Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Gunnar Thoroddsen).: Herra forseti. Milli 2. og 3. umr. hefur iðnn. rætt frv. þetta að nýju og orðið ásátt um að flytja brtt. á tveim þskj., samtals fimm brtt. Þær eru á þskj. 408 og 445. Ég hef þegar minnzt nokkuð á efni brtt. á þskj. 408. Ég skal rétt aðeins rifja það upp fáum orðum. Fyrsta brtt. er að bæta inn í 1. gr. ákvæði, sem var í frv. mþn. um skólamál hér á árunum, þ.e.a.s.; að iðnskólar skuli veita fræðslu þeim nemendum, sem iðnmeistarar eða iðnfyrirtæki hafa tekið til náms samkv. lögum um iðnfræðslu, og þar við bætist: og þeim, sem nema vilja iðn til sveinsprófs í vinnustöðvum, er skólarnir hafa ráð á. 2. brtt. á sama þskj. er við 7. gr., en það er varðandi ákvæðið um það, að iðnskólar skuli í vissum tilfeilum vera sérstök deild innan gagnfræðaskóla. Í frv. er fortakslaust ákveðið, að ef nemendur eru færri en 60, skuli iðnskólinn vera sérstök deild innan gagnfræðaskóla, en þá sé ekki heimilt að stofna sjálfstæða iðnskóla. Eins og ég hef tekið fram áður, mundi þetta þýða, að hvergi væri, miðað við núverandi nemendatölu, heimilt að hafa sjálfstæða iðnskóla nema í Reykjavík og á Akureyri. Nefndinni þótti réttara að hafa þessi ákvæði í heimildarformi, þannig að þegar nemendur eru færri en 60, sé ráðh. heimilt að ákveða, að iðnskólinn skuli vera sérstök deild innan gagnfræðaskóla. 3. brtt. er um gildistökuna, þ.e., að í stað þess, að lögin öðlist þegar gildi, sé ákveðið, að þau öðlist gildi 1. okt. 1955: Það er miðað við skólaárið, og þykir að kunnugustu manna dómi heppilegra að miða þessar breytingar við upphaf skólaárs heldur en annað tímamark. Þá eru brtt. nefndarinnar á þskj. 448. Seinni brtt. er aðeins leiðrétting, en ekki efnisbreyting. En fyrri till. er að nokkru nýmæli. Um það mál og í framhaldi af brtt., sem hafa legið hér fyrir, leitaði n. álits Landssambands iðnaðarmanna um það atriði, og lét stj. Landssambandsins ásamt núverandi og fyrrverandi skólastjóra iðnskólans í Reykjavík uppi ýtarlegt álit um málið. Í niðurlagi þess álits segir svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Hins vegar mun sú skoðun vera farin að ryðja sér til rúms, að heppilegast sé fyrir alla aðila, að skólarnir séu dagskólar, .sem starfi tvo mánuði á ári fyrir hvern flokk nemenda, enda er þegar fengin af því góð reynsla í nokkrum skólum úti um land - og í Reykjavík við 1. og 2. bekk í 15 ár. Þó er þess að gæta, að kennarar í iðnteikningu og sérgreinum eru venjulega iðnaðarmenn, sem þurfa að stunda iðn sína allan daginn, og yrðu því skólarnir að láta kenna þær greinar að kvöldinu. Vér leggjum því til, að framan við 6. gr. komi ný málsgrein, svo hljóðandi: „Iðnskólar og iðnnámsdeildir gagnfræðaskóla skulu vera dagskólar. Þó má nokkuð af kennslunni fara fram að kvöldinu, þar sem húsnæðisskilyrði og kennslukraftar gera það nauðsynlegt.“ Iðnn. tekur upp orðrétta þessa till. Landssambands iðnaðarmanna og skólastjóranna, og er það fyrri brtt. á þskj. 445. Iðnn. var á einu máli um að flytja þessa till., en einn nm., hv. 8. landsk. þm., gat ekki sótt þann fund og stendur því ekki að þessari till. Ég vænti þess, að hv. d. afgreiði frv. með þeim breytingum, sem iðnn. leggur til.



Herra forseti. Ég vil aðeins með tilliti til þeirra umræðna, sem fram hafa farið, og þeirra till., sem nú liggja fyrir, lýsa fylgi mínu við brtt., sem þrír hv. þm. flytja á þskj. 415. Og með tilliti til þess, að ég álít þær till. ganga það langt í að fullnægja þeirri stefnu, sem ég álit heppilegasta í þessum efnum, þá vil ég um leið leyfa mér að taka mínar till. á þskj. 382 og 389 til baka, en mun fylgja brtt. á þskj. 415.



Herra forseti. Í upphafi þessarar umr. eða nánar til tekið, er ég hafði lokið mjög hógværlegri framsöguræðu um nokkrar brtt., er við hv. þm. V-Húnv. og hv. 8. landsk. höfum leyft okkur að bera fram á þskj. 415 við frv. þetta, brá svo við, að hæstv. iðnmrh. sá ástæðu til að ráðast með nokkrum þjósti að okkur flm. þessara till., en þó sérstaklega að mér sem fyrsta flm. Ég tel af þessum ástæðum nauðsynlegt að svara þessum ummælum ráðherrans. Ráðh. taldi í fyrsta lagi, að áðurnefndar brtt. væru soðnar upp úr brtt. hv. 2. þm. Reykv. Ég þóttist hins vegar hafa frá því skýrt í framsöguræðu minni fyrir tillögunum, að um brtt. hv. 2. þm. Reykv. hefði ekki getað orðið samkomulag í hv. iðnn., þar sem þær röskuðu í meginatriðum því frv., sem hér er til umr. Í till. sínum gerir hv. 2. þm. Reykv. m.a. ráð fyrir að iðnskólarnir verði ekki nema tveir, en gerðir mun fullkomnari en verið hefur og eingöngu ríkisskólar. Ég tel slíkar till. vissulega þess verðar, að þeim sé veitt athygli, þótt hins vegar sé vart mögulegt að koma slíkri gerbreytingu fram nú. Till., sem ég legg að vísu mesta áherzlu á af brtt. okkar þremenninganna, að iðnskólarnir verði gerðir að dagskólum, þ.e.a.s., að bóklega námið fari fram að deginum til, en ekki, eins og nú er um hluta iðnskólans hér í Reykjavík, að lokinni 6–8 stunda erfiðisvinnu, er að vísu ein till. hv. 2. þm. Reykv., en ég vona, að hv. meðnm. mínir í iðnn. geti vottað, að á þetta mál hafi ég minnzt áður en þær till. lágu fyrir. Að sjálfsögðu er þetta mál ekki upp fundið af mér eða hv. 2. þm. Reykv. Það á sér langa sögu og var eitt þeirra mála meðal iðnnema hér í bæ, sem hæst bar, þegar ég hóf iðnnám mitt fyrir um 12 árum í árdögum iðnnemasamtakanna. Hæstv. ráðh. taldi, að brtt. okkar mundu hafa ófyrirsjáanlegan kostnað í för með sér og vafasamt væri því, hvort hæstv. fjmrh. kærði sig um slíkar breytingar á frv. Með þeirri reynslu, sem þegar er fengin af rekstri iðnskólans í Reykjavík, þar sem 1. og 2. bekkur skólans hafa um nálega 15 ára skeið verið starfræktir í dagskólaformi, þá álít ég, að fljótlegt muni að sjá þann kostnaðarauka, sem af þessari skipulagsbreytingu hlytist. Hins vegar er ég þess fullviss, að einmitt hinar virðingarverðu tilraunir forráðamanna iðnskólans hér í Reykjavík hafa orðið til þess að opna augu margra, er áður voru vantrúaðir á þessa skipulagsbreytingu og fylgja henni nú með tilliti til bættra nytja iðnnemanna sjálfra af hinu bóklega námi. Iðnmeistararnir sjálfir hafa ekki heldur farið dult með þá skoðun sína, að þeim kæmi betur dagskólafyrirkomulagið, þar sem ekki væri þá um að ræða nein frátök iðnnemanna frá hinu verklega námi, meðan þeir stunduðu það, og svo hins vegar, að ekki þyrfti að gera ráð fyrir þeim til vinnu þann tíma, sem þeir stunduðu hið bóklega nám. Með þessum skýringum tel ég einnig svarað þeim aðdróttunum hæstv. iðnmrh., að tilgangurinn með flutningi þessara brtt. væri m.a. sá að reka fleyg inn í framgang málsins til þess að stöðva það, enda var í áliti n. áskilinn réttur til þess að fylgja brtt., sem fram kynnu að koma, og flytja brtt. Því til sönnunar er mér ljúft að endurtaka fyrri ummæli mín frá umræðunum um þetta mál í hv. iðnn., að ég tel, að frv. sé gott spor í rétta átt, en ég og hv. meðflm. mínir teljum, að bæta mætti frv. að mun með því að samþykkja sérstaklega brtt. okkar á þskj. 415, sem lýtur að dagskólakennslunni. Í lok ræðu sinnar lýsti hæstv. iðnmrh. undrun sinni á því, að við flm. þessara till. skyldum ekki hafa flutt þessar till. fyrr, þar sem frv. hefði legið svo lengi fyrir n. og dregizt hefði óhæfilega lengi að ljúka afgreiðslu þess. Ég leyfi mér í þessu tilefni að vísa öllum ummælum um seinagang þessa máls til föðurhúsanna, föðurhúsa ráðherrans, því að mér er ekki kunnugt um, að flm. þessara till. eigi þar nokkra sök á. Með þessum orðum tel ég að fullnægt hafi verið því, sem hæstv. iðnmrh. gaf tilefni til í fyrri hluta umr. um þetta mál. Til viðbótar því, sem ég tók fram í framsöguræðu minni, tel ég ástæðu til að fara nokkrum orðum frekar um brtt. okkar á þskj. 415. Önnur atriði í brtt. okkar en ákvæðið um dagskólakennsluna skal ég fúslega viðurkenna að mætti deila um, hvort setja ætti í lögin sjálf eða reglugerð, þegar tekið er tillit til þess, að óhægara er um vik að gera breytingar á lögum en reglugerð, en jafnframt ekki vitað, hve mikið reynslan kann að leiða í ljós, að nauðsynlegt verði að fella inn í slíkan kafla um kennslu og kennsluaðferðir. Er eðlilegt, að um þessi atriði verði höfð náin samvinna og samráð við samtök iðnaðarmanna og iðnnema. Frá því að fyrri hluti þessarar umr. fór fram hér í hv. þd., hafa iðnn. borizt umsagnir Landssambands iðnaðarmanna og skólanefndar iðnskólans hér í Reykjavík um þessar till. okkar til breytinga. Þessir aðilar fallast á veigamestu till., eins og hv. frsm. n. hefur þegar getið um, að iðnskólar og iðnnámsdeildir gagnfræðaskóla verði dagskólar, þar sem húsnæðisskilyrði og kennslukraftar leyfa. Með þessari breyt. er persónulega hvað mig snertir fullnægt því atriði tillagna okkar, sem ég lagði höfuðáherzlu á og verið hefur höfuðbaráttumál iðnnemasamtakanna frá stofnun þeirra. Ég vil fyrri ummælum mínum til stuðnings lesa þann kaflann úr umsögn skólanefndar og Landssambandsins, sem fjallar um brtt. okkar á þskj. 415, með leyfi hæstv. forseta, þ.e.a.s. þann hlutann, sem hv. 7. þm. Reykv., frsm. nefndarinnar, las ekki áðan, en hann hljóðar svo: „Kafli um kennsluna var í eldri frumvörpum um iðnskóla, sem legið hafa fyrir Alþingi. Á síðasta iðnþingi var samkomulag um að fella þennan kafla niður og setja ákvæði hans í reglugerð, því að þá er hægara að gera breytingar á þeim, eftir því sem iðnaðurinn þróast og reynslan sýnir að hagkvæmt er og nauðsynlegt að breyta. Í hinum eldri frumvörpum var einnig rætt um verklega kennslu, og vér gerum ráð fyrir, að þróunin fari í þá átt, að verkleg kennsla í iðnaði verði falin skólunum að einhverju leyti, og nú þegar hafa einstakar iðngreinar hafið undirbúning og samninga um verkleg námskeið við iðnskólann í Reykjavík. En vinnustofur kosta mikið fé, og meistarakennsla mun enn um langan tíma eiga mestu fylgi að fagna víða um heim og þá eins hér á landi. Vér teljum því ekki tímabært að lögbjóða verklega kennslu í skólunum og heldur ekki að slást fyrir fjárveitingum til verkstæða, á meðan fé vantar til þess að koma upp húsnæði yfir hina fræðilegu kennslu. Það er heldur ekki tímabært og ekki rétt að fyrirskipa með lögum, að skólarnir skuli halda verkleg námskeið til þess að bæta fyrir vanrækslu meistaranna í verklegri kennslu. Hitt er annað mál, hvað skólarnir gera með frjálsum samningum við meistarana og á þeirra kostnað.“ Eftir að hafa athugað umsögn þessa í hv. iðnn. og athugað rökstuðning þessara aðila, þar sem, eins og augljóst er af framansögðu, gengið hefur verið til móts við veigamestu breytinguna, höfum við tveir flm. fyrrnefndra brtt., ég og hv. þm. V-Húnv., fallizt á að draga fyrrnefndar brtt. okkar til baka og styðja hina nýju brtt. nefndarinnar á þskj. 445 hvað þessu viðkemur. 3. flm. tillagnanna, hv. 8. landsk., átti þess ekki kost að mæta á fundi n. og mun því væntanlega skýra afstöðu sína til málsins hér við þessa umr. Veigamestu rökin til þess, að við höfum fallizt á að taka að þessu sinni fyrrnefndar brtt. okkar aftur að öðru leyti en hvað viðkemur dagskólakennslunni, er sú staðreynd í fyrsta lagi, að brýna nauðsyn ber til, að samþykkt verði á þessu þingi lög um iðnskóla, vegna fjárhagsörðugleika þeirra fyrst og fremst. Í öðru lagi sú vitneskja, að vinnustofur og aukning verklegrar kennslu í skólunum sjálfum kostar að sjálfsögðu eitthvert fé, en ekki hefur verið séð fyrir nægilegu fé til starfrækslu skólanna með núverandi skipulagi, hvað þá til aukinna útgjalda, sem vinnustofur við skólana mundu að sjálfsögðu útheimta. Í þriðja lagi, að aukið eftirlit iðnfræðsluráðs, sem nú er í undirbúningi og þegar komið að nokkru leyti í framkvæmd, með verklegu kennslunni, að lærimeistararnir uppfylli betur skyldur sínar við iðnnemana, mun bæta þar verulega úr, sem áfátt er í dag. Í áliti fyrrnefndra aðila er hins vegar staðfest það álit, sem ég lét í ljós í framsöguræðu minni fyrir þeirri breytingu, sem veigamest er, þ.e. dagskólakennslunni. Persónulega er ég þess fullviss, að framþróun þessara mála, iðnfræðslunnar allrar, bæði bóklegu og verklegu, eigi fyrir höndum ýmsar breytingar, t.d. með fullkomnun á hæfniprófum, sem í 2. gr. frv., 3. ,tölulið, eru heimiluð, svo og hvers konar framhaldsnámi, eins og iðnskólinn í Reykjavík hefur þegar hafið byrjunartilraunir með. Vonandi ríkir það víðsýni hér á hv. Alþ. við afgreiðslu næstu fjárlaga, að takast megi að gera heimildarákvæði þessa frv. að veruleika. Þá verður enn eitt sporið stigið í áttina til raunhæfrar undirstöðu og betri menntunar íslenzkra iðnaðarmanna, en það ætti að vera hv. Alþ. til aukinnar sæmdar og alþjóð til varanlegs velfarnaðar. - Ég ítreka því fyrri ummæli mín um það, að ég og hv. þm. V-Húnv. höfum fallizt á að draga aðrar brtt. okkar á fyrrnefndu þskj. en þegar hefur verið gengið til móts við til baka, en 3. flm., sem átti þess ekki kost að mæta á fundinum, mun að sjálfsögðu gera grein fyrir sinni afstöðu til málsins.



Herra forseti. Ég býst við, að af þeim ræðum, sem hér hafa verið fluttar, sé hv. dm. ljóst, hvernig þetta mál stendur núna, með tilliti til afstöðu þingmanna til brtt., sem liggja fyrir. Fyrir nokkrum dögum fluttum við hér þrír þm. þessarar d. brtt. við frv. um iðnskólalöggjöfina, og var hv. 7. landsk. þm. framsögumaður okkar í því máli. Nú kemur í ljós, að bæði hann og annar hv. þm., sem stóð að þessum brtt. ásamt mér, hafa horfið frá sínum till., og ég hef einhvern veginn týnt þeim í höndum íhaldsins, þar sem ég hafði ekki aðstöðu til þess að mæta á síðasta fundi n., og þykir mér það mjög miður. En þó að íhaldinu hafi nú einu sinni enn tekizt að mismuna til skoðun eins hægri krata og framsóknarmanns eins og innstæðu fátæks skálds í reikningum Morgunblaðsins, þá sé ég ekki, að það séu í sjálfu sér nein rök í málinu eða geti breytt afstöðu minni til málsins, eins og ég hafði markað hana í þeim brtt., sem hér voru bornar fram af mér og þessum tveimur hv. þm. En þessir meðflm. mínir að brtt. á þskj. 415 hafa nú ásamt íhaldinu gerzt fim. að tillögum á þskj. 445, þar sem segir, að í staðinn fyrir það, að í okkar brtt. var ákveðið, að iðnskólar skyldu vera dagskólar, þá komi í staðinn, að iðnskólar og iðnnámsdeildir gagnfræðaskóla skuli vera dagskólar, þó megi nokkuð af kennslunni fara fram að kvöldinu, þar sem húsnæðisskilyrði og kennslukraftar gera það nauðsynlegt. Og hv. 7. landsk. þm. sagði hér áðan, að þetta fullnægði öllu réttlæti og öllum sínum óskum og kröfum í þessu máli. En ég verð að segja fyrir mig, að þessi till. minnir mig helzt á ræðu eftir núverandi útvarpsstjóra, þ.e.a.s. það, sem sagt er í byrjuninni, er tekið aftur í lokin. Og ef menn skyldu halda, að þetta væri breyting frá núverandi ástandi, þá vil ég benda á, að svo er alls ekki, því að iðnskólinn er nú að nokkru leyti þegar orðinn að dagskóla fyrir baráttu iðnnemanna sjálfra. En þegar hv. 7. landsk. þm. flutti hér framsögu fyrir tillögum okkar á þskj. 415, þá komst hann svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Við hann höfum við flm. þessarar brtt. að mestu leyti stuðzt. Þó höfum við gert þar á eina veigamikla breytingu, sem er varðandi það ákvæði laganna, að iðnskólarnir skuli vera dagskólar, og er það eitt af veigamestu atriðum þeirra brtt., sem við leggjum til og ég vænti að bráðlega liggi fyrir prentaðar. - Ég held, að það sé óþarft að fara mörgum orðum frekar en þegar hefur verið gert í þessum umræðum um nauðsyn þess, að hin bóklega kennsla iðnskólanna fari fram að deginum til, þannig að nemendum skólanna - iðnnemunum sjálfum - reynist á hverjum tíma unnt að færa sér í nyt þá bóklegu kennslu, sem ætlazt er til að skólarnir geti boðið þeim upp á. - Það má augljóst vera, að að loknum vinnudegi við margs konar erfiðisvinnu er erfitt að setjast á skólabekk í 2–3 tíma og eiga að njóta þar til fullnustu þess náms, sem iðnskólinn býður upp á, og eiga svo að loknum þeim tíma að búa sig undir bóklega námið næsta dag og í millitíðinni að .stunda sína erfiðisvinnu. Ég held, að það hljóti öllum hv. alþm. að vera ljóst, að árangurinn af slíku námi getur aldrei orðið sá, sem hann gæti orðið, ef skólinn væri stundaður að deginum, eins og gerð hefur verið þegar tilraun með í iðnskólanum hér í Reykjavík.“ Þetta var sem sagt rökstuðningur hv. 7. landsk., meðan hann stóð að brtt. á þskj. 415 með mér og hv. þm. V-Húnv., og áður en íhaldið mismunaði til skoðunum hans í þessu máli. En þegar íhaldið hefur mismunað til hans .skoðunum á þennan veg, sem nú er orðið, þá les hann upp sínu máli til stuðnings ,rök skólanefndar iðnskólans og Landssambands. iðnaðarmanna um þá brtt., sem hann hafði sjálfur flutt áður. En hinu stingur hann undir stól, þótt hann hafi í höndum sér, þ.e.a.s. áliti þeirra manna, sem hann áður hafði lagt mest upp úr að flytja málið fyrir, áður en íhaldið mismunaði til skoðun hans í málinu. Hann stingur undir stól umsögn Iðnnemasambandsins um brtt. okkar á þskj. 415. Ég ætla að lesa hana upp hér, með leyfi hæstv. forseta. Það er bréf, dags. 2. marz 1955, sem mér hefur verið sent ásamt öðrum nm. í iðnn. og hljóðar svo: „Iðnnemasamband Íslands hefur á fundi sínum 2. marz athugað brtt. Eggerts Þorsteinssonar, Skúla Guðmundssonar og Bergs Sigurbjörnssonar, sem fram hafa komið við frv. til l. um iðnskóla. Stjórnin telur, að í þessum brtt. komi fram þau tvö aðalsjónarmið iðnnemasamtakanna, sem eru í fyrsta lagi: öll kennsla iðnskólanna fari fram að degi til, og í öðru 1agi: tekin verði upp verkleg kennsla í iðnskólunum. Þetta eru þær höfuðbreytingar, sem gera þarf á kennslufyrirkomulagi iðnskólanna í dag. Þess vegna lýsum við yfir fullum stuðningi við þessar brtt. og treystum því, að hið háa Alþingi samþykki þær. Áð öðru leyti vísast til þeirrar álitsgerðar, sem Iðnnemasamband Íslands hefur sent hv. iðnn. neðri deildar Alþingis, dags. 18. febr. 1955; um fram komið frumvarp.. Það bréf las hv. 2. þm. Reykv. (EOl) upp hér í umræðum fyrir nokkru, svo að ég þarf ekki að gera það. Þetta er sem sagt álit og þetta eru óskir iðnnemanna sjálfra, og ég segi það eins og er, að ég met þær meira en allt hv. 7. landsk. þm., eftir að íhaldið hefur mismunað til skoðun hans í málinu. Í öðru lagi rökstuddi hv. 7. landsk. þm. sinn núverandi stuðning við þessa loðnu till. og einskis verðu till. iðnn. eða meiri hl. hennar, eins og hún liggur hér fyrir, með því, að það vantaði húsnæði til að taka upp verklega kennslu og það vantaði fé til að taka upp verklega kennslu í iðnskólunum og breyta þeim í dagskóla að öllu leyti, og bæði hann og hv. 7. þm. Reykv. sögðu, að það væri ómögulegt að gera iðnskólana að dagskólum, vegna þess að ýmsir kennarar - meistarar skildist mér - væru bundnir við vinnu á daginn og yrðu þess vegna að kenna að kvöldinu til. Nú vil ég til þess vitna, að við höfum hér á ýmsum árum átt við örðugleika að stríða, bæði hvað fé og húsnæði snertir, í skólamálum okkar. Þegar lögin um Háskóla Íslands voru sett, þá bjó hann á hrakhólum með húsnæði. Hann notaðist við eitt versta og lélegasta húsnæði, sem nokkur skóli hefur nokkurn tíma notazt við. Hann var að þvælast hér niðri í þinghúsi og uppi í Þingholtum með hluta af kennslunni o.s.frv. Þá datt þó engum manni í hug að miða háskólalögin við þetta húsnæði. Háskólalögin voru sett án tillits til þess, hvernig húsnæðisástæður voru í það skipti. Þau voru við það miðuð, að húsnæðisástæður breyttust og það yrði afleiðing af lögunum, að þjóðfélagið neyddist til að búa betur að háskólastúdentum en það hafði gert. Það hefði líka verið hlegið að því þá og mundi vera hlegið að því enn í dag, ef væri sagt: Nú verður að taka það inn í háskólalögin, að það skuli fara fram kennsla að kvöldinu til, vegna þess að prófessorarnir við landsspítalann þurfa að vinna sitt verk á daginn og geta ekki kennt fyrr en á kvöldin. - Það yrði bara hlegið að þeirri röksemdafærslu. Og það á ekki frekar að miða löggjöf um iðnskóla við þetta heldur en löggjöf um Háskóla Íslands eða hvern annan skóla sem vera skal. Ef kennararnir við menntaskóla, t.d. eðlisfræðikennarar við menntaskólann í Reykjavík, fyndu upp á því að ráða sig til starfa hjá atvinnudeild háskólans og segðu svo: Ja, það verður að breyta lögunum um menntaskóla. Við getum ekki kennt fyrr en á kvöldin, því að við þurfum að vinna hér uppi á atvinnudeild á daginn - hvað margir ætli yrðu til að hlusta á svoleiðis röksemdafærslu? Nei, þetta eru ekki rök, og ég vænti þess fastlega, að hv. þdm. taki ekki tillit til svona hluta, þegar þeir eru að undirbúa framtíðarskólalöggjöf fyrir landið að því er varðar iðnskóla, að þeir fari ekki að miða þá löggjöf við það, hvort það er til húsnæði eða ekki til húsnæði eða hvort eftir sé að innrétta húsnæði fyrir kennslu í skólunum. Ég verð að segja það eins og er, mér þætti það mjög leitt, ef þessi hv. d. gerði sér það til niðurlægingar að taka slíkt til greina sem röksemdir í málinu eða þótt hún vildi taka það til greina sem röksemdir, að þá þyrfti endilega að binda kennslu í iðnskólunum við það, hvað einhverjum meisturum úti í bæ kemur bezt, - hvort þeir geta skapað sér aukavinnu í iðnskólanum á kvöldin með því að halda nemendunum þar eftir langan og erfiðan vinnudag og við þau skilyrði, er hv. 7. landsk. lýsti hér áðan, búnir að vinna 8–9 stunda erfiðisvinnu, eiga svo að setjast á skólabekk 2–3 tíma að kvöldinu til, sem yrði þá eftir þessu, undirbúa sig svo þar á eftir undir námið næsta dag, fara svo í vinnu í millitíðinni og þrífa sig upp og hreinsa sig til úr erfiðis- og óþrifalegri vinnu, áður en þeir setjast á skólabekkinn: Þegar við vorum að ræða þetta mál í n., þá var hv. 7. landsk. algerlega á því, að það væri jafnmikið réttlætismál að breyta iðnskólunum í dagskóla eins og það var á sínum tíma að löghljóða 12 stunda hvíld á togurum. Ég vil svo aðeins að lokum taka það fram, þó að óþarft ætti að vera, að ég er enn flm: að till. á þskj. 415 og mun krefjast þess, að hún verði borin upp til atkv.



Herra forseti. Hv. 7. landsk. þm., sem talaði hér áðan, minntist á það, að ég hefði verið eitthvað hvassyrtur hér, þegar rætt var um þær brtt., sem hann flutti ásamt öðrum hv. þingmönnum á þskj. 415. Það getur vel verið, að það hafi eitthvað hitnað í mér, þegar þær till. komu fram eða þegar þeim var lýst, án þess að þær væru prentaðar; vegna þess að ég gerði jafnvel ráð fyrir, að þær gætu orðið til þess, að frv. dagaði uppi, og það hefði mér þótt mikill skaði. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, um iðnskóla, er að áliti allra - eða var, þegar það var flutt í haust - til mikilla bóta. Óg það var einnig álit þessa hv. þm. Tillögurnar á þskj. 415 eru að mörgu leyti ágætar till., ef þær væru tímabærar og ef þær væru framkvæmanlegar. En eins og komið hefur í ljós við nánari athugun málsins; þá er ekki hægt, eins og nú standa sakir, áð framkvæma till., vegna þess að til þess skortir fé og til þess skortir húsnæði og aðra aðstöðu. Það gleður mig þess vegna, að hv. frsm. og hv. þm. V-Húnv. hafa fallizt á að draga till. á þskj. 415 til baka og samþykkja í þess stað till., flutta af iðnn., sem er samin eftir að upplýsingar hafa fengizt frá samtökum iðnaðarmanna, frá skólastjóra iðnskólans og frá skólanefnd iðnskólans í Reykjavík um þetta mál. Það kom í ljós, þegar farið var að athuga málið, að þótt till. á þskj. 415 væru ágætar till. út af fyrir sig og verði e.t.v. lögfestar í svipuðu formi, áður en langur tími liður, þá eru þær ekki tímabærar í dag í því formi, sem þær eru. Þetta þarf að þróast smátt og smátt til þess að verða raunhæft. Það þarf meira fé til iðnskólahaldsins, ef þær verða lögfestar, mun meira, og það þarf meira húsnæði, óg slíkt tekur alltaf mikinn tíma. Eins og till. á þskj. 445 er, sem kemur í stað till. á þskj. 415, þá er gert ráð fyrir, að iðnskólar verði dagskólar, þar sem því verður við komið. Þar, sem húsnæðisskilyrði og kennslukraftar gera nauðsynlegt annað fyrirkomulag, verður það fyrirkomulag, sem áður hefur gilt. Hins vegar, eftir að þessi till. á þskj: 445 er komin inn í lögin, er vitanlega hægt að færa þetta út með reglugerð, eftír því sem efni standa til hverju sinni, og það er rétt, sem hv. 7. landsk. sagði hér áðan: það er hægara að breyta reglugerð en lögum. Ég tel því, að till. á þskj. 445 eigi fullan rétt á sér og að hún sé til bóta, að svo miklu leyti sem hægt verður að framkvæma hana. Þar er komin heimild, sem hægt verður að nota, að svo miklu leyti sem möguleikar leyfa. Það er með þetta mál eins og annað, að það verður allt að taka sinn tíma og vera sniðið eftir því, sem efni og kringumstæður leyfa hverju sinni. Ég endurtek það, að ekki er ólíklegt, að framtíðin verði sú, að kennslan fari fram að meira leyti að degi til en verið hefur og kannske að mestu leyti að degi til, og það er auðvitað rétt að mörgu leyti, sem sagt hefur verið hér, að iðnsveinar, þegar þeir hafa unnið allan daginn erfiðisvinnu, eru ekki vel til þess fallnir að fara að stunda bóklegt nám og sitja í skóla að kvöldinu. Það er vitanlega erfitt nám, á meðan því er þannig hagað. Það er nauðsynlegt, að iðnskólarnir verði þannig reknir og að kennslan geti farið þannig fram, að við eignumst sem lærðasta og hæfasta iðnaðarmenn, og ég tel, að þróunin hér á Íslandi hafi verið sú, að þetta standi allt til bóta. Okkar iðnaður er enn ungur, okkar iðnmenntun er enn á frumstigi, og ég held, áð við getum verið sammála um, að það frv., sem hér liggur fyrir um iðnskóla, sé stórt spor í þá átt að gera iðnaðarkennsluna í landinu fullkomnari og betri en hún hefur áður verið. Við getum viðurkennt þetta, um leið og við gerum okkur ljóst, að það ber að stefna hærra í framtíðinni og gera þetta betur úr garði í framtíðinni, eftir því sem efni standa til og hin heilbrigða þróun leyfir.



Herra forseti. Hv. 8. landsk. þm. virðist hafa glatað ýmsu fleiru í sambandi við flutning þessara till. heldur en okkur tveimur meðflm. sínum, þó að kannske hafi það nú ekki allt samán farið til íhaldsins, eins og hann vildi þó gefa í skyn hér áðan. Mér er einnig óljóst, við hvað hann á með að tala um að mismuna öðrum í skoðunum, að menn séu að gera upp á milli manna um skoðanir. Slíkar samlíkingar hef ég ekki heyrt fyrr, en þessar röksemdir voru nú hans höfuðuppistaða, hann margendurtók þetta í sinni ræðu áðan og allur hans málflutningur var eftir því. Ég skil þess vegna ekki, hvers vegna hann í upphafi hefur orðið meðflm. að þessum till. okkar, eftir að hafa hlustað á þessa ræðu hans hér, því að ef slíkur málflutningur er iðnnemum eða iðnaðarmálunum og iðnfræðslumálunum til stuðnings, þá hef ég alveg misskilið hlutverk mitt hér sem iðnaðarmaður og misskilið mína reynslu á undanförnum árum. Ég verð að segja það, að eftir þau tólf ár, sem ég hef átt samleið með iðnaðarmönnum, verið sjálfur iðnnemi og umgengizt slíka menn, þá held ég, að ég geti talað dálítið djarfara úr mínu sæti, rétt eins og ég veit, að hv. 8. landsk. þm. mundi geta gert í viðskiptamálum t.d., sem hafa verið hans aðalstarf undanfarin ár, en í iðnaðarmálum hefur hann lítið að kenna mér. Ég lýsti því í minni framsöguræðu fyrir brtt. upphaflega, hve miklum erfiðleikum væri bundið að stunda bóklega námið að lokinni 8–9 stunda erfiðisvinnu. Þetta skýrði ég eins og ég hafði vit og getu til og endurtók aftur í minni ræðu núna, þannig að sú skýring hefur ekkert breytzt frá því að ég flutti mína framsöguræðu til ræðunnar nú. Og svo óheppinn var nú hv. 8. landsk. að vitna einmitt til þessa atriðis, að ég hef lagt frá upphafi þess, að þessar brtt. komu fram, meginþungann á það, að bóklega kennslan færi fram að deginum til, og stend nákvæmlega við það enn. Það, sem hefur skeð, er, að ég og hv. þm. V-Húnv. höfum fallizt á rök fyrir því, að það sé ótímabært að setja strangari ákvæði í lögin, meðan ekki eru möguleikar á að framkvæma það, sér í lagi utan Reykjavíkur. Iðnnemunum í Reykjavík og annars staðar á Íslandi er gagnslaust að fá pappírsplagg í hendurnar, ef það eru engir möguleikar til framkvæmda. Þeir njóta bóklega námsins sízt betur eftir að hafa fengið skrifuð einhver lög héðan frá Alþingi, ef það eru engir möguleikar til að framkvæma þau. Möguleikarnir til að framkvæma lögin um iðnskóla eru fyrst og fremst fjármunirnir, sem ekki eru fyrir hendi, og í öðru lagi, að víðast hvar úti um land mun erfitt að koma upp vinnustofum við skólana, en ég skal nú til skýringar upplýsa, að það er mjög mikið deiluefni meðal iðnaðarmanna, hvort á að koma þeim upp. Það er mjög mikið deiluefni meðal allra þeirra manna, sem fjalla um iðnaðarmál eða koma nálægt samtökum iðnaðarmanna í dag, hvort það beri bókstaflega að stefna inn á þær brautir að láta skólana annast iðnfræðsluna, vegna þess að nemandinn mundi að meira eða minna leyti glata hinu raunverulega sambandi við lífrænu vinnuna, sem hann yrði að hafa fullkomna þekkingu á, eftir að hann hefði lokið sínu sveinsprófi og eftir að hann ætti að geta krafizt fullra launa sem iðnaðarmaður. Um þetta er mjög mikið deilt, og meðan þessi mál eru að þróast, þá viðurkennum við tveir fyrri flm. þessara brtt., að það sé ótímabært að koma með lagaplagg í hendurnar, sem svo ef til vill reynist einskis eða lítils virði. Þetta eru röksemdirnar, og það er þess vegna alveg óþarfi fyrir hv. 8. landsk. að vera með neinn þinglegan sóðaskap í málflutningi sínum í sambandi við þetta mál. Ég ítreka það, sem ég sagði áður, að rökin fyrir því, að við höfum fallið frá okkar brtt., eru þau, að fjármunirnir til þess að koma þessum hlutum í lagalegt form eru ekki fyrir hendi og ekki er vitað, að hve miklu leyti iðnnemarnir og iðnaðarmannasamtökin í landinu óska eftir því, að iðnfræðslan flytjist í skólastofurnar úr höndum vinnustaðanna og lærimeistaranna eins og er í dag. Þetta tel ég vera nægjanlegar röksemdir og hirði ekki frekar um að endurtaka þær fyrrí röksemdir, sem ég hef flutt fyrir till. Við teljum, eins og ég held nú að hv. 8. landsk. geti einnig fallizt á, að frv. sé í heild nokkurt spor í rétta átt og enn eitt sporið því til viðbótar hafi verið stigið með tillögu iðnn. á þskj. 445, þ.e. til móts við fyrri brtt. okkar eða þann hluta þeirra, sem ég hef frá upphafi lagt mesta áherzlu á. Þess vegna höfum við hv. þm. V-Húnv. fallizt á að draga okkar brtt. eða meðflutning okkar að fyrri brtt. á þskj. 415 til baka.



Herra forseti. Ég hef nú í sjálfu sér litlu að svara þeim tveim ræðum, sem hér hafa verið fluttar síðan ég talaði áðan, því að þær voru ekki annað en endurtekning á því, sem ég var þegar búinn að svara. Hæstv. viðskm.- og iðnmrh. endurtók hér þær furðulegu röksemdir, að íslenzka löggjöf ætti Alþingi að miða við húsnæði. Það ætti sem sagt að setja lög eftir því, hvort það væri fyrir hendi húsnæði eða ætti eftir að innrétta húsnæði og hvort það væri nú þegar á fjárlögum ákveðin fjárveiting til ákveðinnar kennslu í skólunum. Og hv. 7. landsk. tekur þetta upp líka, rétt eins og hann hafi aldrei um það heyrt getið, að hér hafi verið sett skólalöggjöf, sem var miðuð við allt aðrar aðstæður í skólamálum en þá voru fyrir hendi, og síðan voru skólamálin sjálf, skólabyggingarnar og kennslukraftarnir,færð til samræmis við þessa löggjöf, sem var þegar komin, og fjárveitingar til skólanna veittar eftir kröfum þessarar löggjafar. Þannig hlýtur þetta alltaf að verða, og þannig verður þetta alltaf að vera. Svo sagði hv. 7. landsk. enn fremur, að það væri mikið deiluatriði, hvort verklega kennslan ætti að fara fram við iðnskólana eða ekki. Ja, sér er nú hvert deiluatriðið. Hverjir deila um það? Það væri þá helzt, að það væru iðnnemarnir og meistararnir, sem deildu um það. Og hverra hlut hefur þá hv. 7. landsk. tekið upp? Meistaranna, - vegna þess að í bréfinu, sem ég las hér upp áðan, og skal enn vitna til og enn lesa úr, með leyfi hæstv. forseta, segir Iðnnemasambandið sjálft svo: „Í þessum brtt. koma fram þau tvö aðalsjónarmið iðnnemasamtakanna, sem eru í fyrsta lagi: öll kennsla iðnskólanna fari fram að degi til, og í öðru lagi: tekin verði upp verkleg kennsla í iðnskólunum.“ Þetta segir nú Iðnnemasambandið sjálft, og ég tek meira mark á því sem vilja og óskum iðnnemanna sjálfra heldur en því, sem Múrarafélagið í Reykjavík lætur í ljós í þessu máli. Ég vona, að menn virði mér það til vorkunnar, þó að ég marki meira orð iðnnemanna sjálfra um eigin óskir heldur en ummæli Múrarafélagsins. Loks vil ég geta þess, að mönnum ætti nú að vera tiltölulega auðvelt að sjá, hvers konar réttarbót till. meiri hl. iðnn. muni vera fyrir iðnnemana, þegar íhaldið getur mælt með þessum tillögum, eins og hæstv. viðskmrh. gerði hér áðan, - íhaldið, sem barizt hefur með hnúum og hnefum fyrir því réttlæti, að sumir meistarar a.m.k. greiddu iðnnemunum Í kr. á klst., á hverja vinnustund, þegar þeir vinna fyrir þá, í byrjunarlaun, en tækju 25-26 kr. fyrir hverja vinnustund hjá þeim, sem keyptu vinnuna, og hirtu mismuninn sjálfir, eins og hv. 7. landsk. þm. upplýsti á fundum í iðnn. Það er þetta réttlæti, sem íhaldið sér að er tryggt með till., sem meiri hl. iðnn. hefur núna flutt. Það er viðhald á þessu réttlæti. Þess vegna berst það fyrir till., þess vegna mælir það með þeim, þess vegna hafði hæstv. iðnmrh. í hótunum um að stöðva þetta frv. hér í þinginu, ef till. okkar á þskj. 415 næðu fram að ganga, hvaðan sem honum kemur vald til að hafa í slíkum hótunum hér á Alþingi. Og það er þetta réttlæti, sem hv. 7. landsk. hefur leigt sig til þess að fylgja og styðja núna. Þó að hann svo skilji ekki mælt mál og það gott íslenzkt mál, sem ég talaði í upphafi máls míns, þegar ég sagði, að skoðun hans hefði verið mismunað til, - að íhaldið hefði mismunað skoðun hans eins og peningum fátæks skálds á reikningum Morgunblaðsins, - þó að hann skilji það ekki, þá er það ekki mín sök. Það gæti ég trúað að stafaði af því, að hann var í kvöldskóla, þegar hann var í iðnskólanum, og hafði þess vegna enga aðstöðu til að læra íslenzkt mál nógu vel.



Herra forseti. Þið hafið nú heyrt fulltrúa háskólamannanna fella sinn dóm yfir okkur, sem höfum ekki haft aðstöðu til þess í lífinu að fara á háskóla, um lærdóm okkar og menntun. En ég vona, að hann standi einn uppi af hálfu þeirra manna, sem þó hafa átt þess kost í lífinu að fara á háskóla, með þetta álit sitt, því að það er óþarft að vitna hér til umræðna, sem hann hefur átt fullt í fangi með að eiga við menn, sem tæplega hafa haft aðstöðu til að ganga í barnaskóla, hvað þá háskólana, að ekki sé nú minnzt á kvöldskólakennslu iðnskólanna. Svo mikil er fákunnátta þessa manns í þessum málum, að hann heldur því hiklaust hér fram, að það sem ég segi í þessum hlutum sé álit Múrarafélagsins. Hann hefur m.ö.o. alls ekki fylgzt með þessum umræðum frá fyrstu tíð, veit ekkert um, hvað ég hef sagt, þrátt fyrir það að hann hafi verið að lesa upp úr fyrri ræðum mínum um þessi mál. Honum er ókunnugt um það, að ég hef verið í stjórn iðnnemasamtakanna, honum er ókunnugt um það, að ég er í stjórn iðnsveinaráðs og hef ekki komið nálægt meistarasamtökum á nokkurn hátt, enda er ekki um slíkra aðila álit hér að ræða. Það er um það að ræða, hvort koma á þessu máli áleiðis með sporum í rétta átt. Ég flyt venjulega till. mínar og frv. á hv. Alþingi með það fyrir augum, að þau komist fram, en ekki til þess að vera endilega á móti einhverjum aðilum, sem ég kynni að vera í pólitískum stórdeilumálum andvigur. Þetta er mismunurinn á mér og hv. 8. landsk. Og þegar ég sé, að það eru ekki líkur á að koma máli fram til fulls, þá er ég til með að fallast á, að það fari áleiðis fram á við. Svo kórónar þessi hv. þm. allan sinn fyrri málflutning með þeirri reginfirru að halda því fram, að í lögum um iðnskóla felist eitthvað um kaup og kjör iðnnema. Honum er ókunnugt um það, að sú samninganefnd, sem nú situr á rökstólum fyrir verkalýðsfélögin í Reykjavík, er með samningsumboð frá Iðnnemasambandi Íslands og fjallar um kaup þeirra og kjör, enda er hvergi í þessu frv. minnzt á nokkurn hlut, sem heitir kaup eða kjör iðnnema í þessum fjögurra ára námssamningum. Ég tel að öðru leyti óþarft að svara ræðunni, en ég vil endurtaka það, að ég vona, að hv. 8. landsk. sé ekki fulltrúi þeirra hv. alþm., sem öðlazt hafa háskólaborgarabréf, því að það er slæmt vottorð.



Herra forseti. Ég þarf ekki að eyða neinum tíma í að svara skætingi um það frá hv. 7. landsk. þm., hvort ég hafi gengið á háskóla eða ekki. En það var aðeins eitt atriði í ræðu hans, sem ég vildi gera athugasemd við og spyrja hann um, hvaðan honum komi vitneskja í því máli. Hann segir, að þegar ekki sé hægt að koma málinu áfram til fulls, þá geri hann sig ánægðan með að þoka því áfram eitthvað í áttina. Í þessu felst viðurkenning um það, að okkar till., sem hann var upphaflega flm. að, hafi verið að koma málinu áfram til fulls, ef hún hefði verið samþykkt. Hvaðan kemur honum þá vitneskja um það, að það hafi ekki verið hægt? Hvaða spádómsgáfu hefur hann öðlazt til að segja fyrir um það, hvort sú till. hefði náð samþykki í deildinni eða ekki, ef hann og hv. þm. V-Húnv. hefðu viljað standa að henni áfram? Og hvers vegna brugðust þeir? Hvers vegna hopuðu þeir, áður en reynt var, hvort hægt væri að koma till. áfram? Og ég vil endurtaka það, að till. iðnn. er frá mínu sjónarmiði ekkert spor í rétta átt. Hún er nákvæmlega óbreytt ástand. - Svo segir hann, að ég hafi svo litla þekkingu á þessum málum, að ég viti það ekki, að hér sé ekki verið að ræða kaup iðnnemanna. Mér er það fullljóst. Ég kann að lesa þetta frv. En hins vegar veit ég það, að iðnmeistararnir gætu ekki haft þessa iðnnema til þess að senda þá út um hvippinn og hvappinn allan daginn meðan unnið er og látið þá vinna fyrir Í kr. og hirt 25–26 kr. fyrir þá sjálfir, ef iðnskólunum væri breytt í dagskóla.



Herra forseti. Ég hef nú ekki blandað mér í þessar umræður og ætlaði mér ekki að gera, fyrr en ég heyrði hinn furðulega málflutning hv. 8. landsk. þm., svo að ég gat ekki orða bundizt að segja hér nokkur orð. Áður en ég vík að því, sem hann hefur flutt hér á sinn merkilega hátt, langar mig til að segja nokkur orð um málið almennt. Iðnskólarnir eru nú þeir einu skólar, sem reknir eru án þess, að ríkið komi þar að sem beinn aðill. Stéttarskólar aðrir, eins og búnaðarskólar, sjómannaskóli, vélstjóraskóli og fleiri slíkir, eru reknir af ríkinu, en iðnskólarnir hafa hingað til allir, sem reknir eru í landinu, verið kostaðir og reknir af iðnaðarmannasamtökunum á viðkomandi stöðum. Þetta er óviðunandi ástand af mörgum ástæðum, sem ég skal nú ekki fara út í að rekja. Úr þessu hefur verið reynt að bæta með flutningi frumvarpa um, að ríkið tæki að sér rekstur iðnskólanna eins og hinna annarra hliðstæðra skóla, allt frá árinu 1941, að ég hygg, þegar fyrst var borið fram frv. um iðnskóla. Þetta frv. hefur svo verið borið fram á síðari þingum, en aldrei náðst á því afgreiðsla. Mér finnst og hefur alltaf fundizt, bæði sem fim. fyrri frumvarpa um þetta mál og sem nokkuð nákominn rekstri a.m.k. eins iðnskóla, að þetta væri ósanngjarnt, að. iðnaðarmennirnir sjálfir yrðu að sjá um þetta einir, að vísu með nokkrum stuðningi, fjárstyrk frá ríkissjóði, sem aldrei hefur þó verið fastákveðinn, heldur háður því, sem Alþingi samþykkti hverju sinni. Ég teldi það þess vegna vera mjög mikinn ávinning, ef samþykkt yrði frv. um iðnskóla, sem bæri í sér í fyrsta lagi rekstrarfyrirkomulag þeirra, hvernig þeir skyldu kostaðir og reknir, og í öðru lagi, hvað. þar skyldi kennt og hvernig það skyldi kennt. Þetta eru þau tvö atriði, sem þurfa að vera í frv.; og þetta eru þau tvö aðalatriði, sem tekin eru upp í þetta frv., sem hér liggur fyrir, og er þar með náð meginhluta þess, sem a.m.k. ég hafði hugsað mér, ef þetta frv. fær að fara fram í svipaðri mynd og það hefur verið lagt hér fram með breytingum meiri hl. iðnn. Það væri kannske ekki úr vegi, sérstaklega ekki vegna hv. 8. landsk. þm., að skýra honum frá því, hvernig iðnkennsla fer fram yfirleitt, því að ég held, að hann geri sér ekki nákvæma grein fyrir því. Hún getur farið fram aðallega með tvennu móti, eins og hér hefur komið skýrt fram, m.a. hjá hv. 7. landsk. þm. Hún getur farið þannig fram, að hún sé meistarakennsla, þar sem verklega námið sé kennt af meisturunum, en það bóklega kennt í skólum. Hún getur einnig farið fram á hinn háttinn, að öll kennslan, bæði verkleg og bókleg, sé kennd í skólum. Ég er þeirrar skoðunar og hef alltaf verið, að það sé mikill kostur, að verklega kennslan geti farið fram hjá meistara, þannig að iðnneminn sé í nánu sambandi við hið starfandi líf, ef ég svo má segja, á meðan námið fer fram. Ég hef verið þar viðstaddur, sem fróðir menn hafa rætt um þessa hluti, hvorki að vísu fulltrúar Iðnnemasambands Íslands né Landssambands iðnaðarmanna, heldur þar sem saman hafa verið komnir fræðimenn margra landa til þess að ræða um það, á hvern hátt iðnkennslu yrði bezt fyrir komið. Þar voru dregin fram rök með og móti meistarakennslu og með og móti skólakennslu, og niðurstaðan af þeirra bollaleggingum varð sú, að þar, sem hægt væri að koma því við, og þar, sem vinna hjá meisturunum væri ekki of einhæf, væri meistarakennslan svo langsamlega miklu betri en skólakennslan, að það bæri að halla sér að henni. Þetta er ekki nein augnabliksniðurstaða, heldur er það þaulhugsuð niðurstaða viðurkenndra fræðimanna á þessu sviði: Þá hefur verið farinn enn nokkur millivegur í þessu, t.d. eins og hjá Norðmönnum, þar sem stofnaðir hafa verið forskólar og menn hafa verið teknir á skóla til verklegs náms í 1 ár eða 11/2 ár, áður en þeir fara til meistarakennslunnar. Þetta hefur gefizt vel, það sem það hefur náð, en ekki hefur verið hægt að framkvæma þetta í nándar nærri öllum iðngreinum. En í þeim iðngreinum, þar sem hægt hefur verið að gera það, hefur þessi forskólakennsla gefizt vel. Þar hefur nemendum verið kennt að fara með áhöld iðnarinnar og vélar, sem yfirleitt eru notaðar, og það verður að sumu leyti betur gert í skóla en hjá meisturunum sjálfum. Svo hafa þeir verið látnir fara til meistara, á sama hátt og gerist hér hjá okkur, en fengið styttan vinnutíma sem skólanum svaraði og stundum lengur en sem skólanáminu svaraði vegna þess undirbúnings, sem þeir höfðu fengið. þar. Mér finnst, að í þessum brtt., sem hér hafa komið fram við frv., gæti þess ekki nóg, að menn geri það upp við sig, hvort þeir ætli að stefna að því að fella niður alveg meistarakennsluna og taka upp hreina skólakennslu eða hvort þeir ætli að halda sig við meistarakennsluna og taka skólaveru iðnnemans aðallega sem bóklegt nám, en það hefði ég haldið að væri það æskilegasta, þar sem því verður við komið. Í sumum till., og raunar einnig í frv. sjálfu í upphafi, var gert ráð fyrir, að ekki yrði stofnaður sérstakur iðnskóli, nema þar sem nemendur væru 60 eða fleiri. Þetta finnst mér of há tala. Ég get t.d. bent á, að í frv., sem við fluttum 1941 og síðar, var nemendatalan, sem miðað var við um stofnun skóla, sett 10 nemendur annað hvort ár, þ.e.a.s., það mátti stofna iðnskóla þegar nemendafjöldinn var 20, ef 10 nemendur kæmu inn annað hvort ár, og gert var ráð fyrir fjögurra ára skóla. Þetta kann nú að vera of lág tala, en eins finnst mér, að það geti nokkuð orkað tvímælis, hvort talan 60 sé ekki of há. Með þeirri breytingu, sem nú er flutt af iðnn., þar sem þetta er lagt á vald ráðherra að nokkru leyti, finnst mér, að sé nokkuð sett undir þennan leka, þannig að ég fyrir mitt leyti get vel við unað, þar sem treysta verður því, að ráðherra taki þá tillit til allra aðstæðna. En mér þætti það lítið, ef ekki væri hægt að hugsa sér að stofna á Íslandi nema tvo iðnskóla, annan á Akureyri og hinn í Reykjavík, nema því aðeins að menn stefndu þá að því að gera skólana að verklegum skólum líka. Ef hins vegar haldið er áfram með eða hugsað sér að leggja meistarakennsluna til grundvallar, þá verður að skapa möguleika til að hafa skólahald fyrir bóklegu fræðsluna á þeim stöðum, þar sem meistarar taka nemendur til verklegrar kennslu. Þess vegna má ekki gera skilyrðin til iðnskólahaldsins, þ.e. bóklega námsins, þannig úr garði, að þau hindri það, að skólahald geti farið fram að einhverju leyti og helzt að öllu leyti á þeim stöðum, þar sem verklega kennslan fer fram hjá meistara. En - og nú kem ég að því, sem hv. 8. landsk. var að segja hér áðan - ef till. á þskj. 415 yrðu samþ. óbreyttar eins og þær eru, þá mundu þær þýða það, að ekki yrði hægt að halda uppi iðnskólum nema í hæsta lagi á tveimur stöðum á landinu. Það fullyrði ég af þeirri reynslu, sem ég hef um þetta. Það er ekki hægt að halda uppi dagskóla í öllum þeim 15 iðnskólum, sem nú eru hér til, vegna þess einfaldlega, að það mundu ekki fást kennarar, fyrir utan það, að það er ekki til húsnæði til þess að kenna í á nærri öllum stöðunum, nema með því móti að nota að einhverju leyti á eftirmiðdegi eða að kvöldi, eftir að lokið er kennslu t.d. í gagnfræðaskóla eða barnaskóla, þeirra húsrúm. En aðalatriðið er hitt, að í þessum mörgu námsgreinum, sem þar eru hafðar um hönd, eru kennslumöguleikarnir svo fáir, að það fást ekki menn til að hlaupa úr vinnu sinni í skólana, nema þá að kvöldi til eða á þeim tíma, sem þeir hafa aflögu. Þeir skera ekki í sundur sinn vinnutíma þannig fyrir einn eða tvo tíma í iðnskóla, að þetta sé hægt. Þess vegna er ekki hægt, a.m.k. ekki eins og stendur, að hlaupa í að gera alla skólana skilyrðislaust að dagskóla. Það verður að vera möguleiki til þess, að hitt geti verið líka, þar sem þess gerist þörf. Hitt er eins og önnur fjarstæða, að það sé ekkert unnið við brtt. eins og hún er sett fram á þskj. 445 frá iðnn. nú. Þar stendur nefnilega svona, með leyfi hæstv: forseta: „Iðnskólar og iðnnámsdeildir gagnfræðaskóla skulu vera dagskólar.“ Þetta er það almenna. „Þó má nokkuð af kennslunni fara fram að kvöldinu, þar sem húsnæðisskilyrði og kennslukraftar gera það nauðsynlegt.“ Þetta er undanþága, sem verður að vera til, ef skólahald á ekki að leggjast niður víðs vegar úti um land, eins og nú er; það leyfi ég mér að fullyrða eftir mjög nánum kynnum, sem ég hef af þessum hlutum, a.m.k. í Hafnarfirði og enda nokkru viðar, svo að ég sé ekki; hvernig þetta væri hægt að gera, nema því aðeins að þessi heimild sé fyrir hendi. Ef heimildin væri ekki fyrir hendi, þá mundi það þýða, að þessi kennsla legðist niður á mörgum stöðum víðs vegar um landið, og það teldi ég illa farið, vegna þess að ég er ekki viss um, að iðnnemi, sem nú getur lært iðn sína - við skulum segja norður á Siglufirði eða Seyðisfirði eða í Hafnarfirði eða Akranesi eða einhvers staðar annars staðar á þennan hátt, eins og nú hefur verið lýst, mundi vera sérstaklega fíkinn í að fara til Reykjavíkur eða Akureyrar, taka sig upp frá sínu heimili og koma sér í iðnnám á þessum tveim stöðum, eða ef til verklegs skóla yrði stofnað, að hann gengi þá í skóla þar. Ég held þess vegna, að það sé rétt stefnt að gera nemendum þessara staða kleift að öðlast þessa iðnfræðslu eða menntun sína á staðnum og við þau skilyrði, sem mögulegt er að bjóða. Hins vegar efast ég ekki um það og tel það raunverulega skyldu, að öll sú kennsla, sem mögulega getur farið fram að degi til, verði látin fara fram á þeim tíma, en undanþágan verði aðeins látin gilda um þær námsgreinar, sem ekki fást kenndar öðruvísi. Því er í brtt. á þskj. 445 slegið föstu sem aðalreglu, að skólarnir skuli vera dagskólar, og það tel ég vel, en þar er líka heimiluð sú undanþága, sem ég tel nauðsynlega, til þess að menn á afskekktum stöðum geti öðlazt þá bóklegu fræðslu, sem þeir geta ekki fengið öðruvísi en á kvöldin. Og ég tel alveg víst, eftir því sem ég þekki til, að menn vilji heldur taka á sig þau óþægindi, sem því fylgja, að taka eina eða tvær námsgreinar að kvöldi til, heldur en að taka sig upp úr sínu byggðarlagi og flytja sig til allt annars staðar með þeim óþægindum, sem því þá fylgja. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram. Ég er samþykkur till. á þskj. 445 og mun greiða henni atkv. Ég er einnig samþykkur brtt. n., sem flutt er á þskj. 408 og heimilar ráðh. að ákveða, að iðnskólar verði stofnaðir á stöðum, þó að nemendatalan geti ekki í upphafi náð fullum 60, og tel þetta allt saman stefna í rétta átt. Þó að ég hefði gjarnan viljað fá breytt fyrr því ástandi, sem er í þessum málum, þá finnst mér, að menn megi ekki horfa um of á það, að ekki fáist breytt öllu í einu og öllu á þann veg, sem við helzt hefðum kosið. Það verður að taka tillit til fleiri aðila en Reykjavíkur í þessu. Það verður líka að taka tillit til landsbyggðarinnar. Ég tel, að ef brtt. á þskj. 445 verður. samþ., þá sé þar með ákveðið, að iðnskólinn í Reykjavík verði dagskóli. Það getur hann verið með sína fimm, sex eða sjö hundruð nemendur eða hvað þeir nú eru margir. Þar er svo stór hópur sem grundvöllur fyrir skólahaldi, að það er vel hægt að , koma þar fyrir a.m.k. langsamlega mestu og ég vil segja öllu af kennslunni með dagkennslu, og það segja lögin líka að skuli gert. En ég vil ekki þrátt fyrir það láta sauma svo að hinum, sem geta ekki náð til þessa eina ágæta iðnskóla, sem er til á landinu, að þeim verði annaðhvort fyrirmunað að fá sína bóklegu fræðslu eða þeir verði að gera svo vel að taka sig upp og bætast við í þennan eina skóla.



Herra forseti. Frv. það á þskj. 452, sem hér er tekið til umr., er flutt af sjútvn. þessarar hv. d. Með frv. fylgir grg. frá n. ásamt bréfi vitamálastjóra, þar sem skýrt er frá framkvæmdum við hafnargerðina í Rifi frá árinu 1951 og fram til þessa tíma. Einnig upplýsir vitamálastjóri, hvaða framkvæmdir sé nauðsynlegt að ráðast í á næstu árum, til þess að höfnin og önnur aðkallandi mannvirki í sambandi við hana komi að notum. Að öðru leyti vitna ég í grg. n. með frv. og í bréf vitamálastjóra, sem hvort tveggja sannar nauðsyn þess, að heimild hæstv. ríkisstj. til lántöku vegna hafnarframkvæmda í Rifi verði hækkuð úr 3 millj. kr. í 12 millj. kr., eins og frv. kveður á um. Eins og tekið er fram í grg. með frv., er mikil nauðsyn að hraða hafnargerðinni, þar sem þegar er bundið allmikið fé í þeim mannvirkjum, sem þegar er búið að framkvæma í Rifi, og það fé er arðlaust, þar til höfnin verður tekin til afnota og eðlileg tekjuöflun myndast með hafnargjöldum og öðrum afnotum, sem höfnin lætur útgerðinni í té. Þar sem frv. er flutt af nefnd, vil ég biðja hæstv. forseta að vísa því til 2. umr. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir á þskj. 438 um atvinnuleysistryggingar, er nú í fyrsta sinn flutt sameiginlega af þm. Sósfl. og Alþfl. hér í þessari hv. d. Frumvarp samhljóða þessu hefur verið flutt á nokkrum undanförnum þingum af þm. Sósfl. Af hendi Alþfl. hafa verið fluttar till. til þál. um skipun nefndar til að undirbúa frv. um atvinnuleysistryggingar. Hvorugt þessara mála hefur hlotið samþykki Alþingis. Á Alþingi 1942 var þessu máli fyrst hreyft, og þá flutti hv. 2. landsk. þm., Brynjólfur Bjarnason, frv. um atvinnuleysistryggingar. Frv. þetta, sem hér liggur fyrir, er í öllum aðalatriðum samhljóða því frv., enda hafði það lagafrv. verið samið í samráði og í samvinnu við marga af forustumönnum verkalýðssamtakanna víðs vegar um land. Á Alþingi 1948 var málið flutt á ný af Sigurði Guðnasyni alþm. Verkamannafélagið Dagsbrún hafði þá tekið málið til umræðu að nýju á fundi sínum. Eftir þær umræður var það sameiginlegt álit stjórnenda og meðlima félagsins, að hin mesta nauðsyn væri á því, að komið yrði á stofn atvinnuleysistryggingum, og fól félagið formanni sínum að flytja frv. á Alþingi. Árin 1950, 1951, 1952 og 1953 hefur svo frv um atvinnuleysistryggingar verið flutt í þessari hv. deild. Á Alþingi 1952 fékkst frv. afgr frá n., en þá klofnaði heilbr.- og félmn. þessarar hv. deildar um málið. Minni hl., þeir Jónas Árnason og Gylfi Þ. Gíslason, lagði til, að frv. yrði samþykkt með nokkrum breytingum á bráðabirgðaákvæðinu. Fulltrúar stjórnarfl., sem mynduðu meiri hl. innan nefndarinnar, lögðu aftur á móti til, að frv. yrði vísað til ríkisstj. Álit meiri hl. var svo samþykkt. Nú hefði mátt ætla, að þáverandi hæstv. ríkisstj. hefði talið skyldu sína að leggja fyrir næsta Alþingi stjórnarfrv. um atvinnuleysistryggingar, þar sem þá var vitað, að öll verkalýðshreyfingin stóð á bak við þetta mál, og þar sem Alþingi hafði með samþykkt sinni beinlínis ætlazt til þess, að hæstv. ríkisstj. tæki málið upp á sína arma og flytti frv. þar um. Hvað sem því hefur valdið og hverjar sem orsakirnar kunna að hafa verið, hefur hæstv. ríkisstj. ekkert gert þessu máli til framdráttar, og það sýnir allt annað en mikinn áhuga á því að verða við óskum og kröfum verkalýðssamtakanna í þessu máli. Slík afstaða er ein sönnun þess, að bæði fyrrv. og núverandi hæstv. ríkisstj. láta hagsmuni og velferðarmál alþýðunnar víkja fyrir sérhagsmunum ráðandi stétta þjóðfélagsins og hafa skellt skolleyrum við sjálfsögðum og margendurteknum kröfum verkalýðsins í landinu, bæði í þessu máli og fjölmörgum öðrum. Eins og bent er á í grg. fyrir þessu frv., hefur nokkurs skoðanamunar gætt um það, hvern hátt væri heppilegast að hafa á framkvæmd atvinnuleysistrygginganna. Sumir flm. telja ýmislegt mæla með því, að einum sjóði eða einni stofnun og þá helzt atvinnustofnun ríkisins, sem oftar en einu sinni hefur verið flutt frv. um af hálfu Alþfl., yrði falin framkvæmd atvinnuleysistrygginganna um land allt. En þrátt fyrir þennan skoðanamun, sem er ekki á neinn hátt hægt að kalla djúptækan skoðanamun um framkvæmdaratriði, eru allir hv. flm. þessa frv. sammála um nauðsyn þess, að það verði að lögum nú þegar á þessu Alþingi, enda í bráðabirgðaákvæði gert ráð fyrir endurskoðun laganna á árinu 1957, og mætti þá hafa hliðsjón af þeirri reynslu, sem fengizt hefði varðandi heppilega tilhögun trygginganna, og að sjálfsögðu þá tekið fullt tillit til tillagna verkalýðshreyfingarinnar í málinu. Undanfarin ár hafa verkalýðsfélögin víðs vegar um allt land samþykkt ákveðnar áskoranir til þings og stjórnar um að setja lög um atvinnuleysistryggingar, og nú síðast á 24. þingi Alþýðusambands Íslands, sem háð var í vetur, var samþykkt einróma áskorun til þings og stjórnar, að nú á yfirstandandi Alþingi yrðu samþ. lög um fullkomnar atvinnuleysistryggingar. Á undanförnum þingum Alþýðusambandsins höfðu verið gerðar samhljóða samþykktir í þessu máli. Með tilliti til hinna eindregnu áskorana frá verkalýðsfélögum innan heildarsamtakanna og Alþýðusambandsþinga er frv. þetta enn á ný flutt hér í þessari hv. deild í trausti þess, að alþm. sjái sér fært að samþ. það og verða þannig við eindregnum kröfum verkalýðssamtakanna um, að komið verði á fót atvinnuleysistryggingum. Til þess að undirstrika enn betur en áður samhug verkalýðshreyfingarinnar í málinu var talið sjálfsagt, að flm. að þessu frv. væru frá báðum verkalýðsflokkunum, enda fullt samkomulag innan verkalýðshreyfingarinnar um málið, eins og ég hef áður bent á. Það hefur þannig til gengið um fjöldamörg hagsmunamál alþýðunnar hér á Alþingi og víðar, að lengi vel hafa andstæðingar slíkra mála torveldað framgang þeirra í lengstu lög. Það má t. d. nefna togaravökulögin, breytingar á framfærslulögunum, sem fólu í sér afnám hins illræmda ákvæðis um fátækraflutningana, lög um orlof, lög um greiðslu vinnulauna, lög um verkamannabústaði, lög um alþýðutryggingar o. fl., o. fl. Það kostaði alveg ótrúlega baráttu af hendi alþýðusamtakanna og forsvarsmanna þeirra að fá slík lög samþykkt. Það væri freistandi að tilfæra hér ummæli nokkurra hv. alþm., er þessi mál voru til umræðu hér á Alþingi. Það mætti segja mér, að sumir hv. alþm. mundu nú gjarnan óska þess, að þeir hefðu ekki viðhaft sumt af þeim ummælum, sem þeir höfðu á Alþingi og víðar, þegar þessi hagsmunamál alþýðunnar voru á dagskrá, en það verður ætíð þannig, að góður og réttur málstaður sigrar að lokum, Það er hægt um takmarkaðan tíma að torvelda framgang góðra og sjálfsagðra mála, en að lokum sigrar hinn rétti málstaður. Þetta frv. er eitt af þeim málum, sem ekki verður hægt að ganga fram hjá til lengdar. Um það munu verkalýðssamtökin í landinu sjá. Þau eru orðin það afl, sem ekki er hægt að ganga fram hjá, hvorki í þessu máli né öðrum. Við Íslendingar hælum okkur stundum af því, hvað félagsmálalöggjöf okkar sé fullkomin. Það er satt, að sú löggjöf er á margan hátt merkileg, þó að mikið vanti á, að hún sé eins fullkomin og æskilegt væri. Sést það hvað bezt á því, að enn í dag býr atvinnulaust verkafólk á Íslandi við algert öryggisleysi. Slíkt ástand er óþolandi og þjóðfélagi, sem talið er menningarþjóðfélag. gersamlega ósamboðið. Óumdeilanlega er það skylda þjóðfélagsins að sjá öllum þjóðfélagsþegnum sínum fyrir öruggu lífsframfæri. Að sjálfsögðu krefst verkalýðurinn fyrst og fremst atvinnuöryggis og að sú vinna, sem hann lætur af hendi, sé greidd í fullu samræmi við þær kröfur, sem verkalýðsstéttin gerir hverju sinni. Sé kröfu verkalýðshreyfingarinnar um atvinnuöryggi ekki fullnægt, ber þjóðfélaginu skylda til að sjá svo um, að enginn líði skort. Þeirri sjálfsögðu skyldu verður á engan hátt betur fullnægt en með því, að komið verði á fót viðunandi atvinnuleysistryggingum. Þessu frv., ef að lögum verður, er ætlað að leysa þá skyldu. Ég vil svo að lokinni þessari umr. leggja til við hæstv. forseta, að málinu verði vísað til 2. umr. og heilbr.- og félmn.