Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Á árinu 1967 fóru fram viðræður milli Íslendinga og Bandaríkjamanna um gagnkvæma niðurfellingu tolla og skatta af eldsneyti og smurningsolíum fyrir flugvélar sem skráðar eru í landi annars samningsaðilans en hafa viðdvöl í landi hins. Viðræðum þessum lauk með gerð milliríkjasamnings í formi skipta á orðsendingum. Tilkynnt var um samninginn með auglýsingu nr. 16/1967, sem hljóðar svo: ,,Með orðsendingaskiptum hinn 7. júlí og 16. okt. 1967 var gengið frá samkomulagi stjórnvalda Íslands og Bandaríkja Ameríku um gagnkvæma niðurfellingu gjalda af flugvélaeldsneyti og smurningsolíum. Gildistaka samkomulagsins miðast við hinn 1. júní 1967. Þetta er hér með gert almenningi kunnugt.`` Framangreindar orðsendingar eru birtar sem fylgiskjöl með frv. þessu, ásamt íslenskri þýðingu. Einnig fylgir orðsending frá 18. maí 1967 sem vitnað er til í fyrri orðsendingunni. Við setningu laga nr. 31/1987 var talið að 5. gr. laganna bryti ekki í bága við gildandi milliríkjasamninga.  ,,Þeir sem selja flugvélabensín og þotueldsneyti á íslenskum flugvöllum til innanlandsflugs og millilandaflugs skulu greiða af því sérstakt gjald. Gjald þetta skal nema 1,30 kr. af hverjum lítra flugvélabensíns og 0,65 kr. af hverjum lítra þotueldsneytis. Heimilt er að veita undanþágu frá greiðslu þessa gjalds vegna flugs á skemmri flugleiðum innan sama landsfjóðungs Eldsneyti til áætlunarflugs á milli Íslands og Norður-Ameríku er undanþegið greiðslu gjalds skv. 1. mgr.`` Þetta var 5. gr. laganna. Skv. 3. mgr. 5. gr. er undanþága frá greiðslu flugvélaeldsneytisgjalds bundin við áætlunarflug. Þetta hefur leitt til þess að innheimt hefur verið gjald af flugvélaeldsneyti sem afgreitt hefur verið til bandarískra flugfélaga þar sem ekkert þeirra er með áætlunarflug milli Íslands og Norður-Ameríku. Bandaríkjamenn hafa með bréfi sendiráðs síns hér á landi, dags. 31. ágúst 1992, mótmælt þessari gjaldtöku og talið hana stríða gegn tilgangi samningsins frá 1967. Bréf sendiráðsins er birt sem fylgiskjal með frv. þessu. Enn fremur hafa átta bandarísk flugfélög krafist endurgreiðslu á gjaldinu og nema þær endurgreiðslur á milli 20 og 30 millj. kr. Undanþágan í 3. mgr. 5. gr. laga nr. 31/1987 bendir til þess að Alþingi hafi viljað taka tillit til samningsins frá 1967 en í þeim samningi er hins vegar hvergi sú takmörkun gerð að hann skyldi aðeins ná til áætlunarflugs. Þar segir eingöngu að flugvélar sem skráðar eru í Bandaríkjunum skuli njóta undanþágu frá gjöldum á eldsneyti í tengslum við millilandastarfsemi þeirra. Því má halda fram að gagnkvæmni sé ekki gætt ef íslensk flugfélög njóta í reynd undanþágu frá gjaldinu á flugvélaeldsneyti en bandarísk ekki. Hætt er við að erfitt reynist að halda fram réttmæti gjaldtökunnar gagnvart bandarískum stjórnvöldum sem hafa fellt niður alríkisskatta á flugvélaeldsneyti til Flugleiða og beitt sér fyrir niðurfellingu fylkisskatta. Frv. er flutt til að tryggja gagnkvæmni í gjaldtöku gagnvart bandarískum flugfélögum og að gjaldtaka skv. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 31/1987 sé ætíð í samræmi við gildandi milliríkjasamninga. Frv. felur enn fremur í sér heimild til að endurgreiða þeim bandarísku flugfélögum sem gert hefur verið að greiða eldsneytisgjald á undanförnum árum. T.d. gæti þurft að ganga úr skugga um að íslenskar flugvélar njóti undanþágu frá gjaldtöku í Bandaríkjunum. Ég sé ekki ástæðu til, hæstv. forseti, að fara fleiri orðum um þetta frv. en vil beina því til hæstv. samgn. að hraða afgreiðslu málsins. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og samgn.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að ræða þetta frv. efnislega. Ég tel eðlilegt að það sé hér fram komið og að þessum málum sé komið í það horf að þau uppfylli þá samninga og þau skilyrði sem við höfum gengist undir. En það sem fær mig til að koma í ræðustólinn er að það fylgir ekki þessu frv. álit fjmrn. á því hvað þetta kosti. Mig langar til að beina því til hæstv. ráðherra hvort hann hafi hugmynd um hvað það muni kosta að gera þessar skuldir upp og ef hann hefur ekki upplýsingar um það hvenær þær upplýsingar komi til með að liggja fyrir.

Hæstv. forseti. Eins og ég gat um áðan er búist við að við séum að tala um á milli 20 og 30 millj. kr. eftir þeim upplýsingum sem ég hef nýjastar um þau efni. En ég hef ekki töluna nákvæmlega eins og hún er í dag. Auðvitað mun samgn. fá fyllstu upplýsingar um þá hlið málsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um umboðssöluviðskipti sem er birt á þskj. l45. Þetta frv. er flutt í tengslum við frv. til laga um Evrópska efnahagssvæðið. Tilgangur þess er að samræma íslenskan rétt ráðstilskipun Evrópubandalagsins frá 18. des. 1986 um samræmingu á lögum aðildarríkja Evrópubandalagsins er varða sjálfstætt starfandi umboðssölumenn. Ríki Evrópubandalagsins töldu nauðsynlegt að samræma löggjöf ríkjanna um þetta efni einkum vegna hins alþjóðlega eðlis starfa umboðssölumanna í milliríkjaviðskiptum. Þeir stuðla að viðskiptum milli landa og gildir það að sjálfsögðu einnig um umboðssölumenn hér á landi. Það er engin sérlöggjöf til á Íslandi um þetta efni þótt segja megi að lög um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7 frá árinu 1936, taki á vissum atriðum varðandi umboð. Að þessu frátöldu má telja þetta frv. til nýmæla í íslenskri löggjöf. Ég vil benda á að í þessu lagafrv. er það frávik frá tilskipun ráðs Evrópubandalagsins að ákvæði frv. ná ekki bara til sölu á vörum heldur einnig til sölu á þjónustu. Oft er hér um samslungin svið viðskipta að ræða og frjáls viðskipti á báðum sviðum eru meðal grundvallarreglna hins fyrirhugaða Evrópska efnahagssvæðis. Þá er rétt að benda á að í vaxandi mæli er oft erfitt að skilja að viðskipti með þjónustu frá viðskiptum með vörur. Í þessu frv. er út frá því gengið að frv. geti öðlast gildi sem lög hinn 1. jan. 1993 án tillits til gildistöku EES-samningsins þar sem löggjöf um þetta efni er talin æskileg án tillits til þessa samnings og þess hvort hann hefur þá verið staðfestur. Ákvæði frv. mundu ná til nýrra umboðssölusamninga frá 1. jan. á næsta ári að telja en fram til 1. jan. 1994 yrði ákvæði um eldri samninga breytt til samræmis við þau. Það má ætla að samræmd lagaákvæði treysti á ýmsan hátt hagsmuni umboðssölumanna hér á landi og viðskiptamanna þeirra, en umboðssölumenn starfa sem í öðrum ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins oftast fyrir erlenda umbjóðendur. Er enda oft undir hælinn lagt að gerðir hafi verið nægilega skýrir samningar á milli aðila um þessi efni. Ég vík þá að nokkrum atriðum frv. og bendi á að í I. kafla laganna er fjallað um gildissvið og skilgreiningar hugtaka. Þar segir m.a. að lögin skuli gilda um viðskipti í umboðssölu. Umboðssölumaður er hér skilgreindur sem sjálfstætt starfandi milliliður sem hefur varanlega heimild til að semja um kaup eða sölu á vörum eða þjónustu fyrir hönd annars aðila, umbjóðanda, samkvæmt samningi þeirra í milli. Í II. kafla frv. er fjallað um réttindi og skyldur í umboðssöluviðskiptum. Skulu bæði umboðssölumaður og umbjóðandi koma fram af skyldurækni og heiðarleika gagnvart hinum aðilanum og er þetta síðan nánar útfært. Ákvæði þessa kafla eru ófrávíkjanleg. Í III. kafla frv. er fjallað um þóknun m.a. hafi ekki verið um hana samið milli aðila. Í 7.--12. gr. frv. er fjallað sérstaklega um þóknun í formi umboðslauna. Er þar tekið á ýmsum efnisatriðum og má ætla að það sé ekki síst í þágu umboðssölumanns, yfirleitt hins íslenska umboðssölumanns, að kveðið sé skýrt á um umboðslaun, m.a. um gjaldkræfni þeirra og greiðslur. Þá má benda sérstaklega á að samkvæmt 12. gr. frv. getur umboðssölumaður krafist þess að fá allar upplýsingar vegna viðskipta sem umbjóðandinn býr yfir til að sannreyna að umboðslaun séu rétt reiknuð. Það má nefna að ekki er unnt að víkja frá þessu ákvæði með samningi aðila. í IV. kafla frv. er svo fjallað um lok og slit umboðssölusamninga. Er þar m.a. vikið að uppsagnarfresti hafi ekki verið um hann samið milli aðila, uppsögn umboðssölusamnings án uppsagnarfrests vegna vanefnda, greiðslu vegna samningsslita og skaðabótakröfur. Um þessi atriði vil ég vísa, virðulegi forseti, nánar til frv. og greinargerðarinnar sem því fylgir. Ég legg að lokum til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegur forseti. Þetta mál er eins og mörg önnur sem hafa verið futt í tengslum við staðfestingu á samningnum um Evrópskt efnahagssvæði að við höfum tekið þau öll til ítarlegrar umfjöllunar í efh.- og viðskn. Það hefur verið leitað umsagna um þessi frv. og þær umsagnir hafa gefið tilefni til breytinga og hugleiðinga sem munu koma fram þegar mál þessi koma til afgreiðslu. Ég tel ekki ástæðu til að fjalla efnislega um þetta mál. Ég tel það betur henta í nefndarstarfi eins og í öllum öðrum málum sem þessu tengjast. Ég vil aðeins taka það fram að hér er um mikið starf að ræða og mikilvægt að nefndirnar hafi góðan tíma. Þær hafa hins vegar, a.m.k. efh.- og viðskn., ekki haft nægilegan tíma til að fjalla um þessi mál og þar af leiðandi mun það ef til vill taka lengri tíma en hæstv. ríkisstjórn hefur reiknað með. Hins vegar hefur mér þótt koma fram m.a. í máli hæstv. viðskrh. að menn væru á einhvern hátt að reyna að þvælast fyrir þessum málum á Alþingi. Svo er alls ekki. Ég get fullvissað hæstv. viðskrh. um það. Enda höfum við leitast við að vera ekki að fara út í miklar umræður um þau þegar hæstv. viðskrh. hefur mælt fyrir þeim við 1. umr. en reynt þeim mun betur að kynna okkur málið í nefndarstarfinu. Þann hátt tel ég eigi að vera á málinu og þess vegna hefur mér þótt það heldur ómaklegt af hæstv. viðskrh. að láta í það skína að nefndarmenn væru á einhvern hátt að reyna að tefja framgang þessara mála. Svo er alls ekki og það höfum við reynt að sýna hér í umræðum.

Frú forseti. Ég vil lýsa mig algerlega sammála hv. 1. þm. Austurl. um að það sé heppilegt og langheppilegasta vinnuaðferðin að fjalla um þessi viðskiptareglufrumvörp, sem mörg hafa verið lögð fyrir þingið á þessu hausti, í efh.- og viðskn. og eftir atvikum öðrum nefndum sem um þau mál fjalla. Um þetta er ég algerlega sammála hv. þm. og vil að lokum taka það fram að ég er afar þakklátur fyrir það samstarf sem tekist hefur bæði í þinginu og í hv. efh.- og viðskn. um vinnuna við mjög mörg af þessum málum. Það sem hér var að vikið hjá hv. þm. að ég hefði sakað þingmenn um það að vera að tefja fyrir málum kannast ég ekki við. En hitt er annað að umræðan um samninginn sjálfan, um frv. um hið Evrópska efnahagssvæði og ýmislegt sem því tengist hefur að mínu áliti tekið of mikinn tíma í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég tel það mikilvægt sem fram kemur í ræðu hæstv. viðskrh. í framhaldi af orðum hv. 1. þm. Austurl. að hann fellst ekki á þau sjónarmið sem fram hafa komið frá hæstv. utanrrh. varðandi meðferð þessara mála á Alþingi. Hæstv. utanrrh. hefur aftur og aftur síðustu sólarhringa verið að gera tilraun til þess að stofna til illinda á Alþingi með ummælum utan þings um það hvernig haldið hefur verið á málum hins Evrópska efnahagssvæðis í þinginu. Ég tel að þær tilraunir hans hafi út af fyrir sig ekki tekist. Menn hafa ekki látið það storka sér til þess að setja á verulega málfundi um þessi mál undanfarna daga. En allt um það, þá þykir mér mikils um vert að hæstv. viðskrh. hefur í raun og veru ómerkt yfirlýsingar og árásir hæstv. utanrrh. á stjórnarandstöðuna út af meðferð EES-málanna. Ég tel mjög mikilvægt, virðulegi forseti, að það liggi fyrir.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Frv. þetta er lagt fyrir Alþingi vegna fullgildingar samnings um aðild Íslands að Evrópsku efnahagssvæði. Með samþykkt frv. eru lögfestar reglur sem settar eru fram í tilskipun Evrópubandalagsins nr. 77/187, um samræmingu á lögum aðildarríkjanna um vernd launþega við eigendaskipti að fyrirtækjum, atvinnurekstri eða hluta atvinnurekstrar. Skv. 8. gr. tilskipunarinnar og með vísan til samnings um Evrópskt efnahagssvæði skulu aðildarríkin setja nauðsynleg lög og stjórnvaldsfyrirmæli til að hrinda markmiðum hennar í framkvæmd. Þetta frv. er samið af nefnd sem ég skipaði til að undirbúa aðild Íslands að frjálsum atvinnu- og búseturétti á Evrópsku efnahagssvæði. Ég hef áður gert grein fyrir störfum nefndarinnar í tengslum við önnur EES-frumvörp auk þess sem það er rakið í greinargerð með frv. Efni tilskipunar Evrópubandalagsins nr. 77/187 er ekki að finna í íslenskri löggjöf og slík úrlausnarefni hafa ekki mikið verið á borðum stjórnvalda. Almennt séð hafa lítil takmörk verið fyrir því til hvaða ráðstafana nýir eigendur geta gripið við aðilaskipti að atvinnurekstri hér á landi. Þó þeir verði jafnan að halda sig við gildandi lög og kjarasamninga, þá eru þeir almennt ekki bundnir af sérstökum ráðningarsamningum fyrri eigenda nema þess sé sérstaklega getið í aðilaskiptasamningi. Með aðilaskiptum er samkvæmt frv. þessu átt við þau tilvik þegar nýr aðili, einstaklingur eða lögaðili, verður lagalega ábyrgur fyrir rekstri fyrirtækis, atvinnurekstrar eða hluta hans. Aðilaskipti geta átt sér stað með framsali kröfuréttinda á grundvelli kaupsamnings sem og leigusamnings. Ákvæði þessa frv. eiga einnig við þegar samruni fyrirtækja á sér stað. Þá er sá möguleiki og fyrir hendi að aðilaskipti geti orðið í öðrum tilvikum, svo sem nauðungarsölu eða uppboð á fyrirtæki. Sú undantekning sem er gerð vegna gjaldþrotaskipta verður að teljast sjálfsögð með hliðsjón af eðli skipta sem þessara. Breyting á eignaraðild að hlutabréfum hlutafélaga teljast ekki aðilaskipti í merkingu laga þessara þar sem sami lögaðili er eftir sem áður ábyrgur fyrir rekstri fyrirtækisins og þar af leiðandi vinnuveitandi starfsmanna og ber því eðli málsins samkvæmt að standa við gerða ráðningarsamninga. Meginreglan í þessu frv. er sú að frá og með þeim degi sem aðilaskipti verða tekur nýr atvinnurekandi við öllum réttindum og skyldum sem fyrri atvinnurekandi bar gagnvart starfsmönnum í fyrirtækinu eða atvinnurekstrinum að því er snertir ráðningarkjör, þar með talin áunnin réttindi svo og önnur starfsskilyrði. Þetta gildir um ráðningarkjör gagnvart kjarasamningum svo framarlega sem aðild að kjarasamningum viðkomandi stéttarfélags sé ekki sagt upp vegna breytinga á eðli eða rekstrarformi fyrirtækisins. Í því felst að starfsmennirnir eru eftir aðilaskiptin eða samruna ráðnir áfram hjá hinum nýja atvinnurekenda á sömu kjörun og þeir nutu samkvæmt ráðningarsamningi eða kjarasamningi hjá fyrri atvinnurekanda. Þessi réttindi og skyldur haldast án þess að til sérstakra ráðstafana þurfi að koma af hálfu þeirra aðila sem hlut eiga að máli. Þetta gildir eðlilega eingöngu um þá starfsmenn sem eru ráðnir hjá fyrri atvinnurekanda við aðilaskiptin. Sérstaklega er tekið fram að áunnin réttindi skuli haldast gagnvart hinum nýja aðila. Er þar m.a. átt við orlofs- og veikindarétt starfsmanna, uppsagnarrétt og rétt til starfsaldurshækkana í launum sem starfsmenn hafa áunnið sér samkvæmt ráðningar- eða kjarasamningi með starfi sínu hjá fyrri atvinnurekanda. Þá breytast ekki heldur skyldur þær er hvíldu á starfsmönnum samkvæmt ráðningarsamningi eða kjarasamningi gagnvart hinum nýja atvinnurekanda við aðilaskiptin. Samkvæmt frv. geta aðilaskiptin sem slík ekki verið ástæða fyrir uppsögn starfsmanna af hálfu atvinnurekenda, hvorki fyrir né eftir aðilaskipti. Hins vegar er ekki ætlunin að hindra atvinnurekendur alfarið í því að segja starfsmönnum upp vinnu en þegar um slíkt er að ræða verður að vera unnt að rekja þær uppsagnir til efnahagslegra, tæknilegra eða skipulagslegra ástæðna sem hafa í för með sér breytingar á starfsmannahaldi í fyrirtækinu. Þá er ákvæði um að sé ráðningarsamningi rift, t.d. af starfsmanni vegna þess að aðilaskiptin hafi í för með sér verulegar breytingar á starfsskilyrðum starfsmanni í óhag, skal litið svo á að atvinnurekandi beri ábyrgð á riftun samningsins. Þegar aðilaskipti verða skal trúnaðarmaður halda réttarstöðu sinni og starfi samkvæmt lögum og samningum að svo miklu leyti sem atvinnureksturinn heldur sjálfstæði sínu. Aðalreglan er því sú að trúnaðarmaður starfsmanna í fyrirtæki heldur bæði réttarstöðu sinni sem slíkur og starfi í samræmi við það sem kveðið er á um í lögum hverju sinni þrátt fyrir aðilaskipti svo framarlega sem eðli atvinnurekstrarins er það sama. Ef trúnaðarmaður missir umboð sitt vegna aðilaskiptanna skal hann eftir sem áður njóta þeirrar verndar sem lög eða samningar kveða á um. Leiði aðilaskiptin þannig til þess að hann missi umboð sitt, sem m.a. getur átt sér stað í kjölfar skipulagsbreytingar, t.d. við sameiningu starfshópa eða breytingu á störfum, þá skal hann eftir sem áður njóta verndar gegn t.d. uppsögnum, sbr. 11. gr. laga nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur. Aðilaskipti eða samruna skulu þeir sem hlut eiga að máli tilkynna trúnaðarmanni starfsmanna eða starfsmönnum sjálfum sé trúnaðarmaður ekki fyrir hendi með eins góðum fyrirvara og hægt er og a.m.k. áður en aðilaskipti koma til framkvæmda. Einnig hvílir á sömu aðilum skylda til að upplýsa hlutaðeigandi starfsmenn um ástæður fyrir aðilaskiptunum eða samrunanum. Einnig skulu þeir upplýsa um lagalegar, efnahagslegar og félagslegar afleiðingar aðilaskiptanna fyrir starfsmenn og um allar fyrirhugaðar ráðstafanir vegna starfsmanna. Ef það liggur fyrir að atvinnurekandi hafi í huga að gera ráðstafanir vegna starfsmanna vegna aðilaskipta eða samruna skal hann hafa samráð við trúnaðarmann starfsmanna eða starfsmennina sjálfa í því skyni að ná samkomulagi um þær. Slíkt samráð skal hafa með góðum fyrirvara og áður en fyrirhugaðar ráðstafanir koma til framkvæmda. Af þessu má vera ljóst að frv. þetta felur í sér verulegar réttarbætur fyrir launafólk þó mikið ráðist af því hvernig til tekst um framkvæmdina og túlkun einstakra ákvæða. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Virðulegi forseti. Það er ekki ástæða á þessu stigi til að hafa mörg orð um frv. Það verður skoðað í þeirri nefnd sem ég á sæti í þannig að mér gefst tækifæri til að fara ítarlegar yfir efni þess en hér gefst. Ég vildi þó varpa fram spurningum til hæstv. ráðherra. Í fyrsta lagi hvort nauðsyn beri til að frv. sé tengt Evrópsku efnahagssvæði með eins rækilegum hætti og fram kemur í 1. gr. og gildistökugrein, hvort ekki sé hægt að útbúa efni frv. þannig að það geti staðið sjálfstætt hvort heldur af þessu svæði verður eða ekki. Í öðru lagi langar mig að spyrja hæstv. ráðherra varðandi 3. mgr. 1. gr. Þar er sérstaklega kveðið á um að lög þessi gildi ekki um haffær skip sem þýðir að ákvæði frv. um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum eiga ekki við þegar um haffært skip er að ræða. Þetta er í annað skipti sem fram kemur sérstaklega að sjómenn eru undanskildir réttindaákvæðum í frv. sem hæstv. félmrh. flytur. Ég minni á ákvæði frv. um hópuppsagnir sem veitir launþegum ákveðin réttindi og ákveðna vernd en þar er rækilega tekið fram að áhafnir skipa eru undanþegnar þeim réttindum án þess að nokkur skýring sé að öðru leyti gefin á því undanþáguákvæði. Í þessu frv. eru heldur engar skýringar gefnar hvers vegna áhafnir haffærra skipa eru undanþegnar réttindaákvæðum þessa frv. Ég vildi gjarnan fá skýringar hæstv. ráðherra á því hvers vegna sjómannastéttin er sérstaklega undanþegin. Það kunna að vera skýringar á því sem láðst hefur að geta um í framsöguræðu og greinargerð með frv. Fleira tel ég ekki ástæðu til, virðulegi forseti, að tína til af efnisatriðum, en ég vek athygli á því að haffær skip geta verið fyrirtæki þannig að aðilaskipti geta farið fram á þeim eins og kveðið er á um í 1. mgr. 1. gr. Því er nauðsynlegt að hafa fullkomnar skýringar á því hvort starfsmenn á haffærum skipum njóti sömu réttinda og aðrir starfsmenn sem frv. nær til. Það kann að vera að slík ákvæði sé að finna annars staðar og verður það þá vonandi upplýst en ég vek athygli á því að það er ekki gerð grein fyrir því í frv.

Virðulegi forseti. Varðandi þá spurningu hv. þm. hvort þetta frv. tengist EES-samningnum eða hvort það geti staðið sjálfstætt er því til að svara að þetta er nauðsynlegt frv. varðandi samningana um EES en getur út af fyrir sig einnig staðið sjálfstætt ef ekki væri um EES-samninga að ræða. Varðandi 1. gr. um að lög þessi gildi ekki um haffær skip, þá er þetta gert á grundvelli alþjóðareglna sem gilda um skip. Þetta er sérákvæði sem flest ríki hafa samþykkt. Eftir því sem ég kemst næst hefur verið álitið að hér sé um íþyngjandi ákvæði að ræða varðandi skiparekstur og gæti falist í því ákveðin hætta að ef slík ákvæði væru inni mundu skip hugsanlega fara að sigla undir öðru flaggi. En fyrst og fremst er hér um alþjóðlegar reglur að ræða sem gilda um skip og sérákvæði sem flest ríki hafa samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég skildi ráðherrann svo, svo að það sé ekki uppi misskilningur, að frv. gæti í sjálfu sér staðið sjálfstætt og það er sama niðurstaða og mér sýndist á yfirlestri þess. Hvað skipin varðar hef ég heyrt þessa skýringu um alþjóðlega samninga en það gildir fyrst og fremst um fraktskip. Frv. er ætlað að gilda hér á landi að öllu leyti og auðvitað mun það gilda einnig um fiskiskip. Ég tel að það verði að skoða undanþáguákvæðið um haffær skip alveg sérstaklega í nefndinni, bæði hvað varðar áhafnir fiskiskipa og áhafnir fraktskipa. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra sé sammála því að þetta atriði verði skoðað rækilega með það að leiðarljósi að gæta að því að réttarstaða sjómanna verði ekki lakari, hvorki í þessu frv. né frv. um hópuppsagnir, en annarra launþega sem fumvörpin ná til.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingar á lögum um fjarskipti, nr. 73/1984. Frv. er samið af nefnd sem starfaði að endurskoðun á lögum um fjarskipti í heild sem ekki er lokið. Sú nefnd var skipuð hinn 27. apríl sl. og vinnur nefndin nú að heildarendurskoðun laganna. Vegna samningsins um hið Evrópska efnahagssvæði var hins vegar nauðsynlegt að lögfesta nokkur ákvæði í samræmi við hann. Með samningnum um Evrópskt efnahagssvæði hafa EFTA-ríkin, þar á meðal Ísland, fallist á að taka inn í löggjöf sína ýmsar samþykktir Evrópubandalagsins um fjarskipti. Einna mikilvægastar þeirra samþykkta eru tilskipun um samkeppni á sviði fjarskiptaþjónustu, nr. 90/388, og tilskipun um að koma á frjálsum aðgangi að fjarskiptanetum, nr. 90/387. Meginmarkmið þessara samþykkta er að veita íbúum innan hins Evrópska efnahagssvæðis fjölbreyttari og betri fjarskiptaþjónustu á sem hagkvæmustu verði. Innan Evrópubandalagsins hefur verið unnið markvisst að því að auka samkeppni á sviði fjarskipta allt frá útgáfu svokallaðrar ,,grænbókar`` sem framkvæmdastjórn bandalagsins stóð að á árinu 1987. Í grænbókinni er áætlun bandalagsins um þróun innri markaðar fyrir fjarskiptaþjónustu lýst og er stefnt að því að hún nái fram að ganga fyrir árslok 1992. Áætlunin tekur ekki til farsíma- og boðkerfis né heldur fjölmiðlunar svo sem hljóðvarps og sjónvarps. Með áætluninni stefnir Evrópubandalagið að því að bæta fjarskipti innan bandalagsins, enda er það talin forsenda fyrir samstilltri þróun atvinnulífs og samkeppnisfærum markaði í bandalaginu, bæði frá sjónarmiði þeirra sem veita þjónustu og þeirra sem njóta hennar. Áætlunin miðar að því að tækniframfarir á sviði fjarskipta komi að fullum notum innan Evrópubandalagsins. Með samningnum um hið Evrópska efnahagssvæði ná helstu atriði framangreindrar áætlunar einnig til EFTA-ríkjanna. Frelsi á sviði fjarskiptaþjónustu mun því aukast verulega í þeim ríkjum og á svæðinu öllu. Má búast við að á allra næstu árum muni samkeppni verða innleidd á öllum sviðum fjarskiptaþjónustu nema talsímaþjónustu, farsímum, gervihnattaþjónustu, fjarritun og rekstri grunnetsins. Áðurnefndar tilskipanir Evrópubandalagsins fela auk þess í sér að aðgangur að hinu opinbera neti og þjónustu verði samræmdur innan svæðisins. Raunar má búast við að í framtíðinni muni samkeppni verða innleidd á einhverjum þeirra sviða sem tilskipanir Evrópubandalagsins ná ekki til. Þannig má benda á að þótt einkaréttur á talsímaþjónustu sé viðurkenndur innan Evrópsks efnahagssvæðis má reikna með breytingum í því efni, m.a. með tilkomu samnetsins, ISDN, Integrated Services Digital Network, þar sem ekki verður skilið á milli talsíma- og gagnaflutnings. Þá má gera ráð fyrir að væntanleg löggjöf Evrópubandalagsins muni auka frelsi á sviði farsíma- og gervihnattaþjónustu. Nokkur ríki hafa reyndar nú þegar heimilað fleiri en einum aðila að reka stafrænt fjarsímakerfi, t.d. Þýskaland, Bretland, Frakkland, Noregur, Svíþjóð og Finnland. Í greinargerð með frv. eru meginreglur um fjarskiptamál innan Evrópska efnahagssvæðisins raktar, en eins og áður segir gera þær það að verkum að nauðsynlegt er að breyta núgildandi lögum um fjarskipti. Samkvæmt núgildandi lögum fer Póst- og símamálastofnun með víðtækan einkarétt ríkisins á fjarskiptum og eru undanþáguheimildir fáar. Einkaréttur ríkisins nær þó ekki til notendabúnaðar. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að einkaréttur ríkisins verði þrengdur verulega og nái framvegis eingöngu til talsímaþjónustu og til að eiga og reka almennt fjarskiptanet. Önnur þjónusta á sviði fjarskipta verður háð leyfum samgönguráðherra þar sem skilyrði verða að vera hlutlæg, skýr og þannig að gætt sé jafnræðis. Póst- og símamálastofnuninni er heimilt að veita þá þjónustu en verður að uppfylla sömu skilyrði og aðrir. Þá gerir frv. ráð fyrir heimild samgönguráðherra til að setja reglugerð um virðisaukandi þjónustu er tengist hinu almenna fjarskiptaneti og þurfa veitendur slíkrar þjónustu ekki að sækja um sérstakt leyfi enda uppfylli þeir ákvæði reglugerðarinnar. Samkvæmt reglum um frjálsan aðgang að fjarskiptanetum innan EES má ekki mismuna fyrirtækjum eftir þjóðerni heldur verður að tryggja jafnræði þeirra að því er snertir aðgang að fjarskiptaþjónustu. Öll skilyrði verða því að hvíla á hlutlægum, almennum og skýrum grundvelli þar sem tryggt er að ekki sé verið að takmarka samkeppni eða misnota yfirburða stöðu fjarskiptafyrirtækis á tilteknum markaði. Ákvæði EES-samningsins taka ekki til ákveðinna fjarskipta, en eins og áður var rakið er þar um að ræða fjarrita, farsíma, boðkerfi og gervihnattaþjónustu. Þá ná samþykktir EB ekki til fjölmiðlunar, þ.e. flutnings hljóð- og sjónvarpsefnis í fjarskiptanetum. Ríkjum innan EES er þá í sjálfsvald sett hvort þau viðhalda einkaleyfi er tekur til þeirra þjónustusviða. Í Danmörku var farin sú leið að heimila veitingu einkaleyfa á þessum sviðum, en þó þannig að samgönguráðherra landsins er jafnframt heimilað að opna fyrir samkeppni enda hafi sérstök lög verið sett er heimili samkeppni á viðkomandi sviði. Þessi varnagli er sleginn í samræmi við líkur á því að áfram verði haldið á braut aukins frelsis og samkeppni í fjarskiptaþjónustu innan EB. Í þessu frv. er hins vegar farin sú leið að láta einkarétt ríkisins einvörðungu ná til talsímaþjónustu og hins almenna fjarskiptanets. Framkvæmdin verður þá einfaldari og auðveldara að bregðast við auknum kröfum um samkeppni. Einkaréttur ríkisins verður skýr og vel afmarkaður á þeim sviðum þar sem líklegt er að einkaréttur ríkisins verði viðurkenndur um alllangt skeið innan EES. Á hinn bóginn verður Póst- og símamálastofnun heimilt að veita sérhverja tegund fjarskiptaþjónustu, að uppfylltum sömu skilyrðum og gilda gagnvart öðrum aðilum. Einkaréttur Póst- og símamálastofnunar á framangreindri grunnþjónustu ætti og að nægja til að tryggja fjárhagslegan grundvöll stofnunarinnar þannig að hún geti á hverjum tíma boðið upp á öruggt fjarskiptanet sem er undirstaða samkeppni á öðrum sviðum fjarskipta. Samkvæmt gildandi lögum um fjarskipti fer Póst- og símamálastofnun bæði með eftirlitshlutverk er varðar fjarskipti og atvinnurekstur. Slík samþætting felur í sér margvíslegar hættur á hagsmunaárekstrum og misnotkun. Með tilkomu EES-samningsins verður nauðsynlegt að greina þarna á milli og því er í frv. gert ráð fyrir því að ný stofnun, Fjarskiptaeftirlit ríkisins, taki við hinu opinbera eftirlitshlutverki sem Póst- og símamálastofnun hefur gegnt fram til þessa. Fjarskiptaeftirlit ríkisins verður sjálfstæð stofnun undir yfirumsjón samgönguráðherra. Reyndar hafa fyrstu skrefin þegar verið stigin í þessa átt með því að sjálfstæði eftirlitsins hefur verið aukið með skipun sérstakrar stjórnar fjarskiptaeftirlits þar sem eiga sæti, auk fulltrúa Póst- og símamálastofnunar, fulltrúar samgönguráðuneytis og notenda þjónustunnar. Frv. felur í sér að Fjarskiptaeftirlit ríkisins annist útgáfu leyfisbréfa, hafi með höndum eftirlit með gerð búnaðar og lögboðuðum tækniforskriftum, úthluti tíðnum og annist önnur slík mál. Frv. felur þannig í sér að breytingar verði gerðar á þeim ramma sem stjórnvöld hafa sett starfsemi á sviði fjarskiptaþjónustu til samræmis við breytta tíma. Markmiðið er að stuðla að fjölbreyttari fjarskiptaþjónustu á sem lægstu verði en tryggja um leið öryggi þjónustunnar. Hæstv. forseti. Gert er ráð fyrir því að frv. verði að lögum um leið og samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið öðlast gildi að því er Ísland varðar. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og samgn.

Virðlegur forseti. Aðeins örfá orð. Ég á sæti í samgn. og fæ þess vegna tækifæri til að fara betur ofan í málið og fá upplýsingar sem er mjög nauðsynlegt að fá. Ég held að þarna sé um verulegar breytingar að ræða sem þarf að skoða vandlega. Einnig þarf að athuga hvort fleiri reglur þurfa að fylgja en hér koma fram. Mig langar samt fyrst að víkja að því sem kemur fram í 5. gr. Það er dálítið almenns eðlis. Þar er verið að tala um það að samgrh. setji reglugerð. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Samgrh. setur í reglugerð nánari fyrirmæli um framkvæmd fjarskiptamála, eftirlit með þeim og annað er þar að lýtur. Honum er heimilt að setja reglugerðir á sviði fjarskipta að því leyti sem það er nauðsynlegt vegna skuldbindinga er leiða af samningi um Evrópskt efnahagssvæði milli Efnahagsbandalags Evrópu . . . `` Það sem mig langar til að segja í þessu sambandi er að ég tel að það þurfi að koma skýrt fram með hvaða hætti hugmyndin er að haga reglugerðarsetningu eftir að EES-samningurinn tekur gildi ef hann þá gerir það. Í öllum lagafrv. sem ég hef séð er meira og minna gert ráð fyrir því að ráðherrar hafi heimildir til að setja reglugerðir á grundvelli samningsins. Það er orðað með þeim hætti að setja reglugerðir sem leiða af samningnum. Þá liggur beint við að spyrja þegar breytingar verða á viðkomandi reglugerðum hjá EB: Þarf sú reglugerðarbreyting að komast til framkvæmda á öllu EES-svæðinu? Þá erum við auðvitað skuldbundnir samkvæmt samningnum til þess, hvað sem hver segir, að láta þessar breytingar koma fram hér. Það er hvergi orðað og hefur hvergi verið gerð grein fyrir því, a.m.k. svo ég hafi heyrt til, með hvaða hætti þetta á að fara fram. Þetta má skilja, samkvæmt orðanna hljóðan, þannig að ráðherra hafi leyfi til að setja nýjar reglugerðir ef hægt er að rökstyðja að það þurfi að gera það vegna samningsins. Ég tel að það sé óviðunandi aðferð að ráðherra hafi heimild til að breyta reglugerðum án þess það komi til kasta þingsins með einhverjum hætti. Ég tel þess vegna mjög nauðsynlegt að menn ræði það í alvöru með hvaða hætti hugmyndin er að standa að breytingum og reglugerðum eftir að búið er að staðfesta þennan samning ef hann verður staðfestur. Það er annað sem ég hef áhuga á að vita. Nú virðist andi frv. vera sá að það eigi að gefa öllum jafnan aðgang að þeirri þjónustu sem veitt er á vegum þessa fyrirtækis eða þessarar fjarskiptaþjónustu. Ég veit svo sem að kannski er ekki litið þannig á að ljósleiðarakerfið sé hluti af því, þ.e. það tilheyrir þá frekar fjarskiptakerfinu sem er áfram undir einkaleyfi. En gott og vel. Andinn í frv. er samt sá að allir aðilar eiga að hafa sama rétt á aðgangi að þeirri þjónustu sem veitt er. Því spyr ég: Er sá samningur sem Póstur og sími er búinn að gera við Stöð 2 samrýmanlegur þeim skoðunum? Ég á við að það verður að vera gildandi gjaldskrá sem allir hafa aðgang að, með sama verði ef hægt á að vera að líta á það þannig að verið sé að gera öllum jafnhátt undir höfði. Er það þá meiningin hjá Pósti og síma að gefa öllum tækifæri til viðskipta á sama grundvelli og samið hefur verið um við Stöð 2, t.d. um aðgang að ljósleiðarakerfi? Ég hef áhuga á að vita hvernig hæstv. ráðherra lítur á þetta mál. Ég vil nefna annað atriði. Það er sú tillaga sem kemur þarna fram um að sett verði upp sérstök eftirlitsstofnun, Fjarskiptaeftirlit ríkisins, sem ég ætla ekki að mótmæla að verði gert en ég vek athygli á því að þarna er á ferðinni allt önnur afstaða en kemur fram t.d. gagnvart sjávarútvegsmálum núna. Þar er lögð áhersla á að ríkið fari út úr eftirlitsþættinum og það á að stofna sérstakar skoðunarstofur. Þær eiga að vera einkafyrirtæki og Ríkismat sjávarafurða á að verða að hlutafélagi og ríkið ætlar sem sagt að losa sig þar út. Hér er það rökstutt með sannfærandi hætti að losa þurfi ríkið undan því, eins og stendur í athugasemdum við frv.: ,,Samkvæmt gildandi lögum um fjarskipti fer Póst- og símamálastofnun bæði með eftirlitshlutverk er varðar fjarskipti og atvinnurekstur. Slík samþætting felur í sér margvíslegar hættur á hagsmunaárekstrum og misnotkun.`` Í frv. sem við höfum til meðferðar í sjútvn. er gert ráð fyrir að það geti verið sömu eigendur að skoðunarstofunum og reka viðkomandi sjávarútvegsfyrirtæki. Þessar skoðunarstofur eiga að vera með samninga við sína umbjóðendur. Þær hafa það hlutverk að passa upp á að þeir fari eftir reglunum og það eru tillögur þessara skoðunarstofa sem koma til umfjöllunar hjá Fiskistofu, þ.e. hvort viðkomandi á að missa leyfin. Þarna er hver hagsmunaáreksturinn ofan í annan. Ég fagna því að menn skuli ekki ætla að setja upp svipað kerfi hér. En ég vek athygli á því að allt annar skilningur virðist á ferðinni í samgrn. en í sjútvrn. hvað varðar það hvernig haga eigi eftirliti með starfseminni. Eins og ég sagði áðan ætla ég ekki að fjalla um einstaka þætti málsins. Ég hef ekki kynnt mér það nægilega mikið en ég fæ tækifæri til þess og ætla þess vegna ekki að hafa orð mín fleiri.

Hæstv. forseti. Ég þarf heldur ekki að segja margt um þetta mál á þessu stigi þar sem ég mun fylgjast grannt með málinu í samgn. en þangað hefur ráðherra lagt til að málinu verði vísað. Það kemur auðvitað fram í greinargerð með þessu frv. að á mörgum sviðum erum við Íslendingar að kokgleypa löggjöf Evrópubandalagsins og sjálfsagt Rómarsáttmálann. Það er einkenni á ráðherrunum þegar þeir flytja þessi EES-mál að þeir verða illskiljanlegir, hinir bestu ræðumenn tafsa tilbreytingarlaust og virðast lítt þekkja efnið. Það sem vekur athygli mína svona snöggt á litið og ég vildi að ráðherrann útskýrði betur er að mjög er talað um að stofnað verði sérstakt Fjarskiptaeftirlit ríkisins sem virðist eiga að verða hægri hönd ríkisvaldsins og undir handarjaðri samgrh. Í þeim efnum væri fróðlegt við þessa umræðu að heyra hjá ráðherranum hvernig til fjarskiptaeftirlitsins verður stofnað. Er það einhver sérstök nefnd sem skipuð er af ráðherranum eða ríkisstjórn eða er það stofnunin sjálf sem heitið hefur Póstur og sími fram undir þetta? Ég vil að ráðherra skýri þingheimi ögn frá því hvernig til þessa fjarskiptaeftirlits verður stofnað. Ég mun síðan sem einn af samgöngunefndarmönnum fylgjast með þessu máli í samgn.

Hæstv. forseti. Fyrri spurningin, sem til mín var beint, vék að því hvort allir mundu fá að njóta sömu þjónustukjara og Stöð 2 varðandi ljósleiðara. Mér er ekki kunnugt um annað en að allir standi jafnfætis gagnvart Pósti og síma að þessu leyti. Ég þekki ekki reglur um að sú stofnun mismuni sínum viðskiptamönnum, hvorki í þessu efni né öðrum, heldur gildi almennar reglur um þjónustu Pósts og síma. Síðari spurningin sem báðir hv. þm. sem til máls tóku viku að er spurningin um Fjarskiptaeftirlit ríkisins. Ætli það sé ekki þannig í flestum löndum Vestur-Evrópu að búið er að aðgreina eftirlitsþáttinn og rekstrarþáttinn með fjarskiptum, ef svo má að orði kveða. Það er talið óeðlilegt að fyrirtæki eins og Póstur og sími geri hvort tveggja í senn, annast þjónustu og hafa einkarétt á henni sem henni er ákveðið með lögum og líka að Póstur og sími skuli vera eftirlitsaðili með því hvernig sú þjónusta er veitt og hvernig ýmsir viðskiptavinir og samkeppnisaðilar standa að vígi gagnvart þessu fyrirtæki. Þetta er því ekki eingöngu spurning um hið Evrópska efnahagssvæði heldur þróun sem hefur orðið í starfsemi eins og þessari, í Bandaríkjunum og annars staðar. Þegar hefur verið stigið fyrsta skrefið með því að ég hef skipað Fjarskiptaeftirliti ríkisins sjálfstæða stjórn. Í henni eiga sæti, eins og stendur í greinargerð, fulltrúi Póst- og símamálastofnunar, fulltrúi samgrn. og fulltrúi þeirra sem veita sams konar þjónustu. Þessi aðgreining eftirlitsins og þjónustunnar er einungis tímanna tákn, eðlileg þróun sem ég hygg að allir séu sammála um að sé nauðsynleg um leið og þeim hefur gefist kostur á að ræða við fulltrúa Pósts og síma og aðra þá sem koma að fjarskiptaþjónustu. Ég held að ekki sé ástæða til að hafa um þetta fleiri orð.