Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Auðunn Jónsson Jeg mun hafa þessa ræðu mun styttri en jeg hafði ætlað mjer og hefði haft ástæðu til, því að enda þótt umr. þessar hafi verið sjálfsagðar og nauðsynlegar, þá hafa þær ekki haft þær verkanir, sem heimili að hafa þær miklu lengri. Mjer eru það mikil vonbrigði, að hæstv.atvmrh. skuli ekki hafa fallist á þá bendingu, sem jeg gaf honum um skipun formanns bankaráðs Landsbankans, því að jeg fór ekki fram á annað en það, að stj. tæki tillit til hagsmuna bankans, þannig að stærsti skuldari bankans væri ekki um leið forstjóri hans. Þetta er fyllilega rjettmæt bending, og jeg er þess fullviss, að þótt hæstv. ráðh. taki þessu nú fjarri, þá muni hann, þegar hann hugsar betur um þetta, fallast á, að hjer er um sjálfsagða kröfu að ræða. Að öðru leyti hefi jeg ekki fleira að segja við þennan hæstv. ráðh. að sinni, en til hæstv.dómsmrh. er jeg neyddur til að beina nokkrum orðum. Eitt var gleðilegt við andsvar hæstv.dómsmrh. til mín, það, að hann leitaðist ekki við að jafna framkomu sinni og ráðsmensku með varðskip ríkisins við framkomu og ráðsmensku fyrv. stj. Þetta er sjálfsagt hyggilegt, því að áður voru skipin einungis notuð til aukaferða, ef brýnasta nauðsyn krafði, svo sem ef þurfti að flytja sjúka menn eða þvílíkt. Það er ekki að undra, þótt vörn ráðh. hafi verið í ljelegra lagi, enda á hann erfitt að koma við nokkrum verulegum vörnum í þessu máli. Það er alkunnugt, að varðskipin hafa af núv. dómsmrh. verið notuð í algerlega óþarfar snattferðir hvað eftir annað, svo að þráfalt hafa þau beinlínis orðið að vanrækja starf sitt af þeim sökum. Hæstv. ráðh. mintist á þrjár ferðir, sem hann taldi þarfar og sjálfsagðar, og hefir sennilega ímyndað sjer, að þar með væri hann búinn að hreinsa sig af því ámæli, sem hann rjettilega hefir hlotið af þessari ráðsmensku. En mikill óskapa barnaskapur! Þessar þrjár ferðir eru minstur hluti allra þeirra ótölulegu snattferða, sem ráðh. hefir notað varðskipin til, svo að þótt þessar þrjár ferðir hafi verið rjettmætar, þá er það lítil afsökun. En nú voru þessar ferðir lítt nauðsynlegar, a. m. k. sumar þeirra. T. d. hefði Þórarinn á Hjaltabakka sjálfsagt komist áleiðis, þótt hann hefði farið landveg, svo að sú ferð verður að teljast með öllu óþörf, og enda þótt togari hafi verið tekinn í þeirri ferð, þá sannar það heldur ekkert, því annars hefði varðskipið sennilega tekið fleiri en einn togara og landhelgin verið betur varin án þessarar ferðar, og það er aðalatriðið. Sama er að segja um ferðina eftir póstmálanefndarmönnunum; hún var alóþörf. Önnur ferðin, sem ráðh. mintist á, þegar sóttur var sjúklingur vestur á Ísafjörð og fluttur hingað suður, getur vel verið afsakanleg, því vel má vera, að svo hafi staðið á, að engin skipsferð hafi fallið um það leyti. En þetta er svo lítið brot af öllum þeim ferðum, sem varðskipin hafa verið látin fara að nauðsynjalausu, að þessi vörn ráðh. verður hinn aumlegasti kisuþvottur. Þá gat ráðh. um ferð, sem farin var vegna uppreisnar í Norður-Ísafjarðarsýslu. Þessi ferð var alóþörf, vegna þess að ekki var um neina uppreisn að ræða. Þó nú svo hefði verið, að rannsóknardómaranum hefði þótt útlitið uggvænlegt eftir að hann var búinn að æsa hugi manna með hlutdrægri rannsóknaraðferð þá gat ekki komið til mála að senda herskip þangað, einungis vegna hræðslu dómarans. Hræðslustingur sendisveina dómsmrh. á ekki að gefa tilefni til snattferða varðskipanna. Þá vildi ráðh. afsaka framferði sitt út af Borgarnesförinni í sumar með því að segja, að hann hafi með því viljað leyfa skipverjunum að taka út sumarfrí. Þessi vörn ráðh. er frámunalega ljeleg, því ef þetta hefði nú verið tilgangurinn, þá hefði verið lítið vit í því að láta háseta allra skipanna hafa frí samtímis, því þar með var landhelgisgæslan lögð niður þann tíma. Mjer hefði fundist, að það hefði verið nægilegt að taka „Fyllu“ eina til Borgarnesferðarinnar. Þar var nóg farrými fyrir alla gestina og öllum þörfum þeirra fullnægt. En ráðh. hefir sennilega ekki þótt sín mikilmenska nóg, að hafa ekki nema eitt skip. Jeg hjelt, að varðskipin hefðu nóg starfa um þetta leyti árs, því einmitt júní og júlí er mest þörf góðrar lanhelgisgæslu. Þá veður fiskurinn grunn í Faxaflóa og togarar halda sjer við landhelgina, tilbúnir að skjótast inn, ef færi gefst og þeir halda sig óhulta. Sama sagan gerist á miðunum fyrir Vestfjörðum. Ráðh. getur alls ekki varið sig með því, að skipin hafi ekkert að gera á þessum tíma; slíkt eru firrur einar. Nei, ráðh. getur með engu móti afsakað það reginhneyksli, sem hann framdi með þessari nafntoguðu Borgarnesför. Sama er að segja um Norðurlandsferðina 1927 og fjölmargar aðrar snattferðir skipanna á síðastliðnum árum, svo sem Vestfjarðaferðina á síðastliðnu hausti o. fl. o. fl. Til þess að leiða athygli hv.þdm. frá kjarna málsins og til þess að sýna lit á vörn, þá lagði hæstv.dómsmrh. fyrir mig þrjár spurningar. Í fyrsta lagi: Hvort jeg sem forstjóri togarafjelags vissi mig saklausan af því að láta skip það, sem jeg veiti forstöðu, fiska í landhelgi. Jeg svara þessu skýlaust og skilyrðislaust játandi, og jeg skora á hæstv.dómsmrh. að spyrja skipstjóra mína og skipshafnir um það, hvort svo sje ekki. Og jeg veit ekki til, að skip mitt hafi nokkurn tíma veitt í landhelgi. Við höfum fiskað minna en mörg önnur fjelög á ísfiskveiðum, að því er sumir telja vegna þess að við ekki fiskum í landhelgi; okkur er raun að vita önnur skip veiða miklu betur með því að þeim helst uppi að veiða í landhelgi. Því meiri raun er okkur að því, þegar við, ofan á þetta, erum settir á bekk með landhelgisbrjótum og veiðiþjófum. Önnur spurningin var sú, hvort jeg vildi fylgja „ömmufrumvarpinu“ svonefnda. Það er undir því komið, hvort jeg álít það til bóta og hvort það sje líklegt til að draga úr landhelgisveiðum íslenskra togara. Ef það yrði til þess að jafna aðstöðu þeirra togaraskipstjóra, sem lögum landsins vilja hlýða, og hinna, sem virða þau að vettugi, þá álit jeg mikið við það unnið. En besta ráðið til að fyrirbyggja landhelgisveiðar er aukin og vel starfrækt gæsla. Jeg hygg, að fáir þm., utan ef til vill hv.þm. Snæf., hafi send forstjóra skipanna jafnmörg skeyti um að togarar væru að fiska í landhelgi og jeg. Jeg hefi eytt ekki allfáum símtölum um þetta efni til ráðuneytisins. Um þetta getur hæstv. ráðherra fengið upplýsingar í ráðuneytinu eða hjá skrifstofustjóra þar. Þriðja fyrirspurnin var um það, hvort jeg hefði selt erlendum sökudólg botnvörpu. Til þess að svara þessari spurningu, verð jeg að gefa skýrslu um gang málsins alt frá upphafi, til þess að mál þetta verði að fullu upplýst. Haustið 1927 var enskur togari sektaður fyrir ólöglegan umbúnað veiðarfæra innan landhelgi. Ekki var um ólöglegar veiðar að ræða, en þar sem sami skipstjóri hafði áður verið dæmdur fyrir ólöglegar veiðar í landhelgi, þá voru nú dæmd af honum afli og veiðarfæri. Aflinn var síðan seldur daginn eftir að dómur fjell, en veiðarfæri voru seld 7–8 dögum síðar, á auglýstu uppboði. Morguninn, sem veiðarfærin áttu að seljast, kom ræðismaður Englendinga til mín og bað mig að bjóða í veiðarfærin fyrir Axel Ketilsson, sem ekki gat verið viðstaddur við uppboðið. Jeg lofaði honum að gera þetta og bauð í veiðarfærin. Áður en uppboðinu lauk kom Axel Ketilsson, og ljet jeg að sjálfsögðu skrifa hann fyrir boðinu, eins og um hafði verið talað, og var hann skráður sem hæstbjóðandi að veiðarfærunum í uppboðsbókinni. Önnur eða meiri afskifti hafði jeg ekki af þessu uppboði. Menn gera oft hver öðrum þann greiða að bjóða í á uppboði, en láta þá jafnaðarlega skrifa þá fyrir boðunum, sem kaupa. Þennan sjálfsagða greiða munu flestir veita hver öðrum. Nú getur hæstv.dómsmrh. sjálfur dæmt um, hvort jeg hefi selt erlendum sökudólg veiðarfæri. Jeg vil neita því harðlega og vísa því heim til föðurhúsanna. Jeg hefi ekki gert annað í þessu máli en það, sem hver góður borgari telur ekki eftir sjer að gera fyrir samborgara sína, ef kringumstæður heimta. Jeg hefi nokkrum sinnum gert kunningjum mínum þennan greiða, og álíka oft þegið hann af öðrum. Þetta var auðvitað blásið upp af pólitískum andstæðingum mínum þar á staðnum, og sumir sögðu meira að segja, að jeg hefði grætt 1–2 þús. kr. á sölunni, sem vitanlega voru helber ósannindi. Þetta skip kom svo inn aftur eftir 3–4 daga, og þá seldi Axel Ketilsson því veiðarfærin. Jeg get svo bætt því við, að hjer í Reykjavík og víðast hvar annarsstaðar á landinu er venjan sú, að uppboð á veiðarfærum sekra botnvörpunga fer fram um leið og é aflanum, og veiðarfærin fara þá jafnskjótt um borð í hinn sektaða togara. Á Ísafirði er það venja hjá núv. bæjarfógeta, og var einnig í tíð hv. 2. þm. Árn., að bjóða ekki upp veiðarfærin fyr en eftir viku frá dómsuppkvaðningu, en hin aðferðin hefir þrifist hjer í Reykjavík undir handarjaðrinum á hæstv.dómsmrh., og ætti hann því ekki að finna ástæðu til að víta sölu á veiðarfærum annarsstaðar, þegar þessi linkind er sýnd hinum seku undir hans handleiðslu. Væru veiðarfærin ekki seld, þá mundi ríkissjóður missa miklar tekjur. Ef landhelgisbrjótarnir fá þau ekki aftur, þá verður ekkert úr þeim og þeir mundu setja hjer upp veiðarfæralager, sem þeir gætu altaf gripið til. Veiðarfærin af þýskum togurum eru þannig gerð, að við Íslendingar getum alls ekki notað þau og kaupum þau aldrei til þess að nota þau sjálfir, og enskir togarar hafa líka þannig löguð veiðarfæri, að þau eru lítils virði fyrir okkur. Hv. þm. Ísaf. mintist einnig á þetta mál, og hefi jeg þá svarað honum nú um leið. Hitt undraði mig alls ekki, þó að hann og hans flokkur vilji styðja hæstv. stj. og sje henni altaf innan handar, því að þar kemur altaf greiði greiða mót. Hæstv. dómsmrh. talaði um vinnuna á togurunum og sagði, að það væri þrælavinna og að veran þar væri jarðneskt helvíti, en það hlýtur að vera af ókunnugleika, að hann viðhefir þessi orð. Mjer er vel kunnugt um það, að það er miklu ljettari og reglubundnari vinna á togurunum heldur en á línuveiðurum, og menn á togurunum hafa betri aðbúnað og reglulegri svefn heldur en á lóðaskipum. Sjómönnum er það vitanlegt, að langerfiðast er að vera á línuveiðurum og vjelbátum, því að þar er oft ekki hægt að láta menn hafa nema 2–3 tíma svefn á sólarhring viku eftir viku. Þess vegna er alt umtal um þessa óskaplegu vinnu á togurunum ekkert nema gaspur hins ókunnuga en fljótfærna manns. Jeg vil vænta þess, að hæstv.dómsmrh. láti niður falla þessar snattferðir varðskipanna, því að hann hlýtur að hafa orðið var við það, að þær mælast illa fyrir úti um land og er altaf illa tekið, og nú þegar við fáum tvö fullkomin landhelgisgæsluskip, þá vil jeg óska þess, að þau verði ekki notuð til annars en að verja landhelgina. Jeg vil að síðustu benda hæstv.dómsmrh. á það, hvað það getur verið hættulegt að viðhafa slíkar getsakir og sögur eins og hann gerir oft. Jeg varaði hann við því hjer í minni fyrri ræðu, og vil endurtaka það. Þá var áheyrandi hjer á pöllunum sá maður, sem hafði átt tal við mig um skipin, sem voru í landhelgi við Öndverðanes, og þær getsakir, sem menn gerðu út af því í sambandi við kaupdeiluna síðustu, þær getsakir eiga rót sína að rekja til gróusagna og getsaka hæstv.dómsmrh. á þinginu 1926. Áheyrandinn viðurkendi, að jeg hefði rjett eftir. Jeg finn enn á ný ástæðu til að benda hæstv.dómsmrh. á það, að hann verður að vanda sínar gróusögur betur, ef ekki á að hljótast verra af, en helst leggja þær niður.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg skildi hv.þm.N.-Ísf. svo, að hann teldi það ekki forsvaranlega eyðslu að senda varðskipin á milli hafna með menn, sem eru veikir eða í almennum erindum, og að nú væri gert miklu meira að þessu heldur en í tíð íhaldsstj. Jeg vil þá benda hv.þm. á það, að hv. 1. þm. Skagf. fór einu sinni með einn velmetinn flokksbróður sinn í nólitískan leiðangur norður í Skagafjörð og tók þá varðskipið Fyllu til þeirra ferðar. Jeg ætla þó alls ekki að áfella hv. 1. þm. Skagf. fyrir þetta. Það getur vel verið, að Fylla hafi átt erindi þangað, og þá var ekkert við það að athuga, þó að þessi hv.þm., sem þá var ráðh., og annar maður til tækju sjer far með henni. Jeg tek aðeins þetta dæmi, en get ekki verið að fara í neina lúsaleit í dagbókum skipanna til þess að tína upp svona ferðir, en þá gæti vel verið, að töluvert kæmi í leitirnar. Það er þó sennilega rjett, að meira sje farið af svona ferðum nú en áður, en það stafar þá af því, að núv. stj. lætur framkvæma miklu meira af þjóðfjelagslegum athöfnum. T. d. varð annað varðskipið að fara 2–3 ferðir vestur á Patreksfjörð vegna sjóðþurðar Einars Jónassonar og endurskoðunarinnar á embættisfærslu hans. Hæstv. fyrv. stj. hafði áður sent mann til þess að rannsaka hjá þessum sýslumanni, og varð sú rannsókn víst talsvert ódýrari. Maðurinn, sem var einn ungur lögfræðingur í bænum, kostaði sig sjálfur að hálfu leyti, en fjekk svo leyfi til að gera „spekulationir“ fyrir sjálfan sig um leið í fjelagi við Einar Jónasson. Árangurinn af endurskoðuninni varð enginn og sýslan sat eftir með sinn ófæra starfsmann. Það er auðvitað ekki vandi að eyða litlu í eftirlit, þegar það er ekki neitt, eða jafnvel verra en ekki neitt. Sparsemi fyrv. stj. kom aðallega fram í því, að láta ekki endurskoða hjá sýslumönnum landsins í meira en 10 ár, en hún tók það ekki með í reikninginn, hvað þjóðin hefir liðið við þetta. Hv. þm.N.-Ísf. virðist ekki enn hafa áttað sig á því, að með auknum framkvæmdum verður maður að leggja á sig meira erfiði og meiri kostnað. Núv. stj. er að láta fara fram endurskoðun hjá öllum sýslumönnum, og henni miðar svo vel áfram, að eftir 2–3 mánuði verður búið að endurskoða hjá þeim öllum, og tvisvar hjá þeim, sem byrjað var á. Það getur auðvitað vel verið, að hv.þm.N.-Ísf. skilji ekki þörfina, sem er á þessu, en þjóðin krefst þess, að þessir starfsmenn hennar fái þetta nauðsynlega og sjálfsagða aðhald, en það kostar auðvitað talsvert fje og fyrirhöfn. Jeg skal taka annað dæmi. Nú er verið að vinna að 4 stórbyggingum í Árnessýslu, sem eru Vinnuhælið, 2 smjörbú og Laugarvatnsskólinn. Hv. þm. ætti að geta gert sjer í hugarlund, að þegar verið er að koma upp þessum stofnunum, þá verður að fá sjerfróða menn í hverri grein til þess að koma þangað að líta eftir og hafa yfirstjórn þessara verka. Það voru farnar margar ferðir austur með ýmsa búnaðarforkólfa frá Búnaðarfjel. Ísl., húsameistara ríkisins, landlækni og marga fleiri. Benedikt Gröndal hitaleiðslufræðingur varð að fara margar ferðir austur að Laugarvatni, þegar verið var að hagnýta jarðhitann þar, og varð það auðvitað nokkuð kostnaðarsamt. Það er eflaust rjett, að núv. stj. eyðir töluvert meiru fje í slík ferðalög heldur en áður var gert, en það stafar þá af hinum miklu og þarflegu framkvæmdum, sem hún hefir ráðist í. En einmitt af því að vegamálastjóri og aðrir sjerfræðingar í þjónustu landsins hafa aðgang að bifreiðum, sem landið á, þá verður þetta eftirlit svo ódýrt sem unt er. Aftur á móti var íhaldsstjórnin alveg athafnalaus í þessum efnum og sá aldrei ástæðu til þess að hreyfa sig, og ættu flokksmenn hennar því ekki að gorta af sparseminni, því að í þessu efni var hún afleiðing ódugnaðarins. Af því að hjer er um fjármál að ræða, þá er rjett að benda á það, að hv.þm.N.-Ísf. er gamall fjármálamaður. Hann stóð fyrir útibúi Landsbankans á Ísafirði og fór það svo laglega úr hendi, að það varð að gefa eftir 1 milj. kr. á einu ári af því fje, sem hann hafði lánað út, og meira síðar. Þetta fje lánaði hann ekki einungis í óviturlegar framkvæmdir, heldur jós hann því líka alveg hóflaust í pólitíska samherja sína, og með þessari ógætni sinni og illu stjórn hefir hann stofnað þessum landshluta í beinan fjárhagslegan voða. Ef þessi hv.þm. hefði haft nokkra sómatilfinningu og borið skyn á alment velsæmi, þá hefði hann átt að grafa sig niður og fela sig í sínum eigin skugga eftir þetta alt saman og aldrei að bjóða sig fram til þess framar að taka að sjer umboð fyrir það opinbera. En það er svo fjarri því, að hann hafi skilið þetta. Honum finst það eins og ekki neitt, þó að meira en tvær milj. hafi farið þarna í súginn. Hann skoðar sig eflaust sem afarmikinn fjármálamann og eina af helstu máttarstoðum þjóðfjelagsins. Jeg ætla alls ekki að halda því fram, að hann hafi gert þetta beinlínis viljandi, en hann skorti bæði fjármálavitið og dómgreindina, sem slíkur maður þarf að hafa, en þegar hann fer nú eigi að síður fram á vígvöllinn, þá er það auðsjeð, að hann vantar fleira af því, sem dugandi menn þurfa að hafa. Þá talaði hv.þm. um landhelgisgæsluna. Þá er rjett að benda á það, að eftir því sem jeg hefi frjett, þá komst hans eigið skip í eitthvert klandur út af því, að það stóð í óleyfilegu loftskeytasambandi við mann á Ísafirði. Hvaða meining var með þessu sambandi við skipið, veit jeg ekki, en svo mikið kvað að því, að símstjórinn sá sjer ekki annað fært en að taka í lurginn á þeim, sem að stóðu, og það bar þann árangur, að nú er það aðeins rekið sem launpukur, ef því er þá ekki alveg hætt. Mjer þætti gaman, ef hv.þm. vildi skýra frá því, hverskonar launpukur þetta var og í hvaða tilgangi það var gert. Hv. þm. vill ef til vill halda því fram, að það hafi verið gert til þess að efla landhelgisgæsluna. Það gladdi mig stórlega, þegar hv.þm. sagði, að sitt eigið skip væri ákaflega frómt og færi aldrei inn fyrir landhelgislínuna, en hann gaf heldur leiðinlega lýsingu á sjálfum sjer, þegar hann fór að tala um tilfinningar sínar þegar hinir syndaselirnir væru að koma inn við og við með ólöglegan afla og mikinn gróða af því. Þá sagði hann að færi nú að fara um sig. Jeg get ekki sagt, að jeg geti dáð það siðgæði, sem þá kom fram í orðum hv.þm. Hann var ákaflega hryggur yfir þessu og fann til söknuðar yfir því, að hans útgerð skyldi ekki fá þetta verðmæti. Það er alveg eins og ef nábúi hans væri búinn að stela 3 sauðum og hann fyndi þá ekki til meðaumkunar. heldur gremju yfir því að hafa ekki sjálfur þetta stolna ket í sinni tunnu. Þetta er ekki einungis hlægilegt, heldur hreint og beint andstyggilegt og getur gefið hugmynd um það. hverskonar húsmunir eru í sálarherbergjum hv.þm. Það virðist einmitt vera vald freistinganna, sem grípur hv.þm., þegar keppinautamir koma inn með illa fenginn afla, og þetta vald grípur hann þeim heljartökum, að hann fær naumast viðnám veitt og játar eymd sína og spillingu hjer í þinginu. Þá vildi hv.þm. þvo sig alveg hvítan af því að hafa hjálpað sekum togurum til þess að ná aftur í upptæk veiðarfæri. Honum fórst þetta samt ekki betur en svo, að hann játaði hreinskilnislega, að hann hefði gert þetta. Hann sagðist að vísu hafa gert þetta fyrir kunningja sinn, en þessi kunningi hans var einmitt að ganga erindi hinna erlendu veiðiþjófa og hann gat ekki valið sjer prýðilegri aðstoðarmann til þessara starfa en hv.þm.N.-Ísf. Hv. þm. hefir ef til vill haldið, að þessi maður ætlaði að nota vörpuna fyrir teppi á gólfið hjá sjer, því að ekki var hægt að nota hana til þess að veiða með henni, eftir því sem hv.þm. hefir haldið fram. Sú varð nú samt raunin á, að þessi erlendi veiðiþjófur kom aftur eftir 3–4 daga og fjekk þá upptæku veiðarfærin að nýju með aðstoð hv.þm.N.-Ísf. og vina hans. Hefði þetta verið einhver óvalinn dóni, þá var ekkert hægt við því að segja, en þegar það er einn hv.þm., sem lætst vera mjög vandlátur með alla landhelgisgæslu, þá er alt öðru máli að gegna. Þetta framferði hans verður ekki varið og er honum í alla staði til skammar, og kjósendur hans kunna honum eflaust litlar þakkir fyrir. Þá hafði einhver skáldmæltur náungi skotið því að hv.þm., að jeg hafi sagt eftir skipstjórunum á varðskipunum, að minst væri að gera við landhelgisgæsluna í júlí. Jeg sagði, að minst væri að gera í júní, en júlí nefndi jeg ekki á nafn. Þá treysti hv.þm. sjer ekki til að svara því, sem jeg sagði um starfsmennina á varðskipunum, enda held jeg nánast sagt, að það væri naglaskapur eða naglamenning að vera að telja eftir þeim þennan eina frídag og þá litlu skemtun, sem þeir fengu í þessari oft nefndu Borgarnesför, þar sem þeir líka vinna nærfelt alla helgidaga ársins án þess að nokkurt tillit sje tekið til þess. Jeg fyrir mitt leyti tel þá því vel að þessu komna, og það gladdi mig, að þeir höfðu ánægju af ferðinni. Mun jeg því sjá svo til, að skipshafnir beggja varðskipanna fái tilsvarandi frídag næsta sumar, og mun yfirleitt sjá svo til, ef jeg hefi framvegis yfir skipunum að segja, að skipverjarnir fái síst minni frí hjer eftir en hingað til, og mun jeg í því efni ekkert skifta mjer af því, hvað slíkir menn sem hv.þm.N.-Ísf. segja, því að jeg hefi aldrei orðið var við annað en að dómgreind hans væri mjög ljeleg í öllum siðferðislegum málum. Að jeg legg mig niður við að svara honum, er ekki fyrir það, að jeg í raun og veru telji hann svara verðan, heldur af því, að hann bergmálar margt af því, sem honum færari menn hafa komið með áður og ekki verið leiðrjett þá. Þá fór hv.þm. með vísvitandi ósannindi, þegar hann var að dylgja um bað, að hæstv.forsrh. hefði samið við íslenska togara um það, að þeir mættu vera í landhelgi, þegar hann leysti kaupdeiluna í vetur. Er slíkt þakklæti lítil uppörvun fyrir ráðh. eða eftirmenn hans til þess að hjálpa útgerðarmönnum út úr ógöngunum, þegar þeir lenda í þeim næst, eins og hann gerði í vetur, þegar launin eru ekkert annað en upplognar dylgjur og rógur. Sýnir slíkt þakklæti, hve ómögulegir þeir menn eru, sem hæstv.forsrh. hefir með framkvæmd sinni skorið niður úr hengingarólinni.

Sigurður Eggerz Jeg hefi talað einu sinni áður við þessar eldhúsdagsumr. og varpaði þá engum hnútum að hæstv. stj. Jeg spurði aðeins um alvarlega hluti og bað um alvarleg svör. Sumir líta svo á, að eldhúsdagurinn, sem svo er kallaður, sje aðeins dagur hnútukastsins, en þar er jeg á annari skoðun. Jeg lít þvert á móti svo á, að þá eigi þm. að fá upplýsingar um ýmsa hluti, sem stj. hefir framkvæmt, án þess að farið sje út í persónulegar deilur. Þegar hæstv.dómsmrh. svaraði ræðu minni, þá virtist mjer hann sjerstaklega láta sjer ant um hnútukastið, og sjerstaklega virtist hann njóta þeirra ummæla sinna, að jeg hvíldi á hinum dönsku brjóstum Íslandsbanka. Hv. þm. er nú auðvitað ljóst, að jeg er skipaður af íslenskri stj. í bankann til þess að gæta íslenskra hagsmuna gegn erlendum hagsmunum. Eða með öðrum orðum, það er þveröfugt við það, sem ráðh. heldur fram. Eins og hv.þm. mun kunnugt, er jeg skipaður af ríkisstj. til þess að gæta íslenskra hagsmuna í bankanum.

Hver skipaði bankastjórann?

. Eru því ummæli þessa hæstv. ráðh. um, að jeg sje danskur þjónn í bankanum, svo mikil fjarstæða, að furða er, að maður í ráðherrastöðu skuli hafa þau um hönd. Auk þess vita nú allir, að bankastjórarnir eru allir íslenskir menn, og hinna erlendu áhrifa gætir þar því raunverulega að engu. Auðvitað veit hæstv. ráðh. þetta alt saman, en hitt er annað mál, að honum þykir þetta fara vel í hnútukastinu. Læt jeg svo útrætt um þetta atriði, enda er jeg sannfærður um, að það eru ekki hnúturnar, sem lifa lengst í stjórnmálalífinu, og þó þær sjeu eitraðar með köflum, þá eru þær oft verri fyrir þann, sem sendir þær, en fyrir þann, sem þær skella á. Mun jeg þá snúa mjer að ræðu hæstv. ráðh. að öðru leyti. Í síðustu ræðu mintist jeg á erlendu landhelgisgæsluna og sýndi að gefnu tilefni fram á, að hún væri slælega rekin. Ráðh. tókst ekki að hrekja þetta. Jeg gat þess, að hið danska strandvarnarskip hefði legið inni hjer á Reykjavíkurhöfn 1926 68 daga og árið 1927 yfir 80 daga. Þessir landlegudagar skipsins eru teknir upp eftir „Ægi“, tímariti, sem gefið er út af einum af opinberum starfsmönnum stj. Svo ekki er ástæða til að ætla, að hjer sje farið með rangt mál. Sömuleiðis gat jeg þess í síðustu ræðu minni til samanburðar, hve marga togara varðskipin hefðu tekið á árinu 1927, og er rjett að minna á það enn, þar sem svo langt er orðið síðan jeg talaði síðast. Óðinn tók 36, Þór 4 en Fylla 1. Bendir þetta mjög alvarlega á, hve lítils virði hin danska landhelgisgæsla er, samanborið við þá íslensku, og ætti þetta einmitt að vera nægilegt til þess að sýna hæstv. ráðh. það ljóslega, hve nauðsynlegt það er, að við drögum öll okkar mál frá Dönum í okkar hendur. Af þessum samanburði á dönsku og íslensku landhelgisgæslunni getum við nokkurn veginn gert okkur í hugarlund, hve mikinn skaða við munum búnir að bíða við það, að landhelgisgæslan var áður eingöngu á danskri hendi. Þetta sýnir ljóslega, að ekkert hefir verið eins holt fyrir vora þjóð eins og sjálfstæðisbaráttan, sem hæstv.dómsmrh. hefir altaf gert mjög lítið úr, enda aldrei tekið neinn þátt í henni sjálfur. Þá sagði hæstv. ráðh., að við ættum ekki að varpa áhyggjum okkar í landhelgisvörnunum upp á erlend skip. Þetta er alveg rjett hjá hæstv. ráðh , en mjer skilst, að við eigum heimtingu. á, að hinar dönsku landhelgisvarnir hjá okkur sjeu í lagi, þar sem við greiðum svo mikið fyrir þær. Má hæstv. ráðh. því ekki gefa yfirlýsingu um það í sambandslaganefndinni, að hinir leiðandi menn í landinu sjeu ánægðir með landhelgisvörnina, enda þótt varðskipið liggi fulla 80 daga á einu ári inni á Reykjavíkurhöfn. En ef hinir leiðandi menn í landinu eru orðnir svo sljóir, að þeir í raun og veru telji slíka gæslu sem þessa fullnægjandi af hendi Dana. Þá eru þeir ekki lengur í samræmi við vilja þjóðarinnar í þessum efnum, og verður þá að fá nýja leiðandi menn. Menn, sem skilja hvað þjóðin vill og fara eftir vilja hennar. Þá var hæstv. ráðh. að tala um hina gömlu dönsku auðmýkt í þessu sambandi, en jeg verð nú að segja, að eftir ummælum hæstv. ráðh. við dönsku fulltrúana í sambandslaganefndinni, þá virðist mjer ekki laust við, að þar bóli ekki svo lítið á hinni nýju íslensku auðmýkt í garð Dana. Jeg er að sjálfsögðu sammála hæstv.dómsmrh. um það, að við eigum að leitast við að lifa í friði við sambandsþjóð okkar, Dani, eins og við hverja aðra þjóð, enda hef jeg ekki í einu orði hallmælt dönsku þjóðinni hjer á Alþingi eða annarsstaðar. Það, sem jeg hefi risið gegn og jafnan mun rísa gegn, er hinn gamli danski yfirráðaandi, sem svo oft virðist vera að reka upp höfuðið. Annars er það næsta merkilegt, hve geysimikla virðingu hæstv. ráðh. virðist bera fyrir þessum litla kanónubát, „Fyllu“, að ekki skuli mega gagnrýna starf hans hjer án þess að ráðh. hlaupi upp til handa og fóta til varnar. Það kemur ekki eins við hjarta hæstv. ráðh., þegar erlend blöð eru að draga dár að oss og landi voru og kalla það „danska hjálendu“ o. fl. því um líkt. Viðkvæmnin er meiri, þegar verið er að gagnrýna landhelgisvarnir „Fyllu“. Jeg er þess nú fullviss, að hæstv. ráðh. mætti eiga von á meira fylgi í landinu, þó að hann væri einarðari við kanónubátinn, en bæri hönd fyrir höfuð þjóðarinnar þegar verið er að óvirða hana erlendis. Þá var hæstv. ráðh. að tala um „rómantiska“ stefnu í landhelgisgæslunni. Jeg veit hreint og beint ekki, hvað hæstv. ráðh., meinar með þessu. Líklega á hann þó við það, að togararnir fari ekki inn í landhelgina, heldur sje þeim haldið fyrir utan hana. En ráðið til þess er fyrst og fremst það, að skinin sjeu tekin þegar þau eru að ólöglegum veiðum í landhelgi. Því að þá láta hin sjer annars víti að varnaði verða. En ef til vill ætlar hæstv. ráðh. að halda því fram, að „Fylla“ hafi unnið undir hinni „rómantisku“ stefnu í landhelgisgæslunni, þegar hún tók aðeins einn togara á meðan „Óðinn“ tók 36. Annars held jeg, hvað sem þessari „rómantisku“ stefnu hæstv. ráðh. líður, að þá verði sú stefna altaf ofan á, að best sje, að sem flestir landhelgisbrjótar sjeu teknir, því af engu hafa þeir eins mikinn beyg og því, og það yrði þá einnig væntanlega þrautaráðið til þess að halda sem flestum fyrir utan landhelgina, þegar fram í sækir. Þá sagði hæstv. ráðh., að „Fylla“ væri sjaldan hjer inni á Reykjavíkurhöfn nú. En af hverju ætli það sje? Það er áreiðanlega ekki vegna ummæla hæstv.dómsmrh., heldur er það sökum þess, að hún hefir fengið skipun frá dönskum stjórnarvöldum um að halda sjer betur að landhelgisgæslunni en hún hefir gert undanfarið, vegna gagnrýni þeirrar, sem gæsla hennar hefir fengið í blöðunum. Þetta hefst upp úr því að vera einarður og segja rjett til um það, sem aðfinsluvert er. Þó að jeg hafi hjer að framan minst á hinar erlendu landhelgisvarnir, þá var það engan veginn svo, að það ætti að vera aðalefni ræðu minnar. Vil jeg þá fyrst víkja nokkrum orðum að hæstv.dómsmrh. út af ummælum hans um sambandslögin. Eins og kunnugt er, lofaði stj. í fyrra, undir umræðum um sambandsmálið, að vinna að því að skapa fylgi hjá þjóðinni fyrir uppsögn sambandslaganna 1943. Fyrir því spurði jeg hæstv. stj., og þá sjerstaklega hæstv.dómsmrh., því að hann mun aðallega hafa mætt á þingmálafundum í sumar af stj. hálfu, hvers vegna stjórnin hefði ekki á þessum fundum skýrt hv. kjósendum frá því, sem gerst hefði í málinu á þinginu 1927. Þetta átti stj. að gera samkv. loforði sínu um að vinna fyrir málið hjá þjóðinni. Og því meiri nauðsyn var að skýra þjóðinni frá þessu, þar sem síðustu úrslit málsins heyra beint undir kjósendurna, og 3/4 hlutar allra atkvæðisbærra manna í landinu þurfa að greiða atkvæði með málinu, og 3/1 af hinum greiddu atkvæðum þurfa að vera með sambandsslitum. Það, sem því fyrir mjer vakti, var að fá hæstv. stj. til þess að beita áhrifum sínum í málinu. En hverju svarar svo hæstv.dómsmrh.? Hann svarar einungis því, að menn tali ekki um þetta mál, af því að allir viti, hvað þeir vilji í því. En jeg vil nú spyrja: Er óhætt að reiða sig á, hvað menn vilja í þessu máli? Jeg er mjög efinn í því, af þeirri einföldu ástæðu, að jeg geri alveg eins ráð fyrir, að sumum mönnum sje ekki fyllilega ljóst, hvað þeir vilja í þessum efnum. Enda væri slíkt ekkert undarlegt, þegar sjálft stjórnarblaðið veit hvorki upp nje niður í málinu. Í síðasta blaði „Tímans“ er grein, sem heitir Endurskoðun. Þar segir svo: - „Þótti honum orðið „endurskoðun“ óviðeigandi og taldi of vægilega til orða tekið. En fyrir sjónum ótruflaðra manna verður slíkt aðeins togdráttur um orð. Það segir sig sjálft, að „uppsögn“ verður að fara á undan endurskoðun“. Í blaðinu kemur fram svo lítill skilningur á málinu, að það heldur, að fyrst verði að segja samningnum upp og endurskoða hann svo á eftir. Það veit því ekki minstu vitund, hvað hjer er um að ræða. Þar sem það er vitanlegt, að stjórnarblaðið er innblásið af hæstv.dómsmrh., er vitanlega miklu hættulegra, að það skuli vera orðið svona ruglað í málinu. Annars virðist auðvitað alt benda í þá átt, að hæstv. ráðh. viti hvorki til nje frá í þessu máli, þar sem hann gat farið að tala um tóbakseinokun, síldareinokun og einkasölu á tilbúnum áburði í sambandi við það og kallaði þessi mál sjerstakleg sjálfstæðismál. Hvað þessi einokunarmál hæstv. ráðh. snertir, þá er jeg fyllilega þeirrar skoðunar, að grasið myndi gróa alveg eins þó að áburðurinn væri seldur í frjálsri samkepni. Um síldareinkasöluna ætla jeg ekki að fara að tala nú. Jeg gerði það allítarlega í fyrra og benti þá á, að með því fyrirkomulagi, sem á henni væri, næði hún alls ekki þeim tilgangi, sem henni væri ætlað að ná, nefnilega þeim tilgangi að takmarka vöruna, sem á markaðinn færi, af þeirri einföldu ástæðu, að vjer ráðum ekkert við það, sem fiskað er fyrir utan línuna. Annars vísa jeg til þess, sem jeg hefi áður sagt um einokunina. Jeg sje ekki, að hæstv.dómsmrh. hafi rjettlætt í þessum umr. ummæli sín í sambandslaganefnd, síst þau, að málið væri ekki ofarlega á dagskrá hjá þjóðinni. Jeg tel slík ummæli óheppileg bæði út á við og inn á við, svo að jeg ekki taki dýpra í árinni. Mjer virtist hinn leiðandi þráður í ræðu hæstv.dómsmrh. vera þessi: Skiftu þjer ekki af þessu máli; það kemur þjer ekki við. Jeg mun sjálfur sjá fyrir því. En eftir framkomu hans hingað til þarf hann að sýna betri skil en hann hefir gert, ef jeg á að treysta honum í þessu efni. Sannleikurinn er sá, að við framkomu hæstv.dómsmrh. í þessu máli finst, mjer hin ríka tilhneiging hans til að stinga þessu máli svefnþorn hættulegust. Stj. lofar í fyrra að vinna að uppsögn samningsins, en á fundum úti um landið á eftir forðast hæstv. stj. að minnast á málið. Þetta er ákaflega óheppilegt og hættulegt. Þetta er mál, sem allur landslýður verður að fylgjast með og á heimtingu á að verða fræddur um, og því er það skylda hæstv. stj. að útbreiða þekkingu á því og undirbúa menn til rjettrar afstöðu áður en til úrslita kemur. Það væri fullkomin þörf á að stofna fjelög í þessu skyni í hverjum hreppi á landinu. Jeg hefi neyðst hjer til að fara inn á ýms atriði vegna ræðu hæstv.dómsmrh. En sjerstaklega beindi jeg þeirri fyrirspurn til hæstv.forsrh., hvernig á því stæði, að haft væri eftir honum í erlendum blöðum, að gert væri aðeins ráð fyrir endurskoðun sambandslaganna. Sama kemur fram í „Tímanum“ 1. des. og víðar. Hæstv. forsrh. sagði, að um þetta mál ætti ekki að ræða á eldhúsdegi. Jeg get ekki sjeð, að sá dagur eða dagar sjeu það vanhelgari en aðrir dagar, að ekki megi ræða þetta mál. Hæstv. stj. hefir sjálf í þessum umr. talað um ýms mál, sem hafa þýðingu út á við. Og árangurinn af þessum umr. hefir orðið sá, er mjer þykir mestu máli skifta, að hæstv.forsrh. hefir lýst yfir því, að hann haldi fast við yfirlýsingu flokks síns í fyrra. Þessi yfirlýsing hæstv.forsrh. var mjer mikið gleðiefni. Jeg skil hana svo, að hæstv.forsrh. vilji vinna að uppsögn sambandslaganna 1943. Er ekki svo?

Jú

. Það gleður mig, að hin erlendu blöð skuli hafa farið rangt með í þessu efni. En þá kemur önnur spurning: Hvers vegna flytja dönsk blöð slíkar frjettir? Það hlýtur að stafa af því, að blöðin vilji fela fyrir heiminum, hvaða skoðanir eru hjer uppi um þetta mál. Þetta er þá aðalkjarni þess, sem komið hefir fram í umr. þeim, er spunnist hafa út af þessu máli. Ummæli hinna dönsku blaða eru röng og hæstv.forsrh. vill standa við yfirlýsingu sína í fyrra um að segja sambandslögunum upp 1943. Jeg vil enda þessi orð mín á því að ítreka það, að nauðsynlegt er, að þjóðin verði frædd sem mest og best um málið, og jeg vil mælast til þess, að sjálft stjórnarblaðið flytji eigi eftirleiðis svo rammskakkar fregnir um málið eins og 1. des. og nú síðast. En yfirlýsing hæstv.forsrh. sýnir, að Tíminn er í algerðri andstöðu við stj. um þetta mál.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. þm. Dal. byrjaði á því að gefa skýrslu um viðskifti sín við Dani út af íslenskum stjórnmálum, en var þó svo varkár, sjálfs sín vegna, að fara ekki ítarlega út í þau mál. Hv. þm. hjelt því fram, að Íslandsbanki væri íslensk stofnun, vegna þess að tveir af bankastjórunum væru skipaðir af íslenskum stjórnarvöldum. En hann forðaðist að minnast á það, að meginhluti hlutafjárins er eign útlendinga og að hluthafafundur og þar með æðstu yfirráð yfir bankanum eru háð erlendu valdi. Þetta fyrirtæki er því danskrekið og dansksinnað að sama skapi.  Hv. þm. Dal. getur því ekki borið það af sjer, að einmitt þegar hann, vegna fylgisleysis meðal kjósendanna í landinu, þurfti að gera varanlegar ráðstafanir um framtíð sína, valdi hann sjer þessi dönsku móðurbrjóst, og að hann dró á sig mikið ámæli fyrir þá aðferð, sem hann beitti til þess að geta sjálfur skipað sig þar á spenann. Auðvitað má líta á það, hv.þm. Dal. til afsökunar, að hann mun hafa vonað, að þessi brjóst yrðu dropasæl, á meðan þau ekki yrðu þursogin. Hv. þm. Dal. talaði mikið um hnútukast frá mjer og setti upp vandlætingarsvip og kveinstafi yfir því, að stj. skuli drepa fingri á eitt af kaunum hans um leið og hún ber af sjer lögin hjer á Alþingi. Er það venja hans, þegar honum er svarað í viðeigandi tón, að kveinka sjer yfir óbilgirni veraldarinnar og vonsku mannanna. En þessi píslarvættistónn er illa viðeigandi fyrir þá menn, sem þykjast eiga erindi í eldhúsið. Þeir hv.þm., sem gera hjer aðsúg að stj. og leitast við að bera á hana sakir, geta tæplega búist við því, að hún taki á þeim með sjerstakri umhyggju fyrir því, að þeir komist hvergi við í þeirri almennu viðureign. Þá talaði hv.þm. Dal. enn langt mál um strandgæslu hins danska varðskips og endurtók með nokkurri viðbót öll fyrri ummæli sín, án þess að taka að neinu leyti til greina þær ástæður, sem liggja fyrir til skýringar á málinu. Jeg hefi í fyrri svarræðu minni til hv.þm. sýnt fram á, að enda þótt strandgæslu skipsins sje hagað nokkuð á annan veg en margir telja æskilegt, þarf það ekki að vera brot á þeim samningi, sem um þetta gildir á milli þjóðanna. Hv. þm. Dal. hefir alveg hliðrað sjer hjá að svara tveimur spurningum viðkomandi honum sjálfum í sambandi við þetta mál. En þær voru þess efnis, hvers vegna hann hafði ekki gengið fram í því í sambandslaganefndinni, að í sambandslögin frá 1918 yrðu sett skýr ákvæði um það, hversu marga daga danska varðskipið mætti liggja á höfnum til ketilhreinsunar og annara nauðsynja, og yfir höfuð um það, hversu strandgæslunni skyldi haga, svo að ekki orkaði tvímælis. Og í öðru lagi spurði jeg hv.þm., hversu marga daga varðskipið hefði legið inni á höfn og hversu það hefði gætt landhelginnar, þegar hann var sjálfur dómsmrh. En hv.þm. láðist að svara þessum spurningum. Og hvers vegna hefir hv.þm. ekki svarað þeim? Af því að hann er í raun og veru að gera sig hlægilegan, þegar hann er að deila á sambandsþjóð okkar fyrir strandgæsluna án þess að geta sýnt, að hún sje í ósamræmi við þau samningsákvæði, sem hann á sínum tíma var með í að setja og tók þá góð og gild fyrir hönd þjóðarinnar. Og um strandgæsluna í sinni stjórnartíð vill hann vitanlega heldur ekkert segja, enda hafði hann þá sjálfur skapað sjer aðstöðuna og bar þá ábyrgð á því að koma sæmilega fram fyrir hönd þjóðarinnar gagnvart jafnrjetthárri sambandsþjóð. Jeg hefi þegar bent á ýmsar ástæður, sem fyrir liggja til skýringar í þessu máli, en sem hv.þm. Dal. forðast að taka til greina. Fylla er ekki hentugt skip til strandvarnanna. Samt getur ísl. stj. ekki, samkv. þeim samningi, er hv.þm. var á sínum tíma með í að setja um þetta efni, krafist þess, að Danir leggi til hentugra skip. Auk þess nota Danir skipið til æfinga fyrir sjóliðsmenn jafnframt því að inna af höndum strandvörnina, og getum við heldur ekki sagt neitt við því. Jeg hefi bent á það, að árið 1926 tók Fylla marga togara og eins það, að þótt hún hafi tekið fáa togara síðastl. ár, þarf það ekki að vera sönnun fyrir mjög ljelegri strandgæslu, heldur getur það hafa stafað af því, að skipið hafði til gæslu þann hluta landhelginnar, þar sem yfirleitt er örðugt að taka togara, á svæðinu kringum Snæfellsnes. Það mætti í raun og veru alveg eins segja, að það væri sönnun fyrir mjög góðri strandgæslu, því hið „ideella“ takmark strandgæslunnar er það, að landhelgin sje algerlega varin. Enda sýndu dagbækur skipsins, að það hafði þá siglt um 15 þús. sjómílur á tiltölulega stuttum tíma. Hv. þm. Dal. taldi, að munurinn á tölu þeirra togara, sem íslensku varðskipin hefðu tekið, og svo aftur hið danska væri sönnun fyrir því, hversu göfugt hlutverk hann sjálfur hefði int af höndum í sjálfstæðisbaráttunni, en taldi aftur á móti, að jeg hefði staðið mig illa í því efni og að nýja leiðandi menn þyrfti í landinu, ef núv. stj. teldi þessa strandgæslu fullnægjandi af hálfu Dana. Jeg hefi nú sýnt fram á, að íslenska stj. hefir ekki aðstöðu til þess að krefjast breyt. í þessu efni, og mjer virðist það ekki lýsa sjerlegum hetjuskap hv.þm. Dal. í sjálfstæðisbaráttunni, að hafa með fúsu geði gengið að þessum samningum fyrir okkar hönd, hafa sjálfur orðið sem dómsmrh. að taka afleiðingum þeirra með þögn og þolinmæði, en rísa nú upp með mikilli vandlætingu í garð núv. stj. yfir því, að hún standi sig ekki betur en hann sjálfur og verði yfirleitt að búa við afleiðingar handaverka hans sjálfs í þessu efni. Þá vill hv.þm. telja, að ástæða sje til að skifta um stj. til þess að krefjast betri strandgæslu af Dönum. En reynslan sýnir, að hvorki hann nje aðrir fyrv. ráðh. hafa tekið núv. stj. fram í þessu efni. Og þessi skoðun hv.þm. er mjer sönnun fyrir því, hversu gamaldags hv.þm. er í hugsunarhætti. Hann vill kasta sem mestri áhyggju upp á Dani, jafnframt því sem hann þykist berjast fyrir því, að við tökum öll okkar mál í eigin hendur. Hann heldur hjer úti blaði og kostar mann til þess að lesa hinar fornfálegu hugsanir sínar og halda uppi óvinsamlegum umr. um sambandsþjóð okkar um leið og í sál hans þróast einskonar undirlægjuhugsunarháttur og bónbjargatilhneiging gagnvart Dönum. Þetta sýnir betur en nokkuð annað, að hv.þm. hefir stansað á þróunarbrautinni og að hann er einskonar eftirlegukind frá tímum Danahatursins, þegar Íslendingar Köstuðu áhyggju sinni upp á umhyggju þeirrar þjóðar, sem þeir þó af gildum sögulegum ástæðum báru mjög þungan hug til. Enda þótt hv.þm. Dal. hafi ekki tekist vel að ganga frá samningnum milli Íslendinga og Dana, svo að hann er nú síóánægður yfir ákvæðum hans, virðist þó þessi hv.þm. jafnan líta svo á, að helstu sjálfstæðisúrræði okkar sjeu fólgin í pappírsgögnum og málæði. Aftur á móti er hann ekki viðlátinn, ef þörf er á atkv. hans hjer á þingi til þess að bjarga nauðsynjavöru landbúnaðarins eins og áburðin um úr fjárgróðataki útlends kaupmanns eða vinna bug á leppunum og erlendum yfirráðum í síldarversluninni. Hv. þm. virðist í stuttu máli vera mjög náinn vinur flestrar þeirrar erlendu ásælni hjer á landi, sem í eðli sínu stríðir á móti hugsjón þjóðarinnar og ætlunarverki um fullkomið sjálfstæði þjóðarinnar, ekki einungis í orði, heldur og á borði. Hv. þm. þarf því ekki að búast við, að hann verði tekinn mjög hátíðlega, hvorki hjer á Alþingi nje í blaði sínu, meðan hugmyndir hans í sjálfstæðismálunum eru svo gamaldags og langt á eftir skilningi flestra nútíðarmanna á Íslandi.

Jón Sigurðsson Þótt jeg standi upp, er það ekki ætlun mín að taka þátt í almennum eldhúsdagsumr., enda eru, þær nú orðnar svo langar, að varla er á þær bætandi. En það er skýrsla næstv. atvmrn. um afskifti stj. af frystihúsmálum Skagfirðinga, sem knýr mig til þess að taka til máls. Hv. 1. þm. Skagf. mun hafa gert að umræðuefni framkomu stj. í þessum einum og lagt henni mjög til ámælis. Jeg var þá veikur, er það gerðist. - Til þess að hnekkja þessum ummælum hv.þm. (MG) las hæstv.forsrh. upp brjef og símskeyti, og mun það alt hafa verið rjett, það sem það náði, en af því ýmsu var slept, varpaði þetta röngu ljósi yfir þetta mál. Til þess að mönnum skiljist, hve ósæmilega hefir verið að farið í þessu máli, vil jeg rekja gang þess nokkuð ger, því að hann er að mörgu leyti merkilegur og lærdómsríkur. Haustið 1926 mun sr. Sigfús Jónsson, formaður Kaupfjelags Skagfirðinga, hafa hreyft því við S. Í. S., að Skagf. ljeki hugur á að koma sjer upp frystihúsi. Jafnframt mun því hafa verið hreyft af stjórn Sláturfjelags Skagfirðinga, hvort ekki mundi tiltækilegt, að fjelögin rjeðust í frystihúsbyggingu fyrir Skagfirðinga. Stjórnir beggja þessara fjelaga höfðu þá með sjer fund og var kosin 5 manna nefnd til þess að undirbúa frystihúsmál Skagfirðinga. Þessi nefnd bar svo fram sínar till. og var á einu máli um það, að þessi tvö fjelög mynduðu með sjer fjelagsskap, Frystihúsfjelag Skagfirðinga. Þessar till. eru svo lagðar fyrir fulltrúafund beggja fjelaga og samþ. af hvorum fyrir sig, og síðan fyrir sameiginlegan fund, sem bæði fjelögin hjeldu í fyrri hluta des. 1927. Daginn eftir var haldinn aukafundur í sýslunefnd Skagafjarðarsýslu. Var oddvita þar heimilað að taka 60 þús. kr. viðlagasjóðslán handa Sláturfjelaginu og Kaupfjelaginu, og ennfremur heimilað að taka 20 þús. kr. lán handa kaupmönnum þar á staðnum, ef þeir rjeðust í byggingu frystihúss, en það hafði komið í ljós, að þeir gátu ekki orðið með fjelögunum. Þetta frystihúsbyggingarmál virtist hafa fengið allan þann undirbúning heima í hjeraði, sem hægt var, bæði til þess að lánin fengjust og sömuleiðis báðum fjelögunum trygð umráð frystihússins. Svo er það 5. jan. 1928, þá ritar sýslumaður Skagafjarðarsýslu brjef, þar sem hann sækir um viðlagasjóðslán og sendir útdrátt úr aukafundargerð sýslunefndar. Þetta brjef hverfur, og hefir ekki hafst upp á því í stjórnarráðinu; en þetta vitnaðist ekki fyr en í marsmánuði, og þá sendir sýslumaður ennþá afrit af samþykt sýslunefndar. En þá vill svo slysalega til, að það er skrifað utan á brjefið til fjármálaráðherra, í staðinn fyrir til atvinnumálaráðherra, og mun jeg víkja að því síðar, hvaða afleiðingar þetta hefir haft. Auk þess mun bæði sýslumaður Skagafjarðarsýslu og síra Sigfús Jónsson hafa átt tal við ráðherrana um málið; sýslumaður mun hafa átt tal við fjmrh., en síra Sigfús Jónsson tjáði mjer, að hann hefði talað um þetta erindi við atvmrh. Svo er ekki að orðlengja þetta; þetta líður og bíður, þar til komið er fram í apríl, og ekkert svar kemur frá stjórnarráðinu. Þegar svo Sigfús Jónsson sjer, að ekkert gengur, þá mun hann hafa slegið upp á því, hvort kaupfjelag Skagfirðinga geti þá ekki fengið lánið sjerstaklega. Hann sendi, 13. apríl, skeyti til atvmrh., þar sem hann spyrst fyrir um það, hvort kaupfjelagið geti fengið lánið. Jú, það er ekkert til fyrirstöðu með það, stjórnin tilkynnir kaupfjelaginu svo að segja um hæl, að það geti fengið lánið. Þar með er vitanlega Sláturfjelaginu bægt frá. En svo voru ýmsir hinna gætnari manna í Kaupfjelaginu, sem þótti það nokkur áhætta, að það væri eitt um lántökuna, og þess vegna skrifaði Sigfús Jónsson stjórn Sláturfjelags Skagfirðinga og óskaði samvinnu um frystihúsbygginguna. Erindi Sigfúsar Jónssonar var lagt fyrir aðalfund Sláturfjelags Skagfirðinga 30. apríl, sem kýs nefnd í málið, og sú nefnd leggur einróma til, að Sláturfjelagið verði með Kaupfjelaginu um frystihúsið, með því skilyrði, að Sláturfjelagið eigi sem svarar 1/3 af /húsinu, fengi 1/3 af viðlagasjóðsláninu og ennfremur leggi til einn mann af þremur í stjórn frystihússins. Þessu tjáði Sigfús Jónsson sig fúsan að ganga að fyrir Kaupfjelagsins hönd. Fyrir varúðar sakir símar þó Sigfús Jónsson til stjórnarinnar seinni fundardaginn, 1. maí, og spyr, hvort nokkuð sje í veginum fyrir því, að Sláturfjelag Skagfirðinga verði meðeigandi í frystihúsinu. Atvmrh. er ekki heima, en dómsmrh. svarar á þessa leið: Kaupfjelagið fær ekki frystihúslánið, ef Sláturfjelagið verður meðeigandi. - Þegar þessi tilkynning kom, þá þótti fullsýnt, að ríkisstj. ætlaði sjer að gera það, sem í hennar valdi stæði, til þess að þessi tvö bændafjelög gætu ekki komið upp frystihúsi í sameiningu, sem hefði orðið hjeraðinu stórkostlegur hagnaður. öllum samningum var þess vegna slitið, enda er svo komið, að annað húsið er svo að segja fullgert, en hitt komið vel á veg. Þegar litið er yfir sögu þessa máls, hlýtur öllum að vera það ljóst, að bændum hefir yfirleitt verið hugleikið, að samvinna tækist milli fjelaganna, bæði um byggingu, eign og umráð frystihússins. En því verður ekki heldur neitað, að það er eins og bæði sýnileg og ósýnileg öfl sjeu að verki til að hindra þetta fyrirtæki. Fyrst byrjar með því, að lánbeiðnin hverfur og hefir ekki til hennar spurst, hvernig sem leitað er. Svo er það, að næsta lánbeiðni fer til fjmrn., og lítur helst út fyrir að þar hafi enginn verið, sem hafi haft framtak til að beina erindinu til rjetts viðtakanda, atvmrh. Annars verð jeg að segja það, að það fer að verða nokkuð örðugt fyrir almúgamenn að fá málefni sín afgr. í stjórnarráðinu, ef slíkur sljóleiki verður ráðandi sem þarna sýnist vera, því að það er svo um flesta alþýðumenn, að þeim er ekki kunnugt um verkaskiftingu í ráðuneytunum. Það er líka svo, að hvorki atvmrh. nje fjmrh virðast rumska við það, þótt við þá sje talað í síma og þeir spurðir um málið. En strax og Kaupfjelagið eitt út af fyrir sig biður um lán, þá vaknar hæstv. stj. og þá er lánsloforð á reiðum höndum. En þetta, að lánbeiðnin skyldi send fjmrh., voru einu rökin, sem jeg heyrði hæstv.atvmrh. færa fyrir því, að hann hefði ekki tekið til greina beiðni sýslufjelagsins um lán, og mjer er satt að segja spurn: Heldur hæstv.atvmrh., að nokkur maður trúi því, sem kynnir sjer gang þessa máls, að þetta sje ástæðan? Nei, jeg trúi því ekki. Ástæðurnar eru virkilega alt aðrar, og jeg hefi sterka ástæðu til að ætla, að ástæðurnar væru þær, að sláturfjelagsmennirnir eru yfirleitt viðurkendir andstæðingar hæstv. stj., og mun vera litið svo á, að slíkum fjelagsskap þurfi að koma fyrir. Þó verð jeg að játa það, að hæstv.dómsmrh. gengur töluvert ákveðnara að verki í þessu efni, því að það liggur við að segja, að það sjeu hrein og bein þrælatök, sem þar eru notuð. Hann segir: Nei, þið fáið ekki lánið, ef Sláturfjelagið er með. Jeg get hugsað mjer, að hæstv. ráðh. álíti, að hann með þessu gangi á milli bols og höfuðs á Sláturfjelaginu, því að frystihúslaust geti fjelagið ekki verið, og þá geti Kaupfjelagið haft líf þess í hendi sjer. Ákafi stj. í þessu máli virðist vera svo mikill, að það er ekkert tillit tekið til þess, að Sláturfjelagið hefir um langt skeið verið meðlimur í S. Í. S., ennfremur að Sláturfjelagið er hreint sölufjelag, sem hefir haft það verkefni í milli 20–30 ár að selja afurðir bænda, og hefir borgað árlega svo skiftir hundruðum þúsunda í beinhörðum peningum til viðskiftamannanna, og loks má benda á það, að það er heldur ekki tekið tillit til þess, að bændafjelögin óska yfirleitt eftir samvinnu í þessu efni, vegna þess að það er hjeraðsbúum miklu hagkvæmara. En með þessari tvískiftingu baka fjelögin sjer stórkostleg útgjöld, og loks má minna á það, að þegar Sláturfjelagið er ekki lengur með, þá verður afleiðingin sú, að það er lakari trygging, sem í boði er fyrir láninu; það liggur í hlutarins eðli. Hæstv. forsrh. hefir raunar látið þess getið, að hæstv.dómsmrh. væri ekki rjettur aðili í þessu máli, sagði, að það hefði ekki heyrt undir hann; það hefði frekar átt að snúa sjer í fjarveru sinni til fjmrh. En jeg verð að segja það því viðvíkjandi, að þá hefði hæstv.dómsmrh. átt að láta þess getið í viðtali við síra Sigfús Jónsson. Annars er þess varla að vænta, að óhrekkvísir menn vari sig á því, að maður í stj. landsins gefi yfirlýsingar fyrir stj. hönd í máli, sem ekki heyrir undir hann. Mjer er raunar sagt, að hæstv.dómsmrh. hafi verið að reyna að hlaupa frá því, að hann hafi gefið slíka yfirlýsingu. Jeg get ekki neitað því, að mjer væri forvitni á að heyra hans eigin yfirlýsingu í þá átt, að hann hafi ekki haft áðurgreind ummæli við síra Sigfús Jónsson á Sauðárkróki þann 1. maí. Það er að minsta kosti svo, að það munu vera nóg vitni að skýrslu síra Sigfúsar Jónssonar, og þá hlýtur annarhvor þeirra að hafa sagt ekki rjett frá; jeg hygg að minsta kosti, að það verði örðugt að fá Skagfirðinga til að trúa því, að síra Sigfús Jónsson sje sá seki. Annars get jeg sagt hæstv. stj. það, að þessi tilraun hennar til að drepa Sláturfjelag Skagfirðinga hefir haft alveg gagnstæð áhrif; það hefir orðið til þess að þjappa bændum fastar saman. Fulltrúaráðið samþykti í haust, að fjelagið rjeðist í að byggja frystihús, en lokaþátturinn í viðskiftum Sláturfjelagsins og ríkisstj. er ennþá ótalinn. Stj. Sláturfjelagsins taldi rjett að gefa hæstv.atvmrh. tækifæri til þess að bæta fyrir nokkuð af því ranglæti, sem fjelagið hafði orðið að þola, og fól þess vegna ennþá okkur þm. Skagf. að sækja um 30 þús. kr. lán, gegn ábyrgð sýslunefndar Skagafjarðarsýslu. Svar hæstv.atvmrh. var neitandi; lánið fæst ekki. Ástæðan, sem tilfærð er fyrir þessari neitun, hún er sú, að S. Í. S., sem beiðnin var send til umsagnar, neitar að segja nokkuð um málið, af því að undirbúningurinn hafi ekki farið fram í samráði við það - S. í. S. Allir geta nú sjeð af þessu, að það er engin ástæða til að neita um lánið, þótt Sambandið leiði hjá sjer að dæma um málið. Jeg vil líka spyrja: Hvernig fer hæstv. stj. að því að ráða fram úr lánveitingum handa fjelögum, sem ekki eru í Sambandinu? Ekki fara þau að leita til S. Í. S. um undirbúning eða fyrirsagnir um það, hvernig þau eigi að búa sig undir sín fyrirtæki. En þrátt fyrir það, þó að þetta svar segi ekki nokkurn skapaðan hlut annað en það, að Sambandið vill ekki skifta sjer af málinu, þá notar þó hæstv.atvmrh. þetta sem ástæðu til þess að synja fjelaginu um lánið. Annars verð jeg algerlega að mótmæla því, að Sambandið sje nokkur yfirstjórn í þessum málum. Í skilyrðunum fyrir lánveitingum til frystihúsa er Sambandið ekki nefnt á nafn, og það getur þess vegna ekki haft neina úrslitaþýðingu hvað þetta snertir. Það er líka hægt að hugsa sjer það, að Sambandið notaði sjer þessa aðstöðu til að útiloka keppinauta, en það er með öllu óþolandi, þegar um það er að ræða að veita fje af hinu opinbera. Jeg vil nú ekki gera ráð fyrir, að Sambandið sje þátttakandi í þeirri ofsókn gegn Sláturfjelagi Skagfirðinga, sem jeg hefi hjer gert að umtalsefni. Sú skýrsla, sem jeg hefi hjer með gefið um málið, veit jeg ekki betur en að sje rjett í alla staði. Framkoma hæstv. stj. í þessu máli er alveg óþolandi; það er, svo að segja, stungið undir stól sameiginlegu erindi frá þessum tveimur fjelögum, sem er í þágu þeirra beggja. Erindinu er ekki sint. En þegar kemur fram erindi frá öðru fjelaginu, þá er því lofað láni, og svo þegar þessi tvö fjelög eru komin á góðan rekspöl með að bræða sig saman og stjórnir beggja fjelaganna eru komnar niður á ákveðinn samkomulagsgrundvöll, kemur hæstv. stj. og segir: Nei, þið getið ekki fengið að vera saman. - Ef þetta eru ekki ósvífin, ranglát og óþolandi afskifti af málum hjeraðsbúa, þá veit jeg ekki, hvað á að nefna það. Því er ekki að neita, að það hafa heyrst talsvert háværar raddir bæði innan þings og utan um ofsóknir hæstv. stj. gagnvart pólitískum andstæðingum, - en hjer er stj., sem telur sjer það til gildis að vera bændastj., en hefir þó reynt að kúga fjölmennan hóp bænda, og meira að segja samvinnufjelag, og neitar því um stuðning frá hinu opinbera, - það er ómögulegt annað en að telja slíkt mjög vítaverða framkomu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg verð að segja það út af ræðu hv. 2. þm. Skagf., að hún haggar ekki á nokkum hátt þeirri skýrslu, sem jeg hefi gefið í þessu máli, og hún rökstyður ekki á nokkum hátt þau ummæli, sem hv.þm. hefir haft um það, að stj. hafi sýnt langlæti og ofsókn gagnvart þessu fjelagi. Hið fyrsta, sem hv.þm. bendir á að sje tortryggilegt, er þetta með brjefið frá sýslumanninum með fundargerðinni. Þetta leggur hv.þm. áherslu á, að sje tortryggilegt. Jeg benti á, að það hefði engin áhrif haft, hvort brjefið hefði komið til stj. í janúar eða mars, og báðir hv.þm. Skagf. hafa lýst yfir því, að þessi umsókn kemur í rauninni málinu alls ekkert við, því að það, sem hv. 1. þm. Skagf. (MG) var að finna að, var ekki það, að þessi umsókn hefði ekki verið uppfylt. Hv. þm. (JS og MG) eru að tala um, að það hafi komið einhver sameiginleg umsókn, en hún var frá Frystihúsfjelagi Skagfirðinga, þar sem kaupmenn á Sauðárkróki voru aðilar.

Þeir voru engir aðilar

. Það eru, eins og sjest af sýslufundargerðinni, tvö lán, sem sýslunefndin fer fram á, enda eru það líka tvær umsóknir, sem hv.þm. (JS) segir, að hafi komið; en úr því að hv.þm. segir, að þetta komi málinu ekkert við, hvað er þá tortryggilegt við það, þótt umsóknin hverfi? En svo segja báðir hv.þm. Skagf., að það komi einhver önnur umsókn, á alt öðrum grundvelli, m. ö. o. alt tal hv. 2. þm. Skagf. viðvíkjandi þessari umsókn frá sýslumanni er alveg út í loftið, og jeg tel ekki, að hægt hafi verið að leggja neitt upp úr málinu, eins og afgreiðsla þess var að norðan. Og hvað er eiginlega tortryggilegt í málinu, ef ekki það, að þeir vita ekki, hvert á að snúa sjer? Og þessi alþýðumaður, sem ekki veit, hvert á að snúa sjer, er enginn annar en sýslumaðurinn í Skagafjarðarsýslu. Já, það er sem sagt þessi maður, sem í mörg ár hefir verið starfsmaður í stjórnarráðinu. Það var ekki svo lítið um það skrifað hjerna um árið, þegar núv. sýslumaður Skagfirðinga fór í stjórnarráðið. En það, sem hv. 2. þm. Skagf. gengur alveg framhjá, er það, að fyrst haustið 1927 kemur umsókn frá Kaupfjelagi Skagfirðinga, og síðar um veturinn, í febrúar, kemur símskeyti frá fjelaginu. En frá samvinnufjelögunum, sem hv.þm. hefir nefnt, hefir ekkert komið, og hvað snertir þetta lauslega viðtal, sem vitnað hefir verið i, þá segir dómsmrh., að ekkert ábyggilegt viðtal hafi verið átt við sig um þetta mál. Og þegar svona stórmenni vilja fá lán, sem skiftir tugum þúsunda króna, geta þeir þá ekki látið svo lítið að senda þótt ekki væri nema símskeyti um það? En að það hafi verið beint einhverjum ásökunum að frá Sigfúsi Jónssyni, þá er það nokkuð, sem ekki fer vel í munni hv. 2. þm. Skagf. Hv. þm. er að tala um, að það hafi verið reynt að sundra bændum þar fyrir norðan, en það er sannast að segja, að það hefir enginn gengið betur fram í því en hv.þm. sjálfur. Jeg verð að kalla það sorglegt, hvernig komið er fyrir hv. 2. þm. Skagf. Það er ekki langt síðan við riðum saman um hjeruð til að tryggja samtök bænda. Nú er svo komið, að einhver illur andi hefir náð tökum á honum, svo nú ríður hann um hjeraðið til að sundra bændum. Sláturfjelagið hefir ekki rætt þetta mál við Sambandið. Sambandið annast þó söluna fyrir fjelagið. Kaupfjelagið er langstærsta bændafjelagið í hjeraðinu. Það hefir á síðustu árum annast sölu á 2/3 hlutum af öllu kjöti skagfirskra bænda móts við Sláturfjelagið. Það var því eðlilegt að veita því lánið. Það hafði líka fyrst sótt um það, og eitt sótt formlega. - Það var sett að skilyrði fyrir lánveitingunni, að allir bændur hefðu aðgang að frystihúsinu og gætu lagt þar inn kjöt sitt. Svo var hv.þm. að tala um tilraun til að drepa Sláturfjelagið. Það er hlutur, sem jeg tek ekki til mín. Og að þessar ráðstafanir hafi verið gerðar til að sundra bændum! Nei, það er hv. 2. þm. Skagf., sem hefir heiðurinn af því. Hann var fullur af reiði til Sambandsins og vildi ekki, að það væri haft með í ráðum um þessar lánveitingar. Jeg er alveg á gagnstæðri skoðun. Jeg álít það sjálfsagt, að stj. fari eftir bendingum þess. Stj. hefir beint allmiklu fje í þessum tilgangi til Skagfirðinga. Kaupfjelagið hefir komið upp frystihúsi, og að því eiga allir aðgang. Sje það satt, að það hafi verið einlægur vilji Sláturfjelagsins að fá að vera með, þá verður ekki annað sagt en að því hafi farist mjög óhönduglega. Hv. þm. vildi bera mjer á brýn pólitíska hlutdrægni í þessum afskiftum. Andstæðingar mínir í pólitík skipi stjórn Sláturfjelagsins. Jeg er að vísu ekki persónulega kunnugur því, en þó veit jeg ekki betur en einn af stjórnendum Sláturfjelagsins sje eindreginn framsóknarmaður. Og mótmæli jeg algerlega og afdráttarlaust öllum ásökunum um, að jeg hafi beitt hlutdrægni í þessu máli.

Magnús Guðmundsson Jeg skal byrja á því að svara hæstv.forsrh. að því leyti, sem ræða hans snertir mig. Hv. samþm. minn mun vera maður til að svara þeim hnútum, er til hans var beint. Það getur vel verið, að hæstv. ráðh. geti flækt málið fyrir mönnum hjer, þar sem menn eru því ókunnir. En Skagfirðingar munu ekki gleyma svörum stj. Þeir muna það, að kaupfjelagsstjórinn var látinn tala við stj. í síma, og þeir muna svarið, sem hann kom með. Norður þar leikur enginn efi á, hverju var svarað. Skagfirðingar munu trúa því, að síra Sigfús hafi sagt satt frá samtali sínu. Jeg hefði gaman af að sjá hæstv. ráðh. sannfæra Skagfirðinga um, að síra Sigfús hafi farið með ósannindi á fundinum. - Það skiftir ekki máli, þó umsókn hafi komið fyrst frá Kaupfjelaginu. Það, sem máli skiftir, er það, hvernig málið lá fyrir þegar það átti að afgerast, 1. maí. Jeg ætla ekki að fara að karpa um þetta hjer, en nyrðra mun jeg ekki gleyma því, að hvorugur hæstv. ráðh. vill kannast við sitt svar. Það er hlægilegt að halda því fram, að það hafi eitthvað að þýða, hvort heldur brjefið kom í atvmrn. eða fjmrn. Það er ekki eins og það hafi farið í skakka heimsálfu, þó það hafi borist til fjmrn. Það var þó aldrei nema niður einn stiga að fara til að komast á rjettan stað. Jeg hefi starfað í 14 ár í stjórnarráðinu. Þá var það síður, að strax og brjefin voru opnuð og það kom í ljós, að utanáskriftin var ekki rjett, þá var þeim strax komið til rjetts viðtakanda. Það er spánnýr siður, ef þeim er nú ekki komið til skila. Hæstv. ráðh. var að guma af, að hann hefði verið að reyna að tryggja samvinnu bænda í Skagafirði. Það er nú helst. Hann hefir ekkert gert til þess. Hann hefði þá átt að bæta fyrir brot embættisbróður síns, hæstv.dómsmrh., er hann fjekk upplýsingar um svör hans, og veita lánið. En af því hefir ekki orðið. S. Í. S. á ekki að vera neinn yfirráðherra, og hæstv. ráðh. verður að taka afstöðu til málsins, þó S. í. S. neiti að svara. Hann getur ekki látið svo, sem hann geti ekkert afgert í málinu af því að Sambandið neitar að taka afstöðu til þess. Jeg sje ekki ástæðu til að eyða frekari orðum að þessu máli. Það liggur áreiðanlega ljóst fyrir mönnum norður þar. Um yfirreiðir hv. samþm. míns skal jeg ekki tala; þar mun hann svara fyrir sig sjálfur. En mjer hefir samt skilist, að hann hafi fulla heimild til að ríða sínum eigin hestum um sitt eigið hjerað.

Sú heimild hefir ekki verið vjefengd

. En hún hefir verið gerð að umtalsefni, og veit jeg ekki í hvaða skyni. Um svar hæstv.forsrh. við fyrri ræðu minni get jeg verið stuttorður. Hefi jeg litlu að svara. Þegar hann talaði um póstgöngurnar, þá vildi hann láta till. einungis standa á ábyrgð nefndarinnar, er hann þyrfti ekki að svara fyrir. En þegar hann svaraði hv.þm. Ísaf., þá mintist hann á þessar till. sem framtíðarlausn þessa máls. - Hann staðfesti það, er jeg hafði sagt um byggingar- og landnámssjóð. Hann er ekki tekinn til starfa ennþá og hefir ekki fengið nema 50 þús. kr. Hinsvegar veit jeg, að 100 umsóknir um lán úr sjóðnum liggja fyrir. Þá verð jeg að svara hv. 2. þm. Reykv., þó hann sje ekki viðstaddur. Jeg hætti við það í fyrri ræðu minni, af því hann var þá heldur ekki við, en nú get jeg ekki dregið svarið lengur, því að eftir þessa ræðu er jeg dauður. Hann var í illu skapi þessa nótt, og má segja, að hann atyrti alt og alla, jafnvel sína eigin flokksbræður. Hann byrjaði með því að vaða upp á hæstv. forseta á mjög óviðurkvæmilegan hátt. Út af því vil jeg taka það fram fyrir mitt leyti, og býst jeg þar við að tala fyrir munn allra stjórnarandstæðinga, að! hæstv. forseti hefir reynst mjög rjettsýnn og óhlutdrægur. Hann er kunnur að beita valdi sínu með kurteisi. - Hv. þm. hjelt því fram, að vegna kröfu hv.þm. Borgf. og hv. 2. þm. Skagf. um aukin framlög til samgöngubóta á landi, hafi orðið að hækka skattana. Með því viðurkennir hann, að það hafi hafst fram fyrir forgöngu íhaldsmanna. Afstaða okkar í fyrra til stj. var sú, að við vildum fá henni næga skatta, til þess að ríkisbúskapurinn gæti orðið hallalaus. En til þess þurfti ekki jafnmiklar álögur og lagðar voru á þjóðina í fyrra. Það hefir reynslan þegar sýnt. Hv. þm. var að tala um, að stj. hefði svikið það samkomulag, er orðið hefði með henni og jafnaðarmönnum í fyrra um skattamálin. Það verður að vera þeirra eigin fjölskyldumál, en jeg tók eftir því, að hæstv.forsrh. svaraði þessu ekki. Jeg veit ekki, hvort það er rjett, að það hafi verið samningsrof hjá hæstv. stj. að innheimta ekki skattaukann, en bar sem hv.þm. er ekki reiðari en hann er út úr þessu, þá gæti jeg best trúað, að hann hefði sjálfur svikið sína eigin skattastefnu. En úr því hv.þm. óð svo upp á sína eigin stj. og eigin flokksmenn, þá var ekki að furða, að hann fyndi sig knúðan til að ráðast á okkur íhaldsmenn. Jeg skal ekki fara eins langt út í það og jeg hefði gert, ef hann hefði verið viðstaddur. Hann fór m. a. mjög hörðum orðum um fyrv. skattstjóra. Var það mjög óviðeigandi, þar sem hann getur á engan hátt borið hönd fyrir höfuð sjer. Annars er óþarfi að fara út í það. Það er öllum kunnugt, að hann er svo merkur maður, að hv.þm. sjálfur kemst þar ekki með tærnar, er hann hefir hælana. Hv. þm. mintist á Shell-fjelagið. Það má kalla okkur, mig og hv.þm., olíukóngana hjer í deildinni. En jeg verð þó að játa, að hans konungsríki er ólíkt stærra en mitt. Hann er umboðsmaður fyrir fjelag með undir 70 milj. kr. höfuðstól, en mitt fjelag hefir einungis 1/2 milj. kr. höfuðstól. Það væri því ef til vill rjettara að nefna hann olíukeisara, olíupáfa eða olíusoldán. Jeg hjó eftir því, að hv.þm. sagðist altaf hafa vitað, að það væri ekki til neins fyrir hæstv.dómsmrh. að fara með lögsókn á hendur fjelaginu. Hann bygði það á því, að jeg hefði undirbúið stofnun fjelagsins og væri svo góður lögfræðingur, að þar hlyti alt að vera rjett gert.

Þetta hlýtur að vera misskilningur hjá hv.þm.

. Þetta er ekki misskilningur. En hitt verð jeg að segja, áð jeg á ekki heiðurinn af því að hafa undirbúið fjelagsstofnunina. Það hefir verið sagt, að hv.þm. hafi einmitt staðið á bak við árásina á Shell-fjelagið. Þar er þá einungis um samkepni að ræða, því hann mun gjarnan vilja vera einn um hituna. Hv. þm. vildi leiða það út úr 31. gr. h/f-laganna, að erlendir menn hefðu töglin og hagldirnar í Shell-fjelaginu. Jeg er ekki viss um, að skilningur hans á lögunum sje rjettur, en hitt er jeg viss um, að Íslendingarnir hafa altaf nægileg vopn í höndum til að ráða fjelaginu. Þeir geta neitað að taka sæti í stj. fjelagsins. Afleiðingin af því verður sú, að fjelagið verður að leysa upp, því ísl. menn verða að vera í stj. þess samkv. lögum. Nei, þetta er bara blekking; hún kemur að engu haldi, en sýnir þó innræti þessa hv.þm. Honum finst ekki nóg að ráða yfir fjelagi, sem er 140 sinnum stærra en Shell, en græðgi hans er svo takmarkalaus, að hann vill gleypa alt með húð og hári. Þá var hv.þm. að tala um, að jeg hefði hafnað, þegar jeg var ráðh., boði frá B. P. um að byggja olíugeyma. Hann mun þar eiga við það, að jeg vildi ekki leggja út í að byggja olíugeyma fyrir ríkisreikning. Það var heldur engin fjárveiting í þessu skyni í fjárlögum, enda ekki fje fyrir hendi. Það var að vísu hægt að fá lán, en skuldirnar sýndust þá nægar fyrir. Þá var hv.þm. að tala um það, að tekjuskattslögunum hefði verið breytt með reglugerð. En jeg vil bara segja það, að ekki er unt að breyta lögum með reglugerð. Fari reglugerð í bága við lögin, verður hún að víkja fyrir lögunum. Þá var og hv.þm. að tala um skattinnheimtuna hjer í Reykjavík og hve regla sú, er útsvörunum er skift niður eftir, væri slæm. Þetta kemur okkur hjer ekkert við. Það eina, sem jeg hefi talað um viðvíkjandi þessu, og sem jeg stend við, er það, að jeg álít, að strax eigi að prenta á eyðublöðin allar þær spurningar, sem svara ber, í stað þess að þurfa að vera að krefja fólk svars síðar. Þá þarf jeg að víkja nokkrum orðum að hæstv.dómsmrh. Síðast er hann svaraði mjer, hafði fundur staðið svo lengi, að hann var fremur stuttorður, svo jeg get einnig verið það. Meðal annars var hann að tala um það, að mig vantaði þann hærri skilning á friðun Þingvalla. Jeg verð að játa það, að mig vantar það að geta skilið, hvers vegna þarf endilega að banna sauðfjárrækt í því hjeraði, sem er allra hjeraða best til slíkrar ræktunar fallið. Og mjer þykir leitt, að hæstv. ráðh. skuli ekki vera svo góður kennari, að hafa getað kent mjer að skilja þetta, hvorki þegar það var til umr. í fyrra hjer í þinginu nje í starfi okkar í Þingvallanefnd. Hæstv. ráðh. hefir, eins og jeg hefi áður tekið fram, neitað því, að við sig hafi verið talað frá Sauðárkróki um frystihúsmálið, og hann hefir ennfremur neitað því, að sjera Sigfús hafi talað við sig og spurt um það, hvort Sláturfjelag Skagfirðinga gæti verið með í frystihúsbyggingunni sem eigandi. Einnig hefir hæstv. ráðh. neitað því, að hann hafi synjað þessa. Mjer fanst nú samt þessi yfirlýsing hæstv. ráðh. nokkuð dræm, rjett eins og hann væri ekki alveg öruggur. Hann sagði, að ekkert skriflegt væri til um þetta og ekki heldur neitt símskeyti. En hæstv. ráðh. verður að gæta að því, að aðalatriði þessa máls er það, hvort hann hafi í raun og veru neitað, og í sambandi við þetta skiftir því miklu máli, hvort símtal hefir átt sjer stað. Um Hnífsdalsmálið skal jeg ekki ræða mikið. Vil aðeins endurtaka það, er jeg sagði í minni fyrri ræðu, og það er ekki sanngjarnt að heimta, að fyrv. stj. lyki við málið á 2–3 mán., þegar núv. stj. hefir þurft til þess 17 mán. Hæstv. ráðh. sagði ennfremur, að jeg hefði gert mig að verjanda í málinu. Þetta er ekki rjett. Það var öðru nær. Það var sjálfur rannsóknardómarinn, er skipaði mig verjanda. Hæstv. ráðh. getur því ekki áfelt mig fyrir það, að jeg varð við því. Þá sagði hæstv. ráðh., að jeg hefði verið að afsaka Einar Jónasson fyrv. sýslumann Barðstrendinga. Þetta er ekki rjett. Það eina, sem jeg sagði, var það, að stj. gengi merkilega illa að fá dóm fyrir því, er þessi maður skuldaði ríkissjóði. Hæstv. ráðh. sagði svo, að þetta væri fyrv. bæjarfógeta, Jóhannesi Jóhannessyni, að kenna. En hvernig stendur þá á því, að stj. áfrýjaði ekki, því það var Einar sjálfur, sem áfrýjaði? Og fyrst stj. áfrýjaði ekki sjálf, þá getur hún ekkert frekar unnið í þessu máli. En nýtt mál getur hún höfðað. Um Brunabótafjelagssjóðþurðina sagði hæstv. ráðh. sitthvað. En hann nefndi þó ekki aðalatriðið, sem er sá samningur, er gerður hafði verið milli hæstv.forsrh. og umboðsmanns hins seka manns, en sem hæstv.dómsmrh. gerði svo að engu. Hvað Seyðisfjarðarútibúið snertir, sagðist hæstv.dómsmrh. að vísu hafa heyrt talað um, að þar myndi vera einhver sjóðþurð, en hann hefði aldrei fengið neina kæru því viðvíkjandi. Það er undarlegt, að hann skuli leyfa sjer að halda slíku fram, eftir að skýrsla um þessa sjóðþurð hefir legið fyrir þinginu í landsreikningunum í 2 undanfarin ár. Hinsvegar vita allir, að hæstv. ráðh. fylgir ekki þeirri reglu að taka ekki fyrir nema þau mál, sem eru sjerstaklega kærð fyrir honum. Tilgangur minn var að sýna fram á það, að hæstv. ráðh. ljeti lögin ekki ganga jafnt yfir alla, og það er nú staðfest með skýrslu ráðh. sjálfs. Þá sagði hæstv. ráðh., að hæstirjettur hefði litið svo á í Shell-málinu, að sannanir þess, að fjelagið væri útlent, hefðu ekki verið nógu sterkar, og því hefði það verið sýknað. Hjer snýr hæstv. ráðh. alveg við sannleikanum, því það er ávalt venja að taka svo til orða í dómum sem þessum eins og hæstirjettur gerir í þessum dómi. Nei, það hefir verið fullkomlega sannað, að fjelagið er fyllilega löglegt. Hæstv. ráðh. sagði, að af þessum málsúrslitum væri það ljóst, að breyta þyrfti hlutafjelagalögunum, svo að þau næðu tilgangi sínum. Það var leitt, að hæstv. ráðh. skyldi ekki sjá þetta fyr. Og hvers vegna ber hann þá ekki fram frv. um að breyta þeim? Að lokum var hæstv. ráðh. kominn í slík vandræði í röksemdaleiðslu sinni, að hann gat ekki svarað neinu, en sagði, að það mundi rjettast að skjóta málinu fyrir guðsdóm. Jeg get vel skilið það, að hæstv. ráðh. vilji fresta þessu sem lengst og að hann vildi gjarnan losna við að fást við mig í þessu máli.

Heldur hv.þm. máske, að hann komist aldrei til himnaríkis?

. Það er nú sagt, að það sjeu margar vistarverur hinumegin, en eftir nýjustu kenningu býst jeg samt við því, að við hittumst þar. En bæði er það, að jeg get búist við, að hann hafi mörgu að sinna, er þangað kemur, og svo er jeg ófús til þess að veita honum áfrýjunarfrest þangað til við erum dauðir. Jeg efast um, að hæstv. ráðh. hafi þá mikið til að borga með eða eigi innstæður hinumegin. Gæti jeg best trúað, að hann yrði gjaldþrota þar og að ekkert verði af honum að hafa til að greiða fyrir það, er hann hefir hjer ilt gert. En geti hann sett tryggingu fyrir því, má vera, að jeg veiti honum gjaldfrest. Hæstv. ráðh. sagði, að jeg hefði gefið B. P. leyfi til þess að starfa hjer. Þetta er rjett, og jeg get ekki talið það neina goðgá, enda hugsa jeg, að hæstv. ráðh. sje alveg á sama máli. Jeg hefi heyrt, að hann sje mjög mikill vinur aðalforstjóra B. P. og hafi jafnvel gist hjá honum í 1/2 mánuð í einni utanferð sinni, Hann sagði, að B. P. gæti ekki stækkað nema það fengi til þess sjerstakt leyfi. En jeg er ekki viss um, að það verði svo erfitt að fá þau hjá hæstv. stj. Því bæði er nú þessi vinskapur milli forstjórans og hæstv.dómsmrh., og auk þess er aðalmaður fjelagsins hjer, hv. 2. þm. Reykv., ekki neitt sjerstaklega illa sjeður hjá stj. Mjer er sem jeg sjái hæstv. ráðh. neita honum um frekari leyfi, er hann kemur með makt og miklu veldi, hafandi líf stj. í hendi sjer. Viðvíkjandi því, er hæstv. ráðh. sagði um vitnisburð Lárusar Jóhannessonar í Tervani-málinu, skal jeg geta þess, að hann hefir engan vitnisburð gefið í því máli, en hann hefir varið svipað mál. En eins og hæstv. ráðh. veit, gerir málafærslumaðurinn ekki annað í slíkum tilfellum en að telja alt það upp, er getur verið skjólstæðingi hans til málsbóta. En hæstv. ráðh. má ekki gleyma því, að meðan málið var fyrir hæstarjetti, fór fram ný rannsókn í því, og hefði hann því viljað vera óhlutdrægur í þessu máli, var það skylda hans að geta þess, er þá kom í ljós. Þá talaði hæstv. ráðh. mikið um þessa hómópataaðferð sína. Hómópatar munu vera sömu mennirnir, sem stundum eru kallaðir skottulæknar, en það þýðir lítt lærður læknir. Það verður því að skilja orð hæstv. ráðh. svo, að hann telji sig fara að í þessu máli eins og lítt lærður læknir, og get jeg með ánægju tekið undir það. Hvað snertir það, að hæstirjettur dæmdi Júpiter í sekt, en ekki fangelsi, þá stafar það af því, að hann skilur bókstaf laganna svo, að honum sje það heimilt. En hæstv. ráðh. virðist skilja lögin öðruvísi. En hann verður að gæta að því, að það er dómstólanna að skýra lögin, en ekki dómsmrh. Þess vegna hefir hæstv. ráðh. enga heimild til þess að segja, að þetta sje röng lögskýring hjá hæstarjetti. Hann getur vitanlega haft sína skoðun á þessu, en það hefir enga þýðingu. Það, sem hæstv. ráðh. sagði út af veislum í sambandi við byggingu Óðins, mun hafa átt að vera endurgjald gagnvart því, er hv.þm. Borgf. sagði í ræðu sinni.

Jeg hefði ekki minst á það nema að gefnu tilefni

. Jeg held því fast fram, og veit það reyndar alveg, að það sje sami maðurinn, sem á að sjá um byggingu hins nýja strandvarnaskips, og sá, er sá um byggingu Óðins. Er það maður, sem heitir Brorsen. Hefði því hæstv. ráðh. verið sæmra að hafa hægt um sig í því máli. Þá sagði hæstv. ráðh., að það væri rangt að bera saman skuldir landsverslunarinnar og skuldir áfengisverslunarinnar. En jeg var ekkert að bera þær saman, heldur sagði jeg aðeins, að það mætti bera það saman, hvorar virtust meiri. Og jeg get sagt ráðh. það, að þegar fyrv. fjmrh. (MK) fól mjer að innheimta þessar skuldir, setti hann engin skilyrði fyrir því, að það mætti ekki sjást, hvaða skuldir þetta væru. Jeg verð að þakka hæstv. ráðh. fyrir það, er hann sagði, að íhaldsstj. hefði verið sparsöm.

Já, á eftirlit

. Sagði hann, að þetta sæist best á því, hve lítið hefði verið gert. En jeg þarf ekki annað en að vísa til þeirra framkvæmda, er áttu sjer stað 1926, til þess að sýna, að þá var meira gert en nokkru sinni áður. Þá á jeg ekki eftir að svara öðrum en hv.þm. Ísaf. (HG). Hann var að tala um þjóðrækni mína og virtist ekki telja hana á marga fiska. En jeg verð að segja það, að mjer finst það fara heldur illa í munni aðalnjótanda danska gullsins að bregða öðrum um óþjóðrækni. Hefi jeg heyrt, að þessi hv.þm. hafi farið víða um lönd til þess að fá meira. Jeg veit nú ekki, hvort það er rjett, en þetta virðist þó benda til þess, að hann sje ekkert á móti því að lifa af erlendu fje. Hv. þm. var eitthvað að minnast á gamla mynd í Speglinum, sem jeg man vel eftir. En jeg man líka eftir annari, og undir henni stóðu þessi orð: „Alt á að seljast“. Og undir myndinni af honum stóð minnir mig: „Fem Kroner“, og átti víst að sýna, hvað hann kostaði í dönskum peningum. Annars var þessi hugmynd, er hann dró út af þessari Spegilmynd, svo klúr, að það er ósæmilegt að nota hana. En hún minti mig á aðra sögu, nefnilega söguna um samfarir Hrúts og Unnar. Virtist mjer mega skilja hv.þm. svo, sem hann vildi líkja samförum sinum við stj. við hjónaband þeirra. En allir vita, hvernig því lauk. Annars var hv.þm. mjög hortugur og heimtufrekur við hæstv. stj. En hæstv.forsrh. svaraði honum, að hann skyldi ekki vera með þennan rembing, því hann meinti ekkert með því. Til skýringar þessu kom hæstv.forsrh. með dæmisöguna um kúna og skjóluna. Virtist stj. vera kýrin í sögunni, en hv.þm. maðurinn með skjóluna. Þetta á því eflaust að þýða það, að hæstv. ráðh. segir við hv.þm.: Þú mátt koma með þína venjulegu skjólu, jeg skal reyna að fylla hana, en farir þú að koma með heilt uxahöfuð, get jeg ekki fylt það. Eða með öðrum orðum: Þú skalt fá mjólk eins og jeg get frekast látið þig fá, en þú mátt ekki heimta meira. Er gott að vita það, að hæstv.forsrh. skoðar sig sem mjólkurkú jafnaðarmanna og lofar að vera þeim dropsæll. Með þessu er sambandinu rjett lýst. Þá var hv.þm. Ísaf. að skamma fyrv. skattstjóra, en jeg greip þá fram í fyrir honum og sagði, að það væri óviðeigandi að vera að ráðast á fjarverandi menn. Annars finst mjer það ekkert undarlegt, þó hann vinni sjer meira inn heldur en hv.þm., því að jeg veit, að hann vinnur meira á morgnana, áður hv.þm. kemur á fætur, en þm. vinnur allan daginn.

Veit hv.þm. nokkuð um mína fótaferð?

. Já, því það sýnir sig stundum, að ekki er hægt að halda fundi snemma, vegna þess að hv.þm. er þá ekki kominn á fætur. Það er því ekki nema eðlilegt, að Einar Arnórsson hafi hærri laun en hv.þm., því verður er verkamaðurinn launanna. Einnig talaði sami hv.þm. um bein skrifstofustjóranna og vildi kenna íhaldsstj. um það. En jeg vil í þessu máli upplýsa hv.þm. um það, sem jeg þó hygg, að hann viti, að flestir þeirra hafa haft þessi störf með höndum í mörg ár, og hafa gegnt sumum þessum aukastörfum í alt að 20 ár. Svo segir hv.þm., að íhaldsstj. eigi sök á þessu. Það virtist þó heldur draga niður í honum, þegar honum var sagt, að núv. stj. hjeldi þessu áfram, en sagði þó eitthvað á þá leið, að eiginlega væri það ámælisvert. Meðal þeirra tekna, er hann tilfærði mjer, taldi hann ferðakostnað við embættiseftirlit. Þetta er algerlega rangt: Það er ómögulegt að færa slíkt til tekna. Það er því fyllilega rjettmætt, er stjórnarblaðið Tíminn segir, að ríkisgjaldanefndin fari með falskar tölur.

Það er tekið fram í skýrslunni, hvað eru laun og hvað er kostnaður

. Þegar hv.þm. las þetta upp, taldi hann þennan ferðakostnað með laununum, svo það lítur helst út fyrir, að hann viti ekki, hvað hann hefir sjálfur skrifað. En til hvers er verið að skrifa þetta svona, ef það á ekki að vera til þess að villa? Jeg fæ ekki skilið, til hvers annars það ætti að vera. Annars virtist það ekki vaka fyrir hv.þm. að standa upp til að ávíta hæstv. stj., heldur til hins, að reyna að svala sjer á Íhaldsflokknum og beina árásum gegn honum, Það var eins og hv.þm. hjeldi, að þessi flokkur sæti ennþá við stj., og hann óttaðist mjög, hversu voldugur hann er. Þessi flokkur er svo fjölmennur, að það er full von, að hv.þm. sje smeykur og reyni því að ráðast á gerðir hans í tíma og ótíma. Jeg þykist nú hafa svarað hv.þm. Ísaf. nægilega.

Benedikt Sveinsson Hv. þm. Dal. hefir að nýju vakið máls á hinu mikilvægasta málefni vor Íslendinga, sambandsmálinu, um afskifti stj. af því og afstöðu hennar til þess nú. Hefir hann borið fram fyrirspurn, sem hæstv. ráðh. hefir þegar svarað. Þessi fyrirspurn er nokkurskonar árjetting eða endurnýjun þeirrar fyrirspurnar, er hv.þm. Dal. bar fram á sjerstöku þskj. á síðasta þingi um stefnu stj. gagnvart sambandslagasamningnum frá 1918. Hæstv. forsrh. svaraði fyrirspurninni þá út í æsar, skýrt og drengilega og með öllu afdráttarlaust. Galt allur þingheimur svörum hans jákvæði sitt, á þann hátt, að formenn flokkanna svöruðu hver fyrir sinn flokk. Hv. þm. Dal. mátti vera fullkomlega ánægður með svörin, ekki síst svar hæstv.forsrh. Var það af öllum viðurkent, að hann hefði svarað „af sinni hálfu og allra flokksmanna sinna“ afdráttarlaust, skýrt og drengilega, - einmitt á þann hátt, sem sjerhver góður Íslendingur hlaut að óska. Hæstv. ráðh. (TrÞ) hefir nú svarað enn á ný með því að lýsa yfir því, að engin breyt. hafi orðið í huga hans til þessa máls. Væri það og undarlegt, ef hæstv. ráðh. hefði hvarflað nokkuð í þessu máli, sem allir viðurkenna, að hann hafi tekið svo drengilega, allra helst þar sem Alþingi hafði og goldið því jákvæði sitt, og allir Íslendingar stóðu að baki. Jeg hefi ekki heyrt allar umr., er nú hafa farið á milli hv.þm. Dal. og hæstv.dómsmrh., en þó hefi jeg orðið þess áskynja, að þeim hefir orðið allmjög sundurorða um afskifti þeirra af sjálfstæðismálinu. Hinsvegar þekki jeg hæstv.dómsmrh. svo vel, að jeg veit, að hann bregst ekki í þessu máli. Að vísu hefi jeg sjeð í blöðum orðatiltæki, höfð eftir hæstv.dómsmrh., sem ekki væru geðfeld. ef sönn gætu talist, en það er alkunna, að heldur lítið mark er á takandi, hvað blaðanegrar í öðrum löndum fleipra um sjálfstæðismál Íslendinga eða hafa eftir þeim mönnum, er þeir hafa snöggvast hitt að máli. Er það og alkunna, að allflestir þeirra bera eigi fremur skyn á frelsismál Íslands en skelfiskur. Jeg hygg jafnvel, að stundum hafi verið haft rangt eftir hv.þm. Dal. í útlendum blöðum. - Á hinn bóginn er jeg allskostar ósamþykkur hæstv.dómsmrh. um það, að ekkert lið sje í þm. Dal. í þessu máli. Jeg skoða þau ummæli reyndar sem nokkurskonar kerskiyrði á milli þessara gömlu kunningja, en þeim fylgi lítil alvara, því að allir vita, að fáir hafa gengið betur fram í sjálfstæðismálinu en einmitt hv.þm. Dal. Eru ekki aðrir fremri í flokki Íslendinga nú á dögum í þeirri baráttu en hann. Hitt er alveg rjett, að berjast þarf fyrir mörgu öðru, sem sjálfstæðismálinu er samfara, svo sem öllum atvinnumálum landsmanna og margháttaðri menningu þeirra. En ekki verður úr því dregið, að hv.þm. Dal. hefir staðið í brjóstfylking þeirri, sem barist hefir fyrir sjálfstæðismálinu. Það var hann, fyrstur af nútíðarmönnum, sem kom Dönum í skilning um það, að Íslendingum væri alvara um kröfur sínar að losna úr „ríkiseiningunni“. „Frelsishjal“ okkar - sem Dönum virtist vera - var aldrei borið svo djarflega fram suður við Eyrarsund, að þeir „tækju það alvarlega“, fyr en hv.þm. Dal. lagði málið fyrir konung 1914 og sagði: „Þetta vil jeg hafa fram, eða jeg fer frá völdum“. Hv. þm. Dal. hefir gert Íslendingum ómetanlegt gagn með þeirri einurð sinni, og það er skylt, að hann fái að njóta sannmælis.

Hákon Kristófersson Án þess að vilja gera lítið úr tilmælum hæstv. forseta, vil jeg taka það fram, að jeg þarf engrar afsökunar að biðja á mælgi minni við þessar eldhúsdagsumr. Jeg þarf því ekki þess vegna að takmarka mál mitt. Hinsvegar er engin furða, þó að farið hafi langur tími í þessar umr., því að hjer hefir verið tvöfaldur eldhúsdagur. Það hefir verið ráðist á tvær stjórnir. Fyrv. stj. hefir verið blandað inn í umr. og hefir það lengt þær að mun. Jeg mun reyna að stilla ummælum mínum svo í hóf, að ekki gefist tilefni til neinnar harðvítugrar deilu, svo framarlega sem andstæðingar mínir eru ekki haldnir af óviðráðanlegum geðofsa. Það, sem jeg vildi sjerstaklega vekja máls á, er um gjafafje Herdísar sál. Benediktsen. Það kemur fram í aths. við fjárlagafrv. um 14. gr. XV., að styrkveiting til húsmæðraskólans á Staðarfelli er látin falla niður, þar eð ákveðið er, að Herdísarsjóður taki hann að sjer. Jeg ætla nú að leyfa mjer að bera fram fyrirspurnir til hæstv.dómsmrh. og vona, að jeg fái greið og góð svör. Í fyrsta lagi vil jeg spyrja hæstv. ráðh., hver hefir ákveðið þetta, og í öðru lagi, með hvaða heimildum það er gert. Það er ekki fyrir það að synja, að þegar hinum svokallaða húsmæðra skóla á Staðarfelli var komið á laggirnar, var talsverður uggur í mjer og öðrum um það, að þegar búið væri að smeygja inn litla fingrinum, mundi öll höndin koma á eftir. Það kom sem sje greinilega í ljós hjá ónefndum mönnum, að þarna væri möguleiki til að láta sjóð Herdísar sál. taka til starfa og blanda honum inn í Staðarfellsgjöfina, eða öllu heldur söluna. Sá, sem mest barðist á móti þessu, var hv. 2. landsk. (IHB) og ýmsir fleiri, og það leiddi til þess, að stofnað var til harðvítugra mótmæla gegn því, að þetta kæmi fyrir í framtíðinni. Jeg hefi einhverntíma sagt - og það er í samræmi við skoðanir fjölda manna, -, að þetta gæti ekki orðið, nema því aðeins, að ekki yrði farið eftir ákvæðum þeim, sem felast í arfleiðslubrjefi Herdísar. Jeg hefði aldrei gert ráð fyrir því, að nokkur stj. treysti sjer til þess að ganga á svig við síðasta vilja þessa eða annara gefenda. Til þess að skýra þetta nánar, skal jeg lesa nokkur atriði úr brjefinu, með leyfi hæstv. forseta. 3. liður hljóðar svo: „Að lokum ákveð jeg, Herdís Benediktsen, sem minn síðasta vilja, að þegar útfararkostnaður minn hefir verið heiðarlega greiddur ásamt kostnaði þeim, er skiftin eftir mig hafa í för með sjer, og þegar framanskrifuðu hefir verið nákvæmlega fullnægt, þá skulu allar þær eignir, sem eftir mig verða skuldlausar, eður þrír fjórðu partar allra skuldlausra eigna minna, aðeins með þeim takmörkunum, sem jeg hefi ákveðið í 2. lið, ganga til stofnunar kvennaskóla á Vesturlandi, og er sú ráðstöfun mín gerð, bæði af einlægum vilja mínum og samkvæmt þeirri ósk, sem einkadóttir mín elskuleg, Ingileif Sólborg Charlotta Benediktsen, ljet fleirum sinnum í ljós við mig sem sinn hjartans vilja“. Í 4. lið stendur ennfremur: „Þessi gjöf mín til kvennaskólastofnunar á Vesturlandi óska jeg að beri nafn okkar mæðgna og heiti „minning Herdísar og Ingileifar Benediktsen“. Gjöfin skal vera undir stjórn og umsjón landshöfðingjans yfir Íslandi, og er það vilji minn, að henni verði komið í konungleg ríkisskuldabrjef og renturnar lagðar upp í 10 ár og þeim bætt við höfuðstólinn, sem aldrei má skerða, heldur aðeins verja vöxtum hans til áminstrar skólastofnunar. Að umgetnum 10 árum liðnum skal enn leggja upp renturnar af öllum höfuðstólnum, eins og hann þá er orðinn, þangað til svo mikið fje er fyrir hendi, að landshöfðinginn, eftir samráði við amtsráðið í Vesturamtinu, álítur það nægilegt til þess að setja kvennaskólann á stofn, svo að hann geti tekið til starfa án þess að höfuðstóllinn sje skertur“. Jeg þarf ekki að lýsa hinum rauða þræði þessa brjefs, sem er sá, að skólinn skuli ekki settur á stofn fyr en hann er orðinn svo efnaður, að hann geti sjeð fyrir sjer sjálfur. Þetta byggi jeg bæði á brjefinu og eins á umsögn manna, sem voru þessu kunnugir og þekt höfðu þessa merkiskonu. Viðvíkjandi því atriði, að í brjefinu er talað um landshöfðingja, þá segir sig sjálft, að í þess stað er nú um viðkomandi ráðh. að ræða. En um amtsráðin er það að segja, að aðrir aðilar hafa komið í stað amtsráðs Vesturamtsins. Get jeg í því efni vísað til kgl. tilsk. frá 2. mars 1908, sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þá er til þess kemur að stofna kvennaskóla í hinu fyrverandi Vesturamti af sjóði „Minning Herdísar og Ingileifar Benediktsen“, skal leita álita sýslunefndanna í nefndu amti um þau atriði, er amtsráði Vesturamtsins var ætlað að hafa afskifti af samkvæmt gjafabrjefi frú Herdísar Benediktsen“. Jeg vona nú, að hæstv.dómsmrh. lái mjer það ekki, þótt jeg furði mig á, ef þessari ákvörðun hefir verið slegið fastri án þess að viðkomandi sýslunefndum hafi verið gefinn kostur á að segja álit sitt um það. En mjer er kunnugt um, að það hefir ekki verið gert. Þess hefði þó mátt vænta, því hæstv. stj. var vel kunnugt um öll þau andmæli, sem fram hafa komið gegn því, að þessi sjóður tæki til starfa fyr en hann væri þess megnugur að sjá um skólann að öllu leyti, og að honum yrði ekki slegið saman við annað gjafafje. Jeg get ekki fallist á þá afsökun, sem jeg býst við, að hæstv. stj. muni koma með, að þessu hafi verið slegið föstu þegar tekið var við Staðarfellsgjöfinni. Enda á að kenna þá gjöf við þá fóstbræðurna, Gest heit. Magnússon og Magnús heit. Guðmundsson. Og enda þótt sá skilningur sje í það lagður, að Alþ. hafi tekið við gjöfinni með því skilyrði, að Herdísarsjóðnum yrði slegið saman við hann, þá getur það ekki skoðast bindandi, því slíkt var ómögulegt að gera, nema með því að ganga á svig við síðasta vilja stofnanda sjóðsins. Um það, hvert fyrirkomulag yrði haft á skólanum, legg jeg ekki eins mikið upp úr; þótt miðað væri við Ytri-eyjarskólann, þá hafa breyttir tímar gefið rjett til hagkvæmara fyrirkomulags. Hitt er aðalatriðið, að sjóðurinn sje ekki látinn byrja fyr að starfa en hann er fær um að bera uppi allan kostnað af skólahaldi. Sjóðurinn var í árslok 1927 kr. 141736.04, og við það hafa svo bætst 5% vextir á árinu 1928; nemur það nokkrum þús. kr. Jeg hafði ekki búist við því að sjá þetta í aths. við fjárlagafrv. Jeg verð að líta svo á, að þetta sje gert án hæfilegrar heimildar. Jeg veit það, að jeg tala hjer fullkomlega í samræmi við vilja þeirra aðila, sem um þetta eiga að fjalla og sem jeg nefndi áðan. Það er nú máske barnalegur skilningur hjá mjer, en jeg leit nú samt svo á, að Alþ. kæmi þetta ekki nokkurn skapaðan hlut við. Það eru ráðh. og sýslunefndirnar, sem hafa umráða- og ákvörðunarrjett um þennan sjóð. Og standi sá skilningur minn óhaggaður, þá sje jeg ekki, að Alþ. hafi neitt með þetta að gera. Og þá er því líka óheimilt að taka móti gjöf, sem setur það skilyrði, að þessi sjóður sameinist henni og að þar verði skóli frú Herdísar settur. Og jafnvel þótt Alþ. hafi gert eitthvað í þessu máli, sem því bar enginn rjettur til, þá heimilar það nú stj. engan veginn að gera þetta. Ef hún hefir gengið framhjá rjettum aðilum, þá hefir hún að mínu viti enga heimild haft til að stofna þennan skóla nú. Ef sú regla yrði upp tekin að ganga framhjá skilmálum gjafabrjefa, þá mundi enginn sjá sjer fært að gefa slíkar gjafir. Þeir geta þá ávalt átt á hættu, að ákvæði þeirra yrðu síðar að engu höfð. Jeg skal viðurkenna, að þetta stendur í gjafabrjefi Magnúsar Friðrikssonar, og má því máske segja, að Alþingi hafi lofað þessu. En jeg tel það nú samt ekkert samþykki Alþ., þótt þetta hafi verið borið undir einhverja n. í þinginu, ef það hefir ekki verið samþ. af Sþ. eða annarihvorri d. þingsins. Jeg hefi áður leyft mjer að bera fram mótmæli gegn þessu, og jeg hefi sömu skoðun enn. Mjer þykir nú að sinni ekki ástæða til að fara frekar inn á þetta mál. Jeg býst við, að hæstv.dómsmrh. muni gefa góð og gegn svör, eins og vænta má af honum. Skyldi það gleðja mig mjög, ef þau sýndu það, að ótti minn væri með öllu ástæðulaus og að enginn líkræningjaháttur væri framinn í þessu máli. En því nafni kalla jeg það, ef stj. ekki framkvæmir síðasta vilja látinna manna. Jeg skal nú ekki verulega blanda mjer inn í hinar miklu umr., sem orðið hafa hjer um ýms mál. En jeg verð að átelja ummæli, sem hæstv.dómsmrh. viðhafði í deilu sinni við hv.þm. Vestm. Hæstv. ráðh. vildi dæma hann og Íhaldsflokkinn fyrir ólag það, sem átt hafði sjer stað á áfengisversluninni. Jeg vona, að ekki verði tekið hart á mjer, þótt jeg spyrji um, hver mín afskifti hafa verið í því máli. Það kann að vera, að beina megi ásökun til einstakra manna. En að beina slíkum ásökunum til flokksins yfirleitt nær ekki nokkurri átt. Þá þótti mjer leitt að heyra af vörum jafnágæts manns og hæstv.dómsmrh. er, að íhaldsflokkurinn hefði lagst flatur fyrir Spánarsamningunum. Þetta kalla jeg ódrengskap. 

Jeg skal vera ábyrgðarmaður á þeim víxli!

. Jeg verð að lýsa undrun minni yfir því, að hæstv. forseti, eftir alt, sem hjer hefir verið sagt, skuli finna ástæðu til þess að víta það, þótt jeg tali um drengskap. Jeg talaði þó sannarlega kurteislega, eins og við var að búast af mjer. Jeg get ekki álitið það, að hæstv. forseti álíti, að jeg sje einn af þremur mestu orðhákum deildarinnar, sem bent hefir verið til að vera mundu. Jeg ætla ekki að draga fram nein ný árásarefni. Eins og vant er að vera hefir nú verið deilt mjög á hæstv. stj. Verður hver stj. að sætta sig við, að slíkt sje gert. En á eitt mál verð jeg þó að minnast, og það er Tervani-málið. Það vildi svo einkennilega til, að jeg hafði minst á það mál annarsstaðar, en þó með allri hógværð og sanngirni, sem mjer er lagið. Mjer var nú álasað fyrir þetta, svo jeg hjelt máske, að jeg hefði þarna hlaupið eitthvað á mig og átalið það ómaklega, að stj. hefði þarna gert eitthvað, sem ekki hefði verið rjett. Nú hefir þetta mál verið vítt hjer og hæstv. stj. hefir fært fram sínar varnir. En jeg verð að lýsa því yfir, að þær hafa ekki verið eins mikilsverðar og vænta hefði mátt. Aðalvörnin hefir verið bygð á ummælum hins stóra og merka lögfræðings, Lárusar Jóhannessonar, sem var verjandi í Júpiter-málinu. En jeg get nú samt ekki sjeð, að þetta rjettlæti aðgerðir stj. í þessu máli. En þótt jeg leggi annan skilning í þetta en hæstv. stj., þá er það ekki af neinum illvilja gert. Og þau ummæli hæstv.dómsmrh., að á móti þessu væru ekki aðrir en skrælingjar og úrþvætti þjóðarinnar, þykja mjer alveg óviðurkvæmileg. Hæstv. dómsmrh. sagði, að ýmsir skipstjórar væru á sama máli og hann um þetta. Það getur verið satt. En það haggar þó ekki minni skoðun á málinu, eftir að hafa heyrt þær umr., sem hjer hafa fram farið. Sannanir þær, sem hafa fest álit mitt, eru eiðfestir framburðir vitnanna og mælingar þær, sem fram fóru. Það er aðalatriðið í þessu máli. Fortíð bátsins kemur heldur ekkert þessu máli við. Þótt hann hafi verið notaður áður til að smygla inn áfengi og í góðu vinfengi við hv. 2. þm. G.-K., þá haggar það ekkert grundvelli dómsins. Annaðhvort hafa bæði skipin verið sýkn eða sek. En nú hafði hæstirjettur tekið vitnin gild og dæmt Júpiter sekan eftir því. Mjer er það ekkert launungarmál, að einhver hefir borið þá sögu til næstv. dómsmrh., að jeg hafi viljað koma fram vantrausti á stj. á fundum fyrir vestan út af þessu máli. En það var nú síður en svo. Jeg hreyfði þessu máli og bygði ummæli mín á rökum, sem jeg veit, að eru rjett. Jeg vildi aðeins láta það fram koma, hvort menn væru stj. sammála eða ósammála um þetta. Á einum fundi vildu menn enga ákvörðun taka um þetta, en annarsstaðar var það gert. Þetta var það, sem gaf mjer sjerstaka ástæðu til að minnast á þetta mál. Og verð jeg að segja, að jeg álít það miður farið, sem gert hefir verið í því, þótt jeg hinsvegar vilji álíta, að hæstv.dómsmrh. hafi gert það eftir bestu sannfæringu. Skal jeg svo ekki fara frekar út í þetta að sinni. Jeg vil vona, að hæstv.dómsmrh. gefi mjer ákveðin svör við spurningu minni viðvíkjandi Herdísarsjóðnum og Staðarfellsskólanum.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg ætla, að það hafi verið hv.þm. Vestm. og hv. 1. þm. Skagf., sem í þessum umr. mintust á sjerstakt atriði viðkomandi fjármálaráðuneytinu. Og það líti málaferlin milli ráðuneytisins og Einars Jónassonar fyrv. sýslumanns í Barðastrandarsýslu. Þessir hv.þm. vildu gefa í skyn, að einhver mistök hefðu orðið á þessu máli frá hálfu stj. og orðið því að falli. Þeir reyndu og að gera málaflutningsmann stj. tortryggilegan. En af því að þessir hv.þm. fóru rangt með, sem ef til vill hefir stafað af því, að þeir eru ekki kunnugir gangi þessa máls, vil jeg nota tækifærið til þess að gefa hv. d. stutta skýrslu um málið, hvernig það hefir gengið og hvernig það stendur nú. Mjer skildist á hv.þm. Vestm., að ríkissjóður hefði ekki fengið sjer tildæmt nema 65 þús. kr., eða helming þeirrar kröfu, er hann hafði á hendur sýslumanninum. En gangur málsins er á þessa leið: Með dómi, uppkveðnum í gestarjetti Reykjavíkur 15. ágúst síðastl., var Einar M. Jónasson dæmdur til að greiða fjmrh. f. h. ríkissjóðs krónur 65112.02 með 5% ársvöxtum frá 16. apríl 1928 til greiðsludags, og var þessi upphæð fje sýslusjóðs, sjúkrasjóðs og ýmsra dánar- og þrotabúa. Í þessu máli var ekki tekin til greina krafa ríkissjóðs (vangreiddar ríkissjóðstekjur) og krafa út af einu dánarbúi. Í þessu sama máli höfðaði E. M. J. gagnsök og krafðist rúmra 90 þús. kr. af ríkissjóði. Gagnkrafan var ekki að neinu leyti tekin til greina, en E. M. J. dæmdur til að greiða 500 kr. í málskostnað. Þessu máli hefir nú E. M. J. skotið til hæstarjettar, og er það nú undir dómi rjettarins. Með öðrum dómi gestarjettar Reykjavíkur, uppkveðnum 27. mars síðastl., var E. M. J. svo einnig dæmdur til þess að greiða fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs kr. 59457,50 með 5% ársvöxtum frá 20. mars 1928 til greiðsludags, og auk þess kr. 2000.00 í málskostnað. Voru það kröfur þær, er ekki voru teknar til greina í fyrra málinu, sem dæmt var 15. ág. síðastl. Af rjettinum var tekinn til greina hver einn einasti eyrir af ríkissjóðstekjum þeim, sem talið er, að E. M. J. skuldi, og auk þess varakrafa út af dánarbúi einu. Hefir ríkissjóður þannig fengið tildæmt fyrir undirrjetti nákvæmlega alt það, er hann gerði kröfur um út af beinum ríkissjóðstekjum, en dálítið hafa verið lækkaðar kröfurnar út af dánar- og þrotabúum, og er það sumpart gert með samþykki ríkisstj., að fengnum nýjum upplýsingum, og er það aðeins ríkissjóði hagnaður, ef dóm stólarnir líta svo á, að E. M. J. ber ekki ábyrgð á öllu því búafje, er upprunalega var talið, að hann ætti að standa skil á, því að þá eru þeim mun meiri líkur til þess, að ríkissjóður fái dómana að fullu greidda af andvirði eigna þeirra, sem lagt hefir verið löghald á hjá E. M. J. Þannig eru nú fengnir dómar í undirrjetti fyrir samtals kr. 124569,54 á hendur E. M. J., og má óhætt fullyrða, að mörg mál hafi lengur dregist, sem þó hafa ekki verið eins flókin eins og mál þau, er hjer um ræðir, og úrslit málanna, það sem komið er, á þann veg, að ríkissjóður má mjög vel við una, þar sem alt bendir til þess, að hann fái alt greitt af fje því, sem honum ber frá E. M. J. Jeg vil geta þess út af orðum hv.þm. Vestm. um borgun til málaflm. stj., Stefáns Jóh. Stefánssonar, sem hefir haft þetta mál, að hann hefir ekki enn fengið einn einasta eyri fyrir þessi mál greiddan úr ríkissjóði; og allar líkur eru til þess, að mestur hluti þess málskostnaðar, sem leiðir af þessum málum, verði greiddur af eignum E. M. J., en ekki af fje ríkissjóðs. E. M. J. hefir verið dæmdur til að greiða allan málskostnað, og líklegt er, að þær eignir, sem löghald hefir verið lagt á, hrökkvi einnig fyrir honum. Út af því, hvort málaflm. ríkisstj. fylgi ekki taxta málaflutningsmannafjelagsins, má geta þess, að heimild er samkv. þeim taxta að fara niður fyrir hann allverulega, ef ríkisstj. ræður sjer fastan málaflutningsmann og greiðir honum einhverja smáa ársþóknun. Stj. hefir nú samið við málaflutningsmanninn um að greiða honum 300 kr. þóknun á ári, og mun varla vera unt að komast að betri kjörum um það, enda flytur hann málin fyrir miklu lægra gjald en taxtinn ákveður. Hinsvegar má geta þess, að málaflm. fyrv. stj. mun altaf hafa farið eftir ýtrasta taxta, og íhaldsstj. virðist ekki hafa hirt um að leita betri kjara, þó að hún notaði altaf sama málaflm., og ber það ekki vott um sjerstaka sparnaðarhneigð hjá henni. Jeg sje ekki ástæðu til að fara mikið út í gullmál ríkisins við Íslandsbanka, sem leitt hefir verið inn í þessar umr. Allra síst vil jeg gera málaflm. fyrv. stj. á nokkurn hátt tortryggilegan. Það mun vera rjett, að hann krafðist að fá 5000,00 kr. fyrir undir rjett í því máli, er hann hafði fyrir ríkisstj. gegn Íslandsbanka. Jeg vil ekkert áfella Jón Ásbjörnsson fyrir það og geri ráð fyrir, að þetta hafi verið nákvæmlega eftir taxta, en þó miðað við þær ýtrustu kröfur, sem Íslandsbanki gerði í málinu. En óneitanlega hefði það staðið nær fyrir fyrv. stj. að gera samning við þennan málaflm. sinn um þetta mál heldur en að koma hjer fram nú og reyna að gera málaflm. núv. stj., St. Jóh. Stef., tortryggilegan. Út af því, sem hv. 1. þm. Skagf. hefir sagt um þessi málaferli, að stj. hafi hætt við að áfrýja þeim til hæstarjettar, er það að segja, að um það gat ekki verið að ræða; eins og skýrt hefir verið frá, þá er stj. búin að fá dóm í báðum málunum fyrir undirrjetti, á þann hátt, sem hún má mjög vel við una. Annað þessara mála er undir dómi hæstarjettar, en hinu hefir verið þangað stefnt af E. M. J., og verður sennilega þar flutt í maí eða byrjun júní næstk. Er umsögn hv. 1. þm. Skagf. og annara stjórnarandstæðinga um þessi mál mjög villandi í aðalatriðum, og gefa algerlega ranga hugmynd um, hvernig málin hafa gengið upp á síðkastið.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Út af ræðu hv.þm. Barð. vil jeg segja örfá orð. Jeg sje ekki ástæðu til að tala mikið við hann um Tervani-málið, því fremur sem ýmsir af kjósendum hans eyddu því máli fyrir honum á þingmálafundum í hjeraðinu og fundu ekki ástæðu til að deila um það. Og þessir menn búa við einn af þeim fjörðum hjer við land, sem eiga mest í húfi í strandvarnarmálunum. En þrátt fyrir það hafa þeir tekið gætilega og skynsamlega á þessu máli, eins og aðrir góðir borgarar og almenningur yfirleitt, eftir að farið var að ræða málið í hófi og athuga það. Jeg hefi ástæðu til að þakka vini mínum, hv.þm. Barð., fyrir þær upplýsingar um, varðbátinn „Trausta“, sem hann gaf, og samband hans áður við einn hv.þm. íhaldsflokksins, sem jeg hefi ekki ástæðu til að rengja.

Jeg tók það eftir hæstv. ráðh.

. Jeg held, að hv.þd. hafi skilið þm. eins og jeg, að viss maður, sem að vísu var ekki búsettur þar í kjördæminu, hafi átt mikil sambönd og kunnugleik við bátinn. En vilji hv.þm. skýra þessar upplýsingar sínar á annan hátt, þá skal jeg taka því. Að því er kemur til þess máls, sem hv.þm. Barð. gerði að aðalumtalsefni í ræðu sinni, þá virðist kenning hans sú, að ekki hafi mátt blanda öðru fje inn í gjafasjóð frú Herdísar Benediktsen en hinu upprunalega, og að ekki megi snerta þann sjóð fyrri en hann einn er þess megnugur að bera uppi kvennaskóla á Vesturlandi. Í þessu máli hefir nú gerst sá atburður, sem hv.þm. vill ekki viðurkenna gildan, en sem jeg álít fullkomlega bindandi bæði fyrir þing og stj., og einkum fyrir íhaldsmenn. Hv. þm. mun líta svo á, að stj. eigi að ógilda þann samning, sem gerður var á milli Jóns heit. Magnússonar og Magnúsar Friðrikssonar á Staðarfelli. Með því eina móti að ónýta þennan samning er hægt að fallast á kenningu hv.þm. Ef aftur á móti er gengið inn á það, að Jón Magnússon hafi haft rjett til þess að taka á móti gjafafje í sjóðinn, og ef játað er, að Alþingi 1921 hafi gegn ákvörðun um árlegan lífeyri til hjónanna á Staðarfelli haft rjett til að taka við gjöf þeirra, þá er ekki hægt að breyta því nú á þann hátt, sem hv.þm. vill. Það er fullkominn samningur á milli ríkisins og hins nýja gefanda, sem er bindandi fyrir alla framtíð. Eina vafaatriði þessa máls er það, hvenær skóli eigi að taka til starfa á Vesturlandi, sem nýtur styrks úr sjóðnum. Í nýja samningnum er ákveðið, hvar hann á að vera, en um þetta getur verið meiningamunur. Jeg vil ekki þreyta hv. d. á því að fara ítarlega út í þetta mál nú, en aðeins benda hv.þm. Barð. á þær umr., sem fram fóru á Alþingi, þegar tekið var við Staðarfellsgjöfinni 1921, Þá þoldi hv.þm. sinni stj. mótmælalítið að gera þennan samning og brá ekki stuðningi sínum og fylgi við Jón Magnússon, meðan honum entist líf til stjórnarstarfa. Það rýrir möguleikana fyrir hv.þm. að mótmæla nú. Hann átti að koma fram með þau 1921. Jeg ætla ekki að fara út í það efni, hvort jeg álít, að rjett hafi verið af stj. og þingi að taka við gjöfinni og bæta henni við gjöf Herdísarsjóðsins, en jeg er nú sem stendur arftaki Jóns Magnússonar í stj. bundinn við gjöfina og þann samning, sem hann hefir gert. Vil jeg svo, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp úr gjafabrjefinu 1. lið, sem áskilinn er af gefanda: „Að á Staðarfelli verði reistur á sínum tíma hinn fyrirhugaði skóli frú Herdísar sálugu Benediktsen“. Þetta er fyrsta skilyrði fyrir gjöfinni, sem stj. og þing hefir veitt móttöku, um leið og gengið var að öðru skilyrði um árlegan lífeyri úr ríkissjóði til hjónanna á Staðarfelli. Ennfremur er svo að orði kveðið í samningnum: „Þar sem ríkisstjórn og Alþingi hafa lofað, að það skuli gert verða, er jeg hefi áskilið, þá lýsi jeg hið íslenska ríki löglegan eiganda hinnar ofangreindu eignar frá næstu fardögum að telja, með þeim rjettindum, er jeg hefi eignina átt“. Þar sem þetta brjef er eigi aðeins ómótmælt af fyrv. stj., sem við því tók, heldur og viðurkent, þá er enginn vafi á því, að aðalkenning hv.þm. Barð. er alveg röng. Jeg segi ekkert um, hvort rjett hafi verið af J. M. að þiggja gjöfina með þessum skilyrðum; en samninginn má ekki brjóta. Annað atriði í ræðu hv.þm. Barð. var spurningin um það, hvort kominn sje tími til þess, að Herdísar-sjóðurinn geti starfað á þann sjálfstæða hátt, sem frumgjafabrjefið getur um, og með þeirri viðbót, sem hann hefir fengið, góðri jörð, sem metin hefir verið á 70 þús. kr. Eign sjóðsins er nú alls c. 200 þús. kr. virði. Það er að vísu altaf hægt að segja, að sjóðurinn sje ekki orðinn nógu stór til að taka til starfa, og það má líka segja, að hann sje nógu stór til þess. Það fer alt eftir því, hvaða kröfur eru gerðar. Í gjafabrjefinu er ekkert, sem getur hindrað stj. í að ákveða, að skólinn skuli taka til starfa hvenær sem henni þóknast. Ef hv.þm. Barð. hefði verið í stj. í mínum sporum, þá hefði hann að sjálfsögðu dregið málið á langinn. En jeg álít, að sjóðurinn geti nú þegar tekið til starfa. Hann hefir til umráða stóra jörð og verðmikla. Gefandinn (Magnús Friðriksson) var búinn að reisa þar steinhús, eitt með þeim stærstu á landinu; og síðastl. ár var reist þar viðbótarbygging, báðum sjóðunum að heita má að kostnaðarlausu. Húsið rúmar 15–20 skólastúlkur, sem dvelja þar nálega alt árið, að fráteknum slættinum. Að vísu mætti segja, að skólinn ætti að vera fyrir 20–30 stúlkur, en um það er ekkert sagt í gjafabrjefinu, og kenslukonur þær, sem vit hafa á, álíta, að húsmæðraskólar í sveitum eigi ekki að vera stærri en þetta. Eins og hv.þm. Barð. mun vera kunnugt, þá hefir skólinn á Staðarfelli starfað undir þröngum skilyrðum og við erfiðan fjárhag. Fyrsta árið fjekk hann 3000 kr. styrk úr ríkissjóði, og forstöðukona skólans þurfti þá að greiða landskuld af jörðinni. Er það augljóst, að þegar lagður er til skólans sá arður, sem jörðin og sjóðurinn gefa af sjer, þá verða það fyllilega helmingi meiri tekjur en skólinn fær nú til rekstrar. Skólinn hefir getið sjer gott orð og aðsókn er svo mikil, að á komandi hausti verður að vísa frá af þeim, sem sótt hafa um skólavist. Þetta sýnir, að það er ekki ótímabært að láta vilja gefendanna njóta sín hið fyrsta, og aðsóknin sýnir, að með skólanum er bætt úr brýnni þörf, sem vert er, að sjóðirnir styðji. Önnur ástæða hans gegn því, að veita mætti skólanum styrk úr sjóðnum á þessu ári, var einskis virði. Hv. þm. taldi, að í tilskipun stj. um Herdísarsjóðinn, frá 1908, væri gert ráð fyrir, hvernig meðferð sjóðsins skyldi háttað. Þar væri svo fyrir mælt, að þegar Herdísarskólinn yrði stofnaður, skyldi leita um það álits sýslunefnda á Vesturlandi. Þetta var náttúrlega hyggilegt af stj. sjóðsins, að ákveða að leggja þetta undir úrskurð sýslunefndanna. Meðan amtsráðið var við lýði, þá var það allsherjarþing fyrir Vesturland; þar gat myndast meiri hluti og orðið samþyktar ályktanir, sem voru bindandi fyrir sýslurnar. En þegar amtsráðið var lagt niður og till. um þetta mál skotið undir sýslunefndir á Vesturlandi, sem aldrei geta haft sameiginlegan fund og vitanlega aldrei komið á samkomulagi um þetta mál, þá var útilokað, að nokkur úrlausn gæti á því fengist eftir þeirri leið. Þar, sem um minni fjarlægðir er að ræða, hefir reynst erfitt og jafnvel ómögulegt að fá aðila til þess að sameina sig um skólasetur. Jeg vil benda hv.þm. Barð. á það, að 4 ár voru liðin frá því að amtsráðið var lagt niður og þangað til þessi tilsk. var gerð, þannig að ef reisa hefði átt Herdísarskólann á þessum tíma, var ekkert til að fara eftir og styðjast við, auk þess sem ekkert var upp úr því að hafa að spyrja sýslunefndirnar. Úr því að landsstj. 1908 gat gefið út tilsk. um, hvernig þessu skyldi haga, getur hver stj. sem er breytt þessu, eftir því sem hún vill, og til að gleðja hv.þm. Barð. vil jeg segja honum það, að komið getur til mála að breyta tilsk. nú bráðlega. Jeg vona, að hv.þm. Barð. sjái, að það er staðreynd, að Alþingi og stj. hafa tekið við gjöf Magnúsar Friðrikssonar með þessum skilmálum, er jeg nú lýsti. Þessi skýring verður að duga frá minni hálfu, sjerstaklega þar sem þetta var gert á þingi, sem hv.þm. Barð. átti sæti á, og þar sem það var flokksforingi hans, sem samningana gerði. Það kemur sem sje í ljós, að hv.þm. Barð. á aðgang að sínum eigin dána foringja og samherjum á þingi 1921 um þetta mál. Hv. þm. Skagf. hafa báðir farið mörgum orðum um sláturhúsmálið í Skagafirði og vikið ýmsu að mjer í því sambandi. Til þess að gera þetta mál einfalt fyrir þá, sem lítið eru því kunnugir, vil jeg skýra frá, hvernig það er vaxið. Fyrir forgöngu Jóns Árnasonar og hæstv.forsrh. gekk Alþingi inn á að styðja að því, að reist yrðu kælihús á vissum höfnum úti um land, og sem áframhald af því máli lagði ríkið í kæliskip Eimskipafjelagsins. Það er að flytja kol til Newcastle, þegar þeir, sem ekkert hafa gert í þessum málum og enga þekkingu hafa á þeim, eins og þessir tveir hv.þm., ætla sjer að fara að kenna Jóni Árnasyni og hæstv.forsrh., hvernig eigi að leysa þessi mál. Það er broslegt, þegar eftirsnakkararnir ætla sjer að fara að kenna forgöngumönnunum, en einkum er það þó broslegt, og ekki samboðið mönnum með fullu viti, að láta sjer detta í hug, að stj. leggi fram fje í tvö kælihús á sama staðnum. Annaðhvort eru hv.þm. Skagf. blindaðir af þeim ofsa og hjeraðsríg, sem ríkt hefir í þessu máli, eða þeir eru ekki með sjálfum sjer. Þetta eru þau almennu rök, munurinn á forgöngumönnunum og eftirsnökkurunum. Það er algerlega dæmalaus ráðleysa og vitleysa, að viss hluti manna í einu hjeraði skuli ætlast til að fá ríkisstyrk til þess að byggja annað kælihús í viðbót við það sem fyrir er á staðnum. Og ofan á svona grundvöll, sem er með öllu heimskulegur og þessir hv.þm. láta sjá í sem undirstöðu framkomu sinnar, bætist svo það, að maður norður í Skagafirði, sem mjer er kunnugur, á að hafa spurt mig um álit mitt á þessu og það að hafa orðið bindandi fyrir alt annan fjelagsskap en þessi maður stendur fyrir. Til þess að gera það ennþá ljósara, hvílík vitleysa þetta er, ætla jeg að segja nánar frá, hvernig þessi íhaldsgrautur er tilbúinn. Í Skagafirði er stórt kaupfjelag, sem altaf er að vaxa, en til skamms tíma hefir það ekki slátrað, heldur verslað eingöngu með aðfluttar vörur og tekið ull af bændum. Í seinni tíð er fjelagið þó farið að slátra og hefir tekið langmest fje til slátrunar í Skagafirði á síðasta hausti. Fyrir þessu fjelagi stendur sjera Sigfús Jónsson, ágætur maður, sem fyrrum var prestur á Mælifelli. Er hann eindreginn andstæðingur hv.þm. Skagf. í pólitík. Að því er snertir hv. 2. þm. Skagf. (JS), sem var í þessu Kaupfjelagi, þó að hann sje genginn úr því nú, og gerði þá alt, sem hann gat, til að spilla fyrir starfi framkvæmdarstjórans og hafði meira að segja í hótunum við hann, ef hann byði sig fram til þings.

Hefir sjera Sigfús skýrt frá þessu?

. Þetta vita allir í Skagafirði, en ef hv.þm. vill jeta þetta ofan í sig og þurka það út, þá hann um það. En hv. 2. þm. Skagf. þýðir ekkert að ætla sjer að reyna að telja Skagfirðingum trú um slíkt, vegna framkomu sinnar í þessum málum. Hún er vissulega of ill til þess að því verði trúað. Það vita allir þar nyrðra, hversu hann hefir reynt að troða skóinn niður af sjera Sigfúsi. Kælihúsmálið var rannsakað af tveim aðalmönnum Sambandsins og Framsóknarflokksins, og allar aðgerðir í því hafa verið bornar upp af kaupfjelögunum og Sambandinu, en ekki af sláturfjelögunum, hvorki hjer í Reykjavík, í Borgarnesi nje á Sauðárkróki. Sláturfjelagið á Sauðárkróki hefir auk þess verið til skams tíma utanvelta við Sambandið og átti mjög erfitt með að koma lögum sínum í rjett horf. Það er hreinasta fjarstæða, að það fjelag hafi átt nokkra forgöngu í þessu máli, heldur var það kaupfjelagið, sem hana átti. Og jeg get lýst yfir því, að ef jeg hefði haft afskifti af þessu máli, mundi mjer ekki hafa blandast hugur um, að kaupfjelagið hlaut að hafa forgangsrjettinn. Það var bæði sterkari aðili og heilbrigðara. Eins og Húnvetningar gengu inn á, að kaupfjelagið ætti kælihúsið, en leyfði kjötframleiðendunum að njóta fulls jafnrjettis, eins og er á Reyðarfirði, Akureyri og Kópaskeri, eins átti þetta líka að vera á Sauðárkróki og hefði orðið, ef ekki hefði sprottið upp þessi hjeraðskritur, sem hv. 2. þm. Skagf. stendur fyrir. Þess ber að gæta, að kaupfjelagið á Sauðárkróki er aðalsamvinnufjelag hjeraðsins, en sláturfjelagið, sem hjarði lengi vel utan Sambandsins og seint og síðar meir tókst að verða fjelagi í því, hlaut eftir reglunni á Hvammstanga að njóta sama rjettar sem aðrir framleiðendur í hjeraðinu yfirleitt. En svo kom það upp úr kafinu, að hv. 2. þm. Skagf. fanst, eftir því sem hann gróf sig fastara í íhaldsflokkinn, að kaupfjelagið á Sauðárkróki stæði of fjarri þeim flokki, enda var það ekki ólíklegt, þar sem allir kaupmenn og spekúlantar eru flokksmenn þessa hv.þm., en þeir eru verstu fjandmenn kaupfjelaganna. Má þar t. d. nefna hv. 1. þm. G.-K. (BK). En þá gerist það, sem sýnir, að hv. 2. þm. Skagf. átti skilið að fá að vera stund úr æfi sinni í kaupfjelagsskapnum, því að hann sýndi þá hreinskilni að segja sig úr fjelaginu, ásamt nokkrum öðrum, þeim er æstastir voru, og myndaði nýtt fjelag, sem jeg man ekki, hvað heitir, en í daglegu tali er það kallað „verslunarólagið“. Jeg efast ekki um, að hv. 2. þm. Skagf. sje í stjórn þessa hjáleigufjelags og muni helga því krafta sína, og að því lýtur bað, þegar hæstv.forsrh. var að tala um, að þessi hv.þm. hefði riðið um hjeraðið til þess að mynda nýja deild og tekist að ná í 2–3 menn í hverjum hreppi. Kaupmönnunum á Sauðárkróki hefir altaf verið meinilla við kaupfjelagið þar, og þeir rjeru undir með þetta og æstu menn gegn því, að kaupfjelagið hefði forgöngu í þessu máli. Látum vera, þó að skagfirskir spekulantar leggi sitt eigið fje í annað kælihús, en að þeim skuli geta dottið í hug, að landið fari að styrkja þá til þess, er svo mikil fjarstæða og barnaskapur, að orðum er ekki um það eyðandi. Þegar menn athuga, hve alt er holgrafið á Sauðárkróki í herbúðum íhaldsins af pólitískum ofsa og sundurlyndi, ættu menn að geta skilið, hvernig á því stendur, að slík vitleysa sem þetta skuli reka upp höfuðið. Ásökunin í minn garð er sú, að formaður kaupfjelagsins á Sauðárkróki, sem báðir þessir hv.þm. eru á móti, hafi, þegar hæstv.forsrh. var í siglingu, símað til mín til þess að fá að vita, hvort stj. ætlaði að veita þetta lán. Það sjá nú allir, að hjer er eitthvað óeðlilegt á ferðinni, því að hjer er ekki farin sú venjulega, formlega leið. Í stað þess að senda símskeyti sjálfir til stjórnarráðsins. biðja þessir menn leiðtoga annars fjelags, sem þeir vilja ekki vera í, að símtala við mann í öðrum landsfjórðungi, sem ekki hafði neinn ákvörðunarrjett um málið. Það kom aldrei til mála, að stj. leysti málið á þennan hátt. heldur átti styrkumsóknin að koma skjalfest frá Sláturfjelaginu og sömuleiðis svar stj. Auk þess var það ekki jeg, heldur Magnús sál. Kristjánsson og hæstv.forsrh., sem hafði með þetta að gera, svo að þetta var svo óformlegt og heimskulegt að þess munu engin dæmi. Samt er hv.þm. Skagf. að áfella mig fyrir það, sem jeg á að hafa sagt og gert í þessu máli. Þeir vita þó, að aldrei kom neitt skeyti eða brjef frá þessum skjólstæðing þeirra til stj. Við þetta bætist svo, að fjelag sjera Sigfúsar Jónssonar biður um lán til að byggja kælihús. Því var vel tekið. Sambandið mælir með því, að það fái lánið, enda var gert ráð fyrir, að húsið stæði opið til afnota fyrir alla hjeraðsbúa jafnt. Það gat því engum óvitlausum manni dottið í hug, að það fengist eyrir af opinberu fje í keppandi stofnun. Mjer þykir leiðinlegt, þegar þessar umr. eru búnar að standa í viku, að það skuli bætast ofan á, að farið væri að nefna þessa vitleysu. Hv. 1. þm. Skagf. er leyfilegt að rógbera mig í Skagafirði, en vita má hann, að það mun lítið þýða, ef einhver er við til að reka ofan í hann rangfærslurnar. Jeg ætla ekki að fara að minnast á alla hina sundurlausu punkta þessa hv.þm., þegar hann var að hreyfa hjer óánægju, sem fram átti að hafa komið í n., sem við eigum báðir sæti í, en aldrei bar þó á.

Á-á, mig minnir þó ekki betur en að þetta komi fram í gerðabókinni

. Það er ekkert rógsyrði bókað í gerðabókinni, og tel jeg henni það til sóma. En jeg vil í þessu sambandi minnast á annað mál, Arnarhólsmálið, af því að það bregður skýru ljósi yfir afstöðu mína og hv. 1. þm. Skagf., og þeirra flokka, sem við hvortveggja erum í. Það er víst, að fyrsti landnámsmaðurinn, Ingólfur Arnarson, nam land hjer í Reykjavík, og tún hjer í bænum ber nafn hans. Á því hefir verið reist táknmynd íslensku þjóðarinnar, gerð af frægasta listamanni landsins. Einari Jónssyni, og búið um hana eftir hans fyrirsögn. Eitt af því, sem hv. 1. þm. Skagf. átti að annast um, meðan hann var dómsmrh., var viðhald þessa minnismerkis og umhverfis þess. En aldrei hefir verið farið andstyggilegar með nokkurn grænan blett á jörðunni en þennan, sem hver mentaþjóð hefði talið sjer helgan, þar sem fyrsti landnámsmaðurinn hafði reist fyrstu bygð landsins. Utan um þennan blett var höfð ómerkileg girðing, hann var troðinn og traðkaður af hestum og stórgripum, upp að minnismerkinu lágu sligaðar tröppur, sem hver útlendingur gekk upp, og í sliguðu, fúnu trjehliðinu, sem alt var af sjer gengið, var svokallaður „draugur“ - hefir það sennilega verið íhaldsdraugurinn, eða ímynd flokksins. Öll hin auðvirðilega meðferð Íhaldsins á þessum alhelgasta stað þjóðarinnar sýnir mentunarleysi flokksins og óþjóðrækni. Síðasta afrek Íhaldsmanna um niðurlægingu Arnarhóls er það, að kvenfulltrúi flokksins á þingi hefir hafið illvígar deilur fyrir það eitt að fá ekki að halda þarna fjölmenna samkomu í gróandanum og gera túnið þar með að algerðu flagi.

Jeg er nú dauður!

. Hv. þm. hefir nóga dáta til að verja sig. Og það er í raun og veru hagur fyrir hv.þm. að hafa ástæðu til að geta verið laus við að verja hina óhæfilegu meðferð sína á þessum fagra bletti. En þegar jeg hefi verið sakaður fyrir að hafa ekki veitt þetta leyfi, þá hefir það gleymst, að jeg bauð kvenfólkinu annan blett, sem ekki var þeginn. Á þeim bletti var samkoma haldin nokkru síðar og gafst vel. Þegar stjórnarskiftin urðu síðast, lágu 16 moldargötur frá Ingólfslíkneskinu niður hólinn og að draugnum í hliðinu og víðar. Jeg segi frá þessu sem vott um þjóðrækni þessa hv.þm. (MG). Sama er að segja um Þingvelli. Og andstaða flokksins gegn því að friða þann stað byggist á hinni sömu óþjóðrækni. Hv. 1. þm. Skagf. talar um það sem einhvern þjóðarvoða, að banna á sauðfjáreign í sambandi við Þingvallafriðunina. En hver er þá þessi voði? Hann er sá, að banna á sauðfjáreign á tveimur kotum: Hrauntúni og Skógarkoti. Með því að þetta svæði sje girt og sauðfjáreign bönnuð innan þess svæðis, þá verður þarna kominn samfeldur skógur eftir 40–50 ár. Eins og kunnugt er, þá voru það kolagrafirnar og sauðfjárbeitin, sem eyðilögðu skóginn mest áður. En nú segir hv.þm., að það sje eitthvert afskaplegt glapræði að banna sauðfjárbeit á þessum helgasta stað landsins. En var þá ekki líka glapræði að leggja Svartagil í eyði? Eftir sögn biskups var það gert eftir beiðni Jóns heit. Magnússonar. Nú má telja rjett að byggja jörðina aftur, og þá fer nú að minka um það, að jörðum sje fækkað í Þingvallasveitinni. Spurningin er þá aðeins sú: Á að verja þennan blett eða verja hann ekki? Hv. þm. Skagf. hefir nú sagt það í Þingvallanefndinni, að honum þætti fallegra að láta Valhöll standa þarna áfram í miðri þinghelginni. Jeg býst helst við, að hann vilji láta timburskúrana standa líka óáreitta. - Til Þingvalla á nú að leggja veg, sem kostar 300 þús. kr. Íhaldsmenn sögðu það nú á fundum í vor, að það væri Framsóknarflokknum að kenna, að sá vegur er lagður. En jeg vil minna þá á það, að formaður undirbúningsnefndar alþingishátíðarinnar, hv.þm. Seyðf., mælti svo fast fram með þessari vegargerð, að hann kvaðst mundu segja af sjer nefndarstörfum, ef vegurinn væri ekki lagður. Það er áætlað, að vorið 1930 muni um 20 þús. manns fara þennan veg fram og aftur í bílum. Og hv.þm. Seyðf. sagðist ekki vilja bera ábyrgð á þeim slysum, sem fyrir gætu komið, ef svo margir bílar og menn ættu að ferðast eftir gamla veginum einum á 2–3 dögum. íhaldsmenn verða því að beina skeytum sínum á þennan hv.þm. og flokksbróður sinn. Annars var nú þessi vegargerð ákveðin hvort sem var. Henni er bara flýtt vegna alþingishátíðarinnar. En vill nú hv. 1. þm. Skagf., þegar búið er að kosta svona miklu til að flytja 20 þús. manns, og margt af því fólki tignir útlendingar, að þegar á sjálfan Þingvöll kemur, þá sje alt þar í óhirðu og niðurníðslu? Er ekki sóma landsins betur borgið með því að láta þennan fornhelga stað líta eins vel út og hægt er? Jeg býst við, að öllum þjóðræknum mönnum finnist svo vera. Jeg býst nú ekki við, að þessi ádrepa nægi til þess að gera upp á milli hinna andstæðu afla í Þingvallanefndinni. Hv. 1. þm. Skagf. getur nú látið sig dreyma um það, að þann ómenningarvott, sem nú verður tekinn burtu af Þingvöllum, megi setja þangað síðar, þegar hann og hans skoðanabræður hafa aftur tekið við völdum. En jeg hygg það, að þeim verði aldrei liðið það, að svívirða Þingvöll aftur með því að íklæða helgistaðinn sama ræfilshjúpnum, sem nú er verið að færa hinn forða þingstað úr. Þá talaði hv. 1. þm. Skagf. um Hnífsdalsmálið og taldi, að það væri búið að vera nokkuð lengi á leiðinni. Það er nú mikil spurning, hvort svo er, þegar alls er gætt. Þá sagði hv.þm., að setudómarinn hefði skipað sjer að verja einn sökudólginn. Þetta er nú bara vitleysa. Þeir rjeðu sjer vitanlega verjendur sjálfir.

Jeg hefi í höndum símskeyti, sem skipar mig verjanda eins mannsins

. Það er aðeins vegna hinnar formlegu hliðar. Skipunin var gefin út sem venja er til, eftir beiðni ákærða og að undangengnum samningi við hv.þm., þar sem hann lofaði að taka að sjer málið. En fyrst hv. 1. þm. Skagf. fór að tala um símskeyti, þá má geta þess, að til eru önnur skeyti, sem eru til orðin vegna ósvífinna spurninga, er hv.þm. beindi til setudómarans. Annars ætti hv.þm. sem minst að tala um rannsókn þessa máls. Því alt, sem hann gerði í því meðan hann var dómsmrh., miðaði í þá átt að gera alt málið erfiðara og ómögulegra viðfangs. Þótt hann sendi rannsóknardómara vestur, sem kostaði 100 kr. á dag, þá varð sú aðgerð til þess eins, að málið var nærri fallið. Hvað sem flýti á málinu líður, þá er þó það víst, að að því hefir verið unnið með miklum dugnaði. Og málið er nú þegar orðið svo vel afgreitt, að dómur alls almennings er fallinn í því, hvernig svo sem hv. 1. þm. Skagf. reynir að flækja það. Hæstirjettur getur aukið eða minkað refsinguna, en dómi almennings á málinu breytir hann aldrei. Um þetta eru nóg dæmi frá öðrum löndum. Svo var það um Dreyfus-málið í Frakklandi. Þar var það almenningsálitið, sem sigraði, þvert á móti niðurstöðu dómstólanna. Svo var það og í Danmörku. Danir vildu ekki beygja sig fyrir þeim dómi, sem uppkveðinn var um Berg og sem eyðilagði heilsu hans. Þar var almenningsálitið ekki í neinum vafa. Eins er um þetta moldviðri, sem þyrlað hefir verið upp af íhaldsblöðunum og öðrum í sambandi við Hnífsdalsmálið. Það trúir því enginn. Eins er það um Shell. Enginn trúir því, að hjer sje um íslenskt fyrirtæki að ræða. Þótt hv. 1. þm. Skagf. hafi, og 3 menn aðrir, lagt fram 2000 kr. hver og fimti maðurinn 244 þús. kr., þá trúir enginn því, að hjer sje um íslenskt fyrirtæki að ræða eða að hv. 1. þm. Skagf. sje hreinn í því máli. Hitt er alt annað, að nógu sterkar sannanir vantar til þess að kveða upp áfellisdóm í málinu, eftir því sem hæstirjettur segir. En það hefir engin áhrif á skoðanir manna á málinu. Það er því algerlega óþarft af hv. 1. þm. Skagf. að fara að slá um sig sem nokkurskonar þjóðhetja. Af almenningi verður hann talinn bandamaður, eða öllu heldur bandingi erlends auðvalds. Á forsögu málsins er auðsjeð, að hann hefir ætlað að hleypa því hingað inn, meðan hann var ráðh. Og hann verður svo formaður þessa fjelags um leið og hann lætur af stjórn. Við þennan dóm almennings verður hann að sitja meðan hann lifir. Hv. 1. þm. Skagf. og fleiri hv.þm. hafa haldið því fram, að ekkert væri að marka vörn Lárusar Jóhannessonar í Júpíters-málinu, af því að honum hefði verið borgað fyrir að semja hana. Fyrir mig sjálfan hefir þetta ekkert að segja. því jeg þurfti ekki þessa varnarskjals Lárusar Jóhannessonar við til þess að mynda mjer rökfasta skoðun á málinu. En það fjarlægði mig heldur ekki frá hinni sönnu niðurstöðu. Að L. J. hafi fengið peninga fyrir að semja vörnina, sje jeg ekki að skifti neinu máli. Þessi maður er nú fjelagi og yfirmaður hv. 1. þm. Skagf. í lögfræðiskrifstofu hjer í bænum. Og mjer finst satt að segja dálítið undarlegt, ef hv. 1. þm. Skagf. heldur því fram, að það sje tóm vitleysa, sem yfirmaður hans segir, og sem ekkert mark megi á taka, af því hann hafi verið keyptur með fjemútu til að hafa þar ákveðna skoðun. Jeg vil nú í einu lagi taka fram þær röksemdir, sem fram hafa komið áður og sem sýna, hve hörmulegt ástand þessa varðbáts hefir verið. Á bátnum voru engin nauðsynleg áhöld til mælinga. Engin skriffæri til að rita niður hjá sjer athuganirnar. Og eftir því var skipshöfnin. Eftir umsögn L. J. voru vitnin bæði ósannsögul og heimsk. Þau höfðu ekkert til að skrifa með á skipinu. Og þau skrifuðu heldur ekkert hjá sjer, er þau komu í land. Og það líður heill mánuður áður en þeim dettur í hug að kæra. Það er fyrst þegar varðskipið kemur þarna suður eftir af tilviljun, að þeir fara að segja frá því, að þarna hafi nú tvö skip verið að veiðum fyrir mánuði síðan, og sem, að því er þeir hjeldu, voru fyrir innan landhelgislínuna. Menn skulu bara gæta þess, að það er mánuður þangað til þeir kæra. Og það er jafnlangur tími þangað til þeir skjalfesta miðin. Á meðan geymast þau í hinum sljóa heila þessara manna, sem að dómi L. J. skortir líka hæfileika til að segja satt. Eftir mánuð er fyrst farið að draga upp úr þeim, hvar miðin voru. Og þetta alt á að leggja undir dóm færustu manna í Berlín og London, og eftir þeim rannsóknum á að mynda í stóru löndunum skoðun um lögreglumál og rjettarfar á Íslandi. Það er ekki hægt annað að segja en að það var hreinasta heppni og tilviljun, að þessu fjekst afstýrt. Hv. 1. þm. Skagf. var ekki ánægður með þá samveikislækningu mína, að láta L. Jóh. tala. Jeg notaði þetta aðeins sem sönnunargagn fyrir Morgunblaðsmennina. Og jeg hygg, að hv. L þm. Skagf. hafi aldrei nema gott af því, að yfirmaður í skrifstofunni hans segir honum þarna til syndanna. Þá hefir það einnig verið vítt, að jeg hafi ekki komið fram með hin önnur skjöl í Júpíter-málinu. Að jeg hefi ekki gert það, er af þeirri einföldu ástæðu, að fleiri skjöl voru ekki lögð fram fyrir undirrjetti. Og í hæstarjetti er málfærslan munnleg. Önnur gögn eru því ekki til í málinu. Og þetta gagn var að vísu líka óþarft til annars en að hirta heimska íhaldsmenn með því. Allir aðrir vita það, að stj. gerði rjett í þessu máli, og fjölda margir íhaldsmenn, sem vit hafa á málinu, viðurkenna það líka. En öðrum íhaldsmönnum var gott að fá álit flokksbróður síns, enda þótt þá hafi sviðið nokkuð undan því. En það er eins og danskurinn segir: „Der skal skarp Lud til skurvede Hoveder“. Jeg hjelt, að þetta væri góður pískur á þá íhaldsmenn, sem ekki gátu á annan hátt lært það í þessu máli, sem þeim bar að læra.

Sigurður Eggerz Mjer eru aðeins leyfðar 5 mínútur, og var þó mörgu að svara. Jeg vil fyrst leyfa mjer að þakka hæstv. forseta (BSv) fyrir hina sterku sjálfstæðisrödd hans, nú eins og jafnan áður í þessu máli. Hann vildi slá því föstu, að engin breyting gæti verið orðin á þingviljanum síðan í fyrra í þessu máli. En jeg hefi einmitt viljað fá fram yfirlýsingu um þetta efni. Og hve mikil nauðsyn var ekki á því. Dönsk blöð fluttu ummæli eftir forsrh. um, að hjer væri aðeins um endurskoðun að ræða, og þessum ummælum hefir ekki verið mótmælt af hans hálfu fyr en nú. Stjórnarblaðið Tíminn sagði, að aðeins væri um endurskoðun að ræða. Zahle dómsmálaráðherra sagði, að hjer heima væri einn maður með því að segja samningnum upp. Í sambandslaganefndinni segir okkar eiginn dómsmrh., að þetta mál sje ekki ofarlega á dagskrá. Þegar öll þessi ósköp dundu yfir oss, hve mikil nauðsyn var þá ekki að fá yfirlýsingu þingsins að nýju til þess að slá niður þessum villukenningum ? Og jeg lít svo á, að nú sje búið að dauðrota þessar villukenningar. Og nú með þessum yfirlýsingum hjer er alt þetta slegið niður. Eitt af stórblöðum heimsins hefir beðið mig um upplýsingar um þetta mál, og er nú gott að geta náð í ýmislegt af því, sem hjer er fram komið. Sjálfur forsrh. hefir sagt, að hann hjeldi fast við yfirlýsingu sína frá í fyrra, svo dönsku blöðin hafa þá farið algerlega rangt með mál hans. Gott er að geta skýrt frá þessu. En mikil hrygðarmynd fanst mjer að sjá hæstv.dómsmrh., er jeg ræddi í djúpri alvöru þetta helgasta mál þjóðarinnar, að hann þá sjerstaklega skyldi nota þetta tækifæri til þess að hleypa á stað öllum fúkyrðum sínum. Ummæli hæstv.dómsmrh. um það, að bankastjórar, sem skipaðir eru af íslenskri stj., sjeu danskir þjónar, eru í raun og veru ekki svara verð. Það mætti þá með sama rjetti segja, að hæstv.forsrh. sje danskur þjónn, af því að hann er formaður í bankaráði þessa sama banka. Annars virðist mjer lítið samræmi í orðum hæstv.dómsmrh., þegar hann annarsvegar víkur því að mjer, að jeg sje dansklundaður, en ákærir mig hinsvegar fyrir það að vera með árásir í garð Dana. Í ummælum hans út af því, sem jeg sagði um „Fylla“, bólar á auðmýkt fyrir Dönum, sem lítið prýðir æðsta mann landsins. Sama lýsti sjer og í ummælum hans um sambandsmálið, er hann vildi halda því fram, að það væri ekki ofarlega í huga þjóðarinnar að segja upp samningnum. Jeg þarf ekki að vera óánægður yfir því, hvernig þjóðin hefir litið á mína stefnu í stjórnmálum og læt mjer nægja að vísa til þess, að við síðustu kosningar sigraði jeg gegn tveimur stærstu flokkum í því kjördæmi, þar sem sjálfstæðiseldurinn hefir jafnan brunnið bjartastur. Um framkomu mína 1914 skal jeg ekki ræða hjer, en nokkuð leit hæstv. forseti (BSv) á hana öðruvísi en hæstv.dómsmrh., og læt jeg mjer það vel líka. Má vera, að þjóðin líti einnig nokkuð öðruvísi á hana en hæstv.dómsmrh. Um „Fylla“ þarf jeg ekkert að segja frekar. Það hefir ekki verið hrakið, að hún lá hjer í höfn 87 daga. Þjóðin mun dæma um, hvort rögg komi fram í slíkri landhelgisvörn. Hæstv. dómsmrh. endaði ræðu sína með því að tala um dýrlinga og bjóst við, að jeg yrði einskonar íhaldsdýrlingur. Hann má spá í friði fyrir mjer. En hitt er sannfæring mín, að haldi hæstv.dómsmrh. áfram á sömu braut, þá verði hann aldrei pólitískur dýrlingur í þessu landi. En það bendir margt til þess, að hann geti orðið dýrlingur annarsstaðar. Auðmýkt hæstv. ráðh. út á við, sbr. „Fylla“, og hrós það, sem danskir afturhaldsmenn bera á hann, bendir til, að hæstv. ráðh. sje á góðri leið til þess að verða danskur dýrlingur. En hinu vildi jeg þó mega skjóta til hans, að það hefir farið svo um þá Íslendinga, sem orðið hafa danskir dýrlingar, að þeir hafa stundum orðið hjer heima að pólitískum skuggasveinum!

Jón Sigurðsson Af því að jeg þurfti að svara hæstv.atvmrh., hefði mjer þótt skemtilegra, að hann væri nærstaddur. En úr því svo er ekki, mun jeg ekki fara mikið út í ræðu hans. Hæstv. atvmrh. neitaði því, að komið hefði umsókn til stj. frá Sláturfjelagi Skagfirðinga um lán til kælihúsbyggingar á Sauðárkróki. Þetta veit jeg með vissu, að hann segir gegn betri vitund, því að í skjölum, sem legið hafa í atvinnumálaráðuneytinu, hefi jeg sjeð umsókn vegna Frystifjelagsins, þ. e. Kaupfjelag og Sláturfjelag Skagfirðinga. Þess vegna fór jeg með rjett mál í fyrri ræðu minni, er jeg fullyrti, að legið hefði fyrir umsókn um lánið frá báðum þessum fjelögum, en frá hinu skýrði jeg líka, sem ekki er heldur neitt launungarmál, að hæstv. stj. sinti ekki að neinu leyti þessari umsókn fjelaganna. Þá gerði hæstv.forsrh. og sömuleiðis embættisbróðir hans, hæstv.dómsmrh., að umtalsefni afskifti mín af samvinnu- og fjelagsmálum nyrðra. Ræða hæstv.dómsmrh. um þetta efni var, eins og við mátti búast, samsafn af rangfærslum og beinum ósannindum, og skal jeg svo ekki rekja hana frekar að sinni. Jeg get vel skilið heift hæstv. ráðh. og stjórnarblaðanna í minn garð út af afskiftum mínum af þessum málum. Í mörg ár hefir hæstv.dómsmrh. og leiguritarar hans hlaðið níði og svívirðingum á þá samvinnumenn, er staðið hafa utan sósíalista- eða Framsóknarflokksins og sem starfað hafa að samvinnumálum. Hæstv. dómsmrh. hefir á allan hátt reynt að telja mönnum trú um, að íhaldsmennirnir í samvinnufjelögunum væru vargar í vjeum eða úlfar í sauðahjörð. Árangur þessarar iðju hæstv.dómsmrh. hefir án efa orðið sá, að margir góðir drengir hafa dregið sig í hlje eða fjarlægst samvinnufjelögin og að samvinnumenn utan núverandi stjórnarflokks hafa vaknað til umhugsunar um, hvort ekki væri ástæða til að stofna og starfrækja eigið samvinnufjelag. Skagfirðingar hafa ekki látið sitja við hugsunina eina saman, heldur stofnað sitt eigið kaupfjelag á Sauðárkróki. En þegar svona er komið, þykir stjórnarráðinu málið ætla að snúast á aðra sveif en það hefði kosið, því að íhaldsmenn mátti nota til þess að bera byrðarnar með öðrum, þó að þeir væru ekki til annars nýtandi. Það var því ekki æskilegt, að þeir færu að stofna sitt eigið kaupfjelag. Af því, sem á undan var gengið, hefði mátt vænta þess, að stjórnarblöðin og hæstv.dómsmrh. syngju lofsöngva, þegar jeg og mínir líkar vikju úr þeim samvinnufjelögum, er hann hefir mest dálæti á, svo að hjörðin yrði hreinræktuð sósialistaframsóknarhjörð. En það var eitthvað annað; í stað gleðisöngva hefir hljómað heiftarsöngur um svik, flokkssvikara og annað því líkt. Við vorum skammaðir og okkur úthúðað fyrir að vera í þessum fjelagsskap, en við vorum líka skammaðir fyrir það að fara úr fjelaginu. Af þessu má sjá, að það er örðugt fyrir íhaldsmenn að gera svo stjórnarliðinu líki. Jeg er þó ekki að kvarta, hvorki fyrir mig eða fjelaga mína. Þessar kveðjusendingar frá hæstv.dómsmrh. og hans verkfærum hafa glatt mig innilega, því að þær hafa verið mjer bending um, að jeg hafi gert rjett. Ef hæstv.dómsmrh. væri jafnant um vöxt samvinnustefnunnar hjer í landi eins og hann lætur, þá mundi hann gleðjast yfir því, að þeim mönnum fjölgaði, er þá stefnu aðhyllast. Hitt er aukaatriði, hvort fjelögin, t. d. í Skagafirði, eru 4 eða 5, ef stuðningsmönnum stefnunnar fjölgar að mun við breytinguna. En ekki einu sinni á þessu sviði er hann heill og sannur. Sannleikurinn er sá, að hæstv.dómsmrh. er ánægður með vöxt og þroska samvinnuhreyfingarinnar á meðan þau nýju fjelög skríða undir hans pólitíska verndarvæng. En þegar svo verður ekki, þá umhverfist þessi samvinnufrömuður. Hæstv. forsrh. sagði, að jeg hefði sundrað bændunum í Skagafirði. Þetta er ekki rjett. Það er hann, og þó sjerstaklega samherji hans, hæstv.dómsmrh., er hafa unnið það verk og með því meðal annars að varna Sláturfjelagi og Kaupfjelagi Skagfirðinga að starfa saman að frystihúsbyggingunni, og ennfremur með hlutdrægni sinni og ofsóknum á hendur Sláturfjelagi Skagfirðinga. Og til þess að verja Sláturfjelagið falli, voru þar um sýsluna stofnuð víðtækari verslunarsamtök en áður þektust. Og þó að hæstv.dómsmrh. færi lítilsvirðandi orðum um þessi verslunarsamtök og segði, að það mundu vera 2–3 menn í hverjum hreppi, sem að þeim stæðu, þá get jeg sagt honum það, að undirtektirnar hafa verið það góðar, að jeg er vel ánægður með minn hlut. Þessi verslunarsamtök eru nauðvörn Skagfirðinga til þess að bjarga fjelagsmálum sínum úr því öngþveiti, er hæstv. stj. hafði með afskiftum sínum leitt þau út í. Fyrir 80 árum sýndu Skagfirðingar - með norðurreiðinni -, að þeir nálega einir bænda höfðu manndóm til að mótmæla ákveðið kúgunartilraunum þáv. stj. Síðastliðið haust sýndu skagfirskir bændur enn, að þeir beygja sig heldur ekki fyrir ofsóknum eða kúgunartilraunum núv. stj. Annars var öll sú skýrsla, er hæstv.dómsmrh. þóttist vera að gefa um fjelagsmál Skagfirðinga, í einu orði sagt tómur ósannindavefur og til þess eins að sneiða hjá öllum sannleika. Og á þau atriði, sem máli skifta, forðaðist hann beinlínis að minnast. Hann gengur t. d. alveg framhjá því höfuðatriði, sem jeg gat um í fyrri ræðu minni, að fyrir mánaðamótin apríl og maí kom brjef frá Sigfúsi Jónssyni kaupfjelagsstj. með tilmælum til Sláturfjel. um samvinnu milli fjelaganna. Þetta erindi var lagt fyrir aðalfund Sláturfjel. 30 apríl og 1. maí 1928. Og á þeim aðalfundi kaus Sláturfjel. aukanefnd, sem lagði í einu hlj. til, að Sláturfjel. yrði með í byggingunni með þeim skilyrðum meðal annars, að Sláturfjelagið fengi 1/3 af byggingarláninu frá viðlagasjóði með Kaupfjelaginu, eins og hugsað hafði verið frá öndverðu. Þessu tjáði Sigfús Jónsson sig samþykkan. En þessa góðu samvinnu fyrirbyggir svo hæstv.dómsmrh. með svari sínu til síra Sigfúsar, er jeg gat um í fyrri ræðu minni. Að vísu reyndi hæstv.dómsmrh. í ræðu sinni í kvöld, mjer til mikillar undrunar, að neita því, að hann hefði átt tal við síra Sigfús Jónsson kaupfjelagsstjóra þ. 1. maí síðastl. um væntanlegt frystihúslán Kaupfjelagsins og samvinnu fjelagsins við Sláturfjelagið. En þegar hann var þannig að reyna að bjarga sjer út úr þessu, gætti hann ekki þess, að hann um leið stimplaði síra Sigfús Jónsson sem ósannindamann, en jeg er sannfærður um, að það er ekki síra Sigfús Jónsson, heldur dómsmrh. sjálfur, sem fer hjer með ósannindi, og meira að segja vísvitandi ósannindi. Enda skautst það fram í ræðu hans, að samtal þetta hefði átt sjer stað, því að hann sagði eitthvað á þá leið, að það væri óvenjuleg aðferð, sem hjer hefði verið höfð, að láta duga, að síra Sigfús talaði í síma um jafnstórt mál, í stað þess að senda símskeyti. En við sveitamennirnir eigum því að venjast, að menn standi við töluð orð engu síður en skrifuð, og jafnvel þó að þeir standi ekki augliti til auglitis á meðan samtalið fer fram. En að því er hæstv.dómsmrh. viðkemur, þá virðist vissara hjer eftir að fá svör hans skrifleg, svo að þeir, sem þurfa að leita til hans, eigi ekki á hættu að vera gerðir að ósannindamönnum. Jeg ætla þá að láta máli mínu hjer með lokið. Og þó að hæstv.dómsmrh. bæti einni klukkustund enn við ræðulengd sína í þessum umr. til þess eins að endurtaka þær svívirðingar, sem hann hefir haft um mig og aðra íhaldsmenn, er stutt höfum samvinnustefnuna, þá mun jeg láta mjer það í ljettu rúmi liggja og hirði ekki um að svara því frekar en jeg hefi nú gert, enda er jeg nú dauður.

Hákon Kristófersson Hæstv. dómsmrh. hefir nú svarað þeim fyrirspurnum, er jeg beindi til hans viðkomandi gjöf Herdísar Benediktsen. En áður en jeg fer frekar út í svar hæstv. ráðh., verð jeg að leiðrjetta dálítinn misskilning, sem kom fram hjá honum viðvíkjandi ummælum, er hann vildi láta mig hafa haft um hv. 2. þm. G.-K. Hæstv. ráðh. vildi láta líta svo út, að jeg hefði verið að bendla hv. 2. þm. G.-K. við vínsmyglun í sambandi við varðbátinn „Trausta“. En það var eitt af vörnum hæstv. ráðh. í Tervani-málinu, að af því að bátur þessi hefði áður orðið uppvís að því að smygla víni inn í landið, þá væri ekki hægt að taka eins mikið mark á honum við landhelgisgæslu. Jeg sagði aðeins, að þó að góð vinátta hefði verið á milli „Trausta“ og hv. 2. þm. G.-K., eins og hæstv. ráðh. vildi halda fram, þá væri það engin sönnun fyrir því, að neitt óheiðarlegt samband hefði verið þar á milli. Sú tilraun hæstv. ráðh., að láta það líta svo út, að jeg hefði viljað sneiða að vini mínum hv. 2. þm. G.-K. í því sambandi, er því algerlega mislukkuð og verður að engu, að öðru leyti en því, að sýna viðleitni hæstv.dómsmrh. í því að leggja miður sæmandi meiningu í mín orð á þann hátt, að reyna til að láta líta svo út, að jeg hefði kastað ásökunum til hv.þm. (ÓTh), sem jeg vitaskuld hefði ekki getað gert nema ljúgandi. En þó að fordæmi sjeu fyrir slíkri framkomu, og jafnvel á hærri stöðum, tel jeg mjer þau ósæmileg. Þetta var nú aðeins lítilsháttar útúrdúr, sem jeg var knúinn til þess að gera af þeim ástæðum, er jeg hefi nefnt, og kem jeg þá að því máli, sem jeg gerði aðallega að umtalsefni í fyrri ræðu minni, og hæstv.dómsmrh. hefir svarað. Hæstv. ráðh. sagði, að þeir atburðir hefðu gerst viðvíkjandi gjöf Herdísar Benediktsen, sem hefðu gert það að verkum, að rjettlætti hans aðstöðu til málsins. Með því vildi hann gefa í skyn, að ef brugðið hefði verið á annað ráð um framkvæmd málsins en hann hefði nú upp tekið, þá hefði verið gert ógilt það samkomulag, sem orðið hefði á milli Jóns heitins Magnússonar og Magnúsar Friðrikssonar á Staðarfelli. Um þetta atriði er það að segja, að erfitt er að ganga langt inn á það, þar sem um látinn mann er að ræða. Og með skírskotun til þess, er þá hefði gerst, sagði hæstv. ráðh., að komist hefðu á samningar milli þáverandi stj. og Magnúsar Friðrikssonar. Það má nú vel vera, að þetta sje rjett fram tekið, en jeg lít þá svo á, að ef um samning sje að ræða, þá sje hann ekki grundvallaður á þeirri föstu undirstöðu, sem þó var nauðsynlegt með tilliti til þeirra óska, sem teknar eru fram í gjafabrjefi frú Herdísar Benediktsen. Þá sagði hæstv. ráðh., að jeg hefði verið á Alþingi, þegar samningar þessir fóru fram, og því hefði jeg átt að vita um þá. Það er að vísu satt, að jeg átti sæti þá á Alþingi, en hinsvegar hafði jeg enga hugmynd um samninginn, og því síður á hverju hann væri bygður, enda vissi jeg ekkert um hann fyr en tveimur árum síðar. Það mun mála sannast, að ekkert hafi um þetta legið fyrir þinginu þá, a. m. k. ekki opinberlega, en að stj. og fjvn. hafi fjallað um málið og bundið enda á það. Því er það ekki rjettilega að orði kveðið, að jeg hafi þá þegar þolað þetta, þar sem jeg hafði enga hugmynd um, hvað var að gerast. Þá var hæstv. ráðh. að tala um gjöf Magnúsar Friðrikssonar og taldi sig bundinn við þann samning, sem þáv. stj. hefði gert henni viðvíkjandi. Um þá gjöf er það að segja, að jeg tel hana verið hafa hagkvæmustu sölu, sem fram gat farið, og gæti jeg því búist við, að seinni tíminn líti svo á, að hann teldi engan við þann samning bundinn. Annars er ekki nema gott að heyra, að hæstv. dómsmrh telur sig bundinn við þá samninga, sem fyrv. stj. hafa gert.

Ekki við það, sem aðrar stj. hafa ilt og rangt gert

. En mjer er ekki kunnugt um, að fyrv. stj. hafi gert neitt það, er kallast geti ilt eða rangt, og gæti því hæstv.dómsmrh. með góðri samvisku tekið þær sjer til fyrirmyndar. En eins og jeg hefi áður tekið fram, þá hefi jeg litið svo á, að úrskurður þessa máls hafi ekki legið undir Alþingi, heldur eingöngu þá aðila, sem nefndir eru í gjafabrjefi frú Herdísar Benediktsen. Þó að talað sje um, að Herdísarsjóðurinn hafi eignast jörð, sem er 70 þús. kr. virði, þá efast jeg um, að rjett sje að komast svo að orði, enda þykist jeg mega fullyrða, að ekki nokkur lifandi maður hefði viljað gefa svo mikið fyrir jörðina. Að arðurinn af sjóðnum væri einn of lítill til þess að bera skólann uppi, skal jeg ósagt láta. En hitt var ógerlegt, að ætla að bjarga málinu með því að slá saman þessum tveim hlutum. Nú var kominn tími til þess að láta vilja gefandans njóta sín með því að láta skólann taka til starfa, en þá áttu líka rjettir aðilar að hafa þar hönd í bagga, en það eru sýslunefndirnar í Vesturamtinu (sem komu í staðinn fyrir amtsráðið áður) og stjórnarráðið. Því eins og hæstv.dómsmrh. hlýtur að vera kunnugt um, þá er konungleg tilskipun um það, að störf amtsráðsins leggist undir sýslunefndirnar. Að aldrei hefði fengist samkomulag á milli sýslunefndanna um að láta skólann fara að starfa, þykir mjer nokkuð djúpt tekið í árinni. Því hefði verið óhætt að treysta, að samkomulag hefði fengist um það, hvenær skólinn skyldi stofnaður. En hitt er satt, að ágreiningur hefir verið um það. hvar í sveit skólinn skyldi standa. En rjettir aðilar, sýslunefndirnar, voru um hvorugt spurðar. Þess vegna er það aukaatriði, þó að hver aðili hafi haft sjerstaklega augastað á þessari eða hinni jörðinni sem mjög vænlegri til skólaseturs. Það er vitanlegt, að í kringum Breiðafjörð eru margar góðar jarðir og höfuðból, sem henta mundu ágætlega sem skólasetur, og má því vel vera, að einhver reipdráttur hefði orðið um staðinn. En úr því að aldrei kom undir rjetta aðila að úrskurða neitt í því efni, þá er ekkert hægt að fullyrða þar um. Að líklegt sje, að gera hafi þurft breyt. á tilsk., skal jeg ekki leiða neinum getum að. En þá breyt. tel jeg óhagkvæma, ef hún kemur á eftir því, sem þegar er búið að gera og ákveða.

Það er nóg, ef hún kemur á undan framkvæmdunum

. Já, það má kannske segja, ef það verður þá gert. En hvernig. hugsar hæstv.dómsmrh. sjer að koma því vel fyrir, þegar verið er að slá saman hlutum með óskyldum nöfnum? Jeg fullyrði að minsta kosti, að það verður ekki hægt áð gera á annan hátt en í beinu ósamræmi við gjafabrjef frú Herdísar Benediktsen. Jeg býst nú við, að hæstv.dómsmrh. hafi bundið sig svo fast við sínar fyrri ákvarðanir, að ekki verði um þokað. En jeg vildi einungis láta mitt fylsta ósamþykki í ljós, og jeg er ekki í neinum efa um, að jeg mæli þar fyrir hönd hinna rjettu aðila gjafabrjefsins. Jeg hefi aldrei efast um, að hæstv.dómsmrh. sje hugaður maður og hefði þor til framkvæmda, en jeg hefði ekki trúað þeim ódrengskap og þeirri bíræfni að ganga á snið við síðasta vilja deyjandi manns.

Þetta var síðasti vilji Jóns heitins Magnússonar

. Við skulum nú ekki gera okkur þau börn að ætla, að hæstv.dómsmrh. sje að leitast við að gera síðasta vilja Jóns heitins Magnússonar, þess ágæta manns.

Jeg breytti eftir boðum skyldunnar

. Já, gott er nú að heyra slík orð af munni þessa manns. En jeg vil minna hann á, að í hitteðfyrra samþ. Alþingi lög, sem síðan hlutu hina allrahæstu konunglegu staðfesting, og jeg veit ekki betur en ráðh. hafi algerlega brugðist þeim boðum skyldunnar að láta framfylgja þessum lögum.

Jeg fylgdi fordæmi íhaldsins

. Þetta er ekki rjett, því íhaldið braut alls ekki þessi lög, en maður getur sagt, að þau hafi þá ekki verið komin í kraft, þegar íhaldsstj. fór frá völdum. Annars býst jeg við, að það beri lítinn árangur, þótt við sjeum að þrátta um þetta, en jeg er sannfærður um, að það, sem gert verður, verður ekki gert samkv. því, sem það ætti að vera. Jeg held þetta sje helst til mikið einræði af hæstv.dómsmrh., og jafnvel óvænt einræði, því það er nokkur munur á, hvort menn sýna ófyrirleitni í smámálum, ellegar að ganga algerlega á snið við skjallegar ákvarðanir deyjandi manns. Jeg hafði satt að segja alls ekki búist við slíku af hæstv. stj.

Stj. 1921 tók þessa ákvörðun, og þm. studdi þá stj.

. Jeg geri ráð fyrir, að örðugt veitist að komast á það hreina í þessu máli, því sá merki aðili, sem hjer ræðir um, er nú dáinn, en hinsvegar get jeg varla trúað því, að stj. 1921 hafi tekið við jörðinni með þessum skilmálum. En jeg vil slá því föstu, að ákvarðanir hæstv.dómsmrh. grundvallast ekki af loforðum eða vilja Jóns heitins Magnússonar. Ráðh. má alls ekki taka þetta illa upp, vitandi það, að aldrei hefir verið sagður helgari sannleikur. Það eru áreiðanlega aðrar hvatir, sem liggja til grundvallar, enda þó svo væri, að fyrirrennari ráðh. hafi gert rangt í þessu, þá er ráðh. hvorki rjett eða skylt að framfylgja því. Sem sagt býst jeg ekki við, að það þýði nokkuð að tala um þetta úr því sem komið er, en jeg vildi aðeins vekja máls á því til þess að sýna, að þetta alt of mikla einræði hæstv.dómsmrh. hafi ekki farið svo framhjá mjer, að jeg hreyfi ekki andmælum.

Haraldur Guðmundsson Við eldhúsumr. fyrir helgina vjek jeg nokkrum fyrirspurnum til hæstv. stj., og sjerstaklega til hæstv.forsrh. Jeg sje enga ástæðu til að þakka svörin; þau voru bæði fá og ófullnægjandi. Hæstv. ráðh. láðist líka algerlega að svara þremur af fyrirspurnunum. Jeg spurði meðal annars um það, hvort stj. hefði orðið við áskorun Sþ. í þál. frá í fyrra um að nota heimild til lántöku til þess að fullgera landsspítalann fyrir 1930. Hæstv. ráðh. svaraði þessu engu. Sömuleiðis upplýsti hann ekkert um það, hvað bygging spítalans liði. Í öðru lagi spurði jeg, hvort stj. ætlaði eigi að láta birta skrá yfir töp og eftirgjafir bankanna. Hefði verið full ástæða til, að eigi þyrfti að inna hæstv. stj. eftir þessu. Þetta er svo sjálfsögð krafa og í samræmi við fyrri orð hæstv. ráðh. Hjer er um gífurlegar fjárhæðir að ræða og ráðsmensku, sem þjóðin öll hefir fengið að súpa seyðið af. Ráðherrar hafa upplýst, að eftirgjafir og töp bankanna nemi um 20 milj. króna, og er vant að sjá hvað stj. getur gengið til að hindra, að skýrsla þar um komi fram í dagsins ljós. Við þessu galt hæstv. stj. engin svör. Vill hún halda þessu öllu leyndu fyrir þjóðinni, sem brúsann borgar? Í þriðja lagi spurði jeg, hvort það væri satt, að stj. hefði greitt Landsbankanum þriggja milj. kr. framlag, á þann hátt, að sömu þrjár milj. hafi verið teknar að láni hjá bankanum sjálfum. Hæstv. forsrh. gaf engar upplýsingar um, hvort hviksaga þessi væri sönn eða ekki. Jeg bið hv.þm. að festa þessar svaraleysur ráðh. í minni. Þá sýndi hæstv.forsrh. nokkurn lit á því að svara þrem öðrum atriðum. Jeg spurðist fyrir um það, hvort ríkisstj. hefði í hyggju að taka upp einkasölu á steinolíu, eða gera ráðstafanir í þá átt. Í fyrra bar jeg fram áskorun í þáltill.-formi þessa efnis, en fyrir einhverja óskiljanlega ráðsmensku hæstv. forseta komst hún ekki á dagskrá fyr en á síðasta degi þingsins, og náði því eigi afgreiðslu. Máttu menn þó skilja það, að hjer var að ræða um stórmál, sem varðar að ákaflega miklu leyti vjelbátaútveg alls landsins, og er því slíkt tómlæti um þetta mál með öllu óverjandi. Hæstv. forsrh. svaraði eitthvað á þá leið, að óviðeigandi væri að tala um þetta nú, þar sem nú væri komin fram þáltill. um þetta efni. Jeg veit ekki, hvað hæstv.forsrh. kallar almennar kurteisisreglur í þessari hv. deild, en jeg skil varla, að það brjóti í bág við almenna kurteisi og velsæmi, þótt rifjaðar sjeu upp athafnir eða öllu heldur athafnaleysi hæstv. stj. í þessu máli sem öðrum. Hvað þáltill. snertir, þá er jeg fyrsti flm. hennar, svo að ef það er óviðeigandi að tala um hana, kemur sú óviðeigandi háttsemi fram við sjálfan mig fyrst og fremst. Þingið og þjóðin eiga heimting á því að fá að vita ger um ráðsmensku stj. Viðvíkjandi tóbakseinkasölunni sagði hæstv. ráðh., að jeg ætti síst að spyrja um það mál, með því að jeg ætti sæti í milliþingan. Í skattamálum, sem hefði átt að athuga það mál og flytja frv., ef nefndin teldi það ráðlegt. Hæstv. ráðh. veit þó vel, að það varð að samkomulagi milli meiri hl. n. og fyrv. fjmrh., að n. skyldi ekki flytja frv. um einkasölu á tóbaki, með því að stj. ætlaði að gera það. Mun það hafa vakað fyrir ráðh., að n. yrði klofin í málinu. Það gegnir því furðu, að hæstv. stj. skuli ekki hafa flutt frv. um þetta á þinginu nú, heldur skuli Alþýðuflokksmaður verða að taka það upp. Ennþá furðulegra verður þetta, þegar litið er til fyrri afstöðu Framsóknarfl. og hæstv. stj. til þessa máls. Jeg sje svo ekki ástæðu til að tala meira um þessi atriði og get snúið mjer að öðru. Jeg get ekki komist hjá að taka lítillega til athugunar tvær staðhæfingar hæstv.forsrh. Hann sagði, að það væri skoðun sín, að þungamiðja hins pólitíska valds hjer á landi ætti að vera í sveitunum. Hæstv. ráðh. ljet ekki svo lítið að færa rök að þessu, heldur ljet nægja að tilkynna deildinni hátíðlega, að þetta væri skoðun sín. En mjer er nú spurn: Hvers vegna á þungamiðjan að vera í sveitunum? Eru sveitamenn betur færir til að hafa forystu í stjórnmálum landsins á hendi? Hví skyldu bændur sjálfkjörnir til að skipa öndvegi hins pólitíska valds? Nú býr þó vel helmingur þjóðarinnar við sjó og í kaupstöðum, og fæ jeg ekki sjeð, að sá hluti þjóðarinnar sje nokkru miður þroskaður eða áhugasamur um stjórnmál en hinn, sem í sveitunum býr. Mjer þykir það því gegna hinni mestu furðu, að nokkur ráðh. skuli leyfa sjer að viðhafa slík orð. Þau eru firra ein. Og það er ósamboðið hæstv. ráðh., að bera slíkt fram fyrir hv. deild. Skilyrði lýðveldis er jafn rjettur allra manna. Að lokum fór hæstv. ráðh. nokkrum orðum um stefnu Framsóknarflokksins í þjóðmálum. Efa jeg ekki, að ráðh. hefir þar skýrt nokkurn veginn rjett frá. Hann ljet svo um mælt, að hin pólitíska köllun flokksins væri sú, að vera milliflokkur milli þess, sem hann kallar öfgaflokkana til beggja handa. Pólitík flokksins sje sú ein, að stýra „á milli öfganna“, fara einskonar bil beggja. Jeg býst við, að þetta sje mjög nærri því, sem hæstv. ráðh. hugsar. Mjer hefir fundist upp á síðkastið, sem þessi skoðun hafi ráðið mestu um stefnu og aðgerðir ráðh. En það er auðfundin lausn vandamála, ef vandinn er sá einn, að vera altaf mitt á milli; það er álíka þrekvirki og að helminga beina línu. En hvort þessi aðferð er líkleg til að finna sannleikann, rjetta úrlausn málanna; það er alt annað mál. Reynslan sýnir og hefir sýnt, að slíkt er afarsjaldgæft. Það er einungis slembilukka, ef menn rata á það rjetta með þvílíku hátterni. Jeg sje svo ekki ástæðu til að víkja fleiri orðum að hæstv. stj. Það lítur út fyrir, að ýmsir hv.þm. hafi notað eldhústækifærið til að gera einskonar eldhúsdag að mjer. Mjer er næstum óskiljanlegt þetta hátterni mannanna, svo hógvær, blíður og ljúfur sem jeg hefi verið, nema ef vera skyldi það, að þeir þurfi að þjóna lund sinni. Hv. þm. Vestm. sló því fram, að það sæti síst á mjer eða öðrum jafnaðarmönnum að láta mikið, því það væri alkunnugt, að við lifðum mestmegnis á dönsku gulli. Í sama streng tóku hv. 2. þm. G.-K. og hv. 1. þm. Skagf., ef jeg man rjett. Jeg sje nú ekki ástæðu til að fjölyrða um þessar ásakanir, en skal þó taka það fram, að við jafnaðarmenn, hjer sem annarsstaðar, erum í nánu samstarfi við flokksmenn okkar, jafnaðarmenn um allan heim. Þeir hafa styrkt fjelagsskap okkar með fjárframlögum, alveg eins og við höfum lagt fje til starfseminnar í öðrum löndum. En hver maður veit, að í sambandi við þessi fjárframlög er ekki um hinar minstu kvaðir eða kröfur að ræða. Enda segir það sig sjálft, þar sem flokkar jafnaðarmanna berjast hvarvetna gegn drotnunarstefnu, hernaðarbrölti og valdagræðgi stærri þjóða. Berjast fyrir rjetti smáþjóðanna gegn stórþjóðunum. Annars situr það síst á íhaldsmönnum hjer að tala um erlent fje í sambandi við kosningar. Allir vita, að meðal íhaldsmanna eru margir, sem draga fram lífið sem leiguleppar erlends peningavalds, auðmjúkir þjónar erlendra ágengra fjepúka. Sömuleiðis er það alkunnugt, að stórkostlegt erlent fjármagn er falið undir nöfnum íslenskra manna, og sumra ekki lágt settra í íhaldsflokknum. Það er og alkunnugt, að margir íhaldsmenn á þingi eru illu heilli þangað komnir fyrir tilstilli og tilhjálp þessa erlenda peningavalds, sem umbun fyrir þjónkun þeirra. Þá vjek hv. 2. þm. G.-K. að mjer nokkrum orðum og brigslaði mjer um yfirdrepskap og hræsni. Jeg vil svara honum því, að það þarf ærið blygðunarleysi til þess að slíkur maður sem hann skuli dirfast að bera öðrum þdm. slíkt á brýn. Það er meira blygðunarleysi og ósvífni en hægt er að þola þeim hv.þm. ofan á alt annað. Þessi háttv.þm. hefir talað manna hæst um nauðsyn fullkominnar landhelgisgæslu, bæði á fundum úti um land og nú síðast við eldhúsdagsumræðurnar, þar sem hann hefir reynt að gera hv.þdm. skiljanlegan hinn brennandi áhuga sinn fyrir landhelgisvörnunum. Það þarf meira en meðalbrjóstheilindi til þess að haga sjer þannig. Í fyrsta lagi er það sannað, að þessi hv.þm. hefir annaðhvort beinlínis leyft eða í öllu falli liðið skipstjóra sínum að veiða með botnvörpu í landhelgi, á miðum þeirra manna, sem síðan, illu heilli, hafa kosið hann á þing. En þetta er ekki nóg. Þessi hv.þm., sem hefir þennan brennandi(!) áhuga fyrir landhelgisvörnunum, hann hefir sjálfur allra manna besta aðstöðu til þess að stuðla að því, að þær komi að haldi og gæslan komist í það horf, sem fullnægjandi má teljast. Jeg hefi bent hv.þm. á það, hvernig þetta megi verða. Hann er forstjóri eins stærsta togarafjelags landsins og auk þess formaður í fjelagi botnvörpuskipaeigenda hjer í bæ. Ekkert væri nú auðveldara fyrir hann en að leggja blátt bann fyrir, að skipstjórar hans veiddu í landhelgi nokkru sinni. Í öðru lagi ætti hann sem formaður í fjelagi útgerðarmanna að fá aðra útgerðarmenn til hins sama. Mjer þætti ekki ólíklegt, að það mætti takast, ef hv.þm. beitti sjer öfluglega fyrir því. Og hann gæti gert meira. Hann gæti lagt fyrir skipstjóra og skipshafnir sínar að kæra tafarlaust hvern þann útlendan eða innlendan togara, sem sæist að ólöglegum veiðum. Ef þetta væri gert og togaraflotinn íslenski sýndi þann drengskap að hjálpa til að verja mið smábátaútvegsins, þá væri landhelgin fyrst varin til fulls. En hvers vegna hefir hv.þm. ekki viljað reyna þetta? Hví hefir hann, með þennan „brennandi áhuga“, ekki gert alt, sem í hans valdi stóð, til þess að leggja máli þessu lið. Hann hefir svarað því einu til, að ógerlegt væri að svíkjast þannig aftan að erlendum stjettarbræðrum sínum; það væri meiri ódrengskapur en ætla mætti íslenskum sjómönnum og útgerðarmönnum. En einkennilegt mætti það heita, ef íslenskum togaraeigendum og skipstjórum ætti fremur að renna blóðið til skyldunnar við erlenda veiðiþjófa heldur en íslenskan smábátaútveg og íslenskt rjettarfar. Jeg vil nú spyrja: Getur deildin lengur lagt mikið upp úr þessum „brennandi áhuga“ hv. 2. þm. G.-K.? Mjer finst það bæði grátlegt og skoplegt í senn, að Íhaldsflokkurinn skuli ekki hafa fundið annan heppilegri talsmann landhelgisgæslunnar hjer við eldhúsdagsumr. Þá viðurkendi hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), að hann hefði boðið í veiðarfæri ensks landhelgisbrjóts á Ísafirði, til þess að útvega honum þau aftur. Þetta kallaði hann einungis greiða, sem engir góðir borgarar teldu eftir sjer að gera hver öðrum. Jeg verð nú að telja þetta í mesta máta viðsjárverða greiðasemi, að hjálpa útlendum veiðiþjófum til þess að brjóta landslög hjer. Slík greiðasemi verður aldrei virt honum til sæmdar, hvorki af þingi nje þjóð. Hún er honum og flokki hans til hinnar mestu vansæmdar, og fer því ekki illa á því, að flokkurinn hefir teflt þessum þm. fram með hv. 2. þm. G.-K. til þess að tala máli landhelgisvaranna í þessari hv. deild. Þá vil jeg snúa mjer að hv. 1. þm. Skagf. Ef mark skyldi taka á orðum hans, þá hefir hv. 2. þm. Reykv. verið heppinn að vera ekki viðstaddur, þegar þm. Skagf. flutti ræðu sína á eldhúsnótt. Gaf hann ótvírætt í skyn, að hann mundi verða mjög vondur við þennan hv.þm. (2. þm. Reykv). En jeg er nú ekki viss um, að þessum hv.þm. hefði brugðið stórum, þótt hv. 1. þm. Skagf. hefði brýnt eitthvað raust sína. Þá vil jeg biðja hv.þdm. að leggja sjer vel á minni ummæli hv. 1. þm. Skagf. út af orðum mínum og hv. 2. þm. Reykv. um Shell-fjelagið, sem kallað er íslenskt. Við höfðum upplýst, að hlutafjenu væri skift svo haglega niður, haglega fyrir útlendingana, að hinir erlendu hluthafar hefðu h. u. b. 2 atkv. á móti 1 atkv. Íslendinga. Þessu svaraði hv. 1. þm. Skagf. á þá leið, að hann væri ekki viss um, að þetta væri rjett, að útlendingar hafi haft þennan meiri hluta atkv. í fjelaginu. Einhverntíma hefði nú þessi hv.þm. tekið djarflegar til orða, enda þýðir þetta orðalag einungis það, að rjett sje sagt frá atkvæðafjölda útlendinganna í fjelaginu, að útlendir hluthafar hafi þar gífurlegan meiri hluta. Auðvitað dettur engum skynbærum manni í hug að efast um þetta, en það er þó nokkurs virði að fá slíka viðurkenningu frá formanni fjelagsins. Ummæli hans eru bein sönnun þess, að hann hefir lánað erlendu stórgróðafjelagi nafn sitt til þess að stofna og starfrækja gróðafyrirtæki hjer á landi, sem íslenskt kallaðist, til þess að geta notið sömu rjettinda og íslenskt væri. Hvað samanburðinn á British Petroleum Co. og Shell snertir, þá ætti það að vera öllum ljóst, að hjer er um tvent ólíkt að ræða. Annað fjelagið, B. P., hefir engin rjettindi hjer nema til að leigja stöðina, sem það nú hefir. Ef það vill auka við sig, þarf það að fá nýtt leyfi og nýjan lóðarsamning. Hitt fjelagið, Shell, hefir rjettindi hjer sem íslenskt fjelag og stendur því ólíkt betur að vígi. Af þessu getur sýnilega stafað stórkostleg hætta fyrir þjóðfjelagið, auk þess sem útlendum gróðafjelögum er opnuð leið hjer á landi í framtíðinni til að kaupa sjer leppa, því að óefað verða ýmsir íhaldsmenn til að feta í fótspor dómsmálaráðherra flokksins, ef einhver vill bjóða í þá. Þá fyltist hv.þm. heilagri vandlætingu yfir því, hve klúr jeg hefði verið í samlíkingum mínum í síðustu ræðu minni. Hv. þm. orðaði það þannig, að jeg hefði verið að tala um vissa flík o. s. frv. Sannleikurinn var sá, að jeg talaði um röndóttar buxur og íturvaxna ganglimi hæstv.forsrh. Jeg get ekki skilið, hvað er klúrt við þetta. Það finst víst engum, nema ef til vill hv.þm. Í sambandi við þetta dettur mjer í hug talsháttur, sem er gagnstæður við, að alt sje hreinum hreint, sem sje, að alt sje óhreinum óhreint. Þeir, sem hafa sjálfir saurugan þankagang, geta af öllu fundið tilefni til klúrra og klámkendra hugsana. Jeg hefði alls ekki látið mjer sæma að tala um samfarir Hrúts og Unnar hjer í hv. deild, og engum hefir getað flogið sú saga í hug af tilefni ræðu minnar, nema þeim, sem hafa samskonar hugarfar og hv. 1. þm. Skagf. virðist hafa. Hv. þm. sagði ennfremur, að jeg hefði verið að skamma Einar Arnórsson fyrv. skattstjóra í minni fyrri ræðu. Það gerði jeg alls ekki; jeg tilgreindi aðeins þær tekjur, sem hann hafði fengið úr ríkissjóði árið 1926. Jeg veit ekki, hvar er rjettur vettvangur til þess að tala um útgjöld ríkissjóðs, ef ekki hjer, og væri undarlegt, ef menn mættu óátalið bruðla fje ríkissjóðs svo hóflaust eins og þessi hv.þm. gerði í sinni ráðherratíð. Jeg talaði um það eitt, hvort nokkurt vit væri í því að hlaða svona miklum störfum á einn mann, en jeg vjek ekki að því með einu orði, að Einari Arnórssyni væri vansæmd að því að taka við þessu fje, eða að hann hafi fengið það á óheiðarlegan hátt. Jeg tel víst, að ekkert sje við það að athuga frá laganna hlið. Hv. þm. fór svo að tala um mína fótaferð í þessu sambandi og gerði samanburð á dugnaði mínum og fyrv. skattstjóra. Jeg verð einu sinni enn að segja honum það, að jeg mun hjer eftir sem hingað til telja öðrum það algerlega óviðkomandi, hvenær jeg fer á fætur og á hvaða tíma dagsins jeg vinn mín störf. Það mun sannast, að þegar verk manna verða dæmd, þá verður litið á störfin, en ekki á hitt, á hvaða tíma dags þau eru unnin. Jeg er heldur ekki í efa um það, að þegar dæmt verður um mig og hv. 1. þm. Skagf., þá verður litið á störfin, en ekki fótaferðina. Og aumt er að geta af engu hælt sjer nema fótaferðinni, þegar morguninn er notaður í þjónustu erlendra auðhringa.

Magnús Guðmundsson Jeg þyrfti aðeins að svara hæstv.dómsmrh. fáeinum orðum. Hann talaði um það, að við þm. Skagf. hefðum viljað hafa tvö frystihúsin á Sauðárkróki, en það er ekki rjett. Við vildum hafa einungis eitt frystihús, og láta tvö fjelög vera í samvinnu um það og veita báðum fjelögunum styrk, en þegar búið var að veita öðru fjelaginu styrkinn, þá fórum við fram á styrk til hins. Aðaldeilan er um, hvað fór milli hæstv. ráðh. og sjera Sigfúsar. Ráðh. hefir neitað að hafa talað um þetta mál við sjera Sigfús. Á því má sjá, að það er annaðhvort hæstv., dómsmrh. eða sjera Sigfús, sem hefir rangt fyrir sjer í þessu.

Eða hv.þm. sjálfur

. Það getur ekki verið, því að jeg fer eftir sögusögn manna, sem á fundinum voru. Hæstv. dómsmrh. notaði heilan klukkutíma til þess að svara minni stuttu ræðu áðan, og skákaði þar í því hróksvaldi, að jeg er dauður. Hann var svo ónærgætinn að blanda þar inn alveg nýju máli, um Arnarhólstúnið, og hefi jeg þar of lítinn tíma til andsvara. Jeg hefi ekki betur sjeð en að hestum sje beitt á túnið á haustin núna í stjórnartíð hæstv.dómsmrh., og verð jeg að telja það meiri saurgun á þeim helga stað heldur en að leyfa fólki að koma þar saman í júnímánuði, þegar búið er að slá. Það var landsspítalasjóðsnefndin, sem fjekk túnið lánað, svo að þetta var eingöngu í landsins þjónustu og ríkissjóður græddi á þessu 6–7 þús. kr. á ári. Þykir mjer það góð leiga fyrir einn dag. Hæstv. ráðh. sagði, að Hnífsdalsmálið hefði verið lagt á hilluna nokkru fyrir stjórnarskiftin síðustu, en það er með öllu rangt. Svo talaði hann um þennan dómstól almenningsálitsins, sem sje hafinn yfir alla aðra dómstóla og hann hefir svo miklar mætur á. Jeg vil þá benda honum á það, að það er skift verkum í stjórnarskránni, og svo lengi sem hann vill vera ráðh. og lifa í landinu, þá verður hann skilyrðislaust að beygja sig undir dóma dómstólanna. Hann talaði svo um franskt hneykslismál í þessu sambandi, og veit jeg ekki, hvað það átti að þýða, nema ef hann vill líkja sínum eigin málum við það. Það hafa nú orðið æðilangar umr. á þessum eldhúsdegi, og er það að vonum, því margt er áfellisvert í fari hæstv. stj. Hæstv. dómsmrh. hefir líka gert sitt til þess að lengja umr., og hefir hann sjerstaklega dregið tímann með því að standa upp eftir hverja ræðu okkar stjórnarandstæðinganna og blanda óskyldum málum inn í umr., og notar svo miklu lengri tíma til andsvaranna heldur en ræður okkar tóku. Þegar þessar umr. verða gerðar upp, þá geri jeg ráð fyrir, að tiltölulega langmesti hlutinn falli á hans bak.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. þm. Dal. mælti hjer fáein orð áðan og var ákaflega glaður í sínu hjarta yfir því, að hafa fengið einskonar reisupassa frá tveim íhaldsmönnum og hæstv. forseta þessarar deildar, sem voru honum sammála og vildu ekki yfirgefa hann á neyðarstund. Það mun hv.þm. Dal. sanna, að þegar honum verður litið úr þessari pólitísku einveru sinni, þá nýtur hann hjartagæsku og vorkunnsemi, þegar hann getur rofið hana með því að biðja vini sína og velgerðamenn að leggja sjer liðsyrði á hátíðlegum augnablikum. Þegar þessi hv.þm. er nú kominn í þetta niðurlægingarástand, þá er hann búinn að vera. Hann fjell við landskjörið, var hryggbrotinn í Gullbringu- og Kjósarsýslu, fjell einu sinni í Dölunum og var rjett fallinn þar aftur, er fallinn í áliti, og svo eru þessi dauðans vandræði með blessað blaðið hans, sem sýgur brjóstamjólk dönsku mömmu og er gefið út fyrir hana. Honum setti að skiljast það nú, þessum hv.þm., þegar hann lítur yfir landið sitt og þjóðina sína, að hann á sjer ekki framar viðreisnar von og er altaf að falla dýpra og dýpra. Þessi hrakti og hrjáði maður gæti eflaust samið heila bók um sinn raunalega æfiferil, einskonar pólitíska „Glæsimensku“. Hann hefir til þess efnið, hvað sem líður ritsnildinni. Þá hafa báðir þm. Skagf. reynt að berja í brestina fyrir framkomu sína í frystihúsmálinu. En ekki hefi jeg gert mig sekan í því sama og sá yngri þeirra, sem sje að draga fjelagsmenn frá Kaupfjelagi Skagfirðinga, en það gerði hann. Mjer þótti það satt að segja merkilegt, að málfærslumaður og skuldainnheimtumaður eins og hv. 1. þm. Skagf. skuli ekki vera betur að sjer en svo í formum viðskiftalífsins, að hann lætur fylgismenn sína í Skagafirði, sem voru nú að möndla með þessa vitlausu viðbót við kælihúsið, ekki senda skeyti til stjórnarráðsins, heldur bara gera orð. Þeir gerðu orð með manni, sem þeim var í rauninni bölvanlega við, til annars manns, sem engin afskifti gat haft af málinu og sem þeim kumpánum var enn ver við, og ætluðust svo til þess, eftir að þeir voru búnir að rífast aftur og fram heima í hjeraði, að landið færi að lána Sláturfjelaginu í óþarft hús. Nú er það vitað, að sýslunefnd Skagafjarðarsýslu ætlaði að kúga bændur í sýslunni til þess að ganga undir ok braskara á Sauðárkróki, en síðasta Alþingi breytti skilyrðum fyrir lánveitingum, svo að vjelráðum kaupmannasinna varð ekki fram komið. Kjörin eru nú orðin svo góð, að það ætti ekki að vera neinn vandi fyrir hv. 1. þm. Skagf. að ná í þessa aura, sem á vantar, með láni, t. d. hjá Shell. Ef íslenska Shell gæti það ekki, þá ætti enska Shell að hafa einhver ráð með það. Formaðurinn, sem að vísu gat ekki lagt fram nema 2 þús. kr. í hlutafje, en drotnar þó yfir öllu fjelaginu, ætti nú að vera sínum elskulegu kjósendum innan handar í þessu máli. Hv. 2. þm. Skagf. fór að lýsa þessu margbrotna fjelagslífi í Skagafirðinum. Verslunarfjelögin eru þar eiginlega 4, Kaupfjelag Skagfirðinga, Sláturfjelagið, Frystihúsfjelagið og svo „Verslunarólagið“. Hv. þm. segir svo, að það geri ekkert til, þó að fjelögin sjeu 4; það sje bara betra. En hvernig er það í Eyjafirðinum? Þar er þetta öfluga samvinnufjelag, Kaupfjelag Eyfirðinga, sem er bjargvættur bænda í verslunarmálum, enda standa þeir alveg óskiftir að því. Annars er dálítið gaman að hv. 2. þm. Skagf., þegar hann var að lýsa því, hvernig íhaldsmenn í Skagafirði væru hraktir og hrjáðir í kaupfjelaginu þar. Meðan þeir voru í fjelaginu, þá voru menn alls ekki góðir við þá, segir hv.þm., og svo þegar þeir taka sig saman og stofna nýtt fjelag, Verslunarólagið, þá voru menn ekki góðir við þá heldur. Jeg vil þá segja honum það, að menn, sem haga sjer eins og hann og flokksbræður hans í Skagafirðinum, eiga það alls ekki skilið, að menn sjeu neitt góðir við þá, og það er alls ekki við því að búast. Þeir hafa leitt þetta yfir sig með sinni eigin framkomu. Þeir gátu ekki verið í Kaupfjelaginu og settu svo Verslunarólagið á stofn, en þá tók ekki betra við. Því gátu þeir þá ekki verslað við kaupmennina? Það eru víst einir 4–5 kaupmenn á Sauðárkróki, sem eru allir vinir og stuðningsmenn beggja þingmannanna, en vantraustið á þeim er víst svo mikið, að flokksbræður þeirra geta ekki notað þá. Flokkurinn ætti nú held jeg að sýna þeim meiri sóma og taka upp viðskifti við þessa úrvalsvini sína. Vini mínum hv.þm. Barð. þarf jeg ekki mörgu að svara, því að hann tók sjálfur eftir veika punktinum í sinni röksemdafærslu. Hann hlaut líka að sjá það, að sá samningur, sem Jón heitinn Magnússon gerði árið 1921 við Magnús á Staðarfelli, hefir altaf sitt gildi. Þessi samningur sker alveg úr öllum vafa viðvíkjandi Herdísarsjóðnum, hvort hann eigi að byrja að starfa nú eða síðar. Það mundi alls ekki skifta máli, þó að Jón heitinn Magnússon sæti hjer á meðal okkar núna, hann gæti ekki upplýst þetta neitt nánar. Gerðir hans í þessu máli eru lagalega bindandi fyrir allar stjórnir hjer eftir sem hingað til. Ef samningurinn er rofinn, þá fellur jörðin aftur til baka til eigendanna, en nú er búið að borga talsverða upphæð í lífeyri til Staðarfellshjónanna úr ríkissjóði, sem þá væri alveg tapað fje. Jeg var að hugsa, að það kæmi hljóð úr horni frá hv.þm. Borgf., ef núv. stj. riftaði samningnum og ljeti þessa jörð ganga sjer úr greipum, sem einu sinni var metin á 70 þús. kr. Hv. þm. Ísaf. beindi til mín fyrirspurn út af landsspítalanum. Jeg ætla nú að svara henni, og það því fremur, sem hjer eru staddir þeir menn úr hv.Ed., sem hafa líka óskað eftir að fá vitneskju um þetta, en sýndu þó það áhugaleysi um þessi mál, að þeir töldu það ekki ómaksins vert að fara inn að Kleppi þegar nýi spítalinn var vígður. Mjer hefði þó fundist, að þessir menn, sem þykjast hafa áhuga fyrir sjúkrahúsmálunum, hefðu gjarnan mátt líta á þetta hús, en þeim hefir víst alveg staðið á sama um, hvernig því fje var varið, sem lagt var í þann spítala. Jeg get svarað þessari fyrirspurn á þá leið, að núv. stj. ætlast til, eins og Magnús heitinn Kristjánsson sagði hjer á þinginu í fyrra, að aðalbyggingin verði tilbúin eftir 1 ár. Alþingishátíðanefndin hefir lagt það til, að Vestur-Íslendingar fái spítalann til íbúðar á meðan þeir dvelja hjer við hátíðahöldin, og verður því nokkur hluti byggingarinnar að vera fullgerður næsta vor. Það, sem þá er eftir, en með þarf til að geta hafið einhverja starfrækslu, verður þá fullgert um sumarið eða haustið, og eftir öllu útliti að dæma ætti spítalinn að geta tekið til starfa haustið 1930. Hitt er annað mál, að landsspítalinn verður lengi að stækka, honum er ætluð geysistór lóð og gert ráð fyrir mörgum viðaukabyggingum, en þær verða sennilega ekki allar komnar upp fyr en eftir 30–50 ár. Hv. 1. þm. Skagf. ber kvenfólkið mjög fyrir brjósti og var gramur út af því, að því var ekki leyft að vera á þeim bletti Arnarhólstúnsins, sem sjerstaklega er verndaður. Konurnar, sem að þessu stóðu, neituðu öðrum bletti á Arnarhólstúninu, sem þeim var boðinn, en fóru til bæjarstjórnarinnar og föluðust eftir að fá túnblett, sem hún hafði til umráða. En hvað gerði íhaldsmeirihlutinn í bæjarstjórninni? Hann neitaði kvenfólkinu algerlega um þennan greiða. Hv. þm. vildi reyna að afsaka umhyggjuleysi fyrir Arnarhólstúninu, en fórst það heldur óhönduglega. Hann sagði, að ennþá væri ekki búið að koma því í gott lag, og það er alveg rjett. Tíminn er svo stuttur síðan stjórnarskiftin urðu, að það hefir ekki verið ráðrúm til þess að bæta fyrir alla vanrækslu íhaldsins, en sú litla breyt., sem orðin er á Arnarhólstúninu, er gott sýnishorn af mismuninum á störfum þeirra flokka, sem með völdin hafa farið. Hv. 1. þm. Skagf. vildi þvo Íhaldsflokkinn hreinan af þeim löngu umr., sem hjer hafa orðið. Þetta verður dálítið broslegt, þegar litið er á það, að næstum allir þm. flokksins eru dauðir, og þessi hv.þm. hjelt sjálfur 4 tíma ræðu öllum til lítillar uppbyggingar. Flokkurinn hafði auðsjáanlega skift með sjer verkum, og eyðir svo tímanum í þetta tilgangslausa skraf, sem ekki ber annan árangur en þann, að alt er jafnóðum hrakið og rekið til baka. Eftir að hafa gert þetta, þá vilja þm. Íhaldsflokksins fá einskonar dýrð fyrir það, hvað umr. sjeu stuttar, núna þegar búið er að reka alt ofan í þá og þeir standa uppi eins og þvörur.

Ólafur Thors. Já, „stutta athugasemd“, segir hæstv. forseti. Hann skilur vel, að nú væri ærið efni í langa ræðu. Jeg vil þá fyrst víkja örfáum orðum að hv.þm. Ísaf. Hann taldi mig hafa talað um ýmislegt, sem jeg hafði aldrei minst á undir þessum umr. Jeg hefi t. d. hvergi minst á danska gullið. En það eltir hann eins og draugur, honum heyrist alstaðar vera verið að tala um það. Og er það ekki nema eðlilegt, því að hann mun mest hafa unnið að þeim sníkjum og líka vita best, hvað af gullinu hefir orðið. Eins var um landhelgisveiðarnar. Jeg talaði alls ekkert um þær. En það er um þær eins og danska gullið, að þær eiga sjer ónotalega sögu fyrir þennan hv.þm. frá því er við keptum um þingsetu í Gullbringu- og Kjósarsýslu 1926. Þá ætlaði hann að vinna sjer kjörfylgi meðal kjósenda þar syðra með álíka rógi um mig eins og hann fór með nú, en það mistókst algerlega, því eins og menn muna, varð þessi hv.þm. að lúta í lægra haldi, en sýnilega eru sárin enn ógróin. Jeg ætla alls ekki að fara að gera að umtalsefni í þetta sinn brigsl hæstv.dómsmrh. um mig út af sekt skipstjórans á einum Kveldúlfstogaranna. Því hefi jeg svarað fyllilega áður. En það vil jeg benda hæstv. ráðh. á, að hann hefir unnið mörg miklu verri verk en þessi togaraskipstjóri Kveldúlfs. Þeirri fyrirspurn hæstv. ráðh., hvort jeg vilji að íslenskir togarar gerist ákærendur erlendra stjettarbræðra sinna, svara jeg hiklaust neitandi. Jeg vil ekki beita mjer fyrir slíku, heldur þvert á móti. Jeg teldi slíkt starf ósamboðið íslenskum sjómönnum, og jeg verð að segja það, að mjer finst nógu mikill ódaunn af þefurunum í landi, þó ekki verði farið að koma upp slíkri stjett meðal sjómanna líka. Vegna þess hve mjög mjer er takmarkaður tíminn, hefi jeg ekki tækifæri til þess að svara ræðu hæstv.dómsmrh. frá því á laugardaginn. En þó vil jeg taka upp þrjú orð úr henni. Þessi orð ráðh. voru þau, að togaraútgerðin væri „helvíti á jörðu“. Jeg ætla svo ekki að ræða frekar við hæstv. ráðh., um þessi orð. Jeg vildi aðeins taka þau upp eins og ráðh. sagði þau, til þess að hann gæti ekki brjálað þau í þingtíðindunum. Þá ætla jeg heldur ekki að tala um þær fullyrðingar ráðh., að jeg hafi sagt á Akranesfundinum, að skipherrar varðskipanna vildu drepa hann. Jeg skora á hæstv. ráðh. að sanna þetta, því að slíkur áburður er með öllu ósæmilegur. Að endingu leiði jeg athygli að því, að þótt hæstv. ráðh. hafi verið lýst vel af mörgum, þá hefir þó engum tekist þar betur en honum sjálfum. Skýrasta vitnið í þessu máli eru fylgismenn hans hjer í hv. deild. Undantekningarlítið hafa þeir allir flúið deildina jafnskjótt og ráðh. hóf mál sitt. Sannar það í senn manngildi ráðh. og hitt, að enn vakir sómatilfinning flokksmanna hans.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. 2. þm. G.-K. hefir nú dregið í land sinn litla bát eftir mikinn bægslagang í deildinni. Hann byrjaði fyrstu ræðu sína við þessa umr. með svo slorugu orðbragði, að jafnvel ljelegustu flokksbræður hans fyrirurðu sig hans vegna og neyddust til þess að gefa honum tilhlýðilega áminningu. Þegar hann því kom upp í annað sinn, hagaði hann sjer nokkru betur. Enda var hann þess þá meðvitandi, að hann hefði gert flokki sínum til stórskammar, og auk þess hafði hann í millitíð fengið ítarlega hirtingu hjá mjer, ekki með stóryrðum, heldur með þungum rökum. Í þessari stuttu ræðu, sem hann flutti nú síðast, tókst honum að segja margt, sem lýsir honum ennþá betur en margt, sem hann hefir sagt áður. Hann byrjaði á því að segja, að hann vildi ekki láta skipstjóra sína koma upp um erlenda sökudólga, af því að hann vildi ekki hafa þefara á sjónum. En ef það er rjett, sem Ág. Flygenring sagði hjer fyrir nokkrum árum, er það alt annað en umhyggja fyrir öðrum, sem kemur hjer fram hjá hv.þm. Það er beinlínis meðvitundin um eigin sekt. Annars var það gleðilegt, að hv.þm. skyldi minnast á „þefarana“, sem íhaldsmenn nefna svo, því að það gaf tilefni til þess að geta þess hjer, að enginn maður hefir uppnefnt löggæslumennina og kallað þá þefara eins og hann og það pólitíska hyski, sem að honum stendur. Og það mun hafa verið aðalbílstjóri þessa hv.þm., sem síðastliðið sumar dreifði út lygasögu um einn löggæslumanninn og sjálfan sig. Þóttist þessi vikapiltur Kveldúlfs hafa ráðist á einn löggæslumanninn á förnum vegi með ofbeldi. Sem betur fór fyrir hv. 2. þm. G.-K. var þetta ein fróm ósk hjá þessari undirtyllu hans, máske öllu heldur ósk sjálfs þm. Því að ef athöfnin hefði verið framkvæmd, mundi þm. nú bílstjóralaus, því að piltur sá myndi, ef hann hefði framkvæmt hin umgortuðu fólskuverk, sitja nú undir lás og loku uppi á Skólavörðustíg. Þá var hv.þm. að kvarta um það, að jeg hefði sneitt að sjer fyrir óleyfilega meðferð á víni. Þetta er ekki rjett hjá hv.þm. Jeg hefi ekki beint neinu slíku að honum. En annars hefir enginn kastað meiri skugga á hann í þessum efnum en einmitt hann sjálfur. Eins og t. d. þegar hann sagði á fundi í Borgarnesi í sumar þessi frægu orð um sjálfan sig: „Fullur í dag og fullur í gær, og fullur líklega á morgun“. Að vísu gat hv.þm. fengið dálítinn hóp af strákaskríl til þess að klappa fyrir þessari yfirlýsingu. En allir almennilegir menn fengu megnustu óbeit á þessum strákskap. En hv.þm. var mjög hreykinn yfir þessu, því að hann hefir alls enga tilfinningu fyrir því, sem honum er til skammar. Á þingmálafundi einum síðastl. haust var það sagt um þennan hv.þm., að það eina, sem hann virtist vera fallinn til, væri að vera skopleikari í ljelegu hlutverki við hið væntanlega þjóðleikhús. Jeg hefi enga lýsingu heyrt af honum, sem hefir hitt hann betur, því að hann er alvörulaus í hverju máli og gersneyddur öllum hugsjónum, eins og sjá má á því, að í þau ár, sem hann hefir átt sæti á þingi, hefir hann ekki borið fram eitt einasta frv., sem hann hefir hugsað sjálfur. Þegar hann kemur á fundi, byrjar hann strax að blaðra innihaldslaust bull og er ekkert nema montið, yfirlætið og strákskapurinn, þegar hann er sem hann sje liðamótalaus um hnjen, enda hjeldu Akurnesingar í haust, að hann hefði trjefætur, og skoðuðu hann eins og annað skrípi, jafnt í ræðumensku sem annari framkomu. Þegar hv.þm. vjek að mjer í síðustu ræðu sinni, sagðist hann ætla að nota tækifærið til þess að skjalfesta nokkur orð, sem hann taldi mig hafa sagt, en sem jeg vitanlega aldrei sagði. Það, sem jeg átti að hafa sagt, var það, að togaraatvinnureksturinn væri „helvíti á jörðu“. En það, sem jeg sagði, var á þá leið, að jeg teldi líf sjómannanna á togurunum líkast „helvíti á jörðu“, þegar þeir yrðu að þrælahvíldarlaust nær allansólarhringinn dag eftir dag og gætu ekki fengið að þvo sjer eins og siðaðir menn, hvað þá meira, aldrei komið úr óhreinu görmunum á sjónum, varla hugsanlegt að opna nokkurntíma bók, og sjá ekki sína nánustu nema á flugferð nokkrum sinnum á ári. Og svo þegar búið er að útslita þessum mönnum með óskaplegum þrældómi, þá er þeim kastað út á gaddinn. Þegar jeg nú að síðustu skil við þennan hv.þm. undir þessum umr., dettur mjer í hug dálítið atvik.

Enga sögu nú

. Það er alls ekki saga um hv. 1. þm. Rang., enda þótt enginn maður hafi jafnmikið af hlægilegheitum hangandi við sig eins og hann og enginn maður þurfi að vera eins hræddur við fortíð sína eins og hann. Merkiskona ein hjer í bænum var að tala um það svo jeg heyrði, hve undarlegur maður hv. 2. þm. G.-K. væri, og hallaði töluvert á hann, og verð jeg að segja, að mjer kom það dálítið undarlega fyrir, þar sem kona þessi var mjög rjetttrúuð íhaldskona. Fór jeg því dálítið að berja í brestina fyrir þm. En þá segir konan: „Hvernig stendur þá á því, að ekkert gott liggur eftir þennan mann?“. Jeg hafði reynt að halda uppi veikri vörn fyrir þennan hv. samþm., en við þessi orð varð jeg að þagna, því að þau voru óhrekjanleg.

Lárus Helgason Umr. þessar hafa nú staðið hartnær í viku; er því tæplega rjett að bæta miklu við þær, enda þótt við framsóknarmenn höfum ekki gert mikið að því að lengja þær. Við höfum látið ráðh. eina standa fyrir svörum, og hefir þeim síst veitst það erfitt. Að vera svo að brigsla þessum tveimur mönnum um það, að þeir hafi verið óhæfilega langorðir, er hreint og beint hlægilegt, þar sem þeir tveir einir hafa orðið að standa á móti öllum íhaldsmönnum deildarinnar, þangað til þeir hafa verið búnir að tala sig „dauða“. Ef hv. íhaldsmönnum hefði verið ant um, að umr. þessar drægjust ekki úr hófi fram, hefði þeim verið innan handar að koma sjer saman um vissa menn til þess að ganga fram fyrir skjöldu. Hefði slíkt fyrirkomulag verið ólíkt eðlilegra, því að allir vita, hve óhemju mikið slíkar umr. sem þessar kosta. Að nokkuð hafi komið nýtt fram í þessum umr. af hálfu stjórnarandstæðinga, er fjarri öllu lagi. Hafa ræður þeirra nær eingöngu verið margföld upptugga úr blöðum, og hefir því þurft stökustu þolinmæði til þess að sitja undir þeim. Af andstæðingum stj. hefir meðal annars verið talað um fjáreyðslu og bitlinga, og það vill svo til, að þetta hvorttveggja snertir mig persónulega að dálitlu leyti. Hv. þm. Borgf. sagði, að Helga syni mínum hefðu verið veittar 1000 kr. til utanfarar og taldi það með óþarfa eyðslu stj. Það mun nú ekki leika á tveim tungum, a. m. k. meðal þeirra, sem vel þekkja til rekstrar áfengisverslunarinnar, að þar hafi verið margt, sem ekki hafi verið óþarfi að bæta úr, enda hafa starfshættir þar allmjög verið færðir til betra horfs síðan skift var um forstjóra verslunarinnar. Og eitt af því, sem gert hefir verið til þess að koma betra skipulagi á rekstur verslunarinnar, var það, að senda son minn til Noregs til þess að kynna sjer rekstur slíkra verslana þar, og þori jeg hiklaust að fullyrða, að sú för hefir borið góðan árangur. Því til sönnunar vil jeg t. d. benda á eitt atriði, víngeymsluna. Áður voru vínin geymd í mjög vondum geymslum, þar sem þau hlutu að skemmast að meira og minna leyti. Þannig voru t. d. vín, sem ekki þola nema 8 st. hita, geymd við 20 til 30 st. hita. Þessu var þegar breytt, eftir að Helgi kom utan, eftir því sem frekast var unt, sem var í júlímán. síðastl. sumar. Auk þessa var ýmsum starfshögunum breytt, svo að nákunnugir menn telja, að þær breyt. einar spari einn starfsmann við afgreiðslu vínanna, eða 300–400 kr. á mánuði í útgjöld. Hvað laun Helga snertir, þá hefir hann fengið 150 kr. minna á mánuði en fyrirrennari hans, enda þótt hann hafi síst minna verk á hendi. Mismunurinn verður því 1800 kr. á ári á launum þessara tveggja manna. Sje svo þeirri upphæð bætt við laun eins manns, sem sparast á starfsmannahaldi verslunarinnar fyrir bættar starfsaðferðir, er sýnilegt, að ríkissjóður fær vel borgaðar þúsund krónurnar þegar á fyrsta ári, án þess þó að tekið sje tillit til þess, hve mikið græðist á því, að vínin halda ekki áfram að skemmast, fyrir bætta geymslu. Jeg vænti nú, að þessi fáu orð nægi til þess að sýna fram á það, að það hefir síst orðið til óhagnaðar fyrir ríkissjóð, þó að syni mínum væri veittur þessi umræddi utanfararstyrkur, þar sem þegar hefir sparast fyrir ríkissjóð margfalt meiri upphæð. Þá hefir mikið verið gert að því að telja upp bitlingamenn stj., og sá jeg í blöðunum, að jeg er talinn einn af þeim, og mun þar líka vera átt við son minn. Vil jeg því benda á, að áður en hann komst að starfi sínu sem bókhaldari við áfengisverslunina, var hann í heimkynnum sínum austur á Síðu og hafði þar síðustu árin um 3000 kr. á ári, en það voru fyllilega eins góð laun eins og hann hefir hjer nú, sje tekið tillit til þess, hve miklu dýrara er að lifa hjer en þar eystra. Mjer var því síst greiði gerður með því, að hann færi úr plássinu, þegar líka þar við bættist, að maður sá frá S. Í. S., sem var við endurskoðun Kaupfjelags Skaftfellinga, lagði það mjög eindregið til, að Helgi væri fenginn til þess að taka við forstöðu fjelagsins, og voru honum þá boðnar 6000 kr. í árslaun, auk ókeypis húsnæðis, en hann þáði ekki það boð. Að hann ekki gekk að þessu tilboði, gat jeg ekkert við ráðið, því að það er ekki nema eðlilegt, að hann rjeði sjer sjálfur, þar sem hann er nú orðinn fullra 27 ára að aldri. Hjá honum mun mestu hafa um ráðið það mikla aðdráttarafl, sem Reykjavík hefir. Það hljóta nú allir að sjá, að mjer hefir síst verið þægð í því, að hann tók það hlutskiftið að setjast að hjer í Reykjavík, en þó er þetta kallað bitlingur til mín. Þessu líkar býst jeg við, að flestar aðfinningar íhaldsflokksins sjeu, þótt til þeirra hafi gengið nær því vika af þeim tíma, sem liðinn er af þessu þingi.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það var alveg rjett hjá þeim hv.þm., sem nú settist niður, að stjórnarandstæðingar hafa beitt málfrelsi sínu til hins ýtrasta, svo að þeir mega allir heita dauðir - með einni undantekningu þó. Þessi undantekning er hv. 3. þm. Reykv. (JÓl). Hann hefir ekki tekið til máls við þessar umr. Það vill svo til, að þetta er sá sami hv.þm., sem braut á bak aftur mótstöðu íhaldsins gegn byggingar- og landnámssjóðnum. Jeg vil nota tækifærið til að votta þessum hv.þm. þakklæti mitt, bæði fyrir framkomu hans í því máli og nú við þessar umr. Hann hefir í bæði skiftin sýnt, hvernig hann stendur gagnvart flokksbræðrum sínum.

Jón Auðunn Jónsson Jeg mundi ekki hafa notað mjer þá aths., sem mjer er enn heimil hjer, ef hæstv.forsrh. hefði ekki gefið tilefni til þess, að jeg segði nokkur orð. Það er með öllu rangt hjá hæstv.forsrh., að hv. 3. þm. Reykv. hafi orðið til þess að brjóta á bak aftur andstöðu íhaldsmanna gegn byggingar- og landnámssjóðnum. Engin slík andstaða hefir nokkru sinni verið í flokknum, en hann átti ásamt öðrum íhaldsmanni og Framsóknarfl. þátt í að endurbæta svo þetta frv., að hægt var að senda það frá þinginu sem lög. Hæstv. ráðh. segist vilja votta þessum hv.þm. þakkir sínar. Heyr á endemi! Hvaða blað var það nema „Tíminn“, blað hæstv.forsrh. sjálfs, sem á allar lundir hefir reynt að sverta og svívirða þennan hv.þm. með því að reyna að klína á hann ávirðingum fólks, sem honum var vandabundið? Hæstv. forsrh. hefði verið sæmilegra að taka í taumana þá. Þessi falsmæli hæstv. ráðh. eru enn viðbjóðslegri eftir það, sem á undan er gengið. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að hæstv.dómsmrh. út af ummælum hans um misnotkun loftskeytatækja á þeim togara, sem jeg er framkvæmdarstjóri fyrir. Það er rjett, að leyfið var tekið af loftskeytamanni nokkra mánuði fyrir það að hann hafði sent skeyti til manns í landi. En þetta skeyti kom alls ekki útgerðinni við. Blaðið „Skutull“ bar á mig, að jeg ætti sök á þessu. Út af þeim ummælum blaðsins hefir því verið stefnt, bæði af mjer, formanni fjelagsstjórnarinnar og stöðvarstjóra B. Magnússyni. Dómur er fallinn í þessum málum og ummæli blaðsins dæmd dauð og ómerk og blaðið dæmt í sekt og greiðslu málskostnaðar. Það var á allra vitorði, að hvorki jeg nje fjelagsstjórnin var hið minsta við þessa skeytasendingu riðin. Jeg nenni ekki að vera að eltast við þau ummæli hæstv.forsrh., að „Fylla“ hafi verið búin að ákveða að fara í Borgarnes mörgum mánuðum áður en hún fór þangað með hæstv.dómsmrh. og gesti hans. Var þá ekki „Óðinn“ búinn að ákveða þetta ferðalag líka? Það virðist svo, sem eitt skip hefði getað nægt, og sennilega er hæstv.dómsmrh. ekki svo illa kyntur hjá skipstjóranum á „Fyllu“, að hann hefði ekki fengið að fljóta með. Út af ummælum hæstv.dómsmrh. um „hengingarólina“ og bókun þá, er jeg ljet bóka hjá rannsóknardómara í Hnífsdalsmálinu, skal jeg geta þess, að jeg mun gefa fullar ástæður fyrir þeirri bókun, þegar endanlegur dómur er fallinn í málinu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vildi aðeins taka það fram, að auðsjeð er, að sökin hefir bitið hv.þm.N.-Ísf., þar sem hann þolir ekki, að hv. 3. þm. Reykv. sje unnað sannmælis.

Forseti (BSv): Þar sem enginn hefir kvatt sjer hljóðs, er umr. lokið. En með því að svo margir hv.þm. eru fjarstaddir, að deildin er ekki ályktunarfær, þá verður atkvgr. frestað.

Frsm. (Páll Hermannsson) Samgmn. hefir tekið til yfirvegunar brtt. á þskj. 315, frá hv. 1. þm. G.-K. Hann talaði sjálfur fyrir brtt. um leið og þær komu fram hjer í d., og þess vegna þarf jeg ekki að skýra þær. Þar er um tvær höfuðbreyt. að ræða. Fyrri breyt. er sú, að nema burt úr frv. ákvæði, er snerta styrjaldir, eða leyfi til loftferða í sambandi við hernað, sem ef til vill geta orðið hættuleg, og að stytta um helming þann leyfistíma, sem veita má einstökum fyrirtækjum að starfrækja flutninga með loftförum. Er lagt til, að leyfistíminn sje færður úr 20 árum niður í 10 ár. N. vill fallast á þessar brtt. og álítur, að þær sjeu til bóta. Leggur hún til, að þær verði samþ. með orðabreyt. samkv. till. á þskj. 336. Þá orðabreyt. hefir n. leyft sjer að gera til samræmis, og er það gert í samráði við hv.flm.brtt. Jeg vil ennfremur geta þess, að a-liður 4. brtt. á þskj. 315 gefur stj. fulla heimild til að ráða faglærðan aðstoðarmann til eftirlits með flugvjelum. N. leit svo á, að þetta ákvæði væri óþarft, en gerði ekkert til, af því að í frv. væri óbeinlínis veitt heimild til þess. Og hafa nm. um þetta óbundið atkv., en jeg geri ráð fyrir, að meiri hl. n. verði því mótfallinn. Ennfremur flytur n.brtt. á þskj. 312, aðeins til þess að færa til rjettara máls setningu í a-lið 25. gr. önnur till., sem n. lagði fram við 2. umr., var tekin aftur.

Björn Kristjánsson Jeg þakka n. fyrir, hvað vel hún hefir tekið í till. mínar. Það er rjett, sem hv.frsm. tók fram, að brtt.n. á þskj. 336, um orðalag á 1. lið í brtt. mínum, er gerð í samráði við mig. Orðið „íslenskra“ hafði fallið burt úr till. minni, en var í frv., og er nú bætt inn í aftur; einnig er orðunum „eigendur þeirra“ (loftfara) bætt í till., og hefi jeg fallist á þetta. Í 3. brtt. minni hafði mjer yfirsjest, þannig að jeg hafði á tveimur. stöðum sett 20 ár, þar sem átti að vera 10 ár. Nú hefir n. bætt úr þessu með brtt. sinni, og skoðast það sem ritvilla. Vænti jeg, að það verði leiðrjett í skrifstofunni. Hv. frsm. gat þess, að n. hefði ekki verið á einu máli um a-lið 4. brtt., um að heimila ráðh. að ráða mann til eftirlita með flugvjelum. Jeg skil ekki, að um það þurfi að vera ágreiningur og held, að nefndin hafi hugsað, að með tillögunni væri gefin skipun til stj. um að gera þetta. En svo er ekki, enda ómögulegt að koma því við á þessu ári, af því enginn maður er hjer fær til þess starfs. Og þó það jafnvel yrði ekki gert á næsta ári, skyldi það ekki verða átalið af mjer. En það veitir mikið aðhald flugfjelögum, sem kunna að senda hingað misjafnar flugvjelar, að þessi heimild er í lögunum. Þó hún verði látin ónotuð fyrst um sinn, þangað til eitthvað ber út af, þá má altaf grípa til hennar. Og það er gott fyrir stj. að eiga þessa heimild í fórum sínum. Jeg vildi, að hv. d skildi þetta og gæti fallist á, að þessi heimild er til bóta.

Ingvar Pálmason Þetta frv. er aftur komið frá Nd. og hefir þar verið gerð á því sú breyt., að sá hluti kostnaðar við að nema burt farartálma á höfn, sem hafnarsjóði er ætlað að greiða, er færður niður; auk þess er forminu breytt þannig, að hafnarsjóði er ekki ætlað að greiða nema 500 kr. Verði nettókostnaður meiri en 500 kr., greiðist það, sem umfram er, að 2/3 hlutum úr ríkissjóði og 1/3 úr hafnarsjóði. Sú skifting er í sjálfu sjer ekki óeðlileg; en þó er sleginn sá varnagli, að kostnaðarhluti hafnarsjóðs má aldrei nema meiru en hluta af þess árs tekjum hans. Sjútvn. þessarar d. lítur svo á, að þó þetta sje nokkru lægra en var í frv., þá sje rjett að farast á þetta til samkomulags, að kostnaður hafnarsjóðs við að nema burtu farartálma á höfn verði ekki nema 1/4 hluti af árstekjum sjóðsins það ár; en ríkissjóður greiði það, sem fram yfir er. En n. finst óþarfi að gera skiftingu þessa kostnaðar eins grautarlega og Nd. hefir ákveðið, og telur nægilegt að slá því föstu, að hafnarsjóður greiði aldrei meira en 1/4 af árstekjum sjóðsins. N. hyggur, að þessi leið, sem Nd. hefir valið um skiptingu kostnaðarins, geti valdið ágreiningi og að rjettara sje að ákveða það skýrt, þannig að hafnarsjóður greiði kostnaðinn alt að 14 árstekna sjóðsins það ár. N. flytur því brtt. á þskj. 324, við 5. málsgr.frvgr., og leggur til, að hún verði samþ., enda þótt frv. verði að fara til Nd. aftur. Jeg býst við, að hjer geti ekki orðið um mikinn ágreining að ræða milli þingdeildanna, þegar þær verða sammála um hámarksgreiðslu hafnarsjóðs.

Pjetur Ottesen Mjer þykir það næsta kynlegt, að hæstv.forsrh. skuli ekki fylgja þessu frv. úr hlaði með nokkrum orðum. Jeg skal nú ekki fara mikið út í einstök atriði frv., enda á það ekki við nú við 1. umr. málsins. En jeg vil þó ekki láta hjá líða að taka fram, að í mínum augum er það næsta mikilsvert, að stj. hefir nú horfið frá því að reka verksmiðjuna fyrir reikning ríkissjóðs. Á þann hátt hefði rekstur hennar orðið mjög áhættusamur. Það eru að vísu dæmi þess, að þegar mikil aflabrögð eru, geta slíkar verksmiðjur borið sig vel, en þegar illa árar, er útkoman býsna ljeleg, og svo mundi og reynast með þessa verksmiðju. Mjer þótti því vænt um, að stj. skyldi hafa tekið þær bendingar, sem fram komu í þessa átt, til greina og farið inn á heppilegri leið en upphaflega var gert ráð fyrir. Jeg ætla nú, úr því jeg hefi kvatt mjer hljóðs, að drepa á þrjú atriði, til athugunar n. þeirri, sem fær frv. til meðferðar. Fyrsta atriðið er það ákvæði 5. gr., að síldarbræðsluverksmiðjunni sje skylt að selja við kostnaðarverði samvinnufjelögum, hreppsfjelögum og búnaðarfjelögum síldarmjöl til innlendrar notkunar. Það er vert að gefa gaum að, hvað felst í orðinu „kostnaðarverði“. Mjer skilst þetta orðalag vera mjög teygjanlegt og óákveðið, og það getur mikið oltið á því, um hve mikil hlunnindi hjer er að ræða til handa landbúnaðinum, hversu þetta er skýrt. Jeg held þess vegna, að nauðsynlegt sje að athuga þetta og slá einhverju föstu um það, hvað meint er með þessu, ef ekki í frv. sjálfu, þá í nál. eða framsöguræðu. Hefi jeg ekki orðið þess var, að þetta hafi verið útskýrt við umr. í Ed., og er því meiri nauðsyn á að taka þetta atriði til frekari athugunar. Annað atriðið, sem jeg vildi benda n. á, er, hvernig stj. verksmiðjunnar skuli skipuð. í 7. gr. segir, að stjórnina skipi þrír menn, einn skipaður af atvmrh., annar af stj. einkasölunnar og þriðji tilnefndur af bæjarstj, Siglufjarðarkaupstaðar. Mjer finst með þessu ákvæði vera blandað inn óskyldum aðila í stj, fyrirtækisins, þar sem einkasalan er, en sá aðilinn, sem mjer virðist að fyrst og fremst að sjálfsögðu ætti að hafa hjer íhlutunarrjett, sem eru framleiðendurnir, er þar algerlega útilokaður. Mjer virðist bæði óhyggilegt og með öllu órjettmætt að gefa ekki framleiðendum og seljendum síldarinnar kost á að taka þátt í skipun stjórnar fyrirtækisins. Mjer virðist sjálfsagt að leiðrjetta þetta, og mig undrar, að þetta skuli ekki hafa verið tekið upp í frv. þegar. Jeg vil skjóta því til hv. sjútvn., að hún verði við þessari sjálfsögðu sanngirniskröfu þeirra atvinnurekenda, sem alla afkomu eiga undir rekstri þessa fyrirtækis. Jeg vil eindregið vænta þess, að n. taki þetta til greina. Þriðja atriðið, sem jeg vildi benda á, er það ákvæði 8. gr., sem heimilar síldareinkasölunni að kaupa síld af utanríkismönnum. Mjer kemur slíkt ákvæði dálítið undarlega fyrir sjónir, þar sem það hefir verið stefna þingsins að undanförnu að vinna á móti því, að útlendingar ættu kost á að selja hjer síld. Slík undanþága bætir einungis aðstöðu þeirra til að stunda síldveiði hjer við land, og margir álíta, að síldveiði útlendinga hjer við land sje jafnvel mikið undir því komin, að þeir hafi aðstöðu til þess að selja hjer síld í bræðslu. Það skyldi því gjalda varhuga við að stíga þetta spor. Jeg vænti þess, að hv. sjútvn. taki þetta einnig til alvarl. athugunar. Það er ekki gengið svo frá frv. sem vera ætti; það er stórgallað í verulegum atriðum, og væri gott, ef hv.n. vildi sníða af því mestu agnúana. Eins og nú standa sakir, hefir engin verksmiðja leyfi til þess að taka á móti síld af útlendingum, og jeg teldi stórlega misráðið, ef opnuð væri heimild til þess, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir.

Frsm. (Jónas Kristjánsson) Nefndin hefir orðið sammála um, að frv. þetta verði gert að lögum. Svo sem mörgum er kunnugt, er mikið af sel í ósi Ölfusár. Er þar friðað látur, sem jeg hygg að 3 bæir eigi: Arnarbæli, Arnarbælishjáleiga og Hraun. Þessi selur gerir mikinn usla í lax- og silungsgöngu. En nú hefir þótt sýnt, að laxveiði mundi aukast svo mikið við útrýmingu selsins, að sú aukning mundi með tímanum meira en borga þann skaða, sem selaláturs-eigendur verða fyrir. Vegna þessa er frv. fram komið. - Kunnugir menn segja, að innan óss í Ölfusá sje stundum um 2000 selir. Og þar sem þeir lifa mest á laxi og silungi, þá er augljóst, hvern usla öll þessi hjörð gerir í þessum fiskum. - Í frv. hjer í fyrra um sama efni, var lagt svo fyrir, að ríkið borgaði allan þann halla, sem af útrýmingu selsins leiddi fyrir þá, er þeirra hlunninda hafa notið. En nú er lagt til að kostnaðinum sje að mestu jafnað niður á ábúendur þeirra jarða, er laxveiðahlunnindi hafa í Ölfusá og ám þeim, er í hana renna, þar til svo er komið, að laxveiðin sjálf er talin að bæta upp þann halla, sem selveiði jarðirnar hafa beðið. Er svo, að jeg hygg, ekki meira um þetta að segja. En eins og jeg hefi áður sagt, þá leggur n. til að frv. verði samþ.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg vil leyfa mjer að gera litla fyrirspurn til hv.n., út af frv. Jeg vildi gjarnan fá að vita, hvernig á því stendur, að í síðari málslið 3. gr. er gert ráð fyrir því, að ríkissjóður greiði bætur til núverandi prests í Arnarbæli, en hinsvegar er á öðrum stað í frv. gert ráð fyrir, að laxveiði-eigendum sje gert að skyldu að greiða þessar bætur til annara. Jeg sje ekki í fljótu bragði, að ástæða sje til þess að ríkissjóður greiði neinar bætur. Jeg vil því spyrja hv.n., hvort hún sæi ekki fært að fella niður síðari lið 3. gr.

Frsm. (Jónas Kristjánsson) Eins og jeg gat um áðan, þá var frv. upphaflega fram borið í þeirri mynd, að greiðslur fyrir mist hlunnindi af selveiði kæmu eingöngu frá ríkinu. En í þessu frv. er farið bil beggja, þannig að ríkið greiði ábúendum þeirra jarða, er það á sjálft, fyrir það, sem þær missa við að selveiðin minkar eða hverfur, en aftur sje jafnað gjaldi niður á þá, er laxveiðihlunnindi hafa, til þess að bæta upp þeim, er selveiði missa og eru sjálfseignarbændur. Þarna mun nú um mjög lítið að ræða, eða vegna einnar hjáleigu frá Arnarbæli.

Líklega of lítið fyrir aðra en ríkissjóð að greiða það!

Já, þetta er nú ekki mikil upphæð, og það munar ekki um einn lítinn kepp í sláturtíðinni nú. Annars var nú enginn nefndarmanna þessu máli verulega kunnugur. En þetta kom nú svona frá hv.Nd., þar sem frv. var til álita af kunnugum mönnum. Jeg geri helst ráð fyrir því, að þarna hafi verið um málamiðlun að ræða, enda er þetta sennilega lítil upphæð og aðeins til bráðabirgða.

Frsm. (Einar Jónsson) Þó að grg. þessa frv. sje ekki löng, þá talar hún sínu máli fyrir efni frv., og get jeg því verið stuttorður. Landbn. hefir virst rjett að bera fram í frv.-formi þau ákvæði, sem hjer um ræðir, og álítur, að aðaláherslu beri að leggja á það, að refir, sem einstakir menn fanga og hafa í gæslu, sjeu í öruggu haldi og strangri ábyrgð eiganda, svo að sauðfje annara sje engin hætta búin. Annars er sönnun fyrir því, að ef þessi atvinna, að hafa með höndum refaeldi, er rekin á rjettan hátt og öðrum að hættulausu, þá muni nokkurn veginn vís arður í aðra hönd. Og með því að þingið geri nægilegar ráðstafanir til þess, að hjer sje útilokuð hætta á annara hönd og að refaræktarbú sjeu undir eftirliti dýralæknis, sýnist ekki ástæða til að spyrna fæti við þessu máli. Jeg legg því til fyrir hönd landbn., að málið fái fylgi hv. deildar og komist í rjetta höfn.

Pjetur Ottesen Það er ef til vill nauðsynlegt að setja lagaákvæði um, að refir sjeu aldir í fulltryggum girðingum. En jeg býst við, að ákvæði um þetta sjeu tekin upp í refareglugerðir flestra sýslna, að minsta kosti er svo í Borgarfirði. Það kann að vera, að þetta sje ekki allsstaðar gert, og að þetta sje því nauðsynlegt, enda er jeg ekki á móti því, að lagaákvæði sjeu sett um þetta efni. En það þarf að samrýma þessi ákvæði möguleikunum til að koma yrðlingunum heim í þessar girðingar, en samkvæmt þessu frv., verður ekki hægt að uppfylla lagabókstafinn, hvað þetta snertir. Það eru sjerstaklega ákvæði 3. gr., sem mjer virðist að mjög geti orkað tvímælis. En hv.frsm. mintist ekki einu orði á ákvæði þessarar gr. Þar er svo kveðið á, að eigi megi flytja út refi nema frá þeim refabúum, sem starfað hafa árlangt (12 mánuði) að minsta kosti. Eftir því sem mjer er kunnugt, er ekki um að ræða nema þrjú refabú hjer á landi, er fullnægi þessum skilyrðum, og er þeim því með ákvæðum gr. gefin einkaheimild til að flytja út og selja refi. Síðastliðið vor hækkaði verð á yrðlingum geysilega mikið. Undanfarin ár hafði það verið þetta 40–50 kr., en á síðasta vori steig það upp í 300 kr. Orsökin er sú, að hjer mun hafa verið allhörð samkepni um kaup á yrðlingum á milli Norðmanna og þeirra Íslendinga, er hafa komið sjer upp refabúum. Það er sjálfsagt að stuðla að því, að refarækt geti orðið sem arðvænlegust fyrir landsmenn, en því má ekki gleyma, að ef 2–3 fjelögum er gefið einkaleyfi um sölu yrðlinga, er þeim mörgu mönnum, er grenin vinna og refanna afla, gert mjög rangt, því að þeir verða algerlega háðir vilja þessara fáu manna, sem þá hafa aðstöðu til þess að kaupa yrðlinga til þess að senda þá lifandi út, um það, hvaða verð þeir borga fyrir dýrin. Jeg vildi benda á þetta og skora á hv. landbn. að taka þetta atriði málsins til athugunar, af því að hún virðist ekki hafa athugað það svo vandlega sem skyldi, og styður það þá skoðun mína, að hv.frsm.n. mintist ekki á það.

Jón A. Jónsson Það er rjett hjá hv.þm. Borgf. (PO), að eftir frv. er þeim einum leyfilegt að flytja út refi, er hafa haft refabú að minsta kosti eitt ár. En ástæðan til þess, að ekki hefir verið markaður ytra fyrir lifandi yrðlinga fyr en á síðasta ári mun vera sú, að refaeldismenn erlendis kaupa ekki önnur dýr en þau, sem alin eru upp í fangelsi. Því að reynslan er talin hafa sýnt, að þau dýr, sem veidd eru vilt, gefa stopulli og minni arð. Í Kanada gefa silfurrefir, sem eru viltir, ekki hálfan arð á við refi, sem upp eru aldir í fangelsum. Þeir Norðmenn, sem keyptu hjer yrðlinga síðastliðið vor, seldu bestu dýrin sem grænlensk dýr, en þau lökustu sem íslensk dýr, og eftir síðastliðið ár er ótrú hjá refabúseigendum í Noregi á íslenskum yrðlingum, og jeg hygg, að það verði ekki gróðavegur að flytja út vilta refi. Við verðum að koma upp refabúum og gera kynbætur á refunum; með því móti einu getur þetta orðið til hagsmuna fyrir bændur og aðra, sem stunda þennan atvinnuveg. Ennfremur þarf að koma hjer á dýralækniseftirliti með refabúunum. Norskur maður, Fuglestad að nafni, hefir flutt út refi, og talið er, að þeir hafi ekki allir verið lausir við húðsjúkdóma. Auk þess er þessi náungi uppvís að því, að hafa reynt að komast hjá að greiða toll af refum og skinnum. Hann varð einnig uppvís að því, að fara upp um heiðar og fjöll, til þess að veiða refi, og fjekk jeg hann sektaðan fyrir það. Ef á að leyfa slíka samkepni, leiðir það til þess, að Íslendingar verða út úr samkepninni, og þó eru það þeir, sem fyrst og fremst leggja eitthvað í kostnað til að bæta þessa atvinnugrein.

Frsm.(Einar Jónsson): Hv. þm.N.- Ísf. (JAJ) er búinn að svara flestu því, sem máli skifti, hjá hv.þm. Borgf. (PO), svo að jeg hefi fáu við að bæta. Það er ekki rjett, að landbn. hafi ekki gætt ákvæða 3. gr. En svo að heilbrigðisráðstafanir vegna dýranna komi að nokkru gagni, og dýralæknir geti haft eftirlit með, að ekki sjeu flutt út sjúk dýr, er ekki hægt að ætlast til, að hann gefi vottorð fyrir skamman tíma. Það ástand, sem nú er, er alveg óþolandi, og eins og hv.þm.N.-Ísf. benti á, eru útlendingar hjer á fjálkveiðum eftir refum út um alt land og flytja þá út í algerðu eftirlitsleysi. Hvað það snertir, að með ákvæðum 3. gr. sjeu allir, nema búin, útilokaðir frá útflutningi refa, eins og hv.þm. Borgf. hjelt fram, þá er því til að svara, að samkvæmt þessari gr. eru allir jafnt útilokaðir frá að flytja út refi, fyr en 12 mánuðir eru liðnir frá því, að þeir voru veiddir. Er þetta nauðsynlegt til þess að tryggja eftirlitið. Athugasemdir hv.þm. Borgf. eru því á misskilningi bygðar, hvað þetta atriði snertir. Jeg er ekki feiminn að játa það, að jeg er ekki sjerfræðingur um þessi efni, og jeg hygg, að jeg megi lýsa yfir því fyrir hönd landbn., að hún muni fúslega taka þær brtt., sem einhverjir þm. kynnu að vilja gera, til athugunar. En auðvitað verða þær að vera á einhverjum rökum reistar.

Hákon Kristófersson Jeg ætla ekki að lengja mikið þessa umr., en langar þó að beina fáeinum vingjarnlegum spurningum til hv. landbn., sem jeg geri ráð fyrir að hafi hugsað vel og vandlega um þetta mál. Í upphafi 1. gr. frv. er bannað að geyma refi öðruvísi en í fulltryggum girðingum. Nú vildi jeg spyrja, hvað meint er með fulltryggum girðingum? Eru það aðeins girðingar eins og nú eru farnar að tíðkast til refageymslu, er falla undir þetta hugtak? Eða er átt við, að aðeins sje heimilt að geyma refi í húsum, er skoðast megi nothæf sem girðing? Og hvernig er það með eyjar, sem liggja langt frá landi og taldar hafa verið vel einangraðar? Þessar spurningar eru aðeins fram bornar til þess að fyrirbyggja allan misskilning á því, hvernig skilja eigi framkvæmd laganna. Hinsvegar býst jeg við, að með þessu ákvæði 1. gr. sje hugmyndin sú, að varslan sje svo trygg, að dýrin geti ekki sloppið á burt. Þá er það viðvíkjandi ákvæði 2. gr. frv., að öll refabú skuli vera háð dýralækniseftirliti. Mjer er ekki vel ljóst, hvernig þessu eftirliti yrði komið fyrir, þar sem refabúin eru langa vegu frá dýralækni. Eða eiga að falla undir þetta ákvæði 4–5, 10 eða 12 dýr, sem einhver kann að geyma í tryggri eyju, húsi eða á annan hátt. Eiga þá þessi fáu dýr að skoðast sem refabú? Mjer hafði skilist, að með orðinu refabú væri átt við það, að refir væru aldir þar alt árið, en ekki þar sem fáeinir refir eru aldir nokkra mánuði, aðeins með það fyrir augum, að farga þeim á sama ári. Samkvæmt ákvæðum 3. gr. skilst mjer, eins og hv.þm. Borgf. tók rjettilega fram, að sala refa út úr landinu sje útilokuð, nema þá frá þeim atvinnurekendum, sem komið hafa refabúunum á stofn. Hinsvegar tek jeg undir það, sem hv.þm.N.-Ísf. sagði, að það er ekki nema eðlilegt, þó að gerðar verði einhverjar ráðstafanir til þess að tryggja þennan atvinnurekstur. Það er kunnugt, að ýmsir framtakssamir menn hafa lagt mikið í kostnað, bæði með dýrum og vönduðum girðingum og ýmsu öðru, refaræktinni viðkomandi, svo að það er ekki nema sanngjarnt, að menn, sem engu hafa til kostað, njóti ekki sömu fríðinda og þeir, sem ekkert hafa til sparað um að koma þessari vöru í verð. Hitt er vitanlegt, að það verðlag, sem var á yrðlingum síðastliðið sumar, var svo óeðlilegt, að það hefir því aðeins getað átt sjer stað, að um óeðlilegi samkepni var að ræða. Ef að löggjöfin snýr sjer að því, að tryggja þennan atvinnurekstur, þá verður það að gerast á þann hátt, að þeir innlendir menn, sem allan kostnaðinn hafa af því að bæta þessa vöru, beri meira úr býtum en erlendir lausakaupmenn, sem kunna að skjóta hjer upp höfðinu. Vænti jeg svo, að hv.frsm. (EJ) veiti mjer góð og greið svör við spurningum mínum. Jeg skal svo að síðustu taka fram, að jeg skil ákvæði 1. gr. á þá leið, að þar sje átt við trygga vörslu, á hvern hátt sem hún er úr gerði gerð, hvort heldur hún er af mönnum sett eða tilbúin af náttúrunni, og að undir ákvæði 2. gr. falli ekki annað en sjerstök refaræktarbú.

Hannes Jónsson Jeg er ekki alveg viss um, að hv.þdm. sje fyllilega ljóst, hvað meint er með frv. þessu. Mjer er það a. m. k. ekki, enda hefir engin fræðsla fengist um það frá hv. landbn. Jeg hygg, að það sje ekki rjett, sem hv.frsm. (EJ) hefir haldið fram, að ekki megi flytja út nema ársgamla refi. Því þó að 3. gr. frv. láti svo um mælt, að refabú verði að hafa starfað í 12 mánuði, áður en það fær leyfi til að flytja út lifandi refi, þá er ekki þar með sagt, að refirnir þurfi að vera ársgamlir. Mjer skilst t. d., að refabú, sem sett var á stofn í fyrra, geti flutt út í sumar yrðlinga, sem náðst hafa að vorinu. Að þessu leyti er jeg ekki viss um, að frv. komi að tilætluðum notum, ef það er meiningin að flytja út aðeins ársgamla refi. Annars sje jeg enga ástæðu til þess að aftra útflutningi yrðlinga, því það út af fyrir sig ætti ekki að þurfa að spilla sölu á þessum dýrum. Jeg er sammála hv.þm. Barð. (HK) um það, sem hann sagði um girðingarnar. Það væri fjarstæða að útiloka, að menn mættu geyma refi í eyjum, sem á annað borð eru taldar fullkomin varsla eða fyrirbygt, að dýrin geti sloppið þaðan. Eins og allir vita, ala Norðmenn yrðlinga í eyjum, og ekki ósennilegt, að þeir hafi einmitt þess vegna getað keypt þá svo háu verði hjer og raun hefir á orðið, af því að kostnaðurinn við að ala þá upp í eyjum hefir orðið tiltölulega lítill. Jeg get vel skilið þá stefnu og viðurkent hana líka, sem ætlast er til að komi fram í frv., þ. e. að styðja og efla þann litla vísi til refaræktunar, sem nokkrir framtakssamir menn hafa byrjað á hin síðari ár. Og er það fjarri mjer að íþyngja þeim áhugasömu mönnum á nokkurn hátt. En jeg vil heldur ekki ganga of langt í þessu efni, og því síður koma á einokun um sölu refa út úr landinu. Því ef samkepni hefði ekki átt sjer stað um kaup og útflutning yrðlinga, þá hefði verðið aldrei orðið eins hátt hjer innanlands eins og átti sjer stað síðastliðið sumar. Það mun hafa verið byrjað með að bjóða í yrðlingana síðastliðið vor um 70 kr. hvern, en þegar fram á sumarið leið og Norðmenn komu til sögunnar, hækkaði verðið óðum.

En er það heilbrigð verslun að gefa 300 kr. eða meira fyrir einn yrðling?

Það skal jeg ekkert um segja, enda efast jeg um, að hv.þm. Barð. (HK) geti sagt um það, hvort Norðmenn hafi tapað á þeim kaupum eða ekki. En mjer finst ástæða til að halda, að því aðeins hafi Norðmenn staðist við að kaupa yrðlingana svona háu verði, að þeir hafi svo góða aðstöðu við að ala þá upp, eins og jeg drap á áður. Jeg vil því að athugað sje mjög grandgæfilega, hvað unnið sje við, að aftrað verði, að samkepni geti átt sjer stað á þessu sviði. Annars er jeg mjög hissa á því, að samkepnismaður eins og hv.þm.N.- ísf., skuli mæla slíku einræði bót og kemur fram í frv. þessu. Hans góða samkepni ætti að ráða hjer, til þess að hjálpa til að halda uppi verði yrðlinganna, þó að hann að öðru jöfnu og á heilbrigðum grundvelli vildi styðja þá mennina, sem gert hafa refa ræktina að allarðsömum atvinnurekstri.

Frsm. (Einar Jónsson) Mjer finst að þeir hv.þm., sem talað hafa um, að frv. væri óljóst orðað, hafi ekki gætt þess, að á bak við frv. stendur reglugerð, sem atvinnumálaráðuneytið setur og kveður nánar á um einstök atriði. Það er aldrei hægt að taka alt með í frv. eða lögin; þau yrðu þá svo löng, þess vegna er nauðsynlegt að hafa öll nánari atriði í reglugerðinni. Jeg hefði nú haldið, að sumir þeir, sem fundið hafa að frv., vantreystu ekki hæstv.atvmrh. að vera sanngjarn um samning reglugerðarinnar, eins og hans er venja. Út af fyrirspurnum hv.þm. Barð. (HK) um, hvað átt sje við með fulltryggum girðingum, þá held jeg, að jeg megi fullyrða fyrir hönd n., að þar sje átt við hverskonar vörslu, sem á annað borð er álitin svo trygg, að dýrin geti ekki sloppið úr henni, nái það og til allra girðinga, úr hverju sem þær eru gerðar, svo og allra eyja, sem eru það langt undan landi, að sundið er talið ófært refum. Þó að ekki sje neitt sjerstakt ákvæði um að geyma megi refi í þar til gerðum húsum, þá býst jeg þó við, að slíkt yrði leyft, ef svo tryggilega væri um búið, að engin hætta væri á, að dýrin gæti þaðan sloppið. En viðvíkjandi þeim girðingum á landi, sem setja þarf í kringum refahóp, þá skal jeg aðeins taka það fram, að gert er ráð fyrir að hún sje svo trygg, að refirnir komist ekki út, og aðrar skepnur nái ekki til þeirra, svo að sóttnæmi berist ekki á milli. Þá hefir n. spurt sig fyrir um, hvort ekki væri hætt við, að refir græfu sig undir girðingarnar, og út, en við því kvað vera fundið einfalt ráð, en það er að koma járnbretti fyrir, innan girðingarinnar, og grafa það dálítið á ská niður í jörðina, og eru refirnir ekki enn orðnir svo hyggnir, að þeir kunni að varast það, og grafa sig því ekki út. Um hitt atriðið, sem hv.þm. Barð. spurði, hvort 4–5 eða 10–12 refir, sem menn ala heima hjá sjer, skyldu skoðast sem refabú, þá er því til að svara, að jeg býst við, að svo sje ekki, eftir frv. að dæma, en kveða mætti nánar á um það í reglugerð. Annars hygg jeg, að hver og einn sje frjáls að því, að ala heima hjá sjer 1 eða 2 refi eða eitthvað fleiri, ef varslan er það trygg, að engin hætta sje á að refirnir hlaupi á braut. Þó að undarlegt sje, þá er engu líkara en að hv.þdm. hafi skotist yfir að lesa síðari hluta 2. gr. frv. Þar er tekið skýrt fram, að hreppstjórar skuli hafa eftirlit með, að refagirðingar sjeu hafðar svo öruggar, sem reglugerð tilskilur. En stærsta atriðið er, að um þetta sje tryggilega búið lögum samkvæmt. Því þar sem ætla má, að refarækt geti orðið arðvænlegur atvinnurekstur, verður að fyrirbyggja það, að refirnir geti sloppið út og lagst á sauðfje nágrannanna. Fyrir hönd landbn. er mjer óhætt að fullyrða, að fyrir okkur vakti ekki annað með frv. þessu en það, að við vildum tryggja sem best, að refarækt mætti reka hjer á landi, án þess að aðrir liðu nokkurt tjón fyrir það. En hafi landbn. ekki tekist að ganga frá þessu eins tryggilega í frv. og æskilegt væri, vænti jeg þó, að í hinni væntanlegu reglugerð atvinnumálaráðuneytisins verði þetta svo ljóst og greinilega orðað, að ekki geti orkað tvímælis við hvað er átt.

Halldór Stefánsson Jeg get verið sammála þeim hv.þdm., sem talað hafa um það, að nokkur ástæða kunni að vera til að setja lög um þessa tiltölulega nýju en arðsömu atvinnugrein, til þess að tryggja hana betur. Hitt er annað mál, hvernig þau lög eiga að vera. Jeg ætla ekki að þessu sinni að fara neitt verulega út í það, að „kritisera“ frv., en vil þó láta í ljósi það álit mitt, eins og hv.þm. Borgf. hefir vikið að, að með frv. er meira tillit tekið til hagsmuna þeirra, sem ala upp refi til að versla með þá, heldur en hinna, sem veiða dýrin. Í grg. frv. er það tekið fram, að með ákvæðum, sem í frv. eru, eigi tvent að vinna, í fyrsta lagi að hlynna að viðleitni brautryðjenda í refarækt, og í öðru lagi að tryggja það, að refir geti ekki sloppið úr vörslu. Nú telja menn, vegna öryggis sauðfjárins, sjálfsagt og nauðsynlegt að eyða sem mest viltum refum, og hefir verið lagt allmikið kapp á það. Hið háa verð hefir mjög aukið áhuga og kapp refaveiðimanna. Er því þörf á að athuga, hvort ekki sje of mikið að því gert með frv. að taka tillit til verslunararðs þeirra manna, sem ala upp refi og versla með þá, en um leið þrengt kosti þeirra, er veiðarnar stunda. Á meðan það er álitið nauðsynlegt að veiða vilta refi til þess að fækka þeim og eyðileggja þá, má heldur ekki rýra hvöt einstaklinganna til þess að leggja stund á það. Í þessu sambandi vildi jeg einnig leyfa mjer að beina því til hv. landbn. til athugunar, hvort ekki mundi ástæða til, og öllum fyrir bestu, að banna með lögum útflutning lifandi refa. Ef refir eru fluttir út úr landinu til þess að alast þar upp til framtímgunar, þá má gera ráð fyrir að skinnum af íslenskum refum fjölgi svo á markaðinum, að það geti rýrt arðsvon hinnar íslensku verslunar og geri það þá jafnframt að verkum, að minni áhugi verði á því á meðal refaveiðimanna, að stunda þessa veiði og útrýma refum en ella væri. Arðurinn af uppeldi refanna og ræktun yrði eftir í landinu, og erlendri samkepni bægt frá, ef aðeins væri flutt út skinnin í stað lifandi refa.

Jón Auðunn Jónsson Mjer finst frv. þetta miða að því, að tryggja refaræktina á tvennan hátt. Í fyrsta lagi, að refir sjeu aðeins geymdir í þeirri vörslu, sem vel og tryggilega er um búið, og í öðru lagi, að þau dýr, sem út eru flutt, sjeu hvorki ónýt eða sjúk svo að þau spilli ekki fyrir sölunni. Jeg fæ ekki sjeð, að neinar hindranir sjeu fyrir því í frv., að menn geti selt refi hverjum sem vera vill. Hjer eru refir uppaldir til þess að lóga þeim á fyrsta ári, og þeir sem eru fluttir út, hafa altaf verið drepnir þar næsta vetur. Sú verslun getur því haldið áfram óhindruð, þó að frv. þetta verði að lögum. Því það er ekki verið að stofna til þess, að gera yrðlingana verðmeiri en áður, nema ef lifandi refir seljast hærra verði en skinnin. En fyrir því þarf varla að gera ráð. En að verðið á yrðlingum varð svo hátt síðastliðið sumar stafaði eingöngu af því, að eftirspurnin á lifandi refum varð svo mikil frá Noregi, aðallega vegna kynblöndunar, er þeir vildu reyna á refabúum þar í landi, og að sjálfsögðu kaupa þeir, sem ætla dýrin til þeirra hluta, aðeins úrvalsdýr, og það er venja, að menn kaupa til þessara nota aðeins þau dýr, sem vitanlegt er um, að eru af góðu kyni. Nú er vitanlegt, að hjer á landi er fjöldi refabúa í uppsiglingu. T. d. er mjer kunnugt um, að settar verða 2 refagirðingar upp í Norður-Ísafjarðarsýslu á næstu árum, og von á 2 eða 3 í Borgarfirði til viðbótar þeim, sem þar eru fyrir. Þess vegna er nauðsynlegt að tryggja það í tíma, að þessi alvinnuvegur verði ekki til ills eins þeim sem hann stunda, vegna utanaðkomandi orsaka. Það er mín trú, að víða í sveitum landsins megi reka refabú og refarækt sem arðberandi atvinnu, þótt ekki sjeu refir fluttir út lifandi, því það mun ekki verða til hagsbóta í framtíðinni. Hitt, að kynbæta refastofninn svo að skinnin verði góð útflutningsvara, á að vera framtíðartakmarkið. Samkepnin ætti að vera nægileg, því mjög margir hafa í hyggju að koma á fót refabúum. Árlega veiðast um 200–400 yrðlingar. Tæplega getur komið til mála, að hætta stafi af fjölgun refabúa, ef vel er um búið. Jeg held, að refaeldi geti þrifist í flestum sýslum landsins; sumstaðar eru þó ekki skilyrði til refaræktar, en víðast mætti reka refabú með góðum árangri, ef stefnt er í rjetta átt með kynbætur og fleira.