Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) : Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta frv., því að það er ofur einfalt. Vænti ég, að hv. Alþ. taki málinu vel og leyfi því fram að ganga. - Það er drepið á þau atriði í grg., sem eru þess valdandi, að hreppsn. óskar eftir að fá lagaheimild fyrir því, að hún geti fengið þessa jörð keypta, og hygg ég, þótt ekki séu höfð um það mörg orð í grg., þá skýri það eðli málsins fullkomlega. Vil ég leyfa mér að stinga upp á, að málinu verði vísað til hv. landbn. að þessari umr. lokinni, og vænti, að hv. n. afgreiði það skjótt og vel.

Flm: (Steingrímur Steinþórsson) : Herra forseti. Við þm. Skagf. flytjum á þskj. 301 frv. til l. um bæjarstjórn á Sauðárkróki. Fylgir því allýtarleg grg. frá hreppsn. Sauðárkrókshrepps, og auk þess eru þar prentuð tvö fskj., sem sýna nokkuð þróun þessa máls heima í héraði. Það kemur fram í grg. frv., að hreppsn. Sauðárkrókshrepps óskar eftir því, að Sauðárkrókur fái bæjarréttindi og sett verði löggjöf um þetta á þeim grundvelli, sem þetta frv. hefur verið samið. Er frv. sniðið eftir nýjustu l. um bæjarstjórnir, og er þar sérstaklega farið eftir l. um bæjarstjórn Ólafsfjarðarkaupstaðar, sem er nýjasta löggjöfin um þessi efni. Er aðeins breytt út af henni, þar sem sérstök ástæða er til að orða ákvæði öðruvísi. Það skal tekið fram, að hér er ekki um neina óeiningu að ræða - eins og fram kemur í grg. og fskj. - milli sýslun. Skagafjarðarsýslu og hreppsn., og veit ég ekki annað en að á milli þessara aðila hafi alltaf ríkt ágæt samvinna. - Það, sem hér er til grundvallar, er, að það er að verða ómögulegt fyrir hina þúsund íbúa Sauðárkrókshrepps að fara með stjórn hreppsfélagsins á þann hátt, sem verið hefur og verður að vera, þegar um hreppsfélag er að ræða, en ekki bæjarstjórn. Mun þetta vera meginástæðan fyrir því, að hreppsbúar óska nú eftir því, að Sauðárkrókur verði gerður að sérstöku bæjarfélagi með þeim réttindum og skyldum, sem því fylgir. Þetta mál lá fyrir sýslun. Skagafjarðarsýslu árið 1940, og er á fskj. I. prentaður útdráttur úr sýslufundargerð um þetta mál. Varar sýslun. að vísu við, að þetta verði gert, nema Sauðárkrókur telji víst, að honum henti betur að fara þessa leið, og hygg ég, að fram komi í grg. skoðun hreppanna utan Sauðárkróks um, að þeir vilji ekki standa í vegi fyrir því, að Sauðárkrókur verði sérstakt bæjarfélag, séu ákveðnar óskir uppi um það. Hins vegar líta sumir þannig á, að ekki sé heppilegt að kljúfa stærri fjárhagslega heild á þann hátt, sem gert er með þessu, og geri ég ráð fyrir, að margir séu uggandi um, að þetta verði til að styrkja hvorugan aðila fjárhagslega, og kemur þetta fram í bréfi sýslumanns Skagafjarðarsýslu, sem prentað er á fskj. II. Við flm. þessa frv. óskum eftir því, að sú n., sem fær málið til meðferðar, flýti afgreiðslu þess, eftir því sem hægt er, og að það verði afgr. á Alþ. því, sem nú stendur yfir. Vil ég svo leyfa mér að leggja til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. félmn.

Flm (Gylfi í Þ. Gíslason): Herra forseti. Þar sem ég hef ritað alllanga grg. með þessu frv., get ég látið nægja að fara aðeins örfáum orðum um það á þessu stigi málsins. - Í þessu frv. um embættaveitingar og ráðning opinberra starfsmanna eru þrjú meginatriði. Í fyrsta lagi, að óheimilt sé að stofna til embættis eða opinbers starfs nema með sérstakri lagaheimild. Í öðru lagi, að öll embætti og opinber störf skuli auglýsa til umsóknar. Í þriðja lagi, að áður en ráðh. veiti embætti, skuli hann ætíð leita umsagnar tiltekins embættismanns um það, hver sé hæfastur til að hljóta stöðuna. Um 1. og 2. atriðið hygg ég, að ekki geti verið ágreiningur. Í raun og veru er það svo, að samkv. stjórnskipun ríkisins er ráðh. óheimilt að stofna til embætta án lagaheimildar. Framkvæmdarvaldið, ríkisstj., getur ekki bakað ríkinu útgjaldaskyldur, án þess að heimild sé til þess í sérstökum l., a.m.k. fjárl. Engu að síður hefur kveðið nokkuð að því á síðari árum, að til embætta og opinberra starfa hefur verið stofnað, án þess að Alþ. hafi nokkuð verið um það spurt eða leitað hafi verið nokkurrar heimildar til slíks, og hefur þetta valdið miklu ósamræmi í því, hvernig til einstakra embætta og opinberra starfa hefur verið stofnað. Fyrir nokkru stóð hörð deila hér á Alþ. um það, hvort stofna skyldi til tveggja dósentsembætta við háskólann, annars í sögu, en hins í bókmenntasögu, og óx sumum mjög í augum þau útgjöld, sem þetta mundi skapa, og var það marið í gegn með litlum meiri hl. En þegar þess er gætt, að s.l. tvö ár hefur verið skipað í 10 embætti við atvinnudeild háskólans af ráðh., án þess að Alþ. hafi haft þar nokkuð um að segja, þá skýtur heldur skökku við, að þar eru veitt mörg embætti við sömu stofnunina, sem Alþ. hafði deilt um, hvort ætti að fjölga embættum við, án þess að löggjafinn kæmi þar nokkuð nærri. Ég er ekki að áfellast stofnun þessara embætta við atvinnudeildina, en aðeins benda á það ósamræmi, sem er á embættisveitingum við sömu stofnunina. Ég hef borið fram fyrirspurn til hæstv. atvmrh. varðandi embættaveitingu við atvinnudeildina, en hann hefur ekki enn séð ástæðu til að svara henni. Ég hygg því, að varla geti orðið um ágreining að ræða varðandi þetta atriði, að halda þessari reglu í heiðri, sem er lögvernduð í stjskr., enda mun hitt vera tiltölulega nýr siður. Þá tel ég það annað meginatriði frv., að auglýsa beri embættin, áður en þau eru veitt. Það er nauðsynlegt til þess, að hæfir menn veljist í embættin, og sjálfsögð réttlætiskrafa gagnvart þeim, sem hugsa sér að vinna í þjónustu ríkisins. En á þessu hefur verið allmikill misbrestur, og er þess skemmst að minnast, að landbrh. veitti fyrir fáum dögum embætti, án þess að auglýst hefði verið. Um þriðja meginatriði frv., til hverra ráðh. skuli leita umsagnar varðandi veitingu embætta, skal ég játa, að um ágreining getur orðið að ræða. En það er mjög nauðsynlegt, að til séu fastar reglur um þetta atriði. Slíkar reglur eru í hefð í nágrannalöndunum og þeim stórveldum, sem næst okkur eru. Það ræður auðvitað af líkum, að þau lönd eru þar lengra á veg komin en við, þar sem þau eiga að baki sér lengri þróun þeirra mála. Svo skammt er, síðan Íslendingar tóku öll mál í sínar hendur, að slíkar reglur hafa ekki enn náð að festast hér. Hér veldur og nokkru um fámenni þjóðarinnar og kunningsskapur, og ef athugaðar væru embættaveitingar, frá því að æðsta stjórnin fluttist inn í landið, kæmi í ljós mikil óánægja út af þessum veitingum og skortur á, að sambærilegum reglum væri fylgt. En það leikur ekki á tveim tungum, að nauðsyn er á slíkum reglum, til þess að til starfa veljist hæfir menn, og það er sanngirniskrafa þeirra manna, sem ganga vilja í þjónustu ríkisins, að fastar reglur verði um þetta settar og þeir viti, að góðar og viðhlítandi reglur séu til. En til þess að tryggja réttlæti í veitingu embætta er sú leið farin, að ávallt skuli leita umsagna manna, sem setið hafa lengi í embættum og þekkingu og reynslu hafa í þeim málum. En ekki þótti tiltækilegt að taka veitingavaldið úr höndum ráðh. og láta embættismenn hafa það með höndum, því að rétt er, að sá hafi það, sem ábyrgðina ber, en nauðsynlegt er að tryggja það, að tekið sé tillit til hefðar, sem skapazt hefur, og að sá hefð sé góð og réttlát. Sú leið, sem hér er stungið upp á, er að leita ávallt umsagnar ákveðinna manna, svo sem nánar er greint í frv. Embættunum er í frv. skipt í tvennt, embætti, sem lúta forstöðuembættum, og forstöðuembætti. Um forstöðuembættin skal leita umsagnar skrifstofustjóra stjórnarráðsins og deildarforseta háskóla Íslands. Nú má segja, að skrifstofustjórarnir séu háðir ráðh. og því óeðlilegt, að leitað sé umsagnar þeirra. En hér er mikill vandi á höndum, og komu mér ekki aðrir menn betri til hugar, enda er hér uni að ræða embættismenn, sem sitja lengi í embættum og ættu að þekkja vel þær reglur, sem til eru, og þær hefðir, sem gilda um þessi mál. En ég er reiðubúinn að ræða þetta atriði við þá hv. n., sem fær þetta frv. til meðferðar, ef hún vildi taka upp aðra skipun á þessum málum. Um þau embætti, er lúta forstöðuembættum, ei gert ráð fyrir, að leitað sé umsagnar þess manns, sem hefur forstöðuembættið á hendi, en auk þess, að fráfarandi embættismanni sé gefinn kostur á að láta í ljós álit sitt á því, hver hann óskar að taki við embættinu. Í 7. gr. frv. er ákvæði um, hversu meta skuli hæfni umsækjanda til embættis, og er þar gerður greinarmunur á þeim embættum, sem krefjast sérþekkingar, og þeim, sem ekki krefjast þess. Um fyrri flokkinn er rétt að leggja höfuðáherzlu á, að sá verði valinn í embættið, sem fullnægir bezt kröfum um menntun og sérþekkingu, en ef slíks er ekki krafizt, skuli embættisaldur mestu ráða, þegar valið er milli umsækjenda, og verður að telja það réttlátt, ef um marga hæfa menn er að ræða. Þetta virðist og vera sanngirniskrafa gagnvart þeim, sem nú eru í þjónustu ríkisins, en óska að skipta um embætti, en ég vil taka það skýrt fram, að ekki er ætlazt til, að þessi regla sé látin ráða um þau embætti, sem krefjast sérþekkingar. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál að sinni, en vænti þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. allshn. Ég tel hér um þýðingarmikið mál að ræða, því að embættaveitingar hafa verið með þeim hætti, að eitthvað verður úr að bæta, annaðhvort með l. eða bíða þess, að hefð skapist um þær, og vænti ég, að hv. n. taki málið til rækilegrar athugunar.



Herra forseti. Ég vil ekki á þessu stigi málsins ræða ákvæði þau, sem frv. gerir ráð fyrir, að sett verði, en benda á nokkur atriði, sem rétt er að komi fram nú þegar við 1. umr. Í frv. gætir nokkurs ókunnugleika, svo og í rökstuðningnum, bæði framsöguræðu og grg. Gert er ráð fyrir, að ákvæði þessa frv. taki til þeirra starfa, sem ráðh. veitir, það er þeirra embætta, sem forseti Íslands hefur í höndum, og annarra embætta, sem ráðh. veita. Það er ekki rétt, að löggjöf fjalli um fleiri embætti, en í 10. gr. er vikið að öðrum störfum, svo sem forstjórum fyrir stofnunum o.fl. Það er ekki eðlilegt, að löggjöfin nái lengra en til þeirra embætta, er ráðh. veita, því að það mundi trufla umráð stofnananna yfir sínum mönnum. Ég tel því, að það sé ekki réttmætt, þegar hv. flm. tekur þetta inn í 10. gr. og virðist ætlast til, að ráðh. ákveði með reglugerð, hversu með skuli fara. Það er enn fráleitara, því að til hennar skortir alla heimild, t.d. um kaupstaði, sem ekki lúta ríkisvaldinu, og væri því slík reglugerð ólögmæt, þrátt fyrir það að þetta frv. yrði að l. Það er mjög athugandi, hvort það er eðlilegt, að einstakir þm. ráðist í að bera fram slík frv. Er ekki réttara að ríkisstj. sé falið það? Ég tel, að undirbúningur slíkra frv. þurfi að vera mjög góður og ríkisstj. ætti að hafa hann með höndum og þm. svo að taka afstöðu að þeim undirbúningi loknum. Sú leið var farin 1945 í sambandi við veitingu embætta héraðsdómara að fela ríkisstj. að leggja frv. um það efni fyrir Alþ., en það hefur ekki komið til framkvæmda enn. Það náði þá ekki lengra en til héraðsdómara, en þegar til þings kom, vildu ýmsir þm. bæta fleiri embættum við, t.d. læknum, og það mætti segja, að heildarfrv. ætti að bera fram, og væri hægt enn, því að árangur er ekki enn kominn í ljós. Það var lagt til 1945, að um veitingu héraðsdómaraembætta gilti sú regla, að leitað yrði umsagnar 3 manna nefndar og væri einn tilnefndur af félagi héraðsdómara, sem er eðlilegt, þar sem það er þeirra stofnun, annar tilnefndur af hæstarétti og sá þriðji af lagadeild háskólans, sem nú útskrifar alla þá, sem til greina koma, og veit því vel um hæfileika hvers og eins. Ég vil taka það fram, að með þessu er ég ekki og mótmæla því, að allsherjarlagasetning komi um embættaveitingar. Um lækna hefur þegar myndazt föst regla, og þótti því ekki ástæða til að taka þá með 1945. Þau embætti eru veitt samkv. till. frá landlækni og Læknafélagi Íslands, og hefur varla verið frá því vikið um tugi ára. Hvaða ástæða er til að lögfesta þetta, skal ég ekki segja að svo stöddu. Um presta gilda föst ákvæði, þeir eru kjörnir í hverju prestakalli, og eftir því fer veiting þeirra. Ef kosning er ekki lögmæt, sem er algengt, leggur biskup venjulegast til, að sá fái embættið, sem fær flest atkv. Frá þessu hefur svo lítið verið vikið, að ekki er ástæða til að gera rellu út af því. En það er athugandi, hvort ekki ætti að breyta þessu svo, að fella kosninguna niður, en ríkisvaldið veiti prestsembættin, en um það skal ég ekki segja að sinni, en kosningarfyrirkomulagið er gallað. Nú eru aðrir embættismenn á ríkisins vegum, svo sem við háskólann og t.d. við útvarpið. Hv. flm. veit, að aðrar reglur gilda þar um ráðningar, þótt að vísu hafi verið vikið þar frá, en ekki vil ég fara út í það. Aðalreglan er þessi, og svona mætti lengi rekja. Það er hæpið að fara of langt, en ef ríkisvaldið er ekki bundið, þá skapast meiri óánægja með það en ef ekkert væri um aðhald, en verr væri af stað farið en heima setið, ef setja ætti upp ráðuneytis. bákn. Ég tel æskilegast að setja í lögin ákveðin skilyrði í þessu efni um það, hverjir kæmu til greina í slík embætti, og þá yrðu mestar líkur fyrir því, að menn gerðu grein fyrir lærdómi og hæfni. Eins og þetta frv. liggur fyrir, tel ég það merkt mál, en ég tel varhugavert að flana hér að neinu. Nú fer málið í n., og mun hún að sjálfsögðu athuga, hvort ekki sé rétt að breyta einhverju og koma ýmsu meir á hreint en nú felst í frv.



Herra forseti. - Ég tel það virðingarvert af hv. flm. þessa frv. að hreyfa þessu máli og vekja athygli á því, hve óákveðið er um embættaveitingar. Eftir þeim l., sem nú gilda um þetta, er þetta nokkuð laust í reipunum, en flokksvenjan hefur verið sú regla, sem veitt hefur verið eftir, og jafnvel innan flokkanna hefur sú regla ekki verið einhlít. Það er einnig ljóst, að nokkuð hefur kveðið að því, að ráðh. stofni til embætta án þess að hafa einu sinni fjárveitingavaldið með í ráðum. Hv. síðasti ræðumaður vék að því, að hæpið væri að einskorða of mjög veitingarvaldið. Ég er ekki fylgjandi því, að sterkar skorður séu settar út í yztu æsar, en núverandi los er óforsvaranlegt, að haldist áfram. Er launalögin voru sett, var vikið að því, að rétt væri að ákveða nánar um réttindi og skyldur embættismanna, en það vannst ekki tími til þess á Alþ. að ganga frá þeim ákvæðum þá. Síðan hefur í þessu ekkert verið gert, en þetta er svo mikilvægt mál, að það nær ekki neinni átt að hafa ekkert við að styðjast sem skilyrði fyrir embættaveitingum, svo sem nám og starfsleikni. Eins er um almennan rétt, að embættisveiting ætti að vera bundin t.d. við lögaldur og ríkisborgararétt, en allt er þetta óákveðið, og eins er um þýðingarmeiri embætti, að sé ekki um fyrri reynslu starfsmanns að ræða, þá er varhugavert, að hann sé samstundis skipaður. Ég vil benda á, eins og hv. þm. V-Sk. tók fram, að vandi er að setja l. um slík efni. Slíkt verður vart gert fyrr en eftir góða íhugun og góðan kunnugleika. Hv. flm. frv. hefur fundið að stofnun embætta án lagaheimildar. Hyggilegt teldi ég að taka til athugunar aðferðir annarra þjóða í þessum efnum. Hjá Dönum og Svíum er fyrirkomulagið það, að sérstök n. ákveður, hvort taka eigi upp nýtt embætti, en síðan er málið að fengnum úrskurði n. lagt fyrir þjóðþingið. Þetta þyrfti að athuga. Sama ætti að vera um ýmis smærri embætti, að starfsþörfin yrði metin. Annars hygg ég, að sérstakur embættismaður í stjórnarráðinu ætti að hafa umsjón með stjórnarskrifstofunum. Þyrfti hann tvo menn sér til aðstoðar til mats á starfinu, og þriðji aðilinn yrði sá maður, sem þetta heyrði undir. Þetta frv. drepur aðeins á nokkra þætti þessa máls. Hv. flm. hefur leitazt við að finna leið, sem betri væri, og vill að miðað sé við hæfileika, en ég er hræddur um, að það væri engan veginn öruggt ákvæði í frv., því að oft eru mikil tengsl á milli starfsveitanda og umsækjanda, og er því mikill vafi um örugglegt hlutleysi eins og vakir fyrir flm. Ég hef vakið máls á þessu til frekari áherzlu á ræðu hv. þm. V-Sk., og ég er sammála honum í því, að hér þarf mikillar athugunar við og kunnugleika, og tel hæpið, að þingnefnd vinnist tími til að gera þetta mál vel úr garði eða hafi nægan kunnugleika til að leysa þetta verk, en þetta er gott mál. Það má vera, að þessu máli verði vísað til n., sem ég á sæti í, og fer ég því ekki nánar út í þetta að sinni, en mér gefst tækifæri að athuga málið nánar, er n. fer að vinna að málinu. Ég tel vel farið, að hv. flm. þessa frv. hreyfði málinu, ef það yrði til þess, að löggjöf verði sett um þessi efni.