Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á skipulagslögum. Frumvarpið byggist á tillögum tveggja starfshópa, annars vegar undirhóps vegna vinnu átakshóps um úrbætur á innviðum sem skipaður var í kjölfar fárviðrisins sem gekk yfir landið í desember 2019, og hins vegar starfshóps sem skipaður var til að fjalla um tilteknar tillögur átakshóps um húsnæðismál í tengslum við gerð lífskjarasamninga. Tillögurnar fjórar lutu að skipulagsmálum og höfðu það m.a. að markmiði að lækka byggingarkostnað og stytta byggingartíma. Tillögur þessara starfshópa voru auglýstar til kynningar auk þess sem áform um lagasetninguna og drög að frumvarpi um breytingu á skipulagslögum voru birt í samráðsgátt stjórnvalda til kynningar og athugasemda. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur fram að forgangsverkefni ríkisstjórnarinnar verði að nýta með sem hagkvæmustum hætti þá orku sem þegar hefur verið virkjuð. Í þeim tilgangi þurfi að treysta betur flutnings- og dreifikerfi raforku í landinu. Ljóst er í því sambandi að framkvæmdir í meginflutningskerfi raforku eru umfangsmiklar og ná gjarnan yfir mörg sveitarfélög og útheimta alla jafna ítarlega umfjöllun í skipulagi og umhverfismati eins og lög gera ráð fyrir. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á skipulagslögum, nr. 123/2010, í tengslum við uppbyggingu flutningskerfis raforku, þegar um er að ræða framkvæmdir í meginflutningskerfi raforku sem ná yfir fleiri en eitt sveitarfélag. Slíkar framkvæmdir geta kallað á breytingar á aðalskipulagi og útgáfu framkvæmdaleyfis frá hverju sveitarfélagi fyrir sig. Ef svæðisskipulag er til staðar kann einnig að þurfa að gera breytingar á því með aðkomu allra þeirra sveitarfélaga sem aðild eiga að því. Þannig er aukin skilvirkni í því að heimila töku einnar sameiginlegrar skipulagsákvörðunar fyrir framkvæmd af þessu tagi. Í frumvarpinu er því lagt til að lögfest verði heimild til að taka sameiginlega skipulagsákvörðun sem nái til einnar framkvæmdar vegna flutningskerfis raforku, þvert á sveitarfélagamörk. Slík sameiginleg skipulagsákvörðun verði í höndum sérstakrar raflínunefndar sem skipuð yrði fulltrúum allra þeirra sveitarfélaga sem viðkomandi skipulagsákvörðun á að ná til. Í nefndinni eigi einnig sæti fulltrúi Skipulagsstofnunar til að tryggja fagþekkingu, bæði gagnvart skipulagsgerð og mati á umhverfisáhrifum. Gert er ráð fyrir að framkvæmdaraðili hafi frumkvæði að því að óska eftir að ráðherra skipi slíka nefnd. Beiðni framkvæmdaraðila skal koma fram á undirbúningsstigi framkvæmdar og áður en formlegt ferli samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum er hafið. Meginhlutverk raflínunefndar verður að undirbúa og samþykkja skipulagsákvörðun vegna viðkomandi framkvæmdar, gefa út sameiginlegt framkvæmdaleyfi og hafa eftirlit með framkvæmdinni. Skipulagsfulltrúar viðkomandi sveitarfélaga annast eftirlit með framkvæmdinni í umboði og á grundvelli samstarfssamnings við raflínunefnd. Hvað varðar kostnað við gerð skipulags og útgáfu framkvæmdaleyfis er gert ráð fyrir að framkvæmdaraðili standi undir honum með þjónustugjaldi. Skipulagsstofnun mun í umboði nefndarinnar annast verkefnastjórn og samskipti við framkvæmdaraðila. Framkvæmd mats á umhverfisáhrifum og hlutverk Skipulagsstofnunar verður formlega óbreytt en matið unnið samhliða og samþætt undirbúningi skipulagsákvörðunar. Í auglýsingu tillögu að raflínuskipulagi verður aðalvalkostur auglýstur en jafnframt gerð grein fyrir öðrum valkostum og raflínunefnd getur breytt skipulagstillögunni í samræmi við niðurstöðu umhverfismats við endanlega afgreiðslu tillögunnar, enda hafi verið gerð grein fyrir viðkomandi valkosti í matsferlinu. Á grundvelli raflínuskipulags og niðurstöðu mats á umhverfisáhrifum er gert ráð fyrir að raflínunefnd gefi út sameiginlegt framkvæmdaleyfi. Ef nefndin kemst ekki að sameiginlegri niðurstöðu er lagt til að málinu skuli vísað til umhverfis- og auðlindaráðherra sem taki ákvörðun um val á valkosti og hvaða skilyrðum framkvæmdin skuli háð í skilmálum skipulagsins. Hluti af tillögum starfshóps um húsnæðismál, þ.e. hins starfshópsins sem ég nefndi hér í upphafi, varðar breytingar á skipulagslögum og miðar að því að stytta byggingartíma vegna íbúðarhúsnæðis og þar með lækka byggingarkostnað. Í frumvarpinu eru útfærðar tillögur starfshópsins um styttri umsagnarfrest skipulagstillagna og um aukna áherslu á rafræna stjórnsýslu og stafræna þjónustu. Í frumvarpinu er því lagt til að heimilt verði að víkja frá meginreglu skipulagslaga um sex vikna athugasemdafrest þegar um er að ræða afmarkaða þætti deiliskipulags, þ.e. tillögu til breytingar á deiliskipulagi sem varðar uppbyggingu íbúðarhúsnæðis. Heimilt verður að veita fjögurra vikna athugasemdafrest að því tilskildu að sveitarfélag hafi auglýst með áberandi hætti tveimur vikum áður áform um breytingar á deiliskipulaginu. Í skipulagslögum er meginreglan að frestir til athugasemda við tillögur um breytingar á skipulagsáætlunum séu að lágmarki sex vikur. Skipulagslögin innihalda þó undantekningar frá þeirri reglu. Lögin gera t.d. ráð fyrir að lágmarki fjögurra vikna athugasemdafresti þegar um er að ræða heimild til að beita grenndarkynningu í stað deiliskipulagsgerðar. Lykilatriðið er að almenningur sé meðvitaður um umræddar tillögur og hafi í reynd tækifæri til að koma sínum sjónarmiðum á framfæri. Á það legg ég mikla áherslu. Hæfileg lengd umsagnarfrests kann þannig að vera breytileg eftir eðli, umfangi og fyrirkomulagi samráðs. Með því að gera áskilnað um auglýsingu um fyrirhugaða tillögu eigi síðar en tveimur vikum fyrir birtingu auglýsingar er gætt að þátttökuréttindum almennings og tryggt að almenningur sé meðvitaður um breytinguna. Einnig er lagt til að mæla fyrir um landfræðilega gagna- og samráðsgátt sem rekin yrði af Skipulagsstofnun. Gáttinni er ætlað að vera samráðs- og upplýsingavettvangur um skipulagsgerð. Stafrænt, opið aðgengi að gögnum við gerð skipulags og undirbúning framkvæmda er skilvirk leið til að styrkja samráð og kynningu fyrir almenningi. Með stafrænni gátt eru einnig tækifæri til að minnka flækjustig og tvítekningar, stytta boðleiðir og auka yfirsýn og gagnsæi ferla. Þess má geta að lögð hefur verið áhersla á aukna stafræna opinbera þjónustu á undanförnum misserum en á vegum fjármála- og efnahagsráðuneytisins er rekin verkefnastofa um stafrænt Ísland auk upplýsinga- og þjónustuveitunnar Ísland.is. Virðulegur forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa ræðu og óska honum til hamingju með frumvarpið. Ég viðurkenni að ég er ekki búin að lesa það allt í gegn, þetta er nú svolítill lagabálkur, en ég held að það sé alveg ofboðslega mikilvægt að við förum í það að einfalda þetta kerfi. Það hefur sýnt sig á síðustu árum, og ég efast ekki um það, að þetta var allt saman gert með góðum hug, allur sá lagabálkur sem við erum búin að byggja upp í kringum skipulagsmál. Það er mikilvægt að þau mannvirki sem byggð eru upp og innviðir séu öruggir, hafi sem minnst áhrif á náttúru okkar og þjóni sínum tilgangi. Við viljum tryggja aðgengi almennings og hagsmunaaðila að ferlinu og annað, en það er mín reynsla, eftir að hafa verið formaður skipulagsnefndar í meðalstóru sveitarfélagi í yfir tíu ár, að allt það kerfi sem við erum búin að byggja upp í kringum svona framkvæmdir sé farið að snúast um kerfið sjálft en ekki fólkið sem því var ætlað að þjóna. Ég vil bara óska hæstv. ráðherra innilega til hamingju með málið, þetta hljómar eins og skynsamleg leið til að ná utan um efni sem við höfum verið að glíma við, eins og með raflagnirnar þegar farið er yfir mörg sveitarfélög og það þarf að fara aftur og aftur í ferlið. Ég held að þetta sé mjög mikilvægt og ég óska hv. umhverfis- og samgöngunefnd góðs gengis með að vinna með þetta mál og vona að þeim takist að vinna málið vel og vandlega, en líka hratt og örugglega.

Herra forseti. Ég ætlaði að stökkva í stutt andsvar við ráðherrann en var aðeins of seinn til þannig að ég held bara mjög stutta ræðu í staðinn. Rétt til að nefna það, sem kom reyndar fram í samráðsferli þessa máls þegar drög voru kynnt, þá getur verið um hættulegt fordæmi að ræða. Jú, vissulega hefur gengið treglega að ná saman um skipulag á flóknum flutningsleiðum raforku, en lausnin á því er ekki endilega að rífa skipulagsvaldið úr því samhengi sem það er í hjá sveitarstjórnum. Lausnin gæti kannski verið í því að skipulag raforkuflutninga miði frekar að þörfum almennra notenda en ekki einhverjum stórkarlalegum hugmyndum um uppbyggingu í þágu stóriðju, sem hefur allt of oft verið raunin. Það kann að vera að á ákveðnum leiðum sé þetta aðferð sem virkar, en það þarf þá að nálgast þetta vald með mikilli varúð og það þarf líka að vera algerlega á hreinu að þetta sé ekki fordæmisgefandi fyrir annars konar framkvæmdir. Við vitum, og þekkjum þess dæmi úr þessum sal, að uppi eru raddir um að rífa annars konar skipulag úr því samhengi sem það er í, t.d. að taka skipulagsvaldið í kringum Alþingishúsið og færa það frá Reykjavíkurborg yfir til landsyfirvalda. Það var tillaga sem lögð var fram á þingi fyrir nokkrum árum. Svo eru alltaf að dúkka upp hugmyndir um að marka einhver landamæri utan um Reykjavíkurflugvöll og segja að Reykjavíkurborg ráði ekki skipulagi þar. Þetta þarf að tryggja. Best væri náttúrlega að ekki þyrfti að koma til þess að búa til einhvern sérstakan sáttafarveg utan um þessar framkvæmdir vegna þess að ef þessar framkvæmdir eru settar fram með réttum hætti, ef þær þjóna réttum markmiðum, ætti að geta skapast um þær sátt. Mig langar því að benda á það sem mig minnir að komið hafi fram í umsögn Landverndar við drögin á samráðsgáttinni, að taka þyrfti fram í þessum lögum að uppbyggingin væri í þágu almennra notenda þannig að fólkið sem skipulagsvaldið tilheyrir, fólkið sem býr á svæðinu, upplifi ekki að verið sé að valta yfir réttindi þess í þágu stóriðjuvera í fjarlægum hreppum. Þriðja atriðið sem passa þarf upp á er að staðinn verði vörður um aðkomu almennings að mótun andmælaréttar og allt sem tengist, af því að ekki viljum við stíga skref í átt frá auknu almannasamráði í jafn mikilvægum málum og skipulagsmál eru.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir umræðuna og vil aðeins koma inn á það sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson nefndi. Ég tek undir með hv. þingmanni að aðkoma almennings þarf að vera tryggð í öllu þessu ferli, hvort sem við erum að tala um skipulagsmál, mat á umhverfisáhrifum eða aðrar ákvarðanir sem koma nærsamfélagi okkar, nærumhverfi eða náttúru við. Ekki er gengið á svig við það með þessu frumvarpi, alls ekki. Auðvitað væri best ef þessi mál gætu gengið smurðar fyrir sig en þau hafa gert, ég tek líka undir það með hv. þingmanni. Það hefur þó ekki verið. Það er kannski of langt mál að fara út í það hvaða ástæður eru fyrir því, en þær eru fjölmargar. Vonandi er þetta umhverfi að batna, það samstarf sem er á milli framkvæmdaraðila, skipulagsyfirvalda, landeigenda og almennings. Með þessu fyrirkomulagi sem við erum að setja hér upp með því að veita þeim sveitarfélögum, sem umræddar framkvæmdir fara í gegnum, áfram aðkomu að því að setja skipulagsáætlanir, og ríkið stígi þarna inn í með aðkomu Skipulagsstofnunar, fáum við alveg klárlega inn faglegu þættina af hendi ríkisins. Ég held að það verði mjög góð breyting þegar að þessu kemur. Við þurfum líka að hafa í huga að þetta eru sérstakar framkvæmdir. Þetta eru framkvæmdir sem lúta að því að reyna að tryggja raforkuöryggi og því njóta þær sérstöðu. Ég tel að þetta eigi ekki að hafa víðtækara gildi en hér er lagt til og tek þar með undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni, enda gengur þetta frumvarp ekki lengra en sem viðkemur raforkuflutningnum, eins og fram kemur í frumvarpinu.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á nokkrum ákvæðum laganna og skipta má efni þeirra í þrjá flokka. Í fyrsta lagi er um að ræða breytingar á ákvæðum sem fjalla um náttúruminjaskrá, málsmeðferð við gerð hennar og um friðlýsingu stakra svæða. Í öðru lagi er um að ræða breytingar á ákvæðum er tengjast annars vegar undanþágum frá ákvæðum friðlýsinga og hins vegar undanþágum frá banni við akstri utan vega. Þá er að lokum, í þriðja lagi, lagt til nýtt ákvæði um kortlagningu óbyggðra víðerna. Nokkur reynsla er komin á framkvæmd friðlýsinga í samræmi við þá málsmeðferð sem lýst er í 36. gr. og 38.–40. gr. náttúruverndarlaga. Málsmeðferðin er tvenns konar, allt eftir því hvort verið er að vinna að friðlýsingu svæðis sem Alþingi hefur fjallað um í framkvæmdaáætlun náttúruminjaskrár eða náttúruverndaráætlun samkvæmt eldri lögum eða ef fjallað er um friðlýsingu sem ekki er á þessari framkvæmdaáætlun. Hægt er að friðlýsa svæði sem ekki er á framkvæmdaáætlun náttúruminjaskrár eða náttúruverndaráætlun ef samþykki landeiganda og viðkomandi sveitarfélags liggur fyrir. Um slíkar stakar friðlýsingar gildir að kynna þarf sérstaklega áform um friðlýsinguna og er í lögunum vísað til sömu málsmeðferðar og gildir um tillögu að framkvæmdaáætlun náttúruminjaskrár. Það þýðir að stök friðlýsingaráform þarf að kynna í átta vikur hið minnsta. Þannig er samkvæmt núgildandi lögum ekki gerður greinarmunur á þeim tíma sem kynning áforma um stakar friðlýsingar svæða skuli taka og kynningar á tillögu að framkvæmdaáætlun í heild sinni. Hinn langi kynningarfrestur byggist því á því að hann á við um kynningu að tillögu að endurskoðaðri náttúruminjaskrá sem er miklu umfangsmeiri en einstaka friðlýsing sem ráðherra er heimilt að ákveða. Í ljósi reynslunnar er talið hæfilegt að kynningartími vegna einstakra friðlýsinga verði styttur í að lágmarki tvær vikur. Sé einstök friðlýsing umfangsmikil má auðvitað auglýsa hana í lengri tíma en það. Eftir sem áður verður kynningartími framkvæmdaáætlunar náttúruminjaskrár átta vikur. Ég vil hins vegar taka fram að þó svo að þessi kynningartími sé styttur úr átta vikum í tvær þegar kemur að áformum um einstaka friðlýsingu munu drög að friðlýsingarskilmálum svæðisins, þegar þau liggja fyrir, auk þess fara í annað kynningarferli, sem í dag er þrír mánuðir en lagt er til að verði stytt í sex vikur. Með því að stytta þessa fresti er unnt að flýta ferli friðlýsinga frá því sem nú er. Sex vikna fresturinn yrði sambærilegur við til að mynda frest sem gefinn er til að gera athugasemdir við skipulagstillögur og frumatsskýrslu um mat á umhverfisáhrifum. Önnur breyting varðandi áform um friðlýsingu er sú að í frumvarpinu er lagt til að þegar verið er að kynna slík áform þá þurfi ákveðinn friðlýsingarflokkur ekki að liggja fyrir. Að lágmarki þurfi að tilgreina markmið og tilgang fyrirhugaðrar friðlýsingar en tilgangur með kynningu á áformum er einmitt að kalla fram ábendingar um viðkomandi svæði og því gætu komið fram upplýsingar í kynningarferlinu sem mögulega kalla á annan friðlýsingarflokk en upphaflega var lagt upp með. Með þessari breytingu mun því mat á hvaða friðlýsingarflokkur verður fyrir valinu fara fram þegar unnið er að gerð friðlýsingarskilmála með aðkomu þeirra aðila sem lögin kveða á um. Að lokum er lögð til breyting á því hvar tillaga að endurskoðaðri náttúruminjaskrá skuli auglýst. Í dag er kveðið á um að hún skuli auglýst í dagblaði sem gefið er út á landsvísu og í Lögbirtingablaðinu og jafnframt á heimasíðu ráðuneytisins og Umhverfisstofnunar. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að þessu verði breytt þannig að tillagan skuli auglýst í Lögbirtingablaði, á vefmiðlum og með öðrum hætti eftir því sem við á. Ég vil ítreka eftir sem áður að áfram er gert ráð fyrir að tillagan verði send sveitarstjórnum, náttúruverndarnefndum, náttúrustofum, öðrum opinberum aðilum eftir því sem við á, hagsmunasamtökum og öðrum aðilum sem eiga hagsmuna að gæta til umsagnar. Eingöngu er verið að leggja til að ábyrgð á málinu verði í meira samræmi við nútíma samskiptahætti. Þá sný ég mér að næsta flokki breytinga sem lagðar eru fram í frumvarpinu, en um er að ræða breytingar á annars vegar 4. mgr. 31. gr., sem fjallar um undanþágur frá banni við akstri utan vega og hins vegar 1. mgr. 41. gr. sem fjallar um undanþágur frá ákvæðum friðlýsinga. Slíkar undanþágur eru samkvæmt gildandi lögum í dag á hendi ráðherra. Það fyrirkomulag gerir það að verkum að um endanlega ákvörðun í viðkomandi máli er að ræða sem ekki er hægt að fá endurskoðaða á stjórnsýslustigi. Slíkt er ekki í samræmi við ákvæði Árósasamningsins um aðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að þessar ákvarðanir verði hjá Umhverfisstofnun. Tengd þessum breytingum er 7. gr. frumvarpsins þar sem lagðar eru til breytingar á ákvæði laganna er fjallar um ágreining um framkvæmd laganna. Að lokum er í frumvarpinu lagt til nýtt ákvæði um að ráðherra verði heimilt að setja reglugerð um kortlagningu óbyggðra víðerna. Nú þegar liggja fyrir drög að greiningu víðerna á hálendinu og hefur Skipulagsstofnun borið ábyrgð á þeirri vinnu. Rétt þykir að kortleggja með sama hætti óbyggð víðerni annars staðar á landinu og að þannig verði til heildstætt yfirlit yfir óbyggð víðerni hérlendis. Ég vil taka fram að slík kortlagning hefur ekki í för með sér að svæði sé friðlýst sem óbyggt víðerni, en slík friðlýsing myndi ávallt fara fram á grundvelli þeirrar málsmeðferðar sem lögin kveða á um. Kortlagningin mun hins vegar að mínu mati auðvelda alla vinnu við skipulagslegar ákvarðanir sveitarstjórna, svo sem gerð og breytingu á skipulagsáætlunum þeirra og ákvarðanir um landnotkun. Þessu tengt er lagt til að fyrstu kortlagningu óbyggðra víðerna skuli ljúka fyrir 1. júní 2023. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um byggingu nýs þjóðarsjúkrahúss á Keldum. Ásamt mér eru flutningsmenn þingmenn Miðflokksins: Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Þessi tillaga á sér nokkurn aðdraganda en þrisvar sinnum hef ég lagt fram á Alþingi tillögur þess efnis að kanna besta stað fyrir nýtt þjóðarsjúkrahús, gera svokallaða staðarvalskönnun. Nú er svo komið að ástæða er til að Alþingi álykti að fela heilbrigðisráðherra að hefja undirbúning að framtíðaruppbyggingu nýs þjóðarsjúkrahúss á Keldum í Reykjavík sem hafi m.a. það hlutverk að vera aðalsjúkrahús landsins. Það er ætlunin að ráðherra leggi fram þarfa- og kostnaðargreiningu, m.a. með tilliti til gæða-, samgöngu-, umferðar- og öryggismála, og hafi samráð við fagaðila við vinnslu hennar. Að þessu sögðu er mikilvægt að hafa í huga að þjóðarsjúkrahúsið, Landspítali við Hringbraut, mun ekki geta sinnt hlutverki sínu svo vel sé vegna staðsetningar, sérstaklega vegna þess að Hringbraut er ekki lengur miðja höfuðborgarsvæðisins, þó að sú staðsetning hafi þótt hentug fyrir einhverjum árum. Tillagan sem ég legg hér fram nú kveður á um að samhliða undirbúningi á framtíðarstaðsetningu nýs þjóðarsjúkrahúss verði kannaður fýsileiki þess að nýta byggingar við Hringbraut undir umdæmissjúkrahús eða héraðssjúkrahús. Niðurstöður greiningarinnar verði tilbúnar ekki síðar en í maí á næsta ári, 2021. Til að útskýra betur þessa tillögu má nefna, eins og ég sagði í byrjun, að tillaga um staðarvalsgreiningu fyrir nýtt þjóðarsjúkrahús hefur verið flutt nokkrum sinnum hér á Alþingi en er nú breytt í þá átt að huga eigi að framtíðaruppbyggingu þjóðarsjúkrahússins á Keldum í Reykjavík. Til að fara aðeins yfir söguna þá skrifuðu íslenskir og erlendir sérfræðingar álitsgerðir á árunum 2001–2008. Í flestöllum var komist að þeirri niðurstöðu að best væri að byggja nýtt þjóðarsjúkrahús frá grunni á nýjum stað. Sérfræðingarnir sem sömdu álitin töldu hins vegar að ef ekki væri hægt að byggja nýtt sjúkrahús frá grunni á nýjum stað væri best að byggja við sjúkrahúsið í Fossvogi eða gamla Landspítalann við Hringbraut, sem sagt næstbesti eða þriðji besti kosturinn til uppbyggingar var valinn. Niðurstaðan, að byggja við Landspítalann við Hringbraut, var byggð á aðalskipulagi Reykjavíkur árið 2001–2024 en allar forsendur skipulagsins virðast brostnar, ekkert þeirra umferðar- og skipulagsúrræða sem þar var reiknað með er í gildi núna. Núverandi staðarval sjúkrahússins virðist því byggjast á úreltu skipulagi og ekki verður fram hjá því litið að aðgengi að Hringbraut getur skapað óöryggi hjá þeim sem þurfa á bráðaþjónustu að halda. Í skýrslu, sem unnin var af Háskólanum á Bifröst og Rannsóknastofnun atvinnulífsins fyrir Samtök atvinnulífsins í nóvember 2015, kom m.a. fram að Hringbraut hentaði ekki sem framtíðarstaðsetning þjóðarsjúkrahúss og að fjárhagslegur ávinningur annarrar staðsetningar væri töluverður og því væri brýnt að taka stöðuna á ný. Í úttekt samtaka um betri spítala á betri stað, sem gerð var í júní 2015, sagði að kostnaður við byggingu og rekstur nýs þjóðarsjúkrahúss væri mismunandi eftir staðsetningum. Samtökin báru saman þrjá staði, viðbyggingar við gamlar byggingar á Hringbraut, viðbyggingu við spítalann í Fossvogi og byggingu nýs spítala frá grunni á öðrum stað, sem væri nýr staður nær búsetumiðju höfuðborgarsvæðisins og við meginumferðaræðar. KPMG fór yfir útreikningana, skoðaði forsendur og staðfesti þá miðað við gefnar forsendur. Samanburðurinn sýndi að hagkvæmara væri að byggja í Fossvogi en við Hringbraut og enn hagkvæmara væri að reisa nýtt þjóðarsjúkrahús frá grunni á nýjum stað. Meginmarkmið þessarar tillögu er því að undirbúningur verði hafinn að uppbyggingu nýs sjúkrahúss á Keldnalandi í Reykjavík sem hafi m.a. það hlutverk að vera aðalsjúkrahús landsins. Atburðir síðustu misserin hafa vissulega kallað á endurskoðun þess efnis að hafa bæði annars stigs og þriðja stigs þjónustu á sama stað með tilheyrandi truflun á gangverkinu. Það er því afar mikilvægt að fyrir liggi þarfa- og kostnaðargreining, m.a. út frá gæða-, samgöngu- og umferðaröryggismálum, eins og ég gat um áðan. Gert er ráð fyrir að við þá vinnu muni ráðherra hafa samráð við fagaðila, svo sem skipulagsfræðinga, sjúkraflutningamenn, þyrluflugmenn, verkfræðinga, viðskiptafræðinga, umferðarfræðinga, heilbrigðisstarfsfólk að sjálfsögðu og fleira mætti telja. Niðurstöðurnar þyrfti að gera aðgengilegar fyrir allan almenning og stjórnmálamenn þannig að glögglega megi átta sig á því hvernig fyrirhuguð staðsetning þjóðarsjúkrahússins á Keldum kemur út á helstu mælikvörðum sem skipta máli. Ég vænti þess að Alþingi taki vel í þessa tillögu og að hún fái góða og vandaða umfjöllun í hv. velferðarnefnd.

Forseti. Alþingi ályktar að fela sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að kanna stöðu kjötræktar og skipuleggja aðgerðaáætlun um innleiðingu tækni fyrir íslenskan landbúnað með það að markmiði að flýta fyrir því að kjötrækt verði samkeppnishæf við afurðir af hefðbundinni veiði eða ræktun dýra til manneldis. Samantekt um stöðu kjötræktar liggi fyrir eigi síðar en 1. nóvember 2021 og ráðherra leggi fram tillögu til þingsályktunar um stefnu stjórnvalda hvað varðar kjötrækt eigi síðar en 1. mars 2022. Þetta mál er gríðarlega mikilvægt framtíðarmál. Tillaga þessi hefur áður verið flutt á 146., 147., 148., 149. og 150. löggjafarþingi, en því miður ekki farið lengra en í nefnd. Kjötrækt er aðferð til þess að búa til kjöt án þess að slátra þurfi dýri. Hugmyndin hefur verið til síðan 1912 þegar vísindamanni að nafni Alexis Carrel tókst að halda frumum úr hjarta kjúklings á lífi í 34 ár, 1912–1946, utan líkama lifandi lífveru. Hægt hefði verið að halda þeim lifandi lengur en það gleymdist að mata frumurnar. Það var nemandi sem vaknaði ekki einn morguninn eða eitthvað svoleiðis, og þar glataðist sú ræktun. Árið 1931 spáði Winston Churchill því að innan 50 ára yrðum við laus við þann fáránleika að þurfa að rækta heilan kjúkling til þess að borða bara læri eða bringu. Árið 1995 samþykkti matvælastofnun Bandaríkjanna tilraunir til að rækta kjöt með það að markmiði að matur yrði ekki vandamál í löngum geimferðum. Þessi aðferðafræði, þessi tækni, hefur gríðarlega víðtæk áhrif á líf og samfélag manna og umhverfi og náttúruna. Helsti kostur þess að rækta kjöt umfram dýrarækt til manneldis, og til dýraeldis ef nefna má það líka, eru umhverfisáhrifin. Í Bandaríkjunum fara 25% af öllu kjöti í gæludýr. Það eitt og sér gæti verið gríðarlega góður grundvöllur til að byrja kjötrækt, þ.e. hægt væri að nota ræktað kjöt fyrir gæludýr áður en það yrði dæmt öruggt til manneldis. Helsti kosturinn er umhverfisáhrifin og, þótt það eigi kannski síður við á Íslandi, ekki þarf heldur að nota sýklalyf í kjötrækt. Viðamiklar rannsóknir hafa verið gerðar á umhverfisáhrifum kjötræktar. Niðurstöður sýna að kjötrækt sendir frá sér 78–96% minna af gróðurhúsalofttegundum og ekki eru þau vandamál lítil í landbúnaði. Til kjötræktar þarf 99% minna landrými og 82–96% minna af vatni, það fer eftir því um hvaða tegund er að ræða. Einungis er notuð minni orka í fuglarækt enda er fuglarækt í lokuðum, dimmum húsum, varla kveikt á ljósaperu í mörgum tilfellum, ekki mjög gott. Kjötrækt þarf 7–45% minni orku en t.d. svínarækt og hefðbundin dýrarækt. Ég er með tengil í greinargerðinni á rannsóknina þar sem vísað er í þessar tölur. Óháð því hvað Ísland gerir til þess að undirbúa tilkomu þessarar tækni til matvælaframleiðslu þarf hérlendis að glíma við þær breytingar sem kjötrækt hefur á neysluvenjur. Þó að eftirspurn eftir kjöti af dýrum hverfi örugglega ekki minnkar hún líklega mjög mikið, þó ekki væri nema vegna umhverfisáhrifa. Það hefur mögulega áhrif á landbúnað og sjávarútveg á Íslandi sem og annars staðar í heiminum. Því er mjög brýnt að Ísland sé undirbúið fyrir þessar tækniframfarir, bæði með aðgerðaáætlun og stefnu. - Mig langar að orða þetta aðeins nánar: Ég held að þetta séu gríðarlega mikil tækifæri fyrir þann landbúnað sem er stundaður hér á Íslandi eins og er. Eins og ég segi þá verður alltaf eftirspurn eftir dýraafurðum og í raun dýrum og dýrakjöti. Alveg eins og við þurfum ekki að veiða okkur villt dýr til matar lengur, því að við erum náttúrlega mest með fisk, þá er það samt gert. Það er samt verið að veiða rjúpur og hreindýr o.s.frv., þó að það sé í raun algjör óþarfi. Það er áfram eftirspurn eftir því. Þó að hún verði minni held ég einmitt að tækifæri íslensks landbúnaðar séu rosalega góð á þeim markaði sem gæðavara. Ef eitthvað er getur þetta orðið jákvæð þróun fyrir íslenskan landbúnað, og það er rosalega spennandi. Almennt séð er einnig gríðarlega mikilvægt að íhuga þetta vel því að þetta gerir það að verkum að við þurfum ekki að fara með risastór skip út og veiða í troll o.s.frv. Þetta gæti gert það að verkum að smærri veiðar, handfæraveiðar og þess háttar, verði miklu arðbærari, hagkvæmari og það verði betri meðferð á þeirri auðlind sem við erum með hér í kringum hafið. Það getur einfaldlega verið að sú stefna sé tekin að við þurfum einfaldlega að láta náttúruna vera, fyrir utan sjálfbærar veiðar sem smærri veiðarfæri leyfa. Samkvæmt Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna þarf tæplega helming allrar uppskeru heimsins til þess að fæða dýr til manneldis; um 1,4 milljarða kúa, 1 milljarð svína, 20 milljarða hænsna og 1,9 milljarða kinda og geita. Það þarf þó nokkur kíló af fóðri til þess að búa til kíló af kjöti. Ef einungis er reiknað í kaloríum myndu 44% af núverandi landbúnaðarframleiðslu duga til þess að fæða mannkynið en ekki þau 83% sem eru vegna földaframleiðslu dýra til manneldis. Með hamfarahlýnun, og þar af leiðandi breytingum á því hvar og hvort hægt er að rækta nægilega mikið fóður fyrir dýr til manneldis, og vegna þess að mannkyninu fjölgar um 2,5 milljarða á næstu þremur til fjórum áratugum, verður gríðarleg áskorun að viðhalda núverandi fyrirkomulagi. Eitthvað verður undan að láta. Vissulega kjósa margir kjötlausan lífsstíl þar sem alls konar kjötlausar afurðir hafa komið fram en rembast þó við að líkjast kjöti sem mest. Staðreyndin er sú að kjöt verður áfram neysluvara og þó að margir skipti yfir í kjötlausan lífsstíl verður hlutdeild kjöts áfram viðamikil í mataræði jarðarbúa. Vandamálið er verksmiðjuframleiðsla á dýrum til manneldis. Það er hvorki sjálfbær aðferð til kjötframleiðslu fyrir þann mannfjölda sem jörðin mun hýsa á næstu áratugum né við þær loftslagsbreytingar sem við sjáum fram á að verði. Það er því nauðsynlegt að breyta til og möguleg lausn er til staðar, og það er kjötrækt. Það eina sem þarf að gera er að greiða þeirri lausn leið. Þetta er nýsköpunarverkefni sem hefur gríðarlega möguleika, bæði vegna loftslagsmála og þeirra áskorana sem við stöndum frammi fyrir vegna fólksfjölgunar. En þetta er líka heilbrigðismál. Uppruni heimsfaraldra á undanförnum árum og áratugum hefur einmitt verið í kringum villt dýr, blöndun þeirra við önnur dýr eða vegna þessara dýramarkaða þar sem villt dýr koma inn á, eða einmitt í fjöldaframleiðsluverksmiðjum þar sem ofnotkun á sýklalyfjum býr til fjölónæmar bakteríur. Þetta er heilbrigðisvandamál því að í kjötrækt er hægt að losna við fjöldaframleiðsluna, það er ekki lengur sama þörf á þessum mörkuðum með villt dýr af því að aðgengi að mat og fæði er miklu auðveldara. Það gerir að verkum að ekki er nauðsynlegt að hafa slíka markaði þó að ákveðin hefð sé þar á bak við sem erfitt verður að glíma við, en þarf að gera. Þessi tækni er því gríðarlega mikilvæg sem heilbrigðismál. Enn fremur er þessi tækni líka rosalega mikilvæg sem friðarmál. Ef eitthvað er, það er ekki algilt að sjálfsögðu, þá er hægt að segja að sá sem er saddur sé ekki eins herskár og sá sem er svangur. Við ættum öll að kannast við það að fara út í búð þegar við erum svöng. Við kaupum allt öðruvísi mat en þegar við erum ekki svöng úti í búð, og það eru bara smámunir miðað við þá sem alla jafna þurfa kannski að líða skort. En þetta er rosalega merkileg þróun. Þetta er í raun fyrsta gjörbyltingin í fæðuöflun fyrir mannkynið frá því að við fórum að setja girðingu í kringum dýr og rækta grænmeti og korn og ýmislegt svoleiðis. Þarna losnum við við dýrið. Hingað til höfum við bara verið að gera betur í því að vera með grindverk í kringum dýr o.s.frv., vissulega margs konar tækniþróun innan þeirrar greinar. En grundvallarhugmyndin er alltaf girðing í kringum dýr og akur, þetta er ekki mikið flóknara en það. En hér er um gjörbyltingu að ræða. Eins og tæknin er í dag þá er besta leiðin til þess að rækta kjöt að nota mikið af sermi sem er vökvi úr fóstrum kúa, notaður í frumuræktun, til rannsókna o.s.frv. Markmið allra framleiðenda sem eru að vinna að þessari tækni er einmitt að það séu engar dýraafurðir í framleiðsluferlinu. Það mun enginn framleiðandi markaðssetja ræktað kjöt sem inniheldur sermi. Þar er langstærsta tæknigirðingin sem þarf að komast yfir, bæði að ná að flytja þetta úr þessari smáu framleiðslu sem er núna, og er tiltölulega dýr, t.d. er verið að framleiða kjúklinganagga núna og hver kostar kannski 50 dollara - það þarf að ná ræktuninni úr þessu litla umhverfi yfir í stóra umhverfið og það skref er ekkert alveg sjálfsagt. Hitt er að ná næringunni sem frumurnar þurfa úr einhverju öðru en dýraafurð. Enn eru því áskoranir til staðar. Spár sýna fram á að 35% af öllu kjöti í heiminum árið 2040 verður ræktað kjöt. Sumir vilja kalla það hreint kjöt. Það er ákveðið rifrildi um það hvort kalla megi þetta kjöt eða ekki. Af öllum þessum ástæðum, hversu stórt umhverfismál það væri að komast þangað, hversu mikið heilbrigðismál það væri að komast þangað, hversu mikið friðarmál það væri að komast í þann heim þar sem þessi tækni er til og almennt notuð, er þeim mun mikilvægara að hjálpa til við að komast þangað fyrr en síðar. Og um það snýst þessi tillaga, að skoða hver staðan er, hver áætluð þróun er, og að leggja og móta stefnu um það hvernig þetta á að gerast fyrr.

Forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir framsögu um mikilvægt umhverfismál sem Píratar mæla hér fyrir. Píratar huga nefnilega að framtíðinni, þeir hugsa í lausnum og þeir hugsa um umhverfið. Tillagan gengur einfaldlega út á það að við kynnum okkur stöðu mála í þessu mikilvæga umhverfismáli og leggjum okkar af mörkum við framþróun í því að innleiða nýja tækni til að tryggja heilbrigðara líf í framtíðinni. Eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom inn á þá eru umhverfisáhrifin helsti kostur þess að rækta kjöt til manneldis umfram dýrarækt. Kjötrækt sendir 78–96% minna af gróðurhúsalofttegundum frá sér en hefðbundin dýrarækt og notar 99% minna landrými og 82–96% minna af vatni. Þetta eru gríðarlega háar tölur, gríðarlega mikilvægur munur, vegna þess að við vitum að dýrarækt til manneldis er einn stærsti þátturinn í vexti gróðurhúsalofttegunda í heiminum í dag. Við vitum líka að aukin sókn í grænkerafæði og fjölgun einstaklinga sem einungis neyta slíks fæðis hefur áhrif. Þetta yrði einungis eitt lóð á þær vogarskálar að auðvelda okkur að færa okkur yfir í kjötlausan lífsstíl, hverju og einu okkar. Mig langar að minnast á Sir David Attenborough sem hefur lagst eindregið á sveif með okkur sem viljum minnka dýraneyslu. Hann hefur kallað eftir því að fólk minnki kjötneyslu í mjög flottri og mikilvægri heimildarmynd sem nálgast má á streymisveitunni Netflix sem heitir A life on our Planet, eða Líf á plánetunni okkar. Þar talar hann einmitt um hversu plássfrek kjötframleiðsla er, dýrarækt til manneldis. Samkvæmt matvæla og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna þarf tæplega helming allrar uppskeru heimsins til að fæða dýr til manneldis og eins og hv. þingmaður kom inn á áðan eru þetta fleiri milljarðar dýra á hverju ári sem eru framlag til manneldis. Þetta gætum við gert með miklu minna kolefnisfótspori, miklu minna af vatni og með miklu minna landsvæði ef við myndum taka þátt í framþróun vísindanna. Við vitum líka að með vaxandi mannfjölda mun verða vaxandi eftirspurn eftir kjöti til manneldis. Þar af leiðandi er eftir engu að bíða. Við skulum taka framtíðina í okkar hendur og vera einu sinni með í framþróun hennar.

Virðulegi forseti. Ég vil koma hingað upp og óska flutningsmanni þessa máls innilega til hamingju og okkur öllum. Enda, eins og komið hefur fram í umræðum um þetta frumvarp um kjötrækt, er þetta mikilvægt fyrir það stóra hagsmunamál sem við ræðum hér oft, kannski ekki nógu oft, sem eru umhverfisáhrifin og loftslagsmálin. Kjötrækt er stór lausn í átt að því. Dýraverndarsjónarmið eru, eins og tíundað hefur verið hér, einnig mikilvæg og kjötrækt er mun siðlegri leið til að nálgast það að vera kjötæta en núverandi fyrirkomulag. Neysluvenjur eru jú að breytast hjá fólki og þetta er spennandi viðbót inn í þá flóru matar sem við höfum nú þegar. Ég hef svo sem ekki mikið meira um þetta að segja, nema aftur bara: Þetta er flott mál. Ég styð það.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um mótun heildstæðrar stefnu um afreksfólk í íþróttum. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að móta heildstæða stefnu um afreksfólk í íþróttum í samvinnu við Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands og sveitarfélögin. Stefnan verði tímasett samhliða því að tryggður verði fjárhagslegur stuðningur við afreksfólk. Ráðherra leggi fram á Alþingi tímasetta stefnu um afreksfólk í íþróttum fyrir 1. júní 2021.“ Að þessari tillögu standa auk mín hv. þingmenn Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, Jón Steindór Valdimarsson, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, Björn Leví Gunnarsson og Ásmundur Friðriksson. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem tillaga af þessum toga kemur fram, en vonandi í síðasta skipti, a.m.k. í bili. Þáverandi hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir lagði fram fyrstu tillöguna á þingi í október 2012 um að mótuð yrði heildstæð stefna um afreksfólk í íþróttum. Þá voru örfá ár liðin frá því að karlalið Íslands í handbolta hafði unnið til silfurverðlauna á Ólympíuleikunum, frá því að íþróttamenn úr hópi fatlaðra höfðu unnið til verðlauna á Ólympíuleikunum nokkur ár í röð. Þá hafði afreksfólk í fimleikum orðið Evrópumeistarar, bæði í unglinga- og kvennaflokki. Svo var kvennalið okkar í fótbolta komið í hóp þeirra bestu í Evrópu, bara svo eitthvað sé nefnt sem áunnist hafði þá. Og hver er staðan í dag þegar þessi tillaga er nú flutt í þriðja sinn í þessum þingsal? Karlalandsliðið okkar hefur bæst í hópinn. Það hefur spilað á tveimur stórmótum, Evrópumeistaramótinu 2016 og heimsmeistaramótinu 2018, afrek sem hreif alla þjóðina og mér liggur við að segja alla heimsbyggðina. Það er grátlegt að vera að flytja þessa tillögu nú eftir að við vorum svo nálægt því að ná markmiðinu í þriðja skipti í gærkvöldi. En að vissu leyti ýtir það enn undir mikilvægi þessa þingmáls. Handboltalandsliðið okkar heldur áfram að fara á hvert stórmótið á fætur öðru eins og ekkert sé sjálfsagðara, og margt fleira mætti telja til; körfuboltann, sundið, frjálsar íþróttir, skíðin og allt hitt sem ég næ ekki að telja upp hér. Afreksíþróttir hafa skipað veglegan sess meðal landsmanna og afreksíþróttafólkið okkar hefur verið frábær landkynning á erlendri grundu. Á sama tíma er okkur öllum ljóst og raunverulega sífellt ljósara hversu mikilvægt það er að börn og ungmenni hafi góðar fyrirmyndir á þessu sviði. Mikilvægið gengur í báðar áttir vegna þess að það er akkúrat úr öflugu barna- og unglingastarfi, grasrótinni, sem þetta frábæra afreksfólk okkar rís upp. Þetta er mikilvægt fyrir börn og unglinga, og það er mikilvægara, meira áríðandi og meira í sviðsljósinu en nokkru sinni fyrr þegar við höfum niðurstöður kannana á eftir könnunum sem sýna þann fjölda íslenskra barna sem ekki fær nægilega hreyfingu á hverjum degi, og til viðbótar það sem við vitum nú, að þetta hefur áhrif, ekki eingöngu á líkamlega burði einstaklinga heldur einnig þroska heilans. Margt hefur verið gert af hálfu hins opinbera sem vert er að nefna, af hálfu sérsambanda innan íþróttahreyfingarinnar sem hefur gert þeim kleift að halda úti landsliðum og taka þátt í alþjóðastarfi sem fulltrúar Íslands. Ferðasjóður íþróttafélaga hefur verið efldur og stutt hefur verið við Afrekssjóð Íþróttasambands Íslands. En betur má ef duga skal. Síðastliðinn áratug hefur íslenskt afreksíþróttafólk reglulega vakið athygli á slæmri fjárhags- og réttindastöðu sinni. Í desember 2019, fyrir tæpu ári síðan, skrifaði hópur afreksíþróttafólks undir beiðni til mennta- og menningarmálaráðuneytis og annarra sem málið varðar um að vinna í launa- og réttindamálum íslensks afreksíþróttafólks. Í yfirlýsingu hópsins kemur m.a. fram að árangurstengdir styrkir frá Afrekssjóði ÍSÍ séu oftar en ekki einu tekjur afreksíþróttafólks til að fjármagna keppnis- og æfingaferðir. Styrkirnir eru ekki skilgreindir sem laun, sem leiðir til þess að afreksíþróttafólk vinnur sér ekki inn réttindi á meðan á ferlinum stendur. Eftir að honum lýkur standi margt afreksíþróttafólk uppi með skuldir á bakinu og réttindalaust, án lífeyrisréttinda, stéttarfélagsaðildar, atvinnuleysisbótaréttar, aðgengis að sjúkra- og starfsmenntasjóðum eða réttinda til fæðingarorlofs, svo eitthvað sé nefnt. Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands hefur mótað afreksstefnu sína þar sem settar hafa verið fram tímabundnar, markvissar áætlanir um frammistöðu á stórmótum. Til að tryggja slagkraft markmiðanna til langframa ber, ásamt því að horfa á keppnisárangur, að styrkja eigin getu og hæfileika hreyfingarinnar til að vinna að langtímamarkmiðum í afreksíþróttum. Mörg íþróttafélög, í samvinnu við sveitarfélög, hafa gert slíkt hið sama. Í ljósi þess að sá árangur er mikilvægur sem náðst hefur, hvort heldur er í hópíþróttum eða einstaklingsíþróttum, og hversu mikilvægt það er, ekki fyrir bara þá einstaklinga sem málið snertir sem náð hafa þessum árangri, félög þeirra eða sambönd sem þau starfa innan, heldur fyrir þjóðina alla, er tímabært að stjórnvöld móti stefnu um afreksfólk í íþróttum í samvinnu við sveitarfélög um land allt og í samvinnu við Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands þannig að stuðningurinn við íþróttahreyfinguna verði með markvissum hætti. Í þessari þingsályktunartillögu er því lagt til að ráðherra verði falið að móta slíka heildstæða stefnu og að stefnan feli bæði í sér faglegan og fjárhagslegan styrk - að okkar mati er ekki hægt að skilja þetta í sundur - og að stefnan verði unnin í samvinnu við Íþrótta- og Ólympíusambandið og sveitarfélögin til að tryggja að sem flestir taki þátt í vinnunni og þar með að hún nái til þeirra sem ná þarf til. Með þessu móti eru mestar líkur á að stefnan verði grundvöllur að öflugum stuðningi við afreksfólkið okkar, sem eykur síðan líkur á því að mestur árangur náist á allan mögulegan máta, að afreksfólkið okkar fái fyrirmyndaraðstæður til að ná þessum árangri og að við hlúum að því sama fólki, bæði meðan á ferlinu stendur og í kjölfarið. Okkur þykir nauðsynlegt að stefnan verði tímasett, t.d. til næstu fimm til tíu ára, og að fjárhagslegur stuðningur verði tryggður samhliða, og síðan verði stefnan endurskoðuð árlega. Við teljum að best fari á því að ráðherra leggi fram tímasetta stefnu fyrir júní 2021 og að ráðherra haldi allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis, sem fær þetta mál til þinglegrar meðferðar, upplýstri um framgang málsins. Frú forseti. Í gær flutti hv. þm. Helga Vala Helgadóttir tillögu fyrir hönd Samfylkingarinnar hér í þingsal um að menntamálaráðherra verði í samráði við fjármálaráðherra falið að leggja fram frumvarp til laga um launasjóð fyrir afreksfólk. Ég tel mjög mikilvægt og æskilegt í alla staði að þessar tvær tillögur verði unnar saman eins og kostur er og að þær fái báðar skjóta og jákvæða afgreiðslu hér í þingsal. Við eigum svo ótrúlegt afreksfólk og það er óendanlega dýrmætt, en það er alls ekki sjálfgefið. Það er mikilvægt að við munum öll að svona árangur kemur ekki af sjálfu sér. Það gerir það ekki hjá neinum. Að baki liggur markviss, ótrúleg vinna og skýr stefna og markmiðasetning. Örþjóð eins og við erum þurfum einna helst á því að halda að það sé samfella í slíkri stefnu til að við getum sem best tryggt veru okkar meðal afreksþjóða á íþróttasviðinu. En til þess þarf sterka sýn, það þarf gott utanumhald og það þarf öflugt starf um land allt. Þess vegna er þessi tillaga lögð fram. Ég vona og trúi því að þingheimur tryggi góða og jákvæða afgreiðslu beggja þessara tillagna sem ég hef nefnt hér vegna þess að það eru miklir hagsmunir í húfi fyrir okkur öll.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um búsetuöryggi í dvalar- og hjúkrunarrýmum. Flutningsmaður auk mín er Inga Sæland. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að undirbúa og leggja fram lagafrumvarp sem kveði á um eftirfarandi: 1. Ríki og sveitarfélögum verði skylt að útvega öldruðum, sem hafa gengist undir færni- og heilsumat, dvalar- eða hjúkrunarrými eigi síðar en 60 dögum eftir að niðurstöður mats um að viðkomandi eigi rétt á slíku úrræði liggja fyrir. 2. Færni- og heilsumat skuli gefið út eigi síðar en 10 dögum eftir að umsókn um það berst. 3. Öldruðum einstaklingum, sem dvalist hafa lengur en 10 daga á sjúkrahúsi án sérstakrar meðferðar, verði útvegað dvalar- eða hjúkrunarrými. 4. Læknar geti ákveðið að einstaklingur sem bersýnilega þarf að fá vistun í hjúkrunarrými þurfi ekki að undirgangast færni- og heilsumat til þess að fá dvöl á viðeigandi stofnun. 5. Maki eða sambúðarmaki heimilismanns á stofnun fyrir aldraða skuli, án tillits til þess hvort hann hafi gengist undir færni- og heilsumat, eiga þess kost að dvelja á stofnun ásamt heimilismanni. Viðkomandi öðlist þá sjálfstæðan rétt sem heimilismaður á stofnun fyrir aldraða. Ráðherra leggi fram frumvarp þessa efnis á haustþingi 2021.“ Þingsályktunartillaga þessi var áður lögð fram á 149. og 150. löggjafarþingi, 41. mál. Fjöldi þeirra sem bíða eftir hjúkrunarrýmum jókst um 60% á landsvísu á milli janúar 2014 og janúar 2018. Á sama tíma fjölgaði þeim sem bíða þurftu lengur en 90 daga eftir hjúkrunarrými um 35%. Frá árinu 2014 til ársins 2018 lengdist meðalbiðtími eftir hjúkrunarrými úr 91 degi í 116 daga. Af þeim 186 einstaklingum sem fengu úthlutað hjúkrunarrými á þriðja ársfjórðungi ársins 2014 biðu 57 einstaklingar lengur en 90 daga. Á þriðja ársfjórðungi ársins 2018 biðu 77 einstaklingar af 175 lengur en 90 daga eftir því að fá hjúkrunarrými. Í úttekt embættis landlæknis, sem kom út í júní 2020, eru birtar tölur um bið eftir varanlegri búsetu í hjúkrunarrými. Þar kemur fram að árið 2019 voru að meðaltali 220 einstaklingar á biðlista á höfuðborgarsvæðinu eftir hjúkrunarrými, ríflega 70% fleiri en árið 2015. Á Suðurnesjum voru árið 2019 að meðaltali 16 einstaklingar á biðlista eftir hjúkrunarrými eða 6,6 á hverja 1.000 aldraða íbúa í umdæminu. Árið 2015 var samsvarandi hlutfall hærra eða 21,3 á hverja 1.000 aldraða íbúa í umdæminu. Árið 2019 voru að meðaltali 29 á biðlista eftir almennu hjúkrunarrými á Vesturlandi, fleiri en árið á undan. Áfram hefur fjölgað á biðlista en á fyrsta ársfjórðungi 2020 var talan komin í 45 einstaklinga. Á Vestfjörðum voru að meðaltali 11 einstaklingar á biðlista eftir hjúkrunarrými árið 2019. Meðalfjöldi á biðlista eftir hjúkrunarrými á Norðurlandi jókst nokkuð frá 2014 til 2017 en hefur svo staðið í stað milli ára. Á árinu 2019 voru heldur færri á biðlista að meðaltali en undanfarin tvö ár. Í árslok 2019 voru 109 almenn hjúkrunarrými á Austurlandi sem er með því hæsta miðað við íbúafjölda. Frá árinu 2016 hefur fjöldi á biðlista þar verið svipaður, árið 2019 voru að meðaltali 17 á biðlista. Loks hefur meðalfjöldi á biðlistum haldist nokkuð svipaður á síðustu fimm árum á Suðurlandi, þar voru 20 einstaklingar að meðaltali á biðlista árið 2019. Árið 2014 létust 114 einstaklingar á biðlista, 141 árið 2015, 178 árið 2016 og 183 árið 2017. Samhliða þessari fjölgun fækkaði almennum hjúkrunarrýmum um 6% og dvalarrýmum um í kringum 60% frá árinu 2007 til ársins 2017. Árið 2019 voru almenn hjúkrunarrými á hjúkrunar- og dvalarheimilum landsins 2.648 en dvalarrými 179. Árið 2017 voru almenn hjúkrunarrými 2.526 en dvalarrými 281. Árið 2007 voru hjúkrunarrými tæplega 2.700 en dvalarrými ríflega 700. Sveitarfélögin sjá um húsnæði fyrir hjúkrunar- og dagvistunarúrræði aldraðra en ríkið úthlutar fjármagni með hverjum og einum þeirra. Með þessu eru sveitarfélögin háð úthlutunum hjúkrunar- og dvalarrýma frá ríkinu og þannig strandar málið á því að sveitarfélög fá oft ekki, þrátt fyrir ítrekaðar óskir, fjármagn til að fjölga dvalar- og hjúkrunarrýmum og reka með viðhlítandi hætti. Það eykur þrýsting á stjórnvöld ef hámark biðtíma eftir úrræði er lögfest. Ef ekki er fylgt lagaramma um hámark biðtíma getur það myndað skaðabótaskyldu vegna þess tjóns sem bið kann að valda þeim sem eiga rétt á úrræðinu. Því er lagt til að hámark biðtíma eftir dvalar- eða hjúkrunarrými verði 60 dagar. Það lengir verulega biðtíma eftir dvalar- eða hjúkrunarrými ef fólk þarf að bíða lengi eftir færni- og heilsumati. Tryggja þarf að bið eftir færni- og heilsumati verði sem styst svo að fólk geti hlotið viðeigandi úrræði sem fyrst. Það má gera með bættri mönnun og auknu fjármagni til verkefnisins. Því er lagt til að skylt verði að gefa út færni- og heilsumat eigi síðar en 10 dögum eftir að umsókn berst. Ef enginn vafi leikur á því að einstaklingur þurfi dvalar- eða hjúkrunarrými þá eiga ekki að vera hömlur í kerfinu. Því er lagt til að öldruðum einstaklingum sem dvalið hafa lengur en 10 daga á sjúkrahúsi án sérstakrar meðferðar verði útvegað dvalar- eða hjúkrunarrými þó að færni- og heilsumat hafi ekki verið gert. Sú tilhögun dregur úr fráflæðisvanda spítalanna - sem er mjög ljótt orð og ætti að nota orðið „útskriftarvandi“. Að nota orðið fráflæðisvandi um eldri borgara þessa lands er ömurlegt. Útskriftarvandi er rétta orðið og þá er það útskriftarvandi kerfisins og ríkisstjórnar sem er við völd á hverjum tíma. Sú tilhögun dregur úr þessum vanda og stuðlar að því að fólk komist í rétt úrræði strax. Þá er einnig lagt til að læknar geti ákveðið að einstaklingar sem bersýnilega þurfa að fá vistun í hjúkrunarrými þurfi ekki að undirgangast færni- og heilsumat til að fá dvöl á viðeigandi stofnun. Í slíkum tilvikum er tilgangslaust að lengja ferlið sem einstaklingur þarf að ganga í gegnum til að öðlast rétt á viðeigandi úrræði. Eldri borgarar sem dvelja á stofnun fyrir aldraða eru oft þvingaðir til sambúðarslita þar sem þeir eiga ekki kost á að vera samvistum við maka eða sambúðarmaka sinn. Það er mannréttindamál að tryggja að íbúar á öldrunarstofnunum geti verið áfram samvistum við maka sinn. Markmið tillögunnar er að gera fólki mögulegt að búa áfram með maka sínum sem hefur af heilsufarsástæðum þurft að flytjast á heimili sem krefst færni- og heilsumats til búsetu. Því yrði ekki lengur áskilið að heilbrigður eða heilbrigðari maki byggi annars staðar en hinn veikari. Þannig yrði komið í veg fyrir þvinguð sambúðarslit. Virðulegur forseti. Það hefur komið í ljós að daggjöld duga ekki fyrir kostnaði við rekstur hjúkrunarheimila. Þess vegna er verið að hætta við rekstur þeirra á vegum sveitarfélaga og það á einnig að draga verulega úr þjónustu við heimilisfólk, sem eru veikir eldri borgarar. Þá fer fækkandi sérhæfðum geðhjúkrunarrýmum og endurhæfingarrýmum, sem er fáránlegt og okkur til háborinnar skammar. Hvernig verða síðustu ár veikra foreldra okkar, ömmu og afa okkar? Síðan hefur komið ljótur blettur á málefni hjúkrunarheimila þar sem hefur átt sér stað nauðungarflutningur fatlaðs fólks, sem er fáránlegt. Það er fáránlegt að nauðungarflytja fatlað fólk á hjúkrunarrými án þess samþykkis. Biðlistar eftir heilsumati til að komast á biðlista eftir hjúkrunarrými er fáránlegt og eru ekkert annað en að það er verið að plata þá sem bíða eftir þessari þjónustu sem þeir þurfa á að halda. Það er alveg með ólíkindum að við skulum nú þegar vera með tvískipt kerfi biðlista, biðlista fyrir eldri borgara eftir að komast í færnismat og biðlista til þess að komast á biðlista sem kemur þér inn á hjúkrunarheimili. Það er sorglegt til þess að hugsa að kerfið skuli vera farið að virka í þessa átt. Ég spyr mig: Hvað verður næst í þessu kerfi? Verður það biðlisti til að komast í færniskerfið, síðan biðlisti til að vera í bið í færniskerfinu og síðan biðlisti til að þess að komast inn á hjúkrunarrými? Þrískipt kerfi; biðlisti til að komast á biðlista til að komast á biðlista. Ef það er lausn þessarar ríkisstjórnar þá segi ég: Guð hjálpi okkur. Við eigum að sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að eldri borgarar okkar lands, sem þurfa að komast á hjúkrunarrými, komist þangað. Það er ekki á þá leggjandi og fjölskyldur þeirra eru að bugast vegna þess að þær hafa áhyggjur af því að veikir einstaklingar, foreldrar þeirra, afar eða ömmur, komist ekki í hjúkrunarrými. Fólk þarf að ganga frá Pontíusi til Heródesar í kerfinu í þeim tilgangi einum að reyna að hjálpa foreldrum sínum, öfum eða ömmum. Það er ömurlegt. Það er alveg með ólíkindum að við skulum hafa hlutina svona og séum búin að hafa þessa hluti svona svo árum skipti. Við verðum líka að átta okkur á því að ef við tökum ekki á þessu strax, núna strax, þá versnar þetta og versnar. Við vitum að á næstu árum fjölgar eldri borgurum og við verðum að finna lausnir til þess að þeir sem þurfa og vilja fara á hjúkrunarheimili komist í það. Við þurfum líka að finna lausnir fyrir þá sem eru á stuttum biðlistum, hvernig þjónustu þeir fá, og helst af öllu að útrýma biðlistunum. Ríkisstjórnin hefur allt frá kosningum boðað átak í fjölgun hjúkrunarheimila. Ráðist hefur verið í byggingu þeirra og einhver hafa verið tekin í notkun en þrátt fyrir það hafa biðlistar lengst og rekstrarerfiðleikarnir aukist. Það er ekkert leyndarmál að á næstu árum verður þörf fyrir fleiri hjúkrunarrými. Okkur hefur verið það ljóst um áratugaskeið, enda er það ekkert leyndarmál að á síðustu öld fjölgaði Íslendingum töluvert á sama tíma og lífslíkur jukust. Ríkisstjórnir hafa haft allar nauðsynlegar forsendur til að koma í veg fyrir skort á hjúkrunarrýmum þegar stórir árgangar eftirstríðsáranna þurfa á hjúkrun að halda. Engu að síður hafa þær dregið lappirnar. Afleiðingin er sú að skortur á hjúkrunarrýmum er orðinn viðvarandi vandamál en ekki tímabundið ástand. Á sama tíma er rekstur hjúkrunarheimila orðinn erfiður, eins og áður er sagt, og mörg sveitarfélög íhuga nú að segja sig frá rekstri hjúkrunarheimila vegna þess hve lítið ríkið hefur aukið framlög til reksturs þeirra. Á sama tíma og ríkið neitar að auka framlög til reksturs hjúkrunarheimila eru gerðar auknar kröfur til reksturs þeirra sem óneitanlega leiða til hærri rekstrarkostnaðar. Þá hefur hækkun lífaldurs þjóðarinnar það í för með sér að meðalaldur íbúa hjúkrunarheimila fer hækkandi og þar með einnig þjónustuþörfin. Flokkur fólksins telur nauðsynlegt að grípa til aðgerða strax til að ráða bót á vandanum. Tillaga okkar er þannig úr garði gerð að ríkisstjórninni er falið að setja ramma utan um það hve lengi megi bíða þar til einstaklingar sem þess þurfa fái dvöl á hjúkrunarheimili. Slík lagaumgjörð myndi setja aukinn þrýsting á komandi ríkisstjórn til þess að standa við orð sín.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á barnaverndarlögum hvað varðar heimild til að beita viðurlögum þegar umgengni er tálmuð eða takmörkuð. Sambærilegt frumvarp var lagt fram á 146. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu þá. Síðan var það aftur lagt fram á 149. og 150. löggjafarþingi með þeim breytingum sem tilgreindar eru í greinargerðinni með frumvarpinu. Ég ætla ekki að halda neitt sérstaklega langa ræðu um þetta mál. Farið hefur verið yfir það áður. En ég vil þó minna á að bæði í lögum og í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna er lögð mikil áhersla á rétt barnsins til umgengni við báða foreldra og skyldur foreldranna í þeim efnum. En þrátt fyrir að löggjafinn hafi með skýrum hætti lagt mikla áherslu á þessi réttindi barnsins hafa ekki verið með skýrum hætti úrræði í lögum til að fylgja þessu eftir, þ.e. menn komast upp með að brjóta á þessum rétti barnsins án þess að þurfa að sæta einhvers konar ábyrgð eða viðurlögum vegna þess. Einhvern veginn hefur það verið svo undarlegt í meðferð þessa máls áður á þinginu að þeir sem hafa kannski talað hæst um mikilvægi réttinda barna, haldið margar ræðurnar um réttindi barna, um ofbeldi gegn börnum, en svo þegar kemur að ofbeldi af þessu tagi, að svipta barn foreldri sínu, umgengni við foreldri sitt, sem er auðvitað með því alvarlegasta sem hægt er að gera barni, það getur haft alvarlegar afleiðingar, þá allt í einu kemur þögn í salinn, ótrúleg þögn. Þeir fáu sem hafa kannski eitthvað mótmælt þessu frumvarpi viðurkenna þó að þetta sé ákveðið ofbeldi, en þetta mál hefur meira og minna farið snúast um einhvers konar kynjaréttindamál eða kvenréttindamál eða ofbeldi gegn konum o.s.frv. Þetta snýst ekkert um það. Þetta snýst um ótvíræðan rétt barnsins og mikilvægi þess að það fái að umgangast báða foreldra. Ég vil því skora á þingið að afgreiða þetta mál með skýrum hætti og að það komi hér til afgreiðslu. Ef það gerist ekki núna á þessu þingi þá mun ég halda áfram með þetta mál svo lengi sem ég verð á þingi.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um mótun efnahagslegra hvata til að efla ræktun orkujurta á Íslandi. Að þessu máli stendur allur þingflokkur Framsóknarflokksins. Ég mæli hér fyrir tillögunni fyrir hönd 1. flutningsmanns, sem er Silja Dögg Gunnarsdóttir. Ég ætla að grípa aðeins niður í greinargerðinni. Þessi þingsályktunartillaga hefur áður verið flutt, á 150. löggjafarþingi, og er endurflutt núna að mestu leyti óbreytt. Með henni er lagt til að samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra verði falið að skipa starfshóp til að móta og hrinda í framkvæmd aðgerðaáætlun um efnahagslega hvata til að styrkja forsendur fyrir ræktun repju og nepju sem verði notaðar í framleiðslu bíódísils sem nota má í stað jarðefnaeldsneytis. Árið 2008 hófust tilraunir með að afla innlendra umhverfisvænna orkugjafa á vegum Siglingastofnunar Íslands. Þegar Siglingastofnun rann inn í Samgöngustofu árið 2013 var þessu verkefni haldið áfram á þeim vettvangi og hefur verið svo síðan. Rannsóknarverkefnið fór fljótt að snúast um ræktun á orkujurtunum repju og nepju og vinnslu afurða úr þeim. Ástæður þess voru einkum að fyrir lá að þessar tegundir væru ræktaðar til orkuöflunar og annarra nytja á norðlægum slóðum erlendis og þótti mikilvægt að kanna hvort hafa mætti af þeim sambærilegar nytjar hér á landi á tímum þar sem leitað er leiða til að afla umhverfisvænna orkugjafa og nota þá hvarvetna þar sem kostur er á því. Skemmst er frá því að segja að tilraunirnar lofa góðu. Unnt er að rækta repju og nepju víða um land með góðum árangri og ekkert virðist því til fyrirstöðu að nýta afurðirnar með sama hætti og gert er annars staðar þar sem þessar jurtir eru ræktaðar til nytja. Sökum þess að ræktun á repju til framleiðslu á olíu og kjarnfóðri er ný grein landbúnaðar hér á landi er nauðsynlegt að styðja við þróun þessarar atvinnugreinar meðan hún er að ná þeim þroska og styrk að geta séð um sig sjálf. Á 150. löggjafarþingi var tillaga þessi til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd. Hún naut almennt stuðnings frá þeim aðilum er sendu inn umsagnir vegna málsins að undanskildum Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi, með vísan til þess að gangi spá þeirra um notkun á jarðefnaeldsneyti eftir sé óþarft að grípa til sérstakra aðgerða vegna fiskveiði. Í umsögnum var bent á að mikilvægt væri að skoða einnig hvaða land er notað undir slíka ræktun með tilliti til líffræðilegrar fjölbreytni, gæta þurfi þess að ræktunin sé í alla staði umhverfisvæn, auk þess sem taka þurfi mið af því að efnahagslegar og samkeppnislegar forsendur gagnvart öðrum mögulegum orkugjöfum, svo sem vetni, metani o.s.frv., geta þróast með ýmsum hætti og því mikilvægt að horfa til fleiri kosta. Við ræktun og vinnslu á repju og nepju verða til þrjár meginafurðir: olía, fóðurmjöl og stönglar. Olían er um 15% lífmassans, fóðurmjölið um 35% og stönglarnir um 50%. Stönglarnir eru notaðir til að bera undir húsdýr og einnig sem vistvænn og lífrænn áburður á tún og akra. Fóðurmjölið er mjög próteinríkt og hentar því prýðilega sem kjarnfóður fyrir nautgripi og svín og eldisfiska. Olíuna er unnt að nota sem eldsneyti á vélar sem brenna dísilolíu og einnig í matargerð. Unnt er að nota olíuna á stærri dísilvélar án þess að breyta þeim en eigi að nota hana á minni dísilvélar þarf að setja á þær olíuhitara sem hitar repjuolíuna í 50–70°C áður en hún fer inn í eldsneytiskerfi vélarinnar. Auðvelt er að nota repjuolíu sem íblöndunarefni í jarðdísilolíu og er það gjarnan gert í hlutföllum frá 5–25%. Þá má ætla að þannig verði repjuolían einkum notuð sem orkugjafi fyrst í stað. Síðan er fjallað um landþörf vegna ræktunar orkujurta. Um þessar mundir notar fiskiskipafloti Íslendinga um 160.000 tonn af jarðdísilolíu árlega og eru útgerðir skipanna algerlega háðar þeim orkugjafa. Íslenskar rannsóknir á ræktun repju og nepju til olíuframleiðslu hafa því haft það að markmiði að kanna hvort og þá að hvaða marki unnt væri að uppfylla þarfir fiskiskipaflotans fyrir orkugjafa með nýjum og umhverfisvænum hætti hér innan lands. Tilraunir hafa sýnt að hver hektari lands gefur af sér um eitt tonn af repjuolíu. Því þyrfti að rækta orkujurtir á um 160.000 hekturum lands, eða um 1.600 ferkílómetrum, til að mæta núverandi notkun fiskiskipaflotans á dísilolíu. Til samanburðar má nefna að ferjur Vegagerðarinnar nota um 4.000 tonn af jarðdísilolíu árlega. Unnt væri að framleiða sama magn af jurtaolíu á 4.000 hekturum lands eða 40 ferkílómetrum. Repjan telst ekki kröfuhörð með tilliti til ræktarlands og þrífst til dæmis vel í sendinni og rýrri jörð. Því má ætla að vel væri unnt að nota hana sem lið í uppgræðslu lands, einkum sanda, með því móti að sá lúpínu í sandinn og plægja hana niður áður en hún hefur myndað fræ. Lúpínuleifarnar innihalda köfnunarefni, fosfór og önnur næringarefni sem repjan nýtir og með þessum hætti er unnt að breyta landi sem ekki er nýtt í ræktun í ákjósanlegt ræktarland fyrir orkujurtir. Við val á ræktarlandi er þó mikilvægt að líta heildstætt til umhverfisáhrifa, m.a. í samhengi við efnahagslega hvata til slíkrar ræktunar. Svo ætla ég að víkja aðeins að ávinningnum við ræktunina. Olía sem framleidd er úr repju sem ræktuð er hér á landi er innlendur orkugjafi. Slík framleiðsla myndi því efla orkuöryggi Íslands þar sem landið yrði ekki eins háð framboði og verðsveiflum á jarðolíu og nú er raunin. Olíuframleiðsla úr repjufræjum felur þannig í sér hagrænan ávinning en mestu skiptir þó að notkun repjuolíu hefur langtum minni óæskileg áhrif á umhverfið en notkun jarðdísils. Ræktun repju og nepju á einum hektara lands bindur um það bil 6 tonn af gróðurhúsalofttegundinni koldíoxíði sem plönturnar taka í sig er þær vaxa. Við bruna á þeirri olíu sem fæst af einum hektara fara 3 tonn af koldíoxíði aftur út í andrúmsloftið en helmingurinn af því sem plönturnar bundu í sér fer með stönglunum aftur í jarðveginn þegar þeir eru nýttir sem áburður í ræktuninni. Vinnsla á olíu úr fræjum repju og nepju verður því til að binda meira koldíoxíð en losað er við bruna á olíunni, en sem kunnugt er gerist hið gagnstæða þegar jarðolíu er brennt. Árleg losun fiskiskipaflotans á koldíoxíði nemur um 500.000 tonnum. Ef 30% af því eldsneyti sem notað er á vélar fiskiskipanna væri repjuolía væri unnt að draga úr koldíoxíðlosun íslenskra fiskiskipa um tæp 300.000 tonn eða sem nemur tæplega 60% núverandi losunar. Þetta samsvarar heildarlosun koldíoxíðs frá vegasamgöngum á höfuðborgarsvæðinu árið 2016. Bæði hagrænar ástæður og umhverfisástæður mæla með því að unnið verði einarðlega að því að rækta orkujurtir til framleiðslu á vistvænum innlendum orkugjafa fyrir atvinnustarfsemi og einstaklinga. Þessi þingsályktunartillaga er flutt í því skyni að stuðla að því að svo verði og bent skal á eftirtalið málinu til stuðnings: 1. Við ræktun repju og nepju bindast 6 tonn af gróðurhúsalofttegundinni koldíoxíði í plöntunum á hverjum hektara. Einungis helmingur þess berst aftur út í andrúmsloftið við bruna á olíunni sem unnin er úr fræjum plantnanna. 2. Ræktun repju og nepju styður við landgræðslu og jarðvegsundirbúning fyrir aðra ræktun. 3. Repjuolía er ekki skaðleg umhverfi sínu eins og jarðolía. 4. Repjuræktun og olíuframleiðsla úr repjufræjum skapar tækifæri til nýsköpunar í landbúnaði og iðnaði. 5. Repjuræktun eflir sjálfbærni íslensks samfélags og styrkir íslenska atvinnuvegi. Hæstv. forseti. Eins og ég hef farið yfir og tínt til upp úr greinargerð með þessari ágætu þingsályktunartillögu þá er hér um gríðarlega gott mál að ræða, umhverfisvænt framfaraskref til atvinnuþróunar o.s.frv. Ég vona að þingið beri gæfu til að afgreiða þetta mál hratt og vel hér áfram.

Frú forseti. Mig langar að byrja á að þakka forseta fyrir liðlegheit við að hreyfa aðeins til í dagskránni en ég var því miður stödd á öðrum fundi og komst ekki nógu hratt á milli húsa þegar dagskráin gekk svona hratt. Mig langar líka að þakka hv. þm. Þórunni Egilsdóttur fyrir að taka til máls aðeins á undan áætlun, ég vil bara koma á framfæri þakklæti fyrir að sýna þessi liðlegheit í dagskránni. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um orlofshúsnæði örorkulífeyrisþega. Ég ætla bara að lesa tillöguna sjálfa, en hún hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela félags- og barnamálaráðherra að gera úttekt á kostnaði við að koma upp orlofshúsum fyrir örorkulífeyrisþega á völdum stöðum á Íslandi. Horft verði sérstaklega til orlofshúsa verkalýðshreyfingarinnar sem fyrirmyndar. Úttektin verði unnin í samráði við hagsmunasamtök fatlaðs fólks, sveitarfélaga og aðila vinnumarkaðarins. Lagt verði mat á þörf, umfang, kostnað og mögulegar fjármögnunarleiðir. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður úttektarinnar eigi síðar en 1. maí 2021.“ Ég lagði þessa tillögu fram á síðasta löggjafarþingi en þá hlaut hún ekki afgreiðslu en fékk hins vegar nokkuð jákvæðar undirtektir úr ýmsum áttum. Ég legg hana því aftur fram óbreytta en sú breyting hefur þó orðið að meðflutningsmönnum hefur fjölgað og þeir eru úr mun fleiri flokkum en síðast, eru nú nánast úr öllum flokkum sem sæti eiga á Alþingi. Meðflutningsmenn með mér eru hv. þingmenn Silja Dögg Gunnarsdóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Ísleifsson, Ásmundur Friðriksson, Guðjón S. Brjánsson, Ólafur Þór Gunnarsson og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir. Ákvæði um orlof launafólks náðu fram að ganga í kjarasamningum nokkurra verkalýðsfélaga á fimmta áratugnum og voru slík ákvæði lögfest í kjölfarið. Þá þegar höfðu fáein verkalýðsfélög ráðist í byggingu orlofshúsa fyrir félagsmenn sína, en uppbyggingin gekk þó hægt, einkum ef horft er til norrænna fyrirmynda frá svipuðum tíma. Í tíð vinstri stjórnar Hermanns Jónassonar á ofanverðum sjötta áratugnum stigu stjórnvöld með ákveðnum hætti inn í orlofshúsamálin með beinum framlögum í orlofsheimilasjóð verkalýðshreyfingarinnar og loforðum um land til uppbyggingar þeirra. Niðurstaðan varð myndarleg sumarhúsabyggð í Ölfusi sem tekin var í notkun á árinu 1964. Upp frá þessu hefur verkalýðshreyfingin riðið þétt net orlofshúsa um land allt sem gefið hefur félagsfólki hennar gott færi á að njóta hvíldar í frítíma sínum í heilnæmu umhverfi. Ég held að við þekkjum öll alveg ágætlega það frábæra kerfi orlofshúsnæðis sem stór hluti landsmanna hefur aðgang að í gegnum sín verkalýðsfélög. En öryrkjar og örorkulífeyrisþegar, sem ekki eru virkir á vinnumarkaði og eru þar af leiðandi ekki í stéttarfélagi, hafa ekki aðgang að þessu kerfi. Ég held að við hljótum samt öll að vera sammála um að þeim er jafn mikilvægt og öðrum að komast í frí fjarri heimili sínu. Þess vegna er mikilvægt að koma upp kerfi sem nær einnig til þarfa þeirra við hönnun á húsnæði sem er sérstaklega ætlað örorkulífeyrisþegum, og horft verði sérstaklega til aðgengis að húsunum, það er mjög misjafnt hvernig það er í hinu almenna kerfi. Það skiptir ekki síður máli að aðgengið að afnotunum er yfirleitt tengt þátttöku á vinnumarkaði og eðli málsins samkvæmt eru þeir sem eru innan almannatryggingakerfisins mun síður á vinnumarkaði en aðrir. Þá eru örorkulífeyrisþegar jafnframt margir í tekjulægri hópum þjóðfélagsins og eiga því enn erfiðara en aðrir með að leyfa sér að leigja sér orlofshús á hinum frjálsa markaði. Hús eru vissulega til á hinum frjálsa markaði en meðan ferðamenn voru margir var aðgengi að slíku húsnæði takmarkað og verðið frekar hátt. Þó svo að staðan sé kannski öðruvísi í þessum töluðu orðum er mjög líklegt að engin stórbreyting verði þar á til mikillar framtíðar. Þessi tillaga er mjög hógvær því að í henni er í raun eingöngu verið að álykta um að fela ráðherra að gera úttekt á þeim kostnaði sem gæti verið við það að koma upp orlofshúsum fyrir örorkulífeyrisþega á viðráðanlegu verði og með góðu aðgengi. Hér má því svo sannarlega segja að verið sé að stíga varfærið en mjög mikilvægt skref til að hægt sé að koma þessum málum áfram. Ég ætla þess vegna að leyfa mér að vera bjartsýn og vonast til þess að málið hljóti gott brautargengi og að hv. velferðarnefnd, sem fær málið til sín að þessari umræðu lokinni, kafi ofan í málið og afgreiði það frá sér til þess að við getum afgreitt það í þingsal.

Frú forseti. Eins og fram kom hjá forseta er þetta tillaga um takmarkanir á fjárfestingum í vinnslu jarðefnaeldsneytis og er endurflutt frá 150. löggjafarþingi. Tillagan er endurflutt með nokkrum breytingum, þannig að nú fjallar hún um víðara svið. Tillagan snýst um að fjármála- og efnahagsráðherra skipi starfshóp, í samráði við umhverfis- og auðlindaráðherra og atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra, sem geri tillögur að leiðum fyrir íslenskt fjármálakerfi til að verða í fararbroddi í grænni fjárfestingu og þróun sem miðar að jarðefnaeldsneytislausu samfélagi, þ.e. að íslenskt fjármálakerfi verði hluti af lausn á loftslagsvandanum. Þetta er svo einfalt. Tillögurnar taki hið minnsta til fjárfestingarstefnu hins opinbera og lífeyrissjóðanna, til þeirra fjármuna sem hægt er að segja að séu sameign almennings, en nái eftir atvikum til fjárfestinga allra stærri fjárfestingarsjóða og annarra fjármálafyrirtækja, til þess að við getum sagt að í þessu landi séum við öll í því saman að berjast gegn loftslagsbreytingum. Jafnframt er lagt til að þessi starfshópur vinni tillögur að því hvernig útfæra megi bann við fjárfestingum hins opinbera og lífeyrissjóða í fyrirtækjum sem tengjast vinnslu jarðefnaeldsneytis og setji tímasetta áætlun um að losa um beint og óbeint eignarhald áðurnefndra aðila í slíkum fyrirtækjum, ef það er fyrir hendi. Þetta er ekki bara í þágu loftslagsins heldur í þágu þeirra sem eiga að uppskera úr þessum fjárfestingum, sjóðfélaga og almennings, vegna þess að fjármunir sem í dag eru bundnir í framleiðslu jarðefnaeldsneytis eiga eftir að gufa upp á næstu árum. Það er í raun bara skaðaminnkun að draga það fé út úr slíkum fjárfestingum sem fyrst. Þetta er tillaga sem gæti reynst ein skjótvirkasta leiðin til að ná árangri í loftslagsmálum innan þess gróðadrifna hagkerfis sem við búum við. Við skulum samt alltaf hafa hugfast að það gróðadrifna hagkerfi er ekki bara hluti af vandanum heldur grundvöllur vandans sem birtist í loftslagsbreytingum. Aðdragandinn að þessari tillögu er nokkuð langur og er gerð grein fyrir honum í greinargerð. Þetta byrjaði með því að sá sem hér stendur spurði þáverandi fjármálaráðherra hvort hann teldi ástæðu til að breyta reglum um fjárfestingarstefnu lífeyrissjóða, sem tiltekur í dag m.a. að lífeyrissjóðir skuli setja sér siðferðisleg viðmið, hvort hann teldi ástæðu til að víkka þá kröfu út þannig að það kæmi skýrt fram að fjárfestingarstefna lífeyrissjóða skyldi þjóna loftslagsmarkmiðum og markmiðum um sjálfbærni. Ráðherra svaraði því til að siðferðislegu viðmiðin ættu sennilega að ná utan um þetta, en þar að auki væri það sennilega gagnsætt þeim sem skoða vildi í hverju lífeyrissjóðirnir fjárfestu. Ég fylgdi þessu því eftir með fyrirspurn til sama ráðherra og spurði hversu stór hluti eignasafns lífeyrissjóðanna væri bundinn í starfsemi sem fælist á einn eða annan hátt í vinnslu og sölu jarðefnaeldsneytis. Þá kom í ljós að ráðherra gat engu svarað. Þrátt fyrir að hann hefði í munnlegu svari hér í þingsal talið að þessar upplýsingar lægju allar fyrir kom í ljós að þær gerðu það bara aldeilis ekki. Raunar hafa fleiri reynt að kalla eftir þessum gögnum, Lýðræðisfélagið Alda, Landvernd o.fl. hafa verið að spyrja lífeyrissjóði og stærri fjárfestingarfyrirtæki út í það hvort þau eigi með einum eða öðrum hætti hlut í fyrirtækjum sem framleiði jarðefnaeldsneyti. Þau svör sem þar hafa borist benda til þess að hjá sumum þeim stærstu geti sérstaklega erlendar fjárfestingar, sem eru oft í gegnum verðbréfasjóði, með óbeinum hætti verið í vinnslu jarðefnaeldsneytis. Þarna er ekki um neina litla hagsmuni að ræða. Eignir íslensku lífeyrissjóðanna námu 5.500 milljörðum í lok ágúst sl. Þar af voru erlendar eignir 1.851 milljarður kr. Það eru ofboðslega miklir hagsmunir í því hvernig þessum fjármunum er varið. Mig langar hins vegar að nefna það varðandi þessi grænu umskipti á fjármálakerfinu, sem eru nauðsynleg, að þau eru farin í gang. Þau eru farin í gang í löndunum í kringum okkur, hjá Evrópusambandinu og í viðskiptalífinu sjálfu. Mér þótti áhugavert að sækja viðskiptaþing í byrjun þessa árs, undir yfirskriftinni Á grænu ljósi, sem fjallaði um fjárfestingar og framfarir án fótspors, eins og það hét. Þar var heill hellingur af fólki úr viðskiptalífinu sem veit alveg upp á hár hvað klukkan slær vegna þess að það vinnur með neytendum sem kalla eftir metnaðarfullri sýn í loftslagsmálum og vegna þess að það er að ráða til sín starfsfólk sem vill vinna hjá fyrirtækjum sem þjóna þeirri framtíð sem við viljum sjá. Að sumu leyti er sá hópur fólks kominn lengra en hópurinn sem situr í ríkisstjórn Íslands í dag, sem virðist ekki átta sig á því að heimurinn er að taka fram úr íslensku ríkisstjórninni þegar kemur að því að færa fjárfestingar úr gráu yfir í grænt. Þá er nærtækt að líta austur um haf til Brussel þar sem Evrópusambandið samþykkti nú í vor flokkunarreglugerð um umhverfislega, sjálfbæra fjárfestingu sem hluta af grænum samfélagssáttmála, eða „Green New Deal“, eins og það heitir á ensku. Þetta er kerfi sem mun ná utan um öll stærri fyrirtæki í Evrópu og tekur gildi á árunum 2022–2023 og mun vafalaust hafa mikil áhrif hér á Íslandi, hvort sem er beint í gegnum EES-samninginn eða óbeint í gegnum þá staðreynd að hér um bil öll fyrirtæki á Íslandi eiga í einhverjum samskiptum við viðskiptalífið í Evrópu. Þessi flokkunarreglugerð Evrópusambandsins ræðst á vanda sem er mjög mikilvægt að ráðast á, sem er að svara spurningunni: Hvað er græn fjárfesting? Það er spurning sem taka mætti upp í þeim starfshópi sem hér er lagt til að settur verði á laggirnar. Eins og staðan er í dag er allt of auðvelt fyrir fyrirtæki, eða hvern sem er, að skreyta sig með grænum fjöðrum án þess að eiga það skilið. Hægt er að fá einhvern óstaðlaðan, grænan stimpil á hvað sem verið er að gera og tromma því síðan upp að viðkomandi sé í framvarðasveit þegar kemur að baráttunni í loftslagsmálum. Við þekkjum þetta líka í sambandi við umræðuna um hvort loftslagsmarkmið stjórnvalda séu metnaðarfull eða ekki. Það er erfitt að meta það þegar ekki er óháður aðili með staðlaða aðferð við að meta það og við þurfum að trúa fagurgala þeirra sem hafa hagsmuni af því að koma sem best út. Hér kemur ríkisvaldið að svo miklum notum vegna þess að sameiginlegur rammi, sameiginlegur skilningur á því hvað felst í grænum fjárfestingum, er eitthvað sem ríkið getur búið til, auðvitað í samstarfi við þá sem á munu halda, en ríkið getur tryggt að allir aðilar á markaði búi við sömu skilyrði, að þeir geti gengið að því vísu að fjárfesting sem vottuð er græn hér á Íslandi sé það í raun og veru. Ég nefndi hér flokkunarreglugerð Evrópusambandsins, sem ég reikna með að höfð verði til hliðsjónar, hvort sem það verður í gegnum þá tillögu sem ég legg hér fram, eða einhverjum árum síðar þegar fólk vaknar uppi í Stjórnarráði og gerir það sama. Evrópusambandið leggur til þrjá meginflokka: Í fyrsta lagi starfsemi sem kemur í veg fyrir loftslagsbreytingar af mannavöldum; í öðru lagi starfsemi sem mildar neikvæðu áhrifin; í þriðja lagi starfsemi sem ver vatn og sjó; í fjórða lagi hringrásarhagkerfið, í fimmta lagi mengunarvarnir og í sjötta lagi aðgerðir sem endurheimta og vernda líffræðilega fjölbreytni. Þetta eru mjög stór svið og á köflum örugglega mjög tæknileg úrlausnarefni. Þess þá heldur er mikilvægt að sameiginlega sýnin sé tryggð með því að stjórnvöld setji sig í forystu fyrir vinnunni. Að losa sig við fjárfestingar í framleiðslu og vinnslu jarðefnaeldsneytis er bara skaðaminnkunarverkefni fyrir fjárfesta. Þetta snýst líka um að minnka eftirspurnina eftir umhverfislega skaðlegum fjárfestingum. Það er siðferðislegt verkefni sem fjárfestar þurfa að standa undir. Hin hliðin sem þessi tillaga fjallar um er kannski frekar á framboðshliðinni. Það eru dúndrandi tækifæri fyrir íslenskt atvinnulíf að koma snemma fram á sviðið með alvöru grænar fjárfestingar. Við vitum að úti um allan heim, sérstaklega hér í kringum okkur, í Evrópu, er bókstaflega verið að setja stefnuna um að fjárfestingar skuli uppfylla umhverfismarkmið. Um allan heim er ákall eftir grænum fjárfestingum. Hér á Íslandi er hægt að sjá fyrir því framboði, en Ísland gæti svo hæglega, svo ofboðslega auðveldlega, dregist aftur úr ef við trúum því að við getum bara sagst vera græn en ekki fylgt því eftir í raun og veru, ef við trúum því að við þurfum ekki að uppfylla alþjóðlega staðla eða að geta sýnt fram á að við gerum það. Frú forseti. Þess vegna er svo mikilvægt að vinna þá vinnu sem lögð er til í þessari tillögu til þess að íslenskt fjármálakerfi sinni þeim markmiðum sem við viljum að það sinni í þágu loftslagsmála og geti líka sótt öll þau tækifæri sem eru fólgin í því að sinna því góða verki.

Frú forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016, með síðari breytingum, er varða aldursgreiningu. Aldur er hluti af auðkenni einstaklings og við mat á þörf og rétti umsækjanda um alþjóðlega vernd til tiltekinnar þjónustu er mikilvægt að fyrir liggi hvort umsækjandi sé barn eða fullorðinn. Börn eiga rétt á stuðningi og aðstoð í samræmi við stöðu sína sem börn. Hér á landi felst líkamsrannsókn til aldursgreiningar í greiningu á aldri út frá tannþroska. Fjórum mismunandi aðferðum er beitt og gefinn upp meðalaldur samkvæmt þeim og staðalfrávik. Annars staðar á Norðurlöndunum er aldur einnig greindur út frá þroska tanna en samhliða er þar notast við greiningu á þroska beina. Danir einir greina aldur auk þess út frá kynþroska, en sú aðferð hefur hlotið mikla gagnrýni. Víða hafa aldursgreiningar byggðar á líkamsrannsóknum verið gagnrýndar, bæði vegna siðferðislegra þátta og vísindalegrar ónákvæmni. Þá hafa komið fram tilmæli frá Evrópuráðinu, Evrópuráðsþinginu og ráðherranefnd Evrópuráðsins, en megininntak þeirra er að þegar vafi leikur á því hvort umsækjendur sem sækja um alþjóðlega vernd séu börn skuli þeir ávallt metnir sem börn en ekki sem fullorðnir, og að beitt skuli heildstæðu mati til að reyna að komast að aldri þeirra en ekki tanngreiningum sem eru taldar afar óáreiðanleg aðferð til að mæla aldur barna. Ný tilmæli Evrópuráðsins um framkvæmd aldursgreininga hafa nýlega verið gefin út og kynnt aðildarríkjum, og þar á meðal Íslandi. Málþing um framkvæmd aldursgreiningar á flóttabörnum í Evrópu og ný tilmæli Evrópuráðsins, um framkvæmd aldursgreininga, fór fram að frumkvæði þeirrar er hér stendur hér á landi 29. mars 2019. Meðal framsögumanna var Tomás Bocek, sérstakur fulltrúi Evrópuráðsins í málefnum flóttamanna. Á málþinginu var m.a. rætt um frumvarp það til laga um breytingu á útlendingalögum, sem lagt var fram á 149. löggjafarþingi, en er verið að flytja hér aftur, og lýsti Tomás Bocek yfir stuðningi sínum við þær breytingar sem kynntar eru í þessu frumvarpi hér. Í ályktun Evrópuráðsþingsins, nr. 2295 frá 27. júní 2019, er rifjuð upp fyrri ályktun þess um barnvænar aldursgreiningar fylgdarlausra barna, auk þess sem hvatt er til heildstæðs mats. Í ályktuninni segir Evrópuráðsþingið m.a. að þingið ítreki fyrri afstöðu sína, þ.e. fordæmi íþyngjandi aðferðir við aldursgreiningar sem haft geti þungbær áhrif á líkamlegan, tilfinningalegan og sálrænan þroska barna. Jafnframt fagnar þingið herferð þingmanna um mótun heildstæðra aðferða við aldursgreiningar. Í þeirri herferð hefur sú sem hér stendur tekið þátt með virkum hætti. Til að ná framangreindu markmiði eru hér lagðar til breytingar á 113. gr. laga um útlendinga þess efnis að aldursgreining skuli fara fram með heildstæðu mati og ávallt vera í samræmi við þá löggjöf sem tryggir réttindi barna. Flutningsmaður, sú sem hér stendur, leggur áherslu á að ferli aldursgreiningar sé skýrt og gagnsætt og að sá sem gætir hagsmuna barnsins sé viðstaddur aldursgreininguna. Upplýsingar til barns skulu settar fram á barnvænan hátt þannig að barnið geti skilið þær í samstarfi við þann sem gætir hagsmuna barnsins. Þá er mikilvægt að matið sé hlutlægt og óhlutdrægt og framkvæmt í samvinnu við þar til bæra sérfræðinga. En hvað þýðir heildstætt mat? Jú, heildstætt mat skal þannig enn taka mið af aðstæðum, frásögn viðkomandi og fyrirliggjandi gögnum og upplýsingum en auk þess skal stuðst við skjalaleit, faglegt mat eða aðkomu sérfræðinga í málefnum barna, svo sem sálfræðinga eða félagsráðgjafa, til að greina aldur umsækjenda. Ekki verður heimilt að beita líkamsrannsóknum til að ákvarða aldur, svo sem með skoðun á þroska handa, hnéskelja eða tanna, nema verulegur vafi leiki á aldri útlendings þrátt fyrir að öðrum úrræðum við hið heildstæða mat hafi verið beitt. Með öðrum orðum, ef hið heildstæða mat nær ekki fram að ganga, til að mynda vegna þess að fyrirliggjandi gögn og upplýsingar vantar eða skjöl, og sú leið hefur verið reynd til þrautar, skal líkamsrannsókn vera síðasta úrræðið sem stjórnvöld beita og skal eingöngu framkvæmd af viðeigandi sérfræðingum í votta viðurvist og ef fyrir liggur upplýst samþykki barns og/eða þess sem gætir hagsmuna barnsins. Líkamsrannsókn skal þá framkvæmd af sérfræðingum í tannlækningum, eða eftir atvikum læknum sem tilnefndir eru af stjórnvöldum, og skal líkamsrannsókn að auki ávallt fara fram í viðurvist sérfræðings á sviði sálfræði barna og unglinga eða í félagsráðgjöf. Ávallt skal taka mið af hagsmunum barnsins þegar metið er hvort leggja skuli fyrir viðkomandi að gangast undir líkamsrannsókn. Einnig er tiltekið í þessu frumvarpi um breytingar á lögum um útlendinga, að óheimilt sé með öllu að beita skoðun á þroska kynfæra sem aðferð til að ákvarða aldur. Það er gríðarlega nauðsynlegt að hafa þetta ákvæði skýrt í þessum breytingartillögum og ætti að sjálfsögðu að vera skýrt tekið fram í núverandi lögum um útlendinga. Síðan vil ég nefna að þegar tekin er ákvörðun um að útlendingur gangist undir aldursgreiningu með heildstæðu mati skiptir miklu að viðkomandi sé leiðbeint á skýran og skilmerkilegan hátt ásamt því að hann sé upplýstur um ástæður þess að hann gangist undir slíkt mat. Í ljósi þess að mikilvæg réttaráhrif felast í ákvörðun um aldur umsækjenda, þó svo að mörg okkar vildu helst trúa fólki og þurfa ekki að vera með þessi nákvæmu vinnubrögð til að ákvarða aldur umsækjenda um alþjóðlega vernd heldur ganga frekar út frá því að viðkomandi væri að segja satt, sem væri nú það besta í fullkomnum heimi, þá er hér verið að leggja fram frumvarp til þess að þessar ákvarðanir séu teknar út frá hagsmunum barna og unglinga. En eins og við vitum þá felast í því mikil réttaráhrif þegar ákvörðun liggur fyrir um aldur umsækjenda, hvort þeir teljist eldri eða yngri 18 ára. En þegar niðurstaða er komin fram er gríðarlega mikilvægt að hægt sé að kæra niðurstöður ákvarðana Útlendingastofnunar til kærunefndar útlendingamála um hvort þeir teljist eldri eða yngri en 18 ára, og jafnframt er lagt til að slík kæra fresti réttaráhrifum. Þessi hluti breytingarinnar sem felst í frumvarpinu er því miður ekki til staðar í núverandi lögum. Herra forseti. Mig langar aðeins að nefna hér umsagnir sem bárust við málið þegar það var lagt fram síðast, á 150. löggjafarþingi - það var líka lagt fram á 149. löggjafarþingi - og bárust þá góðar og gildar umsagnir mannréttindasamtaka sem tekið var tillit til við endurframlagningu málsins. Mig langar aðeins að tæpa á umsögn Rauða krossins á Íslandi frá 18. október 2019, en Rauði krossinn hefur um alllangt skeið gert alvarlegar athugasemdir við aldursgreiningar Útlendingastofnunar. Í umsögn Rauða krossins kemur fram að athugasemdum varðandi það hafi verið komið á framfæri við Útlendingastofnun, kærunefnd útlendingamála, dómsmálaráðuneytið, umboðsmann barna, Barnaverndarstofu, umboðsmann Alþingis og fjölmiðla, en þrátt fyrir það hafi ekki verið gerðar breytingar á lögum um útlendinga er varða þann þátt, þ.e. aldursgreiningar. Rauði krossinn dregur fram í umsögn sinni að samtökin hafi ítrekað lagt fram tillögur að úrbótum með vísan til alþjóðlegra skýrslna um aldursgreiningar á fylgdarlausum börnum. Það er gleðilegt að sjá að svona virt og stór mannréttindasamtök eins og Rauði krossinn er taka undir með þeirri er hér stendur, flutningsmanni frumvarpsins, að þær aðferðir sem beitt er hér á landi við greiningu á aldri umsækjenda um alþjóðlega vernd uppfylli ekki skilyrði reglugerðar um útlendinga þar sem fram kemur að við greiningu á aldri skuli fara fram heildstætt mat á aðstæðum einstaklings og frásögn hans af ævi sinni, en að auki megi beita líkamsrannsókn. Það eru sem sagt ákveðin ákvæði í lögunum en þeim hefur ekki verið beitt heldur hefur verið farin hin skemmri leið, að beita frekar líkamsrannsókn. Þá hefur Rauði krossinn gagnrýnt að enginn sem komi að matinu hafi sérþekkingu á andlegum eða líkamlegum þroska barna, auk þess sem mikil óvissa felist í tanngreiningum og að mikil hætta sé á röngum greiningum þegar um sé að ræða börn 16 ára og eldri. Rauði krossinn segir í umsögn sinni að dæmi séu um að einstaklingar hafi verið greindir eldri en 18 ára í tanngreiningu á Íslandi, en síðar hafi komið í ljós að skilríki sem þeir framvísuðu voru ófölsuð og þeir metnir yngri en 18 ára. Rauði krossinn bendir á að þetta sýni með óyggjandi hætti að ekki megi leggja of mikla áherslu á niðurstöðu tanngreininga því að þær séu engan veginn nákvæmar. En þrátt fyrir það hafi yfirvöld lagt of mikla áherslu á niðurstöðu tanngreininga í meðferð þessara mála, en það dragi að sjálfsögðu úr réttindum þessara barna. Rauði krossinn dregur fram dæmi, í umsögn sinni frá 18. október 2019, sem ég hvet alla áhugasama til að lesa á vef Alþingis, um einstakling sem var aldursgreindur vitlaust og urðu af því miklar afleiðingar fyrir líf viðkomandi. Þar sem ég vísaði hér til tillagna Evrópuráðsins, en ég sit í flóttamannanefnd Evrópuráðsþingsins og er varaformaður þeirrar nefndar, þá langar mig til að minna á að Evrópuráðið gaf út skýrslu, í september 2017, sem fjallar um aldursgreiningar og er þar fjallað um hvað felst í heildstæðu mati. Þar segir að til að mat geti talist heildstætt þurfi það að fela í sér aðkomu þverfaglegra sérfræðinga og aðferða. Matið skuli vera byggt á líkamlegum, sálrænum, þroskafræðilegum, félagsfræðilegum og umhverfistengdum þáttum. Mikilvægt sé að að matinu komi barnalæknar og barnasálfræðingar. Þá skuli þeir sérfræðingar sem koma að matinu hafa í huga ólík uppvaxtarár einstaklinga og taka til greina persónulega frásögn þeirra af sögu sinni. Og, eins og Rauði krossinn bendir á, er mikilvægt að íslensk stjórnvöld þrói heildstætt mat til greiningar á aldri í samvinnu við sérfræðinga og Barnahús. En eins og við vitum öll þá býr Ísland yfir þessari ótrúlegu reynslu sem aðrar þjóðir hafa verið að taka upp, sem er Barnahús og hið svokallaða Barnahús-módel sem notað hefur verið bæði þegar kemur að því að rannsaka ásakanir um kynferðislegt ofbeldi gagnvart börnum og sömuleiðis er verið að nota það í mörgum Evrópuríkjum, sem tekið hafa upp þetta Barnahús-módel, til að aðstoða fylgdarlaus börn á flótta sem, eins og við vitum sem höfum fylgst mikið með þessum málum, eru einn allra viðkvæmasti hópurinn sem leggur á flótta undan skelfilegum aðstæðum í sínu eigin landi og er í gríðarlegri hættu gagnvart misnotkun, misbeitingu og ofbeldi, kynferðisofbeldi og mansali og er í mikilli hættu á að falla í hendur á mansalshringjum, glæpagengjum og glæpasamtökum sem nýtt hafa sér neyð barna og unglinga á flótta. Við á Íslandi höfum þetta Barnahús-módel og það er gríðarlega verðmætt. Við þurfum að þróa það áfram til þess að nýta okkur það í málefnum fylgdarlausra barna og barna á flótta, vegna þess að reynslan hefur sýnt okkur að börn í þessum hópi hafa upplifað gríðarlega mikil áföll í æsku og bera mörg hver með sér reynslu sem ekkert okkar myndi nokkurn tímann vilja öðlast. Þannig að við höfum tækifæri til þess, tæki og tól og reynslu, til að þróa þetta heildstæða mat. Síðan langar mig líka til að nefna að í fylgiskjali með umsögn Rauða krossins, þeirri vönduðu umsögn - og ég vil þakka starfsfólki Rauða krossins fyrir þessa góðu umsögn því að hún bætir miklu við og var litið til hennar við framlagningu málsins núna - er skýrsla um ónákvæmni röntgenrannsókna á tönnum, sem er gríðarlega vel úr garði gerð og ákaflega gott gagn fyrir áhugasama. Mig langar líka til að þakka UNICEF og Barnaheillum, sem taka undir þetta frumvarp og tala út frá réttindum barna. Sömuleiðis vil ég fagna og þakka fyrir baráttu Stúdentaráðs Háskóla Íslands sem gaf út yfirlýsingu þann 27. september 2018 vegna aðkomu Háskóla Íslands að aldursgreiningum á fylgdarlausum hælisleitendum hérlendis, en þær aldursgreiningar höfðu farið fram innan veggja Háskóla Íslands með sérstökum samningi Háskóla Íslands við Útlendingastofnun. Stúdentaráð lýsti yfir andstöðu sinni við að Háskóli Íslands kæmi að þessum rannsóknum og barðist ötullega gegn því. Sú barátta vakti athygli og hreyfði við málum. Það var gott að finna fyrir stuðningi stúdenta við þetta gríðarlega mikilvæga mál, og finna að stúdentar standa með hælisleitendum, standa með börnum og unglingum sem eru á flótta og standa með mannúðlegri meðferð ungs fólks á flótta og gerðu það þannig að það vakti gríðarlega mikla athygli. Ég vil sömuleiðis benda á umsögn UNICEF, Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna á Íslandi, um frumvarpið, sem kom fram 18. október 2019. Hún vekur athygli á afleiðingum aldursgreiningar, og gerir það í ljósi þess að UNICEF á Íslandi fór í mikla vinnu við að taka viðtöl við börn sem hingað höfðu komið, bæði fylgdarlaus börn og börn með forsjáraðila, og undirgengust aldursgreiningu. Í viðtölum UNICEF á Íslandi við þessi börn sem komu til Íslands komu fram sjónarmið barna sem vörpuðu nýju ljósi á áhrif aldursgreiningar. Ég stikla á því sem kom fram í umsögn Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna á Íslandi: Annars vegar reyndust ekki öll börn fá fulla þjónustu í samræmi við aldur og þroska fyrr en aldursgreining lá fyrir, þrátt fyrir að lög hér á landi og alþjóðlegir sáttmálar og samningar sem Ísland hefur undirgengist, kveði á um að barn eigi alltaf að njóta vafans. Hins vegar leiddi greining, sem mat barn eldra en 18 ára, til mun verri stöðu hvað varðar stuðning og aðbúnað í daglegu lífi. Í umsögninni rekur UNICEF líka dæmi um að niðurstaða líkamsrannsóknar hafi leitt til þess að barn var ranglega sagt eldra en 18 ára, að skilríki barna sem sýndi aldur þeirra var ekki tekið trúarlegt, og að stjórnvöld hafi verið gerð afturreka með aldursgreiningar sínar vegna ónákvæmni þeirra, allt með alvarlegum afleiðingum fyrir líf og heilsu viðkomandi barna. Það er því mjög gott að fá þessar sterku og öflugu umsagnir þessara góðu og virtu mannréttindasamtaka við frumvarpið sem ég mæli hér fyrir, um breytingar á lögum um útlendinga, nr. 80/2016, er varða aldursgreiningu á börnum. Útlendingalögin hafa oft verið til umræðu í þingsal og er nefnd starfandi sem hefur það hlutverk að fara yfir hvort breyta þurfi þessum lögum. Ég tel að það sé löngu tímabært að nefndin skili af sér einhvers konar tillögum um breytingar og þá sérstaklega breytingar í þágu barna og unglinga og að réttindi þeirra séu tryggð í hvívetna. Herra forseti. Þetta frumvarp hér er viðleitni til þess að tryggja enn betur og festa enn betur í sessi réttindi barna, hvort sem þau eru fylgdarlaus eða koma hingað til að hitta fjölskyldumeðlimi, eða eru í leit að alþjóðlegri vernd, eða hvernig sem það er. Ég hvet þingheim til þess að samþykkja þessa breytingu, þetta frumvarp um breytingu á lögum um útlendinga. Ég óska allsherjar- og menntamálanefnd, sem þetta frumvarp gengur væntanlega til, alls hins besta og vona að nefndin verði samstiga í því að samþykkja þessa breytingu, börnum og unglingum til heilla.

Herra forseti. Flutningsmenn þessa frumvarps eru hv. þingmenn Samfylkingarinnar, allur þingflokkurinn. Frumvarpið er nú flutt í fjórða sinn og var síðast lagt fram á 150. löggjafarþingi. Fyrsti flutningsmaður málsins þá var sú sem hér stendur en Valgerður Bjarnadóttir, fyrrverandi þingmaður Samfylkingarinnar, var fyrsti flutningsmaður málsins á 145. löggjafarþingi þegar málið kom fyrst fram. Með frumvarpinu er lagt til að stofnuð verði Þjóðhagsstofnun til að fylgjast með árferði og afkomu þjóðarbúsins, vinna að hagrannsóknum og vera ríkisstjórn og Alþingi til ráðuneytis í efnahagsmálum. Í ljósi núverandi ástands í efnahagsmálum er brýnt fyrir Alþingi að hafa aðgengi að hlutlausri greiningu aðila sem tengjast þinginu til að meta aðgerðir í efnahagsmálum og samspil þeirra. Við umfjöllun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um málið á 146. löggjafarþingi bárust nefndinni tvær umsagnir vegna málsins. Í annarri umsögninni var lögð áhersla á mikilvægi þess að fulltrúar almennings sem og kjósendur hefðu aðgang að traustum upplýsingum um horfur í efnahagsmálum og mikil áhersla væri lögð á hagræn sjónarmið og sérþekkingu í opinberri stefnumótun og þyrfti að taka mið af sérþekkingu úr öðrum vísindagreinum. Einnig væri verkaskipting óljós samkvæmt frumvarpinu á milli stofnana og ráðuneyta að því er varðaði söfnun upplýsinga, skýrslugerð og framkvæmd spálíkana. Nokkur sérþekking væri til staðar hjá ráðuneytum og stofnunum sem ekki væri til staðar hjá Alþingi og mikilvægt væri að tryggja að bæði þingmenn og kjósendur hefðu aðgang að traustum upplýsingum um árangur og framkvæmd laga og framtíðarhorfur. Þá var einnig talið að sjálfstæði Þjóðhagsstofnunar væri ekki nægilega vel tryggt með frumvarpinu og færi betur á að forstjóri væri ráðinn með annarri leið sem tryggði betur sjálfstæði slíkrar stofnunar en að hann væri ráðinn af forsætisnefnd Alþingis. Lögð er til sú breyting frá fyrri framlagningu að forstjóri stofnunarinnar sé kosinn af Alþingi og er það til samræmis við lög um aðrar eftirlitsstofnanir þingsins og kjör umboðsmanns Alþingis og ríkisendurskoðanda. Þar sem um væri að ræða nýja eftirlitsstofnun þingsins er mikilvægt að trúnaður og traust ríki á milli Alþingis og forstjóra stofnunarinnar. Eðlilegt er því að þingið hafi beina aðkomu að kjöri hans en með þessu yrði það ekki einvörðungu á hendi forsætisnefndar heldur þingsins alls. Í hinni umsögninni var því lýst að mikilvægt væri að fjölga þjóðhagslíkönum sem notast væri við, sér í lagi í tengslum við opinber fjármál og áhrif þeirra á efnahagsþróun. Einnig þyrfti að styrkja greiningargetu opinberra aðila á efnahagssviði á afleiðingum einstakra atburða og aðgerða. Bent var á að ýmsir möguleikar væru í boði í þeim efnum. Á árunum 1974–2002 var starfandi Þjóðhagsstofnun, sem heyrði undir forsætisráðherra og átti að fylgjast með árferði og afkomu þjóðarbúsins, vinna að hagrannsóknum og vera ríkisstjórn og Alþingi til ráðuneytis í efnahagsmálum. Ákvörðun þáverandi forsætisráðherra um að leggja niður Þjóðhagsstofnun hefur alla tíð verið mjög umdeild. Með þessu frumvarpi er lagt til að sú stofnun verði aftur sett á stofn árið 2021. Alþingi samþykkti einróma 28. september árið 2010 þingsályktun um viðbrögð Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þar eru talin upp 12 atriði sem þurfi að endurskoða eða undirbúa löggjöf um. 11. atriði þeirrar upptalningar hljóðar svo, með leyfi forseta: „Stofnuð verði sjálfstæð ríkisstofnun sem fylgist með þjóðhagsþróun og semji þjóðhagsspá.“ Í skýrslu þingmannanefndar til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis frá september 2010 kemur fram í kafla 2.1 að þingmannanefndin leggi til að slík stofnun starfi á vegum Alþingis og hafi það hlutverk að meta og gefa út spár fyrir efnahagslífið á sama hátt og Þjóðhagsstofnun gerði til 1. júlí 2002. Í fyrsta bindi skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsök falls íslensku bankanna árið 2008 segir í 4. kafla um efnahagslegt umhverfi og innlenda efnahagsstjórn, kafla 4.8 sem nefnist Ályktanir rannsóknarnefndar Alþingis: „Nauðsynlegt er að auka samvinnu ríkisfjármála og Seðlabankans við hagstjórnaraðgerðir þannig að annarri stefnunni sé ekki beitt markvisst gegn hinni líkt og gert var undanfarin ár þegar ríkisfjármálin miðuðu stöðugt að því að auka á ójafnvægið og ofþensluna og láta Seðlabankanum einum eftir að glíma við afleiðingarnar. Til þess að skapa hlutlausan grundvöll fyrir samhæfingu efnahagsstefnunnar mætti fela sjálfstæðri ríkisstofnun það hlutverk að spá fyrir um efnahagshorfurnar og meta ástand efnahagsmála og líklega þróun að gefnum forsendum um mismunandi efnahagsstefnu. Mikilvægt er í slíku samstarfi að virða sjálfstæði Seðlabankans til ákvarðanatöku og beitingar stýritækja sinna en nokkuð hefur skort á það að ráðherrar hafi tekið nægt tillit til stefnu Seðlabankans.“ Það er löngu tímabært að Alþingi bregðist við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og skýrslu þingmannanefndarinnar sem fjallaði um hana og endurreisi Þjóðhagsstofnun. Enda, herra forseti, var sú tillaga samþykkt með öllum greiddum atkvæðum í þessum sal árið 2010. Þegar Þjóðhagsstofnun var lögð niður voru ákveðin verkefni hennar, m.a. færsla þjóðhagsreikninga og gerð þjóðhagsspár og þjóðhagsáætlana, færð yfir til Hagstofu Íslands. Verði þetta frumvarp að lögum þarf að breyta lögum um Hagstofu Íslands til samræmis svo verkefni þessara tveggja stofnana skarist ekki. Með lögum um opinber fjármál, nr. 123/2015, var sett á stofn fjármálaráð. Í athugasemdum með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að tryggja að fram fari eins hlutlægt mat og kostur er á forsendum stefnumörkunar í opinberum fjármálum. Því er lögð til sú breyting að sjálfstætt fjármálaráð leggi mat á það hvort fjármálastefna og fjármálaáætlun séu í samræmi við annars vegar þau grunngildi sem talin eru upp í 2. mgr. 6. gr. frumvarpsins og hins vegar fjármálareglu skv. 7. gr. frumvarpsins. Frumvarpið gerir jafnframt ráð fyrir að fjármálaráð greini hvort fjármálaáætlun og framkvæmd hennar sé samkvæmt fjármálastefnu. Til að tryggja gagnsæi og aðgang almennings að niðurstöðum ráðsins skal það birta álitsgerðir sínar opinberlega. Virk stjórnun opinberra fjármála er háð því hversu aðgengilegar upplýsingar um markmið, forsendur, framkvæmd og áhrif fjármálastefnu eru almennt. Til að stjórnun opinberra fjármála sé árangursrík þarf samstillingu og samkvæmni þessara þátta. Hlutverk fjármálaráðs er að greina það samspil og meta hvort það sé rökrétt og uppfylli þær kröfur sem grunngildin og fjármálareglan fela í sér og fjármálastefnan hvílir á. Fjármálaráð er fyrst og fremst faglegt ráð sem beitir þeirri aðferðafræði sem best er talin á sviði hagvísinda við greiningu og rökstuðning í álitsgerð sinni. Ráðið skal stuðla að gagnsæi í umræðu um þróun opinberra fjármála. Óháð álitsgerð fjármálaráðs er grundvallaratriði í þessu samhengi.“ Fjármálaráð er þriggja manna ráð. Til að það geti sinnt hlutverki sínu er nauðsynlegt að það fái upplýsingar og greiningar frá stofnun sem er óháð stjórnvöldum. Með þessu frumvarpi er lagt til að Þjóðhagsstofnun annist upplýsingaöflun og skýrslugerð fyrir fjármálaráð. Þannig er hlutlægni þess betur tryggð en ef stjórnvöld sjá um það, eins og gert er ráð fyrir samkvæmt 13. gr. laga um opinber fjármál. Í athugasemdum við frumvarpið um opinber fjármál segir, með leyfi forseta: „Til þess að vinna fjármálaráðs verði skilvirk innan setts tímafrests er nauðsynlegt að ráðið hafi greiðan aðgang að gögnum hjá Hagstofu Íslands, Seðlabanka Íslands og fjármála- og efnahagsráðuneytinu sem varða forsendur þeirra áætlana sem ráðinu er ætlað að leggja mat á.“ Ljóst er að fjármála- og efnahagsráðuneytið lýtur pólitísku valdi og er því ekki óvilhallt ráðandi stjórnvöldum á hverjum tíma. Með því að setja á stofn sjálfstæða stofnun sem heyrði undir Alþingi til að fjalla um efnahagsmál væri tekinn af allur vafi um pólitísk áhrif á þær forsendur sem fjármálaráð byggir vinnu sína á. Það tíðkast að hafa fjármálaráð í löndunum í kringum okkur en þau þjóna mismunandi hlutverki. Í athugasemdum við frumvarp um opinber fjármál kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Ráðin eru mjög mismunandi milli þjóðríkja, sums staðar gera þau kostnaðarmat á stefnum stjórnmálaflokka og lagafrumvörpum, en annars staðar, svo sem í Svíþjóð, er hlutverk þeirra takmarkað við álitsgjöf á forsendum fjármálaáætlunar og fjárlagafrumvarps.“ Það gæti því verið hlutverk Þjóðhagsstofnunar að gera kostnaðarmat á stefnum stjórnmálaflokka, enda eitt af hlutverkum hennar samkvæmt frumvarpi þessu, að láta þingmönnum í té upplýsingar um efnahagsmál og það gæti átt við um kostnað af stefnu þeirra eða frumvörpum sem þeir leggja fram. Samstarfsnefnd ríkis og sveitarfélaga um efnahagsmál er starfrækt á grundvelli samstarfssáttmála á milli ríkis og sveitarfélaga. Nefndinni er falið að afla gagna um stöðu efnahagsmála og þróun fjármála ríkis og sveitarfélaga og skila árlegri greinargerð um efnahagsmál, þróun fjármála ríkis og sveitarfélaga, kjaramál og fleira til undirbúnings samráðsfundum með ráðherra og ráðherra sveitarstjórnarmála. Þá skal nefndin, ef þess er óskað, veita umsögn um tillögur til breytinga á fjármálalegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga og/eða tekjustofnum sveitarfélaga. Eðlilegt er að þetta starf færist til sjálfstæðrar stofnunar sem fjallar um efnahagsmál. Vissulega er umhverfið breytt frá því að Þjóðhagsstofnun starfaði. Samtök aðila vinnumarkaðarins, hvort heldur er launafólks eða atvinnurekenda, annast greiningar á efnahagsmálum en einnig eru öflugar greiningardeildir innan bankanna og aðrar stofnanir, svo sem Viðskiptaráð, sem láta sig varða greiningu á efnahagshorfum. Allt eru þetta hagsmunasamtök af einhverju tagi og óábyrgt að láta sem ekki komi til greina að greiningarnar geti verið litaðar af hagsmunum þessara fyrirtækja, stofnana eða samtaka. Þess vegna er brýnt að í landinu sé stofnun sem treysta má með nokkurri vissu að dragi ekki taum ákveðinna hagsmunaafla í þjóðfélaginu heldur hafi þjóðarhagsmuni að leiðarljósi. Herra forseti. Þetta var úr greinargerð með frumvarpinu en mig langar í lokin að vitna í grein sem Gylfi Zoëga skrifaði í Vísbendingu á dögunum og fjallaði einmitt um nauðsyn þess að setja á slíka stofnun sem Þjóðhagsstofnun er. Gylfi segir, með leyfi forseta: „Flestar ákvarðanir stjórnvalda hafa hagfræðilegar afleiðingar sem ekki eru alltaf augljósar. Efnahagsstærðir og túlkun þeirra skiptir máli. Þær skipta máli fyrir ákvarðanir stjórnvalda, opinbera umræðu og lýðræði. Það er mikilvægt að lagt sé hlutlaust mat á ákvarðanir. Ótal dæmi mætti nefna. Hvernig er tekjuskipting hér á landi í samanburði við nágrannalöndin? Hvernig hefur tekjuskiptingin þróast síðustu árin? Er skipting eigna ójafnari en skipting tekna? Hver eru áhrif skattkerfis á dreifingu tekna og eigna? Hver eru áhrif skatta- og bótakerfis á vinnumarkaðsþátttöku? Á að hleypa fleiri ferðamönnum inn í landið á tíma farsóttar? Hvernig hafa eldri borgarar það hér á landi í samanburði við nágrannaríkin? Ef skattur er lagður á vöru, hver greiðir skattinn, kaupandi eða seljandi? Hver eru áhrif breytinga á sköttum og ríkisútgjöldum á landsframleiðslu og atvinnu? Síðustu tvo áratugina hefur enginn opinber, óháður aðili reynt að svara spurningum sem þessum. Ákvarðanir Alþingis og ríkisstjórnar hafa að mestu verið teknar í hagfræðilegu tómarúmi. Seðlabankinn er sjálfstæður og óháður, gerir sínar vönduðu greiningar sem eru grundvöllur ákvarðana um peningastefnu en þjónar ekki Alþingi og ríkisstjórn. Þetta hagfræðilega tómarúm hafa hagsmunaaðilar fyllt. Afleiðingarnar hafa stundum verið slæmar. Engin leið er samt að vita hvað hefði gerst ef slíkur hlutlaus aðili hefði verið til. Kannski hefði hann sofið á verðinum, verið stjórnað af einstaklingi með óþægileg pólitísk tengsl o.s.frv. en kannski hefði slíkri stofnun heppnast að fylla upp í tómarúmið með hlutlausri greiningu og ráðgjöf. Árið 2002 var Þjóðhagsstofnun lögð niður en hún var stofnuð árið 1974 og tók þá við verkefnum Framkvæmdastofnunar ríkisins. Stofnunin heyrði undir forsætisráðherra og átti að fylgjast með afkomu þjóðarbúsins, vera ríkisstjórn og Alþingi til aðstoðar í efnahagsmálum, gera rannsóknir á sviði efnahagsmála, gera þjóðhagsspár o.s.frv. Því fjármagni sem áður rann til Þjóðhagsstofnunar var skipt á milli Hagstofunnar, hagdeildar ASÍ og Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands. Sú síðastnefnda fékk árlega fjárveitingu í nokkur ár sem þurfti að sækja um ár hvert og féll síðan niður árið 2008. Sá var munurinn á Þjóðhagsstofnun og Hagstofunni að síðarnefnda stofnunin safnar gögnum og tekur saman hagtölur en er ekki ætlað að túlka þær. Enginn þessara aðila gat gegnt hlutverki Þjóðhagsstofnunar þegar kom að hlutlausri greiningu og því að vera Alþingi til aðstoðar. Í grein sem Katrín Ólafsdóttir, hagfræðingur á Þjóðhagsstofnun, skrifaði í Morgunblaðið árið 2002 sagði að eftir að stofnunin hefði verið lögð niður yrði ekki lengur til sjálfstæð stofnun sem fjallaði um efnahagsmál.“ Herra forseti. Ég hef lokið tilvitnun minni í grein dr. Gylfa Zoëga í Vísbendingu en ég hvet alþingismenn til að lesa hana. Hún er fróðleg og sýnir hvers vegna nauðsynlegt er að við gerum eins og lagt er til með þessu frumvarpi og setjum á laggirnar Þjóðhagsstofnun sem heyrir undir Alþingi. Það hlýtur öllum alþingismönnum og landsmönnum að vera ljóst hversu mikill fengur væri því nú um stundir í þessari dýpstu kreppu sem við erum í í 100 ár að hafa slíka stofnun til að greina efnahagsáhrif aðgerða ríkisstjórnarinnar og samspil aðgerða og áhrif á einstaka hópa og almenning. Það er ekki til staðar, herra forseti, en hefði verið til staðar ef frumvarpið hefði verið samþykkt sem lagt var hér fram á 145. löggjafarþingi þar sem fyrsti flutningsmaður var þáverandi þingmaður Samfylkingarinnar, Valgerður Bjarnadóttir. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frumvarpinu vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.