Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 77 flytur hv. 1. þm. Norðurl. v., Skúli Guðmundsson og sex aðrir hv. þm. till. til þál. um lýsisherzluverksmiðju. Efnislega er till. á þá leið, að ríkisstj. láti kanna sem allra fyrst möguleika á sölu hertrar síldarfeiti á erlendum mörkuðum og ef sú rannsókn leiðir í ljós, að slíkt sé hægt með góðum árangri, verði hafin bygging lýsisherzluverksmiðju í Siglufirði, en liðin eru nú 23 ár, síðan lög voru samþ. þar að lútandi. Höfuðröksemd fyrir flutningi þessarar till. er í fyrsta lagi, að nauðsynlegt þykir, að ýtarleg rannsókn sé gerð á því, hvort ekki eru möguleikar á að selja það síldarlýsi, sem við framleiðum nú, sem herta feiti í stað fljótandi vöru, eða sem sagt í sama ásigkomulaginu og var gert fyrir hálfri öld, þegar fyrstu síldarverksmiðjur voru byggðar hér á Íslandi. Íslendingar eiga í dag tvímælalaust einar fullkomnustu síldarverksmiðjur í heimi og verður að segjast eins og er, að það er ekki vansalaust, að framleiðsla þeirra sé seld og flutt út á því frumstigi, sem raun ber vitni. Og það virðist svo, að þeir, sem koma nærri þessum málum, láti sér ekki detta annað í hug, en að svona eigi þetta að vera. Önnur höfuðröksemdin fyrir þáltill., sem hér er til umr., er hin knýjandi þörf að auka atvinnu og atvinnuöryggi á Siglufirði til hagsbóta fyrir Siglfirðinga og fyrir þjóðarbúið í heild. Siglufjörður hefur um áratugi haft þýðingarmiklu hlutverki að gegna í þjóðarbúskapnum og hann má engan veginn verða lítils megandi þorp, það gæti orðið dýrkeypt þjóðinni allri síðar meir. Í grg. fyrir umræddri þáltill. segir m.a. svo: „Sumarið 1942 samþykkti Alþingi lög um að reisa nýjar síldarverksmiðjur. Í niðurlagi 1. gr. þeirra laga er svo hljóðandi ákvæði: „Enn fremur lætur ríkið reisa verksmiðju til herzlu síldarlýsis, þegar rannsóknir sýna, að það sé tímabært.“ Árin liðu, en verksmiðjan var ekki reist. Á Alþingi 1944 flutti Sigurður Kristjánsson, þá 7. þm. Reykv., svo hljóðandi till. til þál. um þetta mál.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að framkvæma svo fljótt sem auðið er fyrirmæli síðari mgr. 1. gr. l. nr. 93 25. sept. 1942.“ Till. þessi var samþ. í sameinuðu Alþingi 5. jan. 1945. Á næstu árum var keypt eitthvað af vélum til væntanlegrar lýsisherzluverksmiðju, en verksmiðjan var ekki reist. Hinn 18. nóv. 1948 urðu umr. um málið í sameinuðu Alþingi í tilefni af fsp. frá Áka Jakobssyni, þáv. þm. Siglf. Árið 1961 bar Björn Pálsson, 5. þm. Norðurl. v., og þrír aðrir þm. fram till. á Alþingi um málið. Hún var á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta nú þegar fara fram rannsókn á því, hvort tímabært sé að reisa verksmiðju til herzlu síldarlýsis, sbr. 1. gr. l. nr. 93 25. sept. 1942.“ Till. þessari var vísað til þn. til athugunar, en hlaut þar ekki afgreiðslu. Þessi lestur minnir á það, sem áður var vitað, að nokkuð af vélum lýsisherzlustöðvar voru komnar til Siglufjarðar fyrir tæpum 20 árum í þeim tilgang, að þar yrði byggð lýsisherzluverksmiðja. Og þegar þær voru keyptar, þótti það tiltækilegt. Því miður varð ekkert úr framkvæmdum og því var þá haldið fram af þeim, sem stóðu að því að selja þessar vélar, sem komnar voru norður, að sölumöguleikar á hertri síldarfeiti væru þá ekki fyrir hendi. Síðan þessum þætti lýsisherzluverksmiðjunnar lauk, hefur ekkert gerzt í málinu. Till. efnislega samhljóða þeirri, sem hér er flutt á þskj. 77, fékkst ekki einu sinni afgr. á þingi 1961, heldur var látin daga uppi í nefnd. E. t. v. kann einhver að spyrja: Eru möguleikar á Siglufirði fyrir stórfyrirtæki sem þessa lýsisherzluverksmiðju? Og þá er haft í huga í sambandi við slíka fsp. aðstaða með rafmagn, vatn og önnur frumskilyrði. Því er til að svara, að nyrzt á Siglufjarðareyri er stór lóð í eigu Síldarverksmiðja ríkisins og Siglufjarðarkaupstaðar og hefur skipulag Siglufjarðarkaupstaðar verið miðað við það, að þarna yrði reist síðar myndarleg og afkastamikil lýsisherzluverksmiðja. Það má fullyrða í sambandi við rafmagn, að það getur verið fyrir hendi. Hvort tveggja er, að það eru möguleikar til að stækka Skeiðsfossvirkjunina og líka tengja hana öðrum virkjunum á Norðurlandi. Í sambandi við vatn má benda á. það, að stór á, Skútuáin, rennur straumþungt í fjörðinn, og hefur hún enn ekki verið virkjuð. Þarna bendi ég á þrjú veigamikil atriði, sem þarna eru fyrir hendi. Ég tel, að bygging og rekstur lýsisherzluverksmiðju á Siglufirði gæti gerbylt því óhugnanlega ástandi í atvinnumálum, sem þar ríkir nú. Það er gömul og ný kenning, sem segir, að ef hús nágrannans brennur, er mitt í hættu. Eldur aðgerðarleysisins í atvinnumálum Siglfirðinga sækir nú ört á hvert einasta heimili í Siglufirði. Takist þeim ógnvaldi að eyða byggð norður þar, vil ég meina og margir aðrir, að sjálft þjóðarheimilið sé í vissri hættu. Ef stórkostleg framleiðslustöð eins og Siglufjörður lamast alvarlega, stafar ríkisbúskapnum mikil hætta þar af. Í niðurlagi þeirrar grg., sem ég vitnaði til í upphafi máls míns, segir svo m.a.: „Dagana 19. og 20. sept. 1964 var haldin á Siglufirði ráðstefna um atvinnumál að tilhlutan verkalýðsfélaganna þar. Á ráðstefnunni var gerð eftirfarandi ályktun: Ráðstefna verkalýðsfélaganna á Siglufirði um atvinnumál Siglufjarðar skorar eindregið á ríkisstj. að undirbúa framkvæmd laga um byggingu lýsisherzluverksmiðju og láta reisa hana á Siglufirði. Leggur ráðstefnan áherzlu á, hve afar mikla þýðingu það hafi jafnt fyrir atvinnuuppbyggingu bæjarins sem efnahagslíf landsins, að slík verksmiðja yrði reist hér.“ Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál, en legg til, að umr. verði frestað og þáltill. vísað til allshn.



Herra forseti. Á þskj. 72 flyt ég ásamt 7. landsk. þm. (SvJ), 8. þm. Reykv. (PS) og 3. þm. Sunnl. (GuðlG) till. um vigtun bræðslusíldar og er efni hennar á þá leið að skora á ríkisstj. að skipa 5 manna n. til þess að athuga möguleika á því, að síld, sem lögð er í verksmiðjur til bræðslu, verði hér eftir keypt eftir vigt. Við leggjum til, að í þessa nefnd verði skipað samkv. tilnefningu frá Landssambandi ísl. útvegsmanna, Sjómannasambandi Íslands, síldarverksmiðjum Austur- og Norðurlands og Síldarverksmiðjum ríkisins, sinn fulltrúinn frá hverjum aðila og fimmti maður verði skipaður af ríkisstj. án tilnefningar. Nú kann einhver að spyrja: Hvers vegna er verið að flytja hér þáltill. um, að athugun fari fram á því, að öll bræðslusíld, sem lögð er í verksmiðjur norðanlands og austan, verði hér eftir keypt eftir vigt, en ekki máli, eins og verið hefur og einhvern kann að reka minni til laga, sem samþ. voru á Alþing 9. maí 1930, en í þeim l. segir í 1. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Öll síld, sem seld er bræðsluverksmiðjum til vinnslu, skal hér eftir vegin, ef seljandi óskar þess. Við vigt á síld skulu notaðar þar til hæfar vogir, er taki í einu a.m.k. innihald tveggja mælikera ásamt tæki því, sem síldin er vegin í. Eitt mæliker skal rúma 135 kg af síld og telst það verðeining.“ Þessi lög eru enn í gildi, en þau hafa aldrei verið framkvæmd hvað snertir bræðslusíld við Norður- og Austurland og á síðustu a.m.k. tveimur áratugum hefur ekki verið á þau minnzt, enda eru þau nú, ef ætti að fara að framkvæma þau, orðin úrelt að öðru leyti og því má segja, að þau séu eins og frá byrjun gagnslaus. Og þá má segja: Er þá ekki rétt, að þessir aðilar, sem hér eiga hlut að máli, semji um þessi mál? En það er vegna þess, að samkomulag hefur ekki náðst á milli þessara aðila þrátt fyrir ítrekaðar óskir um, að síld verði vegin, en ekki mæld, óskir frá sjómannasamtökum um allt land og útvegsmannasamtökum. Hafa verksmiðjurnar staðið þar í vegi. Skal ég ekki rekja þær ástæður. En þegar síld fór að veiðast hér við Faxaflóa og Suðvesturland, var öll síld, sem lögð var í síldarbræðslur, vegin, en ekki mæld og er það svo enn án undantekninga hjá öllum verksmiðjum, sem risið hafa á þessu svæði. Eftir að síld fór að veiðast hér syðra, sáu sjómenn og útvegsmenn fljótt, að það var mikill munur á því, hvað síldarafli þeirra kom betur út, þegar landað var í verksmiðju hér sunnanlands, í samanburði við það, sem út kom, þegar síld var landað í verksmiðjur á Norður- og Austurlandi, þar sem hún er mæld og er þá miðað við, að málið sé 135 kg. Þessi óánægja hefur mjög magnazt á undanförnum árum og það hafa verið gerðir tugir samþykkta í hinum ýmsu sjómannafélögum víðast hvar á landinu og í flestum útvegsmannafélögum og sömuleiðis heildarsamtökum þessara aðila og þá sérstaklega hafa verið gerðar margar samþykktir í heildarsamtökum útvegsins, Landssambandi ísl. útvegsmanna og það sent þessar kröfur frá sér til síldarverksmiðjanna og sömuleiðis hafa fleiri aðilar látið þetta mál til sín taka. T. d. vil ég vitna hér í, að á fiskiþingi árið 1980 var samþykkt ályktun frá fiskiðnaðar- og tækninefnd þingsins og þar segir í upphafi ályktunarinnar, að athugun fari nú fram á því, hvort framkvæmanlegt sé kostnaðar vegna og af tæknilegum ástæðum að taka upp vigtun á bræðslusíld í stað mælingar, og telur fiskiþingið eðlilegt, að þeirri athugun sé hraðað. Svör Síldarverksmiðja ríkisins hafa yfirleitt verið mjög neikvæð hvað snertir, þessi mál, og hefur ýmsu þar verið borið við. M.a. er því borið við af verksmiðjustjórn, að síldinni sé landað með löndunartækjum á eigin bryggjum verksmiðjanna og þessar bryggjur séu úr tré og sé erfitt og kostnaðarsamt að koma vigtum fyrir á þeim og hætta á, að vigtirnar bili vegna mikils hristinga á bryggjunum í sambandi við notkun tækjanna og vegna súgs, sem stundum er við bryggjurnar. Enn fremur hafa talmenn síldarverksmiðjanna iðulega bent á það, að verð bræðslusíldarinnar sé miðað við meðaltal afurða úr mældri síld á 5–10 ára tímabili. Ljóst sé, að yrði tekin upp vigtun, mundi verða að áætla, að minna magn fengist af afurðum úr hverju máli og verðið á málinu mundi hækka sem því svaraði, þótt vigtun yrði tekin upp og gæti það þess vegna orðið til þess, að menn fengju ekki, svo að neinu næmi, meira verið fyrir sama farm, því að það, sem bræðslusíldarmálunum mundi fjölga, kæmi fram í lækkuðu verði á hverju máli vegna minni afurða úr hverri máleiningu. Þetta eru þau rök, sem fram hafa komið frá talsmönnum síldarverksmiðjanna. Það er skoðun mín og okkar flm. þessarar till., að frá hendi verkamiðjanna hafi þessi mál ekki fengið þá athugun, sem sjálfsögð var, vegna þess að ráðamenn þeirra hafa í raun og veru fram til þessa verið því andvígir, að síld sé vigtuð og hafa viljað halda áfram mælingu síldarinnar. Lengi vel voru svör verksmiðjanna heldur loðin og látið að því liggja, að þessar athuganir mundu fara fram og þessu yrði breytt innan ekki langs tíma. Nýjar verksmiðjur hafa risið upp, einkum á Austfjörðum á síðustu árum. Þær verksmiðjur hafa í byrjun orðið að kaupa síld eftir vigt og þá, hefur enginn greinarmunur verið gerður á því við verðlagningu síldar, hvort viðkomandi verksmiðja hefur orðið að kaupa síldina eftir vigt eða eftir máli. Síðan hefur sú breyting verið gerð á, að þessar verksmiðjur hafa flestar hverjar komið sér upp mælitækjum og svo langt hefur það gengið á einstaka stöðum, að þar sem mælitæki hafa verið tekin upp, hefur síldinni verið ekið eftir sem áður á bílum og fram hjá vigtum á stöðunum, í staðinn fyrir að vigta hana. Þess vegna hafa mælitækin verið notuð áfram, vegna þess að verksmiðjurnar hafa haft meira upp úr því, en áður var. Óánægja sjómanna og útvegsmanna hefur farið mjög vaxandi á síðustu árum og hvað sem líður viðhorfum síldarverksmiðjanna á Norður- og Austurlandi, er það ekki nema eðlilegur og sjálfsagður hlutur, að allar verkamiðjur í landinu búi við sömu aðstöðu í þessum efnum, og alveg eins og hægt er að kaupa síld hér sunnanlands eftir vigt, á einnig að vera hægt og sjálfsagt að gera það hjá verksmiðjum á Norður- og Austurlandi. Nokkrir útvegsmenn hafa síðustu sumur látið gera tilraun með það, hvernig síld hefur komið út, sem hefur verið mæld og látið vigta þessa sömu síld, að vísu aldrei nema nokkur mál í einu. Og á s.l. sumri var einn bátur, sem leggur síld upp í verksmiðju, 48 mál. og hann lætur vigta þessa síld og þá kemur meðaltal á mál út samkv. vigt 153.2 kg, en til grundvallar í málinu eru lögð 135 kg. Þetta dæmi er eitt af mörgum dæmum þess, að hér er um ónákvæmni að ræða, sem er eðlilegt að ráða bót á og það er ekki lengur hægt að láta við það sitja, að kröfum og óskum allra sjómanna í landinu og útvegsmanna sé ekki sinnt. Þess vegna er þetta mál hér flutt í trausti þess, að þessi till. nái hér samþykki á Alþingi. Till. gerir ekki ráð fyrir því, að þetta nýja form verði tekið upp á þessu sumri, þótt till. verði samþykkt, heldur verði stefnt að því, að breytingin eigi sér stað fyrir sumarsíldveiðar 1966, þannig að við flm. till. höfum ekki viljað hafa till. það ákveðna og það skamman tíma til stefnu, að aðilar geti ekki komið fram með sín sjónarmið. En það er okkar skoðun, að tæknilega séð sé vel hægt að framkvæma þessa breytingu, án þess að hún komi til með að kosta verksmiðjurnar neitt tilfinnanlegt fé og þar með verða við óskum sjómanna og útvegsmanna. Og ég tel, að þáttur sjómanna og útvegsmanna í síldveiðum sé það mikils virði og lítið væri af síld unnið, ef þessir aðilar væru ekki, að það sé ekki hægt að ganga fram hjá þessum óskum lengur en orðið er, því að það eru nú liðin nálega 7 ár, frá því að stanzlausar till. hafa verið samþykktar í þessum efnum, áskoranir á síldarverksmiðjurnar, án þess að neitt hafi verið gert, sem hefur sýnt, að áhugi sé fyrir að breyta hér um. Ég vænti þess, að þessari till. verði vel tekið og að Alþingi sýni þessu máli skilning og þá um leið óskum þessara framleiðslustétta þá viðurkenningu, að þetta mál fái eðlilega afgreiðslu í n., eins og við flm. leggjum til. Að lokinni þessari umr. legg ég til, að till. verði vísað til síðari umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Með þessari þáltill. er lagt til, að ríkisstj. skipi 5 manna n. til þess að athuga möguleika á því, að síld, sem lögð er í síldarverksmiðju til bræðslu, verði keypt eftir vigt. Í sambandi við þessa till. þykir mér rétt að benda á, að það hefur eflaust ekki farið fram hjá þeim, sem flytja þessa till., að til eru lög um vigtun á bræðslusíld, alveg fortakalaus lög, sem kveða svo á um, að ef seljandi að bræðslusíld krefst þess, að síld sé vigtuð, er kaupandinn algerlega skyldugur til þess. Og auðvitað þarf ekki að athuga það neitt, að það er hægt að koma þessu í kring, því að þetta fer nú fram á ýmsum stöðum á landinu, svo að á því er auðvitað enginn vafi. Ég sé því ekki, að það sé í rauninni neitt annað í þessu að gera, þar sem reynslan hefur sýnt, að þetta hefur verið gert á ýmsum stöðum á landinu, að síld er keypt eftir vigt og það fer ekkert á milli mála, að það er hægt, lög mæla alveg tvímælalaust fyrir um það og það er í rauninni ekki hægt að skjóta sér undan þeim lögum, ef seljandinn gerir kröfu um það, því að þau eru alveg fortakslaus. Þá er eins rammlega um þetta búið og hægt er að gera af hálfu ríkisvaldsins. Ég á ekki von á því að svona nefnd geri mikið annað en það, að hún athugi eitthvað um, hvað það mundi kosta að breyta þessum löndunartækjum. Ég fyrir mitt leyti sé því ekki mikla ástæðu til þess að taka á þessu vandamáli á þennan hátt. Ég álít, að ef það er virkilega svo, að seljendur að bræðslusíld séu mjög ákveðnir í því að knýja þetta í gegn, eigi þeir bara að sýna það, að lög skuli gilda í landinu og ganga afdráttarlaust eftir því, að lögin séu haldin. En fram hjá hinu verður auðvitað ekki heldur gengið, að eins og nú er komið verðlagningu á síld, þá er í rauninni búið að kippa rökunum undan þessari gömlu kröfu, svo réttmæt sem hún var lengi vel. Það er búið að kippa rökunum undan þessari kröfu að verulegu leyti. Verðlagningunni er orðin þannig háttað, að þetta skiptir ekki neinu verulegu máli, hvort hér er heldur mælt eða vegið, eins og nú er komið. Ef farið er eftir þessum reglum, sem í gildi eru og verðlagsráðið telur sig fara eftir við ákvörðun á verðinu á bræðslusíld á hverjum tíma, hefur þetta í rauninni ekkert að segja. Og mér er nær að halda, að þegar seljendur að síld sáu, að svona var komið, að það var búið að breyta verðlagningarreglunum á þennan hátt, hafi þeim ekki verið eins fast í hendi og áður var að fá þessu breytt. Ég fyrir mitt leyti tek undir það, ég álít, að það sé réttast að vigta, alla síld, sem fer til bræðslu. Ég álít, að það sé miklu réttari leið og það beri að stefna að því. Og ég held, að eina leiðin til þess að knýja það í gegn sé hreinlega að gera þeim það ljóst, sem kaupa síldina, að þeir eru skyldugir til þess samkv. lögum, ef t.d. seljendur síldarinnar krefjast þess og þá gera þeir það. Þeir geta ekki skotið sér undan því frekar en öðru. En auðvitað skjóta þeir sér undan því að breyta þarna um, á meðan seljendurnir gera ekki meira en það, sem þeir hafa gert, að þegar síldarvertíðir eru löngu umliðnar, kvaka þeir eitthvað lítillega í málinu, en láta það að öðru leyti eiga sig. Ég óttast það sem sagt, að þó að svona nefnd yrði skipuð eins og þessi, þá verði engin breyting í þessu máli. Af því hefði mér fundizt hitt vera hreinna, að samtök útvegsmanna sjálfra, sem verða að teljast seljendur í þessum efnum, geri skýlausa kröfu um, að lögunum sé framfylgt, ef þeir þá meina þetta, en ég held, að út úr nefndarskipuninni komi sáralítið. Þá vil ég einnig benda á það, að samsetning á þessari nefnd er að mínum dómi óeðlileg. Ef slík nefnd sem þessi yrði skipuð í þetta mál, þá er vitanlega eðlilegt, að Alþýðusamband Íslands eigi einn fulltrúa í þessari nefnd, sem er sá eini stéttarlegi aðili, sem þarna kemur fram fyrir sjómennina alla, en ekki aðeins fyrir Sjómannasamband Íslands, sem aðeins hefur innan sinna vébanda örfá sjómannafélög, en meginhlutinn af stéttarsamtökum sjómanna, stendur þar fyrir utan. Ég vil því benda á það, að ef þessi till. verður samþ. og nefndin verður skipuð, þá á vitanlega að breyta þessu atriði; því að þetta er óeðlilegt. En hinu vil ég sem sagt skjóta bæði til flm. og eins til þeirrar nefndar, sem fær með málið að gera, hvort ekki eru til aðrar hagkvæmari leiðir til þess að koma þessu máli í gegn og líklegri, en það að setja málið í nefnd á þennan hátt, sem þarna er lagt til.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Austf. benti á það að til væru lög, - ég las meira að segja upp meginkafla laganna í minni framsöguræðu fyrir till., - og hann taldi, að það væri ekki líklegt til árangurs, að skipa nefnd sem þessa, því að það væru bein lagafyrirmæli um, að það ætti að vigta alla síld. Þessi lagafyrirmæli hafa verið eins og ég benti á í minni framsögu, frá 9. maí 1930. Það er núna í mörg ár búið að krefjast þess af þeim aðilum, sem selja bræðslusíld í verksmiðjur norðan og austanlands, að síldin sé vigtuð, en ekki mæld. Svarið hefur verið, að það væri svo kostnaðarsamt og þegar komið er fram á síldveiðar. Þá er auðvitað engin aðstaða til þessa að vigta, þar sem málið hefur ekki verið undirbúið. Þessa samkomulagsleið hefur verið reynt að fara núna í ein 6 eða 8 ár frá heildarsamtökum útvegsins við verksmiðjurnar og heildarsamtök útvegsmanna eru orðin alveg uppgefin á að fá verksmiðjurnar inn á þessar brautir. Og það, sem hefur gerzt, er enn verra, að þær verksmiðjur, sem hafa hafið sína starfrækslu, eins og ég benti á í minni framsöguræðu og keyptu fyrst síld eftir vigt, hafa lagt það niður og komið sér upp mælitækjum þrátt fyrir þessi lög frá 9. maí 1930. Og það er skoðun okkar flm. þessarar till., að þetta langa tímabil, þar sem reynt hefur verið að leita samkomulags í þessum málum, sé á enda liðið og því sé ekki um annað að ræða, en að bera málið hér fram á Alþingi í trausti þess, að það verði, ef þessi till. nær samþykki þingsins, skipuð nefnd, sem tekur þetta mál föstum tökum og við höfum eitt ár til stefnu, að þessum málum verði breytt fyrir sumarsíldveiðarnar 1966. Og það er mín skoðun og ég hygg, að ég megi segja, að það sé skoðun annarra stjórnarmanna í L.Í.Ú., að þetta sé sú leið, sem við almennt álitum að sé líklegust til þess að ná árangri. Þetta er sömuleiðis skoðun fjölda margra sjómanna og óánægja þeirra er alls ekki minni, en útvegsmanna, enda hafa þeir nákvæmlega sömu hagsmuna að gæta. Hitt getur svo verið álitamál, sem hv. 5. þm. Austf, benti á áðan, í sinni ræðu, hvort það ætti að vera tilnefndur maður frá Sjómannasambandi Íslands eða Alþýðusambandi Íslands og það er sjálfsagt að taka það mál til athugunar í þeirri n., sem fær till, til afgreiðslu að lokinni þessari umr.

Flm. (Alfreð Gíslason) : Herra forseti. Á þskj. 55 flyt ég till. til þál. um endurskoðun l. um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla. Efnið er um það, að l. um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla verði tekin til endurskoðunar hið fyrsta og að brtt. í frv.-formi verði síðan lagðar fyrir Alþingi. Þessi lög um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla voru sett árið 1936, sama árið og annar lagabálkur um sjúkrahjálp var settur, nefnilega l. um alþýðutryggingar. Þessir tveir lagabálkar, sem fjalla um sama efni, sjúkrahjálpina, hafa öðlazt mjög misjafna þróun síðan árið 1938. L. um alþýðutryggingar og síðar l. um almannatryggingar hafa tekið tíðum breytingum á þessum 30 ára tíma og margvíslegar endurbætur á þeim gerðar öðru hverju. L. hafa sem sagt fengið að fylgjast með breyttum tímum og með breytingum á þeim hafa verið gerðar lagfæringar í samræmi við kröfur tímanna. Þetta gildir ekki um l. um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla. Þessi lög hafa staðið svo til óbreytt, síðan þau voru sett árið 1938. Upprunalega var þess gætt við setningu þessara lagabálka, að fullt samræmi ríkti á milli þeirra, þannig að ekkert misrétti skapaðist við setningu þessara tveggja lagabálka. Smám saman og af þeim ástæðum, sem ég hef þegar greint, hefur skapazt mikið misræmi á milli l. um almannatryggingar annars vegar og l. um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla hins vegar. Það hefur skapazt misræmi og misrétti, sem bitnar á einstaklingum, þeim sjúku mönnum, sem falla undir ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla. Það er ekki fjarri lagi að segja, að þessi lög um ríkisframfærslu séu orðin að steingervingi í þjóðfélaginu og langt á eftir tímanum, ef borið er saman við aðra löggjöf um sjúkratryggingar. Það má segja, að nú sé ástandið þannig, að sjúku fólki sé skipað í tvær fylkingar eftir því, hvers eðlis vanheilsan er. Hvað hjálpina snertir, er annar hópurinn háður ákvæðum löngu úreltra laga, en hinn hópurinn nýtur góðs af því, sem bezt er veitt á hverjum tíma. Þetta mun enginn telja réttlátt og það því síður sem misréttið bitnar á þeim, sem um sárast eiga að binda í þessum efnum, þ.e.a.s. þeim, sem eiga við að stríða erfiðustu og langvinnustu sjúkdómana Samkv. almannatryggingalögunum eiga allir sjúklingar rétt og kröfu á ókeypis sjúkrahúsvist án tillits til efnahags og svo lengi sem þörf krefur. Hér eru ákvæðin fortakalaus. Það er frumskylda sjúkrasamlaganna að veita þessa hjálp. En í l. um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla eru ákvæðin á allt annan veg og þannig orðuð, að sjúklingar, sem undir þau falla, skuli koma til greina við úrskurðun styrkveitinga, eins og það er orðað í l., að styrkur verði ekki veittur þeim, sem teljast færir um að standast sjálfir kostnaðinn af sjúkdómi sínum og að ráðh. úrskurði, hver sjúklingur sé styrkhæfur og hver ekki. Af þessum samanburði má nokkuð ráða, hversu mjög þessi lög eru aftur úr, hversu mjög þessi lög eru á eftir tímanum. Það er ekki talin ástæða til að líta á efnahaginn, þegar um smávægilega sjúkdóma er að ræða, þá. skal sjúklingurinn án tillits til efnahags njóta ókeypis sjúkrahúsvistar, en sé um langvinna, erfiða sjúkdóma að ræða, skal líta á efnahaginn. Í þessu felst að mínum dómi mjög gróft misræmi. Það er sem sagt í þessum l. svo ákveðið, að ráðh. skuli ákveða það hverju sinni hvort sjúklingur fái ríkisframfærslustyrk eða ekki. Og þannig er þetta framkvæmt enn. Á sjúkradeildum og í hælum, sem ætluð eru fólki með langvinna sjúkdóma, njóta þannig sumir sjúklinganna ríkisframfærslu og aðrir ekki og það sem verra er, að oft virðist hrein hending hafa ráðið, hvort ofan á verður. Það er þannig alls ekki óalgengt, að séu tveir sjúklingar með sams konar sjúkdóm á svipuðu stigi og álíka efnahag, þá fái annar ríkisframfærslu, en hinn ekki. Og þetta misræmi hefur undir mörgum kringumstæðum skapazt af því, að úrskurðurinn var felldur á mismunandi tímabili í sjúkdómi sjúklingsins. Allir, sem til þessara mála þekkja, munu fyrir löngu sammála um, að þessi lög séu óhæf í þeirri mynd, sem þau eru nú og telja, að annaðhvort verði að breyta þeim til samræmis við breytta tíma og til samræmis við aðra löggjöf skylda, eins og l. um almannatryggingar, eða að öðrum kosti að afnema þessi lög með öllu og láta mál ríkisframfærslunnar falla undir tryggingarnar og þá sérstaklega lífeyris- og sjúkratryggingarnar. Ég skal aðeins benda á hér, að n., sem endurskoðaði l. um almannatryggingarnar, l. sem samþykkt voru 1963, hafði opin augun fyrir þessum ágöllum í l. um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla og athugaði það mál allgaumgæfilega, þótt það væri strangt tekið ekki í hennar verkahring. Þessi n. lét í ljós skoðun sína í grg., sem fylgdi frv. til l. um almannatryggingar 1963 og ég leyfði mér að taka þann kafla úr grg. upp sem fskj. með þessari till., sem ég flyt á þskj. 55. Og þar er ekki farið í launkofa með, að l. um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla séu orðin langt á eftir tímanum og brýn þörf úr að bæta. En síðan þetta var, eru liðin 2 ár og ekkert hefur gerzt í þessu máli. Að vísu mun sama n. eitthvað hafa athugað þetta mál síðan, en án nokkurrar niðurstöðu, og nú um langt skeið mun ekkert hafa verið gert í því að endurskoða þessi l. um ríkisframfærsluna. Ég flyt þessa till. fyrst og fremst til þess að vekja athygli á þessu máli og ef verða mætti til þess að flýta fyrir því; að þessi brýna endurskoðun, sem allir aðilar, sem til þekkja, virðast sammála um, verði framkvæmd. Herra forseti. Ég legg til, að þessari umr. verði síðan frestað og till. vísað til hv. allshn.

Flm. (Benedikt Gröndal) : Herra forseti. Í þeim umr., sem fram hafa farið um jafnvægi í byggð landsins, hefur oft verið á þá hugmynd minnzt, að gera þyrfti skipulegar áætlanir um uppbyggingu einstakra héraða til þess að styrkja þau og bæta lífsbaráttu fólksins þar og tryggja, að byggð haldist þar og aukist. Ef lítið er á norðanvert Snæfellsnes, kemur fljótlega í ljós, að á undanförnum árum, í tíð núv. ríkisstj., hafa á því svæði verið gerðar stórkostlegar framkvæmdir og má segja, að þar hafi í raun og veru verið tekið fyrir heilt byggðarlag og undirstaða lífsbaráttu fólksins þar styrkzt á stóráberandi hátt, þótt ekki hafi verið gerð formleg og föst áætlun um það. Framkvæmdir hafa verið gerðar á þessu svæði fyrir tugi millj., fyrst og fremst í vegamálum og hafnarmálum. Ruddir hafa verið vegir fyrir fjöll og firði, jafnvel firðir brúaðir og nýjar hafnir verið gerðar, en þær eldri stórbættar. Má fullyrða, að þessar framkvæmdir hafi í heild orðið til þess að stórbæta lífsafkomu fólksins á þessu svæði og auka líkur fyrir því, að þarna muni ekki aðeins haldast byggð, heldur geta stóraukizt á komandi árum. Þarna er sannkallað uppbyggingarsvæði, sem getur nú litið til baka til stórfelldra framkvæmda á fáum árum, enda þótt þar séu enn framundan mikil verkefni, eins og vænta má. Þessar framkvæmdir hafa leitt til þess, að byggðirnar á norðanverðu Snæfellsnesi hafa tengzt nýjum böndum. Nú er aðeins stuttur akstur á milli þeirra og bílakostur mikill, eins og annars staðar á landinu og má þegar sjá mikil merki þess, að samstarf fer vaxandi á milli kauptúnanna í félagslífi og skemmtanalífi og í sjálfu atvinnulífinu. Það er farið að sameina kaupfélögin og samstarf verkalýðsfélaganna fer vaxandi og fleira mætti benda á, sem horfir í þá átt, að þarna er að myndast ný heild, sem getur í næstu framtíð haft mikinn efnahagslegan styrk og dregið til sín íbúa. Miklar endurbætur hafa verið gerðar á höfnum í öllum byggðunum á norðanverðu Snæfellsnesi, frá Stykkishólmi og út að Rifi. Slipp er verið að koma upp í Stykkishólmi og þar verður sjálfsagt viðgerðar- og þjónustumiðstöð fyrir allt svæðið. Síðan hafa hafnirnar í Grafarnesi og Ólafsvík verið stórbættar, ekki sízt í Ólafsvík, þar sem mikið atvinnulíf og mikill bátafloti var þegar fyrir og þurfti á stórbættri höfn að halda. Loks kemur þarna til skjalanna landshöfnin í Rifi, sem nú er á góðri framkvæmdaleið eftir alllanga bið. Hugmyndin með landshöfnunum var sú að skapa eitthvað nýtt í útgerðarmálum okkar, nýja aðstöðu, þar sem aðstaða var ekki til áður. Þess vegna hlýtur Ólafsvík t.d. og Grundarfjörður að fá lausn sinna hafnarmála og eru að fá það, eins og aðrar byggðir, en í kringum landshöfnina á Rifi er sjálfsagt að reyna að skapa nýja útgerð og nýjan fiskiðnað, sem á að draga til sín fólk og þarna hlýtur í framtíðinni að myndast nýtt kauptún eða nýr kaupstaður. Um leið og hafnarmannvirkin hafa orðið að veruleika í Rifi, vaknar sú spurning, hverjir verði til þess að reisa fiskiðnað við þessa nýju og stóru höfn. Fyrst í stað mun að sjálfsögðu verða bjargazt við það, sem fyrir er, frystihúsið á Hellissandi lítið fiskiðjuver, sem er við Rif og öflugan fiskiðnað í Ólafsvík, sem þó mun hafa ærin verkefni að vinna við þann afla, sem floti Ólafsvíkings sjálfra ber að landi. Till. sú, sem ég hef flutt, er þess efnis, að ríkisstj. verði falið að hafa forgöngu um það, að stofnað verði til stóriðju í fiskiðnaði á skipulegan hátt við þessa nýju landshöfn, sem þarna er að verða til. Það er augljóst mál. að mörg af fiskiðjuverum okkar eru allt of lítil til að standast nútímakröfur og allt of dreifð og ég er þeirrar skoðunar, að það væri mun farsælla, ef þarna væri sameinað átak til að koma upp einu fiskiðjuveri, sem fullnægði ýtrustu kröfum nútímans um tækni og um þá stærð, að rekstur þess gæti orðið sem hagkvæmastur. Ef þetta verður ekki gert, má búast við, að einstaklingar og félög og jafnvel sveitarfélög eigi aðild að mörgum þeim smáu fyrirtækjum og þá yrði haldið áfram á þeirri braut, sem hér hefur víða verið farin og ekki er hagkvæmt að hafa mörg fiskiðjufyrirtæki við tiltölulega litlar hafnir. Ég hef hugsað mér, að þarna yrðu sameinaðir allir kraftar, sem hægt er að ná til: Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Samband ísl. samvinnufélaga, sjómenn. útgerðarmenn, aðrir einstaklingar og hlutafélög. Þetta má gjarnan mín vegna vera almenningshlutafélag, ef menn telja það líklegt, þar sem svona margir og ólíkir aðilar sameina krafta sína. En aðalatriðið er það, að þeir, sem sérkunnáttu hafa og reynslu í rekstri slíkra fyrirtækja, verði þarna aðilar og segi fyrir um það, hvernig þessi stóriðja í fiskiðnaði getur hagkvæmust og bezt orðið. Ég vænti þess að sjálfsögðu, að stuðningur og fyrirgreiðsla ríkisvaldsins komi þarna einnig til skjalanna. Þessari hugmynd er varpað hér fram skömmu áður, en tímabært er að reisa fyrstu fiskiðjuverin við Rifshöfn og ég vil vænta þess, að menn íhugi þetta mál og styðji þá hugmynd, að þarna verði á einhvern hátt gert sameiginlegt, nýtt átak, en þessi mál ekki látin fljóta áfram skipulagslaust, eins og ella kynni að verða. Herra forseti. Ég legg til, að þessari umr. verði frestað og till. vísað til allshn.



Herra forseti. Ég flyt hér ásamt tveimur öðrum hv. þm. þáltill. á þskj. 66 um dreifingu framkvæmdavalds og eflingu á sjálfstjórn héraða. Till. þessi er á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að kjósa 7 manna mþn., sem hafi það verkefni að athuga, með hvaða hætti helzt verði unnið að dreifingu framkvæmdavalds til fleiri staða en nú er og til eflingar á sjálfstjórn í landsfjórðungunum eða öðrum stórum landssvæðum. N. athugi sérstaklega um möguleika á að flytja að meira eða minna leyti ýmsar ríkisstofnanir eða mikilvægar þjónustustofnanir frá höfuðborginni til staða úti á landi í þeim tilgangi að auðvelda afgreiðslu mála og skapa meira jafnvægi í landinu. Þá verði einnig athugað gaumgæfilega um möguleika á að veita héraðsstjórnum rétt til fjármálalegrar yfirstjórnar og ráðstöfunar á tilteknum fjárveitingum, sem varða viðkomandi hérað eða umdæmi. Till. n. skulu við það miðast, að dregið verði úr því mikla miðstöðvarvaldi, sem orðið er í Reykjavík og komið í veg fyrir áframhaldandi ofvöxt þess. N. skal skila till. sínum og álitsgerð til Alþ. fyrir 1. jan. 1966. Allur kostnaður af störfum n. greiðist úr ríkissjóði.“ Eins og hv. alþm. er kunnugt, hefur mikið verið rætt og ritað á undanförnum árum um jafnvægi í byggð landsins og þau vandamál, sem eru því samfara, þegar byggðin í landinu raskast verulega. N. hafa verið skipaðar til þess að athuga þessi mál og jafnvel sérstakur sjóður settur á laggirnar til þess að hafa, áhrif til úrbóta í þessum málum. En þær umr., sem fram hafa farið varðandi þessi mál. hafa að langmestu leyti snúizt um aðstöðuna í atvinnumálum. Það hefur verið um það ræt að gera ráðstafanir í hinum einstöku landshlutum til þess að auka þar atvinnu og til þess að skapa þar meira atvinnuöryggi, en verið hefur og bæta þannig nokkuð aðstöðu manna til þess að lifa á þessum stöðum. En um þá þætti þessara mála, sem þessi till. fjallar, hefur hins vegar miklu minna verið rætt. Það er skoðun okkar flm. þessarar till., að að sjálfsögðu beri að leggja mikla áherzlu á það að reyna að sjá svo um, að atvinnuöryggi og næg atvinna sé alls staðar fyrir hendi, því að auðvitað er grundvöllur hverrar lífvænlegrar byggðar einmitt næg atvinna og fullt atvinnuöryggi. Það er auðvitað enginn vafi á því, að það ber að leggja mikla áherzlu á þessa meginþætti. En það er okkar skoðun, að það séu miklu fleiri atriði, sem grípa inn í þetta vandamál, heldur en aðeins varðandi atvinnumálin ein, það séu mörg önnur mál, sem geti haft hér mikið um að segja, hvernig til tekst með þróun byggðarinnar í landinu. Þar til koma t.d. samgöngumál. Á því er enginn vafi, að góðar og öruggar samgöngur geta ráðið miklu um það, hvernig til tekst með þróun byggðarinnar. Hið sama er að segja um aðstöðu í menningar- og menntamálum, hvernig aðstaða er til þess, að menn geti komið börnum sínum til náms og haft aðstöðu til þess að sinna menningarmálum og hvernig aðstaðan er yfirleitt til þess, að menn geti unnið að sínum áhugamálum og komið fram sínum hugðarefnum. Að þessum atriðum öllum, er nokkuð vikið einmitt í þessari till. og þeirri grg., sem fylgir með till. Reynslan hefur sýnt okkur, að ýmsir staðir úti á landsbyggðinni hafa nú um allmörg ár verið fyllilega samkeppnisfærir varðandi atvinnuafkomu alla við það, sem bezt gerist á landinu, en þrátt fyrir það hefur þeim stöðum ekki tekizt að halda í við aðra staði, hvað uppbyggingu snertir eða fólksfjölda. Það hefur sem sagt borið á því, að þrátt fyrir mikla atvinnu, þrátt fyrir háar atvinnutekjur árum saman, hefur þar orðið um samdrátt að ræða í byggðinni. Það er alveg augljóst mál, að hér eru miklu fleiri þættir en atvinnumálaþátturinn, sem hafa mjög mikil áhrif. Nú hefur þannig til tekizt, að skipun mála í landinu hefur orðið sú, að svo að segja allt framkvæmdavald í landinu hefur verið staðsett í Reykjavík og í næsta nágrenni Reykjavíkur, þ.e.a.s. flestar þær stofnanir, sem hafa með að gera fyrir hönd ríkisvaldsins sjálfs, framkvæmdir í mikilvægum efnum. Ég vil víkja að þessu nokkru nánar til þess að skýra mál mitt. Hér í Reykjavík er yfirstjórn fræðslu- og menntamála. Hér eru miðstöðvar þeirra mála, en það þýðir, að allir þeir, sem óska eftir því að stofnsetja nýja skóla, byggja ný skólahús, gera meiri háttar breytingar í þeim málum, verða eðlilega að leggja leið sína hingað suður til Reykjavíkur og fjalla um öll þau mál við yfirstjórn fræðslumálanna, sem situr hér með sérfræðinga sína og er síðan séð um það, að allir nýir skólar skuli teiknast hér, gerðar áætlanir um þá hér og í rauninni séð að meira og minna leyti varðandi framkvæmdir og síðan byggingar þessara skóla héðan frá þessu miðstöðvar valdi í Reykjavík. Nú vaknar auðvitað sú spurning, hvort nokkur nauðsyn sé á því lengur en orðið er að einbeita þessu miðstöðvarafli öllu á þennan hátt hér í Reykjavík. Það má vel vera, að það hafi verið eðlilegt á tímabili að reikna með því, að allt þetta miðstöðvarvald yrði sett hér. En það hlýtur vitanlega að koma að því, að þetta vald verði svo umsvifamikið, það safni svo utan á sig, eins og er lögmálið í nútímaþjóðfélagi að slíkt vald geri að það komi til mála að skipta þessu upp að meira eða minna leyti til hagræðis fyrir þá, sem langt eiga að sækja, til þessa valds. Það er t.d. skoðun mín, að það kæmi fyllilega til greina varðandi yfirstjórn menntamálanna, sem ég hef hér minnzt á, að landinu yrði skipt í nokkur aðalumdæmi varðandi framkvæmdir í þessum efnum, að t.d. eitt umdæmi gæti verið Austur- og Norðurland, og á sama hátt væri hægt að ákveða önnur umdæmi. Og þá yrði að sjálfsögðu gert út, svo að segja um öll þessi mál, sem nú þykir nauðsynlegt að gera út um hér hjá miðstöðvarvaldinu í Reykjavík, hjá þessari yfirstjórn í umdæminu, sem þarna yrði sett upp. Á þeim stöðum mundu þá aftur rísa upp stofnanir, sem hefðu með að gera að skipuleggja skólamálin á þessu sérstaka svæði og hafa með að gera að meira eða minna leyti, eftirlit og með framkvæmdir að gera varðandi það, sem er verið að gera í þessum málum í viðkomandi umdæmi. Væri staðið að málinu á þennan hátt, væri skipulega unnið að því að dreifa þessu mikla miðstöðvarvaldi, sem sífellt fer vaxandi hér í Reykjavík, þá væri unnið að því að dreifa því til nokkurra staða, víðs vegar á landinu, með vitanlega tilheyrandi áhrifum. Svipað er að segja um ýmsar aðrar mjög þýðingarmiklar framkvæmdastofnanir á vegum ríkisins. Tökum t.d. vegamálastjórn ríkisins. Öll yfirstjórn vegamála hefur aðsetur hér í Reykjavík. Nú er þannig unnið að framkvæmdum í þessum efnum, að engin brú er svo byggð á landinu, teiknuð og efni til hennar keypt, að hún verði ekki að teiknast í ákveðnu húsi hér suður í Reykjavík. Hér skulu allir þeir menn vera búsettir í rauninni, sem eiga að vinna að undirbúningi og framkvæmdum þessara mála. Þeir, sem eiga að sjá um það að gera innkaup til þessara framkvæmda, verða í rauninni að vera hér. Og hver og einn í landsbyggðinni, sem þarf um þessi mál að leita til framkvæmdavaldsins, verður að leggja leið sína alla leið hingað. Nú sýnist mér, að það komi alveg eins til mála að skipta landinu í þessum efnum niður í nokkur framkvæmdasvæði og það yrði til verulegs hagræðis ásamt með öðrum vinningi, sem af því hlytist, ef stjórn vegamálanna í þessum efnum væri deilt nokkuð upp frá því, sem nú er. Ekkert væri hins vegar á móti því, að hér í Reykjavík, hér í höfuðborginni, væri eftir sem áður staðsettur vegamálastjóri sjálfur með nokkrar skrifstofur og í miðju af einu af þessum framkvæmdaumdæmum og hann gæti haft sína ákveðnu yfirstjórn yfir hinum umdæmunum, án þess þó að hrifsa hér til sín og staðsetja hér í Reykjavík allar þessar framkvæmdir, sem þessum málum tilheyra og fara vitanlega sífellt vaxandi og draga til sín bæði fólk og fjármagn og eru þess eðlis, að það verður stórum miklu erfiðara fyrir þá, sem eiga heima langt frá þessu miðstöðvarvaldi, að þurfa að leita til þess í öllum einstökum tilfellum. Nákvæmlega sama er að segja í þessum efnum að mínum dómi varðandi t.d. hafna- og vitamálin. Sama uppbyggingin hefur þar átt sér stað varðandi þann stóra málaflokk, og skal ég ekki frekar fara út í það. En ég sé enga ástæðu til þess að einbeita þessu framkvæmdavaldi öllu hér á einn stað í landinu. Svipað hefur farið í þessum efnum með hið mikla bákn, sem tengt er við Tryggingastofnun ríkisins. Það hefur risið upp einmitt hér í Reykjavík gífurlega stór stofnun, sem dregið hefur til sín framkvæmdavald, sem með góðu móti ætti að geta farið fram á fleiri stöðum á landinu og væri alveg tvímælalaust til hagræðis fyrir íbúana annars staðar á landinu. En við höfum séð, hvað hefur verið að gerast í þessum efnum á undanförnum árum og ég efast ekki um, að alþm. geta gert sér í hugarlund, hvað muni gerast í þessum efnum, ef þróunin verður svo sem hún hefur verið að undanförnu, hvað muni gerast í þessum efnum á næsta áratug t.d. að taka. En það eru ekki aðeins þessir stóru framkvæmdaþættir, sem ég hef minnzt á nú, heldur er svo málum háttað hjá okkur, að svo að segja allir meiri háttar lánveitingasjóðir hafa bækistöð sína hér í höfuðborginni, draga fjármagnið hingað til sín og hér skal það geymt, og héðan er síðan öllum þessum lánum úthlutað til sérhverra framkvæmda, sem ráðizt er í, í landinu. Einn af þessum stóru lánasjóðum er nú orðið byggingarsjóður ríkisins, sem húsnæðismálastjórn hefur með að gera. En við vitum, að þar er skipulagið þannig, að í rauninni er það nú orðið svo, að enginn maður getur byggt sér íbúðarhús úti á landi, án þess að hann þurfi að senda sínar umsóknir og venjulega skrifa mörg bréf og senda mikið af alls konar skjölum til ákveðinnar stofnunar hér suður í Reykjavík, sem um þetta fjallar og deilir út sínum lánum eftir sínum reglum, ekki aðeins til þeirra, sem hér eiga helma, heldur til margra manna, hvar sem þeir búa á landinu. Þetta er mjög umhendis og ómögulegt að draga saman allt þetta mikla framkvæmdavald hér á einn stað og engin ástæða í rauninni til þess að byggja upp kerfið á þennan hátt. Hér væri vitanlega alveg eins hægt, ef menn vilja hafa eina yfirstjórn yfir þessu, að haga málunum þannig, að hún deildi út því fjármagni eftir ákveðnum reglum í ákveðin umdæmi í landinu, út í fjórðunga eða á annan hátt, en þar væru aftur á móti stofnanir, sem sæju um dreifinguna á fjármagninu eða úthlutunina á lánum í sínum umdæmum. En ég veit, að svo til allir alþm. hafa haft talsvert af þessu að segja og vita, hvers konar vandræðaástand þetta er í rauninni í framkvæmd, eins og það er nú og hve mikið óhagræði er fyrir fólk úti á landi að þurfa að búa við skipulag sem þetta. En það er einmitt það, sem ég gat um í upphafi míns máls, sem hefur ótrúlega mikil áhrif á það, hvernig tekst til með búsetu manna í landinu, ef þeir finna það í gegnum eitt og annað, í gegnum stórt og smátt, að það er erfiðara að flestöllu leyti að eiga heima úti á landsbyggðinni en t.d. í Reykjavík. Nú vitum við það, að hin algengasta leið í þessum efnum, sem þeir verða að fara, sem eiga heima úti á landi, er að reyna að tala sínu máli við þm. sinn, sem er eins og umboðsmaður héraðsins í þessum efnum hér í Reykjavík, vegna þess að aðilarnir, þeir sem sjálfir standa í húsbyggingum, hafa ekki sömu aðstöðu og hinir, sem hér eiga heima, að tala beint við þá aðila, sem hafa allt þetta mikla vald í sínum höndum, að úthluta þessum lánum. Hér er staðsettur hinn gífurlega stóri og voldugi atvinnuleysistryggingasjóður með nú orðið yfir sína 800 millj. kr. eign. Allir þeir, sem til hans þurfa að leita, óska eftir lánum til framkvæmda og annars slíks, þeir verða vitanlega að leggja leið sína hingað suður til miðstöðva sjóðsins, ræða þar við stjórnarmenn og þurfa iðulega vitanlega að fara hingað margar ferðir, áður en þeir hafa fengið málin afgreidd til fullnustu. Ég veit, að í einstaka tilfelli kann það svo að verða, að það sé nokkrum vandkvæðum bundið að dreifa þessu valdi, sem ég er hér um að ræða, frá einu miðstöðvarvaldi hér í Reykjavík, en ég efast þó ekkert um, að þetta er á okkar færi hér á Íslandi eins og í öðrum löndum, þar sem þessi mál eru nú mjög ofarlega á dagskrá, að við getum gert stóra hluti í þessum efnum til mikils hagræðis fyrir fólkið úti á landi, þó að vitanlega allt vinnist það ekki í einu. Stundum er á það bent, að ef sumum af þessum framkvæmdastofnunum yrði skipt niður í nokkrar minni stofnanir, sem væru dreifðar um landið og það kæmu jafnvel upp þrjár eða fjórar í staðinn fyrir eina, þá kunni rekstrarkostnaður þessara stofnana að verða eitthvað hærri við það. Ég fyrir mitt leyti geri lítið úr því og bendi á þar á móti, að þá er líka rétt að taka þar með í reikninginn, ef kostnaðurinn kynni á pappírnum að verða eitthvað svolítið hærri í slíkum tilfellum, að það kostar ekki lítið fé fyrir allt það fólk, sem nú verður að vinna að framkvæmd þessara mála, að leita til þessara stofnana með því að ferðast til Reykjavíkur eða hafa sína umboðsmenn í Reykjavík til þess að ná þar fram sínum hlut í þessum efnum. Og ég er hræddur um það, að sá kostnaðarauki, sem kynni að verða af beinum rekstrarkostnaði fleiri svona framkvæmdastofnana, ef settar yrðu upp, sá kostnaðarauki, sem þar kæmi fram hjá þeim, væri lítill í samanburði við þann kostnað, sem fólkið úti á landi verður nú að leggja á sig, vegna þess að þessar stofnanir eru allar á einum stað í landinu. Þessi ríka tilhneiging að þjappa hér öllum stofnunum og öllu valdi saman í Reykjavík, sem yfir hefur gengið nú um langan tíma, hefur í ýmsum efnum alveg gengið út í öngþveiti, og það er alveg sýnilega búið að taka upp svo einhliða sjónarmið þeirra, sem með þessi mál hafa að gera hér í höfuðborginni, að það er verið að auka mönnum erfiði langt fram yfir það, sem nokkur þörf er á, einnig miðað við þetta skipulag, því að það er vitanlega alveg hóflaust, að aðili, sem heima á úti á landi og hefur fengið tilkynningu um, að það sé búið að veita honum húsnæðismálalán, skuli með engu móti hafa möguleika til þess að fá að undirskrifa lánsskjölin sjálfur og taka við láninu greiddu á sínum heimastað, þar sem ef til vill er starfandi banki, en nú er fyrirkomulagið þannig, að það er sett sem alveg ófrávíkjanlegt skilyrði, til þess að menn geti fengið þessi lán, að þeir verði að útvega sér einhvern umboðsmann í Reykjavík, sem gengur inn í ákveðið hús hér í borginni, leggur fram öll gögn og skrifar undir lánsskjölin, tekur þar út peningana og verður að sjá um að senda þá. Ég hygg, að þetta fyrirkomulag sé svona enn varðandi stofnlán til landbúnaðarins, að enn verði að ganga frá öllum lánsskjölum viðvíkjandi stofnlánum til landbúnaðarins í höfuðbankanum hér í Reykjavík, en það sé með öllu útilokað, að bændur geti fengið að ganga frá lánsskjölum sínum eða undirskrifa þau sjálfir, þó að um útibú frá bankanum sé að ræða í þeirra heimabyggðarlagi. Þetta vitanlega nær engri átt, þegar þetta framkvæmdavald, svo mikið sem það er orðið í höfuðborginni, verður svona einstrengingslegt í sínum vinnuaðferðum og það veldur auðvitað mönnum úti á landi stórum og miklum erfiðleikum í mörgum efnum. Í þessari tillögu er sem sagt lagt til, að sett verði sérstök milliþn., sem athugi þessi mál og að hvaða leyti hægt sé að dreifa þessu mikla framkvæmdavaldi frá aðalstöðvunum hér í Reykjavík til staða úti um landið og þá fyrst og fremst til að auka á hagræði fyrir fólkið á hinum ýmsu stöðum utan höfuðborgarinnar, og svo auðvitað til þess að hafa þau áhrif, um leið og það verður auðveldara fyrir þá, sem búa utan Reykjavíkur, að komast í gegnum þessar stofnanir og fá afgreiðslu sinna mála, verði þetta einnig til þess, að sá fjölmenni hópur manna, sem alltaf verður fjölmennari og fjölmennari, sem annast þjónustustörfin í þjóðfélaginu, hin margvíslegustu þjónustustörf, þessi hópur geti átt heima á fleiri, en einum stað í landinu. Ég held, að það mundi koma í ljós hjá okkur eins og öðrum, að ef myndarlega yrði tekið til hendinni í þessum efnum, að draga nokkuð úr þessu mikla samþjöppunarvaldi hér í Reykjavík, þar sem öllu þessu valdi hefur verið saman þjappað, - ef það yrði dregið nokkuð úr því og ýmsar stofnanir. sem vel gætu verið staðsettar úti á landi, væru fluttar þangað, þá held ég, að það mundi hafa verulega mikil áhrif til góðs í sambandi við þetta stóra vandamál, sem er misvægið í byggð landsins. Í nánu sambandi við þetta er svo annað mál, sem hér hefur nokkuð verið rætt á þessu þingi undir öðrum dagskrárliðum, en það er staðsetning skóla í landinu. Það er enginn vafi á því, að það hefur verið gengið allt of langt í þá átt á undanförnum árum að setja niður ýmsa framhaldsskóla hér í höfuðborg landsins. Hún hefur að sjálfsögðu haft margt til að bera og það svo, að það er ekkert óeðlilegt kannske, að mönnum hafi fundizt það á sínum tíma eðlilegast að setja þessar skólastofnanir niður í Reykjavík. En tímarnir eru að breytast í þessum efnum. Við sjáum, að það er ekki æskilegt að draga þannig alla hluti hingað til Reykjavíkur. Það hefur mikið þjóðhagslegt gildi að efla fleiri staði í landinu og það er enginn vinningur, hvorki fyrir Reykjavík sem slíka né þjóðfélagið í heild, að það hlaupi í hana sérstakur ofvöxtur. Ég leyni því t.d. ekki, að það er mín skoðun, að það hefði verið miklu betur og eðlilegar fyrir komið, að sá mikli og myndarlegi sjómannaskóli, sem byggður var hér í Reykjavík og er staðsettur hér, hefði á sínum tíma verið staðsettur annars staðar. Það var satt að segja ekkert, sem mælti sérstaklega með því. Ég kom að vísu ekki auga á það, þegar verið var að byrja á framkvæmdum í þessum efnum. En ég þykist sjá það nú, að það hefði verið miklum mun réttara að staðsetja þá stofnun annars staðar en hér í höfuðborginni. Og það er mín skoðun, að það hefði einnig átt að taka á svipaðan hátt á staðsetningu kennaraskólans. Ég minnist þess, ég held ég fari ekki rangt með það, að upplýsingar hafi þá verið gefnar um það, að um alllangan tíma muni um 2/3 hlutar allra þeirra nemenda, sem sóttu kennaraskólann, hafa átt heima utan Reykjavíkur, en eigi að síður þótti sjálfsagt að setja hann niður hér og hvergi annars staðar, en hér. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi um það, að við þurfum að huga miklu betur að því eftirleiðis, en hingað til, hvar þýðingarmiklar skólastofnanir eru settar niður í landinu, því að þær geta haft mikið að segja upp á byggðaþróunina í landinu og það jafnvægi í byggð landsins, sem svo mjög er talað um. Ég held, að það beri að vinna að því alveg markvisst að staðsetja ýmsar framhaldsmenntastofnanir úti á landsbyggðinni, einmitt með þetta í huga, að láta þá staðsetningu hafa sín miklu og almennu áhrif á það, hvernig til tekst með þróun byggðarinnar. Þegar rætt er t.d. um það nú að ákveða, að það skuli vera staðsettur menntaskóli á Austurlandi, þá veit ég mæta vel, að það er alveg eins hægt að leysa þann vanda að mennta þá unglinga undir stúdentspróf, sem upp alast á Austurlandi, t.d. í skóla hér í Reykjavík, með því að byggja góða heimavist við menntaskóla hér í Reykjavík. Það er vitanlega hægt að framkvæma það á þann hátt, þannig að unglingarnir, sem þar alast upp, geti allir náð þessari menntun. En það er ekki fyrst og fremst það, sem er verið að leita eftir í þessum efnum. Það er verið að leita eftir því jöfnum höndum að geta haldið unglingunum þetta miklu lengur á sínum heimaslóðum og draga inn í nýtt umdæmi það kennaralið, sem má prýða einn góðan menntaskóla, með öllum þeim áhrifum, sem slík menntastofnun og slíkir menntamenn hafa á hina almennu þróun mála í viðkomandi umdæmi. Hér er því að mjög verulegu leyti um að ræða hið almenna byggðasjónarmið. Teljum við, flm. þessarar till., að það sé einmitt eitt af því, sem athuga eigi sérstaklega varðandi þessi mál með skipun þessarar mþn., sem lagt er til að kosin verði. Það er einmitt um, hvað hægt sé að gera varðandi staðsetningu skóla og annarra menningarstöðva til þess að bæta nokkuð hag dreifbýlisins frá því, sem verið hefur. Ég skal svo ekki eyða hér lengri tíma að sinni í að ræða þetta mál. Ég vona aðeins, að það megi takast að fá þessa nefnd kosna, sem lagt er til að kosin verði samkv. þessu frv. og að hún taki hér til óspilltra mála og athugi, hvað hægt er að gera í þessu veigamikla máli, sem hér er fjallað um. Ég er fyrir mitt leyti ekki í neinum vafa um, að það er ekki síður þýðingarmikið fyrir okkur varðandi það að leysa hið mikla vandamál um misvægið í byggð landsins að grípa á þessum vandamálum, sem hreyft er í þessari till., heldur en hinum, sem snúa beint að hinum almennu atvinnumálum. Herra forseti. Ég legg svo til, að að lokinni þessari umr. verði þessari till. vísað til hv. fjvn.

Flm. (Lúðvík Jósefsson) : Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér er til umr. um opnun í vegasambandi á milli Fljótshverfis og Suðursveitar, er nú flutt hér af mér í þriðja sinn. Ég vænti því, að ég þurfi ekki að hafa hér langa framsögu fyrir þessari till. að þessu sinni. Mál þetta hefur verið hér allýtarlega rætt nokkrum sinnum, bæði á undanfarandi þingum og eins fyrr á þessu þingi, þar sem önnur till., sem mjög fór í sömu átt, hefur verið hér til umr. áður. En orðalagið á þessari till. minni er nokkuð á annan veg, en orðalag á þeirri annarri till., sem ég minntist hér á, að flutt hefur verið um þetta sama mál. Meginefni þessa máls er í rauninni það, að unnið verði að því að koma á hringvegasambandi um landið, þ.e.a.s. að lagður verði akfær vegur á um það bil 30 km vegalengd yfir Skeiðarársand, þar sem nú er veglaust, og brúuð verði þau vatnsföll, sem þar þarf yfir að fara, og þá fyrst og fremst Skeiðará. Það var lengi svo talið, að það mundi vera mjög erfitt að brúa þessi vatnsföll, sem þarna eru á leiðinni, á þann hátt, sem fengi staðizt hin miklu jökulhlaup, sem þarna eiga sér stað alltaf annað slagið. Hins vegar hefur nú á seinni árum orðið veruleg breyting á því, hvernig þessi jökulhlaup haga sér og reynslan bendir til þess, að miklar líkur séu á því, að sæmilega vel gerðar brýr mundu standast þessi hlaup, eins og þau eru orðin nú. En í till. er þó gert ráð fyrir því, að e.t.v. sé réttmætt að fara þá leið að koma þarna upp ódýrari brú, þar sem hættan teldist vera mest, trébrú og þá hreinlega gert ráð fyrir því, að það geti þurft að byggja þá brú upp með ákveðnu millibili, eða þegar þessi stórhlaup koma í ána, sem e.t.v. eyðilegðu þá brúna. En það er skoðun mín, að það eigi ekki lengur að dragast að leggja í það að koma á þessu vegasambandi, koma þarna upp brúm, þrátt fyrir þá annmarka, sem á þessu eru í framkvæmd, en þeir séu þó ekki meira en sumt, sem við þurfum við að glíma annars staðar á okkar vegakerfi, þótt með öðrum hætti sé þar. En þar verðum við að ganga út frá því að hafa sífellt mikinn kostnað af vegagerðum og viðhaldi á vegunum og halda þeim opnum árlega og slíkur kostnaður mun vera í ýmsum tilfellum ekki minni, en þó að þyrfti að byggja þarna upp heldur ódýra brú í þeim tilfellum, sem þarna yrðu meiri háttar jökulhlaup. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um málið að þessu sinni, en vænti þess nú, að þetta mál fái afgreiðslu á þessu þingi, svo góðar undirtektir sem málið hefur fengið, þegar það hefur borið hér á góma í umr. og það hefur komið í ljós, að menn úr öllum flokkum telja nú, að það sé orðið rétt, að ráðizt verði í þessar framkvæmdir. Ég leyfi mér svo að óska eftir því, að umr. um till. verði frestað og till. verði vísað til n., sem mun vera allshn., sem hefur fengið þetta mál áður.