertugsaldri í starfi, hvernig ætlum við að halda í heilbrigðisstarfsfólkið okkar á sjötugs- og áttræðisaldri ef fyrirliggjandi umræddar aðstæður í vinnuumhverfinu hafa lítið sem ekkert breyst?

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst og fremst koma hér upp í andsvar við hv. þm. Guðnýju Birnu Guðmundsdóttur og þakka henni fyrir góða ræðu. Þar fór hv. þingmaður af þekkingu og reynslu yfir starfsumhverfið og þá stöðu sem við erum að kljást við út frá sjónarmiðum stéttar hjúkrunarfræðinga. Ég vil kannski vekja athygli á að hv. þingmaður kom inn á þær kröfur sem við eigum að gera, fjölmargar kröfur, til ólíkra starfsstétta á þessu sviði sem eru oft og tíðum í þjónustu við fólkið í landinu á viðkvæmum stundum, og það eru þessar kröfur um tungumálið. Ég kom inn á það í framsögu minni að það væri alþjóðleg áskorun að manna heilbrigðiskerfið. Ég átti fyrir ekki svo löngu samtal við kollega minn í Danmörku, heilbrigðisráðherra Danmerkur, og var að rýna aðgerðapakka dönsku ríkisstjórnarinnar og sá að þeir eru að falla alfarið frá kröfu um tungumálakunnáttu í Danmörku. Við erum oft að bera okkur saman við Norðurlöndin og þetta er bara staðan sem við erum að kljást við. Við erum hér með annað frumvarp félagsmálaráðherra sem snýr að því hvernig við greiðum fyrir vinnuafli inn á íslenskan vinnumarkað utan EES-svæðisins þar sem er að finna viðlíka kröfur. Og þetta sjáum við víðar. En þetta dregur kannski athyglina að því hvað við erum að kljást við. Og svo vil ég bara árétta það sem hv. þingmaður kom kirfilega inn á, að við erum auðvitað ekki með þessu frumvarpi að leysa mönnunarvanda kerfisins.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir andsvarið. Við erum alveg sammála í mörgu og ég skil að þetta er ein hugmynd að mögulegri lausn þótt hún muni að sjálfsögðu ekki leysa stóra vandamálið. Við þurfum að kortleggja álagið á fólkið okkar og við þurfum að svara því hvernig á því stendur að fólk fer í þetta dýra nám í þennan árafjölda, þrjú til fjögur ár, leggur sig allt fram, og gefst upp eftir tíu ára starfsaldur. Þetta er ekki eðlileg framför eða þróun í starfi, sem segir manni að fólki þyki óboðlegt að starfa þarna til lengri tíma af því að álagið er yfirgengilegt. Að sjálfsögðu skil ég hugmyndirnar um að fjölga námsplássum og taka inn eldri hjúkrunarfræðinga til að reyna að fá fleiri á svæðið, ég skil það og ber virðingu fyrir því, en það mun að sjálfsögðu ekki leysa allt vandamálið. En við þurfum að passa þessa sérfræðinga sem eru orðnir mjög færir í sínu starfi eftir 10–15 ár í starfi. Við erum að missa þetta fólk og við þurfum að greina af hverju það er.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Guðnýju Birnu Guðmundsdóttur hennar innlegg hér í umræðuna, sem er mjög mikilvægt. Ég er sammála hv. þingmanni, við þurfum að finna samhliða út úr þessu. Við getum gert mjög margt, bæði í þeirri umræðu sem við áttum hér á undan um starfsöryggið og aðbúnaðinn og öryggi sjúklinga og þennan gagnkvæma þátt sem snýr almennt að öryggi í starfi. Við getum gert fjölmargt, tryggt aðbúnaðinn, heimilað fólki að vinna lengur, bætt kennsluaðbúnað með hermisetrum og færnibúðum, fjölgað námsplássum og skoðað verkaskiptingu eins og víðast er verið að skoða. Þá þurfum við jafnframt að skoða - auðvitað blasir alltaf við að laun skipta máli og við bindum vonir við að sanngjarn kjarasamningur náist. Þetta er erfitt starf, það er miserfitt eftir því hvar það er í kerfinu, og aðstæður eru oft mjög knýjandi. Það er ekki bara líkamlega erfitt á stundum heldur getur það tekið verulega á. Við þurfum að komast að því af hverju við erum að missa reynslumikið fólk út úr kerfinu. Það er vond þróun. Við vonum að það sem hér hefur verið nefnt muni hjálpa til. En þetta er vissulega áhyggjuefni eins og hv. þingmaður fór yfir miðað við starfsleyfi og svo þá sem eru starfandi. En svo erum við auðvitað í þessari innbyrðis samkeppni. Þetta er vel menntað fólk og það eru fjölmargar aðrar greinar sem eru að kalla eftir fólki.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka heilbrigðisráðherra fyrir andsvörin. Málið er líka þetta alvarlegt út af því að við höfum í allt of mörg ár horft á þetta gerast. Við höfum horft á heilbrigðiskerfið okkar, við höfum hlustað á fólkið okkar; fólk hefur hætt og við höfum brugðist allt of seint og illa við. Það er líka stór hluti vandans. Við höfum haldið að þetta myndi leysast, fólk myndi ekki hætta, fólk myndi ekki finna sér eitthvað annað að gera. Þrátt fyrir ítrekaðan fréttaflutning og kvartanir þá höfum við einhvern veginn horft á þetta. Ég held að við séum tiltölulega sein að bregðast við þessum áhyggjuröddum en fagna því, eins og ég kom inn á áðan, að það er þó verið að gera eitthvað. Þetta er ákveðin byrjun. Ég veit ekki hverju það mun skila. Ég veit ekki hvort ég myndi fara aftur að vinna í þessu kerfi sjötug, ég get ekki sagt til um það. En þetta er áhugavert og þetta er stórt vandamál, við vitum það, og þetta er alþjóðlegt. En ég held að við höfum í allt of mörg ár horft á þetta gerast og ekki brugðist við.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp sem felur í sér tillögu um nýtt lagaákvæði sem veitir heimild til undanþágu frá reglunni um 70 ára hámarksaldur ríkisstarfsmanna en kveðið er á um það í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og fleiri undanþágur í tengslum við þetta. Um er að ræða bráðabirgðaákvæði í fimm ár. Þó svo að þetta eigi sérstaklega við um heilbrigðisstarfsmenn, það frumvarp sem við ræðum hér, þá hefur þessi umræða átt sér langan aðdraganda, bæði hér í þingsal sem og í samfélaginu öllu. Þjóðin er að eldast og fólk vill a.m.k. hafa valið og geta kosið að vinna lengur. Í greinargerð frumvarpsins segir: „Heilbrigðisstofnunum í eigu ríkisins er undantekningarlaust gert að segja upp ráðningarsamningi við allt starfsfólk þegar það nær 70 ára aldri og engu máli skiptir þótt vinnuveitandi og starfsmaður vilji báðir að viðkomandi starfsmaður starfi áfram.“ Sú breyting sem hér um ræðir er liður í stefnu að því markmiði að tryggja fullnægjandi mönnun í heilbrigðisþjónustu en einnig er verið að skoða fleiri mögulegar leiðir til að ná því markmiði. Við vitum alveg að það þarf ýmiss konar úrræði og þetta eitt og sér mun ekki verða til þess að við náum því, en eflaust mun það hjálpa að einhverju leyti. Það er þar af leiðandi nauðsynlegt að gera þá lagabreytingu sem hér um ræðir. Meðalævi Íslendinga hefur lengst töluvert frá því að grunnurinn að þessari 70 ára reglu var settur en það var árið 1947. Þjóðin lifir lengur og við betri heilsu sem betur fer og lífslíkur á Íslandi eru með þeim hæstu í Evrópu. Á Alþingi hefur oft verið rætt um möguleikann á að hækka aldurshámark starfsmanna ríkisins, líkt og ég kom að hér áðan, og þá sérstaklega í tengslum við hækkandi lífaldur. Það að vera 70 ára í dag er ekki það sama og að vera 70 ára fyrir 30 árum. En þrátt fyrir að Alþingi hafi samþykkt þingsályktunartillögu um hækkun hámarksaldurs starfsmanna ríkisins árið 1981 og svo aðra tillögu árið 2000, þar sem skorað var á ríkisstjórnina að skipa nefnd sem móta átti tillögur um sveigjanleg starfslok, hefur hámarksaldur ríkisstarfsmanna samt sem áður ekki verið hækkaður síðan árið 1947. En samkvæmt gögnum frá heilbrigðisráðuneytinu hækkaði lífaldur Íslendinga um tæp tíu ár á árunum 1961–2021 og er nú rúm 83 ár. Svo framangreint sé sett í samhengi við efni frumvarpsins hefur við setningu hámarksaldursins 1947 verið litið til þess að starfsmenn nytu eftirlauna frá 70 ára aldri og lifðu þá að meðaltali í um þrjú og hálft ár frá starfslokum ef tekið er mið af meðalævilengd ársins 1961. En sé sama viðmið sett í dag, út frá tölum um meðallífaldur frá árinu 2021, væri hámarksaldur ríkisstarfsmanna um 80 ár. Í frumvarpinu er sérstaklega tekið fram að ekki sé verið að hreyfa við lífeyristökualdri eða ellilífeyrisaldri heldur sé einungis verið að veita þeim starfsmönnum ríkisins sem eru heilbrigðisstarfsmenn aukinn möguleika á sveigjanlegum starfslokum, þ.e. að kjósi þeir og hafi burði til og vilja þá sé þessi möguleiki fyrir hendi. En það eru einmitt skilyrðin fyrir þessum sveigjanlegu starfslokum að starfsmaður hafi heilsu og óski þess að geta starfað eftir að hafa náð 70 ára aldri. En við þurfum líka að hafa í huga að um er að ræða fimm ára undanþágu frá lögunum og þau eru til bráðabirgða og því mun okkur gefast tækifæri á þessum tíma til að meta áhrifin sem þetta hefur og taka þá afstöðu til þess hvort þetta sé að ganga vel og hvort það eigi að framlengja þetta og þá hvort grípa þurfi til einhverra frekari ráðstafana eða breytinga. Við vitum að heilbrigðisþjónustan verður ekki veitt án heilbrigðisstarfsfólks og hluti þess er kominn á aldur og býr yfir gríðarlega mikilli þekkingu og reynslu á sínu sviði. Þetta er mjög dýrmætur mannauður sem við höfum. Aftur vil ég vitna beint í greinargerð frumvarpsins, með leyfi forseta: „Samfélagið hlýtur beinlínis tjón af því að svipta það möguleikanum til að sinna heilbrigðisþjónustu og miðla þekkingu sinni til yngra og reynsluminna heilbrigðisstarfsfólks, eingöngu sökum aldurs. Samkvæmt gögnum heilbrigðisráðuneytisins liggur fyrir að umtalsverður hluti heilbrigðisstarfsmanna sem starfar nú hjá ríkinu nálgast eftirlaunaaldur. Hár meðalaldur þeirra er umhugsunarverður en af heilbrigðisstarfsmönnum í störfum hjá ríkinu eru 31% lífeindafræðinga, 28% sjúkraliða, 25% ljósmæðra og 20% lækna og hjúkrunarfræðinga 60 ára og eldri. Án lagabreytinga verður áfram óhjákvæmilegt að segja þeim upp störfum við 70 ára aldur.“ Virðulegi forseti. Í dag grípa stjórnendur heilbrigðisstofnana til þeirra örþrifaráða að gera tímavinnu- eða verktakasamninga við heilbrigðisstarfsfólk en þeim er í dag heimilt, þrátt fyrir regluna um 70 ára hámarksaldur, að gera samninga um vinnuframlag starfsmanna eftir sjötugt. Þessir samningar veita þeim þó ekki sama rétt og eiginlegir ráðningarsamningar. Má þá telja upp m.a. verri kjör varðandi rétt til veikinda, kjara og orlofs auk þess sem starfsmaður getur einnig tekið á sig töluverða launalækkun. Þessi atriði leiða af sér að störf eftir sjötugt geta orðið fráhrindandi og heilbrigðisþjónustan farið á mis við starfsframlag dýrmætra starfsmanna. Þessum atriðum þarf að breyta þannig að heilbrigðisstofnanir eigi þess kost að bjóða starfsfólki yfir þessum aldri áframhaldandi sanngjörn kjör með ráðningarsamningi sem er betri en mögulegt er við núverandi aðstæður. Það er því afar mikilvægt fyrir okkur ef mögulegt er að auðvelda þessari breytingu brautargengi hér í þinginu. Ef það skref sem þetta frumvarp felur í sér verður ekki stigið verður áfram skylt að slíta ráðningarsambandi milli ríkis og heilbrigðisstarfsfólks við 70 ára aldur þrátt fyrir góða heilsu og áhuga og vilja starfsmanns og þrátt fyrir að áframhaldandi þörf sé á hans vinnuframlagi. Ég tel því að við ættum öll að vera jákvæð fyrir þessari tillögu hér, meta reynsluna að þessum fimm árum loknum og vera þá tilbúin til að ráðast í breytingar ef þörf er á. Ég tel einnig afar mikilvægt að taka undir orð hæstv. ráðherra hér um að hvetja til þess að vinnu gagnvart öðrum stéttum verði hraðað þannig að við getum stigið áfram þannig að fleiri einstaklingar sem vilja vinna lengur hafi þá tök á því.

Virðulegi forseti. Ég vil lýsa sérstakri ánægju með þetta frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra og þakka hv. þm. Ingibjörgu Ólöfu Isaksen fyrir sitt innlegg. Ég er bjartsýnn á að þetta muni fljúga í gegn. Þetta speglar heilbrigða skynsemi og nýjan veruleika sem er auðvitað allt annar en hann var um 1940 þegar gildandi lög voru sett. Ég treysti því og vona að bæði hv. þingmaður og hæstv. heilbrigðisráðherra séu mér sammála um að hér sé á vissan hátt verið að brjóta blað. Lögin kveða skýrt á um að 70 skal það vera og ekki degi lengur og nú blasir við sú undarlega staðreynd að síðan haustið 2021 er einn starfandi þingmaður á Alþingi sem er 73 ára og hann þarf að búa við það að vera skertur um 11,5% í launum við það eitt að hafa náð sínum virðulega aldri. Hér er um að ræða hv. þm. Tómas Andrés Tómasson sem hefur rekið veitingahús um áratugaskeið í fjölmörgum þjóðlöndum og mörg hér á Íslandi. Þetta eru skilaboðin. Málið hefur verið „til skoðunar“, en engrar lausnar og ég hef beitt mér fyrir því að forseti Alþingis og fjármálaráðherra og fleiri taki þetta föstum tökum en þetta er enn í einhvers konar biðstöðu og menn klóra sér í höfðinu. Gætum við ekki verið sammála um það öll hér inni að þetta sé gloppa í kerfinu af svipuðum toga og sú sem hér er verið að lagfæra?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir hans andsvar og tek undir það að hér séum við að brjóta blað með framlagningu á þessu frumvarpi og það sé nýr veruleiki sem blasi við okkur. Við erum þjóð sem er hraust og lifir lengur og við þurfum að breyta lögum og reglum í samræmi við það. En af því að hv. þingmaður nefndi samstarfsmann okkar hér í þinginu og skerðingu á launum þá sat ég í starfshópi er varðaði lífskjör eldra fólks þar sem við lögðum fram ýmsar tillögur um úrbætur, hvernig hægt væri að bæta aðbúnað og lífskjör þeirra, m.a. að draga úr skerðingum af atvinnutekjum. Nú þegar hefur ríkisstjórnin stigið það skref að hækka mörkin úr 100.000 kr. í 200.000 kr. í tekjur á mánuði og það er auðvitað eitt skref. En það þarf að stíga lengra og ég er því fylgjandi, svo að það sé sagt hér í pontu Alþingis. Mér fyndist að það ætti bara að afnema þessar skerðingar af atvinnutekjum eldra fólks og sér í lagi þegar við erum líka einmitt að óska eftir vinnuframlagi þeirra. En þetta þarf allt að vinna saman og þetta tekur tíma og við þurfum einmitt að vera skynsöm líka í þessum skrefum líkt og öðrum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sín viðbrögð. Einhvern veginn hef ég á tilfinningunni að við munum bera gæfu til þess hér á þessu þingi að blása vitleysuna af borðinu í víðasta samhengi, í víðasta skilningi orðsins. Sem betur fer hefur almennur lífaldur hækkað hér, eins og nefnt var, um næstum tíu ár frá því að þessi lög voru sett og átrúnaðargoð æsku minnar sem eru núna á níræðisaldri, þar nefni ég Paul McCartney og Mick Jagger, eru í fullu fjöri úti um allar koppagrundir með, að því er virðist, svipaða orku og þeir voru á unglingsárum og svo er um marga fleiri af minni kynslóð, marga sem ég þekki. Ef ég ætti að tala fyrir sjálfan mig þá get ég fullyrt að ég bý að sjálfsögðu að mun meiri reynslu og visku og orku en ég gerði 30 ára gamall. Ég held að svo sé um ýmsa fleiri. Þá kann að vera samhengi á milli þess sem maður býður musteri sálarinnar upp á, hvenær menn átta sig á samhenginu milli þess að hella eitri ofan í heilabúið á sér árum og áratugum saman og þess kannski að missa fókus og heilsu, samhengið á milli hreyfingar, fæðu og ýmissa annarra þátta. Fyrir þjóð sem er að upplifa mikinn skort á reyndu og góðu starfsfólki þá segi ég nú bara: Mikið er þetta tímabært og þarft mál og skref sem hér er verið að stíga. Ég legg til að við tökum höndum saman um að samþykkja það einróma.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jakobi Frímanni Magnússyni fyrir hans andsvar. Það var nú engin spurning í hans andsvari heldur var hann að lýsa visku og þekkingu eldra fólks sem er svo sannarlega rétt. Ég hef einmitt verið ein af þeim sem hafa notið visku og reynslu hv. þingmanns, m.a. í ferðum okkar með umhverfis- og samgöngunefnd. En þetta er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, það er afar mikilvægt líka að við tileinkum okkur heilsusamlegt líferni í allri þeirri mynd sem má tengja við það. Það skref sem er verið að taka hér er tímabært. Það eru einstaklingar þarna úti sem eru alveg gríðarlegur mannauður þar sem er einmitt þekking og reynsla sem einstaklingar geta nýtt okkur til heilla því þetta er fólkið sem heldur utan um okkur þegar við þurfum á að halda og afar mikilvægt að við styðjum það í einu og öllu. Þetta er mikið framfaraskref, ég tek undir orð hv. þingmanns hvað það varðar og vona að við getum veitt þessu máli framgang hér í þinginu.

Frú forseti. Það eru auðvitað mörg sjónarhorn á þetta sem við erum að ræða hér og auðvitað alveg hægt að kjósa að horfa á þetta bara mjög jákvæðum augum á margan hátt ef við horfum á þetta almennt. Lífaldur okkar hefur aukist, starfsþrek hefur vaxið og margir kynnu að kjósa að vinna lengur. En við skulum alltaf hafa þann fyrirvara samt að það verður að vera val fólks og ég held að það sé nú í augnablikinu þannig að 13% þeirra sem eru 67 ára og eldri á almenna markaðnum kjósi að vinna áfram. Flestir kjósa að breyta til á þessu fína æviskeiði sem það er fyrir flesta. Mér fannst hæstv. heilbrigðisráðherra kannski ekki vera alveg nógu trúverðugur þegar hann talaði um að þetta væri kannski fyrst og fremst ástæðan fyrir því að verið væri að ráðast í þetta og svo kæmu hinir málaflokkarnir á eftir. Ég hefði einmitt haldið að það ætti að horfa á þetta heildstætt og á allar starfsstéttir af því að það kemur auðvitað síðar fram í greinargerðinni að það er verið að horfa til mönnunarvanda í heilbrigðisþjónustunni. Ég ætla ekki að gera lítið úr því vandamáli. Það stendur hérna orðrétt, frú forseti: „Til þess að ná markmiði frumvarpsins um fullnægjandi mönnun heilbrigðiskerfisins þarf að breyta lögum þannig að heimilt verði að bjóða fólki yfir sjötugt sanngjörn kjör með ráðningarsamningi. Frumvarpið felur í sér að í fimm ár verði heilbrigðisstarfsfólki heimilað að starfa við heilbrigðisþjónustu hjá ríkinu samkvæmt ráðningarsamningi eftir sjötugt.“ Ég skil þetta auðvitað en það verður samt að horfa á málið í því ljósi að þetta er ekki eitthvert frumkvöðlastarf hjá hæstv. heilbrigðisráðherra og það hefði verið betra að taka þetta í miklu víðara samhengi. Þá getum við átt þá umræðu, sem við getum, held ég, öll verið sammála um, að það felst mjög mikill mannauður í þessum hópi og um að gera að gera þeim mögulegt að vinna sem það vilja. Áðan flutti hv. þm. Guðný Birna Guðmundsdóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, fína ræðu. Ég tek undir það sem þar kom fram en ætla kannski að vera á öðrum slóðum, en eitt af því sem hún sagði sem mér fannst svo fínt var að þegar kemur að mönnunarvandanum þá höfum við látið þetta gerast. Og það er svo margt sem við Íslendingar höfum látið gerast. Ég er að fara í ræðu á eftir um uppbyggingu flugvalla og það var sláandi þegar ég hlustaði á ræðurnar áðan og hugsaði: Það er bara mál eftir mál hér á þinginu þar sem áskoranirnar eru orðnar svo stórar vegna búsetuþróunar í landinu að það verður að leggja hana sérstaklega til grundvallar þegar við skoðum málin. Ég ætla aðeins að taka þann vinkil. Nú búa 75% allrar þjóðarinnar hér á litlu svæði og við erum að reyna að byggja upp hátæknisjúkrahús, góða öldrunarþjónustu og almenna heilbrigðisþjónustu. Svipað ástand er kannski akkúrat í Eyjafirðinum en þar fyrir utan, á þessum 103.000 ferkílómetrum, erum við að glíma við gríðarlega stóran vanda í heilbrigðiskerfinu. Mér fannst í rauninni þegar ég hlustaði á framsöguna að það væri aðeins verið að tala inn í ástandið þar vegna þess að ég er búinn að vera á fjölmörgum fundum núna víða um landið og það sem situr eftir er að við sem búum í þéttbýlinu gerum kröfu til góðrar og skjótrar heilbrigðisþjónustu en fólkið í dreifðustu byggðunum er orðið óþægilega nægjusamt. Það býr margt við þær aðstæður að það er stundum læknir á staðnum, stundum ekki. Þetta er oft fólk sem er búið að vinna mjög langa starfsævi við mjög erfið skilyrði og er komið fast að sjötugu. Það er ekki öfundsvert fyrir neinn lækni, hvað þá fullorðið fólk, að vinna við þær aðstæður að þurfa að starfa á mjög stóru svæði við mjög erfiðar samgöngur, oft í vondu veðri, og vera ein, þurfa ekki bara að vera í vinnunni heldur þurfa líka að taka bakvaktirnar. Sama á auðvitað við um hjúkrunarfræðinga. Þetta er bara orðið sjálfstætt vandamál, frú forseti. Nú vil ég halda því til haga að þetta er ekki vandamál sem hæstv. ráðherra ber ábyrgð á. En það er hins vegar í augnablikinu á verksviði ráðherra að reyna að leysa þetta. Ég þekki dæmi eins og kom fram hjá hv. þm. Ingibjörgu Isaksen um mjög mikilvægan sérfræðilækni á Norðurlandi og Austurlandi sem vegna aldurs gat ekki haldið áfram að vinna fyrir sína heilbrigðisstofnun þrátt fyrir að bæði hann og stofnunin vildu það og það þurfti að gera einhverja verktakasamninga. Það er auðvitað í því ljósi ekki skrýtið að það komi fram svona mál og ég ætla ekkert að gera lítið úr því. En það verður samt stundum að segja hlutina eins og þeir eru. Við erum að bregðast við hlutum sem við höfum látið gerast í þessu landi og áskoranirnar eiga ekki eftir að minnka. Ég sló bara að gamni upp heilbrigðisþjónustu á Austurlandi og fyrsta fréttin sem ég fæ er um fólk á Seyðisfirði sem býr náttúrlega hluta úr ári við óboðleg skilyrði og mikla einangrun. Þar er ekki læknir í þrjá til fjóra mánuði á ári og það er hjúkrunarfræðingur á Borgarfirði eystri og langt á milli. Ég ítreka það að við verðum auðvitað að hugsa gríðarlega vel um mönnun okkar stærstu og öflugustu og mikilvægustu hjúkrunarstofnana en við þurfum að fara í sérstaka vinnu við að gera því fólki sem býr í dreifðari byggðum mögulegt að lifa í þessu landi. Það var samkomulag þegar við vorum að brjótast til sjálfstæðis hérna upp úr árinu 1900 að sökum fámennis yrðum við að byggja upp helstu stofnanir þjóðarinnar á einum stað og það hefur auðvitað ýkt alla íbúaþróun langt umfram það sem nokkur þjóð hefur verið að glíma við. En hluti af þessum samningi var auðvitað að þetta fólk væri ekki afskekkt. En núna býr það ekki eingöngu við skerta heilbrigðisþjónustu, það býr líka við brotið menntakerfi mjög víða eða þarf að eyða mjög miklum peningum til að senda börn sín til mennta og samgöngurnar eru nú kannski ekki heldur neitt til að hrópa húrra yfir. Ég geri mér alveg grein fyrir því að þetta er ofboðslega mikil vinna og langtímaverkefni. En við þurfum öll að leggjast á árar til þess að gera þetta samfélag byggilegt fyrir alla sem hér búa, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Það er bara hlutverk okkar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir hans innlegg og þakka honum jafnframt sérstaklega fyrir að taka þennan vinkil, þessa áskorun sem fylgir því að halda uppi þjónustu á landsbyggðinni. Ég ítreka það að ég er alveg sammála því þegar kemur að jafnræði, ég myndi vilja sjá þá breytingu sem hér er verið að leggja til gilda um allar stéttir. Ég bind vonir við að þessi breyting verði jákvæð fyrir kerfið í heild sinni. Þetta mun ekki, eins og fram hefur komið hér og hv. þingmaður kom inn á, leysa mönnunarvanda alls kerfisins. En með þessu, ásamt því að bregðast við með fjölmörgum öðrum aðgerðum þannig að við sitjum ekki hjá áfram og horfum á, þá bind ég vonir við að það hafi jákvæð áhrif á kerfið, þ.e. að fólk í fullu fjöri sem hefur fullan vilja til að vinna áfram á sambærilegum kjörum sé þá ekki nauðbeygt til að hætta vegna þess að reglurnar segi manni að gera það. Ég bind vonir við að þetta frumvarp geti haft jákvæð áhrif á byggðarlög. Eins og hv. þingmaður kom inn á búum við þar oft að mjög reynslumiklu fólki sem er búið að eiga farsælan starfsferil og byggja upp öryggi á því svæði þannig að þetta getur svo sannarlega hjálpað til. Ég vil bara skilja það eftir sem spurningu til hv. þingmanns hvort hann telji ekki 

Frú forseti. Jú, jú og ég vona að það hafi ekki skilist þannig að ég hafi lýst mig alfarið neikvæðan gagnvart þessu frumvarpi. Ég held að þetta ásamt ýmsu öðru geti alveg örugglega verið framfaraskref, bæði vegna mönnunarvanda heilbrigðiskerfisins en auðvitað líka bara sem almenn stefnubreyting hvað varðar viðhorf til fólks á þessum aldri. Ég stóð mig nú samt að því að velta því fyrir mér áðan hvort ég myndi treysta mér til þess, 72 ára gamall, að búa austur á Melrakkasléttu og þurfa að fara yfir 150–200 km svæði í öllum veðrum, einn og án nokkurrar aðstoðar, alltaf á bakvakt, hvernig það myndi fara með mig. Við megum ekki búa til þannig aðstæður að þessu fólki, sem er búið að leggja gríðarlega mikið á sig í áratugi, finnist það vera samfélagsleg skylda þess að sinna starfinu áfram. Við þurfum þá að koma þannig fram við að það velji það og það er það sem ég er að meina. Ég spyr hvort hæstv. ráðherra geti hugsað sér að við veltum því fyrir okkur að í þessum dreifðustu byggðum úti á landi þá verði alltaf par af læknum og hjúkrunarfræðingum þannig að þau geti leyst hvert annað af og komist í frí. Síðan ættum við auðvitað núna að vera að ræða hvort við teljum það raunhæft með erfiðustu störfin líkamlega, sem eru kannski í þessum fjölmennu kvennastéttum, t.d. sjúkraliða, að konur í flestum tilfellum, sem eru búnar að slíta sér út við erfið umönnunarstörf, hafi yfirleitt næga orku til að geta unnið eftir ákveðinn aldur. Ég er ekki viss. Auðvitað getur velferðartæknin hjálpað okkur eitthvað. Þetta eru gríðarlega erfið líkamleg störf miðað við smánarlega lág laun.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og gat svo sem alveg gefið mér það að við værum í kjarnann sammála um að þetta geti hjálpað til og sé að mestu jákvætt. Ég dró sérstaklega úr þessu svari hv. þingmanns þessa samfélagslegu skyldu. Við megum ekki skilja hana eftir. En það er auðvitað þannig að þær forsendur verða að vera til staðar að það sé vilji til að vinna áfram og geta samhliða og vilji stofnunar til að halda viðkomandi áfram í vinnu og svo auðvitað að við séum með getu og færni til þess. Það verður eftir sem áður alltaf val einstaklingsins. En já, það verður áfram áskorun, eins og hv. þingmaður kom inn á hér, að manna kerfið okkar og ekki síst í okkar dreifðu byggðum. En það er mikilvægt í því skipulagi að við getum nýtt alla okkar starfskrafta þegar vilji stendur til þess. Mig langar í seinna andsvari að spyrja hv. þingmann út í þá atvinnustefnu sem við erum að fara hér fram með - og er í raun á undan því að sú vinna er í gangi og er í stjórnarsáttmála þessarar hæstv. ríkisstjórnar að breyta stefnunni í þessa veru sem við erum að taka af skarið með hér - hvort það sé hans skoðun að við eigum að hafa þetta val að vinna áfram og það gildi um allar starfsstéttir.

Frú forseti. Já, ég hefði eiginlega talið það eðlilegustu nálgunina, að birtast bara í upphafi kjörtímabilsins með breiða umræðu um slíkt. Við vitum öll að það er að bætast inn ný kynslóð í líf mannfólksins. Það er ekki svo langt síðan við höfðum bara flokkunina barn og svo fullorðið og síðan einhvern tíma í byrjun bítlatímabilsins þá spratt upp allt í einu hópur sem hét unglingar, sem höfðu allt aðrar þarfir, allt aðrar langanir og allt aðra getu en við hin. Nú erum við komin með þennan þjóðfélagshóp sem spannar kannski aldurinn 67–80 ára, getur verið í fullu fjöri og haft mikla starfsorku og reynslu og víðsýni, auðvitað þröngsýni líka eftir atvikum, en getur a.m.k. lagt okkur lið. En útgangspunkturinn verður auðvitað að vera að fólk vilji það. Þannig að já, mér finnst það vera þess virði að ræða hér á þingi og skoða mál þess eðlis. Mér hefði bara þótt eðlilegra að það kæmi fyrst í staðinn fyrir þetta, þetta er svo augljós vörn fyrir erfiða stöðu varðandi mönnun. Svo vil ég segja rétt að lokum að ástæðan fyrir því að ég sagði að ég hefði áhyggjur af því að það yrði of mikil pressa á þetta fullorðna heilbrigðisstarfsfólk, sérstaklega í erfiðum aðstæðum úti á landi, og því fyndist því renna blóðið til skyldunnar, er að maður skynjaði svo vel á þessum stöðum, þegar maður átti samtal við fólkið, þessa gríðarlegu tengingu sem myndast milli læknis og bæjarbúa þegar viðkomandi er kannski búinn að vera einn á svæðinu með alla almenna heilbrigðisþjónustu í áratugi. Það á enginn að þurfa að bera of þungar byrðar þar og þess vegna skil ég hæstv. ráðherra aftur eftir með spurninguna sem hann svaraði ekki: Kemur til greina að manna þetta með pari á hverjum einasta stað?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Loga Má Einarssyni fyrir sitt innlegg hér sem var þarft og honum líkt, vel hugsað og ígrundað. Ég vil taka sérstaklega fram, vegna ákveðins orðalags í upphafi ræðu hans, að það að ég sé sérstaklega ánægður með þetta frumvarp, að fólki sé gefinn kostur á því að vinna lengur en til sjötugs, felur að sjálfsögðu ekki í sér að neinum beri skylda til þess. Ég tel að það megi alveg taka upp einhvers konar skoðunarkerfi, líkt og við teljum sjálfsagt með bílana okkar, að menn fari sjálfviljugir einu sinni á ári í almennt heilsutékk, að heyrn, sjón og viðbrögð og annað séu könnuð, þannig að allir geti verið vissir um að þarna sé fullveðja, góður og öruggur starfsmaður á ferð, að sjálfsögðu. Þetta á að vera sjálfviljugt val þeirra sem hafa orkuna, viljann og allt það. Nú vill svo til að ég hafði einu sinni hugsað mér að verða læknir af því að mér fannst eins og það væri að líkindum göfugasta og besta starf sem hægt væri að hugsa sér. En tónlistargjöfin hrifsaði þau áform af mér og ég held að það sé jafnvel enn meira gefandi að starfa á vettvangi tónlistar en á sviði lækna og læknavísinda. Ég tel mig því hafa verið lánsaman að hafa starfað við það allt mitt líf sem er sérstaklega gefandi, sérstaklega ánægjuríkt og eftirsóknarvert. Einungis þeir sem þannig líður myndu vera líklegir til að vilja halda áfram störfum sínum svo lengi sem heilsan leyfir og þeim á að sjálfsögðu að vera það frjálst, hvort sem þeir vilja sinna tónlist eða þingmennsku eða öðru. Ég spyr hv. þingmann: Er hann ekki sammála því að reynsla og innsæi hinna eldri starfsmanna, 

Frú forseti. Jú, ég tel að reynsla sé afar dýrmæt og góð í bland en ég held líka að dirfska æskunnar sé nauðsynleg til að hreyfa við hlutunum; hæfileg blanda af öllu þessu er, held ég, góð. Ég skildi það ekki þannig að hv. þingmaður, eða hæstv. ráðherra yfir höfuð, ætlaði sér að skylda nokkurn til að vinna en það getur myndast á fólki pressa sem er ekki lögbundin. Við þekkjum það t.d. með ástvini, hvernig eiginkonunum, sem fyrr á tíðum voru kannski yngri og eltust betur og hægar en eiginmennirnir, rann blóðið til skyldunnar og breyttust úr því að vera elskaðar eiginkonur yfir í að vera hjúkrunarfræðingar sem leiddi svo til ótímabærrar öldrunar hjá þeim, hjá þeim sem sáu um umönnunina. Skyldan getur þannig auðvitað herjað á okkur með misjöfnum hætti, það var bara það sem ég var að tala um. Ég held líka að það hafi verið ágæt ákvörðun hjá hv. þingmanni að gerast tónlistarmaður, hann er fínn í því. Ég veit ekki hvort ég hefði pantað mér tíma hjá honum sem lækni. En þó, hver veit? En jú, jú, við eigum auðvitað bara að skilja kall tímans og við erum að sjá þjóðfélagsbreytingar, fólk lifir lengur og er frískt miklu lengur. Gefum fólki því möguleika til að vinna en skyldum það ekki til þess og ræðum þetta þá í heild sinni en ekki bara um þetta afmarkaða stig.

Virðulegi forseti. Ég er þegar reiðubúinn að bjóða hv. þingmanni heilun, hálfun eða hvað sem væri þar á milli ef óskað væri. En gamanlaust vil ég segja að mér fannst það áhugaverður vinkill, ég hafði ekki hugleitt það, sem hv. þingmaður nefndi hér, að eins mikil og þörfin er fyrir blessaða læknana og hjúkrunarfólkið úti á landsbyggðinni þá er það kannski ekki heppilegt að setja slíkar kvaðir á þá sem væru eldri en gefa þeim kannski frekar kost á því að vinna í þægilegri og öruggari þéttbýliskjörnum. Ég get alveg hugsað mér að innleiða mætti tilfinningu fyrir einhvers konar þegnskyldu; það er nú innbyggt göfuglyndiselement í læknisstarfið. Líkt og sumar þjóðir kveða menn til einhverrar þegnskyldu gætum við sagt sem svo að yngri, ferskari og frískari læknarnir eigi að máta sig við landsbyggðina þar sem ökutúrarnir eru lengri og stundum tvísýnni og hættulegri. En það er líka alveg hárrétt að það er mikil vöntun og margir finna til mikils skorts á öryggistilfinningu sem búa fjarri þéttbýliskjörnum þar sem heilsugæsluþjónusta og sjúkrahús eru. Það er eitt af því sem þarf að taka á. Og bara það eitt að sjálf læknastéttin standi ekki lengur í vegi fyrir fjölgun lækna á Íslandi eins og hún gerði hér um árabil, einungis 10% þeirra sem spreyttu sig á prófum fengu að komast í gegn eða 20%, aðrir voru bara felldir og flosnuðu úr námi - er hv. þingmaður ekki sammála mér um að það, sem annað í þessum efnum, stefni til betri vegar? Við erum öll í grunninn sammála um mikilvægi læknisþjónustunnar, um mikilvægi þessa málaflokks sem við erum nú að brjóta blað í, vonandi, 

Forseti. Ég held að okkur hafi tekist ágætlega að mennta heilbrigðisstarfsfólk sem hefur gott innsæi. Maður vill ekki hugsa þá hugsun til enda hvernig við hefðum farið í gegnum síðasta heimsfaraldur ef við hefðum ekki haft heilbrigðisstarfsfólk sem tók á sig alveg gríðarlega ábyrgð við mjög flóknar aðstæður, sem var ekki sjálfsagt en þau gerðu. Það þarf auðvitað að launa fólki það. Ég held að það væri skynsamlegt, af því að ég tók þann útgangspunkt að ræða fyrst og fremst um dreifbýlið, þó að ég átti mig á áskorunum á okkar stærstu og mikilvægustu heilbrigðisstofnunum eins og Landspítalanum og Sjúkrahúsinu á Akureyri og fleiri, að flétta inn í menntun lækna með einum eða öðrum hætti einhvers konar víðtækari reynslu af almennum læknisstörfum úti um allt land. Það er hægt að fara margar leiðir til þess. Það er hægt að gera það með hvötum, eins og Norðmenn gera, með skattafslætti eða einhverju öðru. Það er hægt að kenna dreifbýlislækningar, það eru svona læknar eins og við sjáum í bresku sjónvarpsþáttunum með brúna tösku og gera alla mögulega hluti. Ég vildi bara vekja athygli á því að okkur hættir til að horfa á okkur sem mjög einsleita þjóð og við erum það örugglega í einhverjum skilningi. En við erum eiginlega á öllum sviðum, og ég mun koma inn á það í ræðu í næsta máli, búin að þróa hluti með þeim hætti að það er miklu flóknara fyrir okkur en aðrar Vestur-Evrópuþjóðir að sinna jafnri þjónustu við alla landsmenn.

Forseti. Ég er á svipuðum nótum og hv. þm. Logi Einarsson hérna áðan. Ég hef smá áhyggjur af kerfinu á bak við. Það að hafa frelsi til að njóta lífsins á efri árum er mjög mikilvægur réttur. Vegna hækkandi lífaldurs hefur verið ákveðinn hvati hjá stjórnmálamönnum, þeim sem reyna að bera ábyrgð á ríkisfjármálunum, að hækka þennan lífeyristökurétt, árafjöldann áður en fólk byrjar að taka lífeyri, einfaldlega af því að það er mjög dýrt að standa undir kostnaði af því að þjóðin sé að eldast. Það var ekki búist við, í þeim forsendum sem voru gefnar fyrir lífeyrissjóðakerfinu, svona mikilli hækkun á lífaldri þannig að lífeyrissjóðakerfið er dálítið að erfiða, það er undir álagi eins og er og að vissu leyti hefur maður áhyggjur af svona breytingum, að öfugt við franska stílinn, þar sem er bara verið að keyra upp aldurinn, sé hérna verið að læðupokast aðeins í þá átt að fólk þurfi í rauninni að vinna lengur af því að það er verið að skerða lífeyrisréttindi í rauninni út af lengri lífaldri. Það hefur gerst hjá lífeyrissjóðum núna að undanförnu og meira að segja þannig að þau sem eru yngri núna munu fá minni réttindi síðar en fólk sem er eldra, þó að það sé ekki enn þá komið á lífeyristökualdurinn. Það er verið að mismuna þarna aðeins eftir aldri. Þetta mun leiða til þess að fólk hafi í rauninni ekki val um það að vinna lengur heldur verði einfaldlega að gera það af því að lífeyririnn mun ekki standa undir framfærslu þegar það kemst loksins á lífeyristökualdur. Við þurfum að tala um þetta á þennan heiðarlega hátt, opinskáan hátt, að þetta má ekki virka svona. Það er mjög eðlilegt að veita fólki frelsi til að halda áfram að vinna. En það má ekki gerast á sama tíma að við gröfum undan lífeyrissjóðakerfinu eða það grafi undan sjálfu sér á þann hátt að þó að við höldum núverandi árafjölda, 65 ára aldri eða 67 ára, miðað við þau mörk sem eru núna, þá hverfi réttindin smám saman og þegar ungu kynslóðirnar núna verða orðnar 67 ára þá verði réttindin í rauninni engin og de facto þannig að þau verði í rauninni að vinna lengur án þess að við höfum sett lífeyristökualdurinn eitthvað hærra. Staðan sé bara þannig. Það er hættan sem við þurfum að horfast í augu við þegar við byrjum að stíga svona skref því að við sjáum að lífeyrissjóðir eru að taka þessar ákvarðanir um skertan lífeyri, minni réttindi. Á sama tíma erum við að gefa meira svigrúm til að vinna lengur og að lokum verður það ekki val fyrir fólk sem hefur ekki haft það miklar tekjur yfir ævina. Þá verður mismunun á grundvelli ævitekna, þær ráða því hvort fólk fer á lífeyri við 67 ára aldur eða ekki. Mér finnst það áhugavert líka með tilliti til þess að þetta er vegna heilbrigðisstarfsmanna. Vegna þess að það er ákveðin krísa í mönnun heilbrigðisstofnana þá verður að grípa til þessa ráðs. Þetta er algjört örþrifaráð. Formaður Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga lýsti því að það að kjarasamningurinn núna hafi verið samþykktur með bara tveggja atkvæða mun, þrátt fyrir að þetta væri stuttur samningur, gilti bara í eitt ár, væri rauða spjaldið fyrir stjórnvöld. Það væri stórt viðvörunarmerki eftir tvo gerðardóma um kjarasamningana þar á undan og þrátt fyrir ástandið eins og það er núna. Þrátt fyrir að þetta sé bara skammtímasamningur þá er það mjög stór viðvörun að sjá að það munaði þetta litlu að samningurinn yrði felldur. Þetta er einhvern veginn enn einn andardrátturinn sem hjúkrunarfræðingar og heilbrigðisstarfsmenn virðast vera að taka, ákveðin þolinmæði fyrir ástandinu til að halda heilbrigðiskerfinu gangandi í eitt ár í viðbót. Ég held að það sé síðasti séns, þetta eina ár. Að þessu eina ári loknu verður að vera komin lausn, eitthvað sem fólk sér að muni redda málunum, létta álaginu, gefa fólki réttlætingu fyrir því að starf í þessum geira sé ævistarf, mögulegt ævistarf, eitthvað sem réttlætir það að fara í þetta langa og erfiða nám og það skili sér á þeim vettvangi en ekki í flugfreyjustarfi eða einhverju slíku. Þegar maður spyr lækna hvað þurfi til þess að leysa málið þá segja þeir: Tvöfaldið launin. Þeir hafa talað við hjúkrunarfræðingana og lækna, læknarnir eru svo sem með ágætissamning, sjúkraliðana líka. Tvöfaldið launin, þá munu þeir koma aftur. Það er líka hvati að sjálfsögðu því að aðstæðurnar eru slæmar. Aðstæðurnar eru það slæmar að fólk er ekki að taka 100% starf á Landspítalanum, það tekur yfirleitt 80% starf eða minna jafnvel. Verkefnið um betri vaktavinnutíma átti að laga þetta, átti að hjálpa fólki við að vera í hærra starfshlutfalli þannig að það væri minna um útköll og þess háttar. En það er ekki að ganga, það er ekki að virka. Úrræðin sem við höfum séð sem eiga að skríða í áttina að því að leysa mönnunarvandann í heilbrigðiskerfinu hafa ekki skilað sínu, líklega af því að þau eru of lítil skref. Einhvern veginn átta stjórnvöld sig ekki á því hversu stór skref þarf að stíga til að koma til móts við vandann og ég veit ekki hvað þarf til þess að fólk átti sig á því. Ég átta mig á því að þetta er líka erfitt af því að það er mjög flókið að segja bara: Laun hjúkrunarfræðinga hjá hinu opinbera tvöfaldast, eða á Landspítalanum eða eitthvað svoleiðis, sérstakar álagsgreiðslur eða eitthvað því um líkt. Hjúkrunarfræðingar starfa víða annars staðar, í einkageiranum sem hjúkrunarfræðingar, og það hefur tvímælalaust áhrif. Það er ákveðin samkeppni um hjúkrunarfræðinga á milli geira til að sinna þeim störfum og það yrði hrikalegt fyrir dvalarheimili eða elliheimili og þess háttar ef sú kjarabót myndi ekki skila sér þangað, kjarabót sem virðist vera þörf á til að fólk haldist í starfsstéttinni. En eitthvað þarf að gera. Mér finnst þetta bera vott um að vera örþrifaráð, að reyna að fá þarna fimm ár í viðbót frá þeim sem eiga að vera löngu komin á lífeyri og farin að njóta eftirlaunaáranna, bestu áranna. Ég veit ekki hverjum er greiði gerður með því að senda fólk inn í núverandi álag þegar allt kemur til alls. Að því sögðu segi ég að sjálfsögðu, eins og hv. þm. Logi Einarsson sagði hérna áðan: Þetta snýst um val. Ég er alveg hjartanlega fylgjandi því að það sé val þarna en það má ekki vera þvingað val.

Hæstv. forseti. Ég ætlaði bara rétt að koma hér í lokin og þakka umræðuna um það frumvarp sem við ræðum hér, um hækkun hámarksaldurs. Ég þakka líka fjölmargar góðar ábendingar sem ég er ekki í vafa um að munu koma til umfjöllunar í hv. velferðarnefnd. Ég staldra við orð síðasta ræðumanns, hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar. Þvingað val - þannig orðaði hv. þingmaður það eftir að hafa farið yfir mjög athyglisverðar ábendingar um það hvaða þýðingu það hefur fyrir lífeyriskerfið að við lifum lengur og erum hressari lengur, það veldur auknu álagi á lífeyriskerfið, og hvernig við mætum þeim áskorunum. En varðandi þetta þvingaða val ætla ég að ítreka það hér að þetta er einmitt val. Þegar við erum búin að ná þessum virðulega aldri og okkur líður vel, erum hress og höfum gaman af því að vinna við það fag sem við höfum menntað okkur til eða þá vinnu sem við höfum valið okkur, ætla ég að vona að við höfum líka þann þroska til að bera að velja þá út frá því en ekki að um sé að ræða einhverja óræða samfélagslega skyldu. Ég held að við höfum öll skilað okkar til samfélagsins, a.m.k. flest hver, þegar við erum komin á þennan aldur. Ég vildi bara segja að mér fannst þetta mjög áhugaverð umræða. Lífeyriskerfið var svolítið rætt og hér er ekkert verið að hrófla við því eins og það er samkvæmt lögum í dag, þ.e. þessi skyldutrygging lífeyrisréttinda sem fellur niður við 70 ára aldur. Frumvarpið gerir ekki ráð fyrir þeim greiðslum heilbrigðisstarfsmanna en það er rétt að taka það fram að á sama tíma og hið skyldubundna lífeyrisiðgjald launagreiðanda fellur niður getum við frestað lífeyristöku lengur en til sjötugs. Við erum því ekki að hrófla við neinu í lífeyriskerfinu þarna en væntanlega þarf að taka almennt tillit til þess. Ég vil líka svara hv. þm. Loga Einarssyni hvað það varðar að það er mjög mikilvægt að þeir sem starfa úti á landi hafi einhvern til að leysa sig af þannig að þeir fái sín frí og hafi líka stuðning í starfi, það er æskilegt. Eins og þetta hefur byggst upp þá er það svona óformlegt; það myndast kollegasamband þar sem menn skipuleggja sig og fá einhvern til að leysa sig af o.s.frv. En ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni að við ættum að huga að því að formgera þetta betur og tryggja að það sé kerfisbundið. Tæknin mun síðan hjálpa okkur að einhverju marki. Við erum til að mynda að skoða núna tillögur frá viðbragðsteymi í bráðaþjónustu um fjarskiptalækni. Þá erum við raunverulega að formgera það óformlega samband sem er í dag þegar fólk er við bráðaaðstæður einhvers staðar uppi á jökli eða uppi á fjalli, og eitthvert slys hefur orðið, og það hringir í einhvern sem hefur þekkingu á því sem upp hefur komið og fær stuðning við þær aðstæður. Við getum formgert ýmislegt og gert betur að þessu leyti. En við höfum mjög öflugt fólk sem hefur lært inn á kerfið og lært að vinna með það og hefur í raun búið það svolítið til með okkur; mér fannst það athyglisverð athugasemd hér. Hv. þm. Guðný Birna Guðmundsdóttir kom með mjög gott innlegg sem styður kannski við það sem er markmiðið með frumvarpinu; það er ekki að leysa allan mönnunarvandann heldur að styðja við þetta kerfi okkar og stuðla mögulega að betri mönnun. Um leið verðum við að gera fjölmargt annað og ég held að allir hv. þingmenn séu sammála því. Ég vil bara að lokum, hæstv. forseti, þakka þessa umræðu. Ég er ekki í vafa um það, út frá þeirri jákvæðni sem ég skynja hér fyrir þessari breytingu, að málið fái góðan framgang í hv. velferðarnefnd.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra laga um uppbyggingu og rekstur flugvalla og þjónustu við flugumferð. Með frumvarpi þessu er lagt til að sett verði heildstæð lög um rekstur og uppbyggingu flugvalla auk rekstrarstjórnunar flugumferðar og flugleiðsöguþjónustu sem ríkinu ber að sjá til að sé til staðar. Frumvarpið mun því fela í sér einföldun regluverks og er ætlað að draga fram verkefni stjórnvalda á þessu sviði með skýrari hætti en áður hefur verið gert. Verði frumvarpið að lögum falla úr gildi á sama tíma þrenn lög sem nú gilda á þessu sviði. Í fyrsta lagi lög um stofnun hlutafélags um flugleiðsöguþjónustu og flugvallarekstur Flugmálastjórnar Íslands, nr. 102/2006, í öðru lagi lög um stofnun opinbers hlutafélags um rekstur Keflavíkurflugvallar o.fl., nr. 76/2008, og í þriðja lagi lög um samruna opinberu hlutafélaganna Flugstoða og Keflavíkurflugvallar, nr. 153/2009. Þessi þrenn lög hafa saman að geyma ýmis ákvæði um stofnun umræddra félaga, hlutverk þeirra og innra starf og liggja ákvæði þeirra í dag til grundvallar þessari starfsemi ríkisins. Virðulegi forseti. Ég mun nú gera grein fyrir meginefni frumvarpsins. Skipta má efni frumvarpsins í fimm hluta. Í fyrsta lagi eru skilgreind þau verkefni við rekstur og uppbyggingu flugvalla og rekstrarstjórnunar flugumferðar eða flugleiðsöguþjónustu sem stjórnvöldum ber að sjá til að sinnt sé af hálfu ríkisins sem og þau meginmarkmið sem stefnt skal að við framkvæmd þeirra verkefna. Þessi verkefni eru að hluta til skilgreind sem verkefni Isavia ohf. í gildandi lögum en skýr markmiðssetning með tilvísun í stefnuáherslur stjórnvalda er nýmæli í lögum. Í öðru lagi er kveðið á um að Isavia skuli sinna umræddum verkefnum fyrir hönd ríkisins á grundvelli þjónustusamninga með svipuðum hætti og undanfarin ár. Í þriðja lagi eru tekin upp sambærileg ákvæði og í gildandi lögum sem snúa sérstaklega að starfsemi Keflavíkurflugvallar, bæði gagnvart öryggissvæðum á vellinum sem og þeim hefðbundnu verkefnum sveitarfélaga sem rekstraraðilinn fer með innan flugvallarsvæðisins. Í fjórða lagi eru, eins og áður var nefnt, felld úr gildi eldri lög á þessu sviði, samanber það sem áður var rakið. Að lokum er í fimmta lagi lagt til að tekið verði upp varaflugvallargjald. Frumvarpið leggur til breytingu á lögum um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 88/1991, þar sem kveðið er á um innheimtu 200 kr. varaflugvallargjalds á hvern flugfarþega. Gjaldið verði lagt á komu- og brottfararfarþega í innanlands- og millilandaflugi, þó með þeirri undantekningu að farþegar sem millilenda greiði aðeins vegna brottfarar frá landinu, sem sagt aðeins einu sinni. Gert er ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs vegna gjaldsins verði á bilinu 1,2–1,6 milljarðar og fer það eftir þróun farþegafjölda. Mun Isavia ohf. innheimta gjaldið af flugrekendum og skila í ríkissjóð. Mikilvægi þess að byggja upp trausta og örugga varaflugvelli á landinu ætti flestum að vera ljóst. Fyrir liggur að Egilsstaðaflugvöllur og flugvöllurinn á Akureyri gegna mikilvægu öryggishlutverki í millilandaflugi og það sama gildir auðvitað um Reykjavíkurflugvöll. Til að þeir geti sinnt því hlutverki með fullnægjandi hætti er nauðsynlegt að ráðast í uppbyggingu á umræddum flugvöllum. Varaflugvallagjaldinu er ætlað að standa straum af slíkri uppbyggingu. Þá er einnig rétt að líta til þess að með traustum varaflugvöllum verður flugrekendum gert mögulegt að fljúga til landsins með minna magn af eldsneyti sem aftur dregur úr losun vegna flugs. Umhverfissjónarmið mæla því einnig með uppbyggingu varaflugvalla. Í frumvarpinu er ekki að finna ákvæði um skipulag eða innra starf Isavia ohf. Litið er svo á að slík ákvæði eigi ekki heima í lögum um verkefni ríkisins á þessu sviði. Félagið starfar á grundvelli þess ramma sem markaður er í lögum um opinber fjármál og í hlutafélagalögum sem og í eigendastefnu og samþykktum félagsins. Sé þörf á sérstökum lagaákvæðum um starfsemi félagsins ættu þau heima í sérlögum þar um. Eftir sem áður verður hins vegar gert ráð fyrir því að Isavia ohf. og dótturfélög þess sinni að meginstefnu til verkefnum ríkisins á þessu sviði á grundvelli þjónustusamninga við ráðuneytið, eins og áður segir. Víðtækt samráð var haft við gerð frumvarpsins við hagsmunaaðila, fjármála- og efnahagsráðuneytið, utanríkisráðuneytið, Samgöngustofu, Isavia og Skattinn. Talið er að skýrt og uppfært lagaumhverfi á þessu sviði muni styðja við hagkvæman rekstur flugvalla og flugleiðsöguþjónustu og stuðla þannig að framgangi stefnu stjórnvalda á þessu sviði. Ég hef nú farið yfir meginefni frumvarpsins. Verði það að lögum er gert ráð fyrir auknum tekjum og þar af leiðandi jákvæðum áhrifum á afkomu ríkissjóðs. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar sem og 2. umr.

Forseti. Einföldun og skýrleiki eru meginmarkmið þessa frumvarps og það er einmitt gott að draga þræði úr ólíkum lögum saman á einn stað þannig að við sjáum betur um hvað málið snýst. Þess vegna langar mig að spyrja um 5. gr. frumvarpsins sem fjallar um alþjóðlegar skuldbindingar á öryggissvæðinu á Keflavíkurflugvelli. Þar er vísað í ýmislegt sem ríkið hefur skuldbundið sig til gagnvart NATO og Bandaríkjunum og fleirum, hvort það þurfi ekki að fá þær upplýsingar á einn stað, kveða á um einhvers konar skrá yfir þessa alþjóðlegu samninga eins og er í 1. mgr. greinarinnar gert t.d. með eignaskrá Atlantshafsbandalagsins. Þar er skrá til staðar sem hægt er að vísa í. Ég nefni þetta vegna þess að t.d. er mikil skuld uppi í utanríkisráðuneyti þegar kemur að því að birta alþjóðasamninga. Þeir bíða oft árum saman og jafnvel í rúman áratug eftir að vera birtir. Síðan langar mig bara að nefna það 

Ég minni hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Varðandi alþjóðlegar skuldbindingar og annað þá kemur þessi grein þarna inn og eins og ég býst við að hv. þingmaður viti þá heyra allir þeir samningar og þau samskipti sem að öðru leyti eru undirliggjandi þættir í þessari grein undir utanríkisráðuneytið. Það er sjálfsagt mál fyrir nefndina, held ég, að ræða það. Það sem við erum fyrst og fremst að gera með þessum einfaldleika og skýrleika er að taka saman öll þessi lög, þrenn lög, þar sem eru ólíkar greinar sem vísa til nýstofnaðs Isavia 2009 og reyna að koma því fyrir á einum stað og þar með svona skuldbindingum eins og þarna er vísað til. Þær heyra að öðru leyti undir utanríkisráðuneytið og ég hvet nefndina til þess að fá utanríkisráðuneytið á fund og ræða það hvort hægt sé að gera gangskör að því að einfalda aðgang að þeim upplýsingum.

Frú forseti. Nú langar mig að víkja að 6. gr. frumvarpsins sem fjallar um skipulagsnefnd Keflavíkurflugvallar sem er dálítið óvenjulegt apparat innan hins opinbera kerfis, og hér er lagt til að fækka fulltrúum úr sex í fimm. Ég vænti þess að það sé vegna þess að sveitarfélögin Garður, Reykjanesbær og Sandgerði eru ekki lengur öll til. En mig langar að velta því upp með ráðherra hvort við værum með því að missa ákveðið jafnvægi sem ríkir í nefndinni í dag. Hún er með sex fulltrúum, þar af eru þrír frá sveitarfélögunum í nærsamfélaginu. Þetta er ákveðið jafnvægi sem ég velti fyrir mér hvort við megum við að missa, hvort halda eigi þessum fulltrúum þremur en bjóða þeim sveitarfélögum sem um ræðir að tilnefna sameiginlega í þau sæti. Síðan langar mig að spyrja líka um 6. gr., hvers vegna lokamálsgreinin vísi ekki lengur til þess að hafa skuli samráð við skipulagsnefndina varðandi bæði 2. og 4. mgr. heldur bara 2. mgr. Af hverju er 4. mgr. tekin út úr því samráði?

Virðulegur forseti. Það er rétt að skipulagsnefnd Keflavíkurflugvallar er svolítið sérstakt fyrirbæri þar sem skipulagið á þessu svæði heyrir undir utanríkisráðuneytið en ekki viðkomandi sveitarfélag eins og hefðbundið er og algengast og við þekkjum. Ég held að það sé rétt hjá hv. þingmanni að þessi breyting er sprottin upp úr því að sveitarfélögum var fækkað en það hafa ekki neinar áhyggjur sprottið upp hjá sveitarfélögunum af því að þau væru þá að missa eitthvert hlutfall af valdi enda er þetta samráðsvettvangur sem hefur, held ég, að nokkru leyti gengið ágætlega og menn hafa alla vega getað farið í þá uppbyggingu sem til þarf. Varðandi spurningu hv. þingmanns, um af hverju ekki sé vísað til 4. mgr., þá er ég bara ekki með svar við því og verð bara að treysta því að nefndin taki það upp við ráðuneytið eða ráðuneytið hafi frumkvæði að því að hafa svör um það.

Frú forseti. Mig langar að víkja að varaflugvallargjaldi og spyrja hæstv. ráðherra, Sigurð Inga Jóhannsson, um fyrirkomulag þess, hvort komið hafi til greina við ákvörðun varaflugvallargjalds að loftför yrðu flokkuð sérstaklega. Það fylgir svipað umfang einkaþotum og farþegaflugvélum en ef þú tekur hlutfallslegt gjald af farþegum einkaþotanna þá skilar sér mun lægra gjald til uppbyggingar varaflugvallanna. Einnig langar mig að spyrja út í það að miðað við greinargerð þá er eingöngu getið um Akureyrarflugvöll og Egilsstaðaflugvöll og hvort líta megi á þetta sem staðfestingu þess að Reykjavíkurflugvöllur sé orðinn víkjandi og þá eigi að líta til hinna flugvallanna sem aðalvaraflugvalla fyrir Keflavíkursvæðið.

Virðulegi forseti. Svo að ég svari því fyrst sem kom fram hjá hv. þingmanni síðast, er varðar Reykjavíkurflugvöll, þá er það langt í frá. En Reykjavíkurflugvöllur er eins og hann er og hann þarf auðvitað viðhald og endurnýjun og það þarf auðvitað að laga flugstöðina. Á Akureyri og Egilsstöðum þarf að byggja upp bæði flughlöð og flugbrautir til þess að þeir vellir geti í raun og veru tekið við þeim flugvélum sem þar eru undir. Áhersla verður lögð á uppbyggingu þeirra sem varaflugvalla en mikilvægi Reykjavíkurflugvallar má alls ekki vanmeta, það er gríðarlega mikið í þessu kerfi okkar í dag. Það hefur verið bent á það í skýrslum að það þurfi tvo flugvelli hér vestan Hellisheiðar eða á suðvesturhorninu með stuttu millibili og það hefur oft sýnt sig að það er nauðsynlegt. Varðandi einkaflugvélarnar er varaflugvallargjaldið lagt á hvern farþega og það verður að vera einfalt, það er skattur og verður að vera skilgreint og það verður að vera skýrt og þess vegna er það gert svona. En það ætti hins vegar ekki að koma í veg fyrir að flugvellir geti haft sínar eigin gjaldskrár um aðrar flugvélar eftir því sem þeim hentar og þar með einkaflugvélar ef þeir vilja.

Frú forseti. Mig langar að þakka hæstv. innviðaráðherra fyrir svar við andsvari. Ég ætla bara ítreka að hér er ég að vísa til einkaþota sem eru þá fyrst og fremst flugför sem eru notuð til farþegaflutninga milli landa en ekki endilega einkaflugvéla sem eru nýttar raunverulega þannig að þær taka á loft frá einum flugvelli og lenda jafnvel á sama flugvelli eða eru bara til einkanotkunar einstaklinga innan lands. Ég geri ráð fyrir að þetta eigi fyrst og fremst við um fólk sem fer til og frá landinu en það ætti að vera hægðarleikur að flokka sérstaklega flugför sem taka til þess að gera fáa farþega og setja sérstakt gjald á slík loftför enda hefur það sýnt sig að þetta eru þau loftför sem menga hvað mest, svona út frá sjónarhóli hnattrænnar hlýnunar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir tækifærið til að svara aftur, ég var bara ekki nógu skýr. Ég skildi alveg þingmanninn og vissi að hann var að tala um þessi tilteknu loftför. Ég er alveg sammála honum að mengun á hvern farþega er auðvitað býsna há í slíkum vélum sem fáir ferðast í. Ég vil líka ítreka að þegar lagt er á varaflugvallargjald þá verður það að vera skattur. Það verður að vera einfalt, það verður að vera skýrt og þess vegna geta ekki verið mismunandi leiðir í því og þess vegna felst það í því að leggja á 200 kr. í gegnum þá leið sem farin er til þess að hafa það tryggt og fela Isavia rukkunina. En eins og ég segi, ég held að það ætti ekki að koma í veg fyrir að flugvellir geti haft mismunandi gjaldskrár fyrir mismunandi tegundir af flugförum.

Frú forseti. Árið 2007 hófu Flugstoðir starfsemi og komu inn í staðinn fyrir Flugmálastjórn Íslands, sem var í rauninni bæði stjórnsýslustofnun og rak flugvelli, flugvallakerfið. Kerfinu var breytt, það urðu miklar breytingar og eftir að herinn fór þá var Keflavíkurflugvöllur ohf. stofnaður. Síðan var þetta, ef við förum hratt yfir, sameinað í maí væntanlega 2010. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hefur ráðuneytið eitthvað farið yfir hvernig þetta hefur gengið fyrir sig? Þá er ég kannski að vísa í það hvernig þetta ohf. hefur virkað og kannski á allra síðustu árum eftir að Isavia tók raunverulega við innanlandsflugvallakerfinu og málefni innanlandsflugsins og -kerfisins færðust mjög langt frá okkur hér í þessum þingsal. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni, sem er nú fjölkunnugur á þessu sviði, fyrir andsvarið. Ég veit að við deilum þeirri skoðun að við hljótum að fagna því að nú sé verið að leggja á varaflugvallargjald aftur því að í þessum breytingum var það til að mynda eitt af því sem var fellt niður. Sagan hefur svolítið verið sögð í skýrslum sem hv. þingmaður hefur staðið fyrir og veitt forsvar og þar er reyndar rökstuðningur fyrir því að fara þessa leið einnig. Ég vil bara þakka hv. þingmanni fyrir alla þá vinnu og þann stuðning í þessu máli. Ég held að það hafi verið mistök og ýmsir sem voru í þessum geira bentu á að það að fella gjaldið niður 2010 myndi verða til þess að kerfið yrði undirfjármagnað seinna meir. Ef við lítum síðan til baka og skoðum hvernig gengið hefur þá erum við núna að gera fimm ára samninga, þeir hafa gengið ágætlega. En okkur hefur raunverulega skort fé til þess að byggja upp varaflugvellina sem eru auðvitað hluti af millilandafluginu, höfum verið að nota það úr innanlandsfluginu, sem er galli, þannig að ég held að hér séum við loksins komin með tæki sem við misstum 2010.

Frú forseti. Það er náttúrlega gríðarlega erfitt að tala um þessi málefni á einni mínútu 

Virðulegur forseti. Ég biðst afsökunar, þetta verður líka meðsvar en ekki andsvar. En ég ætla bara að þakka hv. þingmanni fyrir hans áhuga og elju við að berjast fyrir þessum hlutum. Ég hef allan minn feril í þessum samgöngumálum og flugmálunum, frá því að ég kom inn í ráðuneytið 2017, í raun og veru verið að vinna í þessa átt, að tryggja það að við myndum reka þetta kerfi okkar einhvern veginn saman, gætum byggt upp varaflugvellina sem eðlilegan hluta af heildarflugvallakerfinu í landinu. Við getum ekki verið að byggja upp Keflavíkurflugvöll og verið að stækka hann alltaf ef við erum ekki með varaflugvellina með, hvort sem er bara út af lágmarksöryggisþjónustu en líka út af þeirri þjónustu sem við höfum nefnt hérna og loftslagsmálum et cetera. Þannig að ég held að hér séum við að taka mjög stórt skref og ég veit að ég get treyst á stuðning þingmannsins og vonandi þingheims alls í að klára þetta hratt og vel.

Virðulegur forseti. Ég ætla líka að tala um varaflugvallargjald, það er pínu þemað í andsvörum núna. Þetta er líka mesta nýmælið í frumvarpinu og vekur mesta athygli og ég þakka fyrir sögulega upprifjun því að hér er í raun verið að endurvekja gamalt fyrirkomulag. Ég ætla ekki að efast um að það hafi safnast upp innviðaskuld þarna. Maður fer samt alltaf að hugsa um það, þegar svona fé tekið og rennur í ríkissjóð og síðan eru áform um að úthluta því, hvernig nákvæmlega verklagið er við úthlutun á því. Mér finnst það vera mjög almennt orðað í greinargerð og í stefnuskjölum hvert þetta rennur. Kannski er það bara mín vanþekking og ég hef ekki borað nógu vel ofan í þetta, en það væri ágætt að fá nokkur orð um verklagið við úthlutun.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Nei, það er ekki hans vanþekking á þessu. Fyrir nokkrum árum með lögum um opinber fjármál þá lögðum við af … 

Virðulegi forseti. Ég geri mér grein fyrir því að það er almennt ekki lengur þannig að tekjustofnar séu markaðir og ég tel það ekki endilega vandamál en það hlýtur líka að kalla á einhvers konar verklag við úthlutun á þessu fjármagni. Það gleður mig að heyra að tölur bendi til þess að það sé þarna samhengi á milli. En ég er kannski bara enn og aftur að velta fyrir mér hvort það hafi farið fram greiningar nú þegar á þörfinni á hverjum stað fyrir sig og hvort þessar innheimtutekjur séu í samræmi við hana, þ.e. kannski að dýpka svolítið hugsunina um nákvæmlega hvernig úthlutun á þessu fer fram.

Virðulegur forseti. Það er rétt að eitt er að birta tölur í fjármálaáætlun og sýna þannig staðfastan vilja til þess að hlutirnir fari þangað og svo í hvað þeir fara. Það liggur auðvitað nokkuð fyrir í greiningum margra síðustu ára í þjónustusamningum sem við höfum verið með við Isavia. Það er vísað til þess í greinargerðinni og það er vitað nokkuð vel í hvaða hluti þarf að fara fyrst og hvernig það verður gert. Þar af leiðandi er þetta nokkurra ára verkefni, tíminn sem það tekur að byggja upp annars vegar akstursbraut sem getur safnað flugvélum og flughlað á Egilsstöðum og hins vegar að klára þá uppbyggingu sem er í gangi á Akureyrarflugvelli og svo að halda í raun og veru áfram að tryggja viðhald þessara þriggja alþjóðlegu flugvalla, Reykjavíkurflugvöllur þar með talinn, þannig að það liggur fyrir og Isavia er auðvitað sérfræðiaðilinn sem greinir það.

Frú forseti. Ég fagna mjög þessu frumvarpi og sérstaklega þeim hluta sem snýr að varaflugvallargjaldinu. Þetta er það efni sem ég hef örugglega rætt mest síðan ég byrjaði á þingi 2016, nákvæmlega þetta mál sem snýr að varaflugvallargjaldinu og að tryggja flugöryggi og raunverulega þjóðaröryggi í ákveðnum þáttum sem snúa að þessu máli og uppbyggingu alþjóðaflugvallakerfisins. Mér finnst það líka bara gott mál, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra, að einfalda regluverkið, þróa lagaumhverfið og þétta það. Hér erum við að fjalla um það að í hinum vestræna heimi er flugrekstur hvergi stærri sem hlutfall af landsframleiðslu heldur en á Íslandi. Þetta er mjög stórt í okkar umhverfi og við erum aftur farin að reka um 50 farþegaflugvélar frá landinu og erum að ná aftur þessum tölum sem voru fyrir Covid-faraldurinn. Í grunninn snýst málið sem ég ætla að tala mest um, varaflugvallargjaldið, raunverulega um að tryggja þennan öryggisþátt sem tengist alþjóðaflugvallakerfinu. Í dag eru fjórir flugvellir í alþjóðaflugvallakerfinu. Það er Keflavíkurflugvöllur sem langmest af umferðinni fer um, en síðan eru aðrir þrír flugvellir; Reykjavíkurflugvöllur, Akureyrarflugvöllur og Egilsstaðaflugvöllur. Reykjavíkurflugvöllur kom fram í máli hv. þingmanns áðan og ég held að það sé alveg full þörf að hafa hann með í þessu máli. Hann er reyndar það svæði sem getur tekið við flestum vélum á sama tíma þegar kemur upp ákveðið neyðarástand sem er í rauninni verið að fjalla um hér, þegar koma upp ákveðnar aðstæður í flugi. Í neyð væri hægt að koma þar fyrir 15–20 farþegavélum þegar best lætur. En það eru ákveðnir vankantar, stuttar flugbrautir og við þekkjum alla þá umræðu. Á Akureyri eru það sirka fimm vélar í dag sem væri hægt að leggja þar á flughlaðinu. Nú á að fara að malbika í sumar á Akureyrarflugvelli þannig að eftir þær breytingar þá hugsa ég að það gætu verið 12–15 vélar - þotur, við erum að tala um þotur - sem gætu lagt þar í svona ástandi. Það er mikil breyting. Á Egilsstöðum er það svipað í dag, fjórar, fimm þotur, og það er nauðsynlegt að fjölga þar líka og koma með svipað kerfi í fjölda og annað þannig að völlurinn geti tekið við 10–15 vélum. Ég held að það sé vilji hæstv. ráðherra og ráðuneytisins og skilningur á að það verði farið líka í þær framkvæmdir. Þar erum við að tala fyrst og fremst um að stækka flughlaðið. Þar hefur líka verið umræða um akstursbrautir, bæði til að leggja vélum á ef alvarleg staða kemur upp og koma þarf mörgum vélum niður og síðan til að hraða því að vélar komist að flugbrautinni. Miðað við landfræðilega legu Íslands þá sjá það allir, held ég, í þessum þingsal að þetta eru gríðarlega fjarlægðir. Ætli það séu ekki 1.300–1.400 km til Glasgow, sem er sá flugvöllur sem er næstur erlendis. Það eru um 400 km frá Keflavíkurflugvelli til Egilsstaða og sirka 250–260 til Akureyrar, þannig að þið sjáið muninn. Þetta þýðir, eins og kom í máli hæstv. ráðherra áðan, að ef við erum ekki með varaflugvellina hérna á Íslandi þá þarf að bera meira eldsneyti, kolefnissporið verður stærra og þetta er þess vegna umhverfismál og það er að verða stærra og stærra mál í allri þessari umræðu. Og hvað þá líka þegar við verðum farin að tala um rafeldsneyti og annað á flugvélar, vetni eða hvað við förum með á vélarnar, þá gæti þetta jafnvel orðið enn þá stærra og mikilvægara mál í því samhengi innan mögulega ekki svo margra ára. Þetta er alveg nýr vinkill í málinu á síðustu örfáum árum. Það má geta þess með slíkar vélar að Airbus reiknar með að vera komið með stórar farþegaþotur í loftið 2035. Það er ekki lengra en svo fram í tímann sem þeir stefna að, 150–160 sæta vélar í loftið á þeim tíma. Eins og ég kom inn á áðan þá hefur þetta kerfi verið mjög fjársvelt undanfarið. Það gekk ágætlega með flugvallakerfið hérna fyrir 2011, en þá var varaflugvallargjaldið gamla tekið af. Það kom fram hjá mér áðan að það var 1.450 milljónir til 2018 en fór niður í 350 á verðlagi 2018. Það er gríðarlegur munur. Þetta eru 1.000–1.100 milljónir á ári, ár eftir ár. Ef við myndum framreikna það um fimm ár, til 2023, ég náði nú ekki að reikna það í dag, ég var að sinna öðrum hlutum, þá kæmi mér ekki á óvart að þessi innviðaskuld á verðlagi dagsins í dag gæti verið kannski 1.300–1.400 milljónir, ár eftir ár. Það hefur komið fram að áætlaður kostnaður við Egilsstaðaflugvöll, sem er kannski stærsta framkvæmdin sem er fyrirhuguð varðandi flugvellina á næstu árum, gæti verið öðru hvorum megin við 10 milljarða. Í þessu samhengi hefur komið fram, þegar við unnum að þessari skýrslu sem að einhverju leyti er farið eftir hér, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra, ætli það hafi ekki verið í nóvember 2019 sem henni var skilað, að það hefur verið mjög erfitt að fá fjármagn fram. Ríkisstjórnin sem var þá við völd tekur gjaldið af og þetta hefur ekkert komið til baka. Það eru fáir hlutir, held ég, í íslenska innviðakerfinu hér á landi sem hafa lent í öðru eins áfalli eftir fjármálahrunið sem var aldrei bætt. Á sama tíma erum við að tala um iðnað sem er gríðarlega stór í öllu samhengi. Ætli veltan verði ekki einhvers staðar á milli 150–200 milljarðar af flugi hjá millilandaflugfélögunum á Íslandi, gæti mögulega farið yfir 200, ég held að þetta eigi eftir að stækka mjög hratt. Ferðaþjónustan er að ná aftur sinni fyrri stöðu. Mig minnir að það hafi verið 2018 sem voru mestar gjaldeyristekjur af ferðaþjónustunni og fluginu, yfir 500 milljarðar, sem voru 42% af öllum gjaldeyristekjum Íslendinga það ár. Í fyrra var hlutfallið 20–25% af gjaldeyristekjum Íslendinga sem kom af þessu. Það er bara rétt að þingheimur hafi í huga hvaða stærðir við erum við að tala um og hvaða öryggi við erum að tala um tengt þessu. Það er ágætt að vitna í - það er ekki hægt að koma víða við í þessu á 15 mínútum - umsögn sem Icelandair kom með 2018, 2019, í þarsíðustu samgönguáætlun. Ég hef nú gleymt blaðinu mínu einhvers staðar en þar var Icelandair að tala um að mesta öryggisógn við flugöryggi á Íslandi væri hvað flugvallarstæðin væru lítil á Akureyri og Egilsstöðum ef það kæmi upp alvarlegt ástand. Ástæðan fyrir því að ég er að eltast við þetta mál svona lengi er að ég hef bara orðið vitni að svona dögum og verið í vinnunni þegar svona ástand kemur upp og er svolítið brenndur af því að hafa upplifað þetta á eigin skinni. En þá voru ekki eins margar vélar í loftinu og eru núna, þeim hefur fjölgað svo gríðarlega. Ef við setjum þetta í samhengi þá voru, þegar við leggjum af gamla varaflugvallargjaldið, um 500.000 ferðamenn sem komu til landsins, 20–25 þotur á dag, en 2018 voru yfir 100 vélar að koma á dag og það er fyrst og fremst á ákveðnum klukkustundum í sólarhringnum, þ.e. þegar eru að koma inn margar vélar frá Bandaríkjunum milli kl. fjögur og sex á morgnana og síðan þegar þær koma inn frá Evrópu um þrjú, fjögurleytið á daginn. Þá koma tugir véla á sama tíma. Það gerir þessa mikla sérstöðu á tengiflugvellinum í Keflavík og skýrir af hverju þörfin er svona mikil vegna þess að þetta er ekkert jöfn traffík yfir daginn, þær eru ekkert að tínast inn til Keflavíkur yfir allan sólarhringinn. Það eru tveir punktar í sólarhringnum þar sem við erum að fá kannski inn 30 vélar á einum klukkutíma. Það er oft talað um 2. apríl 2018 þegar sex vélar Icelandair þurftu að lenda á Akureyri og Egilsstöðum, tvær fóru á Akureyri og fjórar á Egilsstaði, í þessari morgunpúllíu þegar voru að streyma hingað vélar frá Bandaríkjunum. Þá var WOW Air starfandi, nú er Play komið í staðinn, annað félag. Það hafa væntanlega verið 25–30 vélar að koma inn á tveim, þrem tímum. Svo byrjaði að snjóa meira heldur en var reiknað með í veðurspánni. Fyrstu vélarnar sem voru byrjaðar dóla yfir Keflavíkurflugvelli náðu flestar að lenda, frá WOW á þeim tíma. Svo komu Icelandair-vélarnar, þær byrjuðu að dóla þarna yfir og sex af þeim vélum gátu ekki lent í Keflavík og þurftu að fara á Egilsstaði og Akureyri. Og ein af þeim vélum sem voru að lenda á Egilsstöðum var raunverulega komin að því að lýsa yfir neyð, ég er ekki með blaðið sem ég ætlaði að vera með og man ekki hvort hún lýsti yfir neyð eða var, held ég, átta mínútum frá því að senda út „mayday, mayday, low fuel“ eða lítið eldsneyti. Hjá annarri vél var ekki mikið eldsneyti. Þannig að þetta er bara raunveruleg hætta. Það vill svo til að ég var að vinna og horfði á þetta gerast. Þetta var í páskafríinu 2018 og ég var að halda við skírteininu mínu og ég sá þetta gerast á radarnum. Þetta er þannig eitthvað sem maður er bara með í fingurgómunum. Þetta er rosalega mikilvægt að svo mörgu leyti. Fyrir þá sem hafa áhuga á að kynna sér málið, og hv. þingmenn líka, get ég bent á þessa skýrslu sem við unnum að og skiluðum hæstv. ráðherra, mig minnir í nóvember 2019. Þar er heilmikill rökstuðningur á bak við það af hverju við erum að fara þessa leið. Það voru ýmsar aðrar leiðir skoðaðar. En það var greinilega enginn vilji almennt, hvorki í þinginu né annars staðar, að tala fyrir því að þetta fé kæmi úr ríkissjóði. Það var mjög erfitt. Kannski erfitt ástand náttúrlega eftir hrun og annað. Ég veit ekkert hvert gamla varaflugvallargjaldið fór, ég held að það hafi farið til Keflavíkurflugvallar, í rekstur þeirrar stöðvar. Það hefur aldrei neinn neitað því. Við leituðum upplýsinga og það hefur enginn neitað því að það fjármagn í þjónustugjöldunum sem gamla varaflugvallargjaldið var hafi farið inn í rekstur Keflavíkurflugvallar. Það er kannski skiljanlegt að einhverju leyti út frá rekstri. Þið verðið að athuga það að eftir að herinn fer var gríðarlegur halli á Keflavíkurflugvelli. Á þeim árum var talað um 5–6 milljarða sem ég veit ekki hvað eru í dag, 10, 12, 13 milljarðar á ári, þannig að það var leitað allra leiða til að skapa fjárhagslegan grundvöll fyrir rekstri vallarins. Hann verður sjálfbær 2012. Það getur vel verið að það hefði verið hugsað öðruvísi ef völlurinn hefði verið orðinn sjálfbær. Þessu þarf að halda til haga. Ég vil ítreka mikilvægi þessa máls, vegna landfræðilegrar stöðu Íslands, að þetta alþjóðaflugvallakerfi, þessir fjórir flugvellir, virki sem öflugt teymi flugvalla, flugvallakerfi. Það er það sem verið er að leitast við að ná með þessu máli, fjármögnun á því. Það sem gerist í þessu - nú hef ég ekki litið á þessa fjármögnun akkúrat núna og það eru komin nokkur ár síðan skýrslunni var skilað en það var lagt til 100–300 kr. á fluglegg og það var ákveðið að fara í 200 kr. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra þá eru þetta töluverðar upphæðir. Það þarf líka að gefa þessu kraft, fara í málið af krafti núna og ljúka þessum framkvæmdum eins fljótt og hægt er. Þetta eru framkvæmdir, þetta er viðhald og síðan þarf að skoða annað. En það sem gerist núna með þessu, sem er þá ólíkt því að leita í skattkerfið og ríkissjóð, í gullkistuna, er að gjaldið verður lagt á þá sem eru að fljúga. Þeir borga sem njóta, 200 kr. á fluglegg. Það fór í pirrurnar á einhverjum hérna í vetur þegar ég sagði að þetta væri svona á við eina kókdós á hvert flug sem farið er í, þetta er mjög smá prósenta af heildarfargjaldinu, væntanlega vel innan við hálft prósent. Og ég gæti trúað, eins og staðan er núna, að 85% af gjaldinu sem verður borgað komi frá erlendum ferðamönnum sem eru að fljúga til og frá landinu. Það er svona sirka það sem ég myndi skjóta á núna en ráðuneytið er mögulega komið með einhverjar betri tölur um það. Það er mikilvægt að þingmenn átti sig líka á því hver uppistaðan í þessu. Þeir sem eru að fljúga og nýta þessa þjónustu, sem er gríðarlega mikilvæg, sem eru þessir alþjóðaflugvellir, greiða varaflugvallargjaldið, þeir greiða sem njóta. Það er lykilatriði líka að fólk hafi það í huga almennt í samfélaginu og síðan aftur við hv. þingmenn sem förum með málið. Það verður mjög spennandi að fá þetta mál inn í umhverfis- og samgöngunefnd þar sem nokkrir af þeim hv. þingmönnum sem sitja hér í salnum sitja í. Ég vona svo sannarlega að þetta gangi vel hjá okkur og við klárum þetta mál fyrir sumarið vegna þess að við erum langt á eftir í þessu, að tryggja þá stöðu sem við myndum vilja sjá í almennu flugöryggi og þjóðaröryggismálum eins og kemur fram í öðrum hliðum þessa máls, í texta frumvarpsins. En fyrir okkur Íslendinga er þetta grundvallarmál, grundvallarhagsmunir sem þarf að tryggja. Nú er bara kominn tími til, eftir að gjaldið var lagt af fyrir 12 árum, að við endurheimtum það og klárum þessi mál sem eru okkur gríðarlega mikilvæg. - Ég fann umsögnina.

Frú forseti. Félaga mínum í efnahags- og viðskiptanefnd fannst ég eitthvað neikvæður í morgun þannig að ég ætla að rétta aðeins af kúrsinn og er bara býsna jákvæður út í þetta frumvarp og tel að það sé til bóta. Ég er þá kannski sérstaklega að hugsa um þetta varaflugvallargjald. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson hefur auðvitað mikla þekkingu á þessu og fór ágætlega yfir hversu miklu máli það skiptir fyrir öryggissjónarmið okkar að flugvellirnir á Egilsstöðum og Akureyri sérstaklega séu vel útbúnir. Um tíma var svona næstum því eins og maður væri að hlusta á Í ljósi sögunnar þegar hann var að rifja upp atburðina frá 2018 og ég geri ekki lítið úr þeim. En það eru ýmsir aðrir vinklar á þessu máli heldur en bara flugöryggi. Hér áðan þegar ég var að tala um heilbrigðismál þá byrjaði ég á svipuðum nótum og ég ætla mér að gera núna vegna þess að það skiptir máli. Við erum búin að búa okkur til dálítið sérstakt samfélag hérna á Íslandi. Fyrir 100 árum vildum við verða sjálfstæð og við komumst að því að í þessu risastóra en fámenna landi þurftum við að einbeita okkur að því að búa til eina fallega og góða borg og okkur hefur tekist það og við settum niður sjúkrahús, háskóla, Alþingi, dómstóla, Þjóðleikhús og svona það helsta sem prýðir slíka staði. En fyrir vikið þá þurftum við líka að gera samkomulag um það að allir landsmenn, hvar sem þeir byggju, gætu notið í rauninni þess að sækja þangað. Að einhverju leyti hefur okkur tekist þetta, að einhverju leyti ekki. Þetta hefur þó orðið til þess að segullinn sem þetta svæði hér er, er svo gríðarlega sterkur að íbúaþróun á þessum 120 árum hefur orðið með eftirfarandi hætti: Árið 1900 bjuggu 6% landsmanna í Reykjavík. Nú eru þeir 37%. Árið 1900 voru um 11–12% höfuðborgarbúar en nú eru þeir 70–80%. Hvað þýðir þetta? Jú, þetta þýðir að við höfum byggt upp allt annars konar samfélag en þekkist nokkurs staðar í Vestur-Evrópu og raunar þarf að fara og leita dæma í Djíbútí, Panama, Kúveit og Mongólíu til að finna svipaðar aðstæður. Ég held, þrátt fyrir allt, að þetta hafi verið eina leiðin okkar og skynsamleg leið. Ég held hins vegar að við séum komin svo langt í þessari þróun að við þurfum að fara að spyrna við fótum og huga að því að byggja upp víðar. Það að vera með 98,5% af öllum ferðum til og frá landsins í gegnum þessa einu gátt á suðvesturhorni landsins hefur auðvitað töluverð óþægindi og kostnað í för með sér fyrir allt hitt fólkið. Við sem förum frá Akureyri þurfum yfirleitt að stoppa einn sólarhring hér í höfuðborginni áður en við förum til útlanda og einn á leiðinni til baka og reiknað yfir í vinnutap og tíma og allt það þá er þetta alveg óheyrilegur kostnaður. Ég vil því ekki bara líta á uppbygginguna fyrir norðan sem mikilvægan lið í að tryggja öryggi. Það er rétt sem kemur fram hjá hæstv. ráðherra að við þá tilhögun er hægt að sigla flugvélum inn til landsins með minna eldsneyti sem hefur jákvæð áhrif fyrir umhverfið, en þetta þarf líka að vera spurning um að búa til ásættanleg lífsskilyrði fyrir fólk í dreifðari byggðum. Uppbygging bæði á Egilsstöðum og Akureyri, ný flugstöð og flughlöð á báðum stöðvum, ætti að geta aukið líkurnar á því að við getum byggt upp millilandaflug frá þessum stöðum, sem er spurning um lífsgæði. Það er líka spurning um samkeppnisstöðu þessara staða. Á Akureyri er sjúkrahús, á Akureyri er háskóli, á Akureyri er menningarmiðstöð sem heitir Hof og er svona minni útgáfa af Hörpu og til þess að við getum laðað til okkar fólk sem vill koma og vinna, með mikla menntun að baki og getur valið sér búsetu í Gautaborg, Kaupmannahöfn, Reykjavík eða Ósló, þá þurfum við einfaldlega að gera þessu fólki kleift líka að lifa við svipuð skilyrði. Þetta er spurning um samkeppnisstöðu líka og jafnræði og réttlæti. Hér voru færð rök fyrir því að öryggishlutverk þessara tveggja flugvalla leiddu til umhverfislegs ávinnings, með minna eldsneyti á varatönkum. Þá veltir maður því fyrir sér hvort það sé ekki líka umtalsvert skynsamlegri leið til þess að byggja upp sjálfbæra og vistvænni ferðaþjónustu hér á landi að gefa þeim sem þó það vilja kleift að fljúga beint inn á Norðurland og Austurland. Núverandi fyrirkomulag hefur þróast með þeim hætti að við erum með algjöra ofbeit ferðamanna á höfuðborgarsvæðinu og suður að Gullfossi og Geysi á meðan við erum með vannýtt svæði úti um allt land. Þetta er bara ekki skynsamlegt. Það er svo margt annað sem mælir í rauninni með því að við veitum þessu frumvarpi brautargengi en bara öryggisþættirnir, þótt ég geri alls ekki lítið úr þeim og kannski skipta þeir á endanum allra mestu máli, að fólk geti verið tryggt þegar það flýgur. Þannig að ég kem bara hérna upp til að lýsa yfir jákvæðni gagnvart þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Það er kannski vel við hæfi að 3. þm. Norðaust. stígi hér upp í pontu og ræði mikilvægi varaflugvallargjalds og sýnir einmitt mikilvægi þessa verkefnis og að þetta komist hér í gegn. Uppbygging varaflugvallanna á Íslandi hefur ekki verið í samræmi við vöxt alþjóðaflugsins síðustu misseri. Við þurfum að horfast í augu við það að það þarf að ráðast í nauðsynlegar framkvæmdir svo að flugvellirnir geti sinnt hlutverki sínu sem mikilvægar gáttir inn í landið, þ.e. að við getum tekið á móti fleiri farþegum og flugvélum og einmitt líka haft tækifæri til þess að stýra því hvert ferðamenn fara. Við höfum örugglega öll heyrt því fleygt að Ísland sé orðið uppselt en það er svo sannarlega ekki, því að við sjáum alveg tækifæri víðs vegar um landið þó að það sé orðið ansi þétt setið hér á suðvesturhluta landsins. Með þessu frumvarpi er verið að leggja til svokallað varaflugvallargjald, sem er hóflegt gjald á hvern farþega sem þó getur skilað stjórnvöldum um 1,2–1,5 milljörðum á ári ef við erum að miða við 6 milljónir farþega. En auðvitað benda allar spár til þess að þessar upphæðir geti jafnvel orðið enn hærri, farþegaspár gera ráð fyrir mun fleiri farþegum. Ísland er eitt af fáum ríkjum í heiminum sem leggur engan skatt á flugferðir en skattheimta sem þessi er mjög sambærileg við það sem gerist í flestum öðrum ríkjum innan EES. Það er því mikilvægt að við nýtum skynsamlegar leiðir til að fjármagna uppbyggingu á nauðsynlegum innviðum. Ég tel það því vera afar skynsamlegt skref að stíga að fara í þessa gjaldtöku og tryggja með því fjármagn til að fara í nauðsynlega og uppsafnaða uppbyggingu á innanlandsflugvöllunum okkar. Við þurfum auðvitað að horfa til þess að forgangsraða verkefnunum okkar, byrja þar sem skórinn kreppir og ef vel gengur þá væri óskandi að hægt væri að horfa til fjármagns sem myndi renna líka til annarra flugvalla sem þjónusta t.d. sjúkraflug í landinu. Það er afar mikilvægt að það sé ráðist í uppbyggingu líka á þeim. En vegna öryggissjónarmiða þá þurfum við að hafa til taks fleiri flugvelli ef loka þarf alþjóðaflugvellinum okkar í Keflavík af einhverjum ástæðum. Við sáum það t.d. gerast síðastliðinn vetur. Varaflugvellir eru ekki aðeins mikilvægir með tilliti til öryggissjónarmiða heldur opna þeir líka möguleikann á að fjölga farþegum og fjölga gáttum til landsins en eins og við vitum þá er ferðaþjónustan mikilvægur þáttur í atvinnulífi okkar og við höfum séð verulega fjölgun ferðamanna sem heimsækja landið okkar á undanförnum árum. Ein leið til að halda áfram að stuðla að þessum vexti er að tryggja að flugvellirnir okkar séu vel í stakk búnir til að takast á við þessa fjölgun ferðamanna. Við þurfum að byggja upp og stækka innviði flugvalla til að taka á móti fleiri flugvélum og farþegum auk þess sem það bætir líka vissulega heildarupplifun ferðamannanna. Við getum hins vegar ekki horft fram hjá þeirri fjárhagslegu byrði sem þessum framkvæmdum fylgir. Bygging og viðhald flugvalla krefst umtalsverða fjármuna og við verðum að tryggja það að við höfum nægilega fjármuni til að ráðast í þessar framkvæmdir. Þess vegna tel ég afar mikilvægt að við greiðum þessu umrædda varaflugvallargjaldi leið í gegnum þingið því að með því getum við hvatt fleira fólk til að heimsækja landið okkar, leggja sitt af mörkum til hagkerfis okkar á sama tíma og við getum aflað aukatekna til að styðja við framkvæmdir við flugvallarmannvirki. Það er því mín von að við hér í þinginu tökum höndum saman um að tryggja það að flugvellirnir okkar séu vel í stakk búnir til að takast á við vöxt ferðaþjónustunnar og viðhalda stöðu Íslands sem áhugaverðs ferðamannastaðar og ekki síður samkeppnishæfs áfangastaðar því að fyrir utan það að bæta upplifun ferðamanna þá eykur það líka lífsgæði okkar að hafa fleiri gáttir inn og út úr landinu.

Forseti. Mig langar rétt aðeins að víkja aftur að tveimur atriðum sem ég ræddi í andsvörum við hæstv. ráðherra. Tíminn var svo knappur hérna áðan að mér fannst ég ekki koma því almennilega frá mér. Svo er þriðja atriðið sem mig langar að nefna til viðbótar sem ekki kom fram áðan. Í fyrsta lagi er hér í 5. gr. frumvarpsins fjallað um þær alþjóðlegu skuldbindingar á sviði öryggis- og varnarmála íslenska ríkisins sem Isavia ber í starfsemi sinni að virða og standa við. Þetta er málaflokkur sem heyrir undir annan ráðherra en hér mælir fyrir frumvarpinu, það er utanríkisráðherra sem fer með þennan hlut laganna. Þótt hér sé ákvæði sem er tekið óbreytt úr gildandi lögum þá held ég að það sé full ástæða fyrir okkur að leggjast aðeins yfir þetta í vinnu nefndarinnar og sjá hvort sé hægt að koma þessu aðeins betur fyrir. Ef við ætlum að einfalda regluverkið og gera það gagnsærra, eins og hæstv. ráðherra segir að hugmyndin sé að gera með þessu frumvarpi, þá er þetta sannarlega eitt af því sem má gera betur. Skemmst er að minnast þess að fyrir þremur árum eða svo þá kom fram í svari þáverandi utanríkisráðherra við fyrirspurn að 300 alþjóðasamningar biðu birtingar. 300 alþjóðasamningar sem íslenska ríkið væri búið að gera biðu birtingar og þeir elstu í þeim stafla sem búið var að skrifa undir - ég held að sá elsti hafi verið tólf eða þrettán ára gamall. Eitthvað hefur gengið að vinna upp þessa skuld en þegar þetta er staðan varðandi alþjóðasamninga almennt þá er kannski ástæða til þess að vera með eitthvert yfirlit yfir þá alþjóðasamninga sem heyra sérstaklega til flugvallarins í Keflavík sem Isavia þarf samkvæmt þessum lögum að fylgja, að þeir séu örugglega aðgengilegir í einhvers konar yfirliti. Fordæmið er í rauninni gefið í greininni sjálfri, í fyrri málsgreininni er vísað til eignaskrár Atlantshafsbandalagsins þar sem liggur reglulega fyrir í auglýsingu sem birtist í Stjórnartíðindum um hvaða eignir er að ræða. Einfalt lítið mál. Þetta þurfum við væntanlega að ræða við hæstv. utanríkisráðherra en ekki þann ráðherra sem mælir fyrir þessu frumvarpi og ég reikna með því að nefndin muni einfaldlega gera það. Já, svo fannst mér svo skemmtilegt misræmi milli greinargerðar í tveimur frumvörpum sem þetta mál snertir, fæ kannski að nefna það, bara af því að ég gúglaði það og prentaði út, bara svo að það sé ekki til einskis. Í greinargerðinni um 5. gr. er einmitt vísað í einn af þessum samningum sem er samkomulag Íslands og Bandaríkjanna frá 26. ágúst 1983 varðandi aðgang og afnot Bandaríkjanna að Flugstöð Leifs Eiríkssonar á ófriðartímum og í neyðartilvikum. Þetta var talað um í frumvarpi sem varð að lögum nr. 34/2006, um Flugmálastjórn Keflavíkurflugvallar, nema þá var þessi samningur sagður vera frá 5. júlí sama árs og hafi verið birtur 27. júlí með auglýsingu í Stjórnartíðindum. Við reiknum með því að þetta sé einn og sami samningurinn en það að ólíkar dagsetningar geti komið fram í jafn opinberum skjölum og greinargerð með frumvarpi bendir til þess að það væri til einhvers unnið að hafa skjölun á þessu miðlæga og skýrari. Svo langar mig að nefna 6. gr. frumvarpsins sem snýr að skipulagsnefnd Keflavíkurflugvallar. Þessi skipulagsnefnd er að ég hygg einsdæmi í íslensku regluverki og helgast af því að öryggis- og varnarsvæðið á Keflavíkurflugvelli er einstakt á íslensku yfirráðasvæði. Þarna fara tveir ráðherrar með mál. Þarna hafa hefðbundin skipulagsyfirvöld ekki forræði á skipulagi og þess vegna var ákveðið í anda sátta að búa til einhverja samráðsnefnd milli sveitarfélaga og ráðherranna sem stýra þessu landsvæði. Í eldri lögum finnst mér vera eiginlega viðurkenning á skringileikanum og bara dálítið fallegt. Það er slétt tala, það eru sex fulltrúar í nefndinni. Það er óvenjulegt í nefndum að vera ekki með oddatölu af því að það er auðveldara að fá niðurstöðu í atkvæðagreiðslu með oddatölu. En þarna er slétt tala og það er jafnvægi á milli sveitarfélaga. Þrjú sveitarfélög sem voru þarna í kring fá einn fulltrúa hvert og ríkið er með þrjá fulltrúa. Nú er búið að sameina tvö af þessum sveitarfélögum þannig að ráðuneytið leggur hér til að fækka fulltrúum sveitarfélaga niður í tvo. En með því raskast jafnvægið og mig langar að beina því til nefndarinnar að við skoðum hvort við getum ekki náð jafnvæginu til baka með því að fækka bara fulltrúum ríkisins um einn á móti þannig að við verðum með fjögurra manna skipulagsnefnd þar sem formaðurinn sker eftir sem áður úr um ágreining með sínu atkvæði og það er fulltrúi ráðherra þannig að ríkið er ekki að missa nein völd með þessu. En þetta er svona tilraun til að sýna sveitarfélögunum að ríkinu þyki þetta ekki kannski sjálfsagður ráðahagur. Svo er það þriðja atriðið sem mig langar að nefna, frú forseti. Hér var einmitt bent á það af síðasta ræðumanni að hér röðuðust fulltrúar Norðausturkjördæmis upp í ræður. Þá er nú gaman að hér er kominn þingmaður Reykjavíkur og mig langar að prófa að ræða varaflugvallagjaldið út frá örlítið öðru sjónarhorni en hefur verið rætt hér á undan. Mér finnst það bara svolítið sniðug hugmynd að nota þennan massa af ferðamönnum sem koma til landsins og líka fólk sem ferðast innan lands með flugi til þess að standa undir uppbyggingu innviða á þessu sviði. Og þó að frumvarpið tali um að hér sé hugmyndin að standa straum af hlutverki tveggja af þremur varaflugvöllum Keflavíkur sem varaflugvalla er augljóst á máli þeirra þingmanna sem töluðu hér á undan mér að afleidd áhrif verða miklu meiri. Það að byggja vellina á Egilsstöðum og Akureyri upp sem öfluga varaflugvelli nýtist í miklu fleira en bara að þeir taki við einhverjum vélum sem ekki geta lent í Keflavík af einhverjum orsökum. Það nýtist einmitt til þess að styrkja þessa flugvelli sem mögulega gátt inn í landið og dreifa þannig ferðamannastraumnum víðar um landið. Ég tek undir með þeim fulltrúum Norðausturkjördæmis sem töluðu hér um að þetta væri jákvæð afleiðing þessara breytinga en þetta sýnir líka að þetta komugjald sem verið er að leggja til hér á flugfarþega nýtist til almennari uppbyggingar innviða í þágu ferðamanna. Þá held ég að það sé alveg athugandi fyrir umhverfis- og samgöngunefnd að skoða hvort megi víkka þetta út. Við höfum nú séð nokkrar atrennur að komugjöldum eða náttúrugjöldum, eða hvað það hefur verið kallað, í gegnum árin, sem við hljótum að þurfa að skoða aftur af fullri alvöru núna þegar straumur ferðamanna er að ná áður óhugsandi hæðum. Þá geta minnstu álögur á þennan hóp skilað hinu opinbera alveg gríðarlegum tekjum til þess að byggja upp ekki bara fluginnviði heldur aðra nauðsynlega innviði til þess að tryggja öryggi ferðamanna. Það að byggja ferðamannastaði, fjölsótta ferðamannastaði, snýst ekki bara um vernd náttúrunnar þótt það sé kannski hið fyrsta yfirlýsta markmið heldur snýst það líka bara um að fólk fari sér ekki að voða í drullusvaði eða á ótryggum syllum eða hvað það er. Þetta held ég að sé full ástæða til að skoða núna þegar ráðherra leggur fram frumvarp með útfærslu á komugjaldi, þó að það kallist í frumvarpinu varaflugvallargjald. Þá fæ ég kannski að taka fram að ég syrgi það ekkert þó að ekki sé talað um Reykjavíkurflugvöll í greinargerðinni af því að ég held að því minna sem fjárfest er í uppbyggingu þess flugvallar þangað til hann hverfur úr Vatnsmýrinni, þeim mun minni sokkinn kostnaður sé í þeim innviðum þegar við breytum þeim í borgarhverfi sem til stendur að byggja þar. Samhliða því að skoða einhverja útvíkkun á varaflugvallargjaldinu, eins og ég nefndi, mætti jafnvel líka rifja upp ágæta hugmynd sem hv. þáverandi þingmaður, Sigurður Ingi Jóhannsson, lagði fram í frumvarpi á 146. löggjafarþingi um að þrepaskipta svona gjaldi þannig að því lengri sem leggurinn er, því meira greiði farþegi í þennan pott. Þá væri líka hægt að ná einhverju svona jafnræðiselementi þannig að fólk sem ferðast nauðsynjarinnar vegna innan lands sé ekki að standa straum af jafn miklum kostnaði fyrir hvern legg og fólkið sem vegna áhuga eða hvers annars vegna ferðast um langan veg til þess að heimsækja landið. En þetta er eitthvað sem við leggjumst yfir í umhverfis- og samgöngunefnd og fáum vonandi einhvern góðan botn í.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vaktstöð siglinga, nr. 41/2003. Með lögum um vaktstöð siglinga var miðstöð skipaumferðar í íslenskri efnahagslögsögu komið á fót. Samkvæmt lögunum hefur vaktstöðin það hlutverk að veita skipum sem sigla um íslenska efnahagslögsögu öryggisþjónustu sem felst m.a. í vöktun og eftirliti með sjálfvirku tilkynningarkerfi skipa, móttöku og miðlun tilkynninga frá skipum sem flytja hættulegan og/eða mengandi varning, móttöku og miðlun neyðarkalla til viðeigandi aðila auk tilkynninga um óhöpp eða slys á sjó og vöktun alþjóðlegs neyðar- og öryggisfjarskiptakerfis skipa. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á þessum lögum sem stuðla að betri vöktun með siglingum farþegaskipa, bæta eftirfylgni við brotum gegn ákvæðum laganna og uppfæra tiltekin ákvæði laganna til samræmis við starfsemi vaktstöðvarinnar. Í 1. gr. frumvarpsins eru lagðar til fjórar breytingar á 2. gr. laganna. Í fyrsta lagi er lagt til að bætt verði við 1. mgr. að markmið laganna sé að tryggja siglingavernd. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga um siglingavernd, nr. 50/2004, fer vaktstöð siglinga meðal annarra stofnana með framkvæmd siglingaverndar. Vaktstöð siglinga hefur mikilvægu hlutverki að gegna við að tryggja öruggar siglingar í íslenskri efnahagslögsögu, öryggi skipa, farþega og áhafna og efla varnir gegn mengun sjávar. Með hliðsjón af þessu er talið eðlilegt að lög um vaktstöð siglinga, nr. 41/2003, hafi að geyma skírskotun til þessa hlutverks. Í öðru lagi er lagt til að tveir stafliðir bætist við 1. mgr. um hlutverk vaktstöðvar siglinga, annars vegar er um að ræða hlutverk stöðvarinnar við móttöku upplýsinga um úrgang og farmleifar skipa og hins vegar vöktun og greiningu verndarupplýsinga í tilkynningum í SafeSeaNet-kerfinu. Þessi ákvæði snúa að verkefnum sem vaktstöð siglinga annast nú þegar. Er því ekki verið að fela stöðunni ný verkefni. Í þriðja lagi er lögð til breyting á 2. mgr. þess efnis að ef tilkynning berst ekki frá skipi á reglulegum tíma eða ef vaktstöð siglinga berast upplýsingar sem gefa tilefni til að ætla að ástæða sé til eftirgrennslunar leitar- eða björgunarskipa í íslenskri lögsögu skuli hún þegar tilkynna Landhelgisgæslu Íslands um málið. Tekur sú stofnun þá við keflinu og virkjar þá sem sjá um leit og björgun. Með þessu ákvæði er aðgreining og hlutverk aðila skýrt í samræmi við lög sem gilda um leit og björgun. Þótt ákvæði þetta sé formsatriði samkvæmt núverandi fyrirkomulagi og daglegri stjórnun vaktstöðvar siglinga sem er í höndum Landhelgisgæslu Íslands er talið rétt að skýrt sé á grundvelli hvaða laga stofnunin stýrir leit og björgun. Í fjórða lagi er lögð til breyting á 3. mgr. 2. gr. laganna þess efnis að Vegagerðinni verði heimilað að fela Landhelgisgæslu Íslands að annast tiltekin verkefni vaktstöðvar siglinga. Þá verði Vegagerðinni jafnframt heimilt að gera þjónustusamning við annan eða aðra aðila um rekstur vaktstöðvar siglinga. Þá verði stofnuninni heimilt að gera samninga um einstaka þætti reksturs starfsemi vaktstöðvarinnar. Getur verið um einn eða fleiri samninga að ræða. Í gildandi lögum er kveðið á um að Vegagerðinni sé heimilt að bjóða út rekstur vaktstöðvar siglinga. Heimilt sé að skipta útboðinu í einstaka þætti. Ekki eru talin rök fyrir því að gera kröfu um að Vegagerðin haldi útboð á þessari grundvallarstarfsemi ríkisins á sviði siglingaöryggis. Vaktstöð siglinga gegnir mikilvægu öryggishlutverki í siglingum hér á landi. Verkefni hennar byggjast m.a. á alþjóðlegum skuldbindingum á sviði siglinga. Um sérhæft verkefni er að ræða sem kallar á sérstök fjarskiptakerfi og sérþekkingu. Er talið rétt að Vegagerðin hafi frekar heimild til að útvista verkefnum til Landhelgisgæslunnar eða annarra þar til bærra aðila. Tillaga þessi endurspeglar jafnframt rekstrarfyrirkomulag vaktstöðvar siglinga í dag en í gildi er þjónustusamningur milli Siglingastofnunar Íslands og Neyðarlínunnar um rekstur vaktstöðvarinnar. Sá samningur var upphaflega til 10 ára en hefur verið framlengdur og hefur Vegagerðin tekið við umsjón samningsins. Neyðarlínan sér í dag um rekstur þess vöktunar- og fjarskiptabúnaðar sem tilheyrir rekstri vaktstöðvarinnar samkvæmt þjónustusamningnum. Árið 2016 gerði Neyðarlínan samkomulag við Landhelgisgæslu Íslands um þjónustu við framkvæmd samnings um vaktstöð siglinga. Samkomulagið er ótímabundið en uppsegjanlegt með 12 mánaða fyrirvara. Samkvæmt því fara starfsmenn stjórnstöðvar Landhelgisgæslu Íslands með stjórn allra verkefna vaktstöðvarinnar. Þannig deilast verkefni vaktstöðvarinnar í dag milli Neyðarlínunnar og Landhelgisgæslu Íslands, en Neyðarlínan er ábyrg, jafnt fjárhagslega og faglega, gagnvart Vegagerðinni fyrir þeirri þjónustu sem skylt er að veita samkvæmt lögum um vaktstöð siglinga, nr. 41/2003, og þeim reglugerðum sem um starfsemina gilda. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að nýrri málsgrein verði bætt við 7. gr. laganna. Í 7. gr. er kveðið á um tilkynningu áður en komið er til hafnar. Samkvæmt greininni skulu skip, 300 brúttótonn að stærð og stærri, nema ríkisför og fiskiskip styttri en 45 metrar, sem eru á leið til hafnar, tilkynna komu sína til vaktstöðvar siglinga með tilteknum fyrirvara sem ákveðinn er í reglugerð. Lagt er til að hin nýja málsgrein kveði á um að farþegaskip sömu stærðar, sem sigli milli hafna hér á landi, skuli tilkynna vaktstöðinni um áætlaða leið að næstu höfn með tilteknum fyrirvara sem ákveðinn verði í reglugerð. Landhelgisgæsla Íslands hefur bent á að farþegaskip sem sigla milli hafna hér á landi fari ekki ávallt beina leið að næstu höfn. Þau sigli um firði í útsýnisferðum og hafi jafnvel viðkomu og hleypi farþegum í land án þess að leggja að höfn. Slíkar siglingar og viðkomur séu ekki tilkynningarskyldar og vaktstöðin viti fyrir vikið ekki ávallt um áætlanir þessara skipa sem getur valdið hættu. Rétt sé að þessi skip veiti vaktstöðinni upplýsingar um þá leið sem þau hyggjast fara. Í 3. gr. er lagt til að við reglugerðarákvæði laganna, 1. mgr. 17. gr., bætist ný málsgrein sem heimili ráðherra að setja reglugerðir um tilkynningarskyldu skipa hvort sem það sé vegna komu til eða brottfarar frá höfn, að því leyti sem það er nauðsynlegt vegna skuldbindinga samkvæmt samningi um Evrópska efnahagssvæðið. Í lögum um vaktstöð siglinga er að finna heimild til reglugerðarsetningar en talið er nauðsynlegt að setja þetta ákvæði til að veita frekari lagastoð fyrir innleiðingum gerða sem teknar hafa verið upp í EES-samninginn og breytingum sem kunna að verða á þeim síðar meir. Í 4. gr. er lagt til að í nýrri grein, 18. gr. a, verði kveðið á um stjórnvaldssektir fyrir brot gegn fimm tilteknum ákvæðum laganna sem varða tilkynningarskyldu og leiðsögu. Gildandi lög gera fyrst og fremst ráð fyrir því að brot gegn lögunum séu kærð til lögreglu til rannsóknar. Málsmeðferð er almennt kostnaðarminni fyrir aðila þegar stjórnvöld beita stjórnsýsluviðurlögum en þegar dómstólar fella dóm í opinberum málum. Kostnaður hins brotlega, t.d. vegna aðstoðar lögmanna, er oftast einnig minni þegar um stjórnsýsluviðurlög er að ræða. Þá tekur almennt mun skemmri tíma að rannsaka og beita stjórnvaldsviðurlögum en refsingu. Þá er það almennt skilvirkara úrræði að stjórnvöld beiti stjórnvaldsviðurlögum en að þau beri málið undir dómstóla. Þau stjórnvöld sem fara með eftirlit á ákveðnu sviði eru oft í lykilaðstöðu til að meta hvernig þurfi að bregðast við á skilvirkan hátt til að halda uppi lögum. Er því talið rétt að leggja til að lögfest verði ákvæði um stjórnvaldssektir fyrir tiltekin brot gegn ákvæðum laganna og reglum sem byggja á þeim. Verði frumvarp þetta að lögum getur það haft óverulegan kostnað í för með sér fyrir stjórnsýsluna. Frumvarpið er ekki talið hafa önnur áhrif á hagsmunaaðila eða stjórnsýslu. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar sem og 2. umr.

Frú forseti. Mig langaði að víkja að einu ákvæði frumvarpsins, um sektargreiðslurnar. Ég tek undir með hæstv. innviðaráðherra, Sigurði Inga Jóhannssyni, að það er ábyggilega til bóta að einfalda það ferli. Hins vegar velti ég fyrir mér hvort þessar sektir séu ekki fulllágar, sérstaklega ef við horfum til c-liðar sem varðar tilkynningar um komu með hættulegan eða mengandi varning. Þær sektir eru eingöngu á einstaklinga 25–200 þús. kr. og á lögaðila 25–500 þús. kr. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að mér finnst þetta ekki vera í neinu samræmi við alvarleika þess ef verið er að flytja slíkan farm sem getur haft stórskaðlegar afleiðingar fyrir viðkvæmt lífríki sem er að finna víða við strendur Íslands. Ég held að ef ætlunin er að sektirnar feli í sér einhvern fælingarmátt þá þurfi einfaldlega að bæta svolítið hressilega í, í það minnsta hvað varðar þennan þátt. Mig langaði að spyrja ráðherra hvort ætlunin hafi ekki verið sú að þessar sektir ættu að endurspegla betur alvarleikann.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég get svarað því þannig að ef um meiri háttar brot er að ræða, alvarlegri, eru þau eftir sem áður kæranleg. Hér er verið að beita stjórnvaldssektum og það verður að vera mat hverju sinni hvort það sé meiri háttar brot eða það varði hugsanlega stjórnvaldssektum. Svo er það auðvitað líka þannig samkvæmt íslenskum lögum að verði mengunarslys eða eitthvert óhapp vegna brota er útgerð þess skips og tryggingartakar ávallt ábyrg fyrir öllum þeim kostnaði sem þar hlýst af. Það reynir náttúrlega á það núna við þetta hálfgerða strand flutningaskipsins á Húnaflóa, sem vonandi sleppur og fer vel. En það eru þessi lög fyrir hendi sem gera það að verkum að ég óttast þetta ekki í sjálfu sér. Ég treysti því að nefndin fái enn betri og viðhlítandi svör við þessum áhyggjum sem þingmaðurinn varpar hér fram.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið við andsvari og já, ég deili því með honum að við vonumst auðvitað til þess að þetta hálfgerða strand fari vel og ekki hljótist af neitt meiri háttar tjón, hvorki fyrir útgerðina né lífríkið. Ég held engu að síður að sekt upp á 500.000 kr. fyrir útgerð geti varla verið fullnægjandi. Ég myndi í það minnsta hvetja til þess að í frekari vinnslu þessa frumvarps verði skoðað hvort ekki ætti að hnika þessum tölum eitthvað til þannig að þær feli í sér einhvern raunverulegan fælingarmátt til þess að þeir sem sigla fari að lögum og sinni því sem sett er fram í frumvarpinu þannig að það geti náð markmiðum sínum.

Frú forseti. Ég treysti því auðvitað að nefndin fari vel yfir þetta en mitt sjónarmið er að við það að taka upp þessar stjórnvaldssektir þá munum við geta leyst minni háttar mál sem ellegar hafa kannski lagt af stað inn í dómskerfið með kæru til lögreglu og hefur síðan dagað uppi. Þau væru þá afgreidd hér og nú. Það verður líka að vera eitthvert samræmi í þeim sektum sem stjórnvöld beita heilt yfir, en ég treysti því að nefndin skoði það. En þegar um alvarlegri mál er að ræða þá verða þau kærð auðvitað, væntanlega til lögreglu og þá getur verið um stærri og hærri upphæðir að ræða. Annars þakka ég bara fyrir umræðuna.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016. Frumvarpið var unnið í samráði við félags- og vinnumarkaðsráðuneytið, forsætisráðuneytið, Útlendingastofnun, kærunefnd útlendingamála og Vinnumálastofnun. Frá gildistöku útlendingalaga hafa verið gerðar breytingar nokkrum sinnum, þó ekki veigamiklar, er snúa að dvalarleyfum og er frumvarp þetta liður í nauðsynlegri endurskoðun laganna og felur í sér efnismeiri breytingar varðandi dvalarleyfi en gerðar hafa verið til þessa. Frumvarpið er veigamikill liður í að bregðast við tillögum starfshóps um atvinnuréttindi útlendinga utan EES sem var skipaður fulltrúum þriggja ráðuneyta en tillögur hans voru kynntar á blaðamannafundi í mars sl. Í frumvarpinu eru breytingar sem taka mið af þróun og framkvæmd málaflokksins með hliðsjón af ábendingum frá Útlendingastofnun. Það er stefna þessarar ríkisstjórnar að auka samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs og þetta frumvarp er mikilvægur hlekkur í þeirri keðju. Erlendir ríkisborgarar utan EES-svæðisins hafa í auknum mæli óskað eftir því að setjast að á Íslandi og hefur það verið í takt við aukna fólksflutninga í heiminum. Löggjöf á þessu sviði þarf að taka mið af og samræmast kröfum íslensks samfélags með tilliti til hagvaxtar og aukinnar kröfu um samkeppnishæfni landsins. Er því nauðsynlegt að gera breytingar sem tengjast dvalar- og atvinnuleyfum útlendinga hér á landi. Tilgangur frumvarpsins er m.a. að gera Ísland að eftirsóknarverðari stað og samkeppnishæfari kost fyrir sérhæft vinnuafl og námsmenn og um leið að byggja undir áframhaldandi lífsgæði og velsæld til framtíðar. Við viljum að hæft og hugvitssamt fólk, sama hvaðan það kemur, líti á Ísland sem mögulegan áfangastað, þar sem það getur látið gott af sér leiða, sér sjálfu og Íslandi til hagsbóta. Virðulegi forseti. Ég geri nú nánari grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins: Í 1. gr. þess er lagt til að doktorsnemar megi vera staddir hér á landi þegar þeir sækja um námsmannaleyfi. Samkvæmt gildandi lögum verða þeir að sækja um leyfið áður en þeir koma til landsins auk þess sem þeim er óheimilt að koma til landsins áður en umsóknin hefur verið samþykkt. Útlendingar sem sækjast eftir því að komast í doktorsnám á Íslandi hafa allir lokið samsvarandi meistaranámi og þurfa að fara í gegnum ítarlegt umsóknarferli hjá viðkomandi háskóla. Í 2. gr. frumvarpsins er lögð til sú breyting að í stað þess að umsækjandi þurfi að undirrita umsókn um dvalarleyfi sé fullnægjandi að umsóknin stafi sannanlega frá umsækjanda, svo sem með rafrænni undirskrift eða öðrum rafrænum lausnum. Breytingin er hluti af vinnu stjórnvalda við að stafvæða afgreiðslu umsókna um dvalarleyfi. Í 6. gr. frumvarpsins er lagt til að heimilt verði að veita fyrsta dvalarleyfi vegna starfs sem krefst sérfræðiþekkingar í fjögur ár en samkvæmt gildandi lögum eru það tvö ár. Þá verður heimilt að endurnýja leyfið til fjögurra ára í stað tveggja. Jafnframt verður heimilt að veita sérfræðingum dvalarleyfi til eins árs í stað þriggja mánaða þegar slit verður á ráðningarsambandi þeirra svo að þeir geti leitað sér nýs starfs á grundvelli sérþekkingar sinnar. Í 7. gr. frumvarpsins er lagt til að heimilt verði að veita fyrsta dvalarleyfi vegna skorts á starfsfólki til lengri tíma en eins árs þegar um er ræða skýrt afmarkaða og tímabundna verkframkvæmd. Einnig verður heimilt að endurnýja leyfið í tvö ár í stað eins árs auk þess sem umsækjendur þurfa ekki lengur að dvelja samfellt í tvö ár erlendis áður en þeir geta sótt um að nýju. Þá verður heimilt að veita þeim dvalarleyfi til sex mánaða þegar slit verður á ráðningarsambandi svo þeir geti leitað sér nýs starfs en gildandi lög gera ekki ráð fyrir þeim möguleika. Í 8. gr. frumvarpsins er lagt til að heimilt verði að veita íþróttafólki fyrsta dvalarleyfi til tveggja ára í stað eins árs. Í 9. gr. frumvarpsins er lagt til að heimilt verði að veita dvalarleyfi fyrir sérhæfða starfsmenn á grundvelli samstarfs- eða þjónustusamnings til eins árs í stað sex mánaða. Í 10. gr. frumvarpsins er lagt til að heimilt verði að endurnýja dvalarleyfi útlendings sem lokið hefur háskólanámi hér á landi í allt að þrjú ár frá útskriftardegi til atvinnuleitar hérlendis á grundvelli sérfræðiþekkingar sinnar en samkvæmt gildandi lögum er sú tímalengd sex mánuðir. Með tillögunni er útlendingum í þessari stöðu veitt aukið svigrúm til að finna sér starf hér á landi á grundvelli sérfræðiþekkingar sinnar eftir útskrift úr háskólanámi. Í 11. gr. frumvarpsins er lagt til að heimilt verði að endurnýja dvalarleyfi vegna vistráðningar í eitt ár, að hámarki í tvö ár alls, en samkvæmt gildandi lögum er ekki heimilt að endurnýja slíkt dvalarleyfi. Einnig er Útlendingastofnun veitt heimild til að fela sérstökum aðila að hafa eftirlit með vistráðningum. Með þessu verður stofnuninni unnt að efla eftirlit með vistráðningum hér á landi og þannig tryggja betur að réttindi vistráðinna séu virt. Í 12. gr. frumvarpsins er m.a. lagt til að dvalarleyfi vegna skorts á starfsfólki, fyrir sérhæfða starfsmenn á grundvelli samstarfs- og þjónustusamnings og námsmenn, veiti rétt til fjölskyldusameiningar. Er breytingin nauðsynleg til að gera slík dvalarleyfi meira aðlaðandi fyrir fjölskyldufólk sem vill koma hingað til lands og starfa eða fara í nám. Í 13. gr. frumvarpsins er lagt til að ráðherra verði heimilt að útfæra nánar í reglugerð þau viðmið sem stjórnvöld skuli líta til við mat á því hvort rökstuddur grunur sé til staðar um að til hjúskapar eða sambúðar hafi verið stofnað í þeim tilgangi að afla dvalarleyfis. Er nauðsynlegt að stjórnvöld hafi skýrari viðmið við það mat en gildandi lög og lögskýringargögn með þeim veita ekki fullnægjandi leiðbeiningar. Í 17. gr. frumvarpsins eru, í samráði við félags- og vinnumarkaðsráðherra, lagðar til samsvarandi breytingar á lögum um atvinnuréttindi útlendinga, nr. 97/2002. Auk þess verður heimilt starfshlutfall erlendra námsmanna hækkað úr 40% í 60% sem veitir þeim aukið svigrúm til atvinnuþátttöku samhliða námi. Þá verða erlendir makar og sambúðarmakar útlendinga sem veitt hefur verið atvinnuleyfi vegna starfs sem krefst sérfræðiþekkingar og börn þeirra að átján ára aldri sem eru í forsjá og á framfæri þeirra undanþegin kröfu um tímabundið atvinnuleyfi. Loks er lagt til að bráðabirgðaákvæði bætist við lög um atvinnuréttindi útlendinga þess efnis að félags- og vinnumarkaðsráðherra skuli skipa starfshóp til að gera tillögur að lagabreytingum um sjálfstætt starfandi einstaklinga og að tímabundin atvinnuleyfi skuli skilyrt við tilteknar atvinnugreinar í stað starfs hjá tilteknum atvinnurekanda. Skal starfshópurinn samanstanda af fulltrúum frá félags- og vinnumarkaðsráðuneytinu, dómsmálaráðuneytinu og forsætisráðuneytinu og m.a. hafa hliðsjón af löggjöf í nágrannalöndunum og skila tillögum til ráðherra innan sex mánaða frá gildistöku laga þessara. Virðulegur forseti. Ég hef farið yfir helstu efnisatriði frumvarpsins, en að öðru leyti vísast til greinargerðar þess og athugasemda við einstök ákvæði þess. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til háttvirtrar allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Forseti. Ég velti fyrir mér einu atriði í þessu frumvarpi, allnokkrum svo sem en aðallega einu. Það er varðandi dvalarleyfi vegna doktorsnáms. Strax í kjölfarið á mastersnámi og viðkomandi er á landinu þá getur hann sótt um doktorsnám á mun auðveldari hátt en áður. En af hverju ekki líka ef hann er í BA- eða BS-námi eða einhverju því um líku og vill sækja um í mastersnámi eða jafnvel á eftir að klára doktorsnám og yfir í „postdoc“-nám og þess vegna yfir í atvinnuréttindi eða því um líkt? Ég er bara að velta fyrir mér hvort það séu skorður einmitt bara við doktorsnámið eða hvort það sé hægt að útvíkka þetta aðeins meira miðað við aðrar aðstæður eða hvort það þurfi ekki ef það er fært nú þegar í gegnum einhverjar aðrar leiðir.

Virðulegur forseti. Meginreglan hefur verið sú að ef þú dvelur hér þá geturðu ekki sótt um, það er verið að víkja frá þessari reglu. Þetta er það sem var skoðað í þessu. En það er í sjálfu sér ekkert á móti því að nefndin skoði þetta atriði sérstaklega ef tilefni þykir til.

Forseti. Það er mjög gott að fá svoleiðis hvatningu, ég legg það inn í nefndina, ég sé að formaðurinn er hérna, hann getur kannski krotað niður athugasemd um þetta. En eins og er, ég veit ekki hvort það sé hægt að kenna háskólunum eða Útlendingastofnun um en þegar námsmenn hafa verið að sækja um nám hérna hefur gengið rosalega illa að klára það ferli. Það getur að hluta til verið eitthvað í skriffinnskunni í háskólanum, svo sem, eða innan húss hjá Útlendingastofnun, en það hefur verið spurt t.d. um kynferði maka, að sanna samkynhneigð sína eða þess háttar. Það er eitt nýlegt dæmi um það. Almennt séð veltir maður fyrir sér hvort það sé hægt að straumlínulaga aðeins þetta ferli á betri hátt og þá kannski þyrfti ég að tala við háskólaráðherra hvað það varðar.

Virðulegur forseti. Það er auðvitað mjög skýr sýn stjórnvalda sem birtist í þessu frumvarpi, að liðka fyrir þeim sem hér eru í háskólanámi og vilja starfa hér bæði með námi og vilja síðan reyna fyrir sér á Íslandi eftir að námi er lokið. Sá vilji birtist mjög skýrt í þessu frumvarpi. Það hefur til að mynda verið kallað eftir þessum breytingum varðandi doktorsnámið sérstaklega af hálfu háskólanna. Hvernig framkvæmdin er svo og hvernig gengur hjá háskólunum að vinna með slíkt get ég svo sem ekki svarað fyrir en geri ráð fyrir því að þessi vilji endurspeglist síðan í framkvæmd verksins.

Forseti. Það er ánægjulegt að sjá mjög jákvætt frumvarp um breytingu á lögum um útlendinga frá hæstv. dómsmálaráðherra, ég fagna því. Það eru nokkur atriði sem maður vonast til að þetta frumvarp nái að laga. Ég hef heyrt ansi margar sögur um það þegar útlendingar eru að koma hingað í doktorsnám eða í rannsóknarstöðu að loknu doktorsnámi, ekki í kennslu sem dósent eða lektor eða neitt svoleiðis heldur í rannsóknarstöðu sem kallast á enskunni „postdoc“, ég er ekki alveg viss hvaða orð er notað yfir það á íslensku, síðdoktor eða eitthvað því um líkt, ég er ekki viss um að það sé góð þýðing. En það hefur oft tekið þó nokkurn tíma að klára allt umsóknarferlið. Þó að viðkomandi sé kominn með svar um að hann sé kominn með stöðuna og kominn í námið þá þarf hann að fá kennitölu til að geta opnað bankareikning til að fá inn greiðslu til að geta greitt leigu og þess háttar. Ég er með tiltölulega nýleg dæmi þar sem það var ekkert rosalega jákvætt að heyra hvernig kerfið brást við. Maður veltir fyrir sér, svona á þessari tölvuöld, hvort það sé ekki hægt að gera hlutina aðeins skilvirkari tölvunarfræðilega séð, sérstaklega hvað þetta varðar. Þegar háskólinn er búinn að segja: Hérna er einstaklingur sem við erum búin að taka inn í nám, hann er búinn að uppfylla öll skilyrði hvað það varðar, þá sé þetta bara einn smellur og allt fer í gang í öllu kerfinu og sjálfkrafa búið að kvitta undir allt og kennitala og allt svoleiðis berst bara sjálfkrafa. Það er verið að leggja ákveðinn grunn að ákveðnum stafrænum breytingum hérna sem ég vonast til að gerist sem hraðast. Í heildina þá lítur þetta ágætlega út og ég hlakka til þess að nefndin skoði samfelluna þarna á milli, á milli grunnnámsins og síðan yfir í meistaranám og doktorsnám og svo „postdoc“-námið og jafnvel stöðu, það getur þess vegna vel verið að fólk sé ráðið í kennara- eða kennslustöðu í kjölfarið, þannig að það sé einhver samfella í þessu. Það væri held ég gott að sjá það, heildrænt á litið, í staðinn fyrir að hér sé bara verið að taka út doktorsnámið, yfirfærslu úr mastersnámi í doktorsnám. En ég er bara mjög jákvæður gagnvart þessu frumvarpi fljótt á litið og hlakka til þess að sjá það í afgreiðslu hérna.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á kosningalögum, lögum um starfsemi stjórnamálasamtaka og sveitarstjórnarlögum. Þann 1. janúar 2022 tóku gildi ný kosningalög þar sem gerðar voru miklar breytingar á fyrirkomulagi kosningamála hér á landi. Síðan þá hafa komið í ljós atriði sem betur mættu fara í hinni nýju löggjöf og við þeim brýnustu var brugðist með lagasetningu í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga vorið 2022, sbr. lög nr. 18/2022. Þær breytingar lutu að því að leiðrétta misræmi í dagsetningum hvað varðaði viðmiðunardag kjörskrár og hvenær framboð skyldi tilkynnt, auk þess sem gerðar voru ýmsar lagatæknilegar lagfæringar. Að afloknum síðustu sveitarstjórnarkosningum, sem voru fyrstu kosningarnar sem haldnar voru í gildistíð hinna nýju laga, þótti ljóst að ráðast þyrfti í frekari breytingar í ljósi reynslunnar af framkvæmd þeirra. Eru slíkar breytingar lagðar til með frumvarpi þessu. Við undirbúning frumvarpsins hefur m.a. verið litið til ábendinga sem fram komu í skýrslu landskjörstjórnar um undirbúning og framkvæmd sveitarstjórnarkosninga 14. maí 2022, sem og til greinargerðar undirbúningsnefndar fyrir rannsókn kjörbréfa, frá 23. nóvember 2021 vegna alþingiskosninganna sem fram fóru 25. september 2021. Þá hefur verið litið til ábendinga sem fram komu varðandi frumvarpið í samráðsgátt. Í frumvarpinu er m.a. lagt til að reglur um hæfi kjörstjórnarmanna, fulltrúa í landskjörstjórn og kjörstjóra verði rýmkaðar frá gildandi lögum. Þær reglur urðu nokkuð strangari en áður við gildisstöku nýrra kosningalaga árið 2022, með það að markmiði að viðhalda trausti á framkvæmd kosninga og fagmennsku þeirra þannig að ásýnd kosninga væri hafin yfir allan vafa. Við undirbúning og framkvæmd síðustu sveitarstjórnarkosninga kom aftur á móti í ljós að áhrif hinna strangari hæfisreglna voru víðtækari en ætlað var og torvelduðu þær að ýmsu leyti framkvæmd kosninganna. Í þessu frumvarpi er því lagt til að kjörstjórnarmenn, fulltrúar í landskjörstjórn og kjörstjórar verði einungis vanhæfir ef til úrskurðar er tiltekið mál þar sem hæfisskilyrði eiga við, í stað þess að um vanhæfi geti verið að ræða þegar einstaklingur þeim tengdur er í kjöri. Þá er lagt til að ágreiningi um hæfi kjörstjórnarmanna og fulltrúa í landskjörstjórn til að úrskurða í máli megi skjóta til úrskurðarnefndar kosningamála. Þá eru lagðar til breytingar á reglum um tímafresti í þeim tilvikum þar sem alþingiskosningar eru haldnar í kjölfar tilkynningar um þingrof. Nánar til tekið er lagt til að dagsetningar, svo sem varðandi skil og auglýsingu á framboðslistum, verði færðar nær kjördegi sem og viðmiðunardagur kjörskrár. Jafnframt er lagt til að þegar um þingrof er að ræða hefjist utankjörfundaratkvæðagreiðsla síðar en við almennar kosningar, eða 23 dögum fyrir kjördag. Tilgangur þessarar breytingar er að bregðast við annars knöppum fresti sem framboð til Alþingis hafa til að setja saman og skila inn framboðslistum og safna meðmælum. Í þessari breytingu felst til að mynda að í stað lagaáskilnaðar um að tilkynna þurfi framboð eigi síðar en 36 dögum fyrir kjördag, í þeim tilvikum sem alþingiskosningar fara fram í kjölfar þingrofs, verði sá frestur nú 30 dagar. Þá eru í frumvarpinu lögð til nýmæli um næmisgreiningu og endurtalningu atkvæða, en í næmisgreiningu felst að greina minnstu mögulegu hreyfingu atkvæða sem haft getur áhrif á úrslit kosninga. Lagt er til að næmisgreining skuli fara fram þegar niðurstaða talningar liggur fyrir hjá yfirkjörstjórnum í alþingiskosningum og við forsetakjör og þjóðaratkvæðagreiðslu. Þá er lagt til að yfirkjörstjórnir sveitarfélaga setji sér viðmið um fyrir fram skilgreindan atkvæðafjölda sem getur haft áhrif á niðurstöðu sveitarstjórnarkosninga. Nánar er lagt til að ef næmisgreining sýnir að 20 atkvæði eða færri gætu leitt til breytinga á niðurstöðu þess hvaða þingmenn og varaþingmenn hafi hlotið kosningu til setu á Alþingi skuli endurtalið. Þegar skoðaðar eru niðurstöður kosninga til Alþingis frá undanförnum árum kemur í ljós að hefði þetta viðmið um næmni verið notað, þ.e. 20 atkvæði, hefði þurft að endurtelja í alþingiskosningunum árin 2003, 2007, 2016 og 2017. Hefði verið miðað við 10 atkvæða næmni hefði borið að endurtelja í kosningunum árin 2003, 2007 og 2017. Hefði aftur á móti verið miðað við 30 atkvæða næmni hefði þurft að endurtelja í kosningunum árin 2003, 2007, 2009, 2016 og 2017. Mikilvægt er að Alþingi taki vel til skoðunar hvaða viðmið um næmni skuli notast við, en hér er sem fyrr segir gerð tillaga um 20 atkvæði. Hvað varðar sveitarfélög, þá er ekki um það ræða í kosningum til sveitarstjórna að niðurstaða talningar í einu sveitarfélagi geti haft áhrif á úrslit í öðru sveitarfélagi og því þykir ekki tilefni til að kveða í lögum á um endurtalningu atkvæða í sama skilningi og við alþingiskosningar, forsetakjör og þjóðaratkvæðagreiðslu. Aftur á móti er í frumvarpinu lagt til að sveitarstjórnir setji sér viðmið sem skuli gilda við talningu atkvæða, þannig að við ákveðna næmni séu atkvæði talin aftur og stemmd af, þótt ekki sé um endurtalningu að ræða í skilningi frumvarpsins. Þá eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á sveitarstjórnarlögum. Þær breytingar varða íbúakosningar og byggjast á tillögum frá innviðaráðuneyti sem fer með þann málaflokk. Þar er í fyrsta lagi lagt til að í stað þess að kveðið sé á um að um kosningarrétt í íbúakosningu fari samkvæmt kosningalögum, verði í sveitarstjórnarlögum mælt fyrir um hverjir hafi kosningarrétt í íbúakosningu. Í öðru lagi er lagt til að við íbúakosningar um einstök málefni sveitarfélags, sem fram fara að frumkvæði sveitarstjórnar og eru ekki bindandi, verði sveitarstjórnum veitt vald til að ákvarða kosningarrétt á nokkra mismunandi vegu, svo sem að binda kosningarrétt við ákveðinn aldur. Í þriðja lagi er lagt til að reglur um kjörskrá fari samkvæmt ákvæðum reglugerðar um íbúakosningar sveitarfélaga og í fjórða lagi er lögð til sú breyting að íbúakosningar fari ekki eftir reglum sem sveitarfélög setja sér heldur eingöngu eftir reglugerð um íbúakosningar sveitarfélaga. Þó er áfram lagt til að sveitarfélög setji sér reglur um atkvæðagreiðslu í nefnd fyrir hluta sveitarfélags. Markmið framangreindra breytinga er að einfalda regluverk íbúakosninga. Að lokum er lögð til sú breyting að í sveitarstjórnarlögunum verði í nýrri grein kveðið á um refsiheimildir vegna háttsemi er varðar íbúakosningar sveitarfélaga, en nauðsynlegt er talið að lögfesta slíkar heimildir þar sem ekki er nægilegt að kveða á um þær í reglugerð. Virðulegur forseti. Ég hef farið yfir nokkrar af þeim veigamestu efnisbreytingum sem lagðar eru til með frumvarpinu. Í því eru á hinn bóginn að finna fleiri mikilvægar breytingartillögur, svo sem um skilgreiningu á uppkosningu, úthlutun listabókstafa við sveitarstjórnarkosningar, framkvæmd atkvæðagreiðslu utankjörfundar og yfirlýsingu um kosningaúrslit og skil á kosningaskýrslum í kosningum til sveitarstjórnar. Um þessi atriði sem og aðrar breytingartillögur vísast nánar til ítarlegrar greinargerðar frumvarpsins og skýringa við einstök ákvæði þess. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir sína framsögu og það verður gaman að fylgjast með framgangi þessa máls í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í ljósi reynslunnar af breyttum lögum í framhaldi af kosningum til Alþingis annars vegar og sveitarstjórna hins vegar. En mig langar að nota tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sjái fyrir sér að það séu einhverjir möguleikar á því að styðja við frekari lýðræðisþátttöku ungs fólks til að hafa aukin áhrif á sitt nærsamfélag með lækkun á aldursmörkum kosningaréttar, til að mynda til sveitarstjórnarkosninga.

Virðulegur forseti. Eins og fram kom í framsögu minni þá er það þannig að þegar verið er að kjósa um einstök málefni á vettvangi sveitarstjórna er það í raun í höndum sveitarstjórnar að ákveða þessi aldurstakmörk. Ég í sjálfu sér ætla ekki að hafa hér einhverja sérstaka skoðun á því hvort tilefni sé til þess sérstaklega við sveitarstjórnarkosningar að lækka kosningaaldur. Ég tel almennt séð að um frumvarp sem þetta sé mikilvægt að sé sem víðtækust sátt á Alþingi. Það er í raun Alþingis að ákveða þetta mál og mikilvægt að þar sé sem breiðust sátt um þær reglur sem um kosningar gilda í okkar samfélagi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og við erum alveg sammála um það, það skiptir mjög miklu máli að það ríki sem mest sátt um þetta. Spurningin var líka til komin vegna þeirrar umræðu sem hefur átt sér stað í framhaldi af kosningum, bæði til Alþingis og sveitarstjórna, um dvínandi þátttöku í kosningum í einhverjum tilfellum. Ég held að það sé atriði sem við hljótum öll hér inni að geta verið sammála um að skiptir máli að ná að hífa upp. Þetta er ein tillaga í því að horfa til þess, sér í lagi að kosningaaldur til sveitarstjórnarkosninga verði almennt lækkaður. Þar hefur verið nefnt sem dæmi úr 18 árum í 16, en ég geri mér alveg grein fyrir því að það eru skiptar skoðanir um það mál. En varðandi kosningaþátttöku almennt vil ég spyrja hvort ráðherra geti í stuttu máli, hafandi til þess eina mínútu, upplýst mig um það hvort samhliða þeirri vinnu að þessu frumvarpi sem hann mælir hér fyrir hafi þetta atriði verið ávarpað sérstaklega, þ.e. að reyna að auka og hækka hlutfallið, sér í lagi innan einstakra sveitarfélaga eða einstakra hópa, í kosningaþátttöku almennt.

Virðulegur forseti. Við gerð þessa frumvarps var ekki sérstaklega verið að skoða til hvaða ráðstafana er hægt að grípa til þess að auka kosningaþátttöku. Ég veit ekki hvort lækkun kosningaaldurs væri sérstaklega til þess fallið að hækka hlutfall þeirra sem koma á kjörstað og hafa kosningarrétt. Það eru kannski önnur atriði sem við þurfum að horfa til. Almennt séð, ef horft er til ekki allt of langs tíma, þá hefur nú kosningaþátttaka á Íslandi verið mjög góð en vissulega verið að gefa eftir undanfarin ár og það er áhyggjuefni sem ég held að við hljótum öll að deila og full ástæða til að skoða það hvort hægt sé að stíga einhver skref til að auka virkni fólks í því að nýta lýðræðislegan rétt sinn til að kjósa. Það er ekki sjálfsagt í öllum löndum.

Frú forseti. Nú er ég alveg sérstakur áhugamaður um framkvæmd kosninga og ég hef meira að segja tekið að mér að vera umboðsmaður lista í síðustu tveimur kosningum, bæði til sveitarstjórna og Alþingis. Ég var að velta fyrir mér reynslunni frá því í fyrra, þar gekk framkvæmdin upp og ofan þar sem það var ansi mörg nýmæli að finna í kosningalögum. Það er margt jákvætt í þessu frumvarpi og mjög gott að sjá leyst úr göllum á lögunum. En hér er einmitt að finna töluvert af nýmælum, töluvert af hlutum sem aldrei hafa verið gerðir áður eins og ákvæði um uppkosningu og næmisgreiningar og slíkt. Ég velti fyrir mér og langar að leggja til hvort þetta sé ekki eitthvað sem þurfi hreinlega að fara í einhvers konar prófun, að það þurfi bara að fara í prufukeyrslu á kosningum. Það blasti við mér að ef það hefði verið farið í prufukeyrslu á því hvernig ætti að framkvæma sveitarstjórnarkosningar, sem voru framkvæmdar í fyrra, þá hefðu margir af þeim annmörkum sem voru á lögunum sannarlega komið fram mun fyrr. Það þurfti að fara í skyndibreytingu sem orsakaði það að frestur námsmanna erlendis til að óska eftir því að vera á kjörskrá var styttur með mjög skömmum fyrirvara. Og það er mjög óheppilegt að þurfa að fara í slíkar reddingar á síðustu stundu. Þannig að ég hvet til þess að verði þetta frumvarp samþykkt og verði að lögum þá verði hreinlega farið í prufukeyrslu og keyrt í gegnum einar kosningar.

Virðulegur forseti. Við getum verið sammála um það að ýmsir hnökrar hafi komið fram við framkvæmd síðustu kosningalaga og það hefur gengið upp og ofan eins og hv. þingmaður nefndi. Það er ekki gott þegar þarf að vera að vinna að málum í aðdraganda kosninga með einhvers konar reddingum, um það erum við sammála. Það er akkúrat markmiðið með þessu frumvarpi, að skýra þetta betur, leiðrétta auðvitað þá annmarka og slíkt sem voru á lögunum og reyna að girða fyrir að það þurfi að grípa til einhverra reddinga, eins og hv. þingmaður orðaði það. Það eru ákveðin nýmæli í þessum lögum, þau hafa nú ekki alveg bara birst þarna af sjálfu sér, það er búið að liggja mjög yfir þessu núna og verið gefinn góður tími og reynt að vanda til verka. Við málsmeðferðina núna í þinginu er viðbúið að það komi fram ábendingar og það er ekki ástæða til annars en að hvetja nefndina til að vera opin fyrir öllum slíkum ábendingum sem kunna að koma fram, en hvort tilefni er til að fara í einhverjar tilraunakosningar - ég veit ekki hvernig kosningaþátttakan yrði í því. Það er auðvitað búið að reyna að keyra þessi módel í aðdraganda og við gerð frumvarpsins þannig að menn telja sig hafa girt fyrir það að hér liggi einhver mistök falin.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svar við andsvari. Á mínu heimili hefur stundum verið sagt: Það sem einu sinni hefur aldrei skeð getur alltaf gerst aftur. Það gerðust nefnilega í síðustu tvö skipti sem við höfum haldið kosningar afar bagalegir hlutir sem við viljum klárlega ekki að gerist aftur. Þess vegna myndi ég leggja til að það verði búið að prófa í það minnsta í einhvers konar líkingum, sviðsmyndum, eins og það að þurfa að grípa til uppkosningar eða næmisgreiningar þannig að hægt sé að framkvæma það sem lagt er fyrir í lögunum fumlaust og svo sómi sé að. Það er algjört lykilatriði að framkvæmd kosninga sé fumlaus. Þannig tryggjum við að það sé traust á kosningum og full heilindi.

Virðulegur forseti. Ég get ekki annað en tekið undir með hv. þingmanni þegar hann hefur áhyggjur af því og ávarpar það hversu mikilvægt það er að hægt sé að treysta kosningalöggjöfinni. Það er algjört grundvallaratriði að við getum borið mikið traust til hennar. Þess vegna ítreka ég hér þau skilaboð frá okkur í ráðuneytinu og frá mér að það sé rík ástæða fyrir nefndina til þess að fara vel yfir þetta mál og líta vel til þeirra umsagna og ábendinga sem kunna að koma fram í málsmeðferðinni. Þar eru auðvitað helstu sérfræðingar að gefa sitt álit á þessu máli. Við gerð frumvarpsins var auðvitað reynt að vanda eins og mögulegt var til þessarar vinnu og leitað til helstu sérfræðinga á þessu sviði og það voru gerðar prófanir og annað í aðdraganda þess þannig að menn telja sig vera hér með lausn sem á að geta staðið. En það koma kannski frekari ábendingar fram í málsmeðferðinni og við skulum sjá hverju fram vindur í því.

Forseti. Einn mögulegur galli sem ég sé á frumvarpinu er í 40. gr. varðandi uppkosninguna. Uppkosning er endurtekning á fyrri kosningu, framboðslistar þeir sömu og í fyrri kosningu. En nú getur það verið svo að framboð sé einfaldlega ólöglegt, listi sé ekki tækur til að taka þeim niðurstöðum sem voru í kosningunum sem veldur því að það verði uppkosning. Það var eitt af skilyrðunum í gömlu kosningalögunum. Hvernig það er að búið að þróast síðan - ég er ekki með eins mikla reynslu af nýju kosningalögunum og þeim gömlu. Þá þyrfti að kjósa aftur með sömu framboðum og eitt af þeim framboðum væri ekki löglegt til framboð, sem myndi valda aftur uppkosningu o.s.frv. Ég velti fyrir mér hvort nefndin geti skoðað þetta en mér sýnist þetta vera, alla vega miðað við gömlu lögin, galli. Ég held að þetta hafi ekki verið uppfært sérstaklega í nýju lögunum.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður vísar hér til nefndarinnar að skoða ákveðna hluti í þessu og ég hvet hann til þess að koma þessum hugmyndum sínum á framfæri við nefndina. Ég náði ekki alveg utan um þetta, en það er svo sem ekkert að marka það, það er ekki í fyrsta skipti sem ég næ ekki utan um allt sem kemur frá hv. þingmanni. En þetta er örugglega þess virði að það verði skoðað á þeim vettvangi.

Forseti. Síðan er það varðandi íbúakosningar sveitarfélaga þar sem er heimilt fyrir sveitarstjórn að miða kosningaaldur við 16 ár í íbúakosningum, þessu var einmitt beint að ráðherra í fyrra andsvari. Mér finnst áhugavert að þarna sé aldurstakmarkið sett niður í 16 ár og ég fagna því mjög. En eins og með önnur atriði hérna, eins og næmisgreininguna upp á 20 o.s.frv., af hverju það var ekki sett - frumvarp um breytingu á kosningaaldri niður í 16 ár var komið hérna til 3. umr. á síðasta kjörtímabili, sem er mjög áhugavert að hafi hætt þá. Þá var búið að greiða atkvæði sérstaklega um breytinguna á aldrinum niður í 16 ár, meiri hluti þingsins hafði sagt já við því þá. Það er náttúrlega annað þing núna. Ég velti því fyrir mér af hverju ráðherra skellti því ekki hérna inn í þetta frumvarp til að athuga hvort þingið væri ekki enn á sömu skoðun og á síðasta kjörtímabili.

Virðulegur forseti. Þarna held ég að nefndin ætti að skoða þessi mál en það eru augljóslega ákveðnir annmarkar á því, a.m.k. eru þau sjónarmið uppi, að um slíkt sé að ræða, að þegar menn eru ekki kjörgengir þá hafi þeir kosningarrétt. Það má vel vera að það séu ekki allir sammála því sjónarmiði en það er sjónarmið sem hefur verið viðhaft og ræður eflaust heilmiklu í því sem hér kemur fram. En aftur kemur að því að það er þingið sem þarf að ná sem bestri sátt um svona grundvallaratriði í kosningalöggjöf eins og aldursviðmiði.

Forseti. Nú eru hér til umfjöllunar breytingar á kosningalögum. Ég fagna því að lögunum verði breytt enda hafa þó nokkrir vankantar verið á núgildandi lögum. Sérstaklega er ánægjulegt að taka eigi tillit til athugasemda sem komu fram, m.a. frá þeim sem hér talar, um að skýra ákvæði um áróður á kjörstað og nágrenni því að nokkuð bar á slíku við síðustu kosningar til sveitarstjórna en viðbrögð við ábendingum um það voru afar takmörkuð. Það er samt ekki hægt annað en að benda á að hér er ekki verið að taka á ábendingum sem ítrekað hafa komið fram um að gerðar verði leiðréttingar á fjölda þingmanna kjördæma og fjölda uppbótarþingmanna. Nú er Suðvesturkjördæmi langfjölmennasta kjördæmi landsins og jafnframt það kjördæmi þar sem flest atkvæði eru á bak við hvern þingmann. Í dag eru kjördæmin sex og má gróflega skipta í þrjá flokka miðað við landsmeðaltal og fjölda atkvæða á bak við þingmenn. Fyrst eru Suðurkjördæmi og Reykjavíkurkjördæmi sem ná nokkurn veginn landsmeðaltali. Svo eru Norðvesturkjördæmi og Norðausturkjördæmi þar sem færri atkvæði eru á bak við hvern þingmann og að lokum er það Suðvesturkjördæmi sem ætti að vera með u.þ.b. 18 þingmenn til að ná landsmeðaltali en hefur í dag 14. Kosningalögin leyfa, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, að leiðrétta þingmannafjölda. Norðvesturkjördæmi er hins vegar komið niður í það lágmark sem stjórnarskráin leyfir. Því er ekki lengur hægt að fækka þingmönnum þar þrátt fyrir að þar sé atkvæðavægið mest heldur þyrfti, næst þegar kemur til þess að þurfi að leiðrétta þingmannafjöldann, að fækka í Norðausturkjördæmi. Því er óhætt að segja að núverandi kjördæmaskipan sé einfaldlega komin langt fram yfir síðasta söludag og löngu tímabært að bregðast við og leiðrétta hlut Suðvesturkjördæmis. Einnig er löngu tímabært að fjölga uppbótarþingmönnunum. Ef litið er til þeirra skoðanakannana sem nú eru birtar er ljóst að uppbótarþingmenn eru allt of fáir og líklegt að tvö til þrjú framboð í kringum 5% lágmarkið myndu taka til sín megnið af þeim uppbótarþingmönnunum sem í boði væru. Það myndi bjóða hættunni heim því önnur framboð fengju þá engan veginn þann þingstyrk sem atkvæðafjöldi þeirra ætti að tryggja þeim. Það er stóralvarlegt að ekki sé brugðist við þessu og í raun er hvort tveggja nauðsynlegt; að tryggja jafnt atkvæðavægi og að þingflokkar séu af þeirri stærð sem atkvæðafjöldi þeirra segir til um. Það sem er þó jákvætt við frumvarpið er að kjördagur sveitarstjórnarkosninga hefur verið færður aftar. Ljóst var við framkvæmdina síðast að kjördagur var of snemma sem virðist hafa komið niður á kjörsókn, enda mikið um að vera þann dag, sérstaklega með tilliti til prófa í skólum og ýmissa annarra viðburða sem voru á sama degi. Raunar hefði sennilega verið réttara að færa kjördag enn aftar og ég hvet hæstv. dómsmálaráðherra og allsherjar- og menntamálanefnd til að kanna hvort það sé ekki mögulegt. Eins og ég vék að í ræðu um störf þingsins fyrr í dag hef ég reynslu af því að vera umboðsmaður lista. Það hefur verið hvort tveggja fróðlegt og ekki síður afar tímafrekt og það er tekur einfaldlega tíma að rækja skyldur umboðsmanns með þeim hætti sem þarf til að nægjanlega vel sé gert. Það urðu mér því mikil vonbrigði að upplifa að umboðsmenn hafa í raun fá ef nokkur úrræði til að fá úr því skorið hvort tiltekin atriði framkvæmdar standist lög og reglugerðir. Sem dæmi stendur í reglugerð að á kjörstað við utankjörfund eigi að finna á áberandi stað upplýsingar um framboð á lista. Á það var bent við síðustu kosningar að þetta skorti en við því var ekki brugðist fyrr en seint og þá með ófullnægjandi hætti. Það var gert þannig að allar tilkynningar sveitarfélaga voru prentaðar út eins og þær komu frá sveitarfélögum. Þar var ekki að finna neina samræmda framsetningu. Listar fóru sumir milli blaðsíðna, aðrir ekki, og í einhverjum tilfellum voru framboðin ekki einu sinni birt í stafrófsröð. Sem umboðsmaður hafði ég engin úrræði önnur en að bóka athugasemd við þetta í gerðabók en betra hefði verið að geta fengið úr þessu leyst á staðnum. En kærunefnd kosningamála hefur slík mál ekki til umfjöllunar og getur því hvorki úrskurðað né leyst úr slíkum málum. Við undirbúning utankjörfundar óskuðu umboðsmenn eftir því að fá að taka myndir af innsiglum kjörkassa. Því var hafnað. Slíkt leyfi fengu hins vegar auðveldlega fjölmiðlamenn sem fjölluðu um kosningarnar, eðlilega. Hins vegar reyndist það umboðsmönnum oft erfitt að stýra í kringum þær hömlur sem störfum þeirra voru settar og sumar afar handahófskenndar og í ósamræmi við aðra framkvæmd. Það voru fleiri atriði við framkvæmdina sem stóðust enga skoðun en reyndist ómögulegt að fá leiðrétt, t.d. voru skírteini umboðsmanna útbúin á þann hátt að þau voru á sama tíma brot á persónuverndarlögum og áróður á kjörstað. Við að útbúa kjörskrá komu einnig fram annmarkar, t.d. var gerð breyting sem takmarkaði með mjög skömmum tíma fyrirvara og tímafresti námsmanna erlendis til að skrá sig á kjörskrá. Raunar sætir það nokkurri furðu að íslenskir ríkisborgarar erlendis þurfi yfir höfuð að skrá sig á kjörskrá. Auðvitað væri eðlilegast að allir íslenskir ríkisborgarar væru sjálfkrafa skráðir í kjörskrá, óháð búsetu. Og talandi um kjörskrá þá eru það þó nokkuð mikil vonbrigði að nú standi til að framlengja bráðabirgðaákvæði um að fresta gildistöku rafrænnar kjörskrár. Tíminn ætti að vera nægur til þess að útbúa rafræna kjörskrá. Það kemur sannarlega niður á framkvæmdinni að svo sé ekki. Eins og ég sagði áðan vék ég, í ræðu um störf þingsins í dag, að reynslu minni sem umboðsmaður lista og vék þá að vandræðum sem urðu við talningu í Norðvesturkjördæmi. Einn möguleiki til úrlausnar þar var svokölluð uppkosning, þ.e. einfaldlega að endurtaka kosninguna, en vegna lagatúlkunar var það metið ómögulegt. Uppkosning var raunverulega vel möguleg. Það hefði einfaldlega átt að boða til kosninganna og fylgja lögum við framkvæmdina eins og stendur í ákvæðinu um uppkosningu. Slík framkvæmd myndi raunar gefa framboðum tækifæri til að bregðast við, hafi verið annmarkar á framboðum, eða, ef þess gerist þörf, að hreinlega falla frá framboði. En slík viðbrögð virðast ekki í boði miðað við þá útfærslu sem hér er lögð til. Svo er ómögulegt annað en að minnast á þann raunveruleika að ef uppkosning stendur yfir í nokkrar vikur gætu framboð borið af því þó nokkurn kostnað. Það er alveg óútfært hvernig standa eigi að þeim kostnaði en ljóst er að í tilfellinu sem kom upp í Norðvesturkjördæmi var það ekki á ábyrgð framboða að neinu leyti. Því er brýnt að tryggja jafnræði framboða komi til þess að fara þurfi í uppkosningu, enda má gera ráð fyrir að framboð geti eftir atvikum þurft að tryggja sér starfsfólk, standa straum af auglýsingakostnaði og öðru tilheyrandi. Það er einnig óhjákvæmilegt annað en að minnast á það að við framkvæmd sveitarstjórnarkosninganna komu reglugerðir afar seint fram, raunar svo seint að framkvæmdaraðilar voru margir í afar erfiðri stöðu við að kynna sér þær eins vel og þörf var á til að geta framkvæmt kosningarnar fumlaust. Það hlýtur að vera ljóst að til þess að hægt sé að framkvæma kosningar svo sómi sé að þurfa öll lög og reglugerðir að vera tilbúnar tímanlega þannig að þau sem koma að því að framkvæma þær geti kynnt sér efni þeirra tímanlega. Að lokum vil ég benda á að eftirlit umboðsmanna er afar mikilvægt en til að það geti náð árangri þurfa umboðsmenn alvöruúrræði en þau úrræði er hvorki að finna í núgildandi lögum né í þessu frumvarpi. Eftirlit umboðsmanna er tímafrekt og reynir á. Í ljósi fyrri reynslu velti ég því fyrir mér hvort það sé líklegt til annars en að vera í slíkri mýflugumynd að einungis standi til boða að samþykkja framkvæmdina því ómögulegt er að fá viðbrögð frá löggæslu- eða ákæruvaldi, en miðað við eigin reynslu hefur það afar lítið að segja að leita til þeirra embætta. Ég velti því hreinlega fyrir mér, í ljósi þess hversu takmarkaðir möguleikar umboðsmanns eru, hvort það sé ekki bara betra að sleppa því, hvort það sé verjandi að ætlast til þess að fólk í sjálfboðavinnu leggi á sig ómælda vinnu við þessa framkvæmd ef það er engin ætlun um að taka mark á því sem gæti komið fram. Það er jákvætt að sjá það hér að vilji löggjafans stendur til að uppfæra kosningalög. Það þarf hins vegar að ganga mun rösklegar til verks til að við getum náð árangri og ekki er vanþörf á þar sem stór hluti fólks hefur lýst því yfir að eftir að hafa séð framkvæmdina í Norðvesturkjördæmi muni það ekki kjósa framar. Það einfaldlega treystir okkur ekki. Um það á verkefnið að snúast. Verkefnið á að snúast um traust á kosningum og því náum við aldrei við núverandi aðstæður. Framkvæmd kosninga á að eiga sér skýra stoð í lögum og/eða reglugerðum. Allt sem í þeim segir skal gert eins og það er sett fram. Ekkert annað.

Forseti. Svo að ég útskýri aðeins betur það sem ég var að fjalla um í andsvari við ráðherra varðandi uppkosninguna þá segir í 2. mgr. d-liðar 132. gr. kosningalaga, með leyfi forseta: „Nú hefur Alþingi úrskurðað kosningu heils lista í kjördæmi ógilda, og skal þá uppkosning fara þar fram.“ Í frumvarpinu hljóðar 40. gr. þannig, með leyfi forseta: „Uppkosning er endurtekning á fyrri kosningu. Nota skal sömu kjörskrá og notast var við á þeim kjördegi sem fyrri kosningin fór fram. Framboðslistar eru þeir sömu og í fyrri kosningu.“ Ef framboðslistar eiga að vera þeir sömu en það er búið að úrskurða sem svo að heill listi sé ógilt framboð þá myndi ég reikna með að viðkomandi listi sé óhjákvæmilega aftur ógildur í uppkosningunni og það myndi leiða til sömu niðurstöðu og endalausrar hringavitleysu. Það eru nokkur önnur tilfelli sem geta leitt til ákveðinnar ógildingar til viðbótar, en þetta er það augljósasta. Kannski er þetta ekki dæmi sem gæti gerst oft en þegar þetta gerist þá mun þetta valda þessari hringavitleysu. Það er þá alla vega eitt dæmi hér sem við þurfum að skoða. Það eru nokkur atriði sem mig langar til að fara yfir. Eitt er pínulítið ótengt, en í 5. gr. þessa frumvarps er fjallað um hæfi fulltrúa í landskjörstjórn til að sitja þar og hvenær viðkomandi skal víkja sæti ef til úrskurðar er mál, með leyfi forseta, „er varðar maka hans eða sambúðarmaka, enda sé sambúðin skráð í þjóðskrá, eða þann sem er skyldur honum eða mægður í beinan legg eða að öðrum lið til hliðar eða tengdur honum með sama hætti við ættleiðingu“. Þetta eru þessi klassísku hagsmunaárekstrarök og ættu ekki að koma neinum á óvart, hvorki í þessu máli né neinum öðrum málum eins og t.d. við sölu ríkiseigna o.s.frv. Ég vek athygli á þessu. Þetta er skýrt sett fram hérna, sem er mjög jákvætt, og þetta er mjög skýrt annars staðar líka, t.d. hvað varðar hæfi ráðherra til að selja fjölskyldumeðlimum ríkiseign, ágætistækifæri til þess að minna á það af hverju þetta er mikilvæg grein. Helstu athugasemdirnar sem ég myndi vilja fara yfir varða þessi nýmæli hér þar sem er verið að fjalla um framkvæmd talningar við alþingiskosningar og niður í næmisgreininguna og endurtalninguna. Augljóslega er þetta viðbragð við því sem gerðist í Norðvesturkjördæmi árið 2021. Hérna er verið að skilgreina t.d. hvernig skuli kalla til endurtalningar, láta umboðsmenn vita o.s.frv., eitthvað sem maður hefði haldið að væri tiltölulega augljóst þó að ekki hafi staðið beint í lögunum hvernig það ætti að fara fram. Það er stafað út hérna og er mjög jákvætt. Í 33. gr. frumvarpsins er talað um talningu við alþingiskosningar - það er rosalega gaman að rifja þetta upp. Hér segir, með leyfi forseta: „Landskjörstjórn úthlutar þingsætum skv. 109.–112. gr. og útbýr kosningaskýrslu um niðurstöður kosninganna, úthlutun þingsæta við alþingiskosningarnar og yfirlit yfir þingmenn og varaþingmenn eftir kjördæmum. Landskjörstjórn skal einnig útbúa kosningaskýrslu um úrslit kosninganna í hverju kjördæmi fyrir sig þegar tekið hefur verið tillit til breytinga kjósenda á röð frambjóðenda. Skýrslurnar skulu birtar á vef landskjörstjórnar.“ Hér kemur svo nokkuð áhugavert: „Þegar yfirkjörstjórn hefur lokið talningu atkvæða hvers framboðslista, fjölda greiddra atkvæða og fjölda ógildra og auðra seðla skal hún skila landskjörstjórn fyrri hluta talningarskýrslu þar sem þessar upplýsingar koma fram.“ Fyrri hluta skýrslu - áður var þetta bara að skila skýrslu. Það var rifrildi eftir kosningarnar um hvort það hefði verið búið að skila skýrslu sem var send inn um leið og búið var að tilkynna um úrslitin í sjónvarpinu þarna undir morguninn. Núna er komin skilgreining um fyrri hluta skýrslunnar. Það er bara mjög jákvætt að þetta sé skýrt. Áfram, með leyfi forseta: „Á grundvelli talningarskýrslna skv. 1. mgr. skal landskjörstjórn reikna skiptingu kjördæmissæta og jöfnunarsæta til framboðslista skv. 109. og 110. gr. og gera næmisgreiningu, sbr. 106. gr. a. Þegar útreikningi og næmisgreiningu skv. 2. mgr. er lokið skal yfirkjörstjórn skila landskjörstjórn seinni hluta talningarskýrslu þar sem fram koma atkvæðatölur frambjóðanda í einstök sæti eftir að tekið hefur verið tillit til breytinga kjósenda á röð frambjóðenda, sbr. 112. gr. Leiði niðurstaða næmisgreiningar á grundvelli 2. mgr. til endurtalningar skal yfirkjörstjórn skila seinni hluta talningarskýrslna að lokinni endurtalningu.“ Þarna skiptir máli hvenær skýrslan berst landskjörstjórn af því að hún markar í raun þann tíma þar sem yfirkjörstjórn skilar af sér verkinu og þar með er verki yfirkjörstjórnar lokið. Þetta var vafaatriði af því að eftir að yfirkjörstjórn í Norðvesturkjördæmi var búin að skila af sér skýrslu - fyrri hluta eða seinni hluta, það var vafamál, það var engin skilgreining á neinu svoleiðis - þá tók yfirkjörstjórn í Norðvesturkjördæmi verkið einhvern veginn til sín aftur eftir að vera búin að skila tölum til landskjörstjórnar og hóf endurtalningu og bjó til nýjar tölur í kjölfarið út frá þeirri endurtalningu. Ég veit að kjörbréfanefndin sem var hérna á þingi, sem fór í Borgarnes og fór yfir ýmsa seðla, fann þó nokkra seðla sem voru rangt taldir og ég veit að talningin eins og hún lítur út núna er ekki rétt; sem sagt opinberu tölurnar um hversu mörg atkvæði hver listi fékk eru ekki réttar, það munar einu eða tveimur atkvæðum, a.m.k. einu, ég held að það hafi verið atkvæði Miðflokksins sem var í bunka Sjálfstæðisflokks eða öfugt, ég man ekki alveg hvort var. Við vitum að það er þar, en það var ekki talið þannig. Mjög áhugavert. Þannig skeikar í rauninni einu atkvæði þegar allt kemur til alls í heildarfjöldanum, sem er annað sem er áhugavert í öllu þessu. Ég sé ekki að það sé gerð nægilega vel grein fyrir því hvað gerist ef einhverju skeikar í afstemmingu atkvæða. Það er annað sem mætti kannski skoða. Svo er talað um næmisgreiningu við alþingiskosningar í 34. gr., með leyfi forseta: „Þegar útreikningum skv. 2. mgr. 106. gr. er lokið gerir landskjörstjórn næmisgreiningu á niðurstöðunum í hverju kjördæmi. Sýni næmisgreining að 20 atkvæði eða færri geti leitt til breytinga á niðurstöðu um það hvaða þingmenn og varaþingmenn hafa hlotið kosningu til setu á Alþingi skal endurtalið.“ Það er mjög jákvætt að þarna sé allur vafi tekinn af, það skal bara endurtalið. Það er engin geðþóttaákvörðun um það hvernig eigi að haga þessu. Hérna vantar kannski eitt, ég er ekki alveg viss, en það sem var að í ferlinu í Norðvesturkjördæmi var að kjörgögn voru ekki trygg. Á milli þess að atkvæðatölum var skilað til landskjörstjórnar þangað til að yfirkjörstjórn ákvað allt í einu að hefja endurtalningu var tímabil þar sem kjörgögn voru óörugg og það var ákveðin umferð fólks í kringum talningarsalinn og síðan var alla vega einn meðlimur yfirkjörstjórnar sannanlega með gögnunum í þó nokkurn tíma. Það mætti kannski skerpa á því hér að þetta er ekki nægilega tryggt á þessum tímaramma sem er gefinn þangað til að endurkosning er ákveðin. Ég veit að í Reykjavík hafa þau alltaf haft beina vefútsendingu frá talningunni, haft vefmyndavél og bein útsending í gangi, og þar er búið að ákveða að þau ætla að halda henni í gangi alveg þangað til búið er að skila seinni skýrslunni. Það er ákvörðun sem var tekin í kjölfarið á þessu, en þau slökktu á vefútsendingunni þegar þau gengu frá eftir að þau voru búin að skila fyrri hluta skýrslunnar. Ég man ekki hvort þau kveiktu á henni aftur þegar þau voru að klára seinni hlutann, mig minnir að þau hafi gert það, en þau ætla að hafa myndavél í gangi á gögnunum alveg þangað til búið er að skila seinni hluta skýrslunnar. Það gæti verið ágætisvarúðarráðstöfun í rauninni að hafa eitthvert slíkt kerfi til staðar. Að lokum ætla ég að fjalla um 16 ára kosningaaldurinn sem ég talaði aðeins um í andsvari við ráðherra. Mér finnst áhugavert að hérna sé sveitarstjórnum heimilt að miða kosningaaldur við 16 ár í íbúakosningum, ekki sem sagt eiginlegu sveitarstjórnarkosningunum sjálfum þar sem fulltrúar eru kjörnir heldur þegar ákveðið er að halda íbúakosningu um eitthvert ákveðið málefni, en 10% þeirra sem búa í sveitarfélaginu geta krafist atkvæðagreiðslu um ákveðið málefni. Það er ekki notað nægilega mikið. Ég hef aldrei áttað mig á því af hverju þetta er t.d. ekki reynt varðandi flugvöllinn í Reykjavík. Það er mjög merkilegt þegar ýmis samtök sem safna undirskriftum á öllu landinu, um það hvort halda eigi flugvellinum í Reykjavík eða fjarlægja hann, safna undirskriftum um allt land en láta ekki á það reyna í sveitarfélaginu þar sem það skiptir máli, þar sem ákvörðunarvaldið, skipulagsvaldið í kringum þann flugvöll liggur. En þannig er það. Það er ekkert rosalega hár þröskuldur fyrir því einu sinni. Fyrir nokkrum árum vorum við nefnilega með frumvarp fyrir þinginu um að lækka kosningaaldur í sveitarstjórnarkosningunum sjálfum niður í 16 ár. Það frumvarp fór í gegnum 2. umr., fór í atkvæðagreiðslu eftir 2. umr. en þá eru greidd atkvæði um hverja einustu grein fyrir sig. Greidd voru atkvæði um greinina um að lækka kosningaaldurinn niður í 16 ár og það var samþykkt. Alþingi samþykkti þá grein að lækka kosningaaldur niður í 16 ár. Málið fór þá, samþykkt með þeirri breytingu, í 3. umr. 3. umr. hófst en kláraðist aldrei, sem er alveg stórkostlega áhugavert því 3. umr. er ekkert endalaus. Hver þingmaður fær bara tvær ræður og svo bara klárast umræðan og það er kosið um málið í heild. En það gerðist aldrei. Það hefði verið mjög einfalt að sitja hérna og horfa kannski á nokkra þingmenn sem höfðu miklar skoðanir á þessu máli að spjalla hér í 3. umr. og láta svo á málið reyna í atkvæðagreiðslu í 3. umr. til að gera breytinguna um lækkun á kosningaaldri í sveitarstjórnarkosningum niður í 16 ára að lögum. En einhverra hluta vegna gerðist það ekki. Mann grunar einhverja þinglokasamninga eða eitthvað bak við tjöldin, sem mér finnst rosalega merkilegt að forseti eða ríkisstjórnin hafi þá samþykkt. Var það á sama tíma og orkupakkamálið? Nei, þannig að það er ekki tengt því. En einhverjir samningar voru alla vega gerðir til að taka þetta mál af dagskrá og lækka ekki kosningaaldurinn niður í 16 ár þrátt fyrir að þingið hefði samþykkt þá breytingu á þeim lögum. Kannski að við látum á það reyna í þetta skipti.

Hæstv. Forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á vopnalögum, nr. 16/1998, með síðari breytingum. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum laganna um skotvopn. Breytingarnar varða einkum skráningu, vörslur og eftirlit með skotvopnum en með frumvarpinu er jafnframt lagt til að innleidd verði ákvæði úr tilskipun Evrópuráðsins og þingsins nr. 2021/555 um eftirlit með öflun og eign skotvopna. Þá er með frumvarpinu einnig lagt til að ákveðnar takmarkanir verði gerðar á innflutningi á hálfsjálfvirkum og sjálfvirkum skotvopnum, með því að fella á brott úr lögunum undanþáguákvæði sem heimilað hefur innflutning á slíkum vopnum á grundvelli þess að um safnvopn sé að ræða. Samkvæmt upplýsingum frá ríkislögreglustjóra voru 46 hálfsjálfvirk og sjálfvirk vopn sem teljast til safnvopna flutt til landsins árið 2018 á grundvelli framangreinds undanþáguákvæðis. Til samanburðar má benda á að engin slík vopn voru flutt inn hingað til lands á árunum 2012 til 2017. Frá ársbyrjun 2019 hefur slíkum vopnum fjölgað enn frekar og frá þeim tíma og til loka árs 2021 voru alls 1.358 vopn af þessu tagi flutt til landsins. Það er ljóst að við þessu þarf að bregðast. Nokkrar leiðir voru skoðaðar í því samhengi, en ákveðið var í ljósi þessarar stöðu að taka fyrir frekari innflutning þessara vopna. Með frumvarpi þessu er einnig lagt til að skerpt verði á skilyrðum til þess að eiga slík skotvopn sem og lögð áhersla á að tryggja vörslur þessara vopna með enn ríkari hætti en hingað til hefur verið krafa um. Þess má einnig geta að í skýrslu þjóðaröryggisráðs frá árinu 2021 um mat á ástandi og horfum í þjóðaröryggismálum er bent á að hálfsjálfvirkum og sjálfvirkum skotvopnum hafi fjölgað á Íslandi undanfarin ár og var því beint til dómsmálaráðherra að taka regluverk á þessu sviði til skoðunar. Í samræmi við fyrrnefnda tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins er lagt til að ákveðnar skilgreiningar verði lögfestar en í ljós kom við skoðun á tilskipuninni, sem kveður m.a. á um bættar merkingar og skráningu skotvopna og fylgihluta þeirra, að ákveðnar skilgreiningar vantaði í löggjöfina og er því lagt til með frumvarpinu að úr því verði bætt. Þá er með frumvarpinu lagt til að öll skotvopn skuli geymd í sérútbúnum vopnaskáp og að allir sem eigi skotvopn skuli hafa yfir slíkum skáp að ráða. Er með þessu brugðist við aðgerðaáætlun um fækkun sjálfsvíga á Íslandi frá árinu 2018, en það er jafnframt mat þeirra sem starfa við þennan málaflokk að algengast sé að skotvopnum sé stolið eða þau komist í rangar hendur þegar þau eru ekki geymd í vopnaskáp. Nánari yfirferð yfir lögin leiddi svo af sér fleiri breytingar. Þannig er lagt til að umbætur verði gerðar hvað varðar ákvæði laganna um skráningar skotvopna og fylgihluta þeirra. Með frumvarpinu er lagt til að öll skráning skotvopna verði á þann veg að alltaf sé ljóst hvaða einstaklingur sé skráður eigandi eða ábyrgðaraðili hvers skotvopns og að enginn geti haft yfir að ráða skotvopnum nema að hafa skotvopnaleyfi. Það gerir eftirlit með skotvopnum auðveldara og skýrari ákvæði um skráningar og krafan um að allir skuli hafa yfir vopnaskáp að ráða dregur úr líkum á því að skotvopn séu í geymslu hjá einstaklingi sem ekki hefur skotvopnaleyfi, t.d. vegna þess að leyfi hans hefur verið afturkallað. Með frumvarpinu er jafnframt lagt til að styrkja stoðir reglugerðarinnar um skotvopn, skotfæri, o.fl. en einnig er lagt til að sumt sem áður hefur verið í reglugerð verði nú kveðið á um í lögum. Sem dæmi um það er lagt til að ákvæði um flokka skotvopna og nánari skilyrði fyrir hvaða skilyrði einstaklingur þarf að uppfylla til að fá skotvopnaleyfi eða eignast ákveðnar gerðir skotvopna verði færðar í lögin. Þá er lagt til að heimildir lögreglu til þess að hafa eftirlit með skotvopnum og fylgihlutum þeirra verði styrktar með því að færa ákvæði um slíkt eftirlit úr reglugerð yfir í lögin. Með frumvarpinu er jafnframt lagt til að færa útflutningseftirlit með hergögnum í vopnalög í stað laga um eftirlit með þjónustu og hlutum sem geta haft hernaðarlega þýðingu. Þá eru með frumvarpinu gerðar nauðsynlegar breytingar á erfðalögum og lögum um skipti á dánarbúum vegna breytinga um að skotvopn í eigu dánarbúa skuli án tafar færð í vörslur einstaklinga sem hafa leyfi til að eiga slík vopn. Frumvarp þetta var unnið í dómsmálaráðuneytinu í nánu samstarfi við embætti ríkislögreglustjóra, embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og fleiri embætti lögreglustjóra á landinu. Þá var frumvarpið jafnframt birt í samráðsgátt stjórnvalda 28. febrúar 2023 og almenningi gefinn kostur á að koma með athugasemdir og ábendingar og auk þess var sérstakt samráð haft við tiltekna haghafa, einkum Skotíþróttasambandið og Skotveiðifélagið. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efnisatriðum frumvarpsins. Ég legg til að því verði að lokinni þessarar umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Forseti. Ég er sérstakur áhugamaður um bogfimi og var með frumvarp sem þingmenn allra þingflokka voru flutningsmenn með mér á. Vandinn er sá að eins og er, samkvæmt núgildandi 31. gr. laganna, þá má barn yngra en 16 ára ekki selja eða afhenda örvaboga með meiri togkrafti en 7 kg eða oddhvassar örvar. Breytingin sem ég legg til er að bæta við: „nema til æfinga og keppni undir eftirliti lögráða einstaklinga“. Það að núna má barn yngra en 16 ára ekki vera með boga sem er þyngri en 7 kg gerir að verkum að börn sem eru að æfa t.d. fyrir keppni á Norðurlandamótum eða eitthvað því um líkt geta ekki æft með keppnisboga. Sama og kannski meira vandamál er að ef Ísland ætlar t.d. að halda bogfimikeppni þá mega erlendir aðilar sem koma hingað, og mega nota boga sem er 7 kg eða þyngri, ekki nota slíka boga og geta þar af leiðandi ekki keppt með boganum sem þeir eru búnir að æfa með. Ég var að velta því fyrir mér, svona fyrst að þetta frumvarp mitt var með meðflutningi allra flokka á þingi á síðasta kjörtímabili, ég hef ekki lagt það fram aftur á þessu kjörtímabili, hvort kannski væri séns að læða þessari breytingu inn í þetta frumvarp til breytinga á vopnalögum, til þess að ná ákveðnu samræmi í framhaldinu.

Virðulegur forseti. Ég hef vissulega heyrt þessum sjónarmiðum hreyft en í þessu frumvarpi er eingöngu tekið til skotvopna og breytinga á þeim lögum en við erum meðvituð um það í ráðuneytinu að það er nauðsynlegt að fara í nánari heildarúttekt og endurnýjun á vopnalögum. En það þótti mikilvægt að bregðast við þessum þáttum sem hér er verið að bregðast við sérstaklega.

Herra forseti. Ég er á ekkert ólíkum slóðum og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson. Í því bæjarfélagi sem ég bý í, Kópavogi, er rekið afar metnaðarfullt starf hjá Skotíþróttafélagi Kópavogs og þar hefur verið ákveðið vandamál sem felst í því að þau börn sem þar æfa skotfimi geta ekki keppt á jafnréttisgrundvelli við þau börn sem æfa skotfimi t.d. á Norðurlöndunum eða annars staðar í Evrópu. Aðgengi þeirra sem hér búa að t.d. loftskammbyssum til að keppa með er engan veginn sambærilegt við það sem gerist annars staðar af því að flokkunin á vopnunum sem um ræðir, sem eru raunverulega ekki notuð sem vopn heldur bara til að keppa, gerir þeim það einfaldlega óheimilt. Ég sé að þarna er að vissu leyti slakað á þessum takmörkunum, upp að 7,5 J, sýnist mér. En ég get ekki betur séð en að það þurfi áfram að hafa skotvopnaleyfi. Ég velti því fyrir mér hvort ráðherra telji nóg að gert og hvort það sé ekki hægt að liðka fyrir þessu þannig að þau börn sem vilja stunda þessa íþrótt geti raunverulega gert það á jafningjagrundvelli við önnur börn. Svo er ég að velta fyrir mér öðru, nýrri 6. gr. a, þar sem er fjallað um takmarkanir á útflutningi á ýmsum hugbúnaði. Ég velti fyrir mér hvernig ráðherra sjái fyrir sér 

Virðulegur forseti. Það er í 15. gr. frumvarpsins, eftir því sem ég best veit, opnað á reglugerðarheimild varðandi það sem hv. þingmaður er hér að spyrja um og sjónarmið komu fram væntanlega eftir samtal eða samráð við Skotíþróttafélagið, þannig að ég geri ráð fyrir því að við munum mæta þessum sjónarmiðum við gerð þessarar reglugerðar.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er gott að heyra að það sé verið að leysa úr því. En ég vil þá ítreka seinni spurninguna, hvernig hæstv. ráðherra sjái fyrir sér að hægt sé að takmarka þennan útflutning á hugbúnaði og hvernig eftirliti með því verði háttað.

Virðulegur forseti. Varðandi þetta atriði þá var það eftir samráð við utanríkisráðuneytið þar sem horft var til innleiðingar í dönsku vopnalögunum á þessu og framkvæmd þeirra og því geri ég ráð fyrir að þetta sé búið að útfæra með þeim hætti að áhrifaríkt verði.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta frumvarp og þessa ræðu. Ég verð að viðurkenna að manni er mjög brugðið þegar maður les þessa tölu yfir öll þau vopn sem hér eru í landinu og þá miklu aukningu sem orðið hefur á innflutningi þannig að ég tel þetta mál mjög brýnt. Mig langar líka að þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom hér áðan inn á frumvarp sem hann lagði fram og ég var reyndar meðflutningsmaður á er varðar boganotkun ungmenna. Mér finnst alveg einsýnt að ef við erum að fara í þessar breytingar þá tryggjum við alla vega að íslensk ungmenni búi við sama umhverfi og ungmenni á Norðurlöndum þegar kemur að keppni í þeirri íþróttagrein. Ég hyggst skoða það í vinnslu þessa máls og mun örugglega beina spurningum til ráðherra og ráðuneytisins um að veita okkur aðstoð við slíkar breytingar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á raforkulögum sem miðar að því að styrkja raforkuöryggi almennings. Frumvarpið er samið í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu að höfðu samráði við Orkustofnun. Áform um lagasetningu og drög að frumvarpinu voru kynnt til umsagnar á samráðsgátt stjórnvalda. Í samráðskafla greinargerðarinnar er greint frá umsögnum og viðbrögðum við þeim. Með frumvarpinu eru stigin skref í samræmi við tillögur starfshópa sem fjallað hafa um orkuöryggi á heildsölumarkaði fyrir raforku. Lagðar eru til breytingar á raforkulögum sem miða að því að styrkja raforkuöryggi almennings og forgangsröðun í samræmi við langtímaorkustefnu til ársins 2050 sem gefin var út af atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu í september 2020 í þverpólitískri sátt. Breytingarnar snúa að því að tryggja almenningi og smærri fyrirtækjum forgang komi til skömmtunar vegna óviðráðanlegra orsaka og ef önnur úrræði eru ekki tæk. Þá er mælt fyrir um söfnun og miðlun upplýsinga varðandi raforkuöryggi á heildsölu- og smásölumarkaði. Kveðið er á um viðmið fyrir raforkuöryggi og öflun og miðlun upplýsinga um stöðu á heildsölumarkaði raforku. Raforkuöryggi og tryggt framboð raforku eru grundvallarþættir í þjóðaröryggi Íslands. Á síðustu árum hefur nýting virkjana farið jafnt og þétt vaxandi. Eftirspurn hefur vaxið hraðar en sem nemur auknu framboði. Afleiðingin er minna svigrúm til að bregðast við áföllum í vinnslu- og flutningskerfi raforku eða óvæntri minnkun á framboði á heildsölumarkaði og almennum markaði. Þetta getur skapað veikleika í kerfinu að því er varðar framleiðsluöryggi og nægjanlegt raforkuframboð. Í raforkulögum kemur fram að ef ófyrirséð og óviðráðanleg atvik valda því að framboð raforku fullnægi ekki eftirspurn beri flutningsfyrirtækinu eða eftir atvikum viðkomandi dreifiveitu að grípa til skömmtunar. Við skömmtun skal gæta jafnræðis og byggja á málefnalegum sjónarmiðum sem skulu nánar útfærð í reglugerð. Í orkustefnu fyrir Ísland segir að þegar komi að forgangsröðun orkuframboðs, hvort sem er til lengri eða skemmri tíma, skuli almenningur og þjónusta í almannaþágu ávallt njóta forgangs umfram aðra hagsmuni. Með frumvarpinu er því lagt til að sérstaklega verði tekið fram að almennir heimilisnotendur, mikilvægir samfélagsinnviðir og fyrirtæki með færri en 50 starfsmenn og ársveltu eða efnahagsreikning allt að 10 millj. evra skuli njóta forgangs komi til skömmtunar. Tekið er mið af ákvæðum tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2009/72/EB um sameiginlegar reglur um innri markaðinn fyrir raforku og um niðurfellingu á tilskipun 2003/54/EB þar sem mælt er fyrir um skyldu aðildarríkja til að tryggja öllum heimilisnotendum alþjónustu, þ.e. rétt á að fá afhenta raforku af ákveðnum gæðum á sanngjörnu verði sem er gegnsætt, auðveldlega samanburðarhæft og felur ekki í sér mismunun. Eftir sem áður er gert ráð fyrir að skömmtun sé þrautavaraúrræði og verði ekki beitt nema önnur úrræði dugi ekki til, svo sem keyrsla varaaflsstöðva eða önnur úrræði sem standa til boða hverju sinni. Upplýsingaöflun og upplýsingagjöf er mikilvægur þáttur í því að veita markaðsaðilum upplýsingar um stöðu raforkukerfisins, m.a. hvað varðar raforkuöryggi. Samkvæmt reglugerð um Orkustofnun, nr. 400/2009, ber stofnuninni að tryggja söfnun upplýsinga og gera orkuspá. Hlutverk flutningsfyrirtækisins Landsnets samkvæmt raforkulögum er að vinna kerfisáætlun. Kerfisáætlun skiptist í langtímaáætlun um fyrirhugaða uppbyggingu flutningskerfisins næstu tíu árin og framkvæmdaáætlun vegna ákvarðana um fjárfestingar í flutningskerfinu næstu þrjú árin. Stjórnvöld og Landsnet afla nú þegar ýmissa upplýsinga og gera skýrslur og spár um framtíðarþróun en vinnan er dreifð og fer ekki fram í þeim skýra tilgangi að leggja mat á öruggt framboð raforku. Með þessu frumvarpi er lagt til að mælt verði fyrir um mat á fullnægjandi raforkuöryggi og viðmið þess í raforkulögum. Ábyrgð á slíku mati verði á hendi Orkustofnunar en með reglugerð megi fela flutningsfyrirtækinu Landsneti að vinna matið eða afmarkaða þætti þess. Markmið með slíkri söfnun og miðlun er aukin virkni heildsölu- og smásölumarkaðar og að hægt sé að leggja mat á stöðu orkuöryggis. Með auknu gagnsæi í heildsölu og smásölu eru jafnframt auknar líkur á virkari raforkumarkaði sem stuðlar að auknu orkuöryggi. Með því að kveða á um sérstakt mat á raforkuöryggi og söfnun gagna þar um ætti að fást betri yfirsýn yfir raforkumarkaðinn sem leiðir væntanlega til betri nýtingar. Að lokum skal tekið fram að með þessu frumvarpi eru stigin skref í stóru verkefni sem er orkuöryggi almennings. Í ráðuneytinu er unnið að greiningu og útfærslu á fleiri þáttum sem að öllum líkindum munu kalla á frekari tillögur að lagabreytingum. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu í þessu máli. Sagan á bak við þetta frumvarp er eflaust sú að við þurftum að skammta raforku, ef ég man rétt, í fyrra. Það á að sjálfsögðu alltaf að vera þannig að íbúar og minni fyrirtæki geti haldið áfram að njóta raforkunnar þegar lítið er til af henni. Mig langaði í fyrra andsvari að spyrja hæstv. ráðherra um það að við stærri aðilanna, sem eru jú að nota meiri hlutann af raforkunni í landinu, er oft bundið í samninga þeirra að það séu ekki skerðingar eða, ef það eru skerðingar, að það sé mjög dýrt í rauninni fyrir dreifiveiturnar að skera niður. Getur þetta frumvarp tekið á því sem þegar er búið að gera samning um eða mun þetta frumvarp einungis heimila forgang til íbúa og smærri fyrirtækja þegar slíkir samningar verða endurnýjaðir, eftir að þessi lög eru orðin gild?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að það sé ákveðinn misskilningur í gangi varðandi þetta því að hluti samninga hjá stórnotendunum er skerðanlegur. Það er auðvitað skilgreint í þessu frumvarpi hverjir eiga að njóta forgangs. Ég held að það sé rétt að nefna að forsagan er í rauninni sú - ég held að það hafi verið árið 2003 sem það var tekið út úr lögunum að Landsvirkjun væri fyrirtæki sem átti að vera aðili til þrautavara, en einhvern veginn farist fyrir að gera breytingar í samræmi við það. En svo það sé líka tekið fram þá er skömmtun alltaf þrautavaraúrræði og kemur ekki til beitingar nema öll önnur úrræði hafi verið reynd. Auðvitað vonumst við til þess, því að þetta er bara einn þáttur af mörgum þegar kemur að raforkukerfinu, að það þurfi ekki að koma til skömmtunar og þá er annars vegar að tryggja að hér sé framboð en sömuleiðis eru líka ýmsar leiðir þegar kemur að varaafli og öðru slíku.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Mig langaði í seinna andsvari mínu að vekja athygli hans á fyrirspurn sem var lögð fram fyrr í dag til ráðherrans um raforkuöryggi á höfuðborgarsvæðinu, nánar tiltekið í Kjósarhreppi sem tilheyrir höfuðborgarsvæðinu í öllum öðrum skilningi en þeim sem kemur að því hvað kostar að vera með rafmagn þar og hversu mikið raforkuöryggi er þar. Er það von mín að ráðherra fái svör við einhverjum af þessum fáu spurningum sem eru í fyrirspurninni en þær ganga einmitt út á það hvenær við getum vænst þess að íbúar Kjósarhrepps njóti sama raforkuöryggis 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið aftur. Hv. þingmaður er svo almennilegur að skilja bara fyrirspurnina eftir í ræðustólnum þannig að mér er alveg í lófa lagið að svara þessu strax, en hyggst samt sem áður líta betur á þetta áður en það kemur til skriflegs svars. Það er pottur brotinn víða og eitt er það, sem ég held að hv. þingmaður sé að vísa til, að reglurnar eru auðvitað umdeilanlegar þegar kemur að því hvernig skilin eru á milli svæða og þar af leiðandi verðflokka og það er það sem hv. þingmaður er að spyrja um varðandi Kjósina. En það er ekki eina svæðið. Við höfum litið á það hvað væri hægt að gera þar til að betrumbæta. Síðan er líka annað. Nú er markmið okkar alltaf að tryggja raforkuöryggi allra landsmanna og líka að allir landsmenn séu með græna, endurnýjanlega íslenska orku en það fer ekki mikið fyrir því í fjölmiðlum að t.d. á Vestfjörðum er stór dísilrafstöð, 10 MW, sem því miður þarf oft að nota til að framleiða rafmagn, í það minnsta allt of oft, vegna þess að þar vantar græna orku. Við þekkjum það á öðrum svæðum á landinu að þar er pottur brotinn þannig að það er svo sannarlega verk að vinna þegar kemur að orkumálum okkar Íslendinga.

Frú forseti. Ég vil í fyrstu lýsa því yfir að ég styð efnislega frumvarpið að því leyti að setja í forgang íbúa og minni fyrirtæki og halda grunnstoðum samfélagsins gangandi ef upp kemur skortur. En það leiðir hugann að þessum orkumarkaði sem er nú svolítið hjákátlegur að því leyti til að þetta er framleitt og er 90% í eigu hins opinbera og svo er megnið eða um 80% í föstum samningum þannig að þessi svokallaða „markaðsvæðing“ á opinberri starfsemi er æði undarleg. Ég sé kannski ekki alveg að þetta sé leiðin til að bregðast við skorti og ég tek undir með hæstv. ráðherra að það sé miklu nær að bæta raforkuöryggi á Vestfjörðum einfaldlega með því að virkja með Hvalárvirkjun. En þetta leiðir hugann að öðru sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um, þeim fréttum sem hafa borist um að einn helsti áhrifamaður Sjálfstæðisflokksins síðustu ára hefur verið trúnaðarmaður fyrirtækja sem hafa birt miklar áætlanir, á þriðja hundrað blaðsíður, um uppbyggingu sæstrengs. Telur ráðherra að þetta frumvarp geti að einhverju leyti orðið vörn fyrir heimilin og tryggt ákveðinn forgang? Og það væri líka áhugavert, af því að ég veit að hæstv. ráðherra fylgist gaumgæfilega með þessum markaði og þessum hræringum, að heyra hvort hann hafi einhverjar fregnir af þessu máli sem hefur verið hér á síðum dagblaðanna.

Virðulegi forseti. Ég verð nú að viðurkenna að ég veit ekki alveg til hvers hv. þingmaður er að vísa til. Hann vísaði til frétta á síðum dagblaðanna, það eru nú ekki mörg dagblöð eftir en ég hef augljóslega ekki lesið þau fáu sem eftir eru, því miður, nægilega vel, þannig að ég veit ekki til hvers hv. þingmaður er að vísa, að öðru leyti en því að það stendur ekki til að leggja neinn sæstreng. Alþingi þarf að ákveða það og væntanlega myndi það gerast þannig að annaðhvort myndi einhver hv. þingmaður gera það eða sá sem hér stendur. Ég er ekki að fara að leggja fram neitt frumvarp um að leggja sæstreng. Ég veit hins vegar ekki alveg hvað hv. þingmaður er að vísa til þarna. Varðandi þessa svokölluðu markaðsvæðingu þá er þetta náttúrlega alltaf spurningin um hvaða fyrirkomulag er best. Ástæðan fyrir því að menn fara þessa leið er að menn eru að reyna að skoða nýtingu í kerfinu eins vel og mögulegt er, því jafnvel þótt framboðið verði aldrei nægjanlegt og við verðum að sætta okkur við það, þá erum við samt sem áður í þeirri stöðu að það fellur líka orka niður sem við hefðum annars getað nýtt. Þá er spurning hvaða fyrirkomulag er best til þess að nýtingin verði sem best þannig að sóunin á þessum verðmætum verði sem allra minnst. En ég, virðulegi forseti, verð að biðja hv. þingmann velvirðingar. Ég veit ekkert hvað hv. þingmaður er að tala um.

Frú forseti. Það er nú svo að þetta var einfaldlega á síðu Innherja á vísi.is þar sem var fjallað um hv. varaþingmann Sjálfstæðisflokksins og einn helsta trúnaðarmann núverandi fjármálaráðherra og sagt frá því að hann væri pólitískur ráðgjafi hvað varðar sameiningu fyrirtækis sem hugðist leggja sæstreng frá Straumsvík og alla leið til Bretlands. Þannig var það nú. Ég tel rétt að hæstv. ráðherra grennslist fyrir um þetta mál. En engu að síður þá finnst mér þetta kjánalegt, þetta markaðsfyrirkomulag hjá ríkisfyrirtækjum, það er verið að máta sig inn í evrópskt samkeppnisumhverfi hér á þessari litlu eyju þar sem búa rétt um 400.000 manns og meira og minna af þessari raforku er selt í föstum samningum. Jú, gott og vel. Menn skrifuðu undir þessa samninga, 

Virðulegi forseti. Bara aðeins út af fyrirkomulaginu sem við erum með, við erum með þetta samevrópska regluverk en munurinn á okkur og þeim sem eru á Evrópska efnahagssvæðinu er að þeir eru tengdir saman. Meðan við erum ekki með sæstreng til EES-landanna þá erum við með einangrað kerfi og það er gríðarlega stór munur þar á. Ef menn vilja leggja sæstreng þá þarf það að fara í gegnum Alþingi Íslendinga. Það er ekkert hægt að gera það annars staðar, í gegnum einhverja aðra, það er ekki gert bak við luktar dyr og ég held að það sé afskaplega mikilvægt. Landsvirkjun hefur tilkynnt að þeir séu ekki að huga neitt að slíku. En hins vegar liggur það alveg fyrir og er vel þekkt að það eru erlendir aðilar sem hafa áhuga á því að fara að virkja á hafinu og leggja sæstreng. En það stendur ekki til. Og ég verð bara að viðurkenna það - það kemur að vísu í ljós þegar hv. þingmaður fer yfir málið að hér var ekki um dagblað að ræða heldur vefmiðil, ekki að það skipti öllu máli. Og ég get alveg lofað því að ef ég skipti um skoðun í þessum sæstrengsmálum þá verður það ekkert leyndarmál, en það hefur ekki gerst. Okkur veitir ekkert af allri þeirri orku sem við getum fengið. En hins vegar liggur það alveg fyrir að það er áhugi hjá erlendum aðilum að fara í vindorkugarða í hafi og leggja sæstreng til annarra landa.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna og kynningu á stöðu þessa máls. Mig langar að nota hér tækifærið til að spyrja ráðherra út í alltént tvö atriði og vil þá, með leyfi forseta, grípa hér niður í greinargerðinni. Þetta frumvarp fjallar fyrst og síðast um það, eins og fram hefur komið, að ef upp kemur sú staða að hér þurfi að skammta raforku þá sé forgangsraðað neytendum á hinum endanum og ég held að þetta sé allt til bóta. En í greinargerðinni er vísað til þess að þetta byggi á tillögum skýrslu starfshóps og segir, með leyfi forseta: „Aðrar tillögur starfshópsins en þær sem varða ákvæði þessa frumvarps fela í sér inngripsheimildir Orkustofnunar í raforkumarkaðinn og við hvaða aðstæður slíkt væri heimilt. Gert er ráð fyrir að útfærsla á þeim tillögum verði unnin í framhaldi af framlagningu þessa frumvarps á Alþingi.“ Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvenær við hér megum eiga von á því að sjá þessar frekari tillögur að lagabreytingum og hvort þær komi í skömmtum eða komi jafnvel allar í einu, það sem út af stendur úr þessum tillögum starfshópsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Því er fyrst til að dreifa, rétt að halda því til haga, að þessi mál eru ekki einföld. Eins og komið hefur fram og hefur verið gagnrýnt erum við partur af þessu evrópska regluverki og það er ekki alveg sama hvernig við athöfnum okkur þar inni. En jafnvel þó að það væri ekki þá eru þessi mál aldrei einföld. Ég held, allra hluta vegna, að það borgi sig frekar að fara vel yfir málið því að það er vont að vera gerð afturreka með þessa hluti. Þessi vinna hefur verið áfangaskipt og mun verða unnin í sumar því að mörg eru álitaefnin þó að skýrslan liggi fyrir. Þess vegna höfum við lagt áherslu á það og ég hef lagt áherslu á það að vanda til verka og best væri að hafa þetta í þokkalegri sátt því að það er ekki alltaf friður í himnaríki þegar orkumarkaðurinn er annars vegar og ýmis sjónarmið þar, án þess að ég ætli að fara út í það í neinum smáatriðum. En ég held hins vegar að sagan sýni okkur að það er betra að taka meiri tíma í vinnuna og vanda til verka og kalla eftir sjónarmiðum frá öllum hagaðilum sem eru ekki fáir, bæði stórir og smáir. Þessi vinna er unnin með þeim hætti og það er ekki komin nein tímasetning, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég geri ekki ráð fyrir að neitt okkar hér sé komið til himnaríkis, mér alla vega líður ekki þannig. Ég ætla ekki að segja að ég þekki tillögur starfshópsins í smáatriðum en mig langar engu að síður að spyrja hæstv. ráðherra út í afstöðu hans í ljósi þess að ná fram þeim markmiðum sem eru dregin fram með þessu frumvarpi og ég skil það sem svo að tillögurnar sem vænta má verði allar í sömu átt, þ.e. að við kveðum skýrt á um það hvernig forgangsraða skuli dreifingunni eða afgreiðslunni á raforkunni. Í ljósi þeirrar stöðu sem upp er komin, að við þurfum að ná markmiðum okkar til orkuskipta, kemur það fram í þessum tillögum og hver er afstaða ráðherrans til þess - og ef ekki, hver er þá afstaða ráðherrans til þess - hvort marka megi með sérstakri eigendastefnu og kveða á um það í eigendastefnu, til að mynda gagnvart framleiðendum á raforku og má nefna þar sérstaklega Landsvirkjun í því samhengi, að við forgangsröðum orkuframleiðslunni í þágu orkuskipta og það verði þá hægt að horfa til þess við endurskoðun á raforkusamningum?

Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Nú er ákveðin áhersla í það minnsta hjá Landsvirkjun sem er langstærsti aðilinn á markaðnum. Hún er einhvern veginn með þessum hætti, þ.e. að forgangsraða í orkuskiptin, en sömuleiðis að sinna þeim fyrirtækjum sem þau eru að sinna nú þegar og mér finnst þetta vera skynsamleg áhersla. Það er í mörg horn að líta þegar kemur að loftslagsmálunum. Við ræddum í dag líffræðilega fjölbreytni en síðan þurfum við líka að líta til réttlátra umskipta. Mér hefur fundist menn tala svolítið frjálslega, ég ætla ekki að segja að hv. þingmaður sé að gera það, þegar kemur að vinnu fólks. Ég held að við eigum ekki að hafa þá stefnu að kippa grunninum undan því á einni nóttu 

Frú forseti. Ég kem hér örstutt upp til að fagna framlagningu þessa frumvarps. Hér er loks verið að svara t.d. ábendingum þeirrar sem hér stendur og efni þessa frumvarps er í einhverju samræmi við tillögur sem ég hef lagt tvisvar sinnum fram á hinu háa Alþingi. Þetta er algerlega nauðsynleg aðgerð en það er líka mjög nauðsynlegt að við í hv. umhverfis- og samgöngunefnd skoðuðum þetta mál vel og hvernig það er formúlerað, ef þannig má að orði komast. Gengur frumvarpið nógu langt, nær það utan um það sem það þarf að ná utan um? Svona í fljótu bragði þá sýnist mér að það ætti að gera það, ég ætla samt að áskilja mér rétt til að skipta um skoðun ef skoðun leiðir annað í ljós. En það er algerlega nauðsynlegt að við tryggjum þennan forgang heimilanna og smærri fyrirtækja eins og hér kemur fram, ef svo óheppilega vill til að skammta þurfi rafmagn og auðvitað tek ég undir með hæstv. ráðherra, við vonum að svo verði ekki og það reyni ekki á það. En ef svo færi þá verður það auðvitað að vera þannig að svokölluð alþjónusta eða í rauninni skylda ríkisvaldsins við almenna borgara í landinu komi fremst. Það er auðvitað rétt sem hér hefur verið bent á að af einhverjum ástæðum þá féll það út við stóru breytingarnar sem hér voru gerðar fyrir einhverjum 20 árum síðan að sjá til þess að þessi þáttur væri inni í nýju löggjöfinni af því að áður hafði Landsvirkjun haft þetta hlutverk eins og margir vita. En ég kem hér aðeins upp til að lýsa ánægju minni með það að þetta frumvarp sé fram komið og við munum væntanlega fara vandlega yfir það í umhverfis- og samgöngunefnd.

Frú forseti. Við erum hér að ræða mikilvægt mál. Það snýst fyrst og fremst um það hvernig eigi að bregðast við ef upp kemur skortur og upp kemur eitthvert neyðarástand hvað varðar orkuna. Auðvitað verðum við að horfa til þess að við erum að tala um grunnþátt í nútímasamfélagi, sem er raforkan. Eins og hæstv. ráðherra hefur lagt áherslu á er raforkan og innlend orka hluti af því að við getum eitthvað alla vega móast í átt að þessum loftslagsmarkmiðum, þó svo að ég haldi að það sé augljóst að það sé meira skrauttal að ætla að gera það heldur en raunveruleikinn. Engu að síður held ég að meginógnin við orkuöryggi á Íslandi sé þessi markaðsvæðing eins og hefur verið úti í Evrópu. Það var kannski leið til að bregðast við þegar væri skortur á rafmagni, að geta hækkað orkuverð þannig að hún nýttist og menn færu sparlega með hana. Hvers vegna segi ég það? Jú, mér finnst að þessi orkumarkaður sé svona pínulítill brandari vegna þess að þar eru framleiðendur sem eru, 90% þeirra, opinberir aðilar sem eru í „samkeppni“ sín á milli, síðan er megnið af orkunni selt í föstum samningum og nú er verið að búa til einhvern heildsölumarkað sem, ef ég man rétt, er bara dótturfélag eins félagsins sem er í opinberri eigu. Þarna eru komnir ríkisstarfsmenn í raun og veru eða opinberir starfsmenn sem eru í einhverjum samkeppnisleik. Hver er áhættan núna? Það sem er orðin áhætta, m.a. umhverfisleg myndi ég segja, og þá á ég við að menn fari að stilla upp vindmyllum, er að það eru komnir hér lukkuriddarar í röðum við að koma upp vindmyllum hér og þar og eru að hugleiða alls konar garða og eru farnir að þrýsta á breytingar. Og nú vil ég vitna til þess sem ég nefndi hér fyrr í andsvörum við hæstv. ráðherra: Það eru komnir hér riddarar sem eru orðnir jafnvel pólitískir ráðgjafar og þetta eru engir litlir karlar heldur eru þetta áhrifamenn í íslenskum stjórnmálum sem hafa jafnvel átt fast sæti í Silfrinu, þátt eftir þátt, og eru hér í innsta hring eins valdamesta flokks landsins. Þeir eru greinilega komnir í þjónustu hjá fyrirtækjum sem hugsa sér gott til glóðarinnar, nýta sér þá möguleika sem orkupakkarnir leyfa, þ.e. að geta tengst hér inn með sæstreng og farið inn í þetta og nýtt sér þetta samkeppnisumhverfi sem er búið að búa til. Auðvitað veit ég það að hæstv. ráðherra hefur talað um að það standi ekki til að tengja landið við Evrópu með sæstreng. En það eru samt sem áður einir helstu trúnaðarmenn flokksins, hans eigin flokks, sem eru í þjónustu fyrirtækja sem eru að vinna að því og telja jafnvel að það sé hægt að hefjast handa innan árs að einhverju leyti, ef ég skildi þessa skýrslu sem er upp á 230 blaðsíður rétt. Þetta er áhyggjuefni. Ég tel að ef menn ætla að bregðast við óöryggi eða því sem er á Vestfjörðum, orkuskorti, og vilja hætta að brenna þar olíu til að búa til rafmagn eða varaafl, þá eigi menn auðvitað að greiða fyrir því að fara í virkjanir á svæðinu og efla flutningskerfið þannig að orkan dreifist hratt og vel um landið. Ég tel að þessir orkupakkar eitt, tvö og þrjú og allt þetta dæmi, kosti þjóðfélagið ógurlega mikið, það er mikill umbúnaður. Það er rétt að huga að því hvort það sé ekki hægt bara að gíra sig út úr þessu, sérstaklega þegar það hefur komið fram að enginn ætlar að tengja landið, alla vega í orði, við raforkukerfi Evrópu. Þá er svolítið tilgangslaust að opinber fyrirtæki séu í þessum samkeppnisleik og að vera að koma hér upp eftirlitskerfi, eins og næsta frumvarp á dagskránni boðar, að evrópskri fyrirmynd til að hafa eftirlit með opinberum fyrirtækjum. Ég held að það sé kominn tími til að staldra örlítið við á þessari vegferð sem við erum á. Ég styð auðvitað efni þessa frumvarps sem hér um ræðir, þ.e. að heimilin, minni fyrirtæki og samfélagslegur rekstur sé sett í forgang, þó það nú væri. Auðvitað eigum við að hafa þessa starfsemi og heimilin í forgangi þannig að ég styð efni þessa frumvarps. En þessar umbúðir allar fyrir starfsemi hins opinbera á samkeppnismarkaði - þetta er nú hálfhjákátlegt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna en það verður að leiðrétta þetta með orkupakkana. Það er enginn orkupakki sem tryggir að hægt sé að leggja sæstreng. Það er bara ekki rétt. Ef það á að leggja sæstreng frá Íslandi þá þarf Alþingi Íslendinga að samþykkja það. Það er bara svo einfalt. Það skiptir engu máli hvaða einstaklingur er að gera hvað úti í bæ, bara ekki neinu. Engu. Og jafnvel þó að við værum ekki partur af EES-samningnum og stjórnvöld myndu vilja leggja sæstreng þá getum við það alveg. Ef við gengjum úr EES einn daginn og svo einn daginn er hér meiri hluti þingmanna sem myndi ákveða að leggja sæstreng, þá bara gera þeir það. Þannig að þetta hefur ekkert að gera með reglugerðarumhverfið. Það er ekki bara bundið við Evrópu, alls ekki, að menn séu með þannig fyrirkomulag á flutningskerfinu þar sem aðilar geta komið og framleitt inn á það og selt. Það er þróun sem er aukast úti um allan heim. Við erum með svo öra þróun í sólarorku t.d., sem við getum kannski frekar kallað birtuorku, sem við getum notað hér á Íslandi. Það er fyrirtæki í Reykjavíkurborg sem keyrir sína lýsingu að stórum hluta með sólarorku. Miðað við reglugerðarumhverfið núna, ef þetta væri enn þá meira magn hjá viðkomandi fyrirtæki þá gæti það selt inn á flutningskerfið og selt öðrum orkuna, sem myndi hjálpa öllum, myndi ég ætla. En það er einfaldlega ekki rétt hjá hv. þingmanni að einhverjir orkupakkar hafi tryggt að það sé hægt að leggja sæstreng. Það er bara ekki þannig.

Frú forseti. Ég er viss um að orkupakkarnir greiða því leið að það sé lagður sæstrengur. Þegar maður verður vitni að því að einn helsti trúnaðarmaður fjármálaráðherra er kominn bara í vinnu við að leggja sæstreng - hæstv. ráðherra talar um að það sé alger fjarstæða, bara fjarstæðukennt vegna þess að það komi þessu máli ekkert við. Auðvitað er verið að setja þessar leikreglur allar til þess að menn eigi þann möguleika að tengjast og þeir sem vilja kaupa geti þá keypt af netinu. Þess vegna eru menn að búa til þessa orkupakka. Auðvitað þyrfti að koma að einhverju leyti til samþykkis Alþingis. En annað eins hefur nú gerst, frú forseti, að menn hafi skipt um stefnu og eitthvað er það sem trúnaðarmenn, Sjálfstæðismenn, sjá í þessu og sjá þennan möguleika, að þetta sé nú jafnvel handan við hornið ef marka má þessa ágætu skýrslu, 230 blaðsíðna skýrslu. Ég hvet hæstv. ráðherra til að kynna sér þetta og þetta verði rætt innan flokksins því að þetta er auðvitað eitt af því sem skiptir máli fyrir landsmenn, hefur mögulega áhrif á raforkuverð hjá almenningi. Þetta er mál sem ég held að menn þurfi að ræða af hreinskilni og fara yfir. Og þó svo að við séum kannski sammála í þessu efni, ég og hæstv. ráðherra, við myndum ekki greiða atkvæði með því að það yrði lagður hér sæstrengur, þá eru greinilega öfl víða, jafnvel í ranni hans, sem vilja fara þessa leið.

Virðulegi forseti. Það eru ákveðnir hlutir sem ganga ekki alveg upp í þessum málflutningi. Í fyrsta lagi þekkjum við það alveg að það hefur verið umræða um sæstreng, og það eru erlendir aðilar núna - Landsvirkjun hefur ekki talað um að leggja sæstreng og við vitum að við þurfum alltaf að samþykkja lög til þess - sem vilja nýta vindinn í hafi og hafa viljað leggja sæstreng. Hvert? Til Bretlands. Er Bretland partur af Evrópska efnahagssvæðinu? Er Bretland partur af Evrópusambandinu? Gilda þessar reglur, sem hv. þingmaður segir að byggi undir þá ákvörðun að leggja sæstrenginn, í Bretlandi? Öllum þessum spurningum er svarað með nei. Þrátt fyrir að Bretland sé farið úr Evrópusambandinu þá eru aðilar sem hafa áhuga á því að leggja sæstreng. Hefur ekkert með reglurnar að gera. Þeir hafa bara samt áhuga á því. Það liggur alveg fyrir, virðulegi forseti, að það skiptir engu máli hvaða reglur gilda. Við komum aldrei í veg fyrir það að einhverjir hafi áhuga á því að leggja sæstreng milli Íslands og annarra landa. Það hefur bara ekkert með reglurnar að gera, ekki nokkurn skapaðan hlut. En sem betur fer eru lög á Íslandi sem eru þannig að Alþingi Íslendinga þarf að samþykkja það ef einhver vill leggja sæstreng. Það stoppaði ekkert umræðuna, 

Frú forseti. Þetta var áhugavert. Það virðist vera að hæstv. ráðherra viti eitthvað meira um þetta mál en hann gaf til kynna í fyrstu andsvörum sínum. En látum það nú vera. Ég held að það sé ágætt að viðurkenna að þetta mál er í gangi og er í gangi í innsta kjarna Sjálfstæðisflokksins þar sem menn eru að vinna að þessu og það er ekkert leynt, þetta er orðið ljóst, þetta er komið á síður vefmiðlana, 230 blaðsíðna skýrsla þar sem borgarfulltrúi og hv. varaþingmaður eru bara orðnir trúnaðarmenn og ráðgjafar, pólitískir trúnaðarmenn og ráðgjafar, í þessari áætlun um sæstreng. Ég býðst auðvitað til þess að leggja hæstv. ráðherra lið í því að leggja alla vega einhvern stein í götu þessa máls þannig að íslenskir neytendur megi ekki búast við miklum hækkunum. Það er alveg hætt við því að eftirspurnin á Bretlandseyjum, sem eru tengdar Evrópusambandinu með strengjum, geti mögulega leitt til hækkaðs orkuverðs. Við getum örugglega verið samherjar í því þegar til kastanna kemur, því að þetta er náttúrlega orðið opinbert mál og menn eru farnir að ræða þetta og leggja á ráðin og ef það er að marka eitthvað þessa skýrslu sem þessi ágæti vefmiðill birti þá er þetta ekkert að gerast einhvern tímann langt fram í framtíðinni. Menn eru að tala um bara á næstu árum.

Forseti. Mér finnst þetta áhugaverð orðræða hjá hv. þingmanni og áhugavert og gleðilegt að hann tekur undir markmið frumvarpsins um þessa forgangsröðun orkunnar til heimila og einnig er hægt að forgangsraða smærri fyrirtækjum. En það er einmitt einn kjarninn í þriðja orkupakkanum. Það er það sem þriðji orkupakkinn snerist um hvað varðaði neytendaverndina, sem er dálítið merkilegt. Við skulum hafa það í huga hvað orkupakkinn var þarna að færa okkur í regluverki sem hefur með að gera réttindi til handa heimilum í landinu. Þegar það er þörf á orku hjá heimilum þá ráða stjórnvöld því. Það er skilyrði um heimilin en smærri fyrirtækin eru valmöguleiki. Það er það sem stjórnvöld geta gert, þau geta sagt: Okkur er alveg sama hvernig ástandið er hjá ykkur stóriðjuaðilunum, heimilin og litlu aðilana vantar rafmagn og það fer þangað. Gaman að vaða aðeins í gegnum orðræðuna um orkupakkana, sérstaklega þriðja orkupakkann. Svo er líka gaman að pæla í orðræðunni í kringum sæstrenginn því að allt sem að honum kom laut að því að það væru gríðarlegar niðurgreiðslur á uppbyggingu hans, því að annars borgar hann sig aldrei, ekki séns að hann borgi sig. Bretland er nýbúið að setja upp vindorkugarð sem kostar það sama og að leggja sæstreng nema sá vindorkugarður framleiðir rafmagn. Ekki nóg með að þeir séu komnir með sæstreng út í vindorkugarðinn, þeir eru komnir með framleiðslu á rafmagni. Sæstrengurinn framleiðir ekkert rafmagn hins vegar, hann bara flytur það. 

Frú forseti. Þetta er ágætisumræða hérna. Auðvitað er ekkert allt alslæmt við orkupakkann, það er ekki þannig. En hann bara hentar ekki á litla Íslandi þar sem 90% þeirra sem framleiða eru opinberir aðilar. Það er gríðarlegur kostnaður og umbúnaður sem fylgir þessu og er algjörlega óþarfur. Og ég held - ég held ekkert, ég er alveg fullviss að það hefur leitt til gríðarlega aukins kostnaðar að vera í þessum samkeppnisleik opinberra aðila. Förum bara yfir þetta. 90% af þessum fyrirtækjum sem eru að framleiða eru í opinberri eigu. Síðan eru 80% af orkunni seld í föstum samningum. Svo vil ég bara spyrja hv. þingmann: Skilur þú orkureikningana þína? Þetta kemur í þremur skömmtum jafnvel og orkureikningar á Íslandi eru oft mjög torskildir. Þetta þarf ekki að vera svona. Ég held að við eigum miklu frekar að koma okkur frá þessum orkupökkum og reyna að komast hjá því, þetta litla land, 400.000 manns, afmarkað úti í hafi, að fara í samkeppnisleik þar sem allir leikendur eru opinberir aðilar. Þetta er bara kjánalegt. Það er það. En þó það nú væri að menn forgangsröðuðu ekki orkunni með þessum hætti eins og kemur fram í frumvarpinu. Það væri eitthvað verulega undarlegt ef svo væri ekki, ef einhver orka til heimilanna væri ekki sett í forgang. Auðvitað eigum við ekki að kenna orkupökkunum um allt og að allt fari til fjandans. En þetta er bara óþarfa umbúnaður sem ég held að væri rétt að endurskoða.

Forseti. Þeir skiptast í raforkuverðið, flutningskostnaðinn og niðurgreiðslu á flutningskostnaði, ekkert gríðarlega flókið svo sem þegar allt kemur til alls. Það er dálítið merkilegt að pæla í því að orkupakkarnir, sérstaklega þriðji orkupakkinn, voru einmitt útpældir til þess að rífa í sundur einokun rússneskra ríkisfyrirtækja í Evrópu, rífa í sundur þeirra einokun á ákveðnum mörkuðum. Alltaf mjög áhugavert að pæla í stærra samhenginu. Ég hef alla vega dálítinn áhuga á því að skoða markaðskerfið í kringum orkupakkana og það er áhugavert að skoða það því að það er alltaf verið að segja að ef það verði lagður sæstrengur til Íslands þá muni verðið hækka, allt raforkuverð á Íslandi, með tilliti til þess sem verðið er í því landi sem Ísland tengist. Það er bara rangt. Uppboðskerfið virkar ekki þannig. Það er ekki uppboðskerfi þar sem sá sem býður hæst, fær. Það virkar ekki þannig. Ef hv. þingmaður hefur einhverja hugmynd um það hvernig þetta virkar þá þætti mér áhugavert að heyra það. Ég veit alveg hvernig uppboðskerfi virkar en ef hann vill lýsa því af hverju það gerist ekki og að raforkuverð á Íslandi myndi hækka ef við myndum tengjast sæstreng með tilliti til þess hvar við tengjumst, þá hefði ég mjög mikinn áhuga á að heyra það því að það skiptir lykilmáli í umræðunni um raforkumál að skilja hvernig það virkar.

Frú forseti. Mér heyrist nú að talsmanni þessara fyrirtækja sem hyggjast tengjast íslenskum orkumarkaði með sæstreng hafi bæst liðsmaður hér á hinu háa þingi. 

Virðulegi forseti. Ég vil bara nota tækifærið og þakka fyrir umræðuna. Þótt ótrúlegt megi virðast miðað við síðustu ræður þá heyrist mér vera góð sátt um frumvarpið, en þeir sem hafa komið inn í umræðuna á lokametrunum gætu kannski ekki alveg dregið þá ályktun. Ég vil þó aðeins segja, vegna þess að það er mikilvægt að halda því til haga, að það er ekki gott að vera að rugla öllum hlutum saman. Það er vissulega komin samkeppni á markaðinn og miðað við allar þær upplýsingar sem við höfum hefur það leitt af sér góða hluti og sú samkeppni haldið aftur af hækkunum. Hv. þingmaður og allir aðrir geta bent réttilega á að þetta sé nú kannski ekkert hinn fullkomni markaður. Það er alveg rétt og kannski ættum við þá bara að hætta með hann. Gallinn við þá röksemdafærslu, ef við skoðum aðra markaði á Íslandi - ég er að vísu ekki alveg sammála hv. þingmanni að við séum hér einhvers staðar úti í ballarhafi, við erum í Norður-Atlantshafi og góðum stað og ég vil hvergi annars staðar vera. En ég vil reyna að ýta undir samkeppni frekar en að hamla henni og hún fái að njóta sín þó að ég sé fullkomlega meðvitaður um það að hún er öðruvísi og oft og tíðum minni heldur en í stærri samfélögum. Það er þó ekki alveg einhlítt. En við getum alveg farið í gegnum hina ýmsu markaði og sagt: Hér á Íslandi erum við svo fá, það eru svo fáir sem eru að selja okkur vörur og þjónustu, það er ekki mikil samkeppni. En það er betra að hafa hana en ekki og ég held að það sé niðurstaða okkar Íslendinga. Umræðan um sæstreng hefur alltaf verið, komið og farið, og hún hefur ávallt verið um það að hann yrði lagður til Bretlands. Ég hef aldrei heyrt hugmyndir um að leggja sæstreng eitthvert annað. Þegar Bretland var í Evrópusambandinu höfðu menn áhyggjur af því að við gætum þar af leiðandi ekki mismunað þeim sem væri selt og þar sem orkuverðið væri hærra annars staðar þá myndi það leiða til hækkunar hér. En Bretland er ekki lengur í Evrópusambandinu. Það liggur alveg fyrir. En það eru samt sem áður hugmyndir um það frá aðilum - ekki lengur sú hugmynd, sem ég skildi aldrei, að við værum að nýta einhverja umframorku, sem ég veit ekki hvar er og hvar menn ætluðu að fá hana - núna eru hugmyndir uppi um að nýta vindorku hjá erlendum aðilum og ég vissi ekki að það væri neitt leyndarmál þó að ég þekki ekki þessa umfjöllun sem hv. þingmaður vísaði til. Þó svo að ég sé mjög tilbúinn til að setja mig inn í alla hluti þá ætla ég ekki að elta allar skýrslur sem eru skrifaðar úti í bæ, það er bara ekki þannig. Það er algerlega útilokað. Ég á alveg nóg með þær skýrslur sem ég læt gera sjálfur og er nauðsynlegt að ég lesi út af mínum störfum. Mér líður hins vegar vel með það og það er alveg skýrt að við þurfum að klára þetta verkefni á Alþingi, ef einhverjum skyldi detta í hug að ætla að klára það. Það liggur alveg fyrir að það eru aðilar sem hafa áhuga á því að fara að nýta vindorkuna í hafi og leggja sæstreng frá landinu. Það liggur alveg fyrir. En aðalatriði málsins er þetta, að mínu áliti, ég kom hér til að kynna frumvarp og tala fyrir því og mér heyrist vera góð sátt um það enda tel ég það vera gott. Ég vona að það gangi vel hjá þingmanninum að klára það verkefni.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á raforkulögum og lögum um Orkustofnun. Megintilgangur frumvarpsins er að treysta og efla raforkueftirlit samkvæmt raforkulögum í samræmi við kröfur tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2009/72/EB um sameiginlegar reglur um innri markaðinn fyrir raforku. Frumvarpið er samið í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu að höfðu samráði við Orkustofnun. Þá var haft samráð við kjara- og mannauðssýslu fjármálaráðuneytisins vegna breytinga á lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna sem leiða af frumvarpinu. Áform um lagasetninguna og drög að frumvarpinu voru kynnt til umsagna í samráðsgátt stjórnvalda. Í samráðskafla greinargerðarinnar er greint frá umsögnum og viðbrögðum við þeim. Með lögum nr. 112/2019 voru gerðar breytingar á raforkulögum og lögum um Orkustofnun í þeim tilgangi m.a. að innleiða ákvæði tilskipunar 2009/72/EB hvað varðar kröfur tilskipunarinnar um sjálfstætt raforkueftirlit. Eftir breytingarnar kemur fram í lögunum að Orkustofnun sé sjálfstæð í störfum sínum þegar stofnunin sinnir raforkueftirliti samkvæmt raforkulögum og ráðherrar geta ekki gefið fyrirmæli um framkvæmd eftirlitsins. Til að tryggja sjálfstæði ákvarðana Orkustofnunar skuli stofnunin setja sér starfsreglur. Í ljósi sjónarmiða sem fram hafa komið í samskiptum ráðuneytisins og Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) er talin þörf á að hnykkja frekar á tilteknum ákvæðum löggjafarinnar sem tengjast sjálfstæði raforkueftirlitsins. Tilskipunin gerir kröfu um að ríkið komi á fót eftirlitsaðila sem er ekki einungis sjálfstæður gagnvart raforkufyrirtækjum heldur einnig gagnvart stjórnvöldum. Í því felst m.a. að ákvarðanir eftirlitsaðila verða án utanaðkomandi áhrifa, svo sem frá ráðherra, ráðuneyti eða öðrum. Aðildarríkin skulu ábyrgjast sjálfstæði eftirlitsvaldsins og tryggja að það beiti valdi sínu af óhlutdrægni og á gagnsæjan hátt. Sjá skal til þess að við framkvæmd eftirlitsins sem eftirlitsvaldinu er falið að eftirlitsvaldið sé lagalega aðgreint og óháð öllum öðrum opinberum aðilum eða einkaaðilum. Tryggja ber að starfsfólk eftirlitsins og þeir sem fara með stjórn þess starfi óháð hvers konar markaðshagsmunum eða öðrum opinberum aðilum eða einkaaðilum við framkvæmd eftirlitsverkefna. Tryggja skal að eftirlitsvaldið geti tekið sjálfstæðar ákvarðanir óháð öllum aðilum á sviði stjórnmála og árlegar fjárveitingar til þess séu aðskildar frá öðrum, hafi sjálfstæði við framkvæmd fjárúthlutana og fullnægjandi mannafla og fjármagn til að sinna skyldustörfum sínum. Þá er í tilskipuninni mælt fyrir um að stjórnarmeðlimir eða yfirstjórn eftirlitsvaldsins, sé stjórn ekki til staðar, séu skipaðir í fimm til sjö ár í senn og heimilt sé að endurskipa einu sinni. Í frumvarpinu er lagt til að tilgreint verði sérstaklega í lögum um Orkustofnun að innan stofnunarinnar skuli starfa sérstök eining sem nefnist Raforkueftirlitið. Hlutverk þess skal vera að sinna raforkueftirliti samkvæmt raforkulögum. Þó er gert ráð fyrir að orkumálastjóri geti einnig falið raforkueftirlitinu önnur verkefni. Raforkueftirlitið skal vera sjálfstætt í störfum sínum þegar það sinnir raforkueftirliti samkvæmt raforkulögum. Í sjálfstæði raforkueftirlitsins felst m.a. að ákvarðanir þess við raforkueftirlit séu án áhrifa frá orkumálastjóra, ráðherra orkumála eða öðrum aðilum. Þá eru lagðar til nokkrar breytingar á raforkulögum í þeim tilgangi að aðgreina með skýrari hætti starfsemi raforkueftirlitsins frá annarri starfsemi Orkustofnunar. Eftirlits- og stjórnsýsluverkefni sem tengjast flutningi, dreifingu og viðskiptum með raforku er með frumvarpinu skýrlega falið raforkueftirlitinu. Lagt er til að raforkueftirlitinu verði stýrt af embættismanni skipuðum af orkumálastjóri til fimm ára í senn. Embættismaðurinn mun bera faglega og stjórnunarlega ábyrgð á rekstri raforkueftirlitsins sem og á öðrum verkefnum sem orkumálastjóri felur honum. Gert er ráð fyrir að sama einstakling megi aðeins skipað tvisvar í embætti skrifstofustjóra raforkueftirlitsins. Með þeim hætti er kröfu tilskipunarinnar um tímabundna skipan yfirstjórnar eftirlitsvaldsins fullnægt og að raforkueftirlitið haldi sjálfstæði sínu við raforkueftirlit. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna, stutta og snarpa framsögu. Ég held ég nái nú í meginatriðum innihaldi þessa frumvarps en mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í samhengi þess uppleggs sem hér er hvort það liggi fyrir og/eða hann sjái fyrir sér hver fjöldi þeirra sem ynni að þessu eftirliti yrði, fjöldi starfsfólksins. Eins og ég skil frumvarpið yrði það alltaf ráðið af orkumálastjóra þó svo að það gildi sérstök ákvæði um yfirmanninn, raforkueftirlitsyfirmanninn. Í því samhengi langar mig líka að spyrja hvort ráðherra viti til þess að það sé einhver hliðstæða í íslenskum lögum varðandi þetta fyrirkomulag. Það næsta sem kemst því hefði ég haldið að gæti hugsanlega verið netöryggissveit íslenskra stjórnvalda sem er í rauninni hluti af Fjarskiptastofu og forstjóri Fjarskiptastofu ber í rauninni ábyrgð á netöryggissveitinni en hún er skipulagslega aðgreind frá eftirlitshlutverki Fjarskiptastofu og með aðgreint bókhald. Ég bara velti fyrir mér hvort það séu einhver önnur dæmi innan stjórnsýslunnar um svona fyrirkomulag eins og lagt er upp með í þessu frumvarpi auk þess hver sé ráðgerður fjöldi þeirra sem ynni að þessu eftirliti auk forstöðumanns.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er ekki gert ráð fyrir að fjölga starfsmönnum. Þetta er meira í rauninni faglegur aðskilnaður. Ég held að það sé mjög skynsamlegt að hv. nefnd fari vel yfir það hvernig því sé best fyrir komið. Mig minnir að þetta séu fimm einstaklingar og ekki gert ráð fyrir að fjölga þeim. Hvort heldur sem er þá held ég að það sé skynsamlegt að raforkueftirlitshlutinn sé sjálfstæður, þ.e. sá hluti Orkustofnunar sem á að vera sjálfstæður í störfum sínum. Það er bara gott fyrir hv. nefnd að fara yfir það, það eru nokkrar hugmyndir um hvernig er best að gera það og ég treysti nefndinni til þess að fara vel yfir það. Varðandi hliðstæður, hv. þingmaður vísaði í eitt dæmi, þá voru hér eitt sinn umræður um það að taka raforkueftirlitið og sameina það öðrum eftirlitsstofnunum. Ef ég man rétt voru það hugmyndir um að setja í eina stofnun raforkueftirlitið, Póst- og fjarskiptastofnun og Samkeppniseftirlitið. Það var ein hugmynd sem ég heyrði. En ég held að það sé mikilvægt að þessi hlutur sé alveg vel skilgreindur og það fari ekkert á milli mála hvað er raforkueftirlit hjá Orkustofnun og hvað það er annað sem Orkustofnun þarf að sinna. Og alveg burt séð frá því reglugerðarumhverfi sem við erum í þá er vel þess virði að fara yfir það því að það skiptir mjög miklu máli t.d. að það sé eftirlit með því að það sé ekki verið að blanda saman samkeppnisrekstri og sérleyfisrekstri, svo dæmi sé tekið. Það hafa verið gagnrýnisraddir um það. Það er mikilvægt að við höfum fyrirkomulag þar sem er tryggt að það geti ekki gengið, svo eitthvert dæmi sé tekið af mörgum sem má taka.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og tek undir það sem hann segir, að það er þess virði, í ljósi þess að þetta fyrirkomulag á sér kannski ekki endilega hliðstæðu og aðrar hugmyndir hafa verið uppi eins og ráðherrann lýsir ágætlega hér, að nefndin fari yfir þetta gaumgæfilega og átti sig á því hvað myndi teljast fullnægjandi í þessu samhengi. Hæstv. ráðherra nefnir engu að síður fimm einstaklinga. Í kaflanum um mat á áhrifum, með leyfi forseta, segir: „Mögulegur kostnaður vegna áformanna rúmast innan fjárheimilda og hafa áformin því ekki áhrif á fjárhag ríkissjóðs.“ Ber þá að skilja það sem svo að þarna sé í rauninni, að undanskildum forstöðumanni eða sviðsstjóra sem sérstaklega er kveðið á um hvernig eigi að skipa, verið að horfa til stöðugilda sem þegar eru hjá Orkustofnun sem myndu þá flytjast til sérstaks eftirlits?

Virðulegi forseti. Ég þakka aftur hv. þingmanni fyrir þetta. Eitt sem kom í hugann, af því að hv. þingmaður spurði í fyrra andsvari sínu um sambærilega hluti, þá er það sem hét held ég skattrannsóknarstjóri núna hjá Skattinum og er með þetta sjálfstæði. Hérna er bara um það að ræða að verið er að skerpa á sjálfstæðinu en það er ekki verið að breyta öðrum hlutum. Komi fram ábendingar um það t.d. hvort rétt sé þá að orkumálastjóri skipi viðkomandi eða hvort ráðherra ætti að gera það þá held ég að það sé eitthvað sem menn eigi að skoða sérstaklega því að þetta á bara að tryggja það að raforkueftirlit, sem er mjög mikilvægt eftirlit, alltaf en ekki síst í því umhverfi sem við erum núna, sé sjálfstætt og óháð í sínum störfum. Það kallar hins vegar ekkert á að það þurfi að vera óhagræði þegar kemur að embættinu eða Orkustofnun. Við erum með þetta núna í miklu sameiningarferli og mikilvægt að það haldi áfram. En við getum samt sem áður skerpt á sjálfstæðinu og til þess er þetta frumvarp fram komið.

Frú forseti. Ég er á svipuðum slóðum og hv. þm. Orri Páll Jóhannsson, varðandi umfang eftirlitsins. Ef ég skil rétt þá snýst þetta fyrst og fremst um að hafa eftirlit með einokunarþáttunum, þ.e. dreifingu og flutningi. Dreifingin er eins og flutningurinn meira og minna í opinberri eigu, eins og framleiðslan. Telur hæstv. ráðherra að þetta einfaldi að einhverju leyti eftirlitið og minnki að einhverju leyti kostnaðinn? Það má heyra það á hæstv. ráðherra að hann telji þetta ekki verða mjög umfangsmikið. Í öðru lagi þætti mér vænt um ef hann gæti greint frá því, af því að það stendur til að breyta að einhverju leyti skipan stofnunarinnar og færa hana inn í nýja loftslagsstofnun, þ.e. Orkustofnun inn í loftslagsstofnun, hvort þetta gefi einhver tækifæri í þeim efnum. Þeirri vinnu var hleypt af stokkunum fyrir ekki svo mörgum mánuðum og það væri fróðlegt að heyra hvort hann hefði einhverja sýn sem hann gæti greint okkur frá hvað varðar þennan þátt og eftirlitsþáttinn þar með.

Virðulegi forseti. Svona til að reyna að setja þetta í eitthvert samhengi þá hefur raforkueftirlitið náttúrlega ávallt verið til og það tekur á ýmsum þáttum. En eitt af því sem við vorum að ræða hér, ég og hv. þm. Orri Páll Jóhannsson, var það sem við getum sagt að sé einokunarstarfsemi í þessum stóru orkufyrirtækjum og að menn séu ekki að nota tekjurnar sem eru þar til að niðurgreiða samkeppnisrekstur. Einhvern tíma var ég nú í þeirri stöðu, var í borgarstjórn Reykjavíkur í minni hluta og í stjórn Orkuveitu Reykjavíkur, og gagnrýndi ýmislegt sem var þess eðlis. En hv. þingmaður talaði um sýn og þá finnst mér skipta máli að við séum með eftirlit hvað þetta varðar. Ég taldi að menn hefðu farið út af sporinu, svo ekki sé dýpra í árinni tekið, sem olli neytendum miklum kostnaði og skattgreiðendum í Reykjavík. En varðandi sameiningar þá erum við að fara í það að taka tíu stofnanir og búa til þrjár úr því, það er það sem við erum að gera, til þess að efla þær og styrkja. Og ég veit að hv. þingmaður er sammála þeim markmiðum. Þetta eru náttúrlega mismunandi stofnanir en þetta er ekki síst gert til þess að efla starfsstöðvarnar á landsbyggðinni, þar sem mjög mikið af eftirlitinu og starfseminni heyrir undir umhverfis-, orku- og loftslagsráðueytið. En í þessu tilfelli er raforkueftirlitið til staðar, það er inni í Orkustofnun, og núna er þetta frumvarp lagt fram til að skerpa frekar á sjálfstæði þess þannig að þeir sem sinna því eftirliti séu ekki háðir öðrum, hvorki stofnuninni né öðrum.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Það er greinilegt að hann telur að það sé ekki síður mikilvægt að hafa eftirlit með opinberum aðilum, sérstaklega þegar kemur að starfsemi í borginni. Eftir að hafa hugleitt það stutta stund, tilflutning fjármuna héðan og þaðan hjá veitufyrirtækjum og öðrum stofnunum, þá get ég alveg tekið undir það, þetta er mikilvæg starfsemi. Þess vegna vil ég bara hvetja hæstv. ráðherra til að huga að því í þessari vinnu sem er fram undan að það verði tryggilega gengið frá því þannig að neytendur njóti. Auðvitað er það nú bara þannig að ef eftirlitið er sæmilega virkt, því er komið þannig fyrir, þá er það mikilvægt fyrir neytendur hvar sem er í samfélaginu. Og að því leyti til get ég tekið undir með hæstv. ráðherra hvað þennan þátt varðar. Ég held að það geti einmitt skapað ýmis tækifæri ef menn fara og skoða samlegð þessara ólíku stofnana. Loftslagsstofnun mun hafa það skringilega hlutverk jafnvel að hafa eftirlit með jarðvegi og jarðvegsmengun og mörgum þáttum á sviði orkumála og eftirliti með orkumálum þannig að það er ærið verk fyrir höndum hjá hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hann þekkir auðvitað af eigin raun mikilvægi þess að eftirlit sé skilvirkt og gott og það á að vera til þess að vernda fyrst og fremst neytendur og notendur, ég veit ekki hvort ég á að bæta við einhverjum fleiri sem hv. þingmaður vísaði til. Ég held að við séum sammála þarna og það er vel og það er gott að heyra góð viðbrögð við þessu frumvarpi því að við erum öll sammála um markmiðin og ég held að þetta sé góð leið til að ná þeim markmiðum.