Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það sem hér er á dagskrá, 48. mál, þskj. 48, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, var fyrst lagt fyrir Alþingi á 106. löggjafarþingi s.l. vor en hlaut ekki afgreiðslu. Frv. er nú endurflutt óbreytt. Það var tvívegis tekið til umr. hér á þingi, í fyrra skiptið 25. apríl og í síðara skiptið þann 30. apríl s.l. Í bæði skiptin urðu miklar umr. um frv. og einstakar greinar þess. Ég tel því ekki nauðsynlegt að þessu sinni að fylgja frv. úr hlaði með ítarlegri ræðu og læt nægja að rifja upp það helsta sem þá kom fram. Að öðru leyti vísa ég til framsöguræðu minnar s.l. vor og umræðna um málið. Gagnrýni andstæðinga frv. beindist fyrst og fremst að 1., 2., 3. og 4. gr. laganna svo og 14. og 15. grein. Ég mun nú fara nokkrum orðum um þessa gagnrýni. Hvað viðvíkur 1. grein þá hefur það verið gagnrýnt að ekki skuli tekið upp í þá grein ákvæði um svonefnda „jákvæða mismunun“ sem t.d. fjallaði um það að sérstaklega skuli bæta stöðu kvenna til að ná því markmiði að koma á jafnrétti kynjanna. Á þingi s.l. vor lýsti ég yfir andstöðu minni við ákvæði sem þetta. Ég er enn þá sömu skoðunar. Ég tel það óeðlilegt að í lögum, sem fjalla um jafnrétti kynjanna, sé hlutur annars kynsins gerður meiri en hins. Í jafnréttislögum, svo og öðrum lögum, eiga bæði kynin að sitja við sama borð. Ég er þeirrar skoðunar að það þurfi að bæta stöðu kvenna, en ég tel að það verði ekki gert á þann hátt sem talsmenn jákvæðrar mismununar vilja. Í þessu sambandi bind ég meiri vonir við 2. gr., en þar er kveðið á um að konum og körlum skuli með stjórnvaldsaðgerðum tryggðir jafnir möguleikar til atvinnu og menntunar. Ég vil vekja sérstaka athygli á orðinu „stjórnvaldsaðgerðir“ sem ekki er í núgildandi lögum. Þetta orðalag felur í sér ákveðnar kvaðir á Alþingi, ríkisstjórn og sveitarstjórnir í þessum efnum. Við þetta má bæta orðum hv. 3. landsk. þm. sem hann lét falla í umr. 30. apríl s.l. og ég get tekið undir. Hv. þm. komst þannig að orði með leyfi forseta: „Annað er það að trúlegt er að fræðsla sé mun notadrýgri til þess að knýja fram þá hugarfarsbyltingu sem er nauðsynlegur jarðvegur fyrir jafnrétti kvenna og karla.“ Ég vil vekja athygli á því að í frv. er einmitt tekið á fræðsluhliðinni í 10. gr., en þar stendur með leyfi forseta: „Í skólum og öðrum mennta- og uppeldisstofnunum skal veita fræðslu um jafnréttismál. Kennslutæki og kennslubækur, sem þar eru notuð, skulu vera þannig úr garði gerð, að kynjum sé ekki mismunað. Við náms- og starfsfræðslu í skólum skal leitast við að breyta hinu hefðbundna starfs- og námsvali kvenna og karla til samræmis við tilgang laga þessara. Menntmrn. ber ábyrgð á framkvæmd þessa ákvæðis í samráði við Jafnréttisráð.“ Sú grein sem ég bind mestar vonir við í frv. og tel veigamesta skrefið í áttina að því markmiði að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla á öllum sviðum er 15. gr. Skv. henni er hlutverk Jafnréttisráðs aukið. Dæmi um þetta er að finna í 2. tölul. 15. gr., en þar er kveðið á um það að hlutverk Jafnréttisráðs sé að vera stefnumótandi aðili í jafnréttismálum hér á landi. Skal ráðið vinna að framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn og leggja fyrir félmrh. Þar skal kveðið á um aðgerðir til að koma á jafnrétti kynjanna. Þessi grein tengist 22. gr. frv. en í henni er fjallað um það að félmrh. skuli leggja fyrir ríkisstj. framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn. Þar skuli kveðið á um aðgerðir sem fyrirhugaðar eru til þess að ná fram jafnrétti kynjanna. Enn fremur að við gerð þessarar áætlunar skuli höfð hliðsjón af áætlun Jafnréttisráðs sem getið er í 15. gr. Ég er þeirrar skoðunar að ofangreind ákvæði færi okkur nær því takmarki að koma á jafnrétti kynjanna en ákvæði sem fela í sér mismunun kynjanna, jafnvel þótt slíkt sé kallað jákvæð mismunun. 3. og 4. gr. frv. hafa verið gagnrýndar vegna þess að í þær vanti skýringar á ýmsum hugtökum. Ég vil benda á að ég tel fullnægjandi að þær orðskýringar sem um er að ræða er að finna í aths. með frv. Við umr. hér á Alþingi í vor kom fram gagnrýni á það ákvæði 13. gr. sem fjallar um fjármögnun á starfsemi Jafnréttisráðs. T.d. vildi hv. 3. þm. Reykv. orða þetta þannig: Kostnaður við Jafnréttisráð greiðist úr ríkissjóði og skal áætlað nægilegt fé á fjárlögum hvers árs til að Jafnréttisráð geti sinnt þeim verkefnum sem því er falið í lögum þessum. Í frv. er þetta orðað þannig að kostnaður við Jafnréttisráð greiðist úr ríkissjóði. Á þessu tvennu er munur á orðanna hljóðan en ekki innihaldi. Í báðum tilvikum er það fjárveitingavaldið, þ.e. Alþingi, sem hefur síðasta orðið um fjárveitingu til Jafnréttisráðs og í báðum tilvikum veltur það á áhuga og mati Alþingis á umfangi starfsemi Jafnréttisráðs hversu háa fjárveitingu ráðið fær til starfsemi sinnar. Ég skil þess vegna ekki þessa gagnrýni hv. þm. Í umr. í vor urðu nokkrir þm. langorðir um þá skipan sem höfð er á réttarfari í frv. Sumir gagnrýndu það að ekki væru í frv. ákvæði sem legðu þá skyldu á herðar atvinnurekanda að hann sýndi fram á með verulegum líkum að ekki hafi verið um að ræða mismunun eftir kynferði. M.ö.o., þeir vildu hafa í frv. ákvæði um öfuga sönnunarbyrði, sem þýðir að einstaklingurinn þurfi að sanna sakleysi sitt fyrir dómstólum. Eins og ég gat um í umr. 25. apríl s.l. þá eru ákvæði um öfuga sönnunarbyrði undantekning frá meginreglu íslensks réttar og hv. 2. þm. Reykv. benti á að til slíkrar undantekningar væri einungis gripið þegar upplýsa þyrfti stærstu glæpamál þjóðarinnar. Ég er sömu skoðunar og hv. þm. að það er varhugavert að reglur um öfuga sönnunarbyrði verði víða í íslenskum lögum. Herra forseti. Frá því að stjórnarfrumvarp til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla var lagt fyrir 106. löggjafarþing Alþingis hefur verið unnið að ýmsum þáttum jafnréttismála í félmrn. T.d. tók rn. þátt í fundi í Helsingfors þann 14. sept. s.l. sem haldinn var á vegum Norrænu jafnréttisnefndarinnar. Markmið fundarins var að fjalla um undirbúning verkefnis sem taki til Danmerkur, Finnlands, Íslands, Noregs og Svíþjóðar. Tilgangur verkefnisins er að leita leiða til að brjóta niður hinn kynskipta vinnumarkað. Þessu til skýringar má benda á að undanfarna tvo áratugi hefur barátta kvenna fyrir jafnrétti beinst fyrst og fremst að því að öðlast raunverulegt jafnrétti á við karla á vinnumarkaði. Í þessu felst að hafa sömu tækifæri til stöðuhækkana og karlmenn og fá sömu laun og aðra greiðslu fyrir sömu störf, þ.e. að konur fái sömu yfirborganir og hlunnindi sem karlmenn. Barátta kvenna til að ná þessum markmiðum hefur ekki skilað nægilegum árangri. Konum hefur reynst erfitt að fá stöðuhækkanir og raunverulegur launamismunur hefur í sumum starfsgreinum verið mikill. Ýmsir hafa orðið til þess að setja fram athugasemdir til að skýra þennan mun. Þannig hefur verið bent á að menntun kvenna er almennt skemmri en karla. Einnig að þær velji sér tiltölulega fáar námsgreinar, t.d. kennslu, hjúkrun o.s.frv. Þessi atriði geri það að verkum að konur leiti vinnu í mjög fáum starfsgreinum, svonefndum kvennastarfsgreinum. Staðreynd málsins virðist vera sú að kvennastarfsgreinar hafa dregist aftur úr öðrum greinum hvað varðar kaup og kjör. Það hefur leitt til þess að þeir fáu karlmenn sem hafa starfað í þessum greinum hafa annaðhvort verið yfirborgaðir - og þetta hefur m.a. verið orsökin fyrir launamisréttinu - eða flúið í aðrar starfsgreinar sem hafa greitt betra kaup. Á þennan hátt hefur hringurinn lokast og afleiðingin er það sem kallað er kynskiptur vinnumarkaður. Vinnumarkaðurinn hefur þannig þróast í átt skiptingar í karla- og kvennastarfsgreinar. Það er gegn þessari þróun sem norræna jafnréttisnefndin í samvinnu við norrænu vinnumarkaðsnefndina vill sporna og leita leiða til að brjóta niður þennan kynskipta vinnumarkað. Fundurinn í Helsingfors var haldinn í því skyni að safna saman hugmyndum um það á hvern hátt þetta væri framkvæmanlegt. Í stuttu máli sagt er hugmyndin sú að eitt svæði eða sveitarfélag í hverju landi um sig taki þátt í þessu samnorræna verkefni. Í þessum sveitarfélögum verði m.a. reyndar aðferðir til að hafa áhrif á starfsval kynjanna. Sérstaklega verður reynt að fá konur til að leggja stund á nám sem síðar leiði til starfs í hefðbundnum karlagreinum. Þetta yrði gert með útgáfu kynningarbæklinga, fundum og annarri upplýsingamiðlun í samvinnu við skóla, sveitarstjórn og aðila vinnumarkaðarins. Ég vil geta þess hér að félmrn. er reiðubúið til samstarfs um framkvæmd þess hluta verkefnisins sem snertir Ísland við þá innlendu aðila sem framkvæmdin krefst til að tryggja framgang þess. Hér er fyrst og fremst um að ræða Jafnréttisráð. Það er rétt að taka það fram í þessu sambandi að samstarf félmrn. við Jafnréttisráð hefur verið mjög gott og rn. hefur fullan vilja til þess að bæta það samstarf enn frekar og beina því í ákveðinn farveg. Annað mál sem unnið er að í félmrn. í samvinnu við utanrrn. á sviði jafnréttismála er fullgilding sáttmála um afnám hvers konar misréttis gegn konum, sem var undirritaður fyrir Íslands hönd á kvennaráðstefnunni í Kaupmannahöfn árið 1980. Þann 17. júlí s.l. höfðu 91 ríki undirritað sáttmálann, 51 hafði fullgilt hann og átta ríki gerst aðilar. Ég vænti þess að unnt verði að leggja sáttmálann fyrir Alþingi til fullgildingar fyrir áramót. Að lokum má geta þess að á vegum félmrn. hefur starfað undirbúningsnefnd fyrir kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna sem haldin verður í Nairobi í Kenya á næsta ári. Undirbúningsnefndin lauk í sumar við svör við umfangsmiklum spurningalista frá Sameinuðu þjóðunum um þróun jafnréttismála á Íslandi. Þessu til viðbótar má minna á könnun sem fram fór á vegum félmrn. á högum einstæðra foreldra. Þótt sú könnun snerti jafnréttismál einungis með óbeinum hætti er ekki úr vegi að undirstrika helstu niðurstöðuna sem hún leiddi í ljós, þ.e. erfiðleika einstæðra foreldra við að fá þak yfir höfuðið. Að hafa starf að vinna og hafa aðgang að mannsæmandi húsnæði á viðráðanlegu verði eiga að vera sjálfsögð mannréttindi í velferðarþjóðfélagi okkar. Það sem er athyglisvert við skýrslu þessarar nefndar, sem var rækilega kynnt s.l. sumar og m.a. send öllum hv. þm., og ég get bætt því við að ég sat ásamt hv. heilbrmrh. fund hjá Félagi einstæðra foreldra sem var um margt fróðlegur, það sem er athyglisvert við þá könnun sem var gerð og unnin af félagsvísindadeild Háskóla Íslands er að í úrtakinu sem þessi könnun náði til, rúmlega 600 einstaklinga, voru 93% konur en aðeins 6% karlar. Þetta sýnir í raun hvernig þessi þáttur í okkar þjóðfélagsmynd er samsettur. Og það er vissulega fróðlegt að út úr þessari könnun skuli koma þrjú atriði fyrst og fremst, sem allt þetta fólk leggur áherslu á: það eru í fyrsta lagi húsnæðismál, í öðru lagi menntamál og í þriðja lagi framfærslumál barna. Ég geri ráð fyrir því að hv. þm. hafi kynnt sér skýrsluna um þessa könnun og það er von mín að framhald á þessari skýrslu verði meira starf og að á vegum rn. verði knúið á um leiðréttingu á ýmsum þáttum sem augljóst er að verður að leiðrétta í málefnum þessa fólks. Herra forseti. Viðhorfum fólks og afstöðu til manna og málefna verður ekki breytt með þvingunum eða lögum sem stríða gegn réttlætisvitund þorra þjóðfélagsþegna. slíkar aðgerðir og þess háttar lög hafa einungis áhrif í þveröfuga átt við það sem til er ætlast. Ég tel að frv. til l. um jafnan rétt kvenna og karla, sem hér liggur fyrir, sé vel til þess fallið að sætta ólík sjónarmið, sem uppi eru, og nái það fram að ganga færir það okkur tvímælalaust fram á veginn. En auðvitað er það framkvæmdin sem skiptir meginmáli og þá sérstaklega hvernig búið er að Jafnréttisráði. Þar hefur Alþingi síðasta orðið eins og í öllum málum sem varða fjármál þessa lands. Herra forseti. Ég leyfi mér að óska þess að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Frv. það sem hér er til umr. um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla var harkalega gagnrýnt á Alþingi s.l. vetur, ekki síst fyrir rýrt innihald, og því mundi það engu breyta í jafnréttismálum kynjanna. Ég harma það að hæstv. félmrh. hafi í engu séð ástæðu til að taka tillit til þeirra ábendinga og gagnrýni sem fram hefur komið á þetta frv. og að hann leggi það fram að nýju óbreytt. Slík vinnubrögð eru auðvitað lítt til þess fallin að samstaða geti náðst um þetta mál hér á hv. Alþingi. Þegar málið var til 1. umr. s.l. vetur flutti ég ítarlega ræðu þar sem ég gagnrýndi lið fyrir lið það frv. sem hér liggur fyrir Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að endurtaka athugasemdir mínar og gagnrýni við frv. nú. Í hnotskurn er afstaða mín sú að þetta frv., ef að lögum verður, muni engu breyta í jafnréttismálum og engum árangri skila, og að framlagning þess í þessari mynd sýni lítinn skilning á þessum málum eða að lærdómur hafi verið dreginn af fyrri lagasetningum í jafnréttismálum. Á þskj. 109 hefur hv. þm. Svavar Gestsson ásamt fleirum lagt fram frv. um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og er ég meðflm. á því frv. Í grg. með því frv. kemur fram eftirfarandi, með leyfi forseta: „Það skal tekið fram að einstakir flm. áskilja sér auðvitað allan rétt til að flytja eða fylgja breytingartillögum sem fram kunna að koma.“ Hef ég ákveðinn fyrirvara við frv. á þskj. 109. Mörg ákvæði í því frv. eru vitanlega til bóta. j fyrstu gr. þess frv. kemur fram að tilgangur laga þessara er að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla á öllum sviðum. Sérstaklega skal bæta stöðu kvenna til að ná því markmiði. Eitt og sér tel ég það ákvæði sem ég hef hér vitnað til ekki nægjanlegt. Ég tel að með nýrri lagasetningu um jafnréttismál eigum við að stíga það skref að ákveða ákveðnar tímabundnar aðgerðir sem nái því markmiði sem frá greinir í 1. gr. þess frv. sem flutt er af hv. þm. Svavari Gestssyni o. fl., sem kveður á um að sérstaklega skuli bæta stöðu kvenna til að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla. Á síðasta Alþingi lagði ég til, þegar ég fjallaði um þetta mál, að lögfest yrði túlkun Guðrúnar Erlendsdóttur lögfræðings á núgildandi jafnréttislögum, en Guðrún er einn af höfundum núgildandi jafnréttislaga. Ég er sömu skoðunar nú og þá, að ég tel rétt og reyndar nauðsynlegt að lögfest verði túlkun Guðrúnar Erlendsdóttur, en túlkun hennar er eftirfarandi, með leyfi forseta: „Ef sú staða kemur upp, að karl og kona sækja um starf í starfsgrein þar sem annað kynið er allsráðandi, og bæði tvö hafa sömu hæfileika og menntun til að bera, þá skal veita þeim aðila starfið sem er af því kynferði sem er í minni hluta í viðkomandi starfsgrein.“ Væri um slíkt tímabundið ákvæði að ræða, til að mynda í fimm ár, þá tel ég að slíkt ákvæði gæti stuðlað á áhrifaríkan hátt að því að breyta þeirri kynskiptingu sem er á vinnumarkaðnum. Á ráðstefnu Sambands Alþýðuflokkskvenna um launamál kvenna, sem haldin var fyrir rúmu ári síðan, kom fram að bandaríski hagfræðingurinn Mary Stevenson segði að í aðskilnaði starfa kynja á vinnumarkaðnum væri að leita helstu skýringa á lágum launum kvenna. Kynjaaðskilnaðurinn á vinnumarkaðnum væri því raunverulega vandamálið að baki lágum launum kvenna. Sagði hún að hvenær sem hægt væri að einangra konur innan takmarkaðs fjölda starfa og atvinnugreina væri afleiðingin lág laun þeirra. Ég held að í þessum orðum felist mikill sannleikur. Við þurfum ekki annað en að líta á kjör fóstranna, sjúkraliðanna, hjúkrunarstéttanna, Sóknarkvennanna, kennarastéttarinnar, svo dæmi séu tekin. Því teldi ég að slíkt ákvæði, sem ég hef hér lýst, væri nauðsynleg viðbót við það frv. sem hv. þm. Svavar Gestsson o. fl. hafa flutt, væri til bóta og mundi skila okkur skref fram á við í jafnréttisbaráttunni. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu á þessu stigi málsins til að hafa um þetta fleiri orð þar sem ég á sæti í þeirri n. sem fær málið til umfjöllunar. En ég ítreka að ég harma og lýsi undrun minni á því að hæstv. félmrh. skuli leggja málið óbreytt fyrir þingið eftir þá gagnrýni sem það sætti hér á Alþingi síðastliðinn vetur.



Herra forseti. Vel má vera að í þessu frv. til l. um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla felist einhverjar þær úrbætur sem að gagni megi verða til að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kynjanna. A.m.k. ættu slík lög ekki að spilla fyrir og síst sæti á okkur Kvennalistakonum að fara að berjast gegn slíkum lögum, enda er það ekki ætlunin. Því er hins vegar ekki að neita að við höfum efasemdir um raunverulega gagnsemd þeirra laga, sem hér er ætlunin að setja, og ég hlýt að nota þetta tækifæri til að ræða jafnréttis- og kvenfrelsismál á breiðum grundvelli. Eins og segir í aths. við frv. er það að stofni til byggt á tillögum endurskoðunarnefndar sem skipuð var í apríl 1981 af fyrrverandi félmrh. Þær tillögur lagði hæstv. fyrrv. félmrh. Svavar Gestsson raunar fram sem frv. á síðasta þingi og þá voru þessi frv. rædd samhliða. Í þeim umr. tók hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir þátt og skýrði afstöðu okkar Kvennalistakvenna til beggja frv. og einstakra greina þeirra. Sé ég ekki ástæðu til að endurtaka lið fyrir lið allar þær skýringar, en vísa til 24. og 25. heftis Alþingistíðinda 1983–1984. Eins og hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir sagði í umr. um þetta stjfrv. á síðasta þingi þykir okkur það harla bitlaust og ólíklegt til að breyta nokkru til hins betra. Í rauninni fjalla allar greinar þessa frv. um svo sjálfsagða hluti að furðulegt má telja að við skulum telja okkur þurfa að setja um þá lög nú á árinu 1984, eins og ákvæði um sömu kjör fyrir sambærileg störf, að óheimilt sé að mismuna eftir kynferði o.s.frv. Það sýnir auðvitað að ástandið er ekki eins og á verður kosið. En það sem bitastæðast var í tillögum endurskoðunarnefndarinnar og hefði getað fært málið til betri vegar, að okkar dómi, hefur verið fellt niður. Þarna var einkum um að ræða bein ákvæði um að sérstaklega skuli bæta hag kvenna og ákvæði um breytta sönnunarbyrði. En þótt hitt frv., sem algerlega byggist á tillögum endurskoðunarnefndarinnar og hefur verið lagt fram hér í dag, sé að okkar dómi snöggt um bitastæðara og líklegra til að stuðla að bættum hag kvenna samræmist það ekki hugmyndum Kvennalistans um jafnrétti og kvenfrelsi frekar en það stjfrv. sem við erum nú að fjalla um þar eð þau ganga bæði augljóslega út frá þeirri grundvallarhugsun að jafnréttisbarátta kvenna hljóti að miðast við það að ganga í störf karla og að konur þurfi að klífa upp verkefna- og virðingarstigann til að ná því þrepi þar sem karlar standa, sem að sjálfsögðu er þá talið talsvert fyrir ofan kvennapallinn. M.ö.o.: konur hljóti að stefna að því að fá að vera eins og karlar og taka þátt í þjóðfélaginu á forsendum karla. Er þetta það jafnrétti sem við viljum stefna að? Svar okkar, sem styðjum og túlkum stefnu Kvennalistans, er nei. Við höfum lagt til hliðar hugmyndir um jafnrétti sem fela í sér rétt kvenna til að fá að vera eins og karlar. Við setjum á oddinn hugmyndir um kvenfrelsi sem fela í sér rétt kvenna til að vera metnar á eigin forsendum til jafns á við karla. Við höfum ekki nokkurn skapaðan hlut á móti því að störf séu flokkuð í sérstök kvenna- og karlastörf. Okkur finnst það í hæsta máta eðlilegt. Konur eru mótaðar af kynhlutverki sínu, því hlutverki að ala börn og annast. Það er því ofureðlilegt að þær leiti fremur í þau störf sem gjarnan eru kölluð kvennastörf, þ.e. þjónustustörf af ýmsu tagi, störf sem lúta að umönnun og uppeldi. Hið óeðlilega og óæskilega er hins vegar hvernig þjóðfélagið metur þessi störf. Það er þar sem meinið liggur. Auðvitað er einnig sjálfsagt að hvetja konur til að hasla sér völl innan hefðbundinna karlagreina ef hugur þeirra stendur til þess. Í því er hið eina sanna frelsi fólgið að hver og einn, karl eða kona, geti valið sér starfsvettvang og lífsferil eftir löngun, viti og vilja, óháð kynferði og efnahag. En það er hart til þess að vita að störf skuli vera vanmetin og lítils virt fyrir þá sök eina að konur gegna þeim frekar en karlar. Því getum við tæpast breytt með lögum. Að því verður að vinna með samningum og starfsmati, nema hv. alþm. séu til þess búnir að samþykkja lög þess efnis að allar starfsstéttir sem að meiri hluta eru skipaðar konum skuli hækka í launum sem svarar tveimur launaflokkum eða meira eftir atvikum. Sú leið er vissulega freistandi, en sennilega ekki alls kostar heppileg. Úrræði stjórnvalda felast því miður einkum í því að reyna að beina konum inn í hefðbundnar karlagreinar, eins og hæstv. félmrh. lýsti í framsöguræðu sinni, en ekki að því að hefja hefðbundin kvennastörf til vegs og virðingar og hærri launa. Við þurfum fyrst og fremst hugarfarsbyltingu og við þurfum stóraukna hlutdeild kvenna í verkalýðsbaráttu og stjórnunarstörfum. Og þá erum við komin í hring því slík störf standa konum ekki beinlínis opin. Þessu mótmæla menn sjálfsagt kröftuglega, sérstaklega karlmenn, og halda því blákali fram að konum séu allir vegir opnir og færir sem þær hafi vit og vilja til að þræða. Satt er það að vissu marki. En hverjir setja leikreglurnar og hverra forsendur eru til viðmiðunar? Mig langar til að biðja hv. þm. að velta því aðeins fyrir sér hvers vegna konur láta svo lítið að sér kveða í þjóðfélagi nútímans, nú þegar þeim eru sagðir allir vegir opnir og færir. Hvers vegna eru konur svo tregar að koma fram á opinberum vettvangi? Hvers vegna tala þær ekki á fundum? Hvers vegna eru svo fáar konur í áhrifastöðum í þjóðfélaginu? Hvers vegna eru konur einkum í uppáhellingar- og fjársöfnunarhlutverkunum í blönduðum félögum meðan karlarnir standa í sviðsljósinu? Hvers vegna eru konur almennt aðeins skrautblóm á þeim fríðu listum karlmanna sem kjósendur velja í kosningum til Alþingis og sveitarstjórna og til forustu í félögum? Hvers vegna er verkstjórinn í frystihúsinu karlmaður meðan konur vinna að snyrtingu og pökkun, forstjóri fyrirtækisins karlmaður en ritarinn kona, skólastjórinn karlmaður en flestir kennaranna konur? Svona mætti endalaust telja. Karlmaðurinn stjórnar. Konan felur sig á bak við hann, þorir ekki að opna munn á fundum, a.m.k. ekki ef karlmenn eru of margir í nánd, og sættir sig við lægra sett störf, óæðri starfsheiti og lægri laun. Stendur konan svona langt að baki karlmanninum hvað snertir hæfileika og gáfnafar? Spyrjum foreldra og kennara. Á nokkur von á að þeir segi strákana frá upphafi hæfileikameiri og duglegri í hvers konar námi en stelpurnar? Ég á satt að segja frekar von á því gagnstæða, ekki vegna þess að stelpur séu almennt greindari og hæfileikameiri en strákar, heldur taka þær yfirleitt fyrr út þroska sinn og nýta þannig oft betur námshæfileika sína en karlkyns jafnaldrar þeirra, t.d. í barnaskóla. Mamma, hvað gerist með stráka? spurði lítil athugul stúlka nýlega. Hún fullyrti að strákarnir í bekknum hennar væru óttalega kærulausir og eiginlega bara vitlausir, gleymdu heimaverkefnum, væru latir og skilningslausir. En hún hafði grun um að þeir ættu nú þrátt fyrir allt eftir að spjara sig, verða lærðir menn, verkstjórar, forstjórar, jafnvel alþm. En hvers vegna þeir frekar en stelpurnar? Mamma, hvað gerist með stráka? spurði hún. Já, hvað gerist með stráka og hvað gerist með stelpur? Hvað ætli svo sem gerist annað en það að umhverfið hefur sín áhrif. Verkaskiptingin á heimilunum og í þjóðfélaginu síast inn í huga þeirra og mótar viðhorfin. Stúlkan sannfærist um að hjónabandið sé hennar æðsta markmið og námsstrit og sjálfvalið starf ekkert annað en þrjóska. Hún er búin að koma auga á alla þröskuldana. sagt er: Konur hafa sömu möguleika til náms. Þær geta stundað læknisfræði, lögfræði, verkfræði, guðfræði. Vel á minnst: Muna menn hve stutt er um liðið síðan deilt var um rétt kvenna til prestsstarfa hér á landi? - Þær geta farið í Sjómannaskólann, vélskóla og bændaskóla ef þeim býður svo við að horfa. Þannig lítur það út á pappírnum og alimargar leggja ótrauðar í hann. En konur þurfa sannarlega að vera haldnar ótvíræðum og brennandi áhuga til að leggja út í langt nám. Þær vita nefnilega mætavel að þegar þær giftast og stofna heimili, sem flestar gera og vilja sannarlega gera, gerbreytis þeirra aðstaða og það er alls ekki gefið að þær geti notað menntun sína þegar út í hjónaband er komið. Hjónabandið snýr á mjög ólíkan hátt við konunni og karlmanninum. Fyrir karlmanninn sem einstakling er það raunverulega ávinningur. Fyrir konuna þýðir það skerðingu á persónufrelsi. Hjónabandið bindur að vísu karlmanninn við að sjá fjölskyldu sinni farborða, vinna fyrir daglegum þörfum hennar, koma upp húsnæði yfir hana, en það skerðir á engan hátt möguleika hans út á við í þjóðfélaginu. Þvert á móti virðist það fremur styrkja stöðu hans í þjóðfélaginu. Karlmaðurinn er höfuð fjölskyldunnar, a.m.k. efnahagslega, og kemur fram fyrir hennar hönd í augum samfélagsins. Kona rennur inn í stétt eiginmannsins og víðast hvar erlendis verður hún að bera nafn hans. Hér á landi fær þó konan að halda nafni sínu á pappírnum þótt oftast nær þurfi að bæta við hvers kona hún sé og börnin séu vitanlega kennd við föður sinn hvort sem þau þekkja hann eða ekki. Konan fylgir manninum þangað sem starf hans kallar hann. Heimilisfesta fjölskyldunnar fer eftir vinnustað hans. Hann er skrifaður fyrir símanum, húsinu, bílnum og yfirleitt öllum eignum fjölskyldunnar hvað sem líður öðru hjali um sameign. Karlmenn eru hátt tryggðir hjá líftryggingarfélögum meðan fáum dettur í hug að konan sé þess virði. Er svo sem að undra þótt konan týni talsverðu af sjálfstraustinu við þessar aðstæður? Og svo eru það blessuð börnin. Líffræðilegt hlutverk konunnar í viðhaldi mannkynsins hefur löngum verið notað gegn henni. Ef nokkuð væri ætti konan að njóta sérstakra hlunninda og virðingar fyrir að ganga með og ala upp börn. Hún hefur þó ekki farið fram á annað en að mega halda áfram að vera sjálfstæður einstaklingur, enda þótt hún sé orðin móðir. Og til að girða fyrir hugsanlegan misskilning vil ég taka það skýrt fram að ég tel þetta stórkostlegt hlutverk sem konunni er falið. Við góðar aðstæður foreldra er ekki hægt að hugsa sér neitt undursamlegra en barnsfæðingu. En nú er konum mismunað bæði í atvinnulífinu og á heimilum einmitt vegna þessa. Í mörgum starfsgreinum þýðir það vinnutap og þar með launamissi í langan tíma ef konan verður barnshafandi og í mörgum starfsgreinum finnst þeim sem ráða ekki koma til greina að treysta konum fyrir ábyrgðarstöðum eða hleypa þeim inn í of háa launaflokka vegna þess möguleika að þær gætu orðið barnshafandi eða vegna þess að þær eiga börn sem gætu orðið veik. En hvers vegna þarf þjóðfélagið að refsa konunni fyrir móðurhlutverkið? Hvers vegna fær konan eins og hnefahögg í andlitið við hverja barnsfæðingu: Jæja kerli mín, nú ert þú ekki lengur einstaklingur með sjálfstæðar skoðanir og vilja. Þú ert orðin móðir og það er þitt einkamál. Nú átt þú að fórna öllu fyrir barnið þitt. Þú skalt ekki dirfast að reyna að pota þér áfram í samfélaginu okkar, sem tekur engar barnakerlingar með í reikninginn, eða eyða tíma og orku í félagsmálastörf. Þú getur í hæsta lagi leyft þér að vinna á skrifstofu eða í fiski hálfan daginn, þ.e. þegar barnið þitt er orðið nógu stórt, og það er alveg nóg fyrir þig að skreppa á kvenfélagsfund einu sinni í mánuði. Nú veit ég að þessu andmæla margir kröftuglega. Því er stöðugt haldið fram að þetta þjóðfélag standi konum opið upp á gátt. Reyndar er ástandið allt annað en fyrir aðeins nokkrum árum. Það er t.d. ekkert vafamál að mikið var reynt til þess að fá konur í framboð við síðustu sveitarstjórnarkosningar. Forkólfar stjórnmálaflokkanna gengu á milli kvenna og þrábáðu þær um að bjóða sig fram, enda var þeim ljóst að þeim væri það ávinningur að hafa konur í öruggum sætum. En konurnar treystu sér ekki. Þær treystu sér ekki í slaginn á forsendum karla. Það var fyrst þegar þær réðu ferðinni sjálfar og fengu hvatningu til túlkunar eigin hugmynda að þær treystu sér fleiri en ein og ein. Sama var upp á teningnum við alþingiskosningarnar og vafalaust hefur verið reynt að fá konur til þátttöku í forustu verkalýðsfélaga og fleiri samtaka. En þær treysta sér ekki, jafnvel ekki þær sem hafa yfirunnið vanmetakennd sína gagnvart karlmanninum og langar til að láta að sér kveða, leggja kvennalóð á vogarskálarnar. Hvar liggur þá hundurinn grafinn? Hver leggur stein í götu konunnar? Steinarnir eru fleiri en einn, en sá stærsti er inni á heimili konunnar. Þetta er náttúrlega viðkvæmt mál, en þetta er mín niðurstaða eftir talsverðar vangaveltur. Ég skal reyna að skýra þetta nánar. Heimilisstjórn og allt sem henni fylgir kemur í hlut konunnar í langflestum tilvikum, hvort sem hún hefur nokkra hæfileika í þessa átt eða ekki. Sem betur fer virðist ungt fólk nú á dögum vera að vakna til vitundar um óréttlætið sem í þessu felst og æ fleiri ungir menn taka þátt í heimilisstörfum og barnauppeldi án þess að burðast með þá tilfinningu að karlmennsku þeirra sé þar með misboðið. En enn er langt í land að þátttaka karlmanns í heimilisstörfum sé sjálfsagt mál. Það heitir enn að hann sé að hjálpa konunni. Setjum nú svo að það sé einlæg ósk þjóðfélagsins að fá hæfar konur til að standa við hlið karlmannanna utan heimilanna, nýta hæfileika þeirra og menntun á breiðari grundvelli. Hvað getur þjóðfélagið gert í málinu eða kemur því ekkert við hvernig það má verða að konur njóti sín til jafns við karlmenn? Hvað skyldu margir af þeim körlum sem hæst og mest hafa talað um jafnrétti kynjanna vera fúsir til að haga vinnutíma sínum svo að þeir geti sinnt húsverkum og barnagæslu til jafns við eiginkonur sínar? Eru þeir reiðubúnir að vera heima og taka að sér störf konunnar þegar hún þarf næst að fara á fund? Við vitum öll eða a.m.k. vita konur allar hvernig heimilisstörf eru. Þau eru ekki unnin frá kl. 9–5 og síðan frí það sem eftir er dagsins. Heimilisstörf dreifast yfir allan daginn og fæstar húsmæður geta tekið sér frí til að sinna eigin hugðarefnum nema stund og stund frí á hún ekki fyrr en börnin eru sofnuð rótt á kvöldin. Konur, sem vinna utan heimilis, vinna flestar tvöfalda vinnu því heimilisstörfin eru eftir sem áður þeirra verk og þær eru þar af leiðandi tregar til að taka að sér frekari störf. Þær treysta sér ekki í ábyrgðarstöðurnar vegna þessa og þær treysta sér ekki til að bæta á sig störfum að félagsmálum. Þær hafa ekki tíma til að búa sig undir að tala á fundum og kynna sér málefni sem ræða á. Þær verða sífelli að gjalda þess að þær eru konur og mæður. Þetta er vitanlega ekki eina skýringin á hlédrægni konunnar og tregðu til að láta raunverulega að sér kveða, en hún vegur áreiðanlega þungt. Kannske finnst einhverjum ég lýsa fullmikilli sök á hendur karlmönnum. Eiga konurnar ekki sök á þessu sjálfar? Er það ekki þeirra að velta þessum steini úr götu sinni? Jú, það eiga þær sannarlega að gera. Um þetta er ekki hægt að setja nein lög. En málið er viðkvæmt og vandmeðfarið. Verkaskiptingin á heimilunum er rótgróin og ótrúlega margir taka það sem árás á heimilin og heimilisstörfin þegar konur leyfa sér að láta í ljósi að þær langi til að helga starfskrafta sína einhverju öðru. Og innst inni eru konur dauðhræddar við að breyta nokkru og fljótar að skjóta sér á bak við karlmanninn þegar það býðst. Þeim sem hefur verið innprentað frá æsku hvernig konan á að vera og gegn slíku er erfitt að standa. Fyrst og fremst á konan að vera góð. Og hvernig er kona góð? Jú, hún tekur því með brosi á vör sem að höndum ber og kvartar ekki. Hún rífst ekki við vinnuveitanda sinn yfir því að hafa ekki sama kaup og karlmaðurinn hinumegin við borðið sem vinnur sömu störf undir finna starfsheiti. Hún ætlast ekki til þess af eiginmanni sínum að hann bæti á sig heimilisstörfum þegar hann kemur þreyttur heim frá vinnu, enda þótt sjálfsagt þyki að hún geri það. Góð kona er líka góð móðir sem fórnar sér fyrir börnin sín, en hendir þeim ekki á barnaheimili eða fer frá þeim á kvöldin til að stússa í félagsmálum. Góð kona stendur að baki karlmanninum og styður hann í sínu framapoti og hún fær vitnisburðinn í eftirmælunum: Hún var börnum sínum góð móðir og bjó manni sínum fagurt og hlýlegt heimili. Það er erfitt að brjótast út úr þessu munstri og konan er hrædd við það. Hún er hrædd við að troða karlmanninum um tær. Hún er hrædd við að raska þeirri konuímynd sem samfélag mannanna hefur svo lengi búið við. Hún er jafnvel hrædd við að glata eiginmanninum, spilla þroskamöguleikum barna sinna og uppskera fyrirlitningu kynsystra sinna. Við berum öll ábyrgð á ríkjandi ástandi. Spurningin er hvort við viljum breyta því og ef svo er hvernig við viljum breyta því. Í mínum huga er þetta spurning um hugarfarsbreytingu og um hugarfarsbreytingu setjum við ekki lög. En þetta er auðvitað líka spurning um að breyta þannig aðstæðum kvenna að þær hafi frjálsara val um það hvernig þær haga lífi sínu. Því miður hef ég ekki trú á að þetta frv. til l. um jafna stöðu kvenna og karla breyti neinu í því efni. Mér kemur það fyrir sjónir sem hálfgert sýndarfrv., lagt fram til að friða einhverjar af þeim konum sem eru síkvartandi yfir hlutskipti sínu með réttu eða röngu. Kannske er það ósanngjarnt mat. Á miklu veltur hvernig til tekst með framkvæmdina. Við eigum t.d. eftir að sjá útfærsluna á 2. gr. ef þetta frv. verður að lögum. Hvaða stjórnvaldsaðgerðir er hér verið að tala um aðrar en fræðslu eins og hæstv. félmrh. nefndi áðan? Ætla stjórnvöld að bjóða með reglugerð að karlar skuli sinna heimilisstörfum og barnauppeldi til jafns við eiginkonur sínar? Fáum dettur það víst í hug. Á kannske að setja reglugerð um fundatíma sem kveður á um það að fundarmenn komist heim í tæka tíð til að elda mat ofan í heimilisfólkið sitt? Þá þyrfti nú aldeilis að breyta starfsháttum t.d. hér á hinu háa Alþingi. Eiga þessar stjórnvaldsaðgerðir kannske að beinast að því að hafa á boðstólum örugga barnagæslu hvar sem hennar er þörf? Má ég þá benda á dagvistarfrv. Kvennalistans sem nú er komið til n. í Ed. Og á e.t.v. að bjóða með reglugerð sérstakt tillit til kvenna sem þurfa að sinna börnum og heimili um lengri eða skemmri tíma, tryggja að þær geti komið aftur til náms, vinnu eða félagsstarfa eftir slík hlé án þess að finnast þær hafa fyrirgert rétti sínum? Líklegt má telja að frv. þetta verði að lögum. Það verður forvitnilegt að sjá reglugerðina um þessar stjórnvaldsaðgerðir skv. 21. gr. þessa frv. og fjögurra ára framkvæmdaáætlunina sem getið er um í 22. gr. Þar kynnu úrbæturnar að felast ef skynsamlega er haldið á málum. Eins og þegar er lýst munum við þm. Kvennalista ekki standa gegn þessu frv. þótt við sjáum ekki að það breyti nokkru til eða frá þótt það verði að lögum. Við teljum vænlegra til árangurs að vinna að bættum hag kvenna með því að taka á hinum ýmsu þáttum löggjafarinnar hverjum fyrir sig, eins og fram komin mál Kvennalistans á þingi eru dæmi um.



Herra forseti. Við höfum nú í höndum enn eitt þskj. sem á að stuðla að bættri stöðu kvenna og jafnri stöðu kvenna og karla á öllum sviðum, eins og segir í 1. gr. frv. Ég kveð mér hljóðs af tvennu. Annars vegar vil ég eindregið taka undir þá skoðun hæstv. félmrh. að hin svokallaða jákvæða mismunun sé ekki æskileg og ekki líkleg til framdráttar jafnrétti karla og kvenna. Ég tel að hin jákvæða mismunun geti einmitt verið mjög neikvæð fyrir jafnrétti karla og kvenna. Hún getur leitt til þess að kona sé sett í starf einungis vegna þess að hún er kona en ekki vegna hæfni hennar að öðru leyti til starfsins. Það sem vitanlega verður fyrst og fremst til að bæta stöðu kvenna í þjóðfélaginu er að þeim sé gert kleift að sinna því starfi sem hugur stendur til og þá vissulega hvort heldur þær velja það sem kallað hefur verið kvennastarf eða hasla sér völl á þeim vettvangi þar sem karlmenn eru í meiri hluta. Það sem máli skiptir er hæfni hvers einstaklings og frelsi hans til að velja sér starfsvettvang. Það eitt getur leitt til jafnréttis. Þá er spurning: Hvernig á svo að tryggja þessa möguleika? Með stjórnvaldsaðgerðum, segir í þessu lagafrv. Vissulega eru mörg lagaákvæði sem eiga að tryggja þessa möguleika og vinna gegn mismunun milli karla og kvenna. Það er alveg rétt, því miður, að því er ég tel, að fjöldi starfa, sem að meiri hluta til eru skipuð konum, hefur oft verið vanmetinn og er að mörgu leyti vanmetinn. Þetta hygg ég að sé af þeim ástæðum, sem oft hafa komið fram í máli kvenna hér á Alþingi, hinum mörgu hefðbundnu ástæðum sem hafa áhrif á aðstöðu kvenna. Ég hygg að með þessari löggjöf og með ákvæðinu um menntun, sem tekur mið af þessari aðstöðu og sem tekur mið af jafnréttinu, sé einmitt stuðlað að því að breyta þessu, einmitt stuðlað að því að ýmis þau störf sem nú eru kvennastörf vegna þess að konur eru þar í meiri hluta og ýmis þau störf sem konur hafa jafnan sinnt körlum fremur vegna hins eðlilega hlutverks síns verði hér eftir metin sambærileg ýmsum öðrum störfum sem karlastörf eru án þess að þau séu sömu störfin. Þess vegna er áherslan á það í 4. gr. frv., þar sem talað er um jafnverðmæt og sambærileg störf, að kvennastörfin séu ekki lægra metin en karlastörfin. Að því er varðar 10. gr. frv., um menntun, sé ég ástæðu til að gera eina athugasemd. Í 2. málsgr. 10. gr. í frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Við náms- og starfsfræðslu í skólum skal leitast við að breyta hinu venjubundna starfs- og námsvali kvenna og karla til samræmis við tilgang laga þessara.“ Ég er ekki viss um að allt sé fengið með þessu því það er engin ástæða til þess að vinna gegn því ef stúlka vill velja sér hjúkrunarfræði sem námsgrein og hjúkrun sem starfsgrein. Ég sé ekki að það sé ástæða til að vinna endilega gegn því og beina henni til náms í járnsmíði einungis vegna þess að svo fáar konur eru járnsmiðir. Fleiri svipuð dæmi mætti taka. Aðalatriðið er að skilningur sé á báða bóga á mikilvægi þessara starfa og ef áhugi og hæfni stendur til hamli það ekki vali á starfsgrein að viðkomandi sé kona eða þá karlmaður, ef hann vildi snúa sér að hjúkrun eða einhverju öðru starfi sem aðallega hefur verið sinnt af konum, þá verði það honum ekki að fótakefli að hann sé karlkyns. Það er hins vegar annað atriði sem ég tel mjög mikilvægt í sambandi við menntun barna og unglinga og ég held að stuðli, þegar til lengdar lætur, að jafnrétti kynjanna. Það er menntun á því sviði sem fyrst og fremst varðar fjölskylduna, líf hennar og starf á heimilinu. Á þessu sviði held ég að séu mjög miklir möguleikar til að efla sameiginlegan og gagnkvæman skilning stúlkna og pilta á þann veg að leiði til þess að auðveldara sé um vik fyrir konur að sinna störfum sem þær hafa e.t.v. ekki í svo ríkum mæli gert áður og slíkt stuðli að því, eins og hv. þm. Kvennalistans segja, að það verði ekki forsendur karla einar sem ráði á vinnumarkaðinum. Mér finnst stundum sumt af þessu með forsendurnar hjá þeim svolítið torskilið, en hvað um það. Vissulega er það rétt að karlarnir hafa ráðið miklu meira um það hvernig vinnutíma og aðstöðu á vinnumarkaði hefur verið hagað og vissulega hefur það orðið konum oft og tíðum fjötur um fót. Vinnutími í þjóðfélaginu, tími sem varið er til félagsstarfa og fleira mætti til tína hefur gert konum erfiðara um vik að taka þátt í margvíslegum störfum. Ég hygg að mikilvægasta atriðið í öllu skólastarfinu í þessu sambandi sé að veita drengjunum meiri menntun á sviði heimilisfræða, á sviði fjölskyldufræða, um fjölskyldulíf, um umönnun barna, til þess að auka einmitt þennan skilning á báða bóga. Þetta hefur verið aukið á síðustu árum og um nægilega langt skeið til þess að þeir sem eru nú ungir heimilisfeður hafa fengið allt annars konar menntun að þessu leyti en næsta kynslóð þar á undan. Við sjáum þess stað nú að það er miklu algengara nú á dögum að karlar og konur séu samhent í heimilishaldi og skiptist þar á verkefnum og störfum. Það er eitt af því sem stuðlar að því sem þessum lögum er ætlað. Án slíks hugarfars, sem fæst með uppeldi og menntun, ná lög sem þessi vitanlega ekki tilgangi sínum. Þessi þáttur mála hefur mjög verið til umfjöllunar í menntmrn. og það er með þetta í huga ekki síst sem að því hefur verið horfið að auka kennslu í heimilisfræðum í grunnskólunum. Það var í framhaldi af tillögugerð hv. núverandi forseta Ed. á sínum tíma sem unnið var að því máli og einmitt með það atriði í huga að stuðla að skilningi allra heimilismanna á þörfum heimilisins og hvernig karlar og konur geta unnið saman að þörfum fjölskyldunnar utan heimilis sem innan. Ég sá ástæðu til þess, herra forseti, að taka þetta fram hér vegna þess að kvennalið þess þingflokks sem ég er í er nú of fámennt. Það viðhorf, sem ég hef hér lýst í sambandi við jákvæða mismunun, er viðhorf kvenna í sjálfstfl. upp til hópa. Við teljum að konum væri nokkur vanvirða sýnd með því að setja sérstök lagaákvæði um að þær skuli skipaðar í tiltekin störf vegna þess eins að þær séu konur. Við erum þeirrar skoðunar að bæði konur og karlar komi jafnt til greina við skipun í störf, eftir hæfni og þekkingu, og það sé það sem eigi að leggja til grundvallar. Við teljum að það sé frelsi einstaklinganna og möguleikar til þess að velja sér störf eftir hæfni og þekkingu sem ráði jafnréttinu. Ég held, herra forseti, að ekki sé ástæða til að ég fjölyrði meira um þetta frv., sem er stjfrv. og á sviði annars hæstv. ráðh., en þessi atriði vildi ég taka fram.



Herra forseti. Þetta mál, sem nú er á dagskrá, var til rækilegrar meðferðar á síðasta þingi. Þá fóru fram ítarlegar umr. um þetta mál. Ég verð að segja eins og er að mér kom nokkuð á óvart sú yfirlýsing hæstv. menntmrh. að konur í Sjálfstfl. væru upp til hópa á móti jákvæðri mismunun þegar það liggur fyrir, ég veit ekki betur, að flokksmenn úr Sjálfstfl. standa að þeirri tillögu sem hefur verið birt hv. Alþingi á þskj. 109 í sérstöku þingmáli. Þar er um að ræða þingmál sem hefur áður komið hér til meðferðar og byggir á tillögum nefndar sem starfaði á árunum 1981–1983. Það er samkomulagsmál. Það er fólk úr flestum stjórnmálaflokkum sem að því stendur. Þar er ekki um að ræða ýtrustu óskir eins eða neins, eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir gat um áðan. Sjálfsagt vildu ýmsir í þeirri nefnd hafa hlutina aðeins öðruvísi en þar er lagt til. - Það kemur mér mjög á óvart, með tilliti til þess að þeir nefndarmenn sem munu vera í Sjálfstfl. taka þessa afstöðu, ef það er svo að konur í Sjálfstfl. hafi ákveðið að beita sér sérstaklega á móti jákvæðri mismunun. Það sem kallað er jákvæð mismunun á sér auðvitað langa sögu og á sér mjög margar hliðstæður í löggjöf, t.d. löggjöf um önnur málefni en þau sem hér eru sérstaklega á dagskrá. Það eru ákvæði um það í grundvallarlögum okkar þjóðfélags, t.d. kosningalögunum, að það skuli vera um að ræða mismunandi atkvæðavægi, mismunandi kosningarrétt eftir því hvar fólk býr í landinu. Þannig hefur hv. Alþingi aftur og aftur tekið ákvarðanir um að áherslur í þessu efni geti verið nokkuð mismunandi eftir aðstæðum og þess vegna hefur hv. Alþingi auðvitað aftur og aftur fallist á sjónarmið af þessum toga. Hér er því ekki um að ræða nýlundu í almennu löggjafarstarfi, heldur fyrst og fremst nýlundu að því er þennan málaflokk varðar. Núverandi ríkisstj. hefur kosið að hafna þessu sjónarmiði nefndarinnar um jafnréttismál og hefur spillt stórkostlega því merka starfi sem nefndin vann á árunum 1981–1983 við að ná samstöðu um jafnréttismál. Ég ætla ekki á þessu stigi að fara út í almennar umræður um jafnréttismál þó að það væri freistandi í framhaldi af orðum hv. þm. sem töluðu á undan mér, t.d. 7. landsk. þm., sem flutti athyglisverða ræðu, svo og hæstv. menntmrh. En ég ætla bara að nefna fáein grundvallaratriði og það númer eitt að í þeirri viðleitni sem hefur verið uppi til að setja lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla hefur enginn verið með tillögur um að konur verði karlar eða öfugt. Það er ósköp einfaldlega verið að gera tillögur um að konur fái sem næst svipaða möguleika og karlmenn hafa í þjóðfélaginu og karlmenn geti einnig náð sömu möguleikum. Ég er þeirrar skoðunar að jafnrétti kynjanna geti aldrei orðið til nema sérstaða kynjanna sé líka virt. Það er grundvallar- og undirstöðuatriði. Og ég held að það eigi ekki að gera lítið úr þeim jákvæða vilja sem birtist mjög víða á seinni árum í jafnréttismálum, heldur beri að fagna honum og nýta hann til þess að þróa áfram löggjöf og ákvarðanir hér á hv. Alþingi og annars staðar sem þjóna almennum jafnréttissjónarmiðum. Það er t.d., svo að ég nefni dæmi, brýn nauðsyn að konur verði miklu fleiri í pólitísku starfi en þær eru núna. Af hverju er það brýn nauðsyn? Það er vegna þess að það verður ekkert vit í pólitískum ákvörðunum öðruvísi en að jafnvægi sé á milli kynjanna við þá ákvarðanatöku. Það er ósköp einfalt grundvallaratriði að því aðeins nást skynsamlegar heildarákvarðanir að konur séu jafngildir aðilar að þeim og karlar. Þess vegna er það sjónarmið mitt að eitt af þýðingarmestu verkefnunum í stjórnmálaumræðum og stjórnmálaákvörðunum á næstu árum sé að tryggt verði að konur geti starfað þar mun meira en verið hefur. Ég tel að það hafi ekkert með einstaka flokka að gera til eða frá. Ég held að það sé lífsnauðsyn fyrir þjóðfélagið sem slíkt. Ég er alveg sammála hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur um að hugarfarsbreyting í þessu efni er nauðsyn og talsverð hugarfarsbreyting hefur verið að gerast á síðustu árum. En það dugir ekki eingöngu að leggja áherslu á hugarfarsbreytingu. Það verða að eiga sér stað efnislegar breytingar í þjóðfélaginu sem geta svo skapað forsendur fyrir því að hugarfarsbreytingin haldi áfram. Ég tel t.d. að það sé mikilvægt að lög og reglur séu þannig að þau stuðli að þessari hugarfarsbreytingu. Ég tel t.d. að löggjöf um fæðingarorlof, sem var sett hér fyrir nokkrum árum, frv. um fjarvistarrétt foreldra vegna veikinda barna, heimilisfræðsla o.fl. o.fl. - allt geti þetta fært okkur nær því markmiði sem við í sameiningu erum sammála um að keppa að. Ég held þess vegna að við eigum engan veginn að gera lítið úr þeim möguleikum sem löggjafinn hefur í þessu efni. En hann hefur hins vegar takmörkuð og sem betur fer ekki nein altæk völd í þessu efni. Og þarna kemur margt til, m.a. staðan á vinnumarkaðinum. Ég er þeirrar pólitísku skoðunar að almennt sé mjög erfitt að ná verulegum áföngum í jafnréttismálum nema við þorum að taka á móti markaðs- og peningaöflunum í þjóðfélaginu. Ég er þeirrar skoðunar að þau öfl standi gegn samneyslu. Það liggur fyrir. Þau eru á móti samneyslu og eru þar af leiðandi andvíg félagslegum ráðstöfunum sem geti stuðlað að auknum jöfnuði kynjanna, m.a. framkvæmdum í dagvistarmálum svo að ég nefni dæmi. Í annan stað tel ég alveg ljóst að hinn svokallaði frjálsi vinnumarkaður hyllist til þess að greiða körlum í toppstöðum mun hærri laun og þar með er reglan sú að bæði á hinum almenna vinnumarkaði í hinni almennu samkeppni og að því er varðar samneysluna eru peningaöflin mótdræg öllu því sem heitir jafnréttissjónarmið að mínu mati. Ég held að útilokað sé að ná neinum árangri í baráttu fyrir breyttu þjóðfélagi í jafnréttisátt öðruvísi en að karlar og konur þori að horfast í augu við þann veruleika og ganga á hólm við hann. Ég tel sem sagt að jafnréttismál séu pólitísk og þau grundvallist á sömu pólitísku forsendunum og flest í okkar samfélagi, þ.e. þeim forsendum sem tekist er á um í þjóðfélaginu m.a. um þessar mundir í þeim miklu vinnudeilum sem ganga yfir í þjóðfélaginu þar sem verið er að takast á um skiptingu verðmætanna á milli höfuðstéttanna. Ég ætla ekki á þessu stigi, herra forseti, að fara mikið ítarlegar út í þessi mál. Ég ætla hins vegar að inna hæstv. félmrh. eftir því hvort hann er ekki tilbúinn að fresta 1. umr. um þetta mál í nokkra daga. Þannig eru mál vaxin að Jafnréttisráð hefur fjallað um frv. hæstv. ráðh., sem hér er á dagskrá og einnig það frv. sem nokkrir þm. sýndu á síðasta þingi. Jafnréttisráð fékk þessi frv. til umsagnar á síðasta þingi og mér er kunnugt um að þeirri umsögn er nú svo að segja lokið. Ég hefði talið mjög heppilegt ef umsögn Jafnréttisráðs um bæði þessi frv. lægi fyrir áður en 1. umr. um þetta frv. lýkur. Ég vil fara þess á leit við hæstv. félmrh. að hann fallist á að 1. umr. um þetta frv. verði frestað til þess að unnt verði að ræða um það á grundvelli ítarlegrar umsagnar sem væntanleg er frá Jafnréttisráði og þá í tengslum við það frv. sem nokkrir þm. hafa orðið ásáttir um að sýna hér, þ.e. 105. mál þingsins, þskj. 109. Ég held að frv. hæstv. félmrh. sé að mjög takmörkuðu leyti til bóta, því miður, og ég harma að hæstv. ráðh. skuli ekki hafa notað sumarið til að laga það ómyndarfrv. sem hann lagði fram á síðasta þingi. Ég þykist vita að ýmsir af samflokksmönnum hæstv. ráðh. telji þetta frv. að mörgu leyti gallað og hefðu gjarnan viljað laga það, en viðleitni þeirra í þeim efnum virðist ekki hafa borið árangur ef þeir á annað borð hafa haft uppi einhverja viðleitni til að lagfæra frv. Ég fer fram á það, herra forseti, og einnig við hæstv. ráðh., að 1. umr. um þetta frv. ríkisstj. verði frestað um nokkra daga. Mér er kunnugt um að umsögn Jafnréttisráðs er væntanleg alveg á næstunni. Auðvitað kann svo að vera að hæstv. forseti vilji ljúka þessari umr. þannig að þeir sem eru á mælendaskrá tali í dag og það er sjálfsagt eðlileg verklagsregla, en ég hefði viljað fara fram á að umr. ljúki ekki og málinu verði ekki vísað til nefndar fyrr en eftir nokkra daga þegar hin mikilvæga umsögn Jafnréttisráðs liggur fyrir.



Herra forseti. Að sjálfsögðu set ég mig ekki upp á móti því þó að umr. um þetta mál sé frestað. Ég legg þvert á móti áherslu á að þetta mál fái sem ítarlegasta meðferð á hv. Alþingi og hef ekkert á móti því að umr. standi hér lengur um þetta mál, síður en svo. Hins vegar bendi ég á að umsagnir um frv. hljóta að verða teknar fyrir í hv. félmrn. og koma þess vegna þaðan til meðferðar þingsins. Ég sé ekki á þessu augnabliki ástæðu til að ræða neitt frekar um það sem hér hefur komið fram. Ég fagna því að sjálfsögðu að hv. þm. hafa áhuga fyrir þessu máli. Ég mótmæli því hins vegar að hér sé um að ræða frv. sem hefur ekki ákveðinn tilgang. Það er að mestu leyti óbreytt frá hendi þeirrar nefndar sem samdi frv. það eru nokkur áhersluatriði, sem hér hafa verið rædd, bæði á síðasta þingi og nú, sem er ágreiningur um, en að öðru leyti er frv. merkt innlegg í jafnréttisbaráttuna og ég vona að hv. þm. gefi sér tíma til að skoða þetta mál.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um vinnumiðlun. Það er frv. sem var sýnt hér á síðasta Alþingi en náði ekki það langt að það kæmi til umr. hér fyrir þinglok. Það blandast víst fáum hugur um það að Íslendingar lifa á umbrotatímum. Á vissan hátt má segja að íslenskt þjóðfélag standi á tímamótum. Við höfum fram til þessa byggt sókn okkar til bættra lífskjara m.a. á mikilli fjárfestingu í fiskiskipum og fiskvinnslu, sem um skeið leiddi til aukins afla. Það er mat margra að við núverandi skipulag fiskveiða höfum við náð hámarksafrakstri fiskimiðanna í kringum landið. Þess vegna verði bætt lífskjör að byggjast á betri nýtingu þeirra hráetna sem við höfum, hagnýtingu nýrrar tækni við framleiðsluna og bættri menntun mannaflans. Ég er þeirrar skoðunar að um ókomna framtíð byggist afkoman í þessu landi á afrakstri sjávarútvegs og fiskvinnslu. Arður þessara starfsgreina muni áfram ráða lífskjörum á Íslandi. Þótt sjávarútvegurinn eigi við tímabundna erfiðleika að etja megum við ekki láta það hafa þau áhrif að dregið verði úr fjárfestingu í nýrri tækni og betri tækjum í þessari atvinnugrein. Ef sjávarútvegur og fiskiðnaður dragast aftur úr leiðir það til enn verri afkomu þess fólks sem starfar við þessar undirstöðuatvinnugreinar í okkar þjóðfélagi. Ef það gerist er hætt við að lítið verði til skiptanna fyrir aðrar starfsstéttir. Það er eins og ýmsir séu hættir að skilja þessar einföldu staðreyndir í þjóðfélaginu. Þess vegna legg ég áherslu á það að fjárfesting í nýjum tækjum, ekki síst í fiskvinnslunni, svo og öðrum atvinnugreinum, er forsenda bættra lífskjara. En það er ekki nóg að fjárfesta í nýjum tækjum og auka fjölbreytnina í atvinnulífi ef ekki er fyrir hendi starfsfólk, sem hefur rétta menntun og þjálfun og síðast en ekki síst kjark til að takast á við ný verkefni sem ný tækni og nýjar atvinnugreinar krefjast. Þar kemur til menntun og hvers kyns þjálfun. Góð menntun byggist ekki eingöngu á góðum aðbúnaði, eins og t.d. skólahúsnæði og tækjum, heldur síðast en ekki síst á þeim kennurum sem annast kennsluna í húsnæðinu og vinna með þeim tækjum sem þar eiga að vera til staðar. Þjóð sem ætlar og verður að stofna til nýsköpunar og aukinnar fjölbreytni í atvinnulífinu verður að átta sig á samhengi hlutanna. Það er ekki hægt að stofna til nýsköpunar í atvinnulífinu, nýsköpunar sem krefst menntunar, ef ekki er til starfskrafturinn til að koma slíku í framkvæmd. Fjölbreytni í atvinnulífinu krefst betur menntaðs og sérhæfðara starfsfólks. Af þessum ástæðum er margt sem bendir til þess að sífellt erfiðara verði fyrir atvinnurekanda að fá það starfsfólk sem reksturinn krefst og fyrir launþegann að fá vinnu við sitt hæfi. Það er hér sem vinnumiðlunin hefur gífurlegu miklu þjóðhagslegu hlutverki að gegna. Meginhlutverk hennar á að vera að leiða saman launþega og atvinnurekanda og stuðla þar með að sem allra bestri nýtingu mannafla og atvinnutækja, þ.e. að sú menntun sem launþegi hefur nýtist sem best þegar út í atvinnulífið er komið og að flóknum og dýrum atvinnutækjum stjórni aðeins þeir sem hafi til þess rétta starfsþjálfun. Þetta hlutverk hefur íslensk vinnumiðlun ekki rækt sem skyldi. Starf hennar fram til þessa hefur í allt of ríkum mæli takmarkast við skráningu tölulegra upplýsinga og það skrifræði sem tengist greiðslu atvinnuleysisbóta. Á þessu verður að verða breyting og þess vegna er flutt það frv. um vinnumiðlun sem hér er á dagskrá. Fyrsta löggjöfin sem snertir vinnumiðlun voru lög nr. 57/1928, um atvinnuleysisskýrslur. Í þeim lögum, sem voru aðeins fjórar greinar, var bæjarstjórnum gert skylt að safna fjórum sinnum á ári skýrslum um atvinnu og atvinnuleysi sjómanna, verkamanna, verkakvenna og iðnaðarmanna. Mikill misbrestur mun hafa verið á þessari skýrslusöfnun utan Reykjavíkur og eftir þrjú ár gafst Hagstofan upp við að heimta skýrslurnar. Fyrir bragðið er nánast engin vitneskja fyrir hendi um atvinnuástand utan Reykjavíkur í tölfræðilegum gögnum frá kreppuárunum upp úr 1929. Á árunum eftir 1929 verða menn varir við böl atvinnuleysisvofunnar. Sú reynsla verður þeim sem það upplifðu víti til varnaðar. Eymd, vonleysi, glötun tímaskyns, missir sjálfsvirðingar, lakari heilsa voru sjúkdómseinkenni atvinnuleysisins. Það var upp úr þessum jarðvegi sem skilningur á mikilvægu hlutverki vinnumiðlunar spratt. Í ársbyrjun 1935 samþykkti Alþingi fyrstu lögin um vinnumiðlun, lög nr. 4 frá 9. jan. 1935. Í þeim lögum var kveðið á um að í hverjum kaupstað skyldi stofnuð vinnumiðlunarskrifstofa eftir ákvörðun bæjarstjórnar eða atvinnumálaráðherra. Enn voru sett lög um vinnumiðlun árið 1951, lög nr. 41. Í 1. gr. þeirra laga er gerð sú meginbreyting að skyldu sveitarfélaga til að reka vinnumiðlun er breytt í heimild. Auk þess er kveðið á um það að þær vinnumiðlunarskrifstofur sem þá voru starfandi skv. lögum frá árinu 1935 skyldu hætta störfum frá 1. mars 1951. Loks voru sett ný lög um vinnumiðlun árið 1956, lög nr. 52/1956. Þau voru sett í tengslum við nýja löggjöf um atvinnuleysistryggingar það sama ár. Það er því orðið löngu tímabært að endurskoða vinnumiðlunarlögin og laga þau að þeim gífurlegu þjóðfélagsbreytingum sem hafa átt sér stað frá setningu þeirra, ekki síst frá árinu 1971, þegar hrein bylting hófst í byggða- og atvinnumálum hér á landi. Með bréfi dags. 22. okt. 1981 skipaði fyrrv. félmrh. nefnd er skyldi endurskoða lög nr. 52/1956, um vinnumiðlun, með síðari breytingum. Í nefndina voru skipaðir Sigurður Guðgeirsson prentari, sem var formaður, Björn Björnsson viðskiptafræðingur, Barði Friðriksson framkvæmdastjóri, Eyjólfur Jónsson framkvæmdastjóri og Garðar Sigurgeirsson viðskiptafræðingur. Eftir fráfall Sigurðar Guðgeirssonar var Þóra Hjaltadóttir hagfræðingur skipuð formaður í hans stað. Óskar Hallgrímsson deildarstjóri vinnumálaskrifstofu félmrn. var skipaður ritari nefndarinnar. Í skipunarbréfi nefndarinnar var henni falið að kanna sérstaklega eftirfarandi atriði: 1. Hver sé eðlileg verkaskipting ríkis og sveitarfélaga hvað vinnumiðlun og atvinnuleysisskráningu snertir. 2. Hvernig tryggja megi sem virkasta vinnumiðlun sem hafi jafnan haldgóðar upplýsingar um þau atvinnutækifæri er í boði eru á hverjum tíma víðs vegar um landið. 3. Hvort það eigi að vera verkefni vinnumiðlunar að sinna þörfum fólks með sérþarfir, t.d. öryrkja eða aldraðra, eða hvort fela beri það verkefni öðrum aðilum. 4. Hvernig efla megi tengsl vinnumiðlunar í landinu við aðila vinnumarkaðarins og Atvinnuleysistryggingasjóð með það fyrir augum að koma á virkara samstarfi þessara aðila. Enn fremur var nefndinni falið að kynna sér löggjöf um vinnumiðlun á öðrum Norðurlöndum með það sérstaklega í huga að Ísland gerðist aðili að samningi um sameiginlegan vinnumarkað á Norðurlöndum og að æskilegt yrði af þeim ástæðum að samræma ákvæði laga hér á landi því sem þar gildir. Í greinargerð með tillögu að lagafrv., sem nefndin sendi félmrh. þann 28. mars í ár, kemur fram sú sameiginlega skoðun hennar að vinnumiðlun og atvinnuleysisskráning þurfi að vera fyrir hendi um land allt og framkvæmdin eigi að vera verkefni sveitarstjórna en yfir stjórnin hjá vinnumálaskrifstofu félmrn. Þá kemur fram sú einróma skoðun nefndarinnar að mjög þurfi að auka þá þjónustu, sem vinnumiðlun lætur í té, bæði gagnvart atvinnuleitendum og atvinnurekendum og gera vinnumiðluninni kleift að sinna þeim fjölþættu verkefnum sem í raun eru á hana lagðar. Nefndin telur mikið skorta á að vinnumiðlunin hafi sinnt því þjónustuhlutverki sem hún á að sinna. Hún bendir á í greinargerðinni að góðu heilli hafi atvinnuástand víðast hvar verið með þeim hætti síðustu árin að ekki hefur reynt alvarlega á vinnumiðlunina. Hins vegar leggur nefndin áherslu á það, sem kom fram hér að framan í þessari framsögu, að í þjóðfélagi, sem sífellt tekur yfir fjölþættari atvinnustarfsemi, verði þörfin fyrir virka vinnumiðlun meiri með hverju ári, burt séð frá því hvort um atvinnuleysi er að ræða eða ekki. Nefndin telur að eðlileg hreyfing vinnuafls milli atvinnugreina þurfi að geta átt sér stað og koma til kasta vinnumiðlunar um upplýsingagjöf bæði til atvinnurekenda og þeirra sem óska eftir að breyta um atvinnu. Atvinnuleit fyrir fatlaða og aðra hópa með sérþarfir þurfi einnig að stórauka, m.a. með samvinnu við samtök og stofnanir er fara með málefni þeirra. Endurskoðunarnefndin er sammála um það að veigamikill þáttur í starfi vinnumiðlunar eigi að vera fólginn í því að veita stjórnvöldum og öðrum, sem á slíku þurfa að halda, tímanlega vísbendingu um hreyfingar á vinnumarkaði hvort sem um er að ræða þenslu eða samdrátt. Nefndin telur í þessu skyni nauðsynlegt að vinnumiðlunin fái sem gleggstar upplýsingar um atvinnuástandið á vinnumarkaði, þar á meðal um laus störf. Til að ná þessu markmiði leggur nefndin til að komið verði á véltæku gagnavinnslukerfi undir yfirumsjón vinnumálaskrifstofu félmrn. Ég mun víkja nánar að þessum þætti síðar í þessari framsöguræðu. Í því skyni að efla vinnumiðlun leggur nefndin eftirfarandi til: „Að skylda til að annast vinnumiðlun verði takmörkuð við sveitarfélög með a.m.k. 500 íbúa. Að landinu verði skipt í atvinnusvæði eftir atvinnuháttum og staðháttum. Að sveitarfélögum á hverju svæði verði gert að hafa samstarf um allt er lýtur að vinnumiðlun. Að stefnt verði að því að koma á véltæku gagnavinnslukerfi sem m.a. auðveldi fámennari sveitarfélögum að annast vinnumiðlun án óhóflegs kostnaðar og skrifræðis. Endurskoðunarnefndin fjallar um stjórn vinnumiðlunar í greinargerð sinni og telur rétt að aðilar vinnumarkaðarins fái beina aðild að yfirstjórn vinnumiðlunarinnar með þeim hætti að vinnumálaskrifstofunni verði sett sérstök ráðgjafarnefnd. Hlutverk ráðgjafarnefndarinnar er að gera tillögur um stefnumörkun í þeim málum sem undir vinnumálaskrifstofuna falla. Þá telur nefndin eðlilegt að heildarsamtök sveitarfélaga og Atvinnuleysistryggingasjóður fái aðild að ráðgjafarnefndinni. Enn fremur er það álit nefndarinnar að aðilar vinnumarkaðarins eigi að fá beina aðild að stjórnarnefndum þeim sem gert er ráð fyrir hjá hverri sveitarstjórn, sem skylt er að annast vinnumiðlun, sbr. 9. gr. frv. Með þessu telur nefndin að unnt eigi að verða að koma á virku samstarfi ríkis, sveitarstjórna og aðila vinnumarkaðarins um atvinnumál á breiðum grundvelli. Nefndin víkur stuttlega í greinargerð sinni að samningi um sameiginlegan vinnumarkað Norðurlanda, sem var undirritaður 6. mars 1982 og gekk í gildi 1. ágúst 1983, en samkvæmt honum njóta norrænir ríkisborgarar sama réttar og heimamenn varðandi þjónustu af hálfu vinnumiðlunar. Ofangreind atriði eru kjarninn úr greinargerð endurskoðunarnefndarinnar, sem hún lét fylgja með tillögum sínum um ný lög um vinnumiðlun. Hér á eftir verður fjallað um einstakar greinar frv. eins og efni og ástæður gefa tilefni til. Í 1. gr. frv. er kveðið á um að vinnumiðlun skuli starfrækja eftir því sem nánar er fyrir mælt í frv. og reglugerð nái það fram að ganga. Í 6. gr. er mælt fyrir um þá skyldu sveitarfélaga með 500 íbúa eða fleiri að annast vinnumiðlun og að sveitarfélög með færri en 500 íbúum skuli hafa atvinnuleysisskráningu með höndum. Í kaupstöðum með 10 þúsund íbúa eða fleiri skulu starfa sérstakar vinnumiðlunarskrifstofur reknar af hlutaðeigandi sveitarfélagi, en aðrir kaupstaðir og kauptúnahreppar með 1000 íbúa eða fleiri geta falið sérstökum deildum eða starfsmanni sveitarfélagsins að annast vinnumiðlun. Í 6. gr. er enn fremur tekið fram að sveitarfélög með færri en 1000 íbúa geta falið oddvita sínum eða sveitarstjóra að annast vinnumiðlun og atvinnuleysisskráningu. Hér er um að ræða verulega breytingu frá gildandi lögum. Í 1. gr. núgildandi laga segir að í hverjum kaupstað og kauptúni með 300 íbúa skuli starfrækt vinnumiðlun. Með tilliti til fenginnar reynslu er niðurstaða endurskoðunarnefndarinnar sú að leggja til að miða skyldu til vinnumiðlunar við stærð sveitarfélagsins, sbr. 6. gr. frv. Það kom fram hér að framan að nefndinni var falið að kynna sér löggjöf um vinnumiðlun á hinum Norðurlöndunum, en komið hefur í ljós að skipulag vinnumiðlunar þar er með nokkuð öðrum hætti en lagt er til í frv. Meðal frændþjóða okkar er algengast að ríkisvaldið annist hina opinberu vinnumiðlun. Í frv. er hins vegar lagt til að sveitarstjórnirnar annist vinnumiðlunina eins og nú er og undir yfirstjórn vinnumálaskrifstofu félmrn. í stað yfirumsjónar rn. skv. gildandi lögum. Þessi leið er í samræmi við stefnu núv. ríkisstj. um sjálfstæði sveitarfélaga. Enn fremur er hún í takt við þá ábyrgð sem sveitarstjórnir á Íslandi bera í atvinnumálum. Í þessu sambandi má minna á 10. gr. sveitarstjórnarlaganna, en í henni segir m.a. að hlutverk sveitarstjórna sé að gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir almennt atvinnuleysi eða bjargarskort eftir því sem fært er á hverjum tíma. Þetta er víðtækari ábyrgð en sveitarstjórnir á hinum Norðurlöndunum almennt bera þegar atvinnumálin eru annars vegar. Í 2. málsgr. 1. gr. er markmið vinnumiðlunar skilgreint á þann hátt að hún skuli stuðla að nægu framboði vinnu og vinnuafls og vinnumiðlun skuli vera endurgjaldslaus þjónusta við þá sem leita eftir vinnu eða vinnuafli. Þessi markmiðalýsing er nýmæli. Í tilvitnun minni í greinargerð endurskoðunarnefndarinnar hér að framan var fjallað um ráðgjafarnefnd þá sem kveðið er á um í 3. gr. frv. Ég tel eðlilegt að vinnumálaskrifstofan hafi milliliðalaust samband við aðila vinnumarkaðarins, sveitarfélögin og Atvinnuleysistryggingasjóð á þann hátt sem greinin gerir ráð fyrir og að því sambandi sé komið í fastar skorður. Hins vegar er það umhugsunarefni hversu víðtækt sjálfstæði slík ráðgjafarnefnd eigi að hafa t.d. gagnvart rn. og ráðh. sem bera ábyrgð á þeim málaflokki sem um er að ræða. Ég tel eðlilegt að þær tillögur sem gert er ráð fyrir að ráðgjafarnefndin geti beint til þeirra opinberu aðila sem fjölluðu um stefnumörkun, áætlunargerð eða aðgerðir í atvinnumálum, bæði að því er tekur til landsins í heild og einstakra svæða eða staða, sbr. 4. gr. frv., séu kynntar félmrh. eða a.m.k. sé haft samráð við félmrh. áður en þær eru sendar út til hlutaðeigandi aðila. Ég tel eðlilegt og nauðsynlegt að ráðh. sé gefinn kostur á því að láta álit sitt í ljós, koma athugasemdum á framfæri áður en slíkar tillögur eru sendar til ýmissa aðila víðs vegar. 7. gr. er nýmæli. Í henni er kveðið á um það að landinu skuli skipt í tiltekin atvinnusvæði með tilliti til legu og atvinnuhátta og að sveitarfélög innan hvers svæðis hafi samstarf um vinnumiðlun eftir því sem tök eru á. Með ákvæðum greinarinnar er stefnt að því að gera vinnumiðlun sem virkasta á hverju svæði, auka hreyfanleik vinnuafls milli nærliggjandi sveitarfélaga og nýta sem best atvinnuframboð. 8. og 11. gr. eru samtvinnaðar. Í fyrri greininni er hlutverk vinnumiðlunarinnar skilgreint og er það gert á sama hátt og í núgildandi lögum. Í síðarnefndu greininni eru nýmæli er fjalla um þá þjónustu sem vinnumiðlun innir af hendi við atvinnuleitendur, atvinnurekendur og hópa sem þarfnast sérstakrar þjónustu. Varðandi f-lið 8. gr. vil ég geta um eitt verkefni sem ég tel einsýnt að vinnumiðluninni verði falið innan tíðar. Þetta verkefni er eðlileg afleiðing af aðild Íslands að samningi um sameiginlegan vinnumarkað Norðurlanda sem gekk í gildi 1. ágúst 1983. Fram til þessa hefur vinnumálaskrifstofa félmrn. séð um framkvæmd ákvæðis samningsins, en eðli máls samkvæmt eiga vissir þættir betur heima hjá a.m.k. þeim vinnumiðlunarskrifstofum sem talað er um í 2. málsgr. 6. gr. frv. Mér þykir rétt í þessu sambandi að rifja upp fyrir hv. þm. hvaða skyldur samningurinn um sameiginlegan vinnumarkað Norðurlanda felur í sér. Ég vil taka það skýrt fram að með því er ég á engan hátt að gagnrýna aðild okkar að samningnum eða þátttöku Íslands í norrænu vinnumálasamstarfi. Þvert á móti tel ég að við höfum nú þegar haft margvíslegan ávinning af þessu samstarfi og mun leggja áherslu á áframhaldandi þátttöku okkar í því. Ákvæðið um skyldu stjórnvalda atvinnumála samningslandanna er að finna í 3. og 4. gr. samningsins og 3. og 4. gr. bókunar sem gerð var við undirritun hans. Nánari útfærslu á skyldum samningslandanna er að finna í 3., 4., 5. og 6. kafla leiðbeininga um norrænt samstarf um vinnumiðlun sem tóku gildi samtímis samningnum. Skyldurnar eru tvenns konar: annars vegar skyldur yfirstjórna atvinnumála gagnvart aðilum samningsins og hins vegar skyldur við aðila vinnumarkaðarins. Ég tel eðlilegt að vinnumiðlunin sjái um þjónustu við aðila vinnumarkaðarins í samvinnu við og undir yfirstjórn vinnumálaskrifstofu vegna þess að hún er í beinum tengslum við vinnumarkaðinn. Hins vegar fari vinnumálaskrifstofan með samskipti við stjórnvöld vinnumála á hinum Norðurlöndunum og beri ábyrgð á að sinna þeim skyldum sem samningurinn felur í sér gagnvart þeim. Ég tel það athugunarefni hvort ekki sé rétt að fjalla nánar í frv. um hlutverk vinnumiðlunar í sambandi við norræna vinnumarkaðinn. Annað atriði sem ég vil vekja athygli á er c-liður 11. gr. sem fjallar um sérstaka þjónustu vinnumiðlunarinnar. Skv. þessum lið geta unglingar, fatlaðir og aldraðir leitað til vinnumiðlunarinnar og óskað aðstoðar hennar við leit að vinnu við þeirra hæfi. Ég tel að þarna sé komið til móts við sjónarmið sem komu fram í frv. til l. sem lagt var fram á þingi s.l. vor af hv. þm. Sighvati Björgvinssyni o. fl., um að þjónusta vinnumiðlunarinnar taki einnig til eldra fólks. IV. kafli frv. er nýmæli. Hann fjallar um gagnavinnslukerfi. Í 13. gr. frv. er heimildarákvæði fyrir félmrh. um að hann geti ákveðið, að höfðu samráði við hlutaðeigandi aðila, að vinnumiðlun taki upp véltæka gagnavinnslu allra upplýsinga um atvinnuástand, atvinnuleysi, atvinnutækifæri og atvinnuleysisbætur. Samkvæmt greininni er gert ráð fyrir að vinnumálaskrifstofan hafi yfirumsjón með gagnavinnslukerfi vinnumiðlunarinnar og setji nánari reglur um meðferð þess og rekstur í samvinnu við sveitarfélögin og Atvinnuleysistryggingasjóð. Í þessu sambandi vil ég geta þess að félmrn. hefur í samvinnu við Reykjavíkurborg, Atvinnuleysistryggingasjóð og fjmrn. þegar hafið undirbúning að stofnun véltæks gagnavinnslukerfis vinnumiðlunar. S.l. vetur voru hannaðar fyrstu tillögur slíks kerfis. Þessar tillögur hafa verið til nánari athugunar. Enn fremur hafa starfsmenn félmrn. bæði kynnt sér þá tölvuvæðingu, sem hefur átt sér stað á þessu sviði í Finnlandi og í Svíþjóð, í tengslum við vinnumálafundi, sem hafa farið fram í þessum löndum, og tekið þátt í starfshópi norrænu vinnumarkaðsnefndarinnar sem hefur það sérstaka verkefni að fjalla um notkun tölvutækni við vinnumiðlun á Norðurlöndunum. Rn. hefur þannig þegar dregið saman nokkurt magn upplýsinga um þetta málefni. Það er ljóst að hér er um umfangsmikið verkefni að ræða sem verður ekki leyst nema með náinni samvinnu við sveitarfélögin og aðila vinnumarkaðarins. Það er enn fremur ljóst að mesta vinnan liggur í því að skilgreina þau verkefni og þá þjónustu sem gagnavinnslukerfið á að annast. Hér er okkur Íslendingum nokkur vandi á höndum vegna þess hvað starfsemi vinnumiðlunarinnar er frumstæð. Þess vegna er það spurning hvort ekki sé rétt að fulltrúar ríkisvaldsins, sveitarfélaganna og aðila vinnumarkaðarins setjist niður og ræði um framtíðarskipulag og starfshætti vinnumiðlunarinnar á grundvelli þess lagafrv. sem hér liggur fyrir og í framhaldi af því verði unnið að skipulagningu gagnavinnslukerfis vinnumiðlunarinnar. Ég legg áherslu á að ríkisvaldið hefur áhuga á framgangi þessa máls og í því sambandi vil ég benda á að í fjárlagafrv. ríkisstj. fyrir árið 1985 er lagt til að 1.5 millj. kr. verði varið til þessa verkefnis á næsta ári. Í 14. gr. er einnig að finna nýmæli sem að vísu er ekki samstaða um í endurskoðunarnefndinni. Í greininni er kveðið á um það að þegar vinnumiðlun hefur komið á véltæku gagnavinnslukerfi geti ráðh. með reglugerð ákveðið að öllum, er hafa með höndum fastan atvinnurekstur með aðkeyptu vinnuafli og hafa fjóra eða fleiri starfsmenn í þjónustu sinni, skuli skylt að tilkynna hlutaðeigandi vinnumiðlun öll laus störf á þeirra vegum, enda sé tryggt að vinnumiðlunin geti tekið við slíkum upplýsingum með viðunandi hætti. Áður en slík reglugerð er gefin út skal leita umsagnar helstu samtaka atvinnurekenda. Í 15. og 16. gr. er nánar fjallað um það hvernig vinnumiðlunin skal fara fram og hvernig fara skal með þær upplýsingar sem hún fær um laus störf og atvinnuleitendur. Í athugasemdum um 14. gr. er tekið fram að með gagnavinnslukerfi vinnumiðlunarinnar opnist möguleikar til þess að vinnumiðlun geti tekið við upplýsingum um laus störf án þess að skrifræði aukist hjá henni eða atvinnurekendum. Enn fremur að til þess að fullt gagn verði að slíkri upplýsingaöflun þykir nauðsynlegt að hafa heimild til að skylda alla, sem hafa fastan atvinnurekstur með höndum, til að tilkynna laus störf. Herra forseti. Ég gat þess í upphafi máls míns að íslenski þjóðfélag hafi tekið stakkaskiptum frá því að núgildandi lög um vinnumiðlun voru sett. Fjölbreytni í atvinnulífi hefur aukist og menntun einstaklinganna orðið margbreytileg. Vinnumiðlunin á að sjá til þess að atvinnurekandi fái þann starfskraft sem reksturinn krefst og að einstaklingurinn fái atvinnu í samræmi við þá menntun, reynslu og þjálfun sem hann hefur. Hlutverk vinnumiðlunar á einnig að vera að stuðla að nægri og jafnri vinnu um land allt og auka hreyfanleika vinnuaflsins á milli atvinnugreina. Á þennan hátt getur vinnumiðlunin tryggt sem besta nýtingu framleiðslutækja og mannafla og á þann hátt aukið afrakstur þjóðarbúsins sem er öllum þegnum til hagsbóta. Það frv. til laga um vinnumiðlun, sem hér er fylgt úr hlaði, miðar að þessu. Það byggir á þeim grundvallarsjónarmiðum að vinnumiðlun eigi að vera frjáls, hlutlaus og endurgjaldslaus þjónusta við þá sem óska liðsinnis hennar. Það byggir á því sjónarmiði að sjálfstæði sveitarfélaganna eigi að vera sem mest og þess vegna eigi þau að annast þennan málaflokk undir yfirstjórn félmrn. Og til þess að minnka skrifræði og gera vinnumiðlunina sem skjótvirkasta gerir frv. ráð fyrir hagnýtingu véltæks upplýsingakerfis. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga sem ég flyt um jarðhitaréttindi, en það er 4. mál þessa þings. Frv. er endurflutt óbreytt frá því sem það var lagt fyrir á síðasta þingi að öðru leyti en því að breytt er í 8. gr. dagsetningum varðandi heimildir til þess að byrja hagnýtingu jarðhita. Þar var áður dagsetningin 1. janúar 1983, að ég hygg, en hefur nú verið breytt í 1. janúar 1985. Með frv. þessu er lagt til að lögfestar verði reglur um umráðarétt og hagnýtingarrétt jarðhita. Gert er ráð fyrir að landeigendur hafi umráð jarðhita á yfirborði landsins og undir því að 100 metra dýpi, en umráð alls annars jarðhita, hvort sem er á landssvæðum sem ekki eru háð einkaeignarrétti eða eru undir yfirborði einkaeignarlands á meira en 100 metra dýpi, verði í höndum ríkisins, þ.e.almannaeign, sameign þjóðarinnar. Frv. þetta tekur til alls jarðhita, hvort sem um er að ræða svonefnd lághita- eða háhitasvæði. Það tek ég fram sérstaklega vegna þess að stundum hafa verið flutt hér mál sem aðeins snerta háhitasvæði og eignarrétt á jarðhita á slíkum jarðhitasvæðum. Í 6. gr. þessa frv. segir, með leyfi forseta: „Íslenska ríkið á allan rétt til jarðhita sem liggur dýpra en 100 metra undir yfirborði landareignar samkv. 1. málsgr. 1. gr. Íslenska ríkið á allan rétt til jarðhita sem liggur utan landareigna samkv. 1. málsgr. 1. gr.“ 1. gr. frv. er þannig: „Landareign hverri sem háð er einkaeignarrétti fylgir réttur til umráða og hagnýtingar jarðhita á og undir yfirborði í allt að 100 metra dýpi. Landeiganda er rétt að bora eftir og hagnýta sér jarðhita með þeim takmörkunum sem lög þessi tilgreina.“ Í þessum tilvitnuðu greinum, herra forseti, felst meginstefnumörkun frv., þ.e.að mörkin milli einkaeignarréttar á jarðhita og almannaeignar eru dregin við 100 metra undir yfirborði, en til þessa hefur í löggjöf verið byggt á þeirri meginstefnu að landeigendur hefðu umráða- og eignarrétt á jarðhita bæði á og í jörðu. Þótt þessum rétti hafi verið sett ýmis takmörk er enga reglu eða ábendingu að finna í löggjöf um það hversu djúpt í jörðu niður forræði landeigenda á jarðhita nær né heldur er í íslenskum rétti að finna reglu sem kveður á um takmörk eignarráða landeigenda niður á við. Fræðimenn hafa talið að þau nái svo langt niður sem nauðsynlegt er að leyfa til að landeigandinn geti haft þau not af landi sínu sem heyra til venjulegrar hagnýtingar á landi. Ákvæði þessa frv. snerta stórfelld hagsmunamál og eflaust í margra huga álitamál varðandi eignarréttarviðhorf. Ég minni á það að um þessi efni, eignarrétt á auðlindum landsins og náttúrugæðum, hafa fjallað fyrr á árum merkir menn, löglærðir, sem ég vitnaði sérstaklega til þegar ég mælti fyrir þessu frv. á síðasta þingi, - menn eins og prófessor Ólafur Jóhannesson, fyrrv. hæstv. ráðh. og lærdómsmaður í lögum, og einnig dr. Bjarni Benediktsson sem ekki þarf að kynna sem fræðimann eða þingmann. Þessir aðilar studdu sjónarmið svipuð þeim er sett eru fram í þessu frv. og má lesa sér til bæði í tilvitnaðri ræðu minni á síðasta þingi 24. febr. hér í hv. Nd. svo og í tilvitnunum, sem þar er vísað til, í rit lögfræðinga. Ég ætla, herra forseti, ekki að fjölyrða frekar um þetta mál nú. Ég hef getið um meginstefnumið frv. Ég tel það afar brýnt að mál þetta fái þinglega meðferð og ég tel að það sé mjög mikið undir því komið að löggjafinn marki stefnu um það geysilega þýðingarmikla mál sem varðar almannahagsmuni og möguleika okkar í reynd á að hagnýta þessa miklu auðlind, sem við væntum að sé, jarðhitann í landinu. Því hef ég flutt þetta frv. hér aftur í upphafi þings og vænti að það fái afgreiðslu á þessu þingi. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um kirkjusóknir, safnaðarfundi, sóknarnefndir, héraðsfundi o.fl. Þetta er í þriðja sinn sem þetta frv. er lagt hér fyrir Alþingi. Það var fyrst lagt fram árið 1982, en síðan á síðasta þingi. Það fór þá til menntmn., sem sendi málið til umsagnar og athugaði það ítarlega, en ekki vannst tími til að afgreiða það fyrir þinglok. Í framsöguræðu á síðasta þingi gerði ég ítarlega grein fyrir efni frv. og mun ekki endurtaka það hér heldur vísa til þeirrar framsöguræðu. Í l. kafla frv. er fjallað um umdæmaskiptingu innan þjóðkirkjunnar og í II. kafla um kirkjusóknir og skipan þeirra, um sóknarmörk, skiptingu kirkjusókna, sameiningu þeirra. Það er nýmæli í þessum kafla að tilgreindur er lágmarksfjöldi sóknarmanna 100, en í nokkrum sóknum eru færri en 100 sóknarmenn. En áður en af sameiningu sókna verður þarf að liggja fyrir samþykki viðkomandi aðila. Í III. kafla er fjallað um sóknarmenn og rétt þeirra til kirkjulegrar þjónustu og nokkuð um stöðu þeirra og réttindi og skyldur innan sóknar og þar af leiðandi innan þjóðkirkjunnar. Í IV. kafla er fjallað um safnaðarfundi, m.a. verkefni þeirra, starfshætti, fundarboðun, ályktunarfærni o.fl. Í V. kafla eru ákvæði um sóknarnefndir, skipun, störf og starfshætti. Það er m.a. lagt til að safnaðarfulltrúar verði kosnir af sóknarnefndum í stað þess að þeir eru nú kosnir á safnaðarfundi. Í VI. kafla eru ákvæði um starfsmenn kirkjusókna. Er þar um nokkur nýmæli að ræða. VII. kafli fjallar um héraðsfundi og héraðsnefndir. Þar er kveðið á um að í hverju prófastsdæmi skuli starfa þriggja manna héraðsnefnd sem er framkvæmdanefnd héraðsfunda. Ég mun ekki fjölyrða frekar um efni frv., en legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. menntmn., sem fjallaði ítarlega um frv. á síðasta þingi. Ég vænti því að hún muni geta tekið það til afgreiðslu áður en mjög langt um líður.