Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Eins og þið hafið eflaust tekið eftir er talsverður áhugi á því að skýrsla setts ríkisendurskoðanda frá 2018 verði birt. Hæstv. forseti hefur heldur slegið í og úr hvað það varðar og nú síðast í umræðum um fundarstjórn forseta í gær, og raunar kannski áður, taldi hæstv. forseti vafa leika á því hvort birta mætti lögfræðiálit sem var sérstaklega unnið um hvort mætti birta þessa greinargerð. En þá upplýsi ég hæstv. forseta um það að Miðflokkurinn lét á sínum tíma vinna óháð lögfræðiálit um heimild þingsins til að birta þessa greinargerð og ég velti fyrir mér hvort þetta geti leyst málið fyrir hæstv. forseta, hvort þessi greinargerð, sem er ekki háð neinum þeim takmörkunum sem hæstv. forseti virðist hafa áhyggjur af, geti ekki orðið til þess að hæstv. forseti klári loksins þetta mál.

Forseta er ljóst að ýmis álit eru til um þetta efni frá mismunandi tímum og forseti mun einfaldlega kanna það. En hafi álitið verið unnið fyrir Miðflokkinn þá veit ég ekki hvort Miðflokkurinn hefur forræði á því máli frekar en forseti. Forseti mun auðvitað kynna sér þau gögn sem honum eru send og vakin athygli á í þessu sambandi. En ég hygg að það lögfræðiálit sem hér er vísað til hafi orðið til í meðförum forsætisnefndar á síðasta kjörtímabili og forseti mun að sjálfsögðu rifja upp hvað kom fram í því sambandi.

Virðulegur forseti. Ekki um þetta mál að þessu sinni heldur kem ég hér til að biðja forseta alls Alþingis um aðstoð. Ég lagði fyrirspurn fyrir hæstv. forsætisráðherra um viðbrögð við vanvirðandi framkomu af hálfu ráðherra eða ráðuneytisstjóra og sálfræðiþjónustu fyrir starfsmenn ráðuneyta á síðasta ári, vegna þess að við erum í smá vanda, það er búið að skipta upp Stjórnarráðinu og þess vegna beindi ég fyrirspurninni eingöngu til forsætisráðherra svo hún gæti safnað saman upplýsingum frá öllum ráðuneytum varðandi framkomu ráðherra og ráðuneytisstjóra í garð starfsmanna Stjórnarráðsins. Hæstv. forsætisráðherra svaraði því til að henni væri kunnugt um vanvirðandi hegðun en þetta væru óformleg samskipti, hún gæti því ekki upplýst um það sem fram hefur komið en hún hefði átt viðtöl vegna þess. Í gær barst svar frá hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra við sambærilegri fyrirspurn, af því að ég neyddist til að dreifa þessari fyrirspurn á alla ráðherra og set sérstaklega inn beiðni um að svör óskist sundurliðuð eftir málefnasviðum ráðuneytis í ljósi þeirra breytinga sem gerðar voru á ráðuneytunum í fyrra, þ.e.  Nú verð ég bara að fá hæstv. forseta til að liðsinna við þetta. 

Forseti þekkir ekki til þessa tiltekna máls en hins vegar áréttar forseti að almennt bera ráðherrar sjálfir ábyrgð á þeim svörum sem þeir veita við fyrirspurnum, hvort sem þær eru skriflegar eða munnlegar.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, innviðaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra og dómsmálaráðherra.

Virðulegi forseti. Verðbólgan er komin í tveggja stafa tölu og hefur ekki verið meiri í 14 ár. Staða heimila og lítilla fyrirtækja er að sama skapi að þrengjast mjög. Vinnumarkaðurinn er blessunarlega að þokast að niðurstöðu en eftir situr óneitanlega að ríkisstjórnin hefur verið í dálítilli afneitun gagnvart ástandinu og á meðan er ríkissjóður rekinn með blússandi halla, og það í góðæri. Ákvarðanir ríkisins hafa ýtt undir þenslu því að við sáum að löngu fyrir Covid-faraldurinn voru strax merki um samdrátt. Seðlabankastjóri situr svolítið uppi með sitt eina tæki, sem er stýrivaxtatækið. Aðilar vinnumarkaðarins eru nokkurn veginn búnir að komast að niðurstöðu. Viðreisn hefur ítrekað varað við þessari þróun á stjórn ríkisfjármála. Við lögðum fram tillögu til að vinna bug á hallanum, við vildum stoppa lánafyllirí ríkissjóðs - ríkisstjórnarflokkarnir greiddu atkvæði gegn því - og við sjáum það að samsetning ríkisstjórnarinnar er svolítið að hamla því að tekið sé á málum. Það var málamiðlun í upphafi sem mjög var greint frá, en um leið er þessi gambítur á okkur öll að verið er að stórauka ríkisútgjöld meðan það er verið að lækka skatta á móti. Þetta er eitruð blanda og við sjáum svolítið niðurstöðurnar í dag. Því er stóra myndin sú að mínu mati að búið er missa svolítið stjórn á hagstjórn landsins og gjaldmiðlinum, enn og aftur. Fyrir vikið greiðir almenningur fyrir það í formi hærri lána og dýrari matarkörfu, hið tvöfalda hagkerfi blómstrar sem aldrei fyrr og að vanda tapa þeir mestu sem minnst eiga. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra, af því að ég sé það að hann telur að leiðin muni skýrast við næstu fjármálaáætlun um það hvernig ríkisstjórnin ætlar að takast á við verðbólguna, er ekki plan tilbúið núna? Hann er búinn að vera tíu ár í ráðuneytinu og á að þekkja þetta gangverk ágætlega. Er hæstv. ráðherra til að mynda sammála formanni fjárlaganefndar og þingmanni Vinstri grænna um að hækka skatta núna? Er ríkisstjórnin líka tilbúin að breyta fyrirkomulagi á tollum og lækka verðið á matarkörfunni? 

Virðulegi forseti. Við höfum á undanförnum árum gengið í gegnum mjög djúpa efnahagslægð vegna kórónuveirufaraldursins sem var heimsfaraldur og á þeim tíma sem við vorum að leggja á ráðin um það hvernig við ættum að takast á við þessa hluti þá höfðum við töluvert miklar áhyggjur af því hversu miklum skuldum ríkissjóður myndi safna á næstu árum og hvernig heimilin myndu komast í gegnum þessa tíma. Við sjáum það núna þegar við horfum til baka og berum saman við fjármálaáætlanir sem samþykktar hafa verið hér í þinginu, að okkur hefur tekist gríðarlega vel til. Kaupmáttur allra heimila, þ.e. allra tekjutíunda, hefur farið vaxandi ár frá ári undanfarin ár. Staða heimilanna almennt, vegna þess að menn setja hana hér á dagskrá, er sterkari heldur en nokkru sinni fyrr. Skuldastaða heimilanna t.d. í fjármálakerfinu ber vitni um þetta. Eiginfjárstaða heimilanna samkvæmt skattframtölum hefur verið að styrkjast ár frá ári. Þannig að ríkisstjórninni tókst að stýra hagkerfinu í gegnum þessa djúpu efnahagslægð með glæsibrag og því stöndum við ótrúlega sterkt þegar við núna fáum yfir okkur verðbólgukúf. Það sem við erum að eiga við í dag er ekki kreppa heldur erum við í miðju góðærinu. Við erum í góðæri sem lýsir sér í því að það er of mikil þensla. Það er rétt að það hefur kallað á vaxtahækkanir vegna verðbólgunnar og ég deili áhyggjum af því hversu há verðbólgan mælist. Ég geri það. Menn segja að ríkisfjármálunum hafi ekki verið stýrt nægilega vel. Samt er það nú þannig að skuldir ríkissjóðs eru hundruðum milljarða lægri heldur en við reiknuðum með fyrir nokkrum árum. Tekjur ríkissjóðs stefna í að vera hundruðum milljarða hærri heldur en við reiknuðum með fyrir nokkrum árum síðan. Skuldahlutföll ríkissjóðs eru algerlega til fyrirmyndar, vel verjanleg og miklu lægri heldur en hjá öðrum þjóðum. 

Virðulegi forseti. Afneitunin er enn í gangi. Það er ekki annað að heyra hjá hæstv. fjármálaráðherra. Við erum að sjá fram á agaleysi í ríkisfjármálum sem er búið að vara við frá því löngu fyrir faraldur. Þá var samdrátturinn hafinn. En ríkisstjórnin hefur ekkert með þetta að gera. Ríkisfjármálum hefur ekki verið beitt sem skyldi samhliða peningastefnu. Það er bara þannig. Og það er verið að kalla eftir þessu. Látum vera að við í Viðreisn höfum verið að vara við þessu, Samtök atvinnulífsins voru mjög harðorð í gagnrýni á ríkisvaldið fyrir afgreiðslu fjárlaga. Það sama gildir líka um seðlabankastjóra sem hefur verið mjög varfærinn í gagnrýni sinni á ríkisstjórnina en hann hefur einmitt sagt: Þið eruð að eyða um efni fram og það sama má segja um virta hagfræðinga hvort sem við erum að tala um Gylfa Zoëga eða aðra. Það sem hryggir mig er að hæstv. ráðherra kemur hingað upp og segir bara: Við erum bara í rosa góðum málum. Hefur smá áhyggjur af verðbólgunni. En hann getur ekki komið hingað upp eftir alla þessa bið eftir ríkisstjórninni og sagt hvert planið er. Hann getur ekki komið hingað upp  Enn og aftur ætlar ríkisstjórnin að láta 

Virðulegi forseti. Ég er einfaldlega að vekja athygli á því að staða ríkissjóðs í dag borið saman við það sem við vorum að gera ráð fyrir fyrir tveimur árum síðan er allt önnur, miklu sterkari og miklu betri, miklu betri. Staða heimilanna sömuleiðis, nú þegar verðbólgan rís, er einhver sú sterkasta sem höfum séð. Allar tekjutíundir hafa verið að styrkja stöðu sína og þeir tekjulægstu mest. En verðbólgan er mikið áhyggjuefni og þegar sagt er að við þurfum að auka aðhald í ríkisfjármálum þá er ég að segja að ég er sammála því. Við þurfum að gæta að vexti útgjaldanna. Vöxtur útgjaldanna í fyrra var of mikill, m.a. vegna þess að stofnanir voru ekki að halda fjárlög sem ákveðin voru hér á Alþingi. Það er alveg rétt. En ég ætla að vara við því þegar þingmenn koma hingað upp og segja aðhaldið ekki nógu mikið en leggja síðan eingöngu til þensluhvetjandi aðgerðir  
            

Forseti vill minna bæði hv. fyrirspyrjendur og hæstv. ráðherra á að virða tímamörk sem eru mjög knöpp í bæði fyrirspurnum og svörum en ítrekað hefur verið farið yfir þau mörk hér við upphaf þessa fundar.

Virðulegur forseti. Spádómsgáfur Flokks fólksins varðandi verðbólgu ríða ekki við einteyming. Við byrjuðum að spá fyrir því að verðbólgan færi úr böndum, eini flokkurinn á þingi, fyrir þremur árum síðan. Þann 20. mars fór ég í fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra, þá var verðbólga 2,1%. Ég fór aftur 30. apríl, þá var hún 2,2%. Ég fór aftur 7. maí 2020, þá var hún 2,6%. Aftur 11. mars 2021, þá var hún 4,3%. Og hverju svaraði fjármálaráðherra á þessum tíma? Hann hafði engar áhyggjur af verðbólgunni. Þeir hefðu fullt af ráðum til að takast á við hana og hefðu ekkert með það að gera að hafa áhyggjur af því. Hver er staðan í dag? Jú, verðbólgan er komin á flug. Á hverjum bitnar það mest? Fátækasta fólkinu. Við erum núna með fátækt fólk sem er að leigja á okurverði hreysi sem eru ekki einu sinni mannabústaðir, varla fyrir skepnur, borga stökkbreytta leigu. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Hefði ekki verið nær að hlusta á okkur í Flokki fólksins frekar en að stinga höfðinu í sandinn og segjast engar áhyggjur hafa af þessu og gera ekki neitt? Finnst honum eðlilegt að hægt sé að senda ungu fólki, sem trúði því statt og stöðugt, þegar bæði hann og seðlabankastjóri sögðu að það væri komin lágvaxtastaða á Íslandi, að við þyrftum engar áhyggjur að hafa af vaxtahækkunum og öðru - nú á að senda því 1–3 milljónir í aukakostnað ári. Hvað myndi honum finnast um það að settur yrði 3 millj. kr. reikningur inn á heimabankann hans sem hann þyrfti að borga, sem væru bara aukavextir ár aftur í tímann?

Herra forseti. Ég verð nú bara að dást að hæfileikum hv. þingmanns til að spá fyrir um meiri verðbólgu í framtíðinni en allir helstu spáaðilar gera á Íslandi og flestir sem eru þátttakendur á íslenskum fjármálamarkaði. Ég ætla ekki að þykjast geta farið í hans spor þegar kemur að því að spá fyrir um framtíðina. En þegar hv. þingmaður var að spá því að verðbólgan yrði miklu meiri en opinberar tölur gerðu ráð fyrir þá var hann á sama tíma að segja að við ættum að bæta olíu á eldinn vegna þess að allar ræður hans um þessi efni snerust um að við þyrftum að stórauka framlög í almannatryggingar, að við þyrftum að hækka útgreiðslur úr bótakerfunum. Nú hefur verið töluvert um það að við höfum hækkað bætur á undanförnum árum og síðast núna um áramótin, sem sýnir sig vel í því að kaupmáttur bóta hefur farið mjög vaxandi á undanförnum árum. En ef við hefðum fylgt ráðum hv. þingmanns væri verðbólgan enn þá hærri en hún er í dag vegna þess að hvergi var að finna, frekar en almennt á við hér í þingsal þegar menn vilja tala um ríkisfjármál, tillögur um það hvernig eigi að mæta útgjöldum sem menn hafa gaman af því að ræða um. En vegna þess að hv. þingmaður vill helst tala um þá sem minnst hafa milli handanna þá ætla ég aðeins að ítreka það sem ég hef áður komið inn á hér í dag um kjör þessara hópa sérstaklega. Í fyrsta lagi: Hlutfall launa af verðmætasköpun á Íslandi er hátt í alþjóðlegum samanburði. Í öðru lagi: Á Íslandi er mikill launa- og tekjujöfnuður, meiri en almennt mælist annars staðar. Í þriðja lagi er fátækt á Íslandi minnst meðal OECD-þjóða. Hún er minnst. Þetta á líka við, og við getum horft á þetta eftir nokkrum mælikvörðum, þegar við skoðum t.d. hlutfall þeirra sem búa við skort, en því fólki hefur mjög fækkað á Íslandi á undanförnum árum. Hlutfall þeirra sem teljast með lág laun er með því lægsta á Íslandi innan OECD og við erum í þriðja sæti á lífskjaralista Sameinuðu þjóðanna. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin. Launa- og tekjujöfnuður - ég hef ekki séð nokkurn mann kaupa sér mat eða borga leigu fyrir það. Það er það sem fer í vasann, peningarnir sem þau fá borgaða á hverjum mánuði, þau nota það til að borga leigu og reyna að eiga fyrir mat. Voru lausnir okkar verðbólguhvetjandi? Er það verðbólguhvetjandi að hækka persónuafslátt og taka persónuafsláttinn af forríku fólki sem er með milljón eða meira í mánaðarlaun? Til hvers þarf þetta fólk 60.000 kr. persónuafslátt? Færum hann niður til þeirra sem virkilega þurfa á að halda. Er það verðbólguhvetjandi? Nei. Við ættum líka að huga að því að við höfum stóra fjármuni útistandandi sem eru skatttekjur í lífeyrissjóði. Við getum skattað inngreiðslur í lífeyrissjóði og nýtt þær líka sem verður ekki heldur verðbólguhvetjandi. Nei, það eina sem honum dettur í hug er að það að hjálpa fátækasta fólkinu og unga fólkinu okkar sé verðbólguhvetjandi, að reyna að finna lausnir á því þannig að það geti staðið undir sínum skuldbindingum og fólk eigi fyrir mat og eigi fyrir leigu.

Virðulegi forseti. Ég hef nú viljað standa fyrir upplýstri umræðu um þessi efni sem er byggð á gögnum. Þess vegna átti ég frumkvæði að því að vefurinn tekjusagan.is yrði opnaður. Þar er hægt að skoða þetta bara mjög vel á grundvelli opinberra gagna og skattframtala, þessa hópa sem hv. þingmaður er sérstaklega að tala fyrir og hvernig ráðstöfunartekjur þeirra hafa vaxið á undanförnum árum, lægstu tekjutíundanna, langt umfram það sem hefur verið að gerast í nágrannalöndunum. Það eru þessir raunverulegu peningar vegna þess að við erum að tala um ráðstöfunartekjur sem er mælingin á því hvað stendur eftir þegar þú hefur greitt skattana þína. Þegar hv. þingmaður talar um að við eigum að taka persónuafsláttinn af sumum hópum þeirra sem eru ofar í tekjustiganum þá bara bendi ég á það að tekjuskattskerfið hjá okkur er einmitt þannig byggt upp að þeir sem eru efst í tekjustiganum borga hærri skatta og eftir að þeir hafa komist yfir milljón í tekjur á mánuði þá borga þeir 4,6 kr. í skatta af hverjum 10 sem þeir þéna. Þannig að þetta er það kerfi. 

Forseti minnir enn og aftur á takmarkaðan ræðutíma sem er tvær mínútur í fyrri fyrirspurn og svari en ein mínúta í síðara skiptið.

Herra forseti. Ég er í nokkurn vanda settur eftir svar hæstv. fjármálaráðherra til hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur áðan, þar sem formaður Sjálfstæðisflokksins birtist eiginlega sem leiðtogi jafnaðarmanna á Íslandi og virtist telja lausnina á öllum vanda felast í skatta- og gjaldahækkunum. En ég ætla að halda mínu striki og spyrja hæstv. ráðherra, af því að hann virðist hafa raunverulegar áhyggjur af verðbólgunni nú. Ég veit að hann hefur ekki tekið mikið undir tillögur Miðflokksins frá því í fyrra um að bregðast við þessum fyrirséða vanda, t.d. með því að eyða ekki svona svakalega miklum peningum eða leggja ekki línurnar við upphaf nýs árs með gjalda- og skattahækkunum, sem aðrir vísa svo í sem réttlætingu fyrir hækkunum gjalda, og hugmyndir um að lækka, þótt ekki væri nema tímabundið, ofurgjöld á eldsneyti, sem hefði áhrif mjög hratt, og jafnvel neðra þrep virðisaukaskatts, sem hefur áhrif á verð nauðsynjavara, auk ýmissa aðgerða í húsnæðismálum. Hæstv. ráðherra hefur ekki tekið undir þetta en það sem vakti þó athygli mína og áhyggjur var viðtal við hæstv. ráðherra í ríkissjónvarpinu í gærkvöldi þar sem ráðherrann virtist telja eina af vænlegustu lausnunum eða viðbrögðunum við þessu ástandi vera að lækka tolla á innfluttar landbúnaðarvörur. Ég vildi bara spyrja hæstv. ráðherra: Er raunverulega til skoðunar að lækka einhliða tolla á innfluttar landbúnaðarafurðir og þrengja þar með enn frekar að stöðu íslenskra bænda, sem hefur verið sótt að í tíð þessarar ríkisstjórnar úr mörgum áttum? Hvers vegna að gera það fremur en að lækka skattinn almennt á matvæli ef raunin er að það sé til skoðunar að rústa samkeppnisstöðu íslensks landbúnaðar?

Virðulegi forseti. Hvort sem mönnum líkar það betur eða verr þá er það nú þannig að það er réttur tími fyrir skattalækkanir og það er rangur tími fyrir skattalækkanir. Við höfum staðið fyrir umtalsverðum skatta- og gjaldalækkunum á undanförnum tíu árum og ég hef tekið þátt í því með hv. þingmanni m.a. að tryggja framgang slíkra mála hér í þinginu. En akkúrat í augnablikinu, þegar verðbólgan mælist í 10% og Seðlabankinn hefur hækkað vexti 11 sinnum í röð, þá er ekki rétti tíminn til að tala fyrir umfangsmiklum þensluhvetjandi aðgerðum. Ég myndi hins vegar gjarnan vilja að menn settust yfir það mjög vandlega fyrir næstu kjaralotu þegar næstu samningar verða gerðir, vonandi til lengri tíma, hvort ekki væri skynsamlegra að fara þá leið að létta sköttum af launþegum í landinu yfir tíma kjarasamningsins frekar en að treysta á að atvinnurekendur þyrftu að bera allan þungann af samningnum og hækka þannig hjá sér launahlutföllin, sem hefur tilhneigingu til að leita aftur út í verðlag í gegnum hækkanir á ýmsum vörum og þjónustu. Það er langt því frá að ríkisstjórnin hafi verið leiðandi, við skulum bara segja eins og er: Reykjavík hefur auðvitað verið leiðandi í því að hækka gjaldskrár og ef einhver ætti að hafa gefið gott fordæmi þá er það Reykjavíkurborg sem hækkaði gjaldskrárnar hérna rétt upp úr miðju síðasta ári, gerði það bara mjög myndarlega og sagðist ætla að gera meira undir lok árs. Það var nú bara þannig að það fór lítið fyrir því af því að það tekur enginn eftir því hvað er að gerast í fjármálum í Reykjavík lengur. Allar tillögur sem hv. þingmaður nefnir, að lækka gjöld á eldsneyti o.s.frv., setja meira fjármagn í húsnæði, eru bara dæmi um það sama og ég hef verið að segja hér: Þetta er meira eða minna allt saman innlegg í að auka þensluna, því miður. Þetta eru ekki góðar hugmyndir þó að þær geti, ef þær eru vel fjármagnaðar með skatttekjum á móti, gagnast ákveðnum hópum, eins og ríkisstjórnin hefur verið að gera þegar hún hefur verið að hækka einstaka 

Herra forseti. Ég get sannarlega tekið undir með hæstv. ráðherra um útgjaldabrjálæðið í Reykjavík og rekstrarhallann þar, sem ríkið hleypur reyndar aftur og aftur undir bagga með, með einhverjum stórundarlegum loforðum um að byggja helstu kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík og núna væntanlega taka að sér héraðsskjalasafn Reykjavíkur í framhaldinu. Hvað varðar tillögur um að bregðast við verðbólgunni þá velti ég því fyrir mér hvort hæstv. ráðherra telji það raunverulega til þess fallið að ýta undir þenslu að fólk geti keypt matvæli á aðeins lægra verði þegar verðbólgan er komin yfir 10%. Er það að mati hæstv. ráðherra meingölluð aðgerð að lækka gjöld á matvæli eða eldsneyti sem hefur fljótt áhrif út í allt samfélagið? En ég hlakka til að heyra svar hæstv. ráðherra varðandi tollana, hvort hann geti slegið það út af borðinu hér að ríkisstjórnin sé að velta því fyrir sér að henda afleiðingum verðbólgunnar að miklu leyti yfir á bændur, þá stétt landsins sem hefur fengið hvað minnstar kjarabætur árum saman, með því að fella einhliða niður tolla á innfluttar landbúnaðarvörur.

Virðulegi forseti. Ég held að við höfum ágætisdæmi úr sögunni þegar við gerðum t.d. breytingar á tollum á grænmeti eins og agúrkum, þar sem við tókum niður tollverndina en færðum verndina yfir í beinan stuðning til bænda. Ég skal bara segja það eins og er að ég tel að við gætum staðið með innlendri framleiðslu með öðrum hætti en víðtækum tollahindrunum sem eru eins og veggur fyrir íslenska neytendur, án þess að það þurfi að bitna á innlendu framleiðslunni. Þá er ég að meina að við getum lækkað tollana og breytt þeim stuðningi sem felst í háum tollmúrum inn í landið yfir í beinar greiðslur til þeirra sem standa í framleiðslunni.

Þær koma ekki.

Auðvitað hangir þetta tvennt saman. Það sem ég sé fyrir mér eru stórkostleg tækifæri fyrir íslenskan landbúnað, þ.e. ef við erum tilbúin til þess að sýna það í verki að við stöndum með þeirri hreinu gæðaframleiðslu þá sé óþarfi að vera með suma af þeim tollmúrum sem við erum með fyrir innflutning í dag 

Forseti. Samkvæmt Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga hættir fjórði hver hjúkrunarfræðingur störfum innan fimm ára og er helsta ástæðan sögð vera launakjör. Starfsumhverfið er einnig óásættanlegt, t.d. vegna álagsins sem felst í því hversu fáir eru á vakt hverju sinni, það eru fáar hendur að sinna mikilvægum störfum. Ef það kemur til verkfalla í heilbrigðiskerfinu, t.d. hjá hjúkrunarfræðingum, sem hafa tvisvar í röð verið sendir í gerðardóm, þá gerist hins vegar dálítið merkilegt í heilbrigðiskerfinu. Mönnun eykst, þ.e. það verða fleiri hjúkrunarfræðingar á vakt. Ástæðan fyrir þessu eru öryggisviðmið sem gera ráð fyrir ákveðinni lágmarksþjónustu í verkföllum og athugið hér: Lágmarksþjónusta til að viðhalda öryggi er meiri en sú þjónusta sem nú er verið að veita. Stöldrum aðeins við og hugsum um þetta. Lágmarksþjónusta til að viðhalda öryggi í verkfalli er meiri en sú þjónusta sem nú er verið að veita. Forseti. Stjórnvöld hafa sent hjúkrunarfræðinga tvisvar sinnum í röð í gerðardóm sem komst að þeirri niðurstöðu, með leyfi forseta, að það væru „að mati gerðardóms vísbendingar um að hjúkrunarfræðingar séu vanmetin kvennastétt hvað varðar laun með tilliti til ábyrgðar“, en hækkaði svo ekki laun með tilliti til þeirrar niðurstöðu heldur varpaði þeirri ábyrgð yfir á stjórnvöld. Nú hefur fjármálaráðherra sagt oftar en einu sinni að fjárveitingar séu ekki vandi heilbrigðiskerfisins en samt eru laun hjúkrunarfræðinga ekki í samræmi við menntun og ábyrgð og er það ein helsta ástæða þess að hjúkrunarfræðingar hætta störfum. Nú er aftur að koma að kjarasamningum. Þeir hafa ekki gengið vel undanfarið. Spurningin er: Hvað ætlar fjármálaráðherra að gera til að koma í veg fyrir að við missum þetta verðmæta starfsfólk án þess að setja inn meira fjármagn fyrir fleiri hjúkrunarfræðinga með hærri laun til að geta a.m.k. sinnt lágmarksmönnun miðað við öryggisviðmið?

Virðulegi forseti. Hér talar hv. þingmaður um eina af grundvallarstéttum íslenska heilbrigðiskerfisins, hjúkrunarfræðinga, og hvetur til þess að við gerum betur við þá en aðra opinbera starfsmenn sem við þurfum að semja við. Ég spyr: Hvers eiga sjúkraliðar að gjalda? Eða kennarar? Hvað með læknana? Hvað með aðra opinbera starfsmenn sem eiga nú í samtölum við ríkið um að fá bætt kjör? Er hv. þingmaður að segja að við eigum að forgangsraða með þeim hætti að hjúkrunarfræðingar einir fái hækkanir umfram það sem er verið að semja um á almennum markaði, að þeir einir eigi að gera það? En til þess að skapa það svigrúm þá þurfum við að semja um minna fyrir aðra.  Svar mitt við spurningunni er þetta: Allir opinberir starfsmenn eiga rétt á því að fá kjarabætur í samræmi við það svigrúm sem er til staðar. Við munum síðan leita lausna til að mæta sérþörfum hvers hóps fyrir sig í þeim samningum sem nú standa yfir í ágætisjafnvægi við samninganefnd ríkisins vegna kjarasamningagerðar. Þar eru mörg mál uppi á borðum. Við getum ekki lofað því, sem hv. þingmaður er að kalla eftir, að við ætlum að taka einstakar stéttir fram yfir aðrar vegna þess einfaldlega að það er nákvæmlega engin sátt um það.

Virðulegi forseti. Já, ég segi þetta bara, ekki flóknara en það. Ég segi: Til dæmis hjúkrunarfræðinga. Það var það sem ég sagði: Til dæmis. Ég er alveg sammála því að það megi taka sjúkraliða og lækna og ýmsa svoleiðis líka, en ég nefndi dæmi um það að það var niðurstaða gerðardóms sem sagði að þarna væri starfsstétt sem væri vanmetin. Ég er að biðja um að við horfum til þess, hvorki meira né minna en það - mjög einfalt mál. Hérna erum við að tala um forgangsröðun og ég vil sjá forgangsröðun stjórnvalda, ekki til að gera upp á milli einstakra starfsstétta innan heilbrigðiskerfisins heldur upp á ákveðna sanngirni. Hvar er það sem stjórnvöld eru að forgangsraða umfram heilbrigðiskerfið, því að heilbrigðiskerfið virkar ekki ef það er ekki starfsfólk þar. Það er svo einfalt. Heilbrigðiskerfið virkar ekki ef það eru engir sjúkraliðar, heilbrigðiskerfið virkar ekki ef það eru engir hjúkrunarfræðingar og virkar ekki ef það eru engir læknar. Ef við tökum eina af þessum starfsstéttum burt þá virkar ekkert af þessu. 

Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmanni ætti að vera kunnugt um er sérstök vinna í gangi til að fara í virðismat á störfum og bera saman almenna markaðinn og hinn opinbera. En ég ætla að vekja athygli á því að við höfum hvergi annars staðar fjölgað jafn mikið í stöðugildum hjá hinu opinbera eins og á við í heilbrigðismálum og síðan hjá menntastofnunum en þar höfum við fjölgað um tæplega 1.400 starfsmenn frá árinu 2019. Nú er svo komið að 25% af öllum stöðugildum ríkisins eru hjá Landspítalanum, 25% af öllum stöðugildum. En hv. þingmaður tók svona smásnúning á þessari fyrirspurn sinni í seinna skiptið sem hann kom upp. Í fyrra skiptið vildi hann tala um hjúkrunarfræðinga. En þegar ég benti á að það væri erfitt að taka einstaka hópa út undan þá sagðist hann vera að tala fyrir hönd allra hópanna, að þeir ættu allir skilið að fá miklu hærri laun. Ég er einfaldlega kominn hingað til að benda á að 

Hæstv. forseti. Sumir ráðherrar eru bara vinsælli en aðrir suma daga. Við sem ólumst upp í óðaverðbólgu vitum hvað það þýðir fyrir fjölskyldur, heimili og fyrirtæki í landinu og við höfum engan áhuga á samfélagi sem einkennist af slíkri hagstjórn. Nú er, eins og margoft hefur komið fram í þessum fyrirspurnatíma, komin tveggja stafa verðbólgutala á Íslandi sem virðist koma ýmsum, jafnvel ráðherrum í ríkisstjórn, á óvart. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur farið mikinn í þessum fyrirspurnatíma. Hann er góður í að benda á blórabögglana. Í gær var það, held ég, framúrkeyrsla ríkisstofnana. Oftast nær er það stjórnarandstaðan en samt felldi þessi sami ráðherra allar afkomubætandi tillögur stjórnarandstöðunnar við afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins fyrir yfirstandandi ár, en látum það nú liggja milli hluta núna. Einstaklingar og fjölskyldur á leigumarkaði kalla eftir aðgerðum. Afborganir íbúðalána, sérstaklega hjá þeim sem hafa keypt nýverið, á síðustu árum, og eru jafnvel með frysta vexti sem síðan munu hækka á þessu eða næsta ári, eru að rjúka upp eins og dæmin sanna. Heimili þessa fólks eru í mjög erfiðri stöðu, þeirra sem eru á leigumarkaði og þeirra sem eru með ný lán. Ég ætla að leyfa mér að einbeita mér að þessum tveimur hópum núna. Það er þannig að ríkisstjórnin getur ekki firrt sig ábyrgð. Alls staðar í nágrannalöndum okkar er verið að grípa til mótvægisaðgerða til að koma til móts við fólk sem er í þessari stöðu. Það verður að vera þannig og ef við ætlum að standa undir nafni sem velferðarríki og beita einhverri sanngirni þá verður hæstv. fjármálaráðherra að mæta kröfum þessara hópa.

Virðulegi forseti. Fyrst aðeins um afkomubætandi aðgerðir og tillögur stjórnarandstöðunnar undir lok síðasta árs í tengslum við fjárlög þessa árs þá voru þær nú allar hugsaðar til að fjármagna ný útgjöld, stærra ríki. Það var nú það sem þessar afkomubætandi ráðstafanir gengu út á,  Já, ég deili áhyggjum af þeim hópum sem hv. þingmaður nefnir hérna sérstaklega, fólki með breytilega vexti á óverðtryggðum lánum. Það eru þeir hópar sem hafa þurft að þola langmestu hækkunina á mánaðarlegri greiðslubyrði. Ég ætla að nefna hérna nokkra hluti sem ég held að geti skipt máli í þessu sambandi. Í fyrsta lagi verðum við að muna að það er ekkert sem skiptir þessa hópa jafn miklu máli og að ná tökum á verðbólgunni. Þar verða menn einfaldlega að standa saman og leggjast á árarnar til að ná árangri. Ég hef sagt mjög skýrt: Já, ég held að við þurfum að gæta að því að aðhaldið verði aukið í ríkisfjármálunum. Það þýðir ekki niðurskurð, það þýðir bara minni vöxt á útgjaldahliðinni, vegna þess að tekjurnar eru að rjúka upp. Í öðru lagi vek ég athygli á því að það er viðskiptasamband þessara heimila við fjármálastofnanir og þessar fjármálastofnanir bera líka ábyrgð. Sumar þessara fjármálastofnana eru með fyrirkomulag í þessum lánum sem við getum kallað vaxtaþak þannig að þegar afborganir vegna vaxtanna ná ákveðnu hámarki er hægt að kasta því sem umfram er aftast á lánið. Þetta væri mjög góð lausn og mér finnst að fjármálafyrirtækin almennt eigi að horfa til þess hvernig þau geta létt undir með þeim viðskiptavinum sem vilja halda áfram í óverðtryggðu vaxtaumhverfi. Það skiptir líka máli að þessir kúnnar geti skipt yfir í verðtryggð lán þegar það þykir henta. Enn sem komið er erum við ekki að sjá veruleg vanskil í fjármálakerfinu en þetta eru dæmi um 

Hæstv. forseti. Nú er það svo að mótvægisaðgerðir þurfa að beinast að afleiðingunum vegna þess að það er lífskjarakrísa í gangi. Hún er ekki eins hjá öllum hópum í samfélaginu og sannarlega ekki sú sama eftir því hvar fólk er statt í tekjustiganum. Ég bíð enn eftir því að hæstv. fjármálaráðherra segi okkur eitthvað um það hvað ríkisstjórnin ætli að gera. Hefur ríkisstjórnin t.d. áhuga á því að beita tæki sem er kallað leigubremsa? Einhverjir ráðherrar í ríkisstjórn hafa viðrað þá hugmynd að það gæti komið til greina. Hefur hæstv. ráðherra áhuga á því að beita slíku tæki? Hann talar um vaxtabætur. Þær hafa mjög oft komið að góðum notum þegar ástandið er með þessum hætti. Svo vil ég bara segja í lokin, af því að hér er mikið talað um þensluhvetjandi aðgerðir og eyðslusemi stjórnarandstöðunnar, að það skiptir mjög miklu máli í hvað þessum ríkisframlögum er varið. Ef við erum að verja fé úr ríkissjóði til að styðja við fjölskyldur 

Virðulegi forseti. Mig langar að nefna eitt samhengi hlutanna hérna, sem er auðvitað grundvallaratriði vegna þess að við höfum verið að ræða það aðeins í fyrirspurnatímanum að það skipti máli að ríkisfjármálin leggist á sveif með aðgerðum Seðlabankans. Í því sambandi hefur Seðlabankinn verið að gera hvað? Hann hefur verið að hækka vexti til að draga úr þenslu. Þá er ákveðin mótsögn í því þegar fólk kallar eftir að við leggjumst á sveif með Seðlabankanum og eyðum áhrifum af vaxtahækkunum með mótvægisaðgerðum til að eyða hinum neikvæðu afleiðingum vaxtahækkana. Því eru auðvitað mjög mikil takmörk sett hversu langt ríkisvaldið getur gengið í því að núlla út áhrif Seðlabankans með vaxtahækkunum, sérstaklega á það við ef við erum með aðgerðir sem ganga breitt yfir markaðinn. 

Hæstv. forseti. Það er með ólíkindum að hlusta hér á hæstv. fjármálaráðherra, manninn sem lagði fram fjárlög með 90 milljarða halla sem var svo keyrður upp í 120 milljarða, manninn sem felldi allar afkomubætandi tillögur stjórnarandstöðunnar á Alþingi, benda svo á stjórnarandstöðuna og segja að óráðsían í ríkisfjármálum liggi þar. Ábyrgðarflóttinn er ótrúlegur. En, virðulegi forseti, ég kem hingað upp undir þessum lið vegna þess að ég las frétt á visir.is í gær þar sem er haft eftir hæstv. ráðherra að ríkisstofnanir séu að fara jafnvel tugi milljarða fram úr fjárlögum - jafnvel tugi milljarða fram úr fjárlögum. Það er ekki hægt að skilja hann öðruvísi en svo að hér sé hann að tala um einstakar ríkisstofnanir. Nú er fjárlaganefnd að fara yfir framkvæmd fjárlaga þessa árs með fagráðuneytum og skoða ýmsa áhættuþætti og ég get nú bara staðfest að það er ekkert sem hefur komið fram þar sem rennir neinum stoðum undir þessar upphrópanir ráðherra.  
             En ef það er í alvörunni þannig, 

Forseti reynir að vera sveigjanlegur ef möguleiki er hvað þau mál varðar sem hv. þingmenn vilja að tekin séu á dagskrá en beinir því samt til hv. þingmanna að virða það að fundarstjórn forseta er ekki ætluð til þess að fara í efnislegar umræður um einstök mál.

Virðulegur forseti. Framtíð þjóðarinnar felst í ungdómnum og unga fólkinu okkar og grunn- og leikskólar eru þar einna mikilvægastir. Innan þeirra er eitt það mikilvægasta að læsi sé í góðum farvegi. Við höfum því miður vísbendingar um að þar sé okkur ekki að farnast vel og að við náum ekki að bæta árangur á því sviði. Ég tel því mjög mikilvægt að við hér á Alþingi fáum skýra stöðu í því hvernig tekist er á við þetta og fáum upplýsingar um þær mælingar og þau úrræði sem eru í boði. Við getum þá tekið einhverjar ákvarðanir um hvernig við getum haldið áfram og farið að snúa þróuninni í læsi til betri vegar.

Herra forseti. Aftur kem ég hingað upp til að biðja forseta um aðstoð vegna svars hæstv. menningar og viðskiptaráðherra við einfaldri fyrirspurn um viðbrögð við vanvirðandi framkomu af hálfu ráðherra eða ráðuneytisstjóra og sálfræðiþjónustu fyrir starfsmenn ráðuneyta. Fyrirspurnin var einföld: Hefur ráðuneytið gert samning um sálfræðiþjónustu fyrir starfsmenn síðastliðin fimm ár? Ef svo er, hvert var tilefnið slíks samnings eða samninga og hver var kostnaður af honum eða þeim? Svör óskuðu sundurliðuð eftir málefnasviðum ráðuneytisins í ljósi þeirra breytinga sem gerðar voru á ráðuneytunum í fyrra. Nú er það svo að ráðuneytinu var skipt upp en undir umræddu ráðuneyti eru enn þá menningarmál og því var óskað eftir því sérstaklega að hæstv. ráðherra myndi svara varðandi þau málefnasvið sem eru þar undir. Hæstv. ráðherra neitaði að svara þessari spurningu og sagði að ráðuneytið væri eingöngu eins árs gamalt en svaraði ekki fyrir síðustu fimm ár. 

Forseti endurtekur það sem áður var sagt að ráðherrar sjálfir bera ábyrgð á þeim svörum sem þeir veita við fyrirspurnum þingmanna.

Virðulegur forseti. Ég kem hér upp af því að mér finnst svo makalaust að heyra að það sé vísað í Stjórnarráðið eins og það fagni eins árs afmæli nú um stundir. Stjórnarráð Íslands er auðvitað eldra en svo og stofnanaminnið þar eyddist ekki þó að ríkisstjórn hafi endurnýjað heiti. Forseti hlýtur að veita Alþingi liðsinni í því að fá fram svör við spurningum sínum. Þetta er eitt af þeim verkfærum sem við höfum og þessi svör forseta Alþingis finnst mér allsendis ófullnægjandi, að ætla að kasta inn handklæðinu hér einu sinni sem oftar og neita að standa með Alþingi. Svo er kannski annað að það er ekki þannig að stofnanaminni hafi eyðst en nú er mikið verið að tala um eyðslu og almenningur eigi að gæta sín í þeim efnum og þá er kannski ástæða til að halda því til haga hvað nýtt Stjórnarráð, ný ráðuneyti og nýir ráðherrastólar kostuðu ríkisfjármálin og hvaða afleiðingar það er að hafa á heimili landsins í dag.

Virðulegur forseti. Þetta er mikilvæg athugasemd sem hér er borin upp og ég tek undir hana. Það er algerlega óboðlegt að uppstokkun Stjórnarráðsins sé notuð sem einhvers konar skálkaskjól fyrir upplýsingaleynd, að ráðherra sé að fela sig á bak við uppstokkun Stjórnarráðsins og nota það sem einhvers konar leið til þess að klippa úr sambandi rétt þingsins til að fá upplýsingar um ákveðin atriði sem eiga sér stað á vettvangi framkvæmdarvaldsins. Við getum auðvitað ekki unað við þetta. Ég skora á hæstv. forseta að standa með þinginu í þessu máli.

Virðulegur forseti. Ég sé að hæstv. innviðaráðherra er hér í salnum. Ég var með einfalda fyrirspurn síðan 24. nóvember og það hefur ekki einu sinni verið beðið um frest vegna hennar. Hún var um hvort það væri hægt að nota rafræn ökuskírteini erlendis vegna þess að fólk hefur rekið sig á, með miklum kostnaði, að það er ekki hægt. Það er ekki flókin fyrirspurn en einhvern veginn hefur ekki verið hægt að svara henni í þrjá mánuði. Svo er ég með aðra fyrirspurn til hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra. Hann bað um frest 9. desember og henni er enn ósvarað. Ég vona að hann fari að bretta upp ermarnar og svara svona einföldum fyrirspurnum.

Forseti. Málaflokkar flakka á milli ráðuneyta fram og til baka. Seðlabankinn hefur t.d. flakkað á milli forsætisráðuneytis og fjármálaráðuneytis og jafnréttismálin og umhverfismálin og hvað það nú er allt saman. Ráðherrar þurfa samt að svara fyrir málaflokkinn þó að hann hafi sögulega séð verið í öðru ráðuneyti. Um það snýst þessi fyrirspurn, þ.e. að ráðherra svari fyrir þann málaflokk sem ráðherra ber ábyrgð á þrátt fyrir að sögulega séð hafi sá málaflokkur verið einhvers staðar annars staðar. Það er einfaldlega verið að biðja um söguleg gögn. Söguleg gögn geta ekki fuðrað upp bara af því að það er nýr merkimiði á byggingunni. Það getur ekki gengið. Ég leita liðsinnis forseta til að fá úr því skorið hvað það er eiginlega sem er í gangi hér.

Herra forseti. Ég bið forseta alls þingsins um að taka ekki þátt í kennitöluflakki ráðherra í ríkisstjórn Íslands. Það er ekki boðlegt að þetta sé stundað með þessum hætti, að þurrka út alla ábyrgð bara af því að maður er kominn með nýja kennitölu. Það er ekki í boði. Ég bið forseta um liðsinni. Ég er ekki að biðja forseta um að svara fyrir hönd ráðherra í ríkisstjórn, allra 12 ráðherra, eða hvað þeir eru margir hverju sinni. Ég er bara að biðja um að hann tryggi að þó að við fáum ekki svör hér í óundirbúnum fyrirspurnatímum, að við fáum a.m.k. svör við skýrum fyrirspurnum sem eru hérna skriflegar. Hann er forseti alls þingsins og það er ekki hægt að bjóða okkur upp á hvað sem er.

Virðulegur forseti. Ég ætlaði nú bara að nota tækifærið fyrst við erum byrjuð að tala um fyrirspurnir og minna enn og aftur dómsmálaráðherra á fyrirspurn sem var send inn 27. september, um biðtíma eftir afplánun. Ég veit ekki hvort ég er látinn bíða svona lengi af því að biðtíminn eftir afplánun er svona langur en það væri ánægjulegt að fá einhver svör við þessu. Svo byrja ég að ýta á þær sem ég sendi inn í lok janúar kannski í næsta mánuði.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði nú bara að blanda mér í umræðuna vegna þess að það vill þannig til að sá sem hér stendur er ráðherra mennta- og barnamála, sem eru með sömu kennitölu og bæði háskólamál og menningarmál voru með fyrir þessa uppstokkun. Ég fékk einnig þessa skriflegu fyrirspurn. Það vill þannig til að upplýsingar um þessi tvö ráðuneyti liggja í núverandi mennta- og barnamálaráðuneyti og því munum við svara fyrirspurn fyrir þau ártöl sem hér um ræðir. Það er ekki nema von að hvorki háskólaráðherra né menningarráðherra geti svarað til um ártöl 

Virðulegi forseti. Það væri óskandi að hv. þingmenn, sumir sem eru hér staddir, hefðu nú dug í sér að kynna sér málin aðeins betur áður en þeir koma hingað í ræðustól og reyna að koma fram með einhverja tortryggni í garð ráðherra. Ef við ætlum að bæta stjórnmálin, nútímavæða þau og standa okkar plikt gagnvart þjóðinni, þá mættu sumir þingmenn hér inni hafa það í huga áður en þeir koma hingað og reyna að slá ryki í augu þeirra sem hér sitja inni.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á safnalögum, lögum um Þjóðminjasafn Íslands og lögum um Náttúruminjasafn Íslands. Breytingar sem gerðar eru á þessum þrennum lögum þjóna tveimur meginmarkmiðum. Annars vegar að stuðla að auknu samráði milli stjórnvalda og fagfólks í safnamálum, hins vegar að samræma skipunartíma forstöðumanna í höfuðsöfnunum þremur; Listasafni Íslands, Þjóðminjasafni Íslands og Náttúruminjasafni Íslands. Tilefni lagabreytinganna eru samráðsfundir milli ráðherra og safnafólks síðasta haust. Ég efndi þá til samráðsfunda við nokkur fagfélög í safnageiranum. Fundina sóttu fulltrúar frá Félagi fornleifafræðinga, Félagi íslenskra safna- og safnmanna, Félagi þjóðfræðinga á Íslandi, Íslandsdeild alþjóðaráðs safna og Sagnfræðingafélagi Íslands. Á fundunum ræddum við um þessi tvö meginmarkmið sem lagabreytingunni er ætlað að ná fram. Á þeim lögðu fulltrúar fagfélaganna áherslu á nauðsyn þess að koma á reglubundnu samráði safnafólks annars vegar og ráðherra og stjórnvalda hins vegar. Jafnframt var á þessum fundum bent á ósamræmi í skipunartíma forstöðumanna höfuðsafnanna þriggja. Sú breyting hafði verið gerð á ráðningartíma safnstjóra Listasafns Íslands fyrir um áratug að ráðningin gæti samtals verið í tíu ár samfleytt. Þetta var gert með setningu myndlistarlaga, nr. 64/2012, sem tóku gildi 1. janúar 2013. Fyrirmynd var því til að þessu leyti meðal eins forstöðumanns af þremur þegar kemur að höfuðsöfnunum. Sambærilegt ákvæði hafði reyndar verið í gildi í eldri lögum um Listasafn Íslands eða allt frá árinu 1988. Virðulegur forseti. Með breytingunni á safnalögum er lagt til að ákvæði verði bætt við 7. gr., sem fjallar um safnaráð. Í því verði kveðið á um að árlega samráðsfundi ráðherra, fulltrúa höfuðsafna og fulltrúa þeirra fagfélaga sem koma að starfi safnanna. Fundað skuli a.m.k. árlega en jafnframt opnað fyrir þann möguleika að funda oftar ef ástæða þykir til. Lagt er til að safnaráð boði til fundanna, setji reglur um fyrirkomulag þeirra, dagskrá og þátttakendur sem ráðherra samþykki. Með samþykkt þessarar breytingar á safnalögum er stuðlað að virkara samráði og byggt undir betri ákvarðanatöku á málefnasviðinu. Hin breytingin sem lagt er til að verði gerð með frumvarpinu snýst, eins og áður segir, um skipunartíma tveggja forstöðumanna hjá Náttúruminjasafni Íslands og Þjóðminjasafni Íslands. Í viðeigandi lög verði bætt við ákvæði sem hljóðar svo: „Endurnýja má skipun forstöðumanns einu sinni til næstu fimm ára.“ Hér er verið að samræma skipunartíma forstöðumanna eins og áður segir og má rekja þá þróun allt til ársins 1988. Nýverið hafa verið gerðar sambærilegar breytingar að því er varðar forstöðumann Kvikmyndamiðstöðvar Íslands. Ákvæði þess efnis var sett inn í kvikmyndalög árið 2018 og um þjóðleikhússtjóra hefur slíkt ákvæði verið í gildi síðan árið 2020. Virðulegur forseti. Safnastarf á Íslandi er í miklum blóma um þessar mundir. Þar eru fremst í flokki höfuðsöfn þjóðarinnar; Listasafn Íslands, Náttúruminjasafn Íslands og Þjóðminjasafn Íslands. Listasafnið er stærsta safn íslenskrar myndlistar og þar eru stöðugt í gangi sýningar sem höfða til allrar þjóðarinnar, hvort sem er í glæsilegum húsakynnum safnsins við Laufásveg eða í öðrum söfnum. Skammt er t.d. síðan ég opnaði mjög skemmtilega sýningu í Safnahúsinu við Hverfisgötu sem Listasafnið stendur að. Sýningin kallast Viðnám og er fyrir börn á öllum aldri. Hún brúar bilið milli myndlistar og vísinda. Á Náttúruminjasafninu er verið að undirbúa flutning í nýtt húsnæði safnsins á Seltjarnarnesi þar sem góð aðstaða verður til sýninga og til að taka á móti gestum. Safnið er sömuleiðis með sýninguna Vatnið í náttúru Íslands, í Perlunni, sem er fjölsótt bæði af heimafólki og erlendum ferðamönnum. Á Þjóðminjasafninu er dregin upp skýr og heilleg mynd af menningarsögu Íslendinga með grunnsýningunni Þjóð verður til, auk þess sem þar eru ávallt í gangi merkilega sérsýningar sem höfða til mismunandi hópa. Breytingarnar sem lagðar eru til með frumvarpinu munu stuðla að því að samráð muni aukast í safnageiranum og verða eðlilegur hluti af umræðu um málefni safna. Sömuleiðis mun samræming á skipunartíma forstöðumanna leiða til þess að endurnýjun og nýbreytni verði gert hærra undir höfði í safnamálum. Virðulegur forseti. Frumvarp þetta er samið í náinni samvinnu ráðuneytis og safnafólks. Það var kynnt í samráðsgátt stjórnvalda og umsóknaraðilar fögnuðu þessum breytingum. Ég geri það heils hugar líka og legg til að málinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um leigu skráningarskyldra ökutækja. Frumvarpið byggist tillögum úr rýni á vegum Efnahags- og framfarastofnunarinnar, OECD, sem hefur gert rúmlega 100 tillögur til breytinga á ýmsum laga- og reglugerðarákvæðum í ferðatengdri þjónustu hér á landi. Í frumvarpinu er kveðið á um tvenns konar breytingar á gildandi lögum. Í fyrsta lagi um afnám skilyrðisins um að ökutækjaleiga skuli rekin á fastri starfsstöð. Í öðru lagi er lagt til að skerpt verði á orðalagi hvað varðar skilyrði fyrir útgáfu rekstrarleyfis. Eins og ég kom inn á byggist frumvarpið á tillögum Efnahags- og framfarastofnunarinnar, OECD, en árið 2019 gerðu íslensk stjórnvöld samning við stofnunina um framkvæmd á sjálfstæðu samkeppnismati á regluverki íslenskrar ferðaþjónustu og byggingariðnaðar. Umrætt verkefni, sem unnið var í samvinnu ráðuneyta, Samkeppniseftirlitsins og stofnana, leiddi m.a. í ljós að draga mátti úr óþarfa reglubyrði fyrir atvinnustarfsemi og breyta regluverki svo það styddi betur við virka samkeppni innan íslenskrar ferðaþjónustu. Við vinnslu verkefnisins voru 632 gildandi lög og reglugerðir á sviði ferðaþjónustu og byggingariðnaðar yfirfarin í þeim tilgangi að greina samkeppnishamlandi ákvæði. Við vinnslu verkefnisins voru greindar 676 mögulegar samkeppnishindranir í regluverkinu. Af þeim gerði OECD 438 tillögur til úrbóta. Þá telur OECD að áhrif þeirra 438 tillagna geti aukið landsframleiðslu um u.þ.b. 1%. Í framhaldinu, eða í upphafi árs 2021, var stofnaður vinnuhópur sem skipaður var fulltrúum þáverandi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis, innviðaráðuneytis sem og Samkeppniseftirlitsins. Þessum hóp var ætlað að vinna drög að fyrstu laga- og reglugerðarbreytingum sem byggðust á fyrrnefndum tillögum OECD varðandi ferðatengda þjónustu og falla m.a. undir málefnasvið menningar- og viðskiptaráðuneytisins. Sú vinna leiddi til breytinga á ýmsum lögum, sbr. lög nr. 90/2021, þar sem brugðist var við hluta tillagna OECD sem falla nú undir menningar- og viðskiptaráðuneytið. Með umræddum lögum var stigið mikilvægt skref í að efla viðspyrnu hagkerfisins í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru, stuðla að einfaldara regluverki, aukinni framleiðni og fjölgun starfa. Með breytingartillögunni var m.a. afnuminn fjöldi forskriftarákvæða í stöðlum um gististaði. Þá var málsmeðferðartími vegna útgáfu tækifærisleyfa styttur, aldursskilyrði umsækjanda voru rýmkuð, auk þess sem gjöld vegna rekstrarleyfa tiltekinna veitinga- og gististaða voru lækkuð. Þá var afnumið það skilyrði að starfsstöð ökutækjaleigu skyldi vera opin almenningi, ásamt því að ýmsar kröfur um búnað sem hótelum og gistiheimilum var skylt að hafa til staðar voru afnumdar. Virðulegi forseti. Með frumvarpi þessu er stuðlað að aukinni framleiðni, einfaldara regluverki og fjölgun starfa. Með frumvarpinu hefur menningar- og viðskiptaráðuneyti jafnframt lokið vinnu við útistandandi tillögur skýrslu OECD sem krefjast lagabreytinga á sviði ferðamála og eru á málefnasviði ráðuneytisins. Í þessu samhengi er rétt að geta þess að samhliða frumvarpinu verður ráðist í reglugerðarbreytingar til að ljúka við þær tillögur OECD sem ekki krefjast lagabreytinga. Umræddum reglugerðarbreytingum er m.a. ætlað að auka skýrleika reglna um þjálfun dyravarða, að auka skilvirkni umsagnarferlis við útgáfu rekstrarleyfa veitinga- og gististaða. Þar að auki verður að frumkvæði mínu gerð breyting á reglugerð um leigu skráningarskyldra ökutækja á þá vegu að opnað verður alfarið á rafræna samningsgerð við leigu skráningarskyldra ökutækja. Auk heldur verða gerðar breytingar á sömu reglugerð sem munu leggja auknar kröfur á ökutækjaleigur um að miðla upplýsingum til leigutaka um þær hættur sem geta skapast á íslenskum vegum í þeim tilgangi að auka öryggi í umferðinni. Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á fyrr í ræðu minni er í frumvarpinu kveðið á um tvenns konar breytingar á gildandi lögum. Í fyrsta lagi er lagt til að skilyrðið um að ökutækjaleiga skuli rekin á fastri starfsstöð verði afnumið. Af því leiðir að ökutækjaleigur geta valið milli þess hvort þær vilji reka starfsemi sína á fastri starfsstöð eða hafa einungis geymslustað þar sem skráningarskyld ökutæki eru geymd. Af því leiðir að ekki verður lengur þörf á húsnæði eða því að annað rými sé til staðar þar sem ökutækjaleiga rekin, staðbundin og reglulega í atvinnuskyni. Með breyttum viðskiptaháttum er talið rétt að falla frá kröfu um fasta starfsstöð, m.a. í því skyni að liðka enn frekar fyrir rafrænum viðskiptum og fjölbreyttari viðskiptaháttum. Skilyrði um fasta starfsstöð verður að teljast sérstaklega íþyngjandi fyrir smærri ökutækjaleigur. Umrædd breyting er því til þess fallin að auka fjölbreytni og nýsköpun ásamt því að auðvelda nýjum rekstraraðilum að hefja starfsemi með minni tilkostnaði. Með frumvarpinu er í öðru lagi lagt til að skerpt verði á orðalagi hvað varðar skilyrði fyrir útgáfu starfsleyfis. Rétt er að geta þess að um orðalagsbreytingu er að ræða sem felur ekki í sér breytingu á gildandi efnisrétti. Með því að bæta orðinu „og“ við í 4. gr. laganna er ætlunin að fyrirbyggja mistúlkun vegna umsókna um starfsleyfi til reksturs ökutækjaleigu. Virðulegur forseti. Eins og ég kom inn á fyrr í ræðu minni er frumvarp þetta síðasta lagabreytingin í vinnu við að bæta rekstrarskilyrði íslenskrar ferðaþjónustu á því málefnasviði sem fellur undir menningar- og viðskiptaráðuneytið. Frumvarpið hefur verið unnið í góðu samráði við Samkeppniseftirlitið, Samgöngustofu og Samband íslenskra sveitarfélaga. Þá var einnig fundað með fulltrúum frá innviðaráðuneyti og Samtökum ferðaþjónustunnar við gerð frumvarpsins. Frumvarpið hefur almennt í för með sér að dregið er úr óþarfa reglubyrði, aðgangshindrunum og íþyngjandi kvöðum á atvinnurekstur sem ekki er talið að málefnaleg rök standi til að viðhalda í lögum. Skilyrði um fasta starfsstöð er ekki talið þjóna málefnalegum tilgangi, auk heldur sem það felur í sér aðgangshindrun að þeim mörkum sem um ræðir. Með frumvarpinu er þannig komið til móts við nýja og framsækna viðskiptahætti ökutækjaleiga jafnframt því sem liðkað er fyrir rafrænni starfsemi í auknum mæli. Frumvarpið felur þar af leiðandi í sér breytingar sem eru hvort tveggja til hagsbóta fyrir atvinnulífið og stjórnvöld. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um gjaldtöku vegna nýtingar á vindi, sameiginlegri auðlind þjóðarinnar, til raforkuframleiðslu. Flutningsmenn þessarar tillögur ásamt þeim sem hér stendur eru hv. þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Jódís Skúladóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að leggja fram frumvarp til laga sem tryggi hlut þjóðarinnar í arðinum af nýtingu vindorku til raforkuframleiðslu með innheimtu auðlindagjalds. Vindur verði skilgreindur í lögum sem sameiginleg auðlind í eigu þjóðarinnar.“ Virðulegi forseti. Vindur hefur fram til þessa ekki verið nýttur að ráði til raforkuframleiðslu hérlendis en áhugi á framleiðslunni hefur aukist stórum á undanförnum misserum samfara hraðri framþróun í tiltækri tækni til nýtingarinnar. Ekkert okkar hefur farið varhluta af umræðu um stórkarlaleg uppbyggingaráform hringinn í kringum landið og þykir sumum nóg um. Það er því rétt að halda því til haga að í dag heyrir nýting vindsins undir lög um verndar- og orkunýtingaráætlun og á grundvelli þeirra samþykkti Alþingi einmitt tvær vindorkuvirkjanir, Búrfellslund og Blöndulund, í nýtingarflokk áætlunarinnar síðastliðið vor. Á vegum stjórnvalda er nú unnið að stefnumótun í málaflokknum og er verkefnið skilgreint í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar. Umræða um nýtingu vinds er tiltölulega ný af nálinni í okkar auðlindaríka landi. Að mati flutningsmanna þessarar tillögu verður að ríkja sátt annars vegar um staðsetningu á uppbyggingu vindorkuvirkjana og hins vegar hvernig arðurinn af nýtingu þessarar nýju auðlindar nýtist samfélaginu. Sátt um hvort tveggja er forsenda þess að hér verði unnt að ráðast í uppbyggingu vindorkuvirkjana. Mikilvægt er að vindorkuvirkjanir byggist upp á afmörkuðum og þegar röskuðum svæðum með lágt verndargildi nærri tengivirkjum og flutningslínum þar sem unnt verður að tryggja afhendingaröryggi og lágmarka umhverfisáhrif. Taka þarf ríkt tillit til sjónrænna áhrifa, vistkerfa, dýralífs og náttúru. Til þess að ná þessum markmiðum þurfa umhverfisrannsóknir og samráð við félagasamtök og almenning að vera grundvöllur ákvarðana. Virðulegi forseti. Flutningsmenn þessarar tillögu telja mikilvægt að boðuð lagasetning um nýtingu vindorku hérlendis undirstriki þá meginreglu að vindurinn sé auðlind í sameign þjóðarinnar og leyfi til nýtingar hans tryggi íslensku þjóðinni beina og sýnilega hlutdeild í afkomu vegna nýtingar til framleiðslu raforku. Vindur er um margt ólíkur öðrum auðlindum sem nýttar eru til raforkuframleiðslu hér á landi. Vind er víðast að finna í ríkulegu magni, ólíkt ákjósanlegum landsvæðum undir vatnsfalls eða jarðvarmavirkjanir. Vindurinn er þó ekki stöðugur orkugjafi líkt og miðlað fallvatn og talið heppilegt að framleiðsla á orku úr vindi sé studd af sveifluminni framleiðslu, svo sem með vatni, svo tryggja megi afhendingaröryggi. Uppbyggingu vindorkuvirkjana fylgir mikið umhverfisrask vegna mannvirkjagerðar, svo sem vega og línulagna, sem kann að rýra og ganga á gæði lands í nágrenni virkjunarinnar. Þá hafa rannsóknir sýnt fram á ýmis umhverfisáhrif, svo sem sjón , hljóð og umhverfismengun, til að mynda frá byggingarefnum, að ótöldum áhrifum á lífríki, sérlega dýralíf. Ekki síst geta sjónræn áhrif vindorkuvirkjana á landslag verið mikil. Brýnt er að mörkuð verði stefna um vindorkuvirkjanir á hafi en umhverfisáhrif þeirra eru eðli málsins samkvæmt annars konar en vindorkuvirkjana á landi. Eins og áður segir er nú unnið að stefnumótun í málaflokknum. Í boðaðri lagasetningu er mikilvægt að skilgreina grundvöll endurgjalds vegna nýtingar á vindi til raforkuframleiðslu og að hann taki mið af kostnaði vegna áhrifa á vistkerfi í návist vindorkuvirkjunarsvæða og óafturkræfra áhrifa á landslagsheildir. Hvað varðar landnæði og gjaldtöku af auðlindum er vert að vísa til ákvörðunar Eftirlitsstofnunar EFTA, frá 20. apríl 2016, sem segir að endurgjaldslaus afnot af landi og auðlindum í eigu hins opinbera feli í sér ríkisaðstoð og stangist á við EES samninginn. Sú niðurstaða undirstrikar meginreglu um að eðlilegt gjald skuli greitt fyrir afnot af sameiginlegum auðlindum en niðurstaðan vísar til nýtingar vatns og landsréttinda á þjóðlendum á Þjórsársvæðinu, eins helsta orkuvinnslusvæðis landsins. Þjóðlendur eru auðlind samkvæmt lögum og var Landsvirkjun gert að greiða endurgjald vegna afnota af svæðinu til raforkuframleiðslu. Engin heildarlög eru til um skilgreiningu auðlinda, nýtingu þeirra og gjaldtöku. Hins vegar eru dæmi um auðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti og teljast þjóðareign á grundvelli sérlaga, til að mynda laga um þjóðlendur og afrétti, sem og laga um auðlindir hafsbotnsins. Þá nær einkaeignarréttur ekki til auðlinda án skilgreinds eiganda, til að mynda sólarljóss og vindorku. Fiskveiðiauðlindin er skilgreind sem sameign þjóðarinnar í 1. gr laga um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006. Um auðlindina gilda síðan sérlög vegna gjaldtöku, lög um veiðigjald, nr. 145/2018. Gjaldtakan er m.a. hugsuð til að mæta rannsóknum og eftirliti á auð-lindinni sjálfri en jafnframt til þess að tryggja hlutdeild þjóðarinnar í arði af auðlindinni. Eins og áður segir er vindur um margt ólíkur öðrum auðlindum og ein augljósasta hliðstæðan eru fjarskiptatíðnir innan íslensks yfirráðasvæðis. Þær, rétt eins og vindinn, er að finna óháð náttúrulegum skilyrðum á landi. Fjarskiptatíðnir eru skilgreindar sem auðlind í þjóðareign samkvæmt lögum um fjarskipti, nr. 70/2022. Virðulegi forseti. Markmið þessarar tillögu er að tryggt verði með lögum að greitt verði fyrir afnot af sameiginlegri auðlind þjóðarinnar. Mikilvægt er að slíkt gjald endurspegli umhverfisáhrif, standi undir eftirliti, ítarlegum rannsóknum og mælingum á virkjunarsvæðum. Með vísan til 1. gr. laga um veiðigjald er lagt til að gjaldið endurspegli hlutdeild þjóðarinnar í arði af auðlindinni og að úthlutun leyfis til nýtingar á vindi til orkuframleiðslu sé tímabundin heimild til skilyrtra afnota sem leiði hvorki til beins eignarréttar né varanlegs nýtingar og ráðstöfunarréttar auðlindarinnar, líkt og kveðið er á um í lögum um fjarskipti.

Frú forseti. Þar sem aðrir þingmenn eru jafn spenntir og ég að spyrja hv. þingmann spjörunum úr þá hef ég lítinn tíma. Ég er með tvær spurningar sem mig langar til að beina til hv. þingmanns en vil byrja á að þakka honum fyrir ræðuna. Í greinargerð með þessu frumvarpi segir, með leyfi forseta: „Á vegum stjórnvalda er nú unnið að stefnumótun í málaflokknum og er verkefnið skilgreint í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar.“ Fyrri spurningin sem mig langaði til að beina til hv. þingmanns er, af því að það vekur athygli að að baki þessu frumvarpi er eingöngu þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs: Hvers vegna er ekki ríkisstjórnin að leggja fram þetta mál? Það er fyrri spurningin sem mig langar til að beina til hv. þingmanns. Og hvort sú staðreynd sé merki þess að þingflokkur hv. þingmanns sé ekki að ná miklu fram í þessu stjórnarsamstarfi af því sem jafnvel hefur verið ákveðið að ná skuli fram. Hin spurningin sem mig langar að beina til hv. þingmanns er: Hvaða væntingar hefur hann til þess að það gangi betur að innheimta þetta gjald en t.d. hefur gengið að innheimta gjald vegna fiskeldis?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Fyrst vil ég byrja á að segja, vegna fyrri spurningar um af hverju það eru bara þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem standa að þessari þingsályktunartillögu, að það er jú svo, og ég veit að hv. þingmaður og aðrir hv. þingmenn hér í salnum þekkja alveg þá leið sem stundum er farin til þess að vekja athygli á pólitískum áherslum, að gjarnan er það bara hlutaðeigandi þingflokkur sem flytur mál. Það var bara okkar val í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði að leggja þetta mál fram sem þingsályktunartillögu okkar. Varðandi væntingar til innheimtu af gjaldinu þá er hugmyndin með þessu uppleggi og þessari tillögu sú að við sameinumst og ákveðum það sameiginlega að þegar um takmarkaðar auðlindir og takmörkuð gæði er að ræða þá sé algjörlega sjálfsagt mál að greitt sé fyrir afnot í formi auðlindagjalds. Ég hygg að ég og hv. þingmaður séum í raun sammála um það.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þá langar mig bara að fylgja fyrri spurningunni minni örlítið eftir og spyrja hv. þingmann hvort það sé staðan að á bak við þetta frumvarp sé meiri hlutinn á þingi og hvort þingmaðurinn vænti þess að það fari hér í gegn og verði samþykkt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir spurninguna. Hvort ég telji að staðan sé svo að hér á þingi sé ríkuleg sátt um frumvarpið - ég vona það. Þó svo að það sé bara lagt fram af þingflokki Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs þá tel ég ákveðin merki þess. Það er alla vega áhugi á þessu máli miðað við fjölda þeirra sem vilja ræða það hér. Ég hlakka bara til að heyra og vona að hér sé ríkur vilji og áhugi á því að þetta nái fram að ganga, sem kveður auðvitað aðallega á um að boðuð lagasetning tryggi þetta. Þannig að eitt er tillagan okkar í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði og annað er svo þegar frumvarp, sem er boðað af hálfu umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, lítur dagsins ljós, að þá sjáum við þessa merki.

Frú forseti. Það er ástæða til að fagna þessu frumkvæði þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Ég hafði ætlað að spyrja sömu spurningar og hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir og legg kannski aðeins út af því sem hér hefur verið rætt. Það er auðvitað rétt sem hv. þm. Orri Páll Jóhannsson segir, að þingflokkar leggja mál fram til að varpa ljósi á áherslur sínar sérstaklega en mig grunar nú að þessar áherslur hafi kannski ekki þann hljómgrunn innan stjórnarflokkanna sem við sum önnur myndum vilja sjá. Ég er pínu rugluð yfir þessu. Það er verið að vinna að stefnumótun í málaflokknum í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti og eitthvað kemur út úr henni og þingmenn Vinstri grænna koma hér með þessa tillögu sem er allra góðra gjalda verð en hefur það aldrei verið rætt milli stjórnarflokkanna þriggja að leggja alvöruvinnu í auðlindastefnu sem gildir þá um allar náttúrulegar auðlindir hér á landi?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og ég vona að ég sé nú búinn að svara henni að mestu í formi svara til hv. þm. Arndísar Önnu Kristínardóttir Gunnarsdóttir. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um áherslurnar innan stjórnarflokkanna. Ég get ekki alveg svarað til um það því að ég verð að sjá og heyra hvað öðrum finnst um akkúrat þessa tillögu en rétt er það, sem hv. þingmaður kom inn á, að það var val okkar að draga fram okkar pólitísku sýn í þessu máli með sérstöku þingmáli sem er þá hér til umræðu. Þannig að ég held bara áfram að hlusta og fylgjast vel með. Ég vil þó kannski benda á að þessi stefnumótunarvinna, sem sannarlega er kveðið á um í stjórnarsáttmála þessara þriggja flokka, ég veit ekki betur en við væntum niðurstöðu starfshóps í því máli fyrr en síðar en eitthvað hefur nú seinkað útgáfunni á því. Ráðherrann er sannarlega með frumvarp um þessi mál á þingmálaskrá vorsins þannig að það hillir nú undir að við getum tekið hér grundvallandi umræðu um þessa afstöðu. Varðandi seinni spurninguna þá skal ég koma inn á það í síðara svari.

Frú forseti. Ég held að hv. þm. Orri Páll Jóhannsson og þingmenn Vinstri grænna viti hvar samherjar þeirra í þessum málum eru og í hvaða flokkum þeir eru og þeir eru ekki endilega í stjórnarflokkunum. En ég vil ítreka og leggja áherslu á það sem ég sagði í fyrra andsvari mínu um nauðsyn þess að við mörkum auðlindastefnu fyrir allar náttúrulegar auðlindir, takmarkaðar auðlindir, hér á landi þar sem tekið er gjald fyrir aðgang að nýtingu og síðan lögð áhersla líka á að það sé greitt af auðlindarentunni. Ég veit að hv. þingmaður er sammála mér um það. Ég hins vegar velti fyrir mér hver staðan sé í raun og veru í þessum málum þegar við erum hér einu og hálfu ári eftir að Katrín Jakobsdóttir endurnýjaði ráðuneytið sitt að bíða eftir einhverjum frumvörpum, einhverjum tillögum úr umhverfisráðuneytinu. En ég skal samt gleðjast yfir þessari.

Virðulegur forseti. Ég fagna því auðvitað mjög þegar fólk lýsir yfir dyggum stuðningi og hv. þingmenn lýsa yfir dyggum stuðningi við þessa tillögu. Varðandi auðlindastefnu þá er alveg hárrétt til getið hjá hv. þingmanni að þar erum við alveg sammála eins og reyndar mjög oft í mjög mörgum málum er varðar umhverfismál. Hv. þingmaður veltir því fyrir sér hvað taki svona langan tíma. Þá vil ég nú kannski minna á það að í tíð fyrrum ráðherra, sem þá hét umhverfis- og auðlindaráðherra, sem var jú í tíð Vinstri grænna á síðasta kjörtímabili, þá var lagt fram frumvarp sem átti að taka sérstaklega á vindorkunýtingunni, þ.e. með tillögum að breytingu á lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun. Það kvað hins vegar ekki sérstaklega um auðlindagjaldið í sjálfu sér heldur það hvernig við skyldum standa að uppbyggingunni, þ.e. að horfa til rammaáætlunarferilsins sem þess verkfæris sem við þyrftum að beita þegar við værum að ákveða nýtingu á landi í þágu orkuvinnslu. Ég er enn þeirrar skoðunar að það sé mjög farsæl leið en bíð sannarlega tillagna starfshópsins og hlakka til að ræða þær.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni tækifærið til að fá að ræða þetta mikilvæga mál hér. Ég held að við séum öll sammála um að við verðum að nýta auðlindir þjóðarinnar og þá á þjóðin að fá hlutdeild í því á einn eða annan hátt. En það sem umræðan kannski snýst um í auðlindanýtingunni er: Hvað er arður? Hvernig fær þjóðin arð eða einhvers konar hlutdeild fyrir nýtingu auðlindanna? Auðlindagjald er þá kannski svolítið einföld framsetning á því að segja: Jú, við eigum þetta og það er eðlilegt að við fáum beinar tekjur af þessu. En þá vil ég spyrja hv. þingmann hvort hann sé þá að hugsa um að þetta séu aðaltekjur þjóðarinnar gegnum auðlindagjaldið eða sér hann fyrir sér að það séu framlög til sveitarfélaga, heima í héraði, og annað slíkt ofan á þetta auðlindagjald?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir spurninguna um hvernig ég sjái þetta fyrir mér. Útgangspunkturinn er, eins og hv. þingmaður kom réttilega inn á og segir í tillögunni, að þetta snýst um að tryggja hlut þjóðarinnar í arðinum af nýtingu þá vindorku til raforkuframleiðslu með innheimtu auðlindagjalds. Það sem ég hygg að hv. þingmaður sé í rauninni að velta fyrir sér og fiska eftir er hvort ég sjái fyrir mér að einhver hluti þessa gjalds eða þá umframgjöld, eins og hv. þingmaður nefnir, renni sérstaklega til þess sveitarfélags sem á í hlut. Það er umræða sem ég tel að sé mjög vert að taka vegna þess að við höfum horft upp á og séð og þekkjum mjög nýleg dæmi þess að þú sérð mikil áhrif - sem er svo aftur í löngu máli komið inn á í greinargerðinni að verði að taka tillit til - jafnvel í einu sveitarfélagi en mögulegar tekjur í formi fasteignagjalds af mannvirkjum í öðru. Ég spyr hv. þingmann á móti: Er það sanngjarnt?

Virðulegur forseti. Ég fellst á það að við orkuöflun almennt eða auðlindanýtingu þá þurfum við að huga að því að þar sem áhrifanna af auðlindanýtingunni gætir hvað mest, í heimahéraði, ekki endilega afmarkað við sveitarfélag heldur nærumhverfi í þessu tilviki vindorkugarðsins, að þar eigi hin beina hlutdeild sem er tekin af þessu að vera hvað mest, í nærsamfélaginu, ekki að renna til ríkissjóðs eða annað. En ég vil að við höfum í huga og ég vil spyrja hv. þingmann að því hvaða áhrif þetta getur haft önnur, t.d. á hærra raforkuverð, samkeppnisstöðu þjóðar, og hvort hann sé ekki sammála því að það geti verið visst afgjald til þjóðarinnar ef þetta skapar fleiri störf, sem sagt auðlindanýtingin, og þar á meðal skattspor - hvort það sé ekki hluti af hlutdeild þjóðarinnar í auðlindanýtingunni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir spurninguna. Jú, sannarlega held ég að það geti verið og að einhverju leyti erum við kannski með þá mynd í dag. Við getum til að mynda fært fyrir því ágætis rök að vegna þess að orkuframleiðsla er að alstærstu leyti eða að mestu leyti í höndum opinbers fyrirtækis sem við eigum saman skili arðurinn af sölu á þeirri orku sem framleidd er sér að einhverju leyti inn í sameiginlega sjóði, sem er svo hægt að útdeila aftur með einhverjum sanngjörnum hætti með þeim tækjum og tólum sem við höfum, sem hugsanlega þyrfti að skerpa á til þess að taka tillit til næraðstæðna hverju sinni. En ég hef líka haft áhyggjur af því, og mér hefur nú fundist sum dæmin sýna það, að það skapast líka ákveðinn freistnivandi - og ég veit að það stuðar e.t.v. marga hv. þingmenn, alla vega viðmælendur mína í þessu máli oft, að nota orðið freistnivandi - að ráðast í orkuöflun í þágu uppbyggingar einhvers konar orkufrekrar og/eða minni, með tilheyrandi áhrifum á lífríki og náttúru, án þess endilega að það skili svo og svo miklum krónum til baka í sveitarsjóð en hins vegar með stórkostlegum áhrifum á umhverfið.

Hæstv. forseti. Það er ýmislegt sem vekur athygli mína í þessu.  „Flutningsmenn þessarar tillögu telja mikilvægt að boðuð lagasetning um nýtingu vindorku hérlendis undirstriki þá meginreglu að vindurinn sé auðlind í sameign þjóðarinnar …“ Hvar er þessa meginreglu að finna, takk fyrir? Er þetta þannig í öðrum löndum t.d. að vindurinn sé í eignarrétti þjóðarinnar? Ég efast um að eignarréttur þjóðar sé neins staðar nema á Íslandi einhvers staðar. Hin spurningin, þá segir í þessari greinargerð: „Hvað varðar landnæði og gjaldtöku af auðlindum er vert að vísa til ákvörðunar Eftirlitsstofnunar EFTA frá 20. apríl 2016 sem segir að endurgjaldslaus afnot af landi og auðlindum í eigu hins opinbera feli í sér ríkisaðstoð og stangist á við EES-samninginn.“ Þá spyr ég: Eruð þið að halda því fram að með því að rukka fólk ekki fyrir afnot af vindinum núna 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það fór auðvitað svo að löglærður maðurinn myndi höggva í orðalagið „meginregla“ og er það bara ágætt. Ég ætla að svara því þannig til, sem er nú uppleggið en mætti e.t.v. skýra það örlítið betur vegna þess að maður þarf að vanda mál sitt þegar maður skrifar texta, að útgangspunkturinn í þessari setningu hjá okkur flutningsmönnunum er sá að það eigi með réttu að vera meginregla að þetta snúist um sameign, að það sé uppleggið, ekki endilega að sú meginregla sé til. Varðandi EFTA er þar auðvitað verið að vísa til ákveðins máls sem við flutningsmenn bendum á í greinargerð, að megi horfa til í vinnu við þetta, enda kveður tillagan á um það að það verði tryggt, þ.e. í boðaðri lagasetningu, að það verði innheimt auðlindagjald og það sé þessi þá téða meginregla, ekki endilega að við séum að fullyrða eitt eða annað varðandi vindinn sérstaklega.

Forseti. Ég þóttist nú vita með meginregluna að það væri eitthvað svona. Gott og vel, ég fellst alveg á það. En nú þykist ég vita að vindurinn er ekki orðinn þjóðareign, a.m.k. ekki enn þá og ég vona að það verði aldrei.  Ég er bara að velta fyrir mér því að nú eru vindmyllur, vindraforka á vegum Landsvirkjunar: Er eitthvert auðlindagjald á Landsvirkjun fyrir nýtingu á þeim vindorkuverum? Ég hef efasemdir um það en hv. þingmaður kannski upplýsir um það.

Virðulegur forseti. Við verðum þá bara ósammála um það, ég og hv. þingmaður, hvort vindurinn eigi að vera þjóðareign eða ekki. Ég vísa kannski til þess nýlega dæmis, með samþykkt laga í fyrra um fjarskiptatíðnir sem eru skilgreindar í lögum um fjarskipti sem auðlind í þjóðareign, sem einhvers sem mætti horfa til og er ákveðin samlíking með þeim tíðnum og þá vindinum, lægðóttum eður ei. Varðandi seinni spurninguna þá held ég að hv. þingmaður sé að vísa í tvær tilraunavindrellur sem hafa verið reistar á svokölluðu Hafi fyrir innan Búrfell sem eru í rauninni undanfari og ákveðin rannsókn af hálfu Landsvirkjunar sem hefur hins vegar fengið, með afgreiðslu á þingsályktunartillögu um rammaáætlun síðastliðið vor, heimild til að skoða nýtingu á tveimur vindorkuvirkjunum, annars vegar við Búrfell, þarna á þessu svæði, og hins vegar við Blöndu; hugmyndir sem eru líklega einna lengst komnar af þeim hugmyndum sem eru þó gífurlega margar vítt og breitt um landið.

Hæstv. forseti. Það var auðvitað rétt hjá hv. þingmanni að við erum ekki sammála um þetta. Ég verð að segja það að mér datt aldrei í hug að menn myndu ganga svona langt í að mynda eignarrétt. Ég hugsaði bara með mér: Ekki einu sinni Lenín eða Maó hefði dottið þetta í hug.  En auðvitað veit ég alveg hver tilgangurinn er. Tilgangurinn er að tryggja það að ef einhverjir fari í raforkuframleiðslu þá fái ríkið eða þjóðin einhvern arð af því. En við þurfum ekki að búa til einhvern eignarrétt til þess. Það er hinn útbreiddi misskilningur. Við skattleggjum bara raforkuframleiðslu eins og okkur sýnist en það þarf ekki alltaf að búa til eignarrétt. Einhver vindur sem fer yfir landamæri, hann fer hvert sem er eins og fuglinn fljúgandi, eins og farfuglarnir. Nú eru menn orðnir svo uppteknir af því að gera allt að þjóðareign, einhverjum eignarrétti sem enginn skilur eiginlega almennilega hver er. Hvað er þjóðareign? Ef það er þjóðareign eða sameign þjóðarinnar þá er það auðvitað ekki sameign í eiginlegum skilningi. Ég veit ekki hver merkingin er. Ef þetta er sameign í eiginlegum skilningi geta menn auðvitað slitið henni. En auðvitað er þetta ekki sameign. Þetta er bara eitthvert orðskrípi sem var fundið upp, var fundið upp við lagasetningu um stjórn fiskveiða til að tryggja að þeir sem höfðu veitt mynduðu ekki eignarrétt. Það verður auðvitað ekki þannig að þeir sem nýta hér vindinn myndi einhvern eignarrétt á vindinum. Hann fer bara hvert sem honum sýnist. Það er alveg óþarfi þess vegna að hafa þetta og í raun og veru er alveg óþarft að búa til einhverja sameign út úr þessu. Við verðum bara að tryggja það, þetta snýst allt um það, að í þessum atvinnurekstri eða ef við ætlum að veita leyfi til raforkuframleiðslu - það er ekkert sjálfgefið að menn fái það - þá segjum við, við þá sem fá að nýta vindinn og framleiða rafmagn, að við skattleggjum þá svona. Við getum kallað það gjald, alveg sama hvað skatturinn heitir. Ég veit ekki til þess að nokkurri annarri þjóð hafi dottið þetta í hug, að gera vindinn eða sólarljósið eða hvað eina að einhverri þjóðareign eða sameign þjóðar. Ég held að þetta sé bara hættuleg þróun. Ég er líka að velta því fyrir mér að menn nota alltaf hérna hugtakið einkaeignarréttur, sem ég hef aldrei almennilega skilið hvað er. Eignarréttur er bara eignarréttur, einhver á hann. Það getur verið ríkið. Ef þetta er sameign þjóðarinnar þá getur það verið sameign í eiginlegum skilningi eins og menn eru að tala um að gera með Íslandsbanka, Íslandsbankahlutinn, þannig að allir fái sinn hlut og eigi bankann saman, allir landsmenn. En þá geta menn líka selt sinn hlut eða slitið sinni sameign. Þetta eru mikilvæg atriði, held ég, í þessari umræðu. Ég fékk eiginlega bara hroll áðan þegar ég heyrði að fulltrúi Samfylkingarinnar væri bara sáttur við þessa þingsályktunartillögu og fannst hún hið besta mál. Þetta er alveg hræðilegt. Ég vil bara fá að nýta vindinn í garðinum mínum eða á sumarbústaðalandinu mínu eins og mér sýnist án þess að hafa það á tilfinningunni að ég sé að nýta eign einhvers annars. Ég held að menn hér á þingi hljóti að sjá fáránleikann í þessari þingsályktunartillögu. Þess vegna fékk ég bara smásvima þegar ég sá að fulltrúi Samfylkingarinnar var sammála þessu og fannst þetta hin besta þingsályktunartillaga. Ég vona að Píratar séu ekki þar líka. Þá líður yfir mig hérna. Ekki viljum við það. Þó að ég sé auðvitað sérkennileg blanda af íhaldsmanni og frjálshyggjumanni þá er ég alveg sammála því að í öllum atvinnurekstri, allri framleiðslu, er eðlilegt að borga skatta. Svo getur okkur greint á um það hvað er skynsamleg prósenta á hverjum tíma og það getur oft farið eftir aðstæðum. Gott og vel. En auðvitað eiga allir að gera það og öll eignayfirfærsla á að vera skattlögð líka. Ég er alveg sammála því. Ég er enginn andstæðingur þess að innheimta skatta. Þetta er nú samt okkar þjóð og þetta eru okkar skyldur sem við höfum gagnvart þjóðinni og það þarf að fjármagna það, það er ekkert vandamál af minni hálfu í því, bara alls ekkert vandamál. En ég hef alltaf á tilfinningunni þegar svona mál kemur upp, að reyna að búa til einhvern eignarrétt á hlutunum, þá torveldar það mönnum allt frumkvæði, nýtingu á hlutum, að búa til verðmæti vegna þess að það er alltaf eitthvert ríkisvald. En ég segi bara við ykkur hér, ágætu hv. þingmenn, að við getum á grundvelli fullveldisréttar þessarar þjóðar skattlagt raforkuframleiðslu eins og aðra framleiðslu. Við getum skattlagt einhverja framleiðslu úr sólarljósinu. Við getum skattlagt hvað sem er. Við getum skattlagt veiðar á villtum fuglum. Við getum skattlagt fiskveiðarnar, eins og við gerum nú heldur betur. En við þurfum ekki að búa til einhvern óskapnað sem heitir sameign þjóðarinnar eða auðlindir í þjóðareign. Það er alger óþarfi. Og með því að gera það þá held ég að við séum að skapa óþarfa mikið vesen, vandkvæði og drögum eiginlega alveg máttinn úr okkur öllum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sína ræðu. Þótt ég hafi kannski í einhverjum hálfkæringi kallað það hrós, menn sem hann taldi hér upp, þá vonandi skildist að það var í hálfkæringi. Það þarf svo sem ekki að koma neinum á óvart og allra síst hv. þingmanni að við erum ekki endilega alveg sammála um nálgun í þessu. Af því að hv. þingmaður fór ansi stórum orðum um ákveðin mál og ég hjó eftir setningunni að hann telur ekki að nokkurri þjóð, ef ég hef rétt eftir, hv. þingmaður, hafi dottið þetta í hug þá vísaði ég hér sérstaklega í nýsamþykkta löggjöf um fjarskipti sem er jú hrein og klár innleiðing frá Evrópusambandinu á grundvelli þess að við erum í EES. Þar eru fjarskiptatíðnir skilgreindar sem auðlind í þjóðareign. Ég hygg að ég hafi tekið rétt eftir af því að það er textinn eins og hann í rauninni kemur, enda snýst þetta um úthlutun takmarkaðra gæða þar. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að hann vílar það ekki fyrir sér að segja að við skattleggjum þá bara raforkuframleiðslu eins og okkur sýnist en sannarlega geti einhverjar aðstæður miðað að því að það sé gert með einhverjum hætti: Gæti hv. þingmaður upplýst okkur um hvernig hann sæi fyrir sér - hann skilur sannarlega það sem við erum að vísa í og reyna að ná fram með þessari tillögu þótt hann sé ekki endilega sammála leiðinnni, eins og ég skildi hann - að best væri að gera það svo að við næðum þá fram þeim markmiðum að sannarlega fengjum við öll hlutdeild í því sem ég vil meina að sé sameign okkar allra?

Hæstv. forseti. Það er nú bara þannig með vindinn, ólíkt kannski fiskveiðiauðlindinni, að vindurinn er nánast ótakmörkuð auðlind. Við þurfum ekki að binda einhvern einkarétt viðkomandi eða fámenns hóps til að nýta hann eins og með sjávarauðlindina. Ég segi bara: Ég er maður hóflegrar skattheimtu vegna þess að ég þykist vita það að ef hún er hófleg þá verður meiri kraftur, við verðum samkeppnishæfari og við fáum á endanum meiri arð með því heldur en hærri sköttum. Þetta er auðvitað munurinn á okkur þingmönnunum. Ég horfi svolítið á skattsporið. Hvað með öflugu fyrirtækin, eru þau samkeppnishæf, hafa þau möguleika til útflutnings o.s.frv.? En ekki að um leið og einhver starfsemi er komin á legg þá bara hæsti skattur og fyrirtækið getur varla fjárfest af því að allt fer í ríkissjóð og það stækkar aldrei og verður ekki öflugra. Þetta er auðvitað bara ólík sýn. Ég geri mér grein fyrir því að þegar menn eru að byrja þá erum við oft með lægri skattheimtu til að leyfa mönnum að komast á fæturna í sínum atvinnurekstri. Svo styrkist það og þetta er orðið öflugur atvinnurekstur, vel samkeppnishæfur, og þá er kannski ástæða til að hækka skatta. Svo fer þetta líka auðvitað alltaf eftir efnahagsástandinu hverju sinni. Þurfum við að draga úr þenslunni á einkamarkaðnum? Þá kannski hækkum við skattana aðeins. Ef við þurfum að drífa það áfram þá lækkum við þá. Þetta er alltaf mat á hverjum tíma sem ég held að við séum öll meira og minna sammála um. Ég er bara að segja að það sem truflar mig er það að við þurfum ekki að gera þetta að einhverjum eignarrétti, sem er einhvern veginn óskýr og óskiljanlegur í mínum huga. Við skulum bara ræða þetta út frá því hvernig gjaldtöku eða hvaða skatta við höfum á hverjum tíma.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Gott og vel, ef við eigum að ræða þetta út frá skattalegum forsendum. Hins vegar er tilfinning manns sú, og ég veit að ég er ekki einn um þá sýn eða skoðun, að það virðist einhvern veginn seint og um síðir og stundum bara eiginlega aldrei vera neitt svigrúm yfir höfuð til einhverra skattahækkana eða að burðirnir séu orðnir nægilega miklir til að hægt sé að treysta og tryggja að það sé þá sannarlega greitt sanngjarnt afgjald af nýtingu, sem ég fer ekki ofan af að er eitthvað sem við eigum sameiginlega. Og þetta er gömul saga og ný. Með fullri virðingu, hv. þingmaður, af því að við erum í ólíkum pólitískum flokkum, þá hefur flokkur hv. þingmanns ekkert verið sérstaklega spenntur fyrir skattahækkunum, svo að það sé sagt.

Herra forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að minn flokkur er ekkert sérstaklega spenntur fyrir skattahækkunum en hann hefur látið teyma sig í það samt. 

Frú forseti. Ég er svo stórkostlega ánægð með þessa umræðu hér og kem bara af mikilli gleði hér í ræðustól og langar aðeins að fara yfir það sem hv. þm. Brynjar Níelsson kom inn á. Ég fagna sérstaklega hans jákvæða viðhorfi til skattahækkana, ég verð nú að byrja á því. Ég held að það sé náttúrlega alveg ljóst og öllum ljóst að við kannski sjáum þessa hluti ekki alveg með sömu augum. Mín afstaða er sú að það er katastrófa að hér sé ekki búið að tryggja auðlindaákvæði í stjórnarskrá landsins því að það er auðvitað það sem við ættum að vera búin að gera fyrir lifandis löngu. Sameign þjóðar - lítið eyríki úti í Atlantshafi sem er fullt af svo gjöfulum auðlindum í sjó, á landi, í náttúru, í vatni, í varma, við getum endalaust talið það, í hugviti, við þurfum að tryggja að arðurinn renni til innviðanna. Þess vegna er í stjórnarsáttmála t.d. talað um að öll orkuöflun fari í innlend orkuskipti. Það sem ég skil úr orðum hv. þingmanns er auðvitað að það megi ekki tryggja eignarrétt þjóðarinnar á sínum auðlindum. Og ég spyr hann: Hvað er það sem hann óttast í því? Við vitum að fiskveiðiauðlindin og auðlindagjaldið af henni hefur klofið þessa þjóð árum og áratugum saman þannig að einhver bara svona sameiginleg niðurstaða í einhverjum skattaálagningum er ekki endilega að fara að byggja sátt eða skila okkur því sem við þurfum. Þess vegna þurfum við auðlindaákvæði og við þurfum það í stjórnarskrá.  
            

Forseti. Ég veit eiginlega ekki hvert ég er kominn. Við þurfum að tryggja eignarrétt þjóðarinnar á sínum auðlindum. Hvernig eignaðist þjóðin vindinn? Halda menn virkilega að eignarréttur myndist þannig að menn komi hér á þing og segi „heyrðu, já“? Það gerist auðvitað ekki þannig. Við þurfum engan eignarrétt. Við stjórnum þessu landi á grundvelli fullveldisréttarins. Ég þarf ekkert að eiga allt, ég þarf ekki að eiga sólina sem skín. Ætlar þjóðin að eiga sólina sem skín í garðinn minn? Nei, ég segi: Hættið þessu, þið eruð í fornöld. Skattleggið þetta bara eins og þið viljið skattleggja allt en þið þurfið ekki að eiga þetta, alveg eins og við þurfum ekki að eiga fyrirtækin, eins og margir forverar ykkar vildu líka eiga. Þjóðin á allt, þjóðin á öll atvinnutækin, þjóðin á vindinn, þjóðin á sólarljósið. Hvað ætlum við að gera þegar þjóð einhvers staðar í vestri ákveður að hún eigi lægðina sem myndast hjá henni? Svo fer bara lægðin hingað til Íslands með fullt af rigningu og vindi. Eigum við að borga þeim fyrir það? Nei, þetta er auðvitað delluhugmynd. Við skulum bara hætta þessari dellu og segja: Við bara skattleggjum þetta af því að við erum fullvalda þjóð og við ráðum því. Takk fyrir.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hann kom hér fram af miklum dug og stóð fyrir máli sínu. En þá hef ég bara eina og einfalda spurningu í mínu síðara andsvari: Ef eignarrétturinn er enginn, enginn á auðlindirnar, hvernig getur þá ákveðinn hópur og ákveðin stjórnmálaöfl selt erlendu stórkapítali aðgang að þessu? Ef eignarrétturinn er enginn hvernig er þá hægt að selja þetta? Og ef það er hægt að selja það, og það jafnvel úr landi til einhverra fjárfesta þar, af hverju á þá ekki sá arður sem frá því kemur að renna til íslensku þjóðarinnar?

Hæstv. forseti. Ég get alveg fullvissað hv. þingmann um það að ég get ekki selt vindinn sérstaklega sem kemur í garðinn hjá mér, ekki heldur laufin. Ég get ekki selt það. Það er algjörlega vonlaust fyrir mig að selja það. Ég segi bara ekkert frekar en að þjóðin eigi bara andrúmsloftið sem ég anda að mér og ætli að fara að rukka mig fyrir það. Nei, ég segi bara: Við náum okkar tilgangi með því að segja að atvinnurekstur og verðmæti sem skapast, hvort sem er af raforkuframleiðslu eða öðru, ég tala nú ekki um ef við getum aukaskattað það ef það er takmörkuð auðlind og útvaldir að nýta hana - en ekki vindinn, ekki sólarljósið, ekkert slíkt. Skattleggið vindganginn frekar.

Frú forseti. Ég á það sameiginlegt með Don Kíkóta að mér er hálfilla við vindmyllur en það á einkum við um nútímavindmyllurnar frekar en þær gömlu góðu eins og við sjáum í Hollandi og sums staðar í Danmörku. Kannski ætti ég að gleðjast yfir þessari tillögu, því að hún er til þess fallin að draga aðeins úr því að nútímavindmyllur, sem geta hæglega verið tvöfalt hærri en Hallgrímskirkja, spretti hér upp út um allt, en ég leita lausna til að leiða menn saman. Þetta mál kom reyndar upp nokkrum sinnum í tilraunum formanna stjórnmálaflokkanna til að ná saman um nýja stjórnarskrá eða stjórnarskrárbreytingar varðandi auðlindaákvæði og slíkt. Ég grínaðist nú einhvern tímann með þetta, hvort vindurinn yrði þá skattlagður, en svona eltir raunveruleikinn stundum grínið. Hv. þm. Brynjar Níelsson er að nokkru búinn að svara því sem var tilefni þess að ég ákvað að biðja um andsvar en ég vil gjarnan fá skýrari viðbrögð frá honum. Hann hefur nefnt þetta með sólarljósið og auðvitað gæti það, miðað við þessa tillögu, verið ótækt að landsmenn njóti sólarljóss og d-vítamíns úr því án greiðslu. Hitt veldur mér ekki síður áhyggjum að hv. þingmaður situr hér og andar að sér súrefni algjörlega endurgjaldslaust. Má þá ekki álykta sem svo að verði þessi tillaga samþykkt þá gefi það tilefni til, af því að hv. þingmaður er lögfræðingur, að útvíkka þetta, ekki bara gagnvart sólarljósinu heldur líka gagnvart súrefninu sem er líklega ein mikilvægasta, jafnvel almikilvægasta auðlind okkar Íslendinga, að geta andað. Það hafa menn til þessa gert algjörlega án greiðslu. Verði þessi tillaga samþykkt með vindinn, að hann sé sameiginleg auðlind sem þurfi að greiða fyrir, má ekki álykta sem svo að ekki bara sólarljósið heldur súrefnið hljóti líka að fylgja í kjölfarið?

Þetta er áhugavert.

Hæstv. forseti. Jú, ég tel það rökrétt framhald að sólarljósið komi þarna inn. Þarna fáum við D-vítamín sem ella þyrfti að kaupa, við spörum okkur pening, A-vítamín líka jafnvel. Þetta er auðvitað allt hluti af þeirri hugmyndafræði að arður sem myndast í samfélaginu, hvernig sem hann er myndaður, renni inn í ríkissjóð. Þetta er bara einn hluti af því. Til þess að auðvelda það þá er allt gert einhvern veginn að eign þjóðarinnar; allar auðlindir sem nýttar eru, öll verðmætin sem þú getur skapað úr vindi, sólarljósi. Já, þú ert að nota sameiginlega auðlind, sameign þjóðarinnar, þú átt að borga, ekki bara tekjuskatt af arðinum og af framleiðslunni heldur líka annað og meira gjald og helst allt. Þetta er hugmyndafræði sem ég á bara mjög erfitt með að sætta mig við, eða ég get alveg sætt mig við hana, hún er búin að fylgja mér alveg frá því að ég fæddist en hún er auðvitað mjög hamlandi og skaðar samfélagið til lengri tíma litið. Þú getur tekið allt til þín en menn verða að átta sig á hvernig verðmæti verða til. Einstaklingurinn, hugmyndir hans, frumkvæði hans til að búa til verðmæti og fá að þróast, það er það sem skapar þessa velferð, ekki það að við stjórnmálamenn dælum hér öllu út og suður. Þetta er bara hugmyndafræði sem við erum enn að glíma við. Hún hvarf ekkert fyrir 30 árum eins og sumir menn halda, birtingarmyndin er bara aðeins öðruvísi. En þetta er alveg sama markmiðið, þ.e. að arðurinn allur af því sem skapað er, þeim verðmætum sem sköpuð eru, fari til stjórnmálamanna til að deila út. Það felur bara í sér dauðann fyrir íslenskt samfélag.

Frú forseti. Ég er svo sem alveg sammála stjórnmálafræðilegri greiningu hv. þingmanns á þessu máli og það er á margan hátt lýsandi fyrir pólitíkina sem við er að eiga. En ég boðaði það hérna áðan að ég myndi reyna að leita lausna, leita að einhverri millileið sem gæti þá sætt stjórnarflokkana. Við skulum ekki gleyma því, frú forseti, að þetta mál er hér kynnt af þingflokksformanni Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, stjórnarflokksins sem fer með forsætisráðuneytið. Súrefni, hvernig verður það til? Ekki hvað síst úr plöntum, trjám, jurtum. Og hvað þurfa plönturnar til að búa til súrefnið? Þær þurfa kolefni. Gætum við hugsanlega jafnað þetta út með því að veita styrki til þeirra sem losa kolefni, næringuna fyrir plönturnar, og þannig fjármagnað, svona vegið og metið og fjármagnað súrefnisframleiðsluna þannig að það þyrfti ekki að skattleggja súrefnið að eins miklu leyti og ella væri?

Hæstv. forseti. Það eru til ýmsar leiðir til skattlagningar. Stjórnmálamenn hafa verið mjög hugmyndaríkir þegar kemur að því. Það sem ég er að reyna að vara við í þessu máli er að þetta byrjaði á sínum tíma auðvitað með fiskinn í sjónum sem, náttúrlega bara eins og önnur dýr, á sig sjálfur en við getum nýtt hann hér af því að hann er hjá okkur, alveg eins og við nýtum farfuglana og gæsirnar og allt þetta dótarí. Þá kom þessi hugmynd um sameign þjóðarinnar fyrst fram til að tryggja að útgerðarmenn myndu ekki mynda einhvern eignarrétt. Svo fara menn bara að útvíkka það. Vindurinn - súrefnið er nú í vindinum líka, við getum tvískattlagt það kannski. Svona gengur þetta koll af kolli. Mér er alveg sama í sjálfu sér hvernig menn skattleggja hlutina. 

Virðulegi forseti. Þetta er skemmtileg og áhugaverð umræða en um leið mjög mikilvæg þegar við ræðum um auðlindanýtingu og hvernig hún kemur landi og þjóð sem best. Ég ætla kannski að vera meira á jörðinni heldur en umræðurnar voru hér á undan, á jörðu niðri. Mér finnst þetta samt alltaf betri og betri hugmynd með eignarréttinn að vindinum, búandi á Suðurnesjum, hvort maður geti haft einhverjar tekjur af þessu. En það er nú annað mál. Þegar við ræðum um auðlindagjald á auðlindanýtingu, eins og við erum að tala um hér, þá er kannski ekki alveg ljóst hvaða auðlind er verið að nýta við raforkuframleiðslu. Þær eru margar. Landið sem þarf fyrir orkuvirkið sjálft er takmörkuð auðlind. Jú, það er vissulega vindur sem kemur að því að stýra því en ég held að hann sé nú minnsta auðlindin. Hér hefur verið talað um að þetta hafi áhrif á vistkerfin. Vistkerfin eru þá á landareign hinna ýmsu aðila þarna í kring. Ég held að við þurfum bara að ræða þetta svolítið heilt yfir. Hvað viljum við sem þjóð? Ætlum við sem þjóð að nýta auðlindina okkar og hafa af því einhvers konar arð eða tekjur til að byggja hér upp velferðarsamfélag? Og hvar er þá best að sækja þennan arð? Í hvaða formi? Er formið beinar peningagreiðslur í gegnum auðlindagjald til ríkissjóðs? Eigum við að taka auðlindagjaldið og skipta því eitthvað? Eigum við að skattleggja eins og hér hefur verið rætt? Eru það sveitarfélögin sem eiga að skattleggja í gegnum fasteignagjöld eða er það ríkið sem á að skattleggja gegnum auðlindagjald eða tekjuskatt? Eigum við að hafa gjöldin þannig að sá sem á landið fái tekjurnar eða eigum við að hafa orkufyrirtækið í opinberri eigu og það borgi sér arð? Eru kennitölur orkufyrirtækis í opinberri eigu besti mælikvarðinn á það hvað þjóðin er að fá fyrir þetta? Þetta eru allt saman mjög stórar og flóknar spurningar. Ég ætla að staldra aðeins við þetta, kennitölur orkufyrirtækis í opinberri eigu. Nú eru allir voða glaðir af því að Landsvirkjun er að borga metháar fjárhæðir í arð. Þá segja menn: Það er eins gott að ríkið eigi Landsvirkjun og fái þessa peninga til sín. En er þessi arður sem Landsvirkjun er að greiða til ríkissjóðs mestu verðmæti sem íslensk þjóð getur fengið fyrir orkuöflun Landsvirkjunar? Er það virkilega svo? Hvað ef Landsvirkjun hefði verið búin að fjárfesta meira, borga aðeins meira í fjármagnstekjuskatt, taka aðeins meiri áhættu í frekari virkjunum og væri að framleiða hér umtalsvert meiri raforku í dag, af því að það er orkukrísa í heiminum, og hefði þar af leiðandi verið skuldsettari, þurft að borga meiri fjármagnskostnað og ekki náð að borga þennan arð? Á móti kemur að hér væri meiri raforkuframleiðsla, meiri erlendar tekjur, fleiri störf byggð á orkuvinnslu, sem geta verið græn störf eins og landeldi í fiskeldi, förgun kolefnis, það getur verið gagnaver, það getur verið ýmislegt. Er hugsanlegt að verðmæti til velferðarsköpunar á Íslandi gætu verið meiri en þeir 15 milljarðar sem Landsvirkjun er að fara að borga í arð núna ef þetta hefði verið svona? Við þurfum að hafa þetta allt í huga. Við þurfum líka að hafa í huga hvar við erum að taka gjöldin og hvaða áhrif þau gjöld sem við tökum hafa. Þegar við ræðum t.d. auðlindagjald og skatttekjur þá megum við ekki gleyma því að það hefur áhrif á rekstrarhæfni fyrirtækjanna sem eru að nýta auðlindina og búa til verðmæti, það hefur áhrif á samkeppnishæfni þjóðarinnar. Og hvaða áhrif eru það sem þetta hefur á fyrirtækin sjálf? Jú, þau hafa minna fjármagn til nýsköpunar og þróunar. Þá skulum við aðeins fara í sjávarútveginn af því að við höfum mestu reynsluna og þekkinguna þaðan. Það er tvennt sem ég vil benda á þar. Sjávarútvegurinn hefur nýtt sinn umframhagnað af nýtingu auðlindarinnar, í hvað? Í nýsköpun og þróun, til þess að búa til meiri verðmæti og fleiri störf og meiri útflutningstekjur fyrir íslenska þjóð, miklu betri velsæld. Ég þori að fullyrða það hér að mesta nýsköpunin á Íslandi, flest störf, mesta verðmætaaukningin er í sjávarútvegi. Það er verið að fullvinna sjávaraflann, það er verið að fara betur með auðlindina, það er verið að endurnýja skipin þannig að þau séu umhverfisvænni og svona mætti lengi telja. Þetta hefði ekki verið hægt ef allur arðurinn af nýtingu auðlindarinnar hefði verið tekinn í ríkissjóð. Svo er annað sem við verðum að hafa í huga. Við erum að taka auðlindagjald af útgerðinni og því hærra sem það veiðileyfagjald er, því minni tekjuskatturinn, því minna sem auðlindagjaldið er því hærri tekjuskattur. Það er alltaf sama tala, það er bara mismunandi lykill í bókhaldinu. Við skulum ekki gleyma því. Svo er annað sem ég ætla að koma inn á hér að lokum og við þurfum að hafa í huga. Það er að það þarf uppbyggingu, það þarf fórnir, það þarf áhættutöku og ýmislegt til þess að geta nýtt auðlindirnar og fá þessar tekjur á endanum í ríkissjóð á einn eða annan hátt fyrir þjóðina. Þá er það oftast nærsamfélagið sem ber hvað mestan hita og þunga af því. Ég bý í sveitarfélagi og er þar skattgreiðandi og ber þar af leiðandi ábyrgð á uppbyggingu hafnarmannvirkja þar sem er landað aflaverðmætum fyrir tugmilljarða á ári. Þar er hægt að landa þessum aflaverðmætum nálægt miðunum á umhverfisvænan hátt, á hagkvæman hátt þannig að það skapi sem mestar tekjur fyrir íslenska þjóð til útflutnings. Þetta er síðan flutt út úr annarri höfn, það er ekki hægt að flytja það út úr þessari höfn. Þær útgerðir sem eru staddar í þessu bæjarfélagi og bera ábyrgð á skuldsetningu Grindavíkurhafnar borga yfir 400 milljónir á ári í auðlindagjald. Ekki króna af þessu auðlindagjaldi kemur til sveitarfélagsins Grindavíkur sem er skuldsett út af þessu. Þetta þurfum við að hafa í huga þegar við erum að tala um auðlindagjöld. Við verðum að hafa þetta í huga. Ég vil því benda á umræðu sem er núna hjá orkusveitarfélögunum sem benda á að orkuvirki eru ekki að borga full fasteignagjöld. Það er búið að skerða fasteignagjöldin hjá þeim umfram allar aðrar atvinnugreinar - aðrar ríkisstofnanir borga meiri fasteignagjöld, eins og hér á höfuðborgarsvæðinu þar sem Reykjavíkurborg fær fullt af fasteignagjöldum af opinberum eignum - en þeir eru líka skertir í jöfnunarsjóðnum. Þannig að það eru tvær skerðingar á þessum tveimur tekjustofnum. Þetta getur ekki gengið. Þegar við erum að ræða um að taka einhverja hlutdeild af orkuframleiðslunni þá er það nærsamfélagið, hvort sem það er sveitarfélagið eða landshlutinn, sem þarf jú að breyta skipulaginu og þarf að þola nærveru orkuvirkisins eða njóta, eftir því hvernig það er. Það þarf að taka alla umræðuna. Vistkerfið er þar, það er ekki hér við Austurvöll, vistkerfið er í nágrenninu þar. Þannig að ég held að það skipti mjög miklu máli að við finnum lausn sem miðar að því að af þeirri hlutdeild sem við ætlum að taka þá verði sem mest að fara í nærsamfélagið til uppbyggingar þannig að við séum að nýta takmörkuð gæði þeirra sem búa á þessu svæði og það nýtist til uppbyggingar velferðarkerfis á því svæði og rannsókna og þróunar, mótvægisaðgerða og annars. Það er mikilvægt. Við þurfum líka að hafa í huga hve miklar álögur við höfum upp á það að orkureikningur okkar landsmanna hækki ekki út af þessum álögum og líka að samkeppnishæfni þjóðarinnar skerðist ekki þannig að við getum búið til sem mest verðmæti sem skapa sem flest störf og mestu útflutningstekjur þannig að við getum byggt upp hér góða innviði og öflugt heilbrigðiskerfi og aðrar velferðarstoðir samfélagsins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir sína ræðu. Mig langar hins vegar að spyrja út í eitt og annað sem hv. þingmaður kom inn á í sinni ræðu. Það er þetta með verðmætasköpun. Hv. þingmaður tók dæmi af sjávarútvegi og leyfði sér að fullyrða hér að af öllum atvinnugreinum hefði hún verið hvað mest í sjávarútvegi, m.a. þá vegna þess fyrirkomulags sem þar hefur verið. Gott og vel. Hann kom einnig inn á áhrif á rekstrar- og samkeppnishæfni. En það var þó ekki fyrr en undir blálokin sem ég hjó eftir orðinu sem ég var að leita eftir, sem er umræðuefni sem mér finnst oft gleymast í þessari umræðu um auðlindanýtingu, en það eru áhrifin af nýtingunni. Eins og segir í þessari tillögu okkar þá er uppleggið að það sé í rauninni greitt verð fyrir afnotin af sameiginlegri auðlind þjóðarinnar en að það gjald sem tekið er endurspegli umhverfisáhrif, standi undir eftirliti, ítarlegum rannsóknum og mælingum á virkjanasvæðum. Mér þætti fróðlegt að heyra afstöðu hv. þingmanns til þess hvernig við myndum þá svona gjaldstofna og hvað ætti að vera þar undir, annað en bara forsendur verðmætasköpunar og/eða rekstrar- og samkeppnishæfni? Við vitum að sérhver framkvæmd, og í þessu tilfelli þá með því að reisa vindorkuvirki í þágu raforkuframleiðslu - hér er enginn að tala um súrefni þó að einhverjir hafi haft gaman af því að koma inn á það hér áður. Hvað telur hv. þingmaður að sé eðlilegt að reiknist þá til í þessu samhengi? Ég ætla í seinni spurningu minni að koma aðeins inn á þetta með hverjir eigi að njóta þeirrar takmörkuðu gæða sem finnast á einhverju ákveðnu svæði.

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu þarf að meta öll áhrifin og það þarf að gera það vel. Svo er bara eftir atvikum hver það er sem stofnar til kostnaðar við að meta áhrifin. Það vill enginn slátra mjólkurkúnni sinni þannig að þeir sem eru að nýta hinar vissu auðlindir og annað vilja leggja mikla fjárfestingu eða hluta af fjárfestingunni í að gera ýmsar rannsóknir og meta áhrif og annað slíkt. Svo eru kannski þeir sem þekkja best til áhrifanna heimamennirnir og því tel ég mikilvægt að heimamennirnir, nærsamfélagið, fái þá alla vega nægt afgjald til að standa að þeim rannsóknum og könnunum og líka til þess að skipuleggja sig út frá áhrifunum, til að gera áætlanir um hvernig þau vilja nýta sitt land, hvernig þau vilja byggja upp sitt samfélag og hvaða áhrif einstaka þættir og nýting í þeirra nærsamfélagi hefur á þau. Af því að við höfum verið að ræða um sjávarútveginn hér þá höfum við þar opinberar rannsóknir sem eru hluti af stýringunni. En svo hvernig við nýtum þetta sem best og hagkvæmast og umhverfisvænast, það er mikið til fjárfest af greininni sjálfri. Þannig að þetta er alltaf eitthvert samspil þarna á milli. En ég tel bara að hagsmunirnir fari saman þarna um að gera sem mestar rannsóknir á nýtingunni. Um leið og eitthvað er farið að skemma umhverfið þá er komin neikvæð umræða og þá ertu farinn að skemma mjólkina.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Búfræðingurinn sem hér stendur skilur það að þú getur alveg náð mjólk út úr vanhöldugri kú en þú þarft að tryggja að hún njóti þess sem hún þarf að njóta svo að hún skili því sem hún á að skila. Þar er ég ekki minnst að hugsa bara um velferð skepnunnar, svo að ég noti nú þessa líkingu áfram frá hv. þingmanni. Varðandi takmörkuðu gæðin, sannarlega, það þarf einhvern veginn varðandi rannsóknir og undirbúning og annað - á það hefur líka verið bent að við höfum heldur ekki staðið okkar plikt nægilega vel í því að sinna þeim grunnrannsóknum og þeirri þekkingu sem við þurfum að afla, sem er þá hugmyndin hér að þetta gjald standi undir. Og af því að við erum að ræða orkugeirann þá er ágætt að benda á að sú jarðfræðikortlagning sem til er á Íslandi byggist að mjög stórum hluta á gögnum sem er aflað vegna orkuvinnslu, ekki vegna nauðsynlegrar þarfar á kortlagningunni utan fýsilegra orkuvinnslusvæða. Þannig að ég tel til að mynda að stjórnvöld hafi ekki staðið sína plikt nægilega vel þegar kemur að því heldur byggjum við það nær alfarið á þeim rannsóknum sem eru unnar á forsendum einhverrar ákveðinnar nýtingar eða ákveðinnar vinnslu. Hv. þingmaður kom inn á það hér áðan að þau sem búa yfir þessum takmörkuðu gæðum njóti þá afrakstursins eða árangursins eða teknanna af orkuvinnslu. Með fullri virðingu fyrir staðþekkingu og mikilvægi hennar, ég ber mikla virðingu fyrir henni og ég er þeirrar skoðunar að við værum ekki endilega á góðum stað ef við hefðum hana ekki, er það nú svo að sem samfélag og þjóð höfum við undirgengist alls konar alþjóðlegar skuldbindingar, til að mynda er varðar vernd líffræðilegs fjölbreytileika, landslags, víðerna og þar fram eftir götunum. Telur hv. þingmaður að hægt sé og/eða að reynslan sýni að horfa eigi til ákvörðunar um ráðstöfun á þessum takmörkuðu gæðum, sem sannarlega geta verið bundin innan vébanda einstakra sveitarfélaga, með stóru myndina að leiðarljósi, þ.e. hinar stóru alþjóðlegu skuldbindingar sem við höfum undirgengist og 

Virðulegi forseti. Svo að ég byrji bara þar sem hv. þingmaður endaði þá held ég að það sé hægt, já. Við erum með með löggjöf og við erum með landsskipulagsstefnu og rammaáætlun og annað slíkt þar sem er hægt að tryggja þetta. Ég vil líka minna á að það þýðir ekki alltaf að tala bara um alþjóðaskuldbindingar varðandi afmarkað efni, við þurfum að taka allar alþjóðaskuldbindingar og segja: Hvernig náum við að uppfylla þær sem flestar sem best? Við getum ekki uppfyllt eina og verið þá að brjóta hina. Það þarf að vera mikið samspil þar. Við getum ekki gengið lengra þegar okkur hentar í að skilgreina hvað eru víðerni hjá okkur sem er svo ekki það sama og víðerni annars staðar og annað slíkt. Þannig að þetta þarf allt að spila saman. Við þurfum líka að ákveða hvaða möguleika við höfum sem þjóð til að tryggja okkar velferð. Ég þykist nú vita að þjóðirnar þurfa að taka tillit hver til annarrar en við þurfum líka að passa upp á okkar hagsmuni því að enginn annar er að fara að gera það. Það er nokkuð ljóst. Við þurfum að hafa það í huga líka. Varðandi fyrri spurninguna þá er ég bara sammála um mikilvægi grunnrannsókna. Grunnrannsóknir eru gríðarlega mikilvægar. Við teljum kannski núna að ýmislegt, eins og orkuöflun, sé ein af stóru auðlindum þjóðarinnar en því fleiri grunnrannsóknir sem við höfum í sem fjölbreyttustu geirum, því fleiri auðlindir getum við uppgötvað, því fleiri atvinnutækifæri getum við uppgötvað. Því meira sem við erum búin að kortleggja, hvort sem það er landið eða annað, og gera grunnrannsóknir, því betur gengur okkur að gera áætlanir, því betur gengur okkur að veita leyfi fyrir atvinnustarfsemi og annað slíkt.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum (frítekjumark vegna lífeyristekna). Fyrsti flutningsmaður þessa frumvarps er Inga Sæland og flyt ég það hér fyrir hana og auk mín eru á þessu frumvarpi Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. „Við 1. mgr. 23. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Þá skal ellilífeyrisþegi hafa 1.200.000 kr. sérstakt frítekjumark vegna lífeyristekna.“ Það er 1. gr., með leyfi forseta, en 2. gr. hljóðar svo: „Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2023.“ Sennilega myndu þau öðlast gildi þegar þau næðu í gegn, ef þau verða samþykkt. Frumvarp þetta var lagt fram á 149., 150., 151. og 152. löggjafarþingi (36. mál) en hlaut ekki afgreiðslu. Það er nú lagt fram að nýju. Fjórar umsagnir bárust um frumvarpið á 152. löggjafarþingi, frá Öryrkjabandalagi Íslands, Landssamtökunum Þroskahjálp, Landssamtökum lífeyrissjóða og Landssambandi eldri borgara. Umsagnaraðilar studdu allir markmið frumvarpsins. Almennt frítekjumark er mjög lágt í sögulegu samhengi og er markmið þessa frumvarps að auka sanngirni í almannatryggingakerfinu og hvetja til sparnaðar lífeyrisþega með því að draga úr skerðingum. Með lögum nr. 116/2016, um breytingar á lögum um almannatryggingar og fleiri lögum, var meðal annars gerð sú breyting á ellilífeyriskerfi almannatrygginga að öll sértæk frítekjumörk vegna einstakra tegunda tekna voru afnumin. Þess í stað var lögfest eitt almennt frítekjumark sem nemur 25.000 kr. á mánuði og gildir um allar tekjur ellilífeyrisþega, óháð tegund þeirra. Með lögum nr. 96/2017 var einnig lögfest sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna, sbr. nú 4. málsl. 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007, um almannatryggingar. Samkvæmt upplýsingum í svari félags- og barnamálaráðherra við fyrirspurn á 149. löggjafarþingi (þskj. 1313, 605. mál) nema heildarskerðingar til ellilífeyrisþega vegna lífeyrissjóðstekna 37,556 milljörðum kr. árlega. Eldri borgarar hafa sjálfir sparað fyrir lífeyrissjóðshlutdeild sinni. Lífeyristekjur eru því ekki launagreiðslur sem koma frá vinnuveitendum að starfsaldri loknum. Því felst í skerðingu bótagreiðslna á grundvelli lífeyristekna óbein skerðing á þeim hagsmunum sem eldri borgarar hafa unnið sér inn með vinnu sinni í gegnum tíðina. Það mun, samkvæmt upplýsingum frá félags- og barnamálaráðherra í fyrrnefndu svari, aðeins kosta ríkissjóð rétt rúma 16 milljarða kr. í aukin útgjöld árlega ef frítekjumark lífeyristekna verður hækkað upp í 100.000 kr. á mánuði. Það er eðlilegt að almenningur njóti eigin sparnaðar og það er skref í rétta átt að koma á 1.200.000 kr. sérstöku frítekjumarki vegna lífeyristekna. Í eftirfarandi töflu má sjá hvaða áhrif framangreindar leiðir hefðu á árlegan kostnað ríkissjóðs við almannatryggingakerfið ef eingöngu er miðað við ellilífeyrisþega. Leið a sýnir árlegan kostnað ríkissjóðs ef hætt yrði við allar skerðingar á ellilífeyri, leið b ef hætt yrði öllum skerðingum almannatrygginga vegna lífeyrissjóðstekna ellilífeyrisþega og leið c ef ellilífeyrisþegar væru með 1.200.000 kr. sérstakt frítekjumark vegna lífeyrissjóðstekna. Allar tölur eru í milljónum króna. Það verður að segja alveg eins og er að það er eiginlega stórfurðulegt að það skuli bara vera 25.000 kr. frítekjumark á lífeyrisgreiðslurnar. Það er í sjálfu sér ekki eingöngu sett á lífeyrisgreiðslurnar heldur getur virkað öðruvísi, en við erum að fara fram á að þetta verði hækkað í 100.000 kr. Það merkilegasta við allar svona greiðslur eins og þær eru settar upp, sem voru á sínum tíma 25.000 kr., er að þær hafa ekkert hækkað síðan þær voru settar á. Ef við uppreiknum þetta bara samkvæmt launavísitölu fram til dagsins í dag, þá ætti þessi tala nú þegar að vera komin yfir 40.000 kr. Það er í sjálfu sér stórfurðulegt, ef við tökum dæmi, að þegar viðkomandi ellilífeyrisþegi hættir vinnu - þetta er mjög einfalt dæmi - ef hann er með 400.000 kr. í mánaðarlaun þegar hann hættir vinnu, þá fær hann í flestum tilfellum í dag 56% af þeim tekjum úr lífeyrissjóði. Þá erum við að tala um 212.000 kr. Það skýtur svolítið skökku við að nákvæmlega strax er byrjað að skerða eftir 25.000 kr. frítekjumark. Fyrst er skattað, 37%, og síðan er 45% skerðing ofan á það. Við erum að tala um nær 80% skatta og skerðingar, ofan á lögþvingaðan eignaupptökuvarinn lífeyrissparnað. Það hlýtur í sjálfu sér að vera einhvers konar heimsmet í fjárhagslegu ofbeldi og heimsku að leggja svona mikið á. Ég sé fyrir mér eitt augnablik, ef við tökum fjármagnstekjuskatt sem dæmi - einstaklingur er kannski að fá milljarða í tekjuskatt og það er sagt við hann: Heyrðu, ríkið ætlar að taka af þér skatta og skerðingar af fjármagnstekjunum upp í 80%. Þú mátt halda eftir 200 milljónum en við ætlum að taka 800 milljónir af þér. Ég efast ekki um að það myndi þykja algjörlega fáránlegt og fráleitt að haga sér svoleiðis. En það þykir bara sjálfsagt hjá ríkisstjórn eftir ríkisstjórn, alveg sama hverjir hafa verið við völd af þessum fjórflokki sem hefur ráðið ríkjum undanfarna áratugi, allir gera nákvæmlega það sama. Allir segja fyrir kosningar: Drögum úr skerðingum, minnkum skerðingarnar, reynum að hjálpa fólki, við ætlum að taka þetta allt til endurskoðunar. En loforðin gufa upp um leið og komið er inn í þennan sal. Þá fer allt í sama farið og meira að segja eru skerðingarnar og álögurnar auknar á þetta fólk. Við höfum orðið vitni að því aftur og aftur hvernig þeir fara að með hækkun almannatryggingalífeyrisins, þeir hækka hann samkvæmt vísitölu en ekki samkvæmt launaþróun. Það hefur valdið kjaragliðnun upp á yfir 100.000 kr. Síðan passa þeir sig á að hækka aldrei þessi frítekjumörk. Við erum t.d. með frítekjumörk á atvinnutekjur sem ættu að vera komin vel yfir 300.000 kr., en þeir af góðmennsku sinni hækkuðu það nýlega í 200.000. Þeir tóku samt ekki fram að þeir væru ekki að hækka miðað við launavísitölu þannig að þetta skili sér að fullu til baka til viðkomandi aðila, að þeir séu að fá þessi frítekjumörk sem upphaflega voru sett á til að hjálpa á þeim tíma. Með því að hunsa það að hækka þetta og setja þetta alltaf í fasta krónutölu, þá eru þeir að auka skerðingar. Þeir gerðu nú enn þá betur þegar þeir í góðmennsku sinni, sem var að vísu mjög gott mál, hækkuðu þá sem urðu fyrir búsetuskerðingum og hífðu þá upp í að þeir fengju lægstu gildi ellilífeyris. Ég fagnaði því, en þá var það bara fyrsta stigið. Síðan datt þeim í hug að taka 10% af því; það var nú ekki hægt að hafa þetta þannig að þeir væru að skríða yfir fátækt heldur settu þeir þá bara niður í sárafátækt og tóku 10% af. Það dugði þeim ekki heldur til svo þeir skelltu líka krónu á móti krónu skerðingu á þessa einstaklinga. Þetta sýnir bara einskæran vilja ríkisstjórnarinnar til að beita þessu ótrúlega fjárhagslega ofbeldi gagnvart þeim sem geta ekki varið sig. Við erum að tala um þá einstaklinga sem byggðu upp þetta land. Við gleymum líka oft í þessari umræðu því sem er eiginlega óskiljanlegt, hverjum þetta bitnar langmest á. Hverjir verða fyrir mestu skerðingunum í þessu samhengi? Jú, stærstur hluti er konur. Það er vegna þess að þær eru með mun lægri lífeyrissjóðsgreiðslur en karlar. Þar af leiðandi eru mun færri konur sem komast upp fyrir skerðingarmörk Tryggingastofnunar og þurfa þar af leiðandi ekki að hlíta þeim reglum sem þar eru inni. Almannatryggingakerfið var upphaflega byggt upp af góðri hugsjón og góðum ásetningi en einhvern veginn í meðförum tókst þeim að snúa þessu gjörsamlega við og gera það að algjöru refsikerfi. Það er eins og aðalatriðið sé hvernig hægt er að refsa fólki, skerða og plata, þannig að það verði ekki einu sinni vart við það þegar verið er að koma inn skerðingum í það sem viðkomandi er að gera. Það er með ólíkindum að við séum núna í 10,2% verðbólgu og eitt af því sem ríkisstjórnin gæti gert sem myndi ekki - takið eftir því - auka verðbólgu, er einmitt að tryggja að þetta 100.000 kr. frítekjumark verði sett á. Það myndi skila þeim verst settu einstaklingum, sérstaklega konum, því að þurfa ekki að lenda í skerðingum vegna lífeyrissjóðsins - ætli það séu ekki um 60, 70, 80.000 kr. lífeyrissjóðsgreiðslur sem þar eru undir? Það myndi dekka það og sjá til þess að fólk stæði mun betur að vígi í dag. Við megum ekki heldur gleyma því að í Covid fengu allir hjálp nema eldri borgarar, það var eini hópurinn sem sat gjörsamlega eftir og fékk ekki krónu. Við reyndum að berja eingreiðslu í gegnum ríkisstjórnina, en það kom ekki til greina. Það var ekki sett króna í að aðstoða eldri borgara þessa lands, fólkið sem byggði upp þjóðfélagið, fólk sem var lokað inni á heimili sínu og þurfti að fara í stórkostnað til að fá mat sendan heim, gat ekkert farið og átti í hættu að smitast. En þetta fannst ríkisstjórninni bara allt í lagi, þetta væru þau breiðu bök sem gætu tekið á sig allt og þar af leiðandi þyrftu þau á engri hjálp að halda. Því miður verð ég að segja alveg eins og er, að ég hef enga trú á því að ríkisstjórnin samþykki þetta frumvarp. Ég vona heitt og innilega að hún komi mér algerlega á óvart og samþykki þetta. Það væri gleðiefni, ekki bara fyrir mig heldur sérstaklega fyrir þá þarna úti sem þurfa virkilega á þessu að halda og eiga það sannarlega skilið; að þeir sem eru með mjög lágar greiðslur úr lífeyrissjóð þurfi ekki að lenda í sköttum og skerðingum upp á 80% af þeirri hungurlús sem þeir hafa fengið og verða hreinlega bara fyrir eignaupptöku.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni og meðflutningsfólki hans fyrir að setja þetta brýna mál á dagskrá. Nú erum við sko að tala saman. Þetta er eitt það brýnasta sem þarf að breyta til að vinna á fátækt lífeyristaka sem sífellt verða undir þegar ákveðið er hvernig skammtað á til þeirra úr krepptum hnefa ríkisstjórnarinnar. Ég vil leyfa mér að vitna til nefndarálits minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar við frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2022, orð sem eiga einstaklega vel við nú þó að tölurnar hafi breyst örlítið núna, en ekki mikið, auðvitað ekki, með leyfi forseta: „Samkvæmt mælaborði Tryggingastofnunar þurfa um 14.000 lífeyrisþegar að draga fram lífið á minna en 300.000 kr. á mánuði fyrir skatt. 80% öryrkja segjast eiga erfitt með að ná endum saman samkvæmt nýlegri skýrslu Vörðu – rannsóknastofnunar vinnumarkaðarins og mun hærra hlutfall eldri borgara á í erfiðleikum með að ná endum saman á Íslandi heldur en á hinum Norðurlöndunum samkvæmt gögnum Eurostat.“ Miðgildi lífeyrissjóðstekna hjá eldri konum er um 150.000 kr. á mánuði. Af slíkum lífeyrissparnaði situr aðeins þriðjungur eftir sem auknar ráðstöfunartekjur en 100.000 kr. renna til ríkisins vegna skatta og skerðinga. Jaðarskattbyrðin er þannig 67%. Eldra fólk sem getur ekki unnið lengur situr fast í þessu skerðingarkerfi sem er gjörólíkt því sem þekkist í velferðarríkjunum sem við erum vön að bera okkur saman við. Eins og rakið er í skýrslu Stefáns Ólafssonar og Stefáns Andra Stefánssonar um kjör lífeyrisþega sem birtist á síðasta ári finnst vart það land í heiminum þar sem tekjutengdar skerðingar eru eins miklar og á Íslandi. Þá er ójöfnuður meðal eldri borgara meiri á Íslandi en meðal almennings almennt, ólíkt því sem tíðkast í nágrannalöndum eins og Noregi, Danmörku og Finnlandi þar sem þessu er öfugt farið. Nærtækasta leiðin til að sporna gegn lágtekjuvanda eldra fólks og öryrkja er að hækka óskertan lífeyri Tryggingastofnunar. Auk þess er brýnt að draga úr skerðingum í almannatryggingakerfinu og lækka þannig óbeina jaðarskatta þessa hóps en eins og Stefán Ólafsson og Stefán Andri Stefánsson benda á í skýrslu sinni. Kjör lífeyrisþega – samspil almannatrygginga og lífeyrissjóða í mótun tekna, eru skerðingar með tekjutengingu meiri í íslenska almannatryggingakerfinu heldur en í öðrum OECD-löndum. Fyrir ári eða 18. febrúar 2022 skrifaði LEB, Landssamband eldri borgara, umsögn um þetta frumvarp sem hv. þm. Inga Sæland mælir fyrir ásamt sínu fólki. Leyfi ég mér að vitna í þessa umsögn LEB, með leyfi forseta: „Íslendingar hafi búið við mikla verðbólgu síðustu misseri og útlit fyrir að svo verði áfram út þetta ár. Verðbólgan hefur leikið ellilífeyrisþega illa m.a. vegna þess að lífeyri frá almannatryggingum hefur ekki haldið verðgildi sínu og sparifé hefur verið með neikvæðri ávöxtun. Brýn þörf er að bregðast við kaupmáttarrýrnun ellilífeyrisþega og hækkun á frítekjumarki vegna lífeyristekna myndi bæti fjárhagsstöðu allra hratt og vel. Langstærsti hluti ellilífeyrisþega er með megin hluta tekna sinna frá almannatryggingum og lífeyrissjóðum. Miklar tekjutengingar sem eru í núverandi kerfi koma í vega fyrir að ellilífeyrisþegi geti bætt fjárhagslega afkomu sína. Jaðarskattar eru á bilinu 70–80% sem halda mörgum í fátæktargildru. Það er afar brýnt að samstaða náist um að um að draga verulega úr skerðingum vegna tekna frá lífeyrissjóðum. Eðlilegt er að horfa til þess við útreikning á kostnaði vegna hækkun frítekjumarks að 70% þeirra sem nytu breytingarinnar munu greiða 37,95% í staðgreiðslu. Einnig er nauðsynlegt að taka tillit til þess að stór hluti tekna ellilífeyrisþega fer í daglega neyslu og af henni eru greiddir neysluskattar sem renna að mestu til ríkisins. Því má ætla að nettó kostnaður við að hækka frítekjumark vegna lífeyristekna í 1.200.00 kr. sé nær 10 milljörðum en 16 milljörðum eins og haldið hefur verið fram af þeim sem vilja ekki stíga þetta mikilvæga skref.“ Þetta tvennt þarf helst að haldast í hendur; hækkun ellilífeyris og hækkun almenna frítekjumarksins sem aðallega snýr að lífeyrissjóðstekjum eldra fólks. Það kemur stórum hluta lífeyristaka til góða og helst þeirra sem búa við kröpp kjör. Kemur því fólki til góða sem hefur ekki tíma til að bíða lengur eftir réttlætinu.

Virðulegi forseti. Forsjá barns er eitt af meginatriðum barnaréttar en á henni byggjast lagatengsl barns við foreldra sína eða aðra þá sem fara með forsjána. Í þessu frumvarpi sem ég er að leggja hér fram, ásamt hv. þingmönnum Loga Einarssyni, Oddnýju G. Harðardóttur, Valgerði Árnadóttur, Gísla Rafni Ólafssyni, Steinunni Þóru Árnadóttur og Halldóru Mogensen, erum við að leggja til talsverðar breytingar. Forsjá barns snýst fyrst og fremst um ábyrgð, skyldur og réttarstöðu foreldra. Sá réttur felur annars vegar í sér rétt foreldra til að taka ákvarðanir um uppeldi barns og hins vegar rétt barns til að njóta forsjár foreldra sinna. Sá sem fer með forsjá barns, hvort sem um er að ræða foreldri eða annan sem fer með forsjána, hefur því víðtækar skyldur gagnvart barninu. Hlutverk foreldra er í mörgum tilfellum fest í lög og hér má einkum benda á 28. gr. barnalaga. Þetta mál var fyrst flutt af Ólafi Þór Gunnarssyni, þáverandi þingmanni Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, og hefur verið uppfært með tilliti til umsagna sem við það bárust og samhliða þessu máli hef ég lagt fram þingsályktunartillögu um skipun starfshóps um rétt til að annast veikt eða slasað barn, 96. mál. Þar er félags- og vinnumarkaðsráðherra falið að koma á fót starfshópi til að kanna hvernig foreldrum barna verði gert kleift að rækja þessa skyldu með samkomulagi milli aðila vinnumarkaðarins eða með setningu reglna á þeim vettvangi. Verði þetta frumvarp að lögum er sérstaklega kveðið á um að í forsjárskyldu felist að veikt eða slasað barn eigi rétt á umönnun foreldra sinna eða forráðafólks og hljóðar 1. gr. frumvarpsins svo, með leyfi forseta: „Við 2. mgr. 28. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Veikt eða slasað barn skal eiga rétt á umönnun foreldra.“ Við þetta breytist þessi umrædda 2. mgr. og verður í heild svohljóðandi: „Foreldrum ber að annast barn sitt og sýna því umhyggju og virðingu og gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum svo sem best hentar hag barns og þörfum. Veikt eða slasað barn skal eiga rétt á umönnun foreldra.“ Á undanförnum árum hefur umræðan um rétt og réttindi barna farið vaxandi. Þær breytingar á barnalögum sem ég mæli hér fyrir í dag varða grundvallarréttindi barna. Breytingarnar byggja á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, barnasáttmálanum, sem Ísland skrifaði undir árið 1990 og öðlaðist lagagildi með lögum nr. 19/2013. Það er ljóst að hlutverk foreldra og forráðafólks verður seint upptalið til hlítar í lögum en við sem stöndum að þessu máli teljum mikilvægt að kveða sérstaklega á um rétt barns til að njóta umönnunar foreldra eða forráðamanna þegar það er veikt eða slasað, sér í lagi og þrátt fyrir að þessi réttur sé þegar fyrir hendi að ákveðnu leyti í flestum kjarasamningum á íslenskum vinnumarkaði. Núverandi réttindi eru réttindi foreldra og forsjárfólks. Frumvarp þetta færir því börnunum sjálfum þau sjálfsögðu grundvallarréttindi að foreldrar þeirra og forsjárfólk geti annast um þau þegar svo ber við. Með því að mæla fyrir um þennan sjálfstæða rétt barnsins er gert ráð fyrir að búið verði svo um hnútana á vinnumarkaði að rétturinn verði virtur þannig að hverju og einu barni verði tryggður þessi réttur. Núverandi fyrirkomulag gerir ráð fyrir því að umsjónaraðili barns sem hefur á forræði sínu fleiri en eitt barn verður að deila réttindum sínum milli barna sinna. Einbirni sem slasast eða veikist og á tvo foreldra á vinnumarkaði er því í betri stöðu og gæti átt rétt á 20–30 dögum með foreldrum sínum. Veikt eða slasað barn úr systkinahópi sem kannski er barn einstæðs foreldris gæti þurft að deila dögunum og því aðeins notið fáeinna daga ef aðstæður haga því þannig að systkini viðkomandi hafi einnig orðið veik. Munurinn á réttindum barna getur því verið umtalsverður og á sama hátt geta möguleikar foreldris á að sinna börnum verið mjög mismunandi. Réttindin eru því ekki aðeins réttur foreldra á launuðu leyfi úr vinnu til að annast veikt barn heldur fremur réttur barnsins til að njóta þeirrar umönnunar sem það þarfnast. Þingsályktunartillagan sem málinu fylgir er gert að vinna svör við þessu í samstarfi við aðila vinnumarkaðarins. Þetta er gert í ljósi þess að skyldur og réttindi á vinnumarkaði eru aðallega skilgreind í kjarasamningum og því talið rétt að aðilar semji um þau sín á milli. Þar sem um er að ræða tvenns konar réttindi, annars vegar rétt veiks eða slasaðs barns til umönnunar foreldra og hins vegar rétt starfsmanns til að annast veikt eða slasað barn þykir rétt að fara þessa leið. Áréttað skal hér í lokin mikilvægi þess að sem best samræmi sé á milli þessara réttinda. Virðulegi forseti. Ég trúi því að þetta mál sé mikilvæg varða á þeirri vegferð að tryggja íslenskum börnum aukin réttindi.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um undirbúning að stofnun alþjóðlegs björgunarskóla á Íslandi. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Þórarinn Ingi Pétursson, Gísli Rafn Ólafsson og Steinunn Þóra Árnadóttir. Tillaga svipaðs efnis var fyrst flutt á 138. löggjafarþingi en hefur síðan verið endurflutt nokkrum sinnum, síðast á 151. þingi, þá í breyttri mynd og nú flutt aftur án verulegra breytinga. Hún er einföld, þessi tillaga: „Alþingi ályktar að fela utanríkisráðherra í samvinnu við innviðaráðherra og dómsmálaráðherra að skipa starfshóp til að kanna grundvöll fyrir stofnun alþjóðlegs björgunarskóla á Íslandi, kosti þess og galla. Starfshópurinn skili niðurstöðu sinni til ráðherra eigi síðar en 1. febrúar 2024.“ Virðulegi forseti. Hér á landi búum við yfir mikilli þekkingu á björgunarmálum, bæði hjá opinberum aðilum og félagasamtökum. Hérna hafa aðstæður einfaldlega krafist þess. Íslenskt björgunarfólk hefur reynslu af björgun úr sjávarháska, er vant að takast á við foráttuveður á landi, snjóflóð, jarðskjálfta, björgun af jöklum, umfangsmiklar leitir á erfiðum landsvæðum o.s.frv. Allt þetta þekkjum við. Þá hefur einnig skapast í landinu mikil þekking á viðbrögðum við eldgosum líkt og kom í ljós í tengslum við eldgosin t.d. í Eyjafjallajökli og í flóðum tengdum þeim vorið 2010. Sömuleiðis í viðbrögðum við gosið í Grímsvötnum og flóðum á Mýrdalssandi. Þá hafa jarðhræringarnar á Reykjanesskaga undangengin ár og eldgosið í Geldingardölum enn bætt í reynslubanka íslensks björgunarfólks. Ein skýrasta birtingarmynd þessa var samhæfing viðbragðsaðila og þekking vegna heimsfaraldurs kórónuveirunnar. Virðulegi forseti. Íslenskar björgunarsveitir hafa einnig getið sér gott orð utan landsteinanna og tekið þátt í mikilvægum verkefnum erlendis, brugðist við ákalli hamfarasvæða og nýtt þekkingu sína við rústabjörgun eftir jarðskjálfta og flóð. Dæmi um þetta var t.d. framlag Slysavarnafélagsins Landsbjargar, ICE-SAR, við björgunarstörf á Haítí fyrir um áratug sem vakti athygli á alþjóðlegum vettvangi en Landsbjörg hefur frá árinu 1999 tekið þátt í samræmingarstarfi Sameinuðu þjóðanna og rekið ICE-SAR sem stofnað var með samkomulagi milli Landsbjargar, utanríkisráðuneytisins og dómsmálaráðuneytisins. Það yrði hægt að byggja m.a. á þeirri dýrmætu og viðamiklu þekkingu sem til er og á grundvelli þeirra sambanda sem nú þegar hefur verið stofnað til. Hér eru kjöraðstæður fyrir ríki með veikar stoðir á þessu sviði að læra af reynslu Íslendinga og öðlast meiri þekkingu og færni við björgunarstörf. Það sáum við bara síðast nú á dögunum þegar okkar ágæta björgunarfólk kom heim úr erfiðum verkefnum eftir jarðskjálftastörf. Árið 2012 fór fram sameiginleg björgunaræfing við austurströnd Grænlands á grundvelli samnings um leit og björgun frá 2011 og tóku íslenskir viðbragðsaðilar þátt í henni. Samkvæmt skýrslu utanríkisráðherra er nú unnið að því að þróa samstarf við önnur ríki um öryggissamvinnu í nágrenni Íslands. Stofnun alþjóðlegs björgunarskóla gæti orðið mikilvægt innlegg í slíkt samstarf og styrkt stöðu Íslands innan Norðurskautsráðsins enn frekar. Mikilvægi norðurslóða fer sívaxandi og hlutverk innlendra björgunaraðila mun vafalítið fara vaxandi í því tilliti. Væntingar um að Ísland taki þátt í alþjóðlegu samstarfi á svæðinu með tilliti til björgunarmála hafa þegar risið. Við nám í alþjóðlegum björgunarskóla mætti leggja áherslu á verklega og bóklega þætti, bæði vettvangsvinnu, þátttöku í raunverulegum aðgerðum á vettvangi, fyrirlestra, verkefnaskil og áætlanagerð og svo má lengi telja. Þá væri einnig hægt að gera ráð fyrir rannsóknar- og þróunarvinnu á sviði björgunarmála sem og samvinnu við stofnanir eins og Landhelgisgæsluna, almannavarnir, Veðurstofuna, sjúkrahúsin og háskólastofnanir auk Landsbjargar og t.d. sjómannasamtakanna. Stofnun alþjóðlegs björgunarskóla á Íslandi myndi sæma vel þeirri þekkingu sem íslenskt björgunarstarf býr yfir, styrkja ímynd lands og þjóðar á alþjóðavettvangi ásamt því að vera mikilvægt framlag til alþjóðasamstarfs. Virðulegi forseti. Ég vona svo sannarlega að ekki þurfi að leggja þetta mál fram í níunda sinn og að við sjáum sóma okkar í því að klára þetta. Það er eingöngu verið að biðja ráðherra um að kanna grundvöll fyrir stofnun slíks skóla og ég held að síðustu orðin eigi vel við, það myndi auka hróður okkar langt út fyrir landsteinana ef við myndum sjá um að slíkt yrði gert.

Frú forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. framsögumanni, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, fyrir bæði þessa þingsályktunartillögu og þá þrautseigju að vera að leggja málið fram aftur og aftur. Ég tek svo sannarlega undir með hv. flutningsmanni, við eigum ekki að láta það þurfa að gerast einu sinni enn að flytja þetta mál. Mun ég sjálfur leggja mitt á vogarskálarnar til þess, m.a. innan utanríkismálanefndar, sem mér skilst að málið fari til. Eins og hv. þingmaður benti á er ekki verið að biðja um mikið í þessari þingsályktunartillögu. Ég held að það sé varla hægt að finna þingsályktunartillögu sem biður um mikið minna en að skipa starfshóp til að kanna grundvöll. Þarna er engin binding og nær enginn kostnaður við að kanna hvort þetta sé ekki góð hugmynd. En af hverju er þetta góð hugmynd? Jú, eins og hv. þingmaður benti á hér á undan þá búum við Íslendingar yfir mikilli þekkingu og ég myndi segja að það sé varla hægt að finna viðbragðskerfi í heiminum sem er jafn vel uppbyggt, sér í lagi af sjálfboðaliðum. Ég hef sjálfur tekið þátt í nokkrum Evrópusambandsverkefnum fyrir nokkrum árum síðan sem voru hluti af því að miðla þessari þekkingu um hvernig við byggjum okkar viðbragðskerfi á sjálfboðaliðum til nokkurra ríkja í Austur-Evrópu, Armeníu og Georgíu og mig minnir að Moldóva hafi verið þriðja landið. Þar vorum við að gefa þeim hugmyndir um það hvernig þeir gætu byggt upp sitt viðbragðskerfi, af því að þeir voru ekki með viðbragðskerfi, á því að nýta sjálfboðaliða eins og við gerum hér á Íslandi. Það er svo sannarlega mikil þörf á þessu. Ég veit að Íslendingar hafa líka tekið þátt í að byggja upp slíkt kerfi í Pakistan, rústabjörgunarteymi þar, og margt fleira. Mér finnst líka virkilega viðeigandi að það sé mælt fyrir þessari tillögu í dag. Ég veit ekki hvort hv. framsögumaður gerði sér grein fyrir því þegar málið kom á dagskrá hér í dag að í dag er hinn alþjóðlegi dagur almannavarna, 1. mars. Þetta er ekki bara bjórdagurinn mikli, þetta er líka dagur almannavarna. Það er því vel við hæfi á þeim degi að við leggjum til að kannað verði hvort ekki sé hægt að byggja upp alþjóðlegan björgunarskóla á Íslandi. Þörfin á því að miðla þekkingu á þessu sviði hefur sjaldan verið jafn mikil og akkúrat núna. Við erum að ganga í gegnum það að loftslagsbreytingar eru að orsaka meiri veðurfarshamfarir. Við erum líka að upplifa það að fólksflutningar í borgir orsaka það að hamfarir eins og jarðskjálftar og annað hafa meiri áhrif. Þegar fólk bjó dreifðara þá voru einfaldlega áhrif jarðskjálfta og annarra hamfara ekki eins mikil. Ég myndi vilja segja að GRÓ, sem ég hef nú alltaf gaman af að eru akkúrat upphafstafirnir mínir, þekkingarmiðstöðin fyrir þróunarsamvinnu sem við höfum rekið undir merkjum UNESCO - það er góð hugmynd að nýta þann góða grunn sem er þar og byggja upp eitt svið þar í viðbót. En af hverju þurfum við að byggja upp þessa þekkingu? Jú, þeir leiðtogar heims sem sinna málefnum mannúðarsamstarfs og almannavarna og annars slíks komu saman í heiminum árið 2016 á ráðstefnu sem kölluð var World Humanitarian Summit og þar voru settar nokkrar meginstefnur um það hvernig við ætlum að sinna almannavörnum, mannúðaraðstoð og neyðarhjálp víða um heim. Eitt af grunnatriðunum sem þar var samþykkt var það sem má eiginlega kalla staðfæringu eða með leyfi forseta, á ensku, „localisation“, þ.e. við viljum miklu frekar að viðbragðsaðilar og viðbragðið við hamförum sé gert af fólkinu sem býr þar frekar en að við séum alltaf að senda erlenda aðila til að hjálpa. Eftir jarðskjálftann á dögunum í Tyrklandi þar sem yfir 50.000 manns létust sáum við að þar voru 100 rústabjörgunarteymi Tyrkja að störfum. Það voru 90 og eitthvað alþjóðleg teymi en 100 og eitthvað teymi frá Tyrkjum. Ímyndið ykkur ef við hefðum ekki verið búin að byggja upp þar þá þekkingu og reynslu. Ég fékk einmitt tækifæri til þess fyrir um áratug síðan að taka þátt í því starfi. Þetta er eitt af því sem hefur fullt af tækifærum. Það er verið að fjármagna þetta á vegum Evrópusambandsins t.d. undir almannavarnasamstarfinu þar og undir hatti Sameinuðu þjóðanna, hvort sem það er mannúðarstofnunin, Flóttamannastofnunin eða Matvælastofnunin og þar er líka viðbragðsteymi sem við Íslendingar erum hluti af sem kallast á ensku UNDAC. Allt eru þetta aðilar sem eru með alls konar þjálfun, kennslu og þekkingarmiðlun í gangi en oft vantar staðinn, umhverfið og fólkið til að aðstoða við slíkt. Evrópusambandsverkefnin í þjálfun eru t.d. öll fjármögnuð af Evrópusambandinu og við höfum hingað til ekki tekið þátt í að fá slík verkefni hingað til lands. En við höfum tekið þátt í að setja upp slík námskeið og sjálfur hef ég kennt á mörgum þeirra erlendis. Þannig að það er kjörið tækifæri að nýta sér það sem er að gerast í Evrópu og þegar ég segi Evrópusambandinu þá vil ég leiðrétta það, það er almannavarnasamstarf Evrópu, sem ég er að tala um, þar eru 35 lönd, ekki bara 27 Evrópusambandslönd. Það er Ísland, það er öll gamla Júgóslavía og Úkraína og fleiri lönd sem taka þátt í því. Það er líka stórt net svokallaðra frjálsra félagasamtaka sem hægt er að nýta til þess að byggja upp þekkingu þeirra í alls konar hjálpar- og björgunarstarfi víða um heim. Og af hverju Ísland? Jú, hingað komu meira að segja geimfararnir sem fóru til tunglsins í þjálfun. Við erum með umhverfi sem býður upp á að kenna björgunarstarf. Við erum með fólkið, þekkinguna, reynsluna, við höfum tekið þátt í þessu alþjóðlega samstarfi í tugi ára og það er kjörið tækifæri til þess að við tökum þessa hluti áfram. Það er svo sannarlega von mín að við hér á Alþingi getum tekið svona mikilvægt mál, afgreitt það hratt og auðveldlega og ekki verið að hugsa um einhverja flokkapólitík þegar kemur að því vegna þess að hér skiptir mannúðin öllu máli.

Virðulegur forseti. Ég vildi bara koma hingað upp og lýsa ánægju minni með þessa þingsályktunartillögu sem við erum að ræða um, stofnun alþjóðlegs björgunarskóla á Íslandi eða að skoða kosti og galla þess að setja slíka stofnun á laggirnar hér á landi. Án þess að hafa um það langt mál þá er ég alveg sannfærður um að slíkur skóli hér á landi á svo sannarlega rétt á sér. Við þurfum að horfa bæði til þess hvað við getum kennt öðrum og að læra af þeim sem hingað koma. Það þarf ekki að hafa um það mörg orð hversu mikilvægar björgunarsveitirnar og viðbragðsaðilar eru á þessu hrjóstruga og vindasama og stundum illviðrasama landi og sú reynsla og þekking sem hefur skapast hér í björgunarstörfum við aðstæður sem eru kannski framandi fyrir marga er alveg gríðarleg. Íslenskir björgunaraðilar eru mjög framarlega á mörgum sviðum á heimsvísu. Við þekkjum t.d., af því að það er ekki langt síðan við ræddum hér í þessum þingsal, hlutverk Landhelgisgæslunnar sem björgunaraðila varðandi þyrlur og flugvélar og annað sem þeir hafa upp á að bjóða og hæfni íslensku flugmannanna, þyrluflugmannanna sérstaklega, í aðstæðum sem varla nokkur myndi láta sér detta í hug að fara út í. Þeir eru ekki bara að fljúga áfram heldur aftur á bak. Ég held að reynslan sé til staðar hérna heima. Það er alveg gríðarlega mikilvægt ef þessi skóli verður að veruleika, sem ég svo sannarlega vona, bæði fyrir þá þekkingu sem við gætum sent frá okkur en ekki síður fengið þekkingu fyrir okkar viðbragðsaðila sem myndu bæta í þá verkfærakistu sem viðbragðsaðilar eru með hér heima. Það væri gríðarlega mikilvægt og ég vona það svo innilega að þetta mál fái brautargengi vegna þess að þetta er alveg afskaplega mikilvægt og gott verkefni. Bara eitt dæmi sem mér dettur í hug er samhæfingarmiðstöðin í Skógarhlíð. Okkur finnst þetta nú bara tiltölulega einfalt apparat og tökum þessu eins og sjálfsögðum hlut. Þetta var ein af fyrstu samhæfingarmiðstöðvunum sem var sett á laggirnar í heiminum. Menn hafa komið frá, ég veit ekki hvað mörgum löndum og borgum til að skoða þessa samhæfingarmiðstöð vegna þess að hún er algjör snilld og hefur reynst alveg gríðarlega vel í þessum erfiðu verkefnum sem við höfum verið að fást við síðustu ár. Þar koma allir þessir aðilar saman á einn stað og miðla þekkingu sinni og reynslu og eru til taks hver fyrir annan að meta og vega aðstæður og hafa stuðning hver af öðrum við ákvarðanatöku. Þetta er bara eitt dæmi um það hvað við Íslendingar höfum verið framarlega í þessum málum, Slysavarnaskóli sjómanna, hverju hefur hann skilað okkur? Það er ekkert langt síðan og maður þarf ekki annað en að lesa árbækur sem voru gefnar út 1980–1985 þar sem var sérstakur kafli í bókunum sem hét Slys og slysfarir. Þar var talað um flugslys, sjóslys, drukknanir. Þetta er bara fáheyrt í dag. Af hverju? Vegna þess að við höfum náð árangri á þessum sviðum. Við höfum farið í forvarnir og ekki bara forvarnir heldur höfum við farið í aðgerðir til að sporna við og minnka líkurnar á að slíkir atburðir gerist. Ég er alveg sannfærður um að við getum lagt mikið af mörkum í slíkum skóla og fagna þessari tillögu mjög. Talandi um þetta verkefni, þá höfum við rætt og það hefur komið upp alltaf annað slagið í umræðunni varðandi leit og björgun á norðurslóðum að þar eigum við Íslendingar gríðarleg tækifæri. Það er ekkert land betur staðsett en Ísland hvað varðar slíka starfsemi. Ekki það að ég vilji eitthvað vera að flækja þessa tillögu en ég held að það sé ágætt að við horfum á þetta líka í stóra samhenginu. Það er alveg klárt í mínum huga að þarna eru samlegðaráhrif á milli, ef þú ert með leitar- og björgunarmiðstöð og ert með þennan skóla samhliða, eða ekki, en ef við erum með þetta hvort tveggja hér þá erum við náttúrlega komin í alveg gríðarlega mikilvæga og góða stöðu varðandi framtíðina í leitar- og björgunarmálum okkar Íslendinga. Ég ætla að setja punktinn hér, þakka framsögumanni og þeim sem eru á þessari tillögu fyrir að vekja máls á þessu og koma með málið inn í þingið. Ég vona svo sannarlega að þessi tillaga nái fram að ganga og við látum a.m.k. skoða kosti og galla að þessi starfsemi komi hingað til lands, sem er alveg klárt í mínum huga að mun bara vera jákvætt.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um Happdrætti Háskóla Íslands og lögum um happdrætti (bann við rekstri spilakassa). Flutningsmaður er Inga Sæland. Auk mín eru á þessu frumvarpi: Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. I. kafli. Breyting á lögum um Happdrætti Háskóla Íslands, nr. 13/1973, með síðari breytingum breyting á lögum um Happdrætti Háskóla Íslands, nr. 13/1973, með síðari breytingum. Eftirfarandi breytingar verða gerðar á 1. gr. laganna: a. Orðin „skyndihappdrættis með peningavinningum, svo og“ í 2. mgr. falla brott. b. 3. mgr. fellur brott. 2. gr. Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Ráðherra skal gera samning við Háskóla Íslands um fjármögnun vegna uppbyggingar og viðhalds fasteigna á háskólasvæðinu. Áætlað tekjutap Happdrættis Háskóla Íslands vegna lokunar spilasala árin 2023–2026 skal jafna á móti greiðslum vegna samnings um uppbyggingu og viðhald fasteigna á háskólasvæðinu. II. kafli. Breyting á lögum um happdrætti, nr. 38/2005, með síðari breytingum. 3. gr. Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Ríkissjóður skal greiða hluthöfum Íslandsspila bætur vegna tekjumissis að fjárhæð 1 milljarður kr., á ári hverju, árin 2023–2026. Skal sú greiðsla skiptast þannig að Rauði krossinn á Íslandi fái 64%, Slysavarnafélagið Landsbjörg fái 26,5% og SÁÁ fái 9,5%. 4. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi. Við gildistöku laga þessara falla úr gildi lög um söfnunarkassa, nr. 73/1994. Með frumvarpi þessu er lagt til að rekstur spilakassa verði með öllu bannaður. Frumvarp þetta var lagt fram á 151. og 152. löggjafarþingi (62. mál) en náði ekki fram að ganga. Frumvarpið er nú lagt fram að nýju efnislega óbreytt að dagsetningum undanskildum. Nokkur fjöldi umsagna barst um frumvarpið á 151. löggjafarþingi. Embætti landlæknis, Landssamtökin Þroskahjálp og Samtök áhugafólks um spilafíkn lýstu yfir stuðningi við frumvarpið í umsögnum sínum. Einnig bárust umsagnir frá Landsbjörg, Rauða krossinum og Háskóla Íslands. Rauði krossinn og Landsbjörg lögðu áherslu á það að beðið yrði eftir niðurstöðum starfshóps um happdrætti og fjárhættuspil. Dómsmálaráðuneytið hefur ekki enn þá birt tillögur starfshópsins, en samkvæmt umsögnum átti starfshópurinn að skila tillögum um úrbætur 1. júní 2021. Háskóli Íslands taldi í umsögn sinni að mikilvægt væri að skoða málið heildstætt áður en gerðar yrðu grundvallarbreytingar á lagarammanum. Fjárhættuspil eru almennt bönnuð á Íslandi. Í almennum hegningarlögum eru ákvæði sem kveða á um bann við fjárhættuspilarekstri og veðmálastarfsemi. Lengi hefur þó tíðkast að veita undanþágur frá þessu banni og heimila góðgerðarfélögum og almannaheillafélögum að starfrækja happdrætti, hlutaveltu, getraunir og spilakassa. Upphaf slíkrar fjáröflunar má rekja til svokallaðra tíkallakassa sem voru notaðir til að fjármagna aðstoð vegna eldgossins í Vestmannaeyjum. Undanfarið hefur umræða skapast um rekstur spilakassa og hvort sú starfsemi sé í raun svo skaðleg að rétt sé að banna hana með öllu. Samtök áhugafólks um spilafíkn (SÁS) hafa undanfarin ár staðið fyrir átakinu „Lokum spilakössum“, eða Lokum.is. Markmiðið er að vekja athygli almennings og stjórnvalda á þeirri skaðsemi sem hlýst af rekstri spilakassa. Á vefsíðu samtakanna má lesa reynslusögur spilafíkla og aðstandenda þeirra. Þær sýna svart á hvítu hversu miklum skaða spilafíkn veldur samfélaginu. Átakið hefur vakið mikil viðbrögð í samfélaginu og hefur strax skilað árangri. Stjórn SÁÁ ákvað árið 2020 að draga sig út úr rekstri Íslandsspila þrátt fyrir vænt tekjutap upp á tugi milljóna króna. Einar Hermannsson, formaður SÁÁ, sagði um ákvörðunina að þeim fyndist það ekki vera þess virði og ekki samræmast gildum SÁÁ að taka þátt í rekstri á spilakössum og vera þátttakandi í Íslandsspilum. Sagði hann afleiðingarnar fyrir SÁÁ beint vera tugmilljóna króna skerðing á sjálfsaflafé en að traust og virðing væri meira virði. Þá hefur Rauði krossinn kallað eftir því að stjórnvöld innleiði svokölluð spilakort. Spilakort koma þá í veg fyrir að hægt sé að eyða umfram tiltekið viðmið í spilakassa á ákveðnu tímabili. SÁS létu framkvæma skoðanakönnun um viðhorf almennings til spilakassa og leiddi hún í ljós að um 86% Íslendinga vilja banna slíkan rekstur. Þá voru 71% aðspurðra ósátt við að starfsemi í almannaþágu væri fjármögnuð með rekstri spilakassa. Spilakassar eru hannaðir til að ýta undir spilafíkn. Ólíkt happdrættum þá skila þeir niðurstöðu samstundis og hægt er að spila strax aftur. Það ýtir undir vanamyndun og því eru þátttakendur mun líklegri til að þróa með sér fíkn heldur en þátttakendur í happdrættum. Þá er útreiknað vinningshlutfall spilakassa almennt hærra en sambærilegt hlutfall í happdrættum og það getur ýtt undir ranghugmyndir notenda um afleiðingar þátttöku. Spilakassar velta yfir milljarði króna á ári hverju þrátt fyrir tiltölulega fáa notendur. Það gefur til kynna að veltuna megi að mestu leyti rekja til spilafíkla sem eyði verulegum fjármunum í fíkn sína. Efni frumvarpsins. Það er orðið löngu tímabært að hætta rekstri spilakassa á Íslandi. Það getur ekki réttlætt svo skaðlega starfsemi að ágóðinn renni til góðgerðarmála. Það gerir lítið gagn að innleiða svokölluð spilakort. Sú aðferð mundi hvorki leysa fjármögnunarvanda góðgerðarfélaga né vinna gegn vanda spilafíkla. Það eina sem dugar er algert bann. Þá er það engin afsökun að vísa til þess að Íslendingar hafi aðgang að fjárhættuspilum í gegnum erlendar vefsíður. Erlendar spilasíður eru vissulega skaðlegar og þörf er á frekari aðgerðum til að koma í veg fyrir aðgengi að þeim á Íslandi. Við getum ekki afsakað eigin sóðaskap með því að benda á háttsemi annarra. Við eigum að stefna að því að koma í veg fyrir aðgengi að erlendum spilasíðum í stað þess að nota tilvist þeirra til að réttlæta áframhaldandi rekstur spilakassa. Um þessar mundir hafa tvö félög heimild til reksturs spilakassa. Happdrætti Háskóla Íslands rekur spilakassa undir nafninu Gullnáman og Íslandsspil, félag í eigu Rauða krossins og Slysavarnafélagsins Landsbjargar, sér einnig um rekstur spilakassa. Frumvarp þetta leggur til að heimildir til reksturs spilakassa verði felldar brott úr lögum um Happdrætti Háskóla Íslands og að lög um söfnunarkassa falli úr gildi. Með samþykkt frumvarpsins yrði ekki heimild í lögum til að starfrækja spilakassa og myndi slík starfsemi því varða refsiábyrgð skv. 183. og 184. gr. almennra hegningarlaga. Til að koma í veg fyrir tekjufall hjá rekstraraðilum Íslandsspila er lagt til að ríkissjóður greiði hluthöfum árlega 1 milljarð kr. árin 2023–2026. Hagnaður Happdrættis Háskóla Íslands hefur verið nýttur til uppbyggingar á háskólasvæðinu. Til að fjármagna viðhald og áframhaldandi uppbyggingu er lagt til að ráðherra geri samning við háskólann um uppbyggingu á svæðinu og að ríkissjóður sjái um að fjármagna uppbyggingu með lánveitingum til háskólans. Lagt er til að áætlað tekjutap HHÍ vegna lokunar spilasala árin 2023–2026 gangi upp í greiðslur vegna samningsins. Framangreindar aðgerðir koma í veg fyrir skyndilegt tekjufall rekstraraðila spilakassa en ljóst er að þörf er á frekari stefnumótun um fjármögnun SÁÁ, Landsbjargar, Rauða krossins og Háskóla Íslands. Vonandi fær sú stefnumótun forgang hjá stjórnvöldum með samþykkt þessa frumvarps. Það verður að segjast alveg eins og er að það hlýtur að teljast ömurlegt að það skuli vera þannig varðandi Háskóla Íslands að við séum að byggja upp húsnæði fyrir háskólann og fjármagna það með spilakössum og spilakassafíkn. Það getur aldrei verið réttlætanlegt. Í því samhengi vil ég benda á að það birtist grein í Mannlífi 4. júní 2021 þar sem er viðtal við Ölmu Hafsteinsdóttur, formann Samtaka áhugafólks um spilafíkn. Fyrirsögnin er: „Fór með 15 milljónir í spilakassa á einu og hálfu ári. „Þetta er fullkomin geðveiki“.“ Við hljótum að geta tekið undir það. Í viðtali við Dagmál á mbl.is segir Alma Hafsteinsdóttir, með leyfi forseta: „Mér barst bankayfirlit frá einstaklingi þar sem hann hafði tekið út 15 milljónir á 18 mánuðum í reiðufé í posum í sjoppum. Það sem stakk mig við þetta yfirlit voru ekki endilega kannski upphæðirnar heldur að hvergi í ferlinu stígur einhver inn og segir: Er þetta ekki komið gott? […] Það er öllum fullljóst sem koma að þessu að þetta er geðveiki. Það er ekkert heilbrigt við þetta, ekki neitt.“ Lagt hefur verið fram á Alþingi frumvarp um bann við spilakössum og undir það tekur Alma og styður heils hugar okkar frumvarp. Á vef SÁÁ segir, með leyfi forseta: „Spilafíkn er ólík áfengis- eða vímuefnafíkn að því leyti að einkennin bera menn síður utan á sér. Það eru heldur ekki til nein blóðpróf til að ákvarða á hvaða stigi spilafíknin er. Spilafíklar líta yfirleitt eðlilega út allt þar til seinni stigum sjúkdómsins er náð. Spilafíkillinn er ekki loðmæltur eða reikull í spori. Hann getur sannfært sjálfan sig og aðra um að hann sé aðeins í tímabundnum peningavanda sem brátt muni lagast.“ Enn fremur kemur fram að „u.þ.b. 2–5% af þeim sem leggja undir í fjárhættuspilum séu haldnir sjúklegri spilafíkn. Spilafíkn getur þjakað fólk af báðum kynjum, á öllum aldri og sama hver staða þeirra er eða fjárhagsgeta. […] Á Íslandi er boðið upp á stuðning og meðhöndlun við spilafíkn í gegnum sjálfshjálparhópa sem starfa samkvæmt 12 spora kerfinu.“ Í greininni í Mannlífi segir enn fremur: „Tap upp á 360.000 kr. á klukkutíma. Alma kallar á að stjórnvöld taki á vanda spilafíkla en nýverið skilaði Landlæknisembættið inn umsögn um frumvarpið og kemur fram í því áliti að embættið styður frumvarpið og vísar meðal annars til þess að Norðmenn hafi bannað spilakassa árið 2007.“ - Eigum við ekki að taka þá okkur til fyrirmyndar? „Alma segir að spilkassar séu í algerum sérflokki þegar kemur að ágengum fjárhættuspilum. Hún nefnir sem dæmi að spilafíkill geti tapað 360 þúsund krónum á klukkutíma í spilakössum sem reknir séu af virðulegum stofnunum og samtökum á við Rauða krossinn, Landsbjörgu og Háskóla Íslands. „Þetta er eins og seinni Metoo-byltingin enda þessi samtök og stofnanir ígildi „góðu strákanna“, segir Alma.“ Það hlýtur að segja okkur að það er eitthvað skrýtið við það að bjarga með annarri hendinni en sökkva öðrum með fíkn með hinni. Það getur ekki verið eðlilegt. Þá má benda þess að Ögmundur Jónsson, fyrrverandi ráðherra og alþingismaður, skrifaði grein sem birtist í Morgunblaðinu sunnudaginn 12. september sem heitir, með leyfi forseta: „Nefnd hefur verið nefnd.“ Þar segir m.a. orðrétt: „Er þá komið að máli málanna. Hvernig skyldu framboðin til Alþingis ætla að svara spurningu Samtaka áhugafólks um spilafíkn? Styðja þau lokun spilakassa eða gera þau það ekki? Já eða nei.“ Það fer ekkert á milli mála. Við í Flokki fólksins segjum já, við styðjum við það að loka spilakössum. Ég vona heitt og innilega að ríkisstjórnin taki undir það og geri það líka. Það verður að segjast eins og er að við erum með þessa kassa á ólíklegustu stöðum og því miður hefur verið þannig að þegar þeir eru inni í sjoppum - sem betur fer er það nú orðið fágætt en það er búið að búa til sérstakra spilasali til að afmarka þetta en það leysir engan vanda. Eina lausnin er sú hreinlega að banna þetta. Það er algjörlega með ólíkindum að Háskóli Íslands sé að fjármagna sig með spilakössum. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum er hægt að menntastofnun, þar sem er siðfræðikennsla, fjármagni á sama tíma ákveðinn hluta af húsnæði sínu með spilakössum? Gróði af spilakössum kemur úr vasa spilafíkla, sem er HÍ til háborinnar skammar. Það er siðferðilega kolrangt, það segir sig sjálft, af því að spilafíkn hefur valdið gífurlegu tjóni hjá viðkomandi spilafíklum og ekki síður hjá fjölskyldum þeirra og vinum. Það er ekki bara fjárhagslegt tjón, heldur líka andlegt og líkamlegt tjón. Það er skelfilegt ástand sem skapast hjá viðkomandi spilafíklum. Það er ekki hægt að réttlæta þetta á nokkurn hátt og við verðum að setja lög um það í eitt skipti fyrir öll að banna spilakassana. SÁÁ er hætt, en Landsbjörg, Rauði krossinn og Háskóli Íslands verða að taka sig á og hætta líka. Það væri best ef þau tækju sig til og hættu þessu heldur en að það þurfi að setja lög á þau til að þvinga þau til að hætta þessari starfsemi. Auðvitað er það sjálfsagt, eins og kemur fram í frumvarpinu, að reyna að bæta þeim upp það fjárhagslega tjón sem þau verða fyrir, vegna þess að þetta fjármagn sem þau eru að nýta vegna spilakassanna fer til góðra málefna. En það hlýtur að vera ömurlegt, og sérstaklega fyrir þessar stofnanir, að taka við þessum fjármunum og vita að 15 milljónir fóru í spilakassa á einu ári. Ég segi fyrir mitt leyti að þetta veldur mörgum fjölskyldum gífurlegu andlegu og líkamlegu og fjárhagslegu tjóni og er ekki hægt að sætta sig við þetta. Við eigum ekki að sætta okkur við þetta, við eigum aldrei að sætta okkur við að það sé verið að nota svona kassa til að fjármagna eitthvað þó að það séu góð málefni. Það er staðreynd að við eigum bara að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að samþykkja þessi lög, stoppa þetta og vera til fyrirmyndar. Fyrst Norðmenn gátu gert það þá hljótum við að geta gert þetta. Þeir gerðu þetta 2007. Er ekki kominn tími til að við brettum upp ermarnar og sjáum til þess í eitt skipti fyrir öll að við lokum þessum kössum og verðum þar af leiðandi með Norðmönnum í liði og sýnum gott fordæmi? Síðan þarf auðvitað að taka á því hvernig við ætlum að taka á netspilun erlendis. En það er allt annað mál. Við eigum að leysa þetta og við eigum að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að hætta þessu. Bönnum spilakassa.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um opinber fjármál, er varðar styrki og framlög ráðherra. Mál þetta flytur sú sem hér stendur en einnig hv. þingmenn Samfylkingarinnar, þau Logi Einarsson, Kristrún Frostadóttir, Oddný G. Harðardóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir og Jóhann Páll Jóhannsson. Frumvarpið hljóðar svo, 1. gr.: „Við 42. gr. laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Þrátt fyrir heimild skv. 1. mgr. er ráðherra óheimilt að veita tilfallandi styrki og framlög til verkefna sem varða þá málaflokka sem hann ber ábyrgð á átta vikum fyrir auglýstan kjördag kosninga til Alþingis.“ 2. gr. varðar það að lögin skuli þegar öðlast gildi. Frumvarp sama efnis var áður lagt fram á 152. löggjafarþingi að gefnu tilefni. Í aðdraganda lýðræðislegra kosninga er nauðsynlegt að mati flutningsmanna að tryggja að jafnræði sé sem mest milli framboða. Sú hætta er fyrir hendi að sitjandi ráðherrar nýti sér forréttindastöðu sína til að afla sér hylli kjósenda hvort tveggja með aðgangi að fjölmiðlum en ekki síður með aðgangi að opinberu fjármagni. Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga um opinber fjármál er ráðherrum heimilt að veita tilfallandi styrki og framlög til verkefna sem varða þá málaflokka sem þeir bera ábyrgð á. Í aðdraganda alþingiskosninga hefur hins vegar borið á því að ráðherrar í ríkisstjórn Íslands hefji úthlutanir til einstakra mála í stórum stíl og það jafnvel allt fram að kjördegi og má ætla að svo sé til að vekja athygli á sér og sínu framboði, einhvers konar vinsældakosning. Það hlýtur að teljast ólýðræðislegt að svo sé farið með almannafé og aðstaða misnotuð með þessum hætti. Af þeim sökum telja flutningsmenn nauðsynlegt að setja takmarkanir á úthlutun styrkja og framlaga í aðdraganda kosninga þannig að ráðherrum verði, verði frumvarp þetta samþykkt hér á Alþingi, óheimilt að veita slíkt fjármagn úr opinberum sjóðum síðar en átta vikum fyrir kjördag. Er þetta gert í þeim tilgangi að ekki megi efast um tilgang fjárveitinga, að gætt verði jafnræðis milli móttakenda hins opinbera fjármagns úr hendi ráðherra og ekki síður til að takmarka misvægi aðstæðna frambjóðenda til Alþingis. Flutningsmenn telja með öðrum orðum að þetta sé nokkurs konar spillingarvörn og augljóst mál að þetta er í þágu þjóðar, í þágu almennings, til þess að ekkert sé hægt að valsa um sveitir og bæi landsins með fjármuni almennings til að reyna að ná sér í nokkur aukaatkvæði. Þetta frumvarp er einfalt, það þarf ekki að orðlengja þetta og er lagt til að málið gangi til fjárlaganefndar að lokinni þessari umræðu.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um gerð jarðganga milli Álftafjarðar og Skutulsfjarðar. Að málinu standa, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Logi Einarsson, Oddný G. Harðardóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Jóhann Páll Jóhannsson, Kristrún Frostadóttir, Bjarni Jónsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Þingsályktunartillagan er einföld: „Alþingi ályktar að fela innviðaráðherra að skapa svigrúm fyrir gerð Súðavíkurganga á milli Álftafjarðar og Skutulsfjarðar í Ísafjarðardjúpi í núgildandi samgönguáætlun 2020–2034. Ráðherra skili Alþingi skýrslu um framvinduna fyrir árslok 2023.“ Frú forseti. Þingsályktunartillaga sama efnis var lögð fram á 152. löggjafarþingi. Þá var þingsályktunartillaga um snjóflóðavarnir á Kirkjubóls- og Súðavíkurhlíð og jarðgöng milli Álftafjarðar og Skutulsfjarðar lögð fram af þáverandi þingmanni Samfylkingarinnar, Ólínu Þorvarðardóttur, á 141. löggjafarþingi og endurflutt á 145. löggjafarþingi. Þingsályktunartillaga um gerð jarðganga milli Álftafjarðar og Skutulsfjarðar var síðan lögð fram af Örnu Láru Jónsdóttur, varaþingmanni Samfylkingarinnar, á 150. löggjafarþingi og endurflutt af Guðjóni S. Brjánssyni, þáverandi þingmanni Samfylkingarinnar, lítið breytt á 151. löggjafarþingi. Með öðrum orðum þá hafa þingmenn Samfylkingarinnar barist fyrir þessu máli býsna oft og þurfa líklega að komast í ríkisstjórn til að þetta nái fram að ganga, þ.e. að gerð verði nauðsynleg og löngu tímabær göng milli Álftafjarðar og Skutulsfjarðar, en við leggjum það til hér sem sagt með þingsályktunartillögu að hafinn verði undirbúningur að þeim og gert ráð fyrir þeim í samgönguáætlun. Með tillögu þessari er lagt til að innviðaráðherra skapi svigrúm til þess að Súðavíkurgöng verði skilgreind sem verkleg framkvæmd á samgönguáætlun sem er í gildi núna og að þegar verði hafnar ítarlegar rannsóknir og undirbúningur að gerð jarðganganna. Í fimm ára samgönguáætlun, samanber þingsályktun nr. 40/150 og 27/151, er ekki að finna neina heildstæða áætlun um jarðgangagerð á Íslandi og því ekki gert ráð fyrir Súðavíkurgöngum. Önnur brýn jarðgangaverkefni bíða úrvinnslu bæði á norðanverðum og sunnanverðum Vestfjörðum. Alþingi samþykkti í október 2016 þingsályktun um fjögurra ára samgönguáætlun fyrir árin 2015–2018 þess efnis að veita skyldi fjármagn til að hefja undirbúning og rannsóknir á Súðavíkurgöngum en ekkert hefur gerst enn sem komið er. Það er öllum ljóst að gerð Súðavíkurganga er afar brýn út frá byggðasjónarmiðum en ekki síður út frá öryggissjónarmiðum allra íbúa á norðanverðum Vestfjörðum. Á Súðavíkurhlíð eru skilgreindir 22 snjóflóðafarvegir og eru fjölmörg dæmi, ekki síst núna í vetur, um snjóflóð og grjóthrun í hlíðinni. Vegagerðin og Snjóflóðasetur Veðurstofunnar fylgjast vel með öllum hættumerkjum og hafa gefið út viðvaranir og lokað hlíðinni ef svo ber undir. Árið 2018 féllu sem dæmi ríflega 60 flóð niður á veg samkvæmt talningu Vegagerðarinnar en bent skal á að fjölmargar viðvaranir og lokanir eru gefnar út á hverjum vetri til að hindra slys á fólki. Íbúar á svæðinu eru stöðugt uggandi um öryggi sitt og hafa bundist samtökunum „Dauðans alvara, Súðavíkurhlíð–Kirkjubólshlíð“ þar sem skipst er á skoðunum og leiðbeiningar og varúðartilkynningar sendar til meðlima. Frú forseti. Yfir vetrarmánuðina er vegurinn um Kirkjubólshlíð og Súðavíkurhlíð inn djúp helsta samgönguæð íbúa á norðanverðum Vestfjörðum. Nokkrar úttektir hafa verið gerðar á síðustu árum um mögulegar úrbætur á leiðinni um Súðavíkurhlíð. Hér er einkum vísað í greinargerð vinnuhóps um öryggismál Djúpvegar milli Súðavíkur og Bolungarvíkur frá nóvember 2002 auk greinargerðar um mat á hættu vegna snjóflóða og grjóthruns á vegum milli Súðavíkur og Bolungarvíkur, frá 2006. Í niðurlagi síðarnefndu greinargerðarinnar kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Niðurstaða þessarar skýrslu er því sú að fyrir þá sem ferðast daglega um Óshlíð“ - sem blessunarlega er aflagður vegur og nú hafa verið þar lögð göng - „eða Súðavíkurhlíð“ - sem enn er óvarin - „er snjóflóða- og grjóthrunshættan nálægt því að tvöfalda árlegar dánarlíkur í umferðinni (miðað við meðal dánarlíkur Íslendinga í umferðinni). Það verður að teljast óviðunandi miðað við forsendurnar sem lýst er í kafla 1.5 um ásættanlega áhættu vegna ofanflóða og grjóthruns á vegi.“ Það er því óhætt að fullyrða að vegurinn um Súðavíkurhlíð er enn í dag, öllum þessum árum síðar, einn af hættulegustu þjóðvegum landsins, ef ekki sá hættulegasti. Frú forseti. Norðanverðir Vestfirðir eru eitt atvinnu- og búsetusvæði. Samkvæmt vinnusóknarkönnun sem Byggðastofnun lét gera árið 2017 sækja tæp 30% vinnandi fólks í Súðavík vinnu til Ísafjarðar og þetta hlutfall fer stöðugt vaxandi. Þónokkur fyrirtæki eru með starfsemi í Súðavík og á öðrum þéttbýliskjörnum á norðanverðum Vestfjörðum. Íbúar Súðavíkur sækja flesta sína grunnþjónustu, til að mynda heilbrigðisþjónustu, til Ísafjarðar, enda ekki um heilbrigðisstofnun að ræða í Súðavík. Það má geta þess að sveitarstjórnir Súðavíkurhrepps og Ísafjarðarbæjar hafa sent stjórnvöldum ítrekað álitsgerðir og ákall þar sem niðurstaðan er sú að þessi framkvæmd eigi að vera forgangsverkefni á svæðinu hvað varðar samgöngubætur. Já, frú forseti, líkt og farið hefur verið yfir hér að framan munu Súðavíkurgöng, jarðgöng á milli Álftafjarðar og Skutulsfjarðar, fela í sér brýna samgöngubót fyrir alla íbúa á norðanverðum Vestfjörðum, bæði auðvitað íbúa Súðavíkur og aðra íbúa sem þurfa að aka þarna í gegn á leið sinni til annarra staða landsins, t.d. á leið sinni suður til höfuðborgarsvæðisins. Það á ekki síst við yfir vetrartímann þegar vegurinn um Kirkjubólshlíð og Súðavíkurhlíð inn djúp er ein helsta samgönguleið vegfarenda. Frú forseti. Ég hef lokið kynningu á þessari tillögu til þingsályktunar og legg til að málið verði sent hv. umhverfis- og samgöngunefnd að þessari umræðu lokinni.

Frú forseti. Þessi þingsályktunartillaga snýr að því að fela dómsmálaráðherra að skipa starfshóp sem hafi það verkefni að gera úttekt á aðstöðu til umönnunar og geymslu líka, aðgengi að líkhúsum eða viðeigandi húsnæði, regluverki þar að lútandi og mögulegum úrbótum á núverandi lagaumhverfi vegna þessa. Þetta mál er nú flutt öðru sinni en það var líka lagt fram á 152. löggjafarþingi af þeirri sem hér stendur ásamt hv. þingmönnum Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur og Líneik Önnu Sævarsdóttur. Í greinargerð segir m.a. að tryggja beri aðgengi að umönnun látinna og geymslu en sú sjálfsagða þjónusta er ekki til staðar alls staðar á landsbyggðinni. Ég tel þetta vera hluta af sjálfsagðri þjónustu sem aðstandendur látinna reiða sig á. Það er ekkert eitt ferli sem tekur við þegar einstaklingur er úrskurðaður látinn, hvernig sem og hvar sem slíkt ber að. Það sem er mikilvægt er að aðstæður eru mismunandi og mismunandi aðgengi að þjónustu til að annast um lík. Starfsemi þessi verður að vera tryggð í ljósi þess augljósa, að við eigum öll eftir að deyja. Staðan er einfaldlega sú, frú forseti, að það er mikið misræmi í því hvernig á málum er haldið við þessar aðstæður eftir því hvar við búum á landinu og það er auðvitað óboðlegt. Ekkert er okkur erfiðara en að missa okkar nánustu og það sem aðstandendur þurfa að geta treyst á og geta upplifað í þeim aðstæðum er virðing og skilningur og traust á því að meðferð á líki hins látna sé fylgt eftir af kostgæfni og að við sitjum öll við sama borð. Eins og hér kom fram þá munum við að sjálfsögðu öll deyja á einhverjum tímapunkti og það hvar við erum frá dánarstundu og þar til kemur að útför skiptir máli.. Það skiptir máli fyrir aðstandendur að það sé borin virðing fyrir þessum tíma, fyrir þessari upplifun, fyrir líðan aðstandenda. Sú sem hér stendur upplifði það á nýliðnu ári að missa bæði barn í móðurkviði en einnig stjúpa sinn og það sem stendur upp úr í slíkum aðstæðum, sem alltaf eru gríðarlega sárar, taka alltaf mikið á alla fjölskyldu, vini og heilu samfélögin þegar einhver fellur frá, er auðvitað það traust sem við leitum eftir. Við leitum til kirkjunnar, við leitum inn í heilbrigðiskerfið, við eigum að eiga aðgang að þjónustu. Það er vissulega alls staðar þannig, sama hvar við búum, held ég, að fólkið stendur vaktina. Allir gera sitt besta. Allir vilja gera þessa erfiðu upplifun einstaklinga að missa sína nánustu eins auðvelda og halda eins fallega utan um það og mögulegt er. En til þess verða auðvitað að vera ákveðnar forsendur, það verða að vera til staðar aðstæður til þess að vel megi halda utan um hlutina. Ég nefni þetta sérstaklega af því að víða á landsbyggðinni er staðan einfaldlega sú að það eru ekki til líkhús og það er víðast þannig. Sums staðar hefur verið komið upp einhverri aðstöðu sem er ófullnægjandi en hefur bara verið látin viðgangast. Nú held ég að það sé algjörlega tímabært að við leggjumst á árarnar um að koma þessu í lag. Það er bara þannig að á þessum stundum, þegar við erum að skilja við okkar nánustu, þá getum við ekki sætt okkur við það að búseta okkar verði til þess að það sé gríðarlegur mismunur á aðstæðum. Það er kaldranalegt að segja það en við þekkjum það mörg sem búum á landsbyggðinni að þegar einstaklingur fellur frá, og það getur verið við alls konar aðstæður og það er jafnvel kallað eftir því að krufning fari fram, þá þarf að flytja líkið með tilheyrandi óþægindum og kostnaði fyrir aðstandendur landshorna á milli. Við þekkjum það auðvitað sem höfum horfst í augu við þessa aðstöðu áratugum saman að það er auðvitað óboðlegt að lík séu flutt á flutningabílum innan um kartöflupoka og vörubíladekk. En þetta er raunveruleikinn. Auðvitað reynum við alltaf að gera betur og margt er betra í dag en var fyrir einhverjum árum síðan. En það er einfaldlega þannig að við getum ekki sætt okkur við það að við sitjum ekki öll við sama borð eftir búsetu, að við getum ekki tryggt það að okkar nánustu sem falla frá fái sómasamlega umönnun og borin sé virðing fyrir því þangað til að útför kemur. Ég ætla að segja að lokum að við þurfum að tryggja geymslu á landsbyggðinni. Það er mikilvægt í því ljósi að skýra nánar núverandi lagaumhverfi svo að fólk um allt land geti gengið að því sem vísum hlut, að ástvinir þeirrar hljóti viðeigandi þjónustu í andlátinu. Ég vonast til þess að þetta mál nái framgöngu. Þetta er einfalt. Við erum bara að fara fram á það að starfshópur kortleggi stöðuna, að við getum horfst í augu við raunveruleikann. Sums staðar standa málin ágætlega, annars staðar standa þau verr, en við verðum að fá þá yfirsýn til þess að við getum tryggt þessa sjálfsögðu þjónustu og virðingu fyrir látnum einstaklingum með einhverjum sóma.