Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. S.l. föstudagskvöld gerðist mjög óvenjulegur atburður í íslenskum stjórnmálum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að mikil leynd hefur hvílt yfir viðræðum hæstv. utanrrh. við fulltrúa Bandaríkjastjórnar um endurskoðun varnarsamningsins. Utanrmn. hefur að vísu verið skýrt frá viðræðum við fulltrúa Bandaríkjastjórnar, eftir að þær hafa átt sér stað. Hins vegar hefur n, aldrei í þau 21/2 ár, sem núv. ríkisstj. er búin að sitja að völdum, verið skýrt fyrir viðræðufundi frá því, hvað hæstv. utanrrh. hygðist leggja til við Bandaríkjamenn, fulltrúa stjórnar þeirra, varðandi endurskoðun varnarsamningsins. Hæstv. ríkisstj. er þó skylt að hafa samráð við utanrmn. varðandi stefnumótun í utanríkismálum. Þetta algera samráðsleysi við n. getur ekki átt sér nema aðra af tveim skýringum. Annaðhvort hefur ríkisstj. aldrei mótað neina stefnu af sinni hálfu varðandi endurskoðun varnarsamningsins í þeim viðræðum, sem fram hafa farið, eða þá að hún hefur vanrækt þá skyldu sína að hafa samráð við utanrmn., þegar hún mótar þessa stefnu, og hvorugt er gott. Nú hefur það hins vegar gerst, gerðist s.l. föstudag, að hæstv. utanrrh. skýrði frá því í sjónvarpi, í umræðuþætti um varnarmál. að flokkur hans hefði mótað till. sem umræðugrundvöll varðandi endurskoðun varnarsamningsins og að þessar till. hefðu verið lagðar fram í ríkisstj. Mátti skilja það á öðrum þátttakanda í þættinum, formanni Alþb., að honum væri kunnugt um till., og má því gera ráð fyrir, að þær hafi verið ræddar í þingflokkum hæstv. ríkisstj. og kannske einnig í öðrum stofnunum þeirra flokka, sem að ríkisstj. standa. Hins vegar hafði stjórnarandstaðan, áður en hún heyrði ummæli ráðh. í sjónvarpinu enga hugmynd um, að slíkar till. væru komnar á blað né heldur að þær væru komnar til umræðu í ríkisstj. og hjá stuðningsflokkum ríkisstj. Þetta er að sjálfsögðu algerlega óviðumandi, að þm. skuli frétta af því í fjölmiðli, að einn stjórnarflokkurinn sé búinn að móta stefnu sem umræðugrundvöll í viðræðum, en utanrmn. hafi ekkert um málið heyrt og þm. ekki heldur. Mér finnst því nauðsynlegt og það var erindi mitt í ræðustólinn að skora á hæstv. forsrh. eða hæstv. utanrrh., - ég sé, að utanrrh, er ekki í d., en þá beini ég orðum mínum til hæstv. forsrh., - ég tel alveg nauðsynlegt að þinginu sé skýrt frá því, hvað í þessum till. felst, till. séu lesnar upp hér á hinu háa Alþingi, til þess að allir þm. geti gert sér grein fyrir því, hvað í þeim felst. Ástæðan til þess, að ég tel þetta nauðsynlegt, er sumpart sú, að af lauslegri frásögn hæstv. utanrrh. virðist vera ljóst, að í till. felst frávík frá ákvæðum stjórnarsáttmálans. Í stjórnarsáttmálanum segir, að stefnt skuli að því, að herinn hverfi af landinu í áföngum á kjörtímabilinu. Orð hæstv. ráðh. urðu ekki misskilin í sjónvarpinu á föstudagskvöldið, þar sem hann sagði, að gert væri ráð fyrir því, að brottflutningurinn mundi taka nokkur ár. M.ö.o.: það á ekki að flytja herinn burt á kjörtímabilinu, heldur á lengri tíma. Þetta virðist vera alveg ljóst. Hér er um að ræða greinilegt frávík frá ákvæðum stjórnarsáttmálans. Þess vegna er nauðsynlegt að þingið fái um það að vita, hvernig þetta er orðað, hvernig till. eru, að því er þetta varðar. Af lauslegri frásögn ráðh. eru hins vegar ýmis atriði óljós. Þess vegna er nauðsynlegt, að menn fái að vita nákvæmlega, hvernig till. eru, ef það gæti hjálpað til að upplýsa óljós atriði. Það var t.d. í fyrsta lagi ekki ljóst af orðum hæstv. utanrrh. í sjónvarpinu á föstudagskvöldið, hvort bandarískir hermenn eiga að vera áfram við öryggisgæslu og þá hve margir. Það kom greinilega fram í umr., að hæstv. utanrrh. og form. Alþb. skildu till. um þetta efni ekki á sama hátt. Þess vegna er nauðsynlegt að fá að vita, hvort ástæða sé til misskilnings eða ekki. Þá er í öðru lagi nauðsynlegt að fá það upplýst, hvað felst í hugmyndunum um hreyfanlega flugsveit, sem þarna var orðuð. Þýðir þetta, að hér eigi stöðugt að vera herflugvélar á flugvellinum eða aðeins hafa lendingarleyfi og koma hingað öðru hverju? Það kom greinilega fram í sjónvarpinu, að þeir tveir talsmenn ríkisstj., sem þarna voru, voru ekki á einu máli um hvað setningar í till. um þetta efni þýða í raun og veru. Af orðum utanrrh. mátti helst skilja, að það ættu alltaf að vera hér einhverjar herflugvélar, þær ættu bara ekki að hafa fast aðsetur á vellinum. En form. Alþb. vildi skilja till. svo, að einungis ætti að vera um að ræða heimild til lendingar, þannig að flugvélarnar kæmu þangað aðeins öðru hvoru. Hér er um gerólíkan skilning að ræða, og þetta þarf að liggja ljóst fyrir. Mikilvægast er þó, að það kom ekki fram af orðum hæstv. utanrrh., hvort hann ætlast til þess, hvort till. ætlast til þess, að áfram sé haldið þeim eftirlitsstörfum sem nú eru unnin á Keflavíkurflugvelli, eða hvort þeim eigi að hætta. Þetta er auðvitað grundvallaratriði og þarf að liggja ljóst fyrir, hvað hæstv. utanrrh. og flokkur hans ætlast fyrir um þetta efni. Á að halda eftirlitsstöðvunum áfram, eða eiga þær að hætta? Þetta verður að liggja alveg ljóst fyrir. Ég held, að menn geti að athuguðu máli verið sammála um, að ekki er við það unandi, að um stefnumótun í svo mikilvægu máli sem þessu séu höfð einhver hálfyrði. Annað hvort varð að skoða till. sem algert trúnaðarmál, - það hefði mátt virða í sjálfu sér, - algert trúnaðarmál innan ríkisstj., eða þá að skíra frá þeim opinberlega. Hálfyrði um það, hvað í till. felist, eru hvorki þingi né þjóð bjóðandi. Það á annaðhvort að segja ekki neitt um málið, fara með það eins og oft er gert með slík mál, eða þá að segja allan sannleikann um það. Eftir þau hálfyrði, sem sögð voru í sjónvarpinu á föstudagskvöldið, leyfi ég mér að beina þeim mjög eindregnu tilmælum til hæstv. forsrh., að hann segi allan sannleikann um þessar till., sem frá var skýrt á föstudagskvöldið.



Herra forseti. Ég get ekki orðið við tilmælum hv. 7. þm. Reykv., um að lesa hér upp eða gera grein fyrir útfærslu þeirra tillagna, sem hann gerði að umræðuefni. Utanrrh. hefur gert grein fyrir meginefni þeirra - það er rétt - í sjónvarpsþætti, og ég get ekki á þessu stigi farið nánar út í það efni. Það er af þeim ástæðum, að tillögudrög þessi eru hugsuð geta orðið viðræðugrundvöllur við Bandaríkjastjórn, ef samkomulag yrði um það í ríkisstj. Það væri því óviðeigandi og ekki í samræmi við þá háttvísi, sem skylt er að sýna í milliríkjaviðskiptum, að skýra frá þessum tillögudrögum í einstökum atriðum, áður en till. hafa verið lagðar fyrir viðsemjanda, ef til þess kemur, að þær verði lagðar fyrir þá í þeirri mynd, sem þessi drög eru nú í. Ég geri hins vegar ráð fyrir því, að það sé engin fyrirstaða á að fá kvaddan saman fund utanrmn. og að þar geti utanrmn.-menn fengið að sjá þessi drög að umræðugrundvelli. En ég vek athygli á því, að hér er aðeins um að ræða till. að viðræðugrundvelli af hálfu Framsfl. og utanrrh, og um þann viðræðugrundvöll er fjallað í ríkisstj. Till. geta vitaskuld tekið þar ýmsum breytingum og því ekki séð nú, hvernig till. verða endanlega lagðar fram í þeim viðræðum, sem fram fara innan tíðar við Bandaríkjastjórn. Ég get ekki séð, að það sé ástæða til fyrir hv. 7. þm. Reykv. að vera með þá hneykslun, sem mér virtist felast í orðum hans. Vitaskuld felst ekki í fyrirmælunum um utanrmn. að samráð skuli haft við hana eða nein skylda til að leggja samþykktir eða till. eins flokks, sem stendur að ríkisstj., fyrir utanrmn. Hitt er annað mál, hvað gert verður, ef eftir því er óskað. Ég held, að á þessu stigi sé ekki heppilegt að ræða þessi drög nánar eða ítarlega og það væri í sjálfu sér engum til góðs að fara að skýra þannig frá málefni, sem, er á samningastigi við annað ríki. En ég hef gengið út frá því sem gefnu að utanrmn. verði gefið færi á því að fjalla um till. þær, sem ákveðið verður endanlega af ríkisstj. hálfu að leggja fram sem viðræðugrundvöll. Það er ástæðulaust að draga fjöður yfir það, að þetta mál er, eins og öllum hv. þm. er auðvitað ljóst, vandasamt mál og vandmeðfarið á margan hátt. Þess vegna geri ég ekki ráð fyrir því, að hv. fyrirspyrjandi áfellist ríkisstj. fyrir að vilja gefa sér góðan tíma til þess að íhuga þetta mál, áður en till. að viðræðugrundvelli eru af hennar hálfu lagðar fram. Það er auðvitað misskilningur hjá hv. þm., að það sé nokkur vafi um stefnu ríkisstj. í þessu máli. Hún er mörkuð í málefnasamningi hennar. Hins vegar er það svo, að það þarf auðvitað nánari útfærslu á þeim ákvæðum, og það er ekkert sérstakt um slíkar almennar yfirlýsingar, sem eru í stjórnarsáttmálanum. En það er óhætt að segja það, eins og reyndar kom fram í sjónvarpsþættinum af hálfu utanrrh., að í þessum drögum Framsfl. að viðræðugrundvelli felst tvennt: Í fyrsta lagi, að reynt sé að ná því marki málefnasamningsins, sem stefnt skal að, að fast erlent herlið hverfi af Íslandi í áföngum og í annan stað og jafnframt, að staðið sé við þær skuldbindingar, sem á okkur hvíla gagnvart NATO. En það er líka tekið fram í málefnasamningnum, að Ísland muni að óbreyttum aðstæðum taka þátt í NATO, þó að því sé jafnframt lýst yfir, að þar hafi einn stjórnarflokkurinn sérstöðu, sem alkunnugt er, þannig að í þessu, að staðið sé við þær skuldbindingar, sem á okkur hvíla gagnvart NATO, felst skv. þessum drögum það að hér geti verið eftir sem áður og eftir að hið fasta herlið hyrfi af landinu starfsemi, sem gæti verið sá hlekkur, sem nauðsynlegur er talinn í eftirlits- og viðvörunarkerfi NATO. Ég endurtek það, að ég geri ráð fyrir, að það standi ekki á því að utanrmn, verði kvödd saman og þar sé skýrsla gefin um þessi mál. Ég undirstrika líka það, sem ég sagði, að það er ekki hægt að halda því fram, að það hafi verið gengið á nokkurn hátt fram hjá utanrmn., þó að till., sem samþykktar hafa verið af einum flokki, sem að stjórnarsamstarfinu stendur, hafi þar ekki verið kynntar eða lagðar fyrir nefndina.



Í tilefni af því, að þegar hafa 5 hv. þm. kvatt sér hljóðs utan dagskrár, vil ég aðeins vekja athygli á því, að sú er skoðun forseta þingsins, að umr. um fsp., sem bornar eru fram utan dagskrár, eigi, eftir því sem frekast er kostur, að vera innan þess ramma, sem sniðinn er skriflega fram hornum fsp. Ég vænti þess, að hv. þdm. séu mér sammála um, að það sé ekki eðlilegt, að slíkar fsp., fram bornar utan dagskrár, eigi að hafa annan forgang fram yfir venjulegar fyrirspurnir heldur en þann, að þær komast strax að og þeim er samstundis svarað. Ég vænti þess, að hv. ræðumenn, sem kvatt hafa sér hljóðs, geti orðið mér sammála um þetta atriði.



Herra forseti. Það er fyrst út af ummælum hæstv. forseta nú síðast, sem ég tel nauðsynlegt að segja örfá orð. Þegar settar voru svo strangar skorður 1972 við umræðum um fyrirspurnir, að þm almennt megi ekki tala lengur en 2 mín., var ekki um það talað og ekki gert ráð fyrir að rýra á nokkurn hátt hefðbundinn rétt manna til að kveðja sér hljóðs utan dagskrár út af mikilvægum málum. Ég ætla, að það hafi ekki heldur borið á góma þá, að þegar menn kveddu sér hljóðs í því skyni, yrði ræðutími takmarkaður svo mjög sem forsetar þingsins virðast nú vilja vera láta. Ég vil aðeins taka það fram, að ég er ekki samþykkur þessari túlkun hæstvirtra forseta. Það er auðvitað rétt hjá hæstv. forsrh., að þetta mál, varnarmálin, er ákaflega vandmeðfarið og vandasamt. Á það sérstaklega við um það, hvílíkur vandi hæstv. ríkisstj. er á höndum, því að allir þm. vita, hversu langt bil er milli skoðana Alþb. og þess, sem hæstv. forsrh. vill eða óskar eða a.m.k. hugsar í leyndum hjartans í þeim málum. Þess vegna er eðlilegt, að þetta sé mjög vandasamt mál innan stjórnarinnar. Um leið og ég tek eindregið undir óskir hv. 7. þm. Reykv., Gylfa Þ. Gíslasonar, um að þessar nýju till., sem hæstv. utanrrh. skýrði lauslega frá í sjónvarpi á föstudaginn, verði birtar, vil ég taka það fram, að yfir þessum málum öllum hefur, frá því að stjórnin var mynduð, verið þokuslæðingur, svo að ekki sé meira sagt, ákvæði stjórnarsáttmálans óljós og stjórnarsinnar sjálfir mjög ósammála um, hvernig ætti að túlka þau ákvæði. Það er mjög alvarlegt, hversu upplýsingum í þessu máli, mikilvægum upplýsingum, hefur verið haldið leyndum fyrir þjóðinni og þingheimi, því að þeim upplýsingum, sem utanrmn. eru afhentar sem trúnaðarmál, hefur samkv. venju ekki einu sinni verið talið heimilt að skýra þingfl. frá. Ég ætla, að þetta hafi lengi verið venja á þingi, þannig að t.d. það, sem gerst hefur í viðræðum hæstv. ríkisstj. og fulltrúa Bandaríkjastjórnar undanfarna mánuði, er ekki einu sinni á vitorði þm., annarra en þeirra, sem eru í utanrmn. Nú gerðist það, eins og minnst var á hér í umr utan dagskrár s.l. þriðjudag, að einn þm., form. eins stjórnarfl., hv. 3. þm. Vestf., Hannibal Valdimarsson, skýrði opinberlega á fundi á Ísafirði ekki alls fyrir löngu frá því, sem Bandaríkjastjórn hefði boðið fram í þessum viðræðum eða léð máls á að fallast á. Af þessu tilefni, vegna þess að hæstv. ríkisstj. hefur farið með það, sem hefur gerst á þessum fundum, sem algert leyndarmál, sem ekki einu sinni þingfl. hefur verið skýrt frá eða ekki heimilað að skýra frá á þingflokksfundum, beindi ég þeirri fsp. þá til hæstv. utanrrh., hvort það væri ekki rétt, sem hv. þm. Hannibal Valdimarsson hefði frá skýrt. Hæstv. utanrrh. treysti sér ekki þá til að svara þessu. En nú hefur hann fengið sex daga umhugsunarfrest, og vænti ég því, að við fáum skýr svör við því nú á þessum fundi. Það þýðir ekki að bera alltaf fyrir sig, að það sé ekki hægt vegna hins aðilans, Bandaríkjastjórnar, að skýra frá þessu. Ef samið hefur verið Um það milli stjórnanna, að þessu skyldi haldið leyndu, hefði verið í lófa lagið fyrir íslensku stjórnina að fara fram á það við Bandaríkjastjórn; að það mætti birta þetta, og ekki trúi ég því, að þar yrði nokkur fyrirstaða á. Ég vil endurtaka þessa fsp. mína og vænti þess að fá svör við henni nú, til þess að dalalæðunni fari í þessu máli eitthvað að létta.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða efni þeirrar fsp., sem hér hefur verið borin fram. En þar sem hefur verið víkið nokkrum orðum að störfum utanrmn., finnst mér rétt að segja nokkur orð. Mér finnst rétt að vekja athygli á því, að síðan núv. hæstv. utanrrh. tók við starfi sínu, hefur orðið alger breyting á starfsemi utanrmn. í sambandi við varnarmálin. Ég hef átt sæti í utanrmn. í stjórnartíð tveggja utanrrh. annarra. Fyrri ráðherrann var Guðmundur Í. Guðmundsson. Á þeim tíma, þegar hann var utanrrh., var föst regla, að varnarmál fengust ekki rædd í utanrmn. Hann tók fram skýrt og skorinort, að hann teldi sér ekki skylt að gefa neinar upplýsingar um varnarmál í utanrmn., og yfirleitt hélt þessi ráðh. öllum upplýsingum leyndum fyrir utanrmn. Meira að segja þegar ríkisstj. stóð í samningum við Breta í sambandi við landhelgissamninginn, sem var gerður árið 1961, fékk utanrmn. ekkert um þá samninga að vita, fyrr en þeir voru fullgerðir. Ráðherrann, sem tók við af Guðmundi Í. Guðmundssyni, Emil Jónsson, tók upp aðra og miklu betri starfshætti í þessum efnum. í hans tíð urðu miklar umbætur á starfsemi utanrmn., þannig að hún fékk miklu víðtækari upplýsingar en áður. Hann tók eigi að síður skýrt fram, að í utanrmn. teldi hann sér ekki skylt að gefa neinar upplýsingar um öryggis- og varnarmál, og þeirri reglu fylgdi hann nokkurn veginn. Síðan hæstv. núv. utanrrh. tók við stjórn þessara mála, hefur bann veitt nefndinni allar þær upplýsingar, sem um hefur verið að ræða í sambandi við gang varnarmálanna. Hann hefur ekkert falið í þeim efnum, heldur lagt það allt á borðið. Hann hefur t.d. gefið utanrmn. mjög ítarlegar upplýsingar um þær viðræður, sem hafa farið fram við Bandaríkjamenn. Síðast gerði hann þetta á fundi n. í nóv. s.l., eftir að lokið var viðræðum, sem þá fóru fram. Af hálfu fulltrúa stjórnarandstöðunnar í utanrmn. kom fram, að þeir voru ekki tilbúnir þá til að ræða um þessa skýrslu utanrrh., en áskildu sér rétt til að gera það síðar. Það var talið alveg sjálfsagt. Þannig lauk fundinum. Síðan hafa verið haldnir fundir í utanrmn., og af hálfu fulltrúa stjórnarandstöðunnar hefur ekki verið farið fram á að ræða nánar um þessa skýrslu eða koma þeim athugasemdum á framfæri, sem þeir töldu sig þurfa, þegar skýrslan var upphaflega lögð fram. Það kom svo greinilega fram í umr., sem fóru fram á síðasta utanrmn.-fundi, 11. jan. s.l., að ég mundi hvenær sem er halda fund, þegar einhver nm. óskaði eftir því, hvort heldur það væri stjórnarsinni eða stjórnarandstæðingur. Á þeim fundi kom ekki nein ósk fram um það af hálfu fulltrúa stjórnarandstöðunnar að ræða þá skýrslu, sem utanrrh. hafði gefið í nóv. Ég get endurtekið það í framhaldi af þessu, sem ég sagði á síðasta utanrmn: fundi, að ég er reiðubúinn til þess, hvenær sem er, þegar t.d. hv. 7. þm. Reykv. fer fram á það, að halda fund í utanrmn. Ég skal gera það strax á morgun, ef hann óskar eftir því. Það stendur ekki á utanrmn., að þessi mál séu tekin til meðferðar þar og hann geti fengið þær upplýsingar, sem hann æskir. Í sambandi við það, sem síðasti ræðumaður sagði, að upplýsingum, sem kæmu fram í utanrmn., væri haldið leyndum fyrir þingfl., finnst mér alveg sjálfsagt að ræða það í utanrmn., hvaða upplýsingar það eru, sem við teljum eðlilegt, að þingfl. fái að fylgjast með, en að sjálfsögðu verða þeir þá líka bundnir trúnaðarheiti eins og utanrmn.-menn. Á þingflokksfundum, þar sem slíkar upplýsingar eru gefnar, er eðlilegt, að ekki mæti aðrir en þingmenn. Innan þessa ramma finnst mér vel tilhlýðilegt, að þingfl. fái upplýsingar, sem gefnar eru í utanrmn. og menn þar eru sammála um, að þingmenn fái, en þá að sjálfsögðu með þeim hætti, að þær verði trúnaðarmál þingmanna, t.d. meðan slík mál eru á umræðustigi við önnur ríki og ráðherra eða form. utanrmn, álítur, að ekki sé rétt að gera þær opinberar. Ég endurtek það svo að lokum, að ég er reiðubúinn til þess að halda fund í utanrmn., hvenær sem hv. fyrirspyrjandi fer fram á það.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs, ekki til að skipta mér af því, hvernig tilteknir hv. þm. hafi skilið ummæli utanrrh. og annarra þeirra, sem komu fram í sjónvarpsþættinum s.l. föstudagskvöld, heldur vegna þess, að hér gefst tækifæri til að vekja athygli á mjög alvarlegu máli, og það er misnotkun sjónvarpsins í sambandi við þetta mál. Það eru þau vinnubrögð, sem sjónvarpið hefur tamið sér í sambandi við þetta mál og lýsa sér í því, að hlutur þeirra, sem berjast fyrir áframhaldandi hersetu á Íslandi, og nú síðast samtakanna Varins lands, er gerður þar mjög stór, en að sama skapi lítill hlutur þeirra, sem berjast fyrir því, að við losnum við herinn. Það er hægt að nefna mörg dæmi þessa, en segja má, að keyrt hafi um þverbak, að tekið hafi steininn úr s.l. föstudagskvöld. Þar koma fram þrír spyrjendur af hálfu sjónvarpsins, og allir þessir þrír spyrjendur haga þannig spurningum sínum og öllum málatilbúnaði, að það fer ekkert á milli mála, að þarna tala fulltrúar samtakanna Varins lands. Þessir þrír spyrjendur leituðust af fremsta megni við að gera þennan þátt að áróðursþætti fyrir samtökin Varið land og sérstaklega þó áróðursþætti fyrir formann Sjálfstæðisfl., sem þarna var staddur. Ég ætlast ekki til þess, að utanrrh. Íslendinga njóti sérstakra forréttinda í slíkum þáttum, en hann er þó utanrrh. Íslendinga, og í þætti, þar sem fjallað er um slíkt alvörumál eins og þetta, er hlutverk hans að sjálfsögðu stærst. En háttvísi þessa fólks var ekki meiri en það, að þegar þættinum lýkur, er orðið tekið af utanrrh., til þess að form. Sjálfstfl. geti í lokin flutt svolítinn einkaáróðurspistil yfir þjóðinni.



Herra forseti. Ég vil endursegja það, sem einn ræðumaður sagði áðan, að núv. ríkisstj. er mikill vandi á höndum varðandi varnarmálin, og bersýnilegt er, að þjóðin er klofin, ef svo mætti segja, um rætur í þessu stóra og viðkvæma máli. Þess vegna veltur á miklu, að stjórnin sýni trausta forustu í málinu í samræmi við málefnasamning sinn, og nauðsynlegt, að ekki komist á kreik alls konar sögusagnir eða gróusagnir um afstöðu flokka eða þm. frá degi til dags. Þetta leiðir smám saman til þess, að stjórnin ræður ekki lengur við málið. Það eru öll teikn á lofti í þjóðmálunum, og þetta mál er meira og minna að fara úr böndum. Þar með er ég ekki að fella strangan dóm í sjálfu sér um þessi vinnubrögð, en ég tel, að þau séu ekki heppileg. Það er mitt mat, að takist ekki í stjórnarflokkunum að koma með ákveðnar till. í þessu stórviðkvæma máli, nú jafnvel í næstu viku, þá ráði hún ekki lengur við málið. Það má ekki gerast öllu lengur þessi tvískinnungur, sem er í fréttaburði af þessum málum. Ég tek undir það, sem fyrirspyrjandi sagði, að það er ekki vel til þess fallið að leysa málið, ef opinberlega á að hvíla einhver leynd yfir öllum hlutum, en í reynd er sagt frá þessu annað hvort vestur á Ísafirði eða í sjónvarpinu, og síðan mega þm. og þjóðin að nafninu til ekkert vita um þetta. Það er alveg ljóst mál, að óheppilega er að þessu staðið, og ég tel, að það sé nú komið að úrslitastund í þessu máli og ríkisstj. hljóti, þ.e.a.s. ef hún ræður við þetta, að koma með einhverjar ákveðnar till. nú í þessari viku eða næstu. Ég tel, að það sé ekki seinna vænna. Í þessu sambandi vil ég aðeins leyfa mér að fara fram á það að fá að fylgjast eitthvað með málinu. Ég á ekki sæti í utanrmn. af skiljanlegum ástæðum, en mér þætti ekki óeðlilegt, úr því að svona hagar til um þingstöðu mína, að ég fengi að fylgjast með því, sem fram færi, með því að fá gögn frá utanrmn., að sjálfsögðu með þeim skyldum, sem hvíla á um trúnað. Ég skal ekki hafa þessi orð lengri, en ég vil bara brýna núv. ríkisstj. til þess að fá botn í þetta mál og ef ekki nægir að ræðast við annan hvern eða þriðja hvern dag, þá að setjast á næturfund og kanna, hvort ekki geti náðst samstaða. Það er ekki eftir neinu að bíða. Annars leysist þetta allt úr böndum.



Herra forseti. Ég vil mjög taka undir orð hv. 7. þm. Reykv, og hv. 5. þm. Reykv. í sambandi við þau vinnubrögð, sem hæstv. ríkisstj. virðist hafa þessa dagana í sambandi við varnarmálin og þær umr., sem um þau fara fram. Til viðbótar við það, að hæstv. utanrrh. kemur í sjónvarpið og lýsir till., sem flokkur hans hefur lagt fram í ríkisstj., hefur komið fram á opinberum vettvangi, að ríkisstj. Íslands hefur borist frá Noregi grg, um sjónarmið Norðmanna í sambandi við varnarmálin, en þingheimur hefur ekki fengið neinar skýrslur í sambandi við þessi mál. Utanrmn. var afhent umrædd grg. frá norsku ríkisstj. seint á s.l. ári, en aðrir hafa ekki fengið um þá skýrslu að vita. Að sjálfsögðu hafa fulltrúar í utanrmn. haldið þann trúnað, sem þessu skjali fylgdi, og ekki greint frá efni þess né að það væri fram komið. Hins vegar gerir utanrrh. það í dagblaði í gær að mig minnir, frekar en á laugardag. Ég sé því ástæðu til að vekja athygli á þessu hér og í framhaldi af ábendingum hv. 7. þm. Reykv. um að skýra frá till. þeim, sem fjallað er um í ríkisstj., mælast til þess, að enn fremur verði skýrt frá þessari grg., sem fram hefur komið. Hv. 4. þm. Reykv., formaður utanrmn., kom hér áðan og lýsti yfir, að það stæði ekkert á honum að boða til fundar í utanrmn. í sambandi við þessi mál, það hefði ekki heyrst nein ósk af hálfu stjórnarandstöðunnar þar um. Þegar síðasta skýrslan um viðræður Bandaríkjastjórnar og íslensku ríkisstj. var lögð fram í utanrmn., fengu utanrmn.-menn þá skýrslu inn á fundinn, og var, ef ég man rétt, samkomulag um, að umr. um skýrsluna færu fram síðar, þegar menn hefðu haft tækifæri til þess að kynna sér hana. Ég man ekki betur en á síðasta fundi í utanrmn., sá fundur var haldinn eftir ósk formanns Sjálfstfl. vegna samninganna við Þjóðverja, - óskuðum við sérstaklega eftir því, að þær umr, færu bráðlega fram, sem áður hafði verið um talað. Hv. 4. þm. Reykv. ræddi einnig um, hvernig með þessi mál væri farið sem trúnaðarmál. Ég skil mætavel, að ríkisstj. treysti ekki ýmsum þm. til að fara með þessi mál sem trúnaðarmál. Það hefur gerst fyrr á þessu þingi, að það hafa farið gögn frá ríkisstj. - frá hæstv. forsrh. - sem trúnaðarmál til þingflokkanna, og einn af stjórnarflokkunum rauf þann trúnað, birti úr þeim skýrslum, svo að ég skil mætavel, hvers vegna verið er að halda slíku leyndu fyrir þm. Ég vil jafnframt tjá hv. 4. þm. Reykv., formanni utanrmn., það, að ég veit, að formaður Sjálfstfl. óskaði eftir því í ræðu sinni utan dagskrár í dag í hv. Ed., að fundur yrði haldinn í utanrmn. um þessi mál, og ég veit, að hv. 4. þm. Reykv., formaður n., mun að sjálfsögðu taka þá beiðni til greina. Árásir hv. 5. þm. Vesturl. áðan á þann sjónvarpsþátt, sem var á föstudagskvöldið, voru næsta furðulegar. Ég hefði gaman af því, að það yrði tekinn saman mínútufjöldinn, sem utanrrh. og formaður míns £lokks notuðu og hins vegar mínútufjöldinn, sem þriðji aðilinn, sem fram kom í sjónvarpsþættinum, notaði, og leitt í ljós, hvor aðilinn hefði þar meiri tíma til umráða. Það væri líka dálitið gaman að fá tíma þann, sem Hörður Einarsson lögfræðingur notaði þar, og svo hinn fulltrúinn, Dagur Þorleifsson, og bera þann mínútufjölda saman. Hv. þm. sagði, að það hefði verið reynt að gera lítið úr hlut þeirra manna sem væru gegn her í landi. Ég man ekki betur en fyrirspyrjendurnir hafi margsinnis reynt að fá það fram, hversu margar undirskriftir hefðu komið, þegar undirskriftasöfnun þeirra fór fram á sínum tíma, en það fékkst ekki. Hefði það fengist, hefði verið hægt að sjá, hver hefði verið hlutur þessara manna í sambandi við þær undirskriftir. Þegar slíkur sjónvarpsþáttur er settur upp eins og þarna var, er mjög eðlilegt, að það séu fulltrúar frá ríkisstj. og svo frá stjórnarandstöðunni og ég held, að þessi þáttur hafi á engan hátt verið frábrugðinn öðrum. Það kom glögglega fram hjá hv. þm., eins og hann orðaði það, að spyrjendurnir höguðu fsp. sínum ekki eins og hann óskaði, og þess vegna var þátturinn að hans dómi fyrir neðan allt. Ég vil að lokum undirstrika ósk okkar sjálfstæðismanna um fund í utanrmn. til að ræða þessi mál og þar verði þau gögn lögð á borðið, sem ríkisstj. hefur nú til meðferðar í sambandi við lausn þessa vandamáls.



Herra forseti. Mér sýnist, að þessar umr. utan dagskrár þurfi ekki að verða öllu lengri. Það er upplýst, að orðið verður við ósk þm. í utanrmn. um, að þar verði fundur haldinn og þar verði gerð nánari grein fyrir þeim drögum, sem Framsfl. hefur samþ., þrátt fyrir það að ég undirstriki það enn, sem ég sagði áðan, að samþykktir einstakra flokka geti út af fyrir sig ekki gefið tilefni til utanrmn.-fundar. Ég held, að það sé mjög ofmælt hjá þeim þm., sem hafa sagt, að það hafi einhver sérstök leynd verið yfir þessum umr. og verið yfir þeim einhver þokuslæðingur fram Yfir það sem eðlilegt er í milliríkjaskiptum. Ég veit ekki betur en hv. utanrmn. hafi verið gefin skýrsla um hvaðeina, sem hefur gerst í þessum efnum. Fyrir hana hefur verið lögð skýrsla um viðræður við Porter aðstoðarutanrrh. Bandaríkjanna. Fyrir hana hefur á sínum tíma verið lögð sú skýrsla, sem framkvæmdastjóri Atlantshafsbandalagsins kom með, Joseph Luns, og reyndar hefur verið úti í Brussel birtur úr henni útdráttur, sem öllum er tiltækur. Ég veit ekki betur en utanrmn. hafi verið kynnt erindi norsku stjórnarinnar. En það hljóta menn þó að viðurkenna, að ef ein ríkisstj. sendir þannig erindi til annarrar, þá er ekki ætlast til þess, að farið sé að ræða um það opinberlega, heldur er gert ráð fyrir því, að beð sé farið með það sem trúnaðarmál. Og ég er hræddur um, að ef við fylgdum ekki þeirri reglu, yrði það nú ekki litið hýru auga af þeim, sem við þurfum að eiga margvísleg skipti við, - skipti, sem þurfa að fara fram í trúnaði. Svo vil ég bæta því við út af því, sem hv. þm. Bjarni Guðnason sagði, að ég vil ráðleggja honum að vera ekki of óþolinmóður um þetta. Mér sýnist nú horfa vænlega einmitt, þar sem hann lýsir fullu fylgi við stjórnina í þessu máli, svo að þar höfum við þó nógan meirihl. En fyrir mér er það auðvitað svo, og ég geri ráð fyrir því, að svo sé unn aðra, að það er markið, sem skiptir höfuðmáli, en ekki hitt, hvort það verður deginum eða mánuðinum fyrr eða seinna. Hins vegar vil ég segja það, að mér finnst vegna stöðu hv. þm. eðlilegt, að utanrrh. gefi honum kost á að fylgjast með í þessu máli. Það þýðir vitaskuld ekki það, að hann geti fengið að fylgjast með í hvert sinn, sem þessi mál eru rædd í ríkisstj., en hann fái að fylgjast með, þegar eitthvað verulegt gerist í þeim.



Herra forseti. Út af því, sem ég sagði um greinilega hlutdrægni sjónvarpsmanna í þeim sjónvarpsþætti, sem hér er til umr., spurði hv. þm. Matthías Á Mathiesen, hvort ekki væri rétt að bera saman þann tíma, sem annars vegar hæstv. utanrrh. og formaður Alþb., Ragnar Arnalds, hefðu fengið þarna, og svo þann tíma, sem formaður Sjálfstfl. hefði fengið. Það kann að vera, að þeir hafi haft að því leyti meiri tíma, að þeir höfðu miklu meiru að svara en hv. formaður Sjálfstfl. Það, sem ég var að ræða um áðan, var einmitt þetta, að þátturinn snerist allur á þá sveifina að beina spurningum til þessara manna í þeim dúr, að það var greinilegt, það fór ekki á milli mála, að allir þessir spyrjendur þrír litu á sig sem fulltrúa samtakanna Varins lands í þessum þætti. Þess vegna má satt að segja bæta þeim tíma við þann tíma, sem hv. formaður Sjálfstfl. fékk þarna, ef ætti að fara að reikna sameiginlega út það, sem fylgjendur áframhaldandi hersetu á Íslandi fengu í þessum þætti. Það má vekja athygli á öðru í þessu sambandi, og það er, að í gær var haldinn í Háskólabíói fjölmennasti fundur, sem þar hefur nokkurn tíma verið haldinn, til stuðnings málstað þeirra, sem berjast fyrir því, að herinn hverfi af Íslandi. Það er ekkert vafamál, að sá fjöldi, sem þennan fund sótti, var meiri en hefur nokkurn tíma komið þar á fund. En sjónvarpið sá ekki ástæðu til að minnast á þennan fund einu einasta orði í gærkvöld, hvað sem verður síðar. Að lokum þetta: Það er verið að tala hér um leynd, sem hvíldi yfir þessu máli. Menn standa hér upp og býsnast yfir leynd, sem hvíli yfir yfir þessu máli. Forustumenn tveggja stjórnarandstöðuflokkanna standa hér upp og býsnast heil ósköp yfir leyndinni, sem hvíli yfir þessu máli, yfir ólýðræðislegum vinnubrögðum, sem ríki við meðferð þessa máls, þegar verið er að vinna að því að létta af þeirri hersetu, sem komið var á 1951. Ég leyfi mér að minna á, að það var ekki laust við, að það hvíldi leynd yfir vinnubrögðunum, þegar verið var að koma þessari hersetu á 1951. Þá voru kallaðir hingað suður til Reykjavíkur fulltrúar allra stjórnmálaflokkanna nema Sósfl. Þetta veit ég vel, vegna þess að ég var á þingi þá, 1951. Og þeir, sem gátu komið suður, voru látnir samþykkja hernámið, en þeir, sem ekki gátu komið suður, voru látnir segja gegnum síma, að þeir væru samþykkir því. En við þm. Sósfl. vorum aldrei að spurðir, og málið kom ekki til afgreiðslu Alþingis fyrr en um haustið. Það hefur sannarlega hvílt leynd yfir þessum alvarlegu málum, en oft miklu meiri og alvarlegri leynd en núna. Og þegar þeir standa hér upp, þessir hv. þm., forustumenn þessara flokka, hv. þm. Gunnar Thoroddsen og hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason, til að býsnast yfir leynd og ólýðræðislegum vinnubrögðum, þá leyfi ég mér að segja: Heyr á endemi og vei yður, þér hræsnarar.



Herra forseti. Tvær síðustu setningarnar í ræðu hv. síðasta ræðumanns hefðu sannarlega getað átt við um það erindi, sem hann átti hér upp í ræðustólinn hið fyrra sinn. Hv. þm. á varla orð til að lýsa hneykslun sinni og varla nógu sterk orð til að vanda um við fjölmiðla ríkisins um það, hvernig halda beri á túlkun hinna misjöfnu sjónarmiða í varnarmálum. Tilefni þessarar hneykslunar hv. þm. var sjónvarpsþátturinn s.l. föstudagskvöld, og aðalhneykslunarefnið var, að það skyldi vera formaður Sjálfstfl., sem hafði síðasta orðið í þeim þætti. Það hafa ekki verið fá tækifærin, sem fulltrúar ríkisstj., ráðh., utanrrh., hafa haft til þess að koma fram í sjónvarpi með sín sjónarmið. Þeir hafa mjög mikinn aðgang að fréttatímum fjölmiðlanna og nota hann óspart, svo að ég get ekki séð, að það sé sérstakt hneykslunarefni, þó að í einum sjónvarpsþætti, þar sem fram koma ýmis sjónarmið, sé einhver annar en hæstv. ráðh., sem á síðasta orðið. Það er engin algild regla í lýðræðisríki, að það séu alltaf ráðh., sem fái mest að tala og síðast að tala. Annað aðaláhyggjuefni hv. 5. þm. Vesturl. var það, að honum virtist sem nokkrir þátttakenda í þessum sjónvarpsþætti teldu sig koma fram fyrir hönd samtakanna Varins lands. Þessi samtök, ef samtök skyldi kalla, eru 14 einstaklingar, sem hafa tekið sig til og gengist fyrir undirskriftasöfnun til þess að gefa almenningi kost á að túlka sjónarmið, sem e.t.v. hafa of sjaldan komið fram. Þessi hópur er í augum hv. þm. orðinn svo ógnvekjandi, að hann telur nú fulltrúa allra stjórnarandstöðuflokkanna koma fram fyrir hönd þessara manna. Þeir mega sannarlega vel við una það álit, sem hv. þm. hefur á þeim. Ef farið er nánar út í það, hvort sjónvarpið misnotar aðstöðu sína til að gera ýmsum sjónarmiðum mishátt undir höfði, er fyrst á það að lita, að það er mikill vandi að vera fréttamaður, og ég skal ekki um það dæma, hvað rétt reynist í fréttamati hverju sinni. En svo mikið er víst, að okkur, sem aðhyllumst sjónarmið, við skulum kalla það sjónarmið samtakanna Varins lands, hefur fundist, að fylgismenn sjónarmiða herstöðvaandstæðinga hafi ekki þurft að kvarta yfir tillitsleysi sjónvarpsins gagnvart þeim. Það þarf ekki að minnast margra atburða, til þess að það verði ljóst, að oft hafa herstöðvaandstæðingar efnt til aðgerða af ýmsu tagi hér í borginni, sett á svið furðulegustu sjónarspil, kvatt þar til ljósmyndara frá sjónvarpi, og ekki hefur staðið á þeim að sýna bæði myndir og flytja frásagnir af því, ef einhverjir óróaseggir hafa annaðhvort kastað eggjum eða einhverju öðru matvælakyns að ráðamönnum, hvort heldur voru erlendir eða innlendir. Minna má á, þegar Rogers utanrrh. Bandaríkjanna kom hér á dögunum, og minna má á, þegar Nixon og Pompidou hittust hérna, og ýmis önnur atvík hafa orðið til þess, að sjónvarpið hefur séð ástæðu til þess að fara á stúfana og sýna tiltektir herstöðvaandstæðinga. Ég get ekki séð, þegar þetta er haft í huga, að það sé tiltökumál, þó að í einum samtalsþætti um varnarmál sé formanni Sjálfstfl. leyft að hafa síðasta orðið. Eða hvert er traust þessa hv. þm. á skoðanastyrk þess fólks, sem honum fylgir að málum, ef hann heldur, að þetta atriði eitt vegi svo þungt gagnvart þeim skoðunum, sem hann túlkar? Telur hann þetta svo hættulegt, að tilefni gefist til þess að átelja sjónvarpið sérstaklega fyrir að hafa ekki sýnt honum og hans fylgismönnum að þessu sinni þá þægð, sem hefur oft birst þar. Mig langar að víkja að tveimur öðrum atriðum, fyrst ég er komin hér í ræðustól.

Ég vænti þess, að hv. ræðumaður geti lokið ræðu sinni á mjög skömmum tíma.

Ég bið hæstv. forseta velvirðingar á þessu, en ástæðan til þess, að ég varð örlitið langorðari en ég ætlaði, var sú, að ég taldi mig vera á mælendaskrá, áður en hv. 5. þm. Vesturl. kom hér í ræðustól. Og það má segja, að forseti spari mér aðra ferð í ræðustól í rauninni með því að láta hv. 5. þm. Vesturl. vera hér á undan mér. Þess vegna hef ég þegar svarað ræðu hans, en langaði aðeins til að nefna tvö atriði, ég skal vera mjög fljót. Annað var það, að ég vildi vekja athygli á því, að hæstv. forsrh. hefur sýnt þeim, sem hér kvöddu hér hljóðs utan dagskrár í upphafi fundar, þá vinsemd að taka með nokkrum hætti undir það, sem þeim lá á hjarta. Hæstv. forsrh. lýsti yfir í ræðu sinni nú rétt áðan, að það væri í hæsta máta óviðeigandi, að orðsending eins ríkis til annars verði að opinberu máli, meðan á samningum stendur. Þar með hefur hann hirt utanrrh., flokksbróður sinn og samstarfsmann. Og það var það, sem hneykslun olli hjá mörgum stjórnarandstæðingum og vafalaust fleirum, að hæstv. utanrrh. skyldi með þeim hætti, sem hann gerði s.l. föstudag, fara með trúnaðarmál, án þess þó að skýra nánar frá því, hvað í því fælist.

Það var norska stjórnin, sem ég átti við.

Já, ef það á við um norsku stjórnina, þá get ég ekki séð annað en íslenska ríkisstj. verði að hlíta sömu siðferðisreglum. Í fyrri ræðu hæstv. forsrh. minntist hann á hugtak, sem ég held, að sé nýtt í umr. um varnarmál hér á hv. Alþ., og þar kemur enn ein túlkun á ákvæði stjórnarsáttmálans um varnarmál. Eru þær þó margar orðnar til og fyrir löngu. Þessi túlkun var, að nú hét það í munni hæstv. forsrh., að stefnt skyldi að því að framkvæma það ákvæði stjórnarsáttmálans, að héðan skyldi „fast varnarlið hverfa“ í áföngum á kjörtímabilinu. Að vísu er mér kannske farið að förlast minni í sambandi við stjórnarsáttmálann, en ég man ekki til þess, að þar standi „fast herlið“ eða „fast varnarlið“. Ég held, að þar standi bara „herlið“. Spurningin er: Skiptir það máli í huga einhvers stjórnarflokkanna, hvort herliðið er - ég veit ekki, hvort ég á að segja: fast eða laust, eða hvort flugsveitin er föst eða hreyfanleg, eins og hæstv. utanrrh. orðaði það? Hæstv. forsrh. tvítók þetta hugtak í ræðu sinni, ég vek athygli á því: fast herlið. Og ég spyr: Er það til þess að setja sýróp á kökuna fyrir Alþb., þegar bent er á með nokkrum hætti í þessum orðum, að hér verði herlið áfram með einhverjum hætti, í einhverjum búningi, en alla vega ekki fast. Herra forseti. Ég mun ekki eyða, frekari tíma þd. í það að hlusta á mitt mál. Ég vil aðeins ljúka þessum orðum á því að vekja athygli hv. 5. þm. Vesturl. og annarra þm. á því, að það var kannske ekki alveg óeðlilegt, að honum varð hér mismæli þegar hann ætlaði að nefna samtökin Varið land, en sagði óvart: friðlýst land. Það er kannske vegna þess, sem rétt er, að til þess að hér geti verið friðlýst land, þarf hér að vera varið land.



Herra forseti. Fyrst er það eitt atriði, sem veltur á minni mínu og ég vona, að sé ekki brenglað. Hv. 5. þm. Vesturl. vék að því, að þing hefði ekki verið kallað saman eða þingflokkar aðvaraðir við gerð varnarsamningsins 1951. Ég man ekki betur en að þáv. forsrh., Hermann Jónasson, hafi hvorki kallað saman þingflokka né þing 1941, þegar varnarsamningurinn við Bandaríkin var gerður. Herra forseti. Ég ætla að öðru leyti ekki að blanda mér í þessar umr. Mér kynni að hlaupa kapp í kinn og verða harðorður í garð stjórnarsinna og þeir þingbræður mínir síðan hlífa mér af ástæðum, sem ég vil ekki stofna til, að þeir hlífi mér vegna. Ég vil svo enn nefna eitt atriði úr ræðu 5. þm. Vesturl., en ég átti síst von á því úr þeirri átt, að hann mundi kalla sjónvarpsþáttinn síðastliðinn föstudag áróðursþátt eða eitthvað á þá leið fyrir formann Sjálfstfl. Það er meira hrós frá þessum þm. til formanns Sjálfstfl. en ég átti von á. Góðir þm. Á staðfestu Alþingis hefur fyrr og síðar oltið gifta íslensku þjóðarinnar. Aldrei fremur en nú veltur framtíð og gifta íslensku þjóðarinnar á staðfestu Alþ. og varúð í þeim vandasömu málum, sem fram undan eru meðferð öryggis- og varnarmála. Ég treysti því, að Alþingi Íslendinga muni ekki nú fremur en nokkru sinni endranær bregðast sínu alvarlega og mikla hlutverki að standa vörð um sjálfstæði, frelsi og öryggi landsins.



Herra forseti. Ég get verið stuttorð, en get ekki orða bundist vegna ummæla hv. þm. Gunnars Thoroddsens og hv. þm. Matthíasar Á. Mathiesens, um þá leynd, sem á að hafa hvílt yfir þessum viðræðum. Ég er enginn talsmaður leyndar og ég er þeirrar skoðunar, að hefðu þeir flokkar, sem stóðu að ákvörðuninni um komu hersins hingað 1951, farið að með minni leynd, þá hefði margt farið öðruvísi. En ég vil einkum og sér í lagi minna þessa tvo hv. þm. og aðra þm. Sjálfstfl., sem hér eru inni, á till. til þál., sem þeir lögðu fram á Alþ. á fyrsta þingi þessa kjörtímabils, um fyrirkomulag viðræðna um öryggismál Íslands. Ég ætla að lesa þessa till., með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að fela hverjum þeirra þingflokka, sem styðja þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu, að tilnefna einn fulltrúa, sem skuli starfa með utanrrh. Í viðræðum við Bandaríkjamenn og aðrar þjóðir handalagsins um endurskoðun á varnarsamningi Íslands og Bandaríkjanna á grundvelli Norður-Atlantshafssamningsins, þátttöku Íslands í störfum bandalagsins og skipan öryggismála landsins.“ Svo mörg voru þau orð. „ Alþ. ályktar að fela hverjum þeirra þingflokka, sem styðja þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu.... “Hvað þýðir nú þetta? Það þýðir, að verið er að fara fram á, að Alþ. samþykki að halda viðræðum um þessi mál leyndum fyrir 10 þingmönnum. Ég veit ekki til þess, að nokkur annar þingflokkur en Sjálfstfl. hafi farið sérstaklega fram á, að Alþ. samþykkti, að þingmál yrðu rædd á þennan hátt, að útiloka einn þingflokk algjörlega frá afskiptum af þingmálum. Meiri leynd er víst ekki hægt að viðhafa. Ég tel hollt fyrir þessa hv. þm, að draga fram þessa till. sína, lesa hana og hugleiða. Flm. voru 10 þm. Sjálfstfl., en í grg. kemur glögglega fram, að þeir tala fyrir hönd flokksins alls, og ég hef ekki heyrt hv. þm. Gunnar Thoroddsen né hv. þm. Matthías Á. Mathiesen bera á móti því, að þeir væru henni að öllu leyti samþykkir.



Herra forseti. Út af ummælum hv. 4, landsk. þm., Svövu Jakobsdóttur, áðan, vil ég segja, að sams konar raddir komu hér fram, ef ég man rétt, þegar till. var til umr. Ég minnist þess, að því var þá svarað á þann hátt, að flm. till. hefðu ekki gert ráð fyrir því, að þingfl. Alþb. óskaði eftir því að eiga fulltrúa í þeirri n., sem fjallaði um þessi mál. En í nál., sem við sjálfstæðismenn gáfum út í sambandi við afgreiðslu þessa máls frá utanrmn., er skýrt tekið fram, að það sé sjálfsagt að breyta till. í þá átt, að fulltrúar Alþb. fengju sæti í þessari n. og fjölluðu um endurskoðun þessara mála, eins og fulltrúar annarra þingflokka. Um leið og ósk barst frá Alþb. um að taka þátt í þessari endurskoðun, lýstum við okkur að sjálfsögðu reiðubúna til að breyta till. í þá átt.  Út af því, sem hv. þm. Jónas Árnason sagði hér áðan, skal ég fúslega viðurkenna, að ég misskildi fyrri ræðu hans. Ég hélt, að hann hefði verið að kvarta yfir því, að hans flokksformaður og fulltrúar ríkisstj. hefðu ekki fengið nægan tíma í sjónvarpinu. En það skýrðist betur í síðari ræðu hans. Hann kvartaði yfir því, að þeir hefðu fengið allt of mikinn tíma, að þeir hefðu verið spurðir allt of mikið. Má sjá af þessu, hvern málstað hann telur þessa menn hafa verið að verja, ef hann telur, að þeir hefðu verið of mikið spurðir af þeim þremur spyrjendum, sem um þennan þátt sáu. En þá er einmitt komið að merg málsins. Hvers vegna voru þessir menn spurðir of mikið? Jú, vegna þess að hæstv. utanrrh, fer að skýra frá því fyrir alþjóð, að á borðum ríkisstj. liggi till. frá framsóknarmönnum um ákveðna lausn á varnarmálunum, - till., sem ekki hafði komið neins staðar annars staðar fram. - Var þá ekki eðlilegt, að spyrjendurnir vildu fá að vita, hverjar þessar till. væru, og gjarnan fá að vita, hvort form. Alþb., Ragnar Arnalds, væri þessum till. samþykkur? Mér finnst afar eðlilegt, þegar um er að ræða fréttaþátt, eins og þessi þáttur er, að þá sé reynt að draga fram það fréttnæmt, sem í þeim þáttum kemur. Það var einmitt þetta, sem þarna gerðist, að hæstv. utanrrh. kemur fram með frásögn af þessum ákveðnu till., sem Framsfl. hefur lagt fram í ríkisstj. Einmitt þess vegna er reynt að fá nánari skýringar á þessu, vegna þess að það var ekki nægur tími fyrir fréttaskýrendurna að spyrja hæstv. utanrrh, og form. Alþb., Ragnar Arnalds, sem mér skildist á þessum hv. þm., að hefði talað allt of mikið, eftir því sem síðari ræða hans gaf til kynna.



Herra forseti. Frv. þetta er flutt til staðfestingar á brbl., sem út voru gefin 11. jan. s.l. Þessi brbl. voru sett til þess að binda í lögum ákveðið samkomulag, sem orðið hafði milli fiskseljenda og fiskkaupenda í sambandi við ákvörðun á fiskverði nú um áramótin. Eins og kunnugt er, tókst fullkomið samkomulag allra þeirra aðila, sem með þau mál hafa að gera, að ákveða fiskverðið fyrir vetrarvertíðartímabilið eða til loka maímánaðar. Það byggðist þó m.a á því, að þær ráðstafanir yrðu gerðar, sem er að finna í þessum brbl. En meginefni þeirra er það að leggja skuli sérstakt nýtt útflutningsgjald á loðnuafurðir, þ.e.a.s. á loðnumjöl og loðnulýsi og á frysta loðnu til manneldis. Er gert ráð fyrir, að þetta nýja útflutningsgjald nemi 5% af fob-verði þessara afurða, og reiknað er með því, að hér geti orðið um gjaldtöku að ræða, sem nemi í kringum 250 millj. kr. Að sjálfsögðu er þar lagt til grundvallar áætlað aflamagn og ákveðið verð á þessum vörum, en allt slíkt getur vitanlega hreyfst til í reyndinni. Í samkomulaginu er gert ráð fyrir því, að 25 millj. kr. af þessari fjárhæð verði varið á þann hátt, að þær renni í lífeyrissjóði sjómanna, en þeir eru nokkrir starfandi, og þá verði leitað eftir samkomulagi við þá um að breyta núgildandi ákvæðum um eftirlaunaaldur, sem gildir hjá þessum sjóðum. Það er stefnt að því, að sjómenn, sem starfað hafa tiltekinn tíma, geti komist á eftirlaun á allmiklu lægra aldri en verið hefur gildandi. En meginhluta þeirrar fjárhæðar, sem gert er ráð fyrir að innheimta með þessu gjaldi, eða í kringum 225 millj., er gert ráð fyrir, að verði varið til að halda niðri verði á brennsluolíum til fiskiskipaflotans á þessu samningstímabili, þ.e.a.s. til maíloka á þessu ári. Hefur verið gengið út frá því, að á þennan hátt ætti að vera hægt að tryggja fiskiskipaflotanum Íslenska sama verð á olíu og var fyrir hækkunina, sem ákveðin var 8. des., eða sem sagt, þá er miðað við það verð á brennsluofnum, sem var í nóvembermánuði s.l. Að vísu er ekki hægt að segja með neinni vissu, hvað þarf að greiða olíuna mikið niður í verði skv. þessum reglum, vegna þess að við vitum ekki enn, hvað olíuverðið verður raunverulega hátt allan þennan tíma. En mikið af tímanum má þó nokkurn veginn sjá fyrir, hvað verðið verður hátt. Það er m.ö.o. gert ráð fyrir því, að verð á aðalolíutegundinni, þeirri sem bátaflotinn notar, gasolíu, til fiskiskipa verði á þessu tímabili kr. 5.80, en það var komið eftir hækkunina frá 8. des. upp í kr. 7.70. En fyrirsjáanlegt er, að það muni einnig hækka, þegar kemur fram í febrúarmánuð. Það er sem sagt við það miðað, að þessi fjárhæð eigi að nægja til að tryggja fiskveiðiflotanum þetta verð. Það kom greinilega í ljós við samningana um rekstrargrundvöll skipanna á komandi vetrarvertíð, að það væri mjög erfitt að ná samkomulagi um þessi mál, ef fiskiskipaflotinn ætti að standa undir þessu mjög svo háa olíuverði, sem hér var fyrirsjáanlegt. Þá var horfið að því ráði að gera ákveðna millifærslu á milli útgerðargreina. Loðnuframleiðslan þótti mjög hagstæð miðað við þær áætlanir, sem lágu fyrir. Hvort heldur litið var á framleiðslu á frystri loðnu eða framleiðslu á loðnumjöli og loðnulýsi, var talið, að hér væri um mjög hagstæðan rekstur að ræða. Hækkanir höfðu orðið óvenjumiklar á afurðunum frá síðasta framleiðslutímabili. Var því álit manna, að hægt væri að taka þessa fjárhæð af þessari framleiðslu, færa hana yfir og láta hana standa undir þessum óvænta kostnaði, sem nú skall á í hækkuðu olíuverði. En þrátt fyrir það að þetta gjald verði lagt á loðnuafurðirnar, var möguleiki á því - eins og fram hefur komið í samkomulagi á milli fiskseljenda og fiskkaupenda - að tryggja mjög mikla hækkun á loðnuverði til fiskimjölsverksmiðjanna og eins til frystihúsanna. Þar er sem sagt um meiri hækkun á hráefni að ræða en hefur verið samið um í sambandi við hið almenna fiskverð. En þessi ráðstöfun verður að sjálfsögðu til þess, að nokkru minna fjármagn rennur í Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins, í þá deild, sem hefði tekið við þessu fé. Í stað þess að leggja allmiklu meira fé til Verðjöfnunarsjóðsins hefur þessi leið verið farin, þ.e. að verja talsvert miklu af þessum hagnaði til að halda niðri olíuverði á þessu tímabili. Í sambandi við það samkomulag, sem gert var við ákvörðun fiskverðsins og þegar samkomulag varð um þessa gjaldtöku, var gefin út sérstök yfirlýsing, sem mér þykir rétt að lesa hér upp. Hún var gefin af hálfu ríkisstj. og hefur að vísu verið hirt. Yfirlýsingin er á þessa leið: „Verðhækkun á olíu í heiminum kemur sérstaklega hart niður á útgerðinni, og geta hinna ýmsu greina sjávarútvegs til þess að mæta þessari hækkun er afar misjöfn. Til þess að greiða fyrir ákvörðun almenns fiskverðs frá áramótum 1973–74 og treysta rekstrargrundvöll þorskveiða hefur ríkisstj. í samráði við hagsmunasamtök sjávarútvegsins ákveðið að beita sér fyrir því, að á árinu 1974 verði lagt sérstakt 5% útflutningsgjald á fob: verðmæti útflutningsframleiðslu loðnuafurða fiskimjölsverksmiðja og frystihúsa. Ríkjandi verðlag á þessum afurðum er nú mjög hagstætt. Þessi grein er því talin aflögufær. Raunar er sýnt, að hagur loðnuveiða og vinnslu getur orðið mjög góður þrátt fyrir þessa gjaldtöku og sjóðsaukning á reikningi loðnuafurða í Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins. Tekjum af þessu gjaldi verður varið þannig: 1) Til þess að greiða niður verð á brennsluolíu til íslenskra fiskiskipa, sem taka olíu hérlendis. Þannig verði við það miðað, að olíuverð hérlendis til fiskiskipa verði ekki hærra á fyrstu 5 mánuðum ársins 1974 en það var í nóv. s.l. 2) 25 millj. kr. skulu renna í lífeyrissjóði sjómanna eftir nánari ákvörðun ríkisstj. Jafnframt verði tryggt, að sjóðirnir miði eftirlaunagreiðslur til sjómanna við lægri aldur en nú er gert. Ríkisstj. leggur áherslu á, að ráðstafanir þær innan sjávarútvegsins, sem fyrirhugaðar eru til þess að leysa vanda þorskveiðibáta á vetrarvertíð, eru í eðli sínu tímabundnar. Tilefni þeirra er skyndileg stórhækkun olíuverðs og mikil óvissa um verðlag á olíu á næstu mánuðum. Við þessar aðstæður virðist eðlilegt að leysa þennan vanda á þann hátt, sem hér er lagt til. Ríkisstj. telur, að við ákvörðun almenns fiskverðs hinn 1. júní n.k. beri að stefna að því, að rekstrargrundvöllur þorskveiðibáta raskist ekki í meginatriðum frá því, sem við er miðað við fiskverðsákvörðunina um áramótin 1973–74. Hækki olíuverð frá því, sem við er miðað um áramót, umfram það, sem fiskverðshækkun, annar tekjuauki eða létting gjalda fyrir útgerðina getur staðið undir með eðlilegum hætti, þyrftu að koma sérstakar ráðstafanir til þess að tryggja rekstur þorskveiðiskipa, sem landa afla sínum hérlendis, á síðari helmingi ársins, og munu verða gerðar ráðstafanir í þeim efnum, eftir því sem nauðsynlegt kann að reynast.“ Í þessari yfirlýsingu felst það m.a., sem rétt er að vekja athygli á, að gengið er út frá því, að þegar þessari sérstöku niðurgreiðslu á olíuverði til fiskveiðiskipaflotans lýkur í lok maímánaðar og þegar að því kemur, að ákveðið verður nýtt fiskverð 1. júní, eins og reglur standa til, beri að stefna að því að tryggja þann rekstrargrundvöll eða þann afkomugrundvöll. sem miðað var við í þessu áramótasamkomulagi, fyrir þorskveiðiflotann. Ef þá verður um að ræða allverulega olíuverðshækkun umfram það verð, sem nú er reiknað með, að skipin þurfi að greiða fyrir olíu, verður að meta í fyrsta lagi, um hvaða tekjuauka er þá orðið að ræða hjá fiskiskipunum umfram það, sem var um áramótin, þ.e.a.s. hvaða fiskverðshækkun getur komið til greina 1. júní eða annar nýr tekjuauki eða þá sparnaður á einhverjum útgjöldum. Það verður sem sagt athugað, að hvað miklu leyti útgerðin geti þá staðið undir nýju olíuverði án þess að raska afkomugrundvellinum, af því að miðað er við það, að þessi afkomugrundvöllur eigi að haldast. Til þess getur að sjálfsögðu komið, að þá verði að grípa til sérstakra ráðstafana til að tryggja útgerðinni þennan afkomugrundvöll, ef ytri aðstæður hennar sjálfrar hrökkva ekki til að mæta þeim vanda, sem þá kann að vera fyrir hendi. En það er ekki rétt, sem sést hefur hér í blöðum, að gefin hafi verið yfirlýsing um að tryggja óbreytt olíuverð út árið, um það er ekki að ræða, en hins vegar gengið út frá því, að sá afkomugrundvöllur, sem við var miðað um áramótin, eigi að haldast áfram út árið. Þá verður aðeins um það að ræða að meta þá stöðu, sem upp kemur um það leyti, þegar taka þarf ákvörðun að nýju um fiskverð. Nú síðustu dagana hefur nokkuð verið að því víkið, að óvissa sé ríkjandi um sölu á loðnuafurðunum, og það er rétt, að nokkrar breytingar hafa orðið á í þeim efnum. Þó hygg ég, að nú sé svo komið, að treysta megi því, að það náist fyllilega það verð fyrir frystu loðnuna til Japans, sem við var miðað í þeim útreikningum, sem lagðir voru til grundvallar um áramótin. Hins vegar er enn nokkur óvissa um það, hvernig muni fara um verðið á loðnumjölinu, því að enn er allmikið af því, sem væntanlega verður framleitt af loðnumjöli, óselt. En markaðsverðið hefur verið nokkuð flöktandi, hefur ýmist verið allmiklu hærra en það, sem miðað var við í útreikningunum um áramótin, eða allmiklu lægra. Þó nokkuð magn hefur verið selt á því verði, sem lagt var til grundvallar við útreikningana, en hins vegar er, eins og ég sagði, líka allmikið magn, sem enn er óselt. Ég vænti þess, að það verði svo í reynd, að það verð náist, sem við var miðað. Ég sé svo ekki ástæðu til þess, við þessa umræðu að ræða þetta mál frekar, nema tilefni gefist til. En ég vil leggja til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. sjútvn. til fyrirgreiðslu, og getur hún þá að sjálfsögðu fengið allar þær upplýsingar varðandi málið, sem hún óskar sérstaklega eftir.



Herra forseti. Hér hefur verið rakið efni frv. til l. um sérstakt útflutningsgjald af loðnuafurðum framleiddum á árinu 1974, sem lagt er fram til staðfestingar á brbl., sem sett voru 11. jan. s.l. Eins og hér hefur komið fram, er gert ráð fyrir, að þetta útflutningsgjald nemi 6% af fob- verðmæti loðnuafurða. Undanskildar eru þó niðursoðnar og niðurlagðar loðnuafurðir. Þeim fjármunum, sem þannig yrðu innheimtir, skal aðallega varið til að greiða niður verð á brennsluolíum til íslenskra fiskiskipa, og skal miðað við það, að olíuverð hérlendis til fiski skipa verði ekki hærra á fyrstu 5 mánuðum ársins 1974 en það var í nóv. 1973, eða kr. 5.80 lítrinn. Þá skal einnig varið 25 millj. kr. af tekjum þessa sjóðs til lífeyrissjóða sjómanna. Þessar ráðstafanir eru grundvallaðar á því, eftir því sem skýrt kemur fram í grg., að verðhækkanir á olíu í heiminum komi sérstaklega hart niður á útgerðinni og geta einstakra greina sjávarútvegsins til að mæta þessari hækkun sé misjöfn. Þetta er sem sagt grundvallarástæðan fyrir þessari lagasetningu, eftir því sem fram kemur í grg., sem fylgir þessu frv. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að olíuskortur og verðhækkanir á brennsluolíu undanfarið hafa haft í för með sér ýmsar ófyrirsjáanlegar afleiðingar í verslun og viðskiptum þjóða á milli og raunar á fjölmörgum sviðum öðrum. Þótt við Íslendingar höfum verið svo lánsamir hingað til að geta fengið keypt nægjanlegt magn þessarar vöru til eigin nota, sem er meira en aðrar Vestur-Evrópuþjóðir geta sagt, er því ekki að neita, að við höfum ekki farið varahluta af ýmsum áhrifum, sem fylgt hafa í kjölfar olíuskortsins. Sú staðreynd er auðvitað hverjum manni ljós. Afleiðingar þessa hafa vissulega skapað okkur Íslendingum nokkur vandamál og erfiðleika. En það hefur ekki heldur farið fram hjá mönnum, að formælendur hæstv. ríkisstj. og stuðningsmenn hennar virðast reyna að nota olíukreppuna til óeðlilegra aðgerða svo og til framdráttar óvinsælum málum langt umfram það, sem efni standa til. Um það væri hægt að nefna ýmis dæmi. Í fersku minni er t.d. yfirlýsing formanns Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, svo að eitthvað sé nefnt af slíkum dæmum, þegar hann skýrði samningagerð bandalagsins um kaup og kjör opinberra starfsmanna, þar sem fallið var m.a frá mikilvægum kröfum um úrbætur í skattamálum og húsnæðismálum á þeim forsendum, að olíuskortur væri í heiminum. Málflutningur hæstvirtra ráðh. er einnig stundum slíku marki brenndur. Sá málatilbúnaður, sem liggur að baki því máli, sem hér er til umr., virðist að nokkru leyti a.m.k. af þeim toga spunninn. En áður en ég skýri það nánar, skal víkið með örfáum orðum að þeim atriðum í umræddu máli, sem rétt eiga á sér að mínum dómi. Því verður auðvitað ekki neitað af neinni sanngirni, að tilfinnanlegar hækkanir hafa orðið á verði brennsluolíu, sem hljóta að raska hag og afkomu útgerðarinnar, og má gera ráð fyrir, að geta einstakra greina sjávarútvegsins til að mæta þessari hækkun geti orðið misjöfn. Þess vegna er hægt að færa fram rök fyrir því, að eðlilegast sé, að niðurgreiðslur á olíu til fiskiskipa komi til. Það, sem á hinn bóginn orkar tvímælis að mínum dómi, snertir fyrirkomulag, uppbyggingu og hugsanlega framkvæmd á niðurgreiðslum á olíum til fiskiskipanna samkv. því, sem fram kemur í þessum brbl. Því var slegið föstu, þegar brbl. voru sett að loðnuframleiðslan yrði aflögufær á þessu ári. Í grg. með brbl. segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkjandi verðlag á þessum afurðum er nú mjög hagstætt. Þessi grein er talin aflögufær. Er sýnt, að hagur loðnuveiða og vinnslu getur orðið mjög góður þrátt fyrir þessa gjaldtöku.“ Svo mörg eru þau orð. Þetta er sjálfsagt ritað fyrri hl. jan., en brbl. voru gefin út 11. jan. s.l. Því miður er nú svo komið, að þessi tilvitnuðu orð fá ekki lengur með nokkru móti staðist. Sú breyting hefur orðið á allri aðstöðu í sambandi við sölumál loðnuafurða, eins og kunnugt er af því, sem fram hefur komið í fjölmiðlum viða, að óvissa ríkir nú um verðlag á loðnuafurðum á mörkuðum. Þá þróun, sem orðið hefur í þessum efnum, síðan brbl. voru .sett, var ekki hægt að sjá fyrir að mínum dómi. Ég treysti mér því ekki til að gagnrýna hæstv. ríkisstj. fyrir að hafa metið stöðuna í sölumálum loðnuafurða, þegar brbl. voru sett, öðruvísi en nú horfir í dag. Vonandi rætist úr þeim á þann veg, sem gerð er grein fyrir í grg. með brbl. Hitt er svo annað mál, að af ýmsum öðrum ástæðum verður að telja varhugavert, svo að ekki sé kveðið fastar að orði, að skattleggja eina grein sjávarútvegs til aðstoðar öðrum þáttum hans á þann veg, sem brbl. gera ráð fyrir. Auk þess sem slík aðferð getur haft í för með sér mikið óréttlæti gagnvart þeim, sem skattlagninguna verða að þola, t.a.m. eins og það, að markaðsástand og söluverð verði allt annað á tímabilinu en gert er ráð fyrir við lagasetninguna, hlýtur þessi skattheimta öll að byggja á ákaflega veikum grunni. Í þessu sambandi vakna ýmsar spurningar: Hvað þurfa tekjur sjóðsins að verða miklar, til þess að hann geti annað hlutverki því, sem honum er ætlað? Hæstv. ráðh. minntist á tölu í því sambandi hér áðan, talaði um, að ég hygg, 250 millj. kr. En ég hygg, að allar spár í þessum efnum hljóti að vera meira og minna út í bláinn, því að að sjálfsögðu fer olíunotkun fiskiskipa og þar með niðurgreiðslurnar eftir sókninni á fiskimiðin, en hún ræðst aftur af veðurfari, gæftum og aflabrögðum, en hvort tveggja getur verið ákaflega mismunandi frá ári til árs, eins og allir vita. Fæst nægjanlegt fjármagn í sjóðinn með 5% á útflutningsgjaldi á loðnuafurðir til að greiða niður olíuverð til fiskiskipa fyrstu 5 mánuði yfirstandandi árs, eins og brbl. gera ráð fyrir? Vissulega hefur loðnuvertíðin farið vel af stað, en allt er í óvissu um söluverð. Um útflutningsverðmætið veit því enginn nú. Hver á að greiða mismuninn, ef sjóðurinn reynist vanmegnugur að standa við skuldbindingar sínar? Á þá enn einu sinni að fara í vasa hins almenna skattborgara og láta hann borga brúsann? Hvað tekur svo við að 6 mánuðum liðnum, sem brbl. gera ráð fyrir niðurgreiðslu á olíuverði til fiskiskipa, eins og hér hefur komið fram? Þá verður loðnan ekki lengur til að bjarga þessu máli í ár, ef að líkum lætur. Hæstv. ráðh. skýrði frá því áðan í ræðu sinni, að hann hefði gefið vilyrði fyrir áframhaldandi stuðningi við sjávarútveginn til að tryggja sama afkomugrundvöll eftir 1. júní og gert er ráð fyrir á komandi vertíð. En um það, hvernig það skuli gert virðist allt á huldu enn sem komið er. Á enn að auka skattáþján á allan almenning til þess að koma til móts við vanda útgerðarinnar þá? Kannske gerir hæstv. ríkisstj. sér vonir um, að olíukreppan verði þá úr sögunni. Óskandi væri, að slíkar vonir gætu ræst. En óvarlegt er að gera ekki ráð fyrir, að við vandamál verði að etja hjá sjávarútveginum af völdum hins háa verðlags á brennsluolíum, þegar tími þessara laga er á enda á næsta vori, og vonandi ber hæstv. ríkisstj. gæfu til að finna þá ný ráð til að leysa þann vanda, sem þá kynni að vera við að etja að þessu leyti. Enn eitt atriði í sambandi við þetta mál vekur athygli og umhugsun. Þegar brbl. voru sett, var söluverð gasolíu kr. 7.70 lítrinn. Það hafði hækkað úr kr. 5.80 í kr. 7.70 lítrinn 7. des. s.l. Hvaða rök liggja nú til grundvallar því að miða við kr. 5.80, eins og ráð er fyrir gert, en ekki einhverjar aðrar fjárupphæðir. Það virðist svo sem hæstv. ríkisstj. hafi látið freistast til að nota olíukreppuna til þess að hækka verðlag og mikið tal um ýmiss konar vandamál í því sambandi til að seilast lengra til fanga í sjóði loðnuframleiðenda en eðlilegt getur talist til að leysa það sérstaka vandamál, sem hækkun á olíukostnaði fiskiskipa hefði orðið á komandi vertíð. Brbl. gera ráð fyrir, að sjútvrn. setji reglur um framkvæmd á niðurgreiðslum á brennsluolíum til fiskiskipa. Ég hygg, að það verði mikið vandaverk, ef takast á að fyrirbyggja með öllu misnotkun við framkvæmd þessa máls. Samkv. 2. gr. l. ber að greiða niður verð allrar þeirrar brennsluolíu, sem pöntuð er til íslenskra fiskiskipa. Hvernig á að tryggja, að olían, sem fer í fiskiskip, sé ekki tekin þaðan aftur og notuð til einhvers í landi? Hefði ekki verið eðlilegra að miða greiðsluna t.d. við úthaldsdaga fiskiskips á veiðum? Misnotkun af því tagi, sem hér um ræðir, skapar óviðunandi misrétti gagnvart þeim fjölda, sem verður að una því að greiða olíu til upphitunar húsa sinna og til annarra þarfa í landi fullu verði og án nokkurra niðurgreiðslna. Það skal þó tekið fram til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að ég hef enga sérstaka ástæðu til að ætla, að þeir, sem aðstöðu hefðu til slíkrar misnotkunar, sem ég geri hér að umtalsefni, mundu notfæra sér hana. En það hlýtur að vera skylda löggjafans að búa þannig um hnútana við hverja lagasmíð, að slíkum hættum sem ég geri hér að umtalsefni sé ekki boðið heim, sé annarra kosta völ. Ég hygg, að unnt hefði verið að ná því meginmarkmiði, sem stefnt er að með setningu brbl.., og jafnframt tryggja framkvæmd þeirra, án þess að boðið sé upp á misnotkun eins og ýmislegt bendir til, að geti orðið í þeirri gerð, sem lögin nú eru, ef öðruvísi hefði verið að þessu máli staðið, svo sem ég hef gert hér grein fyrir. Ég vil að lokum minnast nokkrum orðum á það ákvæði í brbl., sem gerir ráð fyrir, að 25 millj. kr. verði teknar af loðnuframleiðendum til að setja í lífeyrissjóð sjómanna eða réttara sagt teknar úr þeim sjóði, sem myndaður verður af 5% útflutningsgjaldinu, sem annars á að nota til að greiða niður brennsluolíuverðið til fiskiskipanna. Það er góðra gjalda vert og því ber að fagna, að lífeyrissjóðir sjómanna séu efldir. Á því er ekki vanþörf að mínum dómi. Ég fagna því sérstaklega, að ætlunin virðist vera að stefna að því að tryggja, að sjóðirnir miði eftirlaunagreiðslur til sjómanna við lægri aldur en gert hefur verið. En að tengja slíkt mál ráðstöfunum til stuðnings vissum greinum sjávarútvegs vegna verðhækkana á olíum er óvenjuleg aðferð, svo að ekki að meira sagt. En þetta er bara enn eitt dæmi um þá tilhneigingu hæstv. ríkisstj. að nota olíukreppuna sem skálkaskjól til að leysa verkefni, sem ekki eru bundin því vandamáli. Herra forseti. Ég hef gert aths. um nokkur efnisatriði þessa frv. Ég á sæti í þeirri þn., sem fær þetta mál til meðferðar, ef að líkum lætur, og gefst þá væntanlega tækifæri til að athuga betur þau atriði, sem ég hef minnst hér á, og fleira í því sambandi. En ég vil að lokum leggja áherslu á þá skoðun mína, að ekki varð hjá því komist að gera sérstakar ráðstafanir til að mæta þeim vanda, sem útgerð fiskiskipaflota landsmanna hefur orðið fyrir vegna verðhækkana á olíu. En sá háttur eða aðferð, sem notuð hefur verið til lausnar þessum vanda með setningu þeirra brbl., sem nú liggja hér fyrir til staðfestingar, orkar aftur á móti tvímælis, eins og ég hef sýnt fram á.



Herra forseti. Ástæðan til þess, að ég kveð mér hljóðs í þessu máli, er sú, að mig langar til þess að fá ýmsar upplýsingar hjá hæstv. sjútvrh. um sölu á loðnu og loðnuafurðum og útlitið í þeim málum. Ég sé ekki ástæðu til að mæla gegn þessu frv. Það má vel vera, að það sé eðlileg leið til tekjuöflunar að skattleggja loðnuafurðir til að greiða niður olíu. Ef loðnan veiðist eins og vonir standa til og útlit er fyrir nú í byrjun vertíðar, verður það mikill afli og miklar tekjur, sem útgerðin fær, ef það verð, sem menn höfðu hugmyndir um fyrir nokkrum dögum eða nokkrum víkum, reynist vera rétt. En ástæðan til þess, að ég vil spyrja hæstv. ráðh., er sú, að nú hafa menn sagt sín á milli, sem eiga að vera kunnugir þessum málum, að mikil óvissa ríki um söluverð á loðnu og loðnuafurðum. Sá hv. þm., sem talaði hér áðan, fulltrúi í viðskrn., sagði: „Það er allt í óvissu um verð á loðnunni.“ Það er einmitt þetta, sem veldur ýmsum áhyggjum nú. Loðnan hefur verið verðlögð innanlands til útgerðarmanna og til sjómanna. En það er upplýst, að það sé mikið óselt af þeirri loðnu, sem búist er við, að veidd verði. Frystihúsin hafa ekki enn samþykkt að taka loðnu til frystingar, vegna þess að verð á frystri loðnu í Japan hefur enn ekki verið ákveðið. Japanir kaupa a.m.k. 30 þús. tonn af frystri loðnu, en verðið er ekki enn komið, söluverðið. En innkaupsverðið, hráefnisverðið, er ákveðið. Þess vegna er eðlilegt, að frystihúsin spyrji á hvaða verði sé hægt að selja loðnuna, eftir að þau hafa borgað tilskilið verð og eftir að sá kostnaður hefur bæst við, sem af frystingunni leiðir? Ég veit, að hæstv, sjútvrh. vill kynna .sér þessi mál vel, og ég gæti trúað því, að umr. um þetta mál lyki ekki í dag og hæstv. ráðh. fengi þess vegna tíma til þess að kynna sér útlitið í þessum málum betur en hann hefur enn gert. Það, sem hæstv. ráðh. sagði hér áðan, var harla óljóst. Það var nánast það, að hann vonaðist til þess, að úr rættist. Allir hv. þm. bera von í brjósti. En þm. er mikið í mun að vita, hvernig málin standa og hvernig horfurnar eru. Pólverjar keyptu mikið af loðnumjöli af Íslendingum á s.l. ári. Mig minnir, að það hafi verið 25 þús. tonn. Það var stór hluti af loðnumjölinu í fyrra. Pólverjar komu hingað til lands og vildu gera kaup á loðnumjöli aftur. En þeir fóru héðan án þess að kaupa. Eitthvað bar á milli. Vitað er, að Pólverjar vildu borga hátt verð fyrir loðnu, mjög hátt verð og miklu hærra verð en í fyrra, og sagt hefur verið, að það verð, sem Pólverjar buðu, hafi raunverulega fullnægt því að vera í samræmi við ákvörðunarverð á hráefninu hér heima. Pólverjar fóru, en það hefur verið sagt, að þeir séu að semja við Norðmenn eða jafnvel búnir að semja við Norðmenn um kaup á því mjölmagni, sem þeir ætluðu að kaupa hér. Það hefur verið sagt, að þeir hafi samið við Norðmenn um það verð, sem þeir buðust til að greiða fyrir íslenska mjölið. Ég veit, að hæstv. ráðh. vill kynna sér þetta, og ég veit, að hann vill svara þessum fsp. og veita þingheimi nauðsynlegar upplýsingar í þessu efni. Það er allt í óvissu um sölu á miklum hluta loðnuafurðanna, sagði hv. þm., sem talaði hér áðan. Hann hlýtur að vera kunnugur þessum málum, þar sem hann er starfandi í viðskrn. En við skulum vona, að úr rætist. Við vonum, að það veiðist mikil loðna, og áætlun hefur verið gerð um mikla loðnuveiði. Það hefur hæstv. ríkisstj. gert eða látið sína kunnáttumenn gera. Það var gert á árinu 1973. Þá var áætlað, að loðnuveiðin gæti orðið allt að því helmingi meiri en hún var 1972. Þó hafði loðnuveiði 1972 verið sú mesta, sem hafði orðið hér á landi nokkru sinni. Mér er ekki alveg kunnugt um, hve mikið magn hæstv. ríkisstj. hefur áætlað, að veiddist í ár, en það er allmiklu meira en í fyrra. Við skulum vona, að sú fróma áætlun standist. En um leið og við óskum þess, er nauðsynlegt, að við fáum það verð fyrir þessar afurðir, sem útgerðin og frystihúsin þurfa að borga fyrir hana. Fjarri fer því, að ég ætli að koma með aðfinnslur fyrir það, að ekki varð af samningum við Pólverja. En enginn vafi er á því, að það mun margur sjá eftir því að hafa ekki gert þá samninga, ef verðið skyldi falla, ef ansjósan færi nú að veiðast við strendur Perú og mikið mjöl yrði á markaðnum annars staðar frá. Þá hefði það örugglega afleiðingar hér og áhrif á verðið. En við vonum, að úr rætist. Það er eðlilegt, að hæstv. ráðh. afli sér allra þeirra upplýsinga, sem fáanlegar eru því að það er mikið í húfi um það, hvort íslendingar fá að þessu sinni það verð fyrir loðnuafurðirnar, sem hráefnisverðið miðast við. Má segja, að ef það tækist ekki, gæti það valdið mikilli röskun í okkar efnahagsmálum, í okkar útgerðarmálum. Það er búið að reikna með þessu háa verði og þessum miklu afla, og ef verðið dettur niður, verður röskunin og áfallið meira en nokkur hefur látið sig dreyma um. Ég er alls ekki að spá því, að svo verði, og kannske er sú svartsýni, sem hefur komið fram hjá einstökum mönnum í þessum málum, þegar um þau hefur verið rætt, alveg óþörf. Það væri mjög gott, ef hæstv. ráðh. gæti að fengnum bestu upplýsingum létt áhyggjum af ýmsum, sem hafa þær þungur nú vegna óvissunnar um sölu loðnuafurða. Olíuvandinn er svo mál út af fyrir sig, og enginn vafi er á því, að hæstv. sjútvrh. var í vanda staddur í sambandi við olíuhækkunina. Það hefði haft áhrif á verðlagið á loðnunni til sjómanna og útgerðarmanna, ef olían hefði hækkað til fiskiskipa. Fari svo, eins og menn vona, að mikið veiðist og gott verð fáist, þá má segja, að það sé réttmætt að skattleggja loðnuna til þess að greiða niður olíuna. Og þá getur loðnan vissulega staðið undir þessum skatti. Við skulum vona, að það verði. En eins og hv. þm. Stefán Gunnlaugsson sagði hér áðan: Hvað tekur svo við 1. júní? Loðnusjóðurinn endist ekki og á ekki að endast nema til maíloka? Hæstv. ráðh, sagði: „Það er samkomulag um, að það verði óbreyttur afkomugrundvöllur sjávarútvegsins eftir 31. maí.“ En því hefur ekki verið heitið að hafa óbreytt olíuverð. En ef olíuverðið verður látið hækka, en afkomugrundvöllur útvegsins á eigi að síður að verða óbreyttur, þ.e.a.s. ekki óhagstæðari, þá verður að gera einhverjar ráðstafanir jafngóðar fyrir útgerðina, sem nemur niðurgreiðslum á olíunni, Hæstv, ráðh. hefur e.t.v. sínar hugmyndir um, hvernig með það mál skuli fara, en það er hætt við, að útgerðin geri kröfur um, að olíuverðið verði greitt niður áfram, úr því að einu sinni var byrjað á því. Það hefur verið minnst á, að hækkun olíuverðsins hafi viðtækari áhrif en þetta. T.d. hefur verið minnst á húskyndingarkostnaðinn. Það verður áreiðanlega erfitt ýmsum láglaunamönnum, bæði í sveitum og í þéttbýli, að borga 10–12 þús. kr. á mánuði í kyndingarkostnað vegna olíuhækkunarinnar. Og það verður áreiðanlega til umhugsunar fyrir hæstv. ríkisstj. og Alþ. að athuga, hvort nokkur möguleiki er á því að lækka þennan kostnað. En út í það skal ég ekki fara nánar að þessu sinni. Ég ætlaði ekki í tilefni af þessum brbl. að halda hér langa ræðu, heldur tók ég til máls, eins og ég áðan sagði til þess að fá upplýsingar hjá hæstv. ráðh., sem ég geri ekki neinar kröfur til að verði gefnar í dag. Ég teldi æskilegra, að því yrði frestað til næsta fundar, þegar þetta mál verður á dagskrá, því að þá hefur hæstv. ráðh. tækifæri til að afla sér viðtækra upplýsinga í þessu máli, og hann hefur betri aðstöðu til þess en einstakir þm.