Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill greina hv. alþingismönnum frá því að í morgun var birt á vef Alþingis tilkynning frá forsætisnefnd um kosningu ríkisendurskoðanda. Sveinn Arason ríkisendurskoðandi mun láta af störfum 30. apríl nk. fyrir aldurs sakir. Samkvæmt nýlegum lögum um embætti ríkisendurskoðanda skal Alþingi kjósa ríkisendurskoðanda en fram til þess hefur hann verið ráðinn af forsætisnefnd Alþingis. Forsætisnefnd Alþingis mun eigi síðar en í apríl nk. gera tillögu til Alþingis um einstakling til að gegna embætti ríkisendurskoðanda og verður hann kjörinn á þingfundi. Ég vænti þess að góð samstaða megi takast innan forsætisnefndar um slíka tillögu.

Borist hefur bréf frá félags- og jafnréttismálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 58, um afnám vasapeningakerfis á dvalar- og hjúkrunarheimilum, frá Óla Birni Kárasyni.

Hæstv. forseti. Nýlega hafa verið kynntar tvær skýrslur um stöðu og framtíðarsýn á húsnæðismarkaði. Staðan sem þar birtist er ekkert sérstaklega góð. Við stjórnvöld þurfum að bregðast við þeim ábendingum sem þar birtast með markvissum aðgerðum. Í skýrslu hagdeildar Íbúðalánasjóðs kemur m.a. fram að íbúðum þyrfti að fjölga um 17.000 á árunum 2017–2019 til að mæta uppsöfnuðum skorti og undirliggjandi þörf. Ólíklegt þykir að uppsafnaður skortur á íbúðum frá árinu 2012 hverfi alveg á næstu tveimur árum. Til samanburðar voru 1.500 íbúðir byggðar árið 2016. Von er á tölum um nýbyggingar og fólksfjölgun fyrir nýliðið ár sem munu varpa frekara ljósi á stöðuna. Ný skýrsla greiningardeildar Arion banka var kynnt í morgun. Samkvæmt þeirri greiningu mun húsnæðisverð á landinu hækka um 6,6% á árinu 2018 og árið 2019 er gert ráð fyrir 4,1% hækkun og 2,3% hækkun árið 2020. Í greiningunni kemur jafnframt fram að útlit sé fyrir að framboðshliðin verði áfram sein að bregðast við en á tímabilinu 2018–2020 metur greiningardeildin að byggja þurfi 9.000 íbúðir. Verði eftirspurn meiri en gert er ráð fyrir er spáð að húsnæðisverð geti hækkað um u.þ.b. 9% að meðaltali yfir árið 2018. Framsóknarflokkurinn hefur ávallt lagt mikla áherslu á húsnæðismál. Á kjörtímabilinu 2013–2016 afgreiddi þingið fjögur afar mikilvæg húsnæðisfrumvörp þáverandi hæstv. húsnæðismálaráðherra, Eyglóar Harðardóttur, m.a. um byggingu almennra íbúða og húsnæðisbætur. Í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar er kveðið á um að ríkisstjórnin beiti sér fyrir umbótum í húsnæðismálum. Ríkisstjórnin ætlar að fara í aðgerðir sem lækka þröskuld ungs fólks og tekjulágra inn á húsnæðismarkaðinn. Meðal annars verða skoðaðir möguleikar á að hægt verði að nýta lífeyrissparnað til þessa og ríkisstjórnin ætlar líka að hefja skoðun á því hvernig fjarlægja megi fasteignaverð úr mælingu neysluvísitölunnar. Ég hvet ríkisstjórnina til dáða og markvissra aðgerða.

Hæstv. forseti. Það er ánægjulegt þegar þingmannamál komast að í jafn ríkum mæli og raunin er. Það er alltaf jákvætt þegar þingflokkum gefst tækifæri til að heimsækja hina ýmsu aðila og hagsmunasamtök og við nýtum gjarnan þingflokksfundadaga í það. Okkur Framsóknarmönnum gafst færi á að þiggja heimboð til Öryrkjabandalagsins. Var það, verð ég að segja, afar ánægjuleg og lærdómsrík heimsókn á margan hátt. Fulltrúar bandalagsins fóru með afar vönduðum hætti yfir málefni sín og þá baráttu sem þau standa fyrir. Ég get tekið undir með mörgum hv. þingmönnum sem hafa sagt í þessum ræðustól að tími sé kominn á að við gerum betur. Ég vitna þá m.a. til orða hv. þm. Óla Björns Kárasonar sem ræddi þau mál undir þessum lið fyrir viku. Ég get jafnframt vísað í framsögu hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar í þingmannamáli í gær til bættra kjara þessa hóps. Virðulegi forseti. Það er ekki aðeins víðtæk sátt um þetta mál meðal hv. þingmanna í salnum heldur birtist sá vilji hæstv. ríkisstjórnar í stjórnarsáttmála að nú verði ráðist í verulegar umbætur. Þar kemur m.a. fram að hæstv. ríkisstjórn muni efna til samráðs við forsvarsmenn örorkulífeyrisþega um breytingar á bótakerfinu sem er auðvitað afar nauðsynlegt. Það hefur hæstv. félagsmálaráðherra þegar boðað með það að markmiði að einfalda kerfið og tryggja framfærslu. Það eru fleiri mál sem við þurfum að klára samhliða. Ég nefni frumvörpin sem eru í hv. velferðarnefnd, lögfestingu NPA, aukið framboð starfa hjá hinu opinbera fyrir fólk með skerta starfsgetu, innleiðingu sáttmálans og valkvæðan viðauka.

Virðulegi forseti. Ég trúi ekki öðru en að mörgum hafi verið brugðið fimmtudaginn 25. janúar eftir að hafa lesið og hlustað á sögur kvenna af erlendum uppruna sem birtust í fjölmiðlum þennan dag í tengslum við átakið Í skugga valdsins. Ég var alla vega með æluna í hálsinum allt kvöldið. Þó held ég að innst inni höfum við mörg haft grun um að ýmislegt af því sem þar kom fram viðgengist í okkar samfélagi. Það er bara svo miklu þægilegra að vita ekki af því. Þá losnar maður við ógleðina. Þennan dag fengum við sögurnar framan í okkur og þær voru hræðilegar. Þvílíkur kjarkur og hugrekki sem þær konur sýndu sem þarna stigu fram. Eins og fram kom þegar við ræddum samfélagsbyltinguna Í skugga valdsins í þingsal þann 19. desember sl. þarf fjölbreyttar leiðir til að vinna gegn kynbundnu ofbeldi og kynferðislegri áreitni. Það er mikilvægt að einstaklingar breyti hegðun. Þannig breytist menning. Það er líka mikilvægt að tryggja verkferla innan stjórnsýslunnar og að löggjafinn tryggi skilvirka löggjöf í kynferðisbrotamálum. Oft er samt ekki nóg að tryggja lagalegan rétt. Vandinn er að þótt lagalegur réttur sé tryggður eru réttindin sem hann tryggir ekki alltaf sótt. Það á ekki síst við um konur af erlendum uppruna. Við sem samfélag verðum að finna leiðir sem virka til að vinna gegn kynbundnu ofbeldi gagnvart konum af erlendum uppruna, ekki síður en öðrum konum. Til þess þurfum við upplýsingar. Þær getum við sótt með rannsóknum og samstarfi við aðrar þjóðir. Ég skora á ráðherranefnd um jafnréttismál að taka stöðu þessa hóps til sérstakrar athugunar. Hvernig náum við jafnrétti fyrir alla í landinu sem skorar hvað hæst á alþjóðlegum mælikvörðum um jafnrétti?

Herra forseti. Ég vil byrja ræðu mína á varúðarorðum. Hér á eftir mun ég flytja frásagnir af alvarlegu kynferðisofbeldi. Við þingkonur vorum hvattar til þess að mæta svartklæddar í dag til stuðnings #metoo-byltingunni og er það vel. Af því tilefni vil ég lýsa yfir sérstökum stuðningi mínum við konur af erlendum uppruna sem deildu með okkur fyrir ekki svo löngu upplifun sinni af alvarlegu kynferðisofbeldi sem aftur á móti byggir oft á alvarlegu kynþáttahatri - hér á Íslandi. Ég vil því vekja athygli á tveimur af þeim 34 sögum sem birtust frá erlendum konum á dögunum, með leyfi forseta, fyrst frá einni sem á vinkonu sem flutti hingað með dóttur sína: „Hún bjó með manni sem misnotaði 11 ára dóttur hennar kynferðislega og beitti hana ofbeldi, bæði andlegu og líkamlegu. Hún tilkynnti það til lögreglu en þau gerðu ekki neitt og buðu henni ekki einu sinni upp á túlkaþjónustu eða töluðu við dóttur hennar. Maðurinn hennar beitti hana mjög grófu ofbeldi, nauðgaði henni og hótaði að drepa bæði hana og dóttur hennar ef hún tilkynnti hann aftur. Eftir eitt ár var maðurinn ákærður fyrir annan glæp og fór inn á Litla-Hraun. Vinkona mín flúði út á land með dóttur sinni.“ Með leyfi forseta: „Ein nótt var versta nótt lífs míns. Ég man að ég var að vinna en ég man ekkert meira þar til daginn eftir. Ég vaknaði líkt og einhver hefði keyrt vöruflutningabíl yfir allan líkama minn. Ég var ekki í neinum fötum og ég þekkti ekki þennan stað sem ég var á. Ég fer að panikka og maður sem ég þekki ekki einu sinni kemur og segir mér að vera ekki móðursjúk, allt sé í lagi, yfirmaður minn sé að koma og sækja mig. Hann kemur og sækir mig og tekur mig grátandi frá þessu húsi helvítis. Hann keyrir mig um í langan tíma og segir mér að slaka á, hann muni borga mér aukalega vegna þess að þetta kom fyrir mig en ég megi ekki segja frá þessu því að þá muni ég ekki getað klárað háskólann, þeir muni taka það af mér af því að ég vinn fyrir þá svart.“ Herra forseti. Hver er ábyrgð okkar á þessum sögum og öðrum þeim líkum? Jú, við getum brugðist tafarlaust við tilmælum ECRI-nefndarinnar um að setja á fót sérhæfða stofnun til þess að berjast gegn kynþáttafordómum og kynþáttamisrétti. Við getum stofnað miðstöð í Reykjavík í ætt við Fjölmenningarsetrið á Ísafirði svo innflytjendur hafi aðgang að þjónustu í Reykjavík og við getum samþykkt alhliða aðlögunarstefnu fyrir innflytjendur.  
            

Virðulegi forseti. Á þingfundi í síðustu viku urðu þau tíðindi að meiri hlutinn, ráðherrar jafnt sem óbreyttir þingmenn, fylkti liði í þingsal til að fella í atkvæðagreiðslu beiðni hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar um skýrslubeiðni varðandi það hvernig ábendingum í rannsóknarskýrslum Alþingis hefði verið framfylgt. Hv. þingmaður kynnti þingmönnum þessa skýrslubeiðni fyrst í maí sl. Eftir kosningar sl. haust lagði hv. þingmaður, skýrslubeiðandi, aftur fram beiðni um meðflutning fyrir nýtt Alþingi. Hann kynnti þá fyrir þingmönnum breytingar sem gerðar höfðu verið samkvæmt ráðleggingum sérfræðinga, að skýrslubeiðnin yrði nákvæmari, þ.e. henni yrði skipt upp á milli ráðherra og forseta Alþingis. Skýrslubeiðnirnar urðu þar með þrjár, tvær til tiltekinna ráðuneyta varðandi ábendingar sem vörðuðu stjórnsýsluna þar og viðbrögð við þeim og sú þriðja til forseta Alþingis um viðbrögð við ábendingum í rannsóknarskýrslunum sem eiga við þingið. Mér vitanlega komu ekki fram á þessum tíma, frá því í maí, ábendingar frá fimm þingmönnum sem í síðustu viku hlýddu kallinu og fundu þessu allt til foráttu, að verkefnið væri vissulega mjög þarft en það þyrfti bara að gera það einhvern veginn allt öðruvísi. Staðreyndin er sú að samantekt af þessu tagi er alla jafna unnin þannig að viðkomandi ráðuneyti svari spurningum sem þingið leggur fyrir. Það er það sem var verið að reyna að ná í gegn, ekki meira og ekki minna. Ríkisstjórn Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknar hefur á hveitibrauðsdögum sínum orðið mjög tíðrætt um stórsókn á ýmsum sviðum, ekki síst á sviði bættra vinnubragða. Það var enginn slíkur bragur á framgöngu stjórnarliða varðandi þetta mál. Svo ég haldi herlíkingunni áfram var það ekki einu sinni að þau héldu ekki virkinu, þau stunduðu skipulagt undanhald. Þetta er grafalvarlegt mál og það er vont að þurfa að spyrja, virðulegi forseti: Eru þetta hin nýju vinnubrögð ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur?

Virðulegi forseti. Víða um land liggja vegir undir skemmdum vegna vanrækslu undanfarinna ára í viðhaldi og frekari uppbyggingu; Vatnsnesvegur, Reykjaströnd, Hegranes, Skógarströnd, vegir í Árneshreppi, uppsveitir Borgarfjarðar og svo mætti áfram telja. Styrking stofnleiða og lagning bundins slitlags á tengivegi hefur setið á hakanum. Brýnar stórframkvæmdir, eins og breikkun Vesturlandsvegar frá Kjalarnesi í Borgarnes, hafa vart komist á dagskrá og undirbúningsvinnu er ábótavant. Þetta hefur gerst þrátt fyrir loforð fulltrúa flestra stjórnmálaflokka í aðdraganda undanfarinna alþingiskosninga. Alþingi hefur samþykkt metnaðarlitlar samgönguáætlanir sem svo hefur ekki einu sinni verið staðið við með því að fjármagna framkvæmd þeirra. Herra forseti. Alþingi og samgönguráðherra verða að taka sig á. Góðar samgöngur eru lífæð byggðanna. Það er ekki tæk flóttaleið eftir áralanga vanrækslu í samgöngubótum að ætla að fjármagna þær með vegtollum á íbúa einstakra svæða, svo sem íbúa á Akranesi og í Borgarfirði. Samgönguráðherrar sem tala fyrir slíku sýna uppgjöf gagnvart því verkefni að tala fyrir og tryggja fjármuni í nauðsynlegar samgöngubætur af þeim tekjustofnum sem þó eru til þeirra markaðir með margvíslegri gjaldtöku, svo sem af eldsneyti, umferð, bílum og fleiri þáttum. Vakin er athygli á því í nýjasta tölublaði Bændablaðsins í vandaðri og ítarlegri umfjöllun að um 258 milljarða tekjur af umferð undanfarinna fimm ára hafi ekki verið nýttar til vegagerðar. Tekjustofnar og fjármunir eru greinilega fyrir hendi. Alþingi verður því að taka sér tak, og samgönguráðherra, leggjast á árar og fylgja þeim verkefnum eftir sem honum eru falin og ætlað að tala fyrir. Við þurfum aðgerðir strax í vegamálum. Það er alveg augljóst að tekjustofnarnir eru fyrir hendi, fjármunirnir eru fyrir hendi, 

Herra forseti. Mig langar að gera að umtalsefni þungan róður íslenskra fyrirtækja. Við sáum eina birtingarmynd þess í fréttum í gær frá fyrirtækinu Odda sem sagði upp 86 manns. Þetta er birtingarmynd þess að samkeppnishæfni íslenskra framleiðslufyrirtækja á undir högg að sækja. Ástæðan blasir við öllum, sterkt gengi íslensku krónunnar. Þeir sem standa í fyrirtækjarekstri þurfa að standa sig vel í sínum rekstri, vera með góða vöru og geta selt. Það er einn óvissuþáttur sem veldur þó miklu meira um gengi mjög margra fyrirtækja en rekstrarsnilli þeirra sem með fyrirtækin fara, það eru sveiflur í gengi krónunnar. Í einu vetfangi er hægt að þurrka út árangur í rekstri og markaðsstarf. Það er löngu tímabært fyrir okkur að við horfumst í augu við þetta stóra vandamál sem við búum við. Við erum að hrekja í burtu framleiðslufyrirtæki, nýsköpunarfyrirtæki. Þetta eru fyrirtækin sem við ætlum að byggja framtíð okkar á. Við verðum að horfast í augu við þetta vandamál. Það gengur ekki að halda áfram á þessari braut. Mig langar til að vitna í viðtal við Halldór Benjamín Þorbergsson, framkvæmdastjóra Samtaka atvinnulífsins, sem orðaði það þannig í viðtali sem birt var í morgun að svikalogn ríkti í hagkerfinu vegna þess hve nærri hengifluginu íslenskir atvinnurekendur væru komnir. Þetta er mjög alvarlegt mál og mér finnst löngu tímabært að við horfumst í augu við það, tökum að ræða í alvöru um að skipta um gjaldmiðil á Íslandi.

Virðulegi forseti. Mig langar að gera að umtalsefni málefni hæstv. dómsmálaráðherra í framhaldi af opnum fundi hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í morgun. Í því sambandi er rétt að muna að ein af meginástæðum hrunsins sem hér varð árið 2008 er í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis talin vera slök stjórnsýsla sem einkennist af geðþótta, valdasýki og frænd- og vinahygli. Hér höfum við dæmi um ráðherra sem hunsar hæfnisnefnd, fer ekki að ráðum sérfræðinga sinna, sem hún kallar raunar starfsmenn hæfnisnefndar, eins og þar sé um að ræða óviðkomandi hagsmunaaðila úti í bæ en ekki embættismenn sem starfa í almannaþágu. Það er alvarlegt mál þegar ráðherra fær athugasemd eftirlitsaðila um störf sín. Það er verra þegar ráðherra fær á sig dóm um að hafa brotið lög í starfi sínu. Það er enn verra þegar dómsmálaráðherra fær á sig dóm um að hafa brotið lög. Og þegar dómsmálaráðherra fær dóm á sig um að hafa brotið lög við val á dómara er það alveg skelfilegt. Og þegar dómsmálaráðherra fær á sig dóm um að brjóta lög við að velja dómara fyrir nýtt dómstig er fokið í flest skjól - líka skálkaskjólin.

Herra forseti. Ég ætla að gera að umtalsefni atvinnuþátttöku fatlaðra. Ég tel fyllsta efni til að ræða hér m.a. fund sem haldinn var fyrr í dag varðandi embættisfærslur dómsmálaráðherra en ég bíð betri tíma til þess. Ég hvet stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til þess að halda áfram sinni mikilvægu vinnu. Það er líka, talandi um ábyrgð þingsins, mikilvægt núna í ljósi nýjustu upplýsinga að þingið haldi áfram með málið og beini því m.a. síðan áfram til umboðsmanns Alþingis sem greinilega er byrjaður að taka málið upp. Ég tel þær upplýsingar sem hafa verið settar fram á fundinum fyrr í dag vera miklu meira en umhugsunarefni og vil hér í pontu lýsa yfir fyllsta stuðningi við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til að fylgja þessu máli eftir, að það verði upplýst, þannig að við fáum alveg á hreint hvernig málum var hagað. Ég tel brýnt og mikilvægt að sú vinna fái að halda áfram og kem hugsanlega á eftir upp um það. Ég vildi vekja sérstaka athygli á atvinnuþátttöku fatlaðra og því sem stendur m.a. í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar en þar er sem betur fer rætt nokkuð mikið um að það eigi að vera samráð við Öryrkjabandalagið og Þroskahjálp til að efla samfélagsþátttöku fatlaðra, tryggja framfærslu örorkulífeyrisþega, og ég heyrði í síðustu viku að endurskoða ætti m.a. krónu á móti krónu regluna. Við erum öll sammála um að það beri að endurskoða hana og helst afnema. Mér heyrist ekki síst stjórnarþingmenn vera því hlynntir og vil hvetja þá til dáða. Ég vil líka hvetja forseta þingsins sem er í sama flokki og forsætisráðherra til að beina því til forsætisráðherra að móta strax reglur um hvernig hægt er að byggja undir hlutastörf hjá hinu opinbera og að Stjórnarráðið og ekki síst ráðuneytin - ég reyndi á þeim skamma tíma sem ég var sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að taka á móti fötluðu fólki til að veita því innsýn í bæði störf ráðuneytisins og þeirra stofnana sem þar eru - verði 

Virðulegi forseti. Ég kvaddi mér hljóðs til að ræða aðeins um orkumál og jafnvel til að gerast svo djarfur að setja hér fram framtíðarsýn mína. Ég veit að það er mikil eftirspurn eftir henni í þessum sal. Ég varð þess heiðurs og þeirrar ánægju aðnjótandi í síðustu viku að fá að hitta fólk bæði í Svíþjóð og Danmörku sem hefur þar komið að málum er varða orkustefnu fyrst og fremst, en orkumál almennt líka, og kynnast því hvernig vélað er um í þeim málum í þessum nágrannalöndum okkar. Ég held að við eigum að læra töluvert af þeim um hvernig við högum þessum málum hjá okkur. Við þurfum að horfa á orkumálin frá nýjum sjónarhóli. Sú framtíðarsýn sem ég sé er að það ferli sem við eigum að fara í sé að leggja fyrst niður fyrir okkur hvernig samfélag við viljum fyrir framtíð okkar. Ætlum við að stefna að grænu samfélagi árið 2030, 2040? Það á að vera fyrsta skrefið. Annað skrefið er í hvað við ætlum að nýta orkuna til að koma á fót þessari framtíðarsýn sem við höfum náð saman um. Þriðja skrefið á að vera að skilgreina hve mikla orku við þurfum til að ná að framkalla þessa framtíðarsýn okkar. Fjórða skrefið er hvar og hvernig við ætlum að afla þessarar orku og svo að lokum hvernig við eigum að flytja hana frá A til B. Með öðrum orðum tel ég mikilvægt að byrja á þeim enda sem er hvernig samfélag við viljum sjá á Íslandi, hvert við ætlum að stefna með auðlindir okkar. Ég bind mikla vonir við það að ekki bara náist þverpólitísk samstaða heldur samstaða úti um allt í samfélaginu um þetta. Ég ætla að geta þess hér að síðasta ríkisstjórn opnaði mjög á að rætt yrði um þessi mál á þverfaglegum grunni. Núverandi ríkisstjórn hugsar sér það svo sannarlega, þ.e. stjórnarmeirihlutinn, að halda áfram og auka enn 

Hæstv. forseti. Veiðigjöldin á yfirstandandi fiskveiðiári hækkuðu um 100%. Hækkunin er þó mest í ýsu, um 127%, og í þorski, 106%. Þessi hækkun sem kom sl. haust er vegna afkomu greinarinnar árið 2015 og hefur verið gagnrýnt að sú aðferð sé notuð að reikna gjaldið út á þennan hátt því að afkomumunurinn á milli ára getur verið mikill og enn meiri ef farið er tvö ár aftur í tímann. Auðlindagjaldið er reiknað út frá gögnum Hagstofu Íslands, en afkomumunurinn á milli fiskvinnslu og útgerðar hefur verið 20%. Samt er það jafnað út, hvort sem viðkomandi útgerð er með fiskvinnslu eða ekki. Reiknireglan sem notuð hefur verið rennur út næsta haust og er vinna hafin við endurskoðun. Vaxtaafsláttur sem veittur var af lánum sem tekin voru vegna kvótakaupa rann út síðasta haust, en hann var settur á á sínum tíma til að sporna við þungri greiðslubyrði eða gjaldþrotum sem blöstu við mörgum útgerðum. Staðan í dag er sú að margar útgerðir glíma við bráðavanda í rekstri vegna þessa og hafa einhverjar brugðið á það ráð að selja. Varla getur það verið ásættanleg afleiðing veiðigjaldanna að samþjöppunin í útgerðinni hafi stóraukist síðan þessi gjaldaflokkur var settur á, en staðreyndin er sú samt sem áður að litlum og meðalstórum útgerðum hefur fækkað og margir eru að hugsa sinn gang. Róðurinn er þungur og hafa aðilar komið með hugmyndir um hvort hægt sé að taka upp vaxtaafslátt á ný af lánum sem tekin hafa verið til kvótakaupa, a.m.k. þangað til ný og endurbætt reikniregla lítur dagsins ljós. Eins hefur Landssamband smábátaeigenda reiknað út að ofgreiðsla hjá smábátaútgerðum upp á 170 milljónir vegna fiskvinnsluþáttar fáist endurgreidd. Hugmyndin um þrepaskiptingu sem er hugsuð til handa þeim sem minnstan kvóta hafa er í umræðunni. Ég hef ekki enn hitt þann útgerðarmann sem ekki vill greiða auðlindagjald.

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst geta þess í tilefni af ummælum í framhaldi af fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í morgun að mér finnst þær umræður sem þar áttu sér stað alls ekki gefa tilefni til þeirrar dramatísku yfirlýsingar sem hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson var með hér áðan. Um starfið í nefndinni vil ég að öðru leyti segja að núna eiga sér stað samtöl innan nefndarinnar um með hvaða hætti hún eigi og geti nálgast þetta mál. Eins og fram hefur komið er hér mál sem hefur farið fyrir dómstóla og verið reifað þar og komist að ákveðinni niðurstöðu. Jafnframt liggur fyrir að ákveðnir vinklar á því eru þess eðlis að umboðsmaður Alþingis hefur áhuga á að skoða þá og þá þarf að skoða afmörkun starfs nefndarinnar út frá því. Og bara svo það komi fram hafa átt sér stað samtöl innan nefndarinnar og munu á næstu dögum eiga sér stað samtöl um það hvernig nefndin geti nálgast málið. Annars vegar hefur nefndin ekki það hlutverk að endurskoða það sem dómstólar hafa fjallað um eða hins vegar fara yfir á svið umboðsmanns Alþingis. Menn þurfa að hafa það í huga. Varðandi annað mál sem var reifað í þessari umræðu fyrr af hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson vil ég geta þess, vegna þess að ég er alveg örugglega einn af sökudólgunum í þessu máli, að ég gerði ítrekað og á ýmsum stigum athugasemdir við form skýrslubeiðni hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar og kom þeim athugasemdum á framfæri við forseta að ég átti satt að segja ekki von á að málið kæmi á dagskrá þingsins aftur fyrr en það væri búið að bregðast betur og frekar við þeim ágöllum sem ég taldi vera á málinu. Ég verð að játa að ég sá ekki dagskrá þingsins og þetta mál fyrr en örskömmu fyrir þingfund. 

Virðulegi forseti. Ég held að ég geti fullyrt að kynferðisafbrot gegn börnum séu viðbjóðslegustu glæpir sem framdir eru. Því koma fréttir af því þegar starfsmaður barnaverndaryfirvalda hefur verið kærður fyrir gróft kynferðisofbeldi gegn börnum í krafti starfa sinna eins og þruma úr heiðskíru lofti. Nú virðist sem starfsmaðurinn sem kærður hafi verið fyrir kynferðisbrot gegn börnum árið 2010 hafi fengið að starfa hjá barnaverndaryfirvöldum eftir það og að þegar sami aðili var kærður aftur í ágúst sl. fyrir kynferðisbrot hafi hann starfað áfram hjá barnaverndaryfirvöldum í um hálft ár. Lögreglustjóri höfuðborgarsvæðisins hefur harmað mistök lögreglu. Við getum öll gert mistök en í málum er varða börn og ofbeldi gegn þeim verða þau mistök því miður oft óafsakanleg. Svo virðist sem í báðum tilvikum hafi lögreglunni láðst að tilkynna Barnavernd Reykjavíkur að starfsmaður hjá henni hafi verið kærður fyrir svo alvarlegt brot og að kærurnar hafi ekki með neinu móti komið fram í ráðningarferli mannsins innan Barnaverndar. Ég ætla ekki að nýta liðinn um störf þingsins til að hnýta í starfslag og verkferla ríkisstofnana en ég vek athygli á þeim atriðum í þeim hörmulegu málum er snúa að þinginu. Því miður er þetta mál enn ein birtingarmynd þess að við sem samfélag tryggjum ekki að berskjölduðustu þegnar íslensks samfélags, börnin okkar, séu tryggðir og varðir fyrir kynferðisafbrotamönnum sem nýta sér ekki bara aldurs- og valdayfirburði heldur sækjast eftir því að vera innan um börn sem eru í veikri félagslegri stöðu. #höfumhátt-hreyfingin sl. sumar snerist akkúrat um það og #metoo-bylgjan líka. Þetta þarf að laga strax, ekki með neinum starfshópum heldur aðgerðum. Ef það er eitthvað sem þarf að laga í lagabókstafnum sem lýtur að því að útvíkka enn frekar heimildir til að opna sakaskrár þegar fólk er ráðið til starfa með börnum þarf að laga það. Ef það er eitthvað sem þarf að laga í að minnka álag á lögreglufólk með því að auka loks fjármuni til lögreglunnar skulum við gera það. Félags- og jafnréttismálaráðherra fer með yfirstjórn barnaverndarmála á Íslandi og ég kalla eftir því að hann stígi ákveðið niður fæti í samráði við barnaverndaryfirvöld til að tryggja að börn sem eru í umsjón barnaverndaryfirvalda séu ekki innan um kærða kynferðisbrotamenn. Dómsmálaráðherra er yfirmaður lögreglu í landinu. Ég kalla 

Herra forseti. Félag kvenna í atvinnulífinu hvetur konur til að klæðast svörtu í dag til stuðnings #metoo-byltingunni og ég sé að við höfum margar, og reyndar karlar líka, í þingsal tekið það til okkar. Við höfum fylgst með hópum kvenna sem hafa stigið fram og sagt frá sögum af áreitni og ofbeldi, nú síðast félagi kvenna af erlendum uppruna sem söfnuðu saman sögum. En það er einn hópur kvenna sem hefur hingað til ekki treyst sér til að gera sögur sínar opinberar og það eru fatlaðar konur. Þær búa líkt og konur af erlendum uppruna við margþætta mismunun og sumar eru hreinlega í þeirri stöðu að þurfa að reiða sig á þann sem beitir þær ofbeldi um aðstoð í daglegu lífi. Ég vil brýna stjórnvöld til að muna eftir fötluðum konum í vinnu sinni að breyttu samfélagi og í því sem við sem samfélag getum gert til að bregðast við #metoo-byltingunni. Mér finnst ekki síður mikilvægt að brýna okkur á Alþingi í störfum okkar til að styðja við fatlaðar konur. Lög sem eru samþykkt á Alþingi geta nefnilega haft áhrif á öryggi fatlaðra kvenna. Mig langar sérstaklega að nefna í því ljósi lög um félagsþjónustu sveitarfélaga sem eru nú til umfjöllunar í hv. velferðarnefnd. Sjáum til þess að fræ #metoo-byltingarinnar nái að spíra alls staðar í samfélaginu og nái til allra kvenna, líka til þeirra kvenna sem hingað til hafa ekki treyst sér til þess að stíga fram og segja sögu sína. 
            

Herra forseti. Flestir þeirra sem sitja í þessum sal hafa kannski gert sér grein fyrir að samkeppnisstaða íslenskra fyrirtækja er ekki eins og við hefðum viljað að hún væri. Hún hefur orðið lakari á undanförnum missirum. Við voru áminnt hressilega í gær þegar þær leiðu fréttir bárust að prentsmiðjan Oddi hefði sagt upp 86 starfsmönnum. Um er að ræða starfsemi gamalla og gróinna fyrirtækja, Kassagerðarinnar og Plastprents. Forráðamenn Odda skýra það m.a. með sterku gengi íslensku krónunnar og launahækkunum á Íslandi umfram það sem gerist í samkeppnislöndunum. Það er vert að hafa það í huga. En auðvitað spila fleiri þættir inn í samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja en launakostnaður. Það er t.d. það umhverfi sem íslensk fyrirtæki og í raun íslensk heimili búa við þegar kemur að vöxtum. Ég hef ítrekað haldið því fram að nauðsynlegt sé við endurskoðun laga um Seðlabanka Íslands að sett verði alveg sérstakt ákvæði um að peningastefnunefnd skuli taka mið af því við vaxtaákvarðanir að vaxtamunur milli Íslands og helstu samkeppnislanda sé ekki óeðlilega hár. Hann er óeðlilega hár núna og dregur úr samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja vegna þessa. Seðlabankinn er með beinum hætti að gera samkeppnishæfnina lakari. Og við megum ekki gleyma umhverfinu sem við búum 

Virðulegi forseti. Ég hef um nokkurt skeið farið falast eftir því að eiga hér sérstaka umræðu við hæstv. samgönguráðherra um frelsi á leigubílamarkaði. Mér bárust þær fréttir að hann vildi hvorki taka þá umræðu við mig í dag né á morgun, hann væri tilbúinn í umræðuna þegar skýrsla sem hann á von á um málið væri komin fram, sem ku vera væntanleg á næstunni. Skýrslan er örugglega hið fínasta plagg og ég get alveg hugsað mér að lesa hana. Það breytir því ekki að ég hafði haft hug á að fá hér umræðu á pólítískum vettvangi um pólitíska stefnu ríkisstjórnarinnar um valfrelsi neytenda á íslenskum leigubílamarkaði. Það getur vel verið að þessi viðbrögð hæstv. ráðherra séu vísbending um að þar gangi ríkisstjórnarflokkarnir ekki í takt. En hvað sem því veldur vona ég að hæstv. forseti sé mér sammála um að þessi viðbrögð hæstvirtra ráðherra séu ekki til eftirbreytni og að þeir fari ekki að temja sér að beita fyrir sig óskiluðum skýrslum eða öðrum gögnum þegar þingmenn óska eftir því að fá að eiga orðastað við þá á þingi samkvæmt þingsköpum.

Herra forseti. Mér fannst eins og áðan væri að koma vinsamleg tilmæli úr herbúðum Sjálfstæðismanna, frá þingflokksformanni Sjálfstæðisflokksins, um hvað stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mætti gera og hvað hún mætti ekki gera. Hvað umboðsmaður Alþingis mætti gera og hvað mætti ekki gera. Ég vona að ég hafi ekki skilið hann rétt, en það hefði allt eins mátt ráða þetta af orðum hv. þm. Birgis Ármannssonar. Það sem skiptir máli er að hæstv. dómsmálaráðherra í dag er að benda á ábyrgð þingsins. Ég er ósammála því að því leytinu til að þingið hefur ekki verið upplýst um alla þætti málsins eins og er núna að koma fram. Þess vegna er mikilvægt að þingið, og það er á ábyrgð þingsins, fái svigrúm og tækifæri til þess að fylgja eftir þessum málum í tengslum við dómsmálaráðherra og embættisfærslur hans sem hafa verið dæmdar ólögmætar í Hæstarétti og að hæstv. forseti veiti stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þann stuðning í því að sinna eftirlitsskyldu sinni í þessu stóra og mikilvæga máli sem þarf að upplýsast á forsendu þingsins, ekki á forsendum framkvæmdarvaldsins. 
            

Varðandi það sem hér var sagt um sérstakar umræður vill forseti taka fram að hann hefur þegar átt samstarf við forsætisráðherra um að beina þeim tilmælum til ráðherra að bregðast vel við óskum um slíkt. Fram að þessu hefur það gengið bærilega. Ég hygg að flestar vikur frá því að þing hóf hér störf hafi ein til þrjár sérstakar umræður verið í viku hverri. Enn sem komið er held ég því að við getum verið sæmilega sátt við uppskeruna í þeim efnum. Varðandi það sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir segir um stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er hún að sjálfsögðu algerlega sjálfstæð í sínum störfum og forseti hyggst síður en svo leggja stein í götu þess að hún vinni í þessu máli sem og öðrum eins og hún kýs gera og best getur.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessi orð og þessa brýningu hæstv. forseta að undirstrika sjálfstæði stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Það skiptir máli að þetta komi frá forseta þingsins sem er síður en svo áhrifalaus maður, miklu heldur hitt. Mér finnst líka vænt um að heyra frá hæstv. forseta að það eigi að liðka fyrir eins og hægt er að sérstakar umræður komi sem fyrst á dagskrá. Ég hefði kannski líka viljað fá viðhorf hæstv. forseta til þess hvort hann telji rétt að ráðherrar geti beðið með sérstakar umræður þar til skýrslur eru komnar fram. Þá erum við á rangri leið, þá erum við á villigötum, ég tel einmitt að þingið og þingmenn verði að hafa tækifæri að ræða við ráðherra um stefnumótun í ýmsum mikilvægum málum, frjálslyndismálum eins og frelsi á leigubílamarkaði eða hvað það er hverju sinni. Þess vegna tel ég mikilvægt að óháð öllum skýrslum hafi þingmenn svigrúm til að eiga orðastað við ráðherra, hvort sem er í sérstökum umræðum eða í öðru.

Forseti ætlar ekki inn í efnisumræður um einstök tilvik af þessu tagi en vill bara almennt segja að það þarf að ná samkomulagi og finna tíma sem hentar báðum aðilum þegar málshefjandi og ráðherra eiga orðaskipti í sérstökum umræðum. Þingið og þingfundaskrifstofa aðstoða við að koma slíkum samskiptum á og fram að þessu hefur það gengið vel.

Herra forseti. Frumvarp þetta er um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006. Breytingin er á þann veg að við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: „Ef heildarafli þorsks verður aukinn fyrir fiskveiðiárið 2018/2019, sbr. 1. mgr. 3. gr., skal ráðherra standa fyrir útboði á viðbótarkvótanum. Ráðherra skal með reglugerð setja nánari reglur um framkvæmd útboðsins.“ Þetta var 1. gr. 2. gr. er svona: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Það er afar mikilvægt, herra forseti, að þetta frumvarp fari fljótt og vel í gegnum þingið þannig að við getum farið eftir því við úthlutun afla fyrir fiskveiðiárið 2018/2019. Frumvarp sama efnis með litlum breytingum frá því sem nú er var flutt á 145. löggjafarþingi og líka á 146. löggjafarþingi. Sú lagabreyting sem hér er lögð til byggist á því að við úthlutun veiðileyfa sé æskilegast að lögmál markaðarins ráði við nýtingu fiskveiðiauðlindarinnar. Í útfærslu tilboðsleiðarinnar skal setja reglur sem taka tillit til byggðasjónarmiða, koma í veg fyrir samþjöppun og virða sérstöðu minni útgerða. Beinast liggur við að nota tilboð og tilboðsmarkaði þegar kvóta tiltekinnar fisktegundar er útdeilt eða viðbótartonnum samkvæmt tillögum Hafrannsóknastofnunar. Ólíklegt er að sátt náist um upphæð veiðigjalds fyrr en það verður ákvarðað á markaðslegum forsendum. Einn af kostum tilboðsleiðar er að leigugjald sem greitt er fyrir aflahlutdeildir sveiflast sjálfkrafa með arðsemi veiða og dregur úr líkum á pólitískum inngripum um ákvörðun leiguverðs. Þannig byggist upphæð leigugjalds ekki á matskenndum ákvörðunum og eigendur auðlindarinnar, fólkið í landinu, getur treyst því að ekki sé verið að hygla einum umfram annan. Útgerðin ákvarðar sjálf það gjald sem hún telur sér fært að greiða fyrir aðgang að auðlindinni með tilboðum á markaði og það kemur líka í veg fyrir brask með kvótann. Einnig styrkir tilboðsleiðin rekstrarumhverfi sjávarútvegsins til lengri tíma vegna þess að duttlungar stjórnmálamanna ráða ekki með ófyrirséðum breytingum frá einu kjörtímabili til annars. Svigrúm innan kerfisins verður meira með tilboðsmörkuðum og nýliðun möguleg sem veitir best reknu fyrirtækjunum aukin tækifæri hvort sem þau eru gömul eða ný. Í útfærslu tilboðsleiðar er auðvelt að taka tillit til byggðasjónarmiða, koma í veg fyrir samþjöppun og virða sérstöðu minni útgerða. Reynsla af tilboðsleið til úthlutunar auðlinda er víðtæk um allan heim og auðvelt væri að leita í smiðju nágrannaþjóða, svo sem til Færeyinga og Norðmanna, eftir góðum fyrirmyndum. Ef rétt er á málum haldið leiðréttir tilboðsleiðin óréttlætið sem felst í því að ávinningur af hagræðingu innan útgerðarinnar renni í vasa fárra en íbúar sjávarbyggða beri kostnaðinn. Fiskmarkaðir á Íslandi eru góðar fyrirmyndir þar sem markaðslausnir ráða. Þar kaupa fiskvinnslur án kvóta fisk daglega á tilboðsmarkaði. Þessi fyrirtæki hafa enga aðra rekstrartryggingu en þá að tilboðsmarkaðurinn verði starfandi á morgun. Aldrei er deilt um fiskverð á markaði enda hafa kaupandi og seljandi komið sér saman um verð. Allar fiskvinnslur landsins hafa jafnan aðgang að fiskmörkuðum. Nýliðun í fiskvinnslu er því miklu auðveldari en í útgerðinni. Fleiri góð dæmi má nefna. Loftslagsheimildir eru boðnar út og íslensk flugfélög, álver og fleiri verksmiðjur gera tilboð í loftslagsheimildir á evrópskum markaði og tekjurnar renna í ríkissjóð. Stuðst er við útboð til að velja á milli símafyrirtækja þegar úthluta þarf tíðnisviðum fyrir fjarskipti og þegar ríkið felur einkaaðilum verkefni í samgöngum eru gerð tilboð í sérleyfin. Þegar landsmenn kaupa sér þak yfir höfuðið eru gerð tilboð á markaði sem stýrt er af fasteignasölum. Það er því góð og víðtæk reynsla af tilboðsleiðinni í ýmsum myndum og hún á mjög vel við þegar úthluta á takmörkuðum gæðum, svo sem náttúruauðlindum. Nú geta þeir sem fá úthlutað kvóta stungið fullu veiðigjaldi í eigin vasa með því að selja og leigja kvóta til þriðja aðila. Sem dæmi má nefna að kvótalitlar útgerðir hafa þurft að greiða stærri útgerðum undanfarið um 170 kr. fyrir kílóið af þorski í veiðigjald á meðan ríkið innheimtir aðeins tæpar 23 kr. í veiðigjald samkvæmt upplýsingum frá Fiskistofu. Niðurstöður Hafrannsóknastofnunar úr stofnmælingu botnfiska á Íslandsmiðum árið 2017 og niðurstöður og tillögur um aflamark fyrir næsta fiskveiðiár eða fyrir yfirstandandi fiskveiðiár voru kynntar 13. júní sl. Þar segir m.a.: „Árgangar 2014 og 2015, sem koma í veiðina 2018 og 2019, eru við langtímameðaltal og því má búast við að viðmiðunarstofninn stækki nokkuð frá sem hann er nú.“ Niðurstöður stofnmælinga eru mikilvægur þáttur árlegrar úttektar Hafrannsóknastofnunar á ástandi nytjastofna við landið. Mælingarnar frá því í mars 2016 bentu til góðs ástands helstu botnfisktegunda og horfur eru á aukinni nýliðun í veiðistofnum þorsks og ýsu á næstu fiskveiðiárum. Staðan er þannig að á fiskveiðiárinu 2007/2008 var þorskkvótinn 130 þús. tonn. En fyrir fiskveiðiárið 2017/2018, tíu árum seinna, er þorskkvótinn 258 þús. tonn. Hann hefur tvöfaldast á tíu ára tímabili. Viðbótaraflakvótinn hefur verið tekinn og settur á silfurfat og réttur þeim sem fyrir eru á fleti. Það er þannig að áliti þeirrar sem hér stendur og samkvæmt stefnu Samfylkingarinnar að breyta þarf fiskveiðikerfinu í heild sinni, en það er hægt að taka þetta skref strax í rétta átt. Þorskkvótinn var aukinn á þar síðasta fiskveiðiári um 21 þús. tonn. á síðasta fiskveiðiári um 5 þús. tonn og á yfirstandandi fiskveiðiári um 14 þús. tonn. Þannig á þremur fiskveiðiárum hefur þorskkvótinn aukist um 40 þús. tonn. Mælingar Hafrannsóknastofnunar benda til að kvótinn verði enn aukinn á næstu fiskveiðiárum. Ef Hafrannsóknastofnun gerir tillögu um viðbótarþorskkvóta fyrir fiskveiðiárið 2018/2019 gerir lagabreytingin kleift að bjóða aukninguna út. Reglur um útboðið, sem taka tillit til byggðasjónarmiða, koma í veg fyrir samþjöppun og virða sérstöðu minni útgerða, verði settar með reglugerð. Með því fengist reynsla í framkvæmd útboða af þessu tagi ásamt markaðsverði aflaheimilda. Flutningsmenn frumvarpsins eru ásamt þeirri sem hér stendur allur þingflokkur Samfylkingarinnar og allur þingflokkur Pírata. Forseti. Þegar við höfum rætt þessar hugmyndir og mælt fyrir þeim hér á Alþingi og talað fyrir þeim úti í samfélaginu þá koma alls konar úrtöluraddir. Meðal þess sem talað er um er að ef kvótinn er skertur þá skerðist kvótinn og þess vegna sé réttlætanlegt að þegar viðbót komi þá fái þeir sem fyrir eru á fleti viðbótina. Ég er ekki sammála þessu. Þegar kvótakerfið var sett á og aflamark skert í kjölfarið urðu allir fyrir skerðingunni. Þeir sem voru komnir á fullt í útgerð fengu hlutfallslega skerðingu en þeir sem hugðust hefja útgerð hins vegar fengu 100% skerðingu því að þeim var haldið úti og utan við. Það voru ungir sjómenn og útgerðarmenn framtíðarinnar sem tóku á sig 100% skerðingu svo byggja mætti upp fiskstofnana. Þetta er mikilvægt að hafa í huga þegar talað er um réttindi í þessari grein. Fram að því hafði verið endurnýjun í greininni með nýjum útgerðarmönnum, en það breyttist allt með gjafakvótakerfinu. Þá urðu þeir í besta falli leiguliðar. Þessu verður að breyta. Útboð veiðiheimilda er skref í þá átt að jafna þennan leik. Það sem verið er að gera tillögu um í þessu frumvarpi er að taka það litla skref að viðbótin sé boðin út, viðbótin, það er ekki verið að taka neitt af neinum. Þeir sem telja að auðlindin sé komin í einkaeigu geta haft þá skoðun að einhverjir ákveðnir einstaklingar eða fjölskyldur eigi að fá þessa aukningu umfram aðra. Því mótmæli ég hins vegar og legg til að Alþingi verji hag almennings með því að bjóða út viðbótarkvótann í stað þess að færa hann þeim sem fyrir eru á fleti fyrir slikk. Önnur gagnrýni á hugmyndir um útboð á aflaheimildum er að menn segja að það verði meiri samþjöppun í greininni, þetta ýti undir samþjöppun. Kerfið sem við búum við hefur leitt til mikillar samþjöppunar, en við erum varin því samkvæmt lögum að samþjöppunin verði þannig að hún safnist mikið á eina hönd, ef svo má segja, því að það er ákvæði í núverandi lögum um hámark kvóta á hverja útgerð. Það þriðja sem er algengast að talað sé um þegar hugmyndin um útboð á aflakvóta er gagnrýnd er að þá komi bara útlendingar og bjóði í allt saman og sigli með aflann burt. Það er auðvelt að svara þeirri gagnrýni því að 4. gr. laga um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri setur hvers kyns aðkomu útlendinga að íslenskum sjávarútvegi miklar skorður. Herra forseti. Ég vona að þetta frumvarp fái greiða leið í gegnum atvinnuveganefnd því að það er mikilvægt að frumvarpið verði samþykkt þannig að hægt verði að bjóða út viðbótaraflakvóta sem er fyrirséð að verður nokkuð mikill á næstu fiskveiðiárum. Drögum nú í sandinn línu og hættum að gefa auðlindina frá okkur. Hér erum við fulltrúar kosnir á þing til þess að verja hag almennings. Við gerum það ekki með því að halda áfram að gefa frá okkur auðlindina fyrir slikk. Á meðan það er gert molna vegirnir undan okkur. Við kvörtum undan að heilbrigðiskerfið fái ekki næga fjármuni og það séu ekki til nægir fjármunir til þess að halda hér uppi góðri velferð og sterku og öflugu skólakerfi. Við erum rík þjóð, en það er samt þannig ef við horfum bara á sögu landa að í þeim ríkjum sem eru svona drifin áfram af auðlindum er líka hætta á mikilli spillingu. Þar er spillingarhættan mikil. Þar er hættan sú að til valda veljist fólk sem stendur vörð um nokkrar útgerðir, um nokkrar fjölskyldur í landinu og passi upp á þeirra hagsmuni á meðan almenningur líður skort í ýmsum myndum. Ég vil hvetja hv. þingmenn sem sitja hér í salnum að taka vel undir þetta frumvarp, greiða leið þess í gegnum þingið þannig að við getum boðið út a.m.k. viðbótarkvótann sem kemur í þorski á næsta fiskveiðiári og næstu fiskveiðiárum. Við erum nú þegar búin að færa tæplega 130 þús. tonn þeim sem fyrir eru á fleti síðustu tíu árin. Hættum því núna. Það er komið nóg.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að fara yfir þetta frumvarp. Þó svo að stjórnarandstaðan sé sammála um að ríkisstjórnin sé ekki á vetur setjandi er ýmislegt sem okkur greinir á um þegar kemur að einstökum málum. Ég hef mikinn fyrirvara á þessu máli. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmann út í er að í frumvarpinu stendur að ráðherra skuli með reglugerð setja nánari reglur um framkvæmd útboðsins. Hafa flutningsmenn einhverja hugmynd um hvernig framkvæmd útboðsins geti verið? Það stendur líka í frumvarpinu að í útfærslu tilboðsleiðar, það er reyndar talað bæði um útboð og tilboð í frumvarpinu, sé auðvelt að taka tillit til byggðasjónarmiða, koma í veg fyrir samþjöppun og virða sérstöðu minni útgerða. Það er hins vegar ekki gerð nein tilraun til að útskýra það nánar eða rökstyðja hvað er átt við með því. Því er eðlilegt að kalla eftir því hvernig þetta eigi að tryggja byggðasjónarmið eða taka tillit til þeirra, koma í veg fyrir samþjöppun og slíkt. Ég veit ekki betur en að í Færeyjum, sem vísað er til í frumvarpinu, hafi alla vega fyrsta útboðið gefið merki um mikla tilhneigingu til samþjöppunar. Við vitum líka að þeir sem eiga peninga eru sterkari, geta boðið. Það væri áhugavert að heyra frá flutningsmönnum frumvarpsins hvernig þeir hyggist tryggja að slíkt gerist ekki. Síðan er talað um Norðmenn sem góða fyrirmynd. Ég vil aðeins að fræðast um það. Hvað hafa Norðmenn verið að gera í þá veru?

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Við flutningsmenn þessa frumvarps útfærum ekki reglurnar heldur segjum að það þurfi að útfæra reglur fyrir útboðið innan ráðuneytisins áður en hafist er handa. Það er auðvitað algengt að svo sé gert. En við höfum haft samband við sérfræðinga um þetta, m.a. bandaríska sem sendu reyndar inn umsögn þegar við vorum að tala um makrílfrumvarpið á sínum tíma. Þá sendi bæði bandarískur sérfræðingur í útboðum og norskur sérfræðingur í útboðum sem aðstoðaði Færeyinga á sínum tíma, inn umsögn þar sem þeir fóru vel yfir að það er hægt að ná öllum þeim pólitísku markmiðum sem við viljum ná í gegnum reglur sem við setjum við útboðið. Við erum ekki sérfræðingar í útboðum, þingmennirnir sem standa að frumvarpinu. En við segjum að það eigi að útbúa reglur og taka tillit til þessara sjónarmiða. Já, það er rétt, þegar Færeyingar gerðu sína fyrstu tilraun með útboð varð niðurstaðan sú að það voru stór útgerðarfyrirtæki sem fengu kvótann. Hins vegar voru smærri og nýjar útgerðir sem buðu í. Þær voru þá alla vega með, fengu að vera með í leiknum þótt niðurstaðan hafi orðið þessi. Þegar við tökum viðbótaraflaheimildirnar og dreifum þeim á þá sem eiga kvóta fyrir fer líka mesti hlutinn til þeirra sem eru stærstir. Þannig er það. Við höfum stundað það hér að láta viðbótaraflakvótann að stærstum hluta til þeirra sem eru stærstir. Það er þó ekki meiri hætta en svo. Þegar ég tala um Norðmenn er ég að vísa til þess hvernig þeir fara t.d. með sína olíuauðlind. 

Hæstv. forseti. Ég er nú í fyrsta lagi ósammála þingmanni um að Íslendingar fari eitthvað illa með sínar auðlindir. Ég held að Íslendingar fari ekkert illa með sínar auðlindir. Ég er líka ósammála því sem kom fyrir í ræðu þingmannsins að það sé verið að gefa eitthvað. Þeir sem nýta auðlindina eiga ekki fiskinn í sjónum, þeir hafa hins vegar aðgang að honum. Ég vil að þetta komi skýrt fram. Það hlaut að vera að átt væri við eitthvað annað en fisk þegar kemur að Norðmönnum. Þetta er svolítið villandi í frumvarpinu, það mætti lesa þetta þannig eins og þeir séu að bjóða upp fiskveiðiheimildir sem ég man ekki til þess að þeir geri. Það er allt í lagi að leiðrétta mig sé það þannig. Það eru nokkur hundruð útgerðir á Íslandi, 600–700, ég man ekki alveg töluna, sem fá úthlutað kvóta. Honum er úthlutað réttilega í hlutfalli. Reynslan af þessari leið hins vegar þar sem ég þekki til, nú getur vel verið að eitthvað hafi gerst síðan þetta fór af stað í Færeyjum, er bara ekki góð. Þar buðu stærstu útgerðirnar í og fengu það sem boðið var út. Það er rétt að litlir aðilar sýndu áhuga á þessu en þeir fengu ekki neitt vegna þess að þeir gátu ekki 

Herra forseti. Varðandi reynsluna af útboði Færeyinga, þeim tilraunum sem þeir hafa gert, þá eru þeir að breyta kerfinu núna á þessu ári þannig að á heimamiðunum taka þeir núna allt saman undir á árinu 2018 og gera þar breytingar. Þó að þeim hafi ekki tekist að ganga eins langt og hugmyndin var í fyrstu er þarna útboð líka. Að því leyti hvaða aurar runnu í sjóð Færeyinga er ekki hægt að segja annað en að útboðið hafi tekist ákaflega vel. Það er einmitt á þeim forsendum sem haldið er áfram með útboðsleið í Færeyjum, vegna þess að hún gefur vel af sér og gefur góð viðmið um hvers virði auðlindin er. Þar standa ekki stjórnmálamenn og setja bara puttann upp í loftið og segja: 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir flutninginn á þessu frumvarpi og finnst margt athyglisvert í því. Ég lít á þetta frumvarp fyrst og fremst sem fyrsta skref eða tilraun til þess að mylja undan því kvótakerfi sem hefur verið við lýði síðustu þrjátíu og eitthvað ár og hugnast mér það illa, hef ég starfað lengi í þessari grein. Þegar kvótakerfið var sett á á sínum tíma breyttist mjög mikið landslagið hjá þeim sem voru í útgerð og á árunum þar á undan og áratugina hafði útgerð á Íslandi verið meira og minna í fanginu á hinu opinbera með tilheyrandi gengisfellingum og vandræðum. Við vorum ekki heldur með mælingar á stofnstærð þorsks eins og í dag og má segja að fiskveiðistjórnin sé sjálfbær að því leytinu að vísindamenn leggja til kvóta eftir stofnstærðarmat og eins er kvótakerfið sjálfbært vegna þess að það er samansett eins og það er. Að tala um að það hafi verið samþjöppun í greininni er rétt. En ég er með þá kenningu og stend fastur á henni að samþjöppunin í greininni sé að stærstum parti út af þessu neikvæða tali um hvað þetta sé vont kerfi. Ég er á þeirri skoðun að það sé pláss fyrir jafnt stóra sem litla í fiskveiðistjórnarkerfinu eins og það er í dag. Tala ég þar af reynslu sem lítill útgerðarmaður. En mig langar að spyrja þingmanninn einnar spurningar í sambandið við uppboðsleiðina: Hefur þingmaðurinn ekki áhyggjur af því að það 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Með því að bjóða út aflaheimildirnar fá allir að bjóða í. Núna er þetta lokað kerfi. Núna er þetta þannig að það eru bara þeir sem hafa fengið úthlutaðan kvóta sem geta boðið í kvóta. Og þeir gera það. Núna er kílóið af þorski, eða síðastliðið haust, að fara á 170 kr. á útboðsmarkaðnum sem ríkið sér ekki um. Það verð rennur ekki í vasa þjóðarinnar heldur til útgerðarmannanna sem hafa fengið úthlutaðan kvóta og eru með sinn útboðsmarkað og fá 170 kr. fyrir kíló af þorski á meðan veiðigjaldið er 22,98 kr. Þegar hv. þingmaður talar um að kerfið sé sjálfbært mótmæli ég því harðlega. Hver er skilgreiningin á sjálfbærni? Umhverfið þarf að vera í lagi og já, það er í lagi. Með því að setja kvótakerfið á stýrðum við veiðunum og við njótum ávinnings af því núna. Efnahagslega? Já, með framsalinu var t.d. komið á efnahagslegu hliðinni. En samfélagshliðin er ekki í lagi. Það er ekki í lagi á meðan samfélögin fá ekki að njóta fulls verðs fyrir auðlindina, meðan fólkið í landinu finnur ekki fyrir því að þarna sé með réttlæti verið að útdeila þessum gæðum. Þá er samfélagslegi þátturinn ekki í lagi. Þar með er kerfið ekki sjálfbært.

Hæstv. forseti. Ég er nú hreinlega ósammála þingmanninum í því að kerfið sé ósanngjarnt. Og talandi um úthlutun og það sem maður heyrir oft, gjafakvóta: Þegar kerfið var sett á á sínum tíma var það miðað við aflareynslu þáverandi útgerða. Þessar aflaheimildir hafa allar skipt um hendur síðan. Það er ekki verið að úthluta neinu í dag, menn hafa fjárfest í þessu. Það eru leiðir til að fara að gera út bara ef við sæjum það á jákvæðan og opinn hátt. Það er fullt af ungum mönnum sem vilja gera út og myndu fjárfesta í greininni ef það væri ekki svona mikil neikvæðni út í kvótakerfið. Mig langar að koma með eina spurningu í lokin. Auðlindagjaldið af fiskveiðum, það vilja allir taka þátt í því sem eru í 

Herra forseti. Jú, ég get alveg tekið undir það. Við þurfum auðlindastefnu. Við eigum ekki að gefa frá okkur auðlindir okkar fyrir slikk, segi ég, því auðvitað er veiðigjaldið lágt. Það sér hver maður ef horft er á leiguverðið sem kílóin ganga á á milli útgerða. Þá er veiðigjaldið sem gengur í ríkissjóð hlægilegt. Við höfum haft sama háttinn á með orkuna. Við höfum látið stórfyrirtæki þar fá orkuna fyrir slikk. Og við erum með ferðaþjónustu á skattafslætti. Ég er sammála því að það þurfi að taka auðlindastefnu okkar í gegn og hvernig við njótum gæðanna. En er ekki hv. þingmaður einmitt sammála mér í því að við eigum að taka viðbótarkvótann og bjóða hann út? Ef við erum alltaf að láta þá sem fyrir eru á fleti fá viðbótarkvótann erum við að gefa auðlindina 

Herra forseti. Mig langar að þakka hv. flutningsmanni máls, Oddnýju G. Harðardóttur, fyrir frumvarpið. Þetta er mjög skemmtileg nálgun á það hvernig við getum byrjað að leysa vandamál sem mjög margir landsmenn upplifa sem ósanngirni þegar kemur að því hverjir fá að nýta og hvað þeir þurfa að greiða fyrir sameiginlega auðlind landsmanna. Ég ætla að ræða það sem þingmaðurinn talaði um í andsvari. Þetta lærði ég þegar við vorum í samningaviðræðum fimm flokka fyrir rúmu ári síðan um það hvernig væri hægt að byrja það ferli að bjóða út kvóta sem flokkurinn okkar og Samfylkingar, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar vorum öll sammála um og Vinstri græn eru að hluta til sammála um, af því að þau eru tilbúin í stefnu sinni upp að 1/3 að boðið sé upp á markaði, og vorum við komin áleiðis með það. En þetta er nálgun sem ég hafði ekki heyrt. Hvað varðar þrjú atriði sjálfbærni er kerfið sett á vegna raunverulegrar þarfar. Það er ofveiði. Þá er sett takmörkun til að tryggja sjálfbærni fiskveiðiauðlindarinnar sjálfrar, sem er klárlega eitthvað sem var gert en hvernig það var gert og úthlutað vegna þriggja ára veiðireynslu er mjög gagnrýnivert. Síðan er það framsalið sem tryggir ákveðna efnahagslega skilvirkni í kerfinu, en ef við erum ekki með samfélagslega þáttinn, þann félagslega, er aldrei hægt að tryggja stöðugleika. Það segja fiskútgerðarmenn sjálfir, þeir vita ekki alveg hvernig kerfið lítur út. Pólitíkin gæti breytt því og því hafa menn kvartað yfir. Menn hafa kvartað yfir því að fá ekki þennan stöðugleika. Hvers vegna næst hann ekki? Stöðugleiki næst ekki ef mikill hluti landsmanna telur kerfið ósanngjarnt, þá ná menn ekki pólitískum stöðugleika um málið. Það verður alltaf bitbein. Þetta var ein leið til að byrja að fara í þá átt að úthluta kvóta á þann hátt að hæstbjóðandi borgi fyrir það. Varðandi það að sýna sanngirni þegar kemur að smábátum og byggðarlögum er það klárlega hægt í útboðinu, en 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Þegar við ræddum viðbótaraflaheimildirnar á síðasta þingi voru margir stjórnarliðar sem sögðu að við ættum ekki að gera neitt í málinu, og reyndar heyrðust þær raddir líka hjá stjórnarandstöðunni, á meðan nefnd væri að störfum til að reyna að taka utan um allt kerfið. Ég er ósammála því að ekki megi gera neitt á meðan nefnd er að störfum eða á meðan verið er að reyna að hugsa upp kerfisbreytingu. Það er náttúrlega ekkert verið að gera núna og það er ekki á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar. Við höfum verið með fleiri nefndir og það hefur ekki komið neitt út úr þeim. Ég vil segja: Drögum línu í sandinn. Við getum alveg talað um þá úthlutun á kvóta sem fyrir er og viðgengst og allt það og haldið áfram að vera með alls konar nefndir um það. En höldum ekki áfram að úthluta viðbótaraflanum eins og ekkert sé. Stoppum þar. Við erum ekki að taka neitt af neinum. Við erum aðeins að segja að hér sé viðbót sem við fáum vegna þess að við höfum passað upp á auðlindina og þorskurinn fjölgar sér meira en við sáum fyrir. Við bjóðum það út. Eins og ég sagði hefur aukningin verið 40 þús. tonn á síðustu þremur árum. Það munar um 40 þús. tonn. Ég ímynda mér að þau verði 20 þús. á næsta fiskveiðiári. Við eigum að gefa öllum tækifæri til að bjóða í það. Þá fáum við líka að sjá hvers virði auðlindin er. 

Herra forseti. Til að undirstrika það þá finnst mönnum kerfið ósanngjarnt og stöðugleika vanta, útgerðarmenn hafa jafnvel sagt að ekki sé nógu mikill stöðugleiki, nógu mikill fyrirsjáanleiki í kerfinu eins og það er. Meira að segja þegar makríllinn kom inn í lögsöguna og það átti að fara að úthluta honum á einhverjum forsendum vildi stjórnarmeirihlutinn fara út í það að sex ár þyrfti til að segja upp, fyrst yrði úthlutað til tíu ára eða eitthvað slíkt, alla vega eitt ár í senn, en alltaf þyrfti sex ár til þess að segja upp. Það væri hægt að gera þetta þannig að menn gengju að kvótanum vísum í jafnvel 15–20 ár ef það væri þannig að menn keyptu alltaf á ársgrundvelli eða leigðu örlítið af ríkinu og borguðu fyrir það ákveðið verð til miklu lengri tíma, sex ára eins og var sagt í þessu tilfelli eða lengri tíma. Þannig væri hægt að fá meiri fyrirsjáanleika og stöðugleika, sem er ekki til staðar í kerfinu núna. Sér hv. þingmaður ekki fyrir sér að í útboðsferli væri hægt að skapa slíkan stöðugleika, sem er ekki til staðar í kerfinu eins og það er í dag?

Herra forseti. Já, ég sé fyrir mér að þetta væri betra kerfi og deilurnar og að ósættið sem hefur verið í kringum kerfið myndi þagna, vegna þess að eigandi auðlindarinnar, sem er þjóðin, og þeir sem nýta sér hana voru búin að koma sér saman um verð. Það eru ekki stjórnmálamenn sem ákveða hvað kílóið á að kosta í veiðigjaldi. Það er spillingargildra, það er augljóst mál. Ég hef verið fyrsti flutningsmaður þingsályktunartillögu sem gengur út á það hvernig við eigum að skipta veiðigjaldinu og að stærsti hlutinn eigi að fara til sveitarfélaganna þannig að þau geti byggt upp atvinnutækifæri, búið sig undir að kvótinn gæti farið o.s.frv. Það held ég að muni 

Herra forseti. Nú er aftur verið að mæla fyrir þessu ágæta frumvarpi sem ég er meðflutningsmaður að. Ég var að vísu ekki meðflutningsmaður að því síðast en engu að síður studdi ég það þá og styð það enn þá vegna þess að þetta er mjög gott frumvarp. Stuðningurinn byggir að hluta til á stefnu Pírata. Í sjávarútvegsstefnu Pírata segir, með leyfi forseta: „Íslenska ríkið, fyrir hönd þjóðarinnar, á að bjóða aflaheimildir upp til leigu á opnum markaði og skal leigugjaldið renna í ríkissjóð. Skulu öll úrslit uppboða vera opinberar upplýsingar.“ Í þessu er verið að vísa í ákveðinn sannleik sem virðist hafa farið svolítið forgörðum í andsvörum hér áðan: Það að fólk hafi keypt nýtingarrétt á þessum auðlindum hefur ekkert með einhvern eignarrétt að gera. Það segir bókstaflega í 1. gr. fiskveiðistjórnarlaga að þetta sé ævarandi eign þjóðarinnar, þetta sé ekki eitthvað sem hægt sé raunverulega að kaupa. Ef einhver segði mér að ég mætti kaupa eitthvað, það væri einhver framsalsréttur en aftur á móti myndi ég ekki eiga viðkomandi hlut myndi ég ekki vera neitt afskaplega spenntur fyrir þeim viðskiptum, með fullri virðingu fyrir þeim sem hafa gert það. Kjarninn í þessari tillögu er svolítið margþættur. Í fyrsta lagi er þetta hófsöm tillaga. Það er eingöngu verið að tala um að taka inn í uppboðskerfi þær viðbætur sem koma við núverandi heimildir. Eins og kom fram í góðri framsögu hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur eru þetta um 40 þús. tonn af þorskkvóta sem hafa bæst við núna á síðustu árum. Lauslega reiknað telst mér til að þetta sé söluverðmæti upp á 9,5 milljarða, plús/mínus einhver hundruð milljóna. Hluti ríkisins hefur þá væntanlega verið í kringum 80 millj. kr. miðað við þessa krónutölu, 21 kr. á kíló. Þetta er náttúrlega á ársvísu. Þessi mikla aukning hefur skilað sér töluvert mikið til þeirra sem hafa fengið úthlutað á forsendum kerfisins eins og það er. Þessi hófsama tillaga um að reyna að skoða aðrar leiðir gengur bara fyrst og fremst út á sanngirni. Þetta skapar nefnilega öllum jafna stöðu. Þetta skapar öllum þá stöðu að geta farið að bjóða í. Mér finnst alltaf frekar undarlegt að frumvarp af þessu tagi kemur frá félagshyggjuflokkum og helstu andstæðingar þess eru svokallaðir markaðshyggjuflokkar, markaðshyggjumennirnir sjálfir vilja ekki fara leið markaðarins og treysta því að eðlileg viðskipti muni leiða af sér eðlilega niðurstöðu. Mótbyrinn gengur einmitt svolítið mikið út á að talað er um mikinn skort á þekkingu, fólk veit ekki hvernig þetta muni ganga fyrir sig. Uppboðskerfi er fólki einhvern veginn hulin ráðgáta þrátt fyrir að þau hafi verið nýtt í þúsundir ára eða svo gott sem. Útfærsluatriðin hér skipta auðvitað miklu máli. Enginn sem ég hef heyrt tala fyrir þessu er að tala um að það eigi bara að bjóða hæstbjóðanda að hirða allan pottinn. Það stuðlar auðvitað ekki að sanngirni eða jöfnu aðgengi. Við verðum að horfa til þess að það eru til bókstaflega tugir mismunandi tegunda uppboðskerfa sem eru vel þekktar, hvort sem eru bresk uppboð, hollensk uppboð, uppboð þar sem verðið er markað af meðaltali boða o.s.frv. Í ofanálag eru til þúsundir útfærsluaðferða á hverri og einni einustu tegund. Þetta skýrist af því að fólk hefur verið að pæla í því hvernig uppboð geti gengið fyrir sig í ansi langan tíma. Auðvitað þurfum við kannski smá tíma til að byggja upp þekkingu áður en við dembum öllu kerfinu yfir í þetta form en þessi tillaga skapar einmitt svigrúm til þess að við getum byggt upp þessa reynslu, fundið út hvaða aðferð er heppilegust, hvaða leið við getum notað til þess að allir hafi sanngjarnan og réttlátan aðgang að þessu. Jú, byggjum upp þessa reynslu. Þetta er alveg borðleggjandi. Byggjum hana upp einmitt með því markmiði að stuðla að sátt. Því sáttin sem oft er talað um að vanti í sjávarútveginum er ekki til í dag. Hún hefur mér vitandi aldrei verið til. Hún verður aldrei til meðan það er bara haldið áfram að gera það sama. Ósættið kemur ekki til vegna þess að einhverjir séu óhressir með að það skuli vera misskipting í kerfinu núna, það kemur til vegna þess að það er gulltryggt að misskiptingin mun halda áfram út í hið óendanlega. Með því að fara út í svona markaðsleið eins og margir flokkar hafa talað fyrir er verið að skapa möguleikann á því að búa til einhvers konar raunverulega sátt til framtíðar. Mér verður hugsað til ákveðins dæmis í viðskiptasögu heimsins þegar millilandaflug yfir Atlantshafið var fyrst að aukast. Í Bandaríkjunum á þeim tíma voru ansi mörg flugfélög, tvö voru áberandi stærst, sem höfðu öll áhuga á að fara í millilandaflug yfir Atlantshafið. Þau stærstu voru Pan Am og TWA sem vildu sinna þessum markaði. Þá kemur Bandaríkjaþing og segir: Nei, flug yfir Atlantshafið er þess eðlis að eingöngu eitt flugfélag getur sinnt því. Það flugfélag verður að sjálfsögðu að vera það stærsta á markaði. Það voru búnar til reglur sem takmörkuðu heimild allra annarra flugfélaga til að taka þátt í þessum flutningum. Þetta var í rauninni það sem gerði útslagið fyrir TWA og gerði það að lokum gjaldþrota ásamt ansi mörgum öðrum flugfélögum á þeim tíma. Augljóslega, ef maður kafar ofan í þetta, var þessi ákvörðun ekki tekin algerlega af handahófi. Hún kemur til vegna þess að hagsmunaaðilarnir sem voru stærstir hjá Pan Am vildu að reglurnar væru svona til þess að þeir fengju að stýra markaðnum alveg eins og þeim hentaði. Umræðan er svolítið á þennan veg á Íslandi og hefur verið mjög lengi. Það er verið að búa til og það er til á Íslandi regluverk í kringum fiskveiðistjórn sem stuðlar að því að það verði samþjöppun á markaðnum. Þessi samþjöppun er að ná einhvers konar jafnvægi eða gæti hugsanlega verið að gera það þangað til eitthvað breytist. En er þetta endilega jafnvægi sem er réttlátast fyrir samfélagið? Það eru mörg mjög góð, mjög burðug fyrirtæki sem sinna sjávarútveginum á Íslandi alveg afskaplega vel. Við þekkjum þessi fyrirtæki. Þau standa sig gríðarlega vel. En það er samt tilfellið að það eru fyrirtæki sem gætu gert stærri hluti og keppt við stærstu fyrirtækin í greininni ef aðstæður væru með eðlilegu móti. Að fara yfir í uppboðskerfi er leiðin að því að búa til jafnan leikvöll þar sem allir geta raunverulega keppt á markaðnum og skapað sem mest verðmæti fyrir Ísland. Það er bara þannig. Frjálsir markaðir vinna að lokum. Þeir eru betri en handstýrðir markaðir sem er stjórnað eftir pólitískum geðþótta. Að lokum langar mig til að gera greinarmun á einu mikilvægu atriði sem mér finnst mjög oft fara í ákveðna flækju þegar við ræðum þessa hluti á Alþingi og úti í samfélaginu. Það er sjálfbærni. Við verðum að gera greinarmun á stýringu á auðlindum, þ.e. stýringu á aðgengi að þeim auðlindum sem eru til, sem við gerum með því að Hafrannsóknastofnun gefur út tillögur og þær eru byggðar á vísindalegum rannsóknum. Það kerfi er ótrúlega gott. Hins vegar er það stýring á því hverjir njóta góðs af auðlindunum, sem er allt annar vinkill. Ég hef ekki í svipinn nein dæmi um að fólk hafi verið að mótmæla því hvernig við stýrum auðlindunum, en það er ekki sátt á Íslandi um það hvernig við stýrum aðgengi að auðlindunum, þ.e. hverjir njóti góðs af þeim. Með því að taka þetta litla skref, taka upp uppboðskerfi á þessu litla umframmagni sem bætist við á hverju ári, nota tækifærið til þess að búa til sanngjarnara kerfi, byggja upp þekkingu og reynslu, læra hvernig við eigum að gera þetta, förum við rétta leið í að mynda líka sátt um hverjir geta nýtt auðlindina.

Virðulegi forseti. Ég ætla svo sem ekki að lengja þessa umræðu sérstaklega, ætlaði bara að ítreka það sem ég sagði í andsvari við hv. þingmann, fyrsta flutningsmann þessa máls, að hér er í rauninni verið að slá fram ákveðnum fullyrðingum. Það er verið að leggja til ákveðnar tilraunir án þess að þær séu að mínu viti á nokkurn hátt rökstuddar eða gefnar leiðbeiningar um útfærslu, hvað þá reynt að koma með einhvern haldbæran rökstuðning fyrir að þetta sé betra en það sem við höfum í dag. Það eru jú settir fram einhverjir frasar sem við heyrum oft varðandi stórar útgerðir og eitthvað svona dótarí. En það sem mestu skiptir, finnst mér, er að ekki er reynt einu sinni að færa rök fyrir því að þessi leið hafi einhver jákvæð áhrif á byggðir landsins. Fram kemur í frumvarpinu, fyrirgefið, í máli hv. flutningsmanns, að það eru líklega eingöngu Færeyingar sem hafa farið af stað með uppboðskerfi í fiskveiðum eða auðlind sem þessari. Hér er vísað í Norðmenn, það er um olíuna. Ég velti hreinlega fyrir mér hvort til séu einhverjir litlir olíukóngar í Noregi. Ég bara þekki það ekki. Er það ekki allt annað umhverfi og allt annar heimur sem þar er í gangi? Mér finnst, eins og ég hef sagt áður og sagði m.a. meðan ég var ráðherra sjávarútvegsmála, að ef menn ætla sér að fara þá leið sem Færeyingar eru að fara eða gæla við þá hugmynd eiga menn í það minnsta að sýna ábyrgð og bíða og sjá hvernig tekst til hjá þeim. Auðlindin er ekkert að fara frá okkur, kerfið virkar eins og það er í dag. Menn geta haft skoðun á því hvort það sé réttlátt og allt það en það virkar ágætlega. Mér finnst býsna mikil ábyrgð falin í því að fara af stað og ætla að taka upp eitthvað sem ekki er komin nein reynsla á í raun, menn ekki búnir að sjá þær dýfur og hæðir sem geta komið í þetta hjá okkar ágætu nágrönnum í Færeyjum. Kerfið í dag er ekki gallalaust. Við þekkjum það. Það er hins vegar ágætt að mörgu leyti. Það hefur skapað ákveðinn stöðugleika í greininni. Helsti óstöðugleikinn er kominn til vegna okkar stjórnmálamanna. Það gengur ágætlega í greininni, misvel eins og gengur. Það hefur orðið samþjöppun og hún er ekki endilega til góðs. En ég held að frumvarp sem þetta myndi flýta og auka samþjöppun. Við vitum alveg, alla vega við sem tölum við fólkið úti á akrinum - svolítið skrýtið að segja fólkið úti á akrinum þegar við erum að tala um sjávarútveg - en fólkið sem er að sýsla í þessari atvinnugrein hefur áhyggjur. Menn sem eru með litlar og meðalstórar útgerðir eru að velta fyrir sér að hætta, selja, vegna þess að óstöðugleikinn í pólitíska umhverfinu er svo mikill. Virðulegi forseti. Ég reikna með að frumvarpið fái góða meðferð í atvinnuveganefnd og komi svo aftur til umræðu í þinginu. Ég hlakka bara til að fylgjast með hvernig það mun þróast.

Herra forseti. Hv. þingmaður gagnrýnir að í frumvarpinu séu ekki birtar útboðsreglur og útskýringar á því nákvæmlega að hve miklum hluta bjóða ætti út byggðatengdan kvóta. Hægt er að ná öllum pólitískum markmiðum með reglum fyrir útboð, alveg eins og við setjum reglur fyrir alls konar útboð. Þannig er það. Við bjóðum út leitarheimildir fyrir olíu til dæmis. Við setjum niður reglur fyrir útboð. En þó að við sem berum uppi þetta frumvarp höfum ekki útlistað nákvæmlega hvernig við ætlum að setja niður reglur fyrir útboðið þá finnst mér óhætt fyrir hv. þingmann að samþykkja frumvarpið. Við vitum ekki hversu mörg þúsund tonn verða sett til viðbótar á næsta fiskveiðiári. En samkvæmt öllum mælingum má gera ráð fyrir að þau verði nokkur þúsund og kannski 20 þúsund eða meira. Þegar við vitum það setjumst við niður og setjum okkur reglur fyrir útboðið. Ég get sagt að ég er spennt fyrir því að sjá hvernig útboðið fer ef Færeyingar bjóða út þorskkvótann á Íslandsmiðum. Það væri gott viðmið fyrir okkur hér á landi til að átta okkur á hvers virði í raun auðlindin er. Hvað eru Færeyingar, útgerðarmenn í Færeyjum, tilbúnir til að bjóða í þorskkvóta á Íslandsmiðum? Það verður fróðlegt fyrir okkur. Auðvitað munum við líta til Færeyinga til þess að 

Hæstv. forseti. Ef kerfi Færeyinga er svona magnað hefði vitanlega verið leikur einn fyrir flutningsmenn frumvarpsins að leggja það hreinlega til. En þar sem ekki er komin reynsla á það, við vitum ekkert hvernig það gengur, hafa flutningsmenn frumvarpsins væntanlega ekki treyst sér til að leggja til leið Færeyinga. Þess vegna segi ég enn og aftur að frumvarp þetta er algerlega ótímabært. Það er ótímabært að fara að gera einhverjar tilraunir á Íslandi með eitthvað sem er verið að gera tilraunir með annars staðar. Sjáum hvernig það gengur, hvernig til tekst. Ef þetta er stórkostlegt, ef þetta skilar meiri dreifingu á aflaheimildum, tryggir byggðirnar í Færeyjum eða að ríkið fái afgjald fyrir afnot af auðlindinni, ef þetta tryggir alla þessa stóru hagsmuni sem um ræðir, þá skoðum við það bara, að sjálfsögðu. En það er engin reynsla af þessu. Við eigum ekki að fara í sömu tilraunaverkefni og aðrir, finnst mér. Mér finnst þetta annaðhvort eitthvert vinsældafrumvarp eða ekki hugsað til enda. En ég vil líka segja að það sem er eiginlega verst fyrir atvinnugreinina í dag er að við erum alltaf í endalausri umræðu um þetta kerfi og að þeir sem í því eru séu svona og svona, menn séu að græða og græða. Þetta er mjög lýjandi fyrir þá sem starfa í greininni, hvort sem það eru einn eða tveir karlar með trillu eða stórt fyrirtæki með tugi manna í vinnu. Stærðin þarna skiptir engu máli. Það er vont fyrir alla sem eru í einhverri atvinnugrein að búa við óvissu, upphrópanir og slíkt. Þess vegna skapar samþykktin flótta í greininni. Meðal annars, ekki bara, en meðal annars. Það þarf nefnilega að gefa mönnum svolítinn frið þannig að við getum haldið áfram að sjá það sem við höfum reyndar séð undanfarin eitt, tvö, þrjú, fjögur ár, fjárfestingar og gríðarlega nýsköpun. Ég hugsa að það sé engin atvinnugrein á Íslandi, ég ætla að leyfa mér að fullyrða það, það þarf þá bara að reka það ofan í mig, sem leggur jafn mikið til nýsköpunar og sjávarútvegurinn. Hafi ég rangt fyrir mér þá komið þið með það.

Herra forseti. Hugmyndin með útboði á aflaheimildum er að reyna að skapa einhverja sátt í kringum kerfið. Það er ekki sátt um kerfið eins og það er. Það verður ekki á meðan við höldum áfram á þessari braut. Nú ætlar ríkisstjórnin, sem nýtekin er við, að lækka veiðigjöldin enn. Hún hefur boðað það. Við sem flytjum þetta frumvarp segjum: Hættum að gefa kvótann. Við skulum ekki vera að taka af það sem fyrir er en drögum bara línu hér í sandinn og finnum markaðsverð fyrir viðbótarkvótann. Hvað er hættulegt við það? Af hverju vill hv. þingmaður enn þá fá tíma til þess að dreifa verðmætum fólksins í landinu fyrir slikk á þá sem fyrir eru í greininni? Hvað er það? Hvaða hagsmuni er hv. þingmaður að verja þegar hann mælir fyrir því? Við sem flytjum þetta frumvarp erum ekki að tala um að skera upp allt kerfið. Þess vegna erum við ekki að leggja til leið Færeyinga heldur. Við erum aðeins að tala um að hætta að gefa frá okkur viðbótarkvóta fyrir slikk. Og standa vörð um hagsmuni almennings en ekki útgerðarinnar í landinu hvað þessi tonn varðar.

Virðulegi forseti. Það er einmitt þessi orðræða sem er vandinn, sem er að gera sjávarútveginum grikk. Að dreifa eða gefa verðmæti almennings fyrir slikk? Það er vitanlega ekki boðlegt, herra forseti, að þingmenn tali með þeim hætti. Við erum að tala um eina helstu atvinnugrein þjóðarinnar sem leggur tugi milljarða til nýsköpunar, í skattgreiðslur, til okkar, í velferðarkerfið. Svo koma menn hingað og tala, eins og hv. þingmaður, eins og það komi ekkert frá sjávarútveginum.  Ástæðan fyrir því að Íslendingar eru einna fremstir í sjávarútvegi í dag er að atvinnugreinin hefur unnið með frumkvöðlunum í þessu. Það er vegna þess að hún hefur getað gert það. Ef við ætlum sífellt að fara að höggva í og gera mönnum erfitt um vik er ekki gott. Það hefði verið leikur einn fyrir flutningsmenn frumvarpsins að leggja til færeysku leiðina varðandi þessa viðbót. Ég ætla ekki að spyrja þingmann, hún getur ekki komið upp í andsvar, en ég velti fyrir mér af hverju það er ekki gert. Hins vegar er bara lagt fram frumvarp sem er einhvers konar yfirlýsing, líklega, af hálfu flutningsmanna um að þetta sé svo og svo sniðugt án þess að rökstyðja það með nokkrum einasta hætti. Það eru bara einhverjar fyrirsagnir, slegið er upp einhverjum fyrirsögnum í meginmáli frumvarpsins án þess að reyna einu sinni að koma með einhverja alvörutilvísun. Íslenskur sjávarútvegur er ekki algerlega fullkominn. En hann er frábær atvinnugrein. Í honum vinna þúsundir manna sem skila okkur þingmönnum og allri þjóðinni gríðarlega miklum verðmætum.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingar á lögum um stjórn fiskveiða, með síðari breytingum. Ég held að þarft sé að ræða þá tillögu af því slík tillaga er til að mynda ekki rædd innan þverpólitískrar nefndar sem skipuð var á síðasta ári með von í brjósti að við mundum ná nauðsynlegri sátt um þann þátt er varðar greiðslu fyrir aðganginn að takmarkaðri auðlind sem er tvímælalaust í eigu þjóðarinnar. Þegar við skoðum sögu og uppbyggingu íslenska fiskveiðistjórnarkerfisins hefur gengið á ýmsu. Menn kenna oft stjórnmálamönnum um ákvarðanir er tengjast fiskveiðistjórnarkerfinu, um það hvernig yfirbragðið er í umræðu um fiskveiðistjórnarkerfið. En ég vil þakka öllum flokkum, alveg þvert yfir línuna frá hægri til vinstri eða hvernig sem menn vilja orða það, fyrir að hafa tekið hér mikilvægar ákvarðanir og erfiðar pólitískar ákvarðanir, erfiðar ákvarðanir fyrir til að mynda þingmenn Vestfjarðakjördæmis á sínum tíma. Það var erfitt fyrir þá að fara heim í kjördæmið og segja: Það er búið að koma hér á kvótakerfi. Árið 1984 var sú erfiða ákvörðun tekin eftir nokkuð langan aðdraganda, ofveiðar og fleira. Menn horfðu líka í tölur þar sem við blasti að það þurfti að gera eitthvað. Þá axlaði pólitíkin ábyrgð í samvinnu við hagsmunaaðila. Aftur var tekin ákvörðun í kringum 1990 um frjálsa framsalið, enn þá umdeilt að margra mati. Ég tel að það hafi verið rétt skref því að það ýtti undir hagkvæmni, verðmætasköpun og frekari framleiðni innan greinarinnar. Það er enn þá umdeilt, en þá ákvörðun tók vinstri stjórn á meðan hægri stjórn tók hina mikilvægu ákvörðunina, ef hægt er að orða það þannig. Allt litrófið í stjórnmálunum hefur komið að því að byggja upp sjávarútveginn eins og hann er í dag. Það er ekki þar með sagt að flokkarnir hafi hætt að gagnrýna. Menn koma hér með tillögur til þess að reyna að ná því sem ég tel mikilvægast, af því að ég vil undirstrika að í heildina tel ég íslenskan sjávarútveg vera vel upp byggðan. Auðvitað er hægt að gagnrýna hvernig hann hefur þróast. Ekki er alltaf tekið tillit til 2. málsliðar 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna um að ákvarðanir í tengslum við kerfið þurfi að taka tillit til byggðar og atvinnu á viðkomandi sviðum. Það er hægt að gagnrýna. En það hefur líka leitt til nauðsynlegrar hagræðingar sem við þurftum á að halda því að þá var sjávarútvegurinn meira og minna á hausnum, stór fyrirtæki sem smá, og rekstrarhagkvæmni var lítil. Við vorum að þróa okkur inn í það kerfi sem er að mínu mati að mörgu leyti til fyrirmyndar. Við sjáum nú fram á einn sterkasta þorskstofn síðustu 40 árum, hann hefur ekki verið sterkari í 40 ár, vegna þess að við tökum skynsamlegar ákvarðanir í tengslum við vísindalega ráðgjöf og hagkvæmni í veiðum og vinnslu. Ég get líka dregið fram að einn þátturinn sem er mjög jákvæður í tengslum við uppbyggingu sjávarútvegsins og fiskveiðistjórnarkerfisins er ábyrgðarhlutinn að byggja upp meiri umhverfisvernd. Við sjáum vistsporið í hafinu í íslenskri lögsögu alltaf verða betra og betra með hverju árinu sem líður. Það er verulegur munur núna á vistsporinu í sjónum í dag og t.d. árið 2002. Það er því mjög margt jákvætt sem kemur út úr þessu. Við sjáum vissulega störfum fækka í veiðum og vinnslu, en á öðrum stöðum, í virðiskeðju sjávarútvegsins í heild er störfum í rauninni að fjölga. Við sjáum nýsköpunar- og sprotafyrirtæki spretta fram, ýmis markaðsfyrirtæki í tengslum við sjávarútveginn o.s.frv. Það má kannski segja að sjávarútvegurinn sé sú grein sem tekur merkjanleg skref í fjórðu iðnbyltingunni sem margir tala um. Við förum í fiskvinnslufyrirtæki, frystihúsin á landsbyggðinni, m.a. hjá ÚA fyrir norðan þar sem verið er að taka í gagnið merkilega róbóta sem taka við af mannstýrðum lyfturum, fólki að stilla upp í gáma, hillur, raða niður o.s.frv. Það eru góðu hliðarnar og nokkuð sem við getum dregið fram fyrir hönd íslensks sjávarútvegs, fyrir utan það að þar sem ég hef komið fram á erlendri grundu sem ráðherra, bæði mennta- og vísindamála en líka sem sjávarútvegsráðherra, þá er ég iðulega spurð um hvernig við förum að þessu. Við höfum margt að segja og margt fram að færa, við Íslendingar, þó að sagan til dagsins í dag hafi ekki verið átakalaus og mörkuð ákveðnum erfiðum skrefum. Ég er ánægð með þau ferli og þau skref sem við höfum tekið í íslenskum sjávarútvegi. En eftir stendur það sem þetta frumvarp minnir okkur á, að við eigum eftir að ná sátt um sanngjarnt, réttlátt gjald fyrir aðganginn að takmarkaðri auðlind landsmanna, að sýnt sé í verki að 1. málsgrein 1. gr. fiskveiðistjórnarlaganna hafi einhverja þýðingu fyrir alla flokka. Ég sá merki þess, og var þess vegna stundum kölluð Pollýanna á síðasta ári, að allir flokkar áttuðu sig á þeirri ábyrgð þegar þeir voru kallaðir til skrafs og ráðagerða á síðasta ári til þess að fjalla um hvernig við ætluðum að ná þessari sátt, þeim þætti sem á eftir að taka pólitíska ákvörðun um. Það gagnrýndu ýmsir, m.a. Sjálfstæðisflokkurinn að hann fengi ekki langflestu fulltrúana af því að hann væri nú stærstur og mestur. Ég horfði á það þannig að það væri mikilvægt, hversu stórir eða smáir sem flokkarnir væru, að allir hefðu bara eina rödd við borðið og myndu koma sér saman um ákveðna niðurstöðu. Þetta var að þróast. Það lá ljóst fyrir að allir flokkar, nema reyndar einn, Sjálfstæðisflokkurinn, komust að þeirri niðurstöðu að það væri þess virði að skoða tímabundna samninga. Hvað þýðir það að vilja skoða tímabundna samninga? Það þýðir, og er grundvallarafstaða, að viðurkennt er að auðlindin í hafinu í kringum Ísland sé sameign íslensku þjóðarinnar. Með því að viðurkenna tímabundna samninga var dregið fram að þjóðin á auðlindina í hafinu. Þess vegna þarf að semja um það með þessum hætti. En því miður náði nefndin ekki að klára. Þá stöndum við frammi fyrir því: Hvað ætlum við að gera? Þess vegna segi ég: Þó að ég sé ekki sammála þessu frumvarpi í öllu er það liður í því að halda áfram með þessa umræðu af því að við í stjórnmálum megum ekki gefast upp. Ég er stundum pínulítið þreytt að heyra mína góðu vini í sjávarútveginum segja: Heyrðu, það er bara pólitíkin sem á sök á því að talað er illa um sjávarútveginn. - Alls ekki. Eins og ég benti á í upphafi eru það einmitt stjórnmálin sem hafa tekið skynsamlegar ákvarðanir sem stutt hafa við sjávarútveginn, stutt við það sem við erum að gera í þessari góðu atvinnugrein. En pólitíkin verður þá að halda áfram og klára verkið. Verkið er ekki fullklárað. Ég hef saknað þess að öflug hagsmunasamtök útgerðarmanna fari ekki inn á þá braut og segi: Gott og vel, nú skulum við setjast niður. Það er ótvírætt að fara ekki í neinn orðhengilshátt sem við upplifðum svo oft varðandi skilgreininguna á eignarrétti, hver væri nákvæmlega skilgreindur eignarréttur þjóðarinnar og hver ekki. Er það óbeinn eignarréttur eða beinn o.s.frv.? Það liggur alveg ljóst fyrir hvernig það er í mínum huga, og ég er líka lögfræðimenntuð, eftir að hafa fylgst með því hvernig að þessu er búið og hvernig þetta snýr. Í þeirri stjórnarskrárvinnu sem við erum að fara í núna þurfum við að fara strax í það verk að klára auðlindaákvæðið í stjórnarskrá. Það er lykilatriði, líka til þess að ná að fullgera myndina varðandi sjávarútveginn. En ég sakna þess að útgerðarmenn - af því að 90% af þeim mönnum og konum sem eru í tengslum við sjávarútveg gera sér algjörlega grein fyrir því að það gengur ekki til lengdar að halda áfram þessari vinnu nema að vera í sátt við þjóðina. Við höfum öll fyllstu ástæðu til þess að vera stolt af íslenskum sjávarútvegi. Íslenskur almenningur, pólitíkin og líka þeir sem starfa innan greinarinnar. Þess vegna auglýsi ég eftir þeim framsýnu forustumönnum, sem við höfum iðulega haft í greininni, til þess að stíga fram og segja: Komið, elsku vinir, klárum þetta. Þrýstið á hæstv. ríkisstjórn að fara ekki bara í þá vinnu núna þegar þarf að fara að endurskoða veiðigjöldin, að nálgast endurskoðun veiðigjalda. Það er bara eitt sem kemur frá ríkisstjórninni, það er lækkun veiðigjalda. Ókei, tökum þá þá umræðu. En það er bara nálgun ríkisstjórnarinnar. Með nálgun hennar er ekki reynt að reyna að ná sátt í málinu, að ná sáttinni til lengri tíma, að undirstrika að þjóðin í landinu á fiskinn í sjónum. Ég auglýsi eftir því að ríkisstjórnin geri eitthvað almennilegt í þessum málum, haldi áfram að gefa það út að hún hafi metnað til þess að ná sátt um aðganginn að auðlindinni. En sumir segja að það sé bara best að gera ekki neitt. Þess vegna sé ríkisstjórnin skipuð eins og hún er í dag. Ég vil ekki hafa það þannig. Þess vegna segi ég: Við þurfum að halda áfram, við þurfum að ræða markaðslausnir í sjávarútvegi. Ég og við í Viðreisn höfum verið fylgjandi því að ræða markaðslausnir, að hluta til uppboð, til þess að reyna að finna hið raunverulega verð fyrir kílóið. Hvað er markaðurinn tilbúinn að borga? Ég óttast ekki að fjársterkir aðilar komi og kaupi upp markaðinn. Þeir kvarta nú þegar undan fyrirkomulaginu eins og það er. Af hverju ættu þeir að fara þá inn á uppboðið og sprengja alla skala? Ég er þannig og hef alltaf verið þannig að ég treysti markaðnum, ég treysti fyrirtækjunum hvort sem þau eru stór eða smá að borga rétt verð, það sem markaðurinn sjálfur getur borgað. Mun það bitna á byggðum landsins? Ég held ekki. Ég tel ekki að það muni gerast. Ef það eru einhverjar vísbendingar um að það verði umfram þá þróun sem verið hefur á liðnum árum þá eigum við að fara út í úthlutun á byggðakvótanum. Hvort sem við erum sammála byggðakvótanum eða ekki þá erum við með ákveðið kerfi. Sértæki byggðakvótinn gengur ágætlega, en þarf ákveðna uppstokkun í almenna byggðakvótanum. Tillögur liggja fyrir í ráðuneytinu, sem við í Viðreisn munum fylgja eftir, um að færa ákvörðunarvaldið í byggðakvótanum til sveitarfélaganna, að það séu sveitarfélögin á landsbyggðinni sem fengið hafa byggðakvóta, að það verði þeirra að ákveða hvernig þau úthluta honum í samræmi við þær þarfir sem eru innan sveitarfélaganna. Vilji þau semja við útgerð gera þau það. Vilji þau semja við vinnslufyrirtæki þá gera þau það. Og vilji þau leigja út byggðakvótann til annarra sveitarfélaga sem þau fá til 10 ára, af því 10 ár er ákveðinn fyrirsjáanleiki fyrir sveitarfélögin, eigum við þá ekki að gefa þeim sjálfdæmi? Ég sé það vel fyrir mér gerast á Vestfjörðum, Súðavík, Ísafirði, Bolungarvík, því að mér hefur t.d. verið sagt á Súðavík að þau vilji frekar fara í að byggja upp ferðaþjónustuna. Þess vegna höfum við líka sagt: Hvort sem það er í gegnum byggðakvótann eða auðlindagjaldið, þá á auðlindagjald í sjávarútvegi, hvort sem það er í gegnum markaðslausnir eða ákvörðun í tengslum við samninga, að fara að hluta til í uppbyggingu innviðanna, ekki síst á landsbyggðinni. Það verður að tengja það við landsbyggðina til þess að gera það sanngjarnt. Þjóðin á að mínu mati að koma með í þá vegferð. Viljum við í Viðreisn viljum við fara markaðsleiðina? Já, við höfum talað fyrir því innan sáttanefndarinnar, en við gerum okkur grein fyrir því, alveg eins og ég vona að aðrir flokkar og aðrir talsmenn hagsmunaaðila geri sér grein fyrir, að við þurfum öll að mætast á miðri leið. Við þurfum öll að mætast einhvers staðar til þess að reyna að ná samkomulagi sem við þráum öll um sjávarútveginn til þess að geta haldið áfram að byggja upp. Ég er að mörgu leyti skotin í því sem hér kemur fram sem tengist markaðslausnum og uppboði, en ég er ekki hrifin af því sem tengist umframkvótanum eða viðbótarkvótanum því að eins og kerfið er uppbyggt er erfitt að taka frá og afgreiða sér. Þegar við skárum þorskkvótann niður í 130 þús. tonn árið 2007 tóku fyrirtækin á sig miklar skerðingar og fengu engar bætur fyrir. En þau gerðu það í þeirri vissu að þegar og ef viðbótin kæmi, eins og er að gerast núna, fengju þau að njóta hagkvæmninnar og ákvarðanatökunnar, sem var mjög þung árið 2007. Þannig að mér finnst erfitt að taka þann hluta, viðbótina, út fyrir sviga og setja á markað þó að ég skilji hugsunina. Mér finnst að það þurfi að halda henni á lofti, ekki síst markaðsleiðinni. Ég held þá að við tökum úr sambandi hvatann til þess að gera betur miðað við núverandi kerfi, og þá er ég að tala út frá núverandi kerfi. Á meðan við höfum ekkert markaðs- eða uppboðskerfi verður erfitt að fjarlægja þann hvata að viðbótin fari ekki til þeirra sem þegar eru í útgerð. Gjaldið þarf að vera sanngjarnt. Þar er baráttan eftir. Þar þarf að halda ríkisstjórninni við efnið. Hún skilar auðu og eiginlega verra en það, hún skilar bara einhverjum djókum. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir þessa innblásnu ræðu. Hún svaraði í raun því sem ég ætlaði að spyrja hana um í lok ræðu sinnar, þegar hún talaði um að hún væri ekki sammála því frumvarpi sem er hér til umræðu, en samt og þó. Þingmaðurinn fór vel yfir fiskveiðistjórnarkerfið og sögu þess á þessum fáu mínútum og hvernig þetta kom til á sínum tíma. Ég er henni sammála í því. Mig langar að spyrja þingmanninn: Hún talaði um sanngjarnt auðlindagjald. Nú var það svo að auðlindagjaldið, eins og það er reiknað út í dag, er reiknað út frá afkomutölum útgerðarinnar. Reyndar er það gagnrýnt, eins og ég kom inn á í ræðu í dag í störfum þingsins, og margir gagnrýna hvernig það er reiknað út, að það er reiknað út tvö ár aftur í tímann. Eins og gerist núna þá er það skellur fyrir útgerðina að þurfa að borga fyrir hið góða afkomuár 2015 á árinu 2018 þar sem síðasta ár var mjög magurt afkomulega séð fyrir útgerðina. Ég spyr: Hvað er sanngjarnt auðlindagjald þegar þetta er reiknað út frá afkomutölum, raunverulegum tölum? Er það ekki svo að þær séu raunverulegar? Hvernig getum við þá fundið út sanngjarnara gjald?

Herra forseti. Það er grundvallaratriði að veiðigjöldin, auðlindagjöldin, eru ekki skattur, heldur gjald fyrir aðgang að auðlindinni. Það gjald þarf að vera sanngjarnt þannig að útgerðarfyrirtækin geti haldið áfram að fjárfesta en líka að þjóðin fái sanngjarna hlutdeild í auðlindinni. Ef við erum hins vegar að tala um það kerfi sem er núna þá get ég tekið undir það að helst á að reyna að sýna fram á hvert gjaldið á að vera eins nálægt í tíma og hægt er. Uppgjör tvö ár aftur í tímann hefur verið gagnrýnt. Ég segi líka: Ef það er einhver atvinnugrein sem þekkir íslensku krónuna þá er það sjávarútvegurinn. Auðvitað eiga fyrirtækin að gera ráð fyrir því í reikningum sínum að þau þurfi að greiða veiðigjald eftir tvö ár. Mjög mörg útgerðarfyrirtæki hafa tryggt sig af því að þau gera allt upp í evrum, þau eru sum hver bæði með belti og axlabönd. En ekki smærri útgerðirnar, það er það sem veldur manni áhyggjum, það þarf að athuga þeirra hlut sérstaklega. Það þarf líka huga að því að 80% hagnaðar í sjávarútvegi koma í gegnum uppsjávarfyrirtækin en 20% gjaldanna koma þaðan. Þarna er vitlaust skipt, vitlaust gefið og við þurfum að skoða það sérstaklega. Það breytir því ekki að ég er andsnúin þeirri leið sem ríkisstjórnin ætlar að fara, þ.e. að reyna að breyta núverandi kerfi á einhvern hátt með það í huga að reyna að lækka veiðigjöldin. Ég hef það eindregið á tilfinningunni að af hálfu ríkisstjórnarinnar sé verið að nota litlu og meðalstóru útgerðarfyrirtækin, sem allir hér inni hafa örugglega samúð með og íslenska þjóðin líka, til að lækka veiðigjöldin almennt. Ég er ekki sammála þeirri nálgun ríkisstjórnarinnar.

Hæstv. forseti. Ég er ekki alveg viss um hvort ég hafi fengið það svar sem mig langaði í. En gott og vel. Litlar og meðalstórar útgerðir lentu í bobba þegar þetta var sett á 2012, minnir mig. Þá kom í ljós að margar af þessum útgerðum voru að sigla í vandræði, í gjaldþrot jafnvel. Þá var settur á þessi plástur, sem hét afsláttur af lánum, vaxtaafsláttur, og eins einhvers konar þrepaskipting sem þó er mjög lítil. Það er því sannarlega mikill munur á því að gera út trillu með fá tonn eða togara með nokkur þúsund tonn, ég er alveg sammála því. Samt sem áður er ég þeirrar skoðunar að það sé pláss fyrir allar þessar stærðir af útgerðum inni í þessu kerfi sem nú er við lýði. Þó að það sé ekki fullkomið kerfi, langt frá því. En mig langar að spyrja þingmanninn sömu spurningar og ég spurði þingmanninn sem flutti frumvarpið, af því við erum sammála um að auðlindagjaldið sé greiðsla fyrir aðgang að auðlindinni. Ég þekki engan í útgerð sem vill ekki borga auðlindagjald. En ættum við þá ekki að fara í þá vinnu að greina hvað er auðlind og hvað er ekki auðlind? Að viðkomandi aðilar, sem starfa við þær greinar sem nýta auðlindir, greiði arð eða greiði auðlindagjald af þeim auðlindum?

Herra forseti. Að sjálfsögðu á að greiða auðlindagjald fyrir aðgang eða nýtingu á auðlindum þjóðarinnar, náttúru Íslands. Ef við ætlum að fara í það að greina og skoða og gera allt vil ég benda á skýrslu frá árinu 2000 um auðlindagjöld þar sem dregið er fram að leggja þurfi auðlindagjöld á íslenskan sjávarútveg en einnig eigi að leggja auðlindagjöld á nýtingu annarra náttúruauðlinda. Það sem hefur hins vegar gerst á þessum 20 árum er að við höfum ekki náð sáttinni sem er okkur svo mikilvæg. Ég er hrædd um að þessi magnaða grein sem sjávarútvegurinn er muni á endanum líða fyrir óþol almennings, ef við komumst ekki að sanngjarnri niðurstöðu fyrir greinina sem og almenning. Ef ég skildi hv. þingmann rétt þá ræddi hann aðeins afsláttinn sem var í fimm ár vegna skuldsetningar fyrirtækja í sjávarútvegi til kvótakaupa. Það er rétt að draga það fram að það voru ekki nándar nærri öll fyrirtæki í sjávarútvegi sem tóku sér lán til kvótakaupa. Það urðu mikil mótmæli af hálfu þingmanna Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins á síðasta kjörtímabili, sem var mjög stutt, sem komu því til mín að það yrði að framlengja þennan afslátt. Það var mikill þrýstingur í þá veru. Ég taldi að við ættum ekki að fara þá leið að framlengja afsláttinn af því að í ljós kom að mörg mjög stór útgerðarfyrirtæki fengu þennan afslátt, það voru ekki bara þessi litlu fyrirtæki sem við vorum með í huga. Þetta er angi af því að það verður alltaf, eins og góður maður hefur sagt, pínulítið skítabix í kringum þetta þegar við erum ekki komin að niðurstöðu um sanngjarnt gjald fyrir auðlindina, gjald sem er gegnsætt og allir skilja. Allir vita að það þarf að vera þannig að sjávarútvegurinn geti haldið áfram að pluma sig en þjóðin að verða ánægðari í heildina litið.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940. Frumvarpið fjallar í stuttu máli um að banna svokallað stafrænt kynferðisofbeldi. Ég ætla að byrja á að lesa efni frumvarpsins, með leyfi forseta. „Á eftir 210. gr. b laganna kemur ný grein, 210. gr. c, svohljóðandi: Hver sem af ásetningi dreifir mynd- eða hljóðefni sem sýnir nekt eða kynferðislega hegðun einstaklings án samþykkis hans skal sæta fangelsi allt að 6 árum. Sé brot framið af stórkostlegu gáleysi varðar það sektum eða fangelsi allt að 3 árum.“ Með frumvarpi þessu er lagt bann við beitingu stafræns kynferðisofbeldis og refsing lögð við þeirri hegðan að dreifa mynd- eða hljóðefni sem sýnir nekt eða kynferðislega hegðun einstaklings án samþykkis hans að viðurlögðu sex ára fangelsi. Með tækniframförum síðastliðinna ára og áratuga hefur það fæst verulega í aukana að mynd- og hljóðefni sem inniheldur nekt eða kynlífsathafnir einstaklinga sé dreift á internetinu, án þess að efnið hafi nokkurn tíma verið ætlað til dreifingar, án leyfis þeirra sem koma fram í efninu og jafnvel án þeirra vitundar. Slíkt efni hefur stundum verið kallað „hefndarklám“ eða „hrelliklám“. Sú orðanotkun verður þó ekki talin lýsandi fyrir þann verknað sem henni er ætlað að lýsa, m.a. vegna þess að verknaðurinn felur ekki endilega í sér þann tilgang að hefna eða hrella, sem og að hugmyndir fólks um hvað teljist til kláms eru æðimisjafnar. Því er hér fjallað um verknaðinn sem stafrænt kynferðisofbeldi. Þau brot sem féllu undir þessa refsiheimild hljóta nú meðferð samkvæmt öðrum ákvæðum almennra hegningarlaga. Dæmi er um að Hæstiréttur hafi kveðið upp dóma í málum sem samkvæmt frumvarpi þessu yrðu skilgreind sem mál sem varða stafrænt kynferðisofbeldi. Þar má m.a. nefna dóma Hæstaréttar í málum nr. 242/2007 og nr. 312/2015, en í málunum voru ákærðu sakfelldir fyrir brot gegn 209. gr. almennra hegningarlaga. Sú grein fjallar um brot gegn blygðunarsemi viðkomandi. Í síðara málinu var einnig ákært fyrir brot gegn 233. gr. b, en greinin fjallar um móðgun eða smánun á hendur maka, fyrrverandi maka eða öðrum nákomnum. Ljóst er að sú grein getur komið til álita í þeim lagaramma sem nú gildir um slík mál, þó að ekki hafi verið dæmt eftir henni í þessum umrædda dómi. Séu þau tengsl á milli aðila ekki til staðar er möguleiki á því að 234. gr. almennra hegningarlaga yrði beitt, en hún fjallar um ærumeiðingar. Við beitingu 234. gr. er almenna reglan að höfða þurfi einkarefsimál. Hvað varðar þessar refsiheimildir verður að líta til þess að engin þeirra er sett með það í huga að sporna gegn beitingu stafræns kynferðisofbeldis. Engin þessara greina kveður beint á um refsingu vegna stafræns kynferðisofbeldis og felur því beiting þeirra í sér að ekki er refsað fyrir hið raunverulega ofbeldisverk, heldur fyrir tengdan verknað. Þessi beiting á greinum sem hafa upprunalega annan tilgang leiðir til þess að refsiheimildir verða óskýrari og óskilvirkari. Sérstaklega má benda á að samkvæmt 209. gr., þeirri grein sem dæmt var eftir í áðurnefndum dómum Hæstaréttar, er refsiverða hegðunin að særa blygðunarsemi manna með lostugu athæfi eða að verða til opinbers hneykslis. Bersýnilega er þetta orðalag úrelt og afar óheppilegt sem gildandi refsiheimild fyrir beitingu stafræns kynferðisofbeldis. Þá fjallar 233. gr. b, sem áður hefur verið ákært eftir, um móðgun eða smánun nákomins einstaklings. Þó að sú háttsemi geti vissulega falist í beitingu stafræns kynferðisofbeldis er það ekki sú háttsemi sem ætti að bera þyngstu viðurlögin heldur ofbeldið sjálft. Það sama á við um 234. gr. hegningarlaga sem fjallar um ærumeiðingar. Nauðsynlegt er að alvarleg brot á borð við stafrænt kynferðisofbeldi hljóti eigin refsiákvæði með möguleika á beitingu þyngri viðurlaga en er að finna við klám-, blygðunarsemis- og ærumeiðingabrotum. Í núgildandi hegningarlögum er ekki að finna bein viðurlög við beitingu stafræns kynferðisofbeldis þrátt fyrir það sem hér á undan er talið. Lagt er til að ný grein bætist við almenn hegningarlög, gr. 19/1940, 210. gr. c, sem geri refsivert það athæfi að dreifa mynd- eða hljóðefni sem sýnir nekt eða kynferðislega hegðun einstaklinga án samþykkis þeirra. Með breytingu þessari verður sú háttsemi gerð refsiverð að dreifa slíku efni, en með dreifingu er átt við að einstaklingur grípi til aðgerða sem stuðli að því að aðrir geti fengið aðgang að, séð eða fengið afrit af efninu. Samkvæmt greininni verður það skilyrði fyrir birtingu slíks efnis að fyrir dreifingunni liggi samþykki. Þannig verður refsivert að dreifa slíku efni af ásetningi ef samþykki þeirra einstaklinga sem koma fyrir í efninu liggur ekki fyrir. Með samþykki er átt við skýrt samþykki sem einstaklingur gefur til kynna með virkum hætti. Með mynd- eða hljóðefni er átt við hvers konar ljósmyndir, myndbönd, upptökur, eða hvers konar margmiðlunarefni sem kann að vera möguleiki á að framleiða. Lagt er til að hámarksrefsing vegna slíkra brota verði sex ár þegar um er að ræða ásetning. Ljóst er að stafrænt kynferðisofbeldi hefur alvarlegar afleiðingar og með beitingu þess er vegið með mjög alvarlegum hætti að persónu og frelsi þolandans. Þó kann að vera að fólk hafi í sínum fórum efni sem sýnir nekt eða kynferðislega hegðun annarra með samþykki fyrir þeirri vörslu án þess að efnið sé ætlað til dreifingar. Mikilvægt er að ábyrgð þess sem hefur efnið í sínum fórum, jafnvel með samþykki þeirra sem fram í því koma, á því að vernda efnið gegn dreifingu sé ótvíræð og er því lagt til að refsing við dreifingu þess af stórkostlegu gáleysi varði sektum eða fangelsi allt að þremur árum. Virðulegi forseti. Ég hef lokið stuttri yfirferð á greinargerðinni, helstu atriðum úr henni sem ég vildi að kæmu fram, en ég hvet áhugasama vitaskuld til að lesa hana í heild sinni. Þetta mál er til komið vegna þess að núna höfum við gengið í gegnum miklar tækniframfarir. Þeim fylgja bæði gríðarlega mikil tækifæri og gríðarlega miklar ógnir. Ef tæknin er rangt notuð getur hún bitnað mjög alvarlega á frelsi fólks og lýðræðislegum réttindum. Höfum við Píratar haldið margar ræður um það og erum reyndar til af þessari ástæðu ef út í það er farið. Eitt af því sem er mjög mikilvægt fyrir alla löggjöf sem á að taka á svona brotum er að hún sé skýr. Það er ekki nóg að hún sé skýr fyrir dómstóla. Jafnvel þótt 209. gr. almennra hegningarlaga um blygðunarsemisbrot hafi verið notuð og geti verið notuð er það ekki nóg því að þetta felur ekki endilega í sér einhverjar spurningar um blygðun eða blygðunarsemi. Þetta snýst um friðhelgi einkalífs og kynfrelsi einstaklinga, rétt þeirra til að ákveða sjálfir hvernig þeir haga sínum málum. Og kynfrelsi hlýtur að vera eitt af djúpstæðustu réttindum sem við eigum eða svo myndi maður halda. Það er líka mjög mikilvægt að löggjöf sé framfylgjanleg. Það er ekki nóg að Alþingi gefi út einhver skilaboð um það að Alþingi finnist það vera slæmt framferði að beita stafrænu kynferðislegu ofbeldi. Það er ekki nóg. Þess vegna er m.a. refsiramminn svo hár sem hér er nefndur og sömuleiðis er útfærslan hugsuð sérstaklega þannig að hægt sé að taka á þessum málum. Það hafa komið fram tillögur sem miðast meira að því að gefa einhver skilaboð eða koma þessu einhvern veginn fyrir í almennum hegningarlögum en þá hef ég haft áhyggjur af að þau séu ekki framfylgjanleg, það sé ekki hægt að framfylgja þeim með raunhæfum hætti. Það er eitt að framfylgja hlutum sem gerast á internetinu en að framfylgja þeim sem gerast úti í búð eða úti á götu. Það er eðlismunur á þessum fyrirbærum og þess vegna þurfum við að nálgast viðfangsefnið öðruvísi en við gerum ef það gerist úti í búð eða úti á götu. Þetta frumvarp er skrifað með tillit til þess og tel ég það framfylgjanlegt. Ég tel ábyrgðina skýra, refsirammann nógu háan til að lýsa alvarleika brotsins og sömuleiðis að lögreglan hafi þær rannsóknarheimildir sem hún þarf til að rannsaka þessi mál af þeim þunga sem er við hæfi. Það er enn fremur ákveðin eðlismunur að mínu mati á þessu broti og ærumeiðingabrotum. Þetta brot snýst um friðhelgi einkalífs og kynfrelsi einstaklinga, snýst að mínu mati alla vega ekki svo mikið um æru fólks þótt hún komi vissulega líka við sögu. En síðast en ekki síst er mjög mikilvægt að við höfum alveg á hreinu, löggjafinn og samfélagið, hvar ábyrgðin liggur í þessum málum. Sá sem verður fyrir stafrænu kynferðisofbeldi ber enga ábyrgð á því sjálfur. Ekki neina. Það er alfarið gerandinn, alfarið sá sem dreifir, sem ber ábyrgðina og ekki á neinn hátt hægt að sakast við fórnarlömb stafræns kynferðisofbeldis. Við eigum aldrei að segja við þau að þau hefðu ekki átt að láta taka mynd af sér, hefðu ekki átt að hýsa þetta hér eða þar. Það er hægt að gefa einhverjar almennar öryggisráðleggingar eins og við gerum í okkar daglega lífi almennt. En ábyrgðin liggur alltaf hjá gerandanum. Skömmin liggur aldrei hjá þeim sem er í svona efni og verður fyrir stafrænu kynferðisofbeldi. Ef það væru aðeins ein skilaboð sem við þyrftum að koma á framfæri héðan væru það þau skilaboð. Ég vona að fólki sem verður fyrir stafrænu kynferðisofbeldi, þótt ég viti að því hljóti að fylgja skömm af félagslegum ástæðum, takist að líta svo á að það á ekki að skammast sín. Gerandinn á að skammast sín. Það er gerandinn sem er sekur og gerandinn sem við eigum að eltast við. Það er lagt til með þessu frumvarpi að svo verði sem fyrr greinir með slíkum refsiramma að lögreglan ætti að hafa raunverulegar heimildir til að rannsaka þessi mál, ekki bara með því að slá á puttann heldur til að fara með þau sem mjög alvarleg kynferðisafbrot sem og þau vissulega eru.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og fyrir að umræða fari fram um þetta alvarlega en mikilvæga málefni. Þótt við þingmenn Sjálfstæðisflokksins séum ekki meðflutningsmenn frumvarpsins er ekki þar með sagt að við séum á móti því eða markmiði þess. Það sem vakir fyrir okkur er hvort við séum raunverulega að leysa vandamál eða búa það til. Hversu ítarlega hefur verið farið yfir að þetta sé rétta leiðin? Og hvert er vandamálið? Í greinargerð með frumvarpinu er vitnað í dóm Hæstaréttar nr. 312/2015 þar sem er dæmt er fyrir akkúrat svona brot. Þetta frumvarp er þó vissulega betra en frumvörp sem hafa áður verið lögð fram undir nafninu hefndarklám, því að þar var refsiramminn aðeins eitt til tvö ár. Hann hefur verið hækkaður núna. Ef það frumvarp hefði náð fram að ganga á sínum tíma hefðum við hugsanlega verið að minnka refsirammann. Það er þó búið að bæta úr því hér. En við höfum nú þegar dómafordæmi Hæstaréttar fyrir þessu, dæmt hefur verið fyrir þau brot sem fjallað er um í frumvarpinu. Við höfum réttarvissu fyrir því. Þótt brotaþoli hafi sent myndina sjálfur var dæmt fyrir misnotkun. Þess vegna er ég að leita að því hvert raunverulega vandamálið er sem frumvarpið á að leysa.

Virðulegi forseti. Eins og ég fór stuttlega yfir í ræðu minni og kemur fram í greinargerð hafa vissulega fallið dómar. Það eru nú þegar til, að mati sumra, viðunandi greinar í lögunum. Vandinn er sá að þær greinar sem eru í almennu hegningarlögunum voru ekki hugsaðar til að bregðast við svona brotum. 209. gr. fjallar um blygðunarsemisbrot. Ef ég les þá grein sem almennur borgari les ég ekki úr henni að stafrænt kynferðisofbeldi sé bannað. Ég hugsa um fólk sem berar sig á opinberum vettvangi eða eitthvað því um líkt eða áreitir fólk á einhvern hátt. Það er mjög mikilvægt að fólk sem verður fyrir stafrænu kynferðisofbeldi skilji lögin. Þrátt fyrir 209., 233. b og 234. gr. hafa fórnarlömb slíkra brota átt mjög erfitt með að ná málum sínum fram. Skynjun mín af því að kanna þau mál er sú að réttarkerfið viti hreinlega ekki hvað eigi að gera við þau. Kerfið okkar veit það ekki nákvæmlega. Vonandi batnar það með tímanum og ég geri reyndar ráð fyrir því eftir því sem hæstaréttardómar falla. En borgarinn hefur skýlausan rétt til þess að skilja lögin. Þetta er í fyrsta lagi vandamálið, að lögin eru ekki skýr, og reyndar fjarri lagi. Ég tek svo líka undir með hv. þingmanni í sambandi við refsirammann. Eins til tveggja ára refsirammi er bara einhver skilaboð. Það er alveg eins hægt að lýsa því í blogggrein, að mínu viti. Það hefur ekki meiri áhrif en það. Refsiramminn þarf að vera hár, enda alvarlegt brot, og hann var hugsaður sérstaklega til þess að gefa lögreglunni þær rannsóknarheimildir sem hún þarf til að rannsaka þau mál sem alvarleg kynferðisbrot, sem þau vissulega eru. Þetta eru þau vandamál sem ég geri ráð fyrir að setning frumvarpsins lagfæri.

Virðulegi forseti. Almenn hegningarlög eru vissulega orðin ansi gömul, það er langt síðan þau voru sett. En hugmyndin með þeim er að þau standist þróun tímans og ég held að fyrrnefndur hæstaréttardómur sanni að þau hafi gert það. Nú höfum við fordæmi fyrir því að þau nái utan um stafræna væðingu hvað þetta varðar. Talandi um að réttarkerfið viti ekki hvernig á að takast á við málin hefur Hæstiréttur sagt það, kominn er dómur um hvernig þetta er. Það er hluti af því að skýra réttarstöðuna. Ef við gerum svona breytingu verðum við að passa okkur á því að þrengja ekki réttarstöðuna frá því sem hún er í dag. Hafa flutningsmenn frumvarpsins fengið yfirferð sérfræðinga, eins og réttarfarsnefndar, eða réttarkerfisins sjálfs um að við séum alveg örugglega ekki að þrengja réttarstöðu brotaþola frá því sem hún er í dag og við höfum fengið staðfest hjá Hæstarétti? Það finnst mér gríðarlega mikilvægt. Hefur verið gengið úr skugga um hvað það er sem hefur raunverulega gert brotaþolum erfitt að ná málum sínum fram? Er það eitthvað varðandi sönnunarfærsluna? Er eitthvað í réttarfarslögunum sem við þurfum að breyta? Er það að ekki sé nútímaorðalag í lögunum eina vandamálið og það sem hefur torveldað brotaþolum að ná fram rétti sínum?

Virðulegi forseti. Hvað varðar þau mál brotaþola sem ég nefndi er best að kanna þau annars staðar en í andsvörum vegna þess að þau eru einfaldlega það viðamikil. En m.a. hefur lögreglan ekki tekið á málum á þann hátt sem maður myndi vilja. Það er eins og lögreglustofnanir sjálfar átti sig ekki á því og eðlilega því að lögin eru ekki skýr við lesturinn. Það sést í raun á vandræðaganginum í kringum það hvort beita eigi 209. gr. eða 233. b og ef hún gengur ekki þarf að fara í 234. gr., allt eftir aðstæðum brotaþola og öðru slíku. Vandræðagangur í kerfinu í sambandi við þetta brot er frekar augljós. Þetta er hugsað til að leysa það. Hv. þingmaður nefnir að við verðum að passa okkur á að þrengja ekki réttarstöðuna frá því sem nú er. Það er alveg hárrétt. Athugasemdir komu fram við áður framlagt frumvarp, sem var lagt fram á 145. löggjafarþingi, minnir mig. Þá var refsiramminn undir einu til tveimur árum á meðan refsiramminn fyrir 209. gr., blygðunarsemisgreinina, er fjögur ár. Umsagnaraðilar höfðu réttilega áhyggjur af því að þarna væri verið að þrengja að réttindum brotaþola. En í þessu frumvarpi er refsiramminn hækkaður upp í sex ár og svo er í 2. mgr. ákvæði sem er hugsað til þess að fólk átti sig á því að það ber ábyrgð á því að vernda efni af þessu tagi, jafnvel ef það hefur efnið í sínum fórum með leyfi viðkomandi ber það ábyrgð á því að það komist ekki í dreifingu. Svarið við spurningu hv. þingmanns um hvort þetta frumvarp hafi fengið yfirferð réttarfarsnefndar er nei, en það hefur verið tekið tillit til þeirra umsagna sem bárust við meðferð fyrra máls, sem var reyndar lagt fram af öðrum flokki. Ég geri fastlega ráð fyrir að athugasemdir eða áhyggjur af slíku komi fram við meðferð hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Herra forseti. Mig langar að þakka flutningsmanni, hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni, fyrir þetta mál. Ég held að mjög brýnt sé að á þessu sé tekið. Þetta er augljóslega vaxandi vandamál í samfélagi okkar í dag. Þó svo að, eins og hér er bent á í umræðunni, dómstólar hafi verið að reyna að ná utan um þessi brot með vísan til annarra greina í hegningarlögum þá held ég að enginn vafi leiki á mikilvægi þess að löggjafinn taki á málinu með skýrum hætti og marki líka skýran refsiramma um brot af þessu tagi. Raunar veldur nokkrum vonbrigðum hvað við höfum verið lengi að bregðast við í slíkum málum. Það sem ég velti kannski fyrir mér í þessu er að - jú, mér finnst ánægjulegt að sjá að heldur er hert á refsirammanum miðað við þau dómafordæmi sem við höfum í dag þegar vísað er til 209. gr. hegningarlaga varðandi blygðunarbrot. Nú heyrum við um þær miklu og skelfilegu sögur sem ganga undir myllumerkinu #metoo eða #églíka og fjölmörg dæmi þess að verið sé að senda einstaklingum myndefni með mjög klámfengnum hætti þar sem brotið er klárlega gegn viðkomandi einstaklingum. En þau mál, þegar þeim hefur verið vísað til lögreglu, virðast sjaldan leiða til ákæru, hvað þá dóms. Það væri áhugavert að heyra frá hv. flutningsmanni hvort hv. þingmaður hafi eitthvað hugleitt hvort slík brot, þ.e. sendingar á slíku klámfengnu efni til einstaklinga sem vilja ekki taka á móti slíkum sjálfsmyndum, ef orða mætti svo, mætti með 

Virðulegi forseti. Ég er ekki alveg 100% viss um að ég skilji spurninguna rétt. En það sem þessu er ætlað að gera er að fólk sem verður fyrir slíku ofbeldi geti leitað réttar síns og fengið þá aðstoð lögreglu sem þörf er á. Réttur einstaklingsins til að ákveða alltaf sjálfur hvernig er háttað með dreifingu svona efnis hlýtur að vera heilagur, svo annað orð sé ekki notað, út frá almennum kynfrelsissjónarmiðum. Þessu frumvarpi er ætlað að setja það algerlega í vald hvers og eins að ráða því. Nú vitum við að það er ekki alltaf hægt að eltast við allt sem gerist á netinu. Það verður aldrei þannig að við getum tekið út þann skaða sem verður af slíkum brotum, því miður. En það er líka m.a. þess vegna sem brotið er mjög alvarlegt. Hins vegar er oft vitað, ekki alltaf en oft, hver aðilinn er sem framdi brotið. Í 2. mgr. frumvarpsins er líka gert ráð fyrir að aðilar sem gera það kannski ekki með beinum ásetningi heldur af stórkostlegu gáleysi séu líka ábyrgir gagnvart lögum. Það er hugsað sérstaklega þannig vegna þess að grunnhugmyndin er sú að finna út hvar í lögunum ábyrgðin eigi að liggja. Hún á að liggja hjá þeim sem hefur efnið í sínum fórum. Sá aðili á að tryggja að það dreifist ekki, hvort sem er af stórkostlegu gáleysi eða hvað þá af ásetningi. Þegar um er að ræða ásetning og vitað er eða talið að einhver sé grunaður um að hafa framið slíkt brot, þá er þessi hái refsirammi, sex ár, hugsaður til þess að lögreglan hafi öll þau úrræði sem hún þurfi til að beita. Slík brot eru mjög alvarleg. Og mikið rannsóknarúrræði sem lögreglan fær með svona háum refsiramma. Það er beint markmið 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Kannski var ég bara ekki nægilega skýr í spurningunni. Ég er alveg sammála hv. þingmanni í að auðvitað liggur í þessum málum ábyrgð þess sem geymir myndefnið eða efni af þessu tagi með einhverjum hætti og mjög skýrt á því tekið þarna að hvort tveggja geti talist brotlegt; stórkostlegt gáleysi eða hreinn ásetningur. En það sem ég átti við og vísaði til í spurningu minni er þar sem af hreinum ásetningu er verið að senda klámfengið efni í einhvers konar hrelliskyni, ekki af móttakanda endilega heldur beinlínis til þess að áreita viðkomandi einstakling, verulega í óþökk þess sama einstaklings. Við sjáum fjölmörg dæmi um það í umræðunni í dag þar sem verið er að senda myndir jafnvel á barnunga einstaklinga sem eru mjög klámfengnar eða meiðandi. Hefur hv. þingmaður leitt hugann að því hvort refsiákvæði sem þessi gætu náð utan um slík brot einnig eða ekki?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að skýra spurninguna. Ég skil hana betur núna. Ég held ekki að orðið typpi sé fúkyrði, ég ætla að leyfa mér að segja það. Hv. þingmaður er að tala um það sem í daglegu tali er sagt þegar menn senda typpamyndir af sér, yfirleitt til kvenna sem vilja ekkert með slíkar myndir hafa. Það getur vissulega verið hluti af áreitni. Ég hef ekki litið þannig á að þessi klausa myndi ná utan um slík brot. Slík brot myndu frekar falla undir 209. gr., sem er nú þegar í lögum, sem blygðunarbrot. Þar er fjögurra ára fangelsisrammi. Ég hef ekkert íhugað það að neinu ráði hvort sá refsirammi sé hæfilegur, fjögur ár. En í fljótu bragði virðist mér svo vera. Ég sé ekki ástæðu til að fara í sex ára fangelsisramma með tilheyrandi rannsóknarheimildum lögreglu vegna slíkra brota, þótt vissulega sé slík hegðun óvelkomin, við gerum ráð fyrir að hún sé óvelkomin ef þetta á að heita brot. Í því felist sambærileg hegðun og finnst í áreitni almennt. Það er ýmis svona hegðun sem við köllum brot eða ekki brot eftir því hvort hún er velkomin eða ekki. Þá hlýtur það að vera mælikvarðinn á það. Mér sýnist í fljótu bragði 209. gr. duga. Ég veit ekki tilfelli þess að það hafi verið eitthvað sérstaklega erfitt að rannsaka þau mál út frá þeim lagabókstaf, ég þekki það hreinlega ekki. Það getur vel verið að svo sé. En þá myndi ég halda að það væri þá frekar liður í að reyna að finna almenna lagalega útfærslu á því hvað kallist áreitni og hvernig eigi að bregðast við henni. En eins og ég segi var það ekki hugsunin með þessu frumvarpi og ég sé ekki hvernig það myndi falla undir þetta frumvarp. En góð spurning og 

Herra forseti. Þetta mál er að mínu viti mikilvægt og það er, held ég að megi segja, í framhaldi af og í tengslum við mjög mikla umræðu sem fram fer í samfélaginu um kynferðislegt ofbeldi, stafrænt kynferðislegt ofbeldi í þessu tilviki. Það er mjög þarft og ég held að við séum að átta okkur á því smátt og smátt, ekki síst í ljósi þeirra atburða sem hafa orðið á síðustu mánuðum þar sem að kynferðislegt ofbeldi og áreitni hefur verið dregin fram í dagsljósið undir myllumerkinu #metoo, bæði hér á landi og víðar. Það kemur betur og betur í ljós að ofbeldi af þessu tagi virðist miklu útbreiddara en menn gerðu sér grein fyrir og ekki nóg með að það sé útbreiddara en við höfum gert okkur grein fyrir, í það minnsta sá sem hér stendur, heldur kemur betur og betur í ljós hversu alvarlegar afleiðingar ofbeldi af þessu tagi hefur. Það kemur betur og betur í ljós að það getur tekið fólk sem verður fyrir ofbeldi af þessu tagi, sem eru aðallega konur, mjög langan tíma að jafna sig, ef það gerir það nokkurn tímann. Ofbeldið hefur mikil sálræn áhrif og getur eyðilagt líf þeirra sem fyrir verða. Það eru líka til sögur af fólki sem hefur hreinlega tekið eigið líf í framhaldi af slíku ofbeldi. Fjöldamörg dæmi eru um það að stafrænt kynferðisofbeldi hafi leitt til slíkra hluta. Þess vegna held ég að við verðum í samræmi við það að reyna að styrkja lagaramma sem taka á ofbeldi af slíku tagi af festu og öryggi. Stafrænt kynferðisofbeldi er frekar nýtt af nálinni. Varðandi þá miðla sem eru notaðir þá göngum við öll með snjallsíma, börn eru jafnvel farin að ganga með snjallsíma. Það er ótrúlega auðvelt að taka myndir og dreifa þeim og oft hugsa menn ekki út í það hvað þeir að gera eða vilja ekki gera sér grein fyrir því að um geti verið að ræða sendingar sem valda gríðarlegum skaða. Þess vegna held ég að sjálfsagt sé og eðlilegt að við ræðum þau mál. Þetta frumvarp er mjög í þeim anda sem er mér að skapi, enda er ég einn af flutningsmönnum. Ég held að í þessu máli, eins og svo mörgum fleirum, sé mjög mikilvægt að ekki sé aðeins verið að styrkja lagarammann heldur að við sendum um leið sterk skilaboð til samfélagsins um að brot af því tagi verði ekki liðin. Auðvitað þarf þetta allt að fara hönd í hönd við fræðslu og upplýsingar um alvarleika slíkra brota. Málið er af sama meiði og annað mál sem er til meðferðar í þinginu sem hefur verið kallað samþykkisfrumvarp og varðar skilgreiningu á nauðgun þar sem frelsi einstaklingsins og kynfrelsi hans er í öndvegi. Það sama hlýtur að gilda hér, það á ekki að vera hægt að níðast á frelsi fólks með því að dreifa efni sem það vill ekki að sé dreift. Slíkt ofbeldi, að dreifa svona myndefni, er líka þess eðlis að það verður ekki svo auðveldlega afmáð, það gleymist ekki svo auðveldlega ef menn verða fyrir því og hægt er að endurtaka dreifingu slíks efnis æ ofan í æ ef þannig verkast vill. Þetta eru því mjög alvarleg mál og þarf að reyna allt sem hægt er til þess að hefta þau. Ég held að áhyggjur hv. þm. Vilhjálms Árnasonar um að þarna göngum við kannski of langt eða skerðum önnur réttindi sem eru þegar til staðar og um það hvort fullkomlega hafi verið gengið úr skugga um að þetta frumvarp sé þannig úr garði gert að það bætti ástandið eða menn nái tilætluðum árangri séu í sjálfu sér góðra gjalda verðar. Við eigum alltaf að huga að því að við séum að færa okkur fram á veginn. Ég held að meðferð í nefnd og það að kalla til sérfræðinga, lögfræðinga, refsiréttarsérfræðinga, lögreglu, fólk sem hefur reynslu af að meðhöndla fólk sem hefur orðið fyrir ofbeldi af þessu tagi o.s.frv. sé liður í því að laga málið ef kunna að vera á því annmarkar eða ef hægt er að gera það enn betra. Ég ítreka að lokum að svona mál eru þess eðlis að við getum ekki annað en tekið á þeim af mikilli festu. Það er greinilegt að áreitni og ofbeldi sem er kynbundið og af mörgu tagi er mein í samfélaginu sem við þurfum að taka á með öllum ráðum, m.a. með því að herða, skerpa og skýra löggjöf á þessu sviði þannig að öllum sé ljóst að þetta ofbeldi, auðvitað eins og annað ofbeldi en þetta er að mörgu leyti hættulegra ofbeldi en margt annað, verður einfaldlega ekki þolað lengur.

Herra forseti. Til umræðu er þriðja forgangsmál okkar Pírata um breytingu á almennum hegningarlögum til þess að gera stafrænt kynferðisofbeldi refsivert. Í fyrsta lagi vil ég tala um nauðsyn þess að setja þessi lög í samhengi við mannréttindi og það eru mannréttindaskuldbindingar sem Ísland hefur tekið sér á hendur með samþykkt mannréttindasáttmála Evrópu. Í dómum Mannréttindadómstóls Evrópu hafa komið fram skýr merki þess að aðildarríki samningsins þurfa að uppfylla jákvæðar skyldur til þess að vernda sem best réttindi fólks, samkvæmt 8. gr. samningsins, þ.e. réttindi fólks til friðhelgi einkalífs. Þau réttindi ná líka utan um líkamlega friðhelgi og sálarlega friðhelgi, ef svo mætti að orði komast. Ber ríkjum, sem eru aðilar að þessum samningi, að tryggja með aðgerðum af sinni hálfu að þessi mikilsverðu réttindi séu tryggð með fullnægjandi hætti innan síns yfirráðasvæðis. Með því að afmarka þetta athæfi í lögum sem refsivert erum við að senda skýr skilaboð um að brot sem þetta á friðhelgi einstaklinga, á friðhelgi líkama þeirra og sálar, séu ekki leyfð í íslensku samfélagi. Þar með er líka borgurum þessa lands orðið alveg ljóst að hegðun sem þessi líðst ekki og er refsiverð samkvæmt íslenskum lögum. Þetta er mikilvægt í því ljósi sem oft er kallað skýrleiki refsiheimilda, sem er, eins og flestir í þessum sal vita, mjög sterkur fylgifiskur réttarríkisins, þ.e. að borgararnir geti gert sér grein fyrir því til hvers er ætlast af þeim, hvað þeir megi og hvað þeir megi ekki gera. Þetta er mjög mikilvægt í réttarríki. Í þessu ljósi tel ég líka mjög mikilvægt að við setjum þessa grein, þar sem kemur einfaldlega skýrt fram að ekki megi dreifa myndefni af einstaklingum sem sýnir nekt eða kynferðislega hegðun einstaklings, án samþykkis hans, að sú athöfn sé bönnuð með lögum. Það hefur verið komið aðeins inn á að 209. gr. almennra hegningarlaga nái að einhverju leyti utan um þetta. En það hljóta allir sem það mál skoða að gera sér grein fyrir því að orðalagið „að særa blygðunarkennd manna“ er frekar snautlegt fyrir það ofbeldi sem á sér stað þegar stafrænt kynferðisofbeldi er stundað. Í þessu ljósi erum við að leggja þetta fram, herra forseti. Við viljum afmarka og skilgreina og viðurkenna það ofbeldi sem felst í verknaði af þessu tagi. Við viljum líka að þetta verði lögreglunni hvatning til þess að taka betur á þessum málum, til þess að vinna betur að þeim og til þess að efla og auka sérþekkingu sína í þessum málaflokki. Í þessu ljósi langar mig að benda á nokkur atriði sem hafa verið til vansa og hafa unnið gegn því að brotaþolar geti með fullnægjandi hætti kært þessi brot, leitað réttar síns og fundið fyrir einhvers konar réttlæti eftir að brotið hefur verið á þeim. Vinkona mín, baráttukonan Júlía Birgisdóttir, hefur verið einn ötulasti talsmaður þess að stafrænu kynferðisofbeldi verði sett mörk í lögum, verði bannað með lögum. Hún hefur á mjög áhrifaríkan hátt lýst reynslu sinni af því að kæra brot sem þetta og þeim hindrunum og þeim sárindum sem fylgdu því ferli öllu. Hún lýsti því meðal annars hvernig lögreglan vildi láta hana afhenda á minnislykli myndbandið af henni sem dreift hafði verið án hennar samþykkis til þess að málið fengi að ganga áfram. Þarna var lögreglan á höfuðborgarsvæðinu að biðja um afrit af brotinu gegn henni og að hún skyldi afhenda það. Það lýsir, held ég, ákveðnum skorti á skilningi og vanvirðingu gagnvart því ofbeldi sem þarna á sér stað að láta þetta yfir hana ganga. En þetta er greinilega almennt verklag og viðhorf lögreglu að fólk þurfi að mæta með sönnunargögnin. Það er ekki nóg að vísa þeim í rétta átt eða segja: Þarna er þetta að finna eða svona er þetta. Fólk þarf að koma með afrit eða svo er að sjá af frétt í Vísi þar sem rætt er við yfirmann kynferðisbrotadeildar lögreglunnar, Árna Þór Sigmundsson. Í frétt frá því í mars 2017 segir hann: „… að ef fólk vilji kæra stafrænt kynferðisofbeldi til lögreglu þurfi það að koma með einhverskonar staðfestingu í skýrslutöku til lögreglunnar. Ef að uppi eru grunsemdir um slíkt þá hefur viðkomandi væntanlega séð það sjálfur og getur prentað út eða bent okkur á viðkomandi vefslóð. Við þurfum að rannsaka tiltekin tilvik, ekki bara opnar grunsemdir um að nektarmyndir séu til einhvers staðar.“ Þetta viðhorf þarf að breytast og þá sérstaklega að lögreglan hafi frumkvæði að því að rannsaka brot sem þessi og að lögreglan viti líka hvert brotaþolar geta leitað. Eins og Júlía vinkona mín hefur upplifað þá gat lögreglan ekki sagt henni um hvaða brot gegn henni væri að ræða þegar myndbandi var dreift án hennar samþykkis. Nýrri tækni eins og hér um ræðir fylgja bæði tækifæri og ógnir en það hefur tekið langan tíma að bregðast við og skilja þessa ógn. Að skilgreina þetta í lögum gerir þolendum þessara brota auðveldara fyrir að leita sér aðstoðar. En þetta kemur líka til með að hafa forvarnagildi þar sem þetta verður orðið að lögbroti. Okkur finnst að það þurfi hreinlega að vera skýrt hvað það er sem tekur á þessari tegund brota og að það heimfærist ekki á úrelta grein, 209. gr., þar sem talað er um „blygðunarsemisbrot“, brot sem ætlað var að ná yfir menn sem bera sig á opinberum vettvangi eða annað slíkt. Það er alls ekki sami hluturinn og það ber að skýra þessar reglur bæði í samræmi við skýrleika refsiheimilda sem og hinar augljósu jákvæðu skyldur á hendur hinu íslenska ríki að vernda friðhelgi einkalífs borgara sinna. Að lokum vil ég taka fram að það þarf að vera skýrt að um kynferðisbrot er að ræða. Það þarf að vera skýrt að þetta er kynferðisofbeldi. Við erum sem samfélag að færast í átt frá því að skilgreina opinber úrræði, viðhorf, orðræðu, frá upplifun geranda til réttinda þolenda. Ef #metoo hefur kennt okkur eitthvað þá er það það að allt of oft er tekið allt of mikið mið af upplifun gerenda í stað þess að skoða hvaða áhrif gerðir gerenda hafa á líðan þolenda. Mig langar að lokum að taka nokkur dæmi um þetta þar sem upplifun gerenda er í brennidepli, þ.e. hvort þeir hafi notið kynferðislegrar nautnar af athöfnum sínum, sem geta fallið undir ákvæði 209. gr. sem nú er í gildi eða nauðgunarákvæði almennra hegningarlaga. Upplifun gerenda hefur oft fengið allt of mikið vægi og hefur verið notuð sem gjaldfelling á því hvort um kynferðisofbeldi hafi verið að ræða, að gerandinn hafi ekki upplifað kynferðilega ánægju af því að brjóta kynferðislega á einstaklingi. Þetta viðhorf þarf að heyra sögunni til og með þessu ákvæði hér, með þessu frumvarpi, erum við að leggja til að færa ábyrgðina af herðum þolenda, að þeir þurfi að sýna fram á, undir einhverjum úreltum lagabálki, að brotið hafi verið á þeim, beint í fangið á gerendum sem eiga alla ábyrgðina.

Virðulegi forseti. Ég þakka framsögumanni og öllum meðflutningsmönnum fyrir að þetta frumvarp er komið fram. Ég fagna því mjög og finnst í sjálfu sér táknrænt að það skuli koma fram einmitt í dag. Ég er ekki einn af flutningsmönnum frumvarpsins og má líta á það sem mistök af minni hálfu vegna þess að hafi mér verið boðið að vera með hef ég ekki tekið eftir því. Ég hefði gjarnan viljað vera meðflutningsmaður á þessu frumvarpi. Alnetið er stórkostleg tækniframför. En það hefur skuggahliðar, dökkar hliðar sem birtast okkur æ meir eftir því sem þróun þess og útbreiðsla verður meiri, þar á meðal stafrænt kynferðisofbeldi. Það virðist vera út frá mörgum frásögnum brotaþola sem maður hefur heyrt og séð að oft og tíðum fylgi dreifing þessa efnis sambúðarslitum eða einhverju slíku og það sé notað af hreinum hefndarþorsta. Í sjálfu sér er hefndarklám eða hrelliklám og klám á netinu jafn alvarlegt og hefur jafn alvarlegar fyrir brotaþola og annað kynferðislegt ofbeldi. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að færa eigi kastljósið af þolendum yfir á gerendur. Við vitum það örugglega mörg að þolendur kynferðisofbeldis hafa sagt sögur af því hversu erfitt það er að koma fram og kæra, hversu erfitt það er t.d. að málshraðinn hér er allt of langur. Þolendur eru dregnir í gegnum alls konar umræðu. Framkoma þeirra er tortryggð, jafnvel klæðnaður og hvar þær voru. Þess vegna er það fagnaðarefni að þetta frumvarp skuli koma hér fram. Þegar löggjöf er ekki ótvíræð og ekki nógu skýr og verndar ekki brotaþola nægilega verðum við að sjá til þess að hún sé skýrð þannig að vafinn sé enginn eða sem minnstur. Þess vegna fagna ég því mjög að þetta skuli vera komið fram hér nú. Það hefur líka komið fram hjá þolendum að sögurnar eru átakanlegar. Þær bera með sér að afleiðingar hrellikláms eru síst minni og eiginlega erfiðari eða jafn erfiðar og afleiðingar af öðru kynferðisofbeldi. Það er annað mál og efni í sérstaka umræðu að til þess að hægt sé að framfylgja lagabreytingu eins og þessari verðum við að gera lögreglunni kleift að framfylgja þessum lögum með því að tryggja henni nauðsynleg tæki, þekkingu og mannafla. Það er efni í sérstaka umræðu. Því miður hafa framlög til lögreglunnar dregist verulega saman undanfarin ár. Það má segja að allar deildir og greinar lögreglunnar séu bæði vanbúnar jafnt mannskap, tækjum og fjármunum, hvort sem á við um umferðarlagabrot, kynferðisbrot, auðgunarbrot, það skiptir ekki máli. Alls staðar er lögreglan að verða vanbúnari en áður. Ég átti tal við lögreglumann um daginn sem sagði mér hversu mikið hefði fækkað á vakt í Reykjavík um helgar. Það er alveg skelfileg þróun að vaktirnar eru orðnar mun fámennari en áður var. Vegna þess að lögreglan er vanbúin lenda lögreglumenn oft í átökum við brotamenn sem þeir gætu komist hjá ef þeir væru almennilega búnir. Eins er með brot af þessu tagi hér sem krefjast tæknibúnaðar, mikillar þekkingar. Við þurfum að vera við því búin, og það þarf í sjálfu sér að fylgja í kjölfar lagasetningar eins og þessarar, að lögreglunni sé tryggt nægt fjármagn og mannafli til þess að geta framfylgt þessu góða máli. Mig langar aðeins að fara yfir eitt hér þótt það sé kannski önnur grein af kynferðisofbeldi, en mér finnst það svo sláandi og svo vill til að ég man nokkurn veginn tölurnar frá Bretlandi í því efni og ef eitthvað er eru þær hlutfallslega verri hér. Í Bretlandi er 60 þúsund konum nauðgað á hverju ári, um það bil. Það eru um það bil 18 þúsund mál sem eru kærð af þessum 60 þúsundum. 2.900 mál sem rata inn í dómsali. Af þessum 2.900 málum eru 1.100 sakfellingar. 1.100 sakfellingar af 60 þúsund málum. Ég man ekki tölurnar frá Íslandi, en síðast þegar ég aðgætti stóðum við okkur hlutfallslega verr en Bretar. Það er ólíðandi, svo gersamlega ólíðandi, herra forseti. Það sýnir vanvirðingu okkar í garð þeirra sem eru fórnarlömb kynferðisofbeldis. Þess vegna er þetta mál mjög gott innlegg í að reyna að vernda þessi fórnarlömb eins og við best getum og færa fókusinn og ábyrgðina á gerendur þar sem hún á heima. Ég tók eftir að hv. framsögumaður sagði áðan að ábyrgð gerenda í þessum málum væri alveg ótvíræð. Það er alveg rétt hjá honum. En það er reyndar líka þannig að ábyrgð gerenda er alltaf ótvíræð þegar um kynferðisbrot er að ræða. Það er engin afsökun sem gerendur hafa fyrir einhverjum aðstæðum þar sem brotið á sér stað. Alls ekki. Það er því mjög þarft og gott að þetta mál skuli koma fram og ég vona að það eigi greiða leið í gegnum allsherjar- og menntamálanefnd sem ég vænti að taki það til athugunar. Ég vona að málið fari greiðlega þar í gegn og heiti stuðningi við það alla leið.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á búvörulögum frá 1993, og búnaðarlögum frá 1998, og tengist undanþágum frá ákvæðum samkeppnislaga, verðjöfnunargjöldum o.fl. Það er ekkert launungarmál að á síðasta ári, þegar ég var sjávarútvegs- og ekki síður landbúnaðarráðherra, fór ég í ákveðnar breytingar með það að markmiði að efla landbúnaðinn og styrkja stöðu bænda hvar sem þeir eru, en ekki síður að styrkja aðkomu neytenda og tryggja hagsmuni þeirra þegar kemur að stjórnun og stefnumótun í landbúnaði. Við verðum að átta okkur á því þegar við ræðum um þessar undanþágur frá samkeppnislögum að það voru gildar ástæður, sem ég ætla ekki að gagnrýna endilega í dag, fyrir því þegar þær voru settar á sínum tíma. Þær hafa stuðlað að meiri samþjöppun, það er orðinn mun betri rekstrargrunnur fyrir mjólkuriðnaðinn og framleiðsluna og margt gott gerst. Eftir stendur hins vegar að ég er eindregið þeirrar skoðunar að samkeppni og viðskiptafrelsi sé eitt af lykilatriðum fyrir íslenskt samfélag, þá skiptir ekki máli hvort það séu bændur, neytendur, fólkið sem vinnur í sjávarútvegi, ferðaþjónustu eða hvar sem það er. Ég er sannfærð um að með því að hafa þetta að leiðarljósi þá getum við byggt upp öflugt samfélag, öflugar atvinnugreinar, aukið gagnsæi en ekki síður skilning á atvinnugreinum og hvað býr að baki hverri ákvörðun. Ég kem að því á eftir að það verður að segjast eins og er að mér hefur stundum fundist vanta á gagnsæi í ákvörðunum í tilteknum atvinnugreinum, það er ekki bara bundið við landbúnað. Í landbúnaði er m.a. hægt að draga fram að það eru ekki skýrustu reglurnar sem hafa verið settar á borð um hvernig t.d. verðlagsnefnd búvara tekur sína ákvörðun og oft erfitt að nálgast þær upplýsingar, hvað þá þegar maður er hefur þær að átta sig á grundvellinum. En við megum ekki gleyma því að sagan hefur ákveðinn tilgang. Það er auðvelt fyrir okkur sem lifum nú árið 2018 að gagnrýna eitthvað sem var gert fyrir fimm árum, hvað þá fyrir 15, 20, 35 árum. Tilgangurinn hefur alltaf verið sá á hverjum tíma að efla íslenskan landbúnað. Það er mikilvægt markmið sem við eigum að hafa öll í huga, en ég er líka sannfærð um að því markvissar sem við tengjum saman hagsmuni bænda og neytenda, því öflugri verður íslenskur landbúnaði, því meiri stuðningur verður meðal almennings. Þá verðum við að byggja upp þannig kerfi að það geri það raunverulega, að bændur geti staðið sjálfir undir sínum rekstri, að kerfið verði þannig að það haldi þeim ekki niðri, hvort sem við erum að tala um sauðfjárbændur, mjólkurbændur eða aðra, heldur miklu frekar veiti þeim svigrúm til þess að velja sinn farveg, fara þær leiðir sem leiða m.a. til nýsköpunar, ýmissa sprota innan landbúnaðarins sem hefur verið mjög áhugavert að fylgjast með á síðustu misserum að sjá hvernig það er allt að þróast. Ég vil líka draga fram að í allri umræðunni um vanda sauðfjárbænda á síðasta ári, þó að það sé ekki til umræðu hér, hefur m.a. komið gott út úr henni hvernig aukin framleiðsla og framsetning á fjölbreyttari afurðum sauðfjárbænda hefur verið sett fram af hálfu Bændasamtakanna og þeirra sem sjá þar um markaðsmálin. Það finnst mér vera til fyrirmyndar. Það er vísbending um að þrátt fyrir ákveðna gagnrýni, þrátt fyrir mikla umræðu, þá taki bændur og forystumenn bænda það alvarlega og haldi áfram í sinni þróun til þess að koma til móts við neytendur. Það er fagnaðarefni og gott að vita. Það er hægt að gera líka enn betur með stuðningi ríkisins og rétt að undirstrika það að sú sem hér stendur og Viðreisn sem hefur ákveðna sýn í landbúnaðarmálum, við viljum eindregið að við höldum áfram að styðja við íslenskan landbúnað, þannig að það sé sagt. Við teljum það mikilvægt, ekki eingöngu út frá menningarlegu hlutverki heldur ekki síður út frá því að við erum með mikilvægar afurðir, afurðir sem byggja á heilnæmi og góðu umhverfi. Við höfum þá vöru sem við eigum ávallt að styðja við og erum stolt af. Þess vegna þarf að huga að því hvernig við getum ýtt áfram við þessari fjölbreytni. Það á enginn að vera hræddur við það að í landbúnaði ríki samkeppni og almenn samkeppnislög gildi árið 2018 um íslenskan landbúnað. Þó að annað hafi gilt fram að þessu þá ætla ég ekki að gagnrýna það og fara í þær skotgrafir, nú erum við einfaldlega að horfa til framtíðar. Framtíðin er sú að við eigum að byggja undir samkeppni. Við eigum að byggja undir viðskiptafrelsi. Og við eigum að byggja undir það umhverfi sem tekur utan um allar atvinnugreinar, ekki bara að það gildi um tilteknar atvinnugreinar en aðrar ekki. Ef við höfum trú á að samkeppni og frelsi leysi málin þá eigum við að styðja það. Svo eru aðrir hér í salnum sem hafa haft þá pólitísku lífssýn að hindra samkeppni og hafa ekki trú á henni. Þá er það bara þannig, það er ekkert við því að segja. Í gegnum söguna hafa verið til flokkar sem hafa stutt það bæði í orði og á borði, en svo eru sumir flokkar sem í orði segja að það eigi að ýta undir viðskiptafrelsi og aukið viðskiptafrelsi bæti m.a. hag neytenda, en síðan í borði er lítið gert með það. Ég er með fyrir framan mig landsfundarályktanir Sjálfstæðisflokksins fyrir þremur árum þar sem segir m.a., með leyfi forseta: „Mikilvægt er að draga enn frekar úr aðgangshindrunum á íslenskum mörkuðum. Landsfundur ályktar að endurskoða beri búvörulögin“ - heyrið þið það? - „frá grunni til að auka hagkvæmni og samkeppnishæfni íslensks landbúnaðar. Aukið viðskiptafrelsi bætir hag neytenda. Landsfundur Sjálfstæðisflokksins leggur áherslu á að samkeppnislög gildi um landbúnað eins og aðrar atvinnugreinar.“ Mér finnst þetta frábær ályktun. Ég held meira að segja að ég hafi greitt atkvæði með henni á sínum tíma,  Þetta er það sem ég er að tala um. Eitt er að vera í orði talsmaður mikillar samkeppni, annað er síðan að fylgja því eftir. Þá skiptir máli að við höfum í huga almannahagsmuni umfram sérhagsmuni. Það er algjört lykilatriði. Treystum við okkur í þá leið? Treystum við okkur í þá vegferð? Ég segi já. Við í Viðreisn treystum okkur í það. Þess vegna er lykilatriði fyrir okkur að tala um það og fylgja því eftir. Þess vegna erum við þingmenn í Viðreisn m.a. að leggja fram þetta frumvarp, ekki síst eftir að við skoðuðum þingmálaskrá núverandi ríkisstjórnar þar sem eitt af fyrstu verkum núverandi landbúnaðarráðherra er m.a. að taka mál sem stuðla að samkeppni á mjólkurmarkaði og í mjólkurframleiðslu og ýta því út af borðinu. Það kemur algjörlega á óvart þegar maður les landsfundarályktanir Sjálfstæðisflokksins. En það eru kannski bara einhverjir tilteknir einstaklingar sem hafa heimild til þess að velja svona bestu konfektmolana út úr þeim landsfundarályktunum og fylgja þeim eftir. Það er önnur saga. Þetta er alveg skýrt af hálfu ríkisstjórnarinnar, hún ætlar ekkert að gera í því að auka samkeppni á mjólkurmarkaði, hún ætlar þar með ekkert að gera í því að byggja undir frjálsa framleiðendur, smærri framleiðendur, þá sem vilja halda áfram, þeir eru byrjaðir en þurfa enn frekara svigrúm. Ég trúi því að með því umhverfi sem við höfum búið til og við útfærum það inn í það umhverfi sem samkeppnislögin veita þá munum við fá enn sterkari mjólkurframleiðslu og mjólkurgerð. Við munum sjá fram á aukna nýsköpun og sprota. Ég bendi m.a. á sjávarútveginn þar sem ríkir frelsi, þar sem ríkir algjör samkeppni. Við höfum komið upp gagnsæju kerfi varðandi uppbyggingu á greininni - það er umdeilt eins og við komum reyndar inn á áðan, herra forseti, hvernig við höfum byggt upp sjávarútveginn, en þar eru gagnsæjar reglur. Við sjáum fram á mikla fjölbreytni innan sjávarútvegsins. Sprotafyrirtæki stíga fram. Það er verið að nýta afurðir úr sjávarútvegi sem aldrei fyrr. Það er eitthvað sem ég veit að landbúnaðurinn hefur verið að skoða og er að feta sig inn á. Það er mikið fagnaðarefni og við eigum að styðja hann í því. Talandi um endurskoðun á búvörulögunum og búvörusamningnum, hluti af því sem við eigum að horfa til er að styðja bændur í því að auka markaðsvirði afurðanna. Þeir eiga að fá stuðning við að auka kolefnisjöfnun af því að það eykur ekki bara umhverfisvitund og gerir okkur betri í umhverfismálum heldur leiðir það líka af sér aukna sprota í alls konar viðskiptum og framleiðslu o.s.frv. Og við eigum ekki síst að styðja við unga bændur til þess að halda áfram innan greinarinnar. Hér mæli ég fyrir breytingu á búvörulögum sem afnemur undanþágur frá ákvæðum samkeppnislaga. Meginmarkmiðið með þessum breytingum í frumvarpinu er fyrst og fremst það að koma á almennum samkeppnislögum á mjólkurmarkaði þannig að almennar samkeppnisreglur gildi um hann, það verði engar undanþágur, það verði engar sérreglur fyrir hagsmunaaðila heldur almennar reglur. Ég hef fulla trú á því að þeir sem nú þegar eru fyrir á fleti geti staðið sig á samkeppnismarkaði. Þessu frumvarpi er því ætlað að draga úr afskiptum ríkisvaldsins af verðlagningu m.a., framleiðslu og vinnslu mjólkurafurða. Það er ekkert launungarmál að þetta er að grunni til frumvarp sem var unnið í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu þegar ég var þar á síðasta ári, byggt á því. Það er heldur ekki launungarmál að það var sett í umsagnarferli og fékk ákveðna gagnrýni, mjög fyrirsjáanlega gagnrýni af hálfu þeirra sem eru fyrir á markaði og telja sig vera undir regnhlíf eða vernd þeirrar undanþágu sem lögin veita þeim í dag. En síðan eru aðrir sem hvetja til þess að þessi leið verði farin. Það er einnig að finna tæknilegar lagfæringar í samræmi við búvörusamningana í þessu máli. Við höfum skoðað og höfum hliðsjón af gildandi lögum og reglum í nágrannalöndunum og af því hvaða skuldbindingar við höfum tekið á okkur í gegnum GATT-samkomulagið. Undanþágur frá samkeppnislögum samkvæmt búvörulögum hafa verið umdeildar. Það liggja fyrir m.a. fjölmörg álit Samkeppniseftirlitsins vegna beitingar og túlkunar á þeim. En með þessu frumvarpi erum við að leggja til að veigamiklar undanþágur frá samkeppnislögum, sem á árinu 2018 eru mjög óeðlilegar, verði afnumdar. Frumvarpið leysir því að mínu mati helstu ágreiningsefni sem uppi hafa verið vegna beitingar og túlkunar á undanþágum frá samkeppnislögum. Ég held nefnilega að það þjóni ekki neinum atvinnugreinum að vera með sérreglur frá almennum reglum eins og samkeppnislögum. Ég held að við byggjum ekki endilega upp traust með því að ýta undir sérreglur. Allra síst að helstu hagsmunaaðilar komi og slái skjaldborg um sérákvæðið, undanþáguákvæðið. Undanþáguákvæði í dag árið 2018 stríðir að mínu mati gegn almannahagsmunum og setur sérhagsmuni framar. Lagt er til að heimild til verðfærslu verði afnumin. Það þykir rétt að heildsöluverðlagning mjólkurvara verði jafnframt frjálsari svo verðlagning mjólkurvara taki meira mið af framleiðslukostnaði en nú er. Það er rætt um hlutverk verðlagsnefndar. Ég vil beina því til hv. atvinnuveganefndar að skoða sérstaklega hlutverk verðlagsnefndar. Ég hef fengið fyrirspurnir um af hverju við erum að halda uppi verðlagsnefnd búvara einmitt í dag. Það er umhugsunarefni hvort við eigum að halda nefndinni. Það er líka umhugsunarefni ef við ætlum að halda henni hvort hún eigi að vera skipuð fulltrúum bænda. Þetta eru ábendingar sem ég hef fengið, m.a. er bent á að í peningamálanefnd Seðlabankans sem ákveður vexti til bankanna eru ekki fulltrúar bankanna. Í þeirri athugasemd sem ég fékk er spurt af hverju aðilar fyrir hönd Bændasamtakanna sitji í verðlagsnefnd búvara sem ákveður verð til þeirra sjálfra, eigi þar aðila. Þetta er eitthvað sem ég vil gjarnan að nefndin skoði, hvort þetta fyrirkomulag um verðlagsnefnd búvara sé rétt. Markmið frumvarpsins er líka að eyða óvissu og setja skýrari ramma um heimildir afurðastöðva og kveða með skýrum hætti á um að ákvæði samkeppnislaga gildi fullum fetum í mjólkuriðnaði, þá án undantekninga. Eins og ég gat um áðan var frumvarpið á sínum tíma sent til umsagnar. Ég hef skoðað eitt og annað sem kom fram þar. Einhverjar breytingar hafa verið gerðar sem koma til móts við þær athugasemdir sem voru settar fram en megintilganginum, að afnema undanþáguna, er ekki breytt. Það kom m.a. fram að verðtilfærslan hefur verið metin stundum óeðlileg og skaðleg fyrir neytendur og markaðinn í heild sinni og bent á að hún væri ógagnsæ, að hluta til gerræðisleg og stuðlaði að ákveðinni verðmætasóun. Breytingin myndi hafa í för með sér að vörur sem hefðu verið undirverðlagðar hækkuðu í verði en þær sem hefðu verið yfirverðlagðar lækkuðu. Mikilvægt væri að verðlagning tæki mið af framleiðsluvöru en verðtilfærslan brenglaði verðmyndun og raskaði þannig samkeppni. Verðaðlögun í samræmi við framleiðslukostnað og samkeppni myndi leiða til þess að minni keppinautar gætu betur keppt á markaði í þeim mjólkurvörum sem þeir hafi sérhæfingu til. Við þurfum að auka fjölbreytni, með fullri virðingu fyrir MS, Mjólkursamsölunni, sem hefur staðið sig ágætlega í verðþróun og markaðsþróun. Það þarf að styrkja stöðu lítilla og meðalstórra framleiðenda. Það ægivald sem er af hálfu Mjólkursamsölunnar og hefur verið er óþarfi því að hún á alveg að geta staðið undir því að vinna undir samkeppnislögum og ég veit ekki betur en að hún sé að standa núna í miklum útflutningi til Bandaríkjanna til að mynda þar sem er ágætt samkeppnisumhverfi. Það er ekkert óeðlilegt þegar maður horfir á t.d. Siggi's skyr, Sigurð Kjartan Hilmarsson, sem hefur byggt upp það myndarlega fyrirtæki í Bandaríkjunum. Það hefur verið gert án þess að þar kæmu að fjársterkir aðilar sem hafa byggt sitt á einokunaraðstöðu. Mjólkursamsalan er að fara í útflutning sem byggir m.a. á fjárhagslegum grunni sem kemur úr einokunarumhverfi. Ég tel að það sé ekki rétt. Það voru gerðar ítarlegar athugasemdir við fyrirhugaða breytingu á 71. gr. laganna þar sem felld er brott undanþága frá ákvæðum samkeppnislaga. Með öðrum orðum er þar lagt til að felld verði brott heimild afurðastöðva í mjólkuriðnaði til að sameinast, hafa með sér verkaskiptingu milli mjólkursamlaga að því er varðar framleiðslu einstakra mjólkurvara og hafa með sér annars konar samstarf til að halda niðri kostnaði við framleiðslu, geymslu og dreifingu mjólkurafurða. Er það óeðlilegt? Við höfum þegar séð mikinn samruna á milli aðila á markaði þar sem þeir hafa náð ákveðinni hagræðingu. Það er rétt að taka fram að á markaði sem er í rauninni mun harðari og stærri og ekki síður mikilvægur fyrir neytendur þá hefur Samkeppniseftirlitið veitt á grunni 15. gr. samkeppnislaga heimild til undanþágu að ákveðnum skilyrðum uppfylltum eins og við höfum bent á á sviði olíumarkaðar og líka fjarskipta. Það eru því til fordæmi fyrir því að Samkeppniseftirlitið segi: Allt í lagi, við látum almennar reglur gilda, en á ákveðnum sviðum ef þörf þykir og ítarlegar upplýsingar eru veittar þá veitum við undanþágu á grunni 15. gr. Ég hef orðið þess vör að það gætir ákveðinnar tortryggni af hálfu afurðastöðvanna í garð Samkeppniseftirlitsins. Mér finnst það miður. Ég vil hins vegar benda á að ef einstakir lögaðilar fara að ábendingum Samkeppniseftirlitsins og miðla upplýsingum, verða ekki tregir við að miðla upplýsingum, þá eru umsóknir þeirra teknar til efnislegrar meðferðar. Ég sé ekki betur en Samkeppniseftirlitið veiti undanþágur sem gætu hæglega átt við á einhverju sviði mjólkuriðnaðarins ef svo bæri undir. Við eigum ekki að vera hrædd við það að almennar reglur samkeppnislaga gildi, miklu frekar eigum við að vera hrædd við það að halda áfram að búa til umhverfi sem er í skjóli undanþágu og sérreglu frá samkeppnislögum. Það getur til lengri tíma verið heftandi fyrir þróun í atvinnugreininni. Við eigum frekar að sjá þessa dínamík sem er í íslenskum landbúnaði og ég verð að segja ekki síst í mjólkuriðnaði og að fyrirtækin, þessir aðilar sem eru stærstir eins og Mjólkursamsöluna, fari brattir og af meiri jákvæðni inn í þessar breytingar. Það er ekki gott yfirbragð að fyrirtæki sem er langstærst berjist með kjafti og klóm gegn því að hér gildi almennar reglur en ekki sérreglur. Miklu frekar ættu menn að nálgast þetta jákvætt því að í þessu eru tækifæri, við sjáum það alls staðar í heiminum, alla vega við sem trúum á að viðskiptafrelsi skili sér í betra samfélagi. Ég hef þá trú að sú hugsun skili enn sterkari landbúnað. Ég vil í rauninni ekki fara betur yfir frumvarpið að því leytinu til að ég sé að tíminn er hægt og sígandi að renna út. Ég vil hvetja atvinnuveganefnd og það fólk sem þar situr til þess að fara gaumgæfilega yfir það. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að það eru örugglega einhver ákvæði sem menn munu benda á og segja: Þetta er ekki eðlilegt, við þurfum að breyta hinu og þessu. En í guðanna bænum reynum þá að koma þessu máli, þessu prinsippi, í gegnum þingið, þ.e. að almenn samkeppnislög gildi um þessa atvinnugrein eins og allar aðrar. Ég held að það sé heilbrigt og ég er sannfærð um að það er heilbrigt fyrir greinina sem slíka. Við getum komið og nefndin getur komið með ýmsar breytingartillögur við málið, hugsanlega eins og ég gat um áðan um breytta verðlagsnefnd búvara, fært hana í nútímalegra horf, gert hana þannig að neytendur og ekki bara embættismenn í ráðuneytinu og örfáir forystumenn Bændasamtakanna skilji verðlagningu á búvörum, heldur þannig að almenningur og allir skilji. Því ég er líka sannfærð um það að þegar ekki bara almenn samkeppnislög gilda um atvinnugreinar heldur líka aukið gagnsæi upplýsinga, þá verður meiri stuðningur og skilningur í samfélaginu við frekari uppbyggingu á atvinnugrein sem nýtur mikilla ríkisstyrkja. Ég vil undirstrika að hún á að gera það. Við styðjum að bændur verði áfram styrktir, en það er ekki sama hvernig það er gert. Þá umræðu verðum við að þora að taka. Ég er sannfærð um að við getum haldið áfram, ekki bara með þetta mál heldur líka við endurskoðunina á búvörusamningnum ef við fáum einmitt fleiri að borðinu. Það er eitt af því sem ég ræddi hér áðan í tengslum við sjávarútveginn. Ég er sannfærð um það líka að því fleiri sem tengjast og hafa hagsmuni af því að atvinnugreinarnar eflist, neytendur, bændur, verslanir, afurðastöðvar og fleiri, því betra kerfi verði búið til. Þá verðum við líka að þora að bjóða öllum að borðinu sem hafa mismunandi skoðanir. Ég skynjaði það að sumir aðilar máttu bara alls ekki koma að borðinu við endurskoðunina á búvörusamningnum. Ég held að það sé slæmt fyrir greinina að útiloka ákveðna aðila frá því að fara í umræðuna, hvað þá við endurskoðun á búvörusamningnum. Þess vegna taldi ég strax í upphafi míns ferils sem landbúnaðarráðherra mikilvægt að stokka upp endurskoðunarnefndina þótt ég viti að forveri minn, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, hafi líka verið með gild sjónarmið. Ég taldi hins vegar mikilvægara að breikka hana og ég veit að undir forystu Svanfríðar Jónasdóttir hefur verið unnið gríðarlega gott verk. Það er ágætisgangur í vinnunni. Mér skilst að þau samtöl sem hafa átt sér stað og sú vinna sem unnin hefur verið sé til þess fallin að stuðla að frekari sátt um þær breytingar sem hugsanlega kunna að verða á búvörusamningnum. Þar eru stórar ákvarðanir sem liggja fyrir bændum og þeim sem tengjast og eru undir búvörusamningnum 2019, á næsta ári, þá munu þeir greiða atkvæði um það hvort mjólkin verði kvótasett eða ekki. Það eru skiptar skoðanir meðal mjólkurbænda um það. Þá tel ég mjög mikilvægt að það verði ekki bara mjólkurbændur sem skilji það og ræði þetta sín á milli heldur að við fáum líka nefndarmenn og einkum almenning með í að skilja út á hvað kerfið gengur. Það hjálpar greininni, aukinn skilningur hjálpar framgangi greinarinnar. Að því sögðu, herra forseti, undirstrika ég lykilatriði frumvarpsins sem er að afnema þessa sérreglu sem tengist mjólkurframleiðslunni. Það skiptir gríðarlega miklu máli, almannahagsmunir framar sérhagsmunum. Ýtum undir viðskiptafrelsi í landinu. Ýtum undir samkeppni. Það er öllum til góða, neytendum, almennum borgunum en ekki síst bændum í landinu. Þeirra staða mun styrkjast með því að þetta frumvarp nái fram að ganga.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og fyrir að flytja þetta frumvarp. Hv. þingmaður kom inn á margt í sinni ræðu. Ég er með þéttskrifað blað með athugasemdum sem hefði verið full ástæða til að fara í gegnum allar í andsvari við hv. þingmann en mun gera það í ræðu minni á eftir. Hv. þingmaður fullyrðir ýmislegt í sinni ræðu, segir að alls staðar í heiminum tali menn um betri viðskipti og svoleiðis. Veit hv. þingmaður einhvers staðar um eitthvert ríki þar sem ekki er sérstakur stuðningur við landbúnaðinn eða að hann búi við aðra umgjörð en aðrir? Það má nefna Bandaríkin, en þar er einmitt sérstök vernd við landbúnaðinn og umhverfi hans. Mig langar líka að spyrja hv. þingmann hvort ekki sé rétt hjá mér að Samkeppniseftirlitið hafi verið gert afturreka með allar nema smávægilega athugasemd af því sem það hefur sótt að landbúnaðinum með? Er ekki rétt hjá mér að Samkeppniseftirlitið hefur alltaf verið gert afturrækt með allt sem það hefur reynt að fara í landbúnaðinn með, sérstaklega mjólkina, því að Samkeppniseftirlitið er náttúrlega með landbúnaðinn á heilanum. Hv. þingmaður talar eins og almenn samkeppnislög eigi ekki við um landbúnaðinn og eigi ekki við um mjólkina. Er það misskilningur hjá mér að mjólkuriðnaðurinn fái undanþágu frá ákveðnum hluta samkeppnislaga? Ég hef kannski misskilið þetta allan tímann en ég hef alltaf haldið að það væri bara lítill hluti samkeppnislaga sem mjólkuriðnaðurinn væri undanþeginn.

Herra forseti. Mér finnst erfitt að heyra það þegar minn góði vinur og hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, sem ég ber mikla virðingu fyrir og er núna hv. þingmaður Suðvesturkjördæmis, kemur hingað og talar niður Samkeppniseftirlitið, eftirlit sem skiptir alla landsmenn, m.a. borgara og þegna Suðvesturkjördæmis, jafn miklu máli og þegna Skagafjarðar. Við eigum miklu frekar að segja: Eigum við ekki að ganga út frá því að jafn mikilvæg stofnun og Samkeppniseftirlitið gangi erinda aðeins eins, þ.e. almennings? Við hljótum að treysta því sem Samkeppniseftirlitið gerir og hefur gert margt mjög gott, mikilvægt og þýðingarmikið fyrir íslenskan almenning á mörgum sviðum. Það er alveg rétt að víða er stuðningur. Ég margsagði það. Þegar við í Viðreisn tölum um landbúnað tala aðrir eins og við viljum ekki styðja hann. Ég held að ég endurtaki það núna í fjórða sinn: Við viljum styðja við íslenskan landbúnað en hafa þessa undanþágu, sem er undanþága frá 71. gr. samkeppnislaga, það er alveg rétt. Aðrir þættir eru undir almennum samkeppnislögum, en þetta er það sem skiptir mestu máli fyrir uppbyggingu lítilla og meðalstórra fyrirtækja sem vilja feta áfram brautina innan mjólkuriðnaðarins. Það er alltaf einn aðili, Mjólkursamsalan/KS, í yfirburðastöðu á markaði, sama hvað menn segja. Eigum við þá að ræða innflutningshindranir? Tollamúra, sem hafa sem betur fer verið minnkaðir á liðnum árum? En það eru eftir sem áður innflutningshindranir til Íslands á grunni EES-samningsins þó að við höfum nú reyndar gerst brotleg á síðustu misserum gagnvart ákveðnum hluta. Ég segi: Já, ég verð að treysta þeim eftirlitsaðilum og 

Virðulegi forseti. Þegar hv. þingmaður fór að tala um tolla áttaði ég mig á því hvað ræðan í upphafi minnti mig á. Hún minnti mig á - ég ætla ekki að segja það. Ég fer frekar yfir ræðu mína. Þetta er eins og að Félag atvinnurekenda sé allt í einu komið inn á þing, einhver harðasti sérhagsmunahópur á Íslandi. Ég spurði hv. þingmann út í það og hún svaraði því réttilega að mjólkuriðnaður væri ekki undanþeginn almennum samkeppnislögum. Það er ein ákveðin undanþága sem löggjafinn ákvað 2004 - löggjafinn, við hér, þetta hús - þ.e. að mjólkuriðnaðurinn skyldi undanþeginn ákveðnum hluta samkeppnislaga. Ber þá ekki Samkeppniseftirlitinu að fara að þeim lögum? Verður ekki að gera það í staðinn fyrir að pönkast og pönkast á þeim iðnaði endalaust? Við hv. þingmaður getum verið sammála um eitt þó að við höfum ólíkar leiðir að því; almenningur og neytendur eiga að njóta góðrar og heilnæmrar íslenskrar 

Hæstv. forseti. Ja, hver er það sem pönkast og pönkast á íslenskum neytendum? Það er óeðlilegt árið 2018 að menn byggi starfsemi sína á sérreglum frá samkeppnislögum. Ég margsagði það áðan að það voru ákveðnar ástæður fyrir því að þessi leið var farin árið 2004. Hún var umdeild þá alveg eins og núna. Að segja að þetta sé bara eitthvert píp í Félagi atvinnurekenda er dæmigerður málflutningur þeirra sem vilja aldrei breyta einu eða neinu. Þetta er gamall málflutningur, bara í aðeins nýjum búningi. Þetta er málflutningur þeirra sem vilja gæta sérhagsmuna framar almannahagsmunum. Ég er sannfærð um að ef íslenskur landbúnaður starfar eftir almennum lögum, öllum almennum lögum, því að hvert ákvæði skiptir máli - 71. gr. er ein mikilvægasta greinin varðandi samkeppnislögin - eykst enn frekar traust og stuðningur við íslenskan landbúnað. Er þó stuðningur við landbúnaðinn mjög 

Herra forseti. Þetta er mjög áhugavert og ágætt frumvarp enda er ég einn þeirra sem líta svo á að frjáls viðskipti séu af hinu góða. Jafnvel þótt ég væri ekki almennt hlynntur markmiðinu verður að segjast að þetta er með þeim betur útbúnu þingmannamálum sem ég hef séð, bæði í útfærslu og greinargerð. Það er mjög gaman að þetta sé komið fram. Þakka ég fyrir það. Það eru samt nokkrar spurningar sem vefjast fyrir mér. Sú fyrsta er varðandi þá fullyrðingu hv. þingmanns að lagabreytingin muni leiða af sér betra verð til neytenda. Ég er alveg tilbúinn til að trúa því en mig vantar svolítið gögnin. Hefur farið fram einhvers konar greining á því hvaða áhrif þetta gæti haft? Það er nefnilega töluvert mikið af greiningum á ýmsu öðru í frumvarpinu, ekki síst fjárhagslegum áhrifum á stöðu ríkissjóðs og þess háttar. En mér finnst vanta að fá raunverulegri tölur eða greiningu á hverjir raunverulegir almannahagsmunir eru. Síðan finnst mér nokkuð ljóst að þetta er á vissan hátt einhvers konar viðbragð við samkeppnisbroti Mjólkursamsölunnar, MS, á sínum tíma um árið þar sem gert var upp á milli framleiðenda. En það er spurning hvort til sé einhver greining líka á því hver nákvæmlega áhrifin yrðu gagnvart minni framleiðendum. Mér finnst leiða af almennri hugmynd um frjáls viðskipti að það að bjóða ekki upp á svona einokunaraðstöðu muni aðstoða, en það er spurning hvort frumvarpið komi beinlínis að 

Herra forseti. Já, minni framleiðendur. Það er rétt að draga fram að ekki er verið að breyta söfnunarhlutanum. Það fyrirkomulag sem er núna í gegnum Auðhumlu sem hefur það hlutverk að safna mjólk og borga fyrir það, sama hversu langt og erfitt er að sækja hana, það verður áfram, að tryggja söfnunarhlutann. Við erum ekki að breyta því. En í tengslum við Auðhumlu þarf verðtilfærslan, verðmyndunin, að vera mjög gegnsæ og byggð á skýrum gögnum. Það á vonandi að vera eitt af hlutverkum verðlagsnefndar búvara að fara nákvæmlega í það hvernig söfnunarhlutverkinu er sinnt. Ég er sannfærð um að í gegnum þá leið er verið að tryggja minni framleiðendum líka aðgang að hrávöru og efni til að fara í framleiðslu. Það skiptir miklu máli og við sjáum það bara alls staðar þar sem við höfum aukið samkeppni á íslenskum markaði. Er eitthvert svið þar sem við sjáum að samkeppni hafi ekki verið til góðs fyrir neytendur? Á ég að nefna Costco? 

Herra forseti. Ég er sammála hv. þingmanni, auðvitað mun meiri samkeppni leiða af sér betri niðurstöðu enda snerist spurningin fyrst og fremst um hvort til væri greining á því hversu miklu betri niðurstöðu hún leiddi af sér, en það er kannski annað mál. Talað er um ákvörðun Alþjóðaviðskiptamálastofnunarinnar frá því 2015 í greinargerð frumvarpsins. Það er alltaf sama samtalið sem kemur upp varðandi fríverslun og landbúnað, það eru bara ansi mörg lönd í heiminum sem eru mjög viðkvæm fyrir því að landbúnaður sé opinn. Alþekkt er að Nýja-Sjáland hefur fellt niður alla tolla og flesta styrki. Ég veit að það er enginn að leggja það til hér, þ.e. varðandi styrkina, en það er spurning hvort þetta verði að mati hv. þingmanns til þess að styrkja samkeppnishæfni íslensks landbúnaðar í heild sinni út á við, til annarra landa. Hv. þingmaður minntist á Siggi's skyr og fleira. Getur þetta gert það að verkum að við stöndum okkur betur?

Herra forseti. Já, ekki spurning. Við stöndum okkur vel. Bara á síðustu fimm árum höfum við séð frábærar breytingar á þróun í íslenskum landbúnaði varðandi vörur, þjónustu og fleira. Við getum stigið enn þá fleiri skref undir þeirri heilbrigðisregnhlíf sem opin og frjáls samkeppni er. Ég er sannfærð um að það muni hjálpa okkur. Almennar og gegnsæjar reglur virka hvetjandi á þá sprota og nýja hugsun sem við þurfum svo á að halda. Ný fyrirtæki eru sett á fót, þau fara kannski á hausinn en það er eitthvað sem lifir. Síðan eru önnur sem halda áfram að dafna og nýta sér þekkingu og þróun, rannsóknir o.s.frv. Það verður til þess að styrkja íslenskan landbúnað til lengri tíma. Við erum að gera það. Við sjáum það í ákveðnum mæli núna í útflutningi til Evrópu og Bandaríkjanna. Ef við trúum á það sjáum við þessa sprota, þá nýsköpun sem mun á endanum gefa af sér sterkari landbúnað. Við erum með frábæra vöru, ekki síst nú í kröfuhörðum heimi, heilnæma vöru í heilnæmu umhverfi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og þessa umræðu. Ég tel að öll umræða um íslenskan landbúnað sé af því góða, það er jafn lífrænt og íslenskur landbúnaður er að mínu áliti. Ég er ekki að segja að ég styðji allt það sem fram hefur komið og hef nokkrar athugasemdir við það. Það er eitt sem ég ætlaði að vekja athygli á. Hv. þingmaður talar um að við veljum almenna hagsmuni umfram sérhagsmuni. Þá hef ég áhyggjur af því hvernig frummælendur sjá það fyrir sér í byggðalegu tilliti. Væri ekki freistandi að greiða hærra verð? Þarna er tillaga að breytingu, að hverri afurðastöð sé heimilt að greiða framleiðendum hærra verð á lágmarksverð, samanber 8. gr. laganna. Þá er spurningin: Er ekki tilhneigingin sú að samkeppnin fari út í það að ýta bændum í burtu sem búa á jaðarsvæðum? Mig minnir að hv. þingmaður hafi sagt að frumvarpið væri lagt fram til að styðja við framleiðendur, en ég held að þetta sé einmitt svo hættulegt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir andsvarið. Ég er svo innilega sammála henni varðandi umræðuna um landbúnað, þar sem margir sá hag sinn í að stilla upp andstæðum, þ.e. þeirra sem leyfa sér að tjá sig um breytingar á landbúnaði og hinna sem tala um að breytingar á íslenskum landbúnaði séu af hinu vonda. Þess vegna fagna ég þessari nálgun hv. þingmanns. Við eigum að ræða þetta. Um leið og við tölum upp íslenskan landbúnað eigum við að nýta tækifærið og sjá hvað kerfisbreytingar í landbúnaði geta gert fyrir bændur. Við vitum vel að bændur eru ekki best setta stéttin í samfélaginu. Þá hljótum við að fara að hugsa hvernig getum við gert betur. Hér ræðum við mjólkurframleiðsluna. Það er einmitt hluti af því, það er ákveðin trygging að söfnunin er tryggð sama hvar maður er á landinu. Sama verð til bænda er tryggt með núverandi fyrirkomulagi og ekki er verið að ógna því með þessu. Hins vegar er ég sannfærð um að með því að fjölga þeim sem geta framleitt úr mjólkinni, að fjölga sprotunum þar muni hagur bænda sjálfra styrkjast meðan það er ekki bara einn eða tveir sem eru stærstu, öruggustu kaupendurnir. Ég held að því fleiri sem koma að því að byggja upp íslenskan mjólkuriðnað þeim mun betra sé það fyrir íslenska bændur. Ég er þeirrar skoðunar. Hv. þingmaður er kannski annarrar skoðunar, en ég sé þarna ákveðið tækifæri fyrir íslenska bændur.

Virðulegur forseti. Takk fyrir þetta. Ég hef samt svolitlar áhyggjur af því að áhrifin af þeim breytingartillögum sem framsögumaður talar fyrir séu ekki nógu vel metin, eins og hv. þm. Smári McCarthy tók undir. Ég hef áhyggjur af því hvort þetta hafi verið verðmetið, hvort áhrifin hafi verið metin nægilega vel. Þó að tryggt sé að náð sé í allar vörur held ég að þessar breytingar leiði það af sér að þetta verði erfitt í byggðalegu tilliti. Ég held að það geti orðið svolítið erfitt. Ég ætlaði að bara að vekja athygli á þessu. Ég held að taka verði tillit til afstöðu bænda hverju sinni.

Herra forseti. Nú þegar á sér stað mikil hagræðing í mjólkurframleiðslu. Kúabændum hefur fækkað, búin hafa stækkað og eru orðin mun tæknivæddari en áður. Við náum mun betri framlegð í dag en fyrir bara fimm árum, hvað þá fyrir 10 árum. Greinin sjálf er í gríðarlegri þróun. Þar er ákveðin samþjöppun. Ákveðin hagræðing á sér stað af því að greinin sjálf er að reyna að uppfylla þær kröfur sem neytendur og markaðurinn gera til hennar. Byggðasjónarmiðin eru gild sjónarmið. Við eigum að taka þau alvarlega. En ég tel líka að við eigum að þora að segja að við þurfum að tryggja söfnunina. Það ætlum við að gera áfram óháð því hversu erfitt og kostnaðarsamt er að ná í hana. Um leið þurfum við að segja að ákveðin svæði á landinu henta betur til mjólkurframleiðslu, fyrir kúabændur, en önnur. Sum svæði eru sterkari. Þar er hægt að nefna Eyjafjörðinn sem dæmi. Svo eru önnur svæði sem eru sterkari fyrir t.d. sauðfjárbændur. Það verður einhvern tímann að þora að segja: Eigum við þá ekki að styrkja betur sauðfjárbændur á ákveðnum svæðum til þess að hafa 

Herra forseti. Við ræðum breytingar á undanþágum mjólkuriðnaðar frá samkeppnislögum. Ég spyr mig alltaf þegar þessi mál ber á góma: Hvernig í ósköpunum stendur á því að menn óttast samkeppni? Sumir flokkar hér á þingi hafa reyndar ekki verið neitt sérstaklega miklir talsmenn frjálsrar samkeppni á hinum ýmsu sviðum. Aðrir flokkar, þar á meðal a.m.k. einn í núverandi ríkisstjórnarmeirihluta, hafa talið sig vera boðbera frjálsrar samkeppni, boðbera frelsis. Þá spyr maður: Af hverju ekki á sviði landbúnaðar? Ég held að það sé ágætt að skerpa á því strax í upphafi þessarar umræðu að það á ekki að drepa þessu máli á dreif með því að fara að tala um að þeir sem tali hér fyrir samkeppni á sviði landbúnaðar séu í sömu mund að mæla gegn stuðningi við landbúnað. Þetta eru bara tveir ólíkir hlutir. Við erum hér öll meira og minna sammála um að það er mjög mikilvægt að styðja ötullega við íslenskan landbúnað. Við gerum það með mjög miklum beinum stuðningi en líka óbeinum stuðningi í formi tollverndar. Raunar er það svo að við styðjum hvað mest, í það minnsta ríkja OECD, við landbúnað sem hlutfall af landsframleiðslu. Það eru fá ríki sem styðja jafn mikið við landbúnað og Ísland gerir. Um þetta er ekkert sérstaklega deilt. Við vitum að hér eru um margt erfiðar aðstæður til landbúnaðar og mörg sterk rök sem hníga að því að við, líkt og önnur ríki, eigum að styðja við þessa mikilvægu atvinnugrein. Það breytir því hins vegar ekki að þegar við erum með atvinnugrein sem við styðjum einmitt mjög ríkulega, bæði í beinum stuðningi og óbeinum, með tollvernd, þá eigum við að sama skapi að gera mjög ríka kröfu til þess að almenningur njóti með einhverjum hætti góðs af. Það er það sem ég hef aldrei skilið, með þetta ágæta undanþáguákvæði mjólkuriðnaðar, sem var leitt hér í lög fyrir einum 14 árum, að undangenginni mjög skammri umræðu og í raun og veru alveg skammarlega litlum rökstuðningi af hálfu löggjafans á þeim tíma, hvers vegna þyrfti að grípa til slíkra aðgerða. Þegar við horfum á vægi landbúnaðarafurða, mjólkur og osta, t.d. bara í neysluvísitölu, er vægi þeirra meira en vægi bensíns eða olíu í þeirri sömu vísitölu. Ég spyr mig: Værum við tilbúin til að ræða hér umfangsmiklar undanþágur olíudreifingar eða sölu frá samkeppnislögum? Ég held í ljósi reynslunnar að svarið við því í þessum sal væri alveg örugglega: Nei, það kemur ekki til greina. Við eigum að treysta á krafta samkeppninnar til þess að tryggja hagsmuni neytenda. Það er besta tækið sem við höfum til að tryggja að neytendur njóti sem mests ábata af hverri þeirri framleiðslu og þjónustu sem verið er að veita á hvaða sviði atvinnulífs sem er. Það er ekkert að óttast í þessu. Samkeppni tryggir okkur í senn sem hagkvæmast verð til neytenda, sem fjölbreyttast vöruúrval, sem besta þjónustu, sem mesta nýsköpun í viðkomandi atvinnugreinum. Það eru sannindi sem eru tekin gild alls staðar annars staðar, í öllum öðrum atvinnugreinum. Við treystum á krafta samkeppninnar til þess að tryggja framþróun atvinnugreinarinnar, gott vöruúrval, góða þjónustu, hagstætt verð fyrir neytendur. Þetta er einfaldasta og besta leiðin sem við höfum til að tryggja þetta. Ég leyfi mér að spyrja í þessu samhengi: Hvar eru hagsmunir neytenda? Þegar við horfum á verðþróun á mjólkurvörum frá því að undanþáguákvæði þessi voru leidd í lög fyrir 14 árum þá hefur verð á mjólk og mjólkurafurðum nærri tvöfaldast í verði á sama tíma og vísitala neysluverðs án húsnæðis hefur hækkað um 80%. Það eru bara ansi fáar matvörur ef nokkrar sem ná því að hafa hækkað umfram þessa sömu vísitölu neysluverðs án húsnæðis á þessu sama tímabili. Til samanburðar held ég að hækkun á gosdrykkjum og söfum, í drykkjarvöruiðnaði, sé um 40–45% á þessu sama tímabili; nærri helmingur þeirrar verðþróunar sem orðið hefur á mjólk á sama tíma. Þarna tel ég alveg augljóst að það er einfaldlega ekki nægur samkeppnisþrýstingur til að skila því sem við erum að leggja áherslu á í þessu samhengi, auknu hagræði í þessari atvinnugrein til neytenda. Það er, þegar öllu er á botninn hvolft, það sem skiptir höfuðmáli fyrir okkur. Auðvitað viljum við öflugan og kröftugan landbúnað. En við verðum líka að átta okkur á því að þegar við undanskiljum atvinnugrein sem þessa samkeppnislögum þá koma upp óvissuatriði, t.d. varðandi málarekstur Samkeppniseftirlitsins gegn Mjólkursamsölunni þar sem nú er meðal annars tekist á um það hvort bann við misnotkun á markaðsráðandi stöðu eigi við í tilfelli Mjólkursamsölunnar eða ekki. Það er enginn vafi á því að Mjólkursamsalan er algjörlega í markaðsráðandi stöðu, þó annað væri. Ég hygg að markaðshlutdeild Mjólkursamsölunnar og tengdra aðila sé einhvers staðar á bilinu 95–97%. Það er óumdeilt. Fyrirtækið er algjörlega í markaðsráðandi stöðu. Þetta er alltaf mjög erfið staða fyrir aðra framleiðendur að reyna að keppa við. Það gefur augaleið og ekki síst þegar við horfum á þá staðreynd að eigandi Mjólkursamsölunnar stýrir allri sölu á heildsölustigi á þessum markaði. Þarna er alveg augljóst að það verður að bæta úr. Mér verður oft hugsað til samræðna gamalla atvinnurekenda sem sögðu: Þetta var allt miklu huggulegra á haftatímabilinu þegar það voru bara svona opinberar verðlagsnefndir. Það var nefnilega svo fjandi þægilegt að rökstyðja hækkunarþörfina, þurfti lítið annað að gera en að vísa til einhverrar vísitöluhækkunar, launahækkana; það var fjandakornið ekkert mjög erfitt að sannfæra viðkomandi nefnd um að þörf væri á því að hækka verð. Það er yfirleitt miklu erfiðara að sannfæra viðskiptavininn um þörfina á hækkuninni en opinbera nefnd. Þess vegna er samkeppnisaðhaldið, verðlagsaðhaldið, frá neytandanum eða öðrum viðskiptavinum svo mikilvægt í þessu samhengi. Við eigum ekkert að óttast það í tilfellum mjólkuriðnaðar frekar en annarra atvinnugreina. Við eigum að tryggja greininni gott starfsumhverfi. Við eigum að tryggja greininni viðunandi stuðning og vernd í samanburði við sambærilegar atvinnugreinar erlendis. Um það er ekki deilt. Við eigum bara ekki að undanskilja þessa atvinnugrein samkeppnislögum. Það er ekkert að óttast við það að grein, sem búin er að fara í gegnum jafn mikla hagræðingu á grundvelli þessarar undanþágu sem raun ber vitni, sé einfaldlega sett aftur undir samkeppnislög svo enginn vafi leiki þar á og að Samkeppniseftirlitið geti haft eðlilegt eftirlit með þessari atvinnugrein líkt og öllum öðrum. Það er ekkert launungarmál að margoft er Samkeppniseftirlitið gagnrýnt fyrir ýmsar athuganir sínar, rannsóknir og úrskurði. Það er ekkert óeðlilegt við það að einstakar atvinnugreinar takist á við Samkeppniseftirlitið um það hvort rétt sé á málum haldið, hvort úrskurðir séu réttir. Við höfum úrræði til þess að skjóta slíkum málum til úrskurðarnefndar, til dómstóla. Það er þess vegna ekkert að óttast í því að Samkeppniseftirlitið hafi lögsögu með þessari atvinnugrein líkt og öðrum. Ég skil ekki hvaðan þessi ótti er eiginlega kominn og hver tilgangurinn er þá með þessu undanþáguákvæði. Miðað við það hversu takmarkaður rökstuðningurinn var fyrir undanþágunni á sínum tíma er mér lífsins ómögulegt að skilja hversu lítill áhugi hefur verið af hálfu stjórnmálanna allar götur frá þeim tíma, á þessum 14 árum, á því að taka þessa undanþágu til endurskoðunar. Það getur ekki verið svo að slík undanþága eigi að vera ótímabundin. Það hlýtur að koma að þeim tímapunkti að nægjanlegt hagræði hafi náðst fram í greininni til þess að ekki sé ástæða til að undanskilja hana ákvæðum samkeppnislaga. Það er ekkert ólöglegt í samkeppnisrétti að vera stór aðili á markaði, það er bara ólöglegt að misbeita þeirri stöðu. Það er kjarni málsins. Ég held að það sé ekkert sérstaklega verið að huga að hagsmunum bænda í þessu samhengi. Ég held að hagur bænda væri betri og meiri af því að á þessum markaði ríkti sem mest samkeppni; það tryggði sem mesta vöruþróun, sem mesta samkeppni um framleiðslu bænda á þessu sviði. Og enn og aftur: Það á ekki að vera að rugla umræðunni saman, annars vegar um hagsmuni bænda sem frumframleiðenda í þessari grein og hins vegar um þá hagsmuni afurðasölukerfisins að fá að sitja með einhverjum hætti eitt að markaðnum. Ég held að það sé löngu tímabært að taka þetta til endurskoðunar. Ég held að það sé ekkert að óttast í því að setja atvinnugreinina aftur með óyggjandi hætti undir samkeppnislög þannig að enginn vafi leiki á, hvorki fyrir Samkeppniseftirlitið sjálf né dómstóla, hvaða lög gildi í því samhengi. Þegar öllu er á botninn hvolft þá hljótum við að spyrja okkur: Hefur þessi undanþága skilað ávinningi fyrir neytendur? Þegar ég skoða verðþróun á mjólkurafurðum samanborið við önnur matvæli, aðrar landbúnaðarafurðir, aðrar drykkjarvörur, svo að dæmi sé tekið, þá fæ ég ekki séð að svo sé. Langt í frá. Ég held að það sé alveg augljóst, þegar maður skoðar þessa verðlagsþróun, að þarna er verulegur skortur á samkeppni sem á endanum hefur leitt til mun meiri verðlagshækkana á þessum afurðum en orðið hefur í sambærilegum atvinnugreinum. Við getum tekið kjötframleiðslu, við getum tekið grænmeti - það eru greinar sem hafa hækkað umtalsvert minna verð á vörum sínum en mjólkuriðnaðurinn þrátt fyrir að njóta ekki slíkra undanþágna sem hér um ræðir. Þetta er gott mál. Löngu tímabært að taka á þessu. Við eigum að geta tekið heilbrigða og skynsamlega umræðu um það. Ég kalla líka eftir því að menn greini þarna á milli, annars vegar mikilvægi þess að samkeppni ríki á sem flestum sviðum atvinnulífs og hins vegar hinnar sjálfsögðu umræðu um það hvernig við eigum að hátta stuðningi við íslenskan landbúnað. Við erum öll á endanum sammála um að hann sé mikilvægur og rétt að styðja við greinina.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er alltaf gaman að hlusta á þingmanninn, líkt og aðra flutningsmenn þessarar tillögu sem eru mjög trúir þeim málstað sem þeir flytja hér í þingsal. Það eru að sjálfsögðu nokkur atriði sem mig langar að spyrja um en ég ætla að spyrja út í eitt sem er tengt orðum hv. þingmanns um verðhækkanir. Í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands frá 2015 segir, með leyfi forseta: „Með öðrum orðum hækkuðu mjólkurafurðir minna í verði en aðrar neysluvörur frá 2003–2013.“ Er hún röng, að mati hv. þingmanns, þessi niðurstaða Hagfræðistofnunar? Ég ætla ekki að eyða tíma í að lesa þetta allt saman, en þetta er niðurstaðan að mjólkurafurðir hafi hækkað minna í verði en aðrar neysluvörur frá 2003–2013. Síðan langar mig að spyrja líka: Ef hv. þingmanni verður að ósk sinni og verðtilfærslurnar verða afnumdar, er hv. þingmaður til í að upplýsa okkur um það hvaða vörur það eru sem munu hækka í verði? Það er mikilvægt að við áttum okkur á því, úr því okkur er svona annt um neytendur hér, hvaða vörur það eru sem munu hækka í verði við að verðtilfærslurnar verði afnumdar. Það er alveg augljóst og það vita það allir sem eitthvað hafa kynnt sér málið að það mun gerast. Aðrar vörur munu hins vegar lækka, það er rétt, þær munu lækka. En það er mikilvægt að menn átti sig á því hvaða vörur þetta eru. Þarna má ekki bera saman epli og appelsínur eða Íseyjar-skyr og nýmjólk.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og segi: Það er líka mjög gaman að tala um mál sem maður hefur mikla sannfæringu fyrir. Varðandi spurningu hv. þingmanns, um skýrslu Hagfræðistofnunar, þá hygg ég að það sé alveg rétt að á þessu viðmiðunartímabili, 2003–2013, hafi mjólkurvörur hækkað minna en almennt verðlag. Ég skoðaði tímabilið ársbyrjun 2004 til ársloka 2017 og þá var alveg ljóst að mjólkurvörur höfðu hækkað talsvert meira. Það er líka alveg ljóst að frá lokum þess tímabils sem Hagfræðistofnun vísar til hefur orðið töluverð hækkun á mjólkurafurðum umfram almennt verðlag. Hluti af skýringunni á minni hækkun mjólkurafurða en margra annarra afurða á seinni hluta þessa tímabils sem þarna er getið, ef við horfum á árin 2009–2013, er auðvitað hið mikla gengisfall sem varð og gríðarleg hækkun á verðlagi innflutnings á sama tímabili. Flestar innlendar framleiðsluvörur bættu verulega samkeppnisstöðu sína gagnvart þeim innfluttu á þessu tímabili og það kann að hluta til að skekkja þetta samanburðartímabil. Svo virðist aftur draga í sundur þegar frá líður, þannig að á þessu tímabili sem ég skoðaði, 2004–2017, er alveg ljóst að mjólkurafurðir hækka talsvert meira. Mér sýndist það nú reyndar eiga nokkuð jafnt við um þær flestar, hvort sem horft var til mjólkur, osta eða smjörs, að þær væru meira og minna allar að hækka í nokkuð svipuðum takti. Hvað varðar verðtilfærslurnar þá er það alveg rétt að þetta kann að breyta verulega verði milli einstakra afurða. Það hefur til dæmis verið ljóst að verið er að halda verði á mjólk talsvert niðri en það er bætt upp með verðlagningu annars feitmetis eins og osta. Þetta kann að breyta töluverðu þar um. En það má þá velta því fyrir sér hvort það mundi til dæmis ekki bæta samkeppnisstöðu innlendrar ostaframleiðslu gagnvart mögulegum innflutningi; það sem kannski hefur verið sótt að í vernd.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Jú, það er nefnilega þannig að væntanlega munu nýmjólk, rjómi, smjör og ostar hækka ef verðtilfærslurnar verða lagðar af. Allt eru það vörur sem mönnum er ráðlagt að neyta á Íslandi vegna þess að þær eru hollar; ef ég man rétt þá er eitthvað af þeim í lýðheilsupakkanum eða viðmiðunum, ég man ekki hvað þetta heitir allt saman. En alla vega vitum við að mælt er með því, af læknum og öðrum, að fólk neyti þessarar vöru. Á meðan þessar vörur hækka munu væntanlega unnar vörur, líkt og skyr sem er með sætuefnum og einhverju slíku, væntanlega lækka í verði. Þá er spurning hvort við viljum - það er vonandi ekki vilji flutningsmanna - beina neytendum yfir í eitthvað slíkt. Ég þakka þingmanninum fyrir ábendingar varðandi þessar lækkanir á neysluvörunum. Auðvitað skiptir það alltaf máli hvaða tímabil við tökum og hvernig við setjum súluritin upp og allt það, við þekkjum það algjörlega. Það má líka velta fyrir sér, ef við tækjum árið 1990–2017, hvernig myndin liti þá út, þegar vörur hækkuðu gríðarlega mikið fram undir aldamótin, minnir mig, þannig að menn fóru hreinlega í það að taka til í þeirri atvinnugrein sem mjólkuriðnaðurinn er. Það er búið að gera rosalega margt til þess að halda verði á vörum niðri fyrir neytendur. Gleymum því heldur ekki að kostnaður við framleiðslu á mjólk er talinn hafa hækkað um 38% á árunum 2003–2014 meðan neysluverðsvísitalan hækkaði um 88%. Þarna erum við að tala um annars vegar 38% hækkun á kostnaði sem framleiðendur urðu fyrir á meðan neysluverðsvísitalan hækkaði um 88%. Ef öllum þeim kostnaði hefði verið veitt út í verðlagið hvað hefðu mjólkurvörur eða framleiðsluvörur þá hækkað mikið? Ég hef séð tölu upp á 25%. En þess vegna tók iðnaðurinn á sig þessa hækkun.

Herra forseti. Ég held að það sé nú brött ályktun hjá hv. þingmanni að ætla að allar helstu mjólkurvörurnar mundu hækka í verði vegna þess að verðtilfærsla verði lögð af. Ef við horfum á neysluna þá liggur hún að stærstum hluta í ferskvörunni, þ.e. nýmjólk, léttmjólk, og svo aftur ostum og smjöri, svo koma skyr og jógúrt og annað þess háttar þarna inn í líka. En ég leyfi mér að efast um það, þegar maður horfir á þessar þrjár meginframleiðsluafurðir, ferska mjólk, smjör og osta, að þetta mundi allt saman hækka í verði. Ég hygg reyndar, miðað við þær kynningar sem ég hef fengið frá Mjólkursamsölunni, að það sé einmitt töluverð verðtilfærsla milli ferskmjólkurinnar og osta þannig að ostarnir gætu þá lækkað, en væntanlega mundi ferskmjólkin hækka. Það má líka spyrja sig: Á hið opinbera að vera í slíkri verðstýringu á milli einstakra framleiðsluvara yfir höfuð? Eigum við að vera í innbyrðis verðstýringu í matarkörfunni ef við viljum niðurgreiða tiltekna vöru á kostnað annarrar? Er ekki bara heilbrigðast og best fyrir sem hagkvæmasta framleiðsluvöruþróun á réttum sviðum o.s.frv. að verðlagningin á þessu sé frjáls og þær vörur sem neytendur sækjast eftir séu þá í réttu jafnvægi? Það er á endanum það sem við horfum á á frjálsum markaði að jafnvægi sé milli framboðs og eftirspurnar og verðlagningin stýrir því auðvitað að töluverðum hluta. Auðvitað er það líka þekkt að fyrirtæki flytja sjálf opinberar verðstýringar á milli einstakra framleiðsluvara miðað við hvað þau telja verðlagningu vörunnar þola. Ég treysti Mjólkursamsölunni algjörlega til þess svo lengi sem frjáls og öflug samkeppni er á þessum markaði. Ég held að þetta sé ekki eitthvað sem við þurfum að óttast sérstaklega.

Hæstv. þingforseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér er og hefur verið fróðlegt að hlusta á. Flutningsmönnum er tíðrætt um það hagræði sem af því hlýst að hafa frjálsa samkeppni o.s.frv. Það er nú einu sinni þannig þegar öllu er á botninn hvolft í þessu máli að sú umgjörð sem er í dag er bæði góð fyrir neytendur og bændur. Það hefur stundum verið þannig í umræðunni að velt er saman tveimur hópum af bændum, annars vegar kúabændum og hins vegar sauðfjárbændum. Þar er stórmunur á. Kúabúskapurinn gengur ljómandi vel, enda er umgjörðin í kringum þann búskap allt önnur en er í sauðfjárbúskap. Það skulu menn hafa í huga. Af hverju er afkoman mun betri hjá kúabændum en hjá sauðfjárbændum? Það er akkúrat það sem við erum að ræða í dag. Stóra atriðið í því er sú umgjörð sem er í kringum atvinnuveginn sjálfan, úrvinnsluna og þá 71. gr. sem mönnum er tíðrætt um í dag. Það er stóra málið. Það sem gerist í framhaldinu ef menn fara þá leið sem flutningsmenn fylgja eftir - og það er margt fram undan í íslenskum landbúnaði. Það eru breytingar á tollum, EFTA-dómstóll, varðandi innflutning á ógerilsneyddum vörum o.s.frv. Það er stóru áskoranir landbúnaðarins. Ég held að menn ættu að hugsa sig verulega um áður en þeir fara í að taka til og breyta því rekstrarumhverfi sem gengur vel og er gott fyrir bændur og neytendur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er alveg óumdeilt, og kemur að andsvari sem var veitt hér fyrr, að það hefur orðið mikil hagræðing í framleiðslu í mjólkuriðnaði, enginn vafi á því. Undanþága eða leyfi til samstarfs hefur klárlega haft þar margt um að segja, þó það nú væri þegar veitt er alveg sérstök undanþága og gefin heimild í raun og veru til að skipuleggja þennan markað með þeim hætti sem hefur verið gert, það má vel ætla að úr því hafi náðst talsvert hagræði. Það er hins vegar ekkert launungarmál að ég held að mjög stór hluti þess hagræðis sem náðst hefur hjá bændum sjálfum snýr meira að framleiðslustýringunni, mjólkurkvótanum og þeirri miklu hagræðingu og stækkun búa sem því framleiðslukerfi fylgdi og var til verulegra bóta fyrir bændur sjálfa. Ég hef alltaf talað af eindregnum stuðningi um það fyrirkomulag. Ég held að það hafi verið mjög mikilvægt skref til að tryggja að búin yrðu hagkvæmari einingar. Ég dreg það hins vegar enn og aftur verulega í efa að neytendur hafi á endanum notið góðs af allri þeirri hagræðingu sem orðið hefur bæði á afurðastiginu og aftur í frumframleiðslunni með framleiðslustýringu á mjólkurkvóta, af því að þegar maður horfir á verðþróun mjólkurvara í vísitölu neysluverðs er ekki að sjá að neytendur hafi notið einhvers sérstaks ávinnings. Það er alla vega mjög erfitt að rökstyðja það þegar mjólk hækkar eiginlega umfram allar aðrar matvörur á sama tíma. Þess vegna segi ég að verulega skorti á samkeppni til að tryggja hagsmuni neytenda. Það er svo aftur annað mál að hv. þingmaður vísar til óvissu fram undan varðandi mögulegan innflutning, EFTA-dómstól, tollabreytingar og annað þess háttar. Það er nákvæmlega sami rökstuðningurinn og var notaður fyrir undanþáguna á sínum tíma fyrir 14 árum síðan. Ég held að það hafi ekki rosalega mikið breyst 

Hæstv. forseti. Það er athyglisvert í þessu ljósi að menn stoppa alltaf við það að neytendur hafi ekki notið góðs af þessu. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson fór yfir ákveðið plagg frá Háskóla Íslands þar sem menn segja svart á hvítu að þessar tölur séu svona. Hv. þm. Þorsteinn Víglundsson svaraði því áðan að það hefði breyst á undanförnum tveimur árum. En varðandi allar þær breytingar sem á þessu eru, varðandi rekstur kúabúa, framleiðslustýringu o.s.frv., þá eru mjög margir þættir sem renna alltaf að þeim sama grunni hvers vegna hægt er að greiða bændum ásættanlegt verð fyrir framleiðslu sína. Það er stóra dæmið í þessu. Það er stóri munurinn á því sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir hefur stundum verið að rugla saman, sauðfjárbændum og kúabændum, þegar verið er að tala um að betra sé fyrir bændur að hafa frjálsa samkeppni. Menn verða að fara að skilja að umgjörðin í kringum Mjólkursamsöluna gerir það að verkum að kúabúskapur er arðbær atvinnugrein á Íslandi. Það er stóri munurinn á þessum tveimur greinum.

Herra forseti. Ég segi enn og aftur að ég hef enga ástæðu til að vefengja þær tölur sem komu fram í skýrslu Hagfræðistofnunar en viðmiðunartímabilið þar endaði árið 2013. Síðan eru liðin fjögur ár. Verðþróunin virðist hafa verið talsvert önnur og meiri upp frá því þannig að þegar þær tölur eru skoðaðar, frá 2004 til ársloka 2017, hækkar mjólk umfram flestar ef ekki nær allar aðrar matvörur sem ég í það minnsta skoðaði. Við getum rifist í allan dag eða alla næstu viku, þess vegna allan næsta mánuðinn um það hver hin eiginlega og rétta verðþróun á mjólkurafurðum er á þessu tímabili eða hver hún hefði átt að vera til þess að neytendur hefðu notið góðs af. Ég vil segja að það er aldrei nein rétt niðurstaða í því. Það sem skiptir öllu máli er að það sé einhver samkeppni sem tryggir að verðþróun sé sem hagkvæmust fyrir neytandann. Það tryggir á endanum besta mögulega verð fyrir neytandann. Að mínu viti á það ekkert síður við í mjólkuriðnaði en öðrum neytendavörum. Við eigum ekki að óttast samkeppni í þeim efnum. Það er mikið gleðiefni hvað gengið hefur vel að hagræða í mjólkurframleiðslu og sérstaklega á kúabúum eða á mjólkurbúum. Það er mjög ánægjulegt að sjá þá gríðarlegu breytingu og miklu fjárfestingar sem hafa verið þarna, sjálfvirknivæðingu og gríðarlegu framleiðniaukningu. Þetta er allt til mikillar fyrirmyndar og gaman að sjá hvað hefur orðið ótrúlega mikil breyting á skömmum tíma. Ég ætla að leyfa mér að segja hvað þann þáttinn varðar að ég hef miklu meiri trú á að þar hafi mjólkurkvótarnir ráðið öllu frekar en undanþága afurðastöðvanna frá samkeppnislögum. Ég held að það sé mjög mikilvægt að gera þarna greinarmun á. Við eigum auðvitað með þeim stuðningi sem við veitum til landbúnaðarins líka að vera að ýta undir jákvæða hvata til aukinnar hagræðingar og aukinnar framleiðni, bættrar afkomu bænda. Við viljum það. Þetta á ekki að vera hokurbúskapur eins 

Virðulegur forseti. Enn og aftur þakka ég fyrir þessa umræðu og hvernig flutningsmenn hafa svarað andsvörum okkar og farið yfir málið. Ég hugsa að það sé best að taka það strax fram út af orðum sem hér hafa fallið að það er enginn hræddur við að ræða breytingar að sjálfsögðu, það er enginn hræddur við að skoða kerfið. Það er hins vegar ákveðnir prinsipphlutir í þessu systemi sem við þekkjum og vitum að eru mikilvægir og hafa virkað og skilað ákveðnum árangri. Við vitum það líka að ein af lykilástæðunum fyrir því, það eru margar ástæður að sjálfsögðu, að þokkalega hefur gengið í mjólkurbúskapnum er að það er undanþága frá hluta samkeppnislaga, mönnum er leyfilegt að starfa saman. Menn mega hagræða saman til að ná sem mestu út úr þessum rekstri. Það hefur m.a. orðið til þess að hann hefur gengið betur en kannski á horfðist fyrir fimmtán árum eða svo, ef við miðum við þann tíma. Það hafa miklar breytingar orðið í kúabúskap og mjólkurgeiranum undanfarna áratugi. Það hefur að sjálfsögðu leitt til þess að mönnum hefur tekist að halda verðinu þokkalega lágu með því að hagræða og aftur hagræða, með því að geta unnið saman, með því að geta ráðstafað afurðunum eftir ákveðnu fyrirkomulagi. Ég ætla t.d. að leyfa mér að fullyrða að sú próteinverksmiðja sem opnuð var og vígð fyrir nokkrum mánuðum norður í Skagafirði hefði örugglega ekki risið og það verkefni ekki orðið að veruleika ef menn hefðu ekki haft þessi tækifæri og þennan möguleika að starfa saman, að safna saman hráefninu til þess að vinna úr því afurðirnar. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða það. En ef ég vík aðeins að frumvarpinu, fer aðeins í gegnum það þá sýnist mér, hæstv. forseti, að það sé í raun ekki verið að gera svo miklar breytingar nema þegar kemur að samkeppnismálunum. Það eru nokkrar greinar sem ég ætla að fara í gegnum hér á eftir, en það er hins vegar mikilvægt að hafa í huga að styrkir eða greiðslur til landbúnaðarmála hafa lækkað gríðarlega mikið undanfarna áratugi, segjum bara síðastliðin 30 ár. Þá voru þær um 5% af landsframleiðslu, eru komnar í kringum 1% og eru á pari við okkar samanburðarlönd. Ef við förum aðeins í gegnum einstaka greinar þessa frumvarps þá er m.a. lagt til að aðilar í mjólkuriðnaði geti keypt mjólk með sama tilkostnaði og markaðsráðandi afurðastöðvar. Þetta er í lögum og ég sé ekki að frumvarpið sé nokkur breyting frá því sem er í dag. Ég veit ekki betur en fyrirtæki bænda, Auðhumla, kaupi mjólk og sæki mjólkina heim til bænda en selji hana svo öðrum aðilum. Þar er skýrt kveðið á um að ákveðnir aðilar kaupi mjólk með afslætti. Ég held t.d. að fyrstu 300 þús. lítrarnir séu með 11% afslætti, eitthvað slíkt. Ég veit heldur ekki betur en það gangi bara ágætlega hjá sumum af minni aðilum í þessum geira í dag. Auðvitað höfum við dæmi um að þetta hafi ekki gengið hjá ákveðnum aðilum, en ég held að það sé frekar einhverju öðru um að kenna en akkúrat þessu systemi. Síðan er lagt til að markaðsráðandi afurðastöð sé skylt að safna og taka við allri hrámjólk o.s.frv. Þetta er í rauninni eins og það er í dag. Það má heldur ekki gleyma því, ég ætla að skjóta því inn í, herra forseti, að bændur og þeir sem vinna mjólkina hafa ákveðnar skyldur, þeim ber að framleiða svo og svo mikið magn. Við megum ekki gleyma því að þetta er samningur á báða bóga. Það er ekkert óeðlilegt að menn fái eitthvað fyrir það, fyrir sinn snúð, svo getum við að sjálfsögðu, sem við erum að gera hér, deilt um hversu mikið og stórt það á að vera. Hér er lagt til að markaðsráðandi afurðastöð verði skylt að selja óháðum afurðastöðvum og vinnsluaðilum mjólk sem nemur allt að 20% af þeirri hrámjólk sem hún tekur við. Þetta er nákvæmlega þannig í lögunum í dag, í 13. gr., þannig að það er ekkert nýtt þarna á ferðinni. Það er líka lagt til að verð á hrámjólk verði ákveðið af verðlagsnefnd og gildi gagnvart framleiðsluhluta markaðsráðandi afurðastöðvar og óháðum aðilum. Sama jafnræði skal gilda um önnur viðskiptakjör og skilmála. Þetta er í rauninni þegar þannig í dag, þetta er kannski orðað eitthvað öðruvísi þarna. Síðan er talað um að framleiðsluhluti markaðsráðandi afurðastöðvar verði aðskilinn frá annarri starfsemi afurðastöðvarinnar. Það er eins og það er í dag. Það er ekkert nýtt þarna. Svo kemur fram að eftirlit með markaðsráðandi afurðastöð samkvæmt búvörulögum sé í höndum Samkeppniseftirlitsins. Eins og hefur komið fram lýtur mjólkuriðnaðurinn almennum samkeppnislögum en nýtur ákveðinnar undanþágu. Það er akkúrat sú undanþága sem við höfum kannski verið hvað mest að tala um hér. Ég held að það sé mjög mikilvægt að árétta að þessi undanþága hefur gert það að verkum eða er hluti af því, hún er eitt af mörgum atriðum, að við erum með góðan eða ágætan rekstur í mjólkuriðnaðinum í dag, höfum getað boðið góða vöru og lágt verð, það er nýsköpun og alls konar góðir hlutir að gerast í þessari atvinnugrein. Hér er lagt til að afurðastöðvum verði óheimilt að sameinast eða gera með sér samkomulag um verkaskiptingu o.s.frv. Það eru held ég mikil mistök og skammsýni að leggja þetta til vegna þess að þetta hefur verið ein af grunnforsendum þess að menn hafa getað þróað vörur, verið í nýsköpun, byggt upp þessar í rauninni fáu afurðastöðvar sem eru til í dag. Menn hafa getað samræmt framleiðslu og maður virðir alveg þau sjónarmið að mönnum finnist eðlilegt að það sé hægt að samræma framleiðsluna með einhverjum hætti, en fyrir því eru ákveðin rök. Við erum að fá góðar vörur á sanngjörnu verði. Það er enginn ofsagróði í mjólkuriðnaði, en þetta gengur þokkalega. Ég ítreka sem ég sagði áðan að ég ætla að leyfa mér að efast um að menn hefðu farið í þetta góða og gríðarlega mikilvæga próteinverkefni fyrir norðan ef þeir hefðu ekki haft þessa undanþágu til að vinna saman af því að það skiptir svo miklu máli að geta einmitt deilt hráefninu á milli stöðvanna og samræmt sig, að þarna ætli aðilar að fara saman í að nýta þessa vöru, vinna fyrir umhverfið, minnka álagið á umhverfið og búa til hágæðavöru. Það kann vel að vera að við aðrar aðstæður, á stærri markaði þar sem væri margfalt meiri eftirspurn eftir þessum vörum sem verið er að framleiða úr mjólkinni, þá hefðu menn getað farið í þessa nýju framleiðslu án þess að fá einhverja sérstaka hjálp við það. Það kann að vera. En við þekkjum bara að þetta er það mikil fjárfesting að það hefði aldrei getað gengið á Íslandi. Gleymum því ekki að tilgangi búvörulaganna er lýst með ákveðnum hætti í 1. gr. þeirra, „að stuðla að framförum og aukinni hagkvæmni í búvöruframleiðslu og vinnslu og sölu búvara til hagsbóta fyrir framleiðendur og neytendur.“ Að þessu hafa menn að sjálfsögðu unnið og farið eftir þessu boðorði búvörulaga. Virðulegi forseti. Það er að sjálfsögðu hægt að fara miklu nánar í alla þessa umræðu og þetta ágæta frumvarp. Það kom fram í ræðu flutningsmanns frumvarpsins að þekkt dæmi eru um að aðrir aðilar hafi undanþágu frá samkeppnislögum. Ég held að það séu einhvers staðar á milli 20 og 30 dæmi um aðila sem fá undanþágur. Má þar nefna í orkugeiranum, það er ákveðin ríkisstarfsemi, póstþjónustan, fjarskipti, vatnsveitur, heilbrigðisþjónusta, skipulagslög, það er Neyðarlínan, lyfjamál, lyfjalög eru hér nefnd, loftferðir, leigubifreiðar o.s.frv. Það getur vel verið að menn geti sagt að þetta sé óeðlilegt, allar þessar undanþágur, en af einhverjum ástæðum veitum við þær. Við veitum þær m.a. vegna þess að við erum mjög smá og tiltölulega einangruð hvað varðar ákveðna hluti. Við þurfum ákveðna innviði og uppbyggingu til þess að samfélag okkar gangi um allt land. Ég vil meina að hluti af því sé að við getum verið með öflugt landbúnaðarkerfi, við getum verið með öfluga framleiðslu á landbúnaðarvörum, m.a. í mjólkuriðnaðinum. Þess vegna sé mikilvægt að menn hafi leyfi og heimild til þess að vinna saman, til þess að hagræða og ná fram sem bestum rekstri vegna þess að ég held að það skili sér og hafi skilað sér til neytenda. Það kann vel að vera að menn geti fundið dæmi um að það þurfi að vera meira, það þurfi að skila sér betur til neytenda. Þá eigum við að sjálfsögðu að skoða það. Ég vil taka fram að það er enginn hafinn yfir gagnrýni. Hvort sem það er Mjólkursamsalan, kúabændur, einhverjir aðrir, það er enginn hafinn yfir gagnrýni. Allur rekstur á að sjálfsögðu að vera gagnsær þegar menn njóta einhverra undanþágna. Ég held að hann sé það í rauninni. Ég held að ekki sé hægt að segja annað en að allt sé uppi á borðinu þegar kemur að þessum málum. Það er hins vegar þannig að við verðum öll að sætta okkur við það að meðan ákveðin lög eru í gildi eins og lögin frá 2004 þá verða allir aðilar að vinna eftir þeim, hvort sem þeir heita bændur eða afurðastöðvar eða Samkeppniseftirlitið eða aðrir, það verða allir að vinna eftir lögunum sem í gildi eru. Herra forseti. Ég hef ekki ástæðu til annars en að ætla að frumvarpið fái ítarlega og góða yfirferð í atvinnuveganefnd. Þetta er býsna stórt mál. Það er verið að leggja til grundvallarbreytingar á mjög stórum hluta íslensks landbúnaðar. Ég ætla að leyfa mér að þakka flutningsmönnum fyrir að leggja það fram því við þurfum einmitt að fá fram þingmál þar sem við getum rætt meiningarmun okkar, rætt hvaða sjónarmið og ólíku skoðanir við höfum á lögum og umhverfinu sem við erum að skapa á Íslandi. Það er ekkert að því að við tökumst á, en það er hins vegar mjög mikilvægt að allur rökstuðningur sem kemur svo í framhaldinu út úr nefndinni og hér inn í þingið - þetta mál fær vitanlega þrjár umræður, þetta er lagafrumvarp - sé vel ígrundaður og byggður á traustum grunni. Hafandi nokkra reynslu get ég svolítið séð fyrir mér hvaða athugasemdir koma og frá hverjum og hvernig þær verða orðaðar um þetta frumvarp. Það er ágætt að hafa ákveðna vissu í hlutunum, en ég treysti því að atvinnuveganefnd komi með vel rökstutt nefndarálit inn til þingsins þegar að því kemur þannig að við getum haldið áfram að ræða hvað sé gott og hvað sé miður gott fyrir íslenska neytendur og bændur og búalið.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni að það er áhugavert að taka þessa umræðu. Mig langar að velta upp tveimur, þremur punktum sem komu fram í ræðu hv. þingmanns. Það er alveg rétt að við höfum fjölmörg dæmi þar sem við höfum leyft einhvers konar samstarf á markaði, ýmist með beinum hætti í lögum eða þá hefur Samkeppniseftirlit samþykkt ákveðið samstarf aðila. Við þekkjum þetta í olíudreifingu, við þekkjum þetta á fjarskiptamarkaði, raforkudreifing er undir sérlögum. En í öllum tilvikum eru viðkomandi atvinnugreinar undir samkeppnislögum. Við sjáum auðvitað að hér er verið að leyfa samstarf um einhvers konar samrekstur eða sameiginlegt dreifikerfi, ef við horfum á olíudreifingu, fjarskiptamarkaðinn, raforkumarkaðinn, og ég hef sjálfur talið að fullkomlega eðlilegt væri að við horfðum á mjólkuriðnaðinn með sama hætti. Full rök hníga til þess að við ættum að standa sameiginlega að söfnun og dreifingu mjólkur, enda væri gríðarlega mikil innviðafjárfesting fólgin í að reka tvöfalt kerfi. Það er t.d. alveg ljóst að á núverandi markaði gæti enginn annar samkeppnisaðili tekið upp viðlíka kerfi. Ég velti fyrir mér hvað hv. þingmaður sjái því til fyrirstöðu að þessi þáttur starfseminnar sé bundinn sérstökum leyfum, reglum um söfnun og dreifingu, en getum við sagt framendi iðnaðarins, þ.e. framleiðsla á neytendavörunum sjálfum, sé undir samkeppnislögum og þess vegna að það sé heilbrigt umhverfi fleiri en eins eða tveggja framleiðenda eins og við þekkjum á hinum mörkuðunum sem ég tók sem dæmi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég hef litið svo á að við séum með heildarmynd, við séum með heildarkerfi utan um landbúnaðinn og innan þess séum við með ákveðið kerfi sem myndi heild utan um mjólkuriðnaðinn, sauðfjárbúskapinn o.s.frv. Ég hef fram að þessu ekki séð neina útfærslu á því hvað það mundi þýða fyrir þá heildarmynd, fyrir hagræðinguna sem við höfum séð og þarf áfram að eiga sér stað innan mjólkuriðnaðarins, hvernig menn eigi áfram að ná þeirri hagræðingu eða samspili söfnunar, framleiðslu, rekstri kúabúanna, allrar heildarmyndarinnar sem við erum með utan um reksturinn, ef þetta er tekið út. Það kann að vera að hægt sé að teikna upp þá mynd og selja hana með einhverjum hætti. Mér finnst sá rökstuðningur hins vegar ekki koma fram í frumvarpinu. Ég hef ekki fram til þessa, sem er kannski bara í dag, séð að þetta gangi upp á þennan hátt. Það er ekki reynt í frumvarpinu, ef ég man rétt, að meta hvort afleiðingarnar geti verið neikvæðar fyrir heildarmyndina, þ.e. fyrir söluna, fyrir verðmyndunina sem kann að verða til, vegna þess að þegar á botninn er hvolft erum við náttúrlega alltaf að tala um það litla mengi sem Ísland er og þá fáu bændur sem framleiða mjólk í dag. Ég átta mig ekki alveg á því hvort rökstuðningurinn hefur komið fram fyrir því að það skipti engu máli að taka þetta út.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég horfi á þetta nokkuð einföldum augum og mér finnst stundum gott að spyrja spurningarinnar: Myndum við samþykkja þetta annars staðar? Við veitum t.d. ákveðna undanþágu gagnvart olíudreifingu. Það væri með óyggjandi hætti hægt að færa mjög góð rök fyrir því að miklu meira hagræði væri af því að reka bara eitt bensínsölufyrirtæki í landinu. Við erum með gríðarlega mikinn kostnað bundinn í bensínstöðvum. Margoft hefur verið bent á að það sé jafnvel allt of mikið af þeim og þetta sé allt of mikill kostnaður og hann leggist á neytendur o.s.frv. Myndi hv. þingmaður einhvern tímann samþykkja slíka ráðstöfun, sérstaklega í ljósi sögunnar og samkeppnislagabrota, að við sættum okkur við slíkt umhverfi, að það væri í raun og veru samkeppnisleysi á bensínsölumarkaði? Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni að ef þessi markaður væri aðeins stærri hvað mjólkurafurðirnar varðar gilti annað um hvað væri hægt að gera, til hvers væri hægt að ætlast af þeim markaði. Þá finnst mér ágætt að hafa í huga að olíur og bensín eru tæp 2% í vægi í neysluvísitölu, mjólkurafurðir 2,5%, þannig að mjólkurmarkaðurinn er samkvæmt því stærri en bensín og olíur. Nú veit ég ekki hvort það fæst staðist á öllum sviðum markaðarins en a.m.k. þegar kemur að vægi í vísitölu neysluverðs. Mjólkurvörur eru langfyrirferðamesta varna í mínum ísskáp, enda er ég mikill aðdáandi góðra osta og ferskrar mjólkur. Þetta er ein veigamesta neytendaafurðin, sú sem við kaupum dags daglega sem neytendur, hún vegur mjög þungt í matarkörfunni. Myndi hv. þingmaður sætta sig við sambærilegt samkeppnisumhverfi á sviði bensínsölu og við höfum lagt okkur undir 

Virðulegur forseti. Ég veit ekki alveg hvort rétt er að bera saman olíusölufyrirtækin og mjólkuriðnaðinn. Minnst var á Costco í dag. Ég fagnaði óskaplega þegar Costco kom og ég gat farið að dæla bensíni þeim því að ég gerði mér vonir um að það mundi lækka bensínið hjá öðrum, en ég ætla ekki að fara dýpra í það. Menn geta verið ósammála því sem ég ætla að segja núna en ég ætla að leyfa mér að taka frekar sem dæmi fjarskipti eða raforkumarkaðinn. Raforkumarkaðurinn er gríðarlega mikilvægur fyrir innviði landsins. Menn hafa verið sammála um að ágætishagræði sé í því að þeir þurfi að vinna saman. Við erum með eitt dreifingarfyrirtæki, Landsnet. Ég hugsa að hægt sé að færa rök fyrir því að ekki sé endilega gott að hafa eitt dreifingarfyrirtæki, en ég hugsa að það myndi ekki heldur borga sig þjóðhagslega að vera með mörg dreifingarfyrirtæki. Ég lít á landbúnaðinn, og mjólkurframleiðsluna þar af leiðandi, sem gríðarlega mikilvægan þátt, og nú þarf maður að passa sig að nota ekki stóru orðin, í sjálfstæði landsins og í því að við höfum í okkur og á og getum búið við ákveðið fæðuöryggi og slíkt. Það er mjög mikilvægt að slíkar greinar séu sterkar og séu í þannig umhverfi að þær geti skaffað okkur vörur sem við erum sátt við. Getum við aukið samkeppnina í þessum geira? Örugglega, en þurfum við að fara þessa leið til þess? Ég held við þurfum þess ekki. Við getum kannski smám saman skilgreint betur hlutverk smærri aðila og gert umhverfi þeirra einfaldara á einhvern hátt, ég útiloka það ekki, en ég myndi segja að það væri gott í dag og hefði verið að þróast í rétta átt undanfarið. Ég vil ekki leggja olíu og landbúnað að jöfnu því að ég lít á landbúnaðinn sem hluta af innviðum okkar. Það er kannski gamaldags en ég er þá bara gamaldags.

Herra forseti. Ég ætla í lok umræðunnar að þakka sérstaklega fyrir þessa áhugaverðu umræðu. Ég fagna sérstaklega, sem veit á gott, þrátt fyrir að augljóst sé að ég og til að mynda hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson séum ekki endilega sammála um nálgun, þessari málefnalegu nálgun og að fólk fór ekki í skotgrafir hér um hvernig við viljum byggja upp íslenskan landbúnað. Það eru miklu fleiri þættir sem ég greindi sem sameina okkur heldur en sundra í þessu máli, þ.e. að við viljum hag og eflingu íslensks landbúnaðar, hvort sem það er í sauðfjárrækt - ég ætla að leyfa mér að tala um sauðfjárræktina líka - eða á sviði kúa eða mjólkurframleiðslu. Ég tel mikilvægt að við tökum þetta mál áfram. Það er ekki að ósekju að við höfum dregið það fram að Samkeppniseftirlitið hefur heimilað í þágu almannahagsmuna ákveðnar undanþágur á sviði orkudreifingar og síðan á sviði fjarskiptamála. Þar hefur Samkeppniseftirlitið sérstaklega ályktað um að hægt er að fara í ákveðna samvinnu í ljósi almannahagsmuna. Það sem er lykilatriði í þessari nálgun hjá okkur öllum er að við látum almannahagsmuni ganga framar sérhagsmunum. Við trúum því að með því að afnema þær sérreglur sem mjólkuriðnaðurinn hefur í dag og fékk árið 2004 munum við ná því markmiði okkar fram, um leið og við eflum íslenskan landbúnað sem við viljum halda áfram að efla og styrkja. Hann gerir það með almennum leikreglum. Ég hefði getað og gjarnan viljað fara í að ræða um sauðfjárrækt gagnvart mjólkurbændum eða kúabændum, því að ekki er hægt að segja að sauðfjárræktin búi við almenn skilyrði. Það er ekki hægt að segja að sauðfjárræktin í dag búi við almenn samkeppnislög þegar reglulegt inngrip er af hálfu ríkisins með beinum og óbeinum stuðningi, annars vegar með tollvernd, hins vegar með beinum styrkjum eins og við vorum að ræða á síðasta ári og hefur komið upp reglubundið vegna þess að ekki er tekið á ákveðnum málum, það er ekki horfst í augu við ákveðinn vanda sem þar er. En það bíður annarrar umræðu. Ég vil sérstaklega þakka fyrir þessa málefnalegu nálgun, mikilvægu umræðu, í þágu íslensks landbúnaðar og íslenskra neytenda. Ég hvet hv. atvinnuveganefnd til að fara mjög vel yfir þetta og klára málið þannig að við getum haldið áfram að ræða það hér við 2. umr. Ég vona að þingmenn hér inni styðji okkur í Viðreisn í þeirri viðleitni okkar.