Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (JÞ): Eins og fjárlagafrv. er afgreitt frá hv.Ed., eru hin raunverulegu útgjöld hækkuð um 890 þús. kr. frá því, sem var í stjfrv., og tel jeg þar ekki með 600 þús. króna útgjaldahækkun, sem bætt hefir verið við 7. gr. til afborgana lausaskulda. Hjer liggja fyrir margar brtt., og mjög er hætt við, að þegar þessari umr. er lokið, verði aukning á útgjöldum frá því, sem var í stjfrv., orðin æðinálægt 1 miljón króna. En það þýðir, að hin raunverulega útgjaldaupphæð frv. nemur alls 93/4 milj. kr. Það er rjettri 11/2 milj. kr. hærra en útgjöldin í fjárlögunum 1925, sem þessir sömu hv.þm. samþyktu fyrir einu ári. Þegar þess er gætt, að allur tekjuafgangurinn 1924 nam 11/2 milj. kr., get jeg ekki sagt annað en að mjer þyki orðin of mikil umskifti á hugsunarhættinum frá því í fyrra, þar sem hv.þm. treysta sjer til að hækka útgjöldin um þessa sömu upphæð. Það er hægt að segja ýmislegt um ástæður og orsakir til þess, að svo er komið. En jeg vil minna á, að eftir allri minni þingreynslu, sem að vísu er ekki löng, er aðeins einn varnarveggur, sem dugað getur gegn óhóflega miklum fjárveitingum, og það er fjvn.Nd. Þegar hún getur orðið sæmilega samtaka um að setja hækkuninni takmörk, hefir mikið áunnist. 1924 var nefndin óvenjulega vel samtaka. En jeg get ekki annað sagt en að nú sje varnarveggurinn bilaður, ekki þannig, að hann hafi skolast burtu, heldur hafa brostið í hann svo mikil skörð, að hann hefir ekki veitt nægilega fyrirstöðu gegn tilhneigingum hv.þm. til þess að reyna að fá sem mestar fjárveitingar úr ríkissjóði til eins og annars, sem þeim og kjósendum þeirra finst nauðsynlegt. Eftir því, sem lengra líður á meðferð fjárlaganna, fara margar af brtt., sem fram koma, að eiga minni og minni rjett á sjer, og mjer virðist hv.þm. vera búnir að vera of lengi utan andrúmslofts kjósenda sinna og farnir að vera of veikir fyrir áhrifunum hjer úr bænum. Um frv. verð jeg að segja það, að mjer finst fara best á, að fjvn. hefði orðið ásátt um að ráða deildinni til að samþykkja það óbreytt. Þá hefði mátt komast hjá þessari síðustu hækkun. Mín skoðun er sú, að aðalástæðan, sem nefndin bendir á, sje ekki á rökum bygð, sem sje niðurfærsla á styrk til Búnaðarfjelags Íslands, sem hv.þm. Str. (TrÞ) taldi aðalástæðuna fyrir því, að fjvn. hefði ekki getað fallist á frv. óbreytt. Í núgildandi fjárlögum eru þessari stofnun ætlaðar 140 þús. kr., og var það hækkað lítið eitt í stjfrv., en svo ákvað fjvn.Nd. í þingbyrjun að hækka þessa upphæð upp í 200 þús. kr., og er það auðsjáanlega miklu meiri hækkun en komið gat til mála að leyfa í fjárlögunum yfirleitt. Háttv. þm. Str. hefir lýst því, hvernig þetta kom til eftir till.fjhn. búnaðarþingsins. En mjer er fullkunnugt um, að allmargir af hinum gætnari mönnum búnaðarþingsins álitu farið lengra í kröfurnar en nauðsynlegt væri og töldu viðunanlegt, ef hækkað væri upp í 175 þús. kr. En það var samt farið fram á þessa hækkun. Háttv. þm. Str. reyndi að færa sönnur á, að sjerstaklega tryggilega væri búið um notkun þess fjár, sem Búnaðarfjelagið fær. En sannleikurinn er sá, að fje það, sem sú stofnun fær, er ekki undir eins miklum umráðum og eftirliti þingsins og annað fje, sem það veitir og ákveður hvernig nota skuli. Jeg minnist þess ekki, að hjer hafi verið gerð nokkur grein fyrir, til hverra framkvæmda Búnaðarfjelagið ætlar að nota þessa hækkun. Það er eðlilegt, að búnaðarþingið skoði það sitt hlutverk að fá hjá þinginu sem hæsta upphæð til sinnar starfsemi, en þá er það þingsins og stjórnarinnar að halda í á móti, svo að rjett hóf verði á niðurstöðunni. Jeg skal engan veginn halda því fram, að þær framkvæmdir, sem hækkunin er ætluð til, sjeu ónauðsynlegar. Það er svo margt, sem verður að sitja á hakanum nú, en hinsvegar hafa ekki verið færð rök að því, að þessi hækkun sje öðru fremur nauðsynleg. Kunnugir menn segja, að 175 þús. kr. sje alveg forsvaranleg upphæð. Um einstakar till.hv. nefndar og hv.þm. get jeg verið fáorður. Jeg hefi gert mjer það að reglu, því að jeg veit, að það hefir lítil áhrif á atkvgr., hvort mælt er með eða móti einstökum tillögum. Þó vil jeg nú gera undantekningu með einstaka liði. Af brtt. nefndarinnar vil jeg þá fyrst minnast á 5. liðinn, um að fella niður styrkinn til útgáfu kenslubóka mentaskólans. Þó þetta heyri ekki undir mig, þá vil jeg biðja þessari litlu fjárveitingu lífs. Jeg hygg, að margt, sem í fjárlögunum stendur, sje miður nauðsynlegt en að sjá uppvaxandi mentalýð þessa lands fyrir kenslubókum á þeirra eigin tungu. Það er fyrsta skilyrðið til að kenna þeim að hugsa á íslensku. Upphæðin er hinsvegar ekki stór og skiftir ekki máli um útkomuna. Um 7. brtt. nefndarinnar er það að segja, að jeg tel hv.Ed. hafa gengið á viðunandi hátt frá skilyrðum fyrir styrk til hjeraðsskólanna. Það þarf að vera sæmileg trygging fyrir því, að ekki sje ógætilega og af ljettúð ráðist í skólastofnanir fyrir einstök hjeruð, sem þau rísa alls ekki undir. Jeg tel, að í aths. felist miklu stærra fjárhagslegt atriði en upphæð þeirrar fjárveitingar, sem stendur í liðnum. 20 þúsundir skifta ekki miklu máli, ef hjer væri ekki um meira að ræða. En það er ekki fögur útsjón frá fjárhagslegu sjónarmiði að sjá unglingaskóla rísa upp í hverri sýslu og vita, að sýslurnar eru ekki færar um að standast þann kostnað, sem skólarnir hafa í för með sjer, því að þær stynja nú undir berklavarnakostnaðinum og geta engum nýjum útgjöldum á sig bætt. Það er fyrirsjáanlegt, að ef slíkir skólar eru stofnaðir, hljóta þeir að veslast upp, eða ríkið verður að taka þá upp á sína arma að miklu leyti. Þá vil jeg þakka hv. nefnd fyrir 19. brtt., um að fella niður aths. um húsaleigu einnar ekkju, sem nýtur eftirlauna samkv. 18. gr. Jeg skal bæta því við, að af því að stjórnin var nokkuð við það riðin, að ekkjan situr í þessu húsnæði, þá telur hún sjer skylt að greiða úr þessu máli fyrir umliðinn tíma, svo vandræðalaust verði. Það er fyrirætlunin, að hún flytji bráðlega úr húsnæðinu, svo þetta verður ekki áframhaldandi útgjaldaliður í fjárlögunum. Um brtt. einstakra þm. skal jeg ekki segja annað en það, að jeg vil endurtaka og leggja áherslu á, að hv. deild felli allar uppástungur um heimild til að ganga í ábyrgð. Það er að bæta gráu ofan á svart, er útgjöldin eru hækkuð eins og raun er á orðin, að leggja auk þess tekjur ríkissjóðs í hættu með því að ætlast til, að hann gangi í ábyrgð fyrir fyrirtæki, sem fje fæst ekki til án ríkisábyrgðar. Auk þess er það hreint ekki velgerningur að lokka menn út í kostnaðarsöm fyrirtæki, þegar hækkun á gildi peninga eða lækkun á verðlagi er framundan. Öðru máli gegnir um heimildir til lánveitinga úr viðlagasjóði. Viðlagasjóðurinn er aðskilinn frá ríkissjóði og afborganir til hans ætlaðar til útlána. Það er ekkert við því að segja, þó Alþingi heimili lán úr honum, ef fje er fyrir hendi, og þá verður aldrei lánað meira fje en viðlagasjóður hefir yfir að ráða. En jeg býst við, að lítið verði þar eftir umfram það, sem ætlað er til íshúsanna, ef sú heimild verður notuð út í æsar. Mjer þykir leitt, að hv.fjvn. vill fella till. frá hv.Ed. um lánsheimild til bæjarfógetans í Vestmannaeyjum, því að það er nauðsynlegt, ekki vegna embættismannsins sjálfs, heldur vegna embættisrekstrarins. Þar er húsnæðisekla meiri en annarsstaðar vegna vaxtar kauptúnsins. Bæjarfógetinn hefir leigt litlar kompur fyrir skrifstofu, en það er ekki vanvirðulaust, að skrifstofa embættisins hafi aðsetur sitt þar. Fjöldi útlendinga á skifti við bæjarfógetann, vegna hinnar miklu skipakoma frá útlöndum og vegna hinna seku botnvörpunga, sem farið er með þangað til dóms. Þó það kunni nú ekki að þykja mikils um vert, hvernig slíkir menn líta á oss, þá er þó þess að gæta, að samfara slíkum yfirheyrslum koma yfirmenn varðskipa til rjettarhalds, og það er oss alls ekki vansalaust að láta yfirvald hafast við í slíkum húsakynnum. Auk þess bíður embættisrækslan beinlínis baga af húsnæðinu. Jeg vil leyfa mjer að mæla hið besta með þessu, því að hjer stendur öðruvísi á en alstaðar annarsstaðar, svo það er ekki rjett að telja þetta fordæmi. Þarna þarf ríkið að sýna sómasamlega framkomu gagnvart útlendingum. Þá skal jeg að lokum fara nokkrum orðum um lánveitingu til frystihúsa, þó það sje mjer eiginlega óviðkomandi. Jeg get byrjað á því að geta þess, að skýrsla kæliskipsnefndarinnar varð mjer vonbrigði. Jeg vonaðist til þess, að það yrði okkur mögulegt sökum nálægðar við kjötmarkaðinn, að nota aðstöðu okkar til þess að koma kjötinu nýju á markaðinn og njóta hæsta verðs á hverjum tíma. En nefndinni finst þetta ekki tiltækilegt, en vill, að við frystum kjötið og sendum það frosið á markaðinn. En með því setjum við okkar vöru við hliðina á því kjöti, sem ódýrast er selt í heiminum. Fryst kjöt er mjög ódýrt; fyrir stríðið heyrði jeg talað um 1 penny pundið á Englandi, þó jeg viti ekki sönnur á því. Þá var kjötframleiðsla svo mikil og svo ódýr í sumum löndum, að af sláturfjenaði var sumstaðar ekki hirt annað en skinnið, en kjötið álitið einskisvirði og fleygt, af því að ekki borgaði sig að flytja það á markað. Þetta kann nú að hafa breyst nokkuð, kjötframleiðslan minkað svo, að kjöti sje ekki fleygt lengur, en frosið kjöt frá þessum fjarlægu löndum er samt ódýrasta kjötið í þeim löndum, sem ekki neyta saltkjöts. Mjer virðist, að við ættum að reyna hið ýtrasta til að nota aðstöðu okkar til þess að reyna að koma kjötinu nýju á markaðinn. Jeg tel heppilegt að gera verklegar tilraunir við þetta næsta haust og vita, hversu til tekst. Þetta er mál, sem þarf að rannsaka betur, og jeg býst við, að það verði gert, þó ekki sje veitt fje til þess. Hinsvegar tel jeg sjálfsagt, að íshús þurfi að byggja, ef flytja á út nýtt kjöt, þó tilhögun kynni þá að mega vera nokkuð öðruvísi en ef frysta á kjötið.

Árni Jónsson Örfá orð viðvíkjandi brtt., sem jeg flyt á þskj. 486, um styrk til Lúðvíks Jónssonar. Jeg þarf ekki að fjölyrða um þetta; það var rækilega rætt við 3. umr. fjárlagafrv. hjer. En hv.Ed. feldi þennan lið niður. Mjer er nú kunnugt um það, að nefndin í Ed. var ekki á móti þessu í sjálfu sjer, en vænti þess, að Búnaðarfjelagið myndi veita þennan styrk; það væri skylda þess. En nú er mjer kunnugt um, að Búnaðarfjelagið mun ekki veita þennan styrk, og vænti jeg þess, að þessi hv. deild taki þessu ekki ver nú en áður og samþykki brtt.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg á hjer tvær till. á þskj. 486. Önnur er um styrk til Stefáns skálds frá Hvítadal. Hann er nú jafnmaklegur styrksins sem áður, er hv. deild samþykti hann, svo jeg fjölyrði ekki um þá till. Þá er brtt. viðvíkjandi tóvinnufjelagi Vestur-Ísfirðinga. Jeg hefi nú beðið um lán, en ábyrgð til vara. Jeg vona, að hv. deild samþykki slíkt lán, þrátt fyrir yfirlýsingu hæstv. fjrh. (JÞ). Ef ekkert fje er fyrir hendi, þá er hættulaust að samþykkja hana, en ef heimildin með frystihúsin er ekki notfærð, þá er af nógu fje að taka; en þó svo verði ekki, þá mun samt hv. deild vera mjer sammála um, að atvinnufyrirtæki sem þetta á að sjálfsögðu að ganga fyrir lánveitingum til húsagerða handa embættismönnum og öðru slíku, sem ekki á skylt við atvinnuvegi þjóðarinnar. Þá á jeg nýja brtt. við athugasemdina um skólagjöldin. Er efni hennar að leggja úrskurðarvaldið um skólagjöldin í hendur skólastjóranna. Þeir eru sínum nemendum kunnugastir og vel treystandi til að fara rjettlátlega með það vald.

Benedikt Sveinsson Jeg hefi hjer leyft mjer að bera fram eina till. um 10 þús. kr. fjárveitingu til lendingarbóta á Skálum á Langanesi. Jeg þarf ekki að vera langorður um þá till. Veit jeg, að hv.þm. muni vera kunnugt um, að fiskiþorp þetta hefir vaxið mjög síðustu ár. Fiskveiðar eru þar einkum stundaðar á árabátum, en lending er þar heldur ill. - brimlending. Samkv. skýrslu, sem vitamálastjóri hefir sent atvinnumálaráðuneytinu um mælingar þær, er Jón Víðis framkvæmdi fyrir hönd vitamálastjóra 1922, hafa verið gerðar áætlanir um lendingarbætur þar. Er kostnaður átlaður 27 þús. kr. Verður því ekki sagt, að í stórt sje ráðist, þótt brtt. mín næði fram að ganga, enda hagar hjer svo til, að kostnaður verður næsta lítill í samanburði við það, sem aðrir öldubrjótar hafa kostað, en gagnið á hinn veginn mikið. Samkvæmt skýrslum, er jeg hefi frá útgerðarmönnum þar eystra, hefir innflutningur og útflutningur frá Skálum hvor um sig síðastliðið ár numið góðum fjórðungi miljónar. Af þessu mega menn sjá, að ver þetta er í allmiklum uppgangi. Mál þetta var borið fram á síðasta Fiskifjelagsþingi og leist því svo mikil nauðsyn á því, að umbætur yrðu gerðar á Skálum, að það veitti af fátækt sinni tíu þúsundir króna, gegn væntanlegu framlagi frá ríkisins hálfu. Kemur það og heim, að venja hefir verið, að ríkissjóður veitti þriðjung kostnaðar til slíkra mannvirkja. Þó hefir stundum verið farið örlátara um þau efni og veittir jafnvel tveir þriðjungar kostnaðar, svo sem nú mun vera um lendingarbætur í Grindavík, og skal jeg það síst lasta. Útgerðarmenn þar eystra munu hafa einhver ráð að leggja fram að sínum hluta það, sem á vantar. Jeg vona, að hv. deild líti með sanngirni á mál þetta, enda er það mála sannast, að Norður-Þingeyingar hafa ekki hingað til þreytt Alþingi með fjárbeiðnum. Vænti jeg því hinna bestu undirtekta í þessu efni. Jeg mun hjer ekki fara út í aðrar brtt., enda þótt nafn mitt standi á sumum þeirra. Þó vil jeg minnast á eitt atriði, hefting sandfoks í Selvogi, og kemur mjer þá í hug hin góðfræga Strandarkirkja. Þætti mjer ekki ótilhlýðilegt, að kirkjan annaðist slíkt sjálf af sínu mikla gjafafje, enda býst jeg ekki við, að hún tapaði helgikrafti sínum, þótt landið kringum hana yrði grasi gróið, og hygg jeg, að hennar fje yrði ekki betur varið á annan hátt. Vona jeg, að „reipi“ kirkju þessarar dugi, - þótt jeg kannist við orð skáldsins, Gríms Thomsens, þar sem hann segir: Útsynningar öflug reip um hana' úr sandi fljetta: Engi' er hætta', að guðs úr greip gangi húsið þetta.

Sveinn Ólafsson Jeg á tvær brtt. á þskj. 486. Eru það XII. og XX. brtt. Getur varla talist, að þær horfi til útgjalda, a. m. k. ekki í samanburði við margar aðrar. XII. brtt. er í raun og veru viðaukatillaga við 17. brtt.fjvn. á þskj. 482, sem fer fram á að veita konu á Vesturlandi styrk til skólahalds í kvennlegum hannyrðum. Legg jeg til, að um leið og þeirri konu er veittur styrkur sá, er fjvn. leggur til, sje annari konu á Austurlandi veittur jafnhár styrkur í sama tilgangi. Kona þessi, Sigrún Pálsdóttir, hefir haft slíka kenslu á hendi sex undanfarin ár, en á nú erfiðara um vik en áður, vegna bústaðaskifta. Hún er mjög vel gefin og vel mentuð kona, og eigi aðeins í kvennlegum hannyrðum, heldur og fleiru, er húsmæðrum má að gagni koma, enda er jeg viss um, að hverri húsmóður er mikill ávinningur að því að vera undir handleiðslu hennar. Annars þarf jeg ekki að tala frekar fyrir till. þessari, því að hv.þm. Dala. (BJ) tók að mestu af mjer ómakið í gær. Hann skýrði alveg rjett frá högum hennar og starfsemi, en ljet um leið undrun í ljós yfir því, að jeg skyldi vera sjer samtaka um till. þessa, þar sem við hefðum svo oft elt grátt silfur. Þótt svo sje, höfum við engu að síður verið ágætlega sammála í ýmsum málum. En hv.þm. Dala. mun vera farinn að verða gleyminn eins og jeg, enda erum við jafnaldrar. Þá kem jeg að síðari till. Flyt jeg hana ásamt hv.þm. Ak. (BL), og er hún í tveim liðum. Hjer er ekki farið fram á beinar fjárveitingar, heldur það, að ríkissjóður ábyrgist lán til Búðahrepps, að upphæð 100 þús. kr., og lán til Akureyrar, alt að 150 þús. kr., í þeim tilgangi, er í brtt. segir. Rafveitan í Búðahreppi hefir lengi verið í undirbúningi, og þykir nú fært að fara að koma henni upp, þar sem efni hefir fallið mjög í verði. Till. um litlu hærri ábyrgð á láni til þessa sama hrepps fjell við 3. umr. í háttv.Nd. Hygg jeg, að það hafi orðið af vangá, en ekki af því, að deildin hafi ekki viljað unna hreppnum þessa láns. Hreppur þessi hefir haft ríkissjóðsábyrgð á láni þessu í þrjú ár, frá 1921–'24, en vildi ekki nota sjer ábyrgðina sökum óhagstæðs árferðis. Nú hefir hreppurinn fengið tilboð frá Noregi um lán, ef nægileg trygging sje veitt. Jeg skal að vísu kannast við, að stundum hefir verið gengið óvarlega í slíkar ábyrgðir, svo að ríkissjóður hefir beðið nokkurn halla af, en slík slys geta altaf komið fyrir. Hinsvegar ætti það að vera innanhandar, er um nýjar ábyrgðir er að ræða, að tryggja þær, svo að ekki standi hætta af, enda er hjer ætlast til, að svo verði gert. Jeg get því ekki fallist á, að hjer sje verið að stofna ríkissjóði í neina hættu. Hjer á í hlut vel stætt hreppsfjelag, sem naut mikils góðs af góðærinu árið sem leið, og í hitt eð fyrra, er víða annarsstaðar var óhagstætt árferði, var þar mjög gott í búi. Það mun fullkomlega óhætt að treysta því, að þeir menn, sem hjer eiga hlut að máli, ráðast ekki í slíkt fyrirtæki sem þetta án þess að geta tekið hinum fjárhagslegu afleiðingum þess. Hinsvegar er mun auðveldara að fá lán með góðum kjörum, ef ríkissjóður stendur á bak við. Um síðari till. gegnir sama máli og um hina fyrri, en með því að jeg veit, að hv.þm. Ak. (BL) muni tala fyrir henni, get jeg sparað mjer að gera það.

Hákon Kristófersson Jeg á hjer brtt., sem að vísu ganga í lækkunaráttina. Veit jeg vel, að slíkar tillögur verða jafnan óvinsælli en hækkunartillögurnar. Mælist slíkt jafnan illa fyrir hjá þeim, sem hlut eiga að máli, hvort sem það eru einstakir menn eða hjeruð. Fyrst vil jeg minnast á þá brtt. mína, að sú fjárveiting, sem í 14. gr. B. VIII, 3. a–c er ætluð til skólahalds á Staðarfelli, falli niður. Mál þetta er þess eðlis, að hægt væri að rekja langa sögu þess, en með því, að málið mun mörgum kunnugt, mun jeg ekki fara langt út í þá sálma. Eins og kunnugt er, var Staðarfell upphaflega gefið með það fyrir augum, að kvennaskóli væri stofnaður þar. Frú Herdís Benediktsen gaf og sína gjöf með hið sama fyrir augum. Er kunnugt, að á Vesturlandi hafa komið fram óskir um það, að þessum gjöfum væri slegið saman í þessum tilgangi. Hinsvegar hefir og mótmælum verið hreyft og talið, að slíkt væri ekki í samræmi við tilætlun annars gefandans, frú Herdísar. Það er alkunna, að í gjafabrjefinu er skýrt tekið fram, að stofna skuli sjerstakan skóla, og ekki fyr en sjóðurinn er orðinn svo stór, að hann einn nægi til að bera skólann uppi. Jeg verð að halda því fram, að þó nú sje ráðgerður húsmæðraskóli, þá sje ætlunin sú, að taka þetta áðurnefnda fje, sem að mínu áliti er alls ekki hægt, nema með ránshendi, svo fremi að ekki á að einskisvirða síðasta vilja gefandans.

Hver ætlar?

. Ýmislegt bendir á, að þetta vaki fyrir mönnum, og frv. á þskj. 43, sem borið var fram í Ed. snemma á þinginu, sýnir, að þessa er helst að vænta. Mjer dettur ekki í hug annað en þetta sje meiningin, þó að öðruvísi sje af stað farið. Jeg skal nefna dæmi til stuðnings. Þeir, sem halda því fram, að nú sje stofnaður skóli á Staðarfelli, bera fyrir sig m. a., að áskoranir úr Dalasýslu fari í þá átt. Það er rjett. Hjer er bunki af áskorununi úr flestum hreppum Dalasýslu, og eins og hv.þm. geta sjeð, þá hafa þær farið margra manna á milli. Þessi skjöl bera með sjer, að þau eru samin af sama manni, því að þau eru öll með sömu hendi, nema eitt. Benda allar líkur á, að þessum undirskriftum hafi verið smalað saman. Vitanlega er það ekki Dalasýsla ein, sem hjer á hlut að máli eða nokkurn rjett til sjerstakrar yfirákvörðunar. Eins og sjá má af fjárlögunum, er hið nauðsynlega framlag af ríkisins hálfu til skólans áætlað 7800 kr., og auk þess 15000 kr. ábyrgð á láni til væntanlegrar forstöðukonu skólans, til þess að kaupa áhöfn á jörðina. Nú er það vitanlegt, að hagur ríkissjóðs stendur höllum fæti, og jeg hjelt, að hv. Alþingi væri ennþá sömu skoðunar og hjer virtist ríkjandi í fyrra, að gæta bæri allrar varúðar um framlög úr ríkissjóði og ekki skyldi veita meira fje en óhjákvæmilegt væri. Þó jeg viðurkenni, að slík skólastofnun sem þessi eigi mikinn rjett á sjer, verður líka að líta á hitt, að margt verður að setjast til baka vegna fjárhagsörðugleikanna. Það er með þetta fyrir augum, að jeg snýst á móti þessari fjáreyðslu. Jeg geri það líka í samræmi við vilja alls þorra kjósenda í mínu kjördæmi. Mjer blandast ekki hugur um, hvert hjer er stefnt. Það er venjulega svo, að þegar búið er að smeygja inn litlafingrinum, þá er hægra að koma þeim næsta, og svo allri hendinni. Meiningin er auðvitað, að þarna skuli kvennaskóli Vesturlands standa. Mjer kemur ekki á óvart, þó að þingið á sínum tíma telji sjer heimilt að taka fje frú Herdísar til þess að blanda því saman við þessa Staðarfellsgjöf, ef gjöf skyldi kalla, því að hjer er miklu fremur um sölu að ræða heldur en gjöf. Jeg á nokkrar jarðir, og sumar góðar. Ef þingið byðist til að taka við jörð, gegn því að tryggja mjer og konu minni lífeyri til dauðadags, þá mundi jeg telja, að jeg hefði sjeð okkur mjög sómasamlega borgið. Það er eitt, sem forgöngumenn þessa máls hafa ekki gert sjer ljóst: Staðarfell er bygt sýslumanninum í Dalasýslu, og mun eitthvað á þá leið að orði komist, að það sje til lífstíðar, ef landið þurfi ekki á jörðinni að halda. Jeg er ekki kunnugur afsalsbrjefinu, því að það hefir þótt hlýða að fara heldur dult með það. Öll áherslan hefir verið lögð á það, að dást að þessari höfðinglegu gjöf. Þó hygg jeg, að beint sje tekið fram, að skólinn skuli stofnaður í sambandi við skóla frú Herdísar. En jeg held, að Alþingi hafi ekki átt með að taka við jörðinni með því skilyrði, því að stofnun Herdísarskólans er því algerlega óviðkomandi. Það er skýrt tekið fram, hverjir eigi að ráðstafa þeim sjóði. Eins og jeg tók fram, býst jeg við, að þessi tillaga mín mæti andstöðu. Að svo komnu tla jeg ekki að fara frekar inn á einstök atriði, en ef mjer verður andmælt, kemst jeg ekki hjá að skýra nánar frá ýmsum atriðum, er málið snerta. Ef svo er sem mig grunar um byggingu Staðarfells, að ekki sje hægt að vísa núverandi ábúanda burtu, þá er engin vissa fyrir hendi um það, að hann fari sjálfviljugur. Það var sjálfsögð kurteisisskylda forgöngumanna þessa máls að leita hófanna um það, hvort jörðin gæti verið laus í fardögum 1926. Jeg veit ekki til þess, að það hafi verið gert. Það hefir verið unnið að málinu í kyrþey og mest í vetur síðan þing kom saman. Vel hefði þó mátt vera búið að komast eftir, hvort nokkuð væri framgangi málsins til fyrirstöðu. Jeg verð að segja, að það er nokkurt ósamræmi í framkomu þingsins í þessu máli, eins og víða annarsstaðar. Því er svo varið, að hjer er margur Pjetur og Páll, ef jeg má komast svo að orði, sem eiga styrktarmenn í þinginu til þess að lyfta undir áhugamál sín. Svo eru aðrir, sem ekki njóta slíkra styrktarmanna. Jeg flutti nýlega ásamt hv. 2. þm. Eyf. (BSt) till. um styrk til barnaskólabygginga. Sú till. var feld hjer í þessari hv. deild. Nú verður þessi till. sennilega samþykt, tillaga um skólastofnun, sem kostar í byrjun yfir 7000 kr., og svo væntanlega meira og meira. Jeg sá í hv.Ed. fyrir skömmu brjef frá Magnúsi nokkrum Kristjánssyni, þar sem hann sækir um styrk handa Sigurborgu Kristjánsdóttur, ráðgerandi að hún verði skólastýra á Staðarfelli. Mjer er meinað að hafa brjefið í höndum, og verð jeg því að fara eftir minni mínu. En það mun hafa verið ákveðið, að hafa þyrfti til að byrja með búskapinn 150 ær, 6 kýr, 6 hesta og 2 báta. Það mun ekki hafa fengist styrkur að þessu sinni, en í stað þess hefir þá komið þessi 15000 67 króna ábyrgð. Svo get jeg vel hugsað mjer, að áður en langur tími líður þyki sjálfsagt að láta ekki skólann vera að burðast með þetta lán. Þar sem þessi fjárveiting er ætluð sjerstakri kvenpersónu, geri jeg ráð fyrir, að þar sje um að ræða mjög svo merka heiðurskonu. En það, sem á móti þessum fríðindum kemur, er þá það, að hún ætlar að kenna 13 stúlkum og gera þær að fyrirmyndar húsfreyjum. Talan 13 hefir nú aldrei verið álitin nein heillatala, en þetta mun skjallega sannanlegt, ef brjefið finst. Jeg býst við, að segja mætti líkt og Grímur Thomsen sagði eitt sinn um kosningu í Borgarfirði: ....' [Vantar í handr.]. Því var stungið að mjer núna, að gert væri ráð. fyrir 12–16 nemendum, og þakka jeg fyrir þá leiðrjettingu. Jeg býst við, að reynslan sýni, að þessi tillaga Ed. fái að standa í fjárlögunum. Jeg hefi gert skyldu mína og reynt að færa þetta til betri vegar, svo að það er á hinna ábyrgð, hvernig fer. Eins og jeg tók fram, ætla jeg ekki að fara ítarlega inn á málið í þetta sinn, en er reiðubúinn til andsvara, ef þörf gerist. Þá á jeg hjer aðra till., um að fella niður styrk til fræðslumálarits. Þetta er að vísu lítill liður, en jeg get hugsað mjer, að ef hann nær fram að ganga, þá muni eitthvað svipað sigla í kjölfarið. Jeg játa þó, að það, sem hjer er um að ræða, á miklu frekar rjett á sjer en sumt annað, sem hjer er borið fram, eins og t. d. styrkur til manns nokkurs, sem leyft hefir sjer að óvirða alt, sem heilagt er, bæði á himni og jörðu.

Forseti (BSv): Jeg vil láta þess getið, að þessi fundur getur ekki staðið lengur en til kl. 7, svo að ef málum þessum á að lúka, verða hv.þdm. að haga orðum sínum eftir því, en annars geri jeg engin fyrirmæli um það.

Frsm. minni hl. (Bjarni Jónsson) Jeg verð endilega að ávarpa hæstv. fjrh. (JÞ) dálítið út af þeim almenna harmagráti, sem hann hafði hjer út af örlögum þessa frv. síns. Hæstv. fjrh. reiknaði nákvæmlega, hvað gjöld fjárlaganna hefðu hækkað frá því að hann gekk frá þeim, og þótti undarlegt, hve mjög þau hefðu vaxið, en mjer þykir það ekki undarlegt, og honum sjálfum ætti ekki heldur að þykja það undarlegt, því að það var á alt öðrum tíma, sem hann samdi sín fjárlög, svo að það mikla meðlæti, sem atvinnuvegir þjóðarinnar hafa átt við að búa, hafði þá ekki náð hans eyrum, svo þó að fjárlög hæstv. ráðherra sjeu nú orðin eitthvað 1/2 miljón hærri, þá má hann ekki undrast það, og ekki þótt þau hefðu orðið miklu hærri hjá nefndinni, og hæstv. ráðherra ætti ekki að barma sjer yfir því, að nefndin hefir ljett af honum þeirri óþægilegu ábyrgð, sem af því leiðir að synja þjóðinni um hennar eigið fje, sem annars hefði á hann komið, ef hann hefði mátt ráða, og jeg hygg, að þar sje ekki ein einasta fjárveiting, sem hæstv. fjrh. hefði ekki tekið inn, ef hann hefði einn átt að fjalla um. En jeg skal ekkert um það segja, hversu ágæt fjvn. var í fyrra; það er mjer ókunnugt um, bæði af því, að jeg var svo heppinn að vera ekki í henni, og svo var jeg veikur megnið af þingtímanum, svo að jeg veit ekki, hversu það hefir að borið, að varnarveggurinn reyndist svo traustur í fyrra; það er sá varnarveggur, sem á að standa gegn þeim óþrifaáhlaupum, sem þjóðin gerir á sinn eiginn sjóð, sá varnarveggur, sem á að hindra það, að þjóðin sjái yfir hann, svo að ekki verði veitt nema sem allra minst úr þessum sjóði. Þessi varnarveggur hafði reynst svo fjarskalega traustur í fyrra, en nú brostið, eftir því sem hæstv. fjrh. segir. Jeg veit nú ekki neinn mun á þessu, annan en þann, að nú er jeg í þessari fjvn., og það væri náttúrlega of mikið af mjer að hugsa það, að jeg væri sá múrbrjótur, sem hefði brotið þennan kínverska múr sparnaðarskrafs, þjóðinni til hagsmuna, en ætti jeg þann heiður skilið, mundi jeg halda honum hátt á lofti á ókomnum æfidögum mínum, hvort sem þeir yrðu fleiri eða færri, því að jeg mundi telja mjer það heiður. En það er hvorki mjer að kenna eða þakka, því að hv.þm. líta eins á þessi mál eins og jeg. En það er eitt atriði af þeim sjerstöku liðum, sem hæstv. fjrh. talaði um, sem jeg vildi nefna, þó ekki af því, að það komi mjer við, því að jeg veit, að hv.frsm. fyrri kafla frv. (ÞórJ) muni svara honum. Það er hækkunin á styrknum til Búnaðarfjelags Íslands. Jeg get ekki hugsað mjer, ef það fjelag heldur vel á því fje, að það sje of mikið, því að mínu viti er það alt of lítið, og það er aðeins vegna þess almenna sparnaðarsöngs, sem hjer er sunginn, að ekki er veitt meira; ennfremur sagði hæstv. fjrh., að það fje, sem veitt væri, það væri ekki undir svo ríku eftirliti sem skyldi, hvorki af þingi nje stjórn. Þetta mun rjett vera, þingið getur ekki sett neinar sjerstakar reglur um það, hve miklu skuli varið til búnaðartilrauna í landinu. Til þess erum við ekki nógu miklir spámenn; en hitt ætla jeg, að það sje ekki annað en skylda stjórnarráðsins að hafa eftirlit með því, hvort þessi skrifstofa stjórnarinnar úthlutar vel, og er það þá hæstv. atvrh. (MG), sem ætti að hafa eftirlit með því, hvort hún verði þessu fje vel og viturlega. Það var og annað atriði, sem hæstv. ráðherra (JÞ) nefndi líka; það var um hjeraðsskólana. Hann sýndist vilja mæla með þeirri till., sem hv.Ed. samþykti, sem ekki var viturleg, að það skyldi standa sem skilyrði fyrir liðveislu við skólana, að tvær sýslur væru um hvern skóla eða þrjár. Jeg hefi altaf hugsað mjer, að þar sem landslagi og öðrum skilyrðum væri svo háttað, að það gæti samrýmst högum sýslnanna, þá væri betra, að það væru tvær um hvern skóla, en það verður að vera eftir samkomulagi þeirra, en ekki skipun frá Alþingi, og jeg hygg það ekki af neinni ljettúð, þótt svo sje sjeð fyrir almenningsmentun eins og jeg hefi lýst hjer, að í hverri sýslu rísi upp gagnfræðaskóli, þar sem allir unglingar frá 16–20 ára aldurs lærðu þau almennu fræði, sem þeir þurfa að nota á æfi sinni við þau störf, er þeir leggja stund á og ekki heimta neina sjerþekkingu, svo sem nám við verslunarskóla, stýrimannaskóla, búnaðarskóla og aðra háskóla almennrar mentunar. En þegar jeg segi þetta og geri mínar till. um þessi mál, þá hefi jeg það ætíð fyrir augum, að þessir skólar skyldu því aðeins rísa upp og vera reknir, að bein skólaskylda væri, og þá munu menn sjá, að ekki er vert að hafa hvert skólasvæði of stórt, því að þá verður erfiðara að útvega ekkjum fyrirvinnu, meðan synir þeirra, sem kannske eru eina fyrirvinnan, stunda skólann, því ef vel liggur saman, má oft gera þetta með mannaskiftum, sem ekki eru tiltök, ef fjarlægð er meiri, og annars yrði að borga úr landssjóði þeirri fyrirvinnu, sem fengin er á meðan sonurinn er í skólanum. Svona hefi jeg hugsað mjer það, og það er ekki rjett, sem stundum er sagt um mig, að jeg sje andvígur allri alþýðumentun í landinu; það eina, sem jeg vil leggja til, er, að alþýðumentunin verði langtum betri en nú er, og eina ráðið til þess er, að það rísi upp slíkir skólar, sem jeg hefi talað um. Það verður hver sýsla að ráða því, hvort hún er ein um sinn skóla eða með öðrum; það verður að taka tillit til þess, hvernig landshættir eru, hvort því skal haldið að þeim að byggja skólann einar, eða vera saman um það, en það verður ekkert um það sagt fyr en tekið verður til að byggja skólana og menn sjá, hvernig ástatt er í hverjum stað. Jeg held því, að rjett sje að breyta þessari athugasemd til þess sama lags, sem hún hafði hjer í deildinni upphaflega, því að mínu viti er rjettast að hafa það svo, og öllum hentast. Skal jeg svo ekki tala frekar við hæstv. fjrh. um þetta, því að jeg sje, að hjer er komin vantraustsyfirlýsing, og jeg þóttist heyra af ræðu eins hv.þm., að hann hugsaði sjer að setjast í það sæti á eftir. Það var háttv.þm. Barð. (HK), sem jeg á hjer við, því að hann söng svo hátt um, hvað það væri skaðlegt að nota fje landsmanna handa þeim sjálfum, hver firn það væru og nefndi ýms dæmi, sem jeg skal ekki fara að ræða nú. En jeg kemst þó ekki hjá að minna hv.þm. (HK) á skólastofnun, sem fyrirhuguð er í mínu hjeraði; en jeg, ætla ekki að leggja til vígs við hann, jeg þori ekki að fást við svo reiðan mann, og ætla þess vegna að haga mínum orðum þannig, að jeg geti notið hans náðar í framtíðinni, eins og jeg hefði ekki gert mig svo djarfan að svara honum. Hv. þm. (HK) talaði um, að þær yfirlýsingar, sem komið hefðu úr Dalasýslu, væru svo velktar, að það væri auðsjeð, að þær hefðu þvælst lengi manna á milli. Já, það er rjett, mennirnir voru sinn á hverjum bæ, svo að þær hafa orðið að fara bæja á milli, og jeg get frætt háttv.þm. (HK) um það, að þar eru menn ekki komnir upp á að skrifa nöfn annara manna fyrir þá. En annars hygg jeg, að þótt Barðstrendingar sjeu góðir nágrannar, þá þurfi þeir ekki að láta okkur heyra neitt um það, þótt við skrifum undir það, sem til okkar kemur og okkur þykir með þurfa. Svo kom nú það, sem hv.þm. (HK) sagði um hag landssjóðs allan. Það, sem fyrir hv.þm. (HK) vakti, var það, að hagur landssjóðs mætti ekki skemmast með því, að landssjóður tæki sjer nú fyrir hendur að nota sjer sína eigin eign og fá gjafir í viðbót; það væri ofvaxið hag landssjóðs að gera sjer peninga úr sinni eigin eign, það væri óttalega skaðlegt, eftir því, sem hv.þm. Barð. (HK) sagði. En svo kom hann með lausnina á öllum þessum ræðuhöldum sínum, að hann segði þetta og gerði í samráði við alla sína kjósendur, og þegar svo stendur á, þá dettur mjer ekki í hug að álasa hv.þm. fyrir það, að hann heldur þessari skoðun svo fast fram, og meira að segja er hv.þm. þar betur settur en jeg, því að jeg veit nú ekki, hvað mínir kjósendur vilja í þessu efni. Þeir vilja raunar hafa skólann eins og hugsað var, með þeim hætti, sem hv.þm. Barð. síst vill, og helst á þessu ári, ef hægt er, en hvað þeir segja um þennan millibilsskóla, veit jeg ekki. En jeg verð þó að halda því fram, að það sje rjett af landssjóði að láta nú jörðina í þá þjónustu, sem hún var ætluð upphaflega, þar sem hann getur gert það nær kostnaðarlaust, því að það er aðeins lítilsháttar fjárveiting, sem þarf til að breyta húsinu, svo að það megi nota fyrir skólahús. Hv. þm. (HK) lýsti mjög átakanlega þeirri hættu, sem stafaði af þessum skóla, og sagði, að síðarmeir mundi sjóður frú Herdísar Benediktsen verða notaður þarna til þess að setja á stofn skóla fyrir Vesturland. Jeg geri ráð fyrir, að kvennaskóli á Vesturlandi sje yfir höfuð ekki mjög mikill þyrnir í augum hv.þm. Barð. (HK), og kvennaskóla í Flatey mundi ekki verða mjög sárt fyrir hann að taka á móti; en það sýnist vera eitthvað bundið við það, hvar þessi kvennaskóli er á Vesturlandi. Það kann að vera, að Barðstrendingar þykist eiga þessar reitur eftir frú Herdísi, en jeg held þó, að þeir eigi ekkert meira í þeim heldur en Dalamenn. En það er svo undarleg hugsun, sem kemur víða fram, að enginn megi gefa í viðbót við þá gjöf hennar, hún eigi að vera ein út af fyrir sig og að enginn megi flýta því fyrirtæki, sem var hennar áhugamál, með því að gefa aðra gjöf. Jeg ímynda mjer, að þótt hún væri spurð að því nú, þá myndi hún svara sem svo, að sjer væri ekkert kærara en að sem flestir gæfu til þessarar stofnunar, svo að hún gæti tekið til starfa sem fyrst, og jeg þykist líka viss um það, að ef hún væri spurð um það, hvar skólinn ætti að vera, þá mundi hún svara því svo, að enginn staður á Íslandi væri sjer kærari en Staðarfell, svo að jeg held, að engin stjórn þyrfti að láta gjöfina falla, þótt hún tæki Staðarfell, og þar ætti skólinn að standa. Háttv. þm. Barð. (HK) sagði og í ræðu sinni, að þetta væri sú heppilegasta sala á jörð, sem hann gæti hugsað sjer, og sagðist eiga margar jarðir, sem hann vildi helst losna við á þennan hátt. Ef háttv.þm. er þetta alvara, þá skal hann bara gefa landinu jarðirnar. Jeg skal fá þing og stjórn til þess að þiggja þær. Hann skal ekki þurfa að kvíða því, að þær verði ekki meðteknar. Býst jeg því við, að framhald ræðu hans verði að afhenda skriflegt boð um að afhenda jarðirnar á þennan haganlega hátt. Annars er það leiðinlegt, að menn skuli leggja í vana sinn að vera að skaprauna fólki, sem gefið hefir dánargjafir í minningu um látna ástvini. Þá talaði hv.þm. um byggingarskilmála sýslumannsins fyrir Staðarfelli. Bjóst hann helst við, að honum hefði verið bygt það upp á lífstíð. Yrði því að greiða honum stórfje, ef hann ætti að fara. Jeg hefi vitanlega ekki sjeð byggingarbrjefið, og get því ekki um þetta sagt, en jeg treysti því, að stjórnin hafi ekki samið svo vitlaust brjef, og geri því ráð fyrir, að það megi láta hann fara, þegar þess gerist þörf. Enda hefi jeg heyrt hv.þm. Barð. segja, að jörðin myndi laus í næstu fardögum eftir að þingið hefði ákveðið, að settur skyldi þar skóli. Í gjafabrjefi frú Herdísar var vitanlega ekkert hægt að ákveða um skóla á Staðarfelli. En ef hún hefði vitað, að það myndi síðar gefið til skólaseturs, er jeg viss um, að hún hefði tekið fram, að skóli hennar skyldi hvergi standa nema þar. Þangað til jeg hefi heyrt hæstv. stjórn játa, að hún hafi bygt Staðarfell þannig, að ekki sje hægt að taka það til skólaseturs hvenær sem er, tel jeg það grýlu eina, sem hv.þm. Barð. hefir búið til, að borga þurfi ábúandanum stórfje til þess að hann fari. Þá skal jeg ekki þreyta hv. deild á að vera að svara því, sem þessi háttv.þm. var að tala um eitthvert brjef, sem einhver maður hefði einhverntíma skrifað einhverri stúlku. Þó að hjer sje ekki lagt til að byrja með nema 15–16 stúlkur, þá ber þess að gæta, að með stofnun þessa skóla er ekki verið að stofna skóla fyrir alt Vesturland, heldur húsmæðraskóla í bili, þar til Herdísarsjóðurinn verður orðinn svo stór, að hann geti borið allan kostnað við slíkan skóla. Það þýðir ekki fyrir háttv.þm. Barð. eða aðra að harma, að svo hefir verið ákveðið, að skóli skuli reistur á Staðarfelli. Það er búið, sem búið er. Staðarfell hefir verið þegið með því skilyrði. Til þess því að forðast það, er eina ráðið að skila jörðinni aftur. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta, en vænti fastlega, að hæstv. stjórn skýri frá, hvernig háttað er með ábúð sýslumannsins á Staðarfelli, því að eins og jeg tók fram áðan, hefi jeg ekki lesið byggingarbrjefið, og er þessu því ókunnugur. En eftir þeim kafla að dæma, sem hv.þm. Str. (TrÞ) las upp úr því, tel jeg ótvírætt, að hægt sje að láta sýslumanninn fara hvenær sem þörf krefur.

Ingólfur Bjarnarson Jeg skal verða við þeim tilmælum hæstv. forseta að tefja ekki tíma þingsins með langri ræðu. En af því að háttv.frsm. vísaði til mín um að skýra tillögu fjvn. um lánsheimild fyrir Húsavíkurhrepp til þess að koma á vatnsleiðslu í kauptúninu, verð jeg að segja nokkur orð. Eins og hv. deildarmenn muna, þá heimilaði síðasta þing ríkissjóðsábyrgð fyrir láni til þess að koma á vatnsleiðslu og holræsagerð á Húsavík. En nú hefir farið svo, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir Húsavíkurhrepps, bæði við bankana hjer og víðar, að ekki hefir tekist að fá hagkvæmt lán, þrátt fyrir ríkissjóðsábyrgðina. Því er það nú, samkvæmt mjög ákveðnum tilmælum Húsavíkurhrepps, að þessu er snúið við þannig, að farið er fram á lánsheimild úr viðlagasjóði í stað ábyrgðarinnar, ef það mætti verða til þess, að málið kæmist í framkvæmd. Nauðsyn þessa fyrirtækis var mjög ítarlega skýrð á síðasta þingi. Og til þess að eyða tímanum ekki um of, skal jeg láta vera að rifja það alt upp nú. Það er víst, að þetta mál er mikið velferðarmál fyrir kauptúnið, því að það miðar til að afstýra yfirvofandi taugaveikishættu. Þannig er ástatt norður þar, að taugaveiki hefir verið svo að segja landlæg þar síðasta mannsaldurinn, og telja þeir, sem rannsakað hafa faraldur þennan, að hann eigi rót sína að rekja til vatnsbólanna í þorpinu. Eftir skýrslum, sem lágu fyrir þinginu í fyrra, má sjá að síðan 1890 hafa verið skrásettir þar 90 taugaveikissjúklingar. Síðustu 5 árin eru þeir 60, eða að meðaltali 12 á ári. Af þessum 60 sjúklingum hafa 12 dáið. Þetta sýnir ljóslega, hver hætta vofir yfir þorpinu, og jafnframt, hve bráðnauðsynlegt það er fyrir þorpsbúa að fá vatnsleiðslu og holræsagerð í þorpið, því að það er álit landlæknis og annara, sem þetta mál hafa athugað, að með vatnsleiðslunni sje hægt að fyrirbyggja þessa hættu. Enda er það í samræmi við reynslu annara kauptúna í þessu efni. Þetta hefir verið brennandi áhugamál þorpsbúa síðustu árin, en það hefir ekki tekist að koma því í framkvæmd, af því að fje hefir ekki verið fáanlegt. Og nú hefir enn mistekist að fá fjeð, þrátt fyrir ábyrgð ríkissjóðs. Af greindum ástæðum hefir nú þessi leið verið farin, að fá ábyrgðinni breytt í lánsheimild úr viðlagasjóði, og vænti jeg, að hún mæti sömu velvild og ábyrgðarheimildin í fyrra. Að sjálfsögðu verður haldið áfram á þessu ári að reyna að fá lánið með ábyrgð ríkissjóðs, og er ekki óhugsanlegt, að það takist enn. En ef svo fer, að lánið fáist með ábyrgð ríkissjóðs, fellur sú lánsheimild, sem hjer um ræðir, vitanlega niður, þó hún verði samþykt.

Jörundur Brynjólfsson Jeg hefði að líkindum leitt hjá mjer að tefja umr. í þetta sinn, ef hæstv. fjrh. (JÞ) hefði ekki vikið að einni brtt.fjvn., sem mjer er ant um, einmitt á þann veg, að jeg h]ýt að gera grein fyrir, að tillagan er til mikilla bóta. En úr því að jeg tók til máls á annað borð, vil jeg drepa á tvær brtt. á þskj. 486, sem jeg er meðflutningsmaður að. Sú fyrri er undir III. lið og fer fram á að hækka styrkinn til læknisbústaðarins í Laugarási úr 4000 kr. upp í 5000 kr. Er það sú upphæð, sem samþykt var hjer í Nd. Var hún upphaflega sett með samkomulagi við fjvn. Nefndin lofaði mjer nefnilega að fylgja henni, ef upphæðin væri ekki sett hærri. En þó skorti um 3000 kr. til, að þetta læknishjerað fengi sama styrk sem önnur hjeruð hafa áður hlotið, sem sje 1/3 af byggingarkostnaði. En hv.Ed. hefir ekki fundist það nægilegt, og því viljað láta skorta rúmar 4000 kr. upp á það, sem vanalegt er, að læknishjeruð fái. Jeg kann nú ekki að meta þennan riddaraskip hjá hv.Ed. og vænti þess, að hv.Nd. samþykki þessa brtt. og láti þessa fjárhæð standa eins og hún var eftir 3. umr. hjer. Hin brtt., sem jeg er meðflm. að, er undir rómv. XI og fer fram á að hækka styrkinn til sandgræðslunnar um 3000 kr. Hv. 1. þm. Árn. (MT) gerði í gær skýra grein fyrir þessari hækkun. En út af ummælum hæstv. forseta (BSv) verð jeg að gefa frekari skýringu. Það er víst, að þessi upphæð hrekkur skamt, ef eitthvað verulegt á að gera til að stöðva sandfokið. En meiningin er sú, að reyna að stöðva sandfokið í Selvoginum. Grunur minn er nefnilega sá, að Búnaðarfjelag Íslands láti ekki nægilegt fje til þess að byggja um sjóvarnargarðinn hjá Eyrarbakka, til þess að stöðva sandfokið, og er sennilegt, að ekki veitti af, ef unt væri, að bæta eitthvað við það. En í Selvoginum eru sandauðnir miklar, en gróður lítill. Er því mesta nauðsyn á að stöðva sandfokið þarna. Að sjálfsögðu vilja menn þarna í sveitinni leggja fram vinnu í þetta verk, en þeim er um megn að standa straum af því einum saman. Hæstv. forseti (BSv) vjek að því, að Strandarkirkja myndi svo tekjurík, að hún ætti að geta lagt eitthvað af mörkum. Þetta hefir komið til tals, en vitanlega er ekki hægt að koma því í framkvæmd, fyr en búið er að gera þá skipun á um eignir kirkjunnar. Það, sem aðallega kom mjer til að standa upp, voru ummæli hæstv. fjrh. (JÞ) um 7. brtt.fjvn., athugasemdina við hjeraðsskólana. Að vísu hefir háttv.þm. Dala. (BJ) tekið af mjer ómakið að nokkru leyti. En þó vil jeg gera gleggri grein fyrir því, hvers vegna jeg tel till.hv.Ed. um þetta mjög óheppilega. Hv. Ed. bindur fjárveitinguna því skilyrði, að 2 eða 3 sýslufjelög standi að skólanum. Þetta ákvæði er mjög óheppilegt nú, af því að samvinna Árnes- og Rangárvallasýslna hefir ekki verið þannig, að fullvíst sje, að sýslunefnd Rangárvallasýslu vilji vinna með Árnesingum að þessu máli. Þetta hygg jeg, að fjvn.hv.Ed. hafi vitað, og því ekki þurft að koma með till., ef hún beinlínis hefði ekki viljað skaða málið með henni. Fyrir nefndinni hafa nefnilega legið plögg, sem bera það með sjer, að meiri hluti sýslunefndar Rangárvallasýslu er andvígur því, að sýslurnar vinni saman að þessu máli. Þetta ákvæði er því banaráð við skólahugmyndina. Það hefði því verið ólíkt drengilegra að fella styrkinn algerlega niður en lauma inn ákvæði, sem beinlínis er til þess að drepa málið. Það hefði verið samboðnara virðingu þeirrar hv. deildar, því að þá hefði hún komið til dyranna eins og hún er klædd. Það er og þeim mun undarlegra, að hv. deild skyldi samþykkja þessa athugasemd, þegar háttv. 1. þm. Rang. (EP) lýsti yfir því, að hún yrði málinu að falli og varaði við að samþykkja hana. Jeg vona því, að þessi hv. deild kippi þessu í lag og samþykki athugasemdina eins og hún var samþykt hjer áður. Hinsvegar má telja víst, að Árnes- og Rangárvallasýslur standi saman um byggingu þessa skóla, þegar fram í sækir, því að meiri hluti sýslubúa í Rangárvallasýslu er ekki mótfallinn samvinnu, heldur þvert á móti. Meinið er nú sem stendur, að meiri hluti sýslunefndar Rangárvallasýslu er samvinnunni mótfallinn. Að málið á rjett á sjer, þrátt fyrir þetta, sýnir meðal annars, að Árnessýsla hefir safnað milli 40 og 50 þús. kr. í þessu skyni, og Rangárvallasýsla hefir lofað skilyrðislaust 11–12 þús. kr. Nema fjárframlögin því nú þegar milli 50 og 60 þús. kr. Auk þessa er von á allmiklu meira, því að ennþá er unnið að fjársöfnuninni í báðum sýslunum. Hæstv. fjrh. sagði viðvíkjandi meðferð fjárlaganna í þinginu yfirleitt, að þingmenn sýndu nú ekki eins mikla aðgæslu eins og í fyrra, og taldi það mundu vera orsök til þessarar breytingar, að þm. væru nú búnir að vera svo lengi að heiman (rúma 3 mánuði) frá heilnæma loftinu, að bæjarlífið og bæjarhættirnir mundu vera farnir að hafa miður holl áhrif á þá. Jeg skal engan dóm á þetta leggja. En jeg ætla að nota mjer þessi ummæli ofurlítið. Sje svo, að þessi stutta dvöl þm. sje búin að hafa svona veiklandi áhrif á þá, hverju má þá búast við, þegar ungir piltar og stúlkur koma hingað úr sveitum, lítt þroskuð, í mentunarleit og kynnast ýmsu, sem miður fer í bæjarlífinu? Og þótt þessir unglingar gangi ekki þær götur, sem leiða til lakari áhrifa, þá liggur þó nærri að álykta, að þeim mundi hollara að vera kyrrum í sveitinni sín þroskaár og fá sína mentun þar. Ef það er rjett, að hv.þm., sem flestir eru taldir vel þroskaðir menn, og hafa líka um annað að hugsa en láta glepjast af andhælishætti kaupstaðarlífsins - ef það er rjett, að þeir láti glepjast, - hvað á þá að segja um unglingana? Því að jeg veit, að þeir sjá sitthvað fara hjer fram, sem best væri, að enginn tæki þátt í, og síst lítt þroskaðir unglingar. Þó ekki væru hjer fyrir hendi aðrar ástæður, þá ætti þetta að vera næg hvöt fyrir hv.þdm. til þess að flýta fyrir því að koma á fót mentastofnunum í sveitum þessa lands. Alt það, sem gengur í andstæða átt eða leiðir til athafnaleysis og kyrstöðu í þessu efni, flýtir fyrir því, að fleiri og fleiri ungmenni dragist inn í hina óhollu hringiðu bæjarlífsins. Jeg leyfi mjer að vona það, að hv.þd. fallist á till.hv.fjvn., sem jeg hefi nú skýrt með nokkrum orðum.

Klemens Jónsson Jeg flyt hjer eina brtt. á þskj. 515. Af því að jeg býst við, að hv.þm. þekki ekki vel, hvernig á stendur, skal jeg skýra það með nokkrum orðum. Steinn Dofri, sem nefndur er í brtt., er sami maður og Jósafat Jónasson ættfræðingur, sem mörgum er kunnur og nú hefir dvalið í Ameríku í full 20 ár og hefir þar kent sig þessu nafni og vill ganga undir því. Þegar þessi maður fór til Ameríku, hafði hann þegar getið sjer mikinn orðstír fyrir ættarrannsóknir sínar, og var viðurkent, að hann hefði komist allra manna lengst í því að rekja ættir manna hjer á landi á miðöldinni. Lífskjör þessa manns hafa síðan verið ákaflega ömurleg. Í einu brjefi sínu til mín segir hann: „Jeg á ekkert heimili, og hefi aldrei átt það á æfi minni síðan jeg var 7 ára drengur.“ Og í öðru brjefi segir hann: „Jeg hefi flækst vestur og norður í land (Canada), og jafnvel yfir til Asíu (Síberíu) og Alaska, þessi útlegðarár mín hjer. Jeg hefi mest stundað veiðar í óbygðum.“ Þrátt fyrir þessa hrakninga og örðugleika hefir hann haldið við sitt gamla lífsstarf. Þrátt fyrir bóka- og umfram alt handritaleysi hefir honum tekist að leysa ýmsar gátur í ættfræði, svo viðurkent er af fræðimönnum. Hann hefir, eins og jeg drap á áðan, rannsakað betur en nokkur annar ættir á miðöld, sjerstaklega á 14. og 15. öld. Þegar kemur fram um 1330, þá er sagnaritun hætt, og ekki önnur gögn frá þeim tíma en þurrir annálar, mest nöfn, og svo brjef þau, sem nú eru prentuð í Fornbrjefasafni. Eftir þessum gögnum hefir honum tekist að taka saman ýmsar merkar ættir, þannig að nú getur mikill fjöldi Íslendinga rakið ætt sína til landnámsmanna, sem það gátu ekki með vissu áður. Þessum rannsóknum hefir Steinn Dofri safnað í bók, sem hann nefnir og komin er út í Winnipeg. Þar hefir hann meðal annars fært sönnur á það, sem stappa nærri fullu gildi, hvaðan hin svonefnda gagnmerka Longsætt er runnin. Áður vissu menn ekkert um framætt Jóns Longs, en eftir þessum rannsóknum má rekja hana til merkustu landnámsmanna. Sama er að segja um hina merku konu Grundar-Helgu. Um ætt hennar er ekki til einn einasti stafur, hvorki í annálum nje fornbrjefum; hún er þar hvergi nefnd á nafn, og þó lifir minning hennar enn hjer á landi þann dag í dag. Fyrstu sagnir um hana eru aðallega í hirðstjóraannálum Jóns Halldórssonar. En Steinn Dofri hefir fyrstur fært sönnur á það, hver hafi verið faðir hennar, og hafa allir ættfræðingar, það jeg veit, fallist á þá ættfærslu; en hann hefir gengið ennþá lengra. Í fyrnefndum ritlingi, sem jeg hefi hjer í höndunum, hefir hann líka fundið móður Helgu og ættfært hana, og það á þann hátt, að lítill vafi er á, að hann hefir rjett. Jeg skal annars ekki fara neitt út í ættfræði hjer, þó að sumir hv.þm. mundu að sjálfsögðu hafa gott af að kynnast þeim fræðum. En ritið læt jeg heimilt hverjum, sem það vill sjá. - Steinn Dofri byrjaði á því þegar hann var ungur að semja registur við V. bindi Fornbrjefasafnsins, og þar hefir hann ættfært menn, svo að fræðimenn á þessu sviði hafa jafnan tekið það eftir honum síðan. Nú verð jeg að segja það, að það er hart, ef þessi landflóttamaður, sem sýnt hefir svo miklar gáfur í þessa átt, verður að veslast upp á eyðimörkum Vesturheims og öll hans drög til íslenskrar ættvísi að eyðileggjast og koma engum að gagni. En það er hjer um bil víst, að svo fer, ef honum kemur ekki hjálp hjeðan. Hann hefir sjálfur drepið á þetta og segist vera sannfærður um það, að ef það verði sín forlög að bera beinin vestra, þá þá muni engin örmul af verkum sínum og drögum komast til Íslands. Þess vegna viljum við útvega honum styrk nokkurn, svo að hann geti sest hjer að aftur og stundað vísindi sín í friði. Fyrir tveim árum kom bónarbrjef til Alþingis frá 12–15 mönnum hjer, þar á meðal var dr. Jón Þorkelsson og ýmsir kunnir fræðimenn, bókaverðir og háskólakennarar. Var þar farið þess á leit, að þessum manni væri veittur nokkur styrkur til þess að hann gæti sest hjer að. En eins og kunnugt er, var þá byrjuð hjer fjárkreppan mikla, og sá jeg mjer ekki fært að mæla fram með þessu. Sama var árið 1924. En nú, þegar öllum virðist vera að rakna fram úr fjárkreppunni, þá hika jeg ekki við að flytja hjer þessa till. ásamt þeim hæstv. forseta (BSv) og háttv.þm. Str. (TrÞ). Þótt hv.þm. þekki ekki mikið til mín sem fræðimanns á þessu sviði, þá veit jeg, að ýmsir hv.þm. bera það gott traust til þessara manna og þekkingar þeirra í þessu efni, að þeir treysti því, að verðleikar Steins Dofra sjeu hjer ekki of mjög fram dregnir og ekki fremur en vert er. Jeg veit það, að þessi maður er mjög nægjusamur og honum mun borgið sæmilega, ef hann fengi þessar 1500 kr., því ætlunin er sú, að hann komi heim, fái hann þennan styrk, og sömuleiðis, að safn hans, sem hann á, verði eign ríkisins eftir hans dag, og eins það, sem hann kann að safna síðar. Það má líka búast við, að hann fái eitthvað að starfa við samning registra og annars þvílíks. Jeg mun nú ekki tala mikið frekar um þetta, en þó geta þess, að sú aðferð, sem hann notar til þess að tengja saman ættbálka, er nú alment viðurkend sú eina rjetta, þar sem ekki er um alveg vissa heimild að ræða. Það er alkunnugt, að höfuðbólin hjeldust í sömu ættum öldum saman að fornu fari. Það má því telja víst, að svo framarlega sem hægt er að benda á það, að eitthvert höfuðból hafi verið í eign viss ættleggs á einhverjum tíma, og svo 50–60 árum síðar er kunnugt um nafn þáverandi eiganda, þá er nokkurnveginn full vissa fyrir því, að hann muni tilheyra eða vera á einhvern hátt tengdur þeirri ætt, sem óðalið hefir áður tilheyrt. Skal jeg hjer til dæmis minna á það, að hin nafnkunna Hrólfsætt, sem mikill fjöldi manna er kominn af, hefir altaf verið rakin ranglega fram til landnámsmanna. En eftir að Fornbrjefasafnið var út komið, var hægt að sanna með fullum rökum, að Hrólfur sá, sem ættin er við kend, er kominn af Lofti ríka Guttormssyni. Skúli sonur Lofts hafði keypt ákveðna jörð á Norðurlandi, og mátti sanna þetta með því að rekja samband ættarinnar við þá jörð. Jeg treysti því, að hv.þm. unni svo þessari ment okkar Íslendinga, ættfræðinni, sem er stofninn undir allri okkar sagnaritun, að þeir vilji leggjast á eitt með okkur flm. þessarar till. og samþykkja hana. Jeg býst við því, að ef þessi maður fengi þennan 1500 kr. styrk og kæmi hingað heim, þá mundi honum vera borgið fjárhagslega. Hann mundi vera sjálfsagður maður til þess að vinna ýms verk, svo sem að semja registur við Alþingisbækur, Fornbrjefasafn og fleira slíkt. Jeg get sagt eins og einn hv.þm. (HK) sagði í öðru sambandi, að þegar komnar eru inn í fjárlögin svo margar brtt., og sumar alls ekki verðugri til þess að standa þar en þessi till., þá muni hún eins sóma sjer í fjárlögunum og þær. Jeg læt svo útrætt um þessa till. En jeg vil aðeins lýsa yfir því, að jeg mun nú sem fyr fylgja hv.fjvn. að mestu leyti. Það hefir komið fram brtt. á þskj. 486, IX, frá hv. 3. þm. Reykv. (JakM), við eina brtt.fjvn., um styrk til frú Soffíu Guðlaugsdóttur. Leggur fjvn. til, að henni sjeu veittar 1000 kr., en hv. 3. þm. Reykv. leggur til, að þessi styrkur sje hækkaður upp í 1500 kr. Þess var getið hjer, að leiklistin hefði ekki átt upp á pallborðið hjá þinginu undanfarið í samanburði við skáldskap og aðrar listir, og er það satt. Að vísu hefir leikfjelagið hjer verið styrkt í nokkur ár. En leikendur hafa aldrei fengið styrk til þess að leita sjer fullkomnunar í list sinni, nema frú Stefanía Guðmundsdóttir, okkar ágætasta leikkona, í eitt skifti, og veitti þó fullerfitt að fá því framgengt, þótt styrkur sá væri lítill. Var meiningin þá, að sú fjárveiting stæði áfram, en það varð ekki nema eitt fjárlagatímabil. Þessi kona, sem hjer er um að ræða, hefir ótvíræða ágætisleikhæfileika. Og þar sem hún er ung, mundi hún hafa mjög gott af því að sigla og kynnast leikment utanlands. Þessi tillaga er því á góðum rökum bygð, og vona jeg, að hún verði samþykt, og það hærri upphæðin. Jeg tel það eiga vel við, að þingið sýni leiklistinni meiri rækt en verið hefir að þessu.

Jón Sigurðsson Jeg á aldrei þessu vant eina brtt. við fjárlagafrv., og þykir mjer hæfa að fara um hana nokkrum orðum. Jeg skal strax geta þess, að hún hefir engin bein útgjöld í för með sjer, heldur er það aðeins lánsheimild til handa Sigurði sýslumanni Sigurðssyni á Sauðárkróki til þess að koma sjer upp embættisbústað. Sem stendur er þessi maður hjer um bil húsviltur. Hús eru þarna ekki fáanleg til kaups, og hús það, sem fyrv. sýslumaður Kr. Linnet, bjó í, er gamall hjallur og langt of lítið fyrir mann með jafnstóra fjölskyldu. Hann er því nauðbeygður til þess að byggja sjer hús, en það er ekki auðhlaupið að því fyrir fátækan barnamann, og eina leiðin til þess væri sú, að hann gæti fengið lán með hagkvæmum kjörum, og það er það, sem hjer er farið fram á. Hjer er ekki um nýmæli að ræða, því að þetta hefir áður verið gert, og þá veitt miklu hærri lánsupphæð en þetta. Enn má benda á það, að fje hefir verið veitt út ríkissjóði til embættisbústaða handa læknum og prestum, og það beinlínis fjárveiting, en ekki lán. Jeg fæ því ekki sjeð, að það sje til of mikils mælst, þótt einstaka sýslumanni, sem verst stendur á fyrir í þessu efni, sje veitt lítilsháttar hjálp til þess að koma sjer upp skýli yfir höfuðið, með því að veita lán. Jeg vil líka benda á það, að jeg hygg hvað þennan sýslumann snertir, þá hafi hann í fyrra, með áræði sínu og hyggilegri stjórn, aflað ríkissjóði meiri tekna en nemi þeirri upphæð, sem hjer um ræðir. Og þó segja megi, að hann hafi þar ekki sýnt nema sjálfsagða skyldurækni, þá mun samt vera litið svo á af þeim, sem kunnugir eru, að hann hafi hjer sýnt mikinn manndóm og ríkissjóður hafi fyrir hans tilverknað fengið svo skifti tugum þúsunda kr. Jeg held því, að það væri, bæði af þessari ástæðu og öðrum, sem jeg hefi nú talið, full ástæða til þess að sýna þessum manni viðurkenningu á þennan hátt, að styðja hann til þess að koma upp sómasamlegu skýli. Jeg mun svo ekki orðlengja frekar um þetta, en jeg vænti þess, að háttv. þingmenn ljái þessari litlu tillögu atkvæði sitt.

Jón Auðunn Jónsson Jeg á hjer eina brtt., sem gerir hvorki að hækka nje lækka útgjöldin. Það er aðeins aths. við styrkveitingu til byggingar sundskála, um að veittar verði af þeirri upphæð, sem þar er nefnd, 2 þús. kr. til sundskálabyggingar á Reykjanesi í Norður-Ísafjarðarsýslu, þó ekki yfir 1/5 kostnaðar. Eins og háttv.þdm. muna frá 2. umr. frv. hjer í deildinni, þá hefir sýslusjóður og bæjarsjóður Ísafjarðarkaupstaðar lagt fram talsvert mikla upphæð til þess að koma upp sundskála. Sundkensla er eldri við Ísafjarðardjúp en annarsstaðar hjer á landi, að undanskildri Reykjavík, og er það eðlilegt, því að þörfin er þar meiri en víðasthvar annarsstaðar, sem jeg þekki til. Jeg mun svo ekki fara fleiri orðum um þessa tillögu, en jeg vona, að hv.þdm. greiði henni atkvæði. Ástæðan til þess, að jeg ber þessa tillögu fram, er ekki sú, að jeg óttist, að þessi sundskálabygging verði ekki styrkt, heldur sú, að þar sem bæjarsjóður þarf að taka lán í sumar, þá vildi bæjarstjórn, að það stæði í fjárlögunum, að þessi upphæð yrði greidd á árinu 1926. Hv. þm. Barð. (HK) flytur hjer brtt. um það að fella niður þann lítilfjörlega styrk, sem hv.Ed. samþykti til stofnunar húsmæðraskóla á Staðarfelli. Jeg gat búist við því, að hv.þm. (HK) mundi hefja mótmæli gegn þessum skóla, með því að hann lítur svo á, að með þessu sje það bundið, að Herdísarskólinn verði þarna. Jeg vænti þess, að hv.þdm. sje það kunnugt, að hvaðanæfa af landinu berast óskir um það, að stúlkur, sem ætla að verða húsmæður í sveit, eigi kost á því að nema það, sem til þess þarf sjerstaklega, svo sem meðferð mjólkur, ostagerð, vefnað o. s. frv. Búnaðarfjelagið hefir undanfarin ár styrkt þessa hugmynd með því að halda námsskeið í sveitum landsins, einkum sunnanlands og nokkuð vestanlands. En lítil not hafa verið af þeim námsskeiðum, því að áhöld öll og annan útbúnað hefir vantað. Aðeins eitt hefir verið hægt að kenna, sem sje matartilbúning. Nú hefir kona, sem er mjög vel mentuð og hefir haft á hendi forstöðu slíkra námsskeiða, boðist til að taka að sjer forstöðu skólans á Staðarfelli. Það er almælt, og engin andmæli hafa komið fram gegn því, að hún sje sjerstaklega vel fallin til þessa starfs. Hún hefir lengi verið utanlands og aflað sjer þekkingar á þessum sviðum. Ungar stúlkur eiga kost á að læra bókleg fræði og saumaskap í öðrum kvennaskólum, en aðstaðan bannar, að sveitastúlkur geti sjerstaklega búið sig undir húsmæðrastöðu í sveit. Með þessum skóla er stofnað til sjerstaks húsmæðraskóla fyrir sveitastúlkur, og veit jeg, að allar stúlkur og húsmæður fagna því, að byrjun komi í þessa átt. Staðarfellshjónin, sem hafa fengið svo blandað lof fyrir gjöf sína, hafa nú ákveðið að gefa til skólabyrjunar 10 þús. kr., til þess að kaupa fyrir áhöfn á jörðinni. Eftir 16–20 ár er þessi sjóður, sem á að eflast með vöxtum, orðinn nógu stór til þess að kaupa áhöfn á Staðarfell. Hvort sem þarna verður reistur almennur kvennaskóli fyrir Vesturland eða ekki, er Staðarfell betri eign þegar áhöfn er fengin. En gjöfin er því skilyrði bundin, að skólinn taki til starfa fyrir 1926. Gjöfin er gefin í vissum tilgangi og hjónin vilja eðlilega gjarnan sjá einhvern árangur, áður en þau falla frá, sem getur orðið bráðlega, ekki síst þar sem þau eru hnigin á efri aldur og einkum konan orðin mjög heilsutæp. Það gæti skeð, að fyrir einhverjum hv.þdm., sem fylgja hv.þm. Barð. að málum, vekti það, að jörðin mundi ganga úr sjer, ef stofnaður væri skóli á henni, en jeg er þess fullviss, að þeim systkinum Sigurbjörgu Kristjánsdóttur og Magnúsi Kristjánssyni er áreiðanlega treystandi til að bæta og prýða jörðina á alla lund. Þau eru uppalin á einu merkasta bændabýlinu í Ísafjarðarsýslu og munu aldrei gera því góða heimili neina vansæmd. Hv. þm. Dala. (BJ) hefir svarað ýmsu öðru, sem hv.þm. Barð. hefir haldið fram, svo að jeg get farið fljótt yfir sögu. Að hv.þm. Barð. skuli setja þetta í samband við það, sem felst í frv. því, sem hv. 5. landsk. (JJ) bar fram snemma á þinginu, nær engri átt. Jeg vona, að hv.þdm. muni ekki sjá eftir þeim 3 þús. kr., sem fara í að halda uppi þessum skóla, því að eins og nú er ástatt eiga kaupstaðarstúlkur kost á mjög góðum skóla hjer og öðrum í Húnavatnssýslu, en þessir skólar geta með engu móti verið sjerskólar sveitastúlkna. Þó ber þess að gæta, að mörg sveitastúlkan hefir í báðum þessum tilgreindu skólum fengið góða undirstöðu, þótt. þeir væru engir sjerskólar. Í öðrum löndum, einkum í Svíþjóð, er varið hundruðum þúsunda til þess að efla mentun sveitastúlkna, og þar sem með rjettu er kvartað undan fólksstraum úr sveitunum til kaupstaðanna, er ekki rjett að bæta við einni orsök þess með því að fella þennan styrk.

Hákon Kristófersson Jeg get verið stuttorður. Það var ekkert í ræðu hv.þm. Dala. (BJ), sem hrakti það, sem jeg sagði í dag. Hann gerði mjer þann mikla sóma að kalla mig annan fjármálaráðherra, og lítur út fyrir, að jeg sje fær á þeim sviðum, þar sem alkunna er, að núverandi hæstv. fjrh. (JÞ) stendur mjög framarlega hvað það snertir. Hv. þm. Dala. sagði, að jeg hefði flutt ræðu mína af mikilli reiði; en jeg verð að segja, að hann hefir þá ekki haft gleraugu, þegar honum sýndist það. Hann sagði ennfremur, að jeg hefði mælt á móti því, að landssjóður hefði hag af sinni eigin eign. Jeg held, að enginn hafi skilið orð mín svo. En þá kemur það merkilega. Hann segist ekki vita, hvað sínir kjósendur vilji um þennan skóla, og þó er ekki hægt að skilja ræðu hans öðruvísi en að hann sje í samræmi við kjósendur sína. Enda sjest það glögt á áskorunum þeim, sem þeir hafa gefið út, hver vilji þeirra er, svo að mjer kom þetta undarlega fyrir sjónir. Þá vil jeg leyfa mjer að mótmæla þeim ummælum háttv.þm. (BJ), að við Barðstrendingar þykjumst hafa einkarjett á gjafafje Herdísar Benediktsen. Jeg ætla ekki að fara út í neinn samanburð á því, hvort gjöf Staðarfellshjónanna er stærri en gjöf Herdísar, en það veit jeg, að hún hefir lífs og liðin notið trausts og virðingar allra, sem til hennar þektu, meðal annars fyrir þessa gjöf. Hv. þm. Dala. sagði, að ef Herdís væri komin og mætti um segja, hvar skólinn skyldi standa, mundi henni enginn blettur kærari en Staðarfell. Jeg skal ekkert um það segja. Það má vel vera, að hv.þm. Dala. hafi eitthvað fyrir sjer í þessu, en undarlegt þykir mjer, að hún skyldi þá ekki í lifanda lífi benda á þennan stað í sambandi við gjöf sína. Þá sagði hv.þm. Dala., að svo fremi gjöf Herdísar væri ekki notuð til Staðarfellsskólans, væri sjálfsagt að skila henni aftur. Þarna kom fram einlgni hans, því að í gjafabrjefinu er greinilega tekið fram, hver hugsunin sje og tilgangurinn með gjöfinni. Jeg finn fulla ástæðu til að mótmæla því, að það sje á nokkrum rökum bygt, að Herdís hefði viljað láta gjöf sína ganga til skólans á Staðarfelli, og býst jeg ekki við, að það verði skoðað sem þingvilji. Það hefir aldrei komið fram nein yfirlýsing frá stjórninni viðvíkjandi þessu, og í fyrri ræðu minni hefi jeg bent á, að hlutaðeigendur ættu þar um að segja, og finn jeg enga ástðu til að endurtaka það. Þá sje jeg ekki ástæðu til að fara meira út í ræðu hv.þm. Dala. Jeg get gengið framhjá ýmsum hnútum í minn garð, sem bar reyndar ekki mikið á í þetta sinn. Þá benti hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) á það, að hann hefði búist við, að jeg mótmælti því, að fje Herdísar yrði notað til þessa skóla.

Það stendur ekki til

. Hvorum á maður nú að trúa, þegar annar hv.þm. segir, að það standi til, en hinn segir, að það standi ekki til? Þeir eru á öndverðum meiði, en báðir vinna þeir þó að sama marki. Þá sagði hv. þingmaður, að það væri almenn ósk á Vesturlandi, að stúlkur ættu kost á slíkri kenslu, og býst jeg við, að hann fari þar með fullkomlega rjett mál. Mjer dettur ekki í hug að hrekja það, því að það segir sig sjálft, að það er nauðsynlegur hlutur, að stúlkur kunni til slíkra starfa, enda voru mótmli mín á alt öðrum grundvelli bygð. Hv. þm. benti á, að námsskeið hefðu verið haldin í þessu skyni, en ekki komið að æskilegum notum, og því væri nauðsynlegt að stofna þennan skóla. Jeg býst við, að það sje rjett, en hinsvegar get jeg ekki fallist á, að þessi skólastofnun standi í neinu sambandi við mitt mál. Þá benti hv.þm. á þá konu, sem líklegust væri til að standa fyrir skólanum. Það er síður en svo, að jeg mótmæli þeim ummælum hans. Hv. þm. þekkir hana vel og veit, að hún er frá mesta sæmdarheimili, enda er hún svo náskyld hv.þm., að hann er í því efni dómhæfari en jeg. Mótmæli mín snerust sem sagt alls ekki um þessa heiðurskonu, heldur gegn grundvallaratriðunum. Hv. þm. sagði, að Staðarfellshjónin hefðu fengið blandað lof fyrir gjöf sína, og hefðu þau enn gefið 10 þús. kr. til þess að sjá fyrir endann á þessu máli. Sem sje hafa þau gefið þessa gjöf til þess, að málinu verði hrundið áfram á hinum fyrra grundvelli í sambandi við gjöf Herdísar, sem eftir brjefi hennar á að vera sjerstæð gjöf. Nú segir sami hv.þm., að það sje skilyrði, fyrir þessari gjöf, að skólinn taki til starfa fyrir 1926. Jeg hefi talað um, að annmarkar væru á því. En að mjer hafi nokkurntíma dottið í hug, að þessi heiðurssystkini ættu jörðina ganga úr sjer, er hreinasta fjarstæða. Það hefi jeg aldrei hugsað, og því síður talað. Það mundu verða mörg fyrirmyndarheimili á landinu, ef þau væru styrkt álíka og þetta, auk þess sem jörðin er sennilega eftirgjaldslaus, því að þótt eftirgjaldið sje greitt í jarðalbótum, get jeg engum þakkað. Það er ábúendum sjálfum mest í hag. Hv. þm. sagði, að ekki næði nokkurri átt að setja frv. á þskj. 43 í samband við þetta. Jeg get ekki verið honum sammála um það, því að sama stefnan og er í því frv. kemur fram hjer. Jeg lít svo á, að ef jeg fæ ekki yfirlýsingu frá stjórninni þess efnis, að þótt skólinn verði settur á stofn, detti henni ekki í hug að taka sjóð Herdísar til hans, megi við því búast, að svo verði. Jeg þykist reyndar viss um, að núverandi hæstv. stjórn geri slíkt ekki, en engin trygging er fyrir því, að aðrar stjórnir líti eins á. Jeg ætla þá ekki að fara fleiri orðum um þetta, en vil gera mitt til, að umr. verði sem stystar.