Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það var allfróðlegt að heyra lögfræðing flytja lítils háttar afstrakt sögulegar skýringar á afleiðingum af samningi, sem þeir Harry S. Truman, Jósep Stalín og Winston Churchill gerðu í Potsdam um skiptingu Evrópu í áhrifasvæði, þar sem smáþjóðirnar voru engin spurn, samkomulagi, sem síðan hefur verið framfylgt, einnig án þess að spyrja smáþjóðirnar, sem þar var um samið. Það er orðið langt síðan og minni manna viljandi, e.t.v. sumpart óviljandi, stopult á þessa atburði. Og nú er upprunnin erfið tíð fyrir þá þm., sem trúað hafa þeirri fullyrðingu fyrrv. utanrrh. Íslands, sem sett var fram í tilefni af heimsókn Fulbrights, formanns utanrmn. bandarísku öldungadeildarinnar, að Íslendingar hefðu ekki efni á því að hafa sjálfstæða stefnu í utanríkismálum, heldur þyrftum við að reiða okkur á vinveitt og rík stórveldi, sem væru aflögufær um stefnuna. Og þó að ég trúi því í raun og veru, að hér í salnum sitji ekki einn einasti maður, sem ekki vilji í raun og veru í sínu hjarta gera sér grein fyrir því, hver leið sé Íslendingum sjálfum bezt á sviði utanríkis- og öryggismála og vilji fara þá leið. Þá virðast þeir þurfa dálítinn umþóttunartíma til að venja sig á að taka eigin dómgreind fram yfir dómgreind ónefnds vinveitts stórveldis. Hér hafa þm. stjórnarandstöðunnar hver á fætur öðrum látið uppi þá skoðun sína, að Íslendingum séu aðeins tvær leiðir færar til að tryggja öryggi sitt og sjálfstæði. Önnur sú að halda áfram að vera, svo sem tíðkazt hefur nú um meira en 20 ára bil, undir verndarvæng Bandaríkjanna, hin sú og er nú reyndar furðulegt að heyra þm. Sjálfstfl. og Alþfl. hafa hana uppi, hin sú að leita undir verndarvæng Sovétríkjanna. Það hefur verið tæpt á þriðju leiðinni, að eiga það á hættu að standa einir. Eiga það á hættu að halda uppi á eigin kostnað og „risiko“ þeirri reisn, sem með þarf til þess að geta talizt sjálfstætt ríki. E.t.v. væri sú leið að athuguðu máli fær. Hv. 5. þm. Reykn. tók það réttilega fram, að það kostar ávallt nokkra áhættu að vera frjáls, hvort heldur er um að ræða einstakling eða þjóðir. Á síðasta allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna greiddi sendinefnd Íslands atkv. með till., sem var borin fram af ríkisstjórnum þriðja heimsins, svo nefndum hlutlausum ríkjum, undir forustu Amerasinghe, sendiherra Ceylon, um friðlýsingu Indlandshafs. Hugmyndin hafði verið vakin áður á vettvangi Sameinuðu þjóðanna af frú Bandaranaike, forsrh. Ceylon, en nú var till. borin fram. Í þessari till. er svo ráð fyrir gert, að framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna leggi fyrir stórveldin og ræði við þau þá samþykkt allsherjarþingsins, að allar flotaæfingar, flughersæfingar og herstöðvar verði bannaðar á skilgreindu svæði Indlandshafs. Herskipum sem öðrum skipum verði heimiluð sigling um Indlandshaf eftir sem áður í löglegum erindum hafna á milli og á engan annan hátt verði skertur réttur til frjálsra siglinga um hin friðuðu hafsvæði. Þessi till. miðar að því að koma í veg fyrir vígbúnaðarkapphlaup stóru herveldanna í Indlandshafi, stugga burtu kafbátum þeirra og öðrum vígdrekum og hindra þau í því að koma þar upp víghreiðrum. Till. var til umr. á mjög svo óheppilegum tíma, einmitt þá dagana sem Indverjar og Pakistanir áttust illt við á þessum slóðum. Eigi að síður var hún samþykkt samhljóða með atkvæðum meiri hluta allra Sameinuðu þjóðanna, ekkert atkvæði var greitt gegn till., en langt til helmingur fulltrúa sat hjá. Það var athyglisvert við afgreiðslu málsins, að ríkisstjórnir hernaðarbandalaganna höfðu samstarf sín í milli um afstöðu til till. Þannig sátu fulltrúar allra Varsjárbandalagsríkjanna hjá við atkvæðagreiðsluna að fulltrúa Rúmeníu undanskildum, hann greiddi atkv. með till. Fulltrúar allra Atlantshafsbandalagsríkjanna sátu hjá við atkvæðagreiðsluna, nema fulltrúi Íslands, sem greiddi atkv. með till. Fulltrúar Suðaustur-Asíubandalagsins sátu einnig hjá við atkvæðagreiðsluna. Af Evrópuþjóðunum voru það einungis Íslendingar, Möltu búar, Rúmenar, Júgóslavar, Svíar og Kýpur búar, sem studdu till. Samræmið í afstöðu hernaðarbandalagsríkjanna til till. var ekki tilviljun. Vitað er, að viðræður fóru fram á milli forustumanna þeirra og niðurstaðan varð sú, að það væri virkari andstaða af hálfu hinna sameinuðu hernaðarbandalaga gegn till. um friðun Indlandshafs, að sem flestir fulltrúar sætu hjá, það væri sterkari andstaða en hitt, að sumir greiddu atkv. á móti, en aðrir sætu hjá. Afstaða íslenzku sendinefndarinnar til till. mótaðist af þeim markmiðum ríkisstj. í sambandi við landhelgismálið, að strandríki bæri aukinn yfirráðaréttur yfir sjónum hið næsta sér og af þeirri ákvörðun að losa sig við erlenda hersetu í landi sínu. Áður hefur verið lauslega reifuð hér á Alþ. sú hugmynd, að Íslendingar beiti sér fyrir friðlýsingu Norðaustur-Atlantshafsins með atbeina Sameinuðu þjóðanna. Jónas Árnason vakti máls á þeirri hugmynd fyrir hátíðarnar í vetur, og hún hefur verið rædd nokkuð af þeim mönnum, sem leita vilja í fullkominni alvöru, ráða til þess að stugga vígdrekum lofts og lagar burtu frá þessu landi og tryggja okkur frið fyrir áreitni hervelda. Ég leyfi mér að gera ráð fyrir því, að á bak við stuðning íslenzku ríkisstj. við hugmyndina um friðun Indlandshafs búi sá skilningur, að íhugunarvert sé, þó að ekki sé meira sagt, hvort ekki sé unnt að draga úr hernaðarbrölti stórveldanna á þeim hafsvæðum, sem umlykja Ísland, með líkum ráðstöfunum og treysta þannig öryggi Íslands án útlendrar hersetu. Ég tel nauðsynlegt, að þessi hugmynd um lausn á varnarmálum Íslands verði tekin til málefnalegrar rannsóknar og umr. hér á Alþingi.



Herra forseti. Þegar ég kvaddi mér hljóðs við fyrri hluta þessarar umr. nokkru fyrir páska, var það megintilgangur minn að ræða fyrirhugaðar framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli við lengingu flugbrauta og auknar öryggisráðstafanir í því sambandi, og ætlaði ég að beina nokkrum fsp. til hæstv. utanrrh. um það efni, eins og honum var þá kunnugt um. Síðan hefur margt og mikið gerzt í þessu máli, sem ég hlýt að sjálfsögðu að víkja að í þessum orðum mínum, sem hér fara á eftir. Ég ætlaði að segja það þegar fyrir páska, áður en nokkur ákvörðun hafði verið tekin um málið, að ég og flokkur minn værum sannfærðir um nauðsyn þeirra framkvæmda, sem um var að ræða, að þær væru nauðsynlegar af fjölmörgum ástæðum. Þær væru nauðsynlegar vegna þess, að með öðrum hætti gæti Keflavíkurflugvöllur ekki talizt fullkominn flugvöllur, hvorki að svo miklu leyti sem hann gegnir hlutverki í þágu varna Íslands samkv. varnarsáttmálanum við Bandaríkin fyrir hönd Atlantshafsbandalagsins, né heldur sem fullgildur alþjóðaflugvöllur í millilandaflugi. En ákvæði varnarsáttmálans gera ráð fyrir því, að flugvellinum í Keflavík skuli við haldið þannig, að hann geti gegnt þessu tvíþætta hlutverki með fullum sóma. Enda var hann á sínum tíma, þegar hann var byggður, einn af fullkomnustu flugvöllum í VesturEvrópu, en hefur síðan smám saman dregizt svo aftur úr samfara vaxandi þróun í flugmálum, að nú verður hann einvörðungu talinn til þriðja eða fjórða flokks flugvalla. Það er eindregin skoðun mín, að Bandaríkjastjórn hafi borið og beri skylda til þess að annast þær framkvæmdir, sem hér er um að ræða, samkv. ákvæðum í varnarsáttmála milli Íslands og Bandaríkjanna. Fyrrv. ríkisstj. hafði þegar fengið samkomulag við Bandaríkjastjórn um það, að hún skyldi annast þessar framkvæmdir samkv. ákvæðum varnarsáttmálans. Endanlega hafði ekki verið frá samkomulaginu gengið, vegna þess að enn hafði ekki fengizt samþykki Bandaríkjaþings fyrir nauðsynlegri fjárveitingu í þessu sambandi, um 5.8 millj. dollara, en frá því hafði verið gengið, að um leið og sú fjárveiting fengist, - um hana hafði Bandaríkjastjórn þegar sótt og taldi engar líkur á því, að beiðni sinni yrði hafnað, - þá skyldi endanlega gengið frá samkomulaginu, svo að óhætt er að fullyrða, að samkomulagið hafi í reynd þegar verið gert á valdaskeiði fyrrv. ríkisstj., þó að ekki hafi verið hægt að ganga formlega frá því. Síðan gerðist sá óheppilegi og óviðurkvæmilegi atburður, að bætt var í heimild til fjárveitingarinnar skilyrði varðandi vist varnarliðs á Íslandi. Ég er sammála þeim sjónarmiðum, sem sett hafa verið fram af hæstv. utanrrh. og raunar fleiri ráðh., að sérhverri ríkisstj. á Íslandi væri slíkt skilyrði algerlega óaðgengilegt og ég fagna því af heilum hug, að um það er nú ekki lengur að ræða, frá því hefur verið fallið. En það, sem ég hafði hugsað mér að spyrja hæstv. utanrrh. um þegar fyrir páska og sé ástæðu til þess að spyrja hann um enn er, hvað hann átti við með því, þegar hann á sínum tíma í sjónvarpi frammi fyrir alþjóð eða sjónvarpsáhorfendum a.m.k. lýsti því yfir, að hann gerði sér ljóst, að þessar framkvæmdir væru algerlega nauðsynlegar og að þær mundu verða framkvæmdar og aðspurður sagði hann, fyrir innlent fé. Ég man ekki betur, en hann hafi síðar staðfest það í blaðaviðtölum, að það mundi verða aflað innlends fjár til þessara framkvæmda, sem samkv. þeim útreikningum, sem fyrir liggja eða áætlunum munu kosta um 500 millj. ísl. kr. Ég verð að segja það, að þegar ég sat við sjónvarpstæki mitt umrætt kvöld, þá rak mig í rogastanz - mig rak í rogastanz yfir því, að ráðh. í ríkisstj. á Íslandi skyldi lýsa því yfir, að því er augljóst var umhugsunarlítið, að ríkisstj. hygðist afla 500 millj. kr. á þessu ári. Sumpart getur það gengið yfir á það næst og gæti það til viðbótar öðrum fjárþörfum, sem við sem þykjumst vera sæmilega kunnugir íslenzkum fjármálum og íslenzkum efnahagsmálum, vitum að er fyrir hendi. Mig rak í rogastanz einfaldlega af því, að ég hafði ekki trúað því á hæstv. utanrrh., að hann léti sér jafnflaustursleg og óábyrg ummæli um munn fara. Og þess vegna spyr ég hann nú og legg á það sérstaka áherzlu, að hann svari: Hvernig hafði hann eða ríkisstj. hugsað sér, að þessara 500 millj. yrði aflað á þessu ári? Hvernig átti að fjármagna þessar framkvæmdir af innlendu fé? Og ég spyr líka: Við hvaða aðila hafði hann rætt? Þetta vil ég fá upplýst alveg hreint undanbragðalaust. Við hvaða aðila, sem ráða yfir fé til innlendra framkvæmda, hafði hæstv. utanrrh. þá rætt eða hans starfsbróðir, hæstv. fjmrh., um það að láta í té 500 millj. kr. til þessara framkvæmda? Það þætti mér fróðlegt að heyra og ýmsum öðrum, sem hann hefði átt að ræða við, en ræddi aldrei við. Og þetta er mergurinn málsins. Og að því skal ég gjarnan víkja nánar á eftir, þegar hæstv. utanrrh. hefur svarað þessum spurningum. Það er fullkomlega út í bláinn í augum allra manna, sem til þekkja, að nóg sé að svara þannig, og því svari mun ég ekki taka, að þessar framkvæmdir hafi átt að taka í fjáröflunaráætlun ríkissjóðs. Það er engin skýring á málinu, vegna þess að þá mundi ég spyrja um, hvernig sú fjáröflunaráætlun liti nú út, hversu mikið í hana vanti til þess að ná endum saman og hvernig tilætlunin sé að afla þess fjár, sem þar vantar. Ég þykist vita svarið í stórum dráttum, en vil fá að heyra það af hendi hæstv. utanrrh., af vörum hans eða hæstv. fjmrh. Og þá vona ég, þegar menn hafa heyrt það svar, ef það verður satt og rétt, - verði það ekki satt, skal ég segja sanna og rétta svarið, - þá munu menn gera sér ljóst, hvers vegna mig rak í rogastanz, þegar ég heyrði það, að hæstv. ráðh. sagði, ég segi enn honum til afsökunar, auðsjáanlega að lítt eða alls ekki hugsuðu máli, að til þessara framkvæmda upp á 500 millj. mundi verða aflað innlends fjár. Þetta mun upplýsast í þessum umr., og það verður mjög fróðlegt að fá þær upplýsingar. Þetta lýtur að því, sem á góma hafði borið um málið fyrir páska. En nú þykir mér ástæða til þess að beina þeim viðbótarfyrirspurnum til hæstv. utanrrh., ef hann vildi eða gæti upplýst eitthvað um það, hvernig hin breytta afstaða Bandaríkjastjórnar til málsins í heild sé tilkomin. Það er nauðsynlegt fyrir þing og þjóð að fá það upplýst, hvort utanrrh. hafði átt sérstakar viðræður við fulltrúa Bandaríkjastjórnar um málið, áður en Bandaríkjastjórn breytti ákvörðun sinni. Það væri einnig fróðlegt að fá upplýst, hvort hæstv. samgrh. ræddi málið í Bandaríkjaför sinni á sínum tíma og hvort e.t.v. hin jákvæða afstaða Bandaríkjastjórnar nú á að einhverju leyti rót sína að rekja til alþekkts sannfæringarkrafts hæstv. samgrh. í viðræðu við bæði innlenda og útlenda menn. Ég gæti vel unnt honum heiðursins af því að hafa haft áhrif á afstöðu Bandaríkjamanna í þessu sambandi og vildi gjarnan fá að vita, hvort ég má halda áfram að hæla honum í þessu sambandi. Ég vil taka það fram strax eða endurtaka það, sem ég sagði í upphafi, að ég hefði sagt um málið fyrir páska, að ég er sammála þeirri ákvörðun, sem þegar hefur verið tekin og það er þingflokkur Alþfl. M.ö.o. við styðjum þá niðurstöðu, sem ríkisstj. hefur komizt að. En okkur er ekki sama um, hvernig ákvörðunin er tekin og hvernig hún er rökstudd, og um þetta langar mig til þess að fara nokkrum fleiri orðum. Ríkisstj. hefur klofnað um þetta stórmál. Ég held, að engum geti blandazt hugur um, að hér er um stórmál að ræða. Ég man ekki eftir öðru dæmi þess í nýlegri stjórnmálasögu Íslendinga a.m.k. að stórmál sem þetta hafi verið afgreitt með atkvgr. í ríkisstj., að þar hafi myndazt meiri hl. og minni hl., en þetta hefur gerzt nú og þetta má telja til einsdæma. Meiri hl. ráðherranna telur hér vera þjóðarnauðsyn á ferðinni og samþykkir því tiltekinn samning við erlenda ríkisstj. um framkvæmdir fyrir 500 millj. kr., sem er stórfé á íslenzkan mælikvarða. Og meiri hl. ráðherranna rökstyður þessa ákvörðun sína í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar sínar við alþjóðabandalag, alþjóðavarnarbandalag, sem Ísland er þátttakandi í. Minni hl. ráðherranna telur þessa ákvörðun hins vegar ósamrýmanlega sjálfstæðri íslenzkri utanríkisstefnu. Það er ástæða til þess að endurtaka þetta, að hér eru sannarlega engin smáorð á ferðinni, engin smáyrði á ferðinni; minni hl. ráðherranna telur meiri hl. ráðherranna vera að taka ákvörðun, sem sé ósamrýmanleg sjálfstæðri, íslenzkri utanríkisstefnu. Ég efast um, að utanrrh. hafi nokkru sinni fyrr fengið kaldari kveðju frá samráðherrum sínum, en hér er um að ræða. Hann beitir sér fyrir framkvæmd eða samningi um framkvæmd, sem gerir honum sjálfum ókleift að framkvæma sjálfstæða, íslenzka utanríkisstefnu. M.ö.o. ef samningur þessi verður endanlega gerður, ég veit ekki, hvort búið er að gera hann eða ekki, þá er það að dómi tveggja ráðherra ríkisstjórnarinnar ekki lengur sjálfstæð, íslenzk utanríkisstefna, sem framfylgt er. Þetta framgengur alveg tvímælalaust af bókun hæstv. ráðh. Alþb. Það fer auðvitað ekki hjá því, að ýmsum detti í hug, hvað eitt aðalmálgagn núv. ríkisstj., Þjóðviljinn, hefði sagt fyrir réttu ári, ef fyrrv. ríkisstj. hefði tekið þessa ákvörðun eða aðra alveg hliðstæða henni. Ég þarf engum getum að því að leiða. Það vita allir, að það hefðu sézt mjög stórir stafir, orð prentuð mjög stórum stöfum. Það hefði verið talað um landsölu, það hefði verið talað um svik, það hefði verið talað um hermang. Nú sjást engin slík orð í Þjóðviljanum, aðeins bókun á ráðherrafundi, og síðan er haldið áfram að sitja í ráðherrastólunum. Það er m.ö.o. svolítið annað, sem þeir, sem einu sinni voru í ritstjórn Þjóðviljans, segja nú. Stólaskiptin hafa verulega þýðingu um það, hvernig þeir tala, hvað þeir láta sér nægja. Ég orðlengi ekki frekar um þetta. Þetta er öllum ljóst. Í augum sumra er þetta aðhlátursefni, í augum annarra er þetta sorglegur atburður, sem hér hefur gerzt og er bezt, að hver hafi sína skoðun í því efni. En hér er í raun og veru,-og við skulum sleppa allri kerskni í þessu sambandi, - hér er um miklu, miklu alvarlegra mál að ræða en það, að ég sjái ástæðu til þess að byggja minn málflutning á nokkurs konar stríðni í þessu sambandi, þó að enginn vandi væri að gera hana að veigamikilli uppistöðu í því, sem hér yrði sagt. Það er ekki einu sinni um freistingu hjá mér í því efni að ræða, svo að ég þarf ekki að standast neina freistingu. Ég skal ekki gera það, því að hér er um miklu, miklu alvarlegra mál að ræða en svo, að Alþ. sæmi annað en ræða það af fyllstu alvöru. Það sem hér hefur nefnilega gerzt, vekur spurningu um mjög mikilvægt grundvallaratriði í íslenzkum stjórnarháttum og í raun og veru í stjórnarháttum allra lýðræðisríkja. Hér er ekki um það að ræða, að ég telji þá ákvörðun, sem hefur verið tekin, hafa verið ranga, heldur er aðferðin, sem hún er tekin með, ekki aðeins röng, ekki aðeins forkastanleg, heldur er hún stórkostlega hættuleg. Hún er stórkostlega hættuleg, ef hún skapar fordæmi og ef tilætlunin er hjá þessari hæstv. ríkisstj. að halda áfram sams konar vinnubrögðum. Það er alveg augljóst mál, að meiri hl. ráðh., sem að þessari samningsgerð stendur eða vill standa, gat ekki vitað á því andartaki, sem hann tók sína ákvörðun, hvort sá meiri hl. hefði stuðning meiri hl. Alþ. á bak við sig. En ég skil ekki í því, að um það geti verið ágreiningur milli manna, sem vilja halda þingræðislega reglu í heiðri, að þegar um jafnmikilvægan atburð og þennan er að ræða, þegar um jafnmikilvægt atriði og þetta er að ræða, þá sé nauðsynlegt, að ríkisstj., sem gerir samning fyrir hönd ríkis, eða meiri hl. ríkisstj., -það er ríkisstj. auðvitað að forminu til, þrátt fyrir bókun minni hl., - að hún sé viss um það, að hún hafi stuðning meiri hl. Alþ. á bak við sig. Með þessu er ég auðvitað ekki að halda því fram, að sérhver ráðh. þurfi alltaf að vera viss um það í hverri einstakri stjórnarathöfn sinni, að hann hafi meiri hl. Alþ. á bak við sig. Þetta leiðir af því og er í engu ósamræmi við stjórnskipaðar reglur þingræðisins, að ef ráðh. fremur athöfn, sem einhverjum þm. dettur í hug, að sé ekki í samræmi við vilja meiri hl. Alþ., þá getur sá þm. flutt vantraust á ráðh. og fengið úr því skorið, hvort hann hefur haft meiri hl. alþm. á bak við sig. Af þessari alkunnu og sjálfsögðu reglu þingræðis leiðir það, að sérhver ráðh. eða ríkisstj. þarf ekki að ganga úr skugga um það í hverju einstöku atriði, í hverju einstöku smátilviki fyrir fram, að hún hafi meiri hl. alþm. á bak við sig, enda mundi það torvelda störf löggjafarsamkomu með svo augljósum hætti, að engum hefur dottið í hug, að framkvæmd þingræðis þyrfti að vera eða ætti að vera með þessum hætti. Hitt er aftur á móti jafnaugljóst mál, að þegar ríkisstj., að ég nú ekki tali um meiri hl. ríkisstj., tekur stórákvarðanir í stefnumálum, þá þarf hún að vera viss um það, að hún hafi meiri hl. alþm. raunverulega á bak við sig. Þegar slíkt gerist nú í fyrsta skipti, að stór ákvörðun í stefnumáli er tekin með atkvgr. í ríkisstj., þar sem meiri hl. ber minni hl. ofurliði og þar sem augljóst er, að meiri hl. hefur aðeins stuðning 22 þm. á bak við sig, en 10 þm. eru væntanlega í andstöðu við ákvörðunina, þá er það ótvíræð skoðun mín og miklu, miklu fleiri manna, að það hafi verið skylda forsrh. að ganga formlega úr skugga um það, að þessi ákvörðun hafi stuðning meiri hl. alþm. á bak við sig. Það gerði hann ekki og það er sú veigamikla yfirsjón, sem af hálfu hæstv. forsrh. og ríkisstj. hefur átt sér stað í þessu máli. Ég segi þetta ekki vegna þess, að það hvarfli að mér að draga í efa, að sá samningur, sem hefði verið gerður eða til ætlunin var að gera, sé, þrátt fyrir að þetta var vanrækt, bindandi fyrir Ísland, það er án alls efa. Ég segi þetta ekki heldur vegna þess, að ég sé ekki sannfærður um, að hæstv. forsrh. hefði fengið þær yfirlýsingar af hálfu núv. stjórnarandstöðuflokka, að þeir væru fylgjandi þessum samningi t.d. með þeim hætti að ræða málið áður í utanrmn. við fulltrúa flokkanna þar, sem með venjulegum hætti hefðu getað farið með málið í sína þingflokka og svarað fyrir hönd sinna þingflokka í utanrmn., að þeir hefðu ekkert við þessa samningsgerð að athuga. Þessi leið lá alveg opin fyrir hæstv. ríkisstj., fyrir hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. og hana hefði að sjálfsögðu átt að fara. Og ég læt í ljós undrun mína yfir því, að hún skuli ekki hafa verið farin. En einmitt þetta, að jafnaugljós aðferð og þessi við afgreiðslu málsins var ekki farin, þó að ég dragi ekki í efa kunnáttu jafnágætra lögfræðinga eða reynslu jafnágætra lögfræðinga og hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. eru við meðferð slíkra mála hér og annars staðar, þá setur það ugg að mér og fleirum, að þrátt fyrir vitneskju þeirra um það, hvernig eðlilegt er að framkvæma lýðræðislegt þingræði, þá skuli þeir ekki hafa beitt þessari aðferð. Og þetta gefur manni tilefni til þess að spyrja: Ætlar ríkisstj. að halda áfram á þessari braut, er þetta upphaf að alveg nýjum vinnubrögðum í stjórnarháttum á Íslandi, í beitingu þingræðis á Íslandi? Þetta er spurningin, sem brennur mér á tungu og mörgum, mörgum fleirum. Úr þessu þarf að fást skorið. Það er enginn vandi að hugsa sér annað tilfelli, þar sem málin gæti borið nákvæmlega eins að. Við skulum hugsa okkur eitthvert annað mál, eitthvert annað mikilvægt stefnumál þar sem ríkisstj. klofnar. Hún við hefur sömu aðferð og nú, greiðir atkv. það myndast meiri hl., og það myndast minni hl. Og nú skulum við gera ráð fyrir því, að ríkisstj. viti, báðir armar ríkisstj. viti, að stjórnarandstaðan styður málstað minni hl. Þessar aðstæður eru svo sannarlega hugsanlegar, þær eru sannarlega fræðilega hugsanlegar. Þá er spurningin: Hvað mundi hæstv. forsrh., hvað mundi stjórnin gera í slíku tilfelli eins og þessu? Mundi hún styðja sig áfram við meirihluta samþykkt í ríkisstj., gera framkvæmdina, gera samninginn, þó að ljóst liggi fyrir, að stjórnarandstaðan er sammála minni hl. í ríkisstj.? Þetta er spurning, sem úr verður að fást skorið sem grundvallaratriði. Hér er um að ræða „prinsíp“mál, sem verður að liggja alveg ljóst fyrir, hvað ríkisstj. hefur hugsað sér og hvernig hún mun hegða sér í framtíðinni, því að á þessu veltur það, hvort verið er að gera íslenzkt þingræði að skrípaleik með nýjum vinnubrögðum í ríkisstj. Það eru ný vinnubrögð að mynda þar meiri hl. og minni hl. með atkvgr. Vill hæstv. ríkisstj. annaðhvort lýsa því yfir, sem ég skal alveg taka gilt, að í þessu efni hafi henni orðið á mistök, -ég skal segja það strax, að ég skal vera fús til þess að taka þá skýringu gilda,-eða segir hún, að í þessu efni hafi henni verið kunnugt um, að stjórnarandstaðan var efnislega sammála samningsgerðinni, þess vegna hafi hún farið svona að? En verði hvorugt sagt, verði hvorki sagt, að þarna hafi átt sér stað mistök vegna páskaleyfis, vegna anna eða einhvers því um líks eða vegna þess, að stjórnin hafi gert samningana, meiri hl. ráðh., í fullvissu þess, að það væri fylgi á Alþ. fyrir framkvæmdunum, þá er það óneitanlega vísbending um það, að þetta sé e.t.v. upphaf að nýjum vinnubrögðum. Það, sem ég því vil biðja hæstv. forsrh. að svara alveg skýrt og skorinort og það, sem ég vildi að sjálfsögðu, að hann lýsti yfir, er, að hann muni ekki framkvæma fyrirætlanir sínar nema því aðeins að vera viss um það, að ríkisstj. hafi stuðning meiri hl. alþm. á bak við sig.

Er þingræðið í hættu?

Það er í hættu, ef þetta væri gert, þá væri það sannarlega í hættu. Ef ríkisstj. ætlar sér að gera samninga eða framkvæma stór áform í skjóli meiri hl. í ríkisstj., þó að hún viti um minni hl. sinn á Alþ., þá er lýðræðið í alvarlegri hættu. Þá langar mig til þess að víkja nokkrum orðum að þeim rökstuðningi, sem hefur verið beitt eða kemur til með að verða beitt varðandi þá ákvörðun, sem þegar hefur verið tekin. Fyrrv. utanrrh., Emil Jónsson, og fyrrv. ríkisstj. í heild byggði óskir sínar gagnvart Bandaríkjastjórn um það, að hún kostaði þessar framkvæmdir, á skyldum Bandaríkjastjórnar til slíkra athafna samkv. varnarsáttmálanum. Á þetta var fallizt af hálfu Bandaríkjastjórnar, sem í þeim skilningi leitaði eftir fjárveitingu til framkvæmdanna, sem fékkst ekki fyrr en á miðju sumri, þ.e. eftir að kosningar voru um garð gengnar á Íslandi og stjórnarskipti fyrirsjáanleg. Það var auðvitað skýringin á því, að fyrrv. ríkisstj. var ekki búin að gera samninginn, - ég hef orðið var við misskilning í þessu efni, að hún hafi ekki gert samninginn. Hún gat ekki gert hann fyrr en fjárveitingin var fengin hjá Bandaríkjaþingi, og hún fékkst ekki fyrr en að kosningum loknum. Svo að það var ekki von, að ríkisstj., sú bráðabirgðastjórn, sem sat að völdum eftir kosningar, gerði samning eins og þann, sem hér var um að ræða, enda hefði áreiðanlega hvinið í einhverjum tálknum, ef það hefði verið gert. En það datt engum í þáv. ríkisstj. að sjálfsögðu í hug. En mér skilst nú, og það er mjög mikilvægt, að meiri hl. ráðh. í núv. ríkisstj. byggi ákvörðun sína á skyldum Íslands við NATO, við Atlantshafsbandalagið, vegna þess að Ísland sé í NATO, þótt ágreiningur sé um það innan ríkisstj. Fyrst Ísland sé í NATO, þá leiði af því, að eðlilegt sé, að flugvellinum sé haldið í sem fyllstu lagi og þess vegna séu framkvæmdirnar eðlilegar og eðlilegt, að Bandaríkjastjórn kosti framkvæmdirnar. En ég vil benda á það og undirstrika sérstaklega, að við höfum engan samning við NATO. Ísland er aðili í NATO, en við höfum engan samning við NATO um varnir Íslands. Við höfum samning við Bandaríkjastjórn fyrir hönd NATO um varnir Íslands. Það er auðvitað allt annað, eins og allir, bæði lögfræðingar og ekki lögfræðingar, hljóta að gera sér ljóst. Þess vegna er staðreyndin sú, að annaðhvort er hér um að ræða samning um framkvæmdir samkv. varnarsamningnum við Bandaríkin fyrir hönd NATO eða þá þetta er ölmusa, eins og ráðh. Alþb. halda fram. Þriðja er ekki til. Þetta er annaðhvort samkv. samningnum við Bandaríkin fyrir hönd NATO eða ölmusa. Þriðja skýringin er ekki til. Allar aðrar skýringar eru út í bláinn. Ég tel fyrra sjónarmiðið vera rétt, að samningurinn um framkvæmdirnar sé gerður samkv. ákvæðum og í skjóli eða samkv. ákvæðum varnarsamningsins milli Íslands og Bandaríkjanna fyrir hönd NATO. Hitt sjónarmiðið er algerlega rangt, að hér sé um ölmusu að ræða. En þetta veldur því, að sú skýring, sem enn hefur verið gefin af hálfu meiri hl., er röng. Meiri hl. kemst ekki hjá því að viðurkenna, að annaðhvort sé þetta gert samkv. varnarsamningnum eða þetta sé ölmusa. Og fyrra sjónarmiðið styð ég og minn flokkur að sjálfsögðu. En í þetta þarf að fást botn. Það fer ekki hjá því, að með þessari ákvörðun sinni, ekki sízt því, hvernig hún er tekin og með hvaða rökum hún er studd, bæti ríkisstj. litið álit sitt bæði utanlands og innan. Svo að ég víki örfáum orðum að málinu almennt, þá var auðvitað fáránlegur glannaskapur af hæstv. ríkisstj. að taka samtímis í málefnasamning sinn fyrirætlanir um útfærslu landhelginnar, jafnstórt, víðtækt og vandasamt mál sem það er og svo hins vegar endurskoðun eða uppsögn varnarsamningsins í .því skyni, að herliðið verði brott af landinu fyrir lok þessa kjörtímabils. Sannleikurinn er sá, að við þurfum auðvitað, höfum þurft - og munum þurfa á aðstoð allra vina okkar að halda í landhelgismálinu. Um það er alger samstaða hér innanlands og það getur ekki heldur verið nokkur ágreiningur um það, að það mál mætir svo mikilli andstöðu, að við þurfum, eins og margsinnis hefur verið bent á, á stuðningi allra vina okkar í því máli að halda. En það er ekki líklegt til þess að afla almennt samúðar, aukinnar samúðar með Íslandi og stöðu þess í heiminum að ætla samtímis baráttu fyrir útfærslu landhelginnar að gera jafnviðkvæmt mál og dvöl varnarliðs á Íslandi er og yfirleitt þátttaka Íslands í vestrænu samstarfskerfi að umræðuefni og deiluefni austan hafs og vestan. Það hlaut að vera öllum skynsömum mönnum ljóst, að fyrirætlun ríkisstj. um að breyta stöðu Íslands í vestrænu varnarkerfi, að maður nú ekki tali um með svo róttækum hætti að láta varnarliðið hverfa burtu á allt að fjórum árum, hlyti að verða mjög umdeild stefna meðal margra nálægra vinaþjóða, og er ég með þessum orðum einum saman engan dóm um það að fella, hvort stefnan sé rétt eða röng. Ég er aðeins að vekja athygli á því, að þetta er ómótmælanleg staðreynd, að ákvörðun um gerbreytta stöðu Íslands í vestrænu varnarsamstarfi hlaut að vekja deilur meðal vinaþjóða, hún hlaut að vekja stóraukna gagnrýni á Ísland og þá ríkisstj., sem að þessu stæði, meðal þeirra vinaþjóða okkar í vestrænum heimi, sem við þyrftum ekki hvað sízt á stuðningi að halda hjá í baráttu okkar fyrir aukinni landhelgi. Þess vegna segi ég það, að það var í hæsta máta óhyggilegt af ríkisstj. að setja bæði þessi mál á stefnuskrá sína, eins og hún gerði á s.l. sumri. Að vísu hefur hæstv. utanrrh. dregið talsvert í land varðandi þetta. Hann hefur lýst því yfir, að það, sem ríkisstj. hafi á stefnuskrá sinni, sé ekki annað en það, að endurskoða skuli samninginn og e.t.v. segja honum upp og með þessu sé stefnt að því, að varnarliðið verði á brott af landinu á þessu kjörtímabili. En hæstv. utanrrh. hefur ekki með þessum orðum sínum útilokað, að viðræðum um endurskoðun þurfi ekki að ljúka með endanlegri uppsögn, og hann hefur ekki útilokað, að viðræður um endurskoðun, geti leitt til þess, að eftir sem áður sé eitthvert bandarískt herlið með einhverjum hætti við varnarstörf á Íslandi. Og hann hefur talið, að þó að niðurstaðan yrði þessi, þá væri það ekki í ósamræmi við stjórnarsáttmálann, eins og hann er orðaður. Ég vil undirstrika það, að út frá þeim sjónarmiðum, sem ég aðhyllist í málinu, fagna ég mjög þessum skilningi hæstv. utanrrh. á stjórnarsáttmálanum og læt í ljós þá mjög einlægu ósk, að niðurstaðan verði í samræmi við skoðanir hæstv. utanrrh. á þessu máli. En ég kemst ekki hjá því að vekja athygli á því, að aðrir ráðh. hafa talað mjög með öðrum hætti um þetta mál. Þeir hafa að vísu ekki allir alltaf sagt það sama, eins og raunar hefur því miður hent hæstv. utanrrh. líka. Hann hefur ekki alltaf í öll skipti, sem hann hefur talað um málið, sagt nákvæmlega það sama og það er mannlegt.

Það verður nú leiðigjarnt.

Já, það get ég vel skilið og ég satt að segja öfunda hæstv. ráðh. ekki af því að þurfa að hlusta jafn oft á sjálfan sig og sínar yfirlýsingar um þessi efni og hann hefur þurft að gera, og það er ekkert skemmtilegt hjá okkur hinum heldur, ég get fullvissað hann alveg um það, þó að við verðum að leggja það á okkur. Það fer ekki hjá því, að athygli verði að vekja á því, að ummæli annarra ráðh., og þá alveg sérstaklega ummæli ráðh. Alþb., hafa verið með allt öðrum hætti. Þeir og þá alveg sérstaklega þeirra málgagn, hafa sagt það, að ekki sé hægt fyrir nokkurn skynsaman mann að skilja ákvæði stjórnarsáttmálans öðruvísi en þannig, að varnarsáttmálanum verði sagt upp og allt herlið Bandaríkjanna flutt á brott, brottflutningi þess lokið, áður en kjörtímabilinu lýkur. Ég vek athygli á þessu, en geri það að þessu sinni ekki að aðalatriði í mínum málflutningi. Ég bara vildi gjarnan koma því einu sinni enn á framfæri, að ég vona, að skoðanir hæstv. utanrrh. á þessu efni verði ofan á. Og ég ætla gjarnan að bæta við að síðustu rökum mínum fyrir því, að óskynsamlegt væri nú að segja varnarsáttmálanum upp og flytja allt herliðið brott á þessu kjörtímabili. Ég tel margháttaða endurskoðun vera bæði nauðsynlega og sjálfsagða. En ástæðan fyrir því, að ég tel uppsögn varnarsamningsins og brottför varnarliðsins á kjörtímabilinu ekki skynsamlega ráðstöfun, er ekki sú, að ég telji, að Ísland hljóti að vera í yfirvofandi árásarhættu frá einhverri þjóð, þó að hér væri ekki varnarlið, heldur eru rök mín einfaldlega þau, að gildandi samningar okkar við Bandaríkin fyrir hönd NATO og gildandi skipan, þó að breyta megi henni í einstökum atriðum, hefur orðið þáttur í valdajafnvægi í heiminum, í hinum vestræna heimi, sem gefizt hefur vel. Að vísu er þegar farið að halla örlítið á þau vestrænu ríki, sem við höfum varnarsamstarf við, að því er valdajafnvægi snertir með auknum umsvifum kafbátaflotans, sem tilheyrir öðru varnarbandalagi, frá norðlægum slóðum. En einmitt þess vegna er enn þá síður ástæða til þess, að við, sem erum þátttakendur í þessu varnarsamstarfi, stígum spor, sem enn mundi raska valdajafnvæginu í óhag þeim aðilum, sem við höfum undanfarna áratugi verið í varnarsamstarfi við. Þetta eru að mínu viti þau réttu og skynsamlegu rök gegn því að segja varnarsamstarfinu algerlega upp og flytja allt herliðið brott á allra næstu árum. En svo að ég víki aftur að síðustu að framkvæmdunum á Keflavíkurflugvelli, þá verður það því miður að segjast, ég endurtek, því miður, að það, hvernig hæstv. ríkisstj. hefur staðið að þessu máli, hlýtur að valda því, að menn bæði innanlands og utan munu með réttu eða röngu draga þá ályktun, að þessi samningur boði, að varnarsamningnum muni ekki verða sagt upp og herinn ekki fluttur á brott á kjörtímabilinu. En ég tel, að samningsgerðina hefði átt að bera að með allt öðrum hætti. Það var alveg vandalaust, og þá hefðum við getað komizt hjá öllum getsökum í þá átt, sem íslenzk stjórnvöld nú hljóta að verða fyrir, bæði innanlands og utan, ég segi enn, með réttu eða röngu. Og þetta virðist mér enn eitt dæmi þess, og það skulu vera síðustu orð mín, enn eitt dæmi þess, hversu núv. hæstv. ríkisstj. er gersamlega heillum horfin. Jafnvel þegar hún gerir rétt, þá gerir hún það með þeim hætti, að það skaðar hagsmuni Íslands.



Herra forseti. Enn erum við að ræða 46. mál þingsins, till. okkar sjálfstæðismanna til þál. um fyrirkomulag viðræðna um öryggismál Íslands. Þessi till. var lögð fram á öndverðu þingi. Ýmsar ástæður hafa valdið því, að umr. hefur verið frestað æ ofan í æ, og skal ég ekki rekja þær. Þegar allt kemur til alls, staðfestir reynslan, að það hefur reynzt mikilvægt að hafa þetta mál með slíkum hætti stöðugt til meðferðar í þinginu. Ekkert vakti jafnmikinn ugg hjá almenningi og ístöðuleysi og óvissan við myndun núverandi stjórnar varðandi aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og tvískinnungurinn varðandi öryggis- og varnarmál landsins. Gleðivíman í nýmynduðum stjórnarherbúðum var svo mikil, að heiðri og sóma var fórnað. Stjórnarsáttmáli hafði verið skrifaður í slíku ofboði, að ýmsum gleymdist sýnilega að hugsa. Nú átti að fylgja svokallaðri sjálfstæðri utanríkisstefnu, en hvað fólst í stjórnarsáttmálanum? Átti landið að vera varnarlaust með brottrekstri varnarliðsins, eða átti bara að stefna að því, að svo yrði? Hvað átti að endurskoða? Átti að endurskoða varnarsamninginn eða varnar- og öryggisstöðu landsins? Nei, varnarsamninginn skyldi ekki endurskoða, eins og kom síðar í ljós. Um það er ekki beðið, upplýsti hæstv. utanrrh. á fundi utanríkisráðherra Atlantshafsbandalagsins 10. des. s.l., en þá segir hann: „Athugun á þessum málum er ekki lokið, og frekari ákvarðanir verða aðeins teknar að lokinni gaumgæfilegri athugun á niðurstöðum könnunarinnar. Þá fyrst verða ákvarðanir teknar. Ég vil þess vegna láta það koma alveg skýrt fram,“ segir utanrrh., „að enda þótt ég hafi gert mál þetta hér að umtalsefni, er ég ekki nú að biðja um formlega endurskoðun á grundvelli 7. gr. varnarsamningsins.“  En það var á baráttusamkomu gegn hernáminu hér 1. des., baráttusamkomu gegn hernámi Íslands, Þjóðviljinn kallaði það svo í frásögn af þessari baráttusamkomu, sem utanrrh. sagði: „Ég tek við þessari ályktun, sem fundurinn hefur gert, fyrir hönd ríkisstj.“ Eins og hér hefur komið fram, hefur ríkisstj. ákveðið að beita sér fyrir því, að fram fari heiðarlegar, opinskáar umræður um stöðu Íslands og stefnt að því, að varnarliðið geti farið héðan fyrir lok kjörtímabilsins. Þessu tók nú hæstv. utanrrh. á móti frá þessu hernámsandstæðingaliði, en sjálfur varð hann svo að svara beinni spurningu ásamt hæstv. menntmrh. í sjónvarpsþætti um það, hvort þeir teldu Ísland vera hernumið, afdráttarlaust neitandi.  Hinn 23. nóv. hafði utanrrh. sagt á Alþ.: „Varnarliðið fer ekki“ - þetta var líka góð ræða,- „nema meiri hl. Alþ. eða alþjóðar vilji það.“ Átta dögum síðar, þann 1. des.; kom svo í ljós, að meiri hl. var alls ekki fyrir því á Alþ., að varnarkeðja NATO væri rofin með hvatvíslegri brottvísun varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli, átta dögum síðar. Þetta staðfestu yfirlýsingar þriggja eða kannske fjögurra, sá fjórði var loðnari, framsóknar þm. og eins af ráðherrunum í stúdentablaði Vöku, sem gefið var út þennan dag. Ég veit, að menn hafa tekið eftir þessu, það var tekið eftir því víðar en í þingsölunum. En þær eru svo afdráttarlausar, yfirlýsingarnar, að þær sýna það, að ekki er meiri hl. á Alþ. fyrir brottvísun hersins. Jón Skaftason var jafneindreginn í sinni yfirlýsingu þar eins og hann hafði reyndar áður verið og alkunnugt var, að hann teldi, að það væri óvarlegt og ætti alls ekki að láta varnarliðið fara af landinu og skilja landið eftir varnarlaust. Það ætti ekki að gera. Og hv. þm. Björn á Löngumýri segir, að álíti meðlimir Atlantshafsbandalagsins það nauðsynlegt að hafa hér gæzlustöð svipaða og verið hefur, telji hann ógerlegt að neita því. Miðað við það ástand, sem ríkir í heimsmálunum í dag, er hann á móti því, að gæzlustöð sú, sem hér er nú, verði lögð niður. Þetta var ekki talað heldur með neinni tæpitungu. Það gerði ekki heldur hv. 4. þm. Sunnl., sem sagði: „Ef könnun leiðir það í ljós, að varnarliðið þurfi að vera hér til öryggis og frelsis Íslendingum og landamönnum þeirra í NATO, tel ég sjálfsagt, að svo verði.“ Fjórði þm. var svo hv. 1. þm. Vestf. Hann sló svona meira úr og í, en ráðherrann, sem talað er við þarna í þessu blaði, hann er ekkert myrkur í máli og mátti greinilega skilja á hans ummælum að hann teldi, að varnarliðið ætti ekki að hverfa héðan af landi fyrr en þá að undangenginni athugun og ef það sýndi sig, að það veikti hvorki varnarmátt bandamanna okkar, Atlantshafshandalagsins né stöðu eða öryggi landsins sjálfs. Svona hefur nú verið talað í þessu máli og það hefur m.a. verið töluverður vandi að fá fram skeleggar og ákveðnar yfirlýsingar, en þær eru smám saman að fæðast. Og áður en þetta var sagt, sem ég nú hef sagt, þá lágu fyrir yfirlýsingar um sama efni frá hæstv. sjútvrh., og einmitt þá byrjar hann að fetta fingur út í það, sem hæstv. utanrrh. hafði sagt í málinu, segir að vísu með þessum orðum á sjálfu þingi Alþb.: „Ég get ekki fullyrt, að það sé rétt haft eftir utanrrh., að fyrst skuli fara fram rækileg athugun á aðstöðu hersins hér á landi og síðan eigi að taka ákvörðun um brottför hans eða áframhaldandi dvöl hér.“ En hér er haldið fram algerlega rangri túlkun málefnasáttmálans. Nú geta þeir barizt sín á milli, ráðh. tveir. Þeir eru hvort eð er komnir í slag saman. Hæstv. sjútvrh. segir: „Í málefnasamningnum er fjallað um endurskoðun herverndarsamningsins, en þar er átt við endurskoðun, sem miðar að því, að herinn eigi að fara úr landi í áföngum á kjörtímabilinu.“ En það er sú sama túlkun, sem þegar kom fram í Þjóðviljanum í forustugrein 3. okt., þar sem hann segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Enda eru ákvæði málefnasamningsins um þessi mál skýr og ótvíræð. Herinn á að fara úr landi á kjörtímabilinu, í síðasta lagi á miðju ári 1975.“ Það er stefnan, til hvers svo sem endurskoðun leiðir, athugun eða könnun eða hvað annað. Formaður Alþb. hafði skrifað síðasta dag ársins í Þjóðviljann: „Ákvæði samningsins um brottför hersins eru ótvíræð. Viðræður við Bandaríkin munu fara fram um endurskoðun samningsins með það fyrir augum að ná samkomulagi um árlega fækkun herliðsins. Takist samningar hins vegar ekki, er um það fullt samkomulag milli stjórnarflokkanna, að herstöðvasamningnum skuli sagt upp.“ Þetta er sitt á hvað, annar talar í austur og hinn talar í vestur. Það hefur orðið m.a. með þeim hætti, sem hér hefur verið lýst áðan og öllum er kunnugt um, að ríkisstj. hefur beinlínis klofnað varðandi mismunandi afstöðu til Atlantshafsbandalagsins og dvalar varnarliðsins hér á landi. Forsrh. sagði um sama leyti í áramótagrein, að það hljóti að vera grundvallarsjónarmið okkar ævinlega að gæta sem bezt öryggis og sjálfstæðis Íslands. Verður að líta á það efni af fullu raunsæi. Þetta eru orð, sem hæfa mjög hæstv. forsrh. að segja, en það verður ekki sagt, að margt, sem talað hefur verið af fylgjendum þingmeirihlutans, hafi verið í þessum anda. En þegar hæstv. félmrh. var kominn heim úr vesturförinni og Þjóðviljinn búinn að svívirða ráðh. nógu dyggilega með títuprjónastungum og löðrungum, þá stóðst nú ekki kempan mátið lengur og var heldur ekki honum líkt, og segir hann í blaði sínu, Nýju landi: „Aðeins virðist vera um þrennt að velja. Vilja Íslendingar taka áfram þátt í varnarsamtökum vestrænna þjóða, vilja þeir leita undir verndarvæng Sovétríkjanna, eða vilja þeir láta skeika að sköpuðu og treysta á vernd hlutleysis, ef til átaka kemur milli risanna tveggja í austri og vestri? Eins og nú standa sakir, virðist flest benda til þess, að mikill meiri hl. þjóðarinnar vilji fyrsta kostinn.“ Nú þótti sumum sennilega skörin vera farin að færast upp í bekkinn, en félmrh. þótti af mörgum mæla hraustlega, og ég er honum alveg sammála um það, að mikill meiri hl. þjóðarinnar er á þeirri skoðun, sem félmrh. gerði þarna ráð fyrir, að hann væri og það hefur alltaf sýnt sig, að svo hafi verið. Ég minni t.d. á það, að árið 1956 átti nú að reka herinn úr landi og ríkisstj. var mynduð með því höfuð prógrammi. Sjálfstæðismenn voru þá í einarðri andstöðu gegn þessu og gerðu þjóðinni algerlega ljósa afstöðu sína. Þeirra stefna í varnar- og öryggismálum hefur ætíð verið ljós. Þeir hafa ekki síðan og ekki um langan tíma áður fengið jafnmikið kjörfylgi hjá þjóðinni eins og í þessum kosningum, í kosningunum 1956 og þó var þetta einmitt eitt af aðalbaráttumálunum. Og það er alveg öruggt mál og hefur komið fram, getum við sagt, síðan Atlantshafsbandalagið var stofnað, að mikill meiri hl. þjóðarinnar hefur aðhyllzt aðild okkar að bandalaginu. Hins vegar hafa kommúnistarnir hér, hvort sem þeir eru dulbúnir eða ekki og hvort sem þeir sitja í ríkisstj. eða ekki, þeir hafa alltaf talað um það, að Atlantshafsbandalagið væri hlægilegt og við ættum ekki að vera aðilar að Atlantshafsbandalaginu, enda hafa þeir verið að vinna þar fyrir þá, sem þeim er ætlað að vinna fyrir. Og þeir sitja í ríkisstj., þó að teknar séu ákvarðanir á móti þeim í þessu máli, af því að þeim er líka sagt að sitja kyrrir í ríkisstj., enda þótt ríkisstj., að meiri hl., taki ákvarðanir með Atlantshafsbandalaginu og með dvöl varnarliðs á Íslandi. Samt skuluð þið sitja, herrar mínir, því að það getur nú vel verið, að þið getið gert af ykkur einhverja bölvun í ríkisstj. meiri en ella. Þegar hér var komið málum, þá voru menn farnir að spyrja: Er sagan frá 1956, í tíð vinstri stjórnar þá að endurtaka sig? Mönnum var það ljóst, að það gat að sjálfsögðu ekki verið með sama hraða. Sú vinstri stjórn var mynduð á miðju sumri og með því aðalstefnumáli að reka varnarliðið úr landi, en í nóv. var svo samið, fyrir 30 silfurpeninga, sagði Þjóðviljinn, um það, að varnarliðið skyldi verða áfram, í nóv. sama ár. Þá gaf ríkisstj. út opinbera tilkynningu eða yfirlýsingu um samninga við stjórn Bandaríkjanna, þar sem segir m.a. með leyfi hæstv. forseta: „Viðræður við stjórn Bandaríkjanna hafa leitt til samkomulags um, að vegna ástands þess, er skapazt hefur í alþjóðamálum undanfarið og áframhaldandi hættu, sem steðjar að öryggi Íslands og Norður-Atlantshafsríkjanna, þá sé þörf varnarliðs á Íslandi samkv. ákvæðum varnarsamningsins.“ Kommúnistarnir sátu áfram sem fastast í ríkisstj. og þar til þessi ríkisstj. gekk fyrir ætternisstapa af allt öðrum sökum. Hæstv. forsrh. þá, Hermann Jónasson, var búinn að segja af sér, þegar kommúnistar mönnuðu sig upp í það að gera einhverja ályktun um það í einhverjum félagsskap sínum, að þeir skyldu gera brottför hersins að fráfararatriði. Þá var hæstv. forsrh. búinn að segja af sér. Þá var það, sem litla ljóðið, sem ég hef nú víst einu sinni áður farið með hér í þingsölunum, birtist í Þjóðviljanum, eftir vonsvikna konu, þetta fallega ljóð: Aumingja íslenzki hundur, sem áttir að reka úr túninu illan og óboðinn gest. Hvað hefur orðið af þér, ertu hættur að gelta? Illa fer þér um flest. Meðan við höfum haft þetta mál á dagskrá, hefur tíminn liðið og nú var farið að líða að páskum, og enn komu öryggismálin á dagskrá hér í þingsölunum. Svo kemur tilboðið frá ríkisstj. Bandaríkjanna um að kosta stórframkvæmdir á Keflavíkurflugvelli. En við skulum aðeins bíða við. Það var nefnilega sama dag dymbilvikunnar, sem birtist í aðalmálgagni Framsfl. stjórnmálaályktun aðalfundar miðstjórnar Framsfl. 1972. Hún er löng og ítarleg, en þar er að finna aðeins tvær og hálfa línu um utanríkismálin, og þær hljóða svo: „Miðstjórnin ítrekar ályktun seinasta flokksþings í utanríkismálunum og fagnar ákvörðuninni um endurskoðun varnarsamningsins.“ Það var ekki verið að vitna í Ólafskver að þessu sinni, nei, „ítrekar ályktun seinasta flokksþings í utanríkismálunum.“ Og sennilega hefur formaður Alþb. lesið stjórnmálaályktun miðstjórnarinnar tvisvar og búizt við leiðréttingu, búizt við næsta dag, að fallið hefði niður tilvísun í meginákvæði stjórnarsáttmálans, en í sjónvarpi 23. nóv. hafði formanninum þótt ástæða til þess að taka fram eftirfarandi: „Ég er sannfærður um, að staðið verði við meginákvæði stjórnarsáttmálans, að herinn hverfi úr landi á næstu fjórum árum.“ Ekki þótti miðstjórn Framsfl. ástæða til þess að árétta það í þessari merku ályktun sinni. Þegar fréttin um tilboð Bandaríkjanna barst, þá lætur utanrrh. hafa eftir sér efnislega eitthvað á þessa leið: Ákvörðun ríkisstj. um endurskoðun varnarsamningsins stendur enn, og tilgangur hennar er óbreyttur. Það var nú einhvern tíma konungur forðum daga, sem hlustaði á véfréttina í Delfí og þóttist góður. En hvers konar véfrétt er nú þetta? Það er ekki hægt að rengja það, að þetta sé rétt, tilgangur hennar er óbreyttur. En þá er það spurningin: Hver er tilgangur hennar? Hver er tilgangur ákvörðunar ríkisstj. um endurskoðun varnarsamningsins? Við vitum það núna, hver tilgangurinn er af hálfu hæstv. utanrrh, og ég fagna því og skal koma nánar að því síðar. En að liðnum páskum, þegar fréttir berast af hinum sögulega klofningi innan ríkisstj. um að samþykkja tilboð Bandaríkjastjórnar um stórframkvæmdir á Keflavíkurflugvelli, birtast sömu fyrirsagnirnar á forsíðu Þjóðviljans og Tímans. Þjóðviljinn segir: Samþykktin breytir engu um stefnu stjórnarinnar. Tíminn: Breytir í engu stefnu ríkisstj. Eini munurinn er sá, að leturgerðin er aðeins 4-5 sinnum smærri í Tímanum en Þjóðviljanum, að það breyti engu um stefnu stjórnarinnar. En nú spyr ég: Hver er þá stefna ríkisstj.? Það er þetta, sem við höfum verið að reyna að draga fram í dagsljósið í umr. um varnarmálin hér á Alþ„ og við höfum lagt áherzlu á það hér í stjórnarandstöðunni, að það sé skylt að gera stefnuna í varnar- og öryggismálunum á hverjum tíma fullljósa fyrir almenningi í landinu. Það á ekki að sigla hér undir fölsku flaggi. Ég veit, að það vilja margir sigla undir fölsku flaggi. En í þessum málum á það ekki að líðast, og forsrh. ríkisstj. á ekki að líða neinum af sínum ráðh. að sigla undir fölsku flaggi í sínum málum. Annaðhvort verða þeir að beygja sig undir það, sem forsrh. vill og meiri hl. ríkisstj., eða þeir eiga auðvitað að fara. Þeir eiga ekki að sitja þarna í andstöðu við þá meginstefnu, sem fylgt er. Sumir ráðh. fara á fundi um landið og segja: Það er alveg ákveðið og tvímælalaust, að varnarliðið á að fara á kjörtímabilinu. En svo koma aðrir ráðh. og segja: Við erum að athuga málið enn þá og við getum ekkert um það sagt fyrr en þeirri athugun er lokið, hvort ástæða sé til þess að hafa varnarlið í landinu. Ég spurði, hver væri stefna ríkisstj. og nú spyr ekki sá sem ekki veit, því að ég tel, að það liggi nokkurn veginn ljóst fyrir, að stefna fimm af sjö ráðherrunum og þar með ríkisstj., verðum við að álíta, sé sú, sem áréttuð hefur verið af hæstv. utanrrh. og sem hann nú, held ég, mun á engan hátt hverfa frá, þ.e. að varnarstaða landsins verði endurskoðuð og á niðurstöðum þeirrar endurskoðunar velti, hvort talin verður þörf varnarliðsins hér á landi. Framhaldið af þessu var einnig, að hæstv. utanrrh. dró enga dul á það, að eins gætu niðurstöður endurskoðunarinnar leitt til þess, að varnarliðið yrði hér áfram. Um það yrði ekki sagt, fyrr en þessari könnun yrði lokið. Þetta allt saman hefur fengizt staðfest í sjónvarpi og í hinum löngu umr. hér á Alþ., m.ö.o. að hugsa fyrst og ákveða svo og slíkt er nú mikil bragarbót. Þar með hafa þessi mikilvægu mál ekki til einskis verið rædd hér í þingsölunum. Mig langar nú til þess að víkja örlítið nánar að þeim ágreiningi eða klofningi, sem orðið hefur innan ríkisstj. um samninga við Bandaríkin um að kosta framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli. Þar er fyrst, að ég vildi gera grein fyrir viðhorfum okkar sjálfstæðismanna og einnig þeirra, sem stóðu að fyrrv. ríkisstj. Það hefur komið nokkuð fram í umr. hér strax, og ég skal fara fáum orðum um það, að við töldum, að Bandaríkjamenn ættu að kosta þær framkvæmdir, sem þar væru gerðar af hernaðarlegri nauðsyn til þess að styrkja varnarstöðu Atlantshafsbandalagsins, á grundvelli þess varnarsamnings sem íslenzka ríkisstj. og Bandaríkin höfðu gert sín á milli. Á þeim grundvelli töldum við, að þeir ættu að kosta allar framkvæmdir á vellinum, þ.á.m. sem við lögðum mjög mikla áherzlu á, sundurgreiningu hernaðarflugsins, herstöðvarinnar og hinnar almennu flugþjónustu. Þar sem Bandaríkjamenn töldu sig líta einnig þannig á, að það væri mjög mikilvægt öryggisins vegna að sundurskilja herstöðina og almennu flugþjónustuna, þá varð niðurstaða okkar, að þeir ættu að byggja flugstöðina, þetta væri hernaðarleg nauðsyn fyrir þá. Nú var það því miður, að frá þessu féllum við í samkomulagsuppkasti, sem fyrrv. ríkisstj. hafði gert, og niðurstaðan varð sú, að við ætluðum sjálfir að kosta þessa flugstöð, sem mundi kosta 3-4 millj. dollara, að því er ætlað var. Hins vegar töldum við okkur hafa góðar líkur fyrir því, að okkur mundi auðnast að fá lánsfé til þessarar framkvæmdar, og þar sem Bandaríkjamenn féllust á að gera annað, þá féllumst við á það fyrir okkar leyti að kosta sjálfir þessa flugstöð og gerðum það þá m.a. af því, að allar aðrar framkvæmdir ásamt með henni mundu styrkja rekstursfyrirkomulag vallarins það mikið, að auðvelt væri að standa undir lánum til þess að byggja flugstöðina. Ef við víkjum að viðhorfi meiri hl. ríkisstj., þá tel ég það alveg víst, að viðhorfið til samningstilboðsins frá Bandaríkjunum um að stækka flugvöllinn og að lengja þverbrautina svokölluðu ásamt ýmsu öðru í sambandi við það byggist af þeirra hálfu, íslenzku ríkisstj., eins og Bandaríkjastjórnar, á því, að það styrki varnaraðstöðu Atlantshafsbandalagsins eða Bandaríkjanna fyrir hönd Atlantshafsbandalagsins til varnar á Íslandi, bæði fyrir Íslendinga, Bandaríkin og aðra aðila í Atlantshafsbandalaginu. Núv. ráðh., sem hafa þessa stefnu, gætu í sjálfu sér ásakað okkur fyrir það, að við hefðum átt að heimta það, að Bandaríkjamenn byggðu flugstöðina. Ekki skyldi ég álasa þeim, þó að þeir tækju það mál upp aftur og næðu þeim árangri, að þeir kostuðu ekki flugstöðina. Það mundi ég ekki gera. Í þessari niðurstöðu, sem ég lýsti áðan og í þessu samkomulagsuppkasti, sem fyrrv. ríkisstj. hafði gert, þá kom það einnig fram, að úr þessu skyldi sá skilningur gilda, að það, sem gegndi hernaðarlegu hlutverki við aðgerðir á vellinum, borguðu Bandaríkin, en annað borguðum við. Það var einnig niðurstaða samninganna. Mér þykir mjög mikilvægt, og ég tel, að við megum örugglega líta þannig á, og það skýrir línurnar í utanríkismálastefnu ríkisstj., að fimm af sjö ráðherrum gera þennan samning við Bandaríkin augljóslega vegna þess, að þeir eru sannfærðir um, að það styrki varnaraðstöðuna á vegum Atlantshafsbandalagsins. Þetta er auðvitað staðfest í forustugrein Tímans í dag, að í þessa veru sé þessi samningur gerður. Það er svo aftur annað mál, hvernig ríkisstj. getur setið að völdum á Íslandi, sem hefur jafn geigvænlegan ágreining í jafnmiklu stórmáli og þessu. Hvernig hún getur setið miðað við okkar stjórnarfar, eins og hér hefur verið vikið að áður. Ég þarf ekki að eyða mörgum orðum að viðhorfi tvímenninganna í ríkisstj. Þeir hafa alltaf sagt og ekki dregið neina dul á það, að við eigum ekkert erindi inn í Atlantshafsbandalagið. Þar eigum við ekki að vera. Ég veit ekki, hvar þeir vilja, að við værum. Sennilega mundi þeim vera miklu kærara, að það væri ekki flotastöð Bandaríkjanna á Keflavíkurflugvelli, heldur flotastöð annars ríkis einhvers staðar á Austfjörðum og jafnvel gæti ég ímyndað mér, að annar hvor eða báðir þessir menn gætu fengizt til að vera hafnarstjórar í slíkri flotastöð, en hún yrði ekki undir stjórn vestrænna lýðræðisríkja, það er eitt, sem víst er, sú flotastöð. Nú langar mig, herra forseti, til þess að fá að víkja nokkrum orðum að því, hver sé stefna okkar sjálfstæðismanna almennt í utanríkis-, varnar- og öryggismálum. Það geri ég nú og eyði nokkrum orðum í það, vegna þess að ég hef sagt æ ofan í æ, að það sé alveg nauðsynleg skylda hverrar ríkisstj. og hvers stjórnmálaflokks í raun og veru að gera fullkomna og ljósa grein fyrir stefnu sinni í svo þýðingarmiklum málum eins og öryggis- og varnarmálin eru og utanríkismálin í heild. Auðvitað fagna ég hverju því skrefi, sem hér er tekið í þinginu í umr. eða utan þings í umr., sem verður til þess að skýra stefnu núv. ríkisstj., svo óljós sem hún hefur verið. Stefna okkar sjálfstæðismanna hefur alltaf verið mjög skýr í þessum málum, og það hefur aldrei verið farið dult með hana, og í raun og veru má segja, að síðasta stjórnmálayfirlýsing flokksráðs Sjálfstfl. 14. nóv. sé að þessu leyti endurskin af öllum fyrri ályktunum, sem við höfum gert í þessu máli. Vil ég leyfa mér að lesa hana hér, með leyfi hæstv. forseta, hluta úr henni: „Flokksráð Sjálfstfl. telur, að marka beri utanríkisstefnu þannig, að öryggi og sjálfstæði þjóðarinnar verði sem bezt tryggt. Jafnframt telur flokksráðið þá siðferðislegu skyldu hvíla á Íslendingum, að ákvarðanir um þá þætti öryggismála landsins, sem tengdir eru samningsskuldbindingum við vestræn lýðræðisríki, séu ekki teknar án vitundar hlutaðeigandi ríkja. Í engu sé hvikað frá samstöðu með þessum ríkjum um aðild að Atlantshafsbandalaginu. Á það skal minnt, að markmið Atlantshafsbandalagsins er að koma á varanlegum friði, og jákvætt starf bandalagsins í þá átt að draga úr spennu í Evrópu virðist nú vera farið að bera árangur. Kjarninn í þessari viðleitni er gagnkvæm afvopnun og minnkun herafla. Einhliða aðgerðir, er raska ríkjandi jafnvægi og spilla þeim árangri, sem þegar hefur náðst, vinna þannig þvert gegn yfirlýstum tilgangi sínum. Flokksráðið telur eðlilegt, að endurmetin sé á hverjum tíma, eftir því sem aðstæður breytast, skipan varnarmála landsins.“ Hér er ekki um neina nýja stefnu Sjálfstfl. að ræða, heldur beint framhald á fyrri stefnu hans, og það má segja, að á lýðveldistímabilinu hafi enginn flokkur fremur en Sjálfstfl. mótað utanríkismálastefnuna. Þá skal ég gera grein fyrir því núna, hver afstaða Sjálfstfl. var 1956, þegar líkt stóð á og nú, þegar menn voru að tala um að láta herinn fara, þó að hann yrði áfram í landinu, eins og menn vita. Þá fékk afgreiðslu í þinginu þál. um að láta herinn fara. Þá vildum við sjálfstæðismenn afgreiða hana með rökstuddri dagskrá, og rökstudda dagskráin var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Svo sem fram kemur í sjálfum varnarsamningnum, hefur það ætíð verið tilætlun Alþingis og ríkisstj., að erlent varnarlið dveldi ekki lengur hér á landi en nauðsynlegt væri vegna öryggis landsins og þar með friðsamra nágranna þess að endanlegu mati íslenzkra stjórnvalda. Alþingi áréttar þennan vilja sinn og lýsir yfir því, að það telur rétt, að hafinn sé nauðsynlegur undirbúningur þess, að svo megi verða. Áður en ákvörðun um brottflutning varnarliðsins er tekin, þarf hins vegar að athuga rækilega hvort tveggja, ástand og horfur í alþjóðamálum og hvernig fyrir skuli koma margháttuðum úrlausnarefnum, er hér skapast af þessum sökum“. Síðan er það rakið í rökstuddu dagskránni og ég ætla að leyfa mér að taka það upp, því að það getur verið góð leiðbeining fyrir hæstv. utanrrh., sem nú er að vinna að athugun á þessu máli, hvað það er, sem hann þarf að athuga og þar er m.a. vikið að þessu: „Meðal þess, sem athuga þarf í því sambandi, er: Hefur ástand í alþjóðamálum raunverulega batnað eða aðeins á yfirborði? Er nokkur sérstök hætta, sem vofir yfir Íslandi? Hvaða áhrif hafa ný vopn, svo sem eldflaugar, á hernaðarþýðingu Íslands? Hvaða áhrif hefur brottför varnarliðsins frá Íslandi á varnarmöguleika og öryggi aðildarríkjanna í heild? Bætir það eða dregur úr friðarhorfum í heiminum, ef dregið er úr öryggi og vatnarmöguleikum Atlantshafsbandalagsins? Geta Íslendingar lagt til nægan mannafla til að tryggja öryggi Íslands, eins og á stendur, sjálfir? Er hægt að gera það án þess, að á herafla þurfi að halda? Hversu mikinn mannafla þarf til þessara starfa, sem framkomnar tillögur gera ráð fyrir, að Íslendingar taki að sér? Hvers eðlis er sú gæzla varnarmannvirkja, sem einnig var talað um? Hvernig fer með kostnað af þessum öryggisráðstöfunum?“ Á þessum tíma lágu engar upplýsingar fyrir um það í þinginu, hvernig væri hægt að svara þessum spurningum á grundvelli íhugunar á málinu, og það var m.a. með vísun til þess, sem við lögðum til, að till. um brottflutning hersins væri afgreidd með rökstuddri dagskrá og málið væri athugað og síðan væri í þinginu gefin skýrsla um málið eftir slíka könnun, sem hér var talað um, og þá ýtti það á meiri hl. Alþ., hvernig með málið skyldi fara. Nú er hæstv. utanrrh. á þessari braut, og vel sé því, að gera þessa könnun, og ef það er eitthvað, sem ég nú hef lesið upp, sem hann hefur ekki enn látið sér til hugar koma að athuga, þá er þessa rökstuddu dagskra að finna í Alþingistíðindunum frá árinu 1956. Ég teldi, að það gæti verið ágætt fyrir þá menn, sem vinna að þessum málum, að gera sér grein fyrir því, hvað þarna sé um að ræða. Ég vitna í þessa rökstuddu dagskrá til þess að sýna, hversu viðhorf okkar sjálfstæðismanna er nákvæmlega hið sama 1956 eins og er í dag. Það er ekki eitt í dag og annað á morgun og hefur aldrei verið. Enn fremur vil ég leyfa mér að vitna til nokkurra orða úr ræðu, sem ég flutti sjálfur 1956, einmitt um þessi mál, ekki endilega vegna þess, að ég hafi svo mikla ánægju af því að lesa upp úr mínum eigin ræðum, heldur vegna þess, að hún gæti alveg eins verið flutt í dag frá orði til orðs. Það er nákvæmlega sama stefnufestan í þessum málum. Þar er m.a. sagt, að hervernd Íslands geti orðið úr sögunni, ef öryggi landsins er ekki talin hætta búin. Þetta hefur verið þungamiðjan í utanríkismálastefnunni frá því að varnarsamningurinn var gerður 1951. En hefur þá skapazt hernaðarlegt jafnvægi í Evrópu? Það væri betur, að svo væri. En hvaða upplýsingar liggja fyrir um það og hvaða tilraunir hefur forusta Íslands í utanríkismálum gert til þess að afla slíkra upplýsinga og gera Alþ. og ríkisstj. grein fyrir þeim? Meginatriði stefnunnar hef ég í fjórum atriðum. Í fyrsta lagi, að veigamiklar ákvarðanir um öryggismál þjóðarinnar séu ekki teknar nema að vel undirbúnu og rannsökuðu máli. Í öðru lagi, að þess sé vandlega freistað að fá samstöðu lýðræðisflokkanna um þær ákvarðanir, sem teknar eru og þetta er ekki nein tilviljun, því að við vissum ósköp vel, að hverju kommúnistarnir stefndu. Þeir voru um þetta leyti að breiða yfir sig nýja gæru, breyttu um nafn 1956. Það var ekki einn einasti kommúnisti í framboði, hefur ekki verið í áratugi hér á Íslandi, nei, nei, þetta eru allt saman sakleysingjar, ganga undir einhverju fögru nafni, Sameiningarflokkur alþýðu, Alþýðubandalag eða eitthvað því um líkt. Í þriðja lagi, að áður en ákvörðun um uppsögn varnarsamningsins sé tekin, fari fram endurskoðun hans í samræmi við 7. gr. samningsins og fyrst þegar niðurstöður þeirrar endurskoðunar liggja fyrir, séu ákvarðanir teknar um uppsögnina. Lögð sé megináherzla í fjórða lagi á, að erlendur her dvelji ekki lengur í landinu en nauðsyn krefur vegna öryggis þess, eins og fram kemur í sjálfum varnarsamningnum. Ég vitna í þessi tvö plögg, eldri plögg, eins og ég sagði áðan, til þess að sýna það, að við höfum í öllum þeim umr., sem hér hafa farið fram og í okkar tillöguflutningi fylgt þeirri sömu stefnu nú og við fylgdum þá. Um till. okkar, sem nú er til umr., á þskj. 46 þarf ég ekki að fara mörgum orðum. Um efni hennar hefur þegar verið fullkomlega rætt í umr. Hæstv. utanrrh. misskildi þessa till. í upphafi umr. um hana og taldi hana vantraust á sig. Ég vil benda hæstv. ráðh. á, að það væri mikill misskilningur að telja það vantraust á sig, að sjálfstæðismenn vildu og teldu rétt, að lýðræðisflokkarnir, sem vilja vera í NATO, legðu honum lið, ef hann óskaði þess, við þá samningsgerð, sem fram undan er. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. ráðh. fallist á þessi sjónarmið, vegna þess að hann hefur á síðara stigi málsins gert till. um það, að þessi till. færi til nefndar. Ég þekki ekki það fyrirbrigði, að vantrauststillaga fari til nefndar í þingi. Ég geri þess vegna ráð fyrir því, að það verði enginn ágreiningur um það, að þessi till. fái þinglega meðferð og fari til nefndar, eins og önnur till., sem flutt er á svipaðan hátt af þm. Alþfl. hér. Við höfum einnig tekið fram í hinum ýmsu löngu umr., að auðvitað værum við til viðtals um margháttaðar breytingar á till. eða formi hennar, ef menn aðeins gætu komið sér saman um, að menn vildu stefna að einu marki við að framkvæma þá endurskoðun á varnarstöðu landsins, sem nú er gert ráð fyrir að framkvæma, í þeim tilgangi, að okkur verði ekki á neitt glapræði, sem geti veikt öryggi landsins og einnig veikt öryggi þeirra bandalagsaðila eða þeirra þjóða, sem eru í bandalagi með okkur innan Atlantshafsbandalagsins. Ég vil þess vegna leyfa mér að vænta þess að, að loknum þessum umr. verði till. vísað til hv. utanrmn. og fái hún þar sína þinglegu meðferð. Ég vil svo ljúka máli mínu með þessum orðum, að í forustugrein Tímans í dag kemur fram undrun á því, að stjórnarandstöðublað skuli gera að umtalsefni slíkan ágreining sem nú hefur risið innan ríkisstj. varðandi samninginn við Bandaríkin um framkvæmdina á Keflavíkurflugvelli. Það má vel vera, að ósóminn, svo sem dylgjur um siðferðilegan veikleika, sé nægjanlega sterkt bindiefni til þess að halda núv. ríkisstj. saman um sinn, en ekki skyldi því gleymt, að síðar kemur að skuldadögunum og ekki kæmi mér á óvart, þótt kommúnistarnir í ríkisstj., sem nú hafa orðið undir í átökunum við samstarfsflokkana, hugsi þeim þegjandi þörfina, þegar tækifæri býðst. Þá ætti ástúð Framsóknar að blossa upp í nýjum styrkleika eftir kenningu Tímans, því meiri ágreiningur, því meiri samstaða. Þetta er alveg nýr boðskapur í íslenzkum stjórnmálum. Það er ekki dónalegt að búa á slíku kærleiksheimili. Það eru hinar opnu dyr Alþingis, eyra þjóðarinnar og frelsi blaðanna, sem veita það aðhald, sem slíkum er nauðsynlegt og hafa nú þegar leitt til þess, að línurnar í íslenzkum stjórnmálum og línurnar í stjórnarsamstarfinu varðandi veigamestu mál landsins, utanríkis- og öryggismálin, eru sem betur fer að skýrast.



Herra forseti. Eins og formönnum stjórnarandstöðuflokkanna a.m.k. hefur verið skýrt frá, verð ég því miður að víkja af þessum fundi um stund fljótlega vegna annarra starfa, sem ekki verður hjá komizt að sinna, en mig langar, áður en ég hverf af fundinum, að segja örfá orð í tilefni af því, sem fram hefur komið í þeim umr., sem átt hafa sér stað í dag, en það getur af framangreindum ástæðum ekki orðið neitt tiltakanlega löng ræða, sem kannske einu gildir nú, ef hægt er að svara þeim spurningum, sem fram hafa verið settar. Inn í þessar umr. um skipan og meðferð varnarmála og viðræður við Bandaríkin um fyrirhugaða endurskoðun varnarsamningsins, sem eru þau mál, sem hér eru á dagskrá, hafa nú blandazt miklar umr. um tiltekna verklega framkvæmd, lengingu einnar brautar á Keflavíkurflugvelli og ég kemst ekki hjá því vegna fsp. sem til mín hefur verið beint, að gera þetta mál örlítið að umtalsefni. Eins og hér hefur komið fram margsinnis í umr. var fyrrv. hæstv. ríkisstj. komin í samningaviðræður, ég skal ekki segja, hversu langt þær viðræður voru komnar, hv. 1. þm. Reykv. kallaði skjalið samkomulagsuppkast, ég skal þá nota það orð. Alla vega hefur því þráfaldlega verið haldið fram hér af hv. stjórnarandstæðingum, að þeir hafi verið búnir að gera a.m.k. munnlegan samning við Bandaríkjastjórn um fjármögnun þessara framkvæmda og það, sem hafi komið í veg fyrir, að ekki var undir eins sett inn ákvæði í fjárlög í Bandaríkjunum um að leggja fé af mörkum í þessa framkvæmd, hafi verið yfirlýst stefna núv. ríkisstj. og það sé vegna hennar, að fyrirvarinn alþekkti hafi verið settur í bandarísk fjárlög. Ég er nú alveg sammála hv. 7. þm. Reykv., þegar hann kallar það óviðurkvæmilegan atburð, að Bandaríkjaþing skyldi setja slíkt skilyrði í fjárlög, ef svo er, sem ég verð að trúa, að þeir hafi verið búnir að fallast á þessa aðgerð. Engu að síður var skilyrðið þarna sett, og það hefur staðið þarna og stendur raunar enn. En það gerist svo á mánudag fyrir páska, ég man nú ekki alveg, hvaða mánaðardagur það var, að þá kemur bandaríski sendiherrann í utanríkisráðuneytið og tilkynnir, að Bandaríkjastjórn sé fallin frá því að beita þessu fyrirvaraákvæði og hún vilji nú ráðast í framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli án nokkurra skilyrða og óskar samþykkis íslenzku ríkisstjórnarinnar á því. Ég hef áður gert þetta mál hér að umtalsefni að gefnu tilefni, m.a. vegna fsp. frá hv. 1. þm. Reykv. og hv. 7. þm. Reykv., sem bar upp á sama daginn. Það er út af fyrir sig alveg rétt, að ég sagði það í sjónvarpsþætti, sem tekinn var upp í byrjun febr., að við mundum freista þess og það mundi takast að reisa þessa margnefndu flugbrautarlengingu fyrir íslenzkt fjármagn. Ég sagði þetta ekki umhugsunarlaust og alls ekki sérstaklega umhugsunarlítið, vegna þess að í ríkisstj. höfðum við rætt það, að það þyrfti að lengja þessa flugbraut, fyrst og fremst vegna afkomu eða notagildis Keflavíkurflugvallar, einnig að nokkru vegna aukins öryggis, sem þar mundi skapast við þessa lengingu. Þessa ákvörðun tókum við, vegna þess að við tókum mark á þeim fyrirvara í bandarísku fjárlögunum, sem þar stóð. Við trúðum því, að Bandaríkin hefðu þá stefnu, að þeir vildu ekki fjármagna þessa flugbraut, nema þeir fengju fullvissu um það, að bandarískt varnarlið fengi að vera hér á Íslandi um ófyrirsjáanlega framtíð. Ég veit ekki, hvort hæstv. fyrrv. ríkisstj. hefði gengið að þessu. Mér heyrðist það á hv. 7. þm. Reykv. að hann hefði ekki viljað gera það. Nú er sagt, að Bandaríkjamenn hljóti að túlka afstöðu Íslendinga á nýjan leik þannig, að Íslendingar séu fúsir til þess að hafa hér her um ófyrirsjáanlega framtíð. Af hverju túlka hv. stjórnarandstæðingar þetta svona núna, ef þeir eru alveg sannfærðir um það, að slíkt skilyrði hefði aldrei verið samþykkt af þeim? Þá hefði einfaldlega engin flugbraut verið byggð, engin flugbraut verið lengd, ef menn trúa þessu. Ég held, að það sjáist alveg af þessu, hversu fráleit þessi röksemdafærsla er, ekki sízt hjá þeim mönnum, sem telja það algjöra svívirðu og óhugsandi að ganga að því, að slíkt skilyrði hefði nokkru sinni komið til tals. Hvernig átti þá að fjármagna? Ég sagði það hér og segi enn, að ég hafði gert ráðstafanir til þess meðal samstarfsmannanna í ríkisstj., að fjármagn til flugbrautarlengingarinnar yrði tekið á framkvæmdaáætlun 1972, og sú framkvæmdaáætlun er unnin nákvæmlega eins að þessu leyti og allar fyrri framkvæmdaáætlanir, nefnilega þannig, að stjórnarandstaðan hefur ekki verið kölluð til, til þess að semja þær framkvæmdaáætlanir fyrr en þeim er útbýtt á Alþ. Ef það er þetta, sem hv. 7. þm. Reykv. telur óeðlilegt við þessi vinnubrögð, þá skil ég ekki hans röksemdafærslu. En kannske er það eitthvað annað? Hann spyr um það, við hvaða aðila ég hafi rætt. Ég hafði rætt meðal ráðh. í ríkisstj. um það að taka flugbrautarlenginguna inn á framkvæmdaáætlun, sem eru einhverjar þúsundir millj. króna. Ég skal ekki segja, hvaða niðurstaða verður þar, en var ekki framkvæmdaáætlun fyrrv. hæstv. ríkisstj. þegar allt er talið, um 4 þús. millj. króna? Ætli þessi verði miklu lægri? Ég á ekki von á því. Ég vil nú spyrja hv. 7. þm. Reykv.: Telur hann þetta svo mikið mál og svo dýra framkvæmd, að óhugsandi sé, að Íslendingar geti af eigin rammleik lengt þessa tilteknu flugbraut? Hann svarar því væntanlega síðar. Við hefðum sem sagt, ef sá hugsanagangur væri ríkjandi, aldrei getað lengt flugbrautina á Keflavíkurvelli, nema gangast undir það, að hér yrði her einhvern tiltekinn tíma og helzt um ófyrirsjáanlega framtíð. Þessa skoðun aðhyllist ég ekki. Ég held, að við hefðum auðveldlega getað lengt flugbrautina af eigin rammleik. Ég geri ekki ráð fyrir því, að þessi flugbraut verði fullfrágengin á því ári, sem yfir stendur. Þær upplýsingar, sem ég hef um það, hvort það sé unnt af tæknilegum ástæðum, segja, að það muni eigi verða. Þess vegna var hér um það að ræða, eftir minni hugsun, að skipta þessari framkvæmd á tvö ár. Menn hafa talað um, að þessi flugbrautarlenging kostaði 500 millj. ísl. kr. Ég vil upplýsa það, að ég hef látið gera athugun á því, hvað slík flugbrautarlenging muni kosta miðað við íslenzkan tilkostnað á þeim framkvæmdum, sem þar er um að tefla, og ég hef fengið áætlun, að vísu aðeins frá einum verkfræðingi, en hún hljóðar upp á 250 millj. ísl. kr. og er eingöngu um lengingu flugbrautarinnar. Ég held þess vegna, að enginn þurfi að undrast það, þó þeim ráðh., sem ber ábyrgð á Keflavíkurflugvelli og á að gæta hagsmunanna þar, hafi fundizt það gerlegt að útvega íslenzkt fjármagn í þessa flugbrautarlengingu, einhvers staðar nálægt 125 millj. kr. hvort árið 1972 og 1973. Þeir, sem draga það í efa, þeir sýna lítinn stórhug. Sérstaklega held ég, að þetta hefði verið mjög auðvelt og a.m.k. framkvæmanlegt, þegar það er haft í huga, að flugbrautarlengingin bætir afkomu Keflavíkurflugvallarins geysilega mikið. Ég held, að það hafi verið í blöðunum í gær, sem flugvallarstjórinn á Keflavíkurflugvelli, Pétur Guðmundsson, er inntur eftir því, hvaða nýtingarprósenta verði eftir lengingu flugbrautarinnar, og ég má segja, að hann hafi sagt, að hún yrði 99.2%, þannig að það heyrði til algjörra undantekninga, ef flugvél þyrfti að fljúga hér yfir, en nýtingarhlutfallið fram að þessu hefur verið eitthvað um 87.5%. Þó ekki verið verra en það. Samt er þarna um mikla aukningu að tefla og ég minnist þess frá umr. hér í hv. Alþ. ekki alls fyrir löngu, að þá hafði hv. þm. Alþfl., Stefán Gunnlaugsson, mjög á hraðbergi upplýsingar um það, hversu gífurlega það mundi auka afkomumöguleika og tekjuöflun Keflavíkurflugvallar, að þessi flugbraut yrði lengd. Ég satt að segja vona það, að þessar spurningar hv. 7. þm. Reykv. séu ekki bornar fram til þess að draga það í efa, að þessi framkvæmd hefði mátt gerast fyrir íslenzkt fé og ég vil nú nánast leyfa mér að spyrja að því og setja fram til umhugsunar, ekki sízt þeim, sem hér hafa farið með völd lengi og á Keflavíkurflugvelli mjög lengi, hvers vegna var ekki reynt að lengja þessa braut fyrr. Ég veit að vísu, að þörf lengingar er tiltölulega ný tilkomin, vegna þess að hér hafa verið teknar í notkun stærri þotur en áður voru, en það þurfti, held ég, ekki mikinn spámann til þess að sjá þá þróun fyrir. Þá er þriðja spurning hv. 7. þm. Reykv. út af margumtalaðri flugbraut: Hvernig er breytt afstaða Bandaríkjamanna til komin? Þessu get ég ekki svarað. Þessari fsp. verður hann sennilega að beina til stjórnvalda Bandaríkjanna. Ég hygg, að enginn Íslendingur geti svarað þessu, en ég hygg þó, að það hljóti nánast að vera, að Bandaríkjamenn hafi við nánari athugun komizt að því, að þessi flugbrautarlenging sé nauðsynleg vegna þeirrar aðstöðu, sem NATO hefur haft hér og hefur hér á Íslandi. Þá talaði hv. 7. þm. Reykv. um það, að Alþfl. styddi niðurstöðu þá, sem ríkisstj. hefði komizt að, en vildi vita, hver rökstuðningurinn fyrir henni væri. Ég hef á skyndifundi utanrmn., sem kallaður var saman í gær, upplýst það, hvaða röksemdafærslu við ráðh. Framsfl. höfum fyrir okkar afstöðu. Hún er sú, að við teljum, að Ísland eigi áfram að vera aðili að NATO. Við viljum standa við upphaflegar skuldbindingar þess varnarsáttmála. Hv. 7. þm. Reykv. virtist telja, að við hefðum engar skyldur gagnvart NATO, hvað snertir varnir landsins. En ég vil nú spyrja: Hver var þá ástæðan fyrir því, að þessar þjóðir sóttust eftir því, að Íslendingar gengju í NATO? Ætli það sé ekki það, að í Norður-Atlantshafssamningnum hafi þeir ákveðið að taka höndum saman um sameiginlegar varnir og varðveizlu friðar og öryggis? Og framlag Íslands samkv. NATO-sáttmálanum, eins og hér hefur verið margsinnis tekið fram, var það, að veita NATO aðstöðu, „facilities“, eins og nefnt er á ensku og hér hefur verið kallað að veita aðstöðu. Sú aðstaða var framan af afnot af Keflavíkurflugvelli án herliðs, og það er fyrst þegar varnarsamningurinn 1951 er gerður, sem hér er samþ., að komi herlið. Engu að síður uppfylltum við okkar skuldbindingar gagnvart NATO frá 1949 til 1951, eins og hér hefur margsinnis verið rakið og það er sú hugsun, sem er á bak við endurskoðunina hjá mér, að það fyrirkomulag geti aftur náð fram að ganga, m.ö.o. að við getum staðið við upphaflegar skuldbindingar án þess að þurfa að hlíta því, að herinn sé hér. Það vill enginn hafa herinn, ekki sjálfstæðismenn, ég veit að vísu ekki um hv. 7. þm. Reykv., hann lýsti engu yfir í því efni, en hv. 1. þm. Reykv. og hv. sjálfstæðismenn margir hér hafa margsinnis gefið þær yfirlýsingar, að það væri þeirra einlæg ósk, að Ísland þyrfti ekki að hafa her, - ég man ekki, hvernig það var orðað, - a.m.k. ekki á friðartímum og jafnvel, að það væri ósk allra að losna við hann sem fyrst. Þá hefur mikið verið talað um það, að aðferðin sjálf við ákvörðunina hafi verið mjög vafasöm og jaðri við brot á þingræði. Því hefur nú að vísu að mestu verið beint að hæstv. forsrh. ég geri kannske ráð fyrir, að hann geri því einhver skil, ég veit það ekki þó, en frá mínu sjónarmiði vil ég aðeins segja það, að ég tel, að hér hafi verið um ákvörðun að ræða, sem fyrri hæstv. ríkisstj. var búin að gera. Og spurningin hafi verið um það, hvort núv. ríkisstj. vildi leyfa framgang ákvörðunar, sem tekin var af fyrri hæstv. ríkisstj. Slíkar ákvarðanir hafa fleiri komið til kasta núv. ríkisstj. og hafa verið leyfðar. Það hefur ekkert fjaðrafok orðið um þær hér á hv. Alþ. En hvað á að álíta um styrkleikahlutföll á Alþ. og fylgi á Alþ. við þessa ákvörðun? Er ekki skynsamlegt að gera sér grein fyrir því, að fyrrv. stjórnarflokkar höfðu gert samkomulagsuppkast eða samning um þessi atriði? Var ekki óhætt að gera ráð fyrir því, að þeir væru enn sömu skoðunar um þau atriði, sem þeir sjálfir höfðu samið um? Þeir verða náttúrlega að svara því, ef þeim hefur snúizt svo hugur, að þeir vilji nú ekki ljá þessu máli brautargengi á Alþ. Þá er alltaf þetta ráð til, sem hv. 7. þm. Reykv. minnti réttilega á, að bera fram vantraust á ríkisstj. vegna þessa tiltekna máls og koma henni þannig frá. En ég minnist þess, að í grein, sem hv. 1. þm. Sunnl. skrifaði 19. febr. s.l. og var nú raunar rakin hér að verulegu leyti af hv. 1. þm. Reykv., fjallar hv. 1. þm. Sunnl., hæstv. fyrrv. samgrh„ Ingólfur Jónsson, um þessa margnefndu framkvæmd og dregur það fram, sem komið hafði fram í sjónvarpsþáttum, annars vegar, að ég hafi talið, að auðvelt væri og sjálfsagt, ef ekki vildi annað til, að fjármagna þetta með innlendu fé, en hins vegar, að samgrh. núverandi hafi talið eðlilegt, að flugbrautarlengingin yrði kostuð í samræmi við fyrri samninga. Um þetta hefur hv. 1. þm. Sunnl. þetta að segja, með leyfi forseta: „Undir það mun mikill meiri hluti Íslendinga taka, því íslenzkt fjármagn er mjög takmarkað, en verkefnin mörg. Það verður að ætlast til þess, að ríkisstj. vinni að þessu máli af skynsemi og festu, og verði það gert, þarf ekki að taka innlent fjármagn til framkvæmda á Keflavíkurflugvelli frá öðrum aðkallandi verkefnum.“ Ég held, að það sé alveg ljóst, eins og svo oft hjá þessum hv. þm. og alveg ótvírætt, hvað hann meinar og menn þurfi ekki að fara mikið í grafgötur um hans afstöðu til þessa tiltekna máls. Ég held þá, að ég hafi í örstuttu máli svarað þeim fsp., sem hv. 7. þm. Reykv. setti fram og beindi sérstaklega til mín. Mig langar þá aðeins að víkja í örstuttu máli að því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði hér. En raunverulega hef ég ekki mikið um hans málflutning að segja. Hann rakti stefnu Sjálfstfl. í varnarmálum á nokkru árabili og við það hef ég engu að bæta. En ég tók eftir því, að þau ár, sem hann vitnaði til sérstaklega um það, hver stefna Sjálfstfl. hefði verið í varnarmálum, var annars vegar 1956, ef ég man rétt, og hins vegar núna 1971 eða 1972. Og það er alveg rétt, að í þessari stefnu er hið ákjósanlegasta samræmi. En mér verður þá á að spyrja: Hvað hefur hv. Sjálfstfl. að hafzt af því, sem hann telur nú og taldi 1956 alveg höfuðnauðsyn að gera í sambandi við endurskoðun varnarliðs, til þess að ná fram því stefnumarki sjálfstæðismanna, að hér þyrfti ekki að vera her? Ég veit ekki, hvað hefur verið gert af því. En hitt veit ég, að það hefur mjög lítið verið látið vita af því almennt. Fólk hefur lítið fengið að fylgjast með því, hvaða athuganir það eru, sem hafa leitt til þess á þessu tímabili öllu, að ekki hefur verið talið fært að endurskoða varnarsamninginn eða breyta honum í neinu, sem verulegu máli skiptir. En ég vil trúa því engu að síður, að þessi endurskoðun hafi verið í gangi hjá hv. sjálfstæðismönnum, því að annars hefðu þeir svikið þessa stefnu, sem er svona einstakt samræmi í. Því vil ég ekki að óreyndu trúa. En hitt bendi ég á, að fólkið í landinu hefur lítið fengið að vita um það og það hefur lítið orðið vart við tilburði sjálfstæðismanna til þess að endurskoða þetta allt saman í því skyni að koma stefnumálinu fram, að herinn þurfi ekki að vera hérna. Það er spurt um það, hver sé tilgangurinn með endurskoðuninni. Ég get endurtekið það einu sinni enn, að tilgangurinn með endurskoðuninni er sá, að kanna það, hvort ekki sé hægt að koma því svo fyrir, að Íslendingar uppfylli skuldbindingar sínar við NATO, án þess að hér þurfi að vera erlent herlið og ég segi það hvar sem er og ég skammast mín ekki fyrir það, að það er mín bjargföst trú, að slíka könnun beri að framkvæma. Og ég segi það enn þá og aftur að marg gefnu tilefni, að slík ákvörðun hefur ekki valdið hneykslun erlendis. Hún hefur ekki spillt sambandi okkar við hinar svokölluðu vestrænu lýðræðisþjóðir og hún hefur ekki minnkað álit Íslendinga erlendis, þar sem mér er kunnugt um. Hv. 1. þm. Reykv. kallar þetta barnaskap af mér að setja þetta fram. Hann gerir það í grein, sem hann skrifar á skírdag. Það verður þá að hafa það, þótt það sé kannske barnalegt að óska eftir því, að þessum málum sé hægt að koma betur fyrir. En ég er sannfærður um, að það vekur ekki undrun og ekki heldur hneykslun hjá þeim, sem þessi endurskoðun beinist að. Það hef ég enga ástæðu til að ætla og jafnvel öðru nær. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að hér ætti ekki að sigla undir fölsku flaggi. Ég tek það ekki til mín, að hér sé siglt undir fölsku flaggi. Ég hef reynt að gera hv. Alþ. þrásinnis grein fyrir því, að hverju mín endurskoðun á varnarsamningnum eigi að beinast og hver sú niðurstaða sé, sem ég vonast eftir að geti komið út úr því dæmi. Og hver er hún? Nákvæmlega það, sem hv. 1. þm. Reykv. lýsti sem háleitu stefnumarkmiði sjálfstæðismanna, þ.e. að við getum uppfyllt skyldur okkar við NATO, án þess að hér þurfi að vera erlent varnarlið eða erlent herlið. Það væri vissulega freistandi fyrir mig að ræða nokkru nánar þau atriði, sem þessi endurskoðun beinist að og ég mundi gera það alveg í áreytnislausu máli, en ég hef ekki tíma til þess núna. En ég vil þó aðeins víkja að því, sem er fyrsta atriðið í rökstuðningi hv. sjálfstæðismanna, en það var, hvernig ástatt væri í alþjóðamálum. Ástandið í alþjóðamálum í okkar heimshluta hefur almennt, hvar sem litið er, verið talið mjög batnandi að undanförnu - mjög batnandi. Um þetta get ég vitnað til fjölda ræðna þeirra manna, sem með þessi mál fara erlendis. Ég ætla einungis að vísa í þessu sambandi til ræðu, sem utanrrh. Svía hélt þann 23. f.m. í almennri utanríkismálaumræðu í sænska þinginu. Þar var það hans álit, að ástandið í okkar heimshluta hefði sjaldan verið betra, en það er nú. Ég ætla líka að leyfa mér að vitna á ný til ræðu, sem Andreas Cappelen utanrrh. Norðmanna hélt við svipað tækifæri í norska þinginu. En ég vil nefna þessi frændríki okkar bæði, vegna þess að milli þeirra skilur það, eins og allir vita, að Norðmenn eru meðlimir í NATO, en Svíar standa á eigin fótum. Þess vegna hef ég freistazt til þess að álykta, að ástandið í alþjóðamálum að því er snertir okkar hluta veraldarinnar sé svo mikið batnandi, að það gefi rökstuddar vonir til þess að ætla og vona, að á þessum málum, sem hér hafa orðið aðalumræðuefnið í vetur, geti orðið breyting í þá átt, sem ríkisstjórnar samningurinn fjallar um. Að vísu hafa orðið ýmsir atburðir, sízt skal ég neita því, sem draga úr þessum björtu friðarhorfum. Það þarf ekki að fara lengra aftur í tímann en nokkra mánuði, þegar út brauzt stríð milli Indverja og Pakistana, og upp úr því var stofnað nýtt ríki. Enn þá nýrra dæmi er auðvitað ófriðurinn í Víetnam, sem hefur blossað upp af endurnýjuðum krafti og enginn veit, hvaða afleiðingar kann að hafa. Allt þetta verður auðvitað að taka með í myndina, ég skal síður en svo neita því, en ég vonast til þess, að öllum hv. íslenzkum alþm. finnist það ekki óeðlilegt miðað við gang mála í V.-Evrópu, að menn leyfi sér að hafa vonir um það, að varnarmálum Íslendinga sé hægt að breyta til betra horfs. Ég ætla ekki, herra forseti, að hafa um þessi mál að svo stöddu fleiri orð. Þær till., sem hér eru til umr., hafa nokkuð fallið í skuggann. Ég get endurtekið það, sem ég hef áður sagt hér, að enda þótt ég telji alveg reginmun á þessum till., þar sem önnur er að mínu mati fráleit, en hin fyllilegrar athygli verð, þá mun ég ekki fyrir mitt leyti hafa á móti því, að till. fái þinglega meðferð báðar og að þeim verði að lokinni þessari umr. báðum vísað til hv. utanrmn.

Heilbr: og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Ég vil í upphafi beina athygli hæstv. forseta að mjög svo ruddalegum ummælum, sem fram komu hér í ræðu hv. þm. Jóhanns Hafstein, þegar hann gaf í skyn, að í ríkisstj. sætu menn, sem væru erindrekar erlends valds og sætu í ríkisstj. samkv. boði þessa valds og mundu vilja hafa erlenda herstöð þessa valds í landinu. Ég vil spyrja hæstv. forseta, hvort hann telji munnsöfnuð af þessu tagi í samræmi við ákvæði þingskapa um þinglega aðferð við umr. hér á þingi. En þessi ummæli hv. þm. um tengsl við erlenda aðila beina athyglinni eða rifja upp, hvernig háttað hefur verið stjórnarandstöðu Sjálfstfl. og Alþfl. á þessu þingi. Sú andstaða hefur verið mjög í molum, eins og menn vita, og erfitt að finna í henni nokkra tiltekna stefnu. En það er eitt, sem hefur gengið í gegn eins og rauður þráður alla tíð, að í hvert einasta skipti, sem fulltrúar Sjálfstfl. hér hafa ímyndað sér, að ríkisstjórn Íslands væri að taka aðra afstöðu en ríkisstjórn Bandaríkjanna, hafa þeir komið hoppandi hér upp í ræðustólinn til þess að berjast gegn því, að Íslendingar hefðu sjálfstæða afstöðu. Þetta byrjaði á fyrstu dögum þingsins, þegar hv. þm. Ellert B. Schram kom hingað til þess að mótmæla því, að Íslendingar fylgdu aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum. Þetta hefur haldið áfram alla tíð síðan. Ég er ekki að halda því fram, að þetta stafi af því, að hv. þm. Jóhann Hafstein og félagar hans fylgi einhverjum fyrirmælum Bandaríkjastjórnar. Mér dettur satt að segja ekki í hug, að bandarískir ráðamenn leggi sig niður við það að ræða við þessa hv. þm. Hins vegar eru þeir að ímynda sér, hvað muni henta, hvað muni vera í samræmi við afstöðu valdamanna í Washington. Þetta er ímyndun þeirra sjálfra, enda standa þeir hér uppi aftur og aftur eins og þvörur, eins og afturgöngur frá tíð kalda stríðsins, einmitt á þeim tíma, þegar bandarísk stjórnvöld eru sjálf að breyta afstöðu sinni í mjög veigamiklum atriðum. Þessi afstaða Sjálfstfl. hefur náð hámarki með þeirri till., sem hér er til umr. Á það hefur verið bent hér rækilega áður og ég þarf ekki að ítreka það, að þessi till. gengur í berhögg við grundvallarreglur lýðræðis og þingræðis. Hún gerir ráð fyrir því, að í stað ákvæðis stjórnarskrárinnar um jafnan rétt allra Íslendinga, verði tekin upp hollusta við Atlantshafsbandalagið sem mælikvarði á það, hvort menn megi fjalla um mikilvæg þjóðmál. Þetta er afstaða, sem við þekkjum frá miðöldum eða frá einræðisríkjum. En það er hreinlega til vanvirðu bæði við íslenzku þjóðina og við Alþingi, að slík till. skuli vera flutt og um hana skuli vera fjallað hér endalaust. Það ætti að vera búið að vísa þessari till. frá fyrir löngu til þess að rétta við sóma Alþingis gagnvart þjóðinni. Inn í umr. um þessa till. til þál. hafa blandazt atburðir, sem nýlega hafa gerzt, þ.e. tilboð Bandaríkjastjórnar um að greiða fyrir tilteknar framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli og ágreiningur, sem komið hefur upp innan ríkisstj. í þessu sambandi. Hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason sagði, að það væri algjört nýmæli í stjórnmálasögu Íslands, að afstaða til slíkra mála væri tekin með ágreiningi í ríkisstj. og greint frá ágreiningnum fyrir opnum tjöldum. Ég er nú ekki svo kunnugur stjórnmálasögu Íslendinga, að ég geti rakið það, hvaða fordæmi kunni að vera fyrir slíku. Þó hygg ég, að þau megi auðveldlega finna. Hitt skiptir þó miklu meira máli, að samkv. minni hyggju er hér um að ræða alveg sjálfsagða aðferð. Ég tel, að það eigi að fjalla um stjórnmál fyrir opnum tjöldum. Ég tel, að þjóðin eigi heimtingu á að fá að vita um afstöðu flokka og manna til mikilvægra mála og það eigi að skýra hreinskilnislega frá því, ef upp kemur ágreiningur t.d. innan ríkisstj. um það, hvaða afstöðu eigi að taka til tiltekinna mála. Það er alveg rétt hjá þessum hv. þm., að þannig var ekki að málum staðið í tíð fyrrv. ríkisstj. Í tíð viðreisnarstjórnarinnar heyrði maður einatt á þm. Alþfl. hér í hliðarherbergjum, að þeir kveinkuðu sér undan því, að þeir hefðu verið á móti málum, sem samþykkt voru í ríkisstj., en höfðu ekki djörfung til þess að skýra frá því opinherlega, að þeir væru andvígir slíkum málum. Það var þess vegna, að Alþfl. fékk þá útreið, sem hann fékk í kosningunum í fyrra og það var þess vegna, sem varaformaður Alþfl. skýrði frá því hér í þingbyrjun, að nú væri ástæða fyrir flokkinn að fara að endurhæfa sig. En á þá endurhæfingu var bundinn bráður endir, þegar formaður flokksins kom heim, því að hann hefur fylgt hv. þm. Jóhanni Hafstein eftir í hverri einustu vitleysu, sem þessi hv. þm. hefur gert sig sekan um hér á Alþingi. Hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason sagði, að við ráðherrar Alþb. hefðum sagt, að það væri ósamrýmanlegt sjálfstæðri íslenzkri utanríkisstefnu að taka við gjafafé frá erlendum aðilum. Þetta er nú ekki rétt eftir haft. Við sögðum, að það væri forsenda fyrir sjálfstæðri íslenzkri utanríkisstefnu, að Íslendingar legðu sjálfir fram fé til mikilvægra framkvæmda, en þægðu það ekki frá öðrum. Þetta er atriði, sem hefur verið ágreiningsefni hér á Íslandi núna í aldarfjórðung. Það hófst skömmu eftir stríð. Þegar Marshallaðstoðin var sett á stofn, þá hófust deilur hér á landi um það, hvort Íslendingar ættu að vera aðilar að því kerfi eða ekki. Þá var það afstaða Sjálfstfl., að við ættum að gerast aðilar að þessu kerfi sem veitendur, en ekki sem þiggjendur. Þá voru Íslendingar vel efnuð þjóð í samanburði við þær þjóðir, sem urðu að ganga í gegnum hörmungar styrjaldarinnar og hv. þm. Bjarni heitinn Benediktsson sagði, að við ættum að fara inn í Marshallkerfið sem veitendur, en ekki sem þiggjendur. En hver varð raunin? Raunin varð sú, að við þágðum meira fé, en nokkur önnur þjóð, úr þessu kerfi að tiltölu við fólksfjölda. Og síðan, í 25 ár, hefur það verið háttur allra ríkisstjórna á Íslandi að sækjast eftir eða þiggja í sífellu fjármuni frá erlendum aðilum og við höfum seilzt svo langt, að það hefur verið til hreinnar vansæmdar. Við höfum meira að segja seilzt í sjóði, sem hafa verið stofnaðir til þess að hjálpa þjóðum, sem voru alveg sérstaklega fátækar og ég tel, að það sé sannarlega tími til kominn, að við hættum þessari iðju. Þjóðartekjur á mann á Íslandi eru einhverjar þær hæstu í heimi. Ég held, að við séum þriðja eða fjórða þjóð í röð hinna ríkustu að því er varðar þjóðartekjur á mann og við eigum sannarlega að vera menn til þess að leggja fram sjálfir þá fjármuni, sem við þurfum á að halda til mikilvægra framkvæmda á Íslandi. Hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason var einnig með mjög dularfullar stjórnlagalegar bollaleggingar í sambandi við það, að ágreiningur hefði komið upp í ríkisstj. og spurði, hvernig ætti þá að taka á málum, ef stjórnarandstaðan væri sammála minni hl. ríkisstj. í slíkum tilvikum. Auðvitað mundi slíkum málum verða vísað til Alþ. og Alþ. mundi skera úr. Það er ósköp einfalt að láta það koma í ljós, hvar meiri hl. Alþ. er hverju sinni. Hér hefur verið rætt um nauðsyn verulegra framkvæmda á Keflavíkurflugvelli, og ég er sammála því, að það hefur lengi verið mikil nauðsyn að bæta þann flugvöll. Hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason og raunar hv. þm. Jóhann Hafstein einnig héldu því fram, að það hefði verið skylda Bandaríkjastjórnar að standa að framkvæmdum á vellinum. Hafi það verið skylda Bandaríkjastjórnar, hefur sú skylda verið rækt ákaflega illa, því að hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason sagði; að Keflavíkurflugvöllur hefði eftir stríð verið einhver fullkomnasti flugvöllur í heimi, en væri núna þriðja eða fjórða flokks flugvöllur. En ástæðan fyrir því, að Bandaríkjamenn hafa verið tregir til þess að leggja fram fé í lengingu flugbrautar, er sú, að lenging flugbrautar er fyrst og fremst nauðsyn í sambandi við almenna farþegaflugið á vellinum og þeir hafa ekki talið, að slík lenging væri nauðsynleg fyrir herflugvélar sínar. Fyrrv. ríkisstj. gerði afar einkennilegan bráðabirgðasamning við Bandaríkin um framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli. Þetta samkomulag var í því fólgið, að Bandaríkjamenn áttu að taka að sér að lengja hina margumtöluðu þverbraut, en á móti áttu Bandaríkin að fá flugstöðvarbygginguna í sínar hendur, þá flugstöðvarbyggingu, sem Íslendingar eiga þarna. Síðan áttu Íslendingar sjálfir að byggja nýja flugstöðvarbyggingu á sinn eigin kostnað. Ég held, að meira að segja peningalega hafi þetta dæmi komið ákaflega einkennilega út. En meginatriðið í sambandi við Keflavíkurflugvöll er það, að það er alveg augljóst mál, að flugvöllurinn kemur til með að hafa sívaxandi hlutverki að gegna á næstu árum. Þar er nú þegar orðin mjög veruleg farþegaumferð og sérfræðingar erlendir, sem um það hafa fjallað, spá því, að þarna verði ákaflega ör þróun á næstunni og að Keflavíkurflugvöllur geti orðið ákaflega mikilvægur millilendingarstaður í sambandi við flugferðir yfir Atlantshaf. En forsenda þess, að völlurinn geti gegnt þessu hlutverki, er sú, að hann verði þá starfræktur á eðlilegan hátt sem farþegaflugvöllur. Herstöð og herlið á vellinum er þröskuldur fyrir slíkri þróun. Það er forsenda fyrir því, að við getum byggt flugvallarreksturinn upp sem eðlilegan atvinnurekstur og raunar stóratvinnurekstur á okkar mælikvarða, að herinn fari. Það eru þessi atriði, sem ollu því, að við ráðherrar Alþb. lögðumst gegn því, að tilboði Bandaríkjanna væri tekið og töldum, að við Íslendingar ættum sjálfir að ráðast í þær framkvæmdir, sem nauðsynlegar eru á Keflavíkurflugvelli. Það er ekki annað en algjör minnimáttarkennd að halda því fram, að við séum ekki menn til þess að rísa undir þeim framkvæmdum. Hér hefur mikið verið talað um ákvæði stjórnarsáttmálans um brottför hersins og hvernig eigi að túlka þau ákvæði. Satt að segja er ég fyrir löngu orðinn leiður á þeim orðhengilshætti, sem menn hafa ástundað í sambandi við það. Þessi ákvæði eru ákaflega skýr, það á að taka samninginn við Bandaríkin til endurskoðunar, eins og ákvæði hans segja fyrir um, í því skyni, að herinn fari úr landi. M.ö.o. þess verður freistað að ná samkomulagi við Bandaríkin um það, að herinn fari. Ef þetta samkomulag næst ekki, á að segja samningnum upp í þessum sama tilgangi. Það er alveg ástæðulaust að vera að teygja, þessi orð út og suður. Ég vil lýsa því sem minni skoðun, að ég hef alltaf verið sannfærður um það, að hægt sé að taka upp alveg eðlilegar viðræður við bandarísk stjórnarvöld um þetta mál. Það hefur ekki komið upp nein vanstilling hjá bandarískum stjórnarvöldum eða í bandarískum blöðum vegna þessa ákvæðis í stjórnarsáttmálanum. Þar hafa ekki heyrzt nein slík ummæli eins og þau, sem hv. þm. Jóhann Hafstein lætur sér sæma að viðhafa hér á Alþingi Íslendinga. Þessu ákvæði hefur verið tekið mjög rólega, einmitt vegna þess, að Bandaríkjamenn eru sjálfir að endurskoða allt herstöðvakerfi sitt. Þeir líta orðið á það sem úrelt, kostnaðarsamt og úrelt, og þeir eru opnir fyrir því að ræða um endurskoðun á þessu kerfi. Á hinu vil ég vekja athygli, að hv. stjórnarandstæðingar eru að veikja samningsaðstöðu Íslendinga við Bandaríkin með málflutningi sínum hér á Alþ. Þeir eru að reyna að koma í veg fyrir það, að ríkisstj. nái árangri í viðræðum við Bandaríkin. Slík framkoma er óþjóðholl í mesta máta. Það er raunar ákaflega óþjóðhollt líka, þegar varaformaður Sjálfstfl., hv. þm. Geir Hallgrímsson, lætur sér sæma að mæta á þingmannafundi NATO til þess að bera fram klögumál á íslenzku ríkisstjórnina þar og til þess að leita liðsinnis erlendis í deilumálum hér á Íslandi. Þegar íslenzkir þm. leita út fyrir landsteinana um liðsinni vegna íslenzkra ágreiningsmála, er okkar málum illa komið. Við verðum að vera menn til þess að leysa vandamál okkar sjálfir og eigum að forðast það að gera erlenda aðila að beinum aðilum að slíkum vandamálum. Það hefur komið mjög fram í þessum umr. og raunar löngum áður, sem stóð í samþykkt ungra sjálfstæðismanna í haust, að verkefni Sjálfstfl. ætti að vera það að bera róg á milli stjórnarflokkanna og reyna að vekja úlfúð á milli einstakra manna í ríkisstj. Þessari samþykkt ungra sjálfstæðismanna hefur verið fylgt dyggilega bæði af formanni Sjálfstfl. og öðrum þm. þess flokks. En ég vil greina frá því hér, að þessi aðferð Sjálfstfl. hefur haft alveg þveröfug áhrif. Innan ríkisstj. er mjög traust samstaða um öll þau vandamál, sem ríkisstj. hefur orðið að fjalla um og enda þótt upp hafi komið ágreiningur um þetta mál, sem hér hefur verið gert að umtalsefni, þá er hitt að sjálfsögðu algjört meginatriði, að ríkisstj. í heild er staðráðin í því að framkvæma fyrirheitið um brottför hersins á kjörtímabilinu. Ég vil að lokum vekja athygli á því, að ég tel, að einmitt þetta atriði, brottför hersins, sé ákaflega veigamikið fyrir alla framtíð íslenzku þjóðarinnar. Það kom fram hér áðan og um það hefur stundum verið spurt, hvort hér væri um að ræða hernám eða hervernd. Nú ég vil ekki fara út í neinn orðhengilshátt, en ég vil minna menn á það, að þegar herinn kom hingað vorið 1951, þá var gengið í berhögg við ákvæði stjórnarskrárinnar. Utanrmn. var ekki kvödd saman til að fjalla um það mál og Alþingi ekki heldur. 



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls láta í ljós þá skoðun mína, að ég hefði kosið aðra leið en þá, sem ríkisstj. valdi í sambandi við hið svokallaða þverbrautarmál á Keflavíkurflugvelli. Til þess liggja ýmsar ástæður, en þó einkanlega tvær, sem hér skal nú greina. Í fyrsta lagi hefur mér skilizt, að þessi lenging þverbrautarinnar væri fólgin fyrst og fremst í að auðvelda risaþotum lendingu og yrði til aukinnar tekjuöflunar fyrir þjóðina. En ég tel einmitt, að eitt erfiðasta vandamálið í sambandi við brottvikningu varnarliðsins sé sá þáttur, sem varnarliðið er í efnahagslífi þjóðarinnar. Í öðru lagi þykir mér ekki loku fyrir það skotið, að það yrði örlitlu minna svigrúm til athafna varðandi brottvikningu varnarliðsins eftir að þetta framlag hefur verið innt af hendi. En aðalatriðið er þó hitt, að ríkisstj. hefur um leið og gengið var frá þessari samningsgerð tekið skýrt fram, að þetta haggi í engu þeirri ákvörðun hennar að halda fast við ákvæði stjórnarsáttmálans um það að standa að endurskoðun og uppsögn varnarsamningsins frá 1951. Það er að sjálfsögðu meginatriði og ber að fagna því, að þessum tveimur málum, annars vegar lengingu þverbrautarinnar og hins vegar stefnuskrármálinu varðandi varnarliðið, er haldið algjörlega aðgreindum. Þess vegna tel ég, að vel horfi um það mál. Það, sem ég vil einkanlega tala um í sambandi við öryggismálin, er ekki sízt málflutningur fyrirsvarsmanns Alþfl. Mér hefur komið nokkuð á óvart, að hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason skuli koma hér fram sem einhver herskáasti hersetumaður í stjórnarandstöðunni. Ég vil minna á, að þingsaga þessa hv. þm. segir í raun og veru allt aðra sögu. Hann átti t.d. mikinn þátt í því, að ég hygg, að ganga frá þáltill. árið 1956, þar sem fjallað var um stefnu Íslendinga í utanríkismálum og um meðferð varnarsamningsins við Bandaríkin, og ég vil leyfa mér að minna á þessa þáltill. Alþfl., þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Með hliðsjón af breyttum viðhorfum síðan varnarsamningurinn frá 1951 var gerður og með tilliti til yfirlýsingar um, að eigi skuli vera erlendur her á Íslandi á friðartímum, verði þegar hafin endurskoðun á þeirri skipan, sem þá var tekin upp, með það fyrir augum, að Íslendingar annist sjálfir. gæzlu og viðhald varnarmannvirkja, þó ekki hernaðarstörf og herinn hverfi úr landi. Fáist ekki samkomulag um þessa breytingu, verði málinu fylgt eftir með uppsögn samkv. 7. gr. samningsins.“ Það má segja, að þetta sé algjörlega samhljóða því ákvæði í stjórnarsamningnum að víkja hernum af landi brott. Síðan hafa hlutir þróazt þannig í íslenzkum stjórnmálum, að Framsfl. hefur tekið þetta upp að nýju, þó að ekkert hafi orðið úr framkvæmdum í hinni fyrri vinstri stjórn. SF hafa þetta líka á stefnuskrá sinni og Alþb. Það má segja, að allir þessir flokkar þrír hafa haft nokkurt samræmi í stefnumálum sínum. Hins vegar gegnir allt öðru máli um Alþfl. og mér er ekki alveg ljóst, hvað þessu veldur. Ég vil þó leyfa mér að benda á, að Alþfl. stóð árið 1956 að myndun kosningabandalags með Framsfl. og þá þurfti að ganga af Þjóðvarnarflokknum dauðum. Það tókst, en ekki urðu efndirnar á þessu neinar að koma hernum á brott. Ég hygg nú, að það væri mál fyrir Alþfl. að taka höndum saman við vinstri flokkana um þetta baráttumál, heldur en að stíga hér stríðsdans með Jóhanni Hafstein. Það er sannast mála við þessar umr., að við gerum okkur flestir, ef ekki allir, ljóst, að útþenslustefna Rússa, þar sem þeir hafa með ofbeldi lagt undir sig lönd og landssvæði, er forkastanleg og auðvitað ber okkur að sporna gegn slíku valdaráni sem Rússar hafa ástundað á undanförnum áratugum. En eins og ég benti á hér áður við umr., verðum við líka að gæta þess, að Bandaríkin eru stórveldi og þau hafa gripið til í vissum skilningi svipaðra aðferða og Rússar víðs vegar í veröldinni. Ég held nefnilega, að það sé skylda jafnaðarmanna að fordæma bæði valdarán af hendi rússneskra kommúnista og bandarískra kapítalista. Ég held, að það sé algjör misskilningur hjá jafnaðarmönnum að kasta sér í faðm Bandaríkjamanna umræðu- og gagnrýnislaust og fordæma svo allt á annan veginn, en ekkert á hinn veginn og ég veit ekki betur en þjóðmálastefna jafnaðarmanna geri ráð fyrir því að hasla sér völl einmitt þar á milli. En það segja sumir menn, að jafnaðarmennskan hafi týnzt einhvers staðar á leiðinni fyrir Alþfl. og mér sýnist nú, að þessi hermál sanni það nokkuð gaumgæfilega. Mergurinn málsins er náttúrlega sá, að þessi varnarstöð á Keflavíkurflugvelli er ekki til öryggis fyrir þjóðina á atóm- og vetnissprengjutímum, heldur stafar af henni feikileg hætta. Þetta er grundvallaratriði og við eigum fyrst og fremst að hugsa um öryggi þjóðarinnar. Gylfi Þ. Gíslason lét þau orð falla, að fyrir honum og Alþfl. væri meginröksemdin fyrir dvöl varnarliðsins hér að raska ekki valdajafnvægi í heiminum. Nú er ekki lengur talað um öryggi þjóðarinnar. Hvernig stendur á því? Það er talað um valdajafnvægi í heiminum. Ég vil í þessu sambandi minna á sjónvarpsviðtal við Benedikt Gröndal. Þá kom þessi sama skoðun fram og þá þótti honum skiljanleg og jafnvel eðlileg innrás Rússa í Tékkóslóvakíu, einmitt af því að Rússar voru að tryggja valdajafnvægi í heiminum. Við höfum ekki leyfi til þess að afsaka yfirgang stórvelda og stirðnuð hernaðarbandalög, á þeirri forsendu, að við séum þar með að styðja að valdajafnvægi í heiminum. Og hvað leiðir af því, ef við ætlum að hafa varnarlið til þess að halda óbreyttu valdajafnvægi í heiminum? Við yrðum að horfast í augu við það, að stórveldin, Bandaríkjamenn og Rússar, vilja viðhalda valdajafnvægi sín á milli í heiminum. Þeir vilja skipta veröldinni upp á milli sín og hafa reyndar gert það. Þeir vilja viðhalda hernaðarblokkunum. Eigum við að hugsa alveg eins og stórveldin vilja? Það er spurningin. Erum við orðnir það samdauna þessum hugsunarhætti? Það er enginn vafi á því, að flestallar þjóðir í NATO og flestallar þjóðir í Varsjárbandalaginu vilja gjarnan leysa þessi bandalög upp að meira eða minna leyti, en það eru stórveldin, sem ráða stefnunni. Rússar og Bandaríkjamenn, sem standa gegn því, að þessi bandalög séu leyst upp. Einmitt af því að þau tryggja þeim sjálfum valdaaðstöðu í veröldinni og krefjast síðan, að aðildarþjóðirnar fari í einu og öllu eftir vilja þeirra. Það hefur tekizt, því að íslenzkir jafnaðarmenn, ég tala nú ekki um sjálfstæðismenn, telja alveg sjálfsagt, að við förum í einu og öllu eftir vilja stórveldanna. Ég ætla ekki að fjalla meira um þetta mál að neinu ráði, því að ég hef talað áður við þessar umr., en ég vil bara benda á það, að mér sýnist þessir tveir hv. þm., Jóhann Hafstein og Gylfi Þ. Gíslason, dansa hér sama dansinn í þingsölunum. Það má kalla þennan dans brúðardansinn, en mér er óljóst, hvor er brúðguminn og hvor er brúðurin og mér er líka óljóst af málflutningi þeirra, hvor þeirra er í raun og veru Alþýðuflokksmaður og hvor þeirra er Sjálfstæðisflokksmaður. Ég held, að þetta sé mjög óheppileg þróun, einkanlega þar sem við jafnaðarmenn erum nú að ræða um sameiningu, þá held ég, að það sé ákaflega óhollt fyrir Alþfl. eftir að hafa alist í 12 ár við brjóst Sjálfstfl., að halda því svo áfram í stjórnarandstöðunni. Ja, hvað verður þá um Alþfl.? Væri nú ekki ráð fyrir Alþfl. að taka þátt í ríkisstjórn með skörungsskap með vinstri mönnum í landinu og leggja þannig drög að því, að við jafnaðarmenn getum orðið það afl í íslenzkum stjórnmálum. sem við allir óskum og vonumst eftir?



Herra forseti. Till. sú til þál., sem er hér til umr., þ.e. till. þeirra 10 sjálfstæðismanna, er vissulega þess eðlis, að ástæða sé til þess að hafa um hana ítarlegar umr., ekki eingöngu vegna þess máls, sem hún fjallar um, heldur einnig vegna þess, hvers eðlis till. er. Þar er beinlínis lagt til, að lýðræðisleg vinnubrögð verði látin lönd og leið, en í þess stað tekin upp ólýðræðisleg þvingun, sem í alla staði er ósamboðin virðingu Alþingis. Það er svo sem ekkert nýtt, að hin svonefndu öryggismál hljóti óvenjulega afgreiðslu hér á Alþ., þá sjaldan þau hafa verið til afgreiðslu. Allt frá upphafi eða í okt. 1946, þegar hv. 32 þm. samþykktu Keflavíkursamninginn, hefur verið farið með þessi mál sem feimnismál, bæði á Alþ. og í ríkisstj. Það er því vissulega gleðilegt, að sú stjórn, sem nú hefur tekið við, vill hafa annan hátt á og ræða þessi mál fyrir opnum tjöldum. Og það er vissulega þörf á því að rifja upp ýmsa þætti í sögu þessara mála, og ég mun leitast við að gera það nú í nokkrum orðum, þó að það verði aðeins smáviðauki við þá mannkynssögu fyrir byrjendur, sem hv. 5. þm. Reykn. hefur samið og las hér um daginn. Einnig vill svo vel til, að þjóðin getur líka fengið aðra upprifjun frá þessum dögum með því að fara á Atómstöðina í Iðnó og heyra þar og sjá, hvað skáldið Halldór Laxness hafði þá að segja. Þeir Íslendingar,sem ekki muna þá daga, eiga vissulega erindi í Iðnó nú. Aðeins fáum árum eftir stofnun lýðveldisins undirgengust alþm. afsal landsréttinda, þrátt fyrir víðtæk mótmæli, víðtækari mótmæli en þekkzt hafa í sögu þjóðarinnar, fjöldafundi, allsherjarverkföll. Ekkert fékk stöðvað þessa furðulegu samþykkt, þessi ógæfuspor, sem stigin voru þá og þjóðin var aldrei spurð. Síðan þetta gerðist, hefur íslenzk þjóð ekki átt óskoraðan rétt yfir landinu. Síðan þá hefur það verið íslenzkum stjórnvöldum um megn að reka sjálfstæða utanríkis- og efnahagspólitík. Síðan þá hafa íslenzkar ríkisstjórnir ljóst og leynt orðið að taka mið af óskum hins erlenda stórveldis, sem hér hefur dvalið í landinu. En e.t.v. er það alvarlegast og afdrifaríkast, að síðan þá hefur íslenzka þjóðin verið sundruð þjóð. Sá einhugur og sú samheldni allra Íslendinga, allra stjórnmálaflokka, sem náðist með stofnun lýðveldisins, rofnaði með þessum samningi. Um þetta höfum við ótal dæmi allt til þessa dags. Nýsköpunarstjórnin féll, þegar þessi samningur var gerður, upphaflegi samningurinn, Keflavíkursamningurinn. Samstaðan í vinstri stjórninni gliðnaði vegna þess, að það var ekki staðið við þau loforð, sem gefin voru, að herinn ætti að fara. Og hver efast um, að þessi þáltill. 10 þm. Sjálfstfl., sem við erum hér að ræða um, sé enn ein tilraun þessa flokks til þess að koma í veg fyrir þá ákvörðun stjórnarflokkanna að láta dátana á Keflavíkurflugvelli fara heim á kjörtímabilinu? Allt frá því fyrsta, er Sjálfstfl. og Morgunblaðið tóku að þjóna opinberlega bandarískum hagsmunum og hersetu hér á landi, hefur ýmsum ráðum verið beitt til þess að gera málstaðinn girnilegan fyrir þjóðina. Það er alveg rétt, sem 1. þm. Reykv. sagði áðan, að Sjálfstfl. hefur haft skýrt mótaða stefnu í sjálfstæðismálum um árabil. Það er mjög skýr stefna og það hefur ekkert breytzt og það er ekkert breytt í dag frá þeim dögum, er þessi landsréttindi voru tekin af þjóðinni og það hefur oft verið reynt að fela hinn eiginlega tilgang, sem falizt hefur á bakvið þá verknaði, er gerðir hafa verið, þegar við höfum verið að láta af hendi landsréttindi. Þegar samþykkt var á Alþ. að veita Bandaríkjunum aðstöðu á Keflavíkurflugvelli fyrst, var það látið heita till. til þál. um heimild fyrir ríkisstj. til þess að gera samning við Bandaríkin um niðurfellingu herverndarsamningsins frá 1941 o.fl. Sem sagt, þegar við vorum að afsala okkur rétti, veita erlendu ríki aðstöðu á íslenzku landi, þá var því komið fyrir í þriggja stafa skammstöfun, o.fl. Þarna mátti ekki segja sannleikann, heldur hét það að fella niður herverndarsamning, þegar við vorum að gera annan samning. Samtímis þessu stóð í Morgunblaðinu: „Allur her fer burt úr landinu, fullveldisréttur Íslands er í engu skertur.“ Og hver er svo skilgreining hv. flm. á þeirri ályktun, sem hér er til umr.? Í niðurlagi grg. segir, með leyfi forseta: „Því ber að líta á hana, þ.e. tillöguna, sem tilboð af Sjálfstfl. hálfu um að taka þátt í samstarfi við utanrrh. um endurskoðun varnarsamningsins og heilbrigða skipan varnarmála á Íslandi framvegis.“ Hæstv. utanrrh. hlýtur vafalaust að gleðjast við að sjá svona huggulegt samningstilboð. Honum er vafalaust í fersku minni, hve þeir Morgunblaðsmenn voru honum hjálplegir, þegar þeir lánuðu honum ræðuna hans Emils í vetur. Hv. flm. bjóða einnig fram aðstoð Sjálfstfl. til að koma á heilbrigðri skipan varnarmála framvegis. Og til þess að koma á þessari heilbrigðu skipan, er af mikilli kurteisi lagt til að útiloka einn þingflokkinn, meira að segja stjórnarflokk, frá afskiptum og umræðum um öryggismál þjóðarinnar. Hvaða tilgangi þjónar slíkur málflutningur? Eru þessir hv. þm. ekki enn þá búnir að átta sig á því, að þjóðin hafnaði stefnu Sjálfstfl. í síðustu kosningum, eða er þetta bara taugaveiklun á háu stigi? Eftir ræður þeirra formannanna í stjórnarandstöðuflokkunum, þá held ég, að það sé nærri lagi og ég get tekið undir orð formanns Alþfl., að það sé alveg augljóst mál, eins og hann sagði svo oft í sinni ræðu. Ég hef hér eingöngu talað um stefnu Sjálfstfl. Ég hef ekki séð ástæðu til þess að nefna Alþfl., því að ég fæ ekki betur séð, en sá flokkur hafi raunar enga stefnu í sjálfstæðismálum þjóðarinnar eða utanríkismálum. Hann hefur svo gersamlega verið í þjónustu Sjálfstfl., að þar má hreint ekki á milli sjá og nú síðast sýnist mér, að formaður Alþfl., hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason, sé farinn að taka hlutverk sitt það alvarlega, að hann telji sig eiga að vera þar í fylkingarbrjósti. Ég hef með þessum fáu orðum, herra forseti, sýnt fram á, að meðan erlendur her er hér í landi og samningum þar um hefur ekki verið sagt upp, verður ekki um að ræða, að hér ríki eðlilegt stjórnmálaástand, fyrir utan þá hættu, sem þjóðmenningu okkar og sjálfstæði stafar að sjálfsögðu af slíku tvíbýli. Sú vinstri stjórn, sem hér tók við völdum á s.l. sumri, hefur heitið þjóðinni nýrri stefnu. Nú skal taka upp sjálfstæða utanríkispólitík og efnahagsmálapólitík, endurskoða varnarsamninginn og herinn látinn fara úr landi á kjörtímabilinu. Landhelgin verður færð út 1. sept. á þessu ári. Í staðinn fyrir stóriðjuáætlanir viðreisnarstjórnar er að hefjast stórfelld umbylting í íslenzku atvinnulífi. Allt eru þetta verkefni, sem þjóðin er reiðubúin til að styðja og vinna að. Þetta er stefna, sem þjóðin vill sameinast um. Þjóðin krefst þess, að ríkisstj. framfylgi undanbragðalaust þeim stefnuskráratriðum, sem málefnasamningurinn tekur til. Þjóðin mun vissulega taka það óstinnt upp, ef enn þá verður vikizt undan gefnum loforðum. Ég vil undirstrika það, að ætli ríkisstj. sér í alvöru að umbylta íslenzku atvinnulífi, eins og hún hefur þegar hafið, þá verður það því aðeins mögulegt, að herinn verði látinn fara. Þá og þá fyrst getur þjóðin sameinazt um þau þýðingarmiklu viðfangsefni, sem hér eru og bíða úrlausnar.



Herra forseti. Það hefur komið fram í þessum umræðum um öryggismálin, að forusta sjálfstæðismanna er enn við sama heygarðshornið, þegar vikið er að sjálfstæðismálum íslenzku þjóðarinnar. Sagan virðist ekkert hafa kennt henni, enn sem fyrr einkennir allan málflutning hennar takmarkalaus lotning fyrir bandarískri forsjá og öryggismál þjóðarinnar eru ætíð skoðuð frá bandarískum sjónarhóli, en íslenzkum viðhorfum gleymt. Enn sem fyrr halda þeir því blákalt fram, að með þessu túlki þeir meirihluta vilja íslenzku þjóðarinnar. Nú síðast í ræðu sinni áðan hamraði hv. 1. þm. Reykv. á þessu. Í þessu sambandi er rétt að rifja upp, að í hvert skipti, sem tekizt hefur að framkvæma einstaka áfanga í sögu íslenzka hernámsins, hefur það verið gert að þjóðinni óspurðri með svikum og blekkingum. Þannig muna allir eftir svikum þjóðstjórnarinnar á sínum tíma, þegar Alþ. var kallað saman til að samþykkja orðinn hlut. Þessu fyrsta bandaríska hernámi fylgdu þó skilyrði af hálfu ríkisstj. þess efnis, að Bandaríkin skuldbindi sig til að hverfa með allan her héðan strax og núverandi ófriði er lokið, eins og segir í samningnum. Þetta loforð var auðvitað svikið. Sama gerðist, þegar Keflavíkursamningurinn var samþykktur, en þá var látið að því liggja, að samningurinn væri liður í niðurfellingu herverndarsamningsins frá 1941, en þegar til kom, var hér um dulbúinn varnarsamning að ræða, sem heimilaði bandaríska hernum full afnot af Keflavíkurflugvelli. Þá eins og alltaf síðan var hafnað kröfum almennings um þjóðaratkvæðagreiðslu. Alvarlegasta sporið var svo stigið með inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið 1949, en með þeirri ákvörðun var algjörlega vikið frá þeirri viðurkenndu hlutleysisstefnu, sem Íslendingar höfðu markað sér 1918 í fullveldisyfirlýsingu sinni. Tveimur árum síðar eða í maí 1951 var síðan hinum dulbúna herverndarsamningi frá 1946 breytt með undirritun herverndarsamnings við Bandaríkin á grundvelli Atlantshafsbandalagsins. Samningur þessi var þá gerður, án þess að Alþ. væri kvatt saman. Eins og allar tillögur sósialista um þjóðaratkvæðagreiðslu varðandi afstöðuna til bandaríska hernámsins, hafa einnig allar tillögur þeirra fyrr og síðar um þjóðaratkvæðagreiðslu vegna þátttöku Íslendinga í NATO verið felldar. Þau ólýðræðislegu vinnubrögð, sem hér hafa verið rifjuð upp og einkenna alla sögu íslenzka hernámsins, eru óskiljanleg, ef gengið er út frá því sem vísu, að meiri hl. þjóðarinnar hafi ætíð verið samþykkur þeirri utanríkisstefnu, sem Sjálfstfl. fylgir. Sannleikurinn er nefnilega sá, að allar þessar ákvarðanir hafa verið teknar þrátt fyrir harða andstöðu almennings. Nú loksins eftir margra ára samfellda stjórnarþátttöku Sjálfstfl. er komin til valda ný ríkisstj., vinstri stjórn, sem boðað hefur í málefnasáttmála sínum brottflutning bandaríska hersins á kjörtímabilinu. Að ríkisstj. standa þrír flokkar, sem allir hafa það skýlaust á stefnuskrá sinni, að bandaríski herinn skuli á brott, en þrátt fyrir þessar staðreyndir berja enn þeir áköfustu úr hópi íhaldsins höfðinu við steininn og tala enn um stefnu sína sem meirihluta vilja íslenzku þjóðarinnar. Nei, til allrar hamingju fyrir íslenzka þjóð hafa nú skapazt ný viðhorf í sjálfstæðis- og utanríkismálum Íslendinga. Undirlægjustefna Sjálfstfl. skal nú víkja fyrir sjálfstæðri íslenzkri utanríkisstefnu, sem hefur að markmiði friðvænlegri og betri heim og frjálst Ísland og vonandi þarf það aldrei að gerast aftur, að forseti Sameinuðu þjóðanna þurfi að minna íslenzk stjórnvöld á rétt smáþjóða til sjálfstæðrar ákvörðunar, eins og fyrrv. forseti þeirra þurfti að gera við utanrrh. viðreisnarstjórnar og ýmsum er enn í fersku minni. Hver er svo ástæða til hinna breyttu viðhorfa og hins aukna fylgis hinna róttæku þjóðfélagsafla? Vafalaust eru þær ástæður margar, en ég hygg, að einna þyngst á metunum sé hin einarða og skelegga stjórnmálaafstaða ungs fólks, þeirrar kynslóðar, sem vaxið hefur upp undir bandarísku hernámi og nú hefur kvatt sér hljóðs í íslenzku þjóðfélagi. En stjórnmálaáhugi þess hefur einkum og í vaxandi mæli beinzt að sjálfstæðismálum þjóðarinnar. Það hefur hafnað kaldastríðsrökum íhaldsins og heimtar frjálst og fullvalda land. Það skilur, að á sama hátt og frelsi hins þjáða og hungraða heims er komið undir afnámi hernaðarbandalaga og heimsvaldastefnu auðvaldsheimsins, þá er framtíð fullvalda Íslands í heimi aukinnar auðssamþjöppunar háð sjálfstæðri utanríkisstefnu. Það skilur samhengið milli efnahagslegra forréttinda hinna auðugu iðnaðarstórvelda og hernaðarbandalaga þeirra. Þennan vítahring fátæktar, hungurs og örbirgðar meiri hluta mannkynsins verður að rjúfa með afnámi hernaðar- og efnahagsbandalaga auðvaldsheimsins. Hlutur smáríkjanna getur verið stór í þeirri baráttu, hlutur Íslands getur ráðið þar úrslitum. Ég vil skjóta því hér inn, að vafalaust stendur það nær hugmyndum þessa fólks að nota þær 500 milljónir, sem fara eiga í flugbrautargerð í Keflavík, til að brauðfæða það fólk, sem hungrar um heim allan. Íslendingum fer illa sá betlibúningur, sem þeir hafa íklæðzt með þeirri ákvörðun að þiggja þetta fé. Nefna mætti hér mýmörg dæmi þess, hvernig unga fólkið hefur tekið virkan þátt í að reisa þá ölduvakningu í sjálfstæðismálum, sem nú hefur fært í kaf stefnu Sjálfstfl. Nærtækt er að minnast hátíðahalda stúdenta við Háskóla Íslands nú 1. des. s.l., þar sem krafan um brottflutning bandaríska hersins var sett á oddinn. Slík eining í þeirra hópi er glöggt merki um hug æskufólks til þessara mála. Svipaðir atburðir hafa og verið að gerast í öðrum skólum og í samtökum ungs fólks um allt land. Þannig helguðu t.d. nemendur framhaldsskólans á Eiðum nemendahátíð sína þessu baráttumáli nú í vetur. Stjórnmálaáhugi ungs fólks til bæja jafnt sem sveita hefur tekið á sig skýra og róttæka mynd í afstöðunni til íslenzkra utanríkismála. Þessi öfluga og fjölmenna hreyfing meðal ungs fólks hefur ekki staðnæmzt við neina pólitíska flokksmúra. Þannig er afstaða ungra Alþfl.-manna allt önnur en afstaða Alþfl. og forustumanna hans, og vafalitið hafa þeim sviðið ummæli hv. formanns Alþfl. hér í dag. Sama máli gegnir um Sjálfstfl. Langt inn í raðir fylgjenda hans hefur orðið vart við endurmat í þessum efnum. Þannig hefur t.d. yngsti þm. hans, hv. þm. Ellert Schram, gert ítarlega grein fyrir viðhorfum sínum til Bandaríkjanna í grein, sem hann skrifaði í málgagn ungra sjálfstæðismanna, Stefni, fyrir nokkrum árum. Og til fróðleiks fyrir þá sjálfstæðismenn, sem nú reyna að verja hina öfgafullu niðurlægingarstefnu sína, er rétt að rifja upp nokkra kafla í þessari ágætu grein hins unga þm. og samflokksmanns þeirra, með leyfi hæstv. forseta. Um hættuna af ameríkaníseringu segir hann: „Því er alls ekki hægt að neita, að okkar litla eyríki stafar viss hætta frá stórveldinu í vestri. Sú hætta er fyrst og fremst andlegs eðlis, hætta, sem steðjar að menningu, hugsunarhætti og lifnaðarháttum íslenzku þjóðarinnar. Það þýðir ekki að skella skolleyrum við og fullyrða, að íslenzk menning þoli slíkar ágjafir eins og gengið hafa yfir og munu ganga yfir. Það er viss og verulegur sannleikur fólginn í þeim áróðri kommúnista, að ameríkaníseringin sé yfirvofandi. Íslenzkir lýðræðissinnar eru aftur á móti svo ákafir að verja afstöðu sína til vestrænnar samvinnu, að þeir afgreiða yfirleitt ofangreindar ábendingar sem áróður og bull. Viðbrögðin eru nær undantekningarlaust þau, bæði í ræðu og riti, að taka upp hanzkann fyrir vesturveldin og sérstaklega Bandaríkin og verja sérhverja þá aðgerð og afstöðu, sem þau gripa til í heimsmálunum. Blaðakostur sjálfstæðismanna og annarra afla meðal lýðræðissinna hefur haldið og heldur uppi skefjalausum áróðri fyrir ágæti bandarískra sjónarmiða og leggur blessun sína yfir sérhverja þá aðgerð, sem Bandaríkjamenn grípa til. Fylgismenn sömu blaða og flokka, hvort sem slíkt stafar af sefjun eða sannfæringu, bregðast við á sama hátt. Þannig hefur skörulega verið tekið undir afstöðu Bandaríkjamanna til aðildar Kína að Sameinuðu þjóðunum. Þannig voru aðgerðir Bandaríkjamanna í Santo Domingo varðar fram í rauðan dauðann. Þannig er stefna þeirra í NATO og aðgerðir þeirra í Víetnam sjálfkrafa viðurkenndar og varðar. Og þannig virðist vera borið í bætifláka fyrir bandaríska hermannasjónvarpið á Íslandi af þeirri ástæðu einnig, að það kemur frá Bandaríkjunum.“ Síðar í sömu grein ræðir hann tilgang Bandaríkjamanna með útfærslustefnu sinni, en í því sambandi segir hinn hv. ungi þm. m.a. með leyfi forseta: „Bandaríkin eru stórveldi, sem togast á um áhrif og ítök meðal þjóða heims. Í þessum tilgangi reka þau sína pólitík, stjórnmálalega, hernaðarlega og menningarlega, hvenær sem er og hvar sem er. Við skulum ekki efast um vináttu þeirra, en við skulum heldur ekki vera þau börn að loka augunum fyrir þeirri staðreynd, að Bandaríkin reki ekki skeleggan áróður hér á landi fyrir málstað sínum á öllum þessum sviðum og beiti til þess öllum tiltækum ráðum. Til þess er upplýsingaþjónustan, til þess er sjónvarpið.“ Grein sína endar svo hv. þm. á þessa leið, með leyfi forseta: „Lýðræðið á Íslandi er lítils virði, sé það svo háð erlendum áhrifum, að lýðræðissinnar meðal þjóðarinnar telji það hlutverk sitt að vera ósjálfstæð handbendi í höndum Ameríkumanna. Ameríkumenn geta án þess verið, íslenzkt lýðveldi þolir það ekki.“ Ég held nú, að það sé full ástæða fyrir hina hv. 10 þm. Sjálfstfl. og aðra þá fulltrúa hans, sem hvað mest og dyggilegast vilja ánetjast Ameríkumönnum, gerast handbendi þeirra, að hlusta eftir þessari rödd hins unga þm. Ég hef nú hér að framan reynt að sýna fram á, hve fjarstæðukenndar fullyrðingar sjálfstæðismanna í þessum umr. um vilja þjóðarinnar til hersetunnar eru. Og þó að ég hafi hér sérstaklega minnt á greinilegan vilja alls þorra yngri kynslóðarinnar, vil ég ekki rýra hlut hinna eldri. Samhugur þjóðarinnar í þessu máli er augljós. Það hefur ekki heldur komið á óvart í þessum umr. hið sífellda tal fulltrúa Sjálfstfl. um, að þeir séu hinir einu sönnu lýðræðisvinir. Það hefur löngum verið venja þeirra að skipa sér í öndvegi hvað þetta snertir. Á sama hátt skipa þeir Atlantshafsbandalaginu í öndvegi lýðræðis meðal þjóða heimsins. NATO skal vera útvörður þess meðal hinna vestrænu þjóða að þeirra sögn. En það er eins með lýðræðisást Atlantshafsbandalagsins og hinna öfga fyllstu meðal sjálfstæðismanna, að hún endar þar sem við tekur áhugaleysi og afneitun almennings á skoðunum þeirra. Þannig má NATO fótumtroða lýðræðið í Grikklandi og nýlendum Portúgala, úr því að almenningur þar afbiður sér heimsvaldastefnu þess. Hafni þessar þjóðir íhlutun NATO og herforingjanna, þá skal þessu sama NATO-lýðræði þröngvað upp á þær. Eins gerist nú hér heima. Nú skal neyta allra bragða til að knésetja réttkjörin stjórnvöld. Á Alþ. skal meina einum ríkisstjórnarflokki að fjalla um veigamikinn þátt stjórnmálanna, utanríkismálin. Seinni partur ferskeytlu byrjar svona: „Ást er fædd og alin blind.“ Hvað sem er satt í þessari hendingu ferskeytlunnar, er víst, að NATO-ást ýmissa sjálfstæðismanna hefur blindað þá í þessu máli. En eins og ég hef sagt hér að framan, kemur afstaða foringja Sjálfstfl. ekki á óvart hér í umr. Þannig hefur það ekki farið fram hjá neinum, sem lesið hafa Morgunblaðið eftir ríkisstjórnarmyndun vinstri flokkanna, að vaxandi ótti er við, að endir verði bundinn á hina löngu undirgefni okkar við bandaríska utanríkisstefnu. Eina slíka grein las ég ekki alls fyrir löngu í Morgunblaðinu, en hún endurspeglar einmitt vel skoðanir blaðsins og lýðræðisást höfunda þess. Í þessari grein, sem birtist 5. marz s. l., segir m.a. , með leyfi forseta: „Þær ótrúlegu aðstæður, sem nú hafa skapazt á Íslandi og enginn heilbrigt hugsandi maður hefði trúað, að gætu skapazt hér, eru alveg í samræmi við það, sem gerist, þegar fávís fjöldinn skilur ekki frelsi lýðræðisins.“ Þetta er orðrétt upp úr Morgunblaðinu 5. marz s.l. Hér sannast það, sem ég sagði áðan um lýðræðisást sjálfstæðismanna. Hún endar þar sem almenningur, fávis fjöldinn, eins og þeir kalla hann, hafnar stefnu þeirra. Þær hvatir, sem liggja til grundvallar þeim skoðunum. sem þarna er bryddað á, eru þær sömu og fram koma í þeirri till. 10 hv. þm. Sjálfstfl., sem hér liggur frammi til umr. Ég tel, að Alþ. geti bezt haldið virðingu sinni með því að vísa henni frá, enda væri það í anda þeirra þúsunda Íslendinga, sem í sannleika vilja styrkja lýðræðislega stjórnarhætti og frelsi íslenzku þjóðarinnar. Að endingu vil ég aðeins minna á, að það er ekki sízt fyrir liðveizlu hins mikla fjölda æskufólks, sem skapazt hafa ný viðhorf í íslenzkum stjórnmálum. Það er hin róttæka þjóðfélagsvakning meðal þessa fólks, sem fyrst og fremst hefur gert núverandi stjórnarmyndun vinstri flokkanna mögulega. Og eins og ég hef áður sagt, kemur stjórnmálaafstaða þessa unga fólks skýrast fram í afstöðu þess til sjálfstæðismála þjóðarinnar. Þetta unga fólk treystir núv. ríkisstj. til að endurheimta virðingu Íslands á alþjóðavettvangi, til að veita hinum ófrjálsu, fátæku þjóðum heimsins lið. Það treystir því, að herinn fari á brott á kjörtímabilinu.



Herra forseti. Í málefnasamningi núv. hæstv. ríkisstj. er komizt að orði eitthvað á þá leið, að stefna Íslands í utanríkismálum skuli vera sjálfstæð og einbeitt. Ég held, að það fari ekki á milli mála, að grundvallarskilyrði þess, að svo verði, sé að stefnumörkunin sjálf sé ljós, það séu ekki tveir eða fleiri stefnuvitar staðsettir sinn á hvorum stað í sama máli. Það hefur komið hér fram, að ekki eingöngu ber ráðherrum hæstv. ríkisstj. mjög á milli um, hver stefna Íslands sé í öryggis- og varnarmálum, heldur og er ósamkvæmni í yfirlýsingum sama ráðh., hæstv. utanrrh„ svo og milli flokksbræðra hans eins og hv. 2. þm. Reykn., Jóns Skaftasonar. Ef hæstv. utanrrh. er óánægður með þennan dóm af minni hálfu, þá get ég vísað honum og öðrum flokksbræðrum hans á yfirlýsingu Sambands ungra framsóknarmanna, sem taldi nauðsynlegt að veita hv. 2. þm. Reykn. ofanígjöf, vegna þess að hann túlkaði ekki málefnasamninginn í öryggis- og varnarmálum eins og hæstv. utanrrh. gerði þá. Síðan hefur hæstv. utanrrh. að vísu breytt túlkun sinni og við höfum öll heyrt það ljóslega við ýmis tækifæri, að túlkun hæstv. utanrrh. er þessi: Fyrst fer fram könnun málsins, niðurstaða könnunarinnar verður lögð fyrir Alþ., og Alþ. ákveður, hvort varnarliðið fer brott á kjörtímabilinu eða ekki. Aðspurður hefur hæstv. utanrrh. sagt, að vel gæti farið svo, að niðurstaða könnunarinnar leiddi til þess, að varnarliðið færi ekki brott á kjörtímabilinu. Við lukum umr. um skýrslu hæstv. utanrrh. hér í haust þannig, að hæstv. forsrh. var beðinn um úrskurð um það, hvor hefði rétt fyrir sér í stefnumörkun ríkisstj. að þessu leyti, hæstv. utanrrh. eða hæstv. viðskrh. Ég endurtók þessa spurningu hér í umr. fyrir páska, og nú er komið nýtt tilefni til þess að endurnýja þessa spurningu, því að mér er tjáð, að hæstv. iðnrh., - ég þurfti því miður að fara frá vegna annarra embættisstarfa, sem ákveðin voru með löngum fyrirvara, þegar hann talaði, - en mér er tjáð, að hann hafi sagt, að ríkisstj. í heild væri staðráðin í því að framfylgja ákvörðuninni um brottför varnarliðsins á kjörtímabilinu. Túlkun hans ber saman við túlkun hæstv. viðskrh. áður, að endurskoðunin sé eingöngu gerð í þeim tilgangi, að Bandaríkjamenn fari með samkomulagi með varnarliðið af landi brott. Ef svo verði ekki, þá eigi að segja samningnum upp, til þess að einhliða ákvörðunarréttur Íslendinga taki gildi að þessu leyti. Þetta er allt annað, sem þessir hæstv. ráðh. Alþb. þannig segja, en hæstv. utanrrh. hefur áður sagt. Ég vil því ítreka og endurtaka spurningu til hæstv. forsrh.: Hvor er hin rétta túlkun á stjórnarsáttmálanum, túlkun utanrrh. eða túlkun ráðh. Alþb! Er ríkisstj. í heild staðráðin í því, án tillits til niðurstöðu könnunarinnar, sem fram fer, að framfylgja ákvörðuninni um brottför varnarliðsins á kjörtímabilinu? Ef könnunin leiðir í ljós, að það sé þjóðinni til óþurftar og öryggi landsins, er það þá samt staðföst stefna stjórnarinnar? Hér duga ekki nein hálfvelgjusvör. Alþ. á heimtingu á svari, þjóðin á heimtingu á svari. Ósamræmið í orðum þessara ráðh. hefur ekki eingöngu veikt traust þjóðarinnar á ríkisstj., sem ég læt mér raunar í léttu rúmi liggja, en það hefur veikt traust manna á Íslendingum og ábyrgðartilfinningu Íslendinga í alþjóðamálum, og það skiptir máli. Það var líka svo, að eftir að hæstv. utanrrh. fann þá andstöðu og þá gagnrýni, sem stjórnarsáttmálinn vakti og sá skilningur, sem orðalag hans gaf til kynna, að því er öryggismál landsins varðaði, þá dró hann mjög í land, að því er tók til brottfarar varnarliðsins af landinu. Og þá þótti Þjóðviljanum og Alþb.-mönnunum nauðsynlegt að segja fylgismönnum frá því, að það væri komin á sérstök ráðherranefnd um herstöðvamálið. Hæstv. utanrrh. fann að því, að ég hafði látið orð falla um, að ráðherranefndin hefði verið skipuð um varnarmálin. Hann sagði, að þetta væri vinnunefnd um utanríkismálin, sem væri skipuð tveim ráðherrum auk sín. Þetta skiptir út af fyrir sig engu máli, en ég hafði heimildina frá Þjóðviljanum, sem hefur gert sér tíðrætt um þessa- ráðherranefnd jafnmikið og Tíminn hefur lítið á hana minnzt. En í þessari forsíðufrétt Þjóðviljans segir, að það hafi komið fram á fundi Alþb., að sett hafi verið á laggirnar ráðherranefnd til að fjalla um herstöðvamálið og fyrirhugaða brottvísun hersins. Síðan er sagt, hverjir eiga sæti í nefndinni. Þegar það kom fram, að svona væri unnið að málum, þá þótti þm. Sjálfstfl. sjálfsagt að óska eftir því, að Alþ. hefði aðild að athugun öryggismála þjóðarinnar. Og þess vegna m.a. er sú till. borin fram, sem hér er til umr. Það hefur verið talað um, að það væru ekki lýðræðisleg vinnubrögð af hálfu þm. Sjálfstfl. að ætla þeim eingöngu fulltrúa í nefndinni, sem styddu aðild Íslendinga að Atlantshafsbandalaginu. Með því værum við að útiloka fulltrúa Alþb. Það er svo, eins og ég hef áður nefnt hér, að við ýmsar nefndarkosningar getur svo farið vegna tölu nm., að þingflokkur fái ekki fulltrúa í nefnd. Það hefur og verið nefnt dæmi um nefndarskipanir ríkisstj., en þær hafa eingöngu verið skipaðar flokksmönnum ríkisstjórnarflokkanna, og ráðherranefndin sjálf er auðvitað dæmi um það, að tveir flokkar, sem styðja aðild Íslendinga að Atlantshafsbandalaginu, eiga ekki um þetta mikla mál að fjalla. En aðalatriðið og aðalástæðan til þess, að það var ekki gert ráð fyrir því, að fulltrúi frá Alþb. eða fulltrúi frá stjórnmálaflokki, sem væri andvígur aðild Íslendinga að Atlantshafsbandalaginu, tæki þátt í þessum störfum, var sú, að það var gengið út frá því sem vísu, að Alþb.–menn vildu ekki taka þátt í slíku starfi. Þeir Alþb.–menn hafa í fyrsta lagi talið aðild Íslendinga að Atlantshafsbandalaginu ganga landráðum næst. Þeir hafa í öðru lagi talið, að hafi aðildin að NATO ekki verið fullkomin landráð, þá hafi varnarsamningurinn sjálfur í það minnsta fullkomnað glæpinn. Það er svo komizt að orði í ávarpi, sem miðstjórn Sósíalistaflokksins, forvera Alþb., gaf út 8. maí 1951 í tilefni af varnarsamningnum, með leyfi forseta: „Samningur þessi er því hvorki löglega né siðferðislega skuldbindandi fyrir þjóð vora. Hann er einkasamningur spilltustu höfðingja landsins við framandi hervald, gerður á þeirra persónulegu ábyrgð.“ Og undir lok ávarpsins er orðrétt skorað á landsmenn að hindra: „að amerískt auðvald eða umboðsmenn þess leggi skatt á Íslendinga til að greiða herkostnað af innrás og hervirkjum Bandaríkjamanna í landi voru.“ Enn fremur segir þar á þessa leið, með leyfi forseta: „Löngu hernámi mundi að líkindum fylgja vaxandi vígbúnaður Bandaríkjanna hér á landi, aukinn innflutningur hermanna og vaxandi kröfur Bandaríkjastjórnar á hendur Íslendingum um landssvæði, framlög og jafnvel vopnun Íslendinga.“ Auk þess sem athyglisvert er við þessar tilvitnanir, hve þm. Alþb. eða forverar þeirra hafa reynzt lítt spámannlega vaxnir, þá ber þetta vitni um það, að þeir telja sig ekkert eiga vantalað við Atlantshafsbandalagið og vilja enga aðild eiga að dvöl varnarliðs á Íslandi. Þess vegna kom það mér dálitið ókunnuglega fyrir sjónir, þegar hæstv. utanrrh. sagði í umr. hér á dögunum, að það væri ekki rétt, að það væri flokkur á þingi og hluti af ríkisstj., sem teldi, að við ættum ekkert vantalað við NATO. Það er kannske eitt, sem þessi flokkur telur sig eiga vantalað við NATO, og það er það að segja varnarliðinu að fara á brott. Það er þó ekki rétt að stefna því að NATO, það er rétt að stefna því að Bandaríkjamönnum sjálfum sem samningsaðila varnarsamningsins, en það er líka það eina, sem ég get ímyndað mér, að þm. Alþb. og ráðh. Alþb. eigi vantalað við NATO eða Bandaríkjamenn í þessum efnum. Er það e.t.v. svo, að það sé von til þess, að þm. Alþb. skoði með hlutlægum hætti, hvað sé öryggi landsins fyrir beztu og hvernig vörnum eigi bezt fyrir að koma í landinu? Ég spyr hv. þm. Alþb. og hæstv. ráðh.: Eru Alþb.–menn yfirleitt á þeirri skoðun, að til mála komi að hafa varnarlið á Íslandi eða varnir í landinu? Ef þeir svara þessari spurningu neitandi, þá skil ég ekki í raun og veru, hvaða erindi þeir eiga í nefnd til að fjalla um þessi mál, þegar niðurstaðan af þeirra hálfu er fyrir fram ákveðin. Hún er þessi: Engar varnir á Íslandi, ekkert varnarlið undir einum eða neinum kringumstæðum. Þeir leiðrétta mig, ef ég fer ekki með rétt mál. Þess vegna vísa ég heim til föðurhúsanna öllum ummælum þar að lútandi, að till. okkar sjálfstæðismanna sé ekki lýðræðislega upp byggð. Till. um skipun nefndarinnar er byggð á afstöðu þingflokks Alþb. að þessu leyti. Ef Alþb. á hinn bóginn vill taka þátt í því, sem Alþb. hefur hingað til skírt landráðastarfsemi, þá er velkomið af minni hálfu og okkar flm., að till. sé breytt í þá átt, að allir þingflokkar geti átt sinn fulltrúa í slíkri nefnd. En það held ég, að fari ekki á milli mála, að ef þessi mál, öryggismál Íslands, og niðurstaða þeirrar könnunar, sem fram fer núna í þeim efnum, eiga að koma fyrir Alþ., þá sé það rétt og skylt, að Alþ. eigi aðild að þessari könnun og fylgist með þessari könnun jafnóðum og hún fer fram. Það hafa margir hv. þm. Alþb. talað í þessum umr. og þeir hafa talað vítt og breitt um ástand og horfur í alþjóðamálum og þótt það sé e.t.v. ekki ástæða til vegna alþm. hv. að rifja upp ástæðurnar fyrir stofnun NATO 1949, þá held ég, að ég verði að gera það með örfáum orðum. Það var ástæðan fyrir stofnun Atlantshafsbandalagsins, að Sameinuðu þjóðirnar, sem voru samtök bandamanna í stríðinu í upphafi myndunar sinnar og stofnunar, reyndust þess ekki umkomnar að stöðva yfirgang kommúnista og Sovétmanna í Austur-Evrópu. Með beitingu neitunarvalds hjá Sameinuðu þjóðunum var komið í veg fyrir allar ráðstafanir í þá átt að stemma stigu við þeim aðgerðum, sem Sovétríkin höfðu þá í frammi. Þegar vesturveldin, Bandaríkin og Bretland, minnkuðu herafla sinn úr 5.5 millj. manna í 880 þús., héldu Sovétríkin óbreyttum herafla, sem var milli 4 og 5 millj. manna. Eftir styrjöldina innlimuðu Sovétríkin í ríki sitt, að því er mig minnir, 23 millj. manna og 500 þús. ferkílómetra lands, en með óbeinum hætti, með því að styrkja litla, sterka einræðisflokka kommúnista, minnihluta flokka í ýmsum löndum, gátu þeir með valdaráni og tilstyrk og návist rússneska hersins náð völdum í löndum, þannig að í heild náðu þeir undir sig nær 100 millj. manna á, að því er mig minnir, nálægt 500 þús. ferkílómetrum. Þetta var upphafið að stofnun NATO, og það gerði e.t.v. útslagið, þegar valdaránið í Tékkóslóvakíu var framið 1948. Það þótti eðlilegt, að við Íslendingar, sem vorum á mjög hernaðarlega mikilvægum stað á N.-Atlantshafi, gerðumst aðilar að þessu bandalagi. Reynslan frá styrjöldinni hafði sýnt það, að við fengum ekki að vera í friði vegna stríðandi þjóða í styrjöldinni, sem þá var lokið. Og ef við vildum að einhverju leyti vera okkar eigin gæfu smiðir og velja okkur sjálfir bandamenn, þá þurftum við að taka ákvörðun. Ég held, að mikill meiri hluti Íslendinga sé í engum vafa um það, hvorum megin þeir vilja standa. Það er að vísu illt að þurfa að taka slíka ákvörðun, en sú nauðsyn er ótvíræð, það sýnir reynslan okkur. Síðan hefur það komið tvívegis fyrir, að við höfum þurft að taka ákvörðun um það, hvort þátttaka okkar í NATO hefði í för með sér dvöl varnarliðs eða sérstakar varnarráðstafanir á Íslandi. Það var 1951, þegar Kóreu styrjöldin brauzt út og þá voru allir þm. lýðræðisflokkanna sammála um það. Það var aftur 1956, þegar sá pólitíski skollaleikur var leikinn eins og nú er leikinn aftur, þá af vinstri stjórninni sálugu, nú af núverandi vinstri stjórn, að varnarsamningnum var sagt upp. En að lokum með þeirri niðurstöðu, að eftir innrásina í Ungverjaland og vegna Súez deilnanna, þá var ákveðið, að varnarliðið skyldi áfram vera í landinu. Það er m.a. spurningin um það, hvort nú liti friðvænlega út í heiminum miðað við ástandið t.d. 1951 og 1956, sem við verðum að svara í könnun um öryggismál Íslendinga, sem nú fer fram. Ég hef dregið það í efa, að örfáum árum eftir valdaránið endurnýjað í Tékkóslóvakíu og einu eða tveimur árum eftir verkföll í Póllandi, sem barin voru niður vegna návistar rússneskra herja, þá sé rétti tíminn að taka ákvörðun um, að varnir skuli ekki vera til staðar á Íslandi og varnarliðið hverfa brott. Það er sjálfsagt að endurskoða varnarsamninginn og það er sjálfsagt að leita tækifæris, þegar friðvænlega horfir í heiminum, til að komast að samkomulagi um, að vörnum Íslands skuli á annan veg fyrir komið en með dvöl erlends varnarliðs. En fyrir fram lítur dæmið ekki þannig út. Það er að vísu svo, að okkur hæstv. utanrrh. greinir á um það, hvaða ályktun eigi að draga af þeim ráðstöfunum, sem nú er verið að gera, bæði af hálfu vesturveldanna og Varsjárbandalagsins, til þess að koma á friðsamlegri horfum í heiminum og þar á ég við þær viðræður, sem átt hafa sér stað um gagnkvæma afvopnun og minnkun herafla í Mið-Evrópu. Þar á ég við samninga V.-Þjóðverja annars vegar og Pólverja og Rússa hins vegar um friðarsamninga og Berlínar vandamálið. Þar á ég við SALT-viðræður stórveldanna og þar á ég við öryggismálaráðstefnu Evrópu. Allt þetta geta verið spor í þá átt að koma á varanlegum friði í þessum heimi og eyða tortryggni milli landa og þjóða. Við skulum vona, að svo verði, en það verður að taka á þolinmæðinni og forsenda þess, að þessar umleitanir beri árangur, er sú, að bandamenn innan Atlantshafsbandalagsins standi saman, að einn þeirra hlaupi ekki úr leik og veiki ekki varnirnar einhliða. Forsenda allra þessara friðarumleitana er gagnkvæmni, að krefjast þess af báðum aðilum samtímis og samhliða, að úr vígbúnaði eða vörnum sé dregið. Það er þessi gagnkvæmni, sem ekki er fyrir hendi og raunverulega er spillt með stefnu íslenzku ríkisstj. og í því felst ábyrgðarleysi hennar geigvænlegast. Við erum ekki eingöngu að svíkja bandamenn okkar og vini í Atlantshafsbandalaginu, heldur erum við fyrst og fremst að svíkja sjálfa okkur. Við erum fyrst og fremst að spilla þeim friði og friðarhorfum, sem við með þátttöku okkar í NATO höfum átt þátt í að skapa. Það er vitaskuld svo, að í breytilegum heimi þurfum við að taka til endurmats ástand og viðhorf í alþjóðamálum á hverjum tíma. Og það er sjálfsagt, að við reynum að hafa slíkt endurmat og slíka skoðun mála sem mest í eigin höndum, en þó er ekkert að því að leita álits annarra þjóða í þessum efnum. Ég spurði hæstv. utanrrh. að því, hvort hann eða ríkisstj. eða hann með blessun ríkisstj. hefði leitað álits sænsks sérfræðings í öryggismálum, hvort álitsgerðir hefðu borizt frá N–Atlantshafsbandalaginu, sem hann kvaðst hafa beðið um þegar í umr. hér á þingi í nóv. s.l., eða hvort leitað hefði verið álits Dana og Norðmanna, en upp á því var stungið í þeim sömu umr. Hann svaraði því almennt þess eðlis, að ýmsar álitsgerðir væru að berast og þær mundu verða lagðar fyrir utanrmn. Ég tel það mjög eðlilegt að leggja slíkar álitsgerðir fyrir utanrmn., en tel það þó ekkert leyndarmál, að hve miklu leyti ríkisstj. hefur haft frumkvæði að eða að hve miklu leyti hún veit um gerð slíkra álitsgerða og þá hverjar hafi borizt nú og því vil ég ítreka fsp. mína til hæstv. utanrrh. að þessu leyti. Það bar og á góma í umr. fyrir rúmum hálfum mánuði, að ég hefði ekki fært rök fyrir því, að stefnuyfirlýsing hæstv. ríkisstj. hefði skaðað málstað Íslands og álit út á við. Hæstv. utanrrh. sagði eitthvað á þá leið, að hann hefði ekki orðið var við það og þó hefði hann talað við marga erlenda menn. Hann tiltók það í framhaldi að vísu, að þetta tæki til tveggja atriða, annars vegar til endurskoðunar varnarsamningsins eftir 20 ár og hins vegar tæki þetta til þess, að Íslendingar vildu marka sér sjálfstæða stefnu í utanríkismálum. Þetta hvort tveggja hef ég heldur ekki heyrt nokkurn mann gagnrýna. Það er ekki um þetta, sem ég held, að sé að ræða, þegar ég segi, að stefnumörkun ríkisstj. skaði málstað Íslands og álit út á við. Það sem ég á við, er að íslenzka ríkisstj. tekur fyrir fram ákvörðun í öryggis- og varnarmálum landsins og ákveður svo seinna, eftir að ákvörðunin er tekin, að könnun skuli fara fram á þessum málum og viðræður og samráð við vini okkar og bandalagsmenn í Atlantshafsbandalaginu. Það er fyrst og fremst það, sem ég tel, að hafi skaðað málstað Íslands út á við, og ég þykist vita, að hæstv. utanrrh. sé hvorki svo sjálfumglaður eða skilningi skroppinn, að hann geri sér ekki grein fyrir því, einmitt eftir viðræður við ýmsa þá erlenda menn, sem eiga erindi til Íslands og viðtal við hann. Þótt ég eigi ekki viðtöl við nærri því eins marga erlenda stjórnarerindreka eða erlenda menn eins og hæstv. utanrrh., þá fylgir það þó einnig stöðu minni, að það kemur fyrir og ég byggi m.a. á ummælum þessara manna, þegar ég segi, að stefnuyfirlýsing og túlkun hæstv. ríkisstj. á stefnuyfirlýsingu í öryggis- og varnarmálum hefur skaðað álit Íslands erlendis. Ég vil líka vitna til fundar þm. Atlantshafsbandalagsins í Ottawa á s.l. ári og vegna þess, að mér er sagt, að hæstv. iðnrh. hafi verið að gagnrýna mig fyrir það að bera klögumál fram á landa mína á fundi NATO erlendis, þá vil ég í leiðinni aðeins segja það, að því gefna tilefni, að ég tel að frásögn af staðreyndum um stjórnmál og afstöðu manna til utanríkismála Íslands á erlendum vettvangi meðal bandamanna okkar í NATO sé engin klögumál. Og ég held, að hver og einn þm. og hver og einn þingflokkur sé alveg reiðubúinn að standa fyrir sínu máli og sinni skoðun, eða er hæstv. iðnrh. eitthvað að kveinka sér? Er það eitthvert feimnismál, hvaða skoðun og stefnu hann hefur í utanríkismálum landsins? Við erum í þingmannasambandi NATO til þess að bera saman ráð okkar, hvað helzt megi til gagns verða sameiginlegu öryggi og friði í þeim heimshluta, sem við byggjum. Hvað er eðlilegra og sjálfsagðara, en að við, þjóðkjörnir fulltrúar, hvers lands um sig, berum saman bækur okkar um pólitíska afstöðu manna í heimalandinu og fylgi við tilteknar aðgerðir í öryggis- og varnarmálum? Ég ber ekki fram neina afsökun á þeirri ræðu, sem ég flutti á þingmannafundi NATO í Ottawa s.l. haust og skora á hæstv. ráðh. að benda á eina einustu setningu, sem hægt er að túlka sem klögumál. Ef nokkur slík fyrirfinnst, þá er það vitni um það, að hann sjálfur kveinkar sér vegna sinna eigin skoðana, og furðar mig reyndar ekki á því. Það er um þennan fund að segja, að þar var uggur í mönnum. Bæði töldu menn Íslendinga léttúðuga sjálfra sín vegna, vegna síns eigin öryggis, ef ætti að túlka stefnumið núv. stjórnar á þann veg, að varnarliðið skyldi á brott fara skilyrðislaust og án allra frekari kannana á kjörtímabilinu. Og menn voru líka uggandi vegna öryggis nágrannanna. Það er svo, að þegar hús nágrannans brennur, þá er þínu húsi hætt og ég held, að við hér í þessum heimshluta höfum reynt það, að öryggi okkar er samtvinnað. Einræðisöfl í heiminum hafa leikið það 1939 og fyrir þann tíma að nýta andvaraleysi okkar og ná undir sig þjóðum og löndum og svo virtist einnig ætla að takast eftir síðustu heimsstyrjöld, ef Atlantshafsbandalagið hefði ekki verið stofnað. Þess vegna er það mikill ábyrgðarhluti, ef við verðum til þess á einn eða annan hátt að veikja þann hlekk, sem Atlantshafsbandalagið er til varnar öryggi og friði í okkar heimshluta. Það er svo, að ég gat þess í umr. fyrir rúmum hálfum mánuði, að í sjálfu sér vildi ég ekki gagnrýna það, að athugun og könnun sú, sem fram fer varðandi framtíð varnarliðsins og fyrirkomulag öryggismála, tæki langan tíma. Það er sjálfsagt um svo mikilvægt mál að ætla sér töluverðan tíma í þeim efnum. En ég vil taka það fram, að eftir þá atburði, sem nú hafa gerzt og þær yfirlýsingar, sem bæði hér og í blöðum hafa birzt, þá tel ég fullkomna ástæðu til þess að leggja áherzlu á, að niðurstaða þessarar könnunar liggi sem fyrst fyrir og henni sé flýtt þannig að stefnumörkun Íslands í utanríkis- og öryggismálum sé alveg ljós. Ég held, að við skuldum okkur sjálfum þetta. Ég held, að þetta sé nauðsynlegt vegna okkar eigin hagsmuna. En einnig er þetta sjálfsögð skylda okkar gagnvart nágrönnum okkar. Ég held, að það sé til þess ætlazt af okkur, að við gerum hreint fyrir okkar dyrum og að menn viti, hvar við stöndum. Ef málið er svo einfalt, að það sé stefna ríkisstj., að varnarliðið skuli fara undir öllum kringumstæðum á kjörtímabilinu, hvernig sem allt veltist og hvað sem þessi könnun segir, þá ætti auðvitað enginn vandi að vera að flýta þessari könnun og þá er ég nú sannast bezt að segja alveg undrandi á langlundargeði hæstv. ráðh. Alþb. að leyfa þessari könnun að dragast svo á langinn sem raun ber vitni um. Hún hefur núna staðið í nærfellt níu mánuði og með þeirra samþykki á hún að standa áfram fram á næsta þing. Ef það er fyrirfram gerð ákvörðun ríkisstj. að láta varnarliðið fara, til hvers er þessi tími þá notaður? Þessi spurning má bæði skoðast sem spurning til hæstv. ráðh. Alþb. og hæstv. forsrh. og utanrrh. Það hefur komið hér fram, að það kom hæstv. utanrrh. mjög á óvart, þegar sendiherra Bandaríkjanna tjáði honum mánudaginn fyrir páska, að Bandaríkin byðust til þess að kosta lengingu flugbrautarinnar. Ég skal ekki draga það í efa, þótt leikmanni eins og mér detti í hug, að Bandaríkin bæru ekki fram slíkt tilboð nema vera nokkurn veginn örugg um það fyrir fram, að því yrði tekið. En þetta tilboð var sett fram með ákveðnum hætti. Tekið var fram, að það væri sett fram vegna þess, að það væri hagsmunamál bæði hvað snertir flugöryggi og varnarmátt Atlantshafsbandalagsins. Í staðfestingu meiri hl. ríkisstj. var ekki á þetta minnzt að öðru leyti en því, að hin óljósa stefna ríkisstj., hin tvísaga eða margsaga stefna hæstv. ríkisstj. í utanríkis- og öryggismálum væri óbreytt. Menn voru jafnnær eftir sem áður. En það var minni hl. í hæstv. ríkisstj., sem skóf ekki af því, sem hann sagði. Hann sagði blátt áfram, að samþykkt tilboðsins jafngilti því, að brostnar forsendur væru til þess, að við gætum í verki framkvæmt sjálfstæða utanríkisstefnu, en eins og ég gat um í upphafi, var það stefnumál hæstv. ríkisstj. að framkvæma sjálfstæða utanríkisstefnu. Nú segja hæstv. ráðh. Alþb., að forsendan sé brostin, en þeir sitja samt áfram í ráðherrastólunum. Ég veit ekki, hvort þeim líður vel. Það er hálfgerður sorgarsvipur á þeim í bili, en þeir láta sér þetta lynda. Ég spyr nú: Hvar er manndómurinn? Hvar er stefnufestan? Er í raun og veru ekki þannig farið málum, að með því að það er ljóst, að það er ekki meiri hl. á Alþingi Íslendinga til þess að eyða öllum vörnum í landinu, þá sjá hæstv. ráðh. Alþb., að þeir verða að sitja meðan sætt er og njóta valdanna, enda er þeim nokkur vorkunn? Þeir hafa öll valdamestu rn. í ríkisstj. og hafa tök á ýmsum málaflokkum, sem þeim kemur vel til þess að búa í haginn fyrir sig í framtíðinni með góðu samþykki stærsta stjórnarflokksins, sem hefur afsalað sér að sama skapi áhrifum og völdum. Það er sami leikaraskapurinn á ferðum hjá hv. Alþb.-mönnum nú og var 1956. Þeir sátu í tvö ár í ríkisstj. eftir að búið var að ákveða, að varnarliðið skyldi vera áfram í landinu. Þeir munu áreiðanlega ekki segja af sér, þrátt fyrir landráðabrígzl, þrátt fyrir landsölubrígzl vegna þátttöku í NATO og vegna varnarsamningsins. Ég vil að lokum ítreka fsp. mína til hæstv. ráðh. og þá fyrst og fremst hæstv. forsrh., hver sé stefna ríkisstj. Er það rétt, sem hæstv. utanrrh. hefur sagt, eða er það rétt, sem hæstv. iðnrh. hefur nú sagt í dag? Ég vil enn fremur spyrja hæstv. utanrrh., hvort hann geti virkilega við það unað að sitja áfram í stjórn með mönnum, sem hafa lýst því yfir, að ekki sé unnt eftirleiðis að gerðum þessum samningum við Bandaríkin að framfylgja sjálfstæðri utanríkisstefnu. Hefur hæstv. utanrrh. geð í sér til að sitja undir slíkri ákúru, slíkum ásökunum af hálfu samráðherra sinna? Ég vil spyrja hæstv. iðnrh. og viðskrh.: Hvar eru nú öll stóru orðin um landráð og landsölu? Eru þeir orðnir samábyrgir með því að sitja áfram í ríkisstj., sem hefur gert slíkan samning við Bandaríkin? Það er íhugunarefni og fullkomin ástæða til að spyrja hæstv. félmrh., hvort hann sé sammála yfirlýsingum fulltrúa flokks síns í utanrmn., sem taldi varnir á Íslandi ekki til öryggis, heldur stafaði af þeim feikileg hætta. Þetta gengur þvert ofan í það, sem hæstv. félmrh. hefur lýst yfir. Herra forseti. Ég hef með þessum spurningum óskað eftir svörum, sem Alþ. og íslenzka þjóðin á heimtingu á að fá vitneskju um. En þessar spurningar og svörin við þeim gefa og til kynna það viðhorf, sem ríkir í stjórnarherbúðunum, það stefnuleysi, sem þar er á ferðinni í mikilvægustu málum Íslendinga, öryggis- og varnarmálum þeirra. Á þeim byggist framtíð sjálfstæðis okkar og sjálfsákvörðunarréttur. Við skulum vona, að sú stjórn, sem eins hefur farið að ráði sínu og núv. hæstv. ríkisstj., verði ekki langlíf í landinu.



Herra forseti. Þegar maður sat hér í dag og hlýddi á ræður þeirra foringja stjórnarandstöðunnar, hv. 1. þm. Reykv. og hv. 7. þm. Reykv., þá vaknaði hjá manni sú spurning, hvað hefði eiginlega orðið úr þessum umr. í dag, ef ekki hefði komið til það,. að tilkynning barst frá Bandaríkjastjórn, að hún væri tilbúin og vildi falla frá þeim fyrirvara, sem Bandaríkjaþing hafði gert um lengingu flugbrautar á Keflavíkurflugvelli, því að allt þeirra mál snerist í raun og veru um þetta. En þeir viku svo að segja alls ekki að þeirri þáltill., sem hér er til umr., en kjarni þeirrar þáltill. er sá, að það skuli skipuð nefnd svokallaðra lýðræðisflokka til þess að taka upp viðræður um endurskoðun varnarsamningsins við Bandaríkjamenn. En það hefur ekki verið vikið að þessu atriði. Og það sama má segja um þann hv. ræðumann, sem hér var síðast að ljúka máli sínu. Hann var stórorður um margt, en hann var fáorður um þá þáltill., sem hann hefði átt að ræða og rökstyðja hér. Og nánast var nú orðið hljóðið í honum það, þegar hann talaði um þessa þáltill., að það var í afsökunartón. Það var svo sem ekki af því, að Alþb. hefði út af fyrir sig ekki mátt vera með í þessari nefnd til þess að fjalla um þetta. Nei, nei, nei. Það var bara, að þeim hafði ekki komið það til hugar, að þeir vildu vera með í því. Ef þeir hefðu haft nokkra hugmynd um það, þá hefðu þeir tekið þá með. Svona er nú flóttinn orðinn í þeim málflutningi, sem þeir ætluðu að halda uppi fyrir þessari till.  En samt sem áður vil ég fara nokkrum orðum um það og þá að gefnu tilefni, vegna þess að til mín var beint spurningum í sambandi við það, þó að ég að öðru leyti geti vísað til þess, sem hæstv. utanrrh. hafði um þetta sagt, og ég get í einu og öllu tekið undir og hef þar í sjálfu sér engu við að bæta. En spurning sú eða spurningar, sem beint var til mín í sambandi við þetta mál, voru sérstaklega um það, hvort þetta væri ekki andstætt öllu þingræði að hafa þann hátt á, sem hafður hefur verið, að ríkisstj. eða meiri hl. hennar tæki ákvörðun um þetta, en minni hl. innan ríkisstj. léti bóka ágreining um það efni. Og það var óskapleg hneykslun í rödd og ræðu hv. 7. þm. Reykv. yfir þessum ósköpum, að þetta skyldi hafa verið gert og ríkisstj. hefði ekki getað haft hugmynd um það á því augnabliki, sem hún var að samþykkja þetta eða sá meiri hl., sem samþykkti það, að það væri meiri hl. á Alþ., sem stæði á bak við slíka ákvörðun. En hver er nú staðreyndin í því? Staðreynd málsins er sú, sem kemur fram í tilkynningu Bandaríkjastjórnar sjálfrar, þar sem segir: Umræður um þessar framkvæmdir hófust milli ríkisstjórnar Bandaríkjanna og ríkisstjórnar Íslands 1970-1971 og var málið lagt fyrir Bandaríkjaþing 1971. Það er ekki sú ríkisstjórn Íslands, sem nú situr, sem hefur tekið upp viðræður við Bandaríkjamenn um lengingu á þessum þverbrautum á Keflavíkurvelli. Það var fyrrv. ríkisstj., sem það gerði. En síðan var svo settur af hálfu Bandaríkjaþings sérstakur fyrirvari, sem stóð í vegi fyrir því, að framkvæmdir gætu hafizt, eins og fyrirhugað var og ráðgert hafði verið í tíð fyrrv. ríkisstj. Ég skal ekkert um það segja, hvað hefur ráðið því, að Bandaríkjaþing setti þennan fyrirvara. Það er þess mál. En þegar það lá fyrir og var tilkynnt, að þessi fyrirvari stæði ekki lengur í vegi, þá hafði a.m.k. ríkisstj. eða sá meiri hl. hennar, sem stóð að þessari ákvörðun, ekki ástæðu til að ætla annað en fyrrv. ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar, sem höfðu eftir þessu sótt og á það lagt áherzlu, mundu samþykkja þetta. Enda hefur það komið á daginn, að þeir hafa lýst því hér yfir, þessir foringjar stjórnarandstöðunnar, að þeirra flokkar væru þessu samþykkir. Það liggur því ljóst fyrir og hefur aldrei verið nokkur minnsti vafi á því hjá nokkrum skynbærum manni, að það væri meiri hl. á Alþ. fyrir því að taka ákvörðun sem þessa. Og þeirri stefnu hefur verið fylgt í núv. ríkisstj., eftir að kunnugt varð um þennan fyrirvara, sem settur var af hálfu Bandaríkjaþings, að ræða alls ekkert um það við Bandaríkjastjórn. Það var að sjálfsögðu ljóst, að þetta var fyrirvari, sem þeir settu og þeir áttu yfir að ráða, og það hafa af hálfu ríkisstj. hvorki einslega né opinberlega verið gefnar nokkrar skuldbindingar í sambandi við þetta tilboð, sem nú kemur frá Bandaríkjastjórn. Og það er raunar beinlínis staðfest í þeirri nótu, sem sendiherra Bandaríkjanna lagði fyrir hæstv. utanrrh. En það er talið, að það sé eitthvað óeðlilegt, að það hafi orðið ágreiningur í ríkisstj. um þetta og jafnvel talið eitthvað óþingræðislegt, að manni skilst, að ríkisstj. eða allir ráðh. sitji eftir sem áður og talað um það eins og einhvern stórviðburð, slíkt hafi ekki átt sér stað áður. En ég vil nú leyfa mér að staðhæfa, að það sé um að ræða mjög margar hliðstæður við þetta. Ég vil leyfa mér að staðhæfa, að það hafi margoft skeð, að ríkisstj. hafi verið klofin um einstök mál, þótt það hafi ekki valdið stjórnarskiptum eða því, að einstakir ráðh. segðu af sér. Og þess er nú skemmst að minnast, þegar það skeði fyrir tveimur árum síðan eða þar um bil, að einn af þáv. ráðh. viðreisnarstjórnarinnar, Alþfl.–maðurinn hv. þm. Eggert Þorsteinsson, greiddi atkv. og drap með sínu atkv. það frv. um verðlagsmál, sem sjálfstæðismenn höfðu æ ofan í æ í málgögnum sínum og á þingi lýst yfir, að væri eitt af þeirra meginstefnumálum.  Það er þess vegna ekki um neitt þingræðisbrot hér að ræða. Hvar er þingræðið, var hv. þm. hér að spyrja? Það er nú varla hægt að fara hér út í fræðilegar umr. um það. En ég þekki það þingræði og þá þingræðisreglu eina hér, að stjórn ber að víkja, ef henni er vottað vantraust á Alþ. Stjórn, sem meiri hl. Alþ. vill ekki styðja eða þola, á að víkja.  Nei, sumir ættu nú að tala litið um þingræði. Ég held t.d. að hv. 7. þm. Reykv. ætti að fara sér hægt í því sambandi við utanríkismál. Ég held, að forsaga Alþfl. í því efni sé þess konar, að hann hafi ekki efni á því. Við munum það vel og það er engin ástæða til að draga fjöður yfir það, hvernig haldið var á utanríkismálum og varnarmálum alla þá tíð, sem Guðmundur Í. Guðmundsson var utanrrh. Það var farið með þau sem launungarmál og leyndarmál og stjórnarandstöðunni haldið algerlega utan við þau. Það voru starfshættir, sem lengi munu verða í minnum hafðir og á mun verða bent um ókomna tíð sem víti, sem beri að varast. Og það skal viðurkennt til verðugs lofs, að næsti utanrrh. Alþfl., Emil Jónsson, tók upp nýja starfshætti að þessu leyti og fyrir það á hann lof skilið. Og núv. ríkisstj. hefur heitið því að hafa þá starfshætti í þessum efnum að bera utanríkismál undir utanrmn. Ég hygg, að það sé ekki ástæða til fyrir hv. stjórnarandstöðu að kvarta undan því, að það hafi ekki verið gert. Auðvitað mætti tala hér lengra mál um þingræði. Þess gerist nú varla þörf og það er naumast tími til þess nú og til þess gefst kostur síðar. En það vil ég segja, að í þeim efnum er sízt af öllu ástæða fyrir núv. stjórnarandstæðinga, sem skipuðu viðreisnarstjórnina, að setja sig á háan hest, því að svo ótalmörg dæmi mætti nefna frá þeim tíma um þau bolabrögð, sem þeir beittu æ ofan í æ gagnvart stjórnarandstöðunni. Og ég er alltaf tilbúinn að votta um það, ef þörf gerist. Ég hef dæmin um það. Þess vegna er það af þessu, sem ég hef sýnt fram á, þá fer því svo fjarri, að hér hafi verið framið nokkurt þingræðisbrot og þessi ákvörðun, sem ríkisstj. hefur tekið með þeim hætti, sem gert hefur verið, sé á nokkurn hátt óeðlileg, formlega séð. Um efnið er ágreiningur, eins og komið hefur fram. Ég held fyrir mitt leyti, að ákvörðun meiri hl. sé í algerlega rökréttu samhengi við þá yfirlýsingu, sem ríkisstj. hefur gefið í málefnasamningnum. Þar hefur því verið lýst yfir um afstöðu til NATO, að um hana væri ágreiningur, en að óbreyttum aðstæðum yrði Ísland í NATO og það er auðvitað ekkert launungarmál, það vita allir og það hefur komið fram hér á Alþ. áður, að, að þessari ákvörðun stendur meiri hl. ríkisstjórnarinnar. Alþb. hefur verið á móti Atlantshafsbandalaginu. Það hefur aldrei verið lögð nein launung á það. Þar sem aftur á móti meiri hl. telur, að okkur beri að vera í Atlantshafsbandalaginu að óbreyttum aðstæðum, þá var það auðvitað rökrétt, að við tækjum þessu tilboði, alveg eins og það var rökrétt og er rökrétt af Alþb. og í samræmi við þeirra fyrri afstöðu í þessu máli, að vera á móti því. Það er verið að auglýsa eftir því, hvaða rök séu fyrir ákvörðun meiri hl., það komi ekki fram í svari utanrrh. við orðsendingu Bandaríkjastjórnar. Það má benda á, að í tilkynningu frá Bandaríkjastjórn stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Ákvörðunin um að fallast á ofangreindar framkvæmdir byggist á þeirri skoðun Bandaríkjamanna, að lenging þverbrautarinnar og bætt aðstaða fyrir flugvélar varnarliðsins sé hagsmunamál bæði hvað snertir flugöryggi og varnarmátt Atlantshafsbandalagsins.“ Þetta er þeirra skoðun, þetta er þeirra mat. Og ríkisstj. eða utanrrh. í hennar umboði hefur svarað þessari orðsendingu jákvætt. Það var auðvitað ekki ástæða til þess, að það væri farið að taka þar upp hvert og eitt atriði, sem í orðsendingu Bandaríkjastjórnar sagði. Það liggur í hlutarins eðli, að á þau atriði, sem ekki er gerð aths. við í svari af hálfu utanrrh., er fallizt, enda þótt við auðvitað förum ekki út af fyrir sig að framkvæma neitt mat á því, hvort þetta mat Bandaríkjanna, sem þarna kemur fram, sé raunverulega rétt eða ekki. En það er ekki gerð aths. við það af okkar hálfu og á þessu sjónarmiði byggist að sjálfsögðu ákvörðun meiri hl. ríkisstj., eins og ég geri ráð fyrir, að tilmæli fyrrv. ríkisstj. hafi auðvitað byggzt á sjónarmiðum sem þessum. Það var ekki ástæða til að endurtaka þetta. En hins vegar var í svari utanrrh. ástæða til þess að endurtaka annað og leggja áherzlu á annað, þrátt fyrir það, sem um það hafði verið sagt í orðsendingu Bandaríkjastjórnar og það er nefnilega það, að þrátt fyrir þessa lengingu þverbrautarinnar, sem á að verða þá til þess að styrkja varnarmátt Atlantshafsbandalagsins og auka flugöryggi, þá muni ríkisstj. ekki í neinu breyta sinni stefnu varðandi dvöl varnarliðsins hér á landi og endurskoðun varnarsamningsins. Það er alveg hreint mjöl í pokanum að þessu leyti. Bandaríkjastjórn veit alveg, að hverju hún gengur í þessu efni. Hún hefur ekki verið dulin eins eða neins. Henni er sagt alveg hreint út, að það verður ekki breytt um, þrátt fyrir það að hún framkvæmi þetta. Við höfum ekki beðið hana um það. Það er hennar ákvörðun. Það var verið að spyrja um það, hvernig hefði átt að fjármagna þessa flugbrautarlengingu á Keflavíkurflugvelli. Hæstv. utanrrh. hefur svarað því. Það var gert ráð fyrir því að gera það í sambandi við framkvæmdaáætlun og þar sem ég hef nokkuð um gerð framkvæmdaáætlunar að segja, þar sem sú stofnun, sem að henni vinnur, heyrir nú nokkuð undir mig og það er auðvitað ekkert leyndarmál, að það hefur verið að undanförnu unnið að þessari framkvæmdaáætlun, þá get ég bara alveg ósköp hreint sagt það hér, að í þeim drögum, sem hafa verið gerð að framkvæmdaáætlun og þeir hafa verið að vinna að, þá hefur verið á blaði ákveðinn póstur, ákveðinn liður til þess að framkvæma þessa flugbrautarlengingu, þverbrautarlengingu í Keflavík. Það lá þess vegna ljóst fyrir og það hefur enginn þurft að velkjast í neinum vafa um það, að lenginguna átti að gera og hún hefði verið framkvæmd, þó að Bandaríkjamenn hefðu ekki dregið sinn fyrirvara til baka. Það hefur sjálfsagt Bandaríkjastjórn verið ljóst. Og auðvitað þarf ekki að rekja fyrir hv. 7. þm. Reykv. hvernig framkvæmdaáætlun er gerð. Það er ekki verið að taka fram alveg neina sérstaka fjáröflun til neinnar einstakrar framkvæmdar, heldur er fjár aflað til þeirra framkvæmda, sem á framkvæmdaáætlun eru, ýmist með beinum framlögum eða með lántökum innanlands eða utan. Og auðvitað hefði, ef það hefði staðið áfram á framkvæmdaáætlun, - nú gengur það væntanlega út - verið aflað fjár til þess alveg með sama hætti. Það hefur kannske verið óþarflega mikið talað hér um samninga eða samningsgerð í þessu sambandi. Eins og ég hef þegar sagt, hefur af hálfu íslenzku ríkisstj. ekki verið farið fram á eitt eða neitt í þessu sambandi við Bandaríkjastjórn. Þetta er alveg hennar einhliða ákvörðun að bjóðast til að framkvæma þetta, auðvitað eðlilega og lögum og varnarsamningnum samkv. að því áskildu, að samþykki íslenzku ríkisstj. komi til. Mér þótti aðeins rétt að taka þetta fram í tilefni af því, sem hér hefur komið fram og ég tel mig hafa sýnt algerlega fram á, að ákvarðanir bæði meiri hl. í ríkisstj. og minni hl. eru alveg í eðlilegu og rökréttu samhengi við þeirra fyrri afstöðu. Ég hef einnig sýnt fram á, að það lá ljóst fyrir, þegar ríkisstj. tók þessa ákvörðun sína og hefur sannazt í umr. hér og við yfirlýsingar forstöðumanna stjórnarandstöðunnar, að það var og er meiri hl. á Alþ. fyrir þessari ákvörðun. Ég hef enn fremur sýnt fram á það, að því fer svo fjarri, að það sé hægt að tala um nokkurt þingræðisbrot í þessu efni. Og ég segi það enn og aftur, að nær væri þeim, sem eru á því að klifa, að bera fram vantrauststillögu en að vera að tala um þetta. Og á tali þeirra, án þess að þeir kanni það, verður ekki mark tekið. Það hefur náttúrlega verið sagt svona sitthvað, sem ég ætla ekki að fara að elta ólar við. Ég held nú, að í sambandi við utanríkismál og varnarmál sé oft rétt að spara stóru orðin og það sé réttara fyrir okkur að deila um ýmis önnur efni hér innanlands, en að vera að bera hverja aðra sökum í þeim efnum eða vera að efast um þjóðrækni og Íslendingseðli. Ég held, að allir þeir, sem hér sitja, séu þeir Íslendingar, að þeir vilji og setji hagsmuni Íslands ofar öðru, þegar um skipti við önnur ríki er að tefla. Og ég held, að við ættum ekki að vera með dylgjur hver í annars garð um það efni. Ég held, að það sé ekki viðkunnanlegt orðalag, eins og hv. 2. þm. Reykv. viðhafði hér, að með yfirlýsingum okkar og túlkun á okkar stefnu höfum við ekki aðeins verið að svíkja okkar vini, heldur svíkja okkur sjálfa. Þetta er nokkuð stórt og ég held, að það séu alveg tilefnislausar staðhæfingar af hans hálfu, að okkar yfirlýsingar í ríkisstj., okkar túlkun á okkar málefnasamningi, á ákvæðunum um varnarmálin, hafi skaðað okkar málstað. Og það er ósæmilegt að vera að slá svona fram án þess að nefna nokkur dæmi því til stuðnings. Ég held þvert á móti, eins og hér hefur komið fram hjá hæstv. utanrrh., að það liggi ekkert fyrir um það, að stefnuyfirlýsingar okkar eða túlkanir hafi skaðað málstað okkar erlendis, hafi veikt traust annarra þjóða á okkur. Ég verð t.d. að segja það, að þessi ákvörðun Bandaríkjastjórnar ber því ekkert vitni, að álit þeirra á okkur hafi minnkað við okkar stefnuyfirlýsingar og okkar túlkun á þessu. Og ég held, að það sé alveg óþarfi af þeim sama hv. þm. að vera að tala um það, að ráðh. hafi orðið tvísaga og margsaga í túlkun á þessum ákvæðum. Hann var með nokkru stærilæti að fara fram á það, að ég gæfi einhvern úrskurð um það, hvor hefði rétt fyrir sér í túlkun á ákvæðum stjórnarsáttmálans, það lægi ekki ljóst fyrir. Ég held nú, að það liggi alveg ljóst fyrir, hver stefna stjórnarinnar er í þessum efnum. Ég held, að stjórnarsáttmálinn segi alveg ákveðið til um það.  Og hvers vegna er þá talað um endurskoðun og uppsögn í sömu andrá? Það er beinlínis gert ráð fyrir því, að það sé farið eftir ákvæðum varnarsamningsins sjálfs um þessi efni. Þar er gert ráð fyrir sex mánaða tíma, sem fari í endurskoðun. Ef sú endurskoðun ber ekki árangur, þann árangur, sem báðir aðilar geta við unað, þá getur hvor aðili sem er sagt samningnum upp með 12 mánaða fyrirvara. Ég hélt, að þetta væri nokkuð ljóst. Já, segja þeir, það er allt í lagi. En að vera að taka það fram, í hvaða skyni samningurinn skuli endurskoðaður, að vera að setja það strax fram sem markmið, að varnarliðið skuli hverfa í áföngum á ákveðnu tímabili. Ja, ég verð nú að segja það, að ég fæ það ekki inn í mitt þykka höfuð, að það sé óeðlilegt. Ég hef margsinnis tekið þátt í því og verið við slíka endurskoðun á lögum eða hverju sem er, að það er gengið út frá því, að það skuli stefnt að einhverju ákveðnu markmiði með þeirri endurskoðun, sem fer fram. Menn eru ekki bara að endurskoða til að endurskoða. Nei. Menn eru að endurskoða til þess að fá fram einhverja ákveðna breytingu, sem þeir vilja fá fram. Ég get ekki séð, að þetta sé neitt óeðlilegt. Og ekki ætla ég að fara að gefa neinn úrskurð hér. En ég ætla að benda hv. 2. þm. Reykv. á það, sem ég sagði um túlkun á þessum ákvæðum í ræðu hér á hv. Alþ. 18. okt. fyrra ár. Það hefur legið fyrir allan þennan tíma. Þar hafa menn getað fundið það og séð, ef menn hafa lagt á sig það ómak að athuga það, hvað ég hef sagt um þetta efni. Og ég held, að það geti enginn, sem les það, sem ég sagði þar, verið í vafa um það, hver stefna stjórnarinnar er í þessum efnum. Þetta er nú kannske nokkuð langt til þess, að ég lesi það allt, en með leyfi hæstv. forseta -  „Jafnframt höfum við marg undirstrikað, að Ísland mundi standa við allar skuldbindingar sínar gagnvart NATO, en við teljum, að þátttaka okkar í NATO leiði ekki til þess, að við séum skuldbundnir til þess að hafa erlendar hersveitir hér á landi á friðartímum. Því til sönnunar bendum við á forsögu málsins og fyrirvara af Íslands hálfu við inngöngu í NATO, sem ég ætla ekki að fara að rifja hér upp nema tilefni gefist til síðar. En ég ætla, að hér gerist enginn til að vefengja þær yfirlýsingar, sem þá voru gefnar, bæði af íslenzkum stjórnmálamönnum og útlendum mönnum. sem talað var við. Ennfremur er það augljóst mál af mismunandi gildistíma NATO-samningsins og varnarsamningsins, að þar var um tvö aðskilin mál að ræða. Hefur sú staðreynd oftlega verið undirstrikuð af hálfu forsvarsmanna allra þeirra stjórnmálaflokka, sem stóðu að inngöngu í Atlantshafsbandalagið. Varnarsamningurinn er því fyrst og fremst málefni milli Íslands og Bandaríkjanna. Eins og við höfum margsagt, munum við eftir áramótin, eða þegar við höfum kynnt okkur öll málefni varðandi varnarstöðina nægilega rækilega, óska eftir viðræðum við Bandaríkjamenn um endurskoðun varnarsamningsins. En í tíð fyrrv. stjórnar var núv. stjórnarflokkum haldið utan við öll varnarmál, svo að það er ekkert óeðlilegt við það, þó að þeir þurfi að kynna sér þau gaumgæfilega, áður en þeir ganga til viðræðna um endurskoðun samningsins. Ég vona, að í þessum fyrirhuguðu viðræðum takist að finna þá lausn þessara mála, sem báðir aðilar geti unað við. Stefnumark okkar er skýrt. Við viljum, að hið erlenda varnarlið hverfi úr landinu í áföngum. Við viljum, að slíkt geti átt sér stað á kjörtímabilinu.“ Ég held, að þetta sé sæmilega ljóst. Og ef þetta dugar ekki til þess að taka af öll tvímæli, þá mun ég ekki telja það eftir mér að veita hv. 2. þm. Reykv. nánari upplýsingar um þetta efni. Ég skal svo, eins og ég sagði, ekki orðlengja þetta frekar og hef reyndar haft um þetta fleiri orð en ég ætlaði mér, því að ég hafði ekki hugsað mér sérstaklega að blanda mér í þessar umr., því að eins og ég sagði í upphafi, þá get ég í einu og öllu tekið undir það, sem hæstv. utanrrh. sagði um þetta og ég hef ekki þar við neinu að bæta. En það er aðeins rétt að endurtaka það, sem hann hefur sagt og við höfum sagt æ ofan í æ, að um þessi málefni, eins og um utanríkismál almennt, verður haft fullt samráð við utanrmn. Þess vegna er þáltill. Alþfl. í sjálfu sér óþörf. En út af fyrir sig er efni hennar eðlilegt, það er ekkert óeðlilegt við margt af því, sem þar segir.



Herra forseti. Hér fyrir hléið talaði síðastur hæstv. forsrh. og honum var í upphafi máls síns afskaplega mikið niðri fyrir, vegna þess að hann taldi, sem rétt var að sjálfsögðu, að á dagskrá væri hér till. um öryggis- og varnarmál og fannst sjálfum, að sú till. væri ekki rædd sem skyldi og virtist vera sem svo, að hann kinokaði sér við að tala um þá síðustu atburði, sem nú eru efst í huga allra Íslendinga, þ.e. ákvarðanir ríkisstj. í flugvallarmálinu. Hins vegar sat ég hér samvizkusamlega í allan dag og hlýddi á þessar umr., og ég gat ekki betur heyrt en þær allar, allar þær ræður, sem fluttar voru, fjölluðu einmitt um öryggis- og varnarmál og ég get ekki séð annað en að fullt samhengi sé á milli þeirra síðustu atburða, sem hér hafa verið gerðir að umtalsefni og þeirrar till., sem er hér á dagskrá að forminu til, því að hvort tveggja snertir mjög öryggis– og varnarmál er raunverulega kjarni alls þessa máls. Ég lít jafnvel svo á, að ákvörðun ríkisstj. í þessu máli hafi verið prófsteinn á grundvallarstefnu viðkomandi flokka, jafnt í stjórn sem stjórnarandstöðu, í öryggis- og varnarmálum. Hæstv. ráðh. hvatti menn hér til að draga úr dylgjum og beindi að vísu þeim orðum sínum til stjórnarandstæðinga, en ekki fór fram hjá þingheimi, að þessu var jafnframt mjög beint að hans eigin stuðningsmönnum og þá sérstaklega félögum hans í Alþb., því að enginn og engir fóru með meiri dylgjur í þessum umr. í dag heldur en einmitt það ágæta fólk. Gamalkunnar glósur eins og um hersetumenn, um afsal landsréttinda, um það, að sjálfstæðismenn væru minni Íslendingar en aðrir, um það, að þeir væru handbendi einhverra stórvelda úti í löndum og gættu sérstaklega bandarískra hagsmuna, allt þetta er gamalkunnugt og virðist vera svo, að það sé algerlega ómögulegt að ræða við þetta fólk af fullri skynsemi eða með rökum, því að svona lagað er sífellt endurtekið, þrátt fyrir það, að ný viðhorf og nýir atburðir eigi sér stað í þessum málum. Þessar ræður þeirra virðast, að manni finnst og bezt verður séð, helzt fluttar til birtingar í Þjóðviðjanum. málgagni Alþb. Þetta er þeirra mállýzka, þessi stóryrði og mun ég ekki elta ólar við slíkt. En það, sem mér finnst hins vegar miður, er það, þegar þetta ágæta fólk er að gera mönnum upp ýmsar fullyrðingar eða ummæli, vitna í einhverjar tilvitnanir, sem eru staðlausir stafir og leggja síðan út af þessum tilvitnunum eins og einhverjum sjálfsögðum staðreyndum. Þannig t.d. leyfði hv. þm. Sigurður Magnússon sér að vitna hér í Morgunblaðið, fór með einhverjar setningar úr Morgunblaðinu, án þess að það væri frekar rökstutt, hvort sú tilvitnun væri á ábyrgð þess blaðs eða hvort hún væri rituð af einhverjum ákveðnum einstaklingum. Ég geri hins vegar ekki ráð fyrir því, að Morgunblaðið frekar en Þjóðviljinn taki á sig ábyrgð af yfirlýsingum eða skrifum, sem eru undir nafni í þeim ágætu blöðum og ég ætla þessum þm. ekki svo ómerkilegan málflutning, að hann vilji, að þessi tilvitnun sé tekin trúanleg á þann veg, að það sé á ábyrgð Morgunhlaðsins og þess vegna vísa ég henni á bug og mótmæli sem algerlega úr lausu lofti gripinni. Hér fyrr í dag leyfði hæstv. iðnrh. sér að grípa til sömu vinnubragða og er hans sök þó miklu meiri, þar sem hann er reyndur þm. og nú hæstv. ráðh. Hann sagði m.a. að ég hefði hér í upphafi þingsins í vetur kvatt mér hljóðs og mælt gegn aðild Rauða-Kína að Sameinuðu þjóðunum og þetta væri upphafið að því, hvernig sjálfstæðismenn hefðu beitt sér fyrir bandarískum hagsmunum hér á Alþ. Þetta er náttúrlega algerlega rangt, eins og ég geri ráð fyrir, að allur þingheimur muni. Ég mótmælti ekki aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum. Ég meira að segja tók það margoft fram í minni ræðu, að ég styddi þá aðild, en hins vegar vildi ég það ekki á kostnað þess, að Formósuríki væri vikið úr þessu sama bandalagi. Hæstv. ráðh. leyfði sér líka að fullyrða hér í ræðustól frammi fyrir þingheimi, að ungir sjálfstæðismenn hefðu gert samþykkt um það að ala á tortryggni á meðal ríkisstj. og stjórnarflokkanna. Þetta er líka algerlega úr lausu lofti gripið og ég mótmæli þessu sem ósönnu. Ég skora á ráðh., ef hann vill standa við orð sín, að sanna það, að ungir sjálfstæðismenn hafi gert samþykkt á þessa leið. Ég geri ráð fyrir því, að hann hafi þarna í huga einhver plögg, sem stjórnarsinnar hafa kallað leyniplögg ungra sjálfstæðismanna, gefið þeim svo merkilegt og ábyrgðar mikið heiti. En þar er um að ræða plagg, þar sem var talið upp ýmislegt, - það voru tveir ungir menn, sem skrifuðu undir plaggið, - sem þeir vildu, að yrði haft til athugunar, þegar Sjálfstfl. færi í sína stjórnarandstöðu. En það var langt í frá, að þetta plagg hefði fengið samþykki og það er hvergi að finna neitt um það í ályktunum eða niðurstöðum ungra sjálfstæðismanna á þeirra þingum eða þeirra samkomum. Og enda þótt slíkt plagg sé fyrir hendi undirritað af einhverjum ákveðnum einstaklingum, sem tilheyra einhverjum ákveðnum flokki, þá er það ekki hjá okkur í Sjálfstfl. frekar en í öðrum flokkum, að flokkurinn sem slíkur geti tekið ábyrgð á slíkum ummælum. Hæstv. ráðh. var svo mikið niðri fyrir hér í dag, að hann taldi rétt, að það þyrfti að víta ákveðna þm. fyrir þeirra ummæli, sem hann kallaði brigzl og óábyrgan málflutning, en ég vildi þá beina því jafnframt til forseta, hvort ekki væri ástæða til þess að víta svona fullyrðingar, sem eru tilbúnar og algerlega staðlausar. Hv. þm. Sigurður Magnússon flutti hér langt mál í dag og lýsti þá m.a. andúð sinni á hernaðarbandalögum og hann taldi jafnframt vera stefnu síns flokks að vera á móti hernaðarbandalögum. Það er út af fyrir sig gott og gilt. En það er svo einkennilegt með þetta fólk, sem tilheyrir Alþb. og er sífellt að tala um, að það sé á móti hernaðarhandalögum, að á sama tíma sem þessi fordæming kemur, þá er sífellt talað um í sömu andránni, að þessi hernaðarbandalög stafi frá hinu illa og hið illa sé auðvaldið í heiminum. Það er aldrei minnzt á það, að það séu til hernaðarbandalög á báða bóga. Ef eitthvað er illt við þessi bandalög, þá á það að sjálfsögðu við um þau bandalög, sem til eru í hinum ýmsu blokkum. En af því að talað er um hernaðarbandalög, þá er spurning um það, hvort þau séu ávallt til ills, og sú spurning vaknar að sjálfsögðu, hvort það bandalag, sem bandamenn gerðu í síðustu heimsstyrjöld, hafi þjónað góðum eða slæmum tilgangi, hvort það bandalag hafi verið okkur þóknanlegt eða ekki. Vitaskuld er það svo, að afstaða okkar til hernaðarbandalaga er afstæð og ég segi það, að ef kommúnistar gengju einhvern tíma hreint til verks og segðu frá því, hvað þeir raunverulega vildu og hvað þeir ætluðu, þá skildi maður afstöðu þeirra til Atlantshafsbandalagsins betur en með þessu yfirklóri, sem á sér stað í dag. Ég ætla ekki að fara að rekja sögu Atlantshafsbandalagsins. Það hefur margoft verið gert, en ég vil minna á, að tilgangur Atlantshafsbandalagsins við stofnun þess var sá að stöðva yfirgang kommúnismans, yfirgangsstefnu Sovétríkjanna. Þetta er söguleg staðreynd og henni verður ekki mótmælt. Ég hef bent á það, að Alþb. í dag á Íslandi er arftaki gamla kommúnistaflokksins. Ég skal ekki kalla þá kommúnistaflokk, í kurteisisskyni skal ég ekki gera það nú. En þessir arftakar hafa fordæmt framkvæmd kommúnismans í Sovétríkjunum. Þeir hafa afdráttarlaust sagt, að þeir telji það ekki æskilegt að kalla yfir sig slíkt ástand. Ég hef dregið þá ályktun, að þeir hafi um leið viðurkennt réttmæti þess, að Atlantshafsbandalagið var stofnað á sínum tíma, vegna þess að Atlantshafsbandalagið hefur vissulega komið í veg fyrir frekari yfirgang Sovétríkjanna og þessa kommúnisma, eins og hann er framkvæmdur í Evrópu. Hitt er annað mál, að við getum endurskoðað afstöðu okkar til Atlantshafsbandalagsins og annarra slíkra hernaðarbandalaga nú 20 árum síðar, og það geta verið allt önnur viðhorf uppi og það er sjálfsagt að taka þau til athugunar. En þessu vil ég ganga út frá sem staðreynd, að Atlantshafsbandalagið var stofnað til þess að koma í veg fyrir yfirgang kommúnismans. Alþb. hefur fordæmt þessa framkvæmd á þessari þjóðmálastefnu og í því felst viðurkenning á því, að Atlantshafsbandalagið hafi þjónað sínum tilgangi. Ef máttur Íslands er svo mikill, að með því að ganga úr Atlantshafsbandalaginu sé búið að leggja svo drjúgan skerf fram í það að leggja niður hernaðarbandalög í heiminum almennt, að það sé um að ræða tímamót, þá mundi ég sannarlega taka það til athugunar að ganga úr þessu bandalagi, því að ég er jafn sammála þeim og þeir a.m.k. eru í orði kveðnu, að ég er á móti hernaðarbandalögum. En ég vil ekki jafnframt á sama tíma og við göngum úr hernaðarbandalagi eða varnarbandalagi, Atlantshafsbandalaginu í þessu tilviki, þá vil ég ekki stofna í hættu þeim hagsmunum, sem við höfum af þessu. Ég vil ekki raska því jafnvægi, sem fyrir er, og ég vil ekki, að það verði til þess, að það verði okkar bandamönnum í óhag. Þetta eru samt engu að síður afleiðingarnar af því, ef við gengjum úr Atlantshafsbandalaginu í dag. En á sama tíma sem við sjálfstæðismenn erum vændir um þjónkun við bandaríska hagsmuni og sagðir hálfgerðir leppar Bandaríkjamanna, þá er lesinn hér upp á þingi kafli úr tímaritsgrein, sem ég skrifaði fyrir allmörgum árum, 1966, þar sem lýst er aðvörun minni við því, að Bandaríkjamenn nái of miklum áhrifum á Íslandi, að við tökum ekki allt gott og gilt, sem frá þeim kemur og við þurfum að vera á varðbergi fyrir öflum og áhrifum jafnt úr austri sem vestri. Ég vil taka það fram, að ég get staðið við hvert eitt orð, sem í þessari tímaritsgrein stendur og allt það, sem sagt var hér í dag. Og það þarf reyndar ekki að fara sex ár aftur í tímann til þess að finna tilvitnanir og sams konar orð af minni hálfu í þessa átt. En ég segi: Er til betri sönnun þess, þarf frekari vitnanna við, þegar ég er síðan á sama tíma vændur um það að gæta hér hagsmuna Bandaríkjamanna, eins og ráðh. t.d. talaði um í sambandi við aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum? En það er einmitt þessi tilvitnun, sem ég held, að sé hvað sterkust, þegar við erum að ræða um afstöðu okkar til þessara mála, því að ég segi, þrátt fyrir þessar skoðanir mínar og þrátt fyrir það, að ég hef þennan andvara á, þá kemst ég að þeirri niðurstöðu tvímælalaust, að við eigum að taka áfram þátt í vestrænu varnarbandalagi og við eigum að styðja og taka þátt í NATO. Við eigum jafnframt áfram að treysta á samvinnu Bandaríkjamanna í þeim efnum. Og af hverju segi ég þetta og af hverju kemst ég að þessari niðurstöðu? Í því sambandi vildi ég leyfa mér að vitna til annarrar greinar, sem ég hef ritað, úr því að ég er byrjaður á því á annað borð. Sú grein er frá því í jan. 1971 og birtist í Morgunblaðinu og fjallar að nokkru leyti um sama efni og hv. þm. Sigurður Magnússon rakti hér fyrr í dag, en þar segir m.a. , með leyfi forseta: „Ég er fyrstur manna til að mótmæla afskiptum Bandaríkjamanna af innanlandsmálum Íslendinga og við skulum taka sjálfstæða afstöðu til aðgerða Bandaríkjamanna hvar og hvenær sem er. Aftur á móti er sífelldur áróður um heimsveldisstefnu Bandaríkjanna löngum hvimleiður og ósanngjarn. Eftir heimsstyrjöldina síðari var það hlutverk bandarísku þjóðarinnar að rétta hjálparhönd í ýmsar áttir vegna yfirburða hennar í vopnastyrk og auðæfum. Sú aðstoð var bæði efnahagsleg og hernaðarleg og beinlínis forsenda enduruppbyggingar og bjargvættur frjálsra þjóða gegn yfirgangi kommúnista um víða veröld. Á tímabili kalda stríðsins voru Bandaríkin útvörður hins frjálsa heims, sem í skjóli styrkleika síns og málstaðar tók að sér hlutverk hins „almáttuga“ verndara í valda- og vígbúnaðarkapphlaupi stórveldanna. Var sú vernd umbeðin og vel þegin, þegar sýnt var, að hart þurfti að mæta hörðu, þegar ljóst varð, að alheimskommúnisminn sveifst einskis í því valdatafli.“ Nú er talað um það, að ungt fólk geri ályktanir og efni til samkoma, sem ganga út á það að fordæma hernaðarbandalög og vísa varnarliðinu úr landi og þetta sama unga fólk eigi að vera á móti NATO. Það breytir ekki afstöðu minni eða sannfæringu minni, hvort fleiri eða færri eru sammála mér. Það hefur ekki minnstu áhrif á mig. Ég er sannfærður um minn málstað og réttmæti þeirra skoðana, sem ég hef sett fram og ég er líka sannfærður um það, að þegar upphrópunum og tilfinningahita linnir, þegar menn skoða þetta með kaldri skynsemi, þá komast þeir að sömu niðurstöðu og ég hef gert í þessu máli. Þetta er mín sannfæring. Svo verður það að ráðast, hvort það tekst eða ekki að sannfæra ungt fólk og gamalt um þessar skoðanir. Við sættum okkur við þá niðurstöðu, sjálfstæðismenn, sem lýðræðissinnar, en við munum áfram berjast fyrir okkar málstað og trúum því, að hann verði ofan á, áður en yfir lýkur. Mér er sjálfum ógeðfellt, að hér skuli dvelja erlent varnarlið í landi. Ég hef margoft sagt það, og ég ítreka það hér. En mér er meira áhyggjuefni heimsvaldastefna og ógnun kommúnismans og kommúnista og þess vegna tel ég það hræsni og yfirdrepsskap, þegar fólk, hvort sem það er vinstri sósíalistar eða frjálslyndir sósíalistar eða kommúnistar, Alþb.-menn eða hvað þeir kalla sig. Þegar þetta fólk er að tala um hlutleysi og það, að við eigum að vera fyrir utan hernaðarbandalög. Þeir eiga að koma til dyranna eins og þeir eru klæddir og segja afdráttarlaust: Við erum á móti Atlantshafsbandalaginu, við viljum stuðning og samstarf við austurblokkina. Ef þetta fólk getur sannfært mig um, að það sé ekki þessa sinnis og að það sé jafn einlægt á móti blokkinni í austri eða fordæmi jafn einlæglega kommúnismann eins og það fordæmir auðhyggjuna og kapítalismann, ef það getur sannfært mig um það, að heimurinn geti orðið betri með því að ganga úr Atlantshafsbandalaginu, þá mun ég hlusta á það, en fyrr ekki. Nú vil ég víkja að máli hæstv. forsrh., að því máli, sem hann kallaði smámál hér fyrr í dag, þ.e. flugvallarmálinu og ágreiningi innan ríkisstj. Ráðh. tveir hæstv. ráðh., sem hér hafa talað í dag og reyndar þrír, hafa lagt á það mikla áherzlu, að enginn klofningur væri í ríkisstj., það hefði engu breytt, hvað hefði skeð innan hennar nú í þessu máli. Þegar búið er að gefa út yfirlýsingar um ágreining innan ríkisstj. og þegar þessar yfirlýsingar fela í sér bein skeyti og aðdróttanir af hálfu hins hlutans í ríkisstj., þá leyfa þessir menn sér að standa upp og segja, að það sé enginn klofningur í ríkisstj. Hver trúir nú svona löguðu? Ég er ekki gamalreyndur í stjórnmálum. en ég get ímyndað mér, að það sé ekki einsdæmi, að ágreiningur sé innan ríkisstj. og ég held, að það sé ekki verið að fjalla um það hér, þegar gagnrýni er sett fram á vinnubrögð ríkisstj. Vissulega kemur upp ágreiningur innan ríkisstj., en þau mál eru leyst með ýmsum hætti, málamiðlun eða með þegjandi samkomulagi, en það er einsdæmi, að því er sagt er, að slíkur ágreiningur skuli koma upp á yfirborðið, hann skuli gerður jafnber eins og raun her vitni um í þessu máli. Og því frekar er þessi klofningur, þessi ágreiningur umtalsverður hjá ríkisstj., að hér er um að ræða „prinsip“–mál, algert „prinsip“–mál, stefnumál þessara flokka. Hæstv. forsrh. hitti reyndar naglann á höfuðið, er hann sagði: „Þessi vinnubrögð eru ekki óeðlileg“, en bætti síðan við „formlega séð“. Hann getur haft þessa skoðun. Ég tel þau reyndar vera óeðlileg að forminu til líka, en hann sagði ekki það, sem hann átti að segja og það, sem kannske vakti fyrir honum. Vinnubrögðin eru vissulega óeðlileg pólitískt séð og það er það, sem verið er að deila á hér í þessum umr. Alþb. segir, að þessi öryggis- og varnarmál séu þeirra heilagasta baráttumál. Hæstv. iðnrh. sagði hér í umr. í dag, að þetta hefði spillt mjög öllu stjórnmálastarfi á Íslandi. Þetta hefði eitrað andrúmsloftið, deilur um þetta mál. Hann hefur jafnvel í viðtölum í sínum eigin málgögnum talið, að siðferði ráðh. og ríkisstj. væri beinlínis í voða við þær ákvarðanir, sem nú eru teknar. Og það kemur fram í yfirlýsingum tveggja ráðh. Alþb. að sjálfstæð utanríkisstefna er ekki lengur fyrir hendi, hún er farin fyrir bí með þessum ákvörðunum meiri hl. ríkisstj. Með tilliti til allra þessara raka, hversu stórt mál þetta hefur verið í hugum Alþb., hversu að þeirra mati hér er um alvarlegt siðferðislegt mál að ræða og að hér er hin sjálfstæða utanríkisstefna í sviðsljósinu, þá get ég ekki annað séð en hér sé um að ræða stórmál, ekki smámál og hér sé um að ræða mjög alvarlegan klofning, ágreining, sem alveg sé þess virði að gera veður út af. Stjórnmál geta verið opin. Ég er sammála hæstv. iðnrh. í því, að það þurfi að stefna að því að hafa stjórnmál sem allra opnust, þannig að almenningur geti fylgzt með, en þessi vinnubrögð, að opinbera slíkan ágreining og senda skeyti til samráðherra sinna, þau eru ekki til þess að auka veg stjórnmála og ég held, að það sé engin ástæða fyrir aðra að ala á tortryggni innan ríkisstj., þegar þeir beita sjálfir svona vinnubrögðum. Hæstv. forsrh. sagði hér í sinni ræðu áðan, að það hefði alltaf legið fyrir, að meiri hl. væri fyrir því á þingi, meiri hl. fyrir þeirri ákvörðun, sem meiri hl. ríkisstj. tók, þ.e. að þiggja fjárframlag Bandaríkjamanna til þessara framkvæmda, sem hér er um að ræða. Það má vera rétt, en þá segi ég, það er náttúrlega undirstaða þessa máls, hver sé forsenda þess meiri hl. Annars vegar er talað um, að þessa peninga og þessar framkvæmdir þurfi til þess að tryggja flugöryggi á Keflavíkurflugvelli, til þess að sjá um það, að þessi alþjóðlegi flugvöllur standist kröfur og geti sinnt þeim verkefnum og þeirri umferð, sem þarna er um að ræða. Hins vegar er um það að ræða að auka varnarmátt Atlantshafsbandalagsins. Og mér skilst, að fyrrv. ríkisstj. hafi verið búin að taka þá tvímælalausu afstöðu, að hún vildi ekki þiggja fjárframlag frá Bandaríkjamönnum, þegar um er að ræða beinar framkvæmdir fyrir eingöngu flugöryggi sem slíkt sem flugvöll innanlands. Hún byggði afstöðu sína í þessu máli á því, að þarna væri verið að styrkja varnarmátt okkar og Atlantshafsbandalagsins og þetta hefði hernaðarlega þýðingu að stækka flugbrautina og þess vegna teldi hún skyldu Bandaríkjamanna að leggja fram þetta fé. Og ég segi og ég ætla, að ég mæli fyrir munn sjálfstæðismanna, þegar ég segi, að við teljum það vera mútur, við teljum það vera ölmusu að þiggja þetta fé, ef það yrði þegið á öðrum forsendum en þeim að efla varnarmátt Atlantshafsbandalagsins. Þetta eru betlipeningar, eins og sagt er, ef það er ekki forsendan. Nú er það rétt, að utanrrh. hefur gefið þær yfirlýsingar, að ákvörðun meiri hl. ríkisstj. byggist á þeirri forsendu, að efla skuli varnarmátt Atlantshafsbandalagsins. Þetta liggur fyrir staðfest, þannig að, að því leyti til er hægt að fallast á, að fyrir liggi meiri hl. á þingi. Á því byggist áreiðanlega afstaða stjórnarandstæðinga hér á þingi nú. Ég mundi halda, að þessi ákvörðun, sem byggist á þessari forsendu, sé afskaplega athyglisverður atburður og hægt sé að spá ýmislegt í hann. Ég held því fram, að með þessari ákvörðun hafi meiri hl. ríkisstj. hafnað rökunum um hlutleysi, sem sett hafa verið fram af Alþb. Meiri hl. ríkisstj. hefur hafnað þeim rökum, að hætta stafi af hernaðarmannvirkjum hér á landi og meiri hl. ríkisstj. hefur hafnað afdráttarlaust því, að Ísland eigi að vera hér varnarlaust. Meiri hl. ríkisstj. hefur, svo að engum vafa er undirorpið, staðfest það hér í eitt skipti fyrir öll, að hún vilji taka þátt í varnarsamstarfi Atlantshafsbandalagsins og styðja og efla það með öllum hætti. Og svo segja þessir sömu menn, að þetta breyti engu, það breyti engu, þessi ákvörðun og afstaða ríkisstj. og stjórnarflokkanna til öryggis– og varnarmála. Vissulega gerir það, það. Eða hvað segja Alþb.–menn, stuðningsmenn Alþb. um þetta, að stefnan, það að segja upp varnarsamningnum, sé óbreytt, eins og hæstv. iðnrh. er að reyna að segja okkur hérna, á sama tíma sem ríkisstj., þeirra eigin ríkisstj., tekur ákvörðun um það að efla varnarmátt Atlantshafsbandalagsins? Og hvað segja stuðningsmenn hinna flokkanna, Framsfl. og SF, þeirra, sem vilja kannske taka undir það að vera í Atlantshafsbandalaginu áfram, hvað segja þeir um það, að hér sé tekin ákvörðun um það að efla varnarmátt Atlantshafsbandalagsins, en á sama tíma sé þeirra ríkisstj. að lýsa því yfir, að það eigi áfram að segja varnarsamningnum upp, eins og hæstv. iðnrh. gefur í skyn, að eigi að túlka málefnasamninginn og afstöðu ríkisstj.? Ég verð að biðjast afsökunar á því, að ég skil ekki „lógikkina“ í þessum rökum og þessari afstöðu. Hæstv. utanrrh. kom hér inn á afstöðu sjálfstæðismanna í sinni ræðu og taldi, eins og það væri eitthvað nýtt í hans eyrum, það vera merkilegt að heyra, að sjálfstæðismenn væru á móti því, að hér væri erlent herlið í landinu. Það hefur ekki farið á milli mála mjög langan tíma, að sjálfstæðismenn hafa sagt það bæði í ræðu og riti, að þeir væru í „prinsippinu“ á móti því, að hér væri erlent varnarlið í landinu. Þeir teldu þetta hins vegar vera illa nauðsyn, þetta væri fórn, sem væri til þess vinnandi að taka þátt í sameiginlegu varnarbandalagi Atlantshafsríkjanna og þetta væri nauðsynlegur liður til þess að tryggja öryggi landsins, eins og á stæði og meðan ekki fyndist önnur lausn á þessu. Síðan spurði hæstv. utanrrh.: Hvað hafa sjálfstæðismenn þá gert til þess að reyna að breyta þessu ástandi? Hafa þeir eitthvað gert til þess að fá þetta erlenda herlið úr landi? Þeir hafa að vísu ekki gefið út yfirlýsingar í málefnasamningum, þeir hafa ekki látið hafa eftir sér ummæli, sem túlkuð eru á marga vegu og enn eru í þoku. En að mínu viti hefur Sjálfstfl. með stefnu sinni í utanríkismálum vissulega stuðlað að því, að einhvern tíma gæti komið að því, að erlent varnarlið þyrfti ekki að vera hér á landi. Það segi ég, að Sjálfstfl. hafi gert með því að taka þátt í Atlantshafsbandalaginu, vegna þess að nú eru allir sammála um það, bæði hérlendis og erlendis, að batnandi ástand sé í Evrópu. Það séu meiri líkur á því, að það verði friðvænlegra í framtíðinni. Og hverju er það að þakka nema Atlantshafsbandalaginu og samheldni þessara ríkja, sem að því standa, og einmitt þeirri pólitík, sem rekin er á vegum þessa bandalags? Þar hefur Ísland átt sinn hlut, þar hafa sjálfstæðismenn stutt þá stefnu og ég held, að það fari ekki á milli mála, að einmitt einurð Atlantshafsbandalagsins og skelegg stefna þess í Evrópu hefur knúið Sovétríkin til þess að slaka á og veldur nú því, að batnandi horfur eru í miðri Evrópu. Ég segi miðri Evrópu, vegna þess að það er allt annað ástand hér á höfunum í kringum okkur með stórauknum flotastyrk Sovétríkjanna o.s.frv. Ég fer ekki út í það, en ég vil sem sagt halda því fram, þegar spurt er um, hvað sjálfstæðismenn hafi gert til þess að breyta ástandinu, að þeir hafi tekið þátt í Atlantshafsbandalaginu og á þann hátt stuðlað að friðvænlegra ástandi. En þegar við erum að tala um það, hvort hér eigi að vera erlent varnarlið í landinu eða ekki og hvort við sjálfstæðismenn, framsóknarmenn eða Alþb.-menn viljum, að þetta erlenda herlið hverfi úr landi, þá verðum við að átta okkur á því, að það eru mjög mismunandi forsendur fyrir því, af hverju við viljum, að erlent varnarlið hverfi úr landi. Og ég held, að það fari ekki á milli mála, að fyrir lýðræðissinnaða og þá á ég við alla hina lýðræðissinnuðu flokka og eins þá, sem standa að núv. ríkisstj., hver sem svo vill kalla sig lýðræðisflokk. Það er þeirra sjálfra að dæma um það, ég held, að það sé af þjóðernis ástæðum lýðræðissinna, ég held, að það særi þjóðernis tilfinningu manna, að hér þurfi að vera erlent varnarlið og þess vegna viljum við stuðla að því, að það geti orðið breyting á því ástandi. En fyrir mönnum, sem hafa aðrar pólitískar skoðanir, sem hafa fram til skamms tíma a.m.k. stutt mjög stefnu Sovétríkjanna og ekki blakað við heimsveldispólitík þeirra, fyrir þeim hefur eingöngu vakað að spilla fyrir samstarfi vestrænna ríkja og að við rækjum herinn úr landi til þess að draga úr styrk þessa bandalags, Atlantshafsbandalagsins. Á þessu er sem sagt meginmunur, hverjar eru forsendur fyrir því, að við viljum breyta þessu ástandi. Enn einu sinni voru gefnar mismunandi skýringar á því, hvernig ætti að útskýra málefnasamning ríkisstj. hvað snertir varnarmálin. Utanrrh. sagði hér í dag, sem hann hafði reyndar sagt áður, að Íslendingar og ríkisstj. vildu þó standa við skuldbindingar sínar gagnvart Atlantshafsbandalaginu án þess þó um leið, að erlent varnarlið væri í landinu og vildi endurskoða með það í huga, að við gætum verið í bandalaginu áfram, án þess að erlent varnarlið væri í landinu, m.ö.o. endurskoðunin geti leitt til þessarar niðurstöðu. Hins vegar segir hæstv. iðnrh. í þessum sömu umr., að túlka beri þennan málefnasamning á þann veg, að það eigi að taka upp samninga við Bandaríkjamenn og freista þess, að herinn fari, en ef þeir samningar takist ekki, þá eigi að segja samningnum upp. Það er ekkert annað en loddaraleikur og barnaskapur að vera eitthvað að þrefa um þetta meira. Það fer ekki fram hjá neinum skynsömum manni, að hérna eru tvær mismunandi túlkanir. Og ég held, að það þurfi jafnvel ekkert að vera að spyrja, hvorki forsrh. né aðra að því. Það liggur alveg á hreinu, að þetta eru tvær mismunandi túlkanir. Og það, sem verið er að spyrja forsrh. um, er það, hvora túlkunina hann taki til greina. Hvorri túlkuninni fylgir hann? Ég held, að það sé bara lítils virðing gagnvart okkur þm. og þjóðinni allri að vera að halda því til streitu, að ríkisstj. sé sammála í þessu máli. Forsrh. hæstv. reynir að snúa út úr þessu máli og segir: Ja, vilja menn bara endurskoða endurskoðunarinnar vegna? Venjulega er nú eitthvert markmið með endurskoðun. Vissulega er það rétt og því er ekki mótmælt. Við höfum ekkert á móti því í sjálfu sér, a.m.k. hef ég persónulega ekkert á móti því, að það sé endurskoðað með markmið í huga. En markmið er annað en niðurstaða og það er það, sem stjórnarandstæðingar hafa verið að gagnrýna, að það hefur verið tekin ákvörðun og komizt að niðurstöðu, áður en þessari endurskoðun var lokið. Og að þessu leyti eru ráðh. ósammála. Annar segir: Við erum búnir að taka ákvörðun um það að leita samninga við Bandaríkjamenn um það að segja upp samningnum og ef ekki, þá verður honum bara sagt upp, hver sem niðurstaðan verður af endurskoðuninni. En hæstv. utanrrh. hefur hins vegar margsagt og enn hér í dag, að endurskoðunin geti leitt til þess, að hér verði áframhaldandi dvöl erlends varnarliðs. Herra forseti. Nú er ég að ljúka máli mínu. Ég vildi þó að lokum segja, að þessir atburðir varpa nýju ljósi á þessi mál. Ég hef dregið þær ályktanir, að ríkisstj. hafi tekið mjög athyglisverða ákvörðun. Það fari ekki á milli mála, að hún vill efla varnir Atlantshafsbandalagsins. Og þá skiptir í mínum huga ekki svo miklu máli, hvort það heitir erlent varnarlið, sem hér er í einu eða öðru formi, hvort varnirnar séu með þessum hætti eða hinum. Það sem skiptir máli í mínum huga, er það, að við tökum áfram þátt í sameiginlegu varnarbandalagi Atlantshafsríkjanna. Og ef meiri hl. ríkisstj. er á þeirri skoðun, sem mér sýnist vera augljóst að álykta megi af hennar ákvörðunum, að efla þennan varnarmátt og þetta varnarsamstarf, þá er ég ánægður með þá niðurstöðu. Það er sannarlega ekkert sáluhjálparatriði hjá mér, að hér sé erlent varnarlið. Ég er búinn að lýsa því og ef endurskoðunin leiðir eitthvað annað í ljós, leiðir það í ljós, að við getum haldið hér uppi vörnum, sem eru í samráði við okkar vinaþjóðir, án þess að hér séu Bandaríkjamenn, þá er ekkert því til fyrirstöðu að breyta um, ef sú lausn er viðunandi fyrir okkar varnir og okkar öryggi. Þá skal ég vera fyrstur manna til að taka undir það. En það, sem skiptir þó öllu máli í þessu þýðingarmikla þjóðernismáli og sjálfstæðismáli, það er það, að hver ákvörðun, sem tekin er í þessu, sé gerð í samráði við þá menn, sem vilja starfa með okkur og við viljum starfa með.



Herra forseti. Ég ætla að víkja að ummælum þeirra ræðumanna, sem gerðu orð mín í dag að umtalsefni, í þeirri röð, sem þeir töluðu og sný ég mér fyrst að hæstv. utanrrh. og ræðu hans. Ég hafði síðdegis í dag spurt hann þess, hvað hefði legið að baki þeim ummælum hans í sjónvarpi fyrir nokkrum vikum, að það mundi verða ráðizt í umtalaðar framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli og þær mundu verða kostaðar af innlendu fé. Ég sagði, að ég hefði orðið mjög hissa, þegar ég hlustaði á þessi ummæli, sem satt að segja virtust mælt að lítt athuguðu máli, og undrun mín stafaði af því, að ég þóttist vita, að hann hefði ekki haft í frammi nokkurn undirbúning að því að útvega 500 millj. kr. innanlands til þessara framkvæmda, nema þá hann hefði kannske rætt málið í ríkisstj. Þessi var ástæðan til undrunar minnar, þegar ég heyrði þessi ummæli af vörum hæstv. utanrrh. og nú í dag nokkrum vikum síðar játar hæstv. ráðh. að einmitt svona hafi þessu verið farið. Ég lagði mikla áherzlu á, að hann greindi nákvæmlega frá því, við hvaða aðila hann hefði rætt um útvegun 500 millj. kr. til þessara framkvæmda, hvernig hann hefði staðið að málinu og tók það fram, að í augum mínum var það engin skýring, þó að hann segði, að hann hefði stungið upp á því einu sinni í ríkisstj., að það mál yrði tekið á framkvæmdaáætlun ríkisins 1972. Svo vel er ég kunnugur undirbúningi framkvæmdaáætlunar ríkisins, eins og raunar hæstv. forsrh. vék að, að ég veit, að það er engan veginn nóg til að fyrirætlun komist í framkvæmd, að einn ráðh. nefni á einum ráðherrafundi, að tiltekin upphæð skuli tekin á framkvæmdaáætlun. Svo vel þekki ég allan gang þessara mála. Og allra sízt, þegar það er haft í huga, að einmitt um sama leyti og þessi ummæli hæstv. ráðh. féllu, sem ollu undrun margra, margra fleiri en mín innan þings og utan, voru ýmsir stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. hér á hinu háa Alþingi að segja okkur ýmsum úr stjórnarandstöðunni frá því, að það virtist vera fyrirsjáanlegt, að það vantaði einhvers staðar á milli 1.500-2.000 millj. kr., til þess að hægt væri að láta endana ná saman í framkvæmdaáætlun ríkisins. Og þegar það gerist, að einn ráðh. í ríkisstj. segir frá því eins og ekkert sé, að það muni verða efnt til framkvæmda, sem kosti 500 millj. kr. af innlendu fé, þó að hann hafi þá að vísu ekki nefnt opinberlega framkvæmdaáætlun, -ég gat látið mér detta í hug, að hann ætti við hana, þá hlaut það að vekja furðu allra manna, sem þekkja til og vilja hugsa með ábyrgum hætti um fjármál ríkisins og fjárhag þjóðarbúsins í heild. Þess vegna var það, að ég undraðist þessi ummæli, og undrun mín er sízt minni nú í dag, þegar hæstv. ráðh. hefur einmitt staðfest, að það var nákvæmlega svona eins og mig grunaði. Það hefur ekkert, bókstaflega ekkert verið gert til þess að undirbúa þessar framkvæmdir annað en nefna málið einu sinni á ráðherrafundi, kannske tvisvar. Það er þetta, sem ég kalla litla ábyrgðartilfinningu í því, hvernig menn haga orðum sínum. Svona geta ýmsir menn, ýmsir litlir stuðningsmenn stjórnarinnar leyft sér að tala úti í bæ eða einhvers staðar á fámennum stöðum úti á landi, en svona getur hæstv. utanrrh. ekki leyft sér að tala í sjónvarp. Hæstv. ráðh. spurði mig, hvers vegna fyrrv. ríkisstj. hefði ekki hafizt handa um þessa nauðsynlegu framkvæmd á sínum valdatíma. Því er til að svara, að fyrrv. utanrrh. hóf viðræður um þetta mál við fulltrúa Bandaríkjastjórnar og sömuleiðis sendiherra Íslands í Washington, við utanrrn. þar, þegar eftir að nákvæm athugun á aðstæðum á Keflavíkurflugvelli hafði leitt í ljós, að Keflavíkurflugvöllur svaraði ekki til þeirra krafna, sem eðlilegt var að gera til hans sem varnartækis á grundvelli varnarsamningsins og jafnframt til þess að vera alþjóðlegur farþegaflugvöllur, eins og gert var ráð fyrir, að hann skyldi jafnan vera, þegar varnarsamningurinn var gerður. Það var ein af forsendum varnarsamningsins, að Bandaríkjastjórn skyldi taka að sér að halda þessum flugvelli í því ástandi, að hann væri ekki aðeins fullnægjandi hvað varnarsjónarmið snerti, heldur einnig, að hann væri fullgildur alþjóðlegur flugvöllur í millilandaflugi. En þeir samningar voru hafnir strax og þetta var algerlega ljóst. Þeir samningar drógust á langinn af ýmsum ástæðum, en það var fenginn efnislegur botn í samningaviðræðurnar á s.l. vori, þó að það drægist að ganga formlega frá samningnum. Vegna þess að fjárveiting var ekki fyrir hendi af hálfu þingsins í Washington og nauðsynlegt var auðvitað að láta það bíða, eins og ég tók fram í dag, þangað til fjárveitingin væri fyrir hendi.  Þá sagði hæstv. utanrrh., að Framsfl. eða flokkur hans vildi áframhaldandi aðild að NATO og vildi standa við skuldbindingar sínar samkv. þeirri aðild og þess vegna væru það nægileg rök fyrir því, að hann féllist á þá samningsgerð, sem hér er um að ræða. En þá spyr ég, þá hlýt ég að spyrja, það hljóta margir fleiri að gera: Ef sjónarmiðið var þetta, hvers vegna ræddi hann þá ekki við NATO? Hvers vegna tók ekki hæstv. ríkisstj.- upp samband við NATO um málið og samdi við NATO um málið? Það datt fyrrv. ríkisstj. ekki í hug að gera, því að hún leit ekki þannig á málið, að forsenda fyrir þessu væri aðild okkar að NATO. Við teljum það alls ekki nægilega sterk rök, hvorki gagnvart sjálfum okkur, þjóðinni né umheiminum. Við lítum þannig á í fyrrv. ríkisstj., að bein ákvæði varnarsáttmálans sjálfs væri nægilegur rökstuðningur fyrir því, að hægt væri að ætlast til þess af Bandaríkjastjórn, að hún kostaði þessa framkvæmd. Einmitt sú staðreynd, að hæstv. utanrrh. tók ekki upp samband við NATO, heldur tók tilboði Bandaríkjastjórnar, getur ekki þýtt annað en það, að hér fylgi hugur ekki máli, m.ö.o., það sé ekki sannfæring á bak við þá staðhæfingu, að það sé aðildin að NATO, sem sé sá lagalegi, fjárhagslegi og siðferðilegi grundvöllur, sem hér er um að ræða. Með því að gera samninginn við Bandaríkjastjórn, við hana og hana eina, er í raun og veru fólgin viðurkenning á því, að það sé rétt, sem ég hef verið að halda fram um þetta mál og raunar margir fleiri, að grundvöllurinn, sá lagalegi, fjárhagslegi og siðferðilegi grundvöllur, sé fólginn í orðalagi varnarsamningsins sjálfs. Og í raun og veru lít ég þannig á, að fulltrúi Alþb. sé þessu sammála. Það er ástæðan, það hlýtur að vera ástæðan, það getur engin önnur ástæða verið fyrir því, að þeir hafi ekki viljað fallast á skoðun hæstv. utanrrh. og hinna ráðh. á málinu, en einmitt þessi, að vilja ekki skilja það, að það er ekki hægt að gera samninginn réttarlega séð, fjárhagslega séð, siðferðilega séð öðruvísi en á grundvelli varnarsamningsins, sem þeir eru á móti. Þeir eru því sjálfum sér samkvæmir, hvað sem að öðru leyti má um þá segja. Og út af fyrir sig veitir þeim ekkert af því, að maður geti sagt eitthvað ofboðlítið gott um þá. Að síðustu skal ég víkja að þeim ummælum hæstv. utanrrh., - það mátti skilja orð hans þannig, - að ég hefði verið að halda því fram, að ekki væri hægt að standa undir framkvæmdinni með innlendu fé. Ég vil aðeins taka það skýrt fram, að þetta hef ég aldrei sagt. Ég geri mér að sjálfsögðu ljóst, að þessi fjárhæð er ekki meiri en svo, að ef menn vilja, þá er hægt að annast framkvæmdina með innlendu fé. 500 millj. kr. eru þó ekki stærri fjárhæð en svo í augum einnar af ríkustu þjóðum heims eða tekjuhæstu þjóðum heims, vildi ég sagt hafa, að auðvitað réðum við, við þá fjárhæð, ef við vildum. En við skulum gera okkur grein fyrir því, að það mundi kosta það, að draga þyrfti saman framkvæmdir á fjölda, fjölda mörgum öðrum sviðum. Og ég segi það alveg eins og er, að mér er það mjög til efs, að núv. ríkisstj. hefði viljað draga saman aðrar framkvæmdir, vegaframkvæmdir, skólabyggingar, sjúkrahúsbyggingar og þar fram eftir götunum. Þetta er svo stór upphæð, að það hefði ekki verið hægt að leggja hana fram á 1-2 árum, eins og nauðsynlegt er, nema að skera niður um næstum sömu upphæð, og það hefði þýtt að skera niður mjög mikilvæga liði um upphæðir, sem telja á í hundruðum millj., en ekki tugum millj., því að niðurskurðar möguleikarnir eru í reynd ekki mjög margir, ef þeir eru taldir í töluröð. Það, sem ég hef sagt, er það, að ég hef dregið í efa, að ríkisstj. hafi í reynd verið reiðubúin til slíks. Um það skulum við nánar ræða, þegar við fáum að sjá framkvæmdaáætlun ríkisins á sínum tíma: Þá verður gaman að spyrja um það, hvað hefði átt að skera niður, ef greiða hefði átt 500 millj. af framkvæmdaáætluninni, þó að eitthvað af henni hefði flutzt yfir á næsta ár. Ég hlakka til þeirra umr. til þess að fá upplýsingar um það, hvað þá hefði átt að skera niður til að mæta þessum útgjöldum. Hitt er auðvitað rétt, að auðvitað hefði það verið hægt. Það hefði verið hægt. Og það er annað, sem er rétt í málflutningi hæstv. Alþb. ráðh., að auðvitað hefði þetta verið hægt, ef nægur vilji hefði verið fyrir hendi, ef næg fórnarlund hvað aðrar framkvæmdir snertir hefði verið fyrir hendi, og vík ég nokkru nánar að því hér á eftir. En það breytir engu um það, að ég tel og mínir skoðanabræður í málinu, að það hefði verið óþarfi að færa þessar fórnir á öðrum framkvæmdasviðum, af því að við áttum kröfu til þess, að Bandaríkjastjórn innti þetta fé af hendi. Þá ætla ég að víkja nokkrum orðum að ræðu hæstv. iðnrh., sem talaði næstur. Hann hóf mál sitt á því að beina því til hæstv. forseta, hvort ekki væri ástæða til þess að ávíta formann Sjálfstfl. fyrir það að hafa tekið sér í munn jafn ægileg orð eins og þau, að einhvers staðar væru hér á sveimi umboðsmenn erlends valds. Ég ætla ekki að taka upp neins konar svar fyrir formann Sjálfstfl. Hann er maður til þess að svara fyrir sig sjálfur, en ég hygg, að ekki bara mér hafi orðið á að brosa, þegar þannig mælir einn mesti orðhákur, sem ritstýrt hefur íslenzku blaði í áratugi og hefur ekki aðeins sjálfur skrifað, heldur látið skrifa miklu, miklu sterkari og óþvegnari orð en hér er um að ræða og fundizt þau ágæt, ágæt og sízt ofmælt. En ég fyrir mitt leyti hef aldrei verið fylgismaður stórra orða, hvorki í ræðu né riti, svo að ég get út af fyrir sig vel tekið undir það með hæstv. iðnrh., að bezt sé að forðast mjög stór orð, bæði hér á þingi og annars staðar, og vona, að hann geri það þá líka, þegar hann á sínum tíma tekur aftur við stjórn síns blaðs, sem ég vona, að verði ekki allt of snemma, því að mig langar til þess að láta hann renna sitt skeið reglulega rækilega á enda í þeim stól, sem hann situr í núna. En það er engu að síður alveg augljóst, að það hefur orðið mjög mikil og undarleg breyting á hæstv. ráðh. á þeim tiltölulega skamma tíma, sem hann hefur setið í ráðherrastól. Ég þarf ekki að rifja það upp eða rekja það neitt sérstaklega ítarlega. Allir vita, hvað hann hefði sagt í fyrra fyrir aðeins 12 mánuðum um þann samning, sem félagar hans í ríkisstj. eru nú í þann veginn að gera. Ég bara minni á það. Ég vil ekki taka mér öll þau orð í munn, sem ég veit, að hann mundi hafa sagt. Það vil ég ekki gera, allra sízt á þessum stað og raunar hvergi. Þetta vita allir, að er satt og rétt, sem ég er að segja. Menn vita líka, hvernig þessi hæstv. ráðh. hefur hegðað sér í stjórnarsamstarfinu gagnvart sínum samstarfsmönnum og hvað hann hefur látið segja um þá beint og óbeint í sínu blaði. Þar hefur hann staðið fyrir dulbúnum árásum á fleiri en einn af sínum samráðherrum. Það er enginn vafi á því, að hans blað mundi ekki hafa skrifað eins og það hefur skrifað í garð fleiri en eins af samráðherrum hans, ef þeir, sem á pennanum hafa haldið, hefðu ekki talið sig hafa stuðning hæstv. iðnrh. að baki sér. Það er öldungis víst. Og hann stóð auðvitað fyrir myndun ráðherranefndarinnar og ég hygg, að honum séu engar getsakir gerðar með því, þó að ég láti mér detta í hug, að það hafi verið að hans frumkvæði, sem ráðherranefndin margumtalaða var sett á laggirnar. En það var auðvitað gert til höfuðs hæstv. utanrrh. og honum til svívirðingar, til þess að reyna að lítillækka hann sem allra, allra mest. Það er það, sem vakir fyrir hæstv. iðnrh. með starfi hans í ríkisstj. að skyggja sem mest á sína meðráðherra og jafnvel lítillækka þá, ef þess er nokkur minnsti kostur. Og auðvitað var ráðherranefndin augljós tilraun til þess, ekki aðeins að hefta völd hæstv. utanrrh., heldur lítillækka hann um leið. En hæstv. iðnrh. hefur auðvitað skjátlazt og skjátlazt illilega, ef hann hefur haldið, að hæstv. utanrrh. kynni ekki að borga fyrir sig. Og það hefur hann nú svo sannarlega gert með mjög eftirminnilegum og mjög áhrifaríkum hætti, því að nú í meðferð þessa máls, sem hefur mikið blandazt inn í umr., hefur hæstv. utanrrh. á hinn bóginn lítillækkað hæstv. iðnrh. svo, að þess mun verða minnzt lengi í þingsögunni og stjórnarsögunni. Með hverjum hætti hefur þetta gerzt? Jú, þetta er ósköp einfalt mál. Hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. hafa lýst því yfir hér í umr. síðdegis í dag, að þetta flugvallarmál, þessi flugbrautarlenging, væri smámál. þetta væri ekkert stórt mál, væri hreint smámál, bæði peningalega séð og utanríkispólitískt séð. Þetta væri hreint smámál. Ekki trúi ég því, að þeir hafi sagt þetta í fyrsta skipti hér á hinu háa Alþingi, þeir eru ekki vanir að sýna okkur svona mikinn trúnað. Þeir hljóta að hafa opnað hjarta sitt fyrir ráðh. fyrst. Þeir hljóta að hafa sagt þetta á ráðherrafundi, bæði hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh., að þetta mál sé smámál, algert smámál, svo að það getur ekki verið annað en hæstv. iðnrh. hafi heyrt þetta miklu, miklu fyrr en við hv. þm. höfum heyrt það. Það skiptir ekki máli, hvort ég tel hæstv. utanrrh. mæla ofboðlítið um hug sér eða ekki. Maður hefur upplifað það áður, en ég tek orð hans núna eins og þau eru töluð. Fyrst hann segir þetta hér, þá hljóti hann að hafa sagt í ríkisstj., að hér sé smámál á ferðinni. En ef þetta er smámál, þá gat ekki verið nokkur vandi fyrir ráðh. Alþb. að stöðva það, ekki nokkur minnsti vandi. Þá hlutu þeir sem vel viti bornir menn að draga þessa ályktun: Ja, ef við bara segjum nei, segjum bara nei við, að þessi samningur sé gerður, þá verður hann ekki gerður. Ekki þykir hæstv. forsrh. svo óskaplega lítið vænt um stólinn sinn, að hann færi að segja af sér, þó að hann fengi ekki að gera samning, sem er hreinn hégómi. Nei, auðvitað gátu þeir ráðh. Alþb. stöðvað málið, ef þeir hefðu bara viljað það. Ef þeir hefðu haft raunverulegan áhuga á því, þá gátu þeir stöðvað það. Og það er þarna, sem hæstv. utanrrh. náði alvarlegu kverkataki á hæstv. iðnrh. og hæstv. viðskrh. Hann þekkti þá jafn vel og við margir aðrir þekkjum þá og vissi, að það var alveg óhætt að flengja þá á þessu sviði, alveg óhætt. Þeim þætti svo vænt um stólana, að þeir mundu ekki láta það varða stjórnarslitum og ekki aðeins það, heldur líka það, að þeir mundu kyngja því, að samningurinn væri gerður, svo að þarna verð ég nú á hinn bóginn að „komplimentera“ hæstv. utanrrh. fyrir að hafa látið sér reglulega takast upp við það að klekkja rækilega á félögum sínum í ríkisstj. og launa þeim rauðan belg fyrir gráan. Rauðan belg áttu þeir einmitt skilið með þeirri geysilegu lítillækkun, sem þeir hafa orðið að sætta sig við í þessu efni. En af hverju segi ég, að þetta sé bein og alvarleg lítillækkun? Jú, ég hef staðfestingu ráðh. sjálfra á því, að þetta getur ekki skoðazt öðruvísi en þannig, því að þeir segja í bókuninni, sem þeir gerðu á ráðherrafundinum, að slík stefna, þ.e. sú stefna að taka við fé frá Bandaríkjastjórn eða erlendum ríkisstj. til framkvæmda á Íslandi, sem við eigum að geta framkvæmt sjálfir, þeir segja beinlínis orðrétt, - nú passa ég að hafa það orðrétt, sem ég gerði ekki í dag, heldur vitnaði til eftir minni,-„slík stefna“, segir í bókuninni, þ.e. að gera ekki samning eins og þann, sem utanrrh. vill gera, „hún er forsenda þess, að við getum í verki framkvæmt sjálfstæða utanríkisstefnu.“ M.ö.o., samningurinn, sem hæstv. utanrrh. vill gera og meiri hl. ríkisstj. ætlar sér að gera, slík samningsgerð, - það, að slíkir samningar séu ekki gerðir, er forsenda þess, að við getum í verki framkvæmt sjálfstæða utanríkisstefnu, m.ö.o., ef slíkir samningar eru gerðir, þá getur hæstv. utanrrh. ekki framkvæmt sjálfstæða, íslenzka utanríkisstefnu. Þarna er hann aftur að hefna sín á þessum ráðh. Og svona gengur það í hæstv. ríkisstj. Þarna lemur hver annan, ekki bara framan á brjóstið, heldur í bakið líka, eins og fara gerir. Nei, hæstv. iðnrh. og hans skoðanabræður verða að hafa það hugfast, að öllum er auðvitað ljóst, sérstaklega í ljósi ummæla hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. í dag, að um smámál hafi verið að ræða. Öllum er auðvitað ljóst, að afstaða þeirra í þessu máli er hræsni og yfirdrepsskapur. Þeir hefðu getað hindrað framgang málsins, ef þeir hefðu raunverulega haft áhuga á því. En það kom í ljós, að þeir höfðu meiri áhuga á því að sitja áfram í ríkisstj. en að hindra mál, sem þeir segja, að sé óþurftarmál, hvort sem þeir raunverulega meina það eða ekki. Og að síðustu er nauðsynlegt að vekja athygli á því, að hæstv. iðnrh. verður að gera sér grein fyrir því og hafa það hugfast, að það er ríkisstj„ sem gerir þennan samning. Stjórnskipulega séð er hann gerður á ábyrgð hæstv. ríkisstj. og ráðherrar Alþb. eiga áfram sæti í ríkisstj. Þess vegna er þessi samningur stjórnskipulega gerður á ábyrgð allrar ríkisstj., þar með á ábyrgð hinna tveggja ráðherra Alþb. Ef þetta er rangt skilið hjá mér, þá óska ég, að hæstv. forsrh., sem er allra okkar lærðastur í lögfræði, segi það, að skilningurinn sé rangur. Ef hann segir ekki neitt, eins og ég vona, að hann geri af mörgum ástæðum, þá er þessi skilningur réttur og ég veit, að hann er réttur. Það er ekki hægt að firra sig stjórnskipulegri ábyrgð á gerð, sem ríkisstj. gerir, með bókun á ráðherrafundi. Það er alveg augljóst mál. Svo að sagan mun auðvitað telja þennan samning gerðan á ábyrgð hæstv. iðnrh. og hæstv. viðskrh., hvað sem öllum bókunum á eitt blað í fundargerðabók ríkisstj. líður. Ég skil ekki í því, að það geti verið, að hæstv. ráðh. hafi ekki verið þetta ljóst og þetta er auðvitað enn ein sönnun þess, að hér hefur ekki fullur hugur fylgt máli. Hér hefur kveðið meira að yfirdrepsskap, en menn hafa hingað til gert sér ljóst. Þá sagði hæstv. iðnrh„ - það vil ég bara leiðrétta með örfáum setningum, það skiptir litlu máli, - hann sagði, að það hefði orðið stefnubreyting hjá Alþfl. eftir að ég tók sæti á Alþ. í byrjun des. Alþfl. hefði fylgt annarri stefnu fram til 6. des. en hann fylgdi eftir 6. des. Ég hef nú satt að segja aldrei látið mér koma til hugar, að ég væri svo áhrifamikill maður, hvorki í Alþfl. né annars staðar, eins og hæstv. iðnrh. vill gera mig, en honum get ég aðeins sagt það, að engar deilur eru uppi í Alþfl. um það, hvaða stefnu hann skuli fylgja. Ég var fullkomlega fylgjandi þeim málflutningi, sem hér var hafður í frammi, meðan ég var erlendis í þingbyrjun og flokkurinn stendur allur að baki þessum málflutningi, sem hefur verið hafður uppi síðan og þeirri afstöðu, sem flokkurinn hefur til ríkisstj.  Hæstv. ráðh. sagði í rökstuðningi sínum fyrir þeirri afstöðu, sem þeir tóku um þetta mál, að þjóðartekjur á mann væru hærri á Íslandi, en í flestum öðrum löndum eða þær þriðju hæstu í heimi. Ég vek bara athygli á þessu, af því að þarna segir hann alveg satt. Ég vek bara athygli á þessu til þess að undirstrika, að þá getur hitt ekki verið satt, sem hann er alltaf að segja, að afkoman hafi verið afskaplega vond hjá hæstv. fyrrv. ríkisstj. Sú ríkisstj„ sem tekur við þjóðarbúi, þar sem tekjur eru hinar þriðju hæstu í heimi á mann, hún tekur ekki við slæmu búi. Og það er ekki vel gott samræmi í því að skamma þá ríkisstj., sem verið hefur við völd í meira en áratug og segja hana hafa stjórnað illa, þegar það passar, en segja svo hitt, þegar það passar aftur á móti, að þjóðartekjur okkar séu nú þær þriðju hæstu í veröldinni. Hvort tveggja getur ekki verið rétt. Það sér jafnsnjall maður og hæstv. iðnrh. áreiðanlega, án þess að fleiri orð séu um það höfð. Þá sagði hæstv. iðnrh. að bráðabirgðasamkomulagið um væntanlega lengingu þverbrautarinnar og ráðstafanir í því sambandi væri eingöngu gert vegna farþegaflugsins. Þessu hef ég þegar andmælt, því að ég tel, að varnarsjónarmið komi þar einnig til greina. En í því sambandi vék hann að þeim ráðagerðum, sem einnig voru uppi á dögum fyrrv. ríkisstj., um að gera meiri framkvæmdir á vellinum en þær, sem við höfum verið að tala um nú síðdegis og væntanlegur samningur ríkisstj. mun koma til með að fjalla um, t.d. byggingu nýrrar íslenzkrar flugstöðvar á öðrum stað en flugstöðin er núna. Og ein af röksemdum hans fyrir því, að hér væri um smámál að ræða, var sú, að þessar framkvæmdir kostuðu 500 millj„ en þessi nýja flugstöð, sem Íslendingar ætluðu að byggja, ætti að kosta 300 millj. kr., en hins vegar hefði átt að afhenda gömlu flugstöðina til Bandaríkjamanna og þess vegna sæju menn allir hér, að þetta gengi svona nokkurn veginn upp. Þetta verð ég að leiðrétta, vegna þess að hér er ekki nema hálfsögð sagan. Ég vona, að það sé af því, að hæstv. iðnrh. sé ekki betur kunnugt um málið, en það er rétt, að þessi saga sé sögð eins og hún er í mjög einföldu máli. Það, sem um var að ræða og þessi samningur fjallar auðvitað ekki um, sem við erum núna að tala um, var hugmynd um það að skilja algerlega á milli allra hernaðarmannvirkja á Keflavíkurflugvelli og þeirra tækja, sem nauðsynleg eru í því sambandi og farþegaflugsins, að skilja þar algerlega á milli, sem að mínu viti hefði auðvitað fyrir löngu, löngu átt að vera búið að gera og hefði helzt átt að gerast frá upphafi. Það er mín skoðun og hefur ávallt verið. Og í þessu sambandi kom sú hugmynd upp, að Bandaríkjamönnum yrði afhent núverandi flugstöð, hún yrði á því svæði, sem nú er gert ráð fyrir, að hernaðarmannvirkin yrðu, en hins vegar yrði íslenzka flugstöðin, farþegastöðin, byggð á allt öðrum stað, rétt við Keflavík, þ.e. nær byggðinni sjálfri, og þá stöð áttu Íslendingar auðvitað að byggja, því að hún mundi eingöngu þjóna farþegafluginu. Það datt engum í fyrrv. ríkisstj. í hug annað en að Íslendingar einir og Íslendingar sjálfir byggðu þá flugstöð, sem eingöngu væru í þjónustu farþegaflugsins og gert var ráð fyrir, að hún mundi kosta á þáverandi verðlagi einhvers staðar milli 300 og 400 millj. kr. Yrði þetta gert, þá var um það rætt að gera margar aðrar framkvæmdir í þágu vallarins fyrst og fremst sem hernaðarvallar, en þær gætu þó jafnframt komið að gagni við gatnagerð og fjölmargt fleira í sambandi við farþegaflugið. Heildar kostnaðaráætlunin um þessar framkvæmdir var 1.500 millj. kr., sem Bandaríkjamenn hefðu þá kostað og er þá ekki íslenzka flugstöðvarbyggingin, sem væri algerlega íslenzkt fyrirtæki, talin með. En því má ekki blanda saman, því að það er algert samkomulag um, að ef af þessu yrði, þá mundu Bandaríkjamenn borga 1.500 millj. kr. framkvæmdirnar, af þeim eru þessar 500 millj. einn hluti, en Íslendingar flugstöðvarbygginguna, þá, sem kostar 300 millj. kr.  Annars er þetta að sjálfsögðu langur listi og engin ástæða til þess að fara út í það hér í einstökum atriðum, hvað í þessum tölum felst. Þessar áætlanir eru til í utanrrn., svo að það eru hæg heimatökin þar. En því vildi ég að síðustu bæta við um þetta atriði, að auðvitað töldum við 300 millj. kr. af íslenzku fé vera mikinn pening og óskuðum eftir því eða vildum fjármagna flugstöðvarbygginguna með erlendu láni, sem talað var um við Bandaríkjastjórn að aðstoða við að útvega með eðlilegum viðskiptakjörum, eðlilegt viðskiptalán, enda ættu auknar tekjur af vellinum hæglega að geta staðið undir þeirri framkvæmd, þó að mjög dýr yrði. Ég tel, að þessar stóru hugmyndir, þetta stærra plan, eins og mætti segja, hafi verið mjög skynsamlegt og sé enn mjög skynsamlegt og vildi óska þess, að hæstv. utanrrh. bæri gæfu til þess eða hæstv. samgrh., sem ég treysti ekki síður, að halda vel og skynsamlega á þessu máli, að hann vildi taka þetta mál til rækilegrar athugunar. Það mundi gleðja alla skynsama og velviljaða menn, ef tækist að koma því í framkvæmd. Þá sagði hæstv. iðnrh., að stjórnarsáttmálinn hafi engan óróa vakið erlendis. Þetta hlýtur hann að vita betur, hæstv. ráðh. Hann er áreiðanlega ekki svo ókunnugur erlendum blöðum og erlendum ráðamönnum, allra sízt eftir að hann varð ráðh., að hann viti ekki, að þetta er mikill misskilningur. Þetta er hörmulegur misskilningur. Þvert á móti hefur þessi nýja stefna, sem hæstv. ríkisstj. boðaði, valdið miklum ugg hjá mörgum nánum vinaþjóðum okkar og það var þess vegna, sem ég sagði í dag, að þessi samtenging varnarmálanna og landhelgismálsins í einum og sama stjórnarsamningi og tekin á sama tímabili, hún mundi því miður torvelda okkur sókn okkar í landhelgismálinu, einmitt af því að menn gera sér ljóst, að það er óhyggilegt að ætla að vinna að þessum tveimur málum saman. Það er alveg sama, hvaða skoðun menn hafa á varnarmálunum, það er staðreynd, að aðrar þjóðir, t.d. Norðmenn, svo að ég nefni ákveðna þjóð, t.d. Norðmenn telja Keflavíkurflugvöll og varnir þar hafa mikla þýðingu fyrir sínar eigin varnir og fyrir sitt eigið öryggi. Þetta veit ég, að hæstv. ráðh. hlýtur að vita. Þetta hef ég heyrt af vörum æðstu valdamanna nú í Noregi fyrir nokkrum vikum og er satt að segja ekkert hissa á. Það eru þeirra skoðanir, en ekki mínar. Þá sagði hæstv. ráðh., að það væri traust samstaða í ríkisstj. og þetta er einmitt sagt í umr., þar sem verið er að ræða um stórmál í mínum augum, smámál í augum sumra annarra ráðh., þar sem komið hefur fram opinber klofningur. En raunverulega er þetta engin ný bóla. Það er engin ný bóla, þó að klofningur sé í stjórnarliðinu. Við höfum hér allir saman hv. þm. upplifað afgreiðslu fjárlaga og vitum, að það tókst ekki að koma þeim saman fyrr en á síðasta starfsdegi þingsins. Af hverju skyldi það hafa verið? Var verið að deila við okkur? Var verið að deila við okkur í stjórnarandstöðunni? Var einhver voðalegur ágreiningur við okkur um málið? Nei, alls ekki. Við vorum yfirleitt ekki spurðir svona að neinu ráði. En um hvað var ágreiningurinn? Hvar vantaði samstöðuna? Í ríkisstj. sjálfri? Við fjölluðum hér lengi um frv. um Framkvæmdastofnun ríkisins. Mönnum sýndist sitt hverjum um það, um ýmis atriði í því. Við studdum frv. að lokum, við í Alþfl. Sjálfstfl. var á móti frv., en það var lengi að fæðast. Af hverju var það? Var það vegna deilna við Sjálfstfl. eða deilna við okkur um tiltekin atriði? Nei. Það vita guð og menn, að það var vegna deilna í stjórnarflokkunum sjálfum um málið og meira að segja eftir að það var orðið að lögum, þá gengu hér ýmsir stjórnarstuðningsmenn um, maður hafði ekki frið fyrir þeim. Þeir höfðu svo mikinn áhuga á að lýsa andúð sinni á vissum ákvæðum í frv. og jafnvel frv. í heild. Einn daginn drakk maður ekki kaffibolla hér í friði fyrir mönnum, sem komu til þess að skensa frv. og suma höfunda þess.  Það má líka minna á skattamálin. Það tók lengri tíma að afgreiða skattafrv. en nokkurt annað frv., sem legið hefur fyrir þinginu. Var það vegna deilna við okkur í stjórnarandstöðunni? Allir þm. vita, að svo var ekki. Það var vegna harðvítugra deilna milli einstakra ráðh. og milli einstakra stjórnarflokka, svo að það, sem nú hefur gerzt, er í sjálfu sér ekki nokkurt undrunarefni. Stjórnin er ósamstæð og hún verður áreiðanlega ósamstæð, þangað til hún springur, vegna þess hve hún er ósamstæð. Þá ætla ég að víkja nokkrum orðum að ræðu hv. þm. Bjarna Guðnasonar, 3. landsk. þm. Hann minnti á það, að ég hefði verið einn af höfundum þáltill. vorið 1956 um endurskoðun varnarsamningsins og flm. hennar, sem er algerlega rétt, og hann spurði, því í ósköpunum ég gæti þá hugsað og talað eins og ég geri í dag, fyrst ég hefði verið svona fyrir 15 árum. En sannleikurinn er sá, að reynslan hefur kennt mér ýmislegt á þessum 15 árum. Hún kenndi mér margt, sorglega margt fyrstu mánuðina eftir að ég hafði beitt mér harkalega fyrir samþykkt þessarar till., þannig að ég stóð að því ásamt meiri hl. í þeirri ríkisstj., sem ég átti sæti í, að till. kæmi ekki til framkvæmda. Einmitt sú reynsla, sem ég hef orðið fyrir á þessu sumri og hausti, hefur kennt mér það, að í slíkum málum eigi maður að fara varlega og það, sem ég tel, að þessari hæstv. ríkisstj. hafi einmitt skjátlazt hvað mest í, er einmitt það að fara ekki varlega í vandasömum og viðkvæmum málum eins og varnarmálin eru. Þetta þýðir auðvitað ekki það, að ég sé fylgjandi eilífri hersetu á Íslandi, svo að ég noti orð hv. þm. Bjarna Guðnasonar. Því fer svo víðs fjarri. Ég er að sjálfsögðu í hópi þeirra, - það held ég, að allir góðir Íslendingar séu, - sem líta á vist erlends hers hér sem illa nauðsyn og sem tímabundið fyrirbæri, sem algerlega tímabundið fyrirbæri. En ég lít þannig á, að meðan friður í þessum heimshluta, sem við nú einu sinni byggjum, meðan hann er af þeim, sem ráða, tryggður með tveimur varnarbandalögum, þá sé okkar sæti í vestræna bandalaginu, okkar staða sé þar og til þess vil ég taka tillit í utanríkisstefnu Íslands. Ekki af því, að ég óski eftir því, að varnarbandalög séu til, en ég vil bara taka tillit til staðreynda. Ég játa það, í hvers konar heimi ég lifi og meðan heimurinn er svona, þá vil ég finna mér þar og minni þjóð réttan stað, þann stað, sem tryggir hennar hagsmuni bezt og tryggir hennar öryggi með sem beztum hætti. Ég get gjarnan bætt því við, að ég er ekki heldur þeirrar skoðunar, að rétta leiðin til þess að tryggja frið eða öryggi sé stofnun og viðhald hernaðarbandalaga. Ég væri manna fyrstur til að gleðjast yfir því, að bæði Atlantshafsbandalag og Varsjárbandalag yrðu lögð niður. En það er ekki á valdi mínu, sem ég þarf væntanlega ekki að taka fram, það er ekki á valdi íslendinga, að þau bandalög séu lögð niður. En ég tel, að í okkar utanríkisstefnu eigum við að leggja okkar lóð á þá vogarskál, sem að því stuðlar, að hægt verði að tryggja frið og öryggi í þessum heimshluta sem og öllum öðrum með varnarbandalögum. Og það tel ég, að hafi verið gert. Um það er mér vitanlega ekki ágreiningur meðal ábyrgra og hugsandi Íslendinga. Ágreiningurinn er um það, hvort við eigum að taka tillit til ástandsins, sem er, þeirra skoðana, sem eru ríkjandi í vestri og austri og hegða okkur eftir því, eða hvort við eigum að hunza þær skoðanir, sem eru ríkjandi á þessum stöðum, í Washington og Moskvu, ef ég á að nota það orðalag. Það er um þetta, sem ágreiningurinn er, en ekki um hitt, hvað í sjálfu sér sé æskilegt í þessum efnum. Að svo mæltu er mér alveg óhætt að leiðrétta og gera það í góðu, sem hv. þm. Bjarni Guðnason sagði, að íslenzki Alþfl. virtist hafa tapað niður einhverju af alþjóðlegum hugsjónum jafnaðarstefnunnar. Það, sem ég er að lýsa, er hluti af alþjóðlegum hugsjónum jafnaðarstefnunnar, andstaða við hernaðarbandalög og efling friðar og öryggis, en ég veit ekki betur en allir jafnaðarmannaflokkar í Vestur-Evrópu séu þeirrar skoðunar, að meðan varnarbandalög séu við lýði, eigi að efla Atlantshafsbandalagið. Ég þekki engan jafnaðarmannaflokk, sem hugsar öðruvísi. Ég veit, að það eru margir jafnaðarmenn í einstökum löndum, sem hugsa öðruvísi, en þeir eru hvarvetna minni hl., mismunandi stór. Forusta allra jafnaðarmannaflokka í Vestur-Evrópu undantekningalaust er þeirrar skoðunar, að meðan varnarbandalagskerfi sé ríkjandi, eigi að styðja Atlantshafsbandalagið. Það er þess vegna, hv. þm. Bjarni Guðnason, sem er eitthvað svolítið ruglaður í því, hvað jafnaðarstefnan raunverulega þýðir, en ekki ég eða við í Alþfl. En ég vona, að það standi nú allt saman til bóta. Það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði, - hann sagði það eitthvað þrisvar sinnum í ræðunni og ég vildi óska, að hann hefði sagt það sex sinnum, það hefði orðið mér til enn þá meiri ánægju, - það er rétt, að við jafnaðarmenn, og hann átti þar við Alþfl. og SF, við erum að ræða um sameiningu. Það er rétt, við erum að því og ég vona, að þær viðræður leiði til jákvæðs árangurs. Ég veit, að það mun ekki geta leitt til þess, að við allir verðum sammála um afstöðu til NATO eða afstöðu til varnarstöðvanna. En ég tel það bara ekki skipta máli. Ég tel að í sönnum jafnaðarmannaflokki sé rúm fyrir menn með ólíkar skoðanir á þessum atriðum utanríkismála og þessum atriðum varnarmála, sem við sérstaklega höfum hér gert að umtalsefni. Það, sem sameinar jafnaðarmenn, eru ákveðnar hugmyndir um heim allan. Það eru ákveðnar hugmyndir um, hvernig þjóðskipulagið skuli vera byggt inn á við. Það sameinar líka jafnaðarmenn, að þeir aðhyllast vissar grundvallarhugsjónir í utanríkismálum, þ.e. eflingu friðar, öryggis og þar fram eftir götunum. En það eru til ágætir jafnaðarmenn hér á Íslandi og um öll lönd, sem greinir á um það, hvort rétta leiðin til eflingar friði og frelsi sé myndun varnarbandalaga eða hvort sú stefna sé andstæð því markmiði að efla frið og treysta öryggi, og þar sem um sérstök vandamál er að ræða, sem eru þjóðlegs eðlis, eins og vandamálið varðandi varnarsamninginn hér, þá getur ágæta jafnaðarmenn greint á um það í góðu, hvort varnarsamningurinn við Bandaríkin sé eðlilegur eða óeðlilegur, hvort hann efli hagsmuni Íslands eða sé andstæður hagsmunum Íslands. Og ég er eindregið þeirrar skoðunar, að hvort sem menn eru andstæðir varnarsamningnum eða honum fylgjandi, þá geti menn verið ágætir jafnaðarmenn fyrir því, svo að ég hef ekkert reiðzt hv. þm. Bjarna Guðnasyni, þó að hann hafi sagt það, sem hann sagði í dag og vona, að við eigum eftir að tala saman um sameiningu jafnaðarmanna í einn flokk í jafngóðum anda og við höfum gert hingað til. Að síðustu langar mig til þess að víkja að ræðu hæstv. forsrh. Fyrst og fremst vildi ég segja, að það var ranghermi hjá hæstv. forsrh., að ég hefði haldið því fram síðdegis í dag, að það, sem nú hefur gerzt í Keflavíkurmálinu, væri brot á þingræðisreglum. Það sagði ég aldrei og það mun koma skýrt fram í ræðu minni. Þvert á móti undirstrikaði ég, að ef stjórnin vildi, þá gæti hún sagt það, að hún hefði gert þennan samning og mundi gera hann í trausti þess, að þingmeirihluti væri fyrir honum, enda væri enginn vandi að reyna á það, að svo væri. Einmitt þetta sagði ég í dag og þetta er rétt. Það, sem ég hins vegar sagði, var það, að ég vildi fá svar við því af hálfu hæstv. forsrh., hvort hann hugsaði sér, að ríkisstj. héldi áfram að vinna með þessum hætti, m.ö.o. að afgreiða stór mál með atkvgr. og spyrja þingið ekki. Við þessu fékk ég því miður ekki skýrt svar, en ég skal þó alveg taka við því svari, sem hann gaf, sem var í því fólgið, að ef það er vefengt, að ákvörðun meiri hl. ríkisstj. sé í samræmi við þingmeirihluta, þá getur þingið sjálft, hvaða þm. og hvaða flokkur sem er, gengið úr skugga um það, hvort svo sé eða ekki. Ég hefði kosið, að svar hans væri skýrara, afdráttarlausara um það, að þetta væri sérstakt tilfelli, sem hér væri um að ræða og ekki væri meiningin að vinna svona áfram. En fyrst hann óskar ekki að segja það, þá læt ég það eiga sig. Þá deildi hann allhvasst og hvassara en venja hans er á hæstv. fyrrv. utanrrh., Guðmund Í. Guðmundsson, fyrir það að hafa ekki haft neitt samráð við Alþb. á sínum tíma, meðan hann var utanrrh. Hafði hann um þetta allstór orð. En ég vil aðeins minna núv. hæstv. forsrh. á það, að þegar Guðmundur Í. Guðmundsson tók upp þessi vinnubrögð, eftir að hann varð utanrrh. - 

Í viðreisnarstjórninni.

Já, nú er ég einmitt að koma að því. Mikið liggur hæstv. forsrh. mikið á. Hann er alltaf á undan mér í því, sem ég ætla að fara að segja. En hitt er annað mál, að síðan var þetta fyrirkomulag lögfest, með óbeinum hætti þó. Það var eftir að ríkisstj. Ólafs Thors hafði verið mynduð. En sem betur fór breyttust tímarnir smám saman og þau mál, sem áður höfðu þótt sérstaklega viðkvæm, voru það ekki lengur í jafnríkum mæli og áður. Auk þess held ég, að menn hafi smám saman séð, - það á a.m.k. við um mig, - að þetta fyrirkomulag væri óeðlilegt og það væri nauðsynlegt, að hægt væri að hafa allsherjarsamstarf milli þingflokka í algerum trúnaði um utanríkismál eins og um önnur mál. Og mér er engin launung á því, að ég átti minn þátt í því, eftir að Emil Jónsson hafði tekið við störfum utanrrh„ að horfið var frá þessari stefnu. Og ég held, að sú ákvörðun hæstv. utanrrh. Emils Jónssonar hafi verið algerlega rétt, og mér er engin launung á því, að ég tel, að þetta samstarf, sem þá var tekið upp, þetta skipulag, hafi ekki orðið að neinu tjóni síðan.  Þá vildi ég víkja að þeim ummælum hæstv. forsrh. að það hafi margoft komið fyrir áður, að ríkisstj. hafi klofnað um einstök mál, án þess að ráðh. hafi sagt af sér. Og hann nefndi þar verðlagsfrv. margumtalaða sem dæmi. Fyrst hæstv. forsrh. nefndi þetta dæmi, þá tel ég rétt að rifja upp í örfáum orðum, hvað hér var í raun og veru á ferðinni, til að taka af öll tvímæli um það, að þessi mál eru með engu móti sambærileg. Þar á ég ekki aðeins við það, að auðvitað verður þýðing verðlagsfrv. með engu móti borin saman við þýðingu þess, sem hér er á ferðinni. Hér er á ferðinni stórvægilegt utanríkismál, sem snertir viðkvæmustu þætti íslenzkra utanríkismála að sumu leyti. Að hinu leitinu var á ferðinni innanlandsmál, eitt af ótal mörgum öðrum, sem á döfinni eru á hverju þingi. Ég á þó ekki við þetta, þegar ég segi, að reginmunur sé hér á, heldur við það, sem ég nú skal greina frá. Þegar verðlagsfrv. var rætt í ríkisstj., kom það fram, að tveir af þm. Alþfl., annar í Nd. og hinn í Ed., - sá í Ed. var einmitt ráðh. í ríkisstj„ - voru frv. andvígir og það hafði því ekki fylgi þm. stjórnarflokkanna. Þetta gerðu sér allir ljóst og var ekki neitt minnsta leyndarmál. Spurningin var þá, hvort leggja ætti frv. fram, þá að láta það falla, ef allt hefði gerzt með venjulegum hætti, eða hvort ætti að leggja það til hliðar. En þá gerðist það og nú skal ég bara tala í eigin persónu og ekki blanda neinum öðrum ráðh. eða öðrum einstaklingum inn í það, þá gerðist það, að mér barst algerlega örugg vitneskja um það, að í Framsfl. væri um að ræða fylgi meira en tveggja þm., tölur skal ég ekki nefna, enda er óþarfi að nefna tölur, þar væri um að ræða fylgi meira en tveggja þm. við frv. Þetta var í raun og veru ekkert leyndarmál á þeim tíma og þarf ég þar ekki að vitna í neinar umr., sem fóru fram á þingmannafundum Framsfl. Það á maður ekki að gera, þó að maður viti eitthvað um þær, heldur kom það fram á hálfopinberum fundi framsóknarmanna hér í Reykjavík, sem haldinn var í Glaumbæ, að nokkrir þm. Framsfl. væru fylgjandi frv., það væri ágreiningur um frv. í Framsfl. og sagði einn ræðumanna, að áhöld væru um það, hvort meiri hl. þm. væri fylgjandi því eða andvígur því. Að fengnum þessum upplýsingum og raunar fleiri, sem ég hirði ekki að nefna nema alveg sérstaklega að gefnu tilefni, þá varð það niðurstaða okkar í ríkisstj., hreinlega niðurstaða okkar, að við skyldum láta á það reyna, hvort nokkrir þm. stjórnarandstöðuflokkanna vildu styðja frv. eða ekki, enda er það bara ekkert nýmæli. Það eru hér alltaf öðru hverju, ég segi ekki vikulega, en a.m.k. mánaðarlega, afgreidd frv., þar sem stjórnarflokkar skiptast og stjórnarandstöðuflokkar skiptast, þar sem frv. eru samþ. með atkv. bæði stjórnarsinna og stjórnarandstæðinga gegn atkv. annarra stjórnarsinna og annarra stjórnarandstæðinga. Þetta er hlutur, sem allir þm. þekkja mæta vel og við ákváðum í ríkisstj. að láta á þetta reyna. Þegar þetta varð ljóst, varð eitthvert ógurlegt fjaðrafok í Framsfl., bæði þingflokknum og hvað það heitir, flokksráði hans eða hvað það er og sýndist mönnum mjög sitt hvað. En niðurstaðan varð sú, að þingflokkur Framsfl. skyldi allur sem ein heild greiða atkv. gegn frv., hvað svo sem liði samvizku einstakra þm. Hún var ekki þung á metunum þá fremur en stundum endranær. Þess vegna var það, sem það gerðist, að frv. féll. Við því var ekkert að segja. Ég verð að segja það, sagði það þá og segi það enn núna, að mér kom það mjög á óvart og var það til mikilla vonbrigða, að nokkrir þm. Framsfl. skyldu ekki reynast meiri karlar en þeir reyndust við endanlega atkvgr. Þeir verða að gera það upp við sjálfa sig, hversu miklir karlar þeir vilja reynast. Í mínu áliti uxu þeir ekki við þessa niðurstöðu. En hér var um að ræða mál, sem lagt var fyrir þingið og það er einmitt það, sem ég er að tala um núna.

Stórir karlar, sem ætluðu að treysta á stjórnarandstöðuna.

Treysta á hana, ég vil ekki nota það orð, að við höfum ætlað að treysta á hana, við ætluðum bara að reyna, hvort þeir stæðu við orð sín, hvort þeir þyrðu að greiða atkv. eftir samvizku sinni eða ekki. Og þeir reyndust ekki fá að gera það fyrir ofríki sumra manna. Þetta er nú sannleikurinn um þetta mál og það vona ég, að allir geri sér ljóst á eftir, að þetta er með engu, engu móti sambærilegt. Að síðustu eða næstsíðustu ætla ég að nefna það, sem ég raunar hafði nú vikið að áðan og kalla þess vegna að næstsíðustu núna, að hæstv. forsrh. sagði, að ef dregið væri í efa, að málið væri þingræðislegt, þá gæti bara stjórnarandstaðan eða einhver þm. beðið um vantraust eða flutt till. þar sem reynt væri á, hvort málið hefði fylgi eða ekki. Nú gerir hann sér áreiðanlega ljóst, að það væri afskaplega lítill vandi fyrir stjórnarandstöðuna, annaðhvort flokkana eða einhvern einstakan þm., að semja þess konar till., sem setti þess konar fleyg á milli stjórnarflokkanna, eins og ágreiningur á milli þeirra er, að niðurstaðan gæti orðið sú, t.d. vegna ágreinings, sem er um forsendurnar, að það gæti farið svo, að till., sem skoðuð yrði sem vantraust, yrði samþ. með atkv. Alþb. og stjórnarandstöðunnar. Það er hægt með sérstökum klókindum og sérstökum refshætti að búa svona till. til. Það ætla ég ekki að gera og ég mæli ekki með, að það sé gert. Ég er búinn að halda hér langa ræðu í dag og hef ekki nefnt þessa hugmynd og mér dytti ekki í hug nokkurn tíma að gera það. En þess vegna nefni ég málið núna, að flokkur hæstv. forsrh. hefur einu sinni leikið slíkt stykki hér á hinu háa Alþingi. 

Það þurfti fyrst að ná stjórninni frá.

Já. Þarna er sjálfur forseti Alþingis að gefa okkur ráð um að gera einhvern andskotann til að ná stjórninni frá ykkur.  En þetta gaf mér tilefni til að rifja upp þessa sögu, ja, hæstv. forsrh. þarf ekki að óttast þess konar stjórnarandstöðu af okkar hálfu. Hann getur verið algerlega rólegur hennar vegna, enda skal ég segja það aftur: Mig langar bara ekkert til, að stjórnin fari frá strax. Ég hef afskaplega gaman af að hafa hana og gaman af að vera andstæðingur hennar og tel nauðsynlegt, að hún hafi runnið sitt skeið á enda, þegar hún fer frá. Það verður ekki voðalega langt þangað til. En ég vona ekki heldur, að það verði of skammt þangað til. Þá vildi ég að síðustu segja, að ég mun ekki lengur taka þátt í því að biðja hæstv. forsrh. að úrskurða neitt um það, hvernig túlka beri stjórnarsamninginn, hvort túlka beri hann á þann hátt, sem hæstv. utanrrh. gerir eða hæstv. iðnrh. gerði nú í dag og hæstv. viðskrh. hefur gert áður. En ég skrifaði orðrétt niður ummæli hæstv. iðnrh. um þetta efni. Hann sagði: ., Ríkisstj. er staðráðin í því að framkvæma brottför hersins á kjörtímabilinu.“ Hæstv. utanrrh. hefur hins vegar sagt,- ég hafði þau ummæli eftir honum í dag, og hann andmælti þeim ekki, - að hann liti þannig á, að fyrirhugaðar samningaviðræður gætu leitt til þess, að hér yrði áfram einhver bandarískur her með einhverjum hætti og þó að svo yrði, þá teldi hann það ekki brot á stjórnarsáttmálanum. Ég held, að við ættum að hlífa hæstv. forsrh. við því að blanda honum meira inn í þetta. Þetta er orðið algerlega augljóst mál, að það er ágreiningur á milli ráðh. og á milli flokka um þetta mál. Við þurfum engan úrskurð frá hæstv. forsrh. um það, að um ágreining er að ræða. Hann bætir ekki skilning okkar á þessu. Hann ruglar hann að vísu ekki neitt frekar, en hitt er annað mál, að æskilegt er, að hann sjálfur geri sér þetta ljóst í leyni annaðhvort kvölds eða morgna, þegar hann les kverið.



Herra forseti. Ég mun nú aðeins gera að umtalsefni nokkur atriði af þeim, sem komið hafa fram síðan ég talaði hér í dag. Eins og löngum, þegar umr. verða fjörugar hér á Alþ., þá er það hv. 7. þm. Reykv. sem tekur að sér aðalhlutverkið, talar hæst og mest og fyndnast. Ég hef ekkert á móti því. Ég unni honum þess hlutskiptis vel. En ég kemst ekki hjá að lýsa furðu minni á, hvernig hann getur leyft sér það að tala um fjármagnsútvegun til flugbrautarlengingar á þann veg, sem hann gerði. Það er búið að marglýsa því hér yfir, að ákvörðun hafi verið tekin um það í ríkisstj. að taka á framkvæmdaáætlun ársins 1972 hluta af því fjármagni, sem þarf til að byggja eða lengja þessa flugbraut. Ég hef upplýst þetta í dag, hæstv. forsrh. hefur staðfest þetta, aðrir ráðh. hafa staðfest þetta, ýmist á Alþ. eða í viðtölum við blöð. Samt leyfir þessi hv. þm. sér að halda því hér fram með miklu stærilæti, að það, sem ég hef um þetta sagt, sé ósatt. Ég felli mig ekki við það.

Þessi flugbraut yrði alla vega ónothæf, hún væri ekki með ljósaútbúnaði, öryggisútbúnaði eða neinu.

Þessi flugbraut yrði ónothæf, segir hv. 1. þm. Reykv. Hann veit víst eitthvað um það, hvernig sú flugbraut var fyrirhuguð.  Og svo sagði þessi hv. þm., að svona væri ekki hægt að tala í sjónvarpi, segja svona hluti í sjónvarpi. Það væri fyrir sig að segja þetta á litlum fundum einhvers staðar úti í bæ eða úti á landi. En að tala það í sjónvarpið, það væri algerlega útilokað. Er þetta hans ræðumennskuaðferð, að segja ýmsa hluti á litlum fundum úti um land og svo eitthvað annað, þegar hann er kallaður í sjónvarpið? Ég hef ekki haft þennan háttinn á. Hv. þm. sagði síðar í sinni löngu ræðu, að það væru engar deilur í Alþfl. um stefnu flokksins. Þetta sagði hann vegna þess, að einhver hv. þm. hafði sagt, að stefna Alþfl. hefði breytzt við heimkomu þessa hv. þm. frá náminu í Kaupmannahöfn. En ég var á fundi með þessum hv. þm. í Alþýðuflokksfélagi Reykjavíkur fyrir nokkrum dögum. 

Ég sagði, að það væru uppi skiptar skoðanir í flokknum um það mál.

Já, þá á ekki heldur að segja hér, að engar deilur séu uppi um stefnu flokksins, að engar deilur séu uppi. En ég skal taka það fram, til þess að útskýra þennan málflutning, að þetta var á litlum fundi, sem þessi ágreiningur kom fram. Nei, það er áreiðanlegt, að það eru deilur í Alþfl. um afstöðuna til varnarmálanna, og það er ekkert óeðlilegt. Og hv. þm. sagði hér síðar í ræðu sinni, þegar hann var að tala um núverandi tilhugalíf og væntanlegt hjónaband þeirra, hans og hv. 3. landsk. þm., að það skipti engu máli fyrir samstarf í flokki, hver afstaðan væri til NATO.Ég get vel fallizt á þetta upp að vissu marki. En mér finnst þetta skjóta svolítið skökku við þann málflutning hjá þessum sama hv. þm., að það sé algerlega útilokað, að flokkar geti unnið saman í ríkisstj. með því að hafa mismunandi afstöðu til NATO. Það telur hann algerlega fráleitt og það hljóti að bera dauðann í sér og það fyrr en síðar. Í þessu finnst mér gæta mikils ósamræmis, eins og raunar í fleiru af því, sem sagt var hér í hv. síðustu ræðu. Svo að ég víki að öðru atriði, sem kom fram í þessari ræðu, þá sagði hv. 7. þm. Reykv., að ég hefði rökstutt afstöðu meiri hl. ríkisstj. með því, að við vildum standa við skuldbindingar við NATO og spurði þá í beinu framhaldi af því, hvers vegna ekki hafi þá verið rætt við NATO. Hvers vegna ræddi þá utanrrh. ekki við NATO? Ég vil svara því til, að ég hef ekki rætt þetta mál við einn eða neinn. Ég hef hvorki beðið einn né annan, hvorki Atlantshafsbandalagið sjálft né Bandaríkin fyrir þess hönd né Bandaríkin fyrir þeirra eigin hönd, um að lengja þessa flugbraut. Óskin um það kom frá fyrrv. ríkisstj. og var tekin upp af stjórnvöldum Bandaríkjanna, þannig að ég hef hvorki snúið mér til Bandaríkjanna eða NATO viðkomandi þessu atriði. Hins vegar hefur það verið svo og er algerlega mál NATO og Bandaríkjanna, að Bandaríkjamenn hafa séð um og staðið undir framkvæmdum hér á vegum NATO. Ég vænti þess, að menn viti það, að sú stöð, sem er á Keflavíkurvelli, er NATO–stöð, þó að hún sé kostuð og rekin af Bandaríkjamönnum, þannig að ég held, að þessi fleygur, sem þarna átti að reka í málflutning minn, hafi verið heldur oddsljór.

Hyggst ráðh. taka upp fleiri slík mál frá fyrrv. ríkisstj.?

Það getur vel komið til greina. Ég man nú ekki í svipinn eftir neinu, sem ég hef áhuga fyrir að framkvæma, en það má leita í leifunum og í skjóðunni og kanna það. Já, já, það hefði auðvitað komið einhvers staðar við að lengja flugbrautina fyrir íslenzka peninga, ég neita því ekki. Og það hefði eflaust og áreiðanlega orðið að draga úr einhverjum framkvæmdum, ef við hefðum þurft að standa undir fjármögnun þessarar brautar. Því dettur mér ekki í hug að neita. Og það getur vel verið, að ég geti upplýst það síðar, hvað það er, sem ég hefði þá viljað láta bíða, vegna þess að ég álít, að flugbrautarlengingin sé framkvæmd, sem varð að fara í forgangsröð, eins og ég hef margsinnis lýst hér á hv. Alþ. og skal ekkert endurtaka um það. Hv. 7. þm. Reykv. segir mjög oft, þegar hann kemur hér í ræðustólinn, að stefna okkar í varnarmálunum muni torvelda sókn okkar í landhelgismálinu. Ég hef ekki þessa skoðun og ég hef ekki ástæðu til þess að halda, að svo muni verða. En það má vel vera og ég rengi það ekki, sem hv. 7. þm. Reykv. segir, að hann hafi hitt einhverja menn, sem hafi látið uppi þennan ugg og hann nefndi sérstaklega Norðmenn í því sambandi. Það er alveg rétt, að það er eitt blað í Noregi, sem hefur mjög oft skrifað um Íslendinga og fyrirætlanir þeirra í varnarmálunum. Talað um, að menn ættu að skammast sín á Íslandi og aðrar ámóta fyrirsagnir. En ég hafði ekki haldið, að þetta blað væri blað skoðanabræðra hv. 7. þm. Reykv. Þetta blað heitir Morgenbladet af einhverri ástæðu, sem ég get nú ekki skilgreint, en hefur mjög áþekkan málflutning og annað blað, sem ég þekki þeim mun betur. Og það eru nú aðalskrifin, sem ég hef séð, þar sem við erum sérstaklega ávitaðir fyrir ábyrgðarleysi í varnarmálum. Þá langar mig til þess að víkja hér aðeins með örfáum orðum að ræðu hv. 2. þm. Reykv., Geirs Hallgrímssonar. Hann talaði hér hátt og strítt, hér um bil eins djarflega og hv. 7. þm. Reykv. sem hafði metið fram að því. Hann vék mjög lítið að till. þeirra sjálfstæðismanna, en sagði þó, að hún væri lýðræðisleg. Ég hef áður vikið að þeirri röksemd og er því ekki sammála, að það séu lýðræðisleg vinnubrögð að kjósa menn í nefnd eftir því, hvort fyrir fram er vitað, hvaða skoðun þeir hafa. En þessi till. fjallar um það að kjósa nefnd manna á Alþ., sem hafa fyrir fram ákveðna skoðun, en útiloka aðra. Þetta finnst mér ekki lýðræðisleg till. og ég held, að ég þreyti ekki þm. á því að ræða hana frekar sem slíka. Í hans ræðu var svo mikið talað um það, að við værum að svíkja samherja okkar, sætum á svikráðum við vestrænar lýðræðisþjóðir og sjálfa okkur. Og hvað er það, sem við viljum gera? Við viljum endurskoða varnarsamninginn. Það er það, sem Sjálfstfl. hefur haft á stefnuskrá sinni síðan 1956, eftir því sem formaður hans upplýsir hér. Og hv. 2. þm. Reykv. segir: Ég vil endurskoða samninginn. Hann hélt ræðu í Ottawa á þingmannafundi, sem vitnað hefur verið hér til, í sept. í fyrra. Þar sagði hann, með leyfi hæstv. forseta: „Að sönnu er ekkert eðlilegra sjálfstæðu ríki, en að endurskoða varnarmál sín á hverjum tíma. En með hliðsjón af aukinni athafnasemi Varsjárbandalagsríkja á norðurvæng Atlantshafsbandalagsins teljum við óskynsamlegt, að Ísland verði varnarlaust.“ Með orðunum „að Ísland verði varnarlaust“ á þessi hv. þm. án efa og það leiðir af hans málflutningi, við það, að hér eigi að vera erlendur her. En með leyfi að spyrja, hvað var það þá, sem þessi hv. þm. taldi, að ætti að endurskoða, og er þetta ekki einmitt dæmi um það, að þarna er niðurstaðan fengin fyrst og talað svo um endurskoðun á eftir? M.ö.o. það, sem hann brigzlar núv. ríkisstj. um að hafa í huga og telur fráleitt. En þetta er hans hugmynd um að endurskoða varnarsamninginn: Að slá því föstu, að það sé óskynsamlegt að láta herinn fara, endurskoða samninginn svo. Þetta held ég nú, að þætti ekki mikil stjórnvizka, ef henni væri haldið fram af mér og mínum líkum. Þá spurði hv. 2. þm. Reykv. um það, hvað hefði borizt af svörum við fsp. utanrrn. um varnarmálin erlendis frá? Ég get ekki annað en endurtekið það, sem ég sagði um daginn, fyrir u.þ.b. hálfum mánuði, að ég er fús til þess að veita utanrmn. upplýsingar um þau fáu svör, sem enn þá hafa borizt, en ég ætla ekki og mun ekki hér, þó að það kunni að valda hv. 2. þm. Reykv. vonbrigðum. telja þau upp á þessu stigi málsins. Hv. 2. þm. Reykv. þrástagast mjög á því, að afstaða okkar í varnarmálum skaði álit Íslands erlendis, eins og fleiri hv. þm. hafa hér verið að taka upp hver eftir öðrum og hann segir, að það, sem skaði málstað Íslands, sé nú þetta, sem helzt ber að varast, að taka ákvörðun fyrir fram og kanna málið síðan. Þetta er auðvitað algjörlega rangt, þetta er algjörlega röng túlkun á málefnasamningi ríkisstj., eins og ég hef margsinnis sýnt fram á. Hv. 2. þm. Reykv. gat ekki eða vildi ekki, þó að ég bæði hann þess, segja frá því, hvaða menn það væru, sem hefðu látið þessi orð falla í eyru hans, heldur sagði: Útlendingar segja mér, að þetta sé svona. En ég hefði gjarnan viljað fá að vita, hvaða útlendingar það eru, sem tala svona við hv. 2. þm. Reykv. Einu sinni var fræðimaður, sem að fræðimanna sið þurfti auðvitað að rökstyðja allar sínar heimildir, og þegar hann komst í þrot með rökstuðning, þá sagði hann, eins og marg sinnis hefur verið rifjað upp: „Dýrleif í Parti sagði mér, ég hafði áður sagt henni.“ Ég er ekki að segja, að þetta eigi við um hv. 2. þm. Reykv., en það væri æskilegt, að við gætum borið saman bækur okkar um það, ekki endilega hér á fundi, ekki endilega hér í heyranda hljóði, heldur þó síðar yrði, hvaða útlendingar það eru, sem tala á þennan veg við hv. 2. þm. Reykv. Ég er ekki að efa, að það geti verið, en það eru þá aðrir útlendingar en þeir, sem tala við mig, eða þá að þeir tala öðruvísi við hann en þeir tala við mig, en hvort heldur sem væri, væri þetta fróðlegt til upplýsinga. Þá fannst mér gæta nokkurrar dylgju í minn garð og ríkisstj., þegar hv. 2. þm. Reykv. var að hugleiða það, hvort Bandaríkjamenn hefðu ekki fengið einhverja vitneskju frá íslenzkum stjórnvöldum um það, hvort tilboði þeirra yrði tekið eða ekki. Þeir hafa þó sjálfir skýrt frá því, að engar skuldbindingar og engin loforð hafi frá Íslands hálfu verið gefin í tilefni af þessari breytingu á ákvörðun hjá Bandaríkjastjórn og jafnvel þó að hv. 2. þm. Reykv. eigi bágt með að trúa mér og samherjum mínum í ríkisstj., ætti hann þó, finnst mér, að geta trúað Bandaríkjamönnum. Síðasta spurning, sem ég tók eftir, frá hv. 2. þm. Reykv. laut að því, hvort ég hefði geð í mér, held ég hann hafi sagt, það er a.m.k. orðalag Morgunblaðsins, og ég geri ráð fyrir því, að það hafi verið þau orð, sem hann notaði, til þess að sitja í stjórn með Alþb.-mönnum eftir það, sem á undan er gengið. Ég vil segja honum það og öðrum, að það þarf engum að koma á óvart þó að skoðanamismunur sé í ríkisstj. um aðild Íslands að NATO. Það er tekið fram í málefnasamningi ríkisstj., að þessi ágreiningur sé fyrir hendi. Mér kom það þess vegna ekkert á óvart, þegar það staðfestist nú. Það var það, sem ég hafði alltaf vitað og í mínum augum hefur engin breyting þar á orðið. En ég vil nú spyrja hv. 2. þm. Reykv., hvort hann hafi lengur geð í sér til þess að þrástagast svo á þeim ræðum, sem hann hefur gert í allan vetur og mér finnst satt að segja ekki honum samboðnar og öðruvísi málflutningur, en ég hef búizt við frá honum og öðruvísi, en ég hef átt að venjast frá honum. Ellert Schram, hv. 9. landsk. þm., hélt hér nokkra ræðu. Ég sé nú ekki ástæðu til þess að gera margt úr henni að umtalsefni. Hann minntist á það, að hann hefði tekið til máls hér um aðild Kína að Sameinuðu þjóðunum. Hann hélt um það sína fyrstu ræðu og mjög áhrifamiklu ræðu, sem ég held ég megi til með að leyfa mönnum að heyra örlitið úr svona í lokin. Þegar búið var að upplýsa það, að ríkisstj. mundi styðja aðild alþýðulýðveldisins að Sameinuðu þjóðunum, þá sagði hv. þm.: „Ég leyfi mér að efast um, að mikil reisn sé yfir slíkri ákvörðun, að sómi Íslands vaxi af þeirri afstöðu.“ Og ræðunni lauk svona: „Ég leyfi mér að fordæma þessa afstöðu.“ Síðan tekur Morgunblaðið við. Það er 21. okt. s.l., sem þar segir í forustugrein. „Ekki þarf frekari vitna við, framsóknarmenn og fulltrúar Hannibalslista í ríkisstj. hafa látið Magnús Kjartansson um að ráða afstöðu Íslands til þessa máls, það er ekki skoðun utanrrh., sem ræður í ríkisstj. um afstöðu Íslands á alþjóðavettvangi. Samkv. yfirlýsingu annars ráðh. kommúnista er það skoðun hans, sem ræður.“ Svo skeður það, að alþýðulýðveldið Kína verður aðili að Sameinuðu þjóðunum og Nixon ákveður að fara til Kína og taka upp viðræður í Kína og þá skrifar Morgunblaðið aftur leiðara um þetta stórmál, sem enginn láir því auðvitað. Þar segir, með leyfi forseta: „Baráttan gegn aðild Peking stjórnarinnar að Sameinuðu þjóðunum var lengi vel háð á þeim grundvelli, að það samrýmdist ekki stofnskrá Hinna sameinuðu þjóða, að hún ætti fulltrúa á þessum vettvangi, þar sem Peking stjórnin væri árásaraðili.“ Síðar segir: „Hin síðari ár hafa þessar röksemdir dugað skammt, en Bandaríkjamönnum hefur tekizt að koma í veg fyrir aðild Peking stjórnarinnar með till. um formlega meðferð málsins. Fyrir einu ári var orðið ljóst, að þessar varnaraðgerðir Bandaríkjamanna höfðu einnig gengið sér til húðar og upp frá því urðu mjög skjót umskipti í sambúð Bandaríkjanna og Kína. Hin fyrirhugaða ferð Nixons forseta til Peking er gleggsta dæmið um það“. Svo segir hér síðar: „Bandaríkjamönnum hefur ekki tekizt að ná þeim árangri, sem þeir ætluðu og er það út af fyrir sig mikill ósigur fyrir Bandaríkjamenn. Hitt er svo annað mál, hvort þeim þykir svo leitt sem þeir láta. Með hinni hörðu baráttu, sem háð var af þeirra hálfu, sýndu Bandaríkjamenn, að þeir standa við hlið bandamanna sinna. Á hinn bóginn er ljóst, að hefðu Bandaríkjamenn farið með sigur af hólmi í þessu máli, hefðu fulltrúar Peking stjórnarinnar ekki tekið sæti Kína hjá Sameinuðu þjóðunum í ár. Hvaða afleiðingar hefðu slík málalok haft fyrir Pekingferð Nixons?“ Sem sagt, það þýðir ekkert að halda því fram, sem hér var gert, að það hefði verið hægt að fá alþýðulýðveldið inn í Sameinuðu þjóðirnar eftir leið Bandaríkjamanna og nú heyrist engin rödd um það, að það hafi orðið Íslandi til vansæmdar að stuðla að því, að stærsta ríki veraldar fengi inngöngu í Sameinuðu þjóðirnar. Ég vona það og vænti þess, að svo geti einnig farið í þeim varnarmátum, sem hér hafa verið mikið rædd, að hv. stjórnarandstæðingar, sem nú deila mjög á ríkisstj. fyrir meðferð þessara mála, þeir muni, þegar stundir líða fram, komast að því, að það var það rétta og réttasta, sem hægt var að gera. Svo ætla ég ekki, nema sérstök tilefni gefist til, að halda fleiri ræður í þessu máli um þær till., sem hér eru til umr.

Heilbr: og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Þetta er nú orðinn æðilangur málfundur og ég skal ekki lengja hann ýkjamikið úr því sem komið er. Það eru aðeins örfáar aths., sem mig langar að koma á framfæri. Hv. þm. Geir Hallgrímsson bar sig upp undan því, að ég hefði gagnrýnt framkomu hans á þingmannafundi Atlantshafsbandalagsins í haust. Ég tel, að framkoma þessa hv. þm. hafi verið á allan hátt ósæmileg. Hann mætti þar sem fulltrúi í sendinefnd Íslands og sendinefndir einstakra ríkja á slíkum þingum hafa yfirleitt þann vana að túlka sjónarmið ríkisstj. í landi sínu. Þessi hv. þm. fór fram hjá formanni íslenzku sendinefndarinnar með þá ræðu, sem hann flutti og hann bar sig upp við erlenda aðila út af ágreiningsmálum okkar hér. Ég held, að það sé okkur öllum hollt að minnast fornra orða; utanstefnur viljum við engar hafa.- Við verðum að vera menn til þess að meta þessi vandamál sem önnur af íslenzkum sjónarhól og nota okkar eigin dómgreind til þess að úrskurða, hvað er rétt og hvað er rangt. Við eigum að forðast það að gera erlenda aðila að þátttakendum í mikils verðum vandamálum, sem á okkur hvíla. Þessi hv. þm. sagði einnig í ræðu sinni, að það væri vissulega að verða friðsamlegra í heiminum, en var um skeið og hann vildi þakka það samningum, sem nú væru uppi milli hernaðarbandalaganna. Hann hafði að þessu leyti mjög svipaða afstöðu og fram hefur komið hjá hv. þm. Benedikt Gröndal, að það séu hernaðarbandalögin og jafnvægið milli þeirra, sem sé trygging friðarins í heiminum. Og Benedikt Gröndal gekk svo langt, eins og hefur verið rifjað upp hér áður í umr., að telja það skiljanlegt, að Rússar réðust inn í Tékkóslóvakíu. Ég held, að þessi túlkun fái nú engan veginn staðizt. Það hafa sem betur fer verið að gerast aðrir atburðir einnig á undanförnum árum. Má ég minna á það, þegar Frakkar slitu öllu hernaðarsamstarfi við Atlantshafsbandalagið, ráku alla bandaríska heri úr landi sínu og viku burt sjálfum aðalstöðvum Atlantshafsbandalagsins úr Frakklandi. Samkvæmt kenningum hernaðarsérfræðinga hefði þetta átt að þýða feiknalega mikla röskun á hernaðarjafnvæginu í Evrópu, en ég held, að allir raunsæir menn séu sammála um það, að þetta hafi stuðlað mjög að friðsamlegri þróun og það er mikið ánægjuefni, að hliðstæður óróleiki hefur orðið innan Varsjárbandalagsins einnig. Það hefur ekki styrkt Varsjárbandalagið, heldur hefur það veikt það, að Rússar urðu að senda hersveitir inn í Tékkóslóvakíu og það er einmitt þessi ósk smáþjóðanna um sjálfstæði, um það að losna undan forsjá þessara kjarnorkuvæddu þursa, sem gefur vonir um friðsamlegri framtíð og ég held, að við íslendingar eigum að leggja okkar skerf fram til slíkrar þróunar. Það er sagt, að með því veikjum við Atlantshafsbandalagið og sízt af öllu harma ég það, en við erum líka að veikja Varsjárbandalagið með því. Frumkvæði okkar yrði öðrum þjóðum fordæmi. Ég vék að því hér í fyrri ræðu minni í dag, að stjórnarandstaða Sjálfstfl. hefði mótazt á þessum vetri mjög af því, að hann hoppaði hér upp í ræðustól í hvert einasta skipti eða fulltrúar hans, þegar þeim fyndist, að Íslendingar brytu í bága við bandaríska utanríkisstefnu. Ég veit, að um þetta mál er mikill ágreiningur innan Sjálfstfl. Það kom m.a. mjög skýrt fram í þeirri ræðu, sem hv. þm. Ellert Schram hélt hér áðan. Sú ræða var einkennilegur kattarþvottur, en engu að síður lýsti þessi hv. þm. yfir því, að hann væri í „prinsippi“ á móti því að hafa her í landinu og ég veitti því athygli, að þessi hv. þm. er ekki einn af flm. þeirrar till., sem Sjálfstfl. lagði hér fram og ekki heldur hv. þm. Gunnar Thoroddsen og þetta er alveg tvímælalaust til marks um það, að innan Sjálfstfl. einnig eru mikil átök um þetta mál og að verulegur hluti af fylgismönnum Sjálfstfl. og ekki sízt unga fólkíð hefur fullkomna ótrú á forustu hv. þm. Jóhanns Hafstein, þessari forustu, sem ég hef verið að lýsa og sem fram kom í ræðu hans hér fyrr í dag. Hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason hefur flutt hér tvær langar ræður í dag og þær hafa vakið mikla kátinu og hv. þm. hefur stundum hlegið með. Ég ímynda mér, að hv. þm. haldi, að menn hafi hlegið vegna þess, að hann sé svona fyndinn, en því miður er þessu ekki þannig farið. Þessi hv. þm. er smám saman orðinn að gamanatriði hér á Alþingi Íslendinga. Hann er orðinn eins konar þingtrúður og þetta stafar af því, að þau nær 30 ár, sem hann hefur verið hér á þingi, þá hefur hann staðið hér í þessum ræðustól og flutt allar hugsanlegar skoðanir á öllum hugsanlegum málum. Hann hefur staðið hér og haldið mjög ákveðnar ræður um það, að ekki mætti semja við Bandaríkin, hann hefur staðið hér og haldið mjög ákveðnar ræður um það, að Íslendingar mættu ekki ganga í Atlantshafsbandalagið. Það væri hægt að nota ræður hans sem uppistöðu í alfræðiorðabók um allar hugsanlegar skoðanir á öllum hugsanlegum málum og þetta stafar af því einu, að þessi hv. þm. hefur núna um langt, langt skeið lifað gervilífi í skjóli Sjálfstfl. og hann er ekki lengur tekinn alvarlega, ekki hér af þm. og ekki meðal þjóðarinnar, eins og hann reyndi sannarlega í kosningunum í fyrra. Það athyglisverðasta, sem mér fannst koma fram í ræðu hans, var lýsing hans á sambúðinni í vinstri stjórninni 1956-1958, þegar hann lýsti því, hvernig flokksbróðir hans, Guðmundur Í. Guðmundsson, hefði farið á bak við ráðh. Alþb. með öll utanríkismál. Óheilindi og ódrengskapur af þessu tagi eru sannarlega þess eðlis, að menn ættu ekki að standa hér í stól og hæla sér af því. Og það eru einmitt þessi óheilindi, sem þessi hv. þm. var að lýsa, sem valda því, að núv. ríkisstj. hefur ákveðið að hafa mjög nána samstöðu um framkvæmd allra þátta málefnasamningsins og einmitt þess vegna var sett upp sérstök samstarfsnefnd til þess að fjalla um fyrirheitin um brottför hersins, vegna þess að þeir flokkar, sem að þessari ríkisstj. standa, þeir eru ósammála um ýmsa þætti utanríkismála og þeir verða að reyna að finna samstöðu um það að framkvæma það, sem þeir hafa heitið, að hér verði ekki erlendur her eftir að þessu kjörtímabili lýkur. Þetta fyrirheit ætlar ríkisstj. sér að framkvæma, hún ætlar að vinna að þessu máli af fullum heilindum, hún ætlar ekki að fara neitt dult með ágreining, sem uppi er á milli stjórnarflokkann, og hún vill gjarnan, að mál séu útkljáð fyrir opnum tjöldum, en hún er staðráðin í því að framkvæma þetta fyrirheit. Það getur verið matsatriði, hvort það mál, sem um hefur verið fjallað hér í þessum umræðum, fjárveitingar Bandaríkjamanna til að lengja flugbraut á Keflavíkurflugvelli, er smámál eða stórmál. Ég tel þetta vera alvarlegt mál og einmitt þess vegna gerðum við ráðh. Alþb. ágreining út af því. Hins vegar er þetta ekki mál, sem er þess eðlis, að það eigi að valda samvinnuslitum í ríkisstj., því fer mjög fjarri. Þetta mál er tengt þessu fyrirheiti, sem hér er til umr., að hernámssamningurinn verði tekinn til endurskoðunar eða uppsagnar í þeim tilgangi, að herinn fari burt. Það fyrirheit stendur og á það verður að sjálfsögðu látið reyna í stjórnarsamstarfinu, hvort ekki tekst að finna sameiginlega lausn á þessu vandamáli og það er alveg öruggt og víst, að við ráðh. Alþb. höfum alveg fullan hug á því að láta á það reyna, hvort ekki tekst að koma þessu fyrirheiti fram. Ég er sannfærður um það, að mikill meiri hluti þjóðarinnar stendur á bak við okkur í þeirri von, að okkur takist að finna lausn á þessum vanda og að við getum að þremur árum liðnum fagnað því að vera einir og frjálsir í landi okkar og lausir við erlenda hersetu.



Herra forseti. Ég vil gera aðeins að umræðuefni ræðu hv. þm. Ellerts Schram hér fyrr í kvöld, en hann vék þar nokkuð að ummælum mínum í dag varðandi umr. um öryggismálin, og það var greinilegt, að honum sveið undan ýmsu í málflutningi mínum. Hann byrjaði á því að vandræðast út af tilvitnun minni í ákveðna blaðagrein í Morgunblaðinu 5. marz s. l., en þar segir greinarhöfundur, að það hafi gerzt, sem engan heilbrigt hugsandi mann hafi órað fyrir, að ný stjórnvöld skyldu setjast að völdum á Íslandi og það sé greinilegt, að hinn fávísi fjöldi, eins og hann kallar almenning í landinu, hafi með því að velja sér þessa ríkisstj. sýnt það, að hann kynni ekki að notfæra sér grundvallarreglur lýðræðislegs þjóðfélags. Ég er í sjálfu sér ekki hissa á því , þótt hv. þm. skammist sín fyrir málgagn sitt, þegar minnt er á þessa grein og vilji ekki gera mikið úr því, að hún sé stefna blaðstjórnarinnar og flokksins. En það er ekki heldur í fyrsta skipti, sem hv. þm. hefur þurft að skammast sín fyrir málgagn sitt, því að hann sagði hér í umr. áðan, að hann vildi standa við allt það, sem hann hefði sagt í ákveðinni grein, sem hann skrifaði í Stefni, málgagn ungra sjálfstæðismanna, fyrir ekki alllöngu, en þar segir hann m.a. um þetta ágæta málgagn Sjálfstfl., með leyfi hæstv. forseta: „Blaðakostur sjálfstæðismanna og annarra afla meðal lýðræðissinna hefur haldið og heldur uppi skefjalausum áróðri fyrir ágæti bandarískra sjónarmiða og leggur blessun sína yfir sérhverja þá aðgerð, sem Bandaríkjamenn grípa til. Fylgismenn sömu blaða og flokka, hvort sem slíkt stafar af sefjun eða sannfæringu, bregðast við á sama hátt.“ Við þessi ummæli sín vill Ellert Schram hv. þm. standa enn þann dag í dag og er það vissulega ánægjulegt og heiðarlegt af honum. En ég hefði svo sannarlega í máli mínu í dag getað minnt á ýmsar aðrar skemmtilegar greinar í Morgunblaðinu. Þar er mikið úrval greina af þessu tagi og af ýmsu að taka. M.a. minnist ég þess, að í því ágæta blaði var grein í fyrra skrifuð af einum af aðalsérfræðingum Sjálfstfl. í utanríkismálum, þar sem því var haldið fram, að ef svo kynni að fara, að íslenzk stjórnvöld ákvæðu, að bandaríski herinn færi af landinu, þá vænti hann þess, að bandarísk stjórnvöld kæmu í veg fyrir slíka ákvörðun. Væntanlega skammast hv. þm. Ellert Schram sín einnig fyrir þessa grein Morgunblaðsins og mig undrar það ekki. Svolítið fannst mér hv. þm. vefjast tunga um tönn, þegar hann minntist á tilvitnanir mínar í þessa fyrrnefndu grein í Stefni og er það ekki undarlegt, nú eftir að hann er kominn inn í þingflokk Sjálfstfl., í þann ágæta hóp, að honum reynist erfitt að standa við sínar fyrri skoðanir. Hann reyndi þó ekki að mótmæla þeirri fullyrðingu minni og hún stendur því enn þá óhögguð, að langt inn í raðir ungra sjálfstæðismanna gæti nú nýrra viðhorfa í sjálfstæðismálum okkar Íslendinga. Og það er margt til vitnis um þetta og fleira en þessi grein Ellerts Schram. M.a. hafa undanfarnar vikur birzt í Morgunblaðinu greinar, sem ungir sjálfstæðismenn hafa skrifað undir hausnum „Einstaklingshyggjan og samtíminn“. Ein grein og sú síðasta af þessu tagi í bili, eins og segir í lok hennar, birtist í Morgunblaðinu síðast í gær og með leyfi forseta langar mig til þess að koma með örlitlar tilvitnanir í hana. Þar segir í upphafi: „Undanfarnar vikur hafa birzt hér í blaðinu hugleiðingar nokkurra ungra manna um einstaklingshyggju og samtímann. Tilgangur pistlahöfunda hefur einkum verið sá að freista þess að skoða sjálfstæðisstefnuna í ljósi ýmissa viðfangsefna samtímans. Okkur dylst ekki sú staðreynd, að Sjálfstfl. hefur að nokkru leyti slitnað úr tengslum við unga fólkið.“ Síðar í greininni segir: „Mér er engin launung á því, að sumir pistlar okkar hér undanfarnar vikur hafa af ýmsum sjálfstæðismönnum þótt vera vísbending um hættulega vinstri villu. Slík viðbrögð eru í sjálfu sér til þess eins fallin að staðfesta enn frekar þá nauðsyn, sem Sjálfstfl. er á því að laga stefnu sína jafnan að stund og stað“. Þessari grein ungs sjálfstæðismanns í Morgunblaðinu í gær lýkur svo með því , að tilkynnt er, að skrifum þessum sé nú lokið að sinni. Það skyldi þó ekki vera, að þessar frjálslyndu greinar ungra sjálfstæðismanna í Morgunblaðinu síðustu vikurnar, sem gefa ótvírætt vísbendingu um hinar miklu og nýju hræringar, sem þar eiga sér stað og Ellert Schram hv. þm. þekkir manna bezt, að þessar greinar hafi ekki fallið í frjóa jörð á ritstjórnarskrifstofum blaðsins og þar sé nú ákveðið; að skrifum af þessu tagi skuli lokið. Með því að Ellert viðurkenndi, að hann skyldi enn í dag standa við öll meginatriði greinar sinnar í tímaritinu Stefni, sem ég hef áður vitnað hér í, þá væntanlega stendur hann enn þá við orð sín, þar sem segir: „Því er alls ekki hægt að neita, að okkar litla eyríki stafar viss hætta frá stórveldinu í vestri, sú hætta er fyrst og fremst andlegs eðlis, hætta, sem steðjar að menningu, hugsunarhætti og lifnaðarháttum íslenzku þjóðarinnar.“ Það er ánægjulegt, að Ellert Schram hv. þm. skuli hafa hugrekki til þess að standa við þessar skoðanir sínar í greinilegu trássi við forustumenn flokksins, ef mið er tekið af þeim ummælum, sem þeir hafa haft hér í umr. og ég vænti þess, að þegar á reynir, muni þessi sami þm. vera jafnstaðfastur. Ég ætla ekki að gera að umræðuefni þann þátt í þessari fyrrnefndu Stefnisgrein, sem snýr að afstöðunni til Kínamálsins, hæstv. utanrrh. hefur sérstaklega vikið að því hér fyrr í kvöld, en þar gerði Ellert Schram eina undantekningu, þar höfðu skoðanir hans breytzt. Þjóðinni er þegar kunnugt um þær skoðanir, sem hv. þm. hefur á þessu máli og ég er ekki í vafa um, að margir af fylgjendum Sjálfstfl., sérstaklega í röðum yngra fólks, munu harma þessa afstöðu hins unga þm. Þó má vera, að það verði til þess að opna augu þessa fólks fyrir því, að innan vébanda Sjálfstfl. er ekki að vænta þeirrar stefnubreytingar, sem nægir til þess að reisa á þá utanríkisstefnu, sem Íslendingum er sómi að.  Að lokum vil ég svo víkja að því í málflutningi hans, þar sem hann sagði, að þegar við Alþb.–menn töluðum um hernaðarbandalögin, þá töluðum við einatt um hernaðarbandalagið í vestri, en gleymdum að minnast á Varsjárhandalagið. Ég vil enn einu sinni minna á það, að Alþb. hefur hvað harðast gagnrýnt stefnu Varsjárhandalagsins í Austur-Evrópu og málefnum þjóðanna þar og stefnu sovézkra valdamanna í því sambandi. Allar dylgjur um það, að skoðanir okkar Alþb.–manna á tilveru Varsjárbandalagsins séu aðrar, en á tilveru Atlantshafsbandalagsins, eru fásinna ein. Hins vegar gerum við okkur fulla grein fyrir því, að við Íslendingar hljótum fyrst og fremst að beina geiri okkar að því bandalagi, sem við erum aðilar að, Atlantshafsbandalaginu og við lítum á það sem lið í þeirri baráttu að leggja bæði hernaðarbandalögin niður. En mér er hins vegar engin launung á um það, að heiminum stafi mest hætta af þeirri hernaðarstefnu, sem Atlantshafsbandalagið og efnahagsbandalag auðvaldsríkja í Vestur–Evrópu hafa rekið og þar á ég við stefnu þeirra gagnvart hinum fátæka heimshluta, en ég undanskil Varsjárbandalagið í þessu efni. Þeirri staðreynd verður heldur ekki mótmælt, að Bandaríkjamenn, sem telja í kringum 6% af íbúum jarðarinnar, ráða yfir meira en 60% af auðlindum heimsins og þetta eitt út af fyrir sig segir okkur betur en margt annað, hversu yfirgripsmikil heimsvaldastefna Bandaríkjamanna og NATO er. Ég vil svo að lokum undirstrika enn einu sinni þær skoðanir, sem ég setti hér fram í dag, að víðtæk hreyfing væri sprottin upp í íslenzku þjóðlífi, einkum meðal æskufólks, hreyfing, sem vildi bandaríska herinn af íslenzku landi. Ég hélt því fram og því hefur ekki verið mótmælt og þeim rökum hefur ekki verið hnekkt, að þessi hreyfing hefði brotið af sér allar flokksviðjar. Langt inn í raðir stjórnarandstöðuflokkanna má finna fólk, sem er jafneinarðlegt í þessari afstöðu sinni og við, það unga fólk, sem styður ríkisstj. Í þessu sambandi er gleggst að vitna til samþykktar ungra Alþfl.-manna og síðast en ekki sízt ýmissa ummæla og greina ungra sjálfstæðismanna og nú síðast í dag til þeirrar staðreyndar, að Ellert Schram, yngsti þm. Sjálfstfl., treystir sér enn þá til að standa við ummæli sín, sem ég hef gert þinginu grein fyrir. Þetta finnst mér benda til þess, að við getum vænzt þess, að þessi stefna ríkisstj. nái fram að ganga og ég treysti því , að hv. þm. Ellert Schram sé verðugur trausts þeirra ungu sjálfstæðismanna, er vilja ný viðhorf í málefnum sjálfstæðisstefnunnar og hann standi með ríkisstj. í því að framkvæma ákvörðun hennar um brottför hersins.



Herra forseti. Ég hafði hugsað mér að vekja hér, áður en umr. lyki, athygli á tveimur meginatriðum í málflutningi hv. stjórnarandstæðinga, en hv. 7. þm. Reykv. minnti hér áðan á það vantraust, sem flutt var og samþ. á Alþ. 1950 og mér finnst það hafa verið á þann hátt, að ástæða væri til að auka nokkru við. Sú ríkisstj., sem vantraustið var borið fram á, var minnihluta stjórn Sjálfstfl. Mér hefur skilizt, að það væru þingræðislegir siðir og raunar þingræðisleg skylda að láta sitja meirihluta stjórn á þingi, ef möguleiki væri til og ef komin er minnihluta stjórn og vill ekki víkja af sjálfsdáðum, þá þurfi að ýta við henni og það verði ekki gert öðruvísi en með vantrausti. Þess vegna held ég, að það hafi ekki verið neitt afbrot við þingræði, að það vantraust var flutt. Hv. 7. þm. Reykv. lét fylgja þessari sögu, að Framsfl. hefði flutt þetta vantraust, en svo jafnharðan og stjórnin var fallin, þá hefði hann tekið höndum saman við Sjálfstfl., farið í stjórn með honum til þess að framkvæma það sama, sem hann felldi stjórn Sjálfstfl. fyrir að ætla sér að gera: Gengislækkun. Nú hygg ég, að flestir viti það, að það er ekki sama, hvernig gengislækkun er framkvæmd og hér var ekki einungis um gengislækkun að ræða, heldur ýmsar hliðarráðstafanir. Það voru gerðar breytingar, m.a. var um að ræða skatt, sem lagður skyldi á þann gróða eða eign, sem skapazt hafði á undanförnum árum. Samkv. því frv., sem minnihluta stjórnin flutti þá, átti að leggja þetta á félög eins og einstaklinga, en þessu var breytt þannig, að það var lagt á félög í hlutfalli við félagsmannafjölda og þetta þýddi það, að samkv. frv. hefðu varasjóðir kaupfélaganna verið gerðir upptækir, en því var breytt og ég hélt, að þetta út af fyrir sig væri veruleg breyting. Auk þess var svo gerður málefnasamningur um stjórnarstefnu yfirleitt milli Sjálfstfl. og Framsfl., svo að það var dálítið annað en bara að taka höndum saman til að framkvæma það, sem stjórnin var felld fyrir að ætla sér. Ég er oft búinn að heyra Alþfl.–menn tala um þetta vantraust og stjórnarsamstarf, sem á eftir fór og því þótti mér þetta kærkomið tækifæri til þess að minna á aðalatriði þessarar sögu, því að það er annaðhvort alvarlegur sögulegur misskilningur eða þá tilraun til sögulegrar fölsunar að segja frá þessu eins og þeir hafa gert og gert var hér áðan. Hv. 7. þm. Reykv. segist ekki hafa orðið var við neina breytingu á stefnu eða stjórnarandstöðu Alþfl. frá því að þing kom saman í haust og þangað til nú. Ég skal ekki dæma um það, hvort þar hefur breyting á orðið, en það eru fleiri en einn og fleiri en tveir, sem hefur fundizt, að þar yrði breyting á og t.d. var það einn af trúnaðarmönnum Alþfl. vestur á fjörðum, sem sagði mér í óspurðum fréttum um jólaleitið í vetur, að sér fyndist stjórnarandstaða formannsins einkennast af beiskju, geðvonzku og hefnigirni. Þetta voru hans orð, en vegna þess að formanni er ekki kunnugt um eða honum ekki ljóst, að nein breyting hafi á orðið, þá vil ég láta hann vita, að það hefur verið til meðal flokksmanna hans tilfinning fyrir því , að það muni einhver breyting hafa orðið þarna á. Nú segir hann, að það séu engar deilur uppi um það, hvaða stefnu flokkurinn eigi að fylgja. Ekki vil ég brigzla honum um ósannindi eða bera honum það á brýn, en sé þetta rétt, þá hygg ég, að það megi segja, að ýmsir þeir menn, sem í Alþfl. voru ekki alls fyrir löngu, hafi annaðhvort skipt um skoðun eða skipt um flokk. Það var athyglisvert líka að heyra það, að hv. 7. þm. Reykv. sagði, að í jafnaðarmannaflokki á breiðum grundvelli gæti menn greint á í góðu og þar gæti verið ágreiningur um varnarmál og utanríkismál og þess háttar, en innan ríkisstj. væri slíkt ekki hugsanlegt. Ef þar eru einhver skoðanaskipti, þá þýðir það, að ráðh. séu að flengja hver annan. Það gerðu þeir ekki í gömlu stjórninni. Það á víst við um viðreisnarstjórnina líkt og Laxness lýsir partíinu í Atómstöðinni: Það var eins og allir væru trúlofaðir öllum, allir kysstu alla. Við héldum sumir, að það væri dálítill munur á stefnu viðskrh. og landbrh. í landbúnaðarmálum. Nú, þetta hefur kannske ekki verið, en svo mikið er a.m.k. víst samkvæmt því, sem hv. 7. þm. Reykv. sagði hér áðan um stefnu landbrh., að ríkisstj. í heild bar stjórnskipulega ábyrgð á henni. Það er gott til minnis. Þó að við höfum fengið margt að heyra hér í dag við þessar umr., þá höfum við ekki fengið að heyra, hvers vegna stjórnarandstæðingar vilja láta endurskoða varnarsamninginn, en það vilja þeir allir og ég er hræddur um, að ýmsum, sem fylgjast með þessum umr. og frétta til þeirra, finnist málflutningur þeirra nokkuð vandræðalegur og spyrji sem svo: Til hvers vilja þessir menn láta endurskoða varnársamninginn, ef þeir eru sannfærðir um það fyrir fram, að herinn eigi að vera og verði að vera um ófyrirsjáanlega framtíð? Í öðru lagi er það annað, sem einkum einkennir málflutning stjórnarandstæðinga hér, en það er sú viðleitni að vilja gera mikið úr ágreiningi og þá helzt átökum innan ríkisstj. Þetta þýðir á gömlu alþýðumáli að reyna að rægja menn saman, en það hefur nú löngum þótt vænlegra að gera slíkt á litlum fundum úti í bæ eða úti á landi, en þar sem mennirnir heyra allir til. Þegar ríkisstj. var mynduð, þá gat maður lesið í Morgunblaðinu nokkra daga, að lítið legðist nú fyrir hæstv. félmrh.. að þiggja óbreyttan ráðherrastól í þeirri ríkisstj., sem honum hefði borið forsætið í og þótti Morgunblaðinu þá, að þetta geðleysi væri slæmur ljóður á jafnröskum manni og sigursælum. Þetta tal hjaðnaði nú fljótlega, en alla tíð síðan hefur Morgunblaðið hamrað á því sýknt og heilagt, að þetta væri ekki nokkru lagi líkt, hvernig Framsfl., svo stór flokkur, léti kommúnistana, eins og Morgunblaðið orðaði það, í ríkisstj. fara með sig, beygja sig og kúska og kúga, en nú er það allt í einu orðið svo, að Framsfl. er farinn að kúga ráðh. Alþb., þannig að þeim er brigzlað um geðleysi, að þeir skuli sitja í ríkisstj. eftir þá meðferð, sem þeir hljóta þar. Sem sagt, kenningin er sú, að í þessari ríkisstj. kúga allir alla. Ég held satt að segja, að inn í þetta dæmi séu hv. stjórnarandstæðingar búnir að láta nægilega marga plúsa og mínusa til þess, að þeir eyði hver öðrum og útkoman verði núll og sem stjórnarsinni og framsóknarmaður vil ég ljúka máli mínu með því að lýsa yfir ánægju minni með, hversu mikinn greiða stjórnarandstaðan hefur gert okkur, sem viljum tala máli þessarar ríkisstj., með því að láta sínar aðfinnslur og ádeilur og sitt nöldur og sitt nag stangast svona rækilega á, þannig að þar étur eitt annað upp til agna.



Herra forseti. Ég mun leitast við að vera eins stuttorður og mér er kostur. Hv. 4. þm. Vestf. hafði miklar áhyggjur af því, að við stjórnarandstæðingar gerðum mikið úr ágreiningi innan ríkisstj. og þetta héti að rægja menn saman. Ég held, að hann þurfi ekki að hafa miklar áhyggjur af því, vegna þess að stjórnarflokkarnir sjá um þetta sjálfir hjálparlaust. Hv. 8. þm. Reykv. talaði um það, að það væri ágreiningur innan Sjálfstfl., sérstaklega meðal ungra manna og eldri, t.d. í varnarmálum. Þetta er mjög mikill misskilningur, eins og raunar kom fram hér í ræðu 9. landsk. þm., Ellerts B. Schram. Þar fór ekki á milli mála, að sama túlkun og sama skoðun var á ferðinni eins og hér hefur verið boðuð af öðrum formælendum sjálfstæðismanna. Vegna ummæla þessa þm., hv. 8. þm. Reykv., eða hæstv. iðnrh., ég man ekki hvors heldur, um það, að það væri ágreiningur innan þingflokks Sjálfstfl. um flutning þeirrar till., sem hér er á dagskrá, þá er það mikill misskilningur, vegna þess að hún er flutt með samþykki allra þm: þingflokksins. Hæstv. iðnrh. sat við sama keip og kvartaði sáran undan því, að hann hefði verið klagaður vestur í Kanada og sagði sem svo; að ég hefði átt að gera mér ljóst, að ég væri meðlimur í opinberri sendinefnd og sem slíkur ætti ég eingöngu að tala því máli og fyrir þeirri stefnu, sem ríkisstjórn Íslands hefði á hverjum tíma. Það er grunnt á einræðishyggjunni í hæstv. iðnrh. Hann unir ekki frjálsri skoðanamyndun eða skoðanafrelsi eða túlkunarfrelsi. Í þessu sambandi er hér um að ræða þingmannaför. Þetta er þingmannasamband Atlantshafsríkjanna og það er einmitt tilgangurinn með þessum fundum, að þm. skiptist á skoðunum, sem ekki þurfa að vera í samræmi við ríkjandi skoðun ríkjandi stjórnar í hverju landi fyrir sig. Þannig hafa þarna átt sér stað skoðanaskipti í áheyrn þingheims alls milli þm. í mismunandi flokkum í Vestur-Þýzkalandi varðandi „Ost-pólitík“ Brandts kanslara, svo að ég nefni dæmi. Þannig að hér er algjörlega um eðlilegan hátt skoðanaskipta að æða, sem e.t.v. er eðlilegt, að þessi hæstv. ráðh. felli sig ekki vel við, ef skoðaður er uppruni stjórnmálaskoðana hans. Það má í þessu sambandi nefna, að Alþb. ætti í raun og veru að senda fulltrúa á þennan þingmannafund, og úr því að hæstv. utanrrh. var að gagnrýna okkur sjálfstæðismenn fyrir það, að við gerðum ekki ráð fyrir því í till. okkar, að þeir, sem væru andvígir þátttöku okkar í Atlantshafshandalaginu, ættu sæti í þeirri nefnd, sem um varnarmálin og fyrirkomulag þátttöku okkar í því bandalagi ætti að fjalla, þá vil ég benda á það, að hann hefur ekki séð ástæðu til þess að skipa fulltrúa Alþb. í þessa þingmannasendinefnd Atlantshafsbandalagsins. Ég býst við því, að hæstv. utanrrh. hafi gefið flokknum kost á að eiga sinn fulltrúa. Þá er það væntanlega Alþb. sjálft, sem ekki hefur óskað að eiga þarna fulltrúa og er þá svo fjarri sú ályktun, sem ég dró hér fyrr í umr. að það væri óeðlilegt með öllu; að Alþb. óskaði eftir að eiga fulltrúa í slíkri nefnd, sem við lögðum til, að fjallaði um þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu og hvernig vörnum hér á landi væri fyrirkomið. Mér dettur í hug í þessu sambandi frásögn, sem kemur fram í bók Bjarna heitins Benediktssonar, um samtal þeirra McMillans og Ólafs Thors, en þá hafði McMillan látið þess getið, að sá tími gæti komið, að Rússar bæðu um inngöngu í Atlantshafsbandalagið af ótta við Kínverja og sá tími gæti komið samkvæmt þessu, ef trúa á þessari forspá, að Alþb. yrði annaðhvort hlynnt Atlantshafsbandalaginu eða gengi í lið með maóistum og styddi Kína. Hvorum megin sem þessi ríki, Kína og Sovétríkin, verða nú í framtíðinni. Þá er ég kominn að því atriði í ræðu hæstv. iðnrh., þegar hann talar um hernaðarbandalögin og jafnvægi. Ég er alls ekki þess sinnis að treysta á hernaðarbandalögin til þess að auka og efla friðarhorfur í heiminum. Hernaðarbandalag eins og Atlantshafsbandalagið, sem ég tel varnarbandalag, er ill nauðsyn, stofnað vegna yfirgangs Sovét-Rússlands, vegna yfirgangs alheimskommúnismans og við sjáum mjög greinilega muninn á annars vegar Atlantshafsbandalaginu og hins vegar Varsjárbandalaginu af þeim dæmum, sem hæstv. iðnrh. tók. Þegar Frakkar vildu að einhverju leyti losa um það nána samstarf, sem þeir áður voru í á hernaðarsviði innan Atlantshafsbandalagsins, þá var engin fyrirstaða þar á auðvitað, vegna þess að Atlantshafssamningurinn segir svo fyrir um, að hvert þátttökuríki ráði sér sjálft og ákveði sjálft, hvernig þátttöku þess í bandalaginu sé varið. Þegar Tékkóslóvakía, sem var langt frá því að vilja segja sig úr Varsjárbandalaginu, gerði nokkra tilraun til þess að koma á frjálslyndari stjórnarháttum innan sinna eigin vébanda, þá þótti Rússum nauðsynlegt að ráðast inn með herstyrk, sinn eigin herstyrk og annarra þátttökuríkja Varsjárbandalagsins. Það er líka vert að nefna það hér, sem mér finnst út af fyrir sig ekkert undrunarefni, að í þessum umr. er ekki ein einasta rödd, ekki einu sinni frá Alþb., sem dregur það í efa, að Bandaríkjamenn mundu auðvitað draga varnarlið sitt burtu frá Íslandi, ef Íslendingar ákvæðu það. En spyrji menn sjálfa sig, mundu Sovétríkin gera það, ef þau væru í sporum Bandaríkjanna? Ég held, að það sé alveg ljóst mál, að fjarri færi, að svo yrði. Það er athyglisvert, að hæstv. iðnrh. tók snöggum sinnaskiptum. Ef þau sinnaskipti eru sönn, þá eru þau mjög til bóta. Þau urðu við innrás Rússa í Tékkóslóvakíu. Hann hafði varið allt þangað til, allan yfirgang og ofbeldi kommúnismans og Sovét–Rússlands, og blað hans hafði látið gott heita öll þau hryðjuverk, sem Stalín framdi á sínum tíma og köl1uð voru Moggalygi lengi vel, þangað til sjálfur Krúsjeff afhjúpaði þau. Það er mjög mikil freisting að vísu að álíta þessi skoðanaskipti hentisemi. Hentisemi vegna þess, að hæstv. iðnrh. og aðrir forustumenn Alþb. hafi skilið það, að þeim var vonlaust að leita fylgis meðal Íslendinga, ef þeir ætluðu áfram að verja slík ofbeldisverk. Látum svo vera, hvaða hvatir liggja að baki þessum skoðanaskiptum. Ekki skal ég fjölyrða um það, en aðalatriðið er hitt, að þessi hv. þm. og hæstv. ráðh. og skoðanabræður hans í Alþb. berjast fyrir því stjórnarkerfi, sem leiðir til þess að hneppa einstaklinga og þjóðir í einræðisfjötra. Það er að vísu sagt af hálfu formælenda Alþb., að þeir afneiti rússneskum sósíalisma, en þeir ætli að berjast fyrir íslenzkum sósíalisma. Í því sambandi held ég, að ég verði að bregða á sama ráð og hv. 4. þm. Vestf. og vitna í nóbelsskáldið, en hann segir svo í nýútkominni samtalsbók: „Engir tveir meina það sama, þegar þeir segja sósíalismi. Oft er eins og tveir þokulúðrar séu að kallast á úti í hafsauga og þá eru það tveir sósíalistar.“ Ég held, að þetta sé sannmæli um þann fagnaðarboðskap, sem formælendur Alþb. flytja, bæði hér innan veggja og í málgagni sínu á Íslandi. Það var athyglisvert, að hæstv. iðnrh. sagði eitthvað á þá leið, að flugbrautarlengingin og tilboð Bandaríkjanna væri að vísu alvarlegt mál, en ekki þess eðlis, að það eigi að valda samvinnuslitum. Samt er í grg. hans og með ráðherra hans sagt, að sú stefna, sem ekki var valin, sé forsenda þess, að við getum í verki framkvæmt sjálfstæða utanríkisstefnu, m.ö.o. það er brostin forsenda fyrir því, að við getum framkvæmt sjálfstæða utanríkisstefnu. Hvað er alvarlegt mál, ef þetta er ekki alvarlegt mál? Ég er ekkert að gera svona mikið úr þessu máli, ég er aðeins að vitna í orð hæstv. ráðh. sjálfs. Hann telur, að það sé brostin forsenda til þess í verki að framkvæma sjálfstæða utanríkisstefnu, en samt situr hann áfram í stjórn. Það var og athyglisvert, að hann sagði, að samstarfsnefndin innan ríkisstj., sem hann kallaði svo, en gengið hefur undir nafninu ráðherranefnd, hafi beinlínis verið sett upp til þess að fylgja fram ákvæðinu um brottflutning hersins. Þetta var sú ályktun, sem ég dró hér fyrr í umr. af atvikum málsins og atburðum öllum, en hæstv. utanrrh. vildi mótmæla. Enn kemur fram ósamkvæmni milli þeirra ráðherrabræðra. Hæstv. utanrrh. vitnaði hér í ræðu þá, sem ég flutti á þingmannafundi Atlantshafsríkjanna í Kanada og ég fagna því. Þar kom fram, eins og hér hefur komið fram, að við sjálfstæðismenn viljum gjarna, að varnarsamningurinn sé endurskoðaður og teljum það út af fyrir sig eðlilegt, að varnar– og öryggismál landsins séu í stöðugri endurskoðun. En hæstv. ráðh. vildi meina, að ég hefði fallið í sömu gryfju og stjórnarliðið, að taka fyrir fram ákveðna afstöðu, þar sem ég hefði sagt, að við værum andstæðir því, að Ísland yrði varnarlaust vegna vaxandi ágengni rússneska flotans í Norðurhöfum. Nú vil ég benda á, að það er töluverður munur á því að leggja til að ástand sé óbreytt, þangað til endurskoðun hefur farið fram, eða að kveða upp úr um það að breyta ástandi, áður en endurskoðun fer fram. Þetta er sá munur, sem er á mínum orðum og þeirri stefnu, sem sjálfstæðismenn hafa og á þeim orðum, sem hæstv. utanrrh. viðhafði og er stefna stjórnarinnar. Það er ekki ástæða til að breyta ríkjandi ástandi, að hafa varnarlið hér á Íslandi, fyrr en málin hafa verið grannskoðuð. Þá kann vel að koma fram nauðsyn einhverra breytinga. Annaðhvort gæti verið hugsanlegt að draga úr vörnum í landinu eða það þyrfti að efla þær. Það er hugsanlegt að breyta fyrirkomulagi varnanna. Það er hugsanlegt, að Íslendingar geti tekið að sér meiri þátt í vörnunum en hingað til. Það er hugsanlegt að efla landhelgisgæzluna með samkomulagi við Atlantshafsbandalagsríkin og fleira mætti stefna í þessu sambandi. Og þá tel ég mig um leið hafa svarað fsp. hv. 4. þm. Vestf., sem spurði, hvað við stjórnarandstæðingar ættum við, þegar við værum að tala um endurskoðun varnarsamningsins. Hæstv. ráðh. vildi ekki gefa nein svör hér við því, um hvaða álit hann hefði beðið eða hvaða álit hann hefði fengið annars staðar frá varðandi varnar- og öryggismál landsins. Gerði hann hvorki að játa eða neita, minntist ekki á þá sérstöku fsp. varðandi sænsku skýrsluna, sem ég nefndi hér áðan. Ég skal ekki að þessu finna eða gagnrýna og tek svar hans gilt að því leyti, að hann muni gefa utanrmn. skýrslu um þessi mál. Ég tel hins vegar alveg nauðsynlegt að leggja áherzlu á, að utanrmn. fái jafnóðum að fylgjast með slíkum málum og slíkum álitum, sem fram kunna að koma, því að slíkar kannanir og rannsóknir hver fyrir sig geta vakið upp margar nýjar spurningar, sem ástæða væri til að láta athuga. Ég skal svo gjarnan skýra honum í einkasamtali frá því, á hvaða viðtölum ég byggi þá skoðun mína, að stefna stjórnarinnar hafi skaðað málstað Íslendinga erlendis, enda held ég, að það sé alveg ljóst, að svo reyndur maður sem hæstv. utanrrh. ætlast ekki til, að ég nafngreini menn, sem koma í einkasamtöl á skrifstofu mína hér í Alþingi. En ég hlýt að endurtaka það, að einkennileg blinda og skortur á heyrn er það hjá báðum hæstv. ráðh., forsrh. og utanrrh., sem ekki hafa gert sér grein fyrir því af blaðaskrifum, umr. og einkaviðræðum. Vegna þess að ég hlýt að álykta, að við þá hafi verið talað á líkan hátt og mig, að átta sig ekki á því, að óljós stefnumörkun hæstv. ríkisstj. í öryggis- og varnarmálum landsins hefur vissulega skaðað okkur og veikt traust okkar út á við. Hæstv. forsrh. greip að vísu í það hálmstrá að segja sem svo, að ekki bæri tilboð Bandaríkjamanna vitni um það, að þeir bæru ekki traust til okkar. Það er þess vegna rétt, þótt hæstv. utanrrh: treysti sér ekki til eða hafi ekki spurt sendiherra Bandaríkjamanna, hvað ylli skoðanaskiptum þeirra, að benda á, að í tilboðinu segir: „Aðrar framkvæmdir miða að því að endurbæta aðstöðu fyrir flugvélar varnarliðsins. Ákvörðunin um að fallast á ofangreindar framkvæmdir byggist á þeirri skoðun Bandaríkjamanna, að lenging þverbrautarinnar og bætt aðstaða fyrir flugvélar varnarliðsins sé hagsmunamál bæði hvað snertir flugöryggi og varnarmátt Atlantshafsbandalagsins.“ Þegar þetta tilboð er skoðað og forsenda þess og jafnframt höfð í huga frásögn hæstv. utanrrh., þegar hann svaraði fsp. hv. þm. Reykn., Stefáns Gunnlaugssonar, um flugbrautarmál hér fyrr á þingi. En þá gat ráðh. þess, að tekið væri fram í aths. fjárlaga Bandaríkjamanna, að of margar herstöðvar hefðu verið yfirgefnar, til þess að fýsilegt þætti að leggja fé í herstöðvar, þar sem slíkt væri yfirvofandi. Ef þetta er nú haft í huga og sú vitneskja og yfirlýsingar þm. stjórnarliðsins, sem hafa gefið fyllilega til kynna, að þeir væru ósammála því, að varnarliðið væri látið fara að svo stöddu máli, þá er ekki annan skilning hægt í þetta að leggja, en að Bandaríkjamenn telji sig hafa ástæðu til þess að ætla, að afstaða ríkisstj. og stuðningsmanna hennar sé sú, að varnarliðið verði hér áfram, a.m.k. fyrst um sinn. Og hæstv. forsrh. sagði, ef ég hef tekið rétt eftir og fest rétt niður á blað, að ástæðan til þess, að í svari ríkisstj. væri ekki vikið að þessum forsendum tilboðsins af Bandaríkjamanna hálfu, væri, að ríkisstj. liti þannig á, eða í það minnsta meiri hl. hennar, að á þau atriði, sem ekki er gerð aths. við, væri fallizt. Ég er þeirrar skoðunar og hef látið hana í ljósi áður, að jákvætt svar ríkisstj. við tilboði Bandaríkjastjórnar væri rétt, ef ríkisstjórn Íslands telur þessar framkvæmdir nauðsynlegar vegna varna Íslands og öryggis í þessum heimshluta, sem er bæði í þágu Íslendinga og Bandaríkjamanna. Ef hún telur það hins vegar ekki vera og þýðingu framkvæmda einungis bundna almennri flugumferð um Keflavíkurflugvöll, er það ekki sæmandi að taka þessu tilboði. Þá eigum við sjálfir einir að kosta slíka framkvæmd. Ég vil svo, áður en ég lýk máli mínu, nefna það, að hæstv. forsrh. skaut sér algjörlega fram hjá því að svara fsp., sem til hans hefur verið beint, fyrst í umr. um skýrslu hæstv. utanrrh. 21. eða 23. nóv. s.l. og í umr. fyrir rúmum hálfum mánuði, varðandi það, hver væri rétt túlkun á stjórnarsáttmálanum. Hann taldi, að ég hefði átt við, að hann hefði sjálfur borið fram fleiri en eina túlkun á þessu sérstaka ákvæði stjórnarsáttmálans. Svo var ekki. Ég var að vitna til mismunandi túlkana, sem fram höfðu komið hjá hæstv. utanrrh. annars vegar . og sérstaklega hæstv. viðskrh. hins vegar, og nú í dag hefur hæstv. iðnrh. bætzt í hóp viðskrh. Ef við rifjum þetta mjög stuttlega upp, vegna þess að ég er e.t.v. ekki eins góður í mér og hv. 7. þm. Reykv., að vilja ekki angra hæstv. forsrh. meira með fsp., ef við þess vegna, áður en fsp. er enn á ný ítrekuð, rifjum upp, hvað í henni felst, þá er það á þessa leið: Hæstv. utanrrh. hefur sagt, að fyrst fari fram ítarleg könnun á nauðsyn varnarliðsins hér á landi, niðurstaða þeirrar könnunar verði lögð fyrir Alþ. og Alþ. muni síðan ákveða, hvort og hvenær varnarliðið verði látið fara. Aðspurður í sjónvarpsþætti hefur hæstv. utanrrh. sagt, að þessi könnun, sem nú stendur yfir, gæti leitt til þess, að varnarliðið yrði hér áfram. Hins vegar hafa hæstv. viðskrh. og hæstv. iðnrh. lýst því yfir, að þetta væri röng túlkun málefnasáttmála ríkisstj. Endurskoðunin væri til þess eins að leita samkomulags við Bandaríkin um brottför varnarliðsins. Ef endurskoðunin leiddi ekki til þessa, þá ætti uppsögn varnarsamningsins að koma til, svo að við Íslendingar gætum einhliða ákveðið brottför varnarliðsins, eða eins og hæstv. iðnrh. ítrekaði í umr. í dag: Ríkisstj. í heild er staðráðin í því að framfylgja fyrirheitunum um brottför hersins á kjörtímabilinu. Annar ráðh. heldur því þannig fram, að endanleg ákvörðun hafi verið tekin um brottvísun varnarliðsins. Hinn segir, að engin endanleg ákvörðun hafi verið tekin. Augljóst er, að ekki geta báðir haft rétt fyrir sér, annar hvor hlýtur að fara með rangt mál. Nú er það spurning mín til hæstv. forsrh., hvort sú túlkun, sem hæstv. utanrrh. hefur flutt á ákvæði málefnasamningsins, sé rétt. Hefur utanrrh. í stjórn Ólafs Jóhannessonar farið með rétt mál í þessu efni, eða hefur hann farið með rangt mál? Við þessari spurningu bið ég um að fá svar, aðeins í einu orði, já eða nei. Hæstv. forsrh. frekar til glöggvunar vil ég afhenda honum þetta skriflega.



Herra forseti. Það má nú teljast vonlaust verk að ætla að koma hv. 2. þm. Reykv. í skilning um þessa fsp. og sjálfsagt öðrum einnig. Ég er búinn að svara þessu æ ofan í æ. Ég svaraði þessu í dag með því að gera grein fyrir minni túlkun á þessum ákvæðum, minni túlkun á þeim, sem birtist í ræðu, sem ég hélt hér á hv. Alþ. 18. okt. eða rétt eftir að Alþ. kom saman. Ég hélt satt að segja, að það lægi í hlutarins eðli, að ég a.m.k. teldi þá túlkun, sem ég sjálfur gef á þessum ákvæðum, rétta. Ég las talsvert úr þeirri túlkun upp í dag, engan veginn alla, en hana er að finna í þessari ræðu, og þar getur hv. þm. fengið alveg glöggt og greinargott svar við því, hvað ég tel rétta túlkun á þessu ákvæði í varnarsáttmálanum. Þetta þýðir auðvitað ekkert að segja þessum hv. þm. eða öðrum, því að það er alveg sama, hvað er sagt við þá. Svona skal þetta vera, eins og þeir hafa ákveðið það. Þeir hafa ákveðið það, að ég og aðrir, sem um þetta hafi talað, hafi orðið tvísaga og margsaga og að við segjum eitt um þetta í dag og annað á morgun. Það er alveg sama, þó að þetta sé alveg kafrekið ofan í þá hvað eftir annað. Þeir rísa upp aftur og halda þessu hinu sama fram. Ég segi, hv. 2. þm. Reykv. getur látið sitt einkamálgagn, Morgunblaðið, halda þessu fram. En það er ekki sæmilegt fyrir hann hér í þingsölum að rísa upp æ ofan í æ og halda þessu fram, að því hafi ekki verið svarað, sem hann hefur spurt um.  
            



Herra forseti. Ég stend nú hérna upp, vegna þess að fyrr í umr. hélt ég framsögu um till. okkar Alþfl.-manna og með leyfi forseta voru báðar till. ræddar samtímis. Umr. eru nú orðnar svo gífurlega langar og hafa dreifzt á fleiri daga, að það er erfitt að halda þeim mjög lengi áfram, en það er ekki mjög miklu að svara varðandi okkar till. Það hefur verið tekið vel í þær efnislega af stjórnarsinnum, till. okkar er á nokkurn annan hátt en till. Sjálfstfl., og lýstu menn úr a.m.k. tveimur stærri stjórnarflokkunum jákvæðri afstöðu. Hins vegar var hv. 3. landsk. þm. með ýmiss konar tilburði og talaði um, að það vantaði íslenzkt sjónarmið í þá till. og hræðslusjónarmiða gætti hjá stjórnarandstöðunni o.s.frv. Hann hefur áður komið hér upp og talað um utanríkismál og er það eini maðurinn, sem hefur talað um hræðslusjónarmið og var hér mjög á iði í stólnum og virtist miðað við það vera eini maðurinn, sem var hræddur um leið og verið var að tala um hernaðarmál. Einkennandi við framsögu Alþb.-manna utan hæstv. iðnrh. núna áðan var það, að þeir minntust alls ekkert á Varsjárbandalagið, fremur en það væri ekki til. Hins vegar tíndu þeir mjög fram ávirðingar annarra þjóða í NATO og fóru um það mjög hörðum orðum. En í millitíðinni barst mér skýrsla frá Evrópuráðinu samin eftir gagngerða athugun á ástandinu í Ungverjalandi. Ég ætla nú ekki að fara að lesa þessa skýrslu, ég hef ekki þýtt hana, hún er hér á ensku. En það er ógnvekjandi ástand, sem þar ríkir og ekki vottur af neins konar frelsi, alls ekki, og þar ræður kommúnistastjórnin í einu og öllu. Þar er enn í fullu gildi ákvæði laga nr. 4 frá 1957 t.d. um dauðarefsingu við tilraunum til verkfalla og einnig er allt bannað, fjöldafundir, fjöldasamkomur og þar er ritskoðun o.fl. o.fl. Það var vitnað í ákveðið land á vegum NATO, sem ræki nýlendukúgun. Skal ég ekkert vera að verja það út af fyrir sig, en það er þó ekki rétt að vera að taka eina þjóð sér og leggja hana á höggstokkinn. Við gætum lýst almennt yfir, að við værum á móti nýlendukúgun og frelsiskúgun, hvar sem vera skal í heiminum. Mér þótti það miður, að hæstv. utanrrh. undraðist það, að ég vænti þess, að bæði bandalögin lognuðust út af fyrr en síðar og við tækju menningarleg og viðskiptaleg tengsl þessara þjóða og átti ég við, að það væri óháð stjórnarfari. Ég tel mig ekki þess umkominn að geta sagt öðrum þjóðum fyrir, hvaða stjórnarform þær velja sér, alls ekki. Hins vegar vil ég, að við getum átt vinsamleg menningarleg og viðskiptaleg tengsl við hvaða þjóðir sem vera skal og séum ekki að knésetja þær eða flengja þær vegna þeirra stjórnarhátta, sem þær velja sér sjálfar. Ég er ekki svo stór bógur, að ég ætli mér þá dul að segja öðrum fyrir verkum í því efni á sama tíma og við vitum það, að áhrifin frá austri og vestri og úr þriðja heiminum eru þannig, að þau koma þessum frá og hjálpa hinum upp, eins og t.d. hefur skeð í Nígeríu. Hvernig er ástandið í Nígeríu, og hvernig er þjóðinni haldið þar í skefjum? Ég talaði nýlega við Íslending, sem þar var og vil leyfa mér aðeins að vitna í hans orð. Hann greindi frá því, að ríkisstj. þar sendi herflutningabíla, þar sem mönnum er raðað upp með tilbúnar vélbyssur og það er keyrt inn í íbúðarhverfin, svo að fólkið sjái, hver hefur völdin og hvernig því er haldið í skefjum með ótta og gínandi byssukjöftum. Við erum þó að reyna að taka upp viðskipti við þessa þjóð. En á sama tíma lýsir hæstv. utanrrh. yfir því, að hann óski svo ekkert sérstaklega eftir því í framtíðinni, að við munum hafa mikil viðskiptatengsl við vissar þjóðir innan NATO. Ég skil þetta svo, að hann fordæmi í framtíðinni viðskipti við Portúgal og Grikkland. Þá kannske fylgdi eitthvað fleira á eftir þarna í Suður–Evrópu. En hvaða lífskjör væru á Íslandi, ef við fylgdum þessu svo eftir og tækjum líka fyrir viðskipti við Varsjárbandalagslöndin? Ég vona, að við séum allir sammála um það að lýsa yfir óánægju og andstöðu við það, að fólkið sjálft hafi ekki eðlilegt frelsi. Því skal ég standa að. En ég ætla ekki að taka eina þjóð sér og fordæma hana, þegar það sama ríkir hjá fjölda þjóða í heiminum. jafnvel tugum þjóða í heiminum. Ég tel mig þess ekki umkominn og ekkert umboð hafa til þess hér á hv. Alþ. Ég greindi frá því, að hæstv. forsrh. kom fram í sjónvarpinu í Noregi í októberbyrjun og þar sagði hann efnislega þetta: „Basen bliver“ Varnarstöðin verður. Hvað þýðir þetta, ef varnarliðið fer burtu? Varnarstöð án hermanns, hvers virði er hún og hvað felst í þessum orðum? Ég óskaði eftir því, að ráðstafanir væru gerðar til þess, að þessi sjónvarpsmynd, sem er rétt um klukkutíma löng eða rúmlega klukkutími og sýnir ýmsa merkilega þætti um siglingaflota Rússa hér á hafsvæðinu, bæði kringum Ísland og suður á bóginn, og margt fleira, ýmiss konar myndir, yrði sýnd hér í sjónvarpinu, því að þetta er athyglisverð mynd. Og þar kemur m.a. fram viðtalið við hæstv. forsrh. Ég sé ekkert athugavert við það, að myndin sé sýnd hér. Hún má fara í ritskoðun hjá ráðherranefndinni áður. Ef hún er ekki talin hæf fyrir Íslendinga, þá verður það að dæmast svo. En hún var talin hæf fyrir Noreg. Og fyrst ég er að tala um Norðmenn, þá var ég nú þarna í Noregi og ég verð að segja það, að a.m.k. var uggur í fjöldamörgum Norðmönnum, sem ég talaði við. Á einum stórum vinnustað, þegar þeir vissu, að ég var íslendingur og í viðbót þm., þá var haldinn þar fundur og ég margspurður um það, hvað þessi stefna ætti að þýða. Það var uggur í fólki, en ég segi ekki, að hún hafi skaðað okkur. En það var uggur í fjölda manns. Og þess vegna leyfði ég mér það í upphafi ræðu minnar, sem hæstv. utanrrh. gerði grín að, að stikla á nokkrum staðreyndum sögunnar, hvers vegna NATO varð til og hvers vegna fólkið hér í Vestur–Evrópu snerist til samstöðu, hvað orsakaði það. Og það mætti kannske fletta upp í gömlum ritum forustumanna Framsfl. hér fyrr á árunum og lesa upp ýmislegt í sambandi við varnarlaust land o.s.frv. En það ætla ég mér ekki að gera. Ég þarf raunar ekki að svara hér fleiru, þó að ástæða væri til. Umr. eru orðnar svo langar. En ég ætla samt, svo að það komist hér á hreint, að skýra frá því, hvað hæstv. utanrrh. sagði í sjónvarpinu 1. febr. Þá sagði hann, þegar áhorfandi úr hóp spurði hann: „ Utanrrh. sagði áðan, að það væri búið að gefa samþykki fyrir lengingu flugbrautarinnar. Þær upphæðir, sem talað er um, eru 500-600 millj. Hvaðan hafa þeir fengið fé? Bandaríkjamenn buðust til þess að láta þetta fé með því skilyrði, að þeir fengju að vera áfram.“ Hæstv. ráðh. svarar: „Já, þetta fé er ekki frá Bandaríkjunum, ef það er það, sem fyrirspyrjandi er á höttunum eftir.“ Spurt: „Er það frá NATO?“ „Nei, nei, það er innlent fé.“ Nú hefur fengizt á þessu breyting. Ég skal ekkert segja um það, hvort hún er komin til vegna ýmissa annarra atvika, breyttrar afstöðu og þar fram eftir götunum, bæði hér heima og erlendis, en hitt er jákvætt, finnst mér, vegna þarfa okkar almennt til stórframkvæmda, að við eigum kost á því að þessi fjármögnun fari fram með þeim hætti, að við fáum til þess fé frá Bandaríkjastjórn vegna varnarsamningsins. Það hefði dregið úr framkvæmdum í bili hér heima, ef við hefðum þurft að fjármagna þetta með innlendu fé eða lánsfé, vegna þeirrar einföldu staðreyndar, að við höfum ekki ótakmarkað fé til framkvæmda. En framkvæmdaþörf á Íslandi er gífurleg. Þess vegna tel ég, að ríkisstj. hafi gert rétt í því efni að ganga til samninga um þetta fjármagn þrátt fyrir ágreining. Alþb.–menn eru samkvæmir sjálfum sér í þeirri afstöðu að vera á móti þessu fé, og ég sé ekkert athugavert við það út af fyrir sig. En ég sagði hér í framsöguræðu minni. að ég sæi ekki, að það boðaði sjálfstæða og ábyrga stjórnarstefnu að vera svo mjög á öndverðum meiði innan stjórnarinnar um afstöðuna til NATO og í vissum utanríkismálum. Hvað er nú óháð utanríkisstefna? Hvar getum við borið niður, svo að við séum einir sér með óháða utanríkisstefnu? Lendum við ekki upp að hlið einhverra annarra þjóða, Norðurlandaþjóðanna, Austur–Evrópuþjóðanna, Suður-Ameríkuþjóðanna e.t.v. eða Afríkuþjóðanna, því að þjóðirnar eru nú svo margar í heiminum, nokkuð á annað hundrað talsins þarna hjá Sameinuðu þjóðunum? Það væri skemmtilegt, að við gætum boðað algerlega óháða og sjálfstæða utanríkisstefnu. Ég veit ekki, hvað á að skilja þetta hugtak víðtækt, en ég hef skilið það þannig, að við héldum fram vissum grundvallaratriðum lýðræðisins og stæðum á því. Og þó að við séum í varnarbandalagi við þjóðir, sem ekki virða lýðræðið í dag, þá harma ég það, en ég harma það á breiðum grundvelli, en ekki til þess að kasta hnútum að einni sérstakri þjóð. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að eltast við fleiri túlkanir hér hjá vissum ræðumönnum. Það er nú komið svo greinilega fram hér, að túlkunin er mismunandi á þessum þáttum mála. Ungir jafnaðarmenn vilja, að herinn hverfi burt sem fyrst, en því miður verðum við að fá tryggingu fyrir því, að öryggi okkar lands verði ekki rýrt og friðarhorfur í Evrópu verði ekki minni en verið hafa s.l. 25 ár með þeim aðgerðum, sem við erum að framkvæma og við erum að stuðla að, að geti átt sér stað.



Herra forseti. Eins og menn hafa tekið fram, eru þessar umr. orðnar langar og langur ræðumannalistinn. Ég vildi þó í lokin nota þetta tækifæri um stund til þess fyrst og fremst að þakka hæstv. forsrh. fyrir það svar, sem hann gaf 2. þm. Reykv. Hann gaf það að vísu ekki með orðunum já eða nei, en hann svaraði á þann hátt, að það væri ekki búið að taka neina endanlega ákvörðun um brottför hersins og hann svaraði því efnislega þannig, að túlkun utanrrh. væri rétt, að þegar fyrir lægi endurskoðun á varnarsamningnum, könnun á aðstöðunni, þá færi það eftir niðurstöðum þeirrar könnunar, hvort hers eða varnarliðs væri talin þörf í landinu eða ekki. Með þessu sendi að vísu hæstv. forsrh. tveimur öðrum ráðh. skeyti, sem hafa sagt allt annað og sagði í raun og veru við þá: Hættið þið þessu blaðri, því að þetta allt, sem þið eruð að segja, er vitleysa. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þetta svar. Ég hef sjálfur frá öndverðu talið það lang alvarlegasta liðinn í stjórnarsamningi hæstv. núv. ríkisstj., þegar því er lýst yfir fyrir umheiminum, að það sé ágreiningur innan ríkisstj. um afstöðuna til Atlantshafsbandalagsins. Ég tel að það sé mjög óvarleg yfirlýsing og mjög óvænleg til þess, að af henni geti gott stjórnarsamstarf leitt, þegar sumir ráðh. í ríkisstj. vinna að því og vilja, að Atlantshafsbandalagið verði lagt niður, en aðrir vilja styrkja það og efla. Og ég hygg, að það sé óvíða til ríkisstj. á slíkum grundvelli, eins og þessi ríkisstj. byrjaði. Nóg um það. Utanstefnur viljum vér engar hafa. Ja, nú þykir mér hæstv. iðnrh. vera farinn að verða nokkuð vaskur. Hann er í hópi þeirra manna hér á Íslandi, sem hefur hlýtt hverri einustu utanstefnu kommúnismans um áraraðir og svo segir hann hér: Utanstefnur viljum vér engar hafa. Þessir menn hafa sótt línuna austur til Moskvu eða einhvers staðar fyrir austan járntjald svo að áraröðum skiptir og aldrei getað haft sjálfstæða skoðun. Og það er rétt, sem hér var sagt, að í áraraðir þótti allt gott, sem gert var á þessum slóðum, allt. Það var alveg sama, þó að menn ákærðu menn og létu þá játa syndir sínar og tækju af þeim höfuðið. Þá var það ágætt. Svo lýstu þeir því yfir, stjórnarherrarnir síðar, að þetta hefði nú allt verið misskilningur, aumingja mennirnir hálshöggnir saklausir. Ja, þá var það líka gott. Svona hefur þessi hæstv. ráðh. og þessi ungi nýi þm., sem hér talaði, verið handbendi kommúnismans, hvort sem þeir gera sér grein fyrir því eða ekki. Og ég get ekki gert að því, þó að hæstv. iðnrh. skammist sín fyrir það að vera kallaður kommúnisti og vilji reyna að bera þessa skömm af sér. Það sagði nú einn ágætur rússneskur maður, mikilsvirtur, að af Rússum, sem eru eitthvað á 3. hundrað millj. eða eitthvað svoleiðis, ég veit það ekki nákvæmlega, væru í kommúnistaflokknum 14 millj. manna. Ekki er það nú mikið, segi ég, af svona stórri þjóð. Nei, það er ekki mikið, sagði hann. En þeir eru hreyknir af því að vera kommúnistar og vera í kommúnistaflokknum. Ja, öðruvísi fer þeim hér heima, sagði ég. Þeir eru alltaf með nýjar og nýjar gærur, þó að þið haldið, að þetta séu kommúnistar og viljið láta þá vinna að ykkar málstað og verða umboðsmenn ykkar hér á landi. Ja, þetta þykir mér leitt að heyra, sagði þessi ágæti maður, því að öðruvísi er þessu farið í Rússlandi. Að öðru leyti vil ég um ræðu hæstv. iðnrh. segja, að hún einkenndist að mestu leyti af stóryrðum og illyrðum í minn garð, bæði fyrri ræðan í dag og síðari ræðan. Og ég veit ekki, hve mikið tilefni hann hafði til þess, en einhverja löngun hafði maðurinn til að hnýta í mig. Ég átti að hafa sagt eintóma vitleysu hér á þinginu, ég átti að vera mjög illa liðinn flokksforingi o.s.frv., óalandi og óferjandi. Hann má vel skemmta sér við það eða gleðjast yfir því, að ég sé svo slæm persóna sem hann vill vera láta. En varðandi það, sem hann vék að, að hæstv. forseti ætti nú að vita það, að ég lét að því liggja, að bæði hann og fleiri væru umboðsmenn erlends valds hér á landi, þá endurtek ég það hér. Forseti hefur ekki enn vítt mig, en hins vegar hefur þessi maður verið það leynt og ljóst og ritstýrt því blaði, sem hefur verið leiksoppur kommúnismans hér á Íslandi. Um flutning þessarar þáltill., sem við höfum hér til umr., þá á það m.a. að vera henni til foráttu, að flm. séu ekki Ellert Schram og Gunnar Thoroddsen. En það eru 10 flm. að till. og við höfum haft þann hátt á með flutning á ýmsum stórmálum hér í þinginu, sjálfstæðismenn, að taka einn mann úr hverju kjördæmi og gjarnan tvo úr stærsta kjördæminu, Reykjavík. Eins var gert í þessu sambandi og þannig eru aðrar till., þar sem okkur þótti nokkuð mikið að hafa allan þingflokkinn sem flm., en auðvitað hefur þingflokkurinn samþ. allar þessar till. Loks vil ég víkja að því, að hv. þm. Sigurður Magnússon hefur látið liggja að því og það hefur hæstv. utanrrh. því miður gert líka, að það væri þeirra óskhyggja að leggja niður Atlantshafshandalagið og Varsjárbandalagið líka.

Ég hef ekki gert það.

Jæja, þá biðst ég afsökunar á því og mér þykir vænt um að heyra það hjá hæstv. utanrrh. Ég hef þá misskilið það. En þessum unga hv. þm. vil ég segja það, að þetta er alveg sitthvað. Ég er alveg sannfærður um, að hann veit ósköp vel, með hvaða blekkingu hann er að fara. Að leggja niður Atlantshafsbandalagið þýðir það að leysa upp varnarbandalagið. Þar með er það uppleyst. Að leggja niður Varsjárhandalagið er í raun og veru engin breyting. Sovétríkin hafa tvíhliða samninga við hvert einasta ríki Varsjárbandalagsins og þau hanga öll í snörunni jafnt eftir sem áður.  Ég vil svo ekki, af því að umr. hafa dregizt á langinn, tefja þm. lengur, en legg áherzlu á það, að þessari till. verði að umr. lokinni, eins og ég sagði í dag, vísað til utanrmn., eins og við höfum óskað eftir, og vona, að það verði engin fyrirstaða á því.



Herra forseti. Þar sem umr. um þessa till. hafa farið fram samtímis fyrra dagskrármáli, þá sé ég ekki ástæðu til þess að vera að fjalla meira um þessa till. og legg til, að henni verði vísað til utanrmn.