Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Hv. Ed. hefir gert fáeinar breytingar á frv. því, sem hjer liggur fyrir. Fyrst eru tvær breytingar við 6. gr. Hin fyrri er að eins fólgin í því, að í stað þess, að yfirmatsmenn geri tillögur um, hverjir skulu vera matsmenn og hve margir, þá sje forstöðumönnum sláturfjelaga ætlað að gera það, ásamt yfirmatsmönnum. Jeg skal leyfa mjer að geta þess, að þar sem hjer er talað um sláturfjelagsskap, þá nær það auðvitað til allra þeirra fjelaga, sem hafa sláturhús og slátra þar, þó sá fjelagsskapur kunni að ná til einhvers fleira. Þessa breytingu verð jeg að telja hagkvæma og heldur til bóta. Síðari breytingin við 6. gr. er fólgin í, að í stað þess, að stjórnarráðið ákveði laun kjötmatsmanna í samráði við yfirmatsmenn, þá er samkvæmt frv. yfirmatsmönnum ætlað að gera það í samráði við forstöðumenn sláturfjelaga. Þessi breyting er í samræmi við þá fyrri. Það kann að vísu að verða dálítið mismunandi í einstöku hjeruðum landsins. En það virðist ekki ósanngjarnt, að forstöðumenn sláturhúsa hafi íhlutunarrjett um þetta. Þá er lítil breyting gerð á 7. gr., þess efnis, að felt er burtu, að standa skuli í erindisbrjefi matsmanna, hvaða kaupgjald þeir hafi. Enn fremur er breyting við 9. gr. Að gefnu tilefni vil jeg leyfa mjer að vekja athygli hv. deildar á því, að þessi grein frv. ákveður sjerstaklega mikilvægt og áríðandi atriði í starfi yfirmatsmanna, t. d. það, að hús þau sem slátra á í, sjeu svo úr garði gerð, að þau teljist hæf til þess. Breytingin á þessari grein er ekki önnur en sú, að ef hús er einhversstaðar, sem að áliti yfirmatsmanns ekki er hæfilegt til slátrunar, þá er felt burtu, að veita megi undanþágu. Hins vegar ef svo er ástatt á einhverjum stað, að ekki þykir kleift að reka fjeð til sláturhúss, þá getur stjórnarráðið veitt undanþágu fyrir eitt ár, að slátra megi á góðum blóðvelli. Vitanlega er með orðunum, að ekki þyki kleift að reka til sláturhúss, átt við, að um sjerstaka örðugleika sje að ræða. Jeg skal taka til dæmis, að það verður að teljast ókleift að reka fje frá Barðaströnd að Króksfjarðarnesi. Þetta ákvæði er til þess, að gera undantekningu, eins og menn sjá, þegar sjerstaklega stendur á. Jeg hefi haft sjerstakar ástæður til að dvelja dálítið við þetta atriði vegna þess, að má ske mætti beita því nokkuð harkalega, með því t. d. að knýja menn til að reka fje til næsta sláturhúss. Standi svo á, að ekki sje neitt hæfilegt hús til, þar sem einn eða fleiri hlutaðeigendur slátri, þá mundi þetta hvetja þá til þess að koma sjer upp sláturhúsi hið allra fyrsta. Enda gat nefndin ekki sjeð, að þessi breyting væri til neinna óþæginda fyrir þá, sem hlut eiga að máli. Loks er breyting á 10. gr., sem ákveður sektirnar við brotum gegn þessum lögum nokkru hærri en upphaflega var í frv. Nefndinni fanst sú breyting rjettmæt. Hjer er um mjög áríðandi ákvæði að ræða, sem skylt er að fyrirbyggja að verði brotin. Og sektarupphæðin er ekki hærri en sem svarar 5 tunnum af kjöti, eftir núverandi verðlagi. Eins og jeg nú hefi drepið á, hefir nefndin fallist á allar þessar breytingar og telur, að þær sjeu til bóta á frv. Loks liggur hjer fyrir ein breyting enn, á þgskj. 515, frá nefndinni. Fer hún fram á, að lögin öðlist gildi þegar í stað. Þegar þetta frv. fyrst kom fram og var til meðferðar hjá nefndinni, þá var hún þeirrar skoðunar, að til væri nú þegar heimild fyrir því, að lög þessi gætu komið til framkvæmda á næsta hausti, án þess að beint þyrfti að taka það fram í sjálfum lögunum. En síðan hefir hæstv. stjórn komist að þeirri niðurstöðu, að svo væri ekki, heldur þyrfti að skipa svo fyrir með sjerstakri lagagrein, og er því þessi breyting fram komin.

Gísli Sveinsson Jeg vildi að eins leyfa mjer að gera litla fyrirspurn til hv. nefndar. Það var heppilegt, að nefndin tók þann upp, að bæta við 11. gr. frv. því ákvæði, að lögin öðlist gildi þegar í stað. Því að öðrum kosti hefði orðið að skilja þetta svo, að næsta haust hefði ekkert mat getað farið fram, því að jeg býst ekki við, að stjórnin hefði sjeð sjer fært að fyrirskipa mat, sem ekki væri lögákveðið, nema mjög knýjandi ástæður lægju til. Hins vildi jeg líka geta, að jeg tel það mjög áríðandi, að stjórnin hraði staðfestingu laganna sem mest að hægt er, eða að hún að minsta kosti skipi yfirmatsmenn, svo að þeir geti gert þær ráðstafanir, sem þarf. Því eins og nú er ákveðið, þá verða ekki skipaðir matsmenn nema samkvæmt tillögum þeirra, í samráði við forstöðumenn sláturhúsa o. s. frv. Þessu síðasta ákvæði hefir verið bætt í frv. nú í hv.Ed. Og vildi jeg spyrja út af því, um forstöðumenn sláturhúsa eða fjelaga, hvort þar sje ekki líka átt við allar þær verslanir eða fjelög, sem slátra í húsi, sem samkvæmt áliti yfirmatsmanna er talið hæfilegt. Það stendur hjer að eins: „forstöðumenn sláturhúsa“. Nú er, eins og menn vita, eitt allsherjarsláturfjelag hjer á Suðurlandi, sem svo hefir ýmsar undirdeildir. Út af því vil jeg líka spyrja, hvort það sje meiningin, að lögreglustjóri leiti tillagna forstjóra sláturfjelagsins hjer í Reykjavík, eða hvort nægi sem sje, að hann leiti til deildarstjóranna, hverjir sem þeir eru. En hinu fyrra má víst slá föstu, nema önnur svör komi fram, er bægi þeim skilningi frá, að hjer með sjeu taldar allar verslanir og einstakir menn, sem láta slátrun fram fara í húsi, sem tekið er gilt af yfirmatsmanni. En nú er nokkur hængur á fyrir því, og vildi jeg því enn spyrja hv. nefnd, hvað gera á, ef þessa aðilja greinir á um tölu og val kjötmatsmannanna. Það er einmitt þessi breyting, sem valdið getur talsverðum vandkvæðum, að lögreglustjóri verður nú, eftir ákvæðum frv., að fara eftir áliti margra aðilja um val á matsmönnum. Vildi jeg vita, hvernig hv. nefnd ætlast til að hann greiði fram úr því, ef þeim aðiljum kemur ekki saman og sitt vill hver, eins og oft getur við borið.

Frsm. (Pjetur Þórðarson) Jeg þóttist hafa tekið það svo glögt fram áðan, að það hefir naumast getað farið fram hjá þeim, sem skrifuðu upp orðin eftir mjer, að með sláturhúsi eða sláturfjelagi er hjer átt við hverskonar fjelagsskap, verslun eða einstaka menn, sem hafa slátrun með höndum. Að þessu leyti þykist jeg fyrir nefndarinnar hönd hafa þegar gefið svar við fyrirspurn hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Það ætti líka að sýna hvað við er átt, að þetta kemur svo glögt fram í umr. Um það, hvað gera eigi, ef hlutaðeigendur greinir á, þá er það sjálfgefið, að yfirmatsmaður og forstöðumenn sláturhúsa hafa að eins tillögurjett, en lögreglustjóri sker úr. Þannig hefir nefndin litið á, og býst jeg við, að öllum komi saman um, að svo verði að vera.

Pjetur Ottesen Jeg þarf ekki að segja mörg orð, þar sem hv.frsm. (P. Þ.) hefir þegar tekið fram, hvernig skilja beri ákvæði 9. gr. um undanþáguna. Eins og hann tók fram, hefir þessu ákvæði verið breytt í hv.Ed. í þá átt, að þrengja það, að undanþága þessi verði veitt; en því verður ekki neitað, að þetta ákvæði er nokkuð hart, og þá sjerstaklega þegar þess er gætt, hve allar byggingar eru dýrar og erfitt að bæta úr því, sem ábótavant er í þeim efnum. Hv. Ed. hefir sem sje felt í burtu orðin: „þar sem ekki er hæfilegt húsrúm“, í 9. gr., en með þeim hefir upphaflega verið ætlast til, að þar sem einhverjar slíkar tilfæringar eða skýli eru til - þó ófullkomið sje - ætti að leyfa mönnum að bjargast við það, þar til úr raknaði. Ef bókstaflega eru tekin orðin: „þar sem eigi er kleift að reka fje til sláturhúss“ o. s. frv., þá má auðvitað teygja þau endalaust, því það má ef til vill segja, að kleift sje að reka fje til sláturhúss, þótt svo miklir annmarkar sjeu á því, að allur arðurinn fari í kostnað, því að rýrnun og rekstrarkostnaður getur hæglega orðið svo mikill, þar sem um langa leið er að ræða. En eins og hv.frsm. (P. Þ.) tók fram, þá ber ekki í framkvæmdinni að taka þetta bókstaflega, heldur á að veita undanþágu þessa þar sem nauðsyn ber til. Og í trausti þess, að hæstv. stjórn líti þeim augum á þetta atriði og sýni þá sanngirni, að þröngva ekki kosti manna í því efni framar en nauðsyn ber til, get jeg felt mig við frv. Og jeg efast ekki um það, að á þennan hátt getur þetta og vel farið saman, að hagsmuna einstaklinganna sje gætt og lögin nái tilgangi sínum.

Hákon Kristófersson Háttv. þm. V-Sk. (G. Sv.) hefir nú þegar tekið fram sumt af því, sem jeg vildi sagt hafa. En jeg vildi þó beina einni spurningu til hv. nefndar og hæstv. stjórnar. Mjer skildist, að brtt. á þgskj. 515 væri flutt eftir óskum hæstv. stjórnar og í samráði við hana. En í sambandi við það vildi jeg spyrja, hvort hún teldi það hugsanlegt, að lög þessi verði framkvæmanleg nú þegar í haust. Í 9. gr. frv. er það ákvæði, að yfirmatsmenn skuli ferðast um umdæmi sitt á hverju hausti, frá 1. sept. til 31. okt. Nú eru yfirmatsmenn þessir ekki enn þá skipaðir, og mundu þeir því ekki komast til sumra hjeraða fyr en seint í október, að þessu sinni. En þá nær þetta ekki tilgangi sínum, þar sem víðast er búið að slátra að mestu leyti um þann tíma. En eftir þeirri vöndun, sem undanfarin ár hefir verið á þessari vöru, þá virðist það ekki nauðsyn að hraða svo framgangi þessara laga, frekar en annara. Það ætti að nægja, að þau kæmu til framkvæmda á komandi hausti, einkanlega þegar þess er gætt, að þau geta ekki náð tilgangi sínum í haust. Jeg skil því ekki, hvers vegna þessi brtt. er fram komin, og sýnist mjer skaðlaust, að hún fjelli. Frv. sjálft, eins og það nú liggur fyrir, get jeg fallist á, og held jeg, að fyrir næsta haust mætti undirbúa málið svo, að lögin næðu tilgangi sínum út í ystu æsar. Það var einhver hv.þm. að minnast hjer á fjórðungsmerki, og skal jeg taka það fram, að þau ættu ekki síður við hjer en þegar um ull er að ræða, því að ekki mun síður munur á kjöti en ullargæðum, eftir því hvaðan það er af landinu.

Gísli Sveinsson Jeg þykist mega álykta og slá föstu af svari hv.frsm. (P. Þ.), sem tilætlun og skilningi nefndarinnar, í fyrsta lagi, að sjerhvert það húsrúm, sem slátrað er í og tekið er gilt til þess af yfirmatsmanni, er „sláturhús“ í merkingu laganna. „Forstöðumenn“ þeirra eru þeir sem láta slátra þar, t. d. kaupmenn, verslanir o. s. frv. Í öðru lagi: Forstöðumaður sá, er leita ber til eða gera á tillögur fyrir deildir Sláturfjelags Suðurlands, er forstjórinn hjer í Reykjavík, en ekki deildarstjórarnir. Í þriðja lagi: Ef þessa aðilja greinir á (6. gr. laganna), sker lögreglustjóri úr, enda hafa þeir að eins tillögurjett. Það er áríðandi, að þetta sje ákveðið og ljóst, vegna framkvæmda laganna, og hefi jeg af þeim sökum gert fyrirspurnirnar.

Frsm. (Benedikt Sveinsson) Eins og getið er um í nál. og brtt. samvinnunefndar í stjórnarskrármálinu bera með sjer, er allur þorri brtt. einungis orðabreytingar, til þess að bæta málið á frv. í ýmsum atriðum. Um þetta þarf ekki að eyða mörgum orðum, því að breytingarnar bera það með sjer, að þær eru ekki efnisbreytingar. En málið á gömlu stjórnarskránni var ekki sem best; það er skrifstofustíll 19. aldar. Þetta orðbragð gömlu stjórnarskrárinnar er víða óbreytt í frv. stjórnarinnar. Nefndinni þótti ástæða til að vanda málið á þessum lögum, ekki síður en öðrum. Það er reyndar orðabreyting að „lögráður“ hefir verið bætt inn í 12. gr. En það gerir ákvæðið skýrara og hefir víst verið tilætlun stjórnarinnar, að þetta væri fólgið í ákvæðinu. Þá er brtt. við 13 gr., að orðin: „Á fundum þessum ræður afl atkvæða“ falli burt. Nefndin var á einu máli um það, að þetta ákvæði geti tæplega staðist, að afl atkvæða skuli ráða á ráðherrafundunum, því að ef svo færi, að forsætisráðherra yrði í minni hluta, mundi hann verða að biðjast lausnar. En það mun þó ekki vera tilætlunin. Í sambandi við þetta skal jeg geta þess, að breytingarnar við 14. og 15. gr. eru orðabreytingar, þar sem lagt er til, að orð falli burtu, sem er ofaukið eða ekki eru nauðsynleg. Við 16. gr., staflið b., hefir nefndin lagt það til, að á eftir þeirri grein komi ný (17.) grein, svo hljóðandi: „Konungur gerir samninga við önnur ríki. Þó getur hann enga slíka samninga gert, ef þeir hafa í sjer fólgið afsal eða kvaðir á landi eða landhelgi, eða ef þeir horfa til breytinga á stjórnarskipun ríkisins, nema samþykki Alþingis komi til.“ Þetta er viðbót, sem nefndin er ásátt um að bera fram Það hefir verið skoðun sumra, að konungur gæti afsalað rjettindum landsins, án samþykkis Alþingis, og þótti nefndinni nauðsyn til bera að girða fyrir allan vafa um svo mikilvægt atriði. Nefndin leggur til, að 17. og 18. gr verði dregnar saman í eitt, því að efni þeirra fer vel saman í sömu grein, og breytist greinatalan samkvæmt því. Þá hefir nefndin gert lítils háttar breytingu við 19. gr. Hún er fólgin í því, að orðin: „hins reglulega“ falli burtu. Nefndinni þótti rjett, að sömu ákvæði giltu í þessu efni um aukaþing sem aðalþing. Þá hefir og nefndin stytt frestunartímann úr 4 vikum í 2 vikur. Við 20. gr. hefir nefndin gert þá breytingu, að í stað 12 mánaða komi 8 mánuðir, sem leiðir af því, að gert er ráð fyrir, að Alþingi komi saman á hverju ári. Um breytinguna við 24. gr. urðu nokkrar umræður. Vildu sumir fella greinina niður. Varð það þó úr að láta ákvæðið standa og orðinu „saksókn“ bætt inn í greinina. Við 25. gr. gerði nefndin að eins orðabreytingar, til málfegurðar. Um 26. gr. var mikið rætt í nefndinni, og komu fram ýmsar till. til breytinga; en þær voru mjög ólíkar og skoðanir manna sundurleitar, og varð því niðurstaðan sú, að nefndin skyldi ekki sem slík gera neinar verulegar breytingar á frv. stjórnarinnar. En þó varð það að samkomulagi í nefndinni, að svo framarlega sem fram kæmi brtt., þá skyldu nefndarmenn hafa óbundnar hendur. Nefndin hefir lagt til, að skotið væri inn í þessa grein nýrri málsgrein, svo hljóðandi: „Með lögum má ákveða, að þingmenn Reykjavíkurkaupstaðar skuli kosnir hlutbundnum kosningum, og gilda þá um kosningarrjett og kjörgengi sömu reglur sem við óhlutbundnar kosningar.“ Nefndinni þótti rjett að taka upp þessa heimild fyrir Reykjavík, svo að eigi þyrfti að breyta stjórnarskránni síðar, þótt fjölgað yrði þingmönnum í Reykjavík En það þótti gagnslítið að fjölga fulltrúum bæjarins á þingi, ef meiri hluti í bænum rjeði einn úrslitum kosninganna, eins og nú á sjer stað. En jafnframt var gert ráð fyrir því í nefndinni, að um leið og þessi breyting yrði í lög tekin væri öðrum núverandi tvímenningskjördæmum landsins breytt í einmenningskjördæmi. Af þessari breytingu stafa ýmsar orðabreytingar við 27., 28., 29. og 30. gr., og þarf jeg ekki að skýra það mál frekara. Um 29. gr. varð mikil deila í nefndinni. En af því að það verður alllangt mál. áður en á enda sje kljáð. þá mun jeg geyma það þangað til jeg hefi farið yfir aðrar smærri brtt. Við 34. gr. hefir nefndin að eins bætt inn því ákvæði, að sameinað Alþingi hafi heimild til að senda konungi ávörp, eins og hvor þingdeild fyrir sig. Þetta hefir reyndar verið venja á undanförnum tíma, en orkað tvímælis, hvort löglegt væri Þótti nefndinni rjettara, að þetta vari heimilað berum orðum í stjórnarskránni. Þá hefir nefndin lagt til, að sú breyting yrði gerð á 36. gr., að í stað orðanna: meina af jarðeignum“ komi: „neina af fasteignum landsins nje afnotarjett þeirra“. Nefndinni þótti ákvæðið „jarðeignum“ eigi nógu víðtækt. Þá kem jeg að 27. brtt. nefndarinnar, við 38. gr. frv., þar sem talað er um fjárlagafrumvarpið og að í því skuli fólgin greinileg skýrsla um tekjur ríkisins og gjöld. Þetta fanst nefndinni ekki sem best orðað, að nefna greinilega skýrslu það, sem ekki getur verið annað en áætlun eða spádómur, meira eða minna nær sanni, um hverjar verði tekjur ríkisins og gjöld; því þótti nefndinni betur fara að setja þar „greinargerð“. Þá eru allar næstu brtt. ekki annað en orðabreytingar, alt út að 33 brtt.; þar vill nefndin að bætt sje inn í „eða drengskaparheit“. Jeg tók það fram áður, er jeg talaði um 7. brtt., að það væri í samræmi við lög vor um eiða og drengskaparheit, og væri því rjettara að láta það einnig koma fram í stjórnarskránni. Með 35. brtt. breytir nefndin orðinu „talað“ í „sagt“. Sagt er nokkru víðtækara; það tekur og yfir það, sem þm. hefir ritað, t. d. í nefndaráliti. 36. brtt. er að eins orðabreyting. 37. brtt. er í raun rjettri ekki annað en lagfæring þess orðalags, sem stendur í stjórnarskránni og frv. stjórnarinnar, því að auðvitað er hjer átt við meira en helming þm. í hvorri deild, en ekki helming allra þm. 38. brtt. er líka orðabreyting, en skýrara orðuð en í stjórnarfrv., þar sem það er þannig orðað, eins og það sje ekki ályktun að vísa máli til stjórnarinnar. Með 39. brtt. er 53. gr. stjórnarskrárinnar orðuð upp, en er engin efnisbreyting. 40. og 41. brtt. eru og orðabreytingar. Í 42. brtt. er prentvilla. Seinni hluti greinarinnar á að vera þannig orðaður samkvæmt brtt.: „nema eftir dómsúrskurði, eða sjerstakri lagaheimild.“ Þetta bið jeg forseta að athuga. 43. brtt. er í samræmi við það, sem áður er komið og jeg gat þá um. Nefndinni þótti rjett, að það væri tekið fram í stjórnarskránni, að ef ákvæði vantaði um heimild útlendinga til þess að eiga, ekki einasta fasteignir, heldur og fasteignarjettindi hjer á landi, þá skyldi því skipað með lögum. 44. brtt. er að eins orðabreyting. Sama er að segja um 45. brtt. og enn fremur 46. brtt., þar sem nefndin leggur til, að í stað orðanna: „breytingu á sambandinu milli“ komi: „breytingu á sambandslögunum“. Jeg hefi nú minst á flestar breytingar nefndarinnar og vona, að hv. þingdm. geti áttað sig á þeim við samanburð á þeim og stjórnarfrv., og hafi mjer sjest yfir eitthvað, mun jeg síðar geta skýrt það, eða aðrir samnefndarmenn mínir. Þá kem jeg síðast að þeirri brtt., sem jeg geymdi áðan, brtt. við 29. gr. frv. Hún hefir valdið mikilli og langri deilu. Nefndin hefir klofnað um kosningarrjettarákvæðin í 29. gr. stjórnarskrárfrv., eins og nefndarálitið ber með sjer, og vil jeg skýra þann skoðanamun frá sjónarmiði meiri hlutans nokkru gjör en gert er í nefndarálitinu og jafnframt rifja upp helstu atriðin, sem þar eru tekin fram. Fyrst vil jeg víkja að þeim ramma misskilningi sem mjög bryddir á manna á meðal og rækilega hefir verið studdur og árjettur í sumum blöðum hjer, að brtt, meiri hlutans, 5 ára búsetuskilyrði í stjórnarskránni fyrir kosningarrjetti, sje eitthvert nýmli, sje breyting frá því, sem er, og uppátæki nýjungagjarnra þingmanna, sem sum blöðin hafa verið að kenna einum þeirra og öðrum. Í þessu birtist furðumikil fáfræði, þar sem 5 ára búsetuskilyrðið stendur í núgildandi stjórnarskrá. Ákvæðið var fyrst tekið upp í stjórnarskrárfrumvarp í efri deild 1911, af stjórnarskrárnefndinni þar, allri í einu hljóði, og hefi jeg ekki sjeð, að það hafi valdið neinum andmælum í þinginu. Ákvæði þetta var síðan tekið óbreytt upp í stjórnarskrárfrv. það sem vjer þrír þingmenn bárum fram í Nd. 1913. Sætti það þá engum mótmælum. Báðir flokkar studdu það jöfnum höndum, og engin rödd heyrðist á móti því. Komst svo ákvæðið í lög í stjórnarskipunarlögunum 19. júní 1915. Það var fyrst í sambandslaganefndinni í fyrra, að dönsku fulltrúarnir hreyfðu því að afnema yrði mismun þann, sem nú er í stjórnarskránni á kosningarrjetti en skilyrði fyrir kosningarrjetti, sem hjer um ræðir, eru sem kunnugt er þau, að annaðhvort þarf maðurinn að vera fæddur á Íslandi, eða hafa verið hjer búsettur síðustu 5 árin áður en kosning fer fram. Þessi ákvæði þótti dönsku fulltrúunum koma í bága við jafnrjettisákvæðið í 6. gr. sambandslaganna, þar sem búsetuskilyrðið náði ekki til Íslendinga. Andstæðingar sambandslaganna óttuðust að nema þyrfti burtu 5 ára skilyrðið, samkvæmt sambandslögunum, og var það eitt meðal annars, er þeir bygðu á mótstöðu sína gegn lögunum. En þessu var harðlega neitað af öllum forsvarsmönnum sambandslaganna í báðum deildum þingsins, í nefndarálitum meiri hlutans og ræðum framsögumanna og annara, sem til máls tóku. Staðhæfðu þeir og leiddu rök að, að eins mætti afmá þann mismun, sem dönsku fulltrúarnir töldu vera, með því að láta 5 ára búsetuna nú til allra jafnt, hvort sem fæddir væru á Íslandi eða ekki. Var því meira að segja heitið þá, að sá breyting skyldi á þessu verða gerð, af öðrum helsta flutningsmanni sambandslaganna hjer í deildinni, og hefir hann nú sýnt, að hugur fylgdi máli, og hefir ekki gengið á bak orða sinna. Sambandslagafrumvarpið var því beint samþykt af þinginu í fyrra með þeim skilningi, því fororði og þeim áskilnaði, að svo skyldi breytt til um fyrgreindan „mismun á kosningarrjetti“, sem meiri hl. mælir nú fram með. Sama var meðal kjósenda utan þings. Því var haldið fast fram í ræðu og riti af fylgismönnum sambandslaga, að svo skyldi úr þessu ráðið, sem meiri hlutinn leggur til, og er enginn vafi á því, að þessi skilningur og þetta fororð hefir ráðið mjög miklu um fylgi málsins meðal kjósenda í landinu. Allir geta því sjeð, hve öfugt og fráleitt það er að bregða meiri hlutanum um, að hann sje að bera hjer fram nýmæli. Hjer er ekki um nýmæli að ræða frá öðrum en stjórninni, er nú fellir búsetuskilyrðið niður í frv. sínu. Er þetta undarlegt tiltæki af stjórninni, og hafði þjóðin síst búist við slíku. Vænti hún þess þvert á móti, að staðið yrði við það, sem sagt var í sambandi við sambandslögin og þau studd með. Bjóst ekki við, að þar yrði látið sitja við orð tóm, heldur látið koma til framkvæmda nú þegar, og mundi þjóðin þykjast harla grátt leikin, ef slíkur rjettarspillir næði nú fram að ganga. Stjórnin telur fæðingjarjettinn einhlítan sem skilyrði fyrir kosningarrjetti, til þess að varna áhrifum aðvífandi manna, og ber það fyrir sig, að slíkt ákvæði sje látið duga víðast hvar í öðrum löndum. Ef hjer stæði eins á sem í öðrum fullvalda ríkjum, þá mundum vjer og telja fæðingjarjettinn einhlítan. - En því miður, hjer á landi stendur alveg sjerstaklega á, alt annan veg en í flestum eða öllum öðrum þjóðlöndum. Vjer erum í sambandi við annað langt um fjölmennara ríki, og borgarar þess eiga að njóta að öllu sama rjettar hjer í landi sem íslenskir ríkisborgarar. Af þessu leiðir, að trygging sú, er fæðingjarjettur veitir, er ekki slík hjer á landi sem í öðrum löndum; tryggingin hverfur algerlega gagnvart Dönum. Því er það með öllu óhjákvæmileg varnarráðstöfun, að fimm ára búsetuskilyrðið haldi áfram að standa í stjórnarskránni, með þeirri einni breyting, að það nái til allra jafnt, Íslendinga sem Dana. Kosningarrjetturinn felur í sjer svo mikið vald til afskifta og umráða í landinu, að til engra mála getur komið að hrapa enn lengra í því að veita þegnum annars ríkis greiðari aðgang að honum en þegar er orðið, láta enn meir undan síga um þann rjett, sem Íslendingar ættu einir með að fara í sínu landi. Meiri hlutinn fær með engu móti gengið að slíku rjettartjóni, telur það óverjandi gagnvart kjósendum landsins og allri hinni íslensku þjóð. Hvers vegna er stjórnin að taka upp þetta nýmæli? Ekki hefir nokkur einasta rödd heyrst á nokkrum einasta þingmálafundi í landinu eða annarsstaðar, sem óskaði þess. Ekki hefir Alþingi óskað eftir því. Hjer hefir nýmæli stjórnarinnar alls ekkert fylgi. Jafnvel minni hlutinn, sem fylgir forsætisráðherra, vill breyta stjórnarfrv. í þessu efni. Hann telur, að búsetutíminn megi ekki styttri vera en tvö ár og vill auk þess, að heimilt sje að lengja hann fram úr því með sjerstökum lögum, hve nær sem ástæða virðist til þess. Hann kveðst fús að lengja hann fram úr 5 árum, ef þörf þyki. - Þetta sýnir ljóslega, að minni hlutinn er allfjarlægur forsætisráðherra í þessu og þykir ákvæðið í stjórnarfrv. óhafandi. En hvers vegna vill minni hlutinn þá vera að breyta þessu atriði frá því, sem nú er í lögum? Meiri hlutinn sjer alls enga minstu ástæðu til þess. Því er haldið fram til málsbóta, að þetta sje tilhliðrun við Dani. Svo er víst um frágang forsætisráðherrans, en till. minni hlutans eru þar tvíbentari. En hvað sem því líður, þá virðist stjórn og þingi meiri vandi á höndum við Íslendinga sjálfa, að efna við þá gefin loforð og gæta hagsmuna þeirra og helgustu rjettinda, heldur en að þoka þeim til hliðar fyrir hagsmunum einstaklinga annarar þjóðar. Minni hl. hefir reynt að leiða rök að því, að 5 ára búsetan sje óþörf. Er sú meginástæða hans, að litlar líkur sjeu til, að Danir fari að fjölmenna hingað. Um það atriði vil jeg skírskota til nefndarálitsins. Þarf eigi annað en nefna fossaiðnað, járnbrautafyrirtæki, fiskveiðar, verslun, o. s. frv., til þess að minna á verkefnin handa þeim hjer í landi. Er það kunnugt, að fyrir styrjöldina vantaði að eins herslumuninn að þeir væru byrjaðir á slíkum stórfyrirtækjum hjer, fossavirkjun og járnbrautarfyrirtækjum, - mundu jafnvel þegar hafa verið byrjaðir, ef ekki hefði strandað í bili á meiri hl. Alþingis. Minni hlutinn telur það af ólíklegra, að Danir fjölmenni hingað, þar sem þeir fái nú nýtt svigrúm suður á bóginn, og muni þeir snúa framkvæmd sinni þangað. Þetta virðist meiri hl. öfugt. Hann telur Íslandi einmitt hættuna meiri vegna Danmerkur-aukans. Danir taka þar fullbygt, þjettbýlt, þrautræktað land sem ekki getur tekið við innflutningi þeirra. En Dönum bætist þar mikið fjölmenni. Suður-Jótar eru ötulir framkvæmdamenn, engir eftirbátar annara Dana. Þessari efling dönsku þjóðarinnar hlýtur að fylgja þjóðleg vakning til nýrra dáða og framkvæmda. Væri þá ekki óeðlilegt, að þeir leituðu helst þangað, er þeir telja verkefnin ærin og þeir hafa trygt sjer opnastar gáttir og óbundnastar hendur, en það er á Íslandi. Hættan er því auðsælega vaxandi. Minni hl. er og ekki alls kostar ugglaus um þennan málsstað sinn, því að hann gerir þó ráð fyrir, að Danir kunni að flykkjast hingað síðar, en þykist þá hafa vaðið fyrir neðan sig, er hann heimilar, að lengja megi búsetuskilyrðið með einföldum lögum. Telur hann þá aðferð fljóttækari, ef til komi, heldur en að breyta stjórnarskránni, ef lengja þurfi tímann fram úr 5 árum. En hjer mætti nú spyrja þá, sem þykjast vilja hliðra til við sambandsþjóðina, hvort Dönum mundi þá verða geðfeldara, að breytt yrði um búsetuskilyrðin þeim í óhag, er þeir fara að vera hjer fjölmennir, straumurinn byrjaður, áhuginn í algleymingi að leita hingað, heldur en nú, að óbreytt standi ákvæði stjórnarskrárinnar meðan þeir eru hjer fáir og áður en straumurinn er hafinn? - Allir sjá, að minni hlutinn lendir hjer í ógöngur, því að ekki mundu Danir síður heita á ráðgjafarnefndina til fulltingis sjer þegar fara ætti að svifta fjölmennan flokk þeirra fengnum rjettindum. Minni hlutinn telur fullborgið yfirráðum Íslendinga í landinu, þótt ekki sjeu strangari skilyrði sett um búsetuna en hann ákveður. Býst hann við, að innstreymi útlendinga verði svo hverfandi lítið. En fyrir þessu vantar allar sannanir, og sönnunarskylda hvílir hjer á þeim, sem breyta vilja útlendingum í hag. Vjer höfum leitt sennilegar líkur að auknum innflutningi. Svo er á það að líta, hve Íslendingar eru fámennir; kjósendur einar 30 þúsundir, og er þjóðfjelag vort því viðkvæmara en öll önnur fyrir útlendu aðstreymi. Tiltölulega fáir menn, miðað við mannfjölda nágrannaþjóðanna, þyrftu að flytjast hingað til þess að ná hjer sterkum tökum. Vjer verðum því að gæta þess eftir megni, að útlendingar vaxi oss eigi yfir höfuð hjer í landinu. Þetta á ekki skylt við neina „innilokunarstefnu“, eins og sumir blekkingamenn hafa verið að tönnlast á. Slíkt er einungis ryk, sem þyrlað er upp til þess að villa almenningi sýn. Það er alt annað, að vilja tryggja sem best rjettindi og hagsmuni landsins, eða hitt, að útiloka öll erlend áhrif á íslenskt þjóðlíf. Skilyrðið er látið standa í stjórnarskránni til þess að aftra því, að þekkingarlausir útlendingar geti ráðið of miklu í þjóðmálum vorum. Er sannarlega ekki til of mikils ætlast, þótt þeir verði að dveljast hjer 5 ár til þess að kynnast landslögum og þjóðháttum, áður en þeir standa til fulls jafnrjettháir landsins börnum til þess að ráða fyrir um örlög þess. Minni hlutinn finnur 5 ára búsetunni það til foráttu, að hún komi hart niður á þeim Íslendingum, sem búsettir hafa verið erlendis og slept hjer búsetu. Hefir það verið látið klingja óspart, að sambandslagaandstæðingar hafi talið það ókost á sambandslögunum í fyrra, að þau mundu leiða af sjer þessa rjettarskerðing Íslendinga, sem látið hafa landsvist og sest að erlendis. Vjer sambandslagaandstæðingar erum enn sömu skoðunar. Teljum þetta baga löndum vorum erlendis. Hefðum vjer kosið sambandslögin öðruvísi, enda reyndum að fá þeim breytt. En oss tókst það ekki. Þess vegna verður ekki komist hjá afdrifum laganna, en betra er þó, að ákvæðin komi niður á nokkrum einstaklingum þjóðar vorrar, heldur en öll þjóðin sje sett í hættu. Annars ferst andstæðingum vorum tæplega að bregða oss um hverflyndi í þessu atriði, því að þegar vjer bentum á það í fyrra, að sambandslögin kæmu hjer í bága við rjett landa vorra erlendis, þá gerðu flestir lítið úr því, og heyrðust jafnvel þau orð úr fleirum áttum en einni hjer í deildinni, að þeir menn ættu ekki betra skilið, sem „brugðið hefðu trygð við land sitt“, en að fá að doka dálítið eftir kosningarrjetti, ef þeir kæmu heim aftur. En nú virðist hjartalagið orðið annað, að því er uppi er látið. Þá hefir minni hlutinn sagt, að Danir mundu vænta þess, - „og það ekki að ástæðulausu, þar sem stjórnarskrárfrv. var lagt fyrir þá í ráðgjafarnefndinni“ - að ekki yrðu sett frekari búsetuskilyrði en „þörf krefðist“,1) en á hinn bóginn mundu sætta sig við þá breytingu seinna, þegar þeir færu að streyma í landið. - Jeg mintist áðan á þetta síðara atriði og benti á, hversu það væri fjarstætt öllum líkum og sanni, að þeim þætti ákvæðið því betra, sem það kæmi niður á fleirum þeirra. Þetta getur varla verið minni hl. alvörumál. En að því er kemur til ráðgjafarnefndarinnar þá er það getgáta ein eða hugboð minni hl., að henni, eða danska hlutanum af henni, mislíki búsetuskilyrðið, eða hann muni verða fyrir vonbrigðum. Og enn fjarlægara er að tala um „gabb“ við Dani í þessu sambandi. - Hinu verður ekki neitað, að það væri beint gabb við íslenska kjósendur, íslensku þjóðina, eftir yfirlýsingarnar í sambandsmálinu í fyrra, ef forsætisráðherranum tækist að koma frumvarpi sínu óbreyttu fram. En þegar ræða er um kosningarrjett á Íslandi, verður að hafa hag Íslands eingöngu fyrir augum, en ekki ímyndaða geðþekni erlendrar þjóðar. Annars þykir mjer nú eiga að fara að gera meira en lítið úr þessari ráðgjafarnefnd. Í fyrra var hún af sambandslagamönnum hjer í þinginu kölluð „barnagull“, og sagt, að hún mundi brátt trjenast upp á íhlutun sinni um mál vor, ef tillögur hennar væru ekki teknar til greina. En nú á að snúa öllu við. Þótt ekkert liggi fyrir frá nefndinni, þá á nú að geta sjer til um vilja hennar og breyta eftir því! Samkvæmt þessu öllu má því engu breyta í stjórnarfrumvörpum, er legið hafa fyrir nefndinni, nema víst sje, að dönsku nefndarmönnunum falli breytingin í geð. Grundvöll að slíkri stjórnmálavenju legði minni hl., ef hann fengi sitt fram. Og söm er hans gerð, þótt hann fái því ekki framgengt. Það er augljóst, hvert stefnir um vald Alþingis, ef slíku færi fram. Fer það þá heldur en ekki að færa saman kvíarnar, og kemur þá að því, sem sagt var í fyrra um tilætlun Dana með þessari sælu nefnd, ef sú venja yrði þegar hafin á fyrsta þinginu, að samþykkja það eitt - óbreytt - sem „lögjöfnunarnefndin“ hefði fjallað um og fengið því í hendur. Þá væri laglega af stað farið á fyrsta Alþingi hins „viðurkenda fullvalda ríkis“ á Íslandi! Annars höfum vjer óræk rök fyrir því, að það er síður en svo, að stjórnmálamenn í Danmörku telji búsetuskilyrði fyrir kosningarrjetti nokkra fjarstæðu eða óbilgirni. Hefir meiri hlutinn í því sambandi leyft sjer að benda á ritgerð eftir dr. Knud Berlin, í tímaritinu „Det Nye Nord“. Getur doktorinn þar ekki dulið skoðun sína um þetta efni, þótt aldrei hafi hann talinn verið mikill Íslandsvinur. En um þetta kemur skoðun hans alveg heim við skoðun meiri hlutans. Hann er að ræða um sameiginlegan ríkisborgararjett á öllum Norðurlöndum. Leiðir hann rök að því, hve hættulegt sje fyrir smáþjóð að gera fullkominn jafnrjettissamning við sjer stærri nágrannaþjóð, og nefnir í því sambandi Dani og Þjóðverja. Mætti af því ráða, hversu hyggilega honum þyki Íslendingum hafa farið í samningunum í fyrra. Og sameiginlegan ríkisborgararjett meðal Norðurlandaþjóðanna sjálfra telur hann óhyggilegan og lítt framkvæmanlegan, því að þjóðirnar mundu þá neyðast til að verjast hver annari með löngu búsetuskilyrði fyrir kosningarrjetti, jafnvel 10–25 árum. Drepur hann á það, að Íslendingum kynni að vera nauðsyn á að grípa til slíkra úrræða, til þess að verða ekki með öllu ofurliði bornir í landi sínu, ef hin Norðurlöndin, Svíþjóð og Noregur, fengju þar samskonar rjettindi sem Danir. Þessi danski stjórnmálamaður telur því langt búsetuskilyrði löglegt og framkvæmanlegt - og jafnvel lífsnauðsynlegt. Sjálfur minni hlutinn er ekki fjarri þessu, þegar til kastanna kemur, því að hann klykkir út með því í nefndaráliti sínu, að honum þyki 5 ára búsetuskilyrðið eigi „fullörugg trygging“ gegn dönskum áhrifum á úrslit mála vorra, og kveðst því vilja búa svo um, að tafarlaust megi lengja búsetuna fram úr 5 árum, ef þurfa þyki!! Hjer tekur minni hlutinn skyndilega að bera um seglin og hefja nýja stefnu. Hjer er hann alt í einu orðinn svo lafhræddur við Dani, að honum þykir ekki „fullörugg trygging“ gegn þeim að bíða eftir stjórnarskrárbreytingu til þess að lengja búsetuna, jafnvel fram úr 5 árum, heldur telur nauðsynlegt, að það verði gert í einum svip, með einföldum lögum. Það lægi nærri að ætla, að minni hlutinn færi hjer með tóm látalæri, eða væri að „gera að gamni sínu“, svo þveröfugt kemur þetta við aðra röksemdaleiðslu hans. Mun einhverjum þykja broslegt, er minni hlutinn gerist svo hátíðlegur, og þykist standa mun betur á verði fyrir rjett landsins heldur en meiri hlutinn! En þessi fyrirsláttur villir engan. Ef nauðsynlegt reynist að lengja búsetuskilyrðið úr 5 árum, sem vel má vera, þá er ekki loku fyrir skotið að það verði gert, þótt meiri hlutinn ráði nú, - eins og minni hlutinn virðist gefa í skyn. Vandinn er sá einn, að gera breyting á þessu atriði í stjórnarskránni. Munurinn er sá, að meiri hlutinn vill láta svo mikilvægt atriði vera háð breytingu á stjórnskipulegan hátt, borið undir kjósendur landsins, sem hvert annað stjórnarskráratriði, en ekki háð einræði eins sjerstaks Alþingis, sem þá gæti breytt því á bak við kjósendur, enda mætti þá vera, að búsetuskilyrðið stæði ekki á stöðugu og sjá allir, hve óviðurkvæmilegt væri að hringla með það ýmislega, eftir því, hversu þing kynni að vera skipað í hvert sinn. Þegar þessa er gætt, er það því næsta einkennilegt, að eitt blað hjer hefir lagst á móti margnefndri tillögu meiri hlutans, sakir þess, að hann vilji fara með mál þetta bak við kjósendur!! Sennilega er það prentvilla  (E. A.: Eða fáfræðisvilla)  , því að það er ekki meiri hlutinn, heldur minni hlutinn, sem vill fara með þetta bak við kjósendur. Ekki væri sú skipun málsins sem minni hlutinn ræður hjer til, álitlegri fyrir Dani ef nokkurt mark mætti taka á því, að þessi síðasta röksemd hans væri borin fram í alvöru. Eða hvers vegna ætti þeim að vera hugþekkara að lúta ákvæði, sem stæði í einföldum lögum, heldur en stjórnarskrá, - nema þá af því, að þeim væri hægra að fá breytt einföldu lögunum sjer í hag? Meiri hlutinn heldur fast við það, sem höfuðatriði í þessari deilu, að almenn skilyrði fyrir kosningarrjetti sje eitt af helstu grundvallaratriðum stjórnarskipulagsins og eigi hvergi heima nema í stjórnarskránni. Þegar af þeirri ástæðu telur hann eigi geta komið til mála að hafa slík ákvæði í einföldum lögum. Sum blöðin hafa verið að átelja það, að sjö atriði væru nú í stjórnarskrárfrv., sem „breyta mætti með lögum“. Fjarlægast væri að bæta búsetuatriðinu við sem því áttunda. Loks vil jeg taka það skýrt fram, að hjer er ekki um búsetuskilyrðið eitt að ræða. Það er að eins sem einn angi á limaríku trje. Hjer kemur fram stefnumunur í sjálfstæðismálum þjóðarinnar, sem á sjer dúpar rætur í sögu undanfarins árabils, og kemur hvarvetna fram í viðureigninni við erlenda valdið, og hlýtur að veiða þjóðinni örlagaríkur, enda mun skifta henni hjer eftir sem hingað til í andvíga flokka. - nema minni hlutinn sjái að sjer í tíma og bæti ráð sitt. Hjer er um það að ræða, hvort þegar eigi að hefja undanhald í sjálfstæðismálunum, hopa til baka frá því, sem áunnist hefir eða hafa í fullu trje og sækja fram til öruggara og traustara sjálfstæðis. Það voru margra ummæli í fyrra þegar deilan var um sambandslögin, að mjög væri komið undir framkvæmd laganna og hversu Íslendingar kynnu að halda á rjetti sínum næstu árin. Meiri hlutinn kannast við þetta og vill láta það á sannast, að hann ætlar hvergi að láta undan síga. Vil jeg lesa nokkur orð úr nefndaráliti hans því til stuðnings og árjettingar. Þar segir svo: „Loks vill meiri hlutinn láta þess getið að sambandslögin hafa eigi verið samþykt í því skyni, að Íslendingar skyldu láta nokkuð undan þokast um, rjetturinn frá því, sem þar er ákveðið, heldur sje einstætt að neyta rjettinda sinna samkvæmt þeim hjer í landi, svo sem fremst má, og heldur styrkja en veikja, hve nær sem tækifæri gefst. Þau spor viljum vjer marka þegar á þessu fyrsta þingi, sem háð er eftir að breyting er orðin á sambandinu.“ Þá skal jeg snúa mjer að þeim brtt., sem fram hafa komið frá einstökum þm. Skal jeg taka þær í þeirri röð, sem þær eru á þingskjölunum. Fyrst koma brtt. á þgskj. 49, frá háttv.þm. Dala. (B. J.). Eru þær tvær og báðar við 29. gr. Um þá fyrri er það að segja, að hún er að efni til tekin upp af nefndinni, og mun því háttv.þm. (B. J.) taka hana aftur. En síðari brtt. reyndist að áliti nefndarinnar ekki hæf. Var meiri hl. henni mótfallinn, en auðvitað hefir deildin óbundnar hendur um það, hvernig hún snýst við till. Næst er brtt. á þgskj. 52, frá háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.). Nefndin hefir ekki getað fallist á þá till. Var bent á það, að ef undanþiggja ætti þá frá gjöldum til háskólans, sem ekki væru í þjóðkirkjunni, þá mundi fara að þynnast í hinni rúmgóðu þjóðkirkju. Og níu menn af tólf, sem í nefndinni eru, lögðust á móti brtt. Þá er brtt. á þgskj. 64, frá háttv 1. þm. Reykv. (J. B.) við 29. gr., þess efnis, að á eftir orðunum „óflekkað mannorð“ komi: „tali og riti íslenska tungu stórlýtalaust“. Í nefndinni var þessi till. rædd og hafði nokkurt fylgi að efni til, en flestum þótti hún ganga nokkuð langt og til nokkuð mikils mælst, að menn töluðu og rituðu íslenska tungu stórlýtalaust eftir 5 ár. Svo þótti og sumum, sem erfitt mundi að fylgja fram ákvæðinu. Og um það er ekkert talað í till., hvernig því skuli komið í framkvæmd. Líklega yrði að hafa sjerstaka reglugerð að fara eftir. En svo gæti líka orðið álitamál, hvað það er að tala og rita tunguna stórlýtalaust. Till. hlaut því ekki fylgi, eins og hún er orðuð. Einir tveir voru með henni. En með því er ekki loku fyrir það skotið, að till., sem gengi í líka átt, næði fram að ganga. Gæti flm. (J. B.) ef til vill komist að hagkvæmari niðurstöðu og breytt till. þannig, að hún gangi fram, því að efni til hafði till. allmikið fylgi í nefndinni. Næst kemur brtt. á þgskj. 80, við 31. gr., og er hún flutt af tólf þingmönnum. Hún mælir svo fyrir, að Alþingi komi saman 15. febrúar ár hvert, „eða næsta virkan dag, ef helgidagur er, hafi konungur ekki tiltekið annan samkomudag fyr á árinu“. Það var eins með þessa brtt. og aðrar brtt. frá einstökum mönnum, að það reyndist ekki gott að fá úrskurð nefndarinnar með henni. En till. hlýtur að hafa mikið fylgi í deildinni, eftir flutningsmannafjöldanum. Meiri byr hafði það í nefndinni að flytja þingtímann til hausts og láta þing standa fyrri hluta vetrar, en þó vildi hún ekki bera fram tillögu í þá átt. Á þgskj. 297 er brtt. við 76. gr., þess efnis, að aftan við aðra málsgr. bætist orðin: „Sama skal og gilda, ef lagabreyting verður gerð á kirkjuskipuninni samkvæmt 58. gr.“ Um þetta var nefndin ekki samhuga, og leist nefndarmönnum best, að þm. hefðu óbundnar hendur, og leggur þar ekkert til málanna. Brtt. á þgskj. 556, við 26. gr., er komin frá 1. þm. Reykv. (J. B.) og þm. S.-Þ. (P. J.), og er um það að fjölga þingmönnum. Eins og getið er um í nál., var mjög mikið rætt um greinina í nefndinni, án þess að nokkur niðurstaða fengist. Eins fór á síðasta fundi nefndarinnar, sem haldinn var í morgun, að þá náði breytingartill. þessi ekki samþykki meiri hlutans, en var feld. Þó voru sumir nefndarmenn ekki á móti brtt. af því, að þeir væru á móti fjölgun þingmanna, heldur var fylgi þeirra við brtt. háð því, hvort þingrof skyldi ná til landskjörinna þm. Ef svo væri, mundu þeir vart standa á móti till. Að sjálfsögðu verður hjer að skeika að sköpuðu um, hvað hv. deild vill vera láta í þessu máli, en meiri hluti nefndarmanna leggur á móti till. og vill heldur láta greinina standa óbreytta, eins og hún er í stjórnarfrv. Sumir nefndarmanna töldu það varhugavert að fjölga tölu þingmanna, því að með því yrði ofmjög dregið úr mætti einstakra kjördæma. Fjölmennustu hjeruðin mundu þá ráða minstu. En þótt þau hafi nú fleiri kjósendur móts við hvern þingmann en hin fámennari kjördæmi, þá er aðstaða þeirra á annan veg þeim mun betri á þinginu, að þau þurfa ekki að kvarta um, að hallað sje rjetti þeirra. Ef farið er að miða kjördæmin, eða tölu þingmanna, við höfðatölu, þá er mikil nauðsyn að minnast þess, hversu iðnaðarbæir fossafjelaganna (t. d. „Íslands“ og Títans“) geta orðið fjölmennir á skömmum tíma, kann ske miklu fjölmennari en Reykjavík, og ætti þá sá útlendi lýður að geta krafist þingmanna eftir höfðatölu og sent fleiri menn til þings en heilir landsfjórðungar, eða jafnvel hálft landið. Sumir í nefndinni töldu því mjög varhugavert að fara inn á þessa braut, þótt aðrir, er skemra horfa fram, sjái enga hættu í bili. Á þgskj. 557 er brtt. við 29. gr., frá hv.þm. S.-Þ. (P. J.) og hv. 1. þm. Eyf (St. St.), „um búsetuskilyrðið“. Þessi till. var feld í nefndinni með 7:5 atkv., og sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða um hana. Hún sýnir að eins hugarþel flutningsmanna, en fylgi mun hún ekki hafa. Loks er hjer brtt. frá háttv.þm. Dala. (B. J.), á þgskj. 573, og hefi jeg áður minst á, að þær breytingar, sem þar er farið fram á, öðluðust ekki fylgi nefndarinnar Jeg verð að kannast við það, að jeg er ekki hrifinn af því að tala hjer fyrir nefndarinnar hönd, þar sem svo lítið samkomulag náðist um flestar brtt., að varla var unt að fá eindreginn úrskurð um nokkra þeirra. En það verður að segja hverja sögu sem hún gengur. Aðalniðurstaða nefndarinnar var sú, að ef brtt. yrðu samþ., þá gæti orðið vafasamt, hvort stjórnarskráin næði fram að ganga á þessu þingi. Þess vegna vildi hún skirrast við að bera fram aðrar tillögur, eða veita öðrum tillögum fylgi, en þeim, sem nokkurn veginn væri víst að verulegt fylgi hefðu í þinginu. Þ. e. frá þeirra sjónarmiði.

Pjetur Jónsson Það er ekki svo að skilja, að jeg álíti, að svo mikið eigi að hafa við, að skoða mig og hv. 1. þm. Eyf. (St. St.; sem minni hluta í nefndinni. Nefndin er óklofin, og því ekki rjett að tala um minni hluta, nema að eins um eitt atriði. Annars verð jeg að biðja háttv.þm. að meta ekki málstað minn eftir framsögu minni. Þeir, sem eru í meiri hluta um búsetuskilyrðið, eru alt þaulvanir þingmenn og þá sjerstaklega í þessu máli, stjórnarskrármálinu. Þeir eru bæði orðfimir og jafnvígir á hverja höndina sem þeir glíma og hvort sem málstaður er góður eða ekki. Við flutningsmenn þessarar till. erum aftur á móti óvanir þessum stórmálum. Jeg t. d. hefi ekki talað í stjórnarskrármálinu, svo jeg muni, síðan á þinginu 1895, og hefi þó verið í fleiri af stjórnarskrárnefndunum. Þessi tillaga mín og hv. 1. þm. Eyf. (St. St.) verður þá fyrsta umtalsefnið. Við lítum svo á, að með breytingu okkar sje fengið alt eins mikið og það, sem meiri hlutinn vill. Þeir vilja hafa búsetuna 5 ár, en við setjum 2, og frekari skilyrði fyrir að öðlast kosningarrjett viljum við að hægt sje að setja með einföldum lögum. Skilyrðin eru því í sjálfu sjer engu minni trygging. Það, sem verulegur ágreiningur er um, er einungis aðferðin. Við lítum svo á, að það sje ekki rjett að setja svo strangt búsetuskilyrði þegar í stað, og ekki fyr en þörfin knýr til þess. En að þá sje líka hægt í snatri að herða skilyrðin. Þessi aðferð hefir tvær hliðar; snýr önnur að Dönum, en hin að löndum okkar í öðrum löndum. Um Dani ætla jeg ekki að vera langorður; sú hliðin er ekki höfuðatriðið fyrir okkur. Þó vil jeg fara um það örfáum orðum í sambandi við sambandslögin. Við höfum tekið það fram í okkar hluta af nál., að við álítum, að við höfum fullkominn rjett til að setja það skilyrði, sem meiri hlutinn fer fram á. En hitt er annað mál, hvort það kemur ekki samt í einskonar bága við sambandslögin, þ. e. í bága við anda þeirra, að skella því á, svona eins og upp úr þurru, þegar í stað. Jeg ætla í þessu sambandi að leyfa mjer, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp 2 kafla úr athugasemdunum við sambandslögin. Fyrri kaflinn er um 6. gr., og hljóðar hluti af honum svo: „Af þessari gagnkvæmni leiðir það, að afnema verður allar þær takmarkanir, sem nú eiga sjer stað á fullu gagnkvæmu jafnrjetti (svo sem mismun þann á kosningarrjetti, sem kemur fram í 10. gr. stjórnarskipunarlaga Íslands frá 19. júní 1915)“. Þá er í athugasemdunum við 16. gr. þessi klausa: „Það hefir náðst fullkomið samkomulag um stofnun og skipun tveggja nefnda, annarar ráðgjafarnefndar, sem hefir það hlutverk að efla samvinnu milli landanna, stuðla að samræmi í löggjöf þeirra og hafa gætur á því, að engar ráðstafanir sjeu gerðar af öðru landinu, sem geti orðið til tjóns fyrir hitt landið“. Þegar þetta er athugað, þá virðist það höggva nærri jafnrjettinu að hafa þá aðferð, sem háttv. meiri hluti fer fram á; að minsta kosti bendir það ekki á hreina og drengilega afstöðu gagnvart Dönum Það virðist ekki í anda laganna, að farið sje að sperra fót fyrir þá Dani, sem hingað hafa flust í trausti jafnrjettisins. Þeir líta á þetta svo, að það sje gert án nokkurs tilefnis frá þeirra hálfu, og þannig er það einnig. Það er tortrygni að halda, að Danir muni nota sjer það, að þeir eru fleiri og ríkari, og í skjóli sambandslaganna flykkist inn í landið og hafi áhrif á stjórnmál þess. Jeg sje enga ástæðu til þessarar tortrygni, enda hafa Danir hjer ekki eftir mörgu að sækjast. Það lítur út fyrir, að heppilegra og viðkunnanlegra hefði verið, að svo strembið búsetuskilyrði, sem háttv. meiri hluti fer fram á, hefði verið lagt fyrir þessa ráðgjafarnefnd. Þar virðist mjer verkefni fyrir slíka nefnd samkvæmt athugasemdinni við 16. gr. sambandslaganna. Jeg ætla ekki að halda lengra út í þetta; það er ekki höfuðatriðið. En það hlýtur altaf að vera mikilsvert, að við komum drengilega og hreinskilnislega fram gagnvart sambandsþjóð okkar. Það er ekki rjett að láta svo sýnast, sem við höfum verið neyddir til að samþykkja sambandslögin. Við gengum að þeim frjálsir og ótilneyddir. Og það er hæpið, hvort hægt sje að telja það drengilega framkomu að lauma svo löguðu ákvæði inn í stjórnarskrána, þó að það komi líka niður á okkur sjálfum. En ef á því bólaði, að innflutningur Dana færi að verða svo mikill inn í landið, að til óhappa horfði, þá getum við sett þetta skilyrði, og ef það er heimilt með einföldum lögum, getum við rætt ákvæðið í fyllilega tækan tíma, og það haft það eins strangt og okkur líkar. Það þarf ekki annað en setja einföld lög og ákveða þar, hvað búsetan skuli vera löng. Það getur verið, að menn álíti þá, að 5 ár nægi ekki, þegar mikill innflutningur hefst, og er okkar tillaga þá handhægari því það tekur ekki eins langan tíma að breyta búsetunni með einföldum lögum. Þá er hin hliðin, og hún er þýðingarmeiri. Hún ein væri nóg ástæða til að hafa tilhögun þá, sem við viljum gera með tillögu okkar. Við eigum landa víðs vegar um heim, bæði í Ameríku, Danmörku og víðar. Þeir dvelja svo árum skiftir erlendis, og meiri hluti þeirra mun slíta heimilisfestu sinni hjer. Ef þeir vilja hverfa heim aftur, þá eiga þeir undir högg að sækja. Þið hefir verið og er enn mikil útþrá í landanum. Jeg á hjer ekki við þá útþrá, sem togaði fjölda manns til Ameríku fyrir nokkrum áratugum, heldur gömlu útþrána, það að leita sjer frægðar og frama í öðrum löndum, sumir með þeim einráðna hug að koma heim aftur, aðrir, sem meira eru má ske tvíbentir. Okkur er óneitanlega gróði að því, að menn sæki mentun, menningu og nýja andlega strauma til útlanda, ef þeir koma heim aftur. Að stugga við þeim með 5 ára rjettarmissi er því svo viðsjárvert, að ástæðan til slíks þarf að vera brýn, eða öllu heldur óhjákvæmileg. Þar á móti ef slík hætta er á ferðum, verður að sleppa hlífðinni af þessum löndum vorum til að verja sjálfa oss. En þá raun sumum finnast efasamt, nema 5 ára tímabilið sje of stutt, og verður slíkt metið eftir ástæðum, þegar þar að kemur. Það er þess vegna að minsta kosti eins mikil trygging í okkar till., og hún skaðar ekki sjálfa okkur að óþörfu. Í till. meiri hlutans er veitt undanþága ýmsum mönnum frá því að slíta búsetu hjer við dvöl erlendis, svo sem nemendum og sjúklingum. Jeg veit ekki, hve víðtækt þetta á að verða í reyndinni. Jeg er hræddur um, að ákvæðið nái til fárra, nema það sje teygt svo langt, að nærri stappi broti á sambandslögunum, eða jafnrjettissamningnum. Þetta er tekið fram í okkar kafla í nefndarálitinu, og það er svo ljóst, að ekki ætti að þurfa að fjölyrða um það. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að ýmsu, sem háttv.frsm. meiri hlutans (B.Sv.) sagði. Hann gat þess snemma í ræðu sinni, að þegar 5 ára skilyrðið hafi verið sett í stjórnarskipunarlögin frá 1915 fyrir þá, sem ekki voru fæddir Íslendingar, þá hafi enginn kvartað, og hafi heldur ekki síðan heyrst neitt í þá átt. Það er skiljanlegt, að menn hafi ekki kvartað þá, af því að þetta skilyrði náði ekki til þeirra, sem fæddir voru á Íslandi. Það er skiljanlegt, að mönnum hafi ekki orðið órótt, þó komið væri við þá Dani, sem hingað flyttu eða nýfluttir voru; þá var sem sje engin jafnrjettissamningur kominn á við Dani Ef háttv.frsm. meiri hlutans (B. Sv.) hefði viljað hafa fyrir því að fara lengra en á yfirborðið, þá hefði hann vel mátt taka þetta fram. Þá gaf háttv.frsm. (B. Sv.) tilefni til að halda, að við litum öðruvísi á ráðgjafarnefndina en þeir hinir. Jeg held, að engin ágreiningur hafi orðið um það, hvernig ber að skilja tilveru og tilgang þeirrar nefndar. Hún er auðvitað að eins ráðgefandi; en hún getur verið málamiðlandi. Vald hefir hún auðvitað ekki. Hún hefir með öðrum orðum að eins tillögurjett; en svo eru þingin sjálfráð um, hve mikið þau leggja upp úr till. hennar. Hún á að vera til þess að reyna að koma á samræmi í löggjöf og miðla málum milli landanna, ef þarf og í það fer. Það getur vel hugsast, að ágreiningur rísi milli landanna, og mundi þá ráðgjafarnefnd að sjálfsögðu reyna að jafna þá misklíð, enda er það beint tekið fram í útskýringum á sambandslögunum. Okkur þótti sanngjarnt og drengilegra, að þetta stranga búsetuskilyrði hefði verið borið undir nefndina, því 5 ára skilyrðið er svo strembið, að eðlilegt er, að það veki óánægju í Danmörku. Við segjum ekki með þessu, að Ísland eigi að slá af, þegar nauðsyn er að gera þessa ráðstöfun, en það getur vel verið, að nefndin hefði fundið málamiðlunarveg, sem báðum málspörtum yrði til góðs. Og setjum nú svo, að þetta atriði (5 ára búsetan) hefði verið lagt fyrir nefndina og býst jeg þá við, að niðurstaðan hefði orðið eitthvað svipuð og við komumst að, að hafa skilyrðið 2 ár, en færanlegt eftir vild Íslendinga og þörfum, heldur en að slá því föstu þegar í stað, að það skuli vera til 5 ára. Háttv. frsm. meiri hlutans (B. Sv.) talaði um það, að við hefðum söðlað um, þar sem við viljum ekki 5 ára skilyrðið; en í nál.-kafla okkar tölum við síðar um það, að 5 árin sjeu ekki full trygging, ef í það fer. Við höfum ekkert breytt skoðun, því síður söðlað um í þessu máli. Í byrjun okkar kafla af nál. er lýst skoðun okkar á því, að vjer höfum rjett til að setja það búsetuskilyrði, sem oss sýnist þörf á. En á hinn bóginn sjáum við ekki ástæðu til að hafa búsetuna 5 ár þegar í stað, því með því er ekkert annað gert en að sýna Dönum tortrygni og skaða sjálfa okkur. En ef vanda ber að höndum, viljum við, að hægt sje að vinda bráðan bug að því að byrgja brunninn, og ef 5 ár verða ekki talin næg trygging, eins og virðist skoðun sumra, þá er fljótlegra að setja þá tryggingu fullkomnari eftir okkar till., því óneitanlega er fljótlegra að breyta einföldum lögum en stjórnarskránni. Háttv. frsm. (B. Sv.) sagði, að við viðurkendum, að búsetuskilyrði þyrfti að hafa. Þetta er alveg rjett, við höfum aldrei borið á móti því, kafli okkar í nál. byrjar einmitt á því. En við viljum hafa búsetuna þannig, að hún sje full trygg, en sem minstur skaði að henni fyrir landa okkar. Ágreiningurinn var aldrei um það, hvort við hefðum rjett til að haga þessu þannig, ekki heldur um það, að vera viðbúnir þegar á þyrfti að halda, heldur að eins um, hvernig beri að haga þessu nú, meðan engin hætta er á ferðum. Þá vildi háttv.frsm. meiri hlutans (B. Sv.) gera lítið úr þeim kafla okkar í nál., sem fjallar um aðsókn Dana til Íslands. Við höldum því fram, að ekkert sje þar að óttast fyrst um sinn. Það er ekki eftir miklu að sækjast hingað fyrir Dani. Ef við athugum fiskiveiðarnar, þá eru litlar líkur til, að Danir fari að flykkjast hingað þeirra vegna. Þeim hefir ekki tekist að reka þær hjer með arði; og Norðmenn og Svíar, sem þó hafa getað haft arð af síldveiðum sínum hjer við land, hafa ekki getað flutt með sjer það fólk, sem þeir hafa þurft á að halda. Þegar þetta er athugað, þá fer hættan að verða lítil af innflutningi Dana til fiskiveiða. Ef litið er á námana. þá verður það sama upp á teningnum. Hjer hefir verið danskt fjelag að reka kolanámu, og höfuðstóll þess fjelags ca. 350 þús., og hefir það nú eytt honum öllum, að sögn, á upp í það eitthvað af áhöldum og getur verið einhvern slatta af kolum. Það er ekki betur stætt en svo, að það sækir um eftirgjöf á 12 þús. kr. skuld, sem á námunni hvílir við viðlagasjóð. Hjer getur varla fyrst um sinn verið um aðrar námur að ræða, sem vinnandi eru. Ja. - nema þá gullnámur (!). Það er vitanlegt, að ef Ísland yrði nokkurskonar Klondike, þá streymdi hingað fólk úr öllum áttum, bæði frá Danmörku og öðrum löndum. En ætli það væri ekki nægur tími til að koma á breytingu í kosningarlögum um lengri búsetuskilyrði á meðan verið væri að grafa betur eftir gullinu! Það eina, sem nefnt hefir verið í þessu sambandi og komið gæti til mála, er fossaiðnaður. Það hefir ekki verið talið ólíklegt, að hægt væri að fá fje til þessa iðnaðar í Danmörku, og af því er sprottin sú mikla óbeit á innflutningi fólks og fjár, sem nú gerir vart við sig. En nú virðist enginn járnbrautarhraði ætla að verða á framkvæmd þess máls. Jeg þori að spá því, að við getum beðið rólegir í 5–10 ár áður en nokkuð það verður gert í framkvæmda áttina í þessu máli, að innflutningur fólks fari að aukast í stórum stíl. Slíkur innflutningur gengur eigi heldur svo ört, að ekki verði hægt að átta sig á því, setja undir lekan í tíma, og þá er till. okkar fulltrygg. Það er líka heimtuð 2 ára búseta, og oftast stendur svo á, að tíminn mundi verða lengri, eftir því sem kosningar færu fram. Þá talaði háttv.frsm. meiri hlutans (B. Sv.) um þann kafla í nál. okkar, sem fjallar um aukningu Danmerkur suður á bóginn. Við gátum þess til, að það yrði til að draga úr athygli þeirra og aðsókn hingað á bóginn, en hann heldur þvert á móti, að þeir fyllist svo fjöri og framkvæmdavilja, að þeir sjái sjer allar leiðir færar og vilji auka stafssvið sitt hingað líka. Það má deila um þetta fram og aftur, en þó held jeg að færa megi rök og sterkar líkur að því, að okkar skoðun muni rjettari. Í þeim landshluta suður á bóginn, er Danir fá nú, býr blendingur Dana og Þjóðverja, og verður ekki hjá því komist, að margir þar sjeu af hreinu þýsku bergi brotnir. Danir munu því leggja mikla áherslu á, að dönsk áhrif fái þarna yfirhönd, og munu ósparir að leggja þar í framkvæmdir, - stuttu máli, gera sitt ítrasta til að nema þar land dönsku þjóðerni, og til þess þurfa þeir bæði fólk og fje. Þarna, sem annarsstaðar, eru lítt ræktuð svæði til innan um, svo að verkefnin eru nóg. Þá hefir það verið borið fram, að tryggingin með okkar tillögu væri lítil, að því leyti, að breyta mætti aftur ákvæðinu með einföldum lögum. Þá mætti eins færa það til baka á sama hátt og lengt var. Jeg skal játa það, að þeir, sem ekkert byggja á framtíðinni og óttast, að þeir, sem síðar koma, verði okkur langtum heimskari og óþjóðræknari, geta komið með þessa röksemd. En þá fer trygging hinna líka að rjena, því að stjórnarskráin er ekki óbreytileg, þó breytingar hennar taki lengri tíma en annara laga. En við verðum hjer, sem annarsstaðar, að treysta framtíðinni, því án þess er alt starf okkar hjer hjegóminn einber. Nú hefir háttv. meiri hluti haldið því fram, að á því væri ekki mikill munur, hvort þetta búsetuskilyrði væri sett með einföldum lögum eða með stjórnarskrárbreytingu. En þá mætti eins segja, að tryggingin fyrir festu ákvæðisins væri ekki mikið meiri, þó 5 ára búsetan væri sett í stjórnarskrána. Jeg held, að við minni hluta menn sjeum sammála um það, að við þorum vel að treysta framtíðinni, ef við að eins leggjum vel til hæfis og gerum henni ekkert til skaða í þessu efni, en látum hana hafa alveg frjálsar hendur. Ef við hins vegar ættum að fara að bera umhyggju fyrir framtíðinni svona nákvæmlega í hverju atriði, þá veit jeg ekki, hvar ætti að byrja eða enda, og hvað mikið þingið mundi komast yfir. Víst er um það, að þá fengi þingið nóg að gera. Á ýmsum sviðum getur framtíðin spilt sjálfstæði okkar bæði efnalega og stjórnskipulega, ef illa er að farið. Og hvað eiginlega megnum við að setja undir þann leka fyrirfram? Jeg skal svo ekki fjölyrða meir um þetta nú. En svo er atriðið í brtt. okkar hv. 1. þm. Eyf. (St. St.), sem jeg ætla rjett að víkja að, en hefi eigi gert áður. Till. er sem sje á þgskj. 557, og er við brtt. stjórnarskrárnefndar á þgskj. 504, og hljóðar svo: „og verið búsettir í landinu síðustu tvö árin áður en kosningar fara fram. Setja má með lögum frekari skilyrði fyrir kosningarrjetti, þar á meðal lengri búsetu í landinu“. Með orðunum „frekari skilyrði“ vakti fyrir okkur það, sem oft hefir komið til orða meðal manna, að rjett væri að geta sett einhver prófskilyrði fyrir kosningarrjetti, þannig að hægt væri að ganga úr skugga um það, að sá maður, sem hefir rjett til að kjósa, sje með fullu viti og sje að minsta kosti bæði læs og skrifandi, og fullnægi máske fleiri þekkingarskilyrðum, svo að hann teljist hæfur til að hafa þennan rjett. Okkur hefir fundist hægra að koma slíkum ákvæðum fyrir í kosninglögunum heldur en að setja þau í stjórnarskrána. Kosningarskilyrði í sjerstökum lögum eru alls ekki einsdæmi; þau finnast talsvert víða. Það bólar enn fremur á þessari hugsun í einni brtt. hjer á þgskj. 64, „að tala og rita íslenska tungu stórlýtalaust“. Það kann að vera, að þetta þætti nærgöngult við jafnrjettið, því sennilega mundi það ekki koma niður á Íslendingum sjálfum; þeir eru varla svo málhaltir, að þeir geti ekki uppfylt þetta skilyrði. En eins og kunnugt er, þá er sá galli á frændum okkar Dönum, að þeir eiga erfitt með að læra að tala íslensku stórlýtalaust. En hins vegar mætti orða þetta skilyrði á annan hátt. Ef þekkingarskilyrði eru sett, þá mega þau ekki miðast við það eitt, að útiloka Dani, sem sjaldan tala íslensku stórlýtalaust. Jeg skal svo ekki fara neitt út í einstakar brtt. Það gerir hv.frsm. meiri hlutans (B. Sv.). En má ske minnist jeg seinna eitthvað á brtt. á þgskj. 556, sem jeg er meðflutningsmaður að.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg ætla sjerstaklega að tala um brtt. nefndarinnar. Hins vegar mun jeg ekki fara neitt út í aðrar brtt. að svo komnu. Nefndin hefir ekki breytt þessu frumvarpi stjórnarinnar í mörgum atriðum, og segir hún það enda sjálf. Hún þykist hafa fært frumvarpið til betra máls víða. Um það má auðvitað deila. Satt að segja finst mjer sumar af þessum orðabreytingum nefndarinnar vera óþarfar. Annars skal jeg lítinn dóm leggja á það, hvaða breytingar beri að samþykkja. Sumar bæta má ske málið dálítið. Um efnisbrtt. vil jeg geta þess, að jeg býst við, að það sje vafasamt, hvort skilja beri við 4. brtt. nefndarinnar annað en að það sje orðabreyting. Jeg skal að vísu játa, að það kann að vera, að orðið „nafnsett“ sje ekki sem allra heppilegast. En auðvitað var það með vilja sett í staðinn fyrir „undirritað“. Það er ekki jeg, sem hefi fundið þetta orð, heldur gerði annar maður það, sem tekur mörgum fram í kunnáttu í íslenskri tungu. En þetta var sett vegna þess, að ekki er gert ráð fyrir, að ráð herra geri annað en „meðundirrita“, en að konungur aftur „undirriti“. Meiningin var sú, að gera greinarmun á þessu tvennu. Það er vitanlegt, að eins má nota orðið „undirrita“, því í rauninni er hið sama meint með báðum orðunum. Í 5. brtt., við 14. gr., er ætlast til, að orðin „svo sem með því að undirrita“ til enda greinarinnar falli burtu. Þetta er mjög lítil efnisbreyting, sem hvorki gerir til eða frá. Og finst mjer, að henni hefði mátt sleppa. Enda hefi jeg ekki heyrt hv.frsm. meiri hlutans (B. Sv.) gera neina grein fyrir henni á neinn hátt. Ef nefndin hefir einhverjar ástæður fyrir þessari brtt., sem jeg býst við að hún hafi, þá eru þær mjer huldar. 7. brtt., liður a., að á eftir orðinu „eið“ komi „drengskaparheit“. Jeg ímynda mjer, að það hafi vakað fyrir nefndinni, þegar hún setti þetta brtt., að í lögum hjá okkur er fallið burtu orðið „eiður“, en „drengskaparheit“ komið í staðinn. Meiningin er sú sama; einungis var „eiður“ notað áður fyr. Má ske hefði mátt sleppa orðinu „eið“, en láta „drengskaparheit“ nægja. Seinni brtt., b-liðurinn, er aftur á móti sjálfsagt til bóta. Jeg hefi í rauninni ekkert að athuga við 17. gr. En þó er þar gerð lítil breyting, sem veldur því, að greinin verður ekki alveg eins skýr og hún er eftir stjórnarfrumvarpinu. Þar stendur: „Konungur stefnir saman reglulegu Alþingi ár hvert og ákveður, hve nær því skuli slitið. Þinginu má eigi slíta fyr en fjárlög eru samþykt.“ Þessi fyrri partur er eins og í stjórnarfrv. En seinni parturinn: „Konungur getur og kvatt Alþingi til aukafunda“, er tæplega nógu skýrt orðaður. Þar sjest ekki á orðalaginu, að konungur ráði líka, hve nær því þingi skuli slitið. Aftur er það skýrt tekið fram í 18. gr. stjórnarfrv., sem ætlast er til að falli burtu. Jeg hefði talið heppilegra, að þessi grein hefði fengið að standa. Auðvitað dettur engum lögfræðingi í hug að skilja þetta öðruvísi en að það eigi við bæði þingin. En það hefði gjarnan mátt segja það berum orðum. Um brtt. við 19. gr., að í staðinn fyrir 4 vikur komi 2, er það að segja, að jeg skil ekki, að ástæður sjeu til þess að breyta þessum 4 í 2. En hina brtt., við 20. gr., að breyta 12 mán. í 8, get jeg vel felt mig við. Viðvíkjandi 21. gr., og hvernig nefndin vill skilja fyrra atriði hennar, held jeg að betur færi á, að hún kæmi með beina brtt. við greinina. Jeg held, að varla sje fært að krefjast þess af konungi, að hann gefi alment leyfi til þess að leggja fram stjórnarfrumvörp. Eftir þeim reglum, sem tíðkast annarsstaðar, mundi þetta teljast ókleift. Jeg lít svo á, að þessi athugasemd sje komin fram af vangá hjá nefndinni. Enda er þetta algerlega óþarft. Það eru margir aðrir vegir til að komast fram úr þessum vandræðum, sem nefndinni hefir vaxið í augum. Jeg álít, að þetta hafi ekki verið fullhugsað. Auk þess getur það ekki verið neitt kappsmál fyrir nefndina, því það hefir litla „praktiska“ þýðingu. Um brtt. 14, 15, 16, 18 og 19 hefi jeg ekkert að segja. Það er ekki annað en breytingar á orðalagi núgildandi stjórnarskrár, sem margir af þessum hv.þm. hafi verið í verki með að orða þannig. Jeg ætla að hlaupa yfir 20. brtt., eins og hv.frsm. (B. Sv.) gerði. Svo kem jeg ekki auga á neina brtt., sem ástæða er til að tala um, fyr en þá 27., að í staðinn fyrir „greinileg skýrsla“ komi „greinargerð“. Í viðtali við hv. nefnd kom það til tals að breyta „skýrsla“ í „greinargerð“. Þessi tvö orð hafa má ske ekki alveg sömu merkingu. Það er komið undir, hvað átt er við með orðinu „greinargerð“. Það sem fyrir mjer vakti þegar jeg setti þessi orð, „greinileg skýrsla“, var, að þegar ætti að lýsa nákvæmlega fjárhagsástæðum landsins, þá mundi það heppilegra en hitt orðið. Hins vegar tel jeg víst, að nefndin leggi sömu merkingu í orðið „greinargerð“, og með þá skýringu fyrir augum má vel við þetta una. Jeg veit ekki, hvort bein þörf er á að breyta orðinu „jarðeign“ í „fasteign“, en jeg sje ekkert á móti því, að svo verði gert. Það kann vel að vera, að mjer hafi sjest yfir einhverja brtt., sem ástæða væri til að minnast á, en nú vil jeg víkja að brtt. við 65. gr. Þeirri grein er breytt einna mest af hálfu nefndarinnar. Það kann að vera einhver ástæða til þess. En þessi grein, eins og hún er í stjórnarfrv., hefir víst staðið í stjórnarskrám allra siðaðra ríkja, mjög líkt orðuð, síðan franska stjórnarbyltingin átti sjer stað. Greinin á ekki að merkja annað en það, að menn skuli hafa frjálsan rjett til hverrar atvinnu sem er, nema þeirrar, sem takmörkuð er með lagaákvæðum, af því að almenningsheill krefst þess. Þetta er dálítið annað en að fyrirskipa, að setja skuli lög um allan atvinnurjett manna. Sennilega hefir það vakað fyrir nefndinni, þegar hún orðaði greinina um, að það væri óþarfi að taka þetta upp í stjórnarskrána, af því að öll höft á atvinnufrelsi manna væru nú þegar numin burtu. En það er að gætandi, að nefndin segir mikið meira í sinni grein en stóð í frv. stjórnarinnar. Jeg minnist þess nú, að jeg hljóp yfir 3. brtt, þar sem stendur, að orðin: „Á fundum þessum ræður afl atkvæða“ falli burtu. Ef þetta ákvæði á að falla burtu, þá skil jeg satt að segja ekki, að ráðherrafundirnir hafi þá þýðingu, að taka eigi ákvæði um þá í stjórnarskrána. Háttv. frsm. meiri hl. (B. Sv.) talaði um það í ræðu sinni, að þetta ákvæði gæti valdið óþægindum, ef báðir hinir ráðherrarnir yrðu á móti forsætisráðherra. Og hann spurði, hvað þá ætti að gera. Þar er því til að svara, að einu gildir hver af ráðherrunum í hlut á. Sá þeirra, sem verður í minni hluta, verður að beygja sig, ef hann telur ágreiningsatriðið ekki mjög mikilvægt. Að öðrum kosti lætur hann ekki undan og biður um lausn. Mjer finst þetta vera auðskilið mál, og er enda venja hvar sem er. Þessir ráðherrafundir eru settir hjer vegna þess, að vitanlega er mjög sjaldan hægt að hafa ríkisráðsfundi. Og þessu á að vera hjer líkt hagað og tíðkast annarsstaðar, að í stað reglulegra ríkisráðsfunda halda ráðherrarnir sjálfir fund með sjer, atkv. eru bókuð eða færð til „protokolls“, og gerðir fundarins eru síðan sýndar konungi á eftir. En vilji menn nú ekki halda þessu ákvæði um afl atkvæða, þá verða þessir ráðherrafundir ekki annað en samtalsfundir, og verða þeir þá ekki svo merkilegir, að rjett sje að setja um þá ákvæði í stjórnarskrána. Það á að rjettu lagi að gilda sama reglan um þau mál, sem skylt er eftir stjórnarskránni að ræða á fundum þessum, og hin önnur mál, sem einhver ráðherranna vill bera undir þessa fundi, að afl atkv. ráði og sá ráðherra, sem í minni hluta verður, verði að beygja sig fyrir meiri hlutanum. Þá er eitt ákvæði, sem jeg get ekki fyllilega sagt um, en tel þó í sjálfu sjer gott. Það er brtt. um að heimila hlutfallskosningu hjer í Reykjavík. En gildi þeirrar brtt., fer eftir því, hvort samþykt verður önnur brtt., sem fram hefir komið. Jeg get ekki sjeð, að nein ástæða væri til slíkrar heimildar, ef ekki verður fjölgað þingmönnum þess kjördæmis. Misrjettið væri þá eftir sem áður svo mikið, að naumast væri vert að vera að káka við nokkra breytingu. En í sjálfu sjer er þessi till. góð. Um 29. gr. frv., eða 20. brtt.háttv. meiri hl., get jeg verið mjög stuttorður. Jeg lít svo á, að brtt.háttv. minni hl. við þá gr. sje þannig vaxin, að hún ætti að geta nægt öllum þeim, sem hræddir eru við innflutning útlendinga, og þá sjerstaklega Dana, hjer til landsins. Og jeg get lýst því yfir, að jeg get alveg fallist á hana og sje ekki ástæðu til að bæta neinu við greinargerð háttv. minni hl. að því leyti. Og jeg verð að segja það, að þegar athugaðar eru rólega og með fullri aðgætni brtt. minni hl. og brtt. meiri hl., þá er mismunurinn ekki svo mikill, að háttv.frsm. meiri til. (B. Sv.) geti haft nokkurn rjett til þess að tilkynna flokkaskifti í landinu út af því í framtíðinni. En um þetta ákvæði í stjórnarfrv. sjálfu skal jeg geta þess, að hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) var fjarverandi þegar það varð til, og hefir hann því alls ekki að því komið. En að jeg hafði þetta ákvæði svona úr garði gert var fyrst og fremst af því, að jeg minnist þess ekki, að samskonar ákvæði sje haft öðruvísi í nokkurri stjórnarskrá utan Íslands. Alstaðar, þar sem jeg veit um, er ákvæðið svo í grundvallarlögum og stjórnarskrám annara ríkja. Það kann að vera dálítill munur á búsetuskilyrðunum; jeg minnist þess t. d., að í Hollandi er það 18 mánuði, en það er líka lengsti tíminn, sem jeg minnist að heimtaður sje, að ríkisborgarar sjeu búsettir í landi, til þess að verða atkvæðisrjettar aðnjótandi. En það fanst mjer eðlilegast og rjettast að hafa þetta ákvæði líkt og annarsstaðar gerist. Og þá var spurningin að eins um það, hvort þörf væri að hafa það öðruvísi vegna hættu þeirrar, sem okkur væri búin af hálfu Dana. En jeg fyrir mitt leyti verð að líta svo á, að engin hætta sje á innflutningi þeirra í fyrirsjáanlegri framtíð. Og þar í liggur allur meiningamunur háttv. meiri hl. og þeirra, sem minni hl. fylgja. Þeir sjá í því atriði hættu, sem þeir vilja fyrirbyggja með þessu ákvæði sínu. Og það má segja, að sje sá ótti háttv. meiri hl. á rökum bygður, þá sje rjett að setja ákvæðið. En þeir, sem líta á málið frá mínu sjónarmiði, sem telja engin líkindi til þess, að slíkur innflutningur verði, fyrir þá er ekki nema eðlilegt að setja ákvæði þetta eins og jeg gerði í fyrstu. Þá er ekki nein ástæða til þess, að við förum að svifta okkur sjálfa neinum eðlilegum rjettindum að þessu leyti. Háttv. frsm. meiri hl. (B. Sv.) talaði um þetta sem nýmæli hjá mjer, að jeg setti ákvæðið svo. Nýmæli er það að vísu að því leyti, að það er annað en í stjórnarskránni stóð og staðið hefir í um 4 ár. En í athugasemdunum við sambandslögin er þess getið, að þessu ákvæði eigi að breyta, en ekki til tekið, hvernig sú breyting eigi að vera. Og þar sem Knud Berlin hefir verið að vara menn við þessu atriði, þá þykir mjer ekki fjarri sanni, að hann hafi skrifað grein sína einmitt með það fyrir augum, að háttv. meiri hl. hjer gæti vitnað í hana. Hann getur sjálfsagt reiknað með okkur eins og öðrum.  (B. J.: Hann gerist djúpsær, ef svo er)  . Til hans hefir líka oft verið vitnað af sjálfstæðismönnum, þegar þeir hafa þurft á að halda. Þetta 5 ára ákvæði er ekki upphaflega orðið til beint af hræðslu við útlendinga, heldur til þess að skapa íslenskan borgararjett, en nú höfum við okkar þegnrjett, og þurfum þess því ekki lengur við. Háttv. frsm. meiri hl. (B. Sv.) talaði um innflutningshættuna vegna fossaiðnaðarins, járnbrautanna o. fl. En eins og nú standa sakir, er helst útlit fyrir, að þvertekið verði fyrir það, að útlendingar fái að stafrækja fossa hjer. Og hvar er hættan þá? Og nú veit enginn einu sinni, hvað fossamálinu líður á þingi, þessu máli, sem allir hjeldu að yrði eitthvert mesta stórmál þingsins. Þar er því varla hætta búin. Og eftir því, sem nú lítur út með þann iðnað annarsstaðar, þá mun ekki mikil hætta á því, að útlendingar kæri sig um að koma honum hjer á fót fyrst um sinn. Jeg mintist á prófessor Knud Berlin. En ef farið væri eftir hans tillögum, þá væru 5 ár ekki nóg, 10 ár væru það minsta, veitti ef til vill ekki af 25 árum. En sem sagt, þá er bilið milli meiri og minni hl. ekki fjarska langt. Minni hl. vill setja fyrst 2 ár, með heimild til lengingar, ef þörf krefur. En meiri hl. vill fastákveða 5 ár í eitt skifti fyrir öll. Háttv. frsm. meiri hl. (B. Sv.) sagði, að gera mætti stjórnarskrárbreytingu, ef lengja þyrfti tímann. En jeg hjelt, að þeir vildu einmitt ákveða 5 ár strax, til þess að komast hjá að þurfa að breyta aftur. En eins og jeg hefi áður sagt, er munurinn að eins sá, að jeg álít hjer enga hættu á ferðum, en meiri hl. aftur á móti álítur það. En til þess að setja undir þann leka mun jeg nú fallast á brtt.háttv. minni hl. En þegar jeg tala um breytingu á 5 ára búsetunni, þá tala jeg um hana eins og hún fyrst kom fram frá háttv.þm. Dala. (B. J.). Var sú breyting hans sú, að færa ákvæðið í 4 ára tíma, og vilji háttv.þm. (B. J.) ekki viðurkenna það nú, þá hlýtur það að stafa af því, að hann sje farinn að tapa minni, og get jeg ekki að því gert. Brtt var gerð við stjórnarfrv. eins og það lá fyrir, og hvað sem hv.þm. (B. J.) meinti þá, var þetta það sem hann gerði. En þetta er ekkert aðalatriði. Þegar jeg hefi talað um þetta atriði, hefi jeg ekki haft í huga undantekninguna. Háttv. meiri hl. segir, að hún sje í samræmi við lögin um ríkisborgarrjett. En það er allsendis órjett. Það eru alt önnur ákvæði, sem standa þar, eða þau, sem hjer eru í till.háttv. meiri hl. Sendimenn ríkisins var óþarfi að nefna hjer, þar sem ekki verður deilt um það, að þeir sjeu búsettir í landinu. En háttv. meiri hl. segir, að ákvæðið um þá, sem dvelja erlendis við nám eða lækningar, sje hið sama og stendur í 9. gr. laganna um ríkisborgararjett, en svo er alls ekki. Þar segir svo í niðurlagi gr.: „Eigi skal það talið heimilisfang á Íslandi samkvæmt þessari gr., þótt danskur maður hafi dvalist þar 1. des. 1918 sem sjúklingur á sjúkrahúsi, við nám, í fangelsi eða sem þurfamaður.“ Þetta vantar alveg í till., háttv. meiri hl., og þýðir því ekki fyrir hann að vísa til þessara laga. Og jeg lít svo á, að þessi ákvæði háttv. meiri hl. sjeu svo víð, að ekki sje hægt að samþykkja þau. Því að annaðhvort eru þau þýðingarlaus, eða þau eru brot á sambandslögunum. Og jeg get ekki talið það rjett, að við sjeum að undanskilja okkur með slíkum undanbrögðum, ef jafnrjetti á að vera á annað borð. Háttv. frsm. meiri hl. (B. Sv.) sagði, að jeg hefði ekki haft leyfi til að setja þessi ákvæði svona í stjórnarfrv. En jeg hefi nú sagt mínar ástæður fyrir því, og menn verða að leggja sinn dóm á þær. Um þetta atriði hefir ekki heldur komið annað fram en það, sem stendur í athugasemdunum við sambandslögin, og auk þess það, sem háttv.frsm. meiri hl. (B. Sv.) ljet um mælt á þinginu í fyrra. Vil jeg leyfa mjer að lesa upp nokkur orð hans þá. Hann segir svo: „Sambandsmenn hafa verið að tala um að takmarka rjettindi Dana hjer á landi, með þeim hætti, að gera heimilisfestu innanlands að skilyrði fyrir atvinnurekstri í landinu. Jeg skal engu spá um efndirnar, sem á því yrðu. En örðugt mundi það þó veitast, þar sem slíkt væri ótvírætt brot á anda samningsins.“ Og hv.frsm. meiri hlutans (B. Sv.) sagði, að þetta væri brot á móti anda samningsins. Hvort það er svo eða ekki, segi jeg ekkert um, en hv.þm. B. Sv.) sagði þetta í þá daga, og hann sagði meira. Með leyfi forseta vil jeg lesa upp kafla úr ræðu hv.frsm. meiri hlutans (B. Sv.): „Erindrekar Dana hafa ekki sett þessi afdráttarlausu skilyrði um jafnrjettinn í samninginn alveg út í bláinn. Nefndarmennirnir íslensku hafa einnig fallist á þau, og þau eru í samræmi við allan anda samningsins, þótt heyrst hafi síðan, að torvelda mætti Dönum aðstöðu þeirra með búsetuskilyrðum.“ Og svo segir hv.þm. (B. Sv.) enn fremur: „En jeg sje ekki betur en slíkt væri brot á samningnum, og væri það ekki fögur aðferð eða heillavænleg að gera samning með þeim hug að svíkja hann? Þetta sagði nú hv.frsm. meiri hlutans (B. Sv.) í fyrra, og hjelt jeg því þess vegna, að jeg hefði að minsta kosti stuðning þessa hv.þm. (B. Sv.), sem nú kemur upp úr kafinu, að mest berst fyrir að hafa búsetuskilyrðið fimm ár. Þetta er þá líka að forminu til jafnrjetti, en í eðli sínu er það misrjetti, af þeim ástæðum, „að Íslendingar standa nær uppsprettunni“, eins og prófessor Lárus H. Bjarnason sagði í fyrra. Prófessor Lárus II. Bjarnason áleit líka enga ástæðu til að breyta þessu ákvæði í lögunum. Hann spurði mig, hvað jeg gæti haft á móti röksemdunum í pjesa sínum, og mjer finst margt mega færa fram þeim til stuðnings. Ef þetta er rjett hjá Lárusi H. Bjarnasyni, þá er það ekki nema eðlilegt, að þetta verði dálítið vandræðamál. Jeg legg mikla áherslu á það, að ekki verði annað sagt um oss Íslendinga en að vjer höldum vel gerða sáttmála. Það er auðvitað, að sje hætta á ferðum, að íslenskt þjóðerni verði yfirbugað, þá verður alt að víkja fyrir þeirri hættu, en sú hætta verður þá að vera á einhverju bygð. Jeg felli mig betur við brtt. minni hlutans í þessu atriði, sjerstaklega af því, að við eigum ekki að gera löndum vorum erlendis þyngra fyrir um ríkisborgararjettinn en þörf krefur. En tryggingin fult eins góð.

Bjarni Jónsson Jeg sje mjer ekki fært að láta þetta merka mál fara svo gegnum hv. deild, að jeg lýsi ekki skoðun minni á þessum litla meiningarmun, sem ræðuskörungurinn á undan mjer vildi sannfæra háttv. deild um að væri milli háttv. meiri og minni hluta. Jeg vil þá hefja mál mitt á því, sem allir vita, að stjórnarskrá er sett til þess að ákveða mönnum takmörk, sem þeir mega að fara, en ekki yfir. Stjórnarskránni er því á sinn hátt líkt farið og hegningarlögum, sem eru sett sem varnarhringur um önnur lög, en væru óþörf ef enginn bryti lög. Í stjórnarskrá eru og sett ýms almenn ákvæði, sem eiga ekki við neina yfirvofandi hættu, heldur það, sem fyrir getur komið. Þannig er í stjórnarfrv. settar ýmsar reglur, sem eiga ekki við neinar sjerstakar yfirvofandi hættur, heldur það, sem fyrir getur komið, og eru því nokkurskonar varúðarreglur, ef einhverjum skyldi detta í hug að gera öðruvísi en það, sem væri í samræmi við hið ákveðna stjórnarfar í landinu. Þetta kemur að því leyti við því, sem um er deilt, að þótt hættan sje ekki yfirvofandi, þá er þó best að hafa alla varúð, og aldrei er of varlega farið. Ef hættan verður aldrei nein, sakar ekkert að hafa farið varlega, en ef hættan skyldi dynja á, er ilt að vera ekki undir búinn, því að það er of seint að herklæðast, er á hólminn er komið. Nú stendur svo á, að þetta er fyrsta löggjafarþingið eftir að Íslendingar fengu viðurkenningu Dana fyrir því, að þeir væru fullvalda ríki. Það munu nú allir hafa samþykt þennan sáttmála með þeim ráðna hug, að sjá á þessu þingi borgið í framtíðinni öllu frekara sjálfstæði landsins. Var það haft á orði, bæði í fullveldisnefndinni, sem skipuð var, og manna á milli, að nú skyldi setja öll þau ákvæði inn í stjórnarskrána, sem kæmi í veg fyrir hvern þann háska, hvort heldur yfirvofandi eða ekki, sem hinu unga fullvalda ríki gæti stafað hætta af. Komst þá búsetuskilyrðið til orða meðal annars, og lýsi jeg því þá yfir, að jeg mundi koma með þessa brtt., ef engir aðrir yrðu til þess. Jeg vona, að hæstv. forsætisráðh. (J. M.) kannist við, að jeg hafi látið hann vita um þetta fyrir löngu, svo að það þýðir ekki að saka mig um þetta; hann hefir þá ekki heldur sjálfur gert slíkt, en flokksmenn hans hafa gert það. Þetta getur verið nokkurskonar inngangur að svari við því, sem háttv þm. Suður-Dana, nei, jeg ætlaði að segja Suður- Þingeyinga (P. J.) hefir sagt. Þessi háttv.þm. (P. J.) hafði af speki sinni fundið það út, að stjórnarskrárnefndin væri óklofin, og því gæti hann ekki heitið frsm. minni hlutans. Þetta er rjett að því leyti, sem nál. er ekki í tvennu lagi, en þrátt fyrir það er nefndin klofin um búsetuskilyrðið  (P. J.: Þetta sagði jeg líka)  . Háttv. þm. (P. J.) gerist nú allgamlaður, er hann man ekki, að hann vildi ekki fallast á, að nefndin væri klofin um þetta atriði. Svo var þessi sami háttv.þm. (P. J.) að tala um, að sjer fyndist enginn munur á tryggingunum, sem felast í till. meiri og minni hlutans um búsetu manna. Jeg vil þó benda honum á, að ef í búsetuskilyrði er trygging fólgin, þá er þó meiri trygging í fimm ára ákvæðinu heldur en í tveggja ára ákvæðinu. Í öðru lagi er það tryggara sem stendur í stjórnarskrá, heldur en það, sem stendur í almennum lögum, vegna þess, að ef breyta þarf stjórnarskránni, kemur til kasta kjósenda, og er það því þeirra vilji sem ræður. En ef þetta ákvæði stæði að eins í einföldum lögum, þá gætu menn tekið sig til, er þing væri hagstætt, t. d. þegar fylgismenn minni hlutans væru í meiri hluta, og numið þetta skilyrði úr gildi. Mjer finst því harla lítil trygging fólgin í þessu viðbótarákvæði minni hlutans, um að ákveða rægi búsetuna lengri með einföldum lögum Hún er fyrst og fremst háð því, að menn svíkist ekki um að semja slík lög, þótt þeir sjái næga ástæðu til, og í öðru lagi er hún háð því, að menn vanti ekki glöggskygni að sjá, hve nær hættan er fyrir dyrum Það er því betra að hafa þetta ákvæði í stjórnarskránni, svo að ef einhverjir vilja afnema það, verði þeirra gull þó að hafa hreinsast í kosningareldinum. Þá vildi hv.þm. (P. J.) halda því fram, að hann og hans fylgifiskar byði betri kjör en meiri hlutinn, þar sem þeir kæmi með till. um, að lengja mætti enn meir þennan tíma með einföldum lögum. Þetta er rjett, og jeg held, að jeg mundi geta fallist á að setja þetta inn í stjórnarskrána á eftir búsetuskilyrðinu, og jeg held, að mjer sje óhætt að lofa fyrir meiri hl. nefndarinnar hönd, að hann muni ganga að þessu. Það er að minsta kosti ekki torsótt að fá mig til að fylgja því, að búsetuskilyrðið verði lengt upp í 10–15 ár.  Háttv. frsm. minni hlutans (P. J.) talaði um, að Dani og Íslendinga greindi á um búsetuskilyrðið, og er hann talaði út frá sjónarmiði Dana, fyndist sjer stappa nærri, að þetta væri brot á sáttmálanum, ef samþykt yrði. Bygði hann þessa skoðun sína á athugasemdunum við 6. gr. sáttmálans. En er betur er að gáð, kemur það í ljós, að háttv.þm. (P. J.) hefir ekki skilið athugasemdirnar. En setjum nú svo, að það sje brot á sáttmálanum að setja fimm ára búsetuskilyrði inn í stjórnarskrána, hvað mundi þá háttv.frsm. minni hlutans (P. J.) halda um að setja tveggja ára búsetuskilyrði eða þótt það nú ekki væri nema eins árs, eins og hæstv. forsætisráðh. (J. M.) vill vera láta. Jeg álít, að það þurfi ekki skarpskygna menn til að sjá, að hjer er um algerlega sama lögbrotið að ræða. Jeg held því, að það væri best fyrir háttv.þm. (P. J.) að kistuleggja þessar röksemdirnar nú þegar. Þá var háttv.frsm. minni hlutans (P. J.) að tala mikið um ráðgjafarnefndina, og vandræðast út af, að henni hefði verið misboðið. Af hverjum? Af okkur? Eða ætli við Íslendingar höfum misboðið okkur sjálfir? Nei, líklegast mun það koma í ljós, að Dönum hafi verið misboðið, eftir hans skoðun. En af hverju? Er það af því að þessi ráðgjafarnefnd er ekki sett til þess að vera ráðgjafarnefnd þm. Dala. (B. J.)? Hvergi mun hún geta gefið mjer ráð eða jeg tekið við ráðum frá henni. Annars er það alger misskilningur, ef menn halda, að einstaka háttv.þm. eigi að spyrja þessa ráðgjafarnefnd um einstök lagafrv., sem samþykt kynni að verða hjer á Alþingi Íslendinga, eða brtt. við þau. Hún færi þá að gerast nokkuð voldug. Þessi nefnd hefir enga ástæðu til að búast við því, að engar breytingar verði á stjórnarskránni; hún má vita það, að þótt hún gefi ráð, þá er enginn skyldur að fara eftir því ráði, hvorki Alþingi Íslendinga nje ríkisþing Dana. Þeir, sem því halda þeirri vitleysu fram, að ráðgjafarnefndinni sje misboðið, þótt vjer breytum stjórnarskránni, þeir geta alveg eins komið með tillögur um að leggja niður Alþingi og ríkisþingið og hafa þessa ráðgjafarnefnd sem einskonar yfirþing. Annars er þetta svo fjarri öllum sanni, að ekki einu sinni þeir, sem bera þetta fram úr vitsmunasjóði sínum, geta trúað því, að þetta sje frambærileg ástæða á nokkru þingi, þar sem menn sitja með nokkurri skynsemi. Þá talaði hv.frsm. minni hlutans (P. J.) um, að hann vildi sýna drengskap í því, að brjóta ekki sáttmálann við Dani. Það eru fleiri, sem vilja gera það. En eftir þessu er það þá ódrengskapur að vilja setja inn fimm ára búsetuskilyrðið, en drengskapur, er hann vill setja inn tveggja ára búsetuskilyrðið. Háttv. frsm. minni hlutans vill sýna Dönum drengskap, og það vil jeg líka, en jeg vil ekki þar fyrir sýna Íslendingum ódrengskap. Jeg vil halda því fram, að meiri hluti nefndarinnar hafi viljað sýna og hafi sýnt fulkominn drengskap báðum aðiljum, Dönum og Íslendingum, með því að rjúfa ekki sáttmálann á neinn hátt á Dönum og leggja hins vegar fram meiri tryggingu en minni hlutinn vill til handa Íslendingum. Þá skal jeg geta þess, að minni hlutinn álítur það nægilega tryggingu til handa Íslendingum, að búsetuskilyrðunum megi breyta með einföldum lögum, ef þingið sjái þörf á. En jeg hefi getið þess áður, að glöggskygni manna er misjöfn og trúmenska þeirra einnig, svo að ekki er eigandi undir því, hvað einstakt þing kann að gera í þessum efnum. Það er miklu tryggara að hafa þetta ákvæði í stjórnarskránni. Það gæti vel hugsast, að glöggskygnin brygðist, og að of seint yrði að byrgja brunninn, þegar barnið væri dottið í hann. Segjum, að það væri fastráðið að virkja stóran foss, t. d. frsm. minni hlutans (P. J.) fengi leyfi fyrir það fjelag, sem hann er stjórnandi fyrir, að virkja stærsta fossinn á landinu. Þá gæti vel svo farið, að tugir þúsunda erlendra verkamanna flyktist inn í landið og hefði þau áhrif á kosningarnar, að margra ára búsetuskilyrði næði ekki fram að ganga. Þá væri þetta um seinan, og gæti svo farið, að frsm. (P. J.) lenti í sínum eigin fossi. Það skaðar engan, þó ákvæðið sje sett í stjórnarskrána, og það er ástæðulaust að leggja á tæpasta vaðið, þegar með því verður hvorki bjargað sínu lífi nje annara. Þá gat frsm. minni hl. (P. J.) þess, að þetta væri ekki höfuðástæðan, til þess að forðast sáttmálsrof, að þeir hjeldi fram tveggja ára búsetuskilyrði, sem síðan má lengja með einföldum lögum: það væri ekki gert vegna Dana, heldur vegna Íslendinga, sem dveldi erlendis og kynni að vilja flytja hingað og setjast hjer að. En ræðumaðurinn varðist allra frjetta um það, hversu þessir menn væru margir og hvaðan þeir mundu koma. Jeg hygg, að þessir menn sjeu ekki svo margir, að þingið þurfi að veigra sjer við að setja þetta ákvæði í stjórnarskrána þeirra vegna. Það mundu einkum verða menn, sem hingað flyttu frá Kaupmannahöfn. Því að þótt landar vorir vildu flytja hingað vestan um haf, þá eru þeir flestir orðnir þegnar annars ríkis, og mönnum, sem eru þegnar annars ríkis, er engin linkind gefin. Landar vorir vestan hafs verða flestir hverjir ekki taldir Íslendingar í þessum skilningi. Þetta ákvæði getur því að eins átt við þá Íslendinga, sem búa á strjálingi úti um heim og kynni að flytjast hingað. Og ef þetta væri eitthvert hróplegt ranglæti, gæti jeg skilið, að þessi umhyggja minni hlutans væri runnin frá rjettlætiskend. En þegar þess er gætt, hversu þetta er eðlileg krafa, verður ekki sagt, að hjer sje um rjettlætisbrot að ræða. Því að hvers vegna ætti maður, sem væri ókunnugur öllum háttum hjer í landi og væri ef til vill Bolshewich, eða af hinum endanum, að njóta hjer sama rjettar sem aðrir, sem hafa unnið hjer og skapað hjer lög í landi? Og er nokkur ósanngirni í því, að menn, sem dvalið hafa lengi erlendis og eru orðnir ókunnugir högum landsins, sje ekki látnir fá undir eins sömu rjettindi sem landsmenn. Það er ekki rjettlætistilfinning minni hlutans, sem hefir valdið þessari 2 ára búsetu, heldur Danskurinn. Enda er það góður prófsteinn á rjettlætiskend þessara manna, að þeir svifta menn kosningarrjetti fyrir það eitt, að þeir eru fátækir.  (P. J.: Sveitarlimi)  . „Sveitarlimi“ segir fossastjórinn. En jeg er ekki svo ríkur, að jeg geti ekki skilið hug þessara manna. Af þessu má nú ráða, að það er ekki rjettlætiskend þessara manna gagnvart Íslendingum, sem hjer ræður. Ef þeir hjeldi þessu fram af hreinni rjettlætiskend og misskilningi á ákvæði sambandslaganna, mundi jeg ekki taka hart á því. Þá talaði frsm. minni hlutans (P. J.) og hæstv. forsætisráðh. (J. M.) um það, að undantekningar væru óeðlilegar, og hæstv. forsætisráðh. (J. M.) tók það fram, að sendimenn yrðu taldir að eiga búsetu hjer, þótt þeir dveldist erlendis; þess vegna væri óþarft að setja ákvæði um það í stjórnarskrána. En jeg lít svo á, að það skaði ekki, að það sje sett inn. Þá er að minnast á það, hvort námsmenn og sjúklingar eiga að teljast búsettir erlendis fyrir þá skuld að þeir verða að leita sjer fræðslu eða heilsubótar í öðrum löndum. Hvaða ástæðu skyldu Danir hafa til að misvirða þetta við oss? Dettur nokkrum í hug, að þeir gerði þá kröfu, að sjúklingar, sem dveldist sjer til heilsubótar í Danmörku, skyldi teljast þar heimilisfastir? Og aldrei hafa Danir krafist þess af oss, sem dvalist höfum 6 ár við nám Danmörku, að vjer greiddum skatt eða intum af hendi herþjónustu. En þetta sýnir, að þeir hafa ekki talið oss búsetta þar í landi. En jeg tel rjett, að þetta sje tekið fram í stjórnarskránni, til þess að fyrirgirða misskilning. Menn kynni annars að gera sjer sömu von um þessa menn og mig, þegar jeg var sendimaður, er menn vildu meina mjer kosningarrjett og þingsetu fyrir það, að jeg væri búsettur í Þýskalandi. Jeg álít rjett að setja ákvæðið í stjórnarskrána, ef menn skyldi verða svo treggáfaðir eða samviskulausir, að þeir byggi til rangan skilning á lögum, til þess að útiloka menn frá þjóðfjelagslegum rjettindum, sem þeir eiga heimtingu á. En þar sem forsætisráðh. (J M.) vildi halda því fram, að þetta væri annað en það, sem í lögum stæði, þá er það ekki rjett, því að í 9. gr. laga um ríkisborgararjett stendur: „Eigi skal það talið heimilisfang á Íslandi samkvæmt þessari grein, þótt danskur maður hafi dvalist þar 1. des. 1918 sem sjúklingur á sjúkrahúsi, við nám, í fangelsi eða sem þurfamaður, nema sú vist sje áframhald af heimilisfangi á Íslandi“. Háttv. frsm. minni hlutans (P. J.) talaði um það, þegar hann klykti út, að þetta ákvæði væri sjerstaklega miðað við Íslendinga, sem dveldist erlendis. Mjer skilst þó, að það geti ekki náð til Vestur Íslendinga  (P. J.: Það er satt)  , sem eru enskir borgarar. Og flestir þeirra nú eru orðnir enskir þegnar, því ekki þarf nema 3 ára búsetu til þess að verða breskur þegn. Ást minni hlutans getur því ekki náð til þessara manna. Og það má undur heita, ef þessi ást hans verður ekki svo heit, að hún bræði þá fáu Íslendinga, sem hún nær til. Háttv. sami þm. sagði, að vjer þyrftum ekki að óttast innflutning, og rakti hann ýmislegt þeirri staðhæfingu til sönnunar, t. d. að Norðmenn gætu ekki flutt hingað með sjer kvenfólk, til þess að kverka síld  (P. J. : Jeg nefndi ekki kvenfólk)  . Nei, en það var að eins fyrir kurteisissakir. En jeg get ekki sjeð, að þetta sanni á neinn hátt, að Dönum geti ekki komið til hugar að setja hjer á fót útgerðarfjelög og flytja hingað fólk, til þess að læra af Íslendingum. Má í því sambandi minna þennan atvinnufræðing á það, hvernig Englendingar fóru að bola Hollendinga út af fiskimiðum sínum. Þótt fjelagsskapur sá, sem þeir höfðu gert til þess að reka fiskiveiðar, færi þrisvar eða oftar á höfuðið, þá lærðu þeir þó að lokum af Hollendingum, og nú situr engin erlend þjóð yfir fiskimiðum Englendinga. Og Danir eru eins gáfuð og dugleg og mentuð þjóð sem Englendingar. Og ef þeir setti slík fjelög á fót hjer á landi, þá gæti svo farið, að ræðumaðurinn dytti ekki einungis í sinn eigin foss, heldur og niður í danskt slortrog, áður en hann fengi ráðrúm til að lengja búsetuskilyrðið með lögum. Jeg sje ekki ástæðu til að rekja tal hans um námana. En þá eru fossarnir. Frsm. (P J.) er sjálfur í stjórn fossafjelags, sem er mjög auðugt og getur vafalaust byrjað að reka stóriðnað hve nær sem vill. Og sameinaða fjelagið á ekki svo óhraðskreið skip og er ekki svo óviljugt á að vera brjóstvörn Dana, eins og komist er að orði, að það flytti ekki hingað danskan verkalýð, ef á þyrfti að halda. Og það er hægt að flytja 20 þús. manns úr sjálfri Kaupmannahöfn, án þess að á beri.  (P. J.: Jeg skal aðvara þm. Dala)  . Jeg læt ekki villa mjer svo sýn. Jeg veit, að hann getur sjálfur leitt alla þessa hættu yfir þjóðina á hálfu ári og látið síðan verkalýðinn greiða atkvæði móti sjer við næstu kosningar. Þá á jeg eftir að minnast á traust hans á framtíðinni. Oss ber að sjálfsögðu að treysta því, að hún verði ekki verri en nútíðin. En því að eins getum vjer gert oss vonir um það, að vjer látum ekki eftir oss liggja ill eftirdæmi. Framtíðin getur ekki orðið góð, nema nútíðin sje það. En það er ekki að gefa gott fordæmi, að skjóta á frest þeim málum, sem miða að því, að tryggja Ísland sem best á öllum sviðum, síst af öllu þegar því máli er frestað, sem felur í sjer mannrjettinda grundvallaratriði. Þá talaði forsætisráðh. (J. M.) um áskilnað nefndarinnar. Hann taldi það vera ótækt að áskilja stjórninni leyfi til að leggja frv. fyrir þingið, án þess að hafa lagt þau áður fyrir konung. Hann sagði, að þessi venja ætti sjer hvergi stað og jeg hefi enga ástæðu til að efast um að það sje rjett; það liggur í hlutarins eðli; því að jeg veit ekki til, að menn þurfi að sækja með slík mál yfir 6 daga hafa nema á Íslandi. Og það er hart að þurfa að flýja á náðir nefnda eða einstakra manna, í hvert skifti sem stjórninni hugkvæmist að leggja frv. fyrir þingið, sem nauðsynlega þarf fram að ganga á því þingi. Það getur ekki móðgað konung, þó að fengið sje fyrirfram leyfi hjá honum til þessa. Stjórnin getur símað konungi um hvert slíkt frv. Þetta er alls ekki gert til þess að rýra vald konungsins, heldur til að bæta úr vandkvæðum, sem Íslendingar eiga við að búa, meðan konungurinn hefir búsetu erlendis. Þá talaði hann um hættuna af fossunum og heyrðist mjer á honum, að hann harmaði, að ekki bljesi byrlega fyrir stóriðnaði hjer á landi. En þar til er því að svara, að enn þá er enginn úrskurður fallinn í því máli. Stóriðnaður gæti orðið leyfður hjer á landi, þótt það væri á móti vilja þeirra manna, sem varlega vilja fara. Jeg veit ekki nema þessir hugdjörfu menn verði ofan á, sem halda, að þessar 90 þúsundir þoli tugi þúsunda af erlendum verkalýð. Og hver veit nema slíkir ofurhugar sitji á næsta þingi. Aftur á móti eru Danir miklu hugdeigari en Íslendingar í þessum efnum. Margir vitrustu menn Dana voru hugsjúkir út af því, að bandamenn höfðu ákveðið, að atkvæðagreiðsla skyldi fara fram í þriðja (syðsta) beltinu á Suður-Jótlandi. Þeim stóð stuggur af, að 2–3 hundruð þúsund manna bættist við innan konungsríkisins, þótt þeir sæti á óðulum sínum og hefði þar sína menningu. En hjer eru ofurhugar, sem ekki óttast. Það er ekki samjöfnuður á hugrekki þessara manna og Dana. Jeg hygg, að hver gætinn maður vilji ganga svo frá stjórnarskránni, að fossaiðnaður yrði ekki hjer að meira tjóni en óhjákvæmilegt er. Hins vegar tel jeg það óviturra manna hátt að byggja á því að þetta verði ekki gert fyrir það, að nokkrir menn hafa látið íljós þá skoðun. Fyrst skyldi til reynt um, hvað kjósendur vilja. Hjer vil jeg vera hugdeigur, eins og Danir. Hættan er sú, að eitt eða tvö af fjelögum þeim, sem sótt hafa um að virkja fossa, fái leyfi til þess, og jeg býst við að hæstv. fjármálaráðh. (J. M.) þekki menn, sem sje því fylgjandi, að leyfið fáist. Þar er fossahættan. Þá er að fara nokkrum orðum um fyrirspurn hæstv. forsætisráðh. (J. M.). Hæstv. forsætisráðherra þótti vanta í 20. brtt. nefndarinnar, við 29. gr. stjórnarskrárfrv., samsvarandi ákvæði þeim, sem eru í síðustu málsgr. 9. gr. frv. um ríkisborgararjett; meira að segja, hann sagði að annað stæði í brtt. en í frumvarpsgreininni. En svo er ekki. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) sýnist ekki hafa athugað brtt. nógu vandlega. Þar stendur svo: „Ekki slítur það heimilisfestu manns þótt hann dvelji erlendis, af því að hann er sendimaður ríkisins, við nám eða til lækninga“. Þessi málsgrein svarar til þess, sem stendur í niðurlagi 9. gr. í frv. um ríkisborgararjett, þar sem svo segir, að eigi skuli það talið heimilisfang á Íslandi, þótt danskur maður hafi dvalið þar 1. desember 1918 sem sjúklingur í sjúkrahúsi eða við nám. Hjá nefndinni er með öðrum orðum sleginn sami varnaglinn í upphafi brtt. sem er í síðustu málsgrein 9. gr. frv. um ríkisborgararjettinn, og þurfti því ekki að endurtaka hann í niðurlagi brtt. Þessa mun hæstv. forsætisráðh. (J. M.) eigi hafa gætt. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) kvað þetta stappa nærri því að vera brot á sambandslögunum. Jeg skil ekki í, hvernig svo gáfaður maður og góður lögfræðingur, sem hæstv. forsætisráðherra (J. M.) er, skuli láta sjer slíkt til hugar koma, hvað þá að láta sjer það um munn fara. Honum hlýtur að vera þetta meira en lítið kappsmál, svo fjarri sem það er, að það komi sáttmálanum við. Hann taldi þetta meira að segja vera undanbrögð, til þess að komast fram hjá sáttmálanum. En það er fjarstæða, því að þesskonar dvöl í Danmörku, sem hjer ræðir um, hefir aldrei verið talin búseta, að minsta kosti ekki þeirra, sem þar hafa við háskólanám verið; það sýnir öll framkoma Dana við þá og undanþágur frá herskyldu og gjöldum. Mjer kemur ekki við, þótt þeir hníflist, hæstv. forsætisráðherra (J. M.) og háttv.frsm. (B. Sv.), enda mun hann maður fyrir að bera sjálfur hönd fyrir höfuð sjer. En langt þótti mjer hæstv. forsætisráðherra (J. M.) seilast er hann fór að vitna í ummæli Knud Berlins um búsetu. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hlýtur að vera mjer samdóma, þegar hann fer að gerskoða málið, að það sje ekki móti anda sambandslaganna, þótt vjer settum búsetuskilyrði inn í stjórnarskrá vora. Í þessu sambandi mætti og minna á, að Danir hafa í ár sett lög um einn atvinnuveg, þar sem ekki er einungis ákveðin 5 ára búseta til að mega reka hann, heldur og „Indfödsret“, og útiloka þau því Íslendinga jafnt sem aðra. Það er og rangt að segja, að Danir hafi ekki vitað, að búsetuskilyrðið mundi verða sett fyrir kosningarrjetti; því að bæði stóð það í nefndaráliti meiri hlutans í fyrra, og jeg gat um það í framsöguræðu minni; hið sama tók og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) fram. Jeg hreyfði og málinu í samninganefndinni í fyrra og spurði um það, hvort Danir vildi eigi afnema búsetuskilyrði sín, svo að vjer mættum t. d. sitja hjer og eiga verslun þar, svo sem verið hefir um Dani, að þeir hafa mátt sitja í Danmörku og eiga hjer verslanir, selstöðuverslanir. J. C. Christensen svaraði, að það gæti ekki látið sig gera; ekki fyrir Dani að undanþiggja Ísland búsetuskilyrði, vegna „mestbegunstigelses“-rjettar annara, því að öðrum kosti kæmu þeir og heimtuðu hið sama. En vjer gætum sett búsetuskilyrði hjer hjá oss, sagði hann. Danir hefði því aldrei þurft að undrast, þótt þessi búsetuskilyrði yrði sett, þar sem því hafði bæði verið lýst yfir á sambandslagafundi og í þingi, að svo mundi verða gert. Auk þess ljetu þeir þýða fyrir sig bæði umræðurnar um málið á þingi og nefndarálitið, og höfðu þetta hjá sjer í Danmörku. Þeir vissu það eins vel og hæstv. forsætisráðherra, að jeg mundi bera fram málið á þessu þingi. Mjer þótti það undarlegt, að hæstv. forsætisráðherra (J. M.) skyldi enda ræðu sína með því, að hann fjellist á röksemdaleiðslu prófessors Lárusar Bjarnasonar um þetta. Eftir sambandslögunum eiga allir Danir að hafa sömu rjettindi hjer á landi sem Íslendingar fæddir hjer. Breytingin á 10. gr. stjórnarskrárinnar varð því fram að fara, því annars hefði þeir Danir verið útilokaðir, sem eru ekki fæddir hjer. En úr því umsamins jafnrjettis hefir verið gætt í brtt. nefndarinnar, þá er samningnum fullnægt að þessu leyti. Þá verð jeg að minnast á einstöku brtt.hv.þm., og þá sjerstaklega brtt. á þgskj. 556, um að landskjörnum þingmönnum sje fjölgað um helming, svo að þeir verði 12. Þessi brtt. stefnir nákvæmlega í sömu átt sem baráttan gegn búsetuskilyrðinu; hún stefnir að því, að hafa alt svo laust, að útlendingar, sem inn í landið flytja, geti náð sem föstustum tökum á öllu hjer. Setjum svo, að iðnaður efldist í landinu, og Danir flytti hingað í stórhópum, ef til vill tveir eða þrír tugir þúsunda. Það má gera ráð fyrir, að þeir mundu setjast að í einum eða tveimur iðnaðarbæjum, og þá líklegt, að þeir næði að minsta kosti einu kjördæmi í sínar hendur. Þeirra mundi og ekki gæta lítið við landskjörið, og því meir, því fleiri sem landskjörnir þingmenn væri. Það lægi miklu nær, bæði af þessum sökum og fleiri, að afnema alt landskjör. Í brtt. gægist fram sú hættustefna, að vilja opna á gátt allar dyr fyrir útlendingum, sem inn í landið vilja flytja, líklega þó sjerstaklega fyrir einni þjóð. Jeg læt þess getið, að jeg mun taka aftur fyrri lið brtt. á þgskj. 549, því að jeg get fallist á, að 5 ára tími sje nægur. En síðari lið till. dettur mjer ekki í hug að taka aftur, enda geta þeir, sem sitja hjer á þingi, varla verið svo innrættir, að þeir geti hugsað til þess, að þeir, sem eru svo óhamingjusamir, að þurfa fátækrastyrk, sjeu látnir fyrir þá sök missa þegnrjettindi sín. Það liggur slíkt djúp harðýðgi og tilfinningarleysis til grundvallar fyrir slíku, að ótrúlegt er, að nokkur löggjafi vilji halda í þessar leifar miðaldahugsunarháttar. Það er ekki heldur mikil hætta á því, að það mundi valda mikilli röskun eða byltingum, þótt allir þurfamenn fengi kosningarrjett, svo margir eru þeir ekki, sem betur fer, og því síður þeim mun óhæfari að neyta kosningarrjettarins en þeir, sem nú hafa hann. Jeg vona, að menn verði svo sanngjarnir, að fallast á þessa breytingartillögu, þar sem jeg hefi slakað svo til, að jeg hefi ekki tekið þá með, sem þolað hafa lagarefsing. Jeg veit þó varla, af hverju flestir leggjast svo á móti slíkum óhamingjumönnum, nema ef það væri af því, að þeir fyndu sig svo rjettláta og óbreiska sjálfa, að þeir vilji ekki hafa þá í neinu samfjelagi við sig. Það getur þó fremur verið óhapp en afbrot, að maður verði að þola refsingu fyrir að hafa skrifað ranglega kvittun fyrir 25 aurum, og lengi mætti að vera, ef rekja ætti rætur og tildrög afbrota og glæpa. Sú fræði er enn stutt á veg komin, sem til þess þarf, og hefir lítt verið stunduð. Segjum svo, að rjett sje að taka ein dýrmætustu mannrjettindi, kosningarjettinn, af þeim, sem eyðslusamir eru, latir og ráðlausir. En því þá ekki að halda próf yfir mönnunum, áður en þeir eru sviftir rjetti þessum, því að próflaust er torvelt að þekkja þá úr, og láta svo þá eina missa kosningarrjettinn, sem ekki standast prófið. En jeg spyr: Er það hugsanlegt, að löggjafarvaldið uni við það, að drýgja það ranglætsverk til langframa að svifta dugnaðarmanninn, ef til vill oddvita og forsprakka sinnar sveitar, manninn, sem alið hefir upp heilan tug barna handa þjóðfjelaginu, eða er kominn vel á veg með það manninn, sem ætti skilið verðlaun og lof alþjóðar getur þjóðfjelagið verið svo harðsvírað, segi jeg, að svifta slíkan mann dýrasta mannrjetti sínum, kosningarrjettinum, fyrir þá sök, að hann þrýtur mátt, oft og einatt fyrir óviðráðanleg óhöpp, til að færa þjóðfjelaginu barnahópinn sinn að gjöf sem fullveðja borgara, eða fyrir það, að hann hefir eytt svo heilsu og kröftum við það strit, að hann stendur uppi ósjálfbjarga? Og fyrir hverjar sakir fer þjóðfjelagið þannig að ráði sínu? Það gerir það í vonsku yfir því, að vera kunni, að fáeinir letingjar og slæpingjar fljóti með. Jeg skal svo ekki segja fleira um þetta. En sannlega mun svartur blettur koma á tunguna á hverjum þeim, sem greiðir atkvæði móti brtt. minni. (Til brosandi prests). Það sæmir ekki að brosa að þessu, síst þeim, sem hafa það að atvinnu að prjedika kærleika Krists. Jeg vil svo enda ræðu mína með því, að minnast lítið eitt á orðheldni. Jeg lít svo á, að orðheldni sje ekki einungis kostur, heldur lífsnauðsyn, jafnt í stjórnmálum sem í daglegu lífi: „Ein Mann, ein Wort“, segir orðheldnasta þjóðin í heiminum. Jeg tel stjórnmálamönnum sæma allra manna verst að vera óorðheldnum. En þingið gerist óorðheldið, ef það setur ekki búsetuskilyrðið inn í stjórnarskrána. Sökum þeirrar hættu, er stafað gæti af jafnrjettisákvæðum 6. gr. sambandslaganna, þá var borið fram af mjer og fleiri háttv.þm., að sú bót lægi við hættunni, að setja mætti búsetuskilyrði í stjórnarskrána. Þetta skildi almenningur sem loforð, og þótt sumir vilji nú hverfa frá þessum ummælum, mun almenningur ekki þola þeim það. Hann mun standa fast á því, að það sje ekki nóg að segja, hvað gera megi, heldur eigi að framfylgja því, sem talað hafi verið. Ef háttv. minni hluti hefði ekki á síðasta þingi skoðað þetta sem loforð, þá hefði hann átt að rísa þá upp og segja alþjóð, að þeir ætluðust ekki til, að þetta væri gert, þótt máttulegt væri. Mjer er það nóg til þess að halda fast við, að búsetuskilyrðið sje nú sett inn í stjórnarskrána, ekki skemra en nú er farið, heldur helst fyllra, mjer er það nóg, að jeg sagði í fyrra, að það ætti að gerast. Jeg skil ekki, hvernig menn leyfa sjer nú að leitast við að draga úr þessu og halda því fram, að hjer sje eftir krókaleiðum verið að fara á svig við sambandslögin. Jeg hefi áður sýnt fram á, að ákvæðið mundi snerta fáa Íslendinga. Þeir, sem eru á móti búsetuskilyrðinu, hljóta að finna til þess með sjálfum sjer, að hjer er um stefnumun að ræða, þótt þeir vilji ekki kannast við það. Jeg skil ekki, hvað þessum mönnum gengur til. Þeim fer líkt og bókbindara, er setur álíming á bók. En slíkur álímingsskapur er ekki að mínu skapi. Jeg er ekki myrkur í máli og vil jafnan segja berlega, hvað jeg ætla og vil. Þess vegna held jeg búsetuskilyrðinu fast fram, bæði hjer og annarsstaðar. Jeg þykist þess fullviss, að till meiri hl. muni eiga vísan meiri hluta atkvæða hjer í deild, og þarf því eigi að þreyta þetta mál lengur. En jeg hefi viljað sýna, að hjer sæti þó þeir menn, sem vildi halda heitorð þau, er þeir gáfu í fyrra.

Matthías Ólafsson Jeg á hjer brtt. á þgskj. 52. Hún er við 60. gr. stjórnarfrv., og skal jeg með leyfi hæstv. forseta lesa þá gr. upp. Hún er svo: „Enginn má neins í missa af borgaralegum eða þjóðlegum rjettindum fyrir sakir trúarbragða sinna, nje heldur má nokkur fyrir þá sök skorast undan almennri fjelagsskyldu. Enginn er skyldur að inna af hendi persónuleg gjöld til neinnar annarar guðsdýrkunar en þeirrar, er hann sjálfur aðhyllist. Nú er maður utan þjóðkirkjunnar, og geldur hann þá til háskóla Íslands eða einhvers styrktarsjóðs við þann skóla, eftir því sem á verður kveðið, gjöld þau, er honum ella hefði borið að greiða til þjóðkirkjunnar, enda heyri hann ekki til öðrum trúarbragðaflokki, er viðurkendur sje í landinu.“ Tvær fyrstu málsgreinarnar eru viturlegar og viðunandi. Það er viðunandi, að enginn megi skjóta sjer undan almennri fjelagsskyldu sakir trúarbragða sinna, og það er viturlegt að ákveða, að enginn skuli skyldur til að inna af hendi persónuleg gjöld til annarar guðsdýrkunar en þeirrar, er hann aðhyllist sjálfur. Jeg fer því ekki fram á, að þessu sje breytt. En svo kemur síðari hluti greinarinnar, og í honum er það nákvæmlega tekið aftur, sem veitt er í fyrri hlutanum. Það má að vísu segja, að ekki sje hjer verið að skylda menn til að borga til guðsdýrkunar; en til háskólans verða þeir að borga. Jeg sje ekki, hvað það á að þýða eða hvaða rjettlæti er í því, að vera að neyða menn til að borga fje fyrir það, að þeir geta ekki aðhylst hina lögvernduðu guðsdýrkun þjóðarinnar. Það getur ekki heitið trúfrelsi að þvínga menn til að greiða aukagjöld vegna trúarbragða þeirra. Jeg tel það smánarblett á stjórnarskránni, ef slíku verður haldið í henni. Þetta er í þá átt, að gera menn að píslarvottum sökum trúarskoðana þeirra. Við getum hugsað okkur mann, sem hefði þá skoðun, að hann gæti best dýrkað guð sinn í einveru inni í herbergi sínu, og svo á að neyða hann til þess að greiða fje til háskólans, til þess að fá að gera þetta, fje, sem hann teldi miklu betur varið til einhvers annars, svo sem til líknarstarfa. Hver er svo ástæðan fyrir öllu þessu? Hún er sú, að menn eru hræddir við, að ef menn komist undan gjöldum með því að segja sig úr þjóðkirkjufjelaginu, þá muni margir nota sjer það og kirkjumar standa tómar eftir. Það eru þá ekki fyrst og fremst trúarástæður, sem hjer eru ráðandi. Vitanlega þykir þessum mönnum betra að þurfa ekki að borga. Brtt. þessa lagði jeg inn á öndverðu þingi, þá er stjórnarskrárfrv. hafði verið útbýtt. Hefir hún síðan legið fyrir háttv. nefnd, og kvað hún loks hafa tekið einhverja afstöðu til hennar í morgun. Og eftir allan þennan tíma, sem nefndin hefir verið að leggja kollhúfur yfir till., kváðu það svo að eins vera 3 menn í nefndinni, sem ráðið hafa að greiða atkv. með henni. Það er þó gott, eða betra en ekkert. En satt að segja bjóst jeg kann ske við, að í nefndinni mundi verða eitthvað álíka og í Sódómu af rjettlátum mönnum. En þeir reyndust ekki svo margir, hinir rjettlátu í nefndinni. Og jeg heyri jafnvel sagt, að þetta manngerða frelsi, háttv.þm. Dala. (B. J.), sem talaði svo hátt áðan, sje á móti till. Þessi maður, sem er svo frjálslyndur að hann mundi jafnvel veita tukthúslimum atkvæðisrjett, ef hann gæti, vill ekki leyfa þessum mönnum að vera lausum við ranglátt gjald. Það er einkennilegt samræmið í þessum frelsiskenningum. En svona er það, og sannast þar: „Í einum munni tungur tvær tálið einföldum brugga þær.“ Jeg sje svo ekki til neins að fara fleiri orðum um þetta einfalda mál. Hjer er farið fram á, að þeir menn, sem ekki aðhyllast guðsdýrkunarsiði kirkjunnar og ýmsar sjerskoðanir aðhyllast í trúarefnum, sleppi við öll gjöld, sem aðrir gjalda til kirkju sinnar. Vona jeg, að þótt þessi sanngirnistillaga næði ekki meira fylgi hv. stjórnarskrárnefndar, þá fái hún þó nóg fylgi hv. þingdeildarmanna til þess að ná samþykki deildarinnar og síðan alls þingsins. Jeg trúi því ekki fyr en jeg tek á, að þingið þvoi ekki þennan smánarblett af stjórnarskránni.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það voru að eins nokkrar brtt., er jeg vildi leyfa mjer að minnast á, og skal jeg ekki vera orðmargur um þær. Fyrst er þá brtt. 3, við 13. gr., um atkvæðagreiðslu á ráðherrafundum. Jeg er sammála forsætisráðherranum í því, að jeg sje ekkert við það að athuga, að þetta sje ákveðið í stjórnarskránni. Hins vegar getur vel verið, að það skifti ekki miklu, og gerði því ekkert til, þótt ákvæðið fjelli burt. En eins og forsætisráðherrann tók fram, þá verður sá ráðherra sem ekki getur verið sammála hinum ráðherrunum, en vill ekki beygja sig, að láta af embætti, ef hinir tveir eru á gagnstæðu skoðun. Þá er 13. brtt., við 25. gr. Jeg er þar líka sammála forsætisráðherranum, að óviðkunnanlegt sje, að konungur veiti slík leyfi fyrirfram. Enda virðist ekki full ástæða til þess, því að það er altaf hægt með símskeyti að fá heimild til að leggja lagafrumvarp fyrir Alþingi. Að því er snertir 27. brtt., við 38. gr., þar sem talað er um „greinargerð“ í stað „greinileg skýrsla“, þá þýðir það vitanlega hið sama. En það er gott að fá þetta ákvæði inn í stjórnarskrána. Það er gott, að þingið geti fengið þessa greinargerð þegar í þingbyrjun. Stjórnin hefir líka sjeð það í seinni tíð, hve nauðsynlegt það er fyrir þingið að geta þegar í þingbyrjun áttað sig á hag landsins. Forsætisráðherrann tók það fram, er hann lagði stjórnarskrárfrv. fyrir hið háa Alþingi, að jeg hefði óbundnar hendur um ýms ákvæði í stjórnarskránni. Eins og hann skýrði frá, var stjórnarskrárfrumvarpinu ekki lokið, er jeg fór til útlanda. Þetta atriði, sem mest er um deilt í dag, búsetan, hafði að eins komið til umræðu áður, og jeg þá haldið fram 5 ára búsetuskilyrði. En engin niðurstaða var komin um málið, er jeg fór til Kaupmannahafnar. En því næst afrjeð stjórnin hjer heima að setja ákvæðið í frv. eins og það er þar nú. Það hefir verið tekið fram í einu blaði bæjarins ekki alls fyrir löngu, og má ef til vill segja, að ástæða sje til þess í fljótu bragði, að þar sem jeg hefði gert ágreining við fjelaga mína í stjórninni um jafnmikið atriði og þessa 5 ára búsetu, þá hefði jeg átt að gera þetta atriði að fullkomnu ágreiningsatriði. Hefði þá verið eina leiðin að biðja um lausn frá embætti. Í blaðinu segir enn fremur, að jeg hefði þegar í ríkisráðinu átt að gera ágreining. Jeg verð nú að lýsa því yfir, að jeg áleit það undir engum kringumstæðum rjett að biðja um lausn. Ekki síst þar sem jeg þóttist viss um, að full leiðrjetting fengist um þetta á hinu háa Alþingi. Og eftir mínum skilningi var það ekki rjett að gera þennan ágreining þá þegar, er nýlega hafði fengist svo gott samkomulag um sambandsmálið. En það liggur í hlutarins eðli, að þar sem jeg tók ekki þá leið, að gera ágreining, þá gat ekki komið til mála, að jeg sneri mjer til þessarar nefndar, er sumir kalla lögjafnaðarnefnd, til þess að bera þennan ágreining þar upp. Það hefði ekki átt við, úr því jeg gerði ekki ágreining hjer heima, að vinna á móti stjórninni í þessu máli niðri í Danmörku. Það hefði verið algerlega órjett, og auk þess hefði það verið tilraun til að leggja meira inn í þessa ráðgjafarnefnd en nokkurn tíma var meiningin. Þess vegna hefir mjer líka þótt þær skrítnar, þessar raddir um hv.þm. Dala. (B. J.), sem er frumkvöðull búsetuskilyrðisins hjer á þingi, að hann hefði átt að bera sig upp um það í ráðgjafarnefndiuni. Það hefði verið algerlega rangt af hv.þm. Dala. (B. J.). Það var alveg rjett hjá honum, að þetta mál átti hann að flytja á öðrum vettvangi. Hann átti að flytja þetta mál á Alþingi Íslendinga, og það hefir hann nú gert. Það er því ekki ástæða til annars en að vera honum þakklátur fyrir þá leið, er hann hefir valið í þessu máli, og langt frá því, að hægt sje að ámæla honum fyrir það. Annars er það fyrsta aðalatriðið í þessu máli, hvort sambandslögin eru brotin með því að setja þetta 5 ára búsetuákvæði inn í stjórnarskrána. Nú hefi jeg skilið allar ræður hv. þingdeildarmanna í dag á þá leið, að enginn líti svo á, að sambandslögin sjeu brotin með þessu ákvæði. En þegar allir eru sammála um, að með því sjeu á engan hátt brotin sambandslögin, þá sýnist það liggja í hlutarins eðli, að enginn vafi geti á því leikið, að hið háa Alþingi megi breyta öllu, er því sýnst, við þetta frv., án þess að það hafi áður komið fyrir ráðgjafarnefnd. Og ef þetta ákvæði er í fullu samræmi við sambandslögin, þá er mjer ómögulegt að skilja hv.þm., er þeir tala um, að vjer gerumst nærgöngulir við Dani eða sambandslögin, ef till.hv. meiri hluta verði samþykt. Ef svo væri litið á af mönnum, væri það jafnvont fyrir bæði Dani og Íslendinga, að mjer finst. Því að ef Alþingi mætti ekki gera þær breytingar á lögum, sem á engan hátt fara í bág við sambandslögin, án þess að þær breytingar sjeu fyrst bornar upp í ráðgjafarnefndinni, þá væri það óheppilegt, ekki að eins fyrir Íslendinga, heldur og Dani. Ef danska ríkisþingið þarf að semja lög eða breyta lögum, og þyrfti áður að leggja það fyrir ráðgjafarnefndina, þá yrði að kalla íslensku nefndarmennina á fund, hvernig sem á stæði. Að öðrum kosti mættu þeir engu breyta. Mjer finst þetta hreinasta fjarstæða. En ef það er rjett, að hjer sje ekki að neinu leyti gengið nærri sambandslögunum, þá kemur ekki til nokkurra mála, að við þurfum að blanda Dönum inn í þetta mál. Það snertir þá að eins okkur sjálfa. Það liggur líka í hlutarins eðli, að þar sem Danir hafa viðurkent fullveldi þessarar þjóðar, þá þýðir það ekki annað en það, að Danir viðurkenna, að við ráðum í landinu. Og jeg er sannfærður um, að þeim hefir ekki dottið í hug að leita að öðrum leiðum til að ráða í landinu. Jeg er sannfærður um, að danskir stjórnmálamenn telja það eðlilegt og sjálfsagt, að við í stjórnarskránni tryggjum okkur rjett til að ráða yfir landinu, með því að setja inn 5 ára búsetuskilyrðið. Það er í samræmi við það, hvernig þeir líta á sín mál heima fyrir. Við vitum, hve hræddir þeir eru við að hleypa öðrum þjóðum inn í land sitt. Þótt þeir geti stækkað land sitt, þá vilja þeir ekki þá menn inn í ríki sitt, sem ekki eru nábundnir þeirra eigin landi. Því fremur munu þeir nú skilja aðstöðu okkar í þessum málum. Það er annars mjög leiðinlegt að þurfa nú að deila um þetta mál hjer á Alþingi. Allir stjórnmálaflokkar landsins hafa hingað til fylgst að um það, að koma sambandsmálinu í gott horf. Það hefði líka verið æskilegt, að allir hefðu verið sammála um aðferðina til að leysa þennan hnút, sem hjer er um að ræða. Því hefir verið haldið fram, að vjer mættum vel bíða með að setja róttækari ákvæði í stjórnarskrána, þar til sýnilega væri um einhverja hættu að raða. En jeg held það allra hluta vegna heppilegast, okkar vegna og sambandsþjóðar vorrar, að fullkomin tryggingarákvæði sjeu sett strax inn. Þá hverfur með öllu tortrygnin í garð sambandsþjóðar vorrar, því að þegar búið hefir verið tryggilega um hnútana, þá vitum vjer, að það er oss miklu síður hættulegt, þótt einhverjir útlendingar flytji inn í landið. Jeg bíst þá líka við, að ganga megi út frá því sem vísu, að 5 ára búsetan verði samþykt á hinu háa Alþingi. Og jeg þykist þá líka viss um, að þar sem hv. minni hluti hefir þegar gengið inn á 2 ára búsetu og gerir ráð fyrir að lengja hana síðar ef á þurfi að halda, með einföldum lögum, þá muni hv. minni hluta ekki detta í hug að setja fót fyrir stjórnarskrána, þótt 5 ára búsetan verði samþykt. Eina ástæðu hafa þeir enn borið fram, sem mótfallnir eru 5 ára búsetunni, en ekki halda því fram, að hún sje brot á sambandslögunum. Það er sú ástæða, að þetta ákvæði sje hart aðgöngu fyrir Íslendinga utan Íslands, sem vilji flytjast heim. En það hefir oft komið fram í umr. bæði um þetta mál og sambandslögin, að það ætti alls ekki að fæla góða Íslendinga frá landinu, þótt sett sjeu tryggileg ákvæði um búsetuna í stjórnarskrána, og þessi ákvæði að einhverju leyti komi við þá. Yfirleitt er ekki ástæða til að fara fleiri orðum um þetta ákvæði, þar sem jeg fellst að öllu leyti á hina mjög svo skýru greinargerð málsins, sem gefin var af hæstv.frsm. meiri hlutans (B. Sv.), og hefi engu við hana að bæta. Áður en jeg sest niður vildi jeg minnast á brtt. á þgskj. 556, þar sem gert er ráð fyrir að fjölga þingmönnum og bæta 6 þingmönnum við Ed., sem kosnir sjeu hlutbundnum kosningum. Jeg man, að þegar sú stjórnarskrá, sem nú gildir, var á leiðinni gegnum þingið, urðu allmiklar deilur um, hvernig skipun þingsins ætti að vera. Ef jeg man rjett, vildu sumir hafa alla efri deild landskjörna. En eftir mjög miklar deilur varð það að samkomulagi, að 6 deildarmenn skyldu vera landskjörnir, en hinir þjóðkjörnir. Reynsla annara þjóða virðist þá líka sýna, að ekki sje ráðlegt eða heppilegt að búa til of mikið íhald í efri málstofunni. Vjer vitum, að hjá bræðraþjóð vorri, Dönum, hjelt við miklum vandræðum af þessu nýverið, og ætlaði sá hnútur að verða torleystur. Er þá því síður ástæða til að taka upp slíka aðferð, er hún hefir ekki gefist vel hjá nágrannaþjóðunum. Of mikið íhald í efri málstofunni verðum vjer því að varast. Enn er það víst, að ef nú yrði hróflað mikið við skipun þingsins, þá gæti það vel orðið stjórnarskrárfrv. að falli. Þess vegna held jeg, að leið sú, er stjórnin hefir valið í því efni, sje hjer hin rjettasta. Jeg býst nú við, að það verði má ske kallað afturhald, er jeg segi, að 40 þm. sje alveg nóg fyrir þetta land. En jeg álít nú í raun og veru, að svo sje. Auðvitað er aftur á móti, að varla verður hjá því komist að gera breytingu á kjördæmaskipuninni á sínum tíma. En við þetta er ekki gott að eiga nú. Vildi jeg því leyfa mjer að mæla með því, að þessi brtt. væri feld. Og yfirleitt legg jeg áherslu á, og vona, að flestir styðji það, að halda sem minstu fram af breytingum, sem orðið gætu stjórnarskrárfrv. að falli. Gegnum þingið verður það að komast. En jeg býst við, að svo framarlega sem 5 ára búsetuákvæðið kemst inn í stjórnarskrána, þá muni hún verða svo úr garði gerð að öðru leyti, að vel megi við una.

Jörundur Brynjólfsson Jeg á brtt. á þgskj. 64. Um hana hafa 2 hv.þm., framsögumenn meiri og minni hlutans (B. Sv. og P. J.), farið nokkrum orðum. Hafa þeir tjáð mjer, að stjórnarskrárnefndin hafi ekki getað fallist á hana, eins og hún er úr garði gerð. En ef úr henni væri dregið, myndi nefndin geta fallist á hana, ef hún væri ekki svona kröfufrek við þá, er hún hlýtur aðallega að snerta. Ætla jeg því að þessu sinni að fara fram á að fá frestað atkvgr. um þessa brtt. til 3. umr. og reyna að gera hana svo úr garði, að nefndin geti fallist á hana. Ef það tekst, þá er vel, því að það er vafalaust bót að fá svipað ákvæði inn í stjórnarskrána. Skal jeg því ekki eyða fleiri orðum að þessu sinni um brtt. og þann tilgang, er jeg hafði með henni. Læt það bíða 3. umr. Þá á jeg, ásamt hv.þm. S.-Þ. (P. J.), aðra brtt., á þgskj. 556. Hennar hefir nú þegar verið getið, og það ekki að góðu. Þeir hv.þm., sem minst hafa á hana. eru henni mjög mótfallnir. Brtt. fer fram á það, að þingmönnum sje fjölgað um 8, 6 landskjörna og 2 kjördæmakosna. Skal jeg ekki mæla langt mál fyrir þessari till., þótt vel mætti færa mörg góð og gild rök fyrir rjettmæti hennar. Auðvitað má deila um, hve marga menn skuli kjósa í einu á þennan hátt. Það getur altaf verið álitamál. En að háskalegt sje að hafa svo marga landskjörna þingmenn, eins og sjerstaklega hv.þm. Dala. (B. J.) sagði, get jeg með engu móti viðurkent. Ætla jeg að víkja betur að þeim ummælum, áður en jeg lýk máli mínu. Mjer virðast þessir 6 landskjörnu þingmenn, sem nú eru, hafa býsna litla þýðingu fyrir landið til þessa, hvort sem þeir nú eiga að halda aftur af þinginu, eða hafa bætandi áhrif á framkvæmdir þess. Til þessa hlutverks skortir svo fáa menn eðlilega allan mátt. Að öðrum kosti yrðu þeir að vera miklum mun færari en aðrir þm. Þeir yrðu að vera þannig, að aðrir þingmenn hefðu þá að nokkurskonar leiðarstjörnu sinni, ef þeir ættu að hafa nokkur áhrif í þinginu, ekki fleiri en þetta. En að þeir hafi að jafnaði slíka kosti til að bera í svo ríkum mæli, að þeir geti komið öllu sínu fram óskorað, því geri jeg ekki mikið úr. Jeg gæti þá skilið afstöðu þeirra hv.þm., sem eru á móti því, að landskjörnum þm. sje fjölgað, ef þeir bæru fram till. um að afnema þá, sem fyrir eru. En ef menn vilja halda landskjörinu, en eru þó á móti því, að 6 landskjörnum sje við bætt, þá sýnist mjer það ómöguleg afstaða. Þá gerum við ráð fyrir, að 2 þm. sje bætt við, kjörnum í einstökum kjördæmum. En sú er tilætlun okkar, ef till verður samþ., að Reykjavík verði aðnjótandi þessara tveggja þingmanna, sem við yrði bætt. Jeg hygg vart nokkurn þm., sem geti með rökum mælt móti þessu. Jeg verð að víkja ofurlítið að brtt. stjórnarskrárnefndarinnar. 14. lið, við 26. gr. Þar stendur svo: „Á eftir 3. málsgr. komi ný málsgr., svo hljóðandi: Með lögum má ákveða, að þingmenn Reykjavíkurkaupstaðar skuli kosnir hlutbundnum kosningum, og gilda þá um kjörgengi og kosningarrjett sömu reglur sem við óhlutbundnar kosningar.“ Jeg átti tal við allmarga hv.þm., sem í nefndinni voru, og vildi fá þá til að ganga inn á, að Reykjavík fengi a. m. k. tvo þm. í viðbót. Og mjer skilst líka af þessari brtt., sem nefndin telji ekki unt að komast hjá því, að fjölga þingmönnum í Reykjavík. Jeg geri mjer því fylstu vonir um, að þótt till. okkar verði ekki samþyki, verði þó hægt að ná einhverju samkomulagi við nefndina um þetta atriði. Mjer fyndist sjálfum best við eiga, að í stjórnarskránni sje ákveðin sú tala þingmanna sem á að vera nú fyrst um sinn. Hv. þm Dala. (B. J.) hafði það út á till. okkar að setja, að hún gerði ráð fyrir of mörgum þingmönnum, kosnum hlutbundnum kosningum og heyrðist mjer hann ekki vera fjarri því, að vilja láta afnema landskjörna þm. Aðalmótbára hans virtist sú, að hlutbundnu kosningarnar gerðu Dönum auðveldara að hafa áhrif á mál okkar, ef þeir flyttu margir hingað. Skal jeg ekki neita því, ef þeir verða mjög margir á einum stað. En þó er ekki eins mikið upp úr þessari hættu leggjandi eins og hv.þm. virðist gera. Og þótt gott sje að vera varkár, má maður ekki sjá vofu í hverju horni, þora ekkert að hafast að. Svo tel jeg heldur ekki loku fyrir það skotið, þótt búsetuskilyrðið yrði 5 ár, og þó að ekki yrði fjölgað þingmönnum, að Danir gætu þá ekki eins, með tímanum, haft stórkostleg áhrif á mál vor, ef þeir flyttu inn í landið í stórum stíl á annað borð. Þeir gætu t. d. flutt sig um reit og haft þannig áhrif í mörgum kjördæmum landsins. Svo að 5 ára búsetan ein hefir ekki svo mikla þýðingu. Mig undrar það, að hv.þm. Dala. (B. J.) skuli ekki geta fallist á till. mína um móðurmálsákvæðið. Þar virðist hann sjálfur hafa verið á sama máli og jeg áður. Nú virðist þetta eitthvað breytt. Þá vildi jeg svara hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) örfáum orðum. Hann mintist á íhaldið og taldi landskjörna þm. líklega til íhalds. Hann má þar djarft úr flokki tala, þar sem hann er einn af þeim landskjörnu. En jeg geri nú samt ráð fyrir, að landskjörnu þingmennirnir yrðu þjóðnýtir menn, eins og þeir eru nú, og þjóðin mundi ekki hleypa öðrum í þann sess en þeim, sem þektir væru að dugnaði og þekkingu á þjóðmálasviðinu. Auðvitað verða þingmenn upp og ofan, eins og þjóðin sjálf, en mjer finst þó einna síst ástæða til að halda það um þá landskjörnu. Það væri að minsta kosti eðlilegast. Þá mintist hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) á það, að ef till. mín yrði samþ., gæti það orðið stjórnarskránni að falli. Mjer finst hann leggja þar helst til mikið upp úr mikilvægi breytingarinnar. Að minsta kosti dettur mjer ekki í hug að halda, að stjórnarskrárfrv. verði felt þess vegna. Þá hefir komið fram brtt., á þgskj. 562, frá 1. þm. Árn. (S. S.), við brtt. okkar. Hann gengur inn á að fjölga þingmönnum um fjóra landskjörna, en kjördæmakosnir þingmenn sjeu óbreyttir. Maður getur nokkuð sjeð af þessari brtt., hvers má vænta af hv.þm. (S. S.), að því er snertir fjölgun þingmanna í Reykjavík. Og mjer finst næstum ótrúlegt, að brtt. sje frá honum komin, eins og hann er þó kunnugur staðháttum hjer í höfuðstaðnum. Vænti jeg þess, að þegar þm. athugar málið betur, þá taki hann brtt. sína aftur og gangi í lið með mjer um það, að koma brtt. á þgskj. 556 fram til fullkomins sigurs. Skal jeg svo ekki orðlengja meira um þetta að sinni.

Gísli Sveinsson Af því að jeg er aðalflutningsmaður að 2 brtt., verð jeg að segja nokkur orð. Fyrri brtt. er á þgskj. 297. Þar er lagt til, að þjóðaratkvæði eftir á verði ekki að eins látið fara fram, ef breytingar verða gerðar á sambandslögunum, heldur og ef breyting verður á kirkjuskipuninni. Kirkjunefndin var á einu máli um, að slík breyting væri svo stórvægileg, að sjálfsagt væri að ákveða þetta eitt skifti fyrir öll í stjórnarskránni. Kirkjuskipuninni mætti ekki breyta án þjóðaratkvæðis. Jeg þarf ekki að taka það fram, sem jeg hefi áður látið í ljós hjer í hv. deild í öðru sambandi, að sjálfsagt er, að slíkt stórmál sje undirbúið af þinginu, áður en það er borið undir þjóðaratkvæði. Með þessu er líka átt við, að þjóðaratkvæðis sje ekki leitað um stórmá! óundirbúið. Og af innlendum málum, sem varða alþjóð, skiftir þetta mál svo miklu, að ekki má minna vera en að fólk fái að segja álit sitt um það, af eða á. Stjórnarskrárfrv. getur ekki verið nokkur hætta búin, þótt brtt. þessi verði samþ. En jeg verð að taka undir það, að rjett er að stuðla að því, að þær einar brtt. nái fram, sem ekki eru líklegar til að valda of miklum töfum. Það eru líkindi til, að kosningar eigi að fara fram í haust á ákveðnum tíma, og má þá ekkert dragast að afgreiða slíkt stórmál eins og stjórnarskrármálið, ef það á að koma tilbúið frá þinginu undir kosningarnar. Önnur brtt., sem jeg býst við að menn geti líka orðið sammála um, er á þgskj. 80 og hljóðar um, að þingtíminn sje færður yfir á veturinn. Jeg býst sem sje við, að menn verði að játa, að þetta sje heppileg breyting. Ef heyja á þingið árlega, gefur að skilja, að þm., sem margir eru bændur, eigi ekki gott með að missa þann tíma, sem við verðum nú að halda þing á, frá nauðsynlegum sumarönnum. Svo er þetta líka annarsstaðar, að þing er háð að vetrinum að mestu, en á sumrin hafa þingmenn „frí“ frá þingstörfum, nema eitthvað kalli að. Spurningin getur að eins verið um það, hvort fyrri eða seinni hluti vetrar er heppilegri. Að öllu samanlögðu er það, að þingið komi saman 15. febrúar, hentugasti tíminn, eins og við flm.till. leggjum til. Haustið er ekki eins hentugur tími, því að þá stendur skammdegið sem hæst um þingtímann, og eins færi svo, ef þingið væri háð fyrri part vetrar, að talsverð töf yrði frá þingstörfum, meðan hátíðir stæðu yfir. Þann tíma mundi ekkert unnið, og fjelli þannig úr að minsta kosti hálfur mánuður. En slíkt fyrirfram gefið aðgerðaleysi þarf ekki að koma fyrir, ef þingið er háð seinni part vetrar. Enn fremur eru lítil líkindi til, að neitt hamli verulega ferðum þennan tíma árs. Ís hindrar varla nokkurn tíma skipagöngur þennan tíma vetrar, eða í öndverðum febrúar. En jeg geri ráð fyrir, að skip verði látið sækja þingmenn. eins og tíðkast hefir nú upp á síðkastið. Jeg tel sjálfsagt, þar sem jafnörðugar samgöngur eru eins og hjer á landi, að landsstjórnin láti sækja þessa starfsmenn, svo að þeir komist slysalaust til þings og þingstarfa. Ef þing kæmi saman 15. febrúar, yrði heimfarartími þingmanna í kringum 1. maí, eða má ske öllu fyr. Þá gæti ís að vísu hamlað ferðum, en það kæmi vart niður á nema 2–3 mönnum, sem þá gætu ferðast landveg frá einhverjum þeim næsta stað, er skip kæmust á. Það er kunnugt, að ýmsir, þar á meðal embættismenn, verða að ferðast landveg á vetrum, og yrði það ekki örðugra þingmönnum en öðrum. Jeg tel helst til snemt, að þing komi saman 1. febrúar. vegna þess að ýmsir, sem trúnaðarstörfum eiga að gegna og reikningsskil þurfa að gefa um áramót eru ekki búnir að lúka þeim fyrir þennan tíma, er þeir yrðu að fara að heiman. Þingið má því ekki byrja fyr en 15. febrúar. Það tímatakmark er heldur ekki of snemt, því að jeg býst við, að margir búandmenn vilji vera komnir heim um mánaðamótin apríl–maí. Hv. frsm. meiri hlutans (B. Sv.) gat þess um brtt. þessa, að atkvæði nefndarinnar um hana væru óbundin, og svo er víst um fleiri till. En um leið gat hann þess, að hentara mundi að láta sitja við stjórnarfrv. Jeg hefi nú gert grein fyrir, að svo er ekki. Út af athugasemdum nefndarinnar, á þgskj. 514, við 21. gr., skal jeg enn fremur segja fáein orð. Nefndin ætlast til, að stjórnin fái umboð konungs ríkisráðsfundi á undan Alþingi til þess að leggja fram í þinginu frv., sem ráðuneytinu kann að þykja þörf á, þótt eigi hafi verið kostur á að bera þau áður undir konung í ríkisráði. Mjer heyrðist hæstv. forsætisráðherra (J. M.) telja einhver tormerki á þessu. Og það kann líka að virðast fljótt á litið. Hann tók til dæmis, að þetta væri ekki venja í nágrannalöndunum, og er það rjett. En það er ekki saman berandi við okkar ástand hjer. Því að þar er konungurinn við höndina og altaf hægt að ná til hans, hversu brátt sem að kann að bera um frv., sem stjórnin þarf að leggja fyrir þingið. Þó skal jeg ekki leggja svo mikið kapp á, að álit nefndarinnar á þessu atriði sigri hjer í deildinni, nema að því er snertir eitt frv., og það er fjárlagafrv., sem leggja á fyrir hvert reglulegt Alþingi. Það getur orðið öldungis ókleift að sigla með það á konungsfund, eða á hvaða hátt sem er að leggja það fyrir konung fyrirfram, nema í stórum dráttum. Jeg vil leggja áherslu á það, að þó að vandkvæði kunni að vera á að fá samþykki konungs til þessa fyrirkomulags yfirleitt, þá mætti þó leggja það fyrir þingið á þennan veg. Þegar nánar er að gætt, þá er samþykki konungs líka að eins form eitt og kemur ekki svo mikið málinu við í framkvæmd. Vitanlega er það stjórnin, sem ábyrgðina ber, og þarf ekki annað en minna á margt, sem konungur að forminu til á að fremja, en stjórnin verður þó að bera fulla ábyrgð á og framkvæma, svo sem embættaveitingar o. fl. Konungur verður á engan hátt sakaður, þótt óhöndulega takist til með þetta, því að hann er ábyrgðarlaus með öllu. Þess vegna á það ekki að gera hið minsta til, þótt stjórnin fái umboð í þessu efni, og sjerstaklega þegar þess er gætt, að fjárlög eru ekki nein lagabreyting á ástandi, heldur að eins áætlun um tekjur og gjöld, sem einnig tekur miklum breytingum í meðferð þingsins. En það gæti komið sjer mjög illa, ef fjárlög yrðu háð framlagningarskilyrðum, ef þing er haldið árlega, og skil jeg þá ekki, að neitt geti verið á móti því, að gera undantekningu þeim viðvíkjandi. Það segir líka berum orðum, svo að ekki verður um vilst, í frv. þessu, að konungur geti látið leggja fyrir þing frv. og annað þess háttar. Það er ekki með því sagt, að hann verði að gefa umboð í hvert skifti; hann getur gefið það fyrir lengri tíma eða í eitt skift fyrir öll. Og þó ekki standi þar, að stjórnin skuli gera það, þá liggur það í hlutarins eðli, að það er hún, og enginn annar, sem átt er við. Ef þetta hefði ekki verið venja, þá er óvíst, að neitt hefði þurft að taka fram um þetta, en nú er sú venja á komin að sigla með stjórnarfrv. öll á konungsfund, og verður því ákvörðun um það, ef undantaka á, nauðsynleg. Jeg býst við, að hæstv. stjórn geti fallist á þessa röksemdaleiðslu, er jeg nú hefi flutt. Þá kem jeg að ráðherrafundunum og atkvæðagreiðslu á þeim fundum. Það er beint fyrirskipað, að þessa fundi skuli halda. Ef ákvæðið um þessa fundi á að vera annað en nafnið tómt og að eins til þess að taka þetta eftir öðrum, þá verður að ákveða nánar hjer um Ef þeir eiga að verða ályktunarfærir, og til þess munu allir ætlast, þá verður að taka það fram, hvernig sú ályktun skuli gerð. Við höfum til þessa, nú um hríð, bygt á meiri hluta valdi, og virðist því rjett, að ályktanir ráðherrafunda sjeu bygðar á sama grundvelli. Það hefir verið um það rætt, að óviðkunnanlegt væri, ef forsætisráðherra væri einn á móti hinum tveimur, að hann þyrfti þá að lúta í lægra haldi. En til þessa kemur ekki beinlínis. Ef málið er svo mikilsvert, að einhver ráðherranna sjái sjer ekki annað fært en að gera það að ágreiningsatriði, þá verður sá ráðherra væntanlega að fara frá, hvort sem það er forsætisráðherra eða annar. Ráðuneytið beiðist þá lausnar og nýtt verður myndað, að öllu eða nokkru leyti. Ákvæðið verður þá á engan hátt óviðkunnanlegt, heldur sjálfsagt, sem áframhald af þingræðinu. Þá vík jeg mjer að brtt.hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.). Jeg verð að telja hana sjálfsagða. Það er meiningarlaust að skylda menn til að borga til annara trúfjelaga en þeir eru í, og ef þeir eru utan þjóðkirkjunnar, að þá leggist á þá sjerstakt gjald þess vegna, hvort sem er til háskólans eða annars. Það er ekki rjett að refsa þeim mönnum með peningagjöldum. Þessi brtt. er framhald þeirrar breytingar, sem gerð var 1915, um að losa menn við þjóðkirkjugjaldið ef þeir væru utan hennar, en í öðru trúfjelagi, en sú breyting gekk ekki nógu langt; nú kemur sú nauðsynlega viðbót og er sjálfsagt að taka henni vel. Þá er brtt.háttv.þm. Dala (B. J.) um að fella burtu það skilyrði fyrir kosningarrjetti, að vera fjár síns ráðandi og vera ekki í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk. Um sjálfa till. eða innihald hennar skal jeg ekki tala, en vildi að eins benda háttv.þm. (B. J.) á, að hann hefir ekki gengið nógu langt. Það stendur sem sje í næstu málsgr. á eftir, í 29. gr., að „gift kona teljist fjár síns ráðandi“ o. s. frv. Þetta ákvæði verður algerlega óþarft, ef brtt.hv.þm. Dala. (B. J.) yrði samþ., og ætti því jafnframt að falla niður. Að lokum vildi jeg leyfa mjer að víkja nokkrum orðum að aðalþrætuepli deildarinnar, búsetuskilyrðinu. Jeg hafði heyrt mikið um það talað, að ágreiningur væri allmikill í nefndinni, og von væri á deilum og illindum. Það má segja, að sú spá manna hafi að nokkru ræst; ekki hefir deilurnar vantað, en það hefir verið minna um ágreininginn í raun og veru. Báðir málspartar eru sem sje sammála um það að búseta skuli heimtuð. Það er þá að eins um það að ræða, hve löng hún skuli vera. Sumir halda fram 2 árum, aðrir 4 eða 5. En öllum kemur saman um, að 5 ár sjeu ekki nóg, ef í það fer. Jeg skil því ekki deiluna, sem risið hefir, þótt jeg hafi lesið nál., eða ef til vill heldur af því að jeg hefi lesið þau. Mjer virðist, að minni hlutinn hefði átt að geta fallist á 5 ára skilyrðið, jafnvel þótt hann álíti það óþarflega mikið í svipinn. Jeg sje því ekki betur en að brtt hans hefði mátt vera óframborin. Jeg býst við, að minni hlutinn líka beygi sig, ef 5 ára skilyrðið verður samþ. Það yrði óviðkunnanlegt, ef málið alt ætti að falla á þessu atriði, sem í sjálfu sjer er ekki veigamikið, með því að báðir vilja búsetuskilyrði, og reyndar allir hafa skrifað undir fyrirvaralaust. - Það er annars einkennilegt snið á þessu nefndaráliti eða álitum, og hefir ekki þekst hjer fyr. (P. J.: Jeg hefi sjeð þau mörg með þessu sniði í. Það held jeg að varla geti verið rjett, því að allir skrifa undir fyrirvaralaust, en þykjast þó vera mjög ósammála.

Einar Arnórsson Það eru að eins örfá atriði, sem jeg vildi athuga. Jeg var hjer ekki þegar hæstv. forsætisráðh. (J. M.) talaði og veit því ekki, hvað hann kann að hafa sagt. En eftir því, sem mjer hefir skilist á ræðum hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) og háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), þá mun hann hafa talað um 13. gr. eða ráðherrafundinn. Þeir, sem jeg hefi nefnt, hallast allir að því, að þar eigi afl atkvæða að ráða, en nefndin hefir, sem kunnugt er, lagt til, að það ákvæði verði felt niður. Mjer virðist þetta ákvæði ekki altaf geta staðist, og því betra að hafa það ekki. Það getur hæglega komið fyrir, að forsætisráðherrann rói einn á báti, og hinir 2 sjeu á móti. Þegar svo stendur á, er eitt af tvennu: Annaðhvort beygir meiri hlutinn sig undir álit minni hlutans (forsætisáðherra), eða hann gerir það ekki. Ef meiri hlutinn beygir sig, þá ræður minni hlutinn. En ef meiri hlutinn beygir sig ekki, þá verður hann að sækja um lausn frá embætti. Þá beiðni verður forsætisráðherra að vísu að taka til greina, en meiri hlutinn ræður hjer ekki heldur, heldur minni hlutinn. Ef þar á móti forsætisráðherra hefir annan hinna ráðherranna með sjer, en hinn er andstæður þeim, þá getur afl atkvæða ráðið. En sá, sem þá er í minni hluta, sækir þá um lausn, ef málið er svo mikilsvert að hans áliti, að hann vilji enga ábyrgð taka á framgangi þess eða hinu gagnstæða. En nú getur auk þess hæglega komið fyrir að ráðherrarnir sjeu að eins tveir. Það eru að vísu lög nú, að þeir skuli vera þrír, en það getur hugsast, að einn forfallist, sje veikur, í siglingu eða forfallaður á annan hátt. Það getur því komið fyrir, að halda þurfi ráðherrafund, og verður þá ákvæðið um afl atkvæða þýðingarlaust. Þá eru að eins 2, og getur þá ekki orðið skorið úr með afli atkvæða. Það er því eins gott að sleppa því alveg. Þegar ágreiningur verður, þá verða ráðherrarnir að skera úr því sjálfir, hvað framkvæmt verður, og geta þeir, sem á móti eru, losað sig við ábyrgð með því að segja af sjer embætti. En þá er hægt að spyrja um það, til hvers ráðherrafundir skuli þá vera ákveðnir í stjórnarskrá, og er því auðsvarað. Ráðherra á þá stjórnskipulega heimtingu á, að hinir komi og taki þátt í meðferð mála, og geta þeir ekki skotist undan því. Þetta hefir mikla þýðingu í sambandi við ráðherraábyrgðarlögin. Enginn getur skotið sjer undan ábyrgð eða látið, sem hann hafi hvergi nærri komið mikilsverðri ráðstöfun, sem ágreiningi veldur. Þegar rætt er um ábyrgð þeirra einstöku ráðherra, þá má leita gerðabókar ráðherrafunda, og sjest þá svart á hvítu, hvað sá ráðherra hefir lagt til málanna. Þetta atriði er ekkert stórmál, og síst að það sje mjer kappsmál, en þó held jeg hentara að hafa það fyrirkomulag, sem nefndin leggur til, og þegar semja á stjórnarskrá, sem standa á lengi, þá er sjálfsagt að vanda til hennar sem mest, þó í smáu sje. Þá er brtt. nefndarinnar við 15. gr., um að orðin „Hver ráðherra“ og til enda greinarinnar falli burt. Nefndin taldi þessa breytingu sjálfsagða. Ef ráðherra undirritar, þá ber hann vitanlega ábyrgð á henni. En hinir losna ekki við ábyrgðina fyrir það. Það er þegar sagt í 10. gr., að ráðherrar beri ábyrgð á öllum ráðstöfunum, og þá jafnt neikvæðum og jákvæðum, jafnt á því, sem gert er, og látið ógert. Vitanlega minkar það ekki ábyrgð hans að skrifa undir, en þetta ákvæði gæti verið villandi, að því leyti, að hægt væri að líta svo á, að það minkaði ábyrgð hinna ráðherranna, að einn skrifar undir en það hefir ekki verið tilgangur stjórnarinnar með þessu ákvæði; það sjest á 14. gr., og vona jeg því, að hún geti fallist á þessa till. nefndarinnar. Þá ætla jeg að víkja mjer að athugasemd nefndarinnar við 21. gr. Athugasemdin er um það, að stjórnin fái almenna heimild í ríkisráði hjá konungi til að bera fram frv. á Alþingi. Það er sem sje kunnugt, að stjórnin ber ábyrgð á öllu því, sem borið er fram af hennar hálfu hjer á þingi, þótt fengið sje, að forminu til, samþykki konungs. Auk þess getur staðið svo á stundum, að hún eigi ekki kost á að ná til konungs. Það er ekki langt síðan síminn slitnaði. Svo gæti staðið á undir líkum kringumstæðum, að stjórninni lægi á að fá samþykki konungs til að bera fram einhver frv. Það yrði þá að bíða. Hitt er annað mál, að í framkvæmdinni skiftir þetta litlu máli. Því að stjórnin getur ávalt snúið sjer til einhverrar nefndar, eða jafnvel einstakra þm., og beðið hana að flytja fyrir sig þau frv., sem um ræðir. T. d. hefir fjárhagsnefnd flutt ýms skattafrv. fyrir stjórnina. - Á þennan hátt hefir hæstv. stjórn oftar en einu sinni farið í kring um þetta ákvæði stjórnarskrárinnar. Það má því segja, að ekki væri neitt lakara að fá heimild til þessa hjá konungi í eitt skifti fyrir öll. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) virtist ekki vera sammála nefndinni um breytingu hennar á 38. gr. stjórnarskrárinnar. Það stendur í greininni: „og skal í frumvarpinu vera fólgin greinileg skýrsla um tekjur ríkisins og gjöld“. Þetta orðalag sýnir það, að átt er við efni sjálfs frumvarpsins, en ekki athugasemdir þess. En úr því að átt er einungis við efni frv., þá virðist ekki alls kostar rjett að tala um „greinilega skýrslu“. - Eins og menn vita er í fjárlagafrumvarpinu gerð áætlun um væntanlegar tekjur og gjöld ríkisins fyrir það fjárhagstímabil. Mjer finst ekki viðfeldið að kalla það „greinilega „skýrslu“, sem ekki er nje getur verið annað en áætlun. Að það sje ekki annað en áætlun nær einkum til tekjubálksins, og að nokkru leyti til gjaldanna. Allur tekjubálkurinn, síðan 60 þús. kr. árgjaldið frá Dönum fjell niður, er áætlun frá stjórninni um það, hvað hún ætli að ýmsir tekjuliðir gefi af sjer. Þar sem nú það er sýnilegt, að ómögulegt er að gefa „greinilega skýrslu“ um þetta, tel jeg rjettara að kalla það „greinargerð“ um hina mismunandi tekjustofna. Sama máli er að gegna um útgjaldaliðina. Meiri hluti þeirra er áætlun. Jeg skal játa, að þetta er að eins ágreiningur um orðalag. En mjer finst orðið „greinargerð“ vera betra um það, sem við er átt, heldur en „skýrsla“. Þá vildi jeg minnast lítið eitt á búsetuskilyrðið. Það er nú búið að ræða það svo mikið, að mjer finst óþarft að tala rækilega um það. Þó er eitt atriði í því, sem jeg hefi ekki heyrt minst á. Háttv. þm. S.-Þ. (P. J.) inti að því, að ekki væri viðeigandi að ganga fram hjá ráðgjafarnefndinni í þessu máli. Hann sagði, að þegar stjórnarskráin hefði legið fyrir henni í vor, þá hefði henni ekki verið skýrt frá því, að þessi breyting mundi gerð hjer á þingi. Bæði háttv frsm. meiri hlutans (B. Sv.) og háttv.þm. Dala. (B. J.) hafa nú svarað þessu. En jeg ætla að gera háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) það til geðs, að fallast á það með honum, að þetta skuli borið undir ráðgjafarnefndina. En verður þá ekki niðurstaðan alveg hin sama? Jeg geri ráð fyrir, að þetta stjórnarskrárfrv. verði samþykt nú. Þá verður það borið upp á auka þingi næsta ár. Þá býst jeg við, að þetta atriði verði borið fram fyrir þessa nefnd, eins og önnur stjórnarfrv. Er þá ekki háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) fullnægt? Annað er og hitt, að það er mikið rjett í því, sem háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) tók fram, að eftir brtt.háttv. minni hluta er mjög skamt á milli hans og háttv. meiri hluta, eftir skilningi minni hluta sjálfs á þessu atriði. Því hann (minni hluti) telur sig vera reiðubúinn til þess að lengja búsetuskilyrðið með sjerstökum lögum, ef á þarf að halda. Jeg get því ekki skilið, hvers vegna minni hlutinn heldur svo fast á því að setja búsetuskilyrðið ekki í sjálfa stjórnarskrána. Háttv. þm. S.-Þ. (P. J.) finst, eftir því er hann segir, stappa nærri broti á sambandslögunum, ef sett verður 5 ára búsetuskilyrði, en hins vegar ekki ef sett eru 2 ár, sem svo má framlengja með einföldum lögum. Ef 5 ára skilyrðið á að vera brot á sambandslögunum eða stappa nærri því, en 2 ára tíminn ekki, þá finst mjer það vera lík röksemdaleiðsla og ef sagt væri: Sá, sem stelur 2 kindum, er ekki þjófur, en hinn, sem stelur 5 kindum, hann er þjófur. Þá vildi jeg að eins minnast á eina brtt.; það er till.háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) á þgskj. 52. Hún er við 60. gr. stjórnarfrv. Brtt. hans fer í þá átt, að þeir, sem eru utan þjóðkirkjunnar, geti losað sig við öll persónuleg gjöld til hennar, svo framarlega sem þeir eru ekki í neinu viðurkendu trúarfjelagi í landinu. Mjer skilst nú, að eftir því, sem komið er málum kirkjunnar hjer á landi, þá sjeu það ekki mikil höft á trúfrelsi manna að vera í þjóðkirkjunni, eða samviskuþvingun á neinn máta. Jeg á auðvitað ekki við þjóðkirkju höfuð-„Patríarkanna“ hjer í háttv. deild, þeirra háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) og háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Hún á að vera mjög lögmálsskorðuð. En nú er hún ekki lengur „virkileg“, því að okkar þjóðkirkja líkist miklu fremur „hóteli“, sem allir geta fengið gisting í, af hvaða sauðahúsi sem þeir eru, og það mjög rúmgott „hótel“. Einu sinni var það jafnvel á „prógrammi“ andlegs höfuðs kirkjunnar hjer að hafa þjóðkirkjuna „confessions“ -lausa. Og virðist nú stefnt í þá átt. Þegar svo er komið, gerir kirkjan ekki harðar kröfur til manna. Hún leggur ekki mörg bönd á sannfæringarfrelsi þeirra, þar sem menn virðast geta haft hvaða skoðun sem þeir vilja, á þeim grundvallaratriðum, sem kirkjan heldur fram.  (G. Sv.: Er rjettlátt, að menn borgi gistingu á því hóteli, sem þeir vilja ekki gista á?)  . Nei. Að vísu ekki. En það er kunnugt, að menn verða að gjalda til vega og vegagerða, þó þeir vilji ekki fara um vegina. Í þessu sambandi vil jeg líka benda á það, að á meðan ríkið á annað borð heldur uppi kirkju, þá ber að líta svo á, að hentast muni, bæði fyrir kirkjuna og ríkið, að sem flestir sjeu í henni og gjaldi til hennar. Ef hins vegar allir sem vildu gæfu með því að segja sig úr þjóðkirkjunni losnað við þá skatta, sem því fylgja, þá gætu þeir, sem ekki eru mjög trúhneignir, beinlínis haft sjer vantrú sína að fjeþúfu. Þeir gætu af lítilmótlegustu peningaástæðum smeygt sjer undan þeirri þjóðfjelagsskyldu, sem samkvæmt anda stjórnarskrárinnar á að hvíla á sem flestum. Og á þann hátt auka þeir þau gjöld, sem hinir, er í þjóðkirkjunni haldast, þurfa að greiða til kirkjunnar. Því prestlaunasjóðurinn er ekki annað en hluti af landssjóði. Þótt óánægja rísi einhver af gjaldskyldu þessari, þá sje jeg ekki, að það væri mjög hættulegt. Síst væri það hættulegt frá sjónarmiði þeirra, sem vilja skilnað ríkis og kirkju. Það væri ný hvöt til þeirra til að vinna sem ósleitilegast að skilnaðinum. Ef aftur á móti allir sem vildu gætu losnað við gjöldin með því að þyrpast úr þjóðkirkjunni, þá væri þeim sama, þó hún hjengi uppi áfram. Mjer finst því, að báðir þessir háttv.þm., er jeg nefndi áðan, ættu að reyna að halda í þetta, til þess að hafa það sem röksemd fyrir skilnaðinum og koma honum sem fyrst í framkvæmd.

Frsm. (Benedikt Sveinsson) Satt að segja bjóst jeg við, að fleiri háttv.þm. mundu taka til máls í því mikla stórmáli, sem hjer er á ferðinni. En það er í munnmælum hjer í háttv. deild, að þessu máli eigi að láta nægja einn fund til umræðu. Og er ekki laust við, að sumum þyki það harðræði, að slíkt alþjóðarmál, og jafnumfangsmikið og það er, skuli afgreitt á einum þingfundi. Ekki síst finst mönnum það undarlegt fyrir þá sök, að þetta sama þing hefir gefið sjer tíma til að eyða 3–4 dögum í hvert smámálið um sig, svo sem að þjarka um refarækt, eðlisgalla ullar, hundaskatt og fleira af líku tægi. Það vill nú svo vel til, að jeg get verið stuttorður, því að sumir háttv.þm. hafa tekið alldrengilega í þann streng, er jeg hafði óskað. Má þar nefna háttv.þm. Dala. (B. J.), sem hefir svarað háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) og hæstv. forsætisráðherra (J. M.) rækilega út af búsetuskilyrðinu, og þannig sparað mjer mikið ómak. Enn fremur hafa þeir háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) tekið ýmislegt fram, bæði um fyrnefnt atriði og aðrar brtt., svo að jeg get leitt hjá mjer að svara mörgu, sem ella hefði þurft. Einkum er jeg þakklátur háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) fyrir þær fræðandi og glöggu skýringar, sem hann gaf um starfsemi ráðherrafundarins og alt, sem þar að lýtur. - Það er því að bera í bakkafullan lækinn að fara að svara háttv. minni hluta, eða rökstyðja afstöðu meiri hluta gagnvart honum. Þetta er því fremur óþarft, sem hv.frsm. minni hluta (P. J.) færði ekki fram nein ný rök fyrir sínu máli; að eins talaði hann nokkur fleiri orð um málið en gert er í nefndarálitinu. Mjer virtist það heldur bera vitni um röksemdaskort, er hv.frsm. minni hl. (P. J.) fór að kasta því fram, að við hinir værum svo gamlir þingmenn, að ilt væri við okkur að etja.  (P. J.: Gamlir í þessu máli. átti jeg við)  . Hann er þó sjálfur okkar elstur, og auk þess gáfaður maður og rökvís, þótt honum tækist illa til í þessu máli, sakir þess að málstaðurinn var svo lakur og erfiður. Þennan varnagla hans verður því ekki hægt að taka til greina. Hann vildi gera lítið úr ágreiningi milli meiri og minni hluta nefndarinnar, og var á honum að heyra, að nefndin væri ekki klofin. Auðvitað er nefndin klofin. En sannleikurinn er sá, að eftir því sem á leið, og þegar háttv minni hluti fór að sjá, hversu lítið fylgi málstaður hans hafði í þinginu, og að hann mundi ekki koma sínu máli fram, þótt hann beitti til þess öllu sínu kappi og atorku, þá fór hann að nálgast hv. meiri hluta og tók upp tveggja ára búsetuskilyrði, sem svo mætti framlengja, ef þörf krefði, með einföldum lögum. Hv. minni hluti vill nú gera sem minst úr þessum mismun milli nefndarhlutanna, en yfir hann verður eigi breitt, enda ber nefndarálitið það best með sjer, að nefndin er klofin og hvor hlutinn ritar sitt nefndarálit, þótt hvorttveggja sje á einu þingskjali. Hæstv. forsætisráðh (J. M.) gat þess, að langt bil væri milli stjórnarfrv. og háttv. meiri hl. nefndarinnar, en hins vegar skemra bil milli minni hl. og stj.frv. Hann hefir þó getað teygt sig svo langt, hæstv. ráðherra, að hann fylgir minni hluta. Það er sýnilegt, og einnig víst og fullkunnugt, að hann hefir lagst allþungt á að hafa sitt mál fram, og ekki mátt kenna mikið meira kapps, ef ekki átti úr hófi að keyra. Þar sem nú hv. minni hluti hefir nálgast allmikið meiri hlutann, með því að setja þó tveggja ára búsetuskilyrði í tillögur sínar, þá er það því undarlegra, eins og nú er komið, að hæstv. forsætisráðh, (J. M.) skuli gefa í skyn, að meiri hluti gangi í berhögg við 6. gr. sambandslaganna og við ráðgjafarnefndina og starfsvið hennar. eins og háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) sagði. Það hlýtur að vera öllum ljóst, að ef búsetuskilyrðið á annað borð er brot á sambandslögunum, þá er brotið alveg hið sama að forminu til, hvort sem búsetan er tvö ár eða fimm ár. Till. þessa háttv.þm. (P. J.) stappar því alveg eins nærri broti á lögunum eins og meiri hlutans. En hjer er alls ekki um neitt slíkt brot að ræða. Enda hefir því ekki verið haldið fram hjer á þingi fyr en nú, að slík búsetuskilyrði væri óheimil sakir sambandslaganna, þótt á því kunni að hafa brytt í einhverjum blaðagreinum. Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) þótti leitt, að verið væri að „spenna fót fyrir“ danska kjósendur með því að setja búsetuskilyrðið. Hjer þykir mjer hv.þm. alt of hörundssár, því að hjer er alls ekki verið að teygja fót fyrir Dani fremur en áður, þar sem 5 ára búsetuskilyrðið stendur nú í stjórnarskránni. En mismunur sá, sem dönsku fulltrúarnir vöktu máls á í fyrra, er afnuminn á algerlega löglegan hátt, með því að láta búetuskilyrðið ná jafnt til Íslendinga sem Dana, eins og áður hefir margsinnis verið rökstutt. Það er því algerlega rangt, að hjer sje um nýja ásælni að ræða af Íslendinga hálfu. Jeg verð að neita, að svo sje. Jeg benti á í fyrri ræðu minni, hvers vegna meiri hlutanum er það fullkomið kappsmál og alvörumál, að búsetuskilyrðið standi í stjórnarskránni. Það er vegna þess, hvernig rýmkað hefir verið til við Dani á annan hátt, hve mikla rjettindaveislu þeir hafa hjer á landi samkvæmt 6. gr. sambandslaganna. Það verður líka erfitt að skilja, að hægra verði síðar meir að takmarka kosningarrjett Dana, setja þeim 5 ára eða jafnvel lengra búsetuskilyrði fyrir kosningarrjetti, þegar þeir fari verulega að fjölmenna hingað. En þetta leyfir háttv.frsm. minni hlutans (P. J.) sjer að endurtaka hvað eftir annað. Því sagði hann, að aðferð minni hlutans væri tryggari, þar sem hann vildi hafa einföld lög og færa búsetuskilyrðið upp eftir þörfum um 10–20 ár! Ólíklegt er, að það komi síður sárt við Dani, er þeir eru margir komnir hingað og þeir streyma að landinu og fara að hafa hjer verulegra og margháttaðra hagsmuna að gæta, heldur en hitt, að kyrt standi frá upphafi það hóglega búsetuákvæði, sem nú er í lögum. Það er ósennilegt, að þeim verði ljúfara síðar meir mörgum að missa fenginn rjett sinn en fáum að búa við þau lög, sem nú gilda og Íslendingar verða sjálfir að lúta þegar eins stendur á. Danir munu einmitt gerla mega sjá, hve gildandi búsetuákvæði er rjettmætt, þegar þeir gæta þess t. d., hver skilyrði Norðurlandaþjóðir setja fyrir kosningarrjetti þeirra manna, sem flytjast inn í lönd þeirra frá öðrum stærri þjóðum. Danir vita það og vel, að hingað til hafa Svíar og Norðmenn sætt sömu skilyrðum í þessu efni sem Danir, en nú eru bæði Norðmenn og Svíar sviftir þessum rjetti og Danir einir halda honum óskertum til móts við Íslendinga sjálfa. Það er því áreiðanlegt, að Danir munu kunna að líta á málið með meiri sannsýni heldur en forsvarsmenn þeirra og sjálfboðaliðar hjer á þingi, hv.frsm. minni hluta (P. J.) og hæstv. forsætisráðh. (J. M.). Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) kannaðist við, að ráðgjafarnefndin hefði ekkert vald, en að hún gæti að eins gert málamiðlun, og þar fram eftir götunum. En það stappar nærri, að Alþingi sje að venja hana á að líta á sjálfa sig sem setta yfir Alþingi, ef það ætti að fara að ráðum háttv.þm. (P. J.) og þeirra, sem snúist hafa á sömu sveif og hann. Þá kvað við annað hljóð hjá þingmönnum í fyrra um nefnd þessa; þá virtist jafnvel forsætisráðherra (J. M.) telja það rjettmætt og rýmilegt að venja nefndina af því að skifta sjer af málum Íslands. Með leyfi hæstv. forseta vil jeg leyfa mjer að lesa nokkur ummæli hæstv. forsætisráðherra (J. M.) um þetta mál í fyrra: „Jeg hygg, að nefndin komi stjórninni einni við, en ekki þinginu. Það er líka auðsjeð, að nefndin er að eins ráðgefandi og hefir ekkert vald, og trúað gæti jeg því, að svo gæti farið, að nefndin þreyttist á að gera athugasemdir, þegar hún sæi, að ekkert tillit væri tekið til þeirra.“ Þótt ráðgjafarnefndin færi nú að gera athugasemdir út, af búsetunni þá kemur það ekki Alþingi við, samkvæmt orðum forsætisráðherrans (J. M.) - og mundi sjálfsagt rjett að fara þá að ráðum hans og venja hana af slíku óþarfamasi með því að taka „ekkert tillit“ til athugasemda hennar. En það er eins og hv.þm. S.-Þ. (P. J.) bregði á annað ráð og vilji einmitt venja nefndina á eitthvað annað en íhlutunarleysi um Íslandsmál. Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) var að tala um að ekki mundi líklegt, að Danir flyttu hingað margir fyr en eftir nokkur ár. Væri þá ekki betra, að ákvæðið standi þar til er þeir koma? Væri það ekki meinlausara heldur en ráðast á þá, er þeir koma eftir nokkur ár til að setjast að við Gullfoss eða aðrar auðsuppsprettur landsins? Eða mundi þá ekki sannast hið fornkveðna á Íslendingum: „Of seint kemur ósvinnum ráð í hug,“ ef taka skyldi að þröngva kosti þeirra, er þeir væru orðnir öflugir og mannmargir í landinu? Jeg hygg fáa svo skyni skropna, að þeir gíni yfir slíkum flugum. Hv. frsm. minni hlutans (P. J.) sagði, að námur hefðu ekki hepnast á Íslandi, og nefndi til dæmis kolanámurnar á Vestfjörðum. Meiri hlutinn hefir litla áherslu lagt á það, að námugröftur mundi freista margra Dana hingað. Aftur hefir verið bent á ýmsar aðrar atvinnugreinir, er líklegt væri að Danir mundu stunda hjer, t. d. fossaiðnað. Verður því ekki neitað að þeir hafa lagt mikið kapp á að ná tangarhaldi á fossum hjer og sótt það fast að ná samningum um afnot þeirra. Hv. þm. (P. J.) sagði, að enginn hraði væri á fossamálinu enn. Hvað sannar það? Hv. þm. (P. J.) veit, að málið er umfangsmikið og hefir verið til undirbúnings í nefnd, sem einmitt var sett vegna áfergju útlendinga (Dana o. fl.) eftir fossarjettindum hjer. Á stríðsárunum hefir ekki verið hægt að ráðast í framkvæmdir; það vita allir, og er því ekki að marka, þótt minna hafi borið á athöfnum fossafjelaganna síðustu árin. En jeg ímynda mjer að þeir taki til óspiltra málanna þegar aftur hægist um. Þinginu verður heldur eigi með rjettu legið á hálsi fyrir athafnaleysi í fossamálum, eða það muni draga þau á langinn um skör fram, þótt ekki sje hægt að hrapa að lagasmíð og rjettindaveislum við fossa samstundis sem hinum flóknu og sundurleitu álitum fossanefndar er kastað í þingmenn; - skjölum og skrifum, sem líklega eru samtals stærri en öll biblían  (P. J.: Var jeg að væna þingið í þá átt?)  Getur verið að það hafi verið hæstv. forsætisráðh. (J. M.).  (J. M.: Já. P. J.: Jeg á eftir að lesa nefndarálitið)  . Jeg veit, að enn eiga margir og líklega flestir þingmenn eftir að lesa það, og virðist því ekki sanngjarnt að byggja á því, að ekkert mun verða gert í fossamálum í framtíð, þótt ekki hafi þegar verið samþyktir lagabálkar um þau efni; - og því sje engin hætta á, að Danir flytjist hingað! Þetta verður að taka fram, til þess að enginn komist upp með það, að telja mönnum trú um, að Danir muni ekki leita hingað til landsins í náinni framtíð, af því að eigi sje hraðað fossafrv. gegnum þingið! Jeg skal ekki þræta við hv.þm. um Danmerkuraukann. En ekki skil jeg annað en að Danir verði færari að beita sjer út á við, er þeir ná öllu Suður-Jótlandi undir sig. Veit jeg ekki betur en að sá hluti Jótlands sje fult eins vel setinn sem flest önnur hjeruð Danmerkur, og þar bætast víst um 300 þúsundir þegna við danska ríkið. Munu Danir því eigi streyma suður á bóginn þess vegna. Og Dönum væri þá öðruvísi farið en flestum öðrum þjóðum, ef landauki slíkur og ræting þjóðlegra vona veldur eigi því, að framkvæmdaþrek og starfsdugur glæðist með þjóðinni, og hún verði fúsari til stórræðanna en áður. Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) sagði, að vjer hefðum enga tryggingu fyrir því, hvernig framtíðin mundi fara með þetta mál, og kvað það ekki mundu alt lengi lifa, er þetta þing gerði nú til að tryggja alla mögulega hluti. Og þetta atriði væri eitt af því, sem ekki væri þörf að lögfesta nú. Hjer væri verið að taka fram fyrir hendurnar á framtíðinni. Það má með sama rjetti segja, að margt fleira sem stendur í stjórnarskrárfrv., sje óþarft nú sem stendur, og rjett væri því að láta framtíðina sjá fyrir því sjálfa, er þess gerðist þörf. En ef fara ætti eftir þessari kenningu hv.frsm. minni hl. (P. J.) að eigi megi „taka fram fyrir hendurnar á framtíðinni“ með lagasmíð, þá væri einsætt að hætta snarlega við alla löggjöf, því að engin lög þekki jeg, sem sett hafi verið svo, að þau hafi ekki átt að gilda eitthvað inn í framtíðina. Skal jeg svo láta útrætt við hv.þm. S.-Þ. (P. J.), af því að aðrir hafa svarað honum rækilega. Þá eru fáein orð til hæstv. forsætisráðherra (J. M.). Fyrst sagði hann um ýmsar smávægilegar breytingar nefndarinnar, að þær væru því líkastar, er kennari væri að lagfæra stíl. Þetta kemur eigi í bága við það, er jeg hefi sagt. Jeg ljet einmitt svo um mælt, að mikill þorri brtt. væri smávægilegur og að eins til að lagfæra málið Það er því alveg rjett hjá hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að nefndin hefir hjer tekið að sjer samskonar störf og kennari, sem þarf að lagfæra stíla. Nefndinni finst varla mega minna vera en að stjórnarskrá landsins sje stórlýtalaus að máli og orðfæri. Og ef það yrði nú samþykt að gera það eitt af skilyrðum kosningarrjettar hjer á landi, að menn tali og riti íslensku stórlýtalaust, þá mætti þó eigi minna vera en að sú stjórnarskrá, sem skipar svo fyrir, væri sjálf á allgóðu máli. Auðvitað eru óvíða veruleg stórlýti á máli frv., en þó allmargt, sem nefndinni þótti mega betur fara. Jeg hleyp yfir ýmislegt, er hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hafði við brtt. að athuga, þar sem hv. 2. þm. Árn. (E. A.) hefir skýrt það vel frá nefndarinnar sjónarmiði. Hv. forsætisráðherra (J. M.) gat þess, að óþarfi væri að ákveða hlutfallskosningar í Reykjavík, ef þingmannatala bæjarins yrði ekki aukin. Stjórnin hefir að vísu ekki lagt til, að þingmannatala bæjarins sje aukin, en nefndinni þykir sjálfsagt, að hjer verði höfð hlutfallskosning, ef til þess kemur, að þingmönnum bæjarins væri fjölgað. Ákvæðið getur engan skaða gert, þótt það komi kann ske ekki til framkvæmda fyrst um sinn. Og nefndinni þótti meira að segja nauðsynlegt að setja ákvæðið í stjórnarskrána nú þegar, svo að eigi þyrfti síðar að gera stjórnarskrárbreytingu um þetta efni, þótt þingmannatalan yrði aukin með einföldum lögum. En auk þess mega hjer vel vera hlutfallskosningar, þótt þingmenn sjeu eigi nema tveir. En hitt er og sennilegast, að aukin verði þingmannatalan áður langir tímar líða. En það væri bænum gagnslítið, nema hlutfallskosning sje viðhöfð. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) talaði um 29. gr., og þarf jeg því síður að þjarka við hann út af þeirri till. nefndarinnar, sem hún hefir verið svo rækilega rædd áður. Hann sagðist hafa tekið þau ákvæði upp í stjórnarskrána, að skilyrðin fyrir kosningarrjetti sjeu hin sömu og þarf til að öðlast ríkisborgararjett, af því að ekki væri ákveðið öðruvísi í stjórnarskrá nokkurs lands. Það væri þá ef til vill í hæsta lagi krafist 18 mánaða búsetu í kjördæmi. Jeg hafði bent á, að þetta myndi hafa vakað fyrir höfundi stjórnarskrárfrv., því að þess hafði verið getið í athugasemdum við frumvarpið. En jeg tók líka fram, að þar sem sjerstaklega stæði á á Íslandi, yrði að setja hjer sjerstök ákvæði til frekari tryggingar. Hjer stendur svo gjörólíkt á við það, sem er í öðrum löndum. Nú hafa ríkisborgarar annars lands jafnrjetti, að öðru jöfnu, við ríkisborgarana íslensku. Slíkt á sjer eigi stað um önnur ríki utan Danmerkur og Íslands. Það er einmitt vegna þess, að meiri hlutinn hyggur Íslandi betur borgið með búsetuákvæðinu. Og því fremur vill meiri hlutinn, að þetta ákvæði sje sett, sem þjóðin hefur beinlínis loforð þingsins fyrir því, að svo skuli gert, og alt málið hefir verið túlkað svo fyrir þjóðinni, að hún hafi fullan rjett að setja þetta skilyrði, sem verða skuli henni til varnar. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) taldi það ekki rjett að gera ráð fyrir flokkaskiftingu í landinu í framtíðinni út af þessu atriði. Það fer auðvitað alt eftir því, hvort flokkur hæstv. forsætisráðherra (J. M.) heldur fram þessari stefnu sinni sem flokkur. Ef hæstv. forsætisráðherra (J. M.) og hans menn sveigja aftur að meiri hlutanum og hverfa frá villu síns vegar, verður vitanlega engin flokkaskifting út af þessu rjettindaatriði Íslendinga. Og óskandi væri, að þeir hagi sjer svo. En ef þeir halda svo fram stefnunni, sem nú horfir, mun verða áfram ákveðin og eindregin flokkaskifting, eins og að undanförnu. Verður því áframhald á því, sem áður var, að hjer verði bæði íslenskur og danskur stjórnmálaflokkur, eins og mörgum hefir þótt brydda of mikið á í stjórnmálasögu Íslands, og ýmsum enn kippa þar of mjög í það kynið, er síður skyldi, - þrátt fyrir allar fullveldisgyllingarnar. Í því liggur skoðanamunurinn, hvort hjer er um hættu að ræða eða ekki. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) sjálfur, og minni hlutinn, sem þó er ekki eins óhræddur og hann sjálfur, álítur hættuna svo litla, að ákvæði þetta sje allsendis óþarfi í stjórnarskránni. Og hæstv. forsætisráðherra (J. M.) fanst hvortveggi flokkurinn hafa jafnan rjett á sjer með sínar skoðanir. En jeg tel einsætt, að þeir sem eru hreint og beint sannfærðir um, að þetta ákvæði eigi að vera áfram óbreytt í stjórnarskránni, eigi meiri rjett á sjer en hinir, sem vilja láta ákvæðið falla burtu og ekki gera ráð fyrir neinni hættu. Hygnir menn gera jafnan ráðstafanir til að fyrirbyggja hugsanlega hættu. Menn leggja oft mikið fje til vátryggingar eignum sínum, til þess að missa þær eigi bótalaust. Þar með er alls ekki sagt, að þeir missi þær, þótt þeir vátryggi ekki, en þeir gera þetta samt, til að vera við öllu búnir. Það er af þessu, að „allur er varinn bestur“, að meiri hlutinn gengur ekki frá skoðun sinni. Það er skylda vor að búa sem tryggilegast um. Í þessu ákvæði er nokkur trygging fólgin, úr því sem ráða er. Og það getur aldrei gert neinn skaða. Viðvíkjandi tilvitnun minni til hr. doktors K. Berlin sagði hæstv. forsætisráðherra (J. M.). að doktorinn hefði auðsjáanlega skrifað þessa ritgerð handa mjer sem frsm. meiri hlutans, til þess að nota hana hjer í þinginu. Fór hann þá að gerast nokkuð gamansamur, Jeg verð að telja það harla ólíklegt, að doktorinn hafi ætlað mjer þessa grein, þar sem það hafði víst ekki komið neitt til orða, þá er hann reit hana, að jeg yrði frsm. stjórnarskrármálsins á þingi. Enda á jeg mjer þess ekki von, að hann beri neitt slíkt hugarþel til mín, að hann vildi veita mjer að málum. Gæti jeg frekar búist við slíku af honum gagnvart sínum gamla gistivin og samherja, hæstv. forsætisráðherra (J. M.). Auk þess vita þeir, er lesið hafa greinina, að hún er ekki skrifuð fyrir Ísland, heldur um viðfangsefnið: Sameiginlegan borgararjett allra Norðurlanda. En hæstv. forsætisráðherra (J. M.) fanst víst orð hans koma allvel heim við það, er jeg hjelt fram. Jeg hefi að vísu enga sjerstaka hvöt til að hæla þessum rithöfundi, og hefi aldrei verið neinn einkavinur hans, eins og hæstv. forsætisráðherra (J. M.), en er þó ekki svo blindaður, að jeg vilji ekki taka til greina það, sem hann segir rjett og skynsamlega. Enda hafa ýmsir aðrir fallist á kenningar hans í tjeðri grein og talið þær á góðum rökum bygðar. Margir góðir rithöfundar í Danmörku hafa fallist á, að það muni algerlega óaðgengilegt að lögfesta sameiginlegan borgararjett fyrir öll Norðurlönd. Hefi jeg hjer í höndum yfirlýsingar nokkurra ríkisrjettarfræðinga og annara nafnkunnra rithöfunda um efni það, er dr. Berlin ritar um, og teljast þeir honum sammála í þessu efni. Yfirlýsingarnar eru prentaðar í „Det nye Nord“. Geri jeg ráð fyrir, að þessir herrar hafi ekki allir ætlað yfirlýsingar sínar frsm. meiri hlutans í stjórnarskrármálinu í dag! Það var hæstv. forsætisráðherra (J. M.) sem taldi hættuna um kosningarrjett Dana eftir eins árs búsetu litla í sambandi við fossamálið. Á það við hann sem mjer lá við að heimfæra upp á hv.þm. S.-Þ. (P. J.) áður, og þarf eigi að endurtaka það. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) sagði, að ef vjer vildum fylgja kenningum dr. K. B., yrði búsetuskilyrðið að vera lægst 10 ár. Er þar ekki alveg rjett með farið orð gistivinarins. Dr. K. B. talar um sameiginlegan borgararjett allra Norðurlanda. En vitanlega er hættan minni, ef einni þjóð er veittur slíkur rjettur, heldur en t. d. þremur. En annars er hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hjer í sömu mótsögninni sem flokksbræður hans, er í öðru orðinu telja alt trygt og örugt með nýmælaákvæði stjórnarskrárfrv., en í hinu, að ekki sje „fullörugt“ nema lengdur sje tíminn, kann ske upp í 10–25 ár! Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hafði ýmislegt að athuga við breytingartill. nefndarinnar um, að þeir skuli eigi þurfa að slíta heimilisfestu hjer á landi, sem eru sendimenn ríkisins, eða fara utan til náms eða lækninga. Sagði hann það rangt, að eins væri ákveðið í 9. gr. laga um ríkisborgararjett. Jeg sagði ekki, að ákvæðin væru hin sömu, heldur lík eða samskonar. Aðrir menn úr nefndinni hafa nú skýrt þetta svo vel, að mjer sýnist óþarft að elta ólar um það við hæstv. forsætisráðherra. Þá sagði hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að jeg hefði sagt, að hann hefði ekki haft neina heimild til að bera fram margnefnda breytingu á kosningarrjettinum; þeim orðum hefi jeg eigi farið um þetta tiltæki hans, en hitt sagði jeg, að það hefði ekki heyrst í þinginu nein rödd um það frá fylgismönnum sambandslaganna, að breyta þyrfti stjórnarskránni viðvíkjandi kosningarrjettinum á þann hátt, sem frv. gerir, og hinu gagnstæða hefði verið heitið kjósendum í fyrra, þegar sambandslögin voru rædd. Þá fór hæstv. forsætisráðherra að lesa upp kafla úr gömlum þingræðum eftir mig, þar sem jeg tala um 5 ára búsetuskilyrðið. Jeg, sem var andvígur sambandslögunum, hafði dregið í efa á Alþingi í fyrra, hvort slíkt yrði ekki talið brot á sambandslögunum. Jú, jeg kannast við að hafa mælt þetta í fyrra. En þótt jeg hafi nú haft þennan skilning þá, þá vil jeg spyrja hæstv. forsætisráðherra (J. M.), hvort það hafi verið minn skilningur, sem sigraði hjer í deildinni í fyrra? Það var skoðun forsætisráðherrans og hans fylgismanna sem sigraði, og verður því að skilja sambandslögin samkvæmt þeim skilningi, sem þeir lögðu þá í þau. Hitt er víst og satt, að jeg hefi mjög stutt að því, með því að benda á galla og agnúa sambandslaganna í fyrra, að knýja flutningsmenn og fylgismenn þeirra til þess að skýra þau sem mest Íslendingum í vil - og þykist jeg hafa unnið þjóðinni gagn með því, ekki alllítið því að nú verður að skýra og skilja lögin samkvæmt staðhæfingum þeirra manna, sem báru þau fram, samþyktu þau á þingi og fengu síðan þjóðina til að samþykkja þau í trausti til þeirra skýringa, er þeir höfðu gefið. Ef sambandslagamönnunum hefði haldist uppi að samþykkja frv. í fyrra að mestu þegjandi, þá hefði þjóðin staðið berskjaldaðri fyrir. Skoðanir mínar, er jeg ljet í ljós í fyrra, verða eigi notaðar til lögskýringa á sambandslögunum, þar sem þeim var þverneitað af meiri hluta þingsins, sem rjeð úrslitum málsins. Það er því hin mesta fjarstæða, er hæstv. forsætisráðh. (J. M.) vill nú nota orð mín í fyrra nýmælum sínum til liðsinnis. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) vildi sýna skoðanaskifti mín, með því er hann las upp úr þingtíðindunum af ræðu minni. En jeg vil þá minna á það, að hæstv. forsætisráðh. (J. M.) tók einnig til máls um þetta margnefnda atriði við umræðu málsins, og jeg er ekki viss um, nema hann hafi einnig breytt nokkuð skoðun sinni í málinu, eftir orðum hans að dæma. Hann hjelt því þá fram, að skoðanir mínar um búsetuskilyrðið væru rangar, þar sem það kæmi oft fyrir í íslenskum lögum, að ekki gilti sömu ákvæði um Íslendinga búsetta heima og erlendis. - Framsetning hæstv. forsætisráðh. (J. M.) er að vísu dálítið óljós, hvort sem það stafar af því, að honum hefir sjest yfir að leiðrjetta „loðna“ framsetningu skrifarans, eða þá af öðrum ástæðum. Jeg ætla að lesa upp kafla þann úr ræðu hæstv. forsætisráðh. (J. M.), sem að þessu lýtur, - með leyfi hæstv. forseta: „Þetta er ekki óþekt í íslenskri löggjöf. Skal jeg nefna fossalögin, sem ákveða líkt hjer um og sama er að segja um námulögin. Þau gera mun á þeim Íslendingum sem búsettir eru í landinu og hinum, sem verið hafa langdvölum erlendis. Það, sem háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.; hefir sagt, er því fjarstæða að þessu leyti. Skal jeg svo ekki fara frekar út í það.“ Það getur því varla verið alvara hæstv. forsætisráðh. (J. M.), er hann sagðist hafa búist við fylgi mínu með nýmæli sínu í þessu máli.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er afarlítið, sem jeg þarf að segja frekar um þetta mál. Öll hin langa ræða háttv.þm. Dala. (B. J.) sagði ekkert fram yfir það, sem stóð í nefndarálitinu frá hv. meiri hluta, og það, sem hv.frsm. meiri hluta (B. Sv.) bætti við það. Jeg ætla því ekki að svara neinu í ræðu háttv.þm. Dala. (B. J.), öðru en því, að hann sagði, að jeg hefði lofað því á þinginu í fyrra að láta alstaðar setja búsetuskilyrði inn í þau lög, sem það á við. Þetta er mjer óhætt að fullyrða að háttv.þm. (B. J.) getur ekki staðið við, og jeg hefði gaman af, að hann tilfærði þau orð, sem hann byggir þetta á. Hv. þm. Dala. (B. J.) talaði um, að það stappaði nærri að vera ofurkapp, sem hv. minni hluti legði á þetta atriði, en ef það er borið fram af ofurkappi af minni hlutanum, hvaða orð ætti þá að hafa um aðgang háttv.þm. Dala (B. J.)? Þá skal jeg lauslega minnast á það, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði, og þá sjerstaklega það, sem hann sagði um fjárlögin, að þau ætti aldrei að þurfa að leggja fyrir konung. Hvers vegna þessa gerðist ekki þörf, þykist jeg sjá af brtt.háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) og fleiri háttv.þm., um að færa til þingtímann. Mjer þótti ekki ástæða til að koma með brtt. við stjórnarskrána þessu viðvíkjandi, af því að þessu má altaf breyta með einföldum lögum. En þó nú þingið kæmi saman í febrúar þá ætti að vera hægt að hafa lokið við fjárlögin svo snemma, að hægt vari að bera þau undir konung. Fjárlagaárið gæti þá heldur ekki byrjað 1. janúar, heldur yrði það að byrja t. d. 1. júlí. Mjer þótti vænt um það, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sagði um afl atkvæða, því jeg er honum algerlega samdóma um það, og hefi ekki getað sannfærst af skýrslu háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.). Það, sem háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) sagði um þetta mál, að ef ráðherrarnir væru tveir, þá gæti afl atkvæða ekki ráðið ef þeir væru ósammála, er að vísu alveg satt, en þetta ætti alveg eins að geta komið fyrir þó þeir væru fjórir. Þá talaði háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) um 15. gr. í stjórnarskránni og þótti einkennilegt orðalagið: „Hver ráðherra, sem undirritar, ber ábyrgð á ákvæðinu.“ Þetta ákvæði er svo orðað í stjórnarskrám margra ríkja, og svo að við tökum það, sem okkur er næst, þá er það svona orðað t. d. í hinum nýju grundvallarlögum Dana. Ástæðan er sú, að ef fleiri en einn ráðherra undirrita eitthvað með konungi, þá skuli þeir allir og hver um sig hafa sömu ábyrgð og sá ráðherrann, sem málið heyrir undir. Okkar stjórnarskrá er mjög sniðin eftir grundvallarlögum Dana, og hefir verið það frá fyrstu. Þetta ákvæði hjer er sniðið eftir samskonar ákvæði þar. Hv. 2. þm. Árn. (E. A.) og hv. þm V.- Sk. (G. Sv.) hafa báðir tekið fram það, sem jeg sagði í fyrstu, að það væri að eins meiningarmunur á hv. meiri og minni hluta. Og jeg býst ekki við, að hægt verði að gera þennan meiningarmun svo mikinn, að hv. meiri hl. takist að gera mikinn hvell út af honum. Jeg man ekki, hvað háttv.frsm. minni hl. (P. J.) sagði um búsetuskilyrðið, en jeg þykist vita, að hann hafi aldrei haldið því fram, að það væri lögleysa að setja fimm ára búsetuskilyrðið inn í stjórnarskrána, en ekki tveggja ára. Og jeg byggi þessa skoðun mína aðallega á því, að það kemur fram í nefndaráliti hv. minni hluta, að það sje fullkomlega lagalega rjett að setja slík ákvæði sem þessi inn í stjórnarskrána. Þess vegna er engin ástæða fyrir hv. 2. þm. Árn. (E. A.) að taka dæmið um stuldinn á tveimur eða fimm sauðum.  (E. A.: Ræða hv.frsm. minni hl. (P. J.)  gaf fullkomið tilefni til þessa dæmis.  (P. J.: Þetta er helber misskilningur hjá háttv. 2. þm. Árn.)  . Hv. frsm. meiri hluta (B. Sv.) las upp ummæli mín frá því í fyrra um starf ráðgjafarnefndarinnar. Jeg get fullkomlega staðið við þau ummæli, enda hefi jeg á engan hátt breytt skoðun á starfi nefndarinnar frá því í fyrra. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) talaði nokkuð um hlutfallskosningarnar. Þessi brtt. nefndarinnar við stjórnarskrána kemur af því, að hún hefir búist við, að fjölgað yrði þingmönnum hjer í Reykjavík. En það má vel segja, að það sje ekki ástæða til að hafa hlutfallskosningar fremur hjer heldur en annarsstaðar á landinu. Jeg sje ekki ástæðu til þessa út af fyrir sig, þótt fjölmennið sje meira hjer heldur en annarsstaðar. Það mætti skifta bænum í hverfi. Það er gert alstaðar annarsstaðar, og það í miklu fjölmennari bæjum heldur en Reykjavík. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) var að tala um, að fimm ára búsetan væri nýmæli. Þetta ákvæði er áður komið inn í lög vor, og jeg man ekki til, að það væri sett þar af neinni hræðslu við innflutning Dana eða annara þjóða. Jeg sje heldur enga hættu nú, og er minni hlutinn hræddari við slíka hættu heldur en nokkurn tíma jeg. Það, sem bæði háttv.frsm. meiri hluta (B. Sv.) og háttv.þm. Dala (B. J.) hafa gert lítið úr, er, að langt búsetuskilyrði kemur töluvert hart niður á sumum Íslendingum. Þetta játaði háttv. frsm meiri hlutans (B. Sv.) samt hreinskilningslega. en háttv.þm. Dala. (B. J.) gat ekki viðurkent, að þetta gæti á nokkurn hátt snert t. d. Vestur-Íslendinga óþægilega. Það getur verið að sem stendur snerti það þá ekki, en ef Íslendingar, sem fullvalda ríki, færu að semja við aðra þjóð, t. d. Kanada, um, hversu skjótt þeir Íslendingar skyldu fá ríkisborgararjett hjer á landi, sem væru orðnir ríkisborgarar í Kanada, þá þætti mjer undarlegt, ef þetta ákvæði yrði ekki þröskuldur á veginum og stæði fyrir því, að þeir gætu fengið nokkra ívilnun. Hvað snertir ummæli mín um búsetuna, þá hefði háttv.frsm. meiri hlutans (B. Sv.) átt að geta fundið fullskýr ummæli mín frá þinginu í fyrra um, að jeg teldi fullkomna heimild til að setja búsetuskilyrði fyrir atvinnurekstri hjer á landi. Danir hafa sett búsetuskilyrði fyrir atvinnurekstri, og við höfum alveg sama rjett til þess. Hitt er annað mál, hvort rjett er að setja slík skilyrði um alla skapaða hluti, þó að full heimild sje til að setja þau fyrir eignarrjetti einstaklinga hjer á landi. Hitt er annað mál, hvort það var rjett að setja skilyrðin eins og þau voru sett í lagafrv. því, sem afgreitt var hjeðan úr deildinni fyrir nokkru. Það hefði verið eðlilegra, að þau lög hefðu fylgt lögum um búsetuskilyrði fyrir atvinnu. Því það tel jeg fyrst og fremst sjálfsagt, að setja þetta skilyrði fyrir sumum atvinnurekstri. Annars er það þýðingarlaust að vera að fjölyrða mikið um þetta mál, og að endingu vil jeg strika undir það, sem bæði háttv. 2. þm. Árn. (E. Á.) og háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hafa sagt, að munurinn á meiri og minni hluta er ekkert ýkjamikill.

Pjetur Jónsson Jeg ætla þá ekki lengur að vera að mögla á móti því, að heita frsm. minni hlutans, úr því að það sýnist vilji allra háttv.þm. að nefna mig þeim titli. Jeg ætla þá ekki að nota mjer framsögumannsrjett minn, þó jeg nú tali í annað sinn, því jeg býst við, að allir yrðu sofnaðir er röðin kæmi að mjer í þriðja sinn. Er því að háttv.þm. Dala (B. J.). gat eftir mikla mæðu áttað sig á því, að jeg væri þm. S.-Þ., þá ætla jeg að svara honum nokkru.  (B. J.: En ekki ef jeg hefði staðið fast á, að hv.þm. væri þm. Suður-Dana. Þá hefði jeg svarað hv.þm. Dala. (B. J.)  á þýsku. Þessi háttv.þm. (B. J.) lagði þann skilning í fyrri ræðu mína, að jeg hefði talið það brot á sambandslögunum að samþykkja skilyrðið um fimm ára búsetu, en þetta er ekki rjett skilið. Jeg tók sem sje skýrt fram í ræðu minni, að jeg áliti það ekki brot á samningunum. eða lagalega rangt, að setja fimm ára búsetuskilyrðið inn í stjórnarskrána. Jeg rifjaði upp í þessu sambandi nefndarálitið, og ætla jeg, með leyfi hæstv. forseta, að rifja það upp aftur: „Minni hluti nefndarinnar er meiri hlutanum fyllilega samdóma um það, að vjer höfum lagalegan rjett til þess að setja svo langt búsetuskilyrði, sem oss sýnist í stjórnarskrána fyrir kosningarrjetti og kjörgengi til Alþingis, og eins um hitt, að tryggja beri Íslendingum rjett og vald yfir málum sínum. Hins vegar telur hann hvorki nauðsynlegt, hagkvæmt eða fullörugt að einskorða búsetutímann í stjórnarskránni, eins og meiri hlutinn vill gera“. Það, sem jeg sagði um ráðgjafarnefndina, vildi hv.þm. Dala. (B. J.) leggja út á þá leið, að jeg teldi nefndina hafna yfir þing beggja ríkjanna. En þetta er auðvitað rangt, eins og jeg hefi margtsagt áður. Nefndin er að eins ráðgjafarnefnd, en getur gert málamiðlanir þegar svo ber undir, en annað ekki. Og alt er þetta svo skýrt tekið fram í nál., að algerður óþarfi er að snúa út úr því. Háttv. þm. (B. J.) kallaði það óorðheldni, ef við samþ. nú ekki búsetuskilyrði meiri hlutans og háttv. framsm. hans sagði landsmenn hjer gabbaða, ef svo yrði ekki gert. En jeg held því fram, að ef þingið nú samþykkir tillögu okkar í minni hl. um búsetuskilyrðin, þá sje fullnægt þeim kröfum, sem landsmenn geta gert til þingsins, og þeir hafi eigi yfir neinum vonbrigðum að kvarta. Í sambandi við þann mikla ótta, sem virðist hafa gripið suma menn hjer, við einhverskonar danska innrás hingað, þá er það hvorttveggja, að jeg hefi ekki trú á henni, og hefi ekki heyrt færðar fyrir henni neinar sennilegar líkur. En jafnvel þó gert sje ráð fyrir slíkri innrás, getur verið alveg eins mikil trygging í því að eiga hægt með að færa í snatri upp tveggja ára búsetuna eftir þörfum, ef annars búsetuskilyrði er næg trygging gegn illum áhrifum af slíkri innrás á þjóðmál vor. Þá mintist háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) nokkuð á málið og sagði, að skoðanamunur nefndarhlutanna væri í rauninni ekki svo ýkjamikill, og leit yfirleitt á það með sanngirni, og gladdi það mig En hann virtist líta svo á, að þar sem við hefðum gengið inn á nokkra búsetu, þá gætum við eins játað 5 árum eins og 2. Þessu hefi jeg áður andmælt. En jeg vil skjóta því hjer inn í, að mjer virðist það svo, að hann og fleiri telji ekki neitt búsetuskilyrði í stjórnarfrv. Þar er þó áskilin eins árs búseta í kjördæminu, og auðvitað er ekkert kjördæmi til nema í landinu. Þess vegna er eins árs búsetuskilyrði í því. Tveggja ára búseta er ekki nema lítill stigmunur frá því. En það, að minni hlutinn vill hækka þetta takmark, var bæði af því, að hann vildi sneiða hjá ósamkomulagi í nefndinni, ef hægt væri að miðla málum, og í öðru lagi af því, að ávalt má nokkuð um það deila hvað telja beri fullkomna búseta þegar um eitt ár er að gera, en nokkurn veginn vafalaust annað árið. Þá sjest þó, hvort dvölin hjer er veruleg búseta eða „fingeruð“. Þá hefir hv. 2. þm Árn. (E. A.) sagt það, að ef jeg gæti talið það höggva nærri brotum á sambandslögunum að ákveða 5 ára búsetu, hlyti jeg líka að líta svo á um 2 ára búsetu. En jeg hefi gert grein fyrir, og í nefndarálitinu gerir minni hlutinn grein fyrir því, hver munur er á 5 árum og 2 í þessu sambandi. Tvö ár eru eðlilegt skilyrði, en 5 ár óþarft, fyrst um sinn. Svipaður hugsanagangur kom fram hjá hv.frsm. (B. Sv.), þar sem hann gat um, að minni hl. hefði upp á síðkastið færst nær meiri hl. í skoðunum. Til skýringar þessu öllu saman vil jeg nú drepa örstutt á sögu þessa atriðis í nefndinni. Því var sem sje þannig varið, að umræðunum um búsetuna var sí og æ skotið á frest, þegar það varð augljóst, að mestur meiningamunur mundi um hana verða. Var kosið að láta það bíða, uns útgert væri um önnur atriði. En þegar ákveðnar tillögur fóru að koma fram, kom þegar í stað tillaga frá okkur um það, að á eftir greininni um búsetu í kjördæminu skyldi setja setningu um að setja mætti frekari skilyrði með sjerstökum lögum. En þegar það kom fram, að margir nefndarmenn vildu hafa föst ákvæði í stjórnarskránni sjálfri, gerðum við það til samkomulags að stinga upp á tveggja ára búsetu. Það virtist nóg, því ákvæðið er ekki, og átti ekki að vera, annað en öryggisákvæði eða ráðstöfun, og því var sjálfsagt að hafa árabilið ekki hærra en nauðsynlegt var, til þess að tryggja það öryggi gagnvart útlendingum, án þess að íþyngja um of fæddum Íslendingum. Og eins og margsannað hefir verið, þá er þetta næg trygging hjer, án þess að vera nokkurt undanhald á neinu sviði, eins og stöðugt hefir kveðið við frá hv. meiri hluta. Hitt er augljóst, að ef að því kemur, að hætta standi fyrir dyrum, og á því er mönnum innan handar að átta sig og gera nauðsynlegar ráðstafanir á tveimur árum - jeg segi, ef svo reyndist, þá er ekki einungis unt, heldur auðvitað sjálfsagt að grípa til nauðsynlegra úrræða til verndunar rjetti sínum, þó þau verði þá sennilega ekki fólgin í búsetuskilyrði einu, hvort sem það er lengra eða skemra, heldur fleiru. En fyrst kleift er nú að koma á fullgildum vörnum, þegar á þarf að halda, án þessa fimm ára skilyrðis, er þá nokkur ástæða til að vera að halda því til streitu, sjerstaklega þegar það getur ekki orðið til annars en þess, að ala á ríg og tortrygni milli þjóðanna? Þá hefir það verið sagt, að úr því minni hl. byggist ekki við því, að nokkur hætta mundi verða á ferðum í fyrirsjáanlegri framtíð og að þess yrði langt að bíða, að grípa þyrfti til nokkurs slíks, ætti ákvæðið að minsta kosti að vera svo meinlaust, að ástæðulaust væri að amast við því. En þarna er einmitt munurinn - þarna er einmitt ágreiningurinn. Því ákvæðið er ekki meinlaust gagnvart okkar eigin löndum, sem erlendis eru, og það er þeirra vegna, að við viljum ekki ganga inn á svona tíma. Því það er ástæðulaust að vera að gera sínum löndum óhægra fyrir í veruleikanum, með því að búa til einhverja málamyndatryggingu gegn ímyndaðri hættu seinna meir. En auk þess, sem sagt hefir verið um búsetuskilyrðið beinlínis - og því hefi jeg nú svarað - hafa ýms önnur atriði og brtt. verið settar í samband við það. T. d. vildi hv.þm. Dala. (B. J.) setja brtt. á þgskj. 566, um fjölgun þingmanna, í samband við það, og þá sjerstaklega ákvæðin um landskjörið. Þetta átti alt að vera gert til þess eins, að opna Dönum greiðari aðgang hingað og gefa þeim betra færi á að beita sjer hjer, okkur til meirs og miska. Ef teknar væru alvarlega þessar ásakanir, þá væru þær þungar, og þyngra þó fyrir hv.þm. að færa þeim stað. Því þetta er í raun rjettri sama sem að drótta að manni landráðum. En jeg kippi mjer ekki upp við þetta, af því að jeg veit, að jafnvel hv.þm. Dala. (B. J.) trúir þessu ekki sjálfur - hvað þá aðrir. Í þessu sambandi vil jeg líka minnast lítils háttar á annað atriði - og þó að eins til að kvitta fyrir það, sem þar var að mjer vikið. Afskifti mín af þessu máli voru sem sje af þm. Dala. (B. J.) sett í samband við það, að jeg á sæti í stjórn fossafjelagsins Íslands, sem að vísu er nú orðið danskt að nokkru leyti, en var norskt þegar jeg var kosinn í stjórnina. Mjer er að vísu ekki ljóst, hvernig þingmenn hafa farið að koma þessu hvoru í samband við annað - nema ef það ætti að vera einhver verulegur galli á fjelagi, að jeg væri í stjórn þess. Nú býst jeg samt við, að ef menn gera ráð fyrir, að jeg hafi nokkur áhrif í þessari stjórn, þá muni það heldur reynast íhendis en úrhendis fyrir landsmenn. Þá vil jeg örstutt minnast á tillögu á þgskj. 556, viðvíkjandi skipulagi þingsins, af því að jeg er við hana riðinn. Jeg og fleiri höfum lengi verið þeirra; skoðunar, að það væri heppilegra fyrirkomulag að hafa sjerstaklega kjörna fulltrúa í efri deild, meiri hluta Ed., eða helst alla, og að þeir fulltrúar væru kosnir til lengri tíma en aðrir þingmenn og ekki háðir þingrofi, heldur gengju úr á víxl, líkt og nú er um hina landskjörnu. Þetta er bygt á þeim rökum, að þegar kosningarrjetturinn til kjördæmakosninga er orðinn almennur og kjörtímabil stutt, þá geta orðið svo skjót veðrabrigði í íslenskri pólitík, að ekki sje til hollustu, ef ekkert af þinginu hefir meiri staðfestu. Jeg held líka, að við höfum nú þegar fengið nokkurn forsmekk þessa, og getur jafnvel orðið efi á því, hversu þingræðið yfirleitt yrði langlíft, ef slíku vindur fram til langframa. Jeg held því sem sje fram, að íhaldið eigi sinn tilverurjett, engu síður en framsóknin; hvorttveggja er nauðsynlegt og á að fá að njóta sín. Þó get jeg búist við því, að ekki fái þeirra framgang á þessu þingi, frekar en ýmislegt annað nýtilegt. En að þessu máli mun jeg vinna, ef jeg lifi og fæst við stjórnmál framvegis. Og jeg get huggað mig við það, að í þessu máli er hin sigrandi framtíð mín megin.

Bjarni Jónsson Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) kvað svo að orði í ræðu sinni, þeirri er síðast flutti hann, að engi myndi þess þörf að svara þm. Dalamanna, því ekkert hefði hann það til málanna lagt, er aðrir hefðu eigi áður sagt. Virðist að vísu mörgum svo, sem snúa mætti orðum þessum með meira sannmæli á hendur þeim góða manni, og mun jeg fyrir þá sök eigi orðmargur vera að sinni, því augljóst mun vera góðum mönnum og greindum, hversu sniðgenginn er hjer sannleikurinn. Mun jeg færa þess nokkur dæmi, og enn freista að renna rökum nokkrum undir málstað minn og íslenskra rjettinda, og hirði jeg eigi, hvort mönnum þykir betur eða ver. Hefir og aldregi verið þann veg farið skapi mínu, að jeg sveigði skoðanir mínar af vegi rjettum, þótt af þeim hlyti jeg óþokka nokkurn þeirra manna, er heitið hefi jeg þýlyndar ættjarðarætur. Þykist jeg og hvorki þurfa að kikna nje blikna, þótt staðið hafi öllum stundum framarla í fylkingarbrjósti frelsismála vorra og framsóknar. Mun jeg og heldur eigi vægðar beiðast nje vorkunnsemi, þótt staðið hafi á öndverðum meiði við andskota þjóðernis vors og þjóðfrelsis og varnað því, að glataðist svo góður arfur og dýr, sem er tunga feðra vorra. Mun jeg enn halda fornum hætti og hvetja menn sóknarinnar, er vegið er að rjettindum vorum af vábeiðum frelsis vors, þótt bæði þetta þing og önnur hafi sannreynt mjer að sömu leyti, að eigi tjóar bleyðimenn að hvetja hreystiverka. Vonar mig þó, að eigi muni enn gengið svo gæfu vorri, að vjer fáum eigi borgið sóma vorum og sjálfstæði. Annars er það eigi nýtt, að þeir sjeu háði leiddir og heiftyrðum, er eigi vilja gerast auðsveipir taglhnýtingar erlendra áhrifa, og hafa þeir fyr mátt þola köpuryrði heimskra manna og illgjarnra - og stefni jeg því þó ekki til hæstv. forsætisráðherra (J. M.). En til hans vil jeg þó beina því, þar sem hann sagði, að ekkert hefði verið í ræðu minni nýtt, að muna hefði hann mátt latneskan talshátt alkunnan, er svo segir: auditur et altera pars. Var mörgu þann veg farið í ræðu hans, að engi hefði verið vanþörf þess, að hann kynti sjer betur ástæður vorar, og ekki þarf að harma það, þó fleiri flytji en jeg einn, og er góð vísa sjaldan of oft kveðin. Vil jeg nú nefna til þess nokkur dæmi, hversu ósvarað er ástæðum mínum sem fyr gat jeg. Jeg sagði, að ósamræmi væri í því, að telja svo, sem 5 ára búseta stappaði nærri samningsrofum, en ekki 2 ára. Þetta hefði hæstv. forsætisráðherra (J. M.) að ósekju mátt skýra betur en orðið er. Jeg sagði, að minni hlutinn hefði viljað gera úr lögjafnaðarnefndinni einskonar yfiralþingi. Þessu hefði hæstv. forsætisráðherra (J. M.) mátt svara. Jeg sagði, að vakið hefði verið hjegómahjal um sum atriði máls þessa af hendi minni hlutans. Þarna hefði hæstv. forsætisráðherra (J. M.) þurft að koma til hjálpar liðsmönnum sínum, fyrst þeir skilja ekki sjálfa sig, hvað þá aðrir. Jeg hafði neitað því, að meginástæða minni hluta till. væri umhyggja fyrir Íslendingum erlendis, þó að svo væri látið í veðri vaka. Þessu hefði hæstv. forsætisráðherra (J. M.) mátt hnekkja, ef unt er. Jeg hefði eytt yfirborðsástæðum frsm. minni hlutans (P. J.) og afhjúpað nekt þeirra og fánýti. Þar hefði hæstv. forsætisráðherra (J. M.) mátt koma skjaldsveini sínum til varnar, þar sem augljóst er, að hann má ekki megna því, að bera vopn á þingi þessu. Og hafa úr því horni hrotið ýms þau ummæli, er betur væru ókveðin. Mun jeg svo eigi orðlengja meira en orðið er um þessi atriði, því hjer má taka undir þau hin fornkveðnu orð: Hælumsk minst í máli, metumsk heldr at val feldan. Mun jeg og óhræddur leggja mál mitt í dóm sannsýnna kjósenda, og uggir mig, að einhver málstaður muni eiga þar erfiðari sakarsókn en minn. Því sannfærður er jeg þess, að enn muni sannast það, er jeg sagði einhverju sinni í kvæðiskorni, að Ísland ævinlega öflin styðja góð. Vil jeg svo víkja nokkrum orðum að öðrum atriðum, og þá fyrst að því, sem drepið hefir verið á um þingmannafjölda og kjöraðferð. En þar sem hæstv. forsætisráðherra (J. M.) var hræddur um að þetta mundi rekast á atvinnumálalöggjöfina, þá á ekki að þurfa að koma til þess, ef stjórnin bregst fljótt og vel við þingsályktunartill. þeirri, er frv. mitt um atvinnufrelsi var afgreitt með hjer í deild. Hv. þm. S.-Þ (P. J.) kvað búsetuskilyrðið stappa nærri broti á sambandslögunum. En ef hann les grandgæfilega nefndarálitið, þá skil jeg ekki í öðru en hann hljóti að hverfa frá þeirri firru og koma auga á, að hann gengur þar í berhögg við foringja flokks síns sem í nefndarálitinu segist vera meiri hlutanum fyllilega samdóma um, að vjer höfum lagalegan rjett til að setja svo langt búsetuskilyrði, sem oss sýnist, í stjórnarskrána, fyrir kosningarrjetti og kjörgengi til Alþingis, og eins um hitt, að tryggja beri Íslendingum vald yfir málum sínum. Undir þetta skrifar þingmaðurinn (P. J.) sjálfur fyrirvaralaust, og þarf þá ekki framar vitnanna við um það, á hve miklum rökum orð hv.þm. (P. J.), þau er hann mælti nú, eru bygð. Þar sem jeg talaði um yfirþing, sagði jeg ekki, að það væru orð hv.þm. (P. J.). Þó var það rökrjett ályktun af orðum hans; jeg kunni að draga hana, en þingmaðurinn ekki. Hv. þm. (P. J.) sagði, að búsetuskilyrði minni hlutans væri eins hagkvæmt eins og búsetuskilyrði meiri hlutans, með því að því mætti breyta með einföldum lögum og lengja búsetutímann. En þá fer nú að minka drengskapur okkar við Dani, ef við höfum það bak við eyrað að lengja búsetutímann þegar minst varir og þeim óvörum, ef til vill upp í 10–20 ár, hvenær sem hv.þm. (P. J.) eða öðrum þykir þörf á að afstýra með því yfirvofandi hættu. Jeg tel það vera drengilegra gagnvart Dönum að setja þegar í stað í stjórnarskrána ákveðið búsetuskilyrði; þá verður torveldara að svíkjast að Dönum og þeim fáu Íslendingum, sem erlendis dvelja, með nýjum, óhagkvæmum búsetuskilyrðum. Til þess þarf breyting á stjórnarskránni og samþykki kjósenda tveggja þinga. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) gat þess, að sumstaðar væri það í lögum, að þeir, sem fæddir væru í ríkinu, en hyrfu þaðan og mistu ríkisborgararjett sinn við það, ættu hægra en aðrir með að öðlast hann aftur, ef þeir leituðu heim til föðurlands síns. Jeg kannast ekki við þetta, og væri gott að fá að vita, hvar það væri. Það mun vera siður í öllum löndum að setja skilyrði fyrir kosningarrjetti í stjórnarskrár landanna, því að öðrum kosti yrði alt of auðvelt að hringla með þessi grundvallarrjettindi kjósendanna; þá mætti breyta skilyrðunum á einu þingi og án þess að kjósendum gæfist kostur á að láta vilja sinn í ljós. Gæti þá vel svo farið, að breytingin yrði gerð að fullum óvilja kjósenda og í ósamræmi, við skoðanir þeirra. Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) hefir alveg misskilið mig, þegar jeg gat um, að hann væri í stjórn fossafjelags. Mjer er alveg sama, hvort það er norskt eða danskt. Jeg nefndi þetta af því, að hv.þm. (P. J.) talaði um, að eigi mundi stafa hætta af flutningi Dana hingað til lands. Benti jeg á þetta af því, að jeg taldi víst, að hann, sem stjórnandi fossafjelags, mundi vita vel um fyrirætlanir þess. Jeg geri ráð fyrir, að þær sjeu ekki smáar, og þá ætti hv.þm. (P. J.) að sjá, þegar hann fer að skoða málið grandgæfilega, að ekki eru lítil líkindi fyrir innflutningi til fossaiðnaðarrekstrarins, ef fyrirætlanir fjelags hans hepnast, og þó er það fjelag ekki eitt um hituna hjer. Jeg mintist ekki á það, að hv.þm. (P. J.) er í stjórn fossafjelags, í því skyni, að blanda því inn í deilumál okkar, heldur til að minna hann á, að hann hlyti að geta sjeð það að allmikil líkindi væru þess, að hingað mundu bráðlega flytjast margir útlendingar. ef fjelag hans og önnur slík fjelög tækju fyrir alvöru að starfrækja fossa hjer á landi. Jeg talaði ekkert um það, hversu duglegur stjórnandi hv.þm. (P. J.) mundi vera, og ætla mjer ekki að gera það. Svo skal jeg ekki að þessu sinni þreyta menn á fleiri athugasemdum, þótt margt sje eftir, sem leiðrjetta mætti. Þó er eitt eftir, sem jeg má ekki alveg ganga fram hjá. Hæstv. forsætisráðherra (J M.) sagði, að það væri rangt hjá mjer, að þingið í fyrra hefði lofað því, að setja búsetuskilyrði inn í stjórnarskrána í ár. Jeg hefi þegar gert grein fyrir því, af hverju jeg teldi, að hjer væri um beint loforð þingsins að ræða, þótt eigi kæmi það fram í ályktunarformi, og þýðir ekki að vera að taka það fram aftur. Allur almenningur mun og hafa litið svo á, að hjer væru um loforð að ræða. Þetta getur hæstv. forsætisráðherra ekki hrakið.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get enn eigi gert hv.þm. Dala. (B. J.) það til geðs að svara spurningu hans, því jeg get ekki fundið, að um annað sje að ræða en það, sem tekið er fram í nefndarálitinu, eins og annars hefir verið tekið fram áður. En svo virtist, sem hv.þm. (B. J.) taki það illa upp, er jeg sagðist ekki þurfa að svara honum. Þó var eitt atriði í ræðu hv.þm. (B. J.), sem ef til vill er rjettast að svara. Hann segist hafa sagt mjer í vetur, að hann mundi ekki geta gert sig ánægðan með búsetuskilyrði, bundið við jafnstuttan tíma eins og gert er í stjórnarskrárfrv.: kvaðst hann þá ekki geta gert sig ánægðan með styttri tíma en 4 ár. Um þetta þýðir ekki að deila, því að við vitum báðir, að það er rjett. Því hjelt jeg, að hann hefði með vilja komið með brtt. um, að tíminn skyldi vera 4 ár. Fyrst hv.þm. (B. J.) sagði þá, að hann gerði sig ánægðan með 4 ár, þá get jeg ekki skilið, að 5 ár sjeu svo bráðnauðsynleg nú að það gangi landráðum næst að stytta þann tíma. Þegar jeg sje, hvað hv.þm. (B. J.) er sjálfur reikull í ráði með það, hvað sje hæfilega langur búsetutími, er setja beri sem skilyrði fyrir kosningarrjetti, og þegar þess hins vegar er gætt, hvað lítið meiri hluta og minni ber á milli um lengd hans, þá fæ jeg ekki sjeð eða skilið, hvílíkt veður háttv.þm. (B. J.) gerir út úr þessu. Jeg held nærri því, að hann hljóti að renna grun í, hve ónógar tryggingarráðstafanir hans eru, einmitt frá hans eigin sjónarmiði. Jeg hefi annars ekki borið neinar sakir á hv.þm. (B. J.) í máli þessu; en hann verður að fyrirgefa, þótt jeg fari ekki að taka upp aftur það, sem jeg sagði áður um 20. brtt.hv. nefndar og samanburð hv.þm. (B. J.) á henni og því, sem stæði í 9. gr. frv. um ríkisborgararjett. Þó ætti hann að viðurkenna, að munur er á, hvort sagt er sjúklingur á spítala, eða vera til lækninga.

Bjarni Jónsson Jeg veit hvað því veldur, að hæstv. forsætisráðherra þykist ekki finna neitt nýtt í því, sem jeg hefi sagt; því veldur hið sama sem því, að einn lögfræðingur gat á engan hátt sjeð, að breyta þyrfti einni grein í stjórnarskránni, þótt öllum öðrum væri það ljóst. Það er sama sálarblindan, sem lagst hefir á hæstv. forsætisráðherra (J. M.). Svo er það nokkuð annað, sem jeg vil gera athugasemd við. Hæstv. ráðherra (J. M.) hermir ekki alveg rjett samtal okkar. Jeg sagði, að jeg gerði mig ánægðan með 5 ára búsetutíma, en komið gæti til mála, að 4 ára búsetutími gæti orðið að samningum okkar á milli. Þetta er nokkuð annað en hitt.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg sje ekki, að það sje neinn verulegur munur á frásögn okkar hv. þm Dala. (B. J.). Jeg sagði, að hann hefði sagt, að ná ske gæti hann gert sig ánægðan með 4 ára búsetutíma, og nú segir hann sjálfur, að hann hafi sagt, að þetta gæti komið til mála, svo að þá hefir honum ekki þótt það frágangssök. Það er ekki fullkomlega rjett sem sagt er í nefndarálitinu, að öll nágrannaríki vor á meginlandi Norðurálfunnar setji ríkisborgararjett sem skilyrði fyrir kosningarrjetti og kjörgengi. Þetta er vægast talað, býsna villandi, því að hvorki stendur þetta skilyrði í stjórnarskrá Frakka nje Ítala.  (B. J.: Líklega ekki heldur í stjórnarskrá þeirra Balkanskagabúa)  . Má vel vera. Það stóð ekkert um það í bók þeirri, sem jeg hefi þetta úr.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Við 2. umr. máls þessa tókst svo slysalega til, að samþ. var brtt. á þgskj. 361, frá háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Gekk sú breyting í þá átt, að ófriða valinn eða fella niður 1. gr. frv. Hins vegar gekk ekki fram brtt. um, að hann yrði ófriðaður eftir 2. gr. frv., og fór frv. svo frá umræðunni, að valurinn var ófriðaður eftir 1. gr. laganna frá 1913, en friðaður eftir þessu frv., en þar sem frv. er breyting á lögum um friðun fugla og eggja, frá 1913, þá getur það ekki staðist, að hann sje lýstur friðaður í einni gr., en ófriðaður í annari. Jeg verð því að gera brtt. þá, sem hjer liggur fyrir, á þgskj. 502, til þess að koma á samræmi í frv. og lögunum. Vona jeg, að hv. deild lofi frv. að fara leiðar sinnar í þessu formi, þótt spjallað sje það nú og spilt frá því, sem áður var.

Jörundur Brynjólfsson Jeg hefi, ásamt háttv.þm. Borgf. (P. O.), leyft mjer að koma fram með brtt. á þgskj. 547, sem fer fram á það, að hækkunin nái ekki til þeirra húsa, sem virt hafa verið til brunabóta eftir 1. janúar 1916. Eins og menn vita, hafa virðingargerðir, sem síðan hafa fram farið, orðið miklu hærri en áður var, sökum dýrtíðarinnar, og því hefir gjaldið hækkað um leið. Þeir, sem keypt hafa hús síðan, hafa orðið að kaupa þau við mjög háu verði, og hafa þeir um leið orðið að láta virðingargerð fara fram. Nú eru hjer í Reykjavík lög, sem takmarka að miklum mun not manna af húseignum sínum, svo að þeir munu tæpast geta fengið rentu af húsverðinu, sem þeir munu þó þurfa á að halda flestir. Þess má líka geta, að þótt húsin hafi í orði kveðnu hækkað í verði, þá njóta margir ekki aukinna tekna af þeim fyrir það, t. d. þeir, sem hafa smáhýsi að eins yfir sjálfa sig. Hjá þeim er enginn tekjuauki að því, þótt húsin teljist meira verðmæti en áður. Auðvitað má segja, að ef þeir ættu að leigja, þá yrðu þeir að borga meira en áður. En þess ber að gæta, að þar sem virðingargerðin hefir tvöfaldast, þá mundi gjaldið af þeim húsum ferfaldast ef þetta verður samþykt. Annars verða leigjendurnir ætíð að borga þetta gjald. Jeg vona því, að háttv. fjárhagsnefnd geti fallist á þennan fyrri lið till. Síðari liðurinn er til vara, ef þetta yrði ekki samþykt. Hann fer fram á að lækka gjaldið úr 3 kr. niður í 2 kr. En jeg lít svo á, sem fyrri liður brtt. sje bæði sanngjarnari og rjettlátari þótt hinn sje til nokkurra bóta á frv., eins og það nú liggur fyrir.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg skal játa, að það liggur nokkur sanngirni á bak við þessa aðaltill. háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) og háttv.þm. Borgf. (P. O.), því það er ekki hægt að neita því, að það er hlutfallslega vegna verðhækkunarinnar talsverður munur á virðingarverði húsa, sem virt eru eftir áramótin 1916, og þeirra, sem áður hafa verið virt. En jeg fæ ekki betur sjeð en að það valdi allmiklum glundroða að koma þessu ákvæði í framkvæmd. Svo er það og annað, sem jeg felli mig ekki við, og það er, hvers vegna þetta ákvæði á ekki líka að ná til annara húsa en íbúðarhúsa. En aðalástæðan á móti þessari brtt. er sú, hversu erfitt mun vera að framkvæma hana, því það er svo ruglingslegt að fara að reikna skattinn á húsunum eftir tvennskonar reglum. Þessi brtt. hefir ekki verið borin undir fjárhagsnefnd, og hefir hún því í heild ekki tekið afstöðu til hennar, og ráða því nefndarmenn algerlega atkv. sínu. Jeg fyrir mitt leyti get lýst því yfir, að jeg mun greiða atkv. á móti henni. Um varatill. vil jeg geta þess að jeg vil heldur, að frv. verði algerlega felt, heldur en að hún verði samþykt. Hv. flm. (J. B.) sagði, að húsin hefðu mörg verið keypt háu verði, en það er engin ástæða á móti þessu frv., því það sýnir að eins, að húsin hafa hækkað í verði. Þá nefndi hann og húsaleigulögin og vildi færa það fram móti þessum skatti, að húsaleigunefnd ákvæði altaf um leigu manna og sæi um, að hún yrði ekki of há; væru því húsaeigendur varla ráðandi eigna sinni og biðu oft mikinn halla af slíku. Jeg veit ekki betur en að húsaleigunefndin reyni að gæta allrar sanngirni í afskiftum sínum af húsaleigu og ákveði hana oftast nær eftir kaupverði húsanna. Þá talaði háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) um, að í sjálfu sjer hefðu þeir ekkert grætt af verðhækkun húsanna, sem byggju sjálfir í þeim og leigðu ekkert út, en hann hrakti þessa mótbáru sjálfur, um leið og hann hafði lýst henni, með því að segja, að þessir menn hefðu orðið að leigja dýrara, ef þeir hefðu ekki átt húsin. Annars tel jeg það ilt verk að vera að berjast á móti þessum litlu tekjuaukafrv., sem liggja fyrir þessu þingi; þótt þau hossi ekki hátt, hvert út af fyrir sig, þá munar þó talsvert um þau er þau koma saman, ef þau verða öll samþykt. Veitir heldur ekki af að fá eitthvað til þess að vega á móti þessum miljóna tekjuhalla, sem í vændum er.

Jörundur Brynjólfsson Jeg sje ekki betur en að brtt. okkar hv. þm Borgf. (P. O.) sjeu einkar sanngjarnar, enda viðurkendi hv.frsm. (M. G.) það. Að við í brtt. tökum engin hús undan nema þau, sem búið er í, kemur af því, að á verslunarhúsum hvíla engar hömlur, svo sem húsaleigulög, en eins og jeg gat um áðan takmarka þau nokkuð afnotarjett manna af húsum. Jeg veit til þess, að þegar menn hafa keypt hús háu verði, hefir húsaleigunefnd ákveðið leiguna, auðvitað eftir bestu vitund, en svo hefir oft þurft að gera mikið við húsin, þar sem verið hafa á þeim ýmsir ágallar, sem kaupendurnir hafa ekkert um vitað fyr en keypt var, og sá kostnaður fæst þá ekki upp borinn með leigunni. Viðvíkjandi því, að þeir, sem ættu hús, er að eins, væru fyrir fjölskylduna, hefðu tekjur af þeim, þá viðurkendi jeg, að þeir hefðu af þeim óbeinan hag. En þrátt fyrir það sje jeg ekki ástæðu til að vera að íþyngja þeim með þessu gjaldi. Ef þessir menn ætluðu sjer að selja húsin og græða á þeim, þá ættu þeir það á hættu að fá hvergi húsnæði og yrðu því að flytja út á götuna. Það verður því ekki sagt, að fyrir slíka menn sje það beinlínis gróði, þó húsin hafi hækkað. Jeg tók það fram þegar í byrjun, er jeg hóf andmæli á móti þessu frv., að mjer þætti miður að þurfa að leggjast á móti því, þar eð það væri tekjuaukafrv. En þess ber þá líka að gæta, að það er enginn stórvægilegur tekjuauki af þessu frv., en getur verið alltilfinnanlegt þeim, er lítil efni eiga.

Einar Arnórsson Eins og kunnugt er, hefir húsaverð hækkað allmikið síðan styrjöldin hófst, en þess ber líka að gæta, að virðingarverð hefir hækkað að líku skapi, saman borið við það, sem var fyrir stríðið. En um leið og virðingarverð hefir hækkað, þá hafa líka hækkað skattar á húsunum að sama skapi, t. d. eins og brunabótagjaldið. Það er því dálítið undarlegur hugsunargangur í greinargerðinni fyrir þessu frv., þar sem verið er að tala um, að verðlag peninganna hafi lækkað, og því sje rjett að leggja þennan skatt á. Það er að vísu rjett, að verð peninganna hefir lækkað, en um leið er afleiðingin sú, að skattar hafa líka hækkað, og verður því þessi ástæða harla veigalítil. Jeg verð að taka undir með hv. 1. þm. Reykv. (Þ. B.), að mjer finst till. hans fullkomlega rjettmæt. Að því er til Reykjavíkur kemur eru ýmsar hömlur á því, hvernig menn fara með hús sín, og sömuleiðis ber að taka tillit til þess, að viðhaldskostnaður húsanna eykst að sama skapi sem dýrtíðin. Að minsta kosti er varatill. þeirra 1. þm. Reykv. (J. B.) og þm. Borgf. (P. O.) svo sanngjörn, að ekki er ráðlegt að fella hana. Það er ekki nema sjálfsagt, að þessi skattur nái ekki til húsa, sem virt hafa verið upp eftir 1. jan. 1916, og er það af því að virðingin hefir hækkað svo mikið, og þar af leiðandi gjöldin. En vegna hvers hefir nú virðingin hækkað? Það er ekki af neinu öðru en því, að ef húsin brynnu. Þá kostaði meira að koma þeim upp en sama virðingin gerði ráð fyrir. Það má segja, að þetta sje nokkurskonar „malum necessarium“, eða með öðrum orðum, að það verður nokkurskonar nauðsynlegt böl, sem ekki verður hjá komist, að láta virða húsin upp aftur. Tekjuauki þessa frv. er þá heldur ekki svo stórfeldur, að landssjóð skifti hann miklu máli. Enda rýrna tekjurnar lítið þó að breytingartill. á þgskj. 547 verði samþyktar, því að frv. nær samt óskorað til allra húsa, sem ekki hafa verið virt eftir 1. jan. 1916 og til allra húsa, sem ekki eru notuð til íbúðar.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það hefði mörgum fundist það rjettlátt að leggja verðhækkunarskatt á húseignir manna og fasteignir yfirleitt, því óneitanlega hafa eignir þessar stigið mjög í verði. Þeim sem selt hafa hús og eignir, hafa flestir grætt stórfje á sölunni, og þeir sem hafa haft svo mikið húsrúm, að þeir hafa getað leigt öðrum, hafa einnig grætt á verðhækkuninni, og enn hafa þeir, sem eiga hús og búa í þeim, án þess að leigja, grætt á því, að húsin voru bygð fyrir stríðið, því þeir búa fyrir svo litla leigu. Loks er um þá húseigendur að ræða, sem bygt hafa nú seinustu árin: á þá kemur skattaukinn verst, en þessir menn eru svo tiltölulega örfáir, enda skatturinn svo lítill, svo þeirra vegna er engin sjerstök ástæða til þess að bregða fæti fyrir þennan skattauka. Jeg held því, að þó þessi skattur væri jafnvel aukinn enn meira, þá kæmi hann ekki hart niður á húseigendum.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg vil taka það fram gagnvart brtt. á þgskj. 547 að þar er dálítið óákveðið að orði komist „og notuð eru til íbúðar“. Það eru sem sje mörg hús, sem bæði er búið og verslað í og til hvaða flokks teljast þau? Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) gat þess að skatturinn hækkaði um leið og virðingin, en jeg held að þó svo sje, þá fái eigendurnir meira út á húsið í veðdeild og bönkum heldur en áður  (B. K.: Þeir fá ekki meira)  . Jú, þegar um ný hús er að ræða. Og eins og háttv.þm. mun kunnugt, eru veðskuldir dregnar frá áður en skattur er ákveðinn. Annars greiðist húsaskatturinn heldur illa og kemur það af því, að menn aflýsa ekki greiddum veðskuldum af húsum, og væri því mikið spursmál, hvort ekki væri rjett að ákveða skattinn án tillits til veðskulda. Þar sem ákveðið er í till., að hús skuli laus undan skatthækkuninni, sem virt hafi verið eftir 1. jan. 1916, þá finst mjer vera farið nokkuð langt aftur í tímann, því eignir hafa mest hækkað í verði einmitt eftir þann tíma.

Einar Arnórsson Það var eitt í ræðu hv.frsm. (M. G.), sem rjettilega var tekið fram, og það var, að brtt. á þgskj. 547 er óheppilega orðuð, þar sem stendur „notuð eru til íbúðar“. Það geta sem sje verið hús, sem notuð eru að einhverju leyti til íbúðar og að einhverju leyti til verslunar eða annarar atvinnu. Þau hús, sem eru að einhverju leyti notuð til verslunar eða annarar atvinnu, er engin ástæða til að undanþiggja skattinum, því að leiguhæð eru þar engin önnur takmörk sett en þau, er almenn viðskiftalögmál setja. En það mætti bæta úr þessu með því, að breyta orðalaginu eitthvað á þennan veg: „sem notuð eru til annars en íbúðar“. Það átti ekki vel við í þessu tilfelli, sem hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) sagði um verðhækkunarskatt. Þeir eru sem sje margir, sem ekki eiga hús til að braska með þau, heldur til að búa sjálfir í þeim eða leigja þau öðrum til íbúðar. Og þótt hús hafi eitthvað hækkað í verði, þá skilst mjer þó að verðhækkunarskatt skuli að eins leggja á verulega verðhækkun. Jeg álít því ekki ástæðu til að leggja skatt á hús, sem menn eiga að eins til að búa í, annan en þann sem legst á þau með hækkaðri virðingu. Það væri lítil meining í, ef jeg ætti hús sem fyrir stríðið var virt á 10.000 en nú er virt á 30.000, að leggja sjerstakan skatt á slíka pappírshækkun. Það væri þá fyrst, ef jeg hefði selt húsið með miklum gróða. Viðvíkjandi því, sem hv.frsm. (M. G.) sagði um, að hærra lán mætti nú fá út á hús í veðdeildinni, eftir að þau hafi verið virt upp og virðingarverð hækkað, þá verð jeg að efast um. að bankinn taki mikið tillit til þess, þótt hús hafi hækkað að brunabótavirðingu vegna dýrtíðarinnar. Það er nokkuð til í því, sem hv frsm. (M. G.) sagði viðvíkjandi veðskuldum, að menn drægju að aflýsa þeim, en spurningin er, hvort ekki er hægt á annan hátt að hafa hönd í bagga með þessu. Það er næstum því algild regla, að á hverju húsi hvílir fyrsti veðrjettur. Þessa skuld eina mætti því t. d. taka til greina við skattálöguna, en hinar ekki.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg skýrði því í fyrri ræðu minni, að í raun og veru hefði verið fyllilega rjettlátt að leggja verðhækkunarskatt á húseignir, og færði nokkur rök fyrir því. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) sagði, að hjer væri um pappírsverðhækkun að ræða, en það er ekki rjett. Þetta sjest best með því að bera þá saman, sem búa í gömlu húsunum, og þá sem nú þurfa að byggja. Það er ekki lítill munur á aðstöðu þeirra. Engum blandast hugur um það, hvað mikið fjárhagslegt happ var að ná í fasteignir fyrir stríðið fyrir þá, sem enn eiga þær.

Einar Arnórsson Það er eitt atriði enn í þessu máli, sem mjer hefir algerlega láðst að taka fram, en á sjerstaklega við um þennan skatt. Þetta atriði er það, að þennan skatt borga ekki þeir, sem njóta góðs af verðhækkuninni, heldur hinir, sem hafa orðið fyrir barðinu á henni. Það eru með öðrum orðum ekki leigusalar, sem skatturinn kemur niður á, heldur leigutakar. Ef nokkrum skatti er auðvelt að velta yfir á notanda, þá er það húsaskattur.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg bjóst ekki við þessari mótspyrnu gegn frv. þegar jeg samdi það. Jeg var að hugsa um að hafa gjaldið þrefalt, miðað við ábúðarskattinn. En til þess að vera viss um, að það væri ekki ósanngjarnt, hafði jeg það ekki hærra en tvöfalt. Nú eru goldnir 60 aurar af hverjum 150 kr. í fasteignum, en 75 aurar af hverjum 500 kr. í húseignum. Þetta er ekki sanngjarnt hlutfall. Þessi skattur af húsunum er reiknaður eftir brunabótaverði, en lóðirnar eru ekki taldar með. Lóðirnar eru verðmæti, sem ekki er talið til skatts. Jeg skal ekki segja neitt um það, hvort skatturinn mundi verða tekinn af leigjendum. En jeg hygg þó, að húsaleigunefndin sjái ekki ástæðu til að hækka húsaleiguna fyrir þennan litla skatt, 10 til 20 kr., sem legðist á húseign hverja.

Jörundur Brynjólfsson Jeg vildi segja nokkur orð í sambandi við ræðu háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), þar sem hann mintist á, hvort húsin væru notuð eingöngu til íbúðar, eða að einhverju leyti til annars. Jeg skal geta þess, að við flm. íhuguðum þetta atriði, en okkur þótti ekki taka því að gera nokkra undantekningu fyrir þá skuld, að hús væri notað að einhverju litlu leyti til annars, t. d. að haft væri skóarastofa eða smíðaverkstæði í kjallara eða því líkt. Við álitum, að ekki tæki að flokka húsin eftir því. Ef húsið er notað að miklu leyti til annars en íbúðar, er sjálfsagt að telja þau ekki í flokki íbúðarhúsa. Annars væntum við, að háttv. deild verði svo sanngjörn, að hún samþykki brtt. okkar, með því að enginn hefir enn þá sýnt fram á, að þær væru á nokkurn hátt ósanngjarnar. Háttv. frsm. (M. G.) gat um, að þær mundu verða erfiðar í framkvæmdinni, en jeg hygg, að það reynist ekki svo. Aftur á móti skildist mjer á ummælum hæstv. fjármálaráðherra (S. E.), að hann tæki þessum till. mjög vel.

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Eins og tekið er fram í greinargerðinni, er frv. þetta flutt eftir tilmælum stjórnarinnar. Annars hefir það ekki neina þýðingu að ræða málið mikið, því að það verður að teljast sanngjarnt, að vitagjaldið sje hækkað. Jeg vil láta þess getið, að á þessa hækkun má ekki líta sem skatt, heldur tillag til vitabyggingar eða vaxtagreiðslu af fje, sem varið er til vita. Nú eru sífelt á ferðinni kröfur um fjölgun vita og er því sanngjarnt, að um leið sje vitagjaldið hækkað ofurlítið því, sem það er nú.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg skal geta þess, að árið 1912 var vitagjaldið 55 þús. kr., 1913: 60 þús., 1914: 62 þús., 1915: 48 þús., 1916: 44 þús., 1917: 22 þús. og 1918: 33 þús. kr. Hins vegar má benda á það, að í fjárlagafrumvarpi stjórnarinnar er gert ráð fyrir, að 278 þús. verði varið til vitamála. Þar af 172 til þess að reisa nýja vita, og um 100 þús. fara því til vitarekstrar. Það er því full þörf á að auka tekjurnar af vitunum, eigi síst vegna þess, að gert er ráð fyrir, að varið verði meira fje til vitabygginga en stjórnin hafði talið nauðsynlegt. Og þjóð, sem ætlar sjer að verða siglingaþjóð, verður að hafa vitakerfi sitt í sem bestu lagi. En á það vantar mikið hjá oss. Jeg vona því, að hv. deild taki frv. vel, því að aðalmark þess er, eins og hv.frsm. (S. S.) tók fram, að bæta úr vitaþörfinni.

Matthías Ólafsson Ásamt öðrum fleiri háttv.þm. hefi jeg leyft mjer að bera fram brtt. á þgskj. 536. Það er af þeim ástæðum, að okkur þótti of hátt lestagjaldið af smábátum, sem nú á síðari tímum verða altaf að minna og minna gagni. Bátar, sem ekki eru nema 12 smálestir að stærð, hafa einmitt sýnt sig að vera of litlir eftir þeim kröfum, sem nú eru gerðar. Þeir eru því lítið notaðir, og þar af leiðandi ekki neinar sjerlegur fjeþúfur fyrir eigendurna. Við viljum því ekki leggja þetta gjald á þá. En annað mál er um stærri skip, sem eru 60 smálestir brúttó og þar yfir. Þá er annar liður brtt. um það, að lausafjárskatturinn haldist á bátum þessum eftir sem áður. Verður þá að eins hærra gjald á stærri skipunum. Vona jeg svo, að háttv. deild þyki breytingar þessar sanngjarnar og fallist á þær.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg skal geta þess, að brtt. þessar hafa ekki verið bornar undir fjárhagsnefndina í heild, en get lýst því yfir, að jeg fyrir mitt leyti get ekki gengið inn á þær. Mjer þykir stökk þetta alt of stórt. Hefðu háttv.flm. sett 30 smál. í staðinn fyrir 60, þá hefði það verið sök sjer. Það eru allstór skip, sem eru 60 smálestir að stærð Af þilskipum, sem við höfum nú, er gjaldið samkvæmt lögum frá 6. apríl 1898 reiknað þannig: Þilskip til 20 tons, 4 hndr. á landsv., er gjaldið nálægt 6 kr. Þilskip frá 20– 40 tons, 6 hndr., nálægt 8 kr. gjald, og af skipum, sem eru 41 tons og þar yfir, 8 hndr. o. s. frv., ekki meira en 10 kr. gjald En þau skip geta verið nú frá 30–50 þús. kr. virði. Þessi skattur getur því hlutfallslega alls ekki jafnast á við fasteignaskattinn. Auk þess eru skip, sem ekki eru notuð til fiskiveiða, alls ekki skattskyld. En nú eru víða til hjer skip upp að 60 smál. að stærð, sem notuð eru til annars. En þau yrðu alls ekki skattskyld eftir þessu. Jeg get því ekki sjeð, að það sje gerlegt að samþ.brtt. þessa. En ef flm. hennar óska þess, að málið sje tekið út af dagskrá, til þess að þetta verði athugað betur, og breytingin ef til vill færð niður í 30 tons, þá mun nefndin ekki hafa á móti því, að málið verði tekið út af dagskrá í þetta sinn.

Matthías Ólafsson Við flm.brtt. höfum komið okkur saman um að óska þess, að málið verði tekið út af dagskrá, til þess að leitað verði samkomulags við háttv. nefnd um það, að koma á þessari breytingu. Munum við koma á móti nefndinni, ef það mætti verða til þess, að samkomulag yrði um t. d. 40 tons, en auðvitað fer það eftir því, sem um semur.