Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. frá allshn. um frv. til breytinga á lögum um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds. Margir gestir komu á fund nefndarinnar vegna málsins og lögðu þeir mikla áherslu á að hraða yrði afgreiðslu þess því ófremdarástand væri að skapast í dómskerfinu. Frumvarp það, sem hér um ræðir, er tilkomið í framhaldi af dómi sem Hæstiréttur felldi 18. maí sl. þar sem meiri hluti Hæstaréttar komst að þeirri niðurstöðu að staða dómarafulltrúa, sem starfa samkvæmt lögum nr. 92/1989, um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, uppfylli ekki grunnreglur stjórnarskrár um sjálfstæði dómsvaldsins, svo sem þær verða skýrðar með hliðsjón af 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um sjálfstæða og óvilhalla dómara. Í 2. mgr. 6. gr. umræddra laga segir að þar sem héraðsdómarar eru fleiri en einn ákveði dómstjóri hvert sé starfssvið fulltrúa og undir umsjón hvaða héraðsdómara hann starfi hverju sinni. Í skýringum í greinargerð með frumvarpi að lögunum segir m.a. um þessa málsgrein: ,,Er með þessu orðalagi haft í huga að meiri áhersla verði lögð á starfsþjálfun dómarafulltrúa en nú er víðast reyndin. Þar á meðal fái fulltrúar þjálfun jafnt við úrlausn einkamála sem opinberra mála sem höfðuð eru fyrir héraðsdómstólunum.`` Reyndin hefur hins vegar orðið sú að dómarafulltrúar fara nánast með samsvarandi störf og embættisdómarar. Meiri hluti Hæstaréttar rekur í niðurstöðu sinni mismuninn á starfi héraðsdómara annars vegar og dómarafulltrúa hins vegar. Þar kemur fram að héraðsdómarar hafi yfirleitt meiri reynslu að baki. Þeir þurfi að gangast við ábyrgð af dómstörfum sínum í upphafi starfs með heiti um að virða stjórnarskrá lýðveldisins en dómarafulltrúar ekki og að héraðsdómurum verði ekki vikið úr embætti nema með dómi, sbr. 2. málsl. 61. gr. stjórnarskrárinnar, en dómsmálaráðherra hafi formlega heimild til að afturkalla löggildingu dómarafulltrúa og víkja þeim úr starfi án þess að bera það undir dómstóla. Framkvæmdarvaldið geti og með ráðstöfunum sínum bundið enda á ráðningu þeirra á skömmum tíma. Þá tekur Hæstiréttur fram að í málinu sé ekki tekin afstaða til stöðu þeirra sem fara tímabundið með dómsvald, sbr. 7. gr. laga nr. 92/1989, en þeir eru skv. 4. mgr. 8. gr. sömu laga í sams konar aðstöðu og dómarafulltrúar hvað frávikningu úr starfi varðar. Í frv., sem lá fyrir nefndinni, er gert ráð fyrir að staðið verði öðru vísi að ráðningu dómarafulltrúa til starfa en áður. Í stað þess að gera við þá almennan ráðningarsamning með þriggja mánaða uppsagnarfresti og láta dómsmálaráðherra síðan löggilda þá til að framkvæma dómsathafnir, verði þeir framvegis skipaðir til að framkvæma dómsathafnir í umboði og á ábyrgð dómstjóra eða héraðsdómara (þar sem ekki er skipaður dómstjóri). Í skipuninni felst m.a. það að þeir verða að vinna heiti um að virða ákvæði stjórnarskrárinnar í störfum sínum. Jafnframt er þar lagt til að um frávikningu dómarafulltrúa og settra dómara skv. 7. gr. aðskilnaðarlaganna gildi sömu reglur og um frávikningu héraðsdómara. Þeim verði þannig aðeins vikið frá störfum með því að höfða mál. Í bréfi því, sem dómarafulltrúar afhentu nefndinni, kemur fram að þeir telja sjálfstæði þeirra í starfi nægilega tryggt með því frumvarpi sem dómsmálaráðherra lagði fram en gagnrýna jafnframt núverandi kerfi að því leyti að í landinu séu í raun starfandi tvær ,,gerðir`` dómara þar sem önnur er lægra sett en hin. Í niðurlagi bréfsins segir síðan: ,,Einnig viljum við vekja athygli á að eftir aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði réðust til dómstólanna margir fulltrúar sem höfðu langa þjálfun og reynslu af dómstörfum og höfðu sumir haft setningu sem dómarar í lengri eða skemmri tíma. Hafa dómarafulltrúar starfað algerlega sjálfstætt að dómstörfum og farið með alla málaflokka og í sumum tilvikum til jafns við héraðsdómara. Í þeim tilvikum hefur einungis verið munur á ráðningar- og launakjörum.`` Allsherjarnefnd tekur undir það að dómarafulltrúar hafi oftar en ekki mikla starfsreynslu að baki og flestir þeirra fari með alla málaflokka, jafnvel til jafns við skipaða héraðsdómara. Eins og fram kemur í dómi Hæstaréttar var ekki tilgangur löggjafans með setningu aðskilnaðarlaganna að búa til tvær tegundir dómara með mismunandi starfsheiti og laun en sömu viðfangsefni. Ætlunin var að mismunandi heiti mundu spegla mismunandi verksvið. Þróunin hefur þó orðið önnur eins og fram hefur komið og hefur hún sætt gagnrýni bæði lögmanna og dómara, nú síðast með umræddum hæstaréttardómi. Frumvarp það, sem vísað var til nefndarinnar, gerir ráð fyrir auknu starfsöryggi hjá dómarafulltrúum en þar er ekki lögð til nein takmörkun á verksviði þeirra. Nefndin telur ekki vafalaust að þær breytingar sem frumvarpið gerir ráð fyrir gangi nógu langt til að ráða bót á því réttarástandi sem skapast hefur með niðurstöðu meiri hluta Hæstaréttar. Nefndin telur því rétt að gera breytingu á frumvarpinu á þann veg að verksvið dómarafulltrúa verði takmarkað frekar en verið hefur. Hinn eiginlegi kjarni í starfi dómara er að dæma í munnlega fluttum einkamálum og alvarlegum sakamálum. Í samræmi við þessi sjónarmið eru gerðar tillögur um að heimildir fulltrúa til að framkvæma dómsathafnir verði takmarkaðar. Slík takmörkun á að tryggja að reyndir héraðsdómarar fari með erfiðustu málin. Formaður réttarfarsnefndar lagði mikla áherslu á það við nefndina að þessi breyting yrði gerð á frv. Er það í samræmi við þá vinnu sem þegar er hafin í þeirri nefnd að frv. til nýrra dómstólalaga. Í réttarfarsnefnd eiga sæti Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari, sem er formaður nefndarinnar, Gunnlaugur Claessen hæstaréttardómari, Eiríkur Tómasson og Stefán Már Stefánsson, prófessorar í réttarfari við lagadeild Háskóla Íslands, Þórunn Guðmundsdóttir, formaður Lögmannafélags Íslands, og Viðar Már Matthíasson hæstaréttarlögmaður. Efnislegt innihald þeirra breytinga sem gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali er: Forstöðumaður héraðsdómstóls geti falið fulltrúum að sinna hvers konar dómstörfum öðrum en að fara með og leysa að efni til úr einkamálum þar sem haldið er uppi vörnum eða opinberum málum frá því að þau koma til aðalmeðferðar. Samkvæmt þessu ákvæði munu fulltrúar áfram geta sinnt útivistarmálum, stýrt reglulegum dómþingum í einkamálum og kveðið upp réttarfarsúrskurði, afgreitt aðfararbeiðnir, kveðið upp úrskurði um gjaldþrotaskipti og opinber skipti á dánarbúum sem og í skriflega fluttum einkamálum, enda sé ekki haldið upp vörnum, og rannsóknarúrskurði í opinberum málum. Þá munu þeir geta sinnt meðferð ákærumála nema lögbundið sé að þau sæti aðalmeðferð eða til þess tíma að þau koma til aðalmeðferðar. --- En til aðalmeðferðar fara þau mál þar sem játning liggur ekki fyrir eða ef viðurlög við broti geta farið yfir átta ára fangelsi. --- Takmörkun á dómsvaldi fulltrúa felur í sér að þeim verður óheimilt að dæma í almennum einkamálum að efni til þar sem vörnum er haldið uppi og að fara með og leysa úr ágreiningsmálum um aðför, nauðungarsölu, dánarbússkipti, gjaldþrotaskipti og þinglýsingar en slík mál koma almennt ekki til dómstóla eðli máls samkvæmt nema vegna ágreinings þar sem haldið er uppi vörnum. Samkvæmt þessu ákvæði verður ekki útilokað að fulltrúar kveði upp úrskurði um gæsluvarðhald, en það hefur verið gagnrýnt að fulltrúar sinni slíkum dómsathöfnum. Þótt fallast megi á að slíkt sé óæskilegt er ekki talið unnt vegna aðstæðna utan Reykjavíkur að takmarka með lögum heimildir fulltrúa til að kveða upp slíka úrskurði. --- Hér er þó aðeins um heimild að ræða fyrir dómstjóra eða héraðsdómara sem vonir standa til að verði ekki almennt nýtt. Fram kemur í frumvarpinu að réttarfarsnefnd vinni nú að frumvarpi til dómstólalaga sem vænst er að liggi fyrir á næsta ári. Þar verði lagður grunnur að framtíðarskipulagi dómstólaskipunar í landinu og þar með hvort og með hvaða hætti viðhalda eigi fulltrúakerfinu. Allsherjarnefnd leggur áherslu á að því starfi verði hraðað svo sem kostur er. Til að tryggja það enn frekar leggur nefndin jafnframt til þá breytingu á frumvarpinu að sett verði inn sérstakt endurskoðunarákvæði þannig að þær breytingar, sem frumvarpið ásamt breytingum nefndarinnar hefur í för með sér, þurfi að endurskoða eigi síðar en 1. október 1996. Ég legg sérstaka áherslu á að hér er fyrst og fremst um ákveðið millibilsástand að ræða fram til þess tíma að ný dómstólalög hafa verið samþykkt. Á fundum nefndarinnar komu fram sjónarmið um hvort ástæða væri til að skýra orðið ,,ábyrgð`` í 1. málsl. 1. efnismgr. frumvarpsins eitthvað frekar út. Á það var bent, m.a. af hálfu formanns réttarfarsnefndar, að þetta orð hafi verið skýrt með hliðsjón af 8. gr. a laga nr. 92/1989 sem fjallar um ábyrgð dómara. Þann 24. maí sl. kvað Hæstiréttur upp annan dóm sinn á skömmum tíma þar sem héraðsdómur, sem kveðinn hafði verið upp af dómarafulltrúa, var úr gildi felldur. Meiri hlutinn vísaði niðurstöðu sinni til dóms meiri hluta Hæstaréttar frá 18. sama mánaðar. Þann 26. maí sl. kvað Hæstiréttur svo upp annan dóm í kærumáli þar sem hann ómerkti sjálfkrafa héraðsdóm á sömu forsendum. Það er því alveg ljóst að skjótra aðgerða er þörf. Ekki er hægt að una mikið lengur við það ófremdarástand sem nú hefur skapast. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem hér hafa verið raktar og gerð er tillaga um á sérstöku þingskjali.

Þingforseti. Ég vil lýsa yfir stuðningi við það frv. sem hér er til umræðu. En ég kveð mér hljóðs til að skýra hvers vegna ég hef skrifað undir nál. allshn. með fyrirvara. Skýringin er sú að við umfjöllun þessa máls í þingflokki Alþb. og óháðra komu fram sjónarmið sem þótti nauðsynlegt og æskilegt að kæmu fram í umræðu í þingsal.

Virðulegi forseti. Mál þetta sem er til umræðu er eins og áður hefur komið fram til komið vegna hæstaréttardóms sem féll 18. maí sl. og varðar stöðu dómarafulltrúa í dómskerfinu en sannað þótti að staða dómarafulltrúa eins og henni er nú fyrir komið uppfyllti ekki grunnreglur stjórnarskrár um sjálfstæði dómsvaldsins með hliðsjón af 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Aldrei fyrr hafa dómar uppkveðnir af dómarafulltrúum verið dregnir í efa af Hæstarétti, hvorki fyrir né eftir gildistöku laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Þó hafa dómarafulltrúar sjálfir vakið athygli á þörfinni á því að þeir fái sömu stöðu gagnvart ríkisvaldinu og dómarar. Það gerðu þeir með bréfi, dags. 11. apríl 1994, sem þeir sendu til dómarafélags, héraðsdómi Reykjavíkur, Dómshúsinu við Lækjartorg, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Vegna umræðna að undanförnu um stöðu dómarafulltrúa héldu dómarafulltrúar fund 7. apríl sl. Til fundarins voru boðaðir allir héraðsdómsfulltrúar á landinu. Fundarmenn urðu sammála um að stefna beri að því að einungis dómarar sinni dómstörfum. Eftirfarandi tillögur voru gerðar: Að dómarastöðum verði fjölgað sem nemi fjölda fulltrúastaða við héraðsdómstóla. Í öðru lagi að staða þeirra fulltrúa sem núna starfa við dómstóla og fá ekki dómarastöðu í kjölfar ráðstafana samkvæmt lið 1 verði styrkt þannig að þeir fái sömu stöðu gagnvart ríkisvaldinu og dómarar. Í þriðja lagi að í framtíðinni verði stefnt að því að ráðnir verði aðstoðarmenn dómara úr röðum nýútskrifaðra lögfræðinga.`` Þetta bréf var sent 11. maí 1994 sem segir okkur það að dómarafulltrúar hafa þá þegar vakið athygli á því hversu staða þeirra er ótrygg. Þegar dómurinn féll 18. maí sl. var heilmikil fjölmiðlaumfjöllun um málið og rætt við hæstv. dómsmrh. sem sagði að dómur breytti mjög miklu og kippti grundvellinum undan störfum dómarafulltrúa og væntanlega þyrfti að afturkalla löggildingu þeirra og breyta eðli starfanna. En jafnframt kom fram í fréttaviðtalinu að hugsanlega væri ein lausnin sú að fjölga dómurum og ráða aðstoðarmenn. Síðan er talað við Friðgeir Björnsson dómstjóra þar sem hann segir að dómurinn kalli á viðbrögð löggjafans og væntanlega kalli niðurstaðan á lagabreytingu. Tvennt kemur til greina, segir Friðgeir Björnsson dómstjóri, að fella starf dómarafulltrúa niður og um leið að fjölga héraðsdómurum eða að styrkja stöðu fulltrúa í ljósi niðurstöðu Hæstaréttar. Í því frv. sem hér var lagt fram var farin seinni leiðin, þ.e. að styrkja stöðu dómarafulltrúa frá því sem nú er. Eftir að dómurinn var kveðinn upp 18. maí hafa fallið aðrir dómar eins og hér kom fram hjá hv. frsm. Annar þeirra féll 24. maí en þar voru tvö sératkvæði þar sem tveir hæstaréttardómarar lýstu því að þeir væru ekki sammála öðrum dómurum um áhrif dómsins á meðferð málsins sem þar var til úrlausnar og þeir segja, með leyfi forseta: ,,Brestur á almennum dómaraskilyrðum þarf ekki almennt að valda ógildi dómsathafna. Til þess þarf meira til að koma.`` En í dómnum var málsmeðferðin ógild og málinu vísað aftur heim í hérað. Það er ljóst af þeim skjölum sem ég hef lesið, bæði niðurstöðum Hæstaréttar í þessum málum öllum ásamt bréfum skrifuðum af þessu tilefni, að um þetta mál er verulegur ágreiningur. Hins vegar var í því máli sem kveðinn var upp dómur 18. maí aðeins eitt sératkvæði og þar var málinu vísað heim í hérað aftur og niðurstaðan sú að ákærði þyrfti ekki að hlíta því að dómarafulltrúi dæmdi í máli hans. Því var dómurinn felldur alfarið úr gildi og þar með öll meðferð málsins, því vísað heim í hérað til nýrrar dómsmeðferðar og dómsálagningar. Í niðurstöðu dómsins 18. maí sl. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Dómsmálaráðherra hefur formlega heimild til að afturkalla löggildingu þeirra [þ.e. fulltrúa dómara] og víkja þeim úr starfi án þess að bera það undir dómstóla. Framkvæmdarvaldið getur með áhrifum sínum og ráðstöfunum bundið enda á ráðningu þeirra á skömmum tíma. Verður því ekki fallist á það að staða dómarafulltrúa eins og henni er nú fyrir komið uppfylli grunnreglur stjórnarskrár um sjálfstæði dómsvaldsins svo sem þær verða skýrðar með hliðsjón af 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um sjálfstæða og óvilhalla dómara til þess að þeir geti í eigin nafni og á eigin ábyrgð kveðið upp dóma.`` Dómarafulltrúar hafa farið með umfangsmikinn hluta dómstarfa hjá héraðsdómstólum og flestir farið með alla málaflokka eins og kom fram hjá hv. frsm. Jafnvel til jafns á við héraðsdómara. Því var skjótt brugðist við með því frv. sem hér var lagt fram til að koma í veg fyrir að ófremdarástand skapaðist hjá héraðsdómstólum. Í því frv. sem við fengum til umfjöllunar um breytingar á lögum um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds er gert ráð fyrir því að dómsmrh. geti skipað fulltrúa við héraðsdómstól til að framkvæma dómsathafnir í umboði og á ábyrgð forstöðumanns viðkomandi héraðsdómstóls og að um brottvikningu dómarafulltrúa og setudómara gildi sömu ákvæði og um skipaða dómara. Frv. gerir með öðrum orðum ráð fyrir auknu starfsöryggi dómarafulltrúa. Með frv. var tryggt að staða dómarafulltrúa uppfyllti grunnreglur stjórnarskrár um sjálfstæði dómsvaldsins svo sem þær verða skýrðar með hliðsjón af 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Frv. tryggir að dómarafulltrúar geti sinnt dómstörfum eins og áður. Hafa dómarafulltrúar allir starfað algjörlega sjálfstætt að dómstörfum og farið með alla málaflokka og í sumum tilvikum, eins og áður sagði, til jafns á við héraðsdómara. Þess vegna var grundvallaratriði að auka sjálfstæði þeirra eins og gert var með því frv. sem hér var lagt fram. Lögfesting þessa frv. hefði tryggt að engin röskun yrði á starfsemi dómstóla en frá gildistöku laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, síðan 1. júlí 1992 hefur málatími styst verulega frá því sem áður var og hingað til verið talinn einn helsti ávinningur þessara laga. Allshn. hefur hins vegar lagt fram brtt. við frv. þar sem lögð er til veruleg takmörkun á verksviði dómarafulltrúa. Í nál. allshn. kemur fram að nefndin telji ekki vafalaust að þær breytingar sem frv. gerir ráð fyrir gangi nógu langt til að ráða bót á því réttarástandi sem skapast hefur með niðurstöðu meiri hluta Hæstaréttar. Leggur nefndin til að breytingar verði gerðar á frv. á þann veg að verksvið dómarafulltrúa verði takmarkað frekar en verið hefur. En í nál. er engin tilraun gerð til að skýra í hverju vafinn er fólginn eða rökstyðja þörfina á takmörkuninni á verksviðinu. Ekki verður séð að takmörkunin eigi nokkra stoð í dómi Hæstaréttar eða af dómnum megi ráða að hennar sé þörf. Þar var aðeins talað um aukið sjálfstæði þessara dómarafulltrúa en ekki takmörkun á starfssviði. Annaðhvort fara dómarafulltrúar með dómsvald eða ekki en á því er ekki tekið með þessum brtt. Ég heyrði á máli hv. frummælanda og formanns allshn. að það hefði komið fram í máli þeirra sem komu til nefndarinnar í yfirheyrslu að í frv. eins og það lá fyrir væri um vafaatriði að ræða og svo gæti jafnvel farið að þeim málum sem framvegis væru dæmd af dómarafulltrúum, yrði vísað beint til Hæstaréttar ef ekki væri tekið á þessu með þessum hætti. Ef slíkt álit hefur komið fram hjá þeim sérfræðingum sem komu til allshn. hefði mér fundist eðlilegt að þau fylgdu með skrifleg þannig að við gætum þá a.m.k. séð þau rök sem liggja að baki þeim brtt. sem hér eru lagðar til. Í nál. er jafnframt gerð grein fyrir með hvaða hætti dómsvald fulltrúa verður takmarkað og upp talið hvaða dómstörfum þeir megi gegna. En það er alveg óskiljanlegt að samkvæmt ákvæðinu verður ekki útilokað að fulltrúar kveði upp úrskurð um gæsluvarðhald. Hafi menn áður verið á einu máli um það að eitthvað af störfum fulltrúa bryti í bága við mannréttindaákvæði var það meðferð og uppkvaðning gæsluvarðhaldsúrskurða þar sem kveðið er á um frelsisskerðingu eða einangrun. Athyglisverður er rökstuðningur nefndarinnar þar sem segir að þó að fallast megi á að það sé óæskilegt að fulltrúar sinni slíkum dómsathöfnum þá sé ekki talið unnt vegna aðstæðna utan Reykjavíkur að takmarka heimildir fulltrúa til að kveða upp slíka úrskurði. Mér því spurn: Verða mannréttindi að víkja utan Reykjavíkur vegna aðstæðna? Og þar sem þau verða að gera það þar mega þau þá eins gera það í Reykjavík? Með öðrum orðum, dómarafulltrúar mega ekki dæma í ágreiningi manna á milli út af nokkrum þúsundum króna en þeir mega úrskurða menn í gæsluvarðhald til frelsissviptingar og einangrunar vegna aðstæðna á landsbyggðinni. Þá er athyglisvert að í nál. segir að takmörkun á verksviði fulltrúa eigi að tryggja að reyndir héraðsdómarar fari með erfiðustu málin, sem aftur átti að minnka líkurnar á því að úrlausnum sé skotið til Hæstaréttar. Þessi setning er mér með öllu óskiljanleg í ljósi þess sem áður segir í nál. um það að allshn. taki undir það að dómarafulltrúar hafi oftar en ekki mikla starfsreynslu að baki og flestir þeirra fari með alla málaflokka, jafnvel til jafns á við skipaða héraðsdómara. Eru með öðrum orðum reyndir dómarar. Hvað með nýskipaða héraðsdómara? Eru þeir reyndir héraðsdómarar í upphafi starfsferils síns? Varla, nema þeir hafi reynslu af dómstörfum sem dómarafulltrúar. Þá er rétt að benda á að ekki þarf að takmarka starfssvið fulltrúa til að tryggja að reyndir héraðsdómarar fari með erfiðustu málin. Það er í raun engin þörf á því þar sem það er verksvið dómstjóra m.a. að úthluta héraðsdómurum málum til meðferðar, sbr. 5. mgr. 4. gr. laga nr. 92/1989. Hafa þeir óbundnar hendur, þ.e. dómstjórarnir, við úthlutun og hafa því í hendi sér að úthluta reyndum dómurum svokölluðum erfiðustu málunum. Þá má einnig vekja athygli á því, þar sem það er samkvæmt framansögðu verksvið dómstjóra að úthluta málum, að þá mætti ætla að túlka mætti niðurstöðu dóms Hæstaréttar frá 18. maí sl. á þann veg að takmarka bæri verksvið dómarafulltrúa eða ef einhver vafi væri á dómsvaldi fulltrúa mundi dómstjóri gæta þess að úthluta fulltrúum ekki málum þannig að í bága færi við dóm Hæstaréttar. Það þarf því jafnvel ekki lagasetningu til að takmarka verksvið dómarafulltrúanna. Sú staðhæfing að það fyrirkomulag sem brtt. leggja til ætti aftur að minnka líkurnar á því að úrlausnum sé skotið til Hæstaréttar er einnig óskiljanlegt. Ég hef leitað eftir því hvort til sé einhver úttekt á málskotum vegna héraðsdómara eða dómarafulltrúa hjá Hæstarétti og slík úttekt er ekki til. Ekki liggur fyrir neinn samanburður á tíðni málskota vegna úrlausna dómarafulltrúa eða héraðsdómara til Hæstaréttar. Dómarafulltrúar hafa farið með umfangsmikinn hluta dómaraverka í landinu. Þeir hafa starfað algjörlega sjálfstætt eins og áður hefur komið fram að dómarastörfum og farið með alla málaflokka. Í þeim tilvikum sem þeir hafa farið með sömu mál og starfað við hlið héraðsdómara og jafnvel dæmt í málum sem eru alveg hliðstæð hefur aðeins verið munur á ráðningar- og launakjörum. Ef brtt. verða samþykktar verður grundvallarbreyting á starfssviði dómarafulltrúa. Í raun er verið að leggja niður störf þeirra. Starfssviðið yrði þess eðlis að óreyndir og óþjálfaðir lögfræðingar gætu fullkomlega gegnt störfunum. Dómarafulltrúar eiga eftir að leita í störf annars staðar. Mikil þekking og reynsla mun því fara forgörðum. Þá er auðvelt að gera sér í hugarlund þá stórfelldu röskun sem óhjákvæmilega verður á störfum héraðsdómara þegar mjög stór hluti starfa dómarafulltrúa flyst yfir til þeirra. Héraðsdómarar eru störfum hlaðnir og mundi þessi breyting óhjákvæmilega hafa í för með sér að meðferð dómsmála á eftir að dragast á langinn og með því erum við að stíga mörg skref aftur á bak síðan 1992. Eina niðurstaðan sem unnt er að mæla með er sú að dómurum við dómstóla landsins verði fjölgað og ég átti satt að segja von á því að sú yrði niðurstaða nefndarinnar. Þá er ég ekki að tala um nauðsyn þess að fjölga héraðsdómurum í sama fjölda og dómarafulltrúar eru í dag, þ.e. um 12 eða 13, heldur eins og þörf krefði. Það gæti verið talan 8 eða 9. Kostnaðurinn af slíku yrði á bilinu 12--15 millj. á ári. Launamunurinn er einhvers staðar í kringum 80--100 þús. kr. á mánuði og lauslega reiknað mætti áætla að kostnaðurinn á ársgrundvelli yrði 12--15 millj. Til þess að tryggja að rétt og eðlilega sé staðið að þessum málum. Aðrir eins fjármunir hafa farið út þegar minna liggur við en að tryggja að mannréttindi séu haldin. En athugasemdir mínar eru fyrst og síðast að ef sú tillaga sem hér liggur fyrir verður samþykkt, ég mun að sjálfsögðu greiða atkvæði gegn henni að óbreyttu, er mér það með öllu óskiljanlegt að dómarafulltrúar skuli áfram eiga að gegna gæsluvöktum og hafa heimildir til frelsissviptingar. Ef eitthvað er mannréttindamál er það frelsissvipting. Ég geri mikinn greinarmun á því þegar fjallað er annars vegar um mál sem eru sektarmál upp á einhver þúsund kr. eða frelsissvipting. Þó að rökin séu þau að þetta sé vegna aðstæðna úti á landi þar sem oft er starfandi einn héraðsdómari og dómarafulltrúi. Staðfestir það aðeins vissu mína um það að nauðsyn er á að fjölga héraðsdómurum og hefði verið eðlilegri úrlausn en sú að heimila dómarafulltrúum gæsluvaktir og þar af leiðir að svipta menn frelsi ef svo ber undir. Ég hefði talið að sú leið að fjölga héraðsdómurum til þess að sinna þeirri þörf sem er fyrir hendi úti á landsbyggðinni hefði verið eðlilegri. Það er ekki rétt að rökstyðja þetta með þörfinni úti á landsbyggðinni, það er alls ekki rétt. Ef þetta brýtur í bága við mannréttindasáttmála Evrópu á að sjálfsögðu að leiðrétta lögin að fullu. Ég er sannfærð um það miðað við þá dóma sem hafa fallið undanfarið að fyrsta gæsluvarðhaldsúrskurði eða úrskurði í einangrun sem kveðinn verður upp af dómarafulltrúa, ef þessi breyting verður samþykkt, verður skotið til Hæstaréttar.

Virðulegi forseti. Aðeins örstutt ábending vegna þess að hv. þm. var að vísa í orð í nál. sem munu vera við neðstu greinaskil á bls. 2. Þar las hún upp framhald á setningu sem er ekki í nál. Setningin hljóðar þannig, í nál. eins og það liggur fyrir: ,,Slík takmörkun á að tryggja að reyndir héraðsdómarar fari með erfiðustu málin.`` Ekkert er vikið að því hvort það sé verið að halda því fram að það séu fleiri áfrýjanir þar sem dómarafulltrúar hafa kveðið upp dóma vegna þess m.a. að ekki er til nein formleg úttekt á slíku. Ég vildi bara láta þetta koma fram.

Herra forseti. Ekki er ástæða til að rekja frekar þær forsendur sem liggja að baki því að þetta frv. er komið hér fram. En þær athugasemdir sem ég hef við frv. lúta ekki að þeim atriðum sem í frv. er að finna heldur að hinu sem þar er ekki að finna og breytir brtt. allshn. engu þar um. Í fyrsta lagi er dómarafulltrúum eftir sem áður ætlað að kveða upp gæsluvarðhaldsúrskurði. Slíkir úrskurðir lúta að grundvallarmannréttindum, þ.e. frelsi manna. Því segi ég að ef fulltrúum er ekki treystandi til þess að dæma um ágreining í einkamálum er varla eðlilegt að lögfræðingur sem verið er að þjálfa upp í dómaraverkum kveði upp úr um hvort einstaklingar skuli sviptir frelsi eða ekki. Þetta er vægast sagt undarleg forgangsröðun. Einnig er merkileg staða fyrir sakborning að hann þurfi að sæta því að lögfræðingur í starfsþjálfun eins og fram kemur í greinargerð með aðskilnaðarlögunum sem tóku gildi 1992 úrskurði hvort hann skuli sviptur frelsi eður ei. Það er varla í anda mannréttindasáttmálans. Í öðru lagi er ekkert að finna í frv. um kjör dómarafulltrúa sem ráðherra skipar til starfa. Fulltrúar þurfa því áfram að sækja laun sín á hendur ríkisvaldinu í kjarasamningum með tilheyrandi verkfallsbrölti. Spurningin er því áfram: Eru þeir nægilega óháðir framkvæmdarvaldinu? Á það má benda í þessu sambandi að ríkið er oft aðili að dómsmálum. Er til að mynda réttur skiptaþola í þeim tilvikum sem ríkissjóður er skiptabeiðandi nægilega tryggður til réttlátrar málsmeðferðar fyrir sjálfstæðum og óvilhöllum dómstóli þegar svo stendur á að sá sem fer með dómsvald í málinu á það undir fjmrh. hvort hann fær útborgað um næstu mánaðamót eða ekki vegna yfirvofandi verkfalls? Svarið liggur ekki á lausu en ég tel óeðlilegt að löggjafinn skilji þannig við þetta mál að hann þurfi að taka áhættuna af því að svars við þessari spurningu verði leitað fyrir dómstólum. Því spyr ég hvort ekki væri eðlilegra að bæta því inn í frv. að laun skipaðra fulltrúa skuli ákveðin af Kjaradómi. Í þessu sambandi er einnig vert að benda á að í frv. er ekki kveðið á um hvernig fara skuli með stöðu þeirra fulltrúa sem nú sitja, þ.e. hvort þeir skuli skipaðir til starfans eða hvort stöður þeirra skuli auglýstar upp á nýtt. Í grg. með frv. kemur fram að nauðsynlegt sé að vinna tíma til að leggja fram frv. um framtíðarskipan dómstóla. Það er nú allt gott og blessað. En ég tel þó eðlilegra til þess að vinna tíma meðan unnið er að frv. um framtíðarskipan dómstóla að í stað þess að reyna að stoppa upp í götótt fulltrúakerfi sem dómurinn staðfesti að sé gengið sér til húðar og því þurfi að þjálfa lögfræðinga til dómaraverka með öðrum hætti, að ákveða með lögum nægilega margar tímabundnar dómarastöður eða heimila dómsmrh. að skipa nægilega marga dómara tímabundið svo koma megi í veg fyrir ófremdarástand. Slíkt fyrirkomulag mundi án efa girða fyrir hættu á að leikurinn frá 18. maí sl. endurtaki sig með tilheyrandi ómerkingum fjölda héraðsdóma vegna þess að ekki hafi verið bætt nægilega úr ástandi sem samræmist ekki stjórnarskrá og mannréttindasáttmála. Það yrði löggjafanum ekki til framdráttar ef úrbætur hans yrðu léttvægar fundnar þegar á þær reyndi. Þó að hugmyndir mínar sem reifaðar hafa verið hér að framan leiði ekki til jafnánægjulegrar niðurstöðu fyrir fjmrn. og sú kostnaðarumsögn sem fylgir því frv. sem hér er til umræðu og ber með sér að verði þetta frv. að lögum muni það ekki hafa í för með sér aukinn kostnað fyrir ríkissjóð, þá á það ekki að vera markmið í sjálfu sér að reglur sem settar eru um dómsvaldið sem er einn þáttur ríkisvaldsins kosti samfélagið ekki neitt. Það er ekki við hæfi að tala um lýðræði og þrískiptingu valds á hátíðarstundum ef vilji fjárveitingavaldsins stendur ekki til þess að greiða þau útgjöld sem óhjákvæmilega hljótast af stjórnskipun Íslands.

Virðulegi forseti. Til umræðu er frv. til laga um breytingu á lögum um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, nr. 92 frá 1. júlí 1992. Hér er um mjög athyglisvert mál að ræða. Annars vegar vegna þess að Hæstiréttur hefur úrskurðað að staða dómarafulltrúa uppfylli ekki grunnreglur stjórnarskrár um sjálfstæði dómsvaldsins og því er lögð til breyting á stöðu dómarafulltrúa til að setja undir þann leka. Hins vegar er lagt til í leiðinni af allshn. að breyta starfssviði dómarafulltrúa sem vissulega sætir gagnrýni viðkomandi starfsmanna og það er rétt sem fram kom hjá hv. þm. Margréti Frímannsdóttur að í raun kemur sú breyting ekkert hæstaréttardómnum við. Ég er sammála henni í því. Málin hafa þróast þannig á undanförnum árum að dómarafulltrúar dæma í öllum málum þó að þeir þurfi ekki að fullnægja öllum kröfum um dómarahæfi. Í máli dómarafulltrúa, sem komu á fund allshn., kom í ljós að mikill meiri hluti þeirra 13 dómarafulltrúa sem starfa nú í landinu hafa full dómararéttindi og vilji þeirra er sá eðlilega að dómaraembættum fjölgi þar sem þeir vinna sömu störf og dómarar en á mun verri kjörum. Það skal tekið fram að margir dómarafulltrúar hafa 8--9 ára starfsreynslu. Það getur varla talist eðlilegt að í landinu starfi tvær gerðir dómara þar sem önnur er lægra sett en hin. Til að leysa það mál eru tvær leiðir mögulegar að mínu mati. Í fyrsta lagi að breyta störfum þeirra dómarafulltrúa sem hafa dómarahæfi í starf dómara og í öðru lagi að takmarka þau störf sem dómarafulltrúar sinna sem fullnægja ekki dómarahæfi. Hér er eingöngu lagt til að takmarka störf dómarafulltrúa en ekki að breyta starfsheiti þeirra dómarafulltrúa sem hafa dómarahæfi sem ég hefði talið æskilegra. Undirrituð, sem á sæti í allshn., ákvað þó samt sem áður að vera með á áliti nefndarinnar í ljósi þess að um er að ræða brýnt mál fyrir dómskerfið og ákvæðið á eingöngu að vera í gildi til 1. október 1996 en þá er gert ráð fyrir að fyrir liggi frv. til dómstólalaga og þá verða þessi mál endurskoðuð í heild sinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir umræður þær sem hér hafa átt sér stað og tek undir það að hér er um mjög brýnt mál að ræða. Ég tek það fram að nú þegar hafa líklega sex dómarar af dómurum Hæstaréttar tjáð sig um þetta mál í þremur dómum sem hafa fallið, þ.e. 18. maí, 24. maí og 26. maí, og mér skilst að stefnan sé sú að öllum dómum dómarafulltrúa verði vísað frá þannig að það er ljóst að þetta er brýnt mál. Varðandi brtt. þá ítreka ég þá skoðun nefndarinnar að við teljum það ekki vafalaust að breytingarnar sem frv. óbreytt fól í sér mundi duga til. Ég ítreka að þeir sem komu á fund nefndarinnar og formaður réttarfarsnefndar lögðu mjög mikla áherslu á þetta atriði. Þar að auki formaður Dómarafélagsins og fleiri aðilar. Varðandi þetta atriði um gæsluvarðhaldsúrskurðina hef ég áður bent á að hér er aðeins um heimild að ræða sem vonandi verður ekki almennt nýtt. En ég vil láta það koma skýrt fram líka að þetta er millibilsástand þar sem við bíðum eftir frv. frá réttarfarsnefnd um nýja skipun dómstóla. Í lokin vitna ég til dóms Hæstaréttar frá 18. maí sl. vegna þessarar brtt., sem hefur komið fram frá nefndinni, og með leyfi virðulegs forseta vil ég fá að lesa hér upp kafla sem er á undan þeim kafla sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir las upp og þar segir: ,,Í greinargerð með frv. að lögum nr. 92/1989 kemur fram að nauðsynlegt var talið að viðhalda stöðu dómarafulltrúa í því skyni að þjálfa lögfræðinga í dómaraverkum. Ráðningarkjör dómarafulltrúans eins og sér geta ekki skorið úr um það að hann verði talinn svo háður framkvæmdarvaldinu að hann geti ekki farið með dómsathafnir í umsjón á ábyrgð og í nafni embættisdómara. Að framan er því hins vegar lýst hvernig þetta hefur orðið í framkvæmd og að ekki verði á það fallist að umfangsmikil dómstörf dómarafulltrúa geti verið á ábyrgð héraðsdómara. Í raun starfa þeir á sama hátt og embættisdómarar og oft að eins þýðingarmiklum dómstörfum. Þeir hafa þó sjaldnar sambærilega reynslu og hafa ekki þurft að gangast við ábyrgð á dómstörfum sínum í upphafi starfs með heiti um að virða stjórnarskrá lýðveldisins.`` Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að tefja þessa umræðu frekar en legg áherslu á að þetta mál fái góðar móttökur og að allir fulltrúar allshn. skrifuðu undir nál. þótt einn sé með fyrirvara.

Virðulegi forseti. Aðeins vegna orða hv. þm. Það er rétt að það kemur fram í grg. með brtt. nefndarinnar að nefndin hefur verið sammála um að frv. eins og það var lagt fram taki ekki af allan vafa og gæsluvarðhaldsúrskurður sé aðeins heimild sem vonandi verði ekki nýtt. En ef ástæða var til --- ég ítreka það --- ef ástæða var til að taka af vafa varðandi annars konar dómarastörf var þá ekki full ástæða til þess að taka af allan vafa varðandi gæsluvaktirnar og gæsluvarðhaldsúrskurði? Frelsissvipting er einhver alvarlegasti dómur sem upp er kveðinn að mínu mati. Var þá ekki ástæða til að taka þann vafa af með því að fjölga héraðsdómurum vegna þess ástands á landsbyggðinni? Þar er oft aðeins starfandi einn héraðsdómari og einn dómarafulltrúi og það var það ástand sem kallaði á þessa undantekningu. Fannst þá nefndinni ekki ástæða til þess að taka þann vafa af með því að fjölga fullgildum héraðsdómurum?

Virðulegi forseti. Ég ítreka að hér er um heimild að ræða eins og ég hef áður sagt og vonandi verður hún ekki almennt nýtt. Ég get vissulega tekið undir ýmis orð og ábendingar hv. þm. hér áðan. En þetta mál lá hins vegar ekki þannig fyrir nefndinni að við værum að taka ákvörðun um það eða koma með ábendingar í þá veru að það þyrfti að fjölga dómurum. Hins vegar var þetta mál brýnt sem við álitum að þyrfti að taka strax á.

Virðulegur forseti. Ég tel að það skref sem hér er stigið sé í áttina, það sé rökrétt miðað við allar aðstæður. Þó verð ég að viðurkenna að ég tel að þær ábendingar sem fram hafa komið, m.a. hjá hv. 5. þm. Suðurl., séu allrar athygli verðar í þessu sambandi. Ég tel einboðið að áður en mjög langur tími líður muni þetta mál koma hingað inn aftur vegna þess að menn muni telja að hér sé ekki um fullnægjandi lausn á málinu að ræða. En þar sem hér er stigið skref í rétta átt að mínu mati þá greiði ég atkvæði með þessari tillögu.