Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þessi litla breyting, sem frv. gerir ráð fyrir á l. frá síðasta þingi, skýrir sig eiginlega sjálf. Ráðstöfun þessi er nauðsynleg og engu síður fyrir það, þótt segja megi, að undarlegt sé, að hún skyldi fyrirfarast við samþ. l. á síðasta þingi. Úr því að gert er ráð fyrir, að ríkið gangist fyrir stofnun lýsisherzlustöðvar og ekki kemur til mála, að fleiri stöðvar verði reistar en ein, ber að setja nú þegar ákvæði til að hindra, að einstaklingar geri nokkrar þær ráðstafanir, sem verða mega því til tafar, að verksmiðjan sé reist. Ekki er verið að ræða um það, hvort verksmiðjan eigi að verða eign ríkisins eða einstaklinga, heldur um nauðsynleg framkvæmdaratriði. Ég óska, að frv. gangi til sjútvn. að lokinni umr.



Ég skal ekki um það segja, hvort það hefur verið af vangá eða öðrum ástæðum, að ekki var sett í l. á síðasta þingi ákvæði í þessa átt. En nauðsynlegt virðist mér ákvæðið ekki vera, því að það ákveður ekki annað en að ríkið láti reisa verksmiðjuna, þegar rannsóknir sýna, að það sé tímabært. Það er þá lagt á vald ríkisstjórnar og þeirra manna, sem hún leitar ráða til, þ. á m. síldarverksmiðjustjórnar, hvenær málið muni tímabært. Og að öðru leyti mundi þetta mál lúta þeim almennu ákvæðum um síldarverksmiðjur, að ráðherraleyfi þurfi til að reisa verksmiðju, því að herðing lýsis er aðeins framhald síldarvinnslunnar, sbr. 1. gr. l. frá 1938. Hér er um það að ræða, hvort nóg sé, að þetta verði á valdi ráðherra, sem hingað til, eða það skuli lagt á vald Alþ. Ekki sýnist mjög á liggja að fastráða þetta, því sem beint er tekið fram, að ekkert skuli aðhafzt, fyrr en tímabært þyki. Nú eru sjálfsagt skiptar skoðanir um, hvort nauðsyn sé, að ríkið reisi þessa verksmiðju, eða hún verði reist fyrir prívatfé eða komið upp með einhvers konar samvinnufélagsskap þeirra, sem síldarútveg reka og stunda. Kemur það þá vitanlega til íhugunar, hvort rétt sé, að ríkið hlaupi í kapp við einkaframtakið í þessu máli, og stefna Sjálfstfl. hlýtur að verða, að það skuli ekki gert, meðan ekki er ólíklegt, að þessu verði hrundið í framkvæmd án þess. - Óþarflega þunglamalegt hygg ég það yrði að leggja þetta allt á vald Alþ. og gæti orðið framkvæmdum að meini. Ég fylgi þessu frv. til nefndar og vildi, að n. athugaði málið mjög gaumgæfilega, einkum hvort ákvæðið gæti ekki reynzt óþarfur fjötur um fót.



Herra forseti: Mér þykir koma dálítið á óvart þetta frv. um breyt. á l. frá síðasta þingi, því að ég vissi ekki til, að sjútvn., þar sem hv. þm. S.-M. (IngP) á sæti, bæri fram nokkra ósk um breytingu í þá átt, sem hann leggur nú til í þessu frv., og ekkert var um það rætt þá í nefndinni að binda framkvæmdir málsins eingöngu við ríkið, eins og hann gengur út frá nú. Hins vegar kom það skýrt fram hér í d., að einungis væri ætlazt til, að ríkið gripi þá inn í, ef einstaklingar gætu ekki komið upp þeim verksmiðjum, sem þarf og þurfa kann. Það hefur verið stefna útvegsmanna og sjálfstæðismanna yfirleitt, eins og hæstv. ráðh. veik að, að einkaframtakinu væri ekki settur fjötur um fót í þessum greinum. Það yrði löng og hörmuleg saga, ef rekja ætti afskipti ríkisvaldsins af byggingu sumra hverra verksmiðja, sem komið hefur verið upp gegn vilja ríkisstj., en til þess þó eins að gera sjávarafurðirnar verðmætari. Leyfi ríkisvaldsins hefur oft ekki fengizt til stækkana og nýbygginga á slíkum verksmiðjum, sem allir vita þó, að gefið hefðu Íslendingum milljónir eftir milljónir í gjaldeyri. Til dæmis má nefna verksmiðjuna á Patreksfirði; þeir, sem stóðu að byggingu hennar, notuðu lánstraust sitt erlendis til að koma henni upp, en þar sem ríkisstj. vildi þá á engan hátt leyfa að reisa síldarverksmiðju, urðu þeir að gefa henni annað nafn og kalla hana fiskimjölsverksmiðju og helzt aldrei að láta síld koma í hana. Þessi verksmiðja hefur ekki aðeins skapað almenningi atvinnu, heldur landinu mikinn gjaldeyri og hinu opinbera miklar tekjur. Mér er kunnugt um fleiri slíkar verksmiðjur á Vestfjörðum og að minnsta kosti eina við Faxaflóa, sem ekki hefur mátt kalla síldarverksmiðjur vegna þessa synjunarvalds ríkisstj. og hefðu þær aldrei verið reistar, ef ekki hefði verið hægt að gefa þeim annað nafn. Nú er verksmiðjurekstur hins opinbera svo kominn, að það er fyrst og fremst einstaklingunum hagur, að honum sé við haldið. Þegar hann sýnir rétt sæmilega afkomu, geta einstaklingsfyrirtækin, sem borga síldina jafnt, skilað stórkostlegum hagnaði. Hitt sýnist sumum mönnum röng stefna að halda niðri kaupi sjómanna og tekjum útgerðar yfirleitt, til þess að ríkisrekstrarbákn síldarverksmiðjanna geti borið sig. Sjómenn eru farnir að leggja áherzlu á, að ekki sé torveldað að auka verksmiðjur, sem tekið geti við afla þeirra. Og áhuginn fyrir lýsisherzlustöð, sem eykur verðmæti aflans, er orðinn mjög almennur. Það mál verður varla kæft, þótt vilji kynni að vera til þess. Málið hefur fengið nokkra athugun. Í höndum forstjóra lýsissölusamlags íslenzkra botnvörpunga munu liggja skýrslur og upplýsingar, sem miklu skipta. Það félag hafði áhuga á að koma á herzlu fyrir þorskalýsi. En síðan augu manna opnuðust fyrir verðmæti síldarlýsisins, hefur verið um það rætt, að ríkið, sem á mikinn hlut í síldariðnaðinum, kæmi sér upp lýsisherzlustöð fyrir a.m.k. sínar verksmiðjur. Engin skynsamleg rök verða færð fyrir því, að nauðsynlegt sé að snúa lýsisherzluverzluninni upp í ríkiseinokun. Það er jafnrangt og það er hættulegt að lögbinda verksmiðjustofnun, ekki aðeins við vil ja þeirrar ríkisstj., sem sitja kann að völdum, heldur og að vilja Alþ. Ég mun greiða frv. atkv. til 2. umr. og nefndar, en ég er algerlega mótfallinn stefnunni, sem í því felst. Það er misskilningur, sem virtist koma fram hjá hv. 1. þm. S.-M., að á síðasta þingi hafi verið ákveðið eða gengið út frá, að ríkið eitt beitti sér fyrir og léti reisa lýsisherzluverksmiðju. Það er þröngsýni á þróun íslenzks sjávarútvegs að ætla nú að lögfesta, að ekki þurfi og ekki geti orðið nema ein lýsisherzlustöð á Íslandi. Ég vona, að hvergi nærri nægi ein slík stöð. Eins og haldið var fyrir 25 árum, að ekki þyrfti nema eina síldarbræðslu á Íslandi, eins mun nú brátt koma í ljós, að ein herzlustöð er engan veginn nægileg fyrir framtíðina.



Það er nú raunar ekki ástæða til að ræða þetta mál lengi við 1. umr. En menn hafa yfirleitt lýst skoðun sinni á málinu, og er ekkert nema gott um það að segja. En um það, sem hæstv. atvmrh. sagði, að frv. þetta væri í rauninni óþarft, þar eð fyrirmæli væri til um þetta í l., þá verð ég að segja, að ég hef ekki fundið staf um það í lögum, að þessi lýsisherzlustöð skuli endilega tilheyra síldarverksmiðjunum. Það er opin leið, hvort hún yrði rekin sérstaklega eða í sambandi við síldarbræðslur. En það, sem ég vil alveg fyrirbyggja, er það, að einstaklingar geri ráðstafanir til undirbúnings, t.d. með innflutningi véla, sem komið gætu í bága við fyrirætlanir ríkisins og raunverulegan vilja Alþ., svo að ekki komi til ár ekstra út af þessu. Það er þetta, sem farið er fram á, að komið verði í veg fyrir. Og ég hef ekki heldur trú á, að einstaklingsframtakið gæti í framkvæmdinni leyst þetta mál, þar eð undangengnar athuganir, sem gerðar hafa verið í þessu efni, hafa sýnt, að verkefnið er hér eiginlega of lítið fyrir verksmiðju og því athugavert að leggja í framkvæmdir. Þrátt fyrir bjartar vonir hv. þm. Barð. hafa athuganir sýnt, að ekki er hægt að starfrækja fyrst um sinn nema eina verksmiðju í þessum tilgangi. Annað mál er það, hvað verða kann einhvern tíma seinna. En það er staðreynd, að lýsisframleiðslan er of lítil fyrir eina verksmiðju, hvað þá tvær. Og ég held, að hv. þm. viti vel, að reynsla lágrannaþjóða okkar hefur sýnt, að gæta þarf varúðar í þessum framkvæmdum. Ég get því ekki séð, að varnagli sá, er frv. þetta slær, sé til nokkurs trafala. Ef félag yrði stofnað til rekstrar slíkrar verksmiðju, þá fyndist mér ekkert því til fyrirstöðu, ef hæstv. Alþ. leyfði það. En það gæti torveldað þessu félagi málið, ef annarf aðili væri búinn að hefja undirbúning, kaupa vélar eða þess háttar. Í fáum orðum sagt, þá tel ég ekki tryggt vera, að þessi umtalaða herzlustöð heyri undir sömu lög og bræðslurnar, og tek ég í því sambandi hæstv. Alþ. fram yfir ráðherra til ákvörðunar um málið. T.d. höfum við nú þing, en ekki stjórn í landinu, og álít ég, að núv. atvmrh. hefði ekki heimild til að veita leyfi til að reisa slíka verksmiðju. Ákvörðunarrétturinn í þessu efni á að vera í höndum Alþ. Annars tel ég þarflaust að ræða mál þetta nánar við þessa umr. Við atkvgr. kemur í ljós, hvort það kemst til n., og þótt svo fari, þá er nú þegar sýnt, að formaður þeirrar n., er það mun fara til, mun ekki geta greitt með því atkv. úr n.



Ég skal nú ekki lengja þessar umræður mjög. Ég vil aðeins taka fram út af ummælum hv. flm. um stjórnina, að ég veit ekki til, að herra ríkisstjórinn hafi sett henni nein takmörk í þessa átt. Hinn eini munur á þessari stjórn og venjulegri stjórn er sá, að hún hefur ekki þingræðislegan meiri hl. að baki sér og mun því ekki af þeirri ástæðu leggja sérstakar áætlanir fyrir framtíðina, þar sem hún bíður eftir, að stjórn með meiri hl. bak við sig taki við völdum. En öll dagleg störf, eins og veitingu leyfa og embætta, ber henni náttúrlega að vinna. Þau geta oft alls ekki beðið. Það væri fjarstæða, að öll stjórnarstörf ættu að stöðvast, unz hin nýja stjórn yrði mynduð, hversu lengi sem það drægist. Stjórnin hefur fullt vald, meðan hún starfar, og að segja, að hér sé engin stjórn, er ekki satt. Hitt er svo annað mál, að ég get fallist á, að óheppilegt gæti verið, að slík stjórn færi lengi með völd, en ég efast ekki um vald hennar til slíkra hluta, á meðan hún er við völd. Mér skildist hv. 1. þm. S.-M. álíta, að hver og einn gæti stofnað slíka stöð sem þessa eftir lögunum. Þetta getur verið lagaatriði, og er ég ekki svo lögfróður, að ég þori nokkuð að fullyrða um málið. En ég lít svo á, að þessi væntanlega lýsisherzlustöð hljóti að heyra undir lögin um síldarverksmiðjurnar og þurfi að leita leyfis ráðh. um stofnun hennar. En ef vafi þætti leika á um leyfi ráðh., þá mætti leita leyfis stjórnarinnar, en ekki endilega þingsins, eins og stendur í þessu frv., leita sams konar leyfis og veitt er til að reisa síldarverksmiðjur. Það er ekki nema rétt, að ríkið geymi sér þennan rétt. Þetta ætti að vera þannig nægjanlega tryggt, þar sem stjórnin á hverjum tíma er framkvæmdastjórn Alþ.

Stundum

. Hvenær sem Alþ. vill, því að það getur á hverjum tíma skipað meirihlutastjórn og dregið ráðh. til ábyrgðar. Það má því segja, að þetta sé ekki stórt atriði, og ég skýt því til sjútvn., hvort henni þyki rétt, að sett verði þunglamalegri l. um þetta atriði en l. um síldarverksmiðjur ríkisins. Ég hef ekki kynnt mér, hvort reisa mætti eina eða fleiri stöðvar, en það veit ég, að fljótt er þetta oft að breytast. Ég tek undir orð hv. þm. Barð. um, að á sínum tíma þótti í stórt ráðizt með byggingu síldarverksmiðjanna, en nú vex engum það í augum. Ég get þó hugsað mér, að rétt sé, að ein stöð nægi í byrjun. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta. Hvort hér verða sett ný l. eða ekki, fer eftir því, hvort þm. álíta, að þetta atriði heyri undir önnur l. eða ekki.



Um ræðu hv. flm. er það að segja, að hans einu rök fyrir málinu voru þau, að þetta væri svo dýrt fyrirtæki, að óverjandi væri, að nokkur einstaklingur fengi að nota sér þær athuganir, sem ríkið hefði látið fram fara til undirbúnings þessa máls. En ef þetta fyrirtæki er svo mikið risabákn, þá fellur það um sjálft sig, að nokkur sækist eftir að stofna það. Annars get ég frætt hann um það, ef hann veit ekki betur, að verkfræði nútímans er svo hraðstíg, að vegna nýrra framfara og uppgötvana getur allt annað orðið upp á teningnum um kostnaðarhliðina eftir 5–10 ár en nú virðist muni verða. Um þetta mál með öðrum þjóðum er það að segja, að þær framleiða ekki hlutfallslega jafnmikið lýsi og við. Annars skal ég lofa hv. flm. því að mæta þessu máli með sanngirni í sjútvn. og komast að raun um þær athuganir, sem gerðar hafa verið. Um núv. stjórn er það að segja, að hún er svo góð, að 32 þm. af 52 þm. geta ekki fundið aðra betri.



Ég ætla, að bilið milli mín og hæstv. ráðh. sé harla lítið í þessu máli. Hann játar, að menn þurfi að leita leyfis ráðh. til þess að reisa síldarverksmiðjur. Frábrugðið þessu er það eitt í frv. mínu, að þar er gert ráð fyrir, að ákvörðunarrétturinn um stofnun lýsisherzlustöðvar verði í höndum Alþ., en ekki ráðh., eins og um síldarverksmiðjurnar. Þetta djúp er ekki breiðara en svo, að það ætti að mega brúa. Ef hæstv. ráðh. lítur svo á, að það sé lagaatriði, hvort þessi lýsisstöð heyrir undir eldri l. eða ekki, þá finnst mér einmitt þurfa að taka af öll tvímæli um það með nýjum l., svo að ekki þyrfti að fara með það mál fyrir dómstólana. Ég ætla ekki að deila um vald núv. stjórnar. En ég tel það ekki heppilegt, að minnihlutastjórn skuli álíta sig mega framkvæma hvað sem er. Um digurmæli hv. þm. Barð. um, að ekki væri þó hægt að mynda aðra eða betri stjórn, þá vil ég segja það, að eftir öllum venjulegum þingræðísreglum væri það hlutverk hans' eigin flokks að beita sér fyrir myndun þingræðisstjórnar, þar sem hann er stærsti flokkur þingsins. Þessi s~unningaleið, sem hér er farin til stjórnarmyndunar, er algerlega ný leið. Ég held því, að hv. þm. ætti að líta nær sér, áður en hann glósar um seinagang stjórnarmyndunarinnar.



Þessar umræður eru nú svona að smásnúast frá efninu og aftur um stjórnina. Þótt milli okkar hv. flm. sé lítið bil í þessu máli að hans eigin dómi, þá er það nóg til þess, að annar okkar er með þessu frv., en hinn á móti því, svo að ef bilið er lítið, þá er frv. lítið. Það er að mínum dómi alveg óþarft og þunglamalegt og óheppilegt, að þetta heyri beint undir Alþ. Um vald stjórnarinnar ætla ég ekki að deila. Það er enginn vafi á því, að „funkerandi“ stjórn á að sinna öllum daglegum störfum, t.d. veita embætti, og er það vissulega ekki síður viðurhlutamikið en veita leyfi sem þetta. Það, sem sérstaklega er við slíka stjórn, væri einkum það, að hún finnur með sjálfri sér, að hún er ragari við að gera framtíðaráætlanir, þar eð hún er aðeins til bráðabirgða, og þess vegna hlýtur hún að óska eftir nýrri stjórn, En annars mætti nú náttúrlega reyna að vita, hvort þessi stj. gæti ekki fengið traustsyfirlýsingu.

Já, ég held þið ættuð að reyna það

. Hv. form. Framsfl. lýsti yfir því á sínum tíma, að ekki væri hægt að mynda betri stjórn. Kannske svo sé enn. Forsrh. Framsfl. sagði líka af sér á sínum tíma og myndaði svo stjórn aftur. Það eru fordæmi fyrir því, að núv. ríkisstj. fengi einhvers konar traustsyfirlýsingu. Og ef slík yfirlýsing væri gefin, felst í því það, að við förum að leysa málin, þ. á m. dýrtíðarmálin. Ég veit ekki, hvort á að tefja þetta litla frv. með þessum umr. Ég vildi aðeins ekki láta því ómótmælt, að „funkerandi“ ríkisstj. hefði ekki fullt vald til þess að afgreiða umsóknir, eins og t.d. um að reisa síldarverksmiðjur, sem er fullkomið matsatriði, sem hver ráðh. verður að gera upp við sig að fengnum till. trúnaðarmanna í þeirri grein, - alveg regluleg dagleg afgreiðsla.