Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða um frv. þetta. Það lá fyrir þinginu í fyrra, og var því þá vísað til hv.allshn. Það er borið fram aftur í sömu mynd og þá, og sömu ástæður liggja til, að við berum það fram, sem við gerðum grein fyrir þá. Vil jeg leggja til, að því verði nú aftur vísað til allshn.

Ágúst Flygenring Það er nú í raun og veru búið að ræða þetta frv. svo rækilega, að óþarfi er að bæta miklu þar við. Jeg get skírskotað til þess, sem hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði. Hann færði skýr og ljós rök að því, að ósanngjarnt væri að neita þessu frv. um að ganga fram. Hvað sem gert verður við sveitarstjórnarlögin, er það með öllu óhæfilegt, að fella þetta frv. Þetta frv. getur ekki orðið til annars en þess, að bæta úr órjetti, sem á sjer stað, og getur ekki spilt fyrir endurskoðun sveitarstjórnarlaganna. Ástæðan fyrir frv. er svo augljós, að hana skilur hvert barn. Útsvarsskyldur utanbæjarmanna, sem leita sjer atvinnu í Reykjavík og Hafnarfirði, verða að byggjast á sama grundvelli. Annað væri ósanngjarnt. En annað mál er það, hvort sá grundvöllur er rjettur, sem lagður var í fyrra með breyting Reykjavíkurlaganna, en mjer finst þó fyrir mitt leyti hann vera nokkru skárri en sá, sem bygt var á áður. Jeg hefi ekki sjeð, að neinar gildar ástæður hafi komið fram gegn frv. því, er hjer varð að lögum í fyrra, um samskonar atriði, nefnil. lögum um bæjargjöld í Reykjavík. Enda get jeg ekki sjeð, að heimilisfang sje eina rjettmæta ástæðan fyrir útsvarsskyldu. Og allar breytingar, sem gerðar hafa verið á þessum lögum síðan 1905, hafa þó gengið meir og meir í þá átt, að færa útsvarsskylduna þangað, sem atvinnan er rekin. Hingað til hefir þetta ekki sætt neinum mótmælum, af því að það hefir ekki snert sveitirnar. En nú, þegar Hafnarfjörður og Reykjavík ætla að fá þau sömu rjettindi, sem önnur hjeruð hafa áður fengið, ætla sumir háttv.þm. hreint að ganga af göflunum. En það skal jeg taka fram, að jeg hefi ekki heyrt fólk, sem notið hefir atvinnu í þessum stöðum, telja neitt ósanngjarnt, þó það þurfi að greiða þar dálítið útsvar. Hvort atvinnan er rekin á sjó eða landi, finst mjer alveg sama, og því ekki hægt að deila um það. Því ef jeg hefi t. d. tvo menn í vinnu, annan til að hausa fiskinn, en hinn til þess að taka á móti honum í landi, finst mjer engri átt ná, að gera annan útsvarsskyldan, en hinn ekki. Órjettlætið, að gera mun á þessum tveimur mönnum, er bersýnilegt. Ef útsvarsskyldan væri eingöngu bundin við heimilisfang, gæti jeg trúað, að oft yrði úr vöndu að ráða. Því að nú er fjöldi manna ekkert bundinn við heimili sitt, menn oft skrifaðir til heimilis, þar sem þeir aldrei koma. Eitt dæmi, sem jeg þekki, sannar þetta vel. Skipstjóri með skip hjeðan úr Reykjavík lætur skrifa sig til heimilis austur í Vestmannaeyjum, en þangað kom hann aldrei - rekur alla sína atvinnu á skipi frá Rvík og hefir feiknamiklar tekjur. Á þennan mann var ekkert lagt í Rvík, því hann átti þar ekki lögheimili og rak ekki atvinnu þar í landi. Er nú nokkurt rjettlæti, að mega ekki leggja útsvar á manninn í Reykjavík? Jeg segi nei. Jeg sje nú ekki annað en frv. þetta geti vel gengið í gegnum þingið. Þó að það bæti ekki með öllu úr þessu ranglæti, þá er það þó spor í rjetta átt, og bætir úr þessum göllum, sem mest ber nú á, um Rvík og Hafnarfjörð.

Frsm. minnihl. (Magnús Torfason) Jeg vil lýsa því yfir, út af málinu, er síðast var til umr., að öll þau mál, er snerta þetta efni, eru ennþá í nefnd, nema þetta eina. Mjer fyndist því eðlilegast, að þetta mál væri tekið af dagskrá nú og látið bíða, þar til ákveðið verður, hvort þeim skuli vísað til sjerstakrar milliþinganefndar eða til stjórnarinnar. Jeg geri því að tillögu minni, að málið sje tekið af dagskrá nú.

Ágúst Flygenring Jeg vil eins vel, að málið sje felt nú þegar, eins og láta það bíða.

Hákon Kristófersson Aðeins örfá orð, út af því, sem háttv. 1. þm. G.-K. (ÁF) sagði. Háttv. þm. sagði, að engar gildar ástæður hefðu komið fram með frv. mínu á þskj. 113. Með sama rjetti gætum við sagt hið gagnstæða, að engin rök hefðu komið fram gegn frv. mínu. Þá taldi þessi sami háttv.þm., að rjett væri, að útsvarsskyldan væri þar, sem atvinnan væri rekin, en ekkert bundin við heimilisfang. En lengi má teygja það og toga, hvar rekin sje atvinna, hvort frekar beri að leggja á togaravinnu en kaupavinnu o. fl. Annars furðaði mig stórlega, að háttv.þm. (ÁF) skyldi segja, að þetta frv. hefði ekki komið fram, ef heimildin fyrir Reykjavík hefði ekki verið samþykt í fyrra. En ef heimildin verður feld niður, eins og frv. mitt fer fram á, sje jeg ekki annað en hann megi vel við una. Þó nú frv. háttv. 1. þm. G.-K. (ÁF) yrði samþykt, getur vel orkað tvímælis, hvort hann muni styðja okkur að því, að koma fram hinum nauðsynlegustu leiðrjettingum á þessum málum. Miklu frekar gæti jeg trúað því, að hann myndi styðja takmarkað rjettlæti í þeim, eins og átti sjer stað hjer í fyrra. Ef háttv. deild vill nú ekki leiðrjetta þau mistök, sem hjá henni urðu í fyrra í þessu máli, er nauðsyn að sýna frv. þessu fulla hörku. Hið vægasta, sem hægt er við það að gera, er að vísa því til stjórnarinnar, sem jeg geri enn að tillögu minni.

Ágúst Flygenring Jeg vil benda háttv.þm. Barð. (HK) á, að það er ekkert gagn fyrir hann, þó að frv. þetta verði felt. Hann hefir lýst því yfir, að hann gerði sig ánægðan með, að frv. hans verði kastað í brjefakörfuna. En jeg geri mig ekki ánægðan með slíka meðferð á mínu frv. Annars sje jeg ekkert á móti því, að samþykkja mitt frv., því að það dregur þó dálítið úr órjettlæti, þangað til ráðin verður bót á því að fullu.

Atvinnumálaráðherra (MG): Mjer skilst, að hjer sje um það deilt, hvort fella eigi frv. þetta nú þegar, eða láta það ganga áfram til Ed. Jeg sje ekki annað en óhætt muni vera að lofa því að halda áfram, því að ennþá á það eftir að ganga gegnum efri deild, og verður vitanlega felt þar, ef ákveðið verður að vísa öllum þessum málum til milliþinganefndar. En jeg tel það mjög harkalegt gagnvart flm., að fella það nú þegar, enda verður því ekki neitað, að sanngirni mælir með því, meðan útsvarslöggjöf Reykjavíkur er ekki breytt.

Jakob Möller Jeg vildi mega beina þeirri fyrirspurn til háttv.þm. Barð. (HK), hversvegna hann hafði frv. ekki tvö. Annað um að fella niður heimild þá, sem Reykjavíkurbæ var veitt í fyrra til útsvarsálagningar á utanbæjarmenn, en hitt um þá breyting á sveitarstjórnarlögunum, að banna að leggja útsvar á kaupafólk o. fl. Þá hefði hann verið sjálfum sjer samkvæmur. En þegar þessi háttv.þm. vill láta fella þetta frv. og samþykkja sitt, þá gef jeg því illan grun, að hann ætli sjer að fylgja rjettlátri. og gagngerðri endurskoðun á sveitastjórnarlögunum síðar. Háttv. þm. Dala. (BJ) kvaðst vera mjög á móti þessum eltingaleik. Um það skal jeg ekkert deila. En jeg legg áherslu á það, að þessi eltingaleikur var hafinn í sveitunum, og þá er ekki sanngjarnt að rísa á móti honum, þegar kaupstaðirnir vilja koma með í leikinn og njóta sömu rjettinda og sveitirnar.

Hákon Kristófersson Aðeins örfá orð, út af ummælum háttv. 3. þm. Reykv. (JakM). Háttv. þm. sagði, að sjer ljeki grunur á, eftir framkomu minni í þessu máli, að jeg væri þar ekki einlægur. En jeg hefi lýst afstöðu minni í því, bæði gagnvart sveitum og kaupstöðum. En hafi háttv.þm. (JakM) ástæðu til að ætla mjer, að jeg meini annað en jeg segi og geri, þá skora jeg á hann að nefna dæmi, eitt einasta dæmi, sem sýni, að jeg hafi vilt á mjer heimildir. Annars skal jeg geta þess, að fyrir þinginu liggur frv. um breyting á sveitarstjórnarlögunum. Og því get jeg lýst yfir, sem jeg hefi lýst yfir áður, að jeg mun vinna að því og styðja að því á allan hátt, að fullkomið samræmi komist á milli sveita og bæjarfjelaga í þessu útsvarsskyldumáli.

Flm. (Tryggvi Þórhallsson) Þetta mun vera í fimta skiftið, sem mál þetta kemur á dagskrá, og er langt síðan að það var fram borið. En jeg veit, að það kemur ekki að sök. Landbn. hefir borist annað frv., er fer í líka átt, og hefir hún þegar haft þetta frv. til hliðsjónar, þó að ekki væri búið að vísa því til hennar. Jeg er því ekkert hræddur um, að þessi dráttur valdi neinu um úrslit þessa merka máls. Jeg mun ekki nota þetta tækifæri til að rifja upp gamla reikninga við hæstv. stjórn, fyrir öll hennar afskifti og afskiftaleysi í búnaðarlánadeildarmálinu. Jeg læt mjer hægt um, hvað gerst hefir undanfarið. Mjer er sama, í hvaða formi málið gengur fram: hvort lánsstofnunin heitir Búnaðarlánadeild eða Ræktunarsjóður. Aðalatriðið er það, að því marki verði náð, að lánsstofnun komist á fót, sem veiti bændum hagkvæm lán. Mun jeg síst vilja stofna til meiri deilu um málið, ef von er um einhverja samvinnu um það. Þetta frv., er jeg ber hjer fram, er orðrjett frá nefnd, er Búnaðarfjel. skipaði í haust, til að athuga þetta mál, og í áttu sæti fulltrúar bændanna og einhver merkasti, eða allra merkasti útgerðarmaðurinn. Jeg hefi flutt það óbreytt, ekki af því, að jeg sje því samþykkur í öllum atriðum, heldur af hinu, að jeg tel nefndina hafa unnið gott verk og stefnt í rjetta átt, og hefi viljað sýna henni þá virðingu, að flytja frv. óbreytt. Frv. það, sem stjórnin flytur um þetta efni, var komið fram áður en frv. þetta var prentað, og er það, sem á milli ber, tekið fram á síðustu bls. þessa frv. Jeg skal þegar lýsa yfir því, að jeg stend fast á þeim grundvallaratriðum, sem á milli ber og einmitt eru einhver þýðingarmestu atriði frv. Jeg tel stjfrv. afturför frá búnaðarlánadeildinni, en þetta frv. stórum mun betra. En eins og jeg hefi sagt, vil jeg ekki stofna hjer til ósamkomulags, með því að rekja þennan mun nánar, ef góð samvinna gæti að öðrum kosti tekist um málið. Jeg vildi því aðeins bæta við, að jeg óska, að málinu sje vísað til landbn.

Flm. (Sigurjón Jónsson) Jeg býst ekki við, að jeg þurfi að vera langorður um málið á þessu stigi. Hjer hafa heyrst raddir um, að rjettast væri að taka það af dagskrá. Það getur ekki komið af öðru en því, að þeir hv.þm., sem svo mæla, hafi alls ekki lesið frv. því að þótt svo væri gert um annað mál hjer, þá er svo, að það, sem deilt var um í því sambandi, er aðeins lítill hluti af þessu frv. Þetta frv. er flutt að mestu eftir ósk bæjarstjórnarinnar á Ísafirði, aðeins hefir verið bætt dálitlu inn í það og einu atriði slept. Jeg skal gjarnan geta um það atriði; það var um aldurstakmark manna í sambandi við atkvæðisrjett í bæjarmálefnum. Bæjarstjórnin fór fram á, að aldurstakmarkið væri miðað við 21 ár í stað 25 ár. Bæði er það, að jeg er þessu mótfallinn, og eins hitt, að farið var fram á þetta hjer í fyrra í öðru frv., og hafði það þá lítið fylgi; þessvegna er því slept í þessu frv. Annars skal jeg ekki verða til þess að vekja umr. á ný um það, sem hjer hefir áður verið deilt um, hvernig samræma megi ákvæðin um útsvarsskyldu manna í kaupstöðunum við Reykjavíkurlögin. Í þessu frv. eru ýmsar aðrar breytingar, sem jeg vonast eftir, að hv.þd. sjái ekki ástæðu til að vera á móti, heldur leyfi að ganga fram, svo sem t. d. um dráttarvexti á ógoldnum útsvörum. Það er gert til þess að hjálpa bæjarsjóði til að ná inn gjöldunum, og eins til að hvetja menn til skilsemi. En á því hefir, eins og kunnugt er, bólað síðan á stríðsárunum, að menn hafa ekki verið sem skilsamastir, og það eins, þótt þeir geti goldið, en hinu opinbera er skylt að stuðla að því, að koma þessari venju af. Sömuleiðis er í 1. gr. nýmæli fyrir Ísafjarðarkaupstað, en það er alveg samskonar ákvæði og samþ. var í Reykjavíkurlögunum í fyrra. Hvað líður breytingunum í fyrstu málsgrein 2. gr., þá sje jeg ekki ástæðu til að leggja kapp á, að þær verði samþ., ef Hafnarfirði verður neitað um sömu ákvæði, því að þá geng jeg alveg út frá því, að þetta mál verði athugað rækilega fyrir næsta þing, og að þá verði komið samræmi á lög sveitanna og bæjanna, að því er þetta snertir. En jeg vil benda á það, að þó að báðar umræddar breytingar verði samþ., þá leiðir það aðeins til þess, að koma samræmi á í lögunum, eins og þau eru nú. Og þó að nú yrði sett milliþinganefnd í málið, þá er valt að treysta því, að till. hennar verði strax gerðar að lögum. Eru mörg dæmi þess, að milliþinganefndir hafa starfað og borið fram till. og frv., sem erfitt hafa átt uppdráttar og seint orðið að lögum. Ætti því ekki að skaða, þó að Ísafjörður og Hafnarfjörður fengju nú sömu rjettindi og Reykjavík, því að það kemur aðeins samræmi á í lögunum. Af þeim breytingum, sem farið er fram á í frv., er sú annars merkust, sem er í 4. gr., um yfirskot í útsvarskærum. Það er gert ráð fyrir því, að skjóta megi slíkum kærum til yfirskattanefndar Reykjavíkur. Jeg vil ekkert um það segja, hvort þessi leið, sem hjer er farin, að skjóta skuli þessum málum til yfirskattanefndar Rvíkur, er heppilegri en sú, að skjóta þeim til atvinnumálaráðuneytisins. En hitt er augljóst, að nauðsyn ber til að fá ákvæði um þetta í lögin. Eins og hv.þdm. vita, þá eru niðurjöfnunarnefndir kosnar af sömu aðilum og bæjarstjórnirnar, og því engin trygging fyrir, að þær hafi ekki á sjer sama pólitískan blæ. Er í þessu efni nauðsyn, að fullu rjettsýni sje beitt og að tryggilega sje gætt jafnrjettis borgaranna. Að minsta kosti verður aldrei girt fyrir getsakir og kvartanir um, að ekki sje nægilega gætt jafnrjettis, þar sem niðurjöfnunarnefndin er úr sama flokki og þeim, er ræður í bæjarstjórn. Þess utan eru kunn fleiri dæmi um, að jafnvel hafi verið samið um útsvör sumra borgara, og er það vitanlega algerlega á móti lögum, og verður ekki gert án þess, að aðrir borgarar verði fyrir misrjetti. Því er ákvæði um yfirskot í þessum málum bráðnauðsynlegt. Hitt er ekki kappsmál, hvort skjóta eigi kærunum til atvinnumálaráðuneytisins eða yfirskattanefndar Reykjavíkur. Í lögunum í fyrra var eðlilegt mjög, að þetta væri bundið við nefndina. Með því kemur hún nú til að fást við slík mál, og því verður þetta ekki óeðlilegt. Eins ber þess að gæta, að sjálfsagt fylgja slíkum kærum svo góð málsgögn, að þau geta leitt til úrskurðar í málinu, hvort heldur sem yfirskattanefndin eða ráðuneytið á um þau að dæma. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið. Óska þess, að það fái að ganga til 2. umr. og hv.allshn.

Flm. (Hákon Kristófersson) Eins og sjá má á greinargerð þessa frv., er það fram borið vegna ummæla, er fjellu í þessari hv. deild við 2. umr. frv. þess, sem nú er þriðja mál á dagskrá, og borið er fram fyrir tilmæli Hafnfirðinga. Jeg skal strax taka það fram, að jeg álít síst að undra, þó að Hafnfirðingar láti í ljósi óskir um, að fá að njóta samskonar hlunninda og Reykjavíkurbæ voru veitt hjer á Alþingi í fyrra með lögum um bæjargjöld í Reykjavík, sem þá voru illu heilli samþykt. Eins og hv.þm. er kunnugt, snýst aðalefni þessa frv. um það, hvort heimilt skuli Reykvíkingum, að leggja útsvar á menn, sem ekki hafa þar fast aðsetur, en eru þó fyrir tilviljun lögskráðir einhvern tíma ársins á skip, sem talið er eiga heimili í Reykjavík, en sem e. t. v. kemur þar ekki nema svo sem 5–6 daga á þeim tíma, sem þeir eru lögskráðir á skipið. Þegar litið er til afstöðu þeirrar, sem jeg hefi alla tíð tekið til þessara mála, þá er síst að furða, þó að jeg beri nú fram frv. þetta, þar sem jeg hefi altaf verið því mótfallinn, að hin ýmsu bygðarlög landsins legðu sig í framkróka til að elta uppi utansveitarmenn, sem um tíma leituðu sjer þar atvinnu, til þess að leggja á þá útsvör. Jeg vil ekki draga það í efa, sem jeg hefi heyrt, að ýmsar sveitir hafi gengið svo langt í þessu efni, að þær hafi jafnvel lagt útsvar á kaupafólk. Slíkt er jafnmikil ósvinna og að Reykjavíkurbær skuli leggja útsvör á sjómenn, sem njóta þar engra annara fríðinda en að vera um tíma lögskráðir á skip, sem þar er talið skrásett. Eins og gefur að skilja, er mál þetta komið í hið mesta öngþveiti, og hefir verið haldið fram ýmiskonar sundurleitum skilningi á hjer að lútandi lagaákvæðum. Sjerstaklega hefir menn greint á um það, hvernig skilja bæri orðin „fast aðsetur“ í þessu sambandi. Vil jeg í þessu efni skírskota til ummæla eins lögfræðings hjer í hv. deild við 2. umr. áðurnefnds Hafnarfjarðarfrumvarps, þótti mjer vænt um að heyra þann skilning, því að hann var sá sami, sem jeg hefi altaf lagt í þetta ákvæði, sem sje það, að svo verði að líta á, að heimilisfang, óslitið alt árið, verði að teljast „fast aðsetur“. Jeg býst ekki við, að svo verði litið á, að jeg með frv. þessu baki Reykjavíkurbæ nokkurn verulegan fjárhagslegan hnekki, því að nokkru leyti styður frv. að tekjuauka fyrir bæinn, þó að það hinsvegar kunni að rýra tekjur hans eitthvað í sumum tilfellum. Jeg hefi talið rjett að heimila bænum að taka ákveðið hundraðsgjald af þeim launum, sem menn vinna þar fyrir og nema 6000 kr. eða meiru árlega, þó að menn þessir sjeu þar ekki heimilisfastir og hvort sem störf þau, sem þessi laun eru tekin fyrir, eru aðaleða aukastörf viðkomandi manna. Alt öðu máli er að gegna um sjómenn, þó að lögskráðir sjeu á reykvísk skip um tíma, og sem í raun veru stunda atvinnu sína úti á rúmsjó, oftast langt frá landhelgi Reykjavíkur og koma þar örsjaldan í land. það er yfir höfuð að tala alls ekki rjett, að hin ýmsu bygðarlög landsins gerist mjög ásælin í því efni, að skerða gjaldþol hvers annars, en svo verður altaf, ef þeim er heimilað að leggja útsvör eftir vild sinni á utansveitarmenn, sem e. t. v. dvelja þar aðeins örstutt. Eftir því sem jeg hefi hlerað, eru örlög þessa frv. fyrirfram ákveðin. En jeg mun ekki taka þau nærri mjer, því að jeg býst við, að fleiri frv. um þessi efni kunni þá að fara sömu leiðina. Það hefir verið talað um það, hjer í þessari hv. deild, að nauðsynlegt væri að skipa milliþinganefnd, til þess að ráða málum þessum til lykta og samræma löggjöfina í sveitarstjórnarmálefnum um land alt, eftir því sem við verði komið. Má vel vera, að þetta sje heppilegt, enda þótt jeg fyrir mitt leyti hafi fremur litla trú á því, að till. milliþinganefndar geti ekki valdið ágreiningi, og styðst jeg þar við reynslu fyrri tíma. Eins og jeg tók fram í upphafi, þá er ekki nema eðlilegt, að Hafnarfjörður fái sömu heimild til útsvarsálagningar sem Reykjavík var veitt í fyrra. Það er í rauninni sjálfsagt. En af því að jeg er á móti þeirri heimild fyrir hvern sem er, þá hefi jeg borið þetta frv. fram, til þess að kippa út úr Reykjavíkurlögunum stærsta agnúanum, sem á þeim eru, að mínu viti. Læt jeg svo staðar numið að sinni og vona, að enginn hafi fundið sig krenktan af þessum orðum mínum.

Jakob Möller Þó að ekki hafi orðið úr því, að jeg tæki til máls hjer á dögum, þegar Hafnarfjarðarfrv. var til umr., eins og jeg þó hafði ætlað mjer, þá er ekki síður ástæða fyrir mig að segja nokkur orð um frv. þetta, sem nú er til umr. Jeg verð að segja, að mjer þykir lambið, sem hv.þm. Str. (TrÞ) talaði um á dögunum, vera farið að byrsta sig við úlfinn, þar sem frv. þetta er fram komið. Og mjer finst þetta sama lamb byrsta sig nokkuð mikið við úlfinn í umr. yfirleitt, þegar talað er um, að Reykjavík hafi með lögunum frá síðasta þingi fengið meiri hlunnindi en önnur sveitarfjelög hafa, og að gengið hafi verið á rjelt þeirra í þeim lögum. Þessu hefir verð haldið fram, þrátt fyrir það, að fyrir löngu síðan hefir sveitarstjórnarlögunum verið breytt í sama anda sem kom fram í Reykjavíkurlögunum í fyrra. Jeg get fullkomlega viðurkent þá lögskýringu, sem hv. 1. þm. Árn. (MT) lýsti hjer um daginn, í sambandi við Hafnarfjarðarfrv., sem nú liggur fyrir þinginu, og hafði eftir öðrum manni, sein við báðir metum mikils. En sá hængur er á, að þessi lögskýring er eldri en sveitarstjórnarlögin, sem nú gilda. Og auk þess sem þau breyttu í ýmsu eldri ákvæðum, þá hefir anda þeirra laga síðan verið breytt svo gersamlega, að þó að lögskýring þessi hafi verið rjett, þegar hún var gefin, árið 1889, þá nær hún engri átt nú. En það eru ekki Reykjavíkurlögin frá s. l. ári, sem gera þetta að verkum, heldur ýmsar breytingar, sem áður hafa verið gerðar, ekki síst breytingin 1922. Til skýringar skal jeg nefna eitt dæmi af mörgum. Jeg veit með vissu, að s. l. sumar fór fátækur maður hjeðan úr bænum, hálfsmánaðar tíma, austur í Ölfus, og heyjaði þar handa nokkrum rollum, sem hann á. Honum var gert að greiða 40 kr. útsvar þar eystra. Ef það er brot á anda sveitarstjórnarlaganna, að heimila Reykjavíkurbæ að leggja útsvar á atvinnu þá, sem menn njóta á skipum, sem heima eiga í bænum, þá er þetta fulteins mikið brot á anda þeirra laga. Þessvegna er það, að þegar þetta frv. fer aðeins fram á að breyta ákvæðum Reykjavíkurlaganna, þá felst í því mikið misrjetti gagnvart Reykjavíkurbæ. Jeg skal játa, að það getur verið mikið álitamál, hvort rjett sje, að sveitarfjelögin geri mikið að því, að elta utansveitarmenn uppi með útsvarsálagningar. Hinsvegar eru skoðanir skiftar um þetta mál, og telja margir sanngjarnt, að menn greiði eitthvað til sveitar, þar sem þeir njóta atvinnu sinnar. En hvað sem annars má segja um þetta atriði, þá ætti öllum að vera það ljóst, að aldrei getur náð nokkurri átt, að undanskilja Reykjavík og Hafnarfjörð rjetti, sem önnur hjeruð landsins hafa fengið, eða a. m. k. færa sjer dyggilega í nyt. Þessvegna er frv. þetta óviðeigandi að svo stöddu. Mjer fellur vel, ef það er rjett, sem hv.flm. (HK) sagði, að í ráði væri að taka öll sveitarstjórnarmálefni landsins til rækilegrar yfirvegunar. Þess væri full þörf. Hinsvegar mælir full sanngirni með því, að samþ. Hafnarfjarðarfrv. nú á þessu þingi, þó að í ráði kunni að vera að samræma löggjöfina fyrir sveitir og kaupstaði í þessum efnum. Ef það verður ofan á, að heimila sveitarfjelögum yfirleitt ekki að leggja útsvör á utansveitarmenn, þá er hægast að breyta þessu ákvæði einnig í Hafnarfjarðarlögunum, þegar þar að kemur. Annars skal jeg ekki hafa á móti því, að frv. þetta gangi til 2. umræðu og nefndar.

Flm. (Hákon Kristófersson) Mig furðar alls ekki á því, að þm. Reykvíkinga andmæli frv. þessu. Jeg hefi litið svo á, alt þangað til annað hefir verið gert kunnugt hjer í hv. deild, að alment sje ekki lagt útsvar á verkafólk úti um bygðir landsins, t. d. kaupafólk, sem stundar atvinnu aðeins skamma stund utan heimilissveitar sinnar. Jeg skoða það ekki atvinnurekstur, þó að maður dvelji hjá mjer sem kaupamaður um tíma og fái ákveðið kaup fyrir. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði frá fátækum manni, sem varð að greiða 40 kr. útsvar austur í Ölfusi, fyrir það eitt, að hann heyjaði þar nokkra hesta um hálfsmánaðar tíma. Þó að slík svívirða kunni að geta komið fyrir á einstöku stað, þá er ekki þar með sagt, að endilega þurfi að lögheimila slíkt um land alt. Eða er það algengt, að hreppsnefndir landsins leyfi sjer að sýna slíka óskammfeilni? Jeg vil leyfa mjer að mótmæla því, að svo sje. A. m. k. þekkist slíkt ekki á Vesturlandi, þar sem jeg þekki til. Jeg veit ekkert dæmi þess, að þar hafi hreppsnefndir sýnt svo mikla óbilgirni eða gerst svo yfirgangssamar, að þær leyfðu sjer nokkuð svipað þessu. En því miður heyrast slíkar sögur hjer austan úr sýslum, en jeg vona, að hv. 1. þm. Árn. (MT), sem er þessum málum kunnugastur þar eystra, geti mótmælt þessum sögusögnum. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) taldi frv. þetta óviðeigandi eins og sakir stæðu. Það er langt frá því, að jeg vilji gera lítið úr áliti hans, en þó verð jeg að vona, að þeir hv.þm. verði fleiri, sem telja frv. einmitt vel viðeigandi, þar sem það stefnir í þá átt, að nema í burtu úr Reykjavíkurlögunum meingallað ákvæði, sem illu heilli slæddist inn í þau á síðasta þingi. Þá taldi hv.þm. (JakM) rjett, að Hafnarfjarðarfrv. næði fram að ganga, þó að þetta frv. fjelli. Það er satt, að þessi skoðun hefir dálítið til síns máls, þar sem hún er bygð á því, að ekki sje nema eðlilegt, að Hafnfirðingar fái sömu hlunnindi sem Reykvíkingum voru veitt í fyrra. En þar sem jeg býst við því, að Reykjavíkurbær muni ekki í ár nota heimild sína til útsvarsálagningar gagnvart Hafnfirðingum, þá fæ jeg ekki sjeð annað en að Hafnfirðingar megi una því, að bíða næsta árs, og enda ekki óviðeigandi, að bæði frv. fari sömu leiðina, ef þessu frv. mínu er búinn dauði. Samlíkingu hv.þm. (JakM) um lambið, sem væri farið að byrsta sig við úlfinn, skildi jeg ekki. Mjer finst jeg vera svo friðsamur maður yfirleitt, að jeg vona, að hv.þm. (JakM) hafi ekki beint þessu að mjer á nokkum hátt. Jeg skal loks taka það fram, sem jeg gleymdi áðan, að jeg óska, að frv. verði, að umr. lokinni, vísað til hv.allshn. Hún er að mínu viti vel fær um að taka málið til nauðsynlegrar og sanngjarnar yfirvegunar.

Magnús Torfason Jeg stend ekki upp til þess að ræða efni þessa frv. Jeg býst við, að það gangi til nefndar, sem jeg á sæti í, og er þá siður minn að geyma aths. mínar, þangað til nefndin tekur málið til meðferðar. En það voru nokkur orð hv. 3. þm. Reykv. (JakM), sem gerðu það að verkum, að jeg get ekki látið undir höfuð leggjast að segja örfá orð við þessa umr.Hv. þm. (JakM) vildi halda því fram, að lögskýringin, sem jeg lýsti hjer á dögunum í sambandi við þessi mál, væri orðin gömul og úrelt. Það er rjett, að hún er gömul, en hún er líka ný og enganvegin úrelt, því að allir dómar landsyfirrjettarins um þessi efni hafa staðfest hana síðan. Umrætt ákvæði um lögheimili kom inn í sveitarstjórnarlöggjöfina árið 1889 og hefir alla tíð síðan verið tekið óbreytt upp í lög um sveitarstjórnarmálefni og einnig yfirleitt upp í lög um málefni kaupstaðanna. Þetta ákvæði hefir sem sagt verið rauði þráðurinn í allri löggjöf vorri um útsvarsálagningu síðan. Að því er snertir útsvarsálagningu Ölvesinga, ber þess að gæta, að hún kemur ekki málinu við. Nú er frómt frá því að segja, að í þessum hreppi og fleirum voru menn farnir að seilast nokkuð eftir útsvörum. Um þetta tilfelli, sem hv. 3. þm. Reykv. (JakM) gat um, get jeg ekki sagt neitt, man það ekki. En jeg get skýrt frá því, í sambandi við það, sem hv.þm. (JakM) sagði, að einn vel efnaður maður í þessum bæ á eina af landnámsjörðunum þar eystra, það er að segja, hann hefir ekki eignarrjett yfir jörðinni, heldur á hann 20 þús. króna veðskuld í henni, en annar maður hjer í bæ, sem ekkert á til, hefir eignarrjettinn, og af honum hafa einu sinni náðst 50 krónur í útsvar. Yfirleitt eiga Ölvesingar við það að búa, að jarðir komist í hendurnar á Reykvíkingum fyrir svo hátt verð, að þær verða ekki leigðar með þolanlegu eftirgjaldi og standa því í eyði. Annars mun jeg ekki fara fleiri orðum um þetta.

Klemens Jónsson Mjer finst þetta mál altaf vera að komast í meira og meira óefni, og versna með ári hverju, vegna hringlandaskapar í því. Sveitarstjórnarlögin höfðu ekki verið lengi í gildi fyr en farið var að breyta þeim, og sveitarfjelög fóru að reyna að seilast í nokkrar krónur í sveitarsjóð af utanhreppsmönnum, sem ráku einhverja lítilfjörlega atvinnu á staðnum. Ef utanhreppsmaður átti eitthvert ítak í sveitinni, slægju eða þessháttar, þótti sjálfsagt, að hann greiddi eitthvað gjald af þessum afnotum í sveitarsjóð. Þetta hefir svo farið versnandi ár frá ári, og nú er komið í fullkomið óefni. Það er enginn vafi á því, að það var rangt gert, að samþykkja lagabreytinguna í fyrra, en þó að einu sinni sje rangt að farið, er ekki sjálfsagt að halda því áfram þing eftir þing. Úr því sem komið er, sje jeg ekki önnur ráð en að málið verði tekið til meðferðar af stjórninni sjálfri, eða að hún skipi milliþinganefnd. Hæstv. atvrh. (MG) hefir látið á sjer skilja, að sjer væri ekki ókleift að koma fram með breytingu á sveitarstjórnarlöggjöfinni fyrir næsta þing, og það verður nauðsynlegt að koma meira samræmi á milli löggjafarinnar í sveitum og kaupstöðum, eins og nú er komið. Jeg er ekki að mæla á móti þessu frv. og mun greiða því atkvæði til nefndar. En annars álít jeg, að hv.allshn. þurfi ekki að flýta sjer með að afgreiða þetta mál. Að öðru leyti vænti jeg þess, að stjórnin taki málið til athugunar. Þetta hringl fram og aftur á hverju þingi má ekki ganga svo lengur. Ef þannig heldur áfram, endar með því, að tímatakmark verður ekkert, ekki mánuðir, ekki vikur, ekki einu sinni dagar, því að það endar með því, að ef hrossakaupmaður sendir erindreka norður í Húnavatnssýslu eða vestur í Dali, sem heldur þar hrossamarkað part úr degi, þá heimtar sveitin útsvar af arðsamri atvinnu rekinni þar. Fyrir þetta verður ekki girt nema með því móti einu, að fastar og samræmar reglur sjeu settar, er gildi jafnt sveitarfjelög og kaupstaði.

Fjármálaráðherra (JÞ): Hæstv. atvrh. (MG) er því miður bundinn við umr. í hv.Ed. Jeg get ekki gefið fullnaðarsvör fyrir stjórnarinnar hönd, en hún mun vera samþykk áliti hv. 2. þm. Rang. (KIJ) um að taka þurfi málið til gagngerðrar endurskoðunar, og mun hún vilja leggja fram krafta til þess. Hvort stjórnin óskar eftir heimild til að skipa milliþinganefnd eða ekki, því get jeg ekki svarað, en það hefir verið venja, að undirbúa meiriháttar breytingar á þessari löggjöf í milliþinganefnd, og hefir það gefist vel.

Halldór Stefánsson Það mátti skilja á umr. um daginn um Hafnarfjarðarfrv. svokallaða, að mönnum þykir of langt gengið í því, að elta menn með útsvarsálagningar, þó að þeir dvelji stuttan tíma við atvinnu annarsstaðar en þar, sem þeir eiga heima. Þegar Reykjavíkurlögin voru samþykt í fyrra, var gengið lengra en áður, og ný ákvæði voru sett, sem ákveða, að menn, skrásettir á skipum í Reykjavík, sjeu útsvarsskyldir þar, jafnvel hvað stuttan tíma, sem um er að ræða. Mun þetta hafa verið gert aðallega með tilliti til fiskiflotans, en nær þó einnig til flutningaskipa, t. d. Eimskipafjelagsskipanna. Afleiðing þess er sú, að þetta eina ár hafa skipshafnirnar á skipunum orðið útsvarsskyldar hjer, jafnframt því sem þeir eru útsvarsskyldir þar, sem þeir af eðlilegum ástæðum hafa fast aðsetur eða heimili, en svo stendur vitanlega á með marga af þessum mönnum. T. d. er svo með skipstjórana á tveim aðalskipum Eimskipafjelagsins, að annar er búsettur á Norðurlandi, en hinn á Austurlandi. Báðir hafa kvartað mjög undan þessu, því að erfitt er að fá leiðrjettingu gjalda á tveim stöðum, ef þörf er á, og vera þó ef til vill fjarverandi á báðum stöðum. Eftir því sem mönnum hafa farist orð í þessu máli, má ætla, að menn vilji ekki lengra ganga, heldur miklu fremur draga að sjer hendina. Það ætlar að rætast gamla orðtakið, að ein syndin býður annari heim. Þessi lög eru fram komin meðfram af því, að Hafnarfjörður óskar nú eftir sömu aðstöðu og Reykjavík fjekk í fyrra með bæjargjaldalögunum. Má búast við, að hver kaupstaðurinn komi á fætur öðrum og æski hins sama. Af því að þetta atriði um skrásetning skipanna er sjerstakt atriði, sem enga hliðstæðu á annarsstaðar, þá finst mjer rjett að afnema þennan brodd nú þegar og samþykkja þetta frv. Einn af kostunum við að Alþingi kemur saman árlega er sá, að með því móti er hægt að leiðrjetta eftir eitt ár, ef mistök hafa orðið, en svo hefir einmitt orðið nú. Þó að þetta frv. verði samþ., þá þarf það ekki að vera til fyrirstöðu því, að sveitarstjórnarlöggjöfinni verði vísað til sjerstakrar nefndar eða stjórnarinnar til athugunar til næsta þings.

Magnús Torfason Jeg vil aðeins, út orðum hv. 2. þm. Rang. (KIJ), gefa yfirlýsingu fyrir nefndarinnar hönd. Jeg get sagt frá því, að báðar allshn. hafa gengið á fund og athugað málið nokkuð, og var allshn.Nd. falið að athuga nánar og undirbúa þingsályktun, einmitt þess efnis, að sett væri milliþinganefnd í málið.

Jakob Möller Jeg get ekki látið hjá líða að mótmæla því, sem hv.þm. hafa slegið fram, um að það hafi verið rangt að samþykkja í fyrra heimildina fyrir Reykjavík til að leggja útsvar á utansveitarmenn. Það var ekki rangt, heldur fullkomlega í samræmi við það, sem búið var að setja áður í hin almennu sveitarstjórnarlög. Það er ómögulegt að gera upp á milli þess, að leggja útsvör á kaupafólk og fólk á skipum. Það er algert samræmi í því. Enda þótt hv. 1. þm. Árn. (MT) segi, að útsvar á kaupafólki sje ekki í samræmi við lögskýringuna, þá er lögskýringin mjög vafasöm nú orðið, og þó að hún hafi einhverntíma verið staðfest af landsyfirrjettinum, sem var lagður niður um áramótin 1919–1920, veit jeg ekki, hvort hún fær staðist nú; að minsta kosti er hún að engu höfð, og hæstarjettardómur er enginn til um þetta. Það er að minsta kosti augljóst, að sú lögskýring er mjög vafasöm, nú eftir allar breytingarnar, sem gerðar hafa verið á sveitarstjórnarlögunum síðustu árin. Og viðvíkjandi því, að órjettmætt sje að leggja á skipafólk, vil jeg vekja athygli á því, að þegar útgerðin vex, vex einnig áhætta í sambandi við útgerð. Ef útgerð legst niður, fara utansveitarmennirnir burt, en kaupstaðarfólkið situr eftir með alla ábyrgðina og stendur uppi atvinnulaust. Af þessu sjest, að ekki er ósanngjarnt, að menn, sem stunda atvinnu á skipum, leggi fram til viðkomandi bæjarfjelags. Jeg get alls ekki fallist á, að rjett sje að afgreiða þetta frv. frá þingi í von um, að siðar verði komið samræmi á lögin í heild sinni, því að vel getur endað svo, að þetta frv. verði samþykt, en lögunum ekki breytt síðan. Meðan þeim er ekki breytt fyrir aðrar sveitir, er rangt að breyta Reykjavíkurlögunum og neita Hafnarfirði um þennan rjett.

Flm. (Hákon Kristófersson) Jeg ætla ekki að vera langorður, en vil aðeins geta þess, að svo er sem sumir álíti óþarft að fjölyrða um þetta mál. Finst mjer þó meiri ástæða til að tala um þetta en það mál, sem mest hefir verið rætt hjer undanfarna daga. Sjerstaklega vil jeg þakka hv. 2. þm. Rang. (KIJ) fyrir góðgjarnar og viturlegar undirtektir hans í þessu máli. En mjer virtist hann fallast á, að frv. mitt færi í rjetta átt, en álíta, að það ætti samt að sofna í nefnd.  Að öðru leyti skal jeg ekki fjölyrða um þetta, en jeg vænti, að hv. deild, og hv. nefnd taki til greina viturlegar tillögur hv. 1. þm.N.-M. (HStef), sem hann tók fram í ræðu sinni.

Bjarni Jónsson Jeg ætla ekki að segja nema örfá orð. Jeg get ekki skilið, hvernig sú stefna er komin upp, að sekta menn fyrir að leita sjer atvinnu annarsstaðar en þar, sem þeir eiga heima. Jeg veit ekki betur en að þegar við komum í aðra fiskistöð, sjeu engin gjöld á okkur lögð fyrir að við aukum hagsæld þess hjeraðs, sem um er að ræða. Jeg get ekki betur sjeð en að þetta sje nokkurskonar „Stavnsbaand“, ef maðurinn á að vera rígbundinn við það hjerað, sem hann er fæddur og uppalinn í, með því að vera sektaður fyrir, að hann vill leita sjer atvinnu annarsstaðar.

Má þá sekta þá, ef þeir eru heima?

Það er enginn að tala um að sekta þá heima. Þar greiða þeir útsvar, hvort sem er. En jeg get ekki sjeð, að nokkurt hjerað hafi heimild til að leggja útsvar á menn, nema þar sem þeir eiga heima.

Fyrirspyrjandi (Bjarni Jónsson) Jeg hefi komið fram með þessa fyrirspurn sakir þess, að á síðasta þingi var stjórninni falið með rökstuddri dagskrá að leita álits sýslunefnda Dala- og Snæfellsnessýslna um þetta mál. Þar sem jeg hefi ekkert um þetta heyrt síðan, vildi jeg óska, að hæstv. stjóra lýsti því yfir á þingi nú, hvað hún hefir gert í málinu.

Atvinnumálaráðherra (MG): Dagskrá sú, er hv.þm. Dala. (BJ) spyr um, var afgreidd til atvinnumálaráðuneytisins 3. apríl f. á. En 7. s. m. skrifar ráðuneytið sýslunefndum Snæfellsnes-, Dala- og Barðastrandarsýslna og leitar álits þeirra um málið. Að vísu var ekki í dagskránni farið fram á að bera mál þetta undir sýslunefnd Barðastrandarsýslu. En af því að stjórnin var svo vel að sjer í landafræði, að hún vissi, að Barðastrandarsýsla lá sömuleiðis að Breiðafirði, þá bar hún mál þetta undir sýslunefnd þeirrar sýslu einnig. En svar hefir ekkert komið þaðan. Með brjefi, dags. 31. maí f. á., tilkynnir sýslumaðurinn í Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu: „Sýslunefndin samþykti með 6 atkvæðum af 12 að mæla með frv. eins og það liggur fyrir“. Svar sýslumannsins í Dalasýslu hljóðar svo: „Sýslunefndin leggur eindregið til, að frumvarpið verði sem fyrst að lögum. Samþykt í eigu hljóði“. Þetta mun vera það, sem hv. fyrirspyrjandi vildi fá að vita. Vænti jeg því, að þetta nægi.

Fyrirspyrjandi (Bjarni Jónsson) Fyrirspurninni er fullsvarað, og læt jeg mjer vel líka.

Hákon Kristófersson Jeg spyrja hæstv. atvrh. (MG), hvort það muni rjett, sem mjer heyrðist, að sýslunefnd Barðastrandarsýslu hefði verið skrifað um þetta mál?

Atvinnumálaráðherra (MG): Já, henni var skrifað, en svar hefir ekkert komið.

Hákon Kristófersson O jæja, það hefir týnst.