Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. sú til þál., sem hér liggur fyrir, er til staðfestingar á niðurstöðu viðræðna milli fulltrúa ríkisstjórnar Íslands og landsstjórnar Færeyja, sem fram fóru dagana 9. og 10. jan. s.l. í Reykjavík, um heimildir annars vegar Íslendinga til kolmunnaveiða innan fiskveiðimarka Færeyinga og hins vegar heimildir Færeyinga til kolmunna- og loðnuveiða við Ísland. Niðurstaðan gerir ráð fyrir að Íslendingar hafi heimild til að veiða allt að 35 þús. smálestum af kolmunna og Færeyingar hafi heimild til þess að veiða allt að 17500 smál. af loðnu og 17500 smál. af kolmunna. Þau fiskiskip, sem umræddar veiðar stunda, skulu eins og áður hlíta sömu reglum og innlend skip við sams konar veiðar, þ. á m. um lágmarksstærð, friðunarsvæði og lokun svæða yfirleitt. Einnig telja aðilar æskilegt að efla samvinnu um rannsóknir á loðnu og kolmunna og samstarf sín á milli við önnur hlutaðeigandi lönd um skynsamlega hagnýtingu loðnu og kolmunna. 10. jan. s.l. var einnig undirrituð bókun varðandi aðstöðu Færeyinga til fiskveiða við Íslands, sem þeir hafa notið samkv. samkomulagi frá 20. mars 1976. Þar er kveðið á um að af heildarafla Færeyinga á Íslandsmiðum skuli þorskafli enn minnka um 1000 lestir, þ.e. úr 7000 smál. í 6000. Í bókuninni eru einnig ákvæði um að hert verði mjög eftirlit með veiðum og afla færeyskra skipa og þau þ. á m. skylduð til þess að koma til hafnar til skoðunar ef æskilegt þykir, halda afladagbók, skila sundurliðuðum aflaskýrslum, og um margháttaða tilkynningarskyldu og ákvæði um eftirlitsmann íslenskra stjórnvalda er fylgist með löndun í Færeyjum, ef þess þykir þörf. Loks var undirrituð yfirlýsing um að efnt skuli að 6 mánuðum liðnum til viðræðna um endurskoðun fiskveiðiheimilda Færeyinga hér við land. Samkv. ákvæðum stjórnarskrár þarf Alþingi að fjalla um og staðfesta eða synja staðfestingar samkomulaginu um loðnu- og kolmunnaveiðarnar, en þarf ekki að staðfesta bókunina, þar sem hún minnkar það magn sem þeim hefur áður verið heimilað að veiða hér samkv. samkomulagi sem þá var staðfest af Alþ., og ekki er heldur þörf á því að staðfesta yfirlýsinguna. Ég vil þó benda á að bæði bókun og yfirlýsing eru prentuð í heild í grg. till. Vegna þess að ég tel að hið aukna aðhald að veiðum Færeyinga og eftirlit með þeim sé mjög mikilvægur þáttur í þessu samkomulagi ætla ég að lesa hér nokkurn hluta bókunarinnar: „Færeysk skip, er veiðar stunda samkv. framangreindu“ - þ.e. samningnum frá 1976 og raunar síðara samkomulagi líka - „skulu hlíta sömu reglum og íslensk skip við sams konar veiðar, þ. á m. um möskvastærð botnvörpu og flotvörpu, lágmarksstærðir fisktegunda, veiðibann og aðrar veiðitakmarkanir, friðunarsvæði og aðra lokun svæða. Færeyskum skipum, er veiðar stunda í íslenskri fiskveiðilandhelgi, ber að auðvelda eins og unnt er eftirlit landhelgisgæslunnar með afla og veiðarfærum um borð í skipunum. Telji landhelgisgæslan að fullnægjandi athugun geti ekki farið fram á sjó er hlutaðeigandi færeysku skipi skylt að hlíta fyrirmælum hennar um að halda til nálægrar hafnar þar sem athugun getur farið fram. Staðsetning færeyskra skipa skal daglega tilkynnt landhelgisgæslunni meðan skipin eru í fiskveiðilandhelgi Íslands, svo og áætlað aflamagn sundurliðað eftir tegundum. Færeyskum skipum er hverju um sig skylt að halda afladagbók í formi sem íslensk stjórnvöld ákveða og skal hún sýnd landhelgisgæslunni þegar óskað er. Færeyskum skipum ber að tilkynna landhelgisgæslunni um heimferð með þriggja sólarhringa fyrirvara. Við brottför úr fiskveiðilandhelginni skal landhelgisgæslunni tilkynnt um áætlað heildarmagn sundurliðað eftir tegundum. Staðfestar aflatölur hverrar veiðiferðar skulu sendar Fiskifélagi Íslands símleiðis án tafar og eigi síðar en 14 dögum eftir löndun. Þegar færeysk skip stunda veiðar í íslenskri fiskveiðilandhelgi telst allur sá afli, sem landað er að lokinni veiðiferð, hafa verið veiddur á Íslandsmiðum. Telji íslensk stjórnvöld þörf á að sérstakur eftirlitsmaður af þeirra hálfu fylgist á staðnum með löndun og aflatölum er landsstjórn Færeyja skylt að sjá svo um að hann geti rækt slíkt starf. Skipan þessi um veiðar færeyskra skipa á Íslandsmiðum kemur í stað eldra fyrirkomulags um sama efni og getur hvor aðili sagt því upp með 6 mánaða fyrirvara.“ Ég tel, að þessar nýju reglur séu til mikilla bóta og ættu að geta eytt tortryggni sem vart hefur orðið hvað þessar veiðar snertir. Sérstaklega er það mikilvægt, að þegar skip fer til veiða á Íslandsmiðum verður allur afli, sem það landar, talinn veiddur við Ísland. Grunur hefur legið á því, að skipstjórar hafi getað gefið upp við heimkomu að svo og svo mikið af aflanum hafi verið veitt utan íslenskrar landhelgi á heimleið, en það mun þeim ekki verða heimilt hér eftir, heldur allur afli þeirra reiknaður sem veiddur á Íslandsmiðum. Ástæða er til þess að varpa fram þeirri spurningu: Hvers vegna eigum við yfirleitt að vera að gera samninga við Færeyinga og heimila þeim veiðar í fiskveiðilandhelgi okkar? Fjöldamargir landsmenn munu færa fram röksemdir um að þetta séu náfrændur okkar og vinir sem hafa haft við okkur mikil samskipti, smáþjóð sem er minni en við og lifir á fiskveiðum á sama svæði og að Færeyingar hafi oft komið okkur til hjálpar, t.d. með mannafla, þegar við þurftum á að halda. Allt eru þetta góðar og gildir röksemdir sem ég tek fyllilega undir. En ég tel að til viðbótar séu hagsmunaástæður okkar Íslendinga sem vega mjög þungt í mínum huga og stuðla að því, að við eigum að gera samninga sem þessa og við eigum að halda við samningum við ríki sem eru hér næst okkur, sérstaklega norðan við okkur. Nú vil ég þessu til stuðnings nefna nokkrar tölur um það, hvar íslenski loðnuflotinn hefur fengið afla sinn. Hygg ég að flestum sé kunnugt, að verulegt aflamagn hefur verið tekið utan við fiskveiðilandhelgi Íslands. Mest hefur það verið handan við þá miðlínu sem við höfum dregið milli Íslands og Grænlands. Hér er þó ekki um ólöglegar veiðar að ræða, vegna þess að landhelgin við Grænland hefur verið færð út að 200 mílum á vesturströndinni og syðst á austurströndinni upp að 67. gráðu, en 67. gráða liggur rétt norðan við nyrstu tanga Íslands. Það, sem er þar fyrir norðan við austurströnd Grænlands, er því opið haf fyrir utan gömlu mörkin. Notað er við stjórn á loðnuveiðum eins konar reitakerfi. Miðunum er skipt niður í reiti sem hafa sín númer, og liggja því fyrir mjög nákvæmar upplýsingar um hvar aflinn hefur fengist. Vitað er um veiðar í hólfum sem eru algerlega Grænlandsmegin, en svo eru æðimörg hólf sem línan á milli Íslands og Grænlands skerst í gegnum, og hafa kunnugir menn áætlað hvernig skipta megi aflanum úr þeim hólfum. Niðurstaðan af þessu er sú, að áætlað er að á s.l. sumar- og haustvertíð hafi loðnufloti okkar fengið á þessu svæði yfir 120 þús. smál. Þetta er á svæðinu frá 67. gráðu til 70. gráðu. En þegar kemur norður fyrir 70. gráðu eru áhrif fiskveiðisvæðis okkar úr sögunni og kemur til lína sem einhvern tíma verður dregin á milli Grænlands og Jan Mayen. Norðan við 70. gráðu veiddu Íslendingar á þessu sama tímabili, sumar- og haustvertíð í fyrra, 55 900 smál. Floti okkar hefur því fengið um 180 þús. smál. fyrir utan 200 mílna fiskveiðimörk okkar, eins og við drógum þau í yfirlýsingunni um útfærsluna 1975. Þetta er enn í dag á opnu hafsvæði og þessar veiðar eru öllum frjálsar. En menn hljóta að sjá í hendi sinni, að það getur gerst hvenær sem er, að fiskveiðilandhelgi Grænlendinga verði færð út, a.m.k. að þeim línum sem við höfum dregið. Getur verið að við verðum að ræða það við þá. Og við verðum að búast við því, að Norðmenn kunni að færa út mörkin við Jan Mayen áður en mjög langur tími líður, þó að norska stjórnin hafi ekki hugsað sér a.m.k. að gera það á þessu ári. En nú er lagt mjög fast að norskum yfirvöldum að hraða þeirri ákvörðun, og einmitt í dag eru fulltrúar sjómanna og útgerðarmanna frá Vestur- og Norður-Noregi að ræða við þrjá ráðh. úr ríkisstj. í Osló um það mál. Þess vegna tel ég mjög raunhæft fyrir okkur að gera okkur grein fyrir því, að loðnustofninn gengur út fyrir fiskveiðimörk okkar og inn á þetta svæði sem þá og þegar getur orðið að grænlenskri og norskri landhelgi. Hvað eigum við þá að gera? Getum við átt von á því, að loðnuflotinn muni þá fara fram á að leitað verði eftir því að ná einhverju samkomulagi um að fá að fylgja þessum göngum fram og aftur? Vísindamenn okkar munu nú eftir nokkrar vikur hefja samræður um auknar rannsóknir á göngum loðnunnar þarna. Við skulum því gera ráð fyrir að við fáum frekari vitneskju en við höfum í dag um hegðan hennar. En ljóst er að margt er óvíst á þessu svæði, svo margt sem getur breyst á næstu missirum og svo miklir hagsmunir okkar sjálfra í veði, að ég tel tvímælalaust skynsamlegt að halda opnu hóflegu samkomulagi við nágranna okkar sem hlut eiga að máli, en skella ekki á þá hurðum í sambandi við þessi mál. Nú kunna menn að spyrja: Grænland og Færeyjar, hvað koma þau hvort öðru við? Við getum ekki gengið fram hjá þeirri staðreynd, hvort sem okkur líkar betur eða verr, að Grænlendingar og Færeyingar eru stjórnskipulega tengdir og þar geta verið gagnkvæm áhrif í þessum efnum. Hitt tel ég þó meginatriðið, að við höldum þannig á þessum málum í heild að skella ekki hurðum, heldur reyna eftir því sem við sjáum okkur framast fært að halda opnum leiðum til viðræðna við þessa aðila vegna þess hvað líkur virðast sterkar á því, að við þurfum að sækja til þeirra á komandi árum, þó að staðan sé ekki þannig í dag, heldur sú að Færeyingar sækja til okkar. Önnur veigamikil hagsmunaástæða er fyrir því, að ég tel að við eigum að gera samninga við Færeyinga eins og við sjáum okkur framast fært á hverju ári varðar kolmunnann. Nú er vaxandi áhugi á kolmunnaveiðum hér á landi. Margir óttast að loðnan muni taka sveiflur eins og síldin áður gerði og magn hennar kunni að snarminnka þannig að hún geti ekki veitt okkur þá björg í bú sem hún hefur gert nú um sinn. Þeir líta einna helst til kolmunnans sem þess fisks sem þá gæti tekið við sem bræðslufiskur fyrir okkur og flota okkar. Mér er sagt, að kolmunnastofninn sé gífurlega stór, ég hef heyrt nefndar 5–6 milljónir tonna sem áætlun, en tiltölulega lítið sé veitt af honum enn þá, einhvers staðar innan við eina, e.t.v. hálfa millj. tonna. Mér er enn fremur sagt af kunnugum mönnum, að þessi kolmunnastofn gangi í tiltölulega þéttum torfum norður eftir Atlantshafinu, fari í gegnum landhelgi Færeyinga og haldi þaðan áfram inn í fiskveiðilandhelgi okkar Íslendinga og eftir það skilst mér að hann dreifist. Veiðar á kolmunna hafa yfirleitt verið mjög miklar á skömmum tíma vegna þess hve stórar og þéttar torfur ganga eftir tiltölulega takmarkaðri braut, ef svo má segja, um þetta svæði. Þegar við snúum okkur meira að kolmunnanum en við höfum enn þá gert tel ég að það muni tvímælalaust verða hagur fyrir þann flota, er þær veiðar stundar, að geta byrjað fyrr og sunnar, geta farið suður í landhelgi Færeyinga, fylgst síðan með stofninum, þannig að þessum veiðum og vinnslu verði dreift, en verði ekki örstutt tímabil eftir að torfurnar koma inn í fiskveiðilandhelgi okkar. Til þess að það geti orðið þurfum við að sjálfsögðu að hagnýta okkur þá heimild til kolmunnaveiða sem við höfðum s.l. ár og nýttum ekki til fulls og höfum nú aftur til að veiða 35 þús. tonn. Færeyingar fá hins vegar samkv. þessu samkomulagi, sem gert var, að veiða dálítið magn af kolmunna hérna megin við miðlínu milli Íslands og Færeyja. Ég geri því ráð fyrir að í framtíðinni kunni að fara svo, að það verði mikið hagsmunamál fyrir okkur að geta gert samkomulag um kolmunna á móti kolmunna, þannig að báðir aðilar geti fengið út úr því lengra veiðitímabil og geti fylgt torfunum eftir allt sunnan úr landhelgi Færeyja og hingað norður upp undir Austurland. Ég vil að lokum nefna það, að með því samkomulagi, sem gert var, var skorið niður það aflamagn sem Færeyingum hafði áður verið veitt. Loðnumagnið var minnkað um helming, niður í 17 500 lestir, sem er örlítið meira en 10% af því sem við veiðum utan okkar eigin 200 mílna marka, þar sem nú er opið haf. Enn fremur voru þorskveiðarnar, sem eru bundnar í samningi frá 1976, minnkaðar öðru sinni um 1000 tonn. Sá samningur var ekki opinn og það var því eingöngu með því að gera það að algeru skilyrði fyrir nokkrum samningi yfirleitt að við gátum fengið Færeyinga til að fallast á þá breytingu. Ég tel því að í samræmi við okkar eigin erfiðleika höfum við dregið verulega úr því fiskimagni sem við heimiluðum þeim, og ég hygg að öllum sé ljóst þrátt fyrir fögur orð og þakkarorð í lok viðræðna, að því fór víðs fjarri að þeir yndu vel við sinn hag. Ég hef gert grein fyrir þessu samkomulagi og einnig meginástæðunum fyrir því, að ég tel að við höfum átt að gera svona samkomulag og eigum að hafa gætur á svæðinu fyrir norðan okkur, þar sem mörg tíðindi eiga eftir að gerast varðandi fiskveiðimörk og fiskstofna. Herra forseti. Ég legg til, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til síðari umr. og utanrmn.



Herra forseti. Þegar skýrt var frá þessari samningagerð við Færeyinga að þessu sinni var ég einn í hópi þeirra sem lýstu því yfir að þeir væru þessum samningum andvígir, teldu þá ranglega gerða miðað við aðstæður, og þó lýsti ég mestri undrun minni á þeim vinnubrögðum sem viðhöfð voru við þessa samningagerð. Ég vænti að þessi afstaða mín komi engum á hv. Alþingi spánskt fyrir, svo oft hef ég lýst henni hér á Alþ. þegar þessi mál hefur borið á góma áður. Ég hef að vísu orðið var við það, að nú eins og oft áður eru til þeir menn sem halda að af því að bæði ég og aðrir voru því meðmæltir, að samið var við Færeyinga um ákveðnar fiskveiðiheimildir fyrir 3 eða 4 árum, þá sé ósamkvæmni í því hjá mér nú að geta ekki fallist á það áfram. Þeir menn, sem þannig tala og skrifa, eru á því sviði að það tekur því varla að tala við þá um mál eins og þessi, ef menn halda að samningar af þessu tagi verði ekki að fara eftir því, hvernig ástæður eru hverju sinni hjá þeim sem eru að semja. Það er auðvitað enginn vafi á því, að til þess lágu ærin rök að við heimiluðum Færeyingum nokkrar veiðar í fiskveiðilandhelgi okkar rétt eftir að við höfðum fært fiskveiðimörk okkar út í 50 mílur og síðan út í 200 mílur. Þá var það nokkurn veginn ljóst, að a.m.k. meiri hl. aðila í Færeyjum stóð með okkur í þeirri deilu sem við áttum þá í við Breta, og þó að þar fyndust að vísu aðilar sem vildu aðstoða Breta og tækju afstöðu gegn okkur, þá var það svo sem ekki meira en það sem hafði gerst í mörgum öðrum löndum, en allur þorri Færeyinga stóð greinilega með okkur. Við þær aðstæður höfðum við Íslendingar lýst því yfir, að við mundum veita þeim þjóðum, sem hér hefðu veitt áður, nokkurn umþóttunartíma. Við vorum auðvitað í þeim efnum eins og oft áður miklu betri við Færeyinga, því að við leyfðum þeim að stórauka afla sinn á Íslandsmiðum frá því sem þá hafði verið um nokkurra ára skeið, og það var mjög athyglisvert, að á sama tíma sem dregið var úr veiðiheimildum allra annarra, þá var það svo að Færeyingar juku afla sinn hér á Íslandsmiðum. Eftir að við færðum út okkar landhelgismörk juku þeir veiðar sínar hér til verulegra muna einir allra útlendinga. En svo kom að því í þessum málum, að það lá orðið ljóst fyrir að nær allir höfðu viðurkennt rétt strandríkja til þess að taka sér 20 mílna fiskveiðilandhelgi, og þann rétt áttu Færeyingar engu síður en við Íslendingar. Um svipað leyti var komin upp sú staða hjá okkur, að við töldum að fiskstofnar okkar, þeir sem skiptu mestu máli, væru komnir þannig að við yrðum að fara að draga talsvert úr eigin veiði, og eins og allir hér á hv. Alþ. kannast við voru reglur um það fyrst settar varðandi þorskveiðar. Á s.l. ári var svo komið, að það var upp í tvo mánuði sem íslenskum veiðiskipum var beinlínis bannað að stunda þorskveiðar með eðlilegum hætti, sumum skipunum. Hér var því vitanlega um það að ræða, að farið var að leggja verulegar hömlur á. Eftir að við tókum upp þessar hömlur gátum við þó heimilað Færeyingum að veiða hér loðnu, því að við töldum að við ættum allmikla möguleika til slíkra veiða hér við land. Þá lýsti ég yfir á Alþ. að ég vildi fella niður veiðiheimildarsamninginn við Færeyinga og eins við Belga og Norðmenn og við alla útlendinga varðandi þorsk og skyldar tegundir, þar sem við vorum farnir að takmarka veiðarnar verulega fyrir okkur sjálfa, en hins vegar gætum við vel boðið Færeyingum að veiða hér nokkuð af loðnu. Svo kom aftur að því, að við fórum að leggja hömlur á eigin skip að veiða loðnu, og á s.l. ári vorum við farnir að takmarka þá veiði þannig, að afkastamestu skipum okkar er bannað að veiða í heilan mánuð, og yfir vofir svo að segja að menn grípi til enn meiri takmarkana í þessum efnum. Þegar svona var komið taldi ég að það ætti ekki heldur að semja við Færeyinga eins og ástatt er um þessi mál, um veiðiheimildir varðandi loðnu hér við land. Þetta kemur einnig saman við það, að mér hefur verið það ljóst, ég hef fylgst með því nokkuð vel, að Færeyingar hafa ekki tekið upp sömu afstöðu og við í fiskveiðimálum. Þeir fengu vitanlega rétt til 200 mílna fiskveiðilandhelgi heima hjá sér, en þeir hafa ekki viljað nota þá heimild nema að takmörkuðu leyti gagnvart þeim útlendingum sem á mið þeirra sækja. Um þetta hafa verið miklar deilur í Færeyjum og þar hafa verið uppi harðar kröfur um það, að Færeyingar stugguðu meira við útlendingum en þeir gera. Það er býsna athyglisvert, að einmitt um það leyti sem sá samningur var gerður, sem er nú verið að ræða um, komu tilkynningar um það í einu íslensku blaði, að Færeyingar sjálfir veiða á heimamiðum sínum á s.l. ári rétt 99 þús. tonn af fiski, en á sama tíma veiða útlendingar 203 þús. tonn á þeim miðum. Það er vitað, að hér er ekki aðeins um kolmunna að ræða, það er mesti misskilningur, það er lítill hluti af þessu kolmunni. Á þessi mið sækja breskir togarar í mjög ríkum mæli og vestur-þýskir togarar. Þeir, sem voru útilokaðir á Íslandsmiðum, hafa allan tímann sótt á þessi mið, og það hafa verið og eru enn miklar deilur í Færeyjum um það, hvort Færeyingar eigi að halda áfram þeirri stefnu að heimila þessum aðilum í jafnríkum mæli veiðar á þorski og ýsu og öðrum dýrmætum fiski á sínum miðum, en sækja svo í staðinn aukinn afla til Íslands. Ég hafði nokkrum sinnum sagt það við ýmsa af forsvarsmönnum Færeyinga, þegar þeir ræddu við mig um þessi mál: Lokið fyrst útlendingana úti frá ykkar miðum, eins og við höfum gert, og talið svo við okkur á eftir. - En þetta hafa þeir ekki þurft að gera, því að það hafa alltaf verið svo ágætir menn hér á landi að þeir hafa verið tilbúnir að veita þeim veiðiheimildir hér þó að þeir drægju ekki meira en raun er á úr veiðiheimildum útlendinga við Færeyjar. Auðvitað veit ég að Færeyingar eiga ekki jafnlétt með það og við að útiloka útlendinga þar með öllu. Þeir höfðu byggt upp fiskveiðar sínar að mínum dómi á mjög ranglegan hátt, og ég hygg að dómi flestra þeirra sem mest tala nú um þessi mál í Færeyjum einnig. Þeir höfðu lagt mjög mikla áherslu á það lengi í sínum fiskveiðimálum að stunda veiðar á fjarlægum miðum og gátu ekki nýtt þann afla heima hjá sér nema að sáralitlu leyti. Sá afli fór að mestu leyti fram hjá Færeyjum. Í seinni tíð hafa þeir þó verið að byggja upp eigin fiskiðnað og eiga nú orðið yfir 30 frystihús og hafa fundið að þeir geta nýtt heimamið sín miklu meira en þeir hafa gert og geta gert það miklu betur en þeir gera í dag. Það kom líka fram í upplýsingum um afla Færeyinga á s.l. ári, um það leyti sem þessi samningur var gerður, að þeir hafa tekið hér á Íslandsmiðum 56 700 tonn á s.l. ári. Hér er um verulegan afla að ræða. Hér er um aflamagn að ræða sem sannarlega munar um þegar um það er að ræða að það þarf orðið að banna ekki aðeins sjómönnum okkar og þeim, sem stunda útgerð, að stunda aðalatvinnu sína, heldur þarf einnig beinlínis að stöðva vinnu manna í landi sem hafa af þessu aðalatvinnu. Ég vil segja við þá ágætu menn, sem eru svo góðir við Færeyinga, miðað við þá stöðu sem við höfum í þessum efnum, að þeir vilja allt fyrir þá gera: Vilja þeir ágætu menn ekki taka svo sem eins og mánaðarkaup frá sjálfum sér - þó að það væri ekki tveggja mánaða kaup - og senda Færeyingum það í vináttuskyni? Vilja þeir ágætu menn ekki leggja eitthvað á sjálfa sig? Eða er það eingöngu þannig, að þeir séu tilbúnir að gefa Færeyingum fjármuni á kostnað annarra manna í landinu sem sagt er að skuli ekki vinna neitt á meðan? Færeyingar hafa sem betur fer verið að auka fiskafla sinn allverulega á síðari árum, og þeir hafa einnig eins og við verið að læra að hægt er að nýta aflann miklu betur en áður var gert. Og það er skoðun mín, að þeir eigi eftir að fá út úr afla sínum, alveg eins og við, miklu meiri verðmæti en þeir þegar fá. Þessar upplýsingar, sem ég hef minnst á, áttu að liggja fyrir þeim sem um þessi mál hafa fjallað. Þeir áttu að vita um þessar staðreyndir. En þá skulum við koma að öðrum þætti þessa máls, en það eru yfirleitt þau viðhorf sem eru ríkjandi í sambandi við utanríkissamningagerð okkar Íslendinga. Mér þykir mjög bera á því, að þar reisi menn höfuðið ekki ýkjahátt. Þá þurfa menn alltaf að sýna svo mikla sanngirni, svo mikla vináttu og vinsemd: Þetta eru nágrannar, frændur og vinir. Það er út frá þessu sem nágrannar, frændur og vinir okkar Norðmenn hafa fengið að veiða hér með sérstökum heimildum nú um áraskeið. En hvað höfum við fengið að veiða á Noregsmiðum? Auðvitað ekkert. En þeir eru líka frændur okkar, vinir og nágrannar. Og nú eru jafnvel flutt fram þau rök, að vegna þess að það sé eðlilegt að við höfum ákveðna samvinnu við Færeyinga og ýmsar aðrar þjóðir og eigum ýmsa sameiginlega hagsmuni við þá, þá séu rök fyrir því að við gerum samninga af því tagi sem hér liggja fyrir. Ég vil benda mönnum á það, að ef ætti að vera einhver samkvæmni í svona málflutningi, þá ættum við ekki aðeins að heimila Færeyingum að veiða hér við land vegna þess að það eru til fisktegundir sem við eigum sameiginlega með þeim, við ættum að veita miklu fleiri þjóðum þennan rétt, af því að svona er ástatt um ýmsar aðrar fisktegundir. Hér var minnst á kolmunnann. Það er alkunna að aðalhrygningarslóðir kolmunnans eru taldar vera að nokkru vestur af Írlandsströndum og að nokkru leyti vestur af Skotlandi. Og eins og sagt var áðan gengur sá fiskur síðan nokkuð norður á við eftir hrygningartímann og kemur við á hinum eiginlegu Færeyjamiðum á leiðinni hingað til Íslands. Við vitum líka um þann mikla og fræga fiskstofn okkar, norsk-íslenska síldarstofninn, að aðalhrygningarslóðir þeirrar síldar eru við Noregsstrendur og síðan gengur þessi síld allajafna norður í höf og kemur að Íslandi og heldur svo áfram út á hið gamla Rauðatorg eða á svæði sem er að talsverðu leyti innan færeyskrar landhelgi. Við vitum að svona er ástatt með miklu fleiri fiskstofna. Við vitum líka að t.d. sum okkar ágætustu karfamið liggja bæði innan íslenskrar landhelgi og grænlenskrar landhelgi þegar Grænlendingar hafa fullan kraft í sér til þess að taka sér 200 mílna landhelgi. Hér er ekki aðeins um loðnuna að ræða, heldur miklu fleiri fiskstofna. En auðvitað þýðir þetta, að svona er ástatt, ekki að við eigum að semja um veiðiheimildir útlendinga, hvernig svo sem ástatt er hjá okkur og viðkomandi þjóðum þrátt fyrir þessa sameiginlegu eign okkar. Auðvitað kemur að því, að við semjum við Norðmenn, Færeyinga, Skota og Íra og eflaust margar fleiri þjóðir um ýmis mál sem eru gagnkvæmismál. Ef ætti að nota þær röksemdir sem hæstv. utanrrh. notaði fyrr í sambandi við þessa samningagerð, þá ættum við að semja við Efnahagsbandalagið, vegna þess að hagsmunir okkar koma saman við hagsmuni Grænlendinga, en Grænland telst til Efnahagsbandalagssvæðisins. Fyrir nokkrum árum vorum við þó menn til þess að segja nei við beiðni Efnahagsbandalagsins, þó að við vissum um þetta. Auðvitað eru rök af þessu tagi engin frambærileg rök. Hér er auðvitað fyrst og fremst um það að ræða, hvort málin snúi þannig við nú í dag, að við höfum efni á að láta eitthvað af fiski úr okkar fiskveiðilandhelgi til Færeyinga og annarra og hvort það sé í eðli sínu sanngjarnt að láta aðrar þjóðir hafa af þessum fiskafla miðað við stöðu þeirra og miðað við það, hvernig þeir halda á sínum málum. Ég hef líka margsagt það sem mína skoðun, að jafnhliða því sem við ættum að segja upp öllum fiskveiðisamningum við útlendinga um veiðar hér við land, þ.e.a.s. við ættum að segja upp samningunum við Belga, sem eru enn í gildi, og við Norðmenn og einnig við Færeyinga, þá hef ég sagt að ég teldi það vera sjálfsagt, að þegar Færeyingar leituðu til okkar skoðuðum við beiðni þeirra í alveg sérstöku ljósi. Það er enginn vafi á því, að það er margt sem gerir það að verkum, að við viljum teygja okkur lengra í samningagerð í þessum efnum við Færeyinga en við aðra, en það þýðir engan veginn að við eigum að heimila þeim veiðar eins og gert er ráð fyrir í þessum samningi. Menn hafa einnig reynt að afsaka þessa samningagerð á ýmsa vegu, eins og t.d. á þann hátt, að hér hafi í rauninni aðeins verið til umr. loðnuveiðisamningur. Samt var samið um það í þessum samningum að minnka þorskveiðar Færeyinga um 1000 tonn. Auðvitað vissu það allir og enginn betur en þeir sem að þessum samningum stóðu, að það var enginn vandi að taka upp þorskveiðisamninginn jafnhliða beiðni Færeyinga um loðnuveiðar. Það var enginn vandi. Og auðvitað átti að vera búið að segja þeim samningi upp með löglegum fyrirvara. Það hefðu allir þeir gert sem hefðu haft að mínum dómi eðlilegan skilning á þessu máli, og það er enn þá mín till., að þeir, sem með þessi mál hafa að gera, drífi sig í það að segja upp veiðiheimildarsamningum við Belga, Norðmenn og Færeyinga. Inn í þessa umr. hefur ýmsu verið blandað. Hæstv. utanrrh. kom með þá hliðarröksemd, að Íslendingar hefðu veitt talsvert af loðnu á s.l. ári utan 200 mílna landhelgismarka okkar. Auðvitað hefði hann mátt athuga það, að alveg sérstaklega stóð á í sambandi við þessar veiðar einmitt á s.l. ári og kom í rauninni öllum á óvart og þá var veiðin á þessum slóðum ekkert svipuð því sem hún hafði verið áður. Okkar skip, eins og komið hefur fyrir, eltu þennan fisk langt norður í haf og fóru því út fyrir okkar 200 mílna mörk. En við vorum ekki í þeim efnum að fara inn á yfirlýst veiðisvæði neinna annarra. Við fórum þar út á opið og frjálst haf sem við eigum jafnmikinn rétt á og hver annar. Auðvitað hafa reglurnar um 200 mílna efnahagslögsögu aldrei skert rétt okkar til þess að veiða utan þeirra marka eftir því sem almennar reglur standa til. Í þessum efnum var farið að minnast á það, að raunverulega væri það svo, að við hefðum veitt nokkuð af loðnu á s.l. ári á svæði sem Norðmenn gætu hugsanlega tekið undir efnahagslögsögu Jan Mayen. Ég verð að segja það, að ég tel yfirlýsingar íslenskra stjórnvalda í þessa átt alveg forkastanlegar, vegna þess að það er afstaða mín og ég veit miklu fleiri, að það eru engin frambærileg rök fyrir því að Jan Mayen eigi að fá 200 mílna efnahagslögsögu. Ég veit mætavel að það eru ekki til nein alþjóðalög enn þá sem kveði skýrt á um þetta. En hitt vitum við, að allar þær röksemdir sem fluttar hafa verið fram fyrir því, að það væri réttmætt og sanngjarnt að ríki gæti tekið sér 200 mílna efnahagslögsögu, öll sú umr. var byggð á þeirri meginröksemd, að þar væri um þjóðríki að ræða, þar væri um formlegt þjóðfélag að ræða, sem þyrfti á efnahagslögsögu að halda, og að slíkt þjóðríki gæti líka með eðlilegustum hætti haftyfirstjórn á þeim verðmætum sem þar var um að ræða. Ég veit mætavel að í þeim drögum, sem legið hafa fyrir varðandi efnahagslögsögumálið, hefur orðalagið verið bundið við það, að 200 mílna efnahagslögsaga ætti ekki að ná til óbyggðra eyja eða kletta. Það er auðvitað ljóst, að Jan Mayen getur ekki talist venjulegur klettur úr hafinu. Þar er um land að ræða. En þar er vitanlega ekki um neitt formlegt þjóðfélag að ræða, þó að þar dveljist veðurathugunarmenn tímabundið. Og það stríðir í rauninni á móti grundvallarröksemdum í þessu máli þegar Norðmenn, auðvitað af hagsmunaástæðum, reyna að teygja rök sín út í það - og eru ekki allir á eitt sáttir í málinu - að þeir eigi að fá efnahagslögsögu í kringum Jan Mayen. Að mínum dómi á það að vera afstaða okkar Íslendinga, að Jan Mayen eigi í rauninni aldrei að fá nema 12 mílna landhelgi, en efnahagslögsaga í kringum Jan Mayen sé óeðlileg. Ég vil því segja það, að allar yfirlýsingar, sem koma frá íslenskum stjórnvöldum í þá átt, að Norðmenn geti tekið sér efnahagslögsögu við Jan Mayen, eru vægast sagt óheppilegar og ekki vel hugsaðar. Það kann vel að vera, að Norðmenn geti boðið okkur einhverja samninga í þeim efnum, hvort við getum fallist á að standa með þeim varðandi kröfuna um efnahagslögsögu við Jan Mayen gegn því að þeir séu þá ekki að skerða 200 mílna landhelgi okkar, þar sem 200 mílna landhelgi þessara svæða kemur saman, þeir séu ekki að gera þar kröfu til neinnar miðlínu, að við fáum að hafa sem sagt óskerta 200 mílna landhelgi í áttina til Jan Mayen. En ég mundi fyrir mitt leyti aldrei vilja taka undir neitt slíkt. Sannleikurinn er sá, að hafsvæðið þar norður af er auðvitað langsamlega tengdast okkur á allan hátt og við höfum langbesta aðstöðu allra til þess að nýta þau mið sem þar er um að ræða - langtum betri en Norðmenn. Við eigum því ekki að vera að gera neitt afbrigðilegt samkomulag við þá í þeim efnum. Hitt getum við auðvitað ekki ráðið við, ef svo fer að skýlaus ákvæði í samþykktum alþjóðalögum gerðu það ljóst, að landssvæði eins og Jan Mayen ættu rétt á 200 mílna efnahagslögsögu, sem ég tel ekki vera. Ef svo yrði, þá yrðum við auðvitað að beygja okkur undir það eins og annað sem þannig verður ákveðið. En við vitum um mjög hliðstæð dæmi á ýmsum öðrum stöðum, og þá er einmitt uppi það sjónarmið sem ég hef verið að túlka, að svæði eins og Jan Mayen á ekki að eiga neina efnahagslögsögu fyrir þjóðfélag sem þar er ekki til. Ég minntist á það í upphafi máls míns, að afstaða mín í þessum efnum byggist hreinlega á því, að ég tel að aðstæður okkar séu þannig nú, að við getum ekki veitt neinum útlendingum veiðiheimildir hér við land og eigum ekki að gera það. Það breytir vitanlega ekki því, að upp getur komið sú staða að við viljum taka upp gagnkvæmissamninga jafnt við Færeyinga sem aðra. Afstaða mín er ekki á nokkurn hátt mótuð af neinni óvild til Færeyinga, síður en svo. Ég vil fyrir mitt leyti láta þá njóta fyllsta réttar sem við látum útlendinga njóta í fiskveiðilandhelgi okkar. Og mér er það ljóst, að eðlilegt er að við höfum gott samstarf við Færeyinga í fiskveiðimálum almennt séð. En réttlætir ekki það að mínum dómi, að við eigum að veita þessar heimildir, miðað við núverandi aðstæður. Þá ætla ég að víkja nokkrum orðum að þeim vinnubrögðum sem ég var einnig að mótmæla þegar ég greindi frá afstöðu minni til þessa máls. Ég vil að það komi hér skýrt fram, að þessi samningagerð var aldrei lögð fyrir minn flokk, Alþb. - aldrei, og það er alrangt sem sagt var, að Alþb. og jafnvel öðrum flokkum hafi ekki unnist tími til að taka málið fyrir. Slíkt er hreint slúður. Það var aldrei farið fram á það við okkur sem flokk að taka afstöðu til málsins og við áttum þess engan kost. Okkur var ekki gefinn neinn kostur á því að eiga fulltrúa við samningagerðina, og málið var aldrei borið undir okkur. Þær upplýsingar, sem ég hef fengið frá fulltrúum okkar bæði í ríkisstj. og í utanrmn., eru þær, að talsvert áður en Færeyingar komu hingað til þessara viðræðna var málið lauslega rætt í ríkisstj. Var þá fyrst og fremst um það að ræða að taka upp viðræður við Færeyinga, og var sjálfsagt að ræða við þá um málið. En þessi samningagerð var aldrei lögð fyrir ríkisstj. og aldrei borin þar upp til samþykktar. Það sama er að segja um utanrmn. Utanrmn. er engin sérstök stofnun til þess að ganga frá máli eins og þessu. Það er sjálfsagt að hafa samráð við hana, en vitanlega er hún í þessum efnum eins og hver önnur undirnefnd Alþingis. Ef svona væri haldið á málum allajafna, þá gæti maður alveg eins átt von á því, að einhvern daginn endurtækju þeir kröfur sínar, þeir Efnahagsbandalagsmenn, og óskuðu eftir viðræðum um veiðiheimildir í íslenskri fiskveiðilandhelgi, eins og þeir hafa gert áður, og næst heyrðum við, sem erum stuðningsaðilar að ríkisstj., frá því skýrt í útvarpinu að búið væri að semja við þá. Það væru vinnubrögð nákvæmlega af sama tagi og hér er um að ræða. Þessu hlýt ég auðvitað að mótmæla fyrir hönd flokks míns. Þetta eru ekki frambærileg vinnubrögð. Auðvitað var það hið eðlilega, að sú n., sem tók upp þessar viðræður við Færeyinga, kæmi með drög að samningi fyrir ríkisstjórnarfund og þar yrði tekin afstaða til samningsins, og þá vænti ég þess, að þá hefðu samningsdrögin líka legið fyrir þeim flokkum sem að ríkisstj. standa svo að þeir hefðu getað sagt sitt álit. Varðandi vinnubrögðin breytir það í rauninni engu máli hver afstaðan verður. Ég veit mætavel að það eru ekki allir í mínum flokki á sömu skoðun og ég varðandi þessa samningagerð. Slíkt hefur líka legið fyrir á undanförnum árum. Það hefur ekki farið fram hjá neinum, hver hefur verið afstaða mín í sambandi við hliðstæða samninga áður, og það hefur ekki heldur farið fram hjá neinum, hver hefur t.d. verið afstaða hv. þm. Gils Guðmundssonar. Hann hefur ekki dregið neitt undan í þeim efnum, hver væri afstaða hans til slíkra samninga. En það breytir vitanlega engu um það, hvernig á að vinna að svona málum. Ég hlýt að lýsa undrun minni yfir því, hvernig þarna var að málum staðið, og mótmæla því. Og ég vil satt að segja gjarnan fá það fram í þessum umr. á hverju hv. þm. Einar Ágústsson t.d. byggir það, þegar hann segir í blaðaviðtali á eftir og hæstv. utanrrh. Benedikt Gröndal, að þeir telji sig hafa haft fullt umboð til þess að gera þennan samning. Hver veitti umboðið? Ég vil gjarnan að það komi fram. Hver veitti umboðið til þess að gera samninginn án þess að hann væri borinn undir rétta aðila? Ég þarf í rauninni ekki að ræða þetta mál frekar. Ég hef gert grein fyrir því, hver er afstaða mín til þessa máls og hvaða ástæður liggja til þeirrar afstöðu. Ég mun haga atkv. mínu varðandi þessa samningsgerð í fullu samræmi við það. En á hitt vil ég einnig minna menn, að þeir ættu að fara að hugsa sig um, sumir hverjir, sem virðast alltaf vera tilbúnir að samþykkja hverja þá stöðvun sem um er að ræða gagnvart okkur Íslendingum sjálfum til þess að loka flotann inni og til þess að neita mönnum um það jafnvel að geta fengið að kaupa fiskiskip til að stunda þær veiðar sem þó er heimilt að stunda. Þeir ættu að hugsa sig betur um þá afstöðu sína gagnvart Íslendingum sjálfum áður en þeir bæta við heimildum til útlendinga til þess að veiða hér af okkar takmarkaða fiskstofni. Aðalforsvarsmenn útgerðarinnar í landinu hafa látið til sín heyra í þessu máli, og það er í rauninni sama úr hvað landsfjórðungi það er, þeir hafa mótmælt þessu. Það er vegna þess að viðkomandi menn finna það mætavel, hvernig þessi mál standa. Það er ekkert þægilegt að standa þannig að málum að banna Íslendingum að veiða, en heimila útlendingum á sama tíma veiðarnar, eins og verið hefur. Og það er rétt að menn fari að átta sig á því, að það getur farið að heyrast meira í mönnum en hefur gert til þessa, ef slíkri stefnu verður hér fram haldið.



Herra forseti. Það eru margir á mælendaskrá og ég óska aðeins eftir að fá að koma inn í umr. til að segja örfá orð út af meðferð málsins, sem ég gerði ekki að umræðuefni, en hv. 1. þm. Austurl. gagnrýndi mjög harðlega. Gangurinn í meðferð þessa máls var í stórum dráttum á þessa leið: Síðustu dagana í nóv., þegar skeyti bárust frá Færeyingum um að þeir óskuðu eftir viðræðum um endurnýjun á loðnu- og kolmunnasamningunum, þá skýrði ég strax frá því, bæði í ríkisstj. og utanrmn. Um miðjan desember var fundur í utanrmn. og þá tók ég þetta mál aftur upp, sagði að það væri ákveðið, að Færeyingar kæmu snemma í janúar, og óskaði eftir því, að utanrmn.-menn bæru sig saman við flokka sína til þess að geta gefið ráð um afstöðu til þessa máls skýrt og afdráttarlaust. Þar af leiðandi get ég ekki tekið ásökunum um að það sé-mér að kenna ef ekki hefur verið rætt við einhvern af þingflokkunum.

Lá samningurinn fyrir líka?

Nei. Vitað var um hvað þessar viðræður mundu snúast. Það var lítill vandi fyrir aðra menn, t.d. hv. 1. þm. Austurl., að gera sér grein fyrir því fyrir fram, hvernig þeir teldu að niðurstaðan ætti að vera. Þetta er ekki það flókið mál.

Við eigum að taka afstöðu til samninga þegar þeir liggja fyrir, en ekki í sambandi við viðræður.

2. jan. var ákveðið að viðræðurnar færu fram viku síðar. Þá tók ég málið upp í ríkisstj., skýrði frá því að vika væri til stefnu. Auðvitað kunna allir menn utan bókar þær fáu tölur sem um var að ræða, þetta er svo einfaldur samningur. Sjútvrh. lét á þessum fundi í ljós sömu skoðun sem hann hafði látið í ljós opinberlega áður, að hann teldi að það yrði að minnka magnið sem Færeyingar fengju. Ráðh. Alþb. höfðu ekki eitt aukatekið orð um þetta að seg a. Forsrh. sagði þá í lokin: Málið fer þá til utanrmn.“ Ég hafði skýrt frá því, að ég hefði óskað eftir sérstökum fundi í utanrmn. til að fjalla um málið, og orð hans voru þau: „Málið fer þá til utanrmn.“ - Þessi sérstaki fundur í utanrmn. var haldinn og þá kom í ljós hjá utanrmn.-mönnum, að engir þeirra höfðu komið því við fyrir jólin að fá fram umr. á þingflokksfundum hjá sér, þrátt fyrir að um hafði verið að ræða meira en hálfan mánuð til stefnu. Að vísu vitum við hvernig vinnuálag er í þinginu síðustu dagana fyrir jól. Þrátt fyrir þetta fóru fram efnislegar umr. um það, hvernig utanrmn.-menn teldu að hugsanlegt væri að semja, og margir af utanrmn.-mönnum sögðu að þeir hefðu rætt við og heyrt skoðanir hjá allmörgum flokksbræðrum sínum. Það gerðist t.d. að varaformaður utanrmn., hæstv. forseti Sþ., sem hefur þegar verið nefndur, skýrði frá afstöðu sinni. Hann skýrði líka frá því, að honum væri fullkunnugt um af viðræðum við flokksbræður sína, að það væru menn í þingflokki hans sem væru andstæðrar skoðunar. Fulltrúi Alþfl., hv. þm. Árni Gunnarsson, gerði hið sama. Hann lýsti skoðun sinni, en sagði að hann vissi að í þingflokki Alþfl. væru til öndverðar skoðanir. Engu að síður var augljós niðurstaða af þessum fundi utanrmn. Mikill meiri hluti þeirra manna, sem þarna voru mættir, mælti með því að samið yrði við Færeyinga að nýju, en aflamagnið minnkað. Einn maður nefndi töluna 25 þús. tonn af loðnu. Aðrir nefndu ekki tölur. Nú er það svo, að það er alrangt hjá hv. 1. þm. Austurl. að utanrmn. sé eins og hver önnur undirnefnd Alþingis, það er hún ekki. Utanrmn. hefur algera sérstöðu meðal nefnda Alþ. Ákvæði er í þingsköpum um að hún skuli vera ráðgefandi í utanríkismálum fyrir ríkisstj., og tekið er fram að hún skuli gegna þessu ráðgefandi hlutverki árið um kring. Þetta er eina þn. sem starfar allt árið til að gegna þessu hlutverki. Og með því að félagar mínir í ríkisstj. ræddu þetta mál ekki meir en þeir gerðu og síðustu orð forsrh., áður en hann tók fyrir næsta mál, voru: „Málið fer þá til utanrmn.“ - gerði ég það sem þingsköp mæla fyrir um: ég ráðgaðist við utanrmn. Í samningunum fórum við að vísu ekki alveg eftir því sem mér fannst vera tónninn í utanrmn. Við gengum lengra í því að skera niður aflamagnið. Það að auki tilkynnti ég að formaður utanrmn. mundi verða í samninganefndinni, þannig að hann gæti kallað utanrmn. saman, ef honum þætti ástæða til, hvenær sem væri. Varðandi það, hverjir fóru með gerð þessara samninga, þá er það alveg eftir venju. Það verkefni að gera samninga við önnur ríki hefur forseti Íslands samkv. stjórnarskránni og fara ráðh. með umboð til þess. Það er ekkert um ríkisstj. sem slíka í stjórnarskránni, að ég held. Umboðið felst í því, að ég og sjútvrh. förum með þessi mál - eða sérstaklega ég, það fylgir starfi mínu. En þetta umboð er takmarkað á þann hátt, að vissar tegundir samninga, sem hafa í för með sér afsal einhverra landréttinda eða hlunninda, skal bera undir Alþingi til staðfestingar eða synjunar. Það erum við að gera nú. Ég vil að lokum geta þess, að daginn sem Færeyingar voru komnir hingað til viðræðna, sólarhring síðar en ætlað var vegna flugsamgangna, var umr. frestað fram yfir hádegi af því að það var ríkisstjórnarfundur um morguninn. Ég spurði raunar forsrh. fyrir fundinn, hvort hann héldi að samningamálið mundi koma þar upp. „Við skulum sjá til“, sagði hann. En þó að þetta væri á vitorði allra manna í landinu, að fulltrúar Færeyinga væru komnir og viðræðurnar ættu að hefjast síðdegis þennan dag, tóku fulltrúar Alþb. í ríkisstj. ekki til máls um þær, höfðu ekkert sérstakt fram að færa. Þeir höfðu þarna tækifæri nokkrum klukkutímum áður en samningarnir byrjuðu. Ég verð að játa að ég skildi þetta hreinlega þannig, að vegna þess að það væru skiptar skoðanir í þeirra flokki, mínum flokki o.fl., þá teldu þeir að það svaraði ekki tilgangi að vera að eyða tíma í að deila um þetta í ríkisstj., heldur best að láta samráðin fara fram í utanrmn., þar sem Alþb. hefur tvo ágæta fulltrúa. Ég tel því, þegar á þetta er lítið í heild, að það sé alls ekki réttmætt að bera fram ásakanir um það, að ekki hafi verið ráðgast við alla aðila, stjórn og stjórnarandstöðu, eins og eðlilegt er í máli sem þessu, og að ríkisstjórnarflokkarnir hafi ekki haft ærin tækifæri til þess að ræða málin í ríkisstj., ef þeir hefðu óskað eftir frekari umr. þar. Það er nú einu sinni svo um allan þorrann af samningum af þessu tagi, að það er ekki hægt að taka langan tíma eftir að samkomulag hefur náðst í hörðum viðræðum, eins og þessar voru þrátt fyrir allt, og fara svo að bera það undir marga aðila annars staðar og kannske þurfa að kalla saman til nýrra viðræðna. Það gæti orðið tímafrekt verk. Það var því óhjákvæmilegt að fulltrúar utanrrn. og sjútvrn., sem áður hafa farið með samninga sem þessa, að viðbættum formanni utanrmn. nú fyrir hennar hönd gerðu þessa samninga. Svo verður að ráðast hvort Alþ. staðfestir þá eða fellir.



Herra forseti. Það er í fyrsta lagi þannig varðandi þessa samninga, að aldrei var borin upp efnislega í ríkisstj. sú niðurstaða sem fékkst í viðræðum hæstv. utanrrh. og hæstv. sjútvrh. við Færeyingana. Hún var aldrei borin upp í hæstv. ríkisstj. og hefur enn ekki verið borin upp þar. Það hefur ekki heldur verið borið upp í hæstv. ríkisstj., hvort leggja mætti fram á Alþ. þá till. til þál. sem hér liggur fyrir. Henni var dreift á borð þm. á dögunum án þess að um það hefði sérstaklega verið fjallað í ríkisstj. Það er í annan stað ljóst, og vil ég láta það koma fram, að þá fyrst fengum við þessa samninga í hendur að við gengum eftir því á ríkisstjórnarfundi, spurðum að því allra vinsamlegast, hvort ekki væri hugsanlegt að við fengjum að sjá eintak af þessu plaggi. Það er loks ljóst í þessu máli, að Alþb. sem slíku var aldrei gefinn kostur á aðild að viðræðunefndinni við Færeyinga. Og það er rangt, sem hæstv. utanrrh. sagði í þeim efnum áðan, að það væri eftir venju. Alltaf þegar rætt hefur verið við útlendinga um fiskveiðar í íslenskri landhelgi, t.d. á tímum síðustu vinstri stjórnar 1971–1974, hafa í viðræðunefndum verið fulltrúar allra stjórnarflokkanna. Þannig á það að vera, og annað er vitaskuld algerlega óþolandi. Ég er þeirrar skoðunar, að eftir atvikum hafi tekist sæmilega til í þessum samningum við Færeyinga, og ég mun styðja þá hér á Alþ. Það breytir ekki því, að ég tek undir þá gagnrýni sem flutt hefur verið á þá málsmeðferð sem hæstv. utanrrh. og hæstv. sjútvrh. hafa viðhaft í þessu máli. Ég vil einnig bæta því við, að ég tel að það sé rétt og eðlilegt að Íslendingar ákveði nú á næstunni að segja upp öllum þorskveiðisamningum og fiskveiðisamningum við útlendinga innan íslensku landhelginnar. Þetta er skoðun sem hæstv. sjútvrh. hefur hreyft á opinberum vettvangi, og undir hana höfum við tekið og ég hreyft henni sérstaklega í ríkisstj. Þessar aths., herra forseti, taldi ég óhjákvæmilegt að láta koma fram vegna þeirra ummæla sem hæstv. utanrrh. lét frá sér fara áðan.



Herra forseti. Þessi till. til þál. um staðfestingu á niðurstöðu viðræðna um gagnkvæmar fiskveiðiheimildir Íslendinga og Færeyinga, sem hér liggur fyrir til umr., hefur orðið til þess, að áður en stjórnarandstaðan kæmist að hafa hæstv. utanrrh. og leiðtogi eins stjórnarflokksins, Alþb., ekki orðið á eitt sáttir frekar en fyrri daginn um meðferð mála. Annar ráðh. hefur einnig komið fram í þessum umr. til þess að gagnrýna vinnubrögð utanrrh. Ég furða mig á að slík gagnrýni skuli eiga sér stað innan ríkisstj. Ég hélt að ríkisstj. ræddi mál eins og þessi innan sinna vébanda og ráðh., sem fjölluðu um samningsmál sem þessi, hefðu heimild ríkisstj. Ég bjóst einnig við að þeir hefðu jafnframt heimild þeirra flokka sem að ríkisstj. standa. Ég vil í þessu sambandi minna á að fyrir ári komu fulltrúar Færeyinga hingað til Íslands í þeim tilgangi að leita samninga við okkur Íslendinga um að fá leyfi til loðnuveiða, og það voru sömu menn og nú komu til viðræðna, eða lögmaðurinn Atli P. Dam og þáv. sjútvrh. Færeyinga, Pétur Reinert og Danielsen menntmrh. Færeyinga, eða menn frá öllum flokkum sem stóðu að ríkisstj. í Færeyjum. Ég taldi sjálfsagt, vegna þess að þáv. hæstv. utanrrh. var erlendis og var væntanlegur heim seint að kvöldi þess dags sem fulltrúar Færeyinga komu, að gefa fulltrúum allra stjórnmálaflokka, sem þá áttu sæti á þingi, tækifæri til þess að ræða við Færeyinga og kynnast skoðunum þeirra og láta í ljós skoðanir sínar í sambandi við það sem hér var verið að fara fram á. Ég undanskildi ekki fulltrúa eins einasta flokks í því tilfelli. Hins vegar er mér ljóst, að það er ekki venja, þó að það sé kannske að mörgu leyti æskilegt, að fulltrúar stjórnarandstöðu taki þátt í slíkum viðræðum. En mér fannst rétt þá að formaður þingflokks Alþfl., fulltrúi frá Alþb. - utanrmn.-maður - og fulltrúi þriðja þáv. stjórnarandstöðuflokksins fengju tækifæri til þess að ræða við þessa menn ásamt íslenskum sérfræðingum og embættismönnum, bæði í utanrrn. og sjútvrn., og þess vegna gerði ég þeim kleift að hittast áður en til viðræðna var gengið. Þetta tel ég að hefði átt að gera einnig í þessu tilfelli. Í sambandi við fullyrðingu hæstv. utanrrh. um að fulltrúum flokkanna í utanrmn. hafi verið falið að tilkynna sínum flokkum um þessi mál vil ég spyrja: Hvað höfðu fulltrúar flokkanna í utanrmn., a.m.k. fulltrúar Sjálfstfl. og fulltrúar Alþb. líka, að tilkynna flokkum sínum um þessar viðræður? Það væri von á mönnum frá Færeyjum, ekkert meira. Eina, sem við höfðum að leiðarljósi, voru neikvæð viðbrögð hæstv. sjútvrh. á aðalfundi Landssambands ísl. útvegsmanna um samninga við Færeyinga, boðun þess að segja upp fiskveiðisamningum og neikvæð viðbrögð hæstv. utanrrh. Ég hugsaði sem svo: Af hverju eru mennirnir að boða þessa fulltrúa færeysku landsstjórnarinnar til Íslands, ef það á ekki að segja við þá annað en: Farið aftur heim, þið fáið ekkert, skrattarnir ykkar. Þið getið lifað á ykkar eigin fiskimiðum, eins og hv. 1. þm. Austurl. sagði áðan, sem ég á eftir að koma að síðar. - Þannig var í pottinn búið, þannig var farið að í sambandi við þetta mál. Ég harma að slík vinnubrögð skuli viðhöfð í þessum efnum. Hér er um viðkvæm og erfið mál að ræða og þarf sannarlega við fyllstu víðsýni, eiga viðræður við fulltrúa allra flokka, því að fiskurinn er ekki eign Alþfl. eins eða þeirra sem kusu Alþfl., hvorki botnlægur fiskur, loðna né annar fiskur. Hann er eign íslensku þjóðarinnar allrar - fólks sem hefur kosið alla flokka í landinu. Viðskipti og samskipti við aðrar þjóðir og þá ekki síst við nágrannaþjóð eins og Færeyinga er líka sameiginlegt hagsmunamál Íslendinga allra. Ég vil koma að því strax, enda þarf enginn að búast við öðru frá minni hendi, að ég mun greiða atkv. með þeim samningi sem fyrir liggur, því að ég vil ekki vera eitt í dag og annað á morgun. Ég hef verið þeirrar skoðunar, að við eigum að sýna Færeyingum fyllsta skilning. Það eru alltaf til menn, og sérstaklega þeir sem eru ríkir og hafa úr nógu að spila, sem svara því til: Við eigum ekkert aflögu, þess vegna getum við ekkert látið. - Og það kemur úr hörðustu átt þegar fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar, sem svo kalla sig, fulltrúar smælingjanna, fulltrúar þeirrar sem minnst mega sín í þjóðfélaginu, taka undir svona gömul orð, bæði gamalla og nýrra svíðinga, sem alltaf segja: Við eigum ekkert aflögu.  Hv. 1. þm. Austurl. talaði mjög á móti öllum veiðiheimildum fyrir Færeyinga og vildi segja upp þeim samningi, sem verið hefur í gildi, og það strax. Það er í samræmi við það sem hefur verið látið liggja að hjá sumum Alþfl.-mönnum. En hv. 1. þm. Austurl., sem er mjög minnisgóður maður, ætti að muna útfærslu fiskveiðilögsögunnar 1. sept. 1972, en það ár veiddu Færeyingar 16 200 tonn. Það ár kom út aðvörunarskýrsla fiskifræðinganna um að draga úr veiðunum. Það ár kom út aðvörun allra helstu sérfræðinga á sviði efnahagsmála og þeirra ótal spekinga sem þessi fámenna þjóð á, sem kröfðust þess þá jafnhliða að dregið yrði úr skipakaupum og skipabyggingum því að fiskurinn væri búinn í sjónum. En þáv. sjútvrh. og þáv. ríkisstj. hélt áfram að byggja upp fiskveiðiskipaflotann. Ég hef aldrei áfellst hv. 1. þm. Austurl. fyrir þá stefnu hans - aldrei - og mun ekki gera. En þá var ástæða til að draga úr veiðum útlendinga og það verulega, og þá áttum við að draga að einhverju leyti úr veiðum Færeyinga, frænda okkar, eins og annarra. Það, sem skeður, er að þegar á að draga úr veiðunum eftir útfærsluna 1. sept. 1972, þá aukast veiðar Færeyinga á árinu 1973 upp í 21 500 tonn. Var þetta aðeins aukning að magni til, kunnið þið að spyrja, eða náði þáv. hæstv. sjútvrh. frjálsu samkomulagi við þessa nágranna okkar um að draga úr þorskveiðunum? Nei, ekki aldeilis, það gerði hann ekki, því að þorskveiðar þeirra einar jukust úr 11 þús. tonnum í 14 200 tonn eftir að við færðum út í 50 mílur. Ég ætla ekki að vera að fara inn á bresku samningana og allt það sem menn átu ofan í sig á þeim árum ofan á þetta. En hvað tók svo við? Það fyrsta, sem fyrrv. ríkisstj. varð að gera, var auðvitað að halda áfram baráttunni fyrir því að losna við erlendar þjóðir úr íslenskri fiskveiðilögsögu. Það tókst með góðum árangri. Gagnrýnin var hörð. Hún var óvægin oft og tíðum hjá þáv. stjórnarandstöðu - og þá ekki síður hjá Alþfl. sem nú hefur skipt dálítið um skoðun, svo sem ég skal koma einnig að síðar. Þegar við tókum við og losuðum okkur við Breta og Þjóðverja og fiskveiðar annarra þjóða fóru minnkandi, var ásælni fjölmargra þjóða í samninga um fiskveiðar við Ísland og ásælni Efnahagsbandalagsins og fundum Efnahagsbandalagsins tekið á annan hátt en þáv. stjórnarandstaða vildi. Þáv. stjórnarandstaða sagði: Það á ekki að tala við þessa menn um neitt. Við höfum ekki af neinu að taka. Og hér verður ekki um neina fiskveiðisamninga að ræða. En við, sem þá vorum í stjórn, töldum að það bæri að tala við fulltrúa Efnahagsbandalagsins eins og aðra fulltrúa, og við lýstum fyrir þeim á þremur fundum, tveimur með stuttu millibili, afdráttarlaust, að það væri ekki um neinar fiskveiðiheimildir að ræða, en hins vegar værum við reiðubúnir að ræða við þá um fiskverndarsamning. Það höfum við gert við fleiri þjóðir og m.a. gert samninga við tvær þjóðir í þeim efnum, bæði Rússa og Pólverja, um vísindalega verndun. Við áttum svo fyrsta samningsfundinn við Færeyinga. Sá fundur var Færeyingum ekki sársaukalaus. Þeir töldu sig taka fullt tillit til óska okkar í þessum efnum öllum og fóru ákveðið fram á heimild til að veiða 25 þús. tonn af botnfiski á ári. Að lokum var þá samið um 20 þús. tonn eftir mikið þóf og erfiðleika og síðan var samningurinn endurnýjaður og samið um 17 þús. tonn, þar af voru 9 þús. tonn annar fiskur en þorskur og 8 þús. tonn af þorski. Þegar enn harðnaði á dalnum, þegar farið var að takmarka veiðar Íslendinga sjálfra, þá tilkynntum við Færeyingum og þeim þjóðum tveimur öðrum, sem hafa hér takmörkuð fiskveiðiréttindi, að þær yrðu að hætta veiðum á meðan íslenskum skipum væri bannað að veiða. En áður en þetta gerðist óskaði ég eftir því við sjútvrh. Færeyinga, að hann kæmi til viðræðna við okkur. Það varð að munnlegu samkomulagi, sem skýrt var frá í blöðum, en enginn milliríkjasamningur gerður um það, að Færeyingar drægju úr þorskveiðiafla sínum um 1000 tonn fram yfir það sem sagði í samningnum. Nú hefur það svo aftur gerst í þessum síðustu samningaumleitunum, að enn draga Færeyingar um 1000 tonn úr þorskveiðiafla sínum, en hámarksveiðikvótinn af botnlægum fiskum er alveg óbreyttur. Ég er alveg sammála um þetta atriði og taldi óg tel nauðsynlegt að með þessum hætti eigum við að draga úr þessum veiðum Færeyinga eins og við mögulega getum. En þá komum við að hinu atriðinu, sem er loðnan. Færeyingar hafa haft leyfi til þess að veiða hér loðnu á s.l. tveimur árum, fyrra árið að mig minnir 25 þús. tonn og á s.l. ári 35 þús. tonn. Hér var um að ræða þær veiðar sem við höfum engar hömlur sett á. Það eru ekki nema tvö ár síðan íslenskir fiskifræðingar sögðu að loðnustofninn þyldi að veidd væri af honum 1–1.5 millj. lesta á ári. En á s.l. sumri tapar veiðiflotinn loðnunni í nokkra daga, ég man ekki hvað þeir voru margir, og þá féll barómetið alveg niður í botn hjá fiskifræðingunum, sem sögðu að nú væri orðið alvarlegt ástandið með loðnustofninn, nú þyrfti verulega að draga úr veiðinni því að gengið væri hættulega nærri stofninum. Þó hafði ekki verið veitt nálægt lægri mörkum þess sem þeir töldu að væri sjálfsagt að veiða. Svo fann loðnuflotinn aftur loðnuna og mokaði henni upp og þrærnar fylltust og þá lyftist barómetið aftur, fiskifræðingabarómetið, og fór alveg á „blíðviðri“ með sama, og nú var óhætt að bæta aftur við loðnuveiðina. Hvað gerist svo? Það hefjast veiðar á loðnu austur í hafinu, austan við fiskveiðilögsögu Íslands. Þá segja fiskifræðingar: Þetta er sami stofninn og okkar loðna, alíslensk. - Ég ætla ekki að draga það í efa, mér dettur ekki í hug að gera það, ég hef enga þekkingu til þess, hvorki að segja að það sé rétt né rangt. Það er farið að veiða hana af öðrum þjóðum og við vitum ekkert nema þeirri veiði verði haldið áfram. - Það er alveg óhætt að drepa 1 millj. tonna ef hún er drepin innan 200 mílna, en það skiptir engu máli hvað er drepið af sama stofni ef það er gert utan við 200 mílur. Eftir þessu fara íslensk stjórnvöld og trúa þessu eins og kristinn maður trúir biblíunni. Þeir mega það fyrir mér, sem það vilja. Mér dettur ekki í hug að trúa þessu. Svo er sett bann á loðnuveiðiflotann í vetur. Það er sett eftir dagatali, en ekki eftir veðráttunni. Það hefur aldrei verið betra tíðarfar út af Vestfjörðum en í desember í vetur, ekki nokkur ísingarhætta. En það var um að gera að setja bann, ekkert farið eftir veðráttu. Og skipstjórarnir á loðnuflotanum voru allsendis ófærir um að álykta, hvort nú væri fært að stunda veiðar á þessu svæði, eða þá að ráða því, hvað þeir létu hver í sitt skip. Það varð að gera á einhverju skrifborðinu. Það er líkt og um útlánaþörf Seðlabankans. Hún fer ekkert eftir því, hvað fiskast og hvað er unnið í landi. Það er ákveðið á skrifborði bankastjóranna. Eins var með þetta. Hver ætlar svo að telja nokkrum heilvita manni trú um að það skipti nokkru máli þó að Færeyingum sé veitt leyfi til þess að fiska hér loðnu, þó það hefðu verið 35 þús. lestir eins og ég hef leyft mér að segja, en ekki 17 500, sem þeir Alþfl.-menn telja að sé hámark sem loðnustofninn þoll og afkoma íslenska loðnuflotans? Það skiptir miklu meira máli hvernig samstarfið verður við þá sem ráða miðunum fyrir austan fiskveiðilögsögu okkar, hvernig samstarf og samvinna verður um þessar veiðar. Ég tel að þessar tölur, sem nefndar hafa verið, hafi verið sveiflukenndar og draumórakenndar. Ég sé ekki vísindamennskuna á bak við þær. Það getur vel verið að ég sé svo vitlaus að ég sjái það ekki, en allir aðrir sjái þetta betur. Þá fara þeir auðvitað eftir því. Ég hefði ekki hikað við að sýna Færeyingum þá vinsemd að leyfa þeim að veiða hér allt að 35 þús. tonnum af loðnu. En ég er þakklátur samningamönnum fyrir að hafa tekið sig til um að lækka þorskveiðikvótann og lækka hann eins og við höfum gert að undanförnu, með þeim hætti sem ég áðan lýsti. Við megum ekki líta á stundarhagsmuni kannske segir útgerðarmaður loðnuskipa eða skipstjóri loðnuskips, en þeir hafa haft ágætar tekjur að undanförnu, sem betur fer, og þeir eiga það skilið, bæði útgerðarmenn og skipstjórar, - kannske segir einn: Við skulum vera á móti öllu til Færeyinga. - Þá segja hinir: Já, húrra, við skulum vera það. - Það þýðir ekki að stjórnvöld eigi endilega að segja: Við gerum allt eins og nokkrir menn segja sem komu saman í fundarsal á Hótel Loftleiðum. - Það eru ekki þrýstihóparnir, sem eiga alltaf að ráða og segja fyrir öllu í þessu þjóðfélagi. Þeir hafa fengið að gera of mikið af því, en ekki of lítið. Þá munar ekki nokkurn skapaðan hlut um það sem Færeyingar hafa fengið. En það munaði miklu meira um það, þegar þeir sigldu öllum flotanum inn til Akureyrar og hættu veiðum. Það kostaði þá miklu meira. Þá talaði enginn um að senda mánaðarlaunin sín til þeirra, ekki einu sinni hv. 1. þm. Austurl. Ég held að hann hafi ekki einu sinni sent vikukaupið sitt. Hv. 1. þm. Austurl. kom inn á samninga við Norðmenn og fiskveiðilögsöguna út frá Jan Mayen. Þegar reglugerðin um útfærslu í 200 mílur var gefin út 15. júlí 1975 afsöluðu Íslendingar sér engum rétti til 200 mílna útfærslu í áttina að Jan Mayen. Sá réttur er enn í dag okkar, en ekki Norðmanna. Hins vegar með þeirri útfærslu og þeirri skýringu sem þáv. ríkisstj. gaf töldum við ekki rétt að fara að efna til deilna við Norðmenn eins og málin stóðu á Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna þá. En við tókum það fram þann dag bæði við Norðmenn sjálfa og marga aðra, að hér væri um mál að ræða þar sem við hefðum ekki afsalað okkur neinum rétti. Þessi réttur er því alveg óskoraður okkar. Og það er alveg rétt, að við getum ekki litið á Jan Mayen sem óbyggðan klett. En það er litið þannig á málið af Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, að til þeirra ríkja einna, sem hafa fiskveiðar fyrir atvinnu að einhverju leyti, eigi að taka tillit. Í þessu tilfelli þarf ekki að taka tillit til Jan Mayen, vegna þess að þar er ekki um neinar fiskveiðar að ræða. Hins vegar tel ég brýna nauðsyn bera til þess, að ríkisstj. og hæstv. utanrrh. og hæstv. sjútvrh. gangi til samningaviðræðna við Norðmenn um nýtingu loðnumiðanna austur í hafi án þess að afsala sér þessum rétti. Í samningsdrögum að hafréttarsáttmála, eins og hann liggur nú fyrir á Hafréttarráðstefnunni, eru mikilvægustu ákvæðin í þessum drögum fyrir Ísland ákvæðin um efnahagslögsögu strandríkja. Samkv. þeim ákvæðum hefur strandríkið fullan rétt til að hagnýta lifandi auðæfi á 200 sjómílna belti undan ströndum sínum. Strandríkið hefur og samkv. þeim vald til að ákveða hámarksafla og eigin veiðigetu, en gert er ráð fyrir, að öðrum ríkjum sé veittur aðgangur að þeim afla sem þar er umfram. Drögin gera því ráð fyrir reglum sem eru í fullu samræmi við hagsmuni Íslendinga og stefnu þeirra í þessum málum. Á meðan mál standa á þann hátt sem nú er, á meðan hafréttarsáttmáli hefur ekki verið samþykktur eða fullkomlega frá honum gengið, á meðan þessi ákvæði eru í drögunum sem tókst fyrir harða baráttu þeirra ágætu manna, sem sótt hafa hafréttarráðstefnurnar, að ná fram og í raun og veru hafa þessi drög, löngu áður verið sett inn, þá held ég - og ég geri meira en halda, ég veit að það lítur illa út í augum fjölmargra ríkja þegar Ísland segir upp þeim þremur smáu fiskveiðisamningum sem enn þá eru eftir. Ef hagsmunir þjóðarinnar stæðu og féllu með því, að þessum samningum væri sagt upp, þá yrðum við auðvitað að taka þessa miklu áhættu. En hver er þessi áhætta í dag? Samningurinn við Færeyinga er um þetta sem þegar hefur verið lýst og ég ætla ekki að orðlengja frekar, 17 500 lestir af loðnu og 17 000 lestir af botnlægum fiski og þar af 6000 lestir af þorski. Samningurinn við Belga um fiskveiðar er samningur sem er í reynd að renna út. Það er að verða sáralítið um veiðar Belga. Samkv. síðasta samningi við Belga, sem gerður var og staðfestur á Alþingi 18. maí 1976, mega alls 12 belgískir togarar veiða á 6 tilteknum svæðum innan 200 mílna fiskveiðilögsögu, og það er um ákveðinn hámarksafla að ræða. Þeir verða að hlíta öllum sömu reglum og íslensk skip verða að hlíta. Ef við lítum nú á þennan geigvænlega belgíska togaraflota, sem talinn er upp í þessum samningi, þá eru það 5 togarar undir 200 tonnum og 4 á milli 200 og 300 tonn. Það þykja nú ekki stór togveiðiskip hjá okkur Íslendingum. Og svo er einn á milli 300 og 400 tonn, einn á milli 400 og 500 og einn á milli 500 og 600. 4 af þessum togurum eru hættir veiðum og komu hingað ekki allt árið 1978. Þá eru 8 eftir. Það eru færri en 3 togarar hér samfellt að veiðum. Þetta var eina röddin í Efnahagsbandalaginu í erfiðum samningum þar sem hélt uppi vörn fyrir okkur þegar Vestur-Þjóðverjar beittu þar neitunarvaldi gegn því að tollasamningurinn kæmi til framkvæmda. Og Belgar hafa sagt það, og ég hef ekki heyrt að þeir hafi skipt um skoðun, að þeir fari ekki fram á neina nýja fiskveiðisamninga við Íslendinga og ekki fram á að skipta um skip, heldur væru þetta skip sem væru að ganga sér til húðar, - meðalaldur skipanna í þessum samningi er 23 eða 24 ár og elsta skipið er komið eitthvað á fimmtugsaldur. Og hvað veiða svo Belgar hér við land og hvað veiddu þeir? 1962 veiddu þeir 23.2 þús. tonn. 1977 veiddu þeir 5960 tonn, þar af var þorskaflinn 1408 tonn, uppistaðan í öðrum afla er karfi-fiskurinn sem við vannýtum í dag. Það væri góð auglýsing á hafréttarráðstefnu að segja: Við rákum út þjóð sem fiskaði aðallega karfa. - Það væri ekki til þess að styrkja stöðu okkar í þeim drögum sem okkar menn hafa barist fyrir og fengið inn í frv. að hafréttarsáttmála. Mér er ekkert kappsmál að leyfa Belgum eða Norðmönnum að veiða hér. Mér er kappsmál, að íslenska þjóðin og stjórnvöld láti heilbrigða skynsemi ráða, en ekki að segja: Alla útlendinga burt úr íslenskri fiskveiðilögsögu. Aðalatriðið var að fá þá burt, sem hér fiskuðu og gerðu okkur stóran skaða, og þann sigur höfum við unnið. - [Frh.]



Herra forseti. Það er fréttatilkynning hæstv. iðnrh. um járnblendiverksmiðjuna sem gefur mér tilefni til þess að óska eftir því að taka til máls hér utan dagskrár. Sú mynd af málinu, sem þar er dregin, og sá málflutningur, sem flokksblað hæstv. ráðh. hefur uppi, kalla á leiðréttingu og það sérstaklega hér í þingsölum vegna þess hve mjög málið varðar Alþingi. Ég mun gera grein fyrir þessum málum hér, en beini ekki sérstökum fsp. til hæstv. ráðh. Alþingi samþykkti vorið 1977 lög um stofnun og starfsemi hlutafélags, þar sem íslenska ríkið ætti 55% og norska fyrirtækið Elkem-Spigerverket 45%, í þeim tilgangi að reisa verksmiðju er framleiði kísiljárn. Aðalsamningur aðilanna var prentaður með stjfrv. ásamt ítarlegri grg. um alla meginþætti málsins. Iðnn. beggja d. fengu í hendur alla aðra samninga, svo sem rafmagnssamning, tæknisamning, sölusamning. Frv. var útbýtt á Alþ. um miðjan des. 1976 og afgreitt sem lög í maí 1977. Alþm. og iðnn. höfðu meira en 4 mánuði til þess að kynna sér málið. Allar upplýsingar, sem um var beðið, voru látnar í té. Nefndirnar kölluðu fjölda fróðra manna á sinn fund. Enginn hafði tilhneigingu til að leyna einu eða öðru, öll spil voru lögð á borðið. M.a. lágu fyrir áætlanir um byggingarkostnað, samkomulag um söluverð á raforku frá Landsvirkjun til verksmiðjunnar, hvert það skyldi vera í upphafi, hvernig það skyldi hækka og hvenær mætti krefjast endurskoðunar á orkuverðinu, enn fremur tímaáætlanir um framkvæmd verksins, hvenær fyrri bræðsluofninn skyldi tekinn í notkun og hvenær hinn síðari, en tveir ofnar eru forsenda verksmiðjunnar. Þá lá einnig fyrir í meginatriðum hvernig fjármagna skyldi stofnkostnað verksmiðjunnar, m.a. með láni frá hinum nýstofnaða Fjárfestingarbanka Norðurlanda. Þegar lögin höfðu verið samþykkt var hafist handa um undirbúning framkvæmda. Er þar skemmst frá að segja, að allar þessar stórfelldu framkvæmdir hafa gengið samkv. áætlun. Byggingarkostnaður er í heild jafnvel heldur lægri en áætlað var og tímaáætlun hefur staðist vel. Hún gerði ráð fyrir að fyrri ofn verksmiðjunnar gæti farið í gang og hafið framleiðslu á fyrri hluta ársins 1979. Verksmiðjan mun hefja framleiðslu um mánaðamótin mars-apríl. Undirbúningur er hafinn að smíði og uppsetningu seinni ofnsins og að því stefnt að hann verði tilbúinn haustið 1980, eins og framkvæmda- og tímaáætlun gerði ráð fyrir. Verðlag var óhagstætt á kísiljárni þegar Alþ. afgreiddi lögin vorið 1977 og fram eftir ári 1978. En það hefur ræst fyllilega sem forráðamenn hins norska aðila spáðu, að verðið mundi færast upp úr þessum öldudal og komast í eðlilegt horf um þær mundir sem gert var ráð fyrir að verksmiðjan á Grundartanga tæki til starfa. Nú gerðist það 20. des. 1978, að hæstv. iðnrh. ritar bréf til stjórnar Járnblendifélagsins, en hún er skipuð 4 fulltrúum Íslands og 3 Norðmönnum. Leggur iðnrh. með heimild ríkisstj. fyrir stjórn Íslenska járnblendifélagsins „að athuga að byggingarhraða og gangsetningu annars áfanga verðsmiðjunnar verði breytt á þann veg, að sá áfangi komi í gagnið 6–9 mánuðum síðar en áður var áformað.“ Tvær ástæður lágu til þessa erindis. Önnur er viðleitni til að draga úr þenslu vegna mikilla framkvæmda í landinu og því ekki óeðlilegt að fá kannað hverju sé unnt að fresta af framkvæmdum í ár. Þetta sjónarmið hefur vafalaust verið í huga ráðh. Framsfl. og Alþfl. sem verið hafa stuðningsmenn járnblendiverksmiðjunnar. Hin ástæðan kemur frá andstæðingum járnblendiverksmiðjunnar sem vilja stöðva eða trufla byggingu hennar og starfsemi. Sú ástæða hefur sýnilega verið efst í huga Alþb. 19. jan. 1979 svarar stjórn Járnblendifélagsins og segist ekki geta mælt með því, að gangsetningu verði frestað fram yfir 1. sept. 1980, sem áður hafði verið ákveðið í samræmi við samninga og þær forsendur og upplýsingar sem lágu fyrir Alþ. þegar lögin voru til meðferðar. Í skýrslu félagsins er kveðið þannig að orði: „Að áliti stjórnar Járnblendifélagsins er ljóst, að frestunin yrði að teljast andstæð hagsmunum félagsins. Telja stjórn og framkvæmdastjórn félagsins sér engan veginn fært að mæla með frestun. Þvert á móti hefur sýnt sig að flýting framleiðslu á ofni 2 væri mjög hagstæð.“ Hér eru það ekki fulltrúar norska aðilans sem tala, heldur öll stjórnin og framkvæmdastjórnin. Aðalefni í málaleitun hæstv. iðnrh. var þannig hafnað af félagsstjórninni einróma, ekki síður af íslensku fulltrúunum en þeim norsku. Hins vegar taldi félagsstjórnin unnt að flytja framkvæmdir fyrir 1.5 milljarða frá árinu 1979 til 1980, án þess að það haggi gagnsetningu seinni ofns, til þess að mæta óskum ríkisstj. um samdrátt í heildarfjárfestingu í landinu, og hefur ríkisstj. samþykkt þessa breytingu. Félagsstjórnin sendi ráðh. 17 síðna skýrslu með rækilegum rökstuðningi. Með hliðsjón af þeirri reynslu, sem fengin er af raunsæju mati og spám forráðamanna Járnblendifélagsins varðandi byggingarkostnað, framkvæmda- og tímaáætlun, þróun verðlags á kísiljárni og markaðshorfur, tel ég fulla ástæðu til að gefa röksemdum þeirra og útreikningum gaum. Að einróma mati félagsstjórnar og framkvæmdastjórnar mundi frestun í 9 mánuði á gangsetningu seinni ofns m.a. hafa þessar afleiðingar: 1) Framleiðsla seinni ofnsins á kísiljárni mundi á þessum 9 mánuðum skila greiðsluafgangi að upphæð 360 millj. til 1050 millj. ísl. kr., eftir því hvort miðað er við söluverð (skilaverð) 3200 eða 3800 norskar kr. fyrir hvert tonn af kísiljárni. Þetta fé mundi tapast við frestun. 2) Landsvirkjun yrði fyrir miklu tekjutapi. Áætlanir um upphæð þess velta mjög á því, hvort ofninn mundi nota hámark gwst. samkv. rafmagnssamningi eða eitthvað minna. En Landsvirkjun telur að tekjutap hennar gæti numið allt að 450 millj. kr., sem samsvarar um 10% hækkun gjaldskrár til almenningsveitna á ársgrundvelli frá núverandi verði. 3) Kostnaðarauki framkvæmda vegna verðlagsbreytinga á frestunartímabilinu er varlega áætlaður um 270 millj. kr. 4) Tapaðar gjaldeyristekjur þjóðarinnar nettó eru metnar á 1260–1840 millj. kr. á þessum tíma. 5) Tekjutap hafnarsjóðs, Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, Skilmannahrepps og fleiri aðila gæti orðið um 88 millj. kr. 6) Kaup á kísiljárni. Í samræmi við skuldbindingu Elkem-Spigerverket um sölu á afurðum járnblendiverksmiðjunnar hefur norska fyrirtækið undirbúið markaðssetningu kísiljárns frá Íslandi og hagað sinni eigin framleiðslu á þeim grundvelli að ofn 2 verði tekinn í notkun á tilsettum tíma. Væri ofni 2 frestað yrði að tryggja samsvarandi magn kísiljárns frá öðrum framleiðendum, e.t.v. með því að fá gangsetta ofna sem nú eru ekki í notkun. Ýmis markaðsvandkvæði mundi af þessu leiða. Kostnaðarauki af þessum ástæðum er metinn allt að 590 millj. kr. Marga aðra þætti en þessa sex rekur félagsstjórn, þar sem verulegt tjón yrði af frestun. Þegar þessi skýrsla var komin, studd svo sterkum rökum, hefði málið átt að liggja ljóst fyrir og úrslitin ekki þurft að vefjast fyrir neinum. Sú varð líka niðurstaðan í hæstv. ríkisstj. að fengnum þessum upplýsingum, að smíði annars ofns skyldi áfram haldið og stefnt að gangsetningu á hinum ákveðna og umsamda tíma, í sept. 1980. En jafnframt skyldi samkv. tillögum félagsins flytja til næsta árs fjárfestingu sem næmi 1.5 milljörðum. En fyrir Alþb. var málið ekki svo einfalt að unnt væri að viðurkenna að forráðamenn Járnblendifélagsins hefðu rétt fyrir sér. Í röðum Alþb. var reiði ríkjandi yfir þeim málalokum, að ráðh. þess skyldi ekki takast það sem til var ætlast af honum, að tefja og trufla byggingu og rekstur verksmiðjunnar. Og þeim mun meira er ergelsið í þeim herbúðum sem vaxandi horfur eru á því, að verksmiðjan muni bera sig og skila arði og hrakspárnar verði að engu um að allt færi örugglega á hausinn við fyrstu spor. Það þurfti því að matreiða þessa dapurlegu niðurstöðu þannig að úr yrði sæmilega lostæt huggunarsúpa handa reiðum bandalagsmönnum, og matargerðinni var hagað á þessa leið: Hæstv. iðnrh. semur fréttatilkynningu og skal henni fylgt eftir í Þjóðviljanum í aukinni og endurbættri útgáfu. Aðaláhersla skal á það lögð, að frestunin á ofni 2 standi fyrst og fremst á neitun norska aðilans og sá neitunarréttur byggist á breytingu sem fyrrv. iðnrh. hafi lætt inn í sérstakan viðauka við rafmagnssamninginn, leynt honum fyrir Alþ., en notað þessa breytingu sem agn til þess að lokka Elkem inn í samstarfið. Í Þjóðviljanum birtist líka daginn eftir heilsíðugrein undir nafni annars ritstjórans með mynd af honum og verksmiðjunni. Efnið hafa þeir sýnilega lagt til hæstv. iðnrh. og sérlegur lögfræðilegur ráðunautur hans og Alþb. Í feitri fyrirsögn segir: „Norski auðhringurinn er einráður.“ Þessi er nú boðskapurinn frá bandalaginu. Ég skal nú skýra nokkuð þessi mál. Þegar hlutafélag er stofnað til atvinnurekstrar eru alltaf einhverjar forsendur og grundvallaratriði sem samið er um og ekki er hægt að breyta nema með samkomulagi hluthafa, en meiri hluti í félaginu getur ekki breytt einhliða að sinni vild síðar. Í hlutafélögum er t.d. gerður stofnsamningur með ýmsum atriðum sem ekki er unnt að breyta án samþykkis allra. Við stofnun Járnblendifélagsins voru undangengnar ítarlegar samningaviðræður, þar sem báðir aðilar settu fram skilyrði sín og forsendur fyrir samstarfi. Þegar tekist hafði að sætta sjónarmiðin og niðurstaða hafði náðst var málið lagt fyrir Alþingi. Meðal þeirra meginatriða, sem samið var um og annar aðill getur ekki breytt einhliða, eru þessi: Eignarhlutfall: Íslendingar 55%, Norðmenn 45%. Tilgangur og markmið félagsins. Staðarval fyrir verksmiðjuna. Stærð verksmiðjunnar og framleiðslugeta. Að Landsvirkjun láti í té raforku. Hvert verðið á rafmagnlínu skuli vera og hvernig það skuli breytast. Að bræðsluofnar skyldu vera tveir. Að þeir skyldu komnir í notkun fyrir ákveðin tímamörk. Að því er snertir hina tvo ofna verksmiðjunnar hefur tvennt jafnan legið ljóst fyrir: Annað, að það er forsenda fyrir öllu fyrirtækinu að ofnar séu tveir, afköst þeirra samtals 50 þús. tonn á ári. Hitt, að ofnarnir skuli komnir í gang fyrir tiltekin tímamörk. Í grg. með stjfrv. um járnblendiverksmiðjuna segir svo, sjá Alþt. 1976–77, þskj. 187, bls. 12: „Er nú miðað við“ - segir þar, orðið nú er notað hér vegna þess að tímasetningin er þarna að sjálfsögðu önnur en hún var í fyrri samningnum við Union Carbide - „er nú miðað við að fyrri bræðsluofninn geti tekið við rafmagni í árslok 1978 eða ársbyrjun 1979. Síðari ofninn verði síðan tilbúinn á tímabilinu júlí 1979 til sept. 1980, samkv. nánari ákvörðun síðar.“ Hér er því lokatímamark sept. 1980 og var innan þessa ramma ákveðið 1. sept. 1980. En þótt eigandi meiri hl. hafi þannig í upphafi samið um tilteknar forsendur, sem aðeins verður breytt með samþykki beggja aðila, er það misskilningur sem reynt er að breiða út, að meirihlutaaðstaðan sé einskis virði, að ekki sé minnst á þá fjarstæðu, að minni hl. ráði einn öllu. Sem dæmi þess, að meiri hl. í Járnblendifélaginu geti ráðið ef ágreiningur verður, má nefna: Ákvörðun um hvaða tilboðum skuli tekið þegar um útboð er að ræða. Ákvörðun um val og kaup á hráefnum. Ráðning starfsmanna. Samningar við verkalýðsfélög um kaup og kjör. Ákvarðanir um aðbúnað á vinnustað - svo að nokkur dæmi séu nefnd. En víkjum nú að 23. gr. í rafmagnssamningnum sem gerð hefur verið að sérstöku árásarefni. Rafmagnssamningurinn milli Landsvirkjunar og Union Carbide frá 1975 var notaður sem uppistaða, en hann þurfti að endurskoða og gera á honum margvíslegar breytingar og lagfæringar vegna breyttrar tímasetningar, fyllri ákvæða um orkuverð o.fl. Þessar breytingar bera heitið: Fyrsti viðauki við rafmagnssamninginn. Sá lögfræðingur undirbjó þessar breytingar sem verið hafði ráðunautur viðræðunefndar um orkufrekan iðnað frá byrjun, Hjörtur Torfason hrl. Hann hafði undirbúið bæði samningana við Union Carbide og Elkem-Spigerverket og því öllum hlutum gjörkunnugur. Hann gerði tillögu um umrædda breytingu á orðalagi 23. gr. og skýrir það á þessa lund í bréfi til Landsvirkjunar 10. des. 1976, þegar málið var lagt fyrir stjórn Landsvirkjunar: „Um breytinguna leyfi ég mér að taka fram, að ég tel ekki felast í henni neina efnislega breytingu á aðstöðu frá því sem var í samningnum við Union Carbide. Rafmagnssamningurinn hefur ávallt verið aðalundirstaða allra samninga um járnblendiverksmiðjuna og væri að sjálfsögðu tilgangslaust að gera hann sameiginlega í byrjun, ef hluti aðilanna gæti síðan breytt honum einhliða. Hins vegar tel ég fyrirkomulag þessa atriðis í fyrri samningum ekki hafa verið svo skýrt, að hártogun væri útilokuð, og væri því æskilegt nú að setja skýr ákvæði um uppburð breytinga á þeim stað sem beinast liggur við til þess. Er þetta ekkert síður mín eigin skoðun en hins norska lögfræðings sem staðíð hefur að tillögugerð um samningstextann.“ Þetta er úr bréfi Hjartar Torfasonar frá des, 1976. Stjórn Landsvirkjunar og stjórn Járnblendifélagsins, en þarna er um að ræða samning milli þessara aðila, stjórn Landsvirkjunar og stjórn Járnblendifélagsins sem þá var skipuð Íslendingum einum, en svo var eftir að Union Carbide hætti þátttöku og áður en Elkem kom inn í félagið, samþykktu þessa breytingu og var samningurinn undirritaður 31. des. 1976. Hann var síðan lagður fyrir iðnaðarnefndir Alþingis sem fengu járnblendifrv. til meðferðar. Þessi umrædda breyting á 23. gr. rafmagnssamnings, sem var rökrétt og eðlileg, var ekki gerð að mínu undirlagi. Hana bar aldrei á góma í viðræðum milli mín og fulltrúa Elkem-Spigerverket, en hún fór ekkert leynt. Hún lá fyrir þn. við meðferð málsins. Alþb. átti fulltrúa í stjórn Landsvirkjunar sem samþykkti breytinguna. Allt tal liðsmanna hæstv. iðnrh. í Þjóðviljanum um að ég hafi notað þessa breytingu sem agn til að lokka Elkem til samstarfs er hugarórar einir. Þetta er málatilbúnaður sem settur er á svið í þeim tilgangi að friða órólega Alþb.-menn og reyna að afsaka í þeirra augum að iðnrh. hafi ekki megnað að stöðva verksmiðjuna. Hvers vegna? Fyrir hrekkjabrögð og laumuspil fyrirrennara síns. E.t.v. er þetta mannlegt, en stórmannlegt er það ekki. Hjörtur Torfason hefur nú sent bæði hæstv. iðnrh. og mér grg. sem ber fyrirsögnina: „Minnisatriði í tilefni af fréttatilkynningu iðnrn. 25. jan. 1979 varðandi rafmagnssamning milli Íslenska járnblendifélagsins hf. og Landsvirkjunar.“ Þessa skýru og rökföstu grg. þarf að birta opinberlega, en ég skal hér tilfæra nokkur atriði úr henni. Hjörtur segir: „Það verður því að teljast eðlilegt samningsatriði gagnvart minnhlutaaðila í félagi eins og Járnblendifélaginu, að grundvelli þeim, sem lagður er í byrjun með samningi eins og rafmagnssamningnum og þá með gagnkvæmu samkomulagi, sé ekki raskað nema með samþykki aðilans. Er þetta m.a. í eðlilegu samræmi við það sem almennt gerist í félögum, þ.e. að undirstöðuatriðum í skipulagi og starfi verði ekki breytt með meirihlutavaldi einu saman. Mikilvægi rafmagnssamnings kom mjög skýrt í ljós í viðræðum við Norðmenn, þar sem leysa þurfti úr mikilvægum atriðum varðandi orkuverð og afhendingartíma. Að samningsgerðinni,“ segir Hjörtur, „var gengið með því hugarfari, að samningnum yrði ekki breytt á hinum umsamda gildistíma nema með samþykki þeirra aðila er stóðu að gerð hans í byrjun. Var breytingu þeirri á orðalagi 23. gr. samningsins, sem um getur í fréttatilkynningu, ætlað að taka af tvímæli um það, að þessi regla skyldi gilda um almennar breytingar á samningnum.“ Enn segir hann: „Um breytingu þessa á 23. gr. var lítið svo á, að hún fæli ekki í sér efnislega breytingu á samningsaðstöðu frá því sem hafði verið í reynd samkv. samningunum við Union Carbide. Aðstaða mundi óhjákvæmilega mótast af því í báðum tilvikum, að rafmagnssamningur hefði verið gerður sameiginlega í byrjun, og væri tilganginum með því kollvarpað ef sumir aðilanna gætu einhliða gert á honum meiri háttar breytingar síðar meir.“ Enn segir Hjörtur Torfason: „Orðalag fréttatilkynningar iðnrh. er óheppilegt að því leyti, að ókunnugir gætu hugsanlega ályktað af því, að umrædd breyting á 23. gr. hefði verið gerð með sérstökum viðauka er fjalli um hana eina með einhverjum afbrigðilegum hætti. Hið rétta er að sjálfsögðu, að þessi breyting er aðeins ein af fleiri breytingum sem gerðar voru á texta rafmagnssamningsins með tilkomu Elkem-Spigerverket, þ. á m. texta varðandi afhendingardaga rafmagns og orkuverð. Voru allar þessar breytingar teknar upp í fyrsta viðauka við rafmagnssamninginn sem undirritaður var 31. des. 1976 og engar breytingar gerðar nema með honum.“ Enn segir í þessari grg.: „Þá er það mjög ósanngjarnt, sem gefið er í skyn í Þjóðviljanum 27. jan., að reynt hafi verið að dylja breytinguna á 23. gr. Þvert á móti var breytingin sjálf áberandi hluti af samningnum og auðsæ hverjum er lesa vildi. Jafnframt er ljóst að umræddur fyrsti viðauki við rafmagnssamninginn var sendur iðnn. Alþ. til upplýsingar og skoðunar þegar um mánaðamótin jan.-febr. 1977, er nefndirnar hófu störf að málinu, og hið sama var gert við aðra fylgissamninga aðalsamnings eftir því sem þeir féllu til.“ „Varðandi breytinguna á 23. gr. er þess loks að geta, “ segir hann, „að hún skiptir ekki beinu máli um það málefni sem til athugunar var hjá Járnblendifélaginu, þ.e. hugsanlega frestun á ofni 2. Við tilkomu Elkem-Spigerverket var samin alveg ný tímaáætlun fyrir verksmiðjuna, svo sem óhjákvæmilegt var vegna þeirrar seinkunar sem aðilaskiptin í félaginu ollu. Þessi tímaáætlun var meðal þeirra atriða sem um var fjallað í aðalsamningi ríkisstj. og Elkem-Spigerverket, og fól hún í sér bindandi tímamörk varðandi gangsetningu bræðsluofna. Breyting á tímaákvörðun við ofn nr. 2 mundi því fela í sér breytingu á aðalsamningnum sjálfum eða frávik frá honum og vera háð samþykki Elkem-Spigerverket þegar af þeirri ástæðu, ef á slíkt mundi reyna á annað borð.“ Herra forseti. Ég þakka leyfið til þess að gera hér utan dagskrár grein fyrir þessu mikilvæga máli, en réttum upplýsingum var nauðsynlegt að koma á framfæri við Alþingi.



Herra forseti. Ég frétti af því í dag, um það leyti sem ég var að ganga hingað niður í Alþingi, að hv. 11. þm. Reykv. ætlaði að taka til máls utan dagskrár vegna athugana, sem fram hafa farið, og frétta, sem birst hafa varðandi áþreifingar iðnrn. fyrir hönd ríkisstj. til þess að fá breytt vissum þáttum í sambandi við járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga. Ég tel vissulega heppilegt að hv. þm. skuli hafa séð ástæðu til að vekja sérstaka athygli á þessu máli hér á Alþ. og gefa þannig tækifæri til þess, að gerð sé grein fyrir því, hvernig staðið var að samningum á sínum tíma á hans ábyrgð varðandi járnblendiverksmiðjuna veturinn 1976–1977. Ég tel að það sé fyllsta ástæða til þess fyrir hv. alþm. að setja sig vel inn í það sem gerðist þennan vetur í sambandi við þetta mál, hvernig umfjöllun Alþingis var á því máli og hvernig málið var lagt fyrir af iðnrn. og iðnrh. á þeim tíma. Ég hef séð mig knúinn til þess að gera hér nokkra grein fyrir þessu máli af tilefni þessarar umr. og rekja nokkur atriði um gang málsins síðan ég fór til starfa í iðnrn., bæði að því er varðar það markmið að fá tilfærslur á fjármagni í sambandi við þessa verksmiðju og einnig að því er varðar atriði sem komu í ljós við þessa sérstöku athugun af hálfu rn. Það var í ágústmánuði s.l. að stjórn Íslenska járnblendifélagsins staðfesti fyrir þess hönd síðasta kaupdag rafmagns vegna annars ofns verksmiðjunnar og hann skyldi vera 1. sept. 1980. Þetta var tilkynnt Landsvirkjun með bréfi, að mig minnir 10. ágúst s.l. Með þessari tilkynningu hafði stjórn verksmiðjunnar notfært sér heimild sem hún hafði samkv. rafmagnssamningnum, og málið var í þeirri stöðu þegar stjórnarskipti urðu. Þegar í fyrri hluta septembermánaðar átti ég viðræður við framkvæmdastjóra járnblendiverksmiðjunnar, Jón Sigurðsson, og óskaði eftir grg. af hans hálfu um stöðu mála varðandi verksmiðjuna og þá samninga er þar að lutu. Hann varð góðfúslega við þeirri beiðni og skilaði við lok þess mánaðar bráðabirgðagreinargerð þar að lútandi. Í framhaldi af þessu áttu sér stað viðræður milli rn. og stjórnarmanna Íslenska járnblendifélagsins, og m.a. átti ég viðræður við stjórnina, sem kom til fundar hér í Reykjavík um miðjan nóvember, og gerði mönnum grein fyrir eðli þeirra athugana sem í gangi væru af hálfu iðnrn. Hluti af þessum athugunum beindist að lögfræðilegri könnun á stöðu okkar samkv. fyrirliggjandi samningum, stöðu íslenska ríkisins sem meirihlutaaðila, og lögfræðingur, sem rn. fékk til að gera þessa athugun, Ingi R. Helgason, skilaði um þetta áliti í desembermánuði, ítarlegri grg. um lögfræðilega hlið málsins. Í framhaldi af því lagði iðnrn. fyrir ríkisstj. grg. sem tekin var fyrir á ríkisstjórnarfundi 19. des., og í framhaldi af samþykkt ríkisstj. skrifaði rn. bréf til stjórnar Íslenska járnblendifélagsins. Ég tel rétt að lesa það bréf hér eins og það liggur fyrir, með leyfi hæstv. forseta. Það er dags. 20. des. 1978: „Varðandi breytingu á framkvæmdaáætlun við annan áfanga járnblendiverksmiðjunnar að Grundartanga.“ „Á fundi ríkisstj. 19. des. s.l. var iðnrh. heimilað að leggja fyrir stjórn Íslenska járnblendifélagsins hf. að athuga, að byggingarhraða og gangsetningu annars áfanga verksmiðjunnar verði breytt á þann veg, að sá áfangi komi í gagnið 6–9 mánuðum síðar en áður var áformað. Sérstök áhersla verði lögð á að draga úr framkvæmdum við byggingu annars áfanga á árinu 1979 miðað við þessar breyttu forsendur. Af hálfu stjórnar félagsins verði látið reyna á samninga, eftir því sem við á, um þessi atriði þannig að niðurstaða liggi fyrir sem fyrst og ekki síðar en 20. jan. n.k. svo og endurskoðuð framkvæmdaáætlun. Málaleitan þessi byggist m.a. á þeirri afstöðu rn., að með tilliti til þess samdráttar, sem almennt er gert ráð fyrir í framkvæmdum í landinu á næsta ári, sé nauðsynlegt að hnikað verði til framkvæmdaáformum við verksmiðjuna frá því sem ráðgert hefur verið. Rn. væntir góðrar samvinnu við stjórn félagsins um framgang þessa máls.“ Í framhaldi af þessu erindi rn. til stjórnar Íslenska járnblendifélagsins áttu sér stað viðræður við stjórnarformann þess og framkvæmdastjóra og þeir fóru síðan til funda í Osló við Elkem-Spigerverket og samstjórnarmenn norska um málið kringum 10. jan. s.l. Í framhaldi af þessu kom svo stjórn Íslenska járnblendifélagsins saman til fundar hér í Reykjavík 18. jan. Ég kom inn á þann fund og gerði þar grein fyrir ástæðum ríkisstj. fyrir þessari málaleitun við félagið. Degi síðar, eða 19. jan., barst síðan svar stjórnar félagsins við umleitan ríkisstj. og rn., og ég tel rétt, að menn fái að heyra það svar, með leyfi hæstv. forseta. Það er svo hljóðandi: „Stjórn Íslenska járnblendifélagsins hefur fjallað um erindi iðnrn. frá 20. f.m., þar sem óskað er athugunar á möguleikum félagsins til að fresta gangsetningu á öðrum bræðslunni járnblendiverksmiðjunnar að Grundartanga með það fyrir augum að hann komi í gagnið 6–9 mánuðum eftir 1. sept. 1980 og til að draga úr framkvæmdum við ofninn á árinu 1979. Með bréfi þessu fylgir skýrsla félagsins um þessa athugun sem fram hefur farið undanfarnar vikur og lokið hefur verið í framhaldi af umræðum á stjórnarfundi í félaginu hinn 18. þ. m. Helstu niðurstöður athugunarinnar eru þessar: 1. Til að stuðla að þeim markmiðum, sem sett eru fram í erindi rn., mundi félaginu væntanlega vera kleift að draga verulega úr fjárfestingu vegna annars bræðsluofns á árinu 1979. Telur stjórnin líklegt að unnt sé að takmarka hana við um 2.2 milljarða kr. (35 millj. kr. n. kr.), þannig að um 1575 milljarðar (25 millj. n. kr.) af fyrirhuguðum framkvæmdum frestist til ársins 1980. Jafnframt gerir stjórnin ráð fyrir að unnt verði að fresta áætluðu hlutafjárframlagi ríkissjóðs á árinu 1979 til ársins 1980 svo og greiðslu á hluthafaláni ríkissjóðs til félagsins á byggingartíma verksmiðjunnar, þ.e. að áskildu samþykki lánveitenda félagsins. 2. Hins vegar getur félagsstjórnin ekki mælt með því, að gangsetningu ofnsins verði frestað fram yfir 1. sept. 1980 þ.e. þann dag sem stjórnin ákvarðaði á s.l. sumri og tilkynnti Landsvirkjun sem annan afhendingardag rafmagns í samræmi við aðalsamning og rafmagnssamning um verksmiðjuna. Þessi frestur mundi hafa í för með sér verulega röskun á samningsskuldbindingum félagsins gagnvart Landsvirkjun, Elkem-Spigerverket A/s og mörgum öðrum aðilum, þ. á m. lánveitendum félagsins. Hún mundi einnig valda félaginu stórfelldu beinu tjóni vegna aukins framkvæmdakostnaðar og glataðs ávinnings í rekstri, jafnframt því að valda tjóni fyrir Landsvirkjun, Elkem-Spigerverket og aðra aðila sem hagsmuna eiga að gæta í sambandi við verksmiðjureksturinn. Að auki gæti komið til tjóns vegna hugsanlegra bótakrafna, fjármögnunarerfiðleika og annarra vandkvæða sem erfitt er að meta með vissu. 3. Nánar tiltekið má áætla að þessi síðarnefndi kostur mundi valda félaginu og umræddum aðilum beinu tjóni sem svarar 30.1-46.6 millj. n. kr. miðað við 9 mánaða frestun (það er á bilinu 1900–2900 millj. ísl. kr.). Svarar þetta til um 3.3–5.2 millj. n. kr. á hverjum mánuði frestunar. Af þessu er tjón félagsins sjálfs áætlað 21.4-37 millj. n. kr. (1350–2300 millj. ísl. kr.). Ávinningur af frestun með dreifingu fjárfestingar gæti ekki orðið verulegur og stenst engan veginn samanburð við ofangreindar afleiðingar. 4. Þess er og að gæta, að með 1. sept. 1980 hefur félagið þegar valið síðasta daginn er til álita kemur sem gangsetningardagur samkv. gerðum samningum um verksmiðjuna og er stjórnin ekki bær að breyta honum nema samþykki beggja hluthafa félagsins komi til. Telur ES ekki fært að veita slíkt samþykki fyrir sitt leyti með tilliti til þeirra aðstæðna sem að ofan greinir. Það er álit stjórnarinnar, að með fyrrnefnda kostinum sé komið mjög verulega til móts við óskir ríkisstj. um frestun fjárfestinga, og væntir hún þess, að rn. geti fallist á þá niðurstöðu. Virðingarfyllst.“ undirskriftir. Málið var eftir nánari athugun í iðnrn. lagt fyrir ríkisstj. með grg., og ríkisstj. féllst á till. rn. og röksemdir og í framhaldi af því skrifaði iðnrn. félaginu bréf 25. jan. 1979, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Í framhaldi af bréfaskiptum og viðræðum iðnrn. við stjórn Íslenska járnblendifélagsins hf. varðandi málaleitan ríkisstj. frá 20. des. s.l. um að athugað yrði hvort unnt væri að fresta gangsetningu annars áfanga járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga um 6–9 mánuði með sérstakri áherslu á að draga úr framkvæmdum á árinu 1979, vill rn. hér með tilkynna stjórn Íslenska járnblendifélagsins hf., að ríkisstj. afgreiddi málið á fundi sínum í dag eftir athugun gagna og málsatvika á þann veg sem nú skal greina. Þess er óskað, að frestun fjárfestinga vegna ofns 2 á árinu 1979 nemi sem svarar 1575 millj. kr. af fyrirhuguðum 3775 millj. kr. til framkvæmda á því ári. Þess er óskað, að hlutafjárframlagi ríkissjóðs, 150 millj. kr. (418 000 US$), sem greiða átti 1979, verði frestað til 1980. Þess er óskað, að þannig verði staðið að fjármögnun og framkvæmdum vegna ofns 2, að á byggingartíma verksmiðjunnar þurfi ekki að koma til greiðslu á hinum sérstöku hluthafalánum ríkissjóðs til Íslenska járnblendifélagsins hf. allt að 1500 millj. kr. (24 millj. n. kr.), sem gert var ráð fyrir að gætu komið til greiðslu á árunum 1979 og 1980. Að lokinni umbeðinni athugun málsins að undanförnu og umfjöllun gagna og yfirlýsinga stjórnar Íslenska járnblendifélagsins hf. og Elkem-Spigerverket A/S hefur ríkisstj. Íslands afgreitt málið með framangreindum hætti. Þetta tilkynnist yður hér með.“ Iðnrn. sendi sama dag frá sér fréttatilkynningu til fjölmiðla þar sem greint var frá efnisatriðum málsins og gangi þessarar athugunar, og ég vil leyfa mér að vitna í stuttan kafla úr þessari fréttatilkynningu, þann sem lýtur sérstaklega að hinni lögfræðilegu hlið, sem hér hefur verið gerð að umtalsefni ásamt fleiru, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir: „Af þeim lögfræðilegu athugunum, sem fram hafa farið á samningsstöðu íslenska ríkisins sem meirihlutaaðila í Íslenska járnblendifélaginu til að fá ofni 2 frestað í 6–9 mánuði, er ljóst að bein samningsákvæði og forsendur ýmissa þýðingarmikilla samninga, sem Járnblendifélagið og hluthafarnir hafa þegar gert og eru bundnir af, eru því til hindrunar að ofni 2 verði frestað án samþykkis Elkem-Spigerverket. Þannig hefur komið skýrt fram að hálfu Elkem-Spigerverket, að það telur ekki á valdi stjórnar Járnblendifélagsins að breyta rafmagnssamningnum, sem m.a. kveður á um tímaákvörðun varðandi ofn nr. 2, nema samþykki beggja hluthafa félagsins komi til, og að Elkem-Spigerverket telji sér ekki fært að veita slíkt samþykki eins og málin standi. Fyrir liggur að í rafmagnssamningnum, sem undirritaður var fyrir 31, des. 1976, var breytt grundvallaratriði með sérstökum viðauka á þann hátt að meirihlutaaðstaða íslenska ríkisins innan Járnblendifélagsins í samningum þess við Landsvirkjun er að engu gerð og Elkem-Spigerverket fengið neitunarvald á öllum breytingum rafmagnssamningsins. Þannig liggur fyrir að lagalegri samningsstöðu íslenska ríkisins er mjög þröngur stakkur skorinn, og telur rn. að fram hjá þeirri staðreynd verði ekki gengið.“ Greining á þessu máli frá lögfræðilegri hlið lá fyrir í álitsgerð Inga R. Helgasonar lögmanns, en það atriði, sem átti að vera svo mjög áberandi að mati lögfræðings þess sem var ráðgjafi fyrrv. hæstv. iðnrh., var ekki greinilegra en svo, að við gaumgæfilega yfirferð Inga R. Helgasonar lögmanns á gögnum málsins sást honum við fyrstu yfirferð yfir þá breytingu sem gerð hafði verið í 23. gr. rafmagnssamningsins, en kom ábendingu þar að lútandi á framfæri við rn. í sérstöku bréfi, dags. 29. des. 1978, og ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa þessar viðbótaraths. sem svo mjög snerta þetta mál. Þær eru þannig: „Viðbótarathugasemdir varðandi réttarstöðu ríkisins í sambandi við frestun á uppsetningu ofns nr. 2 í járnblendiverksmiðjunni í Hvalfirði. A. Samningsstaðan gagnvart Elkem-Spigerverket A/S. 1. Ein af niðurstöðum mínum, dags. 11. des. 1978, var sú, að minnihlutaaðilinn í Járnblendifélaginu, Elkem-Spigerverket A/S yrði að sætta sig við ákvörðun um frestun á efni nr. 2 í tiltölulega stuttan tíma. Þessa niðurstöðu þarf að endurmeta í ljósi eftirfarandi aths. 2. Í aðalsamningnum, undirrituðum 8. des. 1976, er tímasetningu á ofni nr. 2 skotið til rafmagnssamningsins milli Járnblendifélagsins og Landsvirkjunar sem hafði verið gerður löngu áður, eða 28. maí 1975, á tímum Union Carbide. Í þeim samningi var dagsetningin á ofni 2 (1. júlí til 1. nóv. 1977) óraunhæf af augljósum ástæðum. En í rafmagnssamningnum var ákvæði í 5. gr. 1. mgr. sem heimilar aðilum að semja um aðra dagsetningu á seinni ofninum. Um slíkar breytingar á rafmagnssamningnum giltu eftirfarandi ákvæði hans í 23. gr.: „Breytingar á samningi þessum skulu einungis gerðar með skriflegum og löglega undirrituðum viðbótarsamningi milli Landsvirkjunar og kaupenda og með skriflegri tilkynningu til ríkisstj. og Union Carbide.“ Samkv. þessu samningsákvæði var Járnb  „Breytingar á samningi þessum skulu einungis gerðar með skriflegum og löglega undirrituðum viðbótarsamningi milli Landsvirkjunar og kaupanda og með samþykki ríkisstj. og Elkem-Spigerverket sem hluthafa í félagi kaupenda.“ Með þessu ákvæði er tilkynningarskyldu Járnblendifélagsins í þessum efnum breytt í áskilnað um sérstakt samþykki Elkem-Spigerverket A/S á öllum breytingum sem gera þarf á rafmagnssamningnum við Landsvirkjun. Samkv. framansögðu er greinilegt að meirihlutaaðstaða íslenska ríkisins innan Járnbtendifélagsins er sýnu þýðingarminni en ég hafði ætlað og samningsstaðan gagnvart Elkem-Spigerverket varðandi frestun á ofni 2 miklu lakari en ég hafði látið uppi 11. des. 1978, þar sem Elkem-Spigerverket getur hreinlega neitað öllum breytingum á rafmagnssamningnum. Mér hafði skotist yfir þessa orðalagsbreytingu, en sakir þýðingar hennar þykir mér rétt að vekja athygli á henni með skriflegum hætti. Virðingarfyllst, Ingi R. Helgason.“ Í framhaldi af þessu þykir mér rétt að vekja á því athygli, að lögin um járnblendiverksmiðjuna sem kveða á um meiri hl. íslenska ríkisins í félaginu og hins vegar það stöðvunarvald, sem kemur fram í rafmagnssamningnum breyttum, þetta virðist mér ganga í gagnstæðar áttir. Lögin gera sem sagt ráð fyrir meirihlutavaldi íslenska ríkisins, en Járnblendifélagið með meiri hl. íslenska ríkisins notar þennan meiri hl. til að semja við hinn hluthafann um að þessu meirihlutavaldi skuli ekki beitt, minnihlutaaðilinn fái stöðvunarvald, m.a. um rafmagnsverð. Það er rétt að menn rifji upp og hafi í huga samningana sem gerðir voru við Íslenska álfélagið, ÍSAL, á sínum tíma, þar sem rafmagnsverð var bundið til 25 ára. Þeir samningar þykja nú af flestum vera hin mesta óhæfa, og ég held að margir Íslendingar hafi hugsað svo, að við ætluðum ekki og ættum ekki að endurtaka slíkt. Samningarnir við Elkem-Spigerverket, sem minnihlutahluthafi hefur fengið neitunarvald gagnvart, gilda í 20 ár frá afhendingardegi rafmagns. Það er að vísu unnt að krefjast endurskoðunar auk samningsbundinna hækkana, en Elkem-Spigerverket hefur tryggt sér stöðvunarvald varðandi allar breytingar á samningnum við breytingum á 23. gr. rafmagnssamningsins í umræddum fyrsta viðauka. Þetta stendur skjalfest, þetta stendur undirritað í gögnum sem íslenska ríkisstj. hefur staðfest á sínum tíma. Þetta geta menn kynnt sér og lagt dóm á. Þetta sást mönnum hins vegar yfir við meðferð málsins hér á Alþ. á sínum tíma. Ég hef ekki séð það, að vísu við lauslega yfirferð þinggagna frá fyrri hluta ársins 1977, að vakin hafi verið á þessu sérstök athygli. Meira áberandi var það ekki, þó að hv. 11. þm. Reykv. hafi í tilvitnun hér í lögfræðing og núv. stjórnarformann Íslenska járnblendifélagsins talið að þetta hafi verið með sérstaklega áberandi hætti. Hæstv. þáv. iðnrh. sá ekki ástæðu til að vekja sérstaka athygli Alþingis á svo afdrifaríku ákvæði við samningsgerðina. Ég hef a.m.k. ekki fundið það við yfirferð þinggagna frá þessum tíma, en kann að vera, að mér hafi sést yfir það við lauslega yfirferð. En í framsögu fyrir lagafrv., þegar það var til umr. 9. febr. 1977, er þess a.m.k. ekki getið, en þar segir hæstv. þáv. iðnrh. um rafmagnssamninginn á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Gildistími rafmagnssamnings verður 20 ár frá fyrsta afhendingardegi rafmagns, eins og áður var um samið. Í samningnum verða og sömu endurskoðunarákvæði og áður, ef til breytinga kemur á meiri háttar forsendum um orkuverð. Loks er gert ráð fyrir því, að aðilar taki upp viðræður um það, áður en 15 ár eru liðin af samningstímanum, hvort framlengja skuli samninginn og á hvaða grundvelli.“ Þetta er það sem ég hef séð í gögnum að hv. 11. þm. Reykv. hafi sagt um rafmagnssamninginn að þessu leyti í framsöguræðu sinni, en þar fjallar hann einnig um orkuverð og breytingar sem gerðar höfðu verið frá fyrri samningum þar að lútandi. Ég tel rétt að minna á og rifja upp ummæli sem hv. 1. þm. Austurl., Lúðvík Jósepsson, viðhafði í langri og ítarlegri ræðu við umr. þennan sama dag í hv. þd., þar sem hann segir, með leyfi hæstv. forseta: „Ég álít því að við eigum að læra í þessum efnum af reynslunni. Við eigum að gæta vel að því, hvernig er staðið að samningum þó að menn geti sagt fyrir fram: Ja, þetta er nú sjálfur Union Carbide - eða: þetta er nú sjálfur Elkem, og þeir kunna nú aldeilis þessi mál. Hvað eru menn að efast um það, sem þeir segja? - Það er enginn vafi á því, að þessir aðilar, sem semja við okkur, eru harðsvíraðir viðskiptamenn. Þeir eru mjög harðsvíraðir í viðskiptum. Þeir fara eins langt og þeir geta. Þeir tryggja sig eins vel og mögulegt er, og það reynir vitanlega á það af okkar hálfu, að við grandskoðum um hvað við erum að semja, hvað kemur raunverulega út úr því.“ Ég tel ekki ástæðu til að orðlengja þetta miklu frekar. Ég tel að það, sem hér hefur gerst, sé sannarlega víti til varnaðar, enn eitt vítið vegna mistaka sem gerð hafa verið í samningum við útlendinga. Niðurstöðurnar af athugun iðnrn. hafa verið kynntar og þær liggja fyrir. Þar var samningsstaða þröng og það var staðfest og undirstrikað af Elkem-Spigerverket. Iðnrn. leitt einnig á kostnaðarhlið málsins og þar voru færðar fram ábendingar studdar tölum af stjórn Íslenska járnblendifélagsins um verulegan kostnaðarauka af viðkomandi frestun. Iðnrn. taldi það ekki á sínu færi að meta neitt endanlega um þær forsendur sem þar liggja að baki, enda mjög erfitt um vik þar sem þar er verið að spá fram í tímann um verðþróun á afurðinni kísiljárni sem þarna á að framleiða. En það þurfti í rauninni ekki að leggja á þetta sérstakt mat vegna ákvörðunar. Samningarnir bundu okkur. Elkem-Spigerverket hafði sagt sitt nei í sambandi við málið. Ákvæðin í viðaukanum við rafmagnssamninginn stöðvuðu athugun að öðru leyti, þó að menn hefðu viljað fara nánar út í þá sálma og taka á sig áhættu og einhver bakslög vegna frestunar. En ég vil vekja athygli á því, að umtalsverður árangur hefur náðst við þá athugun sem iðnrn. beitti sér fyrir og ríkisstj. samþykkti að gerð yrði með tilfærslu fjármuna vegna uppbyggingar þessa fyrirtækis frá árinu 1979 yfir á árið 1980. Það skiptir ekki litlu, eins og staðan er í okkar þjóðarbúskap, að geta fært til frá þessari stórframkvæmd eins og frá ýmsum öðrum framkvæmdum umtalsverðar fjárhæðir. Hér er um að ræða rösklega 1.5 milljarða kr. Ég hugsa að menn skilji það betur þegar kemur að því að lánsfjáráætlun verður kynnt hér á Alþ., að það munar um slíkan kepp. En ég vil að endingu þakka hv. 11, þm. Reykv. fyrir það tækifæri sem hann hefur gefið hér til þess að rifja upp ýmis atriði varðandi þetta mál. Ég tel það athyglisvert, að hann skuli hafa kosið að fá þá upprifjun hér, en ég vænti þess, að það verði hv. þd. til glöggvunar og honum verði það að góðu.



Herra forseti. Það skal vera stutt aths. nú, það gefst væntanlega tækifæri til þess síðar að ræða þessi mál ítarlegar. Hæstv. iðnrh. sagðist hafa frétt, að ég mundi hreyfa þessu máli, þegar hann var að ganga hingað niður í Alþingi. Þetta finnst mér undarlegt þar sem ég tilkynnti ráðuneytisstjóra iðnrn. í morgun milli kl. 10 og 11 að þessu máli yrði hreyft hér. Rétt er að geta þess, að fyrir 2–3 dögum óskaði ég eftir því við hæstv. ráðh. að fá nokkrar upplýsingar frá rn., m.a. hverjar till. hann sjálfur hefði lagt fram á ríkisstjórnarfundi 25. jan., því að í fréttatilkynningu frá honum segir: „ Ríkisstj. samþykkti á fundi sínum í dag tillögur iðnrh. í sambandi við meðferð málsins.“ Hæstv. ráðh. neitaði að láta mér í té þessar tillögur sínar. Ég vil endurtaka þá ósk og sé ekki hvaða ástæða getur verið til að leyna því, hvaða tillögur hann gerði til hæstv. ríkisstj. En það er annað: Í tilefni af þessum fsp. mínum eða óskum um gögn málsins, ákvað hæstv. ráðh. að senda formönnum þingflokka upplýsingar um málið, sem ég býst við að þeir hafi fengið. En það vekur athygli, að þar stingur hann undir stól mikilvægasta gagni þessa máls. Það er skýrsla stjórnar Járnblendifélagsins frá 19. jan., 17 bls., þar sem sterkar röksemdir eru færðar gegn aðaláhugamáli hæstv. ráðh. að fá frestað öðrum ofninum. Hvaða ástæðu hefur hæstv. ráðh. til þess að stinga þessu undir stól og leyfa ekki hv. þm. eða formönnum þingflokka að fá þetta skjal? Fyrst hæstv. iðnrh. er á annað borð að birta fréttatilkynningu og fleiri gögn, eins og álitsgerð lögfræðings síns í málinu, finnst mér þetta harla undarleg vinnubrögð. Ég hef hins vegar þessa ítarlegu skýrslu undir höndum og rakti nokkuð úr henni í minni ræðu áðan. Ég vil taka það fram, að það er alveg ljóst og óumdeilanlegt, að 23. gr. rafmagnssamningsins eða breyting á honum skiptir engu máli í þessu sambandi. Auðvitað var öllum ljóst frá upphafi vega, að uppsetning ofnanna og tímaáætlanir um verksmiðjuna voru eitt af grundvallaratriðum samninganna sem annar aðilinn gat ekki breytt, heldur yrði að vera samkomulag beggja. Þetta er vegna ákvæðanna í aðalsamningnum og er grundvallaratriði í þessum samningi sem auðvitað var ekki hægt að rifta með einhliða ákvörðun. Þessi breyting á 23. gr. skiptir engu máli og er furðulegt að ráðh. skuli leyfa sér að vera með slíkan fyrirslátt eins og að gera þetta að einhverju aðalmáli. En það er annað sem full ástæða er til að spyrja hæstv. ráðh. um. Hann ræðir hér tiltölulega lítið um það efni málsins, hvort væri hagkvæmt eða óhagkvæmt að fresta gagnsetningu annars ofns. Hann bæði ræðir lítið um það, fer ekki út í þau atriði sem ég nefndi og vill ekki senda frá sér til þm. skýrslu stjórnar Járnblendifélagsins, heldur aðeins bréf þar sem niðurstaða er reifuð. Ég vil taka það fram, að Elkem-Spigerverket hefur alls ekki borið fyrir sig 23. gr. rafmagnssamningsins, ekki nefnt hana á nafn. Það sýnir m.a. hvað það er út í hött sem hæstv. ráðh. er að fara. En þegar hæstv. ráðh. bæði í fréttatilkynningu og þeim skrifum Þjóðviljans, sem hann stendur að, og í ræðu sinni nú gerir þetta synjunarvald Elkem-Spigerverket að aðalefni máls, þá vil ég spyrja: Ef ekki lægi fyrir að þyrfti samþykki hins aðilans til þess að fresta ofninum, bera þessi ummæli og málflutningur ráðh. þá vitni um að þá mundi hann fyrirskipa íslensku fulltrúunum í stjórn Járnblendifélagsins að fresta ofninum í svo sem 10 mánuði? Er hið pólitíska ofstæki í þessu máli í raun og veru svo gegndarlaust að hæstv. ráðh. mundi þá, þrátt fyrir það gífurlega tjón sem fyrirtækinu og þjóðinni væri bakað með slíkri frestun, engu að síður gera það? Orð hans og tilkynningar gefa það í skyn, þar sem hann æ ofan í æ ber eingöngu fyrir sig neitunarvald hins aðilans.



Herra forseti. Ég vil vegna orða hv. 11. þm. Reykv. upplýsa hér, að þau gögn, sem hann var að geta um að haldið hefði verið fyrir sér eða þm., eru gögn sem stíluð voru til ríkisstj., en ekki til iðnrn., og af þeim sökum taldi ég ekki réttmætt að senda þau formönnum þingflokkanna án þess að um það væri fjallað í ríkisstj. En mér sýnist að hv. 11. þm. Reykv. þurfi ekki að kvarta. Hann er með þessi gögn milli handa og hefur átt aðgang að þeim. Af minni hálfu var ekki neinn ásetningur að leyna þessum gögnum, en ég taldi viðeigandi að um það væri fjallað af hæstv. ríkisstj. áður en farið væri að dreifa þeim opinberlega eða senda þau til þm. Sama er að segja um þá grg. og till. sem ég lagði fyrir hæstv. ríkisstj. 25. jan., að hún var til ríkisstj. og ég taldi ekki eðlilegt að vera að dreifa gagni af því tagi með þeim mörgu upplýsingum sem ég sendi formönnum þingflokkanna. En það mun ekki standa á því, að þessi gögn fáist birt hv. Alþ. ef menn telja ástæðu til. Ég mun þá leita eftir því innan ríkisstj. að fá heimild til þess. Ég ætla að svo komnu ekki að lengja þessa umr. og ekki misnota leyfi hæstv. forseta til þess að fá að taka hér aðeins til máls.



Herra forseti. Forseti Sþ. er umburðarlyndur maður og hógvær, eins og allir vita. Það hafa forsetar þingsins yfirleitt verið þann tíma sem ég hef setið á þingi. En ég verð að segja það eftir þá ræðu eða það svar sem hæstv. iðnrh. gaf í umr. utan dagskrár, að umburðarlyndi forseta var nú sennilega teflt á mjög tæpt vað og fyrir okkur almúgann hér í þinginu er það ekki til eftirbreytni að stytta mál okkar, sem ég ætlaði mér að gera sannarlega, eftir þá dómadags langloku sem hæstv. iðnrh. hélt uppi áðan, og skal nú horfið að því sem frá var horfið fyrr í dag. Þriðji samningurinn, sem er í gildi við erlenda þjóð, er samningur við Norðmenn. Þessi samningur við Norðmenn er ekki um mikið veiðimagn og í reynd er framkvæmd hans í höndum sjútvrn. Sjútvrh. getur á hverjum tíma ákveðið að afturkalla veiðileyfi norskra báta sem hér stunda veiðar samkv. þessum samningi, þegar hann eða rn. telur að það sé orðin nægileg veiði fyrir Norðmenn. Áður en núv. ríkisstj. var mynduð hafði fyrrv. sjútvrh. afturkallað veiðileyfi allra norskra báta, þannig að norskir bátar hafa ekki verið að veiðum innan íslenskrar fiskveiðilögsögu frá því að núv. ríkisstj. var mynduð. Það er í hendi sjútvrh. hvenær hann gefur út slík veiðileyfi handa norskum bátum. Veiðar Norðmanna hafa verið á undanförnum árum u.þ.b. 3000 tonn, lengst af frá 2200 og upp í 3000 tonn, en voru á árinu 1962 8200 tonn. Þorskafli Norðmanna var á s.l. ári aðeins innan við 200 tonn. Ef við lítum nú á þessa þrjá samninga við erlendar þjóðir, samninginn við Færeyinga, samninginn við Belga og samninginn við Norðmenn, og lítum á þróun þessara mála, þá var lengst af afli okkar Íslendinga á botnlægum fiski um 50% eða liðlega það af heildaraflanum. Á árinu 1972, árinu sem fært er út í 50 mílur, er þorskafli Íslendinga 57%, en á s.l. tveimur árum, 1977 og 1978, er þorskafli Íslendinga rúmlega 97%. Þannig hefur árangur náðst á þessum skamma tíma, svona gífurlegur, og þegar Bretar eru farnir úr íslenskri fiskveiðilögsögu, þegar Þjóðverja hafa horfið þaðan, þessar þjóðir sem mest veiddu, og Íslendingar hafa tekið algerlega stjórnina í sínar hendur og aðeins fara tæp 3% þorskafla í hendur útlendinga, þá þarf auðvitað að gera margar ályktanir um að nú þurfi endilega að losna við þá, nú sé gæfa og gengi þjóðarinnar í veði. Nú kemur þessi boðskapur til með að minnka enn um 1000 tonn við Færeyinga, samkv. nýgerðu samkomulagi, hann kemur vafalaust til með að lækka hjá Belgum, þannig að afli þeirra verði kannske innan við 1000 tonn. Þetta er þorskaflinn. Svo er sagt: Við skulum segja upp öllum samningum. Við skulum láta þjóðirnar, sem hafa gefið grænt ljós að drögum að nýjum hafréttarsáttmála segja: Yfirgangur Íslendinga er með þeim hætti að þeir reka burt þjóðir sem veiða samtals um 6000 tonn og meginuppistaða í þeim afla er annað en þorskur, hjá annarri þjóðinni er megin uppistaðan karfi, fiskurinn sem er vannýttur. - Við stofnum í hættu þeim mikla árangri sem náðst hefur hjá fulltrúum okkar á Hafréttarráðstefnunni. Þetta magn skiptir engu máli fyrir okkur. Við nýtum ekki þennan fiskstofn - ekki enn þá. Það er ekkert sem bendir enn til að við nýtum hann á þessu ári. Til þess þarf að gera róttækar ráðstafanir til skattlagningar á veiðar á öðrum fisktegundum, sem hafa verið ofnýttar, og hreinlega ýta mönnum út í þessar veiðar hvort sem þeim er það ljúft eða leitt. Ég sé ekki enn þá uppi neina tilburði í þá átt. Ég hef lítið á veiðar Færeyinga með allt öðrum hætti en veiðiheimildir til annarra þjóða. Ég hef sagt það áður og ég endurtek það, að ég lít ekki á Færeyinga sem útlendinga. Ég lít á þá sem vini og nágranna sem heyja sömu hörðu lífsbaráttuna og við. Þeir eiga allt sitt komið undir fiskveiðum. Við eigum að verulegu leyti allt komið undir fiskveiðum. Og það er ekki rétt, sem hv. 1. þm. Austurl. sagði og ég sagðist koma að síðar og kem nú að, að Færeyingar eingöngu semji og leyfi erlendum þjóðum að fara inn í sína fiskveiðilögsögu. Þeir fá einnig að fara inn í fiskveiðilögsögu þessara þjóða sem þeir eru að semja við. Þeir eru sem fámenn þjóð og lítils megnug að móta sjálfstæða fiskveiðistefnu, og við eigum ekki að ýta þeim í fang Efnahagsbandalagsins, eins og einn þm. hefur mjög oft haft á orði. Við eigum heldur að koma þeim til hjálpar og aðstoðar, svo að þeir þurfi ekki að falla í faðm Efnahagsbandalagsins og láta það ráða gerðum sínum og athöfnum í fiskveiðimálum. Þessi sami þm. sem ég vitnaði í sagði að það, sem Færeyingar veiddu hér af þorski, væri eins og Vestmannaeyjatogarar veiða. Á landlitlum jörðum, þar sem beitarþol er nýtt til hins ítrasta, gætu þeir alveg eins sagt: Hvers vegna er grasið í hinum óbyggðu hreppum, eins og Sléttuhreppi og Grundavíkurhreppi, látið fara undir snjóinn þegar kýrnar okkar naga bithagana niður í rót? - Það væru álíka skynsamleg rök. En þeir, sem í orði telja sig andstæðinga Efnahagsbandalagsins og vilja það feigt, eru auðvitað ekki á Kínverjalínunni, heldur einhverri annarri línu. Það er bara rangt. Þeir vilja veldi Efnahagsbandalagsins sem mest þegar þeir á þennan hátt vilja útiloka Færeyinga frá öllum samskiptum við þá þjóð sem þeir helst vilja eiga samskipti og samstarf við. Ég tel að það sé mikilvægt atriði að hæstv. utanrrh., og þá í samvinnu við sjútvrh., taki upp formlega samninga við Norðmenn um veiðar loðnu austur í hafi og hafi þar samvinnu auðvitað fyrst og fremst við flokka ríkisstj. Það er líka fullkomin ástæða til þess að hafa samvinnu við stjórnarandstöðuna, við Sjálfstfl., því að fiskveiðilögsaga, nýting fiskstofnanna hefur verið sameiginlegt áhugamál allra stjórnmálaflokka og allra stjórnmálamanna, og þar höfum við allt frá því að barátta okkar hófst í þeim efnum reynt að halda samstöðu eins og frekast hefur verið hægt, þó að mjög hafi á því borið að menn hlypu alvarlega út undan sér á síðustu árum, því miður. Ég get ekki stillt mig um að nefna það, þegar fyrrv. ríkisstj. var að vinna að lausn deilna við aðrar þjóðir, sérstaklega við Breta og Vestur-Þjóðverja, hve margir það voru sem reyndu alltaf að koma landráðastimpli á þá menn sem voru að reyna að ná samningum um að losna við þá úr íslenskri fiskveiðilögsögu. Við fórum til Noregs, þáv. utanrrh., hv. þm. Einar Ágústsson, og ég sem sjútvrh. ásamt embættismönnum og öðrum sendinefndarmönnum, til þess að ná samningum við Breta eða þáv. utanrrh. Breta, Anthony Crossland heitinn, um brotthvarf breskra togara af Íslandsmiðum. Við urðum ekki fyrir neinum óþægindum þegar við komum til Noregs, nema blaðamenn og ljósmyndarar gerðust nokkuð nærgöngulir, eins og gerist og gengur. En þegar við komum að því húsi sem ráðstefnan var haldin í, þá var hinum megin götunnar talkór sem hrópaði í sífellu: Farðu heim, Einar. Farðu heim, Matthías. - Síðan komu tveir aðilar úr þessum kór og afhentu okkur sitt hvort bréfið, sem var stílað til okkar beggja, og það hefst á þessum orðum: „Þótt vandi okkar sé að óska velkomna landa okkar sem til Noregs koma, verðum við þó að lýsa yfir hryggð okkar vegna komu ykkar hingað í þeim erindagerðum að semja við erkióvini íslensku þjóðarinnar, bresku sjóræningjana. Við lýsum megnri andúð okkar á því, að íslenskir ráðamenn skuli lúta svo lágt að setjast að samningaborði með þeim öflum er ráðist hafa með herafli á afkomugrundvöll íslensku þjóðarinnar og sem stefnt hafa íslenskum mannslífum í hættu með framferði sínu.“ Síðar segir í bréfinu: „Það væri Íslandi verðugra að halda áfram baráttunni gegn þeim, t.d. með því að gefa varðskipunum leyfi til að framfylgja íslenskum lögum og beita sér gegn breskum landhelgisbrjótum, með því að reka bandaríska herinn burt, með því að ganga úr NATO.“ Þetta var ástarbréfið frá blessuðum námsmönnunum okkar. Og síðan segja þeir að lokum: Okkur þykir leitt að geta ekki boðið ykkur velkomna í þetta sinn. Það munum við gera ef þið eigið eftir að rekast hingað í öðrum erindagerðum en að selja hagsmuni Íslands í hendur erlendra auðjöfra. En við þetta tækifæri höfum við aðeins eina ósk fram að færa, að þið farið heim án þess að takast á við ógæfuverk er þið hafið ætlað ykkur.“ Og við unnum ógæfuverkið. Og ógæfuverkið var það að losna við breska togara úr 200 mílna fiskveiðilögsögu eftir 6 mánuði fyrir fullt og allt eftir 6 alda fiskveiðar þeirra hér við Ísland. En það voru fleiri en þessir blessaðir unglingar sem höfðu hátt. Það var boðið til fundar fyrir utan Útvegsbankann til þess að mótmæla landráðasamningunum. Krafist var þess, að Alþ. yrði kallað saman. Hvað varð svo úr öllu þessu gaspri og öllum þessum stóryrðum? Bresku togararnir fóru út úr íslenskri landhelgi á tilskildum tíma. Og það sem vannst og var líka mikils virði, þó að það væri ekki eins mikils virði og að losna við Bretana, var að það fékkst viðurkenning á tollasamningunum við Efnahagsbandalagið. Það fólst sú viðurkenning Breta í þessu, að tollasamningurinn tók gildi. Það var stór sigur fyrir Íslendinga. Sá sigur er með þeim hætti, að við höfum milljarða í tekjur af því að þessi samningur tók gildi. Mega nú ekki margir skammast sín sem þá höfðu hátt, ef þeir kunna það?  Varðandi það sem ég hef sagt um samninga við aðrar þjóðir, þá vil ég taka skýrt fram, að ég var andvígur áframhaldandi samningum við Breta og við Vestur-Þjóðverja. Einnig tók ég það fram í viðræðum við Efnahagsbandalagið, og við báðir ráðh. sem tókum þátt í þeim, auk mín hæstv. fyrrv. utanrrh. Einar Ágústsson, að við værum ekki til viðræðna um fiskveiðisamninga við þjóðir Efnahagsbandalagsins, en við værum til viðræðna um fiskverndarsamninga. Ég ætla að láta það koma fram sérstaklega, þegar heyrist hvernig samkomulag er á milli stjórnarflokkanna, að ólíkt var það í fyrri stjórn í þessum málum öllum. Aldrei féll nokkur skuggi á samstarf mitt við þáv. utanrrh. og aldrei bar á nokkrum metingi okkar í milli, við skiptumst á skoðunum um allt sem við bárum inn á alla þessa fundi. Allt var það gert með fyllsta samkomulagi og gagnkvæmu trausti. Þannig álít ég og vona að menn fari að hugsa og vinna í þessum málum sem öðrum. Lítum nú á þessar þrjár fámennu þjóðir, sem búa við Norður-Atlantshaf, Færeyinga, Íslendinga og Grænlendinga. Nú hafa Grænlendingar samþykkt heimastjórn sem þeir fá innan tíðar: Við eigum sannarlega að auka samskipti okkar við þessar þjóðir. Ég er þakklátur hæstv. utanrrh. fyrir það, hve fljótt hann brást við og sendi jafnágætan mann og Pétur Thorsteinsson sendiherra til Grænlands til viðræðna. Í þeim anda eigum við að lifa og starfa, að auka samskipti við báðar þessar fámennu þjóðir og þá ekki síður við Grænlendinga. Við eigum og höfum vel ráð á því að rétta þeim á margvíslegan hátt hjálparhönd. Við eigum að gera það á mörgum sviðum. 

Ég vil benda hv. 3. landsk. þm. á það að kveðja sér hljóðs, en tala ekki úr sæti sínu þegar annar er í ræðustól.

Ef við lítum á það gífurlega hafsvæði sem þessar fámennu þjóðir ráða yfir, þá vitum við að hafsvæðið, sem við Íslendingar ráðum yfir eftir útfærsluna í 200 mílur, er 758 þús. km2, en samkv. lauslegri áætlun er fiskveiðilögsaga Færeyinga um 270 þús. km2. Fiskveiðilögsaga Grænlands verður um 1.5 millj. km2, þar af eru um 700 þús. km2 við Vestur-Grænland og um 500 þús. km2 sunnan 67° norðlægrar breiddar við Austur-Grænland. 200 sjómílna lögsaga Austur-Grænlands nær aðeins að 67° enn sem komið er. Þetta gífurlega hafssvæði koma þessar þjóðir til með að nota, í fyrsta lagi hver fyrir sig, í öðru lagi sameiginlega. Fiskar halda sig ekki innan við ákveðnar girðingar eða innan ákveðinnar fiskveiðilögsögu. Þeir fara á milli. Þarna er fyrst og fremst ástæða til og áhugavert að ná samningum. Það, sem við höfum gert á undanförnum árum í sambandi við að hefja veiðar, tilraunir með vinnslu og lítils háttar tilraunir með markað á kolmunna, verður stórfelld tekjuaukning fyrir íslensku þjóðina. Kolmunninn kemur fyrst inn í fiskveiðilögsögu Færeyja. Það er vaxandi veiði þar, en það er eins og fyrri daginn vantrú á meðan veiðin borgar sig ekki. Nú er komið að því, að þessi veiði kemur til með að margfaldast með hverju árinu sem líður, alveg eins og hún margfaldaðist á árinu 1978 frá þeirri litlu veiði sem var á árinu 1977. Eftir þetta heldur þessi veiði áfram út af Austfjörðum eða út af Vestfjörðum eða Dohrnbanka. Þar eigum við sameiginleg kolmunnamið. Við eigum einnig sameiginleg mið á úthafsrækju sem Íslendingar hafa loksins í einhverjum mæli veitt á s.l. ári. Við eigum það sameiginlegt, að þorskurinn gengur á milli hafsvæða Íslands og Grænlands. Við höfum þurft að sækja mikinn þorsk á Grænlandsmið fyrr á árum. Það er ekkert öruggt í þeim efnum. Fiskur getur brugðist á miðum við Island eins og oft áður, og þá er gott og nauðsynlegt að geta leitað fanga annars staðar. Við eigum mjög mikilsverð og viðkvæm karfamið, sem hafa verið ofnýtt á undanförnum árum, á milli Íslands og Grænlands. Við vitum ekkert um hvort loðnan heldur sig innan fiskveiðilögsögu Íslands eða Grænlands, þó að Lúðvík fullyrði að hún muni aldrei verða innan fiskveiðilögsögu Grænlands. Þó maður vilji taka mikið tillit til hans, þá held ég að það sé mjög hættulegt og varhugavert að trúa því, að það geti alls ekki komið fyrir. Hins vegar verðum við að vona að hún haldi sig okkar megin. Það starf, sem hefur verið unnið á undanförnum árum í þessum efnum, verður að halda áfram og í auknum mæli. Við náum ekki árangri, hvorki í þessu né öðru, ef við lokum hurðum aftur og segjum: Við höfum ekkert við ykkur að tala, - eins og hæstv. utanrrh. sagði í framsöguræðu sinni í dag. Það þarf að gera nákvæmlega það sama og Einar Ágústsson og ég gerðum gagnvart Efnahagsbandalaginu. Við skelltum ekki hurðum á þá. Við sögðum við þá: Við viljum ræða við ykkur um fiskverndarsamning. - Og þeir fóru með drög að fiskverndarsamningi og eftir það höfðum við og ríkisstj. besta frið fyrir þeim, því að þeir létu ekki heyra í sér á eftir og hafa ekki enn þá komið með neinar brtt. um fiskverndarsamning. Ég taldi ekki ástæðu til þess að hafna beiðni Sovétríkjanna eða Pólverja um samning um vísindalegar rannsóknir innan íslenskrar fiskveiðilögsögu. Við í þáv. ríkisstj. töldum eðlilegt og sjálfsagt að auka þessa samvinnu og þetta samstarf. Hér er um stóra og mikla viðskiptaþjóð að ræða og það er rangt að hugsa þannig, að við eigum að vera einir í heiminum og segja alltaf: Við erum ekki aflögufærir. Við erum svo fátækir, að við getum ekkert lagt af mörkum. Þegar eitthvað bjátar á og við ætlum eftir slíka synjun að leita til annarra, þá er ekkert óeðlilegt að aðrir loki hurðum á okkur. Þess vegna vil ég hvetja núv. hæstv. ríkisstj. til þess að auka og efla samvinnu og tengsl sérstaklega við Færeyjar og Grænland. Ég er ekki eins mikill áhugamaður um að gera mjög nána fiskveiðisamninga við Norðmenn og við hinar tvær þjóðirnar, vegna þess að ég hef orðið þar fyrir töluvert biturri reynslu. Sá samningur, sem er í gildi við Noreg, er lítilfjörlegur fyrir okkur, en hann er enn þá lítilfjörlegri fyrir þá. Það er nauðsynlegt, ef við ætlum að taka upp formlegar samningaumr. við Norðmenn um veiði á loðnu austur í hafinu, að byrja ekki á því að segja upp samningi við þá og segja: Nú ætlum við að ræða um nýtingu loðnunnar á eftir. - Það er ekki rétt háttalag í samningum á milli manna og þar af leiðandi ekki heldur á núlli þjóða. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri, en ég lýsi því yfir að ég mun greiða atkv. með þessum samningi sem ríkisstj. hefur gert við Færeyinga, hvað sem líður mótmælum einstakra manna í þeim efnum. Þó að ríkisstj. vanti jafnvel eitt atkv. til þess að samningurinn hljóti samþykki, þá ætla ég ekkert að hlaupa yfir til hinna bara til þess að reyna að gera ríkisstj. bölvun. Ég ætla ekki að gera fiskveiðimál eða samskipti við aðrar þjóðir að einhverjum pólitískum loddaraleik.



Herra forseti. Ég lýsi undrun, furðu og hneykslun á þeim fundarsköpum sem hafa verið höfð í dag. Hér eru til umr. samningar við aðra þjóð um fiskveiðar og allra annarra flokkamenn fá að tala, en þegar kemur að síðasta flokknum, þ.e.a.s. Framsfl., þá er málið tekið út af dagskrá og annað mál tekið fyrir sem engin ástæða var til að ræða í dag, ekki mér vitanlega. Má vera að það hafi legið einhver refsing við gagnvart 11. þm. Reykv., þannig að hann þyrfti að bera af sér sakir áður, en mér er ekki kunnugt um það. Ég tel að með þessu sé mér sýnd lítilsvirðing, sem ég sætti mig ekki við, og ég ætla ekki að ræða þetta mál yfir auðum stólum. Læt ég svo útrætt um það, en óska þess við forseta, að þessum fundi verði frestað þannig að ég fái að flytja ræðu mína og bera af mér ýmsar sakir á eðlilegum þingtíma, en ekki á þeim tíma þegar aðrir menn fara heim og fá sér að borða.



Ég get út af fyrir sig orðið við tilmælum hv. þm., en vil þó aðeins taka fram, að þó að honum finnist að sér hafi verið sýnd óvirðing úr forsetastóli hér í dag, þá tók ég hann fram yfir tvo aðra sem áður voru komnir á mælendaskrá. En við þessum tilmælum verður orðið. Umr. um þetta mál er frestað og málið tekið út af dagskrá.