Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Júlíus Havsteen : Það er merkilegt mál, sem hjer er komið fram, og þarf að íhugast vandlega, af því þau ákvæði, sem um það eru í lögum vorum, eru mjög stutt og ófullnægjandi, mun þau sem sje að eins vera að finna í Jónsbók, Farmannalögum, 11, kap. Jeg vil því stinga upp á að þriggja manna nefnd verði skipuð í málið að lokinni umr.

Jósef Björnsson : Jeg legg til að þriggja manna nefnd verði skipuð í mál þetta að lokinni umræðunni.



Jeg hefi engu að bæta við þær athugasemdir, sem jeg gjörði þegar málið var hjer síðast til umræðu. Að vísu hefir nú komið fram breytingartillaga frá háttv. þingm. Vestm. (K. E.) og mun hann sjálfur gjöra grein fyrir henni. Við nefndarmenn höfum ekki. ráðgast okkar í milli um þessa brtt., en jeg get lýst yfir því fyrir hönd okkar tveggja, sem mest vorum á sama máli í nefndinni, að við munum aðhyllast hana, enda er það í samræmi við þær skoðanir,. er við höfum látið í ljós í nefndarálitinu,. og við það, sem jeg tók fram við 2. umr. málsins, að það yrði að ganga út frá því,. að eigendurnir ykju hlutafjeð. Sú var þá þegar skoðun okkar, þó við kæmum ekki fram með brtt. þess efnis. Það hefir og verið ásetningur bankans að auka hlutafje sitt upp í 5 milj. kr., og jeg lít svo á, að sú aukning hefði átt að fara fram, áður en þess var farið á leit, að fá aukinn seðlaútgáfurjettinn. Þegar nú bankinn hefir snúið sjer til þingsins í því. skyni, að fá aukinn seðlaútgáfurjett sinn, virðist aukning hlutafjárins allra hluta vegna sjálfsögð. Það sýnist svo sem eigendurnir geti varla farið fram á að fá aukinn seðlaútgáfurjettinn, nema þeir sjálfir hafi þá trú á starfsemi bankans til eflingar framfara og fyrirtækja í landinu og um leið til hagsmuna bankans sjálfs, að þeir vilji leggja fram fje til að auka veltufje hans, sem ásamt auknum framkvæmdum og framfarafyrirtækjum er skilyrði fyrir því, að. þörf verði á meiri seðlum, og því meira sem á þann hátt verður nauðsyn fyrir af seðlum til umferðar, því meiri verður gróði bankans. En sjálfir geta seðlarnir ekki án aukins veltufjár skapað eða aukið arðsöm fyrirtæki í landinu, eins og háttv. þingm. Vestm. tók. fram, og eins og vakti fyrir stofnendum bankans í upphafi. Þeir vildu að vísu fá ótakmarkaðan seðlaútgáfurjett í upphafi. Lýsa þeir því svo í brjefi 29. jan. 1901, að þeir vilji „faa aabnet Muligheden for successive Udvidelser af Aktiekapitalen og en í Forhold dertil staænde Seddeludgivelse.“ Það er að segja, þeir gjöra fyrst ráð fyrir hlutafjáraukningu og svo seðlaútgáfu í hlutfalli við hlutafjáraukninguna. Vil jeg að lokum láta þá ósk mína í ljós, að breytingartillaga sú, sem hjer er um að ræða, verði samþykt.



Jeg á hjer svolitla breytingartillögu og hafði jeg þegar málið var hjer til 2. umr. gjört ráð fyrir að koma fram með hana. Jeg hefi í tillögunni farið eins skamt eins og jeg áleit rjett að fara skemst, þ. e. a. s, gjört það að skilyrði fyrir auknum seðlaútgáfurjetti, að bankinn auki hlutafje sitt í sama hlutfalli. Ef tillagan verður samþykt, þá verður hlutfallið á milli seðlaútgáfuaukningarinnar og hlutafjáraukningarinnar nærri hið sama, þó það reikningslega verði ekki alveg hið sama. Ef frumv. þetta verður að lögum, þá hefir þingið sýnt bankanum mikið traust, enda býst jeg við, að bankinn standi vel að vígi, því að þó hann hafi beðið tjón á einstökum viðskiftum, þá hefir hann ekki tapað á viðskiftum sínum yfirleitt. Það tap, sem bankinn hefir beðið, stafar af því, að hann hefir lánað fjelagi, sem „spekulerar“ með fisk, en fiskmarkaður er jafnan nokkuð valtur. En þegar svona vill til, þá byrjar sá orðrómur, að eitthvað muni vera athugavert við bankann yfirleitt, en það þarf ekki að vera. Væntanlega verður bankastjórnin varkárari með að lána framvegis en hún var í skiftum sínum við þetta fjelag. Að þingið fyrirvaralaust og ástæðulaust fari að auka seðlaútgáfurjett bankans, án þess að nokkuð komi í staðinn, álít jeg ekki rjett. En jeg vil ekki fella frumv. þegar það er komið fram, vegna þess að það gæti skaðað álit bankans. En þó það skilyrði sje sett í lögin, að bankinn auki hlutafje, þ. e. a. s. veltufje sitt, þá getur það ekki skaðað álit hans. Ef stærstu hluthafar bankans, Centralbankinn í Kristjaníu og Privatbankinn í Höfn, vilja styrkja hann og álíta að hann standi föstum fótum, þá geta þeir vel aukið hlutafje hans. Ef nú þessir bankar gjörðu það og þingið samþykkir þessi lög, þá hefir Íslandsbanka verið sýnt það traust, að allar hviksögur um hann ættu að hverfa; hlutabrjef hans. ættu að stíga í verði og þá ætti að vera hægt að auka hlutafje hans enn meir en hjer er gjört ráð fyrir. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þetta mál, en vil aðeins taka það fram, að atkvæði mitt með þessu frv. er bundið því skilyrði, að brtt. verði samþ.

Karl Einarsson : Háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) hefir haldið alllanga ræðu um þetta mál, en ekki hefir hann lyft Íslandsbanka hátt eða aukið álit hans með henni. Hann heldur því fram, að frumvarpið muni ekki verða að neinu liði, ef brtt. verður samþykt. Hann fullyrðir enn fremur, að ómögulegt muni að selja hlutabrjefin jafnvel fyrir alls ekki neitt. Jeg vona nú, að þetta sje ekki annað en staðhæfing út í loftið. Þá fullyrti hann og, að stórhluthafarnir, Privatbankinn og Centralbankinn mundu nú ekki liggja með nein hluta brjef; þeirra meining hefði að eins verið sú, að komu þeim á markaðinn. Mjer er nú spurnin, hvort þetta er satt. Jeg hygg hitt sannara, að Íslandsbanki sje ekkert annað en deild úr þessum bönkum, og er það opinbert leyndarmál. Hinn háttv. þingmaður sagði enn fremur, að það væri gullforðinn, en ekki hlutafjeð, sem ætti að tryggja seðlana. Jeg sagði það líka við seinustu umræðu, að gullforðinn væri aðaltryggingin, og er auðvitað heppilegast, að hann fari hlutfallslega vaxandi eftir því sem seðlaútgáfan eykst. Það kom fram í ræðu hins háttv. þingmanns, að hann var hræddur um, , að bankinn kynni að fara að „spekluera“, ef hann fengi mikið fje til umráða. Jeg hefi nú miklu betri trú á bankastjórninni en svo, að mjer detti í hug að gruna hana um slíkt. Hjer bíða mörg þörf og góð fyrirtæki eftir engu öðru en fje, fyrirtæki, sem geta sett nægilega tryggingu fyrir þeim peningum, sem þau þurfa á að halda. Bankanum væri því alveg óþarft þeirra hluta vegna að fara að steypa sjer út í óvissar „spekulatiónir“. - Það gleður mig, að háttv. þingmaður heldur því ekki lengur fram, að það sje sama sem að auka veltufjeð, að auka seðlaútgáfuna. Það sýnir aukinn skilning hans á málinu, að hann hefir gengið úr skugga um, að seðillinn er ekkert annað en ávísun. – Tilvitnun hans til Þjóðbankans danska sannar ekkert. Sá banki er að öllu leyti betur trygður en Íslandsbanki; hefir nú starfað yfir 100 ár og nýtur alstaðar hins mesta trausts. - Út af ummælum hans um sambandið milli hlutafjárins og seðlaútgáfunnar, vil jeg leyfa mjer að benda á, að stofnendur Íslandsbanka voru þeirrar skoðunar að seðlaútgáfan ætti að standa í vissu hlutfalli við hlutafjeð.

Júlíus Havsteen ; Háttv. framsögum. (K. D.) heldur því fram, að það sje skylda bankans að auka hlutafje sitt. En það stendur hvergi. Hann byggir það víst á auglýsingu frá 30. jan. 1909. En í lögum, sem þessi auglýsing styðst við, frá 29. nóv. 1907 um breyting á lögum nr. 66, frá 10. nóv. 1905, er að eins talað um heimild til að auka hlutafjeð. En þá á hlutafjelagsfundi, er haldinn var 1908, var samþykt að hækka hlutafjeð um eina miljón. En þá stóð öðru vísi á en seinna. Það hefðu verið vitlausir menn, sem þá hefðu farið að auka hlutafjárupphæðina, því að þá voru peningahorfur hinar verstu. Það kom þá „krok“, eins og menn muna. Ef það er skylda að auka hlutafjeð, hvernig vill framsögumaður fá bankastjórnina þá til þess? Það þætti mjer gaman að vita. Ætlar hann að höfða mál gegn þeim? Jeg vil því biðja háttv. deildarmenn að halda þessari spurningu um aukning hlutafjárhæðinnar fyrir utan spurninguna um aukning seðlafúlgunnar. Hlutabrjefafúlgan kemur alls eigi þessu máli, sem hjer liggur fyrir, neitt við.



Það getur verið, að jeg hafi í „prívat“ samtali lagt ofmikla áherslu á þetta atriði, er háttv. 1. kgk. (J. H.) minist á, en jeg skýt því til háttv. deildarmanna, að jeg hefi ekki gjört það á neinum fundi. Annars skal jeg geta þess, að tillagan fer ekki fram á nema helming þeirrar upphæðar, er ráðgjört hefir verið að hækka hlutafjeð um.

Eiríkur Briem : Jeg verð að styðja það, að málið sje tekið út af dagskrá. Ef breytingartillagan verður samþykt, þá er með henni brotið skýlaust einkaleyfi, er bankinn hefir fengið með lögunum 10, nóv. 1905. Það er ómögulegt að samþykkja tillöguna eins og hún liggur fyrir, án þess að brjóta skýlausan rjett, sem bankinn hefir að lögum.

Framsögum. (Kristinn Daníelsson) : Jeg óska að málið sje tekið út af dagskrá, því að jeg sje, að það er á fullum rökum bygt, sem háttv. 2. kgk. (E. B.) sagði.

Kar1 Einarsson : Það var að eins stutt athugasemd. Jeg óska að frumvarpið verði tekið út af dagskrá, því það þarf að laga breytingartillögu mína að forminu til. En jeg lýsi yfir því, að jeg greiði því að eins atkvæði með frumvarpinu, ef það verður ekki tekið út af dagskrá, að tillaga mín verði þá samþykt, og býst jeg þá við að háttv. neðri deild komi lagi á frumvarpið að þessu leyti. Jeg ætla ekki að svara ræðu háttv. 3. kgk. (Stgr. J.), enda heyrði jeg hana ekki alla. Jeg heyri sagt, að hann hafi hreytt í mig einhverjum ónotum, og læt jeg mjer slíkt í ljettu rúmi liggja.



Jeg vil að eins mótmæla því, að frv. verði tekið út af dagskrá. Þessi brtt. fellur vel við efni frv. og því engin ástæða til slíks. Jeg vil skjóta því til deildarmanna, hvort jeg hafi farið með nokkur ónot í garð háttv. þm. Vestm. (K. E.). Honum hefir ekki verið sagt rjett frá ræðu minni.



Eins og háttv. þingdm. er kunnugt, kom fram hjer í deildinni frv. um hækkun á sektum fyrir botnvörpuveiðar í landhelgi. Nefnd sú, sem skipuð var í málið, hefir nú látið uppi álit sitt á þgskj. 135. Nefndin varð sammála um það, að rjett væri að hækka lágmark sektanna fyrir ólöglegar botnvörpuveiðar og fyrir brot gegn lögum nr. 18, 8. júlí 1902. En nefndinni leitst líka ráðlegast að draga í eina heild öll lagaákvæði um þetta efni. Áður en jeg fer út í einstök atriði málsins, ætla jeg að fara nokkrum almennum orðum um það. Allir vita, að fiskiveiðar eru annar aðalatvinnuvegur landsmanna, og að einn aðalþátturinn í þeim eru veiðar á opnum bátum og vjelbátum. Þetta bátfiski stundar yfirgnæfandi hluti sjómanna, og það er afarmikilvæg atvinnugrein. Hjer er ekkert viðlit nú að sýna fram á, hvaða áhrif fiskiveiðar með botnvörpu í landhelgi hafi á bátfiski. En vjer höfum dæmin fyrir oss úr öllum fiskiverum landsins. Hvaðanæfa berast umkvartanir um, að botnvörpungar vaði uppi á landhelgissvæðinu, eyðileggi veiðarfæri, slíti línur og rifi net eða glati þeim með öllu. Sjerstaklega eru botnvörpuveiðar mjög skaðlegar á tveim stöðum, við Vestmanneyjar og í Faxaflóa, einkum í Garði og hjer suður með sjó. Á þessu svæði eru mikinn hluta árs stundaðar fiskiveiðar á opnum bátum og bifbátum. Þorskurinn byrjar að ganga á grunnmið í Vestmannaeyjum snemma í marsmánuði og heldur sig þar fram í vertíðarlok eða jafnvel þangað til seinast í maí. Á þessum tíma árs er hægt. að telja botnvörpuskipin í tugum að veiðum í landhelgi á þetta 10–16 faðma dýpi. Það má segja, að þeir sjeu með vörpurnar upp við landssteina. Vestmannaeyingar fá mjög að kenna á þeim. Jeg get af eigin reynd borið um það. Hvenær sem veður leyfir og fiskur er á grunnmiði, kasta þeir vörpunum út innan um bátana. Þeir virða þá ekki meira en svo, og draga svo vörpuna fyrir aftan þá og fyrir framan þá og eyðileggja línurnar. Þeir þurfa heldur ekkert að óttast. Þótt einhver þeirra sje einstöku sinnum staðinn að verki og um það fengin ábyggileg skýrsla, þá er sjaldan hægt að ná í þá. Ef grunur um kæru liggur á einhverjum botnvörpung að áliti skipstjórans, kemur sá hinn sami aftur með annan skipstjóra. Það er enginn hægðarleikur að hafa. hendur í hári þeirra. Nú býst nefndin ekki við, að þetta frv. hefði mikil áhrif til að hindra ólöglega veiði, þótt það yrði að lögum. En samt getur það orðið mikilsvert fyrir okkur, því að nú renna sektirnar í sjóð, sem verja á til hagsmuna fiskiveiðum og landhelgisvarna. Það er því ekki lítis vert, að sektirnar sjeu hækkaðar. Með því eflist þessi sjóður því fyr, og jeg álít, og flestir með mjer, að eftirlitið verði meira og minna í molum, þar til vjer sjálfir tókum það að oss. Þá fyrst yrði verulegt gagn að því, en þá mundi og lögbrotunum fækka. Fyrir Vestmanneyjar er það áreiðanlega mest um vert, að botnvörpuskip geti alls ekki veitt í landhelgi, því af því mundi og leiða það, að þau hjeldust ekki við þar á nálægum miðum, og þá er jeg fullviss, að bátaútveg þar væri vel borgið. En það er á fleira að líta. Með hækkun sektanna verður meiri jöfnuður á refsingu skipanna, því að upptækur afli er mjög mismunandi. Jeg hefi aldrei orðið þess var, að skipstjórar, sem náð varð í og brotlegir voru gegn botnvörpulögunum, væru óánægðir út af sektunum - og jeg hefi átt mikið við þess konar mál, heldur var þeim áhugamál að fá að halda fiskinum. Þeir hafa gripið til ýmsra ráða til að losast við hegningu; borið t. d. fram mjög ósennilegar skýrslur um, hvernig á hafi staðið, er þeir voru teknir o. s. frv. Brjef stjórnarráðsins bendir líka á hið sama, að það, sem aðallega eykur óánægjuna, sé ekki sektirnar, heldur hitt, að aflinn er upptækur gjör. Það er aðalhegningin. En í þessu máli, sem nú liggur fyrir, veltur mest á því, að hækka lágmarkið, af því að flest skip eru dæmd í lægstu sektir. Jeg skal þá snúa mjer að einstökum atriðum frv. í nefndarálitinu á þgskj. 135. 1. gr. nefndarfrumvarpsins er eins og 1. gr. laga nr. 8, 6. apríl 1898, að öðru en því, að það er tekið fram, að það teljist brot, er varpa er í sjó komin. Þessi breyting er frá mjer komin. Sú er orsökin til þess, að þetta ákvæði er sett inn í lögin, að íslenskur skipstjóri, sem staðinn var að veiðum í landhelgi, hefir nýlega flutt sjer það til varnar, að hann hafi ekki dregið vörpuna eftir botninum, heldur að eins látið hana í sjóinn ásamt hlerum, en honum hefði svo snúist hugur og hætt við alt saman. Ef þessi skýrsla er tekin til greina, verður erfitt að koma fram refsingu á hendur skipstjórum fyrir ólöglegar veiðar. Í þessu efni verður ekki farið eftir öðru en skýrslu skipstjóra, sem vart er ábyggileg. Mál þetta er nú fyrir yfirrjetti, og býst jeg ekki við að skýrsla skipstjóra um þetta verði tekin til greina. Jeg álít þó rjett að setja þetta í lög, til þess að ekki verði vafningar úr, því nú nýlega kom enskur skipstjóri með svipaða vafninga. Önnur breyting er sú, að hækkað sje lágmark sektanna frá því, sem það er ákveðið í 2. gr. í lögum 6. apríl 1898, úr 1000 kr. upp í 2000 kr. Í 3. gr. er líka farið fram á að hækka sektalágmarkið úr 200 kr. upp í 500 kr. fyrir samskonar brot og lög nr. 18, 8. júlí 1902 eiga við. Þar er líka önnur viðbót, sem að eins á að vera til leiðbeiningar fyrir dómarann, þótt jeg reyndar gjöri ráð fyrir að flestir dómarar hafi litið svo á sem hjer er gjört ráð fyrir að gjöra eigi. Viðbótin er þessi: „Taka skal þó, þegar sekt er metin, sjerstakt tillit sektinni til hækkunar, til þess, hvort skip hittist þannig á fiskimiði eða annarsstaðar“. Það er jafnan grunsamt, er botnvörpuskip hittist með botnvörpu útbyrðis eða veiðarfæri öðru vísi en í búlka á fiskimiðum eða í nánd við þau, og er stór munur á því eða hinu, þótt það komi fyrir, að verið sje að laga hlera inni á höfnum. Önnur nýmæli eru ekki í 3. gr. Þá er að minnast á lög nr. 56, 30. júlí 1909, um undanþágu íslenskra botnvörpuskipa frá því, að hafa veiðarfæri sín í búlka, þótt í landhelgi sjeu. Það hefir verið gjörð nokkur grein fyrir því í nefndarálitinu, hvers vegna nefndin telji rjett að afnema undanþágu þessa. Auk þess, sem jeg hefi áður bent á, þá eru tvær höfuðástæður fyrir því, að nefndin hefir borið fram þessa tillögu. Fyrri ástæðan er sú, að undanþágan er óþörf. Því hefir verið haldið fram, að mörg af slysunum á botnvörpungunum yrðu við það, er verið væri að koma veiðarfærunum í lag, setja þau í búlka og annað þess háttar. En eftir skýrslu frá hjeraðslækninum í Vestmannaeyjum er þessu ekki þannig háttað. Skýrsla hans nær yfir 9 til 10 síðustu árin, eða er alt frá 1905. Hann hefir árlega um þetta árabil fengist við mörg meiðsli, er menn hafa orðið fyrir á botnvörpungum, og segir hann, að ekkert slysið stafi af þessu. Hann segir að slysin verði venjulega við það, að strengir slitna eða því um líkt. Það hefir því í upphafi líklega verið að eins viðbára, að hætt sje við slysum við það, að koma veiðarfærum í lag á skipinu; en nú er það að minsta kosti svo, því útveg þessum hefir farið mjög fram síðustu árin að því er allan útbúnað snertir. Það er ekki heldur rjett, að það sje mikil tímatöf og fyrirhöfn að koma veiðarfærunum í búlka, eftir því sem botnvörpuskip eru nú búin út; það er hægt að gera það á fáum mínútum; þarf ekki að ganga fjórðungur stundar til þess. Þetta hefi jeg beint frá fiskimönnum, útlendum að vísu, en jeg veit að það er satt. Önnur ástæða nefndarinnar, og raunar aðalástæðan, er sú, að það lítur svo illa út með þessa undanþágu, sem Íslendingum er veitt. Hún vekur rjettmæta óánægju hjá útlendu fiskimönnunum. Það getur komið fyrir, að varðskipið komi að tveim botnvörpungum, öðrum íslenskum, hinum útlendum; þeir liggja hver við annars hlið í landhelgi, og eru veiðarfæri þeirra ekki í búlka. Þá er, samkvæmt gildandi lögum, útlenski botnvörpungurinn tekinn og sektaður, en hinn fær að fara frjáls og óhindraður ferða sinna. Þetta vekur óánægju, eins og vonlegt er, og gjörir alt eftirlit örðugra. 7. greinin um það, að skipstjóra þann, sem gjörir sig sekan í ítrekuðu broti, eða broti, er mjög mikið kveður að, megi dæma í fangelsi, auk sekta, er endurtekning gildandi laga, og því ekkert nýmæli. Ákvæði þetta er nokkuð hart, enda veit jeg ekki til, að því hafi nokkru sinni verið beitt, þótt það hafi staðið í lögum síðan 8. júlí 1902, og því verður sjálfsagt ekki beitt nema eitthvað alveg sjerstakt komi fyrir, helst um leið og skip eru tekin. Mætti þá gjöra ráð fyrir, að sakamál yrði höfðað, samkvæmt öðrum lagaákvæðum. En úr því þetta ákvæði hefir að undanförnu staðið í lögunum, þá vildi jeg ekki gjöra það að kappsmáli, að það væri felt burt, þótt jeg vildi það helst. Að endingu vil jeg leggja það til fyrir nefndarinnar hönd, að frv. á þingskj. 135 verði samþ. í staðinn fyrir frv. á þgskj. 39, sem hjer ræðir um. Skýt jeg því til hv. forseta, hvort ekki sje rjett, að skoða það sem nýtt frv., er þá verður að taka til 1. umræðu, er það verður næst á dagskrá.

Forseti: Jeg sje mjer ekki annað fært en að skoða frv. nefndarinnar á þgskj. 135 sem nýtt frv., og verður það þá samkv. 9. gr. þingskapanna og 27. gr. stjórnarskrárinnar að ganga gegnum þrjár umræður hjer í deild.



Jeg sting upp á að þriggja manna nefnd sje skipuð í málið að aflokinni þessari umræðu.

Forseti : Jeg ætla þá að verða við þeim tilmælum, að taka málið út af dagskrá, en vænti þess, að þá verði ekki langar umræður um málið á morgun. Frv. tekið út af dagskrá.

Umboðsm. ráðherra (Kl. Jónsson) : Jeg ætlaði einmitt að vekja athygli háttv. forseta á þessu atriði, en nú er það óþarft, eftir að hann hefir felt úrskurð á þann hátt, sem jeg tel rjettan og sjálfsagðan. Úr því frv. þetta er komið fram, þá vildi jeg leyfa mjer að vekja athygli á einu atriði þess. Jeg skal strax taka það fram, að jeg hefi ekkert að athuga við hækkun lágmarks sektarákvæðisins hjá háttv. nefnd, nje heldur það, að hún vill fá numin úr gildi lögin nr. 56 frá 30. júlí 1909. Það er ástæða til, að fá þau numin úr gildi, því þau vekja gremju útlendinga, eins og eðlilegt er, því þau eru ójafnaðarlög. Það sem jeg vildi vekja athygli háttv. nefndar á, er það, hvernig fara skuli með upptækan afla skipa. Það stendur hvergi berum orðum í frv. á þgskj.135. Í 2. gr. þess stendur að eins, að afli innanborðs skuli upptækur, og andvirði hans renna í landssjóð. Það er hvorki tekið fram í gildandi lögum nje í frv. þessu, hvernig eigi að útvega landssjóði andvirði þetta, hvort heldur eigi að selja aflann á opinberu söluþingi eða undir hendinni. Fram að 1907 mun það hafa verið undantekningarlaus regla, að afli og veiðarfæri væri selt við opinbert uppboð. En vorið 1907, fremur en vorið 1908, kom það í fyrsta sinn fyrir, að skipseiganda var leyft að kaupa upptækan afla af skipi sínu eftir mati óvilhallra manna. Það var frönsk fiskiskúta, sem hjer átti hlut að máli; hún hafði verið staðin að ólöglegum veiðum, því nær fullfermd fiski. Nú hagar því svo til hjá frönskum fiskiskútum, að allir hásetarnir eru meðeigendur í aflanum, en eigi ráða þeir hvar fiskað er. Þeir hefðu því orðið allhart úti, ef aflinn hefði verið gjörður hjer upptsekur og seldur. Var skipseiganda því, eftir tillögu franska ræðismannsins, sem þá var, leyft að kaupa aflann. Það má segja, að þetta hafi verið einskonar meðaumkunarráðstöfun, því þó þeir yrðu að kaupa hann fullu verði hjer, þá höfðu þeir mikið upp úr honum, með því að flytja hann til Frakklands og selja þar. Þetta var því hagur fyrir skipverja, en enginn halli fyrir landssjóð. Eftir þetta hefir svipuð sala nokkrum sinnum verið leyfð. En um veiðarfærin hefir það að eins einu sinni komið fyrir, að nokkur hluti þeirra var seldur undir hendinni, og stóð þá alveg sjerstaklega á; annars hafa þau undantekningarlaust verið seld á uppboði. Jeg skal játa það, að það getur stundum verið mikil ástæða til, að selja skipseigendum upptækan fisk þeirra eftir mati óvilhallra manna, einkum við Vestmanneyjar, þar sem oft getur orðið langur dráttur vegna storma og stórsjóa á því, að skipa fiskinum á land. Þetta getur skift sólarhringum, og á meðan verður skipið að liggja í háska, fyrir opnu hafi upp við land á ábyrgð landsstjórnarinnar. Það er ekki að tala um, að hægt sje að byrja á að skipa aflanum í land fyr en dómur hefir verið kveðinn upp, og þó öllu sje hraðað sem mest við málsreksturinn, getur svona farið. Það getur meira að segja komið fyrir, að þó skipið hafi komið inn á höfn í góðu veðri, þá sje komið ófært veður, þegar útkljáð er um málið. Skipstjórar halda því fram, að afla sínum sje skipað á land, ef hann er gjörður upptækur, undir eins eftir að dómur er fallinn, og mundu geta orðið ýmsir vafningar og erjur úr því, ef verulegur dráttur yrði á því, ekki síst ef eitthvert tjón yrði á skipinu sökum biðarinnar. Stjórnin hefir því stundum leyft skipseigendum að kaupa upptækan afla skips þeirra, þegar sjerstakar ástæður hafa verið fyrir hendi. Þetta á ekki heldur að geta verið óhagur fyrir landssjóð; fiskurinn mun síst verða metinn lægra en reynsla hefir sýnt, að fyrir hann fæst á opinberu uppboði. Aftur á móti gæti sala þessi stundum orðið til óhagnaðar fyrir landsbúa, og því hefir þetta sjaldan verið leyft hjer í Reykjavík. Þetta þyrfti að athuga betur, áður en málið fer út úr þinginu; eins og frv. á þgskj. 135 er nú orðað, er það ógreinilegt, og ekkert fast ákveðið um það, hvernig hinn upptæka afla skuli selja. Það er alt öðru máli að gegna um ákvæðin í 2. gr. en í 3. gr. þar sem segir, að leggja megi löghald á skip, afla og veiðarfæri, og selja að undangengnu fjárnámi, til lúkningar sektum og kostnaði, eftir þeirri grein. Þar verður litið svo á, að sjálfsagt sje að selja þessa muni á opinberu uppboði. Þó margt mæli með því, að stjórninni sjeu gefnar nokkuð frjálsar hendur í þessu, þá er það allóþægilegt fyrir hana, og einatt erfitt að skera úr, hvað gjöra skuli, og skal jeg nefna dæmi þess. Það var í vor við Vestmanneyjar, þegar hinn alkunni Bürgermeister Mönckeberg hinn þýski var tekinn, sá sem síðar kærði yfir sjóráninu. Veður var hvast, og eftir tillögu sýslumanns fjekk hann afla sinn keyptan. Daginn eftir var tekinn franskur botnvörpungur; hann kom með sömu kröfu og þótti ekki hægt að neita honum, þegar hitt var nýgengið á undan. Rjett í sömu svifum var komið inn með sekan hollenskan botnvörpung, og varð að láta hann sæta sömu kjörum sem hina. Þetta sýnir það, að málið getur oft verið óþægilegt viðureignar fyrir stjórnina; og jeg held að jeg geti talað fyrir munn hverrar stjórnar sem er, að hún mundi telja það þægilegast fyrir sig, að það væri fastákveðið í lögunum, að upptækan afla og veiðarfæri skyldi jafnan selja á opinberu uppboði. Hins vegar játa jeg þó, að það getur stundum komið hart niður, að enga undanþágu megi veita, einkum við Vestmanneyjar, þar sem langflest af brotum þessum eru tekin til meðferðar. Jeg vil beina þessari athugasemd minni að háttv. nefnd, og jeg finn því meiri ástæðu til þess, þar sem svo vel vill til, að háttv. framsm. nefndarinnar (K. E.) er þessum málum langkunnugastur allra lögreglustjóra hjer á landi. Með beina brtt. vil jeg þó ekki koma fram að svo stöddu, af því jeg get ekki ráðgast um málið við hæstv. ráðherra. Það mun síðar gefast tækifæri til þess, ef svo sýnist. Við önnur atriði hefi jeg ekkert að athuga. Jeg álít rjett, að hækka sektirnar; það hefir sýnt sig, að botnvörpungar hafa hingað til ekki verið mjög hræddir við þær; og það er því meiri ástæða til, að hækka sektalágmarkið, þar sem lögreglustjórar eru að jafnaði fremur hneigðir til að halda sjer að lágmarkinu - að vísu ekki fremur í þessum málum en öðrum - þegar ekki er um ítrekað brot að ræða, eða sakir óvenjulega miklar. Frv. (þgskj. 39) tekið aftur af flutningsmanni og nefndinni.

Steingrímur Jónsson : Það er brtt. á þgskj. 177 frá háttv. þingm. Vestm. (K.E.) sem kemur mjer til að standa upp, því hún kom mjer mjög á óvart. Jeg skyldi háttv. þingm. svo síðast, að hann mundi; samþ. frumv. vegna þess að nauðsyn bæri til að auka seðlaútgáfurjett Íslandsbanka, ekki vegna bankans sjálfs, heldurvegna þess að landið þyrfti meira af seðlum en nú er heimilt að gefa út. Jeg gat því ekki vænst þess, að þannig löguð brtt. kæmi fram, enda þótt hann tæki það fram, að hann vildi hafa atkvæði sitt óbundið til þessarar umræðu. Enn fremur komu mjer undirtektir háttvirts framsögumanns (K.D.) undir tillöguna á óvart, því mjer kemur þessi brtt. svo fyrir sjónir, að með henni sje frumv. drepið, það er að segja, að sá tilgangur frumvarpsins, að bankinn geti gefið út meiri seðla á næsta hausti, sje eyðilagður. Það er ekki mikill vandi að sjá það. Menn hafa sjeð, hvað hátt hlutabrjef Íslandsbanka hafa staðið nú upp á síðkastið; þau hafa ekki verið mikið yfir 84%. Nú er venjan sú, að hlutabrjef stofnana falla í verði þegar ný hlutabrjef eru gefin út, og mjer er sagt, að nú sje ekki einu sinni hægt að selja 1 milj. í hlutabrjefum Íslandsbanka fyrir nokkurt verð. Jeg veit ekki hvort þetta er satt, en mjer þykir það mjög sennilegt, í fyrsta lagi af því að öll slík hlutabrjef standa nú óvanalega lágt, í öðru lagi af því að einmitt hlutabrjef Íslandsbanka hafa verið fallandi og standa lágt, og í þriðja lagi af því að tap það, sem bankinn hefir beðið nú nýlega, hefir rýrt álit hans ytra hjá þeim, sem eru þeir eiginlegu hluthafar, en það eru ekki Centralbankinn í Kristjaníu og Privatbankinn í Höfn, heldur þeir sem kaupa hlutabrjefin af þessum bönkum. Af þessu sjest, að það besta, sem bankinn gæti gjört, væri að selja þessa milj. kr. í hlutabrjefum fyrir 84/0, en með því móti kæmist hann í skuld við hluthafa sína, sem næmi 1 milj. kr., en fengi að eins 840 kr. þús. í staðinn, svo að hann tapaði 160 þús. kr. Þetta væri að kaupa seðlaútgáfurjettinn svo háu verði, að það getur ekki komið til mála, að bankinn gangi að því, svo að þetta er sama og að drepa frumvarpið. Þar að auki er ólíklegt, að hægt verði að selja brjefin fyrir þetta verð. En þegar bankinn getur selt brjef sín fyrir nafnverð, þá gjörir hann það áreiðanlega. Það var gjörður samningur árið 1907, um kaup á brjefum bankans, en það var gengið frá þeim samningi vegna peningavandræða þeirra, sem þá voru í Danmörku. Af því, sem jeg nú hefi sagt, er það augljóst, að engin ástæða er til þess að koma fram með þessa tillögu; það er engin sanngirni í henni og hún er óeðlileg í alla staði. Það er ekki tilgangurinn með því að gefa bankanum leyfi til að auka seðlaútgáfu sína, að auka veltufje hans, heldur er tilgangurinn sá, að tryggja landinu meira af handbærum peningum. Veltufje bankans vex og lítið við það, þó hann gefi út meira af seðlum, því að fyrir hverjar 100 kr., sem bankinn gefur út, verður hann að leggja fyrir 37½ kr. í gulli í kjallara sínum, og hann verður að vera við því búinn að leysa alla seðlaupphæðina inn með gulli þegar í stað, þegar komið. er yfir vist lágmark, sem alt af er í umferð hjá landsmönnum. Það er og hægt að sýna fram á, að það er aldrei venja að setja það samband á milli hlutafjárupphæðar og seðlaútgáfu, sem hjer á að gjöra ; það lítur helst út fyrir að meiningin með tillögunni sje sú, að hlutafjárupphæðin eigi að vera hærri en upphæð útgefinna seðla. En aðaltryggingin fyrir seðlunum er ekki hlutafjeð, heldur er það í fyrsta lagi gullforðinn og í öðru lagi það, að sett sjeu takmörk fyrir seðlaútgáfunni, svo að bankinn gefi ekki út seðla í vitleysu, og í þriðja lagi að haft sje eftirlit með því, að trygging bankans fyrir seðlunum sje í lagi. Hitt er auðvitað, að bankinn verður að hafa nokkurt veltufje til þess að geta komið seðlunum út. Jeg hefi aflað mjer upplýsinga um hlutfallið á milli seðlaútgáfu og hlutafjár hjá þeim seðlabönkum, sem eru næstir okkur. Þjóðbankinn danski hefir rjett til þess að gefa út eins mikið af seðlum og hann getur komið út, að eins ef hann hefir 50% gullforða fyrirliggjandi. Að jafnaði eru í umferð 120–140 milj. kr. af seðlum hans. Stofnfje bankans er 27 milj. kr., en auðvitað á bankinn stóran varasjóð, jeg veit ekki hve mikinn. Það sjest á þessu, að þess hefir ekki verið krafist af þinginu danska árið 1908, þegar seðlaútgáfuheimild bankans var rýmkuð, að hlutafje bankans væri aukið. Noregsbanki hefði árið 1913 gefið út 118 milj. kr. í seðlum, en hlutafje bankans var 25 milj. kr. Svipað er að segja um Svíþjóð. 30/6 1899 höfðu bankar þar úti 148 milj. kr. í seðlum en stofnfje ríkisbankans var 50 milj. kr.; en auðvitað var þar annar banki, sem gaf út nokkuð af seðlum. Jeg get því ekki sjeð, að það sje ástæða til að koma fram með þá brtt., sem hjer liggur fyrir, og jeg álít ekkert unnið með henni. Vitanlega selur bankinn hlutabrjef sín, þegar hann getur, en þó við þröngvuðum honum til þess að gjöra það nú þegar, þá er tvísýnn hagurinn af því. En engin trygging sett gegn því að bankinn byrjaði á djörfum „spekulationum“, sem hætta stafaði af. Háttv. þingm. Vestm. (K. E.) sagði, að það væri innanhandar fyrir Privatbankann í Khöfn og Centralbankann í Kristíaníu, að auka hlutafje bankans, ef þeir að eins hefðu vilja til þess. En vitanlega ráðast þeir bankar ekki í neitt fyrirtæki, nema þeir álíti það arðvænlegt og skynsamlegt. Þar að auki er það ekki rjett, að þessir bankar sjeu hluthafar í Íslandsbanka, þeir hafa að eins takið hlutabrjef hans til sölu. Jeg verð enn þá að taka það fram, að það mundi verða málinu til hins mesta tjóns, ef brtt. yrði samþykt, og þar að auki felst í henni vantraustsyfirlýsing á hendur Íslandsbanka. Jeg er sannfærður um, að erlendir bankamenn mundu líta sem svo á þetta mál: Hvaða vit er í því að vera að gefa út ný hlutabrjef, þar sem hin gömlu hlutabrjef eru fallin svo mjög í verði? Annað hvort er það meiningin að reyna að „spekulera“ þau upp aftur, eða að þetta er gjört til þess að halda , bankanum á floti! Jeg mun nú ekki fjölyrða frekar um þetta mál. Jeg mun greiða atkvæði á móti brtt; en þó að hún verði samþykt, mun jeg engu síður greiða atkvæði með frv. Og gjöri jeg það þá í þeirri von, - og að eins í þeirri von, - að háttv. Nd. muni bæta úr skák. Því að frv., þannig breytt, yrði aldrei annað en gagnslaus og hlægileg ómynd.



Það er eins með mig og háttv. 3. kgk. (Stgr. J.), að þessi breytingartillaga kom flatt upp á mig. Jeg hafði alls ekki búist við henni. Hún setur bankanum alveg óhæfileg skilyrði, því að hvernig á bankinn að auka hlutabrjefaupphæð sína, þegar gömlu hlutabrjefin eru fallin niður í 82%? Engin skynsöm bankastjórn getur tekið sjer slíkt fyrir hendur. Jeg get ekki heldur sjeð, að Alþingi hafi hinn minsta rjett til að setja bankanum slíkt skilyrði. Með lögunum frá 1902 eru bankanum sett skilyrði fyrir seðlaútgáfurjettinum, sem er fullnægt, og er hlutabrjefaupphæðin þar hvergi gjörð að skilyrði fyrir því, hvað mikið megi gefa út af seðlum. - Ef brtt. verður samþykt, verður afleiðingin sú, að frumvarpið kemur að engum notum, og má þá telja það sama. sem fallið. Jeg held nú raunar, að bankanum geti staðið á sama um það, en: landslýðnum getur ekki staðið á sama Þetta getur meðal annars orðið til þess, að diskontoin hækki okkur til stórtjóns. Menn eru alt af að hrópa um, að peninga vanti í landið, en gjöra svo alt, sem í þeirra valdi stendur, til þess að varna því, að hægt sje að ná í þá. - Jeg hlýt þess vegna að lýsa því yfir, að jeg mun greiða átkvæði á móti brtt. Það er þegar búið að breyta stjórnarfrumvarpinu nægilega til hins verra, þó að þetta bætist ekki ofan á.

Steingrímur Jónsson : Jeg ætla að eins að segja fáein orð. Hinn háttv. þm. Vestm. (K. E.) sagði, að jeg hefði ekki lyft Íslandsbanka eða aukið álit hans með þeim orðum, sem jeg talaði áðan. Það var ekki tilgangur minn, enda væri jeg ekki maður til þess. Hitt var mín meining, að reyna að bæta úr því óhagræði, að bankann vantaði seðla í haust. Og það var almenningshagur en ekki bankans hagur, sem jeg var að hugsa um. Jeg vil grípa tækifærið til þess að leiðrjetta það mishermi hins háttv. þm. Vestm. (K. E.). að jeg hafi sagt að seðlar væru sama sem veltufje. Það hefi jeg aldrei talað, en hitt hefi jeg sagt, að þeir gætu gjört rýmra um veltufje. - Það gleður mig að háttv. þm. Vestm. (K. E.) hefir svo gott traust á bankanum, að hann óttist ekki að hann hleypi sjer út í varhugaverð fyrirtæki, þó að hann verði neyddur til þess að auka hlutafje sitt. Hjer er þó engin trygging sett gegn því, að hann geti ekki „spekulerað“. Hv. þm. Vestm. (K. E.) hefði átt að sýna bankanum traust sitt á einhvern annan hátt en með þessari brtt., sem ónýtir kjarna frumvarpsins. - Háttv. þm. Vestm. (K. E.) talar jafnan um Privatbankann og Centralbankann eins og eigendur Íslandsbanka, og nefnir þá stórhluthafa í bankanum. Jeg hefi ekki heyrt þetta fyr en nú, af vörum háttv. þm. Vestm. (K. E.) Mjer er að vísu kunnugt, að þessir bankar áttu öðrum fremur þátt í stofnun Íslandsbanka. En þeir munu fyrir löngu hafa selt hlutabrjef sín, að minsta kosti er mjer kunnugt um einn af stofnendum bankans, að hann hafði selt öll sín hlutabrjef 1½ ári eftir að bankinn tók til starfa. Eða hvaðan ættu þau hlutabrjef að hafa komið, sem keypt hafa verið hjer á landi síðan bankinn var stofnaður. En nú munu um 700,000 kr. í hlutabrjefum vera í höndum íslenskra manna. Þá mætti og benda á það, hvað fá atkvæði eru greidd á aðalfundum bankans hjer í Reykjavík. Það kemur til af því, hvað bankarnir eiga lítið af hlutabrjefum, því að þeir munu vissulega gæta þess, að nota sín atkvæði. Jeg hygg að ástæðulaust sje að fjölyrða frekar um þetta atriði.

Framsögum. (Kristinn Daníelsson) : Háttv. þm. Vestm. (K. E.) hefir að mestu leyti svarað háttv. 3. kgk. (Stgr. J). Honum þótti það undarlegt, hvernig jeg hefi tekið undir þessa brtt. Jeg skil ekki þá undrun hans, því að jeg talaði einmitt í þá átt við 2. umr., að honum hefði ekki átt að koma það á óvart. Hann segir að þessar breytingartillaga sje til þess að ónýta frumvarpið. En jeg vil leyfa mjer að minna enn þá einu sinni á; að það var samkvæmt beiðni bankans sjálfs, að honum var heimilað að auka hlutafje sitt, og er því ekki fundið upp á neinu nýju í breytingartillögunni. Þó að verðið á hlutabrjefum sje nú lágt, þá geta aðstandendur bankans vel lagt fram fje, ef þeir vilja. Þó að þeir geti ekki selt hlutabrjefin þegar í stað, þá er þeim hættulaust að geyma þau, ef þeir sjálfir hafa trú á fyrirtækinu. Þá fann háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) frumvarpinu það til foráttu, að engin trygging væri fyrir því, að bankinn notaði þetta vel. Það er að vísu satt, en það liggur ekki hjer fyrir að bæta úr því. Það sýnist eðlilegast, að þeir, sem standa að bankanum, sýni honum traust um leið og þeir ætlast til, að landið sýni honum traust.