Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég held áfram þar sem frá var horfið fyrr í kvöld í umfjöllun minni um 8. gr. frumvarpsins. Hún er í tveimur liðum ef ekki þremur, en það eru fyrst og fremst tveir liðir sem þarfnast umfjöllunar. Ég er að fjalla um b-liðinn sem, til þess að rifja upp fyrir áhorfendum, fjallar um heimild til handa Útlendingastofnun til þess að senda umsækjendur um alþjóðlega vernd þangað sem Útlendingastofnun finnst sanngjarnt og eðlilegt að viðkomandi fari. Vandkvæðin sem ég hef þegar lýst við þetta ákvæði eru fyrst og fremst þau að það er óframkvæmanlegt, þ.e. Útlendingastofnun mun þarna geta vísað fólki hvert sem henni sýnist og vonast til þess að fólk fari bara þangað. En ákvæðið gerir ekki kröfu um að viðkomandi hafi heimild til komu eða dvalar í því ríki og þá gerist það, ef viðkomandi vill ekki fara, að íslensk stjórnvöld hafa engin tæki til að flytja viðkomandi úr landi. Þarna er því verið að búa til vandamál frekar en að leysa þau. Á það hefur verið bent að það sé vandamál í okkar kerfi að einstaklingar falli á milli skips og bryggju vegna þess að þeir hafi fengið lokasynjun og ekki sé hægt að flytja þá úr landi. Það getur verið vegna ýmissa vandkvæða. Það getur verið vegna skilríkjavandræða. Það getur verið vegna hins og þessa. Að mati stjórnvalda er oftast um það að ræða að fólk geti farið sjálft en ef maður þekkir til, og hefur kannski haft persónuleg kynni af einhverjum af þessum málum, áttar maður sig á því að viðkomandi einstaklingar eru oft ekki sammála stjórnvöldum um það. Þá eru dæmi þess hér á landi að fólk hafi dvalið hér um árabil og reynt að koma íslenskum stjórnvöldum í skilning um að það hafi ekki ríkisfang í því landi sem á að vísa því til. Samkvæmt núgildandi lögum er bara hægt að vísa fólki þangað sem það hefur ríkisfang, í mesta lagi dvalarleyfi, það hefur þó ekki alveg verið skýrt, verið lítið beitt í framkvæmd en þó verið beitt. Það sem gerist ef íslensk stjórnvöld geta ekki sannað að viðkomandi sé ríkisborgari einhvers ríkis er að þá er ekki hægt að flytja viðkomandi. Það er nú þannig að til að geta flutt einhvern nauðugan milli landa þá þarf viðkomandi annaðhvort að hafa gilda heimild til komu og dvalar eða að það þurfa að vera endurviðtökusamningar. Þetta ákvæði gerir enga kröfu um það. Þarna verður vísvitandi fjölgað þeim einstaklingum sem eru hérna eftir að hafa fengið synjun um dvalarleyfi en geta ekki farið heim til sín. Varðandi þetta með ríkisfangið þá hef ég dálítið velt þessu fyrir mér. Það hefur komið fyrir, reyndar oftar en einu sinni, að mér vitandi, þótt ég hafi ekki tölfræðina yfir það hversu oft, að einstaklingur segir: Nei, ég er ekki frá þessu landi, þ.e. landinu sem Útlendingastofnun telur viðkomandi vera frá. Hvernig sanna ég að ég sé ekki með ríkisfang í einhverju landi? Nú er það þannig í mörgum löndum - við hér á Íslandi erum ekkert sérstaklega mörg. Skráning borgaranna er, held ég, í þokkalegu fari þó að það misfarist eitthvað hversu margir hafa flutt úr landi þar sem fólk er ekkert endilega að skrá sig úr landi; en það er kannski ekki mjög líklegt að það sé vanmetið, þeir einstaklingar sem búa hér á landi. Þetta á hins vegar ekki við um allan heim og er algengt að í stærri ríkjum, sérstaklega í ríkjum þar sem nútímaskriffinnska er tiltölulega ný af nálinni og jafnvel ekki svo útbreidd, geti ríkið ekki staðfest að einhver einstaklingur sé ekki ríkisborgari landsins. Það er ekki þannig að hægt sé að hringja í sendiráðið og spyrja: Heyrðu, er þetta ríkisborgari í ykkar landi? Þau segja: Nei, við getum ekki staðfest það, viðkomandi verður bara að sækja um vegabréf og við förum í gegnum það ferli. Þá er farið í að afla fæðingarvottorðs og þá þarf viðkomandi að sanna að hann sé ríkisborgari ríkisins. Það er enn óljóst fyrir mér hvernig, við þessar aðstæður, einstaklingur fer að því að sanna að hann sé ekki ríkisborgari einhvers ríkis. Þarna erum við að tala um einstaklinga sem hafa verið hér í mörg ár í þessari deilu, í þessum þrætum, við Útlendingastofnun. - Ég er fallin á tíma og ég er rétt að byrja. Ég óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Mig langar að vera á svipuðum slóðum og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir og á svipuðum slóðum og ég var hér áðan. Ég vísaði til skýrslu Rauða krossins um þann hóp einstaklinga sem hefur fengið endanlega synjun um alþjóðlega vernd á Íslandi en geta ekki snúið til baka til heimalands síns þannig að þau ílengjast hér, þau eru bara föst hér á landi. Þau eru þá í rauninni í þeirri ótrúlegu stöðu sem myndast við það að þau eignast börn hér á landi. Við erum t.d. að tala um stærstu hópana sem er fólk frá Írak og Nígeríu. Þau standa þá frammi fyrir því að börn þeirra njóta ekki ríkisfangs foreldra sinna frá landinu sem þau eru að flýja né heldur fá þau íslenskt ríkisfang við að fæðast hér á landi. Fyrir það fyrsta gengur þetta náttúrlega gegn þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem Ísland hefur undirgengist, að útrýma ríkisfangsleysi, að það að sé búið að stilla kerfinu um umsækjendur um alþjóðlega vernd þannig upp hér á landi að það sé lítill en stækkandi hópur sem eignast börn undir þessum aðstæðum sem ekki nýtur ríkisfangs heldur - nú er ég með svo langa setningu, ég man ekki hvernig ég ætlaði að enda hana.  Það sem Rauði krossinn bendir á, og hefði verið svo auðvelt fyrir meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar að bregðast við, eru tillögur í fjórum liðum. Fjórða tillagan er einfaldlega sú að kanna stöðu þessa hóps, að gera úttekt á því hverjar aðstæður barna eru sem fæðast hjá foreldrum sem eru strandaglópar á Íslandi með þessum hætti. Þetta er eitthvað sem allsherjar- og menntamálanefnd hefði sem hægast getað gert í nefndaráliti, þess vegna bara beint þessu til ráðuneytisins að gera, þó að meiri hlutinn hefði kannski ekki viljað setja það inn sem einu sinni bráðabirgðaákvæði í lögin. En þetta er ekki gert. Það er í engu brugðist við þessari sláandi skýrslu og skýru umsögn Rauða krossins um einn af viðkvæmustu hópunum innan þess mengis sem þetta frumvarp fjallar um.

Herra forseti. Það fylgir því ákveðinn kostur að það séu svona fáir á mælendaskrá; það er styttra milli ræðna og þá missir maður síður þráðinn. Ég var að tala um b-lið 8. gr. frumvarpsins sem fjallar um heimild til handa Útlendingastofnun til þess að vísa fólki þangað sem henni dettur í hug. Ég var að benda á að með þessu ákvæði sé ekki verið að leysa nein vandamál eða bæta skilvirkni heldur þvert á móti er verið að auka vandamálið vegna þess að það er verið að stækka þann hóp einstaklinga sem er búinn að fá synjun hér á landi og ekki er hægt að flytja. Ástæðan er sú að þarna er verið að heimila Útlendingastofnun að vísa fólki til landa þar sem það hefur hvorki heimild til komu eða dvalar. Ég ætla aðeins að fara í umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um þessi ákvæði vegna þess að hún er mjög upplýsandi. Nú er ég bara búin að lesa ensku útgáfuna en er að fara að lesa upp íslenska þýðingu þannig að ef ég fer eitthvað að stama þá er það líklega af því að þýðingin kemur mér eitthvað skringilega fyrir sjónir. En þetta er nú löggiltur skjalaþýðandi þannig að við skulum við bara að láta vaða. Með leyfi forseta: „Umsækjendur með tengsl við annað land („fyrsta land þar sem alþjóðleg vernd er veitt“ eða öruggt þriðja land). Tillagan miðar að því að takmarka möguleikann á því að umsóknir umsækjenda sem hafa „sérstök tengsl“ við annað land séu teknar til efnislegrar skoðunar, svo fremi umsækjandinn [óttast] ekki ofsóknir í því landi. Umsóknir einstaklinga sem hafa þegar öðlast „virka alþjóðlega vernd“ í öðru landi áður en þeir komu til Íslands verða ekki heldur teknar til efnislegrar meðferðar. Í tillögunni er engin skilgreining á [þeim forsendum sem] liggja að baki skilgreiningu á landi sem „fyrsta landi þar sem alþjóðleg vernd er veitt“. Flóttamannastofnunin gengst við því að það skapast áskoranir fyrir Ísland og alþjóðlega verndarkerfið í heild sinni þegar hælisleitendur og flóttamenn fara frá einu landi yfir í annað. Í sumum tilfellum fara flóttamenn og hælisleitendur áfram til annars lands til að sækja um alþjóðlega vernd sem er í raun ekki í boði á þeim stað sem þeir flúðu fyrst til; eða til að hafa aðgang að lifibrauði, fyrir tilstilli mannúðaraðstoðar eða eftir öðrum leiðum; til að komast aftur til fjölskyldumeðlima sem þeir höfðu aðskilist frá eða til að finna einhverjar varanlegar lausnir. Í sumum tilfellum flytja þeir kannski áfram til annars lands í því augnamiði að nýta sér fjárhagsleg tækifæri eða meðhöndlunarstaðla sem eru, eða talið er að séu, hærri. En ef hælisleitendur sækja ekki um alþjóðlega vernd í ríki þar sem þeir höfðu virkt tækifæri til að gera það, þá [skapar það tvíverknað] í stjórnsýslunni, tafir og aukið álag á móttökugetu og hæliskerfi í ólíkum löndum. Þess vegna kemur fram í New York-yfirlýsingunni fyrir flóttamenn og farandverkamenn frá árinu 2016 að hægt sé að setja reglugerðir um það hvort flóttamenn fái að sækja um vernd í þeim löndum sem þeir vilja, að því gefnu að þeir hafi aðgang að alþjóðlegri vernd og njóti hennar annars staðar. Því má vísa flóttafólki til baka eða senda þá áfram til ríkis þar sem þeir höfðu hlotið, hefðu getað hlotið eða geta, að fengnu formlegu samkomulagi, hlotið alþjóðlega vernd. Flóttafólk hefur ekki skilyrðislausan rétt til að velja sér „hælisland“ en taka ber fyrirætlanir þeirra með í reikninginn.“ Ég ætla aðeins að staldra við hér. Þetta er ágætisþýðing en hún er kannski eilítið klaufaleg, sem skýrist líklega af því að um afar tyrfinn lögfræðilegan texta er að ræða þegar upp er staðið þar sem mat Flóttamannastofnunar er í sjálfu sér lögfræðilegt. Það sem er verið að segja hér er nefnilega áhugavert að því leytinu til að Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna leggst ekki gegn því að ríkið setji reglur um að vísa megi fólki sem sækir um vernd eitthvað til baka, það megi vísa því annaðhvort til baka til ríkis þar sem það hefur komið áður, til fyrsta griðlands, eða til annars öruggs ríkis þar sem eðlilegt og sanngjarnt er að fólk dvelji. Það er því augljóst, eins og ég hef ítrekað sagt í þessari pontu, að Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna er enginn anarkisti. Hún er ekki róttæk í sínum skoðunum. Hún lítur á þetta mjög raunsæjum augum. Þrátt fyrir það gerir Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna alvarlegar athugasemdir við ákvæðið eins og því er stillt upp í því frumvarpi sem er hér til umræðu. Það er nefnilega þannig að til þess að hægt sé að vísa umsækjanda um alþjóðlega vernd eitthvert annað þá eru fyrir því ákveðin skilyrði. Þau eru ekki einu sinni það ströng. - Þar sem ég er fallin á tíma mun ég gera grein fyrir þeim skilyrðum í umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna hér rétt á eftir.

Herra forseti. Í markmiðsákvæðum útlendingalaga takast á tvö meginsjónarmið; um skilvirkni og mannúð sem ættu, þegar þau eru í jafnvægi, ekki að vera andstæð hvort öðru en í praxís, eins og framkvæmdin á þessum lögum hefur verið, þá hefur reyndin verið sú að skilvirknin er allt of oft tekin út með því að draga úr mannúðinni. Þessu til viðbótar höfum við gengið í gegnum það á undanförnum misserum að sjá umræðu um málefni umsækjenda um alþjóðlega vernd daprast dálítið og að öðrum ólöstuðum held ég að megi þakka hæstv. núverandi dómsmálaráðherra það að nokkru leyti. Mér finnst eiginlega skýrasta dæmið um það vera hvernig hann hefur keyrt þetta frumvarp áfram. Það var varla sest rykið af fyrstu fallbyssukúlunum í innrás Rússa í Úkraínu þegar hæstv. ráðherra nýtti tækifærið og fór eiginlega að etja fólki sem var að flýja Úkraínustríðið gegn öðru fólki sem flúið hefur til Íslands. Hann sagði 25. febrúar, það var bara daginn eftir að stríðið hófst í Úkraínu, að það ríkti hreint neyðarástand hjá Útlendingastofnun og fór að tala um að flóttamenn sem fyrir væru tepptu aðstöðuna fyrir þeim flóttamönnum sem von væri á frá Úkraínu. Hvernig fannst ráðherranum þetta fólk teppa aðstöðu Útlendingastofnunar? Jú, hann sagði það gera það með því að neita að fara í PCR-próf. Það neitaði sem sagt að undirgangast læknisskoðun til að sýna fram á að það væri ekki með virkt Covid-smit, sem var á þeim tíma skilyrði fyrir því að móttökuríki vildi taka við þeim. Þetta var gjarnan fólk sem var á leið til Grikklands, að mati stjórnvalda. Ráðherra benti réttilega á að hann hefði engar valdheimildir til að neyða fólk til að undirgangast þessa læknisskoðun. Þannig að, sagði ráðherrann, þetta fólk teppti húsnæði og aðstöðu fyrir aðra sem hann myndi vilja taka á móti. Þessi hópur var aftur í fréttum nýverið vegna þess að þau hafa látið á það reyna hvort stjórnvöldum sé stætt á því að halda til streitu ákvörðun um brottvísun vegna þess að þau hafi farið yfir öll mörk varðandi málsmeðferðartíma og eigi þess vegna heimtingu á efnislegri meðferð. Það sem dómsmálaráðuneyti Jóns Gunnarssonar hefur hins vegar ákveðið er að þessi hópur sem undirgekkst ekki PCR-próf hafi með því verið sjálfur valdur að töfum á afgreiðslu máls síns og þar með eigi þessi ákvæði ekki við um þann hóp. Þannig að vegna þess að ráðherra hafði engar valdheimildir til að neyða fólkið í líkamsrannsókn og það var ekki tilbúið til að undirgangast líkamsrannsókn til að auðvelda ríkinu brottvísun þess sjálfs, þá heldur ráðuneytið því fram að það hafi valdið eigin töf á eigin máli. Mér þrýtur nú tími til að ljúka akkúrat þessum punkti. Ég kem kannski að honum síðar.

Forseti. Ég var í síðustu ræðu minni að fjalla um kaflann í greinargerð um frumvarp vegna lögfestingar mannréttindasáttmála Evrópu og var að fjalla um gildi sáttmálans að landsrétti. Ég held áfram, með leyfi forseta: „Lagagildi sáttmálans skiptir einnig máli í tilvikum þar sem réttarreglur aðildarríkis eru í ósamræmi við ákvæði hans. Hafi sáttmálinn lagagildi í ríki, þar sem ósamræmi kemur fram milli ákvæða hans og annarra reglna landsréttar, ganga ákvæði sáttmálans oftast fyrir og aðrar reglur verða þá að þoka. Sé sáttmálinn hins vegar ekki hluti af landsrétti í ríkinu verða ákvæði sáttmálans að öðru jöfnu að þoka fyrir settum lögum. Ástæða er til að benda sérstaklega á að spurningin um hvort mannréttindasáttmálinn sé hluti af landsrétti breytir engu um stöðu aðildarríkis gagnvart úrlausnum þeirra alþjóðastofnana sem taka afstöðu á grundvelli samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis til þess hvort ríkið hafi brotið gegn skuldbindingum sínum samkvæmt sáttmálanum.“ Þannig að það er í rauninni hægt að gera eitthvað í landinu sem er löglegt þar en brýtur gegn sáttmálanum. Hvort tveggja getur verið satt á sama tíma og það hefur svo sem gerst á Íslandi. Dæmið sem ég notaði þegar ég hóf umfjöllunina hérna er einmitt gott dæmi um það. Ég held áfram, með leyfi forseta: „Hvort sem mannréttindasáttmálinn er hluti af landsrétti eða ekki gegna mannréttindanefnd Evrópu, Mannréttindadómstóll Evrópu og ráðherranefnd Evrópuráðsins því hlutverki einu í þessu tilliti að taka afstöðu til þess hvort aðildarríki hafi brotið gegn skuldbindingum sínum að þjóðarétti og eftir atvikum að kveða þá á um skaðabótaskyldu þess.“ V. kafli fjallar um núverandi stöðu íslensks réttar gagnvart mannréttindasáttmála Evrópu. Þetta er árið 1982. Með leyfi forseta: „Af hálfu Íslands var samningurinn um verndun mannréttinda og mannfrelsis sem áður segir fullgiltur 19. júní 1953 og hafa átta viðaukar við samninginn jafnframt verið fullgiltir. Frumsamningurinn var fullgiltur af forseta Íslands í samræmi við 21. gr. stjórnarskrárinnar og var það gert að undangenginni þingsályktun. Samningsviðaukar nr. 2, nr. 3, nr. 4 og nr. 5 voru undirritaðir af Íslands hálfu 16. nóvember 1967 og fullgildingarskjal Íslands að viðaukum var afhent við sama tækifæri. Auglýsing um fullgildinguna var gefin út 29. desember 1967 og birt í C-deild Stjórnartíðinda nr. 17/1967. Samningsviðaukar þessir virðast hafa verið fullgiltir á grundvelli sömu þingsályktunar og frumsamningurinn. Fullgildingarskjöl Íslands vegna samningsviðauka nr. 6, nr. 7 og nr. 8 voru afhent 22. maí 1987 og auglýsing um fullgildinguna gefin út 25. maí 1987 og birt í C-deild Stjórnartíðinda nr. 6/1987. Fullgilding þessara þriggja samningsviðauka var gerð að undangenginni þingsályktun samþykktri 18. mars 1987. Þá hefur íslenska ríkið sem áður segir gefið yfirlýsingu skv. 25. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis þar sem það viðurkennir án tímatakmarkana heimild mannréttindanefndar Evrópu til að taka við kærum einstaklinga og samtaka þeirra á hendur sér. Ríkið hefur jafnframt lýst yfir skv. 46. gr. samningsins að það sé bundið af lögsögu Mannréttindadómstóls Evrópu, en yfirlýsingar þess um þetta hafa alla tíð verið til ákveðins tíma í senn. Upphaflega yfirlýsingin um þetta var gefin 3. september 1958, en síðast var hún framlengd til fimm ára, frá 2. september 1989 að telja.“ Ég ætla að láta upp upplesturinn hérna duga í bili úr greinargerðinni, en þetta lýsir einmitt þeim aðstæðum sem voru uppi þegar þetta mál um brot á tjáningarfrelsi var höfðað gegn íslenska ríkinu, hvað var til staðar þá og aðdragandanum að því, hverjar aðstæðurnar voru og hvaða afleiðingar það hafði síðan í kjölfarið. Ég bið forseta að setja mig aftur á mælendaskrá svo ég geti haldið áfram að lýsa því.

Herra forseti. Það er komið að því. Ég var hérna að fjalla um umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, um b-lið, 8. gr. sem veitir Útlendingastofnun heimild til að vísa fólki þangað sem stofnuninni finnst sanngjarnt og eðlilegt að fólk dvelji. Það sem var athyglisvert við það sem ég las upp hér áðan, sem ég ætla ekki endurtaka en ég ætla bara rétt að fara yfir í örstuttu máli, er að Flóttamannastofnun leggst ekki alfarið gegn því að ríki setji lög eða reglur eða gerir samninga þess efnis að vísa megi flóttafólki eitthvert annað. Flóttamannastofnun leggst ekki gegn því, það er ekkert „no borders“ í gangi hér. Hins vegar eru ákveðin skilyrði fyrir því. Það eru tvær leiðir til þess að vísa fólki eitthvert annað. Önnur leiðin kallast fyrsta griðland, eða sem sagt fyrsta land þar sem alþjóðleg vernd er veitt, hin leiðin kallast þriðja land þar sem alþjóðleg vernd er veitt. Í frumvarpinu sem við erum hér að ræða er því haldið fram í b-lið 8. gr. að það sé um einhvers konar reglu um fyrsta griðland að ræða, en það er ekki svo. Það er einmitt þriðja öruggt ríki. Það er það viðmið sem er verið að gera þar. Reglur um svokallað fyrsta griðland eru nær öðrum ákvæðum sem ég mun fjalla um á eftir, sem við erum með í okkar lögum, um að fólk sem hefur verið veitt alþjóðleg vernd í öðru ríki skuli fara þangað aftur. Sömuleiðis Dyflinnarreglugerðin sem segir að þú eigir að fara aftur til baka til þess ríkis sem ber ábyrgð á því að þú ert kominn inn á svæðið eða fyrsta ríkisins sem þú komst til. Ég ætla ekki að þreyta áheyrendur með smáatriðum um Dyflinnarreglugerðina, sem er mjög misskilin reglugerð, en ég geri það kannski síðar ef þörf krefur. En þar erum við að tala um reglur um fyrsta griðland. Þessi regla snýst ekki fyrsta griðland vegna þess að um getur verið að ræða land sem umsækjandi hefur hreinlega aldrei komið til. Það getur reyndar líka verið þannig í Dyflinnarreglugerðinni - ég skal flækja það aðeins betur síðar. Eftirfarandi skilyrði eru fyrir því að vísa fólki til fyrsta lands þar sem alþjóðlega vernd gæti verið veitt eða er veitt. Ég ætla að lesa upp úr umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna í löggiltri þýðingu ólöglærðs þýðanda, með leyfi forseta: „Hvað umsækjendur varðar sem hafa þegar hlotið alþjóðlega vernd í öðru landi áður en þeir komu til Íslands er hugtakið „fyrsta land þar sem alþjóðleg vernd er veitt“ almennt í gildi.“ Ég geri hlé á tilvitnuninni. Akkúrat. Þarna erum að tala um Grikkland, sem dæmi. Við erum ekki að tala um Chile fyrir Venesúelabúa. Við erum að tala um reglur sem eru þegar í gildi. Það er því misskilningur þarna í frumvarpinu, sem segir kannski svolítið um það hvernig frumvarpið er unnið í heildina. Áfram heldur, með leyfi forseta: „Alþjóðlega verndin sem í boði var í þessu fyrsta landi þarf að vera aðgengileg og virk fyrir einstaklinginn sem um ræðir. Þó svo að tillagan skilgreini ekki þær forsendur sem liggja til grundvallar skilgreiningunni „fyrsta land þar sem alþjóðleg vernd er veitt“ hefur Flóttamannastofnunin staðfastlega haldið því til haga að til þess að nota megi hugtakið „fyrsta land þar sem alþjóðleg vernd er veitt“ - fyrsta griðland - „þurfi að meta á einstaklingsgrundvelli hvort flóttamaðurinn muni a. fá aftur aðgang inn í [þetta fyrsta griðland]; b. fá rétt til löglegrar dvalar; og c. njóta meðhöndlunarstaðla sem eru í samræmi við flóttamannasamninginn frá 1951 og bókunina frá 1967 og alþjóðlega mannréttindastaðla, þar á meðal - en ekki einvörðungu - vernd gegn því að vera send aftur til lands þar sem hann er í hættu. Aðeins er hægt að vísa umsókn frá án efnislegrar meðferðar og senda umsækjandann aftur til fyrsta lands þar sem alþjóðleg vernd er veitt þegar búið er að uppfylla þessi skilyrði í tilfelli hvers einstaklings.“ Aftur, til einföldunar ætla ég að fá að fara aðeins yfir þetta: Það er í lagi að ríkið setji reglur sem kveða á um það að ef þér hefur verið veitt alþjóðleg vernd í öðru landi megi senda þig til baka þangað. Skilyrðin eru þessi: Viðkomandi þarf að hafa heimild til komu, hann þarf að hafa heimild til dvalar og njóta skilyrða, njóta réttinda í ríkinu í samræmi við flóttamannasamninginn og alþjóðlega mannréttindastaðla, þar á meðal en ekki einvörðungu vernd gegn því að vera sendur aftur til lands þar sem hann er í hættu. Þetta var reglan um fyrsta griðland sem snýst um eitthvað allt annað en b-liður 8. gr. frumvarpsins þó að þar sé talað um fyrsta griðland. Hún snýst nefnilega um þriðja land þar sem alþjóðleg vernd er veitt. - Enn annar syllutryllir í boði Arndísar. Ég óska eftir að verða sett aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Ég lauk máli mínu í síðustu ræðu á því að fara aðeins yfir það hvernig hæstv. dómsmálaráðherra ákvað fyrir tæpu ári að nýta sér neyð Úkraínubúa til að ýta á eftir sinni persónulegu herferð í þágu þessa frumvarps sem við ræðum hér í dag. Hann var að tala um það fólk sem hefði sótt um alþjóðlega vernd á Íslandi - kannski er fólk að flýja stríðið í Sýrlandi, átök í Afganistan, ástandið í Írak, mansal í Nígeríu, það er langur listi af fólki sem kæmi til greina - að það fólk væri að teppa húsnæði og aðstöðu fyrir aðra sem ráðherrann vildi frekar taka á móti, sem var þá á flótta undan stríðinu í Úkraínu. Það er nú kannski rétt að staldra við og segja að auðvitað áttum við að taka á móti fólkinu frá Úkraínu frá fyrsta degi og höfum gert það vel. Ísland hefur náð að taka á móti þúsundum fólks á flótta þaðan, sem sýnir kannski ágætlega hvers megnugt kerfið er að standa undir óvenjumikilli ágjöf. Það margfaldaðist fjöldi fólks á flótta á Íslandi. Auðvitað fylgdu því ákveðnar áskoranir en svona heilt yfir þá hefur þetta gengið, þetta hefur tekist. Ef við lítum á þann hóp sem er í landinu í dag þá er úkraínska flóttafólkið hrein viðbót en hinn hópurinn hefur haldið nokkuð vel sjó, er svipað stór og undanfarin ár. En alla vega var það sem hæstv. ráðherra taldi gegn fólkinu sem honum þótti vera að teppa húsnæði, var að það neitaði að undirgangast læknisrannsókn til að auðvelda stjórnvöldum að framkvæma þvingaða brottvísun á þeim, koma þeim til Grikklands þvert á sinn vilja. En síðan á svipuðum tíma og hæstv. dómsmálaráðherra var að mæla fyrir þessu frumvarpi núna í haust þá leigði hann þotu til að fylla með fólki úr þessum hópi og koma því þannig til Grikklands. Covid-takmarkanirnar voru að baki og þá bretti hann upp ermar og leigði þessa þotu. Í því farartæki voru, að ég held, eingöngu umsækjendur um alþjóðlega vernd sem voru í þeirri stöðu að það var ágreiningur við stjórnvöld um það hvort þau hefðu verið völd að töf á eigin umsókn um alþjóðlega vernd og þá var grundvallarágreiningur um hvort þau ættu heimtingu á efnislegri meðferð mála sinna eða ekki. Sum þeirra voru með mál fyrir dómstólum og sum þeirra voru það nálægt fyrirtöku að þetta virkaði allt saman eins og brottvísunin væri skipulögð til að koma í veg fyrir að fólk gæti hlotið áheyrn fyrir dómi. En síðan kom niðurstaðan t.d. í máli Husseins Husseins, sem var töluvert í fréttum, og niðurstaða héraðsdóms sem tók undir málstað umsækjandans, þannig að fólkið sem hæstv. dómsmálaráðherra skóflaði upp í vél er allt í einu orðið fólk sem héraðsdómur taldi hafa átt heimtingu á efnislegri meðferð hér á landi. - Þá er tíminn liðinn. Ég á áfrýjunina eftir. Það er næst, herra forseti.

Forseti. Við höldum áfram yfirferð yfir greinargerð frumvarpsins um mannréttindasáttmála Evrópu, með leyfi forseta: „Ísland heyrir til þess minni hluta aðildarríkja að mannréttindasáttmála Evrópu þar sem ákvæði hans teljast ekki hluti af landsrétti, heldur eingöngu skuldbinding ríkisins að þjóðarétti. Við fullgildingu íslenska ríkisins á sáttmálanum virðist ekki hafa komið sérstaklega til skoðunar að lögfesta ákvæði hans, enda var fremur fágætt á þeim tíma að fara þannig með þjóðréttarsamninga hér á landi. Þess í stað virðist hafa verið gengið út frá því að ríkið mundi efna skuldbindingar sínar með aðlögun landsréttar að ákvæðum mannréttindasáttmálans. Ekki virðist hafa þótt þörf á sérstökum aðgerðum til slíkrar aðlögunar, enda voru engar breytingar gerðar á íslenskri löggjöf í tengslum við fullgildingu sáttmálans. Þetta sést meðal annars af eftirfarandi orðum sem þáverandi dómsmálaráðherra, Bjarni Benediktsson, lét falla í umræðum á Alþingi haustið 1951 um tillögu til þingsályktunar um heimild til að fullgilda mannréttindasáttmálann: „Um þau réttindi, sem hér eru talin, er það í stuttu máli að segja að í öllu því sem nokkru máli skiptir, þá eru þau réttindi nú þegar beinlínis veitt borgurunum berum orðum í íslenskri löggjöf, að nokkru leyti í sjálfri stjórnarskránni, eða þá að það eru slík grundvallarréttindi að þau eru talin felast í meginreglum íslenskra laga, jafnvel þó að það sé ekki berum orðum fram tekið. Þess vegna má segja að I. kafli þessa samnings sé hér á landi engin nýjung því þar eru talin upp þau réttindi sem borgararnir þegar hafa notið og talin eru sjálfsagður þáttur í verndun íslenskra borgara gegn ofurvaldi ríkisins eða ásælni af annarra hálfu.““ Orð sem vægast sagt má segja að séu kaldhæðnisleg einmitt miðað við tilefni nákvæmlega þessa frumvarps sem ég er að fjalla hérna um. Það er sem sagt einfaldlega ekki satt þegar á hólminn er komið því þá dugðu íslensk lög ekki til þess að uppfylla þær skuldbindingar sem mannréttindasáttmálinn fól í sér, þau dugðu ekki til að tryggja réttindi borgaranna. Aftur, með leyfi forseta: „Samkvæmt þessu var í upphafi gengið út frá því að íslensk löggjöf samrýmdist í hvívetna ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu og nægilegt væri þannig, til að efna þjóðréttarskuldbindingu ríkisins, sem komst á með fullgildingu samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis, að beita aðferðum aðlögunar landsréttar að sáttmálanum. Með því að ekki þótti tilefni til lagabreytinga vegna aðlögunar í byrjun hefur væntanlega verið gert ráð fyrir að annað þyrfti ekki til en að gæta að því í framtíðinni að ný lagasetning yrði einnig í samræmi við ákvæði mannréttindasáttmálans. Ekki er ljóst hversu mikil athugun átti sér stað á íslenskri löggjöf í tengslum við fullgildingu samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis á árinu 1953. Hafa verður í huga að samningurinn var fullgiltur áður en farið var að beita einstökum ákvæðum sáttmálans við úrlausn kærumála. Á þeim áratugum, sem liðnir eru, hefur efnisinntak mannréttindaákvæðanna skýrst og jafnvel breyst fyrir túlkun mannréttindanefndarinnar og mannréttindadómstólsins þannig að nú eru í mörgum efnum gerðar strangari kröfur til aðildarríkjanna en séð varð í upphafi. Hefur mannréttindasáttmálinn því án efa haft meiri áhrif hér á landi, sem og annars staðar í Vestur-Evrópu, en sjá mátti fyrir. Með því að sáttmálinn hefur ekki verið lögfestur hér á landi hafa áhrif hans aðallega komið fram með þrennu móti. Í fyrsta lagi hefur reynt nokkuð á áhrif sáttmálans í málum fyrir íslenskum dómstólum, þar sem úrlausn hefur verið háð reglum landsréttar sem kunna að vera í andstöðu við ákvæði sáttmálans. Í öðru lagi hafa kærumál á hendur íslenska ríkinu vegna brota á sáttmálanum komið til úrlausnar fyrir mannréttindanefnd og Mannréttindadómstóli Evrópu, en þar hefur orðið að taka afstöðu til þess hvort íslenskur landsréttur samrýmist ákvæðum sáttmálans um tiltekin atriði. Í þriðja lagi hefur gætt áhrifa af mannréttindasáttmálanum við lagasetningu hér á landi og eru jafnvel dæmi um það að lögum hafi verið breytt vegna hættu á að þau hafi ekki samrýmst ákvæðum sáttmálans. Ástæða er til að huga nánar að þessu þrennu.“ Ég bið forseta vinsamlegast um að setja mig aftur á mælendaskrá til að útskýra það betur.

Herra forseti. Ég held hérna áfram með niðurbútaða ræðu mína. Ég er að fjalla um b-lið 8. gr. frumvarpsins sem veitir Útlendingastofnun heimild til að vísa umsækjendum um alþjóðlega vernd þangað sem stofnunin finnst sanngjarnt og eðlilegt að viðkomandi dveljist. Ég er að fara yfir umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna sem gerði alvarlegar athugasemdir við þessi ákvæði og lagði raunar til mjög skýrar breytingar á því sem meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar sá ekki nokkra ástæðu til að taka til greina. Það er nefnilega þannig að Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna er ekki alfarið á móti því að fólk setji ákvæði af þessu tagi þó að margir séu það, enda er Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna alls ekki þekkt fyrir að vera róttæk stofnun. Hún tryggir að ríki virði lágmarksréttindi flóttafólks og að löggjöf og framkvæmd í ríkjum séu í samræmi við flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna. Ég er búin að fara yfir umfjöllun Flóttamannastofnunar um það sem kallað er fyrsta griðland eða fyrsta ríkið sem þar sem alþjóðleg vernd er veitt, sem er að sögn frumvarpshöfunda það sem er í gangi í b-lið 8. gr. Svo er hins vegar ekki. Það er misskilningur. Þar er um að ræða reglur um svokallað þriðja land þar sem alþjóðleg vernd er veitt. Hver er munurinn? Jú, einstaklingur flýr heimaríki sitt vegna ofsókna inn í eitthvert land, fær þar vernd, heldur svo áfram til Íslands. Þá má Ísland vísa viðkomandi til baka til þess lands þar sem hann fékk vernd, t.d. til Grikklands. Það væri regla um fyrsta griðland. Hins vegar er hér verið að tala um að veita Útlendingastofnun heimild til að vísa einstaklingi eitthvað enn annað. Það er þá það sem kallað er þriðja land þar sem alþjóðleg vernd er veitt. Vandamálið er að í ákvæðinu sem lagt er til í þessu frumvarpi er Útlendingastofnun ekki gert að pæla neitt í því hvaða skilyrði eru fyrir því að senda flóttamenn til þriðja lands, en þau eru eftirfarandi - ég ætla að lesa upp úr íslenskri þýðingu á umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, með leyfi forseta: „Varðandi þá umsækjendur sem hafa ekki enn hlotið alþjóðlega vernd í þriðja landi en hefðu getað hlotið eða geta hlotið vernd í því ríki er hugtakið „öruggt þriðja ríki“ í gildi. Áður en að brottflutningi kemur er mikilvægt að meta í hverju tilfelli fyrir sig hvort þriðja ríkið muni, í samræmi við viðeigandi staðla alþjóðalaga: a. hleypa manneskjunni (aftur) inn í landið, b. veita manneskjunni sanngjarna og skilvirka málsmeðferð til að ákvarða réttarstöðu hennar sem flóttamanns og aðgang að öðru sem tilheyrir alþjóðlegri vernd, c. leyfa manneskjunni að vera í landinu á meðan verið er að ákvarða réttarstöðu hennar, d. leyfa manneskjunni að njóta meðhöndlunarstaðla sem eru í samræmi við flóttamannasamninginn frá 1951 og alþjóðlega mannréttindastaðla, þar á meðal, en ekki einvörðungu, vernd gegn því að vera send aftur til lands þar sem hún er í hættu; og e. muni viðurkenna réttarstöðu manneskjunnar sem flóttamanns, ef metið er að hún sé flóttamaður, og veita henni leyfi til löglegrar dvalar þar. Samkvæmt tillögunni [í frumvarpinu] á vernd í þriðja landinu að vera í samræmi við flóttamannasamninginn frá 1951 en ekki er nauðsynlegt að þriðja landið sé undirritunaraðili að flóttamannasamningnum frá 1951. Flóttamannastofnunin hefur staðfastlega haldið því til haga að það að vera „aðildarríki að flóttamannasamningnum frá 1951 og að hafa ótakmarkaða mannréttindagerninga í gildi“ sé „mikilvægur vísir“ að því að þar sé um virka vernd að ræða. „[Því er] aðeins unnt að tryggja aðgang sem er virkilega og varanlega í samræmi við mannréttindastaðla og meðhöndlunarstaðla þá sem koma fram í flóttamannasamningnum frá 1951 og bókuninni frá 1967“ - ég get útskýrt það síðar í annarri ræðu ef þið viljið - „ef ríkinu er skylt að veita þann aðgang undir alþjóðalögum, ef það hefur komið í gildi innlendum lögum til að innleiða samningana sem um ræðir og treysta má því að lagaframkvæmd gefi til kynna að ríkið uppfylli í einu og öllu skyldur sínar gagnvart alþjóðalögum.““ Það er alveg ljóst að í frumvarpinu sem við erum að ræða hér er ekki gerð krafa um það móttökuríkið sé aðili að flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Hvernig þykist ég geta fullyrt það? Vegna þess að í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Ekki er gerð krafa um að viðkomandi ríki sé aðili að flóttamannasamningnum en nauðsynlegt er að þau réttindi sem mælt er fyrir um í honum séu virt.“ Ég óska eftir því að verða sett aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Ég held áfram að ræða harðneskju ríkisstjórnarinnar sem hefur byrjað að aukast í þessum málaflokki á undanförnum misserum og birtist svo ágætlega í þeirri stærstu fjöldabrottvísun Íslandssögunnar sem boðuð var í vor, sem minnkaði síðan eitthvað eftir því sem á leið og endaði með að vera áform um að koma í kringum 40 umsækjendum um alþjóðlega vernd upp í þotu til Grikklands. Þau fundust nú ekki öll þannig að eitthvað voru þau færri sem flutt voru úr landi. En þessi brottvísun vakti hörð viðbrögð, ekki síst vegna þess að lögreglan þótti ganga nokkuð harkalega fram þó að hún hafi á einhvern stórundarlegan hátt náð að snúa því yfir í það að það væri mótmælendum að kenna hversu harkalega hún gekk fram, þegar hún var í bréfaskriftum við umboðsmann Alþingis um þessa framkvæmd. En látum það liggja á milli hluta. Á þeim tíma sagðist t.d. hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, sem er nú alltaf að reyna að troða sér inn í umræðu um þennan málaflokk þótt ekki vilji hann þekkjast boð um að taka þátt í umræðu um þetta frumvarp, að hann hefði gert alvarlega athugasemd við þessa brottvísun á sínum tíma og þætti þetta mjög leiðinlegt mál og væri ekki sammála því sem byggi þarna baki. Hann hljómaði svona almennt eins og hann væri einhvern veginn ótengdur þeim hluta ríkisstjórnarinnar sem hefði staðið að baki þessari brottvísun, eins og hver ráðherra væri bara einvaldur á sínu sviði. Nema hvað, í hópi þeirra sem brottvísað var þarna í haust var t.d. Hussein Hussein og fjölskylda hans, sem héraðsdómur komst síðan að 12. desember - þá lá fyrir niðurstaða héraðsdóms um að úrskurður kærunefndar útlendingamála um að vísa fjölskyldunni úr landi, að vísa henni aftur til Grikklands, skyldi felldur úr gildi. Þegar hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra var spurður af hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur hér í óundirbúnum fyrirspurnatíma hvað honum þætti um þessi málalok, þá sagði hann að hann leyfði sér að fagna að þetta væri niðurstaða héraðsdóms af því að honum þætti eðlilegt að tekið væri tekið tillit til fötlunar fólks í málefnum umsækjenda um alþjóðlega vernd. Ég held reyndar að fötlun þessa einstaklings hafi ekki verið meginviðfangsefni héraðsdóms heldur sú staðreynd að hann bar ekki ábyrgð á töf eigin máls, þvert á það sem ráðherra og ráðuneyti héldu fram. Þarna sýndist okkur félags- og vinnumarkaðsráðherra virka í alvöru nokkuð feginn yfir þessari niðurstöðu, að búið væri að aftengja þá sprengju sem Jón Gunnarsson virðist oft vera inn í þetta stjórnarsamstarf, búið að aftengja þá sprengju tímabundið í þessu máli. En síðan líður ekki langur tími þar til hæstv. dómsmálaráðherra ákveður að áfrýja þessari niðurstöðu héraðsdóms. Það er eitthvað sem gerist sárasjaldan í málefnum umsækjenda um alþjóðlega vernd og eitthvað sem kallar á umfjöllun í næstu ræðu.

Forseti. Ég held áfram hérna. Nú er ég að fjalla um beitingu ákvæða mannréttindasáttmálans í íslenskum dómaúrlausnum úr frumvarpi til laga um mannréttindasáttmála Evrópu, með leyfi forseta: „Í ríkjum þar sem byggt er á tvíeðli þjóðaréttar og landsréttar, er sem áður segir almennt gengið út frá því í fræðikenningum að reglum þjóðréttarsamninga, sem eru ekki beinlínis lögfestar, verði ekki beitt sem réttarheimild í eiginlegum skilningi. Er þá ráðgert að samræma verði landsrétt við ákvæði þjóðréttarsamninga eftir því sem kostur er með skýringu laga ríkisins þegar á það reynir í dómsmálum eða fyrir stjórnvöldum, en þegar svigrúmi til lögskýringar sleppir og útséð er að samræming takist ekki á þann hátt verði landsréttur að ganga fyrir reglum þjóðaréttar. Þessum kenningum hefur lengi verið fylgt í dómsúrlausnum hér á landi eins og eftirfarandi dæmi sýna …“ Þau eru ansi mörg þannig að við rennum aðeins yfir þau. Fyrsta dæmið, með leyfi forseta: „Eftir því sem næst verður komist reyndi í fyrsta sinn á áhrif ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu í máli fyrir bæjarþingi Reykjavíkur nr. 968/1959, en þar byggði málsaðili meðal annars á því að reglur um stóreignaskatt í lögum nr. 44/1957 brytu gegn tilteknum ákvæðum sáttmálans. Um þetta sagði eftirfarandi í dómi í málinu: „Að því er Evrópusamninginn varðar hefur Alþingi með þingsályktun 19. desember 1952 veitt ríkisstjórninni heimild að honum og fullgildingarskjal var afhent af Íslands hálfu hinn 29. júní 1953. Hins vegar hefur samningur þessi ekki verið lögtekinn hér á landi, hvorki að hætti almennra laga né stjórnskipunarlaga. Getur stefnandi því eigi byggt á því hér fyrir dómi, að nefndur samningur veiti honum nokkurn þann rétt til lausnar undan skattákvæðum laga nr. 44/1957, sem hann samkvæmt framansögðu eigi nýtur samkvæmt ákvæðum íslenskra stjórnskipunarlaga.““ Annað dæmið, með leyfi forseta: „Í dómi Hæstaréttar, sem birtur er í dómasafni hans frá 1963, bls. 461, reyndi á það hvort heimilt væri að verða við kröfu ákæruvaldsins um hald á erlendum togara vegna rannsóknar máls um landhelgisbrot. Í dóminum var krafan tekin til greina með vísan til heimilda í ákvæðum laga um bann við botnvörpuveiðum, nr. 5/1920, til að leggja hald á skip sem hefur verið notað til ólöglegra botnvörpuveiða hér við land, og selja það síðan að undangengnu fjárnámi til lúkningar á sektum á hendur skipstjórnarmanni og málskostnaði. Vísaði Hæstiréttur í dómi sínum sérstaklega í þessu sambandi til fyrirmæla um heimildir til að skerða friðhelgi eignarréttarins í niðurlagi 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við samninginn um verndun mannréttinda og mannfrelsis, að því er virðist til áréttingar því að umrædd íslensk lög samrýmdust þeim fyrirmælum, en ekki verður séð af dóminum hvort það hafi verið dregið í efa í málinu.“ Og þriðja dæmið, með leyfi forseta: „Í dómi Hæstaréttar, sem birtur er í dómasafni frá 1970, bls. 212, var leyst úr því hvort skipstjóra yrði gerð refsing fyrir fiskveiðabrot sem hann átti ekki sjálfur þátt í að drýgja. Gagnstætt niðurstöðu meiri hluta Hæstaréttar taldi einn dómari í sératkvæði að sýkna yrði skipstjórann af refsikröfunni. Var þetta byggt á því að ekki segði berum orðum í ákvæðum laga nr. 62/1967, sem hér reyndi á, að skipstjóri bæri refsiábyrgð án sakar á fiskveiðabroti sem væri drýgt á skipi hans. Var talið í sératkvæðinu að ekki væri unnt að dæma refsingu án sakar nema slíkt væri beinlínis tekið fram í lögum, en þessu til stuðnings var meðal annars vísað til ákvæða 2. mgr. 6. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis.“ Ég bið forseta vinsamlegast um að setja mig aftur á mælendaskrá þannig að ég geti haldið áfram að fara yfir dómana sem vísa í mannréttindasáttmála Evrópu.

Herra forseti. Ég er hér að ræða b-lið 8. gr. frumvarpsins varðandi heimild til handa Útlendingastofnun að vísa fólki þangað sem stofnuninni finnst sanngjarnt og eðlilegt að fólk dveljist. Ég var að fara yfir umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um þetta ákvæði. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna leggst ekki gegn því að ríki séu með ákvæði af þessu tagi í sinni löggjöf. Hins vegar telur stofnunin ákvæðið eins og því er stillt upp í þessu frumvarpi ekki uppfylla lágmarksskilyrði samkvæmt í rauninni bara flóttamannasamningnum og þeim alþjóðalögum sem gilda um mannréttindi, ekki síst réttindi flóttafólks. Komið er að lokaniðurstöðu Flóttamannastofnunar í tengslum við þetta ákvæði. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Hvað varðar það sjónarmið sem lagt er fram að það verði „sanngjarnt og eðlilegt“ fyrir umsækjandann að búa í þriðja landinu, hefur Flóttamannastofnunin stöðugt verið að hvetja til þess að merkingarbært samband eða tenging verði til staðar sem geri það eðlilegt og sjálfbært fyrir manneskju að sækja um hæli í öðru ríki. Sé lengd og tegund hverrar dvalar tekin með í reikninginn sem og þær tengingar sem byggjast á fjölskylduböndum eða öðrum nánum tengslum, þar á meðal þegar áunnin réttindi í ríkinu, eins og fyrri búseta eða langvinnar heimsóknir og bönd sem hafa með tungumál, menningu eða eitthvað svipað að gera, eykur það líkurnar á því að flutningarnir verði til langframa, bæði frá sjónarhóli einstaklingsins og þriðja landsins. Samband af því tagi myndi enn fremur draga úr hættunni á […]“ - því sem hér er þýtt sem óvenjulegum flutningum áfram til annars lands, sem er í rauninni kannski eðlilegra að þýða sem „óreglulegum flutningum“ áfram til annars lands, eða, eins og einhver myndi orða það: „ólöglegum“ - „draga úr hættunni á „sporbrautar“-kringumstæðum“, þ.e. kringumstæðum þar sem fólk fer í rauninni hring eftir hring í kerfinu og fær hvergi lausn sinna mála, „og ýta undir alþjóðlega samvinnu og skiptingu skylduverka í stað þess að ríki velti byrðinni sín á milli.“ Það sem Flóttamannastofnun er einmitt að segja hér er að það getur verið eðlilegt og sanngjarnt að einstaklingur fái vernd í einu ríki frekar en öðru. Hins vegar þá er tvennt sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna telur rétt að miða þá út frá, sem ekki liggur að baki því ákvæði sem lagt er til í frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra og félaga hans. Annars vegar er horft til möguleika einstaklingsins á að verða hluti af samfélaginu þar sem hann er. Hvers vegna? Bæði vegna þess að það eykur líkurnar á því að viðkomandi geti lifað mannsæmandi lífi en líka vegna þess að það eykur líkurnar á því að samfélagið njóti góðs af komu viðkomandi einstaklings. Þetta er svona gagnkvæmt. Þetta er gott mál fyrir alla. Hitt sem Flóttamannastofnun leggur áherslu á og liggur ekki að baki ákvæðinu sem lagt er til í þessu frumvarpi sem við erum að ræða hér, er að grunnforsendan sé sú að einstaklingurinn fái vernd. Það sé grundvallarhugsunin að þú fáir einhvers staðar vernd. Grundvallarhugsunin að baki því ákvæði sem við erum að ræða hér, b-lið 8. gr. frumvarpsins, snýst um að geta vísað fólki eitthvert annað. Í raun má segja að frumvarpshöfundum sé nokkurn veginn sama hvert, bara þannig að það sé einhvern veginn hægt að sleppa við það að fá allt þetta fólk hingað frá Venesúela. Það er nákvæmlega það sem liggur þarna að baki, að hingað komi allt of stór hópur frá Venesúela. Hvernig getum við losnað við þau? Við getum ekki losnað við þau til Venesúela vegna þess að það vill svo til að þetta eru ekki efnahagslegir flóttamenn, alveg sama hversu oft hv. þm. Birgir Þórarinsson endurtekur það þá verður það ekki satt. Þannig að það er ekkert verið að vísa þeim þangað. En getum við ekki vísað þeim eitthvert annað? Og það er hugsunin að baki þessu frumvarpi, ekki sú að einstaklingur fái vernd og það sé tryggt og að við séum að sinna okkar alþjóðlegu skuldbindingum. Ekki sú að einstaklingur sæki um og fái vernd í ríki þar sem hann á mesta möguleika á að verða hluti af samfélaginu. Af einhverjum ástæðum valdi hann að koma til Íslands en ekki að fara til Chile, af einhverjum ástæðum er það og við verðum að horfa til þess. Það er það sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna er að segja: Jú, endilega setjið svona ákvæði en ekki svona. Og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna sagði okkur og sagði meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar nákvæmlega hvernig ætti að setja svona ákvæði. Hlustaði meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar? Nei.

Herra forseti. Ég stenst ekki freistinguna vegna þess að hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir nefndi þessa hugmynd um að velta byrði á milli ríkja. Þetta er náttúrlega hugmynd sem er í rauninni kjarninn í sameiginlegu kerfi Evrópuríkja um móttöku umsækjenda um alþjóðlega vernd, sem íslensk stjórnvöld hafa alltaf túlkað mjög einhliða. Frá þeirra bæjardyrum séð virðist veltingurinn bara snúast um að velta fólki frá Íslandi og yfir á önnur ríki á meðan reglunum er miklu frekar ætlað að taka á ástandi eins og skapaðist í suðurhluta Evrópu í kjölfar Sýrlandsstríðsins þegar meginþungi fólks á flótta frá Sýrlandi kom til Grikklands og Ítalíu og ríkja sem eru landfræðilega næst Sýrlandi og urðu þar með fyrsta viðkomuríki viðkomandi innan Schengen-svæðisins. Æ síðan hefur Ísland gert allt hvað það getur til að koma sér undan því að deila þeim byrðum með gríska ríkinu. Hér hefur ýmislegt verið reynt til þess að endursenda fólk til Grikklands þrátt fyrir að grísk stjórnvöld og félagasamtök og bara allt fólk sem eitthvað hefur kynnt sér málin hafa mælst til þess að ríki fari miklu frekar að stunda það að taka til sín fólk úr gríska verndarkerfinu, hvað þá gríska hæliskerfinu, til að létta byrðum af gríska ríkinu og vegna þess að aðstæður flóttafólks í Grikklandi eru bara ómögulegar. Þá skiptir mjög litlu máli hvort um er að ræða fólk sem er með virka umsókn um alþjóðlega vernd eða fólk sem er búið að fá umsókn sína samþykkta. Staðan er þess vegna þessi, eins og fram kemur í samantekt Rauða krossins frá því í apríl á síðasta ári, með leyfi forseta: „Verði einstaklingar með alþjóðlega vernd í Grikklandi sendir þangað aftur munu þeir vegna stöðu sinnar sem flóttamenn eiga erfitt uppdráttar þar í landi vegna alvarlegrar mismununar m.a. á grundvelli kynþáttar, auk þess sem vænta má að staða þeirra verði verulega síðri en staða almennings í landinu.“ Þessi skýrsla Rauða krossins stangast á við það sem heyrist voðalega oft úr herbúðum þeirra sem vilja nýta sér þessi ákvæði, sem er ætlað að jafna byrðar á milli ríkja, til að koma sem mestum byrðum yfir á Grikkland. Vegna þess að það er tvennt ólíkt, einhver ber lagabókstafur eins og t.d. varðandi aðgengi að heilbrigðisþjónustu, þar sem grísk lög mæla fyrir um jafnan aðgang flóttafólks og grískra ríkisborgara að heilbrigðiskerfinu í Grikklandi, en reyndin er sú að raunverulegt aðgengi flóttafólks að heilbrigðiskerfinu er verulega takmarkað. Þar spilar auðvitað inn í niðurskurður síðustu ára. Árin áður en flóttamannastraumurinn hertist þarna í kringum 2015 var gríska ríkið búið að ganga í gegnum fjárhagsþrengingar á einhverjum skala sem ég held að meira að segja við sem fylgdumst með efnahagshruninu á Íslandi eigum erfitt með að ímynda okkur. Þannig að þó að í orði kveðnu sé þarna aðgengi að heilbrigðisþjónustu þá er reyndin önnur.

Forseti. Ég held áfram með yfirferð mína um greinargerð með frumvarpi um mannréttindasáttmála Evrópu og er að fara yfir beitingu ákvæða mannréttindasáttmálans í íslenskum dómsúrlausnum og eru dæmi hérna um hina mismunandi dóma þar sem hefur verið vísað í mannréttindasáttmálann áður en þetta frumvarp var samþykkt. Ég er kominn í fjórða dóminn í dómi Hæstaréttar sem birtur er í dómasafni 1975, með leyfi forseta: „Í dómi Hæstaréttar, sem birtur er í dómasafni 1975, bls. 601, var leyst úr máli þar sem krafist var viðurkenningar á ólögmæti synjunar borgaryfirvalda í Reykjavík um að veita manni leyfi til hundahalds. Í dómi Hæstaréttar var þessi synjun talin heimil á grundvelli tiltekinna ákvæða í lögum, reglugerð og lögreglusamþykkt, en meðal annars sagði eftirfarandi í dóminum um þetta: „Loks verður ekki á það fallist ... að framangreindar réttarreglur brjóti gegn 66. gr. stjórnarskrár Lýðveldisins Íslands ... eða að virða beri þær að vettugi, vegna þess að þær séu andstæðar 8. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis ... Hefur sáttmálinn ekki öðlast lagagildi á Íslandi, en auk þess fer bannið við hundahaldi í Reykjavík ekki í bága við nefnt ákvæði hans.““ Fimmta dæmið, með leyfi forseta: „Í dómi Hæstaréttar í dómasafni frá 1985, bls. 1290, reyndi á þá aðstöðu að maður hafði verið sakfelldur fyrir umferðarlagabrot í héraðsdómi, uppkveðnum af dómarafulltrúa sem var um leið fulltrúi lögreglustjórans í sama umdæmi og þar með yfirmanns þeirra lögreglumanna sem höfðu rannsakað brot þess sakfellda í öndverðu. Fyrir Hæstarétti krafðist hann ómerkingar héraðsdóms á þeirri forsendu að dómurinn hafi ekki verið kveðinn upp af óvilhöllum dómara, enda bryti sá háttur, að sami maður fjalli um mál sem lögreglustjóri og dómari, í bága við meginreglur 2. og 61. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis. Um þessa kröfu sagði í dómi Hæstaréttar: „Samkvæmt íslenskri dómstólaskipun er dómsvald í héraði utan Reykjavíkur í höndum bæjarfógeta og sýslumanna, sem hafa jafnframt lögreglustjórn á hendi. Þykir héraðsdómur eigi verða ómerktur af þeim sökum, að fulltrúi bæjarfógetans á Akureyri fór með mál þetta. Þá hefur heldur eigi verið sýnt fram á nein sérstök atriði, sem valdi vanhæfi bæjarfógetans né þessa fulltrúa hans.““ Þetta er klassískt dæmi um það hvernig hæfisreglurnar á Íslandi eru einhvern veginn mjög góð og gömul dæmi um það hvernig á ekki að standa að hlutunum hvað varðar hæfni o.s.frv. Við erum enn að glíma við þetta í dag, það er alltaf mjög gaman. Alla vega, áfram, með leyfi forseta: „Úr sams konar kröfu leysti Hæstiréttur í dómi sem birtist í dómasafni frá 1987, bls. 356. Þar segir eftirfarandi um rökin sem voru færð fyrir kröfu um ómerkingu héraðsdóms: „Ákvæði 2. greinar stjórnarskrár lýðveldisins ... hafa ekki verið talin standa í vegi þeirri skipan, sem lög mæla fyrir um, að sýslumenn og bæjarfógetar, sem hafa á hendi lögreglustjórn, fari jafnframt með dómsvald í héraði ... Er og beinlínis ráð fyrir því gert í 61. grein stjórnarskrárinnar frá 1944 ... að dómendur geti haft umboðsstörf á hendi. Ákvæðum 6. greinar Evrópusamnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis ... hefur ekki verið veitt lagagildi hér á landi. Breyta þau ekki þeirri lögbundnu skipan sem að framan var greind. Þar sem hinn áfrýjaði dómur var samkvæmt þessu kveðinn upp af héraðsdómara, sem til þess var bær að íslenskum lögum, verður hann ekki ómerktur af þeirri ástæðu sem hér er um fjallað ...““ Það má gera ráð fyrir því að ef frumvarp þetta, sem ég var að lesa greinargerð úr, hefði verið orðið að lögum þá hefði niðurstaða þessara dóma orðið önnur. En fordæmin eru fleiri þannig að ég bið forseta vinsamlegast um að setja mig aftur á mælendaskrá til að ég geti haldið áfram að fjalla um þetta.

Herra forseti. Ég er ekki frá því að ég sé búin að fara nægilega í bili yfir b-lið 8. gr. og er að hugsa um að vinda mér í c-liðinn, sem er mitt annað uppáhaldsákvæði í þessu frumvarpi, „uppáhalds“ sannarlega innan gæsalappa. En þó, það er nefnilega nokkuð lögfræðilegt. Ég ætla að byrja á því að lesa upp úr núgildandi lögum þá grein sem verið er að breyta, þ.e. c-lið 8. gr. frumvarpsins. Í 36. gr. grein laga um útlendinga, nr. 80/2016, segir, með leyfi forseta: „Umsókn um alþjóðlega vernd skv. 37. gr. skal tekin til efnismeðferðar nema“ - ég ætla að hoppa hérna aðeins yfir. Það eru ákveðnar ástæður: - „[Nema] umsækjandi hafi komið til landsins að eigin frumkvæði eftir að hafa hlotið virka alþjóðlega vernd […]“, nema heimilt sé að krefja annað ríki sem tekur þátt í Dyflinnarsamstarfinu, sem sagt það á að taka umsókn um alþjóðlega vernd til efnislegrar meðferðar nema hægt sé að vísa viðkomandi eitthvert annað og vísa umsókninni frá, ekki taka hana til efnislegrar meðferðar. Svo segir í 2. mgr. þessarar greinar, með leyfi forseta: „Ef svo stendur á sem greinir í 1. mgr.“ - það má vísa þér eitthvert annað; það má vísa umsókninni frá og senda þig til Grikklands - „skal þó taka umsókn um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar ef útlendingurinn hefur slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd eða ef sérstakar ástæður mæla annars með því. Ef meira en 12 mánuðir hafa liðið frá því að umsókn um alþjóðlega vernd barst fyrst íslenskum stjórnvöldum og tafir á afgreiðslu hennar eru ekki á ábyrgð umsækjanda sjálfs skal taka hana til efnismeðferðar.“ Í c-lið 8. gr. frumvarpsins er lagt til að í stað 2. málsl. 2. mgr., sem ég ætla að lesa aftur fyrir ykkur, mér er mikið í mun að fólk haldi athygli gagnvart því sem ég er að segja - í stað setningarinnar: „Ef meira en 12 mánuðir hafa liðið frá því að umsókn um alþjóðlega vernd barst fyrst íslenskum stjórnvöldum og tafir á afgreiðslu hennar eru ekki á ábyrgð umsækjanda sjálfs skal taka hana til efnismeðferðar.“ Í staðinn fyrir þetta „koma þrír nýir málsliðir, svohljóðandi: Þá skal einnig taka umsókn til efnismeðferðar hafi umsækjandi ekki fengið endanlega niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 12 mánaða frá því að umsókn var lögð fram, enda hafi umsækjandi sjálfur, maki eða sambúðarmaki hans eða annar sem kemur fram gagnvart stjórnvöldum fyrir hans eða þeirra hönd ekki átt þátt í því að niðurstaða hafi ekki fengist innan tímamarka. Við mat á því hvort viðkomandi hafi borið ábyrgð á töfum á afgreiðslu máls skal m.a. líta til þess hvort viðkomandi hafi dvalist á ókunnum stað um tíma, framvísað fölsuðum skjölum eða gefið misvísandi upplýsingar um auðkenni sitt, ekki mætt í boðað viðtal eða læknisskoðun eða að öðru leyti ekki sýnt samstarfsvilja við meðferð, úrlausn eða framkvæmd máls. Teljist umsækjandi á einhverjum tíma hafa tafið mál sitt samkvæmt framangreindu á hann ekki rétt á efnismeðferð á grundvelli tímafrestsins í þessari málsgrein.“ Er þetta ekki bara nokkuð skýrt eins og það er í lögum í dag? Ég ætla bara að fá að endurtaka það eftir alla þessa langloku, með leyfi forseta: „Ef meira en 12 mánuðir hafa liðið frá því að umsókn um alþjóðlega vernd barst fyrst íslenskum stjórnvöldum og tafir á afgreiðslu hennar eru ekki á ábyrgð umsækjanda sjálfs skal taka hana til efnismeðferðar.“ - Einfalt og gott. Sambærileg ákvæði, ég ætla að byrja á að nefna það, til fróðleiks: Sambærileg ákvæði má finna t.d. í Evrópureglugerð - við erum svo mikið fyrir að samræma íslensk lög Evrópureglugerðum - sem gengur gjarnan undir nafninu Dyflinnarreglugerðin. Þar eru tímafrestir fyrir stjórnvöld að flytja fólk eftir að komist hefur verið að þeirri niðurstöðu að eitthvert annað ríki beri ábyrgð á umsókninni. Til þess hefur ríkið sex mánuði frá lokaniðurstöðu. Það eina sem rýfur þennan frest er ef viðkomandi lætur sig hverfa. Það er ekkert um það að hann tefji málið eða maki hans eða lögmaðurinn eða eitthvað eða að fluga flaug inn um gluggann, eins og er verið að leggja til í þessu frumvarpi. Nei, ef hann lætur sig hverfa þá lengist fresturinn sem stjórnvöld hafa til að flytja hann úr landi í 18 mánuði. Hvað gerist eftir 18 mánuði? Ríkið verður að gjöra svo vel að bera ábyrgð á umsókninni. Þetta kallast skilvirkni. - Ég óska eftir því að fara aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Við skoðum útlendingamál óhjákvæmilega í samhengi við þann veruleika sem fólk er t.d. almennt að flýja eða þær aðstæður sem ríkið vill senda fólkið til baka í. Þess vegna byrjaði ég hér áðan að fara aðeins yfir samantekt Rauða krossins á aðstæðum flóttafólks í Grikklandi vegna þess að ólíkt því sem stjórnarliðar halda stundum fram þá er verndarkerfið í Grikklandi litlu skárra en það kerfi sem heldur utan um fólk meðan það bíður þess að umsókn um alþjóðlega vernd sé afgreidd þar í landi, einfaldlega vegna þess að gríska ríkið stendur bara ekki undir því álagi sem fylgir því að halda úti jafn umsvifamiklu kerfi. Þess vegna væri ágætt að snúa þessum einstefnuloka við sem íslensk stjórnvöld virðast vilja stilla þannig að allt fólk sem hafi drepið fæti í Grikklandi eigi helst bara að fara beinustu leið þangað. Ég nefndi hér áðan að þótt grísk lög mæli fyrir um jafnan aðgang flóttafólks og grískra ríkisborgara að heilbrigðiskerfinu í Grikklandi þá bendir Rauði krossinn á að m.a. vegna niðurskurðar síðustu ára sé raunverulegt aðgengi flóttafólks miklu takmarkaðra þegar kemur að heilbrigðiskerfinu en innfæddra. Þá bætir nú ekki úr skák að það er mikill skortur á túlkaþjónustu sem gerir það að verkum að einstaklingar fá jafnvel oft ekki rétta greiningu og sjúkdómseinkenni eru vanmetin þannig að fólk er jafnvel ekki lagt inn á spítala þegar þörf er á. Þá hefur lyfjakostnaður aukist, við þekkjum það nú úr sparnaðarhandbókum ríkisstjórna að þá er kostnaði ýtt af ríkinu yfir á einstaklinga þannig að fólk þarf að standa straum af lyfjakostnaði í auknum mæli. Þetta kemur sérstaklega illa við sjúklinga með langvinna sjúkdóma. Svo er náttúrlega verulega takmarkaður aðgangur að geðheilbrigðisþjónustu, sem hlýtur að vera sérstakt áhyggjuefni þegar um er að ræða fólk sem er að flýja stríðsátök og ofbeldi, ýmiss konar persónulega misbeitingu, mansal og alls konar áföll sem fólk þyrfti að fá aðstoð við að vinna úr. Þær heimildir sem Rauði krossinn vísar í í þessari skýrslu sinni benda til þess að andlegri heilsu flóttafólks og umsækjenda um alþjóðlega vernd í Grikklandi hafi hrakað sérstaklega mikið á Covid-19 tímum. Þannig að Rauði krossinn segir, með leyfi forseta: „Íslensk stjórnvöld geta ekki litið framhjá þeirri staðreynd að raunveruleikinn er sá að flóttafólk á í miklum erfiðleikum með að njóta fullnægjandi heilbrigðisþjónustu í Grikklandi og þetta staðfesta alþjóðlegar skýrslur …“ Þetta er veruleiki sem við þurfum að hafa í huga þegar stjórnvöld láta sér t.d. detta í hug að senda fólk eins og Hussein Hussein með valdi úr landi, fólk sem þarf stuðning, þarf aðgang að heilbrigðisþjónustu, eða bara þegar við erum að senda hvaða fólk sem er.

Forseti. Við höldum áfram yfirferðinni í frumvarpi til laga um mannréttindasáttmála Evrópu. Ég hef fjallað hér um dómana sem vísuðu í mannréttindasáttmálann áður en hann var lögfestur. Hér segir, með leyfi forseta: „Í dómi Hæstaréttar, sem birtist í dómasafni frá 1988, bls. 1532, var leyst úr því hvort lögmætt væri að setja það skilyrði fyrir að njóta leyfis til að aka leigubifreið að leyfishafi yrði að vera félagsmaður í tilteknu félagi bifreiðastjóra.“ - Hv. þm. Óli Björn Kárason var hérna í hliðarsal. Hann hefur örugglega mikinn áhuga á nákvæmlega þessum dómi. En með leyfi forseta held ég áfram: „Var því haldið fram í málinu að slík skylduaðild að félagi væri meðal annars í andstöðu við ákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis. Hæstiréttur hafnaði í dómi sínum að þessi skylda væri andstæð umræddri reglu stjórnarskrárinnar. Segir síðan í dóminum: „Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á, að ósamræmi sé milli 73. gr. stjórnarskrárinnar og þeirra ákvæða alþjóðasamþykkta, er hann vísar til og rakin eru í héraðsdómi, og myndi enda ekki sjálfkrafa hagga settum stjórnarskrárákvæðum.“ Í þessum dómum reyndi á röksemdir um að íslenskur landsréttur samrýmdist ekki ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu. Hæstiréttur hefur ýmist hrundið þeim rökum með vísan til þess að ekkert slíkt ósamræmi væri fyrir hendi eða hafnað kröfum, sem voru byggðar á slíkum röksemdum, á þeirri forsendu að jafnvel þótt ósamræmi væri milli íslensks landsréttar og ákvæða sáttmálans breytti það ekki gildi settra laga eða eftir atvikum stjórnskipunarlaga hér á landi. Í einu tilviki, áðurnefndum dómi frá 1970, var þó niðurstaða í minnihlutaatkvæði byggð á því að skýra yrði vafaatriði í íslenskum lögum meðal annars til samræmis við ákvæði mannréttindasáttmálans. Á síðustu árum hefur hins vegar orðið talsverð breyting á dómaframkvæmd í þessum efnum, eins og eftirfarandi dæmi sýna: „Í dómi Hæstaréttar, sem birtist í dómasafni frá 1990, bls. 2, reyndi enn á þá aðstöðu að þar fyrir dómi var krafist ómerkingar héraðsdóms í refsimáli á þeirri forsendu að forstöðumaður héraðsdómstólsins, þar sem var leyst úr málinu, hafi einnig verið lögreglustjóri í sama umdæmi og þar með yfirmaður lögreglumanna sem rannsökuðu málið á fyrstu stigum. Var krafa um ómerkingu líkt og í fyrri tilvikum byggð meðal annars á því að þessi háttur bryti gegn rétti manns skv. 6. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis til að fá leyst úr máli sínu fyrir óvilhöllum dómara. Í dómi Hæstaréttar er minnst á áðurnefnda dóma frá árunum 1985 og 1987 þar sem talið hafði verið að 2. gr. stjórnarskrárinnar stæði því ekki í vegi að einn og sami maður geti í senn farið með dómstörf og lögreglustjórn, en tekið er fram að þetta samrýmist illa viðhorfum í ríkjum sem byggi um annað á svipuðum réttarhugmyndum og séu við lýði á Íslandi. Er vikið þessu næst að ákvæðum 1. mgr. 6. gr. samningsins og því að Ísland hafi fullgilt samninginn og þar með gengist undir að lúta reglum hans. Þess er minnst að við fullgildingu hafi ríkisstjórnin talið að íslensk lög væru í samræmi við mannréttindasáttmálann, en síðan hafi þó mörg ákvæði hans verið skýrð nánar í úrlausnum mannréttindanefndar og Mannréttindadómstóls Evrópu. Meðal annars hafi þeir menn, sem voru sakfelldir með fyrrnefndum dómum frá 1985 og 1987, kært íslenska ríkið fyrir brot á ákvæðum 6. gr. samningsins og mannréttindanefndin ályktað einróma út af annarri kærunni að um slíkt brot hafi verið að ræða. Því kærumáli hafi mannréttindanefndin skotið til mannréttindadómstólsins, en eftir það hafi íslenska ríkið gert sátt við kærandann, og hafi þar verið byggt á því að ríkið hafi ráðið bót á kæruefninu með setningu laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, nr. 92/1989.“ Ég bið forseta vinsamlegast um að setja mig á mælendaskrá aftur til að halda áfram með þessa yfirferð.

Herra forseti. Ég er loksins komin á c-lið 8. gr. frumvarpsins, sem er eitt fáránlegasta ákvæðið í þessu frumvarpi og þá er standardinn orðinn ansi lágur. Í þessu ákvæði er ýmislegt lagt til sem maður kemur kannski ekki alveg auga á strax við lesturinn. Þarna er verið að fikta í mikilli framfarareglu sem sett var með lögunum árið 2016. Þá var ákveðið, í kjölfar þverpólitískrar vinnu sem var farið í í kjölfar úttektar sem gerð var á lagaumhverfi útlendingamála, sérstaklega lagalegrar stöðu útlendinga frá ríkjum utan EES, og það voru allir sammála um það, alveg sama hvar borið var niður, að málsmeðferð í málum er varða alþjóðlega vernd væri of löng. Þarna höfðu komið allnokkur dæmi í fjölmiðlum um einstaklinga sem höfðu verið hér á landi árum saman án þess að það væri einu sinni búið að komast að niðurstöðu um hvort það ætti yfir höfuð að skoða umsóknina eða ekki. Við erum að tala um þrjú, fjögur ár og fólk hafði aldrei verið spurt af hverju það flúði heimaríkið vegna þess að íslensk stjórnvöld voru ekki búin að komast að niðurstöðu um hvort þau ætluðu að spyrja viðkomandi að því eða ekki. Það var sem sagt verið að velta því fyrir sér hvort það ætti að vísa málinu frá á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Því var ákveðið í þverpólitískri sátt árið 2016 að setja ákveðin tímamörk í lögin. Þessi tímamörk eru varðandi þessi svokölluðu Dyflinnar- og statusmál, eða Dyflinnar- og verndarmál eins og þau eru kölluð. Þetta er í 2. mgr. 36. gr. laganna. Hvað á að gerast eftir þennan tímafrest? Það var spurningin. Það sem þótti eðlilegast og nærtækast að myndi gerast var annars vegar það að ef einstaklingur er í Dyflinnar- eða verndarferli þá skuli að 12 mánuðum liðnum umsóknin tekin til efnismeðferðar hér ef það er ekki búið að afgreiða málið, svo fremi að tafir á meðferð málsins séu ekki á ábyrgð umsækjandans sjálfs. Þetta var varnaglinn og hefur verið varnaglinn alla tíð síðan. Það hefur borið nokkuð á því að Útlendingastofnun líti svo á að einstaklingur hafi tafið málið sitt sjálfur, t.d. með því að framvísa fölsuðum skilríkjum, með því að mæta ekki í boðað viðtal einu sinni eða tvisvar og af ýmsum öðrum ástæðum, t.d. með því að vera með lögmann sem er rosalega erfiður og leiðinlegur, sem er alltaf að skila greinargerðum of seint, eftir frest og er með eitthvert vesen. Þá er náttúrlega augljóst að umsækjendur tafði málið sitt sjálfur. En Útlendingastofnun hefur jafnan verið gerð afturreka með slíkar kenningar þar sem það eru augljóslega ekki, ég held að það sé hverjum manni ljóst, tafir á ábyrgð umsækjandans sjálfs. Það að einstaklingur framvísi fölsuðum skilríkjum er alþekkt í þessum bransa þar sem það er bara mjög algengt að fólk á flótta eigi erfitt með að útvega sér skilríki, ég tala nú ekki um í ríkjum þar sem búið er að sprengja allt í tætlur, þá labbar maður nú kannski ekki beinlínis bara inn á næstu sýslumannsskrifstofu og sækir um vegabréf, það er bara svoleiðis, vegna þess að við erum búin að byggja upp kerfi sem er þannig að ef þú ert flóttamaður sem kemur hingað og þú átt rétt á alþjóðlegri vernd þá færð þú vernd. En þú mátt ekki koma hingað. Það eru engar, ég endurtek, engar löglegar leiðir fyrir einstakling að koma til Íslands og sækja um hæli. Engar. Þess vegna er það þannig í lögum, og það er í 33. gr. flóttamannasamningsins sjálfs, að einstaklingi sem telst vera flóttamaður skuli ekki refsað fyrir að koma á fölsuðum skilríkjum vegna þess að það er alþekkt að oft hefur fólk ekki aðra kosti. Það að telja þetta vera tafir á meðferð máls á ábyrgð umsækjanda sjálfs er auðvitað gjörsamlega fráleitt. Hér er verið að leggja til að það verði lögfest vegna þess að Útlendingastofnun hefur verið gerð afturreka með það fráleita mat sitt. Þetta er bara eitt dæmi af mörgum, ég er rétt að byrja, vegna þess að c-liður 8. gr. þessa frumvarps er sennilega það ákvæði sem er smekkfyllst af bulli og vitleysu. - Ég óska eftir að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Áfram varðandi þetta stóra viðfangsefni alþjóðasamfélagsins um að finna einhverja leið til að deila með sanngjörnum hætti byrðunum af vanda fólks á flótta. Þetta er eitthvað sem skiptir máli að við náum almennilegum tökum á til langs tíma vegna þess að það er ekkert sem bendir til annars en að næstu áratugir verði tími mikils fólksflótta þegar t.d. áhrifa loftslagsbreytinga fer að gæta í auknum mæli og fólk þarf að flýja náttúruhamfarir eða átök sem loftslagsbreytingar hafa í för með sér. Þess vegna þarf Ísland að fara að venda kvæði sínu í kross og hætta að hagnýta sér t.d. samevrópska kerfið þannig að við öxlum sem minnsta ábyrgð en veltum sem mestu yfir á þau ríki sem mest gera nú þegar. Svo langar mig að nefna samþykkt Sameinuðu þjóðanna um málefni flóttafólks, sem á ensku heitir, með leyfi forseta „Global Compact on Refugees“, sem var samþykkt á þingi Sameinuðu þjóðanna í desember 2018 sem tilraun til að skapa einhvern pólitískan grundvöll fyrir samvinnu ríkja um það að taka á stöðu flóttafólks yfir heim allan. Það eru kannski fjórir meginþættir í þessum samningi sem sérstök áhersla er lögð á og tengjast því sem ég var að ræða hér um Grikkland í minni síðustu ræðu. Í fyrsta lagi að létta þrýstingi af þeim ríkjum þar sem stærstu hópar flóttafólks eru búsettir. Það er meira en að segja það að halda utan um hundruð þúsunda eða jafnvel milljónir flóttafólks innan ríkis, hvað þá ef, eins og er nú í mörgum tilfellum, flóttafólk streymir frá ríkjum sem eru nágrannar þeirra. Þetta eru ekki alltaf ríkustu löndin, þetta eru ekki burðugustu ríkissjóðirnir til að halda utan um þessa nauðsynlegu þjónustu. Í öðru lagi er lögð mikil áhersla á að auka möguleika flóttafólks til að geta verið sjálfstætt í sínu lífi, geta t.d. stundað atvinnu eða framfleytt sér á einhvern hátt. Það þjónar náttúrlega fyrra markmiðinu líka ágætlega; þyngslin í félagslega kerfinu, sem þarf að halda í kringum móttöku flóttafólks, minnka eftir því sem fólki er gert auðveldara að taka fullan þátt í samfélaginu, á vinnumarkaði. Þarna komst ég í fyrstu tvo þættina. En við sjáum náttúrlega síðan hliðstæðuna við þann hóp sem við vorum að ræða hér fyrr í dag, fólkið sem hefur hlotið endanlega synjun umsóknar um alþjóðlega vernd hér á landi en er innlyksa og Rauði krossinn mælir með að fái t.d. bráðabirgðaatvinnuleyfi til að þau geti verið, ekki hluti af félagslega kerfinu heldur bara hluti af almennu samfélagi.

Forseti. Ég ætla að halda áfram með yfirferð á greinargerð með frumvarpi um mannréttindasáttmála Evrópu. Ég var að fara hérna yfir dóm þar sem er verið að endurskoða eldri dóma eftir að íslenska ríkið hafði verið kært fyrir brot á ákvæðum og fyrir mannréttindanefnd og Mannréttindadómstól sem íslenska ríkið gerði sátt við. Því er ný afstaða Hæstaréttar á Íslandi vegna þeirrar þróunar mála, með leyfi forseta, þessi: „Í dómi Hæstaréttar var síðan vikið að því að í stjórnarskránni væri byggt á þrígreiningu ríkisvaldsins, að sögulegar og landfræðilegar aðstæður, sem hafi búið því að baki að sömu mönnum hafi að mestu verið falið bæði dómsvald og umboðsvald utan Reykjavíkur, skipti orðið minna máli, að lög hafi verið sett um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, að íslenska ríkið hafi skuldbundið sig að þjóðarétti til að virða mannréttindasáttmála Evrópu og að mannréttindanefnd Evrópu hafi ályktað í fyrrnefndu kærumáli að Ísland hafi brotið þá skuldbindingu, en til stæði að ljúka málinu með sátt. Í dóminum var svo vísað til þess að samkvæmt þágildandi réttarfarslögum hafi dómara borið að víkja sæti í máli ef hætta var á að hann gæti ekki litið hlutdrægnislaust á málavöxtu. Að vísu bendi ekkert til þess að dómarafulltrúinn, sem leysti úr þessu máli í héraði, hafi litið hlutdrægt á málavöxtu, en fallast verði á það með mannréttindanefnd Evrópu að almennt sé ekki næg trygging fyrir óhlutdrægni í dómstörfum í sakamálum þegar dómari vinni um leið að lögreglustjórn eins og var í þessu máli. Segir loks í dómi Hæstaréttar: „Með tilliti til þess sem rætt hefur verið ber nú að skýra fyrrgreind lagaákvæði þannig að sýslumanninum í Árnessýslu og fulltrúa hans, sem kvað upp héraðsdóminn, hafi borið að víkja sæti í máli þessu“ og var dómurinn ómerktur af þessum sökum. Þess skal getið að í kjölfarið gengu dómar í mörgum sambærilegum málum fyrir Hæstarétti þar sem niðurstaðan var á sama veg.“ Mjög áhugavert með tilliti til ýmissa nýlegra mála. Hérna er verið að fjalla um það hvernig dómari sem getur skoðast sem hlutdrægur þar sem hann sinnir málinu á nokkrum stigum málsins þrátt fyrir að ekki sé augljóst að hann hafi sýnt hlutdrægni, það er samt eitthvað sem við þurfum að hafa áhyggjur af. Þar má telja til kannski tvö nýleg mál sem gætu fallið undir sambærilegt álit. Það er annars vegar kosningamálið hérna í síðustu kosningum þar sem lögfræðingar unnu að úrlausn þess máls bæði hjá landskjörstjórn og hjá þinginu, unnu að málinu sem ráðgjafar og þess háttar að ákveðinni niðurstöðu á fleiri stöðum en einum. Einnig mætti benda á hlutdrægni fjármálaráðherra við sölu á Íslandsbanka, sem ætti öllum að vera augljós. Hann getur augljóslega ekki selt föður sínum hlut í ríkisbanka. Það ætti að vera rosalega augljóst bara miðað við þetta dæmi að sá sem er að sinna ákveðnu löggæslustarfi getur ekki síðan verið dómari í sama máli. Það er ákveðin hlutdrægni þarna á milli. Það eru ákveðin hagsmunatengsl gagnvart eigin ákvörðunum sem rannsakanda í máli. Þú dæmir að sjálfsögðu ekki í því máli líka. Þú átt erfitt með að endurskoða þær ákvarðanir sem þú tókst og voru rangar, út frá hlutlægum sjónarmiðum. - En við förum betur yfir þetta í fleiri atriðum hérna, ef forseti vildi vinsamlegast setja mig aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Ég er hérna í „uppáhaldsgreininni“ minni í lögunum. Hún er svo mikið uppáhalds að hún breytir raunverulegu uppáhaldsákvæði mínu í lögunum sem ég hef gerst svo fræg að skrifa heila fræðigrein um, sem áhugasamir geta kynnt sér ef þeir vilja, birt í Úlfljóti, tímariti laganema, fyrir nokkrum árum síðan. Ég ætla bara að byrja á einum þætti. Það er nefnilega dálítið margt sem leynist í þessu klasaklúðri sem þessi tillaga er. Hún er svohljóðandi, svo ég fari aftur yfir það svo fólk geti notið þessa klasaklúðurs hérna með mér, ákvæðið sem í dag er mjög skýrt og einfalt og segir: „Ef meira en 12 mánuðir hafa liðið frá því að umsókn um alþjóðlega vernd barst fyrst íslenskum stjórnvöldum og tafir á afgreiðslu hennar eru ekki á ábyrgð umsækjanda sjálfs skal taka hana til efnismeðferðar.“ Nei. Við skulum bara fara yfir þetta lið fyrir lið eins og það er í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Þá skal einnig taka umsókn til efnismeðferðar hafi umsækjandi ekki fengið endanlega niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 12 mánaða frá því að umsókn var lögð fram …“ Þarna get ég strax staldrað við. Nú, hver er munurinn? Í núgildandi lögum segir: „Ef meira en 12 mánuðir hafa liðið frá því að umsókn um alþjóðlega vernd barst fyrst íslenskum stjórnvöldum … “ Í framkvæmd hefur þetta verið túlkað sem svo að 12 mánuðirnir sem stjórnvöld hafa til að afgreiða málið séu frá því að umsækjandi sækir um þangað til hann hefur verið fluttur úr landi. Við skulum hafa barn í huga til að átta okkur á því hvaða þýðingu þetta hefur. Samkvæmt nýju tillögunni mælist þetta frá því að umsókn er lögð fram þangað til endanleg niðurstaða hefur fengist á stjórnsýslustigi. Hverju breytir þetta? Jú, þetta breytir því að ef stjórnvöld ná að klára málið innan 12 mánaða, kærunefnd útlendingamála kveður upp úrskurð sinn eftir 11 mánuði og þrjár vikur, þá hefur lögreglan allan þann tíma sem hún vill, allan tíma í heiminum til að koma fólki úr landi og fólkið öðlast engan rétt þrátt fyrir að bera enga ábyrgð á þeim töfum. Segjum sem svo að hér komi upp heimsfaraldur, segjum sem svo að lögreglan sé bara undirmönnuð og hafi ekki tíma til að sinna þessu og fólk bíður í óvissu í hálft ár, eitt ár, tvö ár. Þá öðlast það engan rétt samkvæmt þessu ákvæði eins og breytingin er lögð til. Þetta þýðir vitanlega að það er engin pressa, það er engin pressa á stjórnvöld að flytja fólk úr landi þegar búið er að komast að niðurstöðu vegna þess að viðkomandi öðlast engan rétt. Þetta er fyrsta breytingin sem þarna er verið að gera. Það sem er svo skondið er að í greinargerð með ákvæðinu er talað um að hér sé verið að samræma ákvæðið við það mat sem er í 74. gr. Þetta er rétt. Það sem er hins vegar svo kjánalegt er að þetta ósamræmi hefur verið gagnrýnt í hina áttina. Það hefur verið gagnrýnt að 74. gr. sé ekki í samræmi við túlkunina á þessu ákvæði. Af hverju breyta stjórnvöld ekki 74. gr. til samræmis við þetta? Jú, vegna þess að stjórnvöld eru ekki mikið fyrir það að fólk öðlist einhvern rétt, vegna þess að það að fólk hafi einhvern rétt hefur eitthvað svo rosalega mikið aðdráttarafl og það ákveða allir að koma til Íslands í staðinn fyrir að fara til annarra ríkja af því að hér er 12 mánaða fresturinn mældur frá þessu tímamarki til þessa tímamarks en ekki frá þessu til þessa - eins og flóttafólk sem er að flýja stríð geri sér nokkra grein fyrir því, einhverjum smáatriðum í lögum. Það er bara ekki svoleiðis. Það eru ýmsir hlutir sem fara á flakk, það eru ýmsar sögur sem fara á flakk. Ég held að ég sé alveg að hringja bjöllum hjá heilmörgum hlustendum þegar ég nefni sögu sem fór á flakk um heiminn um það að hér fengju menn, hvað var það? 4.000 dollara fyrir að giftast íslenskri konu. Alls konar sögur sem fara á flakk. Og það hafa náttúrlega einhverjir heyrt af einhverjum svona sögum sem hafa farið á flakk þar sem á að vera rosalegt aðdráttarafl til þess að fara til Íslands. Ég get alveg sagt ykkur að það eru ýmsar flökkusögur sem fela í sér aðdráttarafl til Íslands og þær eru ekki einu sinni sannar. Þannig að það að einhverjir frestir gildi frá einum degi til einhvers annars er sannarlega ekki það sem er að draga fólk hingað til lands. - Ég er rétt búin með innganginn og þá er tíminn uppurinn. Ég mun sannarlega leggja fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis til að laga þetta. Ég óska eftir því að vera sett aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Síðast þegar ég stóð í ræðustól hélt ég áfram yfirferð minni um umsögn Solaris. Það er nú ekki mikið eftir af umsögninni þannig að það er afar freistandi að klára yfirferðina. Með leyfi forseta held ég áfram lestri þar sem frá var horfið. „Þá tekur Solaris undir gagnrýni Barnaheilla við tillögu frumvarpsins um sviptingu á málsmeðferð í ljósi skuldbindinga Íslands til mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna, barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem og alþjóðlegar skuldbindingar ríkisins í málefnum fatlaðra. Óljóst er hvernig löggjafinn mun tryggja að réttur umsækjanda sé tryggður í túlkun á „samstarfsvilja“ og hvernig löggjafinn mun sýna þekkingu á aðstæðum fólks á flótta í túlkun á löglegri og ólöglegri notkun á opinberum skjölum, mætingu í læknisskoðanir eða viðtöl. Minnt er á að íslenska ríkið hefur undirritað alþjóðlegar skuldbindingar um verndun mannréttinda, en þar er sanngjörn efnismeðferð ekki undanskilin. Enn fremur minnir Solaris á athugasemd mannréttindaskýrslu Sameinuðu þjóðanna frá 2021 um að íslenska ríkið standi við skuldbindingar sínar varðandi vernd réttinda umsækjenda um alþjóðlega vernd og fólks á flótta. Solaris tekur undir þá athugasemd og ítrekar að frumvarpið felur ekki í sér skilgreiningu á hvernig réttur umsækjanda gagnvart tímaramma frumvarpsins er tryggður dragist efnismeðferð vegna ferla af hálfu ríkisins. Að lokum bendir Solaris á að hraði málsmeðferðar (12 mánuðir) má ekki bitna á gæðum hennar né grafa undan [því] að íslenska ríkið standi við skuldbindingar sínar gagnvart mannréttindum fólks á flótta.“ Þá er ég búinn að fara yfir þessa umsögn. Þetta er ekki bara eitthvert fólk úti í bæ, þetta er fólk sem hefur þekkingu og er í tengslum við fólk og er búið að kynna sér þessi mál, eins og gildir raunar um allar þessar umsagnir. Rauði þráðurinn í þeim er að þau vara ýmist við mannréttindabrotum eða brotum á alþjóðasáttmálum sem Ísland hefur undirgengist, og ekki einum og ekki tveimur heldur ótalmörgum. Þarna eru nefndir mannréttindasáttmáli Evrópu, flóttamannasamningur Sameinuðu þjóðanna, barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna og svo má lengi telja. Öllu þessu er bara sópað undir teppið. Öllu þessu er sleppt. Í staðinn fyrir að nýta þessa vinnu, að nýta þetta framlag sem ríkið óskaði sérstaklega eftir, sendi út yfir 100 umsagnarbeiðnir - og skyldi maður þá ekki ætla að þegar þú sendir út slíkan fjölda beiðna þá kalli það á að íslenska ríkið komi til móts við þau sem svara? En það er ekki einu sinni hægt að verða við því. Það er ekki einu sinni hægt að taka mark á því sem sett er fram. Við höfum verið að vísa til þess hvernig samráð ætti að virka. Fyrir mér er það þannig að til að samráð geti raunverulega talist samráð þá verða aðilar sem eru fengnir til umsagnar að eiga möguleika á að hafa áhrif á ferlið. Það er lágmarkið. Við það að lesa frumvarpið, við að lesa umsagnir þá blasir við að þeir aðilar sem voru fengnir til umsagnar höfðu ekki möguleika á að hafa áhrif á ferlið, þeir höfðu ekki möguleika á að móta þann texta sem þar er, enda tekur hann þá ekki á neinum af þeim vandamálum sem umsagnaraðilar hafa áhyggjur af né er þarna að finna þær lausnir sem raunverulega gætu orðið til þess að skapa þá skilvirkni sem leitast er við að ná.

Forseta hefur borist eftirfarandi dagskrártillaga og eftirfarandi bréf, sem hljóðar svo: „Undirritaður gerir það að tillögu sinni, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. laga um þingsköp Alþingis, að á dagskrá næsta fundar verði þau dagskrármál sem forseti Alþingis leggur til, að því undanskildu að út af dagskrá fundarins verði tekið 382. mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga (alþjóðleg vernd).“ Þá segir í niðurlagi bréfsins: „Þess er óskað að tillagan verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir bréfið ritar Andrés Ingi Jónsson Þessi tillaga verður borin upp til atkvæða í upphafi næsta þingfundar.

Borist hafa bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að Ásmundur Friðriksson verði fjarverandi á næstunni og frá formanni þingflokks Flokks fólksins um að Eyjólfur Ármannsson muni ekki geta sinnt þingstörfum á næstunni. Þá hafa borist bréf frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, Gísla Rafni Ólafssyni, Þórarni Inga Péturssyni og Steinunni Þóru Árnadóttur um að þau verði fjarverandi á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi 2. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Suðurkjördæmi, Ingveldur Anna Sigurðardóttir, en 1. varamaður hefur boðað forföll, 1. varamaður á lista Flokks fólksins í Norðvesturkjördæmi, Hermann Jónsson Bragason, 1. varamaður á lista Viðreisnar í Reykjavíkurkjördæmi norður, Jón Steindór Valdimarsson, 1. og 2. varamaður á lista Pírata í Suðvesturkjördæmi, Eva Sjöfn Helgadóttir og Indriði Ingi Stefánsson, 2. varamaður á lista Framsóknarflokks í Norðausturkjördæmi, Halldóra K. Hauksdóttir, en 1. varamaður hefur boðað forföll, og 1. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Reykjavíkurkjördæmi norður, Eva Dögg Davíðsdóttir. Jón Steindór Valdimarsson, Eva Sjöfn Helgadóttir, Indriði Ingi Stefánsson og Eva Dögg Davíðsdóttir hafa áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju. Landskjörstjórn hefur gefið út tilkynningu á grundvelli 1. mgr. 113. gr. kosningalaga til Hermanns Jónssonar Bragasonar. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kosningu og kjörgengi hans.

Hæstv. forseti. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur fengið til meðferðar tilkynningu landskjörstjórnar um kosningu Hermanns Jónssonar Bragasonar sem 2. varaþingmanns á lista Flokks fólksins í Norðvesturkjördæmi. Nefndin hefur fundað til að fjalla um kosninguna og kjörgengið og mælir einróma með staðfestingu kosningar Hermanns Jónssonar Bragasonar.

Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með staðfestingu kosningar Hermanns Jónssonar Bragasonar og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Hermann Jónsson Bragason, Ingveldur Anna Sigurðardóttir og Halldóra K. Hauksdóttir hafa ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni. [Hermann Jónsson Bragason, 6. þm. Norðvest., Ingveldur Anna Sigurðardóttir, 5. þm. Reykv. n., og Halldóra K. Hauksdóttir, 9. þm. Norðaust., undirrituðu drengskaparheit að stjórnarskránni.

Hermann Jónsson Bragason, Ingveldur Anna Sigurðardóttir og Halldóra K. Hauksdóttir hafa undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Eins og tilkynnt var á síðasta þingfundi hefur forseta borist dagskrártillaga svohljóðandi: „Undirritaður gerir það að tillögu sinni, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. laga um þingsköp Alþingis, að á dagskrá næsta þingfundar verði þau dagskrármál sem forseti leggur til, að því undanskildu að út af dagskrá fundarins verði tekið 382. mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga (alþjóðleg vernd).“ Svo segir: „Þess er óskað að tillagan verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir þetta bréf ritar Björn Leví Gunnarsson. Fer nú fram atkvæðagreiðsla um tillöguna.

Forseti. Hér erum við að fjalla um mál sem ansi margir umsagnaraðilar sem við höfum alla jafna tekið mikið mark á hafa gert alvarlegar athugasemdir við, um efni frumvarpsins með tilliti til stjórnarskrár og mannréttinda sem kvittað hefur verið upp á á margvíslegum alþjóðavettvangi og að sjálfsögðu líka hér innan lands. Hluti stjórnarliða hefur boðað það að hann vilji skoða breytingartillögur milli 2. og 3. umr. en það er ótækt að hleypa máli og efnisatriðum máls sem eru mögulega með stjórnarskrárbrotum í atkvæðagreiðslu í 2. umr. Stjórnarliðar eiga að hafa þann snefil af virðingu að sýna okkur þær breytingartillögur sem þeir vilja gera á þessu frumvarpi til þess að hægt sé að eiga efnislegar umræður um þær breytingartillögur í 2. umr. Ef málið er hvort eð er að fara til nefndar á milli 2. og 3. umr. þá er alveg eins hægt að setja það í nefnd núna á meðan á 2. umr. stendur til þess að ekki sé hægt að hafa af okkur þessa efnislegu umræðu sem á almennt að gerast í 2. umr.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en hvað þingsköp kveða á um. Er óskað atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta?  
             Það er óskað eftir atkvæðagreiðslu um tillögu forseta um lengd þingfundar.

Til svara eru: Forsætisráðherra, innviðaráðherra, matvælaráðherra, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, dómsmálaráðherra og heilbrigðisráðherra.

Virðulegi forseti. Hún var svört, skýrslan frá Ríkisendurskoðun, sem var birt í morgun, um stöðu fiskeldis í landinu. Hún er áfellisdómur um framkvæmdarvaldið og allt utanumhaldið utan um þessa annars mikilvægu atvinnugrein. Í skýrslunni segir m.a.: „Samþjöppun eignarhalds, stefnulaus uppbygging og rekstur sjókvía á svæðum sem vinna gegn því að auðlindin skili hámarksávinningi fyrir ríkissjóð hefur fest sig í sessi án mikillar umræðu eða atbeina stjórnvalda. Verðmætum í formi eldissvæða og lífmassa hefur verið úthlutað til lengri tíma án endurgjalds …“. Það má auðvitað spyrja sig, virðulegi forseti, hvort ríkisstjórnin hafi eftir sex ára setu raunverulega ekki meiri metnað fyrir hönd þeirrar ört vaxandi og stækkandi og mikilvægu atvinnugreinar sem fiskeldið er. En það má líka spyrja hvort það gildi einu hvaðan útflutningstekjurnar koma, þótt það sé á kostnað umhverfis, þótt það sé á kostnað náttúrunnar, góðrar stjórnsýslu og heilbrigðrar atvinnuuppbyggingar og hvað þá í sátt við samfélagið. Ríkisstjórnin hefur, eins og ég segi, haft sex ár til að koma þessari mikilvægu atvinnugrein inn í ramma sem við gætum öll verið stolt af og líka lært svolítið af því sem gerðist í kringum sjávarútveginn. Ef ríkisstjórnin tekur þessa skýrslu ekki alvarlega - það kæmi mér reyndar á óvart að hún gerði það miðað við forsöguna. Ríkisstjórnin verður að taka þessa skýrslu alvarlega, annars verður næsta þáttaröð, Verbúðin 2, einfaldlega um fiskeldið. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún sé stolt af því að einn helsti vaxtarsproti íslensks efnahagslífs skuli búa við óboðlegt og slælegt eftirlit, eins og kemur fram í skýrslu ríkisendurskoðanda, og að stjórnsýslan sé í molum. Er það boðlegt að náttúran sé sett til hliðar? Er það boðlegt að eðlilegt gjald fyrir tímabundið leyfi hefur ekki verið greitt fyrir auðlindina? Ég vænti þess að forsætisráðherra svari mjög skýrt og gefi út skýr skilaboð til atvinnugreinarinnar en líka til samfélagsins alls.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessari skýrslu. Það sem kom ekki fram í máli hennar er sú staðreynd að það var hæstv. matvælaráðherra sem óskaði eftir úttekt Ríkisendurskoðunar á þessum málaflokki, óskaði eftir því að slík stjórnsýsluúttekt næði yfir alla stjórnsýslu málaflokksins, allt frá undirbúningi löggjafar og setningu afleiddra reglna til eftirlits með starfsemi fyrirtækja í greininni og fram kom hjá hæstv. matvælaráðherra að henni fannst mikilvægt að fá einmitt Ríkisendurskoðun, stofnun sem nýtur trausts, til að framkvæma þessa úttekt til að tryggja að Alþingi fengi í raun og veru tækifæri samhliða framkvæmdarvaldinu til að fara yfir stöðuna. Á meðan beðið var eftir þessari stjórnsýsluúttekt var dregið úr útgáfu nýrra leyfa. Hv. þingmaður spyr um mín skilaboð í þessum málum. Ég vil segja það að ég er gríðarlega ánægð með það að hæstv. matvælaráðherra hafi farið af stað í þessa vegferð því það skiptir svo sannarlega máli með tiltölulega nýja atvinnugrein að við fáum þetta heildaryfirlit. Þó að skýrslan sé svört þá getur hún einmitt þess vegna verið gagnleg fyrir okkur til þess að gera hlutina öðruvísi. Ég sé ekki betur, þó að ég hafi ekki setið fundinn í morgun, að þetta verði gríðarlega mikilvægt og gagnlegt plagg inn í stefnumótunarvinnuna sem stendur yfir á sviði fiskeldis og sýnir okkur auðvitað þann lærdóm að þegar atvinnugreinar byggjast upp með miklum hraða, eins og fiskeldið hefur gert, þá situr oft regluverkið og stjórnsýslan eftir, þróast ekki með sama hraða og atvinnugreinarnar sjálfar. Það er lærdómur sem við höfum auðvitað getað dregið af ýmsum greinum. En svo að skilaboðin séu skýr: Þessi skýrsla er ekki einhver endalok máls. Hún er undirstaðan fyrir frekari vinnu og nú reynir á að það verði einmitt brugðist við með skynsamlegum hætti til allrar framtíðar.

Virðulegur forseti. Það sem skiptir máli er að við búum þessari ört vaxandi atvinnugrein skýran ramma sem tekur tillit til byggðanna, til atvinnugreinarinnar en líka til náttúru, til umhverfis og að stjórnsýslan sé sterk og gegnsæ. Ég óttaðist það auðvitað áður en ég heyrði svar forsætisráðherra að - ég þakka fyrir að þessi ríkisstjórn var t.d. ekki þegar við vorum að móta löggjöf um raforkuna. Gjöldin af raforkunni renna til samfélagsins. Þar eru tímabundnir samningar. Það má segja að ef viðhorf þessarar ríkisstjórnar hefðu mótað regluverkið í kringum raforkuna, sem skýr rammi er sem betur fer um, þá værum við örugglega að tala um það að íslensk raforka væri kannski undir Norsk hydro í dag. Það þarf að vera strax skýrt hvernig ramma við ætlum að móta í kringum atvinnugrein sem býður upp á mikil tækifæri en þarf líka að gera mjög skýrar kröfur til. Þar komum við einmitt að prinsippum í pólitík, um auðlindagjöld sem þessi ríkisstjórn hefur ekki viljað taka. 

Forseti minnir á að í óundirbúnum fyrirspurnum hafa ræðumenn tvær mínútur í fyrri ræðu og eina mínútu í síðari ræðu.

Herra forseti. Hæstv. matvælaráðherra hefur talað algerlega skýrt. Hún vill einmitt að þessi atvinnugrein byggist upp á sjálfbærum grunni. Hún hefur talað algerlega skýrt um það að ástæðan fyrir því að hún biður um þessar úttektir er að hún vill gagnsæja og opna umræðu þannig að þessi atvinnugrein sé ekki bara út frá forsendum efnahags heldur líka samfélags og umhverfisins. En það eru auðvitað ýmsar athugasemdir gerðar í þessari skýrslu og það geta fleiri tekið þær til sín en hæstv. ríkisstjórn. Hv. þingmaður sat nú sem sá ráðherra sem skipaði einmitt starfshóp með hagsmunaaðilum sem Ríkisendurskoðun gerir athugasemd við. Eigum við ekki að nálgast þetta verkefni af auðmýkt og taka höndum saman? Ég held að við getum öll verið sammála um að það er svigrúm til úrbóta, svo sannarlega. Ég er alveg handviss um að hæstv. matvælaráðherra tekur þetta alvarlega og mun vinna úr þessu og ég vonast til þess að um það geti verið þverpólitísk sátt hérna í þinginu því að ég held að það skipti máli að við séum meðvituð um að þessi löggjöf, sem var endurnýjuð á síðasta kjörtímabili, hafði áður verið í gildi frá árinu 2008, þannig að við erum ansi mörg hér sem höfum setið á þingi á þeim tíma. 

Forseti. Þann 27. september 2017 sagði hæstv. ráðherra, þá formaður flokks í stjórnarandstöðu, eftirfarandi, með leyfi forseta: „Þegar framkvæmd laga sem varðar fólk í sérstaklega viðkvæmri stöðu, börn, hefur það í för með sér að réttlætiskennd jafn margra er misboðið, þá er ástæða til að hlusta. Þegar UNICEF og Rauði krossinn biðja okkur að hlusta er ástæða til að hlusta, hlusta og velta því fyrir sér hvort við séum að framfylgja lögum sem eiga að byggjast á mannúð með þeim hætti sem við eigum að gera þannig að þau uppfylli skyldur barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem við höfum undirgengist.“ Nú hafa bæði Rauði krossinn og UNICEF ásamt yfir 20 öðrum umsagnaraðilum lýst áhyggjum af samþykkt útlendingafrumvarpsins sem nú er til umræðu á þingi og skorað á Alþingi að tryggja mannréttindi, m.a. barna á flótta. Að sama skapi varar Rauði krossinn við því að leiða í lög ákvæði til að þröngva flóttafólki á götuna í von um að þau fari sjálfviljug úr landi. Úr umsögn Rauða krossins, með leyfi forseta: „Er hér raunar lagt til að börn missi rétt til efnismeðferðar ef foreldrar þess eða umsjónarmenn teljast vera valdir af töfum. Hingað til hafa börn verið talin eiga sjálfstæðan rétt til efnislegrar meðferðar.“ Fjölmörg fleiri dæmi eru um skerðingar á mannréttindum í frumvarpinu þar sem ekki er búið að láta meta samræmi við stjórnarskrá né mannréttindasáttmála Evrópu. Nú er hins vegar augljóst að forsætisráðherra er ekki á sömu skoðun og árið 2017 þegar kemur að mikilvægi þess að tryggja að mannréttindi séu virt. En mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað hefur breyst? Hvers vegna er hún hætt að hlusta?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina sem varðar frumvarp til laga um útlendinga. Ég vil byrja á því að gera hv. þingmanni grein fyrir því að þetta frumvarp var lagt fram hér á þingi í talsvert annarri mynd en það var kynnt á sínum tíma í samráðsgátt, m.a. vegna þeirra áherslna, sem hafa ekki breyst af hálfu Vinstri grænna, sem varða grundvallaratriði í útlendingamálum og eiga raunar samhljóm með ýmsu af því sem var rætt hér á þinginu síðast þegar þessi mál voru til umfjöllunar og varðar t.d. þau atriði sem tengjast sérstökum tengslum útlendinga við landið og upptöku efnismeðferðar. Þá hefur einnig verið fjallað sérstaklega um hagsmunamat barna sem er eitt af því sem hefur verið töluvert lengi til skoðunar af hálfu dómsmálaráðuneytisins og unnin var um það sérstök skýrsla en líka af hálfu mennta- og barnamálaráðuneytis. Þegar hv. þingmaður fer hér yfir hvort eitthvað hafi breyst þá er það svo sannarlega ekki svo. Það hafa einmitt verið gerðar breytingar á málinu frá því að það var kynnt upphaflega og þangað til það var lagt fram í þá átt sem ég hef ávallt talað fyrir, sem snýst um það að við höfum vissulega útlendingalöggjöf, það séu ákveðnar reglur um það hvernig við framkvæmum hlutina en þar sé mannúðarsjónarmiða gætt. Ég hef sagt það og mér finnst eðlilegt að tiltekin atriði verði tekin til skoðunar, m.a. vegna umsagna sem komu seint fram eftir því sem mér er sagt í meðförum nefndarinnar og það hefur verið reifað að þau mál verði skoðuð milli umræðna. Þetta segi ég út frá upplýsingum frá fulltrúa VG í hv. allsherjar- og menntamálanefnd því að ég sit auðvitað ekki þar. Það er bara til marks um þá afstöðu okkar að mjög mikilvægt sé að vanda til verka þegar svona mál eru til meðferðar í þinginu.

Forseti. Árið 2017 átti að hlusta á Rauða krossinn og UNICEF. Við erum ekki að ræða gamalt frumvarp núna, við erum að ræða frumvarp sem er til umræðu í þingsal núna í 2. umr. og ef það á að vera vel afgreitt úr nefnd þá á það líka að vera vel afgreitt í 2. umr. hér í þingsal, ekki bara laga það einhvern veginn seinna, við þurfum að hafa þetta algerlega skýrt. En þar sem dómsmálaráðuneyti og meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar hunsuðu einmitt að gera mat á samræmi ákvæða frumvarpsins og stjórnarskrár við alþjóðlegar skuldbindingar, þvert á allar athugasemdir helstu fagaðila, hvað er þá ráðherra mannréttinda að gera til þess að búa ráðuneytið undir það að taka afleiðingunum af þessari lagasetningu? Eða í rauninni, með öðrum orðum: Hvernig ætlar ráðherra að axla ábyrgð ef aðvaranir umsagnaraðila raungerast?

Herra forseti. Nú er það svo að við vitum það öll að öll ríki Evrópu eru að fást við þessi mál og raunar myndi ég nú ekki telja að Ísland gengi harðast fram í þessum málum ef við berum saman löggjöf ólíkra ríkja. Þetta er því ekki einhver einsleitur heimur þegar að þessu kemur. Evrópuríki hafa ákveðið að koma sér saman um tiltekið kerfi og síðan útfæra ríkin það í raun og veru hvert með sínum hætti. Ég vil ítreka að þar gengu Íslendingar í raun og veru skemur en mjög mörg nágrannaríki okkar. Það hefur verið viljinn á Alþingi að við séum með tiltölulega frjálslynda löggjöf og það er í anda þess sem mér finnst sjálfri en um leið er líka mikilvægt að við tökum tillit til þeirra sjónarmiða sem hafa birst hvað varðar framkvæmd laganna. Annað mál sem mér finnst kannski ekki nægjanlega rætt er hvernig við síðan fylgjum þessari móttöku eftir því að við getum auðvitað ekki rætt útlendingamálin 

Virðulegur forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra. Í síðustu viku birtist á heimasíðu Hagstofunnar, undir liðnum tilraunatölfræði, frétt þar sem teknar voru saman upplýsingar um tölu látinna á Íslandi, dauðsföll hér á landi. Morgunblaðið sagði frá þessari frétt og Ríkisútvarpið sömuleiðis. Þarna kemur fram að umfram dauðsföllin séu 390 á síðasta ári miðað við meðaltal áranna 2017–2021, þetta er 17,1% hærra en meðaltal þessa tímabils. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort þessi staðreynd og þessar upplýsingar hafi komið til umræðu á hans vettvangi. Þróunin er býsna afgerandi hvað þetta varðar og mér sýnist, eftir snögga skoðun á tölfræði landanna í kringum okkur, að við séum í efri mörkum hvað þessa þróun varðar. Ég vil biðja hæstv. ráðherra að upplýsa okkur um hvort þessar staðreyndir hafi verið ræddar á hans vettvangi, hvað hæstv. ráðherra þyki um þetta og hvað ráðherrann telur líklegast að valdi þessari þróun hér heima.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir þessa fyrirspurn. Það er rétt, sem hv. þingmaður dregur hér fram, dauðsföll eru hlutfallslega fleiri en við höfum verið að horfast í augu við undanfarin ár og fleiri en í venjulegu árferði. Ég hef bara séð svör sóttvarnalæknis sem heldur utan um þessar upplýsingar og er einmitt að skoða þessar spurningar sem hv. þingmaður setur hér fram: Hvað veldur? Hver er orsökin? Það eru fleiri þjóðir að skoða þetta. Við sjáum það núna að það eru að koma óvenju svæsnar sýkingar, holskefla af alls konar sýkingum sem við höfum verið að fylgjast með. Það eru auðvitað uppi, ég veit ekki hvort rétt er að segja tilgátur, en það þarf að skoða hvaða áhrif það hafði að stoppa samfélagið eins og við gerðum og annars staðar í heiminum. Þetta verðum við allt að setja í samhengi áður en við getum fullyrt um einhvers konar niðurstöður. Ég þarf að eiga þetta samtal og spyrja sömu spurninga á okkar næsta fundi, við eigum fasta fundi, ég og sóttvarnalæknir, en ég hef ekki náð að taka þetta mál sérstaklega upp við sóttvarnalækni. En allt það sem hv. þingmaður kemur inn á veit ég að er í skoðun og mun verða skoðað. En það þarf líka að skoða það í samhengi við allt þetta tímabil sem við erum að fara í gegnum og það sem á eftir fylgir og svo það sem er í venjulegu árferði, ef við getum kallað það svo, og það sem er að raungerast í okkar heimi og hjá þeim þjóðum sem við berum okkur saman við.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það var dálítið erfitt að átta sig á hvað væri fram undan annað en að spjalla við embættismenn. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sjái fyrir sér að þetta verði sett í einhvern formlegri farveg en óformleg samtöl þeirra embættismanna sem undir ráðherrann heyra. Ef þetta er t.d. afleiðing aðgerða stjórnvalda annars vegar, lokun samfélagsins meira og minna, og hins vegar annarra þátta sem kunna að hafa áhrif þá er það auðvitað eitthvað sem er nauðsynlegt að draga fram og ná utan um, ekki bara til að forðast að stjórnvöld geri viðlíka mistök aftur heldur held ég að það samfélag sem lenti hér í því að vera meira og minna undir takmörkunum yfir langt tímabil eins og raunin varð eigi það skilið að fá þetta greint með fullnægjandi hætti.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég vil bara segja það hér og er þess fullviss af þeim samtölum sem ég hef átt að þetta verði að sjálfsögðu rannsakað og við munum læra af því hvernig við fórum í gegnum þetta tímabil. Við í sjálfu sér beittum ekki neinum ráðstöfunum mjög ólíkum þeim sem voru að gerast í kringum okkur í heiminum. Ég held því að fleiri en bara við, íslensk þjóð, hafi áhuga á því að rannsaka þetta og læra af því tímabili sem við fórum í gegnum, hvaða ráðstöfunum var beitt og hvaða afleiðingar þær fólu í sér, m.a. þetta sem hv. þingmaður er hér að fara yfir. Ég held að fræðasamfélagið og vísindasamfélagið verði að taka þátt í því með okkur.

Herra forseti. Hvað ætli hæstv. heilbrigðisráðherra kalli heilbrigðiskerfi þar sem sérfræðingar í einkarekstri fá greitt úr ríkissjóði fyrir þjónustuna en fá auk þess greitt beint frá sjúklingum talsverðar upphæðir fyrir hverja komu? Fólk getur ekki treyst á að greiðsluþátttökukerfið okkar virki sem þó er ákveðið með lögum og er ætlað að verja fólk fyrir frekari greiðslum. Þau sem þurfa á heilbrigðisþjónustunni að halda fá rukkanir með þeim skýringum einum að samningar sérgreinalækna við ríkið hafi verið lausir í fjögur ár. Ég get nefnt fjölmörg dæmi um þetta til skýringar. Eitt er um rannsókn þar sem einstaklingur hefði átt að greiða mánaðarlegt hámark samkvæmt greiðsluþátttökukerfinu, 31.159 kr., en er rukkaður um 50.150 kr. annað um einstakling sem átti samkvæmt greiðsluþátttökukerfinu að greiða 5.192 kr. fyrir komuna, eftir að hafa áður greitt mánaðarlegt hámark, en var rukkaður um 11.442 kr. Tilvikum fjölgar þar sem fólk frestar því að fara til læknis vegna þess að það hefur ekki efni á því. Slíkt ófremdarástand er að mínu mati og okkar í Samfylkingunni algerlega óþolandi. Við tökum hvorki afstöðu með ríkinu né sérgreinalæknum í deilunni en við tökum hins vegar skýra afstöðu með fólkinu sem ber kostnaðinn af samningsleysinu. Aukakostnaður er mismikill eftir læknum en sjúklingarnir hafa ekkert val. Lögin um sjúkratryggingar og greiðsluþátttöku hafa það að markmiði að heilbrigðisþjónustan hér á landi sé aðgengileg öllum, óháð efnahag. Ekkert í lögunum kemur í veg fyrir að farið sé á svig við það markmið líkt og nú er gert. Hvað getur hæstv. heilbrigðisráðherra sagt okkur um þessa afleitu stöðu? Er ráðherrann úrræðalaus?

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir að taka þetta mál hér upp. Þetta er brýnt mál. Ég vil í fyrsta lagi segja það hér að ég hef gert þetta að algjöru forgangsmáli, að ná samningum við sérfræðilækna, svo það sé sagt hátt og skýrt hér úr þessum ræðustól. Það er orðið brýnt og það verður brýnna með hverjum deginum að ná samningum við sjálfstætt starfandi sérfræðilækna af þeim ástæðum sem hv. þingmaður fór hér yfir, þegar gliðnar svo mikið í milli, og við leggjum jafn mikla áherslu á aðgengi og jafnt aðgengi eins og raun ber vitni og jöfnuð eins og þessi ríkisstjórn hefur gert. Það er rétt að þegar samningar eru ekki í gildi þá er farið eftir gjaldskrá og við skulum ekki gleyma því að það er endurgreiðslureglugerð í gildi en það gliðnar í milli og sérstaklega við þær kringumstæður sem við búum við í dag. Þannig er þjónustuveitendum heimilt að leggja aukagjöld á heilbrigðisþjónustu, eins og hv. þingmaður lýsti hér réttilega, þegar ekki eru í gildi samningar um annað. Við vorum, ég og hv. þingmaður, ekki fyrir löngu síðan á fundi með Öryrkjabandalaginu og fulltrúum. Þar var fulltrúi frá Sjúkratryggingum og þar var fulltrúi sjálfstætt starfandi lækna og þar fórum við bara mjög opinskátt yfir stöðuna og viljann til að ná saman þannig að þar voru allir á þeim fundi og lýstu yfir þeim vilja. Ég bind enn vonir við að þess sé ekki langt að bíða að Sjúkratryggingar og sérfræðilæknar nái saman góðum samningi, sérstaklega fyrir fólkið í landinu, sjúklingana sem þurfa á þjónustunni að halda.

Forseti. Þetta ástand sem nú er uppi mun kalla fram aukinn kostnað í heilbrigðiskerfinu til lengri tíma vegna þess að svo margir fresta því að fara til læknis vegna þess að þeir hafa ekki efni á því. Ég er fyrsti flutningsmaður að frumvarpi sem fjallar um hvernig verja má fólk fyrir slíkum gjöldum utan greiðsluþátttökukerfisins. Þar er tekið fram að ef endurgreiðsla fæst úr ríkissjóði fyrir einkarekna heilbrigðisþjónustu, líkt og nú er, þá sé veitendum þjónustu óheimilt að krefja fólk um frekara gjald og einnig að renni samningur um veitingu þjónustunnar út og árangurslausar viðræður um endurnýjun samnings hafa staðið lengur en í níu mánuði skuli ágreiningur lagður í gerð á grundvelli laga um samningsbundna gerðardóma. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann sé ekki sammála því að það sé nauðsynlegt að gera þessar breytingar á lögum um sjúkratryggingar til þess að markmiðið um heilbrigðisþjónustu óháð efnahag nái fram að ganga. Þurfum við ekki, löggjafinn, að verja fólk fyrir slíku ástandi sem uppi er núna og við sjáum engan enda á samkvæmt svörum hæstv. heilbrigðisráðherra?

Hæstv. forseti. Ég ítreka þakkir til hv. þingmanns. Það er samhljómur með okkur í því hversu brýnt þetta málefni er. Það hefur lengi verið samningslaust en það er rétt að andi laganna var ekki sá, eða leiðbeining laganna, að þessu væri fyrir komið með þessum hætti í jafn langan tíma í reglugerð. Þannig að jú, bæði í þeim tilgangi að stefnan um jafnt aðgengi óháð efnahag gangi eftir og að lögin séu algerlega skýr um það að jafn langur tími geti ekki liðið þá er vissulega tilefni til þess að endurskoða lögin með það að markmiði að það nái fram að ganga sem hv. þingmaður fer hér yfir.

Virðulegur forseti. Verðbólgan geisar og bæði ríkisstjórnin og Seðlabankinn hafa farið þvert gegn yfirlýstum markmiðum og ýtt undir verðbólguna með aðgerðum sínum. Ef við byrjum á ríkisstjórninni eru vísitöluhækkanir skatta og gjalda sem urðu um áramótin og eru taldar líklegar til að valda stýrivaxtahækkunum á miðvikudaginn til komnar vegna hækkana sem ríkisstjórnin sjálf hefur valdið. Að ríkisstjórnin skuli valda þjóðinni slíkum skaða á tímum sem þessum með óhóflegum krónutöluhækkunum á opinberum gjaldskrám er fyrir neðan allar hellur. En burt séð frá því þarf ríkisstjórnin að eiga samtal við Seðlabankann um rökin fyrir því að þessar hækkanir valdi vaxtahækkunum því þau rök ganga einfaldlega ekki upp. Þessi aukna verðbólga vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar er einskiptishækkun. Sú hækkun er þegar orðin og mun ekki valda frekari hækkun á verðbólgu héðan af. Vaxtahækkun vegna þessara hækkana mun því ekki slá á eitt eða neitt á nokkurn hátt. En það sem er enn verra er að allar aðgerðir Seðlabankans eru verðbólguhvetjandi og ganga þannig þvert gegn yfirlýstum markmiðum sínum ásamt því að auka byrðar heimilanna svo hrikalega að mörg þeirra munu aldrei bera þess bætur. Fyrirtækin í landinu skulda nefnilega 5.500 milljarða. Hver einasta prósentuhækkun stýrivaxta kostar þau 55 milljarða og Seðlabankinn hefur sexfaldað vexti á rúmu ári. Aukinn vaxtakostnaður fyrirtækja er því um 275 milljarðar. Fyrirtæki sækja þennan aukna kostnað að sjálfsögðu til neytenda með því að hækka verð sem aftur veldur enn meiri verðbólgu. Þetta er ekki flókið og ríkisstjórnin hefur svakalega mikinn skilning á þessu lögmáli þegar rætt er um bankaskatt. En þegar kemur að því að láta fjármálafyrirtækin græða á meðan heimilin blæða virðast hvorki ríkisstjórnin né Seðlabankinn skilja nokkurn skapaðan hlut. Þetta er meiri kostnaður fyrir fyrirtækin en kjarasamningar kosta þau jafnvel þótt ýtrustu kröfum verkalýðshreyfingarinnar hefði verið mætt. Ég spyr því hvort ríkisstjórninni og Seðlabankanum sé virkilega alvara um að ná niður verðbólgu eða er tilgangurinn sá að hlaða undir fjármálafyrirtækin og gera eins mörg heimili og hægt er að þrælum þeirra? Því þannig er raunveruleikinn sem blasir við öllum sem vilja sjá.

Herra forseti. Það er rétt að þegar við samþykktum hér fjárlög og tekjubandorm þá hækkuðum við krónutölugjöldin sem lögð eru á áfengi, tóbak, bifreiðar og olíu í tengslum við það, enda hefðu þau annars rýrnað langt umfram það sem eðlilegt gæti talist. Um þetta var rætt hér við afgreiðslu fjárlaga og tekjubandorms og mátti öllum í sjálfu sér vera ljóst. Það að einfalda heimsmyndina þannig að þá verðbólgu sem hér geisar og annars staðar megi eingöngu rekja til krónutöluhækkana ríkisstjórnarinnar er auðvitað einföldun sem stenst enga skoðun og ekki síst þegar bent er á að ríkisstjórnin hefur síðan gripið til ýmissa mótvægisaðgerða, bæði hefur tekjuskattur á hina tekjulægstu lækkað sem og verið gripið til sérstakra mótvægisaðgerða til að verja tekjulægstu hópana fyrir áhrifum verðbólgunnar. Hv. þingmaður nefnir það hins vegar hér að það sé rétt að ríkisstjórnin ræði við Seðlabankann. Þá vil ég bara segja það að Seðlabankinn er auðvitað að lögum sjálfstæð stofnun. Það er ekki svo að ríkisstjórn, hvorki forsætisráðherra né aðrir ráðherrar, hafi afskipti af vaxtaákvörðunum Seðlabankans. Þar er það einfaldlega peningamálanefndin sem tekur ákvörðun og kynnir hana út frá stöðunni. Það sem ég vil hins vegar segja almennt um þessi mál er að hér hafa náðst kjarasamningar við mikinn meiri hluta launafólks á almennum vinnumarkaði og hér hafa verið samþykkt fjárlög sem ég tel að endurspegli vilja til þess að opinber fjármál spili saman við peningastefnu og vinnumarkað. Að sjálfsögðu vonumst við til þess að við séum komin á þann stað, ekki síst í ljósi þeirra spádóma sem liggja fyrir um að verðbólga fari nú að hjaðna, að við séum komin að einhverjum endimörkum en ég tek það fram að það eru bara mínar vonir. Seðlabankinn 

Virðulegi forseti. Samkvæmt orðum hæstv. forsætisráðherra þá er verðbólgan að mestu leyti utanaðkomandi. Því spyr ég: Hvaða tilgangi skila þá vaxtahækkanir? Er Pútín að fara að breyta einhverju? Er orkuverð í Evrópu að fara að lækka þegar við hækkum álögur og vexti á íslensk heimili? Ég segi bara nei við því. Svo þetta með að hafa ekki afskipti. Ég virði sjálfstæði Seðlabankans en eitthvert samtal hlýtur að þurfa að eiga sér stað. Þarna er búið að setja öll völd yfir heimilum landsins í hendur embættismanna sem nú kasta hverri eldvörpunni á fætur annarri á varnarlaust fólk. Ég veit ekki betur en að ríkisstjórnin hafi nú skipt sér af ýmsu, hún hefur gripið inn í samninga og gripið inn í alls konar hluti sem hafa verið í gangi þar sem menn eiga að vera sjálfstæðir. Ég get ekki séð annað en að það sé a.m.k. hægt að ræða hlutina og útskýra fyrir seðlabankastjóra, sem virðist ekki skilja það, að þessi hækkun sem varð á gjöldum og ríkisstjórnin var að valda nú um áramótin er ekki að fara að auka verðbólgu meira - hún er búin að valda henni. Það þarf ekki að hækka vexti vegna hennar.

Herra forseti. Ég vil taka það fram að ég sagði ekki hér áðan að verðbólgan kæmi öll að utan heldur að hún væri á breiðum grunni og krónutöluhækkanirnar væru ekki eina ástæðan. Við getum rætt húsnæðismarkaðinn og ég vil bara minna á það, þar sem hv. þingmaður ræðir hér hlutverk Seðlabankans, að vegna aðgerða Seðlabankans á húsnæðismarkaði, sem kemur til vegna hlutverks Seðlabankans á sviði fjármálastöðugleika, þá höfum við séð þær aðgerðir bera árangur þegar kemur að húsnæðismarkaði og þróun verðbólgu. 

Virðulegur forseti. Það sem mig langar að gera að umræðuefni mínu hér í dag er Katla jarðvangur. Hann er fyrsti jarðvangur Íslands stofnaður í nóvember 2010. Árið 2011 fékk hann aðild að samtökum evrópskra jarðvanga og alþjóðlegu neti jarðvanga eftir staðfestingu á innleiðingu hans innan UNESCO árið 2015. Katla jarðvangur nær yfir 9.500 km² landsvæði og þekur rúmlega 9% af flatarmáli landsins, frá Hvolsvelli í vestri að Skeiðarársandi í austri. Nyrsti hluti jarðvangsins teygir sig langt inn á Vatnajökul en langar strendur á svörtum sandi afmarka svo jarðvanginn í suðri. Þéttbýliskjarnar í Kötlu jarðvangi eru Hvolsvöllur, Vík í Mýrdal og Kirkjubæjarklaustur. Jarðvangurinn skipar stóran sess sem hluti af ferðaþjónustu á svæðinu og er mikil virðing borin fyrir honum. En eitthvað kostar að halda úti verkefni sem þessu. Framlag sveitarfélaganna sem standa að jarðvangnum er árið 2023 rúmlega 18 milljónir, en ekki hafa fengist vilyrði fyrir fjármögnun frá ríkinu fyrir starfsemi jarðvangsins sem er verulegt áhyggjuefni og ég tel að grípa þurfi til ráðstafana vegna þess. Það skiptir máli að aðilar standi saman að því að treysta grundvöll fyrir starfsemi jarðvangsins, bæði sveitarfélög og ríki, með samstilltu átaki ásamt því að nýta vel þau tækifæri sem gæðavottun UNESCO veitir svæðinu. Það er gríðarlega mikilvægt að við fáum festu í fjármögnun jarðvangsins fyrir næstu úttekt sem fer fram árið 2024–2025. Mínar spurningar til hæstv. ráðherra eru því eftirfarandi: Hver er framtíðarsýn ráðherra þegar kemur að Kötlu jarðvangi og hvernig standa málefni Kötlu jarðvangs með tilliti til fjárframlaga til áframhaldandi reksturs og umsjón jarðvangsins? Hvernig sér ráðherra fyrir sér að varðveita það starf sem unnið hefur verið og hvernig má viðhalda ákveðnum verkefnum, t.d. samstarfi við Kötlusetur?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og hún fór ágætlega yfir Kötlu jarðvang en það er sjálfseignarstofnun og sveitarfélögin eru ábyrg fyrir starfsemi jarðvangsins. Í skýrslu um þjóðgarða og friðlýst svæði sem var gerð undir forystu Árna Finnssonar, sem mér finnst vera góður grunnur til þess að ræða þessi mál, kemur fram að jarðvangar eru ekki í friðlýsingarflokki samkvæmt náttúruverndarlögum og heyra þar af leiðandi ekki undir umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið. Það skapar óvissu um hlutverk jarðvanganna með tilliti til laga um náttúruvernd. En það breytir því ekki að ég mun í þessu eins og öðru ræða við fulltrúa sveitarfélaganna um þessi mál. Ég hef átt mjög gott samstarf við sveitarfélögin almennt um landið og ekki síst á Suðurlandi og ég held að það séu miklir möguleikar þegar kemur að samstarfi okkar á milli, þegar kemur að íslenskri náttúru, skulum við bara segja. Hins vegar er það alltaf svo að við verðum bara að sætta okkur við það að til að ná sem bestum árangri er allt í lagi að menn þurfi að taka samtal um þjóðgarða og friðlýst svæði og önnur þau svæði sem við lítum alveg sérstaklega til. Það sem er kannski að frétta í þessu máli er að það er fyrirhugaður fundur með forystumönnum sveitarfélaga á Suðurlandi þar sem við munum ræða þetta og annað. Það hefur farið fram mikil umræða og mikil umræða mun fara fram um það hvert við viljum stefna í þessum málum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það gleður mig mikið að heyra af þessum fyrirhugaða fundi. UNESCO-vottunin skiptir okkur máli ef við horfum bara á heildarsamhengið. Það var sárt að sjá bókun sveitarstjórnar Mýrdalshrepps sem telur forsendur fyrir áframhaldandi starfsemi Kötlu jarðvangs brostnar í ljósi þess að fyrirséð er að einu tekjur hans verði framlög aðildarsveitarfélaganna. Sveitarstjórnin telur að ef ekki komi til aðrar tekjur þá sé óhjákvæmilegt að huga að slitum jarðvangsins. Ég vona að við náum að snúa því við. Ég bind miklar vonir við að hæstv. ráðherra taki þetta mál föstum tökum og leiti einhverra leiða til að ná áframhaldi samstarfi við þau sveitarfélög sem standa að jarðvangnum. Ég held að þetta skipti okkur mjög miklu máli.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir fyrirspurnina og innlegg hans í þessi mál. Þetta mál er enn eitt dæmi um það að við þurfum að líta á þessi mál í stóra samhenginu. Ein ástæðan fyrir því að ég tilkynnti að við værum að fara í breytingar á stofnanafyrirkomulagi er sú að við sjáum oft að hlutir falla á milli skips og bryggju og um tvíverknað verður að ræða. Það er svolítið skrýtið í okkar fámenna þjóðfélagi og við ættum ekki að hafa hlutina þannig. Ég vonast til þess að það sem við erum að fara í, sem ég vona að ég eigi gott samstarf um við þingið, muni skila okkur áfram hvað þetta varðar. Það er auðvitað bara ánægjulegt að fá að hitta forystumenn sveitarfélaganna og ræða þessi mál og önnur. Þegar kemur að viðfangsefnum míns ráðuneytis eru þau nú að stærstum hluta úti á landi og engir þekkja þau mál betur en heimamenn á hverjum stað fyrir sig.

Hv. 5. þm. Suðvest. hefur óskað eftir því að bera af sér sakir. Forseti heimilar það en tekur hins vegar fram að hv. þingmenn verða að gæta þess að nýta ekki þann möguleika til að halda áfram efnislegri umfjöllun um mál sem áður hafa verið til umræðu.

Virðulegi forseti. Það er eitt að ráðherrar svari almennt ekki í óundirbúnum fyrirspurnum og jafnvel bara undirbúnum fyrirspurnum. Við erum orðin alvön því. En þegar þeir fara í það að svara og fara fram með ósannindi þá verð ég að nýta þetta tækifæri og bera af mér sakir því að hér rétt áðan undir óundirbúnum fyrirspurnum, þá sagði hæstv. forsætisráðherra að ég hefði skipað sem ráðherra á sínum tíma starfshóp með hagsmunaaðilum sem Ríkisendurskoðun gerir athugasemd við þannig að við eigum ekki að nálgast þetta nema með auðmýkt, sagði hæstv. forsætisráðherra. Ég tek undir það. Við eigum að nálgast þetta verkefni af auðmýkt og af metnaði fyrir samfélagið okkar. Allt. Þetta var einfaldlega rangt. Það var ráðherra Framsóknarflokksins í lok nóvember sem skipaði þennan starfshóp. Starfshópurinn skilaði í minni tíð en ráðherrar Framsóknarflokksins skipaði þennan starfshóp. Það var ekki ég eins og hæstv. forsætisráðherra sagði hér og ætlaði að reyna að taka einhvern svona hælkrók. Ég vil bara undirstrika að þótt að forsætisráðherra telji svo vera að þá erum við ekki öll Framsóknarmenn.

Hv. þingmaður bar af sér sakir og hæstv. forsætisráðherra bregst við því. Forseti verður þó að taka fram að það er nú á mörkunum að hægt sé að tala um sakir þegar talað er um leiðréttingu eða mismæli í sambandi við skipun starfshópa.

Herra forseti. Ég vil bara nota tækifærið og biðja hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur afsökunar af því að ég fór vissulega rangt með. Ég hafði einfaldlega rangar upplýsingar og það getur hent besta fólk. Ég sé enga ástæðu til þess að fara neitt í grafgötur með það, ég hafði rangar upplýsingar, fór með rangt mál og ég bið þingmanninn afsökunar. Það er alveg hárrétt að þessi starfshópur var skipaður í lok árs 2016. Þá var hv. þingmaður ekki hér til að hafa eftirlit með þessum málum þannig að það er engin leið að setja þetta yfir á hana.

Herra forseti. Það er orðinn svolítið hvimleiður ávani hjá hæstv. forseta að vera sífellt og endalaust að setja ofan í við það sem hv. þingmenn, þjóðkjörnir þingmenn þessa lands, leyfa sér að segja í pontu. Þetta er orðin einhver viðtekin venja; í hvert skipti sem fulltrúi stjórnarandstöðunnar stígur í pontu þá fær hann einhvers konar ávirðingar í lokin þar sem gert er lítið úr orðum viðkomandi þingmanns. Ég verð að biðja hæstv. forseta um að láta af þessum ósið af því að þetta setur þingið niður. Hér á Alþingi Íslendinga sitja 63 þjóðkjörnir einstaklingar sem allir hafa sitt málfrelsi og eiga að fá að koma hingað upp til að tjá skoðanir sínar á hinu og þessu sem á sér stað hér eða sem varðar fundarstjórn forseta.

Það er rétt hjá hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur að réttur þingmanna er ríkur að þessu leyti. Forseti hefur stundum talið að nauðsynlegt væri að árétta það sérstaklega að ekki sé haldið áfram efnislegum umræðum um mál sem áður hafa verið til umræðu, t.d. í óundirbúnum fyrirspurnum þar sem ræðutími er takmarkaður og þess háttar. En ég segi fyrir mitt leyti að hafi ég talað ógætilega eða gengið of langt að þessu leyti í athugasemdum mínum hér á undan þá biðst ég afsökunar á því. Það er auðvitað rétt að þingmenn hafa rétt til þess að bera af sér sakir og þingmenn hafa rétt til að tjá sig um fundarstjórn forseta en að sjálfsögðu er þó gert ráð fyrir því að það sé gert í þeim tilgangi en ekki til að framlengja efnislega umræðu.

Virðulegur forseti. Bara í framhaldi af þessu þá virkar það náttúrlega hálfeinkennilega að vera að kenna hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur hvernig hlutirnir virka hérna. Við munum það nú, sem kom fram á þingsetningu eftir kosningar, að hv. þingmaður er starfsaldursforseti okkar hér inni og ætti þess vegna að vera flestum hnútum kunnugri en nokkurt annað okkar. Auðvitað þurfti hún að bera af sér sakir vegna þess að það sem upp á hana var borið var ekki bara það að hafa stofnað einhvern starfshóp heldur var hæstv. forsætisráðherra að nota seinna svar í óundirbúinni fyrirspurn, eins og allt of oft tíðkast, til að koma með einhverja skítapillu á hv. þingmann, þá skítapillu að svört skýrsla Ríkisendurskoðunar, um aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar í því að koma einhverjum böndum á sjókvíaeldi, væri hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur að kenna. Ríkisstjórnin getur bara átt sitt slor í friði og hætt að reyna að maka því á okkur hin, þetta er bara þeirra slor.

Forseti. Ég tek undir orð hv. þingmanna og bendi forseta á að þetta var svona efsökun; hafi hann sagt eitthvað sem „la la la la la“ þá biðjist hann afsökunar. Það væri kannski athugunarvert að forseti skoðaði nákvæmlega hvað hann sagði með tilliti til þess sem var verið að gera hérna og meti það bara skýrt hvort viðkomandi athugasemd forseta hafi verið viðeigandi eða ekki - ekki eitthvað „hafi ég“ og afsökunardót. Annað sem er búið að vera að ræða hérna er einmitt að það er alvanalegt einhvern veginn að við erum að fá slæm svör. Við erum orðin vön því að fá engin svör. Ég velti því fyrir mér hvort þetta óundirbúna fyrirspurnaform sé orðið úrelt því að þetta snýst einhvern veginn um að ráðherrar geti bara talað úr sér loftið í þrjár mínútur án þess að svara neinni spurningu. Ég spurði forsætisráðherra hvernig hún ætlaði að axla ábyrgð. Það var ekkert svar, það var ekki einu sinni reynt 

Virðulegi forseti. Ég verð að taka undir það að það er mjög mikilvægt að við fáum umræðu og svör við fyrirspurnum. Ég tók til að mynda eftir því í fyrstu fyrirspurninni sem ég sendi inn sem varaþingmaður að hún var í fimm liðum og ég fékk svör við tveimur þeirra. Svörin við seinni þremur liðunum voru að gögnin lægju ekki fyrir. Þetta er kannski lýsandi fyrir metnaðinn sem liggur að baki þeim svörum sem berast. Til þess að við getum sinnt því hlutverki sem okkur er ætlað á Alþingi hljótum við að verða að fá svör við fyrirspurnum. Það þurfa ekki endilega að vera svör sem okkur líkar en svörin þurfa samt að koma og við hljótum að eiga fullt tilkall til þess að þegar fyrirspurnir eru lagðar fram þá sé þeim svarað. Það er algjört lágmark.

Virðulegur forseti. Ég ætla bara að taka undir með þeim þingmönnum sem hafa komið hingað upp. Mér finnst alveg með ólíkindum hvað ráðherrar þessarar ríkisstjórnar eru duglegir og góðir í að koma sér undan því að svara óþægilegum og erfiðum spurningum sem beinast að þeim. Ég horfði á þessa óundirbúnu fyrirspurn frá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni og það sem hann fékk frá hæstv. forsætisráðherra voru einmitt einhver ekki-svör og hún náði því mjög vel og veigraði sér við að svara þessari fyrirspurn. Því langar mig bara að rifja upp orð hæstv. forsætisráðherra, jafnvel þó að ég geti ekki vísað beint í þau, í umræðum um útlendingalög árið 2017, áður en hún myndaði þessa agalegu stjórn með Framsóknarflokki og Sjálfstæðisflokki, þar sem hún segir orðrétt að það eigi að taka mark á umsögnum umsagnaraðila á borð við Rauða krossinn og UNICEF. Því spyr ég: Hvað hefur breyst núna þegar hæstv. forsætisráðherra situr í þeim stól sem hún situr í? Hvers vegna tökum við ekki mark á umsagnaraðilum lengur? Skiptir það bara ekki máli?

Herra forseti. Ég tek undir með þeim sem hafa komið hér á undan mér varðandi það að við séum ekki að fá svör frá hæstv. ráðherra undir þessum dagskrárlið sem þó er einmitt ætlaður til þess. Hér var hæstv. forsætisráðherra spurð hvernig hún og hennar ráðuneyti mannréttinda ætlaði að axla ábyrgð ef aðvaranir umsagnaraðila um þetta útlendingamál verða að raunveruleika. Svarið var ekki neitt. Svarið var að við þyrftum að fara að ræða það hvernig á að taka á móti fólki. Það sem er algerlega glöggt fyrir mér á svörum hæstv. forsætisráðherra er það sem ég hef óttast hérna og hefur rætt um frá upphafi, þ.e. að fólk veit ekki hvað það er að samþykkja. Þið vitið ekki hvað þið eruð að samþykkja - ég segi þetta með fullri virðingu - vegna þess að ef þið vissuð það þá trúi ég því ekki að þið væruð að hleypa þessu hér í gegn, hæstv. forsætisráðherra.

Virðulegi forseti. Bara örstutt, vegna þess að í músíkinni eru það oft feilnóturnar sem verða bestu nóturnar í spunanum. Hér var slegin örlétt feilnóta í umræðunni fyrr í dag sem gæti óvart hafa verið sannmæli en ráðherrann sem hér var til svara var að víkja að því að við erum auðvitað með þrískiptingu valdsins: dómsvaldið, löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið. Hér var það óvart kallað framkvæmdarveldið. Gæti það verið svo að við búum við framkvæmdarveldi, við ráðherraveldi sem er kannski alveg rosalega miklu stærra og öflugra heldur en vald okkar hérna í þessum sal til góðra verka eða jafnvel dómstólanna? Þetta er nú bara sagt á léttum nótum, en framkvæmdarveldið væri kannski réttnefni sem við ættum að ígrunda hvort eigi að fá að festa sig. En mér finnst mikill sómi að því, ef mönnum verður á í messunni eins og hér varð áðan, að menn komi bara og biðjist forláts, bæði forsætisráðherra og forseti Alþingis. Ég hrósa þeim fyrir það, svo það sé nú sagt líka.

Forseti. Ég er að fara hérna yfir ákveðinn bakgrunn í þessu máli sem er alveg nauðsynlegur til að fólk átti sig á hvað málið snýst um, hvaðan við erum að koma, hvert við erum að fara. Ég er að fara yfir greinargerð með frumvarpi til laga um mannréttindasáttmála Evrópu því að fjölmargar umsagnir benda okkur á að verið sé að ganga gegn þessum mannréttindasáttmála. Þetta er grundvallarviðmið okkar um það hvernig við höfum viljað haga samfélaginu okkar eftir seinni heimsstyrjöldina. Ég er búinn að fara hérna yfir hvernig fyrirkomulagið var á þessum tíma og lýsingin eins og hún er hérna miðast við aðstæður sem voru þá, þannig að allt sem er í þessari greinargerð er ekki alveg hárnákvæmt. Það er ekki þessi nefnd sem talað hefur verið um hérna í nokkrum fyrri ræðum, hún er t.d. ekki lengur til staðar. En þetta er staðan eins og hún var 1993 í rauninni í kjölfar dóms sem íslenska ríkið fékk á sig hjá Mannréttindadómstólnum vegna þess að íslenska ríkið hafði verið dæmt fyrir að brjóta gegn tjáningarfrelsi Þorgeirs Þorgeirssonar rithöfundar fyrir að gagnrýna lögregluna og kalla hana einkennisklædd villidýr og ofbeldishrotta. Þetta braut gegn almennum hegningarlögum, 108. gr. almennra hegningarlaga, og var þetta í fyrsta sinn sem einn aðili, einstaklingur, rak mál sitt sjálfur þar og hafði sigur fyrir Mannréttindadómstól Evrópu gegn íslenska ríkinu. Í kjölfarið á því var tekið aðeins alvarlegar á því að sinna mannréttindum á Íslandi og þetta frumvarp er afleiðing þess. Það er minnst á það hérna í upphafi greinargerðarinnar hvernig verið er að stíga skrefin inn í þetta nútímamannréttindaumhverfi. Ég var kominn að því þar sem verið er að fara yfir hlutverk ráðherranefndarinnar, með leyfi forseta: „Hvert þátttökuríki Evrópuráðsins á skv. 14. gr. stofnskrár þess frá árinu 1949 einn fulltrúa í ráðherranefndinni og er það utanríkisráðherra. Ráðherranefndin hefur bæði úrskurðar- og eftirlitshlutverki að gegna varðandi kærur vegna brota gegn mannréttindasáttmálanum. Svo sem nánar er rakið í kaflanum um mannréttindanefndina“ - sem er ekki lengur til staðar - „hér að framan sendir hún skýrslu sína um hvort aðildarríki hafi brotið gegn sáttmálanum til ráðherranefndarinnar í samræmi við ákvæði 31. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis. Í tilvikum þeim, sem nánar eru rakin í kaflanum um mannréttindanefndina, úrskurðar ráðherranefndin skv. 32. gr. samningsins um hvort um brot sé að ræða.“ Ég læt vera að byrja á þessari málsgrein áður en ræðan klárast, hún er dálítið löng. En það er nefnilega mikilvægt að við erum að tala hérna um yfir 20 umsagnaraðila sem, eins og kom fram í óundirbúnum fyrirspurnum áðan við forsætisráðherra, við höfum hlustað á áður. Við höfum tekið mark á þessum umsagnaraðilum áður; Rauða krossinum, UNICEF, Mannréttindaskrifstofu Íslands, öllum þessum aðilum sem láta sig mannréttindi varða hérna á Íslandi, því að það er mikilvægt. Þau benda okkur á það hvernig framkvæmd laga er ábótavant á Íslandi. Við erum með það í lögum að vernda ákveðin réttindi en það er ekki einu sinni farið eftir því. Það varðar t.d. atriði sem er verið að bæta við í þessum lögum, þ.e. að viðkomandi sé í sérstaklega viðkvæmri stöðu, að Útlendingastofnun, framkvæmdarvaldið, hefur brotið gegn þessu mati sínu sem á að fara fram um hvort viðkomandi sé í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Nú er verið að bæta við fleiri svoleiðis skilgreiningum sem er þá hægt að brjóta enn frekar gegn af því að einhverra hluta vegna þá gerast hlutirnir ekki alltaf eins og lögin eru sett. Í þessu frumvarpi sem við erum að ræða hérna er verið að bæta við alls konar geðþóttaákvörðunum framkvæmdarvaldsins eins og þessari, þ.e. um sérstaklega viðkvæma stöðu, sem stjórnvöld geta einfaldlega haldið áfram að brjóta á fólki 

Frú forseti. Það staðfestist alltaf betur og betur það sem mig grunar í tengslum við þetta mál sem við erum að ræða hér, að þeir einstaklingar sem bera ábyrgð á því og bera ábyrgð á því að það mun fara í gegnum þetta þing, sem allt bendir til að það muni gera þrátt fyrir andmæli allra helstu mannréttindasamtaka á Íslandi, að ástæðan sé sú að fólk veit ekki hvað það er að samþykkja. Ég ætla fá að lesa upp úr ræðu frá hæstv. forsætisráðherra frá árinu 2017 þegar hún gegndi öðru embætti, með leyfi forseta: „Frú forseti. Þegar framkvæmd laga sem varðar fólk í sérstaklega viðkvæmri stöðu, börn, hefur það í för með sér að réttlætiskennd jafn margra er misboðið, þá er ástæða til að hlusta. Þegar UNICEF og Rauði krossinn biðja okkur að hlusta er ástæða til að hlusta, hlusta og velta því fyrir sér hvort við séum að framfylgja lögum sem eiga að byggjast á mannúð með þeim hætti sem við eigum að gera þannig að þau uppfylli skyldur barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem við höfum undirgengist. Það er nefnilega ástæða til að hlusta og velta því fyrir sér. Það er niðurstaðan sem fulltrúar sex flokka af sjö hér á Alþingi komust að, að það væri ástæða til að hlusta. Ég velti því fyrir mér hvort fulltrúar þess flokks sem ekki kýs að styðja þessa breytingu ættu ekki að hlusta. Ég segi já við þessari breytingu.“ Hérna er ég að vísa í ræðu hæstv. forsætisráðherra þegar hér var verið að ræða breytingar á lögum sem áttu að laga framkvæmd núgildandi laga. Það frumvarp sem stendur til að samþykkja á þinginu sem við erum að ræða í dag er til að lögfesta framkvæmd núgildandi laga, ólögmæta framkvæmd núgildandi laga. Tilgangur þessara laga er ekki að straumlínulaga kerfið. Hann er ekki sá að tryggja það að hér gildi eitthvert regluverk, líkt og hæstv. forsætisráðherra sagði í ræðu sinni áðan. Hér gildir regluverk sem samið var í þverpólitískri sátt árið 2016. Tilgangur þess frumvarps sem við erum að ræða og ástæðan fyrir því að því hefur verið hafnað fjórum sinnum hér á þingi er sú að það snýst ekki um að gera neitt gagn. Það snýst um að lögfesta framkvæmd sem er ómannúðleg og ólögleg. Í stað þess að skjóta lagastoð undir þá framkvæmd væri nær að þessi ríkisstjórn myndi tryggja það að stjórnvöld fari samkvæmt lögum og bæti það sem þarf til að tryggja raunverulega skilvirkni, straumlínulaga kerfið ef þess þarf og annað slíkt. En það er ekki það sem er að gerast hér. Það sem hryggir mig er að af orðum hæstv. forsætisráðherra að dæma, sem hún segir hér og ég las áðan, er alveg ljóst að hún gerir sér enga grein fyrir því hvert efni þessa frumvarps er sem er að fara í gegnum þingið. Er það raunverulega svo að Vinstrihreyfingin – grænt framboð ætlar að leyfa því að viðgangast? Ég ætla að láta vera að vitna enn einu sinni í orð hv. þingmanns Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Silfrinu um daginn, Jódísar Skúladóttur, þar sem hún viðrar þá skoðun sína að það sé bara í besta lagi að vísa börnum á götuna, á ruslahaugana í Grikklandi þar sem þau eru ekki einu sinni með húsaskjól til þess að vernda þau fyrir barnaræningjum eða einhverju þaðan af verra, vegna þess að við getum ekki tekið á móti öllum. Er þetta stefna Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, hæstv. forsætisráðherra? Þetta er 93. ræðan mín um þetta mál þar sem ég er að reyna að útskýra hvað er verið að gera hérna og það er alveg ljóst að það er ekki verið að hlusta. Ég veit ekki hvað ég á að gera til að fá fólk til þess að hlusta, til að fá hv. þingmenn, sem samþykkja þetta frumvarp, til þess að hlusta, til að gera sér grein fyrir því hvað er raunverulega verið að gera hérna. Árið 1938 fór Friðarvinafélagið þess á leit við stjórnvöld að íslensk stjórnvöld tækju á móti börnum gyðinga sem voru hætt komin á meginlandi Evrópu - árið 1938. Við getum ímyndað okkur hvað varð um þau síðar þar sem börn komu aldrei hingað til lands. Vitið þið hvers vegna? Vegna þess að sitjandi ríkisstjórn taldi kröfu þeirra um að þessi börn kæmu hingað vera pólitíska pílu, þetta væri einhvers konar popúlismi vinstri manna til að reyna að koma höggi á ríkisstjórnina. Þetta sló mig þegar ég heyrði þessa frásögn vegna þess að það er nákvæmlega það sem er að gerast hérna í dag. Við í þingflokki Pírata höfum lagt okkur hart fram, höfum gert allt sem í okkar valdi stendur til að reyna að gera sitjandi ríkisstjórn og meiri hlutanum hér á þingi grein fyrir því að þið eruð að brjóta mannréttindi, þið eruð að brjóta á flóttafólki, þið eruð að senda flóttafólki þau skilaboð að þau séu ekki velkomin, að við álítum þau blóðsugur svindlara og svikara og að þau eigi að vera einhvers staðar annars staðar. Það eru skilaboðin sem er verið að senda með þessu frumvarpi. Og við erum sökuð um að vera með pólitískar pílur, líkt og Katrín Thoroddsen árið 1938.

Virðulegi forseti. Mín ræða er eiginlega bara framhald af ræðunni hjá hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur. Mig langar að halda áfram með það sem ég tók fyrir hér í fundarstjórn forseta varðandi það að ekki sé verið að hlusta á okkur, að ekki sé verið að gefa nein svör. Þetta var skemmtilegur samanburður hjá hv. þingmanni varðandi atvik sem gerðist árið 1938. Þetta er bara nákvæmlega það sem er að gerast núna. Ég er sammála hv. þingmanni. Allar mótbárur okkar, allar athugasemdir okkar sem við erum að koma með uppi í pontu Alþingis undir þessum dagskrárlið í 2. umr. eru álitnar vera einhvers konar andstöðupopúlismi eða frekja eða þrjóska í Pírötum og orðið málþóf notað, þegar þetta eru ekki bara athugasemdir sem koma frá þingmönnum Pírata heldur líka athugasemdir sem koma frá umsagnaraðilum á borð við Rauða krossinn og Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, og ekki í fyrsta skipti, ekki í annað skipti, ekki í þriðja skipti og ekki fjórða skipti heldur. Þetta frumvarp hefur verið lagt fram fimm sinnum og það eru einhver grundvallarákvæði sem hæstv. dómsmálaráðherra bara gersamlega neitar að víkja frá þegar kemur að framlagningu þessa frumvarps þrátt fyrir að umsagnaraðilar hafi lýst yfir andstöðu sinni gagnvart ákveðnum ákvæðum. Þetta eru umsagnaraðilar á borð við Barnaheill, landlækni, Hafnarfjarðarbæ, Íslandsdeild Amnesty International, Kvenréttindafélag Íslands, Þroskahjálp, Læknafélagið, Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar, Mannréttindaskrifstofu Íslands og Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, presta innflytjenda og flóttafólks, Rauða krossinn á Íslandi. Og listinn er ekki tæmandi. Virðulegi forseti. Ég veit ekki hver hæstv. dómsmálaráðherra heldur að hann sé að hunsa þessar umsagnir og þessar ábendingar sem hafa komið frá sérfræðingum í þessum málaflokki og frá lögfróðum aðilum. En ég held að það sé tilefni til að taka mark á þessum ábendingum og athugasemdum. Og alveg eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson tók fram í óundirbúnum fyrirspurnum sínum við hæstv. forsætisráðherra þá erum við kannski ekki endilega í stakk búin til þess að kljást við þær afleiðingar sem beiting þessara heimilda og lagaákvæða mun hafa í för með sér, því að ég er ekkert rosalega bjartsýn á að þetta muni standast alþjóðlegar skuldbindingar sem Ísland hefur skuldbundið sig til að framfylgja. Ég er ekki mjög bjartsýn á að þetta muni standast mannréttindakafla stjórnarskrárinnar, alveg eins og hefur komið fram í umsögnum umsagnaraðila. Það er gjörsamlega fáránlegt að loka eyrunum fyrir þessum athugasemdum sem eru að koma fram, bara út af því að þetta kemur frá stjórnarandstöðunni og þetta kemur frá mannréttindastofnunum. Frá hverjum þurfa þessar ábendingar að koma þannig að ríkisstjórnin taki mark á þeim?

Heyr, heyr.

Lögreglunni? Ég veit það ekki.

Landhelgisgæslunni?

Eða Landhelgisgæslunni, nákvæmlega. Ég skil ekki. Hverjum fleiri? Samherja? Nei, ég veit það ekki. Í alvörunni talað, hvað meira þarf ríkisstjórnin til þess að geta hlustað á þessar mótbárur sem hér hafa komið fram í pontu? Þetta er gjörsamlega fáránlegt. Það er talað um að það sé frekja í þingmönnum Pírata að vilja ræða málið hérna í þaula þegar þetta er frekja hjá ríkisstjórninni að taka ekki mark á þessum athugasemdum sem eru að koma fram. Þetta eru raunverulegar áhyggjur sem við höfum. Þetta varðar lýðræðið á Íslandi og þetta varðar réttarríkið. Það að ríkisstjórnin sé viljandi að lögfesta ákvæði, viljandi að þröngva lögum í gegn þvert á áhyggjur umsagnaraðila og annarra þingmanna hér, bara til að klára þetta mál af því að þetta er eitthvað á „to do“-listanum, afsakið slettuna, forseti, þetta er á  Ef meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar myndi nenna að kynna sér málið, alveg eins og þingmenn Pírata og stjórnarandstöðunnar eru búnir að gera, og skoða hvaðan þessar athugasemdir og ábendingar koma, skoða af hverju við höfum þessar áhyggjur, þá held ég í alvörunni talað að þau myndu skipta um skoðun. Þau myndu t.d. falla frá því að lögfesta 2. gr. eða 6. gr., 8. gr., því að þetta eru alvarleg lagaákvæði. Þetta skerðir réttindi fólks sem hingað leitar. Þetta er á skjön við 65. gr. stjórnarskrárinnar og önnur ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu. Þetta er grafalvarlegt mál, forseti, og ég mun halda áfram að koma hingað upp í pontu og ítreka mikilvægi þess að það verði tekið mark á þessum athugasemdum sem hafa borist.

Forseti. Breytingarnar sem boðaðar eru í útlendingafrumvarpinu sem við erum að ræða munu minnka skilvirkni kerfisins með því að búa til flóknar sérreglur og undantekningar á ágætu regluverki sem samið var af þverpólitískri nefnd og sátt hefur ríkt um. Kostnaður við málsmeðferð eykst fyrir vikið. Ekkert bendir til þess að breytingarnar muni fækka umsóknum hér á landi eða með öðrum hætti leysa þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir. Breytingarnar munu fjölga einstaklingum sem eru hér árum saman án þess að fá niðurstöðu í máli sínu. Verið er að eyðileggja ákvæði sem sett voru sérstaklega til að leysa það vandamál. Kostnaður við uppihald og þjónustu eykst svo fyrir vikið. Breytingarnar skerða réttindi fólks á flótta, líka fólks sem er í raunverulegri neyð. Móttaka flóttafólks frá Úkraínu hefur sýnt að ekki þarf að gera neinar lagabreytingar til að auka skilvirkni kerfisins til muna. Vandinn við kerfið er ekki löggjöfin. Vandinn er framkvæmdin sem er mannfjandsamleg og skapar miklar tafir og tregðu í kerfinu. Tilgangur þessa frumvarps er að lögfesta ólögmæta framkvæmd stjórnvalda síðustu ára. Áskorunin sem við eigum að vera að ausa peningum í, frekar en að ausa þeim í þetta frumvarp, eru innviðirnir okkar og tækifæri fyrir nýtt fólk til aðlögunar í samfélaginu. Við eigum að fjárfesta í mannauðnum. Í stuttu máli munu breytingarnar, samkvæmt frumvarpinu, verða þessar: Þær munu afnema rétt fólks til að fá mál sitt endurupptekið ef ný gögn eða upplýsingar koma fram í málinu. Rétturinn er mjög þröngur nú þegar og er í almennum stjórnsýslulögum kveðið á um réttindi allra borgara til að fá mál sitt endurskoðað ef ný gögn eða upplýsingar gefa tilefni til. Þessi sérákvæði flækja reglur sem eru mjög skýrar og hafa gengið vel í öllum öðrum málaflokkum í áratugi. Ef mál hafa gengið eitthvað illa í meðförum Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála er mun líklegra að ástæðuna megi rekja til vanþekkingar eða skorts á þjálfun lögfræðinga þessara stofnana í meðferð stjórnsýslulaga. Tilgangurinn með þessu ákvæði er enda alls ekki að auka skilvirkni. Tilgangurinn er sá að útrýma öllum þeim málum sem eru að vinnast í endurupptökuferli sem gerist auðvitað bara af því að ný gögn og upplýsingar breyta forsendum málsins og leiða til annarrar niðurstöðu. Þetta þolir Útlendingastofnun ekki og vill stoppa það. Endurteknar umsóknir eru ekkert sérstakt vandamál hér á landi og óþarfi að fjölyrða um það. Þetta ákvæði frumvarpsins gengur mun lengra í því að skerða réttarvernd flóttafólks en að koma í veg fyrir endurteknar umsóknir. Það að svipta fólk þeirri lágmarksaðstoð sem það fær að 30 dögum liðnum eftir lokasynjun er annað sem hér hefur verið rætt. Undanþegin eru börn, foreldrar eða umsjónarmenn barna og ættingjar, barnshafandi konur, alvarlega veikir einstaklingar og fatlaðir einstaklingar með langvarandi stuðningsþarfir. Tilgangur ákvæðisins er að þrýsta á fólk til þess að það hypji sig sjálft úr landi, sem það gerir ekki og getur þá lent á götunni. Hver er afleiðingin af því? Það að fólk lendi á götunni setur fólk ekki bara í viðkvæmari stöðu gagnvart hvers kyns ofbeldi eða neyð, heldur er það alls konar ófyrirséður vandi sem kostar íslenska ríkið miklu meiri peninga en að taka vel á móti fólki og hafa mannúð í fyrirrúmi þegar tekið er á móti flóttafólki. Hægt er að fresta þjónustusviptingunni ef útlendingurinn sýnir að hann hefur gert allt sem í hans valdi stendur til að aðstoða við flutninginn á sjálfum sér. Dæmi eru um fólk sem hefur reynt um árabil að sýna stjórnvöldum fram á að það geti ekki útvegað sér ferðaskilríki, sé jafnvel ekki ríkisborgarar í því ríki sem íslensk stjórnvöld hafa ákveðið að viðkomandi sé frá. Hvaða þjónusta er það sem er verið að svipta fólk? 8.000 kr. á viku, herbergi, jafnvel með ókunnugum, neyðarheilbrigðisþjónusta, í raun fær fólk ekki fleira. Neyðarheilbrigðisþjónusta - hver er skilgreiningin á henni? Er geðheilbrigðisþjónusta neyðarheilbrigðisþjónusta? Mér finnst það ólíklegt en geðheilbrigðisþjónusta ætti að vera neyðarheilbrigðisþjónusta ef fólk er í sjálfsvígshættu, ef fólk er með mikla og alvarlega áfallastreitu vegna þess sem það hefur orðið fyrir í sínu heimalandi, vegna alls sem tengist því að vera flóttamaður og þess sem hefur gengið á áður en fólk kemur hingað, hvort sem það er barn eða fullorðinn. Ég vona að við getum aldrei sett okkur í þau spor en það er mjög alvarlegt að við séum ekki að veita geðheilbrigðisþjónustu, ef hún er ekki inni í þessari neyðarheilbrigðisþjónustu sem mér finnst ólíklegt. Breytingarnar munu heimila Útlendingastofnun að vísa fólki til annarra landa en heimaríkis sem það er ekki með neina heimild til komu eða dvalar í. Slíkar ákvarðanir eru óframkvæmanlegar því að ríki geta ekki bara droppað fólki þangað sem þeim dettur í hug. Breytingin er lögð til í samfloti við þjónustusviptinguna því að fólk þarf að fara sjálft enda þvingaðir flutningar ekki í boði nema fólk hafi heimild til komu eða dvalar í móttökuríkinu eða að móttökuríkið samþykki það. Það er verið að eyðileggja mikilvægar réttarbætur sem gerðar voru um árið, með lögum sem sett voru árið 2016, þar sem settir voru inn frestir fyrir stjórnvöld til að komast að niðurstöðu. Eftir breytingarnar er enginn þrýstingur á stjórnvöld að klára málin hratt og fólk öðlast engin réttindi þrátt fyrir að málsmeðferð stjórnvalda taki mörg ár. Kostnaður við málsmeðferð og uppihald fólks eykst til muna. Heimild kvótaflóttafólks til fjölskyldusameiningar við maka er skert. Þetta eru fyrst og fremst konur og hinsegin karlar sem koma makalausir í gegnum Flóttamannastofnunina og svo kemur maki í ljós í heimalandinu og óskað er eftir fjölskyldusameiningu fyrir viðkomandi. Stjórnvöld móðgast yfir þessu en þetta er ekki sérstakt vandamál. Það á bara að loka fyrir þetta því að stjórnvöld móðgast og finnst fólk vera að svindla með því að nefna makann ekki fyrr. Þetta eru fá tilvik en almenn regla sem brýtur á réttindum flóttafólks og er algjörlega tilgangslaus. Fólk er að vernda maka sinn í sínu heimalandi. Og svo er það það að veita einstaklingum með dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða atvinnuleyfi. Forseti. Það hafa borist margar umsagnir frá mismunandi aðilum og vil ég reifa nokkrar þeirra. Ég ætla að byrja á að tala um umsögnina frá Barnaheillum. Þar segir að ítrekað hafi verið kallað eftir samráði en kallinu hafi ekki verið svarað. Það sé ótækt að tafir sem rekja megi til aðstandenda barns komi niður á rétti barns til efnismeðferðar. Þetta hafa Barnaheill m.a. að segja um frumvarpið. Landlæknir er einnig með athugasemdir í umsögn sinni og segir að það sé óásættanlegt að svipta fólk rétt til heilbrigðisþjónustu að 30 dögum liðnum frá birtingu endanlegrar ákvörðunar. Vart þurfi að fjölyrða um alvarlegar afleiðingar sem stöðvun heilbrigðisþjónustu, hvort heldur er vegna langvinnra sjúkdóma eða bráðra, getur haft í för með sér, ef ekki sé brugðist við því sem upp kemur. Landlæknir segir einnig að það séu grundvallarmannréttindi að njóta heilbrigðisþjónustu en í alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi sé m.a. í 12. gr. talað um „rétt sérhvers manns til að njóta líkamlegrar og andlegrar heilsu að hæsta marki sem unnt er“. Fyrir utan að það sé ómannúðlegt að neita einstaklingi um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu geti það boðið heim hættu fyrir aðra, t.d. ef einstaklingur er haldinn smitsjúkdómi eða geðröskun sem hugsanlega eru ekki metnir alvarlegir við fyrstu sýn. - Hér er aftur talað um geðraskanir og mikilvægi þess að fólk fái úrlausn sinna mála ef það glímir við geðraskanir, einstaklingar sem eru flóttamenn, flóttafólk, eru ábyggilega líklegri en aðrir til að glíma við geðröskun og þá sérstaklega í formi áfalla og vera með áfallastreituröskun. Ef áfallastreituröskun er ómeðhöndluð, ef ekki er farið í meðferð við alvarlegri áfallastreituröskun, getur sú röskun haft mjög slæm áhrif, ekki bara á einstaklinginn heldur líka á fjölskyldu einstaklingsins sem er með þessa röskun og því er mjög mikilvægt að við tökum því alvarlega að fólk fái geðheilbrigðisþjónustu. Það er mjög mikilvægt upp á heilbrigði þjóðarinnar, fjölskyldunnar, að fólk geti dafnað og geti sótt sér þá þjónustu sem það á rétt á. Við græðum ekkert á því að þjónusta ekki fólk sem þarf þjónustu. Það eina sem getur gerst er að það kostar okkur meiri peninga og einstaklingum í samfélaginu líður verr. Það er enginn gróði fyrir neinn. Hafnarfjarðarbær sendi einnig inn sína umsögn. Þar segir, með leyfi forseta: „Frestun réttaráhrifa hefur gert það að verkum að Útlendingastofnun getur ekki tekið til skoðunar að endurupptaka mál þó svo talsmenn og/eða við bendum á virkilega slæmar kringumstæður hjá fjölskyldum vegna barnaverndarmála eða annarra kringumstæðna. Þannig sjáum við mál festast í kerfinu og engin sjáanlegur endir er á málsmeðferð. Teljum við því þurfa að skoða vel mál sem komin eru út fyrir málsmeðferð á stjórnsýslustigi enda getur ekki sú biðstaða sem fjölskyldur eru settar í, sér í lagi börn, staðist barnasáttmálann og önnur lög sem sett eru í þágu barna.“ Íslandsdeild Amnesty International sendi einnig inn umsögn þar sem segir um 2. gr. frumvarpsins að lagt sé til að ákvarðanir Útlendingastofnunar um synjun á efnislegri meðferð á grundvelli 36. gr. laga um útlendinga sæti sjálfkrafa kæru sem þurfi að berast innan 14 daga frá birtingu ákvörðunar. Áfram segir í þeirri umsögn: „Gagnaöflun vegna kæru er háð afhendingu gagna frá Útlendingastofnun sem gefur sér að lágmarki 10 virka daga til þess að afhenda skjöl. Það sama á við um gagnaöflun frá öðrum stjórnvöldum og aðilum almennt. Sú staðreynd að umsækjendur geta ekki treyst því að gögn verði afhent þeim með stuttum fyrirvara á meðan mál þeirra sæta sjálfkrafa kæru, mun leiða til þess að umsækjendur um alþjóðlega vernd verða ófærir um að undirbúa viðunandi málsvörn og að mál þeirra sé nægjanlega upplýst í skilningi rannsóknarreglu stjórnsýslulaga þegar ákvörðun er tekin. Tillögð lagabreyting felur í sér áhættu um að þessi málaflokkur verði sá eini sem lýtur málsmeðferð innan stjórnsýslunnar þar sem málsaðilum er ekki tryggður sá kostur að njóta réttar síns til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns í skilningi 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Miðað við ofangreint mun ákvæðið leiða til verulegrar skerðingar á réttarvernd umsækjenda um alþjóðlega vernd.“ Í sambandi við 6. gr. gagnrýnir Íslandsdeildin heimild til að skerða eða fella niður grunnþjónustu að 30 dögum liðnum frá birtingu endanlegrar ákvörðunar. Um sé að ræða grundvallarmannréttindi sem snúi að grunnþörfum fyrir fæði, húsnæði og nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu. Mikilvægt sé að tryggja að einstaklingar fái notið mannréttinda sinna að fullu þegar fyrir liggur framkvæmdarhæf ákvörðun í málum þeirra, sérstaklega í ljósi þess að slík ákvörðun komi oft ekki til framkvæmda svo mánuðum skiptir. Sá sem bíði endursendingar njóti þá hvorki réttar til almennrar félagsþjónustu né hafi hér atvinnurétt. Varðandi undanþágur og skerðingu réttinda alvarlegra veikra og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir hefur Íslandsdeild gert alvarlegar athugasemdir við mat Útlendingastofnunar á því hvort umsækjendur um alþjóðlega vernd teljast vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Þá hafi Útlendingastofnun ítrekað vanrækt skyldur sínar til að rannsaka hvort einstaklingur teljist í sérstaklega viðkvæmri stöðu og hafi tekið ákvarðanir í málum áður en mikilvæg heilbrigðisgögn hafa borist stofnuninni. Þrátt fyrir umrædda undantekningu á meginreglunni um niðurfellingu þjónustu sé líklegt í ljósi fyrri reynslu á mati Útlendingastofnunar að breytingin muni samt sem áður bitna harðast á einstaklingum í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Hvað varðar 7. gr. er það gagnrýnt að endurtekin umsókn sé háð því að sýnilega auknar líkur séu á umsókn verði samþykkt. Viðbótarkrafa um að gögn auki sýnilega líkur á vernd sé einkum til þess fallin að skapa útilokunarástæður fyrir stjórnvöld til að réttlæta synjun á fleiri umsóknum umsækjenda um alþjóðlega vernd, um endurskoðun á máli þeirra og eftir atvikum til að vísa þessum umsóknum frá. Það séu mun strangari skilyrði en t.d. í sænsku löggjöfinni. Í 24. gr. stjórnsýslulaga um rétt til endurupptöku máls sé kveðið á um að lágmarkskröfur til stjórnsýslunnar og ákvæði í sérlögum geti ekki gengið framar þeim réttindum sem borgurum eru tryggð með ákvæðum laganna. Tillögð ný málsmeðferð veiti umsækjendum minna réttaröryggi en lágmarkskrafa stjórnsýslulaganna. Í 8. gr., um vernd í öðru ríki, er talað um að breytingarnar virðist hafa það að markmiði að útiloka þá sem þegar hafa fengið vernd í öðrum Evrópuríkjum frá vernd hérlendis óháð raunverulegum aðstæðum viðkomandi ríkis eða viðkomandi umsækjanda. Aðbúnaður flóttafólks Grikklandi hafi m.a. verið gagnrýndur af Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og Amnesty International. Fjölmargar heimildir, svo sem skýrslur Evrópuráðsins og mannréttinda- og frjálsra félagasamtaka, gefi til kynna að raunverulegri stöðu flóttafólks í Grikklandi sé verulega ábótavant. Í nýlegum úrskurði komi beinlínis fram að það sé mat hennar að það sé ljóst af fyrirliggjandi gögnum að þeir einstaklingar sem hlotið hafa alþjóðlega vernd í Grikklandi lifi oft á jaðri samfélagsins og búi í sumum tilvikum við félagslega einangrun. Það stangist á við regluna um að ekki megi flytja umsækjanda um alþjóðlega vernd til viðtekin ríkis ef veigamikil rök standi til þess að raunveruleg hætta sé að hætta sé á að hann sæti þar eða við flutninginn ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð. Í umsögn um 13. gr. gagnrýnir Amnesty International takmarkanir á fjölskyldusameiningu, þeir einir geti verið grundvöllur fjölskyldusameiningar sem uppfylla skilyrði 37. og 39. gr. laganna. Þannig uppfylli einstaklingar sem hafa fengið alþjóðlega vernd á grundvelli 45. gr. ekki skilyrði fyrir frekari fjölskyldusameiningu á grundvelli ákvæðisins. Ekki verði séð hvaða ástæður eða nauðsyn liggi að baki tillögunni auk þess sem rík mannúðarsjónarmið liggi að baki því að leyfa sameiningu fjölskyldna í tilviki þeirra sem hafa fengið alþjóðlega vernd á grundvelli 2. mgr. 45. gr. laganna.

Virðulegi forseti. Nú er ég að koma hingað aftur í umræðuna og þegar ég lít yfir þingsal og skoða mælendaskrá þá er nánast eins og ég hafi ekki farið. Það hefur ansi margt komið fram í umræðunni en ef ég rifja upp sumt af því sem fram hefur komið mætti halda að sumir hv. þingmenn telji að það sé einhvers konar kerfi fyrir flóttamenn þar sem megi finna upplýsingar um til hvaða landa sé best að leita. Það er hæpið að sjá fyrir sér hvernig fólk í leit að vernd með takmarkaðan aðgang að tækni sé að standa í slíku. Á móti má benda á að undanfarið hefur ferðaþjónustan orðið sífellt mikilvægari. Stór hluti af því er ímynd landsins sem frjálslynds lands þar sem borin er virðing fyrir náttúru landsins og mannréttindum. Við stærum okkur líka gjarnan af því hvar við lendum í alþjóðlegum samanburði. Það taka nefnilega fleiri en Íslendingar eftir því og meðal áhrifavalda er oft mikið talað um land og þjóð. Það er rétt að velta fyrir sér þeirri ímyndaráhættu sem getur fylgt því ef ekki fer saman hljóð og mynd. Að sjálfsögðu eigum við Íslendingar að taka mannréttindi alvarlega. Vegna þess langar mig að ítreka mikilvægi þess að við hér á Alþingi göngum úr skugga um að þau mál sem hér er fjallað um standist stjórnarskrá. Leiki minnsti vafi á því eigum við auðvitað að staldra við. Ég kalla áfram eftir því að við fáum það á hreint hvort það mál sem við ræðum hér standist stjórnarskrá. Getum við í alvöru haldið áfram með málið meðan það liggur ekki fyrir? Ég einfaldlega skil ekki hvers vegna því er haldið til streitu að ekki megi hvika frá því, að ekki megi gefa stjórnarskránni það tækifæri að við tryggjum það að hér verði ekki leidd í lög lagasetning sem brýtur í bága við mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Við látum okkur, að því er virðist, nægja að samþykkja álit frá ráðuneyti um að þetta sé nú bara allt í lagi. Ég gef afar lítið fyrir það sem kemur beint frá stjórnsýslunni um að hér sé allt í fína lagi. Við þessu hefur verið varað og það ætti að kalla á viðbrögð. Við eigum að bregðast við og við eigum að tryggja að þau lög sem hér eru sett standist. Það er beinlínis okkar hlutverk sem þingmanna, umfram alla aðra hagsmuni, að standa vörð um stjórnarskrána. Það er nefnilega fleira undir hér en bara hagsmunir fólks í leit að vernd. Hér er það líka undir hvernig við komum fram á alþjóðavettvangi og skjótt skipast veður í lofti og ímynd Íslands sem ákjósanlegs áfangastaðar gæti hratt orðið allt önnur. Það yrði svo margfalt erfiðara að lagfæra hana en að viðhalda henni. Eftir því sem meira heyrist í hæstv. ráðherrum ríkisstjórnarinnar kemst ég æ meir á þá skoðun að hér hafi ekki verið hlustað. Það er ljóst að ekki hefur verið hlustað á umsagnaraðila af því að nefndarálitið var tilbúið áður en margir umsagnaraðila fengu tækifæri til að koma fyrir nefndina. Það er líka ljóst að hér hefur ekki verið hlustað á mig eða aðra Pírata sem hafa tekið þátt í umræðunni því það er eins og við séum ekki að tala um sama frumvarpið. Þegar ég horfi yfir fundarsal Alþingis þá er hér afar svipað um að litast og þegar ég fór frá fyrir meira en viku, þegar ég fór úr sal fyrir meira en viku. Það blasir einfaldlega við mér að það er ekki hlustað. Það er ekki hlustað á þingmenn sem vara við þessu, það er ekki hlustað á umsagnaraðila. Hér fer einfaldlega ekki saman hljóð og mynd og við hljótum að ætla okkur að gera betur. Við verðum að ætla okkur að gera betur. Það er okkar hlutverk.

Forseti. Ég held að það sé ágætt að rifja pínulítið upp tilefni alls þess sem við erum að ræða. Í frumvarpinu, bara svo við grundvöllum aðeins umræðuna og framhaldið á henni, er greinargerð og í 4. kafla hennar er fjallað um samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar. Með leyfi forseta, segir þar einfaldlega: „Frumvarpið gefur ekki tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrá.“ Það er rosalega skrýtið miðað við nákvæmlega það sem frumvarpið fjallar um. Það þarf einhvers konar viljandi blindu til að átta sig ekki á því að þetta varðar mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Mannréttindakafli stjórnarskrárinnar er einmitt að miklu leyti til unninn upp úr mannréttindasáttmála Evrópu. Í framhaldinu er sagt, með leyfi forseta: „Ísland hefur gerst aðili að ýmsum þjóðréttarsamningum sem varða málefni útlendinga og réttarstöðu þeirra. Við samningu frumvarpsins hefur verið tekið tillit til þessara alþjóðlegu skuldbindinga Íslands þannig að sem best samræmi verði milli laga og þjóðréttarreglna.“ Ekki að það sé samræmi heldur sem best samræmi, sem passar ekki við það að ekki sé tilefni til að skoða þetta sérstaklega í samræmi við stjórnarskrá. Þetta fer síðan meiri hluti nefndarinnar yfir í nefndaráliti sínu og segir, með leyfi forseta: „Í umsögnum um málið hefur verið vísað til nokkurra ákvæða stjórnarskrárinnar og alþjóðasamninga vegna ólíkra greina frumvarpsins, en Ísland á aðild að ýmsum mannréttindasamningum sem gerðir hafa verið á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og Evrópuráðsins“ - þar sem mannréttindasáttmáli Evrópu kemur fyrir - „sem geta haft áhrif á réttarstöðu útlendinga hér á landi. Helstu ábendingar varða 2. gr. frumvarpsins um sjálfkrafa kæru, 4. gr. um heimild lögreglu til að afla vottorða […] 6. gr. frumvarpsins um niðurfellingu réttinda eftir endanlega synjun …“ - og svo „um stöðu og réttindi barna og réttindi fatlaðs fólks.“ Það eru fleiri atriði sem meiri hlutinn nefnir ekki hér en þetta er sem sagt grundvöllurinn að því sem við erum að reyna að benda á, að við erum búin fá umsagnaraðila sem eru mjög reyndir í mannréttindamálum sem benda okkur á að mörg atriði frumvarpsins stangast á við margar greinar stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála. Til að byrja með segir í frumvarpinu að ekki sé tilefni til þess að skoða hvernig það samræmist stjórnarskrá, sem er algjörlega fáránlegt. Í nefndaráliti er viðurkennt: Jú heyrðu, það var bent á ýmislegt og við ætlum að skoða hvernig það lítur út. Ég á eftir að fara aðeins betur yfir nefndarálitið og hvernig það er ekki útskýring á því hvernig frumvarpið stenst mannréttindasáttmála og stjórnarskrá heldur eru bara fullyrðingar í því, það má frekar orða það þannig. Það nær ekki á dýptina í rökum til þess að sýna fram á að áhyggjur umsagnaraðila séu ekki réttar, langt frá því. Þess vegna virðist vera að það þurfi að fara, ég veit ekki, þetta djúpt í málið. Mér finnst það alla vega, miðað við hvernig það er algjört skilningsleysi á því um hvað málið fjallar, á hvaða réttindum þetta mál byggist, einfaldlega og greinilega vera tilefni til þess að fara yfir það hvaðan við erum að fá þessa mannréttindasamninga, af hvaða tilefni við erum að fá þá og hvert sé innihald þeirra. Til að reyna að koma meiri hluta þingsins í skilning um það byrjaði ég á að fara yfir helstu atriði allra umsagnanna, til að telja upp öll þau atriði sem þar er bent á að fari á skjön við stjórnarskrá og mannréttindasáttmála. Ég hef síðan núna verið að fara yfir greinargerð með frumvarpi til laga vegna mannréttindasáttmála Evrópu þar sem er verið að útskýra hvaðan við erum að fá þetta viðmið í nútímasamfélagi sem við höfum viljað halda síðan eftir seinni heimsstyrjöldina. Ég hef verið að fara yfir hluta ráðherranefndarinnar og fer síðan næst í kaflann almennt um gildi mannréttindasáttmála Evrópu í aðildarríkjunum, það er nokkuð eftir. En þetta er eitthvað sem virðist þurfa að kenna meiri hlutanum því að einhverra hluta vegna er hann bara að loka augunum fyrir þessum umsögnum sérfræðiaðila sem hafa mikla þekkingu á þessu sviði og sem, samkvæmt orðum forsætisráðherra í fyrra starfi sem formaður stjórnmálaflokks í stjórnarandstöðu, átti tvímælalaust 

Frú forseti. Ég held áfram á þeirri vegferð að reyna að koma þingheimi í skilning um það sem er að gerast hérna. Ég ætla aðeins að lesa upp úr umsögn Rauða krossins um 6. gr., þó að ég sé reyndar að fjalla hérna um b-lið 8. gr. frumvarpsins, en samhengið kemur í ljós þegar ég les, með leyfi forseta: „Með því að kveða á um niðurfellingu á þjónustu er varðar grunnvelferð fólks er hætta á að alvarleg vandamál skapist. Umræddir einstaklingar yrðu þar með berskjaldaðir fyrir hvers kyns misneytingu, mansali og ofbeldi. Breytingin hefði þau áhrif á íslenskt samfélag að heimilislausu fólki myndi fjölga, örbirgð og neyð aukast. Samhliða því myndu líkurnar á skaðlegri hegðun og afbrotum aukast. Ljóst er að álag á félagsleg kerfi sveitarfélaga og lögreglu mun aukast, samhliða breytingunni.“ Ég geri hlé á tilvitnuninni. Hér er sannarlega verið að tala um þjónustusviptinguna sem lögð er til í 6. gr. frumvarpsins. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta í tengslum við 8. gr. er sú að í 8. gr. eru heimildir stjórnvalda auknar til að flytja fólk úr landi án þess að það sé hægt að flytja það úr landi, sem sagt vísa því úr landi án þess að flytja það úr landi. Það þýðir að hér mun fjölga þeim einstaklingum sem hafa fengið synjun um dvalarleyfi en ekki er hægt að flytja þau til þess ríkis sem á að vísa þeim til. Það mun því stækka þann hóp sem við vitum nú þegar að inniheldur einhverja tugi einstaklinga sem til stendur að vísa á götuna. Ég held áfram, með leyfi forseta: „Það er vel þekkt, og ekki séríslenskt vandamál, að erfiðlega gangi að flytja umsækjendur um alþjóðlega vernd úr landi. Margvíslegar ástæður geta verið fyrir því sem í raun hafa oft ekkert með umsækjendur sjálfa að gera, en ákvæðið verður einnig að skoðast í samhengi við þá tillögu í frumvarpinu sem fram kemur í b-lið 8. gr. þar sem lagt er til að synja skuli um efnismeðferð ef umsækjandi hefur slík tengsl við annað ríki að eðlilegt og sanngjarnt sé að hann dvelji þar, ferðist eða sé fluttur þangað.“ Ég ætla að gera aftur hlé á tilvitnuninni hérna. Hér er akkúrat komið að kjarna málsins. Í b-lið 8. gr. er sem fyrr segir verið að auka heimildir Útlendingastofnunar til þess að vísa fólki eitthvert, þangað sem Útlendingastofnun finnst sanngjarnt og eðlilegt að fólk dveljist. Þetta er algerlega óháð því hvort viðkomandi hafi heimild til komu eða dvalar í viðkomandi ríki eða hvort gerðir hafa verið samningar við viðkomandi ríki um viðtöku. Þetta þýðir það að fólki verður synjað um dvalarleyfi en það er ekki hægt að flytja það þangað. Hvað gerist þá? Þá er fólk hér í þessu millibilsástandi sem kemur fram í mjög nýlegri skýrslu Rauða krossins um einstaklinga í umborinni í dvöl. Sú skýrsla fjallar um nákvæmlega þennan hóp. Með b-lið 8. gr. er verið að auka á vandamál sem ég held við séum öll sammála um að sé vandamál, að hér eru einstaklingar sem búið er að synja um dvalarleyfi og ekki er hægt að flytja. Það er verið að auka á það vandamál. Útskýrið nú fyrir mér hvernig þetta á að auka skilvirkni og straumlínulaga kerfið og spara ríkissjóði fjármuni, því að það mun ekki gera það. Ég ætla að fá að endurtaka það sem kom fram í umsögn Rauða krossins vegna þess að þetta snýst ekki bara um mannréttindi þessa fólks. Sannarlega gerir það það, þetta snýst um mannréttindi þessa fólks, en það snýst líka um það hvernig samfélagi við viljum búa í. Í hvernig samfélagi viljum við búa? Hvað gerist þegar fólk, hvað þá í slæmu ásigkomulagi, jafnvel andlega eða líkamlega, líka í örvæntingu, í örvæntingarfullri aðstöðu, er svipt allri grunnþjónustu? Það er svipt húsaskjóli, svipt allri aðstoð, fjárhagslegri aðstoð, sem er reyndar 10.000 kr. á viku, og jafnvel heilbrigðisþjónustu, þó að það sé eitthvað umdeilt að hvaða marki hún verður felld niður eða að hversu miklu marki hún er nú þegar og það er mjög óljóst hvaða heilbrigðisþjónusta verður felld niður en það er alveg ljóst að hlutir eins og geðheilbrigðisþjónusta verður sannarlega felld niður. Fyllum göturnar af fólk í þessari aðstöðu, gerum það endilega. Og hvað gerist? Ég endurtek, með leyfi forseta: „Breytingin hefði þau áhrif á íslenskt samfélag að heimilislausu fólki myndi fjölga, örbirgð og neyð aukast. Samhliða því myndu líkurnar á skaðlegri hegðun og afbrotum aukast. Ljóst er að álag á félagsleg kerfi sveitarfélaga og lögreglu mun aukast, samhliða breytingunni.“ Þetta var úr umsögn Rauða krossins á Íslandi, ekki úr einhverri popúlismastefnu Pírata.

Virðulegi forseti. Eins og ég vék að í fyrri ræðu er afar kunnuglegt um að litast hér í salnum og ljóst að samráðið er ekki fyrir hendi. Því ætla ég að bera niður í einni af umsögnunum sem ekki virðist hafa verið tekið mark á. Hún er frá Hafnarfjarðarbæ og ætla ég að lesa upp úr henni, með leyfi forseta: „Stoðdeild flóttafólks og umsækjenda um vernd í Hafnarfirði vill koma á framfæri athugasemdum vegna ákveðinna annmarka sem snúa að því þegar málsmeðferð er komin út fyrir stjórnsýslustig. Enginn tímarammi er á málsmeðferðartíma hjá umsækjendum sem hafa farið með mál sitt fyrir dómstóla. Samkvæmt 2. mgr. 36. gr. og 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016, 8. gr. og 17. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir tímafrestum vegna málsmeðferðar á stjórnsýslustigi. Við erum með umsækjendur í mjög erfiðri og langri biðstöðu sem hefur virkilega slæmar afleiðingar á líðan fólks, versta tilfellið er þar sem umsækjandi hóf mál sitt í byrjun árs 2020 og fékk niðurstöðu frá kærunefnd innan tímafrests en fyrirtaka máls fyrir dómi er enn ekki ljós. Þær tímasetningar sem fjölskyldan hefur fengið á fyrirtöku hjá dómstólum frestast ítrekað og ekki má rekja frestun til umsækjanda sjálfs. Í þessum fjölskyldum er oft um að ræða börn og sum þeirra eru í mjög erfiðri stöðu út frá stuðningi sem þau þurfa og biðstaðan spilar þar mikinn þátt í því hvort stuðningur og meðferðaráætlanir sérfræðinga, fjölskyldu- og barnamálasviðs og annarra skili árangri. Við sjáum oft að mál hafa verið endurupptekin hjá Útlendingastofnun þegar umsækjendur hafa ekki farið með málið fyrir dómstóla. Frestun réttaráhrifa hefur gert það að verkum að Útlendingastofnun getur ekki tekið til skoðunar að endurupptaka mál þó svo talsmenn og/eða við bendum á virkilega slæmar kringumstæður hjá fjölskyldum vegna barnaverndarmála eða annarra kringumstæðna. Þannig sjáum við mál festast í kerfinu og enginn sjáanlegur endir er á málsmeðferð. Teljum við því þurfa að skoða vel mál sem komin eru út fyrir málsmeðferð á stjórnsýslustigi enda getur ekki sú biðstaða sem fjölskyldur eru settar í, sér í lagi börn, staðist barnasáttmálann og önnur lög sem sett eru í þágu barna. Þá er í greinargerð með frumvarpinu, í kafla 3.1. og um 8. gr., bent á að breytingu á 2. mgr. 36. gr. sé ætlað að skýra óljóst orðalag greinarinnar svo lokafrestur sé skýr og miði við þann tíma þegar máli er lokið á stjórnsýslustigi. Í framkvæmd hafi lokafrestur verið túlkaður af kærunefnd útlendingamála þannig að miðað sé við þann tíma þegar viðkomandi hefur farið að landi brott en ekki þegar máli er endanlega lokið á stjórnsýslustigi. Viljum við benda á að í þessu samhengi þurfi einnig að huga að tímafresti þegar málsmeðferð er komin út fyrir stjórnsýslustig. Í framkvæmd dragast brottflutningar fólks á langinn vegna atriða sem ekki má rekja til umsækjanda sjálfs, svo sem vegna öflunar vegabréfa eða tilskilinna leyfa. Ekki sé eðlilegt að hafa umsækjendur og sér í lagi börn of lengi í slíkri biðstöðu og þyrfti að vera til staðar heimild til endurupptöku fari slíkur biðtími fram úr meðalhófi.“ Þetta er ein af þessum umsögnum sem ekki var tekið mark á. Hér erum við að tala um fólk í veikri stöðu, viðkvæmri stöðu. Við erum að tala um sérfræðinga sem hafa fyrir framan sig afleiðingarnar af því hvernig þessum málum er fyrir komið í dag og eru að fara fram á ákveðna hluti, eru að fara fram á ákveðnar breytingar. Þær breytingar er ekki að finna í frumvarpinu heldur einhverjar allt aðrar. Það leysir ekki vandamálið. Við þurfum að gera betur.

Virðulegi forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem ég lét staðar numið hérna áðan þar sem ég var að furða mig á þessari þráhyggju ríkisstjórnarinnar þegar kemur að því að ýta og þröngva þessu vonda, glataða frumvarpið í gegn, sem er mjög illa unnið, ætla ég að leyfa mér að segja, og ekki verið að taka mark á umsögnum umsagnaraðila. Ég ætla bara að fara í gegnum eina umsögn frá Barnaheillum til að byrja með. Ég ætla að byrja á 8. gr. af því að mér líður eins og ég sé ekki búin að fara nógu ítarlega í 8. gr. Ég er búin að fara frekar ítarlega í 2. og 6. gr. frumvarpsins en nú ætla ég bara í 8. gr. og mér finnst best að byrja á því að vísa í umsagnir. Þar segir, með leyfi forseta: „1. Í greinargerð með frumvarpinu segir um a-lið 8. greinar, sem á að breyta a-lið 1. mgr. 36. gr. laganna að henni eigi að breyta í tvo stafliði. Svo virðist sem ekki komi fram hvernig síðari stafliður eigi að hljóma. Það kunna að vera mistök. 2. Óljóst er að mati Barnaheilla hvort tímafrestir varðandi það hvort taka eigi mál til efnismeðferðar að loknum biðtíma, ef niðurstaða á stjórnsýslustigi liggur ekki fyrir innan 12 mánaða, eigi við um börn þar sem nú er kveðið á um það í reglugerð um útlendinga að ef ákvörðun liggur ekki fyrir innan 10 mánaða frá því að umsókn var gerð skuli taka mál barns til efnismeðferðar. Mikilvægt er að það verði skýrt í greinargerð með frumvarpinu hvort með 8. grein frumvarpsins sé ætlunin að þrengja rétt barna til efnismeðferðar ef dráttur verður á afgreiðslu umsóknar af hálfu útlendingayfirvalda. Hvað varðar þá breytingu á tímafresti að miða við að efnismeðferð skuli veitt ef lokaniðurstaða á stjórnsýslustigi liggur ekki fyrir innan 12 mánaða vilja Barnaheill taka undir sjónarmið og umfjöllun Rauða krossins um ákvæðið og tillögu þeirra um að halda 2. málsl. 2. mgr. 36. gr. gildandi laga óbreyttum en breyta 2. mgr. 74. gr. laganna til samræmis við hann, þannig að miðað verði við heildardvalartíma sem barn er hér á landi og ef hann dregst fram yfir 10 mánuði frá því að umsókn var lögð fram skuli mál þess verða tekið til efnismeðferðar. 3. Mikilvægt er að mati Barnaheilla að það sé skýrt að tafir á meðferð máls sem rekja megi til aðstandenda barns skuli aldrei túlka barni í óhag við málsmeðferð umsóknar þess, það skyldi aldrei koma niðri á barni ef aðstandandi þess er valdur að töfum því að barn getur ekki og á ekki að bera ábyrgð á þriðja aðila. 4. Það er enn fremur mikilvægt að mati Barnaheilla að árétta að öll mál sem varða börn skal alltaf meta með hagsmuni barns að leiðarljósi og taka ákvörðun á grundvelli þess sem talið er barni fyrir bestu að loknu mati. Tímafrestir mega ekki leiða til þess að mat á hagsmunum barns verði illa unnið.“ Virðulegi forseti. Þetta eru athugasemdir Barnaheilla við 8. gr. frumvarpsins og bara svona til þess að draga þetta saman þá sýnist mér kjarninn í þessari athugasemd vera að þetta frumvarp, þetta ákvæði sér í lagi, muni vega harkalega og íþyngjandi að hagsmunum barna. Ég ætla bara að taka undir þau sjónarmið. Það liggur alveg skýrt fyrir að við ákvörðun stjórnvalda, þegar kemur að því að úrskurða um réttindi og skyldur borgara, eigi ákvörðunin alltaf að taka mið af því sem er barni fyrir bestu. Það stendur líka m.a. í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem búið er að fullgilda hér á Íslandi og lögfesta líka, held ég, ég held að séum við búin að lögfesta hann. Því spyr ég mig hvort sérfræðingar dómsmálaráðuneytisins sem komu að gerð þessa frumvarps séu búnir að meta þetta lagaákvæði með tilliti til sjónarmiða sem fram hafa komið í þessari umsögn og líka með tilliti til barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Mér þykir þetta rosalega skrýtið og ég held að í orðalaginu að liggi það skýrt fyrir að þetta muni vega harkalega að hagsmunum barna og að háttsemi þriðja aðila, einhvers fullorðins, muni þá hafa afleiðingar á hagsmuni barnsins og úrskurða um réttindi þess, sem er náttúrlega rosalega skrýtið og eitthvað sem ég hélt að við værum löngu búin að lögfesta að ekki megi gerast. Mér finnst þetta bara frekar úrelt frumvarp hvað varðar þetta. Virðulegi forseti. Þú mátt endilega setja mig aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég er hérna að fara yfir b-lið 8. gr. frumvarpsins og ætla að byrja á því að grípa aðeins niður í umsögn Rauða krossins um þetta ákvæði. Hér rétt áðan las ég úr umsögn Rauða krossins um 6. gr. vegna þess að þar er einmitt bent á vandamálið sem skapast af því ef 8. gr. verður samþykkt, sem snýst um það að heimila Útlendingastofnun að vísa fólki þangað sem mönnum dettur í hug án þess að heimilt sé að flytja það þangað. Með leyfi forseta: „Með 8. gr. frumvarpsins eru gerðar umtalsverðar breytingar á efni og innihaldi 36. gr. útl. Í frumvarpinu er í fyrsta lagi lagt til að við 1. mgr. bætist nýr stafliður, d-liður, sem felur í sér sjálfstæðan grundvöll til að synja um efnislega meðferð umsókna um alþjóðlega vernd.“ Ég geri hér hlé á tilvitnun til að þýða þetta á íslensku: Það er verið að bæta inn nýrri heimild fyrir Útlendingastofnun til að vísa umsókn frá án þess að skoða hana. Ég held áfram, með leyfi forseta: „Ákvæðið er svohljóðandi: Umsækjandi hafi slík tengsl við annað ríki að eðlilegt og sanngjarnt sé að hann dvelji þar, ferðist eða sé fluttur þangað enda þurfi hann ekki að sæta ofsóknum þar, geti óskað eftir að fá viðurkennda stöðu sem flóttamaður og fengið vernd í samræmi við alþjóðasamning um stöðu flóttamanna. Af frumvarpinu og eldri frumvörpum má vera ljóst að d-lið 36. gr. útl. er ætlað að vera útfærsla á hugtakinu um „fyrsta griðland“. Í athugasemdum við 8. gr. frumvarpsins segir að núverandi ákvæði a-liðar 1. mgr. 36. gr. útl. um fyrsta griðland hafi ekki verið beitt að fullu þar sem það er talið óskýrt. Rauði krossinn telur að í mörgum tilvikum verði ekki unnt að framkvæma ákvarðanir sem teknar verða á grundvelli d-liðarins enda gert ráð fyrir að hægt verði að synja umsækjanda um efnismeðferð ef hann hefur náin fjölskyldutengsl við ríki sem hann hefur þó aldrei komið til, s.s. þegar maki hans er ríkisborgari þess ríkis og umsækjandi getur á þeim grundvelli fengið dvalarleyfi. Ekki er fjallað um það í frumvarpinu hvernig íslensk stjórnvöld sjá fyrir sér framkvæmd endursendinga til ríkja á þessum grundvelli fyrir utan tilvísun í ákvæði 38. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2013/32/ESB, enda engir viðtökusamningar í gildi nema við aðildarríki Dyflinnarreglugerðarinnar.“ Ég ætla að gera hér hlé á tilvitnuninni. Hvað þýðir þetta? Það þýðir í fyrsta lagi að hugtakanotkunin „fyrsta griðland“ er röng. Hugtakið „fyrsta griðland“ snýst um það að fólk geti sótt um vernd í fyrsta örugga ríkinu sem það kemur til á flótta sínum. Hins vegar erum hérna við að tala um ríki sem fólk hefur jafnvel aldrei komið til, þ.e. svokallað „þriðja öruggt ríki“, á ensku, með leyfi forseta: „Safe third country“ en ekki „fyrsta griðland“, á ensku, með leyfi forseta: „First country of asylum“. Alla vega eru þetta tvö aðskilin hugtök. Því er það í rauninni, hvað á ég að segja, misskilningur að verið sé að byggja á þessu en því miður grunar mig að sá misskilningur sé mögulega ekki óvart þar sem það er viðurkennt í þjóðarrétti að samkvæmt reglunum um fyrsta griðland sé heimilt - það er svona almennt heimilt, það er kannski ekki bein regla heldur viðmið að það sé heimilt að vísa fólki til fyrsta ríkisins sem kom til. Þetta er þó háð því að búið sé að gera endurviðtökusamninga við viðkomandi ríki eða að einstaklingurinn hafi heimild til komu og dvalar þar. Engin slík krafa er gerð hér. Það var ágætlega orðað í ræðu um daginn, þó að því miður muni ég ekki nákvæmlega hver það var sem hafði svo orð á, að þarna sé verið að búa til einhvers konar alheims-Dyflinnarreglugerð. En vandinn er sá að Dyflinnarreglugerðin er með fjölmarga varnagla. Í fyrsta lagi gildir Dyflinnarreglugerðin meðal tiltekinna ríkja, sem eru Evrópuríki sem hafa líka ýmsar aðrar reglur um meðferð hælisumsókna og annað. Dyflinnarreglugerðin slær líka varnagla í tengslum við fylgdarlaus börn á flótta, fjölskyldutengsl og annað slíkt og hefur tímafresti. Þessi alheims-Dyflinnarreglugerð, sem verið er að finna upp hérna bara algerlega út í bláinn fyrir Útlendingastofnun, hefur enga slíka varnagla. Það er ekki einu sinni gerð krafa um að ríki sem fólk er sent til sé aðili flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna og gerði Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna raunar athugasemd við það. - Ég er hér fallin á tíma í bili og óska eftir því við forseta að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég held áfram að lesa úr greinargerð með frumvarpi vegna mannréttindasáttmála Evrópu. Með leyfi forseta: „Ráðherranefndin hefur bæði úrskurðar- og eftirlitshlutverki að gegna varðandi kærur vegna brota gegn mannréttindasáttmálanum. Svo sem nánar er rakið í kaflanum um mannréttindanefndina hér að framan sendir hún skýrslu sína um hvort aðildarríki hafi brotið gegn sáttmálanum til ráðherranefndarinnar í samræmi við ákvæði 31. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis. Í tilvikum þeim, sem nánar eru rakin í kaflanum um mannréttindanefndina, úrskurðar ráðherranefndin skv. 32. gr. samningsins um hvort um brot sé að ræða. Í 54. gr. samningsins kemur fram að dómar mannréttindadómstólsins verði fengnir ráðherranefnd Evrópuráðsins, sem hefur þá eftirlit með því, að ríkið, sem dómur hefur gengið gegn, geri ráðstafanir til að fullnægja honum. Ráðstafanir aðildarríkis af slíku tilefni ráðast af atvikum hverju sinni og geta í sumum tilvikum verið fólgnar í því einu að inna af hendi skaðabætur eftir ákvæðum dóms. Í öðrum tilvikum getur úrlausn leitt af sér breytingu laga til aðlögunar að ákvæðum sáttmálans til að ríkið geti talist fullnægja skuldbindingum sínum samkvæmt honum. Ráðherranefndin á að fylgjast með því að ríkið bregðist á viðeigandi hátt við niðurstöðum dóms. Ráðherranefndin hefur sett sérstakar reglur um það hvernig ákvæði um eftirlit skuli beitt. Reglur þær, sem nú gilda, eru frá 1976. Þegar niðurstaða dómstólsins hefur orðið sú að sáttmálinn hafi verið brotinn og dómstóllinn eftir atvikum ákvarðar kærandanum sanngjarnar bætur samkvæmt 50. gr. sáttmálans óskar nefndin eftir upplýsingum frá viðkomandi ríki um þær ráðstafanir sem það hefur gert í tilefni dómsins. Ráðherranefndin telur hlutverki sínu ekki lokið fyrr en hún hefur fjallað um þær upplýsingar sem ríkisstjórnin hefur gefið og hún er fullviss um að ríkið hafi greitt þeim bætur sem brotið var á þegar bætur hafa verið dæmdar í samræmi við 50. gr. sáttmálans. Nefndin afgreiðir málið með ályktun að lokum. Vanræki ríki að fara eftir dómi getur það leitt til þess að ríkinu verði vikið úr Evrópuráðinu á grundvelli 8. gr. stofnskrár þess, en önnur úrræði eru ekki fyrir hendi til að framfylgja dómi mannréttindadómstólsins. Frá 1955 til ársloka 1990 hafði ráðherranefnd Evrópuráðsins alls kveðið upp 95 úrskurði skv. 32. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis um að aðildarríki hafi brotið gegn mannréttindasáttmála Evrópu, en þau mál hafa þá ekki verið lögð fyrir mannréttindadómstólinn. Í sex tilvikum var um að ræða kærur milli aðildarríkja að sáttmálanum innbyrðis, en í hinum tilvikunum áttu málin rætur að rekja til kæra frá einstaklingum eða samtökum þeirra.“ Þetta er ákveðin samtrygging ríkja þarna sem þarf þá í rauninni dálítið mörg ríki til þess að rjúfa af því að það er pínu pólitík í þessu í rauninni þegar allt kemur til alls. Þau vilja öll gera vel gagnvart mannréttindasáttmálanum af góðum og gildum sögulegum ástæðum og vísa þar í bæði fyrri en kannski aðallega seinni heimsstyrjöldina sem þessi ríki voru nýskriðin úr með öllum þeim hörmungum. Þaðan kemur kannski tilfinning þeirra um að þá þurfi að sinna þessu mjög vel. Það sem gerist síðan er: Hvernig geta ríkin fengið hvert annað til að sinna þessu í sínu heimalandi, af því að hvert ríki er náttúrlega sjálfstætt og ræður því hvernig það hagar málum í sínu heimalandi? Þá er þetta sett fram sem ákveðinn ábyrgðarvettvangur þar sem einstaklingar eða samtök geta borið kærur sínar fram. Og það er bara dálítið vandræðalegt fyrir utanríkisráðherra hvers ríkis fyrir sig að þurfa að standa frammi fyrir því gagnvart öllum hinum Evrópuþjóðunum að vera að brjóta á ákvæðum þessa sáttmála út af mikilvægi hans, út af tilurð hans, út af því hvaðan hann er upprunninn. Það er bara mjög vandræðalegt að þurfa að vera ríkið sem segir: Heyrðu, já, við vorum að gera svona dálítið skrýtna hluti og mannréttindadómstóllinn sagði að við hefðum brotið á mannréttindasáttmálum, sem við samþykktum hérna öll að við ættum að fara eftir svo að atburðir eins og seinni heimsstyrjöldin myndu ekki gerast aftur með öllum þeim hörmungum sem þar voru. Það er bara mjög vandræðalegt. Þess vegna er þetta ákveðinn samtryggingarvettvangur sem getur auðvitað að vissu leyti brotnað ef öll ríkin ákveða að gefa skít í þetta. En hingað til, sem betur fer, hefur þetta haldist. Það er vissulega brothætt að verja þessi réttindi því að þau eru einmitt gegn stjórnvöldum. 

Virðulegi forseti. Mig langar að halda áfram að tala um samráð. Ef við skoðum skjölin á bak við þetta frumvarp má sjá að sendar voru út 116 umsagnarbeiðnir. Þær voru sendar til einstaklinga, til sveitarfélaga, til ýmissa aðila og það er líka athyglisvert að fresturinn var ekkert sérstaklega langur. Þetta var seint á síðasta ári og það virðast ekki mörg sveitarfélög hafa getað orðið við því að senda inn umsagnir. Maður hlýtur að staldra við þegar svo mikill fjöldi beiðna er sendur út, þá hljótum við að ætla að taka þetta alvarlega. Ef við erum að senda út mýmargar umsagnarbeiðnir þá hlýtur að vera á bak við það einhver ásetningur um að taka mark á því sem kemur fram í þeim. Það er því afskaplega skrýtið að sjá hvernig fer fyrir þessum umsagnarbeiðnum. Þeim er ekki sinnt. Ekki er tekið mark á því sem einstaklingar - öll þessi samtök sem senda inn umsagnir eru sjálfboðaliðasamtök - sem hafa verið að beita sér fyrir málefnum fólks í leit að vernd segja. Þetta er fólk sem hefur verið að aðstoða þau sem eru í leit að vernd, þetta er fólk sem veit í hverju vandamálin liggja og sem veit líka í hverju lausnirnar felast. Lausnirnar á því vandamáli sem er yfirlýst að þetta frumvarp eigi að leysa er að finna í umsögnunum en ekki í frumvarpinu. Umsagnirnar eru lausnamiðaðar, í umsögnunum er komið með tillögur. Við skoðun líka þær tillögur sem líta út fyrir að geta vel komið málefninu áfram, líta út fyrir að geta orðið gagnlegar. Breytingarnar sem þar eru lagðar til eru gagnlegar. Það er ótrúlega sorglegt að horfa upp á það, virðulegi forseti, þegar við stundum svona sýndarsamráð, svona samráð sem snýst ekkert um það að taka mark á því sem kemur fram, heldur samráð sem snýst bara um að láta líta út fyrir að við stundum samráð, svona þykjustusamráð. Mér þykir það ljótur leikur, mér þykir það miður að við komum ekki fram við málefnið af meiri virðingu en svo. Það er raunverulega með ólíkindum, þegar þetta er skoðað, hve skamman tíma umsagnaraðilar fengu til að bregðast við. Miðað við dagsetningar sem gefnar eru upp virðast það hafa verið tvær vikur. Það getur verið flókið fyrir sveitarstjórnir að bregðast við á þeim tíma. Það er ekki víst að það séu fundir í nefndum eða í sveitarstjórn og kannski hreinlega ómögulegt, innan þess tímaramma sem er gefinn, að fá viðbrögð. En það komu samt viðbrögð frá sveitarfélögum. Þrátt fyrir að það hafi raunverulega verið afar ólíklegt að það yrði hægt þá komu þau engu að síður. Þar hljóma viðvörunarbjöllur. Í þeim er varað við afleiðingum af því sem þetta frumvarp mun kalla fram, lengri málsmeðferðartíma og þá þungu stöðu sem það setur fólk í leit að vernd í þegar það dregst langt fram úr hófi að tryggja að málsmeðferðartíminn styttist. Ég er ekki einu sinni byrjaður að fara yfir umsögnina sem ég ætlaði að lesa. Ég bið forseta vinsamlegast um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég var að tala um 2. gr. áðan. Ég ætla núna að fara aðeins út í 6. gr. sem varðar það að svipta umsækjendur, sem hefur verið synjað um alþjóðlega vernd hér á landi, grunnþjónustu. Ég veit ekki hvort þið munið eftir því en fyrir tæplega tveimur árum henti Útlendingastofnun nokkrum Palestínumönnum út á götuna og svipti þá húsnæði og aðgangi að heilbrigðisþjónustu. Þetta fór í fjölmiðla en Útlendingastofnun stóð samt sem áður við skoðun sína. Síðan fór málið fyrir kærunefnd útlendingamála og nefndin komst að þeirri niðurstöðu að þetta hefði verið ólögmæt aðgerð. Það sem þessi 6. gr. gerir, virðulegi forseti, er að lögfesta þessa framkvæmd, sem kærunefnd útlendingamála hefur þegar komist að niðurstöðu um að sé ólögmæt, og veita þessu lagastoð. Ég ætla hér að lesa um kærunefnd útlendingamála á vef Stjórnarráðs Íslands, með leyfi forseta: „Kærunefnd útlendingamála er sjálfstæð stjórnsýslunefnd sem hóf störf 1. janúar 2015 í kjölfar lagabreytinga sem gerðar voru vorið 2014 á lögum um útlendinga nr. 96/2002. Með lagabreytingunni var almenn kæruleið vegna ákvarðana um útlendingamál færð frá dómsmálaráðherra til hinnar nýju kærunefndar. Við úrlausn mála hefur kærunefnd útlendingamála sömu valdheimildir og ráðherra sem úrskurðaraðili á æðra stjórnsýslustigi.“ Virðulegi forseti. Ég held að valdheimildir kærunefndar útlendingamála liggi bara frekar skýrt fyrir og hæstv. dómsmálaráðherra áttar sig greinilega á því að þetta eru úrskurðir á æðra stjórnsýslustigi og því þýði ekkert að rífast við þau um þetta. En þá tekur hann bara auðveldu leiðina og lögfestir þessa ólögmætu framkvæmd á sviptingu grunnþjónustu í lögum um útlendinga. Hér ætla ég að lesa úr núverandi lagabálki, nr. 80/2016, lög um útlendinga, 2. mgr. 4. gr., sem fjallar almennt um framkvæmd laganna. Þar segir, með leyfi forseta: „Útlendingastofnun, kærunefnd útlendingamála, lögregla, sýslumenn, Þjóðskrá Íslands og önnur stjórnvöld annast framkvæmd laga þessara.“ Þetta þýðir að þau lög sem við erum að lögfesta hér eiga við Útlendingastofnun, kærunefnd útlendingamála, lögregluna, sýslumenn, þjóðskrá og önnur stjórnvöld, að þau muni fá heimild til að beita þessum ömurlegu lögum sem við erum að tala um hér. Síðan ætla ég ætla að lesa úr 1. mgr. 6. gr., um hlutverk, valdsvið og skipan kærunefndar útlendingamála, en þar segir, með leyfi forseta: „Kærunefnd útlendingamála er sjálfstæð stjórnsýslunefnd sem úrskurðar í málum sem til hennar eru kærð á grundvelli 7. gr. Úrskurðum nefndarinnar er ekki unnt að skjóta til æðra stjórnvalds.“ Virðulegi forseti. Hér ætla ég að mála upp sviðsmynd. Kærunefnd útlendingamála komst að þeirri niðurstöðu að þessi framkvæmd, að svipta tiltekinn hóp í íslensku samfélagi réttindum, sem fer, nota bene, gegn jafnræðisreglu stjórnsýslulaga og líka gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, sem er 65. gr. stjórnarskrárinnar - ef það á virða stjórnsýslulögin að vettugi þá má alla vega virða stjórnarskrána, sem þessi ríkisstjórn er orðin frekar góð í að hunsa. En hér áttaði hæstv. dómsmálaráðherra sig á því að þessum úrskurði, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að þetta væri ekki lögum samkvæmt, er ekki hægt að skjóta til æðra stjórnvalds og þar liggur málið bara. - Jú, jú, hendum þá bara í eitt stykki lagaákvæði í þessu ömurlega frumvarpi sem mun festa þessa aðgerð í sessi og veita henni lagastoð. Af hverju ekki? Í 2. mgr. 6. gr. segir, með leyfi forseta: „Við úrlausn mála hefur kærunefnd útlendingamála sömu valdheimildir og ráðherra sem úrskurðaraðili á æðra stjórnsýslustigi.“ Flott. Þetta er bara frábært. Þetta er bara nákvæmlega það sama og var í 1. mgr. Þetta snýst um valdheimildir kærunefndarinnar og þetta er bara hæstv. dómsmálaráðherra að reyna að finna sér leið til að fara í kringum þessar valdheimildir, fara í kringum þennan úrskurð, sem er fullnaðarúrskurður og er ekki hægt að skjóta til æðra stjórnvalds, með því að veita þessu lagastoð. Þetta er svo fáránlegt lagaákvæði. Það eru margir búnir að vara við þessu en ríkisstjórnin neitar einfaldlega að hlusta. Það verða afleiðingar af þessu sem við og fleiri erum búin að vara við. - Virðulegi forseti. Þú mátt setja mig aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég ætla að halda áfram að fara yfir umsagnir í megindráttum, það sem umsagnaraðilar hafa reynt að koma á framfæri og hafa komið á framfæri, en það er bara misjafnt hvort hlustað er á það eða ekki. Ég var að fara yfir umsagnir frá Íslandsdeild Amnesty International og var komin í mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna. Þar má finna meginregluna um einingu fjölskyldunnar. Í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að einstaklingar á flótta geti sameinast fjölskyldum sínum, enda getur aðskilnaður þeirra við fjölskyldur sínar reynst þeim afar þungbær, haft neikvæð áhrif á möguleika þeirra til að aðlagast og gerast virkir þátttakendur í samfélaginu.“ Amnesty leggst alfarið gegn þeirri breytingu sem mælt er fyrir um í 12. gr. frumvarpsins og hvetur stjórnvöld til að draga það til baka. Þetta eru frekar harðorð ummæli hjá Amnesty að leggjast alfarið gegn þessu. Ég held að það sé ekki oft sem mannréttindasamtök leggjast alfarið gegn einhverju og ber að taka það mjög alvarlega þegar það er mjög afdráttarlaust að þau leggjast alfarið gegn þessari breytingu. Mig langar aðeins að tala um fjölskyldusameiningu og mikilvægi þess að það sé möguleiki fyrir þessa einstaklinga að sameinast fjölskyldum sínum og hvaða áhrif einangrun og það að vera mögulega einangraður í ókunnu landi getur haft á einstaklinga. Nú fyrir skemmstu fékk ég svar við fyrirspurn minni til dómsmálaráðherra þar sem ég fékk upplýsingar um fylgdarlaus börn eða einstaklinga sem koma til landsins og tjá yfirvöldum að þau séu börn. Það voru 178 einstaklingar á síðastliðnum níu árum sem komu til Íslands og sögðust vera börn. Það var metið sem svo að 66 af þessum 178 einstaklingum væru ekki börn heldur væru þau fullorðin í laganna skilningi. Fullorðinn, þá erum við að tala um einstakling sem er 18 ára eða eldri, einn í ókunnugu landi, talar ekki tungumálið, er ekki með neinn til að vernda sig. Hvað ætlum við að gera fyrir þennan einstakling? Samkvæmt þessu ætlum við að skoða hvort hann fái vernd. Ef hann fær ekki vernd, þá hvað? Þá fær hann 8.000 kr. á mánuði, fær ekki heilbrigðisþjónustu, lendir á götunni. Þarna ertu með ungan einstakling sem kemur og segist vera barn. Það eru teknar myndir af tönnunum, það eru teknar myndir af höndunum, af úlnliðnum og þá er ákveðið: Nei, veistu, þú ert örugglega 18 ára og nokkurra mánaða þannig að þú ert ekki barn hér. Og hvað gerist svo? Hvað gerist í kjölfarið á því? Þið sem þekkið til 18 ára einstaklinga í þjóðfélaginu, og margir hverjir eru örugglega með einstaklingana heima hjá sér enn, þeir búa í foreldrahúsum og eru í skóla eða vinnu, ímyndið ykkur nú að þessir einstaklingar, þessi ungmenni, ekki börn en ungmenni, séu síðan bara mætt einhvers staðar erlendis og hafi engan með sér þar. Þau kunna ekki tungumálið, tala ekki ensku og tala ekki íslensku. Þau eru bara ein á báti. Það er nefnilega ótrúlegt að við ætlum að búa þannig að fólki að við ætlum ekki að veita því nein úrræði heldur meiri neyð. Við ætlum að búa til meiri neyð. Hvað gerir fólk í neyð? Mér finnst svo furðulegt að hugsa til þess að það er eins og ekki sé skilningur á því hvernig einstaklingurinn virkar, hvernig við björgum okkur. Við reynum að bjarga okkur ef líf okkar liggur við, ef öryggi okkar er undir. En við erum líka viðkvæmari. Við erum viðkvæmari fyrir því að vera veik, við erum viðkvæmari fyrir því að fá geðsjúkdóma. Við værum því að búa til einstaklinga sem væru í miklu viðkvæmari og veikari stöðu, í staðinn fyrir að við gætum hreykt okkur af því að taka vel á móti fólki og sjá vel um það og veita því öryggi og þjónustu á meðan það er hér, hvort sem það síðan verður hér að eilífu eða ekki. Þessir ungu einstaklingar, sem eru þá alla vega 66 talsins síðastliðin níu ár, sem voru taldir fullorðnir í laganna skilningi eftir að hafa farið í gegnum aldursgreiningu hjá Útlendingastofnun, hvernig erum við að græða á því að koma ekki vel fram við þessa einstaklinga og hjálpa þeim og styðja þá í þeirri viðkvæmu stöðu sem þeir standa frammi fyrir? Það þarf ekkert annað en að líta til landa í kringum okkur til að sjá hver neyðin er ef fólk er einhvern veginn úti í horni og treystir engum og trúir því heldur ekki að samfélagið þar sem það er vilji það besta fyrir það. Það er líka annað að trúa því að við berum virðingu fyrir þessum einstaklingum. Ef einhver ber virðingu fyrir þér þá berð þú virðingu fyrir honum á móti. Ef við berum ekki virðingu fyrir mannréttindum fólks, sérstaklega fólks á flótta, hvernig eiga þau að bera virðingu fyrir okkur? Þetta snýst um það. Þetta snýst um að bera virðingu fyrir mannslífinu, fyrir einstaklingum, sama hvaðan þeir koma, og grípa tækifærið sem við höfum til að aðstoða, ekki til að búa til neyð, ekki til þess að búa til einhver lögregluafskipti eða alls konar afleiðingar sem við vitum ekki hverjar verða, ófyrirséðar afleiðingar þess að þetta frumvarp fari í gegn. Það er einfaldlega svo. Ég ætla einnig að tala um umsögn Kvenréttindafélags Íslands þar sem félagið gagnrýnir eftirfarandi, með leyfi forseta: „Ekki hafi enn verið framkvæmt nægilegt jafnréttismat og hunsar frumvarpið þau ólíku áhrif sem slíkar lagabreytingar hafa á stöðu kynjanna.“ Í handbók Jafnréttisstofu segir að skoða þurfi hvort lögin muni koma til með að hafa „áhrif á líf fólks“ og hvort „munur sé á stöðu karla og kvenna í málaflokknum“. Í umsögninni segir jafnframt: „Ekki er tekið tillit til sérstakrar stöðu kvenna eða annarra jaðarhópa“, t.d. þolenda mansals. „Ekki hefur verið haft sérstakt samráð við fagaðila við vinnslu þessa frumvarps, eins og bent var á í sameiginlegri áskorun 15 félagasamtaka á Íslandi þann 19. maí 2022.“ Kvenréttindafélag áréttar vanrækslu Útlendingastofnunar við að meta hvort umsækjendur um alþjóðlega vernd séu í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Konur eru t.d. líklegri til að verða fyrir kynferðisofbeldi á meðan þær eru á flótta. Þær eiga einnig á hættu að deyja á meðgöngu eða af barnsburði 

Virðulegi forseti. Ég hef tekið eftir því í fundarsal Alþingis að hér eru afar fáir þingmenn og ráðherrar, eða raunverulega engir ráðherrar, til umræðu um dagskrármálið. Ég velti fyrir mér hvort forseta sé kunnugt um hvort ráðherrar og mögulega fleiri þingmenn hyggist taka þátt í umræðunni. Og verandi varaþingmaður sem er nýlega búinn að taka sæti þá kynnti ég mér lög um þingsköp og sá ekki betur en miðað við 65. gr. standi að þingmönnum sé skylt að sækja þingfundi nema brýn forföll beri til. Ég geri mér grein fyrir að veðurspáin er ekkert sérstök en það er ekki fyrr en í fyrramálið sem komin er appelsínugul viðvörun. Ég velti því fyrir mér hvort forseta sé kunnugt um hvers vegna þessi forföll eru sem valda því að hér eru þingmenn ekki til umræðu um afar mikilvægt mál sem brýnt er að við komumst til botns í í umræðunni.

Forseti. Við höfum kallað hérna ítrekað eftir nokkrum ráðherrum; félags- og vinnumarkaðsráðherra út af hluta hans í þessu máli, þetta hefur áhrif á hans málefnasvið; barna- og menntamálaráðherra út af réttindum barna, og líka í rauninni forsætisráðherra sem ráðherra mannréttinda á Íslandi og kannski sérstaklega núna eftir óundirbúna fyrirspurn í dag þar sem forsætisráðherra sagði, með leyfi forseta: „… við getum auðvitað ekki rætt útlendingamálin eingöngu út frá þeim lögum og reglum sem við setjum um hverjum við tökum á móti, við þurfum líka að ræða það hér í þessum sal hvernig við tökum á móti þeim. Og það skiptir verulegu máli að ræða þau mál.“ Ég kallaði inn í þarna að við værum nú að reyna nákvæmlega þetta. Þetta er nákvæmlega það sem við erum að ræða um og það sem forsætisráðherra sagði að við þyrftum að ræða í þessum sal. Samt er ekki forsætisráðherra eða nokkur úr flokki forsætisráðherra eða nokkur úr ríkisstjórninni að ræða nákvæmlega þetta. Það er mjög áhugavert.

Frú forseti. Í 1. umr. um þetta mál sem við erum að ræða hér í dag, útlendingamálið, var okkur sagt: Já, engar áhyggjur, við munum ræða þetta. Ræðum þetta bara. Fyrst ræðum við þetta í nefnd og svo verður 2. umr. Þá getum við rætt þetta. Var þetta rætt? Nei. Hér komu örfáir fulltrúar stjórnarflokkanna og héldu sínar skylduræður sem margar hverjar afhjúpuðu það að viðkomandi þingmenn hafa ekki hugmynd um hvað þetta frumvarp snýst um. Okkur gafst þá færi á einu tveimur andsvörum þar sem við gátum spurt viðkomandi en svo fóru þau bara og hafa ekki tekið þátt í þessari umræðu síðan. Hæstv. forsætisráðherra kom hér í dag og sagði að við þyrftum að ræða þessi mál. Get ég þá gert það? Getum við þá rætt þessi mál? Ég tek undir þá kröfu sem hefur komið hér fram um það að alla vega hæstv. ráðherrar þeirra málaflokka sem þetta frumvarp hefur bein áhrif á komi hingað og taki þátt í þessari umræðu og útskýri fyrir okkur í fyrsta lagi hvers vegna og hvernig þau komast að þeirri niðurstöðu, þrátt fyrir að þarna sé verið að valda miklum skaða á þeirra málaflokkum, að þetta sé ásættanlegt.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmönnum Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur og Birni Leví Gunnarssyni, að hér eru ráðherrar ekki til til umræðu. Miðað við þá umræðu sem ég hef séð fara fram hérna þá er akkúrat málið að það er eins og við séum að ræða tvö mismunandi frumvörp. Má mögulega skýra það með þessum breytingum sem eru svo svakalegar að við höfum bara ekki fengið að sjá þær? Er þá ekki mikið tækifæri fyrir bæði ráðherra og þingmenn ríkisstjórnarinnar að koma hérna og ræða þetta við okkur, hvernig okkar skilningur getur verið svo svakalega mismunandi að við séum að tala um - af því að þetta er á íslensku, við ættum að vera að tala um sama hlutinn?

Frú forseti. Við höfum nú oft rætt þann ósið ráðherra að svara engu í óundirbúnum fyrirspurnatímum, en óvíða kemur það jafn skýrt í ljós og þegar þau eru spurð út í þetta frumvarp sem við ræðum hér í dag. Þingmenn Pírata hafa nýtt óundirbúna fyrirspurnatíma til að spyrja félags- og vinnumarkaðsráðherra, mennta- og barnamálaráðherra og forsætisráðherra um þætti sem snúa að þeirra málaflokkum en engin svör fengið. Í framhaldinu höfum við kallað eftir viðveru þessara ráðherra hér í sal aftur og aftur og aftur, en þau þora ekki að mæta. Hæstv. barnamálaráðherra þorir ekki að mæta til að svara því hvernig hann réttlætir það að ganga freklega á rétt viðkvæmasta hóps barna sem fyrirfinnst, barna á flótta, sem þetta frumvarp, verði það að lögum, mun gera. 

Forseti minnir á að ræðutíminn í fundarstjórn er ein mínúta.

Frú forseti. Þetta er nú ekki í fyrsta skipti sem við erum að gera þessa kröfu hérna í þessari umræðu. Við byrjuðum á að kalla eftir því að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra kæmi hérna til að ræða afleiðingarnar fyrir hans ráðuneyti, að verið sé að svipta fólk þjónustu og setja það á sveit, ef svo má að orði komast. Þá óskuðum við eftir að hæstv. barnamálaráðherra kæmi til að ræða það að verið er að brjóta gegn rétti barna til að þurfa ekki þjást fyrir athafnir annarra. Loks erum við búin að kalla eftir því að hæstv. ráðherra mannréttindamála, hæstv. forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir, komi hingað og útskýri hvernig hennar ráðuneyti sé búið undir afleiðingarnar af þessu frumvarpi. Okkur er svarað annars vegar með því að þetta sé nú bara í höndum þingsins, þetta sé nú ekkert í höndum ráðherra. Það má ekki skilja það neitt öðruvísi en svo að þeim finnist þetta ekki koma þeim við, þeim finnist þetta bara hreinlega ekki koma þeim við. Og þá velti ég fyrir mér: Nú erum við búin að leita allra leiða sem við höfum á þessu þingi til þess að fara fram á þessa umræðu, fram á þetta samtal, fram á svör varðandi þetta mál. Við erum búin að fara í óundirbúnar fyrirspurnir. Við erum búin að senda inn skriflegar fyrirspurnir. 

Forseti. Varðandi viðveru ráðherra myndi ég vilja bæta aðeins við, ég hef nefnt þetta áður en mér finnst dálítið áhugavert þegar var verið að biðja um viðveru ráðherra út af þeirra málefnasviði og ráðherrar segja: Já, ég veit bara af því, en segja ekkert frekar. Ekki: Já, heyrðu, ég skal taka þátt í umræðunni. Ég skal taka klukkutíma hérna í ræðu og andsvör milli tvö og þrjú eða eitthvað svoleiðis á morgun, þannig að fólk geti mætt og til þess að taka þátt í þeirri orðræðu. Það er ekki það og það er ekki einu sinni sagt bara: Heyrðu, ég er búinn að heyra þetta en ég er ekkert að fara að mæta. Það er ekki einu sinni sú lágmarkskurteisi að láta okkur vita: Já, ég er búin að heyra þetta en nei, þið getið bara átt þessa umræðu. Mér finnst dálítið áhugavert, forseti, að ráðherrar komist einhvern veginn upp með það gagnvart löggjafarvaldinu, þinginu að hunsa það.

Forseti. Ég verð bara að taka undir með öðrum hv. þingmönnum sem hafa komið hér upp. Mér finnst þetta undarlegt. Komandi hérna inn sem varaþingmaður og ekki búin að vera hérna á fyrri stigum þessa máls finnst mér svo skrýtið að heyra að ráðherrarnir hafi ekki komið og kvatt sér hljóðs í þessu máli, talað um það, sagt: Bíddu, já, þetta er gott vegna þess að … Eða hvað? Er þetta ekki nógu mikilvægt? Er þetta of mikilvægt? Eiga þeir þá ekki að vera hérna? Hvernig er þetta allt saman?

Frú forseti. Ég held áfram með ræðu mína sem þjónar þeim tilgangi að tryggja að það sé alla vega búið að segja hér upphátt hvað verið er að gera með þessu frumvarpi svo að þingmenn geti ekki skýlt sér á bak við það, þegar þar að kemur, að þeir hafi ekki gert sér grein fyrir því, þó að ég efist ekki um að það muni verða svörin frá mörgum þegar afleiðingarnar af frumvarpinu koma í ljós. Ég ætla að halda aðeins áfram með athugasemdir Rauða krossins á Íslandi við b-lið 8. gr. frumvarpsins. B-liður 8. gr. frumvarpsins snýst, sem fyrr segir, um að veita Útlendingastofnun heimild til að vísa fólki þangað sem stofnuninni finnst sanngjarnt og eðlilegt að viðkomandi fari, þó að viðkomandi hafi jafnvel ekki heimild til komu eða dvalar eða neinir samningar hafi verið gerðir. Með leyfi forseta: „Það er mat Rauða krossins að ef koma á til skoðunar að lögfesta ákvæði um að synja umsækjendum um efnislega meðferð á grundvelli hugtaksins um fyrsta griðland þegar móttökuríkið er ekki eitt af Schengen-ríkjunum verði að gera auknar kröfur til mats á aðstæðum í mögulegu móttökuríki og vernd flóttamanna. Það er mat Rauða krossins að ákvæði frumvarpsins sé óskýrt, of víðtækt og geri of litlar kröfur um vernd í móttökuríki og til mats á aðstæðum þar. Þá telur Rauði krossinn að við gerð frumvarpsins hefði átt að horfa til sjónarmiða Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Rauði krossinn minnir á að skv. 2. mgr. 23. gr. útlendingalaga skulu íslensk stjórnvöld við framkvæmd ákvæða málsmeðferðareglna í málum um alþjóðlega vernd eiga í samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, m.a. um framkvæmd og túlkun laga um útlendinga. […] Í athugasemdum við ákvæðið segir m.a. að ekki sé gerð krafa um að móttökuríkið sé aðili að Flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. “ - Berum orðum. - „Rauði krossinn furðar sig á því og telur það ótækt enda er flóttamannasamningurinn grundvöllur þeirra viðmiða sem Ísland og samanburðarríki Íslands setja um vernd flóttamanna. Rauði krossinn telur raunar vera mótsögn í því að í athugasemdunum segir að ekki sé gerð krafa um að móttökuríkið sé aðili að flóttamannasamningnum en í ákvæðinu segir engu að síður að umsækjandinn verði að geta fengið vernd í móttökuríkinu í samræmi við alþjóðasamning um stöðu flóttamanna. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpinu er vísað til meginreglunnar um að vísa fólki ekki brott þangað sem líf þess eða frelsi kann að vera í hættu […] og að gerð sé sú krafa til stjórnvalda að þau gangi úr skugga um að meginreglunni sé fullnægt. Rauði krossinn bendir á að samkvæmt sjónarmiðum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna […] felur það ekki í sér fullnægjandi mat enda eiga flóttamenn að njóta ríkari réttinda samkvæmt flóttamannasamningnum en þeirra sem felast í meginreglunni.“ Ég geri hlé á tilvitnuninni hér. Þetta er einmitt eitt þeirra ákvæða sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna gerði athugasemdir við, en eins og ég hef nefnt áður í þessari pontu þá er Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna stofnun á vegum Sameinuðu þjóðanna sem ætlað er að tryggja að ríki sem hafa fullgilt flóttamannasamninginn hagi löggjöf sinni og framkvæmd í samræmi við samninginn. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna er ekki þekkt fyrir að vera róttæk stofnun. Hún er þekkt fyrir að setja alger lágmarksviðmið og hefur um tíðina kannski fyrst og fremst verið gagnrýnd fyrir að ganga ekki nógu langt. Þrátt fyrir það sér Flóttamannastofnunin ástæðu til þess að gera alvarlegar athugasemdir við þetta frumvarp og ekki nóg með það heldur kom stofnunin með mjög skýrar og einfaldar tillögur að breytingum á frumvarpinu til að tryggja að það sé í samræmi við flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna. Tók meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar og þar með meiri hlutinn hér á þingi eitthvað í þessar breytingartillögur? Voru þær teknar inn í frumvarpið? Var frumvarpinu breytt til samræmis? Nei. Ég spyr mig til hvers í ósköpunum það var samþykkt hér inn í lögin árið 2016 að við framkvæmd flóttamannasamningsins á Íslandi skuli haft samráð við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna þegar það samráð er eingöngu til málamynda. Raunar virðist sem meira og minna allt samráð sem haft hefur verið um þetta frumvarp, sem hv. formanni allsherjar- og menntamálanefndar er tíðrætt um að hafi verið svo gríðarlega mikið, margir aðilar komið fyrir nefndina og margir aðilar skilað umsögnum - en það er ekkert hlustað. Er það raunverulegt samráð eða er það málamyndasamráð? Þá vil ég aftur minnast á orð hæstv. forsætisráðherra sem komu fram hér undir liðnum óundirbúnum fyrirspurnum í dag þar sem hún var spurð út í það hvernig og hvort hún væri búin að undirbúa sitt ráðuneyti mannréttinda fyrir þær aðstæður ef aðvaranir hinna fjölmörgu umsagnaraðila, sem hafa lýst miklum áhyggjum af þessu frumvarpi, verða að veruleika, hvort búið sé að gera einhverja aðgerðaáætlun til að bregðast við því ástandi. Svarið var: Ekki neitt. - Ég óska eftir því að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég er enn að fjalla um greinargerð frumvarps um mannréttindasáttmála Evrópu af því að hann er grundvöllurinn að því sem við erum að fjalla um hérna. Með leyfi forseta er ég að fjalla um IV. kaflann, almennt um gildi mannréttindasáttmála Evrópu í aðildarríkjum. Eins og áður hefur komið fram eru samningurinn um verndun mannréttinda og mannfrelsis og samningsviðaukar við hann þjóðréttarsamningar. Þjóðréttarsamningur er yfirleitt skilgreindur á þann veg að hann sé samningur milli tveggja eða fleiri ríkja eða milli ríkis og alþjóðastofnunar sem er ætlað að leiða af sér réttindi og skyldur innbyrðis milli samningsaðilanna, ríkjanna eða stofnananna án þess að hann þurfi að hafa bein áhrif á réttarstöðu þegna viðkomandi ríkja. Þjóðréttarsamningur skuldbindur yfirleitt ríki sem á aðild að honum gagnvart viðsemjanda sínum til að efna hann eftir því sem leiðir af efni samningsins. Með nokkurri einföldun má þannig segja að mannréttindasáttmáli Evrópu feli í sér skuldbindingar milli aðildarríkjanna innbyrðis um að þau muni virða, innan yfirráðasvæða sinna, þau mannréttindi sem þar er kveðið á um. Til að tryggja þetta frekar hafa aðildarríkin enn fremur skuldbundið sig að þjóðarétti til að hlíta úrskurðum ráðherranefndar Evrópuráðsins og dómum Mannréttindadómstóls Evrópu. Í mannréttindasáttmálanum segir ekki berum orðum hvað aðildarríki eigi að gera til að efna skuldbindingar sínar um verndun þargreindra mannréttinda, en ganga má að því vísu að aðildarríkin hafi með fullgildingu sáttmálans tekið á sig skuldbindingar um að sjá til þess að gildandi réttarreglur á yfirráðasvæði þeirra, landsréttur þeirra, sé í samræmi við þennan þjóðréttarsamning. Mannréttindasáttmálinn byggir í raun á því að það sé lagt á vald hvers aðildarríkis hvernig þetta verður framkvæmt og það ráðist af stjórnskipunarreglum þess og réttarskipan að öðru leyti. Í þeim ríkjum sem fullgilt hafa mannréttindasáttmála Evrópu hafa verið farnar ólíkar leiðir til að efna þjóðréttarskuldbindingar sem þau hafa tekið á sig með þessum hætti. Þetta stafar ekki síst af því að reglur þessara ríkja eru ólíkar um það hvert sambandið er milli þjóðréttarsamninga sem þau gangast undir og landsréttar þeirra. Í sumum ríkjum er byggt á því að reglur þjóðréttarsamninga þeirra verði sjálfkrafa hluti af landsrétti þeirra en sú skipan er yfirleitt tengd við kenningar um svokallað eineðli þjóðaréttar og landsréttar. Í öðrum aðildarríkjum að mannréttindasáttmálanum er hins vegar gengið út frá því að þjóðaréttur og landsréttur séu tvö aðskilin réttarkerfi þar sem þjóðarétturinn gildir milli ríkja innbyrðis en landsrétturinn innan yfirráðasvæðis hvers ríkis um sig. Þar sem þessi viðhorf eru ríkjandi er byggt á kenningum um svokallað tvíeðli þjóðaréttar og landsréttar en af því leiðir að reglur þjóðaréttar verða ekki hluti af landsrétti nema þær séu lögfestar sérstaklega samkvæmt stjórnskipunarreglum viðkomandi ríkis. Skipan í anda kenninga um eineðli þjóðaréttar og landsréttar er ríkjandi víðast á meginlandi Evrópu. Þannig hefur mannréttindasáttmálinn orðið hluti af landsrétti, t.d. í Frakklandi, Hollandi, Belgíu, Þýskalandi, Austurríki, Ítalíu, Grikklandi, Tyrklandi og Kýpur. Eftir stjórnskipunarlögum Austurríkis telst sáttmálinn njóta sömu stöðu gagnvart almennum lögum og stjórnarskrá ríkisins. Í nokkrum öðrum ríkjum, t.d. Frakklandi, Belgíu og Hollandi, gengur sáttmálinn fyrir almennum lögum án þess þó að teljast hluti stjórnskipunarlaga. Það er áhugavert að skoða heildarsamhengi þessa sáttmála, hversu mikilvægur hann er fyrir stöðu hvers einstaklings hjá þeim þjóðum sem hafa fullgilt þennan samning. Eins og ég sagði í fyrri ræðu þá gildir hann í raun ekki til að veita hverjum einstaklingi þessi réttindi heldur er þetta frekar kvöð á ríkið sjálft, á stjórnvöld, að tryggja einstaklingnum frelsi frá afskiptum þeirra af þessum réttindum sem eru sett á ríkið frekar en einstaklinginn. - Ég bið forseta vinsamlegast um að setja mig aftur á mælendaskrá til að ég geti haldið þessari umfjöllun áfram.

Virðulegi forseti. Ég vék hér að samráði í fyrri ræðum í dag. Í ljósi fjölda þeirra umsagnarbeiðna sem sendar voru út en virðast hafa þjónað afskaplega litlum tilgangi ætla ég að sýna þessum umsögnum virðingu og lesa örlítið upp úr umsögn Landssamtakanna Þroskahjálpar um frumvarp til laga um útlendinga, með leyfi forseta: „Landssamtökin Þroskahjálp þakka fyrir að hafa fengið frumvarpið til umsagnar og vilja koma eftirfarandi á framfæri við allsherjar- og menntamálanefnd og Alþingi varðandi það. Samtökin hafa áður skilað umsögnum um frumvörp um breytingar á lögum um útlendinga og fagna því að tekið hefur verið tillit til fyrri umsagna samtakanna um breytingar á frumvarpinu á þann hátt að ekki verði heimilt að svipta alvarlega veikt og fatlað fólk og fjölskyldur þess þjónustu á meðan það dvelst á landinu, þótt umsókn þess um alþjóðlega vernd hafi verið synjað. Samtökin benda þó á að svo virðist sem mjög þröng skilyrði séu sett fyrir því að umsækjendur teljist falla undir að vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu og Útlendingastofnun virðist ekki skrá fötlun eða alvarleg veikindi sem sérstaka breytu við meðferð mála hafi viðkomandi hlotið vernd í öðru ríki. Þá hefur Útlendingastofnun ítrekað vanrækt þá rannsóknarskyldu sem á henni hvílir að ganga úr skugga um hvaða þýðingu fötlun eða alvarleg veikindi hafa í þeim aðstæðum sem viðkomandi er sendur í eftir synjun um vernd á Íslandi. Íslenska ríkið fullgilti samning SÞ um réttindi fatlaðs fólks árið 2016 og skuldbatt sig þar með til að framfylgja öllum ákvæðum hans og gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja það, sbr. 4. gr. samningsins. Sú lögskýringarregla er viðurkennd í íslenskum rétti að skýra beri lög í samræmi við þjóðréttarlegar skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar frá 19. desember 2000 í máli nr. 125/2000. Með vísan til framangreinds telja Landssamtökin Þroskahjálp ljóst að við meðferð og ákvarðanir varðandi umsóknir fatlaðs fólks um alþjóðlega vernd hér á landi sé skylt að taka mikið tillit til skuldbindinga sem hvíla á íslenska ríkinu samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir að lögfesta eigi samninginn. Þá hefur ríkisstjórn Íslands samþykkt að gerð skuli landsáætlun um innleiðingu á samningnum. 5. gr. samningsins hefur yfirskriftina „Jafnrétti og bann við mismunun” og hljóðar svo: 1. Aðildarríkin viðurkenna að allar manneskjur eru jafnar fyrir og samkvæmt lögum og eiga rétt á jafnri vernd og jöfnum ávinningi af lögum án nokkurrar mismununar. 2. Aðildarríkin skulu banna hvers kyns mismunun á grundvelli fötlunar og tryggja fötluðu fólki jafna og árangursríka réttarvernd gegn mismunun af hvaða ástæðu sem er. 3. Aðildarríkin skulu, í því skyni að efla jafnrétti og uppræta mismunun, gera allar viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að fötluðu fólki standi viðeigandi aðlögun til boða. 4. Eigi ber að líta á sértækar aðgerðir, sem eru nauðsynlegar til þess að flýta fyrir eða ná fram raunverulegu jafnrétti fyrir fatlað fólk, sem mismunun í skilningi samnings þessa.“ Áfram segir: „Viðeigandi aðlögun er skilgreind svo í 2. gr. samningsins: „… viðeigandi aðlögun“ merkir nauðsynlegar og viðeigandi breytingar og lagfæringar, sem eru ekki umfram það sem eðlilegt má teljast eða of íþyngjandi, þar sem þeirra er þörf í sérstöku tilviki, til þess að tryggt sé að fatlað fólk fái notið eða geti nýtt sér, til jafns við aðra, öll mannréttindi og grundvallarfrelsi.“ Virðulegur forseti. Þessi umsögn er lengri en svo að ég muni ná að gera henni fyllilega skil í einni ræðu sem er einungis fimm mínútur. - Í ljósi þess hve skammur ræðutími er þá óska ég eftir því að fá að fara aftur á mælendaskrá, með kærri þökk.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að taka undir nefndarálit 1. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar, hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, þingmanns Samfylkingarinnar. Frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra til laga, um breytingu á lögum um útlendinga, er nú til umræðu í fimmta sinn. Frumvarpið hefur ítrekað verið lagt fram án þess að það hafi náð fram að ganga en nú skal það hafast, segja stjórnarþingmennirnir - núna þegar flóttafólk í heiminum hefur aldrei verið fleira, fjölgaði um 10 milljónir á liðnu ári, núna þegar stríð hefur geisað í Úkraínu í 11 mánuði og núna þegar neyð fólks vegna loftslagsbreytinga er í uppsiglingu. Á þessum tímapunkti telja hv. þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs að kominn sé rétti tíminn til að láta undan og samþykkja skerðingu á réttindum fólks á flótta. Nú sé kominn tími til að leggjast flöt og samþykkja mál sem mun leiða til þess að þvingaðar endursendingar á börnum til Grikklands raungerast, mál sem mun leiða til þess að fólk sem ekki getur snúið aftur til heimaríkis síns verður svipt grundvallarréttindum á borð við húsnæði, heilbrigðisþjónustu og lágmarksframfærslu. Já, þau segja það einmitt að núna sé rétti tíminn til að setja fólk í neyð á götuna, ekki bara í Grikklandi heldur líka hér á Íslandi. Flóttafólk á götum bæjarins er samkvæmt þessu hluti af framtíðarsýn Vinstri grænna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks, allt í nafni skilvirkni sem enginn skilur reyndar í hverju er fólgin. Hvernig er það skilvirkni að svipta fólk grundvallarréttindum á borð við heilbrigðisþjónustu og húsnæði? Geta hv. þingmenn stjórnarflokkanna svarað þessari spurningu: Í hverju felst skilvirknin sem á að ná fram með frumvarpinu? Eitt af því sem lagt er til er að fólk sem synjað hefur verið um vernd verði svipt allri þjónustu 30 dögum eftir lokasynjun. Þjónustan heyrir undir hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, Guðmund Inga Guðbrandsson, varaformann Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, sem að mestu hefur farið huldu höfði í umræðu um málið. Við stjórnarmyndun núverandi ríkisstjórnar var tekin sú ákvörðun að flytja ábyrgð á þjónustu við fólk á flótta yfir til félags- og vinnumarkaðsráðherra, ráðherra Vinstri grænna. Við bundum við það töluverðar vonir. Allt átti það að vera til bóta fyrir fólk á flótta. Markmiðið var að bæta þjónustuna. En hvað gerðist? Róið er að því öllum árum að koma í gegn breytingum á lögum um útlendinga sem fela í sér kaflaskil til hins verra í meðferð íslenskra stjórnvalda á fólki á flótta. Í nafni skilvirkni á að vísa fólki á götuna, svipta það réttindum til grunnheilbrigðisþjónustu og þeim rúmlega 10.000 kr. sem það fær á viku til framfærslu. Rauði krossinn á Íslandi gaf nýverið út skýrslu um aðstæður fólks sem fengið hefur synjun á umsókn sinni um vernd en ekki er mögulegt að senda til heimaríkis. Hópurinn er fámennur, innan við 70 einstaklingar, en fólkið sem skýrslan fjallar um hefur verið hér allt frá árinu 2017 en kemst ekki heim, m.a. vegna þess að það getur ekki útvegað sér vegabréf. Nær útilokað er fyrir flest þeirra sem tilheyra þessum fámenna hópi að fá atvinnuleyfi þar sem íslensk stjórnvöld gera kröfu um að fólk leggi fram gilt vegabréf áður en bráðabirgðaatvinnuleyfi er gefið út. Þarna vantar augljóslega umrædda skilvirkni eða bara skynsemi, frú forseti. Fólki sem hvorki kemst lönd né strönd árum saman, vegna þess að það getur ekki útvegað sér vegabréf, er bannað að vinna á Íslandi af því að það getur ekki framvísað vegabréfi. Er tekið á þessu í skilvirknisfrumvarpinu sem við ræðum hér? Samkvæmt frumvarpinu á að vísa þessu fólki úr þjónustu, svipta það réttindum til heilbrigðisþjónustu og taka af því þessar 10.000 kr. sem það fær á viku til að draga fram lífið. Væri nú ekki ráð að fara aðrar skilvirkari og mannúðlegri leiðir, t.d. að veita fólki bráðabirgða atvinnu- og dvalarleyfi, spara þar með íslenska ríkinu útgjöld og leyfa fólkinu að lifa lífinu með reisn? Frú forseti. Núna skal það hafast að koma margþvældu og ómögulegu máli í gegnum þingið þrátt fyrir að allar þær fjölmörgu umsagnir sem borist hafa um málið, að undanskilinni umsögn dómsmálaráðuneytisins sjálfs, séu mjög neikvæðar. Umsagnir hafa m.a. borist frá stofnunum og félagasamtökum á borð við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, UNICEF, Barnaheillum, Læknafélagi Íslands og Rauða krossinum á Íslandi sem öll hafa yfirburðaþekkingu á málefnum flóttafólks. Í umsögnum þeirra er varað við afleiðingum frumvarpsins, ekki bara afleiðingum þess á líf og öryggi flóttafólks heldur koma líka fram fyrirvarar þess efnis að ólíklegt sé að frumvarpið muni ná markmiðum sínum um að auka skilvirkni. Varað er við því að ákvæðið gangi gegn stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu. Flóttamannastofnun fjallar um að ákvæði frumvarpsins, um svokallað fyrsta griðland eða öruggt þriðja ríki, sé í andstöðu við tilmæli stofnunarinnar. Frú forseti. Í ljósi skilvirkni er full ástæða til að staldra við ákvæði í b-lið 8. gr. frumvarpsins um fyrsta griðland eða svokallað öruggt þriðja ríki. Ég er ekki viss um að þingheimur sé fullkomlega áttaður varðandi þýðingu þessa ákvæðis. Ég varð a.m.k. gáttuð þegar ég áttaði mig á hugsuninni, eða vanhugsuninni, skulum við segja, að baki ákvæðinu. Ég vona a.m.k. að athugunarleysi sé ástæða þess að ákvæðið er enn inni í frumvarpinu því að ef ákvæðið er skoðað þá er augljóst að það gengur ekki upp. Í stuttu máli gengur reglan um öruggt þriðja ríki út á að veita íslenskum stjórnvöldum heimild til að synja fólki á flótta um efnislega meðferð umsóknar sinnar og vísa því til ríkis sem eðlilegt og sanngjarnt geti talist að það dvelji í. Ekki er gerð krafa um að fólk hafi áður dvalið í hinu örugga þriðja ríki. Ekki er gerð krafa um að fólk hafi heimild til að fara og/eða dvelja í ríkinu. Það stendur sem sagt til að samþykkja lög á Alþingi Íslendinga sem fela í sér brottvísanir á fólki til ríkja sem hafa engar skyldur til að taka við fólkinu, ríkja sem fólk hefur hvorki heimild til að fara til né heimild til að dvelja í. Það er alveg ljóst að þessar tillögur eru vanhugsaðar og óframkvæmanlegar. Á þetta hafa Rauði krossinn og Flóttamannastofnun bent. Á þetta hafa fulltrúar minni hlutans ítrekað bent í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. En hvers vegna hlusta hv. stjórnarþingmenn ekki á þessi varnaðarorð? Af hverju er engin efnisleg umræða hér í þessum þingsal um þetta? Af hverju koma þingmenn stjórnarflokkanna ekki hingað upp og útskýra fyrir okkur hvernig þetta á að ganga upp, í hverju skilvirknin á að vera fólgin? Það er ekki nóg að koma hér upp og endurtaka frasa um skilvirkni þegar margsinnis er búið að hrekja það í umsögnum og hér í þingsal að skilvirknin muni aukast með frumvarpinu. Að lokum, forseti, vil ég segja að það veldur mér vonbrigðum þegar stjórnarliðar reyna að afvegaleiða umræðuna með því að tala um alla innflytjendur og þá sem leita hér eftir alþjóðlegri vernd í sama orðinu. Það er mikilvægt að blanda ekki saman í umræðunni móttöku þeirra sem hingað leita eftir alþjóðlegri vernd, líkt og frumvarpið sem við ræðum hér er um, og hinna sem hingað koma eftir að auglýst hefur verið eftir þeirra starfskröftum. Í umræðum um hælisleitendur og móttöku þeirra á dögunum, í Silfrinu á RÚV, velti stjórnarþingmaður upp þeirri spurningu hvort raunveruleikinn á Suðurnesjum, þar sem 30% íbúanna væru af erlendum uppruna, væri sá raunveruleiki sem við vildum í öll sveitarfélög. Skilja mátti á hv. þingmanni að íbúar af erlendum uppruna sköpuðu þar mikil vandamál og því þyrftum við að takmarka móttöku flóttamanna og forða öðrum sveitarfélögum frá slíkum örlögum. Íslenskt samfélag er að stórum hluta borið uppi af erlendum ríkisborgurum eða Íslendingum af erlendum uppruna. Samfélagið á Suðurnesjum væri ekki jafn gott og það er ef við nytum ekki krafta þeirra fjölmörgu og harðduglegu erlendu íbúa sem þar búa og starfa. Og stóra atvinnugreinin, ferðaþjónustan, þyrfti að gefa eftir um allt land því að ekki væri hægt að flytja farþega til og frá landinu ef starfskrafta þessa fólks nyti ekki við. Jafnframt þyrfti að draga úr byggingarframkvæmdum og fækka störfum í fiskvinnslu ef fólkið hefði ekki svarað kalli og komið hingað til starfa. 20% íbúa í Reykjavík eru með erlent ríkisfang og meira en helmingur íbúa Mýrdalshrepps, svo að dæmi séu tekin. Er það skoðun fleiri hv. þingmanna stjórnarflokkanna að þar sem fólk af erlendum uppruna starfi hér á landi og haldi uppi hagvexti og hagsæld getum við ekki tekið á móti fólki á flótta, það sé of flókið? Vitanlega þarf fólk af erlendum uppruna að fá tækifæri og stuðning við að aðlagast íslensku samfélagi en það er við ríkisstjórnina að sakast að fjármagna ekki heilbrigðis-, mennta- og velferðarkerfið með þeim hætti að þau geti þjónað öllum íbúum landsins. Samfylkingin hefur allt frá stofnun flokksins talað fyrir opnu samfélagi. Við munum halda því áfram. Það þýðir ekki að við lokum augunum fyrir því að ört stækkandi þjóð kallar á aukna innviðauppbyggingu. Við þurfum nauðsynlega að efla bráðaþjónustuna, skólakerfið og leggja áherslu á að skapa hér samfélag jöfnuðar þar sem öll sem hér lifa og starfa fái raunveruleg tækifæri til að styrkja stöðu sína og lifa mannsæmandi lífi. Virðulegur forseti. Ég leyfi mér enn að trúa því að flestir hv. þingmenn geti ekki samþykkt þetta frumvarp vegna þess að það skerðir ekki bara réttindi eins viðkvæmasta hóps samfélagsins og vísar á götuna heldur nær það engan veginn þeim markmiðum sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur lagt alla áherslu á að þurfi að ná.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir afar áhugaverða og upplýsandi ræðu. Það er einmitt mjög gott að rifja upp að þetta er ekki nýtt frumvarp heldur erum við að sjá það í fimmta skipti. Það gerir það alveg einstaklega sorglegt hversu undarlega illa það virðist vera unnið og nú er meira að segja búið að segja að það verði enn ein útgáfan af því sem við fáum ekki að sjá núna. Hv. þingmaður vék einmitt að skilvirkni, sem ég hef sjálfur verið svolítið að kalla eftir að fá skýringar á. Mig langaði að spyrja hvort hún sé sammála því að þessi róbotíska nálgun á skilvirkni sem birtist í frumvarpinu, sem er skilvirkni sem er án mannúðar, án tillits til þarfa einstaklinga, án tillits til þess hvaða afleiðingar þetta getur haft fyrir börn og fjölskyldur og fyrir fólk í leit að vernd hér, hvort þessi róbotíska nálgun, þessi róbotíska skilvirkni sé ekki fulldýru verði keypt. Að það sé gert með því að fórna þeirri mannúð, þeirri mannlegu nálgun, sem ætti einmitt að vera leiðarljósið í þeim breytingum sem við gerum. Mig langar þá að spyrja: Tekur þingmaðurinn undir að við megum ekki fórna mannúð fyrir skilvirkni? Það er allt of dýru verði keypt.

Frú forseti. Mér finnst mikilvægt að við tökum á móti fólki sem fellur undir skilgreininguna um fólk á flótta, að við stöndum við alþjóðlegar skuldbindingar. Líkt og fram hefur komið í mörgum umsögnum þá er þetta frumvarp ekki að ná því. Og í umsögnunum, þar sem að baki eru stofnanir og félagasamtök sem hafa góða þekkingu á málinu og mun meiri og betri þekkingu en sú sem hér stendur, er einmitt bent á það að þetta markmið um skilvirkni muni ekki nást. Að frumvarpið, verði það samþykkt í óbreyttri mynd, muni enn frekar verða til þess að flækjustigin verði fleiri, fyrir nú utan skortinn á mannúð sem hv. þingmaður nefnir hér. Þetta er ansi kalt, það eru kaldar tillögurnar í 6. gr., 8. gr. og að hluta til í 17. gr. sem hv. þm. Samfylkingarinnar, Helga Vala Helgadóttir, leggur einmitt til í sínu nefndaráliti að falli brott, það myndi aðeins bæta málið. En jafnvel þótt það gerist þá er frumvarpið slæmt og betra væri fyrir íslenskt samfélag að leiða saman þverpólitíska nefnd, leiða saman fólk sem er að takast á um þessi málefni og finna málefnum útlendinga góða lausn, því að við horfum á heiminn eins og hann er og við vitum að þessi mál verða stærri og viðfangsmeiri í öllum heiminum, líka hér á landi, á næstu árum.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir andsvarið. Ég tek undir þetta, að hvað svo sem skilvirkni ræður þá er ekki að sjá miðað við umsagnir að þessi skilvirkni geti yfir höfuð náðst. Mig langar þá að víkja að því sem er hitt vandamálið við þetta stórfurðulega frumvarp, þ.e. allt skort á samráði, hvort ekki hefði farið betur að tryggja aðkomu umsagnaraðila og tryggja aðkomu þingmanna að því að móta þetta frumvarp, því að það er svo sannarlega þörf á breytingum í þessum málaflokki. Hefði ekki verið betra að einmitt hlusta meira í stað þess að vaða bara af stað?

Frú forseti. Jú, ég tek undir og ég geri ráð fyrir því að það hefði leitt til betri niðurstöðu ef það hefði verið tekið mark á fleiri athugasemdum og að flokkarnir hefðu þverpólitískt fengið að koma að samningu frumvarpsins. Ég hef nú setið hér á forsetastóli undanfarna daga og hlustað á hv. þingmenn Pírata lesa upp úr umsögnum, sem hefur verið mjög fróðlegt, og ég undrast það að hv. þingmenn meiri hlutans hafi ekki tekið meiri þátt í umræðunni um þetta mikilvæga frumvarp. Ég sakna þess að þau skuli ekki koma og sannfæra okkur um hvað þetta er mikið þjóðþrifamál af því að við sjáum það ekki. Við þurfum leiðsögn frá hv. stjórnarþingmönnum í þessum efnum.

Frú forseti. Ég tek sérstaklega undir lokaorð hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur og þakka henni kærlega fyrir ræðuna. Nú komu margar umsagnir um þetta frumvarp og allar nema - ég held að það séu tvær sem eru hlutlausar gagnvart því því að þær telja það ekki á sínu verksviði að hafa efnislega skoðun á því. Það er annars vegar í tengslum við lokaákvæðið í frumvarpinu, sem er samhljóða frumvarpi sem sú er hér stendur hefur lagt fram eitt og sér varðandi atvinnuleyfi, um fólk sem hefur fengið dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Það var Alþýðusamband Íslands sem taldi sig ekki umkomið þess að gera athugasemdir við önnur ákvæði frumvarpsins. Þetta eru svona jákvæðustu umsagnirnar um frumvarpið. Restin - ekki svo mikið. Ein umsögn hefur þó staðið sérstaklega í mér. Það er umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands, sem er nú mjög fagleg og hlutlaus stofnun. Hún benti á að ekki hefði farið fram mat á samræmi frumvarpsins við stjórnarskrá. Í umsögn sinni nefnir stofnunin hæstaréttardóm sem féll bara núna í haust þar sem Alþingi er hirt fyrir að sinna ekki því sem Hæstiréttur kallaði stjórnskipulega skyldu Alþingis til að ganga úr skugga um að ekki sé verið að samþykkja hérna lög sem stangast á við stjórnarskrá. Nú er ég ný á þessu þingi og stundum hissa á hlutum sem mér skilst að séu allvanalegir. Mig langar til að freista þess að spyrja hv. þingmann sem hefur meiri þingreynslu en ég: Hver í ósköpunum getur verið ástæða þess að þingmenn þverneiti að láta ganga úr skugga um það að frumvarp sem við erum að láta fara hérna í gegnum þingið standist stjórnarskrá?

Frú forseti. Nú sit ég ekki í hv. allsherjar- og menntamálanefnd en það gerir hv. þingmaður hins vegar. Þessi umræða hlýtur að hafa farið fram í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, ég trúi ekki öðru, og þá hafa væntanlega stjórnarþingmenn sagt hvers vegna þeir eru sannfærðir um það, jafnvel þó að slík stofnun sem hv. þingmaður nefndi hér, Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, hafi talað um að ekki hafi verið lagt mat á það, að frumvarpið stæðist stjórnarskrá. Ég gæti spurt á móti: Voru hv. stjórnarþingmenn ekki með rök á reiðum höndum til að sannfæra stjórnarandstöðuþingmenn um að þetta væri ónauðsynlegt vegna þess að þeir vissu það og settu fram rök fyrir því að frumvarpið stæðist stjórnarskrá? Það skiptir engu máli hver þingreynslan er í þessum efnum en auðvitað er það okkar skylda að fara ekki af stað og samþykkja frumvörp sem ekki standast stjórnarskrá. Við höfum meira að segja skrifað undir eið um það, þannig að ég veit ekki hver eru rökin eru, frú forseti, en það væri fínt að fá þau fram í umræðu hér í þingsal.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og tek því sem svo að þetta sé kannski ekkert endilega venjan. Nú sit ég í hv. allsherjar- og menntamálanefnd en verð að hryggja hv. þingmann með því að umræðan sem fór þar fram var í skötulíki, eins og það er kallað. Það lá svo á af hálfu meiri hlutans að koma málinu úr nefnd að í raun fóru engar umræður fram. Það var ekki einu sinni búið að fara almennilega yfir allar umsagnir þegar málið var afgreitt úr nefndinni. Þýðing á t.d. enskri umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna barst eftir að búið var að afgreiða málið úr nefndinni. Okkur var lofað að fram færi umræða um það hér í þingsal. Sú umræða er ekkert að fara fram. Það er enginn að taka þátt í þeirri umræðu. Þannig að ég verð því miður að hryggja hv. þingmann með því að segja: Nei. Einu svörin sem við fengum þegar við kröfðumst þess að fá álit á því hvort þetta stæðist stjórnarskrá, ekki meira en það: Heyrðu, kannski kemur það bara vel út fyrir ykkur, við tökum þann séns. - Nei, ekki séns. Rökin: Það er ekki venjan. Engin rök, bara: Ræðum þetta í þingsal. Engin rök, ekkert.

Frú forseti. Þetta eru ekki góð vinnubrögð. Það getur vel verið að það sé ekki vaninn en í svona sérstöku máli þar sem ágreiningur er svona mikill og þar sem vitað er að stálin stinn myndu mætast í umræðunni í þingsal þá hefði auðvitað verið klókt hjá hv. þingmönnum sem styðja hæstv. ríkisstjórn að kalla einmitt eftir þessu mati fyrst þeir eru svo sannfærðir um að það hefði hvort sem er fallið með þeim. Þá hefðu hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar ekki þetta á þau endalaust, að þau séu fúska og ganga í berhögg við stjórnarskrána í ákefð sinni við að koma þessu útlendingamáli í gegn.

Forseti. Mig langar að halda aðeins áfram með þessa umræðu því að hún er mjög áhugaverð. Svona utan frá er stundum kannski erfitt að sjá hvað er að gerast inni á þingi, en ef maður reynir að skoða aðeins söguna í þessu málum, nákvæmlega á þessu þingi, þá byrjaði þingið á því að það voru nokkrir stjórnarþingmenn sem skrifuðu greinar í blöðin um hversu rosalega mikilvægt væri að ná þessu frumvarpi í gegn núna. Maður las það svona á milli línanna að bara algerlega óháð því hvert innihald þess væri þá þyrfti að ná því í gegn og þá væri búið að ná einhverjum árangri. Í hverju? Frekar óljóst. Í þessari skilvirkni og ýmsu svoleiðis sem eitthvað á hafa verið gert við á hinum Norðurlöndunum og svoleiðis. Þegar maður reynir hins vegar að greina efni frumvarpsins og spyrja: Bíddu, fyrirgefið, átti þetta ekki að ná skilvirkni, þurfið þið að bæta við fleiri skilyrðum hérna sem er hægt að fara með í kæruleið, sem eykur þá pappírsflæði og alls konar vesen? Mér líður dálítið eins og staðan sé einhvern veginn þannig að meiri hlutinn sé bara búinn að bíta það í sig, einhvern veginn búinn að semja sín á milli um að þetta frumvarp verði samþykkt svona, eitthvað annað verði samþykkt öðruvísi og þriðja verði samþykkt - það eru þrír flokkar. Mér líður bara þannig. Ég get ímyndað mér að meiri hlutanum líði eins og við séum eitthvað rosalega ósanngjörn og séum einhvern veginn að skálda eitthvað upp um efni frumvarpsins sem er ekki samkvæmt þeirra meirihlutaáliti. En við erum bara að reyna að segja: Sjáið þið umsagnirnar, þær eru ekki fáar og þær eru ekki frá aðilum sem eru ekki marktækir. Og eftir stöndum við bara með þetta reiptog: Við erum búin að skoða þetta og okkur finnst þetta. En hinum megin erum við í stjórnarandstöðunni að segja: Fyrirgefið, en þið eruð ekki búin að svara þessum spurningum. Þið eruð hér með ákveðnar forsendur sem ganga bara ekki upp ef þið lesið í alvörunni hvað stendur hérna.

Frú forseti. Ég er þeirrar skoðunar að við þurfum að vanda okkur í útlendingamálum og við þurfum að setjast niður og marka stefnu og semja frumvörp og ákveða hvernig við ætlum að taka á þeim vanda sem blasir við. Við viljum opna faðminn og taka á móti flóttamönnum frá Úkraínu. Viljum við opna faðminn og taka á móti flóttamönnum sem þurfa að flýja heimili sín vegna loftslagsbreytinga, sem er næstum því öruggt að muni gerast? Hvernig ætlum við að taka á málum þegar fólk leitar hingað í neyð? Við þurfum að setjast niður og búa til þjóðarsátt um það því að það er hættulegt fyrir samfélög að hafa útlendingamál í ágreiningi.

Heyr, heyr.

En þetta frumvarp sem við erum að ræða hér mun ekki renna stoðum undir sátt um útlendingamál í samfélaginu. Þess vegna er þetta svolítið - ekki bara svolítið, þetta er verulega alvarlegt mál og við höfum auðvitað horft á það og hlustað á hvað það er auðvelt að þyrla upp ryki og stefna einum hópi í samfélaginu, sem stendur höllum fæti, á móti öðrum í sömu stöðu. Við höfum horft á það í löndunum í kringum okkur hvaða slæmu afleiðingar slíkar deilur hafa haft í för með sér þegar einn hópur vill setja annan til hliðar, eins og sumir vilja gera með fólk sem hér er og er af erlendum uppruna. Þá er enginn greinarmunur gerður á því hvort fólk kemur hingað í leit að vernd eða kemur hingað af því að þau voru að svara atvinnuauglýsingu. Öllu er ruglað saman og það er líka gert hér af hv. þingmönnum.

Forseti. Takk kærlega fyrir þetta. Eins og málið blasir við mér þá er það sem er einna mest opinberandi, eins og hv. þingmaður nefndi áðan, þetta með álitið, óháð álit á mannréttindastöðunni í þessu frumvarpi, að það hafi verið sagt nei við því. Það fara bara öll rauð flögg upp hjá mér um að - fyrirgefið þetta, það sem við erum að segja, það sem umsagnaraðilar eru að segja er að það er eitthvað sem má ekki segja upphátt hvað varðar frumvarpið. Ég held að allir hljóti að skilja af hverju, dæmin eru þannig í þessum útlendingamálum, eins og umsagnaraðilar reifa, að það er ekki rétt farið með mál fólks í sérstaklega viðkvæmri stöðu, eins og Rauði krossinn rekur í sinni umsögn, þannig að sporin hræða. Þegar Rauði krossinn bendir á það sem Rauði krossinn kann á og meiri hlutinn segir: Nei, við ætlum ekki að fá óháð álit, við ætlum bara ákveða þetta sjálf, þá er ég bara: Rautt flagg, þetta er ekki í lagi.

Frú forseti. Eins og við höfum farið yfir hér síðustu daga, og ég í ræðu minni núna áðan, þá hafa verið gerðar mjög alvarlegar athugasemdir við þetta frumvarp. Landlæknir talar um rétt til heilbrigðisþjónustu, svo dæmi sé tekið. Og auðvitað Rauði krossinn, eins og hv. þingmaður benti á. Það er von mín að hæstv. ráðherrar sem koma að málaflokknum og hv. stjórnarþingmenn setjist niður með fulltrúum stjórnarandstöðunnar til þess að athuga hvaða flötur er á þessu máli. Og það getur auðvitað alveg gerst á meðan 2. umr. er í gangi ef fólk er tilbúið að stíga aðeins eitt skref aftur á bak og segja: Heyrðu, kannski erum við ekki alveg á réttri leið hérna. Eigum við ekki að reyna að finna flötinn á málinu? Við vitum kannski að það verða ekki allir sáttir. En finnum einhverja leið út úr þessum vanda sem við erum sannarlega komin í hér á þinginu með þetta frumvarp.

Heyr, heyr.

Virðulegi forseti. Það voru mjög áhugaverðar umræður sem fóru fram hér af hálfu þingmanna sem ég tek heils hugar undir. Þetta er náttúrlega bara galið. Hvar var ég áðan? Jú, ég var að hneykslast á því að það væri ekki verið að taka mark á umsagnaraðilum sem vita klárlega miklu meira um þetta en hæstv. dómsmálaráðherra Jón Gunnarsson eða bara ríkisstjórnin í heild sinni. Ég talaði um 8. gr., fór ítarlega í hana. Ég er bara með smá valkvíða, virðulegi forseti, gagnvart því hvaða grein ég eigi að tala um. Ég er að pæla í að taka bara samfellda umfjöllun um 2. gr. frumvarpsins og 6. gr. frumvarpsins en ég ætla að lesa fyrst úr umsögn Amnesty International. Þar segir um 2. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að ákvarðanir Útlendingastofnunar um synjun á efnislegri meðferð á grundvelli 36. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 (útl.) sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski sérstaklega að svo verði ekki. Þá er gerð sú krafa að greinargerð vegna kæru berist kærunefnd útlendingamála innan 14 daga frá birtingu ákvörðunarinnar. Gagnaöflun vegna kæru er háð afhendingu gagna frá Útlendingastofnun sem gefur sér að lágmarki 10 virka daga til þess að afhenda skjöl. Það sama á við um gagnaöflun frá öðrum stjórnvöldum og aðilum almennt. Sú staðreynd að umsækjendur geta ekki treyst því að gögn verði afhend þeim með stuttum fyrirvara á meðan mál þeirra sæta sjálfkrafa kæru, mun leiða til þess að umsækjendur um alþjóðlega vernd verða ófærir um að undirbúa viðunandi málsvörn og að mál þeirra sé nægjanlega upplýst í skilningi rannsóknarreglu stjórnsýslulaga þegar ákvörðun er tekin. Tillögð lagabreyting felur í sér áhættu um að þessi málaflokkur verði sá eini sem lýtur málsmeðferð innan stjórnsýslunnar þar sem málsaðilum er ekki tryggður sá kostur að njóta réttar síns til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns í skilningi 13. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Miðað við ofangreint mun ákvæðið leiða til verulegrar skerðingar á réttarvernd umsækjenda um alþjóðlega vernd. Mikilvægt er að aukin skilvirkni komi ekki niður á réttaröryggi umsækjenda. Íslandsdeild Amnesty International leggur því eindregið til að fallið verði frá þeirri breytingu sem 2. gr. frumvarpsins felur í sér. […] 6. gr. frumvarpsins: Heimild til að skerða eða fella niður grunnþjónustu. Í 6. gr. frumvarpsins er lagt til að 8. mgr. 33. gr. laganna orðist svo að útlendingur sem fengið hafi endanlega synjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd njóti áfram réttinda samkvæmt greininni þar til hann hafi yfirgefið landið en þó að hámarki í 30 daga frá birtingu endanlegrar ákvörðunar. Að þeim tímafresti loknum falli réttindin niður. Þau réttindi sem fjallað er um í 33. gr. eru grundvallarmannréttindi og snúa að grunnþörfum fyrir fæði, húsnæði og nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu auk þess sem börnum á grunnskólaaldri er tryggður réttur til menntunar. Með því að heimila skerðingu á slíkri grunnþjónustu er hætt við því að alvarleg vandamál skapist og velferð fólks sé stefnt í hættu. Mikilvægt er að tryggja að einstaklingar fái notið mannréttinda sinna að fullu þegar fyrir liggur framkvæmdarhæf ákvörðun í málum þeirra sérstaklega í ljósi þess að slík ákvörðun kemur oft ekki til framkvæmda svo mánuðum skiptir. Sá sem bíður endursendingar nýtur þá hvorki réttar til almennrar félagsþjónustu né hefur hér atvinnurétt nema að ströngum skilyrðum uppfylltum. Tillögð skerðing eða niðurfelling á þjónustu er varðar grunnvelferð fólks felur í sér alvarleg vandamál þar sem fólki er ekki tryggð lágmarksframfærsla né réttur til húsnæðis á nokkurn hátt. Þá verður að leggja áherslu á mikilvægi þess að fólk njóti grunnheilbrigðisþjónustu á meðan það dvelur hér á landi. Þau réttindi sem hér um ræðir eru meðal annars tryggð í samningi Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sem Ísland er aðili að og hefur fullgilt, auk barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem hefur verið lögfestur á Íslandi. Í greininni segir að ekki sé heimilt að fella niður réttindi alvarlega veikra og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Íslandsdeild hefur gert alvarlegar athugasemdir við mat Útlendingastofnunar á því hvort umsækjendur um alþjóðlega vernd teljist vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu vegna veikinda eða fötlunar. Svo virðist vera að verulega þröng skilyrði séu sett fyrir því að umsækjendur teljist falla undir að vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Þá hefur Útlendingastofnun ítrekað vanrækt skyldu sína um að rannsaka hvort einstaklingur teljist í sérstaklega viðkvæmri stöðu og hefur tekið ákvarðanir í málum áður en mikilvæg heilbrigðisgögn hafa borist stofnuninni. Þrátt fyrir umrædda undantekningu á meginreglunni um niðurfellingu þjónustu er líklegt í ljósi fyrri reynslu á mati Útlendingastofnunar að breytingin muni samt sem áður bitna harðast á einstaklingum í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Íslandsdeild Amnesty International leggur eindregið til að fallið verði frá þeirri breytingu sem 6. gr. frumvarpsins felur í sér.“ Virðulegi forseti. Ég er ekki einu sinni byrjuð að fjalla um 6. gr. eða aðrar greinar. Þess vegna óska ég eftir að verða sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég held áfram umfjöllun minni um 8. gr. frumvarpsins. Þar var ég að fjalla um b-liðinn. Til að rifja upp fyrir áheyrendum þá fjallar hún um auknar heimildir til Útlendingastofnunar til að senda fólk - fyrirgefið: vísa fólki þangað sem Útlendingastofnun finnst sanngjarnt og eðlilegt að fólk dveljist. Þetta er óháð því hvort viðkomandi hafi yfir höfuð heimild til að fara til þess ríkis. Því er ekki hægt að framfylgja þessu heldur reiða frumvarpshöfundar sig á það að fólk sé nú bara að koma hingað til að svindla, þetta séu efnahagslegir flóttamenn og þeir muni bara fara. Þeim verði sagt að fara eitthvert og þá fari þau bara, sérstaklega þegar við setjum þau bara á götuna. Hins vegar vitum við sem störfum í þessum málaflokki að þannig virkar þetta ekki. Ég ætla að halda aðeins áfram að lesa upp úr umsögn Rauða krossins um þessa grein í frumvarpinu. Rauði krossinn sinnti, eins og þekkt er, talsmannaþjónustu við hælisleitendur allt þar til núverandi hæstv. dómsmálaráðherra ákvað að það væri ekki sniðugt fyrirkomulag í febrúar á síðasta ári. Með leyfi forseta: „Talsmenn Rauða krossins hafa einnig bent á þá þversögn að Útlendingastofnun synji umsækjendum um efnismeðferð í tilvikum þar sem umsækjandinn hefur dvalið í móttökuríki sem er ekki á lista sem stofnunin gefur sjálf út yfir örugg upprunaríki skv. 2. mgr. 29. gr. útl. Einnig virðist Rauða krossinum sem í tillögu frumvarpsins séu gerðar jafnvel minni kröfur til aðstæðna í fyrsta griðlandi sem móttökuríki en gerðar eru þegar metið er hvort umsækjandi geti leitað verndar með því að flytja sig um set innan eigin heimaríkis …“ Ég ætla aðeins að staldra hérna við. Hvað eru þau að tala um? Jú, samkvæmt flóttamannahugtakinu telst einstaklingur flóttamaður frá sínu ríki ef hann er ofsóttur þar á grundvelli ákveðinna þátta og ef hans eigið ríki getur ekki veitt honum vernd gegn þeim ofsóknum og viðkomandi getur ekki verið öruggur einhvers staðar annars staðar í ríkinu. Allt þetta er kannað þegar umsókn um vernd er skoðuð. Hins vegar erum við hér að tala um tilvik þar sem umsóknin yrði ekki einu sinni skoðuð heldur yrði fólki bara vísað eitthvert þangað sem, eins og ég sagði, Útlendingastofnun finnst sanngjarnt og eðlilegt að fólk dveljist. Það sem Rauði krossinn er hér að benda á er það að svo virðist sem að við mat á því hvert senda eigi einstaklinga séu gerðar minni kröfur en þegar umsókn er skoðuð efnislega og það skoðað hvort viðkomandi hafi tök á að flytja sig um innan heimaríkis. Þetta skýtur auðvitað gríðarlega skökku við. Þarna er sem sagt verið að gera minni kröfur til móttökuríkisins, þar sem Útlendingastofnun finnst sanngjarnt og eðlilegt að fólk dveljist, en í nokkrum öðrum málum af nokkru öðru tagi, hvort sem það eru efnismeðferðir eða nokkuð annað, þannig að þetta skýtur aðeins skökku við. Og svo leyfir stofnunin sér að kalla þetta fyrsta griðland. En þetta er náttúrlega ekki fyrsta griðland heldur það sem kallað er öruggt þriðja ríki og þetta eru ekki einu sinni ríki sem eru á lista Útlendingastofnunar sjálfrar yfir örugg þriðju ríki. Ég held aðeins áfram, með leyfi forseta: „Í athugasemdum við það ákvæði í frumvarpi því sem varð að lögum um útlendinga segir m.a. að við mat á því hvort hægt sé með sanngirni að ætlast til þess að útlendingur setjist að á því svæði í eigin heimaríki sem talið er öruggt samkvæmt ákvæðinu skuli tekið tillit til ýmissa þátta sem ekki séu tæmandi taldir, svo sem aldurs, kyns, heilsu, fjölskylduaðstæðna, trúar, menningar sem og möguleika viðkomandi útlendings á vinnu eða menntun og að við matið skuli m.a. höfð hliðsjón af leiðbeiningum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Í framkvæmd hefur einnig verið lögð rík áhersla á að umsækjandi eigi félagslegt bakland á því svæði þar sem honum er ætlað að setjast að. Engin slík sjónarmið eru rakin í frumvarpinu.“ Það sem er sem sagt verið að heimila Útlendingastofnun að gera hér er að vísa umsókn frá með veikari kröfum til móttökuríkisins en gerðar eru til ríkisins sem viðkomandi er að flýja stríð frá. Þannig að það er kannski öruggara - ókei, já, kannski Sýrland, en það eru ákveðnar kröfur gerðar þar en við getum sent þig til Chile án þess að kanna hvernig aðstæður eru. Það má vel vera að þar séu aðstæður verri fyrir þig en annars staðar innan heimalandsins. Það er bara fínt. Við skulum ekki einu sinni skoða hvernig aðstæður eru í heimalandinu þínu. Það sem kristallast þarna þegar maður skoðar þessa umsögn Rauða krossins er að þessi ákvæði eru fullkomlega óútpæld. Þetta er algerlega óúthugsað. Eina hugsunin þarna er: Getum við ekki sent fólk bara eitthvert annað? Þá hugsa frumvarpshöfundar:  Mætti ég fá að fara aftur á mælendaskrá?

Forseti. Ég ætla að halda áfram að ræða umsagnir sem hafa borist um frumvarpið. Ég var að ræða um umsögn Kvenréttindafélags Íslands síðast og ætla að halda áfram á sömu nótum. Þar segir m.a., með leyfi forseta: Þrátt fyrir að barnshafandi konur eigi samkvæmt breytingum á frumvarpinu að njóta áframhaldandi heilbrigðisþjónustu er ekkert tekið fram um önnur réttindi þeirra og séu þær því í jafn mikilli hættu og aðrir að lenda á götunni. Þetta er mjög alvarlegt sem Kvenréttindafélagið er að benda á hér, að það sé ekki tekið fram að önnur réttindi verði ekki skert hjá þeim barnshafandi konum sem hingað leita. Kvenréttindafélag Íslands krefst þess að frumvarpið verði dregið til baka, eins og önnur félög og mannréttindasamtök hafa einnig krafist. Það væri mjög alvarleg og sorgleg staða ef það kæmi upp að hér á götum Íslands væru ófrískar konur, barnshafandi, á götunni og fengju 8.000 kr. til að framfleyta sér. Það er væntanlega ekki það land sem við viljum búa í, við viljum ekki horfa upp á þannig neyð á götunni á dimmum og köldum vetrarmánuðum á Íslandi. Mannvonskan í kringum það er ótrúleg og mjög ófyrirséðar afleiðingar ef rétt reynist að þessar barnshafandi konur fái engin réttindi nema heilbrigðisþjónustu. Þroskahjálp sendi einnig inn umsögn og segir þar, með leyfi forseta: „Samtökin benda þó á að svo virðist sem mjög þröng skilyrði séu sett fyrir því að umsækjendur teljist falla undir að vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu og Útlendingastofnun virðist ekki skrá fötlun eða alvarleg veikindi sem sérstaka breytu við meðferð mála hafi viðkomandi hlotið vernd í öðru ríki. Þá hefur Útlendingastofnun ítrekað vanrækt þá rannsóknarskyldu sem á henni hvílir að ganga úr skugga um hvaða þýðingu fötlun eða alvarleg veikindi hafa í þeim aðstæðum sem viðkomandi er sendur í eftir synjun um vernd á Íslandi.“ Þá segir Þroskahjálp einnig að íslenska ríkið hafi fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og að skýra beri lög í samræmi við þjóðréttarlegar skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist. Af þessu leiðir að Útlendingastofnun er skylt að taka mikið tillit til ákvæða samningsins. Þroskahjálp fordæmir þá meðferð sem beitt var við brottvísun fatlaðs flóttamanns til Grikklands þann 4. nóvember síðastliðinn og bendir á að endurskoða þurfi kerfið frá grunni með aðkomu fagaðila. Þroskahjálp kallaði eftir samráði við lagasetningu til samræmis við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Þau harma að það hafi ekki fengist. Samtökin ítreka mikilvægi rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins. Upp hafa komið tilvik þar sem umsækjandi um alþjóðlega vernd býr við „ósýnilega“ fötlun sem kemur ekki í ljós fyrr en eftir að Útlendingastofnun hefur tekið ákvörðun. Þroskahjálp gerir þá kröfu að viðurkenndir fagaðilar með sérþekkingu á málefninu komi að mati á því hvort einstaklingur teljist vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu.

Virðulegi forseti. Mig langaði að inna eftir því hvort einhver viðbrögð hafi borist frá hæstv. ráðherrum ríkisstjórnarinnar um það hvort þeir sjái sér fært að taka þátt í umræðunni, sérstaklega í ljósi þess að hér voru greidd atkvæði um að lengja fundartíma þannig að ljóst er að umræðan er mikilvæg og lögð áhersla á að hér fari fram umræða um málið, hvort það sé ekki rétt að þeir nýti sér þennan möguleika til að eiga við okkur samtal og umræður um þetta frumvarp sem er svo mikilvægt, að því er virðist, fyrir ríkisstjórnina að koma í gegn, að hér er fundartími lengdur. Ég kalla eftir því hvort einhver viðbrögð eða eitthvað slíkt hafi borist og mögulega hvenær við munum sjá hæstv. ráðherra hér í ræðustól.

Frú forseti. Í fyrri ræðu var ég að gera umsögn Þroskahjálpar skil og því miður er ræðutíminn stuttur hérna við þessa umræðu, sem engu að síður er mjög löng, ákveðin þversögn þar á ferð. En með leyfi forseta langar mig að halda áfram lestrinum og reyna að gera þessari umsögn skil. Ég held þá áfram þar sem frá var horfið: „Undanfarið ár hafa Landssamtökin Þroskahjálp fengið til umsagnar og skoðunar æ fleiri mál sem varða fatlaða umsækjendur um alþjóðlega vernd og fjölskyldur þeirra. Fullt tilefni er til að ætla að meðferð slíkra mála sé oft ekki í samræmi við þær skyldur sem leiða af samningi SÞ um réttindi fatlaðs fólks og íslenskum lögum. Á meðal þeirra atriða sem ekki eru uppfyllt í mörgum tilvikum í umræddum málum er sú afdráttarlausa og augljósa skylda, sem leiðir af rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar, að greina og túlka gögn og/eða vísbendingar um fötlun með atbeina sérfræðinga á því sviði, veita viðeigandi aðlögun við málsmeðferð og taka tillit til sérlega viðkvæmrar stöðu sem leiðir af fötlun þeirra einstaklinga sem í hlut eiga. Hvernig staðið var að brottvísun fatlaðs flóttamanns til Grikklands þann 4. nóvember sl. gefur því miður ekki tilefni til bjartsýni um að meðhöndlun umsókna fatlaðs fólks um alþjóðlega vernd hafi tekið breytingum til hins betra síðan Landssamtökin Þroskahjálp skiluðu síðast umsögn um breytingar á útlendingalögum. Þvert á móti hafa komið fram enn frekari vísbendingar um að meðferð umsókna og framkvæmd brottvísunar fatlaðs fólks af landinu, eftir að því hefur verið synjað um vernd, þarfnist gagngerrar endurskoðunar, sem Landssamtökin hafa lengi lýst sig reiðubúin til að taka þátt í og hafa í því sambandi vísað til samráðsskyldu stjórnvalda sem er áréttuð sérstaklega í 3. mgr. 4. gr. samnings SÞ um réttindi fatlaðs fólks og er svohljóðandi: „Við þróun og innleiðingu löggjafar og stefnu við innleiðingu samnings þessa og við annað ákvörðunartökuferli varðandi málefni fatlaðs fólks, skulu aðildarríkin hafa náið samráð við fatlað fólk og tryggja virka þátttöku þess, þar á meðal fatlaðra barna, með milligöngu samtaka sem koma fram fyrir þess hönd.“ Það eru samtökunum veruleg vonbrigði að breytingartillaga sú sem hér er til umfjöllunar skuli ekki fela í sér ákvæði um hvernig betur verði staðið að meðferð mála fatlaðra umsækjenda um alþjóðlega vernd til að mæta þeim skyldum sem á stjórnvöldum hvíla samkvæmt samningi SÞ um réttindi fatlaðs fólks og íslenskum lögum, ekki síst rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar. Í ljósi þeirra miklu hagsmuna sem eru í húfi fyrir viðkomandi umsækjendur vilja samtökin því ítreka eftirfarandi: Upp geta komið og upp hafa komið tilvik þar sem umsækjandi um alþjóðlega vernd býr við „ósýnilega” fötlun, s.s. þroskahömlun og/eða einhverfu sem ekki upplýsist um fyrr en eftir að ákvörðun hefur verið tekin og/eða úrskurður hefur verið kveðinn upp í máli viðkomandi. Komi fram gögn sem benda til fötlunar hvílir sú rannsóknarskylda á stjórnvaldi að kanna hvort þau eiga við rök að styðjast og ef svo er, hvaða áhrif það hefur á niðurstöðu í málinu. Gera verður kröfu um að framlögð gögn og vísbendingar sem gætu bent til fötlunar séu metin af viðurkenndum aðila sem hefur þekkingu og forsendur til að lesa úr og leggja mat á slík gögn og hvaða þýðingu þau hafa. Í ljósi þeirra mikilsverðu hagsmuna sem eru í húfi er mikilvægt að tryggt sé að fötluðum umsækjendum sé veitt viðeigandi aðlögun …“ - Ég sé það, frú forseti, að mér mun engan veginn nægja þessi skammi ræðutími sem mér er skammtaður til að klára yfirferð yfir þessa umsögn og óska því eftir því að komast aftur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Ég ætla bara að byrja þar sem ég lét staðar numið í fyrri ræðu. Þar var ég að tala um 2. og 6. gr. frumvarpsins og umsögn Amnesty International hvað varðar þau tvö ákvæði. Amnesty International er ekki eini umsagnaraðilinn sem gerir athugasemd við þessi tvö ákvæði heldur hefur Kvenréttindafélag Íslands líka nefnt 2. gr. Síðan hefur Mannréttindastofnun Háskóla Íslands sérstaklega gert athugasemd við 2. gr. frumvarpsins. Umsögn Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar kemur líka inn á 2. og 6. gr. frumvarpsins. Ég hef ekki tíma til að fara yfir þetta allt, ég kem bara inn á það í næstu ræðu. En það að það séu svona margir umsagnaraðilar búnir að gera athugasemd sérstaklega við þessi tvö ákvæði í frumvarpinu segir svolítið mikið um innihald þessara lagaákvæða. Því velti ég fyrir mér t.d. varðandi 6. gr., heimild til að skerða eða fella niður grunnþjónustu, hvernig þessum heimildum verður beitt. Er þetta í samræmi við meðalhófsreglu stjórnsýslulaga? Er verið að gæta meðalhófs við beitingu þessara heimilda? Ég held ekki. Ég held í alvörunni ekki. Þetta er rosalega íþyngjandi aðgerð sem er sett á fót til þess eins að hrekja fólk úr landi. Það mun náttúrlega leiða til meira álags á kerfinu sem er bara afleiðing þess að það er verið að lögfesta eitthvert svona drasl án þess að taka til greina áhyggjur sem hér hefur verið komið á framfæri. Því spyr ég líka: Er þetta í samræmi við réttmætisreglu stjórnsýslulaga, að ákvarðanir séu teknar á málefnalegum grundvelli? Mér finnst þetta ekki málefnalegur grundvöllur. Hver er grundvöllurinn hjá t.d. Útlendingastofnun að svipta umsækjendur um alþjóðlega vernd allri grunnþjónustu? Jú, þau neita að fara úr landi og því viljum við hrekja þau burt með því að taka allt sem þau eiga og vera í andstöðu við stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu. - Nei, virðulegi forseti, ég myndi ekki segja að þetta séu málefnalegar forsendur fyrir ákvarðanatöku. Það er greinilega mjög ljóst að þetta frumvarp er vanhugsað, enda er það svo að 6. gr. er bara rosalega íþyngjandi og, eins og ég sagði í ræðu minni áðan, það er bara verið að lögfesta einhverja ólögmæta framkvæmd sem kærunefnd útlendingamála hefur úrskurðað nú þegar að sé ólögmæt og úrskurðum kærunefndarinnar er ekki unnt að skjóta til æðra stjórnvalds. Þannig að þetta er bara úrskurður á lokastigi og ekki hægt að komast fram hjá þessu. Þetta er fordæmisgefandi að einhverju leyti. - Jú, auðvitað, við lögfestum það þá bara, setjum þetta bara í lög, gerum það bara auðvelt að þetta megi, að þetta megi bara víst. Ásetningurinn á bak við setningu þessa lagaákvæðis, þá sérstaklega 6. gr. frumvarpsins, er bara mannvonska. Þetta er til að hrekja burt flóttafólk og ekkert annað. Þetta er ekki gert til að auka skilvirkni í kerfinu. Þetta er ekki gert til að beita vægari aðgerðum gagnvart fólki sem neitar að yfirgefa landið. Nei, þvert á móti; þetta er bara gert til að vera vond við fólk í viðkvæmri stöðu og mögulega brjóta á grundvallarákvæðum um jafnræði og meðalhóf, af því að ég get lofað því, virðulegi forseti, að það er ekki verið að gæta meðalhófs við beitingu þessara laga ef þetta frumvarp skyldi verða að lögum. Í 2. gr. frumvarpsins er þetta um að synjun muni sæta sjálfkrafa kæru. Ég hef komið inn á þetta nokkuð vel og ítarlega. Það er verið að setja á fót nýja reglu um málsmeðferð, sem sagt ef efnislegri meðferð er synjað þá mun það sjálfkrafa sæta kæru til kærunefndar útlendingamála og þá þarf umsækjandinn að skila inn greinargerð innan 14 daga frá birtingu ákvörðunarinnar. Það er bara mjög skammur tími fyrir umsækjanda um alþjóðlega vernd til að redda sér lögfræðingi, redda sér gögnum, redda sér skriflegri greinargerð og koma öllum sínum óskum og rökum á framfæri. Segjum að þetta muni taka kannski bara fimm daga, ef við tökum frá tímann sem það tekur til þess að fá gögn afhent frá Útlendingastofnun. - Virðulegi forseti. Ég hef ekki lokið máli mínu og óska þess að vera sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Held ég áfram með söguna endalausu sem er upptalningin á því hvað er hræðilegt við þetta frumvarp. Það er nefnilega svo margt að stundum veit ég ekki hvar ég á að byrja og sannarlega veit ég ekki enn þá hvar ég á að enda. Ég ætla aðeins að rifja upp það sem ég var að tala um hérna rétt áðan. Ég var að fara yfir athugasemdir Rauða krossins á Íslandi við þá ótrúlega gölnu hugmynd sem sett er fram í b-lið 8. gr. frumvarpsins sem veitir Útlendingastofnun heimild til að vísa fólki þangað sem Útlendingastofnun finnst sanngjarnt og eðlilegt að fólk dveljist og vísa umsókninni sem sagt frá. Það er ekki skoðað hvort þú sért flóttamaður heldur er bara sagt: Nei, heyrðu, mér finnst bara að þú eigir að vera í Kólumbíu. Mér finnst það sanngjarnt og eðlilegt. Ókei. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna gerði athugasemdir við ákvæðið og sagði það ekki í samræmi við flóttamannasamninginn og ekki í samræmi við þau grundvallarviðmið sem þurfa að gilda, auk þess sem það virðist vera búið að koma því á hreint að það er röng hugtakanotkun í frumvarpinu þar sem talað er um fyrsta griðland. En þetta er ekki fyrsta griðland vegna þess að oft er um að ræða ríki sem umsækjandi hefur aldrei komið til. Þarna er um að ræða nokkuð sem er kallað öruggt þriðja ríki, sem er kaldhæðnislegt vegna þess að í ákvæðinu er ekki gerð krafa um að ríkið, sem Útlendingastofnun gæti þótt sanngjarnt og eðlilegt að viðkomandi yrði vísað til, sé á lista stofnunarinnar yfir örugg ríki, sem væri nógu slæmt. Alla vega. Ég ætla aðeins að halda áfram að reyna að færa umsögn Rauða krossins á Íslandi um þetta ákvæði yfir á nógu skýrt mannamál til að firra alla þingmenn þeirri afsökun að þeir hafi ekki skilið hvað þeir voru að samþykkja. Með leyfi forseta: „Í athugasemdum við það ákvæði í frumvarpi því sem varð að lögum um útlendinga“ - þ.e. ákvæðið sem gerir þá kröfu að ef fólk getur flutt sig innan síns heimaríkis og sé öruggt þá sé það ekki flóttamenn - „segir m.a. að við mat á því hvort hægt sé með sanngirni að ætlast til þess að útlendingur setjist að á því svæði í eigin heimaríki sem talið er öruggt samkvæmt ákvæðinu skuli tekið tillit til ýmissa þátta sem ekki séu tæmandi taldir, svo sem aldurs, kyns, heilsu, fjölskylduaðstæðna, trúar, menningar sem og möguleika viðkomandi útlendings á vinnu eða menntun og að við matið skuli m.a. höfð hliðsjón af leiðbeiningum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Í framkvæmd hefur einnig verið lögð rík áhersla á að umsækjandi eigi félagslegt bakland á því svæði hvar honum er ætlað að setjast að. Engin slík sjónarmið eru rakin í frumvarpinu.“ Ég ætla aðeins að koma með endurtekningu á endursögn minni á þessu. Það er sem sagt ekki verið að skoða umsókn viðkomandi. Segjum að einstaklingur sé frá Sýrlandi. Það er ekki verið að skoða hvort viðkomandi geti mögulega verið öruggur á einhverju svæði innan Sýrlands heldur er verið að senda viðkomandi til ríkis sem getur mögulega verið minna öruggt fyrir viðkomandi en heimaríkið sem viðkomandi er að flýja. Það er ekki skoðað vegna þess að við erum hér að vísa umsókninni frá öllum frá og við ætlum bara að vísa þér eitthvert og engar kröfur um það í hvaða aðstæður er verið að senda fólk eða hvernig það smellur við aðstæður þar. Og aðspurð um þetta halda frumvarpshöfundar því bara fram að Útlendingastofnun sé treystandi til að vera ekkert að senda fólk í eitthvað sem er ekki í samræmi við hagsmuni þess. En við sem höfum starfað í málaflokknum í talsverðan tíma vitum betur og ég get alveg farið yfir dæmi um það máli mínu til stuðnings hér síðar í þessari umræðu. Ég held áfram í umsögn Rauða krossins þó að ég sé reyndar að falla á tíma. Með leyfi forseta: „Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpinu segir að við mat á því hvað teljist sanngjarnt og eðlilegt samkvæmt hinum nýja d-lið skuli m.a. líta til lengdar dvalar, fjölskyldutengsla og möguleika viðkomandi til að dveljast eða öðlast rétt til dvalar í ríkinu. Getur ákvæðið þannig komið til skoðunar þegar umsækjandi hefur ekki dvalið í ríkinu en hefur náin fjölskyldutengsl við það, s.s. þegar maki umsækjandans er ríkisborgari þess og getur á þeim grundvelli fengið dvalarleyfi. Rauði krossinn telur að við gerð frumvarpsins hafi verið lögð óeðlileg áhersla á tengsl umsækjenda við mögulegt móttökuríki fremur en vernd flóttamanna. Rauði krossinn telur ótækt að atriði á borð við tengsl við ríki sem umsækjandinn hefur aldrei komið til geti orðið grundvöllur að synjun á að taka umsókn til efnismeðferðar.“ - Þá er ég fallin á tíma. Ég óska eftir því að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Já, hér er ræðutími knappur. Ég neyðist til að halda áfram að gera hér skil umsögn Þroskahjálpar. Með leyfi forseta, held ég áfram lestrinum, þar sem frá var horfið: „Í ljósi þeirra mikilsverðu hagsmuna sem eru í húfi er mikilvægt að tryggt sé að fötluðum umsækjendum sé veitt viðeigandi aðlögun, t.d. með tilliti til framkvæmdar viðtala, stuðnings og þjónustu. Samtökin telja augljóst að þetta ákvæði samningsins hafi ekki verið uppfyllt þegar fatlaður maður var fluttur til Grikklands tveimur vikum áður en synjun Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála yrði tekin fyrir hjá íslenskum dómstólum. Vegna fötlunar þessa einstaklings telja Landssamtökin Þroskahjálp útilokað að mögulegt sé að veita honum viðeigandi aðlögun án þess að hann sé viðstaddur í dómssal og fái nauðsynlegan og viðeigandi stuðning til að taka þátt í málinu, sem varðar óumdeilanlega afar mikilsverða hagsmuni hans. Í þessu samhengi vísa samtökin sérstaklega til 13. gr. samnings SÞ um réttindi fatlaðs fólks sem hefur yfirskriftina Aðgangur að réttinum og hljóðar svo: „1. Aðildarríkin skulu tryggja fötluðu fólki árangursríkan aðgang að réttinum til jafns við aðra, meðal annars með aðlögun málsmeðferðar og aðlögun með tilliti til aldurs í því skyni að greiða fyrir árangursríkri þátttöku þess, beinni eða óbeinni, þar á meðal sem vitni, í allri málsmeðferð, þ.m.t. á rannsóknarstigi eða öðrum fyrri stigum máls. 2. Í því skyni að tryggja fötluðu fólki árangursríkan aðgang að réttinum skulu aðildarríkin efla viðeigandi þjálfun fyrir þau sem starfa á sviði réttarvörslu, þar á meðal lögreglu og starfsfólk fangelsa.“ Þá krefjast samtökin þess að hlutaðeigandi stjórnvöld tryggi, eins og nokkur kostur er, að umsækjendum um alþjóðlega vernd verði ekki vísað úr landi án þess að rannsakað hafi verið með viðeigandi og vönduðum hætti hvort þeir séu fatlaðir eða kunni að vera fatlaðir í skilningi fjölþjóðlegra mannréttindasamninga og geti því átt rétt til verndar samkvæmt þeim samningum og/eða íslenskum lögum eða til dvalarleyfis af mannúðarástæðum. Að mati samtakanna er það augljós og skýr skylda stjórnvalda samkvæmt rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar sem er algjör grundvallarregla í íslensku stjórnkerfi og réttarríkinu. Einnig krefjast samtökin þess að í þeim tilvikum sem fötluðum umsækjendum um alþjóðlega vernd er synjað um vernd eða efnismeðferð að þær aðstæður sem viðkomandi verður sendur í verði kannaðar til hlítar og gengið úr skugga um að mannréttindi þau sem eru varin í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, séu uppfyllt þar að fullu. Þá ber íslenskum stjórnvöldum að sjá til þess að framkvæmd brottvísunar í tilvikum fatlaðs fólks uppfylli kröfur um mannúðlega meðferð, mannvirðingu og mannréttindi fatlaðs fólks. Landssamtökin Þroskahjálp lýsa miklum vilja og áhuga til samráðs varðandi það mál sem hér er til umsagnar til að tryggja réttindi fatlaðs fólks og vísa í því sambandi til samráðsskyldu stjórnvalda sem er áréttuð sérstaklega í 3. gr. 4. gr. samnings SÞ um réttindi fatlaðs fólks og er svohljóðandi: „Við þróun og innleiðingu löggjafar og stefnu við innleiðingu samnings þessa og við annað ákvörðunartökuferli varðandi málefni fatlaðs fólks, skulu aðildarríkin hafa náið samráð við fatlað fólk og tryggja virka þátttöku þess, þar á meðal fatlaðra barna, með milligöngu samtaka sem koma fram fyrir þess hönd.““ - Nú er mér ljóst eina ferðina enn að ég mun ekki ná að klára að gera þessari umsögn skil í þessari ræðu og óska því eftir því að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég var að tala um 6. gr. í útlendingafrumvarpinu og kom inn á það að ég teldi hana fara gegn réttmætisreglu stjórnsýsluréttar. Réttmætisreglan snýst um það að allar ákvarðanir stjórnvalda skuli byggjast á málefnalegum sjónarmiðum. Mér finnst ekki vera málefnalegur grundvöllur fyrir þessari heimild 6. gr., þ.e. að svipta ákveðinn hóp í íslensku samfélagi, ákveðinn hóp af borgurum, rétti til grunnþjónustu, húsnæðis og heilbrigðisþjónustu. Réttmætisreglan gildir þegar taka á matskenndar stjórnvaldsákvarðanir - þetta er matskennt - þ.e. stjórnvöldum er falið að meta hvert efni ákvörðunar skuli vera. Það eru takmarkanir á þessu. Í dag er þetta ekki óheft, enda má einungis leggja til grundvallar málefnaleg sjónarmið við ákvarðanatöku og hér er um að ræða stjórnvaldsákvörðun. Ég las upp - mig minnir að það hafi verið 2. gr. núgildandi laga um útlendinga, nr. 80/2016, þar sem segir að þessum lögum verði beitt af Útlendingastofnun, kærunefnd útlendingamála, sýslumönnum, þjóðskrá og öðrum bærum stjórnvöldum. Þetta er ekki tæmandi talning á því hverjir geta tekið ákvarðanir í málefnum umsækjenda um alþjóðlega vernd en þetta eru samt mjög rúmar heimildir sem er verið að veita með lögfestingu þessara laga. - 4. gr., þetta var 4. gr. laganna, ekki 2. gr. laganna. En eins og ég segi eru þetta samt mjög rúmar heimildir sem er verið að veita með lögfestingu þessara laga. Mér finnst það rosalega sorglegt af því ekki aðeins gætu þessi ákvæði verið andstæð stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu heldur er þetta líka andstætt grundvallarreglum í stjórnsýslurétti sem stjórnvöldum ber að fara eftir, eins og til að mynda réttmætisreglunni og jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar, sem er nota bene lögfest, ég man ekki hvar, mig langar að segja 11. gr. stjórnsýslulaga, ég er samt ekki alveg viss en ég ætla að segja það. - Virðulegi forseti. Ég fékk þumalputta frá hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur. Það þýðir að ég hafi farið með rétt mál. Þetta er vissulega í 11. gr. stjórnsýslulaga. - Fyrirgefðu forseti, ég er bara svolítið glöð yfir því að ég muni þetta enn þá. Það er svolítið langt síðan ég tók stjórnsýslurétt, alveg tvö eða þrjú ár síðan. Matskenndar lagareglur fela í sér matskenndar valdheimildir fyrir stjórnvöld til að taka matskenndar ákvarðanir á sviði þar sem löggjafinn hefur ekki talið fýsilegt eða mögulegt að setja fastmótaðri reglur þar um og löggjafinn felur stjórnvöldum ákveðnar stjórnunarheimildir, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga um útlendinga. Löggjafinn setur lög, sem eru glötuð í þessu tilfelli, og felur ákveðnum stjórnvöldum, sem eru talin upp í 1. mgr. 4. gr. útlendingalaga, að beita þeim lögum og þeim heimildum sem er verið að setja. Það er náttúrlega bara flott. Löggjafinn fær bara að firra sig algerlega ábyrgð á því að setja ömurleg lög sem virka ekki í framkvæmd og eru andstæð meginreglum stjórnsýsluréttar og stjórnarskránni. Og hver á að moka upp skítinn eftir að löggjafinn er búinn að setja einhver gölluð lög sem virka varla í framkvæmd? Ég veit það ekki. Dómstólar? Mun þetta einhvern tímann fara fyrir dómstóla? Ég vona það alla vega því að þá getum við fengið skorið úr þessu í eitt skipti fyrir öll og fengið það bara staðfest að þessar valdheimildir eru ekki samkvæmt stjórnarskrá. Hvað teljast vera málefnaleg sjónarmið? Ég er náttúrlega búin að leggja í vana minn að reifa dóma og álit umboðsmanns Alþingis og hér er eitt álit frá umboðsmanni Alþingis frá 1989, en þar sótti maður um leyfi til þess að selja bjór á veitingastaðnum sínum og honum var neitað um leyfisveitingu á þeim grundvelli að bjórtegundirnar sem hann vildi flytja inn væru ekki þekktar. Umboðsmaður Alþingis komst að þeirri niðurstöðu að stjórnvöld hefðu byggt á ómálefnalegum sjónarmiðum þar sem áratugalangt bann við sölu á bjór hefði verið í gildi á Íslandi og því erfitt að segja hvaða bjórtegundir teldust vera þekktar á Íslandi. Virðulegi forseti. Þetta taldist vera ómálefnalegt sjónarmið. Nú mun ég setja þetta í næstu ræðu af því að ég er að renna út á tíma. Ég mun setja þetta í samhengi við 6. gr. frumvarpsins. - Ég óska þess að verða sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég ætla að reyna að halda áfram með ræðuna mína með sem stystum inngangi, en þar sem maður þarf alltaf að vera að rifja upp hvað maður var að tala um svo það sé nú eitthvert samhengi í máli manns þá neyðist ég til að aðeins að rifja það upp. Ég er sem sagt að tala um b-lið 8. gr. frumvarpsins sem veitir Útlendingastofnun heimild til þess að vísa fólki þangað sem stofnuninni dettur í hug, eða eins og það er orðað í ákvæðinu: þangað sem stofnuninni finnst eðlilegt og sanngjarnt að fólk dveljist. Ég var að lesa upp úr umsögn Rauða krossins um þetta ákvæði sem telur þetta með öllu ótækt og ætla aðeins að halda áfram með það sem Rauði krossinn hefur um þetta að segja, með leyfi forseta: „Í hugtakasafni Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna er hugtakið fyrsta griðland (e. first country of asylum) skilgreint með eftirfarandi hætti: „A concept …““ - Með leyfi forseta. Má tala ensku? Nei, ég er ekki viss. Ég ætla að reyna að þýða þetta.

Þingmálið er íslenska.

Ég held bara að ég verði að fá þýðingu og koma með hana í næstu ræðu. Ég hugsa að umsögnin sé skiljanleg þrátt fyrir það þar sem það er farið í einstök efnisatriði skilgreiningarinnar. Ég held áfram á íslensku, með leyfi forseta: „Vakin er athygli á vægi hugtaksins „protection““ - sem á íslensku er „vernd“ - „og að skilgreining stofnunarinnar tekur ekki mið af því að umsækjandi hafi tengsl við móttökuríkið eins og frumvarpið virðist byggja í ríkum mæli á. Í hugtakasafni Flóttamannastofnunar er hugtakið „protection“ í framangreindum skilningi einnig að finna og er þar tekið fram að ekki sé um að ræða alþjóðlega vernd þó að tengsl séu þar á milli. Skilgreiningin er svohljóðandi:“ - Svo kemur skilgreiningin á því hugtaki. - „Í umfjöllun Flóttamannastofnunar frá árinu 2008 um hugtakið fyrsta griðland koma fram ýmis sjónarmið stofnunarinnar hvað það varðar. Umfjöllunin felur í sér umsögn um ákvæði 26. gr. reglugerðar nr. 2005/85/EC sem er samhljóða núverandi 35. gr. tilskipun nr. 2013/32/EU. Er 35. gr. tilskipunarinnar svohljóðandi:“ Því miður er það líka á ensku þannig að ég verð að hoppa yfir þessa skilgreiningu. Ég held áfram með skýringar Rauða krossins, með leyfi forseta: „Í umfjölluninni bendir stofnunin á að ástæður þess að fólk yfirgefur fyrsta griðland geti verið margvíslegar, þ.m.t. skortur á varanlegum lausnum, takmörkuð geta til að hýsa flóttamenn og vangeta til að veita virka vernd (e. effective protection). Af þeim ástæðum krefjist beiting ákvæðisins vandaðrar og einstaklingsbundinnar skoðunar. Þá segir að beiting reglunnar um fyrsta griðland án þess að gengið sé úr skugga um að móttökuríkið taki á móti umsækjandanum myndi fela í sér brot á ákvæði reglugerðarinnar. Enn fremur segir að sönnunarbyrði hvíli á ríkinu sem hefur umsókn um vernd til meðferðar að ganga úr skugga um [að umsækjandinn hafi aðgang að vernd í móttökuríkinu]. Að þessu sögðu kveðst Flóttamannastofnun hafa ríkar áhyggjur af b-lið ákvæðisins. Stofnunin bendir á að hugtakið [fullnægjandi vernd] í b-lið ákvæðisins sé ekki skilgreint. Þar sé aðeins vísað til meginreglunnar um [bann við endursendingu þangað sem líf fólks og/eða frelsi er í hættu] og bendir stofnunin, sem fyrr segir, á að samkvæmt flóttamannasamningnum eigi flóttamenn að njóta ríkari réttinda en felast í þeirri meginreglu. Að mati Flóttamannastofnunarinnar verði sú vernd sem sé til staðar í þriðja ríkinu að vera virk (e. effective) og aðgengileg (e. available). Flóttamannastofnun lagði því til að hugtakinu yrði breytt úr [fullnægjandi vernd] í [virk vernd] með sama hætti og það hugtak birtist í flóttamannasamningnum. Þá segir að geta móttökuríkisins til að veita virka vernd í raun skuli tekin til skoðunar sérstaklega ef móttökuríkið er þegar með mikinn fjölda flóttamanna. Að lokum listar Flóttamannastofnun upp atriði sem stofnunin telur nauðsynleg til að ganga úr skugga um við mat á hvort einstaklingur nýtur virkrar verndar í móttökuríki.“ Tilvitnun lýkur í bili. Ég geri hér hlé. Ég mun hér á eftir líka fjalla um umsögn Flóttamannastofnunar sjálfrar við ákvæðið. Hún er sem betur fer til í íslenskri þýðingu þannig að ég mun ekki þurfa að þýða úr ensku hérna í beinni uppi í pontu, en þess má geta að íslensk þýðing á umsögn Flóttamannastofnunar var ekki komin til allsherjar- og menntamálanefndar fyrr eftir að nefndin var búin að afgreiða málið úr nefnd og rita meirihlutaálit í nefndinni. Svo mikið skeytti meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar um umsögn Flóttamannastofnunar að það þótti ekki einu sinni skipta máli hvort hún væri okkur fullkomlega skiljanleg eða ekki. - Ég óska eftir að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Í síðustu ræðu minni hef ég verið að gera grein fyrir umsögn Landssamtakanna Þroskahjálpar og hafa síðustu ræður ekki dugað þar sem ræðutíminn er stuttur. En mig grunar nú að mér takist að klára að fara yfir þessa umsögn í þessari ræðu. Með leyfi forseta þá held ég áfram þar sem frá var horfið: „Þá harma samtökin að ríkisstjórnin skuli ekki hafa orðið við ákalli um samráð við gerð frumvarps til breytinga á lögum um útlendinga, sem eftirfarandi samtök og stofnanir sendu henni 7. september sl.: Geðhjálp, Hjálparstarf kirkjunnar, Íslandsdeild Amnesty International, Kvenréttindafélag Íslands, Landssamtökin Þroskahjálp, Mannréttindaskrifstofa Íslands, Rauði krossinn á Íslandi, Samtökin '78, Siðmennt, Solaris, hjálparsamtök fyrir hælisleitendur og flóttafólk á Íslandi, UNICEF á Íslandi, UN Women á Íslandi, þjóðkirkjan, Öryrkjabandalag Íslands, ÖBÍ. Landssamtökin Þroskahjálp óska eindregið eftir að fá að koma á fund allsherjar- og menntamálanefndar til að gera nefndinni betur grein fyrir áherslum sínum og sjónarmiðum varðandi frumvarpið sem hér er til umsagnar.“ Undir þetta rita Árni Múli Jónasson, framkvæmdastjóri Þroskahjálpar, og Anna Lára Steindal, verkefnastjóri í málefnum fatlaðs fólks af erlendum uppruna. Við að lesa þessa umsögn þá blasir við að hér er á ferðinni fólk sem brennur fyrir þeim málum sem fjallað er um. Það brennur fyrir því að þessum málum sem þau eru að sinna verði fundinn sá farvegur sem nauðsynlegur er, enda ber umsögnin þess merki að þau sjá afleiðingarnar af því að gera þetta ekki rétt. Þau eru að benda á lausnirnar. Þau eru að benda á lausnirnar sem skila þessari skilvirkni sem hér er ítrekað talað um. En er hlustað á þessa umsögn? Er hlustað á umsagnirnar frá öllum þessum hjálparsamtökum sem vísað er til í þessari umsögn þegar þegar þetta er unnið? Nei, einu viðbrögðin sem ég hef orðið var við við þessu - eða ég gat ekki betur séð þegar ég kannaði netmiðla nýlega en að verið væri að leitast eftir því að kaupa sérstakan bíl þannig að það væri hægt að flytja fatlað fólk með auðveldari hætti á flugvöllinn. Ég get ekki séð betur en að þarna sé verið að leysa kolvitlaust vandamál. Þarna er slík lítilsvirðing í gangi fyrir viðfangsefninu að manni misbýður. Mér er hreinlega misboðið að lesa umsögn með afar ítarlegum vísunum í samninga, í skuldbindingar, í lög og í raunverulegar afleiðingar og raunveruleg vandamál sem fólkið, sem þarf á endanum að takast á við afleiðingarnar af því sem verða verði þetta frumvarp samþykkt, leggur fram. Þá er engu skeytt um það. Það er engu skeytt um hvað það hefur í för með sér. Þess í stað kemur þessi vélræna nálgun á skilvirkni, að það þurfi nú að vera auðveldara að koma fatlaða fólkinu úr landi. Og miðað við það sem kemur fram í þessari umsögn get ég ekki séð að það sé sú skilvirkni sem mér hugnast heldur akkúrat skilvirkni sem kostar gríðarlegar fórnir í mannúð og það er ekki ásættanlegt.

Forseti. Ég ætla að halda áfram að fara yfir samantekt umsagna sem hafa borist vegna þessa máls. Ég var komin í umsögnina frá Þroskahjálp og átti þar eftir að nefna að samtökin segja að það séu vonbrigði að frumvarpið feli ekki í sér ákvæði um hvernig betur verði staðið að meðferð mála fatlaðra umsækjenda um alþjóðlega vernd til að mæta þeim skyldum sem á stjórnvöldum hvíla. Eins og hv. þm. Indriði Ingi Stefánsson sagði áðan þá er svolítið verið að byrja á öfugum enda þegar að þessu kemur, t.d. með því að reyna að finna út hvernig best sé að fá einhvers konar sérstakra bifreið eða eitthvað til að flytja fatlaða einstaklinga, sem á að senda úr landi, á milli staða. Næst vil ég nefna hér umsögn frá Læknafélaginu. Með leyfi forseta: „[Læknafélag Íslands áréttar] að kalli útgáfa heilbrigðisvottorðs á heilbrigðisskoðun eða læknisrannsókn á grundvelli nýrrar 3. mgr. 17. gr. laganna, verði frumvarpið að lögum, og viðkomandi samþykkir ekki slíka rannsókn, þá verður hún aldrei framkvæmd að mati LÍ nema að undangengnum dómsúrskurði.“ Læknafélagið áréttar einnig að synjun um aðgengi að heilbrigðisþjónustu að 30 dögum liðnum frá birtingu endanlegrar ákvörðunarinnar stangist á við grundvallarmannréttindi, líkt og fram kemur í fjölmörgum mannréttindasamningum sem Ísland hefur staðfest. Það er gegnumgangandi þegar umsagnir eru skoðaðar að það er mikið ósætti varðandi ýmis atriði og ýmsar lagagreinar hjá mjög fjölbreyttum hópi umsagnaraðila sem bera hag alls konar einstaklinga fyrir brjósti; barna, kvenna, fólks sem er veikt, fatlaðra. Það eru ótrúlegar athugasemdir sem ekki er verið að bregðast við. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkurborgar sendi einnig inn umsögn og þar segir, með leyfi forseta: Varðandi ákvarðanir um að synjun sæti sjálfkrafa kæru, þ.e. skv. 2. gr. Þessi breyting mun stytta þann tíma sem umsækjendur hafa til að kynna sér forsendur niðurstöðu ákvörðunar Útlendingastofnunar, afla sér nýrra gagna og undirbúa gögn vegna kæru, undirbúa greinargerðir vegna kæru. Það getur oft tekið tíma að afla gagna erlendis frá og fá leiðbeiningar lögfræðings til að undirbúa kæru. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkur leggst gegn þessari breytingu. Varðandi þjónustuskerðingu eftir 30 daga. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkurborgar er mótfallin því að öll þjónusta falli niður. Einnig fellur öll þjónusta niður um leið ef umsækjandi er frá EES-ríki eða frá öruggu upprunaríki að mati Útlendingastofnunar. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkur leggur áherslu á að það þurfi að skoða aðstæður hvers fyrir sig vel með tilliti til aðstæðna í upprunaríki og því sé ekki hægt að alhæfa með þessum hætti að umsókn sé bersýnilega tilhæfulaus. Þau benda líka á að skv. 11. gr. stjórnsýslulaga sé óheimilt að mismuna aðilum við úrlausn máls á grundvelli þjóðernis.

Frú forseti. Ég er að gera grein fyrir umsögn Rauða krossins á Íslandi varðandi b-lið 8. gr. frumvarpsins sem fjallar um nýja heimild til handa Útlendingastofnun til þess að vísa fólki þangað sem stofnuninni finnst sanngjarnt og eðlilegt að umsækjandi dvelji og sæki um vernd. Það sem er áhugavert í þessari umsögn Rauða krossins, sem ég ætlaði nú að lesa beint upp úr hér áðan, en vandinn er sá að tilvitnanir í m.a. hugtakasafn Flóttamannastofnunar og síðan Evróputilskipanir sem vísað er til í greinargerðinni og þær Evróputilskipanir sem gilda um þetta, eru á ensku þannig að ég get ekki lesið beint upp úr því. En svona til þess að kjarna það sem kemur þar fram þá er í fyrsta lagi með þessu hugtaki, því sem kallað er fyrsta griðland í frumvarpinu, ekkert verið að tala um fyrsta griðland, þar er verið að tala um svokallað þriðja öruggt ríki. Það sem Flóttamannastofnun hefur bent á og Rauði krossinn ítrekar hérna er annars vegar að Flóttamannastofnun hefur gert athugasemdir við þá Evróputilskipun sem ákvæðið er byggt á og segir hana ekki fullnægjandi til að tryggja vernd flóttafólks á grundvelli flóttamannasamningsins. Í ofanálag þá er það ákvæði sem er lagt til í þessu frumvarpi sem við erum að ræða hér ekki í samræmi við Evróputilskipunina. Þannig að við erum með flóttamannasamninginn, hann segir eitthvað. Evróputilskipunin uppfyllir ekki öll þau skilyrði og ákvæðið sem við ætlum að setja hérna inn uppfyllir ekki einu sinni skilyrði Evróputilskipunarinnar sem uppfyllir ekki flóttamannasamninginn. Það er það sem við erum að tala um hérna. Hvernig? Jú, Flóttamannastofnun hefur lagt áherslu á að til þess að einstaklingur teljist geta notið verndar sem flóttamaður í móttökuríki, í því ríki sem einhverjum dettur í hug að senda viðkomandi til samkvæmt sínum lagaákvæðum, þá er ekki nóg að treysta á grundvallarreglu þjóðaréttar um að fólk sé ekki sent þangað þar sem líf þess eða frelsi er í hættu heldur eigi flóttafólk rétt á frekari vernd en það. Þannig er Evróputilskipunin ekki í samræmi við flóttamannasamninginn. Í ofanálag þá gerir þessi Evróputilskipun kröfu um að búið sé að ganga úr skugga um það að viðkomandi einstaklingur fái aðgengi að því ríki sem á að vísa honum til. Það er ekki gert í lagaákvæðinu sem við erum að tala um hér. Lagaákvæðið sem við ætlum okkur að lögfesta, sem meiri hlutinn hérna er sannfærður um að sé bara frábær hugmynd - það má sem sagt vísa umsókn frá og vísa viðkomandi bara eitthvert sem Útlendingastofnun dettur í hug - hljóðar svo, með leyfi forseta: „Umsækjandi hafi slík tengsl við annað ríki að eðlilegt og sanngjarnt sé að hann dvelji þar, ferðist eða sé fluttur þangað enda þurfi hann ekki að sæta ofsóknum þar, geti óskað eftir að fá viðurkennda stöðu sem flóttamaður og fengið vernd í samræmi við alþjóðasamning um stöðu flóttamanna.“ Þetta hljómar eins og það sé gerð krafa um að viðkomandi móttökuríki sé aðili að flóttamannasamningnum, en í greinargerð með frumvarpinu segir orðrétt, með leyfi forseta: „Ekki er gerð krafa um að viðkomandi ríki sé aðili að flóttamannasamningnum en nauðsynlegt er að þau réttindi sem mælt er fyrir um í honum séu virt.“ - Kaldhæðnislegt þar sem tilskipunin, sem sagt er að þetta byggist á, er ekki talin í samræmi við flóttamannasamninginn að þessu leyti og ákvæðið gerir enga kröfu þar um í rauninni. Þannig að svo virðist í fyrsta lagi að ekki sé búið að hugsa þetta ákvæði til enda, líkt og ég sagði. Það er nú margt sem einkennir þetta frumvarp þar sem það virðist samið af einhvers konar heift gagnvart þeim hræðilegu einstaklingum sem hafa álfast hingað inn og svindlað á kerfinu og raunar má, eins og ég hef oft sagt, lesa í hverju einasta ákvæði í þessu frumvarpi mál einstaklinga sem Útlendingastofnun hefur tapað, ýmist fyrir kærunefnd útlendingamála eða fyrir dómstólum. En í stað þess að hætta hinni ólögmætu framkvæmd þá fyrirskipar dómsmálaráðherra Útlendingastofnun ekki að hætta ólögmætri framkvæmd. Nei, hann ákveður bara að breyta lögunum til að lögfesta hina ólögmætu framkvæmd. - Ég óska eftir því að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég var að tala um réttmætisreglu stjórnsýsluréttar í síðustu ræðu minni hér og setti hana í samhengi við 6. gr. frumvarpsins um hvort ákvörðun um að svipta umsækjendur um alþjóðlega vernd grunnþjónustu væri tekin út frá málefnalegum sjónarmiðum. Svarið er nei, ákvörðunin er tekin út frá gjörsamlega fáránlegum sjónarmiðum og forsendum og getur ekki talist vera málefnaleg. Ég var hér að reifa álit umboðsmanns Alþingis til að setja þetta í svona mannlegt samhengi, en ég held að það væri bara næs, bara flott að taka annað álit sem dæmi, reifa það bara af því að þetta er svolítið skemmtilegt álit. Það varðar mannanafnanefnd, sem Píratar og Sjálfstæðisflokkurinn hafa tjáð sig frekar mikið um. Þetta álit heitir Nebbi og er frá árinu 1991, en þá voru í gildi lög um mannanöfn sem heimiluðu einungis nöfn sem eru rétt á íslenskri tungu. Komist var að þeirri niðurstöðu að nafnið Neptúnus félli ekki vel að íslenskri tungu og að einstaklingnum gæti verið strítt með gælunafninu Nebbi. Umboðsmaður Alþingis taldi ekki málefnalegt að byggja niðurstöðu á því gælunafni sem einstaklingurinn gæti hlotið þar sem aðeins væri hægt að athuga hvort nafnið félli vel að íslenskri tungu. Aftur á móti taldi hann að sá annmarki væri ekki svo mikill og féllst hann því á niðurstöður nefndarinnar. Þetta er talið vera svona miðlungsmálefnalegt sjónarmið; ekki mikill annmarki á þessu. Ég ætla bara mála eina sviðsmynd: Segjum sem svo að umboðsmaður Alþingis taki fyrir mál þar sem þessari 6. gr. er beitt og heimildinni sem hægt er að finna þar um að svipta umsækjendur um alþjóðlega vernd réttinum til grunnþjónustu. Hann kemst að þeirri niðurstöðu að þessi ákvörðun sé ekki tekin á grundvelli málefnalegra sjónarmiða af því að í alvörunni talað, hvernig geta stjórnvöld rökstutt þá ákvörðun að svipta fólk, lifandi fólk, fólk í viðkvæmri stöðu nota bene, grunnþjónustu sem það á nú þegar rétt á samkvæmt núgildandi lögum? Ég næ ekki að sjá rökstuðninginn fyrir mér. Á grundvelli hvaða málefnalegu sjónarmiða var þetta tekið? Ég veit það ekki. Ég skil það ekki þannig, það verður þá bara enn ein rassskellingin í boði stjórnvalda gagnvart þessari lagasetningu sem er gjörsamlega agaleg og er búið að gera athugasemdir við hér í ræðustól og líka af hálfu annarra aðila. Næst langar mig að tala um samspil réttmætisreglunnar, jafnræðisreglunnar og lögmætisreglunnar í stjórnsýslurétti, sem varðar auðvitað bara þetta mál. Þessar þrjár reglur eru nátengdar og stundum er erfitt að gera sér grein fyrir á hvaða réttargrundvelli skuli byggja. Réttmætisreglan og jafnræðisreglan eiga stundum samleið en það er bannað að mismuna borgurum á grundvelli kynþáttar, kyns, kynhneigðar, stjórnmálaskoðana o.s.frv. Virðulegi forseti. Ég sé ekki hvernig svipting eins tiltekins hóps á grunnþjónustu og grundvallarmannréttindum telst samræmast, ekki bara réttmætisreglunni heldur líka jafnræðisreglunni, sem ég er búin að koma inn á hér. Ef réttmætisreglan og lögmætisreglan skarast þá er almennt réttast að leysa álitaefni á grundvelli lögmætisreglunnar. Ég get síðan farið í gegnum lögmætisregluna hérna á eftir, en hún er líka rosalega mikilvæg þegar kemur að því að líta til mögulegrar beitingar á þessum lagaákvæðum sem við erum hér að rökræða og tala um. Bara svona til að setja þetta í samhengi þá ætla ég að nefna hæstaréttardóm frá árinu 1940, en þar fékk einstaklingur byggingarleyfi með því skilyrði að hann myndi láta lóðarspildu af hendi endurgjaldslaust. Þessi einstaklingur lét spilduna af hendi og byggði á lóðinni en krafðist síðan endurgjalds fyrir lóðarspilduna. Niðurstaða málsins varð sú að það hefði ekki verið lagastoð til að skilyrða byggingarleyfi með slíkum hætti og því var fallist á kröfur einstaklingsins sem fékk þetta byggingarleyfi. Ég held að þetta setji málin bara frekar mikið í samhengi, hvernig möguleg niðurstaða á beitingu þessara laga verður ef þetta fer fyrir dómstóla og æðra vald. Það er náttúrlega búið að vara við þessum afleiðingum margoft hér uppi í pontu og ég vona og vænti ekki neins annars frá stjórnarliðum en að það sé hlustað á okkur og þessar kröfur og þessar athugasemdir sem við erum að gera við þessi lagaákvæði því að þetta eru bara grafalvarleg réttindi sem er verið að skerða. - Virðulegi forseti. Ég óska þess að verða sett aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Fyrst ég er hér kominn aftur í hlutverk þingmanns á Alþingi eftir að hafa verið hérna í þarsíðustu viku en ekki í síðustu viku, þá þykir mér ekki úr vegi að ítreka þær spurningar sem ég lagði fram í þarsíðustu viku til stjórnarþingmanna en hef ekki enn fengið nein viðbrögð eða svör við, þ.e. í hverju telja þau þessa skilvirkni sem þessu frumvarpi er ætlað að tryggja felast og hvernig er hægt að ná henni fram? Og ekki síður: Hvað munu þessar breytingar innifela sem búið er að boða að verði gerðar á frumvarpinu? Munu þær innifela einhver viðbrögð við umsögnunum sem við höfum verið að fara yfir, við umsögnum sem eru afar málefnalegar, lausnamiðaðar og gagnlegar, að því er virðist, en eru að engu hafðar? Á meðan ég veit ekki í hverju þær felast og hef ekki fengið svör við þessu þá ætla ég að halda áfram að gera þessum umsögnum skil sem ekki hefur verið tekið mark á að því er virðist. Með leyfi forseta langar mig að lesa hérna upp úr umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands: „Mannréttindastofnun Háskóla Íslands (MHÍ) hefur borist til umsagnar frumvarp dómsmálaráðherra til laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016 (alþjóðleg vernd). Umsögn MHÍ er eftirfarandi: Almennt MHÍ gerir tvennskonar almennar athugasemdir við framsetningu frumvarpsins auk þess sem gerðar eru athugasemdir við 2. gr. frumvarpsins. Í fyrsta lagi kemur fram í kafla 4 í almennum athugasemdum með frumvarpinu: „Frumvarpið gefur ekki tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrá.“ Hvorki virðist vísað til ákvæða stjórnarskrár né mannréttindasáttmála Evrópu (MSE) í athugasemdunum. Verður að telja þetta afar óheppilegt. Efni frumvarpsins varðar með augljósum hætti mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd. Til dæmis: brottfall þjónustu (6. gr.) varðar 1. mgr. 76. gr. stjskr. og 65. gr. stjskr., breyttar reglur um endursendingar varða 68. gr. stjskr. og 3. gr. MSE, sbr. ítarlega dómaframkvæmd Mannréttindadómstólsins, sérákvæði um börn varða 3. mgr. 76. gr. stjskr., framkvæmd ákvarðana varða 71. stjskr. og 8. gr. MSE og eftir atvikum 68. gr. stjskr. og 3. gr. MSE og ýmis útfærsluatriði á málsmeðferð kunna að varða 70. gr. stjskr. og 6. og 13. gr. MSE hvað varðar rétt til aðgangs að dómstólum, réttláta málsmeðferð og rétt til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Óhjákvæmilegt er að löggjafinn taki skýra afstöðu, að undangengnu efnislegu mati, til þess hvort skilyrðum stjórnarskrárákvæða sé fullnægt. Í þessu samhengi verður að vísa sértaklega til nýfallins dóms Hæstaréttar 26. okt. 2022 í máli nr. 20/2022. Þar gagnrýnir Hæstiréttur að í frumvarpi til breytinga á lögum um lax- og silungsveiði sé, líkt og í frumvarpi því sem hér er til umsagnar, tekið fram að ekki hafi þótt tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrá. Um þetta segir Hæstiréttur: „Við undirbúning að setningu laga nr. 50/2015 virðist því ekki hafa verið litið til þýðingar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að þessu leyti þótt ríkt tilefni væri til …“ - Ég sé það að mér nægir ekki þessi ræðutími til að gera þessari umsögn skil og óska því eftir að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið þar sem ég var að fara yfir umsagnir sem bárust úr mörgum mismunandi áttum. Þær eiga það sameiginlegt að gagnrýna mjög harðlega þetta tiltekna frumvarp til laga. Ég var hér að tala um umsögn Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkurborgar. Það sem ég vildi tala um í þeirri umsögn var að þau nefna þar tímafresti. „Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa telur mikilvægt að umsækjendur um alþjóðlega vernd njóti enn þeirrar réttarverndar að fá umsókn sína tekna til efnismeðferðar frestist brottflutningur þeirra umfram 12 mánuði frá komu þeirra til landsins.“ Einnig gagnrýna þau takmarkanir á fjölskyldusameiningu, sem er í 13. gr. frumvarpsins. Þá segir skrifstofan að hún leggist gegn þessari breytingu. Aðskilnaður fjölskyldumeðlima geti verið einstaklingum á flótta afar erfiður og haft áhrif á líðan og möguleika þeirra til að verða virkir þátttakendur í samfélaginu. Einnig segja þau að jafnréttismat frumvarpsins sé ófullnægjandi, að ekki sé tekið tillit til t.d. fatlaðs fólks eða hinsegin fólks. Mannréttindaskrifstofa Íslands sendi einnig sína umsögn og hér verður samantekt úr henni reifuð. Mannréttindaskrifstofa Íslands áréttar skort á samráði og vísar til yfirlýsingar 15 samtaka. Sjálfkrafa kæra til kærunefndar útlendingamála, sbr. 2. gr. Mannréttindaskrifstofa Íslands telur að þetta ætti að vera valkvætt - það takmarkar tíma til að glöggva sig á efni ákvörðunar Útlendingastofnunar og til að afla nauðsynlegra gagna og er til þess fallið að valda réttindamissi. Mannréttindaskrifstofa Íslands vísar til meginreglna stjórnsýslulaga, svo sem andmælaréttar og rannsóknarreglu, og réttinn til réttlátrar málsmeðferðar. Einnig gagnrýnir Mannréttindaskrifstofa Íslands að þjónusta falli brott eftir 30 daga. Þetta eru grundvallarmannréttindi, svo sem réttur til heilsu og mannsæmandi lífs. Réttindi þessi eru tryggð í samningi Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, en Ísland er aðili að samningnum og hefur fullgilt hann. Íslensk stjórnvöld mega ekki fara gegn þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem þau hafa undirgengist. „Verður að telja óásættanlegt að svipta fólk þjónustu, skilja það eftir heimilislaust, án framfærslu og viðunandi heilbrigðisþjónustu. Býður það upp á mansal, ofbeldi og aðra hagnýtingu á aðstæðum viðkomandi.“

Frú forseti. Það er gjarnan talið lögum um útlendinga til tekna að þau hafa verið unnin í þverpólitísku samráði og byggi á mikilli sátt sem myndaðist bæði í því starfi og hér í þingsal. Hér fyrir helgi fór ég aðeins yfir þá sögu, hvernig hún þróaðist síðan í framhaldi af gildistöku laganna. Mig langar aðeins að rifja það upp áður en ég held áfram umfjöllun minni hér í dag. Það er kannski ekki úr vegi að hverfa aðeins aftur til umræðunnar um heildarendurskoðunina fyrst vegna þess að á lokametrum umfjöllunar um frumvarpið um útlendinga sem varð að lögum þá lagði hluti þingmanna, fulltrúar í allsherjar- og menntamálanefnd, fram breytingartillögu varðandi gildistöku laganna þannig að á meðan megnið af lögunum tók gildi 1. janúar 2017 þá voru tvær greinar sem skyldu taka gildi strax við samþykkt laganna, það var hálfu ári fyrr, í júní 2016. Þarna er annars vegar er um að ræða 114. gr., sem fjallar um skyldu til að tilkynna sig eða dveljast á tilteknum stað, og hins vegar 115. gr., sem fjallar um handtöku og gæsluvarðhald. Þannig að tvær íþyngjandi greinar voru teknar fram fyrir röð. Það lá á að gera þær að lögum strax til að væri hægt aðeins að herða meðhöndlun hluta útlendinga. Þetta snýr mjög mikið að t.d. umsækjendum um alþjóðlega vernd. Þarna var ekki full samstaða. Þessari tillögu greiddu ekki atkvæði sín þingflokkur Pírata og þingflokkur Vinstri grænna og hluti af þeim sem skipuðu þingflokk Bjartrar framtíðar greiddu tillögunni ekki atkvæði sitt og reyndar sátu tveir þingmenn Sjálfstæðisflokksins hjá við þessa afgreiðslu. Þetta er bara til að rifja upp fyrir okkur þá tíð sem ég held að hafi nú eiginlega runnið sitt skeið á enda fljótlega eftir gildistöku þessara laga þegar þingflokkur Sjálfstæðisflokksins gat rúmað svo fjölbreyttar skoðanir að sum í þeim hópi gátu litið útlendingalögin líkum augum og meiri hluti þingheims. Svo kom að því að afgreiða lögin í heild sinni og þá voru nú ekki allir þingmenn á græna takkanum. Það voru tveir Sjálfstæðismenn sem fundu sig ekki í því að styðja þetta mál, sátu hjá. Það vill svo til að annar þeirra er aðstoðarmaður dómsmálaráðherra þessa dagana. Þannig að hin þverpólitíska sátt var ekki tær græn, það var alveg meiningarmunur, kannski eðlilega af því að þetta er málaflokkur sem er þannig að þótt við reynum kannski að ná sátt um hann á þann hátt að við gerum einstaklingana sem um er fjallað helst ekki að einhverju pólitísku bitbeini þá er alveg eðlilegt að okkur greini á um það hvernig við eigum að taka á móti fólki, hversu mikla þjónustu við viljum veita fólki, hversu lengi sú þjónusta á að gilda. Það sýnir sig náttúrlega í því frumvarpi sem við fjöllum um hér í dag að munurinn þarna getur verið gríðarlegur, eins og t.d. það að hluta þingheims virðist þykja ásættanlegt að svipta umsækjendur um alþjóðlega vernd allri grunnþjónustu 30 dögum eftir synjun um umsókn. Hluta þingheims finnst ásættanlegt sá litli en vaxandi hópur fólks, sem er búinn að fá endanlega synjun en ekki er hægt að vísa úr landi, lendi t.d. í því að börn þeirra fæðist ríkisfangslaus í landi sem hefur einsett sér að berjast gegn ríkisfangsleysi á heimsvísu. Þannig að meiningarmunur er enn til staðar. En meira af sagnfræðilegri yfirferð hér síðar.

Frú forseti. Ég var að tala um það að svipta ákveðinn hóp vernd, þ.e. um 6. gr. frumvarpsins nánar tiltekið. Ég er búin að fara mjög ítarlega í þessa 6. gr. því að ég átta mig ekki á því hvers vegna ríkisstjórnin myndi leggja fram svona tillögu sem vegur aldeilis að réttindum fólks sem er í rosalega bágri stöðu til að byrja með. Ég er bara að reyna að setja þetta í samhengi við eitthvað annað til að taka dæmi. Það sem ég er að reyna að koma frá mér er að það má kannski brjóta á mannréttindum flóttafólks. Er það kannski málið? Er það viðhorfið gagnvart flóttafólki að það geti verið einhvers konar tilraunadýr, athuga hvað þau geta komist langt með það að brjóta á mannréttindum fólks? Því að þetta myndi aldrei gerast ef það væri um íslenska ríkisborgara að ræða. Ég skal veðja að svo er ekki. En þrátt fyrir ábendingar og áhyggjur sem hefur verið komið á framfæri, ekki bara af hálfu þingmanna heldur líka af hálfu sérfræðinga, þá haggast ríkisstjórnin ekki þegar kemur að þessu ákvæði. Hún ætlar bara að lögfesta þetta frumvarp. Mér finnst það eiginlega magnað af því að viðhorfið sem ég er að fá frá ríkisstjórninni þegar kemur að setningu þessa lagaákvæðis er bara: Hverjum er ekki drullusama um flóttafólk og hælisleitendur? Af hverju megum við ekki bara brjóta á réttindum þeirra? Af hverju megum við ekki vera eins leiðinleg og við getum mögulega verið og brjóta á réttindum þeirra? Það er eins og ríkisstjórnin líti þannig á að þetta fólk eigi ekki skilið mannréttindi og virðingu. Þetta er bara viðhorfið sem ég er að fá frá stjórnvöldum. Með setningu þessara laga getur opnast gluggi fyrir stjórnvöld til að misbeita valdi sínu, þ.e. þau eru að velja leið til að leysa úr máli. En misbeiting valds við val á leiðum til úrlausnar máls hefur aðallega þýðingu við ákvörðun stjórnvalda um efni matskenndra stjórnvaldsákvarðana. Þetta er kannski ekki beint matskennd stjórnvaldsákvörðun, það að ákveða að svipta einhvern grunnþjónustu, en hún er vissulega ekki málefnaleg heldur. Hún er ekki tekin á grundvelli málefnalegra sjónarmiða og þar með ekki í samræmi við réttmætisregluna. Það sem leiðir af þessari reglu er að það er óheimilt að byggja ákvörðun á meðferð máls á tilteknum sjónarmiðum en það getur haft áhrif á það hvert efni ákvörðunar í málinu verður. Þannig má segja að regla eins og réttmætisreglan fáist við ómálefnaleg sjónarmið, sem er náttúrlega bara bagalegt og á ekki að standast lög. Ég er náttúrlega búin að vera eins og biluð plata hérna uppi í pontu Alþingis, að tala um málsmeðferðarreglur stjórnsýsluréttar og meginregluna og hina og þessa meginreglu. En sannleikurinn er sá að ég mun halda áfram að gera það þangað til einhver hlustar, þangað til þetta verður tekið aftur inn í nefnd og rætt efnislega, öll þessi atriði sem við erum búin að koma inn á hér í dag og í gær og síðustu daga. Það er tilefni til að fjalla efnislega um þetta, annars værum við ekki að eyða svona miklu púðri í að lýsa yfir áhyggjum þegar kemur að þessu, virðulegi forseti. Þetta er gjörsamlega galið. Mér finnst bara fráleitt að eitthvað svona fái að standa í lögum. Ef það kemur til atkvæðagreiðslu í 3. umr. varðandi þetta mál og þetta lagaákvæði verður ekki tekið út þá vona ég svo innilega að meiri hlutinn geri sér nákvæmlega grein fyrir því hvað er verið að samþykkja hér. Það er verið að samþykkja lög sem ýta beinlínis undir mismunun, lög sem eru bara vond, lög sem eru birtingarmynd mannvonsku. Þetta er gjörsamlega galið. Lög sem eru ekki í samræmi við jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar og heldur ekki jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, 65. gr. Þannig að það eru tvenn lög sem setning þessa lagaákvæðis myndi fara í bága við; það eru 11. gr. stjórnsýslulaga og 65. gr. stjórnarskrárinnar, sem er auðvitað bara grafalvarlegt út af fyrir sig. En hverjum er ekki drull, ha, forseti? Þetta eru náttúrlega bara hælisleitendur, er það ekki? Já, svona hljómar ríkisstjórnin. Þau neita, gjörsamlega harðneita að taka til greina okkar ábendingar og áhyggjur okkar, af því að þær eru réttmætar. Þessar áhyggjur eru réttmætar. Orðin okkar og ræðurnar okkar sem hafa komið fram í málflutningi okkar hér upp í pontu - þetta er ekkert gert til að vera með vesen, til að taka þátt í málþófi eða hvað sem fólk vill kalla þetta, þetta eru raunverulegar og réttmætar áhyggjur. - Virðulegi forseti. Ég sé að ég er að renna út á tíma og því vil ég biðja um að komast aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Á sama tíma og ég fagna umhyggju forseta að veita okkur hérna aukinn ræðutíma og lengja þingfund til að við getum örugglega rætt til hlítar þetta gríðarlega mikilvæga málefni sem hér er til umfjöllunar, þá lýsi ég furðu yfir því að sömu aðilar og greiða atkvæði með slíkri ráðstöfun hafi ekki áhuga á að taka þátt í þeirri umræðu. Á sama tíma langar mig að benda forseta á að hér áðan var annar forseti í stólnum og við leituðumst eftir því að kannað yrði hvort hæstv. ráðherra myndi sjá sér fært að taka þátt í umræðunni. Ég vil kanna hvort slíkri bón hafi verið svarað.

Frú forseti. Af því að ég er nú aðeins eldri í starfi en hv. þm. Indriði Ingi Stefánsson þá kemur mér nú ekkert á óvart að stjórnarliðar séu fjarverandi í salnum þrátt fyrir að hafa stutt hér heimild til lengri þingfundar til að ræða útlendingafrumvarpið. En mér finnst óttalega aulalegt að það eina sem við sjáum af ráðherrunum, sem við erum alltaf að biðja um að mæti hér, sé bara undir iljarnar þegar þeir hlaupa út eftir að hafa ýtt á græna takkann við lengdum þingfundi. Mig langar þess vegna að gera eins og hv. þingmaður og spyrja forseta hvort einhver tíðindi hafi borist frá ráðherrunum og þá sérstaklega félags- og vinnumarkaðsráðherra, sem við báðum um í 1. umr., sem við báðum um 9. desember, þegar í ljós kom að hann hafði sent ráðuneyti sitt á fund nefndarinnar til að fjalla um þann hluta sem ráðuneytið taldi eiga heima hjá þeim ráðherra en ekki dómsmálaráðherra. Og síðan auðvitað mennta- og barnamálaráðherra, sem hlýtur að vilja svara spurningunni 

Forseti vill koma því á framfæri að bæði hæstv. mennta- og barnamálaráðherra og félags- og vinnumarkaðsráðherra eru staddir erlendis.

Frú forseti. Ég ætlaði nú að taka undir beiðni hv. þingmanna sem hér komu upp á undan mér, en hæstv. ráðherrar eru víst í útlöndum og komast ekki í umræðuna, því miður. Því spyr ég: Hvar hafa þeir verið á fyrri stigum málsins, á fyrri stigum umræðunnar? Viðhorfið sem ég er að fá frá ríkisstjórninni er bara að þeir vilja loka eyrum sínum fyrir þeim ábendingum og áhyggjum sem hér er komið á framfæri. Þeir geta síðan sagt seinna: Já, Píratar tóku þingið í gíslingu og það var bara enginn áhugi á að hlusta á ræður þeirra þingmanna sem tóku svona oft til máls og því ætlum við bara að firra okkur ábyrgð. - Þetta virkar víst ekki svona. Mig langar bara að hvetja þá ráðherra sem eru staddir hérlendis, og hafa verið talsmenn þess að samþykkja þetta frumvarp og láta það fara í þrjár umræður í gegnum þingið, til þess að koma hingað og taka efnislega þátt í umræðunni. Þá meina ég hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Af hverju ekki líka hæstv. háskóla- iðnaðar- og nýsköpunarráðherra? Hún hefur líka lagt þetta frumvarp fram sjálf. Mig langar bara að beina nokkrum spurningum að þeim, virðulegi forseti. Við erum ekki að biðja um of mikið hérna.

Frú forseti. Já, ég tek undir með hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim. Í fjarveru þeirra ráðherra sem hafa þó greinilega eðlileg forföll þar sem þeir eru erlendis hlýtur einhver annar hæstv. ráðherra að geta hlaupið í skarðið og tekið þátt í umræðunni. Til þess höfum við meira en nógan tíma. Kannski er það tilfellið að hæstv. ráðherra þyrsti svo að taka þátt í umræðunni að það sé verið að reyna að tefja hana þannig að þeir fái að taka þátt þegar þeir koma til baka að utan. Ef það er tilfellið þá verðum við bara að halda áfram. En ég ítreka að ég er að velta fyrir mér hvar aðrir hv. þingmenn séu miðað við 65. gr. laga um þingsköp, um að þingmönnum sé skylt að sitja þingfundi.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir óvenjuskýr svör af hálfu forseta. Þegar við höfum spurt hvar ráðherrar séu og hvort þeirra sé von og svoleiðis þá hafa forsetar sem setið á forsetastóli til þessa yfirleitt látið nægja að segja að ráðherra sé kunnugt um að nærveru hans sé óskað eða eitthvað svoleiðis. Nú fengum við alla vega bara skýrt og skorinort að þeir tveir sem við höfum kallað hvað mest eftir séu báðir staddir erlendis. Það breytir því samt ekki að í dag er 6. febrúar og viðveru félags- og vinnumarkaðsráðherra var óskað 9. desember þannig að hann hefur haft tvo mánuði til að skipuleggja utanferðir sínar á þann veg að hann gæti verið viðstaddur hér. Reyndar mætti hann hér í salinn, hann hefur mætt á síðustu dögum, en hefur bara ekki séð ástæðu til að vera við þessa umræðu. Sama máli gegnir um mennta- og barnamálaráðherra, hann var ekki í útlöndum síðustu tvær vikur. Hann vildi bara ekki taka þátt í umræðunum.

Frú forseti. Við erum hér að fjalla um lög um útlendinga og við vinnslu þeirra laga hefur verið litið á ótalmargar umsagnarbeiðnir og hef ég í nokkrum ræðum mínum verið að gera grein fyrir þeim. Hér síðast var ég að gera grein fyrir umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands og ætla ég að halda áfram þar sem frá var horfið, með leyfi forseta: „Við undirbúning að setningu laga nr. 50/2015 virðist því ekki hafa verið litið til þýðingar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að þessu leyti þótt ríkt tilefni væri til. […] Við breytingar á verkefnum veiðifélaga, með lögum nr. 50/2015, sinnti löggjafinn því ekki stjórnskipulegri skyldu sinni til að meta hvort lagasetning rúmaðist innan þeirra marka sem stjórnarskráin setur. Í öðru lagi er í athugasemdum með frumvarpinu tekið fram að breytingartillögur séu „í samræmi við löggjöf og framkvæmd annar staðar á Norðurlöndum“ (um 6. gr.), „umgjörð annarra Evrópuríkja“ (um meginefni frumvarpsins), „að fyrirmynd annarra Evrópuríkja“ (um endurtekna umsókn). Þessi tilgreining fyrirmynda frumvarpsins er með öllu ófullnægjandi í ljósi þess að útfærsla og framkvæmd reglna á réttarsviðinu er að ýmsu leyti fjölbreytt á milli ríkja. Ef vísa á til fyrirmynda frá öðrum ríkjum er rétt að tilvísun fylgi þar sem útskýrt er til hvaða ríkja er vísað og hvort öll Evrópuríki eða öll Norðurlönd hafi samræmt viðkomandi reglu eða framkvæmd. Ef Norðurlönd hafa innleitt framkvæmd sem er önnur en í öðrum Evrópuríkjum er rétt að tekin sé afstaða til þess hvers vegna frumvarpshöfundar telja aðra leiðina ákjósanlegri en hina. Án slíkra útskýringa eru óljósar tilvísanir til erlendra laga ekki gagnlegar við mat á efni frumvarpsins. […] Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að skv. 7. gr. laganna sæti ákvörðun Útlendingastofnunar um synjun á efnismeðferð á grundvelli 36. gr. sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski þess sérstaklega að kæra ekki og skuli greinargerð vegna kæru berast kærunefnd innan 14 daga frá birtingu ákvörðunar. MHÍ vekur athygli á því að forsenda þess að umsækjandi geti skilað greinargerð vegna kæru til kærunefndar útlendingamála er að viðkomandi hafi öll gögn málsins. Fram hefur komið að Útlendingastofnun áskilur sér a.m.k. 10 daga frest til að afhenda öll gögn. Tímafrekt getur einnig verið að afla gagna annars staðar frá. Það gefur umsækjanda því afar skamman frest til að vinna greinargerð sína, svo skamman að illmögulegt getur verið fyrir umsækjanda að gera fullnægjandi greinargerð og í sumum tilfellum ómögulegt vegna skorts á gögnum. Svo skammur frestur getur að mati MHÍ brotið gegn réttinum til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns sem m.a. er tryggður í 13. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu sbr. lög 62/1994. Hér er því um umtalsverða skerðingu á réttindum umsækjenda um alþjóðlega vernd að ræða. MHÍ hvetur Alþingi til að endurskoða þetta ákvæði til að tryggja að grundvallarmannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd séu tryggð.“ Ég er ekki nærri því búinn að ná að fara yfir þessa umsögn og mér finnst ég þurfa að víkja að henni í seinni ræðum. En mér þykir með ólíkindum að lesa þetta og að haldið hafi verið áfram með vinnslu frumvarpsins þrátt fyrir slíkar athugasemdir. Það er óverjandi.

Forseti. Ég ætla að halda áfram að reifa samantektir úr umsögnum sem hafa borist um þetta frumvarp til laga. Mig langar samt aðeins að taka upp þráðinn frá fyrri ræðu minni um umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands. Mig langar aðeins að tala um hvernig þjónustan fellur niður eftir 30 daga og gagnrýni Mannréttindaskrifstofu Íslands á þá grein. Þau segja sem svo: „Þau réttindi sem hér um ræðir […] eru grundvallarmannréttindi, svo sem réttur til heilsu og mannsæmandi lífs. Réttindi þessi eru tryggð í samningi Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sem Ísland er aðili að og hefur fullgilt. Íslensk stjórnvöld hafa vissum skyldum að gegna við fólk sem statt er hér á landi og verða að gæta þess að þau fari ekki gegn þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem þau hafa undirgengist. […] Verður að telja óásættanlegt að svipta fólk þjónustu, skilja það eftir heimilislaust, án framfærslu og viðunandi heilbrigðisþjónustu. Býður það upp á mansal, ofbeldi og aðra hagnýtingu á aðstæðum viðkomandi.“ Mig langar aðeins að ræða þá gagnrýni sem komið hefur fram í mörgum umsögnum á þessa þjónustuskerðingu. Það er ekkert eitthvað léttvægt eða eitthvað sem á bara að horfa fram hjá að við getum verið með fólk hér á Íslandi í enn viðkvæmari stöðu en þegar það kemur hingað. Við erum með þessu að búa þannig að fólki að það er í miklu meiri hættu á að verða fyrir ofbeldi, verða fyrir mansali, að óprúttnir aðilar nýti sér neyð þess. Og við ætlum bara að segja: Já, þetta er góð hugmynd vegna þess að þá fer fólk örugglega eitthvert annað. - Það er bara ekkert svona einfalt. Fólk í neyð sem sér ekki hvar það á að búa, er ekki með vernd og er ekki öruggt í sínu heimalandi eða annars staðar, það er ekkert svo einfalt að það fari bara aftur út af því að við ætlum að svelta það eða skerða allt sem er manneskjulegt við það að vera í samfélagi. Við ætlum að taka það af þeim, koma fram við þau eins og - við myndum ekki einu sinni koma svona fram við dýr. Af hverju myndum við koma svona fram við fólk á flótta? Mér finnst það svo merkilegt að við erum að tala um álit fagaðila, álit fólks sem veit og hefur reynslu af því hvernig er best að gera þetta. Er það faglega rétt að gera þetta? Er þetta eitthvað sem mun hjálpa þessum einstaklingum eða samfélaginu í heild sinni eða mun þetta skapa meiri neyð? Mun þetta t.d. skapa meiri afskipti lögreglu? Mun þetta kalla á meira ofbeldi? Verðum við með barnshafandi konur á götunni? Ætlum við bara að taka sénsinn og segja: Kannski ekki? Það er bara ekki nógu gott. Það er svo langt frá því. Þetta eru einfaldlega mannréttindabrot.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að játa að í síðustu ræðu hafði ég Sjálfstæðisflokkinn fyrir rangri sök þegar ég fjallaði um breytingartillögu sem kom hér á lokametrum við afgreiðslu þess frumvarps sem varð að lögum nr. 80/2016, um útlendinga, vegna þess að tveir þingmenn Sjálfstæðisflokksins sátu hjá við afgreiðslu þeirrar tillögu eins og þingflokkar Pírata og Vinstri grænna. Píratar og Vinstri græn gerðu þetta vegna þess að tillagan kom, að því er virtist, dálítið eins og skrattinn úr sauðarleggnum, var ekki í fullu samræmi við það sem sátt hafði náðst um hér í þingsal heldur vildu tillöguflytjendur, sem voru úr Sjálfstæðisflokki og Framsókn, taka íþyngjandi ákvæði laganna og flýta gildistöku þeirra umfram öll önnur ákvæði laganna, að 114. og 115. gr., sem snúast annars vegar um skyldu til að tilkynna sig eða dveljast á tilteknum stað og um handtöku og gæsluvarðhald, skyldu taka gildi strax við samþykkt laganna á meðan restin af lögunum myndi taka gildi hálfu ári síðar. Ég leit bara yfir grófa samantekt á atkvæðunum og sá þar tvö gul, þ.e. tvær hjásetur Sjálfstæðisflokksins, og svo þegar ég fór að skoða samhengið betur þá áttaði ég mig á því að þetta voru fýlupokarnir tveir sem sátu hjá við allt málið vegna þess að þeim þótti það opna landið of mikið fyrir útlendingum. Þannig að hjáseta þeirra við þessa breytingartillögu var bara hluti af heildarhjásetu þeirra við allt frumvarpið en ekki til marks um einhvers konar ást þeirra á mannúð eins og ég var svo vitlaus að halda áður en ég kafaði aðeins dýpra ofan í málið. Ég bið forseta að afsaka þetta. En þessi breytingartillaga sýnir náttúrlega taktík sem Sjálfstæðisflokkurinn beitti síðar - ég kem kannski ekki að því í þessari ræðu heldur á eftir þegar ég rifja meira upp - þ.e. að vera hluti af einhverju heildarsamkomulagi en slíta sig svo frá og reyna að koma einhverjum öðrum breytingum að, þannig að sáttin hefur kannski alltaf verið krafa sem hefur staðið upp á okkur hin en Sjálfstæðisflokkurinn hefur ekki fylgt henni mikið sjálfur. Ég held að það sé ákveðið trend sem við sjáum í þessum málum. Fyrsta frumvarpið til breytinga á lögunum var síðan, eins og ég nefndi, samþykkt rétt fyrir jól 2016, stuttu áður en lögin tóku gildi. Það snerist um það að setja inn bráðabirgðaákvæði um að kæra fresti ekki réttaráhrifum brottvísunar í því sem kallað er bersýnilega tilhæfulaus umsókn frá öruggu ríki, hvort tveggja mjög erfið hugtök. Það voru ýmsir aðilar sem bentu á, bæði við afgreiðslu frumvarpsins í heild og síðan við afgreiðslu þessa breytingafrumvarps, að eðlilegra væri að kæra frestaði réttaráhrifum brottvísunar í öllum tilvikum. Það væri hin eðlilega meginregla til að fólk ætti raunverulegan kost á því að sækja réttlæti í þessum málum. Með því að geta vísað fólki frá landi þá sé kerfið í rauninni að standa í vegi fyrir því að fólk geti fullnýtt áfrýjunarheimildir sínar. Þessa breytingu studdi meiri hluti þingheims en hjásetur voru aftur hjá öllum þingflokki Pírata og öllum þingflokki Vinstri grænna, auk þess sem Samfylking og Viðreisn voru að hluta til í hjásetu. Hér sáum við teiknast upp ákveðnar blokkir. Það eru ákveðnir flokkar sem fylgjast kannski að þegar kemur að því að setja spurningarmerki við breytingar sem stíga í áttina frá réttindum fólks á flótta, sérstaklega. Í þessum tveimur dæmum, þ.e. breytingartillögurnar við heildarendurskoðunina og bráðabirgðaákvæði sem var samþykkt stuttu fyrir gildistöku, voru Píratar og Vinstri græn hönd í hönd í því að benda á að þetta væru kannski óæskileg skref.

Virðulegi forseti. Ég er búin að tala um 6. gr. frumvarpsins í síðustu þremur, fjórum ræðum mínum. Nú ætla ég að víkja að 2. gr. frumvarpsins, sem mér finnst einnig bagaleg út frá lagalegum forsendum. Þá langar mig að vísa í umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands varðandi 2. gr. en þar segir, með leyfi forseta: „Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að ákvarðanir Útlendingastofnunar um synjun á efnislegri meðferð á grundvelli 36. gr. sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski þess sérstaklega að svo verði ekki. Greinargerð vegna slíkrar kæru, eða tilkynning um að hún verði ekki lögð fram, berist kærunefnd útlendingamála innan 14 daga frá birtingu ákvörðunar Útlendingastofnunar en teljist að öðrum kosti niður fallin. MRSÍ er hugsi yfir þessu ákvæði, að mati skrifstofunnar ætti að vera valkvætt hvort kæra eigi til kærunefndar útlendingamála eða ekki og telur fátítt að stjórnvaldsákvarðanir sæti sjálfkrafa kæru til æðra stjórnsýslustigs. Jafnframt skal á það bent að verði ákvæðinu breytt á þennan veg munu umsækjendur í málum er falla undir 36. gr. útlendingalaga, þ.e. Dyflinnar- og verndarmál, ekki eiga kost á að nýta sér almennan 15 daga kærufrest til ákvörðunar um framhald máls, en í framkvæmd hafa umsækjendur gjarnan nýtt sér umræddan frest, til að glöggva sig á efni ákvörðunar Útlendingastofnunar og til að afla gagna er haft gætu áhrif á endanlega niðurstöðu í málinu. MRSÍ gerir einnig athugasemd við að ef greinargerð berst ekki til kærunefndar innan 14 daga frá birtingu ákvörðunar Útlendingastofnunar teljist kæra niður fallin. Þess ber að gæta að stór hluti umsækjenda um alþjóðlega vernd þarf aðstoð við kæru, t.d. er fólk almennt ekki með sérþekkingu á útlendingalögum, ákvæðum flóttamannasáttmálans og annarri alþjóðlegri löggjöf er máli getur skipt varðandi umsókn þeirra. Því má ætla að þessi stutti tími til greinargerðar muni eflaust valda einhverjum umsækjendum réttindamissi. Í þessu sambandi vísar MRSÍ til meginreglna stjórnsýslulaga svo sem andmælaréttar og rannsóknarreglu og þeirra sjónarmiða er fram koma í 6. gr. laga nr. 62/1994, um Mannréttindasáttmála Evrópu (MSE) er kveður á um rétt til réttlátrarmálsmeðferðar fyrir dómi. Eiga þau sjónarmið og heima í málsmeðferð stjórnsýslumála.“ Virðulegi forseti. Hvað er ég búin að vera að segja hér í viku samfleytt, sex daga samfleytt? Þessi ákvæði fara í bága við grundvallarreglur stjórnsýsluréttarins svo sem andmælaregluna. Lögfesting á 2. gr. ákvæðisins kemur í veg fyrir það að umsækjandi eða einstaklingur, borgari í skilningi stjórnsýslulaganna, sem við erum búin að lögfesta hér, eigi kost á að nýta sér andmælaréttinn sinn, sem er auðvitað bara sjálfsagður réttur. Allir eiga að eiga kost á því að nýta andmælaréttinn sinn þegar mál þeirra er til meðferðar fyrir stjórnvaldi. Guð minn almáttugur. Síðan talar Mannréttindaskrifstofa Íslands líka um 6. gr. laga nr. 60/1990, sem er náttúrlega mannréttindasáttmáli Evrópu. En í stjórnarskránni er líka talað um réttláta málsmeðferð, ég man ekki hvaða ákvæði það er. 1. mgr. 69. gr.? Ég man það ekki, ég rifja þetta upp og verð komin með þetta þegar ég kem í næstu ræðu, virðulegi forseti. En þetta er bara endurtekning á öllum þeim sjónarmiðum sem við höfum verið að hamra á hér uppi í pontu. Þetta er ekki bara skoðun minni hlutans, þetta er ekki smámál sem hér er um að ræða heldur eru allir sérfræðingar í þessum málaflokki á þeirri skoðun að þessi lagaákvæði gætu brotið á grundvallarréttindum fólks er varða réttláta málsmeðferð. Og líka bara almennar málsmeðferðarreglur stjórnsýsluréttar sem eiga auðvitað heima hér undir og ber að fara eftir þeim frekar en einhverjum sérreglum sem eru settar í lög um útlendinga frá árinu 2017. Það er bara gjörsamlega fáránlegt. Þessi lög, núgildandi lagabálkur - það má færa rök fyrir því að þetta séu nýmæli. Jú, þeim hefur verið beitt í framkvæmd alveg nokkrum sinnum auðvitað. En þessi lög eru samt ekki búin að mótast fullkomlega í framkvæmd, þeim hefur ekki verið beitt það oft og það reglulega að það sé hægt að segja að þessi lög séu fullmótuð. Og áður en að við náum að fullmóta þessi lög og festa framkvæmdina í sessi þá förum við bara og umbyltum lagabálkinum og lögfestum fleiri ný lög sem eru bara gersamlega fáránleg og sérfræðingar hafa varað við. Við neitum bara að taka mark á þessu. Ég vil minna hæstv. dómsmálaráðherra á það að þessi lög sem núverandi útlendingafrumvarp hans, það sem hann er að leggja fyrir þingið, fer í bága við, að flokksbróðir hans, lagði þau fram árið 1993. Já. Stjórnsýslulögin. Davíð Oddsson, fyrrverandi forsætisráðherra, lagði þau fram og þau voru samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég hef hérna í síðustu ræðum verið að gera grein fyrir umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands. Fyrst ekki er tekið, að því er virðist, mikið mark á þessum umsögnum þá þykir mér í það minnsta rétt að þeim séu gerð skil hér í ræðustól Alþingis. Með leyfi forseta, langar mig að halda áfram þar sem frá var horfið síðast. „Um 6. gr. frumvarpsins Í ákvæðinu er lagt til brottfall þjónustu við þá umsækjendur um alþjóðlega vernd sem hafa fengið endanlega synjun í máli sínu á stjórnsýslustigi. Gerð er alvarleg athugasemd við frumvarpið að þessu leyti þar sem ekki virðist hafa verið tekin afstaða til þess hvernig ákvæðið samrýmist mannréttindaskyldum ríkisins á grundvelli stjórnarskrár og alþjóðasamninga. Ekki er ljóst af lestri frumvarpsins hvort hin breytta regla geti leitt til þess að einstaklingar falli utan allrar þjónustu og framfærsluaðstoðar, t.d. á vegum sveitarfélaga. Ef frumvarpið leiðir til slíkrar niðurstöðu er óútskýrt hvernig slíkt gæti samrýmst ákvæðum stjórnarskrár, einkum 65., 68. og 76. gr. Í þessu samhengi vísast til ákvörðunar félagsmálanefndar Evrópu frá 2014 (mál nr. 90/2013) gegn Hollandi. Niðurstaðan var sú að synjun um lágmarksframfærsluaðstoð við „ólöglega“ innflytjendur sé andstæð 13. gr. félagsmálasáttmála Evrópu, enda gat slík synjun leitt til heimilisleysis og skorts á lágmarksnauðsynjum. Ísland er bundið af ákvæðum félagsmálasáttmála Evrópu og í lögskýringargögnum að baki 1. mgr. 76. gr. stjskr. er vísað sérstaklega til 13. gr. félagsmálasáttmálans. Þess má geta að Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um svipað mál (Hunde g. Hollandi (17931/16) og talið að aðstæður þess útlendings sem þar átti í hlut næðu ekki þeim alvarleikaþröskuldi sem gæti leitt til brots á 3. gr. MSE, en tók sérstaklega tillit til þess að eftir niðurstöðu félagsmálanefndarinnar (ásamt öðru) hefðu hollensk stjórnvöld bætt neyðarúrræði sem boðin voru þessum hópi útlendinga. Eftir atvikum getur algert brottfall aðstoðar við umsækjendur um alþjóðlega vernd, samanber fyrrnefnd mál, í alvarlegustu tilvikunum falið í sér ómannúðlega meðferð í andstöðu við 68. gr. stjskr. og 3. gr. MSE, en þar fyrir utan getur verið um að ræða brot gegn 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar og 13. gr. félagsmálasáttmála Evrópu. Löggjafinn þarf að taka afstöðu til þess hvort sú aðstoð sem boðin er fullnægi að minnsta kosti lágmarkskröfum um mannsæmandi lífsafkomu. Í þessu sambandi er mikilvægt að 6. gr. frumvarpsins gerir ráð fyrir ákveðnum sérreglum um viðkvæma hópa og einnig er gert ráð fyrir að heimilt sé að fresta niðurfellingu réttinda vegna „sanngirnissjónarmiða“. Sú frestunarheimild á þó ekki við í öllum tilvikum, t.d. ef umsækjandi kom frá ríki sem er á lista Útlendingastofnunar yfir örugg upprunaríki.“ Nú er ég að átta mig á því að ég mun ekki ná að ljúka því að gera þessari umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands skil og óska því að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Forseti. Mig langar að halda áfram þar sem frá var horfið þar sem ég var að fara yfir umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands. Þau segja hér, með leyfi forseta, um 7. gr., um endurteknar umsóknir: „MRSÍ telur þessa takmörkun fela í sér réttarskerðingu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd þar sem ætlunin er að ný málsmeðferð endurtekinna umsókna komi í stað endurupptöku skv. 24. gr. stjórnsýslulaga …“ Bent er á að stjórnsýslulög kveði á um lágmarksrétt. Síðan tala þau um 13. gr., takmörkun á fjölskyldusameiningu: „MRSÍ fær ekki séð hvaða lögmæta markmið eða ríka samfélagslega þörf býr að baki tillögu þessari. Rétturinn til fjölskyldulífs er varinn af 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu (MSE).“ Hann má aðeins takmarka ef uppfyllt eru eftirfarandi skilyrði: Það þarf að eiga sér stoð í lögum. Markmið takmörkunarinnar skal vera lögmætt og loks þarf hún að þykja nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi. Myndi þetta þykja nauðsynlegt í lýðræðislegu þjóðfélagi? Ég myndi ekki telja það. Þar að auki má takmörkun réttinda ekki ganga lengra en nauðsynlegt er. Þá er vísað til meðalhófsreglunnar. Mannréttindaskrifstofa Íslands telur að þessi skilyrði séu ekki uppfyllt. Þau telja sem sagt að það að takmarka fjölskyldusameiningu sé ekki nauðsynlegt og að ekki sé verið að fylgja meðalhófsreglunni ef þetta lagaákvæði verður lögfest. Þetta með fjölskyldusameininguna hljómar fyrir mér svolítið eins og „bara af því bara“ af því að þetta er ekki margt fólk, þetta eru rosalega fáir einstaklingar sem þarna er verið að tala um. Það eina sem þetta gerir er að auka á, hvað á maður að segja, einangrun, einmanaleika, já, bara neyð og eymd fólks sem kemur hingað á flótta. Það er ótrúlegt að það sé ekki tekið tillit til þessa. Það er verið að gagnrýna þessa 13. gr. um takmörkun á fjölskyldusameiningu hjá mörgum umsagnaraðilum, skiljanlega, og maður spyr sig: Af hverju? Hver eru rökin fyrir því? En Mannréttindaskrifstofa Íslands gagnrýnir að ekki hafi farið fram jafnréttismat með tilliti til kvenna, hinsegin fólks, fatlaðs fólks, fólks af mismunandi uppruna, litarhætti, kyngervi, kynvitund, enda er jaðarsettum hópum hættara við ofbeldi.

Frú forseti. Ég má til með að fylgja því eftir sem hv. þm. Eva Sjöfn Helgadóttir kom inn á áðan, þ.e. ákvæði um fjölskyldusameiningu, vegna þess að mér finnst það vera sennilega eitt andstyggilegsta ákvæðið í þessu frumvarpi. Hvað snýst þetta um? Þetta snýst um örfáa einstaklinga sem á að standa í vegi fyrir að geti sameinast maka sínum og að því er virðist bara vegna þess að íslensk stjórnvöld fara í einhverja fýlu vegna þess að þeim líður eins og fólk hafi sagt þeim ósatt. Við erum hérna að tala um ákvæði sem nær til svokallaðra kvótaflóttamanna. Það er sem sagt fólk sem íslenska ríkið býður sérstaklega að koma til landsins. Þá fer einhver embættismaður á vegum Íslands í flóttamannabúðir erlendis, velur þar fólk út frá ákveðnum, fyrir fram tilgreindum forsendum. Íslenska ríkið hefur einbeitt sér að tveimur hópum, annars vegar einstæðum mæðrum, oftast ekkjum, þar sem eiginmennirnir hafa fallið í árás pólitískra andstæðinga t.d. í ríkjum þar sem það bara er alsiða í stjórnmálunum. Það er annar hópurinn, ekkjurnar. Hinn hópurinn er síðan hinsegin fólk, fólk sem vegna kynhneigðar á á hættu ofsóknir, ofbeldi, og jafnvel morð. Við skulum ekki gleyma því, forseti, að í 41 landi er enn þá refsivert að vera hinsegin. Þar eru stjórnvöld bara bókstaflega með - ja, ekki bókstaflega skotleyfi en það er bara hluti af lagabókstaf landsins að ofsækja hinsegin fólk. Hvaða fjölskyldusameining er það þá sem á að standa í vegi fyrir? Jú, það er t.d. ef ekkjan kemst að því eftir að hún er komin til Íslands í öryggi með börnin sín að hún er ekki ekkja. Maðurinn sem hún hélt að hefði verið ráðinn af dögum var svo heppinn að hann var bara í gíslingu í sex ár, pyndaður, milli lífs og dauða allan tímann, en svo slapp hann einhvern veginn. Hann fer náttúrlega að leita uppi fjölskylduna, kemst að því að fjölskyldan er komin í skjól á Íslandi og vill sameinast henni. Þá segir íslenska ríkið: Nei, sjáðu til, kona góð, þú sagðir okkur að þú hafir verið ekkja. Hér ertu bara búin að segja okkur ósatt af því að það er einhver maður hérna. Það er fjölskyldusameiningin sem á að standa í vegi fyrir. Hinn hópurinn, hinsegin fólkið, er fólk sem er vant því að treysta ekki stjórnvöldum. Það getur ekki sagt hverjum sem er að það sé hinsegin. Það fer síðan á flótta, fer í þetta inntökuviðtal hjá íslenska embættismanninum og segist vera einhleypt, af því að ef það segir: Nei, ég er í sambandi og hérna er maki minn, bara heima, þá er þessi maki kannski allt í einu kominn í hættu. Þú sem ofsóttur hinsegin einstaklingur ert ekkert að blaðra í hvern sem er að þú eigir hinsegin maka þarna í þessu umhverfi þar sem hinseginleikinn getur verið dauðasök. Nei, þú þiggur bara skjólið sem Ísland býður þér, flytur hingað, festir rætur, kynnist fólki, byggir upp traust á kerfinu og loksins þegar þú ert nógu örugg til að líða vel með að deila þessum upplýsingum þá segirðu einhverjum: Heyrðu, hér á ég reyndar maka, búin að eiga árum saman en þurfti að fara leynt með það. Nú treysti ég mér til að segja að það. Get ég fengið hann til mín? Þá hugsar íslenska kerfið: Nei heyrðu, hér er einhver sem sagði mér ósatt. Þetta er fjölskyldusameining sem er á fölskum forsendum. Við ætlum bara að halda þessum úti. Hvernig getur embættismannakerfið verið jafn hjartalaust og sagt við ekkjuna sem endurheimtir manninn úr helju eða við hinsegin manneskjuna sem þorir loksins að benda á makann og segja: Þetta er manneskjan sem ég elska - hvernig fær fólk af sér að segja: Nei, nei, þú sagðist ekki eiga neinn maka. Bara út með það lið. Eins og hv. þm. Eva Sjöfn Helgadóttir sagði: Þetta er örlítill hópur. Þetta eru örfáir einstaklingar sem þetta gæti mögulega snert, breytir engu fyrir íslenska ríkið að hleypa þessu fólki inn. Breytir öllu fyrir makana sem elska þau. - Ógeðslegt ákvæði.

Virðulegi forseti. Ég er búin að vera lesa nokkrum sinnum úr umsögnum aðila sem hafa sent inn umsögn varðandi þetta frumvarp. Nú ætla ég að lesa úr umsögn grasrótarhreyfingar sem er samansett af ungum einstaklingum. Ég held að það sé rosalega mikilvægt og ferskt að fá þeirra sýn á þetta því að eins og ég segi, mín kynslóð og kynslóðirnar á eftir minni kynslóð munu þurfa að moka upp skítinn eftir núverandi ráðamenn. Og ef þetta agalega frumvarp verður lögfest, sem er búið að margvara við, þá er það í höndum minnar kynslóðar að moka upp þann skít. En í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Grasrótarhreyfingin Fellum frumvarpið fordæmir frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga og lögum um atvinnuréttindi útlendinga (alþjóðleg vernd, brottvísunartilskipunin, dvalar- og atvinnuleyfi), nr. 80/2016 (alþjóðleg vernd), í daglegu [tali] kallað útlendingafrumvarpið. Við styðjum og tökum undir umsagnir Íslandsdeildar Amnesty International, Kvenréttindafélags Íslands, Solaris, Rauða krossins, UNICEF á Íslandi, UN Women og Þroskahjálpar. Við sem ungmenni í landinu höfum verulegar áhyggjur af skelfilegri þróun núverandi ríkisstjórnar í málefnum útlendinga. Við krefjumst þess að allar lagabreytingar sem standa til [verði] gerðar með mannréttindi að leiðarljósi. Frumvarpið stangast á við ákvæði í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem er lögfestur í íslenskum lögum. Þar með ber stjórnvöldum skylda til að fylgja honum. En í 3. gr. barnasáttmálans kemur fram að stjórnvöld eigi að taka ákvarðanir sem varða börn byggt á því sem er börnunum fyrir bestu. Auk þess þá brýtur frumvarpið [gegn] 1. gr. jafnréttislaga. Frumvarpið veitir stjórnvöldum heimild til að senda flóttamenn til ríkja sem ekki eru talin örugg móttökuríki, eins og Rauði krossinn hefur bent á. Þar má nefna Ungverjaland og Grikkland. Þetta er brot á mannréttindum og réttindum barna. Með þessu frumvarpi verða konur á flótta settar í enn viðkvæmari stöðu og þá eykst hættan [á] að þær verði fyrir ofbeldi í sínu heimalandi eða öðrum óöruggum móttökuríkjum. Einnig hefur þetta áhrif á aðra jaðarhópa og fólk í viðkvæmri stöðu, þetta frumvarp stefnir þeim í hættu. Frumvarpið tekur ekki tillit til fatlaðs fólks, hinsegin og trans einstaklinga. Það verður að taka tillit til sérstöðu fólks þar sem lagabreytingarnar munu ekki hafa sömu áhrif á allt fólk. Við teljum að harkalegri og strangari stefna í málefnum flóttafólks og umsækjanda um alþjóðlega vernd sé röng leið að skilvirkara kerfi. Það að skerða verulega rétt flóttamanna [til] að fá mál sín skoðuð nægilega vel á grunni rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar og réttlátrar málsmeðferðar, er mannréttindabrot. Í frumvarpinu kemur fram að heilbrigðisþjónusta, lágmarksaðstoð og réttur til húsnæðis falli niður 30 dögum eftir synjun á alþjóðlegri vernd. Það veldur okkur miklum áhyggjum að velferð og öryggi flóttamanna sé hunsað í þessu frumvarpi og að þau njóti ekki grundvallarmannréttinda. Eftirfarandi félög skora á dómsmálaráðuneytið, forseta Alþingis, Birgi Ármannsson, og ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur að draga frumvarpið til baka og vinna það upp á nýtt í samstarfi við fagaðila þar sem virðing fyrir jafnrétti og mannréttindum eru höfð í hávegum.“ Ég sé að ég hef ekki mjög langan tíma til þess að klára að fara yfir umsögnina. Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé bara rosalega mikilvægt sjónarmið sem ég var að koma hér á framfæri sem kemur frá ungu fólki og ungliðahreyfingum þvert á flokka við þetta frumvarp. Þau gera alvarlegar athugasemdir við þetta og skora síðan á hæstv. forsætisráðherra og ríkisstjórnina sem hún leiðir og forseta Alþingis og hæstv. dómsmálaráðherra eða dómsmálaráðuneytið. Ef það er einhvern tímann tími til þess að taka mark á ungu fólki þá er það núna. Eins og ég segi og hef margoft sagt: Við erum kynslóðin sem þarf að moka upp skítinn eftir núverandi ráðamenn. Það verður ekki fallegt verk, það verður ekki skemmtilegt verk en við neyðumst til að gera það. Og ekki nóg með að við þurfum að bjarga heiminum frá loftslagsvánni sem er að fara eyða heiminum ef við höldum áfram á þessari braut, heldur þurfum við líka að snúa við einhverjum ömurlegum lögum sem margir eru búnir að vara við. Við þurfum að fara í gegnum heilt kostnaðarsamt ferli eftir að lögin eru búin að fara fyrir dómstóla, sem kostar sitt líka og hvaðan kemur peningurinn? Jú, úr ríkissjóði. Nei, við þurfum þá að eyða tíma Alþingis hér aftur til þess að snúa þessum lögum við. Við þurfum að kalla til umsagnaraðila, við þurfum að kalla til gesti á fundi allsherjar- og menntamálanefndar. Við þurfum að fara með þetta í gegnum þrjár umræður á Alþingi og hver veit nema einhver annar flokkur á þeim tíma muni vilja taka svo rosalega mikið til máls að það muni tefja málið? Virðulegi forseti. Ég held praktískasta lausnin hér væri bara að taka þetta frumvarp til baka og ræða þessa efnislegu annmarka sem erum búin að vera dugleg við að benda á hér.

Frú forseti. Ég hef hérna í síðustu ræðum verið að gera grein fyrir umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands. Ég er nú langt kominn með hana og hef fulla trú á að ég nái að klára þá yfirferð í þessari ræðu þrátt fyrir að ræðutíminn sé alveg óþægilega stuttur. Með leyfi forseta held ég áfram að lesa þar sem frá var horfið. „Í þessu sambandi er mikilvægt að 6. gr. frumvarpsins gerir ráð fyrir ákveðnum sérreglum um viðkvæma hópa og einnig er gert ráð fyrir að heimilt sé að fresta niðurfellingu réttinda vegna „sanngirnissjónarmiða“. Sú frestunarheimild á þó ekki við í öllum tilvikum, t.d. ef umsækjandi kom frá ríki sem er á lista Útlendingastofnunar yfir örugg upprunaríki. Þá segir í frumvarpinu að „grundvallarforsenda“ við beitingu undanþáguheimildarinnar sé að umsækjandi hafi „sannanlega sýnt samstarfsvilja við að fara aflandi brott“. Ummæli í athugasemdum við 6. gr. virðast miða að því að í framkvæmd verði um afar þrönga undanþágu að ræða. Má hér benda á að í fyrrgreindu máli gegn Hollandi tók félagsmálanefnd Evrópu berum orðum fram að ekki teldist heimilt að gera skilyrði neyðaraðstoðar að útlendingur sýni samstarfsvilja í sinni eigin brottvísun. MHÍ telur því að lágmarki að ákvæði 6. gr. frumvarpsins þarfnist nánari skoðunar út frá því sjónarmiði hvort lágmarkskröfum þeirra mannréttindaákvæða sem nefnd hafa verið verði fullnægt.“ Undir þetta skrifar formaður stjórnar Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands. Við að lesa þessa umsögn verður maður hálfhvumsa. Hér er afar hart að orði kveðið, svo ekki sé meira sagt, og bent á, ekki bara möguleika heldur fordæmi fyrir því að sams konar lagasetning rúmast ekki og var ekki samþykkt af Hæstarétti. Ég kemst alltaf meira og meira á þá skoðun, frú forseti, að við getum eiginlega ekki verið að fjalla um sama frumvarpið því að þetta getur ekki verið frumvarp til að auka skilvirkni ef það er ljóst að stór hætta er á því að þegar á reyni fyrir dómstólum landsins, og þá á endanum í Hæstarétti, verði þessir annmarkar sem eru á lagasetningunni til þess að fella brott þessar ákvarðanir. Þá er skaðinn skeður. Þá erum við búin að beita fólk harðræði og tíminn er dýrmætur fyrir fólk í leit að vernd. Ég vona að það sé ekki ætlunin að stjórnarliðar telji að vegna þess að það sé búið að þrengja svo að möguleikum fólks til að sækja rétt sinn - að það verði til að leysa vandann. Slíkt væri að mínu mati afar sorglegt og ég get ekki með góðri samvisku, í ljósi drengskaparheits við stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, séð hvernig það að samþykkja frumvarpið samræmist því drengskaparheiti. Það gengur einfaldlega ekki. Hér er um allt of mörg vafaatriði að ræða og mér finnst að stjórnarskrá lýðveldisins Íslands eigi í öllum tilvikum - í öllum tilvikum - að njóta vafans.

Forseti. Ég ætla að halda áfram að reifa hér samantekt úr umsögnum sem hafa borist um þetta frumvarp til laga. Ég var komin í umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands. Þau telja afar óheppilegt að hvorki sé vísað til ákvæða stjórnarskrár né mannréttindasáttmála Evrópu. Í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Efni frumvarpsins varðar með augljósum hætti mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd. Til dæmis: brottfall þjónustu (6. gr.) varðar 1. mgr. 76. gr. stjskr. og 65. gr. stjskr., breyttar reglur um endursendingar varða 68. gr. stjskr. og 3. gr. MSE, sbr. ítarlega dómaframkvæmd Mannréttindadómstólsins, sérákvæði um börn varða 3. mgr. 76. gr. stjskr., framkvæmd ákvarðana varða 71. stjskr. og 8. gr. MSE. […] [Ý]mis útfærsluatriði á málsmeðferð kunna að varða 70. gr. stjskr. og 6. og 13. gr. MSE hvað varðar rétt til aðgangs að dómstólum, réttláta málsmeðferð og rétt til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Óhjákvæmilegt er að löggjafinn taki skýra afstöðu, að undangengnu efnislegu mati, til þess hvort skilyrðum stjórnarskrárákvæða sé fullnægt.“ Mannréttindastofnun Háskóla Íslands vísar til nýlegs hæstaréttardóms frá 26. október 2022: „Þar gagnrýnir Hæstiréttur að í frumvarpi til breytinga á lögum um lax- og silungsveiði sé, líkt og í frumvarpi því sem hér er til umsagnar, tekið fram að ekki hafi þótt tilefni til að skoða sérstaklega samræmi við stjórnarskrá. Um þetta segir Hæstiréttur: „Við undirbúning að setningu laga nr. 50/2015 virðist því ekki hafa verið litið til þýðingar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að þessu leyti þótt ríkt tilefni væri til. Við breytingar á verkefnum veiðifélaga með lögum nr. 50/2015 sinnti löggjafinn því ekki stjórnskipulegri skyldu sinni til að meta hvort lagasetning rúmaðist innan þeirra marka sem stjórnarskráin setur.““ Mannréttindastofnun Háskóla Íslands hnýtir í að í frumvarpinu segi að það sé í samræmi við löggjöf og framkvæmd annars staðar á Norðurlöndunum, umgjörð annarra Evrópuríkja, að fyrirmynd annarra Evrópuríkja o.s.frv. Þessi samanburður er ekki rökstuddur með tilvísunum í löggjöf viðkomandi ríkja og er því með öllu óljós. Það er heldur ekki tekin afstaða til þess hvers vegna frumvarpshöfundar telja aðra leiðina ákjósanlegri en hina.

Frú forseti. Aftur að sagnfræðilegu yfirliti yfir breytingar á útlendingalögum sem ég var aðeins að tæpa á hér áðan. Ég er nú ekki að segja hæstv. forseta nein tíðindi hér þar sem hún sat hér á þingi á þeim tíma, en fyrir hina í salnum er kannski ágætt að fara yfir þetta. Myndin sem var farin að teikna sig upp var sú að t.d. þegar frumvarpið sem varð að lögum 80/2016, heildarendurskoðun á útlendingalögunum, var í meðferð þingsins þá kom á síðustu metrunum fram breytingartillaga frá Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki sem Píratar og Vinstri græn gátu ekki stutt þar sem hún var ekki í samræmi við það samkomulag sem var um frumvarpið. Síðan rétt fyrir jól 2016 kemur inn bráðabirgðaákvæði um að kæra fresti ekki réttaráhrifum brottvísunar í bersýnilega tilhæfulausum umsóknum frá öruggum ríkjum. Aftur sátu fulltrúar Pírata og Vinstri grænna hér í sal hjá í þetta skiptið vegna þess að þarna var raunverulegt skref aftur á bak varðandi réttindi fólks á flótta. Þarna var verið að hafa af þeim möguleikann á raunverulegri lausn sinna mála. Það er erfitt að sækja réttlætið þegar það er búið að sparka þér úr landi. Síðan teiknaðist svipuð mynd upp stuttu eftir áramót, í byrjun árs 2017, þar sem dómsmálaráðherra lagði til ákvæði um að kæra fresti ekki réttaráhrifum í þessum tilvikum, yrði ekki bráðabirgðaákvæði eins og það var upphaflega sett inn heldur sem varanleg viðbót við lögin. Þá stígum við kannski fyrsta stóra skrefið frá mannúðarmyndinni sem átti að teikna með heildarendurskoðuninni. Þar eru þrír flokkar sem standa ekki að þessari breytingu, það eru Píratar, Vinstri græn og Samfylking sem sitja hjá við afgreiðslu málsins. Þau láta sér nægja að sitja hjá þar sem frumvarpinu fylgdi jafnframt ívilnandi leiðrétting á - það var kannski frekar verið að skýra út lagaákvæði sem Útlendingastofnun hafði ákveðið að túlka á versta veg þannig að í framkvæmd var allt í einu farið að herða reglurnar gagnvart ákveðnum hópi sem sótti hér dvalarleyfi og þingið ákvað að skerpa á lagatextanum þannig að það væri alveg ljóst að hann væri rýmri en en Útlendingastofnun hefði túlkað hana í framkvæmd. Aftur sjáum við, forseti, að þarna eru flokkar sem teikna sig upp nokkuð samstiga í breytingum, styðja ekki neikvæðar breytingar. Síðan kom leiðrétting um mitt ár 2017, lög nr. 54/2017, þar sem ákvæði um skiptinema hafði ekki færst rétt yfir á milli laga. Þar vorum við öll græn hér í sal. En svo fór að syrta í álinn með frumvarpinu sem varð að lögum nr. 81/2017, lagt fram af Katrínu Jakobsdóttur og formönnum allra flokka nema Sjálfstæðisflokksins sem hluti af samkomulagi um þinglok eftir að ríkisstjórnin féll og boðað var til kosninga. Þá vorum við sammála um það að ná utan um hóp barna á flótta sem höfðu verið mjög lengi í landinu. Málsmeðferðartíminn var orðinn það langur að það var varla réttlætanlegt annað en að taka mál þeirra til efnismeðferðar og úr varð að allir flokkar hér í sal studdu þetta frumvarp nema Sjálfstæðisflokkurinn. Það eru ákveðnir pólar sem teiknast upp; fólkið sem styður ekki íþyngjandi breytingar og Sjálfstæðisflokkurinn sem styður ekki ívilnandi breytingar. Ég held áfram aðeins eftir.

Frú forseti. Í ræðum mínum hér ég hef verið afar gagnrýninn á það samráðsleysi og sýndarsamráð sem mér sýnist hafa verið viðhaft við vinnslu þessa frumvarps. Að mörgu leyti þykir mér sýndarsamráð vera verra en ekkert þar sem sýndarsamráð veitir ákveðna tálsýn varðandi það að tekið sé mark á því sem sett er fram. Og þar sem ekki virðist hafa verið mikill vilji til að nýta það sem kemur fram í þessum umsögnum þá langar mig að sýna þeim þá virðingu að gera þeim þá skil hér í ræðustól Alþingis. Mig langar, með leyfi forseta, að grípa niður í umsögn presta, innflytjenda og flóttafólks um þetta frumvarp. „Undirrituð eru prestar innflytjenda og flóttafólks og vinna að málefnum fólks á flótta á vettvangi söfnuða Þjóðkirkjunnar. Við höfum áður veitt umsögn um framangreint frumvarp, eða þann 31. maí, 2022. Eftirfarandi er umsögn okkar um þær breytingar sem hafa orðið á frumvarpinu frá því í maí síðastliðnum. Við teljum enn að margt í frumvarpinu sé ekki til þess fallið að bæta umgjörðina utan um þennan málaflokk með sjálfsögð mannréttindi allra manneskja að leiðarljósi. Frumvarpið uppfyllir ekki þörfina á að bæta hvernig við mætum þessu fólki né hvernig milda megi áföll þeirra. Almennar athugasemdir. Í fyrsta lagi vilja undirrituð vilja lýsa yfir því að við styðjum eindregið framkomna umsögn Rauða krossins á Íslandi um frumvarpið. Hér að neðan er að finna athugasemdir okkar við frumvarpið. Við undirrituð erum ekki lögfræðimenntuð en þekkjum málaflokkinn vel þar sem starf okkar felst í stórum hluta í þjónustu við þann hóp sem sækir um alþjóðlega vernd hér á landi. Ein af meginskyldum okkar sem prestar innflytjenda er að vera málsvari fyrir þann hóp sem til okkar leitar. Í þessari umsögn beinum við athyglinni að 6. grein frumvarpsins. Um 6. gr. Undirrituð telja að breytingartillaga 6. gr., sem felur það í sér að réttur umsækjenda um alþjóðlega vernd verði felldur niður 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar í máli hans á stjómsýslustigi, muni hafa afar neikvæð áhrif á þá einstaklinga sem falla undir ákvæðið. Ef breytingin nær fram að ganga þá þýðir það að grundvallarþjónusta er varðar heilsu, öryggi og velferð verður tekin frá viðkomandi einstaklingum sem þurfa þá að leita skjóls á götunni, hafi þau ekki yfirgefið landið sjálfviljug. Að okkar mati hlýtur slík framkvæmd af hálfu ríkisins að stangast á við grundvallarstefnu íslensku þjóðarinnar sem byggir á virðingu fyrir mannréttindum og skyldu okkar til að standa vörð um velferð allra sem dvelja á landinu. Þær manneskjur sem hingað koma í leit að alþjóðlegri vernd hafa yfirleitt lítið eða ekkert tengslanet hér á landi. Þau sem njóta ekki lengur stuðnings stjórnvalda, eru því líklegri til þess að finna sig í óæskilegum aðstæðum til þess eins að sjá fyrir sér. Það er staðreynd að fólk á flótta er viðkvæmur hópur sem er berskjaldaðri en aðrir fyrir því að verða fórnarlömb mansals og ofbeldis. Við teljum afar mikilvægt að hlúa áfram að þessum hópi til þess að það hann komist ekki í slíkar örvæntingafullar aðstæður að það skapi ný vandamál sem hefðu afar neikvæð áhrif á þessa einstaklinga og samfélagið allt. Sem myndi fylgja ýmis beinn og óbeinn kostnaður við að bregðast við. Það er fyrirsjáanlegt að niðurfelling grunnþjónustu þvingar fólk í erfiða stöðu sem aftur skapar álag á önnur félagsleg kerfi eins og til dæmis sveitarfélög og ýmis hjálparsamtök, þangað sem fólk leitar í neyð. Það er reynsla okkar í samskiptum við þann hóp fólks sem hingað er kominn í leit að alþjóðlegri vernd, að þetta fólk á sér þá ósk heitasta að fá tækifæri til að framfleyta sér og að verða virkir þegnar í samfélaginu.“ - Eins og svo oft áður, frú forseti, er ég ekki búinn að ná að fara yfir þessa umsögn og óska þess því að fá að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Ég ætla að halda áfram yfirferð minni á umsögnum og samantekt úr þeim. Ég var komin að Mannréttindastofnun Háskóla Íslands og vegna þess að tíminn rann út hjá mér áðan þá langar mig aðeins að lesa aftur um eina málsgrein frá Mannréttindastofnun Háskóla Íslands þar sem þau segja eftirfarandi, með leyfi forseta: Mannréttindastofnun Háskóla Íslands hnýtir einnig í að í frumvarpinu segir að það sé í samræmi við löggjöf og framkvæmd annars staðar á Norðurlöndunum, umgjörð annarra Evrópuríkja, að fyrirmynd annarra Evrópuríkja o.s.frv. Þessi samanburður er ekki rökstuddur með tilvísunum í löggjöf viðkomandi ríkja og er því með öllu óljós. Það er heldur ekki tekin „afstaða til þess hvers vegna frumvarpshöfundar telja aðra leiðina ákjósanlegri en hina. Án slíkra útskýringa eru óljósar tilvísanir til erlendra laga ekki gagnlegar við mat á efni frumvarpsins“. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem ég persónulega rek mig á það að það er ekki rökstutt hvers vegna hlutirnir eru gerðir eða hvers vegna á að gera þá eins og lagt er til. Ég átta mig einhvern veginn ekki á því af hverju stjórnvöld telja sig ekki þurfa að rökstyðja hvers vegna þessi leið er farin en ekki hin. Hvaða rannsóknir liggja að baki? Eða eins og þarna segir: Hvaða Evrópuríki? Hvað er það? Af hverju er það betra en eitthvað annað? Er til önnur leið? Var búið að skoða það? Hverjar voru niðurstöðurnar? Erum við með önnur ríki þar sem það var gert? Ef maður spáir í hvernig vísindi eru og hvernig maður ákveður hvaða leiðir eru farnar í bara öllu þá vill maður vera með mörg sjónarhorn, maður vill vera með margar aðferðir og maður vill stilla þeim öllum upp hlið við hlið og skoða þær. Það væri réttasta leiðin. Og síðan rökstyðja af hverju þessi leið var valin og hverjir eru gallarnir og hverjir eru kostirnir og allt þetta. Mannréttindastofnun Háskóla Íslands veltir þessu fyrir sér og segir að þau séu ekki með þessar útskýringar, einungis óljósar tilvísanir til erlendra laga, og því sé það ekki gagnlegt fyrir þau til að meta efni frumvarpsins. Það vantar upplýsingar. Það vantar eitthvað á bak við þetta. Af hverju erum við að gera þetta? Af hverju er þetta gert svona? Það þarf að rökstyðja svona hluti miklu, miklu betur. Það þarf í alvörunni að skoða allar mögulegar leiðir og hver kostnaðurinn er fyrir samfélagið, t.d. það að skerða þjónustu, framfærslu, húsnæði, allt þetta eftir 30 daga. Hverjar eru mögulegar afleiðingar? Við þurfum að horfast í augu við það sem mögulega á að gera og það sem lagt er til vegna þess að annars erum við ekki undirbúin fyrir allan kostnaðinn, alla neyðina, alla eymdina sem gæti orðið í kjölfarið ef þetta er ekki gert vel. Og hver ber þá ábyrgð? Ég verð að segja að ég er mjög sammála Mannréttindastofnun Háskóla Íslands. - Ég náði ekki að fara yfir allt sem ég ætlaði að fara yfir þannig að ég vil fara aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Áfram, svona rétt til að ljúka þessari yfirferð. Hér vorum stödd haustið 2017 við samþykkt laga nr. 80/2017 þar sem þingflokkur Sjálfstæðisflokks greiddi atkvæði gegn því að skjóta skjólshúsi yfir börn á flótta, sem við hin á þingi töldum kannski góða leið til að ljúka því sem varð ansi endasleppt og lágreist kjörtímabil, kjörtímabil ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar sem náði ekki nema 364 dögum. Þar af var ríkisstjórnin við völd í innan við tíu mánuði og ýmis umdeild mál sem plöguðu stjórnarflokkana. Það var leið til að hlaupa út í kosningabaráttu með smá bros á vör, að geta samþykkt ívilnandi breytingar á útlendingalögum í þágu barna á flótta, þótt um væri að ræða bráðabirgðaákvæði með mjög stíf sólarlagsákvæði þannig að þetta gilti bara um einstaklinga sem voru hér á landi á því augnabliki sem lögin voru samþykkt. Það skipti samt miklu máli fyrir tugi barna sem fengu með þessu efnislega meðferð og bagalegt, það er nú kannski orðið til að lýsa því, að einn flokkur hafi ákveðið að skilja sig með svo afgerandi hætti frá okkur hinum og í því ljósi enn óskiljanlegra þegar þeim flokki var stuttu síðar leyft að dvelja áfram heilt kjörtímabil í dómsmálaráðuneytinu í boði þess flokks sem bar fram þetta mál sem Sjálfstæðisflokkurinn snerist gegn. Vinstri græn áttu fyrsta flutningsmann að þessu frumvarpi og töluðu ansi hreint út um það hversu ótrúlegt það væri að Sjálfstæðisflokkurinn treysti sér ekki til að styðja þessa sjálfsögðu réttarbót. En svo stuttu seinna sneri flokkurinn sér við og rétti lyklana þangað. Stuttu eftir stjórnarskipti, rétt fyrir jól 2017, voru samþykkt lög 86/2017, sem er enn eitt dæmið um leiðréttingu á útlendingalögunum, en þar var tekið til eitt af þeim atriðum sem höfðu skolast til þessa heildarendurskoðun þannig að réttur iðnnema til dvalarleyfis hafði orðið þrengri en var í fyrri lögum, hafði ekki færst rétt yfir á milli laga. Eðli máls samkvæmt þá studdi allur þingheimur þessa breytingu. Síðan þá hefur í rauninni bara verið gerð ein teljandi efnisleg breyting á frumvarpinu þrátt fyrir mikið ákall um lagfæringar á ýmsu. Það frumvarp sem við ræðum hér í dag er kannski ákall úr hinni áttinni, ákall um minni mannúð og meira íþyngjandi löggjöf. Það hefur lagt fram, eins og fram hefur komið, ítrekað. En eina lagabreytingin sem snýr beinlínis að efni og inntaki útlendingalaga var lögð fram hér haustið 2018 af þáverandi dómsmálaráðherra Sigríði Á. Andersen og varð síðan að lögum nr. 149/2018 og snerist um skilvirkni. Blessuð skilvirknin sem alltaf er í togstreitu við mannúðina í markmiðsákvæðum laganna. Og þetta eina frumvarp með efnislegri breytingu í stjórnartíð Katrínar Jakobsdóttur var íþyngjandi. En förum betur yfir það síðar.

Herra forseti. Ég hef verið hér í síðustu ræðum að gera grein fyrir umsögnum, sérstaklega í ljósi þess að þær virðast hafa verið afar lítið veganesti inn í þá vinnu sem fór fram um þetta frumvarp og langar mig, með leyfi forseta, að halda áfram að gera umsögn presta innflytjenda og flóttafólks skil hér. Ég held áfram þar sem frá var horfið: „Margvíslegar ástæður geta valdið því að fólk yfirgefi ekki landið sjálfviljugt eftir að endanleg synjun liggur fyrir í máli þeirra, sem dæmi eru einstaklingar sem hafa fengið alþjóðlega vernd á Grikklandi, Ítalíu og Ungverjalandi og er synjað um vernd hér á þeim forsendum, en telja sig ekki örugg í þeim ríkjum. Við viljum einnig ítreka afstöðu okkar sem fram kom í fyrri umsögn um þetta frumvarp, að í þeim tilfellum þar sem fólk hefur fengið alþjóðlega vernd í ofangreindum löndum er um að ræða afar takmarkaða vernd. Það er staðreynd að í þessum ríkjum hefur fólk á flótta litla sem enga möguleika á mannsæmandi lífi, þar sem það getur sótt vinnu og séð fyrir sér, hefur aðgang að heilsugæslu sem og öðrum atriðum sem kveðið er um í mannréttindaákvæðum, og getur því að okkar mati ekki talist „vernd“ í því landi heldur er það fólk raunverulega enn á flótta þótt að það sé „tæknilega“ með landvistarleyfi. Við hvetjum stjórnvöld til að rjúfa ekki ábyrgð sína á velferð fólks sem hefur fengið endanlega synjun meðan þau dvelja enn hér á landi. Afleiðingarnar eru annars ófyrirséðar en um leið dýrkeyptar fyrir fólk sem fór ekki sjálfviljugt frá sínu heimalandi, heldur var það að flýja óþolandi og óbærilegar aðstæður. Okkur þykir ljóst að verði þessi 6. gr. samþykkt óbreytt þá muni íslenska ríkið gerast sekt um brjóta gegn þeim mannréttindasáttmálum sem stjórnvöld hafa fullgilt og heitið að virða. Við ítrekum stuðning okkar við greinargóða umsögn Rauða krossins um frumvarpið að öðru leyti. Guð blessi Alþingi Íslendinga og mikilvæg störf þess.“ Undir þetta rita prestar innflytjenda og flóttafólks. Virðulegi forseti. Það er eins með þessa umsögn og svo margar aðrar, hér er á ferðinni fólk sem talar af reynslu. Þetta er fólkið á gólfinu. Þetta er fólkið sem sér í hverju vandamálin felast og vandamálin sem þau sjá og benda á verða ekki leyst með þessu frumvarpi né heldur er þar að finna þær lausnir sem lagðar eru til í umsögnum almennt um frumvarpið. Ég hef kallað eftir því að fá á hreint í hverju skilvirknin felst sem þessu frumvarpi er ætlað að koma á, því að skilvirkni á einu sviði getur auðveldlega komið niður á skilvirkni í öðru. Þess vegna er skilvirkni án þess að því fylgi í hverju hún felst eða inn í hvaða þætti málaflokksins hún á að koma - þá er hugtakið gagnslaust. Ef við viljum svo á annað borð auka skilvirkni á þann hátt að gera meira úr því sem lagt er í málaflokkinn þá leysir þetta frumvarp ekkert vandamál né kemur á þeirri skilvirkni. Það getur það einfaldlega ekki. Ég hef engin svör fengið við þessu, herra forseti.

Forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið í fyrri ræðu minni. Ég er hér að fara yfir umsagnir eða samantekt á umsóknum. Ég var komin að Mannréttindastofnun Háskóla Íslands. Þau tala um sjálfkrafa kæru, sem er í 2. gr. frumvarpsins. Með leyfi forseta: „MHÍ vekur athygli á því að forsenda þess að umsækjandi geti skilað greinargerð vegna kæru til kærunefndar útlendingamála [sé] að viðkomandi hafi öll gögn málsins. […] Útlendingastofnun áskilur sér a.m.k. 10 daga frest til að afhenda öll gögn. Tímafrekt getur einnig verið að afla gagna annars staðar frá. Það gefur umsækjanda því afar skamman frest til að vinna greinargerð sína, svo skamman að illmögulegt getur verið fyrir umsækjanda að gera fullnægjandi greinargerð og í sumum tilfellum ómögulegt vegna skorts á gögnum. Svo skammur frestur getur að mati MHÍ brotið gegn réttinum til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns sem m.a. er tryggður í 13. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu sbr. lög 62/1994. Hér er því um umtalsverða skerðingu á réttindum umsækjenda um alþjóðlega vernd að ræða.“ Einnig leggja þeir áherslu á 6. gr. sem fjallar um brottfall þjónustu, með leyfi forseta: „Gerð er alvarleg athugasemd við frumvarpið að þessu leyti þar sem ekki virðist hafa verið tekin afstaða til þess hvernig ákvæðið samrýmist mannréttindaskyldum ríkisins á grundvelli stjórnarskrár og alþjóðasamninga. Ekki er ljóst af lestri frumvarpsins hvort hin breytta regla geti leitt til þess að einstaklingar falli utan allrar þjónustu og framfærsluaðstoðar, t.d. á vegum sveitarfélaga. Ef frumvarpið leiðir til slíkrar niðurstöðu er óútskýrt hvernig slíkt gæti samrýmst ákvæðum stjórnarskrár, einkum 65., 68. og 76. gr.“ Í ákvörðun félagsmálanefndar Evrópu gegn Hollandi varð niðurstaðan sú „að synjun um lágmarksframfærsluaðstoð við „ólöglega“ innflytjendur sé andstæð 13. gr. félagsmálasáttmála Evrópu, enda [gæti] slík synjun leitt til heimilisleysis og skorts á lágmarksnauðsynjum“. Ísland er einnig bundið af félagsmálasáttmála Evrópu, en það er einmitt sérstaklega vísað til hans í lögskýringargögnum að baki 76. gr. stjórnarskrár. Þar að auki getur algert brottfall aðstoðar við umsækjendur um alþjóðlega vernd falið í sér í alvarlegustu tilvikum brot á 68. gr. stjórnarskrár og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um bann við ómannúðlegri meðferð. Grundvallarforsenda undanþáguheimildar frumvarpsins til að þjónusta falli ekki niður er að útlendingur hafi sannarlega sýnt samstarfsvilja við að fara af landi brott. Því er vert að nefna að í fyrrgreindu máli gegn Hollandi tók félagsmálanefnd það fram berum orðum að ekki teldist heimilt að gera það skilyrði neyðaraðstoðar að útlendingur sýni samstarfsvilja í sinni eigin brottvísun.

Herra forseti. Áðan vísaði ég í umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands varðandi 2. gr. frumvarpsins þar sem ég svoleiðis emjaði af gleði af því að þau vísuðu í málsmeðferðarreglu stjórnsýslulaga og andmælaregluna. Það er bara gaman og gott að sjá að ég er ekki eina manneskjan sem er að gera athugasemdir við þetta ákvæði enda hafa margir aðrir þingmenn komið hingað upp í pontu og gert sömu athugasemd. En við umræðu um þetta lagafrumvarp ber að hafa grundvallarreglur stjórnsýsluréttar í huga. Því ætla ég að halda áfram að lesa úr umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands varðandi 6. gr. Þar segir, með leyfi forseta: „Í 6. gr. frumvarpsins er lögð til sú breyting að réttur til þjónustu umsækjenda um alþjóðlega vernd falli á brott 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar í máli en þó megi ekki fella niður réttindi barna, foreldra eða umsjónarmanna þeirra og annarra heimilismanna sem teljast til ættingja barna, barnshafandi kvenna, alvarlegra veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir. Þau réttindi sem hér um ræðir og fjallað er um í 33. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 eru grundvallarmannréttindi, svo sem réttur til heilsu og mannsæmandi lífs. Réttindi þessi eru tryggð í samningi Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sem Ísland er aðili að og hefur fullgilt. Íslensk stjórnvöld hafa vissum skyldum að gegna við fólk sem statt er hér á landi og verða að gæta þess að þau fari ekki gegn þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem þau hafa undirgengist. Þá hljóta mannúðarsjónarmið að vega þungt í þeim tilvikum sem 1. og 6. gr. frumvarpsins taka til, alls kyns ástæður kunna að liggja að baki því að ekki er unnt að senda einstaklinga úr landi og hljóta þeir að eiga að njóta vafans, einnig þó talið sé að um skort á samstarfsvilja sé að ræða. Verður að telja óásættanlegt að svipta fólk þjónustu, skilja það eftir heimilislaust, án framfærslu og viðunandi heilbrigðisþjónustu. Býður það upp á mansal, ofbeldi og aðra hagnýtingu á aðstæðum viðkomandi. MRSÍ tekur ekki undir þær breytingar sem mælt er fyrir um í b-lið, 1. mgr. 1. gr. og 6. gr. frumvarpsins og færi að mati skrifstofunnar mun betur á því að veita þessum einstaklingum aðstoð til að geta séð fyrir sér sjálfir. Ef ákvæðið nær hins vegar fram að ganga þá er hvatt til þess að því verði beitt af mikilli varúð.“ Hér eru athugasemdir mannréttindaskrifstofunnar bara frekar skýrar og gerður er fyrirvari við þetta lagaákvæði sem og hvatt til þess að ef það skyldi koma til þess að 6. gr. yrði lögfest þá hvetur Mannréttindaskrifstofa Íslands stjórnvöld til þess að beita því af mikilli varúð. Virðulegi forseti. Þegar það eru svona heimildir varðandi skerðingu á grundvallarmannréttindum fólks, heimild til beitingar, þá veit ég ekki hvernig hægt er að gæta þess að því verði beitt af mikilli varúð. Við erum með meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar sem ber að fara eftir og þetta ákvæði - ég er búin að fara yfir þetta ákvæði margoft, ég ætla kannski að gera það einu sinni enn á eftir eða í næstu ræðu minni - fer klárlega í bága við meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar af því að það verður að grípa til svo ótrúlega íþyngjandi aðgerða; það er verið að svipta fólk þjónustu, skilja það eftir heimilislaust, án framfærslu og viðunandi heilbrigðisþjónustu. Virðulegi forseti. Þetta er eiginlega bara skilgreiningin á íþyngjandi aðgerðum gagnvart fólki í viðkvæmri stöðu. Og ekki bara gagnvart fólki í viðkvæmri stöðu; ég er í mjög góðri stöðu en ef einhver myndi beita þessum aðgerðum á mig þá veit ég ekki hvað myndi gerast. Því hvet ég stjórnvöld, og ekki bara stjórnvöld, ég hvet þingheim til þess að fella niður þetta ákvæði af því að ég sé ekki hvernig þetta samræmist jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar, réttmætisreglunni og meðalhófsreglunni. En eins þá sé ég ekki hvernig það er hægt að gæta meðalhófs við beitingu þessara laga. Þetta er rosalega íþyngjandi heimild sem fæst með þessu lagaákvæði. Það eru rosalega íþyngjandi aðgerðir sem stjórnvöld geta gripið til í skjóli þessa lagaákvæðis sem kærunefnd Útlendingastofnunar er, nota bene, búin að komast að að sé ólögmæt, þannig að nú er hæstv. dómsmálaráðherra bara að festa þetta lagaákvæði í lög og veita því lagastoð. - Virðulegi forseti, ég sé að ég er að renna út á tíma en ég er ekki búin og óska eftir að verða sett aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Hérna í fyrri umræðum í kvöld um fundarstjórn höfum við verið að velta fyrir okkur hvort einhver hæstv. ráðherra muni sjá sér fært að taka þátt í umræðunni og höfum fengið þær fregnir að í það minnsta tveir ráðherrar séu staddir erlendis og geti því ómögulega tekið þátt. En gaman væri að heyra hvað sé að frétta af hinum. Jafnframt langar mig að lýsa yfir áhyggjum af því ef fundur mun standa langt fram eftir nóttu, að möguleikar þeirra sem heima sitja til að fá nægan nætursvefn gæti verið í hættu ef fólk ætlaði sér að fylgjast með þessari fræðandi og góðu umræðu sem hér fer fram. Ég velti fyrir mér hvort það sé kannski eitthvað sem þurfi mögulega að hafa í huga, að fólk fái örugglega nægan nætursvefn.

Herra forseti. Þetta er nú kunnugleg sena: Hér stöndum við og erum búin að ræða frumvarp til laga um útlendinga, eingöngu Píratar, með einni undantekningu í dag, og aldrei sjáum við stjórnarliða nema þeir sniglast stundum hérna í kringum salinn og pískra jafnvel eitthvað úr gættinni, þegar fólk hefur sama málfrelsi og við hin í minni hlutanum. Það getur hægast tjáð sig með þeim hætti að stíga hér í pontu og nýta andsvararéttinn, nema allt sem við segjum sé bara svo rétt og skýrt og gott að ekki þurfi að bregðast við því. Er ekki þögn sama og samþykki, eða hvernig virkar það aftur? Alla vega tek ég bara undir með hv. þm. Indriða Inga Stefánssyni, 

Ég tek undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni, að það væri afar ánægjulegt að sjá stjórnarliða og þau sem eru samþykk frumvarpinu mæta og taka þátt í umræðunni. Ég myndi raunar fagna því vegna þess að ég gef mér, miðað við það sem ég hef kynnt mér um þetta frumvarp, að hér séu slíkir annmarkar á að það sé brýnt að við leysum úr því og fáum umræðuna og þá verði bent á hvar við höfum rangt fyrir okkur ef svo ber undir. Mikið yrði ég glaður ef það kæmi fram að allt það sem ég er að hafa áhyggjur af varðandi þetta frumvarp sé raunverulega bara tóm þvæla og þvættingur og að engra áhyggna sé þörf.

Virðulegi forseti. Ég ætla taka undir með hv. þingmönnum sem hingað hafa upp komið. Ég ætla bara að taka það fram að mér þykir svolítið vænt um það þegar þingmenn minni hlutans gera ákall um viðveru stjórnarliða og þá mætir hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, sem er líka formaður hv. allsherjar- og menntamálanefndar, labbar hérna fram hjá. Og ég verð alltaf jafn bjartsýn: Heyrðu, nú tekur hún þátt í þessum umræðum. Það gerist svo sem ekki, en mér þykir samt sem áður vænt um að hún sé að hlusta og vonandi verður tekið tillit til allra athugasemda sem fram hafa komið af því við erum búin að vera að hamra svolítið á sömu hlutunum. Þannig að ég held að það fari ekki beint fram hjá hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur hvað við teljum að sé best að ræða efnislega þegar málið verður aftur tekið inn í nefnd á milli 2. og 3. umr.

Þetta er allt komið til skila.

- Þetta er allt komið til skila, segir hv. þingmaður. Það gleður mig bara rosalega mikið. Ég vonast eftir því að það verði tekin efnisleg og góð umfjöllun inni í nefnd um þessi mál sem við höfum komið á framfæri.

Herra forseti. Áfram heldur sagnfræðin. Mig langar að fjalla um þá einu raunverulegu efnislegu breytingu sem hefur verið gerð á útlendingalögum í tíð núverandi ríkisstjórnar sem var í desember 2018 samþykkt sem lög nr. 149/2018. Þar var um að ræða safnlagafrumvarp. Þar var verið að gera ýmsar breytingar, sumar lagfæringar, tiltekt þar sem þurfti svona að slétta úr misfellum eftir heildarendurskoðun laganna. Svo þurfti líka að koma inn einhverjum breytingum til að tryggja virkni Schengen-upplýsingakerfisins á Íslandi. En síðan voru nokkrar vafasamar breytingar sem voru það umdeildar að málið náði ekki fram að ganga á vorþingi 2018. Það var síðan lagt fram aftur og einhvern veginn náðist að kreista það hér í gegn rétt fyrir jól 2018 þrátt fyrir að t.d. Rauði krossinn lýsti töluverðum áhyggjum vegna tveggja, jafnvel þriggja ákvæða. Í fyrsta lagi var þar um að ræða auknar heimildir formanns og varaformanns kærunefndar útlendingamála til þess að úrskurða einir frekar en að fullskipuð kærunefnd kæmi að. Það var sagt í greinargerð frumvarpsins að þetta myndi ekki hafa áhrif a rannsókn eða undirbúning málanna, sú vinna yrði eftir sem áður í höndum kærunefndarinnar sem stofnunar og endanlegir ákvörðunaraðilar myndu kannski ekki skipta öllu máli þannig séð. En Rauði krossinn taldi mjög ljóst að þetta myndi leiða til óvandaðri málsmeðferðar og jafnvel opna fyrir það að formaður og varaformaður gætu úrskurðað einir í málum þrátt fyrir að það væri vafi á að málsatvik hafi verið rannsökuð á fullnægjandi hátt. Þetta er eins og við erum að kljást við í þessu frumvarpi sem er til umræðu hér í dag. Þar er lagt til að undanskilja umsækjendur um alþjóðlega vernd frá hinum almennu reglum stjórnsýsluréttarins. Með þessari breytingu var hluti þess hóps undanþeginn frá þeirri vönduðu málsmeðferð sem lagt var upp með í kringum kæruferlið. Það liggur í augum uppi að fjölskipuð kærunefnd tryggir vandaðri málsmeðferð en að einstaka fulltrúar í nefndinni komi að ákvörðunum. Hitt stóra ágreiningsefnið snerist um það sem heitir í greinargerð með frumvarpinu að gera ferli við boðun umsækjanda um vernd í viðtal skilvirkara. Og þegar ráðuneytið notar skilvirkni í fyrstu setningu í greinargerð þá verður maður smá stressaður. En þá snerist það um að boðunarferlið var tvöfalt þannig umsækjandi var boðaður í viðtal og ef hann brást ekki við þeirri boðun þá var boðunin ítrekuð og ef hann brást ekki við þeirri boðun þá var ákveðið ferli þannig að það mætti líta á þetta sem bara niðurfallna umsókn, liggur við. En skilvirknin í þessu frumvarpi sem varð að lögum snerist um að í stað tveggja boðanna kæmi eitt. - Ég lýk þessu kannski hérna á eftir.

Herra forseti. Eftir því sem ég fer yfir fleiri umsagnir þeim mun furðulegra þykir mér að ekki hafði verið litið meira til þeirra við vinnslu þessa frumvarps. Ætla ég því að halda áfram að gera grein fyrir þeim hér og langar mig nú, með leyfi forseta, að grípa niður í umsögn embættis landlæknis: „Efni: Frumvarp til laga um útlendinga (alþjóðleg vernd), 382. mál. Með tölvupósti nefndasviðs Alþingis 28. október sl. sendi velferðarnefnd embætti landlæknis ofangreint frumvarp til umsagnar. Frumvarpið er yfirgripsmikið og hefur ekki með að gera hlutverk og þekkingu embættis landlæknis nema í 6. gr. Þar er lagt til að réttur til þjónustu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd falli niður 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar um synjun. Vissulega eru þar taldar upp undantekningar; barnshafandi konur, alvarlega veikir einstaklingar og fatlaðir einstaklingar. Af frumvarpinu verður ráðið að þrátt fyrir undanþáguákvæði geti komið upp sú staða að fólk verði svipt rétti til heilbrigðisþjónustu. Slíkt er óásættanlegt. Þeir sem undir þetta falla geta, rétt eins og aðrir og e.t.v. enn frekar en aðrir, glímt við sjúkdóma og heilsufarsvandamál sem nauðsynlegt er að bregðast við utan téðra tímamarka. Vart þarf að fjölyrða um alvarlegar afleiðingar sem stöðvun heilbrigðisþjónustu, hvort heldur er vegna langvinnra sjúkdóma eða bráðra, getur haft í för með sér, ef ekki er brugðist við því sem upp kemur. Embætti landlæknis telur að öll nauðsynleg heilbrigðisþjónusta eigi að vera undanskilin. Það að njóta heilbrigðisþjónustu eru grundvallarmannréttindi en í Alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi nr. 10/1979 segir m.a. í 12. gr. um „rétt sérhvers manns til þess að njóta líkamlegrar og andlegrar heilsu að hæsta marki sem unnt er“. Fyrir utan það að það er ómannúðlegt að neita einstaklingi um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu getur það boðið heim hættu fyrir aðra ef t.d. einstaklingur er haldinn smitsjúkdómi eða geðröskun sem hugsanlega eru ekki metnir alvarlegir við fyrstu sýn. Embætti landlæknis leggur því til að öll nauðsynleg heilbrigðisþjónusta verði talin upp í undantekningum í 6. gr.“ Undir þetta ritar landlæknir. Það er eins og með svo margar aðrar umsagnir að við að lesa þær grunar mig sífellt meira og meira að við getum eiginlega ekki verið að tala um sama frumvarpið. Við getum ekki verið að tala um sama textann vegna þess að það ber svo mikið á milli. Í þessum umsögnum koma fram alvarlegar athugasemdir. Við þeim er ekki brugðist. Það er óskað eftir umsögn umsögnum og við þeim er ekki brugðist. Það er eiginlega óskiljanlegt vegna þess að umsagnirnar sem koma fram í þessu máli eru svo verðmætar. Það koma fram svo verðmæt og gagnleg sjónarmið að það að ekki skuli vera brugðist við stenst enga skoðun. Og það er það sem við erum að tala um, það er það sem við erum að óska eftir. Þetta snýst ekki um það að við viljum ekki breytingar á lögum um útlendinga. Það þarf að gera breytingar. Það þarf hins vegar að gera réttu breytingarnar og réttu breytingarnar er að finna í umsögnunum. Samráðið sem óskað var eftir, það stendur ekki á því af hálfu þeirra sem óskað var eftir samráði frá en það stendur á efndum frá Alþingi. Þetta er óskiljanlegt.

Forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið í yfirferð minni yfir umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands. Þar sem tími minn rann út áðan þegar ég var að ræða það sem Mannréttindastofnun Háskóla Íslands nefndi í sinni umsögn langar mig aðeins að ræða að þau tiltaka ákvörðun félagsmálanefndar Evrópu gegn Hollandi, mál 90/2013. Niðurstaðan varð sú að synjun á lágmarksframfærsluaðstoð við ólöglega innflytjendur væri andstæð 13. gr. félagsmálasáttmála Evrópu, enda gæti slík synjun leitt til heimilisleysis og skorts á lágmarksnauðsynjum. Ísland er einnig bundið af félagsmálasáttmála Evrópu. Það er einmitt sérstaklega vísað til hans í lögskýringargögnum að baki 76. gr. stjórnarskrárinnar. Grundvallarforsenda undanþágu heimilda frumvarpsins til að þjónusta falli ekki niður er að útlendingur hafi „sannanlega sýnt samstarfsvilja við að fara af landi brott“. Því er vert að nefna að í fyrrgreindum máli gegn Hollandi tók félagsmálanefnd fram berum orðum að ekki teldist heimilt að gera skilyrði neyðaraðstoðar að útlendingur sýni samstarfsvilja í sinni eigin brottvísun. Það er ótrúlegt að þjónusta, grunnþjónusta, eigi að vera veitt með einhvers konar skilyrðum, að þú getir ekki fengið grunnþjónustu nema einstaklingurinn sýni samstarfsvilja við að fara af landi brott. Einstaklingur sem er mögulega hræddur, óöruggur og veit ekkert hvað bíður hans, mögulega einstaklingur sem kom til landsins sem fylgdarlaust barn og var úrskurðaður sem fullorðinn einstaklingur 18 ára og mögulega einhverra mánaða - þannig að þetta er bara mjög góð og alvarleg athugasemd hjá Mannréttindastofnun Háskóla Íslands. Ég ætla síðan líka að tala um umsögn sem kom frá prestum innflytjenda og flóttafólks. Þeir byrja á að nefna hérna brottfall þjónustu, sem er 6. gr. frumvarpsins. Þeir segja, með leyfi forseta: „Ef breytingin nær fram að ganga þá þýðir það að grundvallarþjónusta er varðar heilsu, öryggi og velferð verður tekin frá viðkomandi einstaklingum sem þurfa þá að leita skjóls á götunni, hafi þau ekki yfirgefið landið sjálfviljug. Að okkar mati hlýtur slík framkvæmd af hálfu ríkisins að stangast á við grundvallarstefnu íslensku þjóðarinnar sem byggir á virðingu fyrir mannréttindum og skyldu okkar til að standa vörð um velferð allra sem dvelja á landinu.“ Prestar innflytjenda og flóttafólks eru ekki einir um þessa gagnrýni. Það fylgja margir umsagnaraðilar sem hafa gagnrýnt nákvæmlega þessa grein og hafa áhyggjur því sama. - Ég ætla að biðja forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég var að tala um 6. gr. frumvarpsins, minnir mig, og umsögn Mannréttindaskrifstofu Íslands varðandi það lagaákvæði. Í samhengi við 6. gr. og umsagnirnar sem hafa borist varðandi það þá finnst mér mikilvægt að taka smá umfjöllun um reglur stjórnsýslulaga. Ég er náttúrlega búin að fara í ítarlega greiningu á því hvernig þetta samræmist ekki andmælareglu stjórnsýslulaga og réttmætisreglu og meðalhófsreglu. En ég ætla bara að byrja frá grunni, ég tala um lögmætisregluna. Lögmætisregla stjórnsýsluréttar felur í sér að allar stjórnvaldsathafnir verða eiga sér viðhlítandi réttargrundvöll. Í samræmi við það er lögmætisreglan skilgreind á neikvæðan hátt, þ.e. stjórnvaldsathöfn þarf lagaheimild ef viðhlítandi réttargrundvöllur er ekki til staðar. Hún skiptist í heimildarþátt og formþátt lögmætisreglunnar - við erum náttúrlega búin að fara yfir þetta, virðulegi forseti. Maður lærir þetta bara á fyrstu önninni sinni í lögfræði en mér sýnist ég þurfa að rifja þetta upp fyrir hæstv. dómsmálaráðherra. Heimildarþáttur lögmætisreglunnar er líka kölluð lagaáskilnaðarreglan. Hún felur í sér að ef stjórnvald fer út fyrir heimildina sína með stjórnvaldsfyrirmælum - stjórnvöld þurfa að vera með lagastoð fyrir þeim ákvörðunum er þau taka varðandi rétt eða skyldur borgara. Já, virðulegur forseti. Við getum alveg rökstutt þetta þannig að þegar þessum íþyngjandi lagaheimildum og lagaákvæðum verður beitt þá sé vissulega lagastoð fyrir þessari ákvörðun sem hefur verið tekin. Samt sem áður veit ég ekki hversu marktæk þessi lagastoð er þegar kærunefnd útlendingamála, sem er úrskurðaraðili á æðra stjórnsýslustigi, hefur komist að þeirri niðurstöðu að nákvæmlega þessi aðgerð sé ólögmæt. Virkar þetta bara þannig? Virkar þetta í alvörunni bara þannig að ef, segjum einhver nefnd eða eitthvert stjórnvald kemst að þeirri niðurstöðu að einhver aðgerð sé ólögmæt, sé svarið bara: Heyrðu, ókei, þá setjum við þetta bara í lög? Við lögfestum þetta bara. Já, einmitt, frábært. En að því sögðu þá ætla ég að tala um formþátt lögmætisreglunnar, en það er þegar stjórnvaldsfyrirmæli brjóta í bága við lögin, eða það kemur til skoðunar hvort stjórnvöld hafi brotið gegn lögmæti stjórnsýsluréttar, en hún kveður á um að allar stjórnvaldsathafnir verði að eiga sér viðhlítandi réttargrundvöll. Já, svona er þetta bara. En svo ég taki gott dæmi, virðulegi forseti, þá er hér hæstaréttardómur. Þetta er einn af hæstaréttardómunum sem ég er alltaf að setja hlutina í mannlegt samhengi við. Þetta er rosalega frægur dómur. Ég veit að allir hér inni hafa heyrt um hann. Þetta er Framadómurinn. Þar var ekki talið að reglugerð, sem setti það að skilyrði fyrir útgáfu leigubílstjóraleyfis að bifreiðarstjóri væri meðlimur í tilteknu stéttarfélagi, ætti sér næga stoð í lögum, enda var ekki vikið að skyldu til þátttöku í slíku félagi í lögunum og ráðherra veitti því aðeins almenna reglugerðarheimild. Þetta reynir á heimildarþátt lögmætisreglunnar. Þetta er rosalega frægur dómur þegar kemur að heimildarþætti lögmætisreglunnar. Það var bara ekki næg lagastoð fyrir þessari reglugerðarheimild. Svo ég vísi í svipaðan dóm má nefna hæstaréttardómurinn Köfun í Silfru þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að athöfnin að kafa í Silfru eða Þingvallavatni eða hvað sem þetta var, hafi í rauninni ekki verið ólögmæt út af því að reglugerðarákvæðið var sett með stoð í lagaákvæði sem veitti samt ekki heimild fyrir reglugerð. Þetta var rosalega fyndið og skemmtilegt. Þar förum við inn á það að þegar kveðið er á um refsiaðgerðir í reglugerð þá verðum við að sjá til þess að öll skilyrði lögmætisreglunnar séu uppfyllt. En ég kem kannski inn á það í næstu ræðu. Virðulegi forseti. Ég sé að ég að renna út á tíma og ég er ekki einu sinni búin að reifa hæstaréttardóminn um eignaauka. Það er líka mjög frægur dómur sem ég hlakka til að reifa hér fyrir ykkur og setja hlutina í aðeins meira samhengi. En ég hef ekki lokið máli mínu, því miður, og óska þess að verða sett aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Það munaði nú litlu að ég næði því en það náðist ekki alveg hjá mér að fara yfir það frumvarp sem varð að lögum nr. 149/2018, sem ég myndi segja, svona gróft á litið, að sé eina almennilega efnisbreytingin sem núverandi ríkisstjórn hefur gert á útlendingalögum og þar hafi verið stigin afgerandi skref í átt að blessaðri skilvirkninni en frá mannúðinni. Ég var búinn að fara yfir það hvernig þarna hefði verið víkkuð út heimild formanns og varaformanns kærunefndar útlendingamála til að úrskurða einir í málum, sem Rauði krossinn á Íslandi varaði við að gæti leitt til óvandaðri afgreiðslu. Síðan var komið þarna inn ákvæði um það sem kallað er skilvirkara boðunarferli. Það voru sem sagt ákvæði um tvíteknar viðtalsboðanir umsækjenda um alþjóðlega vernd. Ráðuneytið lagði til að fella það niður, það yrði bara einföld boðun og ef umsækjandi nýtti ekki það boð leiddi það einfaldlega til þess að ákvörðun yrði ekki tekin í máli hans. Þetta benti Rauði krossinn á að gæti leitt til, mig langar ekki að segja verri þjónustu af því að þetta er eiginlega miklu alvarlegra. Þetta snýst um það að fólkið sem er verið að boða - ja, oft er Útlendingastofnun ekki endilega að koma skilaboðum til fólks á tungumáli sem fólk skilur. Oft verður misbrestur á því að boð skili sér alla leið og það eru bara ýmsar réttmætar ástæður sem geta leitt til þess að umsækjandi bregst einhverra hluta vegna ekki við þessu fyrsta boði. Og miðað við hversu íþyngjandi afleiðingarnar eru fyrir umsækjandann af því að taka burt seinna boðið sem svona varnagla fyrir umsækjanda, og hversu léttvægt það er fyrir ríkisstofnun að tvítaka boðin frekar en að senda þau bara einu sinni, þá var dálítið erfitt að sjá rökin. Staðan er náttúrlega sú að ef það kæmi til þess að umsækjandi missti rétt sinn til að koma í viðtal hjá Útlendingastofnun og tjá sig þar um ástæður flótta þá er bara nokkuð augljóst að það getur haft verulega neikvæð áhrif á umsókn hans. Þó að stofnunin sé nú ekki alltaf með opnustu eyrun í bænum þegar fólk mætir til hennar og lýsir málum sínum þá er nú aðeins skárra að mæta fólki sem hlustar ekkert mjög vel á þig en að fá ekki einu sinni að mæta þessu fólki til að segja af hverju þú ættir að fá samþykkta umsókn um alþjóðlega vernd. Þegar við skoðum hvernig umfjöllun þessa frumvarps hér á löggjafarþinginu 2018–2019 fór fram þá teiknuðust aftur upp kunnuglegar myndir í atkvæðagreiðslum þannig að ákvæði um það að formaður og varaformaður gætu úrskurðað einir frekar en að það væri fjölskipuð kærunefnd var samþykkt með atkvæðum stjórnarflokkanna með hjásetum nokkrum úr Samfylkingu og öllum í Viðreisn á meðan Píratar greiddu atkvæði gegn því einir flokka. En þarna var myndin farin að raskast frá því sem við sáum fyrir þetta kjörtímabil vegna þess að allt í einu voru Vinstri græn kominn í það lið að greiða atkvæði með ákvæði sem gekk gegn réttindum fólks á flótta.

Herra forseti. Eins og við sem höfum hér talað úr ræðustól höfum ítrekað bent á þá eru lausnirnar og skilvirknin og raunverulega það sem þarf að breyta allt að finna í umsögnunum um frumvarpið. Það eru sérfræðingarnir, það er fólkið sem þekkir málaflokkinn best. Ef eitthvert ætti að leita eftir lausnum þá er það þar. En úr því að ekki virðist hafa verið tekið mikið mark á þessum umsögnum við vinnslu frumvarpsins þá held ég áfram að gera grein fyrir þeim hér í þeirri veiku von að innihald þeirra skili sér þangað sem það þarf að komast. Mig langar, með leyfi forseta, að grípa hér niður í umsögn Solaris, hjálparsamtaka fyrir hælisleitendur og flóttafólk á Íslandi: „Solaris eru hjálparsamtök fyrir hælisleitendur og flóttafólk á Íslandi. Tilgangur samtakanna er að bregðast við þeirri neyð sem hælisleitendur og flóttafólk býr við víða á Íslandi, sem birtist meðal annars í bágum aðstæðum, félagslegri einangrun og skorti á aðgengi að nauðsynlegri þjónustu, eins og til dæmis heilbrigðisþjónustu. Markmið samtakanna er að þrýsta á umbætur í málefnum hælisleitenda og flóttafólks á Íslandi og að stuðla að því að mannúð og réttlæti sé haft að leiðarljósi í málaflokknum. Solaris berjast fyrir bættri stöðu flóttafólks og hælisleitenda hér á landi og fyrir því að mannréttindi þeirra og önnur grundvallarréttindi séu virt. Frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga var lagt fram á 149. Löggjafarþingi en fékk ekki framgang. Frumvarpið var endurflutt á 150. löggjafarþingi (þskj. 1228, 171. mál) og í þriðja sinni á 151. löggjafarþingi (þskj. 1029, 602. mál) en náði heldur ekki fram að ganga. Á 152. löggjafarþingi (þskj. 837, 595. mál) var frumvarpið endurflutt í fjórða sinn í breyttri mynd. Frumvarpið náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt í fimmta sinn. Solaris, ásamt fjölda samtaka og einstaklinga, hefur áður gert athugasemdir við fyrrgreind frumvörp til laga og lýst yfir áhyggjum af þeirri þróun sem endurspeglast í tilraunum stjórnvalda til þess að breyta lögunum sem fela í sér að þrengja töluvert að fólki á flótta, skerða mannréttindi þeirra og tækifæri þeirra til þess að fá alþjóðlega vernd á Íslandi. Hið sama er uppi á teningnum nú. Töluvert magn af innihaldi frumvarpsins felur í sér enn frekari tilraunir til þess að brjóta á mannréttindum fólks á flótta, þrátt fyrir að nýlegar athugasemdir í mannréttindaskýrslu Sameinuðu þjóðanna taki sérstaklega fram að íslenska ríkið sé skuldbundið til að tryggja réttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd og fólks á flótta, aðgengi barna á flótta til menntunar og rétt til þátttöku í íslensku samfélagi  (Human Rights Review: The Working Group on the Universal Periodic Review, 2021)  . Frumvarpið er birtingarmynd kerfisbundins rasisma og mismununar á Íslandi og stefnu stjórnvalda sem felur í sér að veita sem fæstum á flótta alþjóðlega vernd á Íslandi. Solaris – hjálparsamtök fyrir hælisleitendur og flóttafólk vilja sérstaklega gera eftirfarandi athugasemdir við frumvarpið …“ Nú geri ég mér grein fyrir að hér eru áheyrendur á ystu nöf að heyra við hvaða greinar Solaris mun gera athugasemdir, en ég geri mér líka fyllilega grein fyrir því að ræðutíminn er engan veginn fullnægjandi og ég mun ekki ná að gera þessum greinum nokkurt skil á þeim tíma sem ég hef eftir. Ég óska þess vegna eftir því að forseti bæti mér aftur á mælendaskrá og mikið hlakka ég til að gera þessum athugasemdum Solaris betri skil en gert var við vinnslu frumvarpsins.

Herra forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið þar sem ég var að reifa umsagnir eða samantekt umsagna sem borist hafa um þetta frumvarp til laga. Ég var hér í fyrri ræðu minni að tala um umsögn presta innflytjenda og flóttafólks og vil halda því áfram. Með leyfi forseta segja þau: „Það er staðreynd að fólk á flótta er viðkvæmur hópur sem er berskjaldaðri en aðrir fyrir því að verða fórnarlömb mansals og ofbeldis. Við teljum afar mikilvægt að hlúa áfram að þessum hópi til þess að hann komist ekki í slíkar örvæntingafullar aðstæður að það skapi ný vandamál sem hefðu afar neikvæð áhrif á þessa einstaklinga og samfélagið allt. Sem myndi fylgja ýmis beinn og óbeinn kostnaður við að bregðast við.“ Prestar innflytjenda og flóttafólks eru ekki þau einu sem hafa miklar og alvarlegar áhyggjur af því sem þau nefna hér, af þeirri viðkvæmu stöðu sem verið er að setja þetta fólk í. Ég velti því fyrir mér hvort stjórnvöld geri sér í raun og veru grein fyrir því hversu mikil neyð getur skapast og hvað getur gerst þegar fólk upplifir sig í mikilli neyð. Mér þættu það góð vinnubrögð ef það væri skoðað. Hvað hefur gerst annars staðar þar sem þetta hefur verið gert og hvernig afleiðingar hefur það fyrir einstakling að missa allt og enda á götunni? Erum við að skemma einhver líf? Mögulega. En við þyrftum að skoða það og fá gögn: Bíddu, af hverju ætlum við að fara þessa leið? Hvað mælir með því og hvað mælir á móti því? Það eru alveg pottþétt alls konar hlutir sem kæmu upp úr dúrnum sem er ekki búið að skoða til hlítar, sem er ekki búið að taka tillit til, sem er ekki búið að sjá fyrir og verður stærra vandamál en við gerum okkur grein fyrir. Það er ekki svo einfalt að fólk fari bara af því að við ætlum að taka allt frá þeim. Þetta er ekki svona klippt og skorið. Þetta er ekki auðvelt og þetta er alls ekki það sem við sem Íslendingar viljum vera þekkt fyrir. Prestar innflytjenda og flóttafólks segja einnig hérna, með leyfi forseta: „Það er fyrirsjáanlegt að niðurfelling grunnþjónustu þvingar fólk í erfiða stöðu sem aftur skapar álag á önnur félagsleg kerfi eins og t.d. sveitarfélög og ýmis hjálparsamtök, þangað sem fólk leitar í neyð.“ Það er nefnilega þannig að þessir einstaklingar munu verða álag á kerfið á öðrum stöðum, á annan hátt og mögulega meira álag, fá ekki t.d. geðheilbrigðisþjónustu eða annað.

Virðulegi forseti. Mig langar fyrst og fremst að biðja þau sem eru að fylgjast með þessari spennandi og langdregnu umræðu afsökunar á því að hafa þurft að ljúka máli mínu hér áðan eftir að hafa reifað bara einn dóm. Ég náði að reifa dóminn um Frama, leigubíladóminn, eins og annað fólk kallar hann, um heimildarþátt lögmætisreglunnar, og ég var við það að fara að reifa hæstaréttardóminn varðandi Eignaauka, sem varðar formþátt lögmætisreglunnar, en ég þyrfti að ljúka máli mínu vegna þess að tíminn er vissulega rosalega knappur. Fimm mínútur eru eiginlega ekki neitt. Ég er í, hvað, 54. ræðu minni eða eitthvað þannig og mér finnst að þetta ætti að vera 20. ræðan mín þannig séð af því að eins og ég segi: Fimm mínútur eru eiginlega ekki neitt. En hvað varðar formþátt lögmætisreglunnar þá set ég, eins og ég geri mjög oft og ég held að fólk hafi gaman af, þá einkum kollegar mínir hér inni í þingsal, hluti í samhengi með því að vísa í annaðhvort álit umboðsmanns Alþingis eða í hæstaréttardóma, af því að mér er alveg sama hvað fólk segir; dómar Hæstaréttar eru bindandi, þetta eru fordæmisgefandi dómar og ég held að þetta ætti að teljast sem réttarheimild, en það er önnur umræða. En það er ekki bara ég sem segi það; bestu fræðimann landsins segja að dómar Hæstaréttar séu réttarheimild. En að formþætti lögmætisreglunnar. Í hæstaréttardómnum um Eignaauka reyndi á hvort öll vinna manns við íbúð hans teldist skattfrjáls eða einungis sá hluti sem væri stærri en fyrri íbúð, en því ákvæði var bætt inn í reglugerð. - Eruð þið með? Eruð þið að fylgist með? Ákvæði var bætt inn í reglugerð. En það var ekki talið heimilt að bjóða með reglugerð slíka skerðingu enda mælt fyrir um það í lögum að öll vinnan væri skattfrjáls. Því hafði ráðherra farið út fyrir valdsvið sitt og sett reglugerðina í efnislegu ósamræmi við lögin. Þetta varðar formþátt lögmætisreglunnar. Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort ég er bara búin að reifa þennan dóm svona ógeðslega oft, en mér líður eins og ég sé búin að útskýra lögmætisregluna á svo miklu mannamáli að það sé ekki hægt að útskýra hana betur. En ég held að það sé ekki málið. Nú ætla ég að reyna að setja þetta í samhengi við útlendingalögin sem hér um ræðir, en þar er verið að setja einhver lög á fót sem fela í sér skerðingu á réttindum, blabla. Segjum sem svo að einhverjar refsiaðgerðir hafi verið teknar á grundvelli reglugerðar sem er sett með stoð í lögum, af því að flestir lagabálkar heimila reglugerðarvald ráðherra, eins og t.d. orðalagið er bara: Ráðherra kveður nánar á um framkvæmd þessara laga í reglugerð, blablabla. Segjum sem svo að einhver refsiaðgerð verði tekin með vísun í þessi lög. En það er ekkert kveðið skýrt á um það í lögunum hvort það megi festa einhverja reglu sem hefur áhrif á réttindi og skyldur borgaranna í reglugerð. Hvað ef hæstv. dómsmálaráðherra ákveður bara að setja einhverja reglugerð sem er í efnislegu ósamræmi við lögin sem hér um ræðir? Ég held að það gæti alveg gerst úr því að þessi lög bjóða upp á svo víða túlkun, þau bjóða upp á það að lögunum sé beitt á rosalega íþyngjandi hátt. Ég hef bara rosalega miklar áhyggjur af því hvernig þessum lögum yrði beitt í framkvæmd, eins og ég hef komið inn á áður. Ég væri til í að láta gera úttekt á því hvort það séu líkur á því að þessi lög verði misnotuð. Ég held að það megi alveg færa rök fyrir því að það sé verið að misnota núverandi lög jafnvel þó að þau hafi verið samþykkt í þverpólitískri sátt. Stjórnvöldum ber engin skylda til þess að túlka lögin á þann hátt sem þau túlka þau akkúrat núna og þeim ber engin skylda til að beita þessum lögum á þennan íþyngjandi hátt sem er verið gera en þau hafa samt rými til þess. Því hugsa ég að með orðalagi þessara ákvæða, sér í lagi 6. gr. og 7. gr., sé verið að bjóða upp á ansi rúma túlkun hvað varðar beitingu lagaákvæðanna. Þetta mun auðvitað bara koma niður á þeim umsækjendum sem hingað leita í neyð og þetta mun reynast þeim íþyngjandi, sem er auðvitað bara það sem við eigum að reyna að forðast. - Ég hef ekki lokið máli mínu, forseti, og óska þessari sett aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Hér var ég rétt að ljúka umfjöllun um frumvarp sem varð að lögum nr. 149/2018, sem þurfti tvær atrennur til að gera að lögum, enda með nokkuð íþyngjandi ákvæðum inn á milli. Þetta voru, að mig minnir, einar 13 gr., þar af þrjár sem mætti segja að hafi komið töluvert niður á umsækjendum um alþjóðlega vernd. Í fyrsta lagi þessi sem snýr að því að formaður og varaformaður kærunefndar útlendingamála fengu aukna heimild til að úrskurða einir í málum. Í öðru lagi það sem ráðuneytið kallar skilvirkara boðunarferli, sem snerist um að fækka þeim skilaboðum, sem send voru á umsækjendur til að boða þau í viðtöl, úr tveimur í eitt, sem jók skilvirknina kannski ekkert mjög mikið út frá stofnuninni séð en jók töluvert hættuna á því að réttindi umsækjanda yrðu fyrir borð borin. Og síðan þriðja ákvæðið, sem var það umdeilt að þingflokkur Pírata greiddi atkvæði gegn því hér í þingsal og fulltrúar alla vega Samfylkingar sátu hjá. Það snerist um dvalarleyfisumsóknir - nú er ég búinn að týna blaðinu sem ég var með um þetta. Þetta snerist um hvers konar óafgreiddum umsóknum um dvalarleyfi mætti vísa frá við endanlega ákvörðun um brottvísun. Þetta er nú eitthvað sem virðist kannski vera jaðartilvik, en Rauði krossinn vildi setja þarna varnagla þannig það mætti vísa óafgreiddum umsóknum um dvalarleyfi frá, en að rétt væri að veita undanþágu að teknu tilliti til mannúðarsjónarmiða, friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu og ef ríkar sanngirnisástæður leiddu til annarrar niðurstöðu. Þetta er bara sígilt dæmi um það. Það er kannski betra að vera með belti og axlabönd þegar mannúðin er annars vegar, að vera með mannúðina sem löggjafinn vill sýna inni í lagaákvæðunum sjálfum en ekki einhvers staðar reifaða í nefndarálitum eða greinargerðum. En gott og vel. Þá er ég hér búinn að rekja í nokkrum ræðum þær breytingar sem hafa verið gerðar á lögunum frá gildistöku og raunar þær breytingar sem urðu á frumvarpinu í atkvæðagreiðslunni um frumvarpið sem varð að lögum nr. 80/2016. Ég vona að ég hafi náð að teikna upp þessa mynd, að þegar stigin hafa verið skref sem ég myndi segja að væru aftur á bak, í átt að íþyngjandi ákvæðum gagnvart umsækjendum um alþjóðlega vernd, þá hafa Píratar alltaf staðið gegn skrefum í þá átt, oftast með liðsinni einhverrar blöndu Vinstri grænna, Samfylkingar og Viðreisnar, þangað til í seinni tíð þegar Vinstri græn gengu í ríkisstjórn og afhentu Sjálfstæðisflokknum lykilinn að dómsmálaráðuneytinu. Hins vegar þegar stigin hafa verið skref í ívilnandi átt, góð skref í þágu umsækjenda um alþjóðlega vernd, eins og gerðist þarna haustið 2017, þá er það akkúrat Sjálfstæðisflokkurinn, dómsmálaráðuneytisflokkurinn sjálfur, sem snýst gegn þeim breytingum. En aftur, eins undarlegt og það kann að virðast, þá varð það til þess að Vinstri græn verðlaunuðu flokkinn stuttu seinna með lyklunum að dómsmálaráðuneytinu.

Herra forseti. Ég neyddist hér í lok síðustu ræðu til að skilja áheyrendur eftir í fullkominni óvissu um í hverju athugasemdir Solaris fælust, líkt og ítrekað gerist með fólk í leit að vernd á Íslandi, sem er gjarnan skilið eftir í fullkominni óvissu. Ég vil þá fá að grípa niður í umsögn Solaris, með leyfi forseta: „1. gr. Í b-lið 1. gr. er lögð til sú breyting að eftirfarandi texta verði bætt við 25. tölul. 3. gr. laganna, að með umsækjanda um alþjóðlega vernd sé ekki átt við útlending sem fengið hefur endanlega niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi. Með þessu ákvæði er verið að leggja grunninn að því að svipta megi umsækjendur um alþjóðlega vernd grundvallarþjónustu eftir að þeim hafi verið birt lokasynjun á umsókn sinni um alþjóðlega vernd. Það ber að fordæma þessa tilraun íslenskra stjórnvalda til þess að endurskilgreina hverjir eru umsækjendur um alþjóðlega vernd í þeim eina tilgangi að grafa undan stöðu fólks og svipta það grunnþjónustu. Solaris leggst gegn slíkri breytingu á lögunum sem felur í sér að svipta eigi fólk á flótta mannréttindum sínum og tækifærum til þess að uppfylla grunnþarfir sínar. 2. gr. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að ákvarðanir Útlendingastofnunar um synjun á efnislegri meðferð á umsókn um alþjóðlega vernd á grundvelli 36. gr. sæti sjálfkrafa kæru til kærunefndar útlendingamála nema umsækjandi óski þess sérstaklega að svo verði ekki. Greinargerð vegna slíkrar kæru, eða tilkynning um að hún verði ekki lögð fram, berist kærunefnd útlendingamála innan 14 daga frá birtingu ákvörðunar Útlendingastofnunar en teljist að öðrum kosti niður fallin. Solaris leggst gegn þessari breytingu þar sem hún er ekki til þess fallin að skerpa á málsmeðferð heldur svipta umsækjendur um alþjóðlega vernd ákvörðunarrétti sínum og réttlátri málsmeðferð. 4. gr. Í ákvæðinu er lagt til að á eftir 2. mgr. 17. gr. komi ný málsgrein, 3. mgr., þar sem kveðið er á um heimild lögreglu til að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum um líkamlegt og andlegt heilbrigði útlendings ef nauðsyn ber til að tryggja framkvæmd ákvörðunar um brottvísun eða frávísun hans skv. 104. gr. útl. Slíkra upplýsinga má, samkvæmt ákvæðinu, afla án samþykkis umrædds aðila. Solaris bendir á að slíkt felur í sér mikið inngrip í friðhelgi einkalífs fólks sem getur átt erfitt með að verjast slíku inngripi í líf þeirra vegna valdaójafnvægis einstaklinga og ríkisins. Ekki er að sjá að þau rök sem sett eru fram fyrir slíkum takmörkunum á mannréttindum fólks standist stjórnarskrá Íslands og mannréttindasáttmála Evrópu. 6. gr. Hér er lagt til að réttur umsækjenda um alþjóðlega vernd til þjónustu verði felldur niður 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar í máli þeirra. Um er að ræða skerðingu á grundvallarmannréttindum eins og fæði, húsnæði og heilbrigðisþjónustu, sem er grundvöllur mannsæmandi lífs. Áhrifin af því að svipta fólk slíkri grundvallarþjónustu geta verið margþætt þar sem oft er um að ræða fólk í sérstaklega viðkvæmri stöðu og fæstir hafa tengslanet hér á landi. Slíkt hefur áhrif á velferð og heilsu fólks, stöðu þess og mannlega reisn. Ljóst er að fólk verður heimilislaust, neyð mun aukast og fólk verður berskjaldað gagnvart hvers konar ofbeldi og misnotkun. Verði slíkt ákvæði að lögum og komi það í framkvæmd er hætta á að íslensk stjórnvöld gerist sek um ómannúðlega meðferð á flóttafólki og gerist þar með brotleg við Mannréttindasáttmála Evrópu og aðra alþjóðasamninga. Gerð er alvarleg athugasemd við þetta ákvæði og dregið er í efa að það standist stjórnarskrá og alþjóðasamninga sem Ísland hefur skuldbundið sig til þess að vinna samkvæmt. Solaris leggst alfarið gegn ákvæðinu og hvetur íslensk stjórnvöld til þess að hverfa frá því.“ - Nú neyðist ég til að óska þess að fara aftur á mælendaskrá því að ég er engan veginn búinn að ljúka minni yfirferð.

Forseti. Nú ætla ég að halda áfram þar sem frá var horfið og fara yfir fleiri umsagnir um útlendingafrumvarpið svokallaða. Rauði krossinn á Íslandi sendi umsögn sína og í henni segir m.a., með leyfi forseta: „Rauði krossinn hefur ítrekað gagnrýnt skort á samráði og samtali við aðila sem starfa í málaflokknum og hafa til þess sérþekkingu og reynslu við gerð frumvarpsins …“ Þetta er ekki í fyrsta skipti sem umsagnaraðili gagnrýnir að ekki hafi verið talað við sérfræðinga og fagaðila á þessu sviði. Rauði krossinn á Íslandi gagnrýnir 2. gr. sem snýr að sjálfkrafa kæru. Rauði krossinn á Íslandi leggst gegn þessu af tveimur ástæðum: Ákvarðanir Útlendingastofnunar eru birtar umsækjendum á íslensku. Þær eru yfirleitt 10–20 bls. og ekki þýddar yfir á önnur tungumál. Ákvörðunin er send talsmanni umsækjanda sem þarf í kjölfarið að bóka fund með viðkomandi og túlki sem oftast er ekki hægt að gera samdægurs. Einnig talar Rauði krossinn um vanrækslu Útlendingastofnunar á rannsóknarskyldu sinni og að hún sýni ekki frumkvæði við að kanna hvort einstaklingur kunni að vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu. „Reglulega kemur það upp að umsækjendur hafa ekki verið komnir með tíma í fyrstu heilbrigðisskoðun þegar þeir mæta til viðtals hjá Útlendingastofnun en í slíkri skoðun er skimað fyrir líkamlegum og andlegum veikindum. Í slíkum tilvikum er nauðsynlegt að bíða með ákvarðanatöku í málinu þar til gögn hafa orðið til og borist frá heilbrigðisyfirvöldum.“ Upplýsingar úr sjúkraskrá gefa oft „tilefni til frekari rannsóknar og greiningar á andlegum eða líkamlegum veikindum umsækjenda með öflun ítarlegri vottorða. Töluvert ber á því að Útlendingastofnun fellst ekki á að veita umsækjendum frest til að afla slíkra gagna sjálfir. Enn fremur eru umsækjendur ítrekað látnir bera hallann af því ef gögn skortir sem varpa ljósi á andlega eða líkamlega heilsu viðkomandi.“ Umsækjendur hafa þar af leiðandi „þurft að nýta kærufrestinn til þess að bæta upp fyrir vanrækslu stjórnvalda á rannsóknarskyldu sinni svo öll nauðsynleg gögn geti legið fyrir og talsmaður geti fjallað sérstaklega um í greinargerð á kærustigi“. Í Noregi og Svíþjóð er kærufrestur í sambærilegum málum 21 dagur frá birtingu ákvörðunar. Öflun vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum án samþykkis umsækjenda, sem er þá 4. gr. laganna, felur í sér víðtækt inngrip í friðhelgi einkalífs fólks og þurfa ákveðin skilyrði því að vera uppfyllt svo að lagasetning sem þessi standist stjórnarskrá og alþjóðlega alþjóðaskuldbindingar. „Frumskilyrði varðandi takmarkanir sem settar eru á friðhelgi einkalífs eru að þær séu í fyrsta lagi reistar á skýrri lagaheimild, stefni í öðru lagi að lögmætu markmiði og í þriðja lagi gangi ekki lengra en nauðsynlegt sé svo að markmið þeirra náist.“

Frú forseti. Ég ætla aðeins að víkja að öðru sem er ekki alveg nátengt þessu frumvarpi sem við ræðum, en ég vísaði stuttlega í einn hæstaréttardóm áðan, Köfun í Silfru, og mér finnst það hreinlega bara dónaskapur að vísa í einhvern dóm, gera áhorfendur spennta fyrir því að heyra dóminn og reifa hann síðan geðveikt illa. Þannig að ég bara fór í glósurnar mínar úr Refsirétti II og fann mjög stutta en samt mjög góða reifun á þessum dómi. Þessi dómur varðar einmitt stjórnvaldsfyrirmæli en þau þurfa að eiga sér stoð í settum lögum og þau mega ekki vera víðtækari en þar greinir. Í grunninn þurfa þau bara að uppfylla lögmætisregluna. Og ef það er ekki stoð fyrir þessu í lögum þá er bara sýknað, væntanlega. En í þessum hæstaréttardómi, Köfun í Silfru, var einstaklingur ákærður fyrir að kafa í Silfru. Þessi háttsemi var talin varða við ákvæði reglugerðar um köfun í þjóðgarðinum, samanber lög um þjóðgarðinn á Þingvöllum. En Hæstiréttur sagði að í lögum um þjóðgarðinn væri hvergi að finna heimild til að mæla fyrir um köfun í þjóðgarðinum í almennum stjórnvaldsfyrirmælum. Það þýðir þá að það skorti lagastoð og því var sýknað. Þetta er bara nákvæmlega það sem ég var að tala um varðandi það að lög séu stjórnvaldsheimildir og ákvarðanir séu settar í efnislegu ósamræmi við lögin. Við þurfum náttúrlega bara að gæta þess að það sé verið að uppfylla alla kima lögmætisreglunnar, enda grunnstoð í réttarríkinu okkar og tel ég að þetta frumvarp sé ekki að uppfylla það. En til að taka annað dæmi þá er einn hæstaréttardómur um smygl í fangelsi. Þar var fanga gefið að sök að hafa smyglað inn nokkrum pillum í fangelsið. Niðurstaða Hæstaréttar var sú að þessi refsing væri ekki byggð á reglum Fangelsismálastofnunar enda væru þær settar með stoð í lagaákvæði sem veitti stofnuninni of víðtækt vald til reglusetningar og það myndi brjóta í bága við 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar. Það leiddi til sýknunar. Þetta er bara nákvæmlega það sem ég er að tala um; þegar kemur að heimildarþætti og formþætti lögmætisreglunnar þá má ráðherra ekki við setningu stjórnvaldsfyrirmæla fara út fyrir valdsvið sitt og hann má heldur ekki setja reglugerðina í efnislegu ósamræmi við lögin. En ég var að tala um útlendingafrumvarpið, vissulega, og var að setja það í samhengi við réttmætisregluna, en ég er náttúrlega búin að fara rosalega ítarlega í réttmætisregluna. Bara í grunninn þá þurfa ákvarðanir stjórnvalda að vera teknar út frá á málefnalegum sjónarmiðum, þær mega ekki vera teknar á grundvelli ómálefnalegra sjónarmiða og 6. gr. frumvarpsins opnar eiginlega dyrnar fyrir það að ákvarðanir séu teknar á grundvelli ómálefnalegra sjónarmiða. Það er bara ekki góður bragur á því, virðulegi forseti. En bara til að rifja réttmætisregluna upp í síðasta skiptið þá ætla ég setja þetta í samhengi við álit umboðsmanns Alþingis frá árinu 1999 um atvinnuflugmannspróf. Umboðsmaður rakti ákvæði laga nr. 34/1964, um loftferðir, og reglugerðar nr. 344/1990, um skírteini gefin út af Flugmálastjórn. Þá vék hann að skilyrði í staðfestri kennsluáætlun fyrir Flugskóla Íslands árið 1997 þess efnis að þeir sem óskuðu inngöngu í atvinnuflugmannsnám þyrftu að vera handhafar atvinnuflugmannsskírteinis með blindflugsáritun. Það væru talin málefnaleg sjónarmið og skilyrðið færi ekki í bága við lögin og reglugerðina. Ætla ég bara taka undir með umboðsmanni Alþingis varðandi það að þetta er bara skilgreiningin á málefnalegum sjónarmiðum þegar kemur að ákvarðanatöku stjórnvalds. Það að svipta einhverja umsækjendur um alþjóðlega vernd grunnþjónustu á þeim grundvelli að þeir neiti að yfirgefa landið, til að hrekja þau í burtu er bara hrein og bein ómálefnaleg afstaða. Ég sé ekki hvernig þetta mun standast lög og ég held að umboðsmaður Alþingis myndi ekki hika við að skamma þau stjórnvöld sem myndu beita þessari heimild. Virðulegur forseti. Ég óska þess að verða sett aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Þegar hér urðu vaktaskipti á forsetastól rétt áðan þá rifjaðist upp fyrir mér kafli úr ræðu hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur þegar hv. þingmaður fór yfir skýrslu Rauða krossins um hóp sem fer sérstaklega illa út úr þeim breytingum sem lagðar eru til í þessu frumvarpi. Ég held að það sé hópur sem við getum ekki talað of oft um hér í þessum ræðustól. Þetta eru einstaklingar sem hafa fengið endanlega synjun um alþjóðlega vernd á Íslandi en geta ekki snúið til baka til heimalandsins af ýmsum ástæðum. Rauði krossinn fór að taka eftir fólki í þessari stöðu fyrir nokkrum árum og tók síðan núna síðastliðið haust saman hversu mörg þau væru og kortlagði aðeins stöðuna. Í skýrslunni kemur fram að frá árinu 2017 sé um að ræða 64 einstaklinga. Rauði krossinn ákvað að stíga það skref að taka viðtöl við fólk í þessari stöðu, bæði til að fræðast um aðstæður þeirra og líka ástæður þess að þau eru innlyksa og til að bera lagalega stöðu þeirra á Íslandi saman við lagalega stöðu fólks sem sambærilega háttar til um í nágrannalöndunum. Rauði krossinn tók viðtöl við 15 einstaklinga í þessum hópi. Það voru allt einstaklingar frá Nígeríu og Írak sem hafa sum hver verið hér á landi í allt að fimm ár. Þessi árafjöldi vekur auðvitað ákveðnar spurningar. Ef þetta fólk hefði t.d. haft dvalarleyfi sem að ákveðnum tíma liðnum yrði grundvöllur ótímabundins dvalarleyfis væri margt af þessu fólki löngu komið með ótímabundið dvalarleyfi bara á grundvelli þess að hafa verið fast hérna svo lengi. En í staðinn þá búa þau við það að vera ekki með dvalarleyfi heldur eru í því sem er kallað umborin dvöl. Þau eru hérna og enginn getur gert annað, eru ekki með atvinnuleyfi, börnin þeirra, ef þau eignast þau hér á landi, verða ríkisfangslaus, sem stangast á við þær alþjóðlegu skuldbindingar sem Ísland hefur gert þess efnis verið að stíga skref í þveröfuga átt. Rauði krossinn spyr: Hvað er til ráða? Það er nefnilega ekkert flókið. Fordæmin eru frá nágrannalöndunum; það þarf bara að gera þeim auðveldara að sækja um einhverja sérstaka tegund af bráðabirgðadvalarleyfi og bráðabirgðaatvinnuleyfi þarf að standa þeim til boða þannig að þetta fólk geti séð sér farborða frekar en að lifa bara á þeim rúmu 10.000 kr.

10.400 kr.

- 10.400 kr. sem framfærsla Útlendingastofnunar hljóðar upp á enn sem komið er. En eitt af því sem slær okkur hvað verst við þetta frumvarp er að það á meira segja að fara að svipta þau þeirri framfærslu með þessu frumvarpi, verði það að lögum, vegna þess að þjónustusvipting eftir 30 daga, 30 dögum eftir endanlega niðurstöðu umsóknar um alþjóðlega vernd - ja, það segir sig eiginlega sjálft. Ef fólk er svipt þjónustu eftir 30 daga þá er það ekki með hana eftir fimm ár. Þannig að þessu fólki á að henda á götuna, allslausu, föstu, til þess að svelta það til hlýðni og svo það fari sjálft úr landi.

Forseti. Ég er að fara hérna yfir greinargerð með frumvarpi um mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þetta er smá formáli hjá mér, ég biðst afsökunar á því en hann er nauðsynlegur. Hérna aðeins seinna er farið yfir ákveðin dómafordæmi sem eru fyrir því að mannréttindasáttmálinn er talinn mikilvægur hér á landi, farið yfir röksemdir fyrir lögfestingu mannréttindasáttmála Evrópu, það er farið yfir samverkandi áhrif mannréttindasáttmálans og stjórnarskrár Íslands og svoleiðis, þannig að þetta skiptir mjög miklu máli í samhengi við þetta mál sem við ræðum hérna. Ég var kominn í kaflann um tvíeðli þjóðaréttar og Landsréttar, til að átta okkur á því hvernig mannréttindasáttmálinn er að hafa áhrif á það hvernig við vinnum samkvæmt honum, með leyfi forseta: „Viðhorf um tvíeðli þjóðaréttar og landsréttar eru á hinn bóginn lögð til grundvallar í Bretlandi og á Írlandi, Möltu og Norðurlöndum, þar á meðal Íslandi. Í þessum ríkjum gildir þannig í meginatriðum sú regla að þjóðréttarsamningur telst ekki hluti af landsrétti og hefur þar með almennt ekki áhrif á réttarstöðu manna á yfirráðasvæði ríkisins nema samningurinn sé gerður að hluta af landsrétti með lagasetningu. Ríkin eru þó allt að einu skuldbundin að þjóðarétti gagnvart viðsemjendum sínum til að tryggja að landsréttur þeirra stangist ekki á við þjóðréttarsamninga þeirra. Ef horft er sérstaklega til mannréttindasáttmála Evrópu í þessu tilliti eru ýmsir kostir fyrir hendi til að tryggja þetta. Í fyrsta lagi getur ríki aðlagað landsrétt sinn að þeim þjóðréttarskuldbindingum sem mannréttindasáttmálinn felur í sér. Ríkið verður þá að láta fara fram almenna athugun á því hvort einhverjar reglur í landsrétti þess stangist á við ákvæði sáttmálans og gera þá, ef þörf krefur, breytingar á slíkum reglum til þess að koma á samræmi. Aðlögun með þessum hætti felur það í sér að ríkið leitast við að efna þjóðréttarskuldbindingar sínar án þess að sáttmálinn sé gerður að hluta af landsrétti berum orðum, en í þess stað er gætt að því að landsrétturinn sé hvergi í andstöðu við sáttmálann. Síðan er unnt að tryggja aðlögunina enn frekar með því að skýra landsrétt til samræmis við ákvæði sáttmálans. Í öðru lagi er hægt að gera mannréttindasáttmálann beinlínis að hluta af landsrétti með því að setja sérstök lög þar sem sáttmálinn í heild eða hluti hans er lögtekinn. Slík lögtaka eða lögfesting sáttmálans getur verið með ýmsu móti. Þannig er hægt að setja lög þar sem því er lýst yfir að þeir samningar, sem mynda mannréttindasáttmálann, skuli gilda sem lög í ríkinu. Einnig er sá möguleiki fyrir hendi að texti mannréttindasáttmálans sé lögtekinn í heild sinni, ýmist með tilvísun til sáttmálans sem slíks eða án þess að kenna lögin á nokkurn hátt við sáttmálann. Sé mannréttindasáttmálinn lögtekinn þarf að taka afstöðu til þess hver staða hans eigi að vera gagnvart annarri löggjöf ríkisins. Unnt er að gera ákvæði sáttmálans að hluta af eða jafnsett stjórnarskrá eða stjórnlögum ríkisins þannig að almenn lög, jafnt yngri sem eldri, yrðu að ríkja fyrir þeim. Lögfesting getur einnig átt sér stað með þeim hætti að ákvæði sáttmálans verði gerð að almennum lögum. Ósamþýðanleg eldri lög yrðu þá að meginreglu að víkja fyrir ákvæðum sáttmálans eftir almennum lögskýringarreglum, en lagagildi sáttmálans stæði því hins vegar ekki í vegi að yngri lög yrðu sett í andstöðu við hann. Loks er í þriðja lagi hugsanlegt að ríki leitist hvorki við að aðlaga landsrétt að ákvæðum mannréttindasáttmálans né lögtaki þau, heldur standi löggjöf óbreytt þrátt fyrir aðild að sáttmálanum. Eftir kenningum á sviði þjóðaréttar ber þó dómstólum og eftir atvikum stjórnvöldum að skýra landsrétt til samræmis við ákvæði sáttmálans. Þetta getur þó aðeins gengið að því leyti sem mögulegt er að sveigja til efni landsréttar með lögskýringu, en sé það ekki hægt verður landsrétturinn að halda velli og þjóðréttarreglan að ríkja. Með þessu móti getur verið undir hælinn lagt hvort ríki takist að efna þjóðréttarskuldbindingar sínar samkvæmt sáttmálanum, en augljós hætta er á að skuldbindingarnar verði vanefndar þegar ógerlegt reynist að samræma landsrétt ákvæðum sáttmálans með lögskýringu einni sér.“ - Ég bið forseta vinsamlegast um að setja mig aftur á mælendaskrá svo ég geti haldið áfram yfirferð minni.

Forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið í fyrri ræðu minni og í fyrri ræðum mínum í kvöld þar sem ég var að reifa samantektir á umsögnum um þetta frumvarp. Rauði krossinn á Íslandi hefur sent inn umsögn sem tekur til ýmissa þátta. Ég vil fara aftur í síðasta punktinn sem ég talaði um áðan í umsögn Rauða krossins vegna þess að tíminn hljóp frá mér. Snýst sá punktur um eftirfarandi, með leyfi forseta: „Rauði krossinn bendir á að hvers kyns öflun vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum án samþykkis viðkomandi“ - sem er þá 4. gr. þessa frumvarps - „felur í sér víðtækt inngrip í friðhelgi einkalífs fólks og þurfa ákveðin skilyrði því að vera uppfyllt svo lagasetning sem þessi standist stjórnarskrá og alþjóðaskuldbindingar.“ Takmarkanir varðandi friðhelgi einkalífs þurfa í fyrsta lagi að vera reistar á skýrri lagaheimild, í öðru lagi að stefna að lögmætu markmiði og í þriðja lagi að ganga ekki lengra en nauðsynlegt er svo markmið þeirra náist. Í stjórnarskrá og í mannréttindasáttmála Evrópu er miðað að því að aðeins sé gripið til takmarkana á friðhelgi einkalífs ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra, til að firra glundroða eða glæpum, ef það er í þágu almannaheilla auk þess sem þær kunna að vera í þágu þjóðaröryggis. Það er mat Rauða krossins á Íslandi að umrædd heimild til að afla gagna uppfylli ekki þessi skilyrði og hefur það verið staðfest af Mannréttindadómstól Evrópu. Einnig segja þeir hjá Rauða krossinum á Íslandi að ástæðan fyrir þessari breytingu sé tímabundið ástand sem skapaðist vegna Covid og því verði ekki séð að slíkar aðstæður skuli leiða til þess að lögreglu verði fengin heimild til að afla vottorða frá heilbrigðisyfirvöldum heilt yfir. Heimildin takmarkist ekki við sóttvarnargögn. Einnig gagnrýnir Rauði krossinn á Íslandi þjónustuskerðingu 30 dögum eftir birtingu ákvörðunar, sem 6. gr. þessa frumvarps. Þar segir að fyrirséð sé að þau sem ekki yfirgefa landið innan 30 daga verði heimilislaus, án framfærslu og njóti ekki grunnheilbrigðisþjónustu. Undantekningar eru vegna einstaklinga í sérstaklega viðkvæmri stöðu, en líkt og Rauði krossinn hefur bent á þá vanrækir Útlendingastofnun iðulega að rannsaka með fullnægjandi hætti hvort einstaklingar falli þar undir og það er oft túlkað mjög þröngt. Þá endurmetur kærunefnd útlendingamála ekki það mat Útlendingastofnunar og oftast fer þetta mat ekki fram með aðkomu þar til bærra sérfræðinga. - Þar sem það er af mörgu að taka og ég er ekki búin að fara yfir umsögnina frá Rauða krossinum þá vil ég biðja forseta um að setja mig aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég var hér að tala um grundvallarreglur í stjórnsýslurétti af því að það mál sem við erum að tala um hér í dag er nátengt stjórnsýslurétti, að sjálfsögðu. Í 1. mgr. 4. gr. núgildandi laga nr. 80/2016, um útlendinga - ég held að ég sé að fara rétt með þetta - er tekið fram að þeir sem fara með framkvæmd þessara laga séu Útlendingastofnun, kærunefnd útlendingamála, sýslumaður, þjóðskrá og  Svo langar mig fara í gegnum grundvöllinn, beinagrindina fyrir stjórnvaldsákvarðanir, en til þess að skoða það hvort einhver ákvörðun er tekin af stjórnvaldi eða ekki þá skoðar maður bara hver er að taka ákvörðunina. Oftast er rosalega auðvelt að fara í lögin og sjá bara í lagabálkinum sem verið er að ræða hvort það teljist vera stjórnvald. Í þessu tilfelli fer maður bara í lög um útlendinga og skoðar 1. mgr. 4. gr. laganna og það eru bara þessir aðilar sem ég var að telja upp; jú, þeir eru stjórnvald. Þar af leiðandi er þetta stjórnvaldsákvörðun. Næst skoðar maður hvort manneskjan sem er verið að taka ákvörðun í málinu hjá teljist vera aðili eða ekki. Ef þú ert aðili áttu rétt á því að kynna þér gögnin, þú átt rétt á því að tjá þig um málið, þú átt rétt á því að fá ákvörðunina birta sem er tekin í þínu máli og síðan áttu rétt á því að fá ákvörðunina rökstudda og þú getur kært þessa ákvörðun sé kæruheimild fyrir hendi, sem er hér í þessum lögum og líka í lagafrumvarpinu sem um er að ræða hér. Í þessu ferli, þegar viðkomandi er aðili máls, á hann alltaf rétt á umboðsmanni eða aðstoðarmanni. Síðan ber að fara í gegnum gildissvið stjórnsýslulaga en tíminn leyfir kannski ekki alveg að ég fari í gegnum það þannig að ég ætla bara að fara beint í gegnum málshraðaregluna, sem er óskráð meginregla stjórnsýsluréttar. En skv. 4. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga er hægt að kæra áður en máli lýkur ef það dregst á langinn. Síðan er auðvitað líka ferli varðandi það að reikna út frestinn, en útreikningur frests virkar þannig að sá dagur sem frestur er talinn frá skal ekki teljast með innan frestsins og endi frestur á almennum frídegi lengist hann til næsta virka dags. - Virðulegi forseti. Af hverju erum við ekki með þessar reglur varðandi frídaga? Aftur að málinu: Að öðru leyti ber að telja þá frídaga með sem eru innan frestsins þegar hann er reiknaður. Síðan er önnur óskráð meginregla, rannsóknarreglan, en það eru veigamikil rök fyrir því að þetta lagafrumvarp sem við erum að ræða hér fari í bága við hana út af því að þegar Útlendingastofnun tekur ákvörðun í niðurstöðu máls einhvers þá mega þau taka þessa ákvörðun án þess að öll gögn liggi fyrir af því að þau telja að það muni breyta niðurstöðu málsins. En þá förum við bara aftur í réttmætisregluna og þá er stjórnvaldið sem er að taka ákvörðunina á þessum grundvelli bæði að taka hana á grundvelli ómálefnalegra sjónarmiða og fara í bága við rannsóknarreglu stjórnvalda sem er óskráð en samt meginregla. Síðan þarf að hugsa út í andmælaregluna, sem er líka óskráð meginregla. Mig minnti samt að hún væri í 14. gr. stjórnsýslulaga, ég veit það ekki, ég þarf bara að rifja þetta upp. En það eru náttúrlega nokkur skilyrði sem þarf til að virkja andmælaréttinn, þ.e. að málsaðila þarf að vera ókunnugt um að ný gögn og upplýsingar hafi bæst við í málinu hans og að telja verði að upplýsingarnar séu honum í óhag. Sem sagt, ef þetta er íþyngjandi mál þá á alltaf að telja að upplýsingarnar séu honum í óhag. Og svo að lokum þurfa skilyrði þess að þær hafi verulega þýðingu við úrlausn málsins að vera uppfyllt. Það eru auðvitað undantekningar frá þessari reglu, m.a. ef afstaða og rök aðila liggja fyrir í gögnum málsins, þá þarf ekki að veita honum frekara færi á að tjá sig um efni málsins. Ég held að það gerist mjög sjaldan þegar um er að ræða ákvörðun um að veita einhverja vernd hér á landi, enda er þetta bara rosalega íþyngjandi ákvörðun, alveg sama hver niðurstaðan verður í málinu. Ég held því að það reyni ekki rosalega mikið á þessa undantekningu í framkvæmd er varðar þennan málaflokk. - Virðulegi forseti. Ég er einu sinni ekki nálægt því að vera búin að fara í gegnum þetta. Ég óska eftir því að fara aftur á mælendaskrá.

Virðulegi forseti. Ég finn mig knúinn til að benda á það sem bent hefur verið á hér við fyrri umræður um fundarstjórn forseta, að hér er ekki að finna neinn þeirra þingmanna sem greiddu þó atkvæði með því að umræðan yrði lengd, væntanlega á þeim forsendum að þessir sömu þingmenn hygðust taka þátt í umræðunni. Ég verð líka að nýta tækifærið og lýsa yfir vonbrigðum yfir því að ég taldi mig hafa óskað eftir að fara aftur á mælendaskrá við lok síðustu ræðu, en það virðist eitthvað hafa misfarist. Fyrir vikið eru áheyrendur enn þá í mikilli óvissu um það hverjar athugasemdir Solaris voru raunverulega. Ég vil því gera athugasemd við það að mælendaskrá sé ekki viðhaldið með fullnægjandi hætti.

Forseti vill benda hv. þingmanni á að hann er einmitt næstur á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að ljúga; þegar ég bankaði í borðið og bað um orðið þá ætlaði ég að láta setja mig aftur á mælendaskrá til að taka til máls um útlendingafrumvarpið. En fyrst ég er komin hingað upp langar mig bara að koma því á framfæri að ég sakna stjórnarliðanna. Og veistu það, virðulegi forseti, að þá morgna sem ég mæti í þingsal og er t.d. að greiða atkvæði um dagskrártillögu Pírata, jafnvel þó að hún sé vissulega alltaf felld, þá hlýnar mér um hjartaræturnar af því að ég sé svo marga stjórnarliða sem ég sé aldrei í öðrum umræðum hér í þingsal. Mér finnst samstaðan bara vera svo mikil. Jú, það er vissulega verið að fella dagskrártillöguna okkar og það er verið að greiða atkvæði með lengd þingfundar, sem þeir eru svo sem ekkert að taka þátt í, en það er samt mjög gaman að sjá þau. Og líka þegar það er umræða um störf þingsins og óundirbúnar fyrirspurnir. Ég elska þennan í þingsal þegar hann er fullur af stjórnarliðum og ég vildi svo innilega að þau tækju þátt í þessari umræðu með okkur í dag út af því að þau greiddu vissulega atkvæði með því að lengja þingfundinn. Hvers vegna er verið að greiða atkvæði með því að lengja þingfundinn ef þau ætla ekki að taka til máls?

Frú forseti. Já, ég er nú svona beggja blands með eða hvort ég eigi að taka undir með hv. samflokksmönnum mínum um það að sakna stjórnarliða sérstaklega í þessari umræðu. Þau eru vissulega áberandi fjarverandi. En þessi umræða er náttúrlega bara tímaskekkja vegna þess að í raun ætti að fara fram umræða í allsherjar- og menntamálanefnd til að fullvinna þetta mál, sem er verulega vanreifað eins og það kom hér til þingsins. Umfjöllun nefndarinnar fyrir 2. umr. var einfaldlega ekki búin, eins og sést á öllum þeim umsögnum sem við höfum verið að rekja hér í okkar ræðum sem ekkert var brugðist við. Það skiptir ekki svo miklu máli hversu mikið stjórnarliðar taka þátt í þessari umræðu. Það sem þau ættu að gera er að taka þetta mál aftur í hús, skila inn framhaldsnefndaráliti frá allsherjar- og menntamálanefnd þar sem er tekið tillit til þeirra umsagna sem benda á möguleg brot á barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, mannréttindaskuldbindingum ýmsum, og skila þessu máli fullunnu til þingsins frekar en að við séum hérna að reifa umsagnir sem þau eru búin að hunsa margoft.

Frú forseti. Já, mér er það ljúft og skylt að taka undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni að best væri náttúrlega að málið færi þangað sem það á heima, inn í nefnd þannig að það sé hægt að fullvinna það og klára það, að við fáum hér fullunna afurð til að vinna úr, eitthvað sem hægt er að nýta til gagns. En þar sem það virðist ekki vera í boði, alla vega ekki að svo stöddu, þá er náttúrlega eini valkosturinn að við höldum áfram að ræða málið hér. Best væri náttúrlega að fólkið sem styður þetta frumvarp kæmi hér og segði okkur hinum hvað það er sem við erum að misskilja, því að ég lýsi því yfir enn og aftur: Ég trúi því varla að við séum að tala um sama hlutinn miðað við hversu mismunandi sjónarhorn fólk hefur á því.

Virðulegi forseti. Mig langar bara að koma hingað upp og lýsa yfir ánægju minni með að hv. 11. þm. Suðvest., Ágúst Bjarni Garðarsson, sé mættur hérna í hliðarsal. Vissulega er hann ekki taka þátt í umræðunni, en eins og ég sagði áðan þegar hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir labbaði hér fram hjá en tók ekki til máls þá er samt gaman að sjá andlitið á þeim. Mig langaði bara að segja að Píratar eru ekki með einokunarrétt á þessari pontu, bara alls ekki. Þessi umræða er ekki bara okkar, við viljum að annað fólk taki þátt í þessari umræðu með okkur. Eins og ég sagði: Þetta er auðvitað lýðræðisleg umræða og ástæðan fyrir því að við erum að draga þessa umræðu svona á langinn er í fyrsta lagi að það eru rosalega margir efnislegir og lagalegir annmarkar á þessu glataða frumvarpi. En í öðru lagi viljum við líka gefa stjórnarþingmönnum færi á að koma sínum sjónarmiðum á framfæri áður en við förum í atkvæðagreiðslu um þetta mál, ef það endar í atkvæðagreiðslu, og þá verður rosalega mikill slagur í atkvæðaskýringum og allir að réttlæta sínar skoðanir þegar það væri bara auðveldast komi hingað og taka til máls í 2. umr.

Frú forseti. Já, áheyrendur eru ábyggilega afar spenntir að heyra meira um athugasemdir Solaris og ég held að það sé þá ekki eftir neinu að bíða og held því áfram. Með leyfi forseta langar mig að grípa aftur niður í umsögn Solaris um frumvarp um breytingu á útlendingalögum. „7. gr. Í 7. gr. frumvarpsins er mælt fyrir um sérstaka málsmeðferð þegar um er að ræða svokallaðar endurteknar umsóknir. Þótt ákvæðið sé að mestu leyti óbreytt frá því frumvarpið var lagt fram síðast hefur orðalaginu nú verið breytt þannig að það skerði enn frekar möguleika fólks á flótta til þess að fá umsókn sína um alþjóðlega vernd tekna til efnismeðferðar. Í ákvæðinu er lagt til aukaskilyrði um að endurtekinni umsókn skuli vísað frá, fylgi henni ekki gögn eða upplýsingar sem leiði til þess að sýnilega auknar líkur séu á að umsækjanda verði veitt vernd, dvalarleyfi hér á landi eða að umsókn hans verði tekin til efnismeðferðar og þau gögn eða upplýsingar hafi ekki legið fyrir við fyrri málsmeðferð. Hér gera stjórnvöld enn eina tilraunina til þess að skerða réttindi fólks á flótta og draga úr líkunum á því að það fái alþjóðlega vernd á Íslandi. Þetta ákvæði er fyrst og fremst til þess fallið að auðvelda stjórnvöldum að hafna umsóknum um alþjóðlega vernd án þess að þurfa að taka tillit til hverrar umsóknar fyrir sig. Slíkt stangast á við lagalegar og siðferðislegar skyldur stjórnvalda. Lagst er gegn þessari breytingartillögu. 8. gr. Í 8. gr. er að finna breytingartillögu sem felur í sér verulegar takmarkanir á möguleikum þeirra sem hlotið hafa alþjóðlega vernd í öðru ríki til að fá umsókn um alþjóðlega vernd tekna til efnismeðferðar hér á landi. Þessi tillaga, sem hefur mætt mikilli andstöðu, er nú samt sem áður lögð fram í fimmta sinn. Tillagan hefur það að markmiði að útiloka þá sem þegar hafa fengið alþjóðlega vernd frá því að fá efnislega meðferð hér á landi, algjörlega óháð aðstæðum hvers umsækjanda sem og aðstæðum í því ríki sem hin svokallaða vernd fékkst. Ítrekað hefur verið bent á grafalvarlegar og oft lífshættulegar aðstæður fólks sem hingað kemur í leit að vernd þrátt fyrir að hafa fengið vernd í öðru ríki, eins og til dæmis Grikklandi, Ítalíu og Ungverjalandi, þar sem aðstæður fyrir fólk á flótta eru verulega slæmar, eins og ítrekað hefur verið sýnt fram á, m.a. af Rauða krossinum og öðrum alþjóðlegum mannréttindasamtökum. Mikilvægt er að útiloka ekki með þessum hætti möguleika fólks á að fá umsókn sína um vernd tekna til efnismeðferðar. Slíkt er skerðing á réttindum flóttafólks. Solaris leggst alfarið gegn þessari breytingartillögu. Gerð er alvarleg athugasemd við tillögu frumvarpsins þar sem lagt er til að svipta skuli málsaðila rétt til efnismeðferðar ef túlkun löggjafans er slík að „umsækjandi á einhverjum tíma að hafa tafið mál sitt“. Túlkunarramminn, sem í frumvarpinu birtist um hvað telst til málstafar, stangast á við raunveruleika fólks á flótta og aðgengi þeirra að opinberum og/eða auðkennandi skjölum. Þá tekur Solaris undir gagnrýni Barnaheilla við tillögu frumvarpsins um sviptingu á málsmeðferð í ljósi skuldbindinga Íslands til Mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna, Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem og alþjóðlegar skuldbindingar ríkisins í málefnum fatlaðra. Óljóst er hvernig löggjafinn mun tryggja að réttur umsækjanda sé tryggður í túlkun á „samstarfsvilja“ og hvernig löggjafinn munu sýna þekkingu á aðstæðum fólks á flótta í túlkun á löglegri og ólöglegri notkun á opinberum skjölum, mætingu í læknisskoðanir eða viðtöl.“ Mér mun ekki takast að klára þessa yfirferð og óska ég því eftir, frú forseti, að fara aftur á mælendaskrá.

Frú forseti. Hér í síðustu ræðu gafst mér ekki alveg tækifæri til að ljúka umfjöllun um einstaklinga sem hafa fengið endanlega synjun um alþjóðlega vernd á Íslandi en geta ekki snúið til baka til heimalands síns af ýmsum ástæðum. Fólk sem hefur sem sagt ekki eiginlegt leyfi til að dveljast á Íslandi getur eiginlega ekki annað og stjórnvöld geta ekki brottvísað þeim þannig að dvöl þeirra er umborin hér á landi. Rauði krossinn varpaði ljósi á þennan hóp með skýrslu sem var gerð núna síðastliðið haust. Það sem mig langar að nefna hérna í minni síðari ræðu um þennan hóp er hvað mér þykir undarlegt að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar hafi ekkert brugðist við ábendingum Rauða krossins um stöðu fólks í þessari stöðu. Þetta er skýrsla sem var send dómsmálaráðuneytinu 3. nóvember sl. og Alþingi skráði hana síðan til bókar 30. nóvember. Þá var hún færð undir það frumvarp sem við fjöllum um hér í dag, tveimur vikum áður en allsherjar- og menntamálanefnd afgreiddi útlendingafrumvarpið út til 2. umr., þannig að tíminn var fyrir hendi til að bregðast við. - Nei, ég er að ýkja hér; þetta var afgreitt úr nefnd 6. desember en 30. nóvember barst þinginu skýrsla Rauða krossins. Rauði krossinn bendir á tvennt í frumvarpinu sem mun hafa mjög slæm áhrif á þennan hóp. Annars vegar séu líkur á því að það muni fjölga til muna í hópnum. Ef ég man rétt þá eru það - ég man ekki númer hvað greinin var, en að það muni fjölga í hópi þeirra sem hafa fengið endanlega synjun á umsókn sinni en eru í þeirri stöðu að stjórnvöld geta ekki vísað þeim úr landi. En í frumvarpinu er lögð til grundvallarbreyting á réttindum þessa fólks með því að fella niður rétt þess til þjónustu 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar í máli þeirra. Rauði krossinn segir að afleiðingar þessa yrðu gríðarlegar og margvíslegar á stöðu, velferð og bara mannvirðingu umsækjenda um alþjóðlega vernd. Með því að réttur til framfærslu, húsnæðis og heilbrigðisþjónustu fellur niður þá er hætta á að alvarleg vandamál skapist, en það er væntanlega tilgangurinn með þessu ákvæði. Þjónustusviptingin virkar þannig sem svipa á umsækjendur. Fólk sem er í þeirri stöðu að stjórnvöld geta ekki framkvæmt þvingaða brottvísun verður þannig pískað til að koma sér sjálft úr landi eða, sem er kannski enn meira áhyggjuefni, neytt til þess að velja á milli þess að vera heimilislaust og allslaust á Íslandi eða að koma sér einhvern veginn til baka til landsins sem þau eru að flýja. Þar erum við að tala um, eins og kemur fram í skýrslu Rauða krossins þar sem farið yfir þennan hóp fólks í umborinni í dvöl, t.d. einstaklinga frá Nígeríu. Þar er t.d. kona sem er þolandi mansals og vill ekki lenda í því aftur, sem Rauði krossinn ræðir við, eða hópur fólks sem ekki vill fara aftur til Íraks þar sem það telur sig eiga eitthvað slæmt í vændum. 

Forseti. Ég var að fara yfir greinargerð frumvarpsins um mannréttindasáttmála Evrópu. Í einum kafla hennar segir, með leyfi forseta: „Í þeim aðildarríkjum að mannréttindasáttmálanum, þar sem er gengið út frá tvíeðli landsréttar“ - sem kaflinn fjallar um - „og þjóðaréttar, hafa verið farnar misjafnar leiðir til að efna skuldbindingarnar sem sáttmálinn felur í sér. Á Norðurlöndum, að Finnlandi frátöldu, var þetta lengst af gert með aðlögun að áðurnefndum hætti. Var þannig í öndverðu hugað að því við fullgildingu mannréttindasáttmálans hvort reglur landsréttar væru í einhverjum atriðum andstæðar ákvæðum sáttmálans og breytingar þá eftir atvikum gerðar á landsrétti til samræmingar. Upp frá því var reynt að halda þessu samræmi, bæði við setningu nýrra laga og með breytingu eldri laga þegar ósamræmi milli þeirra og sáttmálans hefur komið í ljós á síðari stigum. Segja má að hér á landi hafi að einhverju leyti verið leitast við að aðlaga landsrétt að ákvæðum mannréttindasáttmálans, en því verður hins vegar ekki á móti mælt að á sumum sviðum hefur verið látið reka á reiðanum í trausti þess að ákvæði íslenskra laga samrýmdust ákvæðum sáttmálans. Verður vikið að þessu nánar hér á eftir.“ Tilvitnun lýkur í bili. Þetta er sem sagt mikilvæga atriðið sem er verið að vekja athygli á. Þess vegna varð dómur Mannréttindadómstólsins gegn Þorgeiri Þorgeirssyni, þar sem íslenska ríkið var talið brjóta á tjáningarfrelsi hans þegar hann skrifaði um lögregluna í grein sinni í blöðin vegna ofbeldis lögreglunnar í miðbæ Reykjavíkur - það gerði það að verkum að það sást greinilega að lögin samrýmdust ekki ákvæðum sáttmálans. Þá er spurningin: Hvernig á að laga það? Þá held ég áfram, með leyfi forseta: „Stefnubreyting hefur hins vegar orðið í þessum efnum á undanförnum árum annars staðar á Norðurlöndum. Í Danmörku var mannréttindasáttmálinn lögfestur 29. apríl 1992, en sáttmálinn nýtur eftir það stöðu sem almenn lög í dönskum landsrétti. Í Noregi hefur nefnd unnið að gerð tillagna um lögfestingu mannréttindasáttmálans. Í Svíþjóð er starfandi nefnd sem á að gera tillögur um hvernig hægt verði að taka ýmis mikilvæg ákvæði mannréttindasáttmálans efnislega inn í stjórnlög ríkisins. Í Finnlandi var mannréttindasáttmálinn gerður að hluta landsréttar með sérstökum lögum á árinu 1990, en Finnland gekk fyrst í Evrópuráðið og fullgilti mannréttindasáttmálann á árinu 1989. Í Bretlandi og á Írlandi mun hafa verið fylgt þeirri stefnu að aðlaga landsrétt að ákvæðum mannréttindasáttmálans, en á Möltu hefur sáttmálinn verið lögfestur.“ Þá er það gildi sáttmálans að Landsrétti: „Í þeim aðildarríkjum að mannréttindasáttmála Evrópu, þar sem ákvæði hans eru hluti af landsrétti, koma afleiðingarnar af því meðal annars fram á þann hátt að ákvæði sáttmálans eru gildandi lagareglur innan lands og er þá unnt að bera þau fyrir sig eins og hverja aðra réttarreglu í dómsmáli, fyrir stjórnvöldum eða á öðrum vettvangi þar sem getur reynt á þær. Í þeim aðildarríkjum, þar sem þjóðréttarsamningar verða ekki sjálfkrafa hluti af landsrétti og mannréttindasáttmálinn hefur ekki verið lögfestur sérstaklega, hefur hins vegar almennt verið talið að ekki verði gengið lengra en að styðjast við ákvæði sáttmálans sem röksemd fyrir tiltekinni skýringu á gildandi réttarreglu í ríkinu. Gildi mannréttindasáttmálans að landsrétti skiptir þannig máli um það hvort ákvæðum hans verði beitt beinlínis sem réttarreglum í viðkomandi ríki eða aðeins sem röksemd fyrir lögskýringu.“ Upplag alls þessa er einmitt þegar við erum komin í þá stöðu að þurfa að skilgreina mannréttindi eins skýrt og raunin er í mannréttindasáttmála Evrópu, þ.e. frá mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna yfir í mannréttindasáttmála Evrópu og í þær spurningar hvernig við getum gert það bindandi sem upprunalega var bara yfirlýsing í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar og allra þeirra mannréttindabrota sem þar voru framin. 

Frú forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem frá var horfið. Ég er að fara yfir umsagnir um útlendingafrumvarpið svokallaða. Ég var komin að umsögn Rauða krossins á Íslandi og var í 6. gr. frumvarpsins, sem snýst um þjónustuskerðingu 30 dögum eftir birtingu endanlegrar ákvörðunar. Rauði krossinn á Íslandi segir sem svo, með leyfi forseta: „… því er fyrirséð að þau sem ekki yfirgefa landið innan 30 daga verði heimilislaus án framfærslu“ og njóti ekki grunnheilbrigðisþjónustu. Undantekningar eru vegna einstaklinga í sérstaklega viðkvæmri stöðu, en líkt og Rauði krossinn á Íslandi hefur bent á vanrækir Útlendingastofnun iðulega að rannsaka með fullnægjandi hætti hvort einstaklingar falli þar undir og túlkar það mjög þröngt. Þá endurmetur kærunefnd útlendingamála ekki það mat. Oftast fer það mat ekki fram með aðkomu þar til bærra sérfræðinga. Rauði krossinn á Íslandi er einn af mjög mörgum umsagnaraðilum sem gagnrýna 6. gr. frumvarpsins. Það eru sömu áhyggjurnar hjá flestum umsagnaraðilum. Að hugsa til þess að fólk verði heimilislaust án framfærslu og njóti ekki grunnheilbrigðisþjónustu er mjög uggvænlegt fyrir flesta Íslendinga. Það er mjög uggvænleg staða að við gætum valdið því að fólk verði heimilislaust og hafi ekki ofan í sig og á, sé á götunni í íslenskum stinningskulda og sé ekki með grunnheilbrigðisþjónustu. Þetta er svo mikil afturför að það er þyngra en tárum taki. Það er ekkert að ástæðulausu að allir þessir umsagnaraðilar, alla vega flestir, held ég, ef ekki allir, gagnrýna þessa 6. gr. Það eru mismunandi sjónarmið frá mismunandi umsagnaraðilum sem eru sérfræðingar á mismunandi sviðum, en þeir eru sammála um það að þetta sé ekki eitthvað sem við viljum leyfa hér, að við munum verða gerð ábyrg fyrir ef svo fer. Það er einnig merkilegt með einstaklinga sem eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu, að það sé ekki mjög mikið verið að skoða stöðuna hjá hverjum og einum. Kannski er ekki til fjármagn eða tími eða þekking eða hvað sem það er, en það er mjög alvarlegt þegar þetta frumvarp er eins og raun ber vitni.

Frú forseti. Ég ætla að halda áfram þar sem ég lét staðar numið síðast, en þar var ég að tala um óskráðar meginreglur stjórnsýsluréttarins. Ég var komin að undantekningum á skilyrðum sem þarf að uppfylla til að virkja andmælaréttinn hjá aðila máls. Ég sé ekki þörf á því að fara aftur yfir þessar reglur, ég held þetta sé bara frekar sjálfgefið. Og eins og ég talaði um hér áðan finnst mér frekar ólíklegt að þessar undantekningar eigi við í málum umsækjenda um alþjóðlega vernd þó svo að þeir séu aðilar máls. En samt sem áður þá er annað nauðsynlegt til þess að virkja andmælaréttinn og það er tilkynningarskyldan. Tilkynningarskyldan er 14. gr. stjórnsýslulaga, ekki andmælarétturinn. Andmælaréttur er náttúrlega óskráð meginregla, afsakið þetta, forseti, nú man ég þetta. Síðar verður komið að upplýsingarétti sem er óskráð meginregla að einhverju leyti í stjórnsýslurétti. Um hana er fjallað í 15.–19. gr. stjórnsýslulaga en hún er ríkari þar en samkvæmt upplýsingalögum, þ.e. upplýsingarétturinn í stjórnsýslulögunum er ríkari en upplýsingarétturinn í upplýsingalögum. Og upplýsingarétturinn í upplýsingalögum, það eru sumir lögaðilar sem geta fengið undanþágu frá upplýsingalögum, sem er frekar merkilegt. Kannski förum við út í það seinna. Þessi upplýsingaréttur sem ég er að tala um, sem er kveðið á um í 15.–19. gr. stjórnsýslulaga, er kæranlegur ef máli lýkur skv. 1. mgr. 19. gr. stjórnsýslulaga. Upplýsingaréttur í stjórnsýslulögum er einnig með undanþágur en þar undir eru gögn sem eru tekin saman fyrir fundi ráðherra, ríkisráðs eða verða til á slíkum fundum. 15.–19. gr. stjórnsýslulaga gilda ekki um þau gögn. Bréfaskipti stjórnvalda við sérfróða menn til afnota í dómsmáli eða við athugun á því hvort slíkt mál skuli höfðað eru undanþegin 15.–19. gr. stjórnsýslulaga sem og vinnuskjal stjórnvalda skv. 1. mgr. 16. gr. laganna. Það eru undantekningar á því líka, þ.e. það eru skjöl sem hafa að geyma endanlega ákvörðun um afgreiðslu máls og upplýsingar sem ekki verður aflað annars staðar frá. Þetta eru þeir hlutir sem eru með undanþágu frá upplýsingarétti stjórnsýslulaganna. Að lokum er það líka 17. gr. laganna, þ.e. ef upplýsingar eru andstæðar almanna- eða einkahagsmunum. Ég held að það liggi frekar skýrt fyrir, ég ætla bara að taka lata löggjafann á þetta og segja: Ákvæðið þarfnast ekki frekari skýringa. Þetta er minnst uppáhaldssetningin mín í lögum, frú forseti. Það lætur mig alltaf hugsa bara: Hvaða vanhæfi löggjafi skrifaði þessi lög? Víst þarfnast þetta fleiri skýringa, en ég ætla ekki að hengja mig á það akkúrat núna í umræðum um útlendingalögin. Til að setja þetta í samhengi við útlendingalögin þá er upplýsingaréttur stjórnvalda í stjórnsýslulögum frekar ríkur en samt sem áður ná undanþágurnar í upplýsingarétti ekki til persónuupplýsinga umsækjenda um alþjóðlega vernd. Ég man ekki hvaða lagaákvæði það var, mig minnir að það hafi verið í 7. gr. frumvarpsins þar sem lögreglunni eða öðrum bærum yfirvöldum er veitt heimild til að afla sjúkravottorðs einhvers umsækjenda ef þeir telja að það sé nauðsynlegt til að varpa skýrara ljósi á málið hjá þessum einstaklingi. Og það má afla þessara gagna án þess að viðkomandi aðili viti bara eitthvað af þessu. Það er náttúrlega bara - ég ætla ekkert að fara að nota stór orð hérna og segja að þetta sé andstætt persónuverndarlögum og eitthvað þannig, en þetta gengur vissulega á friðhelgi einkalífs einstaklingsins. Og þessar upplýsingar, það er alveg hægt að færa rök fyrir því að stjórnvöld séu undanþegin upplýsingalögum samkvæmt stjórnsýslulögum, en nei, við eigum að fara eftir einhverjum allt öðrum málsmeðferðarreglum sem verða settar í lög um útlendinga jafnvel þó að við séum að fara eftir málsmeðferðarreglum í núgildandi framkvæmd, málsmeðferðarreglum í almennum stjórnsýslulögum. Það er ekki bara verið að umbylta lagabálknum, virðulegi forseti, það er verið að umbylta allri framkvæmdinni sem hefur verið venjuhelguð. Mér finnast þetta bara vera frekar skítleg vinnubrögð. Hver heldur hæstv. dómsmálaráðherra að hann sé? Ætlar hann bara að setja einhver ný tímamótalög? Bara fyrirgefðu, það eru engin lög að fara að toppa almennu stjórnsýslulögin.

Frú forseti. Ég vék hér fyrr í kvöld að áhyggjum sem lýst hefur verið af því hvernig ákvæðum um fjölskyldusameiningar verður breytt þannig að réttur kvótaflóttafólks þrengist eða þannig að það verði örðugt fyrir kvótaflóttafólk að sameinast fjölskyldum sem íslenska ríkið vissi ekki að væru til staðar þegar einstaklingur var samþykktur sem kvótaflóttamaður til landsins. Mér finnst þetta vera dálítið gott dæmi um það hvernig skortur á mati á jafnréttisáhrifum birtist víðs vegar og ekki alltaf í þessum hefðbundnari jafnréttisáhrifum sem stjórnsýslan er nú að verða aðeins flinkari við að meta, jafnrétti karla og kvenna. En í þeim málum sem útlendingalög fjalla um er svo oft um margar mismununarbreytur að ræða og miklu flóknara að taka á því, þannig að ef frumvarpshöfundar hefðu ekki kastað til höndunum við jafnréttismat almennt þá hefðu þeir kannski hnotið um áhrif laganna á ýmsa aðra jaðarsettra hópa eins og t.d. hinsegin hælisleitendur, sem Samtökin '78 hafa vakið sérstaka athygli á. Samtökin sendu inn umsögn núna við þingbyrjun í janúar. Eftir að meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar hafði afgreitt málið út kemur umsögn frá samtökunum þar sem þau lýsa miklum áhyggjum af þessu vandræðum sem muni skapast í kringum fjölskyldusameiningu við útlending sem hefur verið boðið hingað til lands af stjórnvöldum, svokallaðan kvótaflóttamann. En svo minna þau okkur á stærra vandamál, þetta er bara angi af stærra vandamáli en samtökin hafa náttúrlega rekið sig á að einstaklingar sem leita til þeirra hafa ekki borið Útlendingastofnun allt of góða sögu þar sem þau hafa ítrekað þurft að sannreyna sinn hinseginleika og jafnvel þurft að ganga ansi langt til að reyna að sýna fram á að þau tilheyri þessum hópi. Ég held að við sem fengum að sjá skopstælingu á þessu í áramótaskaupinu getum tekið undir með umsagnarhöfundum að svona vinnubrögð séu ófagleg. Þau eru náttúrlega til þess fallin að brjóta á mannréttindum þessara einstaklinga og þetta gerir líka svo lítið úr þeirra stöðu. Við erum kannski stundum föst í þessari búblu okkar þar sem við erum sannfærð um að heimurinn sé að reyna að vera jafn góður og Ísland í mörgum atriðum, en þegar kemur að stöðu hinsegin fólks t.d. þá er það bara alls ekki raunin. Það er 41 ríki sem refsar fyrir hinseginleika. Ég kannast ekki við að það sé neitt hægt að kortleggja almennilega t.d. stöðu hinsegin fólks innan hóps hælisleitenda, hóps þeirra sem sækja um alþjóðlega vernd, vegna þess að það er einfaldlega ekki haldið almennilega utan um þessar upplýsingar. En sama má svo sem segja um ýmislegt annað, það er ekki til sérstök tölfræði um t.d. þá einstaklinga sem sækja um alþjóðlega vernd hér á landi miðað við fötlun eða veikindi, þó að sérstaklega sé talað um að það eigi að meta t.d. viðkvæma stöðu fólks út frá fötlun eða veikindum.