Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um mannréttindasáttmála Evrópu, nr. 62/1994. Með frumvarpinu er lagt til að 14. viðauki við mannréttindasáttmálann sem ráðherranefnd Evrópuráðsins samþykkti þann 13. maí 2004 verði lögfestur. Viðauki þessi felur aðallega í sér breytingar á eftirlitskerfi sáttmálans, einkum hvað varðar meðferð kæru á fyrstu stigum og fullnustu dóma Mannréttindadómstólsins. Helsta markmið viðaukans er að auka skilvirkni Mannréttindadómstóls Evrópu svo að markmiðum sáttmálans um að vernd mannréttinda verði náð, en á síðustu árum hefur málafjöldi fyrir dómstólnum margfaldast og hefur dómstóllinn ekki getað sinnt auknum kærufjölda með fullnægjandi hætti. Dómstólnum bárust 40.943 kærur á árinu 2004 og er það 16% aukning miðað við árið áður. Til samanburðar má geta þess að dómstólnum bárust 30.069 kærur árið 2000 og 11.236 kærur árið 1995. Þá dregur það úr skilvirkni dómstólsins að meira en 90% kærumála uppfylla ekki kæruskilyrði mannréttindasáttmálans og er af þeim sökum vísað frá. Við núverandi kerfi og aðstæður hafa mál safnast upp hjá Mannréttindadómstólnum og til marks um það biðu alls 65.000 mál afgreiðslu í lok árs 2003. Helsta ástæða fjölgunar kærumála hjá Mannréttindadómstólnum er fjölgun aðildarríkja að Evrópuráðinu og mannréttindasáttmálanum. Frá því að 11. viðauki við sáttmálann var samþykktur árið 1994, sem fól í sér mikilvægar skipulagsbreytingar á Mannréttindadómstólnum, hafa 14 ríki bæst við hóp aðildarríkja og þar með 240 milljón nýir einstaklingar sem sáttmálinn tekur til. Önnur ástæða fjölgunar kærumála hjá dómstólnum er að þekking einstaklinga á efni og kæruheimild mannréttindasáttmálans hefur aukist. Viðaukanum er einkum ætlað að auka skilvirkni Mannréttindadómstólsins með þrennum hætti. Í fyrsta lagi miðar viðaukinn að því að gera dómstólinn betur í stakk búinn til að takast á við þann mikla fjölda kæra sem reynast ótækar til efnismeðferðar og er af þeim sökum vísað frá. Þannig mun í vissum tilvikum einn dómari, í stað þriggja dómara nefndar áður, geta vísað kærum frá. Í öðru lagi er með viðaukanum bætt við nýju skilyrði fyrir því að kæra teljist tæk til efnismeðferðar. Í því felst að kæru verður vísað frá ef ekki verður séð að kærandi hafi orðið fyrir umtalsverðu óhagræði. Í þriðja lagi verður hægt að afgreiða svokölluð „endurtekin mál“, þ.e. mál þar sem dómstóllinn hefur þegar leyst úr sambærilegum álitaefnum, með skilvirkari hætti en áður. Samkvæmt viðaukanum munu þriggja dómara nefndir hafa heimild til að dæma í slíkum málum í stað sjö dómara deildar eins og málum er háttað núna. Þá verður unnt að ljúka máli með sátt á öllum stigum málsmeðferðar en samkvæmt núgildandi skipan verður aðeins málum sem eru tæk til efnismeðferðar lokið með sátt. Viðaukinn felur einnig í sér breytingar á öðrum þáttum mannréttindasáttmálans. Sem dæmi má nefna að sjálfstæði dómara er aukið þar sem þeir skulu kosnir til níu ára í stað sex ára samkvæmt núgildandi reglum og án möguleika á endurkjöri. Þá var ráðherranefndinni veitt ný úrræði varðandi eftirlit með fullnustu dóma og Mannréttindadómstólnum falið hlutverk varðandi fullnustu þeirra. Jafnframt verður Evrópusambandinu heimilt að gerast aðili að mannréttindasáttmálanum. Um nánari efni viðaukans vísast til athugasemda V. við frumvarpið. Herra forseti. Íslensk stjórnvöld hafa staðfest þessa breytingu á mannréttindasáttmálanum og þar sem ákveðið var á sínum tíma að lögfesta sáttmálann hér liggur það fyrir okkur á Alþingi að færa þennan texta einnig í lög til þess að við stöndum þannig að verki sem Alþingi hefur þegar ákveðið. Um leið og ég legg frumvarpið fram vek ég athygli hv. þingmanna á því að umræður eru vaxandi um það í aðildarlöndum Evrópuráðsins að hlutur dómstólsins sé e.t.v. orðinn of mikill og e.t.v. þurfi að líta til fleiri þátta en þessara þegar fjallað er um málefni Mannréttindadómstólsins. Ég hef sjálfur flutt um það ræður og kynnt það sjónarmið mitt að líta eigi til þess hvernig þróunin hefur verið hjá Mannréttindadómstólnum varðandi ýmsa dóma sem fallið hafa þar og áhrif þeirra og túlkun, og spurning sé hvort dómstólnum hafi verið afhent of mikið pólitískt vald með þeirri skipan sem nú ríkir. Miklar umræður hafa verið um þetta í Danmörku upp á síðkastið. Danski dómsmálaráðherrann hefur hreyft svipuðum sjónarmiðum og ég gerði í ræðu sem ég flutti árið 2003. Síðan ritaði prófessor í lögum við Kaupmannahafnarháskóla, Mads Bryde Andersen, grein um það í Berlingske tidene sunnudaginn fyrir viku síðan að menn ættu að velta því fyrir sér í alvöru hvort danska þingið eigi að taka ákvörðun um að afnema lögfestingu á mannréttindasáttmála Evrópu í Danmörku. Það eru því mjög róttækar hugmyndir sem fram koma í ýmsum löndum þegar litið er til þróunar á þessu sviði, en ég er ekki að mæla með því að þetta sé gert. Ég vek hins vegar athygli á þessu við upphaf umræðu um frumvarpið til þess að menn átti sig á hverjir straumarnir eru í einstökum löndum. Þau sjónarmið hafa einnig komið fram í Bretlandi sem eru í þá átt að e.t.v. þurfi að skoða verksvið dómstólsins og setja honum skýrari reglur og breyta samþykktum hans og öðrum ákvæðum sem hann starfar eftir til þess að þau falli betur að rétti einstakra landa. Herra forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég skal ekki hafa langt mál enda hefur fundur staðið lengur en ég hélt að til stæði í kvöld. En vegna þess að hæstv. dómsmálaráðherra hreyfði aðeins almennum atriðum sem lúta að stöðu Mannréttindadómstólsins og hlutverki finnst mér ástæða til að mæla í móti hugmyndum, sem vel að merkja hæstv. dómsmálaráðherra var ekki endilega að gera að sínum en sá ástæðu til að geta. Vissulega hefur maður fylgst með umræðunni um að menn mundu jafnvel stíga skref til baka frá því hlutverki sem Mannréttindadómstóllinn hefur haft. Maður mundi a.m.k. hvetja til þess að slíkt yrði skoðað af mikilli yfirvegun áður en lagst yrði á þá sveif, þótt gagnmerkir spekingar sem skrifi um það í Berlingske tidende og danski dómsmálaráðherrann hafi e.t.v. einhver slík sjónarmið uppi. Má ég minna á að Mannréttindadómstóllinn hefur nú aldeilis komið við sögu í réttarfarsmálum hér á landi og ýtt við og knúið fram umbætur. Ég held að flestir séu sammála um þær umbætur í réttarkerfi okkar. Þetta hefur ekki síst átt við málsmeðferðarreglur en það hefur kannski ekki síður verið þar sem Íslendingar hafa oft á tíðum þurft að taka sig á og fengið verðmæta leiðsögn frá Mannréttindadómstólnum. Ég held að það sé útbreidd skoðun, ekki síst hér á landi, að borgararnir eigi ákaflega dýrmætan rétt til að fá óháð álit á fyrirkomulagi hlutanna á Íslandi og á því hvort uppbygging réttarkerfisins, málsmeðferðarreglur, undirbúningur mála, rannsókn og úrlausn séu í öllum tilvikum þannig að fullnægjandi og ásættanlegt sé. Mál sem jafnvel einstaklingar hafa lagt fyrir Mannréttindadómstólinn, oft út af viðfangsefnum sem ekki gátu talist stórvægileg í sjálfu sér, hvort sem það eru málefni sprottin af ágreiningi reiðhjólamanna eða hvað það nú er. Slík mál hafa dregið heilmikinn dilk á eftir sér, ýtt undir það og orðið til þess að Íslendingar tækju á hlutum sem við höfðum ekki gert. Við höfðum í raun ekki fylgt þróuninni og sátum uppi með gamalt fyrirkomulag sem ekki samrýmdist nútímalegum viðhorfum til aðskilnaðar valdþátta í samfélaginu, meðferðar mála o.s.frv. Ég tel góðra gjalda vert að taka upp 14. viðauka sem samkvæmt upplýsingum í greinargerð og framsöguræðu ráðherra er fyrst og fremst til að auka skilvirkni dómsins og endurskipuleggja starfið þar þannig að hann ráði betur við þann mikla málafjölda sem til hans er vísað. Þær mundu kannski einfalda úrlausn mála í vissum tilvikum, skýrar reglur sem gilda um hvenær mál eru tæk til dóms o.s.frv. og auðvelda jafnvel sáttaleiðir í málum. En þetta bendir ekki til þess og sá mikli fjöldi mála sem þar er til meðferðar bendir ekki til að undan dómstólnum fjari í þeim skilningi að hann hafi ekki næg verkefni og ekki sé tiltrú á honum og að borgarar og samtök í Evrópu treysti ekki á hann og setji ekki mál þangað til skoðunar. Þvert á móti virðist hið gagnstæða leiða til þeirrar breytingar sem taka á upp. Það er enginn vafi á því að Mannréttindadómstóllinn er eitt það allra merkasta og jákvæðasta sem gerðist á síðustu öld í uppbyggingu mála í Evrópu. Þar eru nánast öll Evrópuríki þátttakendur. Mannréttindadómstóllinn og Evrópuráðið eru þar lykilstofnanirnar og njóta almennt mikillar viðurkenningar og virðingar. Ég held að Evrópubúar almennt, burtséð frá því síðan hvaða leið menn hafa valið sér í ýmsu evrópsku samstarfi að öðru leyti, standi saman um þessar stóru samevrópsku stofnanir. Við höfum átt þar góðan hlut að málum, Íslendingar. Við höfum átt því láni að fagna að merkir fulltrúar okkar hafa verið þarna við störf, skilað góðu starfi og eru virtir fyrir sitt framlag. Við þurfum því að huga vel að málum þegar þessi ágæta stofnun á í hlut. Þetta vildi ég láta koma fram að gefnu tilefni vegna hugleiðinga hæstv. dómsmálaráðherra í framsöguræðu hans.

Hæstv. forseti. Hér er á ferðinni frumvarp til laga sem sjálfsagt er að hljóti góða og vandaða meðferð í nefnd en kannski er nauðsynlegt að fylgja því úr ræðustól með nokkrum orðum, sérstaklega í tilefni af ummælum hæstv. dómsmálaráðherra áðan, varðandi álitamál og umræður sem upp eru komin, sérstaklega úr vopnabúri hægrisinnaðra stjórnmálamanna og fræðinga ýmiss konar í Evrópu. Ég held að við hljótum að skoða það þannig að fjöldi mála og kærutilefna sem koma til Mannréttindadómstólsins og byggja á mannréttindasáttmálanum séu til vitnis um að þekking á sáttmálanum og þeim úrræðum sem hann býður upp hafi aukist mikið. Jafnframt hefur aðildarlöndunum fjölgað og því er mikil nauðsyn á að þessi leið sé notuð til að leita réttar síns og fá úr því skorið hvort eðlileg viðmið séu notuð í mannréttindamálum í hverju landi fyrir sig. Það er greinilegt að kæruefnin og tilefni til umkvörtunar eru mörg. En auðvitað er það áhyggjuefni þegar 90% uppfylla ekki skilmálana til slíkra umkvartana. Því er nauðsynlegt að dómstóllinn verði skilvirkari og stjórnkerfi hans og skipulag sé tekið til endurskoðunar líkt og í ýmsum öðrum alþjóðastofnunum og í umgjörð ýmissa alþjóðasamninga í dag. Mér hefur skilist að umræðurnar í Danmörku snúist einkum um að dómstóllinn hafi í ríkari mæli en áður tekið til greina ýmiss konar efnahagsleg og félagsleg réttindi og talið að þau ættu að heyra undir mannréttindaákvæði sáttmálans. Ýmsar ríkisstjórnir hafa talið að þar væri vegið að sjálfstæði þjóðþinga og rétti ríkisstjórna til að ákveða um félagsleg og efnahagsleg mál án þess að komi til afskipta alþjóðlegra samninga eða dómstóla. Skilningurinn er þá væntanlega sá að slík mannréttindi eigi eingöngu að ná til svokallaðra frelsisréttinda en ekki til félagslegra málefna. Þarna er verulegur pólitískur ágreiningur sem fróðlegt er að ræða. Hann snertir kannski ekki þetta frumvarp sérstaklega en verður eflaust tilefni til að ræða frekar hér á hinu háa Alþingi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 43/1998, um stofnun hlutafélags um síldarútvegsnefnd og stofnun sjóða í þágu síldarútvegsins. Með 9. gr. laga nr. 43/1998, um stofnun hlutafélags um síldarútvegsnefnd og stofnun sjóða í þágu síldarútvegsins, var stofnaður sérstakur sjóður, Vöruþróunar- og markaðssjóður síldarútvegsins, og hljóðar greinin þannig, með leyfi forseta: „Stofna skal sérstakan sjóð sem hefur þann tilgang að efla vöruþróun síldarafurða og afla nýrra markaða fyrir síldarafurðir. Sjóðurinn skal vera sjálfseignarstofnun. Stofnfé sjóðsins skal vera 80 millj. kr. af eigin fé síldarútvegsnefndar. Sjávarútvegsráðherra skal annast gerð skipulagsskrár fyrir stofnunina sem skal staðfest af dómsmálaráðuneyti, sbr. lög nr. 19/1988.“ Sjóðurinn var stofnaður í ágúst 1998 með staðfestri skipulagsskrá og í samræmi við hana tilnefndu félög síldarsaltenda á Norður- og Austurlandi og síldarsaltenda á Suður- og Vesturlandi fjóra menn í stjórn sjóðsins. Sjóðurinn lýtur alfarið stjórn síldarútvegsmanna, enda er hann byggður upp fyrir það fé sem þeir greiddu til síldarútvegsnefndar af verðmæti útfluttra síldarafurða á sínum tíma. Stjórn sjóðsins telur að hagsmunir síldarútvegsmanna liggi í fleiru en vöruþróun og öflun nýrra markaða fyrir síldarafurðir. Þá hafa tiltölulega fáir aðilar sótt um styrki úr sjóðnum frá stofnun hans. Því hefur stjórnin lagt til við sjávarútvegsráðuneytið að verksvið sjóðsins verði víkkað. Er hér lagt til að nýjum málslið verði bætt inn í ákvæðið þannig að stjórn sjóðsins verði almennt heimilt að styrkja nýsköpun, rannsóknir og fræðslu- og kynningarstarf í sjávarútvegi. Er það í samræmi við vilja stjórnar sjóðsins. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni 1. umr. verði frumvarpinu vísað til hv. sjávarútvegsnefndar.