Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Sigurður Stefánsson) Eg skal taka það fram, að í fyrirsögn nefndarálitsins stendur: »sóknartekjur«, en á að vera: »sóknargjöld«. Það hefir slæðst inn af misgáningi. Flutningsmaður tók það fram við 1. umr., að frumv. þetta væri undirbúið af milliþinganefndinni í skattamálum, og væri að mestu leyti samhljóða frv. því, er nefndin bjó til. Ennfremur færði hann ástæður fyrir því, að rétt væri að taka þetta mál til meðferðar, þó álit skattamálanefndarinnar sé ekki til meðferðar í heild sinni. Nefndin, eða meiri hluti hennar, hefir fallist á þessa skoðun flutningsm., og álítur ekki ástæðu til að bíða með málið. Eg finn ekki ástæðu til að tala alment um mál þetta. Get vísað til nefndarálitsins, og hefi engu við það að bæta. Eg skal snúa mér að breyt.till. nefndarinnar. Sumar þeirra fara fram á efnisbreytingar, en aðrar að eins orðabreytingar til skýringar. 1. breyttill. er við 2. gr. Nefndin leggur til að orðin »er telst til þjóðkirkjunnar« falli burtu. Í samræmi við hana er 2. breyt.till., líka við 2. gr., að í stað orðanna: »Til þjóðkirkjunnar teljast allir þeir, sem ekki«, komi: »Undanþegnir þessu gjaldi eru allir þeir, sem«. Nefndin áleit að það ætti ekki við að skilgreina hér hverjir væru í þjóðkirkjunni, heldur ætti að ákveða hverjir væru gjaldskyldir; en það er vitanlegt, að gjaldskyldan hvílir jafnt á öllum, sem ekki eru í einhverju kirkjufélagi utan þjóðkirkjunnar. Seinna kemur sama breyting, þar sem ræðir um gjaldskyldu sóknarmanna til kirkju. Þá hefir nefndin komið með breyttill. við 3. gr. í síðustu málsgrein þessarar greinar er vísað til prestalaunalaganna um reikningsskil sóknarnefnda fyrir prestsgjaldinu. Nefndinni þótti gleggra að hafa í þessum lögum reglur um það, hvernig haga skuli við innheimtuna, og ræður því til að síðasta málsgrein 3. gr. sé feld burtu, en aftur verði tekin upp í frumvarpið, með litlum orðabreytingum, 17. gr. prestalaunalaganna, er verði 2. gr. Það ríður á því, að í lögum, sem almenningur á eftir að fara,. séu öll ákvæðin skýr og á einum stað. Nefndinni þykir réttara, að aldurstakmarkið sé ekki tekið fram oftar en einu sinni, og ræður því til, að í 5. gr. komi: »sem gjaldskyldir eru«, í stað orðanna: »sem eru fullra 15 ára að aldri«, og síðar: »gjaldskyldur er til kirkju«, fyrir orðin: »15 ára að aldri«. 6. gr. virtist nefndinni ástæða til að breyta. Í henni er gert ráð fyrir að söfnuðir geti hækkað og lækkað kirkjugjöld, þar sem þeir hafi á hendi umsjón og fjárhald kirknanna. Auðvitað kemur þá helzt til að hækka kirkjugjöldin er kirkja er bygð. Sú hækkun gæti komið allþungt niður á efnaminni sóknarmönnum. En á hinn bóginn mun kostnaðurinn oftast vera runninn undan rifjum efnameiri manna. Þess vegna fanst nefndinni ástæða til að gera hér þá breytingu, að sóknarnefndir mættu jafna gjaldaukanum að helmingi niður eftir efnum og ástæðum. Þá kæmi hærra niður á efnameiri menn, en ef persónulegu gjaldi væri fylgt út í æsar. Að vísu er þetta brot á meginreglu frumvarpsins, en nefndinni virtist það réttlætast af því, að með þessu móti gefst sóknarnefndum færi á að létta á fátækari mönnum, en efnamenn bera aftur meira. 7. gr. finst nefndinni ekki svo ljós sem skyldi. Verði hún að lögum eins og hún er orðuð í frumv., gæti hún haft þau áhrif, að kirkjur í fjölbygðum sjávarsveitum fengju meiri tekjur eftir en áður, vegna fjölmennisins. Nefndin álítur ekki rétt, að slíkar kirkjur græði á þessari tilhögun, en hins vegar vill hún auðvitað heldur ekki, að þær skaðist á henni. Sú aðferð, sem gert er ráð fyrir í 7. gr., kemur auðvitað einungis til greina þar sem hin nýja tilhögun minkar eða eykur tekjur kirkjunnar. Og nefndin vill að það komi ljóslega fram með skýrum ákvæðum, að forráðamönnum kirkna, sem ekki eru undir umsjón safnaðanna, geti ekki móti vilja safnaðanna aukist tekjur við breytingu kirkjugjaldsins samkvæmt 6. gr., og hins vegar, að tekjur kirkjunnar megi ekki rýrast við hana. Þess vegna hefir nefndin komið með þessa breyt.till. Minki tekjur kirkjunnar við breytinguna á kirkjugjöldum, getur forráðamaður kirkjunnar beiðst þess, að viðhöfð sé sú aðferð, sem ákveðin er í 7. gr., og vaxi tekjurnar, getur söfnuðurinn gert það. Með þessu er annars vegar borgið rétti kirkjunnar, að ekki minki tekjur hennar, og hins vegar rétti safnaðarins, að gjöldin þyngist ekki að óþörfu. Við 8. gr. hefir nefndin komið með breyt.till. í sambandi við ákvæðin í 6. gr. Henni þótti réttara að sóknarnefndir væru ekki bundnar við vissan tíma, að því er aukaniðurjöfnunina snertir. Það gæti valdið óþægindum, að hafa hana á sama tíma sem hina reglulegu niðurjöfnun hins lögskipaða kirkjugjalds. Þá er breyt.till. við 9. gr. Þar er það ákvæði, að heimilisráðandi skuli greiða gjöldin fyrir þá, sem lögheimili eiga hjá honum. En það má búast við því, að húsráðandi geti verið öreigi, einkum í kaupstöðum, og fanst því nefndinni ástæða til að setja í lögin ákvæði um það, að sóknarnefnd geti gengið að gjaldanda sjálfum, ef svo stendur á. Það gæti verið að hann væri ekki öreigi þó húsráðandi væri það. Í 10. gr. er það ákvæði, að aldurstakmark gjaldskyldra manna skuli miðað við eindaga gjaldanna. Því vill nefndin breyta svo, að aldurstakmarkið sé miðað við næsta nýár á undan gjalddaga. Henni dylst ekki, að með því móti verður auðveldara að ná í skýrslur um aldur manna, og fá meiri vissu um hann. Fyrir gjaldskylduna hefir þetta sárlitla þýðingu. Þá er breyt.till. við 11. gr. Nefndin vill að launauppbót presta, er hafa laun eftir eldri ákvæðum en lögum frá 16. nóv. 1907, ákveðist eftir 5 ára meðaltali sóknarteknanna í stað 10, með því að svo langt tímabil gæti leitt til þess, að prestar yrðu fyrir tekjumissi. Nefndinni er málið ekkert kappsmál, en álítur æskilegt, að það verði rætt sem bezt, því þó að það gangi ekki fram nú, er mikið unnið með því að undirbúa það fyrir næsta þing, sem vafalaust tekur það upp, ef þetta þing lýkur ekki við það. Það er full þörf á því, að gera sóknarnefndum auðveldari og umsvifaminni innheimtu sóknargjaldanna en nú er. Og skal eg svo ekki fara frekari orðum um málið.

Jens Pálsson Eins og kunnugt er hefi eg ekki getað orðið meðnefndarmönnum mínum samferða. Eg hefi að vísu unnið að breytingunum við frumv. með þeim, og álít að þær séu til bóta, slíkt sem frumv. kom til deildarinnar. Hitt greindi okkur á um, að mér þótti ekki rétt að taka málið fyrir á þessu þingi og ráða því til lykta. Ástæður mínar hefi eg að mestu leyti tekið fram í nefndarálitinu. Þetta mál var falið skattamálanefndinni til meðferðar. Hún hefir nú lokið starfi sínu, en tíminn hefir verið svo naumur, að þjóðin hefir alls ekki átt kost á að átta sig á þessu máli. Hugsandi menn þjóðarinnar hafa alls ekki haft tíma til að setja sig inn í skattamálin, svo að það hefði ekki verið rétt af stjórninni að leggja frumv. fyrir alþingi að þessu sinni. Úr því að þetta er eitt af þeim málum, sem skattamálanefndinni voru falin, þá var ekki rétt að slíta þetta mál út úr samhenginu og koma fram með það nú. Það voru allar sanngirniskröfur fyrir því, að þjóðin fengi nægan tíma til að íhuga öll atriðin í þessum skattamálum jafnlengi og rækilega. Það er því í fyrsta lagi þetta atriði, að málið er slitið út úr heild, sem mælir móti því, að ráða því nú þegar til lykta. Aftur á móti er sjálfsagt að sóknarnefndirnar fái að athuga málið og að það verði borið undir héraðsfundi fyrir næsta þing. Öll gjöld til presta eru orðin svo úrelt, að þau ættu að nemast úr gildi. En í stað þeirra er í frumv. þessu farið fram á allþungt ójafnaðargjald til presta, því að nefskattur er ávalt erfiður og ranglátur skattur, þar sem ekki er tekið tillit til neins nema fólksfjöldans. Hann er ójafnaðarskattur, sem ekkert fer eftir efnum og ástæðum gjaldandans. Hann stendur ekki í sambandi við aðrar álögur, og eg fullyrði að nefskattur er að minsta kosti illa fallinn til að skapa úr honum þann fjárstofn, sem á að launa embættismönnum af. Og nú verður að álíta að prestar þjóðkirkjunnar séu embættismenn þjóðarinnar, að minsta kosti síðan lögin frá síðasta þingi hafa verið samþykt af Hans Hátign konunginum. Og íslenzka þjóðin í heild sinni viðurkennir, að prestastéttin sé stór-uppbyggileg stétt, sem hún ekki vill missa. Eg vil ekki spilla vinsældum hennar, en tel að því unnið með því, að taka í lög að launa hana með slíkum ójafnaðarskatti, sem þungur nefskattur er. Eg er af þessum ásæðum mótfallinn því, að málinu verði nú ráðið til lykta. Ennfremur vil eg benda á, hversu það yrði eftir frumvarpi þessu örðugt í vöfum og dýrt, að heimta þessar 70-80 þús. kr. inn, sem á að launa prestunum með. Við eigum ekki að haga löggjöfinni svo, að of örðugt og vafstursamt verði að beita ákvæðum laganna; við eigum að varast að stofna til þess, að umsvifamikil opinber skyldustörf og ónærgætnislega harðar kvaðir leggist á einstaka menn, sem verða að fara í þessar lögskipuðu starfsnefndir og starfa í þeim án fulls endurgjalds; ella geta hlaðist svo nefndarstörf á suma menn, að þeim verði það þung plága. Eg tel það ónærgætni og álít það hreint og beint plágu fyrir fátæka bændur, sem oft og tíðum eru einyrkjar, eða því sem næst, er þeir, sem oft kann að henda, lenda í senn í þremur nefndum, sem mikilvæg störf eru falin, svo sem eru hreppsnefnd, fræðslunefnd og sóknarnefnd. Frumv. þetta leggur all örðugt og umsvifamikið og þar eftir vanþakklátt ábyrgðarstarf á hverja einustu sóknarnefnd í þessu landi, og tel eg það fyrirkomulag ísjárvert. Hér á landi eru hér um bil 280 sóknarnefndir og í þeim hérumbil 850 menn. Það mundi láta nærri, að sérhver sóknarnefndarmaður yrði að leggja til 3 dagsverk til innheimtunnar, eða með öðrum orðum 2500 dagsverk á öllu landinu. Sé dagsverkið greitt með 3 kr., þá kostaði innheimtan 7500 kr., og gengju þá um 10% í súginn af upphæðinni í innheimtu. Annað atriði, sem líka kemur til greina um nefskattinn, er það, að prestaköll eru orðin víðáttumikil og sum ærið mannmörg; örðugleikar við innheimtu yrðu því víða all miklir. Ef eg ætti að greiða atkvæði um málið, þá yrði eg með öllum br.till. nefndarinnar, því þær eru til verulegra bóta; en lengra mundi eg ekki fylgja nefndinni, heldur greiða atkvæði gegn því, að frv. færi út úr deildinni. Eg vildi taka þetta fram, því að háttv. framsm. meiri hlutans mintist ekki álits minni hlutans.

Steingrímur Jónsson Eg er einn af flutningsmönnum þessa frumv., og er því þessvegna meðmæltur, að það gangi gegnum þingið, og verði að lögum. Síðan lögin frá 1897 voru samþykt og gengu í gildi, hefir það sýnt sig, hve gjöld til presta og kirkna voru óréttlát. Raddirnar hafa verið sérlega háværar í þessu máli. Gjölsdum til kirkna er svo varið, að þau eru óhæfilega margbrotin, og sú niðurjöfnun, sem nú á sér stað, óhafandi. Háttv. þm. G.-K. tók það fram, að hann vildi ekki að málið væri slitið út úr sambandi sínu við önnur skattamál landsins. En þetta álít eg að sé ekki rétt. Þegar milliþinganefndin í skattamálum var kosin á síðasta þingi, þá var hún alls ekki kosin með þetta mál fyrir augum, en þessari tillögu var aðeins hnýtt við. Og hitt, að málið komi mönnum á óvart, hygg eg ekki að geti verið, bæði af því, að málið hefir legið fyrir þinginu áður, og eins af því, að það hefir verið mikið rætt. Og eg býst við að þetta sé ekki aðalatriðið fyrir háttv. síðasta ræðumanni, heldur hitt, að hægt verði að koma prestum beint á landsjóð. Eg álít að vísu að það eigi að breyta gjöldum til presta, en eg álít ekki að það eigi að afnema þan. Nú er orðinn mjög stór flokkur manna með aðskilnaði ríkis og kirkju, og meiri hluti presta virðist vera með þessum skilnaði. Þjóðin hefir tekið í sama strenginn, en þá verða þó kirkjugjöldin að vera bein gjöld. Sami háttv.þm. gat þess, að nefskattur væri æfinlega ranglátur. Þetta er að sumu leyti rangt, og að sumu leyti rétt. Frá sjónarmiði hugsjónamannsins er nefskattur sá réttlátasti skattur, eins og hann líka er sá elzti skattur, og svo lengi, sem allir borgarar standa jafnt að vígi, verður nefskatturinn réttlátastur allra skatta. En kúgun, mismunandi efni, mentun og hæfileikar o. s. frv. hafa breytt svo afstöðu manna á meðal, og þá líka fjárhagsástæðum, að allir geta ekki goldið jafnt; þessvegna verður hár nefskattur ranglátur og ekki hægt að nota hann. Hér er um trúarmálefni að ræða og þá eru allir jafnir, svo þar virðist réttlátt að hafa nefskatt, ef hann aðeins ekki er óþyrmilega hár. Eg get ekki séð, að það sé ófært fullorðnum manni að borga kr. 1.50 til prests og 75 au. til kirkju, eða með öðrum orðum, hér um bil eitt dagsverk. En ef meira þarf að leggja fram, t. d. ef dýr kirkja er reist, þá verður gjaldið sumpart nefskattur, en sumpart skift eftir efnum og ástæðum. Hvað snertir að ófullveðja menn borgi, þá verður það oftast svo í praxis, að foreldrar eða aðrir aðstandendur borga fyrir þá, og þá verða gjöldin ekki hærri en nú er. Það var kvartað yfir að þessir menn hefðu ekki kosningarrétt, þrátt fyrir það að þeir gildu til kirkju og prests, en það eru líka til margir, sem greiða beina skatta til landsjóðs, og hafa þó ekki kosningarrétt til alþingis.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Háttv. 4. kgk. þm. hefir mikið til tekið af mér ómakið að svara háttv.þm. K.-G. svo að eg get verið stuttorður. Hann talaði um, að þjóðin hefði ekki haft nægan tíma til að átta sig á þessu máli. - Þetta sýnist mér varla frambærileg ástæða. Þó að fundarályktanir hafi ekki komið fram í þessu máli, þá hafa heyrst raddir víðs vegar að úr landinu, sem sýna það, að menn eru alment mjög óánægðir með þessi margbrotnu gjöld, sem nú eru. Eg skal játa það, að eg hefi stutt þá tillögu, að sóknargjöldin féllu niður og að öll þau gjöld væru borguð úr landsjóði. En mér hefir aldrei dottið í hug annað en að landsjóður fengi þá þennan halla bættan. Háttv. þm. talaði og um, að þetta væri nefskattur, og kæmi því óréttlátlega niður. - Þetta væri góð og gild ástæða á móti frumvarpinu, ef verið væri að afnema réttlátan, beinan skatt, og setja nefskatt í staðinn. En því er ekki til að dreifa, því að hin núverandi kirkju- og prestagjöld eru mörg ranglátur nefskattur; þau eru hvorki fugl né fiskur, og koma mjög óréttlátt niður á gjaldendur. Hér er því ekki verið að ræða um að afnema vinsælan og réttlátan skatt, heldur úreltan og ranglátan. Og þó að sá skattur, sem ætlast er til að komi í staðinn, sé nefskattur, þá má þó með sanni segja, að hann verður réttlátari en gamli skatturinn. Eftir frumv. eru og gjöldin meðfram niðurjöfnunargjöld. Það hefir verið talað um að hreyfing væri að vakna fyrir aðskilnaði ríkis og kirkju. En eg hygg að þessi breyting á sóknargjöldum leggi engan stein í götu fyrir þá hreyfing. Því meir sem eg hugsa um það mál, því meir hallast eg að því, að sú breyting væri ef til vill heppileg, og því vil eg á engan hátt gera þeirri hreyfing erfiðara fyrir. Þessi skilnaðarhreyfing er komin sumpart frá sértrúarmönnum, og er auðvitað mjög eðlileg frá þeirra sjónarmiði. Þeir geta verið eins góðir og guðhræddir menn fyrir því, og það er engin von, að þeir vilji borga gjöld til kirkju, sem ekki er í samræmi við þeirra trúarskoðanir, enda ekki rétt að íþyngja þeim með slíkum gjöldum. - Að því leyti, sem þessi hreyfing er komin frá óvinum kirkjunnar, þá vona eg að það verði þó ekki aðallega þeir menn, sem bera skilnaðarhreyfinguna fram til sigurs. Enda þekki eg marga einlæga menn kirkjunnar, sem eru skilnaði hlyntir. Það er hverju orði sannara, sem háttv.þm. G.-K. sagði, að nefndarstörf almennings eru orðin mjög erfið og margbrotin. En þetta frumvarp miðar einmitt til þess, að létta störf sóknarnefnda. Það er miklum mun léttara að heimta inn þetta ákveðna gjald eftir frumv., heldur en þau margbrotnu gjöld, sem nú eiga sér stað. Og að því leyti sem gömlu gjöldin eru niðurjöfnunargjöld, eru þau erfið innheimtu og óvinsæl eins og gerist um öll niðurjöfnunargjöld. Eg held því að það sé ómögulegt að taka gömlu lögin fram yfir frumvarpið, hvað snertir störf nefndarmannanna. Það er satt, að 15 ára unglingar hafa ekki atkvæðisrétt eftir frumv. En það misrétti stendur til bóta; þeir fá réttinn þegar þeir vaxa upp. - Hitt misréttið, sem er innifalið í því, að sumar sóknir gjaldi meira en þær bera úr býtum, er ekkert sérstakt fyrir þetta frumv. Það er svo eftir prestalaunalögunum. Setjum svo að nú kæmi nýr prestur í Garðaprestakall, þá gengi mikið af gjöldum sóknarmanna í prestalaunasjóðinn og þaðan til annara prestakalla. Þetta atriði getur því ekki verið ástæða á móti frumvarpinu. Annars tel eg það ekki svo nauðsynlegt, að frumvarpið verði samþykt á þessu þingi, að eg vilji gera það að kappsmáli. En það er gott, að málið fái sem beztan undirbúning. - Hitt get eg ekki fallist á, að þetta mál þurfi að vera í óslítanlegu sambandi við önnur skattamál landsins.

Jósef Björnsson Eg vildi aðeins minnast nokkuð á örfá atriði í þessu máli. Háttv. þm. G.-K. sagði að það vantaði undirbúning frá þjóðinni, málið væri óhugsað og órætt. Þetta kann að vera satt að vissu leyti, en að því er snertir kirkjugjöldin, er þetta léttvæg ástæða, því að það mál er nú orðið 20 ára gamalt. Það var rætt á þingi 1889 og eftirfarandi þingum, og þá var það tekið fram, að kirkjugjöldin þyrfti að gera óbrotnari. Menn voru því þegar fyrir 20 árum, farnir að finna til þess, að það væri þörf umbóta í þessa átt, og þó eru gjöldin orðin ennþá margbrotnari nú. Háttv. þm. hafði og það á móti frumv. að það fyrirskipaði persónuleg gjöld, en þau væru ávalt ójafnaðargjöld. Mér þykir undarlegt að háttv.þm. G.-K. skuli kasta þessu fram. Eg efast um að þetta sé skoðun hans, því að á þingi 1893 taldi hann það aðalkost frumvarpsins, sem þá lá fyrir, að það gerði ráð fyrir persónulegum gjöldum. Orð hans voru þá þessi: »Það sem gjörir frumv. bezt í mínum augum er það, að það er sannfæring mín, að það sé rétt »princip«, sem hér er fylgt, það að gjaldið sé persónulegt«. (Alþ.t. 1893 B., dálkur 1756). Þeirri ástæðu á móti frumv., að þetta persónugjald, 1,50 kr. á mann, komi hart niður á fátæklingum, hefir háttv. framsögumaður svarað að nokkru leyti. Eins og hann benti á, er sóknargjöldunum nú svo fyrirkomið, að þau eru persónugjöld að miklu leyti og koma mjög hart niður á sumum. Vér skulum taka til dæmis fátækan kotbónda; hann hefir konu og börn fyrir að sjá, en hefir ekki fleiri skepnur en svo, að hann er í öreiga tíund. Þessi maður verður nú að borga hin ýmsu kirkjugjöld, en auk þess lambsfóður og dagsverk til prests. Gjöld hans mundu nema 8-10 kr., en eftir frumvarpinu þyrfti hann aðeins borga persónugjöld fyrir sig og konu sína, samtals 4½ krónu til prests og kirkju. Það sýnir sig því að gjöldin koma miklu harðara niður á honum eins og nú er, heldur en eftir frumvarpinu. Það þykir hart, að frumv. gjörir ráð fyrir að 15-25 ára gamlir menn skuli eiga að greiða sóknargjöld, en hafa þó ekki atkvæðisrétt í safnaðarmálum. En eg vil benda á, að þessir menn eru alls ekki allir undanþegnir sóknargjöldum eins og nú stendur. Þeir verða að borga til prests og kirkju, ef þeir tíunda ½ hundr., og hafa þó ekki atkvæðisrétt. Eg skal ekki segja neitt um það, hversu alment það er, að menn á þessum aldri tíundi ½ hundr., en í mínu kjördæmi er það alls ekki óalgengt. Að því er snertir fyrirhöfn sóknarnefnda, þá dylst mér ekki að frumv. væri til mikilla bóta. Störf sóknarnefnda eru nú mjög erfið og óvinsæl, af því að oft og tíðum er vafasamt um gjaldskyldu manna, að því er sérstök gjöld snertir. Lambsfóðursgjaldið hefir sérstaklega þann annmarka, að þegar vel heyjast, vilja margir fremur fóðra lamb, en borga peningagjald, en heyist illa, vill enginn taka lamb; það er jafnvel farið að brydda á því, síðan lögin frá 1907 komu í gildi, að sóknarnefndir verða að láta lömb frá sjálfum sér í fóðrin og borga aftur í peningum. - Svona má halda áfram að nefna galla eftir galla á gamla fyrirkomulaginu, en frumvarpið bætir mjög úr þeim, og er í stuttu máli sagt miklu betra og réttlátara.

Lárus H. Bjarnason Eg stend upp aðallega til þess að svara aðfinslum við kirkjumálanefndina. Háttv. 4. kgk. þm. fann að því, að hún hefði ekki tekið sóknargjöldin til athugunar. Það kom blátt áfram til af því, að nefndinni var aldrei falið það starf, enda ekki svo með þá nefnd farið af þinginu 1905, að hún gæti unnið aukaverk. Annars tek eg undir það með háttv.þm. G.-K., að frv. er helzt til snemmbært. Eg sé ekki betur en að það megi bíða eftir öðrum umbótum á skattalöggjöf landsins. Þingið 1907 bætti svo hagi presta, að þeir mega vel við una fyrst um sinn. Þegar um skatta er að ræða, er það aukaatriði, á hvern hátt sé hægast að innheimta skattinn. Hitt er aðal atriðið, að skatturinn sé réttlátur í sjálfu sér. Verði frumv. þetta að lögum, koma sóknargjöldin hart niður á fátækara fólkinu t. d. lausafólki og vinnufólki, sem lítið gjald borga nú. Þetta er því athugaverðara, sem þessir menn hafa enga fulltrúa á þingi þjóðarinnar. Frumv. kemur og hart niður á fátækum fjölskyldumönnum, því að þeir verða að borga gjaldið fyrir alla fjölskylduna, sumir ef til vill fyrir foreldra og börn; þetta getur orðið töluvert gjald, gjald sem borga verður þar að auki í peningum, í stað þess að nú geta menn greitt gjöldin á þann hátt, sem þeir finna minna til. Eg geri lítið úr þessari almennu óánægju yfir gjöldunum, sem háttv.þm. Ísf. talaði um. Það kann vel að vera, að mönnum sé illa við sum gjöldin, t. d. lambsfóðrin. En beinni óánægju, sízt almennri, hefir þó ekki borið á. Mér þykir varhugavert að samþykkja frumvarpið á þessu þingi, og legg áherzlu á, að það kæmi hart niður á mönnum, sem enga fulltrúa eiga hér á meðal vor. Og benda mætti loks háttv. þjóðræðismönnum á, að það er ekki æði þjóðræðislegt, að demba nýjum skattlögum á þjóðina, að henni fornspurðri.

Kristinn Daníelsson Ræður hv. deildarmanna um þetta mál í dag hafa allar lotið að málinu í heild sinni, og hefðu því átt að koma fram við 1. umræðu. Eg skal játa það, að eg felst að ýmsu leyti á athugasemdir háttv.þm. G.-K. En eg er ekki fullráðinn í því enn, hvernig atkvæði mitt muni falla í þessu máli. Eg mun nú greiða atkvæði með frumv. til 3. umræðu, en áskil mér rétt til að gera grein fyrir því, þegar þar að kemur, hvort eg verð með frumv. eða móti. Í niðurlagi 3. gr. frumv. samkvæmt 4. breyttill. nefndarinnar er ákvæði um að prófastur geti haldið sóknarnefnd til að gera skil, með alt að 1 kr. dagsektum. Þetta ákvæði vildi eg leggja til að falli burt, því að eg veit ekki betur en að samskonar ákvæði í öðrum efnum hafi reynst alveg þýðingarlaus, t. d. um skil hreppsnefnda. Í viðaukagrein, sem nefndin vill bæta við 8. gr. frumv. (sem verður 9. gr.), þætti mér fara betur að breyta: » - og er gjalddagi - « í: » - og er þá gjalddagi - «, af því að áður er ákveðið undantekningarlaust, hvenær gjalddagi sé. En þetta er auðvitað lítilfjörlegt atriði. Fleira hefi eg ekki að segja um málið á þessu stigi.

Framsögumaður (Sig. Stefánsson) Eg vildi gjarnan láta þess getið, sakir orða þeirra, er féllu frá háttv. 5. kgk. þm., að það er ekki tilgangur nefndarinnar með tillögum þessum, að bæta hag prestastéttarinnar. Prestar eru nú komnir á föst laun, og fá þau, hvort sem sóknarnefndum gengur innheimta vel eða illa. En eg vildi gera sóknarnefndunum innheimtuna sem léttasta, og það vilja auðvitað allir prestar. Nú eru innheimtustörf þessi, sem á sóknarnefndunum hvíla, ærið margbrotin og erfið. Háttv. 5. kgk. þm. sagði að prests- og kirkjugjöld kæmu á þennan hátt harðast niður á fátækasta hluta þjóðarinnar. En hvað er fátækasti hluti þjóðarinnar? Um það verða víst skoðanir manna ærið skiftar. Það er í meira lagi vafasamt, hvort vinnumenn og lausamenn eru ekki eins vel - eða jafnvel betur - staddir í efnalegu tilliti en vinnuþiggjendur. Menn verða að gæta þess, að nú er kaupgjald orðið mjög hátt, og hækkar altaf sakir hinnar vaxandi eftirspurnar eftir vinnukrafti. Enn hefir það verið sagt, að ósanngjarnt væri að leggja á þessa menn - vinnumenn og lausamenn -, þar sem þeir ættu enga fulltrúa á þingi, og hefðu ekki atkvæðisrétt um almenn mál, en það kemur auðvitað oft og einatt fyrir, að opinberar byrðar eru lagðar slíkum mönnum á herðar, og er því sú mótbára einkis virði í þessu máli. - Auk þess má geta þess, að þetta verða því nær hinar einu skattálögur, sem á þessum mönnum hvíla. Eg skal að vísu játa, að gjöld þessi geta komið harðara niður á stöku mönnum en skyldi, t. d. þeim er eiga fyrir örvasa foreldrum eða öðrum gamalmennum að sjá, en hitt get eg ekki talið neitt hart aðgöngu, þótt foreldrar verði að borga fyrir börn sín, þau er 15 ára eru eða eldri. Þegar börnin eru komin á þann aldur, þá eru þau farin að vinna heimilinu svo mikið gagn, og eftirsóknin eftir að fá þau frá foreldrunum í vistir orðin svo mikil, að þeir foreldrar mega teljast hepnir, sem geta haldið þeim, þótt þeir fyrir bragðið verði að borga þennan lítilfjörlega skatt. Í mínum augum skiftir það ekki miklu, hvort frumvarpið nær fram að ganga á þessu þingi eða ekki, þó kysi eg heldur, að svo yrði. Auðvitað væri ekkert á móti því, að þjóðin fengi málið til athugunar; en hinu verð eg að neita, að það standi í svo nánu sambandi við skattamál landsins í heild sinni, að ekki megi ráða því til lykta á undan hinum nýju skattalögum.

Framsögum. (Stefán Stefánsson, 6. kgk. þm.): Eg leitaðist við, þá er mál þetta var til umræðu hér í deildinni á dögunum, að færa rök að því, að hér væri um nauðsynjamál að ræða, og skal eg ekki endurtaka ástæður þær, er eg taldi þá. Eg get því verið stuttorður að þessu sinni. Svo sem háttv. deildarmenn sjá af nefndarálitinu, er tillaga nefndarinnar nokkru víðtækari en hin upprunalega var. Tilgangur minn með tillögunni var, að reyna að bæta úr hinum tilfinnanlega skorti, sem nú er, á hentugum kenslubókum fyrir hina æðri almennu mentaskóla. En eftir tillögu eins nefndarmanns hefir nefndin bætt því við tillöguna, að kenslubókanefnd þessi skuli og hafa eftirlit með útgáfu kenslubóka fyrir barna- og unglingaskóla. Eg var nokkuð hikandi við að víkka þannig starfssvið nefndarinnar, því að bæði gat eg hugsað, að tillagan myndi þá eiga örðugra uppdráttar hér á þingi, og jafnframt myndi það draga úr framkvæmdum nefndarinnar að því er æðri skólana snertir, ef störf hennar yrðu þannig aukin, en eigi að síður félst eg á viðbótina, þar sem mér var það ljóst, að mikil bót er að því að láta slíkar bækur ganga í gegnum góðra manna hendur. Með því að löggilda þær einar bækur fyrir lægri skólana, er nefndin legði til að löggiltar yrðu væri og trygging fengin fyrir því, að þar væru ávalt notaðar hinar beztu kenslubækur, sem völ væri á í landinu. En þar sem mér er kunnugt um, að sumir eru mótfallnir þessari viðbótartillögu, tel eg réttast að tillagan sé borin upp í tvennu lagi, og vildi eg leyfa mér að benda hæstv. forseta á það. Nefndin hefir ekki gert ráð fyrir neinni sérstakri borgun fyrir starf nefndar þessarar. Hún áleit að hér gæti aðeins verið um dálitla þóknun að ræða, eitthvað víst fyrir örkina, t. d. líkt og fyrir prófarkalestur. Aðalstörf bókanefndar þessarar yrðu: að ákveða, hvaða bækur skuli rita, að útvega menn til þess að rita bækurnar, að yfirfara og laga handritin, og að sjá um að bækurnar yrðu gefnar út. Fyrir þetta þyrftu nefndarmenn ekki að fá há laun, og borgunina gætu þeir fengið af fé því sem veitt er til útgáfu skólabóka. Í nefndinni ættu og að sjálfsögðu að eiga sæti áhugasamir skólamenn, er vildu vinna starf þetta, þótt lítið væri fyrir það borgað. Nefndarskipun þessi þyrfti því ekki að hafa mikil fjárútlát fyrir landsjóð í för með sér. Eg vona því að tillagan verði samþykt, að minsta kosti 1. liðurinn.

Jósef Björnsson Eg skal taka það fram, að viðbótartillagan er kornin frá mér. Mér var það ljóst, að þegar hafa átti áhrif á vöndun málsins í heild sinni, þá er ekki minst um lægri skólana vert. Eg álít, að afleiðing þess, að í barnaskólunum eru notaðar bækur á óvönduðu máli, hljóti að vera sú, að börnin venjast á að hugsa á óvönduðu máli, og þeim smekk sem þannig kemst inn er erfitt að útrýma siðar. Eg get ekki álitið, að það sé mikill starfsauki fyrir nefndina, þótt hún einnig yfirfæri kenslubækur, sem nota ætti í lægri skólunum. Að vísu liggur það starf undir fræðslumálastjórann, og yrði hann því að sjálfsögðu í nefndinni, en það gæfi meiri trygging fyrir vöndun málsins, ef margir fjölluðu um bækurnar, því að það er eins og gamall málsháttur segir: »betur sjá augu en auga«. Eg vona því að hin háttv. deild lofi viðbótinni að standa, og óttist ekki að nefndin verði ofhlaðin störfum, þótt henni sé gert að skyldu, að hafa eftirlit með útgáfu kenslubóka einnig handa lægri skólunum, sérstaklega í því skyni, að málið á þeim yrði vandað sem bezt.

Sigurður Hjörleifsson Eg vildi leyfa mér að óska þess, að tillagan yrði borin upp í 2 lagi. því að eg er með fyrri hlutanum, en mótfallinn viðbótinni. Eg fæ heldur ekki séð, að rétt sé, að láta þetta tvent fylgjast að, því að það er sitt hvað, að eiga við fræðslu barna og útgáfu kenslubóka handa hinum æðri almennu mentaskólum. Öll barnafræðsla heyrir og undir fræðslumálastjórann, og þarf hann ekki á þessari hjálp að halda, og álít eg því að það sé verið að grípa fram fyrir hendurnar á honum með tillögu þessari. Sé fræðslumálastjóri ekki svo fær í íslenzku máli, að honum sé felandi þetta, eftirlit með bókaútgáfunni, þá er hann heldur ekki hæfur til þess að gegna embættinu. Það er heldur ekki nóg, að bækur, sem börnum eru ætlaðar, séu á góðu máli; þær verða líka að vera á því máli, sem börnin skilja. Sjálfur hefi eg gert tilraun með eina bók, sem útgefin er sem barnabók, en eg uppgafst, því að eg gat ekki fengið barnið til þess að lesa hana, sakir þess að það skildi ekki málið á henni. Á barnabókum má málið ekki vera of »klassiskt«. Eg skal svo ekki segja meira, en að eins óska þess, að tillagan verði borin upp í tvennu lagi.

Sigurður Stefánsson Eg vildi gjarnan fá skýringu á því hjá nefndinni, hvort það er meining hennar, að aðrar bækur verði ekki leyfðar en þær, sem kenslubókanefndin mælir með; ef svo er, þá vantar ákvæði um það í tillöguna. Séu kennararnir aftur á móti sjálfráðir um það, hvort þeir fara eftir tillögum kenslubókanefndarinnar eða ekki, þá kemur nefndarstarfið ekki að fullu gagni.  (St. St.: Kennararnir eiga að fara eftir tillögum nefndarinnar)  . Þá finst mér það ætti að koma fram, að minsta kosti í umræðunum.

Jóhannes Jóhannesson Háttv. frms. (Sk. Th.) reyndi ekki að hnekkja einu orði í röksemdafærslu minni fyrir því, að Múlsýslungar hefðu eigi getað farið öðru vísi að í Eiðaskólabyggingarmálinu en þeir gerðu, en hitt vildi hann vefengja, að Austfirðingum hefði verið vísað frá bændaskólunum, af því að eg nefndi eigi nöfn þeirra. Þegar eg nú upplýsi eftir sögusögn hv. 2. þm. Skgf. (J. B.) að í haust sóttu um 70 piltar um inntöku á Hólaskóla, sem hefir húsrúm fyrir 30 pilta og eftir sögusögn háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.) sem er nýkominn frá Hvanneyri um að 30 piltar sóttu um inntöku á þann skóla, en hann gat ekki veitt viðtöku nema 23 piltum og loks að 18 piltar eru nú á Eiðaskólanum, vona eg að öllum sé ljóst, að eg hefi eigi sagt of mikið, er eg fullyrti að þingið hefði eigi séð búfræðiskenslunni fyrir nægilegu húsrúmi, og því neytt Múlasýslurnar til að halda áfram Eiðaskólanum og byggja þar upp. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J) má gjarnan kalla það ofanígjöf við þingið að benda á þetta, eg notaði eigi það orð eða neitt þvílíkt.