Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Jóhann Hafstein) : Herra forseti. Það mál, sem hér er til umr., er nú þegar orðið töluvert rætt, en það er reyndar engin furða um mál þess eðlis, sem það er, og ég dreg ekki í efa, að þær umr., sem hér hafa farið fram, hafa orðið til þess að skýra málið betur frá öllum sjónarmiðum. Það eru í raun og veru í mínum huga mjög einföld atriði, sem mjög nauðsynlegt er að menn geri sér grein fyrir í sambandi við málið og reyni ekki að draga fjöður yfir, og það eru meginorsakirnar, eins og hefur verið margskýrt af hálfu ráðh. hérna, til þeirra ráðstafana, sem nú hafa verið gerðar. Það eru fyrst og fremst þessar einföldu staðreyndir, að verðfallið á freðfiski í Bandaríkjunum er talið nema að því er sumir segja milli 10 og 20% eða við skulum segja um 15%, eins og nú er, og hófst á s.l. ári og hefur því miður ekkert dregið úr, og á öðrum mörkuðum um 10–12%. Á bræðslusíldarafurðunum nemur verðfallið miklu meiru eða allt frá 30% og á milli 50 og 60%, eftir því við hvað er miðað, en allavega 40–50% miðað við það, sem menn höfðu gert ráð fyrir á s.l. ári. Og menn sjá, hversu geigvænlega mikið þetta er, ef t.d. miðað er við verðlag í dag á helztu síldarafurðum og verð á bræðslusíldarafurðunum á árinu 1965, þá þýðir verðfallið það, að mjölið falli úr 9240 kr. á lest í ca. 5880 kr. eða um 36%, ef við þetta er miðað, og lýsi falli úr ca. 9100 kr. á lest fob. í ca. 3960 kr. á lest eða um ca. 56%. Þetta eru gífurlegar upphæðir, sem þjóðarbúið missir hér af og gerð hefur verið grein fyrir að skipta hundruðum millj. kr. Það hagar þannig til á þessu ári, að engin síldarsöltun hófst hér á landi fyrr en komið var fram í októbermánuð. Það er ekki búið að salta eina einustu tunnu af saltsíld, þegar ríkisstj. er að undirbúa fjárlög og sínar efnahagsráðstafanir eða till. til efnahagsráðstafana. Nú hefur nokkuð úr rætzt, og menn binda vonir við það, að enn þá haldi áfram að rætast úr með saltsíldina, sem að sjálfsögðu hefur gífurlega mikið að segja, ekki aðeins hvað verðmæti snertir, heldur og að við getum staðið við samninga, sem við höfum gert að þessu leyti, þó að þeir séu með fyrirvara um, að það aflist. En auðvitað væri mikill hnekkir fyrir okkur sú niðurstaða, að Íslendingar hefðu ekki getað afbent neina saltsíld upp í þessa gerðu samninga, og gæti haft ófyrirsjáanleg áhrif í framtíðinni. Mér finnst, að menn hafi ekki alveg gert sér grein fyrir því hér eða tæplega komið nægjanlega skýrt fram í umr., hversu skreiðarframleiðslan stendur höllum fæti hér á landi og hversu gífurlega erfiðleika þar er við að etja. Við fluttum út til Ítalíu, þar sem er bezti markaðurinn og verðið er bezt, 1965 3460 tonn, 1966 2050 tonn, og það er ráðgert í ár, að þangað seljist 1200 tonn. Og það er vegna þess, að veðráttan var svo erfið hér á s.l. vetri, að mikið af skreiðinni fraus, og við það verður hún óseljanleg á Ítalíumarkaðinum. En aðalmarkaðurinn að magni til, sem hefur verið í Afríku, hefur, eins og kunnugt er, að mestu leyti lokazt, og þannig er það. Í júlí og ágúst og september 1965 voru send til Nígeríu 1415 tonn af skreið, en í júlí og ágúst og september til Afríku í ár 231 tonn. Við liggjum nú með birgðir af skreið í landinu, Afríkuskreið, upp á 6600 tonn, þegar komið er fram í september, og heildarframleiðslumagnið af skreið á þessu ári er 7800 tonn. Og þetta er að verðmæti um 200 millj. kr., og við sjáum, hvaða þýðingu það eitt út af fyrir sig hefur, en einnig hitt, að Seðlabankinn og viðskiptabankarnir lána út á þessa skreið 70%, og eru bundnar 60 millj. kr. í þessum verðmætum hjá þeim mönnum, sem stunda skreiðarframleiðsluna, og algerlega borin von um, hvenær eða hvort þessi atvinnugrein yfirhöfuð fær greitt, því að enda þótt menn tengi vonir við það nú, að þeirri borgarastyrjöld, sem útilokaði þennan markað fram til þessa á þessu ári, kunni að ljúka, hvernig verður þá ástandið að henni lokinni, hvernig verður möguleiki fyrirtækja þar og þjóðarinnar, sem hefur keypt þessa vöru, að kaupa hana og greiða hana og við hvaða verði? Og ekki má gleyma því, að frá því í maímánuði og hingað til hefur algerlega tapazt þetta neyzlutímabil, og hvaða aðstöðu höfum við til þess að vinna þetta upp? Hér er þess vegna um gífurlega mikla örðugleika í sambandi við þessa atvinnugrein að ræða og alveg ósýnt í dag um það, hvað fæst út úr þeim verðmætum, sem svo gífurlega miklir fjármunir hafa verið festir í. Í heild er áætlað, að útflutningsverðmæti ársins 1967 verði e. t. v. um 25% minni en s.l. ár eða á annað þús. millj. kr. og e. t. v. allt að 1500 millj. kr. Það hljóta auðvitað allir að viðurkenna, að þetta er geigvænlegt áfall fyrir þjóðarbúskapinn og þetta krefst sérstakra ráðstafana. Mönnum er ljóst, að það er ekki hægt að komast hjá því, þegar svona horfir, að gera sérstakar ráðstafanir og horfast af einlægni og alvöru framan í erfiðleikana. Það er að vísu svo, að hér í þingsölunum virðast vera menn, sem finnst þetta engu máli skipta, þetta sé bara sáralítið, sem ekki sé umtalsvert, og þó er þar fremstur í flokki formaður Framsfl., hv. 1. þm. Austf., og honum hefur að vísu fylgt í þessari skoðun hv. þm. Kristján Thorlacius, sem lagði hér orð í belg í gær. Þetta eru smámunir, sem engu máli skipta, segja þessir menn. Stundum segja þeir, að það skipti einhverju, en gera sem allra minnst úr því, og allt er þetta því að kenna, segja sumir hv. þm., hvernig komið er, hve illa hefur verið stjórnað, hvað ríkisstj. hefur staðið illa í ístaðinu, og það er þvaðrað um, að það hafi verið svikizt aftan að þjóðinni og þjóðinni hafi verið sagt ósatt og nú sé þjóðin að borga kosningavíxla. Þetta er síendurtekið, sem er allt meira og minna út í hött og gersamlega útilokað hjá þessum mönnum að færa orðum sínum stað. Ríkisstj. núv. hefur hvorki fyrr né síðar sýnt neina tilraun til þess að blekkja þjóðina eða verið gerð nokkur tilraun til þess í málflutningi stjórnarsinna, eins og látið hefur verið liggja að, fyrir kosningar að segja hlutina eða láta líta út fyrir, að hlutirnir væru öðruvísi en þeir í raun og veru eru. Það er sagt, að það sé annað hljóð í okkur nú en fyrir kosningar og þá höfum við verið að miklast yfir viðreisninni og enda þótt eitthvað gæfi á bátinn, þyrfti ekkert að óttast. Sannleikurinn er sá, að það kom margoft fram, eins og komið hefur fram hér, sérstaklega í ræðu hæstv. forsrh., að við lýstum allt öðru yfir, og spurningin er um það, hvort framsóknarmenn hafi verið svo miklu framsýnni en allir aðrir hér á landi, að þeir hafi séð fyrir, að borgarastyrjöld mundi geisa í Nígeríu með þeim afleiðingum fyrir skreiðarframleiðslu og skreiðarsölu okkar, sem ég nú hef lýst, að síld mundi engin veiðast á venjulegum slóðum allt sumarið, en 700–800 km norður í hafsauga, að engin söltun mundi verða allt sumarið og ekki fyrr en í október, að verðfallið á síldarafurðum, lýsi og mjöli, mundi stöðugt halda áfram að aukast stórlega og að ekkert, nema síður væri, rættist úr freðfiskmarkaði okkar. Ég geri ekki ráð fyrir, að nokkur ætli, að framsóknarmenn hafi verið svo framsýnir að sjá fram á þetta öðrum fremur. En einmitt vegna þess, að menn gátu ekki séð fram á þessa hluti, hvernig þeir mundu verða, ekki séð þá fyrir, voru fyrirvarar um það hjá okkur fyrir kosningar og á s.l. vetri strax, að vitaskuld yrði að mæta nýjum viðfangsefnum með nýjum úrræðum, og einmitt varað við því, að ef verðfallið héldist til lengdar, yrði að gera sérstakar ráðstafanir til þess að mæta afleiðingum þess. Við sögðum, sjálfstæðismenn, fyrir kosningarnar: Vegna þess að viðreisnin hefur lánazt vel, efnahagur þjóðarinnar er traustur og við eigum verulegan gjaldeyrisvarasjóð, þá erum við nú betur undir það búnir að mæta þeim erfiðleikum, sem að steðja og nú er vitað um, og þeim örðugleikum, sem þá þegar höfðu að steðjað. Ríkisstj. hafði þá þegar gert ráðstafanir til stuðnings atvinnuvegunum, fyrst og fremst með verðstöðvuninni í nóv. 1966, sem átti að gilda frá ágústmánuði sama ár. Það er sagt, að það hafi ekki verið aflað fjár til þeirra niðurgreiðslna. Það er að því leyti rétt, að það voru ekki lagðir á nýir skattar til þess að mæta þessum niðurgreiðslum. En það var hægt að mæta þeim vegna þess, hversu hagur ríkissjóðs var þá góður og tekjuafgangur mikill á árinu 1966, eins og margsinnis hefur verið tekið fram. Ríkisstj. hafði einnig þá þegar gert ráðstafanir til þess að bæta upp fiskverðið um áramótin til útvegsmanna og sjómanna, sem áætlað var að mundi nema um 100 millj. kr., og einnig að leggja 100 millj. kr. í verðjöfnunarsjóð, sem gert var ráð fyrir í ráðstöfunum til stuðnings sjávarútveginum, eins og hv. þm. er kunnugt um. En þó að slíkar ráðstafanir hafi þurft að gera, sem oft hefði verið erfitt að komast yfir og hefur reynzt erfitt að komast yfir slíkar ráðstafanir án þess að leggja á nýja skatta, var það hægt eins og á stóð og vegna þess, hve fjárhagur landsins einmitt var traustur eftir viðreisnartímabilið, sem þá hafði staðið um 7 ára skeið. Engar grundvallarbreytingar þurfti að gera í sambandi við innflutningsfrelsi og frelsi í viðskiptum, en á öðrum tímum hefði sennilega ekki verið hægt að mæta svona áföllum, eins og þá þegar voru komin fram, nema með einhverjum alvarlegum ráðstöfunum í því sambandi, kannske að takmarka innflutning, takmarka gjaldeyri, setja á höft o.s.frv. Við sögðum og gerðum grein fyrir því og lýstum því fyrir fólki, að vegna þessara ástæðna, vegna trausts fjárhags og góðrar efnahagsafkomu, væri hægt að mæta erfiðleikunum um skeið a. m. k. án eysteinskra harðræðisráðstafana, hallærisráðstafana, svo sem innflutningshafta og leyfafargans opinberra úthlutunarnefnda. Við leyfðum okkur hins vegar þá bjartsýni að vona, að úr þessu mundi rakna, en sögðum þá um leið, að nýjum viðhorfum yrði að mæta með nýjum úrræðum á hverjum tíma. Og ef erfiðleikarnir eða verðfallið og við skulum segja aflatregða, eins og þá var á vetrarvertíðinni, héldi áfram, gætum við engu að síður byggt á traustum grunni. Og það er hverju orði sannara. Við ættum nýjan fiskiskipaflota, sem við vorum búnir að endurnýja á undanförnum árum, og þyrftum ekki að verja fjármunum til þess að halda áfram endurnýjun á honum í bili, ef á bjátaði, við ættum nýjar vélar og verkfæri í landinu í miklu ríkari mæli en nokkru sinni áður, við ættum fleiri byggingar og meiri nýrækt heldur en þjóðin hefur nokkru sinni áður búið við og fjárfestingin almennt hefði aldrei verið eins mikil í landinu og á undanförnum árum. Við það hefði hafið göngu sína stóriðja í landinu fyrir tilverknað viðreisnarstjórnarinnar gegn andmælum stjórnarandstöðunnar, en einmitt vegna stóriðjunnar, væntanlegrar stóriðju og hinna stærstu rafvirkjana eða raforkuframkvæmda, sem við höfum staðið í, í tengslum við hana mundum við á komandi árum vera betur undir það búnir að mæta skakkaföllum í rekstri annarra atvinnugreina okkar en ella mundi vera. Þetta hefur orðið deginum ljósara þegar á þessu ári, sérstaklega í sambandi við vinnumarkaðinn, hvað þessar stórframkvæmdir hafa haft mikla þýðingu að því leyti. Það kemur til með að hafa enn meiri þýðingu í sambandi við áframhaldandi byggingar þessara stórframkvæmda. Landið fær þegar nokkurn gjaldeyri og mun fá meiri gjaldeyri í sambandi við byggingar á álbræðslunni, þar sem vinnuaflið og allt annað, sem keypt er hér innanlands, efni og annað, er borgað í erlendum gjaldeyri, og stórframkvæmdir eins og við Búrfellsvirkjunina er hægt að ráðast í og halda áfram og ljúka án þess að nota til þess nokkuð af þeim gjaldeyri, sem atvinnuvegirnir afla, vegna þess að til þess eru notuð erlend lán, sem okkur tókst að fá á erlendum peningamarkaði eingöngu vegna þeirra samninga, sem við höfðum gert um álbræðsluna, og þess raforkusamnings, sem við í því sambandi gátum lagt á borðið með okkur, þegar óskað var eftir þessum erlendu lánum, en eins og kunnugt er, stendur raforkusalan til ÍSAL undir öllum afborgunum og vöxtum af hinum erlendu lánum til hinnar stóru Búrfellsvirkjunar. Ég sagði áðan, að formaður Framsfl. eða hv. 1. þm. Austf. hefði sagt, að erfiðleikarnir séu raunar engir, bara lítilræði, aðeins röng stjórnarstefna, og til þess að færa þessum orðum sínum stað, hefur hann sí og æ vitnað í það, að í raun og veru sé verðið á útflutningsafurðum okkar eiginlega ekkert lægra nú en það var, - ég held, að hann hafi nefnt árið 1962, eða eins og stundum hefur verið orðað: um það bil í byrjun viðreisnarinnar. Við höfum margsinnis sýnt fram á, talsmenn ríkisstj., að á sama tíma hefur hið aukna verðlag orðið til þess, að almenningur hefur búið við meiri hagsæld en áður og almennt kaupgjald hefur hækkað í landinu stórkostlega á undanförnum árum, þannig að ef við miðum við tímakaup, hvort sem er verkamanna eða annarra hér á þessu landi, annarra launamanna, hefur það hækkað um og yfir 100% frá því 1962. Þetta háa kaupgjald verða atvinnuvegirnir nú að borga með því verðfalli, sem orðið er, og sjá allir, hversu miklir erfiðleikar hljóta að verða því samfara. En þegar útflutningsframleiðslan hefur fallið svona gífurlega í verði eða af öðrum ástæðum er óseld, eru menn nú beðnir um aðeins að falla frá kauphækkun, sem nemur annaðhvort 4.5% eða 7.5% eftir því, við hvaða vísitölu verður endanlega miðað. Það er enginn að tala um það, að menn skeri niður kaup sitt um helming núna til þess að skera það niður í það sama, sem það var 1962. Og það er furðulegt, að menn skuli láta sér detta í hug að tala um, að það sé í raun og veru ekkert verðfall, ef verð á einhverjum tíma nú getur samsvarað verði á útflutningsvörum fyrir svo og svo mörgum árum, og taka ekkert tillit til þeirra breytinga, sem orðið hafa hér innanlands á sama tíma, og einnig þess tilkostnaðar í einu og öllu með miklu dýrari og kostnaðarsamari tæki til þess að afla þeirra verðmæta, sem dregin eru í þjóðarbúið. Það verður að teljast eðlilegt, að krafa sé gerð til þess, að stjórnarandstæðingar geri grein fyrir úrræðum sínum, þegar mál eins og þessi eru rædd, og hvað þeir mundu vilja gera, því að væntanlega er ekki hægt að gera ráð fyrir því, að úr rætist á erlendum mörkuðum fyrir það eitt, að framsóknarmenn og Alþb.-menn tækju hér við stjórnartaumunum. En allt það, sem við höfum heyrt í því sambandi, hver væru úrræði stjórnarandstöðunnar, er þokukennt og þó hvergi nokkurs staðar nálægt því eins þokukennt og í margendurteknum yfirlýsingum og ræðum hv. 1. þm. Austf. Mér er ómögulegt að verjast því, að í raun og veru er ekki hægt að kalla það annað en það, sem á vondri íslenzku er kallað snakk, það sem við höfum heyrt frá þessum gamalreynda þm. um það, til hvaða úrræða hann vildi grípa eða hans flokkur. Þegar hæstv. forsrh. gerði grein fyrir hinum nýja málefnasamningi stjórnarflokkanna, hélt hv. 1. þm. Austf. tölu á eftir eða ræðu, og hún birtist í Tímanum daginn eftir og með 6 dálka fyrirsögn um það, að það yrði að endurreisa atvinnuvegina frá grunni. Það er mikið átak að endurreisa atvinnuvegina frá grunni. En ef maður fer í gegnum þessa ræðu, er aldeilis ómögulegt að átta sig á nokkrum sköpuðum hlut, sem máli skiptir í sambandi við það, hvernig þessi hv. þm. ætlar sér að beita nýjum úrræðum eða sá flokkur, sem hann veitir forustu. Ég tek hér nokkrar setningar upp úr þessari ræðu, og það er öll ræðan í raun og veru, allt efni ræðunnar, og það, sem ég segi núna, er allt saman tilfært eins og þar stendur. Hv. þm. segir: „Við teljum, að ríkisstj. fylgi í grundvallaratriðum rangri stefnu, álítum þessa ríkisstj. þar að auki allt of veika, teljum hana alls ekki njóta trausts, viðhorfið til ríkisstj. alveg tvímælalaust hafa breytzt verulega frá því um kosningar og endurskoða þurfi þjóðarbúskapinn frá rótum.“ Það er gott að endurskoða þjóðarbúskapinn frá rótum, en hvernig? Að því er ekki vikið með einu einasta orði. „Meginkjarni nýrrar stefnu verður að vera endurreisn íslenzkra atvinnuvega.“ Með hvaða hætti? Það er ekki verið að víkja að því. „Endurskoða verður hverja starfsgrein, leggja áherzlu á nýjungar og stuðning við íslenzkt framtak.“ Það er kannske fallegt, en þessi hv. þm. hefur nú ekki haft orð á sér fyrir að vera mjög nýjungagjarn. „Að heildarendurskoðun allra meginþátta þjóðarbúsins sé lífsnauðsyn“ o.s.frv. Þetta er ræðan, þetta er stefnuyfirlýsing formanns Framsfl. hér í þingsölunum um það, hvernig þeir ætli að ráða fram úr þeim erfiðleikum, sem þjóðin stendur augliti til auglitis við. Það þýðir mikið að traktera þm. á slíku góðgæti. Og ég gæti náttúrlega alveg eins leyft mér að segja, að ég held bara, að það hljóti að vera svo, að þjóðin hafi miklu minna traust á þessum hv. þm. nú en fyrir kosningar, alveg með sama rétti og hann fullyrðir, að hún hafi minna traust á ríkisstj. nú en fyrir kosningar. Og ég held, að það sé miklu sennilegra, að þessum málum sé þannig komið.  Svo hefur þessi hv. þm. reynt að sýna nokkra tilburði til þess að færa þeim orðum sínum stað, að fylgt sé rangri stjórnarstefnu, og kom það einkum fram í ræðunni í gær. Hann nefndi ýmis atriði, sem snúa að iðnaðinum sérstaklega og mér þykir þá ekki ástæðulaust að víkja að. Hann tók nokkur dæmi sem sýnishorn þess, hvernig ástandið væri á þjóðarbúinu og hversu illa væri stjórnað og hversu miklu meiri tilþrifa væri þörf. Hann fór t.d. að tala um iðnfyrirtæki eins og Bílasmiðjuna og vitnaði í einhver blaðaskrif annarra manna, því að ég efast um, að hann viti nokkuð, hvar Bílasmiðjan er niður komin eða hvers konar atvinnustarfsemi hún rekur, um það, að það væri hroðalega farið með þetta iðnfyrirtæki og öll þau lán, sem þetta stóra iðnfyrirtæki hefði fengið í bönkum landsins, væru um 2½ millj. kr. Auðvitað er þetta allt saman fjarri sanni. Og ef hv. þm. hefði nokkuð viljað við hafa að kynna sér það, hefði hann auðvitað getað fundið það út, en ekki gleypa svona staðhæfingar, hvort sem þær eru í blöðum eða tímaritum. En sannleikurinn er sá, að Bílasmiðjan, sem heitir nú Sameinaða bílasmiðjan, er eitt af myndarlegustu og verklegustu iðnfyrirtækjum hér í bænum. Hún hefur nýlega reist eitt glæsilegasta iðnaðarstórhýsi hér fyrir innan Elliðaárnar, og ég gæti sýnt þessum hv. þm. það eða bent honum á, hvar það væri, svo að hann gæti farið og skoðað þetta eymdarfyrirtæki, sem hefur ekki fengið nema 2 millj. kr. að láni. En Sameinaða bílasmiðjan hefur í sínum atvinnurekstri sameinað nokkra aðila, sem unnu aðallega að yfirbyggingu bifreiða, og það vill nú svo til, að ég held, að það séu fá fyrirtæki, sem ég hef einmitt haft meiri og beinni afskipti af heldur en einmitt á þessu sumri, að þessi Sameinaða bílasmiðja fengi aðstöðu til þess að byggja yfir hina fjölmörgu strætisvagna og langferðabíla sem endurnýjast þurfa hér á landi vegna breytingarinnar yfir í hægri akstur. Þetta var boðið út, þessi verk, á erlendum markaði, og þá bárust fjöldamörg tilboð frá mörgum löndum, bæði um bílana í heild eða bílagrindur og yfirbyggingar, og Sameinaða bílasmiðjan tók þátt í þessari samkeppni og það kom í ljós á sínum tíma, að um verð og gæði var hún algerlega talin samkeppnisfær við erlenda aðila. Hún stóð nú ekki hallari fæti en það varðandi bifreiðayfirbyggingar. Hins vegar var gífurlega mikið fjármagn, sem til þess þurfti á skömmum tíma, og öll erlendu fyrirtækin buðu fram lánsfé til 5 eða 7 ára, og ef Sameinaða bílasmiðjan átti að geta tekið þetta að sér, þurfti hún að geta fengið aðgang að 60 millj. kr. láni nú á nokkurra mánaða tímabili, á þessu ári og næsta ári, 60 millj. kr., til þess að þessu leyti að geta boðið þeim aðilum, sem endurnýjuðu bílana, strætisvagna og langferðabíla, sömu lánskjör og bifreiðainnflytjendur gætu fengið á erlendum markaði. Ríkisstj. skrifaði Sameinuðu bílasmiðjunni nokkru áður en tilboðin voru opnuð bréf, sem Sameinaða bílasmiðjan lagði fram við opnun tilboðanna, þar sem það var tekið fram, að það mundi ekki ráða úrslitum um tilboðin og bæri ekki að taka tillit til þeirra lánstilboða, sem boðin væru á erlendum markaði. En þetta þýddi, að ríkisstj. tók á sig þá skuldbindingu að afla Sameinuðu bílasmiðjunni þess mikla fjármagns, sem til þess þurfti, og hefur ríkisstj. átt gífurlega mikinn þátt í að gera það. Að miklu leyti hefur hún sjálf beitt sér fyrir því, að Seðlabankinn og viðskiptabankar hafa heitið aðstoð sinni í þessu sambandi. Að öðru leyti hefur verið heimilað að taka vissan hluta í erlendum lánum, veita vissa fresti á opinberum gjöldum, aðflutningsgjöldum í sambandi við það, hversu þetta ber brátt að og kemur fljótt til landsins, en mundi koma hægar í ríkissjóð með eðlilegum innflutningi. En þetta hefur ekki allt saman verið fyrirhafnarlaust, en það er einmitt eitt af þeim fyrirtækjum, sem ríkisstj. ásamt mörgum öðrum hefur lagt sig í líma við að styrkja í sinni uppbyggingu. Og svo kemur þessi hv. þm., af því að hann virðist lítið vita, hvað er að gerast hér í bænum í iðnaði sem öðru, og ætlar að nota það sem grýlu á ríkisstj., að það sýni, hversu aumlega sé stjórnað, t.d. hvernig búið hafi verið að fyrirtæki eins og Bílasmiðjunni, sem nú heitir Sameinaða bílasmiðjan og er sameinað fyrirtæki nokkurra fyrirtækja á þessu sviði. Alveg sama varð uppi á teningnum. Næsta dæmi, sem hv. 1. þm. Austf. tók, var stálskipasmiðjurnar, og það var eitt lítið dæmi, eins og hann orðaði það, hve illa væri búið að atvinnugreinunum, hvernig farið hefði verið að við stálskipasmiðjurnar. En svona er þetta yfirleitt alls staðar, sagði þessi hv. þm. Stálskipasmíði var nú, held ég, engin í þessu landi, meðan þessi hv. þm. var og hét og hafði nokkur völd í landinu. En hins vegar er það svo, að það hefur einmitt fyrir tilstuðlan ríkisstj. verið veitt veruleg aðstoð beint og óbeint til þess að koma upp þessari iðngrein hér á Íslandi á nokkrum undanförnum árum. Það hafði verið byggt einstaka stálskip, en nú er hér að rísa atvinnugrein, sem lofar góðu og hefur þegar sýnt, að hún hefur hæfni og möguleika til þess að keppa við það, sem við höfum áður keypt af fiskiskipum á erlendum markaði, og þó að annað væri talið en fiskiskip. En það var 1964, þá áttum við samráð um það, sjútvmrh. og ég sem iðnmrh., að tekin var upp áætlunargerð af Efnahagsstofnuninni og í samráði við stálskipasmiðjurnar og þá dráttarbrautirnar reyndar um leið, hvað ætla mætti, að þörf væri fyrir mikla uppbyggingu á þessu sviði á næstu árum, miðað við það, að við kepptum að því, Íslendingar, að verða sjálfum okkur nógir í byggingu fiskiskipa fyrst og fremst í fyrsta áfanga. Þessari áætlunargerð hefur svo verið fylgt og ríkisstj. á hverju ári síðan aflað fjár á framkvæmdaáætlun, sem gengið hefur til dráttarbrautanna og stálskipasmiðjanna til þess að byggja sig upp. Mér er ósköp vel kunnugt um það, að oft og tíðum hefur verið erfitt fyrir þessa aðila og fjármagnið hefur kannske ekki verið nægjanlega mikið, en hins vegar hefur á hverju ári verið aflað til þess eins og áætlanirnar sögðu til um, en þær hafa hins vegar farið úr skorðum. En engu að síður er það svo, að hér hafa risið upp myndarlegar skipasmíðastöðvar hjá Stálvík hf. í Arnarvogi og á Akranesi, á Ísafirði og á Akureyri. Og í þessum nýju skipasmíðastöðvum voru í smíðum, held ég, um s.l. áramót 6 skip, og þá var áætlað, að afkastageta þeirra mundi vera, ef það væri um að ræða 200–400 tonna báta, 6–7 báta eða slík fiskiskip á ári, sem mundi vera áreiðanlega um það bil helmingurinn af þeirri endurnýjunarþörf, sem við þurfum alltaf að huga að í þessu sambandi. En allar skipasmíðastöðvarnar hafa gríðarlega mikla stækkunarmöguleika, og það er stutt í land, ef vel árar og sama stjórnarstefna heldur áfram og verið hefur að undanförnu og sérstaklega í sambandi við uppbyggingu þessara atvinnugreina, að þær geti algerlega fullnægt okkar eigin þörf til að byggja upp og til þess að endurnýja okkar skipastól. En það er svo með skipasmíðastöðvarnar, eins og aðra og allan almenning í þessu landi, að þær fara ekki varhluta af því, þegar útvegurinn verður fyrir öðru eins áfalli og nú er og þegar slíkt verðfall á sér stað á erlendum mörkuðum á afurðum sjávarútvegsins. Það verkar til þess, að það er engin eftirspurn í bili eftir byggingu nýrra skipa, og þá láta menn bíða þörfina á endurnýjun svo lengi sem þeir treystast til. Það er ekki nein eftirspurn eftir neinum nýjum skipum erlendis frá, og það var svo í sumar, að þá var ekki heldur seinni part sumarsins eftirspurn eftir smíðum skipa í hinum innlendu skipasmíðastöðvum. Stjórn Landssambands skipasmíðastöðva átti þá tal við mig sem iðnmrh. um þessi vandkvæði, og við ræddum þau í ríkisstj., og sjútvmrh. og ég tókum upp málið við fiskveiðasjóð, hvað hægt yrði að gera til þess að tryggja verkefni í bili þrátt fyrir erfiðleika í þessari nýju atvinnugrein, svo að hún yrði ekki fyrir þeim skakkaföllum að hafa ekki viðfangsefni í nokkra mánuði eða eitt ár, sem svo ung atvinnugrein mundi ekki þola. Að þessu hefur verið unnið síðan í júlímánuði í sumar, og það eru horfur á því, að það séu fyrir hendi verkefni fyrir skipasmíðastöðvarnar, en þó ekki, eins og sakir standa nú, nema til komi frekari aðstoð af hálfu opinberra aðila en hefur verið fram að þessu. En eins og kunnugt er, hefur fiskveiðasjóður lánað 75% út á innlenda skipasmíði, 67% hins vegar út á erlend skip, sem keypt hafa verið til landsins. En hins vegar, á sama tíma sem reynt er að efla íslenzku skipasmíðina og stuðla að því, að skipin séu smíðuð hér innanlands, verður auðvitað álagið á fiskveiðasjóð miklu meira en verið hefur. Hann er okkar öflugasti stofnlánasjóður hér á landi, en hann fer ekki heldur varhluta af því ástandi, sem er hjá útgerðinni, því að vanskilin eru gífurleg hjá fiskveiðasjóði núna og búizt við, þegar næsti afborganatími hjá fiskveiðasjóði er í nóvembermánuði, að þá verði mikil skakkaföll bæði á vaxtagreiðslum og afborgunum, og ríkisstj. hefur verið að hlutast til um það, að veittur yrði ársfrestur á afborgunargreiðslum vegna þeirra erfiðleika, sem nú steðja að þessari atvinnugrein. Það má þess vegna búast við því, að fiskveiðasjóður eigi mjög erfitt með og sé þess ekki megnugur að rísa undir hinni innlendu skipasmíði, sem reynt verður að efla af fremsta megni af hálfu ríkisstj., nema sérstakar ráðstafanir verði gerðar í bili, og þá er í raun og veru ekki um annað að ræða en að hægt verði að afla þessum sjóði lánsfjár í bili, meðan svo stendur, og það hefur verið athugað og rætt innan ríkisstj. og verður unnið að því í samráði við stjórn fiskveiðasjóðsins. Það er svolítið einkennilegt, að það skyldi endilega þurfa að vera Sameinaða bílasmiðjan og stálskipasmíðin í landinu, sem hv. 1. þm. Austf. tók sér fyrir hendur til þess að skamma ríkisstj. fyrir, að hún hefði reynzt ódrjúg til aðstoðar við, þar sem ég fullyrði, að það sé ekki sízt fyrir góða aðstoð frá ríkisvaldinu, sem þessi nýja atvinnugrein, skipasmíðarnar, hefur orðið til hér á landi á undanförnum árum, og yfirbyggingarnar á hinum mörgu strætisvögnum og langferðabifreiðum hefðu aldrei orðið hér innanlands nema fyrir tilverknað ríkisstj. Ég vil hins vegar taka það fram nú, eins og ég hef oft endranær gert, að þeir menn, sem hafa forustuna í uppbyggingu stálskipasmíðanna hér á landi, hafa sýnt alveg óhemju dugnað og áræði og bjartsýni. Og þetta eru harðduglegir menn á öllum þessum skipasmíðastöðvum, sem hafa haft forgöngu um uppbyggingu þeirra, svo að þeir skera sig áreiðanlega úr, þó að margir atorkusamir og duglegir framkvæmdamenn hafi fyrr og síðar verið hér á landi og séu enn. Ég veit ekki, hvort hv. 1. þm. Austf. var nokkuð heppnari, þegar hann tók þriðja dæmið, sem snerti iðnaðinn, til þess að sýna óstjórnina hér á landi, en hann tók sér, fyrir hendur að lesa hér í Iðnaðarmálum, 1. og 2. hefti þessa árgangs, um stöðlun, sem svo er kölluð. En samkv. lögum er Iðnaðarmálastofnun Íslands ætlað forustuhlutverk hér á landi í stöðlunarmálum. Þessi stöðlunarmál eru þess eðlis, að það má segja, að þau tilheyri hagræðingarsviðinu, að með því að „standardisera“, sem kallað er á erlendu máli, eða staðla, eins og það hefur verið íslenzkað, sé hægt að spara mikinn tilkostnað við ýmiss konar framkvæmdir. Svo fór hv. 1. þm. Austf. að lesa úr þessu tímariti og segir í því sambandi, með leyfi hæstv. forseta, að það sé nú ekki langt, sem hann ætli að lesa, en þetta, sem hér stendur, og þá kemur orðrétt: „segir mikla sögu um það, hvernig stjórnin er á okkar atvinnumálum og okkar þjóðarbúi“. Ef við förum svo að lesa þetta, getum við náttúrlega lesið upp aftur það, sem hann las um stöðlunina. Það er efnislega, að það hafi gengið seint hjá Iðnaðarmálastofnuninni að heita áhrifum sínum til þess, að menn tækju sér fyrir hendur að staðla eða „standardisera“ framkvæmdir. En sannleikurinn er sá, að Iðnaðarmálastofnun Íslands hefur haft heimild til þess að ráða verkfræðing eða verkfræðinga til þess að vinna að þessum málum af hálfu ríkisstj., en hún hefur ekki getað aflað sér þeirrar sérfræðiþekkingar, sem hún hefur þurft í þessu sambandi. En það er, eins og hv. þm. las upp sjálfur, samkv. lögum Iðnaðarmálastofnun Íslands, sem er ætlað forustuhlutverk hér á landi í stöðlunarmálum. Í þessari grein stendur t.d., sem er nokkuð upplýsandi af sérstökum ástæðum fyrir hv. þm., með leyfi hæstv. forseta: „Fyrstu íslenzku staðlarnir vora gefnir út í árslok 1963, og fjalla þeir um stærðir pappírs og umslaga. Á þessu ári verða svo gefnir út staðlar um leiðréttingu prófarka og frágang handrita.“ Og svo er talað um útboð verka, og það er verið að ganga frá merkilegu frv. að stöðlum um útboð verka, sem stofnunin hefur beitt sér fyrir og á að geta komið til framkvæmda nú, áður en þessu ári lýkur. Það getur verið mjög æskilegt auðvitað að staðla stærðir pappírs og umslaga og koma á stöðlun í leiðréttingu prófarka og frágangi handrita. En ef það hefur dregizt, segir hv. 1. þm. Austf., að það segi mikla sögu um það, hvernig stjórnin er á okkar atvinnumálum og okkar þjóðarbúi. Þetta eru nú dæmin, prófarkir og umslög, sem ekki hafa verið stöðluð. Ef Iðnaðarmálastofnun Íslands hefur ekki sýnt nógu mikinn dugnað í þessu sambandi, þá er því bara skellt á ríkisstj. og það er notað sem eitt af höfuðdæmunum um það, hversu rekstur þjóðarbúskaparins hafi farið illa úr höndum á undanförnum árum. Hv. þm. og fleiri þm. stjórnarandstöðunnar hafa fyrr og síðar talað um stefnuna í lánsfjármálum, og það hefur enginn verið ólatari til þess en hv. 1. þm. Austf., að það hafi allt verið eyðilagt fyrir atvinnuvegunum hér á landi vegna hinnar miklu frystingar sparifjár. Áður hafi allt sparifé verið í umferð. Nú sé þetta bara lokað niðri í frystihólfum í Seðlabankanum. Ég held, að hann sé farinn að trúa þessu sjálfur, að það liggi bara einhver stórkostlegur seðlabunki hérna úti í Austurstræti í kjallara Seðlabankans og þurfi ekki annað en brjótast inn og hleypa þessum seðlum út, þá fari allt í ganginn aftur. Sannleikurinn er sá í þessu sambandi, og vil ég þar nefna mjög einfalt dæmi, svo að menn átti sig betur á því en oft hefur áður verið, að útlánaaukning banka og sparisjóða síðan í árslok 1959, þegar viðreisnartímabilið hófst, og til síðustu áramóta nemur samtals þessi ár á viðreisnartímabilinu 5700 millj. kr., útlánaaukningin. En það er 380 millj. kr. meira en sparifjáraukningin á sama tíma. Hv. 1. þm. Austf. sagði: Áður var allt spariféð í umferð, og þá var allt í lagi, en af því að ríkisstj. hefur fryst spariféð, gengur þetta nú ekki betur en núna. - Hins vegar hafa bankarnir á þessum sömu árum lánað meira en nemur sparifjáraukningunni. Þetta hafa þeir getað gert, m.a. vegna þess, að á þessum tíma mun aukning veltiinnlána hafa numið nálægt 1000 millj. kr., sem eru allt annað en spariinnlánin og geta svifað til eða frá og viðskiptabankarnir hafa eðlilega ekki sama vald yfir og sparifénu. En það hafa þeir einnig getað gert með því, að þeir hafa sumir hverjir aukið skuldir sínar við Seðlabankann og nokkrir bankanna aukið skuldir sínar við útlönd. En þetta segi ég til þess, að menn geri sér grein fyrir því, að enda þótt það hafi verið reynt að hafa hemil, - og það höfum við ekki dregið neina dul á, - hemil á útlánaaukningunni, hefur útlánaaukningin verið svona gífurlega mikil, að hún er umfram sparifjáraukninguna í heild á þessu tímabili sem nemur nærri 400 millj. kr. Ég veit ekki, hversu heilbrigt hefði verið að sleppa lausari taumnum að þessu leyti heldur en er, því að menn verða að gera sér grein fyrir því, að það eru fjöldamargar framkvæmdir hér á landi, sem verða fyrst og fremst að grundvallast á sparifjáraukningunni í landinu. Það eru margar framkvæmdir, sem hægt er að byggja upp á heilbrigðan hátt með því að fá til þess erlent lánsfé og hefur verið gert, og sérstaklega þær framkvæmdir, sem annaðhvort skapa nýjan gjaldeyri eða spara gjaldeyri, en á ýmsum öðrum sviðum þykir frá efnahagslegu og fjárhagslegu sjónarmiði ekki óhætt að taka erlent lán til margs konar framkvæmda og þau verði fyrst og fremst að takmarkast eða þá að aukast eftir því, hvernig fer um sparifjáraukninguna í landinu. Um lánsfjármál iðnaðarins hefur oft og tíðum verið talað hér og ekki sízt í þessum umr., og það er sagt, að iðnaðurinn hafi verið hnepptur í einhverja lánsfjárkreppu og þess vegna hafi hann dregizt svo mikið saman. Það hefur aldrei verið hægt að sýna fram á þennan samdrátt í iðnaðinum hér í þingsölunum, svo að nokkurt mark væri á takandi, og hagskýrslur sýna það 1966 í nóvembermánuði, að það hefur verið stöðugur vöxtur í heild í iðnaðinum eins og öðrum atvinnugreinum allt frá 1960, en mismunandi mikill og hægari síðari árin, eins og kunnugt er, - samdráttur á einstökum greinum, en nýjar iðngreinar hafa komið upp og mikill vöxtur á sumum sviðum iðnaðarins. Og menn þurfa ekki annað en keyra hér inn Hringbrautina eða Miklubrautina og sjá hina miklu Iðngarða. Það hefur aldrei nokkurn tíma fyrr eða síðar verið önnur eins gróska í uppbyggingu iðnaðarbygginga, eins og gefur að líta á þessum stað og annars staðar í bænum reyndar, einnig fyrir innan Elliðaár, því að uppbyggingin er það mikil, að hún hefur ekki lengur pláss í bænum hérna megin við Elliðaárbrýrnar, heldur er farið upp fyrir, og þar er Sameinaða bílasmiðjan, sem hv. 1. þm. Austf. ætti að huga að næst, þegar hann fer í skíðaferð, því að hann mun þá líklega aka fram hjá henni. Þetta er stór og mikil iðnaðarbygging ásamt mörgum öðrum iðnaðarbyggingum nýjum, sem þar hafa upp risið. Iðnlánasjóður, sem er stofnlánasjóður iðnaðarins, hefur tekið stökkbreytingum í tíð viðreisnarstjórnarinnar. Það er ekki þar fyrir, að iðnaðurinn þess vegna telji sig ekki þurfa meira lánsfé. En það er alveg eins og á öllum öðrum sviðum í atvinnurekstri okkar fátæka lands, þar sem lítið kapítal er og hefur verið, að enda þótt reynt sé úr að bæta og þó að úr rætist á vissum tímabilum, er eftirspurnin og hefur verið allóseðjandi á þessu sviði, og mér er alveg ljóst, að það verður að halda áfram að vinna að aukningu lánsfjár til iðnaðaruppbyggingar hér á landi, eins og unnið hefur verið á undanförnum árum, eftir því sem aðstaða okkar leyfir. Iðnlánasjóður, eða þessi stofnlánasjóður, hefur tekið þeim stökkbreytingum, að það eru sett um hann lög 1963, og það eru held ég fá lög, sem hafa tekið eins miklum og mörgum breytingum á fárra ára bili og einmitt iðnlánasjóðslögin, og allar breytingarnar miða við það að efla iðnlánasjóðinn. 1963 má segja, að séu ný grundvallarlög sett um iðalánasjóðinn, þar sem hann er stórkostlega efldur. Svo eru breytingar aftur gerðar 1965 og 1966. Þá eru almennar lántökuheimildir hækkaðar úr 100 millj. í 150 millj., þá er stofnuð hagræðingarlánadeild í iðnlánasjóði með 150 millj. kr. lánsheimild, og þá er ákveðið, að árlegt framlag úr ríkissjóði skuli vera 10 millj. í staðinn fyrir 2 millj. kr. Enn er iðnlánasjóðslögunum breytt 1966. Þá eru almennar lánsheimildir hækkaðar upp í 300 millj. kr. Og það er alls ekki svo, að þessar lánsheimildir hafi ekki verið notaðar, því að ríkisstj. hefur á hverju einasta ári hlutazt til um, að í gegnum framkvæmdaáætlunina fengi iðnlánasjóður sérstakt aukið lánsfé til þess að endurlána í vaxandi iðnað hér á landi, og nemur það stórum upphæðum nú orðið. Þá er ákveðið einnig 1966, að ef hagræðingarlánadeildin bjóði út lán, skuli skuldabréfin vera skattfrjáls. Svo er enn breytt iðnlánasjóðslögunum 1967, og þá er stofnuð ný deild. Hagræðingarlánadeildin var stofnuð 1966, veiðarfæradeildin stofnuð 1967, hún er stofnuð með 11 millj. kr. stofnfé og tekjum af innflutningsgjaldi af veiðarfærum, og hún hefur lánsfjárheimild allt að 10 millj. kr. Nokkuð af þessari lánsfjárheimild hefur þegar verið notað til þess að girða fyrir það, að eina veiðarfæragerðin hér á landi þyrfti að leggja upp laupana, sem enn hefur staðið af sér það, sem allar aðrar veiðarfæragerðir fyrr og síðar hafa ekki getað staðið af sér hér á landi, því að þær hafa allar gefizt upp. En ríkisstj. hefur sett sér og hún vill vinna að því með festu að reyna að styrkja þennan veiðarfæraiðnað, sem er hér í landinu, og efla hann í framtíðinni, svo að við Íslendingar bæði séum menn til þess að búa til okkar eigin skip og búa til okkar eigin veiðarfæri. Lánveitingar iðnlánasjóðs höfðu um s.l. áramót á undanförnum 4 árum aukizt um 710%. Iðnaðarbankinn hefur stóreflzt á undanförnum árum. Hann er sá banki, sem hefur safnað mestu sparifé á síðustu árum af öllum bönkunum hér á landi, og bendir ekki til vantrúar á iðnaðinum eða að iðnaðurinn sé algerlega peningalaus eða þeir, sem við iðnað hafa unnið á undanförnum árum, því að sennilega fær hann mest sitt fé frá iðnaðarfólki eða því fólki, sem tengt er við iðnaðinn. Iðnlánasjóður gat veitt í lán 1958–1962, á því 5 ára tímabili, 30 millj. kr., en á síðasta 5 ára tímabili og þegar þetta ár er talið með, ráðstöfunarfé hans á þessu ári, nemur sú sama upphæð 320 millj. kr. Ég hef hérna fyrir framan mig tölur, sem sýna, að ráðstöfunarfé iðnlánasjóðs var nokkrar millj. kr., að meðaltali 2.2 millj. kr., á árunum 1956–1959, fyrir viðreisn, 2.2 millj. kr., en ráðstöfunarfé iðnlánasjóðs mun nema um 130 millj. kr. á þessu ári, möguleikar hans til útlána. Og þar er talið bæði eigið fé og svo 34 millj. kr. lánsfé, sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir að afla þessum sjóði til endurlána í íslenzkan iðnað. Lausaskuldum iðnaðarins hefur verið breytt í föst og hagkvæmari lán á undanförnum árum, sem nema mun núna nærri 40 millj. kr. Endurkaup hafa hafizt á afurða- og framleiðsluvíxlum iðnaðarins, ekki í eins stórum stíl og margur mundi vilja, en m.a. af ýmsum ástæðum, þótt ekki væri nema formsástæðum, hefur það verið erfiðara en menn héldu, og það er skoðun mín, að það þurfi að skapa annað lánsform en endurkaupaformið, því að iðnaðurinn hafi, ef hann á að halda til jafns við aðrar atvinnugreinar, meiri þörf fyrir aukin rekstrarlán nú í bili heldur en flestar aðrar atvinnugreinar okkar. Þó að þessu sé þannig komið, og ég skal ekki þreyta hv. þm. á lengri lestri um þetta, er sífellt verið að tala um hrun á þessu sviði. Það er tilviljun, ef sagt er frá nýjum iðngreinum í blöðum stjórnarandstæðinga, nýjum iðnfyrirtækjum, sem risið hafa upp, en það vantar ekki myndasmiðina, ef eitthvað bjátar á hjá einhverju fyrirtækjanna. En þetta sýnir bara innri mennina. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um iðnaðinn, en á fleiri sviðum á að umskapa þjóðfélagið, og þótti mér einna fróðlegast, þegar ég las í stefnuyfirlýsingu - skulum við segja - formanns Framsfl. á þinginu hér, eftir að nýjum málefnasamningi ríkisstj. var lýst, að Framsfl. ætlaði að beita sér fyrir heildarendurskoðun í heilbrigðismálum landsins. Sjálfur var hv. 1. þm. Austf. heilbrmrh., og mér er ekki kunnugt um nein afrek á því sviði í ráðherratíð hans, en hann gæti nú kannske upplýst okkur um það betur. Og þegar ég var að reyna að kynna mér og athuga, hvað hefði verið gert á sviði heilbrigðismála í tíð þeirrar ríkisstj., sem hann síðast sat í, vinstri stjórnarinnar, um 2½ árs skeið, er ekki hægt að finna þar nokkurn skapaðan hlut, a. m. k. ekki á sviði löggjafarinnar. Ég held bara, að það séu ekki ein einustu lög, sem gefin hafa verið út á sviði heilbrigðismála, sem ættu að stuðla að einhverri eflingu þeirra mála. Ég fann það ekki. En það er nokkuð öðruvísi um að litast á þessu sviði, þó að margt þurfi enn að vinna í þeim efnum, á tímabili viðreisnarstjórnarinnar. Það hafa verið sett ný sjúkrahúsalög, það hafa verið sett ný læknaskipunarlög, og það er unnið að endurskoðun, það er ekki heildarendurskoðun, því að ég veit ekki, hvað menn meina með þessari heildarendurskoðun, en það geta kannske þeir sjálfir skýrt, sem þetta orð nota, - en það er þegar byrjað að vinna að endurskoðun á yfirstjórn heilbrigðismála, eins og lýst var yfir í stjórnarsamningnum, og hef ég skipað 4 menn til þess að vinna að þeim málum í nánum tengslum við landlækni og ráðh. Þessi mál hafa verið töluvert undirbúin í dómsmrn., sem fer með heilbrigðismálin nú, og á næstunni verður unnið að þeim í samræmi við þá stjórnaryfirlýsingu, sem gefin hefur verið. Það er unnið kappsamlega að því að skipuleggja heilbrigðisstofnanir og gera framtíðaráætlanir í sambandi við Landsspítalann, stækkun landsspítalalóðarinnar og tengsl Landsspítalans við læknadeild háskólans. Á s.l. vori voru fengnir erlendir aðilar til aðstoðar, og þeir komu bæði hingað til lands og íslenzkir sérfræðingar á þessu sviði fóru til viðræðna og samráðs við þá erlendis. En þegar þessi áætlun liggur fyrir, sem unnin verður og þarf að vinnast í samráði við Reykjavíkurborg, má ætla, - og ég vona, að það verði fljótlega, að henni verði lokið, - að fyrir liggi framtíðarskipulag um það, hvernig Landsspítalinn og heilbrigðisstofnanir og kennslustofnanir í sambandi við hann eigi að byggjast upp í framtíðinni. Og þá mun þar gefa að líta áætlunargerð til 20–30 ára fram í tímann, þar sem margar af helztu heilbrigðisstofnunum landsins verða, bæði hluti af nýrri geðdeild og einnig kvensjúkdómadeild við stækkun fæðingastofnunarinnar og rannsóknastofnanir og margs konar stækkanir á þeim deildum, sem fyrir eru á Landsspítalanum, og skal ég ekki fara lengra út í þá sálma nú, en þannig er unnið að þessum málum. Hér er nú starfandi á vegum Reykjavíkurborgar og ríkisins sænskur læknir í heilbrigðismálum almennt og verður hér um tveggja mánaða skeið, en þau mál hafa verið þannig vaxin hjá okkur, að ungir íslenzkir læknar hafa ekki lagt neitt fyrir sig að kynna sér eða stúdera, ef svo má segja, almenna heilbrigðisfræði, og prófessorinn í almennum heilbrigðisfræðum við Háskóla Íslands, það er svo ástatt, ef hans nyti ekki við, þá held ég, að það sé ekki neinn íslenzkur maður til að taka að sér þá kennslu, eins og nú standa sakir. Þetta einmitt felur líka í sér ýmiss konar heilbrigðiseftirlit, eins og sóttvarnir, ef koma upp smitandi sjúkdómar, og annað slíkt. Að þessu er unnið, og við eigum von á því á næstunni, að hingað komi 2 sænskir sérfræðingar, annar rekstrarfræðingur og hinn læknir, til þess að gera áætlun um yfirstjórn heilbrigðismálanna, um endurskoðun á rekstrarfyrirkomulagi Landsspítalans, og þá er hugsað, að það geti orðið fyrirmynd að bættu rekstrarfyrirkomulagi í öðrum sjúkrahúsum landsins, en það hefur verið unnið að því að undanförnu og er stefnt að því að bæta og koma á hagræðingu í rekstri sjúkrahúsanna. Það eru gífurlegir fjármunir, sem í þetta fara, og skiptir miklu máli að hagnýta sem bezt þessa miklu fjármuni, en við höfum því miður ekki haft af miklu að státa í því efni og fáa sérfræðinga á þessu sviði. Þess vegna höfum við talið okkur nauðsynlegt að leita aðstoðar erlendis frá. Og að öðru leyti höfum við haft í huga að reyna að mennta upp sérfræðinga á þessu sviði fyrir íslenzkar heilbrigðisstofnanir, sem mikil þörf er á. Það er langt komið samningu frv. um almennt heilbrigðiseftirlit í landinu, og geri ég ráð fyrir að geta lagt það bráðlega fyrir Alþingi, en það felur í sér mjög mikla endurskipulagningu á sviði þeirra mála í sambandi við heilbrigðisnefndir og starfsemi þeirra og almennt heilbrigðiseftirlit, samræmt heilbrigðiseftirlit um gjörvallt landið. Það er verið að ganga frá í rn. reglugerð um læknamiðstöðvar, hvernig þær skuli byggja upp og reka, en í nýju læknaskipunarlögunum er heimild til þess að setja upp læknamiðstöðvar í dreifbýlinu og annars staðar, og það virðist svo sem þetta falli vel í geð hinum yngri læknum og ætti ef til vill að geta stuðlað að því að bæta aðstöðuna til þess að fá lækna til þess að sinna hinni almennu heilbrigðisþjónustu, bæði úti á landi og einnig hér í Reykjavík. Og sannleikurinn er sá, að það er einnig í endurskoðun hin almenna læknaþjónusta utan sjúkrahúsa, sem nú þykir mjög ábótavant í Reykjavík, ekki síður en annars staðar á landinu. Það er auðvitað ýmislegt fleira, sem mætti til nefna, ég skal ekki gera það nú á þessum vettvangi, en þarna eru mörg járn í eldinum í sambandi við framþróun og eflingu á sviði heilbrigðismála. Til þeirra hefur verið varið miklu meiri fjármunum en nokkru sinni áður, og ég er þakklátur fjárveitingavaldinu og Alþingi fyrir það, hvað vel það hefur tekið í tillögur ríkisstj. að þessu leyti á undanförnum árum, en það er mörgum sinnum meira en hefur nokkru sinni verið á undanförnum árum, ef við tökum einhver önnur tímabil og vildum reyna að bera þau saman við það, sem nú er. Allt það, sem ég hef sagt núna, er ekki í mínum huga til þess að draga nokkurn skapaðan hlut úr hinni miklu þörf á miklum átökum á sviði heilbrigðismálanna. Það er svo, að til þess að halda þessum málum í ákjósanlegu horfi og koma þeim í ákjósanlegra horf en er, þá þarf gífurlega mikla fjármuni og sennilega miklu meiri fjármuni en þm. almennt hafa gert sér grein fyrir, að til þessara hluta þurfi. En hinu get ég ekki kvartað undan, að þingið hefur ekki veigrað sér við að veita auknar fjárveitingar til heilbrigðismálanna á undanförnum árum og með þeim árangri, að okkur hefur auðvitað síðari árin skilað í þessum efnum meira áleiðis en áður og ella mundi verið hafa. Þá hefur einnig verið talað um það af hv. stjórnarandstæðingum, að það þurfi að breyta fyrirkomulagi fjárfestingarinnar, og hv. 1. þm. Austf. vék að því í ræðu sinni og sagði, að það mætti ekki seinna vera að leggja til hliðar eitthvað af gjaldeyrisvarasjóðnum, til þess að hægt væri að kaupa fyrir hann vélar og tæki og annað slíkt til framleiðsluaukningar í landinu. Ritari Framsfl. sagði einhvern tíma í vetur, að það ætti að eyða honum öllum í einu til þessara kaupa. En nú á að leggja til hliðar eitthvað í þessu sambandi. Það er ekki nema góðra gjalda vert að leggja til hliðar af gjaldeyrisvarasjóðnum til þess að kaupa nytsamleg tæki til framleiðsluaukningar í landinu. En þegar menn segja þetta, þá verða menn að gera sér grein fyrir, hvað hefur verið að ske á þessum sviðum á undanförnum árum. Það hefur verið nýsköpun á þessu sviði, ekki í eitt skipti, eins og átti sér stað að lokinni síðustu heimsstyrjöld, þegar við Íslendingar höfðum safnað gjaldeyrisvarasjóði og ákváðum að verja þá 300 millj. kr. til nýsköpunar, heldur hefur verið hér nýsköpun á þessu sviði frá ári til árs og ár eftir ár á viðreisnartímabilinu. Fjármunamyndun í vélum og tækjum á tímabilinu 1962–1965 er um 50% meiri en á fjögurra ára tímabilinu 1956–1959, miðað við sambærilegt verðlag bæði tímabilin. Fjármunamyndun í vélum og tækjum í landbúnaði er á þessu tímabili um 100% hærri á seinni tímabilinu, viðreisnartímabilinu, heldur en áður en viðreisnin tók við, í fiskiskipum 55% hærri, í iðnaðarvélum 38% hærri og í flokknum ýmsar vélar og tæki og þ. á m. vinnuvélar 62% hærri. Fjármunamyndunin eða nýsköpunin, sem við getum líka kallað svo, frá ári til árs í fiskiskipum, vélum og tækjum, í landbúnaði og iðnaði, flutningaskipum, flugvélum, bifreiðum, til atvinnurekstrar, rafvirkjunar og rafveitna, hefur aldrei verið meiri en á síðasta tímabili. Og ef við tökum árin 1964, 1965 og 1966 og miðum við verðlag ársins 1965 til þess að fá eðlilegan samanburð í verðlaginu, þá verður að færa niður verðlagið frá 1966 eða krónutöluna og upp frá 1964. Þá er fjármunamyndunin á þessum sviðum, sem ég nefndi, eða nýsköpunin árið 1964 1994 millj. kr., árið 1965 er hún 1660 millj. kr., og árið 1966 er hún 2001 millj. kr. En það er með sambærilegu verði meira en bæði árin til samans, árin 1957 og 1958, þegar vinstri stjórnin var hér við völd. Við höfum sem sagt á viðreisnartímabilinu einkennilegar tölur, því að við höfum þarna þrisvar sinnum 2000 millj. um það bil, þetta eru tæpar 2000 millj. öll þessi ár. Við eignuðumst gjaldeyrisvarasjóð, sem nam 2000 millj. kr. Við byggðum upp á fáum árum fiskiskipastól fyrir 2000 millj. kr. Og við keyptum vélar og tæki til framleiðsluaukningar í iðnaði, landbúnaði, sjávarútvegi og samgöngum fyrir um 2000 millj. kr. Það getur vel verið, að hv. 1. þm. Austf. finnist þurfa að endurskoða þetta allt frá rótum, en það verður tæplega endurskoðað til þess að auka það mikið frá því, sem verið hefur á undanförnum árum, því að það hefur sannarlega aldrei verið önnur eins gróska í uppbyggingu og fjármálamyndun á þessu sviði, og það er m.a. af þessum ástæðum og öðrum, sem við, eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar, stöndum miklu betur að vígi núna en nokkru sinni áður til þess að mæta aðsteðjandi erfiðleikum. Ég er hæstv. fjmrh. alveg sammála, eins og hann sagði í gær, að okkar ráðstafanir verða hvorki betri né verri fyrir það, hvort öðrum hefur tekizt betur eða verr við að leysa vandkvæði þjóðfélagsins, þegar þeir áttu að ráða. Það er alveg rétt. En það er hins vegar afskaplega freistandi, ég neita því ekki, að minna kempurnar, sem nú standa hér með gorgeir og segja þjóðinni, að það þurfi að fela þeim forsjá ríkisbúskaparins, til þess að vel fari, að minna þá á, hvernig þeim tókst til, þegar þeir höfðu töglin og hagldirnar og höfðu völdin í þjóðfélaginu. Þar er nú ákaflega auðvelt að fara fljótt yfir sögu og gefa þó nokkuð skýra mynd. Það var nefnilega í ágústmánuði, eftir að vinstri stjórnin tók við völdum, að þá voru gefin út bráðabirgðalög um festingu verðlags og kaupgjalds, - þá var ekkert verið að hafa fyrir því að bíða eftir, að þing kæmi saman, til þess að leggja það fyrir, - og með þeim forsendum, að þetta verði að gera í skyndi, meðan athugun fer fram á varanlegri lausn efnahagsvandamálanna. Ég gæti vel trúað því, að ýmsir hafi sætt sig við þetta, hugsað sem svo: þetta er andskoti dugleg stjórn og röggsöm, sem setzt hefur á laggirnar. Hún ætlar að koma með varanlega lausn á efnahagsvandamálunum, og við skulum láta það gott heita, þó að hún festi bæði kaupgjaldið og verðlagið, ekki bara verðlagið, eins og við höfum verið að gera, heldur kaupgjaldið líka. - Að vísu hafði forseti Alþýðusambandsins, hv. 9. þm. Reykv. (HV), sagt fyrir kosningarnar eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþýðusambandið aðvarar af fyllstu alvöru. Kjósið umfram allt ekki yfir ykkur gengislækkun og kaupbindingu.“ Það var nú ekki í næsta mánuði, sem hún skall á, nei, tveim mánuðum seinna. „Kjósið ekki yfir ykkur kauplækkun og lífskjaraskerðingu.“ Það var skammt í hana. „Það er bjargföst skoðun núverandi stjórnar Alþýðusambands Íslands, að nú riði verkalýðshreyfingunni lífið á að eignast svo sterkan þingflokk á Alþingi, skuldbundinn af stefnuskrá Alþýðusambandsins, að gengislækkun, lögbindingu kaups og vísitöluskerðingu eða nýju skattaflóði verði ekki með neinu móti komið fram á Alþingi.“ Það varð til sterkur flokkur, Alþb., á þingi, og það sem meira var, það skapaðist meiri hluti á Alþingi, sem þessir aðilar, sem nú eru að gagnrýna okkur, áttu sæti í, þar sem þeir fóru með ríkisstjórn og áttu sæti í henni. En allt þetta kusu þeir yfir sig sjálfir þann stutta tíma, sem þeir voru við völd. Þeir framkvæmdu ekki gengislækkun hreinskilnislega gagnvart fólkinu. Nei, nei, það voru bara lagðir ýmsir pinklar ofan á gjaldeyrinn eftir því, til hvers átti að nota hann, þá átti að borga aukalega skatta, og það vissi í raun og veru enginn, hvað mörg voru gengi á íslenzkri krónu. En allt voru þetta álögur á fólkið og ekkert nema gengislækkun, og þess vegna var gengisbreytingin hjá viðreisnarstjórninni, þegar hún tók við, í raun og veru að mestu leyti bara rétt skráning á genginu, eins og það þá var orðið, eftir þá skrumskælingu, sem átt hafði sér stað á undanförnum árum. Fyrir kosningarnar hafði sami hv. þm. sagt, með leyfi hæstv. forseta: „Við teljum það glapræði, að nokkur meðlimur í verkalýðshreyfingunni kjósi frambjóðanda nokkurs þess flokks, sem ekki megi fulltreysta til andstöðu við þessi óþurftarmál verkalýðsins.“ En þau áttu nú öll eftir að líta dagsins ljós. En menn eru að fárast hér yfir því, að við leggjum til, að vísitöluhækkun komi ekki til að hafa áhrif á verðlagsuppbætur á laun og þar með valda fólkinu kjaraskerðingu. Þetta hefur verið sagt hreinskilnislega, við höfum ekki verið með þennan loddaraleik eins og ég var að vitna hér til áðan. Við höfum sagt það hreinskilnislega, og það þykir mikið glapræði af okkur. En þegar þetta frv. kom fyrir Alþingi á sínum tíma, 1956, um festingu verðlags og kaupgjalds, þá sagði hv. 9. þm. Reykv. og núverandi forseti Alþýðusambandsins: „Ég sé nú, að allir keppast um að viðurkenna, að verðlags- og kaupgjaldsstöðvunin hefur verið fyllilega tímabær, eins og ástandið var. Og nú sé ég, að því er lýst yfir mjög áberandi, að allir vilji mikið á sig leggja, til þess að takast megi að framkvæma algera verðlags- og kaupgjaldsstöðvun. Og ég fagna því.“ Ég held, að hann ætti nú að fara að lesa þessi gömlu vers sín, og okkur gæti þá kannske bætzt eitt atkvæði, þegar þetta frv., sem hér liggur fyrir, kemur til atkvæða. Ég hef auðvitað enga löngun til þess að vera að ýfa upp gömul sár í þessu sambandi, en eins og ég sagði áðan, þá er varla hægt að lá manni, þó að hann freistist til þess að láta það koma fram og minna þá fólk á, svo að það geti séð það, hvernig þessir hv. stjórnarandstæðingar töluðu og hegðuðu sér í svipuðum málum og hér liggja fyrir, þegar þeir sjálfir báru ábyrgðina. Eftir festingu verðlagsins og kaupgjaldsins í ágústmánuði með brbl. kom þingið saman, og þá kom hv. 1. þm. Austf. með sín fyrstu fjárlög í þeirri stjórn. Fjárlagaræðan gekk mest út á það að skamma fyrrv. fjmrh., hvað hann hefði verið búinn að koma öllu í mikið öngþveiti hér og fjármálastjórnin hefði farið illa úr hendi, en þessi fyrrv. fjmrh. var sami maðurinn, Eysteinn Jónsson. Látum það gott heita. En þá lagði hann fjárlagafrv. fyrir með stórkostlegum greiðsluhalla, sem við vildum ekki láta henda okkur og töldum, að það væri skylda ríkisstj. að ganga frá fjárlagafrv. þannig, að það væri ekki á því greiðsluhalli, en hann lagði sitt fyrsta frv. fyrir með stórkostlegum greiðsluhalla og sagði um það svo, með leyfi hæstv. forseta: „Varð því að semja frv. til fjárlaga, áður en ákvarðanir hafa verið teknar um heildarráðstafanir í efnahags- og framleiðslumálum.“ Nei, varð honum þetta á, blessuðum, að leggja fram frv., áður en heildarráðstafanir í efnahags- og framleiðslumálum væru gerðar? Enn fyrirgáfu menn víst þessari ríkisstj. að því leyti, að þetta væri nú allt að koma, því að varanlegu úrræðin væru á næstu grösum. En það beið nú, leið og beið. Það komu að vísu efnahagsráðstafanir í desembermánuði 1956, sem hespað var í gegnum þingið á nokkrum sólarhringum. Það var fjáröflun til útflutningssjóðs, og þá var breytt útflutningsbótakerfinu og lagðar á nýjar álögur vegna bæði útflutningssjóðs og ríkissjóðs. Það var talið, að þessar álögur mundu nema a. m. k. - og það er áreiðanlega varlega reiknað - 130 millj. kr. vegna útflutningssjóðs í viðbót við gamla bátagjaldeyriskerfið og rúmum 100 millj. kr. vegna ríkissjóðs, eða samtals um 230 millj. kr. Þetta voru fyrstu pinklarnir, sem voru lagðir á þjóðina, þessar 230 millj. kr. En hvað mundu þær vera í dag? Í tíð vinstri stjórnarinnar, þegar núv. stjórnarandstæðingar stýrðu fjármálum, fyrst og fremst hv. 1. þm. Austf., samanborið við þjóðarframleiðsluna árið 1956, sem nam 5128 millj. kr., þá mundi þessi upphæð samsvara um 1100 millj. kr. Menn fjargviðrast að vísu nú og fárast yfir álögum, sem við teljum og ekki hefur verið vefengt að nemi um 750 millj. kr. En jólagjöfin sæla, ef hún á að berast saman við þetta, miðað við þjóðartekjurnar þá og nú, þá mundi hún hafa numið 1100 millj. kr. Þá var búið að gera tvennt með brbl., að festa kaupgjald og verðlag og þá voru felld niður sex vísitölustig, sem launþegarnir voru búnir að vinna sér rétt til. Og þessi niðurfelling var varanleg. Hún svaraði til rúmlega 3% kjaraskerðingar, hreinnar og beinnar kjaraskerðingar, og þá var ekkert farið í grafgötur með það. Þetta var gert í ágúst, og í desember var þessum 1100 millj. kr. bætt ofan á landsfólkið, en eins og ég sagði, menn bjuggust við varanlegu úrræðunum og þá mundi aftur batna. En svo leið árið 1957, þinginu lauk og engin varanleg úrræði komu. Svo kom hv. 1. þm. Austf., þáv. fjmrh., með fjárlagafrv. fyrir 1958 á haustþingi 1957. Það er ekki margt merkilegt við það frv. nema yfirlýsing, sem fylgdi því í grg., en hún gleymist ekki fljótlega, en þar stendur, með leyfi hæstv. forseta, að ríkisstj. telur sér engan veginn fært að ákveða það, án þess að náist samstarf við þingflokka þá, sem hana styðja, hvernig leysa skuli þann vanda, sem við blasir í efnahagsmálum landsins, þ. á m. hvernig mæta skuli þeim mikla halla, sem fram kemur á fjárlagafrv. Enn er fjárlagafrv. lagt fram með stórum halla. Ríkisstj. hefur ekkert tækifæri haft til þess að ráðgast við flokka sína á Alþingi um fjárlagafrv. né viðhorfið í efnahagsmálunum, eins og það er nú eftir reynsluna á þessu ári, - ekkert tækifæri haft til þess að ráðgast við sína flokka, og þá var ríkisstj. búin að sitja í 15 mánuði. Ætli þessar kempur væru líklegri til að leysa þann vanda, sem nú er, heldur en þann, sem þeir sjálfir ætluðu að glíma við 1956, 1957 og 1958 og fórst svona höndulega við? En því má ekki gleyma, að tilraun til varanlegrar úrlausnar kom í maímánuði 1958 og var þá kölluð bjargráð. Með því að glugga í skýrslur stjórnarinnar sjálfrar og grg. fyrir þeim efnahagsráðstöfunum, sem þá voru gerðar, og miða við það, sem þeir sjálfir sögðu, þá var falið, að lagðar væru á þjóðina 430 millj. kr. byrðar. Um þetta voru að vísu mjög miklar deilur og sjálfstæðismenn héldu því fram á þingi, að álögurnar væru miklu meiri, jafnvel 800 millj. kr. En ég ætla ekki að fara að rifja þá deilu upp og lítil von til þess, að úr henni rakni núna, svo að ég tek bara lægstu töluna, þessar 430 millj. kr., og dreg svo frá henni vissar upphæðir, nauðsynlega tekjuaukningu vegna 5% launahækkunar hjá útflutningssjóði og ríkissjóði, þannig að byrðarnar verða þá, eins og þær lægst verða taldar, 344.3 millj. kr., en eins og ég sagði, töldum við sjálfstæðismenn á þingi þá, að þær væru miklu hærri, raunverulega miklu hærri. En það er þessi upphæð, sem ríkisstj. sjálf, þáv. ríkisstj. taldi að um væri að ræða. Þjóðarframleiðslan 1958 er talin hafa verið 6388 millj. kr. á verðlagi þess árs. Álögurnar 1958 voru því 5.4% af þjóðarframleiðslunni, og samsvarandi tala 1967 mundi vera 1280 millj. kr. M. ö. o.: fyrst jólagjöfin í desember 1956 1100 millj. kr. og 1300 millj. kr. álögur í maí 1958. Og þá erum við komnir upp í 2400 millj. kr. og reiknað þó lágt og miklu lægra en margur annar mundi vilja gera. Þetta minni ég aðeins á til þess að bera saman, hvað þykir boðlegt af hv. stjórnarandstæðingum, sem gagnrýna okkur nú, þegar þeir sjálfir eiga að bera ábyrgð á stjórnarráðstöfunum. En það fylgdi böggull skammrifi. Forsætisráðherrann þáverandi, Hermann Jónasson, gerði hreinskilnislega grein fyrir því, að þetta mundi ekki duga og það þyrfti annað og meira að koma til, ef allt ætti ekki að kollvarpast hjá ríkisstj. En þetta annað og meira kom aldrei til, og þess vegna lýsti forsrh. hér yfir, á þessum stað, 5. des. 1958, að það væri ekki samstaða um nein úrræði í efnahagsmálum innan ríkisstj. og hún hefði beðizt lausnar, eða hann hefði beðizt lausnar fyrir sig og rn. sitt. Þetta er náttúrlega ekki mjög skemmtileg saga, og það er leiðinlegt að vera að tefja tíma þingsins á að rifja þetta upp. En ég endurtek það, sem ég sagði: Enda þótt það geri hvorki betri né verri okkar tillögur nú, þá er nokkurs virði a. m. k., að almenningur geri sér grein fyrir því, hvaða ferill liggur að þessu leyti eftir þá menn, sem nú gagnrýna stjórnina svo hlífðarlaust sem þeir gera. Og þá er eitt, sem hefur verið sagt, sem ég vil að lokum minnast á, að ríkisstj. eigi alla sökina, því að hennar stefna hafi verið verðbólgustefna og aldrei hafi óðaverðbólgan verið meiri í þjóðfélaginu en í tíð viðreisnarstjórnarinnar. Við skulum fyrst athuga fyrra atriðið, hvort það hefur verið hennar stefna að auka verðbólguna í landinu. Núverandi ríkisstj. og ríkisstj. frá 1959, viðreisnarstjórnin, sem má telja sömu ríkisstjórnir, þó að breytingar hafi orðið á mönnum, gerðu ítrekaðar tilraunir til þess, margítrekaðar tilraunir til þess að halda niðri verðlaginu, eins og kunnugt er. Og þegar verðbólguvöxturinn varð meiri en góðu hófi gegndi 1963, þá greip stjórnin til þess, sem hún taldi örþrifaráð. Þá hafði kjaradómur fallið og opinberir starfsmenn höfðu fengið verulega leiðréttingu á sínum launum til hækkunar, og töldu allir, að sanngjarnt væri, að laun þeirra hækkuðu. Allir töldu sanngjarnt, að þeir fengju þessar launahækkanir, áður en kjaradómurinn féll, til samræmis og lagfæringar við það, sem verið hafði hjá öðrum stéttum, því að opinberir starfsmenn hefðu dregizt langt aftur úr og sýnt mikið langlundargeð. En dómurinn var ekki fyrr fallinn en allir sögðu: Nú viljum við fá sams konar hækkun, - sömu menn sem áður höfðu viðurkennt, að það væri rétt, að embættismennirnir fengju lagfæringu, og þeir ættu hana skilið vegna þess, hvað þeir væru orðnir langt aftur úr. Þá reis þessi gífurlega kauphækkunaralda í landinu og verðhækkunaralda um leið, eins og venjulega hefur verið hjá okkur, og ég skal ekki fara út í þá sálma, við hvern er að sakast, en kaupgjaldið hækkaði á árunum 1963–1966 að meðaltali, almennt kaupgjald í landinu, yfir 30%, einhvers staðar milli 30% og 40%. Og þetta er svo ótrúleg almenn kauphækkun, að það má furðu gegna, að þjóðarbúskapurinn skyldi hafa staðið það af sér. Það þykir mikið og komið að hættumerkinu hjá nágrannaþjóðum okkar í Vestur-Evrópu a. m. k., þegar almennar kauphækkanir fara yfir 3% á ári, og það er einmitt leiðin til að koma verðbólgunni upp, að hinar almennu kauphækkanir séu sem mestar, því að þá fylgir verðlagið á eftir. Við hitt er ekkert að sakast, þó að miklar kauphækkanir séu á sérstökum sviðum, sem hafa ekki sambærileg áhrif á hið almenna verðlag og þar af leiðandi ekki verðbólguaukandi eins og slíkar almennar kauphækkanir sem hér var um að ræða. Þá greip, eins og ég sagði, ríkisstj. til neyðarúrræða og vildi binda kaupgjald og verðlag til áramóta, þegar þingið kom saman í októbermánuði, - til áramóta, á meðan væri verið að athuga frekari úrræði á þessu sviði. Það var ekki að tala um að binda kaupgjald og verðlag til áramóta, veita nokkurn frest á því, og um þetta hófust miklar deilur hér á Alþingi, og það var svo síðasta verk forsrh. Ólafs Thors hér á þingi að láta ekki til skarar skríða, en ganga inn á það, að ekki yrði afgreitt endanlega við síðustu umr. í seinni d., þetta frv., í trausti þess, að frjálsir samningar næðust við fulltrúa launþeganna eða launþegasamtökin í landinu. Það urðu sættir í málinu í desembermánuði, samkomulag á milli vinnuveitenda og launþegasamtakanna, en þær sættir voru langt fyrir ofan það, sem ríkisstj. taldi þá og hafði aðvarað bæði samtökin um, vinnuveitendasamtök og launþegasamtök, að fært væri, eins og á stóð, og þetta mundi leiða af sér gagnráðstafanir, eins og það gerði, því að fyrsta verk ríkisstj. 1964, eftir áramótin, sem hún var neydd til, var að leggja á söluskattinn, og það má með sanni segja, að fulltrúum bæði vinnuveitenda og launþega hafi verið þetta svo ljóst, að þeir hafi í raun og veru með sínum samningum í desembermánuði, fyrir áramótin, ákveðið hækkun söluskattsins. Það fólst efnislega í þeim samningum, sem þá voru gerðir. 1964 átti ríkisstj. gott samstarf við launþegasamtökin og atvinnurekendasamtökin um júnísamkomulagið svokallaða, sem hafði þann megintilgang að draga úr verðbólgunni, og svipaður samningur var gerður 1965, þó að hann væri ekki eins gagngerður og júnísamkomulagið að þessu leyti, sem gert hafði verið 1964. Ríkisstj. átti engan hlut að samningum, sem gerðir voru 1966, kaupgjaldssamningum og hækkunum á kaupi, en 1966 fær ríkisstj. lögfest verðstöðvunarfrv. til þess að draga úr verðbólgu í landinu. Ég minni aðeins á þessi atriði til að sýna fram á það, að æ ofan í æ hefur ríkisstj. á þessu tímabili, frá 1959, miðað ráðstafanir sínar við það að draga úr verðbólgunni. Hitt höfum við aldrei dregið neina fjöður yfir og viðurkennum, að okkur hefur ekki tekizt að ná þeim árangri, sem við hefðum óskað. En öllum ráðstöfunum, sem ríkisstj. hefur borið fram og mörgum óvinsælum til þess að hefta verðbólguna, hafa andstæðingar okkar, stjórnarandstæðingar, alltaf verið á móti. Þeir hafa viljað hækka vexti og auka enn þá meira útlán og margt fleira þar fram eftir götunum, sem allt hefði eðli málsins samkvæmt leitt til bullandi verðbólgu fram yfir það, sem verið hefur á undanförnum árum. En hver er svo þessi óðaverðbólga, sem aldrei hefur verið meiri en í tíð núv. ríkisstj.? Ef við lítum yfir farinn veg, þá sjáum við eftirfarandi til vitnis um það, að á tímabilinu frá 1. jan. 1964 og fram í maímánuð, eftir að áhrifin af hinum miklu kaupgjaldshækkunum á árinu 1963, sem ég vék að áðan, komu fram, þá verður mesta verðbólguaukning, sem hér hefur átt sér stað í tíð viðreisnarstjórnarinnar, - mesta verðbólguaukning, og á ársgrundvelli mundi sú verðbólguaukning hafa numið 29.8%. Það var þess vegna alveg voðinn vís. Og þegar menn hafa þetta í huga, þá sjá menn betur, hversu þýðingarmikið júnísamkomulagið sama ár var, sem byggðist á því að veita að vísu verðlagsuppbót, en í þeirri veru að grunnkaupshækkanir ættu sér ekki stað. En í tíð þeirrar stjórnar, sem ég talaði um áðan, vinstri stjórnarinnar, þá getum við tekið það tímabil hennar, sem verðbólguaukningin er mest, þ. e. frá júní 1958 og til nóv. 1958, þá er hún 35.5% á ársgrundvelli, svo að við komumst ekki með tærnar þar, sem fyrirrennarar okkar höfðu hælana, að þessu leyti, þó að þeir tali um þá mestu óðaverðbólgu, sem nokkru sinni hafi verið, í tíð núv. ríkisstj. Frá því í maímánuði, - og það er rétt, að menn hafi það í huga, að það hefur gengið skaplegar að halda niðri verðbólgunni á því tímabili, - frá því í maímánuði 1964 og þangað til nú 1. okt., þ. e. meginhlutann af árinu 1964, 1965, 1966 og það sem af er þessu ári, þá er hækkunin á ári á ársgrundvelli á verðbólgunni 6.5% Ég held, að hún hafi ekki í annan tíma á jafnlöngu tímabili verið minni frá því 1950. Þetta hef ég líka leitt fram í dagsljósið, til þess að það komi fram, hvað raunverulegt er í þessu, en sé ekki hlustað sí og æ á stagi um einhverja ægilega óðaverðbólgu, sem aldrei hafi átt sinn líka hér á landi. Svo þegar farið er að kryfja þetta til mergjar, þá eru þetta bara staðlausir stafir, sem stangast á við allan raunveruleika í þessu máli. Herra forseti. Ég tel eflaust, að þær umræður, sem fram hafa farið um þetta mál, hafi orðið til þess að upplýsa marga þætti þessa máls og ýmissa annarra mála. Og tillögur ríkisstj. í þessu frv. eru ekki æskilegar, það vita menn, þegar þarf að gera tillögur, sem valda öllum almenningi kjaraskerðingu, og þær koma vissulega illa við marga. En hjá því verður ekki komizt, eins og nú horfir, því miður, að okkar dómi. Ríkisstj. hefur, eins og hv. þm. er kunnugt, tjáð sig reiðubúna til viðræðna við stjórnarandstöðuna, bæði innan þings og utan, eins og það var orðað, ef það mætti leiða til lagfæringa í þessum málum og hagræða eitthvað þeim tillögum, sem hér er um að ræða. En meginefni málsins er, að við víkjum ekki frá því að afgreiða hallalaus fjárlög á þinginu með einu eða öðru móti. Ef menn vilja, að eitthvað af þeirri tekjuöflun falli niður, sem gert hefur verið ráð fyrir, þá mega menn ekki búast við, að hægt sé að fallast á það, öðruvísi en að samkomulag verði þá um aðrar leiðir til tekjuöflunar. Kannske finnst mönnum þetta annarlegt, að ríkisstj. leggi fram tillögu og segi svo: Hvað hafið þið til málanna að leggja? Eigum við að athuga, hvort við getum eitthvað komið þessu betur fyrir? En þetta er auðskiljanlegt, vegna þess að ríkisstj. hafði þá skoðun, að hún yrði sjálf að gera sínar tillögur og mæta óvinsældum og aðkasti, sem af því kynni að leiða; það væri hennar skylda, og í því hefur hún engu leynt og enga blekkt. Þegar þær tillögur liggja fyrir, þá er hún hins vegar reiðubúin til þess að hlýða á tillögur til úrbóta á því sviði, og ef það mætti lagfærast í samkomulagi við stjórnarandstöðuna, mundi okkur þykja mjög vænt um það, og þá mundu stjórnarandstæðingar hljóta af því verðugt lof. Ég skal svo ljúka máli mínu með því að segja, að þessar ráðstafanir, eins og ég hef margtekið fram, eru vissulega ekki æskilegar fyrir almenning. En eins og ástandið er, komumst við ekki hjá því að horfast í augu við hið alvarlega ástand. Við eigum að leyfa okkur að vona, að úr rætist, að verðbreytingar verði til bóta á hinum erlendu mörkuðum, áður en langt um líður, og við ættum einnig að geta gert okkur vonir um betra árferði, bæði til lands og sjávar, og þá er aðstaða okkar Íslendinga þannig, að við þurfum engu að kvíða. Og mín skoðun er sú, að við hefðum kannske, þegar öllu er á botninn hvolft, aðeins haft gott af því að glíma við nokkra örðugleika til þess að festa okkur betur á svellinu í þeirri framtíðarsókn, sem við munum halda áfram til aukinna hagsbóta fyrir allan almenning í þessu landi.



Herra forseti. Þeir endurtaka það hér, hæstv. ráðherrar, að þeir bjóði stjórnarandstöðunni, innan þings og utan, til viðræðna um þær till., sem ríkisstj. hefur nú lagt fram í efnahagsmálum, og þeir undirstrika það mjög, að ríkisstj. sé öll af vilja gerð til þess að vilja fallast á breytingar á þessum tillögum, ef stjórnarandstaðan eða fulltrúar frá almannasamtökum í landinu vildu benda henni á einhver hagfelldari úrræði en þau, sem hún hefur gert tillögur um. Svo þegar umræður eiga að hefjast á milli ríkisstj. og stjórnarandstöðunnar um þessi mál, þá fáum við ræðu eins og þá, sem hér var verið að ljúka við að flytja af hæstv. dómsmrh., sem er furðulegt karp fram og til baka um hluti, sem gerðust fyrir 10 árum, útúrsnúningur og ranghverfingur þar á hlutum. Þetta er nú eiginlega ekki aðgengilegt, að ætla að hefja efnislegar umræður við ríkisstj. um þær tillögur, sem hún hefur nú lagt fyrir í efnahagsmálum, ef ræða á málin á þessum grundvelli. Ræða sú, sem hæstv. dómsmrh. flutti hér, gæti auðvitað gefið tilefni til þess að tala hér langt mál um það, hvað var að gerast í efnahagsmálum þjóðarinnar á árunum 1957 og 1958, og það þyrfti mikið að leiðrétta af því, sem hann sagði hér um það, sem þá gerðist, bæði varðandi lagasetningu og þó alveg sérstaklega viðvíkjandi þeim brbl., sem hann gerði hér að talsverðu umtalsefni, um stöðvun á verðlagi og kaupgjaldi, sem gerð var haustið 1956. Ég skal ekki fara langt út í það að þræta við hæstv. ráðh. um þessi mál, það hefur í rauninni afskaplega lítið gildi, það hefur verið gert svo oft áður. Ég vil aðeins minna á, að það, sem þá var gert í þessum efnum, var gert með fullu samkomulagi við verkalýðssamtökin í landinu og gert á þeim grundvelli, að þau höfðu sannfært sig um, að það, sem þá var verið að gera í þessum efnum, gat ekki skaðað þau á neinn hátt eða meðlimi þeirra. Þetta liggur ótvírætt fyrir. Það er því allsendis ósambærilegt við það, sem hæstv. ríkisstj. er að gera nú, þegar hún flytur hér tillögur um það að skerða umsamið kaup, að hnekkja þeim grundvallarreglum, sem um hefur verið samið í kaupgjaldssamningum, og lækka kaup með lögum, enda hefur ríkisstj. auðvitað veitt því athygli, að nú fær hún svo að segja einróma mótmæli frá forustumönnum verkalýðssamtakanna í landinu gegn þessum fyrirætlunum og það skiptir í rauninni engu máli, hvort forustumenn í verkalýðssamtökunum eru stuðningsmenn ríkisstj. og hafa verið það fram til þessa eða í andstæðingaflokki, allir mótmæla þeir þessum fyrirhuguðu ráðstöfunum í efnahagsmálum. Þetta hefur ekki getað farið fram hjá hæstv. ríkisstj. En þrátt fyrir öll þessi einkennilegu ræðuhöld langar mig samt til þess að gera tilraun til að fá hæstv. ráðh. til þess að ræða við mig um nokkur þau atriði varðandi þær efnahagsmálatill., sem hér liggja fyrir, sem ég tel að skipti hér alveg höfuðmáli. Þeir byrja, ráðh., gjarnan á því, eins og hæstv. forsrh. og hæstv. dómsmrh. líka, á því að útlista það með mörgum orðum, hvað hafi komið fyrir þjóðarbúskap Íslendinga nú að undanförnu. Það er bent á það, að verðfall hafi orðið mikið á útfluttum frosnum fiskafurðum, og það er rétt, það hefur orðið talsvert mikið. Það er bent á, að það hafi orðið allmikið verðfall á bræðslusíldarafurðum, og tölur eru jafnvel nefndar í þessum efnum, tölur, sem eiga auðvitað lítið skylt við það, sem er hið rétta í málinu, en eigi að síður liggur það fyrir, að mikið verðfall hefur orðið á útfluttum bræðslusíldarafurðum. Hæstv. dómsmrh. nefndi hér t.d., að verðfallið væri svo ískyggilegt, að verð á lýsi hefði fallið úr 9100 kr. á tonn niður í 3960 kr. á tonn. Ég get fullvissað hæstv. ráðh. um, að það tímabil hefur aldrei komið fyrir, að framleiðendur á þessum vörum á Íslandi hafi búið við þetta verðlag, sem hann nefndi, - yfir nokkuð það tímabil, sem teljandi er. Þessar tölur eru því auðvitað mjög villandi. Sem betur fer, lítur ekki einu sinni dæmið þannig út í dag, að við Íslendingar séum að framleiða lýsi, sem muni verða selt, þegar litið er á heildina, fyrir þetta lágmarksverð, sem hér var nefnt. Hér er aðeins verið að grípa tölur, sem eru í námunda við það allra hæsta, sem við höfum fyrr og síðar selt, þessa vöru á út úr landinu, að vísu örlítið magn, en fjarri því að vera nokkurt meðaltal, og grípa síðan aðra tölu, sem er nokkuð nærri því að vera það lægsta verð, sem við höfum nokkurn tíma fengið fyrir lítinn slatta fluttan út af þessari vöru, en gefur vitanlega ekki neina rétta mynd af því, hvaða verðbreytingar hafa orðið fyrir framleiðsluna á heilu ári eða einhverjum eðlilegum starfstíma. Ég nefni þetta ekki til þess að draga á neinn hátt úr því, að verðfallið, sem gengið hefur yfir á okkar þýðingarmiklum útflutningsvörum, er mjög tilfinnanlegt, það er mjög mikið og þeir aðilar, sem standa að framleiðslu á þessum vörum, hafa auðvitað orðið fyrir miklu áfalli vegna þessa verðfalls: Það er því í rauninni enginn ágreiningur á milli mín og hæstv. ráðh. um, að það hafa steðjað erfiðleikar og steðja erfiðleikar að okkar útflutningsatvinnuvegum vegna verðfalls, sem gengið hefur yfir á framleiðsluvörum útflutningsatvinnuveganna, og það er alveg óþarfi af þeim að gera meira úr þessu verðfalli en raunverulega er, það er nóg samt. Það er líka rétt, sem hæstv. dómsmrh. minntist hér, á, að það er þungbært auðvitað fyrir framleiðendur, að aðalskreiðarmarkaður okkar hefur lokazt nú um tíma, þó að ég búist nú við því, að flestir, sem þar þekkja til, búist við, að það greiðist úr þeim hlutum, áður en langt um líður. En vitanlega veldur þetta útflutningsatvinnuvegunum erfiðleikum. En hvernig stendur á því, að hæstv. ríkisstj, er sérstaklega að telja þetta fram, um erfiðleika útflutningsatvinnuveganna, og ræða jöfnum höndum um minni aflafeng á síldveiðum og þorskveiðum og lægra verðlag á framleiðsluvörunum, - hvers vegna er ríkisstj. að telja þetta sérstaklega fram í sambandi við þær till., sem hún er nú að gera í efnahagsmálum? Rétt eftir að hæstv. forsrh. hafði talið allt þetta upp, sagði hann í framsöguræðu sinni fyrir því efnahagsmálafrv., sem hér er á dagskrá, að engin rök lægju enn fyrir um það, að nauðsynlegt væri að veita atvinnuvegunum meiri stuðning en þeir njóta nú í dag. Þetta sagði hæstv. forsrh. í sinni ræðu, og það er greinilega fram tekið hér í efnahagsmálatill. ríkisstj., að það sé alls ekki gert ráð fyrir því, að einn einasti eyrir af þeirri fjáröflun, sem hér er verið að leggja grunninn að, upp á 750 millj. kr., eigi að renna til stuðnings þeim atvinnuvegum, sem orðið hafa fyrir miklu áfalli, bæði vegna minni afla og lækkandi verðlags á erlendum mörkuðum. En fyrst efnahagsmálatill. ríkisstj. fjalla alls ekki um það að veita útflutningsatvinnuvegunum meiri stuðning en þeir hafa notið, hvers vegna þá allur þessi lestur um áfall útflutningsatvinnuveganna? Sannleikur málsins er sá, að það er mín skoðun og okkar Alþb.- manna, að meginvandamálið, sem nú er að glíma við í efnahagsmálum þjóðarinnar, sé einmitt sá mikli vandi, sem hefur verið að ágerast að undanförnu og náði auðvitað hámarki núna, þegar verðfallið verður mest á útflutningsvörunum, það sé vandamál útflutningsatvinnuveganna. En ríkisstj. gerir hér engar till. um að leysa þessi vandamál, heldur gerir ríkisstj. hér till. um, að það þurfi að afla ríkissjóði tekna til viðbótar við það, sem hann hefur áður haft, uppá 750 millj. kr. á ári. Hvað hefur gerzt hjá ríkissjóði? Hefur ríkissjóður tapað einhverjum tekjum fram til dagsins í dag? Nei, hann hefur ekki tapað þeim. Ég hygg, að tekjur ríkissjóðs fram til dagsins í dag séu meiri en þær hafa nokkurn tíma áður verið, og það væri rétt, að hæstv. fjmrh. upplýsti þá það, ef það væri ekki rétt, sem ég segði í þessum efnum. Ég veit ekki annað betur en innflutningur til landsins fram til dagsins í dag hafi farið vaxandi og ríkissjóður hefur fengið þær afgreiðslur varðandi sína tekjustofna svo að segja á hverju einasta ári á undanförnum árum, að tekjur hans hafa verið auknar með nýjum tekjustofnum, og síðast var það í ársbyrjun 1966, að þá voru tekjustofnar ríkissjóðs stórlega auknir. Það var bæði létt af ríkissjóði ýmsum útgjöldum, sem hann hafði áður fengið tekjur til að standa undir, og hann fékk einnig nýja tekjustofna. Og hver var síðan útkoman á árinu 1966? Útkoman varð sú, að tekjur ríkissjóðs fóru um 900 millj. kr. fram úr ráðgerðum tekjum á fjárlögum, - um 900 millj. kr. fram úr ráðgerðum tekjum. Tekjuafgangurinn varð auðvitað mikill, og af því gat auðvitað ríkissjóður mjög auðveldlega veitt sjávarútvegi landsins nokkurn stuðning, tiltölulega mjög lítinn stuðning frá því, sem áður hafði verið, borið saman við stórauknar tekjur ríkissjóðs. En ríkisstj. segir, um leið og hún dregur upp myndina af því, að útflutningsatvinnuvegirnir hafi orðið fyrir miklu áfalli, hún segir, að þjóðartekjurnar muni minnka um 4–5%, og það má vel vera. Þá segir ríkisstj.: En þá verða allir landsmenn að herða ólina, þeir verða að taka á sig nokkra kjaraskerðingu, vegna þess að þjóðartekjurnar minnka. Þá væri eðlilegt, að menn byrjuðu á því að spyrja: Á þá ekki ríkissjóður líka að draga eitthvað svolítið úr sínum útgjöldum? Ef þjóðartekjurnar minnka, er þá óeðlilegt, að ríkissjóður spari eitthvað, að hann dragi eitthvað úr sínum miklu útgjöldum? Nei, þvert á móti. Fjárlagafrv., sem liggur fyrir, gerir beinlínis ráð fyrir því, að ríkið eyði meiru en nokkru sinni fyrr, það hækki sín útgjöld án þess að auka stuðninginn við þá atvinnuvegi landsmanna, sem nú eru að komast í þrot. Og því fer alls fjarri, að það sé reynt á nokkurn einasta hátt að draga úr óstjórnlegri eyðslu ríkissjóðs á mörgum sviðum, sem verið hefur. Áfram á eyðslan að haldast, og áfram eiga útgjöldin að hækka. Viðbrögð ríkisstj. sjálfrar eru því þau, að hún segir: Við, fyrir hönd ríkissjóðs, við tökum engan þátt í því að færa niður nein útgjöld. - Hún vill aðeins fá meiri tekjustofna en hún hefur haft áður: En hins vegar gerir ríkisstj. till. um það, að ýmsir landsmenn eigi að taka á sig verulega auknar byrðar. En nú er rétt í þessum efnum að virða nokkuð fyrir sér, hvað hefur verið að gerast og hvað er að gerast í þjóðarbúinu, þegar það kemur fyrir, að heildaraflaverðmætið lækkar í verði, aflinn minnkar og verðið lækkar á hverri einingu. Hvað hefur verið að gerast? Jú, ríkisstj. hefur bent á það, að síðasta vetrarvertíð hafi verið óhagstæð, afli hafi þá minnkað um 16%. Það er rétt. Síðasta vetrarvertíð var óhagstæð vegna mjög óhagstæðrar veðráttu. Það er ekki hægt að kenna aflanum þar um sérstaklega, nema síður sé, en það er rétt, heildaraflamagnið reyndist um 16% minna en á vertíðinni á undan. En hvað gerist, þegar aflinn á vetrarvertíð fellur um 16%? Hvað gerist þá? Ekki efast ég um það, að hæstv. ríkisstj. veit um það, að um leið og það gerist, fellur niður kaup sjómannanna, sem vinna á vetrarvertíðinni, um 16%, þeir eru upp á aflahlut. Kaupið þeirra minnkar um 16%. Og hún hlýtur líka að hafa gert sér grein fyrir því, að þeir menn, sem eiga að vinna úr þessum afla í landi, verkafólkið, vinnan hjá því minnkar líka, líklega um 16% eða nærri því. En þá er nokkurn veginn víst, að tekjur þess fólks munu minnka um enn þá meira, vegna þess að þetta kemur þannig út, að yfirvinna verður minni en hún var áður. Þessir aðilar taka því á sig þarna áföll, og þessi framleiðslufyrirtæki, sem þarna eiga hlut að máli, útgerðin, sem hefur orðið fyrir minni afla og óhagstæðari vertíð, hefur minna handa á milli. Hún getur ekki ráðizt í ýmsar þær framkvæmdir, sem hún réðst í áður. Atvinna dregst saman hjá því fólki, sem hefur unnið í þjónustu þessara framleiðslugreina. Það er þetta, sem hefur þegar gerzt. Fjöldi manns hefur þegar tekið þetta á sig og býr nú við miklu minni tekjur á þessu ári en það hafði á árinu á undan. Og hvað er það, sem hefur verið að gerast í þjóðarbúi okkar á þessu ári, þegar síldaraflinn hefur reynzt minni en hann hafði reynzt mestur áður, eins og á árunum 1966 og 1965? Kaup sjómannanna hefur stórum lækkað frá því, sem áður var, bæði vegna þess, að verðið á síldinni er lægra en það var og aflinn minni. Ég hygg, að á mjög mörgum síldveiðiskipum sé ástandið þannig, að sjómennirnir hafa í dag um helmingi minna kaup en þeir höfðu á sama tíma í fyrra. Til eru eflaust skip, þar sem kaupið hefur ekki lækkað alveg svona mikið. En það eru líka til önnur skip, þar sem kaupið hefur fallið enn þá meira niður. Þessir aðilar hafa verið að taka á sig vandann og eru búnir að því. Og hvað er að segja um síldariðnaðinn í landinu, sem hefur orðið að taka á sig þessi miklu áföll af verðfallinu á síldarlýsi og síldarmjöli? Vitanlega er þar um stórfelldan samdrátt að ræða. Tekjur þeirra manna, sem vinna við síldariðnaðinn, hafa stórum lækkað, og afkoma síldariðnaðarfyrirtækja hefur gjörbreytzt. En hvað hefur ríkisstj. gert til þess að bæta úr fyrir þessum þýðingarmiklu starfsgreinum? Hvað hefur hún gert? Ekkert. Hreinlega ekkert. Hún er ekki með neinar till. enn, og hæstv. forsrh. segir það hér beinum orðum, að það liggi ekki rök fyrir því, að það þurfi neitt að gera, frekar en nú sé gert með lögum til stuðnings þessum starfsgreinum. En þó þylur hann hér upp öll áföllin, sem þessi atvinnugrein hefur orðið fyrir. Ég veit vel, að það er nokkur hætta á því, að tekjur ríkissjóðs geti á vissum liðum orðið minni á árinu 1968 vegna lækkandi tekna í þjóðfélaginu, eða hjá mörgum þjóðfélagsþegnum. En ég álít, að þær áætlanir, sem gerðar eru um lækkandi tekjur ríkissjóðs á hinum ýmsu liðum, séu allsendis óraunhæfar, nema ríkisstj. ætli að halda sér við það að gera ekkert í málefnum atvinnuveganna. En þá munu þær áætlanir, sem ríkisstj. gerir í núverandi fjárlagafrv., líka reynast rangar, því að þá eiga tekjur ríkissjóðs eftir að brynja enn meira en gert hefur verið ráð fyrir. Það er því vonlaust með öllu fyrir ríkisstj. að ætla að sannfæra nokkurn mann um það, að till. hennar til sérstakrar tekjuöflunar fyrir ríkissjóð og það í því formi, sem þær till. eru gerðar, séu réttlætanlegar vegna þeirra áfalla, sem útflutningsatvinnuvegir þjóðarinnar hafa orðið fyrir og þeir sérstaklega, sem eru í nánustum tengslum við útflutningsatvinnuvegina. Það er líka alveg augljóst mál, að till. ríkisstj. um stórfelldar nýjar álögur mundu ekki síður koma við þá aðila, sem þegar eru búnir að taka á sig í mjög ríkum mæli kjaraskerðingu vegna efnahagsáfallanna, heldur en aðra landsmenn. Þegar ríkisstj. leggur fram till. um það, að verð á kjöti, mjólk, kartöflum og öðrum landbúnaðarafurðum skuli stórhækka, kemur það vitanlega til með að bitna á t.d. síldveiðisjómönnunum, ekki síður en öðrum í landinu. Þeir verða að borga fæðið sitt sjálfir. Þetta á því að koma sem viðbótarálag á fórnir þeirra. Og það er meira að segja þannig, að allmikið af þeim álögum, sem ríkisstj. nú gerir till. um, kemur til með að leggjast af talsverðum þunga á þau atvinnufyrirtæki landsmanna, sem nú eru að komast í þrot. Í ýmsum tilfellum verður útgerðin í landinu t.d. að greiða fæðiskostnað, vegna sinna starfsmanna. Hún þarf því að borga þar enn þá hærri reikning en áður. Við skulum t.d. taka fiskiðnaðinn í landinu, frystihúsin í landinu, sem nú þurfa á sérstökum stuðningi að halda. Hér er verið að gera ráð fyrir því að stórhækka á þessum fyrirtækjum eignarskatt, með því að það á að tólffalda fasteignamatið á öllum þeirra eignum. Auðvitað mundi slík skattlagning íþyngja þessum fyrirtækjum enn frá því, sem orðið er. Og hverjir koma til með að greiða stórhækkuð símagjöld, útvarpsgjöld o.s.frv.? Að vísu næstum allir einstaklingar í landinu, en einnig þau fyrirtæki, sem nú eiga við mesta erfiðleika að stríða. En það er greinilegt, að ríkisstj. hirðir ekki um það. Hennar takmark er aðeins eitt í þessum efnum, og það er: Ríkissjóður þarf á meiri tekjum að halda. Það er sem sagt gamla sagan upp og upp aftur, sem hér hefur verið að gerast á undanförnum árum, sífelldar till., svo að segja á hverju einasta ári, um það, að ríkissjóður þurfi á nýjum tekjustofnum að halda, m.a. vegna þess, að ríkisstj. er ekki til viðtals um það að skera niður ríkisútgjöldin að neinu leyti, - ekki að neinu leyti. Ég veit, að þegar minnzt er á það að skera niður ríkisútgjöldin, þá koma hæstv. ráðh. og spyrja: Viljið þið láta lækka skólakostnað? Viljið þið láta lækka kostnað ríkisins af tryggingamálum í landinu? En slíkar spurningar eru í rauninni alveg út í hött. Ráðh. geta ekki gert sig svo einfalda að reyna að halda því fram, að þegar ríkisútgjöldin eru komin yfir 6 milljarða hjá ríkissjóði og ríkisstofnunum, sé ekki hægt að draga úr þeim kostnaði, þegar þjóðarbúið verður fyrir áföllum, ef vilji er fyrir hendi. Við Alþb.-menn höfum þing eftir þing bent á ýmsa liði, en vitanlega verður það aldrei á færi þeirra, sem ekki hafa hér öll gögn í höndum, að koma með útfærðar till. í öllum greinum um það, hvar eða hvernig skuli spara í öllum ríkisrekstrinum. Ég hef ekki aðstöðu til þess að segja um það, að í tiltekinni stofnun, sem nú er með 100 menn í sinni þjónustu, væri réttmætt að færa það starfslið niður í 90 eða niður í 80. En ég er sannfærður um það, að ef þessi mál eru athuguð á eðlilegan hátt, er hægt að draga úr þessum kostnaði, og það er þörf á að gera það, þegar þannig árar a. m. k. eins og nú. Við höfum, Alþb.-menn, prófað vilja ríkisstj. í þessum efnum í nokkrum smærri atriðum nú á nokkrum þingum, og það hefur alltaf farið á sömu leið. Við höfum t.d. flutt till. um, að það ætti að duga eitt sendiráð á Norðurlöndum í staðinn fyrir þrjú. Við höfum m.a. flutt um það till. vegna þess, að menn úr öllum flokkum hér á Alþ. hafa verið að gefa yfirlýsingu um, að þetta væri eðlilegt. Á þennan hátt má spara nokkrar millj. En hvernig hefur farið með þessar till. okkar? Þær hafa verið drepnar á hverju einasta þingi. Við höfum bent á, að það sé vitanlega alger óþarfi að halda uppi rándýru sendiráði hjá NATO. Stundum hafa þessi sendiráð verið tvö í einni höfuðborg í Evrópu. En ríkisstj. hefur ekki verið til viðtals um neinn slíkan sparnað. Við höfum bent á, að það nær vitanlega engri átt að eyða í lögreglukostnað á Keflavíkurflugvelli, - þar hljóta okkar menn að vera að passa Kanann, sem þar er, sem átti hins vegar að passa okkur, - eyða um 10 millj. kr. í það á ári. En ríkisstj. er ekki til viðtals um neinar slíkar till. Það væri vitanlega hægt að benda svona á fjöldamarga liði. Ég tel t.d. enga ástæðu til þess að vera að gera ráð fyrir því á fjárl. næsta árs að eyða yfir 30 millj. kr. bara í lóðakaup hérna í miðbænum eða í lendur hér í nágrenni Reykjavíkur. Ég held, að slík kaup hefðu átt að bíða, þar til þá að verðið á síldarafurðunum hefði farið nokkuð upp aftur. Þannig mætti telja fjölmarga liði í útgjöldum ríkisins, en ríkisstj. hefur ekki verið til viðtals um það að tala þar um neinn sparnað. Þvert á móti eykur hún útgjöldin frá ári til árs. Við Alþb. menn höfum líka bent á það, að ríkissjóður, ef hann þarf á meiri tekjum að halda, ætti að gera svolítið meira úr þeim tekjustofnum, sem hann hefur samkv. lögum. Það er opinbert leyndarmál, að það eru býsna háar fjárhæðir, sem eru lagðar á landsmenn í formi söluskatts, sem aldrei koma inn í ríkissjóðinn. Á það hefur verið bent í þessum umr., að nú fyrir stuttu var eitt verzlunarfyrirtæki hér í Reykjavík dæmt fyrir það að hafa stolið undan söluskatti umsetningu hjá sér, sem nam 10.2 millj. kr. Og það hefur einnig verið upplýst í þessum umr., að annað fyrirtæki hér í borginni er nú ákært af opinberum aðilum fyrir að hafa stolið á undanförnum árum upphæð, sem nemur rúmum 7 millj. kr. af söluskatti, sem lagður hefur verið á landsmenn. Ríkisstj. gæti ábyggilega drýgt tekjur ríkissjóðs til mikilla muna frá því, sem nú er, ef hún vildi taka á þessum málum t.d. með álíka mikilli festu og hún vill taka á því að leggja álögur á fátækasta fólkið í landinu samkv, þeim till., sem hún flytur nú. Auk þess höfum við Alþb.-menn bent á það, að ef þarf að grípa til enn aukinna tekjustofna fyrir ríkið, á fremur að velja tekjustofna af þeirri gerð, að hækkaðar séu álögur á óþarfa innflutningi og á lúxuseyðslu, en að hækka verð á mjólk og kjöti. En ríkisstj. vill ekki ræða við okkur um þessi mál. Það eina, sem okkur er boðið upp á, er: Komið þið með 750 millj. til viðbótar í ríkiskassann. - Og þá virðist ekkert annað koma til greina en einhverjir alveg nýir tekjustofnar og helzt álögur, sem fela í sér almenna kauplækkun vinnandi fólks í landinu. Já, ég geri þá hlé á máli mínu eftir ósk hæstv. forseta. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég hafði fyrr í minni ræðu rætt hér nokkur atriði þessa máls, og sérstaklega það, að mér sýnist, að með þeim till., sem ríkisstj. hefur boðað í efnahagsmálum nú, snerti hún í rauninni harla lítið við aðalvandamálinu, sem nú blasir við í okkar efnahagsmálum, en það er að gera till., sem mættu leiða til þess að tryggja rekstur okkar aðalatvinnuvega og halda þannig uppi fullri framleiðslu í landinu og fullri atvinnu. Till. ríkisstj. fjalla í rauninni ekki um þetta efni, heldur um fjárhagsafkomu ríkissjóðs í þrengri merkingu. Ég tek það fram, að ég hef ekki aðstöðu til þess að leggja neinn fullnaðardóm á það, hvort þörf er á því að leggja ríkissjóði til nýja tekjustofna frá því, sem nú er. Það kann að vera, að það sé þörf á því, ef það þykir nauðsynlegt að reikna með því, að þeir tekjustofnar, sem ríkissjóður hefur aðallega byggt á til þessa, bregðist mjög tilfinnanlega á árinu 1968 vegna samdráttar í atvinnulífi landsins. En ég held, að það, sem þarna skiptir alveg höfuðmáli, sé, að gerðar verði nægilega öflugar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir þennan samdrátt í atvinnulífinu. Það er ekkert um það að villast, að vissar greinar útflutningsframleiðslunnar hafa hér orðið fyrir miklu áfalli og þeim greinum verður að koma til aðstoðar. En sem sagt, till. ríkisstj., fjalla ekki um þetta atriði. Í þeim umr., sem hér hafa farið fram, hefur mér fundizt einnig þess gæta allt of mikið í málflutningi, einkum frá hálfu ríkisstj., að talað sé um þau vandamál, sem við er að glíma, með allt of almennum og óljósum orðum. Það hefur t.d. mikið verið talað um þjóðarbúið og þjóðartekjurnar og þjóðina, og vegna þess að talið er líklegt, að tekjur þjóðarbúsins lækki nokkuð á árinu 1967, á yfirstandandi ári, frá því, sem þær hafa hæstar orðið áður, vilja menn draga þá ályktun, að nú eigi allir landsmenn eða, eins og sagt er, þjóðin að lækka sín lífskjör sem þessum heildartekjumismun nemur. Þetta má til sanns vegar færa. En þá þurfa menn bara að hafa það í huga, að þjóðin í þessu tilfelli er engin ein persóna: Þjóðin í þessu tilfelli samanstendur auðvitað af mismunandi atvinnustéttum, margvíslegum atvinnurekstri og mörgum stofnunum í landinu. Þjóðartekjurnar skiptast á milli þessara aðila, og því fer vitanlega víðs fjarri, að þeim sé skipt nákvæmlega jafnt á hvert nef. Það getur því vel farið svo, og þannig hefur þetta einmitt farið, eins og ég hef verið að leiða athygli að, að þó að þjóðartekjurnar falli frá því, sem þær hafa hæstar orðið, um jafnvel 4–5%, getur þetta áfall dreifzt mjög mismunandi niður á einstaklingana í þjóðfélaginu. Og það er enginn vafi á því, að þessi tekjuminnkun hvílir á einstaklingum þjóðfélagsins núna mjög misjafnlega. Auðvitað er því eðlilegt, að nokkurt tillit sé tekið til þess, ef þarf að dreifa byrðum, hvernig ástatt er hjá hinum ýmsu aðilum í þjóðfélaginu. Ég er t.d. ekki í neinum vafa um, að það er ekkert, sem kallar á það þrátt fyrir þau áföll, sem þjóðarbúskapurinn hefur orðið fyrir, að ráðstafanir séu gerðar til þess að lækka umsamið tímakaup verkamanna eða umsamið dagvinnukaup þeirra. Ráðstafanir, sem fara í þá átt, efast ég ekkert um, að eru rangar og fá ekki staðizt í framkvæmd. Ég álít hins vegar, að það séu ýmsir aðilar í þjóðfélaginu, sem vel geti tekið á sig byrðar frá því, sem verið hefur, a. m. k. um stuttan tíma. En till. þær, sem ríkisstj. leggur fram og miða að því að eiga að afla ríkissjóði aukinna tekna, miða greinilega að því að leggja álögurnar á vinnandi almenning í landinu og mundu ábyggilega dreifast þannig, að álögurnar hvíldu með langmestum þunga á hinum tekjulægstu. Það er alveg augljóst mál, að samkv. till. ríkisstj. er ekki gert ráð fyrir því, að ýmsir veigamiklir aðilar í þjóðfélaginu taki hér á sig neinar byrðar. Ég vil t.d. nefna kaupsýslustéttina yfirleitt, t.d. innflytjendur, heildsala. Þeir búa við þau miklu réttindi að mega ákveða álagninguna á vörum sínum svo að segja sjálfir. Og þrátt fyrir verðstöðvun er þeim málum komið þannig fyrir, þrátt fyrir verðstöðvun nú á tímabili, að ef t.d. verður lækkun á verði erlendis fá kaupsýslumenn rétt samkv: lögum til þess að hækka sína álagningu, ef þeir vilja. Ég þykist vita, að á það muni verða bent, að það sé líklegt, að kaupsýslumenn fái kannske eitthvað minna á árinu 1968 fyrir sín störf, vegna þess að þá muni verða einhver samdráttur í umsetningu þeirra. En þá er ekki ófróðlegt að benda á það, hverju ríkisstj. hefur svarað því, þegar á það hefur verið bent á undanförnum árum, að kaupsýslustéttin í landinu, hafi m, a. verið að stórauka tekjur sínar með vaxandi innflutningi og aukinni umsetningu. Hverju hefur því verið svarað þá af hálfu stjórnarflokkanna? Jú, því hefur verið haldið fram, það þarf alls ekki að vera, að kaupsýslustéttin hafi fengið neitt meira fyrir verk sín, þó að umsetningin hafi vaxið, vegna þess að hún hefur þá þurft að auka við sig starfsfólki og borga meira í starfslaun og haft meiri kostnað við það. - Ef þessi röksemd hefur verið rétt og ef það hefur verið rétt að halda þessu fram, fram til þessa, mundi auðvitað af þessu leiða það, að þó að það yrði nokkur samdráttur í umsetningu í landinu og minni innflutningur, mundu kaupsýslumenn yfirleitt bregðast þannig við, að þeir mundu segja upp sínu starfsfólki, þeir mundu fækka starfsmönnum, velta af sér vandanum, en gætu eftir sem áður haldið öllum sínum gróða. Ég held, að kaupsýslumenn hafi alla aðstöðu til þess eftir sem áður að tryggja sér álíka mikinn hluta af þjóðartekjunum og þeir hafa náð til sín á síðustu árum, þrátt fyrir þær till., sem ríkisstj. gerir nú um lausn á efnahagsmálum. Ég held því, að það megi slá því föstu, að till. ríkisstj. muni að sáralitlu leyti skerða hag þessara milliliða, og þannig er þessu einnig farið um marga aðra milliliði, sem vitað er að hafa tekið til sín á undanförnum árum stóran hluta af þjóðartekjunum. Þeir hafa alla aðstöðu til þess að gera það áfram í ekki minni mæli en var, og það eru því engar líkur til þess, að þær álögur, sem ríkisstj. nú hyggst leggja á þjóðina, komi til með að hvíla á þessum aðilum. Til þess að þeir hefðu verið látnir borga nokkurn hluta af þessum kostnaði, hefðu þurft að koma fram aðrar tillögur. Ég hef áður bent á það, að ríkisstj. gerir ekki ráð fyrir því, að ríkissjóður sem slíkur taki hér neinn þátt í. Þvert á móti gerir ríkisstj. ráð fyrir því, að heildareyðsla ríkissjóðs verði meiri en nokkru sinni áður. Nú hefði í rauninni ekki verið óeðlilegt að leggja til, að heildarútgjöld ríkissjóðs og ríkisstofnana hefðu t.d. verið færð niður af þessum ástæðum um sama hundraðshluta og talið er, að þjóðartekjurnar muni minnka um, eða t.d. um 5%. En væri það gert, mætti draga úr útgjöldum ríkisins og ríkisstofnana um hvorki meira né minna en 300 millj. kr. En þegar vandinn snýr að ríkisstj. sjálfri, vill hún bægja vandanum frá sér og segja: Ríkissjóður getur ekkert á sig tekið, við getum ekkert í þessum efnum. - En hún virðist reikna með því, að t.d. verkafólk í landinu, sjómenn og annað vinnandi fólk geti tekið á sig allan vandann í sambandi við fjárhagsvandamál ríkissjóðs og þar að auki þá miklu tekjuskerðingu, sem þessir aðilar hafa orðið fyrir alveg óumdeilanlega í sambandi við samdrátt í atvinnulífi landsmanna. Það er því ekki hægt að afgreiða þetta mál á þann tiltölulega einfalda hátt að segja: þjóðartekjurnar munu minnka um 4–5%. Hver maður í landinu verður að skerða sínar tekjur sem því nemur. - Það verður vitanlega, eins og ég hef sagt, að meta það á eðlilegan hátt, hvernig er aðstaða hinna ýmsu aðila í þjóðfélaginu til þess að taka á sig byrðar, hvernig er staðan fyrir, og svo verður vitanlega einnig að meta það, hvernig þær byrðar dreifast samkv. þeim till., sem fyrir liggja, að öllum líkindum, og þá held ég, að það sé enginn vafi á því, að þau gjöld, sem ríkisstj. hugsar sér að leggja nú á, mundu að miklum meiri hl. koma til með að hvíla á herðum launafólks í landinu. Þessar almennu vangaveltur um þjóðartekjur og um þjóðina minna mig dálítið á það, þegar einn snjall maður af hálfu ríkisstj. tók sér það fyrir hendur fyrir nokkrum árum að sanna mönnum það, að allmiklar álögur, sem þá var verið að leggja á þjóðina í formi nýrra skatta á ýmsum sviðum, væru engar álögur og hér væri í rauninni um rangnefni að ræða. Auðvitað komu álögurnar þannig út, að þetta verkaði sem skattur á ýmsa borgara í landinu og þeir áttu að greiða miklu meira til ríkisins en áður. En þessi ágæti maður í stjórnarliðinu sneri dæminu þannig við, að hann sagði: Það á að ráðstafa öllum þessum tekjum til annarra þjóðfélagsþegna. Þar með er þetta millifærsla og engar álögur. - Þetta er vitanlega ætlað að villa um fyrir mönnum um hið eiginlega eðli málsins, og hið sama er í öllu þessu tali um það, að þjóðartekjurnar minnki, eins og hér hefur verið nefnt, og það skapi síðan röksemdir fyrir því, að allir þjóðfélagsþegnar taki á sig kauplækkun, sem þessu nemur. Ég skal, eins og ég sagði hér í upphafi míns máls, ekki hefja hér neina þrætu við hæstv. ráðh. um það, hvað hefur verið gert af hinum ýmsu stjórnum á undanförnum árum í efnahagsmálum, það hefur í rauninni ekkert upp á sig í þessum efnum. En hitt vildi ég fá þá til þess að ræða hér um, eins og ég minntist á í upphafi míns máls, hvernig þeir hugsa sér að leysa þau stærstu og mestu vandamál, sem við eigum við að glíma í okkar efnahagsmálum og snerta afkomu útflutningsatvinnuveganna, sem hafa orðið fyrir þeim áföllum, sem hér hefur verið lýst. Ég tel, að það þurfi að gera ráðstafanir til þess að leysa vanda atvinnuveganna, m.a. með því að breyta í grundvallaratriðum um stefnu í efnahagsmálum frá því, sem verið hefur. Það er mín skoðun, að það sé ekki hægt að víkja sér undan því, að það þurfi að taka upp strangt verðlagseftirlit í landinu, og á þann hátt eigi að reyna að koma í veg fyrir það, að verðlag innanlands hækki meira en svo, að sá atvinnurekstur landsmanna, sem verður að keppa á erlendum vettvangi, hafi samkeppnisaðstöðu. Ríkisstj. hefur hins vegar haldið uppi allt annarri stefnu í þessum málum. Hún hefur haldið því fram, að verðlagningarákvæði ættu að vera sem minnst í gildi. Afleiðingin af þessari stefnu hefur orðið sú, að m.a. þegar framleiðsla hefur orðið mikil í landinu, tekjur hafa orðið miklar, hefur auðvitað orðið mikil eftirspurn á vörum og þjónustu í landinu á mörgum sviðum, og það hefur ekki verið auðvelt að fullnægja þessari eftirspurn í öllum greinum, sbr. húsnæði o. fl. En þá hefur einmitt eftirlitsleysið í sambandi við verðlagningarmálin innanlands leitt til þess óhjákvæmilega, að verðlagið innanlands hefur gengið úr skorðum og hækkað langt umfram það, sem atvinnuvegir landsins fá staðizt til lengdar. Því er þetta eitt grundvallaratriðið, sem þarf að taka upp í efnahagsmálum landsins. Annað grundvallaratriði, sem líka þarf að taka upp, er að ríkisvaldið verður að taka í sínar hendur stjórn á innflutningsmálum, á ráðstöfun á gjaldeyri þjóðarinnar og á fjárfestingarmálum. Það nær auðvitað engri átt að láta það viðgangast undir orðinu frelsi, að við séum að eyða tugum og hundruðum og jafnvel þúsundum milljóna í óþarfan innflutning, á sama tíma og gjaldeyristekjur þjóðarinnar bregðast að nokkru leyti. Og það nær auðvitað engri átt, að fjármunir þjóðarinnar séu notaðir þannig, að þeir séu festir í ýmsum framkvæmdum, sem ýmist eru ónauðsynlegar eða verða um alllangan tíma á því stigi, að þær geta ekki komið þjóðarbúskapnum að neinu gagni. Það á ekki að verja fjármunum þjóðarinnar á þennan hátt. Það kostar of mikið. Þessu þarf að breyta. Hér er einnig um grundvallaratriði að ræða, sem ríkisstj. hefur ekki viljað fallast á. Hún hefur viljað hafa sinn hátt á, og því höfum við búið við það skipulagsleysi, sem allir þekkja. Auk þessara atriða höfum við Alþb.-menn æ ofan í æ bent á fjölmörg atriði, sem mætti gera útflutningsatvinnuvegum þjóðarinnar til stuðnings. En þau atriði eru flest þannig, að þau koma ekki heim og saman við kennisetningar ríkisstj. í efnahagsmálum. Við höfum t.d. bent á, að það sé réttlátt og sjálfsagt að lækka vexti mjög verulega, einkum á lánum til útflutningsframleiðslunnar, frá því, sem nú er. Núna eru vextirnir í framkvæmd 9–10% á lánum til útflutningsframleiðslunnar og í mjög mörgum tilfellum 12%, en þeir vextir koma út í öllum þeim tilfellum, þar sem um vanskil er að ræða, vegna þess að vanskilavextirnir eru 12%. Og skýrsla hefur verið lögð um það m.a. fram hér á Alþ., sem sýnir, að vanskilaskuldir útflutningsframleiðslunnar eru gífurlega miklar og af þeim eru reiknaðir 12% vextir. Það liggur líka fyrir, að t.d. hjá einni okkar aðalsamkeppnisþjóð í sjávarútvegi, Norðmönnum, þar eru vextirnir af þýðingarmestu sjávarútvegslánum á milli 3 og 4%. Um þetta er ekkert hægt að deila, þetta liggur fyrir. En þó að erfiðleikar steðji að okkar útflutningsatvinnuvegum, miklir erfiðleikar, mikið verðfall, jafnvel aflarýrnun, lemur hæstv. ríkisstj. höfðinu við steininn allan tímann og segir: Vextirnir skulu standa. Vextirnir mega ekki lækka. Álögurnar á framleiðsluna mega ekki minnka. - Við álitum, að það sé hægt að ná verulegum árangri strax í þessum efnum, ef hér væri breytt um stefnu. Við höfum einnig bent á það, að það væri sjálfsagt að lengja stofnlán framleiðsluatvinnuveganna a. m. k. upp í það, sem stofulánatíminn var fyrir viðreisn, en það var eitt af viðreisnarstefnuskráratriðunum að stytta lánstímann á stofnlánum hjá framleiðslufyrirtækjum. En vitanlega þýddi stytting stofnlána meiri afborganir, meiri útgjöld, erfiðari rekstur. En það þýðir ekki að minnast á þessa till. við stjórnarherrana. Þeir halda sig við sínar gömlu kenningar og neita að framkvæma þessa tillögu. Við höfum einnig bent á, að vitanlega þarf að gera ráðstafanir til þess, að gagnleg framleiðslufyrirtæki, sem m.a. framleiða fyrir erlendan markað, geti fengið eðlileg stofnlán. En það er fjarri því, að þau hafi fengið það. Mjög mörg framleiðslufyrirtæki, sem nú eiga m.a. í miklum fjárhagserfiðleikum, hafa ekki fengið nema lítið brot af stofnkostnaði fyrirtækjanna með eðlilegum stofnlánakjörum. Ráðstafanir í þessa átt mundu strax bæta. Þá höfum við einnig bent á það, að það sýnist alveg sjálfsagt að fella niður að mestu leyti útflutningsgjöld, sem nú eru á útfluttum afurðum, a. m. k. í þeim tilfellum, þar sem stórkostlegt verðfall hefur orðið á erlendum markaði á þeim vörum. Er nokkurt vit í því að halda enn uppi útflutningsgjöldum t.d. á bræðslusíldarafurðunum, sem hafa fallið svona mikið í verði, - útflutningsgjöldum, sem nema á milli 9 og 10%, þegar allt er talið? Keppinautar okkar í Noregi borga svo til ekkert útflutningsgjald af þessum vörum. Hér er vitanlega verið að íþyngja framleiðslunni alveg úr hófi fram. Ég veit, að því er haldið fram, að talavert mikill hluti af þessu útflutningsgjaldi renni á óbeinan hátt til sjávarútvegsins, m.a. til þess að standa undir ákveðnu vátryggingakerfi fiskibátaflotans og togaranna. Við því er það að segja, að þetta er vátryggingakerfi, sem á engan sinn líka í vitleysu og hvað það er dýrt og óhentugt á allan hátt og enginn tryggingafræðingur fæst til þess að mæla bót og erlendur sérfræðingur, sem leitað var umsagnar hjá, lagði til, að yrði lagt niður hið fyrsta. Það á vitanlega að leggjast niður, og hér á að taka upp nýtt form á, og það er vissulega hægt að afla nauðsynlegra tekna til þess að standa undir þessum útgjöldum í rekstri fiskiskipa með öðrum hætti en slíku útflutningsgjaldi sem þessu. Og það er engin ástæða til þess að halda uppi þessu háa útflutningsgjaldi, eins og nú er gert, einnig á þeim afurðum, þar sem verðið hefur fallið stórkostlega á erlendum markaði, til þess að byggja upp lánasjóði í jafnríkum mæli og nú er gert, því að þótt sjávarútvegurinn hafi á undanförnum árum byggt upp sína lánasjóði, m.a. með skatti af útflutningi, er engin ástæða til þess að halda því áfram einnig þegar svo þrengir að í rekstri sjávarútvegsins sem nú gerir í ýmsum greinum. En það er alveg sama, þó að till. séu um þetta fluttar hér á Alþ. eða á það sé bent. Ríkisstj. bifast ekki, hún hreyfist ekki. Hennar sérfræðingar eru á móti, og við sama ófremdarástandið skal sitja ár eftir ár. Við höfum líka, Alþb.-menn, bent á það hvað eftir annað, að eitt af þýðingarmestu atriðunum til stuðnings íslenzkum sjávarútvegi er, að ríkisvaldið sjálft hafi forgöngu um það, að togarafloti landsmanna verði byggður upp að nýju. Til þess verða auðvitað tekin erlend lán, eins og jafnan hefur verið gert, þegar togaraflotinn hefur verið endurnýjaður, og það er hægt að fá þessi lán. Það er hægt að gerbreyta íslenzkri togaraútgerð, ef væri einhver forusta af hálfu ríkisvaldsins til þess að gangast fyrir því verki. Það er eina leiðin til þess að bjarga togaraútgerðinni frá því eymdarástandi, sem hún býr við nú í dag, og þetta er ein mikilvirkasta leiðin líka til þess að leysa hið stóra vandamál fiskiðnaðarins í landinu, sem er hráefnaskorturinn. En þó að á þetta hafi verið bent æ ofan í æ á undanförnum árum, hefur ríkisstj. látið þetta eins og vind um eyru þjóta og ekkert gert í málinu. Ég skal svo einnig benda á það, að fyrir rúmu ári sat hér að störfum sérstök mþn., skipuð mönnum úr öllum flokkum hér á Alþ., sem fjallaði um vandamál hinna smærri vélbáta, og nefndin varð sammála um margvíslegar ráðstafanir, sem mætti gera þessum atvinnurekstri til hagsbóta. Ríkisstj. fékk álit n., en sjálf átti hún meiri hl. þeirra manna, sem í n. voru, sem stuðningsmenn sína, en hún hefur nálega ekkert framkvæmt af þeim till., sem n. gerði, nálega ekkert. Þessi atriði og mörg fleiri, sem auðvelt væri upp að telja, mætti gera til stuðnings framleiðsluatvinnuvegunum í landinu, en sem sagt, það virðist ekki hafa passað í kramið varðandi stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum. Og síðast en ekki sízt mætti svo benda á það, að þær almennu lánareglur, sem Seðlabankinn hefur ákveðið með samþykki ríkisstj. um rekstrarlán til atvinnuveganna, eru þess eðlis, að þær hljóta að torvelda eðlilegan rekstur góðra fyrirtækja stórlega. Og á þetta er bent á hverju ári af þeim mönnum, sem þekkja til í rekstri þessara framleiðslufyrirtækja, en árangur til úrbóta verður enginn. Ég álít því, að það sé í rauninni alveg tómt mál fyrir ríkisstj. að halda áfram að klifa á því, bæði hér á Alþ. og í blöðum sínum, að við í stjórnarandstöðunni komum aldrei fram með neinar till., engar till. til þess að leysa vandamál sjávarútvegsins eða atvinnuveganna, engar till. um það, hvernig mætti halda betur á ríkisbúskapnum. Það hafa hér komið fram margar till., sem ríkisstj. hefur ekki viljað ræða við stjórnarandstöðuna. En það, sem óneitanlega hefur þjarmað að okkar útflutningsatvinnuvegum, er hin ranga stefna ríkisstj. í efnahagsmálum. Á meðan svo stóð, að aflinn fór vaxandi hjá sjávarútveginum frá ári til árs og verðlagið á erlendum mörkuðum hækkaði gífurlega frá ári til árs, þoldu atvinnuvegirnir þessa röngu stefnu, þá lifðu þeir þetta af, a. m. k. allir sterkari þættirnir. En þegar á móti blæs, þegar dálítið dregur úr aflanum frá því, sem hann hafði mestur orðið áður, og þegar verulegt verðfall skellur á hjá sumum útflutningsgreinunum, rekst allt í harðan hnút undireins. Það er því fullkomlega rétt, sem við Alþb.-menn höfum sagt. Sá vandi sem nú steðjar að okkar útflutningsatvinnuvegum, er tvíþættur. Hann er annars vegar vegna óhagstæðrar þróunar á erlendum mörkuðum og hins vegar vegna alrangrar stefnu, sem hér hefur verið haldið fram í efnahagsmálum, - stefnu, sem er okkar útflutningsatvinnuvegum sérstaklega óhagstæð. Ég á sæti í þeirri n., sem kemur til með að fjalla um afgreiðslu þessa frv., og skal því ekki hér við 1. umr. ræða málið öllu lengur, þó að mörg tilefni hafi hér verið gefin til þess, að það yrði rætt á jafnvel enn breiðari grundvelli en gert hefur verið. Ég læt því máli mínu lokið um frv. nú, en vil aðeins segja það að lokum, að ég tel, að þær aðgerðir, sem áformaðar eru með því frv., sem hér er til umr., muni ekki ná tilgangi sínum. Þær leysa engan vanda. Mér sýnist, að miklu líklegra sé, að ef þessar ráðstafanir verði framkvæmdar, muni þær innan skamms auka á vandann, gera vandamálið enn þá stærra en það er. Ég hef enga trú á því, að þó að ríkisstj. mæli svo fyrir í lögum, að það skuli reynt að hafa af láglaunafólki í landinu 7–8% í kaupi, komist ríkisstj. upp með slíkt. Ég held, að íslenzk verkalýðssamtök séu svo sterk,að þau velti þessu af sér og það fari eins með þessa dýrtíðaröldu, sem stjórnin reisir, og aðrar, sem hún hefur horft á rísa hér eða staðið beinlínis fyrir að risu hér, þær skella yfir okkar útflutningsatvinnuvegi fyrr eða síðar og auka á heildarvandamálið, sem þarf að leysa í okkar efnahagsmálum.



Herra forseti. Þegar hæstv. dómsmrh. var að tala hér í dag, var mér ekki vel ljóst, hvaða mál væri á dagskrá, hélt á tímabili, að þetta væru heilbrigðismál. En síðar virtist mér málflutningur hans benda til þess, að nú væru hafnar almennar stjórnmálaumr., svonefndar eldhúsdagsumr., en þá hefði náttúrlega samkv. gamalli venju átt að útvarpa umr. frá fundinum. Hæstv. ráðh. kvaðst vona, að umr. hér um þetta mál yrðu til þess að gera mönnum auðveldara að glöggva sig á efni stjfrv., en ég held, að það verði alls ekki sagt um hans löngu ræðu, að hún hafi miðað í þá áttina. Hæstv. viðskmrh. talaði hér í gær. Hann sagði, að þegar menn töluðu mikið um það, að lækkun á niðurgreiðslum á vöruverði væri kjaraskerðing, ættu þeir að hafa það í huga, að í fyrra hefðu niðurgreiðslurnar verið auknar og þá hefðu menn fengið kjarabætur. við þetta er það að athuga, að eftir að niðurgreiðslurnar voru auknar í fyrra, fengu launamenn minni vísitöluuppbót á sín laun vegna þess að niðurgreiðslur voru auknar. Hins vegar horfir málið núna svo við, að þó að niðurgreiðslurnar séu minnkaðar og vöruverðið hækki, fá menn ekki auknar verðlagsuppbætur eða vísitöluuppbætur á sín laun. Ég fæ því ekki skilið þessa röksemdafærslu hæstv. viðskmrh. Frv., sem hér liggur fyrir og flutt er af hæstv. ríkisstj., nefnist um efnahagsaðgerðir. Oft hafa slík mál áður verið nefnd ráðstafanir. Þetta nýja nafn er e. t. v. ekkert lakara. Það er ekki víst, að þetta frv. valdi sérstökum spjöllum á íslenzku máli, en sé svo, er það líklega það eina, sem hægt er að telja því til gildis. Frv. er í sex köflum og greinafjöldinn 31. Hér kennir margra grasa, en ekki eru það skraut- eða nytjajurtir. Einn kaflinn er um breytingu á ýmissi skattheimtu. Þar segir m.a., að margfalda skuli fasteignamat, áður en eignarskattur er reiknaður. Út af þessu vil ég spyrja hæstv. ríkisstj., hvenær megi vænta þess, að lokið verði við framkvæmd fasteignamatsins, sem unnið hefur verið að undanfarin ár, svo að það geti tekið gildi. Virðist vera seinagangur á þessu. Ríkisstj. hefur gripið til þess ráðs að lækka mjög niðurgreiðslur á vöruverði og veldur þetta verðhækkunum á nauðsynjum almennings, svo sem mjólk og kjöti. Gera má ráð fyrir, að húsmæðrum hér í borginni og víðar hafi brugðið í brún, þegar þær komu í mjólkurbúðir morgun einn í vikunni sem leið og urðu að borga miklu hærra verð en áður fyrir mjólkina, vegna þess að búið var að stórlækka niðurgreiðslur á þeirri vöru. Það eru fleiri drykkjarvöruverzlanir hér í höfuðborginni heldur en mjólkurbúðir samsölunnar. Ríkið rekur hér vínverzlun, og það opinbera hefur borgað niður verð á áfengi. En þær niðurgreiðslur hafa verið takmarkaðar við fáa af viðskiptamönnum verzlunarinnar. Það eru aðeins nokkrir fyrirmenn, aðallega ráðherrar og forsetar, sem hafa notið þeirra fríðinda að fá þar vín með niðurgreiddu verði. Ekkert hefur heyrzt um það, að þessar niðurgreiðslur hafi verið afnumdar eða lækkaðar. Ég geri ekki ráð fyrir þess vegna, að það hafi verið gert. Trúlega hefði stjórnin látið þess getið, ef hún hefði lækkað eða fellt niður niðurgreiðslur á víninu, um leið og hún lækkaði þær á mjólkinni. Í stað þess má gera ráð fyrir, að auknar verði niðurgreiðslur á víninu. Útsöluverð á áfengi hefur nýlega verið hækkað. Ekki mun það stafa af verðhækkun vörunnar erlendis, heldur í því skyni gert að afla ríkissjóði meiri tekna af vínsölunni. En séu þær reglur óbreyttar, sem gilt hafa um viðskipti ráðh. og forseta við áfengisverzlunina, sem ég geri ráð fyrir, mun niðurgreiðsla á áfenginu til þeirra aukin sem verðhækkuninni nemur, svo að þeir verði ekki fyrir skakkaföllum í því sambandi. Oft hafa verið gerðar tilraunir hér á Alþ. til þess að láta fyrirmennina borga sama verð og aðrir landsmenn borga fyrir áfengi en það hefur ekki tekizt, vegna þess að þm. hafa staðið vörð um stjórnarherrana og staupin þeirra. Ég held, að það hefði verið skynsamlegt að fella niður niðurgreiðslurnar á víninu, áður en farið var að hækka mjólkurverðið með lækkun á niðurgreiðslum. Hæstv. ríkisstj. virðist meta þetta á annan hátt. Myndin, sem hér blasir við augum manna, er þessi: Mjög er dregið úr niðurgreiðslu á verði mjólkur, svo að menn verða að borga allmiklu hærra verð en áður fyrir þá nauðsynjavöru, og þyngst leggst sú verðhækkun á fjölmennustu heimilin alveg án tillits til greiðslugetu þeirra. En á sama tíma fá nokkrir fyrirmenn í þjóðfélaginu áfengi hjá ríkisverzlun með niðurgreiddu verði, og sennilega er nú verið að auka þær niðurgreiðslur. Hvernig lízt mönnum á þessa smámynd af stjórnarfarinu? Ef ráðh. og forsetar eiga mjög óþægilegt með að borga sinn drykk með peningum úr eigin vösum, svo að hið opinbera þurfi að hlaupa þar undir bagga, held ég að réttara væri að gefa þeim lýsi heldur en áfengi. Ég veit, að störf ráðh. eru erfið, og gera má ráð fyrir, að alþingisforsetar hafi einnig nokkrar áhyggjur af þeim örðugleikum, sem nú steðja að þjóðinni. Þessir menn hafa því sennilega þörf fyrir góða hressingu á morgnana, þegar þeir rísa á fætur, áður en þeir taka til starfa. Og þá væri vissulega hollara fyrir þá að fá lýsissopa heldur en sumar aðrar drykkjartegundir. Það er talið, að verðfall á lýsi eigi verulegan þátt í vanda sjávarútvegsins. Það er nú aðallega talað um síldarlýsi að vísu, en ég get vel búizt við, að það eigi við um fleiri lýsistegundir. En úr því að þessi vara hefur fallið mjög í verði, ætti ekki að vera tilfinnanlegur útgjaldaliður fyrir ríkissjóð, þó að hann gæfi ráðherrum og forsetum lýsisspón á morgnana og jafnvel á kvöldin líka. Lýsið er sjálfsagt langtum ódýrara en áfengið, og verði sú breyting gerð, sem ég hef hér rætt um, mundi það tvennt vinnast að bæta fjárhag ríkissjóðs og líkamlega heilbrigði stjórnarherranna. Og aðgerðir, sem miða að þessu tvennu, hljóta að teljast góðar. Þingnefndin, sem fær frv. til athugunar, ætti að íhuga þetta.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. varð skapfátt um stund í ræðu sinni hér í gær. Hann sagði, að ég hefði hagað máli mínu af stráksskap og leikaraskap og haft í hyggju að stríða honum og valið orð mín af útsmoginni illkvittni, ef ég tók rétt eftir. Það er mikill misskilningur, að mér hafi verið nokkur stríðni í hug, þegar ég flutti mál mitt hér í gær og þaðan af síður illkvittni eða leikaraskapur. Ég talaði af fullri alvöru og færði málefnaleg rök fyrir skoðunum mínum, hvort sem hæstv. forsrh. er sammála þeim eða ekki. Það atriði í ræðu minni, sem gekk auðsjáanlega næst hæstv. ráðh., var mjög alvarlegur áfellisdómur vegna þess, að hann hefði einhliða brotið júnísamkomulagið frá 1964 með því frv., sem hér liggur fyrir, það samkomulag, sem síðan hefur verið hornsteinn alla kjarasamninga á Íslandi. Það var einnig ætlun mín, að hæstv. ráðh. fyndi, að ég tel hann eiga skilið mjög þunga siðferðilega dóma vegna þessa athæfis. Og hæstv. ráðh. fékk að heyra það síðar í umr. í gær, að hliðstæður dómur var kveðinn upp af hv. 2. landsk. þm., Eðvarð Sigurðssyni, en hann var nánasti viðsemjandi hæstv. ráðh., þegar gengið var frá júnísamkomulaginu. Ég er alveg sammála hæstv. forsrh. um það, að við eigum ekki að gera okkur leik að því að bera svikabrigsl hver upp á annan, þótt við heyrum til andstæðum stjórnmálaflokkum. Allir stjórnmálaflokkar á Íslandi hafa getað unnið saman, og ég tel, að þjóðfélagi okkar sé þannig háttað, að þeir verði að geta unnið saman, þegar þjóðfélagsaðstæður eru slíkar, að þess sé þörf. En þá þarf líka að vera unnt að treysta því, að menn standi við fyrirheit sín um grundvallaratriði. Menn verða að geta borið trúnaðartraust hver til annars. Ég tel, að hæstv. forsrh. hafi með því að rifta júnísamkomulaginu einhliða brugðizt þeim trúnaði, sem óhjákvæmilegur er til þess að tryggja samvinnu ólíkra flokka eða samvinnu verkalýðssamtakanna og ríkisvaldsins. Það eitt eru mjög alvarleg stjórnmálatíðindi, hvað sem líður öðrum þáttum þessa máls. Mér virtist einnig, að hæstv. forsrh. fyndi það sjálfur, að málstaður hans er afar veikur að því er þetta atriði varðar. Hann viðhafði ekki aðeins þau ummæli, sem ég tilfærði áðan, hann sagði einnig, að ég væri smámenni og níðhöggur. Jafnlífsreyndur maður og hæstv. ráðh., Bjarni Benediktsson, bregst ekki þannig við, þótt hann telji sig verða fyrir stríðni eða illkvittni, ekki þótt hann telji sig verða fyrir röngu ámæli. Þannig bregðast viðkvæmir menn við, þegar komið er við auman blett á þeim, þegar þeir finna sjálfir, að þeir verðskulda þá dóma, sem kveðnir eru upp yfir þeim. Ég skal viðurkenna það, að um leið og hæstv. ráðh. lét uppi þessi viðkvæmu styggðaryrði í minn garð, tók ég að festa meiri trúnað á, að hugur kynni að geta fylgt máli í umtali hans um viðræður og samninga, jafnt við verkalýðshreyfinguna og stjórnarandstöðuna. Á það mun nú væntanlega reyna á næstunni, hvort sá hugur fylgir máli, en ég vil minna hæstv. forsrh. á það, að það er aðeins eitt atriði í þessu lagafrv., sem er samningsbundið við verkalýðsfélögin, og það er atriðið um kauptryggingu, vísitölutryggingu á laun. Það er samningsatriði, sem ákveðið var 1964 og hefur staðið síðan, en á að rifta nú. Og það er af þessum ástæðum, sem sakir eru bornar á hæstv. ríkisstj. Hæstv. ráðh. sagði í ræðu sinni, að júnísamkomulagið hafi verið tímabundið, og hann vitnaði í ummæli sín, þegar verðtrygging á kaup var lögfest, þess efnis, að hann teldi þau lög því aðeins standast, að tiltekin skilyrði önnur væru uppfyllt. Mér hefur aldrei dottið í hug að vefengja, að hæstv. ríkisstj. gæti eins og aðrir losað sig frá samningum, sem hún kann að hafa gert, ef hún telur nauðsynlegt. En sú aðferð ein er sæmileg að segja slíkum samningum upp með hæfilegum fyrirvara, t.d. ekki skemmri fyrirvara en tíðkast við gerð kjarasamninga. Ég vil minna á það, að á síðasta ári kom hæstv. ríkisstj. upp sérstakri stofnun til þess að geta rætt og samið við samtök launafólks, atvinnurekendur og stjórnarandstöðuna einmitt um vandamál af þessu tagi. Þessi stofnun nefnist Hagráð og lög um hana voru samþ. 2. maí í fyrra. Þar segir svo í 17. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Stofna skal Hagráð, er sé vettvangur, þar sem fulltrúar stjórnvalda, atvinnuvega og stéttarsamtaka geti haft samráð og skipzt á skoðunum um meginstefnuna í efnahagsmálum hverju sinni.“ Það hefði verið augljós lagaskylda hæstv. ríkisstj. að láta Hagráð fjalla um þau stórfelldu vandamál, sem við erum að ræða um, og þar hefði verið tilvalið tækifæri fyrir hæstv. ríkisstj. til þess að fá það samráð og þá samvinnu við samtök launafólks og stjórnarandstöðu, sem ríkisstj. kveður sig nú hafa hug á. En Hagráð hefur ekki verið kvatt saman til fundar mánuðum saman og meira en það. Mér er kunnugt um, að einstakir hagráðsmenn hafa farið fram á fund í ráðinu á þessu hausti til þess að fjalla um vandamál atvinnuveganna, en við þeim óskum hefur verið þverskallazt. Óskin um samráð og samvinnu er ákaflega síðborin, en við skulum vona, að engu að síður sé með henni nægilegt lífsmark. Ekki veit ég, hvers vegna hæstv. viðskmrh. tók dæmi af því, hvað ég mundi gera, ef ég væri forstjóri fyrirtækis, t.d. bæjarútgerðar, og tekjur fyrirtækisins drægjust saman, eða ef ég fengi snögglega minni tekjur til heimilishalds míns, hvort ég mundi þá ekki sníða mér stakk eftir vexti. Ég hef öldungis ekki haldið því fram, að ekkert þurfi að gera í íslenzku þjóðfélagi, öllu fremur hið gagnstæða. Árum saman höfum við Alþb.-menn gagnrýnt stefnu ríkisstj. og bent á, að hún væri að leiða þjóðina út í alvarlega ófæru. Þetta kom afar greinilega fram í kosningunum í sumar. Þá var það stjórnarliðið, sem klifaði á þeim boðskap, að öll vandamál þjóðfélagsins væru leyst. Það vorum við Alþb.-menn, sem vöruðum þjóðina við því, að stjórnarliðið mundi einmitt ráðast í aðgerðir hliðstæðar þeim, sem nú á að gera. Við höfum ekki verið óraunsæir, heldur raunsæir í mati okkar og till. Við höfum einmitt lagt til, að þjóðin sniði sér stakk eftir vexti. En við mótmælum því, að sá stakkur sé einvörðungu látinu þrengjast að þeim, sem lægstar tekjur hafa í þjóðfélaginu. Hæstv. viðskmrh. ítrekaði einnig hér í ræðustóli þá fyrri frásögn sína, að þessar álögur ríkisstj. hafi verið samþ. einróma í miðstjórn Alþfl. Mér hefði verið mikil forvitni á því að spyrja hæstv. ráðh. um það, hvort þetta sé í raun og veru svo. Hafa þessar till. nokkurn tíma verið lagðar fyrir miðstjórn Alþfl? Hæstv. ráðh. er því miður ekki viðstaddur hér, en vera má, að einhverjir af flokksbræðrum hans geti svarað þessari spurningu. En ástæðan til þess, að ég ber hana fram, er sú, að einn af kunnustu forustumönnum Alþfl., miðstjórnarmaður og að því er ég hygg framkvæmdastjórnarmaður, Jón Sigurðsson, hefur margsinnis undanfarna daga lýst eindreginni andstöðu við þessar till. Hann gerði það sem aðili að samþykkt A. S. Í. áður en till. komu fram, hann gerði það sem aðili að sjómannaráðstefnu og hann gerði það seinast í viðtali við Þjóðviljann, sem birtist í blaðinu í morgun. Og ég vildi gjarnan lesa upp kafla úr ummælum Jóns Sigurðssonar, eins helzta forustumanns Alþfl., með leyfi hæstv. forseta. Jón Sigurðsson segir þar: „Mér finnst hins vegar þessar álögur koma þungt niður á tekjulægstu launþegunum í landinu, ekki sízt hjá barnmörgum fjölskyldum á slíku framfæri, fyrir utan hvernig slíkar álögur leggjast á gamalmenni með ellistyrkinn, sjúklinga eða örorkufólk. Ég hef ætíð verið á móti nefsköttum í þessu formi, þar sem ekki er tekið tillit til aðstæðna, og mér finnst verkalýðshreyfingin ekki geta samþ. fyrir sitt leyti slíkar álögur. Slíkt hefur líka ætíð verið afstaða Alþfl. á liðnum árum.“ Ég ítreka þessa spurningu mína: Hafa þessar álögur, eins og þær eru lagðar hérna fyrir Alþ., verið samþ. í miðstjórn Alþfl.? Ég hafði mikið gaman af því, þegar hæstv. viðskmrh. fór að tala um tölur. Um leið og hann fer að tala um tölur, verða öll vandamál svo yndislega einföld og auðskilin. Með svo sem tveimur tölum getur hæstv. ráðh. sannað svo til hvað sem er. Og hann hefur alveg sérstakt dálæti á meðaltölum. Í gær bjó hann t.d. til einn meðaltalsmann úr öllum verkamönnum og öllum iðnaðarmönnum á Íslandi. Og þennan meðaltalsmann lét hann hafa í kaup vegið meðaltal af öllum hugsanlegum kauptöxtum í dagvinnu, eftirvinnu, næturvinnu og helgidagavinnu að meðtalinni styttingu vinnutíma og lengingu orlofs. Og síðan sannaði hæstv. ráðh., að þessi meðaltalsmaður með meðaltalskaupið hefði notið svo og svo mikillar hækkunar á kaupmætti tímakaupsins og áhrifin af aðgerðunum nú yrðu svo og svo lítil. Ekki skal ég draga í efa, að reikningslistir af þessu tagi geti gefið vissar upplýsingar, ef menn halda sig innan þeirra marka, sem heimilt er, og draga ekki af þeim of víðtækar ályktanir. Ég ætlaði mér að segja hæstv. ráðh. sögu af manni, sem trúði of fast á meðaltal. Það var hagfróður maður og átti heima í Svíþjóð. Einhverju sinni fór hann í gönguferð um hérað, sem hann þekkti ekki og hafði tekið með sér ferðabók til þess að rata. Hann kom að löngu vatni og mjóu og sá, að hann þurfti að taka á sig mikinn krók, ef hann fylgdi bakkanum. Hann tók því upp ferðabókina og gáði í hana og sjá, þar stóð skýrum stöfum, að vatnið væri aðeins 20 cm djúpt að meðaltali. Ferðalangurinn var alls hugar feginn, hoppaði fram af bakkanum, sökk á bólakaf og hefur ekki sézt síðan. Samt er ekkert vafamál, að talan í ferðabókinni var nákvæmlega rétt, vatnið var aðeins 20 cm djúpt að meðaltali. Haldi hæstv. ráðh. áfram að trúa í blindni á meðaltöl og draga jafnvíðtækar ályktanir af meðaltölum sínum og hann gerði hér í gær, óttast ég, að illa kunni að fara fyrir honum í þeim langdregna stöðupolli, sem nefnist íslenzk pólitík. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir skýr og málefnaleg svör við fsp. mínum og aths. Ég hefði samt viljað fá meira að vita um nýju vísitöluna. Hæstv. ráðh. greindi aðeins frá því, hvernig hún hefði breytzt frá 1. febr. 1966 til 1. maí í ár. Eins og ég gat um í ræðu minni í gær, var mér forvitni á að vita, hvernig hún hefði breytzt á hinu svokallaða verðstöðvunartímabili. Það hefði gefið nokkra vísbendingu um það, að hve miklu leyti þar var um sýndarleik að ræða, eins og ég rakti nokkuð í ræðu minni í gær. En væntanlega greinir hæstv. ráðh. frá þessum staðreyndum, þegar búið er að reikna vísitöluna lengra fram en til maímánaðar í ár. Mér þótti býsna fróðlegt að heyra hæstv. ráðh. greina frá því, að niðurgreiðslur hefðu orðið óframkvæmanlegar með öllu, ef nýja vísitalan hefði verið í gildi. Það kostaði á annað hundrað millj. að greiða niður hvert vísitölustig samkv. henni. Þar sem vísitölurnar tvær hafa breytzt ámóta mikið að undanförnu, hefði hin svokallaða verðstöðvun kostað nær milljarð kr. í stað þeirra 410 millj., sem ríkisstj. komst af með samkv. gömlu vísitölunni. Þau 33 stig, sem ríkisstj. borgaði niður til skamms tíma, kostuðu ríkisstj. 950 millj. kr. á ári samkv. gömlu vísitölunni. Samkv. þeirri nýju hefði það kostað á þriðja milljarð kr. Þessar staðreyndir sýna, að það er sízt ofmælt, sem ég sagði í ræðu minni um niðurgreiðslurnar og hvernig þær hafa verið vísvitandi notaðar til þess að skekkja myndina af raunverulegum kaupmætti launa. Ég vil taka það skýrt fram, að það er misskilningur hjá hæstv. ráðh., þegar hann telur, að ég hafi gagnrýnt þá till., að nýja vísitalan verði tekin upp. Ég tel hana miklum mun nákvæmari og réttari mælikvarða en þá gömlu, þótt það sé vissulega rétt hjá hv. 2. landsk. þm., Eðvarð Sigurðssyni, að hitt er álitamál, hvernig ber að hafa grundvöll kaupgjaldsvísitölu. Hitt gagnrýndi ég og gagnrýni enn, að hæstv. ríkisstj. skuli leyfa sér að vitna í gömlu vísitöluna, þegar hún greinir frá því, hvað niðurgreiðslurnar hafi haft mikil áhrif, en í nýju vísitöluna, þegar hún þarf að sanna, hvað afnám niðurgreiðslna hafi lítil áhrif. Þar er um að ræða gersamlega ósæmilegar talnablekkingar. Hæstv. fjmrh. staðfesti frásagnir mínar um starfsemi skattrannsóknadeildar og vanda þeirrar stofnunar, eftir að forstöðumaðurinn og þrír samverkamenn hans sögðu upp störfum sínum á þessu ári. Mér var sízt í huga að væna hæstv. ráðh. um það, að hann hefði brugðið fæti fyrir starfsemi þeirrar stofnunar. En þótt hæstv. ráðh. sé röggsamur húsbóndi í rn. sínu, er hann ekki einn um hituna. Hæstv. ráðh. hefur vafalaust spurnir af því ekki síður en ég, að háð hefur verið langvinn og harðvítug barátta gegn starfsemi skattrannsóknadeildar af valdamiklum aðilum í þjóðfélaginu, aðilum, sem hafa mikil áhrif, ekki sízt innan Sjálfstfl., einmitt þeim, sem mest óttast starfsemi þeirrar stofnunar. Það er meira að segja talið, að ólgan meðal fésýslumanna út af þessu máli hafi verið ein af ástæðunum til þess, að fyrirrennari hæstv. ráðh. Magnúsar Jónssonar valdi sér hægari sess úti í Kaupmannahöfn. Hæstv. ráðh. gat ekki heldur komið með neina skýringu á því, hvers vegna hinn dugmikli forstöðumaður deildarinnar hætti störfum þrátt fyrir þrábeiðni ráðh., aðra en þá, að verkefnið væri erfitt og óvinsælt í svona litlu þjóðfélagi. Virðast mér þau ummæli hæstv. ráðh. vera staðfesting á því, að forstöðumaðurinn hafi orðið fyrir svo miklum örðugleikum í starfi sínu, að hann hafi talið aðstöðu sína algerlega óviðunandi. Ég tel það mikið alvörumál, að svo hefur til tekizt, einmitt vegna þess að hinar takmörkuðu rannsóknir, sem deildin hefur framkvæmt allt til þessa, eru óræk staðfesting þess, hversu stórfelld skattsvikin eru. Ég staðhæfði í ræðu minni í gær, að þar væri um að ræða upphæðir, sem nema mörgum hundruðum millj. kr. á ári, og hæstv. fjmrh. vefengdi ekki þá niðurstöðu. En þá er mér spurn: Er það nokkur hemja að ætla með stórfelldum álögum á hversdagslegustu matvæli launafólks að hirða þær upphæðir sem forréttindamenn ræna undan skatti? Er ekki einsætt, að hæstv. ríkisstj. ber að tryggja skattrannsóknadeildinni aukinn liðskost og stórbætta vinnuaðstöðu til þess að innheimta þær fjárfúlgur, sem þegar hafa verið lagðar á, jafnframt því sem gerðar væru þær lagabreytingar, sem gera söluskattsþjófnað óframkvæmanlegan. Í lok ræðu sinnar í gær vék hæstv. fjmrh. nokkrum orðum að þeim almennu sjónarmiðum, sem borið hefur á góma í þessum umr., og spurði m. a., hvar gróðann væri að finna, þar sem kunnugt væri, að atvinnurekendur og launamenn kvörtuðu hvorir í kapp við aðra. En því fer mjög fjarri, að allir hafi haft ástæðu til þess að kvarta eða hafi kvartað á Íslandi á undanförnum árum. Ég hlustaði til að mynda ekki alls fyrir löngu á viðtal við mjög kunnan kaupsýslumann í ríkisútvarpinu, þar sem hann greindi frá því sérstaklega, hversu ánægjulegt hefði verið að starfrækja þvílíkan atvinnurekstur á Íslandi á undanförnum árum, þá hefði verið gullöld og gleðitíð. Um það atriði er raunin ólygnust, verzlunarhallirnar miklu, sem risið hafa hver annarri veglegri í höfuðborginni og dregið til sín hundruð og aftur hundruð millj. kr. Þar er um að ræða óvefengjanlega gróðasöfnun, sem hæstv. ríkisstj. hefur samt engan hug á að skattleggja. Samt er hin þjóðfélagslega sóun í þessum atvinnurekstri vafalaust miklum mun meiri. Þar er um að ræða óhemjulega yfirfjárfestingu og stórfellda sóun á vinnuafli. Þar er haldið uppi kerfi, sem er margfalt kostnaðarsamara en það þyrfti að vera. Hæstv. viðskmrh. hefur greint frá því, hvernig verzlun og kaupsýsla og bólgin bankastarfsemi hafa á undanförnum árum dregið til sín stærstan hlut af vinnuafli þjóðarinnar. Ríkisstj., sem leyfir sér að nefna framleiðni í sambandi við þær ráðstafanir, sem hér eru til umr., hefði sannarlega átt að beina athygli sinni að sóuninni og framleiðniskortinum í hvers kyns þjónustustarfsemi og verzlun. Þar fara auk gróða einstakra aðila í súginn árlega verðmæti, sem nema vafalaust mun hærri upphæðum en sú fúlga, sem hæstv. ríkisstj. telur sig þurfa til þess að jafna halla fjárlaganna.



Herra forseti. Ég hafði í rauninni ekki ætlað að taka til máls aftur við þessa umr., því að ég geri ráð fyrir því, að nægileg tækifæri gefist síðar til þess að ræða þau efni, sem hér hefur borið á góma, síðar á hv. Alþ., hvað sem verður nú um meðferð þessa frv. En það var þó örfátt í ræðu hæstv. dómsmrh., sem gefur mér tilefni til að segja fáein orð. Mér fannst ræða hans vera mjög óvönduð, því að hann gerði mér upp ýmislegt, sem ég hafði alls ekki sagt, og svaraði því, og við þann málflutning kann ég afar illa. Mér finnst, að slíkt ætti ekki að eiga sér stað. M. a. sagði hæstv. ráðh., að ég hefði sagt, að vandinn væri enginn og ekkert þyrfti að gera. Þetta eru alger öfugmæli. Ég hef þvert á móti lagt áherzlu á, að vandinn væri mikill og margt þyrfti að gera, og ætla ekki að fara að endurtaka það hér, sem ég hef áður sagt um það efni, en aðeins leiðrétta þessa rangfærslu hjá hæstv. ráðh. Það var auðheyrt, að hæstv. ráðh. var heldur illa við þau dæmi, sem ég hafði fært fram til þess að sýna, að lánastefna ríkisstj. væri mjög óheppileg fyrir atvinnulífið. Ég nefndi nokkur dæmi, og hann minntist á tvö þeirra, sem hann taldi mjög illa valin, og hann sagði raunar, að það, sem ég hefði haft eftir tímariti iðnaðarmanna um málefni Bílasmiðjunnar væri marklaust, og ég held, að hann hafi kallað það fleipur. Mér finnst þetta mjög harður dómur um þetta tímarit iðnaðarmanna, og ég trúi því ekki, að það eigi skilið þennan vitnisburð frá iðnmrh., ég trúi því ekki. Það, sem ég upplýsti, var úr þessu riti, sem sé um það, að umrætt fyrirtæki hefði lagt í stofnkostnað upp á 15.3 millj. kr., en eina lánið, sem það hefði fengið í þessu skyni, hefði verið 2½ millj. Ráðh. mótmælti þessu í raun og veru ekki, en sagði aðeins, að ritið færi með fleipur. Ráðh. gaf í skyn, að ég hefði talað um eymdarfyrirtæki. Þetta er hreinasta fjarstæða og undur, að hæstv. ráðh. skuli leyfa sér að viðhafa slík orð. Ég sagði ekkert í þá átt. Ég ýjaði ekki í þá átt að gera lítið úr fyrirtækinu, heldur þvert á móti, enda er mér vel kunnugt um það, þó að hæstv. ráðh. haldi, að ég kunni ekki deili á því, að hér er um mjög myndarlegt fyrirtæki að ræða. Það kom fram hjá hæstv. ráðh., að einmitt þetta fyrirtæki hafði þurft að leita til sjálfrar ríkisstj. til þess að koma viðskiptum sínum áleiðis. Hvað sannar þetta? Það sannar það, sem ég sagði, að sú almenna lánastefna er þannig, leikur fyrirtækin þannig, að ef þau eiga að koma viðskiptum sínum eitthvað verulega áleiðis, verða þau að leita sérstaklega til yfirvaldanna. Þetta er einmitt ein sönnun enn fyrir því, að það er rétt, sem ég hef haldið fram, að þessi málefni þyrfti að endurskoða frá rótum í öllum aðalgreinum, vegna þess að það er ekki aðeins þetta fyrirtæki, sem þyrfti á sérstakri fyrirgreiðslu ríkisstj. að halda til þess að sjá málum sínum borgið, heldur eru þau mýmörg. En þetta fyrirtæki virðist hafa átt því láni að fagna að fá sérstaka fyrirgreiðslu, sem öðrum fyrirtækjum er ekki veitt, og þetta sýnir, að það var réttmætt, sem ég benti á. En þetta hefur gerzt síðan tímarit iðnaðarmanna gerði þessi mál að umræðuefni. Alveg það sama er að segja um stálskipasmíðina. Það, sem ég sagði um hana, var upp úr þessu sama riti, og ég efast ekkert um, að það er alveg rétt, enda kom það fram hjá hæstv. ráðh., að þar hefur þurft á sérstakri meðferð að halda, til þess að málefni þessa iðnaðar gætu fengið nokkra þróun. Og það stendur vitanlega alveg ómótmælt, sem þeir lögðu áherzlu á í þessari grein og ég benti á, að það yrði að gera ráðstafanir til þess að stórauka lánsfyrirgreiðslu þessara stöðva með lægri vöxtum og betri kjörum en nú eru í boði, ef vel ætti að fara. Hæstv. ráðh. minntist á þriðja atriðið og gerði það á þann hátt, að það er dálítið táknrænt einmitt fyrir það, sem ég tel, að eigi mikinn þátt í því, hversu ömurlega hefur gengið, og það var um stöðlunina. Hann gerði eiginlega grín að stöðluninni, hafði hana í flimtingum og það starf, sem að því lýtur. Hann sagði, að það væri undarlegt, að ég skyldi gera mikið úr þessu, því að það, sem hér hefði skeð, væri það, að það hefði tafizt að gefa út fyrirmæli um lestur prófarka og stærð á umslögum, og manni heyrðist á hæstv. ráðh., að það væri svo sem ekki skaði skeður, þó að einhver dráttur yrði á slíku, og bæri ekki neinn sérstakan vott um lélega stjórn á málefnum iðnaðarins eða á grundvallarmálum atvinnulífsins. Þannig talaði hæstv. ráðh. um þetta, og þetta heyrðu hv. þm. í dag, hvernig hann tekur á þessu. En hvað var það, sem ég upplýsti? Var það þetta? Ég leyfi mér að benda á það aftur, hvað það var, sem ég upplýsti. Ég upplýsti, að forstöðumaður þessarar stofnunar, sem heyrir undir rn. þessa hæstv. ráðh., segir, að stöðlun hafi torveldazt mjög, og hann segir: „Virðist ekki úr vegi að skýra á þessum vettvangi frá orsökinni. Hún er einfaldlega sú, að þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir hefur ekki tekizt að ráða verkfræðinga til stofnunarinnar á þeim launakjörum, sem tilskilin eru samkv. launastiga opinberra starfsmanna, til þess að helga sig stöðlunarmálunum. Hefur staðið við svo búið síðan á miðju ári 1961, en þá neyddist stofnunin til að leggja á hilluna allmörg verkefni, sem að var unnið um þær mundir, öll á sviði byggingariðnaðar.“ Og síðan segir þessi forstöðumaður þessarar stofnunar: „Hvort tjón hlýzt af drætti og seinagangi stöðlunar, má e. t. v. meta út frá þeirri forsendu, að Þjóðverjar telja, að stöðlun í byggingariðnaði geti haft í för með sér allt að 40% sparnað.“ Þetta segir forstöðumaður þessarar ríkisstofnunar, sem heyrir undir ráðh. En hann kemur hér, hæstv. ráðh., og hefur störf þessarar stofnunar í flimtingum og segir að efni til, að það sé ekki svo sem mikill skaði skeður, þó að það hafi dregizt eitthvað að ákveða pappírsstærðir og fyrirkomulag prófarkalesturs. Þetta er kannske ekki svo lítið dæmi um, hvernig hlýtur að fara, þegar þeir, sem með stjórn þessara mála fara, hugsa eins og hæstv. ráðh. gerir og sést á því sem hann lætur sér nú um munn fara. Hér er þó sannarlega ekki um neitt smámál að ræða, og myndarskapurinn er þessi, að það hefur ekki tekizt að leysa úr því síðan 1961 að fá sérfróðan starfsmann að stofnuninni. En verkefnið segir sjálfur forstöðumaðurinn, að sé þannig, að Þjóðverjar telji, að í byggingariðnaðinum geti það, ef vel tekst, munað allt að 40% af byggingarkostnaði, en byggingarkostnaður á Íslandi er eitthvert erfiðasta vandamál þjóðarinnar. En ráðh., sem á að sjá um þessi mál, kemur hér og talar eins og hann gerði í dag. Þetta mundi ég leyfa mér að kalla hneyksli. Ég skal svo ekki framlengja hér þær almennu umr., sem hafa orðið um þetta frv. Ég vil aðeins benda á eitt enn, sem hér hefur komið fram hjá hæstv. ráðh. öllum, og það er þetta, að verðbólgan hér stafi af því, að þjóðartekjunum hafi verið dreift, eins og menn sjá á því, að kaupgjald hafi hækkað mikið umfram framleiðslukostnað. Sannleikurinn er á hinn bóginn sá, og það er auðvitað aðalatriði þessa máls, að ef við lítum í nálæg lönd, hefur kaupmáttur tímakaups þar áreiðanlega vaxið meira en hér hjá okkur. En verðlag hefur hækkað miklu minna í þessum löndum og framleiðslukostnaður. Kaupmáttur tímakaups hefur sem sé áreiðanlega vaxið miklu meira. Þetta er vegna þess, að í þessum löndum hefur verið minni verðbólga og því meiri dreifing þjóðartekna eu hér til almennings. Auðvitað er það ekki leiðin til þess að dreifa þjóðartekjunum að magna verðbólgu. Meginhlutinn af þeim framleiðslukostnaðarhækkunum, sem orðið hafa hér og hækkuðum launum í krónutölu er vegna verðbólgunnar. En raunverulegur vöxtur tímakaupsins er mjög lítill, raunveruleg aukning kaupmáttar tímakaupsins er mjög lítil. Ef stjórninni hefði tekizt það, sem hún sagðist ætla sér, þegar hún tók við, að koma hér á stöðugu verðlagi, því að það var hennar fyrsta boðorð, og að stöðva verðbólguna, hefði tímakaup hér ekki þurft að hækka neitt í áttina við það, sem orðið hefur að krónutali, til þess að dreifa þjóðartekjunum skynsamlega. Meginhlutinn af hækkuninni á kaupinu hér er því vegna verðbólgunnar, afleiðing af verðbólgunni. Þetta sýnir, að bezti grundvöllurinn til dreifingar á þjóðartekjunum, er sá, að hafa hemil á verðbólguþróun og kaupið geti hækkað nokkuð jöfnum skrefum. Það er þetta, sem gerzt hefur víða í kringum okkur, en hér hefur þeim mistekizt algerlega. Þetta snýr því alveg öfugt við það, sem hæstv. ráðh. vilja vera láta.

Utanrrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Ég hafði nú ekki hugsað mér að taka mikinn þátt í þessum umr., enda gerist þess ekki þörf, því að fyrir málinu hefur verið gerð ýtarleg grein af hálfu ríkisstj., og hef ég þar litlu við að bæta. En það var hv. 6. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, sem talaði hér áðan, sem gaf mér tilefni til að segja hér nokkur orð. Hann vildi láta liggja að því, að hæstv. viðskmrh. hefði ekki farið nákvæmlega rétt með hér í gær, þar sem hann sagði, að málið hefði verið ágreiningslaust samþ. í miðstjórn Alþfl. Ég var þar sjálfur viðstaddur og vissi, hvernig málin voru þar afgreidd, og þar sem hæstv. viðskmrh. er ekki hér staddur nú og getur þess vegna ekki borið af sér sakir, skal ég fara um þetta nokkrum orðum. Málið var rætt og lagt fyrir miðstjórnina á venjulegan hátt. Því var lýst þar í einstökum atriðum, alveg nákvæmlega, og að umr. loknum var samþ. að fela okkur ráðh. Alþfl. að fara með málið á þann hátt og á þeim grundvelli, sem lagt var til í till. ríkisstj. Þetta þýðir vissulega ekki það, að allir meðlimir miðstjórnarinnar væru ánægðir með þessa afgreiðslu út af fyrir sig, og þóttu ýmsum þetta harðir kostir. En þeir gerðu sér allir grein fyrir því, að hér var um mikið vandamál að ræða, þar sem ríkissjóð skorti 750 millj. kr. til þess að fá jafnvægi í fjárl., og það yrði að gera einhverja miður vinsæla hluti til þess að ná þar endum saman. Það voru ýmsar leiðir, sem hafa verið til umr. í ríkisstj. til þess að ná endunum saman og reyna að vinna að lausn málsins, og eftir að allir möguleikar, sem ríkisstj. kom auga á, höfðu verið athugaðir, var þessi kostur valinn, sem hér liggur fyrir í þessu frv. Og þó að menn séu ekki ánægðir með þær ráðstafanir, sem hér þarf að gera, hafa þeir komizt að þeirri niðurstöðu, að þetta varð að gera af illri nauðsyn. Það getur vel verið, að Jón Sigurðsson, formaður Sjómannasambands Íslands, hafi lýst því, annaðhvort í Þjóðviljanum eða annars staðar eða hvort tveggja, að hann væri ekki ánægður með þessar ráðstafanir, og það eru sjálfsagt margir, bæði Alþfl.-menn og aðrir, sem ekki eru ánægðir með þær. En þeir hafa bara ekki komið auga á aðra leið til þess að leysa vandann. Og ég vil í því sambandi benda á, að hér hefur af hálfu ríkisstj., af hæstv. forsrh. verið á það bent, að ef aðrar leiðir fyndust, sem léttbærari þættu, væri ríkisstj. opin fyrir því að hlusta á þær. Hann vildi líka láta liggja að því, hv. þm., að þær tölur, sem hæstv. viðskmrh. nefndi um kaupmátt launa, hefðu ekki verið nákvæmar, getur maður sagt, vegna þess að þar væri um meðaltöl að ræða. En þær tölur, sem hann nefndi, voru meðaltal af tímakaupi verkamanna og iðnaðarmanna, ekki ákvæðisvinnukaupi, heldur tímakaupi. Og hann lýsti því, hvernig , kaupmáttur þessa meðaltalstímakaups hefur aukizt. Hv. 6. þm. Reykv. bar engar brigður á það, að þetta væri rétt og nákvæmlega frá sagt, en hann vildi bara láta líta svo út, að af því að það væri meðaltal, væri það ekki réttur mælikvarði. En vissulega eru meðaltöl alveg jafngóð til þessara útreikninga eins og þó að teknir séu einstakir liðir þeirra upphæða, sem inn í meðaltalið ganga. Ég skal, svo ekki lengja umr. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram, að. það var samþ. í miðstjórninni án nokkurra mótmæla að fela okkur ráðh. flokksins að ganga frá málinu og á þann hátt, sem við höfðum lýst því, svo sem við gerðum allýtarlega, og eins hitt, að meðaltalið, sem hæstv. viðskmrh. nefndi um kaupmáttinn, er, að ég ætla, nákvæmlega rétt, enda hefur þeim tölum ekki verið mótmælt.

Forsrh. (Bjarni Benediktsson) : Herra forseti. Vegna síðustu ummæla hv. 1. þm. Austf. vil ég einungis leggja áherzlu á það, að mestu máli skiptir, að óumdeilanlegt er, að á síðustu árum, þ.e.a.s. frá árslokum 1959 þangað til nú, hafa lífskjör almennings á Íslandi a. m. k. batnað um þriðjung og nálgast í mörgum tilfellum, að þau hafi batnað um helming. Ef menn miða verðlag nú við það, sem var í upphafi þessa tímabils á útflutningsvörum landsmanna, og segja: Vandinn er enginn, þarf ekki að vera neinn, vegna þess að verðlagið nú eftir þessar gífurlegu lækkanir er þó ekki lægra en var, - þá verða menn að líta á þá kostnaðarhækkun, sem atvinnuvegirnir hafa orðið fyrir við þennan lífskjarabata og hækkanir á verðlagi. Arðurinn af auknum afla og hagkvæmni hefur runnið til almennings jafnóðum. Einmitt þess vegna er óhjákvæmilegt, að skerðingin bitni á öllum almenningi. Fram hjá því komumst við ekki, hvort sem við viljum eða viljum ekki. Þetta er óhagganleg staðreynd, sem ekki verður með neinu móti umflúin. Hv. 6. þm. Reykv. var eitthvað sár við mig, eins og raunar kom fram í blaði hans í morgun, út af ummælum, sem hann taldi að ég hefði beint til sín hér í gær. Hann minnti mig þá á sögu af bónda, sem kærði til yfirvalds og sagðist hafa verið úti í haga með hund sinn, þá hefðu menn komið þar að og einn hefði hrópað: Skjótið þið helvítis hundinn, og hann átti við mig, sagði bóndinn. Hv. þm. tók til sín ummæli, sem ekki voru sérstaklega af mér tilfærð upp á hann, sumpart var ég raunar að vitna í hans eigin ummæli. En það gleður mig, að hann skuli skilja sína eigin skömm og taka það til sín, sem hans framkoma hér í gær átti skilið. Annað er það, að það var allt annar bragur yfir ræðu hans í dag. Hann hafði tekið sér til lærdóms þær umr., sem hér urðu. Hann reyndi að vísu enn að klóra í bakkann með það, að ég hefði á einhvern hátt brugðizt júnísamkomulaginu, og vitnaði því til styrktar í ummæli hv. 2. landsk. þm., Eðvarðs Sigurðssonar, sem einmitt staðfesti í einu og öllu það, sem ég hafði sagt, og sagðist vel muna eftir mínum fyrirvörum, áður en samningurinn var undirritaður, og yfirlýsingunni, sem ég gaf á Alþingi, þegar frv. var lagt fram, um, að verðtryggingin væri ekki skuldbindandi fyrir ríkisstj., nema þetta eina samningstímabil. Þetta er óhnekkjanlegt með öllu. Hitt er svo allt annað mál, að hv. 2. landsk. þm. færði að því alveg fullgild rök, að vitanlega hefðu verkalýðsfélögin samið öðruvísi á undanförnum árum, ef verðtryggingin hefði ekki verið fyrir hendi. Þetta er viðurkennt af mér og hefur aldrei verið vefengt, og það er einnig óvefengjanlegt, að verðtryggingin er forsenda þeirra samninga, sem gerðir hafa verið, að svo miklu leyti sem nokkrir samningar eru fyrir höndum milli vinnuveitenda og verkalýðsfélaga. En það er þá einnig rétt að minna á það í þessu sambandi, að frá því í okt. 1966 eru langflestir samningar lausir milli vinnuveitenda og verkalýðsfélaganna, vegna þess að sumarið 1966 fengust verkalýðsfélögin ekki vegna óvissu, sem þau töldu vera fram undan, til þess að semja nema fram til 1. okt. og fengu þá almenna grunnkaupshækkun, a. m. k. Dagsbrúnarfélagið hér í Reykjavík, þar sem lágmarkið var 3½%. Það er einnig rétt að minna á það, að ríkisstj. var með réttu eða röngu ekki neinn aðili að þessum samningum og aðvaraði gegn gerð þeirra, vegna þess að hún taldi, að eftir atvikum væri slík samningsgerð, a. m. k. til svo skamms tíma, ekki hyggileg. Aðilar töldu engu að síður rétt að gera þá samninga. Ég hef aldrei ásakað þá eftir á fyrir það. Ég skildi ofurvel aðstöðu þeirra. En ríkisstj. kom þar hvergi við sögu nema með sinni aðvörun. Og það er enn til áherzlu þess, að samningsleg skuldbinding um verðtryggingu af hálfu ríkisstj. er auðvitað því frekar úr sögunni, í fyrsta lagi, þegar því er lýst yfir, að hún gildi einungis eitt ár, í öðru lagi, að hún gildi einungis, á meðan grunnkaup er óbreytt, og þegar síðan er farið að semja einungis til fjögurra mánaða, að vísu að 2 árum liðnum, og loksins eftir að allir samningar eru lausir á milli verkalýðsfélaga og vinnuveitenda. Hvernig er þá hægt að tala um, að það sé samningsrof, að aðili, sem hafði fyrir fram lýst yfir því, að hans skuldbinding í þessu efni stæði hvort eð er ekki nema um eitt ár, og það ár var liðið 5. júní 1965, og gerði aðra fyrirvara, að halda því fram, að hann einn væri bundinn, eftir að allir aðrir eru lausir við allar sínar skuldbindingar og engir samningar eru fyrir höndum? Nei, ásakanir um brigðmælgi og svik, þegar þannig stendur á, eru auðvitað gersamlega út í bláinn og fá ekki með neinu móti staðizt. Hitt er svo rétt og liggur þegar í því, að samningar eru lausir, að það er viðbúið, að verkalýðshreyfingin noti sitt frelsi til þess að ná öðrum hlunnindum á móti verðtryggingunni, ef hún telur efni standa til þess. Það er alveg ljóst. En verðtrygginguna á ekki heldur að afnema fyrir fullt og allt, ég legg áherzlu á það. Og það á ekki að binda skv. því frv., sem hér liggur fyrir, samningsrétt verkalýðsfélaganna. Þau hafa sinn samningsrétt eftir sem áður, þau geta knúið fram kauphækkanir, ef þau hafa mátt til þess og ef þau telja það rétt. En einmitt þess vegna er mikilsvert, ekki vegna þess, að ríkisstj. hafi gengið á bak nokkrum loforðum, hvorki í heild né ég sem hennar forsrh., heldur vegna efnis málsins, þá er mjög mikilsvert, að það sé reynt að ná samkomulagi við verkalýðsfélögin um þetta mikla vandamál, sem hér er um að ræða. Og það var einmitt það sérstaklega eftirtektarverða í ræðu hv. 2. landsk. þm., sem skar sig mjög úr ræðum allra annarra hv. stjórnarandstæðinga, ekki einungis það, að hann viðurkenndi, að ég hafði efnislega sagt satt frá um það, sem mig og hv. 6. þm. Reykv., flokksbróður hans, greindi á, þó að hv. 2. landsk. þm. segði, að vegna þess að júnísamkomulagið væri þannig úr sögunni, væru verkalýðsfélögin óbundin, - það er allt annað mál, - að hann lýsti því skýlaust yfir, að hann teldi rétt að reyna samninga milli verkalýðshreyfingarinnar og ríkisstj. Þetta er sú þýðingarmesta yfirlýsing, sem fram hefur komið í umræðunum af hálfu hv. stjórnarandstæðinga, og er vissulega þess verð, að eftir henni sé tekið. Hv. þm. lýsti því enn fremur yfir, að hann teldi, að hér væri við mjög mikla og alvarlega erfiðleika að etja, sem hann á engan hátt vildi gera lítið úr, gagnstætt því, sem aðrir hv. stjórnarandstæðingar höfðu gert. Og hann sagði loksins það sama, sem ég lagði á höfuðáherzluna af hálfu ríkisstj., að það, sem fyrst og fremst vakir fyrir okkur, er að forðast atvinnuleysi, og hv. þm. sagði einmitt, að það, sem mestu máli skipti og réði úrslitum, væri: Er hægt að koma í veg fyrir atvinnuleysi eða ekki? Það er vegna þess, að við erum sannfærðir um það, að þær till., sem við hér leggjum fram, eru, eins og á stendur, forsenda þess, að fram hjá þessu böli verði komizt, sem ég fagna því, að samkv. þessari yfirlýsingu séu vonir til þess, að samningaviðræður verði reyndar milli ríkisvaldsins og verkalýðshreyfingarinnar. Hitt legg ég áherzlu á, að það var auðvitað ekki hægt fyrir fram að hefja slíkar viðræður vegna þess, hvers eðlis þær ráðstafanir voru, sem óhjákvæmilega þurfti að mati stjórnarinnar að gera og lýstu sér með þeim aðgerðum, sem í þessari viku hafa verið framkvæmdar. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að þræta frekar um það, sem hér hefur verið um deilt. Eins og menn hafa sagt, verður vafalaust að mörgu af því vikið síðar á þinginu. Aðalatriðið er auðvitað þetta, að menn festi sig ekki í gömlum deilum eða annarlegum efnum eins og því, sem við vitum að er æðsta hugsjón Framsfl., a. m. k. hins virðulega formanns hans, að koma núverandi ríkisstj. frá. Þetta getum við skilið. Þetta er lögmætt og eðlilegt hugsjónamál hv. 1. þm. Austf. En þetta skiptir ekki öllu máli né ágreiningur okkar um ótalmörg önnur efni. Aðalatriðið er það nú: Kunnum við að bregðast við mesta áfalli, sem íslenzkt efnahagslíf hefur orðið fyrir frá árinu 1931? Það er það, sem við verðum eftir dæmdir. Ef okkur tekst að leysa þann vanda í sameiningu, opnar það leið fyrir margs konar öðru samstarfi í þjóðfélaginu, það skulum við gera okkur ljóst. En þeir, sem skorast undan að leggja lið að lausn þess vanda og reyna að magna hann, þeir munu einnig dæma sig úr leik, ekki einungis hér á þingi að þessu sinni, heldur um framvindu þjóðmálanna um langt árabil.