Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í apríl 1980 kom út skýrsla í Bretlandi frá nefnd sem var skipuð fulltrúum úr Konunglega vísindafélaginu breska, ráðgjafarstofnuninni fyrir rannsóknir og þróun í þágu atvinnuveganna og ráðgjafarnefnd rannsóknaráðanna bresku. Í þeirri skýrslu segir orðrétt, með leyfi forseta, í íslenskri þýðingu minni: „Við lítum svo á að líftækni muni skapa algjörlega nýtt atvinnulíf með lítilli orkuþörf og muni skipta sköpum fyrir efnahagslíf heimsins á næstu öld.“ Breska tímaritið Economist sagði, að mig minnir, 1979 eða 1980 að lífefnaiðnaður mundi setja svip sinn á atvinnulíf næstu aldar í jafnríku mæli og stóriðja efna-og málmiðnaðarins hefur sett svip sinn á þessa öld. Erlendis er lífefnaiðnaður þegar orðinn stórvirk atvinnugrein. Að mati sænska verkfræðingafélagsins, sem athugaði þessi mál 1980, var talið að lífefnatæknimarkaðurinn í heiminum velti þá um 737 milljörðum ísi. kr. Það eru þrítug til fertugföld fjárlög íslenska ríkisins eftir því hvort við teljum þau með eða án gats. Allir vita hvað örtölvubyltingin og örtölvutæknin hefur haft mikið efnahagslegt gildi fyrir hinn vestræna heim. Nú er jafnvel talið að líftækni muni hafa meiri áhrif á 21. öldinni en örtölvubylting og örtölvutækni hafa haft á þeirri 20. Í skýrslu, sem dr. Jón Bragi Bjarnason hjá Raunvísindastofnun Háskóla Íslands hefur dreift meðal þm., kemur fram að í okt. 1973 skipaði þáv. iðnrh. nefnd til að fjalla um lyfja- og lífefnavinnslu. Nefndin skilaði áliti í maí 1974. Þar segir m. a. að nefndin telji að lífefnaiðnaður eigi almennt mjög bjarta framtíð og muni búa við ört vaxandi markaði á næstu áratugum. Nefndin benti á að mikið magn væri til af innlendu hráefni fyrir lífefnaiðnaðinn og vísaði þar einkum til úrgangsefna í sjávarútvegi og landbúnaði. Nefndin tók einnig fram að umfangsmiklar rannsóknir væru forsenda þess að unnt væri að kanna grundvöll fyrir framleiðslu lífefna. Í skýrslu Rannsóknaráðs ríkisins, sem heitir Rannsóknir og þróunarstarfsemi í þágu atvinnuveganna, langtímaáætlun 1982–1987, segir um verkefnaval fyrir langtímaverkefni m. a. eftirfarandi, með leyfi forseta: „Því er nauðsynlegt að unnið verði markvissara en verið hefur að öflun færni á ýmsum sviðum sem þörf er fyrir í framtíðinni. Af þeim tæknisviðum sem líkleg eru til að verða mikilvæg má m. a. nefna raf- og rafeindatækni, tölvu- og upplýsingatækni, orkunýtingartækni, lífefnatækni, vatns- og sjávareldistækni og fóður- og matvælatækni.“ Þetta er 1982. Augljóst er af þessari skýrslu, sé hún lesin, að ofangreindum rannsóknarsviðum er flestum fundinn ákveðinn samastaður í rannsóknastofnunum atvinnuveganna að einhverju leyti. Þetta á hins vegar ekki við um lífefnatækni. Henni hefur ekki verið markaður neinn bás, hvorki hvað varðar mannafla né aðstöðu til rannsókna. Hins vegar eru ágætar forsendur til rannsókna á þessu sviði við ýmsar stofnanir Háskóla Íslands, svo sem Raunvísindastofnun, Líffræðistofnun, Verkfræðistofnun og Tilraunastöðina á Keldum. Einnig eru til sérfræðingar og tæki í þessum efnum á rannsóknastofnunum atvinnuveganna, svo sem Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Hinn 4. maí 1982 samþykkti Alþingi svohljóðandi þál. um innlendan lífefnaiðnað: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að kanna hvort hagkvæmt sé að koma á fót innlendum lífefnaiðnaði.“ Eins og ég kem að síðar er þessi þál. raunar tilefni til fsp. nú í dag frá mér til hæstv. iðnrh. Ég held raunar að menn þurfi ekki lengur að spyrja þeirrar spurningar hvort hagkvæmt sé að koma á fót þessum iðnaði. Spurningin er heldur, að ég tel, hvernig menn ætla að hefja undirbúning og hvernig þeir ætla að taka þátt í þessari atvinnumótun. Víða er hægt að leita fanga um þessi mál. Í erindi, sem Grímur Valdimarsson örverufræðingur og deildarstjóri á Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins flutti á ráðstefnu Verkfræðingafélags Íslands í apríl 1982, segir m. a., með leyfi forseta: „Í hugum margra er efna- og fóðurvinnsla úr örverum nokkuð sem heyrir framtíðinni til. Þetta er misskilningur. Afurðir örveranna hafa nú þegar verulega efnahagslega þýðingu í mörgum löndum. Söluverðmæti örveruafurða hefur á síðustu árum numið tugum milljarða dala á ári í Bandaríkjunum einum saman.“ Þessu til viðbótar má nefna að í Danmörku er umfangsmikill iðnaður á þessu sviði þar sem fyrirtækið Nova er raunar eitt stærsta fyrirtæki í heimi á sviði ensímiðnaðar. Svona mætti lengi telja. Lýsa mætti íslenskum tækifærum, séríslenskum verkefnum, á þessu sviði sem náttúrlega beinast mjög að efnum sem falla til í sjávarútvegi og landbúnaði. Þar er gífurlegt magn hráefna sem þegar eru þekktar aðferðir, bæði hérlendis og erlendis, til að nýta og skapa milljarða verðmæti. Þetta er í fóðuriðnaði, leðuriðnaði, matvælaiðnaði, lyfjaiðnaði og í efnaiðnaði, svo sem þvottaefnaiðnaði. Og þarna mætti lengur við bæta. Mér sýnist raunar að hið háa Alþingi og hæstv. ríkisstj. þurfi ekki lengur að velta því fyrir sér hvort líftækni og lífefnaiðnaður verði hagkvæm. Við þurfum að velta því fyrir okkur hvernig við ætlum að hefja innreið Íslendinga inn á þetta svið. Þetta er jafn óumflýjanlegt að mínu mati og bílarnir, traktorarnir og tölvurnar. Þetta er ekki spurning um hvort eða hvenær, heldur hvernig. Ég vona að hæstv. iðnrh., þegar hann svarar fsp. minni um framkvæmd þál. frá því í maí 1982, geti gefið okkur einhverjar hugmyndir um ætlun ríkisstj. á þessu sviði.



Herra forseti. Á þskj. 315 ber hv. 4. landsk. þm. upp fsp. um framkvæmd þáltill. um innlendan lífefnaiðnað sem samþykkt var á Alþingi þann 4. maí 1982. Flm. þeirrar þáttill. var Guðmundur G. Þórarinsson þáv. þm. en hún hljóðaði svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að kanna hvort hagkvæmt sé að koma á fót innlendum lífefnaiðnaði.“ Það verður að segja hverja sögu eins og hún gengur. Þál. þessi barst iðnrn. þann 18. maí 1982. Þál. var lögð - eða virðist hafa verið lögð - í málasafn rn. og hlaut enga efnislega meðferð. Hvorki í fjárlögum 1983 né 1984 var gert ráð fyrir sérstakri fjárveitingu vegna athugana og/eða rannsókna varðandi lífefna- og/eða líftækniiðnað. Við svo búið má ekki standa og hef ég ákveðið að nú verði tekið til hendi á þessu þýðingarmikla sviði. Við eigum ekki að velta þeirri spurningu fyrir okkur hvort hagkvæmt sé að koma á fót innlendum lífefnaiðnaði eða ekki, heldur með hvaða hætti. Fimm stofnanir hafa haft þennan málaflokk til athugunar, Háskóli Íslands, Tilraunastöð Háskólans í meinafræði að Keldum, Iðntæknistofnun Íslands, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins og Rannsóknaráð ríkisins. Nú í mars mun starfshópur Rannsóknaráðs um lífefnaiðnað og -tækni taka til starfa. Starfshópi þessum er ætlað að gera úttekt á þróunarmöguleikum og rannsóknaþörf á þessu sviði með tilliti til íslenskra aðstæðna. Varðandi einstaka verkþætti má geta þess að fyrir nokkrum dögum kom út skýrsla Iðntæknistofnunar Íslands um frumkönnun á framleiðslu C-vítamíns hér á landi, en slík framleiðsla mundi flokkast undir lífefna- og lyfjaiðnað. Iðnrn. og Samband sunnlenskra sveitarfélaga stóðu straum af kostnaði við þá könnun. Fsp. hv. þm. var mjög þörf. hún vekur málið af of værum blundi. Ég þarf ekki að minna á að framkvæmdavaldinu ber að fara að ályktunum hins háa Alþingis og það er áreiðanlega ekki af vilja gert að þessi till. hefur mislagst með þeim hætti sem komið hefur í ljós. En eins og ég segi, ég hef þegar undirbúið að ýtt verði myndarlega úr vör að þessu leyti.



Herra forseti. Ég á víst ekki langan tíma eftir hérna til umr. Ég þakka upplýsingarnar sem komu fram í máti hæstv. ráðh. Þar er kannske markverðast í fyrsta lagi að ekkert skuli hafa verið gert í málinu fram að þessu og í öðru lagi að áformað skuli vera að setja af stað vinnuhóp hjá Rannsóknaráði ríkisins í því skyni. Það er eitt sem ég hefði viljað sjá til viðbótar og það er það að reynt væri að nota smugur, ef einhverjar gefast, til að styrkja þá rannsóknaviðleitni sem þegar er fyrir í landinu með fjárframlögum af einhverjum sjóðum sem iðnrn. hefði yfir að ráða, vegna þess að sú viðleitni sem þegar er uppi höfð er markviss, er þörf og hefur 10 mánuði upp á að hlaupa á þessu ári áður en til nýrra fjárlaga kemur. Ég held að okkur muni um hvern mánuð sem líður hvað þetta efni varðar. Við höfum nóg af fólki og við höfum aðstöðu. Það er spurning um að nýta það á einhverju þarfasta sviði sem við höfum aðgang að í dag.



Herra forseti. Vegna þessarar fsp. um lífefnaiðnað er rétt að fram komi af minni hálfu að ég minnist þess ekki að þessi þáltill. hafi verið fyrir mig lögð eftir að hún fékk samþykki á Alþingi 1982. Sá háttur var á hafður í sambandi við þáltill. sem vörðuðu iðnrn. að þær bárust rn. og var tekið til meðferðar af embættismönnum í samráði við mig hvert þeim var vísað. Sá háttur var á hafður þegar Alþingi hafði lokið störfum ár hvert. Ég kann ekki skýringar á því hvers vegna þessi till. hefur ekki fengið þá meðferð og komið inn á mitt borð. Hitt er annað mál að e. t. v. hefði mig átt að reka minni til þess að till. hefði hér verið samþykkt, en það er margt sem fer fram hér og samþykkt er af Alþingi af málum - og hér er merkt mál á ferðinni - án þess að menn fylgi því eftir í einstökum atriðum í hvaða farveg viðkomandi mál fara. Hins er svo að geta að ýmsir þættir þessara mála voru til meðferðar á þessum tíma, m. a., eins og hér kom fram, spurningin um möguleika á framleiðslu C-vítamíns, sem er orkufrek afurð. Iðntæknistofnun var falið að vinna að athugun þess máls og samdi síðan um það við Samtök sveitarfélaga á Suðurlandi að þau ættu hlut þar að máli. Það var einnig settur á fót sérstakur ráðgjafahópur rannsóknastofnana í landinu til að fjalla um undirbúning og framleiðslumöguleika á sviði orkufrekra afurða. Sá hópur er, að ég best veit, að störfum í tengslum við Iðntæknistofnun Íslands.



Herra forseti. Ég vil í örstuttu máli þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að hreyfa þessu máli hér á Alþingi nú. Það er sannarlega ljóst að það var tímabært. En ég vil jafnframt þakka hæstv. iðnrh, fyrir þau svör sem hann hefur gefið og fyrir þau viðbrögð sem hann hyggst nú sýna í þessu máli. Auðvitað er það leitt að svo brýnu og þörfu máli, sem hér er um að ræða, skuli ekki hafa verið gefinn meiri gaumur og að það hafi einhverra hluta vegna þokast til hliðar. Við því er ekkert að segja úr því sem komið er, heldur ber nú að taka til höndum. Það kom fram hjá hæstv. iðnrh. að fjárveitingar hafa engar verið til þessara verkefna, hvorki 1983 né 1984. Það er að sjálfsögðu alltaf einhverju fjármagni varið á fjárlögum til að rannsaka og kanna nýjar leiðir og nýjar hugmyndir á sviði iðnaðar, en e. t. v. þarf í þetta stærri upphæðir en menn geta klipið af óráðstöfuðum fjárveitingum. En þó hygg ég að það sé ekki endilega nægjanleg ástæða til að skjóta sér bak við að ekkert hafi gerst í málinu. Aðalatriðið er að það skuli nú vera áhugi til þess að hrinda þessu máli í framkvæmd, sem upphaflega var hreyft á þingi af þáv. alþm. Guðmundi G. Þórarinssyni. Eins og atvinnumálum er nú háttað hljótum við að verða að leita allra leiða til að auka þjóðartekjur okkar. Mér skilst að hér geti verið um mikla fjármuni að ræða. Þetta tengist matvælaiðnaði og lyfjaiðnaði, sem hvort tveggja eru atvinnugreinar sem við Íslendingar hljótum að gefa alveg sérstakan gaum. Ég fagna því þeim upplýsingum sem koma frá hæstv. iðnrh. um að hann hafi nú sett á stað starfshóp hjá Rannsóknaráði til að koma hreyfingu á þetta mál og vænti þess að það muni bera árangur og þjóðin eigi eftir að njóta þess í ríkum mæli sem hér kann að vera á ferðinni. Það eru ábyggilega miklir möguleikar fyrir hendi.



Herra forseti. Ég vil taka undir þau orð sem komu fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að það sé ánægjulegt að komin er hreyfing á þetta mái. Hins vegar vekur nokkra athygli og væri fróðlegt að fá nánari skýringu á því hvernig mál geta mislagst, eins og hæstv. iðnrh. sagði í ræðu sinni áðan ef ég tók rétt eftir, ellegar þá að málin komast e. t. v. ekki í póstinum frá Alþingi til rn. Það væri fróðlegt að fá að vita hvað hér hefur gerst. Það eru líklega um tvö ár síðan þessi þáltill. var hér til meðferðar og síðan samþykkt á Alþingi, þannig að allnokkur tími er liðinn frá því að hún var til meðferðar og samþykkt á þinginu. Þetta er með merkari till. og hugmyndum um atvinnumál sem fram hafa komið á hv. Alþingi. Ég held að full þörf væri á því að tekið væri rækilega til hendinni í þessu máli og kannað hvort einmitt lífefnaiðnaðurinn er ekki einn sá möguleiki í atvinnumálum sem Íslendingar ættu að beita sér að fremur en margt annað sem ýmsir áhugamenn um atvinnumál láta sér detta í hug að geti orðið til lífsbjargar Íslendingum.



Herra forseti. Ég vil að skýrt komi fram að það er sannfæring mín að hér sé um mannleg mistök að tefla en ekki ásetning, því fer víðs fjarri. Þáltill. er samþykkt 4. maí 1982. Hún berst rn. 18. maí. Þá er hún lögð án frekari umsvifa í málasafn rn. Þetta þekkja menn til vegferðarinnar. Þetta eru auðvitað leið mistök, en þau eiga sér enga aðra skýringu en þá að þarna hafi orðið mistök, en málið síðan gleymst í önnunum, svo maður segi hverja sögu eins og hún gengur. Hv. fyrirspyrjandi gat þess að hann vænti þess að reynt yrði að sjá af fjármunum til þessara mikilvægu verka og rannsókna. Ég er ekki bjartsýnn á að tök séu á því á þessu ári: Ég hef hins vegar áður lýst því yfir á öðrum opinberum vettvangi að ég mundi beita mér fyrir því og gera um það till. til næstu fjárlagagerðar að séð yrði af fjármagni til þessara þarfa. Við þá yfirlýsingu mun ég standa. Það er enginn vafi á því að hér er um stórmerk mál að ræða sem við þurfum að gefa miklu meiri gaum. Væntanlega og vonandi verður þessi leiða málsmeðferð og mistök ekki til þess að dragist úr hömlu að menn hefjist nú handa að marki.



Herra forseti. Aðeins örstutt. Það er ekki tími hér til að stunda málalengingar. Mér flaug í hug, þegar ég var að hlusta á þessa umr., að beina því til þriggja ráðh., þ. e. landbrh., iðnrh. og sjútvrh., að þeir klipu örlítið af rekstrarfé sinna rn. vegna þessa þarfa máls, þannig að það myndaðist nægilegt fé til að halda úti tveim til þrem mönnum í vinnu það sem eftir er þessa árs við rannsóknir sem þegar eru í gangi. Þó að klipið yrði svona af rekstrarfé rn., sem menn telja gjarnan naumt, þyrfti það ekki að vera meira mál en það fyrir þessi þrjú rn. að menn drægju örlítið fæturna í öðrum málum sem þeir standa í, t. d. í breytingu innréttinga hjá Rafmagnsveitum ríkisins og eitthvað slíkt. Með þessu næðust e. t. v. út tíu mánaðarlaun fyrir þrjá menn sem hugsanlega næðu ella ekki þeim árangri á þessu ári sem vænta mætti. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það er ekki aðstaða til þess á þessum dögum að útvega peninga í þessi mál, en er ekki aðstaða til þess, eins og ég segi, að þrjú rn. sameinist um að klípa eitthvað af sínu rekstrarfé í þágu þessa máls?



Herra forseti. Það má telja meðal tilefna þessarar fsp. að 4. jan. s. l. var frétt í dagblaðinu Tímanum sem ég vil lesa úr með leyfi forseta. Þar er haft viðtal við hæstv. fjmrh. og í því stendur m. a.: „Þess vegna hef ég sett á laggirnar nefnd sem er undir forustu ríkisendurskoðanda. Nefndin samanstendur af formanni og varaformanni fjvn., forstöðumanni gjaldadeildar, forstöðumanni hagsýslu og ráðuneytisstjóra í fjmrn. Þessir aðilar eiga að fylgjast með framkvæmd fjárlaga frá degi til dags.“ Síðan í sömu frétt segir: „Ráðh. sagði að nefndin væri þegar byrjuð að starfa og jafnframt sagðist hann hafa aðra nefnd sér við hlið, sem í væri forstöðumaður gjaldadeildar, forstöðumaður hagsýslu og þeir fjvn.menn Lárus Jónsson, formaður fjvn., og Guðmundur Bjarnason varaformaður. Þessi nefnd ætti, sagði Albert, að fylgjast með öllum aukafjárveitingum.“ Nú vil ég taka það fram áður en lengra er haldið að ég er alls ekki að hafa á móti auknu eftirliti með framkvæmd laga. Það er raunar eitt af baráttumálum BJ að eftirlit með framkvæmdavaldi sé stóraukið. Og ég tel að sú aukna upplýsing um ástand fjárlaga sem við höfum nú fengið og liggur fyrir þingnefndum og forsvarsmönnum þingflokka nú þegar og verður kynnt Alþingi á fimmtudaginn sé til bóta og til eftirbreytni. En ég hef ákveðnar hugmyndir um aðferðirnar og ég held að þeir punktar gætu verið mikilvægir. Í fréttinni stendur að hlutverk fyrri nefndarinnar sé að fylgjast með framkvæmd fjárlaga og hlutverki seinni nefndarinnar er lýst þannig að hún eigi að fylgjast með öllum aukafjárveitingum. Síðan hefur mér raunar sýnst að þarna sé raunar aðeins um eina nefnd að ræða enda eru þetta að mestu leyti sömu mennirnir. Að mínu mati er það hlutverk rn. að sjá um framkvæmd, en það er hlutverk fjvn. Alþingis að hafa eftirlit með að fjárlögum sé fylgt. Þarna er held ég um að ræða tvenns konar hlutverk. Það er framkvæmdin sem er ráðuneytisins og það er eftirlitið sem er fjárveitinganefndarinnar. Þess vegna tel ég ekki rétt að setja upp sameiginlega nefnd ráðuneytismanna og oddamanna fjvn. Það er innanhúsmál rn. hvers konar vinnubrögð eru notuð við að framkvæma fjárlög og að líta eftir fjárlögum þar. Ég tel að embættismannahópurinn, sem er í nefndinni samkvæmt þessari frétt sé framúrskarandi hæfur og hafi unnið gott og þarft starf. En ég tel að þeir ágætu hv. þm. Lárus Jónsson og Guðmundur Bjarnason eigi ekki að sitja í innanhúsnefnd í rn. Ég tel að þeir eigi að sitja í sinni fjvn. sem setti þessi lög og ásamt kollegum sínum þar eigi þeir að hafa eftirlit með framkvæmd. Þetta eru þær efnislegu athugasemdir sem ég vildi gera í þessu máli. Til þess að fá fram hver „status“ nefndarinnar sé hef ég spurt hæstv. ráðh. spurninga sem ég les hér á eftir. Ég ætla mér ekki að fara út í almenna umr. út frá þessu í tilefni af því gati sem nýlega hefur fundist í fjárlögum. Til þess gefast tækifæri á fimmtudag. Spurningarnar, sem ég bar fram til hæstv. fjmrh., eru þessar: 1. Hver eða hverjir tilnefna menn í eftirlitsnefnd fjmrn. og fjvn. með framkvæmd fjárlaga? 2. Hverjir eru í nefndinni? 3. Hvert er verksvið, vald og ábyrgð nefndarinnar? 4. Liggur fyrir samþykki fjvn. um þessa tilhögun við eftirlit með framkvæmd fjárlaga?



Herra forseti. Virðulegur þm. Guðmundur Einarsson, 4. landsk. þm., hefur á þskj. 323 beint til mín fsp. sem hann hefur þegar lesið upp og ég sé ekki ástæðu til að lesa þær aftur. En tilefni fsp. hans er frétt í Tímanum frá 4. jan., ef ég tók rétt eftir, þar sem ég gat um hvernig starfsreglu ég hef hugsað mér að hafa í fjmrn. meðan ég er fjmrh. Ég vil taka fram að ég tel það frumskyldu fjmrh. bæði að gera fjárlög og fylgjast með framkvæmd þeirra. Ég hef skipað eftirlitsnefnd fjmrn. með framkvæmd fjárlaga. Segja má að hún sé eins konar innanhúsnefnd mér til ráðuneytis. Ég óskaði eftir því að ríkisendurskoðun, hagsýslustjóri og ráðuneytisstjóri fjmrn. ættu aðild að þeirri nefnd ásamt formanni og varaformanni fjvn. Viðfangsefni, sem ég hef beðið þennan samstarfshóp að huga að, eru m. a. þessi: Hvernig tryggja skuli nauðsynlegt eftirlit með inn- og útgreiðslum úr ríkissjóði, m. a. með gerð greiðsluáætlana innan fjárlagaársins. Ganga eftir að rekstur ríkiskerfisins verði í samræmi við þær greiðsluáætlanir. Að leita eftir og hafa samstarf um það við rn. og stofnanir að sá fyrirhugaði sparnaður, sem kveðið er á um í fjárlögum ársins 1984, nái fram að ganga. Að gera tillögur til fjmrh. um þær nauðsynlegu breytingar sem gera þarf á tekna-, gjalda- og lánahlið ríkissjóðs svo áformum ríkisstjórnarinnar, er varða ríkisfjármálin, verði náð. Að leita eftir og hafa samstarf við viðkomandi aðila um framkvæmd láns- og fjárfestingaráætlunar fyrir árið 1984. Að gera tillögur til fjmrh. um áframhaldandi endurskipulagningu ríkisútgjalda sem hafi það að markmiði að draga úr ríkisumsvifum. Jafnframt að vinna að áframhaldandi bættri skipan eftirlits og aðhaldsaðgerða í ríkisfjármálum. Starfshópurinn hefur hvorki vald né ábyrgð. Hins vegar starfa embættismennirnir, sem í hópnum sitja, á mína ábyrgð og mun ég stuðla að framgangi allra góðra tillagna sem frá honum koma. Ég hef ekki rætt um þetta samstarf sérstaklega við fjvn. Skv. lögum nr. 13/1975 skal Ríkisendurskoðun fylgjast með framkvæmd fjárlaga í umboði Alþingis. Ég er ekki að breyta því eftirliti heldur er reynt að tryggja að framámenn fjvn. fái upplýsingar um stöðu ríkismála reglulega og geti fylgst með þróun þeirra mála og að sjálfsögðu á seinna stigi, eins og nú er komið fram, alþm. allir.



Herra forseti. Ég þakka þær upplýsingar sem komið hafa fram. Þær staðfesta það sem kemur fram í þessari frétt blaðsins á sínum tíma og gerð var nánari grein fyrir verksviði nefndarinnar. Ég tel að formleg aðild formanns og varaformanns fjvn. að þessari embættismannanefnd sé ekki rétt. Auðvitað þinga menn um þessa hluti alveg eins og embættismenn þinga um fjárlög við undirbúning þeirra en ég tel að fjvn. eigi að hafa ákveðið eftirlit. Ef það er vilji fjvn. að þessir tveir meðlimir nefndarinnar séu samstarfsaðilinn við embættismannanefndina, þá gott og vel. En mér finnst að það þurfi þá að vera ósk og samþykki nefndarinnar sjálfrar. Ég veit ekki hvað fjvn. hefur verið látin fylgjast með því starfi embættismannahópsins sem hefur leitt til þeirra talna sem birtar hafa verið þingheimi núna að undanförnu. Ef ég ætti sæti í fjvn., sem hefði þingað dag og nótt í tvo mánuði fyrir jól um fjárlög og sæti núna undir því tveimur mánuðum síðar að þessi fjárlög væru ómerk upp á tíunda hluta, fyndist mér ég hafa verið hafður út undan ef ég hefði ekki verið hafður með í þeirri vinnu sem hingað til hefur farið fram eða fengið á virkan hátt að fylgjast með.



Herra forseti. Það hefur verið upplýst að fjárlögin, sem hv. þm. Lárus Jónsson, formaður fjvn., lýsti svo í desembermánuði að væru raunhæfustu fjárlög sem hér hefðu verið gerð í langan tíma og í þeim fælist forsenda sjálfrar stjórnarstefnunnar, hafa nú reynst hafa í sér fólgið stærsta gat sem um getur í fjárlagasögu íslenska lýðveldisins. Það vekur óneitanlega athygli að á sama tíma og þessi þróun á sér stað skipar hæstv. fjmrh. nefnd sem í eiga sæti formaður fjvn. og varaformaður fjvn. í krafti þessara tveggja embætta. Þeir eru skipaðir í nefndina í krafti þessara embætta en ekki sem nafngreindir þm. tilheyrandi stjórnarflokkunum. Það er alveg ljóst í samræmi við þær þingvenjur, sem hér hafa tíðkast, að þegar svo er um að ræða ber þessum tveimur þm., formanni og varaformanni fjvn., að gefa fjvn. reglulega skýrslu um það sem nefndin kemst að, þessi sérstaka rannsóknarnefnd sem fjmrh. hefur skipað á fjárlögin. Þess vegna tel ég óhjákvæmilegt að hv. þm. Lárus Jónsson, formaður fjvn., komi hér og geri þingheimi grein fyrir hvernig stendur á því að hann sem nefndarmaður í þessari sérstöku eftirlits- og rannsóknarnefnd hefur ekki gert fjvn. fyrr en í fyrsta lagi í dag grein fyrir því mikla gati sem í ljós hefur komið á fjárlögum. Því að hér getur eingöngu verið um tvennt að ræða, annaðhvort að þessi rannsóknarnefnd hefur ekki vitað um þetta gat og þess vegna ekki reynst vanda sínum eða verkefni vaxin, eða þá hitt að formaður og varaformaður fjvn. hafa gagngert verið að leyna hv. fjvn. þessu mikla gati í fjárlögunum. Ég tel það alveg óhjákvæmilegt að hv. þm. Lárus Jónsson upplýsi hvor þessara skýringa er rétt.



Herra forseti. Til er það fyrirbæri í okkar stjórnarskrá sem heitir „aðskilnaður framkvæmdavalds og löggjafarvalds“. Þessi aðskilnaður greinir á milli hvað ábyrgð snertir. Annars vegar ber Alþingi í þessu máli ábyrgð á gerð fjárlaga. Það er ekki, eins og hæstv. fjmrh. sagði áðan, „ég geri fjárlög“, heldur ber Alþingi ábyrgð á gerð þeirra.  Eins og hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson benti á væri skv. starfsvenju hér á þingi ekki hægt að mæla á móti því að einhverjir tveir menn héðan af þingi hefðu verið nefndir til þess sem einstaklingar að sitja í slíkri eftirlitsnefnd. Það hefur oft gerst og ákveðin hefð fyrir því. En að það séu einmitt þessir tveir menn, vegna þeirra starfa sem þeir eiga í fjvn., sem þarna sitja, held ég að verði að skoðast með tilliti til ábyrgðarskiptingar milli löggjafa og framkvæmdaaðila mjög óeðlilegt.



Herra forseti. Ég verð að játa að stundum á ég svolítið bágt með að fylgja rökum ákveðinna hv. þm. Það kom upp í huga minn núna að eitt af aðalbaráttumálum Bandalags jafnaðarmanna mun hafa verið að þingmannanefndir fylgdust með framkvæmd laga. Ég get ekki komið þeim málflutningi heim og saman við það sem hv. síðasti ræðumaður sagði hér. Ég skal ekki fjölyrða um þetta gat sem menn eru að tala um þessa dagana. Það hefur verið upplýst af hæstv. fjmrh. að Alþingi verður gefin um þetta skýrsla á næstunni. En í því sambandi vil ég vekja athygli á því að árið 1983 voru aukafjárveitingar veittar sem námu 25%, fjórðungi, fjárlaga. Raunveruleg útgjöld ríkissjóðs fóru fjórðung fram úr fjárlögum. Ef það verða ekki nema 10% núna get ég ekki séð að þetta sé stærsta gat í sögu þjóðarinnar í fjárlögum, eins og hv. ,þm. Ólafur Ragnar Grímsson reyndi að færa rök að áðan. En ég vil vekja athygli hv. þm. á því af því að aðild okkar hv. þm. Guðmundar Bjarnasonar að þessari nefnd er til umr., að svo lengi hefur starfað hér svokölluð undirnefnd fjvn. að ég held að hún hafi verið skipuð í tíð Magnúsar Jónssonar fyrrv. fjmrh. og var lengst af skipuð fjórum þm. úr öllum þeim flokkum sem átt hafa sæti á Alþingi fram að þinginu nú. Þessi nefnd starfar á vegum og ábyrgð fjmrh., er skipuð af honum en í samráði við þingflokkana. Hún hefur unnið að ýmsum eftirlitsstörfum með framkvæmd fjárlaga, t. d. farið mjög ítarlega yfir veittar stöðuheimildir, hvort farið sé eftir þeim heimildum eða ekki o. s. frv. Þessi nefnd, sem fjmrh. óskaði eftir að settist á laggir, er á hans ábyrgð, starfar á hans ábyrgð. Ég get ekki séð að það rugli eitthvað kerfinu þó að tveir alþm. sitji við hliðina á embættismönnum í þessu efni. Það sýnist kannske sitt hverjum um það. En fordæmi eru, eins og ég segi, fyrir því að ráðh. óski eftir því og skipi ákveðna menn til að fylgjast með framkvæmd fjárlaga. Þetta hefur gerst mjög lengi og allir fjmrh., sem setið hafa síðan, hafa óskað eftir slíku.



Herra forseti. Út af orðum hv. 2. þm. Norðurl. e. verð ég að skýra það út sem hann ekki skildi í mínu máli. Ég hef út af fyrir sig ekkert við það að athuga að þing eða fjvn. skipi hann eða fleiri menn í sérstaka undir- eða eftirlitsnefnd með gerð fjárlaga. Það sem ég hef við að athuga er það, að fjmrh., sem ber ábyrgð á framkvæmd fjárlaganna, þ. e. sá aðili sem þing á að hafa raunverulegt eftirlit með skipi menn í þessa nefnd. Mér er alveg sama þó að fyrir því séu einhver fordæmi úr gömlu samtryggingarkerfi fjórflokkanna að slíkt sé gert. Það breytir engu um að þetta er óeðlilegt miðað við að stjórnarskrá okkar gengur út frá tvískiptingu valds, í löggjafarvald og framkvæmdavald.



Herra forseti. Ég harma að hv. þm. Lárus Jónsson skyldi ekki svara þeirri spurningu sem ég bar fram til hans.

Ég var búinn með ræðutímann. Ég skal gera það á eftir.

Já, það væri mjög nauðsynlegt að hv. þm. gerði það vegna þess að nú er upplýst hér um stórt gat, allavega stærsta gat sem menn vita um hér, svo stórt að sérstakan neyðarfund þurfti að halda í ráðherrabústaðnum í gær til að fjalla um það. Það er óhjákvæmilegt að hv. þm. Lárus Jónsson svari því hér, hvort þessari sérstöku rannsóknarnefnd, sem fjmrh, hefur skipað og er hér til umr., var kunnugt um þetta gat og hvenær henni var kunnugt um það og ef henni hefur verið kunnugt um það í nokkurn tíma hvers vegna formaður og varaformaður fjvn. hafi ekki skýrt fjvn, frá þessu gati fyrr en í morgun. Það er rangt til orða tekið hjá hv. þm. Lárusi Jónssyni að það hafi eingöngu verið skipaðir í þessa rannsóknarnefnd fjmrh. tveir alþm. Hæstv. ráðh. hefur greint hér frá því og það hefur verið greint frá því í blöðum að það eru formaður og varaformaður fjvn, þessir tveir trúnaðarmenn og embættismenn þingsins, sem kjörnir eru í nefndina sem slíkir af ráðh. Þess vegna er rangt, sem hv. þm. Lárus Jónsson segir, að þeir starfi þar eingöngu á ábyrgð ráðh. Þeir eru settir í nefndina í krafti embætta sem formaður og varaformaður fjvn. og það áréttaði hæstv. fjmrh. áðan. Eins og ég sagði hér hefði ekkert verið við það að athuga ef tilteknir tveir einstaklingar hefðu verið settir í þetta sem slíkir, en það er ekki um slíkt að ræða í þessu tilviki. Þess vegna er það rangt hjá hv. þm. Lárusi Jónssyni að hann starfi í þessari nefnd á ábyrgð fjmrh. Hann starfar í þessari nefnd vegna þess, eins og ráðh. var að enda við að skýra þingheimi frá hér í dag, að hann er formaður fjvn., og varaformaður sömu nefndar situr einnig í þessari nefnd í krafti embættisins varaformanns. Hv. þm. Lárus Jónsson gerði síðan að umtalsefni aukafjárveitingar á árinu 1983. Ljóst er að stór hluti af þeim er tilkominn í tíð núv. ríkisstj., sams konar aukafjárveitingar og hæstv. fjmrh. telur núna mjög af hinu illa, en þó er vitað að á móti þeim komu allmiklar tekjur. Sá halli sem varð á fjárlögum í heild á árinu 1983 er því mun minni en það stóra gat sem hv. þm. Þorsteinn pálsson, formaður Sjálfstfl., lýsti yfir í blaðaviðtölum í morgun að hefði komið honum mjög á óvart og hann hefði ekki haft hugmynd um fyrr en hann las um það í blöðunum um helgina.



Herra forseti. Ég skal ekki fara að ræða efnislega um hið margumtalaða gat. Það gefst tækifæri til þess síðar, eins og ég sagði áðan. En ég vil upplýsa að þessi nefnd hefur starfað að því að reyna að finna einhvern botn í þeirri ríkisfjármálaflækju sem skilin var eftir af fyrrv. ríkisstj. Það var ekki fyrr en nú að glögg mynd fengist. Ég skýrði hv. fjvn. frá meginatriðum þessa máls í morgun. Í gær varð að fresta fundi vegna þess að ég þurfti að sinna öðrum störfum á sama tíma og var búið að boða fvn.-fund. Ég sé í Þjóðviljanum í dag að það hefur þótt fréttnæmt að breytt skyldi vera um fundartíma í þeirri ágætu nefnd. Ég veit að öllum fjvn.-mönnum er kunnugt um störf okkar Guðmundar Bjarnasonar í þessari nefnd, sem starfar á ábyrgð ráðh. Við höfum sagt félögum okkar að við mundum skýra þeim frá því, sem frá væri að skýra, þegar að því kæmi. Það hefur verið gert.



Herra forseti. Það var ekki ætlun mín að þessi umr. leiddi út í umr. um fjárlög, en ég kemst ekki hjá því, vegna þess að hún hefur þó farið út á þær brautir, að minna á að hér í ræðustól lýsti hæstv. fjmrh. því yfir við lokaumr. fjárlaga fyrir jól að núv. ríkisstj. hefði nánast ekkert vitað um ástand fjármála, hvorki fyrir kosningar né eftir að hún tók við völdum. Ég held að hér séum við enn þá einu sinni að fá sönnun þess að hæstv. ríkisstj. hefur aldrei neitt vitað og mun sýnilega aldrei neitt vita um fjármál ríkisins.



Herra forseti. Því miður missti ég af upphafi þessar umr., þar sem ég var kallaður fram þegar hún var að hefjast. Ég vildi láta í ljós þá skoðun mína að fyrst og fremst ber að miða við að fjvn. Alþingis sé sú eftirlitsnefnd með framkvæmd fjárlaga sem hverju sinni sé höfð mest í heiðri þó að fjmrh. geti að sjálfsögðu á hverjum tíma haft sínar sérstöku eftirlitsnefndir þar fyrir utan. Ég tek því eindregið undir það sjónarmið, sem komið hefur fram í þessum umr., að við verðum að reyna að tryggja að fjvn. geti gegnt þessu hlutverki sínu. Það er mál sem ég þarf ekki að fjölyrða frekar um. En var það rétt sem mér heyrðist, að hv. núverandi formaður fjvn. væri að reyna að útskýra og afsaka það mikla gat sem virðist blasa nú við í fjárlagadæmi gildandi árs með því að vísa til þess að mikill halli hefði orðið á síðasta ári? Það tel ég hina mestu fjarstæðu. Hallinn á s. l. ári er að miklum hluta tilkominn vegna ákvarðana sem núv. ríkisstj. tók í upphafi síns ferils, bæði vegna skattalækkana sem hún tók ákvarðanir um, vegna aukningar á niðurgreiðslum, vegna þess að ekki var farið í fjármögnun í þágu vegagerðar eins og til hafði staðið þegar vegáætlun var framkvæmd og af mörgum öðrum ástæðum. Þessar ástæður samanlagt höfðu í för með sér um 800 millj. kr. útgjaldaaukningu á s. l. ári og eru meginskýringin á því að verulegur halli varð á því ári. Þetta kom allt mjög skýrt fram í umr. um fjárlög ársins 1984 sem fram fóru í lok seinasta árs. Ég vildi láta þetta koma hér fram vegna þess að ég tel það hina mestu fjarstæðu að ætla að fara að útskýra gatið sem blasir við í fjárlagadæmi þessa árs með tilvísun til þess sem skeði á seinasta ári. Þar var um að ræða að eftir að fjárlög höfðu verið afgreidd, þ. e. á miðju ári, tekur ríkisstj. fjöldamargar ákvarðanir í samræmi við sína stefnu um ný útgjöld og nýja meðferð ríkisfjármála. Auðvitað hlaut að koma allt annað út úr því dæmi en fjárlög ársins höfðu gert ráð fyrir



Herra forseti Á þskj. 395 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til samgrh. um samgöngumál í Ísafjarðarsýslu. Varðar fsp. hugmyndir um jarðgangagerð annars vegar og hins vegar byggingu brúar yfir Dýrafjörð. Svo sem flestum mun kunnugt eru samgöngur milli byggðarlaga erfiðari á Vestfjörðum en víðast annars staðar á landinu. Valda þar mestu um margir og miklir fjallvegir og mikil snjóalög. Allir sem til þekkja eru sammála um að hinar erfiðu samgöngur ásamt fábreytni í atvinnulífi, takmarkaðri þjónustu og háum framfærslukostnaði eigi mestan þátt í þeim miklu brottflutningum fólks frá Vestfjörðum sem átt hafa sér stað á undanförnum árum. Á árunum 1971–1982 fluttu 1166 einstaklingar brott frá Vestfjörðum umfram aðflutta. Er sú tala ekki aðeins sú hlutfallslega hæsta yfir landið, heldur er áðurnefnd tala yfir brottflutta umfram aðflutta á þessu árabili hærri frá Vestfjörðum, fámennasta kjördæmi landsins en frá nokkru öðru kjördæmi, enda þótt enginn hlutfallsreikningur komi þar til. Þannig hafa íbúar Vestfjarða orðið stöðugt smærri hluti af heildaríbúafjölda landsins á undanförnum árum og áratugum og víða stendur byggðin mjög höllum færi. Slík þróun ætti að vera landsmönnum öllum ærið áhyggjuefni þó ekki væri nema með tilliti til hins gífurlega mikla framlags Vestfirðinga til þjóðarframleiðslunnar, útflutningsframleiðslunnar sérstaklega, langt umfram það sem íbúahlutfallið gefur tilefni til. Það mun flestra manna mál að engin ein framkvæmd sé líklegri til að treysta byggð á Vestfjörðum en stórátak í samgöngumálum og þá ekki síst hvað varðar tengingu byggðanna þar innbyrðis. Í Ísafjarðarsýslu og kaupstöðunum tveimur, Ísafirði og Bolungarvík, búa nú um 2/3 af öllum íbúum Vestfjarða, þar af um 6300 manns í þéttbýlisstöðunum sex frá Ísafirði, Bolungarvík og Súðavík til Þingeyrar. Á öllu þessu svæði eru vetrarsamgöngur milli byggðarlaga sérstaklega örðugar og standa öllum samskiptum fyrir þrifum. Hugmyndir hafa verið uppi um gerð a. m. k. þriggja jarðganga á þessu svæði. Sú framkvæmd ásamt byggingu brúar yfir Dýrafjörð mundi gerbreyta öllum aðstæðum á þessum slóðum, skapa sterka þjónustuheild og opna margvíslega möguleika, ekki aðeins til fjölbreyttari mannlegra samskipta heldur einnig til stóraukinnar hagkvæmni á fjölmörgum sviðum. Eru þeir fjármunir ómældir sem við slíkt mundu sparast þegar til lengdar lætur. Tími minn hér í ræðustól leyfir ekki ítarlegan rökstuðning fyrir þessu máli nú, en ég vænti svara um gang athugana og undirbúnings frá hæstv. samgrh. Það sem ég tel aðkallandi nú þegar er að hafist verði handa um brúargerð yfir Dýrafjörð hið allra fyrsta og einnig að tryggja fjármuni til bráðnauðsynlegra rannsókna á möguleikum varðandi jarðgangagerð í Ísafjarðarsýslu. Hef ég þá í huga tengingu Bolungarvíkur, Ísafjarðar, Súgandafjarðar og Önundafjarðar, svo og tengingu Dýrafjarðar og Arnarfjarðar. Þeir núverandi vegir sem slík jarðgöng gætu gert óþarfa eru Óshlíðarvegur frá Bolungarvík til Ísafjarðar og fjallvegirnir yfir Botnsheiði, Breiðdalsheiði og Rafnseyrarheiði, einhverjir erfiðustu fjallvegir á vetrardegi á landinu öllu. Ég hygg að hér sé til gífurlega mikils að vinna og um að ræða kjarnamál varðandi alla þróun byggðar á Vestfjörðum. Ég efast ekki um góðan vilja samgrh. til að ýta á þau mál sem ég hér hef minnst á og tel að það geti verið hv. Alþingi og þjóðinni reyndar allri fróðlegt að heyra hvernig undirbúningur í þessum efnum nú stendur. Ég læt mér ekki detta í hug að hægt sé að taka ákvarðanir um framkvæmdir án þess að ítarlegar athuganir séu þar á undan gengnar, en rannsóknirnar eru það sem alls ekki má dragast öllu lengur að hefjast handa um af fullum krafti. Ég læt máli mínu lokið að sinni, herra forseti, og vænti svara hæstv. ráðherra.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Eftir því sem batnandi vegakerfi hefur auðveldað samgöngur á landi hefur athygli manna beinst æ meir að þeim byggðarlögum sem ekki verða slíkra bóta aðnjótandi nema með stórátaki. Þetta á við um byggðir á norðanverðum Vestfjörðum sem einangrast hver frá annarri um lengri eða skemmri tíma ár hvert. Ljóst er að vandi þeirra verður ekki leystur til fullnustu nema þær verði tengdar með jarðgöngum. Í skýrslu sem samgöngunefnd Vestfjarða lét frá sér fara kemur fram að nm. telja að framtíð þessara byggðarlaga sé undir því komin að slíkt verði gert og það fyrr en síðar. Nefndin gerði tillögur um hvaða byggðir þyrfti að tengja á þennan hátt. Það eru Önundarfjörður, Súgandafjörður og þéttbýlin við Djúpið, Ísafjörður, Bolungarvík og Súðavík. Vegagerðinni var á s. l. sumri falið að gera frumkönnun á þeim stöðum sem samgöngunefndin gerir tillögur um. Vettvangskönnun í því skyni lauk í haust sem leið. Athugaðir voru fimm valkostir, þrír milli Önundarfjarðar og súgandafjarðar, einn milli Súgandafjarðar og Bolungarvíkur og einn milli Súgandafjarðar og Skutulsfjarðar. Almennt má segja að góð mynd hafi fengist af svæðinu milli Súgandafjarðar og Ísafjarðardjúps, en þörf er á frekari úrvinnslu til að gera sér grein fyrir tengingu jarðlaga milli Súgandafjarðar og Önundarfjarðar: 1. Göng milli Önundarfjarðar og Sunddals eru útilokuð vegna jarðfræðilegra aðstæðna. 2. Göng milli Hólsselsdals og Grímsdals. Ekki er unnt að skoða berglög í Hólsdal undir 300 m yfir sjó vegna lausra jarðlaga og þar yrði erfið innganga. Göng yrðu nálægt jarðlagastriki, þ. e. þvert á jarðlagahalla, sem er hagstætt. Göng í 200 m hæð yfir sjó yrðu 4.2 km en í 100 m hæð yfir sjó 4.9 km. Líklega er Hólsdalur snjóþungur. 3. Göng milli Þverdals og Botnsdals. Nokkuð góð munnastæði eru í 130 og 180 m hæð við Þverdal og í 100 og 200 m hæð í Botnsdal. Göng í 180–200 m hæð yrðu 4.8 km en 5.8 km í 100–130 m hæð. Lega jarðlaga er ekki fullljós enn, en jarðlagahalli er hagstæður og göng yrðu því í fremur fáum lögum. 4. Göng milli Botnsdals og Reiðhjalla í Syðridal. Þessi göng lægju nokkuð nálægt strikstefnu jarðlaga og færu í gegnum fá lög, 4–5. Hraunlögin eru þykk, meðattal 10 m, sem er hagstætt, en rauð millilög eru líka fremur þykk, um 1 m, sem er óhagstætt, einkum þegar göng liggja samsíða strikstefnu. Munnar yrðu í ca. 100 m hæð yfir sjó í Botnsdal og 200 m yfir sjó í Syðridal og gangalengdin 4.2 km. 60–70 m misgengi í Syðridal gæti sett strik í reikninginn, en hugsanlega væri hægt að hafa göng utan við. 5. Göng milli Botnsdals og Tungudals. Stefna ganga yrði nokkuð nálægt jarðlagahalla og mundu þau skera 150–200 m af jarðlagastallanum, en það eru 15–20 hraunlög og jafnmörg millilög. Þessi lagafjöldi er óhagstæður en á móti kemur að lögin eru þykk og millilög fremur þunn. Gangamunni í Botnsdal yrði líklega í 180 m yfir sjó og í ca. 200 m hæð í Tungudal. Lengd þessara ganga yrði um 3.7 km. Einn valkosturinn, jarðgöng í Sunddal, var útilokaður, en ekki verður að svo stöddu reynt að gera upp á milli hinna kostanna sem ég hér hef nefnt. Áhersla var lögð á að mæla þykktir og halla hraun- og millilaga og reynt að rekja lögin þvert í gegnum fjöllin þannig að unnt verði að áætla gegnum hvaða jarðlög göng mundu liggja. Einnig var hugað að sprungumyndun og fleiri þáttum sem hafa áhrif á gæði einstakra laga. Berggangar og misgengi voru sett á kort og skráð hvar ekki var unnt að skoða berglög vegna lausra jarðlaga. Í vetur hefur verið unnið úr þeim gögnum sem safnað var í sumar og gerðir hafa verið uppdrættir af jarðlagasniðum og bergsýnishorn rannsökuð. Þessar upplýsingar munu koma fram í skýrslu sem byrjað er að taka saman. Hún mun fjalla um jarðfræðilegar aðstæður á því svæði sem hér um ræðir. Skýrslan mun væntanleg á sumri komanda. Að því loknu verða gerðar lauslegar tillögur um breytt vegasamband og jarðgöng hönnuð og frumáætlun gerð um kostnað. Endanlegar lausnir verða ekki unnar til fullnustu fyrr en áætlanir eru teknar um framkvæmdir, en eins og kunnugt er liggur ekkert fyrir um slíkt í langtímaáætlun þeirri sem lögð var fyrir Alþingi á s. l. vetri. Seinni spurningin er um brúargerð yfir Dýrafjörð. Vetrarsamgöngur í innanverðum Dýrafirði hafa löngum verið erfiðar. Koma þar til snjóþyngsli og veðrahamur auk snjóflóða. Hefur því verið hugað að möguleikum á því að fara með veg yfir fjörðinn utast og losna þannig við fjarðarbotninn, enda er þar engin byggð. Árið 1974 athugaði Vegagerð ríkisins lauslega þann möguleika að fara yfir fjörðinn um Lambadalsodda. Sú athugun byggði á nokkrum mælingum en ekki fóru fram neinar umtalsverðar rannsóknir. Niðurstaða þeirrar athugunar varð sú, að umferð væri ekki nægileg til að framkvæmdin væri arðsöm. Í vegáætlun 1982 var síðan veitt fé til að kanna þetta mál frekar. Voru þá gerðar rannsóknir og mælingar á ýmsum þáttum málsins, einkum tæknilegum. Unnið var úr þeim athugunum á s. l. ári og í framhaldi af því voru gerðar kostnaðaráætlanir um nokkra valkosti og borin saman arðsemi þeirra. Nú liggja fyrir niðurstöður þessara útreikninga. Eru þær í stuttu máli á þá leið að vegurinn um Lambadalsodda með brú á oddanum er hagkvæmasta lausnin. Kostnaður er talinn um 70 millj. kr. á verðlagi 1984 og arðsemi þeirrar fjárfestingar er um 10%, en það má teljast mjög viðunandi. Vegur styttist um 13 km. Eins og fyrr sagði beindust rannsóknir þær sem fram fóru einkum að tæknilegum þáttum. Athuga þarf þó ýmsa þeirra nánar. Enn fremur þarf að rannsaka lífríki innri hluta fjarðarins og hugsanleg áhrif mannvirkjagerðar á það. Væri æskilegt að ljúka þessum viðbótarrannsóknum á þessu og næsta ári. Til að svo megi verða þarf nokkra fjárveitingu 1985. Verður það mál tekið til athugunar við endurskoðun vegáætlunar. Með hliðsjón af niðurstöðum arðsemisreikninga hefur Vegagerð ríkisins lagt til að framtíðarvegur um Dýrafjörð liggi yfir fjörðinn um Lambadalsodda. Ég vil bæta því við að ég fyrir mitt leyti sem samgrh. og þm. kjördæmisins er sammála þessari tillögu Vegagerðarinnar og mun vinna að því að þessi ákvörðun verði endanlega tekin. Þó verður á þessu stigi að hafa þann fyrirvara að ofangreindar viðbótarrannsóknir breyti ekki forsendum í verulegum atriðum. Það er líka rétt að geta um að leið um Lambadalsodda miðast við það að um 100 m löng brú sé byggð upp á oddanum en álnum sunnan oddans lokað með vegfyllingu. Verður hinn nýi farvegur á oddanum 7–8 metrum hærri en botninn í álnum. Fjörur innan Lambadalsodda hafa verið taldar mikilvægar sem viðkomustaðir vaðfugla og uppeldisstöðvar æðarfugls. Er því lengd brúar ákveðin þannig að fjörur haldist í meginatriðum óbreyttar. Lokun álsins getur hins vegar haft áhrif á ástand sjávar í dýpinu innan við Lambadalsodda. Verður ekki hjá því komist að athuga þessi mál nánar, enda hefur svo verið gert við öll sambærileg mannvirki sem hingað til hafa verið byggð. Hefur Líffræðistofnun Háskólans yfirleitt annast þessar rannsóknir. Skylt er skv. lögum að leggja slíka mannvirkjagerð fyrir Náttúruverndarráð og hafa rannsóknir mjög hjálpað ráðinu til að móta afstöðu sína og almennt stuðlað að því að eyða tortryggni og ótta við þau áhrif sem mannvirki af þessum toga kunna að hafa á umhverfi sitt.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. greinargóð svör um frumathuganir varðandi jarðgangagerð í Ísafjarðarsýslu. Ég fagna því sérstaklega að hann hefur upplýst hér niðurstöður athugana varðandi brúargerð yfir Dýrafjörð, sem greinilega eru mjög jákvæðar og ólíkar þeim sem lagðar voru fram af Vegagerð ríkisins fyrir nokkrum árum. Ég vil í framhaldi af þessu vænta þess að bæði hæstv. samgrh. og alþm. almennt geti orðið um það sammála, þegar að endurskoðun vegáætlunar kemur og endurskoðun þeirrar langtímaáætlunar í vegagerð sem samþykkt hefur verið, að fjármagni verði veitt til þeirrar framkvæmdar og að fjármagn verði tryggt til frekari rannsókna varðandi jarðgangagerð, og ef rannsóknir leiði til jákvæðrar niðurstöðu þá til framkvæmda í Ísafjarðarsýslu. Ég vil taka það fram að mér sýnist að hér muni þó vera um svo stórt átak að ræða að ástæða sé til að huga að möguleikum á alveg sérstakri fjáröflun í þessu skyni, eins og stundum hefur verið gert í slíkum efnum þegar mikið hefur verið talið liggja við. Það er sjálfsagt nokkuð varasamt að fara með neinar tölur hvað þetta varðar. En þó vil ég geta þess að í Færeyjum, þar sem jarðgangagerð til samgöngubóta er ákaflega algeng og hefur verið um langt skeið, er kostnaður á km nú talinn vera í kringum 40 millj. íslenskra króna. Það lætur nærri að þau jarðgöng á norðanverðum Vestfjörðum sem frumathuganir hafa náð til muni vera ekki langt frá 11–12 km samanlagt. Ef miðað væri við þessa færeysku kostnaðartölu, þá væri heildarkostnaðurinn þar með ekki langt frá 500 millj. kr. Ég gæti ósköp vel látið mér detta í hug að þarna mætti kannske bæta við svo sem 50%, en það verða rannsóknir að leiða í ljós að sjálfsögðu. Hvað sem því líður minni ég á að samt væri þarna ekki um að ræða öllu meiri upphæð en f. d. hefur verið ákveðið að verja af Íslands hálfu til byggingar flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli. Það er athyglisvert að skv. nýrri skýrslu, sem jarðfræðingar hjá Orkustofnun ríkisins hafa tekið saman eftir að hafa kynnt sér jarðgangagerð sérstaklega í Færeyjum, þá greina þeir frá því, sem hér segir. Ég les hér úr frumskýrslu frá jarðfræðingum Orkustofnunar, með leyfi hæstv. forseta: „Í Færeyjum hafi alls verið gerðir um 13 600 m af veggöngum eða um 650 m á ári að jafnaði frá 1963 en þetta samsvarar rúmlega einum Oddsskarðsgöngum á ári í 20 ár.“ Það hlýtur að vera fullkomið íhugunarefni fyrir okkur hvort ekki sé þarna um nokkurt fordæmi að ræða, enda þótt aðstæður séu vissulega með nokkuð öðrum hætti í Færeyjum hvað jarðlög snertir og búast megi við eitthvað meiri kostnaði hér. Rétt er að minna á og undirstrika að ef tekist hefði að byggja þau göng sem hér eru til umr. væri komin samtengd byggð í Ísafjarðarsýslum árið um kring með samtengdum þéttbýliskjörnum með íbúatölu nokkuð á sjöunda þúsund manns. Það fer auðvitað ekki á milli mála að aðstæður hlytu allar að gerbreytast við slíka framkvæmd frá því sem nú er, þegar þessir sömu byggðarkjarnar eru einangraðir að mjög verulegu leyti hver frá öðrum í stóran hluta af árinu yfir veturinn og samgöngur mjög erfiðar. Ég vil sérstaklega, herra forseti, að lokum minna á það, að það er ekki síst á sviði margvíslegrar þjónustu sem hagkvæmni mundi aukast og aðstæður batna við slíka samtengingu, en hlutfall starfandi fólks í þjónustugreinum er nú lægra á Vestfjörðum en nokkurs staðar annars staðar á landinu og meira en helmingi lægra en t. d. hér á höfuðborgarsvæðinu. Það er nokkuð á þriðja þúsund ársverk í þjónustugreinum sem vantar upp á á Vestfjörðum í þeim efnum til að ná landsmeðaltali. Ég tel að samgöngubætur af því tagi sem hér hefur verið rætt um væru besta aðgerðin, eins og mál standa, til að stuðla að aukningu í þeim efnum og þar með til að treysta búsetu.



Herra forseti. Ég þakka bæði fyrir fsp. og eins fyrir það svar sem ráðh. gaf. Ég vænti þess að hann láti líffræðinga Háskólans ekkert rugla sig. Þó að í skýrslu Vegagerðarinnar standi að Dýrafjarðarbotn sé mikilvægur viðkomustaður vaðfugla þykir mér ekki trúlegt að þeir hætti að koma til Íslands þó að brú yrði sett á fjörðinn. Það er aftur á móti annað mál, þegar vikið er að jarðgangagerð, að sá árangur hefur náðst, m. a. fyrir tilstilli þeirrar nefndar sem fyrrv. samgrh. skipaði, að Vegagerðin hefur farið að kanna jarðgangagerð í gegnum fjöll á Vestfjörðum án þess að halda sig við efstu fjallaskörð eins og áður hafði verið gert. Mér er óskiljanlegt hvaða hag vegagerðarmenn sjá í því að príla fyrst upp í 170–190 m hæð yfir sjávarmál í snarbröttum hlíðum áður en þeir ætla að hefja jarðgangagerð í gegnum fjöllin. Ég held að þeir verði að endurskoða sitt tafl og færa sig mun nær sjónum en þeir hafa gert til þessa. En sem betur fer vinnur tækniþróunin mjög hratt með okkur. Kannske fer það svo að þjóðarstolt okkar Íslendinga þolir ekki að Færeyingar storma í gegnum fjöllin eins og ekkert sé, en við á þessu svæði, sem eigum nú traustustu fjöll og elstu á Íslandi eins og menn vita . . . 



Herra forseti. Það er fsp. á þskj. 395, sem ég hef leyft mér að bera fram til landbrh., varðandi tilraunastöð í landbúnaði sem ríkið hefur í áratugi rekið á Reykhólum í Austur-Barðastrandarsýslu. Fsp. er á þessa leið: „1. Mun landbrh. beita sér fyrir því að sauðfjárræktartilraunum verði haldið áfram við tilraunastöðina á Reykhólum? 2. Hefur fjármagn verið tryggt í þessu skyni?“ Ástæða fsp. er sú að uppi hafa verið áform um að hverfa nú frá þeim mikilvægu tilraunum í sauðfjárrækt sem þarna hafa farið fram allt frá árinu 1958. Ég ætla ekki að rekja hér hvernig þessi áform um að hverfa frá þessum mikilvægu tilraunum eru tilkomin en nota frekar tíma minn til að koma hér á framfæri ýmsu því sem sérfróðir aðilar hafa látið frá sér fara varðandi þetta mál. Í rúma tvo áratugi hefur dr. Stefán Aðalsteinsson haft yfirumsjón með fjárræktinni á Reykhólum. Í grg. dr. Stefáns dags. 8. jan. s. l. segir um þessar fjárræktartilraunir m. a. með leyfi herra forseta: „Á Reykhólum hefur ull af hverri kind verið að meðaltali 2.86 kg síðustu sjö árin. Á sama tíma er reiknað með því í verðlagsgrundvelli landbúnaðarvara að vísitölubúið skili 1.94 kg ullar af kind. Reykhólaféð skilar þannig 47% meiri ull af hverri kind en féð á vísitölubúinu. Ullin af Reykhólafénu hefur flokkast mjög vel flest undanfarin ár. Best hefur flokkunin orðið sú að 94% af ullinni fóru í úrvalsflokk. Ef reiknað er út það aukaverðmæti sem fæst við það að hver kind skili 2.86 kg ullar og að 80% ullarinnar fari í úrval og 20% í 1. flokk nemur þetta aukaverðmæti jafnmiklu og verðmætið af 37 viðbótarlömbum á vísitölubúi með 440 vetrarfóðraðar kindur. Það er því eftir miklu að slægjast fyrir bændur ef þeir gætu náð jafngóðum árangri í ullarframleiðslunni eins og náðst hefur á Reykhólum.“ Þetta m. a. voru orð dr. Stefáns Aðalsteinssonar sem fróðastur er um þessi efni. Hann segir enn fremur í sömu skýrslu frá 8. jan. s. l., „Það er óhætt að fullyrða að fjárstofninn á tilraunastöðinni á Reykhólum, eins og hann er nú, er auðlind sem getur skilað miklum verðmætum í þjóðarbúið ef rétt er á haldið. Það yrði ullar- og skinnaiðnaði landsmanna stórkostleg lyftistöng ef hægt væri að dreifa kostum Reykhólafjárins um landið til að bæta ull og gærur sem hráefni til iðnaðar. Reykhólaféð gefur auk þess góðar afurðir f kjöti þannig að fjárbændur ættu að hafa verulegan hagnað af því að fá fé frá Reykhólum til kynbóta.“ Ekki þarf að lýsa því hvað mikilvægt það er að úrvinnsla landbúnaðarafurða sé í sem bestu horfi, ekki aðeins fyrir landbúnað í landinu heldur ekki síður fyrir iðnaðinn. Þá er þar ekki síst um að ræða þann ullar- og skinnaiðnað sem hér hefur verið að þróast. Ég vil einnig kynna hér í tilefni þessarar fsp. umsögn frá Álafossi h. f. varðandi gæði ullar frá búinu á Reykhólum. En í þeirri umsögn dags. 6. febrúar s. l. segir orðrétt, með leyfi forseta: „Á Reykhólum hefur verið ræktaður upp sérstæður fjárstofn með alhvíta og eðlisgóða ull. Þar hefur jafnframt verið lagt kapp á að reyna að fyrirbyggja að ullin skemmist á fénu í húsum að vetrinum. Við höfum fengið Reykhólaullina til vinnslu í allmörg ár. Þegar hún hefur verið best að gæðum hafa rúm 90% af henni farið í úrvalsflokk, en á sama tíma, árið 1982, fóru 12.3% af innvegnu magni af annarri ull í úrvalsflokk.“ Mér finnst þetta ákaflega athyglisverðar upplýsingar, herra forseti, að Álafoss vottar hér að 90% af ull af þessu fé af búinu á Reykhólum fari í úrvalsflokk en aðeins 12.3% af annarri innveginni ull. Ég hefði gjarnan viljað rekja fleira úr greinargerðum um ágæti ullar og skinna Reykhólafjárins, t. d. frá Sláturfélagi Suðurlands og einnig umsögn Sauðfjárveikivarna og dýralæknis, en tími minn leyfir það ekki. Ég vænti svara frá hæstv. landbrh. við minni fsp varðandi starfsemina á Reykhólum.



Herra forseti. Með lögum nr. 64/1940, um rannsóknir og tilraunir í þágu landbúnaðarins, var ákveðið að starfræktar skyldu tilraunastöðvar í jarðrækt, ein í hverjum landsfjórðungi. Tilraunastöðin á Reykhólum var reist skv. lögum nr. 57/1944. Skyldi hún vera rekin sem tilraunastöð í jarðrækt eins og í lögunum segir. Hlutverk þessarar tilraunastöðvar var m. a. að sinna sérstökum verkefnum viðkomandi byggða og reyna ýmsa ræktunartækni við breytilega staðháttu og veðurfar. Þetta starf hefur farið fram á Reykhólum síðan 1946. Tilraunir með sauðfé hófust þar 1958. Sauðfjártilraunirnar hafa aðallega beinst að ræktun hreinhvíts fjár. Umsvif á sviði jarðræktartilrauna á Reykhólum hafa dregist saman að undanförnu. Fyrir 10 árum voru gerðar alls 38 tilraunir með jarðrækt á vegum Reykhólastöðvarinnar en á s. l. ári voru þær 13. Í grg. um tilraunastarfið hefur komið fram að fækkun tilrauna megi m. a. rekja til erfiðs árferðis og ýmsar tilraunir hafa misfarist af þeim sökum. Dreifðum tilraunum, sem gerðar voru víða um Vestfirði á vegum Reykhólastöðvarinnar, hefur einnig fækkað verulega. Með vinnuafli því sem á tilraunastöðinni er hefur reynst erfitt að samræma vinnu við tilraunir þar sem annatími sauðfjárræktarinnar, sauðburður, fellur saman við annatíma jarðræktartilraunanna. Hin síðari ár hefur gætt vaxandi erfiðleika við rekstur tilraunastöðvanna í landbúnaði og þá sérstaklega með búrekstur eftir breytingu á launasamningum sem gerðir voru 1977. Leitað hefur verið leiða til úrbóta og þ. á m. hafa skipulagsmál tilraunastöðvanna verið athuguð. Nefnd, sem landbrh. skipaði 7. febr. 1979 til að kanna fyrirkomulag tilraunastöðvanna, lagði til að á Reykhólum verði megináhersla lögð á jarðrækt, jarðræktar- og heyverkunartilraunir auk þess sem athugaðir verði möguleikar á tilraunum með hlunnindi. Búfjárhald á Reykhólum verði lagt niður og þær tilraunir sem þar má gera stundaðar á öðrum ríkisbúum, enda verði gerðar ráðstafanir til að varðveita fjárstofninn sem nú er á Reykhólum. Vandi vestfirskra bænda hefur ekki hvað síst verið bundinn öflun fóðurs og grasrækt. Nauðsyn er að tilraunastarfsemi Reykhólastöðvarinnar beinist að þessum undirstöðuþætti kvikfjárhaldsins og að þessu var mjög unnið um miðjan síðasta áratug þegar umfangsmiklar jarðræktartilraunir voru gerðar víðs vegar um Vestfirði frá tilraunastöðinni á Reykhólum. Í samræmi við þetta var ályktun aðalfundar Búnaðarsambands Vestfjarða í júní s. l. þar sem því var beint til alþm. Vestfjarðakjördæmis og landbrh. að þeir efli tilraunastöðina á Reykhólum svo að hún fái betur og meira en nú er sinnt þeirri tilraunastarfsemi sem þar er rekin, einkum hvað varðar grasræktartilraunir, svo að betur fáist séð hvaða grasstofnar henta vestfirskum bændum best til túnræktar. Bændur hafa verið andvígir því að sauðfé og annar búpeningur á ríkisbúum sé umfram þarfir. Má þar m. a. minna á að fyrir nokkrum árum mótmæltu íbúar Austur-Barðastrandarsýslu fjárfjöldanum á Reykhólum og lýstu yfir að land í Reykhólasveit þyldi ekki meiri beit og kröfðust þess að fénu yrði fækkað. Fjárhagsvandi tilraunastöðvanna hefur farið vaxandi undanfarin ár. Síðasta ár var ítrekað sótt um aukafjárveitingar til þeirra en þær fengust litlar. Halli á rekstri Reykhólabúsins nam rúmlega 300 þús. kr. á árinu 1982. Eftir að stjórn Rannsóknastofnunar landbúnaðarins hafði kynnt sér rækilega stöðu og rekstursmöguleika tilraunastöðvarinnar á Reykhólum á s. l. hausti komst hún að eftirfarandi niðurstöðu: „Stjórn RALA samþykkir að leggja niður sauðfjárhald á tilraunastöðinni á Reykhólum á árinu 1984. Unnið verði að því að koma sauðfjárstofni þeim, sem þar hefur verið ræktaður á undanförnum árum, til framhaldsræktunar á öðrum fjárræktarbúum RALA og/eða annarra opinberra stofnana, t. d. bændaskólanna eða með öðrum hætti.“ Í grg. um ákvörðunina, sem send var Fjórðungssambandi Vestfirðinga, segir: „Stjórn RALA er vel ljóst að umsvif tilraunastjórans við bústjórn hafa tekið óeðlilega mikið af tíma hans á kostnað tilraunastarfsins. Þegar þar við bætist að á Reykhólum er fjárbú af óhagstæðri stærð miðað við bú í opinberri eigu fannst stjórn RALA eðlilegt að leita leiða til að varðveita fjárstofninn sem nú er á Reykhólum á annan hátt en þann að þar yrði rekið tilraunabú á vegum tilraunastöðvarinnar. Í því sambandi hafa nokkrir möguleikar verið til athugunar, svo sem að leigja fjárbúið og aðstöðuna á tilraunastöðinni og í öðru lagi að flytja stofninn eða hluta hans á annað eða önnur ríkisbú. Yrði búið leigt kæmi þetta jafnframt til greina. Með þessu yrði fjárstofninn varðveittur og fleirum gefinn kostur á að nýta sér hann til að bæta fjárrækt sína. Létt yrði af tilraunastjóra álagi vegna sauðfjárræktarinnar þannig að hann fengi tíma til að sinna jarðræktartilraunum að fullu. Annatími sauðfjárræktarinnar fellur að verulegu leyti á þennan annatíma.“ Merkt starf hefur verið unnið á sviði fjárræktar og ullarframleiðslu á Reykhólum undir stjórn dr. Stefáns Aðalsteinssonar. Þar hefur bæði verið unnið að rannsóknum og sauðfjárkynbótum. Varðandi sauðfjárræktina þarf að sjálfsögðu að viðhalda rannsókn á þætti þeim sem fram hefur farið á Reykhólum. Kynbótaþáttinn má tryggja með því að bændur nýttu sér Reykhólafé til kynbóta. Ekki er síst að vænta þess að bændur í nágrenni tilraunastöðvarinnar nýti sér til fullnustu eðliskosti Reykhólafjárins. Slíkt mundi og varðveita erfðaeiginleika fjárins sem þar er í einu hreinasta sóttvarnarhólfi landsins hvað snertir sauðfjársjúkdóma. Sú sérstaða sem Reykhólar hafa sem tilraunastöð nú er fremur bundin jarðrækt og heyöflun en sauðfjárræktinni. Sé fjármagn til rannsókna takmarkað er mikilvægt að beina því til verkefna sem brýn eru. Í ljósi þess að fóðuröflun er víða takmarkandi þáttur í búrekstri á Vestfjörðum er eðlilegt að tilraunastöðin á Reykhólum verði fyrst og fremst gert kleift að sinna þeim þætti, ekki síst þegar bent hefur verið á að sinna megi sauðfjárræktinni með öðrum leiðum án þess að framfarir á því sviði bíði skaða af. Í lögum um tilraunastöðina á Reykhólum var gert ráð fyrir að nýta og heyja þar til sérstakra tilrauna. Bent hefur verið á að eðlilegt væri að hefja tilraunir varðandi nýtingu hlunninda á Reykhólum, svo sem æðarræktar og svo tilraunir með fiskirækt, en aðstaða er dágóð fyrir þessar búgreinar á Reykhólum. Einnig á þessu sviði gæti tilraunastöðin og aðstaða þar nýst til að styðja við búskap við innanverðan Breiðafjörð og á Vestfjörðum. Ég hef óskað eftir því við veiðimálastjóra að hann gerði nánari grein fyrir því hvernig hægt væri að standa að tilraunum í fiskirækt. En sem svör við fsp. þeim, sem hv. 10. landsk. þm. bar fram til mín, mun landbrh. beita sér fyrir því að sauðfjárræktartilraunum verði haldið áfram á Reykhólum í Austur-Barðastrandarsýslu. Ég mun styðja stjórn Rannsóknastofnunar landbúnaðarins til að halda áfram tilraunum á Reykhólum með sauðfé á þann hátt sem er árangursríkast og hagkvæmast. Stjórnin hefur talið rétt að athuga möguleika á að leigja búfjárstofninn og fá leigu greidda í lömbum sem yrði dreift m. a. á önnur ríkisbú. Þá yrði náð þeim markmiðum, sem stjórn Rannsóknastofnunarinnar hefur þar sett fram, að fjárstofninum yrði haldið á Reykhólum. Sá fjármaður sem þar hefur unnið, gæti haldið áfram vinnu sinni þar. Stefán Aðalsteinsson gæti haldið áfram að hafa alla yfirstjórn á kynbótum stofnsins sem þar yrði þá áfram í eigu RALA. Með flutningi líflamba mætti útbreiða stofninn til annarra landshluta. Þetta eru sem sagt þau markmið sem stjórn RALA hefur sett sér. Í öðru lagi verði fjármagn tryggt í þessu skyni. Það var reynt eins og kostur var að fá fjármagn til tilraunastöðvanna við gerð síðustu fjárlaga. Alþingi hefur afgreitt þau fyrir þetta ár og meira fjármagni hefur landbrn. ekki úr að spila. Hins vegar er verið að skoða hvort möguleiki sé á eitthvað meira fjármagni í þessu skyni en niðurstöður um það liggja ekki fyrir.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. landbrh. fyrir svörin við þessari fsp. minni. Ég var ánægður með þau að sumu leyti en ekki öllu leyti. Ég skil málið svo að ákvörðun hafi í rauninni enn ekki verið tekin í þessu máli og af hálfu landbrn. sé verið að vinna að útvegun þess - ég leyfi mér að segja - litla fjármagns sem þarna getur skorið úr. Hæstv. ráðh. nefndi að launasamningar frá 1977 hefðu gert reksturinn á tilraunabúum og þ. á m. á Reykhólum erfiðan. Ég efast ekki um að svo sé en það hefur nú verið víðar, bæði í opinberum rekstri og annars staðar. En hæstv. ráðh. nefndi að þarna hefði á síðasta ári verið um að ræða 300 þús. kr. svo að þetta sýnast nú ekki vera stórir fjármunir. Ég fagna því að hæstv. ráðh. upplýsti hér að stjórn RALA hefði tekið þá stefnu að halda áfram sauðfjárræktunartilraunum á Reykhólum og hverfa frá því að flytja þær þaðan. En í þessum efnum vil ég vænta þess að mjög vandlega verði hlustað á ráðleggingar þess manns sem annast hefur og haft yfirumsjónir með þessum tilraunum í 20 ár, dr. Stefáns Aðalsteinssonar. En hann leggur á það áherslu að tilraununum verði haldið áfram með þeim hætti sem verið hefur nú að undanförnu og segir m. a. í bréfi til oddvita Reykhólahrepps, sem ég hef hér afrit af, með leyfi hæstv. forseta: „Ef stofninn yrði fluttur frá Reykhólum væri kippt fótunum undan allri núverandi starfsemi. Gæti það hæglega leitt til þess að stofninn yrði eyðilagður á stuttum tíma.“ Á öðrum stað leggur dr. Stefán, sem á manna mestar þakkir skildar fyrir þann árangur sem náðst hefur í ullarræktun, áherslu á að Reykhólabúið verði rekið í sama formi og verið hefur. Ég þarf ekki að orðlengja mjög um þetta. Ég vil þó taka fram, vegna orða hæstv. ráðh. um afstöðu Búnaðarsambands Vestfjarða, að það er mikill misskilningur ef hæstv. ráðh. hefur fengið þær upplýsingar að Búnaðarsamband Vestfjarða sé sátt við að þessum tilraunum verði hætt. Þessi samþykkt er þvert á móti á þann veg að þar er reyndar fagnað viðbótartilraunum af öðru tagi, þ. á m. að aukin áhersla verði lögð á tilraunir með grasrækt, en í samþykkt stjórn Búnaðarsambands Vestfjarða segir, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórn Búnaðarsambands Vestfjarða mótmælir þessum ráðagerðum að leggja niður sauðfjárbúið á Reykhólum. Tilraunastöðin á Reykhólum á að þjóna landbúnaði á Vestfjörðum og bendir stjórnin á að landbúnaður þar standi höllum fæti vegna slæms árferðis, sauðfjársjúkdóma og framleiðsluskerðinga. Það er því eindregin ósk bænda þar að sú þjónusta verði efld en ekki dregið úr henni þannig að starfsemi tilraunastöðvarinnar á Reykhólum styrki byggðina á Vestfjörðum enn frekar en verið hefur.“ Þarna er sem sagt um að ræða eindregin mótmæli gegn því að horfið verði frá umræddum sauðfjárræktartilraunum. Það hefur einnig komið fram í samþykkt nýlokins Búnaðarþings um tilraunastöðvarnar, sem samþykkt var einróma, að þar ríkti skilningur á mikilvægi tilrauna til að tryggja íslenskum ullar- og skinnaiðnaði sem best hráefni. Í samþykkt Búnaðarþings segir orðrétt: „Sérstaklega er æskilegt að þær tilraunir og aðgerðir verði sem raunhæfastar er stuðlað gætu að enn fjölbreyttari og betri markaðsvöru á sem flestum sviðum. Þar ber m. a. að hafa í huga gott hráefni fyrir íslenskan ullar- og skinnaiðnað.“ Þegar nú liggur fyrir, skv. vottorði Álafoss sem ég kynnti áðan, að einmitt ullin af þessu fé fer 90% í úrvalsflokk á meðan önnur ull fer að jafnaði ekki nema sem svarar 12.6% í slíkan úrvalsflokk sýnist næsta fráleitt að ætla að draga úr starfsemi Reykhólastöðvarinnar og harla ólíklegt að ekki töpuðust við það nokkuð margar litlar 300 þús kr. sem þarna vantaði upp á á síðasta ári. Þetta vildi ég segja til áréttingar en vil treysta því að hæstv. ráðh. athugi vel sinn gang og hrapi ekki að ákvörðunum og hlusti vandlega á þá menn sem best eru hnútum kunnugir og sérfróðastir um þau efni sem hér hefur verið rætt um.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Ég vil láta það koma fram að ég er mjög andvígur því að leggja niður tilraunastöðina á Reykhólum og vil nefna það sem rök að þetta er eina tilraunastöðin á Vestfjörðum og hún hefur gefist vei. Hins vegar verðum við að vera opin fyrir því sem betur má fara. Ég treysti því að hæstv. landbrh. láti þá athugun fram fara sem hann gat um, en endanlegar ákvarðanir verði ekki teknar nema í samráði við þm. Vestfjarða sem hafa fjallað um þetta mál fyrir hönd heimamanna. Ég tel að á Reykhólum hefi verið unnið mikið og merkilegt starf á undanförnum árum og áratugum. Hér er um veika byggð að ræða sem hefur ekki traust atvinnulíf. Því munar um allan samdrátt sem þar á að eiga sér stað. En fyrst og fremst þarf þá að finna ný verkefni til að halda rannsóknastarfseminni áfram. Ég treysti því að hæstv. landbrh. sýni þessum málum þann skilning sem ég veit að er fyrir hendi hjá honum og það verði leitað samstarfs við þm. kjördæmisins í þessu efni.



Herra forseti. Það eru örfá orð í tilefni þessa máls. Ég fagna því að sjálfsögðu að umr. um það hafa átt sér stað hér og vænti þess að úr verði bætt og hætt verði við þá ákvörðun að leggja þessa tilraunastöð niður í því formi sem á henni er nú. Hæstv. landbrh. sagði að halli á árinu 1982 hefði verið um 300 þús., hafi ég tekið rétt eftir, - 1982, ekki 1983. Ég hygg að víðar í tilraunastarfi á vegum ríkisins megi finna álíka ef ekki meiri halla en hér er um að ræða og það eitt út af fyrir sig séu ekki rök fyrir því að leggja þessa tilraunastöð niður. Hitt er svo annað mál út af því sem hæstv. samgrh. sagði áðan, að meiri hl. hér á Alþingi, stjórnarliðið hér á Alþingi, lagði blessun sína yfir þessa ákvörðun með afgreiðslu fjárlaga fyrir jólin. Þannig þurfa að eiga sér stað sinnaskipti hjá meiri hl. Alþingis, sem ferðinni ræður, ef á að takast að hverfa frá fyrirhugaðri ákvörðun. Ég vænti þess sannarlega að bæði hæstv. samgrh. og aðrir þeir hv. þm. og hæstv. ráðh. sem ráða ferðinni innan meiri hl. sjái svo um að hætt verði við þá fyrirhuguðu ákvörðun að leggja niður tilraunastöðina á Reykhólum.



Herra forseti. Ég stend upp fyrst og fremst til að láta í ljós undrun mína yfir þessu tali um að leggja eigi niður tilraunastöðina á Reykhólum. Ég veit ekki hvaðan sú hugmynd er komin sem hv. síðasti ræðumaður var að tala um. Ég hélt að ég hefði sagt nægilega skýrt að hugmyndin var að reyna að gera reksturinn hagkvæmari. Ég tel að það sé sjálfsögð skylda stjórnar Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, hvort sem fjárveitingar eru rúmar eða þröngar, að reyna að haga rekstri á þann hátt sem hagkvæmastur er miðað við þau markmið sem menn setja sér. Ég skýrði frá því áðan hvernig hugmyndir það hefðu verið. Það kom ekki fram að ætti að skera niður fjárstofninn. Það væri furðulegt ef stjórn Rannsóknastofnunar landbúnaðarins ætlaði að fara að eyðileggja þann árangur sem allir eru sammála um að þarna hafi náðst og þurrka hann alveg út. Hins vegar vitum við að viðhorf eru sífellt að breytast í landbúnaði eins og öðru og það þarf alltaf að leita nýrra leiða. Ég skýrði frá ýmsum hugmyndum sem menn væru með og að efla þyrfti tilraunastarfsemi þarna og gera hana fjölbreyttari einmitt til að styrkja byggðina jafnframt því sem hugað væri að grundvallaratriðinu fyrir búskap á Vestfjörðum sem er grasræktin. Við vitum að hún er erfiðari þar en í flestum öðrum landshlutum, vegna þess að hitastig er þar lægra. Því er nauðsynlegt að vera þar með tilraunastarfsemi. Ég hef að öðru leyti engu við þetta að bæta, nema ég vil láta í ljós undrun mína yfir tali þeirra sem eru með þá fullyrðingu að hugmyndir hafi verið um að leggja niður tilraunastarfsemina á Reykhólum.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Ég vil aðeins leiðrétta hv. 3. þm. Vestf. Það hefur ekki komið hér til umr. eða afgreiðslu á Alþingi við afgreiðslu fjárlaga niðurskurður til þessarar tilraunastöðvar. Það kom í fjárlagafrv. fram fé til þessarar tilraunastöðvar eins og allra annarra. Það hefur ekki komið til neinnar afgreiðslu hér á Alþingi niðurskurður og þar af leiðandi getur hv. þm. ekki hvatt okkur til að breyta um skoðun í þessum efnum. Við höfum ekki tekið þátt í því. Hins vegar erum við reiðubúnir að kanna öll mál og gera rekstur allra fyrirtækja og stofnana betri en verið hefur.



Herra forseti. Það kemur úr hörðustu átt þegar fjvn.-menn koma með yfirlýsingar eins og þær að ákveðið sé að leggja niður stofnanir sem þeir vita mætavel sjálfir að þeir hafa lagt til fjármagn á yfirstandandi ári. Spurningin er þá sú, hvort þeir hafa litið svo á að það fjármagn hafi átt að fara til starfsmanna til að borga þeim laun út uppsagnarfrestinn. Ég vil undirstrika að á mörgum stöðum þarf að gera rekstur hagkvæmari, það blasir við. Það má vel vera að líka þurfi á Reykhólum. Og það má vel vera að hv. 3. þm. Vestf. geri sér grein fyrir því þó að hann tali öðruvísi nú. En hitt verður að sjálfsögðu ekki liðið af þm. Vestfjarða að sá merki árangur sem náðst hefur í sauðfjárrækt á Reykhólum verði látinn renna út í sandinn. Það verður tryggt að áframhaldandi ræktun þess fjárstofns, sem þarna er, eigi sér stað. Ég vil undirstrika það alveg sérstaklega að í flestum löndum hefur búfjárrækt náð bestum árangri þar sem bændur sjálfir hafa verið látnir glíma við þau mál. Og ég vil minna á að við erum búnir að ná mjög miklum árangri í nautgriparækt á þessu landi. Nythæsta kú á Íslandi mjólkaði 10 þús. lítra. Hvað skyldi það fara mörgum prósentum yfir meðalnytina sem notuð er í verðlagsgrundvellinum? Ég hygg að menn bæti sig ekki með þeim málflutningi sem hér hefur verið hafður í frammi, eins og að það eigi að fara að leggja þessa tilraunastöð niður. Ég fagna því að ákvörðun hefur verið tekin um að hún skipti sér af æðarrækt og hún skipti sér af fiskirækt. Á því sviði eru miklir möguleikar. En það er öruggt mál að við munum gæta þess að sá árangur sem náðst hefur í sauðfjárrækt á Reykhólum verði ekki eyðilagður.



Herra forseti. Nauðgun telst til alvarlegustu brota og á það sammerkt með manndrápi og meiri háttar líkamsmeiðingum að það getur varðað allt að ævilangri fangelsisvist ef brotið sannast. Eðli slíkra brota er hins vegar slíkt, að kona sem orðið hefur fyrir nauðgun er í mun verri aðstöðu en þolendur annars konar brota. Ræður þar miklu viðhorf samfélagsins, sem veldur því jafnvel að þolandi treystir sér alls ekki til þess að kæra verknaðinn. Enskar og bandarískar kannanir benda til þess, að mikill meiri hluti nauðgunarbrota sé ekki kærður. Til þess geta legið ýmsar ástæður sem ekki verða raktar til hlítar hér og nú. En ein meginástæðan mun vera sú, að konur treysta sér ekki til að ganga í gegnum þá niðurlægingu sem fylgir kæru og rannsókn mátsins. Þá er algengt að brotaþoli treysti sér ekki til að kæra af hlífisemi við afbrotamanninn, sem hún í mörgum tilvikum þekkir. Enn má nefna þá ástæðu, sem e. t. v. er óhugnanlegust, og hún er sú, að kona sem verður fyrir nauðgun á það jafnvel á hættu að fjölskylda og vinir snúi við henni baki. Hún kýs því að láta kyrrt liggja, særð á líkama og sái. Það er heldur alls ekki víst að kæra leiði til ákæru. Skortur á sönnunum veldur því oft að kæra er látin niður falla. Sé konan ekki blá og marin, í rifnum fötum og helst með sönnun verknaðarins í fæðingarvegi sínum getur sönnunarbyrðin reynst henni óviðráðanleg. Stöðug upprifjun hroðalegs atburðar getur reynst henni um megn og stundum kýs hún heldur að ljúka málinu með sátt en að freista þess að fá afbrotamanninn dæmdan. Til þess að varpa örlitlu ljósi á þessi mál hef ég lagt fram fsp. til dómsmrh. á þskj. 356, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: 1. Hversu oft hefur verið kært fyrir nauðgun síðan Rannsóknarlögregla ríkisins var sett á stofn árið 1977? 2. Hve margar kærur hafa leitt til ákæru? 3. Hve margar kærur hafa verið felldar niður vegna skorts á sönnunum? 4. Hve mörgum málum hefur lokið með sátt og hve háar upphæðir er um að ræða í hverju tilviki? 5. Hve margar ákærur hafa leitt til dóms á ofangreindu tímabili og hver hefur refsing orðið í hverju tilviki?



Herra forseti. Hv. 7. landsk. þm. hefur lesið hér upp spurningar sem hún ber fram til mín á þskj. 356. Vil ég svara þeim á eftirfarandi hátt. 1. Rannsóknarlögregla ríkisins hefur skráð alls 126 kærur fyrir nauðgun frá 1. júlí 1977 til 31. des. 1983. Af þeim kærum hafa 40 ekki farið lengra af ýmsum ástæðum, tvær hafa verið sendar til annarra umdæma, tvær eru enn í rannsókn, en 82 hafa verið sendar ríkissaksóknara til frekari meðferðar. 2. Af þeim tilvikum sem kærð hafa verið á tímabilinu frá 1. júní 1977 til 31. des. 1983 hafa 58 leitt til ákæru. 3. Eins og fram kemur af því sem rakið er hér að framan hafa ríkissaksóknara borist 82 kærur frá Rannsóknarlögreglu ríkisins og auk þess nokkrar frá öðrum umdæmum, en talning á þeim liggur ekki fyrir. Ákærur eru hins vegar gefnar út vegna 58 tilvika. Þannig hafa a. m. k. 24 mál eigi leitt til útgáfu ákæru af hálfu ríkissaksóknara, auk þeirra 40 kæra þar sem rannsóknarlögreglan hefur að lokinni rannsókn ekki talið þörf á frekari málsmeðferð. Ríkissaksóknari hefur gert grein fyrir helstu ástæðum þess að ekki kemur til útgáfu ákæru vegna kæru. Eru þær þessar: a. Ef fram komin sakargögn þykja eigi vera nægileg eða líkleg til sakfellis hlýtur mál að falla niður. b. Þó að sakargögn þyki eigi veita sönnun fyrir nauðgun getur verið að þau veiti upplýsingar um önnur brot, svo sem líkamsárás, frelsisskerðingu og fleira og það orðið grundvöllur fyrir að gefa út ákæru fyrir þau brot. c.. Verið getur að mál sé fellt niður vegna þess að sönnun sakar bresti á síðara stigi, t. d. vegna þess að vitni hvikar frá fyrri framburði sínum. d. Komið hefur fyrir að sá sem kærir nauðgun viðurkenni síðar að hafa lagt fram vísvitandi ranga kæru. Er þá komið nægt tilefni til þess að sá sé ákærður fyrir rangar sakargiftir. Eigi eru tiltækar upplýsingar um tölu mála sem afgreidd hafa verið með þessum hætti. 4. Af hálfu ákæruvaldsins verður nauðgunarmáli ekki lokið með dómsátt. Hjá lögreglu eða dómsvaldi liggja ekki fyrir upplýsingar um ástæður þess, að kæra fyrir nauðgun er dregin til baka. 5. Af þeim 58 tilvikum sem ákært hefur verið fyrir hafa 44 þegar leitt til dóms, en 14 eru ódæmd. Refsingar hafa verið mjög mismunandi en algengasta refsing er fangelsi í 12–18 mánuði. Í, tveimur tilvikum hefur maður verið dæmdur fyrir fleiri brot í sama dómi og hefur refsing þá orðið 21/2 árs fangelsi og í einu tilviki var dæmt í 3 ára fangelsi.



Herra forseti. Ég þakka dómsmrh. svör hans. Ég vil ítreka það sem ég sagði hér áðan, að viðhorf samfélagsins ráða miklu um það að konur treysta sér oftast ekki til að kæra nauðgunarbrot. Ég er ekki þeirrar skoðunar að þörf sé breytinga á hegningarlögunum hvað þessi mál varðar. Þau eru að flestu leyti góð og gild, þótt 44 ára séu. Hins vegar er ég sannfærð um að bæta má aðstöðu brotaþola til muna. Að því verður að vinna og í þeim tilgangi hef ég í hyggju að leggja fram þáltill. varðandi þetta mál.



Herra forseti. Tilefni þessarar fsp. eru raunar mörg. Í fyrsta lagi eru mér minnisstæðar umræður sem urðu meðal læknanema við Háskóla Íslands fyrir nokkrum árum um þessi mál. Þá komu fram ýmsar ásæknar og erfiðar spurningar, t. d. hvert jafnvægi væri milli eðlilegrar upplýsingamiðlunar milli starfsfólks í þágu sjúklings og eðlilegrar upplýsingaleyndar vegna verndunar einkaupplýsinga hans. Í þessum umræðum komu einnig fram efasemdir læknanemanna um að dagbækur og skrár hlytu nægilega vörslu og að upplýsingar úr þeim hlytu nógu gætilega meðferð. Það var jafnvel talað um að slíkar upplýsingar bærust gjarnan út fyrir sjúkrahús á vit almannarómsins. Í öðru lagi hafa mér borist fsp. frá almenningi sem hafa verið svipaðs eðlis, þ. e. fólki þykir meðferð einkaupplýsinga á þessum vettvangi stundum losaraleg. Og í þriðja lagi spyr ég vegna þess að upplýsingatækninni fleygir fram og þessar upplýsingar verða innan skamms og eru kannske nú þegar víða tölvusettar. Það er eðlilegt að þá sé spurt um almenna gæslu þessara upplýsinga, ekki síst þegar vitað er að gæsla þeirra verður sífellt erfiðari þegar tölvunetin tengjast milli stofnana og gerast flóknari. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir því að hérna kemur mjög margt við sögu. Hérna kemur t. d. í fyrsta lagi við sögu að það er mismunandi mat sjúklings og starfsmanns á því hvað sé leyndarmál, við sögu koma þarfir starfsfólks til að hafa greiðan aðgang að sjúkraskrám til að geta stundað sjúkling og við sögu koma þarfir heilbrigðiskerfisins svo að afla megi almennra nákvæmra upplýsinga um heilsufar þjóðar. Það má nefna að í sumum tilfellum er skilyrðislaus upplýsingaskylda sjúklinga eðlileg, t. d. ef um ákveðnar tegundir sjúkdóma er að ræða, eins og kynsjúkdóma. Í þriðja lagi má nefna viðkvæmni sjúklings fyrir sjálfum sér og einkahögum sínum - viðkvæmni sem jafnvel getur verið mjög mikil vegna streitu og álags sem fylgir sjúkdómi eða sjúkdómsferli. Ég tel eðlilegt að róleg umræða og upplýsingar geti farið fram í þessu máli og því hef ég borið fram eftirtaldar spurningar til hæstv. heilbrmrh.: „1. Hvaða reglur gilda um varðveislu upplýsinga um sjúklinga á opinberum heilbrigðisstofnunum? 2. Hverjir hafa aðgang að þeim upplýsingum í daglegu starfi stofnananna? 3. Hvernig er háttað eftirliti með því að reglur séu haldnar? 4. Eru uppi áform um tölvuskráningu á upplýsingum um sjúklinga? 5. Ef svo er, hvaða reglur munu gilda um meðferð upplýsinganna?“

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Svar við 1. fsp.: Ekki eru í gildi nein lagaákvæði eða reglugerðarákvæði um varðveislu upplýsinga um sjúklinga á heilbrigðisstofnunum. Mál þetta var hins vegar tekið til athugunar af nefnd undir forustu landlæknis árið 1975. Niðurstaða nefndarinnar varð sú, að ekki var ráðlagt að sett yrðu lög um þetta mál. Hins vegar gaf landlæknir út tilmæli til heilbrigðisstofnana í fylgiriti við heilbrigðisskýrslu 1980 þar sem heilbrigðisstofnunum var ráðlagt hvernig varðveita skyldi upplýsingar um sjúklinga. Í stuttu máli eru þessar ráðleggingar þannig: 1. Sjúkraskrá sjúkrahúsa skal geyma í allt að 30 ár. 2. Sjúkraskrá heilsugæslustöðvar skal geyma í allt að 10 ár frá síðustu innfærslu eða andláti sjúklings. 3. Mæðraskrá skal geyma til 50 ára aldurs konu. 4. Upplýsingar um berklasjúklinga og ónæmisaðgerðir skal geyma á meðan sjúklingur er á lífi. 5. Gögn um ung- og smábarnaeftirlit skal varðveita á heilsugæslustöðvum, en upplýsingar um ónæmisaðgerðir skulu fylgja barninu meðan það sækir skóla. 6. Röntgenmyndir skal geyma í 10 ár, en geyma svör við rannsókninni í frumriti líkt og sjúkraskrár heilsugæslustöðva. Vitað er að sjúkraskrár hafa verið geymdar lengur en ráðlegt var í tilmælum landlæknis og í sumum sjúkrahúsum eru til sjúkraskrár frá upphafi. 2. spurning: Allar upplýsingar sem skráðar eru um sjúklinga eru undir umsjá og á ábyrgð yfirlæknis viðkomandi deildar. Meðan sjúklingurinn dvelst í sjúkrahúsi eru sjúkraskrár geymdar á viðkomandi deildum, en eftir útskrift í skjalasafni. Aðgang að skjalasafni og gögnum á deildum hafa læknar, hjúkrunarfræðingar og læknaritarar eftir því sem upplýsingar tengjast daglegum störfum þessara aðila. Aðrir starfsmenn, svo sem sjúkraþjálfarar, sálfræðingar, félagsráðgjafar og meinatæknar, geta haft aðgang að upplýsingum í sjúkraskrám, einkum meðan sjúklingur dvelst í sjúkrastofnun. Eftir útskrift er umsjón og gæsla gagna í höndum skjalavarða. 3. spurning: Yfirlæknar sjúkrahúsa, sjúkradeilda, heilsugæslustöðva og annarra heilbrigðisstofnana hafa yfirumsjón með gæslu sjúklingaskráa eins og annarri starfsemi sem fram fer og lýtur þeirra stjórnun. Meðan gögn eru á deildum eru þau í gæslu hjúkrunarfræðinga, en undir umsjá yfirlæknis. Eftir að sjúklingur útskrifast sér skjalavörður svo sem fyrr segir um að enginn óviðkomandi hafi aðgang að skjalasafni. 4. spurning: Síðustu 15 ár hafa upplýsingar um sjúklinga verið tölvuskráðar á spítulum í Reykjavík, Borgarspítala, Landspítala og Landakotsspítala, í mismiklum mæli. Eftir 1976 var farið að þróa upplýsingasafn um vistun sjúklinga á öðrum sjúkrahúsum landsins. Þetta kerfi var fyrst notað á sjúkrahúsi Akraness og prófað þar og var við gerð þess stuðst við þá reynslu sem fengist hafði á stóru sjúkrahúsunum og tillögur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um málið. Í framhaldi af þessari tilraunavinnslu á Akranesi var 1. jan. 1980 tekin upp tölvuskráning vistunarupplýsinga á öðrum sjúkrahúsum landsins. Hér er um að ræða samræmda skráningu þar sem notað er lítið breytt það kerfi sem prófað var á Akranesi. Í byrjun hvers árs senda sjúkrahúsin upplýsingablöð frá liðnu ári til úrvinnslu og er hún unnin á tölvudeild ríkisspítalanna. Upplýsingarnar ganga síðan til viðkomandi stofnunar og til landlæknisembættisins. Nafnalistar ganga þó eingöngu til viðkomandi heilbrigðisstofnunar. Frá árinu 1982 hafa ríkisspítalar og Landakotsspítali einnig gengið inn í þetta upplýsingasafn og það er gert ráð fyrir að Borgarspítalinn verði einnig aðili að því þannig að öll sjúkrahús landsins verða með samræmda upplýsingasöfnun. Þær upplýsingar sem fást með þessari vinnslu eru sjúkdómaskýrsla fyrir sjúkrahús landsins, aðgerðaskýrsla yfir sömu sjúkrahús, nýtingarhlutfall sjúkrahúsa og legudagahlutfali. Öll úrvinnsla upplýsinga er ótengd upplýsingum um nöfn sjúklinga. Hvað heilsugæslustöðvar varðar var rannsókn kostuð af norrænu ráðherranefndinni við heilsugæslustöðina á Egilsstöðum árið 1975–79. Þar hefur síðan verið reglubundin skráning á öllum samskiptum íbúa og heilsugæslustöðvar. Frá og með 1983 var sams konar upplýsingasafn tekið upp á Bolungarvík, Búðardal, Ísafirði og heilsugæslustöðvunum í Asparfelli og við Borgarspítalann í Reykjavík. Á þessu ári hafa heilsugæslustöðvarnar á Akranesi og Ólafsvík bæst í hópinn. Af þessu má sjá að það hefur verið lagður grundvöllur að samræmdu upplýsingasafni um heilbrigðisþjónustu. Heilbrigðisyfirvöld gera ráð fyrir að út úr slíkum upplýsingum sé hægt að vinna upplýsingar um heilbrigðisástand og rekstur einstakra þátta heilbrigðisþjónustunnar þannig að það liggi fyrir á hverjum tíma víðtækar og áreiðanlegar upplýsingar og mun betri en hægt er að hafa án tölvuvinnslu. 5. spurning. Um meðferð upplýsinga verður að vísa til laga nr. 63/1981, um kerfisbundna skráningu á upplýsingum er varða einkamálefni. Hver sá aðili sem ætlar að koma upp tölvuskrá varðandi sjúklinga verður að afla sér heimildar eða starfsleyfis tölvunefndar sem starfar skv. fyrrgreindum lögum. Það er stefna heilbrigðisyfirvalda að öll úrvinnsla á tölvugögnum varðandi sjúklinga fari fram innan heilbrigðiskerfisins eftir því sem við verður komið. Skv. upplýsingum ritara tölvunefndar hefur nefndin þegar veitt ríkisspítulum, Hjartavernd, Krabbameinsfélagi Íslands og örorkumati Tryggingastofnunar ríkisins leyfi til að halda ákveðnar tölvuskrár um lengri eða skemmri tíma. Það er nú unnið að samræmingu nánari reglna um meðferð tölvuvæddra sjúklingaupplýsinga í samráði við tölvunefnd ríkisins og í samræmi við gildandi lög. Í tölvuvæddu kerfi eins og það er nú á heilbrigðisstofnunum er hver yfirlæknir ábyrgur fyrir upplýsingum um sína sjúklinga, eins og fyrr sagði, og tölvukerfin eru byggð upp þannig að notandi þarf að gefa upp talnalykil sem hann fær úthlutað persónulega. Með vissu millibili er skipt um lykil. Lykill þessi veitir notanda eingöngu aðgang að þeim upplýsingum sem hann þarf á að halda og hefur rétt til að sjá, en öðru ekki. Ákveðnir starfsmenn tölvudeildar þurfa að hafa aðgang að öllum hlutum kerfisins. Eins og nú er háttað er tölvuvinnsla sú sem framkvæmd er í heilbrigðiskerfinu gerð á tölvu SKÝRR, en þó í algerlega lokuðu umhverfi og SKÝRR ábyrgist að engir starfsmenn þar hafi aðgang að neinum sjúklingaupplýsingum. Það er vitað að engar öryggisreglur eru algerlega fullkomnar. Það hefur verið stuðst við reynslu erlendis frá af vörslu trúnaðarupplýsinga, og einn liður í þessum ráðstöfunum er sá að á það er litið sem trúnaðarmál og þess vegna ekki æskilegt að skýra nákvæmlega frá þeim opinberlega.



Herra forseti. Aðeins örstutt spurning til heilbrmrh. Skil ég það rétt að um meðferð á upplýsingum um sjúklinga gildi engin refsiákvæði, þ. e. sé farið ógætilega með þessar upplýsingar, þannig að þær lendi í höndum þriðja eða fjórða aðila, nái engin refsiákvæði laga yfir slíka meðferð?



Herra forseti. Ég þakka ítarlegt svar hæstv. ráðh. við spurningum mínum. Þetta er mikilvægt mál, að ég held, og kemur reyndar víða við, þar sem má segja að um hliðstæð mál geti verið að ræða, t. d. í dómskerfi og víðar. Það hefur komið fram að það gilda lög um upplýsingasöfn og meðferð upplýsingasafna á almennan hátt, en ekki nein sérstök lög um meðferð slíkra upplýsinga í daglegri vinnslu þeirra starfsmanna sem hafa þessi gögn með höndum. Það er spurning hvort ástæða er til að setja lög um það. Nefnd sú sem hæstv. ráðh. vitnaði til komst að þeirri niðurstöðu að þess væri ekki þörf og það má rétt vera. En þá hvílir um leið mikil ábyrgð á starfsfólki og skv. þeim tilmælum sem landlæknir hefur gefið út hvílir mikil ábyrgð á yfirlæknum einstakra deilda að fylgjast með að þarna sé farinn sá gullni meðalvegur í upplýsingaleynd og upplýsingaskyldu sem augljóslega er nauðsynleg. Það hlýtur að vera mikilvægt að ítreka við starfsfólk þá ábyrgð sem það hefur og þá þagnarskyldu sem það ber gagnvart utanaðkomandi aðilum til þess að þarna megi á hverjum tíma ríkja það nauðsynlega traust sem er forsenda þess að þetta starf geti farið fram, ótruflað.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Það er rétt skilið, eins og fram kom í fsp. hv. 8. þm. Reykv., að ekki eru í gildi nein lagaákvæði eða reglugerðarákvæði um varðveislu upplýsinga um sjúklinga á heilbrigðisstofnunum. En sé trúnaður brotinn eru til önnur lög sem hægt er að sækja menn til saka eftir þó að ekki séu til lög eða reglugerð um þessi atriði ein og sér. Ef um gróf brot er að ræða í opinberu starfi verður slíkum ákvæðum laga vafalaust beitt gagnvart brotlegu fólki.



Herra forseti. S. l. vor, 1983, var lögum um heilbrigðisþjónustu breytt nokkuð og voru breytingarnar felldar inn í heildarbálk sem er gefinn út sem lög nr. 59/1983. Í þessum breytingum er m. a. um að ræða nýmæli sem snertir möguleika þeirra sem njóta heilbrigðisþjónustunnar hér á landi til þess að bera upp kvartanir ef menn telja ástæður til. Þessi ákvæði er að finna í 3. gr. laganna, 5. tölul., en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Landlækni er skylt að sinna kvörtunum eða kærum er varða samskipti almennings og heilbrigðisþjónustunnar. Heimilt er að vísa ágreiningsmálum til sérstakrar nefndar sem í eiga sæti þrír menn tilnefndir af Hæstarétti og ráðherra skipar til fjögurra ára í senn. Enginn nefndarmanna má vera starfsmaður heilbrigðisþjónustunnar og einn skal vera embættisgengur lögfræðingur og jafnframt formaður. sömu reglur gilda um varamenn. Ráðh. setur nefndinni starfsreglur að fengnum tillögum hennar. Kostnaður vegna starfa nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði.“ Nú er skammt um liðið síðan þessi lög voru sett en engu að síður taldi ég ástæðu til að vekja athygli á þessari nefnd vegna þess að ég tel að hún hafi miklu hlutverki að gegna í heilbrigðisþjónustunni hér á landi. Ég hef af þeim ástæðum lagt fyrir hæstv. heilbr.- og trmrh. eftirfarandi fsp.: „1. Hefur verið skipuð nefnd til að sinna kvörtunum eða kærum er varða samskipti almennings og heilbrigðisþjónustunnar skv. 5. tölul. 3. gr. laga nr. 59/1983 um heilbrigðisþjónustu. Ef svo er, hverjir skipa nefndina? 2. Hefur ráðherra sett nefndinni starfsreglur? 3. Hve mörg mál hafa nefndinni borist til þessa? 4. Hve mörg mál hefur nefndin afgreitt?“ Ég vænti þess að hæstv. ráðh. sjái sér fært að svara þessari fsp. eins og hún er hér fram borin.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Fyrsta spurning: Nefnd sú sem hér um ræðir hefur verið skipuð. Rn. ritaði Hæstarétti og óskaði eftir að rétturinn tilnefndi í nefndina, sbr. lagaákvæði sem hv. fyrirspyrjandi vitnaði í. Með bréfi 5. júlí á s. l. ári tilnefndi Hæstiréttur nefndarmenn sem hér segir: Aðalmenn: Ólafur St. Sigurðsson héraðsdómari, María Pétursdóttir hjúkrunarfræðingur og Baldur Johnsen fyrrv. prófessor. Til vara voru tilnefndir Ragnar Hall borgarfógeti, Svava Björnsdóttir sjúkraliði og Þóroddur Jónasson læknir. Með bréfum 8. sept. voru þessir menn síðan skipaðir í nefndina og Ólafur St. Sigurðsson skipaður formaður og Ragnar Hall varaformaður. Önnur spurning: Hefur ráðh. sett nefndinni starfsreglur? Í niðurlagi þeirrar lagagr., sem um þetta fjallar, segir svo: „Ráðherra setur nefndinni starfsreglur að fengnum tillögum hennar.“ Rn. hefur óskað eftir tillögum nefndarinnar um starfsreglur. Skv. upplýsingum formanns nefndarinnar vinnur nefndin nú að gerð slíkra reglna en það mun taka nokkurn tíma þar eð nefndin hefur gert ráð fyrir að aflað sé ítarlegra gagna frá öðrum þjóðum um störf hliðstæðrar nefndar. Ráðh. mun setja starfsreglur svo fljótt sem auðið er að fengnum þessum tillögum. Þriðja spurning: Hve mörg mál hafa nefndinni borist til þessa? Skv. upplýsingum formanns nefndarinnar hinn 29. febr. s. l. höfðu nefndinni engin mál borist til afgreiðslu fram að þeim tíma. Fjórða spurning: Hve mörg mál hefur nefndin afgreitt? Með tilvísun til fyrra svars hefur nefndin engin mál afgreitt. Til viðbótar þessum upplýsingum er rétt að upplýsa Alþingi um það að lög um heilbrigðisþjónustu gera ráð fyrir að kostnaður vegna starfa nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði. Rn. reyndi við gerð síðustu fjárlaga að fá sérstakan fjárlagalið vegna starfa þessarar nefndar, en fjárveiting til þessa verkefnis var ekki samþykkt og hefur því nefndin engan sjálfstæðan fjárhag. Kostnaður sem til fellur á þessu ári vegna starfa nefndarinnar verður því að greiðast eins og er af rekstrarfé heilbr.- og trmrn. en að sjálfsögðu er það óviðunandi þegar til lengdar lætur.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbr.- og trmrh. fyrir þau svör sem hann hefur veitt. Ljóst er að þessi nefnd hefur í raun og veru ekki hafið störf skv. þeim lagaákvæðum sem hér voru samþykkt fyrir tæpu einu ári, fyrst og fremst vegna þess að nefndinni hafa ekki verið settar starfsreglur þar sem hún sjálf hefur ekki gert þær tillögur sem henni er skylt að gera skv. lögunum. Af þeim ástæðum hefur nefndin í raun og veru ekki tekið til starfa. Ég tek undir það með hæstv. heilbr.- og trmrh. að mjög nauðsynlegt er að þessi nefnd fái fjármuni til þess að hún geti sinnt sínum störfum og hafið störf nú þegar. Mér er kunnugt um það að í heilbrigðiskerfinu eru að velkjast fáein mál sem nauðsynlegt er að þessi nefnd fái til meðferðar. Það eru mál sem hefur verið beint til landlæknis skv. hinum eldri lögum um heilbrigðisþjónustu frá 1978. Þessi mál hafa verið til meðferðar bæði hjá Landlækni, í heilbrrn. og hjá læknaráði og siðanefnd læknaráðs án þess að niðurstöður hafi fengist. Fólk hefur orðið að bíða langtímum saman eftir niðurstóðum án þess að fá þær af neinu tagi. Þar sem hér er oft um að ræða mjög sársaukafull og erfið mál fyrir viðkomandi einstaklinga tel ég að það sé skylda stjórnvalda að stuðla að því að þau fái jafnan sem skjótasta afgreiðslu þegar þau eru borin upp. Ég veit að hæstv. heilbr.- og trmrh. er mér sammála um þetta vegna þess að hann stóð að þessari lagabreytingu sem gerð var hér á síðasta þingi og samþykkt samhljóða. Ég er þeirrar skoðunar að góð heilbrigðisþjónusta sé einn brýnasti þátturinn í jöfnun lífskjara í landinu. Öryggi gagnvart heilbrigðisþjónustunni er ákaflega mikilvægt, þ. e. að fólk finni til öryggis gagnvart þeirri þjónustu sem veitt er í heilbrigðismálum á hverjum tíma, að hún sé traust og jafnan í besta gæðaflokki. Jafnframt þarf að tryggja öllum, sem njóta þessarar þjónustu, að þeir geti treyst því að farið sé með kvartanir, ef nauðsynlegar verða með eðlilegum hætti af óhlutdrægum aðilum og að úrskurðir liggi fyrir hið skjótasta fremur en að málið liggi langtímum saman í kerfinu án þess að úrslit fáist í þeim. Ég hvet hæstv. heilbr.- og trmrh. til þess að ýta mjög á eftir því að þessi nefnd geti hafið störf og ég vil beina því til hans að hann íhugi hvort ekki væri þegar hægt að gera ráðstafanir til þess að þau mál, sem nú eru í höndum landlæknis og læknaráðs, gangi til þessarar nefndar til umfjöllunar jafnvel þótt hún hafi ekki enn þá sett sér starfsreglur eins og gert er ráð fyrir að hún geri skv. lagagreininni. Varðandi fjárhag nefndarinnar er ljóst að tryggja verður að hún geti starfað með eðlilegum hætti og að sjálfsögðu á að taka nefnd af þessu tagi inn á fjárlög. Annars getur hún ekki starfað eins og lögin ætlast til vegna þess að hún á m. a. að fjalla um þá þætti sem snúa að heilbr.- og trmrn. sjálfu. Þess vegna er algerlega óeðlilegt að nefndin sé komin upp á náð þess eða heilbr.- og trmrh. hverju sinni um fjármagn til sinnar starfsemi og þess vegna brýnt að hún fái fé beint á fjárlögum til að sinna sínum störfum.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Ég er alveg sammála fyrirspyrjanda í því að nefnd sem þessi á auðvitað að vera á sérstökum sjálfstæðum lið í fjárlögum. En kannske má segja að afgreiðsla á þessari fjárveitingarbeiðni rn. hafi e. t. v. strandað á því að nefndin var varla byrjuð að starfa en því verður eðlilega fylgt eftir. Hins vegar vil ég taka fram varðandi þau mál sem eru í þessu kerfi, að vitaskuld er hverjum og einum það í sjálfsvald sett, ef þau fá ekki afgreiðslu á tilskildum stöðum, að vísa til þessarar nefndar þó að starfsreglur hennar séu ekki fyrir hendi. Það er öllum í sjálfsvald sett og ekki mun ég setja mig upp á móti því.



Herra forseti. Fyrir Alþingi liggur frv. til nýrra hafnalaga. Það frv. gerir ráð fyrir talsverðum breytingum frá núgildandi lögum um stjórn hafnamála. Án þess að ég ætli að gera þau efnislega að umræðuefni vil ég aðeins rifja upp nokkrar þessara breytinga vegna þess að þar er að finna forsenduna fyrir minni spurningu. Í þessum nýju lögum, sem Alþingi hefur nú til meðferðar, er í fyrsta lagi gert ráð fyrir breytingum á stjórn Hafnastofnunar þannig að ráðh. skipi henni stjórn og jafnframt að æðstu menn stofnunarinnar séu ráðnir til skamms tíma. Í öðru lagi er gert ráð fyrir breytingu á starfsháttum þannig að stefnt yrði að því að í hlut sveitarfélaga komi meiri hluti framkvæmda en Hafnamálastofnun sinni fyrst og fremst rannsókna- og áætlanagerð. Í þriðja lagi er um að ræða breytingar á kostnaðarhlutdeild ríkissjóðs og sveitarfélaga, bæði til hækkunar og lækkunar. Í fjórða lagi er atriði, sem er mjög umdeilanlegt, eins og t. d. að falla frá þeirri stefnu að fjögurra ára áætlun verði annað hvert ár lögð fyrir Alþingi í formi þáltill. og afgreidd þar formlega eins og að var stefnt og vísað til fordæmis vegagerðar. Fleiri breytingar má nefna en ég ætla ekki að gera það, enda ekki tilefni hér til efnislegrar umr. um þessi lög. Þessu til viðbótar er síðan þess að geta að frá því hefur verið skýrt að sérstök úttekt eða rannsókn hafi verið gerð á starfsháttum Hafnamálastofnunarinnar. Sú rannsókn var gerð á vegum starfsmanna tveggja opinberra stofnana, þ. e. Hagsýslustofnunar fjmrn. og Ríkisendurskoðunar. Skv. blaðafregnum var þessi skýrsla lögð fram á borð ráðh. í maí s. l. og hún er tilefni minnar spurningar. Ég spyr m. ö. o. hvort ráðh. telji ekki sjálfsagt, með hliðsjón af því að hafnalög eru nú í meðförum Alþingis, að jafnframt verði birt þessi skýrsla, sem er fyrsta, að því er ég best veit, úttekt tveggja opinberra stofnana á Hafnamálastofnun. Um þessa skýrslu verður ekki margt sagt fyrirfram því hún hefur ekki verið birt. En eftir því sem ég best veit er í henni fyrst og fremst fólgin ákveðin greining á vandamálum sem við er að fást við skipulag og starfsemi Hafnamálastofnunar. Í annan stað er þar skýrt frá ýmsum stjórnunarlegum vandamálum. Auk þess skilst manni af blaðafregnum að fram hafi komið ákærur um meiri háttar misbresti í störfum. Fyrsti þátturinn er sá að í þessari skýrslu eru, eftir því sem frá hefur verið skýrt, gerðar tillögur um breytingar á því frv. til hafnalaga sem hér liggur fyrir. Mér skilst að þær brtt. lúti fyrst og fremst að því að draga úr framkvæmdaþætti stofnunarinnar sjálfrar, stefnt skuli að því að auka útboð og breytingar skuli gerðar á rekstri t. d. áhaldahúss. Jafnvel hefur því heyrst fleygt að gerðar hafi verið till. um samræmingu, ef ekki sameiningu, á framkvæmdaþætti og jafnvel tækjarekstri þriggja helstu stofnana ríkisins í samgöngumálum eins og Vegamálastofnunar, Hafnamálastofnunar og Flugmálastjórnar. Ég tek fram að þetta segi ég án ábyrgðar, þetta er eitt af því sem umr. hafa orðið um án þess að þessi skýrsla væri birt. Því næst gerðist það að þann 26. jan. s. l. birti Dagblaðið og Vísir frétt um þessa úttekt sem vægast sagt er með þeim hætti að óhjákvæmilegt er að spyrja hæstv. ráðh. hvort rétt sé í höfuðatriðum. Í annan stað hlýt ég að telja í framhaldi af því að sjálfsagt sé að birta á Alþingi þessa umræddu skýrslu, bæði vegna þeirra atriða sem þegar hafa komið fram í blaðafregnum og eins vegna þeirrar nauðsynjar Alþingis, sem er að endurskoða hafnalög, að fá skýrslu eða úttekt af þessu tagi á sitt borð um leið og endurskoðun á hafnalögum fer fram. Í þessari frétt Dagblaðsins fimmtudaginn 26. jan. segir m. a., með leyfi forseta: „Tildrög þeirrar athugunar sem ríkisendurskoðun og Hagsýslustofnun stóðu fyrir munu ekki síst miklar og sífelldar kvartanir og áfellisdómar frá fjölmörgum aðilum, jafnvel Alþjóðabankanum, og stanslausar kvartanir fyrirtækis þess sem endurskoðar reikninga Hafnamálastofnunar.“ Ég vil taka fram að endurskoðunarstofnun sú, sem hér er nefnd, mun vera Endurskoðunarskrifstofa Manchers. Að því er Alþjóðabankann varðar mun sérstaklega vera átt við athugasemdir um hlut Hafnamálastofnunar við meiri háttar hafnaframkvæmdir, sem fjármagnaðar hafa verið með erlendum lánum fyrir milligöngu Alþjóðabankans, eins og t. d. í Straumsvík, Þorlákshöfn og kannske víðar. Í þessari frétt segir enn fremur að skv. heimildum blaðsins hafi komið fram við athugun tvímenninganna, sem ég vitnaði til í upphafi, margbrotnir og stórfelldir misbrestir í stjórn Hafnamálastofnunar. Jafnframt er lögð áhersla á að í þessari úttekt sé gert ráð fyrir breytingum á starfsháttum stofnunarinnar og verksviði, t. d. á þann veg að hún verði fremur en áður skipulagsog eftirlitsstofnun, fremur en framkvæmdastofnun eins og nú er. Herra forseti. Ég hef gert grein fyrir forsendum fsp. en spurning mín er fyrst og fremst þessi: Ætlar ráðh. að birta þessa skýrslu með hliðsjón af þeirri endurskoðun sem nú fer fram á Alþingi á hafnalögum?

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Svar við fsp. er að engin formleg skýrsla hefur verið send samgrh. um stjórn og starfshætti Hafnamálastofnunar. Hins vegar var að því unnið á vegum Ríkisendurskoðunar og Hagsýslustofnunar að úttekt færi fram á starfsemi Hafnamálastofnunar. Þar komu fram ýmsar ábendingar í blaði sem forstöðumenn þessara stofnana afhentu mér á s. l. vori. Á þessu blaði eru nokkrar ábendingar og nokkur gagnrýni á starfsemi stofnunarinnar. En hvaða stofnun er það í landinu sem ekki fær einhverja gagnrýni? Frv. til nýrra hafnamála, sem liggur fyrir Alþingi í Ed., var samið löngu áður en þessar ábendingar komu fram. Á því frv. voru gerðar örfáar breytingar af mér sem núv. samgrh. áður en ég lagði það fram sem ég skýrði fyrir deildinni þegar ég fylgdi því úr hlaði. Ég sé enga ástæðu til þess að fara að birta þessar ábendingar og gagnrýni úr óundirskrifaðri skýrslu, hvorki fyrir Alþingi né öðrum. Þessi mál eru til umfjöllunar í stjórnkerfinu við þessa aðila og við stofnunina. Blaðamennskan, sem hv. fyrirspyrjandi vitnaði til, er mjög viðsjárverð og í mörgum atriðum alröng. Oft er flugufótur fyrir frétt en flugufóturinn verður að úlfalda. Ég vil alls ekki taka undir svona blaðamennsku eins og þar kom fram gagnvart einstökum mönnum í opinberu starfi því mér er kunnugt um að í öllum meginatriðum var hér um ranga frétt að ræða. Hins vegar er þessi stofnun ekki frekar en allar aðrar það fullkomin að hún þarfnist ekki frekari athugana við. Vissir annmarkar eru innan þessarar stofnunar sem verið er að vinna að. Þeir verða ekki leystir með blaðaskrifum. Það er ekki rétt leið til að koma á því sem er betra. Það verður leyst með góðri samvinnu ábyrgra embættismanna, eins og hv. fyrirspyrjandi vísaði til, og stofnunarinnar sjálfrar en nánari úttekt mun verða þar gerð. Í sambandi við áhaldahúsið, sem hv. fyrirspyrjandi minntist á, hefur verkefni þess stórminnkað og þar hefur orðið mikill samdráttur á mörgum undanförnum árum og nauðsynlegt að sá samdráttur verði meiri. Hins vegar er erfitt viðureignar að samræma starfsemi áhaldahúsa hinna ýmsu stofnana ríkisins en þau verkefni eru til athugunar í rn. En á þessu stigi get ég ekki gefið frekari upplýsingar af því þar liggur ekkert endanlegt fyrir.



Herra forseti. Ég þakka samgrh. svörin þó að ég verði að játa að ég get ekki lýst mig fyllilega ánægðan með árangurinn. Ef ég skildi hann rétt sagði hann á þá leið að engin formleg skýrsla hefði verið send til hans, hæstv. samgrh.  (Heilbr.- og trmrh.: Það er rétt skilið.)  Það er rétt skilið. Þá vaknar upp spurning: Hvernig stendur á því að hún hefur ekki verið send hæstv. ráðh.? Eða er skýrslan ekki til? Mér er tjáð að tilteknum starfsmönnum Hagsýslustofnunar ríkisins, sem er opinber eftirlitsstofnun með stjórnkerfinu, og tilteknum starfsmanni Ríkisendurskoðunar hafi verið falið það verkefni að gera úttekt á Hafnamálastofnun. Þeir hafi gert um hana skýrslu og sent hana áleiðis til toppsins í stjórnkerfinu. Jafnframt að þeir hafi sent minnisblað til hæstv. ráðh. um þessa skýrslu. Af þessu hlýt ég að draga þá ályktun að skýrslan sé til. Ég verð jafnframt að álykta sem svo að alveg nauðsynlegt sé að hún sé á borðum hæstv. samgrh. Og þá komum við að hlut Alþingis. Alþingi er að endurskoða lög um Hafnamálastofnun. Það er auðvitað mikið mál og það fjallar um mjög þýðingarmikla hluti. Það fjallar um samskipti ríkisvaldsins og sveitarfélaga, það fjallar um fjögurra ára áætlunina t. d. og hvernig eigi að standa að slíkum verkum. Það verður t. d. að taka afstöðu til þess hvort það sé rétt stefna að bjóða eigi út verk í stórum stíl. Það verður að meta gagnrýni sem fram hefur komið á handahófskenndar fjárveitingar, hin svokölluðu hálfu verk sem unnið er að í allt of miklum mæli. Þá á ég við að fjárveitingar hrökkva ekki til til þess að ljúka raunverulegum framkvæmdaþáttum þannig að framkvæmdir eru löngum hálfkaraðar og komast ekki f gagnið. Ef um það er að ræða að til er skýrsla sem fjallar um þessa hluti, þar sem beinlínis eru gerðar tillögur um tilteknar breytingar á því frv. sem liggur fyrir þinginu, hlýtur það að vera lágmarkskrafa þingsins að þessi skýrsla verði birt. Ástæðan fyrir því er mjög einföld. Við erum ekki að tala um einhverja menn úti í bæ, við erum að tala hér um verk sem er unnið á vegum sjálfrar Hagsýslustofnunar fjmrn. og Ríkisendurskoðunar. Þessar tvær opinberu stofnanir eru að fjalla um aðra mjög þýðingarmikla opinbera stofnun. Þær eru að fjalla um lykilatriði sem snerta ekki aðeins starfshætti og verksvið Hafnamálastofnunar heldur snerta löggjafaratriði, sem Alþingi er að fjalla um. Út frá þessu sjónarmiði hlýtur það að vera ósk Alþingis að það fái í hendur þessa skýrslu. Til vara - eða þrautavara - hlyti það að vera óska þeirra þm., sem um þetta mál fjalla á þingi, að þessi skýrsla verði birt í þeim nefndum, sem fjalla um málið. Því ég get ómögulega komið því heim og saman að það sé ætlun framkvæmdavaldsins að stinga slíkri skýrslu undir stól eða að koma f veg fyrir að Alþingi geti sjálft lagt dóm á þær upplýsingar sem þarna er að finna og dregið sínar eigin ályktanir. Ég á vonandi ekki að þurfa að taka fram að það sem vakir fyrir mér með þessari fsp. er ekki að leggja dóm á það fyrirfram hvað kunni að vera réttmætt í ásökunum sem fram koma í þessari skýrslu á hendur æðstu stjórnenda Hafnamálastofnunar. Við kveðum ekki upp slíka dóma fyrirfram. En við þurfum að fá skýrsluna í hendurnar til þess að geta lagt mat á það hvort hér er um órökstuddan áburð að ræða. Ég verð að segja fyrir mig ef ég væri starfsmaður þessarar stofnunar kysi ég heldur, og teldi reyndar óbærilegt annað, þegar slíkur áburður hefur verið birtur á opinberum vettvangi, að stofnunin sem slík fái leiðréttingu sinna mála ef hér er um að ræða frétt sem er í mörgum atriðum alröng. Það hlýtur að vera út frá sjónarmiði starfsmannanna sjálfra réttur þeirra og krafa að þessi skýrsla verði athuguð og afgreidd, henni verði ekki bara stungið undir stól heldur verði hún til þess að sanna hvað er rétt í málinu. Þess vegna ítreka ég mjög eindregið þá ósk mína að þessi skýrsla verði birt því að ég tel að það sé sannað mál að hún er til, hvar sem hún er niðurkomin. Til þrautavara legg ég eindregið til að þær n. sem fjalla munu um hafnalögin í meðförum þingsins fái þessa skýrslu í hendurnar. Það væri lágmarkskrafa vegna þess að hér er um að ræða mál sem snerta löggjafaratriðin sjálf og vafalaust upplýsingar sem þingið óhjákvæmilega verður að taka afstöðu til ef það á að meta breytingar á stjórnun og stefnumótun að því er varðar þessa stofnun og framkvæmdir í hafnamálum. Efnislega ætla ég ekki að gera þetta frekar að umræðuefni. En ég vil eindregið árétta þá ósk mína að skýrslan verði birt. Og beini því aftur til hæstv. ráðh. að þessi skýrsla getur ekki eðli málsins samkvæmt verið ríkisleyndarmál. Hún er úttekt opinberra stofnana á þýðingarmikilli opinberri stofnun og ég fæ ekki með nokkru móti séð að réttlætanlegt sé að stinga henni undir stól, þannig að Alþingi fái ekki um hana fjallað.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Ég vona að hv. fyrirspyrjandi hafi skilið það alveg fullkomlega að ég hef enga skýrslu í höndunum. Sá sem ekki hefur skýrslu í höndunum eða hefur fengið hana getur alls ekki birt hana öðrum. Ég sagði frá því að forstöðumenn þessara tveggja stofnana hefðu rætt við mig í vor um málefni Hafnamálastofnunarinnar og afhentu mér nokkrar athuganir, óformlega skýrslu óundirskrifaða, tiltekin atriði sem þeir bentu á að athuguð væru. Í sambandi við lögfestingu hafnamálafrv. held ég að allar upplýsingar í því sambandi liggi fyrir. Kannske hv. fyrirspyrjandi sé með þessa skýrslu í fórum sínum. Hún hefur þá átt greiðari leið til hans en til samgrh. Hitt er annað mál að við þessa stofnun má margt athuga. Eitt af því, sem hefur verið mjög gagnrýnt, er að ekki hefur verið boðið nóg út af verkum. Samþykktar hafa verið á hv. Alþingi hvað eftir annað tillögur um aukin útboð í framkvæmdum hins opinbera. Ég er þeirrar skoðunar og hef ýtt undir allar þessar stofnanir að auka þessi útboð og þau hafa verið aukin á undanförnum árum og alveg sérstaklega núna og því verður eðlilega haldið áfram. Ég minntist á þetta vandamál með áhaldahúsið vegna verkefnaleysis. Skornar hafa verið niður framkvæmdir til hafnagerðar á mörgum undanförnum árum, ekki af einni eða tveimur ríkisstj. heldur síðustu fjórum, fimm ríkisstj. sem setið hafa, þannig að magnframkvæmdir hafa dregist nokkuð saman. Ég er alveg reiðubúinn að ræða málefni Hafnamálastofnunar við þær n. sem um frv. fjalla og eða starfsmenn rn. En hins vegar hygg ég að ef persónulegar deilur eru uppi, sé ekkert fengið með því að hafa það í blaðaskrifum. Þarna verður gerð úttekt, hlutlaus úttekt á málefnum þessarar stofnunar eins og fleiri stofnana sem ýmist er búið að gera úttekt á eða er verið að vinna að.



Herra forseti. Í tilefni af þeirri athugasemd hæstv. ráðh. eða eiginlega fsp. til mín, fyrirspyrjandans, um það hvort ég kunni að hafa þessa skýrslu undir höndum verð ég að svara hæstv. ráðh.: Nei, því miður, ég hef hana ekki og þess vegna er ég að spyrja um hana. Í annan stað, sé það rétt að hæstv. ráðh. hefur ekki þessa skýrslu um eina af þeim veigamestu stofnunum sem undir hann heyrir, sem unnin er af helstu eftirlitsstofnunum í fjármálakerfi ríkisins, má ég þá ekki að lokum beina því eindregið til hæstv. ráðh. að hann gangi eftir því í kerfinu, hvar þessi skýrsla er niður komin? Og láti ekki bjóða sér þá skömm að skýrsla um stofnun á hans verksviði sé einhvers staðar annars staðar, kannske á borðum einhverra annarra ráðh.? Væri ekki ráð að hæstv. ráðh. - ég treysti honum vel til þess - gerði nú tiltekt í kerfinu og fyndi skýrsluna?



Herra forseti. Á þskj. 399 hef ég leyft mér að bera fram fsp. í tveimur liðum til hæstv. iðnrh. varðandi jarðhitarannsóknir í Dalasýslu og Snæfellsnessýslu. Á undangengnum árum hefur mjög verið leitað eftir því að framkvæmdar væru jarðhitarannsóknir á Snæfellsnesi og í Dalasýslu. Er því ekki að leyna að heldur hefur þótt smátt skammtað til þeirra rannsóknarverkefna sem unnið hefur verið að á svæðinu. Ljóst er að Snæfellsnesið norðanvert og hluti Dalasýslu hefur af jarðfræðingum verið talið heldur óráðin gáta hvað varðar jarðhita. Þó eru til staðir sem taldir eru gefa vísbendingu um jarðhita og hefur ítrekað verið óskað eftir nánari rannsóknum þar. Í Húshitunaráætlun Orkustofnunar, II. hluta, er gerð grein fyrir hitaveitum á Snæfellsnesi og í Dalasýslu. Í áætluninni er orkuverð áætlað út frá mjög veikum forsendum um orkuöflun þar sem sáralitlar rannsóknir hafa farið fram. Engu að síður gefur áætlunin vonir um hitaveitur fyrir Búðardal og næsta nágrenni með virkjun jarðvarma við Grafarlaug í Reykjadal. Einnig gefur áætlunin tilefni til þess að ætla að virkja megi jarðvarma úr skeri við Berserkseyri í Eyrarsveit fyrir Grundarfjörð og Stykkishólm. Aðrir möguleikar um hitaveitur, svo sem hitaveita frá Lýsuhóli í Staðarsveit fyrir Ólafsvík og Hellissand, þykja ekki líklegur kostur, en þó er ekki rétt að afskrifa slíka möguleika án frekari rannsókna. Sveitarstjórnarmenn á Snæfellsnesi og í Dölum hafa mjög knúið á um frekari rannsóknir. Ekki er það einungis til þess að fá úr því skorið hvort virkjanlegur jarðvarmi er fyrir hendi til húshitunar, heldur er einnig hugsað til þeirra möguleika sem gætu skapast á sviði nýrra atvinnugreina, t. d. við ylrækt, sem koma mætti upp í Búðardal og nánasta nágrenni í tengslum við virkjanlegan jarðvarma, og þá ekki síður í fiskirækt, t. d. í nágrenni Berserkseyrar, en þar er talin mjög góð aðstaða til hafbeitar frá Kolgrafarfirði og í Hraunsfirði. Að þessum kostum öllum þarf að huga og þá ekki síst í Dalasýslu þar sem byggðin er mjög veik vegna takmarkaðra atvinnumöguleika á því svæði. Því leyfi ég mér að bera fram svofellda fsp. til hæstv. iðnrh.: 1) Hvaða niðurstöður liggja fyrir um jarðhitarannsóknir við Grafarlaug í Dalasýslu sem framkvæmdar voru s. l. haust? Verður rannsóknum haldið áfram þar á þessu ári? 2) Hver er áætlun Orkustofnunar um jarðhitarannsóknir á Snæfellsnesi?



Herra forseti. Hv. 1. þm. Vesturl. beinir tveimur fsp. til mín, í fyrra lagi hvaða niðurstöður liggi fyrir um jarðhitarannsóknir við Grafarlaug í Dalasýslu sem framkvæmdar voru s. l. haust og hvort þeim rannsóknum verði haldið áfram á þessu ári. Við því er það að segja að við Grafarlaug í Miðdölum var haustið 1983 boruð fyrir framlag úr Orkusjóði 170 metra djúp rannsóknarhola. Byrjað var á annarri holu en henni varð ekki lokið áður en ófært varð á borstað vegna snjóa. Lokið verður við borunina strax og fært verður á staðinn aftur. Ekki er tímabært að draga ályktanir af þessum rannsóknum fyrr en þeim er lokið, en það verður nú í vor eða sumar. Í öðru lagi spyr hv. 1. þm. Vesturl. hver sé áætlun Orkustofnunar um jarðhitarannsóknir á Snæfellsnesi. Þar er skemmst frá að segja að Orkustofnun hefur ekki uppi áætlanir um verulegar jarðhitarannsóknir á Snæfellsnesi á árinu 1984. Varðandi þéttbýlisstaðina norðan á nesinu er ekki ástæða til bjartsýni um hitaveitu, því miður, miðað við niðurstöður af jarðhitaleit sem fram fór á árunum 1975–1981 og fól m. a. í sér alldjúpar rannsóknarboranir nálægt Grundarfirði og Stykkishólmi sem kostaðar voru af Orkusjóði. Vitað er um jarðhita á einum stað norðan á nesinu í sjó fram undan Berserkseyri. Einna helst mætti hugsa sér að sá jarðhiti gæti nýst Grundfirðingum í tengslum við brúargerð yfir Kolgrafarfjörð, sem hins vegar er ekki á döfinni. Hagkvæmni slíkrar hitaveitu hefur verið skoðuð og liggur fyrir grg. þar um í skýrslu um húshitunaráætlun frá Orkustofnun á bls. 21–25, þar sem fjallað er um hitaveitu fyrir Stykkishólm og Grundarfjörð. Öll þessi sjónarmið eru héraðsbúum vel kunn og voru m. a. rækilega kynnt og rædd á fjölmennum fundi sem Samtök sveitarfélaga á Vesturlandi efndu til í Stykkishólmi vorið 1982. Á sunnanverðu Snæfellsnesi og í Hnappadal er jarðhiti á nokkrum stöðum. Má þar nefna Lýsuhól, Kolviðarneslaug og Landbrotalaug við Hafnfjarðará. Á einum þessara staða, Lýsuhóli, er lokið rannsóknum til undirbúnings borunar. Hagkvæmniáætlanir hitaveitu frá Landbrotalaug á nálæga bæi í Hnappadal og Kolbeinsstaðahreppi eru í vinnslu hjá jarðhitadeild Orkustofnunar. Hitaveitulögn frá Kotviðarneslaug á nálæga bæi hefur verið athuguð en virðist óhagkvæm. Um frekari rannsóknir og boranir á þessu svæði fer eftir áhuga þeirra nýtingaraðila sem fyrir eru á hverjum stað. En ég vil svo að lokum segja í þessu sambandi að ég hef áhuga á og mun beita mér fyrir jarðhitarannsóknum á þessu svæði.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir skýr svör. Að vísu er ég ekki sammála hæstv. iðnrh. um það að ekki komi til greina að byggð verði brú yfir Kotgrafarfjörð.

Það er ekki á döfinni núna. Jú, jú, hún kemur í gagnið.

Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir það ef hann hefur breytt þeirri skoðun sinni. Ég tel einmitt að með brúargerð yfir Kolgrafarfjörð og e. t. v. á grundvelli niðurstöðu um jarðhita við Berserkseyri mætti styrkja atvinnulíf á svæðinu, m. a. með fiskirækt og hafbeit. Skv. upplýsingum sem ég hef munu vera mjög góðar aðstæður til hafbeitar frá Kolgrafarfirði og Hraunsfirði, en ef vel á að vera þarf að vera virkjanlegur jarðvarmi í nágrenninu ef fiskeldi hefst þar. Ég vil þó ekki fjölyrða um það. Ég endurtek þakkir til iðnrh. fyrir svör hans og vænti þess að Orkustofnun taki e. t. v. betur á hvað varðar rannsóknir á jarðhita þessa svæðis en verið hefur. Treysti ég hæstv. iðnrh. til þess að hafa þar hönd í bagga.



Herra forseti. Svo var að skilja á svari hæstv. iðnrh. að ekki væru uppi neinar sérstakar áætlanir nú um frekari jarðhitarannsóknir á Snæfellsnesi. Hins vegar sagði hæstv. ráðh. orðrétt, með leyfi forseta, í niðurlagi sinnar ræðu: „Ég hef áhuga á og mun beita mér fyrir frekari jarðhitarannsóknum á þessu svæði“. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh. nánar um það hvernig nákvæmlega beri að skilja þessi orð hans. Hyggst hann beita sér fyrir því að þessar rannsóknir eigi sér stað á yfirstandandi ári þó svo að engar áætlanir séu uppi um það annars staðar? Mun hann beita sér fyrir því að sérstakar fjárveitingar verði til þessara verkefna á næsta ári, eða hvernig ber að skilja þessi orð hans? Það er ákaflega auðvelt og ódýrt og einfalt að koma hér í ræðustól og gefa yfirlýsingar af þessu tagi, en mér finnst ráðh. bera skylda til að styðja þær frekari skýringum og segja þingheimi nákvæmlega hvað í þessum orðum hans felst.



Herra forseti. Ég hef kannske verið óskýrmæltur þegar ég mælti á þessa leið: Orkustofnun hefur ekki uppi áætlanir um verulegar jarðhitarannsóknir á Snæfellsnesi á árinu 1984. Úr því sem komið er hef ég það ekki heldur af því sem fjármagn skortir. Ég tók fram að vegna Grafarlaugar í Miðdölum þá yrði lokið við boranir þar strax í vor eða sumar þannig að þeim verður haldið fram. Ég hef hins vegar sagt og endaði ræðu mína á því, að ég hefði áhuga á og mundi beita mér fyrir frekari jarðhitarannsóknum á þessum svæðum. Ég verð að segja það, að þeir möguleikar sem kann að vera að finna við Berserkseyri, svo ég nefni það sem dæmi, hljóta að vekja áhuga áhugamanna um fiskirækt. Ég vil enn víkja að því að ég sagði: Nú er ekki á döfinni brúargerð yfir Kolgrafarfjörð. En það má alls ekki skilja svo að þær áætlanir og hugmyndir séu með öllu úr sögunni, enda alls ekkert ófært að leggja fyrir Kotgrafarfjörð leiðslu, ef menn vildu virkja jarðvarma við Berserkseyri. Við Berserkseyrina þarf að byggja út garð og mig minnir að ég hafi hér hnotið um það að þetta væru 300–400 metrar og allt er þetta með þeirri vísu og í námunda við það mikla þéttbýlisstaði, að ég hef alveg sérstakan áhuga á þessum stað, að rannsaka þetta frekar. Og ég held að svo kunni einnegin að vera að ómaksins sé vert að bera niður víðar á sunnanverðu nesinu og þar kunni möguleikarnir að vera meiri. Ég endurtek þess vegna að í ár á ég þess ekki kost að verja meira fjármagni til þess arna að því er nú best verður séð. Það er e. t. v. ekki siglt fyrir öll sker með það að eitthvað frekar fáist af fjármagni til jarðhitaleitar. Ég vil ekki fullyrða að með öllu sé lokum skotið fyrir það. En á meðan það liggur ekki fyrir get ég í ár ekki haft uppi frekari áform, en ég mundi beita mér fyrir því alveg sérstaklega við Berserkseyri, og það þá þegar á næsta ári. Vona ég að þessi orð séu það skýr að ekki fari milli mála við hvað ég á.



Virðulegi forseti. Á þskj. 399, í IV. lið, ber ég fram svohljóðandi fsp. til hæstv. iðnrh.: „Hvaða ráðstafanir hyggst iðnrh. gera svo að húseigendur geti lagt í fjárfestingu við endurbætur og einangrun húsa skv. þeim tillögum sem ráðgjafar um orkusparnað hafa unnið á vegum Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi?“ Með lögum um lækkun og jöfnun hitunarkostnaðar, sem samþ. voru á vordögum 1980, var í 12. gr. veitt heimild til að veita sveitarfélögum styrki til tækniþjónustu á sviði orkusparnaðar. Á grundvelli umræddra laga og með styrk og í góðu samstarfi við iðnrn. hefur á vegum húshitunarnefndar samtaka sveitarfélaga í Vesturlandskjördæmi verið gerð úttekt á húsum í Búðardal, Stykkishólmi, Grundarfirði, Ólafsvík og Hellissandi í þeim tilgangi að veita þeim húseigendum, sem búa við mesta orkunotkun og hæst orkuverð, ráðgjöf um það á hvern veg megi draga úr orkunotkun með einföldum lagfæringum á húsnæði. Umræður um húshitunarmál hafa verið tíðar hér á Alþingi, enda segir í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar að jöfnum húshitunarkostnaðar verði aukin verulega. Samfara samdrætti í tekjum á landsbyggðinni, í landbúnaði vegna minnkandi framleiðslu á búunum og nú í sjávarútvegi vegna samdráttar í fiskveiðum, verður orkukostnaður stórfelldara vandamál en áður hefur verið. Stafar af þessari þróun meiri hætta á fólksflótta af landsbyggðinni en nokkru sinni hefur áður verið frá stríðslokum að margir telja. Er þessa þegar farið að gæta í atvinnuleysi hér í borginni þó það sé ekki mikið, en það er væntanlega m. a. vegna fjölgunar og vegna fleiri íbúa sem flytja utan af landsbyggðinni. Við þeim vanda sem hár húshitunarkostnaður er verður að bregðast með aðgerðum til orkusparnaðar, með olíustyrkjum, með niðurgreiðslum á raforku til húshitunar í meira mæli en þegar er gert, auk þess sem rannsóknir á jarðhitamöguleikum verður að auka. Ljóst er að þó orkusparnaður sé mikilvægur taka þær aðgerðir, sem einhvern árangur bera, langan tíma. Áfram verður því að beita niðurgreiðslum á húshitunarkostnaði. Orkusparnaðaraðgerðir beinist hins vegar einkum að því að koma orkunotkun niður að þeim mörkum sem byggingarreglugerð setur um hitatap húsa, en það vantar víða verulega mikið á að þeim áfanga hafi verið náð. Svo sem fyrr var getið hefur á vegum húshitunarnefndar Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi verið gerð úttekt á ástandi og orkunotkun húsa á Snæfellsnesi og einnig í Dalasýslu og eigendum verið veitt ráðgjöf um hagkvæmar aðgerðir til orkusparnaðar. Af um 140 húsum sem skoðuð hafa verið kemur í ljós að orkunotkun þeirra er að meðaltali 36% umfram staðla. Úrtak þessara athugana er um 10% af húsnæði í þorpunum og er talið að ástand húsa í sveitum sé víða miklu verra. Ekki er í öllum tilvikum hagkvæmt að ráðast í þær endurbætur sem staðlar krefjast, en ef reiknað er með þeim aðgerðum sem teljast aðgengilegar og ráðlagðar eru borgar sú fjárfesting sig í þessum tilvikum á um sex árum ef eingöngu er tekin sparnaður húseigenda inn í það dæmi. Er þá reiknað með núverandi verðlagi á efni, svo sem einangrun, en um 30% kostnaðar við þessar aðgerðir rennur beint í ríkissjóð. Sparnaður ríkissjóðs á ári vegna niðurgreiðslna á raforku er einungis vegna þessara húsa á þriðja hundrað þúsund krónur. Að vísu er það lítið upp í hið stóra „gat“ ríkissjóðs, en þegar stórátak væri gert í þessu væri þarna hægt að spara verulegar fjárhæðir. Þegar orkunotkun íbúðarhúsnæðis er metin og borin saman kostnaður notenda eftir landshlutum falla þær tölur ekki alltaf saman við það sem opinberlega er gefið upp. Kemur þar margt til annað en mismunandi orkuverð. Meðal þess sem veldur mismun eru mismunandi aðferðir hitaveitna við mat á orkunotkun. Má þar nefna að hinar nýrri hitaveitur nota svokallað hemlakerfi sem mælir ekki neysluvatnsnotkun beint á meðan hver kwst. rafhitunar er mæld og seld. Annar afgerandi þáttur er hitastig hvers tíma. Meðalhiti í Stykkishólmi árin 1930–1960 var 4.2°C. Hins vegar er meðathiti áranna 1979–1983 á sama stað 2.9°C. Þessi munur á meðalhitastigi frá 30 ára meðaltali fyrri ára veldur um 8–10% aukningu á kyndingu. Á þessu kalda tímabili hafa hin náttúrlegu áhrif því bæst við verulega hækkandi orkuverð. Hvernig sem á þennan þátt orkubúskapar okkar er litið er ótvíræður ávinningur af því að húseigendur hinna köldu svæða verði aðstoðaðir við það að draga úr orkunotkun í híbýlum sínum. Fullyrða má að með einföldum sparnaðaraðgerðum mætti minnka orkunotkun til húshitunar um 20% á því svæði sem ég hef gert að umtalsefni hér. Hér fara saman hagsmunir húseigenda og ríkissjóðs og er þessi fsp. lögð fyrir hæstv. iðnrh. ef það mætti verða til þess að húseigendur vissu til hvaða ráða verði gripið, en þeir hafa nú í höndum ráðleggingar frá ráðgjöfum um orkusparnað. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð eða lengri formála fyrir fsp. minni, en vænti svars frá hæstv. iðnrh.



Herra forseti. Sem svar við fsp. frá hv. 1. þm. Vesturl. vil ég taka fram eftirfarandi: Á vegum Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi hefur verið unnið að skoðun á nokkrum fjölda húsa og gerðar tillögur um orkusparandi endurbætur á þeim. Þessi starfsemi hefur m. a. verið styrkt af iðnrn. Þótt endanlegar niðurstöður liggi ekki fyrir er ljóst að munur á orkunotkun í mismunandi húsum, t. d. á rúmmálseiningu, er talsverður og að þann mun má í flestum tilfellum jafna með hagkvæmum endurbótum á einangrun og hitakerfum húsanna. Einnig hefur komið í ljós að í velflestum húsum má með einhverjum hætti spara orku á hagkvæman hátt. Húseigendur sem fjárfest hafa í orkusparandi endurbótum hafa undanfarin þrjú ár átt kost á láni frá Húsnæðisstofnun sem numið hefur 50% fjárfestingarkostnaðar skv. áætlun. Eftirspurnin eftir slíkum lánum hefur hins vegar farið dvínandi þrátt fyrir hækkandi orkuverð. Iðnrn. hefur nú í samvinnu við félmrn. ýtt úr vör með sérstakt verkefni þar sem stefnt verður að því að hvetja fólk til aukins orkusparnaðar. Í því skyni er ætlunin að veita tæknilega ráðgjöf sem m. a. tekur mið af þeirri reynslu sem fengist hefur á Vesturlandi og jafnframt að veita aukna lánafyrirgreiðslu. Samkvæmt þeim hugmyndum sem unnið er eftir við skipulagningu verkefnisins verður ákveðinn fjöldi starfandi ráðgjafa í kringum landið menntaður til þess að geta veitt ráðgjöf í þessu skyni sem byggð yrði á bestu fáanlegum upplýsingum um eiginleika og hagkvæmni ýmiss konar endurbóta. Jafnframt er ætlunin að auka lánafyrirgreiðslur þannig að lánuð verði 80% áætlaðs fjárfestingarkostnaðar til 16 ára. Lánið verði verðtryggt, en á lágum vöxtum og afborgunarlaust fyrstu þrjú árin. Hið síðast talda á að gefa mönnum kost á að greiða niður eigið fjárframlag. Aðalatriðið í þessum hugmyndum er að lánið verði endurgreitt á fleiri árum en það tekur endurbæturnar að skila sér með minni orkunotkun og að greiðslubyrði þeirra sem framkvæma orkusparandi endurbætur aukist því ekki heldur minnki, jafnvel þótt til skamms tíma sé litið. Til þess að standa straum af auknum lánum hafa 30 millj. kr. verið veittar sérstaklega til Byggingarsjóðs ríkisins til úthlutunar á þessu ári, auk þess fjármagns sem Byggingarsjóður hefur sjálfur til ráðstöfunar í þessu skyni. Rétt er að leggja áherslu á að orkusparnaður af þeirri stærðargráðu sem ráðgjöf á Vesturlandi hefur gefið til kynna að hægt sé að koma við hefði gífurlega þjóðhagslega þýðingu og væri skynsamlegt og jákvætt framlag í orkubúskap okkar. Á landsmælikvarða yrði heildarkostnaður slíkra aðgerða hins vegar að stærðargráðunni 3 þús. millj. kr. og því ljóst að um fjármögnun slíkrar áætlunar þyrfti að fjalla sérstaklega. Í fyrsta áfanga telst því rétt að veita því fólki aðstoð sem þyngstar byrðar ber, þ. e. býr í illa einangruðum húsum á svæðum með dýra orku. Því munu þau hús sem fyrirgreiðslu fá í fyrsta áfanga verða valin úr eftir sérstökum reglum, þar sem m. a. verður tekið mið af orkunotkun húsanna á rúmmálseiningu. Ekki er að efa að nokkur hluti húsa þeirra sem skoðuð hafa verið á Vesturlandi mun verða í þessum áfanga. Að lokum er rétt að benda á að fyrirgreiðsla verður í formi verðtryggðra lána, þannig að þeir húseigendur sem ráðast í framkvæmdir nú þegar fyrir eigið fjármagn bera á engan hátt skarðan hlut frá borði. sumar aðgerðir sem í tillögunum felast, eins og t. a. m. einangrun ofan á þakplötu, borga sig á svo fáum árum að það er tilefnislaust og sóun á fjármunum fyrir húseigendur að bíða með slíkar aðgerðir eftir því að langtímafjármögnun fáist.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir svör hans við fsp. mínum. Í máli hans kom fram að fyrirhugað er að veita betri fyrirgreiðslu en nú er til þeirra húseigenda sem hafa ráðist í eða eru að ráðast í framkvæmdir sem eru orkusparandi. Ég tel að skýringin á því sem kom fram hjá hæstv. ráðh. varðandi litla eftirspurn eftir lánum frá húsnæðislánakerfinu til orkusparandi aðgerða sé sú, að fólk hefur beðið eftir ákveðnari aðgerðum. Ég vænti þess að innan tíðar muni verða lagt fram á Alþingi frv. til l. þar sem verði tekið á þessu máli öllu, bæði hvað varðar orkusparandi aðgerðir og lánamál vegna þeirra og svo ekki síður kerfisbundnar niðurgreiðslur á raforkuverði og öðrum orkugjöfum sem nýttir eru til húshitunar. Að lokum vil ég endurtaka þakkir til hæstv. iðnrh. fyrir svar hans.



Herra forseti. Í nóvember 1981 átti ég þess kost að flytja hér inn í þingið till. til þál. um skipun nefndar til að kanna öryggisbúnað fiski- og farskipahafna. Var í grg. með till. rakin fjöldi slysa við hafnir landsins og landganga skipa um rúmlega fimm ára skeið eða frá árinu 1975 til miðs árs 1981. Voru tölulegar upplýsingar byggðar á gögnum Slysavarnafélags Íslands, m. a. árbókum félagsins 1976–1981, skýrslum Rannsóknanefndar sjóslysa árin 1975–1980 og skýrslum Tryggingastofnunar ríkisins. Nefnt tímabil voru sjóslys og drukknanir, þ. e. dauðaslys í höfnum hér við land, 46 og í höfnum erlendis 5, dauðaslys vegna umferðar við hafnir þar sem ekið eða hjólað var út af bryggju eða hafnarmannvirki reyndust 12 og slys á sjómönnum við ferðir af og frá skipi tímabilið 1975–1980 reyndust 128. Er í síðastnefnda tilvikinu aðallega um að ræða slys vegna falls úr eða í landgangi á bryggju, við að komast á milli skips og báta eða við að komast á eða af bryggju úr stiga svo nokkuð sé nefnt. Er þessi síðastnefndi fjöldi slysa byggður á skýrslum um bótaskyld tjón sjómanna, en til þess að slys teljist bótaskyld af hálfu Tryggingastofnunar ríkisins þarf viðkomandi að hafa verið frá vinnu í 10 daga eða lengur svo sem kunnugt er. Í mörgum tilvikum er um smávægileg meiðsli að ræða, sem eigi að síður verða þó talin til slysa. Upplýsingar um önnur slys, sem ekki ná framangreindu 10 daga lágmarki, er erfitt að fá svo óyggjandi sé. Þó er vitað að nokkuð er um meiðsli og óhöpp sem ótvírætt mundu falla undir það sem almennt er kallað slys. Fjöldi einstaklinga, sem orðið hefur fyrir slysum við hafnir eða land hérlendis það tímabil sem hér hefur verið gert að umtalsefni, er samtals 296 einstaklingar og eru þá bjarganir taldar þar með, sem reyndust 110. Því miður virðist slysatíðni síðastliðin tvö ár svipuð og árin á undan. Með hinu hörmulega slysi í Grundartangahöfn nú fyrir skömmu, þar sem fjórir menn fórust, vorum við enn á ný minnt á hinar miklu hættur sem sjómenn búa við ekki aðeins á hafi úti heldur jafnframt við hafnir landsins. Gefur slíkur fjöldi slysa, sem hér hefur verið drepið á, vissulega fulla ástæðu til athafna og aðgerða. Tóku alþm. till. vel á sínum tíma og eftir umfjöllun þingsins var hún samþykkt af Alþingi þann 27. apríl 1982. Er þál. á þessa leið, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. skipun fimm manna nefndar til að gera heildarathugun á fiski- og farskipahöfnum landsins með tilliti til slysaliættu sjómanna og annarra sem um hafnir fara. Í nefndinni sitji einn fulltrúi tilnefndur af Slysavarnafélagi Íslands og sé hann formaður nefndarinnar. Eftirtaldir aðilar skipi hver einn fulltrúa í nefndina: Siglingamálastofnun ríkisins, Hafnamálastofnun ríkisins, Landssamband ísi. útvegsmanna og Sjómannasamband Íslands. Skal starf nefndarinnar miða að því: a) að benda á kunnar eða hugsanlegar slysagildrur við hafnarmannvirki og landgang skipa og báta, b) að benda á við hvaða hafnir landsins og á hvaða sviði sé helst og brýnust þörf úrbóta, c) að kanna aðbúnað til björgunar og slysavarna við hafnir landsins, d) að gera tillögur um leiðir til úrbóta í ofangreindu efni, sjómönnum og öðrum, sem um hafnir fara, til aukins öryggis. Ofangreind athugun og tillögugerð skal liggja fyrir eigi síðar en í árslok 1982.“ Svo sem fram kemur í ályktuninni skyldi athugun og tillögugerð liggja fyrir eigi síðar en í árslok 1982. Svo mun ekki hafa verið og ekki heldur ári síðar, í árslok 1983. Því hef ég leyft mér að leggja fram á þskj. 405, tölul. I, fsp. til hæstv. samgrh. svohljóðandi, með leyfi forseta: „Hvað líður framkvæmd þál. frá 27. apríl 1982 um skipun og störf nefndar til að kanna öryggisbúnað fiski- og farskipahafna?“

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Svar við þessari fsp.: Með bréfi dags. 15. nóvember 1982 skipaði ráðuneytið eftirtalda menn í nefnd til að kanna öryggisbúnað fiski- og farskipahafna samkvæmt þeirri þál. sem hér er vitnað til: Pál Guðmundsson deildarstjóra, sem tilnefndur var af Siglingamálastofnun ríkisins, Pétur Stefánsson útgerðarmann, tilnefndan af Landssambandi ísi. útvegsmanna, Hafþór Rósmundsson, tilnefndan af Sjómannasambandi Íslands, Daníel Gestsson yfirverkfræðing, sem tilnefndur var af Hafnamálastofnun ríkisins og Hannes Þ. Hafstein framkvæmdastjóra Slysavarnafélags Ístands, sem jafnframt var skipaður formaður nefndarinnar. Samkvæmt skipunarbréfi nm. skyldu störf nefndarinnar miða að því að benda á kunnar eða hugsanlegar slysagildrur við hafnarmannvirki og landgang skipa og báta og benda á við hvaða hafnir landsins og á hvaða sviði sé helst og brýnust þörf úrbóta, að kanna aðbúnað til björgunar og slysavarna við hafnir landsins og gera tillögur um leiðir til úrbóta í ofangreindu efni, sjómönnum og öðrum sem um hafnir fara til aukins öryggis. Um störf nefndarinnar hingað til svarar formaður hennar bréfi rn. á þennan hátt: „Sem svar við fsp. yðar um störf nefndar sem skipuð var í nóvember 1982 til að kanna öryggisbúnað fiski- og farskipahafna skv. þál. þar um, sem samþykkt var á Alþingi 27. apríl þess árs, vil ég geta eftirfarandi: Í viðræðum nm. hefur sérstök áhersla verið lögð á nýtingu hafnarsvæða, frágang og merkingu stiga, aukinn öryggisbúnað við hafnir og síðast en ekki síst varðandi ýmsan slíkan búnað um borð í skipunum sjálfum, t. d. landganga og allan frágang við þá. Nefndin skrifaði til hafnarstjóra og hafnarvarða um land allt þar sem hún leitaði samstarfs, bað um ábendingar og sendi jafnframt spurningalista í ellefu liðum sem hún óskaði svars við. Fulltrúi Hafnamálastofnunar ríkisins lagði fram athyglisverða skýrslu um flotbryggjur fyrir smábátahafnir, en notkun þeirra fer ört vaxandi í nágrannalöndum okkar og hefur nefndin rætt mjög ákveðið þetta atriði. Þá kynntu nm. sér greinargóða úttekt í máli og myndum um frágang og fleira á hafnarmannvirkjum, sem gerð var árið 1978. Nm. eru sammála um að nauðsynlegt sé að þeir geti skipt með sér verkefnum eftir landshlutum, gert úttekt skv. fyrirliggjandi upplýsingum og heimsótt ýmsar hafnir til samanburðar á frágangi hafnarmannvirkja til samráðs við hafnarstjóra og hafnarverði um ábendingar til úrbóta þar sem þörf krefur. Í viðræðum við samgrn. var þessu komið á framfæri og ítrekað með bréfi ásamt beiðni um sérstaka fjárveitingu í því augnamiði. Þótt nefndarstörf hafi legið niðri um sinn eru ýmsar athyglisverðar upplýsingar sem liggja fyrir og er fullur vilji nm. að takast á við þau verkefni, ljúka störfum og skila áliti. Því er áréttuð sú ósk og þess er vinsamlegast farið á leit við það háa ráðuneyti að það hlutist til um sérstaka fjárveitingu til þessa verkefnis, allt að 150 þús. kr.“ Það rn. hefur nú ekki úr miklu fjármagni að spila, en hins vegar mun ekki standa á því að reyna að verða við beiðni um að nefndin geti haldið áfram störfum og lokið störfum sem fyrst. Kemur til álita í því sambandi að Hafnamálastofnun leggi út nauðsynleg útgjöld vegna nefndarinnar. En ég hef lagt á það áherslu að hún hraði störfum og skili áliti sem fyrst.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir mjög skýr svör við spurningu minni og vænti þess svo sannarlega að nefndinni verði gert kleift að ljúka störfum svo sem þál. gefur tilefni til. Þau slysatilvik sem ég nefndi hér á undan gefa ástæðu til að ætla að öryggisbúnaði við hafnir landsins sé víða mjög ábótavant og virðist í því efni oft vera um að ræða hvers konar öryggisbúnað. Þó má finna í hafnarreglugerðum og öðrum sambærilegum reglum um búnað skipa ótvíræða skyldu til aukins öryggis og betri búnaðar en nú tíðkast. Eru t. d. kunn ákvæði í hafnarreglugerðum þar sem fram kemur að fyllsta öryggis skuli gætt. Einnig er að finna í reglum um vinnuöryggi á fiskiskipum og um vinnuöryggi á flutningaskipum og farþegaskipum, sem settar hafa verið skv. lögum um eftirlit með skipum, ýmis ákvæði um búnað skipa, svo sem landgang o. fl. Eru allar þessar reglur góðar og gildar svo langt sem þær ná. Ég vil þó leyfa mér að efast um að eftirlit sé hér nægilegt og reglum fylgt til hlítar. Ýmislegt kemur hér til svo sem fjárskortur hafnasjóða, útgerðarfélaga og einstaklinga að ógleymdu athugunarleysinu. Ástandið í þessum efnum er þó vafalaust nokkuð misjafnt eftir því hvar á landinu er. Í núverandi hafnalögum eru ekki ákvæði sem segja til um hver skuli bera kostnað af slysavörnum við hafnir landsins. Hins vegar var lagt fram á síðasta þingi og nú á þessu þingi frv. til nýrra hafnalaga, en í 26. gr. frv. er gert ráð fyrir að ríkissjóður greiði allt að 75% af stofnkostnaði við slysa- og mengunarvarnir. Í grg. með frv. segir hvað þetta atriði snertir, með leyfi forseta: „Vakin skal sérstök athygli á að stofnkostnaður við mengunar- og slysavarnir í höfnum verður skv. tillögu nefndarinnar styrkhæfur um 75% en er ekki styrkhæfur að neinu leyti skv. núgildandi lögum. Nefndin vill með tillögunni leggja áherslu á að þessar varnir séu í fullkomnu lagi í höfnum.“ Tek ég heils hugar undir þessar aths. sem sýna að þessum málum er nú gefinn betri gaumur en máske oft áður. Ég ítreka þakkir fyrir svör hæstv. ráðh. og vænti þess að þál. verði fylgt eftir.