Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í síðustu heimsstyrjöld var með reglugerð fyrirskipað, að íslenzk skip skyldu hafa loftskeytatæki í bjargbátum og bjargflekum sínum. Þessi tæki voru á þeim tíma langt frá því að vera fullkomin, enda ekki komnar fram á sjónarsviðið þær tækniframfarir, sem urðu á þessu sviði síðustu ár stríðsins og á árunum þar á eftir. Sérstaklega þóttu rafhlöður tækjanna, sem voru orkugjafi þeirra. og rakavarnir mjög ófullkomnar, enda fór svo, að fyrir tilmæli skipaskoðunarstjóra var ákveðið með ráðherrabréfi árið 1947, að ekki skyldi krefjast loftskeytatækja í bjargbátum eða bjargflekum fyrst um sinn. Þann 19. nóv. 1952 gekk í gildi alþjóðasamningur um öryggi mannslífa á sjónum, sem Ísland er aðili að. Í þessum samningi er m.a. fyrirskipað, að verzlunarskip í millilandasiglingum skuli hafa hreyfanlegt neyðarsenditæki, er sé þannig útbúið, að það sé nothæft fyrir ófaglærðan mann í neyðartilfellum, það sé meðfærilegt og vatnsþétt og á að geta flotið og verið nothæft, þótt í sjóinn sé kastað. Og það er tekið fram, að helzt skuli það vera drifið af handsnúnum mótor eða viðurkenndum rafhlöðum. Þetta tæki á að hafa loftnet, sem á lofti sé með hjálp bátsmastursins, eða svokallað drekaloftnet, sem eykur langdrægni stöðvarinnar um a.m.k. helming eða allt að fjórum sinnum. Eftir að atburður sá átti sér stað, sem flutningsmenn þessarar till. vitna til í grg. hennar, er einn af togurum okkar var talinn af meðal almennings. Vegna þess að tiltölulega meinlaus sjóhnútur á mælikvarða sjómanna gerði fjarskiptatæki skipsins óvirk, svo að engu sambandi er náð við skip í fárra tugmílna fjarlægð, - þá við þær umræður, sem urðu um þennan atburð, varð sú kaldranalega staðreynd ljós, að þótt verzlunarskipi með þrettán manna áhöfn, er siglir til nágrannalanda okkar, sé skylt að hafa hreyfanlegt reyðarsenditæki, eins og ég hef þegar lýst, til að auka öryggi skipverja. þá er togari með 30–40 manna áhöfn, sem stundar veiðar á fjarlægum miðum og siglir á milli landa ekki síður en verzlunarskip, ekki skyldur til að hafa slíkt tæki um borð, einfaldlega vegna þess, að fiskiskip heyra ekki undir áðurnefndan alþjóðasamning, og þess þar af leiðandi ekki krafizt. Á íslenzkum togurum er nú skylt að hafa eina langbylgjustöð, 150 watta, en í framkvæmdinni er þetta þó þannig, að lengra er gengið á þessu sviði, þar eð allir togarar hafa samkv. reglugerð sterkari langbylgjustöð og þar að auki 300 watta stuttbylgjustöð fyrir morse, og svo auk þess vegna áhrifa frá Landssíma Íslands og með stuðningi íslenzku skipaskoðunarinnar hafa þeir sem neyðarstöð eina tal- og morsestöð fyrir millibylgjur, sem rekin er eins og hinar með orku frá rafölum skipsins eða frá rafgeymum. En ekkert af þessum tækjum er hreyfanlegt og öll staðsett á sama stað. Á togurum okkar eru því engin hreyfanleg neyðarsenditæki, sem grípa má með í björgunarbát, ef yfirgefa þarf skipið eftir árekstur við annað skip eða ís eða vegna annarra orsaka. Það skilja allir þýðingu þess, ef ekki hefur tekizt að koma staðarákvörðun svokallaðri frá hinu sökkvandi eða brennandi skipi, áður en það var yfirgefið langt frá siglingaleiðum, eins og togararnir okkar eru venjulega. Það eru reyndar líka dæmi fyrir því, að þótt tími hafi gefizt til slíks með fjarskiptatækjum skipsins sjálfs og sú staðarákvörðun hafi verið rétt, sem þá er upp gefin, þá hafi oft liðið það langur tími, unz komizt var á hinn uppgefna stað til björgunar eða leitar, að t.d. gúmmíbjörgunarbátar hafi þá borizt vegna straums og vinda tugi og jafnvel hundruð mílna frá þeim stað. Það hljóta allir að skilja þýðingu þessara tækja undir slíkum kringumstæðum, þegar það er beinlínis grundvallarskilyrði fyrir leitarskipin að hafa sendingar þessara tækja til að miða sig áfram eftir, svo að hjálp megi berast í tæka tíð. Hér er bersýnilega úrbóta þörf, og auðsýnt er, að um leið og eldri ákvæði eru endurskoðuð, þurfi að setja reglugerð fyrir fiskiskip okkar um slík tæki, sem gengur jafnlangt og ákvæði reglugerðar þeirrar, sem er í alþjóðasamningnum um öryggi mannslífa á sjónum. S.l. vetur var samþykkt hér á hæstv. Alþ. ályktun um læknishjálp sjómanna á fjarlægum miðum. Er mér ekki kunnugt um. að neinar raunhæfar aðgerðir hafi verið gerðar á þessu sviði af hendi íslenzkra aðila, heldur var látið sitja við það eitt að þiggja boð Vestur-Þjóðverja um, að slík aðstoð yrði góðfúslega látin í té um borð í eftirlitsskipum þeim, sem fylgdu þeirra skipum á fjarlæg mið. Allir, sem vit hafa á, vita, að í þessu getur mikil hjálp verið fólgin og öryggi. En þess ber þó að gæta, að skipum þessum er fyrst og fremst ætlað eftirlit og aðstoð í skipum sinnar þjóðar, sem í flestum tilfellum eru í mikilli fjarlægð, og veldur það því, að engin raunhæf hjálp er möguleg. Og þótt leiðbeiningar fengjust og næðust með aðstoð þeirra fjarskiptatækja, sem um borð í skipunum eru, kæmu þær í flestum tilfellum ekki að notum, ekki a.m.k. að þeim notum, sem ætla mætti, vegna ónógrar tungumálakunnáttu annaðhvort viðtakenda eða jafnvel sendanda. Flm. þessarar till. leyfa sér að benda á stuttbylgjutalstöðvar sem lið til hjálpar þessari nauðsynlegu læknisaðstoð vegna hins geysilega mikla langdrægis þeirra. Með stuttbylgjutalstöðvum má undir flestum kringumstæðum hafa talsamband við Ísland, þótt frá mjög fjarlægum hafsvæðum sé, og má þar sem dæmi nefna allar venjulegar siglingaleiðir íslenzkra verzlunarskipa svo og öll fiskimið, sem togarar okkar hafa stundað veiðar á undanfarin ár. Það eru nú tvær neyðartíðnir í notkun á mið- og langbylgjum og eru opnar hér heima allan sólarhringinn, en á þær er alls ekki treystandi, og í flestum tilfellum eru þær óvirkar, þegar um er að ræða hin fjarlægari mið og siglingaleiðir. Ef stuttbylgjutalstöðvar væru í öllum okkar verzlunarskipum og stærri fiskiskipum og hér heima væri allan sólarhringinn opin neyðartíðnimóttaka fyrir þær og frá stöðinni hér heima væri alltaf hægt að komast í samband við einhvern stað, þar sem læknavarzla væri allan sólarhringinn, þá má undir flestum kringumstæðum strax ná í ráðgefandi læknishjálp, þar sem hvorki tungumálakunnátta né fjarlægð væri þröskuldur í vegi fyrir slíku. En að sjálfsögðu yrði jafnhliða eða fyrst að fara hina eðlilegu byrjunarleið, að færa lyfjaskrín skipanna í fullkomnara horf og auka hagnýta þekkingu þeirra manna, sem um þau eiga að sjá um borð í skipunum, í slysahjálp og hjúkrun, en þar má mikið um bæta frá því, sem nú er. Ég tel óþarfa að benda á aðra þætti þess stóraukna öryggis, sem slík þjónusta mundi veita skipi og skipshöfn, en vil þó einnig benda á enn eina hlið málsins. Ef slík þjónusta yrði veitt, yrði það til stóraukinna hagsbóta fyrir útgerðarmenn skipanna, sem þá gætu hvenær sem er haft talsamband við skipstjóra sina, hvar sem skipin eru stödd. Nú þegar eru slíkar stöðvar í 34 íslenzkum skipum og 6 munu bætast við á þessu ári, sem öll munu hafa þessi tæki. Eldri togarar og verzlunarskip okkar, sem ekki hafa þau, eru 45 að tölu. Ef tækin yrðu sett í þau skip, þá er næg orka fyrir hendi þegar í skipunum, og á því sviði þarf enga viðbót eða breytingu, og tækin sjálf er hægt að smíða hér heima hjá Landssíma Íslands. Loftskeytastöðin í Gufunesi heldur uppi nú þeim stuttbylgjuviðskiptum, sem hér eiga sér stað, en þjónustan er aðeins tvær klukkustundir á dag. En um leið og nýi sæsíminn kemst í notkun, losna stöðvar, sem geta tekið upp þjónustu við skipin allan sólarhringinn. Starfsskilyrði og starfsemi annarra landsstöðva, sem fyrir eru, þarf einnig að endurskoða. Á því sviði sem öðrum mun full þörf að gæta þess, að ný tæki og aukin tækni séu nýtt til hins ýtrasta til öryggis og hagsbóta fyrir þá, sem í hlut eiga. Flm. þessarar till. telja að endurskoðun laga og reglugerða um fjarskiptastöðvar í íslenzkum skipum sé fyllilega tímabær og jafnvel að skjótra aðgerða sé þörf á sumum sviðum, eins og ég hef þegar bent á. Okkur er þó ljóst, þótt við höfum bundið okkur við þá hliðina, sem að öryggi sjómanna snýr, að heildarendurskoðunar fjarskiptalaganna er þörf, og má sem lítið dæmi því til stuðnings benda á fullyrðingar fagmanna um, að lögin vinni beinlínis gegn tæknilegum framförum á þessu sviði hér á landi. Það hefur verið ákveðin ein umr. um þessa till., og ég tel, að bæði form og efni leyfi, að hv. Alþ. taki ákvörðun um hana og afgreiði hana nú þegar.



Herra forseti. Till. þessi, sem við hv. 2. þm. Norðurl. e. höfum leyft okkur að flytja á þskj. 94, fjallar um endurskoðun laga um lögreglumenn. Löggjöfin um lögreglumenn er frá árinu 1940, og reynslan hefur sannað, að það er mjög tímabært að endurskoða þessi lög. Skal ég í því sambandi aðeins víkja að nokkrum atriðum, sem sérstaklega rökstyðja þessa skoðun okkar flm. Í fyrsta lagi er þess að gæta, að samkv. þessari löggjöf er gert ráð fyrir því, að hlutdeild ríkissjóðs í greiðslu lögreglukostnaðar sé á þann veg, að ríkið greiði 1/5 hluta kostnaðar við lögreglu og löggæzlu í kaupstað, en þó því aðeins, að tala lögreglumanna sé slík, að einn lögregluþjónn komi á hverja 700 íbúa. Með þessu móti munu það naumast vera aðrir staðir en Reykjavík, sem njóta þessara hlunninda, vegna þess að yfirleitt er það ekki í bæjarfélögum, að lögreglumenn séu svo margir. Það sýnist raunverulega vera óeðlilegt á allan hátt að binda greiðslu kostnaðar við það, að lögregluþjónar séu svo og svo margir. Ef það er metið þannig af viðkomandi bæjaryfirvöldum, að ekki sé þörf svo mikils fjölda lögregluþjóna, sýnist í fyllsta máta óeðlilegt, að gerð sé beinlínis krafa til þess af ríkisvaldinu, að lögregluþjónar verði þar fleiri en talin er brýn þörf á, ef sá staður á að geta notið þessarar hlutdeildar af hálfu ríkissjóðs. Það virðist því fyllsta ástæða til þess að athuga þetta atriði, því að reynslan mun hafa sýnt það ótvírætt, að útkoman úr þessu er mjög ósanngjörn í mörgum tilfellum. Þá er þess einnig að gæta í sambandi við ákvæði l. um ríkislögreglu, að það er mjög óákveðið um það, hvar slíkir lögreglumenn skuli staðsettir, og því hefur reyndin orðið sú, að í því hefur þótt vera nokkurt misrétti, hvaða staðir fengju hlunnindi af því að hafa ríkislögreglumenn, sem launaðir væru af ríkissjóði, og einnig þetta atriði þarf að taka til athugunar. Þá er loks eitt atriði, sem skiptir miklu máli og hefur orðið sérstaklega áberandi nú á síðustu árum, hversu slæmt er að hafa ekki skýrari reglur en til eru í l. um lögreglumenn, en það er varðandi héraðslögreglumenn, sem hafa verið settir í mörgum héruðum landsins. Á undanförnum árum hafa verið samþykktar sérstakar reglugerðir um löggæzlu á samkomum í sveitum í flestum eða öllum sýslum landsins. Þessar reglugerðir hafa síðan verið staðfestar af dómsmrn., en þess hefur orðið vart í því sambandi, að rn. telur ákvæði l. um lögreglumenn vera svo óljós varðandi þetta atriði, að það sé mjög hæpið, hvaða skylda hvíli á ríkissjóði til greiðslu kostnaðar í sambandi við þessa tegund löggæzlu. Þar sem hér er orðið um umfangsmikla löggæzlu að ræða, sýnist nauðsynlegt, að settar verði ákveðnar reglur í lögum um tilhögun þessarar löggæzlu, en ekki í einstökum reglugerðum, sem kannske að ýmsu leyti eru ekki samhljóða, og jafnframt, að ákveðnar reglur séu settar um, að hve miklu leyti ríkissjóður skuli bera kostnað af þessari löggæzlu. Þá er loks eitt atriði, sem hefur á síðari árum og raunar um nokkurra ára bil verið vandamál. og það er löggæzla á tilteknum stöðum á landinu, þar sem hefur þótt vera sérstök þörf aukinnar löggæzlu af ýmsum ástæðum. Fyrir þessu er ekki gert ráð í 1. um lögreglumenn, og því hefur þessi vandi verið leystur á þann hátt, að í fjárlög hafa verið teknar fjárveitingar til löggæzlu á þessum tilteknu stöðum. Það eru 11 staðir í fjárlfrv. því, sem liggur fyrir Alþ. nú, sem gert er ráð fyrir að styrkja með sérstökum fjárveitingum til þess að halda uppi löggæzlu, og fjárveitingar þessar eru mjög mismunandi eða frá 10 til 100 þús. kr. Það liggur í augum uppi, að þess er lítill eða enginn kostur fyrir fjvn. Alþ. að gera sér grein fyrir því, hver sé þörfin fyrir löggæzlu þessa á hinum einstöku stöðum, þannig að ekki sé misræmi í þessum fjárveitingum. Einnig af þessari ástæðu er nauðsynlegt að reyna að finna eitthvert form til þess að veita umrædda aðstoð og koma þessu í fastara skipulag. Það er vafalaust, að á þessum stöðum er þörf sérstakrar löggæzlu í sambandi við vertíðir, en það er jafnóeðlileg, að ekki sé reynt að setja einhverjar ákveðnar reglur, þar sem hægt sé að finna leiðbeiningar um það og raunar sem skýrust fyrirmæli, að hve miklu leyti ríkissjóður skuli greiða slíkan kostnað, en það ekki látið vera tilviljun háð í sambandi við fjárveitingar hverju sinni, hvaða fé er veitt til þessara þarfa. Þetta eru meginatriðin, sem liggja að baki þessari till., þau atriði, sem við teljum brýnast að taka til athugunar. En einnig kunna að sjálfsögðu að vera önnur atriði, sem koma í ljós, þegar hafizt verður handa um endurskoðun laganna. Þar sem hér er um mál að ræða, sem ekki aðeins varðar ríkið, heldur einnig sveitarfélögin mjög verulega, teljum vér eðlilegt, að um endurskoðun þessa sé haft samráð við Samband ísl. sveitarfélaga. Að öðru leyti tel ég ekki ástæðu til að orðlengja um till. þessa. Um hana mun vera ákveðin ein umr., og vil ég því leggja til, að umr. verði frestað og till. vísað til fjvn.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem ég flyt hér öðru sinni á þskj. 23, fer í þá átt, að rannsókn verði látin fram fara á möguleikum til betri hagnýtingar hins íslenzka farskipaflota. Hinn gífurlegi fjáraustur, sem á undanförnum árum hefur fram farið í hörðum gjaldeyri vegna erlendra leiguskipa og skiptir nú um tugum millj. kr., er orðinn næsta óhugnanlegur. Sjálfur hef ég ekki óyggjandi tölur í þessu efni frá s.l. ári. Hins vegar eru fyrirliggjandi tölur um gjaldeyrisupphæð í þessu skyni frá árinu 1958. Þá voru yfirfærðar af bönkum vegna leigu erlendra farskipa rúmar 28 millj. kr. í frjálsum gjaldeyri. Í þessari upphæð ársins er þó ekki meðtalin leiga rússnesks olíuskips. sem einnig var í förum á árinu. Nú á tímum mikilla umr. um gjaldeyrissparnað annars vegar ásamt algerri endurnýjun hins íslenzka farskipaflota og margföldun á rúmlestafjölda hins glæsilega flota kemur mönnum spánskt fyrir sjónir, að íslenzku skipin sigla oft lítt eða ekkert lestuð til erlendra hafna, en svo eru erlend skip höfð til þess að annast stóran hluta inn- og útflutningsins. Að sjálfsögðu hefur útflutningur okkar stóraukizt með tilkomu stærri og afkastameiri fiskiflota og þó sérstaklega hefur söluferðum togara með eigin afla fram undir síðustu mánuði fækkað og innanlandsvinnsla aukizt. Þessar staðreyndir hagga þó ekki þeirri skoðun manna, að óþarft sé að leigja erlend farskip í svo ríkum mæli undir útflutningsvörur okkar, nema síður væri. Ekki munu mikil brögð að því, að hraðfrystur fiskur sé fluttur út með erlendum leiguskipum, en þegar kemur að saltfiskframleiðslunni. verða uppi ógeðfelldar staðreyndir. Upplýsingar, sem ég hef um þessa hluti frá árinu 1958, eru á þann veg, að þá flytja íslenzk skip 6 millj. og 60 þús. kg af fiski til erlendra hafna, en erlend skip flytja á sama tíma 24 millj. 683 þús. 949 kg, eða rúmi. 4 sinnum meira magn en hin íslenzku skip. Fyrir þessa þjónustu hinna erlendu skipa greiddum við. eins og ég áðan sagði, nálega 30 millj. kr. út úr landinu í hörðum gjaldeyri. Fyrir tilkomu sementsverksmiðjunnar fluttu íslenzk fiskflutningaskip oft heim með sér sement. Nú flytja þau erlent grjót sem kjölfestu. Ég hef fróðra manna orð fyrir því, að óþarft sé að hafa slíka óreiðu og skipulagsleysi í þessum efnum sem raun er á nú, þjóðarheildinni til fjárhagslegs tjóns og öllum hlutaðeigandi til vansæmdar. Á fyrstu árum hins svonefnda fjárhagsráðs mun einn af starfsmönnum þess hafa annazt skipulagningu á ferðum farskipanna í góðri samvinnu við skipafélögin. Skipulag þetta var að sjálfsögðu gert með það fyrir augum, að lestarrúm skipanna yrði sem bezt nýtt. Í þáltill. þessari er gert ráð fyrir rannsókn á ástandi þessara mála og leiði sú rannsókn í ljós, að skipulagsleysi á ferðatilhögun skipanna valdi mestu um, þá verði komið á fastri og skipulagðri samvinnu, sem skipafélögin sjálf beri kostnaðinn af. Sá kostnaður, sem af slíkri starfsemi hlytist, virðist munu geta orðið léttbær, miðað við það fjárhagslega tjón, sem skipafélögin ein hljóta. að verða fyrir af ríkjandi ástandi. Eitt af því, sem styður þá skoðun, að hér valdi mestu um skipulagsleysi og skortur á samvinnu, er, að til hinna suðlægari landa virðast íslenzku skipin ekki hafa neina fasta áætlun, sem t.d. útflytjendur gætu byggt á. Sem dæmi er rétt að nefna, að á árinu 1958 eru flutt til Portúgals 11017400 kg af fiski og til Spánar 1476350 kg, og allt þetta magn er flutt með erlendum skipum. Íslenzk skip komu ekki til þessara hafna á árinu. Til Grikklands siglir eitt íslenzkt skip með 363150 kg, en á sama tíma sigla fimm erlend skip þangað með 2431800 kg af fiski. Hér eru aðeins nefnd þrjú dæmi, sem vissulega gefa til kynna, að úrbóta er þörf og að góð samvinna skipafélaganna sjálfra undir forustu einhvers aðila. er þau sjálf kysu, gæti dregið úr notkun erlendra leiguskipa til flutninga að og frá landinu og um leið lækkað hin gífurlegu útgjöld til þessara hluta í erlendum gjaldeyri. Verði þáltill. þessi samþykkt, verður einnig að telja nauðsynlegt, að jafnframt fari fram athugun á því, hvort ekki sé unnt að hagnýta betur strandferðaflota okkar, án þess að dregið sé úr nauðsynlegri þjónustu við hinar dreifðu byggðir landsins. Allar þær sagnir, sem berast utan af landsbyggðinni um óreglulegar ferðir strandferðaskipanna, gera nauðsynlegt, að slík athugun fari einnig fram á þessari þjónustu með bætta nýtingu farskipaflotans fyrir augum, þó að ekki komi þar til greina neinn gjaldeyrissparnaður í skipaleigu. Þáltill. þessa lagði ég fram, eins og ég áður sagði, seint á vetrarþingi í fyrravetur, og hlaut hún þá ekki afgreiðslu. Deilur ættu ekki að þurfa að verða um efni till., og treysti ég því nú, að hv. alþm. geti verið mér sammála um, að opinber forusta um rannsókn þessara mála sé nauðsynleg og að till. fái fljóta og góða afgreiðslu. Herra forseti, ég legg til, að umr. verði frestað um till. á þessum fundi og henni vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér er til umræðu, fjallar um að fela ríkisstj. að hefja nú þegar rannsókn á og gera till. um, hvort finna megi starfsgrundvöll fyrir samstarfsnefndir launþega og vinnuveitenda innan einstakra fyrirtækja. Í grg., sem fylgir á þskj. 66, segir m.a., að með tillögu þessari sé bent á ákveðna leið, er mætti verða til að bæta samstarf launþega og vinnuveitenda, og sé því gengið feti framar en gert hafi verið áður á hæstv. Alþingi, sem hefur, eftir því sem mér er bezt kunnugt, aðeins fjallað almennt um þetta mál. Byrjun á starfi þessara nefnda mun að finna í síðustu heimsstyrjöld, þegar sú staðreynd varð ljós, að félög og samtök launþega gátu lagt drjúgan skerf af mörkum, þegar um var að ræða hagkvæmni í notkun efnis, véla og vinnuafls til hinnar stórkostlegu framleiðslu styrjaldarþjóðanna. Í nágrannalöndum okkar hafa þær verið að þróast síðustu 10–15 árin, en strax árið 1945 komust ákvæði um þær inn í samninga launþega og vinnuveitenda í Noregi, ári síðar í Svíþjóð og árið 1947 í Danmörku. Þeir, sem kynnt hafa sér starfsemi þessara nefnda í nágrannalöndum okkar, líta svo á, að þær hafi haft mikla þýðingu í auknu og bættu samstarfi þessara aðila, sérstaklega á eftirstríðsárunum, þegar þeir urðu að taka höndum saman að margvíslegri endurskipulagningu og uppbyggingu niðurbrotinna atvinnuvega með það markmið að leiðarljósi að bæta lífskjör fólksins og allan aðbúnað á grundvelli aukinnar framleiðslu og meiri hæfni til samkeppni í hinum frjálsa viðskiptaheimi. Það er líka viðurkennt í þessum löndum nú, að samstarfsnefndunum hafi tekizt á undraverðan hátt í mörgum stórfyrirtækjum að sýna í verki, að aukið samstarf launþega og vinnuveitenda hefur orðið báðum aðilum til góðs, og það má fullyrða, að reynsla frændþjóðanna í þessum efnum hafi sýnt án nokkurs vafa, að beggja hagur hafi verið að starfsemi þeirra. Sá hagur hefur ekki sízt skilað sér í aukningu framleiðsluverðmæta með minnkandi vinnutapi á vinnumarkaðinum og með hækkandi vöruverði. Að reynslu grannþjóðanna fenginni eru allir þeir, sem málum þessum hafa kynnzt meðal þeirra, sammála með fáum undantekningum að viðhalda og auka starfsemi nefndanna. í samningi þeim um samstarfsnefndir, sem undirritaður var af fulltrúum verkalýðssambandsins og vinnuveitendasambandsins í Danmörku 1947, er m.a. starfsgrundvöllur nefndanna skýrt markaður, og með leyfi hæstv. forseta, vil ég leyfa mér að lesa 5. og 7. gr. þessa samnings, og hljóðar 5. greinin á þessa leið: .,Nefndinni er ætlað að vera vettvangur samvinnu, ráðgjafar og upplýsinga. Verkefni samstarfsnefndar eru eftirfarandi: í því skyni að efla framleiðsluna á nefndin að fjalla um verkefni, sem varða hagkvæman rekstur, þ. á m. notkun tæknilegra hjálpargagna, skipulagningu vinnunnar, efnissparnað og slíkt, þannig að stefnt sé að slíkri skipulagningu vinnunnar, að framleiðsluafköstin verði aukin sem mest með það fyrir augum að lækka framleiðslukostnað, stuðla að lágu vöruverði og vinna fyrirtækinu, starfsmönnum þess og þjóðfélaginu í heild gagn. Nefndin á auk þess að stuðla að sem beztri starfsmenntun innan fyrirtækisins. Í því skyni að bæta sem mest vinnuskilyrði og um leið auka starfsgleði manna á nefndin að fjalla um mál, sem varða aðbúð verkamanna, öryggi, heilbrigði og starfsöryggi, og enn fremur svipuð mál, sem varða vinnuskilyrði. Ef horfur eru á, að verkamönnum verði fækkað eða rekstri fyrirtækisins breytt, á nefndin að fjalla um slík mál með eins löngum fyrirvara og unnt er í því skyni að draga sem mest úr óþægindi um, sem þau kynnu að baka þeim starfsmönnum, sem yrðu fyrir þessu. Í því skyni að vekja sem mestan áhuga starfsmanna á rekstri fyrirtækis síns ber vinnuveitanda að veita samstarfsnefndinni þær upplýsingar um fjárhag fyrirtækisins og aðstöðu þess, samanborið við hliðstæð fyrirtæki, sem þýðingu hafa fyrir framleiðsluskilyrði og sölumöguleika yfirleitt. Upplýsingar um reikninga fyrirtækisins á að veita í sama mæli og veittar eru hluthöfum með reikningsyfirlitinu, sem lagt er fyrir venjulegan árlegan aðalfund fyrirtækisins. Ekki má krefjast upplýsinga um önnur mál, ef það gæti skaðað hagsmuni fyrirtækisins, né heldur má krefjast upplýsinga um einkamál.“ 7. gr.: „Eftir því sem unnt er, eiga nefndirnar að vinna að því, að gert sé út um ágreiningsmál með umr. í nefndinni, til þess að koma á og viðhalda góðum skilyrðum og vinnufríði í hverju einstöku fyrirtæki. Samstarfsnefndirnar geta ekki fengizt við mál, er varða heildarsamninga, gerð þeirra, framlengingu, uppsögn, túlkun eða breytingar á þeim, né þau mál, sem varða breytingar á kaupi og kjörum.“ Á þessum greinum samningsins sést, að samstarfsnefndirnar eru aðeins ráðgefandi, og skýrt tekið fram, að öllum deilum um samninga um kaup og kjaramál skuli halda utan við starfssvið þeirra og vera eftir sem áður í höndum heildarsamtakanna. Hlutverk nefndanna er annars vegar að bæta eldri aðferðir og finna nýjar til að bæta skipulag til aukningar framleiðslu, að lækka kostnaðinn við framleiðsluna með það sjónarmið fyrir augum, að framleiðsluaukning sé fyrsta skrefið til raunhæfra kjarabóta, og hins vegar sé hlutverk þeirra að fjalla um aðbúnað verkafólks á vinnustað, öryggisráðstafanir til að afstýra slysum, atvinnuöryggi og önnur félagsleg vandamál starfsfólksins. Fulltrúar í nefndunum ræða um þau vandamál og þær till., sem liggja fyrir hverju sinni, á fundum sinum, og er þar reynt að komast að sameiginlegri niðurstöðu. Til þess að gagnkvæmur skilningur á viðfangsefninu og fullur trúnaður sé á milli aðila, er það ekki aðeins talið mikilvægt, heldur nauðsynlegt fyrir þessu samstarfi, að þeir, sem fyrirtækjunum stjórna, gefi fulltrúum starfsfólks síns upplýsingar um rekstrarafkomu, söluhorfur á framleiðslunni, útvegun hráefnis o.s.frv., eða allt það, sem getur haft þýðingu fyrir reksturinn, framleiðsluna og atvinnuöryggi starfsmanna fyrirtækjanna. Þess vegna er ákvæði um, að samstarfsnefndunum séu gefnar sams konar upplýsingar og hluthöfum á aðalfundi. Það, sem ég hef sagt um nefndarstarf þetta í nágrannalöndunum, er auðvitað langt frá því að vera tæmandi. Mér finnst þó rétt að draga fram enn eitt atriði til að fyrirbyggja hugsanlegan misskilning, og það er, að ekki aðeins samstarfsnefndirnar, heldur einnig heildarsamtökin í löndum þessum hafa staðið í vegi fyrir hvers konar áformum vinnuveitenda til þess að auka vinnuálagið á kostnað verkafólks, eins og nokkur dæmi voru til um, meðan samstarf þetta var á frumstigi. Þá finnst mér og rétt að geta þess, að ábyrgir menn á vegum danska verkalýðssambandsins hafa mikinn áhuga á aukningu og útfærslu á starfssviði nefndanna og halda því m.a. fram, að í núgildandi samningi sé það mikill ókostur, að ekki skuli mega ræða um vandamál í sambandi við kaup- og kjarasamninga. Í því sambandi hefur mikið verið rætt að undanförnu um nýjar leiðir í launagreiðslufyrirkomulagi eða hreinan ágóðahlut, þar sem því er hægt að koma við, og þess sé gætt, að launþegar nái sínum hlut úr þeirri framleiðsluaukningu eða ágóðaaukningu, sem verður til við aukna hagræðingu og byggist á þessu samstarfi. Nú er mér fyllilega ljóst, að það, sem heppilegt þykir hjá útlendum, þarf ekki að hafa sama gildi hér. En ég bendi í grg. till. á ummæli tveggja Íslendinga, sem hafa kynnt sér þessi mál gaumgæfilega og taka jákvæða afstöðu til þeirra. Síðan er mér kunnugt orðið um fleiri innlenda aðila, sem tekið hafa sömu vinsamlegu afstöðuna til málsins, bæði í ræðu og riti. Persónuleg skoðun mín er sú, að samstarfssvið þetta hljóti að vera vísir að frambúðarlausn þessara viðkvæmu mála, ein þýðingarmesta aðferðin í þjóðfélagi sem okkar til að bæta samúð launþega og vinnuveitenda, því að umr. um vandamálin leiða til gagnkvæms skilnings og koma kannske í veg fyrir, að lítilfjörleg ágreiningsatriði valdi tjóni að óþörfu. Heppilegustu leiðina til að koma nefndum þessum á stofn tel ég vera þá, að samstarfsnefndir tækju til starfa til reynslu í nokkrum fyrirtækjum með sem ólíkast starfssvið og síðan væri starf þeirra og árangur tekið til rannsóknar og endurskoðunar eftir t.d. 12 mánuði og þá teknir upp samningar á grundvelli erlendrar og innlendrar reynslu. Óhætt er að slá því föstu, að illmögulegt væri að byggja algerlega á reynslu annarra þjóða vegna ólíkra atvinnuhátta og annarra ástæðna og þess vegna mætti forðast ýmis mistök, sem þar hafa átt sér stað, Ég vil svo að síðustu leyfa mér að leggja til, að umr. verði frestað og málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Till. þeirri til þál. á þskj. 36 svo og brtt. á þskj. 144, sem hér eru til umr., um fjáröflun til Fiskveiðasjóðs Íslands, vil ég fylgja úr hlaði með nokkrum orðum. Samkvæmt lögum er heimilt að lána fé fiskveiðasjóðs til skipakaupa og skipabygginga, til byggingar frystihúsa, lifrarbræðslustöðva, fiskimjölsverksmiðja, til dráttarbrauta og til byggingar olíugeyma. Á seinustu árum hefur mikil fjárfesting átt sér stað bæði hvað varðar bátainnflutning og við byggingu fiskvinnslustöðva, og er greinilegt, að sjóðinn mun nú alveg á næstunni skorta tilfinnanlega fé til þess að standa undir útlánum. Af áætlun, sem stjórn fiskveiðasjóðs gerði þann 30. okt. s.l. um fjárhag og lánsfjárgetu sjóðsins fyrir tímabilið frá 29. okt. 1959 og til 31, des. 1960, er áætlað fjármagn hans talið munu nema um 83 millj. kr., en útborganir, sem búið sé að skuldbinda sjóðinn til að inna af hendi á þessu tímabili, munu nema um 80½ millj. kr. Þess ber þó að geta, að þegar yfirlit þetta var gert, var vitað um, að innflutningsskrifstofan hafði afgreitt innflutningsleyfi fyrir 17 skipum, og var áætlað, að fiskveiðasjóður þyrfti að lána til þessara skipa um 42 millj. kr. samkv. gildandi reglum um útlán sjóðsins. Í þessu sambandi er rétt að benda á þá staðreynd, að skipin fara nú yfirleitt mjög stækkandi, og er því stöðugt þörf fyrir meiri lánveitingar af þeim sökum til skipabygginga. Þá kallar gengisbreyting sú, sem nýverið er búið að lögleiða, mjög á aukið lánsfé hjá fiskveiðasjóði. Eins og ég gat um í upphafi, á fiskveiðasjóður lögum samkvæmt að lána út á fleiri framkvæmdir en skipakaup ein, en vegna fjárskorts hefur lítið verið hægt að sinna öðrum verkefnum. T.d. hefur naumast verið hægt að sinna lánaþörf síldarsöltunarstöðva til endurnýjunar eða nýbygginga. Og sáralitlar lánveitingar hafa gengið til fiskvinnslustöðva og verbúða, ef miðað er við þann kostnað, sem er við að ráðast í þær framkvæmdir nú. Þessar framkvæmdir hljóta nú allar að verða stórum dýrari en áður við þær ráðstafanir, sem nýverið hafa verið gerðar í efnahagsmálum, og gerir það þörfina á auknu fjármagni til fiskveiðasjóða enn þá brýnni en hún hefur verið til þessa dags. Samkv. brtt., sem ég flyt á þskj. 1491, er enn fremur lagt til, að ríkisstj. beiti sér fyrir þeirri breytingu á löggjöfinni um fiskveiðasjóð, að fé hans megi einnig lána til kaupa á verðmiklum veiðarfærum, og ef sú till. verður samþ. og af lagabreytingu verður, kallar það að sjálfsögðu enn á meira fé til lána hjá fiskveiðasjóði. Eins og hv. alþm. eflaust vita, eru sum veiðarfæri, eins og t.d. herpinætur og fleiri veiðarfæri, nú mjög dýr og erfitt að fá lán til kaupa á þeim. Eðlilegt verður að telja, að starfssvið fiskveiðasjóðs verði útvíkkað þannig, að hann geti einnig lánað fé til meiri háttar veiðarfærakaupa, að sjálfsögðu gegn hæfilegri tryggingu að dómi sjóðsstjórnar. Ég leyfi mér að vona, að mér hafi tekizt að skýra í fáum orðum þá nauðsyn, sem fiskveiðasjóður hefur fyrir aukið lánsfé, og vænti ég þess, að till. þessar fái jákvæðar undirtektir á hinu háa Alþingi. Herra forseti. Ég legg til, að umr. um mál þetta verði frestað og því vísað til n., sem þá yrði væntanlega hv. allshn.



Herra forseti. Við allir þm. úr Norðurlandskjördæmi vestra flytjum í Sþ. á þskj. 55 till. til þál. um öflun lánsfjár vegna Strákavegar, en undir því nafni gengur vegurinn venjulega í daglegu tali. Hljóðar ályktunin þannig: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að athuga möguleika á öflun lánsfjár, allt að 12 millj. kr., til að ljúka lagningu Siglufjarðarvegar ytri, Strákavegar. Verði athugun þessari lokið sem fyrst og eigi síðar en svo, að niðurstaða liggi fyrir 15. marz 1960.“ Í grg. með till. þessari er gerð grein fyrir tilganginum með flutningi hennar, en til viðbótar því, sem þar er tekið fram, vil ég aðeins taka þetta fram: Frá því á árinu 1956 hefur verið veitt fé til lagningar þessa vegar á fjárlögum, venjulega 500 þús. kr. Eins og kunnugt er, er hér um stórvirki á sviði vegagerðar að ræða, og er fyrirsjáanlegt, að með þessari fjárveitingu aðeins mundi lagning vegarins taka óeðlilega og óhæfilega langan tíma. Hefur því þeirri hugmynd skotið upp, að hagkvæmast mundi verða að reyna að afla lánsfjár, allt að 12 millj. kr., til að ljúka vegargerðinni á þremur árum. Í sambandi við þessa fyrirhuguðu lántöku hefur verið gert ráð fyrir, að afborganir af láninu yrðu greiddar með framlagi til vegarins á fjárlögum, en vexti af því ættu að greiða í sameiningu bæjarsjóðir Siglufjarðar- og Sauðárkrókskaupstaða og sýslusjóður Skagafjarðarsýslu, og fengju þessir aðilar e.t.v. heimild til þess að taka skatt af þeim bifreiðum, sem ækju um hin fyrirhuguðu jarðgöng, sem ætlunin er að leggja í gegnum hið svokallaða Strákafjall fyrir utan og vestan Siglufjörð. Ég vil taka það fram, að allar þessar áætlanir og ráðagerðir eru gerðar í nánu samráði við vegamálastjóra. Á þinginu í fyrravetur var flutt frv. til laga um heimild fyrir ríkisstj. til lántöku vegna lagningar Siglufjarðarvegar ytri. Ekki þótti þó tímabært að afgreiða frv. þetta sem lög á því þingi, og var því vísað til ríkisstj. í trausti þess, að hún, þ.e. ríkisstj., ásamt bæjarstjórnunum á Siglufirði og Sauðárkróki og sýslunefnd Skagafjarðarsýslu tæki til athugunar fyrir næsta reglulegt Alþingi, hvaða möguleikar væru til öflunar lánsfjár til verksins. Ekki er kunnugt um, að þessar athuganir hafi leitt til ákveðinnar niðurstöðu, og er það af þeim sökum, sem þessi þáltill. er flutt. Ég vil að lokum geta þess, að Siglufjarðarvegur ytri mun vera eitthvert mesta hagsmunamál, sem vitað er um að nokkru sinni hafi verið á döfinni fyrir Siglfirðinga og Út-Skagfirðinga. Með því að gert er ráð fyrir, að vegur þessi yrði fær mestan hluta ársins, mundi hann sennilega breyta búskaparháttum Út-Skagfirðinga að verulegu leyti, um leið og hann ryfi þá einangrun, sem Siglufjörður hefur búið við frá upphafi að vetrarlagi. - Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð fleiri, en legg til, að umr. um till. verði frestað og henni vísað til hv. fjvn. Magnús Jónsson: Herra forseti. Hv. 4. þm. Norðurl. v. hefur hér lýst því mikla hagsmunamáli, sem það er Siglufirði og reyndar fleiri héruðum þar í grennd að ljúka þeirri vegarlagningu, sem byrjað er á fyrir Stráka, og get ég vissulega undir það tekið, að það er mjög veigamikið atriði, ekki hvað sízt fyrir Siglufjörð, að þessi samgöngubót fáist sem fyrst. Ég vil hins vegar í sambandi við þetta mál koma hér á framfæri annarri ósk, sem er hliðstæð þeirri, sem kemur fram í þáltill. þessari, en það er beiðni um hliðstæða fyrirgreiðslu til þess að ljúka lagningu svokallaðs Múlavegar, sem er svipuð vegaframkvæmd, að vísu ekki jafnstór í sniðum og þessi vegur er, en hefur mjög mikla þýðingu, ekki aðeins fyrir Ólafsfjarðarkaupstað, sem mest hefur beitt sér fyrir þessari vegarlagningu, heldur einnig fyrir byggðarlögin við Eyjafjörð og þá einnig fyrir Siglufjörð. Með þeirri vegarlagningu styttist t.d. leiðin milli Ólafsfjarðar og Akureyrar um nærfellt 170 km, og gefur auga leið, hversu þýðingarmikið það er, að slík vegarbót fáist, því að vitanlega hafa sveitarfélögin og kauptúnin og kaupstaðirnir við Eyjafjörð margvísleg skipti sín á milli, og því er tenging þessara staða við Akureyri og innhéruð Eyjafjarðar mjög þýðingarmikil. Það hafa borizt til Alþ. áskoranir bæði frá bæjarstjórn Ólafsfjarðar og einnig bæjarstjórn Akureyrar og sveitarstjórn Dalvíkurhrepps um það, að lögð verði áherzla á að ljúka þessum vegi sem fyrst, og þá m.a. borin fram ósk um það, að veitt verði fyrirgreiðsla, annaðhvort með lántöku eða með ríkisábyrgð, til þess að taka nokkurt lán, 3–4 millj. kr., til þess að unnt verði að ljúka þessum vegi nú helzt á þessu ári. Þar sem hér er um hliðstæða fyrirgreiðslu að ræða og um er fjallað í þessari þáltill., vildi ég beina því til þeirrar hv. n., sem fengi þetta til meðferðar, að athuga einnig þá ósk, sem fram hefur komið og send hefur verið Alþ. um þessa fyrirgreiðslu við lagningu Múlavegar. Það má vafalaust um það deila, hvort rétt sé að fara inn á þá braut að taka lán til þess að ljúka ákveðnum vegaframkvæmdum eða vinda þeim áleiðis. En hins vegar held ég, að það sé nokkurn veginn ljóst mál, að varðandi þá vegi, sem hér er um að ræða, sé þannig ástatt, að það verði ekki að þeim unnið með skynsamlegu móti án þess að gera veruleg átök í einu, miðað við þær stórvirku vinnuvélar, sem þarf að nota við þessar vegarlagningar, og því verði naumast hjá því komizt með einhverju móti að afla lánsfjár til framkvæmdanna. Ég tel, að hvor tveggja þessi mál séu þjóðhagslega mjög mikilvæg, auk þess sem þau hafa grundvallarþýðingu fyrir þessi byggðarlög, sem hér er um að ræða, og tel því sjálfsagt, að bæði þessi till., sem hér um ræðir, og einnig sú ósk, sem fram hefur komið frá þeim aðilum, sem ég greindi, verði tekin til athugunar og íhuguð gaumgæfilega öll hugsanleg úrræði til þess að leysa þann vanda, sem hér er við að glíma.



Herra forseti. Við 7 þm. úr öllum kjördæmum utan Reykjavíkur berum hér fram till. á þskj. 77 um raforkumál. Efni till. er það, að Alþ. feli ríkisstj. að hlutast til um, að raforkumálastjóri og raforkuráð geri áætlanir um áframhaldandi framkvæmdir við rafvæðingu landsins, er séu við það miðaðar, að öll heimili geti fengið rafmagn á sem skemmstum tíma, þau sem ekki hafa það nú þegar, og enn fremur, að reynt verði að hraða þessum áætlunum svo, að þær verði til um næstu áramót. Mikill meiri hluti þjóðarinnar hefur nú rafmagn til afnota, og það er kunnugt, að engar meiri háttar framkvæmdir hafa orðið hér á landi í þeim málum án aðstoðar ríkisins. Þannig hefur það verið um allar hinar stærri virkjanir að segja má frá fyrstu tíð, að annaðhvort hafa þær verið reistar af ríkinu eða með aðstoð þess, svo sem með ríkisábyrgðum fyrir lánum. Þannig var með virkjanirnar við Sogið í Árnessýslu frá fyrstu tíð, einnig Laxárvirkjunina í Þingeyjarsýslu. Sama máli gegnir um virkjunina í Fljótum fyrir Siglufjörð og Andakílsárvirkjun í Borgarfirði. Lán til allra þessara stóru framkvæmda voru fengin með aðstoð ríkisins, gegn ríkisábyrgðum og á annan hátt með aðstoð þess opinbera. Ríkið hefur oft annazt lánsútveganir í þessu skyni, t.d. nú til síðustu virkjunarinnar við Sog. Með raforkulögunum, sem sett voru árið 1946. og sérstaklega með viðauka við þau 1954 voru ákveðnar meiri og víðtækari aðgerðir af hálfu hins opinbera til að auka raforkuframleiðsluna og dreifa orkunni sem víðast um landið en áður hafði verið. Síðan hefur mikið fé verið lagt í virkjanir, aðalorkuveitur og dreifiveitur um byggðirnar. Það eru stórar fjárhæðir, sem rafmagnsveitur ríkisins og héraðsrafmagnsveitur ríkisins hafa lagt í stofnkostnað á undanförnum árum vegna þessara framkvæmda. Á þriggja ára tímabili, 1954–56 að báðum meðtöldum, var stofnkostnaður við framkvæmdir hjá rafmagnsveitum ríkisins um 60 millj. kr., eða um 20 millj. að meðaltali á ári. Árið 1957 bættust þarna við rúmar 50 millj. kr. og 1958 rúml. 106 millj. kr. Á þessum árum var m.a. verið að koma upp stórum orkuverum bæði á Austur- og Vesturlandi. Á sama tímabili hefur mikið fé verið lagt í slíkar framkvæmdir hjá héraðsrafmagnsveitum ríkisins. Á árunum 1954–56 var stofnkostnaður framkvæmda hjá þeim um 61.7 millj. alls, eða röskar 20 millj. að meðaltali á ári. Á árinu 1957 bættust þar við tæpar 25 millj. og 24 millj. á árinu 1958. Ég hef ekki enn tölur fyrir árið 1959, en vitað er, að þá var miklu minna lagt til þessara framkvæmda en næstu árin á undan. Að því er varðar dreifingu raforkunnar um byggðirnar nú, er þeirri reglu fylgt, að línur eru lagðar um sveitir, þar sem meðalvegalengd milli býla er ekki meira en um það bil einn km. en það eru margir, sem búa á strjálbýlli svæðum, og þeir bíða þess með óþreyju að fá að vita, hvers þeir megi vænta, og þeir eiga rétt á því að fá vitneskju um þetta hið fyrsta og án mikillar tafar. Hér þarf að gera áætlanir. 2 grg., sem þessari till. fylgir, er bent á, að æskilegt væri t.d. að rannsaka, hvað margir menn búa í héruðum, þar sem vegalengd milli býla er 1-l½ km að meðaltali, og í öðru lagi, hvað margir búa á svæðum, þar sem vegalengd milli býla er 1½–2 km. Þetta er fremur auðvelt að rannsaka og upplýsa. Síðan má á þeim grundvelli áætla kostnað við samveitur um þessi svæði. Eftir að slíkar áætlanir hafa verið gerðar, þarf að taka ákvarðanir um það, að hve miklu leyti raforkuþörf þeirra, sem enn eru án rafmagns, verður fullnægt með háspennulínum frá aðalorkuveitum. Þá verður þeirri spurningu svarað, hvort hægt sé að leggja samveitur um byggðir, þar sem vegalengd milli býla er að meðaltali allt að 2 km, eða hvort hægt sé að ganga lengra í hví að dreifa raforkunni með þessum hætti. Jafnframt þarf svo að athuga. hvaða aðstoð er hægt að veita og sanngjarnt er að velta þeim landsmönnum, sem eru þannig settir, að þeir geta ekki fengið rafmagn frá samveitum. Það verður væntanlega tiltölulega lítill hluti þjóðarinnar, en þrátt fyrir það þarf að líta sanngjarnlega á þeirra mál og veita þeim hliðstæðan stuðning við að ná í þessi eftirsóttu og þýðingarmiklu þægindi. Eins og ég sagði áður, þá er það þannig, að mikill meiri hluti þjóðarinnar nýtur þessara mikilsverðu þæginda nú, og þar hefur ríkið veitt sína aðstoð með ýmsu móti, þá aðstoð, sem þurfti til þess, að mögulegt væri að ráðast í framkvæmdirnar. Og það er skylda ríkisvaldsins að líta líka til þeirra, sem enn eru án þessara gæða, og veita þeim þann stuðning, sem þarf, til þess að þeir geti einnig fengið rafmagnið í sína þjónustu sem fyrst. Verði þetta ekki gert, er af hálfu þess opinbera gert upp á milli þegnanna, og það má ekki gera. Ég efast ekki um, að allir hv. alþm. séu mér sammála um það, að hér þurfi að greiða fyrir því sem fyrst, að allir landsmenn geti notið rafmagnsins. Það hefur verið ákveðin ein umr. um till., og ég vil leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að umr. verði nú frestað og till. vísað til athugunar til hv. fjvn.



Herra forseti. Í sambandi við þessa till. vil ég upplýsa það, að raforkumálaskrifstofan er að vinna að því að gera áætlun um þá bæi, sem ekki fá rafmagn samkv. tíu ára áætluninni 1953–63. Raforkumálaskrifstofan hefur um nokkurt skeið unnið að þessu, en óformlega þó. En núna fyrir áramótin hef ég lagt áherzlu á það við raforkumálastjóra, að hann hraði þessari áætlun, eftir því sem unnt er. Ég skal ekkert segja um það, hvort þetta verk er svo yfirgripsmikið, að því verði ekki lokið á þessu ári, en ég hygg þó, að svo geti orðið, - en það er það, sem þessi till. ætlast til, að undirbúningi verði lokið fyrir n.k. áramót. Í sjálfu sér er tilgangslaust að kveða svo á, að verkinu skuli lokið á þessu ári, ef það er það yfirgripsmikið, að raforkumálaskrifstofan kemst ekki yfir það. En það má örugglega treysta því, að það verði að þessu unnið með þeim flýti og þeim viðbúnaði, sem raforkumálaskrifstofan getur notað. Ég vildi aðeins upplýsa þetta, og hefði ég haldið, að hv. 1. flm. þessarar till. hefði haft hugmynd um, að raforkumálaskrifstofan er að vinna að þessu. Það er stutt síðan hann var í raforkuráði og er kunnugur vinnubrögðum á þessari skrifstofu, og jafnvel í hans tíð í raforkuráði var um það rætt, að nauðsyn bæri til að gera áætlun um næsta áfanga í þessum málum. Það er rétt að geta þess um tíu ára áætlunina frá 1953–63, að, að henni er unnið nú af fullum krafti, og það er óhætt að fullyrða, að við þau verður staðið. Í sambandi við það, sem hv. 1. flm. þessarar till. sagði hér áðan, að það hefði verið unnið mun minna að raforkuframkvæmdum á árinu 1959 en næstu ár á undan, þá tel ég rétt, af því að ég hef hér fyrir framan mig tölur yfir það, sem unnið var á því ári, að upplýsa, hvað það var mikið, en það er allmiklu meira en mörg undanfarin ár. Fjárþörfin 1959 var 89.6 millj. kr., og fjár var aflað í þessu skyni á árinu 88.85 millj. kr., það sem sagt vantaði 0.75 millj. til þess að fullnægja fjárþörfinni að öllu leyti samkv. áætlun, og má heita, að það hafi sloppið. Ég tel ástæðu til þess að upplýsa þetta hér vegna þeirra orða, sem 1. flm. till. viðhafði hér áðan, gaf í skyn, að það hefði verið jafnvel lítið unnið á s.l. ári, um leið og hann gat þess þó, að hann hefði ekki tölurnar yfir það, sem gert hefði verið. Hitt er svo rétt, sem fram kom í hans ræðu og í þessari till., að það er nauðsynlegt nú þegar að gera sér fulla grein fyrir því, hversu mörg býli það eru á landinu, sem hugsanlegt er að komist í samveitu, t.d. á 5–10 árum, eftir að núv. tíu ára áætlun er lokið, og hversu mörg býli það eru, sem ekki er hugsanlegt að komist í samveitur, og þá þarf að reyna að leysa þeirra mál með þeim hætti að gefa slíkum býlum kost á að fá hentugar og ódýrar dísilvélar. Má segja, að raforkuráð hafi að því stuðlað nú upp á síðkastið að gera ráðstafanir til, að slíkar hentugar og tiltölulega ódýrar vélar verði fyrir hendi handa þeim býlum, sem ekki er hugsanlegt að fái rafmagn frá vatnsorkunni. Ég held, að það sé ekki ástæða til að segja öllu fleira í sambandi við þessa till. Það, sem hún fer fram á að verði gert, er þegar í undirbúningi og verður unnið, hvað sem um afgreiðslu þessarar till. annars verður.

Flm. Skúli Guðmundsson): Herra forseti. Það er gott að heyra það frá hæstv. ráðh., að raforkumálaskrifstofan sé þegar byrjuð að vinna að slíkum áætlunum sem um ræðir í þessari tillögu, og er þá meiri von til þess. þegar þetta verk er þegar hafið, að takist að ljúka því á þeim tíma, sem nefndur er hér í tillögunni. Hæstv. ráðh. segir, að það sé tilgangslaust að kveða svo á, að verkinu verði lokið fyrir næstu áramót, ef það skyldi verða óframkvæmanlegt á þessum tíma, þ.e.a.s. á þessu ári. En ég vil benda á það, að í niðurlagi till. segir: „Reynt verði að hraða áætlunum þessum svo, að þær verði til í ársbyrjun 1961.“ Það er ekki ákveðið þar, að því skuli lokið, heldur að reynt verði að ljúka þeim fyrir næstu áramót, og ég vænti þess, að allir geti á það fallizt, að það sé rétt að ýta á eftir því, að þetta verk verði framkvæmt og því lokið svo fljótt sem verða má. Hæstv. ráðh. gaf þær upplýsingar, að það hefði verið aflað fjár 1959 til raforkuframkvæmda, alls 88 milljóna rúmlega. Eins og ég tók fram hér áður, var á næsta ári þar á undan, 1958, varið til stofnkostnaðar við þessar framkvæmdir 130 millj., og er þetta því allmiklu lægri upphæð síðara árið, eins og ég tók líka fram í þeirri ræðu að vera mundi. Það virtist koma fram í ræðu hæstv. landbrh., að það ætti að standa við hina svonefndu 10 ára áætlun. Það er gleðilegt að heyra það, ef það er meiningin að hverfa frá þeim fyrirætlunum, sem komu fram frá fyrrverandi stjórn á þingi núna fyrir tæpu ári, þar sem þeir voru með áætlanir um að hverfa í veigamiklum atriðum frá þessari 10 ára áætlun, hætta við virkjanir og aðalorkuveitur frá þeim um ýmis byggðarlög og gefa mönnum kost á mótorstöðvum í staðinn. Það er gott að heyra það, ef nú eru uppi ráðagerðir hjá hæstv. stjórn um það að framfylgja ekki þessari stefnu, sem lýst var hér á þingi í fyrra, heldur framkvæma 10 ára áætlunina eins og til var ætlazt upphaflega, bæði að því er snertir byggingu orkuvera og aðalorkuveitna og einnig þá að því er varðar dreifilínurnar um byggðir landsins.



Herra forseti. Tillaga sú, sem hér liggur fyrir á þskj. 84 og ég ásamt nokkrum öðrum þm. Framsfl. flyt, fjallar um skipun nefndar til þess að athuga, með hverjum hætti verði á komið bústofnslánastarfsemi hér á landi, er geri efnalitlum bændum kleift að koma sér upp hæfilegum bústofni. Eins og er, eiga bændur, hvorki frumbýlingar né aðrir, kost á sérstökum föstum lánum til bústofnskaupa. Þeir hafa ekki aðgang að neinni sérstakri lánastofnun í því skyni. Að vísu eru að nafninu til í gildi a.m.k. tvenn lagaákvæði, sem gera ráð fyrir bústofnslánum. Í jarðræktarlögunum er ræktunarsjóði heimilað að veita bústofnslán, en sú heimild mun ekki hafa verið notuð, sem varla er heldur að vænta, þar sem ræktunarsjóðurinn hefur naumast haft nægilegt fjármagn til þess að fullnægja sínum aðalverkefnum, að veita byggingar- og ræktunarlán, og vantar beinlínis nú fé til þess að fullnægja eftirspurn eftir þeim lánum. Enn munu og að formi til vera í gildi ákvæði laga nr. 31 1930, er gera ráð fyrir bústofnslánafélögum, en þau lög hafa, að því er ég bezt veit, aldrei komið til framkvæmda, enda eru ákvæði þeirra um bústofnslánafélög einmitt byggð á þeirri forsendu, að til sé föst lánastofnun, þar sem kostur sé á að fá lán til kaupa á bústofni. En þegar lög nr. 31 1930 voru sett, var í gildi 4. kafli laga nr. 31 1929, um Búnaðarbanka Íslands, er fjallaði um bústofnslánadeild Búnaðarbankans, en sá kafli bankalaganna var síðan felldur úr gildi með lögum nr. 91 1935. Stóð niðurfelling ákvæðanna um bústofnslánadeildina í sambandi við kreppulánin, sem þá áttu sér stað, svo sem síðar verður nánar vikið að. Þrátt fyrir nefnd lagaákvæði er það því svo, að bændur eiga alls enga völ á sérstökum föstum bústofnslánum. Það teljum við flm. þessarar till. illa farið. Við teljum, að mikil þörf sé á fastri bústofnslánastarfsemi, er geri bændum kleift að auka bústofn sinn og geri frumbýlingum auðveldara en ella að komast yfir hæfilegan bústofn. Bú margra bænda eru því miður allt of lítil. Mörgum bændum er nauðsynlegt að stækka búin til þess að geta lifað mannsæmandi lífi af afrakstri þeirra. Þetta á alveg sérstaklega við, eftir að þeir hafa varið verulegu fé til endurbóta á jörðum sínum og aflað sér nokkurs vélakosts, Þá þurfa þeir að standa undir afborgunum og vöxtum vegna þeirra framkvæmda og vélakaupa, en það er þeim mörgum ofraun, nema þeir geti stækkað bú sín mjög verulega. Þetta er ákaflega auðvelt reikningsdæmi. Við jarðræktarframkvæmdir og aukna vélanotkun hafa einmitt skapazt skilyrði til þess á mörgum jörðum að hafa þar stærri áhöfn en áður var og nú er, en þá vantar bændur marga hverja það fjármagn, sem nauðsynlegt er til þess að kaupa hæfilegan bústofnsauka. Ég veit, að ástandið í þessum efnum er eitthvað misjafnt eftir héruðum. Þeir, sem fyrstir voru á ferðinni með framkvæmdirnar, standa óneitanlega betur að vígi. Alveg sérstök ástæða er þó til þess að létta undir með frumbýlingum í þessu efni. Þeir hafa margir hverjir brýna þörf fyrir bústofnslán. Það vita allir, að það þarf mikið fjármagn til þess að reisa bú. Þótt ráðdeildarsamir frumbýlingar kunni að hafa sparað saman nokkurt fé, áður en þeir stofna heimili, hrekkur það í flestum tilfellum mjög skammt, þótt að því geti að sjálfsögðu verið geysimikill styrkur og það geti oft riðið baggamuninn um það, hversu til tekst. Þó að frumbýlingnum ef til vill takist að fá eitthvert lán til jarðarkaupa, sem verður þó aldrei nema örlítið brot af jarðarverðinu, þá er bústofninn eftir. Það er mikill munur að geta byrjað búskapinn strax með nokkurn veginn sæmilegum eða hæfilegum bústofni eða þurfa að berjast við það árum saman að koma slíkum bústofni upp. Við flm. þessarar tillögu álítum, að það yrði mörgum frumbýlingum ómetanlegur styrkur, ef þeir ættu völ á bústofnslánum með sæmilegum kjörum. Ég leyfi mér að öðru leyti að vísa til grg. varðandi þörfina á þvílíkum frumbýlingslánum. Ég get tæpast ímyndað mér, að nokkur gerist til þess að andmæla því út af fyrir sig, að frumbýlingum sé þörf á slíkum lánum, svo að ég mun ekki fjölyrða frekar um það atriði, nema tilefni gefist til. Hitt er annað mál, að sjálfsagt verður bent á ýmis vandkvæði á því að koma á fót sérstakri, fastri bústofnslánastarfsemi. Auk hinnar almennu fjármagnsvöntunar, sem hér verður vafalaust stærstur þrándur í götu, verður sennilega bent á ýmsa framkvæmdarerfiðleika, svo sem að bústofn sé ótryggt og óheppilegt veð, að óhagkvæmt sé að hafa búféð veðbundið o.s.frv. Hugsanlegt er og, að á það verði bent, að ákvæðin um bústofnslánadeild Búnaðarbankans voru á sínum tíma felld úr gildi, án þess að þau hefðu komið til framkvæmda. En eins og ég hef áður tekið fram, verður þar af í rauninni alls engin ályktun dregin. Búnaðarbankinn hafði starfað svo skamma hríð, þegar ákvæðin um bústofnslánadeildina voru felld niður, að ekkert var óeðlilegt við það, að þau ákvæði væru ekki enn komið til framkvæmda. Þegar ákvæðin voru felld niður, voru kreppulánin komin til sögunnar, bústofn margra bænda var þar veðbundinn. Grundvelli var þar með í raun og veru um sinn kippt undan starfsemi bústofnslánadeildarinnar. Niðurfelling þeirra ákvæða á sínum tíma verður því ekki flutt fram nú sem nein gagnrök gegn nauðsyn á sérstökum föstum bústofnslánum. Hitt er okkur flm. vel ljóst, að benda má á ýmsa annmarka á þvílíkri lánastarfsemi. Þess vegna göngum við ekki lengra nú en að óska eftir ýtarlegri athugun á málinu, svo sem í þáltill. segir. Flutning þessarar þáltill. ber að sjálfsögðu ekki að skoða sem vott þess, að við flm. hennar teljum bústofnslán út af fyrir sig nauðsynlegri en lán til jarðakaupa úr veðdeildinni eða ræktunarsjóðslán, en um þá lánastarfsemi, veðdeildarlánin og ræktunarsjóðslánin, er löggjöf fyrir hendi. Þar vantar aðeins fé, þar þarf að útvega fé. En þd að allt væri þar í lagi, að því er þá fjárfestingarsjóði varðar, þeir hefðu nægilegt fé til þess að sinna sínum verkefnum, þá væri eigi að síður þörf á föstum bústofnslánum, og jafnvel þó að sparisjóðsdeild Búnaðarbankans væri nú þess umkomin að veita bændum viðskipta- og rekstrarlán til skamms tíma, væri allt að einu þörf fyrir hússtofnslánadeild, er veitti bændum lán, sem þeir þurfa til þess að koma sér upp bústofni eða til að auka bústofn sinn. Þau föstu bústofnslán þurfa sjálfsagt ekki að vera til jafnlangs tíma og veðdeildarlán og ræktunarsjóðslán eða önnur lán tryggð með fasteignaveði, en á hinn bóginn þyrftu slík bústofnslán að vera til svo langs tíma, að bústofninn eða bústofnsaukinn sjálfur gæti greitt lánin, þ.e.a.s. gefið af sér sem svarar afborgunum og vöxtum af láninu auk árlegs rekstrarkostnaðar. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta mál. Ég vil aðeins geta þess, að í grg. hefur slæðzt inn sú villa, að vitnað er til laga frá 1947 að því er varðar ræktunarsjóðslán í stað laga frá 1957. Ég leyfi mér svo að leggja til, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjvn.