Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Við 2. umr. þessa máls kom fram rökstudd dagskrá frá háttv. 2. kgk., sem jeg gat samþykt, og lýsti því þá yfir, að jeg kæmi þess vegna ekki sjálfur fram með rökstudda dagskrá, eins og jeg hafði gert ráð fyrir í ágreiningsnefndaráliti mínu. En úr því að sú dagskrá var feld, ætla jeg að koma fram með rökstudda dagskrá við þessa umræðu. Jeg ætla mjer ekki að halda langa ræðu að þessu sinni, en læt mjer nægja að vísa til ágreiningsnefndarálits míns, þar sem jeg hef gert grein fyrir skoðun minni. Þar fyrir utan vil jeg að eins taka það fram, að jeg hef heyrt þá mótbáru gegn því, að vísa málinu til stjórnarinnar, að hæstv. ráðherra væri því svo mótfallinn, að hann mundi ekki fást til að sinna því. Þessi mótbára er áreiðanlega á engum rökum bygð. Ef stjórnin skyti skollaeyrunum við áskorunum þingsins í slíku máli sem þessu, þá mundu forlög hennar verða viss á næsta þingi. Hinsvegar er það vafalaust, að ef ráðherra beitir sjer fyrir málinu, þá eru líkindi til, að vjer getum fengið fánalög, sem betur fullnægja tilfinningum og þörfum þjóðarinnar, en það frv. sem hjer liggur fyrir. Og ef þessi aðferð er höfð, þá gerum vjer að minsta kosti það, sem í voru valdi stendur til þess, að sigla fram hjá því skeri, að lenda . í baráttu við Dani út af málinu: Jeg vil því leyfa mjer að bera fram svohljóðandi rökstudda dagskrá: „Í trausti þess, að ráðherra skýri hans „hátign konunginum frá vilja alþingis í „þessu máli, og beri það upp fyrir honum, „og að stjórnin síðan leggi fyrir næsta „reglulegt alþingi frv. til laga um íslenzkan fána, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá“.

Ráðherra: Þessi dagskrártillaga, sem fram er komin, gefur mjer tilefni til að bæta nokkrum orðum við það, sem jeg sagði um málið við 2. umræðu hjer í deildinni. Þó að jeg sje mótfallinn því, að þetta frumv., sem nú liggur fyrir, verði samþykt sem lög frá Alþingi, og verði yfir höfuð að ráða frá því, að málið sje afgreitt í frumvarpsformi frá þinginu í þetta skifti, þá er það engan veginn svo að skilja, að jeg sje andvígur því, að Ísland fái sjer löggiltan sjerstakan fána, er táknað geti stöðu þess sem sjerstakt land með sjerstakri þjóð, þegar slíkt getur orðið svo, að oss sje til nokkurs sæmdarauka. Ástæðurnar fyrir afstöðu þeirri, sem jeg nú hef orðið að taka og verð að taka gagnvart fánafrumvarpinu, eru alt aðrar. Eins og jeg hef margsinnis tekið fram, álit jeg málið ótímabært nú, og óhyggilegt á ýmsan hátt að hreyfa fyrstu málaleitunum við konunginn um þetta mál í föstu frumvarpsformi, sem ekki má frá víkja, þótt hann hefði eitthvað að athuga. Þessu máli horfir að því leyti öðruvísi við en öðrum málum, sem þingið hefur til meðferðar, að vjer eigum hjer að etja gegn þeirri lögskýring eða stjórnmálakenning frá fornu fari, að fánamál yfirleitt, þ. e. alt er að fána lítur hjer á Iandi, sje „sameiginlegt mál“, og liggi þannig ekki undir valdsvið Alþingis, - auk þess sem málið er þess eðlis, að það tekur sjerstaklega til konungdómsins. Þegar af þeirri ástæðu er nauðsynlegt að varast þær aðferðir, sem hleypt geti stífni í málið frá upphafi. Ennfremur er frumvarpið svo stuttaralegt, óákveðið, og að sömu leyti óheppilega orðað, að jafnvel einnig af þeirri ástæðu út af fyrir sig virðist mjer það ekki til þess fallið, að verða að Iðgum. Breyting in, sem samþykt var hjer í deildinni, að hafa orðið „fána“ í stað „landsfána“, hefur ekki gert frumvarpið ákveðnara nje minkað hætturnar á ágreiningi og deilum um rjettan skilning þess. Sje það skilið eins og nefndarálit meiri hluts nefndarinnar hjer í deildinni segir að eigi að skilja það, sem sje að það geri enga breytingu á neinum núgildandi lögum, þá er hætt við, að sumum kynni að virðast nokkuð lítið á unnið við það. Jeg tel það eina afleiðinguna af því að byrjað er frumvarpsleiðina af alþingis hálfu, að ekki hefur verið talið vogandi að fara opinskátt fram á meira en hið allra minsta minimum. Þó að það skifti litlu í samanburði við annað, má og telja það galla á frumvarpinu. hve orðalagið í 1. gr.: „Hjer á landi skal vera löggiltur fáni“ er óviðkunnanlegt, ef ekki villandi, sjerstaklega fyrir útlendinga, er lesa lögin á útlenda tungu, og sjá þau dagsett og staðsett í Danmörku, undirskrifuð af konungi á Amalienborg. Fyrir þá liggur beinast við að halda, að „Hjer á landi“ merki Danmörk en ekki Ísland. - En, sem sagt, þetta er nú smáræði. Af þessum upptöldu ástæðum verð jeg að vera þeirrar skoðunar, að ekki sje rjett að samþykkja þetta frumvarp, heldur verði að velja aðra leið til þess að láta í ljósi vilja þingsins. í dagskrártillögunni er einmitt bent á þá leið, sem jeg álit rjettasta. Verði tillagan samþykt, þá mun jeg telja mjer skylt að bregðast ekki því trausti, sem þar er lýst, og gera það, sem í mínu valdi stendur, til þess að fá framgengt því, er þar er farið fram á. Mun jeg skýra Hans Hátign konunginum frá óskum þingsins, bera fram fyrir hann tillögu um, að fyrir næsta alþingi verði lagt stjórnarfrumvarp um þetta efni, og leggja áherzlu á, að því verði framgengt. Ætti það frumvarp að vera í öllu falli skýrara og ákveðnara en þetta, ef til vill líka nokkru víðtækara en nefndarálit meirihlutans hjer í deildinni segir fyrir. Ef stjórnarskrárbreytingin verður samþykt hjer í deildinni, og þar af leiðandi aukaþing næsta sumar, verður biðin þá ekki löng, þangað til menn fengju að vita af eða á um þetta mál, og tækifæri til nýrra ráðstafana með nýjum kröftum, ef ekki lánast þessi tilraun. Þetta álít jeg þá aðferð sem sje líklegust til þess að fá framgengt sjerstökum íslenzkum fána, sem einhver dálítill fengur væri í; en að samþykkja þetta frumvarp nú, álít jeg beint skaðlegt fyrir málið sjálft. því að jafnvel þótt staðfesting fengist, sem mjög verður að telja vafasamt, þá væri þar með loku skotið fyrir tilraunir til þess að fá betri, ákveðnari og ef til vill víðtækari ákvæði um þetta efni í náinni framtíð. Þeir, sem vilja fánamálinu vel, ættu því að samþykkja þessa rökstuddu dagskrá.



H. deild er kunnugt, að jeg greiddi atkv. með, að frv. gengi til 3. umr., en að öðru leyti hef jeg ekki látið uppi skoðanir mínar um málið. Mjer hefur verið það umhugsunarefni, hversvegna h, ráðherra væri frumv. mótfallinn, og hefur mjer ekki orðið það ljóst fyr en nú. Hann hefur heldur ekki fyr, svo að mjer sje kunnugt, lýst afstöðu sinni til málsins eins greinilega eins og nú. En nú hefur hann tekið af tvímælin. Hann hefur lýst því skýrt og skorinort yfir, að hann muni gera alt, sem í hans valdi stendur, til þess að greiða fyrir málinu í Danmörku, og það þykir mikil tíðindi og góð. Og hann hefur gefið loforð um, að fylgja því fast fram, að lagt verði fyrir næsta alþingi stjórnarfrv. um íslenzkan fána, sem ekki verði verra heldur betra en það frv., sem nú liggur fyrir þinginu. Þetta þykir mjer mikilsvert, því að óneitanlega er það frv. ekki svo greinilega orðað, sem skyldi, og gæti því orkað tvímælis, hvernig ætti að skilja það. Eftir að ráðherra hefur gefið þessa yfirlýsingu, horfir málið alt öðru vísi við en áður. En þar að auki er á það að líta, að þetta mál er svo vaxið, hvort sem litið er til þjóðarinnar, þingsins eða afstöðu ráðherrans, að honum má það vera fullljóst, að sje sú leið farin, sem hin rökstudda dagskrá, er fram hefur komið, bendir til, en hann samt sem áður ekki getur komið málinu áleiðis, eða með öðrum orðum lagt stjórnarfrv. fyrir næsta þing - þá hlýtur honum, segi jeg, að vera það fullljóst, að þá bliku mundi draga upp hjer á landi, að hvorki hann nje neinn annar ráðherra mundi geta staðið það af sjer það jel, sem úr henni kæmi. Aftur á móti mundi hann hljóta þökk allra góðra Íslendinga, ef honum tækist að reka þetta erindi, svo að góður árangur yrði af. Þá mundi einnig frestun málsins verða talin viturlega ráðin af öllum einlægum fylgismönnum þess, enda skiftir það minstu, hvort lög um fánann fást árinu fyr eða síðar. Mál þetta er einn þáttur úr sambandsmálinu, og er mikið undir því komið, að meðferð þingsins spilli ekki í neinu góðri samvinnu við stjórnmálamenn Dana og konunginn í sambandsmálinu, en til þess er dagskrárleiðin að þessu sinni öllu líklegri en frumvarpsleiðin. Jeg mun því greiða atkvæði með dagskránni, en jeg tek það skýrt fram, að jeg geri það með þeim formála, að h. ráðherra standi við þá yfirlýsing sína, að hann geri alt, sem í hans valdi stendur til þess, að geta lagt fram betra frv. á næsta þingi. Vænti jeg, að hann láti hvorki á skorta einurð nje þrautsegju, til þess að hrinda málinu. í það horf, að allir megi vel við una. 3. kgk. (Stgr. J.) bar fram svohljóðandi rökstudda dagskrá: „Í trausti til þess, að ráðherra skýri Hans Hátign konunginum frá vilja alþingis í þessu máli og beri það uppfyrir honum, og stjórnin síðan leggi fyrir næsta reglulegt alþingi frv. tilllaga um íslenzkan fána - tekur deildin. fyrir næsta mál á dagskrá“.

Björn Þorláksson, framsögumaður: Jeg hef ekki mikið að segja. En það hefur komið fram brtill. á þgskj. 768 um, að 1. gr. frv. falli burtu. Með öðrum orðum þessi grein: „Enginn má taka við nokkurskonar áfengi úr skipi, er hefst við hjer við land, nje heldur taka við áfengi á floti, hvort heldur gegn endurgjaldi eða endurgjaldslaust“. Það er þessi grein, sem eins og jeg skýrði frá við 2. umr., er komin fram vegna yfirrjettardómsins, sem kveðinn var upp í sumar í máli því, sem höfðað var á móti manni eystra fyrir það að hafa flutt vín í land úr skipi nokkru; dómurinn hljóðaði á þá leið, að maðurinn var sýknaður. Þessi grein á að vera til þess, að setja undir þann leka, sem hjer kom í ljós. Jeg hefði ekki furðað mig á því, þótt einhver ólöglærður maður hefði komið fram með þessa brtill., en . að fyrverandi yfirmaður lögreglunnar hjer á landi á vissu svæði, maður, sem verið hefur amtmaður um langt skeið, skuli koma fram með slíkt, það furðar mig stórum. Jeg hjelt, að þessi grein, sem hann leggur til að feld verði niður, ætti að geta hjálpað til þess að gæta þessara laga, og það ætti engum að vera eins auðsætt eins og þessum manni, hvað nauðsynlegt er að hafa lögin skýr og glögg. Mjer dettur í hug það, sem jeg sagði hjer við 2. umr. um ljelega lögreglu; mjer finst þetta vera að hjálpa þeirri ljelegu lögreglu til að hafa eitthvað sjer til afsökunar. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en jeg mun greiða atkvæði á móti þessari tillögn, og jeg vona, að allir, sem unna góðri lögreglu í landinu, greiði atkvæði á móti þeirri fáránlegu tillögu, sem hjer er um að ræða.



Jeg sje að jeg hef verið fjarri góðu gamni. H. 5. kgk. hefur talað um brtill. mína, og kvað hafa kallað hana „fáránlega“, en jeg get huggað hann með því, að hún er þó ekki eins fáránleg, eins og brtill. sú, sem hann kom með við 2. umr. málsins, þar sem konsúlum alment var heimilað að flytja inn svo og svo mikið af víni til heimilisþarfa sinna, að jeg ekki tali um brtill. nr. 2. á sama þgskj. 679 um undirskrift konungs á bannlögin, þegar búið væri að smella inn í þau þeirri breytingu á þeim, sem hann þegar hafði staðfest og undirskrifað. Jeg hef þegar við 2. umr. talað um ástæðurnar fyrir þessari brtill. Það er fyrst og fremst, að það er ekki til neins að setja nýja bót á þetta ónýta fat. Ef bæta ætti bannlögin til hlýtar, þá yrði það minsta eftir af þeim; flíkin yrði ekki annað en bót við bót. í annan stað sagði h. 5. kgk. sjálfur, að það gæti verið, að yfirrjettardómurinn væri ekki rjettur, og væri þá ekki rjett að bíða þangað til dómur er fallinn í hæstarjetti í þessu máli. Það er leitt, að verða að viðurkenna, að aðalákvæði laganna hafa verið vitleysa og því þurfi að breyta því. Þessvegna álít jeg betra, að láta standa við svo búið, þangað til búið er að áfrýja málinu og sjá, hver niðurstaðan verður. Jeg vona því, að brtill. mín nái fram að ganga.



Mjer þótti það leitt, að h. 1. kgk. var ekki viðstaddur, þegar jeg talaði um þessa fáránlegu tillögu hans, en jeg stend við það enn, að hún sje fáránleg. Jeg verð að taka upp aftur ummæli mín, vegna þess, að h. þm, var ekki viðstaddur. Jeg sagði, að mig furðaði á, að þessi tillaga væri komin frá manni. sem um langt skeið hefði verið yfirmaður lögreglunnar á vissu svæði af landinu, og jeg sagði, að þetta væri að hjálpa ljelegri lögreglu til þess að hafa eitthvað sjer til afsökunar. Það er ekki til neins að bíða eftir hæstarjettardómi í þessu máli, því að hann getur ekki komið fyr en þetta ákvæði er hætt að hafa nokkra þýðingu, og þar að auki hefur ekki heyrzt, að dóminum hafi verið áfrýjað, nje það sje í ráði. H. 1. kgk. sagði, að það ætti ekki við, að setja nýja bót á gamalt fat. Hann þarf ekki að gera sig stóran yfir því, þótt þessi lög hafi reynzt gölluð, því það er ekkert einstakt við þessi lög. Við erum hjer á þingi ávalt að bæta gölluð lög, og því er ekki að furða, þótt það sje einnig gert hjer. Það þýðir ekki að fara fleiri orðum um þetta mál, en jeg mun óhikað greiða atkvæði á móti þessari tillögu, og jeg vona. að allir þeir, sem unna því, að gildandi lögum sje fylgt, og að góðri lögreglu sje haldið uppi í landinu, greiði einnig atkv. á móti þessari fáránlegu og óviturlegu tillögu.



Jeg get ekki sjeð, að þessi tillaga standi í sambandi við lögreglueftirlit, og jeg leyfi mjer að segja, um 1. gr. frv., að hún er óviturleg. Hver segir, að ekki eigi að áfrýja málinu til hæstarjettar, úr því að h. 5. kgk. sjálfur hyggur, að dómurinn sje rangur. Jeg vil frábiðja mjer alt umtal um, að tillagan sje óviturleg, einkum þar sem hv. 5. kgk. hefur ekki staðið sig betur í þessu máli, en raun hefur á orðið.



Jeg vil leyfa mjer leggja það til, að máli þessu verði vísað til nefndar að lokinni þessari umræðu, og vil jeg leyfa mjer að stinga upp á 3 manna nefnd.



Jeg vil leyfa mjer að leggja það til, að málinu verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til nefndar þeirrar þeirrar, sem skipuð var í næsta mál á undan.



Jeg stend ekki upp til þess að gera neinar sjerstakar athugasemdir við frv. Jeg býst við, að það verði vafalaust samþykt nú, eins og við 2. umr. En jeg vil geta þess, að hjer er um stórmikið nýmæli að ræða, sem sje að styðja að nýjum atvinnurekstri með því, að veita einkarjett til rekstursins. Þegar þannig stendur á, er kannske ekki vanalegt að veita svona Iöguð einkaleyfi, heldur er venja, að nota þau þegar um einhverja nýja uppgötvun er að ræða, og þá sem verðlaun fyrir uppgötvunina, en hjer er einkarjetturinn veittur til stuðnings því, að. atvinnureksturinn geti komizt á. Að styrkja ný fyrirtæki á þennan hátt, er ekki vanalegt, heldur er það oft gert á annan hátt, t. d. með verðlaunum, eins og gert hefur verið með útflutt smjör. En þessi aðferð hefur mikið verið notuð í Japan, og það er vist mikið þess vegna, hve fljótt þeim hefur gengið að leiða inn nýjan atvinnurekstur, að þeir höfðu þann sið, að veita einkaleyfi til rekstursins. En svo var annað, sem gaf mjer tilefni til þess, að standa upp, og það er, hvað einkarjettartíminn á að vera langur, og lít jeg svo á, að það ætti ekki að vera fordæmi yfirleitt, en hjer hygg jeg, að það geti ekki orðið háskalegt vegna þess, að það sem unnið er úr sjó, að undanteknu salti, er svo litið að vöxtum, að flutningskostnaður frá útlöndum getur ekki hækkað vöruna verulega í verði, en væri um slíkt að tala, væri svo langur tími óhæfilegur. Jeg vildi geta þessa til þess, að það sæist seinna í framtíðinni, að þótt þetta einkaleyfi hefði verið veitt hjer, þá hefði þó ekki verið tilætlunin, að innleiða þá venju, að veita einkarjett um svo langan tíma eins og hjer er um að ræða.

Jósef Björnsson, framsm.: Eins og tekið er fram í nefndarálitinu, hefur neðri deild gert allmargar breytingar á þessu frumvarpi frá því, sem samþykt var hjer í deildinni. Þessar breytingar eru flestar smávægilegar, og ætla jeg ekki að tefja deildina á því, að tala um þær, sem eru að eins orðabreytingar. Nefndin hefir gert grein fyrir því í áliti sínu, að hún telji flestar breytingarnar fremur til skemda en bóta, en flestar hafa þær litla þýðingu. Efnisbreytingarnar eru að eins tvær. Önnur sú, að gjaldið fyrir leyfisbrjef er hækkað úr 5 upp í 10 kr. Þessi hækkun virðist nefndinni vel hafa mátt vera ógerð, en vill þó ekki gera þetta að ágreiningsatriði milli deildanna, nje láta málið stranda á þessu. Hin efnisbreytingin er sú viðbót, að í bókaskrám skuli ekki farið eftir sömu reglum og í óðrum opinberum skrám. Þetta finst nefndinni óheppilegt, en vill þó heldur ekki gera það að ágreiningsatriði, og leggur hún því til, af frumvarpið verði samþykt óbreytt.

Sigurður Eggerz (frsm.): Óhætt er að fullyrða það, að það er ekkert mál, er þjóðin fylgir með meiri athygli, en þetta mál, sem liggur nú fyrir háttv. deild. Í æfintýrunum er talað um hamraborgir, sem að eins var hægt að opna með töfraorðum. Inni í þeim voru geymd ógrynni öll af gulli og gimsteinum. Ef menn gleymdu orðinu, þá stóðu hamraborgirnar órjúfandi um fjársjóðina. Í þessu landi eru faldir ótal fjársjóðir, bæði til lands og sjáfar, en ennþá höfum vjer ekki getað fundið svo öflug töfraorð, að vjer gætum notið fjársjóðanna í fullum mæli. Eitt af þessum töfraorðum er áreiðanlega: „góðar samgöngur“. Um leið og samgöngur vorar aukast og batna, um leið vex framleiðsla vor og alt viðskiftalíf vort þroskast og dafnar betur. Þetta er mjög eðlilegt, því eitt af aðalskilyrðunum fyrir framleiðslunni er, að auðvelt sje að gera það arðvænt, sem framleitt er. Samgöngumál vor eiga því jafnan að standa meðal öndvegismála vorra. Menningu vorri er hætta búin, ekki aðeins af því, að afturkippir komi í samgöngurnar, heldur einnig af því, ef þær verða ekki auknar. Hver afturkippur í samgöngumálum vorum er bein árás á framleiðsluna í landinu. Það er því bein skylda þingsins að búa svo um hnútana, að slíkir afturkippir geti ekki átt sjer stað. Síðasta ár er nú um slíkan afturkipp að ræða. Ástæðurnar að honum eru mjög auðskildar. Vjer höfum jafnan orðið að leita til útlendra fjelaga um samgöngur vorar. Höfum oft orðið að eiga það á hættu, að ná engum samningum, en þó slíkir samningar hafi tekizt, þá hafa þeir allajafna fremur verið sniðnir eftir hagsmunum fjelaga þeirra, sem við höfum leitað til. heldur en eftir vorum eigin hagsmunum. Síðasta þrautalendingin hefur vanalega verið sameinaða gufuskipafjelagið. Mun það nú hafa heitið stjórninni að annast strandferðir vorar næstu tvö ár, ef óskað yrði. En nú hefir komið símskeyti frá fjelaginu til ráðherra þess efnis, að það hverfi frá samningsboðum sínum, ef alþingi styrki Eimskipafjelag Íslands með hluttöku eða á annan hátt. Þessi danski hnefi gerist því ærið nærgöngull oss Íslendingum, og mun fáa fýsa að leggja framtíð vora undir hann. En hvað á þá að gera? Einasta ráðið er að gera samgöngur vorar sem allra fyrst innlendar; þá eru þær hrifnar burt úr þeirri óvissu, sem hingað til hefur vofað yfir þeim. Að því er nú millilandaferðirnar snertir, þá munu þær að flestra áliti arðvænlegri, en strandferðirnar. Fyrir þeim er nú að nokkru leyti sjeð um næstu 6 ár samkvæmt samningi þeim, er gerður var við sameinaða gufuskipafjelagið 1909. Nauðsyn er því ekki í augnablikinu eins brýn á því, að taka þessar ferðir að sjer. Og þó er nauðsynlegt, að gera þær sem allra fyrst innlendar. Á meðan ferðir þessar eru í höndum útlendra fjelaga, þá verður hagsmuna landsins aldrei gætt eins og skyldi. En hagsmunir landsins krefjast þess, að vjer höfum sem greiðastar samgöngur við þá staði, þar sem vjer höfum mestan hag af að kaupa varning þann, sem vjer þörfnumst og auðveldast getum selt afurðir vorar. Alt virðist benda á, að styzta leiðin væri heppilegust. Tíðar ferðir milli Íslands og Englands mundu verða oss mjög drjúgar. Flutningsgjöldin vitanlega þeim mun minni, sem vegalengdin er minni. Nú er það að vísu svo, að skip sameinaða fjelagsins koma oft við í Englandi, en sá böggull fylgir því skammrifi, að flutningsgjöldin með þeim skipum eru nálega eins á milli Íslands og Englands og milli Íslands og Danmerkur. Hjer eru vitanlega danskir hagsmunir, sem ráða. Úr þessu verður ekki bætt á annan hátt en með því, að að gera ferðirnar innlendar. Að því, er strandferðirnar snertir, þá eru þær vitanlega örðugasti hjallinn. En eitt virðist þó vera Ijóst, og það er, að þær eigi að geta borið sig, ef flutningsþörfin er nægileg, og þeim er hagað eftir henni að svo miklu leyti, sem hægt er. En hjer vantar með öllu nákvæmar skýrslur um flutningsþörfina, sjerstaklega hafna á milli. Eins og fylgiskj. 1 við nefndarálitið, sem jeg geri ráð fyrir að háttv. þingm. hafi kynt sjer, ber með sjer, þá er þó flutningsþörfin æði mikil, og eins er það víst, sbr. fylgiskj. 2, að skip koma oft á staði sem lítil flutningsþörf er á, en mjög sjaldan á ýmsa staði, þar sem flutningsþörfin er rík. Þessu þarf að breyta, það þarf að nema óþarfa viðkomustaði úr ferðaáætluninni, og fækka komu strandferðaskipanna á þá staði, sem þau bersýnilega koma óþarflega oft á. Jeg er ekki í miklum vafa um það, að ferðirnar mundu borga sig, ef þeim væri hyggilega fyrirkomið. Og ekki þarf í raun og veru að teygja sig langt til að færa sönnun fyrir þessu. Bezta sönnunin er, að útlend fjelög hafa tekið þær að sjer, vitanlega í gróðaskyni. Í háttv. neðri deild hefur risið upp nokkur ágreiningur um, hver skýrslan mundi rjettari vera, fyrverandi eða núverandi forstöðumanna Thorefjelagsins, um rekstur strandferðaskipa fjelagsins. Jeg ætla mjer ekki, að blanda mjer inn í þann ágreining, en eftir góðum heimildum, get jeg fullyrt, að tekjur og gjöld Austra og Vestra árið 1912 hafa verið þannig, og eru þó gjöldin fullhátt reiknuð: Austra: gjöld . . . . kr. 80,224,29 tekjur . . . . . . . . . - 50,529,34 tekjuhalli kr. 29,694,95 Vestra: gjöld . . . . kr. 77,166,45 tekjur . . . . . . . . . . - 37,052,42 tekjuhalli kr. 40,114,03 Sjeu nú hverju skipi talin 30 þús. kr. styrkur úr landssjóði, verður hreinn ágóði af Austra kr. 305, en tekjuhalli á Vestra kr. 10,114. Tekjur skipanna eru miðaðar við gömlu taxtana, en væru þær reiknaðar eftir nýju töxtunum, sem eru mun hærri, þá mundi verða ágóði af rekstri beggja skipanna. Auk þess ber þess að gæta, að engin sönnun er færð fyrir því, að skipin hafi verið notuð eins arðvænlega og skyldi, er þau voru ekki í strandferðum, og alt bendir á, að „Amortisation“ sje reiknuð af of hárri upphæð. Þá er eitt, sem skiftir mjög miklu í öllu þessu máli, og það er, að fengið sje sem bezt samband á milli millilandaferðanna og strandferðanna. Stjórnin hefur mikið að gera, og hana vantar sjerfróða menn. Hún hefur ekki haft tækifæri til þess að rannsaka flutningsþörfina, og það, hvernig heppilegast og hagfeldast sje sambandið á milli millilanda-ferðanna og strandferðanna. Nefndin hefur því komizt að þeirri niðurstöðu, að það sje nauðsynlegt, að veita stjórninni fje til undirbúnings á þessu máli. Og nefndin lítur svo á, að það fje, er til þess er varið, muni margborga sig. En til þess að koma því til leiðar, að sambandið sje sem æskilegast, þá þurfa bæði strandferðirnar og millilandaferðirnar að vera á einni hönd. Við það sparast sjerstakt umhleðslugjald og með því vinst meira samræmi í ferðaáætlunum og flutniugsgjöldum. Nú er verið að stofna Eimskipafjelag Íslands, og það hafa verið teknir hlutir í því bæði úr landsveitum, sjávarsveitum og kaupstöðum. Og jeg hygg, að við samanburð muni koma í ljós, að landssveitirnar hafa lagt fram meira en sjávarsveitirnar. Í einu orði: þjóðin hefur tekið fjelagið upp á arma sína, og ekkert er því eðlilegra, en að alt fyrirkomulag fjelagsins verði sem mest sniðið eftir þörfum þeirra manna, sem hluti taka í því. En þetta verður gert með því einu móti, að fjelagið taki bæði millilandaferðirnar og strandferðirnar að sjer. Strandferðirnar standa á stefnuskrá fjelagsins. Í útboðsskjali þess er sagt, að það sjái sjer að vísu ekki fært, að taka þær strax að sjer. Þetta var eðlilegt á því tímabili, sem fjelagið var stofnað, því að þá voru engin líkindi fyrir því, að það mundi fá svo mikið fje, að það gæti tekið þær ferðir upp á sína arma. En í frv. því, er hjer liggur fyrir, er fjelaginu heitið, að landssjóður taki í því hluti fyrir 400,000 kr., eða með öðrum orðum, þingið tekur í sama streng og þjóðin. Það vill standa fast bak við fjelag þetta, en þó með því skilyrði, að fjelagið taki strandferðirnar að sjer. Nefndinni er það ljóst, að hagur fjelagsins er hagur landssjóðs, og hagur landssjóðs hagur fjelagsins í þessu efni. Taki fjelagið allar þessar ferðir að sjer, þá er samgöngumálahnúturinn leystur, þá eru opnaðar leiðir að því, að haga strandferðum vorum og millilandaferðum eftir þörfum landsins, og þá hverfum vjer loks að þeirri sjálfstæðisviðleitni, sem oss mun reynast hollust, þeirri viðleitni, að eignast þau fyrirtæki, sem í dýpsta skilningi snerta allan efnahag landsins. Taki nú fjelagið samgöngur þessar í sínar hendur, þá er fjelagið í orðsins fylsta skilningi orðið þjóðarfyrirtæki, og um leið er þá framtíð fjelagsins orðin trygð. Landssjóður bæði getur þá verið og á að vera því öflugur bakhjall. Hafi íslenzka þjóðin ekki ráð á því, að standast kostnaðinn af samgöngum sínum, þá eru allar sjálfstæðiskröfur vorar marklaust hjal. Taki fjelagið aftur á móti strandferðirnar ekki að sjer, og landssjóður verði því að taka þær á sína arma, þá getur hann ekki styrkt fjelagið á verulegan hátt. En þegar komið er að þessari niðurstöðu, þá er ágreiningur, er risið hefur í þessu máli, lítt skiljanlegur. Þessi ágreiningur er um skilyrði þau, er setja á við 40,000 kr. fjárveiting til fjelagsins. Um þetta, að landssjóði sje það bezt og fjelaginu sje það bezt, að það hafi bæði strandferðirnar og millilandaferðirnar, eru samgöngumálanefndir beggja deilda á eitt sáttar. Meirihluti samgöngumálanefndanna vill, að þessi fjárveiting sje bundin því skilyrði, að Eimskipafjelagið hafi tekið að sjer strandferðirnar árið 1916, og var það samþykt hjer í háttv. deild við 2. umr. fjárlaganna. Þetta vilja sumir telja árás á Eimskipafjelagið, og eitt blað hjer í bænum, hefur þar tekið í sama streng. Þetta get jeg ekki skilið. Ef það er talið bæði landssjóði og Eimskipafjelaginu hollast, að það taki að sjer strandferðirnar, þá er það skylda þingsins, að beina fjelaginu inn á þá braut. Og jeg er viss um það, að þingviljinn og þjóðarviljinn hefur aldrei staðið fastara um neitt mál en þetta. Eins og vjer þingmennirnir erum fulltrúar þjóðarinnar í þessu máli, sem öðrum hjer, og verðum því að hafa hag hennar eingöngu fyrir augum, eins verður stjórn Eimskipafjelagsins að minnast þess, að hún einnig í þessu máli fer með þjóðarinnar fje, og hefur því einnig þá skyldu, að hafa hag þjóðarinnar eingöngu fyrir augum. En jafnframt og þingið beinir fjelaginu inn á þessa braut, verður það að standa fast bak við fjelagið. En hefur þá fjelagið nokkra tryggingu fyrir að svo verði ? Jú, þá tryggingu hefur fjelagið í hlutafje því hinu mikla, sem fjelaginu er heitið í þessu frv. Þegar landssjóður er orðinn svo mikill hluthafi, þá verður hann, þó ekki væri nema vegna sinna eigin hagsmuna, að sjá fjelaginu borgið. Frá því nefndin gekk frá frv., var ofurlítil breyting gerð á því í h. Nd. Er stjórninni gefið meira svigrúm til samninga við fjelagið. Samkvæmt því, sem upprunalega stóð í frv., þá máttu 2 strandferðaskipin ekki vera minni að lestarúmi og farrými en “Austri„ og „Vestri“, en nú er ekkert tekið fram um þetta í frv. af þeirri ástæðu, að búizt var við, að svo gæti farið, að hentugt væri að annað skipið væri stærra, en hitt smærra, og þá vont, að stjórnin væri bundin um þessi atriði, hinsvegar nægilegt, að skipin samtals væru ekki minni ,en ofangreind skip, Vjer viljum því leggja þessi atriði á vald stjórnarinnar. Við væntum þess, að landstjórninni sje það fullljóst, og hún skilji það, að henni sje hjer falið að fara með eitt hið stærsta mál þjóðarinnar. Þá er að lokum eitt atriði, er hefur verið hreyft. Eimskipafjelagið hefur vakið athygli á því, að ekki sæist, hversu mikið atkvæðamagn væri ætlazt til þess að fylgdi hluta landssjóðs í fyrirtækinu. En þetta áleit nefndin að ætti að vera eitt af samningsatriðunum, og mun hún skýra það nánar í framhaldsnefndarálitinu. Jeg vænti, að h. deild taki þessu frv. vel, eins og það á skilið, og jeg vil taka það fram, að með því að svo langt er liðið á þingtímann, þá geta jafnvel smábreytingar á frv. verið hættulegar.

Steingr. Jónsson, framsögumaður; Nefndin hefur síðan á laugardagsmorgun varið tímanum til að fara yfir frumv. og athuga það, eins og það leit út eftir 2. umr. hjer í deildinni. Það, sem hún rak fyrst augun í, var ofurlítil misfella, sem hafði orðið á frv. við endurprentun þess. 32. liður 16. gr. um styrkinn til sjálfrennings á Fagradalsbrautinni átti að falla burt; var það samþykt með 11 atkv. gegn 2, en hann stendur í hinu endurprentaða frv. og er þar talinn með. Afleiðingin af þessu er sú, að tekjuhallinn er í frv. talinn 2440 kr. hærri en hann á að rjettu lagi að vera. Jeg skýt því til h. forseta, hvort ekki muni mega laga þessa skekkju, sem kom fram við endurprentunina, án þess að koma með brtiIl. við frv.

Forseti: Það má sjálfsagt leiðrjetta þetta á sama hátt, sem hverja aðra misprentun.

Steingr. Jónsson, framsögumaður: Jeg mun þá sjá um, að þetta verði lagað við nýja endurprentun. Þá skal jeg víkja máli mínu að frumv. sjálfu. Niðurstaðan af atkvæðagreiðslunni við 2. umr. hefur orðið sú, sem hjer skal greina: Þegar nefndin hafði gengið frá frumv., eins og það kom frá h. Nd., hafði hún lækkað ýmsa gjaldliði um samtals kr. 81,100.00 en hækkað aðra um - 47,150.000 og varð því áætluð lækkun tekjuhallans hjá henni - 33,955.00 en reyndist eftir atkvæðagr. ekki nema - 11,150.00 Hækkanir hafa orðið - 54,550.00 en lækkanir - 65,700.00 Tekjuhallinn eftir atkvæða greiðsluna við 2. umr. er á ætlað verði - 254,033.85 Jeg lít svo á, að þessi niðurstaða megi eftir atvikum teljast sæmileg, og komi heim við framsögu mína í málinu við 2. umr. Nú síðan nefndin tók málið til athugunar að nýju, hafa henni borizt ýms erindi, er sum hafa leitt til þess að hún hefur komið fram með brtill. Aðal-brtill. hennar eru á þgskj. 778, og ein lítilsháttar á þgskj. 780. Þessar brtill. eru 22 að tölu, en margar þeirra eru aðeins leiðrjettingar á orðavillum, og aðrar, sem hafa enga fjárhagslega þýðingu; þær, sem fjárhagsþýðingu hafa, hækka gjöldin um 17,800 kr., en lækka þau um 600 kr., svo að eiginleg hækkun verður als 17,200 kr. Fyrir sumum þessum breytingum hafði nefndin gert ráð við 2 umr., en sumar eru síðar tilkomnar. Nefndinni hafa borizt tvö erindi frá stjórninni, sem að vísu hafa ekki leitt til þess, að nefndin leggi til að breyting sje gerð á fjárlögunum þeirra vegna, en þó vil jeg minnast nokkuð á þau. Stjórnarráðið hefur sent nefndinni erindi, þar sem farið er fram á, aðveitt sje fje til að starfrækja tvo jarðskjálftamæla í stað eins, eins og nú er jafnframt er greint frá því, að nauðsynlegt sje, að byggja hús til að geyma mælana í, og er gerð áætlun um, að það muni kosta 3500 kr. Gert er og ráð fyrir, að starfrækslukostnaðurinn muni aukast úr 450 kr. upp í 700 kr. á ári. Það stendur svo á þessu, að fyrir nokkrum árum sendi alþjóðajarðskjálftarannsóknarfjelagið í Düsseldorf hingað gefins jarðskjálftamæli, og mæltist til þess, að hann yrði starfræktur hjer á kostnað landsins. Þessu var sint og veitt til starfrækslunnar upphæð sú, er jeg nefndi, eða öllu rjettara, þegar alt er með talið, 550 kr. Jarðskjálftamælirinn er hafður í kjallara stýrimannaskólans, og hefur forstöðumaður skólans umsjón með honum, og starfrækir hann. Það er ekki rúm fyrir nýja mælinn, þar sem hinn er hafður, og því óhjákvæmilegt að koma upp húsi, ef hann verður settur upp. Það er auðvitað, að fjelagið leggur allmikið í sölurnar með því að senda mæla þessa ókeypis, því að þeir eru að líkindum dýrir. Þó þykir nefndinni málið athugavert; hún veit ekki, hvar staðar muni nema með kostnaðinn, og er í nokkrum vafa um það, hvort það, sem Íslandi er ætlað að leggja fram til rannsókna þessara, sje í rjettu hlutfalli við það, sem aðrir leggja fram. Það, sem henni þykir þó mest um vert er, að vitneskja geti fengizt um, hvort hjer muni eiga að lenda, eða búast megi enn við auknum kostnaði. Niðurstaðan hefur því orðið sú, að vísa málinu til fjárlaganefndar Nd. og stjórnarinnar. Ef sómi Íslands þykir liggja við, ætti stjórnin ekki að þurfa að vera hrædd við, að lofa að taka fjárveitinguna upp á fjáraukalög, þótt eigi sje hún ákveðin á fjárlögunum að þessu sinni. Stjórnin hefur í brjefi sínu ekki gert neina ákveðna tillögu um það, hvort veita skuli fjeð eða ekki; enda er það eðlilegt; hún hefur varla getað verið búin að átta sig á málinu til fulls; mælirinn er nýkominn, og engin tilkynning komin á undan um, að hann ætti að senda. Af þessu hefur það sjálfsagt leitt, að erindi stjórnarinnar kom ekki til þingsins fyr en Gá, ágúst, og því lítill tími til að athuga það hjer. Hitt erindið er frá forstöðunefnd bókasafnsins á Akureyri. Erfingjar Jóns heitins Borgfirðings hafa gefið safninu kost á að fá til kaups bókasafn hans fyrir 5400 kr. Nefndin hefur ekki haft tíma til að kynna sjer safnið, en hún veit, að margt muni vera merkilegt í því, enda styðst hún þar við umsögn bókfróðra manna. Nefndinni finst það leitt, að erindi þetta skyldi ekki koma til þingsins fyr en á 11, stundu; og er í miklum vafa um, hvort rjett sje að safn þetta sje keypt til þess að geymgst í timburhúsi norður á Akureyri, og vera þannig undirorpið mikilli brunahættu. Nefndin leit svo á, að ef safnið væri keypt fyrir landsfje, þá væri rjettara, að að minsta kosti merkasti og fágætasti hluti þess væri geymdur í bókhlöðunni í Reykjavík, þar sem vænta má, að það sje sæmilega trygt fyrir eldsvoða, og þar sem vænta má, að enn almennari not verði að því við vísindarannsóknir. Það sem nefndin segir um málið, er þá þetta: Hún vill, að safnið sje keypt, en getur ekki ákvarðað sig að svo stöddu til að veita bókasafninu á Akureyri fje til að kaupa það fyrir; hún vill fela stjórninni málið til undirbúnings til að bera það síðar fram. Mjer þætti rjettast, að safninu væri skift, þannig; að það, sem bezt þarf að geymast, sje geymt hjer, hitt á Akureyri, því að það mun hafa verið vilji hins látna heiðursmanns, að það lenti þar helzt. Ef safnið verður ekki keypt hjer, þá er ekki ólíklegt, að það verði selt til útlanda, eða, það sem verst er, að það tvístrist út í veður og vind, og verði vísindunum að nálega engu gagni. Jeg hef viljað gera nokkurnveginn rækilega grein fyrir þessum 2 atriðum, sem nefndin hefur ekki getað tekið til greina á venjulegan hátt. Sný jeg mjer nú að hinum einstöku breytingum nefndarinnar. 1. brtill. er við Í 12. gr. og er aðeins orðabreyting til skýringar. 2. brtill. er við sömu gr., og hafði nefndin gert ráð fyrir henni með 2. umr. Hún er um það, að veita Borgfirðingum eystra styrk til þess að vitja læknis á sama hátt, og Árneshreppi í Strandasýslu er veitt. 3. breytingin er orðabreyting, sem kemur til af því, að orðin „í viðbót við“ höfðu fallið úr á eftir orðunum „áætlun um“. A 4. brtill stendur þannig: að við 2. umr. kom það fram, að ætlazt væri til, að talsverðu af þjóðvegafjenu væri varið til vegarins frá. Bitrufirði um Krossárdal að Gilsfjarðarbotni. Þetta, sem kom fram við umræðurnar, og nefndin tjáði sig samþykka, hefur hún nú viljað ákveða nánara með brtill. sinni. Hún vill ekki, að það sje sjálfsagt,. að veittar sjeu fullar 3000 kr. til þessa vegar, ef svo reyndist, að það væri sama sam að taka fjeð frá öðrum óhjákvæmilegum þjóðvegagerðum; því hefur nefndin sett í brtill. sína alt að, og ætlast með því til, að veitt sje til vegarins svo mikið af upphæðinni, sem unt er. Nefndin hefur tekið brtill. upp eftir tilmælum h. þm. Strand. (G. G.), því hún játar, að brýn þörf sje á vegabót þessari. Þá kem jeg að 2. brtill. við 13. gr. Nefndin vill taka til greina rökstuddar beiðnir um 2 brýr á Langanesströndum. Brýr þessar liggja. á aðalþjóðveginum frá Grenjaðarstað um Húsavik, Norður Þingeyjarsýslu, Langanesstrandir, Vopnafjörð til Seyðisfjarðar Hjer hafa áður verið gerðar brýr á þessum vegi 1905 á Jökulsá í Öxarfirði og 1909–10 á Sandá í Þistilsfirði og Hólkná Nú er eftir Miðfjarðará, sem er torfæra mikil, og Hólkná á Langanesströndum. Með þessum brúargerðum væru bættar verstu torfærurnar á þessari leið nú sem stendur. Ef alþingi tæki að sjer þessar brúargerðir, þá hefði það veitt til brúargerða á fjárhagstímabilinu fullkomið stórbrúargildi eða alls 61,900 kr. Brtill. við 13. gr. D. VIII. er ekki annað en leiðrjetting á prentvillu. Það hefur prentast „símstöðvum“, en átti að vera „símstöðvarhúsi“. Næst er að minnast á húsaleigustyrkinn við háskólann. Nefndinni var bent á, að það gæti komið mjög hart niður á einstöku nemendum, ef innanbæjarnemendur væru undantekningarlaust útilokaðir frá honum. Háttv. 6. kgk. (G. Bj.) kom með ljós dæmi þess við síðustu umræðu. Nú hefir nefndin borið sig saman við einn af prófessorunum við háskólann, og niðurstaðan hefur orðið sú, að breyta athugasemdinni á þann hátt, sem í brtill. stendur. 8. brtill. er ekki annað en orðabreyting. Það hafði láðzt að breyta orðinu „klinik“ á einum stað í frv. í „læknishjálp“, og er það nú gert með brtill. Þá er brtill. við 14. gr. B. II. a. Það er eiginlega ekki efnisbreyting. Við 2. umr. var samþ. að veita yfirkennara Geir Zoëga 200 kr. persónulega launaviðbót í viðbót við það, sem í frv. stóð; en þess var eigi gætt, að í frv. hafði honum verið veitt 200 kr. launaviðbót. En nú er ætlazt til, að launaviðbótin sje alls 400 kr. og það á brtill. að sýna. Frá gagnfræðaskólanum á Akureyri hefur komið fram beiðni frá stjórn skólans um að hækka laun 1. kennarans og leikfimiskennarans. Að því, er leikfimiskennarann snertir, vil nefndin fallast á, að honum sjeu veitt 1200 kr. laun á ári fyrir 24 stunda kenslu á viku, 12 stunda leikfimiskenslu og 12 stunda kenslu í öðrum námsgreinum. Þetta getur orðið með því, að styrkurinn til aukakennara sje hækkaður úr 2000 kr. upp í 2200 kr. Nefndin telur það ómissandi fyrir skólann, að halda þessum manni, og veit, að hann á við þröngan kost að búa. 11.-15. brtlill. eru engar breytingar á fjárupphæðum, en nánari skýringar á því, hvernig námstyrk við bændaskólana eigi að verja. Eftir þeim upplýsingum, sem nefndin fjekk um það, hvernig verklegu kennslunni væri hagað, þótti henni rjettara, að í staðinn fyrir orðin: „verklegrar kenslu“, komi: „verklegs náms“, því verklega námið fer ekki fram í skólanum sjálfum, heldur er piltunum komið fyrir part úr sumrinu til tilsagnar annarstaðar. Þetta er að eins orðabreyting. En auk þessa vildi nefndin setja ákveðnar reglur um það, hvernig fjenu skyldi varið, og er 12., 14. og 15. brtill. um það. Niðurstaðan varð sú, að verknámstíminn skyldi eigi vera skemri en 6 vikur á ári, og styrkurinn aldrei nema meira en 6 kr. á hverja viku námstímans á hvern nemanda. Það er betra að hafa ákveðnar reglur um þetta, því það mun hafa verið nokkuð á reiki að undanförnu. 12. og 14. brtill. kveður á, að styrkurinn sje einungis veittur fátækum og efnilegum nemendum, og aldrei meira hverjum einstökum nemanda en 40 kr. á ári. Þá kem jeg að 15. gr. Við hana hefur nefndin gert eina lækkunar brtill. Það er að segja þá, að styrkurinn til Sigfúsar Einarssonar organista, sje færður úr 1100 kr. niður í 800 kr. Ástæðan fyrir þessu er sú, að nefndin hefur fengið upplýsingar um, að þessi maður er ráðinn organisti við dómkirkjuna hjer, og hefur þar um 1500 kr. að launum; auk þess kennir hann töluvert við skóla og einstökum mönnum, og þykist nefndin þess fullviss, að hann muni hafa fyrir þessi störf sín yfir 3000 kr. tekjur á ári, og þykir henni það við unandi fyrir hann. Meiri hluti nefndarinnar er á því, að Þórarni Guðmundssyni sje veittur 800 kr. styrkur fyrra árið til að fullnuma sig í hljóðfæraslætti og hljómfræði. Það var samþykt í háttv. neðri deild, að veita báðum þessum bræðrum 1600 kr., en felt hjer í deild. Nú kemur meiri hluti nefndarinnar með þessa tillögu. Við 16. gr. leggur nefndin það til, að á 19. lið hennar komi nýr liður: utanfararstyrkur til Þorkels Þ. Klemenz, til að afla sjer frekari þekkingar á útbúnaði og aðferðum við inniþurkun saltfisks. Erindi um þetta hafði borizt nefndinni frá honum, en hún vísaði því til fiskveiðafjelagsins; en fjelagið svaraði því, að öllu því fje, 25000 kr., sem það byggist við að hafa til umráða, væri þegar ráðstafað. Það getur verið, að hinir fádæma miklu óþurkar á Suðurlandi hafi gert nefndina framlagsfúsari en ella; hvað sem því lóður, þá finst henni hjer svo þýðingarmikið verkefni liggja fyrir, að ef hægt væri að finna verulega endurbætta aðferð við inniþurkun á saltfiski, þá væri nokkru kostandi upp á tilraun í þá átt. Nefndin hjelt hins vegar, að 1500 kr. mundu nægja, og leggur því til, að þær sjeu veittar. Það hafði verið samþykt hjer í deild, að fella niður styrk til erindreka til að annast sölu á sjáfarafurðum á útlendum mörkuðum og greiða fyrir henni. Ástæða fjárlaganefndarinnar var sú, að hún taldi mál þetta lítt undirbúið. og skilyrðin svo óákveðin, að eigi væri ástæða til þessarar fjárveitingar. Þessari skoðun hefur nefndin ekki breytt, en finst starf erindrekans nokkuð óákveðið. Að því er starf erindreka landbúnaðarafurða snertir, þá á hann að dvelja í Kaupmannahöfn og Englandi, og líta eftir sölu sláturfjár afurða, smjörs og ullar. Aftur á móti er ekki hægt að segja slíkt um erindreka sjáfarafurðanna: þar er aðalatriðið, að leita uppi nýja markaði, og vill því nefndin leggja til, að veita 3000 kr. á ári í þessu skyni, til að greiða fyrir sölu sjávarafurða móti jafnmiklu annarstaðar að, þó ekki. frá Fiskifjelagi Íslands, því að það hefur ekki annað fje til umráða en fje landssjóðs. Þá kemur brtill. nefndarinnar við 18. gr., um að bæta enn þá einu sinni prófastsekkju við þennan lið. Nefndinni er kunnugt um, að efnahagurinn er slæmur. Maður hennar var mesti heiðursmaður. Hann ljezt frá konu og mörgum börnum og ljet eftir sig lítil efni. Nefndinni virðist því sanngjarnt gagnvart mörgum öðrum, sem nefndir eru í 18. gr., að þessi styrkur sje veittur, og hefur því tekið upp þessa brtill. Þá komum við að 21. brtill. nefndarinnar, og er hún við 19. gr. Frá stjórninni kom í gærkveldi - að minsta kosti sá jeg það ekki fyrri - erindi, þar sem sýslum. Skaftfellinga fer fram á, að hann fái bættan aukaferðakostnað, sem hann hafði af því, að Skeiðará hljóp, meðan hann var í þingaferðum, og nemur sú upphæð kr. 330,50. Nefndin lítur svo á, að erindi þetta hafi ekki átt að koma til nefndarinnar, en úr því það nú kom, álítur hún sjálfsagt að taka það til greina á þann hátt; sem gert er. Nefndin álítur, að þetta sje kostnaður, sem alls ekki sje hægt að gera ráð fyrir við veitingu embættisins, og sjálfsagt sje að endurgreiðist af landssjóði. En álítur jafnframt ástæðu til, að taka það fram, að stjórnin má ekki endurgreiða sýslumönnum aukaferðakostnað, þótt þeir tefjist 1-2-3 daga, því það væri að fara út í öfgar. Hjer hefur það upplýzts, að töfin var mikil, sýslumaður varð að snúa frá ánni og hverfa austur í Múlasýslu. Hestana varð hann að láta geyma og senda heim við tækifæri, en sjálfur komst hann með skipi, jeg held til Reykjavíkur. Kostnaðurinn við þetta nam meiru, en hjer er farið fram á, og leggur nefndin til, að fje þetta sje veitt. Þá koma næst brtill. einstakra manna, og vil jeg þá fyrst minnast á brtill. á þgskj. 767 frá þingm. Hún., þar sem farið er fram á 1000 kr. til vegagerðar í Svínavatnshreppi. Þetta. mun vera hreppavegur, þó veit jeg það ekki með vissu; nefndin hefur enga fasta ákvörðun tekið í þessu máli, en jeg er þessari fjárveitingu mótfallinn, og svo er um fleiri nefndarmenn. Þá hafa komið frá þm. Barð. brtill, á þgskj. 762, um að lækka styrkinn til Guðmundar Friðjónssonar úr 1200 niður í 800 kr., en til vara í 1000 kr. Nefndin er þessu mótfallin, nema einn maður, sem hafði dálítið aðra skoðun. Meiri hluti nefndarinnar lítur svo á, að þar sem þetta skáld sætir annari aðferð en önnur skáld, þar sem alt er sett á fyrra árið, þá eigi ekki að klípa þennan styrk við neglurnar. Þá er brtill. á þgsk. 755, um að hækka skáldastyrkinn, og er hún frá 1. kgk. Meiri hluti nefnd. er þessu mótfallinn, og mun atkv. sýna, hvernig nefndin skiftist í þessu máli. Brtill. á þingsk. 769 er einungis orðabreyting. Þá vill háttv. þingm. Strand. hækka styrkinn til Hannesar Þorsteinssonar úr 2000 upp í 2300 kr. Nefndin er því öll mótfallin, og þarf ekki að gera grein fyrir því frekara; það er áður gert. Enn fremur á hann brtill. á þgskj. 773, um að lækka styrk til bifreiðar austur úr 5000 niður í 2000 kr. Nefndinni finst ekkert vit í þessu. Úr því fje er veitt til þess, þarf það að vera svo, að það komi að haldi. Hins vegar leit nefndin svo á, að komið gæti til máls, að fara hjer milliveg, og hefur því komið með brtill. á þgskj. 780, um að færa þenna styrk niður í 3500 kr., sem mundi nema verði einnar bifreiðar af þeirri gerð, sem umsækjandi notar nú. En samkv. upplýsingum frá umsækjanda, telur hann það hreina afbolun, að færa styrkinn niður: þá vill meiri hluti nefndarinnar helzt taka þessa brtill. aftur. Þá er brtill. frá háttv. þm. Barð. á þgskj. 775, um að hækka styrk til bátaferða á Breiðafirði úr 9000 upp í 9500 kr. Nefndin fór fram á, að lækka þessa upphæð við aðra umr. niður í 7000 kr., og er því eðlilegt, að hún sje mótfallin að hækka þennan styrk, og vil jeg geta þess, að það er öldungis ástæðulaust að gera slíkt, samanborið við styrkveitingar til annara bátaferða. Þá komum við að brtill. á þgskj. 777, frá háttv. þm. Árn. um lán til raflýsingar á Eyrarbakka og Stokkseyri. Nefndin hefur ekki lagt til, að neitt lán yrði veitt, nema til dómkirkjunnar og heldur enn þeirri stefnu. Jeg játa að vísu, að komið er inn á þá braut, að landssjóður veiti fje til slíkra fyrirtækja, en fjeð er ekki til. Mjer er eigi kunnugt um, hve langt mál þetta er komið, og er nefndin mótfallin þessari lánveitingu. Þetta eru þær brtill. einstakra manna, sem nefndin hefir haft kost á að kynna sjer, en síðan hafa komið 3 brtill á þgskj. 779, 781 og 782, sem nefndin hefur ekki getað kynt sjer, og get jeg því eigi sagt, hvernig hún tekur í þær. Finn enga ástæðu til að segja mitt álit; það mun koma koma í ljós við atkvæðagreiðsluna.



Jeg vildi mega gera örlitla athugasemd um mál, sem að snertir sjálfan mig. Háttv. frmsm. sagði, að stjórnin hefði skotið til fjárlagauefndar, að veita kr. 330,50 til endurgreiðslu á aukaferðakostnaði mínum. Jeg skal taka það fram, að jeg sendi stjórnarráðinu beiðni um þessa endurgreiðslu sökum þess, að jeg var hindraður um langan tíma af ástæðum, sem jeg ekki átti sök á, og hafði mikil útgjöld, meiri en jeg fer fram á að fá endurgreitt. Jeg hjelt, að stjórnarráðið hefði heimild til endurgreiðslu, er svona sjerstaklega stóð á, en nú sje jeg, að það lítur svo á, að það hafi ekki heimild til greiðslunnar, og eins og nú er komið, að þetta á að greiðast mjer persónulega, en ekki sýslumanninum í Skaftafellsýslu, og að til þess þarf að setja löggjafarvaldið í hreyfingu, þá óska jeg, að háttv. nefnd taki þessa brtll. aftur, því jeg óska einungis að fá það, sem jeg hef heimild til að lögum.

Steingrímur Jónsson, framsm.: Jeg hef ekkert a móti því, að taka umrædda tillögu til baka, og mun nefndin taka til athugunar, hvort það sje ekki rjett. Eins í og skjölin lágu fyrir, var eigi hægt annað en binda þessa fjárveitingu við nafn. Á skjölin var ritað, að ástæðan til þess, að stjórnin sendi þau nefndinni, væri sú, að hún hefði ekki fje til umráða. Jeg mun því bera undir nefndina, hvort ekki beri að taka þessa brtill. til baka.



Jeg á eina brtll. á þgskj. 767 og þótti mjer vænt um, að heyra þau rök, sem hv. framsögum. færði fyrir því, að fjárlaganefndin vildi ekki taka hana til greina, sem voru þau. að vegurinn væri hreppsvegur. Þegar þessum rökum var hreyft, vissi jeg, að ekki mundi gnægð annara, því áhugamál mun að fella tillöguna. En jeg var einmitt búinn að sýna og sanna, að það væri sýsluvegur. sanna það með staðfestu eftirriti frá stjórnarráðinu um sýsluvegi í hreppnum. Mjer þykir vænt um þetta af því, að jeg veit, að háttv. framsm. mun nú hugsa sig vel um, áður en hann greiðir atkv. á móti till. Jeg fer hægt í sakirnar við meðnefndarmenn mína og ætlaðist til, að sannfæring þeirra vaknaði um nauðsynina á þessu fyrirtæki. En í nefndinni vildi jeg aldrei láta bera till. undir atkvæði, en kom heldur með hana til hv. deildar. - Það eru tvær ástæður til þess, að það ber að veita þetta fje. Fyrst og fremst knýjandi nauðsyn, og í öðru lagi er upphæðin lítil. En það er vanalega haft að aðalmótbáru gegn fjárveitingum, að þær sjeu stórar. Landssjóður ætti og helzt að hlaupa undir bagga þar, sem bæta má úr mikilli þörf með litlu fje. Jeg skal geta þess, að þetta hefur komið fyrir þing áður (1911), en var þá felt með eins atkvæðis mun. Jeg vil nú gera ofurlitla grein fyrir staðháttum. Þessi sveit mun vera einna verst stödd af flestum eða öllum sveitum, að því er vegi snertir, og verst sett. Sýsluvegir í hreppnum eru beggja megin Svínavatns, en þeir mega ófærir heita haust og vor, þótt varið hafi verið miklu fje til að gera við þá, bæði af sýslunni og hreppnum. En það hefur ekki verið nægilegt. Vegur þessi, sem hjer er farið fram á að fá fje til, og jeg sannaði, að væri sýsluvegur, liggur suður með Svínavatni vestanverðu, yfir svonefnda Vatnsvík og Grundarnes. Fram úr þessari vatnsvík liggja ger ófærar flóaflesjur, sem eru illfærar eða jafnvel ófærar gangandi mönnum. Til þess nú að þurfa ekki að sullast yfir víkina ófæra eða illfæra, er þegar byrjað á akfærum vegi á þessu svæði, sem nákvæmlega var mælt fyrir og ákveðinn af Páli Jónssyni vegastjóra. Jeg get fullvissað hv. deild um það, að jeg þekki hvergi betri nje meiri áhuga og samvinnu en þarna, og hefur svo verið um langt áraskeið, að til fyrirmyndar hefur verið; hreppsbúar hafa varið miklu meira fje en sýslan til vegagerðar yfir þetta forað, og til þess að geta haldið áfram þessu dýra og erfiða verki, biðja hreppsbúar um 1000 kr. hvort árið. En jeg hef aðeins farið fram á að þessi upphæð verði veitt fyrra árið gegn tvöföldu tillagi annarstaðar að, vil jeg með því sýna alla þá sanngirni og miðlun, sem málinu geti orðið til stuðnings. Þegar þetta er borið saman við sumar till, hv. fjárl. nefndar, þá fer hún að standa illa að vígi. Mætti í því sambandi nefna Svarfaðardalsbrautina, sem er hreppsvegur og hefur verið styrktur árum saman, ennfremur Kláffossbrúarveg og svo loks Vogastapaveginn, sem landssjóður hefur lagt í mikið yfir 60 þús, kr. og það gegn aðeins hálfu tillagi annarstaðar frá, og er þó þar líka sjáfarleiðin góður ljettir fyrir samgöngurnar. Þegar nú háttv. deild athugar þetta, þá mun hún sjá, að hún getur ekki annað en greitt þessu atkvæði, því hjer er ekki farið fram á neina stórupphæð. Jeg skal ennfremur geta þess, til að sannfæra hv. þingdeild enn betur, að þegar sveitarbúar þurfa í kaupstaðinn og vilja stytta sjer leið og fara hvorugan sýsluveginn, sem annar liggur næstum vestur að Húnavatni, en hinn austur við Blöndu, eða með milli 10–20 km. millibili, sem er mjög tilfinnanlegur krókur, þá er að sækja yfir mýrar og vegleysur, hinar svonefndu Kolkumýrar, sem að fornu voru svo nefndar, en nú eru almennt kallaðar Ásar. Þar er vegur svo, að enginn mun þar um fara án stórtafar og erfiðleika, auk þess sem ekkert má útaf bera, að leið þessi sje alófær, svo sem eins og ef rigningar ganga. Að síðustu vil jeg geta þess, að verði þessum vegi ekki haldið áfram, þá er illkleyft að koma fje úr skilarjettinni Auðkúlurjett úr Sveinsstaða- og Torfalækjarhreppum, nema með því að fara stórmikinn krók, sem einnig er líka líttfær, því ilt er, hvar sem farið er. - Bezti vegurinn, sem til er í þessari sveit, er vestanvert við Svínavatn, undir vatnsbökkunum, en þó er hann ekki betri en það, að ríða verður oft fram í vatninu á stórgrýttum botni, eða smeigja sjer milli bakkanna og ófærra urða eða stórbjarga. En við nefið á manni er fram á bakkabrúnir fúakeldur, gerófærar, alt frá fjallarótum. Ábótavant tel jeg sanngirni hv. deildarmanna, ef þeir samþykkja ekki brtill.



Jeg hef leyft mjer að bera fram hjer eina brtill. Hún er á þgskj. 755 og er við 15. gr., liðina 17., 18. og 20. Jeg vildi, að jeg gæti mælt eins vel með þessari brtill., eins og hún á skilið. Jeg álít, að þingið eigi að hlynna að fögrum listum, eins og það hefur gert. Skáldskapurinn er fegurstur listanna. Höggmyndir og málaramyndir eru forgengilegar, en skáldskapurinn lifir ekki eingöngu meðan tungan er töluð, sem ritað er á, heldur margar aldir, eftir að hún er dáin. H. deild hefur nú bætt kjör skáldanna, sem talin eru í 17., 18. og 20. lið 15. gr. Það er engin þörf á að nefna nöfn þeirra. Hún hefur bætt kjör þeirra þannig, að styrkur sá, er þeim var ætlaður á fjárlögunum, eins og þau komu frá Nd., er látinn ganga á bæði árin, en ekki“ fyrra árið að öllu leyti, eins og h. Nd, ætlaðist til, og gaf hún því um leið í skyn, að hjer væri ekki um árlegan styrk eða laun að ræða, En það kalla jeg hart, að þessi skáld, sem jeg á við hjer, ekki megi halda þeirri upphæð, sem þau hafa haft að undanförnu. Styrkurinn er veittur þeim ekki eingöngu sem viðurkenning og til uppörfunar, heldur einnig til þess að gera hinar daglegu. áhyggjur, sem koma fyrir í lífinu, ljett bærari, og eru þessir menu efnalitlir, og hafa lítið sem ekkert upp úr skáldskap sínum, af því að þeir yrkja fyrir fámenna þjóð. Það er ekki ofmikið, þetta, sem þeir hafa haft. Það er að vísu hægt að benda á það, að útgjöldin til hinna fögru lista hafa mjög aukizt á seinni árum, er bæði málurum og myndhöggvurum hefur verið bætt í þá útgjaldagrein, sem hjer er spursmál um. En jeg vona svo góðs af hv. deild, að hún samþykki þessa tillögu mína. Þá á jeg þá brtill. við 14. gr. B III a, að fyrir 9200 kr. komi: 9400, og að við athugasemdina í 1. linu fyrir 200 kr. komi: 400. Það sem hjer er farið fram á, er hækkun á launum cand. mag. Þorkels Þorkelssonar, 1. kennara við gagnfræðaskólann á Akureyri, svo að hann fái að njóta tiltölulega sömu kjara, og kennarar mentaskólans, og samskonar starfsmenn landsins, er búa við lítil laun. Jeg skal geta þess, að hann er maður vel lærður, og yfirgaf góða stöðu í Höfn, þegar honum var veitt þetta embætti, og ef hann hefði dvalið þar áfram, ætti hann við betri launakjör að búa en nú. 3. kennari mentaskólans fær eftir þessu fjárlagafrv. 2800 kr. og 5. kennari 2400 kr. Mjer finst, að sá kennarinn á Akureyri, sem gengur næst skólastjóra, verði að hafa eins mikið og 5. kennari mentaskólans. Jeg vildi því mæla hið bezta með brtill. minni við hv. deild, og vænti þess, að hún sjái, að sanngjarnt er, að samþykkja hana, og að kennara þessum verði gert jafnhátt undir höfði og 5. kennara mentaskólans. Þá vildi jeg aðeins minnast á 16. brtill. nefndarinnar við 15. gr.. 29, um að færa styrkinn til Sigfúsar Einarssonar niður um 300 kr. Mjer sýnist það ósanngjarnt að minka þennan styrk, sem hann hefur haft. Hann hefur að vísu fengið stöðu við dóm kirkjuna, en hún tekur mikinn tíma, svo hann verður að minka við sig önnur störf, og tekjur hans af aukakenslu verða því minni en áður. Jeg kann yfir höfuð illa við, að lækka styrktarfje við menn, þegar þeir hafa notið þess mörg ár, og ekki gert sig ómaklega til þess að njóta styrktar framvegis, eða komizt í betri kjör en áður.



Jeg skal reyna að vera ekki langorður, og „tíminn er peningar“, og ekki sízt nú í þinglokin. Það er 16. brtill. nefndarinnar við 15. gr. 29, sem jeg get ekki unað við. Þar er lagt til, að færa niður fjárveitinguna til Sigfúsar Einarssonar úr 1100 kr. niður í 900 kr. Segist nefndin hafa komizt að raun um, að hann hafi um 3000 kr. árstekjur. En þar hefur verið vilt um fyrir nefndinni. Sigfús Einarsson hefur fengið 1200 kr. á ári til „eflingar og útbreiðslu sönglistar og söngþekkingar hjer á landi“ og enginn íslenzkur listamaður hefur unnið betur fyrir kaup sitt en hann. Jeg mun víkja að því síðar. Hann er nú orðinn organisti dómkirkjunnar, og fær fyrir það 800 kr. árlega, og er það ekki nema hálft kaup, hjá því sem áður var, þar sem nú er messað tvisvar á hverjum sunnudegi. Aukatekjur hefur organistinn aðallega af jarðarförum. Þær eru hjer um bil 70 á ári í þjóðkirkjusöfnuðinum. Sjálfur verður hann að borga söngmönnum, og fær því ekki nema 3 kr. í sinn vasa fyrir hverja jarðarför, eða um 210 kr. á ári. Þá hafa organleikara jafnan verið ætlaðar á fjárlögunum 400 kr. fyrir að kenna organslátt og 100 kr. fyrir söng við opinberar guðsþjónustugerðir. Árstekjurnan eru því samtals 800 +210+400+100=1510 kr. Nú er þess að gæta, að þó að Sigfúsi Einarssyni sjeu nú ætlaðar 1100 kr. á ári sem listamanni, þá er þar brögðum beitt, því að í þessum 1100 kr. felast nú þær 500 kr., sem honum eru ætlaðar fyrir kenslu og opinberar guðsþjónustugerðir. Hann fær því nú ekki nema 600 kr. á ári til „eflingur og útbreiðslu sönglistar“, þar sem hann áður fjekk 1200 kr. Og fastar árstekjur hans eru ekki 3000 kr., heldur um 1510 + 600 = 2110 kr. Þar sem hann nú hefur svo mikil skyldustörf, þá er auðsætt, að hann getur ekki unnið sjer lengur mikið inn aukreitis, og mjer sárnar, að það skuli nú hjer í deildinni eiga að færa vísar tekjur hans úr 2100 kr. niður í 1800 kr., ætla listamanninum Sigfúsi Einarssyni ekki nema 300 kr. á ári ! Mjer er vel kunnugt, að Sigfús hefur altaf unnið baki brotnu, barizt með hreysti við erfið kjör. Hann er bláfátækur maður, en hefur þó helgað list sinni alla sína lífs og sálar krafta. Hann hefur samið ágætar kenslubækur, en bókagerð er arðlítil vinna hjer á landi. Hann hefur stjórnað alllengi bezta söngfjelagi landsins, og það leggur mestan hluta tekna sinna í sjóð, til að koma upp sönghúsi, svo að það er engin arðsvon fyrir Sigfús. En þetta er þó ekki það, sem mestu varðar. Sigfús Einarsson er skáld, hann er söngskáld. Við eigum ágæt ljóðskáld og söguskáld. En það er óhætt að segja, að þau skara ekki að neinum mun fram úr þeim skáldum, sem á undan eru gengin. En Sigfús Einarsson er ótvírætt langmesta söngskáldið, sem uppi er og nokkru sinni hefur uppi verið á þessu landi. Hvað er það þá, sem Sigfús hefur fram yfir aðra sönglistarmenn vora og söngskáld? Jú - við höfum átt marga góða lagasmiði, en Sigfús er eina íslenzka söngskáldið. Við eigum urmul af þjóðlögum. En þau hafa legið á öskustóm - þau hafa öll verið talin ljót og leiðinleg. En loks kemur Sigfús til sögunnar, hann leysir þjóðlögin úr álögunum, reisir þau úr öskustónni, dustar af þeim ríkið, svo að nú sjá allir, að þarna höfðum við átt ófágaða gimsteina, dýrindisgripi, sem enginn kunni að meta, en eru nú að verða þjóðinni til yndis og ánægju - af því að Sigfús hefur fágað þá - fært þjóðlögin úr tötrunum í íslenzkan fegurðarskrúða. Og þar að auki hefur hann ort mörg lög að nýju, sem öllum eru til ununar, af því að þau eru íslenzk, allir heyra, að þau eru íslenzk, láta þýðar í eyrum en útlendu lögin, rjett eins og móðurmálið er okkur hjartfólgnara og unaðslegra en nokkurt annað tungumál. Við höfum nærri því skammast okkar fyrir rímnalögin („stemmurnar“). En svo kemur Sigfús Einarsson og leitar og finnur, að í þessum látlausu raustum felast undirómar af öllu því, sem er háleitast og fegurst í íslenzku hugarfari. Og þessa fögru undiróma heyrum við í mörgum nýju lögunum hans, t.d. þessum: „Yfir kaldan eyðisand“ og „Ofan gefur snjó á snjó“. Sigfús Einarsson er einn ágætasti listamaður þjóðarinnar. Og enginn þeirra er meiri atorkumaður en hann. Þesvegna sárnar mjer þessi tillaga nefndarinnar. Ef jeg á að segja, hvar mjer finst mest til um af þeim listaverkum, sem við höfum eignazt á seinni árum, þá eru það sönglögin hans Sigfúsar og sögurnar hans Jóns Trausta.



Jeg skal ekki lengja umræðurnar mikið. Jeg vildi aðeins minnast á brtill. hv. 1. kgk. þm. (J. H.) Nefndin hefur eigi orðið á eitt sátt um þetta atriði. Jeg fyrir mitt leyti styð 1. og 3. till. um Guðm. Magnússon og Einar Hjörleifsson, úr því að þingið; er komið inn á þá braut með þessi skáldlaun, sem það er komið. Þeir hafa að engu leyti unnið til þess, að farið sje að lækka við þá. Það væri fremur ástæða til að hækka þá en lækka. Þeir eru sívinnandi að list sinni. Þeir senda árlega frá sjer bæði mikil og að flestra dómi góð skáldverk. En jeg verð að segja, að þetta horfir nokkuð öðruvísi við með 2, brtill. Að vísu hefur Þ. E. eitt sinn ort allmörg falleg lýrisk kvæði. En það virðist svo, sem hann hafi mist málið við að komast á landssjóðinn; hann hefur að minsta kosti að mestu þagað síðan. Hann hefur að vísu nú gefið út dálítinn ljóðabálk, sem hann hefur mjög lengi haft í smíðum, og mörg kvæðin þar eru löngu ort. Auk þess verð jeg að segja það, þó að mjer þyki það leiðinlegt, að ef jeg ætti nú börn á þeim aldri, að forða ætti þeim frá áhrifum, er hnekt gæti siðferðistilfinningum þeirra, þá mundi jeg fela sum þessi Ijóð fyrir þeim. H. 1. kgk. þm, kvaðst kunna illa við, að taka styrk af þeim, er ekki hefðu unnið til þess. Jeg er honum hjer samdóma. En hann getur ekki heimfært þetta nema til Einars Hjörleifssonar og Guðm. Magnússonar. Jeg vil láta Þorstein Erlingsson halda þessum 1000 kr., þótt jeg teldi rjettara og væri fúsari á að hjálpa til að koma þessari upphæð á 18. gr. fjárlaganna, eftirlauna- og styrktarfjárgreinina. Jeg hef lesið síðasta kvæði Þorsteins, eftirmælin eftir skáldið okkar nýlátna, og það verð jeg að segja, að ef það kvæði væri ekki ort af Þorsteini Erlingssyni, þá væri það talinn leir.  (S. E.: þessu verður svarað)  . Það varðar mig ekkert um. Það er og verður leir í mínum augum. Jeg kýs því, að tillaga fjármálanefndarinnar um þetta fái að halda sjer. En jeg verð að játa, að það er vel farið með Þorstein hjá því, sem farið er með þá Einar og Guðmund. Svo hugðnæm og kær, sem þjóðinni voru kvæði Þorsteins um skeið, þá veit jeg með vissu, að almenningur telur nú styrkinn til hans fremur eftirlaun en laun fyrir unnið verk. Og þó að jeg sje með eftirlaunum, mundi jeg þó skoða huga minn, áður en jeg greiddi atkvæði með eftirlaunum til hans. Aðeins örfá orð um 17. brtill. til Þórarins Guðmundssonar. Styrkur til þeirra bræðra var feldur við 2. umr. Jeg er á máli þeirra manna, er telja óheppilegt að verja miklu fje til sönglistanáms úr þessu erlendis. Það eru engin líkindi til, að þeir menn starfi mikið hjer á landi. Þar á jeg einkum við píanóleikara. Um fiðluspil er öðru máli að gegna. Og Þórarinn Guðmundsson hefur sýnt, að hann er gæddur frábærum hæfileikum til þeirrar listar. Jeg vil þá veita þennan litla styrk í þeirri von, að hann geti útbreytt þessa list hjer á landi. Þá er brtill. h. þm. Strand. (G. G.) um sjálfrenninginn, að færa styrkinn niður. Jeg gæti að vísu fallizt á þessa niðurfærslu, eftir þeirri reynslu, sem nú er fengin á þessum flutningstækjum í sumar. En auðvitað má segja, að þessi reynsla sje svo stutt og ófullkomin, að ekki sje mikið á, henni byggjandi. Það er alkunnugt, að þessi eina bifreið hefur dögum saman verið í lamasessi og auk þess verð jeg að segja, að mjer finst það ekki áriðandi, að veita þennan styrk endilega nú. Því að, eins og menn vita, er nú járnbraut austur um sveitir komim á dagskrá, og ef hún verður lögð, þá verður verkahringur bifreiðanna lítill eða sama sem enginn. Flutningsgjaldið á líka að verða mjög hátt - eitthvað 30 kr. fyrir 1000 pd., og meira telur umsækjandinn sig ekki geta flutt í einu austur yfir fjall - svo að jeg efast næstum því um, að hjer sje um nokkra samgöngubót að ræða. - Hversu feginn sem jeg vildi, get jeg ekki greitt atkvæði með 5000 kr. styrk til þessa fyrirtækis. Jeg get ekki sjeð, að Breiðafjarðarbáturinn eigi að hafa hærri styrk en bátur sá, sem á að ganga á Ísafirði og Húnaflóa, enda álít jeg, að 9000 kr. styrkur geti kom ið að miklu gagni.



Jeg á hjer tvær brtill. Um þá fyrri, á þgskj. 769, þarf jeg ekki að fjölyrða, það er aðeins orðabreyting og háttv. framsögum. hefur þegar fallizt á hana. - Hin brtl. mín er á þgskj. 777. Háttv. framsm. gat þess, að nefndin viðurkendi, að fjárveitingarvaldið væri þegar komið á þá braut, að þessi brtill. væri engin fjarstæða, en hinsvegar gæti nefndin ekki aðhylzt hana, því að fyrirsjáanlegt væri, að viðlagasjóður mundi ekki hafa fje til þeirrar lánveitingar; sem brtill. fer fram á. Í öðru lagi gat hann þess, að nefndinni væri ekki kunnugt um, hvort undirbúningur málsins væri kominn svo langt, að tími væri kominn til þess, að fara að lána fje til fyrirtækisins. Ef háttv. deild hefði viljað, hefði hún getað fengið allar upplýsingar um það atriði hjá mjer. Það er satt, að ennþá er ekki komið svo langt, að byrjað sje á verkinu, en rannsókn hefur verið gerð og áætlun um, hvað verkið muni kosta. Þar eystra hafa menn hugsað mikið um þetta mál undanfarið. Fyrst vakti það helzt fyrir mönnum að nota vatnsafl, en seinna hurfu menn frá því, og nú hugsa menn eingöngu til að nota annaðhvort mótora, dieselvjelar eða þá vindinn, sem alt af er viðlátinn og aldrei bregzt. Það er alveg nýtt hjer að nota vindaflið til raflýsingar, en í Danmörku er það farið að tíðkast talsvert og er það prof. la Cour, sem hefur verið upphafsmaður að þeim tilraunum, sem þar hafa verið gerðar. Í fyrra sneru menn sjer þar austur frá til vindrafmagnsfjelagsins danska, og Ijet þá fjelagið gera áætlun um kostnaðinn við fyrirtækið. Í áætluninni er gert ráð fyrir, að annaðhvort verði notað, vjelar eða vindur. Stofnkostnaðurinn verður jafn, hvort sem notað er, en reksturskostnaðurinn verður minni, ef vindurinn er notaður, og er það mikilsvarðandi atriði, þar sem þorpin eru allfjölmenn, en fólkið fátækt. - Jeg get fullyrt, að hvenær sem fje verður fyrir hendi, til þess að ráðast í verkið, þá verður það gert. Samskonar lánsheimildir, sem hjer er farið fram á, hafa oft staðið í fjárlögunum, þótt hæpið væri, að fje yrði til taks. Jeg get því ekki sjeð annað, en það væri meinlítið, þótt þessi brtill. væri samþykt, því að ef peningar ekki verða fyrir hendi, þá nær það auðvitað ekki lengra. - Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar, en vona, að brtll. fái að fljóta með inn á fjárlögin.



Jeg vil leyfa mjer að fara nokkrum orðum um þær brtll., sem jeg á. - Brtll. á þgskj. 762 tek jeg aftur, en um brtll. á þgskj. 775, sem fer fram á, að styrkurinn til bátsferða um Breiðafjörð verði hækkaður uppi 9500 kr., verð jeg að fara nokkrum orðum. Jeg viðurkenni, að sú 9000 kr. styrkveiting, sem samþykt var við 2. umræðu, er til mikils gagns. En samt sem áður hef jeg farið fram á þessa hækkun, vegna þess að jeg hef fengið brjef frá útgerðarmanni mótorbáts þess, sem heldur uppi ferðum um Breiðafjörð innanverðan og vestanverðan. Þar hagar svo til, að stærri skip geta ekki gengið þar, nema hvað ætla mætti, að strandferðabátar fáist til að fara inn á Króksfjörð eftirleiðis, sem þó verður að telja fremur von en vissu. En þar sem það má teljast afar áriðandi, ekki einungis fyrir nokkurn hluta Barðastrandar eystra, heldur og fyrir vestari hluta Dalasýslu, að svo verði, vænti jeg, að háttvirt stjórn hlutist til um það, að sem haganlegastar ferðir fáist á Gilsfjörð (Króksfjarðarnes og Salthólmavík) á næsta ári. Þeir sem þekkja til í austari hluta Barðastrandarsýslu, munu geta sannfærzt nm það, að aðflutningar á landi eru þar afar erfiðir. Því verða þeir, er þar búa, að flytja sem mest að sjer á sjó; það hlýtur því að vera öllum ljóst, hve afar áríðandi er fyrir þá menn að fá sem haganlegastar mótorbátsferðir, en þær fást ekki, ef styrkurinn er aðeins 1000 kr. Því vona jeg, að hin háttv. deild, fallist á brtill. mína á þingskj. 775, því jeg treysti því, að Barðastrandarsýslubúar verði látnir njóta sömu sanngirni og menn annarsstaðar. Útgerðarmaður bátsins hafði fyrir nokkrum árum 2000 kr. úr landssjóði, en í ráðherratíð Kristjáns Jónssonar var styrkurinn færður niður í 1000 kr. Af hverjum ástæðum það hefur verið gert, veit jeg ekki, það hefur ef til vill verið af ókunnugleika og ef til vill líka af öðrum á stæðum. Á þessu fjárhagstímabili hefur báturinn ekki nema 1000 kr. Afleiðing arnar af því, hvað styrkurinn er lítill, eru fyrst og fremst þær, að ferðirnar eru nú dýrar og óhagstæðar. Nú hefur eigandi bátsins, Guðm. Bergsteinsson, mælzt til þess í brjefi til mín, að styrkurinn verði færður upp í 2000 kr. Jeg áleit, að ekki mundi hægt, að fá svo mikilli hækkun framgengt og hef því aðeins farið fram á 500 kr. hækkun. Jeg get auðvitað ekki láð hinni háttvirtu fjárlaganefnd, að hún hefur ekki viljað taka þessa brtill. til greina, þar sem hún upphaflega hafði farið fram á, að styrkurinn til bátaferða á Breiðafirði væri lækkaður til muna. En jeg vona þó, að flestir sjái, að það væri rjettlætingarvert að samþykkja þessa brtll. Þá vil jeg minnast á þgskj. 779, sem fer fram á, að Sigurði regluboða Eiríkssyni verði veittur 300 kr. styrkur. Jeg vil mæla með þeirri brtll. Sigurður Eiríksson hefur starfað að útbreiðslu GoodTemplarareglunnar síðastliðin 15 ár og innt starf sitt vel af hendi. Hann er nú kominn á efri ár, og er orðinn óvanur erfiðisvinnu. Jeg hygg, að alþingi hafi veitt mörgum styrk, sem ekki eru betur til þess komnir. Jeg vona því, að brtll. verði vel tekið. - Þá er brtll. á þgskj. 781, um að veita 4000 kr. til þess, að gefa út bók Einars próf. Arnórssonar um rjettarstöðu Íslands, á þýzku. Eins og allir vita, reyna nú Danir að rengja sjálfstæðisrjett vorn í þýzkum blöðum og tímaritum, og sýndist því sannarlega vel til fallið. að þetta rit kæmi út á þýzku. Það gæti leitt til þess, að útlendingar fengju rjettari hugmyndir um rjettarstöðu vora. - Loks ætla jeg að minnast á brtill. frá háttv. 1. kgkj., á þgskj. 755, um að hækka skáldalaunin til Einars Hjörleifssonar, Þorsteins Erlingssonar og Guðm. Magnússonar. Mjer kom þessi brtll. talsvert á óvart, því að jeg hjelt, að sitja mætti við það, sem ofan á varð við 2. umr. Jeg vil spyrja: Því tók hv. þm, ekki Guðmund Guðmundsson með ? Þar sem jeg verð að halda því fram, að nóg sje aðgert, hvað þetta snertir, þá vil jeg lýsa því yfir, að jeg get ekki greitt brtll. þessari atkvæði mitt. Þegar umræður höfðu staðið til kl. 3, frestaði forseti umræðum til kl. 5 síðd. Kl. 5 síðd. hófust umræður aftur.



Það eru 2 brtill., sem jeg á, og vildi jeg minnast á þær með nokkrum orðum. 2. brtill. er á þgskj, 772, um að hækka aftur að nokkru leyti styrkinn til Hannesar Þorsteinssonar, sem lækkaður var hjer við 2. umr. Eins og jeg tók þá fram, áleit jeg alveg rangt að lækka þann styrk, og af þeirri ástæðu hugsaði jeg mjer að miðla málum, og hef jeg því farið fram á, að hækka hann aftur um 300 kr. Jeg hef ekki getað sannfærzt af þeim rökum, sem færð voru fyrir því, að lækka þennan styrk. Það hefur enginn mótmælt því, að þessi maður er mesti starfs- og eljumaðar, og síðan við 2. umr. hef jeg fengið fulla vissu fyrir því, að það verk, sem hann hefur leyst af hendi, er afarmikið, og jeg er sannfærður um, að það verk, sem hann hefur með höndum, er mjög mikils virði fyrir sagnfræði vora. Aðalmótbáran á móti því, að láta þennan mann halda þeim styrk, sem hann hefur haft, er sú, að síðan hann var veittur, hafi hann fengið aðstoðarskjalavarðarstöðu við landsskjalasafnið, sem hann fái rúmar 900 kr. fyrir, og því sje nóg að veita honum 2000 kr. Þetta getur vel verið rjett, af því að þessi maður er enginn fátæklingur, en mjer finst þetta ekki skifta verulegu máli, því ef hann vinnur fyrir háu kaupi, þá á hann að fá það, hvort sem hann þarf þess eða ekki. Og þegar maður er farinn að vinna eitthvert verk, og það kemur í ljós, að hann vinnur verkið vel, þá finst mjer einkennilegt að lækka við hann þau laun, sem honum voru upphaflega veitt. Mjer finst það ekki samkvæmni, þegar maður ber það saman við annað hjá deildinni, að vilja nurla þetta svo mjög. Nú, 3200 kr. eru að vísu góð og heiðarleg upphæð, en mönnum hefur ekki ávalt þótt það tiltakanlega mikið. Það er ekki langt síðan maður, sem hafði 3500 kr. fyrir litið verk, var hækkaður upp í 4100 kr., og jafnvel var gengið á snið við miklu betur „kvalifíseraðan“ mann til þess starfa. Því er það ósamkvæmni, að geta ekki unt Hannesi Þorsteinssyni þessa 2500 kr., sem hann hefur haft, vegna þess að hann hefur fengið 900 kr. starfa. Það var líka fært fram sem ástæða fyrir lækkuninni, að vegna þess að hann væri orðinn skjalavörður, þá ætti hann hægra með verkið, en jeg sje ekki, að það eigi að draga hann niður; eftirtekjan verður fyrir það miklu meiri, og það á ekki að hafa þau áhrif, að nurlað sje ef laununum  (S. St.: Hver var maðurinn, sem hækkaður var úr 3500 í 4100 kr.?)  Það var maður, sem varð gæzlustjóri Landsbankans. Þá er brtill. á þgskj. 773 um að lækka styrkinn til bifreiðaferða úr 5000 kr. niður í 2000 kr. Jeg álít, að 2000 kr. sje góður styrkur eða það mundi mjer þykja, ef jeg ætlaði að ráðast í slíkt fyrirtæki, og get jeg ekki skilið, að hann sje ekki fullnægjandi. En ástæðan til þess, að jeg vil lækka styrkinn, er samt fyrst og fremst sú, að jeg álít, að hann sje heimskulegur, og því vildi jeg fella hann við 2. umr., en af því að það tókst ekki, vil jeg nú lækka hann niður í 2000 kr. Það er sjáanlegt, eftir því, sem h. þm. Ísaf. sagði, að verðlag á flutningum með þessari bifreið er svo hátt, að það verður ómögulegt að nota hana. Ef borið er saman, hvað kostar að flytja 100 tonn með strandferðaskipunum og með bifreiðum, þá verður munurinn nokkuð mikill, og jeg er viss um, að ætti að borga til strandferða eftir sama hlutfalli, þá yrðu það mörg hundruð þús. kr. á ári. Tillaga mín um að fella þennan styrk niður, er hjer nú endurfædd í þeirri mynd, að lækka hann niður í 2000 kr. og skárri en ekki er tillaga nefndarinnar um að lækka hann niður í 3500 kr., og ætla jeg ekki að fara fleiri orðum um þá tillögu að sinni. Hef jeg svo ekki fleira að segja að svo stöddu.



Jeg ætla ekki að tala langt mál. Jeg er þakklátur háttv. nefnd fyrir það, hve vel hún hefur efnt undirtektir sínar undir brtill. um læknisstyrkinn til Borgfirðinga frá mjer við síðustu umr, þessa máls. Og jeg sætti mig við þetta framlag, því að verst eru Borgfirðingar settir í Hróarstunguhjeraði, að því, er lækni snertir. Jeg ætla um leið að minnast lítið eitt á brúna á Miðfjarðará á Langanesströndum. Þessi á er oft mjög ill yfirferðar, að því er mjer er sagt, og hefur margan mann drepið. Í tíð þeirra manna, sem nú lifa, hafa druknað 3 menn, og áður er sagt að 16 menn hafi druknað í ánni, eftir því, sem menn vita bezt. Langt fram á sumar er hún venjulega ill yfirferðar, og það var hún í miðjum júlí í sumar. Þegar áin er óreið eða ófær á annan hátt, verður að ferja yfir ósinn, og er þá undir því komið, að gott sje í sjóinn. Nú er í ráði að leggja síma frá Vopnafirði norður til Húsavikur þessa leið, og verður þessi á þá mjög illur farartálmi fyrir eftirlitsmenn með símanum, ef hún verður óbrúuð. Landsverkfræðingurinn hefur talið það sjálfsagt, að brúa þessa á og Hólkná í einu, þar eð það yrði ódýrara, en brúa þær sína í hverju lagi, og þar sem eflaust liggur fyrir að brúa þær áður en langt um líður, þá er auðvitað æskilegt, að það gæti orðið sem fyrst. Jeg vil því óska, að þessi breytingartillaga nefndarinnar nái fram að ganga.



Jeg hafði ekki ætlað mjer að taka til máls við þessa umr. fjárlaganna fremur en við 2. umr. En jeg get ekki á mjer setið sökum þeirra orða, sem formaður fjárlaganefndarinnar ljet falla, þegar hann var að tala um skáldin. Jeg lít svo á, að ummæli hans um eitt af skáldunum, skáldið Þorstein Erlingsson, hafi verið óverðug, og jeg get ekki skrifað undir, að það, sem h. þm. sagði, um hann sem skáld, hafi verið á rökum bygt. Það er satt, að það liggur ekki mikið eftir hann að vöxtum, en það er ekki satt, að þau kvæði, sem birzt hafa í nýjasta riti hans, sjeu öll gömul, því að flest þeirra eru ný. Jeg skal játa, að það væri æskilegt, að lægi meira eftir þetta góðskáld okkar, því að jeg get ekki verið þeirrar skoðunar, að það þurfi að fela kvæði hans fyrir æskulýðnum. Ef það þyrfti að fela kvæðin fyrir æskulýðnum, þá væri það af því, að þau spiltu honum, en það get jeg með engu móti viðurkent að hætt sje við að kvæði Þorsteins geri. Því þótt það sje að vísu ekki mikil kirkjutrú í öllum kvæðum hans, þá er þar þó önnur trú, sem jeg álít að hver maður hafi gott af, en það er trú mannkærleikans og miskunseminnar, og jeg get ekki sjeð, að það sje ilt fyrir æskulýðinn, þótt hann taki þátt í kjörum þeirra, sem bágt eiga. Á þá strengi hefur Þorsteinn Erlingsson slegið mest allra manna, og orð hans munu lifa lengi eftir að við, jeg og hv. þm. Ísaf., erum komnir undir græna torfu. Úr því að jeg stóð upp á annað borð, ætla jeg að leyfa mjer að minnast á brtill. á þgskj. 781, um að veittar verði 4000 kr. til þess að gefa út á þýzku bók Einars Arnórssonar, er nefnist „Rjettarstaða Íslands„ Jeg tek undir það, sem sagt var hjer í deildinni, að það er ástæða til þess, að við látum eitthvað frá okkur heyra gegn því, sem sagt hefur verið miður vingjarnlega um okkur í eyru annara þjóða. Þar sem þetta rit, sem hjer er um að ræða, er dæmt ágætisrit af þremur sögumönnum vorum í fyrstu röð, og hefur hlotið verðlaun af sjóði Jóns Sigurðssonar, þá er það vafalaust ágætt vísindarit. Álit jeg því sóma fyrir okkur, að það komi fyrir augu annara þjóða, og jeg verð að álíta, að það sje nauðsynlegt til þess, að mæta öllu því rjettarstöðu góðgæti, sem sá góði maður, Knútur Berlin, hefur um okkur sagt. Jeg skal þá minnast lítið eitt á brtill. sama h. þm. á þgskj. 779 um styrk til 8igurðar regluboða Eiríkssonar. Það er rjett, að hann er lítt fær til vinnu, ekki svo mjög sökum elli, heldur sökum þess að hann er orðinn heilsuveill, og hvernig sem litið er á starf það, sem hann hefur haft með höndum, og jeg get hugsað, að sumir meti það mikils, en aðrir lítils, en þeir hygg jeg að sjeu þó fáir, sem lítilsvirða það, en einmæli er, að bindindisstarfsemi sú, sem fram hefur farið hjer á landi, hafi borið blessunarríka ávexti fyrir land og lýð, og því er það vist, að frá þeirri hlið skoðað er hann styrks verður. Eitt er líka áreiðanlegt, en það er, að hjer í deildinni hafa verið samþ. styrkveitingar til manna, sem engu fremur eiga styrk skilið en sá maður, sem hjer á hlut að máli. Þá vil jeg minnast með nokkrum orðum á styrkinn til bifreiðarinnar. Jeg skal taka það fram, að jeg tel það sjálfsagt, að þessi tilraun sje gerð, og með því að hlutaðeigandi maður, sem hefur af sjálfsdáðum byrjað a tilrauninni, vill ekki halda henni áfram, nema hann hafi þann styrk fullan, sem hann hefur farið fram á að fá, þá álit jeg sjálfsagt að hann verði ekki lækkaður, og mun jeg því greiða atkvæði á móti brtill. þeim, sem ganga í þá átt að lækka þennan styrk.



Jeg á enga brtill. og get því orðið stuttorður. H. fjárlaganefnd tók svo í brtill. þær, sem jeg kom fram með við 2. umr., að jeg hef ekki treyst mjer að koma með fleiri, Eiginlega er það óþarfi af mjer, að vera að standa upp, því að h. þm. Skagaf. hefur tekið það fram, sem jeg vildi segja, því ástæðan til þess, að jeg stóð upp, voru ummæli h, þm. Ísaf. um eitt af þeim 3 skáldum okkar, sem farið er fram á að styrkurinn verði hækkaður við. Jeg lít svo á, að þau sjeu öll 3 alls góðs makleg, og það virðast allir sammála um það, að því er snertir 2 af þeim, Einar Hjörleifsson og Guðmund Magnússon, og minnist jeg sjerstaklega eins atriðis úr „Fylgsninu“, eftir hinn síðarnefnda höf., sem mjer finst vera sannkallað meistaraverk, þar sem sagt er frá för ekkjunnar á Kroppi. Og jeg skal geta þess, að jeg dæmi skáldin ekki eftir því, hvað mikið liggur eftir þau, heldur eftir því, hvar þau komast hæzt. Að því, er snertir Þorstein Erlingsson, þá vildi h. þm. Ísaf. gera minna úr honum, og tók það fram, að sem faðir vildi hann ekki láta börnin sin lesa kvæði hans. Jeg vildi óska, að enginn faðir hjer á landi. hefði verra fyrir börnum sinum en það, sem Þorsteinn Erlingsson hefur ort. Kannast ekki allir við Sólskríkjuna, og getur nokkur bent á fegurra ættjarðarkvæði en þetta kvæði hans „Þú ert móðir vor kær“. Það mun ekki svo auðvelt að benda á kvæði, sem taka þessum fram. Þetta skáld hefur ort mörg önnur góð kvæði, en jeg ætla ekki að fara að telja þau öll upp, en vil aðeius með leyfi hv. forseta leyfa mjer að lesa upp 3 erindi, úr „Eiðnum“, sem jeg skal kenna börnum mínum fyrst af öllu, og jeg vildi vita, hvort nokkur er sá hjer inni, sem hneyxlast á þeim. Þau hljóða svo: Vængur á víða geima; vor og sólskin sækja þá sunnan yfir fjöllin blá. Einn er eftir heima. Sumarið hans er helzt að koma og dreyma. Þau mega singja sól á tind, og sigla hlýjan morgunvind. Vængur á víða geima. Þeir mega ótal augu sjá, upp til þeirra mæna og þrá. Einn er eftir heima. sumarið hans er helzt að reyna að gleyma „Ljúfir fingur laufið það, leggja í haust á sama stað“, Vængur á víða geima. „Brúðkaupsnóttin bjarma sinn breiðir á vetrardrauminn þinn“. Einn er eftir heima; sumarið hans er sælt að muna og dreyma. Ef þetta kvæði er ekki perla, þá kann jeg ekki perlur að þekkja. Og jeg er viss um það, að þótt við sjeum miklir menn, sem sitjum hjer á þingi og ráðum fjárlögunum, þá munum við fyrir löngu vera hnignir að foldu og gleymdir þegar sungið verður Þú ert móðir vor kær og því engum gleymt.



Það er brtill. nefndarinnar um að færa niður styrkinn til Sigfúsar Einarssonar úr 1100 kr. í 800 er jeg finn mjer skylt að segja nokkur orð um, því jeg skal fúslega játa, að jeg átti frumkvæði til þess í nefndinni. En jeg gekk burtu snöggvast og á meðan var háttv. 6. kgk. þm. að tala á móti þessari brtill. og gerði tekjur Sigfúsar Einarssonr nokkru minni, en jeg hygg þær vera. Jeg hef reynt að rannsaka, hversu miklar tekjur hann hefur, en jeg skal fúslega játa, að jeg hef það ekki frá honum sjálfum,. heldur frá þriðju hendi. Eftir því er mjer hefir talizt til, þá verða. tekjur hans svo: fyrir organleikarastörf við dómkirkjuna, fast kaup kr. 800,00 fyrir aukaverk við dómkirkjuna - 600,00 fyrir kenslu við 3 skóla kr. 3–400,00; en auk þess hefur bæði hann og kona hans tímakenslu, og má telja víst, að með því muni tekjur hans alls nema um eða yfir 2000 kr., og jeg hygg því, að 800 kr. sje sómasamleg viðbót og með því yrðu tekjurnar um 3000 krónur, og jafnvel meira, ef hann fær söngkensluna við mentaskólann, sem sagt er líklegt. Og mjer finnast þetta nægilegar tekjur, og svo mundi vera litið á, ef hann ætti heima utan Reykjavíkur, en jeg hef orðið þess var, að menn líta svo á, að hjer þurfi hærri laun en annarstaðar á landinu. Jeg vil því mæla með brtill. og hvetja háttv. þm. til að ljá henni atkvæði. Þá vil jeg minnast á brtill. hátt. 1. kgk. þm. (J. Hav.) um 200 kr. viðbót við laun 1. kennarans við gagnfræðaskólann á Akureyri. Á móti þessari brtill. er jeg fyrir þá skuld, að hjer á í hlut ungur maður, og mjer virðist það vera nóg að hækka laun hans um 200 kr. á fjárhagstímabilinu; tel varhugavert að hækka þau meira í einu. Jeg vil benda á eitt dæmi. Á Alþingi 1909 bað maður einn um að laun sín væru hækkuð um 200 kr. og þingið varð við þeirri beiðni, og á þinginu 1911 vildi hann fá þau hækkuð upp í 1800 kr., en þingið vildi ekki ganga inn á það, en hækkaði þau upp í 1600 kr. og í ár hefir hann fengið þau hækkuð upp í 1800 kr. og jeg býst við að á næsta þingi vilji hann fá þau hækkuð upp í 2000 kr. Þetta vil jeg benda á til þess að sýna, að þessi braut er varhugaverð. Jeg var svo óheppinn, að jeg var ekki við, er háttv. 1. kgk. þm. (J. Hav.), var að tala fyrir breytingartillögu sinni, en jeg heyrði þó, að hann var að bera laun Akureyrarkennarans saman við laun kennaranna við mentaskólann. En jeg vil taka það fram, að jeg hefði heldur kosið, að þingið hefði ekki hækkað laun þeirra, og jeg tel, að það hafi farið þar feti framar en vert var, þó jeg hinsvegar viðurkenni, að fremur hafi verið ástæða til að hækka laun þeirra, en annara embættismanna eða opinberra starfsmanna í Reykjavík. En jeg hygg, að ef laun þeirra væru borin saman við laun embættismanna út um land, þá væri ekki ástæða til að hækka þau. Embættismenn á okkar fátæka landi þurfa að læra að gera sig ánægða með hæfileg laun, og að líða súrt og sætt með þjóðinni. Og þegar verið er að ræða um laun embættismanna hjer í Reykjavík, þá vil jeg benda á, þótt jeg hafi ekki heyrt aðra gera það, hve miklu betur þeir standa að vigi með að menta börn sín, heldur en allir aðrir embættismenn landsins. Hjer geta allir útvegað börnum sinum það, sem jeg tel bezt í lífinu, - mentun. Enda eru þess fjölda mörg dæmi, að bláfátækir menn hjer í Reykjavík, og það jafnvel menn, er hafa átt mörg börn, hafa getað kostað þau í skóla, og það jafnvel fleiri en eitt. En það hefði þessum fátæku mönnum verið öldungis ómögulegt, ef þeir hefðu ekki átt hjer heima; þeir hefðu þá ekki getað staðizt kostnaðinn, og það eru ekki nema efnaðir menn út um land og sárfáir embættismenn, er geta kostað hjer börn sín til náms. Á þetta veit jeg ekki til að hafi verið litið, þegar um laun reykvískra manna er að ræða, en þetta vildi jeg taka fram, því það er þýðingarmikið atriði. Að bera laun 1. kennara gagnfræðaskólans á Akureyri saman við laun kennaranna. við mentaskólann er heldur ekki alveg rjett, því í mentaskólanum er 9 mánaða kensla en 8 mánaða á Akureyri, svo þar hefur kennarinn frían einum mánuði meir, og það er altaf einhvers virði. Háttv. þm. Barð. (H. K.) hefur flutt brtll. við 18. gr. um að veita Sigurði regluboða Eiríkssyni 300 kr. ellistyrk á ári. Hann mælti svo vel fyrir þessari tillögu og eins háttv. 2. þm. Skagf. (Jósef Bj.), að jeg hef litlu við það að bæta, enda er jeg þeim sammála. Sigurður reginboði Eiríksson hefur nú varið um 20 árum af æfi sinni til þess að boða bindindi, og hann hefur unnið að því jafnt vetur sem sumar, jafnt í góðum veðrum sem versta illviðri og því oft hætt heilsu sinni við það starf. Og ef menn því kannast við, að Góðtemplarareglan hafi bjargað lífi, heilsu, fje og ánægju margra manna, þá hefur einmitt þessi maður ekki átt lítinn þátt í því. Og Sigurður Eiríksson hefur á þessu tímabili ekki gert annað, svo hann hefur afvanizt annari vinnu, og er því orðinn ófær til hennar. Jeg teldi því illa farið, ef alþingi ekki vildi veita honum þennan styrk, og það mætti finna margan á 18. gr. bæði karl og konu, er síður á skilið þennan styrk en hann. Að lækka styrkinn til bifreiðaferða Sveins Oddssonar er jeg mótfallinn. Jeg vil láta gera verulega alvarlega og fullkomna tilraun næsta ár um, hvort slíkar ferðir geti ekki verið hjer. Jeg hef heyrt talað um það, að ferðirnar hafi gengið illa í sumar, vjelin hafi bilað o. s. frv. En þetta er ekki að marka. Menn þeir, er höfðu bifreiðina hjer í sumar, fluttu ekki með sjer neitt af varatækjum; þegar þeir fóru svo að nota bifreiðina, þá biluðu sem eðlilegt er ýms stykki, og þau var ekki hægt að fá hjer, svo það er ekki nema eðlilegt, þó bifreiðin væri öðruhvoru í lamasessi. En þá, er þeir hafa fengið styrkinn, þá hefur alt gengið prýðilega, og jeg hef von, um að þeir hafi orðið hyggnir af reynslunni og birgi sig betur, og þeim mun fremur er þeir munu hafa í hyggju að hafa hjer 2 –3 vagna næsta ár. Jeg tel illa farið, ef þingið vildi ekki veita þeim styrkinn og þeir yrði að hætta við svo búið. Þá vildi jeg minnast á einn styrk, er fjárlaganefndin hefur tekið upp, það er styrkurinn til Þórarins Guðmundssonar til þess að fullkomna sig í hljóðfæraslætti. Jeg veit, að fyrir þessum styrk er agiterað af miklu kappi, og jeg kann því illa, er menn utan þingsins vilja hafa áhrif á fjárveitingar þess. Á mig hefur þetta miklu fremur mótstæð áhrif, og jeg hygg, að þingmenn ættu ekki að sinna slíku tali. Við verðum að gæta þess, að við erum hjer að fara með landsfje, og þótt hver sje sjálfráður, hvernig hann fer með fje, er hann greiðir úr sinni eigin pyngju, þá tel jeg hann það ekki, er hann fer með fje annara - fje landsmanna. Mjer er sagt, að faðir þessa pilts sje efnamaður, er hafi getað kostað konu sína og börn í Kaupmannahöfn síðasta vetur og ár, og því tel jeg ekki þörf á að veita þennan styrk, en nær að veita hann einhverjum, er hefur verulega þörf á því. Um ekkjufrú Guðrúnu Torfadóttur vildi jeg geta þess, að fjárlaganefndin var öll á einu máli að veita henni þennan styrk. Hún er fátæk kona með 4 ungbörn og hefur aðeins rúmar 100 kr. að eftirlaunum. Jeg vildi því mæla hið bezta með brtt. Á skáldin bjóst jeg við að ekkert yrði. minzt við þessa umræðu, menn Ijetu sitja við það, er fjármálanefndin lagði til og samþykt var við 2. umræðu. En jeg hef fundið hjer breytingartill. um að hækka þrjú þeirra úr 1000 kr. á ári í 1200 kr. á ári. Jeg hjelt nú, að skáldin mættu una við brtill. nefndarinnar og teljast betur trygð með henni en eins og háttv. neðri deild gekk frá því. Það kæmi þeim betur. Jeg mun því óhikað greiða atkvæði móti þessum hækkunum og það þeim öllum jafnt. Út úr þessari brtill. og öðrum, um að hækka styrki úr landssjóði, vildi jeg beina þeirri spurningu til háttv. þingm. og sjerstaklega til hins 1. kgk., hvort þeir mundu vera eins fúsir að veita þessa styrki, ef þeir ættu að greiða þá úr eigin vasa.

Afbrigði frá þingsköpunum leyfð í einu hlj. og samþykt af ráðherra.



Tveir háttv. þm. hafa andmælt ummælum mínum um Þorstein Erlingsson, en það hefur ekki breytt skoðun minni, enda hafa þeir alveg gengið fram hjá aðalástæðu minni. En mjer dettur ekki í hug að kappræða þetta mál við háttv. þm., því það er alt af óviðkunnanlegt að deila um fjarverandi menn. En mjer getur ekki dulizt það, að þessi maður er ekki jafn maklegur þeim skáldunum Guðm. Magnússyni og Einari Hjörleifssyni. Þeir hafa sýnt, að skáldgyðjan býr enn hjá þeim, og þeir hafa síðustu ár sent út skáldrit, er hafa verið bæði þeim og þjóðinni til sóma. En Þorsteinn Erlingsson hefur verið þögull söngfugl nær alla tíð síðan hann komst á landssjóðinn. Jeg hef aldrei sagt, að hann hafi aldrei ort falleg kvæði, eða að jeg vildi fela þau öll, en jeg sagði, að þau væru mörg kvæðin hans, er jeg teldi ekki holl fyrir æskulýðinn og vildi ekki? ráða æskulýðnum að lesa. Jeg get ekki sjeð, að þessi heiðursmaður vinni nú jafnmikið fyrir þeim launum, er hann hefur, og hin tvö skáldin, Einar Hjörleifsson og Guðmundur Magnússon. Ljóðadísin er farin að slá slöku við hann. Úr því jeg stóð upp, vildi jeg minnast á brtill. háttv. þm. Barð. (H. K.) um að gefa út á þýzku bók Einars prófessors Arnórssonar um rjettarstöðu Íslands. Jeg hef að vísu ekki lesið þessa bók, og þó svo væri, brestur mig þekkingu til þess að dæma hana, en hitt vildi jeg taka fram, að verðlaunanefnd Jóns Sigurðssonar sjóðsins hefur sæmt hana verðlaunum, og í þeirri nefnd sitja fullfærir menn í þeim efnum, og vil jeg þar sjerstaklega nefnd prófessor Björn M. Olsen, sem sjerstaklega hefur lagt stund á þau fræði, er að þessu efni lúta, og legg jeg mjög mikið upp úr hans dómi, eins og jeg líka met mikils dóm hinna, sem báðir eru merkir og fróðir menn, og jeg veit að hafa líka grandskoðað bókina. En ytra veit jeg ekki til, að neinn hafi ritað um bókina, nema Nic. Gjelsvík, og staðfesta þau ummæli fyllilega dóm verðlaunanefndarinnar. Hann segir meðal annars í brjefi til höfundarins á þá leið, að örðugt muni vera að hrekja þau rök, er Einar færir fyrir því, að Ísland sje að lögum sjálfstætt ríki. Þetta eru ummæli þessa manns, er allir verða að taka mikið tillit til. En hversu mikils virði væri þá ekki að fá bókina á önnur mál, einkum þegar einn mikilsvirtur danskur vísindamaður er alt af að prjedika fyrir heiminum, að Ísland eigi engan slíkan rjett. Mjer finst þá ekki nema rjett, að aðrar þjóðir fái að sjá þessa bók, svo þær geti skoðað málið frá fleiri en einni hlið. Það er skylda vor að styðja að því, að mentaþjóðir heimsins geti kynt sjer bókina, og þetta sje ekki annað, en að styðja rjett vorn og skoðun vora og efla fróðleik annara þjóða á oss, En þær geta ekki kynt sjer bókina, ef hún að eins er á íslenzku. Jeg mun því greiða atkv. með þessari brtill. Þá hefur háttv. þm. Barð. (Hák. Kr.) komið fram með aðra brtill. um að veita Sigurði regluboða Eiríkssyni ellistyrk. Jeg kannast fúslega við það, að Sigurður Eiríksson á alt gott skilið fyrir að útbreiða bindindi, og Góðtemplarareglan hefur gert mikið gagn, svo Góðtemparareglan ætti að styrkja hann eftirleiðis. En nú víkur því svo við, að Góðtemplarareglan hefur í gert það að verkum, að bannlög komast á, og þá er verkahringur hennar bráðum úti, og hún hefur ekki neitt að gera lengur. Góðtemplarareglan hefur því í raun og veru kipt með því undan sjer fótunum, enda munu tekjur hennar óðum þverra. Maðurinn er góðs maklegur fyrir bindindisstarfsemi sína, og hins vegar mun hann orðinn lítt fær til vinnu, og því hygg jeg, að það geti ekki hneyxlað neinn, þó honum verði veittur þessi litli styrkur. Loks skal jeg minnast á styrkinn til Þórarins Guðmundssonar. Því hefur verið haldið fram, að faðir hans væri efnaður, og því óþarfi að styrkja hann. Jeg hygg það muni harla vafasamt, hvað efnaður faðir pilts þessa er. En hvað sem því líður, þá er hljóðfæralist sú, sem Þórarinn stundar, svo einstæð hjer á landi, að því mun ekki illa tekið, þótt honum sje veittur ofururlítill skyrkur, og það því fremur, sem pilturinn kvað vera óvenju efnilegur til þessa náms.

Steingrímur Jónsson, framsögum: Jeg er svo heppinn, að þurfa ekki að þessu sinni að segja margt sem frsm. Umræðurnar hafa mest snúizt um annað en brtll. nefndarinnar, og svo hafa meðnefndarmenn mínir mikið tekið af mjer ómakið. Nokkrar athugasemdir verð eg þó að gera; og er það þá fyrst, að eftir samráði við meðnefndarmenn mína tek jeg aftur 21. brtill. nefndarinnar við 19. gr. um endurgjaldið fyrir aukakostnað vegna Skeiðarárhlaups til Sigurðar sýslumanns Eggerz  (S. E: Jeg tek hana þá upp aftur)  . Þá er að minnast á ummæli h. þm. Húnv. (Þ. J.) um Svínavatnsveginn. Jeg neita því ekki, að nauðsyn bæri til að leggja til fje til þess vegar, því jeg veit að hann er vondur; en nauðsynjarnar eru margar, ekki sízt í Húnavatnssýslu. Jeg held þingið hafi tekið svo vel undir bænir Húnvetninga, að þeir hafi ekki mikla á stæðu til að kvarta, og þar er enn margt ógert, sem þinginu er enn skyldara að styðja en vegagerð þessa. Það liggur en nær að hlynna að því, að akbrautin um Húnavatnssýslu komist sem fyrst af, að Blönduósbryggjan geti orðið nothæf, og að Hvammstangaveginum sje lokið. Samanburður h. þm. (Þ. J.) á Svarfaðardalsveginum og Svínavatnsveginum var ekki allskostar rjettur. Að vísu er Svarfaðardalsvegurinn hreppsvegur, en þar stendur mjög sjerstaklega á. Vegurinn liggur eftir afarlöngum og þröngum mjög þjettbygðum dal, þar sem búa um 1000 manns. Þegar fjárveitingin til vegar þessa var fyrst samþykt, þá var málið þannig undirbúið, að Svarfdælingar höfðu heitið að leggja á sig allþungan skatt til vegagerðarinnar um 10 ár, ef þingið vildi hlaupa undir bagga með þeim, og varð þetta að einskonar samningi. Jeg hef ekki orðið var við, að Svínavatnshreppsmenn hafi farið líkt að; þó veit h. þm. (Þ. J.) það, að jeg varð ekki fyrstur til að leiða þennan asna inn í herbúðirnar. H. 1. kgk. (J. H.) hefur minzt á skáldin og er jeg honum í flestum atriðum samdóma. H. 6. kgk. talaði mikið um niðurfærsluna á styrknum til Sigfúsar Einarssonar. H. 5. kgk. (B. Þ.) hefur svarað því og skýrt frá ástæðum fyrir niðurfærslunni. Háttv. þm. Ísafjk. (S. St.) mintist á skáldin, sjerstaklega á Þorstein Erlingsson. Jeg ætla ekki að fara að deila við háttv. þm. (S. St.); þó get jeg alls ekki verið honum samdóma, jeg get ekki gert lítið úr þeim sterku áhrifum, sem Þorsteinn hefur haft á þjóðina. En þótt þessi áhrif, sem jeg tel góð, sjeu mest frá kvæðum, sem ort hafa verið fyrir aldamótin, þá halda þó áhrifin áfram, og við erum ekki enn búnir að sjá alt, sem Þorsteinn Erlingsson hefur ort. Hann á enn mikið í fórum sínum, sem ekki hefur komið fyrir almenningssjónir. Það getur verið, að honum sje ekki orðið eins ljett um tungutak, eins og honum var, þegar jeg þekti hann fyrir 16–17 árum síðan. En jeg veit, að það liggur fyrir honum mikið starf, að fæga og setja í þann fyrirmyndarbúning, sem honum er einkennilegur, ýmislegt af því, sem hann hefur ort fyrir alllöngu síðan. Jeg get því ómögulega sætt mig við, að hann sje settur á 18. gr., því við vinir hans vonum, að hann eigi enn mikið óunnið fyrir þjóð sína, sem fram muni koma á sínum tíma. Jeg vil því styrkja hann sæmilega. Jeg hef áður gert grein fyrir styrknum í til Þórarins Guðmundssonar, og jeg sje ekki ástæðu til að tala fleira um hann. Það hafa margir minzt á styrkiun til bifreiðarinnar austur; en mjer finst ýmsum ekki vera það Ijóst, hvað fyrir nefndinni vakti með hann, og háttv. neðri deild; það, sem fyrir oss vakti, var að gera fullkomna tilraun með það, að hverju haldi bifreiðar gætu komið til flutninga á vegum vorum; og þá má ekki nema styrkinn svo við nögl, að hann verði alls ekki eftirsóknarverður, eða tilraunin kák eitt. Við sjáum, hve oft bifreiðin, sem hefur verið hjer á ferð í sumar, hefur bilað, og vitum, að það hlýtur að hafa gengið mikið fje til viðgerða á henni. Til þess að fullnægja skilyrði því, sem sett er, verður sá, sem styrkinn fær, að hafa í fórum sínum vöruflutningavagn, sjálfsagt nokkuð dýrari en mannflutningavagn, og varla minna en tvo mannflutningavagna; þetta alt kostar mikið fje, og allmikil áhætta því samfara, þar sem þetta er fyrsta tilraunin hjer á landi. Af þessum ástæðum, tekur nefndin aftur brtill. sína  (G. G.: Jeg tek hana þá upp)  Sveinn Oddsson hefur lýst því yfir við nefndina, að það væri jafn óaðgengilegt fyrir sig að byrja á fyrirtækinu, hvort sem veittar yrðu 3600 kr. eða 2000 kr. Og þá vil jeg ekki, að látið sje standa á þessum 1500 kr. um það, hvort tilraunin sje gerð eða ekki. Það er ekki hægt að segja með vissu fyrirfram, hver árangur verður af henni, en það er mikilsvert, að hún sje gerð. Jeg hef áður tekið fram skoðun mína á brtill. háttv. þm. Árn. (J. J.) um lánveitinguna til raflýsingar á Stokkseyri og Eyrarbakka. Mjer finst það ekki rjett að vera að setja inn í fjárlögin heimildir til lánveitinga, þegar fyrirfram er vitanlegt, að eigi muni fje fyrir hendi til lánveitinganna. Hið einasta, sem af því gæti leitt, væri það, að toga mennina með tálvonum út í fyrirtækið. Það er annars undravert, hve óhugsandi mönnum finst það vera, að fá lán úr bönkum til slíkra fyrirtækja sem þetta. Mjer finst eftir upplýsingum háttv. þm. (J. J.) málið vera. komið svo skamt á veg, þar sem ekki er einu sinni ráðið, hvort nota skuli vindmótor eða olíuvjel, að það geti að skaðlausu beðið til þingsins 1915. Jeg hef áður talað um Breiðafjarðarbátinn, og þrátt fyrir það, þótt orð háttv. þm. Barð. (H. Kr.) væru svo sanngjörn, að freisting gæti verið að ganga til móts við hann, þá getur nefndin þó ekki gert þessum bát hærra undir höfði en öllum hinum. Þá talaði háttv. þm. Barð. (H. Kr.) um eftirlaunin til Sigurðar Eiríkssonar regluboða - því eftirlaun eru það. - Það er hægt að tala margt með þessu, og jeg er máske ekki á móti þessari tillögu, en þó verð jeg að taka í sama strenginn sem háttv. 1. kgk. (J. H.), að það er ástæða til að reyna að takmarka það, sem lendir á 18. gr. Sjerstaklega ætti það að vera athugavert fyrir þá, sem eru á móti eftirlaunum, en það er jeg ekki; - það er athugavert segi jeg, að á hverju þingi er nýjum mönnum bætt inn á þessa grein, og það ekki að tilhlutun stjórnarinnar, heldur fyrir tilstuðlun einstakra þingmanna. Það starf, sem þessi maður hefur unnið, er sjálfsagt gott og mikilsvert. En jeg skil ekki vel í, að þörf sje á að svo stöddu að setja hann á eftirlaun, því að jeg veit ekki til, að Góðtemplarafjelagið sje enn dautt. Það er satt, að bannlögin hafa gert það að verkum, að dofnað hefur yfir fjelaginu. Það var sagt, þegar bannlögin komust á, að enn ætti fjelagið mikið starf óunnið; og ef bannlögin verða upphafin, þá verður starfið margfalt meira, og jeg býst við, að alþingi mundi halda áfram að styðja þetta starf. Mjer sýndist því í raun og veru rjettast, að eftirlaunin kæmu frá Góðtemparafjelaginu. Jeg vona menn taki þó ekki orð mín svo, að jeg álíti þennan mann óverðugri eftirlauna, en ýmsa aðra, sem á 18. gr. standa, og er jeg þó ekki sjerlega ánægður með bannlagaagitationina á árunum 1907 til 1909. Jeg hef gert svo ítarlega grein fyrir ástæðum nefndarinnar fyrir því, að færa niður styrkinn til Hannesar Þorsteinssonar, að jeg finn eigi ástæðu til að bæta þar við. Finn jeg ekki þörf á að tala meira fyrir nefndarinnar hönd, en mun sýna með atkvæði mínu, hvernig jeg lít á brtill, annara háttv. þingdeildarmanna.



Jeg hefði helzt viljað þurfa ekki að tala frekara fyrir brtill. mínum, en ummæli háttv. framsm. (Stgr. J.) knýja mig til að fara enn nokkrum orðum um þær. Mjer fanst háttv. framsm. (Stgr. J.) hafa það helzt á móti þeim, að svo mikið fje væri veitt til Húnavatnssýslu, og þarfirnar þar sýndust býsna margar. En jeg vil spyrja: Í hvaða hjeraði mun þörfunum vera fullnægt mest? Ekki er það í Húnavatnssýslu, heldur í Þingeyjarsýslu. Á síðustu 10 árum hefur hún fengið nær þrefalt meira fje úr landssjóði en Húnavatnssýsla, til vega og brúa. Hún vegur á þessu tímabili móti 8 sýslum öðrum, þessar sýslur eru: VesturSkaftafellssýsla, Austur-Skaftafellssýsla, Rangárvallasýsla, Skagafjarðarsýsla, Norður-Ísafjarðarsýsla, Barðastrandarsýsla, Strandasýsla og Dalasýsla. Það er vel þess vert, að á þetta sje mint, þegar svo er skorið við neglur, og strítt á móti bráðnauðsynlegum fjárframlögum eins og hjer. Þó skal jeg taka það fram, að jeg bið aldrei aðra um að ljá mjer atkvæði sitt, enda ekki heldur til neins fyrir nokkurn mann að biðja mig nm atkvæðisfylgi og því ætla jeg mjer ekki að lifa á bónbjörgum með málið. Þótt nú Þingeyjarsýsla hafi fengið svo mikið fje, sem jeg nefndi, þá hafa þó aðrar sýslur orðið enn hærri síðustu árin: Suður-Múlasýsla og Borgarfjarðarsýsla. H. frsm. (Stgr. J.) mintist á Svarfaðardalsveginn, og mjer til gleði játaði hann nú, að það væri hreppsvegur, og þó kvað hann við 2. umræðu sitt princip vera, að eigi væri veitt fje úr landssjóði til hreppavega, og kvaðst þó vera með styrk til Svarfaðardalsvegarins. (Stgr. J. Jeg gat þess þegar í upphafi, að þar væri fyrir mjer um undantekning að ræða). En nú er svo gott til að vita um Svínavatnsveginn, að hann er ekki hreppsvegur, heldur sýsluvegur; jeg hef hjer í höndunum yfirlýsing stjórnarráðsins. Og sízt vantar það, að Svínavatnshreppsbúar hafi lagt á sig gjöld til að bæta veginn; þeir hafa lagt fram um 500 kr. móts við 300 kr. úr sýslusjóði. Það er ekki ofsögum sagt af þörfinni á vegabót þessari. Jeg gæti málað með svörtum litum, og sönnum þó, vegatálmana í Svínavatnshreppi og erfiðleikana, sem af þeim stafa. Viðvíkjandi því, hvað Húnavatnssýslu fengi nú mikið á fjárlögum, þá má geta þess, að þessar hækkanir hjer í deildinni nema ekki meiru en 2600 kr. í þremur upphæðum. En af því það er í 3 upphæðum, vex þinginu það líklega í augum, en ein 10 þús. kr. beiðni þykir góð og rjettlát, ef hún er aðeins ein. H. 5. kgk. (B. Þ.) talaði á móti styrknum til Þórarins Guðmundssonar, ekki sízt fyrir þá sök, að því sem mjer skildist, að agiterað hefði verið fyrir honum af utanþingmönnum. Þetta finst mjer ekki vel Frambærileg ástæða. Jeg segi fyrir mig, að hafi jeg sannfæring fyrir, að eitthvað sje rjett og gott, þá hverf jeg ekki frá því, þótt agiterað sje fyrir því. Jeg er annars hræddur um, að það sjeu fleiri en utanþingsmenn, sem hjer agitera; þingmenn munu ekki vera lausir við það innbyrðis. Jeg skifti mjer ekkert um það, læt það eins og vind um eyrun þjóta og fer mínu fram. Jeg býst við því, að jeg greiði atkvæði með styrknum til Sigurðar Eiríkssonar regluboða, því að jeg virði bindindisstarfið mikils, þótt jeg sje ekki mjög hrifinn af bannlögunum. Reyndar sýndist mjer styrkurinn mega vera nokkru lægri fyrir það, sem landssjóður hefir lagt fram til kosningaundirbúnings bannlaganna.

Steingr. Jónsson, framsögumaður: Jeg mun ekki láta vin minn, h. þm. Hún. (Þ. J.), hræða mig frá því, að lýsa skoðun minni á hinum einstöku fjárveitingum, og halda mun jeg fullri einurð til að bera fram skoðun fjárlaganefndarinnar á þeim. H. þm. (Þ. J.) mintist á Svarfaðardalsveginn. Það var óþarfi, því jeg hafði áður nefnt hann, og kannaðist við, að þar væri í raun rjettri brotin grundvallarregla, en að jeg hefði ekki orðið fyrstur til þess, og mjer var það Ijóst, að þar hafði verið gerð varúðarverð undantekning. Samanburður h. þm. (Þ. J.) á fjárframlagi til Húnavatnssýslu og Þingeyjarsýslu lítur að vísu í fljótu bragði vel út, þegar aðeins er tekið til samanburðar tímabilið frá 1900; einmitt það tímabilið, sem aðalfjárframlagið til Þingeyjarsýslu kemur á. Á þessum árum hefur verið gerður akvegur frá Húsavík fram sýsluna, og bygðar brýr á Jökulsá í Öxarfirði og Fnjóská. Jeg vil spyrja, hvort það hefur verið ástæða til að láta Húnavatnssýslu ganga að öllu á undan Þingeyjarsýslu, og láta hana alveg sitja á hakanum, þangað til akbrautin um Húnavatnssýslu, sem áætluð er að kosti á annað hundrað þús. kr., væri fullgerð. Hefði t. d. átt að láta það bíða að brúa Jökulsá, þangað til að akbrautinni væri lokið? Jeg held h. þm. detti varla í hug, að halda þessu fram í alvöru. Það er rjett, að á þessu árabili, sem h, þm. (Þ. J.) nefndi, hefur verið Iagt öllu meira fram til Þingeyjarsýslu en Húnavatnssýslu, en hím hafði líka verið látin sitja á hakanum áður. Þegar h. þm. (Þ. J.) var að telja fram tillögin til Húnavatnssýslu í fjárlagafrv., þá gleymdi hann einni allverulegri upphæð; hann gat þess ekki, að henni eru þar ætlaðar 30,000 kr. til akbrautarinnar. Það er ekki svo að skilja, að jeg telji það eftir, því að það er þarft verk, en vel má minnast á það. Það eru ekki þarfir Þingeyjarsýslu og Svarfaðardals, sem valda því, að h. þm. (Þ. J.) getar ekki fengið fje að þessu sinni til Svínavatnsvegarins, heldur eru þarfir alls landsins því valdandi. H. þm. (Þ. J.) fann að því, að jeg hefði kallað Svínavatnsveginn hreppsveg; það gerði jeg ekki ; en jeg sagðist ekki vera viss um, hvort svo væri eða ekki, og það var jeg ekki fyr en nú, er jeg sá þetta brjef stjórnarráðsins.



Jeg ætla ekki að vera langorður, en vildi segja nokkur orð viðvíkjandi styrknum til Sigurðar regluboða Eiríkssonar, sem h. 1. kgk. og h. þm. Ísaf. kölluðu eftirlaun. Jeg álít, að h. 1. kgk. þm. hafi um mörg ár verið dugandis embættismaður, enda nýtur hann nú þess, og er því óþarfi fyrir hann að blanda þessu saman við eftirlaun. H. frsm. kvað slíkum bitlingum fjölga með hverju þingi. Þetta er alveg rjett, og hv. fjárlaganefnd hefur jafnvel tekið þá upp í brtill. sína núna til þessarar umr. Þar sem sagt hefur verið, að reglan eigi að styrkja hann, þá er hún í stórskuldum og hefur nóg við það fje að gera, sem landssjóður leggur henni: Þá vildi jeg segja örfá orð um brtill. h. fjárlaganefndar á þgskj. 778, um að veita fje til að brúa 2 ár nyrðra. Þegar við 2. umr. fjárlaganna var mikið talað um að brúa eina af stærstu ám landsins, en það fjekk ekki góðan byr hjá h. fjárlaganefnd, en nú kemur hún sjálf með till., sem hækka gjöldin um margar þús. kr. Eftir kostnaðinum við þessar brúargerðir hljóta þessar ár að vera smáar, en það er nóg af þeim á Vesturlandi í það minsta og viðar, sem þörf er á að brúa. Jeg vil í sambandi við þetta og fleira benda á, að þessi landsjóðsbelja, sem þingmenn hafa reynt hver í kapp við annan að hreyta sem bezt, er löngu orðin steingeld, og væri því vert, að þingmenn, hver um sig, ljetu sjer nú nægja með það, sem þeir hafa fengið. H. þm. Hún. kvað sína sýslu setta hjá, samanborið við aðrar sýslur. Þetta álít jeg ekki rjett hjá h. þm. Þó hún (Húnvs.) hafi ekki fengið önnur eins ósköp og t. d. S.Múlasýsla, þá held jeg þm. megi vel við una, hvað hann og fleiri hafa getað aflað vel handa henni. Þess má líka geta, að það á að vera hlutverk þm. að líta á, hve brýn þörf er fyrir fje til fyrirtækisins, án tillits til þess, í hvaða sýslu það er, sem gera þarf.

Þórarinn Jónsson, flutningsmaður: Nú er mjer óhætt að lofa því að vera stuttorður. Hjer er ekki um neitt fjárframlag að ræða, því að væntanlega líður langt, þangað til á þessi verður brúuð. Jeg vænti því þess, að þessari till. verði vel tekið. Eins og menn vita, keppast öll hjeruð um, að fá flestar ár brúaðar. Það er sízt furða, því að slíku er hin mesta samgöngubót. Í Húnavatnssýslu hagar nú svo til, að þar voru síðastl. vor 7 ár óbrúaðar á þjóðveginum. Þetta kann nú að þykja lítilræði, af því að það er í þessu hjeraði. En það er ekki undarlegt, þó að sumir komi á eftir, er aðrir hafa fengið áhugamálum sinum framgengt. Vitaskuld er það, að eitthvað af þessum ám verða brúaðar, þegar flutningabrautin verður lögð, t. d. 4–5 af þeim, og getur þess þó orðið langt að biða, og þær, sem eru langt frá, verða mjög lengi að bíða, t. d. Miðfjarðará. Það hefur verið farið fram á það áður, að hún væri skoðuð. En það hefur ekki orðið úr því. Landsverkfræðingurinn hefur komið og litið á hana, en engin áætlun verið gerð. Það er ekki aðeins í sjálfu sjer, að það er hin mesta nauðsyn á brúnni, heldur og vegna vegalagninga. Því að það verður ekki kveðið á um, hvar vegirnir eigi að liggja nema eftir því, hvar brúin verður. Miðfjarðará er hinn mesti farartálmi. Jeg skal því til sönnunar geta þess, að Norðanpóstur, sem er alþektur fyrir dugnað og áræði, hefur hvað eftir annað orðið að setjast um kyrt við hana, 1–2 daga, og ekki getað haldið áfram ferð sinni. Það er ekki eingöngu vatnsmegnið, sem veldur þessu, heldur ryður áin sig stundum svo, að hún spýtist fram úr þrengslunum, sem eru rjett fyrir ofan eyrarnar, sem póstvegurinn liggur um, og jakaburður verður afskaplega mikill á eyrunum, svo að það er á mikla hættu að tefla, ef komast á yfir hana, og enda ómögulegt, þótt vatnslítil sje. En hún teppir ekki eingöngu ferðir manna á vetrum, heldur bæði vor og haust. Hún stöðvar stundum fjárrekstra, svo að fjeð verður hvergi ferjað yfir ána; og komið hefur það fyrir, að ferja hefur þurft yfir sjálfan Miðfjörð, frá Útibliksstöðum á Hvammstanga, sem er víst talsvert yfir 1/4 mílu að vegalengd, og verður það, eins og allir sjá, ekki gert nema með ærnum kostnaði. Það þýðir ekki mikið að fjölyrða um þetta, enda eru deildarmenn á róli og sumir farnir af fundi. Jeg skal ekki segja neitt um, hvenær brúin verður reist, svo menn greiði ekki atkvæði um fjárframlag til brúarinnar. Jeg treysti því, að háttvirt deild taki málinu vel.



Jeg vil aðeins bæta því við, að h. frsm. sagði ekki ofsögum af því, hve ófær áin verður og ókleif yfirferðar. Jeg get sjálfur talað um þetta af reynslu. Þegar jeg var á ferð til þingsins 1911, kom jeg að henni ófærri. Jeg var með pósti, og varð hann að fara fram að Urriðaá, en svo heitir bær einn þar í firðinum. Þar vorum við nóttina. Morgunin eftir var leitað, hvort hún væri fær yfirferðar. Var þá spöng á ánni örmjó að heita mátti, en svo ilt var að fara yfir hana, að það varð að hrinda hestunum fram af flughálli ísskör ofan á spöngina, og var áin þar í taglhvarf ofan á spönginni. Til þess að taka á móti hestunum, urðu 2 menn að standa í vatninu upp undir hendur, og tókst þó ekki að verja suma hestana falli. Og þetta var eini staðurinn, sem áin var fær þann dag. Það var því auðsjeð, að það er ekki vanþörf á, að brúa þessa á.