Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég mun nú svo sem venja er til við 1. umr. fjárl. gefa yfirlit yfir afkomu ríkissjóðs árið 1939, og skal ég þá fyrst lesa skýrslu um skatta og tolla (sjá næstu opnu). Samkvæmt rekstraryfirlitinu, sem ég las upp, má heita, að rekstrartekjur og gjöld standist á. Tekjuafgangurinn hefir orðið aðeins kr. 19635.00, í stað þess að hann var í fjárlögum áætlaður sem næst 1200 þús. Stafar þetta af því, að þó að tekjurnar hafi að vísu farið nokkuð fram úr áætlun, eða um nálega 1200 þús., þá hafa gjöldin farið enn meira fram úr áætlun, eða 2377 þús. Til samanburðar skal á það bent, að í fjárlögum 1938 voru tekjurnar áætlaðar 17464280.00, en urðu 19532580.00, eða fullum 2 millj. meiri en áætlað var. Gjöldin voru hinsvegar áætluð 16322141.00, en urðu 17764938.00, og fóru Þm í ekki nema um 1440 þús. fram úr áætlun. Þannig hafa umframtekjur þess árs orðið um 560 þús. meiri en umframgjöld, en umframgjöld ársins 1939 nálega 1200 þús. kr. meiri en umframtekjur. Það kemur nú engum á óvart, þó að gjöld ríkissjóðs hafi farið allverulega fram úr áætlun á síðasta ári. Það er eðlileg afleiðing af breyt. þeirri, sem gerð var á gengi ísl. krónu snemma á árinu og hlaut að hafa veruleg áhrif til hækkunar á mikinn hluta af rekstrargjöldum ríkisins. Eins og ég sagði áðan, hafa gjöldin farið fram úr áætlun um hart nær 2400 þús., og skal ég nú gera nokkra grein fyrir þeim umframgreiðslum. Gjöld samkv. 7. gr. fjárlaganna hafa farið fram úr áætlun um nál. 282 þús. kr. Af þeirri upphæð voru 206 þús. kr. gengismunur á vöxtum af erl. skuldum, en 16 þús. vextir af innlendum lánum; hefir áætlun fjárlaganna reynzt þeirri upphæð of lág. Gjöld samkv. 8. gr. hafa orðið um 7 þús. hærri en áætlað var, og stafar það af gengismun. Gjöld samkv. 9. gr., alþingiskostnaður, hafa farið 71 þús. fram úr áætlun, en ekki orðið nema 48 þús. Hærri en árið 1938, og stafar sú hækkun af því, að þing var haldið bæði haust og vor 1939. Gjöld samkv. 10. gr. I, stjórnarráðið, hafa orðið 151 þús. meiri en áætlað var. Er þó í því sambandi þess að gæta, að sá kostnaður hefir á árinu 1938 orðið 19 þús. kr. hærri en áætlað var árið 1939, og mismunur á kostnaðinum 1938 og 1939 því ekki nema 72 þús. Hækkunin stafar annars aðallega af fjölgun ráðherra og stjórnardeilda og ýmsum kostnaði, er af því stafar, og þá einnig af hækkuðu verðlagi, m.a. vegna gengisbreytingarinnar. Skrifstofukostnaðurinn er talinn að hafa farið fram úr áætlun um 118 þús., en eins og áður en sagt stafar sú umframgreiðsla að mjög miklu eða mestu leyti af ósamræmi milli áætlunar og raunverulegra útgjalda, eins og þau voru orðin næsta ár á undan. En auk þess telur ríkisbókhaldið, að 25 þús. af þessari upphæð eigi að endurgreiðast af ýmsum öðrum liðum fjárlaganna. Laun ráðherra hafa orðið 15 þús. kr. hærri en áætlað var, kostnaður við ríkisbókhald og féhirði 3 þús. kr. hærri, útgáfa ríkisreiknings og Stjórnartíðinda 4 þús. kr. hærri og kostnaður við ráðherrabústað og stjórnarráðshús 10 þús. kr. hærri. Gjöld samkv. 10. gr. II, utanríkismál, hafa farið 88 þús. kr. fram úr áætlun. Af því eru 15 þús. kr. gengismunur á kostnaði við sendiherraembættið í Kaupmannahöfn, 18 þús. kr. aukinn kostnaður við aðra meðferð utanríkismála, gengismun og greiðslur Vilh. Finsens, og loks eru 55 þús. aukinn kostnaður við samninga við erlend ríki, þar með talinn kostnaður við ensku samninganefndina s. l. haust, sem ekkert var áætlað fyrir í fjárlögum. Gjöld samkv. 11. gr., dómgæzla, lögreglustjórn o.fl., hafa farið mjög verulega fram úr áætlun, eða samtals um 400 þús. kr., og er þess þó þar að gæta, að ekki hefir komið til greiðslu á 25 þús. kr. vegna brunatryggingar og fasteignagjöld, sem áætlað hafði verið fyrir, og hafa umframgreiðslurnar þannig raunverulega orðið 25 þús. kr. meiri en hér er talið. Gjöldin samkv. 11. gr. A. dómgæzlan, voru áætluð 1522750.00, en urðu 1827648.00, eða 305 þús. krónum meiri. Í því sambandi er þess þó að gæta, að árið 1938 urðu þessi gjöld nál. 1796 þús. kr., og hefir þessi kostnaður því ekki aukizt á árinu 1939 nema um 32 þús. krónur. Og með hliðsjón af því mætti líta svo á, að áætlun fjárlaganna hefði verið allt of óvarleg. En einstakir gjaldliðir hafa farið fram úr áætlun sem hér segir: hæstiréttur 5 þús., laun hreppstjóra 16 þús., skrifstofukostnaður tollstjórans í Reykjavík 27 þús., lögreglustjóra 23 þús., toll.- og löggæzla í Reykjavík 54 þús., löggæzla utan Reykjavíkur 35 þús., bifreiðaeftirlit 23 þús., hluti ríkissjóðs af kostnaði við lögreglu í Reykjavík 2–1 þús., skrifstofukostnaður sýslum. 13 þús., landhelgisgæzla 57 þús., sakamálakostn. 7 þús., Litla-Hraun 17 þús., löggildingarstofan 4 þús., eða samtals eins og áður er sagt 305 þús. En þegar tillit er tekið til þess, að umframgreiðslurnar voru árið áður, miðaðar við sömu áætlun, orðnar 273 þús., þá veit ég ekki, hvort meiri ástæða er til að undrast það, hve mikil eða hve lítil hækkunin hefir orðið á þessu ári. Gjöld samkv. 11. gr. B, sameiginlegur kostnaður við embættisrekstur, voru áætluð 329 þús., en hafa orðið 424315.00 og þannig farið 95 þús. fram úr áætlun, og hafa þá ekki verið greiddar 25 þús. kr. fyrir brunatryggingar og fasteignagjöld. Árið 1938 urðu þessi gjöld samkv-. ríkisreikningi 444 þús. kr., eða 20 þús. kr. meiri en greidd hafa verið á árinu 1939, en 5 þús. minni, ef með eru taldar þessar 25 þús. kr., sem ógreiddar eru. Umframgreiðslurnar á árinu 1939 eru þessar: fasteignamat 85 þús., ríkisskattanefnd 8 þús. og eyðublöð 27 þús., eða samtals 120 þús., en þar sem tilsvarandi umframgreiðslu hefir verið um að ræða árið 1938, verður að telja, að áætlun fjárlaganna hafi verið mjög um of óvarleg. Um útgjöld samkvæmt 11. gr. A. og B. skal ég svo vekja athygli á því, að árið 1927 voru þau útgjöld samanlögð skv. ríkisreikningi 1094540.33, en árið 1938 1795871.58+444126.13, eða samtals 2239997.71, og hafa þau því hækkað um 54575.38 á 11 árum, eða sem svarar um 100 þús. kr. á ári. Á næsta 11 ára tímabili á undan hækkuðu þessi útgjöld úr 174426.99 árið 1916 upp í 1094540.33 árið 1927, eða um sem svarar 83 þús. kr. á ári. Á fyrra tímabilinu, sem ég nefndi síðar, urðu nokkrar sveiflur á útgjaldaupphæðinni frá ári til árs, og hefir það að sjálfsögðu staðið í sambandi við launalögin frá 1919 og dýrtíðaruppbótina. Lækkun dýrtíðaruppbótarinnar og niðurfelling hennar á hærri launum, sem framkvæmd var á síðara tímabilinu, hefir hinsvegar að það er virðist lítil áhrif haft á heildarútgjöldin. En af þessu, að þessi útgjöld hafa þannig farið nokkuð jafnt og þétt vaxandi síðustu 22 árin, er ljóst, að nokkru auðveldara muni að tala um að halda þeim í skefjum en að gera það í framkvæmdinni, og stafar það að sjálfsögðu af því, að störf þau, sem um er að ræða, hafa orðið umfangsmeiri og margbrotnari með ári hverju, eftir það m. a., sem tolla- og skattalöggjöfin hefir orðið margbrotnari og færðar hafa verið út kvíarnar í þeim efnum. Gjöld samkv-. 12. gr., heilbrigðismál, voru áætluð 660731 kr., en urðu 681 þús. og umframgreiðslur þannig orðið 23 þús. Eru þessar umframgreiðslur á ýmsum liðum og þykir ekki ástæða til að fara nánara út í það. Árið 1938 voru þessi útgjöld 44 þús. krónum hærri. Útgjöld til vegamála voru áætluð 1620 þús. en hafa orðið 1855 þús., eða 235 þús. hærri. Af því hafa farið 86 þús. Í viðhald og endurbætur umfram áætlun, 20 þús. til nýrra akvega, 51 þús. til þjóðvega af benzínskatti, 11 þús. til brúargerða, 8 þús. til fjallavega, 28 þús. til sýsluvega, 5 þús. til þess að halda uppi vetrarflutningum. 12 þús. til að halda uppi byggð og gistingu á afskekktum stöðum (Bakkasel og Fornihvammur), 8 þús. til aðstoðarmanna og mælinga og 4 þús. til skrifstofukostnaðar. Árið 1938 urða þessi útgjöld 1826764 kr., eða um 27 þús. kr. lægri en á þessu ári. Til samgangna á sjó voru áætlaðar 654 þús. kr., en þau útgjöld urðu ekki nema 576 þús., eða 78 þús. kr. lægri. Árið 1938 urðu þau útgjöld 663 þús. kr. Stafar lækkunin af því, að síðara árið var aðeins eitt strandferðaskip í föstum ferðum, en fyrra árið voru þau tvö framan af árinu. Til vitamála og hafnargerða var áætlað 707 þús., en þau útgjöld verða 699932 kr., eða 7 þús. kr. lægri. Árið 1938 urðu þau útgjöld 662 þús. Til flugmála var áætlað 11500 kr., en varið 19400 kr. og umframgreiðsla því 7900 kr. Árið 1938 urðu þau útgjöld 17226 kr. Gjöld samkv. 14. gr. A, kirkjumál, voru áætluð 408 þús., en urðu 410 þús., en 403 þús. á árinu 1938. Gjöld samkv. 14. gr. B, kennslumál, hafa farið fram úr áætlun, urðu 166 þús. kr. voru áætluð 1939 þús. kr., en urðu 2105 þús. Skiptast umframgreiðslurnar á einstaka liði þannig: háskólinn 8 þús., námsstyrkur stúdenta 5 þús., fræðslumálaskrifstofan 5 þús., menntaskólinn í Reykjavík 12 þús., menntaskólinn á Akureyri 17 þús., kennaraskólinn 7 þús., Hólaskóli 5 þús., Hvanneyrarskóli 18 þús., barnafræðsla 25 þús., Eiðaskóli 5 þús., héraðsskólar S1 þús., gagnfræðaskólar 27 þús., unglingafræðsla 5 þús., húsmæðrafræðsla 5 þús., ýmsar greiðslur 13 þús. Um þessar umframgreiðslur er svipuðu máli að gegna eins og um greiðslurnar samkv. 11. gr. árið 1938 urðu fjárlagaútgjöldin til kennslumála 1990690.23 og fóru þá nákvæmlega eins mikið fram úr áætlun og nú. Þar er þess þar að auki að gæta, að allmiklar greiðslur hafa verið inntar af hendi til kennslumála samkv. sérstökum lögum bæði árin, og kem ég að því síðar. En hinsvegar er augljóst, að mikill hluti þessara umframgreiðslna til kennslumálanna er jafnóðum orðinn föst útgjöld, sem koma aftur og aftur ár eftir ár, hvað sem fjárlögin tiltaka. Útgjöldin eru að langmestu leyti lögbundin og með þeim hætti, að þau vaxa með ári hverju beinlínis samkv. lagafyrirmælum. Árið 1916 námu þessi útgjöld tæpi. 330 þús. kr., árið 1927 urðu þau 1170 þús., og höfðu þannig hækkað um 840 þús. eða sem svarar um 76 þús. á ári. Árið 1938 eru þau orðin 2107 þús., og hafa þannig á undanförnum 11 árum hækkað um 937 þús. kr. eða sem svarar 85 þús. á ári. Gjöld samkv. 15. gr. hafa farið tæp 14 þús. kr. fram úr áætlun og urðu um 18 þús. kr. meiri en á árinu 1938. Kemur þá til greina að nokkuð verulegu leyti aukinn kostnaður vegna gengisbreytingarinnar og alm. verðhækkunar eins og í flestum öðrum útgjaldaliðum. Gjöld samkv. 16. gr. hafa farið fram úr áætlun um 182 þús. kr. Af því koma 163 þús. á áburðareinkasöluna, og af þeirri upphæð eru 148 þús. Fjárlög Reikningur 2. gr. Skattar og tollar: Fasteignaskattur ...................... 445000.00 483625.00 Tekju-, eignar- og hátekjuskattur .... 1942000.00 2228123.00 Lestagjald af skipum ............... 55000.00 80264.00 Aukatekjur ........................... 665000.00 652347.00 Erfðafjárskattur ...................... 56000.00 94760.00 vitagjald ............................. 490000.00 473081.00 Leyfisbréfagjald ...................... 28000.00 29525.00 Stimpilgjald .......................... 585000.00 685097.00 - af ávísunum og kvittunum ........ 75000.00 72431.00 Bifreiða- og benzínskattur ............ 715000.00 840852.00 Úflutningsgjald ...................... 10000.00 28792.00 Áfengistollur ......................... 1200000.00 1067432.00 Tóbakstollur .......................... 1500000.00 1390336.00 Kaffi- og sykurtollur ................. 1245000.00 1343872.00 Annað aðflutningsgjald ............... 72000.00 65071.00 vörutollur ............................ 1555000.00 1507009.00 verðtollur ............................ 1400000.00 1371078.00 Gjald af innfluttum vörum . . . . . . . . . . 1530000.00 2217533.00 Gjald af innlendum tollvörum ........ 500000.00 51198585.00 Skemmtanaskattur .................... 135000.00 168765.00 veitingaskattur ....................... 100000.00 87382.00 Samtals .... 14303000.00 15399360.00 = Endurgr., niðurf., hækkun eftirst. o. fl. . . . . . . . . . . 550000.00 14849360.00 3. gr. A. Ríkisstofnanir: Póstmál .............................. 1000.00 10000.00 Landssíminn .......................... 572000.00 710000.00 Áfengisverzlunin ...................... 1600000.00 1821257.00 Tóbakseinkasalan ..................... 630000.00 661049.00 Ríkisprentsmiðjan .................... 53000.00 50500.00 Landssmiðjan ........................ .......... 12699.00 Grænmetisverzlun .................... .......... 68000.00 Víflisstaðabú ......................... 5000.00 8232.00 Kleppsbú ............................. 5000.00 11241.00 Bifreiðaeinkasalan .................... 66000.00 117037.00 Raftækjaeinkasalan ................... 90.160.00 65000.00 Ríkisútvarp og viðtækjaverzlun . . . . . . . = 11500.00 241i25.00 -3559140 – - - 3. gr. B. Tekjur af fasteignum .................. 33000.00 .......... 30000.00 .1. gr. vaxtatekjur ............................. 508000.00 ......... 549120.00 5. gr. Óvissar tekjur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50000.00 14580.00 _ Samtals .... 17904960.00 .......... 19102200.00 kr. gengistapi erlendum skuldum verzlunarinnar. Árið 1938 fóru greiðslur samkv. þessari gr. fram úr áætlun fjárl. þess árs um 92 þús.. en sú áætlun var 115 þús. kr. lægri en árið 1939. Gjöld samkv. 11. gr., styrktarstarfsemi, fóru 60 þús. kr. fram úr áætlun: berklavarnir 24 þús., alþýðutryggingar 25 þús., til foreldra óskilgetinna barna 7 þús., allt lögbundin útgjöld, og til nauðstaddra Íslendinga erlendis 4 þús. Gjöld samkv. 18. gr., eftirlaun og styrktarfé, verða tæpum í þús. kr. undir áætlun. Gjöld samkv. 19. gr., óviss útgjöld, hafa farið 212 þús. kr. fram úr áætlun, og eru stærstu liðirnir þessir; Í þúsundum kostnaður vegna erlendra lána..... 19 Tillag til Eskifjarðarhrepps .......... 20 Greitt fyrir samn. lagafrv. og reglugj. 20 Málfl.-laun ........................... 18 Erlendir gestir ....................... 20 Fálkaorðan ........................... 9 Bifreiðakostnaður stjórnarráðs ....... 12 Ýmsir utanfararstyrkir ............... 24 142 Gjöld samkv. sérstökum lögum, sem ekki hafa verið áætluð í fjárlögum: Lög 51 '30 um bændaskóla ........... 28 – – 27 '31 um innflutning sauðfjár ... 2 Gjöld:I Fjárlög Reikningur 7. gr. vextir .................................................. 1680000.00 1961635.00 8. gr. Borðfé konungs ................. ....................... 60000.00 66932.00 9. gr. Alþingiskostnaður .............. ........................ 245920.00 317060.00 10. gr. I. Stjórnarráðið ................... ........................ 292046.00 443326.00 10. gr. II. Hagstofan ...................... ........................ 66300.00 66635.00 10. gr. III. Utanríkismál ........................................... 149000.00 237484.00 11. gr. A. Dómgæzla ...................... ........................ 1522750.00 1827648.00 11. gr. B. Sameiginlegur kostnaður við embættisrekstur .......... 329000.00 424315.00 12. gr. Heilbrigðismál .................. ........................ 660731.00 684182.00 13. gr. A. vegamál ........................ ........................ 1620077.00 1855067.00 13. gr. B. Samgöngur á sjó ................ ....................... 654200.00 576200.00 13. gr. C. vitamál og hafnargerðir ......... 707250.00 699932.00 13. gr. D. Flugmál ........................ ........................ 11500.00 194.100.00 14. gr. A. Kirkjumál ...................... ........................ 408020.00 410023.00 14. gr. B. Kennslumál ..................... ....................... 1939229.00 2105498.00 15. gr. vísindi, bókmenntir og listir ... ....................... 251660.00 265183.00 16. gr. Atvinnumál ..................... ....................... 4003200.00 4185590.00 17. gr. Styrktarstarfsemi ............... ........................ 1618800.00 1678078.00 18. gr. Eftirlaun ....................... ........................ 386108.00 379526.00 19. gr. Óviss útgjöld ................... ........................ 100000.00 312209.00 Sérstök lög ..................... ........................ .......... 322916.00 Þingsályktanir .................. ........................ .......... 129832.00 væntanleg fjáraukalög .......... ........................ 113894.00 16705791.00 19082565.00 Tekjuafgangur 1199169.00 19635.00 _ Samtals 17904960.00 19102200.00 Lög 60 '32 um kirkjugarða ............2 Lög 80 '38 um vinnulöggjöf ...... ..... 11 - 11 '35 um gjaldeyris- og innfl.n. . 35 - 86 '38 um lífeyrissjóð ljósmæðra . 15 - 93 '35 um eftirlit með skipum og - 100 '38 um iðnaðarnám ........ 3 bátum .....................2 - 10 '39 húsaleigunefnd ....... ..... 6 - 135 '35 framfærslulög . .............15 - 10 '39 kauplagsnefnd ............ 6 - 71 '36 um kennslu í vélfræði ..... 5 -14 '39 um varnir gegn útbreiðslu - 85 '36 um meðferð einkamála í garnaveiki .............. 52 héraði .................... 10 - 37 '39 um ráðstafanir vegna styrý -57 '37 um lestrarfélög og kennslu- aldar ................. 30 kvikmyndir ................ 30 301 - 38 '37 um loðdýrarækt ........... 6 Gjöld samkv. þingsályktunum, sem -70 '37 um verðlag á vörum ...... 36 eins stendur á um: - 61 '38 um rannsókn á hag togara- Milliþingan. í tolla- og skattamálum 29 útgerðarinnar ............. 7 - í bankamálum ..... 2 Inn: Fjárlög Reikningur Tekjur samkv. rekstrarreikningi . 1904960.00 19102000.00 1. Fyrningar ...................................................... 343833.00 365000.00 2.Útdrátturbankavaxta-ogveðdeildarbréfa..................... 50000.00 66000.00 3.Endurgreiddarfyrirframgreiðslur.............................. 10000.00 12000.00 4. Endurgreidd lán og andvirði seldra eigna ...................... 50000.00 55000.00 Greiðslujöfnuður 50248.011 1470000.00 Samtals 1840901.00 21070000.00 Út: Fjárlög Reikningur Gjöld samkv. rekstrarreikningi .............. 16705791.00 19083000.00 Afborganir lána: 1. Ríkissjóður: a. Innlend lán ............................ 396840.00 445000.00 b. Dönsk 1án .............................. .306487.00 159000.00 c. Ensk lán ............................... 494923.00 572000.00 2. Lán ríkisstofnana: a. Landssíminn ............................ 215000.00 250000.00 b. Ríkisútvarpið ........................... 75000.00 100000.00 1526000.00 II. Til eignaaukningar ríkisstofnana: 1. Landssíminn .............................. 130000.00 190000.00 2 Ríkisprentsmiðjan ......................... 10000.00 10000.00 3. Ríkisútvarpið og viðtækjaverzlunin ........ 25000.00 4. Tóbakseinkasala ........................... 30000.00 á. Bifreiðaeinkasala ......................... 20000.00 6. Grænmetisverzlun ......................... 68000.00 343000.00 III. Til að gera nýjja vita ....................... 65000.00 100000.00 Iv. Til lögboðinna fyrirframgreiðslna ....... 10000.00 18000.00 Samtals 18409041.00 21070000.00 Milliþingan. í landbúnaðarmálum .... 2 Til alþjóða hafrannsókna ............ 10 Til sundhallar í Reykjavík .......... 83 Kostnaður við rafveitur .............. 4 Aukagreiðslur, sem ekki eru sérstakar lagaheimildir fyrir og verða teknar upp í fjáraukalög: Greitt vegna Matthíasar-bókhlöðu .... 10 Til Skáksambandsins vegna ferðar til S.-Ameríku ...3 Vilhjálmur Þór, erindrekstur í New York ............ ....14 Auðlindarannsóknir .............................................. 36 Greitt vegna sauðfjárpestar ..................................45 108 Um tekjur ársins er það að segja, að þó að þær hafi ekki orðið miklum mun lægri en árið áður, þá verður eigi að síður að telja, að þær hafi brugðizt að mjög verulegum mun, með tilliti til þess, hve mjög gjöldin hlutu að vaxa við gengisbreytinguna síðastl. vor og síðan vegna ófriðarástandsins, en hinsvegar mátti vænta nokkurrar aukningar teknanna af sömu ástæðum. Í heild hafa tekjurnar árið 1939 samkvæmt því, sem nú er upplýst, orðið 430 þús. krónum lægri en árið 1938. Skattar og tollar hafa orðið 186 þús. lægri, tekjur af ríkisstofnunum 231 þús. og aðrar tekjur í þús. af einstökum tekjuliðum, sem hafa orðið verulegum mun lengri, má nefna: útflutningsgjöld 15 þús., áfengistoll 119 þús., tóbakstoll 364 þús., vörutoll 65 þús., gjöld af innlendum tollvörum 81 þús.. tekjur af áfengisverzluninni 84 þús., tekjur af tóbakseinkasölunni 107 þús. veruleg hækkun hefir hinsvegar orðið á þessum liðum: erfðafjárskatti 39 þús., stimpilgjaldi 91 þús., kaffi- og sykurtolli 131 þús., verðtolli 71 þús., gjaldi af innfl. vörum 213 þús., símatekjum 135 þús., bifreiðaeinkasölu 40 þús. Þess hefði hinsvegar máti vænta, að hækkun á verðtolli og jafnvel einnig gjaldi af innfl. vörum hefði orðið mun meiri, vegna gengisbreytingarinnar og síðan verðhækkunar af öðrum ástæðum, en raun hefir orðið á. Um tekjur áfengis- og tóbaksverzlananna skal þess getið, að frá þeim hefir verið dregið allverulegt gengistap, sem orðið hefir á erlendum skuldum þeirra. Tekjur af útflutningsgjaldi verða væntanlega nokkru meiri en talið er í yfirlitinu um rekstrartekjur. Þá skal ég að lokum, áður en ég vík að fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 1941, gera nokkra grein fyrir skuldum ríkissjóðs í árslokin síðustu, samanborið við árslokin 1938: 1938 1939 Föst innlend lán ... 3822575 kr. 3600000 kr. Dönsk lán .......... 6117027 - 7940000 Ensk lán ........... 3i600995 – 35780000 (f1426681 1/2) (&1391134) Lausar skuldir . Samtals 4320694 - 5816000 45861291 kr. 53136000 kr. Skuldir ríkissjóðs hafa þannig hækkað á árinu um kr. 7275000, og stafar sú hækkun einvörðungu af gengisbreytingunni. En með óbreyttu gengi hefðu þær staðið því sem næst í stað, og þó heldur lækkað. Lausu skuldirnar hafa hækkað sem næst því sem svarar afborgunum af föstum lánum, og kemur sú hækkun fram í hlaupareikningsviðskiptum við Landsbankann, og verður óhjákvæmilegt að borga þá skuld niður, enda hefir verið svo ráð fyrir gert, að tekið yrði skuldabréfalán innanlands til lækkunar lausum skuldum, samkvæmt heimild, sem gefin var á haustþinginu 1937 til slíkrar lántöku, allt að 3 millj. kr., en eftir eru af þeirri heimild um 2300 þús. En auk yfirdráttarskuldarinnar hjá Landsbankanum eru fleiri lausar skuldir, sem kallað er eftir greiðslu á. 100 þús. punda víxilláninu, sem tekið var í Englandi 1938, var sagt upp um síðustu áramót, og hefir það nú verið flutt yfir í Landsbankann, en greiðslu er krafizt á skuldinni á yfirstandandi. ári eigi að síður. Hluti ríkissjóðs í því láni var í árslok 1938 talinn kr. 821817.00, en við bætist gengistap á allri skuldinni, er nemur kr. 357000.00. Það, sem ráðstöfun þyrfti að gera til þess að greiða af lausu skuldunum, er því: Greiðsluhalli í ríkisreikningi 1939 kr 1470000.00 Hluti ríkissjóðs í enska víxlinum 821817.00 Gengistap ....................... 357000.00 Samtals kr. 2648817.00 Nú er það að vísu svo, að lántökuheimildin frá 1937 hrekkur ekki til slíkrar lántöku, en þó að úr því mætti að vísu bæta, þá tel ég vonlítið eða vonlaust, að takast mundi að fá slíkt lán innanlands á einu ári. Hér við bætist svo það, að fjárlögin fyrir árið 1940 voru afgr. á nýafstöðnu þingi með 572599 króna greiðsluhalla. auk þess sem ákveðið var að greiða embættis- og starfsmönnum ríkisins verðlagsuppbót á laun þeirra. Auðsætt er, með hliðsjón af reynslu síðasta árs, að til beggja vona getur brugðið um afkomu ríkissjóðs á yfirstandandi ári, og gæti svo farið, jafnvel þó að heitt væri til hins ýtrasta heimild 22. gr. fjárl. til að lækka ólögbundin útgjöld um allt að 20%, að allverulegur greiðsluhalli yrði á ríkisreikningnum fyrir þetta ár. verðlagsuppbótina er væntanlega ekki varlegt að áætla öllu minni en 350–100 þús., og yrði þá greiðsluhallinn allt að í millj. kr. samkv. fjárlögum, en eins og horfur eru nú í heiminum, er yfirvofandi hætta á því, að flutningar til landsins kunni að teppast að meira eða minna leyti, en því yrði óhjákvæmilega samfara, að tekjur ríkissjóðs hlytu að bregðast að miklum mun. Það verður því að telja mjög óvarlegt að gera ráð fyrir því, að komizt verði hjá því, að greiðsluhalli verði á fjárlögunum, allt að því sem í þeim er áætlað, eða 500 þús. til 1 millj. verður þannig að gera ráð fyrir því, að við þær gjaldföllnu skuldir, sem ég þegar hefi gert grein fyrir, kunni að breytast á þessu ári allt að einni millj. kr., sem úrræði verði að finna til að ráðstafa, eða að þær skuldir verði samtals allt að 31/2 millj. Þetta var það, sem fjármálaráðuneytið varð að horfast í augu við, þegar það átti að fara að semja nýtt fjárlfrv. fyrir árið 1941. En svo mjög sem allt er í óvissu um afkomu ríkissjóðsins á þessu nýbyrjaða ári, þá er þó allt í enn meiri óvissu um afkomu næsta árs. Það eitt virðist mega telja auðsætt, að fullkomin ástæða sé til þess að gæta fyllstu varúðar í sambandi við afgreiðslu fjárlaganna á þessu þingi. Ég taldi mér því skylt að leitast af fremsta megni við að gera fjárlfrv. þannig úr garði, að komizt yrði a.m.k. hjá greiðsluhalla á árinu 1941. Ég skal hér geta þess, að í lok síðasta þings, þegar ákveðið hafði verið, að þing kæmi saman aftur að mánuði liðnum, þá var um það talað, að ekki mundu verða tök á öðru en að sníða hið nýja fjrlfrv. mjög eftir fjárlögunum fyrir árið 1940, eins og þau höfðu verið afgreidd af þinginu í janúarmánuði. var það bæði með tilliti til þess, hve naumur tími var til stefnu, og að í rauninni virtust ekki líkur til þess, að menn yrðu nokkru nær um afkomuhorfur ríkissjóðs á árinu 1941 að einum mánuði liðnum en menn voru þá. Hinsvegar breyttist mitt viðhorf til væntanlegrar afgreiðslu fjárl. gersamlega við þá athugun á afkomu síðasta árs, sem gerð var á þeim stutta tíma, og við það að gena mér grein fyrir þeim greiðsluerfiðleikum, sem framundan væru. En af því, hve stuttur tími var til stefnu og að ég var veikur síðustu vikuna fyrir þingsetningu, þá varð það úr, að ég varð að láta frv. fara í prentun án þess að bera það undir samstarfsmenn mína í ríkisstjórninni fyrr en það var fullprentað. Ég hefi þannig verið einn um samningu frv. og ber einn ábyrgð á því. Hinsvegar er ég að sjálfsögðu, eins og ég lýsti þegar yfir á fundi með hinum ráðh., þegar ég lagði frv. fram fyrir þá, reiðubúinn til hins fyllsta samstarfs um afgreiðslu málsins bæði ú heild og í einstökum atriðum. Til þess að ná greiðslujöfnuði á fjárlögum verður fyrst og fremst að gæta þess, að tekjurnar séu ekki af óvarlega áætlaðar, og síðan að sníða útgjöldunum stakk eftir því. Í fjárlfrv. þessu eru tekjurnar áætlaðar nokkru lægri en í fjárlögum ársins 1940. Aukatekjur eru áætlaðar 100 þús. kr. lægri, eða 500 þús. í stað 600 þús. Þessi tekjuliður varð 662 þús. árið 1939, en gera má ráð fyrir, að með minnkandi siglingum til landsins lækki þær tekjur að verulegum mun. Af sömu ástæðum eru vitagjöld lækkuð niður í 300 þús. úr 390 þús. Þær tekjur urðu að vísu miklu meiri síðastl. ár, en þá gætti siglingateppunnar aðeins síðustu mánuðina. Bifreiðaskattur er lækkaður um 60 þús. og áætlaður 350 þús., vegna þess að gera má ráð fyrir miklu minni skatti af einkabifreiðum, bæði vegna skömmtunar og dýrleika á benzíni. Loks hefir vörumagnstollurinn verið lækkaður um 200 þús., vegna þess að gera verður ráð fyrir allmiklu minni innflutningi á þeim vörum, sem þann toll bera aðallega, svo sem öllum skömmtunarvörum. Tekjur af rekstri ríkisstofnana hafa verið áætlaðar 385 þús. kr. lægri en í fjárlögum 1940, og er þar farið eftir till. forstjóra stofnananna. Hinsvegar geri ég ráð fyrir, að skoðanir gets þó orðið skiptar um einn þeirra tekjuliða, þó að ég hirði ekki um að ræða það frekar að sinni. Samkvæmt þessu eru rekstrartekjur áætlaðar samtals kr. 17778173.00 í stað kr. 18594830.00 í fjárl. yfirstandandi árs. Hinsvegar voru rekstrarútgjöldin áætluð kr. 17857448.00 í fjárlögum yfirstandandi árs, eða nokkru hærri en tekjurnar í þessu frv. Til þess að ná greiðslujöfnuði á frv. þurfti því að lækka útgjöldin a.m.k. sem svaraði áætluðum rekstrarafgangi ársins 1940, að viðbættum áætluðum greiðsluhalla, eða um 1300 þús., auk áætlaðra útgjalda vegna verðlagsuppbótar embættis- og starfsmanna ríkisins samkvæmt ákvörðun siðasta þings. Við athugun á föstum lánum ríkissjóðs kom hinsvegar í ljós, að fært mundi að lækka áætlun um afborganir af þeim um 258 þús., eða úr kr. 16–16 þús. í 1388 þús. Einnig var komizt að þeirri niðurstöðu, að nægja mundi að áætla 1936178 kr. í vaxtagreiðslur, eða 134 þús. kr. lægri upphæð en á fjárlögum yfirstandandi árs. Það hefir einhverstaðar verið vefengt, að sú áætlun geti staðizt, og ég skal játa það, að sjálfum þykir mér hún grunsamleg. En við ítrekaða athugun hefir ekki tekizt að finna neina skekkju í áætluninni, og hefir henni því ekki verið breytt. Þrátt fyrir þessa lækkun var þó eftir að lækka útgjöldin um 1400 þús. krónur, ef fullur greiðslujöfnuður átti að nást, auk þess sem óhjákvæmilegt kynni að þykja að hækka gjaldaáætlunina á einstökum rekstrarliðum. Mér þykir það nú allmikilli furðu gegna, ef nokkrum hv. þm. getur komið það til hugar, að ég hefði ekki helzt kosið að geta gert till. um verulegar lækkanir á beinum rekstrarkostnaði ríkisins, svo sem skrifstofukostnaði og öðrum kostnaði við framkvæmdastjórn ríkisins, eins og t.d. útgjöldum 11. gr. fjárl. En við athugun á þeim gjöldum komst ég að þeirri niðurstöða, að það mundi þurfa meiri undirbúning og breytingar á öllu kerfinu en unnt væri að framkvæma í einni svipan. Þegar það er athugað, hvernig þessi gjöld hafa vaxið frá ári til árs, eins og ég gerði grein fyrir í sambandi við umframgreiðslur á 11. gr. og 14. gr., þá er augljóst, að það muni lítið stoða, að reyna að skera þau gjöld niður með einu pennastriki, eins og þegar fyrirskipað var að spara skyldi 10% af starfrækslukostnaði sjúkrahúsanna. Ég skyldi vera manna fyrstur til samvinnu um þær ráðstafanir, sem óhjákvæmilega yrði að gera til að ná þeim tilgangi, en ég er sannfærður um, að þá yrði að byrja á því að gera róttækar breytingar bæði á löggjöfinni og öllu stjórnarkerfinu. En það virðist mér a.m.k. auðsætt, að það væri ekki til annars en svíkja sjálfan sig, að fara að lækka þau útgjöld aðeins „á pappírnum“, án nokkurs undirbúnings. Mér telst svo til, að útgjöld ríkissjóðs hafi aukizt um allt að 8 millj. á 11 ára tímabilinu 1927–1938, og að meðtöldum afborgunum af lánum um 81/2 millj. vaxtagreiðslur og afborganir hafa hækkað um 1700 þús., dómgæzla og lögreglustjórn um 1150 þús., samgöngumái um 1442 þús., kennslumál um 936 þús., verklegar framkvæmdir um 2550 þús., styrktarstarfsemi um 580 þús. Dómgæzlu og lögreglustjórn væri hægt að lækka með því t.d. að feila niður tollgæzluna, sem mjög hefir vaxið síðustu árin. En verður það talið fært, eins og tekjuöflun ríkissjóðs er nú háttað? Eða að minnka löggæzluna? Eða vill háttvirt Alþingi stíga svo stórt skref til baka í kennslumálunum, að verulegur sparnaður verði að? Eða vill það fella niður alþýðutryggingarnar, sem aðallega valda gjaldaaukningunni til styrktarstarfseminnar? Ég er reiðubúinn til þess að ræða þessar leiðir við háttv. fjvn., en ég geri mér satt að segja litlar vonir um, að samkomulag geti náðst um þær. Þá eru eftir tveir útgjaldaflokkar, því að væntanlega dettur engum í hug að skera niður vaxta- og afborganagreiðslur, því að hjá því verður ekki komizt að inna þær af hendi, nema þá með þeim hætti, að taka ný lán til að standast þær, og það get ég ekki séð, að fært muni vera, eins og nú er komið. Og ég hefi ekki getað séð möguleika til útgjaldalækkunar í svipinn. sem nokkuð munaði um, aðra en þá, að lækka enn framlög til samgöngumála og verklegra framkvæmda. Og ég er sannfærður um, að greiðsluhallalaus fjárlög verði ekki afgr. að þessu sinni, nema höggvið verði enn í þann knérunn, nema þá aðeins á pappírnum, með því að hækka tekjuáætlunina eða lækka útgjöld, sem vitað er fyrirfram, að ekki muni lækka í framkvæmd. Ég skal nú minna á það, að á síðasta þingi var gerð veruleg lækkun á framlögum til ýmissa framkvæmda. Framlag til fiskimálasjóðs var lækkað um 350 þús. og fjárveiting til landhelgisgæzlu um 100 þús.; fjárveitingar til samgangna á sjó voru lækkaðar um 270 þús., greiðsla til fiskveiðasjóðs var lækkuð um 30 þús., framlag til verkfærakaupasjóðs var lækkað um 35 þús., til byggingar- og landnámssjóðs um 75 þús., en hinsvegar hækkað framlag til jarðakaupasjóðs um 45 þús. kr. og tekin upp fjárveiting til vaxtagreiðslu af jarðræktarbréfum, 26500.00, og fjárveiting til skógræktar hækkuð um 8 þús. Í frv. fyrir árið 1941 er gert ráð fyrir að fella niður þær 100 þús. kr., sem haldið var eftir af framlaginu til fiskimálasjóðs, og er raunar ekki gert ráð fyrir, að til greiðslu á því komi á yfirstandandi ári. Í því frv. er einnig gert ráð fyrir, að felld verði niður fjárveiting til að byggja nýja vita, en til þess eru áætlaðar á yfirstandandi ári 65 þús. Enn er gert ráð fyrir að lækka fjárveitingu til byggingar verkamannabústaða um 130 þús. kr., að lækka fjárveitingu til hafnargerða um 58 þús., til bryggjugerða og lendingarbóta um 54 þús., og að fella niður fjárveitingu til undirbúnings friðunar Faxaflóa, 40 þús., og fjárveitingu til fiskifulltrúa í Miðjarðarhafslöndum, 10 þús. Þannig hafa ýmist verið samþykktar eða ráðgerðar lækkanir á fjáveitingum til þarfa sjávarútvegs og sjávarsíðu manna, er nema a.m.k. allt að millj. kr., og þar af er um helmingurinn ákveðinn í fjárl. yfirst. árs, en um hinn heiminginn eru gerðar till. í fjárlfrv. 1941. Hinsvegar hafa til þessa sama og ekkert eða alls ekkert verið lækkaðar fjárveitingar til landbúnaðarframkvæmda. Og það er fyrst nú í þessu frv., sem till. eru gerðar í þá átt, svo að nokkru nemi. Það hefir verið gert mikið veður út úr því, að ég hafi í þessu frv. gert till. um, að framlög til landbúnaðarframkvæmda yrðu lækkuð um allt að 900 þús. kr. Þessar till. hefi ég gert, það er rétt. En ég tók það strax fram, þegar ég lagði frv. fram á ráðherrafundinum, að þær till. bæri fyrst og fremst að skoða sem ábendingu um þá möguleika, sem ég sæi til þess að lækka útgjaldabálk fjárlaganna, svo að nokkru verulegu næmi, og von gæti verið um, að fjári. yrðu afgr. greiðsluhallalaus eða því sem næst. Úr hinu hefir verið minna og raunar alls ekkert gert, að í frv. eru einnig till. um að lækka framlög í þágu annara atvinnuvega, eða sem þá menn snerta, er aðra atvinnuvegi stunda, um allt að 500 þús. kr. í ofanálag á álíka lækkanir á þeim framlögum, sem samþykkt voru á síðasta þingi. Um þá hlið málsins hefir verið svo vandlega þagað sem frekast var unnt. Ég hefi lagt til eða bent á þá möguleika, að lækka fjárveitinguna til nýbýla og samvinnubyggða um 103 þús. kr., niður í 50 þús. kr., að gjöld skv. jarðræktarlögunum verði lækkuð um 380 þús., eða niður í 225 þús. kr., að framlög til byggingar- og landnámssjóðs og byggingarstyrkja verði lækkuð um 100 þús., eða niður í 150 þús. (2 X 75 þús.), framlag til jarðakaupasjóðs um 65 þús. og framlag vegna mæði- og garnaveiki um 190 þús. Þetta eru samtals 840 þús. kr., og býst ég þá við, að níunda hundraðið teljist fyllt með till. um niðurfellingu á fjárveitingunni til fyrirhleðslu á vatnasvæði Þverár og Markarfljóts. Nú skal ég geta þess, að um allt þetta var rætt á síðasta þingi, nema e.t.v. lækkunina á fjárframlögum vegna sauðfjárpestanna. Það var rætt um þessa möguleika í fullri alvöru og með það fyrir augum, að e.t.v. yrði ekki hjá því komizt að hníga að þeim. Og það var fullkomlega „tekið í mál“, engu síður af fulltrúum sveitanna en öðrum. Þá þótti hinsvegar ekki tiltækilegt að lækka nýbýla- og jarðabótastyrkinn vegna þess, að búið væri að vinna svo mikið að þessum framkvæmdum í trausti þess, að styrkir yrðu veittir á yfirstandandi ári, og því yrði ekki komizt hjá að inna þá af hendi. Hitt kom í rauninni öllum saman um, að allar slíkar framkvæmdir hlytu að falla niður að mestu leyti á næstunni, sakir dyrleika og vöntunar á þeim efnivörum, sem til þeirra þyrfti, svo sem byggingarefni og áburði. Og í bréfi til fjármálaráðuneytisins nú fyrir skemmstu lætur búnaðarmálastjóri þá skoðun í ljós, að allar jarðræktarframkvæmdir aðrar en framræsla hljóti að falla að mestu leyti niður um sinn. Og þetta skildist mér, að myndi eiga jafnt við um nýbýli og samvinnubyggðir eins og um jarðræktarframkvæmdir samkvæmt jarðræktarlögunum. En hinsvegar er mér kunnugt um, að yfirleitt allir, sem skyn bera á þessi mál, eru sömu skoðunar og búnaðarmálastjóri um þetta. Nú getur að vísu verið, að eitthvað hafi verið unnið að því að koma upp nýbýlum, í trausti til styrkja í framtíðinni, en til þeirra hluta eiga þá líka að vera handbærar 175 þús. kr. á þessu og næsta ári. En sé um meiri skuldastofnanir að ræða vegna slíkra framkvæmda, því virðist hugsanlegt að þær skuldir gætu fengið að standa áfram í eitt ár þar, sem þær nú kunna að vera niður komnar. Um jarðabótastyrkinn ætti þessu hinsvegar ekki að vera til að dreifa, því varla kemur til mála, að unnið hafi verið fyrir meiri styrkjum en fjárveiting yfirstandandi árs hrekkur fyrir. Styrkir til framræslu hafa hinsvegar verið svo litlir til þessa, að þó að þeir fimmfölduðust, þá nægir ráðgerð fjárveiting til að standa straum af þeim. Um byggingastyrkina virðist mér, að mjög svipuðu máli muni gegna. Um byggingar- og landnámssjóð skal ég geta þess, að á síðasta þingi var komin fram till. í fjvn. um að lækka framlagið til hans eins og farið er fram á í frv. En yfirleitt verður að gera ráð fyrir því, að allar byggingarframkvæmdir falli að mestu niður í nánustu framtíð, sakir efnisskorts og dýrtíðar. Um framlagið til jarðakaupasjóðs er þess að geta, að hækkun þess á fjárlögum yfirstandandi árs var gerð alveg af sérstökum ástæðum, og ekki tilgangurinn að hún héldist áfram. Þá hafði mér skilizt, að gert væri ráð fyrir því, að kostnaður vegna mæðiveikinnar mundi geta lækkað á næsta ári. Og samkvæmt upplýsingum, sem ég hefi fengið, er allt í óvissu um það, hvað hægt verði að gera til varnar gegn garnaveikinni, sökum vöntunar á bólusetningarlyfi því, sem varnirnar byggjast aðallega á. Hinsvegar er það að sjálfsögðu til athugunar, hvað fært þykir að lækka þessi fjárframlög. Um fyrirhleðsluna á vatnasvæði Þverár er aðeins það að segja, að ég hugði, að orða mætti það, að fresta þeirri framkvæmd aðeins um eitt ár. Og sama er að segja um vegargerðina á Krísuvíkurleiðinni, sem lagt er til, að frestað verði framkvæmd á á árinu 1941, og virðist sú vegargerð enn eiga svo langt í land hvort eð er, að það geti ekki skipt neinu aðalmáli, þótt henni væri frestað í eitt ár. Af öðrum breytingum, sem gerðar eru í frv., er rétt aðeins að geta þess, að styrkir til skálda og listamanna hafa verið teknir aftur upp í 15. gr. með nokkrum breytingum frá því, sem áður var, og einnig frá því, sem menntamálaráð hefir ákveðið. Mér virtist svo lítt úr því skorið á síðasta þingi, hvort þingið vildi fella þessa styrki úr fjárlögunum eða ekki, þar sem niðurfellingin var samþykkt með aðeins 22 atkv. gegn 21, að rétt væri að láta það koma aftur undir atkvæði, en um það læt ég að öðru leyti skeika að sköpuðu. Aðrar smávægilegar breyt., sem í frv. felast. sé ég ekki ástæðu til að gera að umtalsefni að þessu sinni. Þar er um að ræða ýmsar smærri breyt. á gjaldaáætluninni, eftir því sem rök hafa þótt vera til að gera. En yfirleitt verð ég að játa það, að gjöldin eru svo lágt áætluð, að gæta verður ýtrustu varúðar, ef sú áætlun á að geta staðizt, og gefur hún þannig fullt tækifæri til þess, að reynt verði á það, hversu vel megi takast að lækka starfræksluútgjöldin í framkvæmdinni. Ég skal svo að lokum aðeins taka það fram, að skv. frv. eru rekstrarútgjöldin áætluð kr. í 16952653.00, en tekjur kr. 17778173.00, og rekstrarafgangur því kr. 825520.00, en greiðsluhalli verður þá kr. 169953.00. Tilsvarandi tölur í fjárlögum yfirstandandi árs eru: rekstrarútgjöld kr. 17857??.00, tekjur kr. 18594830.00, rekstrarafgangur kr. 737382.00, en greiðsluhalli 512599.00. Rekstrarútgjöldin hafa þannig verið lækkuð um 900 þús. krónur, þrátt fyrir það, að gert er ráð fyrir nýjum útgjaldalið, að upphæð 500 þús. krónur.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. síðasti ræðumaður byrjaði á því að lýsa yfir því, að honum væri það sérstakt gleðiefni, að fjárl. hefðu lækkað frá því, sem áður var, en það vakti undrun mína, að í allri ræðu hans kom annars fram óánægja yfir því, að fjárl. höfðu lækkað. Ég tel þó, að hann hafi viljað koma að þessum aðfinnslum sínum aðallega til þess að geta rétt sneið að mér, því að við höfum oft áður átt við í svipuðum tilfellum. Annars var það ekki meiningin, að af hálfu Framsfl. yrði veruleg þátttaka í þessum umr., og ætlun mín er aðeins sú, að lýsa afstöðu okkar framsóknarmanna til aðalbreytinganna í þessum fjárl. frá fjárl. síðasta árs. Eins og hæstv. fjmrh. tók fram, eru rekstrarútgjöld áætluð um 900 þús. kr. lægri en fyrir síðasta ár. Eins og hann sagði, eru flestar lækkanirnar gerðar:i fjárveitingum til atvinnuveganna, einkum landbúnaðarins. Flestar veigamestu lækkanirnar hafa fengizt með niðurskurði á fjárveitingum til landbúnaðarins. Þess vegna höfum við ráðh. Framsfl. talið rétt, að það kæmi fram, að þessar till. eru ekki gerðar í samráði við okkur. Er við fengum vitneskju um þetta, sögðumst við munda gera grein fyrir okkar afstöðu og koma fram með brtt. við 16. gr. við getum ekki fallizt n þessar lækkanir á framlögum til landbúnaðarins með tilliti til þess, að á síðasta þingi voru þessi framlög lækkuð. En þá voru framlög til nauðsynjamála lækkuð nokkuð jöfnum höndum, en ekki eins einhliða og hér. Nú vil ég ekki segja, að einstök atriði í till. hæstv. ráðh. eigi ekki rétt á sér, vegna þeirra sérstöku ástæðna, er nú eru, en ef tök hefðu verið á því að ræða þetta áður, hefði það eflaust komið fram, að nú eru sérstakar ástæður til að gera ákveðnar ráðstafanir í landbúnaðarmálum. Hitt er aftur á móti ekki sanngjarnt, að heildarframlag til landbúnaðarins sé hækkað mjög, þegar ekki eru tök á að hækka önnur framlög. vænti ég þess. að góð samvinna geti orðið um þetta, og má álykta það af orðum, sem um þetta hafa fallið. Hæstv. fjmrh. minntist á, að óvíst væri um útlitið, og er það hverju orði sannara. Hann minntist á, að afkoma ársins 1939 myndi breyta nokkuð viðhorfinu, þar sem það hefði reynzt lakara en ráð var fyrir gert í upphafi. Ég vil í þessu sambandi benda á, að árið 1939 hefir ríkissjóður orðið fyrir sérstökum töpum, eins og líka kom fram í ræðu hæstv. fjmrh. Gengistöpin, sem ríkiseinkasölur og önnur ríkisfyrirtæki hafa orðið fyrir á skuldum sínum, nema um 150 þús. kr. Þessi töp endurtaka sig ekki, því það eru töp á skuldum, sem þessi fyrirtæki skulduðu erlendis, þegar genginu var breytt. Ef þessi töp hefðu ekki orðið, þá hefði afkoma ríkissjóðs orðið því betri sem því nemur, og hefði þá ekki munað nema 400–500 þús. kr. til þess, að útkoman hefði orðið eins og fyrirhugað var. Það hafa því verið sérástæður fyrir hendi, sem taka verður til greina, þegar dregnar eru ályktanir frá árinu 1939. Nú er þess að geta, að fjárl. fyrir árið 1940 eru á aðra millj. kr. hærri en fjárl. 1939, sem gáfu þá útkoma. sem hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir. Það eru líka nokkur útgjöld, sem gert er ráð fyrir, en ekki eru tekin upp í fjárl. Ef nú sömu tekjur verða 1940 og 1939, þá horfir þunglega nú. En þar á móti kemur það, að tollskráin, sem samþ. var á síðasta þingi, hlýtur eins og nú standa sakir að gefa að verulegum mun meiri tekjur en sá grundvöllur, sem var 1939, ef innheimtur er tollur á flutningsgjaldi, eins og nú er orðið og gert er ráð fyrir í l. Það má þó búast við einimerjum breyt. þar. Eins og ég sagði áður, þá mun ekki þurfa að gera ráð fyrir þeim sérstöku töpum, sem komu á rekstrarreikning iSI39. Ef miðað er við ástandið eins og það er í dag, þá finnst mér, að ekki þurfi að gera ráð fyrir slíkum töpum. Eins og hæstv. fjmrh. tók fram, þá er ókleift að sjá nokkuð fram í tímann. Mér finnst, að einmitt þess vegna sé ekki hægt að miða afgreiðslu fjárl. fyrir árið 1941 við neitt ástand annað en það, sem er, því það er ómögulegt að spá neinu um framtíðina. Ég vil sérstaklega í sambandi við það vekja athygli á því, að sá möguleiki sé athugaður í fjvn., að ríkisstj. sé gefið vald til þess að víkja frá fyrirmælum fjári., ef tekjur innheimtast ekki. Það verður þá að ganga frá slíkum neyðarráðstöfunum þannig, að þær komi sem jafnast niður. Að lokum vil ég láta þess getið, að við framsóknarmenn viljum láta athuga um það frv., sem lá fyrir síðasta þingi, um innheimtu tekju- og eignarskatts af vaxtafé, áður en tekið er það ráð, að skera niður framlög til brýnna nauðsynjamála. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum, en ég vildi aðeins gera grein fyrir afstöðu okkar framsóknarmanna við þessa í. umr. fjárl. *) Stjarna (*) framan við nafn ræðumanns táknar, að ræðan sé prentuð eftir handriti innanþingsskrifara, óyfirlesin af ræðumanni.



Einn hinn merkasti viðburður hvers Alþ. er þegar fjmrh. birtir skýrslur um afkomu ríkisins á liðnu ári, og er fáu veitt eins mikil og almenn athygli, sem vonlegt er. Tekjur ríkisins og gjöld og afkoma öll eru líka þau atriði, sem hverjum gjaldþegn þjóðfélagsins er skylt að gera sér grein fyrir og skapa sér skoðun á. Annað atriði viðkomandi fjármálum og afkomu þjóðarheildarinnar er einnig mörgum mjög hugleikið og vekur mikla eftirtekt, en það er hversu viðskiptareikningur þjóðarinnar gagnvart útlöndum stendur við lok hvers árs, þ.e. hver inn- og útflutningur hefir orðið og hverjar breyt. hafa orðið á erlendum skuldum allrar þjóðarinnar. Það er að vonum, að menn fylgi þessu með mikilli athygli, þar sem skuldirnar eru fyrir löngu komnar á það stig, að full ástæða er til að líta á þær alvarlegum augum, ekki sízt fyrir okkar þjóð, sem vill og ætlar að vera frjáis og fullvalda. - Sannarlega ætti þjóð okkar að vera það mikið áhugamál að vera fjárhagslega sjálfstæð þjóð, en það er öðru nær en svo sé. vér höfum, síðan vér urðum sjálfstætt ríki, tekið lán ofan á lán erlendis, og er nú komið svo, að erlendar skuldir þjóðarinnar námu fullum 1000 kr. á hvert mannsbarn í landinu við lok síðasta árs. Það er eftirtektarvert, hvernig breyt. hafa orðið á skuldum þjóðarinnar frá ári til árs, og tek ég hér upp til athugunar skuldaupphæð hvers árs síðan 1930: 1931 eru skuldirnar .. .. 81.6 millj. kr. 1932 - - ... 719.3 - - 1933 - - ... 74.7 - - 1934 - - ... 83.6 - - 1935 - - ... 91.3 - - 1936 - - ... 90.3 - - 1937 - - ... 96.8 - - 1938 - - ... 98.6 - - Síðan 1931 höfum við aukið erlendar skuldir um 17 millj. kr. fram til ársloka 1938. Í þessu sambandi er rétt að taka það fram, að á þessum tíma var gengi íslenzku krónunnar óbreytt gagnvart sterlingspundi og Norðurlandakrónum nema danskri krónu. Þetta ætti því að vera réttur mælikvarði. Það er mjög eftirtektarvert, að árin 1932 og 1933 lækka skuldirnar um 2.3 millj. kr. fyrra árið og um 4.6 millj. kr. hið siðara, eða samtals um 6.9 millj. kr. Þó eru þau árin að meðtöldu 1931 alveg vafalaust hin langerfiðustu um afkomu atvinnuveganna á þessu tímabili. Hvers vegna getum við þá borgað upp undir í millj. kr. af erlendum skuldum? Svo hækka skuldirnar aftur i934 um 8.9 millj. kr. og 1935 um 7.7 millj. kr. Árið i936 lækka þær um í millj., en hækka aftur 1937 um 6.5 millj. og 1938 um 1.8 millj. við aukum því skuldir okkar erlendis á árunum 1934–1938, að báðum meðtöldum, um hvorki meira né minna en 24 millj. kr., úr 74.7 millj. upp í 98.6 millj. Þó verður því naumast neitað, að þessi ár hafi verið batnandi ár, en það má segja, að þau síðustu hafi verið hvert öðru betra. Þetta yfirlit sýnir það, sem raunar oft hefir komið fram, að góðu árin, sem svo eru kölluð, aukast skuldirnar, en á lakari árunum lækka þær. Ég veit, að benda má á það, að erlend lán hafi verið tekin 1935 og 1936 til sérstakra framkvæmda, og hafi því verið eðlilegt og von til, að skuldir hækkuðu, en ég vil aftur á móti segja það, að með batnandi viðskiptaástandi áttum við engu að síður að geta lækkað hinar eldri skuldir þá en við gerðum 1932 og 1933, á hinum erfiðustu árum. Hvaða aðilar eru það, sem hækkað hafa hinar erlendu skuldir á tímabilinu 1934–1938, að báðum meðtöldum? Það eru þessir aðilar: 1. Ríkissjóður um .................. 7.5 millj. kr. 2. Sveitar- og bæjarfélög um .. 7.6 – 3. Bankar um ........................ 0.4 - 4 - .1. Ríkisfyrirtæki og einstakl. . 8.4 - Alls um 23.9 millj. kr. Þessi skuldahækkun á 5 árum hlýtur að valda 21/2–31/2 millj. kr. auknum greiðslum til útlanda í vöxtum og afborgunum, þ.e. hækka hallann á duldum greiðslum þjóðarinnar sem því nemur. Það er líka svo komið, að þjóðin hefir óhagstæðan greiðslujöfnuð ár eftir ár, einnig 1939, þrátt fyrir lágt verð á aðkeyptum vörum 2/3 hluta þess árs og hátt afurðaverð síðustu 4 mán. á því ári, og þar með á meiri hluta ársframleiðslunnar. Það er von, að spurt sé, hvenær greiða eigi skuldirnar, en mörgum mun verða ógreitt um svarið. Það er eins og við höfum snúið við dæminu um feitu og mögru kýrnar frá dögum Faraós. Þá voru það mögru kýrnar, sem átu þeir feitu, án þess að verða feitari, en hjá okkur virðist þetta vera orðið svo, að þær feitu eti hinar upp. Skuldirnar eru fyrir löngu orðnar meiri en forsvaranlegt er og viðráðanlegt fyrir 120 þús. sálir, með útflutningsverðmæti, sem nemur ca. 60 millj. kr. árlega og taka þarf af 10 millj. kr. á ári í vexti og afborganir. Ástandið er því orðið þannig í þessum efnum, að það er ástæða til fyrir alla hv. alþm. að athuga vel og nákvæmlega, hvernig megi úr þessu bæta, og er þetta í raun og veru efni til athugunar fyrir alla okkar þjóð.

Forseti (PO): Nú tekur til máls hv. 1. landsk. og talar fyrir hönd 2 utanflokksmanna auk sjálfs sín, þeirra hv. 5. þm. Reykv., Einars Olgeirssonar, og hv. 4. landsk., Ísleifs Högnasonar. Hann hefir 18 mín. til umráða.



Eins og kunnugt er. eiga samkvæmt þingsköpum að fara fram umræður í útvarpið í sambandi við fjárlögin, þar sem stjórnmál eru rædd almennt - hinar svokölluðu eldhúsumræður. Á síðasta þingi tóku stjórnarflokkarnir upp á þeirri nýbreytni, að brjóta landslög og fella þessar umræður niður. Ég skal taka það fram, að þetta er ekki fyrsta lagabrotið, sem þjóðstjórnin hefir framið. Eitt atriðið á stefnuskrá hennar virðist vera að virða landslög að vettugi. Svo mikils þótti við þurfa, að landslög voru brotin, til þess að landsmenn fengju ekki að heyra mál stjórnarandstæðinga. Samt hafði stjórnin um það bil fimmfaldan ræðutíma móts við stjórnarandstæðinga. Svona var kjarkurinn, þegar á hólminn kom, þegur þessir virðulegu herrar áttu að mæta hinum fyrirlitlegu landráðamönnum. Svona vel treysta þeir málstað sínum, og svona vel treystu þeir Finnagaldrinum. Ég mun því nota þetta tækifæri til að tala nokkur orð um stjórnmálin almennt. Enda er ekki nokkur leið að tala um fjárlfrv. af viti, nema að rannsaka nokkuð hinn pólitíska aðdraganda þess. Stjórnmálaástandið er nú gerbreytt síðan síðast fóru fram stjórnmálaumræður í útvarpið. Nú er styrjöldin skollin á, sem lengi hefir vofað yfir. Og þjóðin er þegar farin að kenna á afleiðingum hennar, þó þetta sé aðeins byrjunin. óbærileg dýrtíð færist yfir landið. Yfir vofir, að atvinna stöðvist í fjölmörgum atvinnugreinum, t.d. að engin saltfisksvertíð verði í vetur. Landið og atvinnuvegir þess er svo háð umheiminum sem mest má vera. Hörmungar vofa yfir þjóðinni, ef aðflutningar teppast. Þegar styrjöldin hefst, er ástandið í viðskiptamálunum þannig, að í skjóli innflutnings- og gjaldeyrishaftanna hefir þróazt einokun, sem veldur því, að dýrtíðin er miklu meiri en ella hefði orðið. Sambandið og samtök heildsala skipta nú innflutningnum bróðurlega á milli sín, og nefnd, sem Bretar drottna yfir, ræður yfir öllum útflutningi. Fyrst af öllu spyrja menu. Hvað hefir ríkisstj. gert til að undirbúa þjóðina undir að mæta erfiðleikum styrjaldarinnar: Á ég þar bæði við núverandi ríkisstjórn og fyrirrennara hennar. Þingmenn Sósíalistafl. hafa margsinnis krafizt þess, að gerðar yrðu ráðstafanir til að búa landið undir styrjaldarástand. Á þinginu 1938 fluttum við till. um skipun nefndar, sent allir þingflokkar ættu fulltrúa í, til þess að hafa þessi mái með höndum ásamt ríkisstjórninni. Síðan höfum við flutt fjölmargar till. um ráðstafanir í atvinnumálum og fjármálum til að gera landið sem sjálfbirgast. við höfum sífellt hamrað á því, að allar opinberar aðgerðir yrði að miða við það, að styrjöld væri yfirvofandi. Hvað hefir svo ríkisstjórnin gert? Hún hefir að vísu skipað eina nefnd, en ekki er kunnugt um afrek hennar. En ríkisstjórnin hefir margfaldað þá virðugleika, sem þjóðin verður að mæta af völdum styrjaldarinnar, og stofnað atvinnulífi þjóðarinnar í hina mestu hættu. Hún hefir komið gjaldeyrismálunum í öngþveiti og notið til þess góðrar aðstoðar Landsbankans og hlutafélagsins Kveldúlfs. Árum saman hefir átt sér stað fullkomin glæframennska í rekstri útgerðarinnar. Meðan vel hefir gengið, hefir stórfé verið dregið burt úr atvinnurekstrinum og sóað eða flutt út úr landinu í stað þess að endurnýja framleiðslutækin. Skipin gengu svo úr sér - veiðitækin úreltust og hættu að vera samkeppnisfær. við þetta bætast svo stórtöp vegna spákaupmennsku, sem hefir verið gerð auðvelt með því að gefa spákaupmönnunum greiðan aðgang að veltufé þjóðarinnar. Geysiháar skuldir safnast fyrir og hvíla á atvinnutækjum, sem eru orðin lítils virði. Í stað þess að gera upp glæfrafyrirtækin, er sukkinu haldið við með því að ausa nýjum millj. af lánsfé úr bönkunum, án þess að tryggingar komi á móti. á þennan hátt hefir gjaldeyrisjöfnuður þjóðarinnar verið eyðilagður. Þá var gripið til gjaldeyris- og innflutningshaftanna. Þau hafa orðið til þess að gera ástandið enn verra, þar sem þau hafa skapað þá dýrtíð, sem hefir margfaldað örðugleika útgerðarinnar og alls atvinnurekstrar fyrir erlendan markað. Fyrir alla þessa ráðsmennsku hefir þjóðinni orðið að blæða. Allar opinberar aðgerðir hafa verið miðaðar við að bjarga glæfrafyrirtækjunum, sem hafa gerzt hold af holdi Þjóðbankans. Fyrir hlutafélagið Kveldúlf var íslenzka krónan lækkuð, fyrst um 18% og síðan um 11%. Fyrir hlutafélagið Kveldúlf hefir Þjóðin orðið að búa við þá dýrtíð, sem lækkun gengisins, bæði hins raunverulega og skráða gengis, hefir hafi í för með sér. Fyrir hlutafélagið Kveldúlf og aðra slíka fjárplógmenn var verkfallsrétturinn tekinn af verkalýðsfélögunum, - rétturinn til að verðleggja vinnuna og hafa samtök um að bæta kjörin, rétturinn, sem íslenzk verkalýðsfélag hafa aflað sér í áratugalangri baráttu. rétturinn, sem skilur frjálsa verkamenn frá þrælum. Öllu þessu voru íslenzkir verkamenn rændir á einni nóttu í sölum Alþingis í fyrra vetur. Svo endurtók sagan sig núna. Allt til þess að þóknast stjórn Landsbankans, Jensenssonum og öðrum ástkærustu viðskiptamönnum bankans. Um þetta sameinuðust þingmenn Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl., auk Bændafl. Þannig fæddist þjóðstjórnin. En það hefir verið gert meira fyrir hlutafélagið Kveldúlf. Eitt af Því allra nauðsynlegasta fyrir atvinnulíf Íslendinga er að fá auknar síldarverksmiðjur á heppilegum stöðum. Þetta vita allir landsmenn, og enginn dirfist í móti að mæla. En það eru til „Íslendingar“ sem hafa andstæða hagsmuni í þessu efni við alla aðra Íslendinga, eins og helzt sést á því, sem ég ætla nú að skýra frá í stuttu máli. Siglufjarðarbær hefir litla síldarverksmiðju, sem afkastar 1000–1200 málum á sólarhring, en er svo úr sér gengin, að hún er ekki nothæf lengur. Nú tókst Siglufjarðarbæ að fá erlent lánstilboð um endurbyggingu verksmiðjunnar mg um að koma upp nýtízku verksmiðju með 5000 mála afköstum á sólarhring. Lóðin er einhver heppilegasta lóð fyrir síldarverksmiðju á öllu landinu. Lánið var mjög hagkvæmt, og engrar ríkisábyrgðar krafizt. Eftir var aðeins að fá leyfi atvinnumálaráðherra, Ólafs Thors. En hann neitaði um leyfið. Það væri freistandi að segja alla sögu þessa hneykslis, en til þess er enginn tími. Það er ekki gott að segja, hvað Ólafur Thors hefir skaðað landið mikið með þessu gerræði sínu, en það verður varla of hátt áætlað. Í sæmilegu síldarári fara hundruð þúsundir mála forgörðum vegna verksmiðjuleysis og verðmæti, sem skiptir milljónum króna, hent í sjóinn. En nú eftir að styrjöldin er komin, er augljóst, að tjón það, sem þessi hæstv. endemis-atvinnumálaráðherra hefir bakað þjóðinni, er ennþá stórkostlegra. Síldarlýsi er nú ein allra verðmætasta vara, sem gengur á heimsmarkaðinum. Og úr því komið var í veg fyrir, að hægt væri að byggja þessa verksmiðju, áður en stríðið skall á, er öllum slíkum framkvæmdum vitanlega teflt í tvísýnu vægast sagt, og allar framkvæmdir margfalt dýrari. Það er heldur ekki gott að reikna út, hvað sjómenn og útgerðarmenn tapa miklu. Það er sannanlegt, að á hverju síldarmáli hafa verksmiðjurnar grætt 4–5 kr. í skjóli þeirrar einokunar, sem ríkið og Ólafur Thors hafa á síldarbræðsluiðnaðinum. Hefði þessi einokun verið brotin á bak aftur af óháðri verksmiðju, myndi ekki hafa verið hægt að koma við þessari féflettingu á sjómönnum og útgerðarmönnum. Á þennan hátt hafa sjómenn og útgerðarmenn verið „snuðaðir“ um 3–4 millj. En að sama skapi sem fiskimenn tapa á þessu, græðir hæstv. ráðh., Ólafur Thors. Og hér höfum við skýringuna á þessari furðulegu framkomu. En hinir ráðherrarnir hafa heldur ekki legið á liði sínu að búa þjóðina undir styrjöldina. Forsjál ríkisstjórn mundi hafa lagt kapp á að láta byggja sem mest af íbúðarhúsum, á meðan tími var, til þess að menn þyrftu ekki að standa uppi húsnæðislausir, þegar aðflutningar á byggingarefni tepptust eða verð þess margfaldast. En íslenzka ríkisstjórnin hefir farið öfuga leið. Hún hefir torveldað svo innflutning á byggingarefni og þar með byggingu íbúðarhúsa sem henni hefir frekast verið unnt. En frægust er þó ríkisstjórnin í þessum efnum fyrir aðgerðir félmrh. síns, Stefáns Jóhanns Stefánssonar. Hann setti bráðabirgðalög, þar sem sjálfsákvörðunarrétturinn er tekinn af byggingarfélögum verkamanna, gersamlega að tilefnislausu, aðeins til að ná sér niðri á pólitískum andstæðingi, og gerði sig þar með sekan um stjórnarskrárbrot. Afleiðingin af þessu tiltæki er m.a. sú, að fjöldi verkamanna, sem árum saman hafa greitt gjöld sín til Byggingarfélags alþýðu, missti nú rétt sinn til að fá húsnæði, sem þeim bar eftir réttri röð. Sá réttur fellur nú á aðra menn eftir vali St. Jóhanns, hæstv. félmrh. En öll þessi rekistefna og margföldu lögbrot drógu þarna dilk á eftir sér, að byggingar verkamannabústaða í Reykjavík drógust svo, að ekki var byrjað á þeim fyrr en í vetur. Á meðan hefir byggingarefni hækkað hóflaust í verði, og í staðinn fyrir að nota sumarblíðuna, er vinna hafin um það leyti, sem hörkufrost ganga í garð. Útkoman verður - óhæfilega dýrar byggingar og miklu minni byggingar en ella. Hvar sem maður fer eða flækist, þá kemur það varla fyrir, að maður hitti mann, sem í fullri alvöru tekur upp vörn fyrir þetta athæfi hæstv. atvmrh. og hæstv. félmrh., sem hér hefir verið lýst. Og ég held, að það séu tiltölulega fáir alþm., sem treysta sér til að verja það eða vilja verja það. Samt standa þeir með þessum ráðh. sínum, þegar á hólminn kemur, og greiða t.d. flestir atkv. með bráðabirgðaltigum hæstv. félmrh. Svona miklar mannleysur sitja á Alþingi innan um hina. Þar á vissulega við hið fornkveðna: Eru þar flestir aumingjar, og illgjarnir þeir, sem betur mega. En það eru ekki bara síldarverksmiðjur og húsabyggingar. sem hæstvirt ríkisstjórn hefir látið til sín taka á þennan hátt. Yfirleitt virðist þessari hæstv. ríkisstjórn vera meinilla við, að gæði okkar auðuga lands séu hagnýtt. Um það má nefna fjölmörg önnur dæmi. Og þetta á sér orsakir eins og allt annað. Hin gjaldþrota klíka, sem hefir siglt fjármálalífi okkar í strand, er vitaskuld óhæf til að hafa forustu um nokkrar framfarir, og hún óttast allan atvinnurekstur, sem upp kynni að vaxa óháður henni - eins og heitan eldinn. Þá myndi spilaborgin hrynja. Á einræði í atvinnulífinu byggir hún pólitíska yfirdrottnun sína. Og fyrir ríkisstjórn, sem hefir hag af veikum verklýðssamtökum og rýrum kaupkjörum og byggir tilveru sína á verzlun með sál og sannfæringu, er atvinnuleysi beinlínis nauðsynlent. En hér með er ekki allt talið í stríðsundirbúningi hæstv. ríkisstjórnar. Lögin um gengisskráningu, sem sett voru í vor og hneppa verklýðssamtökin í lagaviðjar, svo þau geta ekki hækkað kaup sitt eða gert nýjan kaupsamning, þó dýrtíðin aukist fram úr hófi - eru vissulega ekki ónýtur stríðsundirbúningur fyrir yfirstéttina. Með þeim er öllum byrðum styrjaldarinnar velt yfir á verkalýðinn, meðan stríðsgróðamennirnir raka saman fé. Á þinginu 1938 voru sett lög um skatt- og útsvarsfrelsi fyrir stórútgerðarmenn í 5 ár, eða til ársins 1943. Sannarlega voru þessi lög sett á réttum tíma fyrir þá, sem hlut áttu að máli. Nú er komið „blessað stríðið“, sem færir þessum minnum óvæntan stórgróða, og meðan þeir raka saman gróðanum, eru þeir skattfrjálsir, en aðrir landsmenn, er búa við þröngan kost, dýrtíð og atvinnuleysi og allskonar örðugleika. verða að bera allar skattabyrðarnar. En til þess að hægt sé að sleppa stríðsgróðamönnunum við skatta, til þess að hægt sé að halda uppi ríkislögreglu, nýjum bitlingum og öðrum nýjum útgjöldum „vegna stríðsins“, þarf að fá nýja tekjustofna handa ríkissjóði. Með nýju tollskránni hafa tollarnir hækkað um millj. En þó hafa tollar á nauðsynjavörum hækkað mest. Þetta kallar ríkisstjórnin baráttuna á móti dýrtíðinni. Hér hefir verið drepið á annan þátt í stríðsundirbúningi stjórnarinnar. Það, sem einkennir fyrri þáttinn, er, að allt er látið reka á reiðanum. Síðari þátturinn er aftur á móti gerður af hinni mestu forsjálni. har er þess vandlega gætt að búa svo í haginn, að þegar styrjöldin skelli yfir, verði allur þorri landsfólksins að búa við sult og seyru, meðan örfáir menn geti auðgazt í friði, án þess að þurfa að óttast kaupkröfur eða skattgreiðslur. Þá eru það fjárlögin, sem nú gilda. Það þótti helzt ráð við atvinnuleysinu að skera stórum niður framlög til verklegra framkvæmda. Framlög til fiskimálanefndar og til bátasmíða innanlands voru felld niður. Framlög til landhelgisgæzlu og strandferða skorin niður. Framlög til byggingar- og landnámssjóðs minnkuð um heiming. verkamannabústaðir verða engir byggðir. Brúargerðir og hafnarmannvirki að mestu lögð niður. Framlag til ræktunarsjóðs af útflutningsgjaldi skal falla niður samkvæmt sérstöku lagaákvæði. Framlag til verkfærakaupasjóðs að miklu leyti fellt niður. Styrkur til áburðarkaupa skal falla niður, þar sem gert er ráð fyrir, að bændur fái sama og engan erlendan áburð. Og ekki batnar þegar litið er á það fjárlagafrumvarp, sem hér liggur fyrir. Þar eru framlög til verklegra framkvæmda og landbúnaðar enn skorin niður um meira en 1 millj. króna. Útgjöld til þjóðvega um rúm 150 þúsund, til Hafnargerða um 120 þúsund, til verkamannabústaða um 130 búsund, til nýbýla- og samvinnubyggða um 105 þús., til byggingar- og landnámssjóðs og byggingarstyrkur til bænda um samtals 100 þús., styrkveitingar til jarðabóta lækka um 380 þús., kostnaður við mæði- og garnaveiki lækkaður um 190 þús. kr. Og svo eru þessir herrar alltaf að klifa á því að bæta úr atvinnuleysinu með því að flytja fólk upp í sveit. Samtímis gera þeir ráðstafanir til þess að gera ólífvænlegt í sveitunum. Þetta er met í hræsni. Og svo kalla þeir þetta sparnað. Flestir hrekklausir menn, sem taka mark á sparnaðarruglinu, halda, að í því felist sami skilningur og öll alþjóð leggur í það, að draga beri úr óþarfa eyðslu til þess að tryggja afkomu almennings í landinu. Í þeim skilningi er sparnaðurinn vissulega lofsverður. En þegar til kastanna kemur, þá er það alis ekki meiningin, heldur er verið að spara atvinnuvegi landsins, til þess að braskararnir og bitlingamennirnir geti haft meira fé til umráða, til útgjalda, sem þeim finnast enn nauðsynlegri, eins og ég skal strax sýna fram á. Þetta er svo sem álíka og ef bóndinn tæki upp á því að spara bústofn sinn með því að skera niður ærnar og kýrnar, til þess að afla sér veizlufanga handa hinum virðulegu forustumönnum flokks síns, þegar þeir halda yfirreið um sveitina. Ég vil vara ykkur við því, hlustendur góðir, að taka nokkurt mark á því, þó Framsfl. og alþfl. séu að mögla eitthvað út af þessu frv. Það er nákvæmlega í sama anda og núgildandi fjárlög, sem eru þeirra verk, haldið áfram á sömu braut, eins og ég hefi synt fram á. Og þið getið verið alveg vissir um, að þetta fellur allt í ljúfa löð. Takið bara eftir. Fjárl. verða samþ. með fullu samþykki allra þjóðstjórnarflokkanna, enda þótt hlutunum verði kannske eitthvað „möndlað“ öðruvísi til en frv. gerir ráð fyrir. Hvað á svo að gera við það, sem sparast? Jú, það fer í ráðherrana, sem nú eru 5, og aukinn stjórnarkostnað að öðru leyti. Það fer í konunginn, sem fær 15 þúsund króna launahækkun, karltetrið. hað fer í aukinn kostnað við sendiherrann í Kaupmannahöfn. Það fer í aukna vexti og afborganir, sem er ein afleiðingin af gengislækkuninni. Og það fer í ríkislögregluna, því samkvæmt lögum, sem Hermann Jónasson lét samþykkja á síðasta þingi, er hægt að leggja í ótakmarkaðan kostnað til aukningar lögreglunni sem hann sjálfur fær jafnframt einræðisvald yfir. Ekki má gleyma því, að rithöfundastyrkurinn er, samkv. frv., tekinn af þrem mestu rithöfundum landsins, þeim Halldóri Kiljan Laxness, herbergi Þórðarsyni og Jóhannesi úr Kötlum. Þetta kemur til af því, að það er ekki hægt að gera hvorttveggja, að vera miklu rithöfundur og andans maður og hafa sálufélag við þjóðstjórnarflokkana. Hinum rithöfundunum er ósköp kurteislega gefið til kynna, að eftirleiðis verði rithöfundastyrkurinn því skilyrði bundinn, að menn gerist leiguritarar afturhaldsins, eftirleiði, verði litið á rithöfundastyrkinn sem mútur. Hér er það andi Péturs Þríhross, sem sveimar yfir vötnunum. Hér er hið menningarlega afturhald í algleymingi. Eftir er að nefna afkáralegasta þáttinn, hinn svo kallaða Finnagaldur þjóðstjórnaríhaldsins, sem hófst með yfirlýsingu þeirra á Alþingi um vanþóknun á Sósíalistafl. fyrir afstöðu hans til Finnlands! - Þið megið nú nærri geta, hlustendur góðir. hvort okkur, hm. Sósíalistafl., finnst ekki vansæmd fyrir þjóðina að fulltrúum þjóðstjórnaríhaldsins á Alþingi. En svo aumir erum við ekki að fara að gera okkur að athlægi með að lýsa þessum tilfinningum okkar í sérstöku þingskjali. En það bjálfalegasta við þennan skrípaleik er þó hitt, að Sósíalistafl. hafði enga afstöðu tekin til styrjaldarinnar í Finnlandi, og voru því öll þessi fíflalæti eintóm vindhögg. En hver einasti Íslendingur veit, til hvers refirnir eru skurnir. Hér er í fyrsta lagi verið að gera tilraunir til að skapa átyllu til ofsókna gegn Sósíalistafl., og í öðru lagi eru þessir herrar að reyna að gera sér mat úr raunum finnsku þjóðarinnar til að breiða yfir óþokkaverk sín gegn íslenzku þjóðinni. - það er Íslendingum til mikils sóma, að þessar afkáralegu múgæsingnr hafa lítinn árangur borið. Að síðustu vil ég drepa á nokkrar af helztu till. Sósíalistafl. til að afstýra hinu óþolandi atvinnuleysi og bæta úr bráðri neyð þjóðarinnar á þessum erfiðleika- og hættutímum. Ég hefi ekki tíma til að dvelja við till. flokksins áður en styrjöldin hófst. Ég vil aðeins hvetja menn til að kynna sér þessar till., og mun þá engum dyljast, að ef sú stefna, er í þeim felst, hefði verið tekin upp í tíma, væri öðruvísi umhorfs á Íslandi nú og landið betur búið undir styrjöldina. Nú leggur flokkurinn áherzlu á, að allar ráðstafanir í atvinnumálum verði miðaðar við að gera landið sem sjálfbirgast, að atvinnubótavinna verði aukin mjög og varið svo sem kostur er til að undirbúa aukna framleiðslu. Í byrjun styrjaldarinnar tóku þjóðstjórnarflokkarnir upp það kjörorð, að eitt skyldi yfir alla ganga. Nú ætti það að vera öllum Íslendingum ljóst, að í þeirra munni var kjörorð þetta argasta hræsni, því öll þeirra verk sanna hið gagnstæða, allar þeirra ráðstafanir miða að því að velta byrðum styrjaldarinnar yfir á almenning, en hlífa þeim ríku og gefa þeim ótakmarkað olbogarúm til að raka saman stórgróða. Eini flokkurinn, sem af fullum heilindum fylgir kjörorðinu, að eitt sé látið yfir alla ganga, er Sósíalistafl. hess vegna krefst Sósíalistafl. þess, að verkakaup hækki með vaxandi dýrtíð og verklýðsfélögin fái aftur algerlega frjálsar hendur til að bæta kjör sín. Þingmenn flokksins flytja frv. um þetta efni til breytingar á gengisskráningarlögunum, sama frv. og þeir fluttu á síðasta þingi. Í þessu frv. er einnig gert ráð fyrir, að ellistyrkur, örorkustyrkur og aðrar tryggingarbætur hækki að sama skapi og framfærslukostnaður hækkar. Þar sem gera má ráð fyrir miklum húsnæðisvandræðum, meðan styrjöldin stendur yfir, leggur flokkurinn til, að greiða verði tafarlausar ráðstafanir í húsnæðis- og byggingarmálum. til að tryggja nægilegt húsnæði, til að nýta á hagkvæman hátt það, sem fyrir er, og ákveða sanngjarna leigu. Flokkurinn mun bera fram till. um, að ráðstafanir verði gerðar til að bæta að fullu upp það atvinnutap, sem af því hlýzt, ef engin saltfisksvertíð verður hér í ár, og fjárins verði aflað t.d. með sérstökum skatti af stríðsgróða. Þá mun flokkurinn leggja fram till. um ráðstafanir til að auka skipakostinn. Hann mun flytja till. um að nema burtu þrælahaldið úr framfærslulögunum, sem sett voru á síðasta þingi, og hann flytur till. um hækkun framfærslueyris í samræmi við dýrtíðina. Þá leggja þm. flokksins fram frv. til að tryggja öryggi sjómanna, sem sigla um hættusvæðin. Ennfremur till. um að sjómenn og fiskimenn fái fulla uppbót vegna verðhækkunar á síld og síldarafurðum. Það var hindrað, að sú till. fengi að koma til atkv. á síðasta þingi. Loks leggur flokkurinn til. að gerðar verið á fjárlögunum gagngerðar breytingar til sparnaðar á öllum óþarfaútgjöldum, bitilngum, aukalaunum, hálaunum o.s.frv., en framlög til verklegra framkvæmda og almenningsþarfa ekki lækkuð, heldur stórhækkuð, eins og brún nauðsyn krefur. Sósíalistafl. er sannfærður unt, að ekki er hægt að hverfa inn á þessa braut til almenningsheilla, nema þessi stjórn, sem nú situr að völdum, verði látin víkja. Hann telur hinsvegar meiri þörf á því en nokkru sinni áður, að öll samtök fólksins, allur almenningur og allar stofnanir þjóðarinnar taki höndum saman til að afstýra örðugleikunum. Hann skorar því á öll heilbrigð öfl með íslenzku þjóðinni, hvar í flokki, sem þau standa, að sameinast um að koma þessari stjórn frá, og greiða götu fyrir myndun ríkisstjórnar, sent þjóðin getur treyst til að ráða fram úr mest aðkallandi nauðsynjamálum hennar, þegar svo mikið liggur við. Á slíkum tímum telur flokkurinn, að óhjákvæmilegt sé, að sem nánust samvinna sé milli ríkisstjórnarinnar, bæjarstjórna og annara stjórnarvalda og allra verklýðsfélaga, samvinnufélaga og alþýðusamtaka landsins. Það getur orðið löng og erfið barátta framundan. En við munum halda merkinu hátt og láta aldrei kjörorðið niður falla: Íslenzk alþýða til sjávar og sveita! Tökum höndum saman, þar til fullur sigur er unninn.



Síðasti ræðumaður, hv. 1. landsk., Brynj. Bjarnason, fulltrúi komnúnista, lauk ræðu sinni með því að segja, að það, sem gera þyrfti, væri að víkja frá völdum þeirri stjórn, sem nú er við völd, og mynda stjórn, sent þjóðin gæti treyst. Og það var svo sem auðheyrt á ræðu hans, hvaða stjórn þjóðin ætti að geta treyst. Það væri stjórn, mynduð af þeim þremenningunum hér í þinginu, honum og sálufélögum hans. Þessi ummæli eru ekki verð annara svara en þeirra, að vitanlega yrði slíkri stjórn ekki til annars treystandi en svipaðra aðgerða og skoðanabræður hans í öðrum löndum eru nú að leitast við að koma þar fram. Slík stjórn myndi njóta svipaðs trausts hjá ísi. þjóðinni og stjórn Kuusinens nýtur hjá finnsku þjóðinni. Þá fullyrðir hv. þm., að lög hafi verið brotin með því að hafa ekki útvarpsumræður á seinni hluta síðasta þings, þ.e. eldhúsumræður. Slík fullyrðing er ekki svaraverð. Í því efni var fylgt þingsköpum út í yztu æsar. Ég tók eftir því. að hv. þm. A.-Sk., Jón Ívarsson, lét í ræðu sinni orð falla um það, að þeir undarlegu atburðir hefðu gerzt hér hjá okkur, að „feitu kýrnar“, eins og hann orðaði það. hefðu lagt sér til munns „mögru kýrnar“. vildi hann þar með halda fram, að „góðærin“, sem hann kallaði,1934–1938, hefðu etið upp „afganga harðæranna“ 1932–1933. Ég vil ekkert fullyrða um, hvernig árferðið hefir verið í kjördæmi þessa hv. þm. árin 1934–1938. En hitt veit ég, að á þeim árum dundi yfir okkur markaðslokun á Spáni, alheimskreppa í viðskiptum, stórkostleg mæðiveiki í sauðfé og óminnilegt aflaleysi. Þetta er í augum þessa hv. þm. „góðæri“. Árin 1932–1933 voru vissulega um margt erfið ár, en þó var fiskafli þessi ár um heimingi meiri en árin 1935–1938, að meðaltali hvert ár. Þar sem ummæli hv. þm. um, að þessi „góðæri“ hefðu etið upp „afgang harðæranna“ 1932 –1933 láta mér undarlega í eyrum, fékk ég hjá hæstv. viðskmrh., fyrrv. fjmrh., upplýsingar um, hvað tölurnar segja um þessi efni. Samkvæmt skýrslum Hagstofunnar er hækkun á skuldum þjóðarinnar við útlönd frá árslokum 1935 til ársloka 1938 talin 14.8 millj. kr. En þar af eru 51/2 millj. kr., sem liggja einungis í því, að betur er talið fram, fyllri upplýsingar fyrir hendi um skuldirnar við lok þessa tímablis en við upphaf þess. Skuldir þessar voru til 1934, en ótaldar þá. Skuldaaukning við útlönd á þessu tímabili er því ekki nema rúmlega 9 milljónir króna. Þar af er lánið til Sogsvirkjunarinnar eitt saman 7 millj. kr. Auk þess voru á þessu tímabili stækkaðar og byggðar síldarverksmiðjur fyrir milljónir króna, og hafa þær orðið bjargvættur fyrir þjóðina, þegar þorskaflinn brást. Rafveitur og fjöldi iðnfyrirtækja, sem kostuðu stórfé, voru og reist á þessum árum. Alls var lagt fram á þessum þremur árum, 1935–1937, til slíkra framkvæmda mun hærri upphæð en samtals á 10 næstu árum þar á undan. Ég vil nú biðja hv. þm. að athuga í fyrsta lagi: Hvað voru feitu kýrnar feitar? Og í öðru lagi: Hvað voru mögru kýrnar magrar? Og í þriðja lagi: Hvað var „afgangur harðæranna“ mikill? Árið 1933 var hagstæður verzlunarjöfnuður en 21/2 millj. kr. En greiðslujöfnuðurinn var óhagstæður, því þar eru ekki taldar duldar greiðslur, sem áreiðanlega hafa verið þrefalt hærri. Gengi dönsku krónunnar lækkaði á þessu tímabili og því skuldir við Danmörku taldar í ísl. krónum. Skal ég svo víkja að fjárlagafrv. sjálfu og ræðu hæstv. fjmrh. Ég skal játa, að það er ákaflega örðugt, að ég ekki segi ómögulegt, að semja nú á þessum tíma frv. til fjárlaga, sem gilda eigi fyrir árið 1941, og ég er þess fullviss, að hæstv. fjmrh. er þetta ljóst. Enda hygg ég, að okkur geti komið saman um það, að þetta frv. beri fremur að skoða sem frómar óskir og ábendingar heldur en að hæstv. ráðh. búist við, að hægt sé að líta á það sem trausta undirstöðu til að byggja á fjárhagsframkvæmdir á næsta ári. Einmitt þegar á þetta er litið, er það því undarlegra, hvernig undirbúningi fjárlagafrv-. hefir verið háttað að þessu sinni. Ég hefi það fyrir satt, og það er ekki ágizkun ein, að hæstv. fjmrh. hafi ekki ráðfært sig í ríkisstjórninni áður en hann gekk frá frv. Ég verð að harma, að svo hefir verið farið að, því að þegar þjóðstjórnin var mynduð, var það tilætlunin, að sem mest samvinna væri á milli ráðherra þeirra flokka, er að ríkisstjórninni standa, og að reynt væri á þann hátt að sneiða hjá árekstrum. Áður en ég vík að sjálfu frv., vil ég með leyfi hæstv. forseta lesa hér upp örfá orð úr þeim ræðum, sem fluttar voru, þegar núverandi ríkisstjórn tók við völdum. Í þessum ræðum og sérstaklega ræðu hæstv. forsrh., sem talaði fyrir hönd ríkisstjórnarinnar allrar, er það tekið fram, hvað stjórnin telur sín höfuðverkefni, og í hvaða skyni hefði verið til samvinnu stofnað. Þá sagði hæstv. forsrh. m.a.: „Ríkisstjórnin telur, að meginviðfangsefni hennar verði fyrst og fremst: 1) Að efla framleiðslustarfsemina í landinu. 2) Að búa þjóðina undir að geta lifað sem mest af gæðum landsins og gera aðrar ráðstafanir þjóðinni til sjálfbjargar, ef til ófriðar kemur: Þetta em 2 fyrstu atriðin. Síðan telur hæstv-. ráðh. tvö önnur meginatriði sem stefnumál stjórnarinnar. „3) Að sameina lýðræðisöflin í landinu til verndar og eflingar lýðræðinu,“ og „4) Að sameina þjóðina um þann undirbúning, sem gera þarf í sambandi við framtíðarákvarðanir í sjálfstæðismálinu.“ Þá segir hæstv. forsrh. síðar í ræðu sinni við þetta sama tækifæri: „Ennfremur mun ríkisstjórnin vinna eftir megni að sparnaði og lækkun útgjalda, l eði hjá ríkinu og bæjarfélögum. Í því sambandi tekur ríkisstjórnin þó fram, að hún telur, að ekki beri að draga úr verklegum framkvæmdum hins opinbera eða framlögum til atvinnubóta eins og atvinnuástandið er nú í landinu.“ Það er ljóst af þessum ummælum, að meginatriðið, sem lagt var til grundvallar við myndun þjóðstjórnarinnar, var, að öll orka væri í það lögð að halda uppi verklegum framkvæmdum í landinu og auka atvinnuna. Vissulega var þessa þörf þá, en ekki er þess síður þörf nú, Ástandið er þannig, að það, sem þá var þörf, er nauðsyn nú í þessu efni. Þá tók þessi hæstv. ráðh. einnig fram: „Ennfremur vill ríkisstj. vinna að aukningu og endurnýjun fiskiflotans með því að veita til þess fé á svipaðan hátt og verið hefir undanfarin tvö ár, eftir því, sem fjárhagur leyfir.“ Ég get ekki látið vera að minna á þetta atriði vegna þeirra sérstöku örðugleika, sem reynzt hafa á því að fá gjaldeyris- og innflutningsleyfi í sambandi við kaup á fiskibátum fyrir Reykvíkinga og jafnvel til fleiri staða á landinu. Ennfremur verð ég að minna á það, að á síðasta þingi var framlag til fiskimálanefndar lækkað um eða yfir 300 þús. kr. Hefði því mátt vænta þess, að ekkert yrði ógert látið til að greiða fyrir innflutningi þeirra báta, sem mögulegt yrði að kaupa. Ég vil vona að það lánist að greiða úr þessum erfiðleikum, og að Alþingi sjái sér fært að halda áfram að styðja aukningu fiskiflotans. Þá mælti hæstv. félmrh., Stefán Jóh. Stefánsson, við sama tækifæri: „Vegna hins mikla atvinnuleysis, sem ríkir í landinu, telur Alþýðuflokkurinn, að halda beri uppi opinberum verklegum framkvæmdum og atvinnubótum eins og verið hefir undanfarin ár, um leið og reynt er að láta opinberu framkvæmdirnar og atvinnubæturnar stuðla að aukinni framleiðslu í landinu.“ Í ræðu hæstv. atvmrh., Ólafs Thors, er ekki að þessu vikið á annan veg en þann. að hann sé þessu sammála. En til viðbótar þessu segir sá hæstv. ráðh. í ræðu sinni við þetta tækifæri, að Sjálfstfl. hafi tekið þá ákvörðun, að ganga til stjórnarsamvinnu, með því skilyrði m.a., að „ráðherrar hafi gagnkvæman rétt til að fylgjast með öllu, er gerist, hver í annars ráðuneyti, og skulu fjmrh. og viðskmrh. alveg sérstaklega hafa nána samvinu.“ Ég óttast eða illu heldur veit, að samvinna um undirbúning þessa fjárlfrv. hefir ekki verið eins og gert hefir verið ráð fyrir og æskilegt hefði verið með tilliti til þessara orða hæstv. atvmrh. Ég minnist þess frá fyrri árum, án þess að ég vilji nú fara að rifja upp gamlar væringar. að mjög var talað um eyðslu og fjárbruðl fyrrv. ríkisstjórnar af andstæðingum hennar. Þeir fullyrtu þá, að auðvelt væri að lækka ríkisgjöldin um millj., ef þeir, en ekki Alþfl., og Framsfl., færu með stjórn þessara mála. Ég beið eftir tillögum sjálfstæðismanna í þessu efni á síðasta þingi, og þá ekki síður í frv. því til fjárlaga, sem fram er nú komið. Ekki ber því að neita, að frv. sýnir vilja í þessa átt, þó að ég þykist glöggt sjá á till. hv. ráðherra, að niðurskurðurinn hefir reynzt honum býsna örðugur. Á pappírnum lítur að vísu svo út, að ríkisútgjöldin eigi að verða um í millj. kr. lægri en þau eru ákveðin í fjárlögum yfirstandandi árs. En þess er að minnast, að þau fjárlög eru mun hærri en frv. var, sem lagt var fyrir þingið. Ég tel líka fullvíst, að eins færi um þetta frv., að óhjákvæmilegt verði að hækka ýmsa liði þess, ef þeir eiga að nálgast veruleikann. Ýmsir útgjaldaliðir frv. eru áreiðanlega vantaldir, þó ekki sé nema með tilliti til aukinnar og vaxandi dýrtíðar, sem hlýtur að valda hækkun á mörgum liðum öðrum en launum opinberra starfsmanna. Þá munu og nokkrir lögboðnir gjaldaliðir ótaldir í frv. Sú lækkun, sem hæstv-. fjmrh. í frv. telur, að verði á heildarútgjöldum og nema á um í millj. króna, er því meira en vafasöm. Ég óttast, að lækkunin sé fremur á pappírnum en í veruleikanum. í orði fremur en á borði. Segi ég þetta ekki til að ámæla hæstv. ráðh. Engum er ljósara en mér, hversu gífurlega erfitt er að skera niður ríkisútgjöld nú á þessum tímum, þegar flestar þjóðir verða að hækka fjárlög sín. Ég bendi einnig á í sambandi við þetta, að einnig hinum skeleggustu flokksmönnum hæstv. ráðh. ætlar að verða heildarlækkunin býsna erfið. Hv. þm. A.- Húnv., Jón Pálmason, sem er alkunnur sparnaðarmaður, hefir lagt fram frv. þess efnis, að veittar verði úr ríkissjóði 2 millj. kr. til þess að bæta upp verð á kjöti og mjólk. Ef þetta frv. nær fram að ganga, yrði býsna lítið eftir af sparnaði hæstv. fjmrh. Skal ég þá með örfáum orðum víkja að einstökum liðum, sem breytt hefir verið í fjárlfrv. þessu frá gildandi fjárlögum. Er þá fyrst að minnast á styrkinn til landbúnaðarins, sem er ætlazt til, að verði lækkaður um á milli 900 þús. og í millj. kr. Þar er stærsta breyt. tæplega 400 þús. kr., sem ætlazt er til, að jarðræktarstyrkurinn lækki um. Jarðræktarstyrkurinn er aðeins áætlaður í fjárlögunum, því í sérstökum lögum er ákveðið, hve mikið eigi að greiða í styrk fyrir hvert dagsverk eða styrkeiningu. Ég hefi ekki fengið neinar þær upplýsingar enn, er bendi til þess, að jarðræktarframkvæmdir minnki svo mikið á þessu ári, að skynsamlegt megi telja að lækka þennan styrk svona mikið. Ef þetta ákvæði á því að verða annað en augnagaman, væri nauðsynlegt að setja lög um það að takmarka jarðræktarstyrkinn við þessa upphæð. Mér er það ljóst, að það er þýðingarlaust að tala um nokkurn verulegan niðurskurð á fjárl., án þess að það hljóti að ganga að verulegu leyti út yfir styrki til landbúnaðarins, vegna þess að þeir styrkir eru svo mikill hluti af fjárlagaútgjöldunum, ég ætla fullar 3 millj. kr. En mér virðast till. hæstv. fjmrh. um lækkun þessara styrkja gerðar mjög af handahófi. Styrkjakerfi landbúnaðarins hefir verið byggt upp með löggjöf á h. u. b. 15 árum og hygg ég því, að alveg ógerlegt sé að raska því verulega, án þess að ú undan hafi gengið gaumgæfileg rannsókn á þeim málum. Það getur verið sumpart eðlilegt að lækka nokkra þessara styrkja eitthvað, og sumpart getur öll nauðsyn gert það óhjákvæmilegt að draga eitthvað úr öðrum. En á þessu þarf sem sagt að fara fram ýtarleg rannsókn áður en hægt er að gera stórfelldar ráðstafanir. Líka getur sama nauðsyn verið til að auka við á öðrum sviðum. Ég tel t.d., að einmitt nú sé alveg sérstök nauðsyn til að auka vissa grein jarðræktunarstarfseminnar: á ég þar einkum við að þurrka og brjóta land til ræktunar kringum sjávarþorp og kaupstaði, þar sem þéttbýlast er og samgönguskilyrði góð. Ennfremur verður að sjálfsögðu, eins og hæstv. ráðh. segir, óhjákvæmilegt að taka tillit til þess, hverjar framkvæmdir eru kröfufrekastar til innflutnings og erlends gjaldeyris og hverjar vera minnstar kröfur í þessum efnum. Aðrar lækkanir samkvæmt frv. eru t.d. 150 þús. kr. lækkun á fjárveitingu til nýrra þjóðvega. Þetta er í beinu ósamræmi við yfirlýsingu samstjórnarinnar, sem hún gaf þegar hún var mynduð og ég las upp áðan, og auk þess óskynsamlegur sparnaður. Vegavinnan og framræsla lands eru þær framkvæmdir, sem minnst taka til sín af erlendum gjaldeyri og við því eigum hægast með að halda uppi, þó að gjaldeyriserfiðleikar aukist og flutningar til landsins torveldist vegna styrjaldarinnar. Helmingurinn af þessum 150 þús. kr. fyrirhugaða sparnaði á að koma niður á Suðurlandsbrautinni, sem á að tengja Reykjavík við Suðurlandsundirlendið og bráðlega veitir einum stærsta kaupstaði landsins, Hafnarfirði, greiðan aðgang að ræktunarlandi, auk þess sem Hafnfirðingum og Reykvíkingum er að þessu verki atvinnubót. Ég álít það því mjög misráðið að gera ráð fyrir lækkun fjárframlaga til vegalagninga, og þó sérstaklega þessarar. Þá get ég heldur ekki fallizt á, að lækkað verði framlagið til verkamannabústaða, eins og hér er gert ráð fyrir í frv., um 130 þús. kr. Hér er að vísu fullkomlega ljóst, að erfitt er að halda uppi byggingarframkvæmdum eins og nú árar. Vil þó í lengstu lög vona, að ekki verði á því sviði fullkomin stöðvun. Og verði nokkuð hægt að byggja á að sjálfsögðu að láta þær byggingar sitja í fyrirrúmi, sem allra nauðsynlegastar eru. Og þá koma þessir bústaðir í fremstu röð. En jafnvel þó að svo færi, að ekki yrði hægt að byggja neitt af verkamannabústöðunum á næsta ári vegna styrjaldarinnar, þá er óhyggilegt að fella þennan styrk alveg niður eða lækka. Það er alveg víst, að eftir stríðið verður húsnæðisekla og ástandið þannig, að óumflýjanlegt verður að bæta þar úr. Og mjög er óvíst, að þá verði auðvelt að hækka aftur framlög til byggingarsjóðanna til að bæta þeim upp tekjumissinn. Er því nauðsynlegt, þó ekki sé byggt, að byggingarsjóðurinn fái að halda þeim tekjum, sem ber að leggja fram af hálfu þess opinbera til verkamannabústaða, svo hægt yrði að grípa til fjárins, þegar úr raknar. Með tilliti til ástandsins og framtíðarútlits, gerð ég að telja, að ógerlegt sé að lækka framlög til atvinnubóta og verklegra framkvæmda. Að vísu getur orðið óhjákvæmilegt að draga úr þeim framkvæmdum, sem gjaldeyrisfrekastar eru, en því verður jafnframt að auka hinar, sem minni innflutning heimta, til að bæta það upp, ot; jafnvel auka við. Það veit enginn, hvernig árið 1941 verður. En ég get ekki neitað því, að útlitið er mjög skuggalegt. Byggingarvinna hlýtur að minnka stórkostlega. Og útlit er fyrir, að vinna við fiskverkun, t.d. saltfisk, verði stórmikið minni en verið hefir. Ef þessar tvær atvinnugreinar dragast svo mikið saman sem útlit er fyrir, þá fæ ég ekki séð, um hjá því verði komizt að auka fjárframlög til ákveðinna verklegra framkvæmda. sem minnstan gjaldeyri þurfa, eða auka það framlag, sem kaupstöðunum er ætlað í atvinnubótaskyni, eða jafnvel gera þetta hvorttveggja. Í sambandi við þetta er rétt að minna á, að vonandi tekst að ljúka við hitaveitu Reykjavíkur á þessu ári, en hún er nú stærsta atvinnubótin hér. Ég veit það vel, að til eru margir þeir menn, sem telja, að það fé, sem veitt er til atvinnubóta, sé eingöngu eyðslufé og því algerlega á glæ kastað. En ég er viss um, að þessir menn myndu skipta um skoðun, ef þeir hefðu farið hér um nágrenni Reykjavíkur og séð þá ræktun og þá vegi, sem gerðir hafa verið fyrir þetta fé, og ef þeir athuga göturnar, sem gerðar hafa verið fyrir atvinnubótafé, garðinn við Eiðið í vestmannaeyjum og yfirleitt öll þau mannvirki og umbætur í kaupstöðum landsins, sem framkvæmd hafa verið fyrir atvinnubótaféð, þá mundu þeir ekki lengur segja slíkt í alvöru. Auk þessa er þess að gæta, að vegna þessara fjárframlaga hafa þúsundir manna fengið atvinnu, sem hefir fleytt þeim yfir erfiðasta tíma ársins, þegar allar aðrar bjargir voru bannaðar, öll sund lokuð nema vonin um beinan framfærslustyrk. Ég get svo látið máli mínu lokið að þessu sinni. Alþfl. mun að sjálfsögðu sýna afstöðu sína til þessa frv. í einstökum atriðum með því að flytja till. til breytinga og með atkvgr. um fjárlfrv. í heild og einstök atriði, þegar til þess kemur. En þau atriði, sem ég hefi nú gert að umtalsefni, eru mér og öðrum alþýðuflokksmönnum ríkust í huga.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Mér finnst ég geta yfirleitt þakkað þær undirtektir, sem þetta frv. hefir fengið hjá þeim ræðumönnum, sem ég hefi á annað borð hlustað á og fylgzt með. Sérstaklega verð ég að viðurkenna, að hæstv. viðskmrh. tók þessu máli mjög vinsamlega, þótt hann lýsti afstöðu síns flokks á þá leið, að hann myndi eiga mjög erfitt með að sætta sig við þær niðurfærslur á fjárlögum til landbúnaðarins, sem gerðar eru í frv. Í því sambandi er ekki annað fyrir mig að gera en vísa til þess, sem ég hefi þegar sagt um þá hluti. Þessar till. eru byggðar á þeirri skoðun minni, að í raun og veru sé ekki hægt að gera ráð fyrir, að þær framkvæmdir, sem þar er um að ræða að styrkja, geti átt sér stað. Það er misskilningur hjá hæstv. ráðh., að fjárframlagið til landbúnaðarins í fjárl. yfirstandandi árs hafi lækkað jöfnum höndum við framlög til annara nauðsynlegra mála, enda sýndi ég fram á það í ræðu minni áðan, og tel mig ekki þurfa að endurtaka það. Það var ljóst, að hæstv. ráðh. vildi láta í það skína, að ég hefði í þessu frv. málað of svart framtíðarhorfurnar og byggt of mikið á slæmri afkomu síðasta árs, sem stafaði af sérstökum ástæðum, t.d. gengistapi ríkisfyrirtækja, þannig að ríkistekjurnar af þeim voru minni en áætlað var. Því er til að svara, þótt ekki þurfi að gera ráð fyrir slíkum áföllum á þessu eða næsta ári fyrir þau fyrirtæki, þá er hinsvegar þess að gæta, að ófriðarástandið tók ekki til nema 1/3 hluta síðasta árs, og afleiðingarnar, sem það ástand getur haft fyrir afkomu þessara fyrirtækja og ríkissjóðs, eru ófyrirsjáanlegar og geta orðið eins þungbærar og það gengistap, sem olli slæmri afkomu síðasta árs. Hæstv. ráðh. vék að því, að tiltækilegt væri að líta nokkru bjartari augum á framtíðina en ég hefði gert, en ef reynslan sýndi, að afkoman yrði erfiðari en ráð var fyrir gert, mætti halda aukaþing siðar á árinu og gripa þá til róttækari ráðstafana. Ég vil nú í stað þess stinga upp á því við þá, sem þannig hugsa, hvort ekki sé eins heppilegt að fara gætilega að þessu sinni, en ef reynslan skyldi verða sú, að við sæjum ekki upp úr peningahrúgunni, sem um okkur safnast á þessu ári, þá væri tekið til athugunar á þinginu næsta ár, hvað hægt væri að leiðrétta í framkvæmdum ársins 1941, sem hér er lagt til, að fært sé afvega frá þeirra sjónarmiði. Ég tel, að með þeirri aðferð mætti ná alveg sama tilgangi, og ég tel þá aðferð forsvaranlegri, eins og horfurnar eru nú. Hv. 3. landsk., Stefán Stefánsson, talaði á þann veg, að ég get ekki annað en látið mér vel líka undirtektir hans undir frv. Hann talaði að vísu um það, að í frv. væri gert ráð fyrir hækkun ýmissa rekstrarútgjöldin, sem hann hefði óskað, að væru lækkuð. Ég get ekki verið hv. þm. sammála um það. Frekar er ég þeim sammála, sem orð hafa haft á því, að í því efni mundi frv. vera of óvarlegt fremur en þvert á móti. Ég skal í því sambandi benda á, að útgjöldin á 11. gr. eru áætluð lægri en í l. fyrir 1940 og sama máli gegnir um 14. gr., þó að þetta muni ekki miklu, og það eina, sem um er verulega að ræða, sé 10. gr. Þar er nokkuð hærri upphæð áætluð, og stendur það í sambandi við það, að nauðsynlegt er talið, að endurskoðunin í fjmrn. verði aukin. Getur e.t.v. komið til mála að athuga í samráði við fjvn., hvort rétt sé að falla frá þeirri aukningu og spara þau útgjöld, en óneitanlega er æskilegt að hafa endurskoðun ríkisins í sem beztu lagi. Í þeirri gr. er einnig gert ráð fyrir auknum kostnaði með hliðsjón af aukinni dýrtíð, t.d. á prentun, skýrslum, pappírsnotkun, og held ég, að forsvaranlegra væri að taka meira tillit til slíkrar hækkunar á öðrum liðum heldur en færa niður þessa gr. Sama er að segja um það, sem talið er, að heyri undir fjmrh., er snertir endurskoðun á launakerfi og starfsemi ríkisins, en það er bersýnilegt, að slíku verður ekki komið í framkvæma nema með fullu samstarfi á milli allra ráðh. og þeirra annara aðila, sem slíkt veltur á. Í því efni tekur mjög til starfssviðs hinna ráðh. umfram það, sem tekur til fjmrh. Þótt fjmrh. vildi einn reyna að framkvæma slíka endurskoðun, þá er það alveg óframkvæmanlegt fyrir hann, nema í samstarfi við hina ráðh. Slíkt verður að gerast með samstarfi á milli stjórnarinnar og þingsins, og stjórnarinnar og embættismanna þeirra, sem hugsað væri til að gera einhverja breytingu með. Það er svo langt bil á milli okkar hv. þm. Seyðf. og mín, að ég veit ekki, hvort það er til nokkurs fyrir okkur að talast við. Á þeim tíma, sem ég er að bogna undir því, hvernig eigi að standa straum af gjaldföllnum skuldum, að upphæð 21/2 millj. kr., og horfast í augu við það, að við kunni að bætast enn ein millj., þá talar hv. þm. Seyðf. um að safna í sjóði. Þarna er svo langt á milli, eins og ég sagði áður, að okkur þýðir ekki að deila. Ég geri alls ekki ráð fyrir, að fjárhagsafkoman verði þannig, að ríkissjóður geti safnað fé, miklu heldur eru líkur til að skuldirnar aukist. Það er hægt að tala um, að nauðsynlegt sé að auka jarðrækt og framkvæmdir á öllum sviðum, en við verðum einhverstaðar að fá fé til þess, og framkvæmdirnar geta líka strandað á fleiru en peningaleysi, eins og t.d. margar jarðræktarframkvæmdir, sem þeir menn, sem bezt hafa vit á, telja, að muni stöðvast af sjálfu sér. Hvað þýðir að tala um nauðsyn þess að auka þær framkvæmdir, sem menn sjá fyrir, að hlýtur að draga úr? Hv. þm. sagði, að jarðabótaframlagið væri lögbundið. Mér var það ljóst, en ég þykist sjá fram á, að samkomulag náist um að fá það lækkað, eins og gert er ráð fyrir í frv., og að gerð verði sú lagabreyting, sem tryggi, að það nái fram að ganga. Hv. þm. minntist á, og þótti það miður, að lækkað er framlag til nýrra þjóðvega, en það hefir líklega farið fram hjá honum, að framlagið til vegagerðar yfirleitt er nokkurnveginn eins og í núgildandi fjárl. Ég býst við, að vegavinnan geri sitt gagn fyrir fólkið í landinu, hvort sem það eru nýir vegir eða annað, sem unnið er að. Ef auka ætti það framlag, þyrftu að leggjast fram um það till., sem hægt væri að hafa trú á, að hægt væri að standast kostnaðinn af. Hv. þm. talaði sérstaklega um það, og það var að vísu nokkur von, að ekki gæti komið til má!a að lækka fjárveitingu til verkamannabústaða, og að aldrei hefði verið brýnni nauðsyn á þeim byggingum en nú. Tilgangurinn með styrk til byggingarsjóðs verkamanna var ekki upphaflega sá, að það fé yrði lánað út til byggingarstarfseminnar, heldur að aflað yrði annara lána til þess, en styrkurinn yrði til þess að borga vaxtamismun af þeim lánum og skuldum þeirra, sem húsin eiga að eignast. Einmitt í þessu sambandi sló hv. þm. fram þeirri hugmynd, að gott væri að eiga sjóðina, þegar úr rættist, stríðinu væri lokið og hægt að hefja framkvæmdir af fullum krafti. Ég vil enn víkja að því, að ef ríkissjóður safnar fé í sjóði á yfirstandandi ári, þá er nægur tími að ráðstafa því fé á næsta þingi.



Þá er Sjálfstfl. bar fram vantraust á fyrrv. ríkisstjórn á þinginu 1933, var af hálfu Bændafl. borin fram rökstudd dagskrá, þar sem skorað var á ríkisstj. að athuga skilyrði til þjóðstjórnar eða styrkrar meirihlutastjórnar. var dagskráin rökstudd með því, að ástandið með þjóðinni, einkum í fjármálum og gjaldeyrismálum, væri svo vaxið, svo alvarlegt, að sameina þyrfti sem flesta krafta þjóðarinnar, ef takast mætti að ráða fram úr erfiðleikunum. Að þessu ráði var fyrst horfið þann 11. apríl 1939 við myndun þeirrar samsteypustjórnar, er nú fer hér með völd og skipuð er fulltrúum þriggja stærstu þingflokkanna. var þessari samsteypu furðu vel tekið af yfirgnæfandi meiri hl. þjóðarinnar, og þjóðin mun vissulega ekki óska eftir breyt. í þessu efni, í því trausti að samsteypustj. takist vel og giftusamlega að ráða fram úr hinum mörgu og aðkallandi vandamálum, er fyrst og fremst skapast gegna þess ófriðarástands, sem nú ríkir. Bændafl. hefir stutt þessa samsteypustjórn til nýtilegra úrræða. Telur hann það skyldu allra landsmanna, sem eigi afneita sínu föðurlandi, að sýna það, eigi aðeins í orði, heldur og í verki, að þeir vilji allt á sig leggja, öllu fórna. til þess að samstarf og eining megi ríkja með þjóðinni á þessum hættutímum. Fjárlögin fyrir yfirstandandi ár voru undirbúin af fyrrv. fjmrh. (EystJ), enda þótt þau fyrst næðu samþykki þingsins eftir að núverandi fjmrh. (EystJ) tók við störfum. Nú hefir hæstv. fjmrh. lagt fram frv. til fjárlaga fyrir árið 1941. Samkvæmt sjóðsyfirliti er fjárlfrv. þetta um 1.2 millj. lægra en fjárlög þessa árs, eða um 18 millj. og tæp 500 þús. Samkv. rekstraryfirliti er rekstrarafgangur áætlaður rúm 800 þús., og er því um 100 þús. meiri en á þessu ári. Það hlýtur út af fyrir sig að vera gleðiefni, að fjmrh. hefir leitazt við að lækka fjárlfrv. frá því, sem verið hefir. Þess var full þörf. Hin síhækkandi fjárlög undanfarandi ár voru orðin mörgum áhyggjuefni, eigi hvað sízt af því, að hagur framleiðslunnar blómgaðist eigi að sama skapi, heldur hið gagnstæða, en á henni hvílir raunverulega öll gjaldabyrði þjóðarinnar. En þá er fjárlög eru lækkuð, skorin niður útgjöld, hlýtur ætíð að verða nokkur ágreiningur um það, hvað skera eigi niður, hvar eigi að spara. og mun svo einnig verða um þann niðurskurð, er fjmrh. hefir lagt til í frv. En ég vil vænta þess. að fjvn. og Alþingi takist að ná fullu samkomulagi við ráðh. um þau atriði, er ágreiningi valda. Til þess er samsteypustjórnin meðal annara stofnuð, að friðsamlega lausn megi fá um ágreiningsmál þau, er upp kunna að koma, og að þeim verði ráðið svo til lykta sem bezt má verða. Par eiga sjónarmið um heill og hamingju þjóðarinnar að ráða, en eigi hagsmunir einstaklinga eða pólitískra flokka. Við fljótlegt yfirlit yfir fjárl.-frv. dylst það eigi, að lækkunin byggist fyrst og fremst á niðurskurði á 16. gr., en í henni ræðir um framlög til verklegra fyrirtækja. Hlýtur þessi niðurskurður að vekja nokkra athygli, þar sem hann beinist langmest að landbúnaðinum. Samkv. 16. grein eru framlög til landbúnaðarins skorin niður um 900 þús.: 1. Framlag til nýbýla og samvinnubyggða er lækkað úr 155 þús. kr. í 50 þús., eða um 105 þús. kr. 2. Styrkur samkvæmt jarðræktarlögunum er lækkaður úr 580 þús. í 200 þús., eða um 380 þús. kr. 3. Framlag til byggingar- og landnámssjóðs er lækkað úr 125 þús. í 75 þús., eða um 50 þús. kr. 4. byggingarstyrkur til sveitanna er lækkaður úr 123 þús. í 75 þús., eða um 50 þús. kr. 5. Framlag til rannsókna og varna gegn garna og mæðiveiki og styrkur til bænda, er beðið hafa tjón af vöklum þessara fjárpesta, er lækkaður úr 690 þús. í 500 þús., eða um 190 þús. kr. 6. Þá er framlag til fyrirhleðslu á vatnasvæði hverár og Markarfljóts, 50 þús. kr., fellt niður. Ennfremur er lækkaður styrkur samkvæmt þessari gr. til verkamannabústaða um 130 þús.. eða úr 180 þús. niður í 50 þús. Í aths. við frv. segir ráðh., að þessar lækkanir byggist á því, að vegna dýrtíðar og hins háa verðs á aðfluttu byggingarefni muni svo draga úr byggingum, að þessi upphæð nægi, og ennfremur, að á næsta ári muni útlendur áburður verða af skornum skammti og í háu verði, og því hljóti að draga stórkostlega úr jarðræktarframkvæmdum. Þá segir ráðh. að því er snertir styrki til bænda á mæðiveikisvæðunum, að komizt verði af með lægri styrki en að undanförnu vegna hækkaðs verðs á landbúnaðarafurðum. Ég get verið fjmrh. sammála um, að nokkuð muni draga úr ýmsum framkvæmdum landbúnaðarins á árinu 1941, svo framarlega sem núverandi ófriðarástand verður ríkjandi, en slíkur einhliða niðurskurður sem hér hefir verið gerður er óverjandi, og hann verður að lagfæra. Allir alþm. munu vera sammála um, að eitt mesta átumein í okkar þjóðfélagi sé og hafi verið flóttinn frá framleiðslunni, og þá einkum frá landbúnaðinum. Framleiðslan hefir verið rekin með litlum tekjum, en miklum áhyggjum og áhættu. Þjóðin hefir á ýmsan hátt búið betur að öðrum stéttum en framleiðslustéttunum. Mönnum er gjarnt að sækja að þeim eldinum, sem bezt brennur, og því hafa menn hópazt frá framleiðslunni, og þá einkum landbúnaðinum, til kjötkatlanna. Sá hugur virðist vera ráðandi hjá áhrifamönnum þjóðarinnar, að reyna að breyta þessu öfugstreymi í okkar þjóðlífi. Framlög til styrktar landbúnaðinum eiga meðal annars að vinna að því, að þetta megi takast. Lítil er það uppörvun þeim, sem hvattir eru til að hverfa úr bæjunum til framleiðslunnar í sveitinni, ef skera á niður svo stórkostlega þau framlög, er landbúnaðurinn hefir notið og gert hafa það að verkum, að flóttinn úr sveitunum hefir eigi verið ennþá örari og almennari en verið hefir. Styrkurinn til endurbygginga í sveitum, jarðræktarstyrkurinn og styrkur til handa þeim bændum, er verða fyrir þyngstum búsifjum af hinum skæðu fjárpestum, mæðiveiki og garnaveiki, þeir eru lífsskilyrði fyrir sveitirnar til framdráttar framleiðslunni, og allir þeir mörgu, sem lifa óbeint á framleiðslunni, sem því miður eru allt of margir, ættu sízt að stiga nokkurt það spor, er verða má henni til ófarnaðar. Lífvænleg afkoma og hagur framleiðslustéttanna er fyrir öllu. Í tilefni af þeirri aths. fjmrh. fyrir lækkuðum styrk til bænda á mæðiveikisvæðinu vegna hækkaðs afurðaverðs er því að svara: 1. Ráðh. er með öllu ókunnugt um, hvað kann að verða afurðaverð á árinu i941. 2. Einnig ætti honum að vera j>að kunnugt. að fjöldi bænda á mæðiveikisvæðinu hefir misst og er að missa mestan eða allverulegan hluta af bústofni sínum, og kemur því að litlu haldi hækkandi verð á þeim afurðum, er þeir eigi hafa, þótt um hækkun kynni að verða að ræða. 3. Þrátt fyrir einhverja hækkun á afurðum landbúnaðarins eru litlar líkur til, að hún vegi upp á móti hinni geysilegu hækkun erlendra vara, er bændur þurfa til sins heimilis og búrekstrar. Í sambandi við lækkun þá, sem gerð er al framlagi til jarðakaupasjóðs, vildi ég aðeins leyfa mér að skjóta því til ríkisstjórnarinnar, hvort hún sæi eigi aðrar leiðir til styrktar fjárhagslega aðþrengdum bændum en að láta ríkissjóð kaupa jarðir þeirra: Slíkar sölur munu að jafnaði gerðar út úr neyð, gegn vilja þess, er selur. Það er trúa mín, að íslenzkum landbúnaði og íslenzku þjóðinni sé það fyrir beztu, að hver bóndi eigi sitt ábýli, og að því beri að keppa. Að því er snertir lækkun framlags til verkamannabústaða er það að segja, að mestur hluti þess fjár hefir lent hér í höfuðborginni, og verður því ásamt mörgu öðru, t.d. atvinnubótafénu, til þess að draga fólkið úr dreifbýlinu til höfuðborgarinnar og kaupstaðanna. Væri ekki úr vegi að leggja þetta fé að aliverulegu leyti til byggingar nýbýlahverfa einhverstaðar við sjávarsíðuna, þar sem væri hvorttveggja í senn, gott land til ræktunar og gott úrræði. Slíkir staðir eru án efa víða á landi hér. Geti eigi orðið lífvænlegt á slíkum stöðum, þar sem fólkið hefði sitt lífsviðurværi bæði frá smábúskap og sjósókn, Þá er vissulega eigi lífvænlegt á nýbýlum uppi til sveita, enda mun mörgum reynast það erfitt. Við höfum gert allt of mikið að því á undanförnum árum að draga alla hluti frá dreifbýlinu og hingað til Reykjavíkur. Hér er mestallt fjármagn landsins safnað saman. Hér er byggt fyrir fleiri millj. á ári hverju. Hér eru allar aðallánstofnanir ríkisins. Hér eru allar ríkisstofnanirnar, sem greiða í vinnulaun millj. á ári hverju. Hér eru allir æðstu ráðamenn þjóðarinar á öllum sviðum. vegna þessa meðal annars þyrpist fólkið í höfuðstaðinn. Kjördæmi utan Reykjavíkur gera meir og meir að því að sækja fulltrúa á Alþingi Íslendinga hingað til borgarinnar, þrátt fyrir það þótt ágætir menn séu heima fyrir. Allt virðist gert til þess að draga allt vald til Reykjavíkur og undir menn þar búsetta. Ef litið er á tekjuhlið fjárlaganna, þá er hún nokkru lægri en á yfirstandandi ári. Samkv. 2. gr. lækka tollar og skattar um 450 þús. kr. og einnig tekjur af ríkisstofnunum á 3. gr. um 385 þús. Þessi lækkun á tekjum ríkissjóðs af Ríkisstofnunum byggist þó eigi á því, að þær til samans svari minni brúttó tekjum en á yfirstandandi ári, heldur þvert á móti. Tekjurnar eru áætlaðar 100 þús. meiri. En rekstrarkostnaður þessara ríkisstofnana vex um háifa milljón. Þessi geysihækkun á rekstrarkostnaði er undarlega mikill. Eigi verður séð, hve mikill hluti þessa kostnaðar liggur í auknu kaupi eða fjölgun starfsmanna, sjálfsagt er það að litlu leyti, en þó má ætla, að sú upphæð skipti tugum þúsunda, t.d. hækka laun við áfengisverzlun ríkisins um 12 þús. kr. Er svo gífurleg aukning á rekstrarkostnaði þessara ríkisstofnana nauðsynleg? væri eigi ástæða til þess fyrir fjmrh. og ríkisstjórn að taka til nákvæmrar rannsóknar allan rekstur þessara stofnana með tilliti til þess, hvort eigi mætti þar við koma sparnaði í rekstri? Sé farið í gegnum fjárlögin, verður þess fljótt vart, að um allverulegar hækkanir er að ræða á launagreiðslum til opinberra starfsmanna, og er þá ýmist um hækkun launa að ræða eða fjölgun starfsmanna. Má ætla, að þessar hækkanir nemi eitthvað á annað hundrað þúsund. Það skal tekið fram, að hér er eigi um dýrtíðaruppbætur að ræða, fjárlögin ætla sérstaklega hálfa milljón til dýrtíðaruppbótar opinberra starfsmanna. Hver gerður endir á hinum síhækkandi launagreiðslum til opinberra starfsmanna og opinbers rekstrar? Gerðar eru kröfur, þarfar og óþarfar, um fjárframlög af hálfu hins opinbera. Flestar eru kröfur þessar samþykktar, og útgjöldin þar með ákveðin. Álögurnar eru síðan ákveðnar, án þess að gætt sé að líta nægilega á gjaldþol atvinnuveganna, sem bera uppi öll fjármál þjóðarinnar. Þetta er þveröfug aðferð við það, sem vera á. Fyrst ber að rannsaka gjaldgetuna, hvað hún leyfir, og ákveða síðan útgjöldin í samræmi við hana. Engin merki sjást til þess í fjárlfrv., að nokkuð sé gert til að draga úr útgjöldum til hins opinbera rekstrar eða að fækka þar starfsmönnum sem farið hefir mjög ört fjölgandi undanfarin ár. Hefði svo verið gert, væri sönnu nær lækkun útgjalda til verklegra framkvæmda einnig, enda væri þá eitthvað léttar álögurnar á móti. Einmitt á þessum lið fjárlaganna verður að koma fram sparnaði með góðu eða illu, en í frv. er það þveröfugt. Laun starfsmanna hafa verðið hækkuð, en annarstaðar gert ráð fyrir auknu starfsmannaliði. Launahækkanir til prófessora háskólans voru að vísu réttmætar, það var þjóðinni eigi vansalaust að launa þá verr en almenna skrifstofumenn hjá ríkisstofnununum. En um launahækkanir annars er að gæta hins mesta varhuga, og fjölgun starfsmanna á ekki að eiga sér stað. Hvers vegna þarf að fjölga starfsfólki eða hækka kaup, þó vinna aukist eitthvað frá því, sem verið hefir? Fólk á opinberum skrifstofum vinnur eigi nema 5–6 tíma á dag; á pappírnum kann það að hafa lengri vinnutíma, en í framkvæmdinni verður það ekki. Þótt því störf kunni eitthvað að aukast. sýnist eigi nema sjálfsagt, að vinnutími þessa starfsfólks sé lengdur og því falið að vinna störfin án aukins kostnaðar fyrir hið opinbera. Fjmrh. hefir haft nauman tíma til undirbúnings þessu frv., þar sem aðeins var um rúman mánuð að ræða. En ég vil fastlega vænta þess, að ráðh. sjái sér fært að gera fjárlög fyrir árið 1942 svo úr garði, að um verulega niðurfærslur verði að ræða á útgjöldum til hins opinbera rekstrar, en að eigi verði dregið úr nauðsynlegum framlögum til eflingar framleiðslunni í landinu. Eitt af mörgu, sem samsteypustjórnin þarf að gera, er að taka til rækilegrar endurskoðunar allar launagreiðslur hjá ríkinu og ríkisstofnunum. Fellur þetta fyrst og fremst í hlut fjmrh. Um allar launagreiðslur þessara manna ríkir hin mesta óvissa og ósamræmi og einnig um starfrækslu og vinnutíma. Launalögin eru frá 1919 og því orðin úrelt og á eftir tímanum. Til þess nú að bæta upp hin lágu laun, er þar eru ákveðin, hafa ýmsir opinberir starfsmenn fengið allskonar uppbætur, bita og aukabita. Mun nú vera svo komið um marga þessa starfsmenn, að uppbæturnar og bitarnir gefa þeim meiri tekjur en þeir fá fyrir það, sem á að vera þeirra aðalstarf. Slíkt launafyrirkomulag er óþolandi og er undirrót allskonar persónulegrar og pólitískrar spillingar. Starfsmönnum hins opinbera á að ætla nóg að starfa. Þjóðin krefst þess, að við, er vinnum vel framleiðslustörfum, vinnum vel og vinnum lengi. Hún krefst þess, að opinberir starfsmenn geri það einnig. Mönnum þessum á að greiða góð laun, svo að þeir með skynsamlegu lífi geti á þeim bjargazt. Ríkið hefir eigi ráð á því að greiða laun til að lifa nokkru óhófslífi. Á síðastl. þingi mun nokkuð hafa verið unnið að því fyrir atbeina fjvn. að safna upplýsingum og gera skýrslur um tekjur starfsmanna hins opinbera og þeirra stofnana, er njóta styrks af opinberu fé, og einnig um launagreiðslur hjá starfsmönnum Reykjavíkur og jafnvel annara kaupstaða. Mun hafa verið ráðið á tímabili að prenta þessar skýrslur og gefa út, en talið er, að margir hafi því gerzt órólegir, og jafnvel að ýmsir þm. hafi verið þar fremstir í flokki. Hvers vegna komu nú þessir háttv. þm. í veg fyrir útkomu þessara launaskýrslna? Þurfa þeir að fyrirverða sig fyrir þau laun, er þeir taka á móti af opinberu fé? Það, sem fyrst og fremst hafði unnizt við útkomu þessara skýrslna, var það, að menn hefðu fremur veigrað sér við að vera á snöpum eftir allskonar aukastörfum. sem þeir þá oft vinna að á þeim tíma, er þeir eiga að vera við sitt aðalstarf. Þessu verður að ráða bót á, og á samsteypustjórninni að vera slíkt vorkunnarlaust með sterkum launalögum, þar sem gengið sé út frá við ákvörðun vinnutíma og launa, að hver starfsmaður hins opinbera hafi aðeins eitt starf með höndum og ein laun. hað er markmið, sem verður að lofa við setningu nýrra launalaga. Eitt starf. ein laun. Þegar alþm. samþykkja frv. það, er hér liggur fyrir, með þeim breyt., er á því þarf að gera, þá gerum við það í því trausti, að forsjónin haldi yfir okkur sinni verndarhendi, svo sem hún hefir gert í ófriði þeim, er nú geisar, við samþykkjum þau í því trausti, að okkur verði kleift að flytja inn í landið okkar nauðsynjar og út okkar afurðir. En ef þessar vonir brest., hrynja öll fjárlög til grunna. Útlitið verður æ skuggalegra með hverjum degi, sem líður, og vel gæti svo farið áður varir, að sigiingar til og frá landinu stöðvuðust að mestu eða öllu. Samsteypustjórnin hefir haft mörg vandamál með höndum frá því hún tók við völdum, en eigi þætti mér ólíklegt, að hennar bíði ennþá meiri vandi um úrlausn mála. Ég vildi mega vænta, að samsteypustjórnin ráði öllum þeim vanda, er að höndum ber, farsællega til lykta, að hún gæti þar aðeins skyldu sinnar gagnvart landi og þjóð, en að allur kritur einstaklinga og flokka milli yrði útlægur ger, en jafnframt vænti ég þess, að þjóðin taki vel öllum ráðstöfunum, er nauðsynlegar eru og eigi verður hjá komizt. Sýnum það hver og einn, þegar á reynir, að Íslendingar viljum við allir vera.