Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Góðir hlustendur. Eftir að lögin um dýrtíðarráðstafanir höfðu verið samþykkt á Alþ. skömmu fyrir síðustu áramót, var fyrirsjáanlegt, að víðtækar breytingar þurfti að gera á fjárlagafrv. því, er þá lá fyrir Alþ. Fór Alþ. þess á leit við mig, að ég legði fram nýtt fjárlagafrv. samræmt ákvæðum dýrtíðarlaganna. Hef ég orðið við þeirri ósk og nýju frv. til fjárlaga fyrir árið 1948 þegar verið útbýtt á Alþ. En áður en ég geri þetta frv. að umræðuefni, þykir hlýða að skýra Alþ. frá fjárhagsafkomu ríkissjóðs á s.l. ári samkvæmt þeim gögnum, er nú liggja fyrir. Samið hefur verið bráðabirgðayfirlit um tekjur og gjöld ríkisins árið 1947, svo hljóðandi: Yfirlit um tekjur og gjöld ríkissjóðs árið 1947. Tekjur: Fjárlög Til des. '47 Tekju- og eignarskattur og viðauki 35 000 000.00 44 395193 00 Stríðsgróðaskattur, hluti ríkissjóðs 3 000 000.00 4 082 321.00 Fasteignaskattur 600 000.00 643 855.00 Lestagjald af skipum 100 000.00 141 319.00 Vörumagnstollur 17 400 000.00 23 491719.00 Verðtollur. 72 500 000.00 72 255120.00 Innflutningsgjald af benzíni 5 800 000.00 2 900 747.00 Gjald af innlendum tollvörum 3 000 000.00 3 185 312.00 Bifreiðaskattur 3 300 000.00 2 808 748.00 Aukatekjur 1 600 000.00 1917 896.00 Stimpilgjald 4 000 000.00 5 424 851.00 Vitagjald 600 000.00 851152.00 Leyfisbréfagjald 100 000.00 125 285.00 Erfðafjárskattur 200 000.00 296 566.00 Veitingaskattur 1 000 000.00 1 656 787.00 Ríkisstofnanir 53 341 572.00 70 488 845.00 Aðrar tekjur (aðallega af sölu setuliðseigna) 698107.00 2 384 789.00 202 239 679.00 237 050 505.00 = Hækkun eftirst. á árinu ca. 5 000 000.00 Samtals 202 239 679.00 232 050 505.00 Tekjur ársins 1947 munu ekki breytast mjög vegna dýrtíðarráðstafana og vegna tryggingamikið frá því, sem hér er talið. Hins vegar munu laganna, og telja má víst, að eitthvað bætist við gjöldin hækka verulega. T.d. er mikið ógreitt á flestum greinum fjárlaganna. G j ö 1 d: Fjárlög Til des. '47 7. gr. Vextir 1 169 193,00 2 229 459.00 8. – Forsetaembættið 362 603.00 276 852.00 9. – Alþingiskostnaður 1 515 576.00 1 338 066.00 10. - I. Ríkisstjórnin 2 528 892.00 3 344 531.00 10. – II. Hagstofan 311 677.00 337 909.00 10. – III. Utanríkismál 1 461915.00 2146 512.00 11. – A. Dómgæzla og lögreglustj. 8 715 734.00 9 245 054.00 11. – B. Opinbert eftirlit 826 661.00 842 432.00 11. – C. Kostnaður við innheimtu 3 857 309.00 2 352 200.00 11. – D. Sameiginlegur kostnaður 825 000.00 799 628.00 12. – Heilbrigðismál 11 631 819.00 10 390 841.00 13. – A. Vegamál 21 757 520.00 25 658 045.00 13. – B. Samgöngur á sjó 3 446 000.00 3 701 399.00 13. – C. Vitamál og hafnarg. 10116 100.00 9158 940.00 13. – D. Flugmál 4 259 700.00 3 445 537.00 14. – A. Kirkjumál 3161 760.00 3145 200.00 14. – B. Kennslumál 29 070 818.00 31 690 879.00 15. – A. Til opinberra safna o. fl. 2 516 793.00 2185 384.00 15. - B. Til rannsókna í opinbera þágu 3 368181.00 4168 533.00 16. – A. Landbúnaðarmál 16 097 695.00 17 430 009.00 16. – B. Sjávarútvegsmál 964 500.00 927 330.00 16. – C. Iðnaðarmál 655 860.00 385 010.00 16. – D. Raforkumál 4 228 000.00 3 673 026,00 17. – Félagsmál 23 632 690:00 21 638130.00 18. – Eftirlaun og tillag til lífeyrissjóðs 4 544 350.00 4 516 583.00 19. – Óviss útgjöld 500 000.00 3 039 886.00 19. – Til dýrtíðarráðstafana 35 000 000.00 23 518 836.00 196 526 346.00 191586 211.00 22. gr. Heimildarlög 724 521.00 Sérstök lög 10 413151.00 Þingsályktanir . 387 542.00 Væntanleg fjáraukalög 1 420 201.00 Samtals 196 526 346.00 204 531 626.00 Þessu samkvæmt hafa tilfallnar tekjur ríkisins á árinu numið samtals 237 millj. kr., en áætlað er, að hækkun eftirstöðva á árinu verði um 5 millj. kr., sökum þess að lagt var fyrir innheimtumenn ríkisins að loka sjóðum um áramót vegna framkvæmda laganna um eignakönnun, þannig að þær tekjur, sem ríkissjóður fær til umráða á árinu, nemi kr. 232 millj., en það er 30 millj. meira en áætlun fjárl. var. Helztu hækkanir eru þessar: Tekju- og eignarskattur hefur farið 9.3 millj. fram úr áætlun, stríðsgróðaskattur 1 millj., vörumagnstollur, þar í innifalinn benzíntollur, 6 millj., verðtollur hins vegar ekki gert betur en standast áætlun, stimpilgjald farið 1.4 millj. fram yfir áætlun, veitingaskattur 0.7 millj. og óvissar tekjur 1.7 millj., benzíngjald, 9 aura gjaldið, 3 millj. Bifreiðaskatturinn hefur orðið 0.5 millj. lægri en gert var ráð fyrir í fjárl. Tekjur af ríkisstofnunum reyndust 70.5 millj. eða rúmar 17 millj. meiri en áætlað var. Ágóði af áfengissölu varð alls 47 millj. og fór 11 millj. fram úr áætlun. Hagnaður af tóbakseinkasölu varð 22 millj. eða 6.5 millj. umfram áætlun. Tap varð á rekstri póstsins 1250 þús. Landssmiðjan kom út með 171 þús. kr. hagnað á árinu, en jafnframt var afskrifað tapið á rekstri skipasmíðastöðvarinnar við Elliðaárvog, rúmar 2 millj. kr. Áður var afskrifað um 250 þús., þannig að alls hefur tapið á rekstri þessa fyrirtækis orðið 2.3 millj. kr. Ætla má, að þetta tekjuyfirlit sé allnákvæmt, svo að ganga megi út frá, að tekjurnar breytist litið frá því, sem hér er talið. Öðru máli gegnir með útgjöldin. Til áramóta er útborgað alls 204.5 millj. kr., en vitað er um marga útgjaldaliði samkv. fjárl., sem ekki voru greiddir þá, og er gizkað á, að þeir nemi um 9–10 millj. kr. Við þetta bætist svo ábyrgð á fiskverði samkv. l. nr. 97 1946, um ríkisábyrgð vegna bátaútvegsins o.fl., sem ekkert er til upp i, því að þær tekjur, sem áttu að mæta fiskábyrgðinni, brugðust algerlega, svo sem kunnugt er. Eftir því sem næst verður komizt, mun fiskábyrgðin verða allt að 23 millj. króna, sem að vísu ekki verður greidd nema með nýjum lánum, en verður að færast með rekstrarútgjöldum fyrra árs. Þegar þetta er tekið með í reikninginn, er fyrirsjáanlegt, að rekstrarafgangur verður enginn og að líkindum einhver rekstrarhalli. Vegna þess, hve mikið er ógreitt af fyrra árs útgjöldum, verður ekki á þessu stigi málsins séð með vissu, hvernig hinir einstöku útgjaldaliðir standast áætlun, en þó skal drepið á nokkur atriði í því sambandi. Vextir hafa farið 1.1 millj. kr. fram úr áætlun, sem stafar af því, að ekkert hafði verið áætlað fyrir vöxtum af yfirdráttarláni hjá Landsbankanum. Höfðu engir slíkir vextir verið greiddir undanfarin ár, sökum þess að ýmist þurfti ríkissjóður ekki á slíku láni að halda eða aðrar innistæður ríkisins í bankanum, sem engir vextir greiddust af, námu sömu fjárhæð eða meira en skuld ríkissjóðs var, þannig að bankinn gekk ekki eftir vöxtunum. En á s.l. ári óx skuldin mjög verulega, samtímis því sem sjóðir, svo sem raforkusjóður og hafnarbótasjóður, gengu mjög til þurrðar, svo að vextir af bankaskuldinni urðu rúm 1 millj. kr. Kostnaður við vegamál hefur farið 4 millj. kr. fram úr áætlun, sem eingöngu stafar af auknum viðhaldskostnaði þjóðvega. Kostnaður við kennslumál var um áramót kominn upp í 31.7 millj. kr. og hafði farið 2.7 millj. kr. fram úr áætlun. Vegna landbúnaðarmála hafði verið greitt 17 millj. eða 1.4 millj. fram yfir áætlun, þ.e. 600 þús. vegna sauðfjárveikivarna og 800 þús. í jarðabótastyrk umfram áætlun. Auk þess hefur síðan verið greitt framlag til ræktunarsjóðs lögum samkv., 500 þús., sem ekki stóð í fjárlögum. Þeir útgjaldaliðir, sem mest er vangreitt af, eru framlag til Tryggingastofnunar ríkisins sennilega um eða yfir 3 millj. kr. Framlög til dýrtíðarráðstafana eru áætluð 35 millj. kr., þar af voru aðeins greiddar 23.5 millj. kr. við áramót. Ekki er auðvelt að gizka á, hve mikið þetta verður, en varla er við því að búast, að niðurgreiðslurnar verði undir 30 millj. kr., þannig að ógreitt kunni að vera 6–7 millj. kr. Samkv. heimildarl. hafa verið greiddar 724 þús., eftir þál. 387 þús. kr. og gegn væntanl. fjáraukalögum 1.4 millj. kr., eða alls 2.5 millj. kr. Er þetta óvenjulega lítið, og má til samanburðar geta þess, að árið 1946 námu þessir útgjaldaliðir samanlagt um 10 millj. kr. Samkv. sérstökum lögum hafa verið greiddar 9.3 millj. kr. Aðalfjárhæðirnar eru 4:6 millj. uppbætur á ull frá árunum 1943–1945 og 4.7 millj., sem er útborgað fé vegna fiskábyrgðarlaganna. Fyrir báðum þessum útgjöldum hafa verið tekin lán í Landsbankanum, svo sem fram kemur á sjóðsyfirliti. Ullaruppbótin nemur alls um 6 millj. kr., og er gert ráð fyrir, að lán fáist í Útvegsbankanum fyrir því, sem á vantar. Andvirði úrgangsullar, sem ýmist er seld eða verið að reyna að selja, verður látið ganga upp í lánin, eins og til hrekkur, en afgangurinn greiðist á næstu þrem árum. Fiskábyrgðin er áætluð 23 millj. kr., svo sem fyrr segir. Eftir er að greiða rúmar 18 millj. kr., sem ekki verður greitt nema af lánsfé. Standa vonir til, að bankarnir veiti lán til þessa, og mun því þessi liður ríkisreikningsins fyrir 1947 hækka að sama skapi. Þegar frá eru teknar hinar stóru fjárhæðir til greiðslu ullaruppbóta og vegna fiskábyrgðarinnar, sem nú hefur verið greint frá, svo og þær umframgreiðslur, sem fyrirsjáanlegar eru, á vöxtum, vegamálum, kennslumálum og landbúnaðarmálum, er ekki ástæða til að halda annað en að aðrir útgjaldaliðir fjárl. fari ekki stórlega fram úr áætlun og miklu minna en oft hefur verið á undanförnum árum, enda voru útgjöldin áætluð miklu hærri en nokkru sinni fyrr og nær sanni en oft áður. Niðurstaðan af því, er að framan segir, verður því þessi: Ætla má, að tekjur ársins 1947 verði 232 millj. króna. Útgjöld í árslok 204 millj. kr. Ógreidd útgjöld samkv. áætlun 10 - – Ógreitt vegna fiskábyrgðar 18 - – Samtals 232 millj. kr. eða m.ö.o., að um engan raunverulegan rekstrarafgang verður að ræða. Skal nú vikið að inn- og útborgunum, sem ekki koma rekstrinum við, og eignahreyfingum, sem orðið hafa á árinu. Hinn 31. des. var yfirdráttur ríkissjóðs á hlaupareikningi 1727 kr. 33 953 263.00, en var í ársbyrjun kr. 7 900 000.00 og hafði þá vaxið um kr. 26 053 263.00 á árinu. Samkv. bráðabirgðayfirliti er þessi skuldaraukning þannig til komin: Samkvæmt skýrslu ríkisbókhaldsins um eignahreyfingar á árinu hafa inn- og útborganir utan við rekstur orðið sem hér segir: Inn: 1. Útdregin bankavaxtabréf kr. 1 490 400.00 2. Endurgreidd lán - 11 622 903.00 3. Tekin ný lán og auknar lausaskuldir - 11 278 392.00 4. Haldið eftir af launum upp í opinber gjöld .... - 1353162.00 5. Ofgreitt af tilfærðum gjöldum - 167 815.00 Alls inn kr. 25 912 672.00 Út: 1. Keypt verðbréf kr. 931 500.00 2. Afborganir lána - 3 535166.00 3. Greitt af geymdu fé - 3 421 380.00 4. Reistar opinberar byggingar fyrir - 12 527 901.00 5. Jarðakaup - 1 043 694.00 6. Keyptur höggbor - 105 000.00 7. Bygging landshafna - 2 343 099.00 8. Bygging strandferðaskipa - 3 427932.00 9. Lánveitingar - 12 748 404.00 10. Ábyrgðir - 4 435 338.00 11. Greitt vegna - 2 669 205.0(1 12. Auknar innistæður hjá sendiráðunum - 2 110 230.00 13. Rekstrarfé opinberra stofnana - 4 340 610.00 14. Fyrirframgreitt vegna fjárlaga 1948 - 930000.00 15. Óinnborgað af innh. tekjum - 24 533 537.00 Alls út kr. 79 102 996.00 Nú urðu rekstrartekjurnar alls á árinu kr. 232 050 505.00 Innborgað samkv. yfirliti um eignahreyfingar.. - 25 912 672.00 Peningar í sjóði í ársbyrjun - 216 362.00 Alls kr. 258179 539.00 Rekstrarútgjöld urðu hins vegar kr. 204531626.00 Útborgað samkv. yfirliti um eignahreyfingar - 79 102 996.00 Í sjóði 31. desember - 598180.00 Alls kr. 284 232 802.00 Innborgað - 258179 539.00 Mismunur kr. 26 053 263.00 sem samsvarar því sem næst hækkun yfirdráttarins á árinu. Flestir liðir skýrslunnar þurfa ekki skýringar við, en um einstaka liði skal þetta tekið fram. Alls hafa verið veitt lán úr ríkissjóði til ríkisstofnana og ýmissa framkvæmda, er ríkið hefur með höndum, 12.7 millj. kr., en endurgreitt af þeim lánum og eldri lánum 11.6 millj. kr., þannig að lánveitingar umfram endurgreidd lán eru um 1.1 millj. Lán tekin á árinu eru 11.3 millj. kr. Eru þetta lán þau, sem áður getur, til greiðslu ullaruppbóta 4 650 000 kr., og vegna fiskábyrgðarlaganna 4 675 000 kr. Hitt eru ýmsar lausaskuldir, sem myndazt hafa, aðallega aukin skuld í Handelsbanken í Kaupmannahöfn vegna smjörkaupa ríkisins. Jarðakaup 1 043 000 kr. er fyrir keypt lönd í Hveragerði í Ölfusi, rúmar 700 000 kr., Engey 250 000 kr. og Gjábakka 60 þús. kr. Ábyrgðir 4.4 millj. kr., þar af vegna síldarverksmiðja ríkisins 3.2 millj. kr., Siglufjarðarkaupstaðar 728 þús. kr., Skagastrandar (hafnarlán) 108 þús. kr. auk ýmissa minni upphæða. Auknar innistæður hjá sendiráðunum stafa af því, að sendiráðin gera reikningsskil eftir á ársfjórðungslega og því ófært til gjalda nokkuð af kostnaði sendiráðanna og annað fé, er þau hafa lagt út fyrir ríkissjóð. Rekstrarfé opinberra stofnana 4.3 millj. kr. Af skýrslunni sést, að útborgað hefur verið utan þess, sem ráð er fyrir gert á 20. gr. fjárlaga, eftirtaldar fjárhæðir: 1. Af geymdu fé ............... 3.4 millj. kr. 2. Jarðakaup 1 - - 3. Til landshafna 2.3 - - 4. Til strandferðaskipa 3.4 - - 5. Aukin útlán 1.1 - - 6. Ábyrgðir 4.5 - - 7. Vegna alþjóðaflugferða 2.7 - - 8. Auknar innistæður sendir 2.1 - - 9. Rekstrarfé opinb. stofn 4.3 - - 10 Fyrirframgr. vegna fjárlaga 0.9 - - Alls 25.7 millj. kr. Í skýrslu þeirri, er ég gaf Alþ. við 1. umr. fjárlaga í haust, sýndi ég fram á, að á árinu 1946 og 1947 hefði verið varið 32 millj. króna til ýmiss konar framkvæmda, sem ríkið hefur með höndum, án þess fjár hafi verið aflað til þeirra með fjárveitingum eða lánum. Nú hefur þessi fjárhæð aukizt enn og mun nema allt að 35 millj. kr. Ríkisstjórnin hefur gert ítrekaðar tilraunir til að afla lánsfjár innanlands, en þær tilraunir hafa engan árangur borið. Hin mikla fjárfesting, sem átt hefur sér stað undanfarin ár bæði á sviði atvinnuveganna, byggingar íbúðarhúsa o.fl. á sjálfsagt sinn stóra þátt í, hve erfitt er nú um útvegun lánsfjár, og lögin um eignakönnun hafa rekið smiðshöggið á þetta ástand. Að sjálfsögðu mun ríkisstj. halda áfram tilraunum sínum í þessa átt, hver sem árangurinn verður. Af eftirfarandi yfirliti má sjá, hvernig handbært fé ríkissjóðs hefur smám saman gengið til þurrðar og lausar skuldir aukizt. 1. jan. 1944 voru peningar í sjóði og inneign í Landsbankanum kr. 20.5 millj., en í árslok kr. 16.5 millj. og hafði sjóðseign því minnkað um 4 millj. kr. Í árslok 1945 er sjóðseignin 13.9 millj. kr., og hafði því sjóðseignin rýrnað á því ári um 2.6 millj. Í árslok 1946 er sjóðurinn horfinn og komin skuld við Landsbankann, 7.9 millj., eða alls 21.8 millj. kr., sem fest hafði verið á árinu. En á árinu 1947 varð hækkun yfirdráttarins 26 millj. kr., eins og fyrr segir. Eins og skýrt hefur verið, var yfirdráttur ríkissjóðs í Landsbankanum um síðustu áramót rúmar 33 millj. kr. Alveg fyrirsjáanlegt er, að þessi skuld heldur áfram að vaxa, bæði sökum þeirra framkvæmda, sem ríkið hefur með höndum og ekkert fé er ætlað til á fjárlögum, svo sem byggingar strandferðaskipa o.fl., sem ekki verður hætt við, og einnig sökum þess, að samkvæmt reynslunni hrökkva tekjurnar ekki fyrir útgjöldum fyrri hluta ársins, vegna þess að tekjuskatturinn, einn stærsti tekjuliður fjárlaganna, fellur ekki í gjalddaga fyrr en á manntalsþingum og fer raunar ekki að renna að nokkru inn í ríkissjóð fyrr en í september. Það er því brýn nauðsyn að breyta þessari skuld í fast lán að einhverju eða öllu leyti, því að bæði er þetta mjög óhagstætt lán og auk þess eru að sjálfsögðu takmörk fyrir því, hve lengi Landsbankinn getur veitt lán til daglegra rekstrarútgjalda ríkissjóðs. Þar við bætist svo nauðsynlegt lán vegna fiskábyrgðarlaganna, 18 millj. kr., en ríkissjóður getur ekki staðið við skuldbindingar sínar samkv. þeirri löggjöf nema með nýrri lántöku. Enn fremur er aðkallandi að útvega lán handa ræktunarsjóði, 10 millj. kr., og 5 millj. kr. samkv. l. um landnám, nýbyggðir og endurbyggingar í sveitum. Loks er óhjákvæmilegt að afla lánsfjár, 5 millj. kr., samkv. dýrtíðarlögunum til aðstoðar útvegsmönnum, sem biðu stórtjón á síldveiðunum s.l. sumar. Þessar fjárhæðir samanlagðar nema samtals 71 millj. kr., sem afla verður með lántökum, til þess að staðið verði við þau fyrirheit, sem Alþ. hefur gefið, og til þess að ríkisbúskapurinn verði rekinn með eðlilegum hætti þetta ár. En með þessu er sagan ekki hálfsögð enn. Á árunum 1945 og 1946 voru samþykkt mörg lög, sem gerðu ráð fyrir stórfelldum framkvæmdum, sem allar átti að gera með lánsfé, má þar til nefna: Lög nr. 90 1945, um kaup á nýjum strandferðaskipum, lánsheimild 7 millj. kr. Lög nr. 104 1945, um aðstoð til síldarútvegsmanna, 4 millj. kr. Fjárlög 1945, 22. gr. XVIII. Viðbótarframlag til fiskhafna, 2 millj. kr. Lög nr. 59 1945, um aukið húsnæði í þarfir ríkisins, óákveðin upphæð, en Arnarhvoll mun kosta um 3 millj. kr. Lög nr. 52 1945, um byggingu nokkurra rafveitna, 12 millj. kr. Lög nr. 105 1945, um þátttöku Íslands í stofnun gjaldeyrissjóðs og alþjóðabanka, 2 millj. dollara, 13 millj. kr. Lög nr. 109 1945, um togarakaup ríkisins, 60 millj. kr. Lög nr. 19 1946, um lántöku til símaframkvæmda, 12 millj. kr. Lög nr. 32 1946, um Austurveg, 20 millj. kr. Lög nr. 23 1946, um tunnusmíði, 3 millj. kr. Lög nr. 36 1946, um gistihús í Reykjavík, 5 millj. kr. Lög nr. 47 1946, um síldarniðursuðuverksmiðjur, 3 millj. kr. Lög nr. 54 1946, um skipakaupríkisins, Svíþjóðarbátar, 30 millj. kr. Lög nr. 25 1946, um landshöfn í Keflavík og Njarðvíkurhreppi, 10 millj. kr. Lög nr. 57 1946, um síldarverksmiðjur, 27 millj. kr., sem var hækkað með l. nr. 51 1947 upp í 43 millj. kr. Lög nr. 82 1946, um lýsisherzluverksmiðju, 7 millj. kr. Samtals 231 millj. kr. Enn fremur má nefna lög nr. 73 1947 um innkaupastofnun ríkisins, og er lánsheimildin óákveðið. Samkvæmt þessum heimildum hafa verið tekin lán sem hér segir, auk þess, sem innifalið er í yfirdrætti hjá Landsbankanum: Lán í Tryggingastofnun ríkisins, til aðstoðar síldarútvegsmönnum 1945, 4 millj. kr. Lán til fiskhafna, 1 millj. kr. Til rafveitna hefur verið lánað úr raforkusjóði, en ekki annað lán tekið, 12 millj. kr. Samið hefur verið við Landsbankann um lán vegna laga um gjaldeyrisvarasjóð og alþjóðabanka og sömuleiðis um togarakaup ríkisins, en lánsheimildin samkv. þessum lögum nam alls 73 millj. kr. Til símaframkvæmda var tekið lán í Landsbankanum, 6 millj. kr. Lánsheimild vegna Svíþjóðarbátanna notuð svo sem fengizt hefur lán til, en hún var 30 millj. kr. Af lánsheimild vegna síldarverksmiðja ríkisins, notuð 27 millj. kr., en auk þess er skuld Landsbankans vegna bygginganna 13 millj. kr., sem semja þarf um. Notaðar heimildir 153 millj. kr. Lánsheimildir alls 231 millj. kr. lánsheimildir ónotaðar 78 millj. kr. Frá þessu má svo draga yfirdráttarlánið, sem áður er reiknað með, 33 millj. kr., og eru þá eftir af ónotuðum lánsheimildum 45 millj. kr. Ekki eru þó öll kurl komin til grafar enn. Á Alþ. 1946 voru samþ. raforkulög, sem gera ráð fyrir stórfelldum framkvæmdum á sviði raforkumála. Samkv. áætlun rafmagnseftirlitsins um framkvæmdir á næstu 3 árum er gert ráð fyrir fjárfestingu á þessu sviði, er nemi alls um 53.3 millj. kr., og er lánsþörf ríkisins í því sambandi áætluð rúmar 53.3 millj. kr. Samkv. þessu yfirliti er því lánsþörf ríkisins: óhjákvæmilegar lántökur á þ. á. 71 millj. kr. Lánsheimildir ónotaðar 45 millj. kr. Lán til raforkuframkvæmda 53.3 millj. kr. Samtals um 170 millj. kr. Alþingi það, sem setið hefur að völdum undanfarin 3 ár, verður vissulega ekki sakað um að hafa sýnt íhaldssemi í fjármálum. En þó hafa alltaf legið fyrir stórum meiri kröfur frá ýmsum hv. alþm. en Alþ. þó hefur fallizt á. Hitt er ef til vill sönnu nær að segja, að Alþ. hafi sýnt af sér fyrirhyggjuleysi og furðulegan skilningsskort á því ástandi, sem var að skapast í landinu eftir peningaflóð styrjaldaráranna. Síðustu 3 árin hefur verðþenslan farið sívaxandi, fjárfestingin verið gífurleg og útgjöld ríkissjóðs nærri sjöfaldazt síðan árið 1941 og nærri tvöfaldazt síðan 1944, að nokkru leyti vegna verðbólgunnar, en að langmestu leyti fyrir eigin tilverknað Alþingis, með fjárfrekri og fyrirhyggjulítilli löggjöf. Auk þess, að skuldir ríkisins hafa vaxið allverulega í seinni tíð og svo hljóti að verða um skeið, ef allt á að komast í framkvæmd, sem Alþ. hefur samþ. að láta gera, og að vaxtagreiðslur hljóti að hvíla allþungt á fjárhag ríkisins á næstu árum, þá hefur verið svo um hnútana búið, einkum síðustu 2–3 árin, að nýtt viðhorf hefur skapazt í fjármálum ríkisins, ekki síður hættulegt fjárhag ríkisins, og á ég þar við ábyrgðir þær, sem ríkið hefur tekið á sig fyrir atbeina löggjafarvaldsins, ýmist samkv. sérstökum lögum, heimild í fjárlögum eða jafnvel samkv. einfaldri þingsályktun. Ábyrgðir þessar eru veittar bæjar- og sveitarfélögum, ýmsum stofnunum og félögum einstakra manna. Varla er hugsað til nokkurra stærri framkvæmda bæjar- og sveitarfélaga, nema ríkið sé á einhvern hátt við það riðið, ýmist með styrk, lánveitingum eða ábyrgðum og stundum allt þetta til samans. Af löggjöf síðari ára má nefna í þessu sambandi raforkulög, lög um hafnarbætur, lög um vatnsveitur, lög um byggingarsamvinnufélög o.m.fl. Og ábyrgðirnar eru svo sem ekki skornar við nögl, 75% allt upp í 85% af stofnkostnaði fyrirtækjanna. - Ábyrgðirnar nema nú samkv. skýrslum fjmrn. 283.9 millj. kr., og eru þar ekki taldar skuldir síldarverksmiðja ríkisins. Er þetta ískyggilega stór fjárhæð, þegar tekið er tillit til þess, að þessum lögbundnu ábyrgðum eru svo að segja engin takmörk sett, á meðan nokkurt fé fæst til nýrra framkvæmda. Við þetta bætist svo, að hætt er við, þegar að kreppir, að stjórnendur þeirra fyrirtækja, sem ríkið er í ábyrgð fyrir, freistist til að láta ríkissjóð sitja á hakanum í þeirri góðu trú, að hann verði vægastur í kröfum, og sannast bezt að segja mun ríkissjóði vera lítill akkur í því að ganga að slíkum fyrirtækjum, sem ekki geta borið sig á annað borð. Fyrir fram verður aldrei séð, hve miklu ríkissjóður þarf að svara út árlega vegna þessara ábyrgða, en það getur orðið stórmikið fé, ef illa árar. Að þessu leyti eru því ábyrgðirnar enn háskalegri en lánin. Ríkissjóður hefur þegar á s.l. ári fengið smjörþefinn af þessu, þar sem hann varð að greiða út alls rúmar 4 millj. kr. í þessu skyni. - Stærsti liðurinn, rúmar 3 millj. kr., er vegna síldarverksmiðjanna, og nú um áramótin hefur ríkissjóður að sjálfsögðu orðið að taka á sig afborganir og vexti af lánum vegna þessa fyrirtækis, sem mun nema rúmlega 1.5 millj. kr. í viðbót. Vegna Skeiðsfossvirkjunarinnar er þegar greitt kr. 728 493 vegna Siglufjarðar, og enn liggur beiðni fyrir frá sama kaupstað um kr. 571 242.49 greiðslu vegna ábyrgðar ríkissjóðs á sama mannvirki. Vonlaust er, að það beri sig, nema ný vélasamstæða fáist til viðbótar. - Eitt byggingarsamvinnufélag, sem ríkið er í. ábyrgð fyrir, Byggingarsamvinnufélag Ólafsvíkur, hefur gefizt upp. og verður ríkissjóður að ganga að eignum félagsins til þess að bjarga því, sem bjargað verður. Hér er því vissulega ástæða til að stinga við fótum og stöðva þessa þróun, sem sýnist geta leitt út í hreina ófæru. Á 10. og 11. gr. fjárlaga er hinn svokallaði „administrative“ kostnaður ríkisins, en það er kostnaður við ríkisstjórn, utanríkismál, hagstofu, dómgæzlu, landhelgisvarnir, svo og kostnaður við innheimtu tolla og skatta, eða höfuðkostnaðurinn við rekstur ríkisins. þessir útgjaldaliðir hafa stórum vaxið að vísu síðan 1939 og þó einkum kostnaðurinn við utanríkisþjónustuna í sambandi við fullveldið og það, sem því fylgir. Frá 1939 til 1946 hafa útgjöldin á þessum 2 fjárlagagreinum nærri sjöfaldazt. Sé aftur á móti athugað hlutfallið 1939 og svo 1946 milli útgjaldanna, sem hér ræðir um og hafa sjöfaldazt eins og áður segir, og heildarútgjalda fjárlaganna hvort árið fyrir sig, kemur í ljós, að þau hafa verið 16% af útgjöldum ríkisins árið 1939, en árið 1946 ekki nema 12% af útgjöldunum í heild, þrátt fyrir það að kostnaðurinn hefur sjöfaldazt að krónutali. Þetta kemur af því, að útgjöld ríkisins í heild hafa aukizt mun meira eða nærri nífaldazt á þessum árum. Sú skoðun er oft í ljós látin, að það sé kostnaðurinn við rekstur ríkisins, „administrative“ kostnaðurinn, sem taumlausast hækki, en svo virðist ekki vera, þegar þetta er athugað, þótt segja megi, að hækkunin sé geysimikil. Það eru því aðrir kostnaðarliðir fjárlaganna, sem ganga enn lengra í því að krefjast útgjalda úr ríkissjóði og skatta af borgurum þjóðfélagsins, útgjaldaliðir, sem löggjöfin hefur enn meira vald á en þeim, sem hér hafa nefndir verið. Alþ. hefur á svo mörgum sviðum stofnað til aukinna útgjalda öðrum en þeim, sem beinlínis snerta rekstur ríkisins í þeim skilningi, sem hér hefur verið á drepið, að þar hafa enn þyngri lóð verið lögð á vogarskál útgjaldanna. Það er í fleiri efnum en einum eða tvennum, sem við þróun þessara hluta hér á Alþ. hefur verið hlaðið á ríkissjóðinn með löggjöf kvöðum og skuldbindingum um útgjöld, sem erfitt, ef ekki ókleift, verður að standa undir í framtíðinni og enda nú þegar. Þótt ég leyfi mér að nefna örfá dæmi um þá útgjaldaliði síðustu ára eða aukningu þeirra, sem minnstum takmörkunum virðast hafa verið háðir hjá Alþ., er þar með enginn dómur látinn uppi um það, hvaða nauðsyn hafi til svo mikilla útgjalda knúið, og því síður um það raunverulega gagn, sem þjóðin kunni af þeim að hafa. T.d. kostuðu félagsmálin 1939 1.6 millj. kr., en eru nú áætluð 27 millj. kr. Kennslumálin kostuðu 1939 2.3 millj. kr., en eru nú áætluð 26.7 millj. kr. Um þau skal þess og getið, að 1947 voru þau um áramótin komin í 31.7 millj. kr. og þó ekki allt komið til reiknings frá því ári. Landbúnaðarmálin kostuðu 1939 2 millj. kr., en eru nú áætluð 16.7 millj. kr. Ein og ekki minnsta ástæðan fyrir því, að sjóðir hafa gengið til þurrðar, lánsfé er uppurið og skattarnir og tollarnir enn of háir, er sú, að í allt of margt af fjárfrekum framkvæmdum er ráðizt á sama tíma. Kröfurnar til Alþ. frá stjórnarvöldum, flokkum eða einstökum þingmönnum um framlög úr ríkissjóði hafa ágerzt svo mjög á seinni árum, að mikil nauðsyn hefur á því verið, að Alþ. hefði skotið á frest að samþykkja og lögfesta þær í eins ríkum mæli og gert hefur verið. Þetta á ekki síður við um ábyrgðir þær, sem hlaðið hefur veríð á ríkið, og skyldur til lánsútvegana en hin hreinu og beinu fjárútlát. Húsameistari ríkisins birti nýlega skýrslu um húsbyggingar á árinu 1947, sem ráðizt hefur verið í af hálfu hins opinbera eða hafinn er undirbúningur að. Skýrslan er gott vitni til sönnunar því forsjárleysi, er í þessum efnum ríkir hjá Alþ., - því að festa stórfé í opinberum byggingum á svo stuttum tíma sem þar segir, eða á einu ári. Það ræður að líkindum, að gjaldþoli ríkisins er ofboðið á þennan hátt, enda verður þess vart. Þarfir fyrir sjúkrahús, læknabústaði, prestssetur, kirkjur, menntaskóla, gagnfræðaskóla, húsmæðraskóla, kvennaskóla, héraðsskóla, bændaskóla, barnaskóla, félagsheimili, sundlaugar, skrifstofubyggingar, hæstaréttardómarahús, bæjarfógetahús, pósthús, símahús og vísindastofnanir eru sjálfsagt aðkallandi, en að líkindum eru þær misjafnar, og líklegt er, að margt, sem húsameistarinn segist hafa haft með höndum fyrir ríkið á árinu 1947, þyldi einhverja bið. Menn verða líka að gera sér það ljóst, að allt verður ekki gert í einu, enda skammtar fjárgetan af. Sumt af því, sem farið er að komast í hefð, t.d. byggingar yfir einstaka embættismenn, er að vissu leyti varhugavert og sætir eðlilega gagnrýni hins almenna skattgreiðanda. Alþ. er„ hvað þetta snertir, eins og raunar í fleiri efnum, komið út á varhugaverða braut, og er full ástæða til að benda á afleiðingarnar af sívaxandi kröfum til framlaga úr ríkissjóði, hvað þetta snertir. Skýrsla húsameistara ríkisins gefur líka nokkra ástæðu til að íhuga það vandamál, sem að framleiðslunni steðjar sökum skorts á vinnuafli. Með allt of hraðfara framkvæmdum í óarðbærum efnum er ríkið í kapphlaupi við þá, sem reka arðbæra framleiðslu. Sjávarútvegurinn leggur til allan eða nær allan erlendan gjaldeyri, sem landið eignast, en hann er sums staðar að leggjast í auðn sökum skorts á vinnuafli, en mikið af þessu vinnuafli hefur ríkið í sinni þjónustu, m.a. til að koma í verk þeim framkvæmdum, sem í hinni löngu skýrslu húsameistara eru taldar upp. - Væri ekki betra, að ríkið hægði eitthvað á sér í þessu og leitaðist heldur við að haga framkvæmdum sínum þannig, að fólk hefði þar aðgang að, þegar atvinnan bregzt annars staðar. En önnur afleiðing af því, hvað mikið er haft undir, ef ég mætti svo að orði kveða, af framkvæmdum á opinberum byggingum á sama tíma, er sú, að allar þessar byggingar eru meira eða minna hálfkláraðar og verða í því ástandi miklu lengur en æskilegt er. Það er hófleysið, sem hér hefur verið að verki. Það er gott að fá allar þessar byggingar reistar og framkvæmdir gerðar, en það má ekki ganga svo langt í þessum efnum eins og gert hefur verið að undanförnu. Það er að vísu rétt, að kröfur um hvers konar framkvæmdir á framangreindu sviði eru margvíslegar og frá mörgum aðilum, en Alþ. verður að hafa hæfilegt hóf, hvað snertir slíkar framkvæmdir, svo að ekki verði ríkissjóði reistur hurðarás um öxl og framleiðsluatvinna landsmanna sett til hliðar vegna opinberra óarðbærra framkvæmda. Um margra ára skeið, eða allt frá árinu 1939, hefur jafnan verið afgangur af tekjum samkvæmt rekstrarreikningi. Að sjálfsögðu hefur þessi góða afkoma á ríkisrekstrinum komið fram sem bættur hagur ríkissjóðs. Þannig var skuldlaus eign ríkisins árið 1939 aðeins 23 millj. kr., en það, sem verra var, að erlendar skuldir ríkisins námu þá 52.7 millj. kr. Nú hefur þetta mjög færzt til hins betri vegar. Erlendar skuldir eru nú aðeins 6 millj. kr. og skuldlaus eign ríkisins 165 millj. kr. samkvæmt eignayfirliti fyrir árið 1946. Eignayfirlitið er í stórum dráttum sem hér segir: 1. Sjóðir kr. 0.2 millj. 2. Innistæður hjá ýmsum - 2 - 3. Ýmsir sjóðir - 63 - 4. Ýmis verðbréf og kröfur - 46 - 5. Ríkisfyrirtæki kr. 92 millj. 6. Fasteignir - 27 - kr. 230 millj. Skuldir hins vegar: 1. Innlend lán 24.3 millj. 2. Erlend lán 6.1 - 3. Lausaskuldir 15 - 4. Geymt fé 20.3 - 65 - kr. 165 millj. Þess ber einnig að gæta, að þessar eignir hafa að langmestu leyti verið festar ýmist í fasteignum, alls konar eignumríkisfyrirtækja, sem skila góðum arði, svo sem áfengis- og tóbakseinkasala ríkisins, en önnur rekin með tapi, svo sem pósturinn og landssmiðjan árið 1946, Skipaútgerðin og sum ríkisbúin, verðbréfum og kröfum.ríkisskuldirnar eru hins vegar tiltölulega litlar og erlendar skuldir aðeins 6 millj. kr. Það má því segja, að efnahagur ríkisins sé allgóður á pappírnum, en flestar eignir hans eru lítt hreyfanlegar, en eru að sjálfsögðu góður grundvöllur til útvegunar aukins lánsfjár. En sé ógætilega gengið frá afgreiðslu fjárlaga og mikið fé fest, án þess að séð sé jafnframt fyrir hæfilegu lánsfé, getur orðið örðugt eða jafnvel lítt kleift að halda öllu gangandi, eins og lög standa til. Það, sem einkum veldur núverandi örðugleikum ríkissjóðs, hvað lausafé snertir, og hefur gert allt árið 1947, er einmitt þessi fjárfesting, sem fram hefur farið og stofnað var til áður en núverandi stjórn tók við völdum, án þess að tilætlað lánsfé hafi verið fyrir hendi. Þó að lánsfé hafi reynzt áfáanlegt, hefur samt sem áður skyldan hvílt á ríkissjóði að standa undir ýmsum greiðslum slíkri fjárfestingu viðvíkjandi. og í því er fólginn meginhlutinn af þeirri yfirdráttarskuld, sem ríkissjóður er nú í við Landsbankann. Við samning hins nýja fjárlagafrv. var eldra frv. lagt til grundvallar með þeim breytingum, sem af dýrtíðarlögunum leiðir, auk þess sem hækkuð var áætlun um greiðslu vaxta og afborgana og bætt inn nokkrum nýjum útgjaldaliðum, og vísast um það til athugasemdanna við fjárlögin. Tekjur samkv. 2. gr. hækka úr 100870 þús. í 157810 þús. kr., eða um 57 millj. kr., þannig að tekju- og eignarskattur hækkar um 5 millj. kr., vörumagnstollur um 6 millj. kr. og verðtollur um 27 millj. kr. Auk þess er bætt við nýjum tekjustofni, söluskatti, sem áætlaður er 19 millj. kr. Talið var fært að hækka tekjuskattinn vegna haustsíldveiðanna og mikillar atvinnu, sem skapazt hefur við þær, bæði hér við Faxaflóa, á Siglufirði og víðar. Vörumagnstollurinn er í skýrslu yfir tekjur ársins 1947 talinn hafa numið 23 millj. kr., og var þessi 6 millj. kr. hækkun á áætluninni byggð á því, hve langt þessi tekjuliður fór fram úr áætlun 1947. Nú hefur komið í ljós, að benzíntollurinn er innifalinn í þessari upphæð, þar sem innheimtumenn ríkisins telja með réttu benzíntollinn vörumagnstoll. Um þetta var ráðuneytinu ekki kunnugt, er frv. var samið. Það, sem talið er Benzíntollur á skránni, er 9 aura gjaldið af benzíni. Ég mun því áskilja mér rétt til að gera brtt. við þessa 2 liði til hækkunar vörumagnstolli, en lækkunar benzíngjaldinu, en þessar breytingar munu engin áhrif hafa á heildarupphæð 2. gr. Verðtollurinn er áætlaður 60 millj. kr. Ég verð að játa, að mjög er rennt blint í sjóinn með þessa áætlun. Byggt hefur verið á skýrslu fjárhagsráðs um innflutning á þessu ári, og hefur tollstjóraskrifstofan reiknað út, að verðtollurinn ætti að verða samkvæmt því 46 millj. kr., og er þá ekki reiknað með tolli af flutningsgjöldum og um hreina ágizkun að ræða, að því er þann hluta tollsins snertir. Við þetta bætist svo, að samkvæmt því, sem fjárhagsráð hefur gefið upp, getur svo farið, að draga verði úr innflutningi enn frekar á ýmsum tollháum vörum, og getur það haft í för með sér mikla tollrýrnun. Ég hef samþykkt þessa áætlun með fyrirvara og mun áskilja mér rétt til að gera tillögu til lækkunar á verðtollinum, ef nýjar upplýsingar leiða í ljós, að hér sé of hátt áætlað, en sem stendur tel ég, að teflt sé á tæpasta vað. Hinn nýi söluskattur hefur verið áætlaður 19 millj. kr. Veltuskatturinn gamli gaf af sér 12 millj. kr. það ár, sem hann var í gildi. Söluskatturinn er 1/2% hærri en veltuskatturinn, og með hliðsjón af því og að verðlag er yfirleitt hærra nú en 1945 er sennilegt, að þessi áætlun standist. Ríkisstjórnin sá sig knúða til að breyta ákvæðum dýrtíðarlaganna um söluskatt með brbl. af ástæðum, sem þar eru tilgreindar. Leitað hefur verið samþykktar Alþingis á brbl., og með því að framkvæmd söluskattsákvæðanna verður auðveldari og ódýrari, auk þess sem breytingin væntanlega gefur ríkissjóði meira í aðra hönd, er þess að vænta, að Alþingi fallist á lögin. Tekjur af áfengissölu eru hækkaðar um 2 millj. kr. og af tóbakseinkasölu um 1 millj. kr., og hefur þar verið reiknað með, að sala verði svipuð og á s.l. ári. Þessir tekjuliðir eru samt mjög ótryggir og byggjast fyrst og fremst á, að mikið fé sé í umferð og kaupgeta almennings mikil. Um tóbakið er það sérstaklega að segja, að ekki hefur enn fengizt loforð fjárhagsráðs fyrir gjaldeyri til kaupa á vindlingum frá Ameríku, en á þeirri vörutegund hefur orðið langmestur gróði undanfarið. Almenningur hefur vanið sig á að reykja ameríska vindlinga, og yrði breytt til, flutt inn ensk framleiðsla í staðinn, sem er dýrari í innkaupi, mundi draga stórlega úr sölunni og fyrirsjáanlegt milljónatap, borið saman við þann ágóða, sem vænta má, ef halda má áfram að flytja inn amerískar vörur. Gjaldeyririnn, sem til þess fer, er um 2 millj. kr. virði, og virðist ekki áhorfsmál að láta þessa vöru sitja í fyrirrúmi, þegar það getur varðað hag ríkissjóðs verulega, hvort verzlað er með hana eða ekki. Um gjaldahliðina er þetta að segja: Vísitölulækkunin hefur haft í för með sér 25 millj. kr. lækkun í launagreiðslum, þar sem því hefur verið komið við að breyta útreikningnum. - En auðvitað nemur hún miklu meira, t.d. að því er snertir framlög til verklegra framkvæmda. Hagnaðurinn verður þó aðeins óbeinn að því leyti, að meiri vinna fæst fyrir það fé, sem veitt er. Aðalbreyting útgjaldahliðar frv. er hin nýja fjárveiting til dýrtíðarráðstafana, 55 millj. kr., en það eru 35 millj. til niðurgreiðslna og 20 millj. til upphóta á útfluttu kjöti og fiski. Gert er ráð fyrir sömu fjárhæð til niðurgreiðslna og í fyrra. Ekki er vitað, hve mikið fé var notað í þessu skyni í fyrra, en sjálfsagt verður það ekki undir 30 millj. kr. - Nú hefur dýrtíðin vaxið enn, og samkvæmt útreikningi hagstofunnar verður ríkissjóður að greiða niður nú 59.6 vísitölustig. Það er því mjög hæpið, að þessi áætlun standist, nema svo ólíklega vilji til, að verðlag lækki á þessu ári. Um uppbætur á útfluttar vörur verður allt enn óvissara, þó má gera ráð fyrir, að uppbætur á útfluttu kjöti nemi 3.5–4 millj. kr. Fiskábyrgðin varð um 23 millj. kr. s.l. ár. Hún getur því aðeins orðið minni, að útflutningsmagnið verði minna, sem raunar helzt eru líkur til, eða hærra verð fáist fyrir vöruna en í fyrra, en um það er engu hægt að spá að svo stöddu. En ekki verður þó annað sagt en að teflt sé á tæpasta vaðið með þessa áætlun. Samkvæmt frv. er tekjuhallinn áætlaður 642 þús. kr. og greiðsluhallinn nærri 27 millj. kr. Það er því fyrirsjáanlegt, að engir stórir útgjaldaliðir mega bætast við, nema nýjar tekjur komi á móti. Eins og hv. alþm. mun ljóst af því, sem hér hefur sagt verið, er ekki um handbært fé að ræða hjá ríkissjóði, heldur hafa lausaskuldir safnazt og eiga eftir að vaxa, a.m.k. fyrri hluta ársins, því að þá koma tekjur inn með tregara móti. Útgjöld ríkisins hafa farið vaxandi stórum skrefum ár frá ári. Ábyrgðir, sem ríkið hefur gengið í, velta á hundruðum milljóna króna og hljóta enn að aukast, þar sem ábyrgðarskylda ríkissjóðs er lögbundin um óákveðinn tíma í flestum tilfeilum. Miklir örðugleikar eru á útvegun lánsfjár, hvort sem ríkisábyrgð er fyrir hendi eða ekki. Með þetta ástand fyrir augum hljóta allir að viðurkenna, að hvað útgjöld ríkisins snertir, eins og þau eru áætluð í frv., er boginn fullspenntur. Óhjákvæmilegt var við samning frv, að taka tillit til gildandi lagaákvæða, hvað útgjöldin snertir, og því sú ein leið til að lækka þá liði, sem ekki eru bundnir með lögum. Þetta hefur mætt misjöfnum dómum og enda heyrzt raddir um það, að þingið breyti í hækkunarátt. Verði það ofan á, er óhjákvæmilegt að gera annað tveggja: að lækka með lagabreytingu til stórra muna fjárlagaliði, sem upp í frv. hafa verið teknir að lagaboði, t.d. með frestun á framkvæmdum einhverra laga, eða að finna nýjar leiðir til tekjuöflunar ríkissjóði að þeim óbreyttum, sem til eru. Um tekjuhlið frv. vísa ég til fyrri ummæla minna og fyrirvara um vissa liði áætlunarinnar. Eins og horfir í innflutningsmálunum, er einna mest hætta á, að verðtollurinn bregðist, og vil ég mega vænta þess, að þeir, sem hafa með höndum veitingu innflutnings- og gjaldeyrisleyfa, taki það tillit sem frekast er unnt til þeirrar þýðingar, sem innflutningur á vörum til almennra þarfa þjóðarinnar hefur fyrir afkomu ríkissjóðs. Þetta gildir jafnt um það, sem innflutt er til neyzlu sem iðnaðar. Í fyrri fjárlagaræðu minni benti ég á það m.a., að við hefðum nú betri tæknilega aðstöðu til þess að hagnýta auðlindir landsins en nokkru sinni fyrr í sögu þessarar þjóðar. Miklu fé hefur verið varið til þess að afla þessara tækja sumum kann að þykja of miklu. Tilgangurinn var að fá styrkari grundvöll undir atvinnuvegina og tryggja sem bezt góða afkomu almennings. En jafnframt því að aflað var hinna fullkomnu tækja til framleiðslunnar og þannig leitazt við að hervæðast til nýrra og stórfelldari átaka í atvinnumálunum en áður var kostur á, hefur önnur þróun, sem stefnir í þveröfuga átt, myndazt í þessu þjóðfélagi. Verðbólgan og afleiðingar hennar eru framleiðslunni alls staðar til trafala. Sú meinsemd getur, ef ekki fæst bót á, eyðilagt það starf til uppbyggingar og atvinnuöryggis, sem með öflun nýrra framleiðslutækja og fyrirgreiðslu í þeim efnum hefur átt sér stað. Vegna verðbólgunnar og afleiðinga hennar innanlands hafa örðugleikarnir skapazt, sem útflutningsverzlunin á í ýmsum greinum við að búa. Nú er ekki svo, að allir skilji eða vilji skilja, hvað hér þjakar að. Því er meira að segja haldið fram, að framleiðslukostnaðurinn sé hvorki of hár né vörur okkar torseldar við nægilega háu verði til þess að svara framleiðslukostnaði. En það haggar ekki hinu, að hér er um staðreynd að ræða. Afleiðingarnar eru auðvitað vandræði framleiðenda, svo sem þegar er í ljós komið. Einn aðalatvinnuvegurinn, bátaútvegurinn, ber sig ekki nema með ríkisstyrk þrátt fyrir það verð, sem tekizt hefur að ná fyrir afurðir hans. Enginn virðist ánægður með það, að ríkið gangi í slíkar ábyrgðir, og ekki heldur útvegsmenn sjálfir, heldur eru þetta neyðarúrræði, sem gripa verður til vegna þeirrar höfuðmeinsemdar, verðbólgunnar, sem ég áður minntist á. En verðbólgan gerir það líka að verkum meðal annars, að útgjöld hins opinbera eru að vaxa þjóðinni yfir höfuð. Það er ekki neinum til góðs, að það ástand haldist, sem nú er í þeim efnum. Þess vegna er það fremsta skylda Alþingis að draga sem unnt er úr útgjöldum ríkisins og forðast allt, sem hækkar þau fram úr því allra nauðsynlegasta. Ríkisstjórnin hefur látið nokkuð vinna að því innan ráðuneytanna að fá grundvöll fyrir sparnað á ríkisrekstrinum, og er það verk að vísu og skammt á veg komið, en þó liggja fyrir tillögur um sparnað með fækkun nefnda og ráða, sem varðar allriflegri fjárhæð fyrirríkissjóð.ríkisstjórninni er og kunnugt um, að nefndin hefur í undirbúningi tillögur um umbætur á tilhögun ríkisrekstrarins, sem geta, ef þær verða að lögum, stöðvað þá útþenslu á kostnaði við ríkisreksturinn, sem mjög hefur verið áberandi í. seinni tíð.

Forseti (JPálm): Þá hefur hæstv. fjmrh., Jóhann Jósefsson, lokið máli sínu. Næstur tekur til máls hv. 6. landsk., Steingrímur Aðalsteinsson, og talar af hálfu Sósfl.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það er ýmislegt athyglisvert við það frv. til fjárlaga, sem nú í dag hefur verið fylgt úr hlaði af hæstv. fjmrh., Jóhanni Þ. Jósefssyni. Eitt af því er það, hversu síðborið frv. er. Stjórnarskráin mælir svo fyrir, að frv. til fjárlaga fyrir fjárhagsár, sem í hönd fer, skuli leggja fyrir reglulegt Alþingi, þegar það er saman komið. Reglulegt Alþingi ársins 1947 kom saman hinn 1. okt. s.l. - Samkvæmt stjórnarskránni bar þá þegar að leggja fyrir þingið frv. til fjárl. fyrir árið 1948 - og ljúka afgreiðslu þess, með samþykkt fjárl., fyrir áramótin, sem nú eru liðin. Þetta hefur þó orðið allmjög með öðrum hætti. Næstum heill mánuður leið af þingtímanum, án þess að fjárlagafrv. liti dagsins ljós. Hinn 28. okt. s.l. var þó loks útbýtt meðal þingmanna frv. til fjárl. fyrir árið 1948, og var það 50. mál þingsins, en fjárl. eru venjulega, samkv. fyrrgreindu ákvæði stjórnarskrárinnar, fyrsta mál hvers reglulegs Alþingis. En þessari sögu er ekki þar með lokið. Frv., sem fæddist í lok októbermánaðar, var ekki afgr. sem fjárl. fyrir síðustu áramót, eins og vera bar, heldur er það nú með öllu úr sögunni. Og nú í dag, þegar liðinn er rúmur mánuður af árinu 1948, eru að hefjast umræður um nýtt frv., sem einhvern tíma í framtíðinni á að leiða til þess, að sett verði fjárl. fyrir þetta herrans ár, 1948. - Og nú eru fjárl., eins og samkv. framansögðu gefur að skilja, ekki 1. mál Alþingis og ekki heldur 50. mál, heldur 129. mál. Hvernig stendur á þessum ósköpum? Það er látið í veðri vaka, að þetta sé dýrtíðinni að kenna, eins og raunar allt, sem aflaga fer. En þegar hæstv. núverandi ríkisstjórn var mynduð á öndverðu síðasta ári, man ég ekki betur en að hún teldi sitt aðalhlutverk að ráða niðurlögum dýrtíðarinnar. Mig minnir líka, að hún teldi sig þá þegar hafa í höndunum hernaðaráætlunina gegn dýrtíðinni - í þeim samningi, sem lagður var til grundvallar stjórnarmynduninni. Allt átti því að vera í stakasta lagi. Samt var fylgt þeirri venju, sem myndazt hefur á síðustu árum, að fresta fjárlagaþinginu til haustsins. Þann frest fékk hæstv. ríkisstj. til þess að undirbúa frumvörp sin og til að vígbúast að öðru leyti gegn dýrtíðinni á grundvelli samvinnusáttmálans. En svo kynlega brá við, að þegar Alþingi kom saman á s.l. hausti, vissi hæstv. ríkisstj. enn engin ráð gegn dýrtíðinni og hafði enga fastmótaða hugmynd um, hvernig hún ætlaði að stjórna landinu. Hæstv. fjmrh. vissi þess vegna ekki heldur, hverra tekna væri að vænta í ríkissjóðinn né hver útgjöld mundu einkum kalla að. Þess vegna skilaði hann ekki fjárlagafrv. fyrr en liðið var langt á þingtímann. Og þegar hann ekki sá lengur fært að komast undan þeirri kvöð stjórnskipunarlaganna að leggja fram fjárlagafrv., varð það þó svo óburðugt, að það er nú, eins og fyrr segir, komið í pappírskörfuna með öðru ónýtu rusli. En nú er hæstv. ríkisstj. víst búin að ráða niðurlögum dýrtíðarinnar - og nú höfum við fengið nýtt fjárlagafrv. Eftir allan þann vaðal, sem viðhafður hefur verið um háska þann, sem þjóðinni stafi af dýrtíð og verðbólgu, - og eftir að hæstv. ríkisstj. hefur nú leyst þann vanda samkvæmt sínu hyggjuviti, mætti ætla, að þetta nýja og síðbúna fjárlagafrv. væri allmjög með öðrum hætti en áður. Svo getur þó naumast heitið. Allur sparnaðurinn, sem fram kemur á þessu nýja fjárlagafrv. vegna niðurskurðar vísitölunnar samkv. dýrtíðarlögunum, nemur aðeins 21/2 millj. króna frá því, sem var á hinu sálaða frv. frá 28. okt. s.l. Þar sem hér er um að ræða aðeins rúml. 1% af heildarútgjöldum fjárl., sýnist ekki hafa verið óhjákvæmilegt að draga svo mjög á langinn afgreiðslu fjárl. af þessum sökum - og því síður að tefja afgreiðslu þeirra enn með því að fitja upp á fjárl. sem alveg nýju máli. Og þetta því síður, sem hið nýja fjárlagafrv. er að ýmsu leyti þannig gert, að ólíklegt er, að það fari í gegnum Alþ. án verulegra breytinga. En þessi vinnubrögð eru táknræn fyrir núverandi hæstv. ríkisstj. Það er eins og hún sé alltaf að þreifa fyrir sér eins og hálfblindur maður - eins og hún viti naumast, hvað hún vill, eða þá sennilega öllu heldur hitt: hvað hún megi treysta sér. - Svo kafnar allt í skriffinnsku, auglýsingum og tilskipunum. Nú virðist hæstv. ríkisstj. halda, að fjárl. verði því betri sem hún gefur út fleiri fjárlagafrv. fyrir sama árið - og veit ég ekki, hvar sú útgáfustarfsemi kann að enda. En þótt svo mjög hafi dregizt afgreiðsla fjárl., er síður en svo, að enn liggi fyrir ýmis gögn, sem lögum samkv. eiga að liggja fyrir, til stuðnings Alþ. við afgreiðslu fjárlaga. Á síðasta Alþ. voru - fyrir atbeina hæstv. núverandi ríkisstj. - sett „lög um fjárhagsráð, innflutningsverzlun og verðlagseftirlit“. Með lögum þessum var fjárhagsráði, sem eingöngu er skipað stuðningsmönnum ríkisstj., falin stjórn allrar fjárfestingar í landinu og ákvörðunarvald um allan innflutning til landsins. Í 3. gr. laganna er mælt svo fyrir, að fjárhagsráð skuli semja fyrir fram fyrir ár hvert áætlun um heildarframkvæmdir í landinu, í áætlun þessari skuli gerð grein fyrir kostnaði við allar stærri framkvæmdir, svo og með hverjum hætti fjár skuli aflað til þeirra. Enn fremur skal fjárhagsráð semja fyrir ár hvert heildaráætlun um útflutning og innflutning þess árs. - Loks segir svo í 6. gr. laganna, með leyfi hæstv. forseta: „Jafnhliða því, sem fjárhagsráð semur áætlun þá um heildarframkvæmdir, er áður greinir, skal það og gera sérstaka áætlun um framkvæmdir ríkisins, áður en fjárlög eru samin ár hvert“. Ekkert af þessum áætlunum liggur enn fyrir Alþ., enda þótt komið sé nokkuð fram yfir áramót. Að vísu mun formaður fjárhagsráðs hafa gefið fjvn. munnlegar upplýsingar um það, hve ráðið búist við miklum innflutningi á þessu ári. Verður að gera ráð fyrir, að fjvn. fái þá áætlun afhenta. Má þá styðjast við hana, þegar Alþ. áætlar tolltekjurnar á fjárl. þessa árs. En raunar er ekki mestur vandinn fyrir Alþ. að áætla þær, því að þar er við reynslu liðinna ára að styðjast. Hitt skiptir miklu meira máli fyrir Alþ. - og fyrir alþjóð - að fá að vita um það, hverjar verklegar framkvæmdir á að leyfa í landinu, hversu mikið er áætlað, að þær kosti, og hvernig á að sjá fyrir fé til þeirra, hverjar verklegar framkvæmdir eru fyrirhugaðar beint á vegum ríkisins og að hve miklu leyti þarf að veita fé til þeirra á fjárl. þessa árs. Samkvæmt fyrrgreindum ákvæðum fjárhagsráðsl. á fjárhagsráð að hafa á reiðum höndum svör við öllum þessum spurningum. Það átti að hafa lokið fyrir áramót áætlunum sínum um allt þetta. Þær áætlanir verður Alþ. að fá nú þegar - og mun Sósfl. ganga ríkt eftir því, að þessum ákvæðum fjárhagsráðsl. verði fullnægt. Kemur þar til hvort tveggja, að varðandi framkvæmdir ríkisins sjálfs verður ekki gengið frá fjárl. með löglegum hætti, nema áætlun fjárhagsráðs um þær liggi fyrir, - og svo hitt, að með áætlun fjárhagsráðs um heildarframkvæmdir í landinu, ef gerð er, kemur í ljós, hver alvara felst á bak við málskrúð hæstv. ríkisstj. í 2. gr. fjárhagsráðsl., um tilganginn með starfsemi fjárhagsráðs, t.d. um það að hagnýta til fulls framleiðslugetu þjóðarinnar og að tryggja öllum verkfærum mönnum næga atvinnu og „réttlátar“ tekjur fyrir vinnu sína. Það er annað, sem mun þykja athyglisvert við fjárlagafrv., en það er, að samkv. því eru tekjur og gjöld ríkisins áætluð miklu hærri en gert hefur verið á nokkru fjárlagafrv. áður. Árið 1945 var gjaldahlið fjárlaganna á rekstraryfirliti 143 millj. króna, árið 1946 170 milljónir, áríð 1947 196 milljónir, en á frv. því, sem nú liggur fyrir, er þessi upphæð 2161/2 milljón króna. Nú er það venjan, að í meðförum þingsins bætist allverulega við upphæðir fjárlagafrv., og er sennilegt, að svo verði enn, og verða þá fjárl. þessa árs miklu hærri en dæmi eru til áður. Nú er það síður en svo að lasta út af fyrir sig, þó að hæð fjárl. vaxi, því að það er vottur um aukna fjárhagslega getu þjóðarinnar. - Því meiri sem tekjur ríkissjóðs eru, því meira fé getur hann veitt til lífrænna athafna í landinu og til framfara og menningarmála, - ef til þess er vilji hjá valdhöfunum. Hitt er svo annað mál, að miklu skiptir, hvernig teknanna er aflað og hvernig þeim er varið. Sósfl. telur, að óhæfilega langt hafi verið gengið í að afla ríkissjóði tekna með tollum. Hefur flokkurinn hvað eftir annað beitt sér fyrir því, að lækkaðir yrðu tollar á nauðsynjavörum, eða jafnvel afnumdir með öllu. Byggir flokkurinn þessa afstöðu sína á því, að slíkur neyzluskattur kemur mjög ranglátlega niður á þjóðfélagsþegnunum, eins og augljóst er, þar sem hann hvílir þyngst á þeim, sem flesta hafa fram að færa og því eiga allajafna örðugast með að afla sér daglegra þarfa. Auk þess heldur flokkurinn því fram, að auðveldast sé og að ýmsu leyti hagkvæmast að lækka dýrtíðina í landinu með því að fella niður tolla af flestum þeim vörum, sem teknar eru með í útreikning vísitölunnar. Núverandi hæstv. ríkisstj. fylgir hins vegar þveröfugri stefnu í þessu efni. Hún hefur gengið miklu lengra en nokkur önnur ríkisstj. í því að leggja tolla á neyzluvörur almennings. Er þar skemmst að minnast hinna gífurlegu tollahækkana, sem hún beitti sér fyrir, að samþ. væru á síðasta þingi, rétt eftir valdatöku hennar. Árangurinn hefur líka orðið sá, að upp undir helmingurinn af öllum tekjum ríkissjóðs hafa verið tolltekjur. Á s.l. ári var það hvorki meira né minna en rúmar 100 millj. króna, sem landslýðurinn varð að borga í tolla. Annar aðaltekjustofn ríkisins er svo ágóði af sölu áfengis og tóbaks, en sá ágóði nam á s.l. ári ca. 70 millj. króna. Tekjuhlið fjárlagafrv., sem nú er lagt fram, byggist á þessum sama grunni. Eins og kunnugt er hefur hæstv. ríkisstj. gert þá „ráðstöfun gegn dýrtíðinni“ að láta Alþ. framlengja tollahækkanir, sem gerðar voru á síðasta ári og annars hefðu fallið úr gildi nú um áramótin. En ekki nóg með það, heldur hefur hún enn látið bæta við nýjum neyzluskatti - söluskattinum, sem verkar á sama hátt og tollarnir til hækkunar á vöruverði. Tekjur ríkissjóðs af þessum nýjasta tolli áætlar hæstv. fjmrh., að verða muni 19 millj. króna, og er þá óhætt að fullyrða, að með þessum hætti verði tekið af neytendum á milli 20 og 30 milljónir króna á þessu ári ofan á aðra tolla. Ég er ekki í neinum efa um, að með þeim lagasetningum, sem tekjuöflunin byggist á, muni sú tekjuáætlun, sem hér liggur fyrir, fyllilega standast - og sennilega fara tekjurnar allverulega fram úr áætlun, eins og orðið hefur reynsla undanfarinna ára, - nema af hálfu stjórnarvaldanna verði gerðar alveg sérstakar ráðstafanir til að lama framleiðsluna og koma á atvinnuleysi í landinn. Tekjur ríkissjóðs á þessu ári munu þannig verða miklu hærri en nokkurn tíma fyrr - eða talsvert á þriðja hundrað millj. króna. En það er athyglisvert - og getur nokkra bendingu um stefnu hæstv. ríkisstj., að þegar hún þannig seilist lengra niður í vasa alls almennings en nokkurn tíma áður hefur verið gert eftir tekjum í ríkissjóðinn, að þá áætlar hún miklu minna fé en áður hefur verið gert til verklegra framkvæmda í landinu. Þannig var t.d. veitt á fjárl. síðasta árs til að gera nýja vegi 6:6 millj. króna. - en í þessu frv. er áætlað til nýrra akvega aðeins 3 millj. króna. Á fjárlögum síðasta árs var veitt til brúargerða - auk lögboðins framlags í brúasjóð - tæplega tvær og hálf millj. króna. Á frv. er ætluð aðeins 1 millj. króna til brúargerða. Til hafnargerða og lendingabóta var á fjárl. síðasta árs veitt tæplega sex og hálf millj. króna - auk lögboðins framlags í hafnarsjóð, en á frv. er ætlað til þessara framkvæmda aðeins þrjár og hálf millj. króna. Ef áætluð framlög frv. til verklegra framkvæmda og t.d. til heilbrigðis- og menningarmála eru borin saman við sams konar framlög ríkisins í tíð fyrrv. ríkisstj. - og í hlutfalli við heildarútgjöldin á hverjum tíma, kemur glöggt í ljós stefnumunur þessara tveggja ríkisstjórna og hnignunin, sem er að verða í þessum málum undir forustu hæstv. núverandi ríkisstj. Árið 1945 voru framlög til vegamála 16% af heildarútgjöldum ríkisins það ár. Árið 1946 nam þessi upphæð 16.4%. - En á fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, nema framlög til vegamálanna aðeins 7.6% af heildarútgjöldunum. Til vitamála og hafnargerða var á árinu 1945 varið 3.3% af heildarútgjöldunum. Árið 1946 námu þessi útgjöld 4%. - Á frv. eru útgjöld til þessara mála áætluð aðeins 3.2%. Til heilbrigðismála var á árinu 1945 varið 6.9% af heildarútgjöldunum. Árið 1946 námu þau útgjöld 6%. - En á þessu frv. eru útgjöldin til heilbrigðismála aðeins 4.6%. Til kennslumála var á árinu 1945 varið 13.1% af heildarútgjöldunum. Árið 1946 var varið til þessara mála 15.3%. - Á frv., sem nú liggur fyrir, er áætlað til kennslumála aðeins 12.4% af heildarútgjöldunum, - og kallar þó framkvæmd nýju fræðslulaganna á mjög aukin útgjöld til þessara mála. Í öllum þessum málaflokkum, sem snerta svo mjög hagsmuni alls almennings í landinu, er um mjög áberandi afturför að ræða hjá hæstv. núverandi ríkisstj. Hins vegar er annar flokkur útgjalda, sem ekki er í neinni rýrnun, heldur blómgast með ágætum, en það er kostnaðurinn við rekstur ríkisbáknsins. Það hefur heilmikið verið rætt um það undanfarin ár - í fjvn. og á Alþ., enda gerðar um það samþykktir, að endurskoða þyrfti starfskerfi ríkisins með það fyrir augum að gera það einfaldara og ódýrara í rekstri. Framkvæmdir hafa þó engar orðið í þá átt, heldur þvert á móti vex skriffinnskumoldviðrið hröðum skrefum, og hefur aldrei blómgazt neitt svipað því eins og í tíð núverandi hæstv. ríkisstj. Nægir í því sambandi að minna á allt pappírsmoldviðrið, dulmálið og skriffinnskuna í sambandi við vöruskömmtunina. - Eða eignakönnunina, sem fróðir menn draga í efa, að muni borga sig fyrir ríkissjóð vegna þess, hvernig hún hefur verið framkvæmd og hvernig óhemju kostnaður hleðst upp í kringum hana. Þannig virðist það vera um fjölda ríkisstofnana - og þá ekki sízt þær, sem hafa með höndum innheimtu fyrir ríkið, eða þá svokallað opinbert eftirlit - að ógleymdum þeim stofnunum, sem fara með náðarvaldið til útdeilingar leyfa til landslýðsins um það, hvernig menn megi snúa sér í það og það sinn og hverja viðburði almenningur megi hafa til sjálfsbjargar, t.d. um það að eignast þak yfir höfuð sér o.s.frv. Það má í þessu sambandi benda á, að í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir, að starfsemi fjárhagsráðs og undirdeilda þess muni á þessu ári kosta hvorki meira né minna en 2 millj. króna. - Að vísu er ríkissjóði ekki ætlað að greiða þessa fúlgu, heldur á að taka féð af viðskiptavinum stofnunarinnar - með gjöldum fyrir „góða afgreiðslu“. En kostnaðurinn er samt sem áður þessi og kemur þá fram sem dulinn skattur á landslýðinn. Nú er að vísu nógu slæmt að eyða of fjár frá landsmönnum í stofnanir eins og t.d. fjárhagsráð og undirdeildir þess, - en hitt er þó hálfu verra, ef starfsemi sem þessi er þannig rekin, að hún svari alls ekki til raunverulegra þarfa þjóðarinnar á því sviði, sem um er að ræða. Þegar lögin um fjárhagsráð voru sett á síðasta þingi, urðu um þau harðar umræður milli stjórnarliðsins og þingmanna Sósfl. Þingmenn Sósfl. héldu því fram, að litið mark væri takandi á slagorðum 2. gr. laganna, um það, að fjárhagsráð skyldi miða störf sín við það að hagnýta til fulls framleiðslugetu þjóðarinnar, að áframhald verði á öflun nýrra og fullkominna framleiðslutækja til landsins, að byggðar verði verksmiðjur og iðjuver til þess að vinna sem mest og bezt úr öllum framleiðsluvörum til lands og sjávar, að bæta starfsskilyrði iðjuvera, er framleiða vörur, er spara þjóðinni gjaldeyri, og að útrýma húsnæðisskorti og heilsuspillandi íbúðum, svo að nokkuð sé nefnt af því, sem látið var heita, að fjárhagsráð ætti að koma til leiðar. Þingmenn Sósfl. báru það þá þegar á hæstv. ríkisstj., að bak við þessar bollaleggingar fælist engin alvara, heldur ætlaði hún fjárhagsráði raunverulega að vera hemill á athafnalífið í landinu. Ég held, að reynslan sé þegar farin að sýna það nokkuð áþreifanlega, að þingmenn Sósfl. höfðu rétt fyrir sér í þessu efni. Ég gat þess áður, í öðru sambandi, að engar áætlanir hafa komið frá fjárhagsráði, og sennilega verður enn nokkur bið á því, að þær birtist. - Í stað áhugans fyrir að hagnýta til fulls framleiðslugetu þjóðarinnar, hefur hæstv. ríkisstj. hvað eftir annað - með árásum á lífskjör alþýðunnar - stofnað til stéttastyrjaldar í landinu, sem haft hefur í för með sér alvarlegar stöðvanir í framleiðslulífi þjóðarinnar og þar með verðmætistöp. Engin öflun nýrra fullkominna framleiðslutækja hefur átt sér stað - umfram það, sem fyrrv. ríkisstj. hafði gert ráðstafanir til. Í stað þess, að byggðar séu verksmiðjur og iðjuver til þess að vinna sem mest og bezt úr öllum framleiðsluvörum til lands og sjávar, eru stöðvaðar þær verksmiðjubyggingar, sem fyrrv. ríkisstj. hafði undirbúið og að sumu leyti keypt vélar til. Og starfsemi fiskiðjuvers sjálfs ríkisins er torvelduð, með atbeina ríkisbankans. Í stað þess að útrýma húsnæðisskorti og heilsuspillandi íbúðum, er fjárhagsráð látið neita mönnum um fjárfestingarleyfi til að byggja hús yfir höfuð sér - og það jafnvel, þó að efnivörur séu fyrirliggjandi, svo að ekki sé um neina aukna gjaldeyrisnotkun að ræða. Þó keyrir sennilega um þverbak með afstöðu fjárhagsráðs og annarra stjórnarvalda til iðjuvera, sem framleiða vörur, er spara þjóðinni gjaldeyri. Í stað þess að bæta starfsskilyrði þessara iðjuvera, eins og það er kallað í fjárhagsráðsl., er ástandið í þessum málum þannig, eins og berlega hefur komið fram í blaðaskrifum undanfarið, að innlendi iðnaðurinn er að meira eða minna leyti stöðvaður, vegna þess að honum hefur verið neitað um innflutning nauðsynlegra hráefna - og fram undan virðist vera alger stöðvun á þessu sviði, ef svo fer fram í þessu efni sem verið hefur. Í staðinn fyrir að spara gjaldeyri með því að hlynna að þessari innlendu framleiðslu, kvað nú hafa verið leyfður innflutningur t.d. á hreinlætisvörum, sem talið er, að muni verða miklu dýrari en hreinlætisvörur þær, sem innlendu verksmiðjurnar mundu framleiða, ef þær fengju nauðsynleg hráefni, - og nota til þess aðeins litinn hluta þess gjaldeyris, sem fer fyrir fullunnu vörurnar. Ég get ekki stillt mig um í þessu sambandi að vitna í frétt, sem eitt aðalblað hæstv. ríkisstj., Morgunblaðið, flutti 21. jan. s.l. Væntanlega verður það ekki talinn „kommúnistaáróður“, sem það blað flytur, - eða hætta á, að það beri ríkisstj. og stofnunum hennar verri sögur en efni standa til. Fréttin er frá fréttaritara Morgunbl. á Akureyri og hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „15. janúar kom stjórn Iðnrekendafélags Akureyrar saman á fund til að ræða um ástand það, er skapazt hefur í mestum hluta iðnaðarins hér á Akureyri, sem orsakazt hefur af hráefnaskorti síðastl. ár. Sumar verksmiðjur hafa þegar hætt störfum og aðrar neyðast til þess innan skamms, ef ekki rætist úr þessum vandræðum. - Vonir manna við skýrslusöfnun þá, sem fjárhagsráð lét fara fram í byrjun nóv. s.l., hafa algerlega brugðizt. - Þar var m.a. óskað eftir upplýsingum um minnstu hráefnaþörf til ársloka 1947, en ekki er vitað um eitt einasta fyrirtæki hér á Akureyri, sem fengið hefur svar. Lýsti stjórn iðnrekendafélagsins megnri óánægju yfir því aðgerðaleysi, sem virðist ríkja í þessum málum hjá þeim aðilum, sem með innflutnings- og gjaldeyrismál fara.“ Það er ekki aðeins, að þessi frétt stjórnarblaðsins dragi upp hryggðarmyndina af hafta- og stöðvunarstefnu hæstv. ríkisstj. og stofnana hennar í atvinnulífi landsmanna, heldur lýsir hún einnig á táknrænan hátt fyrirlitningu þessara „toppfígúra“ á landslýðnum, sem - í krafti hins yfirskipulagða ríkiskapítalisma - á örlög sín og afkomu svo mjög undir geðþótta stjórnarvaldanna komin. Það, að fjárhagsráð heimtar skýrslu á skýrslu ofan, er skjaldarmerki skriffinnskunnar í stjórnarkerfinu. Hitt, að það lýtur ekki svo lágt að svara erindum heilla atvinnugreina - hvað þá að bæta úr þörfum þeirra -, er snerting þeirrar dauðu handar, sem núverandi stjórnarvöld landsins hafa lagt á nýsköpunina, sem þau umfram allt vilja feiga. Dæmið um það, að fjárhagsráð ekki einu sinni svarar erindum iðnrekendasamtakanna í höfuðstað Norðurlands, er að vísu nokkuð hart, en það er ekkert einsdæmi, heldur aðeins sýnishorn af þeim erfiðleikum, sem einstaklingum og félögum - og það jafnvel opinberum aðilum eins og bæjarfélögum - eru búnir af því að þurfa að sækja flest sín mál hingað undir Reykjavíkurvaldið. - Lítur út fyrir, að það mál verði landsbyggðin að taka til alvarlegrar meðferðar heldur fyrr en síðar. Vil ég í því sambandi minna á tillögur, sem þingmenn Sósfl. flytja nú á Alþ. um það, að komið verði upp sjálfstæðum innflutnings- og gjaldeyrisdeildum, einni fyrir hvern landsfjórðung, er hafi aðsetur á Ísafirði, Akureyri og í Neskaupstað. Ég hef nú bent á nokkur dæmi þess, - í sambandi við fjárlagafrv., - hvernig stefna hæstv. ríkisstj. er afturhaldssöm og neikvæð um verklegar framkvæmdir og þróun atvinnulífsins í landinu. Slík stefna er ekki í neinu samræmi við raunverulega fjárhagsgetu þjóðarinnar - og þau skilyrði önnur, sem við nú höfum til að efla framleiðslugetu þjóðarinnar og velmegun fólksins. Ég fullyrði, að þetta ár, sem nú er nýbyrjað, verður mesta veltiár, sem yfir íslenzku þjóðina hefur komið, ef ekki kemur til alveg óvenjulegur aflabrestur eða enn meiri skemmdarverk af hálfu forsvarsmanna þjóðarinnar. En slík fjárhagsleg góðæri notast ekki til að undirbyggja varanlega velmegun þjóðarinnar, nema víkið sé frá völdum þeim hrunstefnu-postulum, sem nú halda kverkataki um nýsköpunarframkvæmdirnar, sem Sósfl. á sínum tíma átti frumkvæðið að.



Það er gott til þess að vita, að ef marka má ræðu hv. 6. landsk., Steingríms Aðalsteinssonar, bíður flokkur hans með eftirvæntingu væntanlegra áætlana frá fjárhagsráði. Þær hafa af eðlilegum ástæðum orðið nokkuð síðbúnar. Þetta er í fyrsta sinn, sem slíkar áætlanir eru samdar eða tilraun hefur verið gerð til þess að semja þær. Engar skýrslur hafa verið til um byggingarframkvæmdir í landinu eða önnur þau atriði, sem áætlanir þessar eiga að byggjast á. Þessum skýrslum hefur nú verið safnað í fyrsta sinn í sögu landsins. Áætlanir verða gerðar samkvæmt þeim. Og svo sem fram kom af skýrslum fjárhagsráðs á s.l. ári, mun fjárhagsráð einnig á þessu ári með ráðstöfunum sínum eftir mætti tryggja það, að byggingarefni og gjaldeyrir verði fyrst og fremst notað til þess að koma áfram íbúðabyggingum af hæfilegri stærð og framleiðslufyrirtækjum, er spara gjaldeyri eða nauðsynleg eru vegna útflutningsframleiðslunnar. Ég er hv. 6. landsk., Steingrími Aðalsteinssyni, sammála um, að ýmis efni standa til, að þetta ár geti orðið eitthvert mesta veltiár í sögu landsins. Aldrei fyrr hafa landsmenn verið búnir jafngóðum atvinnutækjum. Ríkisstj. hefur gert sérstakar ráðstafanir til þess, að öll þessi tæki verði starfrækt, og hennar ætlan er, að hér verði atvinna handa öllum. En hvaða fyrirætlanir hafa Steingrímur Aðalsteinsson og aðrir leiðtogar kommúnista? Þeir berjast gegn því, að atvinnutækin verði starfrækt. Þeir berjast fyrir hækkun dýrtíðarinnar og fyrir vinnudeilum, sem mundu stöðva atvinnuvegina. Á þennan hátt eru þeir að svíkja nýsköpunina, sem þeir sjálfir áttu sinn þátt í að skapa. Kommúnistaleiðtogarnir hafa ákveðið að fórna bæði hagsmunum verkamanna og nýsköpuninni til þess að þóknast hinum erlendu húsbændum sínum. Afkoma þessa árs fer þess vegna eftir því, hvort þeim verður eitthvað ágengt eða hvort verkamenn hrinda áhrifum þeirra. Fjárlagafrv. það, sem hér er til umræðu, er að því leyti raunsærra heldur en áður hefur tíðkazt, að inn í það eru teknar þær upphæðir sem ætla má, að ríkið þurfi að greiða á árinu til dýrtíðarráðstafana, þ.e.a.s. til niðurborgunar dýrtíðarinnar og til greiðslu á ábyrgðarskuldbindingu þeirri, sem ríkið hefur tekið að sér í því skyni að koma fiskveiðunum á stað nú á vertíðinni. Upphæðir þær, sem ríkið greiðir í þessu skyni, samanlagðar, nema 551/2 milljón króna. En þó að svo sé, að þessar upphæðir standi nú á fjárlagafrv., tel ég, að einnig hefði þurft að taka inn á frv. verulega upphæð til afborgunar á væntanlegu 20 millj. kr. láni, sem ríkið þarf óhjákvæmilega að taka vegna fiskábyrgðar þeirrar, er Alþ. tókst á hendur fyrir vertíð 1947, því að tæplega getur verið rétt að láta þessa skuld standa til margra ára. Ýmsir hafa talað um hinn ágæta fjárhag ríkissjóðs og sagt í því sambandi, að ríkinu væru allir vegir færir, - fjárhagur ríkissjóðs hefði aldrei verið betri en nú og að sjálfsagt væri að krefjast þess af ríkinu, að það legði fram mjög mikið fé til ýmiss konar verklegra framkvæmda. Ég verð að telja, að sú mikla skuldasöfnun, sem ríkið hefur orðið fyrir, beri vott um hið gagnstæða. Enn þá er mjög mikið fé í umferð í landinn, og yfirleitt má segja, að allur atvinnurekstur, annar en sjávarútvegur, hafi gengið mjög vel fram á þennan dag. Hagur flestra sveitar- og bæjarfélaga mun vera mjög góður, að örfáum undanteknum. Það er þess vegna mjög óeðlilegt, svo að ekki sé meira sagt, að ríkið fyrst allra stofnana í landinu lendi í stórkostlegri skuldasöfnun, áður en nokkuð kreppir að hjá almenningi eða einstökum fyrirtækjum. Ástæðurnar fyrir þessari óeðlilegu skuldasöfnun ríkissjóðs eru raunar auðsæjar og stafa af því, að ríkið hefur þurft að greiða stórfé til þess að halda niðri dýrtíðinni í landinu og enn fremur tekið á sig þungar byrðar, vegna þess að dýrtíðin hefur lamað sjávarútveginn, sem er aðalútflutningsatvinnuvegur landsmanna. Ég vil geta þess, að því fer mjög fjarri, að rétt sé að saka núverandi ríkisstj. um það, hvernig málum er komið í þessu efni. Alþ. hefur sjálft látið undan almennum kröfum landsmanna um aukið framlag til opinberra þarfa, raunar umfram getu ríkissjóðs. Þá hefur Alþ. enn fremur dregið úr hófi fram að gera raunhæfar ráðstafanir til þess að hefta og lækka dýrtíðina, þangað til núverandi ríkisstj. fékk samþykkt dýrtíðarlög sín. Verulegur hluti af þessum vandræðum hlauzt af því, þegar kommúnistar sviku nýsköpunina með því að hlaupast brott úr fyrrv. ríkisstj. Í sambandi við það fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, hefur talsmaður kommúnista, hv. 6. landsk., veitzt að ríkisstj. fyrir það, að ekki er meira ætlað til verklegra framkvæmda á frv. Þetta er gersamlega ástæðulaust vegna þess, að ef ríkið ætlar nú mjög mikið til verklegra framkvæmda, orsakar það óhæfilega samkeppni um vinnuaflið við aðalútflutningsatvinnuveginn, sjávarútveginn, en slíkt má ekki verða. Hrunsöngur hv. 6. landsk. og annarra kommúnista og spádómar um atvinnuleysi, þó að verulega væri dregið úr verklegum framkvæmdum ríkisins, eru hin mesta fjarstæða, svo sem hér mun sýnt verða. Allir vita, að ástandið er nú þannig í mörgum verstöðvum, að fjöldi skipa liggur í höfn og kemst ekki á flot vegna mannleysis. Stækkun skipastólsins og hraðfrystihúsanna hefur gengið örar heldur en gert var ráð fyrir, og enn fremur hafa ýmiss konar atvinnuvegir verið efldir svo mjög í landinn, að ástæðulaust er fyrir ríkið að leggja á þessu ári mikið fé til verklegra framkvæmda, annarra en þeirra, sem greiða fyrir útflutningsframleiðslunni. Tel ég, að í því sambandi þyrfti að athuga tilfærslur á frv., þannig að meira fé yrði lagt til hafnarframkvæmda en minna til bygginga, sem ekki standa í sambandi við framleiðsluna. Atvinnumöguleikar landsmanna vegna þessarar miklu aukningar atvinnufyrirtækjanna, sem til eru nú í landinu, hafa aldrei nokkurn tíma verið eins miklir og þeir eru nú. Þessa miklu atvinnumöguleika vill hæstv. ríkisstj. og þeir, sem hana styðja, nota til þess ýtrasta, en kommúnistar vilja spilla þeim eftir mætti í samræmi við „dagskipun M“ frá höfuðstöðvunum í austri. Ég vil nú nefna nokkur skýr dæmi um hina öru aukningu atvinnumöguleikanna. Í skýrslu, sem nýbyggingarráð gaf út og dags. er í desember 1946, eru settar fram 5 áætlanir um stækkun fiskiflotans, og er þar yfirlit yfir eflingu sjávarútvegsins á tímabilinu 1946 til 1951. Nýbyggingarráð kemst þar að þeirri niðurstöðu, að rétt sé að binda starfsemina í framtíðinni við flota þann, sem nefndur er í áætlun þess II, en þar er gert ráð fyrir, að hæfilegur fiskifloti landsmanna á árinu 1951 sé 795 skip, samtals 52 025 rúmlestir. Áætlar nýbyggingarráð, að á þennan fiskiflota þurfi 7–8 þúsund menn. Samkvæmt síðustu skipaskoðun telur fiskimálastjóri, að til muni vera í landinu 688 fiskiskip, rúmlestatala þeirra er 44170. Í lauslegri áætlun, sem hann hefur gert, telur hann, að ef öll þessi skip færu nú á vertíð á þær fiskveiðar, sem hverju skipi hæfði, mundi þurfa á þau 7150 sjómenn. Nú þegar eru komnir 4 togarar til viðbótar, samtals 2770 rúmlestir, og á þessu ári koma til landsins flestir þeir togarar, sem þegar er búið að semja um kaup á í Bretlandi; enn fremur bætast við nokkur vélskip, þannig að sennilegt er, að á árinu 1948 verði tala fiskiskipanna orðin 718 og rúmlestatala þeirra 56 000, eða 4000 rúmlestum hærri heldur en nýbyggingarráð taldi hæfilegt markmið á árinu 1951. Eflaust gengur eitthvað úr af skipum á árinu, en þó aldrei meira en svo, að rúmlestatala fiskiskipanna verður í árslok 1948 svipuð eða hærri en nýbyggingarráð gerði ráð fyrir, að hún þyrfti að vera árið 1951 til þess að fullnota veiðimöguleika landsmanna hér við strendurnar, án þess að gengið væri á fiskistofninn. Þessi öri vöxtur fiskiflotans hefur þegar orðið til þess, að mikil vöntun er nú á sjómönnum og það svo, að til vandræða horfir. Samhliða þessu hefur farskipaflotinn verið mjög mikið aukinn. Farþega- og flutningaskip voru í árslok 1945 10, rúmlestatala 9500, en í árslok 1947 17 skip, um 14500 rúml. Á þessu ári eru væntanleg 2 af skipum þeim, sem Eimskipafélag Íslands er að láta byggja í Danmörku, og hið mikla skip „Tröllafoss“, sem skipshöfn er farin til Ameríku til að sækja. Enn fremur koma 2 ný strandferðaskip ríkisins. Alls verða þetta um 13 þús. rúmlestir. Verður þá þessi floti á árinu 1948 orðinn um 28 þús. rúmlestir og hefur þá náð þeirri stærð, er nýbyggingarráð hafði gert ráð fyrir í áætlun sinni. Þessi mikla aukning farskipaflotans eykur enn eftirspurn eftir sjómönnum, og væri vissulega illt til þess að vita, ef mikill hluti hans eða fiskiskipanna þyrfti að liggja hér við landfestar vegna mannleysis, er stafaði af því, að Alþ. veitti svo mikið fé til verklegra framkvæmda, t.d. vegagerða og bygginga, að menn fengjust ekki til þess að sækja sjóinn. Þá má og geta þess, að hraðfrystihúsum hefur fjölgað mjög ört. Samkvæmt skýrslu fiskimálanefndar voru til hér á landi hinn 1. apríl 1946 71 frystihús, er höfðu geymslurúm fyrir samtals 35 þúsund tonn af fiskiflökum, frystu kjöti og frystri síld, en í ársbyrjun 1948 er tala þessara húsa orðin 86, og hús þau, sem eru í samtökum sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, eru talin geta afkastað 680 tonnum af flökum á dag miðað við 16 tíma vinnu. Utan þessara samtaka eru önnur frystihús, sem sennilega gætu unnið um 100 tonn á dag. Viðbætur hraðfrystihúsanna hafa þannig orðið mjög örar, og enn eru mörg hraðfrystihús í byggingu. Ef hraðfrystihús þessi fá þann fisk, sem þau þurfa til þess að vinna með sæmilegum afköstum, verður að gera ráð fyrir, að þau þurfi 3800 manns til vinnunnar. Er þó aðeins gert ráð fyrir þeim húsum, sem nú eru starfrækt, en ekki þeirri viðbót, sem fyrirhuguð er. Þetta er 800 manns fleira heldur en nýbyggingarráð gerði ráð fyrir, að þyrfti til þess að anna allri vinnu í hraðfrystihúsunum, sem voru starfandi á árinn 1946. Ýmsar niðursuðuverksmiðjur hafa verið reistar, sem þurfa mjög aukinn vinnukraft, en þar sem óvissa ríkir um starfrækslu þeirra og afköst, verða þær ekki hér með taldar. - Hins vegar verða afköst síldarverksmiðja hér við Faxaflóa aukin mjög fyrir næsta haust, og þarf þar enn aukinn vinnukraft til útflutningsframleiðslunnar. Í ráði er að koma á fót 10000 mála síldarbræðslu um borð í skipi, er væri færanlegt meðfram ströndum landsins. Enn fremur er í ráði að auka afköst ýmissa verksmiðja hér við Faxaflóa, þannig að þær geti unnið úr 12000–15000 málum á sólarhring. Og hefur fjárhagsráð þegar lýst yfir stuðningi og fyrirgreiðslu til ýmislegra framkvæmda í þessu skyni. Að öllu þessu athuguðu er augljóst, að þær ráðstafanir, sem þegar er búið að gera vegna framleiðslutækja sjávarútvegsins, verða þess valdandi, að mjög mikil aukning þarf að vera á vinnuaflinu við þau, til þess að tækin notist, sem búið er að kaupa til landsins. - Það er þess vegna alger óþarfi vegna atvinnu landsmanna að leggja stórfé frá ríkinu til verklegra framkvæmda á þessu ári, og gelur reyndar verið hættulegt bæði fyrir afkomu landsins í heild og einstaka atvinnuvegi, því að eins og gjaldeyrismálum okkar er nú komið, verður að leggja alla stund á útflutningsframleiðsluna umfram aðra atvinnuvegi. Þjóðin er full framfaraáhuga, en þeim framförum þarf að beina inn á þær brautir, að fyrst séu leyst þau verkefni, sem eru mest aðkallandi. Enginn trúir á hrun það og atvinnuleysi, sem kommúnistar segja, að núverandi ríkisstj. vilji leiða yfir landsmenn, og ber hinn mikli áhugi einstakra manna fyrir auknum framkvæmdum og þeirra, sem ráða fyrir opinberum framkvæmdum í byggingarmálum, þessa ljósan vott. Fjárhagsráði hafa borizt umsóknir, sem bráðabirgðayfirlit hefur nú verið samið um, og er það svo sem hér segir: Kostn. Kostn. Kostn. Heild. Íbúðir 31/12'47 1948 1949 millj. Íbúðarhús 1301 2263 50.8 179.5 230.0 Bilskúrar og útihús 292 1.0 8.2 9.2 Verzlunarhús og þ. u. l. 100 12 9.6 40.7 1.4 51.7 Iðnaðarfyrirtæki 66 4 2,9 8.2 0.8 11.9 Framleiðslufyrirtæki . 56 8.9 33.8 8.1 50.8 1815 2279 73,2 270.4 10.3 353.6 Opinberar byggingar 172 29.3 64.7 26.8 120.9 - verklegar framkv. 107 64.2 86.8 98.0 249.1 279 93.5 151.5 124.8 370.0 Má af þessu yfirliti ráða, að mikill hugur er í mönnum um byggingar og um opinberar framkvæmdir. Verður vafalaust ákveðið innan skamms af fjárhagsráði, í hverjar byggingar skuli ráðizt á þessu ári. Byggingarstarfseminni þarf að einbeita að því að byggja íbúðir við almenningshæfi og byggingar nauðsynlegar framleiðslunni, en af því, sem ég hef áður sagt um útflutningsframleiðsluna og fólksþörfina þar, er augljóst, að sama gegnir um byggingarstarfsemi bæði einstaklinga og þess opinbera, að gæta þarf nokkurrar varhygðar í því að draga ekki fólkið til þeirrar starfsemi um of, á kostnað útflutningsframleiðslunnar, því að vitanlegt er, að ef ekki fæst gjaldeyrir, verður ekki heldur hægt að byggja. Um iðnaðinn gildir hið sama og um sjávarútveginn, byggingarstarfsemina og opinberar framkvæmdir, að þar er fyrirhuguð mjög mikil aukning. Fjárhagsráð hefur safnað skýrslum um iðnaðinn. Eru þær eigi fullkomnar, en munu þó vera hið næsta, er komizt verður. Samkvæmt þeim nam verðmæti iðnaðarins 236.8 millj. á árinu 1946, en á árinu 1947 til 1. okt. 188.6 millj., og ef gert er ráð fyrir sömu framleiðslu á síðasta ársfjórðungi, nemur hún alls 235.6 millj. eða svipaðri upphæð og á árinu 1946. Hins vegar er áætlun iðnaðarframleiðslunnar árið 1948 371 millj. kr. eða um þriðjungs aukning. Hráefnanotkun iðnaðarins var 1946 86.6 millj., en á árinu 1947 til 1. okt. 75 millj., og áætluð fyrir síðasta ársfjórðung þess árs 18 millj., eða alls 93 millj. Á árinu 1948 áætla iðnaðarframleiðendur, að þeir þurfi hráefni fyrir 1481/2 millj. kr. Tala manna þeirra, er við iðnaðinn vinna, var árið 1946 5421, árið 1947 5130 og áætluð á árinu 1948 vegna þeirrar aukningar, sem orðið hefur á vélakosti, 6738. Einnig hér er ráðgerð mikil útfærsla, og menn spyrja: Hvað verður hægt að útvega af hráetnum til iðnaðar? - Hvað verður hægt að byggja? - Hvað verður hægt að vinna að opinberum framkvæmdum? Og svarið hlýtur að vera hið sama við öllum þessum spurningum: Það fer eftir gjaldeyrisástandinu og ettir mannaflinu og fjármagni því, sem landsmenn hafa til umráða innanlands. En það er eins og ýmsir reikni alls ekki með þeirri staðreynd. Vegna hinna mjög öru framkvæmda á öllum sviðum hefur þegar verið fest geysimikið fjármagn einstaklinga til margra ára. Auk þess hafa ríkinu verið bundnir ótrúlega stórir baggar bæði með fjárframlög og ábyrgðir. T.d. hafði Landsbankinn s.l. sumar skrá yfir lánbeiðnir ríkisins og lánbeiðnir með ríkisábyrgð upp á 180 milljónir króna. Þó er gjaldeyrisástandið svo, að fjármagnið er orðið mjög bundið. Samkv. skýrslum fjárhagsráðs var gjaldeyrisforðinn í árslok 1946 223 millj. kr. Þar af hafði verið ráðstafað á nýbyggingarreikning 131 millj. kr. Auk þess komu svo ábyrgðir bankanna 60 millj. kr., eða alls var eftir til annarra ráðstafana en nýbygginga og ábyrgða 42 millj. kr. Nú er ástandið orðið allt annað. Gjaldeyriseign bankanna var í árslok 1947 48.4 millj. kr., en ábyrgðir 46.4 millj. kr., eftir voru því til ráðstöfunar umfram ábyrgðir aðeins 2 millj. kr., og er það þó ekki hin rétta mynd af ástandinu, því safnazt hafa fyrir hjá bönkunum um 18 millj. kr. í innheimtum, sem voru óafgreiddar um áramótin, vegna þess að ekki var hægt að yfirfæra þær sökum gjaldeyrisskorts. Nokkuð af vörum þessum hafði þó verið flutt til landsins án leyfa. Auk þess hafa á árinu safnazt stórar skuldir í útlöndum, bæði hjá einstökum fyrirtækjum og enn fremur hjá opinberum aðilum, sem eru í miklum vanskilum, einnig vegna vöntunar á gjaldeyri. Nema upphæðir þessar samtals mörgum tugum milljóna kr., þannig að í staðinn fyrir 42 milljóna króna inneign bankanna umfram bankaábyrgðir í árslok 1946 er komin stór gjaldeyrisskuld. Þetta hefur orðið þrátt fyrir það að fjárhagsráð og viðskiptanefnd hafa með ráðstöfunum sínum á árinn dregið mjög mikið úr öllum innflutningi til landsins og sérstaklega skorið niður allan óþarfainnflutning. Fjárhagsráð hafði sagt fyrir um þetta í tveim skýrslum, er það hefur birt um gjaldeyrisástandið. Gjaldeyrisskortur kreppir nú mjög að öllum, sem viðskipti eiga við útlönd, og væri þó ástandið enn verra, hefði Faxasíldin eigi komið til sögunnar. Í l. um fjárhagsráð er svo ákveðið, að fjárhagsráð skuli semja innflutningsáætlun fyrir ár hvert. Að þessu sinni hefur fjárhagsráð haft mikinn vanda á höndum um samning slíkrar áætlunar. Gjaldeyrisforðinn er horfinn og tugmilljóna skuldir komnar í staðinn við önnur lönd. Eftir er að greiða stórfé til að ljúka ýmsum mikilsverðum framkvæmdum, sem þegar eru hafnar, og þau nýju framleiðslutæki og vélar, sem flutt hafa verið inn til landsins, þurfa mjög aukinn rekstrarkostnað, þau auka að sjálfsögðu mjög mikið afköst landsmanna, en vitanlega þó því aðeins, að þau séu í gangi. Fjárhagsráð hefur eigi enn að fullu gengið frá innflutningsáætlun sinni, en þó virðist nú mega fullyrða, að þrátt fyrir ýtrustu varfærni geti innflutnings- og gjaldeyrisáætlunin aldrei numið minna en um 310 millj. kr. með fobverði. Auk þess koma svo hinar svonefndu duldu greiðslur, flutningsgjöld, námskostnaður, sendiráðakostnaður o.s.frv., sem aldrei getur numið minna en um 80 millj. kr., og það þó að gætt sé ýtrustu varfærni á öllum sviðum. Lágmarksþarfir landsmanna eru samkv. þessu um 400 millj. kr., og er þá skorinn niður allur óþarfainnflutningur og nauðsynjavörur, svo sem frekast hefur þótt fært. Innflutnings- og gjaldeyrisáætlunin skiptist sem næst til þriðjunga, þannig að neyzluvörur nema um 103 millj. kr., rekstrarvörur til lands og sjávar nema 103 millj. kr., en byggingarefni (annað en til viðhalds) og nýbyggingarvörur nema um 103 millj. kr. Til samanburðar vil ég geta þess, að ég hef gert tilraun til að sundurliða innflutning ársins 1945 eftir skýrslu Hagtíðinda, og telst mér svo til, að neyzla þess árs nemi 145 millj. króna, en rekstrarvörur og nýbyggingar kr. 174 millj. Virðist hafa orðið mikil breyting á þessu, og sýnir hún, hve gersamlega tilefnislaust stjórnarandstaðan sakar núverandi ríkisstj. og fjárhagsráð um að reka erindi heildsala eða kaupmanna. Á árinu, sem leið, hefur útflutningur landsmanna verið hærri en nokkru sinni fyrr, eða um 300 millj. króna. Til þess að útflutningur nægi fyrir brýnustu þörfum þessa árs, þarf hann að hækka um þriðjung eða í 400 milljónir, og virðist ekki varlegt að gera ráð fyrir öllu hærri upphæð. Á þessu ári eru gjaldeyris- og innflutningsyfirvöldin mjög bundin við það, sem áður hefur verið gert. Til viðskiptanefndar og fjárhagsráðs hafa komið mjög margar beiðnir um framlengingar á eldri leyfum, og geta þessar framlengingar varla numið minna en 100 til 120 millj. kr., sem þá verða að koma upp í innflutningsáætlun þessa árs. Hafa fjárhagsráði borizt beiðnir um framlengingu nýbyggingarleyfa, er nema um 30 millj. kr. Af þessu, sem hér hefur sagt verið um aukning atvinnuveganna, er augljóst, að atvinnumöguleikar landsmanna eru meiri heldur en þeir hafa nokkurn tíma verið áður. Þannig er nú þegar í ársbyrjun 1948 ýmislegt það komið til fullra framkvæmda, sem nýbyggingarráð taldi, að ljúkast þyrfti á árinu 1951. Enn fremur er augljóst, að brýna nauðsyn ber til að beina vinnuaflinu og fjármagninu að framleiðslu sjávarafurða, því að öll önnur afkoma landsmanna er undir því komin, að svo verði gert. Það er á valdi landsmanna sjálfra, hvernig þeir fara með þessa möguleika, og ef við verðum samkeppnisfærir um að selja vörur okkar á erlendum markaði og notum okkur framleiðslutækin, þurfum við engu að kvíða um framtíðina. En að þessu hefur verið lagður grundvöllur með þeim dýrtíðarráðstöfunum, sem ríkisstj. hefur gert með dýrtíðarlögum sínum. Getum við haldið vinnufriði í landinu, getum við haldið áfram að færa niður dýrtíðina og séð um, að öll okkar framleiðslutæki séu í notkun, má telja, að bjart sé fram undan meðan vörur okkar falla ekki á erlendum markaði. Verði hins vegar gerðar ráðstafanir til þess að hindra það, að við getum orðið samkeppnisfærir um sölu á afurðum okkar, eða verði atvinnuvegirnir stöðvaðir með óhyggilegum ráðstöfunum, mun illa fara. Þessar staðreyndir verða öllum Íslendingum æ ljósari með degi hverjum. Tilraunir, sem kommúnistaleiðtogarnir hafa gert samkvæmt erlendum fyrirskipunum til þess að æsa til verkfalla gegn dýrtíðarráðstöfunum ríkisstj., hafa engan árangur borið. Kommúnistar hafa orðið fyrir sárum vonbrigðum. Þeir töldu sig geta unnið mikið fylgi í verkalýðsfélögunum á kostnað Alþýðuflokksins vegna dýrtíðarlaganna. - Reynslan hefur orðið allt önnur. Hvarvetna þaðan, sem til fréttist, hefur fylgi kommúnista í verkalýðsfélögunum minnkað. Í fjórum verkalýðsfélögum: í Sandgerði, á Hellissandi, í Borgarnesi og á Hvammstanga, hafa kommúnistar misst formennsku. Ýmis önnur félög hafa hrundið þeim úr trúnaðarstöðum, og víða hefur fylgi þeirra hrunið niður, eins og t.d. í Vestmannaeyjum. Í sumum félögum, t.d. bifreiðastjórafélaginu Hreyfli, þorðu þeir ekki að stilla upp í stjórn vegna fylgisleysis. Í Dagsbrún vann Alþýðuflokkurinn stórlega á, þrátt fyrir austrænar kosningaaðferðir kommúnista, og sama sagan heyrist alls staðar að af landinu. Í örfáum sterkustu félögum sínum hafa kommúnistar marið í gegn mótmæli gegn dýrtíðarlögunum með örlitlum atkvæðamun, en önnur félög hafa beinlínis mælt með lögunum. Þetta er allur árangurinn, sem kommúnistaleiðtogarnir hafa náð með hinni stórkostlegu, skipulögðu áróðursog rógsherferð sinni og öllum þeim fjölda erindreka og starfsmanna, sem flokkurinn hefur á launum, hvaðan sem þau svo koma. Engin skipulögð andstaða er rekin gegn kommúnistum í verkalýðsfélögunum. Verkamennirnir hafa sjálfir fundið hvöt hjá sér til þess að losa sig við þá. Ef andstæðingar kommúnista rækju svipaðan áróður og kommúnistar gera, yrðu áhrif kommúnista þurrkuð út á skömmum tíma. En þó að fyrsta árás kommúnistaleiðtoganna gegn atvinnulífi landsmanna hafi þannig sem heild mistekizt, sitja þeir sig aldrei úr færi með að gera það tjón, sem þeir geta. Þeim þykir veiði Faxaflóasíldarinnar vera orðin ískyggilega mikil. Þeir létu því Dagsbrúnarstjórnina banna síldarlosun í Reykjavík að nóttu til. Sjómenn, sem biða hér dögum saman eftir losun, tóku þá til sinna ráða. Þeir neituðu að afhenda nokkra síld, nema Dagsbrún aflétti banninu. Alger stöðvun var of áberandi á ábyrgð kommúnistaleiðtoganna. Þeir létu því undan í þetta skipti, þökk sé hinni einörðu afstöðu sjómanna. Vilji kommúnistaleiðtoganna til þess að framkvæma hina fyrirskipuðu skemmdarstarfsemi er augljós. En hver atvinnustöðvun, sem framkvæmd er, kemur illa við þá, sem vinnuna missa. Verkföll framin eftir erlendum fyrirskipunum mæta andúð fjölda verkamanna, sem áður hafa fylgt kommúnistum að málum. Þess vegna hrynur fylgið alls staðar af þeim. Ég hef hér að framan sýnt fram á hina geysimiklu atvinnumöguleika, sem til eru nú í landinn. Ég hef einnig í stórum dráttum rakið gjaldeyrisástandið. Hvort tveggja hlýtur þetta að ræðast í sambandi við frv. það til fjárlaga, sem hér er á dagskrá. Stefna núverandi ríkisstjórnar er sú, að hér verði atvinna handa öllum. Að þessu miða dýrtíðarlögin og þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið til þess að reyna að tryggja gjaldeyri til atvinnuframkvæmda, fyrst og fremst fyrir þá, sem harðast verða úti í atvinnuleysi eða vinnustöðvunum, verkamenn og sjómenn. En leiðtogar kommúnista nota samtök þeirra til þess að fremja skemmdarstarfsemi sína. Andstaða verkamanna og sjómanna gegn hinum sviksamlegu aðförum kommúnista hlýtur því að magnast eftir því, sem svik kommúnista verða augljósari, svo sem í ljós kom við hirtingu þá, er sjómenn nýlega gáfu stjórn Dagsbrúnar. Ég vil ítreka það, að atvinnumöguleikar landsmanna, hvað sem liður framlögum ríkisins til opinberra framkvæmda á þessu ári, hafa aldrei verið eins miklir og nú, ef atvinnufyrirtækin geta verið í starfrækslu sökum dýrtíðar og ef verkamenn og sjómenn fá að vera í friði við vinnu sína fyrir kommúnistaleiðtogunum. Það er á valdi verkamanna og sjómanna sjálfra að láta ekki trufla vinnufriðinn, en til þess að svo verði, þurfa þeir að hrinda af sér áhrifavaldi kommúnista í félagsskap sínum. Takist það, mun atvinna handa öllum haldast áfram og hagur almennings halda áfram að batna til blessunar fyrir okkar litla þjóðfélag.

Forseti (JPálm): Hv. þm. Ísaf. hefur nú lokið máli sínu. Næstur tekur til máls hv. 2. þm. N-M., Halldór Ásgrímsson. Hann falar af hálfu Framsfl. og hefur hálftíma til umráða.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Á s.l. hausti var lagt fram fjárlagafrv. fyrir 1948 og var það með rúmlega 900 þús. kr. rekstrarhalla. Í þessu nýja fjárlagafrv. var yfirleitt gert ráð fyrir sama kostnaði við ríkisreksturinn og verið hafði s.l. ár, en allar verklegar framkvæmdir stórlega lækkaðar. Nú er nýtt fjárlagafrv. komið fram, og eru tekjur þess áætlaðar 60 millj. kr. hærri en á fyrra frv. Rekstrarhalli er áætlaður aðeins lægri, eða rúmar 600 þús. kr., en greiðsluhalli tæpar 27 millj. í stað 20 áður. Til hvers er þá þessi 60 millj. kr. tekjuaukning ætluð? Er ekki eitthvað af henni ætlað til hækkunar á framlagi til verklegra framkvæmda, sem nú er verið með og aðkallandi er áð reyna að ljúka sem fyrst? Nei. Öll fúlgan gengur til þess að reyna að halda niðri dýrtíðinni og í vexti og afborganir af lausaskuldum ríkissjóðs, og hrekkur þó ekki til, því að þessir 3 liðir eru nú samtals áætlaðir á þessu nýja frv. nálega 65 millj. kr. - Það sjá allir, hvert stefnir. Hinn eiginlegi rekstrarkostnaður ríkisins, dýrtíðarráðstafanir og afborganir og vextir af skuldum eru nú þegar að gleypa allar tekjurnar og ekkert að verða umfram til framkvæmda aðkallandi umbóta. Afleiðingar verðbólgunnar og þeirrar fjármálastefnu, sem hér hefur verið ráðandi fram að síðustu stjórnarskiptum, eru nú að koma betur og betur í ljós á þessu sviði sem öðrum. Ef litið er á tekjuhlið fjárlagafrv., sést, að eldri tekjuliðir hafa verið hækkaðir í áætlun um nálega 14 millj. kr., en einum nýjum bætt við, þ.e. söluskattinum, sem áætlaður er 19 millj. Ég býst við, að flestir, sem kynna sér þessa tekjuáætlun, verði að viðurkenna, að hún sé svo há, að ekki sé fært að áætla núverandi tekjustofna hærra en gert er. Meira að segja vil ég benda á, að vafasamt er, að áfengistekjurnar fái staðizt áætlun. Sumir telja, að þessar tekjur hafi á s.l. ári verið óeðlilega miklar, og þykir mér ekki ótrúlegt, að einhver hæfa sé fyrir því, þótt ég ætli ekki að fara að ræða eða rökstyðja það hér. En hitt er víst, að ef eitthvað af þeim tillögum, sem nú liggja fyrir Alþ., um takmörkun á sölu áfengis, nær fram að ganga, sem ég vona, þá þýðir ekki að leyna sig því, að slíkt hlýtur að skerða áfengistekjurnar að mun. Þá má einnig benda á atriði, sem að vísu varðar aðeins greiðslujöfnuðinn, að ekki virðist það lögum samkvæmt að færa rúml. 800 þús. kr. tekjuafgang ríkisútvarpsins þann veg, sem gert er. Þetta er vafalaust af vangá gert og mun verða leiðrétt, en þar með hækkar greiðsluhallinn um þá fjárhæð og verður tæpl. 28 millj. kr. Samkvæmt framansögðu geri ég hér ráð fyrir, að jafnvel bjartsýnustu menn geti varla gert sér vonir um hærri tekjur en fram eru taldar og að líklegra sé jafnvel, að áætlunin sé ekki alls kostar varleg, miðað við núverandi tekjustofna. Spurningin er þá: Eru þetta nægar tekjur til að fullnægja greiðsluþörf ríkissjóðs? Frv. sjálft svarar þessari spurningu, þar sem það gerir ráð fyrir 27 millj. kr. greiðsluhalla, en ég óttast, að þar með sé ekki öll sagan sögð. Eins og ég tók áðan fram, er halli á rekstraryfirlitinu nálega 600 þús. kr., en ef farið er í gegnum gjaldabálkinn virðist mér, að því miður séu ekki öll kurl til grafar komin. Get ég ekki betur séð en að ýmsar lögbundnar greiðslur, sem erfitt verður undan að komast, séu vantaldar og því aðeins til að blekkja sjálfan sig að taka þær ekki upp eins og ætla verður, að út þurfi að leggja. Annað er ef til vill hægara að leiða hjá sér að einhverju leyti, en þó er þörfin svo mikil og aðkallandi, að ég ætla hér að nefna upphæðir, ef til vill meira frá sjónarmiði brýnustu þarfa en þess, sem kann að reynast fært fyrir ríkissjóð að leggja fram. Ég skal þá telja upp helztu liðina, sem virðist þurfa að hækka: Jarðabótastyrkurinn er bundinn lögum. Á frv. er hann áætlaður 21/2 millj. kr. Árið 1947 reyndist hann 3.4 millj., og kunnugir telja, að nú þurfi að áætla hann 4 millj. Þá er áfallin lokagreiðsla vegna eldri laga um byggingarstyrki í sveitum. Sú upphæð er talin 310 þús., en hefur ekki verið tekin upp. Samkv. lögum ber að veita styrk til nýrra mjólkurbúa. Það er vitað, að á ríkissjóð eru áfallnar kröfur í þessu efni. Engin fjárhæð er tekin upp, en virðast ekki mega vera lægri en var á fjárl. 1947, kr. 400 þús. Til vegaviðhalds var 1946 varið rúmlega 111/2 millj., 1947 rúml. 13 millj. Á s.l. ári bættust við meira en 500 km langir þjóðvegir, sem sennilega þurfa nú meira viðhaldsfé en s.l. sumar. Sjálfsagt verður að reyna að draga úr þessum mikla viðhaldskostnaði, en tæplega get ég hugsað mér, að minna hrökkvi til en 11 millj., og er það 2 millj. kr. hækkun. 1947 var lögum samkv. lagt til sýsluvegasjóða 4 millj. kr. Fjárveiting í þessu skyni er nú áætluð 1/2 millj. Reynslan hefur sýnt, að ekki þýðir að áætla minna en leggja varð fram s.l. ár. Þessi liður þarf að hækka um 1/4 millj. Á frv. er lagt til að verja 3 millj. til nýrra vega í stað tæpl. 7 millj. s.l. ár. Það er alveg vonlaust, að hægt verði að komast af með þessa fjárhæð, jafnvel þótt ekki væri reiknað með lagningu vega á hinum nýju leiðum, .sem teknar voru í þjóðvegatölu s.l. ár. Til brúargerða er áætluð ein millj. kr. í stað tæplega 21/2 millj. s.l. ár. Til hafnargerða og lendingabóta 31/2 millj. í stað 6.3 millj. s.l. ár. Þá er ætlað til sveitasíma tæp 1/2 millj. í stað 1 millj. s.l. ár. Hér er um svo stórkostlegan niðurskurð að ræða á þeim verklegu framkvæmdum, sem að framan eru taldar, að ég tel slíkt algera neyðarráðstöfun, sem ekki komi til greina fyrr en að betur athuguðu máli, og mun ég koma nokkuð að því síðar. Ég tel ríflega fjárveitingu til vega- og símalagninga í sveitum eitt af frumskilyrðum þess, að fólkið geti haldizt þar við. Fáliðaðir eða einyrkja bændur eru dæmdir til að yfirgefa jarðir sínar, ef þeir eiga enn um langa framtíð að flytja að og frá búum sínum á klökkum og þurfa ætíð um langan veg að fara til þess að reka erindi sín við sveitunga eða þá verzlun, sem við er skipt. Þetta veit ég, að bæjafólkið skilur vel, sem telur sér það bráða nauðsyn að hafa einn eða fleiri síma í svo að segja hverju húsi og steyptar gangstéttir og malbikaða vegi til umferðar. Sama er að segja um hafnargerðir og lendingabætur. Að þeim er nú unnið á mörgum stöðum, og framhald þeirra og nokkrar nýjar aðkallandi framkvæmdir mundu sennilega þarfnast 12–15 millj. kr. framlags, ef vel ætti að vera, en slíkt er auðvitað vonlaust. En viða mun ekki hægt að stöðva framkvæmdir, bæði af því, að á þessu stigi koma þær ekki að liði, og eins af hinu, að það, sem búið er að gera, er þá eyðileggingunni undirorpið. Sums staðar verður líka að halda áfram vegna þess, að stækkandi bátafloti byggðarlagsins getur annars ekki haldizt við í heimahöfn, og svona má halda áfram að telja upp ástæður. Mér þætti ekki ósennilegt, að menn kæmust að þeirri niðurstöðu, að erfitt sé að komast hjá að hækka fjárframlagið til vega, brúa, sveitasíma og hafnargerða og lendingabóta um minnst 8 millj. kr. Þá kem ég að fjárframlögum til skólabygginga. Um það má deila, af hvað mikilli fyrirhyggju í þær byggingar hefur verið ráðizt. Er talið, að ef ætti að fullnægja fjárþörfinni svo að segja eingöngu vegna skólahúsa, sem byrjað er á, mundi þurfa meira en milljónatug á þessu ári. Slíkt getur auðvitað ekki komið til mála, en illt er og nærri frágangssök, að ekki sé hægt að koma þeim byggingum undir þak, sem ekki eru nú svo langt komnar, og stöðva þá heldur framkvæmdir á því stígi, ef nauðsyn ber til, og eins verður að keppa að því að ljúka þeim byggingum, sem lítið vantar á, að séu nothæfar. - Er gizkað á, að til þess að ná þessu marki sem víðast þurfi að hækka fjárveitingu til barna-, alþýðu-, húsmæðra- og gagnfræðaskóla um 1–2 millj. kr. Til nýrra raforkuframkvæmda er áætlað 1 millj., en kunnugir menn þeim málum telja, að ómögulegt sé að komast af með þá upphæð vegna þeirra framkvæmda, sem nú standa yfir. Þá má benda á þá staðreynd, að einlægt bætast fleiri eða færri liðir á útgjöldin í meðferð þingsins. Getur því farið svo, að þing og stjórn verði að horfast í augu við möguleika á 16–18 millj. kr. rekstrarhalla og allt að 45 millj. kr. greiðsluhalla. Þetta er óglæsileg útkoma, og ég veit, að hæstv. fjmrh. segir: Svona er ekki hægt að afgreiða fjárl., - og er ég honum sammála um það. En það er heldur ekki hægt að afgreiða fjárlagafrv. óbreytt. Áður en lengra er farið, vil ég taka það fram, að þessi athugun mín í sambandi við fjárlagafrv. er ekki gerð til þess að deila á hæstv. fjmrh., heldur er hún tilraun til að bregða upp raunhæfri mynd af þeim erfiðleikum, sem við er að stríða við meðferð málsins. Hæstv. ráðh. hefur ekki átt margra kosta völ og engra góðra, þegar hann hefur verið að reyna að skila fjárlfrv. sem næst rekstrarhallalausu í hendur Alþingi. Ég held, að það hafi verið vonlaust verk, eins og allt var í pottinn búið. Ég sagði áðan, að það væri að mínum dómi ekki hægt að afgreiða frv. eins og það liggur fyrir. Ég tel m.a. ekki hægt á þessu ári að skera svona mikið niður allar verklegar framkvæmdir. Hins vegar þýðir ekki að leyna sig því, að svo er nú komið fjárhag ríkisins, að ókleift kann að reynast að fá sumar þær fjárhæðir, sem ég hef nefnt. Þá má vera, að gjaldeyrisskorturinn komi þar einnig til greina. Eins og allir vita, er nú svo komið, að allar innistæður okkar erlendis eru upp eyddar, og við byrjum þetta ár með erlendar skuldir vegna vörukaupa. Við verðum því nú þegar að sætta okkur við að horfast í augu við þá beisku og illu staðreynd að láta okkur framvegis hrökkva til allra þarfa þann gjaldeyri, sem við fáum fyrir útflutningsvörur okkar, og í ár göngum við inn í þetta tímabil með skertar gjaldeyristekjur ársins vegna skulda erlendis. Það er illt til þess að vita og illf að sætta sig við, en þetta er eðlileg afleiðing heimskulegrar og ábyrgðarlitillar gjaldeyrissóunar undanfarinna ára, sem lamar nú allar eðlilegar framkvæmdir, og mun það eiga eftir að koma betur í ljós en orðið er. - Ég veit, að fleira kemur til greina í sambandi við verklegar framkvæmdir en greiðslumöguleikar ríkissjóðs og gjaldeyrisgetan, að því leyti sem erlent efni þarf til framkvæmdanna. Það þarf líka að beina vinnuaflinu yfir til undirstöðuatvinnuveganna og eitthvað af því fólki á sjálfsagt strax að koma úr þeim hópi, sem nú hefur um skeið unnið að margs konar framkvæmdum ríkis, bæjar- og sveitarfélaga, en það eru takmörk fyrir því, hvað breytingin getur verið ör. - Þeirra hluta vegna er ekki hægt að hlaupa frá öllu hálfloknu, en auðvitað verður að taka tillit til fjárfestingargetunnar. Þetta fólk á líka að koma víðar að og það nú þegar. Eitthvað mun vera af fólki við ýmiss konar þýðingarlitinn og óþarfan iðnað, sem gott og réttmætt væri, að hyrfi að meiri þjóðnytjastörfum. Þá mætti af sömu ástæðu vænta fólks frá verzluninni og úr alls konar braski og milliliðastörfum, og sumir telja, að að skaðlausu gæti það opinbera misst álitlegan hóp frá skriffinnskuborðum sínum. En hverfum aftur að fjárlagafrv. Ég þykist hafa sýnt fram á, að Alþ. þurfi að horfast í augu við allt að 18 millj. kr. rekstrarhalla og 45 millj. kr. greiðsluhalla. - Einhver kann að segja: Jafnið rekstrarhallann með nýjum tollum og sköttum, og takið lán til að standa straum af greiðsluhallanum. - Um nýja tolla og skatta eða hækkun á þeim, sem fyrir eru, ætla ég að leiða hjá mér að ræða, enda vænti ég, að flestum þyki orðið nóg sem komið er, og ábyggilega þarf nokkra hugkvæmni til þess að finna viðunandi leiðir í því efni. Sannleikurinn mun líka vera sá, að menn munu nú senn fá ærið íhugunarefni að finna viðbótartekjur til að fylla í þau skörð, sem fljótlega er hætt við að komi í þá tekjustofna, sem nú er byggt á og sumir þegar farnir að rýrna, eins og t.d. vöru- og verðtollur. Af þessu má sjá, að ekki er lengi úr þessu hægt að halda áfram á sömu braut, að bæta einlægt við nýjum og nýjum útgjaldapóstum og taka á móti tekjur með hækkandi tollum og sköttum, og verður því nú þegar að gera öflugar ráðstafanir til að lækka hin eiginlegu rekstrargjöld sjálfs ríkisins og fyrirtækja þess. - Þessa staðreynd verður nú Alþ. og ríkisstj. að horfast í augu við. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að fyrrv. ríkisstj. sætti oft hörðum og réttmætum ádeilum fyrir það, hve henni var oft ótrúlega sýnt um að eyða stórum fjárfúlgum í einn og annan óþarfa, en sem betur fer, mun nú öllu slíku meira stillt í hóf. Sama er að seg,ja um aðgerðir fyrrv.ríkisstj., hvað viðkom fjölgun starfsmanna, og sérstaklega er hún fræg fyrir það fyrirkomulag, sem hún innleiddi með eftirvinnugreiðslum og óeðlilega stuttum daglegum starfstíma allra þeirra, sem eru í opinberri þjónustu. Hafa þessi tvö síðustu atriði orðið að fótakefli viðunandi rekstrarafkomu einnar stærstu ríkisstofnunarinnar. Hefur verið gripið til þess úrræðis að hækka öll gjöld, sem þessi stofnun tekur fyrir þjónustu sína, og almenningur þannig orðið að borga brúsann. Það er víða aðgerða þörf, þegar um það er að ræða að spara í ríkisrekstrinum. Ég veit, að það er léttara að koma á dýru og óheppilegu starfsfyrirkomulagi í hvaða stofnun sem er en að kippa því aftur í lag. Slíkt tekur oft lengri tíma en ætla mætti, bæði að finna heppilegustu breytingar til bóta og að framkvæma þær svo. Þessa og sennilega fleiri afsakanir hefur hæstv. ríkisstj., sem rétt er að hafa í huga, þegar ég eða aðrir finna að því, hve seint gangi með aðgerðir í sparnaðarátt. Tvennt er þó það, sem mér virðist liggja ljóst fyrir, að hæstv. ríkisstj. verði að gera án frekari tafa, þ.e. afnám eftirvinnureglugerðar þeirrar, sem margar stofnanir greiða nú aukalaun eftir, og eins að setja lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, þar sem þeim m.a. væri gert að hafa daglegan vinnutíma lengri en nú er. Hæstv. stjórn verður alvarlega að gæta þess að sýna ekki óeðlilegan drátt um raunhæfar aðgerðir í þessum málum, annars á hún á hættu að þurfa að liggja undir ámæli fyrir að bæta ekki úr því ráðleysi, sem fyrrv. ríkisstj. m.a. henti í þessum efnum, og því fremur sem fjárhagur ríkissjóðs þolir nú enn síður ýmiss konar ofrausn og eyðslu, sem minna var fengizt um, meðan alls staðar var til fjár að grípa. Meðal þess, sem mér virðist hæstv. stjórn verða að vinna að með eins miklum hraða og mögulegt er, enda víst að einhverju leyti þegar í athugun, er: 1. Fækka starfsmönnum, þar á meðal í utanríkisþjónustunni, og þá fyrst og fremst á Norðurlöndum. 2. Einfaldara starfskerfi ásamt aukinni tækni, sem um leið ætti að gera fært að fækka enn meir starfsmönnum í opinberum skrifstofum og hjá ríkisstofnunum. 3. Niðurlagning launaðra nefnda, og mun nú eitthvað vera byrjað á því. 4. Setja lög, sem óheimila öllum opinberum stofnunum að fjölga starfsmönnum nema með t.d. leyfi fjmrh. Tillögur til sparnaðar í opinberum rekstri eru ekki nýtt mál. Fjvn. og einstakir þm. hafa oft á undanförnum árum vakið athygli á, að við hefðum ekki efni á að sóa þannig fé né mannafla, eins og gert hefur verið, en þrátt fyrir það hafa lög eftir lög verið samþykkt um stofnun nýrra embætta, sem í byrjun hafa oft að vísu ekki verið talin sérlega kostnaðarsöm, en margt hefur svo hjálpað til, að kostnaðurinn hefur ótrúlega fljótt aukizt og margfaldazt. Vill oft svo verða, að ýmsum finnist árangur af störfunum vera í öfugu hlutfalli við aukinn kostnað. - Þá eru talin dæmi til þess, að ríkisstofnanir hafi verið svo ákafar í að fjölga starfsliði sínu, að þess hafi ekki einlægt verið gætt jafnhliða, hvort hinn nýi starfsmaður eða menn gætu fengið viðunandi vinnuaðstöðu innan þeirra veggja, sem stofnunin hafði til umráða. Það mun vera síendurtekin krafa allra fjárveitinganefnda, sem starfað hafa um mörg undanfarin ár, að hún fengi í sínar hendur launa- og starfmannaskrár, svo að nefndin gæti á hverjum tíma fylgzt með þróuninni í þeim málum. Núverandi fjvn. hefur margítrekað þessa sömu beiðni og jafnframt óskað þess, að skýrslan sýndi, hve mikill hluti launanna væn eftirvinnukaup. Þetta hefur ekki frekar venju borið árangur. Verður að segja, að það gengur hneyksli næst, að fyrir Alþ. ár eftir ár sé haldið svona löguðum upplýsingum, sem eru undirstaða þess, að heilbrigðu aðhaldi verði við komið í þessum málum. Fyrir stríð átti Alþ. aðgang að svona skýrslum og þótti nauðsynlegt. Eins og þróunin hefur síðan orðið í starfsmannahaldi og launagreiðslum, þá eru þær nú alveg óumflýjanlegar. Til þess að kippa þessum sjálfsagða hlut í lag er því ekki annað sjáanlegt en að setja verði lög um, að hverju fjárlfrv. skuli fylgja slík sundurliðuð skrá yfir starfsmannahald og launagreiðslur hjá öllum opinberum skrifstofum og ríkisfyrirtækjum. Eins og komið er, geri ég mér ekki neinar vonir um, að hægt verði við samþykkt þessara fjárl. að reikna með teljandi sparnaði á ríkisrekstrinum í þeim greinum, sem ég hef hér gert að umtalsefni. Annað mál er það, að hæstv. ríkisstj. mun væntanlega eftir sem áður reyna að framkvæma á þessu ári allan hugsanlegan sparnað, m.a. með afnámi eftirvinnu og lengingu vinnutíma. Verður svo jafnframt að vænta þess, að rösklega verði unnið að athugun og undirbúningi frekari sparnaðar, sem ríkisstj. mun og hafa haft í huga með skipun svokallaðrar sparnaðarnefndar. Kann ég ekkert frá störfum hennar að segja, en allir nefndarmennirnir munu vera opinberir starfsmenn, sem viðbúið er að séu hlaðnir öðrum störfum. Hygg ég, að óumflýjanlegt sé fyrir hæstv. ríkisstj. að breyta að einhverju leyti til og setja í n. eitthvað af mönnum, sem ekki hafa öðru að sinna en þeim verkefnum, sem fyrir n. liggja. Ef það er rétt, að ekki sé að vænta teljandi sparnaðar í ríkisrekstrinum á þessu ári, er augljóst, að útgjöldin verða ekki þann veg færð niður, svo að fullnægjandi sé. Reynist það svo, að ekki verði hægt að afla nýrra tekna til að mæta fyrirsjáanlegum rekstrarhalla eða þá að slíkar tekjur hrökkvi ekki til, þá virðist ekki nema ein leið eftir og hún engan veginn góð, þ.e. að færa eitthvað niður kröfurnar um hækkun fjárveitinga til aðkallandi verklegra framkvæmda, jafnframt því að hlutfallsleg lækkun eigi sér stað á ýmsum öðrum gjaldaliðum fjárl., svo sem fjárframlögum samkv. ýmsum þeim lögum, sem leggja ríkissjóði gjaldabyrðar á herðar. Með öðrum orðum, að samþykkt væri takmörkuð frestun á framkvæmd þeirra laga. Setjum nú svo, að á þennan hátt verði hægt að færa útgjöldin svo niður, að hægt verði að afgreiða rekstrarhallalaus fjárl., sem ekki verður heldur undan komizt, þá er eftir að sjá við þeim greiðsluhalla, sem ráðgerður er í fjárlfrv. Mér skilst, að þær greiðslur, sem valda þessum halla, verði ekki inntar af hendi nema með öðru af tvennu eða hvoru tveggja, rekstrarafgangi, sem kæmi fram við, að tekjur færu verulega fram úr áætlun, eða þá lántökum. Vonir um, að tekjur ársins fari fram úr þeirri áætlun, sem fyrir liggur, ætla ég ekki frekar að ræða, enda mun það svo, að þeirra mundi þá gjarnan þörf, því að fæstum fjármálaráðherrum mun hafa tekizt að halda útgjöldunum svo niðri, að ekki hafi þurft eitthvað að fara fram úr áætlun, og einlægt má búast við, að til falli óhjákvæmilegar greiðslur, sem ekki hefur verið ráð fyrir gert. Á þetta bendi ég, án þess að vilja þar með draga úr þeirri kröfu, að öllum slíkum umframgreiðslum verður að stilla miklu meira í hóf en gert var í tíð fyrrv. stjórnar. En hverfum aftur að greiðsluhallanum. Ef svo reynist, að Alþ. og ríkisstj. sýnist rétt að draga ekki úr greiðsluhallanum með því að lækka eitthvað framkvæmdaútgjöldin á 20. grein, þá er útlit fyrir allt að 28 millj. kr. halla, sem gera verður ráð fyrir að jafna með lánsfé. Er þá komið að skuldamálum ríkissjóðs og lántökumöguleikum. Hæstv. fjmrh. hefur nú farið inn á það mál og vafalaust stuðzt þar við nýjustu upplýsingar. Hins vegar byggi ég á tölum frá því í byrjun desember s.l. Mismunur sá, sem kann að koma fram, sýnir þá breytingarnar, sem átt hafa sér stað frá þeim tíma til þessa dags. Í byrjun s.l. des. voru lausaskuldir ríkissjóðs við Landsbankann (ég tala hér ekki um föst umsamin lán) sem hér segir: Yfirdráttur á hlaupareikningi í eigin þarfir nálega 351/2 millj. Sams konar skuldir vegna ýmissa ríkisfyrirtækja nálega 11.3 millj. Skuldir vegna togarakaupa tæplega 16 millj., vegna byggingarframkvæmda síldarverksmiðja síðustu ár tæplega 14 millj. Samkvæmt þessu voru þá skuldirnar við Landsbankann í s.l. des. meira en 76.5 millj. kr. Af þessu er gert ráð fyrir, að skuldir vegna togarakaupa verði greiddar af togaraeigendum, jafnóðum og hin nýju skip koma til landsins, og virðist þá ríkissjóður þurfa að svara fyrir meir en 60 millj. kr. En með þessu er ekki allt búið. Á ríkissjóði hvíla auk þessa eftirtaldar kröfur: Óloknar fiskábyrgðargreiðslur frá 1947 nálega 18–20 millj. Tillag til ræktunarsjóðs 10 millj., tillag til landnámssjóðs 5 millj., stofnlánadeildin 30–40 millj. og að síðustu kreppulán síldarútvegsins 1947 5 millj. Þessar upphæðir nema samtals 70–80 millj. kr. Það munu því vera nálega 130–140 millj., sem hvíla á ríkissjóði, ýmist sem lausaskuldir fallnar í gjalddaga, ógreiddar kröfur, sem einnig eru áfallnar, og ófullnægðar skuldbindingar um fjárframlög eða fjárútvegun í þarfir opinberra lánsstofnana. Og af þessari fúlgu eru yfir 80 millj., sem sennilega verða allar, eins og komið er, að teljast skuldir ríkissjóðs. Það virðist því svo, að hæstv. ríkisstj. eigi erfitt verk fram undan, þar sem hún þarf að útvega ríkissjóði lán, sem nema nálega 80 millj. króna, til þess að hægt sé að koma lausaskuldum ríkisins fyrir á viðunandi hátt, og auk þess að útvega ýmsum lánsstofnunum 40–50 millj. Þar við bætist svo lánaþörf ýmissa fyrirhugaðra framkvæmda lögum samkvæmt. Ekki verður nú sagt, að glæsileikanum sé fyrir að fara í þessu efni, og samt leyfa sumir sér að halda því fram, að erfðasyndin sé ekki til. „Loftarðu þessu, Pétur?“ var eitt sinn sagt í öðru tilefni. Það er ástæða til að hafa áhyggjur af því, hvort ríkisstj. tekst að útvega þessi lán, og svo ekki síður hinu, hvort ríkissjóður rís undir þessum böggum og ef svo þarf að bæta þar á ofan vænum skuldapinkli vegna þessara fjárl. Og svo koma lögboðnar ábyrgðir, sem geta valdið ófyrirsjáanlegum útgjöldum. Hvað sem öðru líður, virðist hér koma skýrt í ljós, að ekki sé hægt að ganga lengra á þeirri braut, að fleyta ríkissjóði sífellt áfram á þann hátt, sem orðið hefur að gera að undanförnu. Auðvitað verður að finna ráð til þess að skipuleggja lánamarkaðinn þann veg, að hægt sé að koma þessum hálfgerðu óreiðuskuldum svo fyrir í föstum lánum, að við megi una. Er þetta engan veginn létt verk, þar sem erfitt kann að vera að binda í löngum ríkislánum svo mikið af því fé, sem bankarnir hafa nú yfir að ráða. - Þessar skuldir ríkissjóðs eru meðan þeirra spora, sem í ljós eru komin eftir hrundans fyrrv. stjórnar, spor, sem lengi eiga eftir að hræða, spor, sem þessi kynslóð og þær næstu eiga eftir að bera margar drápsklyfjar í, áður en upp eru fyllt. Ef til vill hugsar einhver sem svo: Fár bregður því betra, ef hann veit hið verra. - Það skiptir svo litlu máli í þessu sambandi, þótt fyrrv. stjórn hafi viljað eitthvað vel gera. -Stjórnarstefnan - hennar vöggugjöf og veganesti - var þann veg, að allt, jafnvel í eðli sinn góðir hlutir, hlaut að snúast í höndum hennar til verri vegar en til var ætlazt, og því fór sem fór. Það yfirlæti og Börsonsbragur, ásamt barnalegri bjartsýni, sem einkenndi fyrrv. stjórnarstefnu, gat ekki góðri lukku stýrt. Það var ekki verið að gá til veðurs, þótt vitað væri, að margar blikur væru á lofti og allra veðra von, og varnaðarorð annarra voru að engu höfð. Verðbólgan og fylgifiskar hennar fengu óhindrað að grafa undan fjárhag þjóðarinnar. Þeirri villutrú var haldið að mönnum, að dýrtíðin væri harla góð og meðal annarra kosta hennar væri, að hún jafnaði þjóðartekjunum meðal þegnanna, eins og æfð hönd dreifir áburði á völl. - Afleiðingar þess, hvernig haldið var á fjármálum þjóðarinnar er nú að verða öllum hugsandi mönnum ljós. Allur erlendur gjaldeyrir er þrotinn og allt heilbrigt atvinnulíf í rústum. Með fjárframlögum úr ríkissjóði og alls konar skuldbindingum langt fram yfir raunverulega getu hefur verið og er reynt að halda öllu á floti. Hinn eiginlegi rekstrarkostnaður ríkisins og önnur útgjöld hafa hækkað ár frá ári og miklar umframtekjur hafa horfið jafnóðum að sumu leyti í útgjaldahít misheppnaðra fjármálaævintýra. Á veltiárunum gat ríkissjóður því aldrei safnað neinum varasjóðum til lakari ára, heldur skuldum, en „lifið“, eins og sumir mundu orða það, hefur sífellt kallað á meira og meira fé. Tollar hafa verið stórhækkaðir og á allan hátt reynt að seilast sem dýpst í vasa borgaranna. Áfengi og tóbak hefur verið gert að meiri og meiri féþúfu, en ekkert virðist ætla að hrökkva. Sú kvörn, sem með dýrtíðarskrúfunni var sett í gang, malar og malar yfir okkur fjármálavandræði og upplausn. Núv. hæstv. ríkisstj. hefur varla haft við að taka á móti arfinum frá fyrrv. stjórn, meðal annars í mynd nýrra og nýrra skulda og fjárkrafna, sem nú hrúgast upp og ógna ríkissjóði með greiðsluþroti. - Það er óhjákvæmilegt að virða fyrir sér afleiðingar fyrrv. stjórnarstefnu og dæma hana hart. Það er ekki hægt að leiða hjá sér að reyna að finna skýringar á því, hvernig nú er komið, og til þess eru vítin að varast þau. Dýrkeypt reynsla liðinna ára verður að vera okkur til varnaðar í framtíðinni. - Dómurinn yfir fyrrv. stjórnarstefnu hlýtur líka að verða þeim mun þyngri sem vitað er, að engin íslenzk ríkisstj. hefur haft slíkt tækifæri til að marka varanleg heillaspor í atvinnu- og fjármálum þjóðarinnar. Hún glataði þessum tækifærum og skildi eftir fjárhagsleg og bjóðfélagsleg vandamál, sem erfitt verður úr að leysa. Á s.l. ári voru það margir farnir að sjá, hvert stefndi, et ekki væri breytt um stjórnarstefnu, að kleift reyndist að lokum að mynda núverandi ríkisstj. Verkefnin, sem hún hefur fengið til meðferðar, eru mörg og erfið og kalla á úrlausu sem fyrst, og allt þarf að leysa undir óvanalega erfiðum kringumstæðum, svo erfiðum, að um sókn gat tæplega orðið að ræða til að byrja með, heldur viðnám, viðnám, sem vonandi - með aðstoð allra ábyrgra afla í landinu - er nú að snúast í sókn gegn þeim öflum, sem voru búin að færa þjóðina á flugstigu og eru enn reiðubúin að færa hana fram af, ef tækifæri býðst. Það er hörð og tvísýn barátta fram undan. Framtíðin sýnir, hver leikslokin verða.

Forseti (JPálm): Hv. 2. þm. N-M. lauk máli sínu. Að síðustu flytur hæstv. fjmrh. svarræðu, og hefur hann stundarfjórðung til umráða.



Herra forseti. Í þeirri ræðu, sem ég flutti, leitaðist ég við að gefa skýringar á sem flestum atriðum, er snerta fjárlagafrv. og fjárhagsástandið. En þó má segja að í slíkum efnum er ekki unnt í stuttu máli - ég kalla það stutt mál um slíkt stórmál, þó að haldin sé eins og hálfs klukkutíma ræða að fara inn á öl] atriði, og mætti því segja, eins og eyfirzkur höfðingi sagði við Ófeig í Skörðum, að „margt eigum við eftir ótalað“. Og það mun reynast svo á þessu þingi, að hér mun koma margt til athugunar, áður en hægt er að skiljast svo við þetta mál, að allir geti við unað, eða réttara sagt, að nægilegur þingmeirihluti geti við unað. Hv. 6. landsk. þm. gerði nokkuð að umræðuefni sjálfa afgreiðslu fjárl. frá hendi ráðuneytisins. Það er rétt, að upprunalega í haust var frv. ekki lagt fram alveg eins snemma eins og stjórnarskráin gerir ráð fyrir, en þó var það samt í sama mánuði og þingið var sett, og ég held, að það út af fyrir sig hafi ekki bakað neitt tjón. En hv. þm. verður að gera sér ljóst, að það er erfiðara verk nú, með þeim háu tölum í sambandi við ríkisreksturinn og allt, sem honum fylgir. að ganga frá fjárl. frá stjórnarráðinn heldur en oft hefur áður verið, og það verður að afla upplýsinga frá öðrum ráðuneytum og ríkisstofnunum, og það er ekki hægt að ganga frá till. til Alþingis fyrr en slíkar upplýsingar liggja fyrir, og þær liggja ekki alltaf á lausu. Svo þótti honum það undarleg vinnubrögð, að lagt væri fram nýtt frv. og hinu kastað í pappírskörfuna. Ég vék að því í upphafi máls míns, að fyrir þessu væri fordæmi, þegar málin hefðu tekið svo miklum breytingum að fjárl. hlytu einnig að breytast við það, og þó að í þessu fordæmi væru breyt. ekki eins miklar og nú, þá var sjálfsagt eftir samþykkt dýrtíðarlaganna að smíða frv. upp að nýju, og ber ég engan kinnroða fyrir að hafa orðið við tilmælum hv. fjvn. um að ganga svo frá málinu. Hann sagði líka að þetta væru þau hæstu fjárl., sem nokkurn tíma hefðu verið sýnd Alþ., og er það satt. Ég hefði gjarnan kosið það að vera með lægri fjárl., en það er ekki hægt með óbreyttri löggjöf. Það er ekki hægt að leggja fram fjárlagafrv. án þess að taka tillit til þess, sem í 1. felst. Þess vegna var horfið að því að lækka þá liði, sem ekki eru bundnir í l., og hef ég nú fengið að heyra það, bæði frá hv. 6. landsk. og 2. þm. N-M., að þeim þykir of langt gengið í lækkunarátt. Vera má, að svo sé. en þegar um það er að ræða, hvað hægt er að gera og hvað ekki er hægt að gera, dugir ekki bæði að kvarta yfir því, að tölurnar séu of háar, og svo, að farið sé of langt niður með tölur, sem ekki eru fyrir fram ákveðnar í l. Ég skal ekki fara mikið út í ræðu hv. 6. landsk. Hann ræddi mest um fjárhagsráð, og hefur hv. þm. Ísaf., Finnur Jónsson, svarað ádeilum hans á það. Annars er það svo, að nú er eignakönnunin og fjárhagsráð - eða fjárfestingin - fordæmd af hv. sósíalistum og þar á meðal af hv. 6. landsk,. en ég veit ekki betur en að bæði þessi mál eigi upptök sín í þeirra hv. flokki, en vegna þess að þeir vita, að hvorki fjárfestingin né afskipti af athöfnum manna er vinsælt verk, þá þykir þeim það bezt að kasta steini að þeim mönnum, sem eiga að framkvæma þá löggjöf, sem þeir þó áttu meðal annarra flokka frumkvæði að á sínum tíma. Hv. 2. þm. N-M. fór allhörðum orðum um fyrrv. stj. Ég hef nú víst nóg með það að gefa mig að mínum handaverkum hvað snertir fjárlagafrv., en öllu má ofgera, og hygg ég það ómakleg orð, sem hann mælti í garð fyrrv. stj. og þeirrar bjartsýni, sem gætti í hennar athöfnum. Það er vitað, að það stærsta, sem gerðist í tíð fyrrv. stj. undir forustu formanns Sjálfstfl., var nýsköpunarstarfið. Það var það mesta, sem eftir þá stj. liggur, og meira en eftir nokkra aðra stj., sem setið hefur að völdum hér á landi. Og það skal enginn ætla, að verðbólgan og allt, sem henni fylgdi, hafi fyrst vaknað á meðan fyrrv. stj. sat að völdum. Það væri eins fjarstætt og að halda því fram, að verðbólgan hjaðnaði fyrir tilverknað núverandi stj. Nei, verðbólgan á sér dýpri rætur, og hv. 2. þm. N-M. getur eins skotið geiri sínum til annarra flokka og manna eins og þeirra, sem sátu í fyrrv. stj., ef hann vill hitta einhvern af þeim, sem eiga sök á verðbólgunni. Það, sem skeði í fyrrv. stjórn í því, sem kallað er nýsköpun, horfði til sannra framfara. og hefur að mínum dómi aldrei verið stigið öllu meira vafaspor heldur en þegar einn af samstarfsflokkunum í þeirri stj. skarst úr leik og snerist andvígur gegn öllu því, sem hann hafði barizt fyrir áður. Það má vel vera, að nýsköpunin hefði borið fljótari árangur, ef allir landsmenn hefðu haft á henni fullan skilning, en hvernig sem fer, hlýtur hún að bera árangur í þessu þjóðfélagi. Það er eins víst og að 2 og 2 eru 4 og eins og að nótt kemur á eftir degi, því að enginn skal halda, að svo sé komið hjá íslenzku fólki, að það þekki ekki sinn vitjunartíma. Þótt skilningurinn sé mismunandi og þótt unnið sé að því af vissum pólitískum öflum að. halda þeim skilningi niðri, þá er ég viss um, að við sjáum með tíð og tíma, að við verðum að koma svo málum, að við stöndum ekki öðrum að baki. Nú er það svo, að sjávarútvegurinn, sem stendur undir þörfum allra landsmanna og annarra atvinnuvega líka, er í mestu vandræðum vegna vaxandi dýrtíðar, en þetta ástand helzt vonandi ekki lengi, og það, sem mun hjálpa sjávarútveginum eins og öðrum atvinnuvegum, er í fyrsta lagi það, að nú hefur þjóðin milli handanna hin beztu og nýjustu tæki til þess að halda við atvinnu sinni, og get ég ekki hugsað mér, að svo kunni lengi að fara, að menn fáist ekki til að starfa við þau tæki. En til þess að það geti orðið, er vert að gefa gaum að því, sem hv. þm. Ísaf. sagði. Hann benti greinilega á þá þörf, sem er á nýju vinnuafli, og að Alþ. má ekki torvelda, að þeirri þörf verði fullnægt, með því að festa of mikið af fólki í því, sem kalla verður óarðbærar framkvæmdir. Hv. 2. þm. N–M. taldi allt hér í frv., hvað landbúnaðinn snerti, illa ært og þurfa stórra bóta. Það má vel vera, að svo sé, en ég er á þeirri skoðun, að Alþ. geti ekki farið inn á þá braut að afgreiða fjárl. með rekstrarhalla. Hitt er svo annað mál, að talsvert af því, sem þm. benti á um tilfærslur á kostnaðarliðum, getum við tekið til athugunar, og er það mál, sem fjvn. og Alþingi í sameiningu þurfa að ráðgast um. Hann talaði um ýmsar leiðir, sem vissulega geta komið til athugunar hér, en rekstrarhallaafgreiðslu verð ég að segja, að mér lízt ekki á. Ég skal aftur á móti taka undir þann vafa, sem hv. 2. þm. N–M. lét í ljós varðandi þá tekjuáætlun, sem ég hef komið hér með. Hún er vitaskuld fullbjartsýn, og athugasemdir hv. þm. eru að því leyti réttmætar. Hitt skulum við svo vona, að það komi í ljós, að afkoma ársins verði góð og atvinna gangi vel og verði þannig til þess að undirbyggja sæmilega tekjuöflun fyrir ríkissjóðinn, þannig að ekki aukist enn á þau vandræði, sem fyrir hendi eru. En til þess að svo megi fara og til þess að ekki sé efnt til nýrra vandræða, vil ég vísa til þess, sem ég sagði áðan, að það væri fremsta skylda Alþingis að stilla útgjöldunum í hóf.