Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Eggerz Eldhúsdagarnir eru orðnir margir og strangir, og mun ég því fara eins fljótt yfir sögu og unnt er. Fyrst mun ég svara hæstv.dómsmrh. fáum orðum. Í þeirri einu ræðu, sem ég hefi haldið hér við þessar umr., gerði ég að umtalsefni grein, sem hæstv.dómsmrh. ritaði í stjórnarblaðið 15. febr. síðastliðinn. Ég sé ekki, að hæstv. ráðh. hafi tekizt að verja sig eða hrekja nokkuð af því, sem ég bar fram í tilefni af þessari grein. Svarræða hans var að því, er mig snerti, hófleg. En hann sagði, að Morgunblaðið hefði farið út fyrir þau takmörk, sem leyfileg væru gagnvart sambandsþjóð okkar, og að það væri hættulegt fyrir frelsi og sjálfstæði þjóðarinnar. Ég skil ekki, hvaða grein í þessu blaði það er, sem hæstv.dómsmrh. á við. Ég vildi beina til hans þessum gömlu orðum: „Skjóttu geiri þínum þangað, sem þörfin meiri fyrir er“. Hæstv. ráðh. er að vita framkomu íslenzks blaðs. Meiri ástæða var til að vita eitthvað í blöðum sambandsþjóðar okkar, þar sem land vort er kallað dönsk hjáleiga. Það er varla hægt að koma með meiri móðgun en þetta. En hvaða grein í Morgunblaðinu á hæstv.dómsmrh. við? Ef til vill grein, sem birtist í október um sjálfstæðismálin. Hún sýnir einmitt, hve órétt eru ummæli hans um Sjálfstæðisflokkinn. Þar segir meðal annars, með leyfi hæstv. forseta: „Mikill meiri hluti íslenzku þjóðarinnar telur jafnréttisákvæðið háskalegasta og ranglátasta ákvæði sambandslagasamningsins. Þar er Dönum tryggður sami réttur á Íslandi og Íslendingar hafa sjálfir“. Yfirleitt er með þessari grein farið rækilega inn á þá galla, sem eru á sambandslögunum. Samtímis er bent á, að raddir hafi komið fram frá danskri hlið um, að þetta svokallaða jafnréttisákvæði í paragraf 6 í samningunum sé betra fyrir Íslendinga en Dani. Þá talar blaðið um, að æskilegast væri að fá þessu breytt þegar í stað en bíða ekki fram yfir 1943. Vill blaðið, að gefnu tilefni í ummælum danskra stjórnmálamanna, leita samþykkis Dana til þess að uppsögnin geti farið strax fram. Ég get ekki ímyndað mér, að hæstv. ráðh. eigi við þessa grein. Þar er aðeins gert ráð fyrir samkomulagi, ef það sé fáanlegt. Hinsvegar sýnir þessi grein rækilega, að stefna Morgunblaðsins í þessu máli er ósvikin. Hæstv. ráðh. fór ýmsum háðulegum orðum um sjálfstæðisflokkinn og sagði, að þar væru nú ýmsir þeir menn, sem þungfærastir hefðu verið í sjálfstæðisbaráttunni. Ég ætla ekki að rekja sögu manna yfirleitt, sem eru í flokkum hér á landi. Aðalatriðið er ekki, hvaða aðstöðu þeir kunna að hafa haft; hitt er aðalatriðið, hvaða stefnu þeir hafa nú. Ég þekki engan grundvöll, sem alvörugefnir menn geta sameinazt um í stjórnmálum, annan en grundvöll málanna. Sá grundvöllur, sem Sjálfstæðisflokkurinn nú er byggður á, sést í stefnuskrá hans, en hana las ég upp í síðustu ræðu minni. Því hefir verið haldið fram, að sjálfstæðisnafnið væri misbrúkað með því að nefna flokkinn þessu nafni. Það var sérstaklega hv. 2. þm. Árn. er hélt því fram. Hann sagði meðal annars, að sjálfstæðisnafnið ætti ekki við flokk hjá sjálfstæðri þjóð, en það hefði átt við áður. Ég leyfi mér að benda honum á, að Sjálfstæðisflokkurinn gamli viðurkenndi aldrei yfirráð Dana. Hann hélt því alltaf fram, að Ísland væri sjálfstætt ríki, en ekki innlimað í Danmörku. Ummæli hv.þm. í þessu efni eru hreinasta firra. Hæstv. dómsmrh. sagði, að hv. 3. landsk. hefði á fundi á Skeggjustöðum talað um yfirvofandi hættu af Dönum. Ég hlustaði ekki á þá ræðu, en ég býst við, að hann hafi sýnt mönnum fram á, hve réttur Dana gæti orðið landsmönnum hættulegur. Ég hefi heyrt, að danska stj., sem nú situr, vilji ekki stuðla að því, að danskur fiskiskipafloti komi hér til Íslands. En eins og ég hefi tekið fram áður, þá er það engin trygging, því að núverandi Danastjórn ræður ekkert við það, sem kann að gerast í framtíðinni. Einstakir menn þar í landi geta hvenær sem er sent hingað skip sín. Hæstv. dómsmrh. kemur alstaðar fram eins og málafærslumaður Dana. Það sást vel, þegar hann ræddi um strandvarnir þeirra, sem honum þótti alltof hraklega talað um hér heima. Hann lýsti því, hve Fylla væri orðin gömul og lengi að hreinsa katla sína. Það er nú enginn sérstakur kostur á danska landvarnarskipinu, að það skuli vera orðið svona aldrað. Það var viðkvæmni í rómnum hjá hæstv. ráðh. er hann minntist á Fyllu. Ég gat ekki skilið betur en að hann teldi það herfilegar móðganir við Dani, ef fundið væri að landhelgisgæzlu þeirra, svo sem því, að Fylla hefði legið 80 daga, eða betur þó, inni á Reykjavíkurhöfn eitt árið. En þó gagnrýndar séu framkvæmdir, sem einstakir menn hafa hér í þjónustu Dana, þá er það allt annað en að móðga dönsku þjóðina. Það er auðvitað skylda vor að vaka yfir því, að allt sé haldið sem í samningnum felst. Danir mundu skoða það sem einurðarleysi og aumingjaskap frá vorri hálfu, ef ekki væri fundið að því, sem aflaga færi. Hæstv. ráðh. sagði, að ekki hefði landhelgisgæzlan verið betri þegar ég var ráðh. Ég man ekki, hvort skýrsla er til um það, hvað lengi skipin lágu inni. En þá voru skipstjórar eins og t. d. Brobjerg, sem sýndi frábæran dugnað við landhelgisgæzluna, og fengu enda sérstaka viðurkenningu fyrir að mínu undirlagi. Sýnir það, að ég er fús á að viðurkenna það, sem Danir gera vel. Hæstv. dómsmhr. sagði, að þessi gagnrýni á landhelgisgæzlunni gæti skapað úlfúð milli þjóðanna. Ég held, að það sé alger misskilningur. Einurðin skapar einmitt oft skilyrði fyrir sem beztri sambúð. En hinsvegar sá ég ekki, að hæstv. ráðh. gæti í raun og vera varizt því, sem ég lagði mikla áherzlu á í fyrri ræðu minni, að sú grein, sem hann skrifaði í 7. tölublað Tímans þ. á., hún geti framar öllu öðru skapað úlfúð milli Íslendinga og Dana, þar sem hann segir, að annar aðalflokkurinn hér á landi sé beinlínis byggður á úlfúð og hatri til Dana. Það er ekki hægt að vekja upp draug úlfúðarinnar, ef það er ekki gert með því að koma slíkri hugsun inn hjá sambandsþjóð vorri. Og það sætir furðu, að jafnmerkur maður og Kragh innanríkisráðherra skuli taka undir með slíkum röddum og fara að fárast yfir því, hvaða nafni flokkur hér á landi kalli sig. Ég verð enn að spyrja að því, sem ég fékk ekki svar við um daginn, hvort það sé vegna þessarar ræðu á sambandslaganefndarfundinum í haust í Kaupmannahöfn, að hæstv. stj. og stuðningsflokkar hennar báðir kalla andstöðuflokk sinn aldrei annað en Íhaldsflokk?

Það, sem hann er

. Ég hefi enn á ný spurt, hvort þetta sé virkilega eftir danskri skipun. Það er sannarlega óberandi, að slíku sé ekki svarað öðru en útúrsnúningum. Það þekkist líklega ekki í sögu nokkurrar þjóðar, að stj. og flokkur hennar hafi ekki einurð til að kalla andstæðinga sína réttu nafni, og ennþá afkáralegra verður það, ef það er gert til þess að geðjast Dönum. Ég vil sýna Dönum alla þá samúð, sem þeir eiga skilið, en ég vil ekki krjúpa í auðmýktinni með hæstv.dómsmrh. Og meðan hæstv.dómsmrh. neitar því ekki afdráttarlaust, verð ég að líta svo á, að þetta sé gert eftir danskri skipun! Að því er sambandslaganefndina snertir, þá var það hugsun vor Íslendinga, sem töldum hana óþarfa, að gera starf hennar eins lítilfjörlegt og hægt væri. En mér þykir þá skörin færast upp í bekkinn, ef Danirnir í n. fara að heimta skilagrein fyrir því, hvers vegna Sjálfstæðisflokkurinn kalli sig þessu nafni. Ég álít, að þjóðin eigi fulla kröfu á því, að hæstv.dómsmrh. skýri frá, hver sá merki stjórnmálamaður var, sem sagði, að Sjálfstæðisflokkurinn væri stofnaður á óvild til Dana. Hver var þessi stjórnmálamaður? Eigi að gera kröfu til þess, að við tölum með fullri varúð, þá verður a. m. k. að gera þær kröfur, að Danir hætti að kalla Ísland nýlendu sína og að merkustu stjórnmálamenn þeirra fari ekki með þá fjarstæðu, að stærsti flokkur landsins sé stofnaður af óvild til dönsku þjóðarinnar. Hæstv. dómsmrh. lét svo um mælt í svarræðu sinni til mín, að nokkrir pólitískir spekulantar hefðu tekið sér falskt nafn og ráðizt á vinsamlega þjóð. Þessi ummæli munu sízt verða hæstv. ráðh. til sóma. Þó hæstv. ráðh. sé kalt til andstæðinga sinna, þá verður hann þó að gæta hófs í ummælum sínum um stærsta flokk landsins. Verð ég vegna þessara ummæla, þótt mér þyki það leiðinlegt, enn einu sinni að leyfa mér að lesa hér upp fyrsta liðinn í stefnuskrá Sjálfstæðisflokksins, en hann hljóðar svo: „Aðalstefnumál flokksins er að vinna að undirbúningi þess, að Íslendingar taki öll sín mál í sínar eigin hendur og gæði landsins til afnota fyrir landsmenn eina, jafnskjótt sem 25 ára tímabil sambandslaganna er á enda“. Nú vil ég leyfa mér að spyrja hæstv.dómsmrh., hvað það er í þessari stefnuskrá Sjálfstæðisflokksins, sem hefir reitt hann til reiði gagnvart flokknum? Og ennfremur vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh., hvort nokkuð það hafi fram komið síðan Sjálfstæðisflokkurinn var stofnaður, sem beri öðru vitni en að flokknum sé það full alvara að standa fast um þessa stefnuskrá? Greinin, sem hæstv.dómsmrh. las upp úr Morgunblaðinu, sýnir það ljóslega, að Sjálfstæðisflokkurinn vill halda sér við þessa stefnuskrá og vinna að því, að þjóðin geti eignazt land sitt kvaðalaust. Ég skoða það sem hverja aðra fjarstæðu, að það skuli vera kallað árás á vinsamlega þjóð, þó að þjóð vor sé að vinna að því marki, sem hún þegar hefir sett sér endur fyrir löngu, og margir hinna beztu sona hennar hafa lagt sinn skerf í, að takast mætti að ná. Það er stór furða, að hæstv. ráðh. skuli kalla það árás á sambandsþjóðina, að við vinnum að því marki að eignast landið, eftir að samþykki til þessa er komið af hálfu sambandsþjóðarinnar í sambandslögum. Mér finnst sem hæstv.dómsmrh. hefði átt að vera það gleðiefni, að Sjálfstæðisflokkurinn hefir ósvikinn vilja á að keppa að þessu marki, en hitt virðist mér aðeins sagt til að sá fræjum sundrungarinnar að vera að þræða allar götur aftur í tímann, til að leita að því, hvernig hver og einn hafi jafnan staðið í því máli. Hitt skiptir ráðh., hvernig menn standa nú. Og því verr standa nú fáir verr í þessu máli en hæstv.dómsmrh. Hæstv. dómsmrh. kallaði það glamur hjá mér, þegar ég var að átelja þau mistök, sem ég tel, að hæstv. ráðh. hafi orðið á í þessu máli. Ég fæ ekki betur séð en að ég hafi haft á réttu að standa, þegar ég var að átelja hæstv. ráðh. fyrir grein sína í Tímanum 15. febrúar í vetur. Ég fæ ekki séð, að neitt hafi komið fram, sem sýni annað. Og ég verð að segja það enn, að það voru mistök hjá hæstv.dómsmrh. að vera að flytja þann boðskap, sem hann hefir flutt sambandsþjóð okkar í þessu efni. Það er sagt, að sumir menn séu skyggnir og sjái í gegnum holt og hæðir. Má vel vera, að þetta sé rétt; að minnsta kosti er það víst, að sumir menn eru skyggnir í stjórnmálum. Þeir sjá í gegnum holt og hæðir, sjá í gegnum vefinn, hvað er rétt og hvað rangt, hvað aukaatriði og aðalatriði, hvað það er, sem skiptir mestu máli fyrir framtíð þjóðarinnar. Þeir eru fáir, sem í eiginlegum skilningi eru skyggnir í stjórnmálum. En þeir eru margir, sem á vissum augnablikum eru skyggnir og í þeim fjölmenna hópi er ég. Það koma yfir mig augnablik, þegar ég sé hitt og þetta, sem aðrir sjá ekki. Þegar hv. 2. þm. Árn. var að flytja sína ræðu, sýndist mér sem einhver ósýnileg hönd væri að klappa á kollinn á hv.þm., og sú hönd var ekki íslenzk. Má vel vera, að fleiri hafi séð þessa ósýnilegu hönd en ég, þó að ég viti það ekki, en hitt er víst, að allir heyrðu ræðu hv.þm., sem var mjög dönsk í sniðinu. Hæstv. dómsmrh. var að ráðast á Sjálfstæðisflokkinn fyrir það, að í honum væru menn, sem áður fyrr hefðu ekki verið sterkir í sjálfstæðismálum, þó að hann gæti ekki borið á móti því, að þeir væru nú ákveðnir. Ég verð nú að segja það, að ég tel þetta gleðiefni. Hitt er verra, ef þeir menn, sem áður voru góðir sjálfstæðismenn, eru nú að yfirgefa sjálfstæðismálið, en slíka menn er einmitt að hitta í stjórnarflokknum. Því er nú verr og miður, og eftir seinustu ræðu hv. 2. þm. Árn. virðist mér hann vera að fara yfir í þann hóp. Hæstv. dómsmrh. lét svo um mælt í ráðgjafarn., að uppsögn sambandslaganna væri ekki ofarlega á dagskrá meðal þjóðarinnar. Sjálfstæðisflokkurinn heldur því fram, að uppsögnin sé efst á dagskrá, og þar liggur mismunurinn milli hæstv.dómsmrh. og Sjálfstæðisflokksins í þessu máli. Ég var ekki viðstaddur, þegar hv. 2. þm. Árn. hóf ræðu sína, en mér er sagt, að hann hafi látið svo um mælt, að fimm ára ákvæðið hafi verið óþarft.

Nei, þvert á móti

. Þá hefir hv.þm. tekið sig á og leiðrétt þetta. Mér skildist sem hann liti ekki sömu augum á 6. gr. sambandslaganna nú og áður. Ein aðalástæðan fyrir því, að hv. 2. þm. Árn. var andvígur sambandslögunum, voru þó ákvæði þeirrar gr. um ábúðarréttinn, þar sem Dönum var gefinn sami réttur til Íslands sem Íslendingum sjálfum. Þær ástæður, sem hv.þm. færði fyrir þessu breytta viðhorfi sínu, voru svo barnalegar, að ekki nær nokkru tali. Það hefir enginn haldið því fram, að Danir hafi misnotað þennan rétt til þessa, en hinsvegar er nú vöknuð hreyfing í Danmörku fyrir því, að Danir hagnýti sér þennan rétt. Þó að það hafi heyrzt, að sú stj., sem nú situr að völdum í Danmörku, muni ekki hafa í huga að beina hinum danska fiskiflota hingað til Íslands, er ekkert víst um það, hvernig næsta stj. kann að taka í það mál; auk þess sem hin danska stj. ræður ekki við hið danska einstaklingsframtak, ef því sýnist svo sem arðvænlegt sé að leita hingað. Hættan í þessu efni liggur því opin fyrir. Þó að ég væri með sambandsl. á sínum tíma, var það ekki af því, að ég sæi ekki þessi ákvæði 6. gr., sem og ákvæði 7. gr., heldur af hinu, að með ákvæðum 18. gr. um uppsagnarfrestinn var þjóðinni fenginn lykillinn að sjálfstæði Íslands, ef hún kynni að nota hann. Þess vegna var sjálfsagt að taka við sambandsl., þrátt fyrir gallana á 6. og 7. gr. Og ég tel það skyldu mína að berjast fyrir því, að þessi réttur verði notaður. Allir þeir, sem skildu, hvað þessi réttur þýddi, verða að berjast fyrir því, að hann verði notaður, því að það er hinn mikilvægasti réttur, sem þjóðinni hefir verið fenginn í hendur í sambandsmálinu. Þess vegna hefir mér fallið það þungt, þegar ýmsir þeirra manna, sem harðastir voru í sjálfstæðismálinu áður fyrr, gera nú lítið úr þessum rétti og kalla það glamur,þegar verið er að halda honum fram, og í ótíma talað, þegar verið er að reyna að vekja þjóðina til þess að trúan á þennan rétt. Hv. 2. þm. Árn. sagði, að ég væri mestur í máli, en minni til framkvæmda. Um það er ekki mitt að fella dóm. Það verða aðrir en ég að gera. Því verður þó ekki neitað, að ég hefi gert allt, sem í mínu valdi hefir staðið, til þess að vekja skilning og trú meðal þjóðarinnar á þennan rétt, sem henni er fenginn í hendur með uppsagnarákvæðum 18. gr. Og ég mun halda því áfram, svo sem mér er auðið. Meira verður ekki af mér heimtað. Hv. 2. þm. Árn. sagðist hafa verið hlutlaus í þessari baráttu. Það er helzt til að hrósa sér af. Samkv. hinni fyrri afstöðu þessa hv.þm. til sambandslaganna, er hann skyldugur til þess að standa fast í þessari baráttu. Hv. 2. þm. Árn. var að skjóta persónulegum hnútum til mín. Ég læt mér það í léttu rúmi liggja. Það skiptir litlu máli, bæði fyrir mig og þjóðina, þó að hann og ýmsir aðrir leggist á það lag. Hv. þm. sagði að ég væri einangraður. Það fæ ég ómögulega séð, þar sem það mál, sem ég legg höfuðáherzluna á, hefir jafnmikið fylgi og raun ber vitni. Ég fæ ekki séð, að sá sé einangraður, sem hefir áheyrn hjá þjóðinni og hefir fengið marga af mestu mönnum hennar til þess að trúa á sinn málstað og fylkja sér um hann. Hitt er annað mál, að ýmsir aðrir, eins og t. d. hv. 2. þm. Árn., standa nær þeim, sem völdin hafa, og geta þannig haft áhrif á ráðstafanir stj. Hv. 2. þm. Árn. sagði, að sjálfsagt væri að segja samningunum upp, hvort svo sem samningur yrði gerður eða ekki. Þetta er hin mesta firra.

Ég sagði ekkert í þessa átt

. Hv. þm. hefir lært mikið síðan um daginn, þegar ég skrifaði þetta upp eftir honum. En þetta sama hefir komið fram í sjálfu stjórnarblaðinu. Þar er áherzlan lögð á endurskoðunina í stað uppsagnarinnar, og öllu grautað saman í þessu máli. Og eftir yfirlýsingu hæstv. núverandi stj. um það, að uppsögnin væri ekki ofarlega á dagskrá með þjóðinni, var það knýjandi nauðsyn að stofna Sjálfstæðisflokkinn. Hv. 2. þm. Árn. sagði, að sjálfstæðisnafnið væri fagur forngripur. Ég verð nú að segja það, að hver sá flokkur, sem reynir að vinna að sjálfstæðismálum þjóðarinnar, getur með góðri samvizku borið þetta nafn. Það er langt frá því, að tími sé kominn til að leggja árar í bát. Meðan þjóðin er ekki búin að fá eignarrétt yfir landinu og ná utanríkismálunum í sínar hendur, er nóg að vinna fyrir sjálfstæðisflokk. Ef nógar raddir verða til þess að taka undir með hinum núráðandi flokkum í landinu um það, að sjálfstæðismálið sé glamur eitt, er hætta á ferðum. Þá er framtíð þjóðarinnar í voða. Ég skal játa það, að það er langt frá því, að ég öfundi hv.þm. af utanfararstyrknum, sem mikið hefir verið rætt um. Hann var ekki svo mikill, að það taki því. Ég vissi, að hv.þm. þurfti að fara utan til þess að stækka sjóndeildarhring sinn. En því verr og miður hefir sjóndeildarhringurinn ekki stækkað, en hitt virðist mér, að hv.þm. hafi komizt helzt til mikið undir pilsfaldinn á „dönsku mömmu“ í þessari utanför sinni. Ég skal fara fljótt yfir sögu, að því er snertir ummæli hv. 2. þm. Árn. um bankamálið. Hv. þm. sagði, að enginn í Framsóknarflokknum hefði viljað leggja bankann í rústir. Þetta þótti mér harla einkennilegt að heyra, þar sem það var á allra vitorði, að hæstv. stj. lagðist óskipt á þá sveif. Og hvað þýddi gjaldþrotafrv., sem kom fram nóttina eftir að vakað hafði verið og beðið fyrir lánstrausti þjóðarinnar, annað en það, að bankinn yrði lagður á höggstokkinn? Það var ekki laust við að vera skemmtilegt, þegar hv. 2. þm. Árn. var að lýsa yfir því, að hann hefði alltaf verið því mótfallinn, að ríkið tæki bankann að sér og ræki hann. Með hvaða móti hefir endurreisn bankans orðið? Ríkið á meiri hluta hlutafjárins, það ræður meiri hluta bankaráðsins, svo að bankinn er eins nærri því að vera ríkisbanki og nokkur banki getur verið. Þó að einstakir menn hafi lagt fram hlutafé til bankans, hefir það engin áhrif á skipun bankastjóranna, og sýnir það greinilega, að bankinn er að öllu leyti ríkisbanki. Ég skal ekki rekja sögu bankamálsins að þessu sinni. Ég hefi gert það áður. En ég get sagt það, að ég gerði allt, sem í mínu valdi stóð, til þess að vinna að endurreisn bankans. Mér var það ljóst í upphafi, hvað hrun bankans mundi verða örlagaríkt fyrir þjóðina, út á við og inn á við. En ég skal ekki fara nánar út í þetta nú. Það er ekki vert að vera að draga bankamálið inn í eldhúsdagsumr. frekar en þörf gerist, heldur vil ég aðeins drepa nokkuð á hina þingræðislegu aðstöðu, sem lausn bankamálsins hefir sett hæstv. stj. í. Kem ég að vísu inn á þetta í minni fyrri ræðu, en verð þó að endurtaka nú, það sem mestu máli skiptir. Þungamiðjan í því, sem ég sagði, var það, að ég vissi ekki betur en að hæstv.ríkisstj. hefi staðið á bak við gjaldþrotafrv. og þannig sýnt, svo að ekki verður um villzt, að hún var á móti bankanum. Á síðustu stundu var öllu snúið við með stofnun hins nýja banka. Allir sem kryfja málið til mergjar sjá, að þessi nýi banki er Íslandsbanki endurreistur. Nafnbreytingin er ekkert aðalatriði. Þótt bær, sem hét Fagridalur áður, sé nefndur upp ogkalláður Skeggjastaður, þá er það vitanlega alveg sami bærinn eftir sem áður.

Og þótt Íhaldsflokkurinn skíri sig upp og nefnist Sjálfstæðisflokkur, þá er það sama íhaldið eftir sem áður

. Ný stefnuskrá, nýir menn. og nýtt nafn skapa nýjan flokk. Hvað er svo þessi nýi banki? Hvaða kapital hefir hann? Hann hefir 1½ millj. kr. í stofnfé. Hvaða hús hefir hann? Ekkert. Hvaða fortíð? Enga. - Hann hefir ekkert nema þessa 1½ milljón; enga þræði sem liggja út til þjóðarinnar. En Íslandsbanki hefir kapital sem nemur 6 millj. Hann hefir hús, hefir útibú á fjórum stöðum og hann veltir milli 300 og 400 millj. Það er hégóminn einn að tala um, að Íslandsbanki sé ekki endurreistur. Bankinn með nýja nafninu tekur auk þess að sér allar skuldbindingar Íslandsbanka. Nei, það er Íslandsbanki, sem heldur áfram að starfa í sínu húsi, sínum útibúum og með sinni veltu, en auðvitað breyttu nafni. Skeggjastaðir þykja nú fallegra en Fagridalur. Hv. þm. talaði um, að ríkið hefði enga ábyrgð á þessum banka. Ræður ekki stj. yfir, hvernig bankaráðið verður skipað og hverjir verða bankastjórar? Leggur ekki ríkið fram 3 millj. + 1½ millj.? Þessi banki er í raun og veru ríkisbanki. Hann er alveg á valdi ríkisins og stj. En hæstv. stj. Lagðist hún ekki fast gegn því, að Íslandsbanki yrði endurreistur? Og samt er hann endurreistur og stórfé lagt í endurreisnina. En þegar málið gekk svo mjög gegn stj. var þá ekki ástæða fyrir hana að draga sig til baka? Jú, sannarlega! Það eru til þingræðisreglur, sem gildi hafa í öllum þingræðislöndum í kringum oss. Gegn þeim allsherjarreglum megum við ekki syndga. Fyrir oss er það álitshnekkir. Ef mikilsverð mál ganga á móti stj. í Englandi, þá biður hún þegar um lausn. Sama er í öðrum helztu þingræðislöndum. En mér þætti gaman að sjá það mál, sem gengi á móti þessari hæstv. stj. og henni þætti svo mikilsvert, að hún sæi ástæðu til að biðja um lausn. Stj. þóttist einu sinni eiga stórt mál, gengismálið. Það var svo stórt mál, að það blandaðist hjá henni saman við öll önnur mál. En hvað hefir svo hæstv. stj. gert í því máli síðan hún tók við völdum? - Ekkert, bókstaflega ekkert! - Þó var þetta hjartans mál stj., eftir því sem hún sjálf sagði. Forsrh. talaði aldrei um annað en gengið. Allt valt á því. En stj. sat samt sem fastast, þó hún gæti ekki komið málinu fram. Stj. annara þingræðislanda fara frá, ef þær koma ekki fram sínum hjartansmálum. - Bankamálið var afarstórt mál. Allir nema stj. og hennar auðmjúku skildu í raun og veru hversu stórt það var. Stj. var staðráðin í því að drepa bankann. Stj. hafði þá tröllatrú, að þetta væri til þess að bjarga lánstrausti þjóðarinnar. Þá kom kurr upp í stjórnarliðinu. Ekki nógu sterkur að vísu til að kasta stj. Enn nógu sterkur til þess að bjarga málinu. Fyrir þá björgun eiga uppreisnarmennirnir þökk skilið. En mikið þjóðþrifaverk hefði það verið, ef þeir hefðu einnig látið stj. falla. Hv. 2. þm. Árn. talaði um það, að þetta mál hefði verið notað af okkur til þess að reyna að fella stj. Hv. þm. mænir alltaf á stj. Og allir vita, að Sjálfstæðisflokkurinn telur það skyldu sína að fella stj. En svo stórt var þetta mál, að til þess að bjarga því hefðum við unnið það til að láta stj. sitja, ef við hefðum haft líf hennar í hendi okkar. - Og hvílíkur ábyrgðarhluti hefði það ekki verið að láta stj. sitja, ef hægt hefði verið að fella hana. Þá var hv.þm. með eitthvert spakmæli, sem ég skyldi ekki fyllilega. Mér heyrðist hann segja, að „seint væri afglapa at snotra“. - Ég býst nú við að þetta hafi verið einskonar eintal sálarinnar og leiði það hjá mér.

Magnús Torfason Mér þótti leitt að geta ekki hlustað á alla ræðu hv.þm. Dal. Ég varð að bregða mér frá sem snöggvast. Mér er hreinasta nautn að heyra þennan hv.þm. tala. Og það er af því, að mér finnst hv.þm. alltaf meira og meira vera að líkjast síra Sigvalda, langföður sínum úr „Manni og konu“. Mér finnst presturinn og prófasturinn úr þessum forföður vera alltaf að komast lengra og lengra uppeftir hv.þm. Honum lærist þetta betur og betur, og mér virðist honum takast hlutverkið mæta vel. Hv. þm. er líka gamall leikari.  Um leið og ég kom inn úr dyrunum áðan, heyrði ég hv.þm. segja, að hann væri skyggn á einstaka augnablikum. Vel má vera, að hv.þm. hafi þennan eiginleika. En hann hefir þá aldrei komið honum að liði, þegar verulega hefir á reynt. Hv. þm. þóttist hafa séð danska hönd yfir kollinum ú mér. Ég trúi þessu vel. Hv. þm. er nú einu sinni skáld og á sjálfsagt gott með að gera skáldskapinn að veruleika. Og þegar hann er lengi búinn að blína á einhverja hugsjón, þá verður hún að virkileika fyrir honum. Enda hefir það oft komið í ljós, að hv.þm. á erfitt með að meta hið rétta viðhorf hlutanna. Hv. þm. vildi gera mikið úr þessu sjálfstæðisnöldri sínu undanfarin ár. En ég geri lítið úr því. Þetta hefir allt verið glamur, að undanteknu þessu eina, sem allir voru sammála um: uppsögn Sambandslagasamningsins þegar samningstíminn er á enda. Hitt eru allt smámunir, sem hv.þm. hefir reynt að kemba upp og alveg ósamboðið sjálfstæðu og fullvalda ríki. Ef eitthvað væri að Dönum að finna í framkvæmd samningsins, þá er ekkert gagn að snakka um það. Ef einhverjir gallar kæmu í ljós, þá á að fá þá leiðrétta í gegnum utanríkisnefndina. En nú stendur svo á, að hv.þm. hefir átt sæti í þessari n. Hefir hann því haft ágætt tækifæri til að berjast fyrir því þar, sem til gagns mætti verða fyrir landið, en hann hefir bara ekki gert hað. Ég hefi ekki heyrt, að hv.þm. hafi komið með eina einustu till. í þessa átt. Hefi ég þó alltaf hlerað vandlega eftir því, sem gerzt hefir í þeim málum. Hv. þm. vildi segja, að íhaldsmenn - ég bið hv.þdm. að taka eftir því, að ég segi íhaldsmenn en ekki Íhaldsflokkur, sem hefir aðra og víðtækari merkingu - hefðu sett sjálfstæðismálin efst á dagskrá. Ég hefi nú ekki orðið var við þetta síðan Íhaldsflokkurinn skipti um nafn. Þeir hafa ekkert slíkt mál með höndum, og ekkert slíkt mál getað helgað sér. Þeir hafa að vísu um einstök atriði, sem beint eða óbeint hafa snert okkar sjálfstæðismál, lagt sinn skerf fram, ásamt öðrum. Því ber ekki að neita. En hvað þessi mál snertir, þá held ég fast við þann skilning, er ég hélt fram og skýrði í minni fyrri ræðu, að við eigum að taka hvert atriði, sem þarf umbóta við, út af fyrir sig og halda fast á því og slindrulaust, án þess að vera með almennt glamur. Hv. þm. hefir eflaust heyrt illa mína fyrri ræðu, því hann fór ekki rétt með neitt úr henni, nema eina tilvitnun í gamlar ritningar, sem ég þó gaf honum upp sérstaklega. Hann heyrði ekki heldur þessa tilvitnun, er ég flutti ræðu mína. En svo hafði ég hana upp fyrir honum á eftir, uns mér að lokum tókst að láta hann skilja hana. Þá var hv.þm. eitthvað að rugla um það, að ég hefði sagt, að ekki hefði átt að setja 5 ára búsetuskilyrðið í stjskr. Ég er nú hissa á þessu. Ég var í stjórnarskrárnefnd, átti töluverðan þátt í samningu hennar og greiddi atkv. með henni. Ég sagði að þetta ákvæði hefði átt að vera í sambandslögunum en ekki í stjórnarskránni, og að þarna hefði verið farið í kringum Dani með þessu ákvæði stjskr.  Ég tók það fram, að ég væri ekki hræddur við jafnréttisákvæðið, eða að Danir misnotuðu það. Hv. þm. fór að tala um fiskiflota Dana. Ég hélt ekki, að jafnrétti okkar stafaði hætta af því. Ef Danir fara að koma sér upp fiskiflota, þá er enginn vafi, að til þess verða þeir að nota botnvörpunga og þeir mega vitanlega ekki koma inn fyrir landhelgina frekar en okkar eigin eða annara þjóða botnvörpungar. En ég hefi nú enga trú á því, að Danir fari að koma sér upp fiskiflota, sem sé að nokkru gagni. Fiskiveiðar eru fjarlægar þeim, og þær, sem eru, eru allt öðruvísi en okkar. Danir sendu hér á árunum, ég ætla það væri 1907, þrjá til fjóra báta. Þeir ætluðu þá að vera svo góðir, að láta þessa báta kenna okkur fiskveiðar. En hvernig fór? - Jú, fyrirtækið tapaði öllu fé sínu á nokkrum mánuðum. Enda fóru bátarnir aldrei af stað á morgnana til fiskjar fyrr en skipshafnirnar voru búnar að eta góðan morgunverð með þremur snöfsum og nokkrum bjórum með. Slíku erum við nú ekki vanir Íslendingar! Hv. þm. gerði mikið úr sinni frammistöðu, þegar sambandslögin voru samþ. Ég varð ekki mikið var við það. En hitt varð ég var við, að íslenzka flaggið hefir aldrei verið sett hærra á stöng en þegar þeir samningar byrjuðu. En raunin varð, að í verulegum atriðum komust þeir niður fyrir uppkastið 1908. Sum ákvæði voru þó góð, uppsagnarákvæðið t. d. En þó þótti mér of ríkt að heimta ¾ af ¾ allra atkv. á landinu til þess, að upp megi segja samningnum. Ég var smeykur við þetta ákvæði. Ekki af því að ég hræddist Dani. Nei, ég var hræddur við dönsku Íslendingana hérna heima. Þeir komu svo berlega fram í ljósið í öllum þeim samningaumleitunum. En því er betur, að smátt og smátt hefir fullveldistilfinningin orðið svo rík með þjóðinni, að ég held, að enginn muni héðan af ljá sig til þess hér að halda uppi danska málstaðnum. Eins og ég hefi tekið fram, met ég mikils uppsagnarfrestinn. Mér hefir því aldrei komið til hugar að gera lítið úr samningnum, hvað þá að nota hvert tækifæri til þess. Ég hefi setið hjá, eins og hv.þm. veit, þó að mér hafi mislíkað sumt í þessu masi, því að sumt af því er þó á viti byggt. Hv. þm. Dal. fór að hafa upp eftir mér máltæki, en ekki gat hann haft það rétt eftir. Hann hélt mig hafa kallað sig „mestan í málum“, en ég sagði allt annað. Ég verð að telja það hreina og beina móðgun við mig, að honum skuli detta í hug, að ég hafi nokkurn tíma haldið, að hann væri mestur í einu einasta máli. Ég sagði, að hann væri mestur í málinu. Og það er bezt, að ég bæti nú við hinum helmingnum - eins og refurinn í rófunni. Ef hann skilur þetta ekki, þá furða ég mig ekki á því, þó að það fari að hafa áhrif, að hv.þm. er heiðinn. Ja, nú veit ég ekki, hvort hann skilur þetta, það er gamalt mál. Ég veit ekki til, að hann hafi staðfest skírn sína. Hann hafði eftir mér, að hann væri einangraður. Ekki sagði ég það. Hann er sannarlega ekki einangraður nú. En af því að hann var einangraður, datt hann í kjöltu annara.

Sumir hafa dottið harðar

. Enginn vafi, að þeir hafa látið undir hann dúnsængur og önnur þægindi. Þá getur hv.þm. aldrei stillt sig um að tala um það, að hann sé að vinna fyrir sjálfstæði þjóðarinnar. Við eigum ekki að nota nein orðatiltæki frá því, að við vorum undir Dani seldir. Hreinlegra væri að tala um sambandsslit, það er kjarni málsins. Út frá því sjónarmiði væri hv.þm. réttnefndur Slítandi.  Hv. þm. endaði með því að segja, að ég væri að skríða undir pilsfald dönsku mömmu. Ég get ómögulega bannað hv.þm. að segja þetta. En mér þætti gaman, ef hann gæti tilfært einhvern heimildarmann fyrir því, að ég hafi léð danska málstaðnum nokkurntíma fylgi eða veitt honum nokkra eftirgjöf um fullveldismál þjóðarinnar. Ég get sagt frá því í fæstum orðum, að ég átti talsverðar umræður um þau við suma stjórnmálamenn bana, og ég held, að þeir beri mér ekki það orð, að ég hafi skriðið undir pilsfaldinn. Þá kem ég að bankamálinu. Orðin, sem ég var að tala um hjá hv.þm., þau minna mig á, þegar hann var að semja við Dani um lán Íslandsbanka. Hæstv. forseti óskaði eftir, að menn væru ekki að nota svona ljót orðatiltæki eins og að segja, að menn væru að skríða fyrir Dönum, og ég vil ekki heldur segja það. En ég held, að hv.þm. Dal. hafi leikið talsvert dátt við þá, klappað á öxlina á þeim og horft blíðlega inn í augu þeirra eins og ungu stúlknanna, og yfirleitt gert sig svo mjúkmæltan sem unnt var. Ég heyrði þetta í Danmörku í sumar. Það var vitanlega sagt á dönsku, og ég tek ekki upp nein orð. En ég vil benda hv.þm. á, að hann var sjálfur að kvarta yfir því, að íhaldsmenn hefðu ekkert að segja yfir nýja bankanum, stj. hefði þar öll völdin. Hvað sýnir greinilegar en þetta, að hér er ný stofnun? Hiti er algengt, að nýr banki taki reitur gamalla og reyni að gera mat úr. Í því sambandi var hv.þm. að tala um, hvað bankinn ætti miklar eigur. En hann gleymdi hinni hliðinni. Það var eins og engar væru skuldirnar.  Þá talaði hv.þm. um gengismál og þingræðisreglur. Mér ber ekki að svara því. En ég taldi það svik við þjóðina, ef stj., af því að hún hefir ekki komið öllu fram, kastaði því máli í hendurnar á hækkunarmönnum. Ég mundi kalla það örgustu svik við alla þjóðina. Fleiru þarf ég ekki að svara hjá hv.þm. Honum, þessu mikla skáldi, hefir nú ekki tekizt vel að svara fyndinyrði mínu. Það var bara eins og strákarnir segja: Éttu 'ann sjálfur. Hv. þm. hafði orð eftir Landnámu. Þar er vísan, sem hann sagði sig langa til að hafa yfir hér. Ég skora á hann að gera það.  „Fork lætr æ sem orkar at glamrandi hamra á glotkylli gjalla Geirhildar hví meira“. 
             . Það er mikill hreimur í þessum orðum, og þau lýsa vel ræðumennsku hv.þm. Ég býst við, að menn skilji þetta flestir, ef ég les upp söguna, sem fylgir, með leyfi hæstv. forseta : „Þórir þursasprengir hét maðr; hans son var Steinröðr enn rammi, er mörgum manni vann bót, þeim er aðrar meinvættir gerðu mein. Geirhildr hét fjölkunnig kona ok meinsöm; þat sá ófreskir menn, at Steinröðr kom at henni óvarri, enn hon brá sér í nautsbelgs líki vatnsfulls. Steinröðr var járnsmiðr; hann hafði járngadd mikinn í hendi; um fund þeirra var þetta kveðit“.  Það er einmitt það, sem ég vil gera, og einmitt sakir þessa skil ég, að hv.þm. hafi ekki kært sig um að flíka vísunni. Tveir aðrir hv.þm. hafa yrt á mig nokkrum orðum. Ég hlustaði á blessað kerlinganöldrið mitt hjá hv.þm. Borgf. Hann hermdi það eftir mér, að sjálfstæðisnafnið væri móðgun við Dani. Ég sagði að það væri móðgun við fullveldi okkar eigin þjóðar, og það er dálítið annað. En ég get ósköp vel skilið, að hv.þm. hafi ekki getað hlustað vel á ræðu mína og ekki verið með fullkomnu jafnaðargeði. Hann byrjaði ræðu sína með því að játa, að hann hefði talað af sér, en þetta hefir hann oft gert áður. Hann sagðist hafa haft óheflað alþýðumál.

Er það að tala af sér?

. 

Þá ætti hv. 2. þm. Árn. aldrei að tala

. Má ég biðja hv.þm. að vera ekki að þessu kerlingarnöldri. Það er einmitt kerlingasiður að taka fram í fyrir mönnum. En þetta stóð ekki lengi hjá honum, því að í næstu andrá datt hann ofan í pyttinn. Hann fór að bregða mér um hluti, sem alls ekki eru nefnandi í þinghelgi.

Hvað var nú það?

. Ég skal nú fyrirgefa honum það, því að hann hefir verið fulla tvo mánuði hjákona hv. 2. þm. G.-K. og hefir lært þetta af honum. Þessi hv.þm. sýndi þar með kvenskap sitt, því að ég veit ekki til þess, að karlmenn bregði nokkurntíma öðrum mönnum um slíkt, en það er algengt um kvenfólk. Ætla ég nú að kveðja hann að þessu sinni. Hann sagði reyndar ennfremur, að ræða mín hefði verið það vitlausasta, sem sagt hefði verið um sjálfstæðismálið. Hann var að leika hér hæstarétt og lék hann vel. Hann fór alveg að eins og hæstiréttur, þegar hann ekki með nokkru móti getur varið dóma sína. Hann flutti nefnilega engar ástæður. Eitthvað var hann að tala um klæðafald og laut þá nokkuð lágt, en ég get ósköp vel skilið það, því hv.þm. er ærið niðurlútur, því jafnvel meðan hann er að halda ræður hér í þingsalnum, er eins og hann sé alltaf að leita að tíeyringnum, sem hann týndi hér fyrsta þingsumarið sitt. Þá á ég aðeins eftir að svara hv. 2. þm. G.-K. Hann fór, eftir því sem hann sagði sjálfur, að líkja eftir hæstv.dómsmrh. og hrósa sér af framgöngu sinni í gengismálinu 1925. Ég held nú, að ég hafi aldrei heyrt neinn mann hrósa sér öllu greinilegar en hv.þm. gerði þá. Og það væri náttúrlega ósköp gott, ef hann ætti þetta lof skilið. En því miður hefi ég, og hafði frá fyrstu tíð, fullar heimildir fyrir því, að menn innan hans eigin félagsskapar, sem hann átti að standa á verði fyrir, voru fjarskalega óánægðir með hans framkomu; þetta barst í tal núna einmitt út af þessari lofdillu, sem hv.þm. setti á sjálfan sig. Ég skal gjarna taka það fram, að hann átti sjálfsagt við mjög ramman reip að draga, þegar hann átti að stöðva gengishækkunina. Það voru þar mörg vopn á lofti og margar torfærur. Þar munu hafa verið fjöll af sementssekkjum yfir að fara og annar tröllskapur að yfirvinna, sem ég hirði ekki að nefna. Eitthvað var hv.þm. að hnýta í mig fyrir það, að ég var ekki endurkosinn forseti sþ. og hefði farið utan. Ég á nú bágt með að skilja þetta, a. m. k. eftir því sem hann rökfærði það. Ef það er hans meining, að einhverjum hafi ekki farizt sem bezt við mig, þá hélt ég, að bæri ekki að núa mér því um nasir. Ég hefi aldrei vitað það gert, og skil ekki þá röksemdafærslu. En ég get huggað hv.þm. með einu: Það, að ég fór utan, var fyrst og fremst góðum og gegnum íhaldsmönnum að þakka. Hv. þm. vildi kvarta undan því, að ég hefði farið utan að læra mannasiði. En ég get skýrt hv.þm. frá því, að einn mikilsmegandi maður hefir krafizt þess, að það yrði flutt vantraust á stj. fyrir að senda ekki hv. 2. þm. G.-K. utan, til þess að læra mannasiði í minn-stað.

Bjarni Ásgeirsson Hv. þm. Dal. endaði sína fyrri ræðu í eldhúsinu á því, að hafa yfir gamalt íslenzkt Grýlukvæði, og af því, hvað hann flutti með miklum raunablæ þetta gamla skemmtikvæði, dró ég það, að hann mundi óska þess að vera nú sjálfur orðinn t. d. Langleggur. En af því að ég er dálítið skáldhneigður eins og hv.þm., þótt ekki sé ég kominn í stórskáldatölu fremur en hann, þá hefir mér líka dottið í hug gömul vísa, undir þeirri hríð, sem stórskotalið stjórnarandstæðinga hefir undanfarna daga látið dynja á stj. Vísan er svona: Satt og logið sitt er hvað, sönnu er bezt að trúa, - en hvernig á að þekkja það, þegar flestir ljúga? Það er í sjálfu sér ekkert undarlegt, þótt haldinn sé eldhúsdagur hér á þingi, t. d. einu sinni á ári, þ. e. nokkurskonar pólitískur reikningsskiladagur, þar sem flokkarnir ræða sín á milli stefnu og starfsháttu þeirra, sem með völdin fara, og það er ekkert undarlegt, þótt margt þurfi að athuga, þegar við völdin situr stj., sem er áhugasamari og framtakssamari á flestum sviðum þjóðlífsins heldur en flestar eða allar þær stj., sem áður hafa setið hér. Það má segja, að allt orki tvímælis, sem gert er, og ég veit ekki til, að nokkurntíma hafi verið unnið það starf, að ekki megi deila um, hvort ekki hefði verið réttara að hafa það á annan veg. Mér þætti fróðlegt að vita, hvort nokkur einstaklingur hefir nokkurntíma framkvæmt nokkurt verk fyrir sjálfan sig svo, að hann hafi ekki á eftir fundið, að eitthvað í framkvæmdinni mátti betur fara. Við hverju má þá ekki búast hjá stj., er hefir fjölda framkvæmda á prjónunum? En þótt ýmislegt megi þannig með réttu finna að störfum þessarar stj. eins og allra annara, er ranglátt að dæma öll verk stj. óhæfu, alveg eins og ef t. d. ráðist væri á togaraútgerðina, þótt sumum togurum hafi mistekizt, þeir hafi strandað eða farið í landhelgi, eða á vegabætur landsins í heild, þó að þar hafi komið fyrir mistök, eins og t. d. í Ferjukotssíkinu eða með sumar brúarsmíðarnar, eða ef ræktunarstarfsemi landsins væri dæmd einskis nýt, þó að til kunni að vera kalblettur á stöku stað. Að öllu þessu má finna og á að finna, þó að það geti orðið smáræði, þegar litið er á heildarárangurinn. En þegar þess er gætt, að hér eru að verki stjórnarandstæðingar, sem hafa sýnt, að þeir ganga fyrirfram ákveðnir til verks, í því að vera á móti öllu því, sem stj. hugsar, segir og gerir og atyrða hana fyrir það; andstæðingar, sem gera stj. hinar fjandsamlegustu hvatir í hverju máli, sem leysa öll útgjöld ríkisins upp í fimmeyringa til að grýta hana með, - ja, þá er ekki að undra, þótt nokkuð teygist úr tímanum, sem notaður er til eldhúsverkanna. Ég ætla ekki að fara langt út í þær ásakanir, sem andstæðingar stj. hafa á hana borið. Ég ætla aðeins að nefna þrjú dæmi, sem sýna sannleiksástina og einlægnina, sem þar er að verki. Á þinginu 1928 var samþ. heimild fyrir ríkisstj. til að innheimta tekju- og eignarskatt með 25% viðauka, ef á þyrfti að halda. Stjórnarandstæðingar réðust á stj. fyrir þetta og kváðu það óþarfa álögur á borgarana. Hinsvegar voru uppi háværar kröfur, bæði frá þessum flokki og öðrum, um margskonar verklegar framkvæmdir, sem stjórnarflokkurinn var ekki viss um, að fé mundi vera til þess að framkvæma, án þess að leyfa stj. að afla tekna á þennan hátt. Þegar svo sýndi sig, að tekjur ríkissjóðs voru meiri en búizt var við og ekki þurfti að grípa til þessarar heimildar og stj. ákveður að beita henni ekki, - hvað verður þá uppi á teningnum? Stj. er skömmuð fyrir það, fyrir að gera það ekki, sem hún var áður skömmuð fyrir að gera. Þá ætla ég að minnast á annað dæmi. Stj. var átalin fyrir það á þinginu 1928, að hún hefði skorið við nögl sér framlög til vega- og brúargerða í landinu, er hún lagði fjárl. fyrir þingið. Það gerði hún, af því að hún áleit, að þá væru ekki fyrir hendi nægilegar tekjur til að standast kostnað af meiri framkvæmdum. Vitanlega var hún skömmuð fyrir þetta, þó að hún lýsti yfir því, að næði hún að tryggja sér nægilegar tekjur til þess, myndi hún auka þessar framkvæmdir, eftir því sem getan leyfði. Nú á síðasta ári sýndi sig, að hægt var fjárhagsins vegna að framkvæma miklu meira af vega- og brúargerðum en áætlað var, enda hefir stj. varið stórfé til þessa, í viðbót við það, sem var í fjárl. Hvað kemur þá fram? Þá er sagt, að hún hafi sukkað 4 millj. kr. af landsfé. Ekkert undan tekið. Vel má vera, að ýmislegt í umframgreiðslum stj. sé þannig lagað, að stjórnarandstæðingar vilji gera aths. við það. En ekki er látið sitja við það, heldur er hún einnig skömmuð fyrir að hafa varið fé til þess, sem hún var áður skömmuð fyrir að hafa útundan. Þá skal ég minnast á Íslandsbankamálið. Eins og kunnugt er, stóðu öll járn á stj. fyrir það, að bankanum skyldi vera lokað, eða að hann skyldi ekki vera opnaður viðstöðulaust. En þegar stj. svo beitist fyrir því, að hann verði opnaður og á þann hátt, að meginhlutinn af þm. virðast vera ánægðir með lausnina, þá á hún slíka að fara frá fyrir það. Þetta er ekki nema lítið sýnishorn af þeim krásum, sem fram hafa verið reiddar. Þannig er allt til tínt, smátt og stórt, rétt og rangt, satt og logið, og allt er þetta látið í þennan stóra eldhúspott stjórnarandstæðinga og hrært þar saman í einn allsherjar graut. Síðan ganga þeir í þetta og éta hver eftir öðrum, hver út úr öðrum og hver upp úr öðrum, þangað til þeir liggja dauðir í kös. En þeir menn, sem fara þannig að ráði sínu, tala sig ekki aðeins „dauða“ í þingsalnum, heldur í stjórnmálalífi þjóðarinnar yfirleitt - og því fyrr því meir sem þeir tala. Ég skal ekki fara mikið út í það, sem stj. er ásökuð fyrir, en þó get ég ekki gengið framhjá 2–3 málum. Stj. er skömmuð fyrir að hafa hækkað vextina, og henni er borið á brýn ósamkvæmni samkv. sínum fyrri skoðunum. Þessu hefir að vísu verið svarað og sýnt fram á, að ráðin yfir vöxtunum eru í allt öðrum höndum nú en var áður. Nú er búið að setja bankaráð, sem ræður þessu með bankastjórunum. Stj. hefir þar engan íhlutunarrétt. Þetta er eitt af mörgu, sem sýnir heiðarleikann í bardagaaðferð stj.andstæðinga. Ég minnist ofurlítið á þetta vaxtamál vegna þess, að ég var í bankaráðinu, þegar hækkunin fór fram. Fyrst vil ég benda á það, að hér hefir verið mjög blandað saman útlendum seðlabankavöxtum og innlendum útlánsvöxtum, en það er sitt hvað. Oftast munar 1–2% á þeim, svo að það munar ekki eins miklu á innlendum og útlendum vöxtum eins og margir hafa látið í veðri vaka. Í haust var svo komið, að ísl. vextir voru orðnir hvað lægstir, miðað við það, sem gerðist í nágrannalöndunum. Og það segir sig sjálft, að við Íslendingar, sem lifum á erlendu lánsfé, getum ekki orðið undir erl. bönkum með vexti. Þeir menn, sem áður höfðu notið lánsfjár erlendis, reyndu allt hvað þeir gátu að losa sig við lán í útlöndum og notuðu þau til hins ítrasta hér. Það var því nauðugur einn kostur að reyna að stöðva þetta áhlaup með því að hækka vextina. Enda kom það niður á bönkunum hér beint og óbeint, vegna viðskipta þeirra erlendis. hvernig vextir eru þar. Þegar vextir því hækka í aðalpeningalöndum heimsins, hlýtur það og að verka hér.

En ekki þegar þeir lækka!

. Jú, það hefir slíka verkað. Annars er það hlutur, sem verður að gera sér ljósan, að við Íslendingar, sem ekki höfum yfir miklu fjármagni að ráða, verðum að sætta okkur við nokkuð háa vexti. Eina leiðin til þess að draga fjármagn að, er að hafa nokkuð háa vexti, og framhjá því verður ekki komizt. Annars vil ég segja í sambandi við þetta, að á árunum 1925–27, þegar hæst var krafan hér um lækkun vaxta, voru seðlavextir í London 4%, en 1927–29 hækkuðu þeir þannig, að í haust, þegar vextirnir hækkuðu hér um 1%, komust þeir upp í 6% í London, svo að vaxtahækkunin á þessu tímabili nam í London 2%, en hér í Reykjavík aðeins 1%. Þetta sýnir, að miðað við vextina í London, og sama gildir um New-York, þá hafa vextir hér lækkað um 1% frá árunum 1925–27 til 1929–30. Það má því alveg eins tala hér um óbeina vaxtalækkun eins og hækkun. Svo í haust eftir að vextir fóru að lækka erlendis, þá lækkuðu þeir hér líka.

Þeir hækkuðu um 1%, en lækkuðu um ½%

. Já, það er rétt hjá hv.þm. En ég býst við, að ef ekki hefði komið þetta bankaáfall hér upp úr áramótunum, hefði komið til mála að lækka þá enn meira. Annars var það aðalkrafa fylgismanna núv. stj. á sínum stjórnarandstöðuárum, að vextir til landbúnaðarins lækkuðu, því að lán til hans eru yfirleitt trygg. Þessu hefir stj. snúið til vegar með því að koma á fót sérstökum landbúnaðarbanka, sem er svo byggður, að hann á að geta lánað til ýmsra greina landbúnaðarins fé með lægri vöxtum en aðrir. - Ég get ekki leitt hjá mér gengismálið, þar sem hv.þm. Dal. og aðrir stjórnarandstæðingar hafa legið stj. á hálsi fyrir það, að festa ekki gengið. - Þeir menn, sem nú skipa stj. og allir þeirra flokksmenn á þingi lofuðu fyrir kosningarnar, að þeir mundu vinna að því að festa gengið, ef þeir kæmust í meiri hl. á þinginu. Þetta tókst nú ekki, því miður; því að eins og kunnugt er, er flokkur stj. í minni. hl. á þingi. En hún hefir gert allt, sem hún hefir getað í þessu máli, en það hefir staðið á hinum flokknum, að ekki hefir verið hægt að gera þetta formlega. En stj. hefir með því valdi, sem hún hefir og með tilstyrk bankanna fest gengið þannig, að því máli er nú í raun og veru ráðið til lykta, þótt eftir sé að ganga frá því formlega. Að lokum skal ég minnast á eitt mál, sem hefir verið dregið inn í umr. og stjórnarandstæðingar lifa einna hæst á, og það eru embættaveitingarnar. Því er haldið fram, að stj. noti embætti og bitlinga til þess að múta sínum flokksmönnum, svo að þeir verði henni háðir í stóru og smáu. Það er nú upplýst, að stj. hefir veitt embætti mörgum andstæðingum sínum, svo að þessi ásökun er algerlega röng. En segjum sem svo, að hún hefði ekki gert þetta. Hvernig stendur þá á því, að nálega hver einasti maður, sem fer hér úr embætti, er íhaldsmaður? Liggur ekki nærri að álykta, að fyrrv. stjórnir, sem flestar hafa verið að meira eða minna leyti úr flokki núv. stjórnarandstæðinga, hafi fylgt þeirri meginreglu að skipa þau aðallega sínum mönnum? Ég man a. m. k. ekki eftir mörgum embættum, sem síðasta stj. á undan þessari veitti öðrum en flokksbr. sínum. Fyrir utan embættaveitingarnar segja menn, að stj. úthluti fé og bitlingum til flokksmanna. Það hefir einu sinni verið sagt, að stj. væri búin að múta svo að segja öllum flokksmönnum sínum; það hefir verið talinn upp fjöldi trúnaðarstarfa, endurskoðunar-, bankaráðs- og milliþinganefndarstörf og önnur trúnaðarstörf, sem stj. hafi skipað. En fyrst er það að athuga, að stj. hefir alls ekki skipað öll þessi störf. Mörg þeirra eru skipuð af Alþingi, og stj. hefir þar engan íhlutunarrétt öðruvísi en aðrir þm. En allar þessar ásakanir sýna aðeins fláttskap stjórnarandstæðinga, því að fyrrv. stj. og þingmeirihl. hafa fylgt nákvæmlega sömu reglu. Hvenær hafa þeir sett sig úr færi að koma sínum eigin mönnum í embætti, mþn., endurskoðunarstörf o. s. frv.? Þegar fyrrv. stj. skipaði í nefndir, t. d. bankanefndina sælu, þá veitti hún ekki öðrum þau störf en sínum eigin flokksmönnum. Svo atyrtu þessir sömu menn núverandi landsstj. fyrir það sama, er þeir sjálfir beittu út í æsar áður, og það sem allar stjórnir gera, að fela heldur sínum eigin samherjum pólitísk trúnaðarstörf, sem mikið er undir komið að vel séu af hendi leyst. En það sem kórónar þessi síendurteknu mútubrigzl stjórnarandstæðinga, er hinn svívirðilegi hugsunarháttur, sem að baki þeim liggur. Þar er sem sé gengið út frá því, að hver maður, sem þiggur launað starf hjá öðrum, hafi þar með selt honum sjálfan sig með húð og hári. Þetta er einhver hinn lélegasti kaupmangaramórall, sem nokkursstaðar hefir birtzt. Árni Garborg lýsir þeim mönnum sem þannig hugsa, með þessum orðum: „Sálin verður að viðskiptabók, að vörutegund hver granni“. Fyrir þessum mönnum er fólkið í landinu ekki annað en pólitískur verzlunarvarningur, sem gengur kaupum og sölum - þingmennirnir engu síður en aðrir. Ef stjórnarandstæðingar trúa sjálfir á það, sem þeir segja um þessa hluti, og ef þeir halda áfram þessum mútusöng sínum í sambandi við pólitísk trúnaðarstörf, verður ekki hægt að skoða hann öðruvísi en sem opinbera yfirlýsingu flokks þeirra um það, að allir, sem trúnaðarstörf hljóta í þeim flokki, allir þeirra endurskoðunarmenn, milliþinganefndarmenn bankaráðsmenn o. s. frv., allt séu þetta sálar- og sannfæringarlausir þrælar, sem æfilangt séu bundnir við árina á þessari pólitísku galeiðu, sem flokkurinn heldur úti. Þá vil ég að lokum beina máli mínu til hv.þm. Ísaf. Mun ég þó ekki fara ýtarlega út í hans löngu ræðu, enda hafa aðrir tekið hana til meðferðar. En sumt í henni var þó þannig, að ég get ekki leitt það hjá mér að öllu. Hv. þm. líkti Framsóknarflokknum við stýrislausan og áttavitalausan bát, sem hending ein réði um, hvert stefndi í hvert sinn. Ég mun nú ekki halda því fram, að stjórnmálaskúta sú, sem hv.þm. er „munstraður“ á, sé áttavitalaus. En það er annað lakara. Hv. þm. virðist ekki þekkja nema tvær áttir. Hann þekkir austur og vestur, en suður virðist hann ekki hafa hugmynd um, að sé til. Hann viðurkennir ekki tilverurétt milliflokks. Sinn eigin flokk viðurkennir hann vitanlega og sömuleiðis Íhaldsflokkinn, en það sem framyfir er, er frá „hinum vonda“ í augum þm.

Jónasi?

Og þarna mætast þeir Herodes og Pílatus. Þetta er eitt af því fáa, sem jafnaðarmenn og íhaldsmenn eru sammála um. - Íhaldsmenn segja: Þeir, sem ekki fylgja okkur, eru jafnaðarmenn. Það er aukaatriði, hvort þeir teljast til aðalbolsanna eða „bolsabræðranna“ - „Timabolsanna“. - Þeir eru allir af sama sauðahúsinu. - Jafnaðarmenn segja á sama hátt: Allir sem eru á móti okkur eru íhaldsmenn. Þar getur verið um stigmun að ræða, „stóra íhaldið“ eða „litla íhaldið“, aðalliðið eða varaliðið. Íhald er það allt saman. En einmitt með þessum gagnstæðu ásökunum á báða bága afsanna þessir flokkar hvor annars rök. Þau ganga hvort upp á móti öðru eins og + og ÷. Framsóknarflokkurinn er sem sé hvorki jafnaðar- eða íhaldsflokkur, eins og þessir andstæðingar hans ættu að vera farnir að skilja, heldur hann sjálfur - miðflokkur á milli tveggja hinna. Og það er hart, að hv.þm. Ísaf. skuli neita tilverurétti hans sem miðflokks, þar sem það er nú komið svo, að hans eigin flokksmenn, sócialdemokratar, eru einmitt víða um heim orðnir miðflokkur á milli kommúnistana annarsvegar og borgaraflokkanna hinsvegar. Og vitanlega sæta þeir þar sama ámæli frá „kommúnistum“ og Framsóknarflokkurinn nú frá þessum hv.þm., að þeir séu ekki annað en „litla íhaldið“. Annars ætti ekki að þurfa að deila lengi um tilverurétt og þýðingu miðflokka, þar sem það er löngu heimskunnugt, að í þeim eins og miðstéttunum er venjulega mest af heilbrigðasta, þróttmesta og atorkusamasta fólkinu, er ber uppi farsælustu og hóflegustu stjórnmálastarfsemina. Hv. þm. minntist á, að Framsóknarflokkurinn væri kallaður ýmist bændaflokkur eða samvinnuflokkur, og hafði ýmislegt við hvorttveggja að athuga. En hvorttveggja er réttnefni, vegna þess að flokkurinn leggur mesta áherzlu á viðreisn landbúnaðarins í atvinnumálum þjóðarinnar, en í skipulagsmálunum byggir hann aðallega á samvinnunni. En þetta fer auk þess mjög saman, því að það eru bændur landsins, sem borið hafa samvinnustefnuna uppi til þessa hérlendis, og samvinnan hlýtur að verða einn allra öflugasti þátturinn í viðreisnar- og velferðarbaráttu bændanna í bráð og lengd. En hv.þm. vildi draga í efa, að núv. stj. hefði orðið bændum landsins að nokkru verulegu liði. Hélt hann því fram, að fé það, sem nú væri varið úr ríkissjóði til eflingar landbúnaðinum, kæmi honum sem heild ekki að neinu liði, heldur rynni sem gróðafé í vasa einstakra manna. En slíkar fullyrðingar geta ekki verið af öðru en vanþekkingu sprottnar. Því að á meðan ástandið í sveitunum er þannig, að stóra spurningin, sem fyrir liggur, er blátt áfram sú, hvort takast muni að forða sveitunum frá algerðri auðn eða ekki, þá er ótímabært að vera að tala um gróðafé íslenzkra bænda. Það er að vísu rétt hjá hv.þm., að það er allmikið fé, sem varið er úr ríkissjóði á hinum síðari árum til eflingar landbúnaðinum. En þm. má ekki halda, að bændurnir leggist í leti og sællífi vegna ríkissjóðsstyrksins. Fyrst og fremst er nú ekkert í eðli né uppeldi íslenzkra bænda, er skapað getur þá hættu. Og auk þess er það svo, sem og kunnugt er, að bændunum er gert að skilyrði að leggja sjálfir margfalt fram á móti hinum opinbera styrk í framkvæmdum jarða- og húsabóta. Hin nýja starfsemi, sem hafin er í að rækta og byggja upp landið, er sameiginlegt átak alþjóðar við að bæta úr margra alda vanrækslu íslenzku þjóðarinnar - forfeðra allra landsmanna, bæði þeirra, er sveitirnar byggja, og hinna, er sjóinn stunda. Og af því mikla starfi kemur vitanlega langmest á herðar bændanna sjálfra. Og þó að sú starfsemi beri þeim sjálfum nokkra ávöxtu beint og óbeint, þá er samt það starf aðallega unnið fyrir síðari tímann, fyrir hinar ófæddu og ókomnu kynslóðir. Það er því alveg rangt hjá hv.þm. Ísaf., þegar hann heldur því fram, að landbúnaðarpólitík stj. viti mest að hinni líðandi stund, en komi minna framtíðinni við. Ræktun landsins er fyrst og fremst fyrir framtíðina unnin, en örðugust hinni líðandi stundu, þ. e. mönnunum, sem verða að leggja fé og fyrirhöfn í að framkvæma störfin. Þm. þarf því ekki að óttast, að fé því, sem ríkið ver til þess að létta undir þau störf með bændunum, sé illa varið. Við gleðjumst yfir okkar auðugu fiskimiðum, og við blessum þá menn, er hætta lífi og limum til að sækja þangað björg í sameiginlegt bú þjóðarinnar. En við vitum ekki, hversu auðlegð þeirra helst lengi. Það er djúpur brunnur, sem ekki verður ausinn upp. En við vitum hitt, að það fé, sem varið er til að rækta landið, auka gróðurmagn þess og gera það byggilegra, - að það fé heldur áfram að gefa vöxtu og vaxtavöxtu, þó að hin dýpstu fiskimið verði þurrausin. Það verður því ekki annað þarfara gert við hin reikulu auðæfi hafsins en að festa sem mest af þeim í moldinni. Hún er þjóðarinnar tryggasta eign, og fyrst og fremst eign alþjóðar, hvernig sem einstakar kynslóðir haga ábúðarrétti einstaklingana. Þá hafði hv.þm. ýmislegt að athuga við samvinnnhreyfinguna eins og hún kemur fram í stefnu og starfsemi Framsóknarflokksins. Vildi hann halda því fram, að hin rétta samvinnustefna væri ekki annað en ein grein sócíalismans og benti á því til stuðnings, að í Rússlandi væri samvinnan í stöðugum uppgangi og einn aðalþátturinn í þjóðnýtingu kommúnistanna. Náttúrlega er hv.þm. á engan hátt of gott - fremur en öðrum - að gamna sér við nýjar nafngiftir á gömlum hlutum og hugtökum. En það er í rauninni ekki annað en að brengla gömlum hugtökum, þegar farið er að blanda saman „samvinnustefnu“ og „jafnaðarstefnu“. Þetta hvorttveggja er heiti á gamalkunnum, gagnólíkum, hagfræðilegum stefnum, sem öllum, er við opinber mál fást, eru kunnar, og flestir kunna orðið að gera greinarmun á. Þó að byrlega blási nú fyrir samvinnustefnunni í Rússlandi, þá sannar það ekki annað en það, sem margir hafa vonað, að „kommúnisminn“ mundi smátt og smátt nálgast veruleikann og lífið og laga sig eftir því. Það er oft svo, að þegar störfin og ábyrgðin færast yfir á herðar manna, jafnvel þeirra, sem bezt hafa lifað á loftkenndum hugsjónum, þá laga þeir sig eftir kringumstæðunum - sveigja hugsjónirnar og veruleikann saman til frjórrar starfsemi. - Einmitt þetta gefur manni trú á, að upp úr þeim glundroða, sem kommúnisminn hlaut að valda í öndverðu, vaxi með tímanum hófleg og heilbrigð stjórnmálastefna, sem orðið geti öðrum til fyrirmyndar. Og það ætti sízt að verða samvinnumönnum hryggðarefni, þó að „kommúnistar“ sæki til þeirra úrræðin, er annað þrýtur. Og við ættum satt að segja ekki að þurfa að fara til stóra Rússlands eftir slíkum dæmum. Það þarf ekki nema til „litla Rússlands“ - í kjördæmi þessa hv.þm. sjálfs. Það ætti að vera hv.þm. í fersku minni, að fyrir nokkrum árum lenti Ísafjarðarkaupstaður í fjárhagslegu öngþveiti, svo að nauðsyn þótti að grípa til góðra ráða - að reisa atvinnulíf kaupstaðarins úr rústum. Nú er það kunnugt, að Ísafjarðarkaupstaður er sterkasta vígi jafnaðarmanna hér á landi. Hefði því mátt búast við, að þeir gripu til hinnar marglofuðu þjóðnýtingar, þ. e. litla bæjarfélagið sjálft beitti sér fyrir atvinnurekstrinum. En hvað skeður? Jú, það er stofnað samvinnuútgerðarfélag á staðnum, og mér er sagt, að það sem af er, gangi starfsemi þessi prýðilega, og það svo, að nú rýkur hver kaupstaðurinn af öðrum til að stofna samskonar félagsskap. Þetta er mjög gleðilegt tákn tímanna. En hinsvegar er engin ástæða til að fara að kalla samvinnustefnuna jafnaðarstefnu, þótt jafnaðarmenn fari að tileinka sér ýmislegt úr henni, frekar en að fara að kalla Reykjavík Ísafjörð, þótt ýmsir Ísfirðingar leiti þangað og fái sér þar búsetu. Hv. þm. fannst það bæði óeðlilegt og óskiljanlegt, að framsóknarmenn skyldu geta átt nokkuð saman við íhaldsmenn að sælda, og alveg á sama hátt undrast íhaldsmenn samstarf framsóknar- og jafnaðarmanna. En þetta er hvorttveggja ósköp eðlilegt og kemur til af því, sem áður er sagt, að Framsóknarflokkurinn er miðflokkur á milli tveggja hinna. Aðstaða hans er svipuð bónda, sem á jörð á milli tveggja granna. Hann á sameiginleg landamerki með báðum og getur þar af leiðandi átt sameiginlega hagsmuni með báðum. Það geta verið sameiginleg veiðivötn, sameiginleg engjalönd, sem þarf að veita á og friða o. s. frv. Og bóndinn gætir þessara hagsmuna sinna til beggja handa. Það er í sjálfu sér ekki að undra, þótt framsóknarmenn og íhaldsmenn gangi stundum saman að málum, þar sem þeir eru að sumu leyti fulltrúar sömu manna og sömu stétta og hafa æði oft sömu hagsmuna að gæta í atvinnumálum sinna kjósenda. Í Skipulagsmálum eru framsóknarmenn aftur á móti róttækari en íhaldsmenn og hljóta þar vitanlega stuðning jafnaðarmanna, sem venjulega vilja ganga þar enn lengra, og styðja þá sömuleiðis að ýmsum slíkum málum. Þannig verða þeir eins og bóndinn að taka höndum saman við þessa granna sína á báða bóga; ekki af löngun til að vera á milli, heldur til þess að vera í samræmi við sitt eigið eðli og sín eigin áhugamál. Þetta ættu stjórnmálamenn að skilja, þó að það kunni að ruglast saman í höfðinu á ýmsum kjósendum. Þeir hv. 2. þm. G.-K. og hv.þm. Ísaf. hafa verið að kasta mér dálítið á milli sín í þessum umræðum. Hv. 2. þm. G.-K. byrjaði á þeim leik, með því að hafa upp eftir mér nokkur ádeiluorð, sem ég lét falla í garð jafnaðarmanna í Íslandsbankamálinu. Vitanlega voru þau orð fyllilega réttmæt og ég get vel skilið, að hv. 2. þm. G.-K. vilji halda þeim á lofti. Hann hefir orðið fyrir því raunalegu hlutskipti að lenda ungur í flokki, sem var veginn og léttvægur fundinn. Syndir hins liðna hvíla á herðum þess flokks eins og gamlar skuldir á misheppnuðu fyrirtæki. Skuldir, sem vonlaust er um að komast nokkurntíma úr. Það verður oft hinsta gleði þeirra manna, sem þannið er komið fyrir, að lauga hugann uppúr ávirðingum annara. Síðasta huggun þess, sem ekki getur vaxið sjálfur, er oft það, að aðrir minnki. Annars er rétt að geta þess út af hinu margumtalaða „kámi“, sem ég minntist á að félli á okkur framsóknarmenn vegna samstarfs okkar við nágrannanna - og nágrannana beggja megin - get ég bætt við, að það stafar einmitt af þessu skilningsleysi fólksins, sem ég minntist á áður, - skilningsleysi á eðli og nauðsyn þess, að Framsóknarflokkurinn vinni að ýmsum málum sitt á hvað með báðum hinum flokkunum. Ef við styðjum annanhvorn flokkinn að góðu máli - og það getur líka komið fyrir með íhaldsmenn - þá finnst ýmsum hinna óþroskaðri manna, og þeir eru fleiri en skyldi, að við höfum tekið ábyrgð á öllum syndum hinna sömu flokka. Þetta er kámið, sem ég minntist á, að við fengjum af samstarfinu við hina flokkana. Það er þetta kám, sem við sífellt verðum að þvo af okkur, en ekki stuðningurinn við góð mál, eins og hv.þm. Ísaf. einhverntíma hélt fram. Mjaltakonan þvær sér ekki vegna mjólkurinnar, sem hún nær úr kúnni, heldur óhreinindanna, sem falla á hana við að ná mjólkinni. Þess vegna er okkur kærkomið það steypubað, sem við fáum frá þessum sömu grönnum sitt á hvað. Þeir hreinþvo okknr hver af annars „kámi“ miklu betur en við gætum sjálfir.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég skal reyna að leitast við að lengja ekki umr. mjög mikið. Þessi eldhúsdagur hv. stjórnarandstæðinga er nú ekkert orðið annað en lengdin, sem allir fælast og eru fyrir löngu orðnir leiðir á, því enginn er farinn að skilja í því, hvar þetta eigi að enda. Ég get því frekar verið stuttorður nú, þar sem ég hefi ekki heyrt nema sumt af þeim ræðum, sem fluttar hafa verið hér í þessari hv. d., og sumt hefir farið framhjá mér, þótt eitthvað kunni að hafa fallið í minn garð. Ég hefi að minnsta kosti af og til haft þarfara að starfa en að hlusta eftir þessum ræðum. Það, sem gefur mér aðallega tilefni til að standa upp, er ræða hv.þm. Vestm., sem haldin var einhverntíma í vikunni sem leið. Okkur hv.þm. bar nokkuð á milli út af síldareinkasölunni, sem hann gerði að árásarefni á stj. Hv. þm. kvartaði undan því, að ég hefði verið harðorður í sinn garð. Mér þykir það leitt, ef hv.þm. hefir tekið sér það mjög nærri; en hinsvegar verð ég að segja það, að ræða hans gaf tilefni til þess, að ekki væri tekið á henni með sérstaklega mjúkum silkihöndum. Það er langt frá því, að ég ætli að fara að deila við hv.þm. um öll atriði, sem fram komu í ræðu hans. Til þess er enginn tími. Ég ætla aðeins að minnast á fáein atriði. Það, sem hv.þm. sagði um síldarsöltun, virtist bera vott um litla þekkingu hjá honum á síldarsöltun og útgerð, og mig furðar að hann skuli fara svo langt út í málið sem hann gerði: Hv. þm. hefir vafalaust fengið upplýsingar hjá mönnum, sem ekki hafa verið neitt vinveittir einkasölunnni, og hann hefir byggt of mikið á þeim upplýsingum. Ég hafði svarað sumum atriðum frá fyrri ræðu hv.þm., en í seinni ræðu sinni endurtók hann sumt, og þarf ég ekki að fara út í það. Hv. þm. gat þess meðal annars, að eitthvað hefði verið selt af síld áður en reglugerðin 1928 hefði verið samþ. Þetta getur verið rétt hjá hv.þm., en það voru tiltölulega fáar tunnur, sem seldar voru áður en reglugerðin var sett. En sú sala var í samræmi við þá reglugerð, sem síðar kom eftir till. þeirra manna, sem bezta þekkingu töldust hafa á þessu máli. Stærð síldar var eins og reglugerðin ákvað að hún ætti að vera, enda seldist sú síld fullu verði, sem seld var fyrirfram. Þá er búið að marghrekja í ræðum og blöðum það, sem sagt hefir verið um síldarsamninginn 1928. Samanburður hv.þm. á kryddsíld árin 1927, 1928 og 1929 er villandi, því sú tunnuupphæð, sem hann nefndi fyrir árið 1929, er röng. Krydd- og sykursöltuð síld, sem alltaf er talin saman í útflutningsskýrslum, voru 26 þús. tunnur árið 1929, en ekki 17 þús., eins og hv.þm. sagði Staðhæfingar hans munu vera byggðar á sögusögnum annara, þar sem hann hefir alls ekki kynnt sér þessi mál af eigin reynd. Mun sykursaltaða síldin hafa verið dregin undan. Þá kom sami hv.þm. að því í seinni ræðu sinni, að Svíar hefðu eiginlega kryddsíldarverkunina í sínum höndum. Það er rétt, að þannig hefir það verið, og það er ekki svo létt að breyta því í einu vetfangi. Árið 1928 var ekki hægt að ná samningi við Svía um kaup á kryddsíld á öðrum grundvelli en þeim, að þeir að miklu leyti legðu til salt, tunnur og krydd. Var eðlilegt, að svo færi fyrsta árið, því sumir síldarkaupendurnir áttu tunnur og salt liggjandi hér á landi frá árinu 1927. Einnig höfðu íslenzkir síldarútgerðarmenn geri fyrirfram samninga um kryddsíld snemma á árinu 1928, sem síldareinkasalan varð að taka tillit til, þó óhagstæðir væru á ýmsa lund. Þess vegna var ekki hægt að taka kryddsíldarverkunina eins föstum tökum og æskilegt hefði verið. Árið 1929 var hægt að lagfæra þetta að talsvert miklu leyti, þó nokkrir síldarkaupendur fengju þannig samninga, að þeir legðu til tunnur og krydd. Það tekur nokkurn tíma að kippa þessu í það horf, sem það þarf að komast í, eins og það hlýtur að taka langan tíma að lagfæra allt það hörmungarástand yfirleitt, sem síldarsalan var komin í áður en síldareinkasalan komst á. Þá var hv.þm. að gera samanburð á síldarverði. Tók hann árin 1923 til 1927 og bar þau saman við árið1928. Þessi samanburður var á ýmsan hátt mjög villandi. 

Ekki einkasölunni í óhag

. Jú, einmitt einkasölunni í óhag. Og það verður að taka tillit til þess, ef gera á samanburð, sem nokkurt vit er í. Þarf því meiri nákvæmni við athugun síldarverðsins í krónutali, heldur en hv.þm. sýnir með þeim hundavaðstíningi, sem hann notar við þennan samanburð og annað, sem snertir síldareinkasöluna. Í öðru lagi er þess að geta, að verð það á síldinni, sem tilgreint er í útflutningsskýrslum, er annað en það raunverulega verð, sem fyrir síldina fæst að lokum, og er svo að segja undantekningarlaust hærra. Á útfutningsskýrslunum er tilfært áætlunarverð; það verð, sem útflytjendurnir hugsa sér að fá fyrir síldina.

Ef hún er seld í „konsignation“

. Já, það hefir nú einmitt mikill hluti síldarinnar verið seldur í „konsignation“ á þessum árum. Þess vegna er ekkert á útflutningsskýrslunum að byggja að þessu leyti. Síldarútflytjendurnir hafa enga tilhneigingu til að áætla síldarverðið lágt, því tollur af síld er greiddur pr. tunnu, án tillits til þess verðs, sem fyrir hana fæst. Þess vegna er ekki hægt að sjá af útflutningsskýrslunum með neinni vissu, hvað síldareigendurnir fá í raun og veru fyrir síldina hvert árið. Það hefir jafnvel komið fyrir, að síld, sem mjög háu verði hefir verið reiknað í skýrslunum, hefir orðið að kasta í sjóinn utanlands. Síldin er venjulega mest flutt út á þeim tíma, sem verðið á markaðinum er hæst, og áætlaða verðið miðað við það. Allir, sem við síldarútflutning hafa fengizt, þekkja þau tilfelli, að síld, sem flutt hefir verið út á þeim tíma, sem verðið er hátt á markaðinum, og því útflutningsverð hennar áætlað í samræmi við það, hefir selzt fyrir margfalt lægra verð, og stundum ekki einu sinni fyrir kostnaði við hana utanlands. Til dæmis haustið 1926 voru fleiri þúsund tunnur af síld fluttar út frá Norðurlandi og áætlað verð á hverri tunnu 60 kr. Mikið af þeirri síld seldist á aðeins 15 kr. tunnan og sumt af henni seldist alls ekki. Þetta sýnir, að samanburður hv.þm. er í mesta máta villandi. Árið 1927 voru saltaðar og kryddaðar alls hér á landi 240 þús. tunnur. Telur hv.þm. Vestm., að sú síld hafi selzt fyrir alls rúmar 5 millj. kr., og er það víst, að söluverðið hefir ekki verið hærra; sennilega miklum mun lægra. Árið 1928 voru saltaðar og kryddaðar alls 184 þús. tunnur. Söluverð þeirrar síldar varð alls yfir 5½ millj. kr. Í báðum tilfellum er þetta reiknað með tunnum og salti. Sýnir þetta, að þó maður leggi til grundvallar áætlað útflutningsverð síldarinnar 1927, eins og hv.þm. gerir, sem þó er of hátt, þá hafa síldareigendur fengið um ½ milj. kr. meira fyrir 184 þús. tunnur árið 1928 heldur en fyrir 240 þús. tunnur 1927. Þó ber þess einnig að gæta, að frá síldarverðinu 1927 ber að draga tunnu- og saltverð þeirra næstum 60 þús. tunna, sem fleiri voru fluttar út árið 1927. Er sennilegt að áætla það 8 kr. á tunnu, sem verður þá alls um 450 þús. kr. Árangurinn af þessum samanburði verður því sá, að landsmenn hafa fengið um 1 millj. kr. meira fyrir 184 þús. tunnur af síld saltaðri 1928 heldur en þeir fengu árið 1927, þó miðað sé við það áætlunarverð á síldinni 1927, sem hv.þm. tilgreinir og vitanlega er of hátt. Raunverulega verðið 1928 sýna reikningar einkasölunnar. Það hafa verið færð góð rök fyrir því opinberlega, að síldarútvegurinn hafi grætt 1½ millj. kr. á einkasölunni 1928, samanborið við söluna 1927, og hefir það ekki verið hrakið. Í fyrri ræðu sinni minntist hv þm. Vestm. á einhvern vin stj., sem hefði fengið nógar tunnur, þegar tunnuskortur var og aðrir fengu engar tunnur hjá einkasölunni. Mér var ekki ljóst þá við hvern hann átti. En nú í síðari ræðu sinni kvað hv.þm. upp úr með það, að hann hefði átt við Þormóð Eyjólfsson á Siglufirði. Þetta hlýtur að vera einhver misskilningur, því Þormóður notaði engar tunnur í sumar. Sannleikurinn í þessu er sá, að einn af stærstu síldarútgerðarmönnunum, Ingvar Guðjónsson, fékk leyfi hjá einkasölunni til að flytja sjálfur inn tunnur handa sér árið sem leið. Þess vegna hafði hann tunnur, þegar aðra vantaði þær. Þá var hv.þm. að gera samanburð á því, hvað Norðmenn fengu fyrir sína síld í Svíþjóð síðastliðið ár, og því sem Íslendingar fengu fyrir sína. Þessi samanburður var vægast sagt eintóm vitleysa. Skal ég nú reyna að rökstyðja það nokkuð. Hv. þm. segir, að meðalverðið, sem Norðmenn fengu fyrir sína síld í Svíþjóð, hafi verið 23 aurar norskir pr. kílógr., sem jafngildir því sem næst 28 aurum íslenzkum. Meðalþungi í síldartunnu hjá Norðmönnum er 80 kg. Hafa þeir því fengið kr. 22,40 íslenzkar fyrir hverja síldartunnu komna til Svíþjóðar, að frádregnum tunnum og salti. Þetta þótti hv.þm. ólíkt betra verð heldur en einkasalan fékk. Er því rétt að athuga, hvað einkasalan hefði getað greitt síldareigendum hér, ef henni hefði tekizt að ná sama ágætis verði og Norðmenn fengu, eftir því sem hv.þm. greinir, og vel má vera rétt, því það mun tekið úr opinberum skýrslum norskum. Frá þessum 22,40 kr. ber þá að draga kostnað þann, sem hér segir: 1. Flutningsgj. til Svíþjóðar kr. 3,60 ísl. 2. Kostnaður einkasölunnar - 1,50 - 3. Útflutningsgjald ..... ... - 1,50 - 4. Tunnu- og salttollur . .. . - 0,35 - 5. Vörugjald ....... ....... - 0.15 - 6. Vinnulaun við síldina í landi .. - 5.00 - Samtals kr. 12,10 ísl. Þessi kostnaður dregst frá því síldarverði, sem fæst í Svíþjóð. Verður því samkv. þessum útreikningi nettóverðið 10,30 kr. á tunnu, eða fullum 30% lægra en það verð, sem einkasalan greiddi fyrir hrásíldina til síldareigenda hér. Það er ekki við góðu að búast hjá hv.þm., þegar hann byggir útreikninga sína algerlega á röngum forsendum. Ég skal svo ekki dvelja lengur við þetta. Vil aðeins að endingu minnast á það, að hv.þm. var að kveinka sér undan þeirri lýsingu, sem ég gaf á ástandi síldarútgerðarinnar og síldarverzlunarinnar áður en einkasalan tók til starfa. Ég vil benda hv.þm. á að kynna sér lýsingu á því ófremdarástundi, sem síldarútgerðin var komin í, sem Björn Líndal gaf í fyrirlestri, sem hann flutti á fundi hér í Reykjavík fyrir nokkru síðan. Sú lýsing var svo skuggaleg, að ég hefi þar hvergi komizt í námunda. Þennan fyrirlestur, eða útdrátt úr honum, getur hv.þm. lesið í Morgunblaðinu frá þeim tíma. Ef hann gerir það, vona ég að hann sjái, að ekki var ofmælt, það sem ég hefi sagt um þetta efni.

Ingólfur Bjarnarson Það er fremur fámennt hér í hv.þd. nú, og má segja, að það sé ekki furða, þar sem þetta er 8. dagurinn, sem nuddað er í eldhúsinu. Er fyrir löngu sýnilegt, að ekki er stefnt að öðru með öllu þessu málæði en að lengja þingið sem mest. Þó ég vilji ekki taka mikinn þátt í þeirri iðju, þykist ég tilneyddur að segja nokkur orð, út af þeim niðrandi ummælum, sem hv.þm. Vestm. fannst viðeigandi að beina til okkar endurskoðenda síldareinkasölunnar, um óstarfhæfni okkar eða vanrækslu í þessa starfi. Ég get að vísu sagt það, að ég tek mér ekki nærri ummæli hans í minn garð, og af skiljanlegum ástæðum mun ég ekki rökræða við hann um starfshæfni mína sem endurskoðandi. En ég get ekki látið ósvarað þeim dylgjum, sem í orðum hans fólust til meðendurskoðanda míns, Jakobs Karlssonar, þar sem hv.þdm. flestir eru honum alveg ókunnugir og kunna því máske að taka eitthvert mark á því, sem hv.þm. var að segja honum til ófrægingar. Og engu síður vegna hins, að hér er um að ræða mann, sem er alveg sérstaklega vel fallinn til þessa endurskoðunarstarfs, bæði vegna ágætrar bókfærsluþekkingar, náins kunnleika hans á þessum málum öllum og vegna dugnaðar hans og samvizkusemi við að leysa vel af hendi hvert það verk, sem honum er talið. Ég er viss um, að allir, sem þekkja Jakob Karlsson og satt vilja segja, mundu taka undir þessi ummæli mín. Ég vil ekki eyða um þetta fleiri orðum, en ætla aðeins að benda hv.þm. á það í allri vinsemd, að það mundi ekki vera á hans færi að rýra að nokkru álit hr. Jakobs Karlssonar.

Mér hefir alls ekki dottið það í hug

. Jæja, lýsi hv.þm. yfir, að orð hans hafi ekki átt að hafa neina þýðingu, þá get ég vitanlega verið ánægður. En mér datt í hug, að einhverjir kynnu máske að henda mark á orðum hans, þó hann rökstyddi þau ekki með öðru en því helzt, að við værum ofan úr sveit! Mér virtist hv.þm. vilja gefa í skyn, að bókfærslu einkasölunnar mundi eitthvað ábótavant. Ég vil því lýsa yfir þeirri skoðun okkar endurskoðendanna, að við teljum reikningsfærslu einkasölunnar í mjög góðu lagi. Virðast okkur þeir menn, sem bókfærsluna annast, sérstaklega vel til þess starfs fallnir, og sýna þeir mikinn áhuga á að hafa reikningana sem gleggsta, og að láta fylgja þeim sem bezt skilríki og skýrslur. Vildi ég láta þessa getið, þó ég búist ekki við, að hv.þm. Vestm. telji yfirlýsingu mína um þetta efni mikils virði. Ég ætla ekki að fara að blanda mér inn í deilur hv.þm. Vestm. og hæstv. fjmrh. um einkasöluna; mér virtist hæstv. ráðh. standa svo fyrir svörum, að ekki þyrfti frekari skýringa við. En um eitt atriðið vil ég þó segja örfá orð. Hv. þm. Vestm. talaði um samning, sem einkasalan átti að hafa gert við Brödrene Levi, og beðið mikinn skaða af. En hæstv. ráðh. kvað þann samning aldrei hafa komið til framkvæmda. Ég tel mér skylt sem endurskoðanda, og þannig kunnur þessu máli, að lýsa yfir því, að hæstv. ráðh. fer hér með algerlega rétt mál. Að vísu sáum við endurskoðendurnir uppkast að samningi við þetta firma, sem aldrei gekk þó í gildi, vegna þess að einkasalan vildi ekki ganga að því. Hv. þm. vildi rengja skýrslu hæstv. ráðh. um þetta efni. Var hann með sögusagnir, sem hann þóttist hafa heyrt um það, að einkasalan hefði þurft að greiða til Brödrene Levi „provision“ af allri síld, sem hún seldi til útlanda. Fannst mér hann trúa þeim sögum. Þetta er samt alger tilbúningur allt saman og hefir einkasalan ekki þurft að greiða nokkrar skaðabætur vegna samnings þessa, sem varla var heldur von, þar sem hann aldrei kom í gildi. Ég veit ekki, hvort hv.þm. Vestm. trúir þessu, þó að við hæstv. fjmrh. berum báðir vitni um þetta, en ég geri ráð fyrir, að flestir aðrir hv.þdm. taki það trúanlegt.

Haraldur Guðmundsson Hæstv. forsrh. hafði þau orð um ræðu mína, að hún hefði verið einkennileg eldhúsræða; það hefði fremur mátt kalla hana landkjörsræðu. Þetta skiptir nú engu máli, svo framarlega sem ég hefi rök fram að færa. En það, sem olli ummælum hæstv. ráðh., var það, að ég ræddi um stærri og mikilsverðari mál en þeir aðrir hafa gert, sem farið hafa í eldhúsið að þessu sinni. Hæstv. ráðh. er ef til vill orðinn svo vanur við karp og smælki, að honum finnist einkennilegt ef rætt er um það, sem máli skiptir. Hæstv. ráðh. sagði m. a., að sér hafi komið það ókunnuglega fyrir, að í ræðu minni hefði kennt árása á Framsóknarflokkinn. Ég hélt nú, að hæstv. ráðh. væri vanur því, og hvenær er betra tækifæri að rifja upp afglöp stj. og stjórnarflokksins en á eldhússdegi? Ráðh. bar mér á brýn, að ég hefði slitið úr samhengi og rangfært ummæli þau, sem ég hafði eftir Tímanum, og því væri ræða mín öll í lausu lofti byggð. Hann kom með samlíkingu um verkfræðing, sem átti að reikna út mótak, en skjátlaðist hrapalega, af því að hann vissi ekki hve mikið var í einu móhripi. Hann líkti mér við verkfræðing þennan. Ég ætla ekki að fara að karpa við hæstv. ráðh. um þetta, en láta hv. dm. sjálfa dæma. Með leyfi hæstv. forseta vil ég því lesa upp þessi ummæli úr Tímanum. Þau eru svona: „.... Og ef jafnaðarmenn kjósa vistaskipti, mun Framsókn, með því að nú er fram komið ýmsum mikilsverðustu málum flokksins, láta sér allvel lynda þau bráðabirgðaúrslit . . . . “. En þau úrslit eru, að Íhaldsflokkurinn taki við völdum, Íhaldsflokkurinn, sem að dómi stj. og Framsóknarflokksins er hinn mesti óheillaflokkur fyrir land og þjóð. Það ætlar hæstv. ráðh. að láta sér lynda. Og af hverju? Af því að flokkur hans hefir komið fram ýmsum mikilsverðustu málum sínum. Ég hafði eftir blaðinu, að flokkur hæstv. ráðh. hefði komið fram aðaláhugamálum sínum. Hver eru þau? Ég ætla ekki stj. það, að aðaláhugamál hennar séu einskisverður hégómi. Aðaláhugamálin og mikilsverðustu málin hljóta auðvitað að vera sömu málin. Ég hefi því á engan hátt rangfært ummæli blaðsins, heldur er það hæstv. ráðh., sem er að afneita sínu eigin blaði og reyna að klóra yfir ummæli þess, þegar hann sér, að í óefni er komið. Hinsvegar gerir hæstv. ráðh. sig sekan í að rangfæra mín ummæli. Ég drap á það, að mér þætti leiðinlegt að hlusta á umr. íhaldsmanna og framsóknarmanna á þingmálafundum. Þetta vildi hæstv. ráðh. láta þýða, að mér þætti leiðinlegt að hlusta á, þegar rætt væri um landbúnaðinn og hvað hægt væri að gera fyrir bændur. Ónei, ég átti ekki við þetta og sagði ekkert í þá átt, heldur við það, að mér finnst ógeðslegt að heyra þessi sífelldu yfirboð framsóknarmanna og íhaldsmanna. Hæstv. ráðh. kallaði mig búfræðing Alþýðuflokksins. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir. Ég hefi mikinn hug á að kynna mér búfræði, og að þessi nafngift ráðh. reynist sannmæli. En ástæðan til þess, að ég varð svo fjölorður um athafnir stj. í landbúnaðarmálum, var sú, að aðeins á því sviði er hægt að tala um verplegar athafnir af hennar hálfu. Ef það er rétt athugað, að framkvæmdir stj. í landbúnaðarmálum hafi verið stefnulaust fálm, og að hún hafi alls ekki gert sér grein fyrir því, hvað hlýtur að leiða af því starfi hennar, þá er ekki við að búast, að hún hafi verið stórtæk eða framsýn í öðrum málum, sem fyrir henni eru eiginlega hrein aukaatriði, tilviljunarmál. Fyrst svo fer um hið græna tréð, hvernig mun þá fara um hið visna? Út af því, sem ég drap á samheldni, eða réttara sagt sundrung, í flokki hæstv. ráðh., sagði hann, að ég hefði talað um klofning í flokknum. Ég hygg ekki, að ég hafi sagt það; að minnsta kosti meinti ég það ekki, og nú vil ég skýra þetta nánar. Malarhrúga eða grjótbingur getur ekki klofnað. Til þess að eitthvað geti klofnað, þarf það að vera fast saman. En það er einmitt bindiefnið, sem vantar í flokk hæstv. ráðh. Flokkinn vantar sameiginleg áhugamál. Þau, sem hann hafði, segir aðalblað flokksins að séu þegar komin framkvæmd, og engin ný hafa komið í staðinn. Það, sem ég vildi því sagt hafa, var ekki það, að flokkurinn hefði klofnað, heldur hitt, að þeir sem hann mynda, velta af tilviljun sitt á hvað. Hæstv. ráðh. sagði, að okkur alþýðuflokksmönnum færist ekki að tala, því að ef brestur væri í Framsóknarflokknum, þá væru brestir langs og þvers, eins og hv.þm. Mýr. komst að orði um daginn, í okkar flokki, Alþýðuflokknum. Ég hygg, að hæstv. ráðh. og hv.þm. Mýr. viti ekki hvað þeir eru að tala um. Vissulega er töluverður ágreiningur manna á milli í Alþýðuflokknum. En það er á allt annan hátt en í Framsóknarflokknum. Það er hæstv. ráðh. ekki ljóst, af því að hann veit ekki, hvað flokkur er. Alþýðuflokkurinn hefir alltaf staðið fast saman sem flokkur. Meiri hl. í flokknum hefir ákveðið, hvaða mál skuli gera að flokksmálum, og í engu slíku máli hefir Alþýðuflokkurinn klofnað. Og ég get fullyrt, að Alþýðuflokkurinn verður ekki lengur flokkur en það, að hann stendur fast saman um þau mál, sem eru svo mikilsverð, að meiri hl. ákveður, að skuli vera flokksmál. Þetta er grundvöllurinn undir allri flokkastarfsemi, og mér finnst undarlegt að þurfa að vera að kenna hæstv. ráðh. þennan barnalærdóm í pólitík. Hér er þó ekki um neina skoðanakúgun að ræða. Þeir, sem ekki eiga samleið með hinum ráðandi meiri hl. og geta ekki fallizt á skoðun hans, segja þá skilið við flokkinn. Hæstv. ráðh. játaði, að hann teldi sig fyrst og fremst vera fulltrúa bænda, en hinsvegar kvaðst hann líka bera hag annarra stétta fyrir brjósti, og í því sambandi benti hann á 5 mál, sem hann hefði komið fram. Í fyrsta lagi lögum um verkamannabústaði, þá ábyrgðarláni til samvinnufélags Ísfirðinga, þá rýmkun kosningarréttar, togarvökulögin og siglingalögin, sem væru á góðum vegi. Ég skal fúslega viðurkenna, að hæstv. ráðh. og Framsóknarflokkurinn, eða mestur hluti hans, hefir léð þessum málum stuðning til að ganga fram í því formi, sem þau voru í. En hann hefir ekki tekið þessi mál upp. Það hefir Alþýðuflokkurinn gert. En án stuðnings Framsóknar hefðu þau auðvitað ekki komizt fram. Um verkamannabústaðina er það annars að segja, að hv. 1. þm.N.-M. tók þar ráðin af hæstv. ráðh. Í brtt.hæstv. ráðh., sem samkomulag var um á milli flm. frv. og ráðh. fyrir hönd flokksins, var gert ráð fyrir, að framlag ríkisins yrði 2 kr. á hvern mann. Síðan veiktist hæstv. ráðh. og hv. 1. þm.N.-M. flutti þá brtt. um, að framlagið yrði ekki nema 1 kr. Allmargir af flokksmönnum hæstv. ráðh. gengu í lið með hv.þm. og íhaldsmönnum, þvert ofan í till.hæstv. ráðh., og klipu þannig helming af því framlagi, sem ætlað var í upphafi til styrktar verkafólki til að koma sér upp íbúðum. Sé ég ekki, að þetta sé til að hæla sér af. Hæstv. ráðh. flutti brtt., sem var samþ., um ábyrgð fyrir Samvinnufélag Ísfirðinga. Upphæðin, sem ríkissjóður átti að ábyrgjast, var þar mikið minnkuð. En ég féllst á hana af því, að hún var þó stórum betri en ekki neitt. Það er alveg rétt, að framsóknarmenn fylgdu rýmkun kosningarréttar á síðasta þingi, og hæstv. ráðh. lagði fram frv. þess efnis. En sagan er ekki öll sögð með því. Hvernig var afstaða Framsóknarflokksins 1928? Þá drap hann frv. sama efnis. Hæstv. ráðh. veit, hvað olli þeim sinnaskiptum, sem síðan hafa orðið, bæði hjá framsóknar og íhaldsmönnum, en út í það fer ég ekki hér. Framsóknarflokkurinn studdi okkur í því að koma fram togaravökulögunum. Það er alveg rétt. Um siglingalögin var hinsvegar samkomulag í hv. d. Það er heldur ekkert undarlegt, þó að Framsóknarflokkurinn hafi hjálpað okkur að koma fram nokkrum málum, þar sem það er öllum vitanlegt, að sú óbeina samvinna, sem á sér stað á milli Framsóknarflokksins og Alþýðuflokksins, hlýtur að byggjast á því, að eitthvað af áhugamálum Alþýðuflokksins nái fram að ganga. Það má því merkilegt heita, að hv.þm. Mýr. finnur sig nú knúðan til að lýsa yfir því, að honum sé orðin svo mikil þörf að þvo af sér kámið af mökunum við Alþýðuflokkinn, að hann verði að gera bandalag við Íhaldsflokkinn sér til þrifnaðar. En ég ætla að koma nánar að þessu síðar. Aðeins vil ég nú beina þeirri fyrirspurn til hæstv.forsrh., hvort hv.þm. Mýr. hafi mælt fyrir munn stj., þegar hann lýsti yfir þessu. Þá kom hæstv. ráðh. að því, sem ég drap á, um að misjöfn væri umhyggjan fyrir Fiskifélaginu og Búnaðarfélaginu. Hæstv. ráðh. sagði, að störf Fiskifélagsins og Búnaðarfél. væru á engan hátt sambærileg. Það er að vísu rétt, að Búnaðarfélagið hefir meiri og margvíslegri störf með höndum en Fiskifélagið. En hæstv. ráðh. gleymir af hverju þetta stafar. Það er auðvitað bara af því, að Búnaðarfélagið hefir yfir miklu meiru fé að ráða en Fiskifélagið. Öll störf Búnaðarfélagsins eru unnin fyrir fé ríkissjóðs, og Fiskifélagið gæti unnið alveg eins mikið, ef það fengi eins mikið fé. Hæstv. ráðh. vildi ekki viðurkenna, að Framsóknarflokkurinn og Íhaldið væri sífellt að ala á ríg milli sveita og kaupstaða. Ég þarf ekki að deila um þetta; þingtíðindin bera þess ljósan vott Hæstv. ráðh. sagði, að okkur færist ekki um að tala, af því að Alþýðuflokkurinn reyndi ekki síður að vekja sundrung á milli stétta. Þetta er rangt. Alþýðuflokkurinn hefir aðeins sýnt fram á hagsmunaandstæður eignastéttarinnar og hinna, sem vinna fyrir sér. Slíkt er nauðsynleg fræðsla um þjóðfélagsstöðu stéttanna. Ekkert annað. Um leið og ég svara hv.þm. Mýr. ætla ég að víkja nánar að því, sem ég hefi fundið hæstv. stj. til foráttu fyrir athafnir hennar í landbúnaðarmálum. Ég hélt því fram í fyrri ræðu minni, að allmargir styrkir, beinir og óbeinir, sem veittir væru, að því er kallað er, til landbúnaðarins, hefðu orðið og myndu verða gjafir til einstakra manna, en ekki til léttis fyrir landbúnaðinn framvegis í heild sinni. Hæstv. ráðh. sagði, að verið væri að leggja í sparisjóð. Það skal játað, að hvort sem um er að ræða styrk til jarðræktar eða vegabóta, er verið að leggja í sparisjóð, en það er bara ekki verið að leggja í sparisjóð þjóðarinnar í heild, heldur þeirra, sem af tilviljun eiga jarðirnar í það og það skiptið. Ég held, að hæstv. ráðh. hafi misskilið mig hrapallega, úr því hann þykist finna það út úr orðum mínum að styrkur til jarðræktar og vegabóta sé jafnan hefndargjöf fyrir héruðin. Ekkert þessu líkt hefi ég sagt. Hitt sagði ég, að stundum hefðu jarðirnar komizt í brask og hækkað í verði vegna t. d. samgöngubóta og jarðræktarstyrks, stundum ennþá meira en afrakstursmöguleikar jarðanna hefðu aukizt. Þar sem svo hefir farið, hefir styrkurinn vegna hins ótakmarkaða brasks orðið einskonar hefndargjöf. Og það veit hæstv. ráðh., að í þessum tilfellum verður þetta til stórskaða fyrir héruðin, þótt braskarar geti grætt á því tugi þúsunda. Ég verð líklega að skýra þetta með örlitlu dæmi, því að ég tel mikils vert, að hæstv.forsrh., sem telur sig fulltrúa bændastéttarinnar, geri sér ljóst viðhorf mitt og míns flokks til þessa máls. Sú verðhækkun á jörð eða landi, auk umbóta notandans, sem er eðlileg, er tilsvarandi verðauki við það fé, sem lagt er fram af hinu opinbera til umbóta á jörðinni, svo sem styrkur jarðabóta, til ódýrra lána og sá hluti af samgöngubótum, sem koma hlutfallslega á verð þessarar jarðar. Þessi verðhækkun er eðlileg og verður aldrei til að íþyngja ábúanda jarðarinnar, því að framleiðslumöguleikar jarðarinnar með sama tilkostnaði aukast meira en þessum verðauka nemur. Ef ekki væri svo, þá er rangt og óverjandi að leggja fram fé í þessu skyni. Það, sem ég tel rangt í þessu tilfelli, er það, að verðaukinn rennur til einstakra manna, en ekki til þess opinbera. En verðhækkun jarðarinnar verður því miður oftast meiri en framlögunum nemur; hún kemst oft upp í, það að verða nákvæmlega jafnmikil og framleiðslumöguleikarnir aukast, svo að framleiðandinn, ábúandi jarðarinnar, verður nákvæmlega eins settur og áður, og þá er hagnaður hans enginn. Loks getur líka svo farið, ef braskað er með jörðina, að verðhækkunin verði meiri en því nemur, sem framleiðslumöguleikarnir batna. Og þá er ábúandi ver settur en áður. Þá hafa framlögin orðið beinlínis til að gera illt verra. Hæstv. ráðh. talar stöðugt um styrk til landbúnaðarins. Nú er styrkurinn ekki til landbúnaðarins, heldur til einstakra bænda. Ég tek þá dæmið, sem ég drap á áðan. Ef jörð hækkar í verði um 5 þús. kr. vegna þess styrks, sem hið opinbera hefir veitt til ræktunar og byggingar á jörðinni og til samgöngubóta fyrir hana, og eigandinn selur jörðina þessum 5000 kr. hærra en ella mundi næsta ábúanda, þá er sá, sem tekur við, engu betur farinn en þótt enginn styrkur hefði verið veittur. Hann þarf að borga vexti og afborgun af þessum 5 þús. kr., sem jörðin hækkaði um. Þessar 5 þús. eru því gjöf til þess manns, sem átti jörðina, þegar þessi styrkur var veittur. Það er þetta, sem eiginlega er stefna Framsóknar í landbúnaðarmálum: Gjafir til einstakra bænda í stað styrks til landbúnaðarins. Hæstv. ráðh. játaði líka, að margt væri að athuga í þessu efni og margt þyrfti umbóta við. En mjúkleg orð stoða lítið, ef ekkert er gert. Væri betur, að hann hefði sýnt fram á, að Framsóknarflokkurinn gerði sér þetta ljóst og vildi lagfæra það. En svo er eigi. Í lögum um Byggingar- og landnámssjóð eru að vísu ákvæði, sem lítur út fyrir að hafi verið sett til þess að fyrirbyggja brask með ríkissjóðsstyrkinn. En þó er aðhaldið í þeim ákvæðum ekki fullnægjandi, því að ef lánið er borgað upp, þá getur hlutaðeigandi selt eignina kvaðalaust langt yfir verði. Með þeim er því alls ekki girt fyrir verðhækkunina, ekki einu sinni þá, sem óeðlileg er og skaðleg. Og það þýðir ekki að taka eina tegund af lánstofnunum út úr, því að verðhækkunin, sem hið opinbera skapar, á ekki að verða gróðafé einstakra manna. Mín skoðun er sú, að hin eina varanlega lausn þessa máls sé sú, að afnema gersamlega einkaeign manna á jörðum. Ég skal játa, að það er hægt að draga nokkuð úr verðhækkuninni með fasteigna og verðhækkunarsköttum. En á þann hátt verður aldrei grafið fyrir rætur meinsins. Ég hefi lagt fyrir þingið frv. í þessa átt, en mér virðist heldur daufar undirtektir hjá flokksmönnum hæstv. ráðh., enda þótt þeir hljóti að sjá, að full þörf er að draga úr þessari stöðugu verðhækkun, sem verður sívaxandi skattur á þeim mönnum, sem framvegis stunda landbúnað. Um ríkisrekstur og samvinnu skal ég ekki vera langorður nú. Hæstv. ráðh. tók svo til orða, að samvinnumenn og okkur jafnaðarmenn greini ekki svo mjög á um markið, heldur aðferðina. Þetta er betra en ég bjóst við hjá hæstv. ráðh. og ber að fagna því, að fá slíka yfirlýsingu frá honum og það á þessum stað. Hann viðurkenndi ennfremur, að á þröngu sviði væri sameign nauðsynleg. Mér þykir einnig gott að fá þessa viðurkenningu, þó á þröngu sviði sé. En þetta þrönga svið, sem hæstv. ráðh. talar um, getur ekki verið annað en það, sem ég áður gat um, nefnilega, að samvinna um fjárhagsleg málefni hlýtur að byggjast á fjárhagslegri sameign. Þá tók hæstv. ráðh. svo til orða: Grundvöllur undir okkar byltingu er frjáls samvinna, en ekki lögþvingun. Og það skildist mér hann telja höfuðmuninn á starfsaðferð þeirra samvinnumanna og okkar jafnaðarmanna, að við vildum lögþvingun en þeir frjálsa samvinnu. Til þess að undirstrika þetta, svaraði hann neitandi þeirri fyrirspurn minni, hvort hann áliti, að setja bæri lög um sameiginlega heildverzlun, ef hún þegar hefði náð t. d. 4/5 verzlunarinnar í sínar hendur og hinn 1/5 hlutinn spillti stórlega verði og yki kostnað við verzlunina. Hæstv. ráðh. svaraði þessu neitandi; kvaðst eigi vilja beita slíkri þvingun. Ég get ekki neitað því, að það lætur undarlega í eyrum á þessum stað í lýðræðislandi að telja yfirleitt lagasetningu þvingun við landsfólkið. Lög setja þeir menn, sem landsfólkið hefir til þess kjörið, og um þau efni ein, sem landsfólkið hefir fallizt á, að lög skuli taka til. Ef það er þvingun að setja lög um heildarlandsverzlun, þá má segja, að hver einustu lög, sem grípa inn í viðskiptalíf og athafnalíf manna, séu líka þvingun. Yfirleitt er þróun málanna sú, að fyrst eru málin flutt með frjálsum samtökum einstaklinga, og þegar þeim eykst fylgi hjá þjóðinni, er farið inn á þá braut að nota löggjafarvaldið til þess að ákveða það skipulag, sem meiri hluti þjóðarinnar hefir fallizt á að sé rétt. Ég get fullvissað hæstv. ráðh. um það, að þegar sú stund er komin, að t. d. 4/5, hlutar verzlunarinnar við útlönd er komin í hendur t. d. Sambands ísl. samvinnufélaga, þá er mikill meiri hluti landsmanna kominn á þá skoðun, að sjálfsagt sé að setja lög um, að ein þjóðarstofnun taki að sér utanríkisverzlunina alla. Annað væri gersamlega óverjandi. Þá er það þvingun við meiri hl. að láta hann ekki ráða. Hæstv. ráðh. var eitthvað að tala um meðferð á samvinnumönnum í Rússlandi, að þeir hefðu verið ofsóttir eftir byltinguna. Ekki veit ég, hvaðan hann hefir þessar upplýsingar, en vel má vera, að einhverjir samvinnumenn hafi barizt gegn stj. og orðið fyrir barðinu ú henni, eins og aðrir andstæðingar hennar. Kommunistar í Rússlandi hafa einmitt eflt samvinnnfélögin mjög bæði til viðskipta- og framleiðslustarfsemi. Rússar segja sem svo, að samvinnan sé einn meginþáttur þjóðnýtingarinnar, eins og reyndar er viðurkennt allsstaðar í heiminum nema hjá samvinnuflokki hæstv. ráðh. Hæstv. ráðh. hefir þó einhvern pata af þessu, því að hann segir, að það sé ekki svo mjög um takmarkið, sem okkur greini á, heldur um leiðirnar, aðferðirnar, meðalið. Ég vil benda hæstv. ráðh. á að lesa um landbúnaðinn í Rússlandi í nýútkomnu Udenrigsministeriets Tidskrift, sem sýnir viðhorf Rússa til samvinnufélaganna og hinn geysilega vöxt félagsbúskapar þar. Það er alveg hlutlaus grein, sem vel má taka mark á. Þá kom hæstv. ráðh. að því, sem má telja mikilsvert ágreiningsatriði milli mín og hans. Það er, hvort heppilegra muni vera að styðja eingöngu að smábýlastofnun og rekstri í sveitum, eða hlúa a. m. k. jafnframt að því, að upp rísi stórbú. Ég held því fram, að hæstv. ráðh. geti ekki spornað við því, að hér rísi upp búrekstur í stórum stíl, þess vegna sé um það að ræða, hvort þau bú eigi að vera eign einstakra manna eða félagseign, samvinnu- eða ríkisbú. Ég fyrir mitt leyti er viss um, að upp muni rísa stórbú í ýmsum héruðum, þar sem hægt er að nota hin fullkomnustu tæki og ræktunarskilyrði eru góð. Það er barnaskapur að spyrna á móti þessu. Rás viðburðanna verður ekki hnekkt. En það er hlutverk stjórnmálamanna að beina henni í réttan farveg. Það vill auk þess svo raunalega til fyrir þessari hæstv. stj., sem segist vilja styðja að smábúskapnum, að hún með starfi sínu í landbúnaðarmálum vinnur beinlínis gegn þessu. Með aukinni ræktun, húsabótum og samgöngubótum hækka jarðirnar í verði, áhöfnin stækkar og dýrar vélar verður óhjákvæmilegt að kaupa. En því meira fé, sem þarf til þess að geta eignazt jörð og bú, þess færri geta orðið sjálfstæðir bændur. Það er nákvæmlega sama sagan og hefir gerzt við sjóinn. Meðan smábátarnir voru einu atvinnutækin, þá gátu mjög margir sjómenn orðið atvinnurekendur. En þegar vélbátarnir komu, fækkaði bátaeigendum, og því stærri og dýrari sem skipin urðu, því færri urðu eigendurnir. Vegna þeirrar þróunar, sem er að verða í landbúnaðinum, verður landið dýrara og dýrara, og því færri og færri, sem geta fengið umráð þess fjármagns, sem þarf til að kaupa jörð og reisa bú. En hinum jarðnæðislausu fjölgar, sem neyðast til þess að gerast þjónar þeirra, sem fénu ráða og jarðirnar eiga. Með því að reka stórbúin, t. d. með samvinnusniði, má sameina kosti stórrekstrar og smárekstrar. Þá hafa allir mennirnir, sem vinna að búunum, sameiginlegra hagsmuna að gæta og njóta ávaxta vinnu sinnar. En kosturinn við stóriðju er hagsýni í rekstri fullkomnustu véla til sem flestra verka. Þetta er svo mikilsvert atriði í þróun landbúnaðarins, að það er óskaplegt að hugsa sér það, að um leið og sett er upp lánsstofnun fyrir landbúnaðinn, skuli þess ekki verða vart, að nokkuð sé gert til þess að sigla fyrir skerin, sem hinn aðalatvinnuvegur okkar, útgerðin, hefir rekizt á. Út af því, sem ég sagði um fjárframlög til landbúnaðarins, sagði hæstv. ráðh., að þetta væri rétt aðeins í byrjun. Ég ætla hann segði, að við værum búnir með 1%, en ættum eftir 99%. Ef hann hefir með þessu átt við framlagið til landbúnaðarins, sem hefir á síðustu þremur árum nær ferfaldazt við það, sem áður var, þá sé ég ekki annað en þar stefni til fulls ófarnaðar. Það er hreinn og beinn fíflskapur að gera ráð fyrir, að unnt sé að 90-falda eða 100-falda framlög ríkissjóðs til landbúnaðarins. En ráðh. hefir vonandi ekki átt við þetta, heldur hitt, hvað mikið væri yfirleitt óunnið að ræktun landsins. Þó get ég ekki neitað því, að mér finnst afar rík tilhneigingin hjá honum og flokki hans til að veita fé til landbúnaðarins, án þess að sjá fyrir því, að framtíðin hafi nokkurt gagn af því. Mér fannst hálfpartinn, að þegar hæstv. ráðh. drap á það, hvernig stj. hefir séð fyrir hag annara stétta en bænda, þá vildi hann láta í veðri vaka, að allar sanngjarnar kröfur frá hendi jafnaðarmanna hafi fundið náð fyrir augum Framsóknarflokksins. Þetta er afar fjarri sanni. Það hefir ekki nema örlítið brot af þeim gengið fram. Jafnvel mál, sem ómögulegt er að skilja, hvers vegna fulltrúar bænda geta verið á móti, hafa verið drepin. Ég held ég verði að nefna nokkur af þessum málum, til áminningar hæstv. ráðh. Það er nú nýbúið að fella hér í 4. eða 5. sinn frv. um forkaupsrétt kaupstaða að hafnarmannvirkjum. Mér er alveg óskiljanlegt, hvað stjórnarflokkurinn hefir á móti þessu. Það getur ekki orðið til tjóns fyrir nokkurn mann, en til þess að fyrirbyggja brask með fasteignir, sem á að nota sameiginlega fyrir íbúa kaupstaða og kauptúna. Þá er frv. um bann gegn næturvinnu, sem er alveg hliðstætt við vökulögin fyrir togarana. Þetta frv. hefir stjórnarflokkurinn hvað eftir annað fellt í deildinni. Ekki skil ég, hvað í þessum lögum gæti verið andstætt hagsmunum bænda; það er eingöngu ráðstöfun til að vernda heilsu verkamanna, eins og á sér stað víðast í hinum síðaða heimi. Þá vil ég nefna einkasölu á lyfjum. Það orkar ekki tvímælis, að verð á lyfjum er úr hófi hátt og engin trygging fyrir gæðum þeirra. Þessu þarfa máli var vísað frá á síðasta þingi með hinni ömurlegustu dagskrárómynd, sem ég hafi komizt í kynni við. Framsóknarmenn voru þar að verki. Sjúklingarnir eru skattlagðir til gróða fyrir lyfsalana. Till. um alþýðutryggingar hefir hrökklast hér þing eftir þing. Ég vonast þó til, eftir ummælum hæstv. ráðh. nú, að hann hafi þau áhrif á sinn flokk, að till. gangi nú loks fram. Enda fæ ég ekki séð, að það skaðaði bændaflokkinn. Fyrir liggur nú frv. um það, að Siglufjörður verði gerður að sérstöku kjördæmi. Væri það ofurlítil bót á því ranglæti, sem nú er framið með kjördæmaskipuninni. En Eyjafjarðarsýsla skal eftir sem áður halda sínum tveim þingmönnum fyrir sveitirnar, svo ekki þurfa bændur að óttast þetta. Þá er frv. um 8 stunda vinnudag í verksmiðjum. Ekki get ég séð, að það sé bændum til miska að setja lög um þetta, og ekki kostar það neitt fé úr ríkissjóði. Í fyrri flutti ég frv. um að fella niður 15% verðtoll af fatnaði og óbreyttum vefnaðarvörum. Nú er 18–20% tollur lagður á allan nauðsynlegan fatnað fátæks fólks í landinu, þegar vörutollur er talinn með. Ekki var við þetta komandi, og var þó bent á annan tekjustofn í staðinn, tóbakseinkasölu og 25% viðauka á tekju- og eignarskatti. Bændur hefðu notið góðs af þessari tollalækkun og verkalýður kaupstaðanna. En Framsókn vildi ekki. Fjöldamörg þing áður en ég kom og eftir það hafa sífelldar breytingar verið bornar fram við fátækralögin. Tvennt var gert að aðalatriðum, að fella niður sveitarflutning, sem er einhver allra svívirðilegasti bletturinn á okkar löggjöf, og að fátækrastyrkur, þeginn vegna óviðráðanlegra ástæðna, svo sem sjúkleika, elli, slysa, atvinnuleysis eða ómegðar, verði ekki látinn varða mannréttindamissi. Ekkert hefir orðið ágengt, nema að því er snertir kosningar í málefnum sveita og kaupstaða. Enn þann dag í dag er það ekki einungis leyfilegt, heldur skylt að lögum ef krafizt er, að flytja fólk sveitarflutningi frá einu landshorni til annars. Ég flutti í fyrra svokallað hýðingarfrv., um bann gagn líkamlegum refsingum, sem ég taldi til bóta, og sjálfur fræðslumálastjórinn mælti mjög eindregið með frv. Ég fæ ekki séð, að það myndi skaða bændastéttina neitt sérstaklega að samþ. slíkt frv. Ekki fékkst það. Frv. fluttum við um takmörkun á sölu veiðarfæra, sem gerð eru upptæk af togurum, sem sektaðir eru fyrir landhelgisbrot. Varla er gott að sjá, að slík takmörkun geti orðið til miska fyrir landbúnaðinn, en erfiðara yrði þá fyrir landhelgisbrjóta að taka strax til sinnar fyrri iðju að skafa bátamið sjómanna. Ekki vildi Framsókn þetta. Í fyrra fluttum við jafnaðarmenn till. um að rannsaka hag og rekstur togaraútgerðarinnar á undanförnum árum. Það hefði átt að vera samvinnumönnum áhugamál að láta þessa rannsókn fara fram, til þess að vita, hvort ekki væri hægt að finna heillavænlegra skipulag og þjóðnýtara en verið hefir til þessa. Þetta sá það ágæta blað Tíminn, og flutti skörulega grein um málið og krafðist rannsóknar eins og við. En flokkur hæstv. ráðh. sá enga ástæðu til þessa samt sem áður. Það hefði þó verið verkefni fyrir þá að athuga, hvort ekki mætti koma við samvinnurekstri á þessari atvinnugrein og fá á þann hátt betri úrlausn þessa mikilvæga atvinnumáls en fundizt hefir á undanförnum árum. Rannsókn gat að minnsta kosti ekki skaðað neitt; ekkert var ákveðið endanlega með rannsókn einni. En Framsókn vildi enga, alls enga rannsókn, þrátt fyrir öll gífuryrðin um stórkapítalistana í höfuðstaðnum. Þing eftir þing höfum við flutt frv. um veðlánasjóð fiskimanna, til þess að þeir komist hjá að selja fisk sinn fyrir það verð, sem þeim er skammtað. Ekki hefir það fundið náð fyrir augum Framsóknar, og hjálpuðum við þó til við afgreiðslu laganna um Búnaðarbankann. Þá má nefna verkkaupsveð, til þess að koma í veg fyrir, að verkamenn séu sviknir um kaup sitt. Ekki fann það heldur náð fyrir augum stjórnarflokksins. Þetta frv. var flatt í hv.Ed., en steindrepið við 1. umr. Við höfum flutt frv. til laga um opinber reikningsskil hinna stærri hlutafélaga. Það náði ekki fram að ganga. Framsókn vildi ekki. Öll þessi mál, sem ég hefi drepið á, eru sumpart réttarbætur og sumpart beinlínis hagsmunamál alþýðu. Ekkert af þeim málum kostar ríkissjóð fé og ekkert þeirra getur orðið til miska bændastétt landsins. Og víst er um það, að full var þörf þess fyrir verkamenn í kaupstöðum að fá þær réttar- og hagsbætur, sem í þessum frv. felast. En hæstv. stj. og flokkur hennar hafa ekki verið glögg skyggn á þörf þeirra. Þó mun það vera svo, eftir því sem ég bezt veit, að hæstv. stj., sérstaklega hæstv.forsrh., hefir tjáð sig velviljaðan mörgum af þessum málum, og ég efast ekki um, að hann meini það. En svokallaður velvilji hans stoðar lítið, ef ekki er sá manndómur í honum, að hann fylgi málunum eftir hjá flokki sínum. Skylda hvers góðs drengs er að berjast fyrir framgangi þeirra mála, sem hann telur til þjóðarheilla. Ég skal ekki að þessu sinni fjölyrða neitt um svör hæstv. ráðh. við þeim 10 atriðum, sem hann kallaði eldhúskaflann í ræðu minni, enda hefi ég drepið á nokkur þeirra óbeinlínis. En ekki get ég leitt hjá mér að svara því, sem hann sagði um kjördæmaskipunina. Ég spurði, hvort stj., sem telur sig fylgja lýðræði og viðurkennir, að mjög sé misjafnað rétti manna nú í þessu efni, vildi ekki gera ráðstöfun til að bæta úr þeim ójöfnuði. Svar hans var, að það væri hróplegt ranglæti að breyta kjördæmaskipuninni í það horf, að höfðatalan réði. Þetta er einhver sú fáránlegasta og ósvífnasta yfirlýsing, sem ég hefi heyrt. Hæstv. ráðh. taldi það hróplegt ranglæti að breyta kjördæmaskipuninni á þá leið, að höfðatalan yrði látin ráða. Við hvað vill ráðh. miða, ef ekki höfðatöluna, þ. e. fólksfjöldann. Vill hann miða við flatarmál héraða, peningaeign bænda eða framsóknartrú? Mér er ekki kunnugt um annað, en að um kosningarrétt manna sé farið eftir höfðatölu kjósenda í öllum lýðfrjálsum löndum, nema þar sem gamlar venjur viðhalda svipuðu ranglæti og viðgengst hér á landi. Að láta kjósendur á Seyðisfirði hafa sexfaldan atkvæðisrétt á við kjósendur í Reykjavík er hið hróplegasta ranglæti. Ástæðan, sem hæstv.forsrh. færði til stuðnings sinni skoðun var sú, að vaxtarbroddur þjóðlífsins ætti að vera í sveitunum, og að bændur ættu að halda sinni aðstöðu til að hafa fleiri fulltrúa á Alþingi en eðlilegt er eftir höfðatölu, til þess að efla landbúnaðinn með auknum fjárstyrk og fríðindum frá þjóðfélaginu. Þetta er ranglæti gagnvart öllum öðrum stéttum, tvöfalt ranglæti. Fyrst að svipta þær stjórnarfarslegum rétti og síðan í skjóli þessa að taka af sameignarsjóði þjóðarinnar framlög til einnar stéttar á kostnað allra hinna. Engin ástæða er til að láta bændur hafa óeðlilega háa fulltrúatölu í þinginu, því að það hefir ekki verið tekið stirðlega í landbúnaðarmálin af þingfulltrúum annara stétta, þvert á móti. Ég ætla, að hæstv. ráðh. hafi sagt, að á næstkomandi 10 árum myndi fólksstraumurinn beinast út í sveitirnar, og að eftir þann tíma mundi verði komið fullt jafnvægi á fólkstöluna í kjördæmunum, svo að sveitakjördæmin gætu haldið sínum meiri hluta eftir sem áður. Mér þykir þetta ekki trúlegt, en þótt svo færi, breytir það engu. Bændur fengju þá eftir till. okkar af sjálfu sér fleiri þm. Ég held ég sleppi því að mestu að minnast á Íslandsbankamálið nú. Hæstv. stj. hallaðist að nauðsynjalausu á þá hlið, sem síður skyldi, áður því máli lauk, með því að taka á ríkissjóð og Útvegsbankann meiri hlutann af tapi Íslandsbanka. Ég held, að ég hafi svo ekki fleira að segja við hæstv.forsrh., nema að ég þakka honum fyrir hinar hlýju óskir hans í minn garð um velgengni við næstkomandi landskjör, sem nú fer í hönd. En ég veit að verk hans veita mér meiri stuðning en óskirnar þessar. Hæstv. ráðh. verður að una því, þó að við jafnaðarmenn græðum ekki síður á syndum hans en Íhaldsins, og drögum atkv. frá hans flokki. Að lokum vil ég aðeins segja það um ræðu hæstv. ráðh. sem heild, að öðru leyti en því, sem snertir ágreining okkar um landbúnaðarpólitík stj., kjördæmaskipun o. fl., sem ég hefi nefnt, að ræðan virtist bera vott um góðan hug og velvild ráðh. til ýmsra þjóðþrifamála og umbóta. En hæstv. ráðh. má þó ekki láta sér nægja að tala hlýlega um þessi mál. Hann verður að gera eitthvað. Ráðh. er settur í þá stöðu til að koma því í framkvæmd, sem hann telur til gagns. Því miður hefi ég minni trú á framkvæmdum ráðh. en góðum áformum. Varalið Íhaldsins, flokksmenn ráðh., reyna sjálfsagt hér eftir sem hingað til að gera sig kámuga af umbótastarfsemi. Og ráðh. hefir oft beygt sig fyrir þeim. Er hæstv.dómsmrh. genginn af fundi? Ég kem ekki auga á hann hér í deildinni, en við hann ætla ég að mæla nokkur orð. Það hefir viljað svo einkennilega til, að við höfum báðir rætt mikið um sama málið, án þess að hann hafi nokkuð svarað mér beinlínis. Ég hygg, að við höfum skýrt málið til fulls sameiginlega. Ég lét þess getið í fyrri ræðu minni, að það væri einkennileg háttsemi af hæstv. ráðh. að flytja á þremur þingum sama frv., um eftirlit með loftskeytum til togaranna, sem hann vill láta líta út fyrir að honum sé áhugamál, og að minnsta kosti er gott mál og gagnlegt, en nú á þessu þingi er það drepið af flokksmönnum hæstv. ráðh., nokkrum varaliðsmönnum Íhaldsins í Framsóknarflokknum. Ég drap á þetta sem sönnun þess, að þetta mál væri aðeins notað sem agn fyrir kjósendur, þar sem stjórnarflokkurinn hirti ekkert um að styðja málið í þinginu; og nú hefir hæstv.dómsmrh. sjálfur staðfest þessa ályktun mína með þeim orðum, sem hann lét falla um afdrif frv. En þau voru eitthvað á þessa leið: Ég býst við að ég græði á því, að ég hefi sýnt góðan vilja og viðleitni í þessu máli. Hér verður ekki um villst, hæstv. ráðh. býst við að kjósendur meti þessa viðleitni hans og kjósi hann fyrir, þó flokksmenn hans drepi frv., það finnst honum skipta minna máli og vera næstum aukaatriði. Málið á sýnilega aðeins að vera kosningamatur. Varalið Íhaldsins í Framsóknarflokknum mun drepa það enn, og þannig má halda áfram að nota það þing eftir þing, sem sönnun fyrir góðri viðleitni ráðh. og vonzku Íhaldsins. Hæstv. ráðh. sagði, að togarafélögin, sérstaklega Kveldúlfur, berðist ákaft á móti þessu frv. og vildu ekki, að það yrði að lögum, enda hefðu þau ástæðu til þess. Og svo gera flokksmenn ráðh. það togarafélögunum til geðs að drepa frv. Ég held, að það sé ekki hægt að fá gleggri staðfestingu en þetta er, fyrir því, sem ég hefi sagt um hlutverk og aðstöðu varaliðsins í Framsóknarflokknum. Hæstv. dómsmrh. talaði nokkuð um áfengismálin út af ræðu minni og hv.þm. Borgf. Sagði hann réttilega, að í Morgunblaðinu hefði verið skrifaðar verri og svæsnari greinar um það mál heldur en í Tímanum, og þrátt fyrir þá grein sína, sem alltaf væri vitnað til, þá væri langt bil á milli hennar og þeirra rótarlegu greina, sem Morgunbl. hefði flutt um áfengismálin. Ég hélt nú, að hæstv. ráðh. vildi taka sér eitthvað sæmilegra en Mbl. til samanburðar, og að hann mundi ekki miklast af því, þó að hann stæði Morgunbl. framar að rithætti. Hæstv. ráðh. var upphaflega mótfallinn kröfum Spánverja. En nú virðist mér það vera meining hæstv. ráðh., að hann vilji ekki leggja út í þá glæfrapólitík að leita eftir því, hvort fáanlegar eru breytingar á samningnum við Spánverja. Þetta fæ ég ekki skilið. Það er sitt hvað að segja samningnum upp, eða að leita eftir því, hvort unnt er að fá honum breytt, t. d. þannig, að fækka megi útsölustöðum vinanna o. s. frv. Það er hreinasta fjarstæðu að nefna slíkt glæfrapólitík. Við getum boðið Spánverjum ívilnanir í tollkjörum á öðrum vörum, t. d. salti, ávöxtum og ýmiskonar iðnaðarvörum, sem við kaupum af þeim, og fjárhagslega mundu þeir hafa meira upp úr því heldur en vínsölunni. En setjum nú svo, að þetta væri glæfrapólitík. Var það þá ekki líka glæfrapólitík, þegar hæstv.dómsmrh. krafðist þess áður sem þm. af íhaldsstj., að hún legði niður ýmsa útsölustaði vínanna. Nema að hann þá hafi aðeins gert það til þess að sýna þjóðinni hina góðu viðleitni sína. En vafasamt er, að sú viðleitni komi honum að haldi nú. Hæstv. ráðh. má gæta þess, að tekin er að dofna sú tiltrú, sem þjóðin hafði fengið á áformum hans í þessu máli. Veldur því aðgerðarleysi hans síðan hann komst að völdum, til þess að draga úr vínsölunni í landinu. Í þessu sambandi vil ég gera þá fyrirspurn, hvort að Hótel Borg hafi fengið vínveitingaleyfi. Ég geri ráð fyrir, að það sé alveg ónauðsynlegt með tilliti til Spánarsamninganna. Ég hefi heyrt sagt, að það vínveitingaleyfi, sem eigandi að Hótel Ísland hafði, hafi fallið niður þegar hann dó, og ekki fylgt með í sölunni. Hér er um beina aukningu að ræða frá því sem áður var, stærra húsnæði og þess vegna meiri vínsölu. Þá vil ég víkja lítið eitt að ræðu hv.þm. Mýr. Ef ég þekki rétt blaðið Tímann og málstúlkun Framsóknarflokksins, þá býst ég við, að bráðlega komi grein í Tímanum undir þessari fyrirsögn: Kenning Bjarna Ásgeirssonar í vaxtamálinu, og önnur, sem héti: Kenning Bjarna Ásgeirssonar um hlutverk miðflokka. Ég hlýddi á vaxtafræði hv.þm. með mikilli athygli, en sé ekki ástæðu til að víkja að þeim hluta ræðunnar nú, enda var þar lítið nýtt og ekkert, sem máli skipti. Hv. þm. talaði um tilverurétt milliflokka og taldi þeim margt til gildis, og aðallega það, að úti í löndum væru jafnaðarmenn orðnir milliflokkar á milli kommúnista annarsvegar og íhaldsmanna hinsvegar. Ég hefi ekki rætt þetta spursmál og fer ekki langt út í það nú. En ég álít, að í stjórnmálabaráttunni hljóti milliflokkarnir smám saman að þverra og líða undir lok. Ég hafði aftur á móti talað um samloðunarleysið eða sundrungina í Framsóknarflokknum. En að því vildi hv.þm. lítið víkja, enda er það mál honum viðkvæmt og nákomið. Þá talaði hann mikið um skipulagsmál og atvinnumál. Það kann að vera, að ég hafi ekki fylgzt vel með ræðunni, enda átti ég erfitt með að skilja suma kafla hennar. Hann kallaði Framsóknarflokkinn samvinnuflokk í skipulagsmálum, en bændaflokk í atvinnumálum, og talaði margt um skipulagsmál og atvinnumál. Ég verð að játa þá fáfræði mína, að ég skildi ekki þessa þjóðhagsfræði hv.þm. að telja skipulagsmálin óskyld og óviðkomandi atvinnumálum. Ég hefi álitið, að þetta tvennt yrði ekki aðgreint, hvort út af fyrir sig, skipulagsmál og atvinnumál. Því orðið skipulagsmál fjallar einmitt um skipulagið á atvinnumálum, verzlun, síldarútveg, landbúnaði o. s. frv. Kenning hv.þm. Mýr. í hagfræði er nýstárlegri en í vaxtamálunum. Hvort sem einn flokkur hefir samvinnu- eða samkeppnisskipulag á verzlun sinni og atvinnumálum, þá getur hann í báðum tilfellum verið bændafl. Hafi hv.þm. meint nokkuð af viti með þessu, þá hefir það farið fram hjá mér. - Hv. þm. lýsti ástandinu í sveitunum þannig, að þar væri róið upp á líf og dauða, og þess vegna væri rangt að telja eftir það fé, sem veitt væri til þess að rækta landið og bæta aðstöðuna í sveitunum. Ég held það sé ekki rétt, að þar sé róið upp á líf og dauða, fremur en fátæklingar gera, hvaða atvinnu sem þeir stunda. Ég hefi haft sérstaka aðstöðu til þess að kynna mér þetta við starf mitt í skattamálanefndinni. Í sveitum landsins og utan kaupstaðanna eru um 14 þús. gjaldendur til tekju- og eignaskatts, og miðað við fólksfjöldann er það hærri hundraðstala af íbúum en í kaupstöðum. Skatturinn, upphæðin, er að vísu mikið lægri í sveitunum en kaupstöðunum, því að hátekjumenn eru þar aðeins örfáir, en persónufrádráttur er þar jafn og í kaupstöðunum, 2500 kr. á hvert 5 manna heimili, en þetta eru mun lífvænlegri tekjur í sveit heldur en sama upphæð í kaupstað. Skattskýrslurnar sýna það líka, að eignirnar eru meiri í sveitunum, þegar miðað er við fólksfjölda, heldur en í bæjunum. Einhverntíma hafa þessar eignir safnazt. En ég viðurkenni fyllilega, að það eru nú að ýmsu leyti örðugri tímar fyrir landbúnaðinn en aðra atvinnuvegi. Það er ætíð svo, þegar verið er að breyta einhverri atvinnugrein í nýtt horf. Og það er það, sem nú er gert í sveitunum. Slíkt heimtar fyrst og fremst fé, mikið fé. Ég tel það ekki eftir þó að varið sé miklu fé til þess að breyta landbúnaðinum í það horf, sem nútíminn heimtar. En ég tel það eftir, að fé því, sem varið er til að rækta jörðina og til samgöngubóta, skuli vera úthlutað sem gjöfum til einstakra manna, án þess að þjóðfélagsaðstaða bænda í framtíðinni sé nokkuð bætt, og vísa ég um það efni til þess, sem ég hefi áður svarað hæstv.forsrh. Hv. þm. sagði, að með jarðræktinni væri aukið verðmæti landsins, sem er eign þjóðarinnar. Ef það væri rétt, þá þyrfti ekki út á það að setja. En það er ekki rétt. Jörðin er ekki eign þjóðarinnar, heldur tiltölulega fárra einstaklinga. Arðurinn af ræktun jarðarinnar og verðhækkun landsins rennur til þeirra, sem teljast eigendur jarðanna. Og þegar þeir svo selja jarðirnar dýru verði og flytja sig til kaupstaðanna, þá stinga þeir verðhækkuninni í sinn vasa, en láta notendur landsins borga sér afborgun og vextina af hinu hækkaða jarðaverði, sem hækkað hefir vegna opinberra umbóta. Hv. þm. sagði, að sú króna, sem gengi til þess að ræktalandið, gæfi vexti um aldir, og það er rétt. En vextirnir renna í vasa þeirra manna, sem eiga jarðirnar og selja þær, og hverfa þannig frá landbúnaðinum. Þeir eru verðhækkunarskattur, sem ábúendur verða að greiða um aldir. Hv. þm. talaði um, að áttaviti okkar jafnaðarmanna væri gallaður. Við gætum ekki viðurkennt, að til væru aðrar áttir í stjórnmálum en austur og vestur, suðrið vildum við ekki telja með áttum, en það væri átt Framsóknarflokksins. Ég skal ekki deila við hann um það, hver muni vera átt Framsóknarflokksins. Ég held satt að segja, að hann snúist í allar áttir áttavitans. Og hv.þm. er áreiðanlega að fara meir og meir til vesturs, á sveif íhaldsins, og er það leiðinlegt um svo ungan mann, að hann skuli sækja svo fast í sólsetursáttina. Ég uni mér vel við austrið. Hv. þm. kom með nokkrar athugasemdir um þjóðnýtingu og samvinnu. Grundvöllur samvinnustefnunnar er réttur eins og hann var lagður af forgöngumönnum félagsskaparins hér á landi, þar sem fjármagnið er ekki látið ráða, heldur þátttaka einstaklinganna í félagsskapnum. Slík samvinna er einmitt einn þáttur í þjóðnýtingunni, eða grein af henni, og hana geta jafnaðarmenn vitanlega aðhyllzt. Ríkisrekstur er ennfremur önnur tegund af þjóðnýtingu, en venjulega er þessu ruglað saman í riti og ræðum af þeim, sem lítið skyn bera á félagsmál og halda, að ekkert sé þjóðnýting nema hreinn ríkisrekstur. Hv. þm. Mýr. lauk máli sínu með því að lýsa því yfir, að hann hefði ekki meint neitt ljótt með því, sem hann var að tala um kámið, sem hann hefði fengið af jafnaðarmönnum. Sagðist hann hafa átt við stjórnmálakámið almennt frá báðum andstöðuflokkum Framsóknar. Hann tók það nú fram, að þó að almenningur skildi ekki þessa aðstöðu Framsóknarflokksins, að vera stundum með íhaldinu og stundum með jafnaðarmönnum, þá verkuðu þau mök á víxl, til að hreinsa af Framsókn kámið af hinum flokkunum. Áhrifin úr austri yrðu til þess að upphefja áhrifin úr vestri. Þó að þessi grautargerð hv.þm. sé lítt skiljanleg og gefi helzt í skyn, að flokkur hans geti ekkert gert, þar sem hann stöðugt er „undir áhrifum“, sem upphefja hvert annað, þá er það þó víst, að þetta er allt annað en það, sem kom fram í ræðu hans áður hér í deildinni, og bendir það á, að hv.þm. sé nú farinn að iðrast oflátungsháttarins og gífuryrðanna. Það var skrítin samlíking hv.þm. um Framsóknarflokkinn og mjaltakonurnar, og ekki í góðu samræmi við það, sem kom fram í fyrri ræðu hans. Þar var svo að heyra, að jafnaðarmenn hefðu mjólkað Framsókn, en með samlíkingunni virðist hv.þm. hafa snúið þessu við, því að nú telur hann, að Framsókn mjólki bæði Íhaldsflokkinn og Alþýðuflokkinn. Ég hélt að þetta væri á annan veg samkv. þeim eftirtölum, sem hv.þm. hafði um stuðning Framsóknar við umbótamál jafnaðarmanna. Samlíkingin virðist því aðeins geta verið rétt, ef hún á við hann einan og hv.þm. viðurkennir, að sú mynd sem hv. 2. þm. Reykv. gaf af honum, sé sannleikanum samkvæm, þar sem hann lýsti því, hversu hv. þm Mýr. æti til skiptis úr jötum Íhalds og Framsóknar, og væri á stöðugum hlaupum á milli þeirra á víxl. Ef hv.þm. vill heldur kalla þetta t. d. að sjúga til skiptis spena Íhalds og Framsóknar, þá má hann það mín vegna. Og þá er eðlilegt, að honum sé þörf þvottarins. Ég er satt að segja í stökustu vandræðum með að svara hv. 2. þm. G.-K. Hann las upp með miklum fjálgleik sama kaflann úr Njálu, sem ég hafði lesið upp, kaflann um orðaskipti þeirra Snorra goða og Flosa. Og mér skildist hv.þm. álíta það, að þeir, sem nú léku hlutverk þeirra liðsmanna Flosa værum við jafnaðarmenn. Ég skal aðeins svara hv.þm. því, að eftir þeim kafla, sem hann las upp, höfðu þessir menn, Þorvaldur kroppinskeggi og Kolur verið í liði Flosa, en við jafnaðarmenn höfum aldrei verið íhaldsmenn og verðum það aldrei.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það var í fyrravor, þegar hann var hér á ferðinni sænski flugmaðurinn, að það flugu ýmsar sögur um tilraunir hans til að komast héðan í burtu, og ein var sú, að í eitt skipti var vélin svo afturþung, þegar hann fór, að hann varð að snúa aftur. - Mér finnst, að hvað þessar eldhúsdagsumr. snertir, þá hafi þessi eldhúsdagur orðið á annan veg en sænska flugvélin, ekki afturþungur, heldur mjög afturléttur. Í upphafi var mokað allmikið fyrir mínar dyr, en nú upp á síðkastið hefir mjög fátt hrotið að mínum dyrum. Af þeim mörgu ræðum, sem fluttar hafa verið síðan ég flutti síðustu ræðu mína, hefir hv. 1. þm. Reykv. helzt vikið nokkru að mér, en um ræðu þess hv.þm. er það að segja, að í fyrsta lagi á hún ekki sem bezt við hér, í öðru lagi er hv.þm. dauður og í þriðja laga stillti hann miklu meira í hóf sínum ummælum um mig en ætla mætti, svo að ég sé enga ástæðu til að víkja að hv.þm. aftur. Um þá ræðu, sem hv.þm. Ísaf. hinsvegar hefir flutt hér, vil ég segja það, að í hans ræðu voru mörg einstök atriði, sem ég vildi frekar tala við hann um og gera grein fyrir þeim mismunandi skoðunum, sem ríkja okkar í milli. En nú er mjög áliðið nætur og hinsvegar af því, að ég lít svo á, að flest þau deilumál séu svo vaxin, að ekki sé rétt að halda uppi í sambandi við fjárl. umr. um þau, heldur sé réttara að deila um þau hjá fólkinu, þar sem við, eins og aðrir forgöngumenn flokkanna, munum heyja baráttu um landskjörið, vil ég ekki tefja þessar eldhúsdagsumr. með því að ræða þau við hv.þm. Ég vil aðeins taka það fram, að það eru mörg atriði í ræðu hv.þm., sem ég er honum ósamþykkur um, og mun síðar gefa mér tækifæri til að ræða við hann um á þeim vettvangi, sem mér þykir betur til fallinn.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson ) Ég hefi skrifað hjá mér lítillega úr ræðum tveggja þm., hv. 2. þm. G.-K. og hv.þm. Dal. Ég verð náttúrlega stuttorðari nú, þegar svo er mjög liðið á tímann, heldur. en annars. Þó eru hér nokkur smáatriði, sem ég verð að víkja að. Hér um bil öll ræða hv. 2. þm. G.-K. var, eins og við mátti búast frá honum, ekki rök eða um málið sjálft, heldur persónuleg fúkyrði í minn garð. En þó fór nú, eins og jafnan hefir orðið er við höfum deilt, að þegar hv.þm. hafði fengið fyrstu hríðina frá mér, þá kom fram þolleysi hans og þrekleysi, og er hann þá líkastur því, sem drykkjumenn gerast daginn eftir ölæði. Hv. þm. minntist á hið svokallaða Jóns Auðuns mál, og tók það sem dæmi, að í því máli hefði Magnús heitinn. Kristjánsson lýst yfir persónulegri andúð til mín. Í hinu alræmda hneykslismáli út af Hnífsdalssvikunum voru alls engin samtök í Framsóknarflokknum. Flokkurinn var meira að segja þrískiptur um málið, og þótt Magnús heitinn Kristjánsson liti með meiri mildi á mál Jóns Auðuns en sumir aðrir í okkar hópi, þá var engin sneið í hans orðum til flokksbræðra hans. Það sæti líka illa á hv. 2. þm. G.-K. að bera brigður á samlyndi okkar, því að við höfðum starfað saman nálega tug ára, og höfðum, meira að segja, staðið mjög fast saman, ekki sízt á móti ofsa og heimskuflani þessa hv.þm., og enginn maður hafði meiri fyrirlitningu á allri frammistöðu þessa hv.þm. en einmitt Magnús Kristjánsson. Vil ég í því sambandi sérstaklega benda á það, að í landsverzlunarmálinu voru þessir tveir menn í fullkominni andstöðu. Magnús heitinn Kristjánsson barðist fyrir því, að brjóta niður óheilbrigt skipulag og bjarga verzlunarmálum landsmanna inn á heilbrigðari leið, en enginn hafði verið honum ósvífnari, yfirlætismeiri og verri  Það er þess vegna mjög óviðeigandi, þegar hv. 2. þm. G.-K., sem við höfum báðir barizt á móti, notar sér það, að Magnús Kristjánsson er dáinn, til þess með falsi og ósannindum að halda því fram, að um klofning hafi verið að ræða okkar í milli. Hv. þm. kom svo að veitingu Keflavíkurhéraðs og sagði, að sá maður, sem stjórnin veitti þetta embætti, m. a. af því, að hans umsókn var hin eina, sem henni barst í hendur á sæmilegan hátt, væri ágætismaður. Hv. þm. bar ekki fram neinar skynsamlegar ástæður, en sagði þó, að fólkið væri allt á móti þessum lækni, Sigvalda Kaldalóns. Það er ekki meira á móti honum heldur en það, að þegar uppreistarstjórn læknanna vildi reyna að fá meðmæli handa hinum mjög svo trúa Íhaldsmanni, Jónasi Kristjánssyni lækni, þrátt fyrir þann mikla stuðning, sem þm. kjördæmisins hefði átt að geta veitt, þá bar það engan ávöxt. Það var reynt að fá þessi meðmæli hjá oddvitunum, en það er ekki sjáanlegt annað en að þeir hafi neitað, að minnsta kosti er það, að svo lítið hefir fengizt upp úr því, að stuðningsmenn Jónasar Kristjánssonar lögðu þau aldrei fram. Viðvíkjandi Helga Guðmundssyni lækni er það satt, að hann talaði um það við mig, að hann vildi fá embættið, en svo kom aldrei nein umsókn frá honum, því að hann var kúgaður til að senda hana ekki til stjórnarinnar beina leið. Líka hefði hann getað fengið stórmiklar undirskriftir frá fólki í Keflavík, en hann sagði, að sér hefði líka verið bannað það, og svo, þegar Helgi Guðmundsson sendir umsókn sína til Læknafélagsins, stingur það henni undir stól, svo að hún kemur aldrei stjórninni í hendur. Helgi Guðmundsson er þannig settur, að honum er bannað að sækja til stjórnarinnar og hann verður að hindra það, að fólkið láti í ljós þann vilja sinn, að það vildi gjarnan fá hann fyrir lækni, og svo er hann hundsaður af þessu nýja veitingarvaldi læknaklíkunnar. Svo fyrst eftir að Sigvalda Kaldalóns er veitt embættið, þeim eina, löglega umsækjanda, þá er það að nokkrir íhaldslæknar, góðvinir hv. 2. þm. G.-K., úr hópi uppreistarmanna, segja: Nú vitum við það, að þarna er kominn maður, sem við ekki viljum hafa, nú skulum við eyðileggja hann, eta upp allar hans aukatekjur, með því að senda tvo lækna suður með sjó, svo að hann verði að hrekjast úr umdæminu. Þegar svo það kemur í ljós, að Sigvaldi læknir er mjög ánægður með að vera þarna í einu stærsta sjóþorpinu hér um slóðir, og þegar Helgi Guðmundsson er rólegur í Keflavík og hefir þar nóg að bíta og brenna handa stórri fjölskyldu, þá fara læknarnir í klíkunni að hugsa um að flæma hann burtu í þeirri drengilegu von, að heilsa Sigvalda sé ekki nógu sterk til að þola öll ferðalög héraðsins. Einn af þessum læknum er Niels Dungal, sem er maður nokkuð líkt skapi farinn og hv. 2. þm. G.-K., óstilltur og ofsamenni í lund og grunnhygginn. Hann hefir borið það fyrir rétti, að það sé rangt af læknum í Reykjavík að vitja sjúkra manna í Keflavíkurhéraði meðan læknaklíkan haldi því banni, nema lög mæli öðruvísi fyrir. Ef t. d. Magnús Jónsson, bæjarfógeti í Hafnarfirði, hefir ekki gefið út fógetaúrskurð um, að það sé skylda Dungals að liðsinna veikum manni í Hafnarfirði, þá vill hann ekkert gera. Svo mikið er þeirra „brutalitet“, að þeir telja víst ekki annað en fógetaúrskurð nægilega skipun til þess að verða að liði veikum manni úr bannsungnu héraði. Og það lítur helzt út fyrir, að hv.þm. sé sama um það, þótt þessi grimmd, sem ekki á sinn líka, sé undirbúin og skipulagsbundin við kjósendur hans. Svo kemur það jafnvel fram, að sumir meiri háttar menn meðal lækna í Reykjavík, fara að reyna að flæma Helga Guðmundsson burtu úr Keflavík í því skyni einu að gera héraðsbúum erfiðara fyrir um heilbrigðismál sín. Ef nokkurntíma hefir verið til sorgleg saga fáráðrar stéttar, þá er það sagan um sókn og ósigur læknaklíkunnar í Keflavíkurhéraði. Þá kem ég að kafla, sem snýst alveg persónulega um mig, og sem hv.þm. var svo elskulegur að játa hér, að það, sem hefði alvarlega verið borið á hann áður og sem menn vissu að var rétt, þótt ekki hafi það verið stutt af vitnum, nefnil. að persónulegur ofsi hans og hatur á mér á sér engin skynsamleg takmörk. Hv. þm. var að tala um það, hve dæmalaust gott hefði verið að vera hér þegar ég var veikur, eitthvað á fjórðu viku, sagði, að það hefði verið eins og það hefði átt að vera og óskaði, að það hefði ekki aðeins verið þrjár vikur eða mánuð, heldur vildi hann líka, að eitthvað kæmi fyrir, sennilega framhald af veikindum mínum, svo að ég væri endanlega burtu af þinginu. Hv. þm. smjattaði á því, hve þingið hefði verið sérlega ánægjulegt við það, að ég var burtu. Ég býst ekki við, að það hafi nokkurn tíma nokkur áhrif á heilsu mína, hverjar óskir hv.þm. ber í brjósti til mín, en það mun samt vera alveg óvanalegt, að hatur manna og hræðsla við pólitískan andstæðing sé svo, að þeir óski opinberlega honum til handa veikinda og andláts fyrir aldur fram. En þetta kemur alveg heim við það, sem hv.þm. hefir alltaf verið að tæpa á; hv.þm. skrökvaði því upp á tvo fjarstadda menn, skipstjórana á Þór og Óðni, að þeir vildu láta drepa mig, en dró svo að vísu inn seglin með því að segja, að þeir vildu láta drepa mig pólitískt. Ekki var þetta mjög smekklega talað, en ennþá ósmekklegra var það þó eins og hv.þm. sagði það upphaflega. En þetta er í raun og veru ekki svo ósennilegt, þegar maður athugar það, hvaða ráðum hv.þm. hefir beitt til þess að losna við mig af hinum pólitíska vígvelli; hv.þm. hefir ekki búizt við, að hægt yrði að fella mig á verkum mínum, og þess vegna er það æfinlega persónulegt hatur, rógur og ósannindi, sem hv.þm. beitir gagnvart mér. Hv. þm. hefir ekki getað haldið því fram með rökum, að ég hlyti að tapa trausti hjá kjósendum þessa lands. Nei, það hefir verið rógur og níð, sem hv.þm. hefir beitt, en allir skynsamir menn sjá í gegnum slíkt, og það er ástæðan til þess, að honum hefir gengið svona illa þessi starfsemi, sem honum er svo kær, því að hv.þm. vill losna við mig með illu eða góðu. - Svo þegar hv.þm. og fylgilið hans var að reyna ýmislegt, sem þeir vonuðu að gæti komið því til leiðar, að það tækist að koma mér út úr þinginu nú fyrir jól í vetur, þá var það haft eftir þessum hv.þm., að það þyrfti að finna upp einhver þau ráð, ill eða góð, sem gerðu það að verkum að ég hyrfi. Ég segi ekki, að hv.þm. eða vinir hans hafi verið að hugsa um að losa sig við mig með morðkuta eða skammbyssu, en þó var það svo, að þeir voru ekki óglaðir yfir því, sem einn Íhaldsmaðurinn sagði, þegar hann las um viðskipti þeirra við mig í vetur, og varð honum að orði: Því drepa þeir ekki manninn hreinlega? Honum blöskraði svo aðferðin, sem flokksmenn hv.þm. beittu gagnvart mér. Þegar hv.þm. fer að dylgja um það, að ég sé óreglumaður með vín, verður það í meira lagi broslegt úr hans munni, þm. sem sagði um sjálfan sig á fundi í Borgarnesi þessi frægu orð: Fullur í dag og fullur í gær. Í hitteðfyrra lék hann flónið á fundinum á Hvammstanga og Blönduósi. Þar fór hann úr treyjunni og óð elginn á skyrtunni. Honum gengur bezt að ná hylli áhorfenda í litlum þorpum, þar sem er töluvert af iðjulausum slæpingjalýð til að bergmála hinar dvergvöxnu hugsanir þm. Annars er hv.þm. óhætt að reyna áfram að telja fólki trú um, að ég sé drykkjumaður, að ég lifi á eitri, að ég sé geðveikur, að skipstjórar varðskipanna vilji að ég sé ráðinn af dögum. Því meira af frómum óskum af því tægi, því öruggara er fylgi mitt í landinu og því rótgrónari fyrirlitnig allra dugandi manna á andstæðingum eins og hv. 2. þm. G.-K. Veturinn 1928 var ég að undirbúa löggjöf fyrir menntaskólana. Ég taldi gagnlegt að kynnast nokkuð ensku skólafyrirkomulagi til hliðsjónar við löggjöfina, og fór því utan og dvaldi í Englandi nokkurn tíma. Ég ætla nú ekki að tala um það, hve drengilegt það var að nota þessa för til árása á mig, allra helzt af því fólki, sem stóð að þessum menntastofnunum, sem átti að bæta. En meðan ég er erlendis, þá er sú frétt sett af stað, og dreift út með miklum hraða, að ég væri orðinn heilsulaus, geti ekki sofið, hafi jafnvel orðið að fara á spítala í Englandi, og liggi þar fyrir dauðanum. Menn voru jafnvel farnir að hringja heim til vandamanna minna til að spyrja um þetta. En fjöðrin, sem varð að hænu, var sú, að ég hafði sagt við Guðmund Sveinbjörnsson skrifstofustjóra á bryggjunni, um leið og ég kvaddi hann, að ég hefði sofið lítið í tvær nætur, eins og satt var, því að ég hafði verið að afgreiða erindi vegna burtveru minnar. En af því að einhverjar frómar íhaldssálir heyrðu þetta, var sú saga búin til, að ég væri orðinn veikur og þyrfti að fara út á sjó til að sofa. Þessar brennandi óskir íhaldsmanna um það, að ég yrði veikur hafa ekki ræzt fyrr en í vetur, er ég, í fyrsta skipti á æfinni, lá nokkurn tíma í kvefi og hálsbólgu. Enda var þá fögnuðurinn íhaldsherbúðunum svo mikill, að hv. 2. þm. G.-K. hefir fært á Alþingi opinberar þakkarfórnir fyrir veikindi mín. En nú hefir þó rógurinn um mig gengið svo langt, að jafnvel hv. 2. þm. G.-K., sem hefir breitt út um landið þær sögur, að ég væri óhófsmaður á eiturnautn, er nóg boðið, af því að hann sér, að ég muni meira græða en tapa á þessum níðingsverkum samherja hans. Á einum stað vék hv.þm. nú á annað atriði, sem ég vil nú snúa mér að að lokum. Hann viðurkenndi, að það hefði verið rétt hjá mér í svari mínu til hv.þm. Dal., að sjálfstæði þjóðarinnar væri hætta búin, ef stjórnmálamennirnir kynnu sér ekki meira hóf en á Sturlungaöld. Ég hafði sýnt fram á, að allt þetta nýja sjálfstæðisglamur væri innantómt og ímyndað þvaður um hættu þá, er oss stafaði af Dönum, og vegna þessarar hættu þættust nú þessar gömlu íhaldshetjur ætla að koma þjóðinni til bjargar. Nú vita það allir, að Danir hafa á engan hátt misnotað þegnrétt sinn hér, og því er ástæðulaust með öllu að vera með nokkur ónot í garð Dana. Mgbl. og hv. 3. landsk.þm. hafa skrökvað upp á sambandsþjóðina og gert sýnilega tilraun til þess að rægja sambandsþjóðirnar saman með því að básúna hina dönsku hættu, sem enginn annar hefir séð. En ef Danir færu eitthvað að hugsa sér til hreyfings hér á landi, þá yrðu hinir dansk-íslenzku „bastarðar“ í Íhaldsflokknum lítilsvirði í baráttunni, og ekki myndi þjóðinni koma hjálpin frá hinum gömlu innlimunardátum og fjendum íslenzka fánans, né heldur frá leppunum fyrir Shell-félagið. Rótlausir og föðurlandslausir „spekúlantar“ myndu ekki bjarga landinu úr þeirri hættu. Nei, það er miðstéttin, hin þjóðlega miðstétt, sem síðast myndi flýja af hólmi í þeirri baráttu, og allra síðast bændur landsins. Ég vil benda á, að það eru einmitt þessar þjóðhetjur, sem Danir hafa lánað fé, sbr. lán til hv. 3. landsk. og Knud Zimsens persónulega og milljónafélagsins í Viðey. Allt þetta gaspur um hættu, sem oss stafi af Dönum, er mjög vítavert, jafnvel svo vítavert, að Einar Arnórsson gat ekki varið það í sambandslaganefndinni þegar það bar á góma. Hv. þm. Dal. var einn af þeim, sem beittu sér fyrir samþykkt sambandslaganna 1918 og tók þátt í samningunum. Hann má því að nokkru leyti kenna sjálfum sér um þá hættu, sem af þeim stafar, ef hún væri nokkur. Hv. 2. þm. G.-K. velti vöngum yfir því, sem ég hafði sagt um fjárhagslega sjálfstæðið. Ég hafði bent á, hve sú framkoma hv. 1. þm. Skagf. væri óviðkunnanleg og skaðleg, að nota embættisaðstöðu sína til að hjálpa til að gera útlenda hringa að íslenzkum borgurum með leppmennsku sinni. Í þessu liggur hætta fyrir sjálfstæði vort, en þetta leggur Mgbl. og klíka þess blessun sína yfir. En þjóðin hefir fordæmt þetta athæfi. Þá hafði ég bent á aðferðina við lántökuna 1921. Af skjölum, sem liggja fyrir þinginu, er sannað, að annar trúnaðarmaður stjórnarinnar við þessa lántöku var svo „blankur“ að hann varð að slá sér peninga til að komast til Englands, en hinn fulltrúinn sofnaði dauðadrukkinn í knæpu í Gautagötu, svo að varð að tosa honum upp í vagn til að koma honum þaðan. Það var rétt, sem Jón heit. Magnússon sagði, að áhuginn fyrir lántökunni væri mestur hjá milliliðunum, þessum prangaralýð í Höfn, sem steyptu sér eins og ránfuglar yfir fjármálaráðherra og Alþingi til að krækja í sinn hluta af þóknuninni fyrir útvegun lánsins. Þessi sorgarsaga, sem byrjaði með fullum manni á knæpu í Gautagötu, endaði með lántöku með 15% afföllum, 7% vöxtum og veðsettum tolltekjum ríkisins. Ráðherrann, sem stóð að láninu, hafði aldrei séð veðsetningarskjalið, fyrr en í vetur er hæstv.forsrh. las það upp. Þetta er sorgarsaga, en hún er sönn. Í slíku atferli liggur hætta fyrir sjálfstæði landsins. Með þvílíkum forkólfum getur þjóðin ekki haldið frelsi sínu. Gegn slíkri hættu af fjárhagslegu ósjálfstæði hefir verið háð hin mikla barátta Framsóknarmanna fyrir því, að gera verzlunina íslenzka og reisa sveitirnar úr rústum. Þrátt fyrir róg og lygi Íhaldsins hefir þessi stefna sífellt unnið á og mun gera það betur. Hv. 1. þm. G.-K. (BK) dreifði níðpésa um Samband íslenzkra samvinnufélaga inn á hvert heimili og taldi allt tapað, er félögin hefðu undir höndum. Seinna sat hann í matsnefnd Landsbank., og varð þá að viðurkenna, að bankanum stæði engin hætta af viðskiptum við samvinnufélögin, heldur af kaupmönnunum. Það var ekki S. Í. S., sem tapað hafði 3½ milljón kr. og kom svo til ríkisins og bað um ábyrgð á 35 milljónum. Það var Íslandsbanki, höfuðvígi Íhaldsins, þar sem það hafði fengið að leika lausum hala og sýna fjármálavit sitt og ábyrgðartilfinningu. Þegar verkamenn reyna að rétta við bæ, sem Íhaldið er búið að setja á hausinn, og biðja um ríkisábyrgð fyrir samvinnufélög sín í þessu skyni, þá berst Íhaldið á móti því með hnúum og hnefum, að ríkið taki nokkra ábyrgð á sig. Það á að vera stórhættulegt að ganga í nokkur hundruð þúsunda króna ábyrgð fyrir Ísafjörð og Eskifjörð. En Íslandsbanka setur Íhaldið fyrst á hausinn og kemur síðan til Alþingis og heimtar þjóðnýtingu á honum. Þá koma þeir veinandi og segja: Gefið oss þjóðnýtingu! Gefið oss sósíalisma! Slík er samkvæmnin og höfðingslundin í þeim herbúðum. Það, sem mér virðist liggja fyrir nú, er náttúrlega ekki það, að fara að þjóðnýta allt, ekki t. d. að taka h/f Kveldúlf, á meðan hann er ekki kominn á kúpuna, sem maður líka vonar að ekki verði, nema hv. 2. þm. G.-K. sanni nú ummæli sín um það, hve óhentugt það sé fyrir mann, sem hafi eitthvað að gera, að vera á þingi, sanni það með því að eyðileggja sitt fyrirtæki. En það er vitanlegt, að hinn vinnandi hluti þjóðarinnar hugsar ekki með neinni ástúð um stjórnina á Íslandsbanka eða hlutafélag Coplands eða öðrum fyrirtækjum, sem mest hefir borið á hér; það lítur helzt út fyrir, að samvinna í ýmsum myndum muni verða það, sem við tekur af mestu glæfrafyrirtækjum samkeppnisstefnunnar, og þessa samvinnu myndar kjarni þjóðarinnar, ekki aðeins af fjárhagslegum ástæðum, heldur líka af þjóðernisástæðum. Ég hefi því hrakið þær kenningar, að okkar pólitíska sjálfstæði sé í nokkurri hættu vegna samvinnufélaganna. Ef um hættu er að ræða, þá er það vegna lána frá útlöndum, eins og t. d. við lánið frá 1921, eða fjármála-óstjórn eins og þá, sem átti sér stað með Fiskhringnum svokallaða eða á Íslandsbanka, en öll þessi vandræði stafa frá mönnum, sem nú kalla sig „Sjálfstæðismenn“ (í gæsarlöppum), sem ekki byggja upp neitt Sjálfstæðis-Ísland. Það gera þeir menn einir, sem borga skuldir sínar. Annar liður í ræðu hv.þm. var það, að ef Ísland lenti í raunverulegri Sturlungaöld af innanlandsdeilum, þá væri það mér að kenna, og að ég hefði sáð einhverju óvildarfræi í hug hinnar íslenzku þjóðar. Þetta hefir þó ekki átt sér stað hjá íslenzku bændastéttinni, því að hún hefir gert mér þann heiður að kjósa mig sinn fulltrúa til þings með fleiri atkvæðum frá þeirri stétt heldur en nokkur annar þingmaður. Ekki getur það verið hjá verkamannastéttinni, því að það hefir kveðið við hjá íhaldsblöðunum, að ég sé svo hlynntur verkamönnum, enda hefir heldur ekki komið fram hjá verkamönnum, að þeir hati mig. Hverjir eru það þá, sem segja, að ég hafi sáð hatursfræjum hér á landi og sé hættulegur sjálfstæði okkar? Það eru aðeins glæfra- og óreiðumennirnir, sem standa að fjárhættufyrirtækjum hér, það eru þeir, sem hafa löngun til að ég sé drepinn, pólitíkst eða með falsvottorðum. Það eru þessir menn, sem eru á móti mér og ég á móti þeim. En hvort sjálfstæði landsins er nokkur sérstakur styrkur að fjárglæframönnum og fjársvikurum, það læt ég dugandi menn landsins dæma um. Þá vildi ég víkja fáeinum orðum að hv.þm. Dal., sem endurtók dálítið af sínum fyrri fullyrðingum. Ég hefi svarað hv.þm. að talsverðu leyti, en hann segir sem svo: Hvað höfum við gert, sem erum fylgjandi stefnu Mgbl. hér? Hvað höfum við gert til þess að hægt sé að segja, að við höfum komið fram öðruvísi en átti að vera samkvæmt okkar utanríkispólitík? Ég hafði einmitt drepið á þetta í minni síðustu ræðu, þar sem ég gat um það, þegar hv. 3. landsk. skrifaði greinar í Mgbl. og Vísi og segir, eftir samruna Íhaldsflokksins og frelsishersins, að þessi samruni þeirra sé nauðsynlegur, af því að það sé farið að bóla á því, að Danir séu farnir að leggja undir sig landið. Þetta var gott og heiðarlegt, ef það hefði verið satt, en þegar hinn rökfimasti maður í flokknum getur ekki fært minnstu líkur, hvað þá sannanir fyrir því, þá er það áreiðanlega ósatt. Okkar áhugamál er að gera okkur fjárhagslega sjálfstæða og undirbúa það, að við getum eftir nokkur ár, þegar samningurinn við Dani getur fallið miður, að við þá verðum færir um að taka alla stjórn landsins í okkar hendur og halda síðan áfram um langa ókomna framtíð að vera frjáls og sjálfstæð þjóð. Þetta er sú heilbrigða stefna, sem við viljum vinna að, en aftur á móti er allt það glamur um einhverja ímyndaða hættu, t. d. að það sé verið að taka af okkur fiskimiðin, á meðan ekki ein einasta dönsk fiskiskúta er á þeim! En ágangsleysi Dana er ekki að þakka hv.þm. Dal., heldur því tvennu fyrst og fremst, að Danir hafa litla löngun til landsins og mjög litla möguleika til að þrífast hér í atvinnurekstri. Það stafar að nokkru leyti líka af því, að Danir eru ekki „koloniserandi“ þjóð og hafa aldrei verið, og það er mikill munur á því, hvað sumar aðrar þjóðir, okkur nærskyldar, að minnsta kosti einar þrjár, hafa meira af því í eðli sínu, svo ef við komum eitthvað á þeirra vegi, þá eru þar miklu meiri möguleikar til að gera okkur skaða í verki, af því að þeirra hugur stendur meira út á við og þær hafa betri getu til að vinna sig upp í löndum með annarlegum náttúruskilyrðum. En þetta útilokar ekki það, þar sem við höfum langan samning við Dani, að við eigum fyllilega að vera á verði, en við eigumi ekki að hrópa: Eldur! fyrr en hann er kominn upp; það á ekki að ljúga upp eldi og kalla á slökkviliðið, eins og götustrákarnir gera hér stundum. Ég minnist hér einnar sögu úr sambúð Norðmanna og Svía á meðan Carl Johan lifði, sem bendir á það, hvernig við Íslendingar myndum fara að, hversu lítið sem færi að bera á innlimunarstefnu hjá sambandsþjóð vorri. Það var í sambandi við 17. maí, þann dag, sem Norðmenn fengu stjórnarskrá sína 1814, með von um, að þeir gætu verið sjálfstæðir. Svo eftir nauðungarsamningana við Svía byrja Norðmenn að minnast þessa dags, þegar þeir höfðu gengið frá grundvellinum undir frelsi sínu. En Svíar vildu láta þá halda hátíðlegan annan dag og beittu við þá ofbeldi til þess, og það var einmitt mótstaða Svíanna, sem varð þess valdandi, að 17. maí er svo stórkostlegur dagur hjá Norðmönnum þann, dag í dag. Það er miklu meira fjör og innilegleiki í þeirra hátíð heldur en okkar 1. desember, og af hverju? Af því að það var svo lítil „romantik“ yfir samningnum 1918. Að það hafi verið spor í áttina, neitar enginn, en það var svo lítil hrifning í sambandi við þá athöfn, og svo líka af því, að þetta hefir ekki orðið okkur eins kært og Norðmönnum, af því að Danir hafa verið svo miklu hóflegri í sambúðinni við okkur heldur en Svíar við Norðmenn. Þeir hafa verið síðan 1918 svo óáleitnir sem verið getur, og meira að segja próf. Knud Berlin, sem var okkur mjög óvinveittur áður, hefir sjálfur sagt: Nú höfum við samið við Íslendinga. Látum oss halda þann samning. - En það mun sýna sig, að hvenær sem Danir færu að stinga hrammi sínum í okkur, eins og Carl Johan gerði við Norðmenn, þá myndi það ekki vera Morgunblaðsmennirnir, heldur allt aðrir Íslendingar, sem yrðu fremstir í baráttunni. Nei, það er svo langt frá því, að þessir nýju vinir hv.þm. Dal. séu ákaflega skeleggir; ef eitthvað reynir á, þá fara þeir til Dana; ef þeir þurfa að fá lán til húss, biðja þeir Dani, og það stundum ekki á sem viðkunnanlegastan hátt. Mætti þar nefna það dæmi, þegar einn flokksbróðir hv.þm. barðist með hnúum og hnefum fyrir því, að samið væri við dönsk félög um endurtryggingu fyrir Reykjavík, enda þótt þýzkt félag hefði boðið mun betri kjör, svo að munaði 60 þús. kr. á ári til sparnaðar fyrir Rvík; en um sama leyti var þessi maður að reyna að fá lán hjá dönskum félögum til að geta komið upp stórhýsi fyrir sjálfan sig. Eða hvað á að segja um það, þegar slíkt kemur fyrir, að ekki má syngja Íslendingabrag, af því að það kemur svo illa við taugarnar í hinum nýju pólitísku vinum hv.þm., að þeir stökkva á burtu úr samkvæmum, ef þetta gamla kvæði frá fyrri baráttu Íslendinga er sungið? Og af hverju er svo þetta? En þetta segi ég ekki til hv.þm. Dal., því að hann mun sjálfsagt vel þola að heyra Íslendingabrag sunginn, en því er nú svo háttað, að töluvert mikið af helztu mönnunum, sem hv.þm. hefir bundizt í einskonar pólitískt hjónaband við, hatar bláhvíta fánann, menn, sem reyndu að kúga æskulýðinn á Þingvöllum árið 1907 til að draga niður fánann á tjaldi sínu, en láta Dannebrog í staðinn, af því að þeir þoldu ekki að sjá þessa byrjun á íslenzku sjálfstæði. Nei, það er síður en svo, að það sé mikils að vænta af mörgum þessum nánustu fylgismönnum hv.þm. Ég þykist vita, að hann sjálfur muni jafnan greiða atkvæði með íslenzku sjálfstæði og öðrum skynsamlegum hlutum; en ég benti hv.þm. á, að hann er gagnslaus maður, þegar verið er að slíta útlenda fjármálafjötra af landinu, t. d. við að leysa áburðar- og síldarverzlunina úr útlendum hömlum, vegna þess að þar var hann að sækjast eftir vinfengi við þessa sjúku aðila hér innanlands, sem ekki þora að vera sjálfstæðir í verki, ef ekki fjármagn á í hlut. Hv. þm. minntist svo á „kritik“ á Dönum í sambandi við varðskipin. Ég sagði það, að stundum eru foringjar duglegir, en stundum eru það duglitlir menn, og þetta viðurkennir maður eftir því sem rétt er. En það, sem hv.þm. hefir verið töluvert aðgætinn með, í staðinn fyrir að gagnrýna þetta mál með rökum, eins og þetta væri íslenzkt skip, þá hefir þetta mál verið flutt af ókurteisi, til að æsa upp þessa „stemningu“ innanlands, að það sé „eldur uppi“ í Danmörku gagnvart Íslandi Ég álít, að það eigi algerlega hið sama að vera um viðhorf landhelgisgæzlu, hvort sem skipin eru íslenzk eða dönsk, því að hún á að miðast við íslenzkar þarfir, og það árið, sem danska gæzlan var mest áfelld, þegar tiltölulega linur maður var yfir Fyllu, þá var það um mánaðartíma á vetrarvertíðinni, þegar Óðinn var fyrir suðausturströndinni, þá tók hún engan togara, en var alltaf á ferðinni úti fyrir Vesturlandi og gerði fullkomið gagn á þeim tíma, að verja landhelgina. Svo var aftur léleg vinna hjá skipinu á öðrum tíma, og það var alveg sjálfsagt að víta það, en það verður að gera það með réttlæti, eins og það væri okkar eigið skip, en ekki með neinni löngun til að spotta þessa vinnu, af því að það vildi svo til, að skipið var eign okkar sambandsþjóðar. Hv. þm. Dal. sagði, að það liti svo út í sambandslaganefndinni, að Danir hefðu heimtað það af mér, sem manni úr stjórn Íslands, og eins og kallað mig fyrir rétt út af því, að flokkurinn á Íslandi hefir kallað sig Sjálfstæðisflokk, og hefði ég átt að segja til, hvort það væri móðgun við Dani. Þessi löggjafnaðarnefnd er búin til af hv.þm. sjálfum og er til þess að slétta yfir árekstrana á milli þjóðanna. Og hvað er þá eðlilegra en að það sé þá ekki ég, sem er spurður um mál andstæðinga minna, heldur þeir. Danir spurðu líka blátt áfram íhaldsleiðtogana tvo, sem þarna voru; þeir höfðu sérstaklega haldið því fram í Mbl., að tveir slíkir menn þyrftu að fara til að berjast fyrir föðurlandið móti Dönum nú í ár. Ég veit ekki, hvort þeir hafa haft nokkra hugmynd um það, sem staðið hefir í Morgunblaðinu, en þeir sögðu: Við höfum lesið greinar eftir hv. 3. landsk. og aðra merka menn í Íhaldsflokknum, sem segja það, að þeir séu hræddir við okkur, að við viljum skera upp herör gagnvart Íslendingum, pólitískt og í fjármálum. Okkur langar til að heyra, hvað það er, sem við höfum brotið á móti frelsi Íslendinga. Ég benti á við þessa umræðu, að það væri hægt að misnota jafnréttisákvæðið, um leið og ég jafnframt viðurkenndi, að ekki sæist að það hefði verið gert ennþá. Svo hefir bæði hv.þm. Dal. og fleiri verið að spyrja um það, hvort Stauning hefði heimtað það af okkur, að við kölluðum Morgunblaðsliðið ekki annað en Íhaldsflokk, kölluðum þá ekki Sjálfstæðisflokk. Ég hefi ekki tekið þessar spurningar sérlega alvarlega. En greinar hv. 3. landsk. um yfirvofandi danska innlimunarhættu hafa gert Ísland hlægilegt í augum þeirra manna, er eitthvað vita um íslenzk mál erlendis. Ein ástæðan til þess, að við Framsóknarmenn höldum áfram með íhaldsnafnið er blátt áfram sú, að við vitum, að hagur þessara manna er og verður jafnan í ætt við kyrrstöðu. Ég er áfelldur fyrir það af Morgunblaðinu, sem ég sagði í Danmörku eftir kosningarnar 1927. Ég gerði ráð fyrir, að möguleikar væru til þess, að íhaldsstjórnin sæti við völd áfram, ef hún fengi stuðning frá sócíalistum, sem höfðu haft eitt mál sameiginlegt við íhaldið, nefnilega gengismálið eða hækkun krónunnar. Það lítur út fyrir, að þeir hafi viljað, að ég hefði talið það ómögulegt, en ég vildi ekki gera meira úr flokkadeilum hér en þurfti, er ég talaði við erlenda menn, talaði því um þennan fræðilega möguleika, þó að ég á hinn bóginn hefði litla trú á, að sú samvinna tækist. Jónas Þorbergsson fyrrverandi ritstjóri lýsti því yfir í Tímanum um það leyti, sem þessi nafnaskipti urðu, að þar sem þetta væru sömu menn og hefðu verið í íhaldsflokknum og hefðu sömu stefnu, þá mundi flokkurinn verða nefndur áfram sínu rétta nafni, Íhaldsflokkur, meðan hann væri ritstjóri Tímans, að því leyti sem hann minntist á þessa andstæðinga sína. Hér er sem sé ekkert sjálfstæði á ferðum. Það er íhald og ekkert nema íhald, sem búið er að fara svo með nafn flokksins, að hann ætlaði að flýja undir nýtt nafn sér til lífs og bjargar. En það hefir ekki tekizt betur en svo, að megnið af íhaldskjósendum kallar sig íhaldsmenn og gleymir nafnaskiptunum. Þetta sjálfstæðisnafn heyrist hvergi né sézt nema í íhaldsblöðunum og einstöku sinnum hér í Alþingi. En það er flokksleiðtogunum ómögulegt að fá einn einasta kjósanda til að trúa því, að þeir séu nú allt í einu orðnir virðulegir sjálfstæðismenn. Þeir kunna eins illa við þetta sjálfstæðisnafn eins og fátækur betlari mundi kunna við það, að hann væri klæddur í kjól og silkisokka og settur á hann silkihattur og lakkskór og hvítt um hálsinn. Hann mundi kunna þúsund sinnum verr við sig í þeim búningi en gömlu tötrunum, sem hann hafði alltaf borið áður. Alveg er eins með þennan sjálfstæðis- og frelsishjúp, sem háttv.þm. Dal. hefir viljað klæða gamla innlimunarfólkið í. Ég ætla að enda þessa ræðu mína, sem ef til vill verður sú síðasta við þessa umr., með því að taka það fram, að það er vonlaus barátta fyrir íhaldið að ætla að flýja sjálft sig. Þeir kenna hv. 1. þm. Skagf. og hv. 3. landsk. um ósigurinn við kosningarnar 1927. Þeir sjá, að allt er að fara í hundana hjá þeim og segja: „Bara að við gætum nú fengið nýja foringja, nýtt nafn og nýtt „prógram“. Og hvað hafa þeir þá fengið? Þeir hafa fengið nýtt nafn, sem almenningi dettur ekki í hug að nota, og þeir hafa fengið hv.þm. Dal. Árangurinn sýndi sig líka á töpum þeirra við bæjarstjórnarkosningarnar í vetur. Aldrei hefir Mbl. gengið verr í Reykjavík en þá. Það var því meira en lítill misskilningur hjá íhaldinu, að því takist að flýja sjálft sig og afleiðingar gerða sinna. Það, sem íhaldsflokkinn vantar, er góður málstaður, en ekki nýir leiðtogar. Hv. 1. þm. Skagf. og hv. 3. landsk. eru ekki lakari menn en íhaldsflokkurinn getur vænzt eftir að fá sér að foringja. En það, sem fer með þessa menn, er málstaðurinn. Íhaldsmenn gætu tekið sér hv.þm. Dal. fyrir foringja í staðinn fyrir hv. 3. landsk., en það væri ekki til neins. Það eru ekki foringjarnir, sem hafa farið með flokkinn, ekki nafnið. Það er málstaðurinn. Fyndinn maður hefir sagt, að íhaldið hafi nú á tæpu ári tapað 5 dýrgripum: Fyrst misstu þeir nafn flokksins, hið viðurkennda íhaldsnafn. Næst misstu þeir foringja flokksins, hv. 3. landsk., sem valt úr flokksstjórninni. Þriðja óhappið var að missa blað flokksins, sem var lagt á höggstokkinn nú um áramótin. Fjórði ósigurinn var að missa banka flokksins með nokkurra milljóna gjaldþroti, þar sem var Íslandsbanki. Síðast kastaði þingflokkurinn fyrir borð eina kvennmanni flokksins, hv. 2. landsk. sem ekki á að fá að vera lengur á íhaldslistanum. Sá flokkur, sem þannig leggur hönd á sjálfan sig, hlýtur að eiga stutt líf fyrir höndum.

Ólafur Thors Eftir slíka ræðu, sem hæstv.dómsmrh. hefir nú flutt, er óþarfi að koma með langa aths. Ræðan var svo löng, að hún var líka aths. við sjálfa sig og ráðh. Ég skal því aðeins drepa á örfá atriði af því, sem hann minntist á og skal ljúka því af á 5 mín., svo sem mín er skylda. Hæstv. ráðh. hefir nú leynzt hér í þinginu við að lesa Manninn frá Suður-Ameríku, og þegar hæstv. forseti kvaddi hann til að tala, var hann víst sofandi og kom svo hingað nuggandi stírurnar úr augunum og talaði eins og menn tala, þegar þeir hafa sofið stutt. Hann lofaði að tala stutt, en hélt svo ræðu í 1½ klukkustund. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri eins og vanalega, að þegar tekið væri í lurginn á mér, þá linaðist ég undir eins. Ég ætla ekki að endurtaka orð þau, sem ég hefi beint til hæstv. ráðh., en ég býst við, að flestir hafi skilið, að þau voru töluð af fullri einurð. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði reynt að koma því inn hér í deildinni, að Magnús heitinn Kristjánsson ráðh. hefði verið persónulegur óvinur sinn, en það er ekki rétt. Ég hefi aldrei reynt það, en hitt var víst, að Magnús sýndi fyrirlitningu sína á hæstv. ráðh. með því að standa upp úr ráðherrastólnum og lýsa því yfir, að hann vildi ekki vera lengur á þingi en hann væri einráður orða sinna og gerða. Hv. dm. vissu það ekki þá, en vita það nú, að hæstv.dómsmrh. hafði viljað fá Magnús til þess á flokksfundi að koma opinberlega fram öðruvísi en Magnús vildi sjálfur. Hæstv. ráðh. sagði, að Magnús hefði borið meiri fyrirlitningu fyrir mér en öðrum. Þessi látni þm. var mjög hreinskilinn og framkoma hans við mig var þannig, að engin ástæða var til að halda, að hann bæri illan hug til mín. Þvert á móti var framkoma hans við mig þannig, að hann virtist miklu fremur bera hlýjan hug til mín. Hæstv. dómsmrh. minntist á veitingu læknisembættisins í Keflavík í ræðu sinni og sagði, að það vekti fyrir sér í embættaveitingum að leita uppi hæfasta manninn. En nú vita allir það, að hann hefir ekki tekið hæfasta manninn. Þetta bendir til, að hæstv. ráðh. sé ekki sjálfráður gerða sinna, enda er það í samræmi við það, sem heyrzt hefir á síðustu dögum um sálarástand hæstv. ráðh. Hæstv. dómsmrh. sagði, að ég hefði verið svo elskulegur að gefa þá yfirlýsingu, að ég hefði persónulegt hatur á sér. Þetta hefi ég vitanlega aldrei sagt. Enda er það mála sannast, að það verða að vera meiri menn en hæstv.dómsmrh. til þess, að ég geti hatað þá. Ég sagði, að þingið breytti um blæ, þegar hæstv.dómsmrh. kæmi þangað, og að það væri annar andi í því, þegar hann væri þar, og að hann væri sem eitur í þinginu vegna þeirrar illgirni og haturs, sem hann sýndi bæði þinginu og þjóðfélaginu. Ég óska þess því af heilum hug, að hann verði kveðinn niður fyrir fullt og allt úr íslenzku stjórnmálalífi. Ég óska hæstv. ráðh. þess bezta og þá fyrst og fremst, að hann hverfi úr stjórnmálalífi okkar til fulls. Það er misskilningur hjá hæstv. ráðh., að ég hafi verið að beita einhverjum óeðlilegum meðulum til að koma honum út úr stjórnmálalífinu. Ég er ekki vanur slíku, og ég ber auk þess svo mikið traust til þjóðarinnar, að ég trúi því og veit, að hann fellur á sínum eigin gerðum. Það er ekkert ánægjulegt, að sérfræðingur í sálsýki skuli hafa gefið hæstv. ráðh. það vottorð, sem hann hefir gefið honum. Ég hefði heldur kosið að leggja hæstv. ráðh. að velli í vopnaviðskiptum á pólitíska vígvellinum. 

Vill hv.þm. sanna þetta?

. Ég skal taka þessi orð aftur, ef hæstv. ráðh. fær yfirlýsingu um það frá flokksm. sínum, að það sé rangt að hann hafi afsakað sig með drykkjuskap. En sé það rétt, að hæstv. ráðh. hafi í raun og veru afsakað ofstæki sitt með þessu, og það er rétt, þá sýnir það, hvað ástandið er alvarlegt. 

Sigurður Eggerz Ég má nú aðeins gera 5 mínútna aths., en hve mikil ástæða væri ekki til lengri ræðu. Hæstv. ráðh. sagði, að samningurinn frá 1918 hefði tekizt illa. Já, það er rétt, að samningurinn er meingallaður. Á þetta hefir enginn bent skýrar en ég, en hinsvegar var sjálfsagt að gera samninginn vegna uppsagnarákvæðisins í 18. gr. Ef þessi samningur hefði ekki verið gerður, þá væru horfurnar í sjálfstæðisbaráttu vorri aðrar en þær eru nú. Og ekki hefðum vér komizt langt í sjálfstæðismálunum með þeirri hörku, sem núverandi stj. sýnir í þeim. En hve mikið vannst ekki við það 1918, að vér fengum réttinn til að segja samningunum endanlega upp. Hæstv. dómsmrh. lagði áherzlu á, að það hefði verið skrökvað upp á sambandsþjóð okkar, að hún hefði gert á hluta okkar. En hver er það, sem hefir skrökvað upp á hana? Aðallega hefir verið lögð aherzla á, hve hættulegt það mundi reynast oss, ef Danir notuðu sér þann rétt til fulls, sem þeir eiga samkvæmt 6. og 7. gr. sambandslaganna. Hitt hefir ekki verið sagt, að Danir enn hafi notað þennan rétt svo að af því stafi hætta. En vegna hættu þeirrar, sem felst í þessum greinum, er nauðsyn hin mesta á því, að uppsögnin fari fram eins fljótt og unnt er. Hæstv. ráðh. veit það, að til þess að samningsslit geti tekizt, þarf mikinn meiri hl. bæði. í þinginu og meðal landsmanna. Það, sem hættulegt er í baráttu hæstv. ráðh. er það, að hann gerir allt sem hann getur til að fá landsmenn til að gleyma því, að okkur getur stafað hætta frá Dönum. Með því er hann að svæfa þjóðina, reyna að fá hana til að gleyma, hver er skylda hennar í þessu máli. Þegar hæstv. núverandi ríkistj. tók við völdum lofaði hún að vinna fyrir þessu máli, en það loforð hefir hún illa staðið við. Það hefir orðið að neyða hana til að minnast á þetta mál. Hæstv. ráðh. vill ekkert gera úr hættunni frá Dana hálfu. Hann veit það þó, hæstv. ráðh., að Danir hafa haft mjög mikinn áhuga á því, að koma af stað fiskveiðum norður í höfum. Generalkonsul Yde hefir skrifað lærða bók, hvatningu í þessa átt. Nefnd hefir nýlega verið kosin undir forustu hans til að íhuga málið. Er það þá ekki eðlilegt, þegar það er vitað, að hugir sambandsþjóðar vorrar hneigjast í þá átt, að koma upp miklum sjávarútvegi norður í höfum, að vér viljum tryggja það, að oss séu ekki gerðar of þungar búsifjar með þessari ráðabreytni. Ráðh. segir, að oss liggi ekki neitt á í þessu efni fyrst um sinn. Ráðh. vill ekki byrgja brunninn fyrr en barnið er dottið í hann. Í grein í Tímanum 15. febr. stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „En er leið að fundarlokum, kvaddi Kragh, fulltrúi vinstrimanna, sér hljóðs og óskaði eftir, að fram kæmu af hálfu Íslendinga skýringar á því, hvað Danir hefðu gert á hluta Íslendinga, sem hefði þurft að leiða til þess, að heill landsmálaflokkur væri myndaður á Íslandi með nafni, sem benti til þess, að nokkrum hluta Íslendinga þætti líklegt, að Danir væru að innlima landið pólitískt, fjárhagslega eða menningarlega“. Þessi grein er skrifuð af hæstv. núverandi dómsmrh. Hæstv. ráðh. sagði síðast í ræðu sinni, að ef Danir vildu nokkuð skipta sér af því, hvaða nafn þessi flokkur á Íslandi bæri, þá hefðu þeir spurt að því. En nú hefir innanríkisráðh. spurt að því. Hann spurði nefndina, og hæstv.dómsmrh. varð fyrir svörum. Er hæstv. ráðh. búinn að gleyma því, að hann hefir skýrt frá þessu í grein sinni? Og sannarlega er spurningin einkennileg frá danskri hlið, því á því er þó enginn vafi, að vér ráðum sjálfir flokksn. vorum. Og ekkert er eðlilegra en taka þetta nafn upp fyrir þjóð, sem enn þá fer ekki með utanríkismál sín að öllu leyti og sem enn er ekki búin að fá eignarrétt á sínu eigin landi. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði skapað þetta jafnréttisákvæði. Ég hefi alltaf staðið gegn því, alltaf. En hitt er annað mál, að ég vildi taka sambandslögin, þó þetta ákvæði væri í þeim, vegna uppsagnarákvæðisins, sem gefur oss rétt til að losna við jafnréttisákvæðið, sem ekki er jafnréttisákvæði, og við sambandslögin. Hæstv. ráðh. sagði, að Íslandsbanki væri stærsta gjaldþrotabúið, sem komið hefði fyrir hér á landi. Fyrra matið leiddi það í ljós, að hann ætti fyrir skuldum, en síðara matið sagði, að 3½ millj. vantaði, en bankastjórnin benti á 1600000 kr. til frádráttar þessari upphæð, og í aths. við matið var talað um, að 1800000 kr. gæti komið aftur, en samkv. þessu eru bæði mötin lík. Ég ætla ekki að fara út í þetta mál nú, hefi gert það svo rækilega áður. Vil aðeins benda hv.þd. á, af hve mikilli ósanngirni hæstv. ráðh. talar, er hann vill láta líta út fyrir, að öll töp þjóðarinnar hafi orðið gegnum Íslandsbanka. Þó veit hann það sjálfur ósköp vel, að það var talsvert meira en 3½ millj. kr., sem vantaði til þess að Landsbankinn ætti fyrir skuldum, er hann var metinn fyrir 2 árum síðan. Og hæstv. ráðh. veit það slíka sjálfur, að þessi töp urðu vegna erfiðleika þeirra, er komu yfir þjóðina. - Ég sé, að hæstv. forseti stendur með hamarinn á lofti, svo að mér gefst ekki tækifæri til að svara hv. 2. þm., Árn. Þessi hv.þm. var að líkja mér við séra Sigvalda í Manni og konu. Það er ekki orðið mikið um rök á Alþingi Íslendinga, þegar hv.þm. styðja málstað sinn á þennan hátt. En þegar ég sé hv. 2. þm. Árn. vera að tvístíga fyrir framan hæstv stj. henni til varnar, þá dettur mér í hug annar maður í Manni og konu. Þessi maður hét Hjálmar, og í sögunni er stundum talað um það, þegar hann var að tvístíga fyrir framan séra Sigvalda, til að fá eitthvað í nasirnar, sem hétu Mjóna og Alvíð. Já, hann tvístígur svo einkennilega, hv.þm., fyrir framan hæstv. stj. Ég held hann hljóti að vera að minna á Mjónu og Alvíð.

Jóhann Jósefsson Hæstv. fjmrh. og hv.þm. S.-Þ. hafa gert nokkrar aths. við ræðu mína um síldareinkasöluna. Get ég ekki farið langt út í það, þar sem ég má aðeins gera stutta aths. En mér finnst það óþarfi af jafnskýrum manni og hv.þm. S.-Þ. að taka ummæli mín sem persónulega áreitni til hans sjálfs, hæstv. fjmrh. eða Jakobs Karlssonar, vegna þess að þeir væru bændur. En það sýndi enga viðleitni til að fá kunnuga menn að þessum atvinnurekstri, er þessir menn voru valdir endurskoðendur, þ. e. a. s. tveir hinir fyrrnefndu. - Og viðleitni hæstv. stj. til að hafa við stj. síldareinkasölunnar þá menn, er fjærst þessum atvinnuvegi standa, hefir enn sýnt sig við skipun manns í stað hv. 2. þm. S.-M., sem hefir sagt lausri framkvæmdarstjórastöðu sinni. Í stað hans á að koma, að því er ég veit bezt, kaupfélagsstjórinn í Borgarnesi. Hann er sjálfsagt ágætur maður, en hann er eins fjarri síldarútveginum eins og t. d. ég landbúnaðinum. Þess vegna er einkennilegt að taka hann til þessa starfs fremur öllum öðrum. Hæstv. fjmrh. hefir ekki tekizt að hnekkja aðalatriðunum í aths. mínum, þrátt fyrir hjálp þá, sem hann hefir notið frá starfsmönnum einkasölunnar hér á þingi. Hann vildi einkum reyna að hnekkja samanburði mínum á verði íslenzkrar og norskrar síldar sumarið 1929. Fékk hæstv. ráðh. niðurstöðu sína með því að, hækka fram úr öllu hófi áætlunina um kostnað af síldinni hér. M. a. reiknaði hann stjórnarkostnað kr. 1.50 á hverja tunnu, en þessi kostnaður hefir aldrei verið reiknaður svo mikið sem 1 króna á tunnu, og fleira var í þessa áttina. - Annað atriði, sem hæstv. ráðh. tók ekki til greina, var það, að mest öll norska síldin, sem veidd er á hafinu, hefir fram að þessu verið „rundsöltuð“ sem kallað er, og fyrir þá sök ekki eins verðmæt og íslenzka síldin. Ennfremur virtist mér hann reikna 80 kg. í tn., en vitanlegt er, að ísl. tn. er með 90 kg. innihald. Það er því einungis með því að gera innihaldið minna en það er, og með því að teygja kostnaðinn fram úr hófi, og sérstaklega með því að gera engann gæðamun á ísl.- og norskveiddri síld, sem hæstv. ráðh. nær niðurstöðu sinni. Þegar athuguð er hin „sérfræðilega aðstoð“, sem hæstv. ráðh. hefir notið frá einum af framkvæmdarstjórum einkasölunnar, hv. 2. þm. S.-M. og frá form. útflutningsnefndar, hv.þm. Ak., má ég áreiðanlega vel við una, hversu fátt hann hefir getað hrakið af því, sem ég hefi borið hér fram. Öll meginatriði ádeilu minnar standa óhögguð, þótt reynt hafi verið af hæstv. ráðh. að bera í bætifláka eftir mætti. Á eitt vil ég benda enn þá, sem sýnir vel röksemdaaðferðina hjá hæstv. fjmrh. Þegar ég tók hér tölur upp úr hagskýrslunum til að sanna mál mitt, sagði hæstv. ráðh., að ekkert væri hægt að reiða sig á hagskýrslurnar. Rétt á eftir vildi hann sanna, að 1928 hefði fengizt hærra verð fyrir minna magn síldar en 1927, og þá sagði hæstv. ráðh.: „Þetta má sanna með opinberum skýrslum“. Þá voru þær góðar! En þegar þær sanna mál andstæðingsins, eru þær einskisvirði! Þetta vildi ég aðeins draga fram í þessari stuttu aths., til að sýna rauða þráðinn í vörn hæstv. ráðh.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég þarf ekki margar mínútur að þessu sinni. Eldhúsumr. hafa nú staðið tvo daga á aðra viku, og hafa þær aldrei áður orðið svo langar. Eru engin dæmi slíkra málalenginga sem hér hafa orðið fyrir tilverknað hv. stjórnarandstæðinga.

Og hæstv. stj. sjálfrar. Ekki má gleyma henni!

. Eftirtekjan fyrir þessa hv.þm. hefir ekki orðið í samræmi við þann mikla tíma, sem eytt hefir verið í umr. Það er þó auðvitað ekki mitt að dæma um það, en ég býst við, að sá verði dómur almennings. Og það er þegar farið að vekja óánægju hjá þjóðinni, að svo miklum tíma skuli hafa verið eytt í karp, sem vel mátti ljúka á miklu skemmri tíma, ef framkoma stjórnarandstæðinga hefði verið sæmileg. Það var ekki óviðeigandi af hv. 2. þm. G.-K. að enda með því að segja, að ég væri drykkjumaður, og að fyrir lægju sannanir um það. Þegar ég bað hann að leggja fram sannanirnar, svaraði hann aðeins með því að heimta, að ég kæmi með vottorð frá öllum flokksbræðrum mínum, sem eru mörg þúsund, um að þetta sé rangt hjá honum. Þessi er hugsunin hjá hv.þm., að bera fram í reiði allskonar ásakanir, og segja síðan, að sér komi ekki við að sanna mál sitt. Sakborningurinn verði að fá vottorð um sakleysi sitt. - Nei, svona hlutir ganga ekki. Það er í sjálfu sér gott að hafa eldhúsdag. En viss atriði, einkum í framkomu eins eða tveggja af stjórnarandstæðingum, hljóta að spilla fyrir þeim flokki, sem telur sér slíka bardagaaðferð sæmilega.

Jón Þorláksson Ég vil aðeins segja það um brtt. á þskj. 376, sem e. t. v. er fram komin að einhverju leyti vegna minna ummæla við fyrri hl. þessarar umr., að ég tel hana til bóta, það sem hún nær. En þó hún væri samþ., nægir það ekki til þess, að ég geti greitt atkv. með brtt. á þskj. 358 þannig breyttum. Ég tel ekki mega fella niður úr frv. öll þau varúðarákvæði, sem þær brtt. gera ráð fyrir að falli burt.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) * Það er nú öllum hv.þm. kunnugt, að ég hefi verið andvígur þessu menntaskólamáli á Akureyri, og ég verð að segja, að mín skoðun á því er almennt óbreytt ennþá. Mér hefir alltaf fundizt, að eins og okkar skólamálum er nú komið, sé það æðihart að vanrækja að setja upp og fjölga skólum, sem aðkallandi nauðsyn er að fá, en vera jafnframt að seilast eftir því að setja upp skóla, sem engin þörf er á og er jafnvel verra en ekkert að fá. Það vantar gagnfræðaskóla fyrir Reykjavík, þarf að fjölga héraðsskólum, háskólann vantar hús. Í skólamálunum eru ótæmandi verkefni. Það er aðeins eitt, sem er of mikið af, það er stúdentaframleiðsla. Menn hafa ekki efni á því að leggja á sig langt nám til stúdentsprófs nema þeir ætli sér að stunda háskólanám á eftir. Hví er þá verið að ganga framhjá gagnfræðaskólunum, en stofna menntaskóla norður á Akureyri eftir kröfum manna þar? Það hefir reyndar verið settur upp menntaskóli á Akureyri í laga- og heimildarleysi. En á hinn bóginn stendur nú svo á, að þessi skóli, sem talinn er sami skóli og Möðruvallaskólinn gamli, á nú 50 ára afmæli. Það væri því ekki nema fallega gert að leyfa honum hér eftir að starfa á lagalegum grundvelli fyrst hann hingað til hefir starfað í heimildarleysi. Þess vegna hefi ég ekki viljað setja mig á móti því, að þetta frv. verði samþ. Hinsvegar finnst mér langt gengið, að um leið og Akureyri fær 6 ára skóla, sé gamli menntaskólinn styttur í 4 ára skóla. Þótt menn vilji gera allt fyrir Norðlendinga - og ég sem gamall Norðlendingur geti verið því hlynntur -, finnst mér þeir vel geti fengið 6 ára skóla, þótt skólinn hér í Reykjavík sé ekki styttur um leið. Ég þykist reyndar vita, að meðmælendur þessa frv., og þá sérstaklega hæstv. kennslumálaráðh., muni svara því, að á báðum stöðunum séu 4 ára menntaskólar. Og þótt í þessu frv., um Menntaskóla á Akureyri, sé gert ráð fyrir gagnfræðadeild, eigi hún í raun og veru að vera óháð menntaskólanum. Þetta sé aðeins gert til að nota húsrúmið fyrir alþýðuskóla Eyjafjarðar meðan það er nóg. Við þetta er ekkert að athuga. Hefir svipuð tilraun verið gerð við Menntaskólann hér í Reykjavík, þar sem honum hefir verið skipt í gagnfræðadeild og menntadeild. En svo fór um það, að þeir, sem höfðu lokið námi í gagnfræðadeildinni, gátu haldið áfram námi í menntadeildinni til stúdentsprófs. Úr þessu varð því óskiptur skóli, og hefir það nú á síðustu árum færzt fullkomlega í það horf og má telja, að úr því hafi verið skorið, að það væri 6 ára óskiptur skóli, þegar hæstv. ráðh. lét loka 1. bekk skólans, svo sem kunnugt er. Það verður til þess, að ekki ganga aðrir í 1. bekk skólans en þeir, sem ætla sér að halda áfram til stúdentsprófs. Hvað sem menn annars segja um menntaskóla á Akureyri, finnst mér það ekki þolandi, að Menntaskólinn í Reykjavík sé gerður réttminni en sá skóli. Ég hefi því borið fram nokkrar brtt., sem eru afleiðing af þessari hugsun. Ég vil láta Reykjavíkurskólann ganga undir sömu lög og skólann fyrir norðan, og ég er sannfærður um, að skólinn fyrir norðan verður 6 ára óskiptur skóli. Námið í undirbúningsdeildinni verður þá sniðið eftir því, hvað þarf til þess að ganga inn í 3. bekk skólans, og mér virðist brtt. meiri hl. gera ráð fyrir þessu. Þetta skildist mér einnig af þeim orðum, sem hv.frsm. meiri hl. mælti fyrir henni. Annars skal ég geta þess um þessa brtt., að hún mun vera fram komin eftir að ég vék úr n., og vissi ég því ekki um hana. Ef um þessa undirbúningsdeild giltu sömu lög og um gagnfræðaskóla almennt, þá væri hæpið, að hægt væri að ná þeim undirbúningi, sem þarf undir menntaskóla, en ef náminu er stjórnað af reglugerð, sem kennslumálaráðuneytið setur, þá hefir það það í hendi sér að sníða námið í l. og 2. bekk eftir náminu í menntaskólanum, og er hann þá þar með orðinn 6 ára skóli. Þess vegna fannst mér rétt að setja samskonar löggjöf um báða þessa skóla og kem þess vegna fram með þessar brtt. mínar, að í sambandi við þá séu starfræktar undirbúningsdeildir, og fari kennslan þar eftir því, sem ákveðið sé í reglugerð. Það má því bera fram frv. um báða skólana í einu, þar sem dregin eru fram sameiginleg ákvæði þeirra og síðan settur stuttur kafli um hvorn skóla fyrir sig. Þetta sýnist mér langeðlilegast. Ég verð að segja það, að ég legg enga áherzlu á það, að þessar brtt. mínar verði samþ., en það er þó með því móti, að frv. það, sem hér liggur fyrir um Menntaskólann í Reykjavík, verði ekki tekið til meðferðar, heldur verði skólinn látinn eiga sig eins og hann er nú, 6 ára óskiptur skóli. En hefi aðeins borið þetta frv. fram til að sýna, að ég vildi annaðhvort afgreiða þessi frv. saman eða afgreiða ekki frv. um skólann í Reykjavík. Mér hefir líka heyrzt á hæstv. kennslumálaráðh., að þetta frv. um Menntaskólann í Reykjavík muni enga afgreiðslu fá. Ég veit ekki, hvort ég á að fara að ræða almennt um málið við 2. umr., en ég vil þó minnast á það, að mér hefir alltaf virzt vaka fyrir hæstv.dómsmrh. að hafa hér engan lærðan skóla, menntaskóla. Það hefir verið gagnfræðaskóli, sem hefir orðið ofan á. Ég hefi á hverju þingi reynt að standa á móti þessu, því mér finnst þessar 2 tegundir, menntaskóli og gagnfræðaskóli, vera svo gerólíkar, að þeir bíði - og þá sérstaklega gagnfræðaskólinn - mikið tjón af því, að samband er í milli. Mín hugmynd um gagnfræðaskóla og slíka skóla er sú, að þeir eigi að vera með samskólasniði. Þeir verði álíka byrjendaskólar, sem gefa mönnum fagrar endurminningar og þá þekkingu, sem kemur þeim að gagni í lífinu. Ég álít, að það sé gott, að þeir læri þar fyrstu árin, sem ætla að vera lengi við nám. Fyrir þá, sem halda áfram, byrjar strangur agi og þungt nám, en þeir geta þó snúið aftur í tæka tíð, ef þeir reynast ekki færir til þess að halda áfram. Það geta þeir, ef gagnfræðadeildin er ekki í sambandi við lærdómsdeild. Ef á að sameina gagnfræðaskóla og menntaskóla, þá yrðu 2 fyrstu bekkirnir allþungir og miðaðir við framhaldsnám. Svo tæki við 3. bekkur, sem útskrifaði gagnfræðinga. En þeir, sem ætluðu að halda áfram, yrðu að ganga undir erfitt próf, sem þeir einir gætu staðizt, sem svo þroskaðir væru, að þeir geti haldið áfram til háskólanáms. Þá mundu flestir snúa aftur, en færri halda áfram. Ég skal svo ekki vera að ræða frekar um þetta. Ég þarf ekki að ræða um aðrar brtt. mínar. Þær eru allar afleiðing af því að ég geri ráð fyrir, að báðir skólarnir verði settir saman í eitt frv., og það, sem nú stendur aðeins um annan skólann, verði látið gilda um þá báða. Og ef 1. brtt. verður felld, mun ég taka hinar aftur. Þá ætlast ég til þess, að það komi 2 greinar fyrir hvorn skóla, á Akureyri og í Reykjavík. Þar er skólatíminn ákveðinn nokkuð styttri á Akureyri en í Reykjavík og kennarar færri. Annars mun ég koma með brtt. við 3. umr., ef þessar brtt. mínar verða nú samþ. Mér hefði þótt gott að fá upplýsingar um það, hvort hæstv. stj. hugsar sér að halda áfram frv. um Menntaskólann í Reykjavík. Annars treysti ég því, ef þetta frv. verður afgr.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Þetta mál, sem hér hefir verið til umr., hefir nú verið tvisvar hér á þingi, aðallega í hv.Ed. Það var samþ. þar í fyrra í mjög líkri mynd og það nú er í. Og þegar það nú hefir verið athugað í n., ættu að vera litlar umr. um það. En það, sem er mergurinn málsins, er það, að í Ed. voru allir 3 flokkar þingsins sammála um þetta frv. í aðalatriðunum, að varla eru dæmi til þess, að svo þýðingarmikið mál hafi verið afgr. jafneinróma sem þetta mál í fyrra og nú í vetur. Það er þessi aðferð, sem hv. 1. þm. Reykv. var að mæla með, sem svo gott samkomulag var um í hv.Ed. að vera á móti. Hún þarf þó vitanlega ekki að vera rétt, þótt hv.Ed. sé með henni. En ég ætla að útskýra hér, hvað vakti fyrir hv.Ed., þegar hún gerði þessa breyt. Fyrsta breyt. er sú, að það skuli vera lögbundið menntaskólanám á Akureyri. Ég vil ekki segja, að það hafi verið neinn eldmóður fyrir þessu í hv.Ed. frá hálfu íhaldsmanna, en það var látið hlutlaust eins og komið var, og ég vona, að hv. 1. þm. Reykv. geti sætt sig við þetta mál. En það, sem bezt var samkomulag um í hv.Ed., var það, að aðskilja gagnfræðaskólanám og menntaskólanám, og að því leyti er ég í raun og veru samþykkur hv. 1. þm. Reykv., eins og hann getur séð af afskiptum mínum af máli þessu, þó nokkur kunni að vera skoðanamunur. Hv. 1. þm. Reykv. og nokkrir aðrir hv.þm. í þessari deild líta svo á, að það sé bezt að hafa 2 menntaskóla, sem væru í raun og veru óskiptir 6 ára menntaskólar. Og skoðanamunurinn er um þessa skiptingu. Það, sem skiptir máli fyrir till.hv. 1. þm. Reykv., er það, hvort Nd. vill hallast að því, að menntaskólinn skuli vera 4 vetur og mönnum sé gert mögulegt að komast inn í 1. bekk frá öllum stöðum landsins, eða hvort það eigi að vera 2 menntaskólar og menn séu 12-13 ára þegar þeir fara í 1. bekk á Akureyri. Ég skal útskýra mína skoðun. Ég álít það, eins og hv. 1. þm. Reykv., óheppilegt fyrirkomulag, sem tekið var upp 1903, þegar tekinn var upp gagnfræðaskóli, sem átti að vera almennur skóli og byggja ofan á hann þriggja ára menntaskóla. Þetta var ekki aðeins óheppilegt fyrir Menntaskólann, heldur var það óheppilegt fyrir Norðlendinga, því þessi tegund náms er ekki heppileg fyrir þá, sem verða að hætta við gagnfræðapróf. Það er of mikið bóknám, en of lítið praktískt nám fyrir daglega lífið. Ég veit um eina konu, sem var í Akureyrarskóla. Hún var mest gefin fyrir bókmenntir. Hún fékk lítið í stærðfræði, því hún var óhneigð fyrir þá námsgrein, en í henni virðast vera gerðar töluvert miklar kröfur á Akureyri, a. m. k. meiri en gerðar eru við alþýðuskóla. Hún gat því ekki lokið námi í skólanum þar. Hún passaði ekki í umgerðina. Hér í Reykjavík var þetta framkvæmt þannig, að efri hluti skólans, 3 síðustu bekkirnir, voru hlaðnir ofan á gagnfræðadeildina. Þeir, sem byrjuðu ungir nám hér í Reykjavík, héldu svo áfram til stúdentsprófs og dálítil viðbót, sem kom norðan af Akureyri. Við þetta fékk viss hluti af Reykvíkingum óeðlilega mikinn aðgang að háskólanum. Af hverjum 100 nemendum í Reykjavíkurskóla voru 10 úr sveitum, 11 úr kaupstöðum og kauptúnum utan Rvíkur, og 79% úr Reykjavíkurbæ. Tiltölulega lítill hluti af þessum 79% var frá hinum fátækari stéttum höfuðstaðarins, en langmestur hluti frá hinum helmingi bæjarbúa, sem eru efnaðir. Og þó hefir þeim fátækari alls ekki verið meinaður aðgangur að skólanum. En nemendur frá efnaða fólkinu komast alstaðar inn í skólana á undan hinum. Þetta er því samt sem áður ekki réttlátt, og þó að ekki sé hægt að búast við, að það verði algerlega réttlátt, þannig að af 100 nemendum í menntaskólanum verði jafnmargir t. d. úr Norður-Þingeyjarsýslu, miðað við fólksfjölda þar, eins og frá sömu íbúatölu í Reykjavík, þá verður að reyna að koma jafnvægi á sóknina að skólanum. Reykjavíkurbúar hafa alltaf meiri not af skólanum en aðrir landshlutar, en það er ekki unandi við, að þeir sitji nær því eingöngu fyrir öðrum. Á þessum forsendum er þetta frv. byggt, að gagnfræðadeildin í Reykjavík sé skilin frá Menntaskólanum, og aðalástæðan fyrir því er sú, að hér í bænum er svo mikil þörf fyrir alþýðufræðslu og engin tök á að láta hana fara fram í Menntaskólanum sökum rúmleysis. Hér í bænum eru fermd ca. 400 börn á hverju ári. Þess vegna er æskilegt að hafa hér almennan gagnfræðaskóla, sem miðaður er við þarfir fjöldans, og sérstaklega sniðinn handa þeim nemendum, sem ekki hugsa sér lengra skólanám. - Í alþýðuskóla, sem tæki á móti 150 nýjum nemendum árlega í Reykjavík, kynnu sumir að vilja halda áfram, og mundu þeir, sem færari eru, þá geta fengið sér aukakennslu til þess að geta keppt um upptöku í 1. bekk Menntaskólans. Ég hugsa mér, að þetta verði eins úti um land við héraðsskólana og kaupstaðaskólana. Nú eru héraðsskólarnir 5-6 og bráðlega bætist einn nýr skóli við þá tölu. Ennfremur hefir nú verið samþ. frv. í Ed., sem gerir ráð fyrir 6-7 alþýðuskólum í kaupstöðunum, og má vænta, að það verði einnig samþ. hér í Nd. Ef þetta verður að lögum, þá er búið að gerbreyta því skipulagi, sem hingað til hefir verið á gagnfræðamenntuninni í landinu. Áður áttu menn kost á gagnfræðanámi aðeins í þremur fyrstu bekkjum Menntaskólans í Rvík og í gagnfræðaskólanum á Akureyri, og í Flensborgarskóla eftir að honum var breytt úr 2 deildum í þriggja ára skóla. Ég er sammála hv. 1. þm. Reykv. og fræðslumálastjóranum, að óheppilegt sé að byggja alþýðuskólana til þess að vera fyrst og fremst undirbúningströppur undir menntaskólana. En verði ég einhvers ráðandi um þetta eftir nokkur ár, þegar reynslan er búin að sýna, hvernig þetta gefst, og ef það kynni að reynast illa, þá mundi ég verða því samþykkur að stofna 6 ára óskiptan menntaskóla. - Á hinn bóginn er það að líkindum hverjum manni ljóst, að það er ekki æskilegt, að þeir, sem stunda háskólanám, væru aðallega úr 2 kaupstöðum, Reykjavík og Akureyri. Ég álít, að það eigi að búa þannig um hnútana, að greindir menn, hvaðan sem þeir eru af landinu, geti komizt í menntaskóla og til háskólanáms. En það er sú nýja brú, sem hv. 1. þm. Reykv. er mótfallinn, að nemendur, sem byrja í einhverjum kaupstaðaskóla, í Hafnarfirði, Ísafirði, Norðfirði, Vestmannaeyjum o. fl., eða í hinum 5 nýlegu héraðsskólum í sveitunum, geti, ef þeir eru greindir, prófað sig og notað þau ár með viðbótarnámi til þess að búa sig undir að stökkva inn í menntaskóla í Reykjavík eða á Akureyri. Þetta er mín stefna í málinu og ég held, að hún sé rétt. Verði brtt.hv. 1. þm. Reykv. samþ. og lögð til grundvallar, að gera menntaskólana í Reykjavík og á Akureyri að óskiptum 6 ára skólum, þannig að nemendur verði aðeins teknir inn í 1. bekk þeirra, þá yrðu þeir aðeins sniðnir fyrir hlutaðeigandi kaupstaði. Og það er auðvitað ómögulegt fyrir mig að fylgja því, sem hefi trú á, að rétt sé að gefa greindum alþýðumönnum alstaðar af landinu tækifæri til þess að komast í menntaskóla. Það er að vísu ómögulegt fyrir mig að afsanna það, að hv. 1. þm. Reykv. hafi rétt fyrir sér. Það er reynslan ein, sem úr því getur skorið. Ég hefi nú sýnt fram á, að það er ekki rétt að hafa nema 4 bekki í menntaskólahúsinu í Reykjavík. Samkv. till. frá hv. 3. landsk. var rýmkað til um upptöku nemenda í 4. bekk Menntaskólans, og var það gert til samkomulags við hann í Ed. Hann hélt því fram, sem líklega er rétt, að það mundu aldrei verða eins margir nemendur í stærðfræðideild eins og í máladeild, þannig, að þó að 25 nemendur kæmu árlega í máladeildina, eins og nú er heimilað, þá mundu til jafnaðar ekki koma nema 12 í stærðfræðideildina, og þá mætti bæta 13 nemendum við í máladeildina, og yrði hún þá að vera tvískipt. Þá gæti svo farið, að þessum 4 bekkjum Menntaskólans yrði skipt í 12 deildir til kennslu. Með þessu móti verður fullerfitt að koma þessum fjórum bekkjum fyrir í húsinu, þó að sumar deildirnar verði litlar, hvað þá ef bæta ætti þar fyrir neðan tveimur bekkjum tvískiptum. Það mesta rúm, sem skólahúsið leyfir, er fyrir 10-12 deildir, og verði þetta frv. að lögum, þá er ekki viðlit að koma meiru fyrir í húsinu. Þess vegna eru þeir 2 undirbúningsbekkir, sem hv. 1. þm. Reykv. vill koma þar fyrir, alveg útilokaðir. Ég kem þá að því, hvers vegna er gert ráð fyrir öðru fyrirkomulagi við skólann á Akureyri. Að vísu hefði mér þótt það langtum betra, ef hægt hefði verið að leysa skólamálið á Akureyri á sama hátt og hér í Reykjavík, að aðgreina alþýðufræðsludeildina frá menntaskólanum og hafa hana á öðrum stað. En þessi alþýðuskóli er nú búinn að starfa á Möðruvöllum og Akureyri í 50 ár, fyrst og fremst fyrir Norður- og Austurland, og nú síðari árin aðallega fyrir Eyjafjarðarsýslu og Akureyrarkaupstað. Af því að Alþingi hefir gengið inn á það, að láta Austfirðingafjórðung fá Eiðaskólann, sem ríkið kostar að öllu leyti, þá fannst mér ekki sanngjarnt að svipta Eyfirðinga og Akureyrarkaupstað þessum gamla og merka alþýðuskóla, fyrri en aðstaðan breytist frá því, sem nú er, og þeir hafa komið skólamálum sínum í annað horf. Nú mun vera talsverð hreyfing fyrir því í Eyjafirði, að flytja alþýðuskólann frá Akureyri upp í sveit. Ég álít, að Eyfirðingar eigi að hafa sinn alþýðuskóla eins og önnur héruð, og í bili má ganga út frá því, að hann verði í sama húsinu og Menntaskólinn á Akureyri, en að öðru leyti aðskilinn frá honum. En síðar, þegar búið verður að breyta skipun þessara skóla, eiga Eyfirðingar og Akureyrarbúar ekki að hafa nein sérréttindi til undirbúningsnáms undir menntaskóla, fremur en Reykvíkingar og aðrir landsbúar, eins og hv. 1. þm. Reykv. tók réttilega fram. Það, sem kom mér til að bera þetta fram um skólann á Akureyri, var annarsvegar sú „tradition“, sem bundin er við gagnfræðaskólann nú á 50 ára afmæli hans, og hinsvegar vöntun Eyfirðing á alþýðuskóla. Auk þess er skólinn fyrir fleiri en þá á Norður- og Austurlandi. Ég hefi þá skýrt í stuttu máli, hvað fyrir mér vakir með því að gera ráð fyrir glöggum aðskilnaði á milli alþýðuskólanna og menntaskólanna, og að þeir hvorir fyrir sig byggju nemendur undir sín ákveðnu verkefni. En hinsvegar hefi ég haft það á bak við eyrað, að á milli þeirra gæti verið sú brú, að greindir nemendur frá alþýðuskólunum þurfi ekki miklu við sig að bæta til þess að komast inn í menntaskólana. Þá myndu dugandi námsmenn, eins og t. d. hv. 1. þm. Reykv. var á sínum skólaárum, geta leikið sér að því að undirbúa sig í öðrum skólum og ná svo prófi upp í menntaskóla. Ég nefni hv.þm. sem dæmi, af því að ég á nú orðastað við hann. Ég skal geta þess, að flestir nemendur frá alþýðuskólanum á Laugum hafa notað nám sitt til þess að búa sig undir lífið og ýmsa sérfræðiskóla, en sárfáir hafa reynt að keppa inn í Akureyrarskólann. En það er heldur ekki hægt að neita því, að eins og formi Akureyrarskóla er nú háttað, þá er talsvert erfiðara að ná prófi inn í hann heldur en það yrði eftir að þetta frv. er orðið að lögum. Hv. 1. þm. Reykv. spurði, hvort stj. mundi leggja kapp á að koma fram á þessu þingi frv. því, sem nú liggur fyrir hv. Ed, um Menntaskólann í Reykjavík. Ég sé ekki ástæðu til að lýsa neinu yfir um það að svo stöddu, en henni er það meira áhugamál, að þetta frv. verði að lögum, vegna þess að gagnfræðaskólinn á Akureyri á nú 50 ára afmæli í vor, og á vel við, að honum sé ákveðið með lögum framtíðarskipulag: Hinsvegar lít ég einnig svo á, að opnun Menntaskólans í Reykjavík fyrir nemendur úr alþýðuskólum af Suður- og Vesturlandi, Vestmannaeyjum, Hafnarfirði, Laugarvatni, Borgarfirði og Ísafirði verði til ánægju fyrir skólann, þar sem nemendur úr fjarlægari héruðum hefðu miklu betri aðstöðu til þess að sækja hann og nota en nú á sér stað. En ég skal hreinskilnislega játa, að mér er það meira áhugamál, að frv. um Akureyrarskólann verði að lögum á þessu þingi. Þess vegna bar ég fram sérstakt frv. um hvorn menntaskólann fyrir sig, til þess að tryggja það betur, að annaðhvort þeirra gengi fram á þinginu. Ég álít, að þeir hv.þdm., sem vilja, að alþýðuskólarnir og menntaskólarnir séu aðgreindir, eins og ákveðið er í þeim frv. um þá, sem liggja fyrir Ed., en þó tengdir saman með þeirri hjálparbrú, sem ég hefi lýst, eigi að ganga á móti brtt.hv. 1. þm. Reykv. Þær eru byggðar á allt öðrum grundvelli og yrðu til þess að einangra menntaskólana aðallega fyrir Reykjavík og Akureyri. Ég mun fylgja till.hv. meiri hl. n., enda þótt ég bindi mig ekki við það, að Akureyrarbúum sé tryggð sérstaða til þess í framtíðinni að hafa beina brú fyrir nemendur þaðan inn í menntaskólann.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) * Ég get játað, að það er falleg hugsun í þessu hjá hæstv.dómsmrh., að vilja gera öllum, fátækum sem ríkum, og hvaðan sem þeir eru af landinu, mögulegt að ganga inn í menntaskólana og stunda þar nám. En ég er bara hræddur um, að forsendur hans fyrir þessum áformum séu skakkar. Ég held, að hann leggi of einstrengingslega áherzlu á það og geri of mikið úr því, að börn efnamannanna í Reykjavík noti sérstaklega Menntaskólann, öðrum fremur. Að vísu hefi ég ekki við hendina skýrslur, sem gætu upplýst þetta. En viðvíkjandi efnahag þeirra manna, sem skólann nota, má benda á þá reynslu, að í síðastl. 13 ár hefi ég verið viðriðinn úthlutun á stúdentastyrk í einum af deildum háskólans, og ennfremur hefi ég spurzt fyrir um úthlutun á samskonar styrk í hinum háskóladeildunum, og alstaðar hefir það komið í ljós, að stúdentar eru yfirleitt svo fátækir, að það er aðeins undantekning, ef hægt hefir verið að draga af nemanda fyrir það, að hann ætti við efni að styðjast. Það sýnast því ekki vera efnamennirnir í Reykjavík, sem halda börnum sínum til framhaldsnáms í Menntaskólanum. Gagnvart öðru atriðinu, sem hæstv.dómsmrh. notaði máli sínu til stuðnings, má benda á það, að unglingar, sem nú stunda nám hjá einstökum kennurum eða við alþýðuskóla, geta með nokkurri áreynslu og ástundun komizt inn í ýmsa bekki Menntaskólans við ársprófin, svo að þetta myndi ekki breytast mikið frá því, sem nú er. Mér finnst hæstv.dómsmrh. vera að halda áfram á sömu braut með þessum frv. sínum hér. Hafi afleiðingar sameiningarinnar verið skaðlegar, þá geta menn séð, hvert stefnir, því að hér er verið að fullkomna hana með þessu frv. hæstv. ráðh. Það þarf ekki að bíða eftir að reyna þetta; það þarf ekki annað en almenna reynslu og heilbrigða hugsun til að sjá, að þessir gagnfræðaskólar yrðu alstaðar einskonar undirbúningsbekkir fyrir menntaskólanám. Sú krafa kemur von bráðar fram, að menn geti án frekara náms gengið inn í menntaskóla. Dæmið frá Akureyri er ákaflega sláandi. Um leið og gagnfræðaskólanum þar er gefin von um samband við efri bekki Menntaskólans í Reykjavík, þá rís krafan um þrjá efri bekki þar fyrir norðan líka. Eins mundi fara með skólana í Vestmannaeyjum, á Ísafirði og fleiri, sem hæstv.dómsmrh. talaði um. Það mundu koma kröfur um að gera þá alla að menntaskólum. Og er ég ekki viss um, að þægilegra yrði að standa á móti heldur en raun varð á um Akureyrarskólann. Þess vegna er það alveg auðsætt, að þessi fallega hugsun, að gera mönnum alstaðar fært að ná til stúdentsprófs, mundi leiða til þess, að þeir, sem vildu menntast í gagnfræðaskólum tvö eða þrjú ár, yrðu að fylgjast með hinum, sem vildu byrja menntaskólanám. Það getur þótt hart, að þeir, sem næstir búa og bezta eiga aðstöðu, njóti hennar svo, að börn þeirra verði meiri hluti nemenda í menntaskólanum. En hjá því er ekki gott að komast alveg. Ég veit ekki einu sinni, hvort það er rétt að laða fátækt fólk til þess að reyna að koma börnum sínum til stúdentsprófs og láta þau síðan stunda embættisnám í háskóla. Eftir tveggja ára nám í gagnfræðaskóla koma fjórir vetur í menntaskóla og 4–5, kannske 6, ár í háskóla, áður en von er um, að börn þessara manna komizt að sældarbrauði ríkissjóðs. Ég er ekki viss um, að það sé rétt að stuðla svo mikið að því. Hæstv. dómsmrh. vildi ekki láta sömu reglur gilda um skólana í Reykjavík og á Akureyri og bar fyrir húsnæðisleysi. Ef menn komast að raun um, að réttara sé að hafa 6 ára skóla í Reykjavík, en ekki 4 ára, þá verður að auka við húsnæðið. Hitt, að sníða stærð skólans eftir húsinu, nær ekki nokkurri átt. Það minnir á það, sem sagt er, að kristindómsfræðslan sé nú afnumin af því, að ekki sé til nógu stór tafla í skólanum. Ég er hræddur um, að hæstv.dómsmrh. muni reka sig á það, að skóla, sem búið er að breyta úr gagnfræðaskóla í menntaskóla, muni ekki ganga illa að fá að verða samfelldur 6 ára skóli. Einkum þó ef brtt. meiri. hl. nú verða samþ., því að þá má alltaf breyta þessu með nýrri reglugerð og færa í það horf, sem Akureyringar vilja. Hæstv. dómsmrh. var að tala um „opnun skólans“ hér fyrir mönnum annarsstaðar frá. Ég sé ekki betur en að þessar þekkingarkröfur til inntöku í 1. bekk Menntaskólans séu svipaðar og nú til inntöku í fjórða bekk. Ég held þá, að menn úr Vestmannaeyjum og frá Ísafirði gætu eins vel tekið próf upp í 4. bekk. Hér er því ekki um neina opnun að ræða. Ef ég fengi yfirlýsingu frá hæstv.dómsmrh. um það, að honum væri það ekki kappsmál, að frv. gengi fram á þessu þingi, þá tæki ég brtt. mínar aftur. Það er bæði skoðun mín og fræðslumálastjórans, hv.þm. V.-Ísf., sem er sú rétta í þessu máli. Hann sagði, að ákaflega fáir úr alþýðuskólunum hefðu leitað upptöku í Menntaskólann. Þessu líkt ætti að verða um gagnfræðaskólana. Þeir eiga ekki að vera undirbúningsdeildir menntaskóla fremur en t. d. Flensborgarskóli hefir verið það. Það er náttúrlega mjög gott, að hæstv.dómsmrh. skuli lofa að vera með til að breyta þessu, ef það reynist ekki vel.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég er mjög glaður að vísu yfir því, að Laugaskóli hefir lukkast þannig, að nemendur hans ganga inn í lífsbaráttuna án þess að þeir álíti nauðsynlegt að ganga í aðra skóla: En þegar þess er gætt, að hér er að ræða um allt að 10 skólum, þá sést, að ekki þarf nema 2–3 nemendur úr hverjum til að fylla heilan bekk. Upp úr þessu ætla ég, að fáist möguleiki til að dreifa meira en áður tækifærunum til náms, án þess að höfuðborgin sé svipt nema því, sem hún hafði of mikið af á undanförnum árum.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Mér kom ræða hv.frsm. minni hl. dálítið á óvart, þegar ég bar hana saman við nál. hans. Hv. frsm. byrjaði ræðu sína með að tala móti málinu, það væri engin þörf á þessum skóla, jafnvel verra að fá hann en ekki. En hann endaði með að mæla með því, að frv. yrði samþ. Það væri búið að stofna skólann í heimildarleysi, og þá væri betra, að hann héldi áfram á lögmætan hátt. Ég mótmæli því, að skólinn hafi verið stofnaður í heimildarleysi. Á Alþingi fyrir 6 árum var heimilað, að þetta framhaldsnám færi fram, og seinna sá þingið ástæðu til að veita fé til þess. Þá vil ég leyfa mér að leiðrétta misskilning á ræðu minni. Hv. frsm. skildist ég gera ráð fyrir, að 2 neðri bekkir gagnfræðadeildarinnar yrðu beinn undirbúningsskóli undir Menntaskólann. Um þetta var nokkur ágreiningur, og það er einmitt hv. Í. þm. Reykv., sem hefir haldið þessu fram, en ekki ég. Ég vildi samþykkja frv. með þessari einu breyt., sem meiri hl. gerði till. um, og með því ákvæði, að sérstakt inntökupróf verði í þennan 4 ára skóla, en að próf úr 2. bekk nægi ekki til inngöngu í Menntaskólann. En þar sem ég talaði um sérstöðu Akureyrarskólans, átti ég einkum við þann sögulega rétt, sem það veitir, að þarna hefir gagnfræðaskóli starfað hálfa öld. Og hann hefir ekki verið eingöngu fyrir Akureyri eða héraðið. Hann hefir verið sóttur af mönnum víðsvegar að, og svo mun enn verða. Það má gera ráð fyrir, að þar verði betri kennslukraftar en annarsstaðar, svo að skólinn ætti að geta veitt betri alþýðumenntun en aðrir gagnfræðaskólar. Því fellst ég ekki á orð hæstv. ráðh., að þetta væri aðallega gert fyrir Eyfirðinga. Þó að fáir nemendur úr Laugaskóla leiti til annara æðri skóla, verða þó til menn, sem fara þaðan í 3. bekk á Akureyri. Það hafa nokkrir gert og síðan hætt námi. Þeir hafa ekki verið að hugsa um að ná stúdentsprófi, heldur að leita sér frekari framhaldsmenntunar. Annars er óþarfi að ræða um þetta hér, með hvaða skilningi eigi að samþykkja ákveðin lagafyrirmæli. Það, sem fyrir liggur, eru greinir frv. og brtt., sem við þær eru gerðar. Út af því, sem hv. 1. þm. Reykv. talaði um, að eðlilegra væri að hafa ein lög um báða menntaskólana, vil ég benda á, að eins og hv.Ed. hefir frá málinu gengið nú og eins langt og liðið er á þingtímann, tel ég hættu á, að málið dagi uppi, ef farið er að breyta frv. eins mikið og ætlazt er til með brtt.hv.þm. Ekki er annað líklegra en að hv.Ed. mundi þá færa frv. aftur í svipað horf og var, þegar hún gekk frá því. - Ég get ekki séð, að þetta sé neitt aðalatriði í málinu. Honum fannst vera misrétti milli Reykjavíkur og Akureyrar, ef bæði frv. yrðu samþ., þar sem gagnfræðaskóli ætti að fylgja Menntaskóla Akureyrar, en tveir neðstu bekkirnir væru teknir neðan af Reykjavíkurskólanum. Ég sé ekki betur en að hér sé stofnaður sérstakur gagnfræðaskóli með lögum frá Alþingi, og annar, sem nýtur styrks af ríkisfé. Auðvitað væri það misrétti, ef gagnfræðabekkirnir á Akureyri skiluðu mönnum beinlínis inn í Menntaskólann. En til þess er ekki ætlazt.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) * Hv. frsm. meiri hl. sagði, að ég hefði talað nokkuð öðruvísi en í nál. En þó kemst hann loksins að þeirri niðurstöðu, að ég hefði haldið fram hinu sama og ég hélt fram í nefndinni og í nál. minni hl. Ég er ekki mótmæltur því, að lögleitt sé það fyrirkomulag, sem á er komið. Ég beygi mig fyrir kringumstæðunum eins og þær eru nú. Vitanlega var Menntaskólinn á Akureyri stofnaður þvert ofan í gildandi lög, sem ákváðu, að þar skyldi vera gagnfræðaskóli, án þess að nokkur lagastafur væri fyrir því að stuðla að stúdentsprófi þar.

Eru ekki fjárlögin lög?

. Það var allt annað en stjórnin sagði. Hún skipar: Hér skal vera menntaskóli. Í nál. sagði ég ekkert um það, að ég væri á móti málinu, einungis að ég teldi eðlilegra að hafa ein lög um báða skólana. Þá vildi hv.frsm. ekki kannast við, að neðri bekkirnir tveir yrðu undirbúningsbekkir fyrir menntaskólann sérstaklega. Það er rétt, að skólinn er ekki óskiptur 6 ára skóli, meðan inntökupróf þarf upp í efri bekkina, þó að menn séu búnir að ljúka prófi upp úr neðri bekkjunum. En þetta er í rauninni ekki annað en lævísi. Þegar sömu kennarar eiga að prófa í sömu námsgreinum og lærðar hafa verið í gagnfræðadeildinni, þá verður þetta bara endurtekið próf. Hv. frsm. talaði um sérstöðu Akureyrar áðan. Þá er þó meira samræmi í skoðunum hæstv.dómsmrh. Hann vill hafa 4 ára menntaskóla alveg eins og í Reykjavík. Því er ég með. En ég vil þá benda hæstv. ráðh. á, að í þessum brtt. gægist fram fyrsta krafan um, að farið verði að sníða gagnfræðaskólana eftir því, sem þarf til þess, að nemendur hans komist upp í menntaskólann. Ef menntaskólinn er byggður ofan á gagnfræðaskólann, þá koma frá skólum alstaðar á landinu kröfur um, að nemendur þeirra fái að komast inn í menntaskólann. Hv. frsm. sagði, að hér væru tveir gagnfræðaskólar. Annar hefir verið stofnaður með lögum frá Alþingi, en hann er húsnæðislaus, og kennaralaus má víst segja. Hinn skólinn er í raun og eru húsnæðislaus líka og er haldið uppi af einstökum mönnum. Það er víst ætlazt til, að hér í Reykjavík verði bara gagnfræðaskólar. Og ég ætla að vinna móti því, að þeir verði seldir undir sömu lög og aðrir gagnfræðaskólar, því að hér í bænum er svo margt ólíkt því, sem annarsstaðar er á landinu.

Dómsmrh. (Jónas Jónason) Ég vildi leiðrétta. misskilning, sem þó er eðlilegur. Það má færa rök fyrir því, að í skólanum nyrðra má gera breyt. með nýrri reglugerð, og það vakir fyrir hv. 1. þm. Reykv. En við nána athugun málsins í nefndum kom mönnum saman um, að ekki væri rétt að útiloka þetta. Og þá var alveg sérstaklega hugsað um hagsmuni sveitanna og áhugamál. Gamli sögulegi rétturinn kemur þar til greina. Persónulega get ég sagt, að sú hugmynd lokkar mig, að einhverntíma í framtíðinni verði skólinn fluttur upp í sveit, að Möðruvöllum, Munkaþverá eða að einhverjum laugum þar frammi í Eyjafirði. En þar til það verður framkvæmt, þarf alþýðuskólinn á Akureyri að vera fyrst og fremst fyrir bændabörn úr Eyjafirði, vera einskonar Möðruvalla- og Laugaskóli í einu.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Ég ætla aðeins að benda hv. I. þm. Reykv. á það, að frv. gerir ráð fyrir, að í gagnfræðadeildinni verði 3 bekkir, en ekki í, og það er enginn stafur um það í frv., að gagnfræðadeildin eigi að vera undirbúningskóli undir Menntaskólann. Gagnfræðadeildin á að hafa sitt sjálfstæða takmark. Hitt er annað mál, að líkur eru til, þess, að skilyrði verði þar fyrir víðtækari menntun en í öðrum gagnfræðaskólum og að deildin verði því sótt víðar að en úr héraðinu. Gæti ég og vel unnað skólanum þess, vegna fortíðar hans, að hann hefði nokkra sérstöðu meðal gagnfræðaskóla í landinu. Að gagnfræðadeildin á ekki samkv. frv. að vera undirbúningsskóli undir Menntaskólann, eins og hv.þm. heldur fram, sést t. d. á því, að þýzka er heimtuð við inntökupróf í Menntaskólann, en ég býst ekki við, að sú námsgrein verði kennd í gagnfræðaskólanum. Það er því augljóst, að menn verða að bæta við sig námi til að geta komizt úr gagnfræðaskólanum upp í Menntaskólann.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) * Einmitt vegna þess, að ekki er gert ráð fyrir þýzku í gagnfræðaskólanum, er það augljós að bezt er fyrir þá, að ákveðið sé með reglugerð, hvernig honum skuli fyrir komið, því að þá er hægt að ákveða hvað, sem mönnum þykir bezt henta. Þá er hægt fyrir þá að setja þær reglur um námið, að það verði undirbúningur undir Menntaskólann. Brtt. opnar þá möguleika, en eftir frv. er það ekki hægt. En sé svo 3. bekk bætt við, þá er það í samræmi við það, að ekki sé óheppilegt, að 3. bekkur taki við af 2. bekk og leiðirnar skiptist, þegar komið er upp úr 2. bekk, sumir fari í 3 bekk, en aðrir í Menntaskólann.

1) Með svofelldri grg.: Ég er á móti skólagjöldum í ríkissjóð, en get verið með skólagjöldum í skólasjóð, og segi því já.

2) Með svofelldri grg.: Ég er algerlega andvígur skólagjöldum og lít svo á, að hér sé farið út á þá braut að smeygja skólagjöldum inn fyrir fullt og allt, og segi því nei.

3) Með svofelldri grg.: Ég er á móti skólagjöldum og segi því nei.

4) Með svofelldri grg.: Ég er á móti skólagjöldum í hverri mynd sem er og segi því nei.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég ætla ekki að fjölyrða um málið að þessu sinni. Ég vildi aðeins óska þess, að málinu verði, að þessari umr. lokinni, vísað til 2. umr. og landbn.

Pétur Ottesen Ég verð að segja það, að mér finnst undarlegt, að hv.flm. þessa frv. skuli ekki vilja hafa fyrir að gera grein fyrir þeim mörgu og víðtæku breyt. á laxveiðalöggjöfinni, sem hér liggja fyrir, enda þótt viðleitni hafi verið sýnd til þess í grg. þeirri, sem frv. fylgir. Það er svo stutt síðan frv. var útbýtt, að lítill tími hefir unnizt til að athuga það, með því að annir hafa verið miklar í deildinni. Mér var það samt ljóst undir eins við fyrsta lestur þessa frv., að hér var um víðtækar breytingar að ræða. Þó að ég hafi haft lítinn tíma, vil ég til athugunar fyrir þá n., sem fær málið til meðferðar, drepa á nokkur atriði. Það er náttúrlega ekkert óeðlilegt, þó að breytingar komi við þessi lög, þar sem þau eru frá 1886. En eftirtektarvert er það, hve vel hefir verið gengið frá þessari löggjöf, úr því menn hafa getað hlítt henni þangað til nú. Mér virðist það stafa að nokkru leyti af því, að héraðsstjórnirnar hafa samkv. þessum lögum haft þessi mál að nokkru leyti í sínum höndum og getað hagað þeim eftir því, sem hentugast var í hverju héraði, en eins og menn vita, hagar mjög misjafnt til með lax- og silungsveiði, eftir því hvar það er á landinu. Í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er mjög horfið frá því ráði að láta héraðsstjórnirnar hafa nokkurt vald í þessu efni, heldur á að setja allsherjarlöggjöf, er gildi fyrir landið í heild. Í 2. gr. frv. er það ákvæði, að ekki megi byggja jörð nema veiði sú, er henni tilheyrir, fylgi með. M. ö. o., jarðeiganda er óheimilt að taka veiði undan jörðinni, þegar hann byggir hana. Ennfremur er samkv. þessari gr. manni, sem býr á eignarjörð sinni, óheimilt að leigja veiði þá, sem jörðinni fylgir, nema til stangarveiði, og þó ekki lengur en 10 ára tímabil í einu. 4. liður 2. gr. mælir svo fyrir, að ef réttur til stangarveiði er skilinn við landareign samkv. 3. málsgr., þá sé löglegt, að landeigandi jafnframt afsali sér rétti til annarar veiði í vatninu það tímabil, sem stangarveiðin er við landareignina skilin. Eftir þessu varðar það ekki við lög, þó að landeigandi leigi öðrum veiðirétt í þessu tilfelli, en undir öllum öðrum kringumstæðum er það óheimilt. Þannig er landeiganda meinaður ráðstöfunarréttur á veiði sinni að mestu leyti. Þarna virðist mér nokkuð langt gengið í því að takmarka eignarrétt manna. Þetta er því fremur ástæðulaust, sem hér væri ekki um aukna friðun að ræða, því að þótt jarðeigandi leigði einhverjum veiði, þá mundu veiðilögin gilda um veiði hans að öllu leyti engu að síður. Í 3. gr. frv. er svo ákveðið, að þar sem svo stendur á, að veiðiréttur hefir verið skilinn við jörð, þá hafi landeigandi rétt til að leysa hann til sín, en veiðieigandi geti þá aftur á móti krafizt, að allir þeir, sem þar eiga innlausnarrétt, leysi veiðina til sín, hver fyrir sínu landi. Þessar innlausnir mega fara fram eftir mati. Mér virðist þörf á að athuga, hvort hér sé gengið of langt í því að takmarka eignarrétt þeirra manna, sem hér kynnu að eiga hlut að máli, að krefjast þannig, að þeir láti eign sína af hendi án þess að um nokkurt eignarnám sé að ræða. Þegar svo stendur á, að ekki eru allir samtaka að krefja sér þessa réttar, getur sá, sem veiðiréttinn á, krafizt þess að þeir, sem ekki kærðu sig um að innleysa sinn veiðirétt, leysi hann einnig inn. Þetta ákvæði er eðlilegt og sjálfsagt til að tryggja það, að sá, sem veiðiréttinn hafði, sitji ekki eftir með það af veiðisvæðinu, sem minnst er varið í. En ákvæðið er aftur á móti varhugavert gagnvart þeim mönnum, sem eru skyldaðir til að innleysa þessi fornu veiðiréttindi, sem væru þeim ef til vill lítils virði. Það er því nærgöngult við þá að setja svona ákvæði. Yfirleitt finnst mér 3. gr. ganga of langt í því að takmarka eignarrétt manna, en vafasamt, hvað mundi vinnast við það, þó að henni yrði framfylgt. Þessi ákvæði ná ekki þar til, sem um sameign er að ræða, t. d. sveitarfélags. Mér virðist þetta vera bending frá hv.flm., að hér sé vísir að því, að verið sé að fara inn á þá hæpnu braut - - 1) 1) Hér vantar kafla í ræðuna frá hendi þingskrifara. - P. O. Þá eru hér teknar nokkrar greinar upp úr vatnalögunum, sumar lítið breyttar. en aðrar nokkuð breyttar. Ég ætla ekki að fara neitt út í það, en náttúrlega er sjálfsagt fyrir hv.n., sem fær þetta mál til meðferðar, að bera þessi ákvæði saman við ákvæði vatnalaganna. Þá kemur III. kafli frv., um skrásetningu veiðivatna, veiðiskýrslur o. fl. - Ég sé ekki ástæðu til að fara út í það neitt verulega, en vík kannske að því síðar í sambandi við annað frv. Þá er IV. kaflinn, og hann byrjar á því að banna, að veiða megi lax í sjó. Hingað til hefir þetta, eins og kunnugt er, verið heimilt, og enda komið nokkuð á rekspöl að veiða lax í sjó. Mér er t. d. sagt, að hér inni í Leiruvogunum hafi það verið stundað með góðum árangri, og eins er mér kunnugt um, að svo hefir verið gert í Hvalfirði. Eins og þetta mál horfir við nú og án frekari skýringa finnst mér það varhugavert að vera að banna veiði í sjó, og vil ég, í sambandi við ákvæði frv. um þetta, benda hv.flm. á það, að hann gerir hér mun á því, hvort nýlega er farið að stunda veiðina eða hún hefir verið stunduð um nokkurt árabil. Þannig er gert ráð fyrir því í þessum ákvæðum, að þar, sem farið er að stunda þessa veiði áður en fasteignamatið 1922 var gert og þar sem tekið er tillit til hlunninda af þessari veiði, megi halda áfram veiði, þótt öllum öðrum, sem seinna hafa byrjað, sé það algerlega bannað. Ég skal nú t. d. í þessu efni benda á, að það eru tvær jarðir við norðanverðan Hvalfjörð, sem þannig hagar til, áð löndin liggja saman. Á annari var fyrir allmörgum árum byrjað að veiða lax í sjó, og þegar matið fór fram, var þessara hlunninda getið í mati jarðarinnar og visst tillit tekið til þess við jarðamatið. Eftir þessu ákvæði mætti þessi bóndi halda áfram að veiða í sjó, en bóndinn á hinni jörðinni, sem byrjað hefir veiðiskap fyrir nokkrum árum, verður að hætta. Mér þykir þetta einkennilegt ákvæði í lögunum, þótt ég verði að játa, að það sé athugavert að svipta þær jarðir hlunnindum, sem komin eru í fasteignamat þeirra. Nú er líka á það að líta í þessu sambandi, að þegar veiði er bönnuð í sjó, eru líka eyðilagðir allir þeir fjármunir hjá mönnum, sem þeir hafa lagt í slíka útgerð, og hún er töluvert dýr; þetta er því töluvert harkaleg aðferð, og þar sem þetta á að stuðla við því, að meiri veiði verði í ánum en ella, virðist ekki ósanngjarnt, að þeir, sem þannig missa veiðirétt sinn og á þann hátt eru gerð verðlaus fyrir þeim töluvert dýr veiðitæki, fengju einhverjar bætur. Virðist það og vera í samræmi við önnur ákvæði frv., t. d. um ófriðun sels, að þar sem selveiði er lögð niður, eigi fiskveiðendur að greiða þeim, sem leggja niður selveiði, bætur fyrir. Mér finnst því, að hér gæti töluverðs ósamræmis, og vil ég ennfremur benda á það, að þetta ósamræmi kemur víða í ljós í þessu frv., og í því sambandi vil ég minna á, að afleiðingar af þeim breyt., sem hv.flm. leggur til, gera það að verkum, að verðgildi ýmsra jarða samkv. fasteignamatinu mun breytast ákaflega mikið fyrir ákvæði frv. Þá er hér og nýtt ákvæði um það í 15. gr., að eigi megi hafa ádrátt í ósum, í sjó eða á leirum við sjó, og ekki megi stunda veiðiskap í árósum eða ósum við stöðuvötn nær en sem nemi 100 metrum upp frá slíkum ósum eða 250 metra niður frá þeim. Slík ákvæði hafa vitanlega í för með sér mjög miklar breyt. á veiðiskap; eins og nú er tíðkað, getur verið að það sé að einhverju leyti nauðsynlegt, en ég vil leggja mjög ríka áherzlu á það við hv. landbn., sem fær þetta mál til meðferðar, að hún kynni sér sem víðast staðhætti í þessum efnum og dragi sínar ályktanir af því. Í mínu kjördæmi geri ég ráð fyrir að þetta muni hafa allveruleg áhrif á veiðarnar víða. Þá kemur hér í þessum sama kafla, að eigi megi veiða lax nema á tímabilinu frá 1. júní til 15. september. - Það er nú eitt af þeim ákvæðum, sem héraðsstjórnirnar hafa haft á sínu valdi, hvenær veiði sé byrjuð og hvenær henni skuli hætt; er það vitanlega byggt á því, að það er mjög mismunandi, hvenær lax gengur í einstakar ár. Vil ég t. d. benda á ákvæðin í Borgarfjarðarsýslu, að í Hvítá er heimilt að byrja veiði 20. maí, en aftur í Laxá í Borgarfirði er ekki heimilt að byrja fyrr en 15. júní. Þetta er vitanlega miðað við það, að lax gengur á svo mismunandi tíma í þessar ár, og þess vegna virðist mér að þetta ákvæði, sem hér er farið fram á að setja, falli alls ekki saman við það, t. d. sem héraðsstjórnin í Borgarfirði hefir álitið, að heppilegt væri um það, hvenær byrja skyldi að veiða í héraðinu, og sem vitanlega er byggt á margra ára reynslu þar í þessu efni. Þetta vildi ég ennfremur biðja hv.n. að taka til athugunar, og ég vil í þessu sambandi benda á það, að ég tel mjög varasamt og ekki hagkvæmt að setja ein og sömu ákvæði um þetta fyrir land allt; ég held, að það væri miklu réttara, að haldið sé hinum eldri ákvæðum, eins og þau eru í hinum gildandi lögum, að leyfa viðkomandi héraðsstjórnum að ákveða um það, hvenær veiði skuli byrja og hvenær henni skuli hætt. Á þann hátt verður það bezt samræmt við staðhætti alla. Þá kemur hér ákvæði um það, að sá tími skuli allmikið lengdur, sem net eigi að liggja í landi í hverri viku, eða úr 36 klst., sem mun vera í gildandi lögum, og upp í 60 klst. Þetta á vitanlega að stuðla að því, að laxinn hafi greiða göngu upp í árnar, og getur það ef til vill haft við mikil rök að styðjast á ýmsum stöðum, en hitt virðist mér, að þar sem um stórár er að ræða, eins og t. d. Hvítá og Ölfusá, að það geti síður átt þar við, þegar svæðið, sem netin liggja yfir út í árnar, er svo tiltölulega lítið, samanborið við breidd ánna landa á milli. Ennfremur eru hér gerðar mjög miklar breyt. um ádráttarákvæði. Flestum mun koma saman um það, að það, sem sé einna hættulegast fyrir lax- og silungsveiði, sé ádráttur á hrygningarstöðum, því að það er alkunna, að sumstaðar er hægt að ganga mjög nálægt laxi á þann hátt. Það er þess vegna svo ákveðið, að það megi aldrei draga á nema 4 daga í hverri viku og aldrei nema annað dægrið. Ennfremur eru miklu víðtækari heimildir í þá átt að takmarka ádráttarveiði í þessu frv.; þannig er það, að ráðh. er heimilt að banna alla ádráttarveiði í hyljum undir fossum, og ennfremur þar, sem netalagnir eru, innan 20 metra fjarlægðar frá þessum stöðum, þannig að hér er gengið mjög langt í þá átt að takmarka og jafnvel leggja niður með öllu ádráttarveiði, og ég sé það nokkurn veginn í hendi mér, að eftir ákvæðunum í þessu frv. mun a. m. k. ein jörð í mínu kjördæmi, þar sem þriðjungur verðmætis jarðarinnar byggist á laxveiðihlunnindum, að eftir þessu munu öll laxveiðahlunnindi verða tekin af þessari jörð. Það er náttúrlega sjálfsagt að athuga og virða fullkomlega nauðsyn slíkra takmarkana, en hinsvegar verður þó jafnframt að gæta þess að ganga ekki svo langt í þessum efnum, að einstakar jarðir, sem kannske hafa ekki aðstöðu til veiði nema ádráttar, missi hlunnindi sín með öllu, úr því að ádráttarveiði er leyfð á annað borð. Og ég vil þá benda á það, að þar sem svona verður á þessum stað og þar sem frv. gerir ráð fyrir að veita nokkra tilhliðrun um sjávarveiði, þá er líka ástæða til, þar sem jarðir eru sviptar svo og svo miklu af verðgildi sínu með slíkum ákvæðum, að nokkrar bætur komi þar fyrir. - Ég bendi á þetta til hægðarauka fyrir þá n., sem fær þetta mál til meðferðar. Annars er, til viðbótar við þær takmarkanir, sem beinlínis eru settar í þessu frv., ráðherra gefið ákaflega mikið vald og þeim veiðimálastjóra, sem á að skipa samkv. þessu frv., - nokkuð á borð við það, sem átti að veita úttektarmönnum hreppanna í ábúðarlagafrv., sem nú liggur fyrir þessu þingi. - Annars stingur það allmikið í stúf við allar þessar auknu takmarkanir á ádráttarveiði, að lengdur sé tíminn, sem draga má á í hverjum sólarhring, frá því, sem er í núgildandi lögum, og er mér það hreinasta ráðgáta, hvernig á því stendur. Þá skal ég nú hlaupa yfir nokkuð langan kafla hér og minnast þá aðeins stuttlega á þann kafla, sem lýtur að friðun vatnasilungs. Þar á nefnilega að banna alla veiði, aðra en dorgar- og stangarveiði, á tímabilinu frá 27. september til 31. janúar ár hvert, og er þetta miðað við það, að silungur er friðaður að haustinu, og þess vegna þykir ástæða til að banna slíka veiði. Nú er það alkunna, að í ýmsum stærri veiðivötnum er veiði mikið stunduð á þeim tíma; gæti ég trúað, að þeim brygði mjög við, sem búa við Þingvallavatn t. d., því að það er öllum vitanlegt, að þeir veiða mikið á þessum tíma, og svo er það víðar hér á landi með önnur veiðivötn. Þá er og ráðh. heimilað í þessum sama kafla að banna að nokkru eða öllu leyti silungsveiði, aðra en dorgar- og stangarveiði á tilteknum svæðum, þar sem hitasilungur safnast saman; býst ég við að þar sé átt við Mývatn, og ennfremur þar, sem mikil silungsgengd er til hrygningar og talið er að hætta stafi af. Þá er ég kominn út að VI. kafla, um veiðitæki og veiðiaðferðir. Þar er t. d. ákvæði um það, að lagnir, sem eigi hafa verið notaðar síðasta veiðitíma áður en lög þessi komu í gildi, megi ekki taka til notkunar nema ráðh. leyfi eftir tillögum veiðimálastjóra. Mér finnst þetta ákvæði nokkuð einkennilegt, og þar sem ekki virðist vera bannað að taka upp nýjar lagnir, sé ég enga ástæðu til að banna þetta frekar, en vitanlega verður það að hlíta ákvæðum núgildandi laga, og svo ákvæðum þessa frv., þegar það er orðið að lögum. En ég sé ekki, við hvað það styðst að banna að taka upp eldri lagnir, því að það er nefnilega svo, að lagnir breytast mjög mikið, áin grynnist og dýpkar á víxl, svo að það verður að taka upp nýjar lagnir og leggja niður aðrar, eftir því hver breyt. hefir á orðið næsta vetur á undan. Þá eru hér ákvæði í þessum sama kafla um stærð neta, möskvastærð þeirra og annað þess háttar, en ég skal ekki fara að ræða það, til þess hefi ég ekki næga þekkingu, og skal því halda mér við ádráttinn. Þar er sagt, að ekki megi draga á yfir meira en 2/3 hluta árinnar. Ég býst við, að það verði mjög erfitt að ákveða slíkt nákvæmlega, því ef á að leyfa ádrátt á annað borð, þá verður tæplega hægt að halda honum innan þessara takmarka, enda gengur hv.n. og hv.flm. inn á það í aths. sínum, og því fremur verður erfitt að fylgja þessu ákvæði, þar sem algerlega er bannað að hafa fyrirstöðunet, og heldur ekki má vera með grjótkast, eins og algengt er við ádrátt, svo að ég býst við, ef á að fylgja nákvæmlega þessu ákvæði, að það sé alveg sama og að banna ádráttarveiði. Ég minntist á það áðan, við ákvæðið, að ekki mætti hafa ádráttarnætur nær ósum en 200 metra, að það er algerlega sama og að banna ádrátt, og endurtek ég því þá ósk mína til hv.n., að hún taki þetta til rækilegrar athugunar í sambandi við það dæmi, sem ég nefndi áðan. Það eru settar nokkuð meiri takmarkanir en áður um það, hvað fastar veiðivélar megi ná langt út í árnar. Áður var það víst svo, að veiðivél mátti vera úti í miðri á, en nú ætla ég, að það sé ekki nema 1/3 af breidd árinnar. Ég býst nú við því, að í breiðum og vatnsmiklum ám muni þetta valda lítilli breyt. frá því, sem nú er, en hinsvegar býst ég við, að þetta muni verða til þess að hefta eða draga úr lagnetaveiði sumstaðar í smærri ám. En það verður líka að taka það til athugunar, að ekki er sumstaðar svo þröngur rammi um lagnetaveiði, að mönnum sé þó ekki algerlega fyrirmunuð sú veiði í smærri ánum, en það er auðvitað hlutverk þeirrar n., sem fær þetta mál til meðferðar, að afla sér upplýsinga um það hjá einstökum þm., hvernig þetta muni koma við í einstökum héruðum, þar sem um laxveiði er að ræða og þeir þekkja til. Þá er líka lengt nokkuð bilið, sem má vera á milli lagna eftir endilöngu. Það var áður 60 metrar, en er nú lengt upp í 100 metra. Það fer náttúrlega eftir staðháttum, hvort þetta kann að rekast á við nauðsynina á hverjum stað. Þá er ég nú kominn að VII. kaflanum í þessu frv. Ég bendi aðeins á þau atriði, sem ég hefi við mjög fljótan yfirlestur þessa frv. rekið augun í og þykir ástæða til að vekja athygli hv. landbn. á. VII. kaflinn er um fiskvegi og önnur mannvirki í veiðivötnum. Það segir svo í 36. gr. frv., með leyfi hæstv. forseta: „Eigi má veiða eða styggja fisk í fiskvegum né nær neðra mynni þeirra en 50 metra og nær efra mynni þeirra en 30 metra“. Það er nú skýring um það að finna í frv., hvað séu fiskvegir, og það skilst mér, að heyri undir það, hvort sem settur er laxastigi í foss ellegar að sprengt er þannig úr fossinum, að laxinum sé kleif uppganga. Skilst mér, að þá verði algerlega bönnuð öll veiði í hylnum undir fossinum og líka á 30 metra svæði fyrir ofan fossbrúnina, og þar sem hér er skilyrðislaust bönnuð öll veiði, verður að taka það til athugunar. Það má heldur ekki veiða á stöng í þeim hyl, sem er undir fossinum, né heldur nota önnur veiðitæki, því að hér er um skilyrðislaust bann að ræða. Þá hafa verið tekin upp í frv. lög, sem samþ. voru á síðasta þingi um fiskiræktarfélög, þó talsvert breytt. Ég vil biðja hv. landbn. að taka þann kafla vel til athugunar og þær breyt., sem eru á frv. frá þeim lögum, sem afgr. voru í þessu efni á síðasta þingi. Ég skal ekki minnast á mörg af þeim atriðum nú, það er helzt eitt, sem ég vildi drepa á, en það er kostnaður af fiskiræktarfélögunum, hvernig honum skuli jafnað niður. Þar er gerð breyt. á þeim lögum, sem samþ. voru í fyrra. Þau lög kveða svo á, að kostnaðinum skuli jafnað niður eftir veiðimagni hverrar jarðar, en í frv. er gert ráð fyrir að ¼ kostnaðar verði jafnað niður á jarðirnar eftir fasteignamati jarðanna. Þetta, að miða við veiðimagn, hlýtur að vera réttlátara, því að fasteignamat veiðijarða fer alls ekki að öllu leyti eftir því, hversu háttað er um veiðina. Þar kemur margt annað og því óskylt til greina. Þess vegna álít ég ekki rétt að víkja frá þeim grundvelli, sem lagður var í fyrra í þessu efni. Ég nefni þetta nú til að beina athygli hv. landbn. að því og vona, að hún taki það til íhugunar. Þetta er talsverð breyting á lögunum frá því í fyrra og þarfnast því gaumgæfilegrar athugunar. Þá kemur IX. kafli, sem er um ófriðun sels. Það mál er alþekkt hér í deildinni. Á undanförnum þingum hefir legið fyrir frv. frá þm. Árn. um ófriðun sels í Ölfusá, en það hefir ekki gengið fram, af því þar er ætlazt til, að ríkissjóður borgi það atvinnutap, sem ábúendur selveiðijarðanna yrðu fyrir vegna ófriðunarinnar. Hinu var enginn á móti, að ófriða sel, þar sem hann gerði usla í laxveiðinni, ef þeir, sem þar ættu hagsmuna að gæta við laxveiðina, borguðu það tjón, sem selláturseigendur biðu við ófriðunina. Nú hefir hv. flm þessa frv. smeygt þessu ákvæði inn í frv., að ríkissjóður beri þennan kostnað að svo miklu leyti, sem hann á jarðir þær, sem hér ræðir um, að svo miklu leyti, sem það tap ynnist ekki upp með aukinni veiði á jörðunum sjálfum. En ég álít, að þeir, sem eiga þarna hagsmuna að gæta og hafa von um aukna lax- eða silungsveiði, ef selur væri ófriðaður, eigi að borga þetta, en ekki aðrir. Á þessu vil ég vekja athygli n: Þá er 1. kafli um stjórn og eftirlit veiðimálanna. Frv. kveður svo á, að atvmrh. skuli hafa yfirumsjón allra veiðimála og skipa veiðimálastjóra og veiðimálanefnd sér til aðstoðar. Veiðimálastjóri skal skipaður til fimm ára og vera launaður af ríkissjóði, en veiðimálanefndina skipa 3 menn. Búnaðarfélagið skal tilnefna einn, Fiskifélagið annan og atvmrh. þann þriðja. Þetta fyrirkomulag á að vera svo þangað til samband íslenzkra fiskiræktarfélaga kann að verða stofnað. Um kostnað við veiðimálanefnd segir frv. svo: „Veiðimálanefnd tekur ekki kaup fyrir starfa sinn, en kostnaður við starf hennar greiðist úr ríkissjóði“. Þetta orðalag orkar tvímælis, og er sjálfsagt að orða þessa málsgr. öðruvísi og nær því, sem hv.flm. mun hugsa sér með henni. Þá á að skipa eftirlitsmenn við veiðivötn, svo marga sem nauðsyn þykir til. Þeir eiga að hafa eftirlit með, að lögunum sé hlýtt. Þá er heimtuð nákvæm mánaðarleg skýrsla yfir veiði hvers manns, sem eftirlitsmennirnir eiga að safna. Laun sín skulu þeir fá úr sýslusjóði. Það hljóta að vera miklir erfiðleikar að framfylgja þessum ákvæðum, og þykir mér líklegt, að þau verði ekkert nema bókstafurinn, a. m. k. fyrst um sinn, en kostnaðarsamt hlýtur þetta að verða. Þar sem eftirlitsmenn eru ekki, eiga hreppstjórar að taka að sér starf þeirra. Að því er séð verður eiga þeir enga borgun að fá fyrir það starf, heldur er þessu starfi bætt á hreppstjórastörf þeirra án sérstaks endurgjalds. Þá er XI. kafli, um styrkveitingar til fiskiræktar. Þar er gert ráð fyrir, að borgað skuli 1.50 kr. á hvert dagsverk fyrir byggingu klakstöðvar. Klakstöðvar eru nauðsynlegar, og þarf því að láta þær njóta allrar velvildar. Þá kemur XII. kafli, sem er um skaðabætur. Þar er eitt atriði, sem ég vildi benda á. Það er 2. liður í 69. gr. Sá liður hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Nú hittist maður með veiðarfæri við veiðivatn annars manns fyrir utan venjulega vegi, og skal þá sekta hann sem hann væri sekur um ólöglega veiði, nema sannað sé, að hann hafi átt þar lögmætt erindi“. Þetta ákvæði virðist mér nokkuð hart, og er líklegt, að það yrði til þess, að saklausir menn yrðu sektaðir. Menn verða að sanna, að þeir hafi átt þarna lögmætt erindi. Það getur nú nokkuð farið eftir því, hvað lagt er í það orð, hvað kallað er lögmætt erindi. Mér virðist þarna gengið lengra í sektarákvæðunum en annars er venjulegt að gera, þó að full ástæða sé til að setja sektarákvæði um alla misnotkun og veiði í heimildarleysi. Það er því ástæða til að taka þennan lið til athugunar og breyta þar orðalagi.

Þetta er sniðið eftir landhelgislögunum

. Landhelgin er innan ákveðinnar línu, og engir eru teknir þar, nema þeir séu staðnir þar að ólöglegum veiðum. En eftir þessu frv. á að sekta hvern þann, sem er utan þjóðvegar með veiðistöng, ef hann hefir ekki lögmætt erindi, þótt hann sé ekki staðinn að neinum ólöglegum athöfnum. Á þessu er mikill munur. Ég skal þá ekki fara fleiri orðum um þetta. Ég er þakklátur hv. form. landbn. fyrir að hafa hlustað á þessa ræðu mína, þó að hv.flm. frv. hafi kosið þann tíma til að ræða um frv., sem venja er að hafa fyrir kaffihlé.

Forseti (JörB): Út af þessum síðustu orðum hv.þm. vil ég geta þess, að þetta er ekki alveg rétt. Núna er klukkan ekki nema nokkrar mínútur yfir 4, en hv.þm. byrjaði að tala kl. 3½, svo að mér þótti ekki taka að slíta í sundur ræðu hans.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Hv. þm. Borgf. lét í ljós undrun sína á því, að ég hefði ekki fylgt þessu frv. úr hlaði með nokkrum orðum. Það er rétt, að í frv. eru allmörg ákvæði, sem brjóta talsvert í bág við eldri ákvæði og eru nýmæli í okkar laxveiðilöggjöf. Að því leyti var það rétt, að frv. er þess vert, að því fylgi nokkru frekari grg. en enn er orðið. Ástæðan til þess, að ég lét enga framsöguræðu fylgja frv. var sú, að allmjög var liðið á fundartímann og ég vildi eigi tefja fyrir því, að málið kæmist til nefndar. En þó fer því fjarri, að ég hafi nokkuð á móti því, að aths. við frv. komi nú fram. Ég set því ekkert út á það, þótt hv.þm. Borgf. kæmi nú með sínar aths. til að lýsa sjónarmiði sínu, þótt ég sé honum hinsvegar í nær engu atriði sammála. Ýms af þeim atriðum, sem hv.þm. tók til meðferðar, eru þess eðlis, að það hefir mikla þýðingu fyrir málið, hvernig Alþingi snýst við þeim, og vil ég því gera þeirra grein frá mínu sjónarmiði. En ég hlýt að draga mál mitt mjög saman, því að ég býst við, að sumum hv.þm. finnist nú önnur enn alvarlegri störf framundan í kvöld, þar sem er framhald eldhúsdagsumræðna, og má búast við, að mál mitt verði sundurlausara fyrir þessar sakir. Fyrst sagði hv.þm. Borgf., að þar sem laxveiðilöggjöfin hefði staðið því nær óbreytt frá 1886 og fram á þennan dag og ekki hefði orðið vart sérlegrar óánægju með hana, mætti það virðast benda í þá átt, að þessi löggjöf væri nú við hlítandi. En þetta er enganveginn svo. Laxveiðilögin, sem sett voru 1876 og breytt nokkuð 1886 voru engan veginn sett með góðu samkomulagi. Hagsmunir þeirra, sem ofar og neðar búa með ánum, rákust þá á, eins og þeir hafa gert síðan, og mikið var þá um þetta deilt. - Niðurstaðan af þessum deilum varð sú, að laxveiðalöggjöfin varð mjög ófullkomin, eins og glöggum mönnum var þegar ljóst árið 1886, er lögin voru sett. Enda mun það vera mála sannast, að ef þessum lögum hefði nokkurntíma verið framfylgt eins og þau hljóða, hlyti þeim að vera löngu breytt. En lögin hafa verið margkrossbrotin út við sjó og upp til dala. Það er illt að þurfa að segja þetta, en það er svo. Tilgangur okkar, sem þetta frv. höfum samið, hefir verið sá, að gera lögin svo úr garði, að unnt yrði að halda þau og að þau gætu orðið til heilla fyrir alda og óborna. Hversu þetta hefir tekizt, skal ég ekki um dæma, en það er hyggja mín, að fái þessi lög að standa um hríð, muni þau reynast gagnleg og verða til þess að auka þessi hlunnindi landsmanna. Hv. þm. drap síðan á nokkur einstök atriði frv., sem hann taldi mjög til hins verra, og skal ég nú snúa mér að þeim. Hv. þm. var mjög á móti takmörkunum þeim, sem frv. gerir á veiði á ýmsum stöðum. En þetta er einmitt eitt helzta atriðið í breytingunni á gildandi löggjöf og sérlega áríðandi, að vel sé frá því gengið. Má raunar segja með nokkrum sanni, að við höfum ekki mikla reynslu í þessu efni, en það hafa aðrar þjóðir, og við það hefir nefndin mjög stuðzt. Lifnaðarhættir og ganga lax og silungs er með hinum sama hætti hér og í öðrum löndum, og því má nota þeirra reynslu. Það hefir alstaðar sýnt sig, að nauðsynlegt er að takmarka mikið veiðina, til að geta haldið þessum hlunnindum handa framtíðinni. Laxveiðin sérstaklega hefir alstaðar farið smáminnkandi, og eftir því sem veiðiaðferðir hafa batnað, hefir aukizt hættan á því, að hún yrði upprætt með öllu. Með óbreyttri löggjöf hér, og ef menn fara að nota öll þau fullkomnari tæki, sem nú þekkjast, til laxveiði, ásamt meira fjármagni, má búast við, að veiðin verði upprætt með öllu á fáum árum. Í þessa átt bendir og reynsla annara þjóða, og er illt að hafa ekki tíma til að skýra hér frá henni með nokkurri nákvæmni. Fyrsta atriðið til takmörkunar á laxveiði er það, að við leggjum til, að hún sé með öllu bönnuð í sjó. Þetta er ekki af því, að sérstök hætta stafi af sjávarveiðinni eins og er, heldur vegna hættunnar, sem yfir vofir, ef hún eykst. Þarna höfum við einmitt annara reynslu að fara eftir. Við Ameríkustrendur hefir veiðin verið mjög mikil áður, bæði í sjó og ám. En sakir þess, hve kappsamlega sjávarveiðin hefir verið stunduð, hafa þessi hlunnindi þorrið stórkostlega, og á síðari árum er laxganga í ár afarmikið minni á sumum stöðum, t. d. við Newfoundland. En það þarf ekki að fara til Ameríku til að fá þessa reynslu. Í Danmörku hefir sjávarveiði verið stunduð um langa hríð og með þeim árangri, að laxgengd í ósalt vatn er nærri horfin. Munu Danir hafa misst alla von um að geta úr þessu bætt eða bjargað laxveiðinni. Í Svíþjóð var veiðiskapur eitt sinn mikill, en vegna sjávarveiði þvarr hann mikið er fram í sótti. Nú er það svo með Svíum, að jarðaverð styðst m. a. við þessi hlunnindi, og því hefir þar ekki verið að því horfið ennþá að banna sjávarveiði með öllu. En í Svíþjóð er mikið um það rætt að bjarga laxveiðinni, og þar mundu menn fegnir vilja, að aldrei hefði verið komizt eins langt og orðið er út á þá braut að veiða lax í sjónum. En nú er svo mikill hluti af ágóðanum af þessari veiði horfinn inn í jarðaverð í landinu, að ekki þykja tiltök að svo komnu að banna hana með öllu. - Þá er Noregur. Þar var laxveiðiskapur í ám áður mjög mikill og drjúg tekjulind. En hann hefir minnkað mikið á síðustu árum. Norðmenn hafa gert ýmislegt til að halda við veiðinni og auka hana aftur, t. d. byggt mörg klakhús. En nú er svo komið, að 85% af veiðiskap Norðmanna eru í sjó, og mörg klakhúsin standa tóm, vegna þess að í ánum fæst ekki nægur lax í þau. Í Noregi hefir mikið verið um það rætt að banna með öllu sjávarveiði á laxi, og hafa verið skipaðar þar nefndir til að athuga þetta. Vegna þess hve veiðin er almenn, hafa þeir þó ekki treyst sér til að banna hana alveg. En þeir vildu fegnir, að þeir hefðu aldrei byrjað á henni. Norðmenn hafa reist harðar skorður við því, hvernig haga megi sjávarveiðinni, en telja þó hæpið, að þeir fái borgið laxveiðinni í landinu, fyrst veiði í sjó er ekki með öllu bönnuð. - Það er þessi reynsla annara þjóða, sem við eigum nú að nota okkur, og byrgja brunninn áður en barnið er dottið ofan í. Við eigum að banna algerlega laxveiði í sjó, áður en hún er orðin nokkur atvinnuvegur í landinu.

Hvernig er það með laxveiðina í Alaska?

. Ég get svarað hv.þm. því, að ég efast ekki um, að laxinn í Alaska sé sömu náttúrulögum háður og annarsstaðar á hnettinum. Hann deyr út, ef hann kemst ekki í ferskt vatn til að halda sér við. Hv. þm. Borgf. drap á, að í frv. væru ýmsar takmarkanir, sem snertu réttindi manna, t. d. hvernig væri ráðstafað innlausn á réttindum, ef veiði hefir verið leigð eða seld frá jörð. Þetta var með ráðnum hug gert af okkur nm. Við töldum bezt, að veiði fylgi þeim jörðum, sem áður hefir fylgt. Þetta eru hlunnindi, sem hafa fylgt jörðunum frá fornri tíð, og koma þá bezt að notum, að þau séu eign almennings. Má því ekki samkv. frv. skilja veiði frá jörðum eða ábúð, nema um stuttan tíma í senn, og það einungis stangarveiði um mest 10 ára bil í senn, nema sérstaklega standi á og ráðherra og veiðimálastjóri eða veiðimálanefnd leyfi. Þótt með því móti, sem ráð er fyrir gert í frv., sé nokkuð þrengt að umráðarétti manna, þá er það ekkert nýmæli, að löggjafarvaldið setji slík ákvæði, þegar almenningsheill krefst þess, að slíkar takmarkanir séu gerðar. Í þessu tilfelli er vissulega ástæða til að láta slíkt ráða. Þá þótti hv.þm. athugaverð ákvæði 3. gr., sem fjalla um það, að eigendum jarða sé heimilt að krefjast innlausnar á fráskildum veiðiréttindum hver fyrir sínu landi, ef meiri hl. krefst þess. Ég er nú sannfærður um það, að þar sem veiðiréttur á annað borð er nokkurs virði, þá verði menn sammála um að innleysa hann. Það er áreiðanlega mikill áhugi fyrir því um land allt, að veiðirétturinn fylgi þeim jörðum, sem hann hefir áður fylgt. Og ég er viss um, að menn vilja mikið á sig leggja til þess að tryggja, að þessi réttur fylgi jörðum þeirra. Hv. þm. drap á sjávarveiði og kom þar fram með skoðun, sem fer algerlega í bága við skoðun n.Hv. þm. vill ekki viðurkenna, að sjávarveiði sé hættuleg, og telur, sem er, að hún hafi stundum borið góðan árangur. En þótt svo sé, þá er öðru nær en að það sanni það, að þessi veiði sé ekki hættuleg og skaðleg. Það er einmitt sjávarveiðin og takmarkalítil veiði í árósum, sem hefir orðið orsök þess, að veiðin hefir þorrið. Ég býst varla við því, að hv.þm. hafi kynnt sér, hvernig veiði var háttað fyrr og nú. Það eru að vísu ekki til ljósar sagnir frá fyrri tímum, en þó eru til allvíða um land heiti á ám (laxár), sem gefa nokkra hugmynd um þetta. En þegar safnað var drögum til jarðabókar Árna Magnússonar, þá kemur það nokkuð vel í ljós, hversu þá hefir verið ástatt. Og ég skal benda á, hvernig það var þá, til að sýna nokkuð, hvað það gildir að stunda veiðina óskynsamlega. Ég skal lesa upp tölur, er sýna fjölda veiðijarða í hverju héraði, þegar safnað var drögum til jarðabókar Árna Magnússonar, og til samanburðar geta þess, hvernig það er nú. Jarðab. Á. M. 1928 1.Árnessýsla 50 38 2.Gullbr.ogKjósars 26 8 3.Mýra-og Borgarfjs. 90 60 4. Húnavatnss . 85 46 5. Skagafjarðars 55 13 6. S.-Þingeyjars . 21 9 Samtals 327 174 Af þessu má sjá, að veiðijörðum hefir fækkað afarmikið á landinu, en auk þess er víða svo, að þar sem áður var mikil veiði, er nú lítil eða nálega engin veiði. Og þess ber einnig að gæta, að svona er komið, þrátt fyrir mjög ófullkomnar veiðiaðferðir á liðnum tímum. En með nýtízku veiðiaðferðum er fljótlega hægt að uppræta það, sem eftir er. En í veg fyrir það verður að koma með lögum. Það er því ekki rétt að segja, að varhugavert sé að banna veiði í sjó. Það er miklu nær að snúa setningunni við, og væri þó ekki nógu sterkt að orði kveðið, því með mikilli veiði í sjó má hreint og beint uppræta allan lax. Og það mun brátt sýna sig, að klak og skynsamlegar veiðiaðferðir gefa fljótlega beinan gróða. Þótt veiði minnki máske í bili, þá eykst hún fljótlega og verður þá arðsamari, bæði vegna meiri veiði og vegna þess að minni tími fer í veiðiskapinn, þegar laxgengdin hefir vaxið. Hv. þm. talaði þá um bann gegn veiði í sjó og þótti kenna nokkurs ósamræmis, að n. vill leyfa þá veiði, sem er fyrir löngu byrjuð, en banna þá, sem væri nýlega byrjuð. - Við því er það að segja, að einhversstaðar verður að leggja merkjalínur. En ég held, að þetta ákvæði verði hvergi tilfinnanlegt. Það ákvæði nær ekki nema til örfárra manna. Þá drap hv.þm. á, að það væri í alla staði eðlilegt að greiða þeim bætur, sem yrðu að eyðileggja veiðitæki vegna þeirrar veiði, er þeir hefðu haft í sjó, en sem væri þeirri ekki lengur heimil, og að það væri jafneðlilegt eins og að greiða bætur fyrir útrýmingu sels. Og í sambandi við þetta gat hann þess, að frv. um útrýmingu sels hefði fallið hér í deildinni af því þingið hefði ekki viljað ganga inn á það, að ríkið greiddi bætur til landseta sinna. - Ég verð nú að segja það, að mér þykir leiðinlegt að heyra þetta, ef það er rétta ástæðan fyrir því, að þingið vill ekki hlynna að veiði, sem snertir fjölda manns, vegna þess að það teldi eftir einhverjar smábætur, er það yrði að greiða um stund vegna eyddrar selveiði. - En þetta er hreint ekki sambærilegt við bætur fyrir veiðitæki. Fyrir selalátur koma því aðeins bætur, að þau hafi staðið lengi og séu friðlýst.

Hér er verið að taka af mönnum rétt!

. Það má kannske segja svo, en ekki þó meiri en á ýmsum öðrum sviðum, t. d. um bann gegn veiðum í landhelgi. Hv. þm. drap á, að samkv. frv. mundu sumir missa mikil veiðiréttindi. Það er mjög leiðinlegt, ef svo verður. En ég held, að ekki ætti að þurfa að fara svo. Hv. þm. drap á eina jörð í Borgarfirði, sem mundi tapa sínum veiðirétti við þetta. En ég held nú, að svo mundi ekki fara. Ég býst við, að undanþáguákvæðið í 15. gr. 3. lið eigi við í því tilfelli, er hv.þm. nefndi. Í þeirri gr. er heimild til að veita undanþágu, ef það er ekki hættulegt vegna fiskigöngu.

Þessi heimild kemur þar ekki að liði!

. Ef svo er, þá er rétt að taka það til athugunar og leiðrétta, ef það kemur ekki í bága við fiskigöngu. Það er vilji okkar að koma í veg fyrir það, að menn séu ástæðulaust sviptir rétti sínum. Þá drap hv.þm. á ádráttarveiði og þær skorður, sem reistar eru gegn henni, og um friðun. N. taldi nauðsynlegt að búa þessi ákvæði svo úr garði. Menn kunna að líta misjöfnum augum á það, hvað nauðsynlegt þykir, en ég hugsa, að n. hafi ekki gert þessa kröfu harðari en nauðsyn ber til. Um friðunina er það að segja, að í veiðilöggjöf, þar sem ár eru yfirleitt styttri en hér, er ákveðin 72 stunda friðun, t. d. hjá Norðmönnum. Og það er meira að segja hægt að auka þá friðun. Við höfum lagt til 60 stunda vikufriðun, og er það sízt um of. Það má vera, að þegar veiðiskapurinn er kominn í gott horf, þá þurfi ekki að hafa þessi ákvæði eins ströng. En það er þá hlutverk þeirra tíma að laga það. Það er mín persónulega skoðun, að ég hefði kosið gagnvart laxakistum að hafa friðunartímann enn lengri. Hv. þm. drap á, að óhyggilegt væri að ákveða veiðitímann með löggjöf, þar sem hið sama gilti naumast um allt land, og sagði, að laxinn hagaði misjafnlega göngu sinni, færi fyrri í sumar ár en aðrar. Þetta er að vísu rétt, en eftir þeirri reynslu, sem fengin er um að héraðsstjórnir ákveði þetta, þá leizt n. ómögulegt að hafa þetta öðruvísi en hún leggur til. Væru þau ákvæði, sem nú eru um þetta, látin halda sér, þá gengju þau allt of nálægt fiskistofninum. Viðvíkjandi hinu friðlýsta svæði um árósa og leirur leizt n. nauðsynlegt að setja reglur til þess að fiskur kæmist í ár og gæti haldið áfram göngu sinni. Þess ber og að gæta, að aðstaða þeirra, sem við árósa búa, til veiðiskapar er miklu betri en þeirra, sem búa ofar við ár. Fiskurinn nemur staðar jafnan fyrir mynni árinnar, fyrst er hann kemur úr sjó og fer upp í árnar um flóðið og til baka aftur með útfallinu. Þetta gerir hann nokkrum sinnum á meðan hann er að venjast ferska vatninu. Svo þegar hann er lagður af stað upp í árnar fyrir fullt og allt, heldur hann áfram ferð sinni. Sami fiskur gengur því margsinnis fram með landi þess, er við ósa býr, en við það verða veiðilíkurnar meiri. Eru þeir því þrátt fyrir þessar takmarkanir betur settir en þeir, sem ofar búa. Þá drap hv.þm. á þá takmörkun, sem gerð er um silungsveiði. Er það gert vegna þess, að hrygningartími hans er þá byrjaður, enda oftast lítið um veiði eftir og um þann tíma. Á öðrum tímum fá menn þetta líka margborgað með meiri veiði. Þá drap hv.þm. á lagnirnar samkv. 25. gr. frv., þar sem leyfi ráðh. og veiðin, þarf til að taka upp nýja lögn. N. þótti nauðsynlegt að setja slíkt ákvæði, svo fyrir það væri byggt, að menn settu upp nýjar lagnir, sem skaðlegar væru göngu fiskjar. Ákvæðið um millibil lagna er líka gert í sama tilgangi. Sama er að segja um friðun kringum fossa. Öll eru þessi ákvæði til þess gerð að tryggja viðhald og göngu fiskjarins. Þá talaði hv.þm. um eftirlitsmenn, hreppstjóra o. fl. Ef um eftirlitsmenn skipaða er að ræða, þá fá þeir laun fyrir það, en þar sem þeir eru hvort sem er ráðnir til þess, þá er ekki gert ráð fyrir sérstakri borgun. Þetta þótti n. sanngjarnt. Þá drap. hv.þm. á 2. lið 69. gr. og þótti það ákvæði fullstrangt. Hér eru ákvæði, sem eru alveg sambærileg við landhelgisveiðarnar. Og þetta ætti ekki að koma að sök, því manninum ætti að vera hægt að sanna, hvernig á för sinni stæði, ef hann hefir ekki ætlað sér að veiða, en er þó með veiðarfæri. Ég hefi þá stiklað á nokkrum atriðum, sem hv.þm. Borgf. minntist á, en ekki farið út í málið að öðru leyti eins og það verðskuldaði. Ég skal aðeins, áður en ég lýk máli mínu, drepa á tvær prentvillur í frv. Önnur er á bls. 7 í byrjun 21. gr., þar sem talað er um bann gegn því að selja lax frá 20. sept. til 1. júlí, en á að vera til 1. júní. Hin er á bls. 42 í greinargerð. Þar segir, að ársfriðun sé 2½ mánuður, en á að vera árlegur veiðitími. Fleiri prentvillur geta vel leynzt þar. Þetta bið ég hv.þdm. að taka til greina. Að lokum vildi ég beina orðum mínum til hv. landbn. og vænti þess, að hún hraði svo störfum, að frv. megi komast í gegn á þessu þingi. Það er hin mesta nauðsyn að ráða bætur á þessum málum nú, en það verður því erfiðara og kostnaðarsamara að ganga frá málinu sem það dregst lengur. Samkv. því verðl., sem er á þessum hlunnindum, má reikna árlegar tekjur um ¼ úr millj. En allar horfur eru á, að verðmæti veiðinnar komist bráðlega upp í ½ millj., án þess að veiðin aukist til muna. Nú eru frystihús að rísa upp víðsvegar og kæliskip eða frystiskip fara nú að flytja laxinn á erlendan markað. Því má gera ráð fyrir, að innan skamms tíma hækki verðið. Þá mætti auka árlegar tekjur upp í tugi millj. að öllum líkindum, ef við kunnum að hagnýta okkur vatnsföllin okkar og frjómagn þeirra til framleiðslu þessara fisktegunda. Ekkert verður gert til þess án þess að ný löggjöf komi til. Þá fjarlægjast með hverju ári möguleikarnir, sem nú blasa við augum. Ég vænti þess, að hv. Alþingi sé ljóst, hvað hér er um mikið þjóðnytjamál að ræða.