Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Einar Jónsson Jeg stend upp aðeins vegna þess, að við 2. umr. var jeg með brtt., sem jeg tók aftur til 3. umr. Nú leyfi jeg mjer að óska, að þessi till. komi til atkvgr. að þessari umr. lokinni. Jeg ætla ekki að rekja efni till., vegna þess að segja má, að hún komi ekki aðalefni þessa máls við og sje ef til vill álitin hreppapólitík, þá er jeg þó sökum kjósenda minna og eigin skoðana á þessu atriði skyldugur að bera hana fram og óska, að hún komi hjer með til atkv.hv. deildar.

Jón Baldvinsson Jeg vil aðeins varpa þeirri spurningu fram, hvort hæstv. atvrh. eða einhvern forgöngumanna þessa máls hafi dreymt nokkuð síðan síðast var á það minst um væntanlegar verksmiðjur, eða rámar nokkuð í þessar 60 milj. kr., sem á vantar til þess að fyrirtækið komist til fulls á laggirnar. Fái jeg ekkert svar, þá er það af því, að þeir góðu herrar vita ekkert frekar en síðast.

Jónas Jónsson Við 2. umr. tók jeg aftur brtt., sem snertir þetta mál, en nú hefi jeg flutt hana aftur lítið eitt breytta, í samræmi við það, sem frv. var breytt við 2. umr. Till. gengur í þá átt að tryggja, að nafn landsins verði ekki meir en þörf krefur bendlað við fjárreiður fjelagsins. Í Noregi hefir það komið fyrir, að slík fjelög hafa leitað sjer fjármagns erlendis. Síðan hefir ekki orðið neitt úr neinu, alt reynst „humbug“, útlendingar tapað stórfje, og þá hefir það kastað óorði á landið og jafnvel komið fram kröfur um, að landið yrði gagnvart erlendum hluthöfum, sem urðu fyrir fjárbiti, að bera ábyrgð á þessum fyrirtækjum. Svo kynni og að fara hjer. Jeg játa, að till. útilokar ekki hættuna. En þar sem hæstvirt landsstjórn hefir ekki komið með neinar sannanir fyrir því, að fjelagið hafi aðstöðu til að gera þær framkvæmdir, sem það hefir beðið um leyfi til að gera, þá getur maður ekki varist þeirri hugsun, að um það fari alveg eins og þessi norsku hlutabrjefasölufyrirtæki. Það er ólíklegt, að nokkur hv.þdm. óski, að nafn landsins verði meir en þarf bundið við fyrirtækið, ef fjelagið reynist ekki megnugt annars en að versla með sín gömlu hlutabrjef. - Gagnið af þessari viðbót í frv. er það, að þar er skýrt tekið fram, að landið sje á engan hátt við fyrirtækið riðið, nema að því leyti, sem það leggur fram sinn skerf til járnbrautarlagningarinnar. Ef meiningin er að framkvæma ekki neitt, hvorki járnbraut nje virkjun, heldur aðeins græða á hlutabrjefabraski, þá er það fjelaginu hið mesta hnossgæti að flagga með nafni landsins út á við. Það segir ekki svo lítið að hafa heilt konungsríki á bandi með sjer. Það er síst til að vekja tortryggni ókunnugra. Ef illa tækist og Titan reyndist ótrygt eða gæti framselt rjett sinn öðru fjelagi - það taldi hæstv.forsrh. jafnvel æskilegast - og menn hafa ekki fulla trú á fjárreiðum Titans, þá er þetta skilyrði alveg nauðsynlegt. Annars ætla jeg að nota tækifærið nú, er málið fer út úr deildinni, til að minnast á, að þeir, sem hafa litla trú á, að þetta leysi járnbrautarmálið, en eru því hinsvegar fylgjandi, fara hjer krók, sem engum öðrum er um að kenna en hæstv.forsrh. og áhrifum hans og afskiftum af þessu máli. Það er alkunnugt, að hann öðrum fremur beitti sjer fyrir því fyrir mörgum árum, að málið var rannsakað, og skrifaði um það, en á móti var aðallega einn maður, sem nú á sæti í þessari hv. deild. Ráðherrann beitti sjer af alefli fyrir því að hrinda því áfram. En svo var um þetta sem önnur stórmál, að erfitt var að afla því fyrsta fylgis. Jeg hefi áður sagt það á fundi í Árnessýslu, og segi það enn hjer í Reykjavík, að það merkilega hefir orðið, að meðan þessi maður beitti sjer af mestri atorku fyrir þessu velferðarmáli Árnessýslu og Reykjavíkur, gat hann ekki komist á þing, hvorki í Árnessýslu nje Reykjavík. Það lítur svo út, sem trúin á járnbraut hafi ekki verið svo mikil, að menn hafi viljað eindreginn járnbrautarmann á þing. Svo liðu mörg ár, stríðið kom og málið lá í þagnargildi. Síðan var það vakið upp aftur, en hæstv. ráðh. (JÞ) skifti sjer lítt af því, og þá fór honum að ganga betur að fá fólk til að trúa á sig, um leið og hann varð athafnaminni í járnbrautarmálinu og ljet forystuna ganga sjer úr greipum. Þá komst hann loks á þing. í sjálfu sjer hefir lítil forysta verið í þessu máli á undanförnum árum. Það er rjett, að austanfjalls er áhugi manna fyrir því vaxandi. en í Reykjavík ekki mikill.  Jeg játa, að með öllu því, sem jeg veit um Titan og önnur slík fjelög, þá sje frv. eins og þetta tilraun, gerð upp á líf og dauða, gerð af því að forgöngumennirnir hafa nú hörfað af þeim eðlilega grundvelli, sem þetta mál ætti rjettilega að reisast á. Nú er svo komið, að menn austanfjalls eru farnir að sjá, að hæstv. landsstjórn er athafnalaus og áhugalítil um málið sem sjálfsbjargarmál landsmanna sjálfra, og vilja því freista, hversu gangi að fara þessa leiðina, þótt krókur sje. Vandinn í málinu hvílir á hæstv.forsrh. vegna fortíðar hans. Jeg get mint á ummæli fyrv. forsrh. Frakka, Herriots. Hann sagði, að það væri góður prófsteinn á menn í stjórnmálum, hvort þeir framkvæmdu í meiri hluta það, sem þeir hefðu haldið fram í minni hluta. Nú sýnir reynslan, að sá maður, sem beitti sjer mjög fyrir þessu máli í minni hluta, hefir ekki gert neitt til að ýta því áfram eftir að hann komst í meiri hluta. Þegar jeg spurði í fyrra, hvað stjórnin ætlaði fyrir sjer í þessu samgöngumáli, var áhuginn ekki meiri en það, að hæstv. ráðh. var um sama leyti í hv.Nd. að skapa embætti handa Alexander Jóhannessyni, embætti, er lagt hafði verið niður árið áður. Í fyrra veigraði stjórnin sjer við að bera járnbrautarmálið fram sem stjfrv., en hún mun þó hafa átt þátt í því, að tveir þm. báru það fram. Málinu var þó svo slælega fylgt eftir, að það dagaði uppi í hv.Nd. Þarna var þó gott tækifæri fyrir hæstv.forsrh. að beita sjer fyrir því máli í meiri hluta, sem hann hafði mikið talað um í minni hluta. Jeg spurði hæstv. ráðh. í haust á Selfossfundinum, hvort vænta mætti stjfrv. um járnbraut á þessu þingi, og neitaði hann því. En um sama leyti mun hæstv. atvrh. (MG) hafa komist í samband við Titan, svo að frv. verður víst að skrifast á hans reikning. En nú eru litlar líkur til, að nokkuð verði úr framkvæmdum af hálfu Titans. Því er þetta aðeins lykkja á leiðinni og málinu að líkindum til tafar. En ef sunnlendingar og Reykvíkingar vilja leysa málið eftir þetta strand, verður ekki komist hjá að taka það upp á þeim grundvelli, að þjóðin bjargi sjer sjálf í þessu sem öðru. Framgangur þessa máls á hlutafjelagsgrundvelli fer eftir því, hvort fjármagn heimsins leitar fremur í þá átt, sem vatnsaflið er, heldur en til annara orkulinda, svo sem olíu og kola, hvort vatnsaflið hjer verður álitið ódýrara en aðrar afllindir. En eftir almennum líkum að dæma, verður langt þangað til fjármagnið leitar hingað af þeim ástæðum. Jeg skal minna á, að fyrir nokkrum missirum stóðu kyr tvö fyrirtæki í Noregi, svipuð því, sem hjer er talað um, bæði við Harðangursfjörðinn. Þar er góð innsigling og aðdjúpt, svo að stuttar bryggjur nægja. Inst við þennan fjörð hefir verið bygð aflstöð, og er hún nokkru stærri en sú, sem ráðgerð er hjer við Urriðafoss. Á er leidd í pípum ofan háa fjallshlíð niður að aflstöðinni. Síðan er orkan leidd inn fyrir fjarðarbotninn, og hefir risið þar upp bær með 8000 íbúum. En fyrirtækið bar sig ekki, þó að ágæt skilyrði væru fyrir hendi. Fjelagið fór á höfuðið og vinnan var stöðvuð. Þorpið alt fór - ekki á hreppinn, heldur á landið um nokkur missiri. Að vísu tókst að fá fjármagn, norskt og erlent, til þess að reisa fyrirtækið við, eftir að stofnendur höfðu gengið nálega slyppir og snauðir frá eign sinni, en þetta sýnir samt, við hve afskaplega mikla örðugleika fossavirkjun hefir að etja, þó að betri sje aðstaða en hjer. Önnur aflstöð var reist utar við fjörðinn, sem framleiðir 60–70 þús. hestöfl, en það borgaði sig ekki að reka þar iðju, og þetta fjelag fór líka á höfuðið. En af því að þessi stöð var ekki í nema 60 km. fjarlægð frá Bergen, var það ráð tekið að leiða orkuna þangað til ýmiskonar hagnýtingar. Í upphafi átti að framleiða þarna áburð, en það fór nú svona. Þetta varpar nokkru ljósi yfir virkjunarmálin og gerir efasamt, að nokkuð geti orðið úr slíkum framkvæmdum hjer. Aðstaðan í Noregi er óneitanlega betri. Landið liggur nær stórlöndum Evrópu en Ísland, og á þessum stöðum, sem jeg nefndi, er ólíkt hægara að ná tökum á vatnsaflinu heldur en við Urriðafoss, þar sem fyrst og fremst verður að gera dýrar stíflur til þess að beisla kraftinn og síðan leiða orkuna óraveg til sjávar, gera þar hafnarmannvirki, auk verksmiðjuhúsa, flytja að hráefni og síðan framleiðsluvöruna á erlendan markað. En ástæðan til þess, að þingið verður að lúta svo lágt að gera þessa tilraun, er sú, að þeir, sem trúa á járnbraut, hefjast ekki handa til að hrinda því máli í framkvæmd fyr en úr verður skorið um það, hvort hægt er að nota fossafjelög til þess. Sá maður, sem hefði átt, að því er virðist, að hafa forgöngu í að hrinda málinu fram á eðlilegum grundvelli, virðist hafa gleymt þeirri skyldu sinni, þegar hann fór að hafa ytri aðstöðu til þess.

Halldór Steinsson Jeg finn ástæðu til að gera stutta grein fyrir atkvæði mínu í þessu máli, þar sem jeg hefi í því nokkra sjerstöðu og skoðun mín er talsvert ólík skoðunum annara hv. deildarmanna, eftir því sem hún hefir komið fram í ræðum þeirra, bæði meðhaldsmanna frumvarpsins og mótstöðumanna þess. Jeg held mjer sje óhætt að fullyrða, að jeg hafi jafnopin augu og aðrir fyrir því, að bættar samgöngur á sjó og landi sjeu ein helsta lyftistöng til velgengni og velmegunar. Þeirri skoðun hefi jeg haldið fram frá því fyrst jeg kom á þing, bæði í ræðum og með atkvæði mínu. Það væri því fjarri skapi mínu að vilja leggjast á móti samgöngubót milli Reykjavíkur og Suðurlandsundirlendisins. En þótt jeg sje hlyntur samgöngubótum yfirleitt, hefi jeg verið á móti járnbrautarlagningu á ríkiskostnað, og það eingöngu af fjárhagsástæðum. Jeg hefi ekki getað sjeð, að ríkissjóði væri kleift að snara út þeirri fúlgu, sem til þarf í byrjun, en þar við bætist, að telja má víst, að brautin beri sig ekki, og þyrfti þá ríkissjóður að taka á sig, auk stofnkostnaðarins, árlegan tekjuhalla, sem ósjeð er, hve mikill gæti orðið. Jeg hefi orðið þess var í útlendum ritum, að víða í nágrannalöndunum eru vegir farnir að keppa við járnbrautirnar, og margir eru þeirrar skoðunar, að bifreiðar verði ódýrustu og heppilegustu fartækin, þar sem líkt hagar til og hjer á landi. Hv. 1. þm. G.-K. (BK) hefir rjettilega bent á, að mjög hæpið sje að byggja á þeim áætlunum, sem fyrir liggja um járnbrautarlagningu og samanburð á kostnaði við flutning með járnbrautum og bifreiðum. Yfir höfuð er ekki hægt að ætlast til, að nein vissi fáist af áætlunum; reynslan verður jafnan að skera úr. En þessi áætlun, sem hjer er um að ræða, er að mínu áliti svo hæpin, að á henni verður ekkert verulegt bygt í þessu máli. Þegar litið er á það, að frv., sem hjer liggur fyrir, gerir ráð fyrir aðeins tveggja miljóna framlagi úr ríkissjóði til járnbrautarinnar, en hitt skuli kostað af útlendu fje, þá verð jeg að álíta þetta svo aðgengilegt boð, að jeg hefði greitt með því atkvæði, ef ekki hefði fylgt sá böggull, að fjelagið fengi jafnframt sjerleyfi til fossavirkjunar hjer á landi. Það má hver sem vill kalla það hjegómlega hræðslu að vera mótfallinn útlendri fossavirkjun. Mjer er sama, hvað sagt er í því efni. En jeg hefi altaf verið á móti slíkri virkjun, og er enn, aðallega af tveimur ástæðum. Fyrri ástæðan verður ef til vill kölluð þjóðernismetnaður. En mig tekur svo sárt til þess þjóðernis, sem við höfum varðveitt um 1000 ára bil, að jeg vil sporna á móti öllu, sem orðið gæti til að veikja það. Því hefir verið haldið fram, að innflutningur á nokkur hundruð útlendingum væri hættulaus í þessu efni. Kann að vera, að svo sje, en fyrir því er engin vissa, og jeg hefi tilhneigingu til að ætla hið gagnstæða. Þegar búið er að taka úr stífluna og veita einum smálæk útlendinga inn yfir landið, geta fleiri lækir komið á eftir, og vel gæti svo farið, að úr yrði straumhörð á, sem sópaði burt með sjer fyr en varði okkar góða og gamla þjóðerni. Það er ekki svo að skilja, að jeg álíti, að tungunni sje bein hætta búin, en með útlendum mönnum berast útlendir siðir, mjer liggur við að segja ósiðir, og auk þess útlendir kvillar, sem við höfum hingað til verið lausir við og ættum að geta verið lausir við í framtíðinni. Jeg er að þessu leyti hreinn íhaldsmaður. Jeg vil, halda sem fastast í íslenskt þjóðerni og sporna við öllu, sem orðið gæti til að veikja það. Hin ástæðan, sem veldur því, að jeg er á móti fossavirkjun, er sú, að jeg óttast, að hún yrði til þess að veikja aðalatvinnuvegi okkar, landbúnað og sjávarútveg. Það er engum vafa bundið, að hjer er meira en nóg verkefni á þessum sviðum fyrir íbúa landsins, þar sem svo er ástatt, að enn eru stórar spildur af landi ónotaðar, og tugir þúsunda af útlendingum lifa á sjónum umhverfis landið, þrátt fyrir miklu verri aðstöðu til að ná í aflann. Meðan svona er ástatt, er ástæðulaust að leita gulls annarsstaðar. Þó að stundum sje við örðugleika að etja og afurðasala bregðist ár og ár, sannar það engan veginn, að á venjulegum tímum sje ekki nóg að starfa við þessa atvinnuvegi. Þegar okkar góðu og gömlu atvinnuvegir eru upp unnir, þá fyrst er kominn tími til að tala um virkjun fossa og um að reisa iðjuver. En þegar svo langt er komið, verður þjóðin væntanlega orðin svo fjölmenn og máttug, að hún getur sjálf hafist handa í þessu efni og þarf ekki að veita útlendum mönnum sjerleyfi til þess. Af þessum ástæðum, sem jeg hefi talið, sje jeg mjer ekki fært að greiða atkv. með frv. því, sem hjer liggur fyrir. Þeir kostir, sem felast í þeirri samgöngubót, sem hjer er til stofnað, vega í mínum augum ekki á móti þeim ókostum, sem fylgja því að fá útlendingum í hendur sjerleyfi til fossavirkjunar.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg þarf að segja fáein orð út af brtt. frá hv. 2. þm. Rang. (EJ) og hv. 1. landsk. (JJ). Um brtt.hv. 2. þm. Rang. hefi jeg það að segja, að jeg mun láta afskiftalaust, hvort hún verður samþykt, þar sem frv. þarf hvort sem er til Nd. aftur. Jeg sje ekki, að brtt. skifti miklu máli. Jeg geng út frá, að skaðabætur verði metnar með tilliti til þeirrar verðhækkunar á þessum stöðum, sem af mannvirkjunum leiðir. En sem sagt, jeg skifti mjer ekki af, hvort tillagan verður samþykt. Brtt. hv. 1. landsk. fer í svipaða átt og brtt., sem hann flutti við 2. umr., en tók þá aftur þann hluta, sem hjer kemur fram. Jeg get svarað líku nú og þá, að ekki kemur til mála, að ríkissjóður gerist ábyrgur fyrir neinni skuldbindingu sjerleyfishafa. Ef jeg gef út sjerleyfið, er jeg fús á að taka þetta upp, en jeg tel ekki rjett að samþ.till. eins og hv.flm. orðar hana. Mjer finst felast í þessari till., að fjelagið kunni að geta gert einhverjar skuldbindingar viðvíkjandi þessum 2 miljónum. í till. stendur: „- ríkissjóður er á engan hátt, beint eða óbeint, ábyrgur fyrir skuldbindingum sjerleyfishafa, nema að því er snertir ofannefndar 2 milj. kr. í járnbrautarlagninguna“ - o. s. frv. Það getur ekki verið meining hv.þm., að sjerleyfishafi geti skuldbundið okkur á nokkurn hátt, heldur hefir hann víst orðað tillöguna svona af athugaleysi. En jeg get ekki mælt með því, að hún sje samþykt svona orðuð. Að öðru leyti hefi jeg ekki mikið um ræðu hans að segja. Mjer fanst hann þó segja nokkuð hlutdrægt frá meðferð járnbrautarmálsins á þinginu í fyrra. Hann veit vel, að ástæðan til þess, að það komst ekki í gegn, var sú, að þingmenn þorðu ekki eða vildu ekki leggja út í að láta ríkissjóð leggja járnbrautina á eiginn kostnað. Hann talaði mikið um, að ekkert mundi verða úr þessum framkvæmdum, en áleit þó, að þetta væri krókur, sem nauðsynlegt væri að fara. Jeg get ekki gengið inn á, að sennilegra sje, að ekkert verði úr framkvæmdum. En að þetta verði til að tefja fyrir járnbrautinni, er alveg rangt. Jeg hefi sýnt fram á, að engar líkur eru til þess, að ríkissjóður geti lagt fram fje til byggingar járnbrautar fyrir þann tíma, sem Titan eða sjerleyfishafa er ætlað að byrja. Háttv. þm. Snæf. (HSteins) sagði líka nokkur orð. Hans afstaða er hrein. Hann er bæði á móti virkjun og járnbraut. Á móti járnbrautinni er hann sökum þess, að hann telur bifreiðarnar vera framtíðarsamgöngutæki okkar. Um þetta hefir mikið verið rætt, og skal því ekki farið út í það hjer. En undarlegt þykir mjer það, ef bifreiðar eiga að koma í staðinn fyrir járnbrautir, að þá skuli hjer í álfu árlega vera bygðar járnbrautir svo þúsundum kílómetra skiftir. Þá skildist mjer hann vera á móti virkjuninni meðal annars af því, að hann óttaðist þjóðernishættu af innflutningi verkafólks. Gerði hann og ráð fyrir, að vinnukrafturinn myndi mestur verða erlendur. Þetta er ekki rjett; það er hægt að nota mikinn innlendan vinnukraft, svo ekki þyrfti að fá nema tiltölulega fátt erlendra manna.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Í tilefni af ummælum hv.þm. Snæf. (HSteins) vil jeg taka það fram, að mjer finst of mikið gert úr innflutningi á erlendum vinnukrafti, ef fyrirtæki þetta kemst í framkvæmd. Jeg held, að menn athugi ekki eins og skyldi, að fjölgun landsmanna er árlega á ellefta hundrað, og fjölgun verkfærra manna því árlega 300–400. Þó að alt gengi nú að óskum sjerleyfishafa, má ekki búast við, að þetta komist alt í framkvæmd á skemri tíma en svo sem 10 árum; verður því ekki þörf á meiri vinnukrafti við framkvæmdir þessar en sem svarar hluta af hinni árlegu fólksfjölgun. Það væri vitanlega æskilegt, að landbúnaðurinn gæti tekið við þessari fólksfjölgun, en hann er ekki svo rekinn, að hann geti tekið við henni ennþá. Jeg held því, að heppilegt væri, að eitthvert það fyrirtæki risi upp, sem um tíma gæti tekið á móti einhverju af þessari fólksfjölgun, svo að fólkið þyrptist ekki alt til Vestmannaeyja, Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, eins og verið hefir nú undanfarið. Annars er jeg ekkert hræddur við þjóðernishættu, þó að dálítið flytjist inn af erlendum verkamönnum, meðan verið er að koma fyrirtækinu í framkvæmd, sem jeg tel óvíst, að myndi þurfa.

Jónas Kristjánsson Jeg get ekki stilt mig um að segja hjer nokkur orð, enda þótt hæstv.forsrh. hafi tekið sumt af því fram, sem jeg vildi tala um. Það renna vitanlega allir hálfblint í sjóinn með það, hvernig þessi járnbraut myndi bera sig í framtíðinni. En það er þýðing járnbrautarinnar fyrir ræktun landsins, sem knýr mig til þess að greiða máli þessu atkvæði mitt nú. Þegar maður lítur yfir hið víðlenda og grösuga Suðurlandsundirlendi og athugar jafnframt samgöngur þær, sem hjerað þetta á nú við að búa, verður það fljótlega ljóst fyrir manni, að gæði þess verða aldrei íbúunum þar að fullu eða verulegu gagni, nema samgöngurnar verði bættar frá því, sem nú er. Eins og nú er ástatt, kostar að flytja tonnið hjeðan austur að Stórólfshvoli ca. 80 kr., slíkar samgöngur geta aldrei hjálpað ræktun hjeraðsins; verður því allmikið að bæta úr þeim, ef hinar miklu áveitur, sem búið er að gera austanfjalls, eiga að geta borið sig og komið að fullum notum. Eins og hæstv.forsrh. tók fram, fjölgar landsbúum árlega, og það ekki svo lítið, og að sjálfsögðu er æskilegast, að sem flestir þessir menn setjist að í landinu sjálfu, en til þess að þeim geti öllum liðið vel, þarf eitthvað fyrir þá að gera. Finst mjer þá liggja beinast við að gera þessu fólki mögulegt að stofna nýbýli, og er þá Suðurlandsundirlendið best til þess fallið að stofna þar nýbýli, fyrir flestra hluta sakir, en til þess þarf járnbraut að gera flutninga ódýrari en þeir nú eru hjeðan og austur yfir fjall. Það er nú komið svo, að útflutningsvörur okkar eru í mjög lágu verði, og ekki útlit fyrir, að þær hækki í náinni framtíð. Væri því óneitanlega æskilegt að fá nýjar framleiðsluvörur á markaðinn, t. d. tilbúinn áburð. Myndi hann áreiðanlega verða ódýrari, ef hann væri framleiddur hjer, heldur en fá hann frá útlöndum. Og ódýr áburður myndi verða hin mesta lyftistöng fyrir landbúnaðinn og landið í heild sinni. Jeg greiði því frv. þessu atkvæði í þeirri trú og von, að það megi verða íslenskum landbúnaði til umbóta og þrifa, meðal annars með því, að hann notfæri sjer þá þekkingu, sem vísindin færa okkur í hendur, og á þann hátt orðið samkepnisfærari í baráttunni fyrir tilverunni.

Jóhann Jósefsson Jeg hefi fylgt þessu máli með atkvæði mínu hjer í deildinni, þó að jeg hafi ekki sjerstaklega gert grein fyrir því. En jeg vildi nú með nokkrum orðum skýra, hvers vegna jeg hefi aðhylst það, þrátt fyrir hin ýmsu mótmæli, sem risið hafa gegn því. Það er vitanlega ekkert hægara, þegar verið er að ræða um svona stórfeldar framkvæmdir, en að gera þær tortryggilegar og draga í efa, að úr þeim geti orðið. Mjer hefir verið það ljóst frá upphafi, að ýmsir örðugleikar myndu verða á því að koma þessu öllu í framkvæmd. En jeg get tekið undir það með háttv. 6. landsk. (JKr), að samgöngubætur við Suðurlandsundirlendið, til þess að bjarga ræktuninni austanfjalls, sjeu svo mikið atriði, að ekki megi láta þessa von um framkvæmdir í þessa átt ónotaða. Á það hefir líka verið bent af hæstv. atvrh., að tíminn, sem þingið er bundið við þetta sjerleyfi, sje svo mjög takmarkaður, að með honum sje járnbrautarmálinu ekki skotið á lengri frest en gera þarf af öðrum ástæðum. Mjer finst ekki þurfa að nefna þetta sjerleyfi í sambandi við t. d. sjerleyfið um saltvinslu úr sjó og sjerleyfið um járnvinslu úr sandi, því að þar fór þingið ekki eftir öðru en lausum hugmyndum, en hjer liggur fyrir ítarleg rannsókn. Sama má segja um Dynjandisársjerleyfið, sem veitt var á síðasta þingi; þar lágu fyrir allábyggilegar rannsóknir, enda þótt ekkert verði úr því, að það sjerleyfi verði notað, en það er nú ósannað enn. Aðalástæðan fyrir því, að jeg fylgi þessu máli, er vonin um samgöngubótina við hjeruðin austanfjalls. Hitt atriðið, sjerleyfið til fossavirkjunar, fælir mig ekki, því að jeg er þess fullviss, að fossarnir verða aldrei beislaðir nema með erlendu fjármagni og sjerþekkingu. Með þessu er jeg því alls ekki, eins og sumir háttv.þm. virðast gera, að opna mjer leið til þess að geta sagt, ef ekkert verður úr framkvæmdum í þessu efni, að jeg hafi ekki fylgt málinu nema að hálfu leyti. Í frv. þessu er skýrt tekið fram, hve mikið tillag ríkissjóðs skuli vera til þessa fyrirtækis. Sömuleiðis er það ákveðið, hversu miklar framkvæmdir skuli gerðar, áður en tillag ríkissjóðs fellur til útborgunar. Virðist því alltryggilega um þessa hluti búið. Þá liggur fyrir brtt. á þskj. 393, þar sem háttv. 1. landsk. vill tryggja það, að ríkissjóður sje á engan hátt ábyrgur fyrir skuldbindingum sjerleyfishafa. Brtt. þessari gæti jeg fylgt, ef síðari hluti hennar væri feldur burtu.

Jeg tek síðari hluta tillögunnar aftur

. Úr því svo er, þá fylgi jeg tillögunni, því að jeg tel þetta ákvæði vera til bóta. Með þessum forsendum mun jeg fylgja máli þessu út úr deildinni.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Það vill nú svo til, að þó jeg sje frsm. þessa máls, þá finn jeg ekkert tilefni til að taka nú til máls, því að ekkert það hefir komið fram, sem andmæla þarf, og jeg finn enga ástæðu til að endurtaka það, sem jeg hefi áður sagt. Jeg vona aðeins, að menn hafi þann skilning á málinu og þá trú á framtíðarmöguleikum þessa lands, að þeir viðurkenni, að óverjandi sje að fella það nú. Annars má segja það alt í einni setningu, sem segja þarf um málið nú, að hjer sje alt að vinna, en engu að tapa.

Forseti (HSteins): Jeg vil geta þess, að síðari hluti brtt. á þskj. 393, frá hv. 1. landsk. (JJ), eða þessi hluti hennar: „nema að því er snertir ofannefndar 2 miljónir í járnbrautarlagninguna, með þeim skilyrðum, sem þar að lúta í lögum þessum“ er tekinn aftur.

Jón Baldvinsson Það hefir verið dregið í efa, að sum ákvæði í frv. því, sem hjer er til umr., geti staðist, vegna þess að þau fari í bága við stjórnarskrána. Hefir talsvert verið um þetta rætt bæði utan þings og innan, og nú í dag er í einu af blöðum bæjarins grein eftir einn af málflutningsmönnunum við hæstarjett, um það, að ábyrgðarákvæðið í 15. gr. frv. gangi í bága við stjórnarskrána. - Önnur ákvæði frv., sem talið er, að fari í bága við stjórnarskrána, eru 2. málsgr. 68. gr. og jafnvel ákvæðið í 47. gr. Ef svo er, að þetta sje rjett, þá verður að vísa frv. frá samkv. 27. gr. þingskapanna. Af því að það leikur vafi á um þessi atriði, þá teldi jeg sjálfsagt, að hæstv. forseti (HSteins) felli úrskurð um þetta.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg vil aðeins benda á það, að ákvæði samhljóða þeim, sem hv. 5. landsk. (JBald) nefndi, hafa legið fyrir háttv.Nd., og þótti þar ekki ástæða til að vísa þeim frá af þeim sökum.

Jón Baldvinsson Það sannar í sjálfu sjer ekkert, þó að samhljóða ákvæði hafi legið fyrir áður, úr því að úrskurður forseta hefir ekki gengið um það. 27. gr. þingskapanna á að sjálfsögðu við það, að frv., er fela í sjer ákvæði, sem koma í bága við stjórnarskrána, skuli vísað frá.

Forseti (HSteins): Jeg finn ekki ástæðu til þess á þessu stigi málsins að vísa frv. frá, en mun taka aths. hv. 5. landsk. til athugunar.

Frsm. meiri hl. (Björn Kristjánsson) Eins og sjest á nál. meiri hl., þá hefir nefndin gert allmargar breytingar við frv. þetta. Er nefndin öll sammála um margar þeirra, einkum aftur að 4. kafla. Úr því fara að skiftast leiðir. Jeg hugsa mjer ekki að hafa neinn formála fyrir tillögum meiri hl. yfirleitt, enda er engin ástæða til þess, þar sem nál. meiri hl. er það ítarlegt, að hv.þm. eiga að sjá, hvað fyrir meiri hl. vakir í meginatriðum. Það er að tryggja bankann sem best fjárhagslega og eftirlit hans, og að reyna, eftir því sem unt er, að forða honum frá því að verða fyrir of hvössum flokkspólitískum áhrifum og klíkuskap, þó örðugt muni reynast að forða honum frá því með öllu, eins og nú er komið. Skal jeg svo ekki tefja tímann með lengri formála, en snúa mjer beint að brtt. meiri hl. á þskj. 362. 1. brtt. er við 5. gr. frv., um stofnfje bankans. Þessi till. var ein af þeim örðugustu, sem nefndin átti við, vegna þess að það vantaði allan grundvöll undir það, hve mikið stofnfje seðlabankans ætti að vera. Jeg stakk upp á 7 milj. kr., en annar upp á 6 milj., en niðurstaða nefndarinnar varð 5 milj., með tilliti til brjefs, sem bankastjórnin skrifaði nefndinni. Niðurstaðan varð því sú, að nefndin sætti sig við þetta, með það fyrir augum, að á síðara stigi málsins yrði upphæðinni ef til vill breytt, ef nefnd sú, sem milliþinganefndin gerir ráð fyrir, að skipuð verði til þess að meta hag bankans, legði það til. Upphæð þessi er því aðeins áætlunarupphæð, sem breyta má, ef það kemur í ljós, að bankinn þarf á meira fje að halda. Þá er 2. brtt., við 7. gr. frv. Eftir orðunum er þetta aðeins formbreyting, aðeins til þess að samræma þessi lög við erlend bankalög. Eftir þessu fær sá maður, sem kemur í bankann með 15 kr. í seðlum, en þar er ekki til minna en 10 kr. gullmynt, 10 kr. í gulli, en 5 kr. í skiftimynt. Þá er það 3. brtt. a, við 8. gr. frv. Hún hefir langtum meiri þýðingu. Þar er lagt til, að í stað 1/3 af seðlamagni bankans komi 40%. Þarf um þessa till. ekki annað en að vísa til nál. meiri hl. um ástæður nefndarinnar fyrir till. Er það mjög áríðandi fyrir bankann um álit hans út á við, sem er svo einangraður frá umheiminum, að hafa sæmilegan gullforða til þess að geta leyst til sín seðlana og aukið með því traust á landinu og sjálfum sjer erlendis. Það hefir verið tekinn upp í nál. listi yfir gullforða nokkurra Evrópuseðlabanka eins og hann var fyrir ófriðinn. Af þessum lista sjest það, að gullforðinn hefir verið hæstur 50%, en lægstur 33%, en þá 33% í málmi að fullu eða gulli. Að þessari till. stendur öll nefndin. Þá er það b-liður sömu brtt., við sömu gr. frv., um að síðasta málsgr. falli niður; m. ö. o., það á eftir frvgr. að leyfa að gefa út seðla fram yfir það, sem búist er við, að verði, ef tímabil kemur, er nauðsynlegt er að hafa mikinn gjaldmiðil. Þessi regla er aðeins á Spáni og stafar af því, hversu ljelegur fjárhagurinn er þar. Önnur lönd, sem samið hafa lög um gullforða sinn, hafa ekki tekið hana upp, t. d. þýski ríkisbankinn. Hygg jeg, að ákvæði þetta heldur skaði en bæti álit bankans út á við. Það er öðru máli að gegna um Spán en Ísland í þessum efnum, þar eð Spánn er stórt land með marga banka, og þarf því ekki annað en að fara í næsta banka til að fá gull, ef með þarf, og getur fengið það samdægurs. Og þegar hann hefir dregið inn seðlana, getur hann skilað gullinu á einum degi, eða gefið það út. Þetta getur komið að liði þar, en ekki hjer hjá okkur, sem erum í 300 mílna fjarlægð frá öðrum bönkum, auk þess sem það kostar 1/2–3/4% að fá gull hingað frá útlöndum. Nefndin leggur því til, að þessi síðasta málsgr. 8. gr. frv. verði feld niður, því fremur sem nefndin leggur það til, að gullforðinn yfirleitt hækki. í 4. brtt. a, við 12. gr., er það lagt til, að fyrri málsgr.frvgr. falli burtu. Er nefndin sammála um þessa brtt. Telur nefndin, að rjett sje að fylgja þeirri reglu, sem gilt hefir undanfarið, að ef upphefja þyrfti innlausn seðla fyrir gull, þá gæfi ríkisstjórnin út bráðabirgðalög og bæri þannig í hvert skifti ábyrgð á þeirri ráðstöfun gagnvart þinginu. En af þessari brtt. leiðir, að það verður í næstu málsgr. á eftir að falla í burtu orðið „Landsbankanefndin“, en „ráðherra“ að koma í staðinn og orðið „þá“. Þá kem jeg að brtt. við 14. gr. Eins og menn vita, eru tvennskonar ávísanir notaðar í viðskiftum hjer, tjekkar og ávísanir. Tjekkar hafa afsagnarrjett og má innheimta þá eins og víxla. Tjekkar hafa engan greiðslufrest, en verða að borgast við sýningu. Almennar ávísanir hafa hinsvegar engan víxilrjett. Því er lagt til, að orðinu tjekkar sje smeygt inn á eftir víxlar, svo það sjáist, að hjer er um tvennskonar ávísanir að ræða. Þá er ennfremur lagt til, að orðið „ávísanir“ í síðari málsgrein 2. liðs falli burtu. Það er auðvitað, að ávísanir getur seðlabankinn ekki keypt nema þær hafi víxilrjett, en það hafa þær t. d. í Noregi, hjá Noregsbanka. Þá er ennfremur lagt til, að aftan við þessa liði komi heimild til þess, að þær ávísanir, sem seðlabankinn kaupir, fái víxilrjett. Þá getur bankinn keypt þessar ávísanir, annars ekki. Þetta er hagræði bæði bankanum og viðskiftamönnum bankans. Það getur hæglega komið fyrir, að menn gleymi tjekkbókum sínum heima, og standa menn þá uppi peningalausir, þótt þeir eigi nóg fje inni í bankanum. Bankinn getur ekki tekið ávísunina gilda nema hún hafi víxilrjett. Þá kemur e-liður, að aftan við þennan lið komi nýr 3. liður, svo hljóðandi: „Að kaupa víxla, sem greiðast eiga innanlands, með alt að 12 mánaða gjaldfresti, gegn tryggu handveði eða fasteignarveði“. Þetta er tilfærsla úr 4. lið, en þar er talað um að veita lán gegn veði. Í fljótu bragði kann það að virðast sama, hvort lán er veitt út á fasteign til eins árs eða víxill keyptur með fasteignarveði. En í reyndinni er þetta ekki sama. Þegar fasteignalán eru veitt, virða menn ekki gjalddaga, en víxilgjalddagana virða menn betur. Þetta er mín reynsla í þessu efni. Þá er næsta breyting, að 3. liður verði 4. liður, og leiðir það af sjálfu sjer. Þá kemur g-liður. Það er seinni partur af 4. lið í frv. Þar er hert á því, að þessi reikningslán má ekki veita nema gegn handveði eða fasteignarveði. Seðlabankinn þarf að vera sem tryggastur, en það er vitanlegt, að þegar svona tryggilega er um hnútana búið, þá verður þessi deild að hafa lægri vexti en sparisjóðurinn; annars mundi enginn taka lán hjá seðlabankanum. Því mundi bankinn verða að hafa tvennskonar vexti. Þá kemur h-liðurinn, að lána út á verslunarvörur, sem ekki er hætta á, að skemmist á stuttum tíma, o. s. frv. Það er venja í öllum seðlabankalögum að heimila þetta. Þá er að síðustu lagt til, að 6. liðurinn falli burt, og virðist það sjálfsagt. Þessar brtt. hefir öll nefndin verið sammála um, og bið jeg hv. nefndarmenn að segja til, ef jeg skýri ekki rjett frá. Þá kem jeg að 15. gr. Við leggjum til, að síðari málsgrein þeirrar greinar falli burt. Það leiðir af því, sem Alþingi hefir þegar gert ákvæði um ábyrgðir fyrir Landsbankann, að málsgrein þessi falli niður. Þá er brtt. við 19. gr. Það er aðeins orðabreyting, að fyrir „formanni bankaráðsins“ komi: „bankaráðinu“. Þessu ættu menn að geta verið samþykkir, hvernig sem menn að öðru leyti líta á bankaráðið og nefndina. Þá er brtt. við 21. gr. Það er bara orðabreyting, sem leiðir af því, að meiri hl. nefndarinnar leggur til, að 15 manna landsbankanefndin falli burt. Þá er brtt. við 22. gr., að aftan við greinina bætist ný málsgrein: Ráðherra úrskurðar reikninga bankans. Í frv. er þessari 15 manna nefnd falið að úrskurða reikningana, en af því að hjer er lagt til, að hún falli burt, þá verður þetta ákvæði að koma í staðinn. Þá er brtt. við 23. gr. Það er aðeins rýmkun. Engin ástæða virðist vera til þess að skylda bankann til að greiða kostnað við seðlagerð og bankabyggingar á 5 árum. Því er hjer lagt til, að hann megi skifta kostnaðinum af því á 10 ár. Allir nefndarmenn voru sammála um þetta. Þá er brtt. við 24. gr. Hjer er lagt til, að varasjóður megi verða fjórar miljónir, í staðinn fyrir þrjár miljónir, til frekara öryggis. Allir nefndarmenn voru sammála um þetta. Þá er brtt. við 26. gr. Eftir þeirri grein á seðlabankinn að eiga fjárhæð, sem nemi 1/3 af varasjóði bankans, í: 1. auðseldum erlendum ríkisskuldabrjefum, 2. víxlum, er greiðast erlendis, eða 3. kröfum á erlenda banka, er verða greiddar innan 6 mánaða, að frádregnum samskonar skuldum bankans. Meiri hlutanum virtist ekki ástæða til þess að blanda víxlum með stuttum eða löngum gjalddaga inn í þessa tryggingu. Varasjóður bankans hreyfist aðeins einu sinni á ári, og ætti því að nægja að nota verðbrjef eða innieign erlendis til þessa tryggingarfyrirkomulags. Þá er brtt. við 28. gr. Þar er alveg sama tilfellið og með seðlabankann. Þar er ætlast til, að orðið „tjekkar“ komi á eftir víxlum. Þá er 29. gr. Svo er að sjá, sem ráð sje gert fyrir því í frv., að bankinn geti í raun og veru fyrst í stað sneitt hjá því að hafa verðbrjef. Jeg held, að þetta stafi af vangá. Bankinn mun nú þegar eiga fúlgu í verðbrjefum. Samkvæmt reikningi bankans 31. des. 1925 átti bankinn í verðbrjefum sem svarar 12% af sparisjóðsfje sínu, og mun hafa aukið þá verðbrjefaeign sína 1926 að miklum mun. Það ætti því að vera óhætt að skylda bankann þegar í byrjun til þess að eiga 15% í verðbrjefum, og er ætlast til, að hann auki þá verðbrjefaeign sína smám saman upp í 30%. Þá er jeg kominn að 33. gr. En þar kemur höfuðbreytingin, sem klýfur nefndina. Meiri hlutinn leggur til, að landsbankanefndin falli niður. Eins og sjest af 34. gr. frv., á þessi nefnd að vera skipuð 15 mönnum, kosnum af sameinuðu Alþingi. Hún á að vera æðsti „instans“ í málefnum bankans, kjósa bankaráðið og gera margt fleira, sem upp er talið í 41. gr. frv. Nú er það vitanlegt, að þegar flokkarnir í þinginu kjósa þessa nefnd, þá reyna þeir að setja í hana þá menn, sem þeir treysta sjer best til að ráða við. Meiri hluti nefndarinnar fær nú ekki sjeð, hvað unnið er við þetta fyrirkomulag. Hann fær ekki betur sjeð en að það sama þing, sem velur nefndina, geti eins valið bankaráðið án milligöngu slíkrar nefndar. Jeg fæ ekki sjeð gróðann af þessu fyrirkomulagi. Það verndar ekki, að inn í bankaráðið komi menn, sem standa fyrir utan hita og þunga stjórnmálanna, heldur þvert á móti. Jeg hirði ekki að tala mikið um þetta. Meiri hl. nefndarinnar skoðar þetta alt of mikið bákn. Auk þess á nefnd þessi að starfa kauplaust, en það er nú reynsla hjer á landi, að menn leggja miklu minni rækt við þau störf, sem þeir vinna kauplaust. Meiri hluti nefndarinnar hefir því lagt til að fella 34. gr. burt. Þá kem jeg að 35. gr. Þeirri grein er breytt allmikið í ýmsum atriðum. Það er þá fyrst að telja, að ríkisstjórnin velur bankaráðsformann til 5 ára í senn. Hina bankaráðsmennina 4, sem skulu vera utanþingsmenn, eiga Ed. og Nd. að kjósa, sína 2 hvor, með hlutfallskosningu. Að þeir eru hafðir utan þings, er gert til að reyna að skapa ró og frið um bankann og til öryggis um það, að þeir sjeu sem minst snortnir af hinum pólitíska eldi í landinu. Flokkapólitík er hjer harðari en víða annarsstaðar, og er því nauðsynlegt að vernda bankann gegn henni. Með þessu móti verða bankaráðsmennirnir kosnir á sama hátt og gæslustjórarnir voru kosnir á sinni tíð. Þeir voru kosnir sinn af hvorri deild. Jeg þarf ekki að lýsa hjer reglunum um það, hvernig fer, þegar menn forfallast. Hjer er ennfremur ætlast til þess, að þetta bankaráð sje starfandi bankaráð og komi í bankann daglega og hafi eftirlit með öllu, er þar fer fram. Það eitt getur gert þá hæfa til að sjá um verk sitt og koma að verulegu gagni. Þá er brtt. um það að fella 36. gr. niður, og leiðir það af sjálfu sjer samkv. því, sem áður hefir verið lagt til. Þá er komið að 42. gr. Þar eru margar og miklar breytingar gerðar, og er næstum því hægara fyrir hv.þm. að lesa þær en skýra frá, hvað í þeim felst. Þær segja greinilega sjálfar frá því, hvað með þeim er meint. Í a-liðnum er talað um það, að bankaráðsmenn skuli hafa daglegt eftirlit í bankanum, þannig að formaður bankaráðsins skal framkvæma eftirlitið daglega, en hinir bankaráðsmennirnir að öllum jafnaði 2 í senn á víxl annanhvern dag ásamt formanninum. Svo er ákveðið, að bankaráðið skuli halda fundarbók, og í hana skal ritað hið helsta, sem gerist á fundum þess. Ef bankaráðsmaður er fjarverandi um stund, ber hann meðábyrgð á því, sem bankaráðið hefir ályktað í fjarveru hans, nema hann skrifi ágreiningsatriði um það í fundarbókina, þegar hann kemur aftur. Loks er ætlast til þess, að þessi fundarbók sje lögð fyrir fjárhagsnefndir Alþingis í hvert skifti, sem það kemur saman, svo þingið geti líka haft eftirlit með bankanum. Þetta ætti að veita þá tryggingu, sem unt er að fá, enda er þetta í samræmi við bankalöggjöf í Noregi. B-liðurinn við 42. gr. er orðabreyting, og í c-liðnum er lagt til, að nokkur orð í síðustu málsgr. 42. gr. falli burt. Í athugasemdum aftan við nál. hefir verið skýrt, hvers vegna það er. Það er af því, að viðskiftin grípa svo hver inn í önnur og ekki verður sundurgreint milli hinna einstöku atvinnugreina með neinni áreiðanlegri vissu, og því ógerningur að leggja svo mikla og árangurslausa kvöð á bankann. Þá kem jeg að 43. gr. Jeg verð að fara fljótt yfir, því að annars verður þetta svo langt, en geri ráð fyrir, að síðar muni ýmislegt skýrast, sem jeg kann að hafa of mikla fljótaskrift á. - Við liðinn a. verður sú breyting, að orðin „landsbankanefndinni eða“ falla burt. Það er eðlileg afleiðing af þeim breytingum á yfirstjórn bankans, sem við leggjum til. - Við lið e er bætt við verkefni, sem bankaráðinu beri að annast, sem sje ákveða, hversu hátt veð fjehirðar skuli setja. Það starf heyrði áður landsbankanefndinni til. Um brtt. við k-lið verð jeg að fara frekari orðum en gert er í aths. við nál. Eins og kunnugt er, fór fram rannsókn á Landsbankanum árið 1909 að tilhlutun Sveins Björnssonar núverandi sendiherra, Magnúsar Sigurðssonar bankastjóra, Magnúsar Arnbjarnarsonar lögfræðings, og þáverandi ráðherra. Get jeg þessa af því, að til skamms tíma hefir öðrum verið kent um þessa rannsókn, eða eignaður heiðurinn af. Þegar rannsóknin fór fram, hafði bankinn starfað í 24 ár. Niðurstaða þeirrar rannsóknar leiddi í ljós, að alls reyndist tapið kr. 244595,43. Tap þetta var smámsaman strikað út á árunum 1910–1917. Þá mátti telja, að alt tapið af þessum gömlu lánum væri fram komið. - Eins og sjest af skýrslu bankastjóranna til Alþingis 1911, á þskj. 974, þá voru lánin sjaldnast útstrikuð nema við opinbert gjaldþrot, eða eftir að árangurslaust fjárnám hafði fram farið. Og þá voru engin lög til um nauðasamninga. Þau komu fyrst í gildi 1924. Sjálfur fór jeg úr bankanum 1. okt. 1918. Þá koma útstrikanirnar næstu 4 ár og verða þær þessar: 1918 ekkert 1919 ekkert 1920 ............. kr. 159,68 1921 ekkert Og loks komu 4 árin 1922–1925. Þá voru þær upphæðir strikaðar út, sem hjer segir: 1922 kr. 1399673,31 1923 - 692825,61 1924 - 832786,38 1925 - 2589436,68 Samtals kr. 5514721,98 Nú veit nefndin ekkert um ástæðurnar fyrir því, að svona mikið fje hefir tapast, nje um það, hvað eftir kann að vera óútstrikað, þó hún geri ráð fyrir, að fullar ástæður hafi verið til þess. Nefndin hefir sem sagt ekki getað fengið neinar upplýsingar um það, hvers vegna svo mikil upphæð hefir tapast á svo stuttum tíma. Meiri hl. fjhn. treystist ekki til að segja neitt um það, en þykir hinsvegar rjett að setja þó nokkrar skorður við því, að lán sjeu útstrikuð án þess að verulegar ástæður sjeu fyrir hendi, eða tekin verði upp lík útstrikunaraðferð og fylgt var á árunum 1910–1918, með þeirri rýmkun, sem brtt. bendir til, að eftirgjöf á lánum skuldunauta skuli bundin við gjaldþrot eða árangurslaust fjárnám. En opinber nauðasamningur getur líka komið til greina, síðan þau lög voru sett. Telur meiri hl. tryggara að setja slík ákvæði í lög, því að nú er verið að gera bankann að seðlabanka, sem á að vera tryggur og ríkissjóður á að standa í allmikilli ábyrgð fyrir. Því hefir þetta verið lagt til í brtt. við k-lið. Að taka ákvarðanir um eftirgjöf á skuld, það á bankaráðið að gera ásamt bankastjórunum. En það hefir bankastjórnin hingað til gert ein, af því að ríkið hafði ekki sjeð henni fyrir daglegri yfirstjórn. Mjer þótti rjett að gefa þetta yfirlit, til þess að sýna, hvernig tímarnir hafa breyst. - Þá koma enn viðbótarliðir við 43. gr. Aftan við lið m komi nýr liður, svo hljóðandi: „Að setja reglugerð um stjórn bankans og starfrækslu, er ráðherra staðfestir“. Það átti 15 manna landsbankanefndin að gera, en kemur nú undir verksvið bankaráðsins. Ennfremur nýir liðir um, að bankaráðið skuli skera úr ágreiningi milli bankastjóra og kjósa 2 endurskoðendur. Kem jeg síðar að ákvæðinu um ágreiningsatkvæðisrjett bankaráðs í sambandi við næstu grein. Vegna þessara innskota breytir síðasti liður um staftákn og verður Síðasta málsgr. þessarar sömu gr. má falla burtu. Það leiðir af sjálfu sjer. Í greininni stendur, að bankaráðið geti hvenær sem er falið einum eða tveimur úr bankaráðinu að rannsaka ráðstafanir framkvæmdarstjórnarinnar. Þessa þarf ekki með, þegar bankaráðið er daglega starfandi í bankanum. Þá kemur að 44. gr., sem verður 39. gr., um bankastjórnina sjálfa. Með breytingum okkar er ætlast til, að aðalbankastjóri hafi víðtæka þekkingu og reynslu í viðskiftamálum. Það hefir ekki verið í lögum áður, en er nauðsynlegt, til þess að sjeð sje fyrir, að að minsta kosti einn bankastjóranna sje vel hæfur og hafi verulega reynslu í þessum efnum. En áð öðru leyti er ekki eftir till. meiri hl. ætlast til þess, að aðalbankastjóri hafi meira vald en hinir, heldur hafi hann stjórnartauma daglegrar starfsemi í höndum sjer, kalli saman fundi og vaki yfir, að öll störf gangi greiðlega o. s. frv. En að öðru leyti hafi hann ekki vald fram yfir hina. Einhver verður sá að vera, er gangist fyrir. Þá er ætlast til, að bankastjórarnir haldi fundarbók, þar sem skrifast skulu allar ályktanir gerðar á fundum, og skrifi þeir allir undir fundarbókina í hvert skifti, enda er það venja erlendis, en ekki eins og hv. 5. landsk. (JBald) stingur upp á, að aðeins tveir skrifi undir, heldur allir, því að allir bera þeir ábyrgðina. Svo hefir aldrei verið sjeð fyrir því, að minni hl., sem oft getur haft rjettara fyrir sjer en meiri hl., geti gert ágreining sinn gildandi. Nú á hann að hafa rjett til að skrifa ágreiningsatkvæði sitt í gerðabækurnar. Það má ætla, að hann hafi töluvert til síns máls, ef hann fer að ómaka sig til að færa ágreininginn inn í fundarbók, enda sje gert að skyldu að áfrýja slíkum ágreiningi til bankaráðs til úrslita. Lík regla gildir og í Noregsbankalögum, og hún er bygð á reynslunni. Eins ef bankastjóri er fjarverandi, þá ber hann fulla ábyrgð á því, sem gerist í fjarveru hans, ef hann ekki gerir athugasemd við það, sem hann er ósamþykkur, í gerðabókunum. 46. gr. verður 41. gr. Breytingin, sem gerð er á henni, er aðeins leiðrjetting á ósamræmi við 44. gr. - Við brtt. nr. 27 skal jeg gera þá athugasemd, að þar hefir slæðst inn prentvilla, á að vera: 47.–59. gr. verða 42.–54. gr. Þá er 60. gr. Eins og hún er nú breytt samkv. till. okkar, er hún að byrjun til lík og í frv., að kosning bankaráðsmanna (í stað landsbankanefndar) skuli fara fram í fyrsta skifti á Alþingi 1927. Að loknu Alþingi skipi hæstirjettur 5 manna nefnd til þess að meta hag bankans. Síðan er tekið fram, hvað sjerstaklega skuli meta. Þetta er gert vegna þess, að ætla má, að altaf sitji flokkspólitísk stjórn að völdum, og því rjettara, að nefndin sje valin af hæstarjetti, sem hinni hlutlausustu stofnun í landinu. Jeg tel það mundu afla mests trausts alþjóðar, ef úttektin færi fram á þennan hátt og nefndarmenn væru valdir af þessum aðilja. Það er mest trygging fyrir því, að valið tækist vel, ef hæstirjettur velur. Jeg ætla ekki að segja fleira um þetta. En jeg skoða svo, sem úttektin mundi mælast vel fyrir, ef mat færi fram á þennan hátt, bæði hvað trygging og óhlutdrægni snertir. 61. gr. Það liggur í brtt. við 29. gr., um verðbrjefaeign, að síðasta málsgr. falli niður. Í 62. gr. er óljóst orðað um uppsögn núverandi bankastjóra. Þykir rjett að láta gilda þar um sömu ákvæði og þá er þeir voru settir í stöðuna. Breytingin er aðeins ljósara orðalag. Loks er lagt til, að lögin gangi í gildi 1. jan. 1928. Ef úttektarnefndin verður skipuð samkvæmt 60. gr., þá ætti hún að vera búin að starfa, þegar bankaráðið tekur við. Þá veit bankaráðið frá upphafi, við hverju það tekur. Jeg hefi þá ekki meira um brtt. að segja. Verð jeg að biðja afsökunar, hve fljótt jeg hefi farið yfir efni. En það er sjálfsagt, ef háttv. þingmenn æskja frekari upplýsinga, þá skal jeg skýra það, sem jeg get, betur en gert er í nál. og jeg hefi nú rakið munnlega. Um brtt.hv. minni hl. beggja (JJ og JBald) mun jeg ekki tala, fyr en þeir hafa skýrt, hvað fyrir þeim hafi vakað.

Frsm. annars minni hl. (Jón Baldvinsson) Þótt nefndin væri sammála um ýmsar till., sem hv.frsm. meiri hl. (BK) hefir skýrt frá, fór samt svo, að jeg gat ekki orðið samferðá öðrum meðnefndarmönnum mínum, af því að þeir vildu ekki fallast á till., sem jeg áleit nauðsynlegar. Það er nú svo í nefndum, að þegar þær klofna á annað borð, hrekkur oft samkomulagið upp af í fleiri atriðum en þeim, er ágreiningi valda. Jeg beini því til hv. meiri hl., að afstaða mín nú við afgreiðslu málsins mun verða nokkuð önnur en við atkvæðagreiðslu í nefndinni meðan von var samkomulags. Jeg skoða svo, að sú atkvæðagreiðsla hafi ekki þýðingu, eftir að svo er komið, að leiðir skiftast. Þennan varnagla slæ jeg nú þegar. Það, sem jeg gerði ágreining út af í nefndinni, var endurkaupaskylda Landsbankans á viðskiftavíxlum Íslandsbanka, úttekt bankans og svo stjórnarfyrirkomulagið. Jeg vil þó ekki segja, að jeg sje í öllum atriðum samþykkur frv. stjórnarinnar um stjórnarfyrirkomulag bankans. Jeg hefi tilhneiging til að gera breytingar á till. stjórnarinnar um það, en hefi áskilið mjer rjett til þess að láta það bíða þangað til við 3. umr. málsins og útsjeð er um brtt.háttv. meiri hl. - Brtt. mínar eru ekki margar, eitthvað 12 aðaltillögur og nokkrar smærri undirtill., sem við þær eru bundnar. Eins og hv.frsm. meiri hl. vil jeg rekja till., þótt á þær flestar sje minst í nál. mínu á þskj. 363. Jeg hafði hálft í hvoru hugsað mjer að hafa formála fyrir ræðu minni um meðferð þessa máls. En jeg get eins látið það verða eftirmála, ef ske kynni, að hæstv. stjórn birtist þá hjer í deildinni. Jeg tek því till. fyrir strax. Einstaka till. er hin sama og hjá hv. meiri hl., svo sem fyrsta brtt. við 12. gr. Nefndin var algerlega sammála um þá brtt., að fella niður það ákvæði að heimila að undanþiggja seðlabankann frá gullinnlausn seðla. Það á að vera komið undir áliti, hvenær ástandið er svo sjerstakt, að rjett sje að leyfa undanþágu frá gullinnlausn seðla. Það, sem tilgreint er í 12. gr. sem ástæður fyrir slíkri undanþágu, er ófriðarástand eða afleiðingar þess, eða alveg óvenjuleg peningakreppa. Þó að slíkt geti verið sjálfsagt í ófriði, þá er að minsta kosti hitt atriðið svo lagað, að jafnan verður álitamál, hvenær um sje að ræða alveg óvenjulega peningakreppu. Því á ekki heima í almennum bankalögum að veita heimild til þess að falla frá innlausnarskyldu, heldur á að láta ríkisstjórnina bera ábyrgðina á því, að gefa út bráðabirgðalög um þetta efni, ef á þarf að halda og ekki næst til Alþingis, sem vitanlega er þar sá rjetti aðili, sem á að dæma um þörfina og hefir vald til að fyrirskipa það, er því líst. Jeg geri varla ráð fyrir, að þetta valdi ágreiningi í þessari háttv. deild. Þó skal jeg geta þess, að í fyrra bar jeg fram í Nd.brtt. við 12. gr. landsbankafrv., samhljóða þessari, en hún var feld með miklum atkvæðamun. Jeg heyrði engar ástæður fyrir því, en býst hinsvegar við, að það hafi aðeins verið einskonar fastheldni við frv. eins og það kom frá hendi hæstv. stjórnar. Mjer þykir því vænt um, að það lítur út fyrir, að þessi brtt. hafi nú nokkurt fylgi og virðist ætla að ganga greiðlega gegnum þessa háttv. deild. 2. brtt. mín stendur í sambandi við till., sem kemur við 68. gr. frv. Og þegar jeg kem að þeirri grein, mun jeg bera fram ástæður fyrir því, að jeg við 14. gr. 2. bæti við a-lið, sem segir, að bankanum skuli heimilt að endurkaupa góða viðskiftavíxla af öðrum bönkum. Annar nýr liður b við 14. gr. hljóðar um það, að bankinn veiti lán gegn ábyrgð bæjar-, sýslu- eða sveitarfjelaga. Sama eðlis er og sú breyting, er jeg vil gera á 28. gr., að bæta inn í verkefni sparisjóðsdeildar bankans, að heimilt sje að veita lán gegn ábyrgð bæjar-, sýslu- og sveitarfjelaga. Jeg má segja, að þetta standi í lögunum um stofnun Íslandsbanka. Að vísu má segja, að þetta standi óbeinlínis í 6. lið 14. gr. og 5. lið 28. gr. þessa frv., en mjer finst þó rjettara að taka þetta fram skýrum stöfum í frv., og get því ekki öðru trúað en að hv. deild telji sjálfsagt, að þessar brtt. mínar verði samþ. Jeg varð þess að vísu var, að því var andæft í nefndinni að skjóta þessu ákvæði inn í 14. gr. um verkefni seðlabankans. En jeg sje ekki annað en að það sje fullforsvaranlegt af seðlabanka að veita lán gegn ábyrgð bæjar-, sýslu- og sveitarfjelaga. Seðlabankinn veitir lán gegn góðum tryggingum, og slíkar ábyrgðir sem þessar eru að jafnaði taldar góðar. Hjer getur líka verið um lengri lán að ræða, en mundi alls ekki koma til mála, að bankinn þyrfti að tapa á þeim. Það getur líka staðið svo á, að bæjar- og sýslufjelög þurfi beinlínis á rekstrarfje að halda, sem hagkvæmast verður að útvega sem víxillán til skamms tíma. Jeg þekki þetta frá Reykjavíkurbæ; hann þarf oft á rekstrarfje að halda, sem hann útvegar sjer með víxlum, er hann endurgreiðir, þegar svo mikið er innborgað af útsvörunum, að hann getur það. Þetta getur því verið nauðsynlegt í mörgum tilfellum, enda tel jeg sjálfsagt, að hv.þdm. fallist á þá brtt. mína að skjóta þessu ákvæði inn í 14. gr. frv., þar sem ákveðið er verkefni seðlabankans.  Þá koma næst brtt. nokkrar að tölu, sem í raun og veru eru allar sama efnis. Það eru brtt. 4–8 ásamt allmörgum stafliðum, er lúta allar að því að breyta þeim ákvæðum frv., sem skipa svo fyrir, að einn af þremur bankastjórunum skuli vera aðalbankastjóri Landsbankans. En mínar brtt. miða að því, að það fyrirkomulag, sem nú er um stjórn bankans, skuli haldast óbreytt, að allir bankastjórarnir þrír skuli jafnrjettháir. Í áliti því, sem milliþinganefndin skilaði um bankamálið 1925, er minst á þetta, að einn bankastjórinn sje aðalbankastjóri, og stjórnin tók það ákvæði upp í frv. það um Landsbankann, sem hún lagði fyrir þingið þá. Og hún tók það aftur upp í frv. það, sem hún lagði fyrir þingið í fyrra, og enn er því haldið, þessu ákvæði um aðalbankastjórann. Mjer finst, að þó að sá siður kunni að tíðkast erlendis að hafa aðalbankastjóra í þjóðbönkunum þar, þá bendi alt til þess, að við eigum ekki að breyta því fyrirkomulagi, sem nú er hjer hjá okkur. Það hefir ekkert það komið fram í stjórn Landsbankans síðan bankastjórarnir urðu þrír, sem rjettlæti þessa breytingu. Þótt jeg sje ekki íhaldsmaður, þá vil jeg þó halda í það, sem vel hefir reynst, og ekki breyta um, nema jeg sje sannfærður um, að breytingin miði til bóta. Jeg veit ekki um annað, sem borið hefir verið fram fyrir þessari nýbreytni um aðalbankastjóra, nema það, sem einn úr bankanefndinni sagði, að þetta fyrirkomulag væri verið að taka upp erlendis, en það verð jeg að telja haldlítil og ljettvæg rök. Með einum aðalbankastjóra og tveimur lægra settum mundi skapast það ástand, að einn maður rjeði langmestu, því að undirbankastjórarnir mundu skoða sig hafa minni ábyrgð og skjóta sjer hjá að taka ákvarðanir. Þeir mundu fara til aðalbankastjórans og spyrja hann, hvað honum sýndist um þetta eða hitt. Þessir tveir menn mundu víkja frá sjer vandamestu ráðstöfununum og skapa með því einræði þessa eina manns yfir bankanum, ef þetta ákvæði helst í stjfrv. Jeg held, ef menn athuga skapeinkenni okkar Íslendinga, að þá mundu færri fallast á að hafa í lögunum ákvæði um þennan aðalbankastjóra. Þeir, sem í bankann kæmu í þeim erindum að biðja um lán, mundu ekki sætta sig við neitun undirbankastjóranna, heldur fara beint til aðalbankastjórans og spyrja hann. Því að jeg skoða yfirbankastjórann ekki sem skurðgoð, sem er lokað innan fjögurra veggja, þar sem enginn kemst til hans. Menn mundu ekki gera sig ánægða með, að aðalbankastjórinn væri aðeins „toppfígúra“, sem ekki yrði komist í námunda við. Skapgerð Íslendinga er sú, að menn mundu ekki ánægðir fyr en þeir hefðu fengið svar aðalbankastjórans viðvíkjandi erindum sínum. Jeg þekki dálítið, hvernig hagar til störfum á opinberum skrifstofum, eins og t. d. á borgarstjóraskrifstofunni hjer í Reykjavík. Þangað koma margir á hverjum degi að leita ýmsra ráða og upplýsinga. Og þó að skrifstofumennirnir leysi úr öllu eftir bestu getu, eru menn samt ekki ánægðir fyr en þeir hafa fundið sjálfan borgarstjóra og heyrt, hvað hann hefir að segja. Jón Krabbe skrifstofustjóri hefir sagt mjer, að Íslendingar væru alveg einstakir menn í þessu efni. Sjómaður t. d. ljeti sjer ekki nægja, þó að hann hefði fengið full svör við því, sem hann hefði spurt um, heldur heimtaði hann líka að fá að sjá lögin, sem að þessu lytu. Sagði Jón Krabbe, að engir aðrir en Íslendingar mundu vera svo framir að heimta að fá að sjá sjálf lagaákvæðin, til að ganga úr skugga um, hvort úrlausn og svör hefðu nú við lög að styðjast. Jeg hefi með þessu viljað færa líkur og rök að því, að okkur sje óheppilegt að taka upp fyrirkomulagið um einn aðalbankastjóra. Samvinna á milli Landsbankastjóranna hefir verið góð og engin líkindi til, að hún batni, þó að einn sje yfirbankastjóri og hinir tveir undir hann gefnir. Að þessu lúta brtt. 4–8 með tilheyrandi stafliðum. Þá lúta og þessar brtt. mínar dálítið að bankaráðinu. Í stjfrv. er gert ráð fyrir, að formaður bankaráðsins stýri fundum bankastjórnarinnar. En jeg skoða hann sem eftirlitsmann, sem eigi ekki að blanda sjer inn í dagleg störf bankans. Jeg vil ekki, að hann geti lagt á vogarskálina og að lóð hans ráði úrslitum í einstökum lánveitingum. Þess vegna legg jeg til, að öllu þessu verði kipt burt úr frv., því að jeg vil ekki, að hann hafi afskifti af lánveitingum eða daglegri afgreiðslu í bankanum. Í 37. gr. frv. er svo að orði kveðið, að bankaráðið geti vikið bankastjórunum frá fyrirvaralaust. Jeg veit ekki, hvort mjer hefir tekist að orða það, sem jeg vildi, nógu greinilega. En jeg vil ekki láta víkja bankastjórunum frá nema um afbrot sje að ræða og að þeim sje skriflega tilkynt frá ástæðum fyrir frávikningunni. En eftir frv. virðist vera hægt að víkja þeim frá án nokkurra saka. Þá legg jeg til, að laun bankastjóranna sjeu 12 þús. kr., og jafnt fyrir þá alla. Í stjfrv. er svo fyrir mælt, að bankastjórnin haldi fund á hverjum degi. Mjer finst óþarft að pína þá til fundarhalda á hverjum degi, nema mál liggi fyrir til úrlausnar. Að þessu miðar 7. brtt., við 44. gr., og í samræmi við það, sem áður er sagt, á formaður bankaráðsins hvorki að stýra þeim fundum nje hafa atkvæðisrjett á þeim. Mjer skildist á hv.frsm. meiri hl., að hann teldi vafasama brtt. mína um undirskrift fundarbókar. Hjer er þó ekki um mikla breytingu að ræða frá stjfrv., enda held jeg, að sama felist í 4. málsgr. frv. Þar stendur, að „undirskrift formanns bankaráðsins og aðalbankastjóra, eða þess bankastjóra, sem kemur í hans stað, undir fundargerðirnar er full sönnun þess, sem gerst hefir á fundinum“. En hjá mjer er það orðað svo: „Undirskrift eins bankastjóra og formanns bankaráðsins undir fundargerðina er full sönnun þess, sem gerst hefir á fundinum“. Jeg verð því að líta svo á, að sje þetta óheppilega orðað hjá mjer, þá sje sama til að dreifa í frumvarpi hæstv. stjórnar. Með 8. brtt., við 46. gr., er ekki öðru vikið við en sem leiðir af því, sem á undan er komið, að aðalbankastjórinn hverfi úr sögunni og að allir bankastjórarnir verði jafnir að völdum. Þá kem jeg að 9. brtt. minni, sem er um það að bæta nýrri grein inn í. frv. samhljóða gr., sem bætt var inn í það í fyrra í háttv.Nd. og sem hljóðar um það, að opinberum stofnunum og opinberum sjóðum, er handbært fje hafa á sjóðvöxtum, skuli skylt að geyma það í Landsbankanum og útibúum hans, nema öðruvísi sje ákveðið í stofnskrám eða skipulagsskrám. Þó er ekki ætlast til, að ákvæði þetta nái til Söfnunarsjóðsins, nema að því leyti, sem hann hefir handbært fje á sjóðvöxtum, og heldur ekki til sparisjóða, sem búa við lögin frá 1915. Þetta atriði, sem jeg álít mikils virði fyrir bankann, er jeg fullviss, að hljóti að ná fram að ganga. Jeg tel sjálfsagt, að ríkisvaldið hlutist til um þetta og veiti bankanum allan þann styrk, sem hægt er, í þessu efni, því bankanum er það mikill vinningur að geta náð í þetta fje. Jeg geri ekki mikið úr þeirri ástæðu, að það sje gott fyrir ríkissjóð að hafa sparisjóðsviðskifti í öðrum banka. Þessa grein verð jeg því að telja afarmikils virði, og tel ótrúlegt, að þingið hafi skift svo skoðun síðan í fyrra, að það láti ekki þetta ákvæði komast inn í lögin. Þá kem jeg að 10. brtt. minni, og er hún eitt af því, sem klauf nefndina. Hv. meiri hl. vill láta hæstarjett skipa 5 manna nefnd, til þess að meta skuldir og eignir bankans. Það er eins og hjer sje um að ræða mat á eign, sem eigi að selja eða breyta um yfirráð yfir. En svo er þó ekki. Stjórn og þing er hjer einn og sami aðili og hafa jafnt yfir bankanum að segja eftir sem áður, þó að metinn sje hagur hans. Í staðinn fyrir, að ráðherra sjái um, að úttekt fari fram á bankanum í hendur bankaráðsins, leggur meiri hl. til, að hæstirjettur skipi matsnefndina. En jeg held, að þessi úttekt þurfi ekki að fara svo hátíðlega fram, og vil því gera það sem allra óbreyttast og legg því til, að eftirlitsmaður banka og sparisjóða skuli framkvæma mat þetta. Hann stendur líka allra manna best að vígi; hann hefir ekki aðeins kynt sjer hag bankans sjálfs og útibúa hans, heldur veit hann og um hag Íslandsbanka, en alt þetta er þeim nauðsynlegt að vita, sem úttektina á að framkvæma. Annars skil jeg ekki í þeim mönnum, sem fyrir nokkrum árum voru svo viðkvæmir fyrir því, að skipuð yrði rannsóknarnefnd á Íslandsbanka, að þeir hinir sömu vilji nú skipa rannsóknarnefnd á Landsbankann. En þó stendur alt öðruvísi á nú en þá, er Íslandsbanki var seðlabanki, en kominn út í þá ófæru og búinn að verða fyrir miljónatapi, en bjargaðist í bili fyrir hjálp þings og ríkis. Og þó þótti hin mesta goðgá að skipa rannsókn á Íslandsbanka. En því minni ástæða er að skipa rannsókn á sjálfan þjóðbankann. Þá hefir og mín till. þann kost, sem ætti að vega dálítið í augum þeirra manna, sem þykjast berjast fyrir viðreisn fjárhagsins í landinu, sem sje að hún eykur ekki kostnað um einn einasta eyri. Bankaeftirlitsmaðurinn er sæmilega launaður af landinu, og jeg ætlast til, að einn þáttur í starfi hans á yfirstandandi ári sje að framkvæma þessa athugun, ef mín till. nær fram að ganga. 11. brtt. mín er ekki annað en fullkomnun á þeim brtt., sem jeg hefi gert viðvíkjandi aðalbankastjóranum, að fella niður klausu, þar sem nefndur er aðalbankastjóri. Þá er síðasta brtt. mín og sú stærsta, sem varð að nokkru leyti því valdandi, að jeg klofnaði frá nefndinni. Jeg vil fella greinina niður, því að hún er um tvö óskyld efni. Sú endurkaupaskylda, sem fyrri málsgrein ræðir um, helst nokkuð lengi. Mjer skilst, að hún geti jafnvel haldist um 20 ár eftir að seðlaútgáfurjettur Íslandsbanka er útrunninn, nefnilega fram yfir 1950, ef greinin verður samþykt óbreytt. Sú skylda, sem hvílir á Landsbankanum, liggur svo langt úti í framtíðinni, að jeg álít ófórsvaranlegt að skipa þessu með lögum, heldur verði það að vera á valdi bankastjórnar og bankaráðs, hvernig verður að farið í þessu máli gagnvart Íslandsbanka. Mjer skilst, að endurkaupaskylda gagnvart Íslandsbanka hafi upphaflega verið bundin því, að hann samþ. að draga inn seðlana eftir lögunum frá 1921 og '22, þótt leyfistími hans væri ekki á enda fyr en 1933. En það sjá allir, að Íslandsbanki gat ekki annað gert. Því að það er ómögulegt að hugsa sjer, að hann drægi inn allar þessar 8 milj. á einu og sama ári. En hann hefir ekki dregið inn neina seðla; jafnóðum og hann hefir afskrifað þá hjá sjer, hefir hann fengið lán hjá Landsbankanum. Og seðlaskuldin við Landsbankann er meiri en það, sem Íslandsbanki hefir dregið inn. Þess vegna á sá banki ekki neina kröfu á, að við í okkar löggjöf um Landsbankann leggjum þær skyldur á herðar honum, að hann kaupi víxla af Íslandsbanka, sem er hugsað að kaupa með betri kjörum en seðlabankinn annars býður öðrum viðskiftamönnum. Af þessu, er jeg nú hefi sagt, leiðir það, að jeg vil fella niður þessa fyrri málsgrein 62. gr. En til þess að gera Landsbankanum möguleg þessi viðskifti, að endurkaupa víxla af öðrum bönkum, þá vil jeg bæta því inn í 14. gr. seðlabankalaganna, að bankanum sje heimilt að endurkaupa góða viðskiftavíxla af öðrum bönkum. Verið getur, að seinna verði hjer fleiri bankar en Íslandsbanki, og þá getur Landsbankinn keypt af þeim víxla, ef hann álítur þau viðskifti nógu trygg. Jeg álít þetta nægilegt til þess að tryggja Íslandsbanka að fá endurkeypta þá víxla, sem hann á rjett á og forsvaranlegt er að kaupa á hverjum tíma. Auk þess er þetta lagt í hendur framkvæmdarstjórnar bankans, sem ætíð getur betur dæmt um þetta en þingið í eitt skifti fyrir öll. Þá er síðari málsliður 68. greinar. Það er nú sá steinn, sem margir hafa steytt sig á og telja þar ósamræmi við ákvæði stjórnarskrárinnar. Í 47. gr. frv. er bankastjórum Landsbankans bönnuð þingseta. Samkvæmt stjórnarskránni er ekki hægt að meina neinum manni, sem hefir kjörgengi og er kosningabær, að bjóða sig fram til þings, nema dómurum einum. Þeir verða þá að leggja niður starf sitt. En hjer á að bæta við með almennum lögum bankastjórum Landsbankans. - Það gæti kannske hugsast, að þetta mætti frekar til sanns vegar færa, sökum þess að það væri vilji núverandi bankastjóra. En nú er jeg ekki alveg viss um, að þetta sje fullkomlega vilji þeirra, þótt nærri liggi að draga þá ályktun út frá því, að þeir fyrirskipa svo um sína útibússtjóra. Jeg hefi meira að segja nýlega heyrt, að þeir telji vel mögulegt, að t. d. einn bankastjóranna sitji á þingi, þótt þeir leyfi ekki útibússtjórum það. Fyrst og fremst þurfa þeir að fara frá sínum útibúum, kannske þegar mest er að gera, en bankastjóri hjer gæti ætíð haft nokkurt eftirlit, þar sem hann er hvort sem er á staðnum. - En þetta má kannske deila um, hvort setja mætti í lög eða ekki, ef það væri vilji allra manna, sem að þessu standa. Slíku er hjer ekki til að dreifa. Það fellur sennilega úrskurður um það síðar, hvort þetta geti staðist vegna stjórnarskrárinnar. En hvernig sem sá úrskurður fellur, þá veit jeg, að það er fjöldi af mönnum, bæði lögfræðingum og leikmönnum, sem álíta þetta stjórnarskrárbrot, og þá mundi ekki vera hægt að koma ábyrgð fram gagnvart þeim mönnum, sem risu á móti þessu ákvæði, og ekki einu sinni hægt að svifta þá starfi við bankann. Þetta gæti þó verið dálítið öðruvísi, ef það væri sem skilyrði handa þeim nýju bankastjórum, sem á hverjum tíma koma að bankanum. Þá væri það sett í upphafi, svo sem var gert við útibússtjórana. Mjer er sagt, að þeim þingmanni, sem var útibússtjóri á Ísafirði fyrir Landsbankann, hafi verið sett það skilyrði að fara frá, ef hann byði sig fram til þings. Þetta er skiljanlegt af því, að mikill tími tapast frá útibúinu við langa fjarveru. Útibússtjórinn veit, að hverju er að ganga þegar í upphafi. En þegar slík lagaákvæði eru sett að mönnunum fornspurðum og móti vilja þeirra, þá getur það vart staðist. Það getur verið, að ekki þurfi að koma með brtt. um þetta, af því að hæstv. forseti vísi því frá, sökum þess að það komi í bága við stjórnarskrána. - Sama gildir í raun og veru um 15. grein frv., 2. málsgrein: Ríkisstjórninni er heimilt eftir till. bankaráðs að ábyrgjast erlend lán fyrir seðlabankann. - Þetta telja margir koma í bág við ákvæði stjórnarskrárinnar, og meiri hl. hefir gert till. um að fella niður. Af því að jeg vissi um þá brtt., kom jeg ekki með brtt. um það atriði. Jeg hefi þá lýst mínum brtt. svo sem hægt er í stuttu máli; hygg, að mjer hafi ekki láðst að taka fram neitt, sem verulegu máli skiftir viðvíkjandi stærstu brtt. En jeg hafði hugsað mjer að víkja örfáum orðum til hæstv. stjórnar, en frestaði því, þar sem hæstv.forsrh. var þá ekki viðstaddur. - Þetta mál hefir verið nokkuð lengi í nefnd, líklega hátt á 3ja mánuð. Og er það dálítið eðlilegt. Undirbúningur hæstv. stjórnar var sá, að varla var við því að búast, að það yrði skemur. Það virðist svo, sem hæstv. stjórn hafi tekið þeim tökum á bankafrv. í heild, að hún ætlaðist ekki til að afgreiða það. Í upphafi þings í fyrra var bankanefndin frá 1925 búin að skila áliti sínu. En það var komið langt fram á þing, þegar hæstv. stjórn kom því loks á framfæri. Svo seint var málið tilbúið, að engin von var, að það gengi gegnum þessa hv. deild. Jeg býst nú við, að þótt hæstv. stjórn teldi sig fylgja frv. eins og það var þá, þá hafi hún ekki haft nægilegan dugnað til þess að koma því áleiðis. Maður skyldi nú ætla, að hæstv. stjórn hefði hugsað sjer að koma málinu fram á þessu þingi og láta það ekki vefjast fyrir lengur; það er nú búið að vefjast fyrir þinginu síðan 1922. En hæstv. stjórn hefir einmitt með ákvæðum, sem hún kom inn í frv., gert það að verkum, að litlar líkur eru til, að það gangi fram nú. Hún fleygar frv., og a. m. k. tveir af þeim fleygum ganga svo nærri stjórnarskránni, að líkur eru til, að málinu verði vísað frá. Og þessir fleygar hafa gert það að verkum, að nefndin hefir verið ákaflega hikandi um málið. Þessar breytingar stjórnarinnar frá í fyrra eru þess eðlis, að þær hafa tafið mjög fyrir nefndinni. Með brtt. við 15. og 68. gr. hafa komið ný atriði í málið svo veigamikil, að nokkrar líkur eru til, að málið verði ekki afgreitt á þessu þingi. - Jeg segi þetta af því, að mjer skildist, að hæstv. stjórn væri í fyrra mjög umhugað um þetta mál. Mjer skildist við kosningarnar síðastl. sumar, að hæstv. stjórn mundi beita sjer fyrir að fá málið afgreitt. En jeg sje annað. Hún hefir bæði í fyrra og nú gert alt, sem hún hefir getað, til þess að skapa glundroða og ágreining. Jeg lýsi allri ábyrgð á hendur hæstv. stjórnar fyrir það, hvað málið er illa undirbúið, og fyrir það, hve miklar líkur eru til, að það verði að dragast eitt árið enn. Jeg skal ekki víkja að brtt.háttv. meiri hl. að neinu verulegu leyti; mun sýna með atkv. mínu, hvernig jeg snýst við þeim till. Jeg á eftir að minnast ofurlítið á stjórnarfyrirkomulag bankans, sem jeg vík að í nál. Því vill hv. meiri hl. breyta; hafa 5 bankaráðsmenn í staðinn fyrir 15 manna nefnd. Þetta á að vera til þess að gera stjórnina einfaldari. Ástæðan til þess, að bankanefndin stakk upp á að hafa þessa umfangsmiklu nefnd, var sú, að hún vildi veita bankanum með því öflugan stuðning frá þinginu, sem sýndi það, að yfirleitt ætti bankinn þingið að bakhjarli. Við þurfum ekki annað en að skoða fyrirkomulag Íslandsbanka. Hvers vegna fjekk Íslandsbanki bankaráð, sem þingið kaus, og forsætisráðherra sem formann? Það var ekki annað en trygging þess, að Íslandsbanki ætti fyrirsvarsmenn í þinginu og hjá stjórninni.  (Rödd af þingbekkjum: Og eftirlit!)  . Nei, fyrirsvarsmenn, svo að hann fengi hlunnindi og rjettindi, eins og líka þetta fyrirkomulag hefir veitt Íslandsbanka. Það hefir veitt honum mörg hlunnindi til skaða fyrir Landsbankann. Þetta fyrirkomulag er þess vegna talið vera dálítil trygging fyrir bankann, að það sje ekki útilokað, að þingmenn eigi þar sæti. Það gæti verið Landsbankanum stuðningur eins og Íslandsbanka, að hann hefði þingkjörna bankaráðsmenn. Jeg geri ekkert úr þeirri ástæðu háttv. meiri hl., að það verði eitthvað „ópólitískir“ menn, þótt þeir sjeu utan þings. Vitanlega er stór hópur manna utan þings, sem eru jafnmiklir flokksmenn og sjálfir þingmenn. Þetta hlýtur nú hv. meiri hl. að vita, og það með, að trygging er engin í þessu fólgin. En með því að taka menn úr þinginu kann það þó heldur að vera trygt, að sæmilegir hæfileikamenn sjeu; það er ekki eins vel trygt utan þings. Mjer virðist því þetta fyrirkomulag frv. hafa frekar kosti og vera til stuðnings fyrir bankann. Nú hefi jeg sjerstakt fyrirkomulag í huga, sem jeg þó hefi ekki gert till. um - og geri kannske ekki -, en það er að veita bankanum stuðning með því, að yfirstjórn bankaráðsins væri kosin frá hinum öflugu stofnunum í landinu, sem jeg hefi bent á í nál. Jeg álít, að á þann hátt fengi bankinn ekki lakari stuðning en með því, að yfirstjórnin væri svo mannmörg, sem frv. gerir ráð fyrir. Jeg mun því greiða atkv. móti þessum till. meiri hl. viðvíkjandi stjórnarfyrirkomulaginu. Það var eitt eða tvent, sem jeg hafði skrifað aths. við og jeg var ekki samþykkur af því, sem hv.frsm. meiri hl. taldi alla nefndina sammála um; hygg jeg það hafa verið viðvíkjandi 29. gr. Jeg má segja, að jeg hafi þar óbundið atkvæði. Jeg býst við, að við verðum kannske búnir að ræða um eitthvað af þessum till. aftur áður en atkvgr. fer fram, og má vera, að jeg geti þá géfið frekari upplýsingar.



Eins og kunnugt er, er liðin vika frá því að mál þetta var síðast til umræðu hjer í deildinni. En sem betur fer, er minni mitt ekki svo, að jeg muni ekki eftir mörgu, sem þá var sagt og svara þarf. Jeg skal eigi að síður ekki verða langorð, því að þess gerist ekki þörf, þar sem margt, sem háttv. flm. taldi mig hafa sagt, var gripið úr lausu lofti og því ekki svara vert. Háttv. flm. fann mjer það mest til foráttu, að jeg hefði haft á móti Hallormsstað semi skólasetri. Slíkar aðfinslur læt jeg mjer í ljettu rúmi liggja, því að það er sannfæring mín, að margir aðrir staðir á Austurlandi sjeu betur fallnir til skólaseturs en Hallormsstaður. Að jeg hafi sagt, að húsmæðraskóli á Austurlandi væri alveg óþarfur, eru bláber ósannindi og ekkert annað. Þykir mjer þó leitt að þurfa að lýsa nokkurn mann ósannindamann, en hjá því verður ekki komist nú. Jeg hefi skrifað þetta niður eftir þm. Það getur engum manni dulist, að rjettasta leiðin með þetta mál er sú, að vísa því til stjórnarinnar með rökstuddri dagskrá. Það er sú leið, sem oftar ætti að fara með ýms mál, og hefði það verið gert meira en verið hefir með mörg hin illa hugsuðu mál, sem borin hafa verið fram í þinginu, þá hefði farið betur en farið hefir um sum þeirra. Jeg fæ ekki sjeð, hvaða gagn það hefði gert á þessu stigi málsins, þó að jeg hefði komið fram með ákveðnar áætlanir um það, hvernig húsmæðrafræðslunni skyldi skipað í framtíðinni. Það er bara heimska að vera að fara fram á slíkt nú. Besta úrlausn þessa máls, eins og það er nú í garðinn búið, er að vísa því til stjórnarinnar til frekari athugunar. Að sjálfsögðu skal jeg játa það, að svo framarlega sem húsmæðraskólarnir eiga að vera fjórir á landinu, þá á vitanlega einn að vera á Austurlandi. En eigi þeir ekki að vera nema tveir, þá getur altaf verið álitamál, í hvern landsfjórðunginn þeir eru settir. Það er ekki í fyrsta sinn, sem því er haldið fram, að jeg sje á móti húsmæðrafræðslu í landinu. Þetta gerir mjer ekkert til. Jeg hefi nógu breitt bakið til þess að bera þær ásakanir. Reyslan ein hefir sýnt og mun sýna, á hve miklum rökum þær eru bygðar. Að jeg hafi sagt, að Eiðar væru hentugri staður fyrir húsmæðraskóla en Hallormsstaður, skal jeg standa við. Jeg taldi Eiða betri að því leyti, að þar er unglingaskóli fyrir, og jeg býst við, að skólahúsið þar sje bygt eins og flest önnur hús, að byggja megi viðbótarbyggingu við einhverja hlið þess. Auk þess er betri akvegur þangað en að Hallormsstað, og því betra til aðdrátta. Að allir Austfirðingar standi með því, að koma upp húsmæðraskóla á Hallormssað, verð jeg að leyfa mjer að draga í efa. Jeg býst við, að enginn geti sagt um það að svo vöxnu máli. Þá er eldiviðarspursmálið. Um það áttum við háttv. flm. tal í gær. Hann taldi það mikil meðmæli með Hallormsstað sem skólasetri, að hægt væri að fá eldsneyti úr skóginum til upphitunar. Þar get jeg ekki verið á sama máli, því eftir því sem jeg til þekki, þá er Hallormsstaðaskógur ekki svo stór, að höggva megi hann ótakmarkað í framtíðinni. Annars býst jeg við, að á væntanlegum skóla verði notuð nýtísku eldfæri, og því að mestu leyti brent kolum, viður aðeins notaður til uppkveikju. Þó að jeg hafi minst á Hallormsstað í sambandi við hressingarhæli, þá fæ jeg ekki sjeð, að rjett sje að nota slíkt til ófrægðar mjer. Jeg tel nauðsynlegt, að þjóðin eignist hressingarhæli, því að þótt nauðsynlegt sje að menta unga fólkið, þá kemur það, því miður, ekki ósjaldan fyrir, að bæði þeir, er nám stunda, og margir aðrir, missa heilsu sína og þurfa að sækja sjúkrahús, og er þá engu síður áríðandi að hjálpa þeim til heilsu aftur, en hressingarhælin eru ekki óverulegur liður í því starfi. Fjöldi sjúklinga, sem koma af sjúkrahúsum eða heilsuhælunum, eiga ekki svo góðum heimilum að að hverfa, að telja megi þeim þar borgið. Fyrir slíka menn eru hressingarhæli gerð. Að í ræðu minni hafi kent vantrausts á konu þeirri, sem Austfirðingar hafa sjerstaklega augastað á til þess að veita hinum umrædda húsmæðraskóla forstöðu, verð jeg fullkomlega að mótmæla. Jeg hefi þvert á móti viðurkent, að hún hefði marga þá kosti til að bera, sem konur þurfa að vera búnar til þess að veita slíkum skóla forstöðu. Það eina, sem jeg hefi sagt, er, að hún hafi ekki sjerstaklega kynt sjer það, sem að húsmæðrafræðslu 1ýtur. Það er rjett, að jeg álít skólann of stóran, og reynsla mín um 21 árs bil sýnir þetta og sannar, að skólinn er of stór, miðað við þarfir Austfjarða. Hv. flm. taldi upp, hve margar stúlkur frá 15–25 ára aldri væru í Austfirðingafjórðungi, og hann gerði ráð fyrir því, að 1/4 hluti þeirra mundu sækja skólann. Þetta eru nú ekkert annað en tölur, tölur - ósannaðar tölur. Enginn heilvita maður leggur til, að neinn fari að stunda sjernám, sá, er ekki er eldri en 15 ára. Hver nemandi á húsmæðraskóla þarf að minsta kosti að vera 17–18 ára og hafa áður numið öll hin algengustu húsverk og matreiðslu, ef hann á að hafa full not af skólavistinni. Þetta er álit manna í öllum löndum, þar sem jeg þekki til og hefi kynst, og hv. flm. getur spurst fyrir um það, hvort þetta sje ekki rjett. Hliðstæðir skólar þessum setja aldurstakmarkið 18 ár, þó að einstöku undantekningar sjeu gerðar með 17 ára gamlar stúlkur. Hjer er ekki verið að ræða um neitt kák, heldur vinnubrögð fyrir þroskaða nemendur. Hv. flm. sagði, að jeg hefði getið þess, að konan hefði sál. Jú, það er rjett, jeg sagði það, en jeg ætla ekki að fara að rökstyðja það neitt. En það tel jeg gott, að áhugi er vaknaður hjá mörgum þingmönnum og öðrum fyrir því, að bæta aðstöðu kvenna og auka sjermentun þeirra; en þó þetta sje gott, þá held jeg því fram, að ekki dugi að einblína á sjermentunina eina. Nútíminn heimtar meira af konunum, og þær vilja fá tækifæri til þess að búa sig undir störf á sem flestum sviðum. Jeg er viss um, að margar af þeim konum, sem hv. flm. telur, að sækja muni þennan fyrirhugaða húsmæðraskóla, mundu sækja aðra skóla, verslunarskóla, kvennaskóla, kennaraskóla og jafnvel búnaðarskóla. Jeg hefi heyrt, að ein kona hafi sótt um inntöku í búnaðarskóla. Jeg spurði hv. flm. um það, hvað skólasjóðurinn væri stór og fjekk um það upplýsingar hjá honum. Jeg tel enga von til þess, að sjóðurinn sje stærri en þetta, því að það er skamt síðan austfirskar konur fóru að safna fje til hans. Af þeirri ástæðu er og enn meiri hvöt til þess fyrir okkur að fresta málinu. Jeg vil hjer í þessu sambandi taka það fram, til að fyrirbyggja allan misskilning, að jeg er því á engan hátt mótfallin, að austfirskar konur fái sinn sjerstaka húsmæðraskóla. Kynni mín af þeim eru jafngömul og starf mitt við þann skóla, er jeg nú veiti forstöðu, eða síðan 1894, og úr Austfirðingafjórðungi eru og hafa verið margar ágætar og jafnvel bestu námsmeyjar mínar. Jeg trúi því sem sagt ekki, að þær muni halda, að jeg sje að leggjast á móti þeim. En jeg vona, að þeim safnist svo fje, að ekki verði fjárskortur því til fyrirstöðu, að skólinn verði reistur, þegar nægur undirbúningur er fenginn. Það er rjett, að ferðir til og frá Reykjavík eru dýrar. En þó skóli komist upp á Hallormsstað, þá er spurningin sú, hvort nemendur sækja ekki út og suður, austur og vestur, eins fyrir því. Það er nú einu sinni svo, að menn vilja hafa frjálsræði og kanna ókunna stigu. Jeg hefi viljað leggja frú Sigrúnu Blöndal fje úr ríkissjóði til húsmæðrafræðslu, í stað þeirrar kenslu, er hún hefir undanfarin ár haldið uppi í Mjóanesi. Með þeirri tilraun fæst nokkur reynsla fyrir því, hve stór skólinn þyrfti að vera. Jeg álít, að það verði affarasælast, hjer eins og víðar, að byrja í smáum stíl, en auka síðan kensluna eftir þörfum.



Það hefir verið spáð hjer andláti' mínu, en jeg læt mjer það í ljettu rúmi liggja. Jeg vildi þá fyrst svara hv. 1. landsk. nokkrum orðum. Hv. þm. tók það fram í ræðu sinni, að það væri ekki mikið, sem okkur greindi á í þessu máli, og hið sama tók jeg einnig fram í 1. ræðu minni um daginn. Hinsvegar taldi hv. þm. það málinu til óþurftar, að vísa því frá nú, til þess að fá heildartill. um málið. Jeg get slegið tvær flugur í einu höggi og svarað hv. 1. landsk. (JJ) og hv. flm. (IP) í einu viðvíkjandi tilmælum þeirra um, að jeg komi með ákveðnar till. í þessu máli. Jeg get þá sagt þeim, að það er tæplega hægt að heimta það af mjer, að jeg komi hjer fram með ákveðnar till., þar sem jeg hefi lagt það til, að mál þetta alt verði rannsakað af hæstv. stjórn og það lagt fyrir næsta þing. Hitt væri aðeins kák, til þess eins, að láta lesa það í þingtíðindunum. Annars bíð jeg rólega dóms í þessu máli. Jeg get kannast við það, að hæstv. stjórn hafi ekki sjerfræðiþekkingu í þessum málum, en jeg álít, að stjórnin, ef hún skoðar sig ekki færa til þess að rannsaka málið sjálf, þá leiti hún til sjerfræðinga í því efni. Jeg dreg það fullkomlega í efa, að kvenfjelögin sjeu bestu ráðunautarnir um þessi mál, því að enda þótt margar konur innan fjelaganna beri á þau gott skyn, þá hygg jeg samt betra að leita til einnar eða fleiri kvenna, sem hafa sjerstaka þekkingu og reynslu í þessu efni. - Hv. 1. landsk. mintist á þann gróður, sem væri að lifna hjá þjóðinni í mentunarlegu tilliti. Þetta er alveg rjett. Og jeg álít, að sá besti arfur, sem mönnum er látinn í tje, sje góð mentun. En jeg hygg, að það ætti ekki að draga úr þessum gróðri, að vísa þessu máli til betri undirbúnings. Jeg álít, að það sje sú leiðin, sem heppilegust sje til þess að ráða máli þessu skynsamlega til lykta. Hv. 1. landsk. sagðist geta játað þá skoðun mína rjetta, að skólinn á Hallormsstað væri of stór. Það er gott. Jeg álít, að rjettara væri að byrja smærra og færa smám saman út kvíarnar, í stað þess að láta skólann standa mikið til tóman og þar af leiðandi verða óþarflega dýran í rekstri. Þá benti hv. 1. landsk. á það, að nú sje byrjaður húsmærðraskóli á Staðarfelli; og taldi hann, að hægt mundi að reka hann fyrir landssjóðsstyrkinn, sem nú er ákveðinn í fjárlögum. Einnig sagði hv. þm., að Blönduósskólanum hafi verið breytt í samræmi við óskir hjeraðsbúa. Hv. 1. landsk. benti rjettilega á það, að austfirskar konur væru nú vaknaðar til dáða í þessum efnum. Jeg hefi aldrei efast um framtakssemi austfirskra kvenna, og jeg fæ aldrei of oft tækifæri til þess að láta í ljós álit mitt á þeim. Þá benti hv. þm. á það, að í uppsiglingu væri húsmæðraskóli við Laugaskólann og að farið væri fram á 11 þús. kr. ríkissjóðsstyrk í þessu skyni. En jeg vona það, að allar heilbrigðar óskir og tillögur hjeraðsbúa um þessi mál, hvort heldur er í Þingeyjarsýslu eða Múlasýslu, nái fram að ganga, annaðhvort nú, ef þau eru nægilega undirbúin, eða síðar, þegar þau hafa verið athuguð rækilega. En jeg álít það til tjóns, að ráðast í stofnun fleiri húsmæðraskóla en þegar er gert, að óathuguðu máli, eða án frekari undirbúnings. Í fyrstu ræðu minni fann jeg að því, að hv. 1. landsk. hafði borið eyfirskum konum það á brýn, að þær af öfund til þingeyskra kvenna hefðu tilhneigingu til þess að tefja fyrir máli þeirra. Að konur á Akureyri hafa ekki notað heimildarlögin til stofnunar húsmæðraskóla fyr, er af eðlilegum ástæðum. Fyrst og fremst er það vegna ófriðaráranna, og auk þess hafa þær verið að starfa að því, að koma upp heilsuhælinu í Kristnesi, og safnað til þess um 80 þús. kr., og er það þeim ekki til lítils sóma. Þegar þær nú hafa lokið þessu, þá er ekki nema eðlilegt, að þær fari að hugsa til framkæmda á því loforði,sem þar eiga frá ríkinu um að koma upp húsmæðraskólanum. Að ósamkomulag sje milli eyfirskra og þingeyskra kvenna, tel jeg mjög ósennilegt. Hv. 1. landsk. gat þess, að ef karlmenn hefðu ekki hrundið húsmæðrakenslunni áfram, þá hefði lítið verið gert í því efni. Jeg er þakklát karlmönnunum fyrir aðstoð þeirra í málum þeim, er snerta kvenmentun sjerstaklega, þegar hún er reist á skilningi, en það te1 jeg ekki aðstoð þeirra vera í þessu máli. Jeg vil undirstrika það, að í þessu máli er þá fyrst farið rjett á stað, ef reynt er að rannsaka og undirbúa málið til hlítar og koma sjer niður á framtíðar heildarskipulag. Þeir sem til þekkja, segja, að ekki sje hægt að una við Eiðaskólabygginguna, en mjer þykir það æði undarlegt, ef ekki er hægt að byggja við hana. Jeg er sammála hv. 1. landsk. um, að það eigi að nota sólina sem mest, en ekki að láta húsin snúa undan sólu. Jeg skal svo ekki svara hv. 1. landsk. fleiru. En jeg hygg, að svo muni fara, að tillögur mínar reynist farsælastar fyrir þetta mál. Jeg hefi þegar svarað hv. flm. (IP) út af kröfu hans til mín um að jeg komi fram með ákveðnar till. í málinu, og skal jeg ekki fara nánar út í það. Að hv. flm. hafi ekki tekið fram, hve margir skólarnir eigi að vera, það er alveg rjett, en það hefir komið fram í umræðunum síðan.  Jeg hefi áður svarað því, að ekki sýnist úr vegi að athuga, hvort ekki mundi hentugra vegna rekstrarkostnaðar að byggja við Eiðaskólann, og hefir hv. flm. ekki afsannað neitt, sem jeg sagði um það. - Þá benti hv. flm. mjer á, að til væri ákvæði um það, hve mikið mætti höggva af hrísi á ári hverju. Jeg vissi þetta raunar áður, svo að óþarft var fyrir hv. flm. að tefja tímann með þessari fræðslu. Það eina, sem jeg hafði sagt um málið, var líka það, að þótt skógurinn á Hallormsstað sje fríður og fallegur, er hann þó ekki svo stór, að ekki mundi hann fljótlega eyðast, ef nota ætti skógarviðinn sem eina eldsneytið til að hita upp skólahúsið, og auðvitað til eldunar líka. - Það var alveg röng ályktun hjá hv. flm., er hann vildi nota ummæli mín um Eiðaskólann til að sanna, að jeg hefði snúist í skólamálinu.  Hv. flm. taldi mjer það til lofs, að jeg hefði áhuga fyrir hressingarhælum. Þetta lof á jeg ekki skilið, nema að því leyti, að jeg benti á í fyrstn ræðu minni, að Hallormsstaður væri mjög vel fallinn fyrir hressingarhæli og sá þáttur, sem jeg átti í því að kvenfjelagið Hringurinn' fjekk á sínum tíma umráð yfir landssjóðsjörðinni Kópavogi, til þess að reisa þar hressingarhæli.  Þá er altaf verið að dreypa því á mig, að jeg vantreysti frú Sigrúnu Blöndal. Jeg held, að orð mín fyr og nú hafi fallið á alt aðra lund. Jeg hefi altaf haldið því fram, að hún sje mannkostakona og mentuð í ýmsum greinum, enda þótt hún hafi ekki aflað sjer þeirrar sjerfræðslu, sem forstöðukonu húsmæðraskóla er sjerstaklega þörf á að hafa. Hv. þm. hefir talað um, að húsmæðradeild kvennaskólans hafi verið yfirhlaðin undanfarin ár. Það er alkunnugt, að húsmæðradeild kvennaskólans í Reykjavík hefir þrásinnis orðið að neita umsækjendum, er sótt hafa um námsskeiðin. Þeirri reglu er jafnan fylgt, að veita umsækjendum aðgang að námskeiðunum í þeirri röð, sem þær hafa sótt. En örsjaldan hefir það komið fyrir, að nokkrar þeirra, sem veitingu höfðu fengið, hafi ekki getað sótt námsskeiðin, og eigi tilkynt það fyr en um leið og námsskeiðin áttu að byrja og þannig staðið í vegi öðrum, sem neita varð. - Jeg hefi því litla ástæðu til að taka kvennaskólanum eða mjer til inntektar ummæli hv. þm. (IP) um „ofhleðslu“ í húsmæðradeild skólans, en jeg vona nú að hafa upplýst það mál nægilega. Þá sagði hv. þm., að ekki væri sanngjarnt að neita austfirskum konum um húsmæðraskóla. Jeg veit ekki til að nokkur hafi haft það við orð, síst jeg. En jeg vil aðeins undirstrika, að málið þarfnast betra undirbúnings. Jeg vil að það fái hann, hv. flm. vill afgreiða það í skyndi. Sá er munurinn. - Loks þótti hv. flm. eitthvað athugavert við, að jeg hafði talið styrkinn til frú Sigrúnar Blöndal maklegan. Jeg mun láta hann einan um sínar bollaleggingar út af því.

Flm. (Jón Baldvinsson) Þeim, sem líta svo á, að undanþága sú, sem gerð var á bannlögunum um innflutning spænskra vína, hafi verið gerð samkvæmt kröfu erlendrar þjóðar og verði því að skoðast sem kúgun við íslenskt löggjafarvald, þeim ætti að vera það ljúft að sýna það í verki, að svo hafi verið. Fyrir því er þetta frv. borið fram. Það er flutt að beiðni nokkurra manna úr framkvæmdanefnd Stórstúku Íslands. Ástæður fyrir flutningi þess eru svo augljósar, að þær þarf ekki að skýra. Hv. þm. verða að gera það upp við sig, hvort þeir vilja fella það eða samþykkja. En mjer finst ekki nema eðlilegt, að þeir, sem líta svo á, að við höfum verið þvingaðir til þessa tiltækis, sem sje undanþágunnar frá bannlögunum, ættu að geta samþykt þetta. Frv. fer fram á að banna hverskonar auglýsingar um áfengi, nema þær, er eigi verður hjá komist, svo sem firmatilkynningar og annað slíkt í Lögbirtingablaðinu. Að lokinni umr. vænti jeg þess, að frv. verði látið ganga til allshn.

Jónas Jónsson Jeg hefi áður minst á það hjer í deildinni, að svo leit út við kosningar í haust, að vaxandi áhugi væri fyrir því í landinu að hefta áfengisnautn. Þarf ekki annað en minna á stór orð og loforð sumra þeirra manna, er að „kandidötununi“ stóðu. En þessi orð hafa ekki verið haldin. Nú er það komið á daginn, að það litla, sem fitjað hefir verið upp á á þessu þingi til þess að hefta áfengið, hefir alt verið felt. Þessi till. er held jeg það eina, sem fram kemur nú á síðustu tímum til þess að sýna, að menn skammist sín fyrir ástandið eins og það er. Landið heldur uppi vínverslun og leggur kapp á að auka verslunarstarfsemi með útibúum og auglýsingum um vín. Eru auglýsingar um gæði vörunnar mjög algengar í blöðum hjer. Það mun kanske ekki þykja koma þessu við, en af sama toga er það spunnið, að landsjóður á mikið útistandandi fyrir vín hjá mönnum, sem þó fylsta ástæða er til að ætla að geti borgað. En það ætti ekki að liðast, að landið láti menn fá vín, nema þeir borgi strax. Þetta litla frv. er spor í rjetta átt, að því er snertir yfirborðið, en lengra nær það ekki. Jeg ætla að nota tækifærið til þess að sýna með einu litlu dæmi, hve fólk finnur til gagnvart þessu vínfargani. Mjer er skrifað af nokkrum bæjarbúum á Siglufirði. Er kvartað sárt undan því, að landið skuli hafa þar vínverslun og þess getið, að Siglfirðingar muni krefjast aukinnar lögreglu á kostnað ríkissjóðs, ef ekki verði samþ.till., sem liggur fyrir Sþ. um að fella niður áfengisútsöluna þar í kaupstaðnum. Það er hart, að neyða slíkum ófögnuði upp á kaupstað, sem ekkert vill með vínútsölu hafa. Það er engin ástæða til að vera að leika sjer að því, að útbreiða áfengið meira en er meðal fólksins. Mjer er því sönn ánægja að vera með frv. Djúpt nær það ekki að vísu, en er samt spor áleiðis.