Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Bjarni Ásgeirsson: Ég á hér nokkrar brtt., sem ég vil fara um nokkrum orðum. Fyrst er brtt. 327,II, 16 þús. kr. til að lengja hafskipabryggjuna í Borgarnesi. Þessi hafskipabryggju var byggð 1930, en var þá ekki fullgerð, og hefir hafnarstjórnin nú látið gera teikningu, mælingar og áætlanir um það, hvað þessi fyrirhugaða lenging myndi kosta. Það liggur nú fyrir áætlun frá vitamálastjóra, og gerir hann ráð fyrir, að þetta muni kosta 32 þús. kr. að vísu var þessi áætlun gerð fyrir stríðið, en hafnarstjórnin gerir ráð fyrir því, að með því að tryggt sé að nokkru leyti innlent efni til þessara framkvæmda, þá muni mega komast af með svipaða upphæð til að fullgera verkið og áætlað var síðastl. ár. Það er mjög nauðsynlegt að lengja bryggjuna nokkuð, vegna stærri skipa, sem þar koma. En auk þess er vegna vetrarferða „Laxfoss“ nauðsynlegt að gera bryggjuna nokkuð veigameiri; oft verða skip að liggja við hana í stórviðri og sjógangi, og stundum hafa skip verið komin mjög hætt, vegna þess að bryggjan er ekki eins veigamikil og hún myndi verða, ef hún yrði lengd. Þá er brtt. á sama þskj., V. tölul., um útgáfu héraðssögu Borgarfjarðar. Það hefir verið unnið að þessu verki í nokkur ár af ýmsum mönnum; eru komin út 2 bindi og hið 3. í undirbúningi. Þarna er saman kominn mikill fróðleikur um sögu héraðsins, sem á sínum tíma mun verða einn þáttur þeirrar menningarsögu, sem skráð verður um líf þjóðarinnar á liðnum öldum. Þar sem ég sé, að ýmsir aðrir hv. þm. bera fram svipaðar fjárbeiðnir, þá þykir mér mjög sennilegt, að útgáfa héraðssögu Borgarfjarðar fái góðar undirtektir meðal þm., þar sem hér er um mjög merkilegt mál að ræða. Þá á ég brtt. á samt þskj., VIII. töluliður, a. og b. Það er nýr liður um styrk til Guðmundar Böðvarssonar skálds og Halldórs Helgasonar á Ásbjarnarstöðum. Halldór hefir fengið smástyrk á fjárl. undanfarið, þangað til í fyrra, að þessir styrkir voru teknir út af fjárl., en þá fékk hann einnig viðurkenningu frá menntamálaráði með svipuðum styrk og áður. Halldór er ágætur hagyrðingur, og má segja, að hann sé með betri alþýðuskáldum landsins. Ég geri ráð fyrir, að þm. hafi nokkuð kynnzt verkum hans, og þurfi því ekki að lýsa þeim með mörgum orðum. Ef svo fer, að skáld og listamenn verða aftur teknir inn á fjárl., því vona ég, að Halldór verði látinn fylgja öðrum skáldum, sem styrks hafa notið undanfarið. Þá kem ég að hinum manninum, hann er ungur og hefir einskis styrks notið á fjári., en hlaut styrk af því fé, sem menntamálaráð hafði með höndum síðastl. ár. Það er skoðun þeirra manna, sem dómbærir eru um þessa hluti og hafa kynnt sér skáldskap þessa manns, að hann sé mjög efnilegt skáld, og skoða margir hann nú þegar í röð fremstu skálda, sem látið hafa frá sér fara kvæðabækur hin síðari ár. Ég treysti því fullkomlega, ef sterkur verður veittur til skálda og listamanna nú eins og undanfarið, þá láti hv. þm. atkv. sín falla á þá lund, að veita þessu unga skáldi þann styrk. sem hér er farið fram á. Annars skal ég geta þess, að á síðasta þingi var ég einn meðal þeirra manna, sem greiddu atkv. með því, að menntamálaráð hefði úthlutun þessa styrks með höndum, og ég sé ekki ástæðu til þess að breyta um stefnu. En ef það skyldi verða ofan á, að þingið afsalaði sér þessum styrkveitingum í hendur menntatnálaráðs, þá mun ég taka þessar brtt. aftur. Þá er brtt. á sama þskj., XV. Það er byggingarstyrkur til Magnúsar Ásgeirssonar skálds. 1000 kr., og er ætlazt til, að það verði lokastyrkur. Ég skýrði frá því á síðasta þingi, þegar ég fór fram á samskonar styrkbeiðni, að Magnús hefði byggt sér smáhús uppi í sveit og hefði þar afnot af laugahita. Magnús hefir gert margar og merkilegar þýðingar, Bæði í bundnu og óbundnu máli, og það má telja það víst, að hann nýtur sín miklu betur við þetta starf uppi í sveit heldur en ef hann væri hér í Reykjavík. Hinsvegar er hann félaus maður, eins og þm. Er kunnugt, og hefir hann átt mjög erfitt með að koma upp þessari byggingu og standa straum af kostnaðinum. Það hefir ekki þótt tiltækilegt að veita honum byggingarstyrk af fé, sem verið er til að styrkja bændur til endurbygginga, vegna þess að hann hefir ekki þótt fullnægja þeim skilyrðum, sem til þess þarf. Hinsvegar sótti hann um þennan styrk. Þessi styrkur, sem ég vænti, að verði samþ., er mjög svipaður þeim hámarksstyrk, sem bændur fá til að koma upp varanlegum húsum í sveitum, og vildi ég vænta þess, að Magnús verði ekki settur skör lægra. Magnús er þegar búinn að fá viðurkenningu fyrir því, að vera einn hinn bezti þýðandi, bæði í bundnu sem óbundnu máli, sem þjóðin hefir átt. Ég vil þess vegna vænta þess, að hv. þm. veiti honum þennan styrk, svo að hann geti unnið að þessu menningarmáli, sem hann hefir tekið að sér. Það verður ekki betur gert á annan hátt en þann að hjálpa honum til þess að eignast heimili á þeim stað, sem hann hefir þegar valið sér, svo hann geti þar óskiptur unnið að sínum hugðarmálum. Ég á brtt. á þskj. 308, XXX, sem flutt er af mér og hv. a. þm. Skagf. Hann er 1. flm. till. og mun hann mæla fyrir henni. Ég skal þó geta þess, að hún er um hækkun styrks til Búnaðarfélags Íslands, til þess að unnt verði fyrir það að standa við þær skyldur, sem því munu sennilega verða lagðar al herðar með samþykkt á launauppbót til starfsmanna ríkisins og ríkisstofnana. Fé það, sem félagið hefir yfir að ráða, er af skornum skammti, og þannig var frá gengið á síðasta búnaðarþingi, að ekkert fé var ætlað til þessarar hækkunar. Það er því nauðsynlegt fyrir félagið að leita til þingsins um þessa lækkun. - Ég á einnig aðra brtt. á þessu sama þskj., XXXIV, sem ég flyt ásamt hv. 2. þm. Skagf., og mun hann líka gera grein fyrir henni. Þá vil ég minnast á brtt., sem ég sá sama þskj., sem ég flyt ásamt hv. 8. landsk., um 100 þús. kr. styrk til áburðarkauka, sem varið sé til lækkunar á útsöluverði erlends áburðar á árunum 1940 og 1941 samkvæmt reglum, sem Búnaðarfélag Íslands setur. Það er kunnugt frá síðasta þingi, að verðhækkun sú, sem orðið hefir á útlendum áburði vegna gengislækkunarinnar fyrst og síðan vegna hinar almennu verðhækkunar af völdum styrjaldarinnar, er orðin svo geigvænleg, að fullar horfur eru á því, að ekki sé unnt fyrir bændur að kaupa þann áburð, sem nauðsynlegur er til þess, að hægt sé að framleiða þær kartöflur, sem við þurfum að nota, og halda við ræktun á túnum, til þess að fullt gagn geti af þeim orðið. við áttum því láni að fagna á síðastl. ári, að kartöfluframleiðslan varð í fyrsta skipti það mikil, að telja má, að þjóðin hafi orðið sjálfri sér nóg í þeim efnum. Þetta eru gleðilegar framfarir, auk þess sem það er einn liður í því öryggi, sem þjóðin verður að keppa að um að verða sem mest sjálfbjarga um eigin framleiðslu matvara. Ef svo fer fram, að verð á útlendum áburði stórhækkar, þá er þessu máli teflt í tvísýnu, svo að því getur rekið, að annaðhvort verði að flytja á ný inn kartöfiur eða þjóðin verður að einhverju leyti að fara á mis við þessa dýrmætu fæðu og tapa auk þess þeirri atvinnu, sem framleiðsla kartaflna veitir landsmönnum. Ég skal geta þess til frekari upplýsinga, að þessi verðhækkun, sem skall fyrirvaralaust á áburðinn á síðastl. ári, var svo mikil, að þrátt fyrir 25% hækkun á áburðinum síðastl. vor, þá varð áburðareinkasala ríkisins, auk þess sem hún átti 50 þús. kr. í varasjóði, að safna skuldum, sem nema 150 þús. kr., til þess að forðast það, að áburðurinn yrði ekki algerlega ófullnægjandi. Hina síðustu mánuði hefir fragtin hækkað svo, að hún er þrisvar sinnum hærri en á sama tíma í fyrra, og það er útlit fyrir, að verð áburðarins hækki frá 31% upp í 71% frá því, sem það var á síðastl. ári. Ef þessu fer fram, þá verður ekki unnt, hvorki fyrir bændur né þorpsbúa, sem margir afla sér atvinnu að sumrinu með því að stunda kartöflurækt, að stunda hana að neinu ráði, og horfir því til hins óvænna um framleiðslu þessarar vöru og þeirrar atvinnuaukningar, sem hún getur skapað í landinu. Ég vil mjög vænta þess, að Alþ. geri það, sem í þess valdi stendur, til þess að firra þeim vandræðum, sem af því myndu hljótast, ef kartöfluræktin yrði að dragast mikið saman, og samþ. því þessa till., sem myndi koma að nokkru liði, þó vitanlega þyrfti að taka dýpra í árinni, ef vel ætti að vera. Ég mun eiga eina brtt. ennþá, sem ég flyt ásamt nokkrum hv. þm., um að veita Rögnvaldi Sigurjónssyni 1500 kr. til náms í píanóleik. Það mun verða mælt fyrir þessari till. af öðrum, en ég vil aðeins geta þess, að þessi maður er óvenjulega efnilegur píanóleikari. Hann er snillingsefni í þeirri grein eftir því, sem fróðir menn á því sviði láta uppi, svo hann er sannarlega þess verður, að hann sé studdur til að fullkomna sig í þessari grein, svo framarlega sem nokkurt fé verður veitt á þessum tímum til slíkra hluta. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri.



Ég á hér nokkrar brtt., sem ég er 1. flm. að og mun mæla sérstaklega fyrir, og einnig er ég meðflm. að öðrum till., sem ég mun leiða hjá mér að mestu leyti að mæla fyrir. Ég ætla þá fyrst að minnast á brtt. á þskj. 327, I, þar sem lagt er til, að það framlag, sem ríkissjóður leggur fram til að styrkja fyrrv. vegaverkstjóra. hækki úr 1500 kr. upp í 1800 kr., en af því renni 300 kr. til Daníels Hjálmssonar, fyrrv. verkstjóra. Hann var um langt skeið vegaverkstjóri hjá ríkinu. Hann er nú gamall og farinn að heilsu, en hefir aldrei fengið styrk hjá því opinbera. Það virðist því réttmætt, að hann fái litla viðurkenningu frá ríkinu þau fáu ár, sem hann á sennilega eftir ólifað, fyrir þau störf, sem hann hefir unnið, enda á hann það ekki síður skilið en ýmsir aðrir af starfsmönnum ríkisins, sem njóta opinberrar hjálpar eða styrks í eilinni, þegar þeir eru ekki lengur færir að vinna fyrir sér sjálfir. Daníel er sonur Hjálms Péturssonar, er um eitt skeið var fulltrúi Mýramanna á þingi. Ég vænti þess, að hv. Alþ. muni veita Daníel í elli sinni þennan lítilfjörlega styrk, sem hér er farið fram á. Þá berum við þm. Skagf. fram brtt. á þskj. 308,XI, um að greiða aukatillag til Hofsósbryggju. Hofsóskauptún réðst í það fyrir nokkrum árum að byggja þarna bryggju eða bátahöfn, en ríkissjóði ber samkvæmt l. að kosta þessa hafnargerð að 2/5. Það er svo ákveðið í fjárl., að ríkissjóður skuli greiða 7 sinnum 8 þús. kr., eða alls 56 þús. kr., í styrk til þessa mannvirkis. Nú hefir svo farið, að kostnaður við hafnargerðina hefir orðið nokkru meiri en áætlað var í fyrstu. Allur kostnaður mun hafa orðið 165 þús. kr., svo það mun láta nærri, að ríkinu beri að greiða 64 þús. kr. til þessa mannvirkis. Það er því till. okkar hv. þm. Skagf., að ríkið bæti við 8. greiðslunni, svo að ríkið leggi þá alls fram 64 þús. kr. til hafnargerðarinnar. Ég vil sérstaklega taka það fram um þetta mannvirki, að það hefir í alla staði heppnazt vel, því það hefir verið byggð þarna mjög góð bátahöfn, og það er enginn vafi á því, að hún er trygging fyrir því, að sjósókn geti orðið betri og öruggari í Hofsósi en áður hefir verið. Það er nokkurnveginn víst, að nokkur síld verður lögð þar upp í sumar. Einhver hin beztu síldarmið hér við land eru á skagafirði, og liggur Hofsós mjög vel við þeim. En þeim Hreppi, sem að þessu mannvirki stendur, er ofraun að standa undir hinum mikla kostnaði. Ég hygg, að ef þessar 8 þús. kr. verða greiddar úr ríkissjóði, sem ég álít, að ríkissjóði beri að greiða lögum samkvæmt og við þm. Skagfirðinga höfum borið undir vitamálastjóra, þá muni þessu mannvirki vera fjárhagslega borgið. Það er ekki verið að fara fram á nein útgjöld árið 1941, heldur að bætt sé við einni viðbótargreiðslu, þegar þar að kemur. Ég vænti þess, að hið háa Alþ. sjái sér fært að verða við þessu, því ég hygg, að með þessu muni þessu mannvirki vera borgið á þann hátt, að sveitarfélagið muni geta risið undir þeim skuldum, sem á höfninni hvíla að öðru leyti. Þó þetta verði ekki samþ. nú, þá mun það verða borið fram á næstu þingum, unz leiðrétting fæst á þessu. Þá á ég einnig brtt. á sama þskj., 308,XXIV, um að veita Jóni Þorsteinssyni, skáldi á Arnarvatni í Mývatnssveit, 500 kr. skáldastyrk. Hann er nú um áttrætt, þrotinn að kröftum og efnalaus með öllu. Hann hefir undanfarin ár staðið á 88. gr. fjárl. með þessa upphæð, og ég hygg, að það hafi verið af óaðgæzlu, að hann var felldur niður, þegar nöfn skálda og listumanna voru tekin inn á 15. gr. fjárl. Mér dettur ekki í hug að ætla, að þeim, sem undirbjuggu fjárlagafrv., hafi dottið í hug, að þessi gamli maður, sem í raun og veru hefir ekki úr öðru að spila en þeim lítilfjörlega styrk, sem þingið hefir veitt honum, væri felldur niður, heldur mun hér eingöngu um óaðgæzlu að ræða. Ég vænti því, að þessi styrkur fái að standa á fjárl. á meðan hann lifir. Ég skal taka það fram, að verði samþ. till. fjvn. á þskj. 272 um að taka öll nöfn skálda og listamanna út úr fjárl., en veita ákveðna upphæð í þessu skyni, þá mun ég taka þessa brtt. aftur. Ég treysti því, að menntamálaráð muni þá veita þessum aldraða heiðursmanni þennan lítilfjörlega styrk, sem hér er farið fram á. Þá er á þskj. 308,XXX till. frá mér og lm. þm. Mýr. um að hækka framlagið til Búnaðarfélags Íslands úr 200 þús. kr. upp í 220 þús. kr. og til vara að hækka það um 10 þus. kr., eða í 210 þús. Hv. þm. Mýr. mælti með nokkrum orðum fyrir þessari till. áðan, en ég ætla að nokkru leyti að endurtaka það, sem hann sagði, og bæta þar örfáum atriðum við. Það má segja svipað um fjármál Búnaðarfélags Íslands og ríkisins, að sú fjárveiting, sem það fær úr ríkissjóði, er bundin frá ári til árs. Fjárveitingin fer til þess að launa ráðunauta þá, sem félagið hefir. Það mun vera um 1/4 af styrknum, sem fer í launagreiðslur, eða 50–60 þús. kr. Til búnaðarsambandanna fer svipuð upphæð. Auk þess verður félagið að standa undir ferðakostnaði ráðunauta sinna, þegar þeir eru að annast sýningar- og leiðbeiningarstarfsemi. Enn má nefna það. að Búnaðarfélag Íslands starfrækir búfjárræktarl. fyrir ríkisstjórnina, og verður að gera það samkvæmt landslögum. Nú er það gefið, að ferðakostnaður í sambandi við sýningar- og leiðbeiningarstarfsemi hlýtur að stórhækka. Ég geri ekki ráð fyrir, að það sé tilætlun ríkisstj. eða Alþ., að þessi starfsemi verði lögð niður, en það er ómögulegt fyrir Búnaðarfélag Íslands að standa undir þessum auknu útgjöldum, nema það fái aukna flárveitingu. Það er vitað, að Búnaðarfélag Íslands verður að greiða uppbætur til sinna starfsmanna, ef frv. það, sem liggur fyrir þinginu um launauppbætur til starfsmanna ríkisins, verður samþ. Starfsmenn félagsins munu vera lægra launaðir en flestir aðrir hliðstæðir starfsmenn hér á landi. Af þessum ástæðum er það augljóst, að það er óhugsandi fyrir Búnaðarfélag Íslands að reka sína starfsemi með því fé, sem því er ætlað, þó hægt hafi verið að komast af með það á undanförnum árum. hað er þá ekki nema um tvennt að gera fyrir félagið, annaðhvort að segja upp einhverjum af starfsmönnum sínum eða að neita að framkvæma eitthvað af því, sem ríkið skipar því að framkvæma samkv. l. Við flm. þessarar till. höfum farið svo vægiIega í sakirnar sem mögulegt var. Ég vil taka það fram, að ég álít, að í raun og veru geti lægri upphæð en 20 þús. kr. hækkun, sem við förum fram á í aðaltill., tæplega komið til greina, því vitanlega er það svo, að fyrir árið í ár verður Búnaðarfélag Íslands að bera mjög aukin útgjöld vegna dýrtíðarinnar, að því er snertir ferðakostnað og að einhverju leyti launauppbót til starfsmanna sinna. Ég geri ekki ráð fyrir, að það fáist neinar uppbætur á það. Ég vænti þess fastlega, að hið háa Alþ. samþ. aðaltill., um að hækka framlagið um 20 þús. kr., en mér dettur ekki í hug að trúa því, að nokkur þm. greiði atkv. gegn varatill., 10 þús. kr., því ég tel ómögulegt að gera það, þar sem Alþ. mun ætla að afgreiða 1. um launauppbætur til starfsmanna ríkisins og ríkisstofnana. Það er ómögulegt að ætlast til þess, að starfsmenn Búnaðarfélagsins fal ekki einhverjar launauppbætur eins og aðrir starfsmenn ríkisins. Ég hefi veitt því athygli, að nokkrir hv. þm. hafa borið fram till. um að hækka framlagið til Fiskifélags Íslands um 10 þús. kr. Mér er það ljóst, að sú till. er borin fram af sömu ástæðum eins og till. okkar hv. þm. Mýr. um Búnaðarfélag Íslands. Ég er ekki í vafa um, að sú starfsemi er jafnréttmæt, og ég lýsi því yfir, að ég mun greiða atkv. með till., þar sem ég veit, að hún mun vera sanngjörn. Ég vænti þess þá jafnframt, að till. okkar hv. þm. Mýr. nái samþykki Alþ. Ég get bætt því við, að fáist ekki þessi upphæð til Búnaðarfélagsins, þá hlýtur það að hafa þær afleiðingar í för með sér, að félagið verður að segja upp einhverjum af starfsmönnum sínum eða að leggja niður einhverja af starfsgreinum sínum, eða þá kannske að taka styrkinn af búnaðarsamböndunum að meira eða minna leyti. Ég tel þó, að það muni vera fáar upphæðir, sem veittar eru úr ríkissjóði, sem geri meira gagn. Búnaðarsamböndin hafa svo margháttaðar framkvæmdir með höndum, að þó hver þeirra um sig sé kannske ekki stór, þá er það svo, að þegar þær koma saman, þá eru það þau, sem að miklu leyti standa undir búnaðarframkvæmdum í veitunum. En hvaða leið sem farin yrði til þess að skera niður það fé, sem rennur gegnum Bf. Ísl. til landbúnaðarins, þá hlyti það að hefta hina eðlilegu þróun búnaðarmálanna og valda landbúnaðinum tjóni og erfiðleikum. Þá er enn á sama þskj., XXXIV till. sem flutt er af mér og Im. þm. Mýr., um að hækka framlagið til búfjárræktar úr 68 þús. kr. upp í 70 þús.kr. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þessa till. Hún er afleiðing af þn í, að búið er að samþ. frv. til l. um bráðabirgðabreyt, nokkurra l., en þar var gerð sú breyt. á frv. samkvæmt beiðni frá Bf. Ísl., að í stað þess að framlagið til búfjárræktar skyldi vera 68 þús. kr., því var samþ., að það skyldi vera minnst 70 þús. kr. Ég tel því víst, að þessi hækkun verði samþ. Þá á ég brtt. á þskj. 327,XVII. Sú till. er um jarðakaupasjóð, að tillagið til hans hækki um 50 þús. kr., úr 20 þús. upp í 10 þús. kr. Á síðasta þingi var framlagið til jarðakaupasjóðs 85 þús. kr. Það mun þá hafa verið ákveðið að nokkru leyti með það fyrir augum, að nauðsynlegt þótti af sérstökum ástæðum, að heimild væri til að kaupa allmargar jarðir í einni ákveðinni sveit. Það mun nú vera hafinn undirbúningur um það að kaupa jarðir þær, sem hér um ræðir. Það hefir verið svo, að mikil ásókn hefir verið víðsvegar af landinu um það að fá ríkið eða jarðakaupasjóð til að kaupa jarðir. Sá fulltrúi í stjórnarráðinu, sem hefir með þetta að gera, hefir tjáð mér, að nú liggi fyrir 86 skriflegar umsóknir um kaup úr jarðakaupasjóði, en hann hefir jafnframt tekið það fram, að í raun og veru liggi miklu fleiri umsóknir fyrir. Mönnum hefir verið sagt upp á síðkastið, að það þýddi ekki að senda umsóknir, því það væri ekki hægt að sinna þeim. Það hafa verið mjög skiptar skoðanir um þetta mái, og ýmsir hafa talið, að það væri hið mesta glapræði, að ríkið væri að eignast jarðir á þennan hátt, því það myndi verða til ófarnaðar landbúnaði okkar. Ég held, að það sé enginn meiningarmunur um það, að heppilegast væri, að hver bóndi ætti sína jörð, og ætti hana þannig, að engar eða mjög litlar skuldir hvíldu á henni. Hann hefði jörðina á þann hátt, að hann þyrfti ekki að greiða neina verulega vexti af skuldum. Ég hygg, að allir geti orðið sammála um, að þetta sé bezta leiðin í þessu efni. En reynslan er þessi, að þegar menn ráðast í framkvæmdir á þessum jörðum, sem allir álíta nauðsynlegar, og kannske svo, að ómögulegt er að búa á jörðunum án þess að gera þær upp, byggja hús, rækta jörðina eða gera annað, sem til umbóta horfir, þá fer oft svo, að jarðirnar yfirhlaðast af skuldum, svo að eigendur þeirra ráða ekki við þær skuldir, sem á hvíla. Verkefni jarðakaupasjóðs álít ég, að eigi að vera það, að vera til hjálpar þeim mönnum, sem þannig hefir rekið í strand, kannske fyrir of örar framkvæmdir, en þó oft framkvæmdir, sem óhjákvæmilegt var að gera og engum dettur í hug að hafa á móti, að verði að gera, en oft eru kannske þannig, að þær koma ekki að fullum notum fyrr en síðar meir og hafa því að miklu leyti verið gerðar fyrir komandi kynslóðir. Ég er ekki í vafa um það, að þessi ár, sem jarðakaupasjóður hefir starfað, þá er hann búinn að hindra það, að margur bóndinn hafi verið flæmdur af jörð sinni, því að um leið og jarðakaupasjóður keypti jörðina af bóndanum, hefir ríkið leigt honum hana á erfðaábúð með ákveðnum skilmálum. Það er af þessum ástæðum, að við flm. þessarar brtt. leggjum til að hækka framlagið til jarðakaupasjóðs um 50 þús. kr. Nú getur jarðakaupasjóður ekki keypt neinar jarðir, nema hann fái aukið fé til þess. Ég álít það hættulegt fyrir íslenzkan landbúnað, ef þessi starfsemi leggst niður. Mín skoðun er, að þessi starfsemi eigi aðeins að ná til þess, eins og það hefir verið framkvæmt á undanförnum árum, að kaupa þær jarðir, sem svo hafa verið yfirhlaðnar skuldum, að þeir, sem á þeim sátu og áttu þær, gátu ekki ráðið við skuldirnar og hefðu þess vegna orðið að hrökklast burtu. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum fleiri orðum um þessa brtt. Ég vil þó aðeins segja það, að úr því að Alþ. samþ. á síðasta þingi að auka framlagið til jarðakaupasjóðs upp í 85 þús. kr., þá þykir mér mjög óeðlilegt, að það nú felli þessa brtt. um að hækka framlagið upp í 70 þús. kr., því að auðvitað hefði verið eðlilegast, að upphæðin hefði verið sú sama og á síðustu fjárl. Þá vil ég geta þess, að ég á brtt. á þskj. 333,III, ásamt hv. þm. Mýr. og hv. 1. þm. N.-M, um það að verja til framræslu og vegagerða á löndum ríkisins 300 þús. kr., og til vara við 22. gr., að ríkisstjórninni sé heimilað að verja jafnhárri upphæð til sömu framkvæmda. við tökum þessa till. aftur af þeim ástæðum, að það hefir orðið samkomulag um það, að landbn. Nd. flytji brtt. við frv. til l. um heimild fyrir ríkisstjórnina til að kaupa nokkrar jarðir í Ölfusi. þess efnis, að ríkisstjórnin fái þar heimild til fjárframlaga í þessu skyni. Og skal ég ekki fara fleiri orðum um það. Þá á ég hér eina brtt., á þskj. 365, VIII, ásamt hv. samþm. mínum og hv. þm. V.-Ísf. og hv. 8. landsk. Hún er við 22. gr. fjári., um heimild fyrir ríkisstj. til að veita Skúla Pálssyni allt að 4 þús. kr. styrk til fiskiræktar, enda mæli Búnaðarfélag Íslands og fiskideild atvinnudeildar háskólans með fjárveitingunni. Skúli Páisson hefir síðustl. ár unnið að því að kynna sér fiskirækt og fengið dálítinn styrk frá Búnaðarfélagi Íslands til þess að kynna sér þetta á Norðurlöndum. Hann hefir með þessari starfsemi verið í samráði við Búnaðarfélagið og fiskideild atvinnudeildar háskólans, og þó einkum við Árna Friðriksson fiskifræðing, Árni Friðriksson fiskifræðingur hefir mælt mjög eindregið með því, að Skúla Pálssyni yrði gert kleift að halda áfram með tilraunir sínar á þessu sviði. En það, sem hann hefir fengizt við að gera, er að taka upp ræktun á fiskum eða silungum í ósöltu vatni eins og nokkurskonar búfjárrækt í smávötnum, eins og gert er erlendis, og fá þannig mjög verðmæta útflutningsvöru. við flm. þessarar till. teljum það mjög eftirtektarverða tilraun, sem Skúli Pálsson hefir þarna byrjað á. Og ég er sannfærður um það, ekki sízt eftir að hafa rætt við Árna Friðriksson, að hér getur verið um mjög merkilegan atvinnuveg að ræða fyrir okkur. Skúli Pálsson er í undirbúningi með að stofna hlutafélag í þessu skyni, og hann er búinn að hefja undirbúning í þessa átt og sér um það að hefja þessa ræktun. Og af því flytjum við þessa till., að við höfum trú á því, að hægt sé að rækta silung á þennan hátt, sem geti orðið aliveru1eg og verðmæt útflutningsvara fyrir okkur. við höfum álitið rétt að setja það skilyrði fyrir þessari fjárveitingu, að Búnaðarfélag Íslands og fiskideild atvinnudeildar háskólans mæltu með henni, vegna þess að ætla má, að þessar stofnanir hafi nokkra sérþekkingu í þessu máli. Skúli Pálsson sendi landbn. Nd. fróðlegt erindi um þetta, sem nefndin sendi síðan fjvn. með ákveðnum meðmælum um það, að hún sæi sér fært að taka upp einhver fjárframlög í þessu skyni. Hv. fjvn. hefir ekki séð sér fært að verða við þessari beiðni, og þess vegna höfum við borið fram þessa brtt. Skúli Pálsson fór fram á 7 þús. kr. framlag í þessu skyni, en við höfum ekki vogað að spenna bogann hærra en að leggja til, að ríkisstjórnin fái heimild til þess að greiða honum 4 þús. kr. Ég hygg, að ég hafi nú mælt fyrir þeim brtt., sem ég er 1. flm. að. Og af því að ég er búinn að tala hér nokkuð lengi, læt ég vera að mæla fyrir þeim, sem ég er 2. eða 3. fim. að. Ég sé ekki ástæðu til að fara að tala hér nú um fjárl. almennt eða fjármálaástandið, þó að e. t. v. gæti verið ástæða til þess að ýmsu leyti. Ég vil þó aðeins taka fram um þá till. eða heimild, sem samþ. var hér við 2. umr. fjárl. um það að heimila ríkisstj. að lækka útgjöld ríkisins, sem ekki eru bundin af öðrum i. en fjárl., um allt að 35% á næsta ári, að ég greiddi þeirri till. atkv. við 2. umr. fjár. En með því taldi ég líka, að ekki kæmi til mála, að farið væri að veita frekari heimildir til handa ríkisstj. um það að skera niður á fjárl. greiðslur, sem Alþ. hafði samþ. Mér virðist, að gengið hafi verið svo langt með því að samþ. þessa till., að ekki sé fært að ganga lengra, því frá mínu sjónarmiði tel ég mjög varhugavert að gefa slíkar heimildir í stórum stíi. Það er þó Alþ., sem á að hafa æðsta vald í fjármálunum. Og þegar svo langt er komið, að heimila á ríkisstj. að skera niður meira en fé af því, sem Alþ. hefir ákveðið um ýmsar fjárveitingar, þá þykir mér vera nokkuð langt gengið í þessu efni. Og ég álít, að það sé mjög mikið álitamál, hvort ekki hafi í raun og veru þegar verið gengið of langt í þessu efni. Því að ef eitthvað kemur fyrir, þannig að nauðsyn sé að ganga svo langt frá þeirri ákvörðun, sem þingið hefir gert um fjárveitingar, þá álít ég, að ríkisstj. hljóti að kalla saman Alþ. til þess að taka ákvörðunina um þessa hluti. Ég vildi aðeins nefna þetta hér, af því að komið er fram frv. um að heimila enn frekari niðurfærslur á fjárveitingum þeim, sem Alþ. hefir ákveðið. Ég fyrir mitt leyti er því frv. algerlega mótfallinn. Ég álít, að með þeirri heimild, sem ríkisstj. var gefin við 2. umr. fjári. um 35% niðurskurð á ólögbundnum greiðslum, sé gengið svo langt í því efni, að ekki sé hægt fyrir Alþ. að ganga lengra á þeirri leið.



Það hafa verið lagðar hér fram alimargar brtt. við fjárlfrv. Og flestar þeirra eru um auknar greiðslur úr ríkissjóði, en þó eru þar fáar undantekningar. vil ég minnast hér á brtt., sem ég hefi flutt á þskj. 308, við 14. gr. fjárlfrv., um launagreiðslur við Háskóla Íslands. Ég veitti því eftirtekt, að í fjárlfrv. er gert ráð fyrir því, að launagreiðslur við háskólann á næsta ári verði 21 eða 22 þús. kr. hærri heldur en þær eru í fjári. yfirstandandi árs. Í þeim i. er gert ráð fyrir 99 þús. kr. til þeirra hluta. Nú liggur fyrir Alþ. frv. til 1. um verðlagsuppbót á laun starfsmanna ríkisins, og mér sýnist allt benda til þess, að það frv. verði að l. Þykir mér þá eðlilegast, að kennarar við Háskólann, eins og aðrir starfsmenn ríkisins, fái launabætur aðeins eftir þeim l., en ekki sérstakar launahækkanir þar fyrir utan, eins og nú standa sakir. Mér er ekki kunnugt um, að standi til að fjölga starfsmönnum við þessa stofnun, þannig að þessi rúmlega 20 þús. kr. hækkun, sem gert er ráð fyrir í frv., er vafalaust sett þar af hálfu hæstv. fjmrh. í því skyni að hækka laun kennaranna. En ég hefi ekki farið svo nákvæmlega gegnum fjárlagafrv., að ég hafi gert mér það ljóst, hvort þetta er eina till. um hækkun á launum opinberra starfsmanna ríkisins, sem í frv. felst. En þar sem þarna er um allverulega upphæð að ræða til hækkunar á gjöldum úr ríkissjóði, þá taldi ég ástæðu til að bera fram þessa brtt., svo úr því fengist skorið, hvort það væri vilji Alþ. að veita þessa aukalaunauppbót til þessara starfsmanna ríkisins um næstu áramót. En eins og ég þegar hefi tekið fram, tel ég það ástæðulaust, og vænti því, að þessi brtt. mín verði samþ. og þetta fært í sama horf og nú er í l. Á sama þskj., 308,XXXIX, hefi ég einnig aðra brtt., við 16. gr., um 300 kr. styrk til Kvennasambands vestur-Húnavatnssýslu. Þetta kvennasamband er 20 ára gamalt á þessu ári. Það hefir beitt sér fyrir framgangi ýmissa nytsamlegra mála þar í héraðinu, t.d. heimilisiðnaðarmálum og garðrækt, og enn fleira mætti nefna af gagnlegum hlutum. Ég tel það því maklegt, að því sé veittur þessi styrkur, sérstaklega með tilliti til þess, að í fjárlagafrv. og á fjárl. undanfarið hefir staðið styrkur til margra slíkra félaga víðsvegar um landið. Get ég t.d. á það minnt, að í næstu sýslu er starfandi slíkt samband kvenfélaga, sem í nokkur ár hefir haft styrk eins og hér er farið fram á í minni till., að sambandið í Vestur-Húnavatnssýslu fái. vænti ég þess, að hv. þm. geti á þetta fallizt. Þá vil ég minnast á brtt. á þskj. 333, sem er flutt af mér og hv. 1. þm. Skagf. Hún er við 15. gr. frv. og er um hækkun á fjárframlagi til flugmála um 10 þús. kr., í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir 20 þús. kr. fjárveitingu til flugmála, en við leggjum til, að þessi upphæð verði hækkuð upp í 30 þús. kr. Með bréfi, dags. 19/12 1938, gaf atv.- og samgmrn. Flugfélagi Akureyrar fyrirheit um það, að rn. myndi leggja til við Alþ., að á fjárl. 1940 yrði tekið fjárframlag til félagsins að upphæð 10 þús. kr., fyrri greiðsla af tveimur. Þessu var fullnægt á síðasta þingi, þannig að þessi fjárhæð til Flugfélags Akureyrar var þá sett inn á fjárl. En þessi Brtt. frá mér og hv. 1. þm. Skagf., um 10 þús. kr. hækkun á fjárframlagi til flugmála, er borin fram með það fyrir augum, að uppfyllt verði að öllu leyti þetta fyrirheit rn. um fjárstyrkinn til flugfélagsins. Og þó að nokkur breyting hafi orðið á þessu félagi, teljum við fulla ástæðu til þess að veita því þennan styrk, sem rn. lofaði á sínum tíma að leggja til við hæstv. Alþ., að á fjárl. yrði tekinn. Hæstv. atvmrh. hefir gert þessa brtt. okkar að umtalsefni og mælt hið bezta með henni. Er ég honum þakklátur fyrir það og vænti þess fastlega, að brtt. verði samþ. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð né heldur gera að umræðuefni fleiri brtt. við fjárlfrv., sem hér liggja fyrir.

*Haraldur Guðmundsson: Ég á þér nokkrar brtt., sem ég vil víkja fáeinum orðum að. Fyrst er þess að geta, að brtt. á þskj. 308,XVIII og á þskj. 365,VI eru um það að veita 1500 kr. styrk til Blaðamannafélagsins og að hækka styrkinn til Fiskifélagsins um 110 þús. kr. Fyrir styrknum til Blaðamannafélagsins hefir verið mælt svo vel, að lítil þörf er á að bæta þar við. Það sama má í raun og veru segja um hina brtt., því að hv. 2. þm. Skagf. drap á hana í ræðu sinni núna rétt áðan, og fleiri hafa mælt vel fyrir henni. Þá á ég brtt. á þskj. 365 sem er um það, að Þórbergi Þórðarsyni verði veittur 2500 kr. styrkur. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það, hvers Þórbergur er verðugur. Hann hefir staðið á fjárl. í allmörg ár með svipaðri upphæð og þessari. En hann hefir ekki verið metinn þess verðugur af menntamálaráði að fá styrkinn hjá því. Ég tel, að ekki þurfi að fær;t nein rök að því, að hann fái þennan styrk, heldur er það rétt og sjálfsagt að láta hann halda þessum styrk áfram. Þá á ég brtt. að þskj. 333. Sú fyrri er IV, um það, að Nikulási Friðrikssyni sé veittur 1000 kr. styrkur til utanfarar til þess að kynna sér rafmagnshitun, enda leggi Reykjavíkurbær jafnháa upphæð móti. Ég til vara 750 kr. Þessi till. hefir verið lögð fram á þingi nokkrum sinnum og felld, - ég verð að segja af óskiljanlegum ástæðum, því að ég ætla í báðum tilfellunum hafi hún verið felld af fjvn. Ég veit, að hv. þm. hefir verið sýnd skýrsla Nikulásar Friðrikssonar um rafmagnshitun í Noregi, og í þessari skýrslu eru prýðileg gögn og upplýsingar um marga hluti þessu viðkomandi, sem okkur er mest nauðsyn á að vita, einkum nú, þegar svo mjög ríður á, að allstaðar þar, sem hægt er, verði notað rafmagn til hitunar, til þess að spara kol og efni, sem flutt er inn í landið. Við væntum þess, þó að þetta sé í þriðja skiptið, sem farið er fram á þetta við Alþ., og þó að það hafi ekki verið samþ. hingað til, þá verði það nú niðurstaða háttv. þm., að þeir geti fallizt á þessa litlu fjárveitingu. Þá á ég aðra brtt. á þessu þskj., V, sem ég flyt ásamt hv. þm. Dal., um að veita Guðmundi Kristinssyni myndskera 300 kr. styrk. Hann hefir fallið niður hjá menntamálaráði, en af hvaða ítstæðum, er mér ekki kunnugt. En mér er kunnugt um, að þessi maður er bæklaður, og sömuleiðis hitt, að hann er fyrir sína list alls góðs maklegur. Ég á hér brtt. á þskj. 327,XXIII, um að hækka eftirlaun Tómasar Gunnarssonar fiskimatsmanns úr 300 kr. upp í 500 kr., og til vara kr. 400.00. Þessi maður er einn af allra elztu fiskimatsmönnum landsins og hefir í starfi sína sýnt hina mestu árvekni, og er sjálfsagt, að hann njóti þeirra ára, sem hann á eftir ólifað, með sæmilegum eftirlaunum. Ennfremur á ég á þskj. 372, III, ásamt tveim öðrum hv. þm., brtt. um að eftirlaun frú Theodóru Thoroddsen verði hækkuð úr kr. 800.00 upp í kr. 1200.00. Hún hefir, auk annara starfa, verið starfsmaður Alþingis um langan aldur; vil ég ekki trúa öðru en að um þetta geti orðið samkomulag. Þá flyt ég á þingskj. 327,XIX, brtt. um það. að veitt verði til ræktunarvegar á Seyðisfirði 2500 kr. Það hefir verið upptekin regla hv. fjvn., að mæla því aðeins með till. um ræktunarvegi, að þeir séu í eyjum úti, en á Seyðisfirði er það svo, að það ræktanlegt land, sem liggur næst bænum, má heita allt uppræktað. Hinsvegar hefir bærinn keypt land til ræktunar úti á Hestdalseyri, og verður nú ræktun hafin þar í stórum stíl. Það eru fáar aðgerðir, sem skila, jafnfljótt aftur peningum eins og þær, sem gera mönnum kleift að nota landið í nánd við hina stærri kaupstaði, sérstaklega þegar áhuginn er eins mikill eins og á Seyðisfirði. Og eins og ég sagði, hefir verið ræktað allt það land, sem ræktunarhæft getur kallazt. vænti ég, að hv. þm. sjái sér fært að samþykkja þessa till. Einnig á ég till. VII. á þskj. 365, þess efnis, að 15000 kr., sem veittar eru til barnaheimila og barnaverndar, hækki upp í 20 þúsund kr. Það má með sanni segja, að í fjármálaaðgerðum síðustu ára hafa tillög til barnaverndarmála verið af tiltillulega skornum skammti. Stafar þetta af því, að einmitt í þessu skyni hefir verið létt að fá fé frá einstaklingum til þessa. Í þetta hafa frá einstaklingum og félögum fengizt um 15 þúsund krónur, er félögin hafa yfirleitt notað til sumardvalar fyrir börn í sveit og annars slíks, sem nauðsynlegt er. Ríkissjóður hefir á tveim síðustu árum ekki lagt nema 15 þúsund krónur til þessa, eða tæplega 1/5 hlutann. Nú er það, að kostnaður við barnaheimili og sumardvalir hlýtur að aukast með vaxandi dyrtíð, og er því aðeins hægt að fá fé frá einstaklingum áfram, að hið opinbera láti ekki sitt eftir liggja. Auk þess á ég tvær till. á þskj. 327 ásamt hv. 2. landsk. Till. XVI er þess efnis, að framlag það, sem á að verja til framleiðslubóta og atvinnuaukningar, verði hækkað um 200 þúsund krónur. Auk þess till. XXVIII, að nýr liður bætist við, sem heimili ríkisstj. að verja 750 þús. kr. úr ríkissjóði til ráðstafana í bjargráðaskyni, ef styrjöldin eða aðrar orsakir valda stórfelldri röskun á atvinnulífi þjóðarinnar. Gert er ráð fyrir að leita samvinnu við sveitar- og bæjarfélög um fjárframlög í þessu skyni og hvaða framkvæmdir séu líklegastar. Ég lét þess getið við 1. umr. fjárlaganna, að mér litist svo sem fjárlögin, ef þau yrðu afgr. nú á þessu þingi, mættu frekar teljast spegilmynd af óskum og ágizkunum þm. að því er snerti tekjuöflun og ráðstafanir fjárins 1941, heldur en að um öruggan grundvöll væri að ræða. En allir hljótum vér að játa það, að þótt óvissan sé svo mikil. að vér rennum nokkurn veginn blint í sjóinn bæði um fjárhagsafkomu og viðskipti ársins 1941, þá er það alveg víst, að atvinnuleysi lítur út fyrir að verða miklu stórkostlegra hér á landi þá en nokkurntíma. Það eru allar horfur á því, að atvinna við saltfisksverkun hljóti að dragast saman. Þetta er á árinu 1941 það, sem næst stappar fullri vissu, - það er að segja, ef styrjöldinni er þá ekki lokið. Hvernig okkur gengur að halda uppi viðskiptum okkar við aðrar þjóðir, rennum við blint í sjóinn um. Nú hefir verið, með samþykki Alþingis við 2. umr. fjárl., horfið að því að veita óvenjulega heimild til þess að mæta þessari óvissu, þ.e.a.s. með því að skera niður öll útgjöld ríkisins um 35%. Ég verð að segja það, að þessi ráðstöfun er mér ákaflega ógeðfelld. Ég treysti mér ekki til þess að greiða atkv. með henni. En ég var ekki á móti, en ástæðan var sú, að ég tel, að ríkisstjórnin, eins og hún er skipuð, geti ekki notað þessa niðurskurðarheimild án þess að kalla þingið saman, enda á þingið að koma saman eigi síðar en lá. febr. Ég hefi því litið svo á, að hér væri um eðlilega forsjálni að ræða, og heimildin sé gefin vegna þess, að hæstv. fjmrh. hefir lagt áherzlu á hana, en að ekki væri meiningin að nota þessa heimild, nema fyllsta nauðsyn krefði og eins og ég sagði hafa um það samráð við Alþingi. Ég sé nauðsynina á því að hafa slíka heimild sem hér um ræðir til lækkunar á útgjöldum fjári., en það er að mínu viti ekki siður nauðsynlegt að hafa heimild til þess að hækka útgjöldin annarstaðar. veit ég, að menn sjá það, að ef fjárhagurinn verður þannig, að ekki er hægt að fylgja fjárl., og verður nauðsynlegt að lækka þau, er komið slíkt ástand í landinu, að það hlýtur að sýna áhrif sín á annan hátt, þannig að vissar atvinnugreinar lenda í örðugleikum, sem hlýtur að leiða af stóraukið atvinnuleysi frá því, sem nú er, þ.e.a.s. skapa það ástand í landinu, sem hlýtur að leiða af sér nauðsyn á sérstökum ráðstöfunum. Ég mundi telja það fyrirhyggjuleysi af ríkisstj. að afla sér ekki fjár til þess að grípa til, ef slíkt steðjar að. Ég er ekki einn um þessa skoðun. Ég hlustaði á ræðu hæstv. fjmrh. í Ed. um daginn, og var hann á sama máli. Ef ég man rétt, sagði hann, að ástandið gæti orðið þannig, að það gæti skapað nauðsyn á því að lækka útgjöldin á einu sviði til þess að geta hækkað þau á öðrum sviðum. Ég er alveg sammála honum í þessu, og þess vegna er þessi till. mín borin fram. Að því er snertir till. mína um að hækka atvinnubótaféð úr 1/2 millj. upp í 700 þús. kr., er þetta að segja: Undanfarin ár, ég ætla ein 6, hefir verið varið úr ríkissjóði um 1/2 millj. kr. á ári til atvinnubóta, og hygg ég, að ekki séu skiptar skoðanir um það, að sveitar- og bæjarfélögum hefir verið hin mesta nauðsyn á þessu, og hefir það jafnvel verið talið skorið við nögl. Nú hækkar verðlag í landinu og þó ekki sé víst, hve lengi það stendur, horfir allt til þess, að sú hækkun haldist. Kaupgjald hækkar líka. Dagsverkin verða því færri sem því nemur. Sú hækkun, sem gert er ráð fyrir á þessum lið, nemur ekki nema rétt rösklega því, sem hækkunin nemur, þannig að þetta verður ekki nema rúmlega sami dagsverkafjöldi, með því að hækkunin fáist, en fáist hún ekki, verða dagsverkin færri. Ég veit, að það eru ýmsir, sem hafa tekið sér í munn lítilsvirðandi orð um atvinnubótavinnu, og veit, að þar er ýmislegt ómaklega mælt. Ég hygg, að ef menn vildu athuga það, mundu þeir sjá, að ýms góð verk hafa verið unnin í atvinnubótavinnu, auk þess sem þessi vinna hefir bjargað mönnum frá því að leita til hins opinbera. Ég játa, að verkin eru oft dýrari en þau þyrftu að vera, af því þau eru unnin á óheppilegum tímum, en ef málið er athugað, sýnir það sig, að mörg góð og þörf verk hafa verið unnin í atvinnubótavinnu, og er því fé, sem til hennar fer, ólíkt betur varið en ef það hefði verið notað til þess að halda mönnum uppi með fjárstyrk. Það er rétt, að mikið af þessu hefir farið til gatna hér í Reykjavík, en þó eru nú göturnar hér ekki svo góðar, að það megi ekki bæta þær. Ég tók eftir því í ræðu hæstv. atvmrh. í Nd. fyrir nokkrum. dögum í sambandi við saltfisksveiðar togaranna, að hann lét þau orð falla, að þó útlitið væri ískyggilegt, bætti vinnan við hitaveituna mikið úr, ekki sízt, bætti hann við, ef ríkisstjórnin tæki sér það bessaleyfi að auka nokkuð framlög til framkvæmda. Ég skyldi orð hans svo, að ef illa færi um atvinnu hér í bænum, væri ríkisstj. ljóst, að hún yrði einhverjar ráðstafanir að gera, og þar sem 3 flokkar standa að stjórninni, gæti hún aukið framlögin, en ég vildi segja, að ég teldi réttara að afla sér nauðsynlegra heimilda hjá þinginu, sem nú situr, en að taka sér bessaleyfi. Ég skal að lokum aðeins drepa á eitt í þessu sambandi. Ég tel, að á undanförnum árum, þegar alveg óvenjulegir erfiðleikar hafa steðjað að einni fjölmennustu stétt landsins, bændum og búaliði, hafi Alþingi brugðið röggsamlega við. Það hefir verið varið stórum upphæðum, um einni millj. kr. á ári, til þess að bæta hag bænda, sem mæðiveikin hefir herjað á. Mér er það óskiljanlegt, ef þeir sömu menn, sem hafa talið óhjákvæmilegt að leggja á ríkissjóðinn frá 3/4 til einnar millj. á ári vegna þessarar stéttar, telja ekki, þegar atvinnu sjávarfólksins er stefnt í augljósa hættu, að þeim beri að bregða eins væri við eins og fulltrúar þessara héraða hafa brugðið við óskum um stuðning til bænda, er þeir voru í vanda. Ég býst við, að ýmsum muni finnast þessi upphæð nokkuð stór, en vil benda á það, að hér er aðeins um heimild að ræða, sem ekki er ætlazt til, að notuð verði, nema nauðsyn krefji. Ég minnist þess, að til ráðstafana vegna mæðiveikinnar hefir verið notaður meiri hl. af fé bjargráðasjóðs. Nú mun ekki vera ætlazt til þess, að veitt sé fé úr honum til þess að afstýra neyð í kaupstöðunum, en það lokar ekki fyrir það, að það megi lána úr sjóðnum, ef þörf krefur í þessu skyni. Það hefir síðan ég lagði fram þessa mína till. verið samþ. heimild til ríkisstj. um að leggja fram allt að 300000 kr. til undirbúnings ræktunar á löndum ríkissjóðs. Ég vil taka það fram, að eigi þessi framkvæmd að koma að gagni, þar sem mest er þörfin, verður hún að koma þeim til góða, sem atvinnuleysið mæðir mest á, en ekki að notast til uppfyllingar á atvinnu annara stétta, sem geta séð sér sæmilega farborða án þess. Ég skal svo láta þessu máli mínu lokið. Mér þætti vænt um, ef hv. þm. gætu fallizt á að samþ. þessa till. mína og syndu með því, að þeir telji rétt og sjálfsagt, að ríkisstj. verði við því búin að mæta þeim örðugleikum, sem koma af því ástandi, sem nú ríkir.



Herra forseti! Ég á fáar brtt. við þetta frv. til fjárl., sem hér liggur fyrir, en vil gera grein fyrir þeim með fáeinum orðum. Á þskj. 327, XXII, á ég till. um, að Sigríði Steingrímsdóttur verði veittur lífeyrir, 200 kr. Þessi kona er ekkja Sigurðar Péturssonar í Arnanesi, sem um langt tímabil var póstur milli Prestsbakka og Bjarnaness í Hornafirði, og jafnvel til Eskifjarðar, en einnig milli Prestsbakka og Edda á Rangárvöllum. Hún er nú orðin aldurhnigin, en hefir aldrei fengið nein eftirlaun, þótt margar póstsekkjur aðrar hafi fengið þau. vænti ég, að háttv. Alþingi sjái sér fært að veita hið umbeðna, svo bætt sé lítilsháttar úr því, hve lengi hún hefir verið sett hjá um slíkan styrk. Þá á ég brtt. á sama þskj., IX, ásamt hv. þm. V.-Ísf., um það, að Höskuldi Björnssyni málara verði veittur byggingarstyrkur, 2000 kr. Hann hafði styrk á fjárlögum ársins 1939, sömu upphæð og nú er farið fram á, og skilst mér, að það hafi verið nokkurskonar samningur milli fjvn. og hans, að hann fengi þessa upphæð í 3 ár, til þess að hann gæti byggt, og vænti ég þess vegna, að þingið geti samþ. það, sem hér er farið fram á. Höskuldur er efnilegur málari, og er hann sérstaklega þekktur fyrir fuglamálverk og málverk af öðrum dyrum. Hefir hann haft málverkasyningar hér í bænum og fengið góða dóma. Ætti því till. þessi að fá nægilegt fylgi til þess að verða samþ. Í þriðja lagi á ég brtt. á þskj. 308, XXXVIII. liður, að veita til ræktunarvegar í Höfn í Hornafirði kr. 1000.00. Í Höfn í Hornafirði hafa verið teknir til ræktunar um 60 hektarar lands og mestur hl. þess er nú þegar fullræktaður. Eins og gefur að skilja, er mikil þörf á bættum vegum um ræktuðu löndin og virðist því till. þessi eiga fullan rétt á sér. Þótt hingað til hafi ekki verið veitt fé til annara ræktunarvega en í eyjum, virðist full ástæða til þess að styrkja vegalagningu einnig á öðrum stöðum, og tel ég, að á þessum stað yrði slíkt fjárframlag að verulegu gagni og ætti háttv. Alþingi því að samþ. þessa litlu fjárveitingu. Ég vænti, að þessar brtt., sem ég nú hefi nefnt, finni náð hjá hv. þm., og að þær geti komizt inn í fjárl. fyrir árið 1941, ásamt öðrum gagnlegum till., sem samþ. kunna að verða. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar, en vil vænta hins bezta.

*Ásgeir Ásgeirsson: Ég ætla aðeins að minnast á þær fáu brtt., sem ég er flm. að. Ég flyt brtt. þess efnis að hækka eftirlaun sr. Sigtryggs Guðlaugssonar úr 2300 kr. í 3000 kr. Í raun og veru er hér aðeins um leiðréttingu á fjárl. að ræða, eins og ég hefi skýrt hv. form. fjvn. frá, því að í það 11/2 ár, sem liðið er síðan hann lét af störfum, hafa honum verið greidd þessi eftirlaun, enda hefir stjórnarráðið skýrt svo frá, að hann hafi rétt til 3000 kr. eftirlauna. Þá er till. um styrk til Súgfirðinga til að hafa lærða hjúkrunarkonu. Styrkur þessi, 1000 kr., hefir verið í fjárl. mörg undanfarin ár, og hygg ég, að það stafi meira af ókunnugleika, að hann hefir verið felldur niður. vænti ég því, að hann verði tekinn upp aftur. Þá hefi ég flutt till. um, að Elínborgu Lárusdóttur skáldkonu verði veittar 1200 kr. Ég skipti mér ekki af því, hvort úthlutunin á styrkjum til skálda og listamanna fer fram hér eða verður í höndum menntamálaráðs. En fari svo, að menntamálaráð hafi úthlutunina með höndum, er till. áminning um það, að frú Elínborg hefir áður notið styrks í fjárl. fyrir ritstörf, og sízt ástæða til þess nú, að sá styrkur verði lækkaður. Loks ber ég fram till. um styrk til Halldórs Kiljans Laxness. Hann hefir áður haft styrk. þann hæsta sem nokkur rithöfundur hefir haft. Þegar hann á unga aldri hlaut svo háan ritstyrk, verður að álíta, að Alþ. hafi þá þegar talið hann hafa unnið þau afrek, sem þjóðin vildi minnast. Síðan hefir hann bætt við mörgum bókum, sem ekki er hægt að segja, að hann hafi minnkað af, enda þótt menn dæmi þær misjafnlega. Fæ ég því ekki skilið, að Alþ. eða menntamálaráð geti lækkað styrk til hans, verulega. Ég hefi að vísu í brtt. minni lækkað styrkinn nokkuð frá því, sem áður var, en eingöngu af þeim ástæðum, að sá rithöfundur. sem hefir hæstan ritstyrk nú, Gunnar Gunnarsson, hefir ekki nema 3500 kr. Vildi ég þannig hafa Halldór jafnan þeim, sem hæstan ritstyrk hefir nú. Um þá hlið málsins, að Halldór kunni að hafa því pólitískar skoðanir, sem við óskuðum, að væru öðruvísi, ætla ég ekki að, ræða. Rithöfundar eins og Halldór Kiljan Laxness verða að vera frjálsir og óháðir um þá hluti. Ef þeir hafa þegar unnið þau afrek, sem lengi verður minnzt og verð eru talin mikilla launa, hefir þjóðin ekki misst neitt. Á þeim aldri, sem Halldór er nú, má og vænta þess að hann bæti miklu við. Slíkir menn, sem auka andlegan arf þjóðarinnar, eiga að njóta styrks, og við megum ekki láta það henda okkur að taka styrkinn af slíkum mönnum, þótt okkur kunni að mislíka eitthvað við þá í bili. Annars er mér persónul1ega ókunnugt um, hvaða pólitískar skoðanir Halldór hefir nú, en ég hefi alltaf talið, eftir hans eigin sögn, að hann væri ekki flokksbundinn. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þessa till. mína. Mér þótti vanvirða að því fyrir Alþ., ef ekki kæmi fram till. um það, að Halldór Kiljan Laxness skyldi njóta sama styrks og sá rithöfundur, er hæstan styrk hefir. Er till. mín skilaboð til menntamálaráðs, ef það kemur í þess hlut að úthluta styrkjum til skálda og listamanna, að til þess sé ætlazt, að Halldór hljóti þennan styrk.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson): Ég flyt till. á þskj. 352 þess efnis, að Skúla Þórðarsyni magister skuli veittar 2400 kr. til þess að semja rit um verzlunarsögu Íslands. Skúli hefir um nokkur undanfarin ár unnið að samningu verks um þetta efni og hlotið úr ríkissjóði Dana nokkurn styrk í þessu skyni. var gert ráð fyrir því, þegar hann hlaut þennan styrk í danska ríkisþinginu, að hann myndi hljóta einhvern styrk hér heima, þar sem efni það, er hér um ræðir, snertir sérstaklega sögu Íslands. Mér er persónulega kunnugt um, að Skúli Þórðarson magister er mjög efnilegur maður og áhugasamur um sína fræðigrein og hefir mikla þekkingu um þetta efni. Ég vildi mega vænta þess, að háttv. Alþ. verði við þeim tilmælum mínum að veita honum þennan styrk, 2400 kr., er, til vara 1600 kr. Ég skal geta þess, að hver sem kunna að verða örlög þess, að styrkir til skálda og listamanna verði veittir í fjárl. eða með úrskurði menntamálaráðs, teldi ég eðlilegast, að þessi styrkur yrði í fjárl., því að það, sem ætlazt er til, að menntamálaráð úthluti, eru fyrst og fremst styrkir til skálda og listamanna, en ekki fræðimanna eins og Skúla Þórðarsonar. Jafnvel þó svo kunni að skipast í framtiðinni, að ákveðin stofnun hefði með höndum úthlutun styrkja til skálda og listamanna, finnst mér vel geta komið til mála, að einstakir fræðimenn, sem vinna að ákveðnum verkum, njóti sérstaks styrks í fjári. vanti ég, að Alþ. geti verið svipaðrar skoðunar og geti orðið við því að veita þennan litla styrk.

*Garðar Þorsteinsson: Ég mun ekki tefja umr. lengi. Ég er flm. að nokkrum brtt. við fjárl., en ekki 1. flm. nema að tveimur till. Það, sem ég vildi leggja sérstaka áherzlu á, er 5000 kr. fjárveiting til sjóvarnargarðs og uppfyllingar í Ólafsfirði. Þetta verk er þegar unnið og kostaði 30000 kr. Alþ. mun hafa álitið, að hér væri um einkafyrirtæki að ræða, sem ekki ætti að njóta opinbers styrks. Þessi skoðun er á misskilningi byggð. verk þetta er reist eftir teikningum og áætlunum vitamálastjóra og að öllu leyti að hans fyrirsögn. Þessi sjóvarnargarður og uppfylling er þess eðlis, að það kemur til góða allri útgerð Ólafsfjarðar og þeim, sem vildu leggja þar upp síldveiði. Samskonar mannvirki hafa verið styrkt áður með 1/3 hl. kostnaðarverðs. Ég skil ekki í því, að neitt það hafi komið fram, er geri það að verkum, að Ólafsfirðingar eigi ekki að njóta sama styrks og venja hefir verið að veita áður. Þá vildi ég og leggja áherzlu að, að till. um 25000 kr. fjárveitingu til Siglufjarðarskarðsvegar verði samþ. hað er vitanlegt, að fjöldi manna streymir til Siglufjarðar yfir sumartímann, en Siglfirðingar eru útilokaðir frá því að hafa samband við uppsveitirnar landveg. Sú búfjárrækt, sem unnt er að stunda í Siglufirði sjálfum, fullnægir á engan hátt þörfum kaupstaðarins, og verður því að flytja það, er til vantar af landbúnaðarafurðum. annaðhvort á hestum yfir Siglufjarðarskarð eða á bátum innan úr Eyjafirði. Þá vil ég að lokum minnast á eina brtt., sem ég álít, að hv. framsóknarmenn hljóti sóma síns vegna að samþ. Undanfarið hefir styrkur til verzlunarskóla Íslands og samvinnuskólans í Reykjavík numið 10000 kr. samtals, og hafa verið greiddar 5000 kr. til hvors skólans. Ég legg til, að veitt verði sama upphæð áfram, en að greiðsla til hvors skólans fari eftir nemendafjölda. Síðastl. ár voru í verzlunarskóla Íslands 300 nemendur og í samvinnuskólanum 52 nemendur. Finnst mér fjarri öllum sanni, að skóli, sem hefir sex sinnum færri nemendur, njóti sama styrks og hinn; í samvinnuskólanum hefir komið um 100 kr. styrkur á hvern nemanda, en um 16 kr. á hvern nemanda verzlunarskólans. Hér er ekki farið fram á annað en að lögfesta það, sem áður hefir verið lögfest í öðru tilfelli. Á ég þar við samþykktir síðasta þings viðvíkjandi héraðsskólunum, þar sem styrkveitingar eru miðaðar við nemendafjölda. auk þess hefir hin góða og gilda höfðatöluregla verið látin gilda hér í öðrum tilfellum sérstaklega.

Er hv. þm. genginn inn á hana?

. Ég hefi sagt, að þessi regla geti verið góð, en hún er það ekki alltaf. Í þessu tilfelli er hún sanngjörn, en öðru máli er að gegna um þau tilfelli, þar sem flokksbræður þessa hv. þm., sem greip fram í, beita henni til hins ýtrasta. Ég vænti þess. að Alþ geti fallizt á þessa till. mína, sérstaklega með tilliti til þess, að lögfest hefir verið samskonar ákvæði í héraðsskólalögunum. Ég myndi mótmæla því, ef því væri haldið fram um nokkurn þm., að hann væri svo ósanngjarn, að hann vildi láta greiða sama styrk til skóla, sem hefir 300 nemendur, og skóla, sem hefir 52 nemendur.

*Eiríkur Einarsson: Ég mælti í gærkvöldi nokkur orð með þeim brtt., sem ég er bendlaður við, og skal ég ekki ítreka það nánar, en það, sem nú gefur mér tilefni til að rísa úr sæti, er brtt. á þskj. 372, II, sem útbýtt hefir verið hér á elleftu stundu. Það er styrkur til Jón Thorarensens prests í Hruna til ritstarfa. Ég beið svo lengi með þessa till. mína, því að ég bjóst við, að aðrir myndu verða til þess að bera fram þessa styrkbeiðni. Ástæðan fyrir því, að ég tel rétt, að sr. Jón hljóti þennan styrk, er sú, að ég álít, að hann hafi umfram aðra stéttarbræður sína, að þeim ólöstuðum, því ritfimi, að óhætt er að fullyrða, að hann sé rithöfundur að eðlisgáfum, rithöfundur af guðs náð. Hann er mjög áhugasamur og hefir sýnt mikla kostgæfni í að safna ýmsum þjóðsögum og ísl. fræðum og er sérstaklega natinn að finna, hvað feitt er á stykkinu. Auk þessa verð ég að telja, að sr. Jón sé snillingur í framsetningu. Sé það skrumlaust, sem ég hefi hér sagt og ég ætla, þá hefir slíkt alltaf verið mikilsmetið hér á landi, og því meir sem er á liður, eins og allt, sem hefir varanlegt gildi. Ég hefi heyrt glögga menn segja, að rithætti sr. Jóns mætti líkja við rithátt Gísla Skúlasonar á Breiðabólsstað, er skrásett hefir margar beztu sögurnar í þjóðsagnasafni Jóns Árnasonar, og við rithátt Brynjólfs Jónssonar á Minna-Núpi. En um þetta geta þeir sannfært sig, er lesa Rauðskinnu. Sr. Jón hefir gefið út 3 væn bindi af þessu safni og hefir það fjórða í smíðum. Fái hann ekki styrkinn, verður hann að byggja þar af sínum vanefnum, því að hann er fátækur maður. Sr. Jón naut nokkurs styrks til ritstarfa í fjárl. undanfarin ár, en þegar menntamálaráð úthlutaði styrkjum í vetur, varð hann afskiptur, veit ég til þess, að mörgum þótti það ekki maklegt. Hvað sem um það má segja, hvort úthlutun styrkja til skálda og listamanna eigi að vera í höndum menntamálaráðs eða í höndum Alþ., vil ég fullyrða, að öllum getur yfirsézt. Fyrir tveim árum lét ég fyrstur manna í ljós þá skoðun mína, að það væri ógerlegt fyrir þm. að hafa úthlutun þessara styrkja með höndum. Þetta er enn mín skoðun, en þar með er ekki sagt, að menntamálaráði geti ekki yfirsézt. Ég tel ýmsar ráðstafanir þess ekki réttar. Álít ég og hentast, að þeir, sem þessa úthlutun hafa með höndum, séu þess meðvitandi, að vakað sé yfir því, að hún fari sem réttlátlegast fram. Þegar sá er afskiptur, sem maklegur er styrks, er sjálfsagt að draga það fram í dagsljósið. Hitt getur engum dulizt, að í þeim mikla fjölda manna og kvenna, sem um þessa styrki sækja, eru margir, sem eru miður verðugir, og allt niður í fúskara á þessum sviðum. Það er sitt hvað, að styrkja með einhverjum upphæðum fátæka menn, sem þegar hafa sýnt, að eru góðum rithöfundahæfileikum gæddir og þurfa ekki framar skólunar við, eða að vera að gefa undir fótinn með styrkveitingum fólki, sem aldrei kemst lengra en svo, að því er hjálpað eftir skólabekkjum, þar sem námið getur ekki orðið annað en tilraun til þess að verða rithöfundur. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þennan lið. Ég treysti því, að hv. þm. skilji, að sr. Jón Thorarensen er maklegur þessa styrks, enda hefir hann áður notið styrks á fjárl. verði út hlutun styrkja til skálda og listamanna í höndum menntamálaráðs, má það gjarnan sjást, að þessi till. hafi verið borin hér fram, hvort sem hún nær samþykki eða ekki. Læt ég svo staðar numið, þar sem ég vil ekki verða þess valdandi að spilla hinum dýrmæta hvíldartíma manna með lengri töfum.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Ég er hér meðflm. að alimörgum brtt. á þskj. 308, og hefir að vísu verið mælt fyrir sumum þeirra af hv. 1. landsk. (BrB) og hv. 4. landsk. (ÍslH), en ég vil drepa nánar á ýmsar þeirra. 1. brtt. er um að lækka borðfé konungs úr 75 þús. í 15 þús. kr. Það er heldur meira en við höfum lagt til áður, en við viljum fylgja fordæmi þjóðstj. í því að skera rösklega niður þar, sem gjarnan sýnist mega spara. Þetta borðfé hefir nú hækkað mjög, að samt skapi og dönsk króna, og kemur fram í því, að ekki er litið á konunginn sem íslenzkan embættismann. Fara þá skyldurnar við hann að verða harla vafasamar. Þá leggjum við til að fella niður 50 þús. kr. greiðslu til verzlunarfulltrúa erlendis. Ég býst við, að þau verzlunarfyrirtæki, sem standa að innflutningi til landsins og útflutningi, muni hvort sem er hafa sína viðskiptafulltrúa í Ameríku og annarstaðar í aðalmarkaðslöndum okkar, og muni vera fær um að bera kostnaðinn af þeim sjálf. Þá er brtt. um að spara 50 þús. af hinum áætlaða kostnaði við lögregluna í Reykjavík. Ég álít það óhætt, og þeim peningum betur varið til atvinnuaukningar en til að vopna lögregluna, í þeim tilgangi, að hún geti þá betur slegið atvinnuleysingjana niður. Sakamálakostnaður ætti líka að geta lækkað, eins og við leggjum til, úr 65 þús. í 50 þús. Þó að hið háa Alþingi stefni nú í flestu í öfuga átt við þessar brtt. okkar, kemur að því, að menn sjái, að þær stefna rétt. Þá vil ég nefna XV. brtt., um 20 þús. kr. til kennslu í nýjum námsgreinum samkv. till. háskólaráðs, og falli þá niður styrkurinn til viðskiptaháskóla, ennfremur að framlag til íþróttasjóðs hækki úr 30 þús. í 50 þús. kr. Um fyrri liðinn get ég vitnað til þeirra raka, sem háskólaráðið hefir borið fram, og óska um miklu fjölbreyttari kennslu en nú er kostur. Um mál íþróttasjóðs hefir nú orðið sú breyting, sem ég sé á þskj. 327, að fjvn. vill hækka tillögu sína um framlagið úr 32 þús. í 40 þús. kr. Þó að það gangi fram, væri ekki fullnægt þörfunum, og munum við sósíalistar halda fram till. okkar og reyna, hvort alvara hefir verið bak við fögur orð hv. þm. hér um daginn, þegar þessi upphæð, 50 þús., þótti yfirleitt ekki of há, en fellt var að binda hana til margra ára. Um XXIX brtt. hefir hv. 1 landsk. rætt. Um atvinnuþörfina, sem er fyrir höndum, eru allir sammála. Ófaglærðir verkamenn hafa það kannske ekki bölvaðra en áður, ef hitaveitan heldur áfram og útgerð verður allmikil vegna styrjaldarmarkaðs. En fiskverkun sýnist enga atvinnu munu gefa í sumar. Og menn vita, hvernig lítur út með byggingarvinnuna. Hér er því ekki að ræða um þörfina, heldur vilja hv. þm. Þessu skyld er XXXVI. brtt., unt að hækka framlag til byggingarsjóða kaupstaða og kauptúna úr 120 þús. í 300 þús. kr., eða til vara í 180 þús. kr. því örðugra sem er um byggingar almennt, því meiri er nauðsynin að byggja fyrir þá fátækustu í landinu, strax þegar um hægist eftir stríð. Þeir hv. þm., sem berjast nú fyrir ýmsum till. um að leggja fé í sjóði, nýja sjóði. ættu a.m.k. að vera með því að halda loforð, gefin um 1930, við þá sjóði, sem fyrir eru, og horfa til slíkra þjóðþrifa sem þessir byggingarsjóðir. Síðasta brtt. okkar er um að fella burt lækkunarheimild gjalda, er nemur 35% og er geysileg skerðing á fjárveitingarvaldi Alþingis. Annað eins á ekki að standa í fjárl. Alþingis, sem er að ræða um það að treysta sinn lýðræðislega rétt. Ef ástandið breytist svo, að slíkrar lækkunar sé þörf, á að kalla þingið saman, því að þá verður hvort sem er að grípa til nýrra ráðstafana og þyngja álögur á þeim, sem geta borið þær, eða skera niður önnur gjöld en þessi heimild nær til. Þá vildi ég að lokum minnast á brtt. um styrk til skálda og listamanna. Ég held ég hafi aldrei áður talað um það mál hér á þingi, en kemst ekki hjá því, þegar deilt er um, hvort vísa eigi þeim málum til menntamálaráðs, illu heilli, að ég tel, eða samþ. till. fjmrh., sem vill halda þessu fjárveitingarvaldi í höndum þingsins, og ennfremur liggja fyrir brtt. einstakra þm. um styrk til manna, sem útiloka átti af pólitískum ástæðum. Hæstv. fjmrh. (JakM) vildi skýra það í ræðu sinni. hvers vegna hann hefði skorið niður styrkveitingar til Halldórs Laxness, Þórbergs Þórðarsonar og Jóhannesar úr ilötlunt. Það var af því, að þessir menn væru annarar stjórnmálaskoðunar en hann; þeir væru móti hagsmunum þjóðfélagsins, og hann hafði mjög einkennileg orð um þeirra afstöðu. Hann dæmdi skáldin eingöngu eftir því, hvaða pólitískar skoðanir þau hefðu, minntist ekki á skáldskap þeirra, og ekki Jónas Jónsson heldur, hv. þm. S.-Þ. Það var eins og þessir hv. þm. teldu listargildi verka þeirra hafið yfir allan efa, og er það gleðilegt, ef það sýndi háttstandandi listarsmekk þeirra þm. En hvað átti hæstv. ráðh. við, þegar hann hélt því fram, að skáldin væru „móti lýðræðinu“? Ekki þó móti mannréttindunum, lýðræðinu í eiginlegri merkingu sinni? Nei, þarna eru skáld, sem hafa ráðizt á óréttlætið og hræsnina í þjóðfélaginu með brennandi hita og fordæmt það mannréttindaleysi og Iýðræðisskort, sem lamar alla alþýðu. Um þetta eitt eru þeir í rauninni sakaðir og fundnir sekir. Þess vegna þora menn ekki að vega að skáldskap þeirra. Ég ætla ekki að hafa upp neitt úr skáldskap þessara manna fyrir hv. þm., þeir telja sig ekki varða um annað en pólitískar skoðanir þeirra. Að því hefir verið fundið, hve Leiðinlega var deilt hér á þinginu um skáldskap Þorsteins Erlingssonar af líku tilefni fyrir rúmum mannsaldri. Þær deilur urðu mörgum þm. til skammar síðar. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp nokkrar setningar, sem gefa hugmynd unt. hvernig þær umr. voru. Fyrst tek ég orð eftir Skúla Thoroddsen 1903 ( Alþt. B, 448–49): „Sumir hafa fundið það að Þorsteini Erlingssyni, að skáldskapur hans hafi gengið í eina of ákveðna stefnu; en þingið á í þessum efnum eigi að dæma milli mismunandi lífsskoðana, ekki að gá að því, hvort maðurinn aðhyllist þá trúarstefnu, sem ríkið hefir sett stimpil sinn á, heldur líta á hitt, hvort maðurinn er skáld, sem bókmenntum þjóðar vorrar er sómi að.“ Ég býst við því, að þessi fáu orð Skúla eigi fullt erindi til okkar enn í dag. Eru það lífsskoðanir þeirra eða skáldskapurinn, sent á að dæma þá eftir? Þá er að taka nokkur atriði upp eftir þeim þm., sem deilt höfðu um Þorstein fyrr á þingum, t.d. 1897 ( Alþt. B, 1007, 1157). Guðjón Guðlaugsson segir: „En svo er ein ástæða til: mér finnst það næsta óviðkunnanlegt að veita þeim einum af skáldunum styrk, sem annaðhvort opinberlega hafa ráðizt á kristindóminn og reynt til að rífa það niður, sem þjóðinni er helgast, eða starfa í þjónustu kirkjunnar, en gera það þannig, að þeir eru hvorki heilir né hálfir, heldur bera kápuna á háðum öxlum. Menn gætu dregið af því þá ályktun, að alþingi áliti það sérstaklega verðlaunavert að níða niður kirkju og, kristindóm.“ Bæði Þorsteinn og Matthías Jochumsson eiga þessar hnútur. Sr. Sigurður Gunnarsson segir, að Þorsteinn hafi ekki aðeins gert árásir á kirkjuna, sem geti náttúrlega verið verðskuldaðar og þarfar, heldur einnig á sjálfa guðstrúna, og bætir við ( Alþt. 1897, B. 1127): „Á þennan hátt grefur hann sumstaðar í kveðskap sínum grundvöllinn undan hinni réttu siðferðislegu tilfinningu - ég get ekki verið með því að launa þessar tilraunir með því að veita til þeirra styrk af opinberu fé.“ Jens Pálsson er einkum hneykslaður yfir því, hvert léttmeti kveðskapur Þorsteins sé, og heldur svo áfram ( Alþt. 1897, B. 1097): „Hitt er verra, að efnið er sumstaðar ljótt og spillandi, bæði andlega og siðferðislega. - En ljóð hans eru snauð að því, sem gefur skáldskapnum sitt sannarlega gildi. Hann skortir lyftandi kraft og göfugar hugsanir.“ Nú hafið þið heyrt, hvað þessir þrír virðulegu þm. 19. aldarinnar höfðu að leggja til mála. Loks tek ég orð eftir Jón Jónsson í Múla, 2. þm. Eyfirðinga ( Alþt. 1897, B. 1157 ): “Þegar hann (Jens Pálsson) t.d. talar um, að „tendens“ í kvæðum Þorsteins Erlingssonar sé siðspillandi, þá verð ég að gera á algerlegu gagnstæðu máli, því að ég held, að við eigum ekkert íslenzkt skáld, sem sé minna siðspillandi en Þorsteinn Erlingsson.“ Nú vildi ég aðeins segja við ykkur, hv. þm., að þessir gömlu kirkjulega sinnuðu menn, sem töluðu á sínum tíma móti Þorsteini Erlingssyni, gerðu það af eðlilegri sannfæringu, sem við ættum að geta skilið. Sagan má ekki dæma þá of hart. þó að hún hafi þegar dæmt málstað þeirra. Sagan á miklu örðugra með að afsaka á sínum tíma afstöðu þeirra, sem tala nú gegn mönnum eins og Halldóri Laxness gegn sinni betri vitund. Ástæðan er sú, að þrá var þessi barátta miklu síður stéttareðlis en nú og yfirdrepsskapur auðvaldsþjóðfélagsins miklu minna ráðandi. Það er eftirtektarvert, að ákærurnar á hendur Þorsteini miðast allar við kristindóminn, enginn fæst um það, þótt hann hafi sagt ljótt um þjóðfélagið. Og hafði hann þó sannarlega ort svo, að eftir mundi tekið nú á dögum og sagt hann væri fjandmaður þjóðarinnar og lýðræðisins og mannréttindanna. Hann tók fram, að árásir sínar á kirkjuna kæmu af því, að hún væri verkfæri auðvaldsins: „Á prestana og trúna vér treystum þó mest að tjóðra og reyra ykkur böndum, því það eru vopnin, sem bíta hér bezt í böðla og kúgara höndum. við vonum það gullokið standi í stað og stöðvi ykkar sonu og dætur, sem herðir nú frjálsbornu hálsunum að og hryggina svínbeygjast lætur.“ Þó að þessir 19. aldar þm. væru fullir af hleypidómum sinnar tíðar, hlustuðu þeir á annað eins og þetta óttalaust. Nú er óttinn kominn hjá þeim, sem standa vörð um auðvaldsskipulagið, og þá finnst þeim þetta, en ekki guðleysið, vera brot gegn því allrahelgasta. Ég held okkur sé það nauðsynlegt, einmitt í sambandi við þessar umr. um skáldin og andlegt frelsi í landinu, að líta aftur til 19. aldar mannanna, sem deildu um 600 kr. styrkinn til Þorsteins Erlingssonar. Já, það er ekki hlæjandi að 600 krónum, þær voru a.m.k. eins mikið þá og þrjú þúsund nú; hv. þm., sent hér sitja, þurfa ekkert að vera upp með sér af vaxandi rausn sinni við andans menn. Og líklega muna allir þm. þá landfleygu vísu, sem út af þeim 600 kr. var ort. Nú veit ég, að formælendur afturhaldsins á þingi afsaka sig með því, að Þorsteinn hafi ekki verið þjóðskipulaginu eins andstæður og t.d. Halldór Laxness, og því sé ekki víst um sig, að afturhaldið og ofstækið sé verra nú en afturhald 19. aldar. Þeim skjátlast. var það ekki Þorsteinn, sem kvað: „Þá nötrar vor margyllta mannfélagshöll, sem mæðir á kúgarans armi, sem rifin og fúin og rammskekkt er öll og rambar á helvítis barmi.“ Ég veit ekki, hvort þeir kveða núna öllu fastar að orði eða djarflegar móti þjóðfélaginu en í þessum vísum Þ. E. Ef skáldin núna vilja eyðileggja þjóðfélagið, eins og hæstv. fjmrh. talaði um, held ég mætti snúa því öllu skarpar upp á Þorstein. Þá mun verða sagt, að ekki hafi Þorsteinn verið slíkur föðurlandsleysingi sem skáldin séu nú. Og jæja, hvað nefna þeir Þorstein annað en föðurlandsleysingja, þegar hann „kallar sitt föðurland viðstöðulaust af harðstjórum himins og jarðar“? Þorsteinn vissi, að fjöldinn átti ekki föðurland sitt, heldur varð að vinna það af þeim, sem hafa rænt því af honum. Eða þó ef þm. telja, að afstaða til stríðs og utanríkismála geti réttlætt styrksvipting og fordæming á skáldum, sem neita að fylgja valdhöfunum eftir, skal ég minna á skáldið Stephan G. Stephansson, sem flestir þm. meta ekki minna en Þ. E. Það stóð stríð 1917. Bandamenn voru, eins og alltaf, að berjast fyrir lýðræðinu, en þjóðverjar höfðu tekið Belgíu líkt og Pólland núna. Það var sagt, að þeir væru ættlerar, sem færu ekki til vígvallanna til að berjast fyrir lýðræðið, og fjandmenn þjóðfélagsins hétu þeir, sem leyfðu sér að segja, að stríðið væri ekki háð fyrir lýðræðið, heldur fyrir auðvaldið. Þessa er gott að minnast, þegar Halldór Laxness eða Þórbergur eru merktir fjandmenn þjóðfélagsins fyrir skoðanir, sem þeir hafa - eða skoðanir, sem þeir hafa ekki - á þessu stríði og orsökum og tilgangi þess. Ég vil minna á, hvernig Stephan G. lsir því í kvæðinu vopnahlé, að hermaðurinn, sem berst, „á hvergi fet af föðurlandi“, og á hina bitru og átakanlegu kveðju Fjallkonunnar til íslenzkra Kanadahermanna við heimkomuna: „Mér hrynja tár um kinnar, mér hrekkur ljóð af vör við heimkomuna ykkar úr slíkri mæðuför, með skarð í hverjum skildi, með bróðurblóð á hjör. Þann allra stærsta greiða en vildarlaust - mér vann sá vopnum fletti börnin mín, og sátt er ég við hann, um gest minn síðan óhrædd er og hult um heimamann. En vei sé þeim! og vei sé þeim, sem véla knérunn minn að vega blindra höndum í grannaflokkinn sinn, eins hermilega og Höður til óráðs auðsvikinn. Minn frið til þeirra, er féllu. Þú kyrrð og kös þá geym ! Og Kainsmerki leyndu undir blóðstorkunni á þeim. En að fá þá minni menn, sem heimtast aftur heim, er hugarraun mér þyngst.“ Þetta er ort til þeirra manna, sem berjast fyrir lýðræðinu og föðurlandi sínu. Þetta kvæði er ort af þeim manni, sem ég veit. að hver einasti þm. lítur upp til, ekki einungis sem skálds, heldur einnig sem mesta spekings, er íslenzka þjóðin hefir alið. Mynduð þið nú, hv. þm., ef þið ættuð kost á því að bjóða St. G. St. heim, segja, að þið vilduð ekki líta við slíkum manni, vegna þess að hann tæki svona afstöðu í erlendri pólitík. En ég vil nú spyrja ykkur, hv. þm.: Gætuð þið nú ekki byrjað á því að viðurkenna skáldin, meðan þau eru lifandi, en sleppa heldur hinu, að reisa fagra legsteina, þegar þau eru dáin? Ég held a.m.k., að það væri mikið framfaraspor. Þarf það að endurtaka sig, að alitaf sé leikinn sami leikurinn í þessu efni? Ég vil svo að síðustu segja það, að af hálfu Þm. virðist eingöngu rætt um það, hvort þessi þrjú skáld eigi að fá styrk vegna sinna pólitísku skoðana. en alls ekki um hitt, hvort þau séu þess verðug vegna sinna listamannahæfileika. Ég vil í þessu sambandi minna ykkur. hv. þm., á tvær bendingar úr níðkvæði um Breta, eftir Stephan G. Stephansson. Þær eru svona: „Og öllu, er skrifa skáldin þín, er skildingsmerkið sama á !“ Alþ. Íslendinga er, með því að ætla að gera þá kröfu til skáldanna, að þau yrki eins og hagsmunir hinna ríku bjóða, að þrýsta skildingsmerkinu á enni hvers einasta manns, sem vill halda uppi skáldskap og listum á því herrans ári 1940. Það á að refsa þessum skáldum með því að taka af þeim styrkinn, vegna þess að þau hafa ráðizt á ranglætið og óréttlætið í þjóðfélaginu. Það er aðalsmerkið, sem ein hin beztu skáld Íslendinga fá hjá Alþ. 1940.



Ég er ekki frekur í kröfum á fjárl. heldur en áður. Það er aðeins ein lítil till., sem ég er 1. flm. að, en er meðflm. að 2–3 öðrum till., öllum smáum. Ein þeirra er á þskj. 308,XVII, og er um það að veita sögufélagi Skagfirðinga ofurlítinn styrk til þess að það geti launað mönnum þar í héraðinu, er vinna að því að safna ýmiskonar fróðleik um það. Ég er einnig meðflm. að till. á þskj. 327,III, og þar sem mér hefir borizt sú frétt, að 1. flm., hv. 4. þm. Reykv (PHalld), hafi veikzt hastarlega, þá ætla ég að segja fáein orð um þessa till. Þessi till. er um það að veita 6000 kr. til bókavarðar við háskólann, þar á meðal við safn dr. Benedikts Þórarinssonar. Ég held, að það hafi verið fyrir ófullnægjandi upplýsingar, að till. svipuð þessari kom fram við 2. umr., þar sem lagt er til að lækka þennan styrk nokkuð. Ég held, að hv. þm., og sömuleiðis hv. fjvn., hafi ekki verið kunnugt um það, að safn þetta ætti þegar í stað að koma undir eign háskólans, heldur hafi menn búizt við því, að það yrði ekki fyrr en seint, sem til þess kæmi. En þetta er ekki svo, heldur mun þetta safn verða tekið upp í bókhlöðu háskólans þegar hún er tilbúin. Nú vita allir, að það er mikið verk að starfa við söfn, svo að vel sé; þar að auki ræður háskólinn yfir mörgum fleiri bókasöfnum, t.d. bókasafni Finns Jónssonar, sem hann gaf og geymt er hér niðri. Svo eru fjögur önnur stór bókasöfn. Allt þetta verður að sameina í hinu nýja háskólahúsi, og hafa þar eina stóra bókhlöðu og lestrarsal. Það má því gera ráð fyrir, að óhjákvæmilegt verði að hafa einn bókavörð, og ef til vili verður ekki hægt að komast af með einn mann, heldur yrði a.m.k, að hafa einhvern honum til aðstoðar. Það er þetta tvennt, sem gerir það að verkum, að ástæða er til þess fyrir hv. þm., að samþ. þessa till, annarsvegar að safn dr. Benedikts Þórarinssonar kemur nú þegar að notum, en hinsvegar að hafður verður opinn lestrarsalur í háskólanum. Ég vildi segja þessi fáu orð um till., ef svo skyldi fara, að enginn annar talaði fyrir henni. Ég er svo meðflm. að till. á þskj. 327,XIV, ásamt hv. þm. N.-Ísf. og hv. 1. þm. Skagf., sem er 1. flm., og geri ég ráð fyrir, að hann muni mæla fyrir þeirri till. En hún er um að veita Örlygi Sigurðssyni styrk til myndlistarnáms. Þessi maður er sonur Sigurðar skólameistara á Akureyri, og eru margir, sem hafa séð myndir eftir hann, og ber öllum saman um, að hann sé góður dráttlistarmaður. Sú eina till., sem ég er einn flm. að, er á þskj. 308,XXII; hún er um það að veita Ágúst Sigurmundssyni myndskera 1000 kr. styrk. Það getur æfinlega verið álitamál, hverjum listamanni eigi helzt að veita styrk og hverjum ekki. Ég get ekki sagt, að ég sé persónulega kunnugur þessum manni, en ég hefi séð nokkur af verkum hans, og mér finnast þau bera vott um óvenjulega þroskaðan listasmekk. Mér finnst oft í tréskurði koma fram vandvirkni og fágun, án þess að það sé í raun og veru svo mikil list, en mér finnst þó í myndum þessa manns koma fram verulegur listamannssmekkur. En á hinn bóginn er mjög erfitt fyrir hann að hafa ofan af fyrir sér með myndskurði, vegna þess að hér er mjög lítill markaður fyrir slíka hluti. Ég hefi þess vegna, þrátt fyrir mikla íhaldssemi í þeim efnum, borið fram brtt. við fjárl., þar sem farið er fram á að veita þessum manni styrk, til þess að hann geti haldið myndskurðinum áfram. Ég skal svo ekki þreyta menn með frekari umr., en skal geta þess, að beztu meðmælin, sem ég gæti gefið þessum manni, væru þau, að ég léti myndir eftir hann ganga meðal þm., og myndi það þá bæta upp, hvað ég hefi talað lélega fyrir þessari till.

* Frsm. (Bjarni Bjarnason): Það er vitanlega ógerningur að tala ýtarlega um allar þær till., sem hér eru komnar fram, og þó að fjvn. sé á móti þeim flestum, þá er það ekki vegna þess, að þær séu ekki þess virði að vera fram bornar, heldur vegna hins, að fjvn. hefir áður með till. sínum borið fram það, sem hún taldi fært, án þess að útkoma fjárl. yrði allt of óhagkvæm. Ég mun þó aðeins minnast á nokkrar till., sem n. mælir með, að verði samþ. En áður en ég vík að þeim, verð ég að segja örfá orð um eina brtt. fjvn., sem mér hefir sézt yfir að minnast á í framsöguræðu minni í gær, það er 69. till., c-liður, á þskj. 272. Þessi till. er um það að kaupa Langholt við Reykjavík, ef tiltækilegt þykir vegna verðs og annara atriða, sem þar koma til greina. En þetta er gert í því skyni, að búið á Kleppi verði flutt að Langholti, en að Kleppsfjósið aftur á móti verði innréttað sem sjúkrahús, og þá sérstaklega fyrir þá geðveika sjúklinga, sem órólegastir eru. Þetta fjós er mjög góð bygging, og er talið líklegt, að því megi breyta í sjúkrahús. N. leggur þetta til aðeins með því skilyrði, að Reykjavíkurbær taki verulegan þátt í að breyta fjósinu, og jafnvel geri það að öllu leyti. Mér hefir skilizt, að Reykjavíkurbær mundi fást til þess að láta framkvæma þetta verk með því skilyrði, að þeir sjúklingar, sem nú eru hér í bænum, verði látnir ganga fyrir um húsrúm. Með þessari till. er ríkisstj. heimilt að athuga þetta mál og gera þessi kaup, ef henni þykir tiltækilegt. Þá eru nokkrar till. á þskj. 308, sem ég vil aðeins minnast á. Í fyrsta lagi er það IX. till., frá hv. þm. Snæf., um greiðslu til bryggjugerðar í Stykkishólmi. Þessi till. er hækkun upp í 12 þús. kr., en fjvn. hafði ætlazt til, að þessi fjárhæð yrði 6 þús. kr., og má vel vera, að mér hafi sézt yfir að geta þess í framsöguræðu minni, en ég vænti þess, að hv. þm. taki sína till. aftur. - Þá er X. till. á sama þskj., frá nokkrum þm.; Það er fjárveiting til öldubrjóts á Siglufirði, endurveiting. Það mun ekki hafa verið hafið allt það fé, sem á fjárl. hefir verið veitt til þessa verks, en mér hefir skilizt, að flm. myndu fáanlegir til þess að taka till. aftur, ef fjmrh. vildi lýsa því yfir, að þetta fé yrði greitt, ef nægileg rök lægju fyrir um það, að fjárveitingin hefði ekki verið fullnotuð. Ég hefi átt tal um þetta við fjmrh., og hann sagði mér, að þetta myndi verða greitt, ef þau rök lægju fyrir, að fjárveitingin hafi ekki verið hafin að öllu leyti. - Þá er till. á sama þskj., XXXIV, um búfjárrækt. N. leit svo á, að þessi till., um að hækka tillagið úr 68 þús. kr. upp f 70 þús. kr., væri réttmæt, og mælir með, að hún verði samþ. - Þá er enn till., á sama þskj., X L., um það, að veita þús. kr. til rannsókna og varna gegn útbreiðslu riðuveikinnar í Svarfaðardal og til stuðnings bændum, er beðið hafa tjón af völdum hennar. Fyrir hönd fjvn. vil ég geta þess, að hún er fús til að skrifa ríkisstj. og fara fram á, að rannsókn á þessum fjársjúkdóm fari fram. Ég get því búizt við, að flm. fallist á að taka þessa till. aftur á þessu stigi málsins. - Þá er smátill. á sama þskj., XLVI, sem fjvn. telur réttláta, hún er um það, að hækka styrk til Sigríðar Jónasdóttur. - Þá er XLIX. till., um að hækka styrk til Eiríks Steingrímssonar; n. leggur einnig til, að hún verði samþ. Till. fjvn. á þskj. 327 um íþróttasjóð hefi ég áður mælt fyrir, og sé ég ekki ástæðu til þess að endurtaka það. - Þá er X.X. till. á þskj. 327, um mæðiveiki og garnaveiki. Ég hygg, að flm. verði fúsir til þess að taka þessa till. aftur, þar sem komin er fram till. frá fjvn. um að hækka c-lið, í um 20 þús. kr., en brtt. sú, sem hér um ræðir, fer fram á það, að orðalaginu verði breytt, þannig að í stað „mæðiveiki“ kemur: mæðiveiki og garnaveiki. Ég bið flm. að athuga þetta. - Þá er XXVI till. í sama þskj., frá hv. þm. A.–Sk., sem n. mælir með, að verði samþ. Um XXVI. brtt. á þskj. 327, frá hv. þm. Vestm., um að láta halda áfram verki því, sem hafið hefir verið til varnar gegn landbroti í vestmannaeyjum, vil ég láta þess getið, að fjvn. hefir ekki stutt óskir manna um þetta efni og neitað um það óskum, sem komið hafa bæði frá Flateyri og Akranesi, með það fyrir augum, að þetta verk verði unnið af fé, sem ætlað er til atvinnuaukningar, enda eru um það bein fyrirmæli í sambandi við þessi fjárframlög og meðferð þeirra, að þau skuli nota í þessu skyni. Á þskj. 333 eru tvær till., sem ég vil minnast á. Fyrri till. er um flugmál. N. hafði borizt erindi frá flugfélaginu um aukna fjárveitingu og töluvert hærri en þá, sem nú er gert ráð fyrir. Óskaði n., að ríkisstjórnin segði sitt álit um þetta mál, og að því athuguðu og í samráði við ríkisstjórnina er till. fjvn. fram borin, og mælir n. með því, að þessi till. verði samþ. - III. till. á sama þskj. er um framræslu og vegagerð á löndum ríkisins. 300 þús. kr. Hæstv. ráðh. getur þess, að þessi tillaga sé tekin aftur. Þá er á þskj. 542 ein till. frá hv. samgmn. Fjvn. mælir að sjálfsögðu með því, að þessi till. verði samþ. Það hefir jafnan verið venja, að hv. samgmn. athugaði fjárveitingar til flóabáta yfirleitt, og till. hennar hafa ætíð verið teknar til greina. Þá er hér till. á þskj. 386 frá fjvn., um að veita allt að 100 þús. kr. til hafnargerðar við sunnanverðan Faxaflóa. N. hafði áður flutt till. um sama efni, þar sem þessi fjárveiting var bundin við Njarðvík, en að athuguðu máli þótti ákjósanlegra að hafa það óbundið og láta rannsaka, hvar ákjósanlegastur staður væri, og í sambandi við þá rannsókn er ríkisstj. heimilað að nota þessa upphæð, og gerði ég allýtarlega grein fyrir þessu atriði í framsöguræðu minni. Ég sé hér ekki fleiri till., sem ég hefi fengið tilefni til að mæla með, en vildi aðeins að lokum segja örfá orð um afgreiðslu fjárl. í heild sinni. Greiðsluhallinn á væntanlegum fjárl., eins og þau verða samkvæmt till. fjvn., hefir m.a. leitt til þess, að hæstv. fjmrh. hefir látið orð falla um það, að jafnvel myndi rétt að nota heimild þá, sem hæstv. ríkisstj. er veitt í 22. gr. fjárlfrv., 13. lið, til þess að ná greiðslujöfnuði. Ég vil vona, að tekjur ríkissjóðs reynist svo ríflegar, að þær nægi til þess að greiða að fullu þau útgjöld, sem gert er ráð fyrir í fjárlfrv., og önnur þau útgjöld, sem að höndum geta borið, en ekki eru fyrirsjáanleg. En fari svo, að ríkistekjurnar reynist lægri en gjöldin, án þess þó að þær reynist nokkuð verulega lægri en áætlað er í fjárl. fyrir 1941, sýnir samþykkt heimildarinnar, að Alþingi ætlast ekki til þess, að hún verði notuð, nema ríkistekjurnar bregðist að verulegu leyti. Þá ber einnig að líta svo á samþykkt Alþingis á þessu ákvæði, að hver eintakur ráðh. sé ábyrgur gagnvart sínum flokki, verði heimildin að einhverju leyti notuð, bæði hvað snertir nauðsyn þess að nota hana og það, að lækkunin gangi hlutfallslega jafnt yfir alla þá liði, sem hún nær til. Ég vildi láta þetta sjónarmið koma skýrt fram. Hinsvegar munu ummæli hæstv. fjmrh. um greiðsluhallann einungis hafa verið sögð sem aðvörun til hv. þm. um að athuga, hvað myndi taka við, ef samþ. væru að meira eða minna leyti þær brtt., sem þegar eru fram komnar frá einstökum hv. þm. Ég vil leggja áherzlu á, að h. þm. geri sér grein fyrir, hversu hættulegt það er að auka gjöldin á fjárl. nokkuð verulega umfram það, sem fjvn. leggur til. Vænti ég, að hv. þm, athugi það í tíma, hversu áríðandi er, hvernig fer um afgreiðslu flestra þeirra brtt., sem fram hafa komið. Þær brtt., sem einstakir þm. hafa flutt nema útgjaldaaukningu, sem gerir hér um bil 1.7 millj. hækkun. á heimild 22. gr. er það fyrst og fremst ályrgðarheimild, sem nemur 130 þús. kr., og útgjöld sem nema um 750 þús. kr. á þskj. 327 er svo síðast till. til heimildar fyrir ríkisstjórnina til að kaupa síldarverksmiðjuna í Neskaupstað og framlagið til Vestmannaeyja, sem ég hefi áður minnzt á. Það er augljóst mál, að slík afgreiðsla á fjárl., hvenær sem væri, og þó sérstaklega eins og nú stendur á, bendir til hins mesta ábyrgðarleysis, þar sem samþykkt þeirra geti leitt til yfir 2 millj. kr. greiðsluhalla á fjárl. væri það til vansæmdar fyrir Alþingi að afhenda ríkisstj. slík fjárl. vil ég vænta þess fastlega, að þm. athugi vel, hvernig taka skuli á till. einstakra þm., áður en atkvgr. fer fram.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Ég þarf ekki að tala langt mál að þessu sinni. Ég sé ekki ástæðu til að fara nánar út í till. frá einstökum hv. þm., sem fram hafa komið, en ég get tekið undir það með hv. frsm., að það er lítt viðráðanlegt. Hins vegar er lítil von um árangur, eins og þingið er nú skipað að tölu þm., þótt það séu ágætir menn, sem viðstaddir eru, og má fullkomlega gera ráð fyrir, að þeir taki tillit til þess, sem hér hefir verið sagt. Þó eru það einstaka till., sem ég tel rétt að víkja að. Hv. frsm. gat þess um till. X á þskj. 308, þar sem talað er um endurveitingu styrks til öldubrjóts á Siglufirði, að það kynni að hafa verið óþarft að samþ. till. vegna þessarar upphæðar og að greiða mætti hana án þess, ef rök væru fyrir því færð við ríkisstjórnina, að slík greiðsla væri réttmæt. Ég hefi fallizt á þetta, bæði við hv. frsm. n. og aðalflm. till., og tel það í sjálfu sér ekki miklu máli skipta, hvort till. verður samþ. eða ekki, sérstaklega með tilliti til þess, hvernig afgreiðslu fjárl. yfirleitt er háttað. Næsta till., sem ég vil minnast í, er á þskj. 333,IV, frá hv. þm. Seyðf., um að veita styrk til Nikulásar Friðrikssonar, sem borin var fram till. um af hv. fjvn. á síðasta þingi, en þá felld. Ég tel hinsvegar, að sú ferð, sem þessi maður tókst á hendur, og sá árangur af henni, sem fram hefir komið í skýrslum, sem hann hefir gefið, sé þess verður, að hann sé að einhverju leyti viðurkenndur með fjárveitingu af þingsins hálfu, og mér hafa borizt tilmæli frá mönnum, sem þessum málum standa nærri og fullkomlega verður að taka tillit til, hvað segja, sem eru þannig, að ég get ekki annað en mælt með því, að sú till. verði samþ. En ég hefði heldur óskað, að hún hefði ekki verið sett þannig fram, að það væri beint skilyrði, að jafnhátt framlag yrði lagt fram af Reykjavíkurbæ, þó ég geti fullkomlega mælt með því, að það yrði gert. Ef til vilt mætti þá bera þá till. fram sérstaklega, en ég veit auðvitað ekki, hvað hæstv. forseti, sem jafnframt er till.-maður, sér sér fært í því efni.

Ég mun athuga þessa ósk hæstv. ráðh.

Þá er hér till. á þskj. 372, sem er einskonar varatill., um ritstyrk til dr. Einars Ól. Sveinssonar. Þannig er ástatt, að dr. Einar hefir haft styrk á fjárl. til ritstarfa, en í fjárlfrv. eins og ég lagði það fyrir þingið er lagt til, að veittar verði 6 þús. kr. til bókavarðarstarfs við Háskóla Íslands, og er gert ráð fyrir, að dr. Einar hafi það með höndum, eins og hann hefir fram að þessu annazt bókavarðarstarf fyrir háskólann, en fyrir mjög litla borgun. Ef sú till. verður samþ., mætti þessi ritstyrkur falla niður, en hv. fjvn. hefir flutt till. um, að þessi 6 þús. kr. styrkur skuli niður felldur, og ef svo fer, því fellur með öllu niður styrkur til dr. Einars, en sá var alls ekki tilgangurinn með minni till. upphaflega um 6 þús. kr. veitingu til bókavarðarstarfsins. En fari svo, að mín till. verði felld og öllum slíkum styrkjum vísað til meðferðar menntamálaráðs, vil ég vænta, að hann fái þá styrk hjá því. Þá er hér till. á þsk. 375, 2, frá hv. fjvn., um að breyta aftur aths. við styrkinn til Leikfélags Reykjavíkur. Eins og aths. er orðuð á því þskj., hefir hún staðið í fjárl. undanfarin ár, og þannig hefir hún verið samþ. fyrir yfirstandandi ár, en ég breytti aths. viljandi eins og hún liggur fyrir á hinu upphaflega fjárlfrv. Hv. fjvn. hefir e.t.v. ekki tekið eftir því við fyrstu yfirferð sína, en athugað það nú og þess vegna borið fram brtt. og viljað láta þá skipun haldast á þessu máli, sem verið hefir, svo að menntamálaráð gæti þannig haft hönd í bagga með starfsemi leikfélagsins. En e.t.v. stendur líka öðruvísi á um framkomu brtt. Má vera, að hún standi í sambandi við nýskeða atburði í sambandi við starf leikfélagsins. En hvað sem því líður, þá skal ég gera grein fyrir þessari breyt. á fjárlfrv. Hún er fram komin af því, að mér hefir skilizt, að engin framkvæmd hafi orðið á þessu skilyrði, og hefir það ekki verið af því, að leikfélagið hafi viljað skjóta sér hjá því að verða við því, heldur hefir menntamálaráð ekki hirt um að rækja sitt hlutverk í því sambandi. Meira að segja hefir mér verið tjáð, að svo væri málum háttað, að sá maður, sem átt hefir að hafa það hlutverk með höndum, að lesa rit leikfélagsins fyrir hönd menntamálaráðs, hafi mælzt til þess, að stjórn leikfélagsins hætti að senda sér þessi rit, svo ég sé ekki ástæðu til að hafa þennan dauða bókstaf áfram í fjárl., enda hugsanlegt, að misskilningur gæti orðið út af því, ef árekstur yrði svipaður því, sem nú hefir orðið nýskeð, vegna þess að ekki hefir verið framkvæmt eftirlit menntamálaráðs í þessu efni. A.m.k. hefir mér skilizt, að meðlimum menntamálaráðs hafi með öllu verið ókunnugt um efni þess leikrits, sem nú átti að fara að sýna, því það er ekki fyrr en komið er að því að halda á frumsýningu, að upp komu þær skoðanir meðal manna, að nokkur vafi væri á því, að leikritið væri sýningarhæft. Auðvitað hefði ekki til þessa komið, ef menntamálaráð hefði verið búið að kynna sér leikritið, eins og til var ætlazt og skilyrði hafði verið sett um. Ég veit ekki, hvort hæstv. Alþingi. að fengnum þessum upplýsingum, sér ástæðu til að taka upp aftur þetta skilyrði í fjárl., mér finnst það a.m.k. tilgangslaust. Svo eru það ekki fleiri till. einstakra hv. þm., eins þá frekar en annars, sem ástæða er til fyrir mig að gera að unntalsefni. Út af orðum. sem fallið hafa frá einstökum hv. þm. í sambandi við styrki til skálda og listamanna og þeirri breyt., sem hv. fjvn. leggur til, að gerð verði á frv. í því efni, þá hefi ég lítið um það að segja í viðbót við það, sem ég sagði í ræðu minni í gær. Mér finnst, að það, sem mælt hefir verið með því fyrirkomulagi að fá menntamálaráði það til meðferðar, vera ákaflega veigalítið, en það fyrirkomulag hinsvegar hafa töluverða agnúa. Ég er hræddur um, að þeir hv. þm., sem búnir eru að bera fram aragrúa af till. um styrki til sílda og listamanna, verði fyrir verulegum vonbrigðum við þá framkvæmd á styrkveitingunum. Eins og kunnugt er, þá er samkvæmt till. hv. fjvn. gert ráð fyrir 80 þús. kr. í þessu skyni og menntamálaráði gert að halda sér við þá upphæð, eða eins og hv. 1. þm. Eyf. komst að orði, að nú „væri verið að stöðva sig á ákveðinni upphæð“. Nú hafa lm. þm. flutt till. um styrki til margra manna, sem ekki hafa áður verið á fjárl., og ekki heldur hafa fengið styrk frá menntamálaráði, en samt ætlast hv. þm. til þess hver fyrir sig, að menntamálaráð taki þessa listamenn upp á sina arma og veiti þeim styrk, en jafnframt gera þeir ráð fyrir, að menntamálaráð veiti einnig þeim mönnum styrk, sem áður hafa fengið hann. Ég hygg, að tala þeirra nýrra manna, sem þegar hafa verið fluttar till. um, sé komin upp fyrir tölu þeirra manna, sem þegar hafa verið viðurkenndir verðugir styrks og fengið hafa styrk frá þinginu og menntamálaráði, og ef þessar tölur á svo að leggja saman, án þess að hækka fjárveitinguna, því verður bersýnilega ekki hjá því komizt, að hv. flm. þessara till. hljóta að verða fyrir vonbrigðum, þótt menntamálaráð taki fullt tillit til till. þeirra, án þess þó að sleppa hendinni af þeim mætu mönnum, sem þeir hafa þegar viljað rétta hjálparhönd. Ég veit ekki, hvort menn hafa gert sér grein fyrir, til hvers er hægt að ætlast, þegar á „að stöðva sig á ákveðinni upphæð“ til skálda og listamanna, eins og það hefir verið orðað. Það er ómögulegt „að stöðva sig á ákveðinni upphæð“ til skálda og listamanna nema með því móti, að engum nýjum mönnum, eða ef nýjum mönnum er bætt við, þá hljóti það að verða til þess að draga frá þeim, sem þegar eru búnir að fá styrk. Ég skal geta þess í þessu sambandi, að a.m.k. hjá einhverjum mönnum í hv. fjvn. hefir, einmitt í sambandi við þetta, komið upp sú spurning, hvort hægt væri að bæta þeim mönnum upp styrk, sem hann kynnu að fá hjá menntamálaráði, með dýrtíðaruppbót, og hafa þeir bent á, að styrkjunum á 18. gr. hefði fylgt dýrtíðaruppbót, og hefir um það verið spurt, hvort fjmrn. gæti úr þessu bætt. Mun þessari spurningu hafa verið beint til fjmrn. í samráði við menntamálaráð eða einhverja menn úr því. En þá væri ekki lengur staðar numið við ákveðna upphæð. Eins og ég gat um í ræðu minni í gær, þá ætti fjmrn. einnig að veita þeim mönnum styrki, sem menntamálaráð hefir ekki getað líknað neitt. Slíkt er ómögulegt, og það verða hv. þm. að gera sér ljóst. Mér dettur í hug í þessu sambandi það, sem er orðið frægt um einn skólastjóra í latínuskólanum gamla. Það var siður í skólanum, að piltunum var raðað þar á tveggja mánaða fresti eftir einkunnum. Og svo var ýmislegt uppi um það, sem því var samfara, sumir hröpuðu þá frá því, sem var við næstu röðun á undan, en aðrir hækkuðu. Og skólastjórinn skoraði á þá, sem höfðu hækkað, að halda sæti sínu. Og sömuleiðis, þegar einhver hafði lækkað, skoraði skólastjórinn líka á hann að herða sig og komast upp í sitt gamla sæti við næstu röðun. Þetta er dálítið álíka því, að það er ekki hægt að fullnægja hvorumtveggja; það er ekki hægt að veita þeim mönnum öllum styrk, sem hv. þm. koma nú með nýja, og veita einnig jafnmikið til þeirra, sem fengið hafa þennan styrk, eins og þeir að undanförnu hafa fengið, ef á að binda sig við einhverja vissa upphæð. Þessi meðferð á úthlutun styrksins, að láta menntamálaráð hafa hana með höndum, verður til þess, að þingið sleppir alveg af þessu hendinni, og gæti svo farið, að menn, sem þingið vildi styrkja, verði alveg útundan, og aðrir, sem þingið leggur minna upp úr, verði styrksins aðnjótandi. Þess vegna tel ég ekki rétt af Alþ. að sleppa þessu úr sinni hendi. Og að í menntamálaráði verði betur farið með þessi mál en í þinginu, tel ég fjarstæðu, og algert vantraust á þm. sjálfum að halda fram, að þeir séu ekki jafnfærir til þess að fara með þetta eins og menn, sem í menntamálaráði eru, að þeim ólöstuðum. Og í sambandi við þetta vil ég minna á þau ummæli, sem hv. þm. S.-Þ. viðhafði hér í gær, er hann sagði, að einn maður væri á lista menntamálaráðs, sem hefði hlotið styrk hjá menntamálaráði og reyndar hjá þinginu líka undanfarin ár, sem hefði aldrei átt að fá neinn styrk. Þessi maður hefði fengið þennan styrk að vísu með því að telja sig opinberlega til eins flokks, en í raun og veru með því að fylgja öðrum. Nú veit ég ekki, hvort það hefði mátt bæta því við, að honum hefði hlotnazt prófessorsnafnbót frá þriðja flokknum. Ég veit það ekki, en grunur minn er kannske, að svo sé. En hvað sem um það er, er það bersýnilegt af þessum ummælum hv. þm. S.-Þ., að sú ráðstöfun, að vísa þessari úthlutun til menntamálaráðs, hefir nú ekki reynzt einhlít til að koma á réttlátri skiptingu hvað þessum manni viðkemur, samkvæmt orðum hv. þm. S.Þ. sjálfs, þar sem þessi mjög svo óverðugi maður heldur styrknum eftir sem áður, þó að menntamálaráð hafi fengið að hafa þessa úthlutun með höndum. Ég minntist á það í gær, að þegar verið var að deila um þetta í fyrra á Alþ., þá var ein aðalröksemd fyrir því, að það bæri að fela menntamálaráði þetta, að það hefði sýnt sig, að þingið hefði veitt styrk kommúnistum sem kristnum mönnum, og mætti ljóst vera, að slíkt væri mesta óhæfa, enda óverðugt, einnig með tilliti til þeirra ritstarfa, sem þeir hafa innt af hendi. En hvernig fer? Þeir fá styrk alveg eins hjá menntamálaráði eins og hjá Alþ. Ég tel ekkert sanngjarnara en það, að það komi til atkv. þm. sjálfra, hvort þessi eða hinn maðurinn eigi að fá slíkan styrk eða ekki. Og ég fyrir mitt leyti tel því alveg rétt og eins og vera ber, að hér eru komnar fram till. um að taka upp styrki til þeirra „listamanna“ (ég hefi það nú í gæsalöppum), sem ég felldi niður frá því, sem var í fjárl. Ég er nú svo lánsamur, að ég tel suma þeirra manna óverðuga styrks af ríkisfé, vegna þess að með því er styrkt þeirra pólitíska starfsemi, sem, eftir því sem tekið hefir verið upp eftir mér við umr., ég tel „þjóðskaðlega“, eins og líka tekið var til orða í ræðu í dag. Það, sem sagt hefir verið um það, fer ekkert í bága við mínar skoðanir, hvers þessir menn séu verðir beinlínis sem rithöfundar, alveg að slepptri þeirra pólitísku starfsemi. Og það, sem einn hv. flm. var að tala um þann mikla arf, sem sumir þessara manna mundu skilja þjóðinni eftir, þá sé ég fyrir mitt leyti ekkert eftir því, þó sá arfur verði ekki mikill. Ég vil ekki kaupa þann arf fyrir neitt verð. Annars fer náttúrlega um þetta eftir því, sem hv. þm., þegar til atkvgr. kemur, telja sér til mests sóma og föðurlandinu til mestra heilla. Og læt ég svo útrætt um það. Ég sé svo ekki ástæðu til yfirleitt að fara frekar orðum um þetta mál. Ég get í raun og veru þakkað hv. frsm. fjvn. fyrir þau ummæli, sem hann lét falla í sambandi við heildarafgreiðslu fjárl. í sinni síðustu ræðu, og hefi ég ekkert við þau að athuga. vona ég, að samstarfið milli mín og fjvn. verði það, sem eftir er, vandræðalaust, eins og ég líka vona, að það verði við hv. alþm. En ef hinsvegar fleiri eða færri hv. þm. eru sama sinnis og hv. 2. þm. Skagf. og lýsa sig mótfallna frv., sem borið hefir verið fram um heimild fyrir ríkisstj. til að fella niður eða lækka ymsar greiðslur samkv. l., þá verður að skeika að sköpuðu með það. Ef Alþ. ber ekki traust til ríkisstj. til þess að fara vel og réttilega með heimildir, sem ríkisstjórnin þykist þurfa að fá, þá verður náttúrlega að taka afleiðingunum af því.

*Fram. (Bjarni Bjarnason): Það eru aðeins fáein atriði í ræðu hæstv. fjmrh. í gær, sem ég vildi minnast á, þar sem hann gerði aths. við brtt. fjvn., en ég minntist ekkert á í minni ræðu, sent stafaði af því, að hans ummæli voru á þá leið, að þau gáfu ekki tilefni til svars. Þau voru yfirleitt vinsamleg, þó að það væru aths. En um breyt. í orðalagi aths. við fjárveitingu til leikfélagsins hafði ég að vísu athugað það fyrr, að hæstv. fjmrh. hafði breytt orðalaginu. En ég get ekki neitað því, að þetta, sem kom fyrir nú í gær eða þessa dagana, hvatti mig heldur til að leggja það til, að orðalaginu yrði haldið eins og það er í fjárl. Ég hefi ekki séð þennan leik, sem verið er að sýna nú og hefir komið upp allmikil deila um, og get þess vegna ekki af eigin sjón og raun dæmt neitt um hann. En ég tel það heldur óþægilegt fyrir leikfélagið, sem fyrir hefir nú komið, og tel, að það væri nokkur trygging fyrir því, að slíkt kæmi ekki fyrir, ef lesin væri starfsskrá félagsins af þar til kjörnum mönnum, sem treysta mætti til þess. Þú segir hæstv. ráðh., að þetta hafi ekki verið gert, þrátt fyrir ákvæði fjárl. um þetta efni. Mér er ekki kunnugt um það, en ég geri ráð fyrir, að hann segi þar rétt frá, eða a.m.k. hafi verið svo í þetta skipti, því að hann sagði, að þessi árekstur hefði ekki komið fyrir, ef leikfélagið hefði fengið hendingu frá menntamálaráði um leikinn. En þetta tel ég þó vera nægilegt tilefni til þess, að liðurinn orðist eins og gert er ráð fyrir í umræddri till. Ég tel það vera heldur leiðinlegt, hvort sem það er leikfélag eða aðrir aðilar, sem styrktir eru af ríkisfé til starfsemi sinnar, ef fyrir koma þeir atburðir í starfsemi slíkra styrkþega, sem valda eins miklum ágreiningi eins og þessi skopleikur hefir gert þessa daga. Um það, hvort greiða skuli dýrtíðaruppbót til þeirra manna, sem styrks njóta samkvæmt 15. gr., skal ég geta þess í fyrsta lagi, að mér þykir það óeðlilegt frá almennu sjónarmiði, að það komi til greina að greiða dýrtíðaruppbót á styrki, sem veittir eru samkvæmt 15. gr. Hinsvegar er réttur til dýrtíðaruppbótar á styrki, sem greiddir eru samkvæmt vissum liðum 18. gr. Og það, að Alþ. samþ. að flytja menn, sem styrks njóta, af 18. gr. á 15., þýðir það, að rétturinn til dýrtíðaruppbótar er þar með fallinn. Samt sem áður kom þetta til tals í fjvn. í morgun, og var borin upp till. í þá átt, að dýrtíðaruppbót skyldi veitt á styrki, sem veinir eru á 15. gr., og sú till. var felld með meiri hl. atkv. Þar með er mörkuð stefna fjvn. í þessu atriði. Sé ég svo ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þær brtt. eða atriði, sem snerta fjárl., að þessu sinni, þar eð ekki hefir gefizt sérstök ástæða til þess.

Frsm. (Einar Árnason) Allshn. hefir haft þessa þáltill. til meðferðar ásamt brtt. á þskj. 307 og 319. N. var öll sammála um það, að fallast á aðalefni till. á .þskj. 250 og 307. Hún lítur svo á, að það sé full ástæða til þess, að Alþ., ríkisstj. og þjóðin sé vakandi á verðinum um frelsi sitt og sjálfstæði og það lýðræðisskipulag, sem hún hefir búið við og býr enn við, það skipulag, sem ríkir hjá nágrannaþjóðum okkar og þær telja sitt dýrmætasta hnoss, og eru þess albúnar að verja það með blóði og brandi. Og það er einmitt sérstakt tilefni til þess að hafa vakandi auga á þessu nú, þar sem einstaklingsfrelsið og mannréttindi virðast aldrei hafa verið í meiri hættu stödd í heiminum heldur en einmitt nú. Einræðisandi virðist nú vera að festa rætur hér í okkar litla þjóðfélagi. Og það mun vera tilefnið til þess, að slíkar till., sem hér liggja fyrir, hafa komið fram. Allshn. hefir orðið ásátt um að taka upp allt aðalefnið, sem er í þáltill. á þskj. 250 og 307, og sameina það í eina þáltill. með nokkrum orðabreyt. N. flytur brtt. á þskj. 353, sem hún leggur til, að hið háa Alþ. samþ. Ég skal taka það fram viðvíkjandi brtt. n., að það er prentvilla á einum stað í þáltill., í fyrri málsgr. tölul. 1, þannig að í staðinn fyrir orðið „verndar“ í niðurlagi mgr. á að vera varnar, og verður það leiðrétt í endurprentun þáltill. Efni þáltill., eins og n. orðar hana, er tvíþætt. Í fyrsta lagi, að Alþ. væntir þess, að ríkisstj. og önnur stjórnarvöld hafi vakandi auga á starfsemi þeirra manna í landinu, sem lýðræðisskipulaginu virðist stafa hætta af, og beiti öllu því valdi, sem hún hefir, til varnar gegn slíkri starfsemi. Í öðru lagi felst það í þáltill., að fela ríkisstj. að athuga, með hverjum hætti lýðræðið geti bezt varizt þeim mönnum og flokkum, sem telja má, að séu því skaðsamlegir, og jafnframt að endurskoða þau ákvæði íslenzkrar löggjafar, sem nú gilda um landráð. Og að síðustu að ríkisstj. undirbúi undir næsta þing þessi mál, þannig að sá undirbúningur geti orðið undirstaða undir nýrri löggjöf um þessi efni. Sem afleiðingu af því formi, sem n. hefir sett þáltill. í, flytur hún einnig brtt. við fyrirsögn þáltill., svo að fyrirsögn þáltill. verði í nánu samræmi við efni og skipulag hennar. Ég hygg nú, að lýðræðisflokkarnir hér á landi hafi ekki mikla ástæðu til að ræða þessa þáltill. mjög mikið frá sinni hlið, enda ætla ég ekki að fara út í neinar almennar umr. um þetta mál, en aðeins óska þess fyrir hönd n., að till. sú sem n. flytur á þskj. 353, verði samþ.

*Héðinn Valdimarsson: Það er nokkuð óvenjuleg aðferð, sem notuð hefir verið um þetta mál, að fresta umr. þess og koma því til n. án þess að þeir menn fengju að tala út, sem þá þegar höfðu beðið um orðið. Ég vil sérstaklega benda á, að forseti knúði frestunartill. fram á þann hátt, sem gert var hér, enda þótt hv. þm. Barð., sem kom með till. um að fresta þessu máli, hafi skýrt frá því, að hann hafi aldrei lagt til, að það yrði gert á þann hátt, að þeir fengju ekki að tala áður, sem beðið höfðu um orðið.

Þetta er ósatt

. En þessu verður forseti náttúrlega að ráða; ef hv. þm. fá ekki að tala um mál fyrr en búið er að ákveða gang þeirra, þá verður það svo að vera. - Síðan hafa komið fram tvær brtt. við þessa þáltill. þeirra hv. þm. S.-Þ., hæstv. félmrh. og hv. þm. Borgf. Og þar sem búið er að bræða þetta saman í n. á þennan hátt, sem hér kemur fram, þá gerir maður ráð fyrir, að málið verði afgr. í því formi. Ég fyrir mitt leyti get greitt atkv. með þessari till., sem kemur frá n., enda er með henni búið að kollvarpa algerlega stefnu þeirra hv. þm. S: Þ. og hæstv. félmrh. í upphaflegu þáltill. og búið að taka upp algerlega annað lag á þessu. Og till., sem hv. 2. þm. Eyf. gat um, er ekki um annað en að skora á ríkisstj. að gera þá skyldu sína, sem ríkisstj. hvers ríkis á að gera, þar sem á að vera lýðræðisskipulag, og að athuga fyrir næsta þing almennar varnir fyrir lýðræði landsins. Ég vil þó koma með ýmsar nánari aths. í sambandi við málið og þær framsöguræður, sem fluttar voru hér um það af þeim hv. þm. S.-Þ. og hæstv. félmrh., og vil sérstaklega geta þess, að sá síðarnefndi tók það greinilega fram, að þessi till., eins og hún er borin fram af honum og hv. þm. S.-Þ., sé ekki opnað en beint framhald af þeim samþykktum og yfirlýsingum, sem flokkar þjóðstjórnarinnar komu með í desember síðastl. út af Finnlandsmálunum. Þá er nú hafður sá lýðræðisbragur á málinu, að settur er hér fundur og lesin upp yfirlýsing þeirra flokka, sem tilheyra hinum svo kölluðu lýðræðisflokkum, þar sem lýst er fyrirlitningu á okkur, sem þá vorum saman í Sósíalistafl., þ. e. mér og þeim sósíalistum, sem nú sitja á þingi, út frá ályktunum, sem allir hv. þm. vissu, að voru rangar, sem sé þeim, að Sósialistafl. þá væri búinn að taka afstöðu í Finnlandsmálunum. Enda kom það einmitt fram þá dagana, að verið var einmitt að leita afstöðu um þessi mál í flokknum. En svo mikið lá á að koma þessari vísvitandi röngu yfirlýsingu svo að segja allra þm. fram, að það mátti ekki einu sinni taka til máls um hana í þinginu. Og svo þegar þingmannafélagsfundurinn var haldinn til þess að vísa okkur úr þingmannafélaginu., þá var það ákveðið fyrirfram, þó að þm. Sósíalistafl. hefðu innbyrðis gersamlega andstæðar skoðanir um þetta mál, að láta eitt yfir þá alla ganga í þessu efni Hv. þm. stjórnarfl. gerðust þá svo lítilsigldir að gefa yfirlýsingar, sem þeir vissu, að voru rangar. Ég veit, að starfsaðferðum eins og þessum stóðu fyrst og fremst að ákveðnir menn og réðu þar um, einmitt þeir sömu menn, sem standa að þessari þáltill. upphaflega, þeir hv. þm. S.Þ. og hæstv. félmrh., sem kunnur er að þessari stjórnaraðferð og kallar hana síðan lýðræðislega stjórnaraðferð. Þessi þáltill. þessara hv. þm. er beint framhald af þessum yfirlýsingaflutningi í desember í vetur. Nú skyldi einhver maður halda, að þessir menn, sem að þessari till. standa, væru þekktir meðal fólksins fyrir að vera lýðræðissinnaðir í hvívetna. Jú. Hv. þm. S.-Þ. er landskunnur af þeim málum, þar sem enginn maður mun hafa á þingi staðið eins mikið á móti lýðræðisskipulagi eins og hann, í sambandi við breyt. á kjördæmaskipuninni. Aftur á móti hefir hæstv. félmrh. að sínu litla leyti innan síns flokks haft forustu í að rífa niður allt lýðræði, sem þar var, og koma á einræðisstjórn þar. Sú þáltill., sem hér á í raun og veru að feila með því að samþ. till. n., sem breytir henni svo, að það stendur ekki steinn yfir steini í henni, er líka á þann hátt, að í staðinn fyrir það, að í haust var ekki verið að gera annað af þm. þjóðstjórnarinnar en að búa til einskonar yfirlýsingar um sína andstæðinga, þá átti nú samkv. þessari þáltill. að gefa rúm fyrir hverskonar atvinnukúgun, sem hægt er að hugsa sér af hálfu þess opinbera. Eins og allir vita, hefir hv. þm. S.-Þ. sótzt mikið eftir virðingarmerkjum og völdum nú upp á síðkastið; hann notaði þessa aðferð í haust til þess að sínir andstæðingar yrðu sviptir virðingarmerkjum. En honum hefir ekki fundizt það bita nógu vel, heldur vill hann nú taka líka upp það, sem oft hefir verið notað af Framsfl., og þá sérstaklega af hv. þm. S.-Þ., sem vopn, þ. e. atvinnukúgun, og fá það notað af þinginu. Það hefir sem sé verið viðurkennt af tveimur hv. ræðumönnum á undan mér, að eftir þessari þáltill. er svo fyrir mælt, að ef vitanlegt sé um einhverja, að þeir vilji þetta eða þetta, sem nánar er til tekið í þáltill., þá eigi ekki að nota starfskrafta þeirra fyrir þjóðfélagið til þess að hafa þá í trúnaðarstöðum, og að þá eigi ekki að sýna þeim vott um traust eða viðurkenningu ríkisins. Hverjum á þetta svo að vera „vitanlegt“? Jú. Það á að vera vitanlegt hverjum manni, sem ræður yfir að veita opinberar stöður eða störf. Ef þeim mönnum er „vitanlegt“ þetta eða hitt um hugsanir einhvers manns, þá getur hann haft það sér til afsökunar, og þannig er veitt opin braut til hverskonar gerræðis um embættaveitingar eða embættasviptingar, því að þeir menn, sem ráða yfir stöðunum, geta hvenær sem er og þeim býður við að horfa sagt: Mér er vitanlegt, að þú vilt þetta eða hitt, sem stendur í þessari þáltill., og þar af leiðandi mátt þú ekki fara í þetta starf, sem þú kannt annars að vera vel fær um. Það er kannske eins og einn hv. ræðumaður á undan mér gat um, að sagt væri, að það starfaði hér nefnd, sem ætti að líta eftir pólitískum skoðunum fólks, sem vinnur í ríkisstofnununum, og hv. þm. S.-Þ. væri í þeirri n. Ég hefi ekki heyrt neitt um þá n. fyrr, en gaman væri, að hæstv. félmrh. gæfi upplýsingar um þetta. En þó að ekki sé nein opinber n. til þessa kjörin, þá er slíkt gert af stjórnarfl., þó ekki sé neinn opinber stimpill á því. En hvernig sem það er, þá veit maður, slíkur eljumaður sem hv. þm. S.-Þ. er, að ef þessi þáltill. væri samþ., þá mundi hún bera tilætlaðan ávöxt; það en ekki svo þröngt sviðið, sem markað er í henni til gerræðis í því að synja mönnum um störf fyrir það opinbera og svipta menn þeim. Svið þetta er ákaflega vítt. Það nær ekki aðeins til þeirra, sem vilja „gerbreyta þjóðskipulaginu með ofbeldi“ og „koma Íslandi undir erlend ríki“. Það tekur líka til þeirra, sem „standa í hlýðnisaðstöðu um íslenzk landsmál við valdamenn í öðrum þjóðlöndum“, og mundi það fara eftir því, hver væri við völd á hverjum tíma, hvernig það yrði túlkað. Af andstæðingum hæstv. félmrh. væri t. d. hægt að líta svo á, að hann stæði í hlýðnisaðstöðu við stjórnmálafl. í nágrannalöndunum. Auk þess mætti taka þetta bókstaflega á þann hátt, að ræðismenn hér á þingi stæðu í hlýðnisaðstöðu við erlenda valdamenn, svo að ekki mætti þess vegna trúa þeim fyrir trúnaðarstörfum fyrir þjóðfélagið. Þetta er ákaflega teygjanlegt orðalag. Og auk þess. sem ég nú taldi, er í þáltill. til vara sagt: „eða vinna á annan hátt gegn fullveldi og hlutleysi ríkisins, svo sem með því að starfa í pólitískum félögum með einræðisskipulagi, sem er ósamrýmanlegt efni og anda stjórnarlaga í lýðfrjálsum löndum.“ Ég sé ekki betur en að hér sé gengið beint og bókstaflega á móti ákvæðum stjórnarskrárinnar, með því að ekki sé leyfilegt að hafa pólitískan félagsskap í löglegum tilgangi með hvaða skipulagi sem er, hvort sem menn vilja hafa það með einræðisfyrirkomulagi, eins og í Alþfl. og Alþýðusambandi Íslands, eða menn vilja hafa það eins og í þeim félagsskap, sem Brynleifur Tobíasson stendur að, þar sem einn segir fyrir og allir aðrir verða að hlýða.

Er ekki alveg sama fyrirkomulag í flokki hv. 3. þm. Reykv.?

. Það getur hæstv. ráðh. talað um og gert fyrirspurn um, ef hann vill standa upp til þess. Þessi gerræðistilraun hv. þm., sérstaklega þeirra hv. þm. S.-Þ. og hæstv. félmrh., hefir nú gengið svo langt, að allir hv. þm. í allshn. eru sammála um það, að ekki beri að samþ. þessa þáltill., því að það sé svo opinbert, hvað gera eigi með því að samþ. hana; og þess vegna er þeirra brtt. gerð með samkomulagi allra nm. Þá er sú grg., sem flutt er hér fram af þeim hv. þm. S.- Þ. og hæstv. félmrh., sem ég ætla ekki að fara út í nema að tiltölulega litlu leyti. Þó vil ég aðeins benda á, að það virðist svo sem hv. þm. S.-Þ., sem sennilega hefir skrifað hana, sé ekki of vel að sér um gang lýðræðismálanna, eins og hann orðar þessa hluti. Annað en það, sem ég hefi rætt um, sem virðist vaka fyrir hv. flm. þessarar þáltill., er, að það sé ákveðinn varanlegur flokkur í landinu og að lýðræðisskipulagið byggist á því. Ég gæti trúað, að það vekti fyrir báðum þessum mönnum að löggilda þá flokka, sem fyrir eru, til þess að þeir geti verið nógu ákveðnir og varanlegir. Það þarf ekki mikið að vita til þess að sjá, að slíkt lýðræði, sem þróazt hefir á undanförnum 100–200 árum, hefir ekki þróazt á þann hátt, að flokkar hafi verið varanlegir á neinn hátt, heldur hafa þeir myndazt hver upp úr öðrum. T.d. verkamannaflokkarnir, þeir, sem nú eru við lýði, hafa ekki verið til slíkir sem þeir eru nú í hverju landi, er verklýðsfl. voru þar fyrst stofnaðir. Enda er það einn hluti lýðræðisins, að ekki sé aðeins hægt að skiptast milli tveggja ákveðinna flokka, heldur einnig að hægt sé að stofna nýja flokka eða breyta þeim. Það er ekkert sérstakt tákn fyrir lýðræðisskipulagið, að menn standi alltaf saman út á við. Ég veit ekki betur en að þar, sem lýðræðið er mest, deili menn ákaflega mikið um utanríkismálin, t. d. í Englandi, þar sem aðalágreiningurinn milli flokka er kannske um utanríkismálin, þó að þeir geti á hættutímum staðið meira og mínna saman um þau mál, sem varða tilveru þjóðarinnar. En það er undirstaðan undir þessu lýðræði, að utanríkismálin séu öllum opinber, svo að þjóðin geti fylgzt með öllu, sem gerist á því sviði. En þessi þjóðstjórn hefir alltaf reynt að halda því sem allra leyndustu fyrir alþjóð, sem hún hefir samið við aðrar þjóðir. Og þó að þessir flokkar hafi með þeim samningi, sem gerður var á milli þeirra, þegar þessi sambræðslustjórn var sköpuð, lýst yfir, að þeir ætluðu að standa saman um sjálfsfæðismálið, þá hefir ekkert heyrzt frá þeim um, hvernig þeir ætluðu að leysa það mál, svo að ekki er hægt að segja, að mikill lýðræðisbragur sé á því starfi með sjálfstæðismálið, þar sem enginn má vita, hvað er að gerast eða á að gera. Hv. þm. S.-Þ. færir aðallega fram þrjár ástæður fyrir þessari till. sinni. Ein er viðvíkjandi kommúnistum, önnur er viðvíkjandi þeim félagsskap, sem hefir verið stofnaður á Akureyri og virðist ekki eiga miklu fylgi að fagna, sem Brynleifur Tobíasson hefir verið talinn leiðtogi fyrir, og það þriðja er rödd, sem á að hafa komið fram um, að íslenzka þjóðin eigi að afhenda sjálfstæði sitt. Vegna samtals, sem hv. þm. S.-Þ. hefir átt við mig, og vegna ummæla, sem komið hafa í ýmsum blöðum sambræðslustj., vil ég minnast nokkru nánar á þessi atriði. Það er svo, eins og ég hefi bent á, að allir þingflokkarnir munu sammála um, að sambandinu við Dani verði sagt upp 1943. Um það hefir verið gerð samþykkt af öllum þingflokkum og staðfest með síðari yfirlýsingum. Þrátt fyrir það hafa stjórnmálaflokkarnir, og það enda þótt einn þeirra kalli sig sjálfstæðisflokk, enga stefnu lagt fram um, hvað gera skuli. Maður heyrir. þegar um þetta er talað, að þeir hafa mismunandi skoðun. Sumir koma með það, að ekki skipti miklu máli, hvernig við förum með þessi mál, við tækjum utanríkismálin í okkar hendur, en hvort við skulum verða konungsríki, lýðveldi eða í sambandi við Dani, virðast vera mismunandi skoðanir um. Ég lít svo á, að tímar eins og þeir, sem við lífum nú á, séu þannig, að miklir möguleikar séu fyrir Íslendinga að verða sjálfstæðir á hvern hátt sem þeir óska sér, og eins sé auðvitað allmikil hætta á, að þeir geti lent inn í valdahring þeirra stórvelda, sem kunna að vilja leggja undir sig landið. Þá væri ekkert eðlilegra en það, þegar að stj. standa menn í flestum þingflokkum, að ákveðin yfirlýsing kæmi frá stj. og þessum flokkum, hvernig starfa skuli og stefna í þessum málum. Þetta gerði Alþfl. á sínum tíma, þegar ég var í honum. Hann vildi hafa algerðan skilnað við Dani, og einstakir þm. úr öllum flokkum hafa líka viljað það. við vitum líka, að eftir samningunum við Dani er konungssambandið óuppsegjanlegt og verður ekki riftað nema með vilja hins aðilans, en það er ekki búizt við, að mikil fyrirstaða verði frá þeirra hálfu, ef Íslendingar vilja losna við Dani. Það, sem ég tók fram í þessari gr., var það, að ef Íslendingar vildu vera sjálfstæð þjóð, yrðu þeir að koma svo högum sínum, að sjálfstæði þeirra væri tryggt. Þeir yrðu að ráða því, hvort þeir yrðu konungsríki eða lýðveldi, í beinu sambandi við önnur ríki eða ekki, og þá hver. Nú hefðum við konungssamband, á pappírnum óuppsegjanlegt„ og því ættum við að segja upp nú þegar. Þá ræddi ég um það í þessari grein, hvar við gætum aðallega átt verndar von, ef á okkur yrði ráðizt. Við vitum, að ríki leita í sambönd á hverjum tíma, t. d. Noregur og Svíþjóð; einnig hefir Holland verið í sambandi við England, Frakkland og Belgíu. Sambönd milli landa eru ákveðin eftir því hvernig á hverjum tíma er bezt að haga sér. Ég hygg, að allir séu sammála um, að ef við höfum eitthvert samband við önnur lönd, þá hljóti það að verða á þann hátt, að við höldum okkar fullkomna sjálfstæði, og ég skýrði það, að við gætum ráðið, hversu lengi það stæði og hvernig það væri. Það, sem ég minntist á í þessari grein, var það, að eins og nú stæðu sakir gæti verið hættulegt fyrir okkur að hafa samband við Dani vegna þeirra þjóða, sem eru í nágrenni við þá, og er hætt við, að vilji ásælast þá eða taka af þeim lönd, og í öðru lagi vegna þeirra menningaráhrifa, sem nú er dreift yfir önnur lönd sunnan úr Mið-Evrópu, en ef við vildum halda okkar lýðræðisskipulagi, ekki merkilegra en það er, þá hlytum við að verða að halla okkur til þeirra þjóða, sem öflugastar væru og tók ég þar til Bandaríkin og England. Það gæti komið til mála að athuga, hvort við vildum ganga inn í ríkjasamband Stóra-Bretlands. En að tala um, að ég hafi rætt eða á nokkurn hátt haldið fram, að Íslendingar ættu að afhenda sjálfstæði sitt, er aðeins bull eða vísvitandi rógur og ósannindi. Hver maður, sem skyn ber á, hvernig þetta samband er milli samveldislanda Bretlands og Bretlands sjálfs, veit, að þessi ríki eru gersamlega jafnrétthá og geta farið úr sambandinu, hvenær sem þau vilja, og þau eru það mjög breytilega og á ýmsan hátt, eftir því hvernig þau vilja hafa það. Það er því ekkert annað en hvernig við eigum að halda okkar sjálfstæði, til þess að eitthvað verði úr þessu annað en orðaleikur, eins og virðist vera hjá þessum flokkum, og þessi sjálfstæðismál meira en einhver hlutur, sem aðeins eigi að gera grein fyrir og ræða fyrir kosningar. Hér er um það að ræða, hvort við eigum að ganga úr sambandinu við Dani 1943, og þó ekki siður hitt. að hvaða pólitík við eigum að halla okkur á eftir til þess að halda okkar sjálfstæði og okkar menningu og lýðræði og öðru, sem við getum komið í okkar löggjöf. Utanríkispólitíkin er ekki, hvort við viljum losna við Dani eða ekki. heldur hvernig við eigum að búa þannig um, að þjóðin geti lifað sem sjálfstæðust og komið sinni menningu sem bezt í það form, sem hún vill, íhlutunarlaust erlendis frá. Ég tala svo nákvæmlega um þetta vegna þess. að það er merkilegt, hvernig þessir pólitísku flokkar hegða sér og hvernig blöðin hafa getið um grein mína, og er þar alveg samsekur Sósíalistafl. og blað hans við hin blöðin, þar sem hann visvitandi reynir að blekkja sína lesendur og rangfæra orð mín um þetta mál. Ég þarf ekki margt að segja um brtt. hv. 1. landsk. við þáltill., að í stað orðanna „gerbreyta núverandi þjóðskipulagi með ofbeldi“ komi „viðhalda núverandi þjóðskipulagi með ofbeldi“. Mér virðist, að með þessari till. gangi hv. þm. inn á till. hv. þm. S.-Þ., en vilji aðeins beita henni gagnvart þeim, sem viðhaldi þjóðskipulaginu með ofbeldi, að þeir fái engar trúnaðarstöður. M.ö.o., hann gengur inn á hugsunarhátt hv. þm. S.-Þ., vill nota sömu aðferð og hann, en aðeins refsa öðrum. Ég þarf svo ekki miklu að bæta við þessi orð, sem ég hefi látið hér falla. Það stendur í grg., að það eigi að safna öllum lýðræðisvinum í þinginu gegn öfgastefnum og til varnar frelsi þjóðarinnar. Ég vil aðeins geta þess, að þeir flokkar, sem standa að sambræðslustj. og hafa tekið upp slíka sameiningarpólitik viðvíkjandi lýðræðinu, ættu þá að sýna það í framkvæmd á margvíslegri hátt, bæði á þingi og utan þings, svo að maður nefni ekki annað en kjördæmaskipunina sjálfa, hvernig hún er nú og það skipulag, sem heldur henni við.

*Brynjólfur Bjarnason: Herra forseti! Ég held, að sé óþarfi nú við þessa umr. að ræða mikið till. hv. 3. þm. Reykv. um innlimun Íslands í brezka heimsveldið. Ég geri ráð fyrir, að hann standi einn allra alþm. um þá till. Þ. e. a. s., það kann vel að vera, að margir fleiri hv. alþm. hugsi líkt og hann, en hann tali einn þeirra hugsanir, en a. m. k. er það svo, að allir aðrir en hann hafa vit á að þegja. Hvað snertir ummæli þessa hv. þm. um Þjóðviljann, að þar hafi ummæli hv. þm. verið rangfærð, þá er því til að svara, að Þjóðviljinn gerði ekki annað en að taka ummæli hans orðrétt upp eins og hver maður getur sannfært sig um með því að lesa Þjóðviljann og bera hann saman við grein hv. þm. Annars stóð ég upp til þess að mæla nokkur orð fyrir brtt. þeirri, sem ég bar fram við till. á þskj. 250, þ. e. a. s. þá upprunalegu till., sem nú er verið að ræða, frá hv. þm. S.-Þ., hv. þm. Borgf. og hæstv. félmrh. Þessi litla till. mín er á þá leið, að í stað orðanna „vilja gerbreyta þjóðskipulaginu með ofbeldi“ komi: vilja viðhalda þjóðskipulaginu með ofbeldi. - Ef brtt. mín yrði samþ., myndi till. í heild sinni hljóða þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Sameinað Alþingi ályktar að lýsa því yfir, að það telur ekki viðunandi, að þeir menn gegni trúnaðarstörfum fyrir þjóðfélagið, eða sé sýndur vottur um sérstakt traust og viðurkenningu, sem vitað er um, að vilja viðhalda þjóðskipulaginu með ofbeldi, koma Íslandi undir erlend ríki, standa í hlýðnisaðstöðu um íslenzk landsmál við valdamenn í öðrum þjóðlöndum eða vinna á annan hátt gegn fullveldi og hlutleysi ríkisins, svo sem með því að starfa í pólitískum félögum með einræðisskipulagi, sem er ósamrýmanlegt efni og andra stjórnarlaga í lýðfrjálsum löndum.“ Þannig mundi till. hljóða, ef brtt. mín væri samþ. Nú vil ég fylgja þessari till. úr hlaði til þess að skýra, hvað ég meina með henni. Þessu þjóðskipulagi, sem við eigum hér við að búa, er viðhaldið með ofbeldi, eins og öllu auðvaldsskipulagi alstaðar um heim. Með þessari þáltill. er farið fram á að afnema það lýðræði, sem á að heita, að sé til hér á landi, og koma á fasistísku stjórnarfyrirkomulagi á Íslandi. Þessi till. fer fram á að afnema skoðanafrelsi,, afnema ritfrelsi, afnema félagafrelsi, afnema athafnafrelsi, afnema hugsanafrelsi, og þar með afnema stjórnarskrá Íslands. Mönnum eru með þessari till. settir tveir kostir. Það er sagt við þá: Annaðhvort fellur þú fram og tilbiður mig, þ. e. a. s. stjórnarvöldin, þ. e. a. s. þjóðstjórnina, þ. e. a. s. þetta þjóðskipulag, eða þú verður ofsóttur eins og dýr merkurinnar, þú verður sveltur, því að þú færð enga vinnu. Þetta er efni till. í stuttu máli. Allir, sem um till. hafa talað, eru sammála um, að þetta sé efni hennar, bæði fylgjendur hennar og andmælendur. Hv. þm. S.- Þ. sagði í ræðu sinni, til þess að réttlæta þetta; Auðvitað geta þessir menn grætt á atvinnurekstri. - Ójá, það er nú gott og blessað. Hvílík mildi! En ég vil spyrja: Hvernig eiga menn að geta sett upp atvinnurekstur, ef þeir eru félausir, ef þeir fá ekki lán í bönkum og ekki innflutnings- og gjaldeyrisleyfi? Hvernig eiga þeir að fara að því? Þeir eiga aðeins einn kost, en hann er sá, að svelta. Nú er ekki nóg, þó að þeir hafi fé til þess að setja í atvinnurekstur. Menn þurfa líka að hafa rétt hugarfar. og væri hægt að nefna þess mörg dæmi. Það var meira að segja svo, að Siglufjörður fékk ekki að setja upp nauðsynlegt atvinnufyrirtæki, síldarverksmiðju, vegna þess að hugarfar meiri hluta bæjarstj. var ekki í samræmi við það, sem valdhafarnir vildu vera láta. Ef maður vill koma upp báti eða setja upp iðnfyrirtæki, þarf hann að hafa rétt hugarfar. Hann þarf að vera framsóknarmaður eða „sannur Íslendingur“. En ef hann aftur á móti er sósialisti, ef hann er föðurlandslaus, ef hann er eins og Pétur Þríhross orðar það: Írskur þræll, Dani eða Rússi, - þá fær hann ekki innflutningsleyfi eða gjaldeyrisleyfi, þá skulu honum allar bjargir bannaðar. Hv. þm. S.- Þ. sagði, að þetta væri ákaflega mild aðferð. Honum fannst það ákaflega mild aðferð að svelta menn fyrir skoðanir sínar. Þá eru þó, sagði hann, frændur okkar, Finnar, hinn mikli menningarlegi útvörður í austri, miklu röggsamari. Ójá, rétt er nú það! Finnar eru röggsamari. Finnska yfirstéttin er röggsamari. Þar er ekki nóg að svelta menn fyrir skoðanir sínar. Finnska yfirstéttin kom þannig fram gagnvart lýðræðinu, að hún sendi þýzkan her inn í landið gegn sinni eigin þjóð. Það er rétt, mild er aðferð hv. þm. S.-Þ. móti þessu. Finnska yfirstéttin lét 1918 drepa þúsundir af andstæðingum. Það er rétt, að mild er aðferð hv. þm. S.-Þ. á móti þessari aðferð. Ég get nefnt fjölda dæma um hugarfar finnsku yfirstéttarinnar, þessarar miklu fyrirmyndar, gagnvart lýðræðinu, gagnvart alþýðunni. Í einu blaði finnsku hvítliðanna frá þessum árum stendur: Hvers vegna á að þyrma konum og börnum? Hvers vegna á ekki að drepa unga vargynjunnar eins og vargynjuna sjálfa? Þetta stendur í blöðum finnskra hvítliða frá þessum árum. Þetta er sú mikla fyrirmynd. Þetta er það mikla menningarríki. Þetta er sá mikli útvörður menningarinnar, sem hv. þm. S.Þ. talar um. Það er enginn vafi, að ef haldið verður áfram á þessari menningarbraut, verði haldið áfram að taka þennan mikla útvörð menningarinnar í austri sem fyrirmynd, þá verður næsta stigið eitthvað á þessa leið. Ég get nefnt dæmi um, að þessu hugarfari er farið að skjóta upp í þessu þjóðfélagi. Ég þarf þar ekki annað en að vitna í Alþýðublaðið. Þar birtist fyrir nokkrum dögum síðan forustugrein, þar sem sagt var frá atburði, sem gerðist í Luleá í Svíþjóð. Þar voru fimm menn brenndir inni; það voru kommúnistar og konur þeirra og börn. Alþýðublaðið skrifar forustugrein um þetta mál og segir, að kommúnistar hafi yfir engu að kvarta. M. ö. o., það réttlætir morð þessara fimm manna með því, að þeir séu kommúnistar. Það rökstyður þetta með því, að Þjóðviljinn hafi réttlætt morð á konum og börnum í Finnlandi. Allir, sem lesa Þjóðviljann, geta sannfært sig um, að þetta er hin hróplegasta lygi. Þjóðviljinn hefir aldrei mælt með morðum á konum og börnum. Hann hefir ekkert gert annað en leiðrétta það allra svívirðilegasta af brezka lygaundirróðrinum, sem dreift hefir verið út yfir þetta land. En hugarfar Alþýðublaðsins kemur skýrt fram í þessari grein. Það lítur svo á, að fyrst þetta hafi varið kommúnistar, hafi þeir verið réttdræpir. Það megi ofsækja, þá eins og dýr merkurinnar, og séu þeir drepnir, þá hafi þeir yfir engu að kvarta.  Annars skil ég ekkert í, að þeir hv. þm., sem bera till. fram, skuli flytja þannig till. gegn sér sjálfum. Allt það, sem í þessari till. stendur, að einni linu undanskilinni, er nákvæm lýsing á þjóðstjórnarflokkunum eins og hv. 5. þm. Reykv. hefir svo rækilega sýnt fram á í ræðu sinni, því að það er í raun og veru svo, að ef þessi till. væri samþ., þá mætti Alþfl. ekki gegna einu einasta trúnaðarstarfi fyrir ríkið eða það opinbena. Ég skal rökstyðja þetta nokkru nánar. Í rauninni er það nægilegt að benda á, að ef nokkur flokkur er uppvís að því að standa í hlýðnisafstöðu við erlend stjórnarvöld, þá er það Alþfl. Og hér er í rauninni kveðið enn frekar að. Flokkurinn má ekki vera uppvís að því að vinna á annan hátt gegn fullveldi eða hlutleysi ríkisins. Alþfl. hefir einn allra flokka orðið uppvís að því, að hafa fengið fé frá erlendum valdhöfum, sænskum valdhöfum, og það er líka hægt að sanna, að hann hefir einnig tekið fé frá öðrum valdhöfum, þó að ég fari ekki út í það nú. Í blaði flokksins í fyrradag var skýrt frá því, að flokknum hefði verið boðið að senda fulltrúa á ráðstefnu til þess að ræða um hernaðarsamband Norðurlanda. Það var harmað, að ekki skyldi hafa verið hægt að þiggja boðið. Það var harmað í blaðinu, að þeir skyldu ekki hafa getað sent fulltrúa á ráðstefnu til þess að ræða um bernaðarbandalag, sem Ísland hefði þá átt að taka þátt í, geri ég ráð fyrir. Þarna er m. ö. o. verið að ræða um að afsala f. h. Íslendinga hinu eilífa hlutleysi, sem Ísland hefir lýst yfir. Hér er því verið að vinna gegn fullveldi og hlutleysi ríkisins. En má ég spyrja: Hvað mundi hafa verið sagt, ef Sósíalistafl. hefði gefið svona yfirlýsingu, að hann óskaði eftir að senda fulltrúa til Rússlands til þess að ræða um hernaðarbandalag við Rússa? Ætli þá hefði ekki verið litið svo á, að þeir hefðu gert sig seka um og orðið uppvísir að svikum við fullveldi og hlutleysi ríkisins? En afstaða Sósíalistafl. er sú, að hann er í engu alþjóðasambandi og engum háður nema íslenzkri alþýðu. Það er hægt að bera lygi á hann, en þetta er bláköld staðreynd. Í Sósialistafl. ríkir fullkomið innanflokkslegt lýðræði; það getur hver maður sannfært sig um með því að kynna sér l. hans og stefnuskrá. Þá kem ég að afstöðunni til ofbeldisflokkanna. Hv. flm. þessarar þáltill. hafa berlega lýst sig fylgjandi ofbeldinu með því að flytja þessa till. Hver sé stefna Sósíalistafl., er bezt skýrt með því að lesa upp úr stefnuskrá flokksins, með leyfi hæstv. forseta: „Flokkurinn starfar á lýðræðisgrundvelli innan vébanda sinna og utan, og telur rétt þjóðarmeirihlutans skýlausan til að ráða málum þjóðarinnar, en álitur lýðræðinu í sinni núverandi mynd mjög ábótavant, enda fullkomið lýðræði aðeins hugsanlegt á grundvelli sósíalismans. Flokkurinn berst þó fyrir því, að bæta lýðræðið og fullkomna það, og vill koma í veg fyrir, að því sé misbeitt gegn hinum vinnandi stéttum. Jafnframt telur flokkurinn eitt af höfuðverkefnum sínum að verja lýðræðið gegn öllum árásum ofbeldis-, einræðis- og afturhaldsflokkanna og vill hafa um það samvinnu við alla þá, sem vilja vernda það, hvaða flokkum og stéttum sem þeir tilheyra“. Ennfremur segir svo: „Sameiningarflokkur Alþýðu - sósíalistaflokkurinn vill heyja baráttu sína með stéttarsamtökum sínum, verkalýðs-, samvinnu-. fræðslu- og, stjórnmálasamtökum, og varast ofbeldi. Vill flokkurinn ekkert frekar en að alþýðan geti náð völdunum í þjóðfélaginu á lýðræðislegan og friðsamlegan hátt. En búast má við því, að auðmannastéttin láti ekki af fúsum vilja af hendi forréttindi sín og yfirráð. Þegar það nálgast, að alþýðan taki völdin að fullu„ má gera ráð fyrir harðvítugri stjórnmálabaráttu, tilraunum til að setja þvingunarlög í því skyni að hefta sókn alþýðunnar og hin ýmsu samtök hennar, árásum á stéttasamtökin og illkynjaðri vinnulöggjöf, atvinnukúgun og rógi um alþýðusamtökin, varalögreglu í vinnudeilum, jafnvel beinum lagabrotum til að sundra alþýðunni og lama hana í baráttunni, en efla og vernda valdaaðstöðu auðvaldsins. Hættan á slíkum fasisma og gerræði auðvaldsins hér á landi hefir aukizt við það, að erindrekar þess, sem sölsað hafa undir sig völd í stjórnmálaflokkum þess, eru teknir að beita jöfnum höndum lýðskrumi og ofbeldishótunum og kúgun, að dæmi einræðisflokka úti í heimi, enda standa í vinsamlegu sambandi við þá og lofa fordæmi þeirra. Flokkurinn berst gegn öllu slíku gerræði og ofbeldi og beitir til þess jöfnum höndum aukinni fræðslu- og útbreiðslustarfsemi gegn fasismanum, en til verndar lýðræðinu og til þess að vinna sósialismanum fylgi með tillögum um ráðstafanir gegn atvinnuleysinu og öðrum erfiðleikum auðvaldskreppunnar, stöðugri hvatningu til sameiningar alþýðunnar gegn ofbeldi og einræði auðvaldsins og skipulagðri baráttu samtakanna með öllu því harðfylgi, sem þau eiga yfir að ráða.“ Þetta er afstaða Sósialistafl. til lýðræðisins. Hann hefir heldur aldrei gert tilraun til þess að beita ofbeldi. Hinsvegar gæti ég talað í allan dag, og nægði varla til, ef ég ætti að lýsa öllu því ofbeldi, sem stjórnarflokkarnir hafa haft í franuni. Niðurstaðan er því sú, að ef brtt. mín yrði samþ., þá væri komið fullt samræmi í þessa umræddu þáltill. hv. þm. S.-Þ. Þá væri því og ótvírætt slegið föstu hér á Alþingi, að t. d. enginn alþýðuflokksmaður mætti gegna trúnaðarstörfum í þjóðfélaginu. Hv. 3. þm. Reykv. hefði vel getað sparað sér ræðu sína. Mér datt ekki í hug að greiða till. hans atkv., þó að till. mín væri samþ. Till. mína flutti ég aðeins til þess að samræma till. á þskj. 250, svo að um hana væri hægt að greiða atkv., því að enda þótt tili. þessi sé ofbeldistillaga, þá á hún rétt á sér, til þess að stjórnarflokkarnir fái að njóta aðstöðu þeirrar, er þeir hafa samkv. stjórnarskránni sem meiri hluti Alþingis. Það er og heldur ekki nema gott, að till. þessi kom fram, því að það er alltaf gott, að menn fletti af sér grímunni. Hæstv. félmrh. sagði í ræðu sinni, að þjóðskipulaginu, eins og það væri nú, bæri að halda við. að sjálfsögðu þá með ofbeldi, ef það væri ekki hægt á annan hátt. Hér sannast það, sem við sósíalistar höfum haldið fram um þennan mann, en jafnan hefir verið neitað af Alþfl., að hann væri beinlínis hatramur andstæðingur sósíalista, í stað þess að vera sósíalisti sjálfur. Maður, sem vili beita ofbeldi til þess að halda við ofbeldisþjóðskipulagi. Till. sú, sem hér liggur fyrir til umr., er líka beinn ávöxtur af innræti hans, og í framhaldi af stefnu hans og framkomu. Öll störf hans frá því að hann varð ráðh. eru og lifandi sönnun þess, sem ég hefi nú sagt. Eins og kunnugt er, þá er t. d. búið að gera ríkisútvarpið að áróðurstæki, ekki aðeins fyrir flokk hæstv. ráðh. og þjóðstjórnarinnar hér innanlands, heldur er og búið að gera það að áróðurstæki fyrir eitt hernaðarstórveldi gegn öðru hernaðarveldi. Hugsanafrelsi hafa menn og ekki lengur, hvað þá meir, allt verður að lúta járnvilja ofbeldisstjórnarinnar. Það er til dæmis daglegur viðburður, að til mín komi menn, sem hafa þá sögu að segja, að þeim hafi verið settir þeir kostir, annað tveggja að breyta um pólitíska skoðun og segja sig úr Sósíalistaflokknum, eða verða sviptir atvinnu sinni að öðrum kosti. Þetta gengur svo langt, að jafnvel þvottakonunum, sem hreinsa skítinn í stjórnarbyggingunum, eru sett þau skilyrði, að þær verði að hugsa eins og stjórnarklíkan vill vera láta. Í Hafnarfirði fær og enginn atvinnu hjá bænum nema hann hugsi eins og valdhafarnir þar. Þá er og mönnum meinað að stunda nám við opinbera skóla, ef þeir vilja ekki æpa með lygakórnum, þeir eru beinlínis reknir úr skóla. Til þess svo að slá múr um þessa kúgun er lögreglan aukin og ótakmarkað fé veitt til þess að búa hana vopnum. Núna þessa dagana er hún t. d. að gera æfingar í því, að ráðast á bæi, og til hennar er svo að segja ótakmarkaður vopnaflutningur. Það er svo sem fagnaðarefni, að þetta skuli allt vera viðurkennt og staðfest í till. Við ykkur, hv. þm., vil ég aðeins segja þetta, að ef þið viljið, að þessi stefna haldi áfram, þá skuluð þið samþ. till., en ef þið hinsvegar óskið ekki eftir, að þessi ofbeldisstefna haldi áfram, þá skuluð þið fella till. En umfram allt, verið ekki með neitt hálfkák, að fella till., en láta stjórnarvöldunum á eftir haldast uppi, eftir sem áður, að framfylgja ofsóknum sínum. Ef þið fellið till., þá verið sjálfum ykkur samkvæmir og knýið stjórnina til þess að hætta ofsóknum sínum á hendur saklausum borgurum, sem ekkert hafa annað til saka unnið en að hafa aðra skoðun á landsmálum en stjórnarklíkan. Hvað sem þið samþykkið, hvort sem það verður þessi till. eða annað, sem beint er gegn Sósíalistafl., þá látið ykkur ekki detta í hug, að þið getið bugað hann. Starf hans heldur áfram. Það skeður ekkert annað en að hann vinnur ef til vill með meiri leynd, eftir því sem ofsóknirnar harðna. Allt í kringum ykkur verða þögulir menn, sem hata ykkur og vinna í kyrrþei að því að losa þjóðfélagið við ykkur. Það hafa komið fram margar játningar í sambandi við þessa tillögu, sem sanna ljóslega tilgang hennar. Hv. þm. S.-Þ. sagði t. d., að kona ein í þjónustu ríkisins héldi því fram, að Finnar hefðu ráðizt á Rússa, en það væri í mótsetningu við staðreyndirnar. Þetta sýnir, að þessi hv. þm. hefir snuðrara sína og sporhunda alstaðar. Hvað átt er við með því, þegar sagt er, að ein þjóð ráðist á aðra, held ég, að ekki sé vettvangur til þess að fara að ræða hér. Um það, hver hleypi af fyrsta skotinu, má víst oft deila. Í þessu tilfelli, sem hér er um að ræða, telur hv. þm. S.-Þ. fullsannað, hver hafi hleypt af fyrsta skotinu, en ég vil bara spyrja: Hvað kemur slíkt þessu máli við, og yfirleitt hvað satt er eða ósatt í því? Það, sem þessi hv. þm. vill draga út úr þessu, er það, að til er kona í þjónustu ríkisins, sem heldur öðru fram en hann sjálfur í þessu máli. Hún er gáfuð hæfileikakona, en fyrst hún heldur því fram, að Finnar hafi hleypt fyrsta skotinu af á Rússa í vetur, þá stoða gáfur hennar ekkert. Hún skal útlæg gerð úr þjóðfélaginu. Fyrir nokkru réðst hæstv. forsrh. á mig og sló mig í andlitið. Þessu sneri Tíminn við og sagði, að ég hefði ráðizt á ráðh., en hann ekki á mig. Sé nú einhver til, sem ekki trúir þessu og heldur kannske, að forsrh. hafi ráðizt á mig, - hvað stoða hann þá gáfur eða hæfileikar? Hann skal útlægur ger úr þjóðfélaginu eins og konan, sem vildi halda því fram, að Finnar hefðu skotið fyrsta skotinu í finnsk-rússneskastríðinu í vetur. Svona mætti lengi telja. Trúi menn ekki skilyrðislaust því, sem stjórnarklíkan telur sannleika, þá er atvinna og frelsi manna í voða. Áður en ég lýk máli mínu vil ég víkja nokkrum orðum að brtt. á þskj. 353, frá hv. þm. N.Ísf., sem er ólíkt skynsamlegri en till. hv. þm. S.-Þ. og þeirra félaga. Þó get ég ekki fallizt á till. þessa, því að enginn veit, hvað átt er við, þegar talað er um ofbeldisflokka í þessari till.; það er að vísu viðurkennt, að þörf sé á að gera ráðstafanir til þess að vernda lýðræðið, en þegar framkvæmdin er falin þeim, sem lýst hafa sig fylgjandi ofbeldi og lýðræðinu stafar því hætta af, þá eru slíkar yfirlýsingar vitanlega einskisvirði og ná engri átt. Það eru að sjálfsögðu starfandi hér njósnarar fyrir erlendar þjóðir; slíkt er algengt á stríðstímum. En ég vil spyrja: Eru ákvæði hegningarlaganna ekki nægjanleg, svo hægt sé að refsa mönnum fyrir landráð og njósnir? En það eitt er víst, að þó að njósnarar séu einhverjir hér á landi, þá eru þeir ekki úr Sósíalistafl., af þeirri einföldu ástæðu m. a., að slíkt væri hin heimskulegasta aðferð, að velja menn úr þeim flokki til þess að hafa njósnir á hendi, því að þeir hafa minnst skilyrði allra borgara landsins til þess að afla vitneskju um þá hluti, sem hernaðarþjóðirnar vilja fá vitneskju um og þeim mega að gagni koma.



Dagblaðið „Vísir“ hefir birt kafla úr ræðu hv. þm. N.-Ísf., er hann flutti um leið og hann lagði fram brtt. okkar á þskj. 307. Lætur blaðið jafnframt svo um mælt, að hann hafi gert grein fyrir till. af hálfu flutningsmanna. En það lætur þess ekki getið, að hv. þm. lýsti því yfir skýrt og greinilega, að grg. hans fyrir till. væri eingöngu á hans ábyrgð, en ekki okkar meðflm. hans. Ég fyrir mitt leyti taldi sjálfsagða þessa yfirlýsingu hv. þm., því að hann talaði yfirleitt á allt annan veg um málið heldur en ég hafði búizt við, og raunar allt öðruvísi en hann hafði leyfi til, ef hann ætlaði að skýra mína afstöðu til málsins. Árásir hans á hv. þm. S.- Þ., form. Framsfl.. áttu einkar illa við í grg. fyrir brtt., er flutt var með þm. úr Framsfl. Þær hefðu verið eðlilegri í svarræðu við 3. umr. fjárl. á milli jóla og nýárs í vetur, eða t. d. í blaðagrein sem svar við greinaflokki hv. þm. S: Þ. „Sjö skáld leiðbeina Alþingi“. Þá hefði hv. þm. ekki þurft að slá varnagla um það, hver bæri ábyrgð á ummælum hans. Mín skoðun er sú, að markmið þáltill. og brtt. okkar sé í raun og veru hið sama: Nauðsynin á að verja stjórnskipulag okkar, lýðræðis- og þingræðisskipulagið, barátta gegn ofbeldis- og byltingastefnum, undirlægjuhætti fyrir erlendum yfirdrottnunarstefnum og svikum við frelsisvilja íslenzku þjóðarinnar. Ágreiningurinn er því ekki um markmið og tilgang, heldur um leiðir að sama marki. Ég er sammála flm. þáltill. um það, að Alþingi sem löggjafarsamkoma þjóðarinnar eigi að hafa vakandi auga á því, að háskalegar ofbeldis- og einræðisstefnur, svo sem kommúnismi, nazismi og fasismi, fái ekki að þróast með þjóðinni. Það stjórnarfar, sem slíkar stefnur hafa skapað, þar sem þær hafa orðið þingræði og lýðræði yfirsterkari, er svo ægilegt fyrir menningu, mannúð og andlegt frelsi, að það gengur firnum næst, að nokkur óbrjálaður þjóðfélagsþegn lýðfrjálsrar, óvopnaðrar og hlutlausrar smáþjóðar, eins og íslenzku þjóðarinnar, skuli aðhyllast slíkar háskastefnur. Þetta ætti okkur öllum að vera deginum ljósara af þeim fregnum, sem okkur hafa borizt daglega síðustu árin af hörmungum og þjáningum, andlegum og líkamlegum, sem einræðisherrar og flokkar steypa yfir heilar þjóðir. Ég vil engan mun gera þessara óheillastefna, hverju nafni sem þær nefnast. Spurningin fyrir mér er eingöngu sú, á hvern hátt við getum bezt varið þjóðfrelsi okkar og lýðræði, inn á við sem út á við. Engri stofnun þjóðarinnar ber meiri skylda til að leggja þar hönd á plóginn en Alþingi. Og vopn Alþingis í þeirri baráttu er auðvitað fyrst og fremst réttlát og viturleg lagasmið, sem markar starfsvið framkvæmdarveldsins og dómsvaldsins. „Með lögum skal land byggja, en ólögum eyða“, sögðu forfeður okkar, - og hverjum ber frekar að fylgja því boðorði en Alþingi? Vantrú mína á gagnsemi þáltill. leiðir fyrst og fremst af því, að með henni eru gefnar yfirlýsingar um mjög alvarlegar og viðkvæmar ráðstafanir, án þess að séð sé fyrir því, að þeim sé réttlátlega beitt eða komi að gagni. Slík aðferð löggjafarvaldsins við fyrirskipanir er ekki í samræmi við þingræði og lýðræði. Ef svipta á mann rétti til þess að gegna trúnaðarstarfi eða njóta trausts eða viðurkenningar þjóðfélagsins, verður að krefjast tvöfaldrar sönnunar á afbroti mannsins, en ekki láta sér nægja, að einhver ráðamaður í landinu telji sér eða segi sér vitanlegt, að maðurinn sé brotlegur. Ég skil ekki annað en að öllum hv. þm. hljóti að vera ljóst, að Alþingi getur ekki verið þekkt fyrir að búa til svo eftirlitslausa refsivendi fyrir þjóðina. Til samræmis við það lýðfrelsi, sem meginþorri þjóðarinnar óskar eftir, verður Alþingi a. m. k. að krefjast einhverrar lágmarksvissu fyrir réttmæti útilokunar frá trúnaðarstörfum og trausti og viðurkenningu í þjóðfélaginu. Annars er Alþingi sjálft komið inn á einræðisbrautina, sem allur þorri alþm. er þó sammála um, að ekki megi eiga sér stað. Auk þess sem það eitt nægir samkv. þáltill., að „vitanlegt“ sé um staðreyndirnar, er aðeins gerð sú krafa, að hlutaðeigandi maður „vilji gerbreyta þjóðskipulaginu með ofbeldi“ o. s. frv. M. ö. o., það á að refsa mönnum fyrir það eitt, að hafa skaðlegan vilja eða hugarfar! Hvernig verður hjá því komizt, að svona fyrirskipanir verði „vindhögg“ eða „klámhögg“, þótt hátt sé reitt? Eitt mikilvægasta verðmæti, sem þegnar lýðræðisríkja njóta, gagnstætt þegnum einræðisríkja, er það, að engum manni má refsa „án dóms og laga“. Að hverfa frá þeirri meginreglu í lýðræðislandi, er stórkostlegt skref í einræðisátt - „fasistiskt víxlspor“. Þess vegna finnst mér það gegna furðu., að hæstv. félmrh., sem er reyndur lögfræðingur, og hv. aðalflm. þáltill., sem er fyrrv. dómsmrh. og hefir unnið með skörungsskap að endurbótum á réttarfari landsins, skuli bera fram till., sem brýtur berlega í bág við þessa lýðræðismeginreglu. Í refsirétti lýðræðislanda er „in dubio pro reo“, vafi til hags sakborningi, ófrávíkjanleg meginregla. Að brjóta þá reglu er brot á einni af meginreglum Iýðræðisins. Mér er fyrir barnsminni, að faðir minn, góður dómari í æðsta innlenda dómstólnum, sagði mér, að betra væri að sleppa sekum en dæma saklausan. Sú hugsun hefir ávallt verið í mínum huga aðalsmerki mannúðlegs dómara. Góðan dómara tekur ávallt sárt að þurfa að dæma menn í þungar refsingar, sem baka þjáningar, en skyldan og réttlætistilfinningin krefst þess, ef víst er um sök. Hvílík reynsla er þá ekki að dæma saklausan mann? [frh.]



Ég ætla að fá að skjóta inn ofurlítilli afsökun út af ummælum hv. þm. Barð. Ég hefi átt nokkurn þátt í því, að ræða hv. þm. N.-Ísf. var birt í Vísi á dögunum, en það var ekki tekið nægilega skýrt fram, að ræðan var algerlega á hans ábyrgð að öllu leyti. Ég bið hv. þm. Barð. afsökunar og lýsi yfir því, að ég mun hlutast til um, að þessa verði getið í blaðinu.

Bergur Jónsson [frh.] : Mér þykir vænt um að heyra þetta. - Um afstöðu mína til þessa máls frá upphafi vil ég taka fram: Þegar mér varð kunnugt um, að þáltill. var ráðgerð, réð ég frá því að bera hana fram, því að ég þekkti ofurkapp flutningsmanna. Þegar því ráði var eigi sinnt, gerðist ég meðflm. að brtt., sem ég taldi í fullu samræmi við anda þingræðis og lýðræðis. En með því að ég viðurkenndi tilgang þáltill. réttan, óskaði ég eftir að nefnd athugaði málið gaumgæfilega og gerði tilraun til að sameina leiðirnar að hinu sameiginlega takmarki, þannig að allir þingræðis- og lýðræðisvinir mættu vel við una. Er mér ánægja að lýsa yfir því, að hv. allshn. hefir tekizt að leysa þetta vandamál vel. Með till. hennar tel ég, að sameinaðar hafi verið á hagkvæman hátt þær tvær leiðir til þess að tryggja lýðræðisskipulagið. sem bent hefir verið á, - í fyrsta lagi gerir Alþingi það, sem í þess valdi stendur, til þess að beitt verði þeim vörnum, sem núverandi löggjöf og ef til vill bráðabirgðalöggjöf heimilar, og í öðru lagi er fyrirskipað að skapa fullkominn löggjafargrundvöll í sama skyni. Mega allir þingræðis- og lýðræðisvinir vel við það una. Tel ég, að með till. hennar séu sameinaðar vel hinar tvær leiðir, að tryggja lýðræðisskipulagið og undirbúa vandaða löggjöf í sama skyni. Hæstv. félmrh. hefir getið þess, að hann teldi þáltill. nokkurskonar framhald af yfirlýsingu þeirri, er meiri hl. þm. gaf 4. des. 1939 um, að þeir teldu óviðeigandi að hafa á þingi nokkra þm., sem vitanlegt væri um, að vildu gerbreyta þjóðskipulaginu með ofbeldi. Ég skal geta þess, að ég stend á þessum grundvelli, en ég var einn þeirra, sem undir þessa yfirlýsingu skrifuðu. Ég taldi hana réttmæta þá og studdi það við þá afstöðu, sem hv. þm. Sósíalistafl. höfðu sýnt eftir að finnsk-rússneska styrjöldin hófst. Þessi afstaða þeirra kom þó bezt í ljós í sumar, er einræðisstefnur Þýzkalands og Rússlands féllu saman og hinir gömlu fjandmenn nazismans lýstu yfir ánægju sinni af því tilefni. Auk þess sýndi þetta sig á þingfundi, er tveir af þm. þessa flokks gáfu yfirlýsingu og formaður Sósíalistafl. lýsti yfir því, að Kuusinen-leppstj. væri hin eina lögmæta stj. Finnlands, en hin böðlar, og þar sem hv. 4. landsk. hótaði Alþingi með rússnesku hervaldi, ef slíkar samþykktir væru gerðar. En það var reginmunur á þessari yfirlýsingu 4. des. og þáltill. þeirri, er hér er um að ræða. Yfirlýsingin 4. des. var um það, hvernig meiri hl. þm. vildi haga sér gagnvart þessum ákveðnu þm. Alþingi var þarna að skapa sér starfsreglur og hefir síðan haldið þeim með því að láta allar till. þessara hv. þm. sem vind um eyrun þjóta. Áður en þetta kom fyrir, átti ég tal við þessa hv. þm. hér í hv. d. og lýsti þá yfir því, að ég gæti ekki talið þá íslenzka stjórnmálamenn, þar sem þeir legðu blessun sína yfir allt, sem einræðisherrar í erlendu ríki gerðu. En það verður líka að gjalda varhuga við mönnum, sem tilheyra öðrum einræðisstefnum, þó að þeir séu ekki bersyndugir, heldur vinni í skotgröfum að því að grafa undan lýðræðisskipulaginu. Ég vona því, að brtt. hv. allshn. verði samþ. með atkv. allra lýðræðissinnaðra þm., en þó ætla ég til smekkbætis að bera fram skrifl. brtt. við brtt. í nál. á þskj. 353, þess efnis, að í stað orðsins „landshættulegri“ komi „þjóðhættulegri“, því að till. ræðir um að sporna við hættum, er stefna að þjóðinni.

*Ísleifur Högnason: Hv. 1. landsk. hefir nýlega gert grein fyrir málstað okkar þm. Sósíalistafl. gagnvart þessu máli, og hefi ég litlu við það að bæta. Þó vil ég ekki láta hjá líða að mótmæla síðustu orðum hv. þm. Barð. Hv. þm. vitnaði í fundinn 4. des., þar sem samþ. var að reka þm. Sósialistafl. úr Þingmannasambandi Norðurlanda. Þetta var lokaður fundur, þar sem engir þingskrifarar voru og engir áheyrendur. Hv. þm. sagði, að ég hefði þar komið með hótanir um að koma því til leiðar, að hingað kæmi rússneskur her, sem réðist á landið. Þetta lýsi ég vísvitandi ósannindi, sem borin eru fram aðeins af því, að á þessum fundi var ekkert ritað af því, sem gerðist, og engir áheyrendur nema hv. þm. sjálfir, sem ég býst reyndar við, eftir sannleiksást þeirra að dæma almennt, að muni staðfesta þennan framburð hv. þm. Barð. Ég gerði aðeins gys að þessum ásökunum á hendur okkur um landráð og æsingunum gegn Rússlandi og varpaði fram þeirri spurningu, hvort skoða bæri þessi læti sem stríðsyfirlýsingu á hendur Sovét-Rússlandi. Ég sagðist ekki hafa verið kallaður til vopna og kvaðst ekki vita, hvort ég ætti að vera í herdeild Ólafs Thors eða Hermanns, og kvaðst ekki telja mína afstöðu til Rússa landráð fyrr en ég hefði verið kallaður til vopna. Hv. þm. Barð. sagði, að hæstv. félmrh. hefði lýst yfir því, að þessi nýja herferð, sem hér er hafin, væri framhald af herferð þeirri, sem hafin var 4. des., en eins og hv. 1. landsk. þm. hefir lýst, voru ekki viðhafðar neinar lýðræðislegar aðferðir í því máli. Þá var aðeins lesin upp yfirlýsing frá öllum þjóðstjórnarflokkunum, en engar umr. fengust um málið. En mér skildist, að við værum bornir þeim sökum að hafa tekið afstöðu í styrjöld Finna og Rússa. Með því að ég var ekki vel heima í þessum málum, ætlaði ég að reyna að gera mér grein fyrir því, hvernig málstaður Mannerheims er og annara hvítliða í Finnlandi. Ég fletti upp í alfræðibók, sem hér er í þinginu, Encyclopadia Britannica. Þetta er talið ágætt heimildarrit, og hv. þm. til uppbyggingar skal ég geta þess, að þar má lesa á 254. bls. í 9. bindi, um Finnland, að uppreisn rauða hersins finnska hafi leitt til hvítra ofsókna gegn finnsku þjóðinni, þar sem 15000 körlum, konum og börnum hafi verið slátrað, og í júní 1918 hafi 73915 rauðir uppreisnarmenn, þar af 4600 konur, verið teknir til fanga og settir í fangabúðir, og þetta undir stj. Mannerheims, þessarar þjóðhetju, sem hann er kallaður. Nú má nærri geta, þar sem ekki eru liðin nema 22 ár síðan þetta varð og hann hefir enn tekið að sér vörn og sókn fyrir borgarastéttina finnsku, að ekki muni öll finnska þjóðin geta verið sameinuð undir forystu þessa manns. Og vegna þess, að við höfum ekki tekið afstöðu með þessum frægasta böðli finnsku alþýðunnar, á að setja okkur utangarðs í þjóðfélaginu. Annars er þetta auðvitað ekki annað en yfirskinsástæða. Þjóðstj. var áður búin að vinna svo mörg svívirðileg verk, að hún þurfti að beina frá sér athyglinni á gengislækkuninni, gífurlegri hækkun tolla og skatta, skattfrelsi togarafélaganna o. s. frv., og þetta var talin heppileg leið til þess. Síðan hafa daglega borizt hingað nýjar og nýjar fréttir, þar sem saman var hrúgað óhróðri um Sovétríkin, en Mannerheim og hans lið dáð fyrir hreysti, hugprýði og aðrar dyggðir. Á þessu byggir svo hv. þm. Barð. dóm sinn um Sovétríkin. Hann blandar saman sósíalisma og fasisma, og hefir ekki við annað að styðjast en þessar lygafregnir, sem oft á hverjum sólarhring hafa verið sendar þjóðstjórnarblöðunum hérna. Svo að ég víki nokkrum orðum að till. þeirra hv. þm. S.-Þ., hv. þm. Borgf. og hæstv. félmrh. á þskj. 250, þá viðurkenndi hv. þm. Barð., að hún væri gagnsýrð af fasisma, gagnstætt till. hv. allshn. Það er rétt, að þessar till. eru mjög ólíkar. Það er auðvitað ekkert á móti því, að fólk sé varað við ofbeldisflokkum, og það er líka rétt, að tryggja verður lýðræðið sem bezt, og þar sem till. hv. allshn. fer fram á, að hæstv. ríkisstj.. sé falið að láta fara fram athugun á því, á hvern hátt hið íslenzka lýðræði fái bezt fest sig í sessi og varizt með lýðræðisaðferðum, sé ég ekki að annað lægi nær, eins og nú er ástatt, en að tryggja það, að minnihlutaflokkar séu ekki ofbeldi beittir, tryggja það t. d., að Sósíalistafl. megi fá húsrúm fyrir fundi sína, sem honum er nú meinað, afnema það, að þjóðstjórnarflokkarnir geti haft með sér nokkurskonar þjófafélag um auglýsingar handa blöðum sínum, koma í veg fyrir það, að þm. verði fyrir kjaftshöggum af ráðh. í sölum Alþingis o. s. frv. Ýmsum slíkum breytingum myndum við fagna. Annars mun ég greiða atkv. gegn báðum þessum till., aðaltill. og brtt. n., því að ég tel núv. ríkisstj. ekki færa um að bæta úr því misrétti, sem hér er um að ræða, og að samþ. að fela ríkisstj. þessi mál„ væri að votta henni traust í stað vantrausts, sem hún á skilið.

*Einar Olgeirsson: Hv. þm. muna sjálfsagt eftir meðferð þeirri, sem frv. hæstv. félmrh. fékk hér nýlega, er hv. allshn. klippti úr frv. einræðisþáttinn, og hann labbaði að því loknu hér út úr salnum, og heldur lúpulegur. Það er lík meðferð, sem þessi till. hv. þm. S. Þ. hefir fengið nú, er hv. allshn. hefir máð úr henni mestu firrurnar, enda þorir hv. flm. ekki að sýna sig á þinginu, er þetta fer fram. Það hefir sjaldan verið reitt hærra til höggs en þá, er hann kom með þessa till. Hann rakti m. a. sögu Íslands um þúsund ár og virðist með framsöguræðu sinni hafa ætlað að vinna sér til forsetnignar á Íslandi; en er málið kemur frá hv. n., þorir hann ekki að sýna sig hér í salnum. Raunar er ekki nema sjálfsagt að fagna því, er slíkir menn fá þvílíka útreið. Og málið er nú komið á nýjan grundvöll, þannig að ekki er lengur hægt að gera gys að því eða draga það sundur í háði. Það er ljóst, hvað fyrir þeim mönnum vakir, sem flytja málið á þessum nýja grundvelli; málið er nú nokkurn veginn mótsagnalaust, svo að hægt er að ræða það. Aðaltilgangur upphaflegu till. var að veita valdhöfunum rétt til að útiloka ákveðna menn frá trúnaðarstöðum í þjóðfélaginu vegna pólitískra skoðana þeirra. Þetta hefir hv. allshn. fellt. Raunar er hér ekki um nýja stefnu í þjóðfélaginu að ræða, þessar ofsóknir hafa áður verið beinlínis skipulagðar, og hefir Jónas Jónsson stofnað sérstaka n. í því skyni. Nú mætti virðast sem hv. allshn. hefði með till. sinni snúizt á móti þessum atvinnuofsóknum. Þó kemur þetta ekki fram í till. hv. n. Úr þessu þarf að bæta og gera ráðstafanir til tryggingar því, að atvinnuofsóknunum sé hætt. Þegar ég ber fram þessa kröfu við hæstv. ríkisstj., tala ég fyrir munn Alþ. og samkv. samþykkt, er Alþ. hefir gert. Sú samþykkt leggur ríkisstj. á herðar að binda enda á slíkar ofsóknir út frá þeirri forsendu, að þær fell í sér mikla hættu fyrir þjóðfélagið. Ég á hér við samþykkt þá, sem hv. Nd. gerði árið 1937 og fólst í rökst. dagskrá, er samþ. var í sambandi við ákveðið mál. Vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér nokkrar linur úr þingtíðindunum, D-deild frá síðara þingi 1937. Þáltill. sú, sem um ræðir, er prentuð á 101. dálki og hljóðar svo: „Þar sem deildin telur þörf á að koma í veg fyrir hverskonar atvinnukúgun í þjóðfélaginu og misrétti um veitingar embætta og starfa við öll atvinnufyrirtæki, er nauðsyn á nánari rannsókn um þessi efni og yfirgripsmeiri, - og í trausti þess, að ríkisstjórnin láti gera þá athugun hið fyrsta, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Þetta var samþ. með miklum atkv. - mun, og allir þeir þm., sem töluðu í málinu, lýstu yfir samþykki sínu. Sveinbjörn Högnason mælti þá ( Alþt., D. 1931, d. 100): „Fyrsta skilyrðið fyrir hvern þann, sem gerast vill umbótamaður á þessu sviði, er, að hann sé jafnfús til að viðurkenna ranglætið, hvar sem það á sér stað, og sé jafnfús til að reiða refsivöndinn gegn sínum samherjum eins og andstæðingunun, ef þeir eiga það skilið. Annars kemur góður vilji ekki að gagni. Ég er reiðubúinn að taka höndum saman við hvern þann mann, sem í fullri alvöru vill útrýma hlutdrægni kunningsskapar og pólitískra flokka í sambandi við atvinnuúthlutun, ef það mál er flutt á breiðum grundvelli og ekki sem bitbein fyrir einstaka stjórnmálaflokka.“ Til þess að geta hugmynd um, hvernig á þetta mál var litið af Sjálfstfl., les ég það, sem Sigurður Kristjánsson, 6. þm. Reykv., sagði þá, með leyfi hæstv. forseta: „Það er ekki meira um annað skrafað nú á dögum en lýðræðið. En ég efast stórlega um, að þeir flokkar, sem sífellt reyna að skreyta sig með lýðræðisnafni og deila um það, hver sé mestur lýðræðisflokkur, geri sér ljóst, hvað lýðræði er í raun og veru. Lýðræði er það eitt, að allir menn í þjóðfélaginu njóti sama réttar.“ Og síðar segir hann: „Í höndum þeirra manna, sem nú fara með völdin í landinu, er Ísland ekki lýðréttarríki.“ Þetta var nú álit Alþingis 1937. Ísland var ekki að áliti Sjálfstfl. lýðréttarríki þá, vegna þess, að þar viðgekkst atvinnukúgun. Alþ. fann ástæðu til að lýsa yfir þessu og krefjast þess, að úr yrði bætt. Nú spyr ég hæstv. ríkisstj.: Hvað er nú orðið okkar starf á þessum þrem árum? Eftir ein þrjú ár kemur jafnvel fram á Alþ, till.- um að lögfesta atvinnukúgunina. Og hv. þm. hafa snúizt svo í málinu, að þeir fást ekki til að gera ráðstafanir, sem duga, gegn þessum óskunda. Það er daglega verið að svipta menn störfum hér á landi af pólitískum ástæðum. Það hafa nú nýlega verið reknir menn úr skólum landsins, t. d. kennaraskólanum, mönnum bannað að taka próf og nota sér prentfrelsið samkv. stjskr., fyrir það eitt að hafa stjórnmálaskoðanir, sem valdhöfunum eru ekki að skapi. Þeir, sem með völdin fara, hafa nú náð þeim tökum, að þeir bægja mönnum frá atvinnu og nota sér óspart, hvernig hið íslenzka borgaraþjóðfélag setur mönnum skilyrði. Bæði við atvinnufyrirtæki einstakra manna og þess opinbera fara stöðuveitingar eftir stjórnmálaskoðunum, og menn eru oft sviptir atvinnu, ef þeir gerast svo djarfir að brjóta í bága við vilja ríkisstj., - ríkisstj., sem hefir verið falið fyrir 3 árum síðan að leiðrétta það misrétti, sem hún mun hafa vitað um. Ég skal því taka það greinilega fram gagnvart hæstv. ríkisstj., að þar sem vitað er, að þessi stj. hefir hjálpað til þess að brjóta móti vilja Alþ., er það ekki nema hlægilegt af slíkri ríkisstj. að þykjast ætla að gera einhverjar ráðstafanir til þess að vernda lýðræðið. Einmitt frá slíkri stj. stafar lýðræðinu hætta. Ég get ekki komizt hjá að minnast þess, að einn af frumkvöðlum þessarar till., hv. 2. þm. Eyf., sagði í ræðu sinni, að Alþ. ætti að vernda einstaklingsfrelsið og mannréttindi. Já, langt getur nú skörin færzt upp í bekkinn, þegar fulltrúar núv. stjórnarflokka dirfast að halda slíku fram. Ég vil mínna á það, að það er alls ekki nóg með það, að þessir menn vilji eyðileggja og þurrka út einstaklingsfrelsi og mannréttindi Íslendinga, heldur eru þeir að þurrka út og hreint og beint drepa manndóm úr hinni íslenzku þjóð. Svo ætla ég rétt aðeins, til þess að drepa betur á, hve það er hlægilegt að ætla að fela núv. stj. að framkvæma það að hafa vakandi auga með og vernda lýðræðið í landinu, að mínna á 3 ára gamla ályktun Alþ. um að efla lýðræðið og spyrja, hvað stj. hafi gert í því máli. Ég ætla að gefa mönnum hugmynd um, hvað styður bezt það, sem látið er í veðri vaka, að sé tilgangur þessarar till., og hvernig hið íslenzka lýðræði verður varið með lýðræðisaðferðum. Ég hefi bent hv. þm. í fyrri ræðu minni á, að það, sem fyrst og fremst þyrfti að gera til þess að koma á lýðræði hér á Íslandi og festa það í sessi, væri það, að hv. þm. væru formælendur hins rétta meiri hl. þjóðarinnar, og væru tryggir stuðningsmenn hans í ráðum sínum og framkvæmdu vilja þjóðarmeirihlutans. Ég vona, að allir þeir þm., sem skynbærir eru á þessa hluti, sjái, að ráðið til þess er að breyta kjördæmaskipuninni á Íslandi. En getum við treyst núv. ríkisstj. til þess, þar sem Framsfl., sem græðir á þessu misrétti, er sterkasti stuðningsflokkur hennar? Því er alls ekki treystandi að þessi stj. hafi forgöngu í því máli eða geri nokkrar ráðstafanir til þess að undirbúa nokkrar breyt. til bóta á kjördæmaskipuninni, og koma þannig á fullkomnara lýðræði hér á Íslandi. Það dettur engum einasta manni í hug, að meiningin með þessari till., ef samþ. verður, sé sú, að gera lýðræðið fullkomnara með stuðningi stjórnarflokkanna í ríkisstj. Þessi till. ber þess merki,, bæði að efni og formi, að hún er komin frá harðsvíruðustu fjandmönnum lýðræðisins. Þetta veit hver maður, og um leið og menn gera sér ljóst, hve fjarri lagi það er að halda það, að við séum nú nokkru nær því en 1937 að fá lýðræði, hljóta menn að sjá, að þessi till. er alls ekki í þeim tilgangi gerð. Þó að við þessa till. væri ekkert að athuga, er það, að ætla að fela núv. ríkisstj. að hafa eftirlit með framkvæmd hennar, alveg sama sem að fela andstæðingum lýðræðisins, er vilja drepa það, að halda lífinu í því. Ég held, að áður en Alþ. ætlar að fela núv. ríkisstj. slíkt, ætti Alþ. að endurtaka ályktun sína frá 1937 móti atvinnukúgun og gæta þess, að ríkisstj. fari meira eftir vilja Alþ. en hún hefir gert, og breyti þar með í meira samræmi við vilja meiri hl. þjóðarinnar. Slíkt væri hin bezta vörn fyrir lýðræðið, og að öllu leyti heppilegast fyrir íslenzka lýðræðið nú.