Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti Íslands hefur gefið út svohljóðandi bréf: „Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hefi ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda þriðjudaginn 30. maí 2006, kl. 13.30. Gjört í Reykjavík, 29. maí 2006. Ólafur Ragnar Grímsson. Halldór Ásgrímsson. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda.“ Framhaldsfundir Alþingis hefjast því nú á ný. Hæstv. forseta, hv. alþingismenn svo og starfsmenn Alþingis býð ég velkomna til þingstarfa.

Ég þakka hæstv. forsætisráðherra góðar óskir í garð okkar alþingismanna og starfsmanna Alþingis. Þingstörf hefjast nú að nýju. Forseti lætur í ljós þá ósk að þingstörfin gangi vel næstu daga í góðu samstarfi við þingmenn.

Borist hefur svohljóðandi bréf frá Gunnari Birgissyni, 3. þm. Suðvest., dagsett í dag: „Með bréfi þessu afsala ég mér þingmennsku frá og með deginum í dag. Ég þakka þingmönnum og starfsmönnum Alþingis ánægjulegt samstarf og óska Alþingi farsældar í störfum.“ Samkvæmt þessu tekur 1. varaþingmaður Sjálfstæðisflokksins í Suðvesturkjördæmi, Sigurrós Þorgrímsdóttir, fast sæti á Alþingi. Hún hefur þó setið allt þingið fram að þessum degi og er því öllum hnútum kunnug á Alþingi. Sigurrós Þorgrímsdóttir verður 11. þm. Suðvest. og samkvæmt venju breytist kosningatala annarra þingmanna sem ofar eru á listanum til samræmis við það. Gunnari Birgissyni eru þökkuð störf hans á vettvangi Alþingis og forseti óskar honum í nafni okkar alþingismanna allra heilla í því ábyrgðarmikla starfi sem hann hefur nú með höndum.

Forseti vill tilkynna að breytingartillaga við frumvarp um réttarstöðu samkynhneigðra á þskj. 1201 frá Sigurjóni Þórðarsyni er kölluð aftur.

Virðulegi forseti. Það er ekki nema von að hæstv. forsætisráðherra og virðulegur forseti óski okkur góðs gengis í komandi störfum á hv. Alþingi. Það hefur komið fram hjá hæstv. forseta að hann óskaði eftir góðu samstarfi við þingmenn þó tiltölulega holur hljómur væri í þeirri ósk. Það vildi þannig til að í gær í aðdraganda þessa þingfundar var boðaður fundur í iðnaðarnefnd. Á þann fund mættu a.m.k. hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar, sem þar eiga sæti í góðri trú, til að halda áfram að vinna mjög umdeilt mál, heildarlög um Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Um það mál hefur borist fjöldi umsagna, allar neikvæðar. Búið var að boða gesti á fundinn og fyrir lá ósk frá hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur um að fleiri gestir yrðu boðaðir á fundinn. Það var mikill vilji til þess hjá hv. þingmönnum að reyna að vinna þetta mál þannig að einhver bragur væri á því. En þá gerist það að formaður nefndarinnar, hv. þm. Birkir Jón Jónsson, tilkynnir að komnar séu breytingartillögur og málið sé tekið út. Hann neitar því þeirri ósk að fleiri fulltrúar séu kallaðir til skrafs og ráðagerða um þetta arfavitlausa frumvarp, harðneitar því. Hann lýsir því síðan í fjölmiðlum að aðeins sé um smávægilegar breytingar á frumvarpinu að ræða, ekki í neinu samræmi við þær athugasemdir sem fram hafa komið hjá fjölda þeirra sem skilað hafa umsögn um frumvarpið. Fundi er slitið, málið er tekið út og þá kemur í ljós að það hafði sést undir iljarnar á hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni, varaformanni iðnaðarnefndar, rétt áður en nefndarfundurinn byrjaði vegna þess að hann treysti sér ekki til að mæta við afgreiðslu frumvarpsins. Hann hefur enda marglýst því yfir að hann sé á móti málinu og geri við það margar athugasemdir. En það kemur jafnframt fram í samtölum við hv. þingmann í fjölmiðlum að það hafi líka legið fyrir að ef frumvarpið yrði ekki afgreitt úr nefnd í gær, eins vitlaust og það er, yrðu öll önnur mál upp í loft, ekki samkomulag um nein önnur mál. Það liggja fyrir 108 mál frá ríkisstjórninni, listi yfir 108 mál. Það er víðtæk samstaða um afgreiðslu langflestra þessara mála en þau voru upp í loft, ekki vegna þess að stjórnarandstaðan setti það fyrir sig, ó nei. Þau voru upp í loft vegna þess að traustið innan ríkisstjórnarinnar er ekki meira en þetta.

Hæstv. forseti. Þjóðin hefur orðið vitni að einhverjum ótrúlegustu pólitísku hrossakaupum sem sögur fara af. Hrossakaupum á vettvangi sveitarstjórnarmála er stýrt úr Stjórnarráði Íslands en áhrifanna gætir í þessu húsi vegna þess að hrossakaupin ganga ekki aðeins út á það að færa ríkisstjórnarsamstarfið inn í Ráðhús Reykjavíkurborgar, þau ganga einnig út á hitt að lögfesta frumvörp sem vitað er að óánægja er með innan stjórnarliðsins. Ég vísa þar annars vegar í mál hæstv. iðnaðarráðherra, Valgerðar Sverrisdóttur, og hins vegar í Ríkisútvarpsmál hæstv. menntamálaráðherra. Hæstv. forseti. Á meðan óstjórn ríkir í efnahagsmálum, á meðan verðbólga mælist í tveggja stafa tölum, á meðan vextir eru á uppleið og rýra þannig kjör launafólks í landinu, á meðan verið er að birta skýrslur um vaxandi fátækt og örbirgð á Íslandi neitar ríkisstjórnin að ræða málefni af þessu tagi sem snerta hag þjóðarinnar. Nei, það eru gælumál hæstv. iðnaðarráðherra, Valgerðar Sverrisdóttur, og hæstv. menntamálaráðherra, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, sem verða að fara í gegnum þingið. Þetta eru hrossakaup sem eru ótrúleg. Við hljótum að mótmæla þessum vinnubrögðum.

Hæstv. forseti. Það er nauðsynlegt í þessari umræðu að hv. þingmenn fari rétt með. Sá sem hér stendur hefur aldrei sagt við fjölmiðlamenn að litlar breytingar hafi verið gerðar á frumvarpinu. Það er rangt eftir haft hjá hv. þm. Margréti Frímannsdóttur. Ég ræddi um frumvarpið og sagði að engar stórvægilegar breytingar hefðu verið gerðar á því. Við skulum hafa rétt eftir. Hæstv. forseti. Mikil vinna hefur farið fram í iðnaðarnefnd hvað varðar Nýsköpunarmiðstöð Íslands. Við höfum haldið tíu fundi og fengið á fund okkar hátt í 40 gesti. Það eru trúlega fá mál á Alþingi sem hafa fengið eins umfangsmikla afgreiðslu og það mál sem við ræðum hér. Hátt í 40 gestir komu á fund nefndarinnar. Hv. stjórnarandstæðingar settu fram þá ósk að við mundum boða um eða yfir 20 gesti á fund til viðbótar við þá sem við höfðum þá þegar hitt. Það var gert. Við uppfylltum það allt saman. Við lögðum fram breytingartillögur, ekki stórvægilegar eins og ég sagði í sexfréttum Ríkisútvarpsins í gær, ekki stórvægilegar breytingar. Við buðum hv. þingmönnum stjórnarandstöðunnar að fara yfir það mál ásamt m.a. fulltrúum úr iðnaðarráðuneytinu, sem voru frumvarpshöfundar þessa texta, en því var hafnað. Við í meiri hluta nefndarinnar töldum að efnislegri umfjöllun um málið væri lokið að loknum tíu fundum um málið, að loknum löngum fundum á bak við hvern og einn fund, og ég tel að við höfum unnið ágætt verk í þessum efnum. Þær breytingar sem við lögðum til vildu hv. stjórnarandstæðingar ekki kynna sér þó ég sem formaður nefndarinnar hafi farið allítarlega yfir það á fundinum. Þeir óskuðu ekki eftir því að fulltrúar iðnaðarráðuneytisins kæmu á fundinn til að fara betur yfir þetta mál vegna þess að stjórnarandstaðan hefur einbeitt sér að því að stöðva málið sama hvað það kostar. Það er sannleikurinn í málinu.

Hæstv. forseti. Hv. formaður iðnaðarnefndar hefur farið ágætlega yfir hvernig starfið gekk í iðnaðarnefnd í gær. Í máli hans kom fram að stjórnarandstöðunni var boðin aðild að því að fara yfir þetta mál og að nefndarálitinu og boðin öll sú aðstoð sem á þyrfti að halda til að ljúka málinu. Ég held að hv. formaður iðnaðarnefndar hafi staðið mjög vel að því að ljúka málinu í nefndinni en eins og fram hefur komið hafa mjög margir fundir verið haldnir um það. Það hefur verið leitað eftir umsögnum mjög víða og fjöldi gesta hefur komið að máli við nefndina. Málið var því mjög vel unnið í nefndinni og það var mat formannsins að nú væri nóg að gert og hann skilar vinnunni af sér með nefndaráliti. Fyrir samsæriskenningu hv. þm. Ögmundar Jónassonar, um það hvernig þessi vinna gekk til í samhengi við sveitarstjórnarmál, er enginn fótur. Hvergi er hægt að sjá einhver tengsl þar á milli og ég held að hv. þingmaður væri maður að meiri ef hann drægi þessi orð sín til baka. Þetta hæfir ekki hv. þm. Ögmundi Jónassyni þó að hann hafi sérstaklega gaman af samsæriskenningum eins og við vitum öll.

Hæstv. forseti. Í gærdag upplýstist svolítið merkilegt fyrir okkur þingmönnum sem sátum í iðnaðarnefnd. Þar var upplýst eiginlega hvernig ætti að haga þessu þinghaldi. Við vorum líka upplýst um að til stæði að taka málið út með þeim breytingum sem kynntar voru og ekki stæði til að fresta því eða vinna það á annan hátt. Að mínu viti liggur algjörlega ljóst fyrir, hæstv. forseti, að það eru ekki forsetarnir sem stjórna þinginu heldur ráðherrarnir. Þeir skipa fyrir um hvernig hér er gengið til verka og þeir skipa fyrir um hvernig málum er hagað í nefndum og hvernig að þeim er unnið. Þó að þau séu umdeild skiptir afstaða stjórnarandstöðuþingmanna engu máli í málsmeðferðinni. Málin eru einfaldlega afgreidd eftir fyrirskipun ráðherra og ráðin á ráðherraborðinu. Ráðherraræðið er sem sagt algjört. Við stöndum einfaldlega frammi fyrir því að stjórn þingsins lýtur þessu ráðherravaldi og við munum að sjálfsögðu neyðast til að sitja undir slíkri stjórn því ekki er ráðgast við stjórnarandstöðuna um þinghaldið. Við munum þurfa að vera hér og ræða málin fram og til baka og að sjálfsögðu munum við gera það. En ekki er mikið verklag á þinginu á þeim sumardögum sem í hönd fara og næsta víst að við verðum hér vafalaust inn í júlímánuð með því lagi sem upp er sett og engan veginn er hægt að hæla stjórn þingsins fyrir þá verkstjórn, hvað þá heldur að skilja hvað ráðherrum gengur til að fara í verkin með þessu lagi, vitandi alveg hvað gerist í þinginu þegar svona er unnið.

Frú forseti. Það er nú nokkuð snyrtilegt að takast skuli að byrja þetta þinghald eins og því lauk, í fullkomnu stjórnleysi og vitleysu. En hæstv. ríkisstjórn er lagin í þeim efnum og fótgönguliðar hennar eða handverksmenn, eða hvað maður á að kalla þá, sinna erindunum. Það gerðist náttúrlega dæmalaus uppákoma í gær í iðnaðarnefnd en hún á sér aðdraganda sem ég vil aðeins vekja athygli virðulegs forseta á. Um miðjan maímánuð komu af því fréttir að frumvarp sem var til umfjöllunar og í miðri vinnslu í iðnaðarnefnd væri umfjöllunarefni í hrossakaupum ráðherra úti í bæ. Iðnaðarnefndarmenn vissu ekkert af þessu, að frumvarpið sem þeir voru að vinna með væri sérstakt samningsviðfangsefni stjórnarflokkanna eða ráðherra í ríkisstjórn. Ég held að niðurlæging þingsins, niðurlæging máls á forræði þingsins, hafi sjaldan birst með skýrari hætti. Síðan þarf að ryðja nefndina og setja nýjar atkvæðavélar inn til að koma málinu út. Er það nú samkomulag sem ráðherrarnir gera með þessum hætti. Stjórnarfrumvarp, eða frumvarp svo sem hvers sem væri, hefur fengið einhverja þá háðulegustu útreið sem ég man eftir í sögunni. Af öllum þeim mikla gestafjölda sem formaður nefndarinnar nefndi þá er það nefnilega svo að kannski einn eða tveir töldu að frumvarpið gæti gengið. Restin tætti það niður. Ríkisstjórnina varðar ekkert um slíkt og því miður ekki allt of marga þingmenn heldur. Svo byrja menn þetta hér, 

Virðulegur forseti. Það er með hreinum ólíkindum að sitja úti í sal undir ræðum hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar og hv. þm. Arnbjargar Sveinsdóttur vegna þess að þau fara ekki rétt með það sem gerðist á nefndarfundi í gær. Það sem gerðist nákvæmlega var að sett var á svið leikrit þar sem tekið var á móti gestum, okkur er heimilað að kalla til gesti, en þegar því var lokið stóð aldrei til af hálfu meiri hlutans að fara í nokkra efnislega umræðu um málið vegna þess að búið var að semja um það utan nefndarinnar. Þingið setur verulega niður með slíkum vinnubrögðum. Við óskuðum eftir því í ljósi þeirra breytingartillagna sem fyrir lágu að við fengjum að kalla til þó ekki væri nema tvo, þrjá af þeim gestum sem höfðu gagnrýnt frumvarpið hvað harkalegast til að fara yfir breytingartillögurnar með þeim. Þeirri ósk var hafnað vegna þess að málið skyldi fara út fyrir klukkan fjögur eða fimm í gærdag. Það er bara staðreynd sem við verðum að horfast í augu við. Frú forseti. Það er með hreinum ólíkindum að starfa á þinginu við þessar kringumstæður þar sem helmingaskiptakló ríkisstjórnarinnar er að hamla öllum lýðræðislegum verkferlum innan þingsins og hér er ekkert annað á ferðinni en hrein og klár sýndarmennska. Störfum þingsins og þingnefnda hefur verið gefið langt nef og starfi iðnaðarnefndar var í gær gefið langt nef. Ég hef verulegar áhyggjur, frú forseti, af störfum okkar á þessu þingi ef þetta er upptakturinn. Ég ætla að segja það enn og aftur að kló þessarar helmingaskiptaríkisstjórnar er farin að seilast heldur langt inn í íslenskt samfélag og ég tel að við þurfum að hafa af því verulegar áhyggjur.

Frú forseti. Finnst hæstv. forseta vera einhver bragur að því að hefja þetta sumarþing á þessum nótum? Er hæstv. forseti stolt af því að sitja hér og stjórna fundi sem hefst á þeim nótum sem nauðsyn er að hefja umræðurnar á? Hér stöndum við þingmenn og vitum ekki hversu langt þingið á að vera. Við vitum ekkert. Ég vissi ekki fyrr en ég settist í salinn áðan hvort vera ætti fyrirspurnatími á morgun. Við vitum ekki hvort þingið á að starfa á föstudögum eða ekki. Við vitum ekki hvaða mál ríkisstjórnin ætlar að leggja áherslu á. Við vitum ekki neitt. Við vitum ekki neitt til hvers við erum hér, enda virðast stjórnarliðar vera með það á hreinu að valta eigi yfir stjórnarandstöðuna og það á valta yfir hana án þess að líta til hægri eða vinstri með bros á vör og með hlátur í huga. Ekki er annað hægt að segja, frú forseti, en að svona vinnubrögð séu til skammar. Það er ekki bara það að þingið sé niðurlægt, eins og hér hefur verið sagt, lýðræðisleg vinnubrögð eru fótum troðin, lýðræðið er fótum troðið með því að koma svona fram við kjörna fulltrúa á Alþingi Íslendinga. Það er líka verið að sýna lítilsvirðingu því fólki sem hefur þó kosið okkur til ákveðinna starfa hér. Ég trúi því ekki að þeir sem standa fyrir þessu þinghaldi séu stoltir af því að það skuli þurfa að byrja með slíkum látum og hamagangi. Við vitum ekki, eins og ég segi, hvað morgundagurinn ber í skauti sér, við vitum ekki hvort á að vera kvöldfundur í kvöld. Þetta er ekki forsvaranlegt, það er ekki hægt að bjóða fólki upp á að vinna við þessar aðstæður.

Virðulegur forseti. Um störf þingsins er það helst að segja að lengi getur vont versnað. Ég frétti í þinghléi að hv. iðnaðarnefnd Alþingis, sem ég á sæti í, hefði verið tekin úr sambandi og ráðherrar í ríkisstjórninni tekið að sér verkefni hennar að breyta því frumvarpi sem þar lá fyrir til úrvinnslu. Ég er síðan kallaður á sérstakan aukafund í gær þar sem ruddur hefur verið bekkurinn af stjórnarliðum með einhverja sannfæringu og inn koma þrír nýir þingmenn sem aldrei hafa verið við umfjöllun málsins og rétta upp hönd eins og þeim er sagt án þess að þekkja nokkuð til málsins. Hvers vegna er þetta gert? Vegna þess að meiri hluti nefndarinnar var algjörlega sannfærður um að málið væri handónýtt. Og þó að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hafi getað kokgleypt sannfæringu sína og fyrri yfirlýsingar, til þess trúlega að koma málinu í gegn, þá treysta ekki allir stjórnarþingmenn sér til þess. Svo langt gekk þetta að hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson, varaformaður nefndarinnar, treysti sér ekki til að sækja fundinn. Virðulegur forseti. Að beita hv. alþingismann þvingunum til að láta af sannfæringu sinni að standa gegn máli með alls óskyldum hlutum, þ.e. afdrifum annarra mála, eru óþingleg vinnubrögð og ríkisstjórn Íslands til skammar. Það að þvinga menn frá sannfæringu sinni, þvinga þá til að mæta ekki á nefndarfund er í andstöðu, virðulegur forseti, við sjálfa hugsjónina um þingræði og lýðræði. Ef við í þessum sal berum ekki gæfu til þess að standa vörð um þá grundvallarreglu að ef meiri hluti alþingismanna í þingnefnd hefur sannfæringu fyrir því að mál sé fullkomlega ótækt, eins og allir þeir aðilar sem fyrir nefndina komu höfðu, 

Hæstv. forseti. Á hvaða leið skyldi sú ríkisstjórn vera sem telur það nauðsynlegast að koma vitlausasta málinu í gegn sem hefur verið lagt fyrir þingið á þessum þingvetri? Til hvers er það gert? Er það til að bjarga heiðri hæstv. ráðherra sem í þriðja sinn hefði þá orðið að súpa það kálið á þessum eina þingvetri að hafa komið með mál sem hefur þurft að gjörbreyta eða taka að verulegu leyti tillit til gagnrýni stjórnarandstöðunnar? Það skyldi þó ekki vera? En ósköp er það nú dapurlegt ef það á að koma niður á vinnubrögðum í þinginu. Það er alveg rétt sem hv. formaður nefndarinnar sagði, það kom fjöldi manna fyrir þingnefndina. En þeir höfðu allir sömu söguna að segja, að þetta þingmál væri með endemum. Hvernig varð það til? Það varð til á þann hátt að hæstv. ráðherra lét klambra byggðamálunum við annað þingmál sem búið var að vinna. Þess vegna hafa allir sömu athugasemdirnar við málið: Takið klambrið í burtu. En það er ekki gert heldur er komið með einhver fáein viðbótaratriði sem skipta litlu máli. Síðan svelgir Sjálfstæðisflokkurinn það í sig að málið skuli tekið úr nefndinni. Og svo er stóra spurningin: Fer það í gegn? Eru atkvæðavélarnar tilbúnar að rétta líka upp höndina hér? Það var auðvitað stórkostlegt að sjá það á þessum síðasta fundi nefndarinnar í gær að það skyldi fyrst sagt við okkur: Málið verður tekið út. Síðan voru breytingartillögurnar lagðar fyrir hópinn. Og að halda því svo fram að við höfum fengið tækifæri til að fjalla um málið þar sem yfirlýsingin lá fyrir um að það skyldi tekið út og okkur fært það til hnjóðs að við hefðum ekki viljað spjalla við fulltrúa úr iðnaðarráðuneytinu á þessum eina fundi um málið, 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka iðnaðarnefnd fyrir að hafa afgreitt þetta ágæta mál frá nefndinni og við megum þá eiga von á að fá það til umfjöllunar í þingsal fljótlega. Staðreyndin er sú að hér er um mjög mikið framfaramál að ræða sem skiptir miklu máli, ekki síst fyrir landsbyggðina vegna þess að þetta gefur okkur tækifæri til að efla mjög þekkingariðnað á landsbyggðinni og þekkingarsetur víða um land. Ég hef orðið mjög vör við það á ferðum mínum núna um landið í aðdraganda kosninga að mjög margir bíða eftir því að málið verði að lögum. Mér þykir það leitt ef eitthvað sem gerðist í nefndinni í gær hefur orðið til þess að hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa tekið afstöðu gegn málinu því að við 1. umr. var ekki að heyra að hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar hefðu tekið ákvörðun um að vera á móti því. Þeir voru frekar opnir fyrir því að vilja standa að málinu þó að ekki hafi verið gefin nein loforð að sjálfsögðu um það. Hvað varðar þær umsagnir sem hafa borist getum við sjálfsagt rætt þær við 2. umr. en þær eru mjög margar á misskilningi byggðar og hægt að skýra það allt saman í umræðunni. Það hefði verið hægt að gera ef hv. þingmenn hefðu dokað aðeins lengur við og hlýtt á skýringar ráðuneytisfólks í gær sem hefði verið tilbúið til að útskýra það allt saman betur. Í stuttu máli sagt finnst mér að hv. þingmenn séu með óþarflega stór orð uppi um málið og um þessi vinnubrögð. Mér þykir leitt að þingið skuli hefjast með þessum hætti vegna þess að ég hef mikla sannfæringu í málinu, að mikilvægt framfaraskref verði stigið með því. Það að byggðamálin, eins og sagt er, séu felld saman við tæknirannsóknir, þá er það nú þannig að 

Virðulegi forseti. Það kom hér fram hjá hv. þingmanni, formanni iðnaðarnefndar, að ég hefði farið með rangt mál þar sem við töluðum um að það væru ekki stórvægilegar breytingar, eða að það hefði verið haft eftir mér að það hafi verið gerðar smávægilegar breytingar. Í Morgunblaðinu í dag stendur, með leyfi forseta: „Birkir segir að smávægilegar breytingar hafi verið gerðar á frumvarpinu í iðnaðarnefnd.“ Og síðan eru þær tíundaðar. En í sömu grein kemur einnig fram hjá hv. þm. Einari Oddi Kristjánssyni, og ég segi það í tilefni af orðum hv. þingflokksformanns Sjálfstæðisflokksins, þegar hv. þingflokksformaðurinn segir að það hafi verið mat formanns nefndarinnar að það væri tilbúið til afgreiðslu og þess vegna var málið afgreitt út úr nefndinni. Hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson segir, með leyfi forseta: „Það lá fyrir frá ráðherrum Sjálfstæðisflokksins að þeir teldu það gríðarlega þýðingarmikið að þetta mál yrði tekið út [úr nefndinni] núna, og ekki seinna en núna. Þeir mátu það svo að annars gætu öll mál ríkisstjórnarinnar verið í uppnámi.“ Og af hverju er það, virðulegi forseti? Er það vegna þess að stjórnarandstaðan hafi unnið eitthvað sérstaklega gegn þessu máli? Ónei. Það er vegna þess að stór hluti stjórnarliða hefur verið á móti málinu og treysti sér enda ekki til að afgreiða það út úr nefndinni í gær. Það er löngu tímabært að við tökum hér ærlega umræðu um hvernig staðið er að vinnu mála í nefndum þingsins. Það er löngu tímabært að þingflokksformenn og forsetar fari yfir það og að settar séu skýrar reglur. Hv. formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins sagði líka: Stjórnarandstöðunni var boðið að vera við þessa vinnslu á málinu. Þakka skyldi þeim. Hv. formaður iðnaðarnefndar sagði: Tíu fundir, 40 gestir, mikil vinna. Hvað var gert við þessa vinnu? Ekkert. Framsóknarflokkurinn lagði 

Frú forseti. Ég held að það sé ástæða til að hafa virkilegar áhyggjur af lýðræðislegri stöðu þingsins. Það var gert hlé á þingstörfum fyrstu vikuna í maí vegna sveitarstjórnarkosninga, sem rök voru fyrir. Síðan eru þingfundir hafnir að nýju án þess að nokkurt samráð eða samstarf sé haft innan þingsins við þingflokka um dagskrá eða tilhögun þingstarfanna. Þetta er fullkominn valdhroki að mínu mati sem hér er beitt. Við höfum starfsáætlun þingsins sem var samþykkt af forsætisnefnd á síðastliðnu hausti. Hún er löngu liðin. Hún rann út 4. maí og var í engu fylgt síðustu dagana. Ég tel að það hafi verið lýðræðisleg skylda forseta að kalla forsætisnefnd og þingflokksformenn saman áður en hér væri gengið til dagskrár á ný og að sett yrði niður starfsáætlun um það sem ætti að gera. Menn geta deilt um mikilvægi einstakra mála. Menn geta deilt um forgangsröðun mála. Menn geta deilt um hvort hér á að taka einkavæðingarfrumvarpið á undan velferðarmálum fyrir aldraða eða sjúka. Menn geta deilt um það. En að starfsháttum þingsins, lýðræðislegum starfsháttum þingsins, eiga allir þingflokkar að koma að. Þingið á ekki að starfa bara eftir tilskipun frá valdsjúkum ráðherrum heldur á það að standa vörð um lýðræðislega vinnu þingsins og á því ber forseti þingsins ábyrgð. 

Hæstv. forseti. Ég held að það sé rétt sem hv. stjórnarandstæðingar hafa sagt hér. Við skulum huga að virðingu þingsins. Þess vegna detta mér nú í hug orð hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, það sem hann sagði hér áðan, að það hefði þurft að ryðja nefndina, hann talaði til stjórnarliða eins og þeir væru einhver viljalaus verkfæri. 
             Ég vil upplýsa hv. þingmann um það, hæstv. forseti, að Gunnar Örlygsson og Kjartan Ólafsson höfðu lögmæt forföll þennan dag. Það gengur ekki að þingmenn tali svona hér hver til annars. Það gengur ekki og er ekki þinginu til sóma. 
             Hæstv. forseti. Á fundi iðnaðarnefndar í gær lögðum við til breytingartillögur á grundvelli umsagna og málflutnings gesta sem komu fyrir nefndina. Hv. stjórnarandstæðingar geta gert grín að því að við höfum kallað 40 gesti á fund okkar og farið yfir þær umsagnir sem um málið bárust, og við fórum vel yfir málið. Það er hægt að gera grín að því. En við höfum farið mjög ítarlega ofan í þetta mál og að tala til hv. þingmanna sem sátu í nefndinni og segja að þeir hafi ekki haft neitt vit á því sem þeir gerðu og hafi ekki vitað neitt um málið. Menn verða að átta sig á að þetta eru mál sem voru afgreidd úr stjórnarflokkunum. Eru menn þá að gera því skóna að hv. þingmenn kynni sér ekki þau mál sem þaðan eru afgreidd? Menn verða að halda virðingu Alþingis í þessu máli. Hæstv. forseti. Ég hvet þingmenn til að róa sig niður í málflutningi hér. Það hafa stór orð fallið, kannski sérstaklega til þeirra ágætu þingmanna stjórnarmeirihlutans sem sátu í nefndinni og afgreiddu málið út úr nefnd. Það var talað um þá hv. þingmenn eins og viljalaus verkfæri. Ef hv. stjórnarandstæðingar telja það vera til eftirbreytni og sér til sóma að hafa slíkan málflutning uppi þá þeir um það. Hér er um mikilvægt mál að ræða sem stjórnarmeirihlutinn ætlar að afgreiða.

Hæstv. forseti. Ég vil vekja athygli á hve allt er óljóst um þetta fundahald. Þegar ég hafði samband við skrifstofu Alþingis í gær upp úr hádegi og spurði hvaða mál yrðu á dagskrá í dag þá var ekki hægt að veita nein svör. Það hafði ekki verið ákveðið. Þetta er rétt upp úr hádegi í gær. En viti menn. Á einum klukkutíma, frá klukkan hálftvö til hálfþrjú gerist margt í senn. Það er myndaður meiri hluti stjórnarflokkanna í Ráðhúsi Reykjavíkur. Ríkisstjórnarsamstarfið er fært inn í Ráðhúsið. Á sama tíma kemur iðnaðarnefnd Alþingis saman og þröngvar í gegn hinu umdeilda máli hæstv. ráðherra Valgerðar Sverrisdóttur. Um leið verður til dagskrá dagsins í dag með frumvarpi hæstv. menntamálaráðherra, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, um hlutafélagavæðingu Ríkisútvarpsins. Það var vitað að margir framsóknarmenn eru mjög andvígir því frumvarpi. Enda eru það svik á fyrirheitum og loforðum sem Framsóknarflokkurinn hafði gefið um að Ríkisútvarpið skyldi ekki hlutafélagavætt.  Um þessi mál er bullandi ágreiningur í stjórnarmeirihlutanum. Þetta er vitað. En út á þetta gengu hrossakaupin. Hluti af þeim var krafa formanns Framsóknarflokksins, Halldórs Ásgrímssonar, um að fá aðgang að kjötkötlunum í Ráðhúsi Reykjavíkur, því það gerist þar sem þessi flokkur kemst að stjórnsýslunni, henni er umbreytt í kjötkatla. 
            

Forseti minnir hv. þingmann á að hann var að ræða fundarstjórn forseta og biður hv. þingmann um að halda sig við það efni.

Hæstv. forseti. Ég vil orða það hér úr þessum ræðustól undir þessum lið hvort ekki hefði verið skynsamlegra af hæstv. forseta að taka upp viðræður við stjórnarandstöðuna um hvernig þessum málum yrði hagað, þó ekki hefði verið nema í þessari viku. Og reyna að ná einhverju samkomulagi um það fyrirfram hvernig málin gangi fram í þinginu. Því ég vona að hæstv. forseti muni hvernig málin gengu fyrir sig síðast þegar við vorum að ræða Ríkisútvarpsfrumvarpið hér í þinginu. Þó ég telji ekkert eftir mér að vera hérna með ykkur í þinginu fram í júlímánuð, þá held ég að það hefði samt verið betra, hæstv. forseti, að það hefði verið sett á vinna, undir forustu forseta, við að reyna að koma málum þannig fyrir að það ríkti meiri sátt um málatilbúnað en sýnilega verður, eins og málum er fyrir komið. Ekki bætti gærdagurinn úr skák eins og umræðan hér á undan um störf þingsins bar með sér. Ég hef áhyggjur af því, hæstv. forseti, að þessi vika skili engu afgreiddu máli frá þinginu. Ég held að verkstjórn forseta muni ekki leiða til að vikan nýtist til nokkurra skynsamlegra verka, annarra en þeirra að ræða hér deilumál milli stjórnar og stjórnarandstöðu, án þess að finna því nokkurn þann farveg sem líklegur væri til að við gætum horft til þess að hér verði unnið skipulega og eðlilega. Þess vegna beini ég þeim tilmælum til hæstv. forseta, að endurskoða þetta vinnulag. Við sjáum fyrir okkur hvernig dagurinn í dag verður og honum verður sjálfsagt ekki breytt mikið úr þessu. En ég held að það væri óráð að hefja morgundaginn með sama lagi og hér hefur verið hafist handa í dag.

Virðulegi forseti. Ekki veit ég hvort áttundi maður Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík og Nýsköpunarmiðstöðin tengjast á einhvern hátt. En ég vil hins vegar taka undir nauðsyn þess að unnið sé betur í því að skipuleggja störf þingsins. Það hefur verið ágætis tími til þess. Við erum búin að vera í þinghléi núna um nokkurt skeið. Flestir þingflokkar voru með fundi í gær og það hefði verið nauðsynlegt að þar lægi fyrir, ekki bara dagskrá dagsins í dag, heldur líka hvernig áætlanir eru varðandi störf þingsins í vikunni, þ.e. fundartíminn og þau dagskrármál sem á að ræða og hversu lengi fundir eiga að standa. Ef slíkt er ekki gert má búast við því að hér verði erfitt fyrir okkur að koma og afgreiða mál og koma þeim í gegn, ef þingflokkarnir vita ekkert hver staðan er. Ég vil nú beina því til hæstv. forseta að hann upplýsi okkur um hversu lengi er áætlað að vera að verki í dag og hvaða mál á að ræða fyrir utan þau sex sem nú þegar er búið að setja á dagskrá. Við þingflokksformenn héldum fund með hæstv. forseta kl. 1 í dag, hálftíma fyrir þingfund. Það er enginn möguleiki fyrir okkur að ræða við þingflokka okkar um það sem þar kom fram. Það eru auðvitað vinnubrögð sem eru fyrir neðan allar hellur. Þannig að ég vil nú beina því til hæstv. forseta að hann upplýsi okkur um hve lengi við ætlum að halda hér áfram í dag.

Frú forseti. Þegar menn gerðu hlé á fundum var það minn skilningur og fleiri að það yrði algert hlé þangað til þingið kæmi saman í dag, þriðjudaginn 30. maí. Það þýddi að sjálfsögðu ekki að forsætisnefnd og formenn þingflokka væru ekki til staðar til að hittast og undirbúa þinghaldið. Þess vegna er það með miklum endemum að menn skuli ekki einu sinni hafa reynt að tala saman, reynt að setja upp sameiginlega dagskrá, reynt að gera drög að starfsáætlun. Er það ekki rétt, virðulegur forseti, að þingið er kallað saman, dagskrá er hent fram á vefinn einhliða síðdegis í gær og það er ekki svo mikið sem haft við að reyna að ræða hvernig þessu verði hagað næstu daga eða vikur? Reyndar var ekki heldur um það talað að boðað yrði til nefndarfunda á afbrigðilegum tíma eins og hinn frægi fundur iðnaðarnefndar í gær. Það var ekki einu sinni hægt að bíða eftir reglulegum fundartíma nefndarinnar í dag, daginn sem þingið kæmi þó saman. Nei, það var boðaður aukafundur í gær með skömmum fyrirvara einhvern tíma á helginni. Viðfangsefni hans er það að rífa úr nefndinni án nokkurrar frekari umræðu - samkomulag sem við þingmenn heyrum um í fjölmiðlum, þar á meðal nefndarmenn í iðnaðarnefnd, að einhverjir ráðherrar hafi náð um frumvarp sem er á forræði þingsins í miðri vinnslu í þingnefnd. Nefndin er rudd og aðrir þingmenn koma inn til að greiða atkvæði um afgreiðslu málsins úr nefnd sem ekki hafa tekið þátt í umfjöllun um málið. Þetta er sannleikurinn og svo getur hver túlkað fyrir sig hvað þarna er að gerast. Ef þetta er ekki ráðherraræði og að niðurlægja þingræðið þá veit ég ekki hvað það er. Vandinn er auðvitað sá, frú forseti, að þinghaldið er í gíslingu ríkisstjórnarinnar. Það er bæði af hugmyndafræðilegum ástæðum því ríkisstjórn Steingríms - ríkisstjórn Halldórs Ásgrímssonar virðist trúa því að hér sitji ríkisstjórnarbundið þing.  Ég legg til, virðulegi forseti, að hlé verði gert á þessum fundi, boðað til þess fundar sem hefði átt að vera búið að halda með formönnum þingflokka og reynt að koma einhverju skikki á málið.

Hæstv. forseti. Það vill svo til að það var haldinn fundur með þingflokksformönnum. Hæstv. forseti gerði það áðan. Boðið var upp á ýmislegt í því sambandi, hvenær við skyldum ljúka fundi í dag, m.a. að stytta þær umræður sem búið var að tilkynna að mundu fara af stað um fundarstjórn forseta en slíku boði var ekki tekið. Menn hafa ekki meiri áhuga á því að greiða fyrir þingstörfum en það að frekar óska þeir eftir því að fimbulfamba um fundarstjórn forseta í stað þess að ræða mál á eðlilegum efnislegum grunni. Þá væri hægt að ljúka fundi á eðlilegum tíma í kvöld. En ekki var áhugi fyrir því á fundi þingflokksformanna með forseta þannig að það er býsna erfitt að reyna að komast að því hverjar óskir stjórnarandstöðunnar eru varðandi þinghaldið. Það koma engar tillögur frá þingflokksformönnum stjórnarandstöðunnar um það hvernig menn vilja haga störfum eins og t.d. í dag. Það voru menn ekki tilbúnir að segja. Hæstv. forseti er því í erfiðu hlutverki að skipuleggja störf þingsins í dag þegar menn eru ekki tilbúnir til að ræða þetta á einn eða annan hátt. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gagnrýndi að nefndarfundir væru haldnir í þinghléum. Það er mjög venjulegt að menn haldi nefndarfundi og oft hafa þau tilboð komið frá stjórnarandstöðunni, um einstök mál sem stjórnarandstaðan er á móti, að þau verði sett í nefnd í þinghléi. Það er því vandi að reikna út hvað menn vilja í þessu máli. Mega nefndir starfa í þinghléum eða mega þær það ekki að áliti stjórnarandstöðunnar? Ég held að það sé ráð, hæstv. forseti, að við förum að ræða það mál sem ég reikna með að taki lungann úr deginum. Ef við getum treyst á orð þingflokksformanna um að þeir vilji ræða mjög gaumgæfilega Ríkisútvarpið er rétt að fara að byrja á því, hæstv. forseti.

Forseti. Ég vil spyrja hæstv. forseta hvort hún hafi nýlega lesið þingsköp Alþingis. Ég vil fá um það svar, já eða nei. Ég get til aðstoðar við hæstv. forseta þingsins vakið athygli á grein um þingsköpin sem er nr. 10 þar sem stendur, með leyfi forseta: „Forsætisnefnd skipuleggur þinghaldið og hefur umsjón með alþjóðasamstarfi sem Alþingi á aðild að.“ Ég get líka vakið athygli forseta á 72. gr. laga um þingsköp Alþingis, og ég vil spyrja hæstv. forseta hvort hún hafi nýlega lesið hana. Þar stendur, með leyfi forseta: „Forseti skal hafa reglulega samráð við formenn þingflokka, eða fulltrúa þeirra, um skipulag þingstarfa og leggja fyrir þá til umfjöllunar starfsáætlun þingsins og áætlanir um þingstörf hverrar viku.“ Ég veit ekki til hvers þetta er skrifað en ég geri ráð fyrir að ætlunin sé að forsætisnefnd fari eftir því. Ég vil spyrja forseta hve oft hún hefur boðað til slíks samráðs frá því að hlé var gert á þingstörfum í vor þegar þingið var skilið eftir og störf þess voru í fullkomnu uppnámi, m.a. vegna vanstjórnar þingsins af hálfu forsætisnefndar sem lýtur beint valdboðum einstakra ráðherra frekar en hafa eðlilegt lýðræðislegt samráð innan forsætisnefndar um starfshætti þingsins. Hve oft var þá komið saman á þessum tæpa mánuði til þess að undirbúa framhaldið sem hafði þá þegar verið ákveðið? Það hlaut að vera skylda forseta að fara eftir þingsköpum og hafa samráð við aðra varaforseta og þingflokksformenn um skipulag þinghaldsins. Í gær var kallað til nefndarstarfa. Þó hafði verið lesið forsetabréf um að þingið væri í hléi til dagsins í dag. Það er ekkert að því að nefndir komi saman en þá er haft um það samráð en ekki send tilkynning utan reglulegs þingtíma, þá er haft um það samráð og fundir boðaðir með eðlilegum fyrirvara. En í gær voru fundir boðaðir með eins eða tveggja tíma fyrirvara. Forseti ber ábyrgð á störfum þingnefnda. Ég vil því spyrja: Vissi forseti um þessa tilhögun í störfum nefndarinnar? Frú forseti. Eins og ég upplifði þetta núna má segja að það sé eins gott að þeir skiptist á að sitja hér á forsetastóli, formaður Framsóknarflokksins, Halldór Ásgrímsson, og formaður Sjálfstæðisflokksins, hæstv. utanríkisráðherra Geir H. Haarde. Þá sæjum við hver stýrir fundum hér.

Frú forseti. Það er ekki rétt sem kom fram í máli hv. formanns þingflokks Sjálfstæðisflokksins að haldinn hafi verið fundur um þá dagskrá sem við erum að ræða hér, alls ekki. Sá fundur sem fór fram í dag - þessi dagskrá lá fyrir áður en fundurinn var boðaður. Ég vona að hún komi upp og dragi þessi orð sín til baka. Ég verð að lýsa yfir miklum vonbrigðum með fundarstjórn hæstv. forseta, Jónínu Bjartmarz. Mér finnst það með ólíkindum að setja hér dagskrá án þess að reyna að ræða við stjórnarandstöðuna. Maður veltir fyrir sér lýðræðisþroska Framsóknarflokksins að reyna ekki að ræða málin, taka einn málamyndarfund í það. Þó ekki væri annað en ræða málin og kanna hvort hægt sé að nálgast eitthvert samkomulag. Það vinnulag sem hér ríkir er hroki og ekkert annað, maður verður að nefna hlutina sínum réttu nöfnum. Ég vona svo sannarlega að hæstv. forseti sé ekki jafnrökheldur og hæstv. iðnaðarráðherra sem kemur hér með frumvarp og í öllum umsögnum sem koma fram með því er sagt að það sé ótækt. En samt á að keyra það í gegn. Ég verð að lýsa undrun minni á þessari stjórn, að vera hér að ræða Ríkisútvarpið. Nú sé ég að hæstv. forsætisráðherra er sestur undir ræðu minni. Ég hefði talið nær að hæstv. forsætisráðherra væri að ræða efnahagsmálin en hann forðast það, frú forseti. Ég hefði talið að forsætisráðherra sem ætlar að vera myndugur ætti frekar að ræða efnahagsmál sem virkilega brenna á þjóðinni. Nei, það er Ríkisútvarpið og enn einn skatturinn frá Sjálfstæðisflokknum, það er nefskattur sem þeir vilja leggja á þjóðina. Mér finnst þetta sérkennileg forgangsröðun. Ég vona svo sannarlega að hæstv. forsætisráðherra sjái að sér. Það er kominn tími til þess á sumarþingi að boða einhverjar efnahagsaðgerðir. Hann malar kannski eins og köttur yfir því ástandi sem hér ríkir en þjóðin er ekki ánægð með að sjá skuldirnar hækka frá mánuði til mánaðar. Mér finnst þetta vera stórundarleg forgangsröðun, frú forseti.

Hv. þingmaður hefur ekki enn lokið tíma sínum en forseta finnst ástæða til árétta það að hann kvaddi sér hljóðs um fundarstjórn forseta.

Já, ég hef verið að því, frú forseti, og ég skal víkja máli mínu að því. Mér finnst þetta mjög sérkennileg dagskrá sem hæstv. forseti stendur hér að. Ég hef verið að færa rök fyrir því að miðað við efnahagsástand þjóðarinnar hefði ég talið að málefni Ríkisútvarpsins ættu ekki að vera fyrst á dagskrá þegar þing kemur saman eftir hlé. Mér finnst að hæstv. forseti ætti að íhuga þetta. Þetta eru ekki boðleg vinnubrögð á þjóðþingi Íslendinga.

Hæstv. forseti. Fundur þingflokksformanna var haldinn kl. eitt. Síðan hófst þingfundur kl. hálftvö og okkur hefur ekki gefist tóm til að boða þingflokka til fundar til að greina þeim frá því sem þar gerðist. Hv. þm. Arnbjörg Sveinsdóttir, formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins, hefur haft uppi ákveðnar söguskýringar sem mér finnst ástæða til að víkja að undir þessum dagskrárlið. Hún sagði að engar tillögur hefðu borist frá stjórnarandstöðunni um þinghaldið. Hið rétta er að við kvörtuðum yfir því að ekki skyldi haft samráð við forsætisnefnd þingsins eða formenn þingflokka í samræmi við þingskapalög eins og hv. þm. Jón Bjarnason hefur gert ágætlega grein fyrir. Þegar við spurðum hversu lengi þingfundur ætti að standa þá var ýmist sagt „fram að kvöldmat“ eða „fram á kvöld“ eða „til miðnættis“. Þess var getið að það væri hægt að stytta fundartímann ef við féllumst á að ræða ekki hin gagnrýnisverðu vinnubrögð undir þessum lið um stjórn fundarins. Ég sagði að ekki yrði komist hjá því að gera þau að umræðuefni. En ég tek þetta aðeins upp núna, hæstv. forseti, vegna þess að formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins er uppi með rangfærslur um málflutning okkar á þessum fundi. Við höfum óskað eftir því að fyrir liggi áætlun um vikuna. Það er t.d. ekki vitað hvort efnt verður til fundar á laugardag. Jafnvel er talað um að svo verði. Það er spurt hvort efnt verði til kvöldfunda. Það er ekki vitað. Fyrst er sagt að vinnudagurinn verði látinn nægja en síðan er allt á reiki og að lokum er sagt: Við tökum bara einn dag í einu. Þetta er ástandið á Alþingi og hæstv. starfandi forseti þingsins á alla mína samúð. Ég er ekki að beina gagnrýnisorðum mínum að henni. Ég vil að það komi skýrt fram. Ég beini gagnrýni minni að ríkisstjórninni sem stýrir þessum málum og að stjórn þingsins fyrir að hafa ekki staðið betur að undirbúningi þessa fundar.

Virðulegi forseti. Ég ætla að beina gagnrýni minni að virðulegum forseta, þeirri sem hér situr. Hér hafa verið lagðar fram fyrirspurnir til hæstv. forseta um hvernig vikan sé hugsuð og dagskrá hennar, hve lengi eigi að halda áfram í dag og hver hugsun hæstv. forseta og þeirra sem stýra þinghaldinu sé varðandi framhaldið á þessu sumarþingi. Það kom fram hjá hv. þingmanni, formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins, að engar tillögur hefðu komið frá þingflokksformönnum stjórnarandstöðunnar um þinghaldið. Það er ekki rétt. Rétt áður en við fórum í þinghlé höfðum við lýst því yfir hvaða mál það væru sem við vildum að yrðu látin bíða til haustsins. Ríkisstjórnin leggur hér fram 108 mál sem á eftir að afgreiða og það hefur ekkert verið rætt við okkur um það hver staða hvers máls sé innan okkar raða. Við getum lítið sagt um það á þeim 20 mínútum sem fundur stendur. Ég held, hæstv. forseti, að ef spurningunum hefði verið svarað strax í upphafi um hvernig hæstv. forseti hugsi framhaldið, í dag og í vikunni, en sæti ekki bara hér og stæði upp til að gefa orðið, heldur svaraði því sem til hæstv. forseta er beint hefði mátt stytta þessar umræður um fundarstjórn forseta.

Í tilefni orða hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur og annarra sem hafa tekið þátt í þessari umræðu vill forseti byrja á því að árétta að forseti fundaði í morgun með forsætisnefnd þar sem fulltrúar allra flokka voru, og síðan með formönnum þingflokka, þar sem rædd var sú dagskrá sem liggur fyrir. Það lá fyrir að ætlunin væri sú að halda þingfundi áfram og funda á Alþingi fram eftir kvöldi. Það hefur legið fyrir frá því að forseti fundaði með formönnum þingflokka. Á dagskrá þessa fundar eru elstu 3. umr. málin og eðlilegt að þau séu á þessari dagskrá hér í dag þegar þing kemur aftur saman eftir frestun. Það liggur líka fyrir að það verða þingfundir út vikuna. Það er gert ráð fyrir að nefndarfundir verði hér reglulegir eftir morgundaginn og það er gert ráð fyrir fyrirspurnum á morgun samkvæmt venju. Allt þetta lá fyrir á fundi með formönnum þingflokka í hádeginu þegar forseti fundaði með þeim.

Frú forseti. Ég verð að gera mjög alvarlegar athugasemdir við það hvernig forseti túlkar stöðu sína gagnvart þinginu. Það er ekki þannig að forseti eigi að tilkynna þinginu hvernig þingstörfum skuli vera háttað. Það stendur hvergi í þingsköpum. Það stendur einmitt þveröfugt, eins og ég las hér upp áðan.  „… reglulega samráð við formenn þingflokka, eða fulltrúa þeirra, um skipulag þingstarfa og leggja fyrir þá til umfjöllunar starfsáætlun þingsins og áætlanir um þingstörf hverrar viku.“ Stendur þarna að það eigi að vera í formi tilskipana? Nei. En þannig er að þegar forseti talaði hér áðan um að boðað hefði verið til fundar í forsætisnefnd í morgun og með þingflokksformönnum um hádegisbilið þá kom dagskrá þingsins fram í gær, seinni partinn, þegar gengið hafði verið frá hrossakaupunum um stjórn Reykjavíkurborgar. Þá kemur dagskráin fram, beið eftir því að klukkan slægi fjögur eða fimm, hvenær sem þessi hrossakaup fóru nú fram. Þá senda ráðherrarnir, formenn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins, væntanlega tölvupóst til forseta um að nú megi hæstv. forseti birta dagskrána. Svona er þetta nú bara, því miður. Í þingsköpum stendur allt annað, þar stendur að forseti skuli hafa samráð. Enn fremur stendur hér í 72. gr., með leyfi forseta: „Enn fremur skal forseti hafa samráð við formenn þingflokka um fyrirkomulag umræðna um mikilvæg mál ef ætla má að umræður verði miklar.“ Ég get ekki séð að forseti hafi neitt haft reglulegt samráð þótt kallað sé til málamynda til fundar til að gefa út tilskipanir um hvað forseti hafi fengið tilskipun um að boða þingmönnum. Nei, hér skal keyra í gegn einkavæðingarfrumvörpin, einkavæðingu Ríkisútvarpsins sem Framsóknarflokkurinn hefur hvað eftir annað ályktað á flokksþingum sínum um að ekki skuli einkavæða. Í hrossakaupunum kaupir Framsóknarflokkurinn 

Frú forseti. Ég verð að hefja mál mitt á því að lýsa yfir miklum vonbrigðum með hvernig fundi er stjórnað hér. Ég lýsi yfir miklum vonbrigðum með fundarstjórn hæstv. forseta, Jónínu Bjartmarz, sérstaklega þegar hún er spurð hér spurninga - hvers vegna í ósköpunum svarar þá ekki hæstv. forseti? Ég átta mig ekki á því hvað fólki gengur til þegar það er spurt spurninga og á að stýra fundum. Hér er fundur í gangi og þingmenn spyrja spurninga, hvort eigi að halda fund og ræða málin, en það er eins og hæstv. forsetar séu of góðir til að svara spurningum sem hv. þingmenn beina til þeirra. Mér finnst þetta undarlegt, sérstaklega vegna þess að hæstv. forseti lét ekki svo lítið að ræða málið áður en boðað var til dagskrárinnar. Hvaða vinnubrögð eru þetta, að svara ekki spurningum, koma hérna með tilkynningu um dagskrá þingsins og fara síðan með rangt mál í ræðustól, segja að rætt hafi verið við alla flokka? Það er bara alrangt, það var ekkert rætt við Frjálslynda flokkinn, ekki einu orði í morgun, eins og kom fram í máli hæstv. forseta. Ég verð að segja  Ég treysti því, vegna þess að hæstv. forseti hefur áður orðið uppvís að því að gera mistök í byggðamálaumræðunni, þegar hún sleit fundi í trássi við fundarsköp Alþingis, að hún sjái að sér og haldi þennan litla fund og fari yfir málið. Menn geta varla verið það stórir þótt í forsetastóli séu að geta ekki haldið lítinn fund með þingmönnum og rætt málin, hvernig eigi að haga störfum þingsins.

Forseta finnst ástæða til að árétta, vegna orða hv. þm. Sigurjóns Þórðarsonar um að forseti hafi ekki fundað með fulltrúum allra þingflokka, að hv. þingmaður, sem fulltrúi Frjálslynda flokksins, kom á fund formanna þingflokka þegar honum var að ljúka í dag. Formenn allra þingflokka voru boðaðir á þann fund.

… þegar dagskrá lá fyrir.

Virðulegi forseti. Jú, það er akkúrat erindi mitt að ræða hér um fundarstjórn forseta. Í upphafi þings koma ríkisstjórnarflokkarnir sér saman um hvernig þingið skuli keyrt áfram og búa til starfsáætlun Alþingis. Hana er ég með fyrir framan mig. Ég hef einungis setið á Alþingi frá 1999 en þetta er í fyrsta skiptið sem maður sér að þessari áætlun hefur verið kastað fyrir róða, hún var gagnslaust plagg frá upphafi eins og komið hefur á daginn. Forsíðan er nánast það eina sem hefur staðist í þessari starfsáætlun, að þetta sé starfsáætlun Alþingis fyrir 132. löggjafarþing. Það sem stóð inni í henni hefur allt saman farið út og suður og hef ég áður gert því skil, virðulegi forseti, að nefndadögum var svissað til eftir „behag“. Ýmislegt annað var gert hérna og síðan var það kórónað þegar þingið var sent heim í aðdraganda og rétt fyrir kosningar af því að ríkisstjórn vildi ekki hafa okkur hér lengur, sendi okkur heim og svo á að koma saman í dag til þess að klára málin. Ef ég hef skilið það rétt hefur komið hér fram að ríkisstjórnin er með á lista sínum rúmlega 100 mál sem á að afgreiða. Nú þegar við komum hingað til þings er það þannig að enginn veit hvaða áætlun liggur fyrir og engin starfsáætlun er um hvað skuli gera og ekkert samráð er reynt að hafa við stjórnarandstöðuna um hvernig þetta skuli sett áfram. Virðulegi forseti. Ég hlýt að gagnrýna og taka undir gagnrýni annarra þingmanna hvað þetta varðar. Það er nú einu sinni þannig að þingmenn búa líka til sína starfsáætlun eftir því hvað gera á hér á Alþingi. Oft hefur það komið fyrir að fundir eru settir á föstudögum og annað slíkt. Ég tók eftir því, virðulegi forseti, að hér áðan var sagt að þinghaldið þessa viku yrði eitthvað fram vikuna. Má ég spyrja, virðulegi forseti, og fá svar við því: Er ætlunin að halda fund hér á föstudag og laugardag ef til vill? Ég vona að virðulegi forseti hafi tekið eftir spurningu minni. Ég spyr: Er einhver hugmynd um að hafa þingfund á föstudag og ef til vill á laugardag? Má kannski gera ráð fyrir sunnudegi, að þá verði þing?  Svo blandast auðvitað inn í þetta eins og hér hefur gerst í umræðunni þau hrossakaup sem gerð voru í gær hvað þetta varðar. Auðvitað er það svoleiðis að þegar varahjól Sjálfstæðisflokksins var dregið fram, þ.e. Framsóknarflokkurinn hér í Reykjavík, og sett undir virtist hafa liðkað fyrir ýmsu að Framsóknarflokkurinn var til í að Ríkisútvarpið yrði sett á dagskrá og rætt áfram og í staðinn fékk Framsóknarflokkurinn eitthvert bix í nýsköpunarfrumvarpinu þannig að 

Forseti svarar spurningu hv. þm. Kristjáns L. Möllers þannig að fyrirhugað er að halda þingfund á föstudegi. Annars er dagskrá þingsins ákveðin dag frá degi. Það fer eftir því hve greiðlega þingstörfin ganga

En laugardagur?

Frú forseti. Ég mæli fyrir framhaldsnefndaráliti frá meiri hluta menntamálanefndar um frumvarp til laga um Ríkisútvarpið hf. Eins og öllum er væntanlega í fersku minni var málið sent til meðferðar í nefndinni að lokinni 2. umr. samkvæmt samkomulagi þingflokkanna á Alþingi. Ég vil að gefnu tilefni taka það fram, m.a. í ljósi þeirrar umræðu sem hefur átt sér stað í dag milli þingmanna, sem hefur kannski einkennst svolítið af spennu og upphlaupum sem rekja má til nýliðinna sveitarstjórnarkosninga og meirihlutamyndana sem eiga sér stað þessa dagana, að starfið í nefndinni að lokinni 2. umr. var á öðrum nótum. Ég tel að nefndin hafi fjallað mjög vel um málið og þeir hv. þingmenn sem tóku þátt í þeirri umræðu gerðu það á málefnalegan hátt, þrátt fyrir að ljóst sé að áherslur eru misjafnar. Nefndin fékk á sinn fund Sigurð Þórðarson og Lárus Ögmundsson frá Ríkisendurskoðun, Pál Gunnar Pálsson frá Samkeppniseftirlitinu, Ernu Guðmundsdóttur frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og Halldóru Friðjónsdóttur frá Bandalagi háskólamanna, Þóreyju Þórðardóttur frá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, Sölva Sveinsson frá Verslunarskóla Íslands, Pál Hreinsson prófessor og Sigurð Líndal, fyrrverandi prófessor, Jón Vilberg Guðjónsson og Gísla Þór Magnússon frá menntamálaráðuneyti, Sigurbjörn Magnússon hæstaréttarlögmann, Knút Bruun lögmann, Elínu S. Kristinsdóttur, safnastjóra á Ríkisútvarpinu, og Gunnþóru Halldórsdóttur frá Kvikmyndasafni Íslands. Af þessari upptalningu má sjá að nefndin tók sér góðan tíma að lokinni 2. umr. til þess að fjalla um málið og fékk á sinn fund fjölmarga gesti. Með frumvarpinu er eins og kunnugt er lagt til að ríkisstofnunin Ríkisútvarpið verði lögð niður og að hlutafélag verði stofnað um rekstur hennar, en það felur í sér breytingu frá stjórnarfrumvarpi sem lagt var fram á síðasta löggjafarþingi. Með frumvarpinu hefur verið tekið tillit til athugasemda erlendra eftirlitsstofnana vegna aðildar Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu, en þær lúta fyrst og fremst að breytingum á skilgreiningu á hugtakinu ,,útvarpsþjónusta í almannaþágu“, sem kveðið er á um í 3. gr. frumvarpsins. Áður en ég held áfram að gera grein fyrir framhaldsnefndaráliti meiri hluta nefndarinnar tel ég rétt að það komi fram strax í upphafi að meiri hluti nefndarinnar leggur til að gerðar verði á frumvarpinu fjórar breytingar. Í fyrsta lagi er lagt til að Ríkisútvarpinu hf. sé óheimilt að eiga hlut í öðru fyrirtæki sem gefur út dagblað eða rekur útvarpsstöð. Gert er ráð fyrir að við 1. gr. frumvarpsins bætist ný málsgrein þess efnis. Þá leggur meiri hluti nefndarinnar til að við frumvarpið bætist ákvæði sem kveður á um að menntamálaráðherra og Ríkisútvarpinu hf. beri að gera sérstakan þjónustusamning um markmið, umfang og nánari kröfur samkvæmt 2. mgr. um útvarpsþjónustu í almannaþágu. Í þriðja lagi leggur nefndin til að við 4. gr. frumvarpsins bætist ný málsgrein sem kveði á um að Ríkisútvarpinu hf. sé óheimilt að selja frá sér verðmæti sem hafa menningarlegt og sögulegt gildi fyrir íslensku þjóðina og eru varðveitt hjá félaginu. Að lokum gerir meiri hluti nefndarinnar það að tillögu sinni að upplýsingalög, nr. 50/1996, verði látin gilda um starfsemi Ríkisútvarpsins hf. Þetta eru þær fjórar meginbreytingar sem meiri hluti nefndarinnar leggur til að gerðar verði á frumvarpinu um Ríkisútvarpið hf. Ég mun í framhaldinu gera nánari grein fyrir þeim og þeim forsendum sem þær byggja á ásamt því að fara yfir það sem fram fór á fundi nefndarinnar. Enda tel ég eðlilegt, eftir alla þá umræðu sem þetta mál hefur fengið á hinu háa Alþingi við 2. umr., að ég geri nokkuð ítarlega og skýra grein fyrir afstöðu meiri hlutans til ákveðinna álitaefna sem þar hafa komið fram og rökstyðji þær breytingar sem ég hef talið til. Frú forseti. Við meðferð málsins innan nefndarinnar var fjallað um eiginfjárstöðu hins nýja hlutafélags við stofnun þess og hvert eiginfjárhlutfall þess skyldi vera. Við munum að mikið var fjallað um þennan þátt málsins í 2. umr. um málið. Þann 24. apríl 2006 barst nefndinni minnisblað frá menntamálaráðherra og fjármálaráðherra þar sem fram kemur að hæfilegt eiginfjárhlutfall félagsins við stofnun teljist vera u.þ.b. 10% eða 500 millj. kr. Í minnisblaðinu segir, með leyfi forseta: ,,Við stofnun hlutafélags um rekstur RÚV er talið hæfilegt, miðað við rekstraráhættu og tekjur slíks félags, að eiginfjárhlutfall verði u.þ.b. 10% eða 500 millj. kr. Í árslok 2004 nam eigið fé RÚV 10,2 millj. kr. samkvæmt efnahagsreikningi. Í kjölfar endurskoðunar á eignum og skuldum RÚV er gert ráð fyrir að aflað verði heimilda í fjáraukalögum 2006 til þess að leggja félaginu til, í formi hlutafjár, það sem upp á vantar til þess að settu marki verði náð. Á grundvelli fyrirliggjandi upplýsinga má gera ráð fyrir að fjárþörf vegna þessa verði í kringum 500 millj. kr. RÚV er B-hluta ríkisstofnun og hefur stofnunin stuðst við reikningsskilavenjur sem eru ekki ósvipaðar því sem gerist á almennum markaði. Í tengslum við stofnun hlutafélagsins RÚV fer nú fram endurmat á eignum og skuldum stofnunarinnar á grundvelli reikningsskilaaðferða sem almennt eru viðhafðar við uppgjör hlutafélaga. Bráðabirgðaúttekt sem endurskoðunarfyrirtækið KPMG var fengið til þess að vinna gerir ekki ráð fyrir verulegum breytingum á efnahagsreikningi á grundvelli endurmats miðað við óbreyttar forsendur. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að hið nýja félag taki yfir eignir og skuldir RÚV, þar með talin menningarverðmæti eins og gamlar upptökur og annað sem tengist starfsemi RÚV. Ekki er gert ráð fyrir að hljóðfæri sem fjallað hefur verið um í tengslum við þessar breytingar og hafa verið nýtt af Sinfóníuhljómsveit Íslands muni tilheyra hinu nýja félagi. Þar ber hæst Guarnerius del Gesu fiðlu frá árinu 1728. Raunvirði þessara eigna hefur ekki verið metið í efnahagsreikningi RÚV og eru áhrif þessara breytinga á efnahagsreikning RÚV því óveruleg. Ljóst er að endanlegur efnahagsreikningur getur ekki legið fyrir fyrr en nákvæmar fjárhæðir veltufjármuna og skulda í árslok 2005 liggja fyrir og fram hefur farið árshlutauppgjör fyrir fyrsta ársfjórðung ársins 2006. Áætlað er að endurskoðaður ársreikningur RÚV fyrir árið 2005 liggi fyrir í kringum 10. maí næstkomandi. Þá má gera ráð fyrir að árshlutauppgjör, fyrir tímabilið frá áramótum og fram að gildistöku laganna, muni liggja fyrir u.þ.b. þremur vikum eftir gildistöku laganna. Ráðgert er að hið nýja félag taki formlega við eignum og skuldum RÚV sem áður segir. Endanleg fjárþörf vegna fjármögnunar á hlutafé hins nýja félags þarf þá að liggja fyrir. Sérstök nefnd, sem ríkisendurskoðandi leiðir, vinnur að því að gera sérfræðiskýrslu um stofnefnahag Ríkisútvarpsins hf. í samræmi við ákvæði hlutafélagalaga. Mun sú nefnd jafnframt gera upphafsefnahagsreikning fyrir félagið, sem mun liggja fyrir þegar efnt verður til stofnfundar RÚV hf.“ Frú forseti. Við meðferð málsins í nefndinni staðfesti Sigurður Þórðarson ríkisendurskoðandi að nefnd sú sem vinna mun að því að semja sérfræðiskýrslu um stofnefnahag Ríkisútvarpsins hf. hefði verið skipuð og að í henni ættu sæti ríkisendurskoðandi, sem jafnframt yrði formaður, en einnig ættu sæti í nefndinni Eyjólfur Valdimarsson verkfræðingur og Matthías Þór Óskarsson, löggiltur endurskoðandi. Nefndin tók einnig til umfjöllunar hlutverk Ríkisendurskoðunar við endurskoðun og eftirlit með fjárreiðum hins nýja félags og eftirlit Samkeppniseftirlitsins með starfsemi þess. Fram kom að samkvæmt lögum um Ríkisendurskoðun, nr. 86/1997, mundi Ríkisendurskoðun annast endurskoðun reikninga hins nýja félags. Er það í samræmi við ákvæði 2. málsl. 2. mgr. 6. gr. laganna, en þar segir að eigi ríkissjóður helmingshlut eða meira í hlutafélagi, sameignarfélagi, viðskiptabanka eða sjóði, þar sem endurskoðandi er kosinn á aðalfundi, skuli gera tillögu um að Ríkisendurskoðun endurskoði reikninga þess aðila. Jafnframt kom fram að Ríkisendurskoðun mundi hafa eftirlit með því að Ríkisútvarpið hf. uppfyllti ákvæði 5. gr. frumvarpsins um fjárhagslegan aðskilnað, en þar er kveðið á um að halda skuli fjárreiðum alls reksturs Ríkisútvarpsins hf., sem ekki fellur undir útvarpsþjónustu í almannaþágu skv. 3. gr. frumvarpsins frá fjárreiðum reksturs vegna útvarps í almannaþágu samkvæmt greininni. Þá segir í frumvarpsgreininni að félaginu sé óheimilt að nota fjármuni frá rekstri skv. 3. gr. til þess að greiða niður kostnað vegna annarrar starfsemi, þar á meðal starfsemi sem telst vera samkeppnisrekstur, nema um sé að ræða starfsemi sem flokkast undir útvarp í almannaþágu skv. 3. gr. Telur meiri hlutinn Ríkisendurskoðun hæfa til þess að sinna þessu eftirlitshlutverki sínu enda má nefna að nú þegar hefur hún með höndum sambærilegt eftirlit með öðru hlutafélagi í ríkiseigu, Íslandspósti hf., sem hefur bæði með höndum samkeppnisrekstur og rekstur sem bundinn er einkaleyfi þar sem krafa er gerð um fjárhagslegan aðskilnað samkeppnisreksturs og þess reksturs sem starfræktur er á grundvelli einkaleyfis. Frú forseti. Á fundi nefndarinnar kom jafnframt fram að Ríkisendurskoðun mundi leita sér sérfræðiaðstoðar við framkvæmd eftirlitsins ef í ljós kæmi að slíkrar aðstoðar væri þörf í framkvæmd, enda er ekkert í íslenskum lögum sem kemur í veg fyrir að slíkrar aðstoðar verði leitað í slíkum tilvikum. Raunar man ég ekki betur en að ríkisendurskoðandi hafi upplýst nefndina um að slíkrar aðstoðar hefði verið leitað áður. Þá telur meiri hlutinn rétt að geta þess að á fundi nefndarinnar með forstjóra Samkeppniseftirlitsins, Páli Gunnari Pálssyni, kom fram að hann teldi núgildandi samkeppnislög gilda um starfsemi Ríkisútvarpsins hf. eins og önnur fyrirtæki. Taldi forstjóri Samkeppniseftirlitsins að það hefði sjálfstæðar heimildir sem kynnu að ganga lengra en ákvæði frumvarpsins, m.a. hvað varðar fjárhagslegan aðskilnað samkeppnisreksturs. Nefndi forstjórinn einkum í því sambandi ákvæði 11. gr., 14. gr. og b-liðar 16. gr. laganna, enda koma þau sérstaklega til álita varðandi fyrirtæki í opinberri eigu, eins og tekið er fram í þeim ákvæðum sem ég vék að í samkeppnislögunum. Nefndin fjallaði síðan, frú forseti, nokkuð ítarlega á fundum sínum um réttarstöðu rétthafa dagskrárefnis sem Ríkisútvarpið á í félagi við aðra og þá samninga, þar á meðal höfundaréttarsamninga, sem það hefur gert um dagskrárefni, en þetta er annað atriðið sem kom til mikillar umfjöllunar og umræðu við 2. umr. málsins. Í þeirri umfjöllun var vikið að því álitaefni hvort Ríkisútvarpið hefði heimild til að framselja efni sem bundið væri höfundarétti til sjálfstæðs lögaðila, þ.e. hins nýja hlutafélags. Vegna þessa álitaefnis vill meiri hlutinn taka fram að í 2. mgr. bráðabirgðaákvæðis I í frumvarpinu er kveðið á um að ríkissjóður leggi allar eignir, réttindi, viðskiptavild, skuldir og skuldbindingar Ríkisútvarpsins til fyrirhugaðs hlutafélags. Allar þær eignir sem nú koma fram í eignaskrá Ríkisútvarpsins munu færast yfir til hins nýja hlutafélags þar með talið allt svonefnt safnefni Ríkisútvarpsins, þ.e. áður útsent hljóðvarps- og sjónvarpsefni. Áður en vikið verður að því álitaefni hvort einhverjar tálmanir séu á framsali framangreinds efnis eða áðurnefnds efnis telur meiri hlutinn ástæðu til að gera grein fyrir núverandi réttarstöðu Ríkisútvarpsins varðandi notkun þess efnis sem stofnunin hefur í fórum sínum. Hvað varðar efni þar sem samningar hafa verið gerðir milli Ríkisútvarpsins og framleiðenda er einkum um að ræða þrenns konar samninga. Í fyrsta lagi er um að ræða einfalt samningsform sem stofnunin hefur lagt til þegar keyptir eru t.d. heimildarþættir af innlendum dagskrárgerðaraðilum. Í samningunum er keyptur einkaréttur til sýninga í sjónvarpi hér á landi fyrir allt að fimm sýningar til sjö ára. Að þeim tíma liðnum er sjónvarpinu óheimilt að nýta sér efnið til sýninga nema gerður sé nýr samningur við rétthafa efnis. Engin ákvæði eru í samningsforminu um framsal sýningarréttar til þriðja aðila. Í öðru lagi hefur tíðkast að gerðir séu samningar milli sjónvarpsins og innlendra kvikmyndaframleiðenda um sýningu kvikmynda í sjónvarpi þar sem notast er við staðlað form á vegum Samtaka íslenskra kvikmyndaframleiðenda, SÍK. Í því formi segir eftirfarandi um framsal sýningarréttar, með leyfi forseta: „Aðilum samnings þessa er óheimilt að framselja réttindi sín og skyldur samkvæmt samningi þessum til þriðja aðila í heild eða hluta, nema hinn aðilinn gefi fyrirfram til þess skriflegt leyfi. Verði um slík framsöl að ræða, verða aðilarnir þó áfram ábyrgir gagnvart hinum aðilanum um efndir samnings þessa gagnvart honum.“ Þetta ákvæði, frú forseti, er í samræmi við meginreglu 2. mgr. 28. gr. núverandi höfundalaga, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Ekki er framsalshafa heimilt að framselja öðrum höfundaréttinn án samþykkis höfundar. Ef rétturinn er þáttur í eignum fyrirtækis, má þó framselja hann ásamt því eða tiltekinni grein þess. Þrátt fyrir slíkt framsal ber framseljandi áfram ábyrgð á efndum skuldbindinga sinna við höfund.“ Í þriðja lagi tíðkast samningar um sýningu sjónvarpsefnis þátta og kvikmynda sem lagðir eru til af hálfu erlendra framleiðenda. Í þeim samningum er að jafnaði kveðið á um að framsal þess sýningarréttar sem sjónvarpið kaupir sé óheimilt án samþykkis framleiðandans. Ég hef gert grein fyrir sýningarskilmálum sem gilda við kaup sjónvarpsins á efni frá sjálfstæðum framleiðendum. Þegar um er að ræða eigin framleiðslu sjónvarpsins eða efni sem unnið er í samstarfi sjónvarpsins og þriðja aðila eru oft rýmri ákvæði um sýningarrétt. Það hefur t.d. tíðkast að bjóða út framleiðslu á sjónvarpsefni á almennum markaði. Framleiðsla slíks efnis hefur þó jafnan verið boðin út með þeim skilmálum að sjónvarpið áskilur sér einkasýningarrétt hér á landi í tíu ár jafnframt því að réttur til sýninga á Norðurlöndum kann að vera keyptur með. Um sýningarrétt sjónvarpsins á eigin framleiðslu geta gilt mismunandi reglur eftir því hvernig samningum sjónvarpsins er háttað við hina skapandi höfunda kvikmyndaverksins, þ.e. tónhöfund, höfund kvikmyndhandrits, höfund samtalstexta og aðalleikstjóra sbr. 2. mgr. 41. gr. höfundalaga. Endursýning áður útsends efnis í sjónvarpi kann því að vera háð samkomulagi og greiðslum til skapandi höfunda sem komu að framleiðslu viðkomandi dagskrárefnis. Hvað varðar heimildir Ríkisútvarpsins, hljóðvarps til endurútsendingar hljóðvarpsefnis er réttarstaðan einfaldari samkvæmt höfundalögum. Endurútsending útgefins tónlistarefnis má þannig að jafnaði fara fram gegn greiðslu til samtaka rétthafa samkvæmt gjaldskrá, þ.e. STEFs, sbr. 47. gr. höfundalaga. Þegar um er að ræða flutning bókmenntaverka í hljóðvarpi getur slíkur flutningur með sambærilegum hætti fallið undir gjaldskrá Rithöfundasambands Íslands samkvæmt samningi samtakanna við Ríkisútvarpið, - sbr. 23. gr. höfundalaga. Þegar um annars konar hljóðvarpsefni en það sem ég hef nefnt er að ræða ræðst það einkum af réttarsambandinu á milli hlutaðeigandi þáttagerðaraðila og Ríkisútvarpsins hvort stofnunin fer með allan rétt að viðkomandi efni. Ætla má að rétturinn til endurútsendingar sé víðtækari þegar viðkomandi hafa verið starfsmenn Ríkisútvarpsins en þegar um verktaka er að ræða. Meginreglan er að verktaki öðlast höfundarétt á því efni sem hann vinnur í þágu verkkaupa nema rétturinn sé framseldur með samningi aðila á milli. Í sumum tilvikum yrði að telja að Ríkisútvarpið og viðkomandi dagskrárgerðaraðili séu samhöfundar eða sameigendur að útsendu efni. Í slíkum tilvikum þyrfti að afla heimildar viðkomandi endurútsendingar efnisins. Skal þá vikið aftur að bráðabirgðaákvæði I í frumvarpinu, frú forseti. Af því sem hér hefur verið farið yfir, um vanda Ríkisútvarpsins þegar kemur að endurnýtingu áður útsends efnis, verður sú ályktun dregin að framsalsákvæðið í 2. mgr. bráðabirgðaákvæðis I taki fyrst og fremst til áþreifanlegra eintaka dagskrárefnis en veiti ekki sjálfstæðan rétt til nýtingar efnisins, sbr. 2. mgr. 27. gr. höfundalaga. Að því leyti verður hlutafélagið í sömu réttarstöðu og Ríkisútvarpið hvað varðar endurnýtingu á gömlu efni. Það verður engin breyting á réttarstöðu Ríkisútvarpsins þegar það verður orðið hlutafélag frá því sem áður var. Um annað efni, þar sem samningar eru í gildi á milli Ríkisútvarpsins og framleiðenda og ekki er búið að nýta allan keyptan sýningarrétt, verður að telja stofnunina bundna af því að afla samþykkis til framsals þar sem það á við samkvæmt samningum. Að öðru leyti gildir meginregla 2. mgr. 28. gr. höfundalaga, þ.e. að ekki er heimilt að framselja öðrum höfundaréttinn án samþykkis höfundar. Frá þeirri meginreglu gildir sú undantekning að ef rétturinn telst vera þáttur í eignum fyrirtækis má þó framselja hann ásamt því eða tiltekinni grein þess. Frú forseti. Ég held ég hafi farið allítarlega yfir höfundarréttarþátt þessa máls og vona að sú yfirferð leiði til þess að við þurfum ekki frekar að taka hann til ítarlegrar umfjöllunar hér og þeir lausu endar sem á þeim þætti málsins kynnu að hafa verið séu núna hnýttir. En þá ætla ég að víkja að fjölmiðlafrumvarpi ríkisstjórnarinnar, frú forseti, sem lagt hefur verið fram á þskj. 1207, 791. mál, þ.e. frumvarp til laga um breytingu á útvarpslögum, lögum um prentrétt og samkeppnislögum, með síðari breytingum. Í því fjölmiðlafrumvarpi er lagt til að lögfest verði sú regla í 2. málsl. lokamálsgreinar nýrrar 6. gr. a útvarpslaga, sbr. 4. gr. frumvarpsins, að Ríkisútvarpinu hf. sé óheimilt að eiga hlut í öðru fyrirtæki sem gefur út dagblað eða rekur útvarpsstöð. Meiri hluti nefndarinnar fjallaði aðeins um þetta atriði og komst síðan að þeirri niðurstöðu að það væri eðlilegt að samhljóða ákvæði væri bætt við 1. gr. þessa frumvarps sem við erum að fjalla um hér, þ.e. frumvarps um Ríkisútvarpið hf., en ákvæði 1. gr. fjallar um eignaraðild að Ríkisútvarpinu hf. Þess vegna er lögð til sú breyting á 1. gr. frumvarpsins að í hana verði tekinn upp áðurnefndur 2. málsl. lokamálsgreinar 6. gr. a, sbr. 4. gr. fjölmiðlafrumvarps. Þykir meiri hlutanum fara best á því að skipa öllum ákvæðum í 1. gr. frumvarpsins um Ríkisútvarpið hf. er lúta að eignarhaldi íslenska ríkisins á því, svo og ákvæðum sem banna annars vegar sölu á hlutum í því, sameiningu þess við önnur félög eða slit á því og hins vegar ákvæðum er banna Ríkisútvarpinu hf. kaup á hlutum í öðrum fyrirtækjum sem gefa út dagblöð eða reka útvarpsstöðvar. Ákvæði 1. gr. frumvarpsins þannig orðuð árétta skýrt sérstöðu Ríkisútvarpsins hf. að lögum sem réttlætir að íslenska ríkið sé eini eigandi félagsins til þess að hafa á hendi útvarpsþjónustu í almannaþágu. Þessi opinbera þjónusta sem Ríkisútvarpinu hf. er þannig gert að sinna, svo og ákvæði frumvarpsins um bann á sölu á hlutum í því og kaupum þess á hlutum í dagblöðum og öðrum útvarpsstöðvum, réttlætir einnig að ákvæði fjölmiðlafrumvarps um takmarkanir á eignarhaldi á útvarpsstöðvum gildi ekki um Ríkisútvarpið hf. Þar sem sá munur sem þannig er gerður á Ríkisútvarpinu hf. og öðrum útvarpsstöðvum byggist samkvæmt framansögðu bæði á málefnalegum og veigamiklum sjónarmiðum, svo og sérstöðu um hlutverk þess og skyldur, fara ákvæði þessi ekki í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar, a.m.k. að mati meiri hluta nefndarinnar. Eins og ég kom að í upphafi máls míns, frú forseti, hefur með framlagningu frumvarps þessa verið tekið tillit til athugasemda erlendra eftirlitsstofnana vegna aðildar Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu, samanber lög nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, með áorðnum breytingum, sem lúta að skilgreiningu á hugtakinu ,,útvarpsþjónusta í almannaþágu“, sem kveðið er á um í 3. gr. frumvarpsins. Jafnframt hefur hér að framan verið gerð grein fyrir hlutverki Ríkisendurskoðunar við endurskoðun og eftirlit með fjárreiðum Ríkisútvarpsins hf. Svo tryggja megi framkvæmd þess eftirlits frekar telur meiri hlutinn rétt að kveðið verði á um það í frumvarpinu að menntamálaráðherra og Ríkisútvarpinu hf. beri að gera með sér sérstakan þjónustusamning um markmið, umfang og nánari útfærslu á almannaþjónustuhlutverki félagsins, skv. 3. gr., þar sem m.a. verði kveðið á um vægi innlendrar dagskrárgerðar í dagskrá Ríkisútvarpsins hf. Með því að kveða á um skyldu menntamálaráðherra og Ríkisútvarpsins hf. til þess að gera slíkan þjónustusamning í frumvarpinu telur meiri hlutinn að endanlega verði tryggt að komið hafi verið til móts við athugasemdir erlendra eftirlitsstofnana um gagnsæi almannaþjónustuhlutverks Ríkisútvarpsins hf. sem kveðið er á um í 3. gr. frumvarpsins. Enn fremur telur meiri hlutinn að slíkur samningur sé í samræmi við ákvæði e-liðar 10. gr. frumvarpsins um skyldu stjórnar Ríkisútvarpsins hf. til að gera grein fyrir því í ársskýrslu sinni hvernig tekist hefur að uppfylla lögbundnar skyldur félagsins um útvarp í almannaþágu. Frú forseti. Við meðferð þessa frumvarps í nefndinni komu fram athugasemdir sem lutu að 2. málsl. 1. gr. frumvarpsins. Þetta var nú ein af þeim athugasemdum sem mest var rætt um við 2. umr. málsins. Svo ég rifji það upp mælir þetta ákvæði 2. málsliðar 1. gr. frumvarpsins fyrir um að sala hins nýja hlutafélags eða hluta þess, sameining þess við önnur félög eða slit þess sé óheimil. Fram komu, eins og ég nefndi áðan, efasemdir um að ákvæðið tryggði með óyggjandi hætti að félaginu væri óheimilt að selja ýmsar eignir og hluti sem hafa menningar- og sögulegt gildi fyrir íslensku þjóðina og verið hafa í vörslum Ríkisútvarpsins og varðveitt af því. Er hér aðallega haft í huga hið mikla safn Ríkisútvarpsins, sem varðveitt er á safnadeild þess, af alls kyns upptökum úr hljóðvarpi og sjónvarpi, kvikmyndum o.fl., og telja verður að hafi menningar- og sögulegt gildi fyrir þjóðina. Fram kom við meðferð málsins í nefndinni að sala þessara verðmæta væri háð ýmsum lagalegum hindrunum sem leiða má af almennum reglum höfundaréttarins sem um þau gilda, en ég hef áður gert ítarlega grein fyrir höfundaréttarlegum álitaefnum fyrr í ræðu minni. Meiri hluti menntamálanefndar telur að með þeirri breytingu sem frumvarpið kveður á um á rekstrarformi Ríkisútvarpsins færist þau réttindi sem það hefur haft á þessum verðmætum til hins nýja félags, auk þess sem þær skyldur sem á Ríkisútvarpinu hvíla gagnvart þeim færast yfir á herðar félagsins. Til þess að eyða framkomnum efasemdum telur meiri hlutinn engu að síður ástæðu til að kveða sérstaklega á um það í frumvarpinu að Ríkisútvarpinu hf. sé óheimilt - og ég endurtek, frú forseti - óheimilt að selja frá sér verðmæti sem hafa slíkt gildi fyrir þjóðina og varðveitt eru hjá Ríkisútvarpinu hf. Augljóst er að ekki er hægt að setja inn í lagatextann ákvæði um að Ríkisútvarpinu sé óheimilt að selja eigur sínar. Það er algjörlega ljóst að því fyrirtæki eins og öðrum verður að vera kleift að gera breytingar á eignarstöðu sinni eins og að endurnýja, svo dæmi sé tekið, tækjakost og bílaflota, það er alveg ljóst. En meiri hlutinn telur að það ákvæði sem ég hef farið yfir girði fyrir að þau verðmæti sem hér hefur verið rætt um verði seld út úr hinu nýja félagi og lítur svo á að aðgangur almennings að þeim verði óbreyttur frá því sem verið hefur á síðustu árum og áratugum. Leggur meiri hlutinn því til að nýju ákvæði þessa efnis verði bætt við 4. gr. frumvarpsins og verði þar fundinn staður í 4. mgr. þess ákvæðis. Í umræðum um frumvarpið innan nefndarinnar og í umræðum á Alþingi hefur verið lögð á það þung áhersla að ákvæði upplýsingalaga, nr. 50/1996, gildi um Ríkisútvarpið hf. Segja má að þetta atriði í gagnrýni stjórnarandstæðinga á frumvarpið hafi vegið hvað þyngst, a.m.k. í upphafi umræðunnar við 1. umr., og á þetta atriði hefur stjórnarandstaðan lagt gríðarlega þunga áherslu. Eins og nánar er rakið í athugasemdum við 1. gr. frumvarpsins sem varð að upplýsingalögum, nr. 50/1996, gilda þau lög, þ.e. upplýsingalög, einvörðungu um stjórnvöld ríkis og sveitarfélaga en ekki um hlutafélög og skiptir þar engu þótt hlutafélagið sé að öllu leyti í eigu ríkis eða sveitarfélags. Í ljósi þess að Ríkisútvarpinu hf. er ætlað að veita útvarpsþjónustu í almannaþágu, sem er í eðli sínu opinber þjónusta, telur meiri hlutinn engu að síður rétt að upplýsingalög gildi um starfsemi þess þannig að almenningur geti fengið aðgang að gögnum mála hjá því í samræmi við ákvæði laganna. Það má því segja að aðgangur almennings að gögnum fyrirtækisins sé enn tryggður umfram það sem gera má ráð fyrir að ný lög um opinber hlutafélög geri og aðgangur almennings að þessum gögnum verður nákvæmlega hinn sami og hann er í dag, ég tel að það sé morgunljóst. Ríkisútvarpið verður fellt undir upplýsingalög. Frú forseti. Ég taldi ástæðu til þess, eins og ég sagði í upphafi máls míns, í ljósi þeirrar miklu umræðu sem átt hefur sér stað um frumvarpið við 1. og 2. umr. þessa máls að fara með nokkuð skýrum og ítarlegum hætti yfir helstu atriðin sem rædd voru á fundum nefndarinnar eftir að málinu hafði verið vísað þangað að lokinni 2. umr. og einnig þau atriði sem ég tel að vegi mest og hafi haft mesta þýðingu í umræðu um málið á þingi. Ég hef gert núna grein fyrir þeim meginbreytingum sem meiri hluti menntamálanefndar leggur til að gerðar verði á frumvarpinu. Frú forseti. Með þeim breytingum sem ég hef farið yfir, þ.e. að Ríkisútvarpinu verði gert óheimilt að eiga hlut í öðru fyrirtæki sem gefur út dagblað og rekur útvarpsstöð, í öðru lagi að menntamálaráðherra og Ríkisútvarpinu hf. beri að gera með sér sérstakan þjónustusamning um markmið, umfang og nánari kröfur samkvæmt 2. mgr. um útvarpsþjónustu í almannaþágu, í þriðja lagi að Ríkisútvarpinu hf. verði gert óheimilt að selja frá sér verðmæti sem hafa menningarlegt og sögulegt gildi fyrir íslensku þjóðina og varðveitt eru hjá félaginu og í fjórða lagi að upplýsingalög skuli gilda um starfsemi Ríkisútvarpsins hf., hefur meiri hluti menntamálanefndar komið mjög verulega og með afar sanngjörnum hætti til móts við þær athugasemdir sem færðar hafa verið fram í umræðum um frumvarpið innan nefndarinnar og á Alþingi. Þessar breytingartillögur liggja fyrir á þingskjali 1233 sem lagt hefur verið fram og að þeim standa auk mín hv. þingmenn Sigurrós Þorgrímsdóttir, Dagný Jónsdóttir, Ingvi Hrafn Óskarsson og Hjálmar Árnason. Ég sé í sjálfu sér ekki ástæðu til að fara nánar yfir þær breytingartillögur. Ég tel að ég hafi gert það efnislega og farið yfir þær forsendur sem búa að baki þeim og jafnframt farið yfir helstu umræðuefni sem voru uppi á borðinu á fundum nefndarinnar að lokinni 2. umr. Ég vil taka fram að ég tel að með þessum breytingartillögum hafi meiri hluti nefndarinnar rétt fram sáttarhönd í málinu sem meiri hlutinn vonar enn að stjórnarandstaðan taki í og fallist á þær breytingar sem leiði til þess að meiri friður og sátt verði um frumvarpið. Það var ekki síst tilgangurinn með því að gera þær breytingar að koma til móts við þau sjónarmið sem fram komu frá stjórnarandstöðunni við umræðu um málið. Ég tel að afar erfitt verði að halda því fram að það hafi ekki verið gert eftir að þessar breytingartillögur litu dagsins ljós. Ég vona að stjórnarandstaðan og hv. þingmenn hennar sýni úr hverju þeir eru gerðir og að þessar breytingar muni leiða til þess að við getum fjallað um málið á ef til vill aðeins öðrum nótum en verið hefur við 1. og 2. umr. Það á að sjálfsögðu ekki við um alla hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar en oft hefur það borið við að ekki hefur manni fundist ræðurnar fjalla kannski um efnisatriði málsins. Frú forseti. Að svo búnu og áður en ég lýk þessari yfirferð minni yfir framhaldsnefndarálit meiri hlutans um frumvarp til laga um Ríkisútvarpið hf. vil ég taka fram að meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef gert grein fyrir. Undir það rita auk mín Sigurrós Þorgrímsdóttir, Dagný Jónsdóttir, Ingvi Hrafn Óskarsson og Hjálmar Árnason. Ég vil einnig að lokum að gefnu tilefni, eins og ég gerði í upphafi, þakka nefndarmönnum í menntamálanefnd, bæði þeim sem hér eru og einnig þeim sem horfnir eru af þingi fyrir ágætt nefndarstarf sem tókst að mínu mati býsna vel. Umræður um málið í nefndinni voru að mínu mati öfgalausar og málefnalegar þrátt fyrir að ljóst sé að áherslur hafi verið mismunandi, en ég vildi koma þessum sjónarmiðum mínum á framfæri varðandi nefndarstarfið. Að svo búnu, frú forseti, lýk ég umfjöllun um framhaldsnefndarálit meiri hlutans.

Frú forseti. Þetta snýst um einkavæðingu Ríkisútvarpsins. Ég er því andvígur. Ég er þeirrar skoðunar að Ríkisútvarpið eigi að vera í þjóðareign sem stofnun. Við vitum hins vegar öll hver er vilji þingmanna Sjálfstæðisflokksins, hann hefur birst hér á þingi, um að einkavæða eigi Ríkisútvarpið og selja það. Hins vegar velti ég fyrir mér hvernig staða Framsóknarflokksins er í málinu. Ég hefði viljað sjá að fylgiskjöl hefðu verið með frumvarpinu, þ.e. flokkssamþykktir Framsóknarflokksins varðandi Ríkisútvarpið. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort ekki hefði verið rétt að láta flokkssamþykktir Framsóknarflokksins vera með. Má ég vitna í það sem Kristinn H. Gunnarsson, þingmaður Framsóknarflokksins, segir á heimasíðu sinni 11. nóvember sl. með leyfi forseta: „Það þykir mér hraustlega mælt í ljósi þess að hlutafélagavæðingunni hefur verið hafnað. Flokksþing Framsóknarflokksins 2001 ályktaði orðrétt „Ríkisútvarpinu verði ekki breytt í hlutafélag“ og sú samþykkt stendur enn óhögguð. Á næsta flokksþingi, sem var 2003, var bætt við að „breyta skal rekstrarformi Ríkisútvarpsins í sjálfseignarstofnun“. Loks var ályktað á þessi ári á flokksþingi Framsóknarflokksins að „mikilvægt er að Ríkisútvarpið verði áfram í þjóðareigu“. Samþykktirnar eru í eðlilegu samhengi og mynda skýra stefnu flokksins. Síðari samþykktirnar styrkja þá fyrstu, sem hafnar hlutafélagavæðingu RÚV.“ Hefði ekki verið eðlilegt til að öllu væri nú til skila haldið hvað verið er að knýja fram, þ.e. einkavæðingu Ríkisútvarpsins, að þessar flokkssamþykktir Framsóknarflokksins 

Frú forseti. Þetta var mjög frumleg og að mörgu leyti skemmtileg ræða. Hér kemur hv. þm. Jón Bjarnason upp í ræðustól hins háa Alþingis og biður mig um að fara að svara fyrir Framsóknarflokkinn,  Af því að hann talaði um að með frumvarpinu væri verið að einkavæða Ríkisútvarpið hf., þá langar mig til að spyrja hv. þingmann að því hvað þessi setning í 1. gr. frumvarpsins þýði, með leyfi forseta: „Ríkisútvarpið hf. er sjálfstætt hlutafélag í eigu íslenska ríkisins. Sala félagsins eða hluta þess, sameining þess við önnur félög eða slit þess er óheimil.“ Hvað þýðir þessi setning 

Frú forseti. Ég get vísað til ferils á sölu Landssímans. Nákvæmlega sama setning stóð þegar verið var að hlutafélagavæða Landsímann. Hann er núna seldur. Ég legg hins vegar áherslu á að við erum hér að takast á um hvort skuli einkavæða Ríkisútvarpið eða ekki. Það er sjálfsagt að reyna að vinna frumvarpið eins vel og hægt er. Sem betur fer hafa orðið nokkrar breytingar á því til batnaðar, á þeirri hrákasmíð sem lá hér fyrir við 1. umr. Það er lofsvert. En prinsippið stendur. Einkavæðing Ríkisútvarpsins, undirbúa það undir sölu, heimild til að selja verkefni þess, eða í pörtum. Stefna Framsóknarflokksins og flokksþinga hans hefur hljóðað upp á að það skuli ekki gert. Mér hefði þess vegna fundist eðlilegt í svona stórprinsippmáli sem varðar alla þjóðina að ályktanir Framsóknarflokksins hefðu legið með. 

Ég bið hv. þingmenn að virða ræðutíma.

Frú forseti. Ég ítreka það enn að ég er ekki í Framsóknarflokknum og ekki á leið þangað og ætla ekki að fara að svara hér og túlka einhverjar samþykktir þess ágæta flokks, með fullri virðingu fyrir honum. Það eru aðrir sem eru fullbúnir til þess, m.a. tveir hv. þingmenn sem viðstaddir eru þessa umræðu, þ.e. hv. þm. Hjálmar Árnason og hv. þm. Dagný Jónsdóttir. Ég ætla að biðja hv. þm. Jón Bjarnason um að reyna nú að fara að fjalla um efnisatriði málsins. Ég verð að segja að ég hef orðið fyrir nokkrum vonbrigðum með hv. þingmann sem ég hef að öðru leyti nokkuð miklar mætur á, reyndar af öðrum ástæðum en pólitískum skoðunum hans. En ég var að vonast til að umfjöllun um málið milli 2. og 3. umr. mundi leiða til þess að hv. þingmaður kæmist nú upp úr þeim hjólförum sem hann var í hér við 1. og 2. umr., um að með þessu frumvarpi væri ætlunin að einkavæða Ríkisútvarpið. Í 1. gr. frumvarpsins segir: „Sala félagsins eða hluta þess, sameining þess við önnur félög eða slit þess er óheimil.“ 

Frú forseti. Það verður að segjast eins og er að ég hef að nokkru leyti misst þráðinn í þessu máli, því miður, vegna fjarveru minnar frá þingstörfum síðustu vikurnar áður en þinghlé var gert. En engu að síður þekki ég þessar breytingartillögur sem hv. formaður nefndarinnar talaði hér fyrir í framhaldsnefndaráliti sínu. Ég verð að viðurkenna, frú forseti, að þótt breytingartillögurnar séu góðra gjalda verðar, ég tek það fram, þá finnst mér þær samt vera til marks um hversu vanhugsað málið hefur verið frá upphafi af hálfu þingmanna ríkisstjórnarflokkanna. Því mér finnst þetta vera breytingar sem í sjálfu sér ganga að hluta til gegn upphaflegum málflutningi þessara sömu þingmanna. Mér finnst þetta staðfesta þá gagnrýni stjórnarandstöðunnar sem hefur frá fyrsta degi verið á þetta mál, að málið sé vanhugsað, illa samið og vanreifað að öllu leyti. Að þessu sögðu langar mig að spyrja hv. formann nefndarinnar þriggja spurninga. Mér finnst skorta rökstuðning hv. þingmanns á því hvers vegna meiri hlutinn ákvað nú allt í einu að láta upplýsingalögin gilda um þetta frumvarp. Ég spyr því: Hvað olli þessum umskiptum meiri hlutans? Í öðru lagi spyr ég: Hvað var fjallað um varðandi endurnýjun dreifikerfisins, nú á milli 2. og 3. umr.? Var t.d. fjallað eitthvað um væntanlega aflagningu analog-kerfisins sem Ríkisútvarpið hefur notast við hingað til? Og upptöku stafræns búnaðar m.a. til upptöku bæði fyrir útvarp og sjónvarp? Í þriðja lagi: Hvað fjallaði nefndin um varðandi fjárþörf þess þjónustusamnings sem gert er ráð fyrir samkvæmt breytingartillögunum að gerður verði milli menntamálaráðuneytisins og Ríkisútvarpsins?

Frú forseti. Það er gott að hv. þingmaður er þeirrar skoðunar að þær breytingartillögur sem meiri hlutinn leggur til séu góðra gjalda verðar. En ég get ekki tekið undir það með hv. þingmanni að þetta frumvarp sé vanhugsað og þessar breytingar sýni fram á að frumvarpið hafi verið vanhugsað. Síður en svo, eins og ég sagði í ræðu minni þegar ég mælti fyrir framhaldsnefndarálitinu, þá er hér verið að koma til móts við þau sjónarmið sem fram komu í umræðu innan nefndarinnar og á Alþingi. Með þessum breytingum er að mínu mati og meiri hlutans verið að koma með mjög sanngjörnum hætti til móts við þær athugasemdir sem færðar voru fram hér í umræðum á þinginu. Ég get upplýst hv. þingmann um að ég sagði við 1. umr. að ég teldi að upplýsingalög ættu ekki að gilda um Ríkisútvarpið. Ég sagði að það ættu engin sérákvæði að gilda um þetta hlutafélag, hvorki hvað varðaði upplýsingalögin né skattalega meðferð þess. Ég er í prinsippinu enn þá þeirrar skoðunar að þannig eigi það að vera. En ég meðtók þau rök sem færð voru fyrir því að láta upplýsingalögin gilda um Ríkisútvarpið hf. Það gerði meiri hlutinn líka. Við rökstyðjum það nokkuð ítarlega í nefndaráliti okkar. Með þessu erum við að koma til móts við athugasemdir stjórnarandstöðunnar. Ég held að hv. þingmaður ætti að fagna því frekar en hitt að slíkt sé gert í umræðum og við meðferð á mikilvægu máli eins og þessu. Varðandi endurnýjun 

Frú forseti. Ég mun auðvitað koma frekar að þessum spurningum og þá svörum hv. formanns nefndarinnar í máli mínu hér í ræðu á eftir. En hann ítrekar það sem hann hefur sagt að tilgangur þessara breytinga hafi verið að koma til móts við sjónarmið stjórnarandstöðunnar. Jafnframt sagði hann í ræðu sinni að tilgangurinn væri að hluta til sá að meiri friður mætti ríkja um málið. Ég vil nú segja við hv. þingmann að það er ekkert tryggt í þeim efnum því enn er grundvallaratriði andstöðunnar við málið óbreytt, þ.e. hlutafélagavæðingin sjálf og þar af leiðandi möguleg sala Ríkisútvarpsins að hluta eða að öllu leyti í fyllingu tímans. Af því að hv. þingmaður segir hér í andsvari við mig að þessar breytingartillögur varðandi upplýsingalögin hafi verið gerðar til að koma til móts við stjórnarandstöðuna, en hann sé í prinsippinu enn þeirrar skoðunar að það sama eigi að gilda um þetta hlutafélag og önnur hlutafélög í eigu ríkisins, þá vil ég spyrja hann hvort hann sé enn í prinsippinu sammála því máli sem hann sjálfur flutti hér fyrir ríflega einu og hálfu ári,  
            

Frú forseti. Ég held ég hafi hér gert ágæta grein fyrir sjónarmiðum mínum varðandi hvaða reglur eigi að gilda um hlutafélög almennt. Hins vegar tók ég og meiri hlutinn þá afstöðu að leggja það til að upplýsingalög verði látin gilda um Ríkisútvarpið. Ég hefði haldið að hv. þingmaður mundi fagna þeirri breytingu en ég verð að segja að seinna andsvar hv. þingmanns leiðir hugann að því að sjaldan launi kálfurinn ofeldið. Mér finnst viðbrögð stjórnarandstöðunnar eða Vinstri grænna við meðferð þessa máls vera heldur dapurleg. Ég minnist þess að þegar ég spurði fulltrúa Vinstri grænna í nefndinni hvort það væri samkomulagsflötur í málinu 

Frú forseti. Það er rétt að fara yfir það að þeir ágætu hv. þingmenn sem hafa lagt fram frumvarp um að selja Ríkisútvarpið hafa túlkað það frumvarp sem hér er til umræðu á þann veg að þetta sé skref í rétta átt. Það fer því auðvitað ekkert á milli mála að þeir hv. þingmenn sem berjast fyrir því að ná meiri hluta með sér í þeim efnum eru á sömu leið og þeir hafa áður verið. Þess vegna var fróðlegt að hlusta á hv. þingmann fara hér gaumgæfilega yfir þær breytingartillögur sem nú eru lagðar til. En það verður alltaf að hlýða á það í þessu ljósi. Það verður hins vegar að segjast að í þau fjögur skipti sem breytingar hafa verið gerðar á upphaflega frumvarpinu hafa menn verið að stíga skref í rétta átt. Menn hafa verið að fjölga plástrum á meingölluðu máli. En því miður er ekki nógu langt gengið til að tryggja þá miklu samstöðu sem við í stjórnarandstöðunni höfum flest talið afar nauðsynlegt að reynt yrði að ná um þessa mikilvægu stofnun. Eins og farið verður nánar yfir á eftir lögðum við fram leið til að tryggja þessa sátt. En því miður var þeirri leið hafnað af hálfu meiri hlutans í menntamálanefnd. Frú forseti. Það var eitt atriði sem sérstaklega vakti athygli mína fyrir utan þau sem ég mun taka fyrir í ræðu minni hér á eftir og það varðar eiginfjárhlutfall Ríkisútvarpsins, sem ég hef nokkrum sinnum gert að umtalsefni. Það var komið til móts við okkur með minnisblaði frá menntamálaráðherra og fjármálaráðherra hvað það varðaði. En í millitíðinni hefur komið niðurstaða um stöðu Ríkisútvarpsins í árslok 2005. Það verður að segjast, og því er nú ver og miður, frú forseti, að þær tölur sem nefndar eru í minnisblaðinu eru ekki í neinu samræmi við þær niðurstöður sem þar komu fram. Þess vegna er nauðsynlegt að spyrja hv. þingmann, formann menntamálanefndar, hvort það megi treysta því, og ég held að a.m.k. hér í umræðunni sé nauðsynlegt að það komi fram frá meiri hlutanum að þessar tölur verði uppfærðar í 

Frú forseti. Ég ætla ekki að fara að karpa við hv. þingmann enn og aftur um hvort með þessu frumvarpi sé verið að leggja til að Ríkisútvarpið verði selt. Ég bendi hv. þingmanni á, og það kemur skýrt fram í 1. gr. frumvarpsins, að sala félagsins eða hluta þess sé óheimil. Það stendur. Það liggur fyrir að það er ekki pólitískur vilji til að selja Ríkisútvarpið. Ég vona að við þurfum ekki að ræða þessa þætti málsins enn og aftur. Ætli við höfum ekki gert það svona 20–30 sinnum það sem af er þessari umræðu? Einbeitum okkur heldur að öðru. Hér hefur verið fjallað og spurt um eiginfjárhlutfallið og um fjárþörf Ríkisútvarpsins og bent á að við hefðum fengið fréttir af heldur lakari fjárhagsstöðu Ríkisútvarpsins eftir að þetta minnisblað var lagt fram. Ég get ekki svarað spurningu hv. þingmanns öðruvísi en svo að ég veit ekki betur en að menn ætli að standa við það sem fram kemur í minnisblaði frá hæstv. menntamálaráðherra og fjármálaráðherra sem kveður á um að eiginfjárhlutfall hins nýja félags skuli vera í 10%, 500 millj. kr. Sé nauðsynlegt að uppfæra þessar tölur með tilliti til þeirra frétta sem hv. þingmaður vísaði til, þá geri ég ekki ráð fyrir öðru en að það verði gert.

Frú forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni, við þurfum ekkert að karpa meira um það, að í þessu frumvarpi felst ekki að það eigi að selja Ríkisútvarpið. Það er alveg ljóst hjá hv. þingmanni. Hins vegar hafa skoðanabræður hans haldið því fram að þetta væri skref í þá átt. Við þurfum ekkert að diskútera það mikið meira. En varðandi eiginfjárhlutfallið og stöðu Ríkisútvarpsins fannst mér svör hv. þingmanns ekki vera nægjanlega skýr. Ég verð því að fara fram á það, frú forseti, að annaðhvort verði það hæstv. menntamálaráðherra eða hv. þingmaður sem taki af allan vafa um að halli Ríkisútvarpsins, sem var nálægt því 200 millj. um síðustu áramót, verði að fullu bættur þannig að það sé öruggt að þessi lágmarkstala, 10%, sé að minnsta kosti trygg - ég vek athygli á að það er algjör lágmarkstala og um það deilt hvort það sé nægjanlegt. Frú forseti. Þetta sýnir enn og aftur hversu vanbúið málið var, að þessir hlutir skuli ekki hafa legið á hreinu strax við 1. umr. Hvað þá heldur núna þegar við erum að hefja 

Frú forseti. Hv. þingmanni er vel kunnugt um hvers vegna þessar tölur lágu ekki fyrir fyrr á ferli þessa máls. Hv. þingmanni er líka kunnugt um að það var ekki vilji þeirra sem bera þetta mál fram að stofna hlutafélag um Ríkisútvarpið sem mundi hefja starfsemi sína í gjaldþroti. Það var upplýst í upphafi að ætlunin væri sú að tryggja eiginfjárhlutfall hins nýja félags. Það kemur skýrt fram í bréfi hæstv. menntamálaráðherra og hæstv. fjármálaráðherra að eiginfjárhlutfall hins nýja félags verði um það bil 10%. Auðvitað er það þannig að einhverjar sveiflur kunna að verða á rekstri fyrirtækja eins og þessara sem leiða til þess að breyta þurfi tölum og fjárhæðum. Þá verður það bara gert og ég bendi 

Forseti. Ég verð að viðurkenna að ég varð nokkuð hugsi síðdegis í gær þegar ég sá dagskrá þingsins í dag eins og áður hefur komið fram í umræðunum í dag. Nú er tæpur mánuður liðinn síðan við ræddum síðast þetta mál hér á þinginu, sennilega rúmur mánuður reyndar frá því að við vorum hér í salnum í 2. umr. um málið og tæpur síðan við afgreiddum nefndarálit meiri hluta og minni hluta, framhaldsnefndarálit, til þingsins. Hvað hefur gerst á þeim tíma? Jú, tíðindi hafa orðið í stjórnmálum á Íslandi. Þau tíðindi eru fyrst og fremst verulegt áfall annars stjórnarflokksins, Framsóknarflokksins, í sveitarstjórnarkosningum sem fram fóru á laugardaginn var. Ýmsar skýringar á því áfalli má nefna til. Ég ætla nú ekki að gera það rækilega að sinni. Sumar þeirra felast í langtímavanda flokksins, sambandi hans við kjósendur sína og hugmyndafræðilega arfleifð. Aðrar felast í stöðu hans í nýju landslagi í íslenskum stjórnmálum, m.a. gagnvart þeim flokkum sem nýir teljast hér á þingi og í stjórnmálum almennt, gagnvart Samfylkingunni, gagnvart Vinstri hreyfingunni – grænu framboði og Frjálslyndum að nokkru leyti. Aðrar skýringar eru sjálfsagt staðbundnar eins og einkum er í sveitarstjórnarkosningum. En ég held að engum blandist hugur um að helsta skýringin á fylgistapi, sem sumir kalla hrun, framsóknarmanna í þessum kosningum sé þróun hans til hægri og samstarf hans við Sjálfstæðisflokkinn í þessari þaulsætnu ríkisstjórn. Hver eru nú viðbrögð framsóknarmanna við þessu? Sumir höfðu búist við að þeir tækju sér ákveðinn tíma í að fara yfir næstu áfanga á sínum ferli, m.a. hvað taka ætti við í stöðunni á þinginu. Að þeir sorteruðu það með einhverjum hætti hvernig þeir ætluðu að haga sér á næstunni, hvað ætti nú að taka við í lífi Framsóknarflokksins og áhrifum hans í íslenskum stjórnmálum. Frumvarpið um Ríkisútvarpið hið síðara, sem við ræðum hér, er annað í röðinni af frumvörpum núverandi ríkisstjórnar um Ríkisútvarpið. Það er eitt af því sem framsóknarmenn hafa verið gagnrýndir hvað mest fyrir. Þeir hafa verið gagnrýndir fyrir að hafa í fyrsta lagi skipt um stefnu í málinu frá því fyrir nokkrum árum - meðal þeirra er reyndar ekki einhugur um hvort þau stefnuskipti hafi farið fram eða hvort menn eru með því að styðja frumvarpið beinlínis að ganga þvert á þá stefnu sem Framsóknarflokkurinn teljist hafa. Ég ætla ekki að skipta mér af því hvor túlkunin er rétt í þessu. En ég tek eftir að hv. þm. Dagný Jónsdóttir annars vegar og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson eru ekki sammála um þetta. Það væri ekkert óeðlilegt að framsóknarmenn óskuðu eftir að fara hægar í sakirnar í þessu máli, skoða það betur, láta það liggja eða að minnsta kosti taka það fyrir síðar á þinginu þegar ljóst væri um framgang annarra þingmála og þegar þeir sjálfir væru búnir að litast aðeins betur um í þeirri þoku, sem er nú að létta, sem er yfir hinu pólitíska landi eftir kosningarnar. Frumvarpið sjálft er líka þannig statt, í upphafi illa smíðað og illa hugsað, að full ástæða er til að athuga það betur. Það er full ástæða fyrir Framsóknarflokkinn að reyna að skapa breiða pólitíska sátt um það svo að þeir standi ekki í eldlínunni, skotlínunni, sem ábyrgðarmenn á þessari útgáfu. Það er full ástæða til að reyna að sýna að þeir hafi raunverulegan áhuga á Ríkisútvarpinu í þjóðareign, í almannaþjónustu, með því að eiga frumkvæði að því að þetta mál verði skoðað betur. Því hvorki framsóknarmenn, flokksmennirnir, stuðningsmennirnir, né áhugamenn um stjórnmál skilja hvernig stendur á eftirgjöf Framsóknarflokksins í málinu. Skilja ekki umsnúning þeirra frá andstöðu við hlutafélagið og stuðning við þjóðarútvarpið yfir í - sem kom reyndar fram í yfirlýsingum um að það ætti að vera í sjálfseignarstofnunarformi, svipað og við í Samfylkingunni höfum lýst yfir - stuðninginn við það frumvarp í nokkrum gerðum sem hér hefur liðið fram og aftur um þingið. Enn má nefna að einhverjir framsóknarmenn hafa í kjölfar ósigurs í sveitarstjórnarkosningunum lagt áherslu á einingu innan flokksins. Ég las grein eftir fyrrverandi þingmann í Fréttablaðinu, þingmann sem enn þá virðist vera í góðu sambandi við forustumenn flokksins og vitnar gjarnan til þess hversu hlýr vinur hann sé formanns flokksins. En ég tek eftir að það er engin eining í þingflokknum í þessu máli. Það er ekki einhugur í afstöðu framsóknarmanna í þessu máli. Þess er skemmst að minnast að í atkvæðagreiðslu eftir 2. umr. greiddi einn af þingmönnum flokksins, Kristinn H. Gunnarsson, atkvæði gegn hlutafélagsgreininni í atkvæðagreiðslu sem þá fór fram. Ég hygg að hann eigi sér meira fylgi en fram kom í fyrri atkvæðagreiðslu innan Framsóknarflokksins. Þetta hefur ekki orðið og önnur tíðindi af Framsóknarflokknum og athöfnum hans síðustu daga benda til þess að viðbrögð framsóknarmanna við kosningaósigrinum séu þau að halda áfram á sömu braut, að halda áfram þeirri harðlínustefnu sem Halldór Ásgrímsson, nú hæstv. forsætisráðherra, hefur haldið að flokknum. Nú skuli öll áhersla lögð á að halda Framsóknarflokknum í stjórnarsamstarfinu og stjórnarsamstarfinu áfram í kringum formanninn, hæstv. forsætisráðherra sem nú er. Mynduð er ný stjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks í Reykjavík, raunar minnihlutastjórn sem er athyglisvert. Hún hefur sem sé minni hluta atkvæða í Reykjavík á bak við sig. Aðstoðarmaður Halldórs Ásgrímssonar hefur verið lánaður íhaldinu sem áttundi maður þess, þvert á tal í kosningabaráttunni um annað. Það er barið í bresti stjórnarliðsins í Valgerðarlönguvitleysunni eins og hér var rætt undir liðnum um störf þingsins áðan. Og síðan er frumvarpið um Ríkisútvarpið fyrst á dagskrá þessa sumarþings. Það er sem sé allt eins og var. Ekkert hefur gerst hjá Framsóknarflokknum. Hann ætlar að taka ósigrinum í kosningunum með því að læra ekki neitt af honum. Það bendir til þess að viðbrögð Framsóknarflokksins við þessum kosningaósigri verði þau sem andstæðingar hans geta út af fyrir sig glaðst yfir. Þeir sem þannig hugsa. Að hann ætli sér ekki að endurskoða sína hugmyndafræðilegu afstöðu eða breyta um áherslur gagnvart kjósendum sínum væntanlegum og fyrrverandi. Hann ætli sér ekki að vinna aftur þær lendur félagshyggjumanna og samvinnumanna, ef það orð má nefna, sem hann áður hafði og eru vissulega sterkar í þeirri hefð sem einu sinni var við Framsóknarflokkinn kennd. Heldur ætli Halldór Ásgrímsson, hæstv. forsætisráðherra, og félagar hans í forustu Framsóknarflokksins að halda áfram stefnu sinni um flokkinn og erindi hans í íslenskum stjórnmálum, að hann sé svona vinnumiðlun og bitlingabanki og geti með þeim hætti komið saman sínum eilífu 6% sem nægi til þess, eins og Guðmundur Andri Thorsson rithöfundur sagði einhvern tíma: Það er sama hvern menn kjósa, alltaf sprettur Finnur Ingólfsson upp úr kjörkassanum. Ég vil nú þrátt fyrir þessi orð biðja framsóknarmenn og reyndar almenna þingmenn Sjálfstæðisflokksins að hugsa málið að nýju, þó við höfum hafið hér 3. umr. um þetta vonda frumvarp. Ég vil lýsa því yfir að tilboð okkar frá því í apríl stendur enn um að setjast yfir málið í nefnd í sumar og reyna þar til þrautar að skapa sátt og samkomulag um nýtt frumvarp til að leggja fram fyrir árslok hér í þinginu. Það tilboð stendur enn. Menn muna, forseti, hvernig þessu máli lauk hér fyrir þá þingfrestun sem ákveðin var í fyrstu viku maí. Eftir langa 2. umr. tókst samkomulag um að ljúka henni og setja málið aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. Menn muna, forseti, hvernig þessu máli lauk fyrir þingfrestun sem ákveðin var í fyrstu viku maí. Það tókst eftir langa 2. umr. samkomulag um að ljúka henni og setja málið aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. Samkomulagið var í sjálfu sér viðurkenning á því sem við stjórnarandstæðingar héldum fram, að málið væri ófrágengið og ókannað í mikilvægum atriðum. Það var kastað höndum til sjálfs frumvarpsins og hefðbundnu nefndarstarfi eftir 1. umr. var ekki gefið það svigrúm sem eðlilegt var þótt það skuli viðurkennt að þar var, sérstaklega á fyrri stigum, lögð töluverð vinna í að fara yfir umsagnir og taka á móti gestum. Þetta svigrúm gafst ekki vegna þess að hæstv. menntamálaráðherra og flokkur hennar þrýstu á og heimtuðu að málið yrði tekið út úr nefndinni í hvaða ásigkomulagi sem það væri. Allt kapp var lagt á að málið þyrfti að klárast á þessu þingi. Meiri hluti nefndarinnar og formaður hennar, hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, gerðu það með þeim hætti sem frægur varð á þinginu sem leiddi til þess sem alltaf gerist þegar svo háttar að svigrúm og tími er ekki veittur í nefndarstarfinu sjálfu. Sá tími var tekinn út í þingsalnum og öðrum þingmönnum en nefndarmönnum gert það rúmrusk að nefndarstörfin færast í raun í ræðustól þingsins. Þetta er óheppilegt og við bentum á að þetta væri óheppilegt. En sem betur fer var það viðurkennt að lokum með því að senda málið aftur til nefndar. Við ákváðum, þegar þetta samkomulag hafði verið gert og fyrir dyrum stóðu fundir í nefndinni milli 2. og 3. umr., að láta reyna á það hver hugur fylgdi máli um þetta samkomulag, hvort stjórnarliðar væru í alvöru tilbúnir að vinna skaplega að málinu og skoða alla þess parta, leita um málið einhvers konar sáttar eða samkomulags. Þess vegna skrifuðum við bréf til formanns nefndarinnar sem dagsett er 24. apríl. Í því bréfi, fyrir utan ávarpsorð, lýsum við fulltrúar stjórnarandstöðunnar í menntamálanefnd því að við setjum fram boð um verklag sem gæti leitt til samstöðu milli stjórnmálaflokkanna og sátta í samfélaginu um framtíð Ríkisútvarpsins, eins og þar segir. Við lýsum síðan þessu boði, með leyfi forseta: „1. Frumvarpið verði ekki afgreitt á þessu þingi en strax að því loknu sett niður nefnd með fulltrúum allra flokka með það að markmiði að ljúka lagasetningu fyrir áramót. 2. Í störfum sínum kanni nefndin sérstaklega að Ríkisútvarpið verði gert að sjálfseignarstofnun í atvinnurekstri. Í frumvarpinu verði þess gætt að halda sem allra flestum kostum hlutafélagsformsins fyrir Ríkisútvarpið sem almannaútvarp en sniðnir af helstu ókostir þess.“ Þetta boð gengur út á að menn setjist niður í alvöru við tiltekið verkefni og athugi heiðarlega og í einlægni hvort hægt sé að ná málamiðlun um sjálfseignarstofnun í atvinnurekstri miðað við þær forsendur sem stjórnarliðar hafa lýst, að að baki tillögum þeirra um hlutafélagsform liggi það að hlutafélagsformið sé beinlínis heppilegt fyrir Ríkisútvarpið. Við höfum efast um það en lýstum okkur tilbúin til að ganga rækilega á þann lista sem stjórnarsinnar settu fram um kosti hlutafélagsformsins og athuga hvort ekki væri hægt að koma þeim fyrir í formi sjálfseignarstofnunar í atvinnurekstri. Ég held áfram. Þriðji liður þessa boðs um sameiginlega vinnu í sumar og haust að nýju frumvarpi var svona, með leyfi forseta: „3. Nefndin ræði einnig margvíslegar ábendingar um úrbætur á fyrirliggjandi frumvarpi, þar á meðal: a) Um 3. gr. frumvarpsins um hlutverk og skyldur. Rætt verði hvort þessi skilgreining er ekki of víð í heild og hvort hún nær nógu langt sem leiðbeining um dagskrá almannaútvarps, m.a. í ljósi Evrópuréttar og tilmæla Evrópuráðsins. b) Um stjórnarhætti samkvæmt III. kafla frumvarpsins þar sem m.a. verði rætt um fyrirkomulag með stjórn annars vegar og eftirlitsráði (t.d. „akademíu“) um fyrirkomulag þar sem ekki myndast sjálfkrafa ríkisstjórnarmeirihluti í stjórn um stöðu útvarpsstjóra gagnvart stjórn og fleira. c) Um almenna starfsemi samkvæmt 4. gr. frumvarpsins þar sem slík starfsemi sé skilgreind betur“ - hér er átt við samkeppnisreksturinn - „og m.a. gert ljóst hvort heimild til hennar taki til útsendingar útvarps- eða sjónvarpsdagskrár í hagnaðarskyni eingöngu, sjálfstætt eða í samvinnu við aðra. d) Um réttindi starfsmanna, bæði þau sem að lögum fara og þau sem um skal samið. e) Um stöðu safnefnis RÚV sem samkvæmt breytingartillögum meiri hlutans á að færa yfir í samkeppnisrekstrarhluta fyrirtækisins.“ - Þarna er átt við breytingartillögu sem samþykkt var við lok 2. umr. „f) Um fjármögnunarleiðir samkvæmt IV. kafla frumvarpsins þar sem rætt verði í alvöru um fleiri fjármögnunarleiðir en nefskatt, þar á meðal“ - ég vek athygli á þessu, forseti - „hvort hugmyndir um tengsl við persónuafslátt eru raunhæfar og um það hvort heppilegt er að takmarka tekjur af auglýsingum og kostun með einhverjum hætti. g) Um eiginfjárstöðu hins nýja fyrirtækis og æskilega upphæð stofnfjár. h) Um heimild til að selja eignir úr fyrirtækinu, sbr. 1. gr.“ Þetta var, forseti, sú dagskrá sem við gerðum tillögu um fyrir nefndina sem færi yfir málin í sumar og reyndi að komast að samkomulagi um nýtt frumvarp eða endurbætt eftir atvikum. Að mínu viti hefði það ekki útilokað að ræða ýmislegt fleira en þetta töldum við brýnast. Bréfið heldur svo þannig áfram, vegna þess að við gerðum ráð fyrir því að hægt væri að nota þetta hlé, fundi menntamálanefndar, til þess að hefja starfið svona, með leyfi forseta: „Við leggjum til að á fundum menntamálanefndar um Ríkisútvarpið á næstunni verði starfið í sumar undirbúið með þessari dagskrá a.m.k.: 1. Leitað verði umsagnar fjölmiðlaskrifstofu Evrópuráðsins um frumvarpið. 2. Fulltrúar Ríkisendurskoðunar og Samkeppniseftirlits verði kallaðir fyrir nefndina í ljósi bréfaskipta við ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, samanber einkum bréf ESA frá 20. janúar.“ Ég held reyndar að þar sé átt við bréf frá 30. janúar en þessi dagsetning hefur verið nokkuð á reiki í þingsalnum. Ég tel að það sé 30. janúar þótt ég muni það ekki örugglega en það er auðvelt að komast að því. „3. Fulltrúi menntamálaráðherra leggi fram þann „samanburð á sjálfseignarstofnun og hlutafélagi“ sem minnst er á í greinargerð með frumvarpinu í lið 3 í almennum athugasemdum. Óskað verði eftir fulltrúum sjálfseignarstofnana í atvinnurekstri á fund nefndarinnar, t.d. Verslunarskólans og Viðskiptaháskólans á Bifröst. 4. Fulltrúum frá BSRB og BHM verði boðið á fund nefndarinnar í ljósi óánægju á Ríkisútvarpinu með réttindamál. Til fundar verði boðaður fulltrúi frá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins til þess að skýra ákveðin atriði réttindamálanna, m.a. biðlaun og 95 ára reglu. 5. Samanburður verði gerður á starfskjörum starfsmanna Ríkisútvarpsins nú og starfskjörum samkvæmt frumvarpinu, sérstaklega hvort breytingar á lífeyrisrétti og biðlaunarétti í frumvarpinu feli í sér skerðingu á stjórnarskrárvörðum eignarrétti. 6. Fulltrúar fjármálaráðherra og menntamálaráðherra geri grein fyrir væntanlegri eiginfjárstöðu fyrirtækisins eftir lög um breytingu á rekstrarformi þess. 7. Eignaskrá fyrirtækisins verði lögð fram og sérstaklega greint frá helstu menningarlegu verðmætum í eigu eða vörslu Ríkisútvarpsins. 8. Farið verði yfir réttarstöðu dagskrárefnis sem Ríkisútvarpið á í félagi við aðra og þá samninga svo sem höfundaréttarsamninga sem Ríkisútvarpið hefur gert um dagskrárefni. Sérstaklega verði kannað hvort Ríkisútvarpið hefur heimild til að framselja efni sem bundið er höfundarétti til sjálfstæðs lögaðila, hlutafélags í samkeppnisrekstri. Fulltrúi Ríkisútvarpsins með sérþekkingu á safnaefninu verði kallaður til fundar og einnig fulltrúar rétthafa og nefndir þar tilteknir lögmenn.“ Hér lýkur þessu bréfi. En eins og greina má af lestri þess settum við annars vegar fram dagskrá nefndarinnar í sumar og hins vegar hvað þyrfti að taka til beinnar athugunar í nefndinni eftir 2. umr. þar sem eðlilegt væri að nefndin kláraði verk sitt frá fyrri nefndarstörfum. Það var þessi seinni liður. Þetta tvennt skarast að vísu efnislega en í raun má sjá að við settum upp dagskrá nefndarstarfanna milli 2. og 3. umr. Það verður að segja meiri hluta nefndarinnar og hv. formanni hennar til hróss að á margan hátt var farið eftir þessari dagskrá. Ég harma það þegar það var ekki gert en á margan hátt var það gert. Ég segi til hróss, og auðvitað lýsir það sérkennilegri stöðu okkar hér á Alþingi, að hrósa meiri hluta nefndar og formanni hennar fyrir sjálfsagða hluti, þ.e. að klára meðferð máls með því að kalla á tiltekna aðila sem legið hafði fyrir að kæmi málið við. Margir hafa komið á fund nefndarinnar og af því orðið árangur, mál hafa auðvitað skýrst og sum af þeim eru í þokkalegu lagi miðað við það sem til stóð. En þetta átti að gerast í fyrri störfum nefndarinnar. Annað er svo óljóst, hefur ýmist ekki verið tekið til athugunar í nefndinni eða ekkert gert með það. Þar nefni ég sérstaklega réttindi starfsmanna. Forseti. Þessu tilboði var, eins og allir vita sem hafa fylgst með málinu, hafnað á fyrsta eða öðrum fundi nefndarinnar milli 2. og 3. umr. Ég man ekki á hvorum fundinum það var. Við skýrðum strax frá því í þingsalnum og hörmuðum á sínum tíma. Ég harma í raun enn að það skyldi hafa farið svo en ítreka að þetta boð okkar stendur. Við erum tilbúin að hætta þessari umræðu og setjast í staðinn í nefnd allra stjórnmálaflokka í sumar sem fari yfir málið. Það ætti að vera enn betri kostur fyrir stjórnarliða en hann var 24. apríl og næstu dægur þar á eftir. Síðan þetta boð kom fram hefur enn ein og mikilvæg ástæða skapast til að menn skoði málið í rólegheitum frá öllum sjónarmiðum á ný, þ.e. fjölmiðlafrumvarpið sem lagt var fram á þinginu og þær efasemdir sem vöknuðu um samhengi þess og RÚV-frumvarpsins við stjórnarskrá. Nú hafa tíðindi sem ekki beinlínis tengjast Ríkisútvarpinu, þingfrestunin sem varð og sá tími sem síðan hefur liðið, gefið okkur tækifæri til að fara yfir þetta mál allt saman í sumar og reyna að komast að samkomulagi um fjölmiðlamálin í heild sinni. En það hefur verið galli síðan ríkisstjórnin varð afturreka með hið vitlausa, eða á ég að segja hið algjörlega galna fjölmiðlafrumvarp sitt frá því um árið, að menn skuli ekki hafa getað rætt Ríkisútvarpið og fjölmiðlavettvanginn í heild á sama hátt. Það hefur í raun aldrei komið fram nein skýring á því af hálfu menntamálaráðherra eða stjórnarliða af hverju svo háttaði til. Hins vegar vekur furðu og um það skapast merkilegar samsæriskenningar, og ef þær eru ekki réttar þá eru þær að minnsta kosti algjörlega sanngjarnar vegna þess að svona eiga menn ekki að vinna málin. Það hlýtur að vekja tortryggni þegar menn gera það. Ég vil segja að auki áður en ég kem að framhaldsnefndaráliti okkar stjórnarandstæðinga í menntamálanefnd að auðvitað gafst ekki mikill tími til nefndarstarfsins milli 2. og 3. umr. Meiri hlutinn lagði áherslu á að því nefndarstarfi yrði hraðað. Það var vissulega, eins og kom fram hjá hv. formanni nefndarinnar í framsöguræðu hans áðan, mikið unnið og starfið var gagnlegt. En það þurfti að koma því aftur inn í þingið til 3. umr. og til samþykktar. Það var enn mikil dagskipan frá menntamálaráðherra og frá forustu stjórnarflokkanna. Málið hefði svo sannarlega þurft að fá í nefndinni betri málsmeðferð og yfirlegu eins og ég kem að á eftir. Það sem má þó segja um nefndarstarfið er að auðvitað kom í ljós, sem við höfðum haldið fram, að full ástæða var til að vísa málinu aftur til nefndarinnar. Nefndin vann mikið verk, miklu meira verk en nokkur maður hefði getað búist við milli 2. og 3. umr. eftir þau störf sem farið höfðu fram við hina hefðbundnu umfjöllun nefndarinnar. Það sýnir og sannar það sem við sögðum að störf nefndarinnar voru ekki kláruð og frumvarpið sjálft var búið þannig úr garði að það er illbætanlegt. Í nefndinni voru kláraðir sjálfsagðir verkþættir sem höfðu orðið útundan í látunum hjá meiri hlutanum í fyrra skiptið og skoðuð ný atriði sem ekki hafði gefist ráðrúm til að fara í áður. En það var líka ýmislegt látið eiga sig sem við báðum um að yrði farið yfir og sem við töldum brýnt og teljum enn brýnt að fjalla betur um, eða fjalla um því sumt hefur ekki verið rannsakað í þessu máli. Ég nefni sérstaklega mikilvæg atriði eins og réttarstaða frumvarpsins, ef að lögum verður, gagnvart EES-samningnum og samræmi frumvarpsins og þeirrar skipanar sem ríkisstjórnarflokkarnir ætla sér við tilmæli Evrópuráðsins um almannaútvarp. Það sýnir kannski skýrast hver þörf var á þessu starfi nefndarinnar milli 2. og 3. umr. að meiri hlutinn sem kvaðst í 2. umr. fullkomlega sáttur við frumvarpið, allir saman, voða gaman, flytur nú einar fjórar breytingartillögur. Þar af er ein mjög mikilsverð breytingartillaga úr smiðju okkar í stjórnarandstöðunni þar sem meiri hlutinn kemur til móts við, og hafi heiður af því þann sem honum ber, eina af helstu gagnrýnisrökum okkar gegn frumvarpinu um að upplýsingalög gildi um starfsemi Ríkisútvarpsins. Um hinar má segja að þær eru að minnsta kosti ekki skaðlegar og sennilega til bóta að mestu. Því miður dugir þessi bútasaumur ekki til. En tillöguflutningur meiri hlutans bendir kannski til þess sem hefði getað orðið ef við hefðum fengið frá upphafi að vinna þetta mál í friði milli stjórnmálaflokkanna allra og gæti enn orðið ef stjórnarliðar íhuga málið betur og taka tilboði okkar um þverpólitíska vinnu í málinu í sumar með samráði við starfsmenn Ríkisútvarpsins, aðra fjölmiðlamenn, fræðimenn og með tilliti til sjónarmiða alls staðar að úr samfélaginu og rannsókn á því hvernig málum er fyrirkomið erlendis, þar á meðal gagnvart Evrópurétti og tilmælum Evrópuráðs. En þótt full þörf hafi verið á nefndarstarfi eftir 2. umr. er niðurstaðan því miður sú í heildina að málsmeðferð og rannsókn menntamálanefndar er áfátt í málinu, sem þó varðar einhverja mikilvægustu menningar- og lýðræðisstofnun í samfélaginu. Ég ætla, forseti, eftir þennan inngang að lesa texta framhaldsnefndarálitsins eins og mér ber að gera sem framsögumanni minni hluta menntamálanefndar í málinu. Frá því stjórnarflokkarnir settu sér að breyta lögunum um Ríkisútvarpið hafa vinnubrögð verið á eina lund. Frumvarpstextar hafa verið undirbúnir í leynd hjá sérstökum trúnaðarmönnum flokkanna og upplýsingum haldið frá almenningi, fjölmiðlum, starfsmönnum Ríkisútvarpsins og þingmönnum stjórnarandstöðuflokkanna. Í stað þess að efna til almennrar umræðu um Ríkisútvarpið og reyna að ná sem víðtækastri samstöðu um framtíðarskipan þess hafa forustumenn stjórnarflokkanna sammælst um tillögur sem einkennast annars vegar af kreddu og hins vegar hrossakaupum, án þess að vart verði grundvallarstefnu um hlutverk Ríkisútvarpsins og stöðu þess á fjölmiðlavettvangi. Það frumvarp um Ríkisútvarpið hf. sem lagt var fram í desember er haldið alvarlegum göllum. Þessir ágallar varða meðal annars stjórnarskrá og Evrópurétt, hlutverk Ríkisútvarpsins og skil almannaútvarps og samkeppnisrekstrar, flokkspólitísk ítök og inngrip, menningararfleifð í söfnum Ríkisútvarpsins og aðgang að safnefni þess, réttindi starfsmanna, þar á meðal stjórnarskrárvarin eignarréttindi, virðingu gagnvart höfundarétti, framtíð Rásar tvö, fjárhagsgrunn Ríkisútvarpsins, vægi auglýsinga og kostunar í heildartekjum þess, nefskatt sem fjármögnunarleið, og nú síðast samhengi við nýtt fjölmiðlafrumvarp sem unnið var að algerlega óháð væntanlegum breytingum á Ríkisútvarpinu. Þessum alvarlegu annmörkum og ýmsum fleiri hafa stjórnarandstæðingar gert ítarleg skil og stutt sjónarmið sín fram komnum gögnum afstöðu sérfræðinga. Þótt stjórnarmeirihlutinn hafi nú breytt upphaflegu frumvarpi fjórum sinnum (við lok þingstarfa síðasta vetur, í sumar þegar sameignarformið vék fyrir háeffun, við lok 2. umr. með breytingartillögum meiri hluta menntamálanefndar og nú enn með breytingartillögum við 3. umr.) er ólíklegt að friður skapist um rekstur Ríkisútvarpsins verði frumvarpið að lögum, hvorki meðal almennings, annarra útvarpsstöðva, milli stjórnmálaflokkanna eða gagnvart Evrópureglum, að ógleymdum nýframkomnum efasemdum sem þá voru um stöðu fyrirhugaðrar fjölmiðlalöggjafar gagnvart stjórnarskránni. Störf menntamálanefndar að frumvarpinu eftir 2. umr. sýndu skýrt að málið var tekið vanbúið úr nefndinni áður en sú umræða hófst. Við meðferð málsins nú hafa nokkur atriði í frumvarpinu og í tengslum við það skýrst en önnur álitamál komið í ljós. Langt er í frá að svör hafi fengist við brýnum spurningum sem meðal annars varða tengsl við stjórnarskrá og Evrópurétt. Þá hefur ekkert þokast við að bæta úr óljósri skiptingu á starfsemi fyrirtækisins í almannaútvarp og samkeppnisrekstur, stjórnarháttum sem ýta undir flokkspólitísk ítök og inngrip, uppnámi um meðferð safneignar Ríkisútvarpsins og ófullnægjandi ákvæðum um réttindamál starfsmanna. Um hið síðastnefnda er skylt að vekja athygli á því að nefndinni bárust nýjar umsagnir frá BSRB, BHM og Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins þar sem fram koma veigamikil rök fyrir því að með frumvarpinu sé brotið gegn stjórnarskrárvörðum eignarréttindum starfsmanna, þ.e. lífeyrisréttindum þeirra og biðlaunum, auk þess sem starfsöryggi þeirra og starfskjör séu alvarlega skert. Meiri hluti nefndarinnar ákvað að sinna þessu ekki, þrátt fyrir beinar breytingartillögur sem frá samtökunum bárust. Meiri hluti nefndarinnar hefur nú ákveðið að leggja fram nokkrar breytingartillögur, sem allar eiga rót að rekja til gagnrýni stjórnarandstæðinga. Ein þeirra varðar upplýsingalög sem ná eiga yfir Ríkisútvarpið að tillögu minni hlutans sem hefur frá upphafi lagt áherslu á að þau giltu um starfsemi RÚV óháð rekstrarformi. Aðrir gallar hlutafélagsformsins standa hins vegar eftir. Öðrum breytingartillögum meiri hlutans er ætlað að lappa upp á frumvarpið og mæta í einhverju mikilli gagnrýni á einstaka þætti þess. Þær leysa þó ekki vandann sem við er að fást í hverju tilviki. Tillagan um safnefni kann vissulega að koma í veg fyrir að helstu dýrmæti Ríkisútvarpsins séu seld en gefur þó í engu svör við spurningum um stöðu safnefnisins, svo sem um vörslu þess, rækt sem því beri að sýna, aðgang annarra en RÚV hf. að því, notkun þess í samkeppnisrekstri og hvort með þessum heimanmundi felist brot á samkeppnisreglum. Tillögunni um þjónustusamning við menntamálaráðherra er ætlað að lögfesta þátt í skipulagi Ríkisútvarpsins sem áður var ekki minnst á í frumvarpinu og ekki heldur í athugasemdunum en mátti lesa út úr bréfi frá ESA til fjármálaráðuneytisins 30. janúar þessa árs. Slík efnisatriði ber vissulega að leiða í lög þannig að þau séu ekki komin undir duttlungum handhafa framkvæmdarvaldsins. Hins vegar er ljóst að með tillögunni er ekki ætlunin að tempra þau miklu völd sem menntamálaráðherra hefur með þessum hætti um dagskrárefni Ríkisútvarpsins, t.d. með því að eftirlitsráði væri falið að fara yfir slíkan samning. Ein tillagna meiri hlutans á ættir að rekja til nýs fjölmiðlafrumvarps sem menntamálaráðherra kynnti og lét útbýta á Alþingi meðan á störfum menntamálanefndar stóð eftir 2. umr. Í því frumvarpi eru sérstök ákvæði sem eiga að takmarka eignarhald á fjölmiðlum. Síðan segir að þau ákvæði eigi ekki við um Ríkisútvarpið, og að Ríkisútvarpið skuli ekki eiga hlut í félögum sem reka útvarp og gefa út dagblað. Er skynugt hjá meiri hlutanum að taka mark á ábendingum um að slík ákvæði eigi betur heima í lögum um Ríkisútvarpið en í almennum lögum. Á hinn bóginn komu fram alvarlegar athugasemdir frá lögfræðingum, m.a. Sigurði Líndal, um þennan kafla fjölmiðlafrumvarpsins. Talin var hætta á að hann bryti í bága við stjórnarskrá, og í bréfi frá Dagsbrún hf. er efast um að ákvæðin standist samkeppnisreglur EES-samningsins. Minni hluti menntamálanefndar óskaði því eftir að sérstaklega væri farið yfir þessi álitamál. Voru kallaðir til tveir lögfræðingar til umræðu um RÚV-ákvæðin og stjórnarskrána, Sigurður Líndal og Páll Hreinsson, annar aðalhöfunda fjölmiðlafrumvarpsins. Sigurður hvatti til þess að vandað yrði til verka, frumvörpin yrðu samlesin og samhæfð, og benti meðal annars á að í greininni í fjölmiðlafrumvarpinu væru ekki taldar allar fjölmiðlunarleiðir. Hjá Páli kom fram að forsenda fyrir þessum ákvæðum um RÚV í fjölmiðlafrumvarpinu væri að Ríkisútvarpið teldist almannaútvarp. Höfundarnir hefðu við vinnu sína að fjölmiðlafrumvarpinu ekki haft neina hliðsjón af frumvarpstextum um Ríkisútvarpið enda beinlínis verið sagt að Ríkisútvarpið væri utan verksviðs þeirra. Er því ljóst að ekki var af hálfu menntamálaráðherra hugsað fyrir samræmi milli fjölmiðlafrumvarpsins og RÚV-frumvarpsins, og hefur því skapast óvissa um stöðu frumvarpanna hvors gagnvart öðru annars vegar og hins vegar beggja saman gagnvart stjórnarskrá og Evrópurétti. Óskum minni hlutans um frekari könnun á stöðu frumvarpanna gagnvart Evrópurétti og stjórnarskrá var hafnað. Þá var ekki nú fremur en við fyrri umfjöllun menntamálanefndar sinnt óskum minni hlutans um að bera RÚV-frumvarpið saman við samþykktir og tilmæli Evrópuráðsins um almannaútvarp frá 1994 og 1996. Af þessu tilefni er rétt - segir, forseti, í framhaldsnefndaráliti okkar stjórnarandstæðinga í menntamálanefnd - að minna á bókun sem fulltrúar Samfylkingarinnar, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Frjálslynda flokksins í fjölmiðlanefndinni síðari lögðu fram þegar hún skilaði af sér 7. apríl í fyrra. „Við erum þeirrar skoðunar,“ sögðu fulltrúarnir m.a., „að mikilvægt sé að ná sátt um samræmda heildarsýn fyrir íslenska fjölmiðla sem taki bæði til Ríkisútvarpsins og einkarekinna fjölmiðla. Slíkt er einungis mögulegt ef vinnan við lagasetningu um Ríkisútvarpið fer fram samhliða vinnunni við hina almennu löggjöf.“ Það var enn fremur mat þeirra að slík sátt næðist aðeins með því að „tryggja faglegt og rekstrarlegt sjálfstæði Ríkisútvarpsins gagnvart stjórnvöldum og varðveita það traust sem ríkir á milli stofnunarinnar og eigenda hennar, þ.e. þjóðarinnar“. Fulltrúar flokkanna þriggja lýstu því að lokum að þeir skrifuðu undir hina sameiginlegu skýrslu fjölmiðlanefndarinnar í því trausti „að ásættanleg niðurstaða [næðist] um framtíðarskipan Ríkisútvarpsins“. Þingmenn stjórnarandstöðunnar í menntamálanefnd - segir áfram í nefndarálitinu - hafa unnið að frumvörpunum um Ríkisútvarpið með sömu markmið að leiðarljósi og fulltrúar flokkanna í fjölmiðlanefndinni lýsa í bókun sinni. Eftir að samkomulag tókst um að ljúka 2. umr. um frumvarpið sendu fulltrúar stjórnarandstöðunnar formanni menntamálanefndar því bréf, dags. 24. apríl 2006, þar sem lagðar voru fram tillögur um framhaldsvinnu við málið. Í bréfinu var að höfðu samráði við forustumenn flokkanna tveggja sett fram boð um verklag „sem leitt gæti til samstöðu milli stjórnmálaflokkanna og sátta í samfélaginu um framtíð Ríkisútvarpsins“ og var þar gert ráð fyrir því að frumvarpið yrði ekki afgreitt á þessu þingi en strax að því loknu sett niður nefnd með fulltrúum allra flokka með það að markmiði að ljúka lagasetningu fyrir áramót. Lagt var til að þessi nefnd - um þetta fjallaði ég áðan, forseti, en held mig samt við texta þessa framhaldsnefndarálits - kannaði sérstaklega þann möguleika að Ríkisútvarpið yrði gert að sjálfseignarstofnun í atvinnurekstri. Í frumvarpsdrögum nefndarinnar yrði þess gætt að halda sem allra flestum kostum hlutafélagsformsins fyrir Ríkisútvarpið sem almannaútvarp en sniðnir af helstu ókostir þess. Þá voru í bréfinu settar fram í átta liðum efnislegar ábendingar um úrbætur að öðru leyti frá frumvarpinu um Ríkisútvarpið hf., og í öðrum átta liðum tiltekin þau álitaefni sem brýnt væri að menntamálanefnd skoðaði strax þar sem málið hefði verið afgreitt vanbúið úr nefndinni til 2. umr. - Rétt er að taka fram að enginn samanburður hefur verið gerður á rekstri Ríkisútvarpsins með breytingum innan núverandi lagaramma og hlutafélagsforminu. Horft hefur verið fram hjá því að RÚV er nú B-hlutastofnun sem getur haft bæði fullt sjálfstæði og mikinn sveigjanleika. Óbreytt rekstrarform kemur í veg fyrir þau stjórnarskrárbrot sem kunna að felast í frumvarpinu og yrði síður bitbein í samkeppnisdeilum. Á fyrsta fundi menntamálanefndar eftir 2. umr. hafnaði formaður menntamálanefndar þessu boði fyrir hönd stjórnarflokkanna. Minni hlutinn harmar þau viðbrögð. Frumvarpið um Ríkisútvarpið hefur mætt verulegri andstöðu utan þings og innan og í umfjöllun um það hefur verið bent á fjölmarga galla, stóra og smáa. Einmitt í sumar hefði gefist gott tækifæri til að fara yfir málið að nýju þar sem fram er komið hið nýja almenna frumvarp um fjölmiðla sem undirbúið var með allt öðrum hætti en frumvörpin um Ríkisútvarpið, sf. í fyrra og hf. nú, og hefði verið ákjósanlegt að sumarnefndin færi yfir bæði málin, í samræmi við bókunina frá 7. apríl 2005. Stjórnarandstæðingar í menntamálanefnd lögðu til við 2. umr. að frumvarpinu yrði vísað frá. Sú tillaga var afturkölluð áður en til atkvæðagreiðslu kom í þeirri von að samstaða næðist um önnur vinnubrögð við framtíðarstefnu um Ríkisútvarpið en þangað til höfðu tíðkast. Það gekk ekki eftir. Því er nú flutt eftirfarandi tillaga: Þar sem a. fram hafa komið veigamiklar athugasemdir um að frumvarpið um Ríkisútvarpið og fjölmiðlafrumvarpið kunni að brjóta í bága við stjórnarskrá, b. vafi leikur á um hvort ákvæði frumvarpsins standast reglur Evrópuréttar, c. ekki er ljóst í frumvarpinu með hvaða hætti Ríkisútvarpið á að sinna hlutverki sínu sem almannaútvarp og hver eiga að vera skil milli starfssviðs þess og annarra útvarpsstöðva, d. tillögur frumvarpsins um kjör stjórnar og ráðningu útvarpsstjóra eru ekki til þess fallnar að hefja fagleg sjónarmið til vegs og virðingar og losa Ríkisútvarpið undan flokkspólitískum ítökum, e. ekki er í frumvarpinu gert ráð fyrir eftirlitsráði, t.d. í formi „akademíu“ með tilnefningum frá almannasamtökum, samanber m.a. leiðbeiningar Evrópuráðsins um verkaskiptingu stjórnar annars vegar og eftirlitsráðs hins vegar, f. engin ákvæði frumvarpsins tryggja að innlent efni aukist í dagskrá Ríkisútvarpsins, g. ákvæði í frumvarpinu um „a.m.k. eina hljóðvarps- og sjónvarpsdagskrá“ virðist ætlað að auðvelda afnám Rásar tvö, h. ekki hefur í frumvarpinu eða í tengslum við það verið gengið með fullnægjandi hætti frá réttindamálum núverandi starfsmanna og óljóst er um starfskjör og samningamál í framtíðinni, i. nefskattur sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu er ekki heppileg leið til fjármögnunar, byggist á árlegri ákvörðun þingmeirihluta og felur í sér mismunun milli gjaldenda, j. fjárhagsleg staða hlutafélagsins sem frumvarpið gerir ráð fyrir er enn í óvissu og ráðgert hlutafé of lítið til að tryggja bærilegt upphaf Ríkisútvarpsins við nýjar aðstæður, k. enn er óljóst um ráðstöfun þeirra verðmæta sem Ríkisútvarpið býr nú yfir í söfnum sínum og óljóst hvort og þá hvernig þau skuli nýta í samkeppnisrekstri, l. við blasir að frumvarpið ylli, ef það verður að lögum, málaferlum bæði hérlendis og á EES-vettvangi, m. og hvorki menntamálaráðherra né meiri hluti menntamálanefndar hafa reynt að ná samstöðu um framtíð Ríkisútvarpsins, sem er einhver helsta lýðræðis- og menningarstofnun í íslensku samfélagi - leggur minni hlutinn til að frumvarpinu verði vísað frá með svofelldri rökstuddri dagskrá: Með vísan til framangreinds samþykkir Alþingi að vísa málinu frá og taka fyrir næsta mál á dagskrá. Þetta er frávísunartillaga okkar og framhaldsnefndarálit, forseti, sem ég nú hef lesið og lýsir afstöðu okkar stjórnarandstæðinga í menntamálanefnd til málsins á lokastigi þess. Það skal tekið fram að nefndir voru tveir flokkar á einum stað í frumvarpinu. Það er vegna þess að stjórnarandstæðingar eiga ekki allir fulltrúa í nefndinni, þ.e. aðalfulltrúa. Frjálslyndi flokkurinn hefur þar áheyrnarfulltrúa. En ég tel að Frjálslyndi flokkurinn muni taka undir þetta nefndarálit að mestu enda á það sér m.a. bakgrunn í tillögu sem Frjálslyndi flokkurinn hefur sett fram um Ríkisútvarpið en það hafa allir stjórnarandstöðuflokkarnir gert. Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur sett fram sérstakt frumvarp um Ríkisútvarpið bæði nú á þessu þingi og hinu fyrra þingi, Frjálslyndi flokkurinn þingsályktunartillögu sem flutt hefur verið í fjögur eða fimm ár og er um margt ágæt tillaga, knöpp en ýmsar góðar ábendingar og hugmyndir í henni. Og við í Samfylkingunni settum fram í fyrra tillögu til þingsályktunar um Ríkisútvarpið sem almannaútvarp sem ég hvet þingmenn og aðra þá sem á mál mitt hlýða eða það lesa hér á skjá eða á blaði seinna meir, að kynna sér því að það er nokkuð ítarleg tillaga þar sem við förum ekki endilega yfir sérstakar tillögur okkar heldur yfir sviðið almennt og gerum grein fyrir því hver grundvöllur Ríkisútvarpsins sem almannaútvarps þarf að vera og hvaða kostir koma til greina í því sambandi um nýsköpun Ríkisútvarpsins. Við bendum á þá kosti sem okkur líka best eða teljum helst koma til greina en erum reiðubúin að skoða ásamt öðrum stjórnmálaflokkum og öllum aðilum máls hverjir eru bestir og hverjir sístir og reyna að ná samkomulagi um þá. Ég ætla í síðari hluta ræðu minnar að fara yfir nokkra þætti, þá sem ég hef þegar nefnt og farið var yfir í menntamálanefnd milli 2. og 3. umr. eða látið var eiga sig að fara yfir í þessari vinnu en eru þó þess eðlis að óhjákvæmilegt er að þeirra sé getið í þessari framsöguræðu. Ég læt hins vegar sumt liggja, annars vegar vegna þess að það hefur verið rætt í þaula áður og hins vegar vegna þess að ég veit að síðari ræðumenn af hálfu stjórnarandstöðunnar munu fjalla betur um það þegar að því kemur, þar á meðal er fjármögnunarkaflinn í heild. En þess verður þó að geta að hann var þrátt fyrir beiðni okkar ekki tekinn til neins konar umfjöllunar eða umræðu í nefndinni milli 2. og 3. umr. þrátt fyrir áleitnar umsagnir, m.a. af hálfu ríkisskattstjóra, um hann og ekkert gert með það tilboð okkar að meðal annarra hugmynda verði rædd, eins og ég sagði áðan, hugmynd um að koma honum fyrir í persónuafslætti, athyglisverð hugmynd sem þarf að kanna áður en menn ákveða þetta endanlega. Sú hugmynd er sprottin frá hv. þm. Pétri Blöndal, og er getið í þingskjölum í frumvarpi hans, og hinna hv. þingmanna Birgis Ármannssonar og Sigurðar Kára Kristjánssonar, formanns menntamálanefndar, en nefndur hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hefur sem sé ekki séð ástæðu til þess að fjalla um þessa hugmynd sína, Péturs og Birgis þegar til stykkisins kom. Það er, ef ég má bæta við, athyglisvert með skattapartinn af þessu frumvarpi að nefskatti hefur verið haldið fram bæði þingin með nokkuð einstrengingslegum hætti. Það hefur ekki verið reynt að veita neins konar málamiðlanir um þann part, það hefur ekkert verið gert með aðrar hugmyndir um fjármögnun þó leiðir hafi verið taldar upp í því efni, m.a. í tillögu okkar frá því í fyrra, sem ég nefndi áðan, þskj. 507, 400. mál á fyrra þingi. Við samfylkingarmenn höfum talað þannig um fjármögnunarleiðirnar að nefskatturinn sé vissulega ein sú versta en mönnum beri að skoða allar þessar leiðir, engin þeirra sé gallalaus og engin þeirra kannski algjörlega alvond, og höfum lagt til að í almennilegu starfi að þessum málum verði íhugað hvort fara eigi einhvers konar blandaða leið í þessu dæmi. Það er svo enn sérkennilegt við nefskattstillögu hæstv. menntamálaráðherra og annarra stjórnarliða að þennan skatt á ekki að taka upp í tíð núverandi ríkisstjórnar heldur eru nefskatturinn og tilhögun hans skilin eftir handa næsta fjármálaráðherra. Það er svona eins konar gjöf Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, hæstv. menntamálaráðherra, og föruneytis hennar hér á þinginu til næstu ríkisstjórnar, hver sem hún nú verður, að hún á að drekka þann beiska bikar að sætta þjóðina við það að leysa útvarpsgjaldið af hólmi með nýjum nefskatti sem ekki er jafnaður nema að litlu leyti og kemur því illa niður á ýmsum hópum. Ég hyggst heldur ekki ræða margt nú um auglýsingar og kostun sem fjármögnunarleið. Ég gerði ítarlega grein fyrir afstöðu okkar til auglýsinga og kostunar í ræðum á fyrra stigi málsins. Það er þrátt fyrir það grunnatriði, sérstaklega þegar kemur að því að hvaða leyti Ríkisútvarpið er almannaútvarp og að hvaða leyti það er í samkeppnisrekstri við aðrar stöðvar, og fjallar um stöðu þess á vettvangi. Það gegnir reyndar aðeins öðru máli um auglýsingar og kostun en umræðuna um nefskattinn því ákveðnir þingmenn stjórnarliðsins hafa opnað augun við spurningum okkar og umræðum um auglýsingar og kostun. Þeir hafa þó ekki gengið svo langt að lýsa yfir neins konar stuðningi við þá tillögu okkar samfylkingarmanna að það verði skoðað að takmarka auglýsingar og kostun sem þátt í heildartekjum við eitthvert ákveðið hlutfall eða með öðrum hætti. En menn hafa ekki treyst sér til þess, hvorki menntamálaráðherra né meiri hluti nefndarinnar, að búa til breytingartillögur um eitthvað slíkt við þetta frumvarp. Það er auðvitað mál sem þyrfti með öðru að skoða miklu betur áður en menn tækju upp á því. Ég ætla heldur ekki í þessum síðari hluta ræðu minnar að fara yfir það sem er að gerast í grannlöndum, sem er merkilegt fyrir okkur. En tækifæri kann að veitast til þess síðar í umræðunni að fara m.a. yfir breytingarnar hjá BBC og fyrirhugaðar breytingar í Svíþjóð. Ég vil þó vekja athygli á því nú þegar að við erum ekki ein um að vera að breyta lagaramma um almannaútvarp eða ríkisútvarp en það er hins vegar áberandi að bæði í Englandi, Svíþjóð og annars staðar þar sem þessi mál eru reifuð er það gert með allt öðrum hætti. Það er reynt að ná góðum sáttum milli stjórnmálaflokkanna, á fjölmiðlavettvangi og í samfélaginu almennt um þær breytingar sem gerðar eru og þeim er ætlaður ákveðinn ferill þar sem umræðu er gefið gott rúm og mark tekið á tillögum allra þeirra sem að þessu koma. Ég ætla þá, forseti, að hefja þessa umfjöllun mína um nokkra einstaka þætti málsins. Ég sé að það er liðinn nærfellt klukkutími síðan ég sté í stólinn og kemur það nú á óvart. En það er svo um þetta mál, og lýsir því ágætlega, að jafnvel þó komið sé fram í 3. umr. er það afar yfirgripsmikið og margþætt og því miður ekki hægt að ræða það til hlítar á þeim 15 mínútum sem t.d. hv. þm. Pétur Blöndal hefur lýst yfir að hann hlusti, og mér fyndist í raun og veru ágætisregla. Mál af þessu tagi verða að taka sitt pláss og verða að fá sína umræðu. Hún á hins vegar að vera málefnaleg og efnisleg, ég tek undir það, og það á ekki að setja menn í þær stellingar að slík umræða verði þófkennd eða höfð uppi slagorð í henni. Þá skiptir miklu máli, forseti, af því að menn ræddu það mikið í 2 umr., hvernig farið er að annars vegar í stjórnun nefndarstarfs og hins vegar við stjórnun þingsins sjálfs. Ég verð að segja að ég er ýmsu vanur eftir þann stutta tíma sem ég hef setið á þinginu en ég er enn að hugsa, forseti sæll, um nóttina góðu þegar stjórnarmeirihlutinn og þeir forsetar hans sem hér stóðu í stólnum voru nánast að leika sér að því eins og í gagnfræðaskóla eða í sandkössunum að draga umræður langt fram eftir nóttu með ýmsum hætti. Mér þótti það ekki þinginu til sóma og mér þótti það ekki málinu til gagns að haga sér þannig. Ég vona, fyrst ég er kominn út í þetta, að þeir leikir verði ekki leiknir í 3. umr. um Ríkisútvarpið. Ég vona að menn fái að ræða þetta mál eins lengi og þeim sýnist og með þeim hætti sem þeim sýnist á skaplegum tíma. Ég er sannfærður um að ef forseti og félagar hans á forsetastóli hafa þetta í huga fást málefnalegri, betri og styttri umræður heldur en með þeim hætti að gera mönnum að tala fram á kvöld og fram á nætur. Ég ætla fyrst að ræða örlítið þann nýja þátt málsins sem kom upp meðan menntamálanefnd var að störfum milli 2. og 3. umr., nefnilega efasemdir um að RÚV-frumvarpið og fjölmiðlafrumvarpið nýja stæðust stjórnarskrá. Menntamálaráðherra kynnti frumvarp til nýrra fjölmiðlalaga 24. apríl, daginn sem bréf okkar til formanns menntamálanefndar var skrifað. Í því frumvarpi eru sérstök ákvæði, eins og menn muna, um eignarhaldstakmarkanir, nánar tiltekið að enginn megi eiga meira en 25% í útvarps- og sjónvarpsstöð yfir ákveðinni markaðshlutdeild. Þetta eigum við eftir að ræða og ég ætla ekki að fara að hefja þá umræðu hér, aðeins segja að ég tel þetta veikleika í þessu frumvarpi og kannski sísta kafla þess að því leyti sem ég hef yfir það litið. Þetta ákvæði varð til þess að Sigurður Líndal lagaprófessor gagnrýndi það strax á þeim forsendum að það væri efasamt að það stæðist stjórnarskrá þar sem einn eigandi væri undantekinn, nefnilega ríkið sem mætti eiga 100% í Ríkisútvarpinu, og, samkvæmt þeim texta sem hann gagnrýndi út frá, mætti eiga hvað sem það vildi í öðrum stöðvum. Við þeirri gagnrýni var svo brugðist, að mér skilst, daginn sem frumvarpið var kynnt eða dægrin áður, með því að bæta inn í 4. gr. fjölmiðlafrumvarpsins ákvæði um að Ríkisútvarpið mætti ekki eiga hlut í öðrum fjölmiðlafyrirtækjum. Síðar gerði meiri hluti menntamálanefndar þetta að breytingartillögu við Ríkisútvarpsfrumvarpið, sem við ræðum hér, eins og ég nefndi áðan, sem er í sjálfu sér skynsamlegt, en sá tillöguflutningur segir hins vegar sína litlu sögu rétt einu sinni um fum, fát og flaustur á ríkisstjórninni og stjórnarflokkunum í þessu máli. Á einum stað slá stjórnarliðar nauðugir viljugir mikla skjaldborg um þá útgáfu Ríkisútvarpsfrumvarpsins sem uppi er hverju sinni og á öðrum stað eru aðrir menn að semja reglur um Ríkisútvarpið sem hinir vita ekki um. Lausnin verður sem sé að lokum sú, sem auðvitað er skynsamlegt, að koma þeim reglum að minnsta kosti líka fyrir í frumvarpinu um Ríkisútvarpið. Með þessu nýja ákvæði þóttust stjórnarliðar og hæstv. ráðherra, flutningsmaður málsins, vera búnir að afgreiða gagnrýni Sigurðar. Sigurður lét sig ekki við þetta og ítrekaði það í fjölmiðlum og á fundi menntamálanefndar að þótt nýja ákvæðið væri vissulega til bóta - tvímælalaust spor í rétta átt, held ég hann hafi sagt á fundinum í menntamálanefnd - yrði að athuga mjög vel þá fleti fjölmiðlafrumvarpsins og laga og frumvarpa um Ríkisútvarpið sem vörðuðu stjórnarskrá. Sigurður minnti á að aðeins væri getið um tvær hefðbundnar fjölmiðlagerðir í ákvæðinu í fjölmiðlafrumvarpinu en t.d. ekkert fjallað um netmiðla. Aftur á móti er í frumvarpinu um Ríkisútvarpið einmitt gert ráð fyrir því að Ríkisútvarpið fái fulla og óskoraða heimild til að reka netmiðil eða netmiðla og þau ákvæði eru sett þar inn beinlínis vegna þess að ekki var talin lagaheimild fyrir því að Ríkisútvarpið ræki netmiðil sem væri í einhvers konar samkeppni í atvinnurekstri. Þess vegna, forseti, eru engar auglýsingar á ruv.is. Sigurður spurði m.a.: Getur Ríkisútvarpið keypt ásamt öðrum annars konar aðstöðu til fjölmiðlunar en dagblöð og útvarpsstöðvar? Getur Ríkisútvarpið orðið sameigandi netmiðilsins mbl.is þannig t.d. að ruv.is og mbl.is leggist saman og mundi þá skapast einhver allra sterkasti fréttamiðill og umræðumiðill á íslenskum netvettvangi. Er þetta hægt? spurði Sigurður. Hann svaraði því ekki en það er auðvelt að svara því samkvæmt þeim textum sem nú liggja fyrir. Samkvæmt frumvarpinu eins og það er núna væri það hægt. Menn hafa ekki alveg áttað sig á því hvað þeir voru að gera í þessu, höfundar fjölmiðlafrumvarpsins, enda viðbrögð við gagnrýni klukkustundum eða einhverjum dægrum áður en blaðamannafundur menntamálaráðherra var haldinn 24. apríl. Páll Hreinsson, annar aðalhöfunda fjölmiðlafrumvarpsins, kom einnig á fund nefndarinnar og þess skal getið, sem rétt er, að Páll taldi sett undir þennan leka með nýja innskotsákvæðinu. En það kom líka fram hjá Páli, hinum mætasta manni, að í vinnunni að fjölmiðlafrumvarpinu hefði aldrei verið fjallað sérstaklega um Ríkisútvarpið. Það kom líka fram hjá honum að í þeirri vinnu hefði alltaf verið gert ráð fyrir því, þar á meðal þegar innskotsákvæði um bann við því að ríkisstjórnin eigi í öðrum fjölmiðlum var smíðað, að Ríkisútvarpið væri eingöngu almannaútvarp. Höfundar fjölmiðlafrumvarpsins, þeir Pálar, - furðulegt hvað koma margir Pálar við sögu þessa máls - þeir Pálar Hreinsson og Þórhallsson, gerðu ráð fyrir því einu í sinni vinnu að Ríkisútvarpið væri klárlega skilgreint 100% almannaútvarp og ekkert annað. Í frumvarpinu um RÚV hefur hins vegar frá upphafi verið gert ráð fyrir því að ríkisstjórnin geti verið í hreinum samkeppnisrekstri. Fyrir utan hinar óskýru skilgreiningar á hlutverki RÚV sem almannaútvarps, sem ég ætla enn einu sinni að leyfa mér að fara yfir á eftir, hefur alltaf í frumvarpinu verið gert ráð fyrir því, bæði í frumvarpinu frá því í fyrra og frumvarpinu núna, að Ríkisútvarpið gæti beitt sér á samkeppnissviði með rekstri annarra rása en nú eru til. Þangað til ný ákvæði komu inn var gert ráð fyrir því, og erindrekar ráðherra í menntamálanefnd svöruðu því hreinskilnislega til, að ríkisstjórnin gæti átt dótturfélög í útvarpsrekstri og gæti átt hlut í slíkum fyrirtækjum ásamt öðrum, gæti bæði átt dótturfélag sem ræki t.d. sirkusstöð, stöð sem væri í samkeppni við Sirkus hjá 365 miðlum, og átt hlut í fyrirtæki, segjum ásamt Skjá einum eða Aksjón á Akureyri eða hverjum sem væri, sem ræki sirkus eða eitthvert annað ljósvakafyrirbæri á samkeppnissviði. Með nýja ákvæðinu er komið í veg fyrir slíka sameign og það lýsir enn fáti, fumi og flaustri við undirbúning málsins og meðferð þess að það gerist milli 2. og 3. umr. í síðara frumvarpinu um málið. Alveg fram að því var það skoðun ráðherra, að minnsta kosti erindreka hans, og meiri hluta menntamálanefndar, þ.e. skoðun stjórnarliða, að þetta væri hið æskilega ástand. Það er ekki fyrr en sýnt er fram á að hér sé um beina ögrun við stjórnarskrána að ræða, beint brot á stjórnarskránni, að reynt er að laga þetta. Um leið er reyndar, kannski bara af klaufaskap, komið í veg fyrir að Ríkisútvarpið geti stofnað dótturfélag sjálft um það sem því sýnist, um samkeppnisrekstur sinn, um sirkusstöð eða sérstaka íþróttarás. Orðalag þessarar greinar er þannig að talað er um hlut í öðrum fyrirtækjum sem reka útvarp eða gefa út dagblað og sá hlutur getur þá ekki heldur verið 100%. Þetta er svo sem smámál, ég teldi nú reyndar eðlilegt að veita Ríkisútvarpinu slíka heimild ef á að leyfa því á annað borð að reka slíkar stöðvar vegna þess að það væri hentugra í bókhaldi að slík stöð væri rekin með fyrirkomulagi dótturfélags en að Ríkisútvarpið ræki hana beint. Það er aukaatriði. Aðalatriðið er auðvitað í tengslum við gagnrýni Sigurðar Líndals, að ekkert í frumvarpinu um Ríkisútvarpið og ekkert í fjölmiðlafrumvarpinu kemur í veg fyrir að Ríkisútvarpið geti sjálft rekið slíkar stöðvar í hreinni samkeppni við markaðsstöðvar um áhorf og um auglýsingar og kostun sem fjármagnaði það dæmi, eða áskrift eins og háttar til um Stöð 2. Að vísu hafa frumvarpshöfundar tilknúnir af reglum Evrópuréttarins þurft að setja hér inn ákvæði um fjárhagslegan aðskilnað og um það að ríkisstyrkur sé ekki nýttur til þess en auðvitað væri það óbeinn ríkisstyrkur sem stæði á bak við slíkar samkeppnisstöðvar ef Ríkisútvarpinu dytti í hug að efna til þeirra. Þar með kemur aftur upp spurningin um jafnræði gagnvart stjórnarskránni. Þetta bendir Sigurður Líndal m.a. á og þetta virðist höfundum fjölmiðlafrumvarpsins ekki hafa dottið í hug, þeim Pálum, sem litu svo á að Ríkisútvarpið væri eða ætti að vera 100% almannaútvarp. Þeir eru reyndar með slíkan geislabaug, hinir góðu fræðimenn og spekingar, Páll Hreinsson og Páll Þórhallsson, að þeir virðast hafa talið sér óheimilt að fylgjast nokkurn hlut með umræðunni um Ríkisútvarpið, sem þó hefur staðið í tvo heila vetur og þetta hefur verið ljóst frá upphafi, a.m.k. í mínu máli vegna þess að ég hef spurt sérstaklega eftir þessu. Það má svo líka segja að hinum ágætu ráðgjöfum þeirra héðan af þinginu, sumir þeirra vildu láta kalla sig fjölmiðlanefnd, hefur líka láðst að segja Pálunum frá þessu smáræði í frumvarpinu um RÚV og munu þó einir þrír þeirra a.m.k. vera fulltrúar í menntamálanefnd. En ég tel að hér sé ekki við ráðgjafana eða höfundana að sakast heldur fyrst og fremst við yfirmennina í ráðuneyti og ríkisstjórn sem gefa þessar leiðbeiningar í því starfi sem farið hefur fram að fjölmiðlafrumvarpinu. Hér má bæta við að Páll Hreinsson upplýsti það í menntamálanefnd aðspurður, að frumvarpið um Ríkisútvarpið annars vegar og nýja fjölmiðlafrumvarpið hins vegar hefðu aldrei verið samlesin, aldrei verið lesin nákvæmlega saman til að kanna hvort þau gripu hvort í annað og hvort þar væri eitthvert ósamræmi á ferð. Þess vegna var það ein af óskum okkar í menntamálanefnd að gera það, annað hvort í nefndinni eða á vegum hennar, að samlesa þessi tvö frumvörp en þeirri beiðni var einfaldlega hafnað. Enn þá leikur þess vegna vafi á því hvort frumvörpin um Ríkisútvarpið hf. og um fjölmiðlana standast stjórnarskrá. Að spyrja slíkrar spurningar er engin venjuleg aðfinnsla eða venjulegur pólitískur ágreiningur. Allt er reyndar óvenjulegt í kringum Ríkisútvarpið en þó er það auðvitað þannig að menn geta haft mismunandi skoðanir og að lokum verður auðvitað að skera úr þeim með afli atkvæða. En hér er ekki um það að ræða heldur ber Alþingi auðvitað að ganga sérstaklega úr skugga um þetta þegar lögspekingar benda á þann möguleika og láta stjórnarskrána að lokum njóta vafans ef áhöld eru um málið. Þetta hefur að vísu ekki verið vaninn í tíð núverandi ríkisstjórnar en það bætir ekki þetta böl og það er alvarlegur ágalli og ég held allra alvarlegasti ágallinn á málsmeðferðinni núna í vetur að þetta skuli vera skilið eftir upp í loft, að þessi spurning skuli vera látin eftir lögfræðingum og dómstólum. Um þetta mál skrifaði reyndar gamalreyndur stjórnmálamaður, fyrrverandi forsætisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, í ritstjórnargrein í Fréttablaðinu laugardaginn 29. apríl. Fyrirsögn hennar var: Hver axlar ábyrgðina? Ég held að það hljóti að vera hollt og gott fyrir núverandi þingmenn Sjálfstæðisflokksins og lögfræðinga hér innan þingsins að hlýða á hvað Þorsteinn Pálsson segir um þetta og ég gríp hér inn í leiðarann þegar hann er kominn nokkuð af stað, hann er búinn að lýsa pólitískum og viðskiptalegum hliðum á málinu og snýr sér síðan að einni hlið enn, þeirri sem við höfum verið að ræða, með leyfi forseta: „Hún snýr að stjórnarskránni. Um álitaefni sem að henni lúta gilda einfaldlega önnur lögmál en um hefðbundinn skoðanaágreining eða pólitísk átök. Ábyrgð ríkisstjórnar og Alþingis er mun ríkari í því efni. Kjarni málsins er sá að aldrei má leika minnsti vafi á að áformuð lagasetning standist stjórnarskrá. Ábyrgð á öllu því er varðar fulla virðingu gagnvart stjórnarskránni hvílir vitaskuld á viðkomandi ráðherra, en einnig þingmönnum. Höfuðábyrgðina ber þó forsætisráðherra, sem samkvæmt reglum um verkaskiptingu Stjórnarráðsins fer með gæslu stjórnarskrárinnar og öll álitamál er að henni lúta. Stærsta álitaefnið sem tengist stjórnarskránni snýst um það hvort unnt sé að undanþiggja nýtt hlutafélag, sem verður í samkeppnisrekstri, almennum reglum um dreifða eignaraðild að fjölmiðlum. Ágreiningslaust er“ -segir Þorsteinn Pálsson - „að sú undanþága brýtur í bága við almenn sjónarmið um jafnræði milli þeirra sem stunda sambærilega starfsemi. Það er pólitískt mat hvort menn vilja virða slík sjónarmið að vettugi nema því aðeins að það stangist á við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Ríkisstjórnin taldi sig hafa sett fyrir þann leka með því að skjóta inn í almenn lög um fjölmiðla ákvæði sem eðli máls samkvæmt á heima í lögunum um Ríkisútvarpið hf. Þetta var gert að lítt athuguðu máli á elleftu stundu. Ýmsir lögfróðir menn telja hins vegar“ - heldur Þorsteinn Pálsson áfram - „að þessi skyndiráðstöfun ríkisstjórnarinnar breyti ekki því mati að það stríði augljóslega gegn stjórnarskránni að gera þessa undantekningu. Aðrir telja verulegan vafa leika þar á. Og svo eru þeir sem telja að þetta sé álitaefni sem skoða þurfi betur. Í þeim hópi er einn fremsti lögvísindamaður landsins, Sigurður Líndal. Í hverju þróuðu lýðræðisríki telja menn sér skylt að taka þann tíma sem nauðsynlegur er til þess að ganga úr skugga um að minnsti vafi leiki ekki á stjórnarskrárgildi nýrra lagaáforma. Það álitaefni sem hér er til umræðu kom fyrst til skoðunar fyrir fimm dögum“, segir Þorsteinn Pálsson 29. apríl sl., „og er því bæði fræðilega vanreifað og stjórnmálalega órætt. Um þetta atriði gilda ekki almenn sjónarmið um afgreiðslu pólitískra ágreiningsefna. Í þeim verður meiri hluti Alþingis á einhverjum tímapunkti að taka af skarið. En álitaefnið sem hér er til umfjöllunar er ekki pólitískur ágreiningur. Það lýtur að jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, sem er óumdeild. Hver ætlar að taka stjórnskipulega ábyrgð á því að gegn henni verði að minnsta kosti hugsanlega brotið og það að óathuguðu máli?“ Spyr Þorsteinn Pálsson í lok ritstjórnargreinar sinnar í Fréttablaðinu í lok apríl. Forseti. Ég ætla næst að ræða örlítið um tilmæli Evrópuráðsins um almannaútvarp. Bæði í fyrri og síðari umfjöllun menntamálanefndar hafa fulltrúar stjórnarandstöðunnar farið fram á að nefndin óski umsagnar frá fjölmiðlaskrifstofu Evrópuráðsins um frumvarpið og það var gert í framhaldi af því að íslenskir sérfræðingar á þessu sviði voru ekki tiltækir til samræðna við nefndina. Þarna er sérstaklega um að ræða Prag-samþykktina frá 1994 þar sem m.a. er að finna mikilvæga skilgreiningu á almannaútvarpi og í annan stað tilmælin um sjálfstæði almannaútvarps frá 1996 þar sem fjallað er um stjórnarhætti almannaútvarps. Rök meiri hluta menntamálanefndar og hv. formanns nefndarinnar fyrir því að hafna þessari ósk hafa verið þau að samþykktir Evrópuráðsins bindi íslensk stjórnvöld ekki að þjóðarrétti. Sigurður Kári Kristjánsson, hv. formaður menntamálanefndar, hefur sagt að þetta þurfi ekki að gera vegna þess að þessi plögg og textar frá Evrópuráðinu bindi okkur ekki að þjóðarrétti og það geti enginn farið í mál við okkur hvernig sem við högum okkur gagnvart þeim textum. Í því ljósi er athyglisvert að í fjölmiðlafrumvarpinu, hinu nýja fjölmiðlafrumvarpi hæstv. menntamálaráðherra, er mjög stuðst við ákveðna samþykkt Evrópuráðsins, þ.e. tilmælin frá 1999 um aðgerðir til að stuðla að fjölbreytni fjölmiðla. Við könnumst við þau tilmæli, þar gefur Evrópuráðið m.a. svona siðferðilega heimild til þess að hafa strangari löggjöf um fjölmiðla en önnur fyrirtæki í atvinnurekstri og þangað hafa formælendur eignarhaldsprósentna sótt hin almennu rök sín. Ég get sagt það hér, þó að ég sé ekki að ræða prósenturnar frekar en áðan, að ég er sammála Evrópuráðinu í þessari afstöðu og tel að þingið eigi að setja nokkuð harðari lög um fjölmiðla en önnur atvinnufyrirtæki þó að ég sé haldinn meiri efa en ýmsir aðrir um að það eigi að binda þau í prósentur. Í fjölmiðlafrumvarpinu er líka vitnað mjög í önnur tilmæli frá 1994 um gagnsæi í fjölmiðlum, tilmæli sem við samfylkingarmenn kynntum í þingsályktunartillögu, að ég held á fyrsta þingi þessa kjörtímabils undir forustu hins ágæta lögfræðings Bryndísar Hlöðversdóttur, sem nú er því miður fyrir okkur en sem betur fer fyrir æsku landsins komin í annað starf á Bifröst í Borgarfirði. Í greinargerð með fjölmiðlafrumvarpinu, það er á bls. 5 í hinni prentuðu útgáfu frumvarpsins, eru tilmæli Evrópuráðsins á fjölmiðlasviði tengd 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem Íslendingar hafa gengist undir að þjóðarrétti sem hér gildir sem ígildi laga. Síðan segir almennt um tilmæli Evrópuráðsins á fjölmiðlasviði, með leyfi forseta: „Til viðbótar við og til fyllingar mannréttindasáttmála Evrópu lætur Evrópuráðið frá sér fara reglulega tilmæli um málefni fjölmiðla og það lagalega starfsumhverfi sem þeim er búið. Tilmæli ráðherranefndar Evrópuráðsins eru ekki bindandi í sama skilningi og alþjóðasáttmálar sem hafa verið fullgiltir. Í þeim felst pólitísk skuldbinding aðildarríkja þess efnis að réttarkerfi verði löguð að þeim meginreglum sem koma fram í tilmælunum. Tilmæli þessi eru ekki síst mikilvæg leiðsögn um það hvað telja megi evrópsk lágmarksviðmið á viðkomandi réttarsviði. Er iðulega vísað til þeirra þegar lagt er mat á hvort tiltekið aðildarríki uppfylli kröfur sem gera verður til lýðræðis- og réttarríkja.“ Forseti. Þessi texti sem ég las er fenginn úr greinargerð með frumvarpi sem menntamálaráðherra hefur lagt fyrir þingið þannig að nú liggur það verkefni fyrir hæstv. menntamálaráðherra annars vegar og hins vegar hv. formanni menntamálanefndar að koma sér saman um það hvers eðlis sú binding sé sem tilmæli Evrópuráðsins hafa í för með sér gagnvart íslenskum stjórnvöldum. Hv. formaður menntamálanefndar segir að engin binding sé af lögum og þess vegna sé okkur ekki skylt og algjörlega óþarft að rannsaka þessi tilmæli þegar við setjum lög á þinginu. Menntamálaráðherra segir hins vegar að í tilmælum ráðherranefndar Evrópuráðsins felist pólitísk skuldbinding aðildarríkjanna, þess efnis að réttarkerfið verði lagað að meginreglum í tilmælunum, eins og hér stendur. Auðvitað er átt við að í tilmælum Evrópuráðsins, sem við erum ekki bara þátttakendur í heldur beinlínis gerendur í þessum tilmælum - við samþykktum tilmælin og gefum þau frá okkur sem hluti af Evrópuráðinu - felist pólitísk skuldbinding okkar um að haga okkur eins og þarna er gert. Þetta er athyglisvert vegna þess að í störfum menntamálanefndar í vetur og í fyrravetur hefur komið í ljós að ekki einungis hefur nefndinni verið haldið frá því að kynna sér þessi tilmæli og bera þau saman við frumvarpið heldur hafa frumvarpsdrög um Ríkisútvarpið aldrei verið borin saman við samþykktir Evrópuráðsins um þessi efni. Hvað sem líður deilumálum hæstv. menntamálaráðherra og hv. formanns menntamálanefndar um hina þjóðréttarlegu stöðu eru slík vinnubrögð hneisa fyrir stjórnvöld í fjölmiðlamálum. Þau benda ekki til þess að ríkisstjórnarmeirihlutinn taki alvarlega alþjóðlegar skuldbindingar Íslendinga á sviði mannréttinda og lýðræðisþróunar. Við fulltrúar stjórnarandstöðunnar höfum haft efasemdir um að frumvarpið um Ríkisútvarpið hf. sé í samræmi við áðurgreindar samþykktir Evrópuráðsins. Sá efi snýr annars vegar að ófullnægjandi lýsingu á hlutverki almannaútvarps í 3. gr. og líka að stjórnarháttum fyrirtækisins eins og þeir eru settir fram í frumvarpinu. Ríkisstjórnarmeirihluti er við völd í stjórn félagsins og engin ákvæði um eftirlitsráð. Ég hef áður kynnt fyrir þingheimi skilgreiningu almannaútvarpsins í ályktuninni frá Prag 1994. Ég tel rétt að lesa aftur upp þessa skilgreiningu til þess að þingheimur geti borið hana saman við 3. gr. í frumvarpinu um Ríkisútvarpið hf. Skilgreiningin í Prag-samþykktinni frá 1994 er í níu liðum og reynir að byggja grunn að því hvað í almannaútvarpi felist. Þar er ekki upptalning á einstökum sjónvarpsþáttum eða reynt að þylja efni í útvarpi heldur er reynt að gera sér grein fyrir hvað í almannaútvarpi felst, bæði gagnvart starfsemi þess og hlutverki í samfélaginu. Þetta er svona, með leyfi forseta. Þetta er held ég þýðing mín sem ég verð að taka ábyrgð á sjálfur og er úr tillögu minni til þingsályktunar um Ríkisútvarpið sem almannaútvarps sem ég minntist á áðan og er svona, með leyfi forseta: „… að almannaútvarp skuli mynda með dagskrá sinni sameiginlega viðmiðun allrar þjóðarinnar, vinna að félagslegri samstöðu og þátttöku allra einstaklinga, hópa og byggðarlaga í samfélaginu; sérstaklega skal þar hafnað allri menningarlegri, kynbundinni, kynþáttar- eða trúarlegri mismunun og félagslegum aðskilnaði í hvaða mynd sem er; skapa vettvang almennrar umræðu þar sem fram komi svo fjölbreytilegar skoðanir og sjónarmið sem unnt er; annast hlutlægan og óháðan flutning upplýsinga, frétta og fréttaskýringa; bjóða fram margbreytilegt dagskrárefni sem einkennist af fjölhyggju (plúralisma) og hugmyndaauðgi; miða í dagskrá og þjónustu við almennan áhuga en taka einnig tillit til þarfa minnihlutahópa; endurspegla ólíka heimspekilega afstöðu og trúarviðhorf í samfélagi sínu í því augnamiði að auka gagnkvæman skilning og umburðarlyndi, og hvetja til eðlilegra samskipta í samfélagi fjölmenningar og margvíslegra kynþátta; stuðla með dagskrá sinni að því að betur og víðar sé metinn fjölbreytileiki hins þjóðlega og hins evrópska menningararfs; tryggja að umtalsverður hluti dagskrárefnis sé frumframleiddur, sérstaklega kvikmyndir, sjónvarpsleikrit og annað listrænt efni“ - ákvæði sem algjörlega vantar í 3. gr. frumvarpsins um Ríkisútvarpið hf. en í því frumvarpi er reyndar ekkert minnst á íslenskt efni eða innlenda framleiðslu í tengslum við Ríkisútvarpið hf. - „og gera sér grein fyrir nauðsyn þess að nýta sjálfstæða framleiðendur og starfa með kvikmyndageiranum; fjölga dagskrárkostum hlustenda og áhorfenda með því að hafa í boði efni sem alla jafna stendur ekki til boða á markaðsstöðvunum.“ Hér lýkur þessu. Ég vek sérstaklega athygli á því atriði sem ég las síðast úr samþykktinni. Það lýsir einmitt því sem skortir í frumvarpið, metnaði fyrir hönd almannaútvarpsins til að gera betur en hægt er að ætla markaðsstöðvunum að gera. Þessar greinar Prag-samþykktarinnar sýna hvað almannaútvarp á að gera og hverjar skyldur þess eru við samfélagið og við aðrar stöðvar. Þannig er það líka vegna þess að það hefur komið í ljós í frægri rannsókn, McKinsey-rannsókninni frá 1999 sem birt er sem fylgiskjal við tillögu okkar um Ríkisútvarpið sem almannaútvarp, að gott almannaútvarp, þróttmikið og sjálfstætt, hefur forustu á fjölmiðlavettvangi á sínu svæði eða landi hvað gæði varðar, bæði í menningarlegum efnum og í umfjöllun um samfélagsmál og ýmis önnur þörf málefni. Í tilmælunum frá 1996 er gerð grein fyrir æskilegum stjórnarháttum í almannaútvarpsstöðvum. Ég ætla ekki að þreyta þingheim með því að lesa það allt upp. En ég vek sérstaka athygli á að til að almannaútvarp sé sjálfstætt þarf, að viti þeirra sem sömdu þau tilmæli, væntanlega menntamálaráðherra okkar þar á meðal, að skipta stjórn almannaútvarps í tvennt. Annars vegar sé stjórn og hins vegar eftirlitsráð sem hafi tiltekið sjálfstæði. Hvor stofnunin hafi tiltekið sjálfstæði gagnvart hinni og ólík hlutverk. Mér sýnist að stjórnarlýsing þessara tilmæla eigi í raun við um það sem menntamálaráðherra kallar í frumvarpi sínu, annars vegar útvarpsstjóra og hins vegar stjórn. En eftirlitsráðið er ekki til. Það er enginn sem fylgist með því hvað stjórnin gerir, temprar völd hennar og heldur ekki menntamálaráðherra, sem samkvæmt breytingartillögu meiri hlutans og áætlun sem reyndar var aldrei á prent sett, á að gera sérstakan þjónustusamning við eigin stjórn og við þann útvarpsstjóra sem hún réð. Í þessu sambandi hefði einmitt verið full ástæða til að fá umsögn fjölmiðlaskrifstofu Evrópuráðsins um hvernig skipulagið sem hér er fram sett í frumvarpinu passar við hugmyndir Evrópuráðsins sjálfs í tilmælum þess um stjórnarhætti á almannaútvarpsstofnunum. Við höfum áður bent á þann augljósa galla núverandi skipunar Ríkisútvarpsins sem felst í að til er útvarpsráð þar sem ríkisstjórnarmeirihluti ræður og fer fram eins og við þekkjum. Á síðari tímum hefur meiri hluti þessa útvarpsráðs getað stillt sig í störfum frá degi til dags. Áður var útvarpsráð alvaldur um Ríkisútvarpið. Þá voru aðrir tímar. En það hefur komið fyrir, jafnvel í minni þeirra sem hér eru inni, og þarf ekki að vera langt, að meiri hluti útvarpsráðs hafi beinlínis tekið pólitíska ríkisstjórnarmeirihlutaafstöðu og er skemmst að minnast fréttastjóramálsins fræga í fyrravetur. Páll Þórhallsson skrifaði árið 2004 grein um almannaútvarp á Íslandi í Morgunblaðið, sem hét „Helgar tilgangurinn meðalið?“ Hún ætti að vera mönnum kunn sem hafa fylgst hér með fjölmiðlaumræðu á þinginu. Hennar var að nokkru getið í umræðunni um fjölmiðlafrumvarpið fyrsta, sem þá var að gera allt vitlaust. Páll komst að þeirri niðurstöðu að það skorti nokkuð á sjálfstæði Ríkisútvarpsins og sagði, með leyfi forseta: „Kemur þar sjálfsagt margt til. Eitt af því er að ríkisstjórnarmeirihluti hverju sinni skipar meiri hluta útvarpsráðs á meðan víðast hvar erlendis … hefur verið fundið fyrirkomulag sem tryggir að slík ráð gæti almannahagsmuna en ekki hagsmuna ríkisstjórnar eða stjórnarflokka. Það þætti til dæmis ekki góð latína á Evrópuvettvangi að pólitískt skipað útvarpsráð fjallaði um umsóknir um stöður fréttamanna.“ Ég tek undir þetta. Það er eitt af því sem menn í öllum flokkum, að nafninu til að minnsta kosti, eru sammála um að breyta og verður, samkvæmt því frumvarpi sem hér er um fjallað, með öðrum hætti í framtíðinni. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að þetta var reyndar fyrsta mál sem ég flutti hér á þinginu þegar ég kom inn sem varamaður, að þeirri skipan yrði hætt. Ég er a.m.k. stoltur af því að það skuli nást fram þótt mér lítist illa á það sem með á að fylgja. Grein Páls Þórhallssonar sýnir að það er full ástæða til að athuga tilmæli Evrópuráðsins, t.d. hvernig það stenst andann í þeim tilmælum að ríkisstjórnarmeirihluti ráði útvarpsstjóra og reki hann eins og honum hentar samkvæmt frumvarpinu sem verða á að lögum. Þegar við óskuðum eftir þessum samanburði við Evrópuráðstilmælin var sú ósk formuð þannig að við báðum um yfirferð sérfræðings á þessu sviði. Þegar henni væri lokið gæti nefndin ákveðið hvort við ætluðum að gera meira, leita til fjölmiðlaskrifstofunnar eða ekki. Það er skylt að geta þess, eins og kom fram við 2. umr., að hv. formaður menntamálanefndar reyndi að verða við þessum tilmælum. Óháðir sérfræðingar, íslenskir, sem vitað var af voru hins vegar ekki tiltækir á þeim tíma sem um var að ræða, sem var reyndar skemmri en menn héldu vegna skipunarinnar um að taka málið út, sem meiri hlutinn hlýddi eins og ég hef áður lýst, með þeim afleiðingum að taka þurfti málið aftur inn í nefndina eftir 2. umr. Við ræddum sérstaklega um Pál Þórhallsson sem vann hjá fjölmiðlaskrifstofunni en niðurstaðan varð sú að það væri óeðlilegt og ekki viðkunnanlegt gagnvart honum að biðja hann um að taka að sér þennan samanburð. Hann er að störfum í forsætisráðuneytinu, starfsmaður forsætisráðherra þeirrar ríkisstjórnar sem leggur fram frumvarpið. Ég vil geta þess að lokum að þegar enginn annar fékkst á þeim tíma varð að ráði að ræða við Pál, hvort honum geðjaðist að því að koma. Það væri betra fyrir okkur að ræða við hann, vegna þess að þar væri sennilega heiðarlegur og grandvar maður á ferð, en að gera ekki neitt. En þau skilaboð bárust frá honum, eftir því sem mig minnir, að hann færðist undan að koma. Það þótti mér reyndar ofureðlilegt í ljósi aðstæðna. Í 2. umr. sagði hv. formaður nefndarinnar hins vegar að Páll hefði verið upptekinn, gott ef ekki í útlöndum á þeim tíma sem þá kom helst til greina. Eftir þetta rugl þegar nefndin fékk málið aftur settum við fram þá einföldu ósk að sérfræðingunum yrði sleppt og tengt framhjá þeim vandræðagangi og frumvarpið yrði einfaldlega sent Evrópuráðinu, fjölmiðlaskrifstofu þess í Strassborg, og athugað hvaða tíma það tæki að reiða fram þessa álitsgerð. Því var ekki sinnt og ekki einu sinni spurt hvort þetta væri hægt, hvort fjölmiðlaskrifstofan tæki svona að sér og þá á hvaða tíma. Svarið hefur væntanlega verið það að fjölmiðlaskrifstofan gerði það, vegna þess að við vitum að hún hefur gert það í tilviki ýmissa nýrra lýðvelda í Austur-Evrópu. Síðan höfum við haft þessar fjórar vikur sem liðnar eru en ekkert hefur gerst í málinu. Nægur tími reyndist sem sé vera til þessarar rannsóknar ef menn hefðu viljað fara í hana. Strassborg er ekki nema rétt hinum megin við bæjarlæk okkar nú á dögum, Atlantshafið. Það eru greiðar samgöngur á hverjum degi, sími og net og menn þekkja ákaflega vel til þar. Þrír þingmenn á Alþingi sitja á Evrópuþinginu og fara þar á fundi fjórum sinnum á ári, að ég held. Þetta hefði því verið hægðarleikur ef menn hefðu viljað það. Ég hef talað lengi um Evrópuráðið og kannski lengur en bein ástæða er til vegna þess ósköp einfaldlega að til staðar virðist vera einhver alveg sérstök tregða við það að frumvarpið og þessi frumvörp séu borin saman við þau tilmæli, eins og hugsanlega sé einhver hræðsla við að frumvarpið standist þau ekki og það sé þá óþarft og jafnvel hættulegt að draga það fram hvaða gallar séu á frumvarpinu gagnvart þeim tilmælum en hins vegar, eins og hv. formaður menntamálanefndar segir, engin binding á lögum gagnvart þeim. Því er menntamálaráðherrann ekki algerlega sammála í greinargerð sinni með fjölmiðlafrumvarpinu. Ég ætla að láta þessu lokið og fara úr Evrópuráðinu yfir í Evrópusambandið eða Evrópska efnahagssvæðið og skal þó vera stuttorður um það miðað við þau tilefni sem gefast til að fjalla um EES-réttinn í fjölmiðlamálinu. Í hinni hefðbundnu umfjöllun nefndarinnar eftir 1. umr. í vetur var lýst samskiptum Eftirlitsstofnunar EFTA, ESA, við fulltrúa fjármálaráðherra og menntamálaráðherra og lögð fram bréf þau sem til vitnis eru um þau samskipti. Menn muna eftir því, svolítinn hávaða þurfti til að fá þau bréf og enn þá meiri hávaða til að þau yrðu opinber. Eftir þetta kom sérfræðingur í Evrópurétti, Árni Páll Árnason, fyrir nefndina og lýsti þeirri skoðun sinni að það væri heppilegast fyrir okkur í menntamálanefnd, fyrir þingið og íslensk stjórnvöld að biðja Eftirlitsstofnunina að fara yfir þetta frumvarp sem nú lægi fyrir áður en það hlyti samþykki, ekki einungis að spyrja um einstök atriði eins og fjármálaráðherra og menntamálaráðherra höfðu gert eða réttara sagt svarað spurningum Eftirlitsstofnunarinnar um einstök atriði, heldur beinlínis að láta Eftirlitsstofnunina fara yfir frumvarpið. Þetta hefur ekki verið gert og erindreki menntamálaráðherra skýrði það þannig að látið yrði reyna á það síðar. En hitt hefði sem sé verið hægt. Tækifærið var því látið ónotað til að bera frumvarpið rækilega saman við Evrópuréttinn. Þess skal getið líka að í miðri umfjöllun nefndarinnar nú milli 2. og 3. umr. barst bréf frá lögfræðingi Dagsbrúnar, sem ég hef minnst á áður, þar sem tekið var undir það álit í umsögnum, m.a. Samtaka atvinnulífsins og 365 miðla, að verulegur vafi léki á um hvort frumvarpið stæðist ákvæði EES-samningsins. Þar var bæði vísað til eignarhaldsreglnanna í fjölmiðlafrumvarpinu sem ég hef fjallað um og farið yfir ýmis atriði Evrópuréttar í þessum efnum. Þetta bréf varð með öðru til þess að í orðsendingu okkar stjórnarandstöðuþingmanna til Sigurðar Kára Kristjánssonar, sem ég hef áður lýst, fórum við fram á að sumarnefndin fjallaði m.a. um 3. gr. frumvarpsins, þá sem lýsir hlutverki og skyldum Ríkisútvarpsins sem almannaútvarps, og ræddi það hvort þessi skilgreining væri ekki of víð í heild sinni, eins og ég hef áður rakið, og hvort hún næði nógu langt sem leiðbeining um dagskrá almannaútvarps m.a. í ljósi Evrópuréttar og tilmæla Evrópuráðsins. Hægt er að segja frá því að þessu var ekki sinnt og engin sérstök athugun hefur í raun farið fram á því hvort frumvarpið sjálft stenst Evrópurétt. Engin slík athugun nema í svörum fjármálaráðuneytisins við spurningum Eftirlitsstofnunar EFTA. Ég ætla ekki að taka afstöðu til einstakra atriða í bréfi Dagsbrúnar sem þingmenn geta kynnt sér og allur almenningur, eða fyrri gagnrýni Samtaka atvinnulífsins, 365 miðla og fleiri umsagnaraðila. Ég hef áður rakið lauslega hvernig þessu var háttað í 2. umr. málsins en vil endurtaka þetta. Mér sýnist að raunveruleg ástæða þessara frumvarpa tveggja, kveikjan að þessum tveimur frumvörpum sé ekki umhyggja fyrir Ríkisútvarpinu eða þörf sem stjórnvöld eða pólitískir forustumenn hafa séð á því að bæta almannaútvarpið, heldur sé kveikjan fyrst og fremst eftirgrennslan Eftirlitsstofnunar EFTA eftir þær kærur sem nú eru þar í meðferð gegn íslenska ríkinu vegna Ríkisútvarpsins, önnur frá Norðurljósum eins og þau hétu þá og hin frá fyrirtæki sem hét tunga.is og var netfyrirtæki sem gagnrýndi starfsemi Ríkisútvarpsins á internetinu. Evrópurétturinn í þessum efnum hefur tekið örum breytingum undanfarna áratugi. Þar vegast á tvenns konar sjónarmið. Annars vegar hin evrópska hefð með sterkt menningarútvarp sem gegnir menningarlegum og samfélagslegum skyldum á þann hátt sem í evrópskum samfélögum er talinn ómetanlegur og er brjóstvörn lýðræðis og lýðræðisumræðu í flestum hinna grónu Evrópuríkja og hins vegar samkeppnisreglur Evrópusambandsins, sú grunnstefna þess bandalags sem mikill meiri hluti Íslendinga aðhyllist líka, að fullt athafnafrelsi eigi að ríkja í atvinnulífinu og að opinberir aðilar takmarki afskipti sín þar við að setja ramma og smíða reglur um vinnubrögð og heiðarlega samkeppni nema sérstakar ástæður krefjist annars. Í Evrópurétti felst málamiðlunin milli þessara sjónarmiða gagnvart almannaútvarpinu í því að sú starfsemi er felld undir þá grein Rómarsáttmála og EES-samnings sem fjallar um rekstur sem hefur almenna efnahagslega þýðingu eins og það er orðað. Slíkur rekstur er leyfilegur með opinberri aðstoð. Það á við um almannaútvarpið. Þess ber að geta um hina almennu efnahagslegu þýðingu að það orðfæri og réttarreglur Evrópusambandsins mótast auðvitað af uppruna þess og eðli að mestu sem efnahagsbandalags fram á okkar daga. En hér er í raun miklu fremur verið að tala um almenna, menningarlega og lýðræðislega þýðingu almannaútvarpsins í okkar tilviki í samfélaginu. Hins vegar er það rétt hjá Evrópusambandinu að slíkir innviðir hafa greinileg efnahagsleg áhrif líka og þess vegna er almannaútvarpinu með ýmsu öðru pakkað inn í þennan frasa um almenna efnahagslega þýðingu. Slíkur rekstur er, eins og m.a. er bent á í bréfi Dagsbrúnar, háður almennum samkeppnisreglum að því marki sem beiting þeirra kemur ekki í veg fyrir að þau geti að lögum eða í raun leyst af hendi þau sérstöku verkefni sem þeim eru falin, eins og segir í bréfi Dagsbrúnar og er þýtt úr Evrópureglum. Samkeppnisreglurnar gilda nema fyrirtækin sem hafa almenna efnahagslega þýðingu eða stofnanirnar geta ekki að lögum eða í raun reitt af hendi hlutverk sitt með öðrum hætti en að meiða samkeppnisreglurnar. Ríkisaðstoð er óheimil í venjulegum samkeppnisrekstri merkir þetta í stuttu máli og um þetta stendur auðvitað styrinn í kringum almennu útvarpsmálin í Evrópuréttinum. Þess vegna hafa menn, eins og Árni Páll Árnason lögmaður, á fundum nefndarinnar hvatt til þess að Alþingi og önnur stjórnvöld geri sér sem allra nákvæmasta grein fyrir því hver sú almannaþjónusta er sem ríkisstjórninni er ætlað að veita. Það er alveg ljóst að í Evrópuréttinum er talsvert svigrúm í þessu efni. Sagan er þannig að eftir sókn markaðsstöðva að stöðu almannaútvarpanna á 8. og sérstaklega 9. áratugnum gerðu Evrópusambandsríkin með sér samkomulag um þetta mál sem var í þeim pakka sem kenndur hefur verið við Amsterdam og víkkuðu þar þessar reglur þannig að alvörualmannaútvarp kæmist alveg örugglega fyrir í Evrópuréttinum. Í Evrópu gera menn sér að sjálfsögðu grein fyrir því að almannaútvarp verður ekki rekið án ákveðinnar samkeppni við venjuleg fjölmiðlafyrirtæki á markaði á vissum sviðum. Við getum nefnt fréttaþjónustuna. Auðvitað er það svo að ef almannaútvarp segir fréttir er það í ákveðinni samkeppni við aðrar fréttastofur, hjá því verður ekki komist. Sú skylda almannaútvarpsins sem það reiðir af hendi með fréttaflutningi varðar vissulega almennar samkeppnisreglur en almenna útvarpinu er hins vegar ekki kleift að rækja þessa skyldu sína með öðrum hætti en að ákveðin samkeppni sé fyrir hendi. Hins vegar getur maður svo gert ráð fyrir því að þessi fréttastofa setji sér ákveðnar reglur í samræmi t.d. við greinarnar í tilmælum frá Prag-samþykktinni sem ég rakti áðan. Það er sem sé mikið svigrúm fyrir hendi samkvæmt Evrópuréttinum og þeim reglum sem þar eru að mótast núna. Menn eiga auðvitað eftir að sjá hvernig það verður í framtíðinni því að nú þessi árin reynir á Amsterdam-ákvæðin með nýrri hrinu málssókna frá markaðsstöðvunum sem eru gagnvart dómstólunum að reyna að finna út hvaða réttarreglur nákvæmlega gilda eða hvaða þýðingu Amsterdam-samþykktin hefur. Það eru alveg klárlega gerðar kröfur um það að menn marki sér skýra stefnu í þessum efnum. Ég lýsti því í 2. umr. eins og fulltrúi menntamálaráðherra, erindreki hans sagði í menntamálanefndinni, lýsti fyrir okkur að það væri eins konar taktík af hálfu íslensku ráðuneytanna að reyna að hafa skilgreininguna á almannaútvarpinu sem allra víðasta í frumvarpinu. Þá væri þetta eins og var áður í kjarasamningum. Sá sem á sótti sagði milljón, sá sem varðist í samningunum sagði 100 þúsund og síðan áttu menn og hið eðlilega og lógíska var að koma sér saman um 550 eða einhverja álíka tölu með samningatækni sem hefur fullt gildi en er nú víðast hvar úrelt. Þetta er sem sagt hugmynd íslensku ráðherranna um hegðun gagnvart Evrópusambandinu í þessum almannaútvarpsmálum, að við stöndum í einhvers konar reiptogi við Evrópusambandið og Eftirlitsstofnun EFTA um hversu víður ramminn um almannaútvarp megi vera. Um þennan slag standi svipað á og gagnvart íslenska landsliðinu í knattspyrnu eða öðrum greinum að það sé um margt ekki viðurkvæmilegt fyrir Íslendinga og hvað þá stjórnarandstæðinga á þingi að finna að því. Hins vegar var það leiðbeining Árna Páls Árnasonar og ráðlegging hans að fara ekki eftir slíkri stjórnlist. Í samstarfinu við Evrópusambandsríkin og á Evrópska efnahagssvæðinu væri miklu árangursríkara fyrir Íslendinga og önnur einstök ríki, ekki síst smáríkin, ekki síst ef það stendur utan sjálfs aðalsamstarfsins í Evrópusambandinu og tengist því í gegnum Evrópska efnahagssvæðið, að móta sér alvörustefnu sem stæðist öll rök sem Evrópusambandið og Evrópuráðið hafa sett fram, stefnu sem væri framsýn sem miðaðist við það sem við viljum sjálf gera í framtíðinni næstu 10, 20, 30 ár, stefnu sem við getum staðið á og haldið okkur við gagnvart því sem kann að gerast hjá Eftirlitsstofnun ESA, þ.e. í Evrópusambandinu í þessum efnum. Rökstuðningur lögmanns Dagsbrúnar bendir í nákvæmlega sömu átt, að við eigum að móta okkar eigin stefnu sem miðist við okkar aðstæður jafnframt ákvæðum Evrópuréttarins og standa svo að henni. Þessu hefur ekki verið sinnt hér og það er alveg óskýrt hvað verður um þetta frumvarp, ef að lögum verður, í ólgusjó Evrópuréttarins. Búast má við málaferlum fram og aftur og sífelldum athugasemdum og fyrirspurnum frá eftirlitsstofnuninni. Enginn veit hvernig þetta í raun endar vegna þess að ríkisstjórnarflokkarnir virðast ekki hafa nennt að setjast niður og móta sér um það stefnu, ekki hirt um að fara í raunverulega vinnu við að móta Ríkisútvarpinu ramma til framtíðar sem almannaútvarpi. Ég skal ekkert segja um ástæðurnar fyrir því. Ástæður sumra eru augljósar. Þrír þingmenn Sjálfstæðisflokksins, þar á meðal hv. formaður menntamálanefndar, hafa staðið að frumvarpi um að selja Ríkisútvarpið. Ástæður annarra eru kannski duldari. Menn hafa sett fram kenningar um að innan Sjálfstæðisflokksins sé áhugi á því að nánast nota Ríkisútvarpið í baráttu á fjölmiðlamarkaði við aðrar útvarpsstöðvar sem séu í óheppilegri eigu. Ef það á að ganga er auðvitað best að hafa skilgreiningarnar um almannaútvarp sem óljósastar þannig að hægt sé að beita sér í samkeppnisrekstri, bæði samkvæmt 4. gr. sem beinlínis fjallar um þann rekstur og samkvæmt 3. gr., þ.e. í skjóli hlutverks síns sem almannaútvarps. Ég skal ekki leggja dóm á það að sinni. Reynslan verður að skera úr um það ef svo óheppilega vill til að þetta frumvarp verður að lögum. En ég bendi á þetta hér og veldur þá eigi sá sem varar. Ég vil nú ræða stuttlega um álitamál í kringum rekstrarformið sjálft, eða eignarformið ætti kannski frekar að kalla það, sem hefur orðið okkur tilefni töluverðra deilna og töluverðra ræðuhalda á þinginu og annars staðar í samfélaginu. Við óskuðum eftir því í bréfi okkar til formanns hv. nefndar 24. apríl að fulltrúi menntamálaráðherra legði fram þann samanburð á sjálfseignarstofnun og hlutafélagi sem sérstaklega er minnst á í greinargerð með frumvarpinu um Ríkisútvarpið, þ.e. liður 3 í almennum athugasemdum. Við óskuðum líka eftir því að fá fulltrúa sjálfseignarstofnana í atvinnurekstri á fund hjá nefndinni, t.d. Verslunarskólans og Viðskiptaháskólans á Bifröst. Um seinni óskina er það að segja að ekki þótti vera mikill tími eða svigrúm til að kanna þetta. Þó var fenginn skólastjóri Verslunarskólans, Sölvi Sveinsson, á fund nefndarinnar. Enginn fékkst frá Bifröst á þeim knappa tíma sem talinn var koma til greina og maður glottir auðvitað yfir því núna öðrum þræði mánuði síðar. Á fundi nefndarinnar skýrði Sölvi frá fyrirkomulagi sjálfseignarstofnunarinnar sem á Verslunarskólann. Hann sagði að rekstur skólans hefði gengið vel með þeim hætti og engin vandræði skapast sem sér væri kunnugt um og þótt enginn hafi komist frá Bifröst á þessum tíma þá veit ég ágætlega að þar er sömu sögu að segja og raunar víðast þar sem sjálfseignarstofnunarformið er nýtt til atvinnurekstrar þegar atvinnureksturinn hefur það ekki að meginmarkmiði að skila hagnaði til eigenda. Ég vil segja það að þótt þessu hafi verið að einhverju sinnt og ekki sé beinlínis við nefndarformanninn eða meiri hlutann að sakast um þetta þá hefði nefndin þurft að kanna þetta auðvitað miklu betur og væri kannski almennt kominn tími til þess og sennilega fyrir löngu að efna til sérstakrar rannsóknar á vegum þingsins eða framkvæmdarvaldsins um þetta mál, sjálfseignarstofnanir og hlutafélög, til að rannsaka bæði innlend fyrirtæki og stofnanir í atvinnurekstri sem sjálfseignarstofnanir og hvernig þessu háttar til erlendis. Um samanburð á sjálfseignarstofnun og hlutafélagi sem getið var í greinargerðinni þá varð það úr að fulltrúi menntamálaráðherra afhenti nefndinni þennan samanburð. Ég geri ráð fyrir því og efast ekkert um annað en það hafi verið átt við þann texta í þessu orðalagi í greinargerðinni. Hann kom með hana í formi minnisblaðs sem er dagsett 5. desember 2005, núna fyrir jólin rétt í þann mund að frumvarpið er lagt fram. Ég man ekki hvort það er nokkrum dögum áður eða síðar. Jú, frumvarpið kom inn í þingið 6. desember með þeirri meginbreytingu þá frá því í fyrra að nú kom hlutafélag í stað sameignarfélags. Í þessu minnisblaði er fjallað stuttlega um fjögur félagsform sem í minnisblaðinu segir að til greina komi við skipulagsbreytingar á rekstri Ríkisútvarpsins. Almennur samanburður á þessum formum á að vera þarna innifalinn. Þar að auki er lýst göllum laganna um sjálfseignarstofnanir í atvinnurekstri og efast um að hægt sé að nota þau lög við stofnun sjálfseignarstofnunar um Ríkisútvarpið. Þegar búið er að rekja gallana á lögunum, sem eru auðvitað aðallega þeir að lögin eru ónákvæm og segja ekki vel til um hvernig ætti að stofna slíkt fyrirtæki, sérstaklega miðað við hlutafélagalögin þá segir, með leyfi forseta: „Af ofangreindu leiðir að einungis þau lög sem sett yrðu um sjálfseignarstofnunina mundu gilda um skipan og rekstur hennar. Þessi leið mundi því fela það í sér að skilgreina þyrfti með ítarlegum hætti hvernig sjálfseignarstofnunin skyldi starfa, hver yrðu réttindi og skyldur stjórnar, markmið hennar, o.s.frv., og mæla svo ítarlegar fyrir um þessi atriði í skipulagsskrá stofnunarinnar. Þar væri unnt að mæla fyrir um skipan stjórnar og heimildir hennar og annarra aðila til að taka ákvarðanir fyrir stofnunina. Þar sem þessum lagaákvæðum og ákvæðum skipulagsskrár mundi sleppa mundu ólögfestar reglur félagaréttarins eiga við um starfsemi sjálfseignarstofnunar. Samkvæmt ólögfestum meginreglum félagaréttarins hefur enginn venjulega eftirlit með gerðum stjórnar. Hvorki stofnandi né annar hefur þar neitt að segja nema sérstök heimild sé til þess. Auk framangreinds ber að tilgreina stofnfé og hvaðan það sé runnið í skipulagsskrá stofnunarinnar. Þá er hefðbundið að skilgreina markmið stofnunarinnar og hvernig fé hennar skuli varið til að ná skilgreindum markmiðum. Venjulega eru mjög þröngar heimildir fyrir hendi til að breyta stofnskrá.“ Þetta eru öll rökin sem er að finna í þessu minnisblaði gegn því að Ríkisútvarpið sé rekið sem sjálfseignarstofnun. Þau felast aðallega í því að lagasetningin sé svo erfið, það sé svo snúið að skilgreina ítarlega hvernig sjálfseignarstofnunin ætti að starfa, hver yrðu réttindi og skyldur stjórnar, markmið hennar o.s.frv., hver hefði eftirlit með gerðum stjórnar, hvert stofnféð yrði og hvaðan það væri runnið. Það er eins og þeir félagar tveir sem þetta minnisblað útbjuggu, aðalhöfundar frumvarpsins um RÚV, erindrekar stjórnarflokkanna, Jón Sveinsson og Sigurbjörn Magnússon, hinir mætustu menn í sínum venjulegu störfum a.m.k., hafi ekki nennt að búa til þó ekki væri nema fyrstu drög að því hvernig frumvarp um sjálfseignarstofnunina Ríkisútvarpið gæti litið út, ekki nennt að setja fram þau álitaefni til þeirra sem þeir unnu fyrir, forustumanna beggja stjórnarflokkanna sem þá voru í leynimakki eins og við munum um þetta mál, að setja fyrir þá þá kosti sem þyrfti að velja á milli, það sem kæmi til greina að gera. Rökin eru sem sé einfaldlega þau að miklu auðveldara sé að búa til frumvarp um Ríkisútvarpið hlutafélag. Þá spyr maður auðvitað hvað standi nú eftir af þessu hlutafélagi sem var svo auðvelt að gera samkvæmt hf.-lögunum. Það er þannig að stjórnina á að kjósa einu sinni á ári á þingi, að menntamálaráðherra er eini hluthafinn, að menntamálaráðherra gerir þjónustusamning við fyrirtækið samkvæmt lögum, að hlutafélagið má ekki eiga í öðrum hlutafélögum sem hafa sama markmið með sínu starfi, fjölmiðlunum og að hlutafélaginu er skipt. Það skal vera fjárhagslegur aðskilnaður í hlutafélaginu, annars vegar miðaður við almannaþjónustu samkvæmt sérstökum lagagreinum og hins vegar miðaður við samkeppnisrekstur samkvæmt öðrum sérstökum lagagreinum. Núna eiga að koma inn upplýsingalög um hlutafélagið og það fjölgar alltaf og fjölgar sérákvæðum um þetta einfalda hlutafélagsform eftir því sem málinu vindur fram, eftir því sem meiri hlutinn tekur þá að einhverju marki mark á gagnrýni bæði fagmanna og stjórnarandstæðinga hér - þetta eru bæði fagleg og pólitísk rök - tekur mark á faglegum og pólitískum rökum. En þá fjölgar alltaf sérákvæðunum, sem sýnir það best að á sama hátt og RÚV er ekki núna venjuleg ríkisstofnun getur Ríkisútvarpið sem slíkt, ef það á að fá að vera ríkisútvarp, ekki verið venjulegt fyrirtæki, ekki verið venjulegt hlutafélag í venjulegum samkeppnisrekstri með hið venjulega hagnaðarmarkmið hlutafélaga að leiðarljósi heldur þarf Ríkisútvarpið - hvað sem menn vilja gera úr því, hvað sem það á að heita - sérstakan lagaramma, þarf sérstök starfsskilyrði, þarf sérstakan rekstrargrundvöll. Það þarf að skilgreina með ítarlegum hætti hvernig það á að starfa - svo notaðir séu frasar úr minnisblaðinu - hver réttindi og skyldur stjórnar eigi að vera, hver markmið hennar eigi að vera, hvernig eigi að hafa eftirlit með gerðum stjórnarinnar, hvert féð eigi að vera og hvaðan það eigi að renna. Það þarf að skilgreina sérstaklega markmið stofnunarinnar og hvernig fé hennar skuli varið til þess að ná þessum markmiðum. Rökin í minnisblaðinu gegn því að hugleiða sjálfseignarstofnun eru því nánast orðin fáránleg. Þau standast ekki og ljós sögunnar hefur sýnt að í raun hefðu menn átt að byrja annars staðar á því að hugsa um rekstrarform Ríkisútvarpsins en þar að hlutafélagalögin leystu allan vanda. Það hljóta félagar mínir, hv. þingmenn, stjórnarliðarnir í menntamálanefnd, sérstaklega að hugleiða nú þegar þeir eru hlaupnir frá hinu venjulega hlutafélagi í öllum þeim atriðum sem ég lýsti áðan. Það eina sem eftir stendur er að Ríkisútvarpið er samkvæmt frumvarpinu formlegt hlutafélag. Þegar maður spyr sig að því hvað þar sé á ferðinni fyrir utan kredduna þá er það tvennt, annars vegar sú hugsun og yfirlýsing hv. þm. Péturs Blöndals að þetta frumvarp sé fyrsta skrefið til þess að selja útvarpið og síðan það að búa til þennan stjórnunarlega bastarð til þess að ríkisstjórnarflokkarnir geti haldið flokkspólitískum tökum sínum á fyrirtækinu, að í dulbúningi hlutafélags en með nýju skipulagi, sem að einhverju leyti er eins konar skopmynd af skipulagi hlutafélagsins, þá takist ríkisstjórnarflokkunum áfram að halda sínum flokkspólitísku tökum á Ríkisútvarpinu og geti haldið áfram að færa Ríkisútvarpið skref fyrir skref nær því að vera ríkisstjórnarútvarp. Síðar í minnisblaðinu koma lokaályktanir höfundanna og sjálfur rökstuðningurinn með hlutafélaginu gegn öðrum formum. Hann er í raun og veru svona: Fyrir utan það að þetta sé hentugast vegna þess að það sé minnst starf við að búa út frumvarpið í hlutafélagsformi þá segja þeir að upphaflega hafi verið miðað við að stofnað yrði sameignarfélag um rekstur RÚV, það hafi fallið eftir erindi frá Eftirlitsstofnun EFTA sem við könnumst við, en önnur félagaform en hlutafélagaformið henti ekki vel til þess að reka Ríkisútvarpið, það sé vegna þess að sjálfseignarstofnun þyrfti að skilgreina svo ítarlega og það yrði óheppilegt að teknu tilliti til stærðar reksturs RÚV, skyldna stofnunarinnar og hlutverks að öðru leyti, eins og þarna stendur. Þetta eru auðvitað engin rök, þ.e. þessi fullyrðing er engan vegin rökstudd og má benda einfaldlega á að sjálfseignarstofnun getur í raun og veru stofnað hlutafélag ef talin er sérstök ástæða til í rekstrarskyni. Síðan segja höfundarnir, með leyfi forseta: „Ef þessi leið yrði farin“ - þ.e. að gera Ríkisútvarpið að sjálfseignarstofnun - „þá þyrfti í raun að breyta núverandi frumvarpi umtalsvert þar sem með stofnun sjálfseignarstofnunar yrði horfið frá þeirri meginstefnu frumvarpsins að mæla ekki fyrir um innri skipun RÚV í lögum heldur að fela stjórn félagsins að ákveða það að teknu tilliti til þess sem best hentar hverju sinni.“ Það er talinn sérstakur ókostur að þurfa að mæla fyrir um innri skipan Ríkisútvarpsins í lögum. Það eru auðvitað fullkomin gervirök því ef menn vilja ekki mæla fyrir um þessa innri skipan Ríkisútvarpsins í lögum þá er auðvitað sjálfgert að fela í lögunum einhverju stjórnunarapparati að gera það. Engin ákvæði í lögunum um sjálfseignarstofnun í atvinnurekstri koma í veg fyrir það fyrir utan að margir telja heppilegt að meira sé af slíkum ákvæðum í lögum um Ríkisútvarpið en nú er - og það get ég svo sannarlega tekið undir eins og háttað er um það skipulag í núverandi lögum með því flokkspólitíska lagi sem þar er gert ráð fyrir. Nokkur önnur gervirök af þessu tagi eru talin upp í þessu minnisblaði. En hvergi í textanum, og það sýnir að stjórnarflokkarnir og erindrekar þeirra hafa í raun og veru aldrei staldrað við það mál, er fengist við sjálf rökin með Ríkisútvarpinu sem sjálfseignarstofnun, það færi sem með því móti gefst á að tryggja sjálfstæði Ríkisútvarpsins sem verða má, þá möguleika sem felast í rekstrinum sem hefur gengið vel hjá fyrirtækjum og stofnunum í almannaþjónustu og kynni að ganga betur en ríkisstofnunarfyrirkomulagið, að minnsta kosti eins og því hefur verið háttað núna, og síðan þann kost sem hægt er að gera úr hinum meinta galla sem í því á að felast að hin sérstöku lög um sjálfseignarstofnanir í atvinnurekstri séu óljós, þann kost að þau gefa færi á afar sveigjanlegu skipulagi Ríkisútvarpsins sem sjálfseignarstofnunar þar sem við gætum nýtt ýmsa kosti hlutafélagsformsins en losnað við gallana, eins og við fórum fram á að athugað yrði í bréfi okkar til formanns menntamálanefndar frá 24. apríl. Eins og ég las áður eru í framhaldsnefndaráliti okkar einnig nokkrar setningar, fyrir utan sjálfseignarstofnanir, um þann kost að breyta ríkisstofnunum hvorki í háeff né neina aðra skammstöfun heldur halda fyrirtækinu sem ríkisstofnun eins og verið hefur. Þetta hefur verið, sýnist mér, stefna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og reyndar kannski þingmanna Frjálslynda flokksins líka. Þótt við samfylkingarmenn höfum talið sjálfseignarstofnunarkostinn heppilegri hef ég talið frá upphafi að flestum þeim breytingum sem menn eru sáttir um að þurfi að ná á Ríkisútvarpinu væri í sjálfu sér unnt að ná með einföldum breytingum á gildandi lögum. Betra skipulagi Ríkisútvarpsins, sjálfstæði þess, eflingu þess sem almannaútvarps og miðstöðvar innlendrar framleiðslu, að minnsta kosti dreifingar á henni og stuðlan á henni, sé hægt að ná með slíkum hætti. Ég vil halda því til haga vegna þess að auðvitað er eðlilegt að skoða líka það fyrsta skref áður en menn fara að vaða út í þá vitleysu sem menn eru núna komnir út í með þetta gervihlutafélag sem ríkisstjórnarmeirihlutinn ætlar sér að stofna úr Ríkisútvarpinu. Þetta er fróðlegt plagg frá trúnaðarmönnum flokkanna í Ríkisútvarpsmálinu, þeim Jóni Sveinssyni og Sigurbirni Magnússyni, og sýnir ágætlega hvernig vinnubrögðum var háttað við þessa frumvarpssmíð, bæði hina fyrri og hina síðari. Fyrst kemur krafa Sjálfstæðisflokksins um hlutafélagsformið - reyndar koma allra fyrst ábendingarnar frá Eftirlitsstofnun ESA, sem neyða stjórnvöld til að hreyfa sig í málinu, og þegar það er farið að gerast kemur fyrst krafa Sjálfstæðisflokksins um hlutafélagsformið. Menn ná svo málamiðlun í þeim formsefnum í þessu sameignarfélagi. Bent er á að það gangi ekki. Evrópa bendir á það. Þá er látið undan og Framsóknarflokkurinn yfirgefur fyrri stefnu í málinu og samþykkir hlutafélagsformið. Stofnunin er síðan með einhverjum hætti sniðin upp úr því þó þannig að þess sé gætt að flokkspólitísk ítök haldist sem rækilegast en aldrei farið í þá grunnvinnu að skoða hvað raunverulega er að, hver markmið okkar eigi að vera, samfélagsins sjálfs og stjórnmálamanna sérstaklega, með ríkisbákninu, þau markmið sem stjórnmálamönnum er skylt að setja og síðan íhuga skipulag og formskosti, hvort við heldur veðjum á breytta ríkisstofnun, sjálfseignarstofnun, hlutafélag eða annað. Kredda og hrossakaup, segjum við í nefndarálitinu, og ég held að þetta minnisblað sem heitir því langa nafni, Minnisblað varðandi félagaform sem til greina komu við skipulagsbreytingar á rekstri Ríkisútvarpsins, sýni best að þessi umsögn er rétt um tildrög málsins: Kredda plús hrossakaup. Ég ætla, forseti, - nú er farið að líða að lokum sýnist mér, þó er nokkuð eftir - næst að fjalla nokkuð um upplýsingalög sem nú eiga að gilda og um stjórnarhætti í fyrirtækinu og það verður að hafa það þó það skarist að nokkru leyti við það sem ég sagði áðan. Meiri hluti menntamálanefndar hefur nú lagt til þá breytingartillögu markverðasta eftir mikinn þrýsting frá stjórnarandstöðunni, frá starfsmönnum Ríkisútvarpsins, blaðamönnum og öðrum áhugamönnum um fjölmiðla og lýðræði að upplýsingalög gildi um Ríkisútvarpið. Þetta er mjög mikilvægt. Með þessu getur allur almenningur, þar með taldir aðrir fjölmiðlar sem slíkir og sem fulltrúar almennings, sótt upplýsingar um starfsemi og rekstur Ríkisútvarpsins samkvæmt þessum lögum sem reynst hafa nokkuð vel. Hér verður að telja með þingmenn á Alþingi því það verður að líta svo á að þó upplýsingalög taki ekki til samskipta þingmanna og ráðherra þá sé ráðherrum skylt að svara fyrirspurnum þingmanna að minnsta kosti að því marki sem upplýsingalögin setja. Með því er ljóst að menntamálaráðherra, hver sem hann verður í framtíðinni, getur ekki skotið sér undan að svara fyrirspurnum um Ríkisútvarpið eins og aðrir ráðherrar hafa tíðkað um þau hlutafélög í ríkiseigu sem undir þá heyra. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þingmenn hafi þetta í huga því þessi túlkun var hluti af kröfu okkar um að upplýsingalögin giltu. Ég fagna þessu að sjálfsögðu, eins og ég áður hef sagt, og tel að hér höfum við þingmenn stjórnarandstöðunnar náð árangri sem ekki hefði náðst nema með einarðri frammistöðu í 2. umr. um málið sem endaði með því að nefndin var kölluð saman eftir þá umræðu. Ég sé að hv. 8. þm. Reykv.n., Sigurður Kári Kristjánsson, kinkar kolli við þessi orð mín og ég fagna því líka að hann skuli gera það. Hins vegar setur þessi lagfæring, eða við skulum kalla það lagfæringu, stjórnarliða í nokkuð einkennilegt og sérkennilegt ljós. Fyrri tilraunir þeirra til að sannfæra þingheim, almenning og sjálfa sig um að hin hjárænulegu ákvæði í frumvarpi hæstv. viðskiptaráðherra, um opinber hlutafélög, geti komið í staðinn fyrir upplýsingalögin í þessu efni - það er ánægjulegt að sjá að sá leirburður er fullkveðinn á þinginu. Það hefur vonandi sín áhrif í því máli sjálfu, að eftir þessar breytingar á Ríkisútvarpslögunum, sem væntanlegar eru, þá endurskoði menn ákvæði laganna um opinber hlutafélög eða breytingar frumvarpsins á hlutafélagalögunum, sem varða hin opinberu hlutafélög, með endurskoðun á þessu. Ég geri mér grein fyrir því, kannski betur en ýmsir aðrir, að ríkisstjórnin hefur algera sérstöðu meðal þeirra fyrirtækja sem hér væri um að ræða. En ég tel líka að menn eigi að fara betur í gegnum þessi mál eftir að þessum áfanga hefur verið náð og ættu þá að skoða sérstaklega tillögur í frumvarpi samfylkingarmanna, undir forustu Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, um ákvæði um opinber hlutafélög. Ég vil segja það í framhaldinu, um þessa tillögu um upplýsingalögin, að e.t.v. hefði sú ákvörðun getað orðið upphaf frekara samráðs um þetta mál, einkum ef hún hefði komið fram á fyrri stigum og ef því hefði líka fylgt að menn losuðu eitt augnablik um þá einstrengingslegu þráheldni sem hefur ríkt meðal stjórnarliðsins gagnvart nánast öllum öðrum þáttum málsins. Fyrir utan hlutafélagskredduna sjálfa skiptir þar mestu máli að hvorki sjálfstæðismenn né framsóknarmenn hafa nú eða fyrr verið til viðtals um breytingar á fyrirætlunum frumvarpsins hins fyrra og hins síðara um stjórnarhætti á Ríkisútvarpinu sameignarfélagi eða hlutafélagi. Þeir ætla í stuttu máli að halda sig við það að hafa ríkisstjórnarmeirihluta í hinu nýja útvarpsráði. Það ráð á vissulega ekki beinlínis að fjalla um dagskrá eða mannaráðningar en það á að taka meiri háttar ákvarðanir - forseti, það er orðalag úr frumvarpinu - um rekstur og starfsemi Ríkisútvarpsins. Það sem kannski skiptir mestu er að það á að ráða útvarpsstjóra og getur rekið hann fyrirvaralaust hvenær sem því þóknast. Ráðið er kosið árlega á Alþingi og er þannig enn þá nákomnara pólitísku flokkunum á þingi en nú er þar sem þeir hafa þó ákveðið kjörtímabil og eru ekki undir beinu boðvaldi flokkanna að minnsta kosti á meðan. Hér að baki er menntamálaráðherra með sérstakan þjónustusamning sem meiri hluti nefndarinnar ætlar nú að skammast til - ég nota það orðalag - að setja inn í lögin. Áður var það eina sem við vissum um þennan þjónustusamning upp úr bréfi frá Eftirlitsstofnun EFTA, í þessu fræga bréfi frá 20. eða 30. janúar, 30. held ég, þar sem sérstaklega var um hann spurt. Eftirlitsstofnun EFTA spurði ráðuneytin sérstaklega um þennan þjónustusamning og hvort hann yrði ekki alveg örugglega gerður opinber. Það er ekki ljóst í frumvarpinu hvort það er stjórnin eða útvarpsstjórinn sem gera þennan samning, sennilega gera þau hann saman með einhverjum hætti, og það er heldur ekki ljóst hvað í honum gæti falist. Það er rætt sérstaklega um hlutverk Ríkisútvarpsins um almannaþjónustu og látið að því liggja, heyrðist mér, í framsöguræðu hv. formanns menntamálanefndar, að með þjónustusamningi yrðu nánar útfærðir og skilgreindir hinir einstöku töluliðir í 3. gr. Umfram það vitum við ekkert og það er auðvitað þannig að þessir aðilar eru með þjónustusamninginn sjálfráðir um það hvað í honum felst. Fyrirætlanirnar um þjónustusamninginn geta enn aukið á pólitískt vald stjórnarflokkanna á útvarpinu. Hverjir semja? Jú, það semja annars vegar stjórn og útvarpsstjóri, stjórn sem kosin er af meiri hlutanum á Alþingi árlega og útvarpsstjóri sem sú stjórn ræður eða rekur að vild og hins vegar menntamálaráðherra sá sem situr í ríkisstjórninni sem hefur meiri hlutann á þinginu sem ræður útvarpsstjórann. Hér er ekki alveg um óskylda aðila að ræða og þess vegna er ákaflega óheppilegt að þjónustusamningurinn skuli ekki vera skilgreindur nánar svo vægt sé til orða tekið. Meiri hlutinn hefur ekki hlustað á neinar hugmyndir og tillögur um annað í stjórnarháttum. Það hefur ekki verið byrjað á byrjuninni og athugað eins og ég rakti áðan hvaða tilmæli Evrópuráðsins eða hvaða ráð almennar kenningar gefa um stjórn ríkisútvarps og það hefur heldur ekki verið hlustað á hugmyndir sem við höfum sett fram eða komið hafa fram annars staðar í samfélaginu um einstakar breytingar sem þó í stórum dráttum byggðu á því stjórnskipulagi sem í frumvarpinu felst. Það hefur ekkert fengist rætt eða athugað í nefndinni um eftirlitsráð eða akademíu sem gæti temprað völd stjórnar og útvarpsstjóra annars vegar og ráðherra hins vegar, t.d. með þeim hætti að eftirlitsráðinu eða akademíunni væri falið að fara í gegnum þjónustusamninginn eða samþykkja hann. Ekkert hefur verið rætt um ýmsar aðrar stjórnskipunarhugmyndir eða litið til annarra landa um þær eða til þeirra ráðagerða sem uppi eru, eins og ég talaði um m.a. í Bretlandi og í Svíþjóð. Í Svíþjóð virðist einmitt vera í ráði að draga úr göllum hlutafélagsforms sem þar er við lýði, að minnsta kosti að nafninu til. Við höfum ekki fengið nein viðbrögð nema þögnina við þeim hugmyndum um breytingar sem menn hafa sett fram innan þess skipurits sem notað er í frumvarpinu, t.d. um þá breytingarhugmynd að afnema þennan sjálfkrafa ríkisstjórnarmeirihluta í nýja úrvarpsráðinu með því t.d. að bæta við tveimur fulltrúum starfsmanna og leggja þar með ef til vill grunn að nýrri stjórnarhefð í breskum dúr og norrænum þar sem fulltrúar stjórnmálaflokkanna einsettu sér að vinna í þessu nýja útvarpsráði eða stjórn, eins og það heitir, ásamt fagmönnum að málefnum Ríkisútvarpsins, að reyna, án þess að lúta lögmálum meiri hluta og minni hluta með tilheyrandi atkvæðagreiðslum, að ná saman um markmið og leiðir í málefnum Ríkisútvarpsins með því að hinn raunverulegi meiri hluti sé óljós eða allra helst óþarfur í stjórninni þar sem fulltrúar starfsmanna tveir gætu stuðlað gegn hreinum ríkisstjórnarmeirihluta. Mér finnst þetta vera tillaga sem menn hefðu átt að skoða betur. Ég hefði talið það mjög mikilsverðan áfanga ef ríkisstjórnin og stjórnarliðar í þinginu hefðu fallist á þetta. Mér hefði fundist það geta verið upphaf að einhvers konar samkomulagi um þessi mál. Við höfum líka lagt til og komið með hugmyndir um að útvarpsstjóri sé ráðinn í tiltekinn tíma til að tryggja honum sjálfstæði frá meiri hluta í stjórninni hverju sinni. Þetta er kannski ekki stórmerkileg tillaga en hún er þó í rétta átt. Á það er ekkert hlustað. Tillagan hefði bæði verið góð fyrir útvarpsstjórann sem hefði þar með öðlast ákveðið sjálfstæði í vissan tíma. Hún hefði líka verið góð fyrir stjórnina vegna þess að þá hefði skapast eðlilegt tækifæri til þess á vissum ára fresti að meta störf útvarpsstjórans og ákveða hvort hann ætti að ráða aftur eða fá annan sem hefði annan starfsstíl og önnur markmið. Eina skýringin á því að þetta þótti ekki umræðuvert var að þetta tíðkist ekki í venjulegum hlutafélögum. Það er rétt. Hvað með það, getum maður spurt? Eins og ég rakti áðan er Ríkisútvarpið allt öðruvísi en venjuleg hlutafélög í þeirri mynd sem það er nú í frumvarpinu. Jafnvel lítilsháttar atriði sem gætu verið til einhverra bóta eins og að ákveða stjórnarmönnum lengra kjörtímabil en eitt ár í einu, þá gjarnan með þeim hætti að það stæðist ekki á við hin hefðbundnu órofnu kjörtímabil þings og ríkisstjórnar. Því hefur heldur ekki verið sinnt. Stjórnskipulagið virtist koma af himnum ofan, eins og leirtöflurnar sem Móses voru afhentar á tindi Sínaífjalls og engin leið að hreyfa neitt við þeim. Gagnrýni okkar á stjórnarhætti Ríkisútvarpsins hf., samkvæmt frumvarpinu, stendur því miður algjörlega óhögguð frá fyrri umræðu um málið. Þetta kerfi er kauðalegt og virðist fyrst og fremst upphugsað til að viðhalda pólitískum ítökum á inngripum. Viðbrögð ráðherra og stjórnarliða við breytingarhugmyndum og óskir um rökstuðning og samræður í þessu efni benda til þess að hér sé kominn kjarninn í samningum stjórnarflokkanna um tilhögun Ríkisútvarpsins. Þetta sé í raun innihaldið í samkomulagi stjórnarflokkanna um Ríkisútvarpið. Þeim sé sama um hlutverk og skyldur. Það ráðist svona í einhverjum barningi við Evrópusambandið. Fjármögnunin sé í raun aukaatriði, það þurfi að vísu að losna við þessi afnotagjöld, og hægt verði að koma henni fyrir í bili með nefskatti, enda er það atriði sem næsti fjármálaráðherra fær upp í hendurnar. Því er frestað í frumvarpinu. Upplýsingalögin, það er svo sem í lagi til þess að gera, eins og formaður nefndarinnar sagði, að rétta fram sáttarhönd sem síðan sé ekki tekið í. En að halda með sem öruggustum hætti yfirráðum ríkisstjórnarmeirihlutans, flokkanna tveggja, á Ríkisútvarpinu, þar virðist hnífurinn standa í kúnni. Ríkisútvarpið verði ríkisstjórnarútvarp. Dagskrá, mannval, stefna á markaði, m.a. gagnvart öðrum ljósvakamiðlum, þetta á tryggilega að vera að lokum í flokkshöndum með þeim tilbúningi sem hlutafélagsformið færir því í bili. Forseti. Nú kemur að því að fjalla nokkuð um safnefni Ríkisútvarpsins og eignir þess í söfnum sínum og um réttarstöðu þess. Fyrir þessu er ágæt grein gerð að hluta í nefndaráliti meiri hlutans og ég ætla ekki að rekja það. Þar er prýðilega sagt frá hvernig háttar til um það efni. Ég hef ekki miklar athugasemdir við höfundarréttarmál í kringum safnefnið. Ég ætla þó að fjalla um aðra fleti á málinu. Frá upphafi var það eitt af álitamálunum í frumvarpinu hver væri staða safnefnis Ríkisútvarpsins og þess efnis sem Ríkisútvarpið ætti með öðrum. Þessi mál urðu útundan í hinu endasleppa starfi menntamálanefndar á milli 1. og 2. umr. í hinu hefðbundna starfi nefndarinnar. En nú milli 2. og 3. umr. gafst betri tími til að fara í saumana á þessu eins og m.a. sést á nefndaráliti meiri hlutans. Ég þakka sérstaklega Atla Gíslasyni, varaþingmanni og lögmanni, fyrir frumkvæði sitt að því starfi en hann sat á þingi þegar sú vinna stóð yfir. Þetta er einkum þrennt. Í fyrsta lagi þau atriði sem varða höfundarrétt og gerð er grein fyrir í nefndaráliti meiri hlutans sem ég ætla ekki að gera neinar athugasemdir við þótt það megi ræða lengi. Ljóst er að meginregla höfundarréttar er sú að framsal er ekki heimilt nema með samþykki allra rétthafa og leggur þær skyldur á Ríkisútvarpið að leita þess samþykkis. Ég tel að það sé ekki einungis í þeim tilvikum sem nefnd eru í nefndaráliti meiri hlutans heldur í öllum tilvikum. Það verði að fara í þá vinnu, verði þetta að hlutafélagi, að leita samþykkis allra rétthafa þess efnis sem Ríkisútvarpið varðveitir með einhverjum hætti. Í öðru lagi er sá flötur á þessu máli að í safni Ríkisútvarpsins eru ómetanleg verðmæti. Ýmislegt sem þar er geymt er í rauninni þjóðminjar í hljóði og mynd, og menn hafa hingað til litið svo á að hér sé á ferðinni þjóðareign, eða að minnsta kosti réttur þjóðarinnar og skylda hennar til forsjár yfir því efni nákvæmlega á sama hátt eða að minnsta kosti á svipaðan hátt og háttar til um muni og gripi sem geymdir eru á Þjóðminjasafni, á Árnastofnun, á Listasafni Íslands og á öðrum höfuðsöfnum þjóðarinnar. Þegar breyta á ríkisstofnuninni Ríkisútvarpinu í hlutafélag, þá hljóta menn að spyrja: Hvað verður um þetta? Er Ríkisútvarpinu heimilt að selja þetta frá sér? Er eðlilegt að fela nýju hlutafélagi að varðveita þetta efni? Er ef til vill réttara að stofna sjálfstætt safn í beinni ríkiseigu um þennan 76 ára gamla arf Ríkisútvarpsins? Við slíkum spurningum komu ekki skýr svör í starfi nefndarinnar sem var töluvert í þessum málum. En niðurstaða okkar var sú að ekkert í frumvarpinu hindraði stjórnendur nýja hlutafélagsins í að selja hvaða eignir fyrirtækisins sem vera skyldi. Það kom fram hjá Sigurbirni Magnússyni, áðurnefndum, öðrum meginhöfundi frumvarpsins, að hann liti svo á að ákvæði 1. gr., um að sala félagsins eða hluta þess, sameining þess við önnur félög eða slit þess væru óheimil, merkti að ekki væri heimilt að selja einstaka rekstrarþætti út úr félaginu. Páll Magnússon mætti t.d. ekki selja hljóðvarpsreksturinn út úr Ríkisútvarpinu. Sigurbjörn taldi að samkvæmt anda laganna mætti ekki, eins og það heitir á máli fyrirtækjaviðskipta, strípa félagið, selja undan því mestallar eignir þess, þótt hlutabréf þess héldust í sömu höndum. Sigurbjörn túlkaði þetta ákvæði hins vegar þannig að þrátt fyrir þetta væri heimilt að selja einstakar eignir. Þegar á hann er hlustað er klárt að það má selja einstakar eignir og síðan sé hitt háð anda laganna meira og minna og umdeilanlegt hvað þarna er um að vera. Meiri hluti nefndarinnar ákvað að lokinni gegnumferð okkar um þetta, eins og fram hefur komið, að reyna að stoppa í þetta stóra gat í frágangi safnefnis, og í raun gildir það um allar eignir Ríkisútvarpsins, með sérstakri nýrri tillögu þar sem Ríkisútvarpinu hf. er gert óheimilt að selja frá sér verðmæti sem hafa menningarlegt og sögulegt gildi fyrir íslensku þjóðina, eins og þar stendur, og eru varðveitt hjá félaginu. Þetta er að sjálfsögðu betra en alls ekki neitt eins og það var áður í frumvarpinu þótt þetta orðalag bjóði til margs konar túlkunar. Merkilegast við þessar breytingartillögur er það að með því viðurkennir meiri hluti menntamálanefndar að málið var og er upp í loft. Í frumvarpinu, eins og það stendur nú fyrir þessa tillögu, er Ríkisútvarpinu ekki einu sinni gert skylt að varðveita þetta efni. Þar segir eingöngu í 3. gr., einum töluliðnum, að Ríkisútvarpinu sé heimilt að geyma nýtt efni sem nýja hlutafélagið framleiðir eða kaupir. Jafnvel eftir samþykkta breytingartillögu meiri hlutans mætti Páll Magnússon henda því á haugana eða gefa það einhverjum þar sem einungis er talað um að Páll Magnússon megi ekki sem útvarpsstjóri selja efnið frá Ríkisútvarpinu, það af því sem hefur menningarlegt og sögulegt gildi fyrir íslensku þjóðina, sem er auðvitað líka loðið og teygjanlegt hugtak. Menn kann að reka minni til þess að efni útvarpsstöðvanna er skilaskylt og það er rétt. Það kom fram í rannsókn nefndarinnar að loksins núna eru lögin um skilaskylduna frá 2002 að taka á sig mynd hvað varðar Ríkisútvarpið. En skilaskyldan gildir auðvitað ekki um gamla efnið. Það er alveg óljóst hvað um það verður í nýja hlutafélaginu. Þess skal svo getið að um nýtt efni er einungis heimildarákvæði í frumvarpinu um að það megi varðveita en það er ekki skylda þannig að stjórnendur Ríkisútvarpsins hf. gætu túlkað það svo að skilaskylda Ríkisútvarpsins gagnvart kvikmyndasafninu nægi og Ríkisútvarpið þurfi ekki að geyma nokkurn skapaðan hlut af því sem framleitt verður eða kemst í einhvers konar umsjón hlutafélagsins eftir að það er stofnað. Við í nefndinni kynntum okkur nokkuð stöðu safna Ríkisútvarpsins, m.a. með að fá á okkar fund Elínu Kristinsdóttur, safnastjóra Ríkisútvarpsins. Sem betur fer komumst við að því að ýmis þörf vinna er í gangi hjá Elínu og félögum hennar sem felst ekki síst í að bjarga frá glötun gömlum upptökum með brigðulli tækni þeirra tíma. En það kom líka fram hjá Elínu að þegar kemur að fjárveitingum þá mæti söfnin og safnavinnan sífelldum afgangi. Þetta kom mér ekki á óvart vegna þess að ég þekki þetta af kynnum mínum af Ríkisútvarpinu þar sem ég hef m.a. setið í útvarpsráði, að tilhneigingin er alltaf sú að láta söfnin mæta afgangi. Það er auðvitað skömm að þessu og það vissu og vita þeir menn sem að þessu hafa staðið en það getur hins vegar verið erfitt við þá að sakast vegna þess að stjórnendur hafa í áraraðir og áratugi verið að reyna að láta enda ná saman við að framleiða dagskrána fyrst og fremst og þess vegna er freistingin auðvitað sú að spara í öðrum þáttum sem ekki sjást daginn eftir eða veturinn eftir í dagskrá. Þegar ég var í útvarpsráði höfðu menn vissulega áhyggjur af þessum efnum og við ræddum það m.a. hvort hægt væri að fá sérstakar fjárveitingar frá Alþingi, aðskildar frá öðrum fjárhagsafskiptum ríkissjóðs og Ríkisútvarpsins, en af því varð aldrei, nema talið, hvað sem olli því. Þar var auðvitað ríkisstjórnarmeirihluti Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks við lýði eins og enn er. Ég man eftir að ég lagði meira að segja til um þetta, eða varpaði fram þeirri hugmynd hvort menn ættu ekki að kanna hvort einstök stórfyrirtæki væru tilbúin að leggja fram fé til þess að varðveita safnefnið eða a.m.k. bjarga því frá glötun og þá ef til vill gegn því að þeirra væri getið með einhverjum hætti við hvers konar endurflutning eða nýtingu efnisins. Í þetta var vel tekið en gerðist nú ekki mikið meira í því þannig að það er ekkert nýtt að söfnin standi í þessum skrefum hjá ríkisstofnuninni Ríkisútvarpinu. Eina af spurningunum um framtíð safnanna og safnefnisins núna má einfaldlega orða svona: Úr því að ríkisstofnuninni hefur ekki tekist betur en við vitum að varðveita þetta merkilega efni og koma safninu fyrir með skikkanlegum hætti, hver sérstök von er þá til þess að stjórnendur hins nýja hlutafélags líti á það sem verkefni sitt að gera það? Það er, forseti, einfaldlega grunnkrafa ef Alþingi ætlar sér að breyta fyrirkomulagi RÚV í hlutafélagsátt, og í hvaða átt sem vera skal raunar, að þá sé öllum spurningum um þessi mál svarað og gengið þannig frá því að þetta efni sé í tryggri þjóðareigu og í öruggum höndum gagnvart möl og ryði sem grandað geta öllum jarðneskum hlutum og gagnvart því að allir hafi rétt til að nálgast þetta efni. Ég verð að segja að ef af þessu hlutafélagi verður teldi ég eðlilegast að rjúfa tengsl safnsins við félagið, halda því sem ríkisstofnun, eins og öðrum merkilegum söfnum, annað hvort sjálfstæðri ríkisstofnun eða sem hluta annars safns þó að safnefnið mætti svo geyma í Efstaleitinu til þæginda og hagræðis. En lágmark væri fyrir okkur að tryggja sérstakar fjárveitingar til safns Ríkisútvarpsins og hafa um það skýr sérákvæði í lögum um hlutafélagið eða hvað annað sem menn nú vildu gera úr Ríkisútvarpinu. Svo er hins vegar ekki í fyrirsjáanlegum breytingartillögum sem meiri hlutinn og stjórnarliðið ætlar að gera heldur stendur einungis þessi nýja tillaga meiri hlutans um að ríkisstofnun sé óheimilt að selja frá sér hina merkustu hluti í safnefninu. Ég verð að segja að þótt ég meti vissulega þá hugsun sem liggur að baki þessari breytingartillögu þá stendur hún fyrst og fremst sem minnismerki um þær ráðstafanir sem hefðu þurft að liggja fyrir á þessum tíma og okkur er auðvitað skylt að gera við þessar breytingar sem nú eru fyrirhugaðar. Það er falleg hugsun í því í nefndaráliti meiri hlutans að hvetja til þess að aðgangur sé tryggður að þessu safnefni í höndum hins nýja hlutafélags. Hins vegar eru engin ákvæði í frumvarpinu sem tryggja slíkan aðgang almennings og fræðimanna að gömlu efni úr söfnum Ríkisútvarpsins. Það veit enginn þegar þetta hlutafélag hefur verið stofnað hvaða ákvarðanir stjórnendur þess taka í þessu efni. Það veit enginn hvað verður um ýmsa þá þjónustu við almenning sem kostar peninga og hlutafélaginu er ekki skylt að lögum að inna af hendi og maður getur spurt sig hvort það sé líklegt að stjórnendur hlutafélagsins fremur en ríkisstofnunarinnar líti á slíka þjónustu sem forgangsverkefni, þannig að ekki sé dýpra tekið í árinni. Það má spyrja hvort það sé ekki þvert á móti líklegt að sumir stjórnendur nýja hlutafélagsins mundu hugsa þannig að það væri ekki snjallt að opna um of fyrir aðgang að þessu gamla efni þar sem með því gæti glatast samkeppnisforskot Ríkisútvarpsins í þessu máli. Það er auðvitað þriðja atriðið í tengslum við safnefnið sem þarf að velta fyrir sér, því að með breytingartillögu meiri hluta menntamálanefndar við 2. umr. var þannig gengið frá að líta má á safnefnið sem lið í samkeppnisrekstri Ríkisútvarpsins eða þeim samkeppnisrekstri sem Ríkisútvarpinu er heimilt og nánast ætlað að sinna. Meiri hluti menntamálanefndar lagði nefnilega til við 2. umr. og fékk samþykkt að safnefni hins nýja fyrirtækis og meðferð þess væri flutt úr 3. gr., þar sem er eins og menn muna talað um hlutverk og skyldur hins nýja fyrirtækis sem almannaútvarps, og sett inn í 4. gr. þar sem fjallað er um samkeppnisrekstur. Hvatinn að þessu voru spurningar frá Eftirlitsstofnun EFTA sem rak hornin í að samkvæmt frumvarpinu var það flokkað sem hluti almannaútvarpsrekstrar að RÚV seldi eigið efni og eftirlitsstofnunin benti réttilega á að slík sala væri hluti af almennum samkeppnismarkaði. Ég verð að viðurkenna að ég hef nokkra samúð með þeim sem um þetta véluðu í frumvarpinu því að þetta hefur nú hingað til verið frekar smálegt og við talið það svona nokkuð sjálfsagt. Þarna er um að ræða þætti eins og jóladagatalið og Stikluþætti Ómars Ragnarssonar sem vissulega hafa gefið Ríkisútvarpinu og höfundum sínum ákveðnar tekjur en við höfum ekki hingað til litið á sem stórmál en er strangt til tekið eðlilegt. Ráð meiri hlutans og menntamálaráðherrans voru þá að færa heimildarákvæðið til að selja Stiklur og jóladagatalaspjöld úr 3. gr. inn í samkeppnispartinn, þ.e. 4. gr. En í þessum flutningum varð hins vegar samferða ákvæði um safnefni hins nýja félags sem áður var 14. töluliður 3. gr., og þar segir að eitt af hlutverkum Ríkisútvarpsins sem almannaútvarps sé, með leyfi forseta: „Að sjá um að frumflutt dagskrárefni félagsins verði varðveitt til frambúðar. Er félaginu heimilt að hafa til útláns, sölu og dreifingar valið dagskrárefni sem flutt hefur verið, enda sé gengið frá samningum við aðra rétthafa efnis um að slíkt sé heimilt.“ Það er því komið inn í samkeppnisreksturinn að Ríkisútvarpið skuli sjá um að frumflutt dagskrárefni félagsins verði varðveitt til frambúðar. Þetta er fingurbrjótur sýnist mér en hann hefur ekki verið lagaður þó að við höfum bent á það á sínum tíma og þetta þýðir að hlutafélaginu er ætlað eða a.m.k. heimilt að formi til að nýta allt sitt efni, það sem það sjálft hefur framleitt, í samkeppnisrekstri til útláns, sölu og dreifingar. Í því máli er enginn aðskilnaður eftir því hvort efnið sjálft hefur verið framleitt eða keypt sem almannaútvarpsefni eða samkeppnisrekstrarefni. Þessari breytingartillögu meiri hluta menntamálanefndar við 2. umr. sem þegar hefur verið samþykkt, var ætlað að bæta úr frumvarpssmíðarklúðri gagnvart Eftirlitsstofnun EFTA, því að hún virðist þegar stangast á við samkeppnissjónarmiðin. En samkvæmt þessari málsgrein frumvarpsins eins og það er nú er nýja hlutafélaginu heimilt að nota til samkeppnisrekstrar á sviði útlána, sölu og dreifingar, efni sem er framleitt eða keypt sem almannaútvarpsefni með fé sem telst ríkisstyrkur samkvæmt Evrópusambandsreglum, þ.e. með skattfénu frá hinum fræga nefskatti. Þetta er alveg sérstakt nýtt klúður sem meiri hluti menntamálanefndar hefur búið sér til og hefur auðvitað ekki verið gengið úr skugga um hvernig þetta stenst reglur Evrópusambandsins. Eins og ég rakti áðan vekur þetta nýja ákvæði um svokallað frumflutt dagskrárefni félagsins, sem er væntanlega það efni sem verður til hjá Ríkisútvarpinu hf. eftir að sú formbreyting er um garð gengin, sérstakar spurningar um hið eldra safnefni í ljósi samkeppnisreglnanna. Þeim spurningum hefur ekki verið svarað í störfum nefndarinnar. Í fyrsta lagi spurningunni um hvort ákvæðið tekur með lögjöfnun einnig til eldra safnefnis, sem er mjög sennilegt, og hvort nýja hlutafélagið getur selt gamalt efni frá útvarpsfyrirtækinu í samkeppni við aðra slíka sölu og flokkað hagnað af slíkri sölu sem tekjur af samkeppnisrekstri. Þetta þarf að vera klárt. Hitt er svo nokkuð stærra mál hvort nýja hlutafélaginu er heimilt að nota gamalt efni frá ríkisfyrirtækinu, þ.e. eldra efni Ríkisútvarpsins, annars vegar þá í þeim hluta starfsemi sinnar sem telst vera almannaútvarp og hins vegar í þeim hluta starfseminnar sem telst vera samkeppnisrekstur, t.d. í einhvers konar Sirkus-stöð sem ég bjó til hér áðan. Mér sýnist augljóst að í síðara tilvikinu mundu keppinautar mótmæla harðlega og telja á sér brotið þar sem Ríkisútvarpið hf. væri að nota gegn þeim gamalt efni sem á sínum tíma var fjármagnað með ríkisstyrk, nota slíkt efni gegn þeim í beinni samkeppni. Ég geri líka ráð fyrir að keppinautar mundu í fyrra tilvikinu krefjast þess að hafa sama aðgang að hinu eldra efni ríkisfyrirtækisins og nýja hlutafélagið. Þar sem það hafi verið framleitt og varðveitt á vegum ríkisstofnunarinnar Ríkisútvarpsins þá eigi markaðsstöð að geta fengið það til flutnings á sömu kjörum og Ríkisútvarpið hf. Þetta þarf líka að vera klárt í lögum, þetta þarf að vera klárt gagnvart samkeppnisreglum á Evrópska efnahagssvæðinu og gagnvart Eftirlitsstofnun EFTA, sem fylgist með þeim reglum, gagnvart stjórnendum og starfsmönnum hins nýja hlutafélags og gagnvart keppinautum í samkeppnisrekstri og öllum öðrum þeim sem hreyfa sig á ljósvakavettvangi. En það er ekki klárt. Þrátt fyrir hina ítarlegu lýsingu í framhaldsnefndaráliti meiri hlutans á höfundarrétti standa málefni safnefnisins að öðru leyti en því, út af og hafa ekki verið kláruð. Þetta er verulegur galli á frumvarpinu og kynni að leiða til ýmissa eftirmála og það sýnir með öðru hvernig háttar til um þessa smíð á frumvarpinu þrátt fyrir fjórar atlögur meiri hlutans á þingi til að breyta sínu eigin verki. Forseti. Nú er nokkuð langur tími liðinn síðan þessi ræða hófst en ég ætlaði mér að fjalla sérstaklega um komu fulltrúa Ríkisendurskoðunar og Samkeppniseftirlits á fund nefndarinnar. En um hana er í raun ekki mikið að segja. Óskum okkar um að þeir kæmu á fund við hefðbundna umfjöllun nefndarinnar fyrir 2. umr. var ekki sinnt. Því var hins vegar sinnt að kalla þá til fyrir 3. umr. Þeir gáfu fullnægjandi svör sem formaður nefndarinnar, hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, rakti hér að nokkru áðan. Það er ljóst að Ríkisendurskoðun hefur ákveðið hlutverk og verður fróðlegt og gaman fyrir áhugamenn um þetta mál að sjá hvernig Ríkisendurskoðun hyggst leysa úr því vegna þess að það koma aftur fyrir hinar eilífu spurningar um almannaútvarp og samkeppnisrekstur. Það er líka ljóst að Samkeppniseftirlitið hyggst fylgjast með Ríkisútvarpinu, samkvæmt þeim lögum sem það vinnur eftir. Páll Gunnar Pálsson, forstjóri þess, talaði á fundi okkar sérstaklega um að um RÚV kynnu að gilda ákvæði 11. gr. samkeppnislaganna um markaðsráðandi stöðu, 14. gr. um fjárhagslegan aðskilnað og að samkvæmt samkeppnislögunum gæti Samkeppniseftirlitið gert meiri kröfur en ráðgert er að gera í Ríkisútvarpslögunum, sérstaklega samkvæmt 16. gr. samkeppnislaga um skaðleg áhrif opinberra fyrirtækja í samkeppni. Ríkisendurskoðun annars vegar og Samkeppniseftirlitið hins vegar kynnu að þurfa að eiga við þá galla sem ég og við stjórnarandstæðingar teljum vera á lögunum varðandi skilin milli almenns útvarpsrekstrar og samkeppnisrekstrar. Ég vona að að því verði staðið af viti en fullri einurð. En það er frekar óheppilegt að þingið skuli taka þá áhættu að búa frumvarpið þannig út að jafnvel innlendar eftirlitsstofnanir, sem við höfum komið upp á síðustu árum, kunni að byrja á því næstu árin að krukka í galla og smíðisbrot á lögunum. Ég ætlaði líka að tala um eiginfjárstöðu og eignir RÚV og um hina undarlegu stöðu virðisaukaskattsmála í fyrirtækinu. En ég veit að síðari ræðumenn, þar á meðal hv. þm. Einar Már Sigurðarson, félagi minn í menntamálanefnd, ætlar að fjalla um það. Ég ætla þess vegna ekki að þreyta þingmenn með því en um virðisaukaskattinn verð ég hins vegar að segja nokkur orð. Þannig er að Ríkisútvarpið vill gjarnan vera þátttakandi í virðisaukaskattskerfinu. Það er eðlilegt og hagræði að því fyrir fyrirtæki með jafnmikinn rekstur og Ríkisútvarpið er. Nú verða afnotagjöld ekki lengur hluti af tekjum Ríkisútvarpsins og enginn virðisaukaskattur fylgir nefskattsinnheimtunni. Þetta þurfti að athuga sérstaklega og það kom í ljós að til að haldast inni í virðisaukaskattskerfinu þarf fyrirtækið að hafa umtalsverðan innskatt umfram útskatt. Að vísu stendur að það skuli vera svo að jafnaði. Það þýðir að af kerfislegum ástæðum skapast sérstakur þrýstingur á stjórnendur fyrirtækisins til að halda sig innan virðisaukaskattskerfisins. Til þess að tryggja umtalsverðan innskatt þá er gott fyrir Ríkisútvarpið að selja sem allra mestar auglýsingar og hafa sem allra mesta kostun í gangi en kaupa hins vegar sem allra minnst efni af því að það kynni að auka útskattinn. Þátttaka Ríkisútvarpsins í virðisaukaskattskerfinu hefur því bein áhrif á dagskrárstefnu og fjármögnunarstefnu Ríkisútvarpsins, þ.e. öfug áhrif við það sem a.m.k. við samfylkingarmenn og að ég hygg fleiri teljum réttast. Í staðinn fyrir að hvati sé til að draga úr auglýsingum og kostun verður þetta fyrirkomulag til þess að menn vilja auka auglýsingar og kostun. Í staðinn fyrir að auka efniskaup að utan, íslenskt efni einkum, verður hvatinn sem virðisaukaskattskerfið býr til eða þátttaka ríkissjóðs þar sá að reyna að minnka þessi kaup. Ég geri mér grein fyrir því, hef starfað í fjármálaráðuneytinu, veit hvernig þar er hugsað og hvernig háttar til um fjármál þjóðarinnar að flas er ekki til fagnaðar í þeim efnum. Ég tel þó að yfir þetta mál hefði þurft að leggjast betur en til þess var enginn vilji. Í fjármálaráðuneytinu og af hálfu ríkisskattstjóra standa embættismenn eðlilega vörð um virðisaukaskattskerfið, eins og þeim ber að gera, og neita öllum undanþágum eða sérskipulagi. Það hefði verið menntamálaráðherrans að reyna að finna lausn á þessu máli og athuga hvort sérstaða Ríkisútvarpsins væri ekki slík að hún ætti líka við um þátttökuna í virðisaukaskattskerfinu þannig að aukaatriði í skipulagi Ríkisútvarpsins og rekstri þess hafi ekki bein áhrif á markmiðin í rekstrinum, á hegðunina gagnvart því sem ég nefndi áðan, annars vegar auglýsingum og kostun og hins vegar aðkaupum efnis. Um réttindi starfsmanna ætla ég að fela síðari ræðumönnum að fjalla. Ég vil aðeins segja að það er nánast sorglegt, þrátt fyrir þá umfjöllun sem fékkst í nefndarstörfum nú, heimsóknum frá samtökum starfsmanna og fulltrúum Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, aukalegum umsögnum frá þessum aðilum og sérstökum tillögum frá BSRB og BHM um hvernig ákvæðið um réttindi starfsmanna gæti litið út, að ekkert var með það gert. Öllum óskum um breytingar á þessu var einfaldlega hafnað. Menn létu slag standa með hvernig færi, annars vegar með starfsanda í Ríkisútvarpinu við breytingar sem fram undan eru ef þessi lög verða samþykkt, sem geta orðið sársaukafullar og dregið á eftir sér dilk lengra fram í tímann en menn hyggja nú, og hins vegar gagnvart málum sem menn kynnu að fara í við ríkið vegna þess arna. Það hefur oft verið fylgifiskur breytinga á ríkisstofnunum í hlutafélög. Ég harma þau málalok og bið þingmenn í menntamálanefnd og aðra að kanna hug sinn sérstaklega gagnvart þeim þætti málsins. Það er mikill óþarfi að skilja við réttindi starfsmanna í uppnámi og óánægju. Það fegrar ekki málstað þeirra sem standa fyrir hlutafélagsvæðingunni að haga sér með þessum hætti. Í lokin vil ég segja, forseti, ákaflega stuttlega vegna þess að ég hef sagt það áður, að frumvarpið hefur að verulegu leyti batnað við meðferð málsins í nefndinni milli 2. og 3. umr., þ.e. að sjálfsögðu með breytingartillögu sem ég geri ráð fyrir að samþykkt verði ef frumvarpið heldur sína leið í gegnum þingið, með breytingartillögu meiri hlutans sem hann hirti frá minni hlutanum, um að upplýsingalög gildi um Ríkisútvarpið. Það er afar mikilsvert. Ég ætla ekki að draga fjöður yfir það og tel að það sé afar mikilsvert mál. Hins vegar er það ekki nema einn af gagnrýnispunktum okkar, sem eru fjölmargir, einn af hinum stóru gagnrýnispunktum okkar. Við í stjórnarandstöðunni í menntamálanefnd höfum ákveðið að halda við frávísunartillögu okkar sem kemur fram í framhaldsnefndarálitinu sem áður var lesið. Í henni felst sú þríhliða gagnrýni sem markverðust er fyrir utan alls kyns aðra, m.a. réttindi starfsmanna og fjármögnunina. Í fyrsta lagi hefur með frumvarpinu ekki verið tekin nein afstaða til þess hvort Ríkisútvarpið á heldur að vera almannaútvarp eða blanda af almannaútvarpi í markaðsstöðu í framhaldinu. Í raun hefur þetta frumvarp ekki tekið afstöðu til þess hvernig Ríkisútvarpið á að vera í framtíðinni. Það skilur það að sumu leyti eftir í sömu óvissunni og sama ruglinu og viðgengist hefur síðustu 20 ár, frá því að einkaleyfi þess var afnumið og Ríkisútvarpið varð jafningi, vissulega fremst meðal jafningja, annarra stöðva á fjölmiðlavettvangi. Að geta ekki skorið úr þessu og geta ekki átt um það frjóa umræðu við stjórnarandstöðuna og alla hagsmunaaðila gerir að verkum að hætt er við, svo það sé vægt orðað eins og verið hefur í þessari ræðu, árekstrum við reglur Evrópusambandsins sem við höfum undirgengist. Hætt er við árekstrum áfram við keppinauta á fjölmiðlavettvangi á samkeppnissviði innan lands og hætt er við því, ef þessari stefnu heldur áfram, að almenningur hætti smám saman að skilja til hvers Ríkisútvarpið er og tryggð hans, sem hefur verið dýrmætasta eign Ríkisútvarpsins, við útvarpið rofni. Í öðru lagi hefur gagnrýni okkar falist í að hlutafélagsformið henti ekki RÚV, sé óheppilegt. Á það hefur Þorsteinn Pálsson bent, kannski öðrum fremur af áberandi þátttakendum í samfélagsumræðunni á vikunum áður en þinginu var frestað. Þótt það sé skárra þegar um það gilda upplýsingalög þá fylgir forminu alls kyns klúður og vitleysa sem við höfum bent á áður. Þar fyrir utan er, fyrir kreddumenn, hlutafélagið sem hér er að verða til gervihlutafélag, hlutafélag að nafninu til en ekki í reynd vegna þeirrar sérstöðu Ríkisútvarpsins sem þó er gert ráð fyrir í frumvarpinu. Hér er að megninu til, samkvæmt Evrópureglum, ekki um að ræða fyrirtæki sem hefur hagnað af meginmarkmiðinu með samkeppnisrekstri á almennum markaði. Í þriðja lagi, og með því lýk ég ræðu minni, felst gagnrýni okkar í því, og nánast grátlegt að þurfa að tyggja það upp enn og aftur, að með frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir því að flokkspólitískum ítökum ríkisstjórnarflokka í Ríkisútvarpinu linni. Skipulagið er ekki þannig að það tryggi flokkspólitísk áhrif, sem betur fer, en í því er ekkert sem kemur í veg fyrir það. Hinn árlega kosni ríkisstjórnarmeirihluti í hinu nýja útvarpsráði ræður og rekur útvarpsstjóra eftir sínum eigin hentugleikum. Ekki er gert ráð fyrir neins konar temprun á völdum útvarpsstjóra og stjórnar eða menntamálaráðherra í þessu efni. Skipulagið er órætt í frumvarpinu þannig að um það sér ríkisstjórnarmeirihlutinn í stjórninni, útvarpsstjóri hennar og menntamálaráðherra sem yfir öllu ríkir, með þeim afleiðingum að hér veldur einfaldlega hver á heldur. Því miður treysti ég, eftir öll fréttastjóramál undanfarinna ára og áratuga, ekki ríkisstjórninni frekar en öðrum ríkisstjórnum í framtíðinni til að þróa áfram á Ríkisútvarpinu vinnubrögð sem losa það við hin flokkspólitísku ítök. En þau eru að mínu viti uppspretta vandræða sem eitra starfsemi Ríkisútvarpsins. Við höfum lagt til að málinu verði vísað frá. Við flytjum tillögu um að málinu verði vísað frá að lokum þessarar umræðu. Ég held að við í stjórnarandstöðunni séum sammála um að Ríkisútvarpið eigi að halda áfram að vera til í því formi og með því skipulagi sem tryggir að það sé almannaútvarp, öflugt útvarp og sjálfstætt. Þetta frumvarp gerir ekki ráð fyrir að tryggja neitt af þessu þrennu. Þess vegna eru það mín ráð til annarra hv. þingmanna, undir lok framsöguræðu minnar fyrir nefndaráliti minni hlutans, að við fleygjum frumvarpinu í ruslafötuna og tökum til við ný vinnubrögð í þessum efnum.

Frú forseti. Við höfum í langri og yfirgripsmikilli ræðu hv. þm. Marðar Árnasonar heyrt greinargott og málefnalegt yfirlit yfir það hvernig málinu reiddi af hjá hv. menntamálanefnd eftir 2. umr. og það vita allir sem til þekkja á hv. Alþingi að það er ekki alvanalegt að mál séu tekin inn í nefndir aftur á milli 2. og 3. umr. en það gerist þó þegar um er að ræða mál sem eru vanreifuð, illa unnin eða um stendur gríðarlegur ágreiningur. Allt þetta þrennt á við um þetta mál sem sjá má af málflutningi nefndarmanna í minni hluta menntamálanefndar og nefndarálitum sem hefur verið skilað af minni hlutanum bæði eftir 2. umr. og nú eftir 3. umr. Í báðum þessum nefndarálitum er lagt til að málinu verði vísað frá og það segir sína sögu um sjónarmið minni hlutans. Mig langar í upphafi máls míns að vitna í nefndarálitið þó að hv. þm. Mörður Árnason hafi farið vel yfir það því að mér finnst það vera afar mikilvægt að það sé alveg skýrt fyrir þingheimi og þjóðinni, sem hlýðir á mál okkar úr þessum opna ræðustóli, hvaða augum við hv. þingmenn í minni hluta menntamálanefndar lítum þetta mál. Upphaf þessa framhaldsnefndarálits minni hlutans er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Frá því stjórnarflokkarnir settu sér að breyta lögunum um Ríkisútvarpið hafa vinnubrögð verið á eina lund. Frumvarpstextar hafa verið undirbúnir í leynd hjá sérstökum trúnaðarmönnum flokkanna og upplýsingum haldið frá almenningi, fjölmiðlum, starfsmönnum Ríkisútvarpsins og þingmönnum stjórnarandstöðuflokkanna. Í stað þess að efna til almennrar umræðu um Ríkisútvarpið og reyna að ná sem víðtækastri samstöðu um framtíðarskipan þess hafa forustumenn stjórnarflokkanna sammælst um tillögur sem einkennast annars vegar af kreddu og hins vegar hrossakaupum, án þess að vart verði grundvallarstefnu um hlutverk Ríkisútvarpsins og stöðu þess á fjölmiðlavettvangi.“ Þó að ég hafi ekki setið í nefndinni, frú forseti, eftir að málið var tekið inn í hana milli 2. og 3. umr., heldur varaþingmaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, hv. þm. Atli Gíslason, vil ég taka fram að ég er hjartanlega sammála því sem stendur í þessu áliti. Þessi lykilorð, kredda og hrossakaup, eiga afar vel við þegar fjallað er um þetta mál. Ég hef haldið því fram úr þessum ræðustóli áður og legg á það áherslu í máli mínu hér að ríkisstjórnarflokkunum hefði verið í lófa lagið að ná sátt um málið eða vinna það alla vega lengra í átt til sáttar ef beitt hefði verið þeim aðferðum sem beitt var eftir reyndar mjög erfiðan og árangurslítinn leiðangur ríkisstjórnarflokkanna í þá átt að koma hér á með valdi og offorsi almennum fjölmiðlalögum. Þá var svo sem menn muna, eftir þann ömurlega leiðangur sem endaði úti í miðri á, ákveðið að setja fjölmiðlamálin almennt í nefnd sem væri þverpólitísk og fengi tíma og svigrúm til að starfa. Sú nefnd skilaði, svo sem kunnugt er, skýrslu mikilli sem var síðan fengin í hendur lögfróðra manna sem sömdu frumvarp á grundvelli hennar. Nú liggur fyrir í þingsölum frumvarp sem byggist á þessari skýrslu og ekki er annað að sjá en nokkuð góð sátt sé um það. Það frumvarp var unnið á faglegum forsendum fyrir opnum tjöldum þar sem niðurstaða nefndarinnar var kynnt áður en frumvarpsdrög voru síðan samin og frumvarp leit dagsins ljós. Mín skoðun er sú að hæstv. menntamálaráðherra væri maður að meiri ef farin hefði verið svipuð leið með Ríkisútvarpið. En við sem sitjum í þessum sal vitum að árum saman hefur Sjálfstæðisflokkurinn stefnt að því að breyta Ríkisútvarpinu í hlutafélag og selja það, og mér liggur við að segja áratugum saman því auðvitað má rekja þá umræðu aftur á 9. áratuginn með því að lesa ályktanir og yfirlýsingar frá þeim flokki. Það má ímynda sér að menn hafi kannski haldið að um þessa framkvæmd Sjálfstæðisflokksins væri svo mikill ágreiningur að það þýddi ekkert að setja málið í málefnalega vinnu nefndar sem starfaði fyrir opnum tjöldum, starfaði faglega að málinu og það var það sem hæstv. menntamálaráðherra og ríkisstjórnin öll virðist hafa álitið. En það er einu sinni svo að þegar fólk sest niður, jafnvel þó það hafi ólík sjónarmið, andstæðar skoðanir í stjórnmálum, þá er með ólíkindum hvað hægt er að ná langt í átt til sátta með málamiðlunum sem eru skynsamlegar, rökstuddar og vel undirbyggðar. Við á þessari löggjafarsamkundu getum borið okkur saman við löggjafarsamkundurnar á Norðurlöndunum hvað þetta varðar og þá er samanburðurinn sannast sagna afar óhagstæður fyrir okkur. Á Norðurlöndunum starfa þingin þannig að mál, sérstaklega mál sem mikill ágreiningur er um, eru vel undirbúin og þeim fylgja gjarnan inn í þingsali heilu doðrantarnir af efni. Oft og tíðum eru þær skýrslur sem fylgja málunum unnar af þverpólitískum nefndum eða þá, sem líka er upp á teningnum, að málin fara inn í þingnefndirnar sem eru þá opnar fyrir fjölmiðlum. Opnað er fyrir hin pólitísku átök þar sem ekki eru þá í þingsalnum heldur á vettvangi fagnefndarinnar þar sem fólk hefur yfirgripsmikla þekkingu á þeim málum sem fjallað er um. Þar er, ef svo má að orði komast, hinn pólitíski slagur tekinn. Hjá þeim stjórnmálaflokkum sem hér ráða lögum og lofum, Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum, er það hins vegar lenska að mál eru sett inn í þingið, vanreifuð, illa samin og menn vita að um þau verður bullandi ágreiningur. Ekki er gerð tilraun til að ná sáttum, ekki gerð tilraun til að lægja þær öldur sem hafa risið eða munu fyrirsjáanlega rísa um málið heldur setja menn undir sig hausinn, bíta á jaxlinn og keyra það í tuddaskap í gegnum 1. umr. Tuddaskapurinn heldur svo iðulega áfram í nefndunum sem eru lokaðar fyrir fjölmiðlum. - Við ættum kannski að athuga hvort ekki mætti fara að breyta eða viðhafa einhver önnur vinnubrögð í nefndunum til að við ættum möguleika á að ná lengra í átt til sátta í nefndarstarfinu. - Þetta mál var rifið í bullandi ágreiningi úr nefndinni. Þó að mikið hefði verið fjallað um það, margir fundir haldnir og fjöldinn allur af gestum gengið inn var samt sem áður mikill ágreiningur um málið þegar það var tekið út eftir fyrstu atrennu í nefndinni. Þar stóðu út af nokkrir veigamiklir þættir sem ekki hafði gefist tóm til að ræða, m.a. nefskatturinn, skattlagningin og breytingin á afnotagjöldunum í nefskatt og sömuleiðis aðkoma Ríkisendurskoðunar sem eftirlitsstofnunar fyrir þetta væntanlega hlutafélag, og reyndar má nefna fleiri mál. Hv. þm. Mörður Árnason hefur farið rækilega yfir það á hvern hátt Evrópusáttmálarnir eða Evrópusamningarnir hafa komið inn í þessa umræðu og það var eitt af því sem við töldum að hefði mátt ræða betur og hefði átt að varpa sterkara ljósi á í 1. umr. í nefndinni en gert var. Málið var sem sagt í ágreiningi tekið út úr nefndinni. Hvernig var 2. umr. um það? Hún var löng og ströng og í henni mikil átök, stórar yfirlýsingar, miklar og alvarlegar ásakanir. Hvað gerði meiri hlutinn, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur? Þeir héldu áfram að bíta á jaxlinn, setja undir sig hausinn og héldu tuddaskapnum áfram þó að þeir hafi ekki getað komið í veg fyrir að málið yrði tekið inn í nefndina eftir 2. umr. Þar komu mjög athyglisverðir hlutir í ljós og nú skal það tekið fram, frú forseti, að ég sat ekki í nefndinni á þeim tíma. Ég tók ekki þátt í nefndarvinnunni milli 2. og 3. umr. heldur varaþingmaður minn, Atli Gíslason, eins og ég gat um í upphafi máls míns. En þar voru lögð fram ýmis gögn sem búið er að vitna til í ræðu hv. þm. Marðar Árnasonar, m.a. minnisblað varðandi félagaform sem til greina kom við skipulagsbreytingar á rekstri Ríkisútvarpsins. Einnig var talað við höfunda fjölmiðlafrumvarpsins, sem í millitíðinni hafði litið dagsins ljós, þess frumvarps sem fjallar um fjölmiðla almennt. Af því að ég átti sæti í þeirri nefnd óskaði ég eftir því á sínum tíma, og hafði töluverðan stuðning við það sjónarmið mitt, að eftir árangurinn af því starfi yrði haldið áfram á sömu braut og málefni Ríkisútvarpsins yrðu sett í nefndina, sem þá yrði almenn fjölmiðlanefnd. Á það var ekki hlustað. Svo kemur náttúrlega í ljós þegar fjölmiðlanefndin hefur skilað af sér, og þegar frumvarp lítur dagsins ljós á grundvelli tillagna fjölmiðlanefndarinnar, að lögspekingar benda á það í fjölmiðlum að þar séu ákvæði sem standist varla jafnræðisreglu. Var þar fyrst og fremst átt við ákvæðið um að undanskilja Ríkisútvarpið eignarhaldsákvæðum þessa nýja fjölmiðlafrumvarps. Fjölmiðlar sögðu þannig frá að Sigurður Líndal, fyrrverandi lagaprófessor, hefði efast um að það stæðist jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar að undanskilja þetta nýja hlutafélag, Ríkisútvarpið hf., þeim reglum sem fjölmiðlafrumvarpið gerði ráð fyrir að yrðu innleiddar í lög sem takmarka mundu eignarhald á fjölmiðlum. Í þeirri grein fjölmiðlafrumvarpsins er kveðið á um að einstaklingar eða fyrirtæki megi ekki eiga meira en 25% hlut í útvarps- og sjónvarpsstöðvum sem hafi a.m.k. þriðjungs markaðshlutdeild og að miða beri við samanlagða hlutdeild á hljóðvarps- og sjónvarpsmarkaði ef einstaklingur eða fyrirtæki á 10% eða meira í sérhverri stöð. Sömuleiðis kveður greinin á um það að fari eignarhald yfir áskilin mörk sé ætlast til þess að við því sé brugðist og ákveðinn frestur gefinn til að bæta þar úr. Sigurður Líndal lagaprófessor lét hafa það eftir sér, og skilaði raunar áliti um það, að ef Ríkisútvarpið yrði gert að hlutafélagi eins og til stæði og það yrði haft 100% í eign eins eiganda, í þessu tilfelli ríkisins, færi það langt út fyrir ákvæði þessa nýja frumvarps. Vísaði Sigurður til jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar hvað þetta varðaði og sagði að þarna væri teflt á tæpasta vað. Hann ráðlagði mönnum að skoða frumvarpið um Ríkisútvarpið með þetta í huga og velti upp því sjónarmiði að þarna þyrfti að gera bragarbót og breyta þá frumvarpinu um Ríkisútvarpið hf. á þann veg að það stangaðist ekki á við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar á þann hátt sem Sigurður taldi að það gerði að óbreyttu. Hann ráðlagði mönnum jafnframt að gaumgæfa það vel hvort sú staðreynd að Ríkisútvarpið keppti áfram á auglýsingamarkaði væri ekki líka til trafala þarna eða hvort ekki væri ámælisvert að slíkt væri til staðar í lögum um Ríkisútvarpið ef ætlast væri til þess að frumvarpið stæðist jafnræðisregluna. Um þetta hefur eflaust verið fjallað í menntamálanefnd á milli 2. og 3. umr. en ég minnist þess ekki að hafa séð að það hafi verið leitt til lykta. Það væri fróðlegt að fá það frekar upp á yfirborðið í þeirri umræðu sem nú er hafin og þá hjá þeim sem áttu aðild að umræðum í nefndinni hvort þessi álitamál hafi verið tekin sérstaklega fyrir og á hvern hátt hafi verið skilið við þau. En það kemur ekki fram í meirihlutaáliti menntamálanefndar að þetta hafi verið tekið til nokkurrar skoðunar og breytingartillögur þær sem meiri hluti nefndarinnar leggur fram bera þess ekki vitni að um þetta hafi verið fjallað. Ég tel því að um sé að ræða álitamál sem enn stendur út af og nauðsynlegt sé að skoða til enda. Hv. þingmaður Sigurður Kári Kristjánsson, formaður menntamálanefndar, fylgdi hér úr hlaði framhaldsnefndaráliti meiri hlutans og talaði um að gerðar hefðu verið breytingartillögur af hálfu meiri hlutans sem ættu sér rætur í málflutningi minni hlutans. Vitnaði hann þar til sjónarmiða hv. þm. Atla Gíslasonar varðandi t.d. höfundarréttarmál og ýmis mál er lúta að safneign Ríkisútvarpsins. Sagði hv. formaður nefndarinnar að til að mæta þessum sjónarmiðum minni hlutans hafi verið gerð breytingartillaga við 4. gr. þar sem gert er ráð fyrir að við bætist ný málsgrein sem lýsir því á hvern hátt Ríkisútvarpinu hf. sé óheimilt að selja frá sér verðmæti sem hafi menningarlegt og sögulegt gildi fyrir íslensku þjóðina og efnið verði þá varðveitt hjá félaginu. Ég sagði í andsvari mínu við hv. þm. Sigurð Kára Kristjánsson að þetta væri að sjálfsögðu góðra gjalda vert og ég ítreka það hér og get svo sem tekið dýpra í árinni og sagt að ég fagni því að þessi breyting sé gerð. Það nægir þó ekki á nokkurn hátt til stuðnings af minni hálfu við þetta frumvarp, svo margt er þar enn sem steypt hefur verið á stél og stangast að mínu mati á við skynsamleg vinnubrögð og skynsamlega stjórnsýslu þegar útvarp í almannaþjónustu er annars vegar. Hv. formaður menntamálanefndar sagði að tilgangur breytingartillagnanna, ekki síst þeirrar við 4. gr. sem ég las, hafi verið að koma til móts við sjónarmið stjórnarandstöðunnar í málinu. Hann sagði jafnframt að tilgangurinn væri sá að meiri friður mætti ríkja um málið en ella. Ég hef leyft mér að lýsa því yfir úr þessum ræðustóli í andsvari við hv. þingmann að ekkert væri tryggt í þeim efnum og ég tek undir með hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni sem sagði áðan að hér væri einungis verið að fjölga plástrunum á meingölluðu máli. Við vitum öll að slíkir plástrar eru eingöngu til málamynda. Ef ríkisstjórninni væri alvara með að vilja láta frið ríkja um málið kæmi ríkisstjórnin öðruvísi fram og stjórnarþingmenn ræddu þetta mál á öðrum nótum. Þá tækju þeir á annan hátt þátt í umræðunni, ekki bara í þingsalnum eða í þingnefndum, heldur ekki síður í fjölmiðlum. Þar hafa stjórnarþingmenn verið mjög sparir við að tjá sig, því miður. Satt að segja vonaðist ég til þess, sem nefndarmaður í fjölmiðlanefndinni, að fjölmiðlaumræðan um þessi mál yrði öflugri og meira yrði gert í því að reyna að kryfja mál til mergjar í fjölmiðlum, að taka hin pólitísku deilumál út á þann vettvang og velta þar við steinum. Og síðast en ekki síst skoða hvaða aðrir möguleikar væru til staðar varðandi rekstrarform Ríkisútvarpsins og skoða þá líka ofan í kjölinn hvað það er í raun sem gerir Ríkisútvarpinu jafnerfitt fyrir og raun ber vitni að starfa með glæsibrag. Það er ekki rekstrarformið, það eru aðrir hlutir og það eru mjög alvarlegir hlutir. Þar mætti varpa ljósi á ríkisstjórnina og framgöngu þingmanna stjórnarliðsins jafnvel í gegnum tíðina. Ég tel að sú umræða þurfi að fara fram og lýsi því yfir að hún fór ekki fram í menntamálanefnd, stjórnarþingmenn hafa ekki verið opnir fyrir að taka hana. Ríkisstjórnarmeirihlutinn hefur ekki viljað hlusta á þær vísbendingar eða ábendingar sem komið hafa frá starfsmönnum Ríkisútvarpsins. Hann hefur ekki tekið vel í þær hugmyndir sem starfsmenn Ríkisútvarpsins hafa í gegnum tíðina komið með í skýrslum, ábendingum og yfirlýsingum varðandi þá hluti sem betur mættu fara í stjórn Ríkisútvarpsins. Við því öllu hefur verið skellt skollaeyrum. Engin skapandi umræða hefur verið í gangi á milli þeirra aðila sem vilja að Ríkisútvarpið verði hlutafélagavætt og hinna sem vilja það ekki. Þar hefur bara verið stál í stál og jarðvegur fyrir skapandi umræðu og lausn mála hefur ekki verið til staðar. Jarðvegurinn hefur ekki verið plægður af þeim sem utan um þessi mál halda vegna þess að menn hafa frekar viljað fara hér með tuddaskap, eins og ég sagði áðan, en að leita lausna af alvöru, að leita af alvöru eftir friði um málið. Því leyfi ég mér að segja úr þessum ræðustóli að ég læt yfirlýsingar hv. formanns menntamálanefndar mér í léttu rúmi liggja. Ég tel þær vera afar lítils virði. Ég tel litla merkingu í þeim og tel í sjálfu sér ekki mikinn vilja að baki þeim og lýsi því yfir að mér finnst þær vera innantóm orð, á sama hátt og þetta frumvarp um Ríkisútvarpið hf. er bara frumvarp um hlutafélag að nafninu til. Frú forseti. Það hefur komið í ljós í þessari umræðu að við meðferð málsins í menntamálanefnd milli 2. og 3. umr. hefur verið fjallað um eiginfjárstöðu þessa væntanlega hlutafélags. Eitt af því sem mikið var fjallað um var umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins sem hefur verið gagnrýnd fyrir að vera flausturslega unnin. Við þingmenn stjórnarandstöðunnar höfum haldið því fram að hér sé á ferðinni mál sem þurfi betri skoðunar við. Það kemur fram í framhaldsnefndaráliti meiri hluta menntamálanefndar að þetta mál hafi verið skoðað og meðal þeirra spurninga sem hafi verið varpað upp hafi verið hvert eiginfjárhlutfall þessa nýja hlutafélags ætti að vera og hvernig koma bæri því í það horf að félagið gæti fyrirsjáanlega hafið störf við stofnun þess. Frá því er sagt í framhaldsnefndarálitinu að þann 24. apríl 2006 hafi borist minnisblað inn á borð nefndarmanna frá menntamálaráðherra og fjármálaráðherra þar sem komið hafi fram að hæfilegt eiginfjárhlutfall félagsins við stofnun teljist vera u.þ.b. 10%, eða 500 millj. kr. Í sama kafla kemur fram að eiginfjárhlutfall Ríkisútvarpsins í árslok 2004 hafi numið 10,2 millj. kr. samkvæmt efnahagsreikningi. Þeir sem vanir eru að lesa reikninga reka trúlega upp stór augu þegar þeir heyra að í félagi sem eðlilegt getur talist að hafi 500 millj. kr. eiginfjárhlutfall, 500 millj. kr., sé eigið fé í raun 10,2 millj. Ég spyr: Hvernig stendur á því að Ríkisútvarpið hefur í árslok 2004 einungis 10,2 millj. bókfært á efnahagsreikningi sem eigið fé? Ég vil leyfa mér, frú forseti, að svara þessari spurningu í ræðu minni. Af því að ég horfi hér á hv. þm. Einar Má Sigurðarson þá sagði hann áðan að það hefði komið í ljós eftir að nefndarálitin voru gerð að eiginfjárhlutfallið sé jafnvel enn verra, og hann mun eflaust koma inn á það í ræðu sinni. En ég vil koma með svar við þeirri spurningu hvers vegna í ósköpunum Ríkisútvarpið geti einungis státað af 10 millj. kr. eigin fé á efnahagsreikningi í lok árs 2004 og jafnvel enn minna í dag. Ástæðan er einföld. Hún varpar í raun ljósi á og sýnir, svo ekki verður um villst, hver hugur ríkisstjórnarflokkanna hefur verið til Ríkisútvarpsins á undanförnum árum. Ríkisstjórnarflokkarnir hafa beitt áhrifum sínum ár eftir ár til þess beinlínis að veikja Ríkisútvarpið. Það hefur verið ætlunarverk Sjálfstæðisflokksins að gera það. Nú hefur hann loksins fengið Framsóknarflokkinn til fulltingis við það ætlunarverk sitt. Nú stendur Framsóknarflokkurinn staðfastur við hlið sjálfstæðismanna í því ætlunarverki að veikja Ríkisútvarpið og það hefur tekist svo um munar. Fjárhagsleg veiking þýðir um leið fagleg veiking. Ríkisútvarpið, bæði hljóðvarp og sjónvarp, stendur veikt faglega í dag. Svo er ríkisstjórnarflokkunum fyrir að þakka. Það er á ábyrgð ríkisstjórnarflokkanna hver staðan er, vegna þess að skellt hefur verið skollaeyrum við hugmyndum starfsmanna Ríkisútvarpsins og hugmyndum þeirra sem rekið hafa Ríkisútvarpið í gegnum tíðina varðandi fjárþörf. Ég minnist þess að í þau sjö ár sem ég hef setið í menntamálanefnd Alþingis að oftar en einu sinni hafa fjármálastjóri og útvarpsstjóri Ríkisútvarpsins komið á fundi nefndarinnar með yfirgripsmikil gögn, mjög skýr og einföld, þar sem sýnt er fram á hvernig fjárhagsstöðu Ríkisútvarpsins sé fyrir komið. Hvað hafa þessir herramenn gert? Ár eftir ár hafa þeir lýst ábyrgð á hendur okkur sem sitjum hér og förum með fjármál hins opinbera og höfum ekki séð ástæðu til að láta fjármuni úr sameiginlegum sjóðum okkar til þess að rétta við stöðu Ríkisútvarpsins og alls ekki að hækka afnotagjöldin. Stofnuninni hefur verið gert að hagræða undir drep. Það hefur verið gert. Þar hefur verið skorin hver einasta tutla utan af beinunum og fyrst og fremst hefur þetta bitnað á dagskrárgerðinni. Nú er svo komið að það er auðvitað til skammar hvernig innlend dagskrárgerð stendur í þessari opinberu stofnun, Ríkisútvarpinu, sem að mínu mati er og á að vera ein af öflugustu menningarstofnunum þjóðarinnar. Þannig var til hennar stofnað á sínum tíma og þannig ætti hún auðvitað að fá að lifa sínu lífi en þessir stjórnmálaflokkar hafa komið í veg fyrir það. Ég held því fram úr þessum ræðustóli að þetta hafi verið meðvituð stefna. Fjársveltið sem Ríkisútvarpið hefur mátt þola á undanförnum árum hefur verið meðvituð stefna til þess gerð að veikja stofnunina, til að auðvelda Sjálfstæðisflokknum að fá fram ætlunarverk sitt að gera Ríkisútvarpið að hlutafélagi og að endingu einkavæða það. Þegar við þingmenn stjórnarandstöðunnar, og kannski sérstaklega þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, höfum haldið því hér fram fullum fetum að þetta ferli sé hluti af einkavæðingarferli Ríkisútvarpsins þá hefur iðulega glumið sú spurning hvort við kunnum ekki að lesa og hvað markmiðsgreinin í frumvarpinu þýði, en hún er eins og mönnum hér er kunnugt svohljóðandi: „Ríkisútvarpið hf. er sjálfstætt hlutafélag í eigu íslenska ríkisins. Sala félagsins eða hluta þess, sameining þess við önnur félög eða slit þess er óheimil.“ Hvað þýðir þessi setning? spurði hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson áðan þegar við vorum í andsvörum við hann, stjórnarandstöðuþingmenn. Sigurður Kári Kristjánsson hélt því fram að í markmiðsgreininni mætti lesa sjónarmið ríkisstjórnarflokkanna hvað þetta varðar, að það væri ekki ætlunarverk þeirra að selja Ríkisútvarpið. Ég hef leyft mér að leggja lítinn trúnað á það. Ég hef haldið því fram að stjórnarliðar séu einungis að kaupa sér frið í svolítinn tíma og til marks um það sjónarmið mitt leyfi ég mér að benda þingheimi á prinsipp hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar og fleiri þingmanna Sjálfstæðisflokksins, m.a. Birgis Ármannssonar og Péturs Blöndals, að selja Ríkisútvarpið. Ég bendi á fyrirliggjandi frumvarp frá síðastnefndum þingmönnum sem liggur fyrir þessu þingi, 132. löggjafarþingi, og fjallar um breytingu á útvarpslögum, lögum um tekjuskatt og eignarskatt og brottfalli laga um Ríkisútvarpið, en þar er gert ráð fyrir að breytingar verði á Ríkisútvarpinu og það selt til einkaaðila í fyllingu tímans. Helstu röksemdir þessara háu herramanna varðandi þetta allt hafa verið tíundaðar hér í löngum ræðum og kannski óþarfi að fara mikið yfir það. Þær eru í grunninn þær að það sé óþarft að ríkið standi í úvarpsrekstri, gerð þátta, útsendingu, uppbyggingu dreifikerfis og innheimtu útvarpsgjalds til að ná fram þeim markmiðum sem Ríkisútvarpinu eru sett. Þessir háu herramenn segja að þeim sé öllum hægt að ná með útboðum þar sem allar útvarpsstöðvar, sem bolmagn hafa, keppi um að bjóða bæði góðar og hagkvæmar lausnir á þessum markmiðum og enn fremur gætu leikhús og leikhópar, kórar og söngvarar, kvikmyndagerðarfólk og annað listafólk og fjölmiðlafólk blandað sér í leikinn, einkavæðingarleik sjálfstæðismanna. Fyrir þessum sjónarmiðum talaði hv. formaður menntamálanefndar fyrir örfáum missirum á Alþingi og það gerir málflutning hans hér og nú auðvitað afar ótrúverðugan og hefur hann verið gagnrýndur úr þessum stóli fyrir hversu ótrúverðugur málflutningurinn er í ljósi forsögunnar.

Það var ætlun forseta, hv. þingmaður, að gera stutt matarhlé til klukkan átta. Ef hv. þingmaður á ekki því styttra eftir af ræðu sinni verður gert hlé á þingfundi núna.

Ég þigg það, frú forseti, að fara í matarhlé.

Frú forseti. Ég var fyrir matarhlé í miðri ræðu minni um Ríkisútvarpið hf., sem ég lýsti yfir að væri þó einungis Ríkisútvarpið hf. að nafninu til því að hér er auðvitað ekki um eðlilegt hlutafélag að ræða, enda ekki gert ráð fyrir því samkvæmt orðanna hljóðan í frumvarpinu að þetta félag eða fyrirtæki verði rekið með hagnaðarvon í brjósti. Ég var að fjalla lítillega um fjármál stofnunarinnar, á hvern hátt fjármálunum væri komið og hversu lágt eiginfjárhlutfallið væri orðið og hélt því fram, lýsti því hér yfir að ég liti svo á að þetta hefði verið með vilja gert hjá ríkisstjórnarflokkunum að veikja Ríkisútvarpið svo sem raun ber vitni með því bæði að heimila ekki hækkanir á afnotagjöldum né heldur að vilja bæta úr með sjálfstæðum fjárframlögum til stofnunarinnar í gegnum fjárlög. Nú er það svo að margt af því sem deilt hefur verið á hér í þessum sal varðandi þetta mál hefur lotið að réttindum starfsmanna. Eftir síðustu meðferð málsins í nefnd er ljóst að engu á að breyta varðandi réttindi starfsmanna og ljóst er að þau eru fótum troðin og brotin og enginn vilji hjá þeim sem að þessu máli standa til þess að gera nokkra bragarbót þar á, enda sýna breytingartillögurnar sem hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hefur talað fyrir fyrir hönd meiri hluta menntamálanefndar svo ekki verður um villst að þar á ekki að taka á þeim kröfum sem starfsmenn stofnunarinnar hafa sett fram að einu eða neinu leyti. Við skulum rifja upp sjónarmið starfsmanna stofnunarinnar sem sendu ályktun frá sér þann 4. apríl sl. varðandi þetta nýja félag, Ríkisútvarpið hf., og sendu m.a. okkur þingmönnum ályktunina. Mig langar til að lesa yfirlýsingu þeirra upp en hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Starfsmenn Ríkisútvarpsins óska eftir skýrari upplýsingum frá stjórnvöldum um hvernig fyrirtæki stjórnvöld vilji búa til á grunni hins gamla Ríkisútvarps. Bent hefur verið á opin ákvæði í frumvarpinu og mismunandi áherslur ríkisstjórnarflokkanna í málefnum stofnunarinnar til margra ára. Þær virðast nú hafa endað í óútfylltri ávísun til framtíðar. Við teljum okkur vera í vinnu hjá þjóðinni og landsmenn eigi rétt á því að vita hvert stefni með fjölmiðilinn þeirra. Starfsmenn gera alvarlegar athugasemdir að ekki liggi enn fyrir hve miklu fjármagni nýja félagið á að ráða yfir í upphafi. Starfsmenn furða sig líka á því að ekki hafi verið tekið nokkurt tillit til umsagna sem bárust menntamálanefnd Alþingis. Spyrja má um tilganginn með að setja fólk í vinnu við slíka álitsgjöf.“ Loks lýsa starfsmenn vanþóknun á því ef áunnin réttindi starfsmanna verða skert. Svo virðist sem sum þeirra verði numin úr gildi bótalaust. „Starfsmenn Ríkisútvarpsins hafa um árabil þolað láglaunastefnu og talið að réttindin sem væru eign starfsmanna mundu að einhverju leyti vega upp á móti lágu laununum. Starfsmenn Ríkisútvarpsins hafa sýnt mikla þolinmæði á löngu og leiðinlegu breytingaskeiði stofnunarinnar. Það hefur verið von þeirra að betri tímar gætu runnið upp að því loknu. Eitt það versta sem fyrir getur komið er að áframhaldandi óvissuskeið haldi áfram næstu árin af því að ný lög hafi ekki verið nógu vel úr garði gerð. Starfsmenn skora á Alþingi að eyða óvissu um stofnunina með skiljanlegum lögum sem duga.“ Frú forseti. Við þessu ákalli hefur ekki verið orðið. Þeir starfsmenn sem samþykkja yfirlýsingu af þessu tagi, starfsmenn sem telja sig vera í vinnu hjá þjóðinni við eina merkustu menningarstofnun Íslands eiga að mínu mati rétt á því að fá áheyrn, fá svar við ákalli því sem þeir hafa sett fram mjög skýrt og skorinort. Vilji þeirra er sniðgenginn af þeim sem hér ráða ríkjum, hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sem eru á þessari ótrúlegu vegferð algjörlega án þess að rökstyðja það, og það er kannski það versta af öllu. Umræðan hefur ekki verið með þeim hætti að þjóðin eða starfsmenn Ríkisútvarpsins hafi fengið rökstuðning frá stjórnarliðum í þessu máli. Nú er rétt að spurt sé og þess krafist að svör liggi fyrir í 3. umr. við því hver tilgangurinn sé með því að fara í þessa vegferð að breyta Ríkisútvarpinu í hlutafélag og hvers vegna ekki sé hlustað á ákall starfsmanna sem kvarta undan réttindabrotum og kvarta ekki bara heldur eru með sér til fulltingis BHM og BSRB, stéttarfélög sín, sem gefa frá sér yfirlýsingar og minnisblöð sem eru fáheyrð þar sem það kemur fram að þegar ríkisstofnun er breytt í hlutafélag hætti starfsmenn hennar að vera starfsmenn ríkisins, þeir verði þess í stað starfsmenn viðkomandi hlutafélags þrátt fyrir að ríkið beri áfram ótakmarkaða ábyrgð á starfseminni. BSRB og BHM hafa sett niður nokkur atriði varðandi þau réttindi starfsmanna sem falla niður og telja þar upp úr lögunum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins atriði eins og t.d. andmælarétt, áminningarskyldu, skriflegan rökstuðning fyrir uppsögn, auglýsingaskyldu á lausum störfum, aðgang almennings að upplýsingum um nöfn, starfsheiti umsækjenda og fleira því um líkt, uppsagnarfrest, þagnarskyldu, skyldu til að hlíta breytingum á störfum og verksviði, óbreytt launakjör og réttindi ef breytingar hafa í för með sér skert launakjör starfsmanns í jafnlangan tíma og réttur hans til uppsagnarfrests er. Svo tala þeir um biðlaunarétt þeirra sem ráðnir eru fyrir 1. júlí 1996. Hér er um að ræða alvarlegar ásakanir sem hafa ekki fengið málefnalega umræðu og við stjórnarandstæðingar sem höfum verið að reyna að andæfa þessum framkvæmdum og hugmyndum höfum ekki fengið stjórnarliða hingað upp í þessa málefnalegu umræðu við okkur og engin svör koma og engar skýringar við því hvers vegna málið er sótt svo fast, hvers vegna þessi leiðangur er farinn. Eða hefur Framsóknarflokkurinn gefið nokkra málefnalega skýringu á þeim viðsnúningi sem hefur orðið í sjónarmiðum hans í þessu máli? Árum saman stærði Framsóknarflokkurinn sig af því að standa í lappirnar í málefnum Ríkisútvarpsins gegn þrýstingi sjálfstæðismanna við að breyta Ríkisútvarpinu í hlutafélag. Hvað breyttist svo, megum við fá að vita það? Má þjóðin fá að heyra það frá framsóknarmönnum hvað breyttist? Við viljum líka fá að heyra hvort eitthvað sé til í þeim ásökunum sem núna eru uppi varðandi Nýsköpunarmiðstöðina sem deilurnar eru um og virðast vera hluti af ástæðunum fyrir þessu sumarþingi. Það eru þessar tvær meginástæður, þ.e. að koma Nýsköpunarmiðstöð iðnaðarráðherra hér í gegn og svo frumvarpinu um Ríkisútvarpið hf. Eru þetta hrossakaup? Menn hafa verið sakaðir um að svo sé, sakaðir um að hafa hér óhreint mjöl í pokahorninu hvað þetta varðar, en hafa menn svarað því hér á einhvern málefnalegan hátt? Ónei. Hér kemur enginn framsóknarmaður til að skýra það fyrir þingheimi eða þjóðinni hvers vegna hlutirnir séu með þessum hætti en ekki einhverjum öðrum, hvers vegna Framsóknarflokkurinn hafi yfirgefið stefnu sína, svikið fyrri ályktanir, breytt hugmyndum sínum eða hugmyndafræði, og hvað hafi orðið til þess. Það er ljóst að starfsmenn Ríkisútvarpsins hafa velt þessu máli mikið fyrir sér og við í menntamálanefndinni höfum fengið þá oftar en einu sinni til okkar og ég sé ekki betur þegar gögn þessa máls eru lesin en að þar standi enn þá út af ekki bara þau atriði sem ég taldi áðan varðandi lög og skyldur starfsmanna ríkisins, sem koma til með að falla niður við þessa breytingu, heldur falla líka niður eða verða líka breytingar varðandi starfsmenn sem lúta að því að þeir munu ekki lengur heyra undir lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Það er því ljóst að stéttarfélögin sem hingað til hafa samið fyrir þá starfsmenn munu að öllum líkindum ekki koma að samningum fyrir þá starfsmenn sem koma til með að starfa hjá hlutafélaginu. Lögin nr. 19/1979, um réttindi verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla, munu kannski gilda nema um annað sé samið og það verða örugglega ólíkar reglur sem koma til með að gilda um starfsmenn varðandi verkföll starfsmanna og allt annað þar upp á teningnum en hefur verið hingað til. Nú er það svo að núgildandi kjarasamningur mun gilda þar til nýr kjarasamningur verður gerður eða kjarasamningi verður sagt upp, hann rennur út eða þar til annar kjarasamningur öðlast gildi eða kemur til framkvæmda. Þá eiga réttindi og skyldur atvinnurekanda samkvæmt ráðningarsamningi eða ráðningarsambandi, sem fyrir hendi eru á þeim degi sem aðilaskipti eiga sér stað, að færast yfir til nýja atvinnurekandans. Sú staða kemur hins vegar vafalaust upp fljótlega eftir að rekstrarformsbreytingin verður orðin að veruleika að nýr ráðningarsamningur verði gerður við starfsmenn. Þá er eðlilegt að menn spyrji sig hvernig til takist með að semja um sambærileg réttindi þegar nýr kjarasamningur verður gerður. Það gefur auga leið í mínum huga að stjórnendur Ríkisútvarpsins munu koma til með að ganga á lagið hvað þetta varðar og ég óttast það auðvitað mest af öllu og tek undir þann ótta starfsmanna og það sem starfsmenn hafa látið í ljósi varðandi þetta, að það muni verða tekin frá þeim réttindi sem þeir hafa notið hingað til. Varðandi síðan biðlaunaréttinn sem einnig hefur verið talað um og ákveðin vafamál eru uppi um, þá mun hann flytjast til hlutafélagsins þann 31. desember 2008 og þeir sem eiga biðlaunarétt og missa starf sitt vegna niðurlagningar stöðu eftir þann tíma munu ekki njóta þeirra réttinda sem biðlaunarétturinn ætti í sjálfu sér að veita þeim. Ég tek undir það sem BHM og BSRB hafa látið okkur í té varðandi þetta að með þessu sé verið að skerða réttindi þeirrar starfsmanna Ríkisútvarpsins sem njóti biðlaunaréttar sem þeir hafi áunnið sér í starfi, og við verðum að vera minnug þess að biðlaunaréttur er í sjálfu sér eignarréttindi og það er andstætt eignarréttarvernd stjórnarskrárinnar að taka réttindi, sem eru í sjálfu sér eign, af fólki með þessum hætti. Réttindi starfsmanna sem heyra undir bráðabirgðaákvæði laga um réttindi og skyldur sem hafna starfi hjá Ríkisútvarpinu hf. eru heldur ekki tryggð í þessu frumvarpi þar sem starfsmenn njóta ekki lengur ýmissa réttinda sem fylgdu starfi þeirra sem ríkisstarfsmenn og ekki er um að ræða sambærilegt starf hjá Ríkisútvarpinu hf. Það er mikilvægt að hafa í huga að ráðningarvernd verður engin hjá Ríkisútvarpinu hf. og hægt verður að segja starfsmönnum upp án andmæla, án rökstuðnings eða áminningar, þannig að þrátt fyrir að biðlaunaréttur fylgi til 31. desember 2008 er alltaf hægt að segja starfsmönnum upp þó ekki sé verið að leggja starfið niður. Þetta segja BHM og BSRB af fenginni reynslu í gegnum tíðina með fyrri breytingum, rekstrarformsbreytingum og einkavæðingu núverandi ríkisstjórnar. Þar eru t.d. bankarnir nefndir til sögunnar, einnig Pósturinn og Síminn. Það er auðvitað alveg ljóst að hér er verið að fara inn á sömu braut sem menn hafa verið að þvælast í hingað til og jafnvel verið að fá á sig dóma sem allir hafa fallið á þann hátt sem BSRB og BHM hafa sagt fyrir um að þeir mundu falla. Ég held því að ríkisstjórnin viti alveg út í hvað hún er að fara hér og þó svo að þeir geri þetta algjörlega með galopin augu í fullvissu um hvað bíður þeirra þá taka menn hér engu að síður þessa áhættu, taka þetta skref vitandi það að bótakröfur eiga eftir að þurfa að falla á þá í einhverju magni og menn ætla sér þá bara að borga það sem það kostar. Svo mikið liggur þeim á, svo mikið er þeim í mun að koma þessum áformum sínum í framkvæmd, koma þeim alla leið að það skal kosta það sem það kostar. Svo segja menn nánast við starfsmennina: Já, farið þið þá bara í mál við okkur. Það er stíll hæstv. forsætisráðherra, Halldórs Ásgrímssonar, hann hefur tekið hann upp frá hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra, Davíð Oddssyni, að það sé bara hægt að brjóta á rétti fólks til hægri og vinstri, menn geti þá bara farið í mál og sótt einhverja málamyndaskaðabætur. Við borgum bara það sem það kostar, komið þið bara í okkur. Þetta er hluti af tuddaskapnum sem viðgengst hjá þessari ríkisstjórn sem ég vil meina að Sjálfstæðisflokkurinn hafi innleitt og þingmenn Framsóknarflokksins hafa tekið upp og mala nú og kurra í hálsakoti sjálfstæðismanna og vilja fara sömu leið. Frú forseti. Varðandi lífeyrisrétt starfsmanna B-deildar samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir - þau hjá BHM og BSRB segja okkur það - að við rekstrarformsbreytinguna verði skerðing á réttindum starfsmanns sem greiðir í B-deild LSR. Iðgjöld hans miðast við þau laun sem hann hafði þegar staðan var lögð niður og breytast iðgjaldagreiðslurnar til samræmis við meðalbreytingar sem verða á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu. Segja má með öðrum orðum að eins konar frysting verði á laununum. Hefur hækkun launa starfsmanna hjá Ríkisútvarpinu hf. því engin áhrif á hvaða eftirlaun starfsmaðurinn fær þegar hann lætur af störfum vegna aldurs. Að lokum nefna þau hjá BSRB og BHM lífeyrisrétt starfsmanna í A-deild samkvæmt frumvarpinu en í því er ekki einu orði minnst á réttindi starfsmanna sem greiða í A-deild LSR. Aðeins er fjallað um lífeyrisgreiðslur samkvæmt 24. gr. laga nr. 1/1997, en sú grein á eingöngu við um B-deildina. Möguleikar starfsmanns sem greiðir í A-deild lífeyrissjóðsins til áframhaldandi aðildar að LSR er háð nokkrum skilyrðum. Sé ekki gengið tryggilega frá því í lagafrumvarpinu yrði aðildin háð samþykki Ríkisútvarpsins hf. og hlutafélagið taki á sig þær skuldbindingar sem henni fylgja. Hvað vitum við um það hvernig stjórnendur Ríkisútvarpsins hf. koma til með að snúa sér í slíkum málum? Koma þeir til með að samþykkja A-deildar aðild viðkomandi starfsmanna eða ekki? Hvaða rök koma þeir þá til með að bera fyrir sig ef því verður hafnað? Allt þetta er óljóst og með endemum að menn skuli ákveða að skilja við þetta mál á þeim nótum sem raun ber vitni. Ég hef haldið því fram að hér sé um ákveðna uppgjöf að ræða gagnvart því kerfi sem við höfum búið til og búið við hingað til. Menn halda því fram á kreddufullan hátt að í ríkiskerfinu sé enginn sveigjanleiki. Stjórnendur sem stjórna í nútímafyrirtækjum þurfa að hafa sveigjanleika, fyrst og fremst auðvitað til að reka starfsmenn og ráða. Ég geri ráð fyrir að hæstv. menntamálaráðherra vilji hafa sama sveigjanleikann varðandi það að ráða og reka útvarpsstjóra. Svo fær útvarpsstjórinn sveigjanleika til að ráða og reka undirmenn sína. Það snýst um þetta. Menn hafa þverskallast við að opna augu sín fyrir möguleikunum sem eru fólgnir í því kerfi sem við búum við. Við erum tilbúin öll sem eitt, bæði þeir sem starfa hjá ríkinu, þeir sem hafa starfað hjá ríkinu og þeir sem bera ríkisreksturinn fyrir brjósti, að fjalla um aukinn sveigjanleika innan kerfisins og með hvaða hætti sé hægt að auka hann. Ýmsar hugmyndir hafa komið upp í þeim efnum. En ekki er verið að tala um slíkt hér. Hér nenna menn ekki að tala eins og kom fram þegar nýi meiri hlutinn í Reykjavík var myndaður, þá ákváðu menn að tala ekki af því að menn væru búnir að tala nóg heldur ákváðu menn að fara strax að framkvæma, strax. Það mátti ekki bíða einn dag, ekki hálfan, ekki korter. Það lá svo mikið á að hætta að tala. Þessi stíll er viðhafður á Alþingi af stjórnarmeirihlutanum sem nú ríkir í Ráðhúsinu. Hér vilja menn ekki tala. Hér skattyrðast menn ómálefnalega, svara engum spurningum stjórnarandstöðunnar, kinoka sér við málefnalegri umræðu, setja undir sig hausinn, bíta á jaxlinn og tuddast með hvert málið á fætur öðru í gegnum Alþingi. Þessi stjórnunarstíll er til skammar og hann ber vitni vanhæfum stjórnvöldum. Frú forseti. Ég hef miklar áhyggjur af Ríkisútvarpinu. Ég hef haft þær lengi og þær fara vaxandi. Ég hef áhyggjur af því að ríkisstjórnin sé að gera sér þær grillur að hún sé og verði hér eilíf. Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur líta svo á að það sé náttúrulögmál að þeir sitji í valdastólunum. Það er alveg ljóst að ríkisstjórnin sér fyrir sér með þessu máli að hún geti haft ákveðin áhrif á Ríkisútvarpið og mögulega umfjöllun í fréttum og fréttatengdum þáttum, að hún geti mögulega stjórnað pólitískri umræðu í samfélaginu í gegnum þann miðil. Þetta eru að sjálfsögðu getgátur og kenningar sem ég er að tala um og tala fyrir. Ég hef sjálf áhyggjur af því að ríkisstjórnin hafi verið að skipta sér um of af málefnalegri umfjöllun í Ríkisútvarpinu. Við erum öll minnug umræðunnar um Spegilinn sem hæstv. dómsmálaráðherra, fyrrverandi hæstv. menntamálaráðherra, Björn Bjarnason, sá ástæðu til að reka hornin í á heimasíðu sinni á sínum tíma og varði síðan í viðtölum í fjölmiðlum víða. Þessi sami hæstv. ráðherra fékk til liðs við sig samflokksmann sinn og fyrrum útvarpsstjóra sem sömuleiðis lét í ljósi áhyggjur af vinstri slagsíðu á útvarpsþættinum Speglinum og um þetta spunnust mjög miklar umræður. Ég var mjög hugsi yfir þeim umræðum öllum. Og það kemur upp í hugann þegar maður fer að lesa þau sjónarmið sem liggja að baki frumvarpinu, þegar maður fer að lesa á hvern hátt stjórn Ríkisútvarpsins verði fyrir komið samkvæmt frumvarpinu, að ég sé ekki annað en að verið sé að tryggja pólitísk ítök valdhafanna, pólitísk ítök ríkisstjórnarinnar. En það er meiri hluti Alþingis sem gert er ráð fyrir að samþykki og skipi þessa stjórn sem fyrirhugað er að fari fyrir þessu hlutafélagi. Síðan er það í verkahring menntamálaráðherra að ráða og reka útvarpsstjórann. Ég spyr: Hvernig ætlar núverandi ríkisstjórn að beita þessum völdum sínum? Ég stend hér og mér líður þannig að hún kunni ekki með þessi völd sín að fara. Ég vísa til reynslunnar í þeim efnum. Ég spyr sjálfa mig núna á þessum tímapunkti hvort ríkisstjórnin muni halda áfram pólitískum afskiptum sínum, beinum og óbeinum, þegar og ef frumvarpið verður orðið að lögum, kannski í ljósi þess sem átti sér stað í Ríkisútvarpinu, ríkissjónvarpinu á laugardaginn var, kjördag 27. maí, þegar sá fáheyrði atburður átti sér stað að fréttir ríkissjónvarpsins voru að því er virðist ritskoðaðar og ákveðið var að fresta frásögn eða frétt sem unnin hafði verið um hálendisgönguna sem farin var frá Hlemmi og hingað niður á Austurvöll þar sem haldinn var útifundur til að mótmæla stóriðjuáformum ríkisstjórnarinnar og til að leiða fólki það fyrir sjónir að stóriðjustefna ríkisstjórnarinnar væri á kjörseðlinum í sveitarstjórnarkosningum. Þessi ganga var gríðarlega öflug. Þegar ég var að fara af stað frá Hlemmtorgi leið mér eins og ég væri stödd í hópi þúsunda manna sem væru haldin sömu hugsjónum og ég um að bjarga hálendinu úr klóm þessarar hræðilegu ríkisstjórnar og þúsundum saman flykktist fólk niður Laugaveginn hingað á Austurvöll. Undir styttu Jóns Sigurðssonar fyrir framan Alþingishúsið var haldinn öflugur útifundur með kröfunni um að núverandi ríkisstjórn sleppti klóm sínum af hálendinu og sömuleiðis að sveitarstjórnir áttuðu sig á því að það væri stór og vaxandi hópur í samfélaginu sem vildi fara aðrar leiðir í atvinnuuppbyggingu en hengja sig á klafa álvæðingar ríkisstjórnarinnar og bjóða hingað heim erlendum auðhringum til að gera Ísland að stærstu álbræðslu í heimi. Frá þessari göngu var ekki sagt í fréttatíma ríkissjónvarpsins að kvöldi kjördags. Heimildir mínar herma að það hafi verið meðvituð ákvörðun að segja ekki frá göngunni fyrr en daginn eftir. Eflaust hafa menn borið það fyrir sig að kjörstaðir væru enn opnir og þar af leiðandi óttast að reiði stjórnvalda gæti komið til ef sagt yrði frá göngunni áður en kjörstöðum yrði lokað. Ég verð að segja að ríkisstjórnin og þessi pólitísku ítök sem ríkisstjórnarflokkarnir hafa verið að planta inn í stofnunina leynt og ljóst eru hættuleg og koma ekki til með að breytast með þeim tillögum sem hér liggja fyrir. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs teljum okkur hins vegar vera með hugmyndir og tillögur í frumvarpsformi sem kæmu til með að breyta því ástandi. Þær hugmyndir og þær tillögur ganga út á stjórn sem yrði fjölskipuð, fjölskipað stjórnvald sem kæmi víða að og gæti tryggt fjölbreytni, fjölræði og fagmennsku í umfjöllun og stjórnun stofnunarinnar. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum í tvígang lagt fram á Alþingi frumvarp til laga um Ríkisútvarpið og við erum þess fýsandi að þeim lögum verði breytt. Við teljum ekki ástæðu til að henda þeim, sannarlega ekki. Við tölum fyrir því að gerðar séu breytingar á núgildandi lögum sem tryggi öfluga innlenda dagskrárgerð og eins og menn vita sem sitja í þessum sal höfum við komið oftar en einu sinni, nánast á hverju ári í mörg ár höfum við komið með tillögu við fjárlagaumræðu þar sem við viljum að settir séu beinir peningar af fjárlögum ríkisins í það að styrkja innlenda dagskrárgerð svo Ríkisútvarpið geti staðið undir nafni sem ein merkasta menningarstofnun þjóðarinnar, sem ein af þeim stofnunum sem framleiða menningarefni, framleiða menningararf framtíðarinnar, en við því hefur auðvitað verið daufheyrst og þær tillögur okkar ekki fengið neitt brautargengi eða hljómgrunn. Við höfum líka í hugmyndum okkar gengið út frá því að útvarpsráð í núverandi mynd verði lagt niður en í staðinn komi annars konar stjórnarform. Sett verði á laggirnar það sem við viljum kalla dagskrárráð og sömuleiðis viljum við að framkvæmdastjórninni verði breytt, framkvæmdastjórn útvarpsins yrði þá skipuð útvarpsstjóra og öllum framkvæmdastjórum deilda Ríkisútvarpsins. Við teljum það afar mikilvægt að framkvæmdastjórar deildanna komi að framkvæmdastjórn útvarpsins og sömuleiðis viljum við að jafnmargir fulltrúar, sem verði kjörnir af starfsmönnum, komi inn í framkvæmdastjórnina, jafnmargir og framkvæmdastjórar deildanna væru. Þar erum við að tala um að einn starfsmaður komi þá frá hverri deild og síðan gerum við ráð fyrir að einn fulltrúi dagskrárráðs sitji í framkvæmdastjórninni, hann hafi þar málfrelsi og tillögurétt og útvarpsstjóri verði svo formaður framkvæmdastjórnarinnar og framkvæmdastjóri fjármáladeildar verði varamaður útvarpsstjóra í framkvæmdastjórninni. Framkvæmdastjórnin á samkvæmt hugmyndum okkar að bera ábyrgð á almennum rekstri, á mannaráðningum, á samræmingarstarfi deilda og annarri stjórn Ríkisútvarpsins og teljum við að með því sé hægt að tryggja ákveðið hlutleysi og fagmennsku og eins og ég sagði áðan fjölræði í stjórn Ríkisútvarpsins. Við viljum að ráðherra skipi samkvæmt tillögu dagskrárráðs útvarpsstjóra til fimm ára í senn þannig að ekki verði um beina ráðningu menntamálaráðherra á útvarpsstjóranum að ræða og svo viljum við að menntamálaráðherra skipi dagskrárráð Ríkisútvarpsins eftir hverjar alþingiskosningar þar sem í sitji einn fulltrúi tilnefndur af hverjum þingflokki, tveir fulltrúar tilnefndir af Sambandi íslenskra sveitarfélaga, einn tilnefndur af Neytendasamtökunum, einn af Bandalagi íslenskra listamanna. Sömuleiðis sitji útvarpsstjóri í dagskrárráðinu, framkvæmdastjórar hljóðvarps og sjónvarps og einn fulltrúi sem verði tilnefndur af starfsmönnum Ríkisútvarpsins. Þetta er í stórum dráttum hugmynd okkar að stjórn Ríkisútvarpsins sem tryggja ætti hlutleysi, fagmennsku, fjölræði og fjölbreytni í stjórnun og þá um leið í dagskrárgerðinni. Varðandi dagskrárgerðina vitum við öll og ég hef vikið að því fyrr í máli mínu að dagskrárdeildirnar hafi verið sveltar hingað til og það er sárgrætilegt að horfa upp á það á hvern hátt ríkisstjórnin hefur farið að ráði sínum í þessum efnum, á hvern hátt Ríkisútvarpið hefur verið svelt út á brautir útboða sem hafa í sjálfu sér ekki skilað nema lágmarkshagræðingu, lítilli sem engri vil ég leyfa mér að fullyrða, og enn þá finnst mér að setja mætti stórt spurningarmerki við þær ákvarðanir sem á sínum tíma voru teknar að leggja niður alla dagskrárgerð innan stofnunarinnar sjálfrar. Þá langar mig að víkja, frú forseti, nokkrum orðum að umræðu þeirri sem kom í kjölfar 2. umr. um þetta mál á Alþingi. Varaþingmaður minn, hv. þm. Atli Gíslason, kom á mjög málefnalegan hátt inn á höfundarréttarmál og vakti athygli á því að ekkert hefði verið ákveðið varðandi safnefnið og þá dýrmætu eign Ríkisútvarpsins og þjóðarinnar sem fólgin er í safninu sem hefur að geyma upptökur Ríkisútvarpsins frá 1930. Atli talaði um það af miklum sannfæringarkrafti að þarna væri í raun geymd saga þjóðarinnar í máli og myndum og um væri að ræða þjóðareign rétt eins og Þingvelli, Gullfoss, handritin á Árnastofnun, þjóðminjarnar á Þjóðminjasafninu og málverkin okkar á Listasafni Íslands. Ræður Atla um þessi mál vöktu athygli enda áttuðu menn sig á því að í safni Ríkisútvarpsins væri að finna upplestur þjóðskálda, svo sem nóbelsskáldsins, gagnmerk útvarpsleikrit, sögulega fréttaþætti af miklum tíðindum 20. aldar og einnig ákaflega dýrmæta menningarþætti, útvarpserindi, fræðsluerindi, fróðleik og vísindi, plötusafn og upptökur sem ættu engan sinn líka hér á landi. Þegar nefndin tók svo málið undir sinn væng aftur milli 2. og 3. umr. fékk hún til sín forstöðumann þessa merka safns Ríkisútvarpsins, Elínu S. Kristinsdóttur safnstjóra, og í máli hennar kom fram staðfesting á því sem Atli Gíslason hafði sagt hér. Á endanum ákvað meiri hlutinn að mæta þessari gagnrýni Atla og út frá þeim upplýsingum sem nefndin fékk hjá safnstjóra Ríkisútvarpsins var ákveðið að setja fram þessa breytingartillögu á 4. gr. sem ég gerði að umtalsefni fyrr í ræðu minni. Það verður þá svo að Ríkisútvarpinu hf. mun verða óheimilt að selja frá sér verðmæti sem hafa menningarlegt og sögulegt gildi fyrir íslensku þjóðina og varðveitt eru hjá félaginu. Það er til marks um það, eins og ég sagði áðan, hversu illa þetta er allt saman unnið að þetta skyldi fara fram hjá frumvarpshöfundunum, menntamálaráðherra, formanni menntamálanefndar og reyndar nefndinni allri á fyrri stigum. Í öllu falli einbeittum við okkur ekki að því að horfa á þetta með þessum hætti fyrr en eftir 2. umr. Eins og ég sagði áðan er safnið uppfullt af upptökum, menningararfi frá árinu 1930 þegar útsendingar Ríkisútvarpsins hófust. Þó að ekki hafi allt efni frá upphafsárum Ríkisútvarpsins og fram til þessa dags verið varðveitt eru þessar upptökur miklar gersemar. Þar eru að minnsta kosti þúsundir eða tugþúsundir af upptökum á segul- og myndböndum. Þetta á auðvitað bæði við um hljóðvarp og sjónvarp og svo varðveitir Ríkisútvarpið að auki mjög mikið safn, sennilega stærsta safn á landinu af útgefnum hljómplötum og tónleikaupptökur líka. Safnstjórinn, Elín S. Kristinsdóttir, lagði áherslu á það bæði í fjölmiðlum og við nefndina að ekki hefði verið nægilega vel búið að safninu fram að þessum degi. Það er enn ein staðfestingin á því sem ég hef haldið fram að Ríkisútvarpið hafi mátt þola frá hendi stjórnvalda niðurlægingu, ekki hafa verið settir fjármunir í að halda þessum gersemum við og varðveita þær eða gera þáttagerðarfólki Ríkisútvarpsins kleift að nýta þær í framleiðslu efnis. Fjármunir til dagskrárgerðar hafa hingað til verið af svo skornum skammti og einnig fjármunir til safnsins. Nú er búið að afhjúpa það. Ekki hafa verið til fjármunir til þess að skrá þetta safn, fjármunir hafa ekki verið settir í að færa skrárnar á tölvutækt form nema að sáralitlu leyti og fjármunir hafa heldur ekki verið settir í að færa eldri upptökur yfir á stafrænt form til þess að auka möguleika á að varðveita þær. Það er dagljóst að þetta safn eins og önnur þarf fjármuni til að reka sig og þeir hafa verið skornir við nögl af þeim sem fara með völdin í hinum opinberu sjóðum okkar og hagræðingarkrafan, ef kalla má það því orði, sem hvílt hefur á Ríkisútvarpinu, þ.e. niðurskurðarhnífur stjórnvalda, hefur orðið þess valdandi að ekki hefur verið hægt að sinna þessum gersemum eins og fagmenn sem þeirra gæta hefðu viljað. Elín S. Kristinsdóttir sagði í blaðaviðtali í Morgunblaðinu þann 14. maí sl., með leyfi forseta: „Því einn daginn þegar menn ætla að fara að sækja þessi gögn þá eru þau ekki lengur aðgengileg, ekki síst vegna breyttrar tækni.“ Það er sem sagt ljóst að safnið hefur verið rekið undir fátæktarmörkum og það hefur að sjálfsögðu verið með vilja og vitund stjórnvalda eins og allt annað sem hefur verið að veikjast hjá Ríkisútvarpinu vegna fjárskorts. Þótt Ríkisútvarpið varðveiti þetta efni og hafi heimild til þess samkvæmt lögum að nýta það eru hér líka höfundarréttarleg álitamál. Knútur Bruun kom fyrir menntamálanefnd og fjallaði um þau sérstaklega og hefur látið hafa eftir sér að höfundarrétturinn sem hvíli á efninu sé mismunandi og margvíslegur, í sumum tilvikum á Ríkisútvarpið réttinn en í öðrum tilvikum þarf að semja við höfunda eða þá sem hafa rétt til flutnings. Það hefur svo sem gengið með ágætum þegar fjármunir hafa verið til staðar fyrir dagskrárgerðina, en það hefur ekki verið sem skyldi nú á seinni árum og það er mjög miður. Ég vil einnig, frú forseti, nefna þau alvarlegu tíðindi að ekki skuli hafa náðst neinn árangur varðandi yfirlýsingar frá meiri hluta menntamálanefndar varðandi sjálfstæði fréttastofa Ríkisútvarpsins. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að rekin sé fréttastofa við Ríkisútvarpið og það heyri undir almannaþjónustuhlutverkið. En ekki er kveðið á um að fréttastofurnar eigi að vera tvær eins og nú er og hafa starfsmenn látið í ljósi ákveðnar áhyggjur í þeim efnum og telja að hér geti enn ein veikingin verið á ferðinni. Ef fréttastofurnar verði sameinaðar fækki öflugum fréttastofum á landinu um eina og það sé ákveðið áhyggjuefni. Ég tek undir það með starfsmönnum fréttastofanna að það sé áhyggjuefni að þá falli niður ákveðinn fjölbreytileiki. Þá erum við kannski komin að því hvers vegna það er svo mikilvægt að samfélag eins og okkar, sem er ekki fjölmennara en raun ber vitni, hafi á að skipa sterkum fréttastofum, ekki bara einni og ekki bara tveimur heldur helst af öllu fleiri. Það hlýtur að vera í þágu lýðræðislegrar umræðu í samfélagi okkar að fréttastofur séu gerðar sjálfstæðar og lög þurfa að kveða á um að svo verði. Það er það eina sem tryggir sjálfstæði. Ekki er þó víst að það tryggi sjálfstæði en það er í öllu falli ákveðin yfirlýsing sem starfsmenn á fréttastofunum geta þá notað sér sem öryggistæki ef þess er getið í lögum með hvaða hætti fréttastofurnar eru sjálfstæðar. Nú er það svo að nýja fjölmiðlafrumvarpið okkar gerir ráð fyrir því að um þetta verði leidd í lög ákveðin atriði, ákveðnar vinnureglur sem skiptir verulegu máli að gildi um fréttastofur Ríkisútvarpsins líka, fréttastofur Ríkisútvarps og sjónvarps. Í því sambandi legg ég áherslu á að fréttastofurnar við þennan ríkisfjölmiðil, sem þarf að vera öflugur og þarf að hafa bolmagn, þurfa að mínu mati að vera tvær. Ég nefndi fjölmiðlafrumvarp það sem nú er komið fram en var ekki komið fram þegar þessu máli var dreift. Það er alkunna að við sem störfuðum í fjölmiðlanefndinni svokölluðu óskuðum alltaf eftir því að þau mál yrðu rædd saman. Þegar ég sá að þetta frumvarp hafði ekki verið afgreitt frá Alþingi á þeim tíma sem fjölmiðlafrumvarpið var að líta dagsins ljós, eftir að hafa farið í gegnum hendurnar á lögspekingum sem höfðu samið það á grundvelli tillagna fjölmiðlanefndarinnar, var ég svo mikið barn að halda að heimilað yrði að taka fjölmiðlafrumvarpið til umfjöllunar og Ríkisútvarpsfrumvarpið yrði rætt á sama tíma, að bæði málin yrðu til umfjöllunar í nefndinni á sama tíma. Það gæti auðveldað okkur ýmislegt, það gæti auðveldað fjölmiðlum að fjalla um málin, það gæti gert þjóðinni betur kleift að skilja fjölmiðlaumhverfið hér á landi og á hvern hátt menn sæju fyrir sér að best væri að það þróaðist. En það var sem sé ekki heimilað og svo hefur það komið fram í þessari umræðu að málin hafi aldrei verið lesin saman í menntamálanefnd jafnvel þó að beiðni um það hafi komið fram. Nú er það svo að hér skarast málin. Ákveðnir þættir í fjölmiðlafrumvarpinu koma til með að eiga við um Ríkisútvarpsfrumvarpið á sama hátt og þeir eiga við um aðra fjölmiðla, einkarekna fjölmiðla í landinu. Mér hefði fundist einfalt og sjálfsagt að menntamálanefnd fengi að lesa þessi frumvörp saman úr því að svo fór að fjölmiðlafrumvarpið kom fram áður en þetta frumvarp hafði verið endanlega afgreitt. Enn er komið að spurningu sem ekki hefur fengist viðhlítandi svar við: Hvers vegna hafnar meiri hlutinn því að þessi tvö frumvörp séu lesin saman í menntamálanefnd? Hvað gengur mönnum til? Einhverjar ástæður hljóta að vera fyrir því. Ef þær eru ekki málefnalegar reyna menn að fela svarið en ef þær eru málefnalegar hlýtur svarið að mega liggja á borðinu, en svo er ekki. Svarið við því hvers vegna ekki mátti lesa frumvörpin saman hefur ekki litið dagsins ljós, það hefur ekki verið borið fram. Mér þykir það mjög miður að menn skuli ekki eftir alla þá vinnu sem farið hefur í fjölmiðlafrumvarpið hafa viljað heimila menntamálanefnd að lesa frumvörpin saman og spyrja þá þeirra málefnalegu spurninga sem upp mundu rísa eftir slíkan lestur. En menn fara einlægt undan í flæmingi og forðast hina málefnalegu umræðu eins og ég hef vikið að áður. Almannaþjónustuhlutverkið hefur verið mikið til umfjöllunar í þessari umræðu og fyrst og fremst í 2. umr. Ég tel fulla ástæðu til, eins og hv. þm. Mörður Árnason vék að hér áðan, að vekja athygli á því að það mál er ekki útrætt. Skilgreining sú sem kemur fram í 3. gr. er ekki fullnægjandi, hún hefur verið mikið gagnrýnd. Sú gagnrýni hefur að mörgu leyti verið mjög málefnaleg og fjölda spurninga sem varpað hefur verið fram um 3. gr., og þá töluliði þar sem útlista á hvern hátt menn sjá fyrir sér útvarp í almannaþágu, hefur ekki enn verið svarað. Ég hefði satt að segja óskað eftir því að sjá í nefndaráliti meiri hlutans miklu betur og efnislegar um það fjallað á hvern hátt menn sjá fyrir sér þetta almannaþjónustuhlutverk. Hv. þm. Mörður Árnason upplýsir síðan að fjölmiðlaskrifstofa Evrópuráðsins í Strassborg hefði haft ráðrúm og tíma til þess að gefa okkur einhvers konar umsögn um töluliðina í 3. gr. ef menn hefðu orðið við þeirri beiðni minni hlutans í menntamálanefnd að senda skilgreininguna þangað. Þá hefði verið hægt að fara yfir hana og gefa okkur áður en málið væri afgreitt frá þingheimi einhvers konar viðbrögð við því hvort almannaþjónustuhlutverkið, eins og það er tíundað í 3. gr., sé fullnægjandi eða hvort það stangist að einhverju leyti á við þær hugmyndir sem menn hafa verið að vinna með í Evrópu. Í þessari umræðu allri höfum við auðvitað verið að miða okkur við Evrópuráðið og tilskipanir Evrópusambandsins í þessum efnum sem eru nokkuð samhljóða, held ég megi segja. Þegar svona stór mál eru á ferðinni og verið er að setja löggjöf sem maður skyldi ætla að menn vildu að stæði til framtíðar er eðlilegt að menn geri það sem hægt er til að fá sjónarmið frá reyndu fólki sem hefur djúpa þekkingu á málinu frekar en að menn reyni að koma sér hjá því að fá sérfræðiálit frá þeim sem gerst til þekkja. Það sem ég sagði áðan um fréttastofur þær sem koma til með að verða reknar á þessum nýja miðli, þ.e. í þessu nýja félagi, og um nauðsyn þess að þær fái að vera sjálfstæðar og finni sig ekki undir valdi stjórnvalda á nokkurn hátt, kemur upp í huga minn þegar ég horfi á úrklippu úr Morgunblaðinu frá 7. desember 2005 um Ríkisútvarpið hf. Þá skrifaði leiðarahöfundur Morgunblaðsins leiðara um þetta nýja frumvarp. Sumt það sem leiðarahöfundur Morgunblaðsins sagði lýtur að áhyggjum mínum af ítökum stjórnvalda og valdi útvarpsstjórans sem er ráðinn af stjórnvöldum, þ.e. menntamálaráðherra. Mig langar til að vitna í klausu úr þessum leiðara frá 7. desember 2005. Þar segir, með leyfi forseta: „Útvarpsstjóri mun því hafa mikið vald. Staða hans verður svipuð og staða æðsta manns á sumum dagblöðum í öðrum löndum, þar sem sami einstaklingur gegnir starfi framkvæmdastjóra og ritstjóra.“ - Svo segir: - „Það verður að fara vel með slíkt vald.“ Þetta eru orð að sönnu, frú forseti. Það verður að fara vel með slíkt vald og maður sem gegnir slíku starfi má ekki liggja undir neinu ámæli um einhvers konar tengsl við hæstráðendur hér, þ.e. menntamálaráðherra, og þess vegna kemst ég aldrei að neinni annarri niðurstöðu en þeirri að það sé hættulegt að menntamálaráðherra ráði útvarpsstjórann. Niðurstaða mín er alltaf sú að til verði að koma fagskipað ráð sem hefur fagleg sjónarmið að leiðarljósi sem sjái um þessa ráðningu. Í því samhengi hef ég horft til landa eins og Frakklands sem nýverið réði sér sjónvarpsstjóra að undangengnu miklu og flóknu ferli þar sem menn voru sér fullkomlega meðvitaðir um það hversu mikilvægt væri að halda þar vel á málum og að ráðningin væri hafin yfir alla gagnrýni og yrði eins málefnaleg og hugsast gæti. Ég held ég hafi einhvern tíma lýst því úr ræðustóli áður, en get hlaupið yfir það í örfáum orðum, að ráðningarferlið í Frakklandi var þannig að fimm af um það bil 30 umsækjendum voru valdir til að fara inn í ferlið og það tók langan tíma. Ráð var sérstaklega skipað til þessa eina verkefnis að ráða þennan sjónvarpsstjóra og meðal þeirra sem skipuðu í það ráð var forseti Frakklands. Til að sýna hversu mikilvægt væri að ráðið væri fjölskipað og að þeir sem bæru hag þjóðarinnar mest fyrir brjósti ættu aðild að því að skipa í þetta ráð þá var forsetinn látinn skipa einn af þessum fimm. Ég man að vísu ekki hve margir voru í þessu ráði en alla vega var það að hluta til skipað af forseta Frakklands. Allir þeir fimm sem valdir höfðu verið inn í ráðningarferlið voru kallaðir fyrir ráðið. Þeir fengu tíma til að undirbúa skýrslu eða einhvers konar pappír um það hvernig þeir sæju fyrir sér framtíð sjónvarpsins og hvernig þeir mundu haga sínu starfi. Þeir fengu sérfræðinga til að aðstoða sig við það og unnu greinargerð sem þeir skiluðu til þessa ráðningarráðs. Greinargerðirnar voru allar settar á netið. Þetta var allt opinn „prósess“. Þjóðin og áhugasamir fengu að fylgjast með hvernig þetta gekk og síðan á endanum valdi ráðið út frá þessum greinargerðum einn mann og rökstuðningur ráðsins var opinber. Þeir urðu að rökstyðja hvers vegna viðkomandi var ráðinn, hvað mælti með honum umfram aðra og hvers vegna viðkomandi hafði notið mests traust ráðningarráðsins. Í Frakklandi er talið mikilvægt að viðhafa vinnubrögð sem orka ekki tvímælis, að ferlið sé vandað, taki tíma og sé hafið yfir allan vafa um hagsmunatengsl. Ég hefði haldið að til verulega mikils sé vinnandi í okkar litla samfélagi að útbúa einhvers konar ráðningarferli sem gæti verið hafið yfir allan vafa um hagsmunatengsl. Töluverð umræða, frú forseti, hefur orðið síðan fyrsta fjölmiðlafrumvarp ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar kom fram um vinnubrögð, hlutverk og áhrifamátt fjölmiðla í samfélaginu. Ýmis mál hafa komið upp á síðustu missirum sem hafa vakið þessa umræðu, ekki bara þessi frumvörp sem um er að ræða heldur líka gagnrýni á fréttaflutning í fjölmiðlum. Það er ágætt að það sé haft í huga þegar þessi mál eru rædd. Það er eðlilegt að fréttaflutningur í fjölmiðlum sé gagnrýndur. En það er alvarlegt þegar ráðherrar ríkisstjórnarinnar sjá ástæðu til að ganga fram fyrir skjöldu og gagnrýna fréttaflutning eins og hæstv. fyrrverandi menntamálaráðherra, Björn Bjarnason, núverandi dómsmálaráðherra, hefur gert. Ég nefndi áðan dæmin um Spegilinn. Það hefur líka borið við að hæstv. forsætisráðherra, Halldór Ásgrímsson, hafi gengið fram fyrir skjöldu og gagnrýnt fréttaflutning fjölmiðla. Á síðasta ári sá hæstv. forsætisráðherra ástæðu til þess að senda frá sér yfirlýsingu þar sem hann lýsti furðu sinni á fréttaflutningi fjölmiðla vegna ákvörðunar íslenskra stjórnvalda að styðja innrás Bandaríkjamanna í Írak. Í yfirlýsingu þessa hæstv. forsætisráðherra Framsóknarflokksins, Halldórs Ásgrímssonar, sagði, með leyfi forseta: „Oftar en ekki hefur fréttaflutningurinn einkennst af útúrsnúningum og rangfærslum. Mjög hefur skort á að nákvæmni, vandvirkni og sanngirni hafi verið gætt.“ Það er ekki oft að forsætisráðherrar í löndum gangi fram fyrir skjöldu með jafnharða gagnrýni og hæstv. forsætisráðherra, Halldór Ásgrímsson, hefur gert þegar hann hefur séð ástæðu til að gagnrýna fréttaflutning fjölmiðlanna, enda vakti þessi yfirlýsing hæstv. forsætisráðherra verulega athygli og um hana var talsvert fjallað í fjölmiðlum og bæði fræðimenn og stjórnmálamenn tjáðu sig um hana á ýmsa lund. Þær vangaveltur sem fóru af stað í tengslum við þessa yfirlýsingu hæstv. forsætisráðherra skiluðu sér á síður blaðanna, m.a. í viðtal við Þorbjörn Broddason, prófessor við Háskóla Íslands, í Fréttablaðinu þann 5. febrúar 2005. Þorbjörn lýsti því yfir að það væri sín skoðun að þó að hæstv. forsætisráðherra hefði séð ástæðu til að gagnrýna þetta svona harkalega þá sæi hann ekkert óeðlilegt við fréttaflutninginn af þessum stuðningi íslenskra stjórnvalda við innrásina í Írak. En hann viðurkennir að hér hafi fjölmiðlar fjallað um mikið álitamál og að almenningi hafi ekki staðið á sama um þetta mál. Það sem komið hafi frá stjórnmálamönnum hafi verið misvísandi og sitt á hvað, þeir hafi ekki verið samstiga í upplýsingum sínum sem gefnar voru til fjölmiðlanna og svörin frá stjórnarliðinu hafi verið loðin, það hafi nánast þurft að toga upp úr þeim svörin og síðan hafi stjórnvöld gjarnan mælst til þess að horft væri fram á við frekar en að einblína á það hvernig ákvörðunin um stuðning okkar við innrásina í Írak var tekin. En sannleikurinn er auðvitað sá að það er ekki í verkahring stjórnvalda að ákveða slíkt. Það er ekki í verkahring stjórnvalda að ákveða með hvaða hætti fjölmiðlar segja fréttir og það er ástæða til að halda stjórnvöldum frá því að hafa áhrif á hvernig fréttir eru sagðar, hvaða fréttir eru sagðar og hvaða fréttir ekki. Það sem skiptir máli fyrir fjölmiðla okkar, fyrir þjóðlífið, fyrir umræðu í þjóðlífinu er að fréttamiðlarnir okkar séu trúverðugir og að algerlega sé hafið yfir allan vafa að nokkur hagsmunatengsl séu til staðar eða hagsmunaárekstrar. Málið sem við nú afgreiðum er í mínum huga þannig útbúið að veruleg hætta er á að stjórnvöld fái þarna ítök sem gætu orðið hættuleg fréttaflutningi í landinu. Ég hef svo sem talað fyrir þeim sjónarmiðum áður og ítrekaði það í þessari ræðu minni að fara þurfi að með lýðræðislegri hætti til að tryggja fjölræði og fjölbreytni í fréttaflutningi og tryggja líka að lýðræðislegu hlutverki almannaþjónustu útvarpsins og Ríkisútvarpsins sé fullnægt. Frú forseti. Full þörf er á að endurnýja innviði og starfsemi þá sem fram fer hjá Ríkisútvarpinu, bæði hljóðvarpi og sjónvarpi. Það hefur lengi verið svo og öllum sem í þessum sal sitja er kunnugt um að gerðar hafa verið margar tilraunir til að ná utan um það hvernig mætti hugsa sér breytingar á stofnuninni. Settir hafa verið á fót margir starfshópar og þeir hafa margir skilað skýrslum sem reyndar eru ekki allar á einu máli um hvernig væri best að breyta Ríkisútvarpinu. Sumir starfshóparnir hafa skilað niðurstöðu sem byggir á því að best sé að breyta Ríkisútvarpinu í hlutafélag en aðrir hafa skilað niðurstöðu sem gengur í allt aðrar áttir. Ég er með álitsgerð frá Starfsmannasamtökum Ríkisútvarpsins frá október 1999 um nýsköpun Ríkisútvarpsins. Það er satt að segja afar fróðlegt að blaða í henni. Í henni má lesa svör starfsmannasamtakanna á þeim tíma við spurningum á borð við þessa: Hvers vegna ættu almennir starfsmenn Ríkisútvarpsins að hafa stefnu viðvíkjandi ríkisútvarpi? Sömuleiðis má lesa hugleiðingar um forsendur Ríkisútvarps yfir höfuð, hlutverk þess, fjárhag og rekstrarvanda. Einnig er fjallað um hvers vegna Ríkisútvarpið njóti þess trausts sem raun ber vitni hjá þjóðinni og þó svo ríkisvaldið og stjórnvöld hafi að því er virðist róið að því öllum árum að veikja traust Ríkisútvarpsins meðal þjóðarinnar hefur þeim ekki orðið kápan úr því klæðinu. Það hefur ekki tekist. Enn er Ríkisútvarpið áreiðanlegasti fjölmiðillinn eða fréttamiðillinn í landinu að mati þjóðarinnar. Þetta kemur fram í skoðanakönnunum sem við höfum séð. Sömuleiðis er ljóst að Ríkisútvarpið sem stofnun nýtur mikils trausts sem öryggistæki og sem menningarstofnun vill þjóðin efla Ríkisútvarpið og innlenda dagskrárgerð. Í þessari álitsgerð sem heitir Nýsköpun Ríkisútvarpsins er talað um að höfuðvandinn sem stafi af rekstri Ríkisútvarpsins sé óljós völd yfir dagskránni og að ráðningarmál séu í ólestri. Það er líka fjallað um að ónóg rækt sé lögð við starfsmenn. Síðan er varpað upp spurningunni hvað sé fram undan og tvær spár birtar, önnur bjartsýnisspá og hin svartsýnisspá. Svo eru nokkrir viðaukar sem eru mjög forvitnilegir eins og öll skýrsla þessa starfshóps. Það hefði svo sem verið nógu gaman að fara yfir þessa skýrslu í smáatriðum og tíunda hér ýmsar hugmyndir sem þar eru á borð bornar, hugmyndir um ráð við núgildandi aðstæðum Ríkisútvarpsins og hvernig megi efla það séð frá sjónarhóli starfsmannanna. Það er bjargföst skoðun mín að engir eru jafnfærir í að greina vanda vinnustaðar síns og þeir sem starfa á viðkomandi vinnustað, þeir sem vinna á gólfinu. Ef á ekki að treysta niðurstöðum og hugmyndum sem koma frá starfsmönnum eftir talsvert mikla yfirlegu, eftir samtöl og samstarf, hverju á þá að treysta? Að mínu mati er það kjánalegt og fáránlegt að treysta stjórnvöldum einum og sér, án alls samráðs, fyrir stefnumótun stofnunar á borð við Ríkisútvarpið. Það er alveg ljóst að núverandi stjórnvöld sem setja fram þetta frumvarp um Ríkisútvarpið hf. hafa ekki kynnt sér hugmyndir starfsmanna Ríkisútvarpsins frá 1999 um nýsköpun Ríkisútvarpsins. Þar eru margar sprúðlandi hugmyndir sem hefðu svo sannarlega átt heima í vinnu stjórnvalda varðandi endurnýjun og endursköpun þessarar merku stofnunar en ekkert af því sem kemur fram hjá starfsmönnunum endar inni í því máli sem ríkisstjórnin leggur fram, enda kemur á daginn þegar starfsmenn gefa umsagnir um málið að þeir sjá alla meinbugi á því að þetta frumvarp leiði af sér kraftmikla og öfluga stofnun. Menn eru mjög málefnalegir í umsögnum sínum um þetta og rekja á hvern hátt þeir hefðu frekar viljað sjá stofnunina eflda. Frú forseti. Þótt gaman væri að fara yfir hugmyndir starfsmanna frá 1999 ætla ég að sitja á mér með að gera það en fara þess í stað yfir í næsta kafla ræðu minnar sem ég geri ráð fyrir að geti orðið lokakaflinn þar sem nokkuð er liðið á kvöld og ekki var gert ráð fyrir að hafa langan kvöldfund. Það sem mig langar til að gera að umtalsefni undir lok ræðu minnar er að mér þykir mjög mikilvægt að halda því til haga að ýmis rök mæla með því að Ríkisútvarpið heyri áfram undir þau lög sem verið er að kippa því undan hér, þ.e. stjórnsýslulög, lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna og lög um umboðsmann Alþingis. Meiri hlutinn hefur, eins og komið hefur fram, séð að sér varðandi upplýsingalögin. Án þess að færa að því nokkur rök hefur hann ákveðið að þetta félag, Ríkisútvarpið hf., muni nú heyra undir upplýsingalög en ekki undir lögin um umboðsmann Alþingis en ég vil til gamans vitna í 2. gr. laga um umboðsmann Alþingis sem fjallar um hlutverk umboðsmanns Alþingis. Ég hefði viljað fá umræðu um það og vildi gjarnan spyrja meiri hluta menntamálanefndar að því hvers vegna ekki hafi verið hægt að ákveða það á milli umræðna að lögin um umboðsmann Alþingis giltu um þetta félag á sama hátt og upplýsingalögin mega nú allt í einu gilda, sem menn voru þó búnir að segja við 1. og 2. umr. að engin þörf sé á að gildi um hlutafélagið. Án rökstuðnings hafa þeir nú skipt um skoðun. Hvers vegna var ekki hægt að skipta um skoðun lengra og heimila að lög um umboðsmann Alþingis giltu um félagið? Í 2. gr. þeirra laga segir, með leyfi forseta: „Hlutverk umboðsmanns er að hafa í umboði Alþingis eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga á þann hátt sem nánar greinir í lögum þessum og tryggja rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum landsins. Skal hann gæta þess að jafnræði sé í heiðri haft í stjórnsýslunni og að hún fari að öðru leyti fram í samræmi við lög og vandaða stjórnsýsluhætti.“ Í 3. gr. segir um starfssvið umboðsmannsins: „Starfssvið umboðsmanns Alþingis tekur til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. Starfssvið umboðsmanns tekur einnig til starfsemi einkaaðila að því leyti sem þeim hefur að lögum verið fengið opinbert vald til að taka ákvarðanir um rétt eða skyldu manna í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga.“ Þessi lög eiga ekki að fá að gilda um Ríkisútvarpið hf. Umboðsmaður Alþingis sem á að hafa eftirlit með stjórnsýslunni á ekki að hafa eftirlit með Ríkisútvarpinu hf. sem þó er, eins og ég hef leitt rök að í máli mínu, grundvöllur lýðræðislegrar umræðu í landinu, ein af stoðunum undir lýðræðislega umræðu í landinu. Umboðsmaður Alþingis, sem samkvæmt laganna hljóðan á að gæta að því að lýðræðis sé gætt og þegnar landsins eða borgarar þess hafi lýðréttindi, á ekki að hafa heimildir samkvæmt þessum lögum til að skyggnast þarna undir yfirborðið. Enn höfum við ekki fengið að heyra neinn rökstuðning frá meiri hluta menntamálanefndar fyrir því hvers vegna upplýsingalögunum er kippt inn og félaginu kippt undir þau en ekki að sama skapi undir lögin um umboðsmann Alþingis. Öll þessi umræða er í skötulíki hjá meiri hlutanum. Rökstuðningur er lítill sem enginn og verulega vantar á að fram fari málefnaleg umræða eða að þess sé gætt að þjóðin fái fullan skilning á því sem hér fer fram og er að eiga sér stað. Frú forseti. Það er að mínu mati afar mikilvægt að hér á landi starfi almannafjölmiðill, fjölmiðill í almannaþjónustu sem tryggir þá hagsmuni sem felast í pólitískri og menningarlegri fjölbreytni í lýðfrjálsu þjóðfélagi. Ég tel að þessum markmiðum sé hætta búin með því sem háeffunin gerir ráð fyrir, að þarna sé ákveðnum lögum kippt úr sambandi og ekki hægt að láta þau gilda, eins og lögin um umboðsmann Alþingis, þegar álitamál kæmu upp um þetta nýja félag. Frú forseti. Ég held að nú sé hægt að fara að segja amen eftir efninu enda nokkuð liðið á kvöld, þó að hér sé sannarlega tilefni til að halda áfram og segja meira. Mér er það afar þungbært að þurfa að viðurkenna að hér hafi ekki verið hægt að tala um fyrir meiri hlutanum. Það er ekki gaman fyrir stjórnarandstöðuþingmann, sem hefur látið þetta mál brenna á sér, að viðurkenna að hér líti út fyrir að hann sé að lúta í lægra haldi og menn ætli ekki að láta sannfærast af innblásnum ræðum stjórnarandstöðunnar nema að litlu leyti. Ég ítreka að í framhaldsnefndaráliti minni hluta menntamálanefndar á þskj. 1251 er stjórnarmeirihlutinn gagnrýndur fyrir vinnubrögðin á þann hátt sem þar er sagt, að frumvarpstextar hafi verið undirbúnir í leynd hjá sérstökum trúnaðarmönnum flokkanna og að upplýsingum hafi verið haldið frá almenningi, fjölmiðlum, starfsmönnum Ríkisútvarpsins og þingmönnum stjórnarandstöðuflokkanna. Því er haldið fram að í stað þess að efna til almennrar umræðu um Ríkisútvarpið og reyna að ná sem víðtækastri samstöðu um framtíðarskipan þess hafi forstöðumenn stjórnarflokkanna sammælst um tillögur sem einkennast annars vegar af kreddu og hins vegar af hrossakaupum. Það er auðvitað ömurlegt til þess að vita þegar maður verður svo vitni að því núna eftir nýafstaðnar sveitarstjórnarkosningar að þessum stjórnarflokkum skuli vera svo tamt að viðhafa slík vinnubrögð sem einkennast af kreddu og hrossakaupum, og ég sé því ekki annað en að minni hluti menntamálanefndar hafi lög að mæla í þessu framhaldsnefndaráliti og að sú kraftmikla og málefnalega umræða sem maður óskaði að gæti farið fram um málið hafi meira eða minna verið kaffærð eða drepið á dreif af stjórnarmeirihlutanum sem hefur ekki komið inn í hina málefnalegu umræðu um það nema að svo litlu leyti. Frú forseti. Að lokum ómar hér enn í loftinu spurningin sem ég hef heldur aldrei fengið svör við, hvorki frá hæstv. menntamálaráðherra né formanni menntamálanefndar, en hún er sú: Úr því að hægt var að hafa pólitískt samráð og ná pólitískri sátt um hið almenna fjölmiðlafrumvarp, hvers vegna í ósköpunum var ekki hægt að freista þess að ná sömu sátt eða a.m.k. beita sömu vinnubrögðum við samningu frumvarps um Ríkisútvarpið? Mér þykir mjög miður að menn hafi farið þá leið sem hér hefur verið farin og lýsi miklum vonbrigðum með þær málalyktir sem virðast vera fyrir dyrum.