Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Menntmn. hefur haft þetta frv. til meðferðar, en eins og nál. þau, sem útbýtt hefur verið, bera með sér, hefur hún ekki náð samstöðu um málið, þannig að við, sem stöndum að nál. meiri hl. á þskj. 272, mælum með því, að frv. verði samþykkt, en þó áskilja einstakir nm., sem að álitinu standa, sér rétt til þess að flytja eða fylgja brtt., sem fram kynnu að verða bornar. En einn nm. hefur skilað séráliti á þskj. 275, það er hv. 5. þm. Reykn., er leggur til, að málið verði afgreitt með rökstuddri dagskrá. En þó að ágreiningur sé þannig um afstöðu til þessa máls, sem hér liggur fyrir, þá hygg ég það rétt skilið, að hann sé ekki af því sprottinn, að allir séu ekki sammála um, að það fyrirkomulag, sem nú er, sé óhagkvæmt og óeðlilegt, því að eins og greinargerðin með frv. ber með sér, hefur Viðtækjaverzlunin undanfarið naumast verið rekin sem verzlunarfyrirtæki, heldur fyrst og fremst sem gjaldheimtustofnun, og væru menn sammála um það, að hún eigi ekki öðru hlutverki að gegna, er auðvitað hagkvæmara og ódýrara að sameina hana öðrum opinberum gjaldheimtustofnunum, eins og raunar er lagt til í frv. En það, sem ágreiningurinn er hins vegar um, er það, hvort gera eigi þær ráðstafanir, sem frv. gerir ráð fyrir, eða endurreisa Viðtækjaverzlunina sem einkasölu, þannig að hún gegni því hlutverki, sem henni var ætlað, er hin upphaflegu lög um hana voru sett. Ég ætla ekki að fara út í það hér að ræða þá spurningu almennt, hvaða fyrirkomulag eigi að vera á innflutningsverzluninni, enda munu sjónarmið okkar sem að þessu nál. stöndum, vera mismunandi í því efni, þannig að hætt yrði við, að ég freistaðist þá til að fara út fyrir það umboð, sem mér hefur verið falið sem frsm. fyrir þessu nál. Ég skal þó taka það fram, að mín skoðun er sú, að ekki sé hægt að svara því með neinni einfaldri eða algildri formúlu, því að þótt ég telji að vísu, að samkeppni í innflutningsverzluninni hafi þá kosti, að þeir, sem mæla með öðru fyrirkomulagi, svo sem ríkiseinkasölu, hafi þar sönnunarbyrðina, þá er mér hins vegar ljóst, að þær aðstæður geta verið fyrir hendi, sem gert geta hið síðarnefnda fyrirkomulag nauðsynlegt. En afstaðan til þess, hvort innflutningurinn eigi að vera frjáls eða í höndum ríkiseinkasölu, hlýtur að mínu áliti að markast af því, hverra hagsmunir það eru, sem fyrst og fremst er tekið tillit til. Eiga það að vera hagsmunir neytenda eða innflytjenda? Að mínu áliti á aðalreglan að vera sú að velja það fyrirkomulag, sem bezt þjónar hagsmunum neytendanna. En ríkiseinkasala er fyrirkomulag, sem ólíklegt er til þess að þjóna vel óskum og þörfum neytenda, ekki sízt á því sviði, sem hér um ræðir, þar sem eru innkaup og dreifing útvarpstækja. Það, sem fyrst og fremst er heimtað af forstjóra ríkiseinkasölu, er, að hann skili þeim hagnaði, sem fjárlög gera ráð fyrir. Bregðist það, er hann vitanlega kallaður fyrir rétt af fjmrh., endurskoðendum ríkisreikninga og öðrum, sem eftirlit eiga að hafa með störfum hans. Hins vegar þarf hann ekki að standa neinum reikningsskil fyrir því, hvernig hagsmunum neytendanna hafi verið þjónað, hvort sú vara, sem á boðstólum er, sé ódýr miðað við gæði, hvort nægileg fjölbreytni sé í vöruvali o.s.frv. Það er heldur ekkert til viðmiðunar, þar eð allur innflutningur er á einni hendi. Og þar sem forstjórinn veit, að störf hans verða metin eftir því, hverju hann skilar í ríkissjóðinn, ekki eftir hinu, hvernig þörfum neytendanna er þjónað, þá er það ekki nema mannlegt og eðlilegt, að tillitið til neytendanna sitji á hakanum. Öðruvísi er, ef innflutningur er frjáls, þá verður hver einstakur innflytjandi að vera samkeppnisfær við aðra innflytjendur um verð og gæði vöru sinnar, ef hann á ekki að verða fyrir töpum og heltast úr lestinni. Rökin fyrir því að fara þá leið, sem lagt er til í þessu frv., fremur en að hverfa aftur að einkasölunni, hljóta því að vera þau, að annað henti ekki hagsmunum neytendanna. Hitt er svo annað mál, að í öðrum tilvikum geta það verið önnur sjónarmið en tillitið til þess að þjóna sem bezt óskum og þörfum neytendanna, sem látin eru ráða því, hvaða fyrirkomulag vörudreifingarinnar sé talið heppilegast. Sem dæmi um það má nefna áfengisverzlunina. Flestir munu sammála um það, að áfengisneyzla, nema þá í miklu hófi, sé skaðleg bæði einstaklingnum og umhverfi hans. Þar er því ekki sama ástæða til að leggja sömu rækt við þjónustu við neytendurna eins og þegar um notkun menningartækja, sem útvarpstæki verða að teljast, er að ræða. Dreifing áfengra drykkja þjónar því öðrum markmiðum, nefnilega í fyrsta lagi því að skattleggja skaðlega neyzlu og í öðru lagi því að takmarka neyzluna. Til þess að þjóna slíkum markmiðum er ríkiseinkasala hentugt tæki, enda hygg ég það eiga fáa formælendur utan þings né innan, að innflutningur áfengis verði gefinn frjáls. Ég get því að gefnu tilefni ekki látið hjá líða að nota þetta tækifæri til þess að andmæla þeim áróðri, sem oft er hafður í frammi gegn frelsi í innflutningsverzluninni, að slíkt frelsi þjóni aðeins hagsmunum innflytjenda eða jafnvel aðeins einstaklinga, sem innflutningsverzlun hafa með höndum. En það leiðir af því, sem ég hef nú bent á, að þegar slíku er haldið fram, er sannleikanum alveg snúið við. Við sjálfstæðismenn erum því að vísu vanir, að okkur sé borið það á brýn að sjá ekki annað en sérhagsmuni heildsalanna. Hitt er ekki að sama skapi daglegt brauð, að Alþfl. og Framsfl., sem stundum hafa þó lagt hönd á plóginn til þess að auka verzlunarfrelsi, eins og t.d. með því að standa að undirbúningi þessa frv., sem hér liggur fyrir, og því nál., sem ég nú mæli fyrir, marki einnig málefnaafstöðu sína með tilliti til sérhagsmuna heildsalanna. Allt er það líka úr lausu lofti gripið, að frjáls innflutningsverzlun sé fyrst og fremst hagsmunamál heildsalanna. Þeim eru ekki sköpuð nein forréttindi með því að gefa innflutninginn frjálsan, enda hefur raunin engan veginn orðíð sú, að aukið frjálsræði í innflutningsverzluninni hafi leitt til útrýmingar annarrar innflutningsverzlunar en þeirrar, sem er á vegum einstaklinga. S.Í.S. er enn stærsta innflutningsfyrirtæki landsins, auk þess sem mikill innflutningur á sér stað á vegum annarra félagssamtaka og innkaupastofnana ríkis og bæjarfélaga og fyrirtækja þeirra. Það eru ekki innflytjendurnir, heldur neytendurnir eða almenningur, sem nýtur góðs af þeirri hagkvæmni, sem leiðir af frelsi í innflutningsverzluninni. Ef hlýða þykir hins vegar, svo sem áfengisverzlunin er dæmi um, að fyrirkomulag vörudreifingarinnar sé notað sem tæki til þess að skattleggja neytendurna í þágu innflytjandans, sem þar er ríkisvaldið, þá býst ég ekki við, að neinn ágreiningur sé um það, að einkasala sé þar hentugt tæki. Það getur líka átt við, þegar neyðartímar eru, svo sem styrjaldarástand, þegar sérstakir örðugleikar eru á því að útvega vöruna, að einkasölufyrirkomulag henti eða sé jafnvel óhjákvæmilegt. En sem betur fer er ekki nú um slíkt að ræða, þótt hin almennu vandræði, sem við var að etja á kreppuárunum, þegar núgildandi löggjöf um einkasölu á viðtækjum var sett, hafi ef til vill réttlætt slíkt fyrirkomulag þá. En afstöðu til þess, hvort það fyrirkomulag, sem rétt kann að hafa átt á sér fyrir 30 árum, miðað við þær aðstæður, sem þá voru fyrir hendi, ber auðvitað að taka með tilliti til þeirra ástæðna, sem nú eru fyrir hendi. En skv. því, sem ég hef sagt, verður að telja, að endurreisn einkasölu ríkisins á viðtækjum mundi vera andstæð hagsmunum notenda þessara tækja.



Herra forseti. Lagaákvæði um einkasölu ríkisins á útvarpsviðtækjum munu upphaflega hafa verið sett í lög um útvarpsrekstur ríkisins frá 1930, og þessi ákvæði héldust síðan lítið eða ekkert breytt við hina gagngerðu endurskoðun laga um ríkisútvarp, sem gerð var 1934. Þessi lagaákvæði um einkasölu á útvarpstækjum voru frá upphafi heimildarlög. Ríkisstj. ákvað á sínum tíma, eftir að lögin voru fyrst sett, að nota þessa heimild. Og eins og kunnugt er, þá rann allur hagnaður af þessari einkasölu til ríkisútvarpsins mörg fyrstu árin, sem einkasalan starfaði, og var ein af stoðunum undir fjárhag ríkisútvarpsins. Síðar var breytt til að því leyti, að um skeið rann hagnaðurinn af viðtækjaeinkasölunni til greiðslu á byggingarskuldum þjóðleikhússins. Og loks var þessum ákvæðum breytt þannig, að hagnaðurinn af viðtækjasölunni skiptist og hefur á undanförnum árum skipzt milli þjóðleikhúss og sinfóníuhljómsveitar. Sem sagt, allan tímann hefur hagnaðinum af þessari einkasölu verið varið til menningarstarfsemi, sem á hverjum tíma hefur verið mjög fjárþurfi. Ég hygg, að rökin fyrir því að koma á einkasölu á þessu sviði hafi á sínum tíma verið þau, sem nú skal greina, og séu það að mestu eða öllu leyti enn í dag. Það er í fyrsta lagi, að eins og margvíslegur annar varningur, þá eru útvarpsviðtæki misjöfn að gæðum, og það er frá þjóðhagslegu sjónarmiði mikil spurning, hversu margar tegundir á að flytja inn til landsins, allt frá hinum beztu og viðurkenndustu tækjum og til hinna, sem lakari eru. Viðtækjaeinkasalan stuðlaði að því, á meðan hún var og hét, að hér væru á boðstólum nokkrar, hóflega margar, vil ég segja, tegundir frá hinum viðurkenndustu framleiðendum. En þetta hefur verið með ýmsum hætti, þar sem hið fullkomna frjálsræði hefur ríkt, bæði nú eftir að einkasalan var raunverulega lömuð og á öðrum sviðum, þar sem innflutt hafa verið til þessa lands tugir, ef ekki hundruð tækja eða merkja, þó að frá þjóðhagslegu sjónarmiði hefði vafalaust verið hentugra að flytja inn færri tegundir, nokkrar þær, sem bezt reyndust. Í öðru lagi er enginn efi á því, að þegar innflutningur slíks tækis sem þessa er á einni hendi, þá er hægt í mörgum tilfellum að ná betri viðskiptakjörum, þegar mikið er hægt að kaupa af einhverri vörutegund í einu. Í þriðja lagi er enginn efi á því, að með einkasölufyrirkomulaginu er hægt að komast af með miklu minni fjárfestingu, með miklu minni birgðir af tækjum og varahlutum heldur en þegar innflytjendurnir skipta mjög mörgum tugum. Í fjórða lagi hygg ég, að það sé miklum mun auðveldara að fylgjast með og hafa nokkurn hemil á ólöglegum innflutningi, þ.e.a.s. innflutningi tollsvikinna viðtækja, þegar um einkasölufyrirkomulag er að ræða, heldur en þegar mjög margir innflytjendur fást við þetta og merkin eru nær óteljandi. Í fimmta lagi hygg ég, að það hafi vakað fyrir mönnum og reynslan hafi sýnt það, að mannafli við þessa starfsemi hafi verið miklu minni og miklu minna fé og húsnæði bundið í þessum innflutningi með einkasölufyrirkomulaginu heldur en því, þegar hið fullkomna frjálsræði ríkir, eins og það er nú kallað. Og loks er það, og það er að vísu ekki minnsta atriðið, en þó aðeins eitt af mörgum, að með einkasölufyrirkomulaginu var tryggt, að allur hagnaður af þessari verzlun, þessum viðskiptum, rynni til nauðsynlegrar menningarstarfsemi í landinu. Fyrstu árin, sem Viðtækjaverzlunin starfaði, var hún rekin sem raunveruleg einkasala, það voru ekki aðrir, sem höfðu með höndum innflutning eða sölu á viðtækjum, heldur en hún. Og það er mála sannast, að á þessum tíma náði einkasalan ágætum árangri og náði fyllilega tilgangi sínum. Ég veit ekki betur en það hafi verið almælt, að hún hafi veitt góða þjónustu. Hagnaður af rekstri hennar var mikill, og honum var öllum varið til fyrrgreindrar starfsemi, sem ég hef áður gert grein fyrir. En smám saman á hinum síðari árum var farið að brjóta þetta ríkisfyrirtæki niður, og það er alveg sérstaklega áberandi nú hin síðustu ár, eftir að sú varð yfirlýst stefna stjórnarvalda að afnema sem mest allan opinberan rekstur, a.m.k. þann, sem einhver hagnaður gat verið á, að eftir það hefur þessi starfsemi ríkisins verið mjög lítilfjörleg, vil ég segja, og engan veginn þjónað tilgangi sínum, vegna þess að það var búið að brjóta hana niður. Það er vitanlega skiljanlegt, að sú stétt manna, sem fæst við kaupsýslu, geri kröfur í þessum efnum og haldi fram þeim kenningum, sem að því lúta, að hér eigi að ríkja hið fullkomna viðskiptafrelsi, eins og það er kallað. Og það hefur ekki skort að gera kröfur frá þessum aðilum til stjórnarvalda, að lagður skuli niður allur sá ríkisrekstur, þar sem hugsanlegt er, að hagnaður geti orðið. Hins vegar má þjóðnýta allan rakinn taprekstur. Og undan þessum kröfum hefur verið látið alveg sérstaklega í tíð hæstv. núv. ríkisstj. Það er sagt, eins og hv. frsm. meiri hl. n. tók fram, að þetta eigi að tryggja aukið vöruframboð og bætta þjónustu, og jafnvel talað um, að það geti tryggt lægra verð. Ég held, að þetta sé í því tilfelli, sem hér um ræðir, algjörlega ósannað mál, enda næsta ósennilegt, og skal ég nefna nokkur atriði í sambandi við það. Í þeirri grg., sem fylgir frv., er um það rætt, að það kosti svo og svo mikið, það kosti 40–50 millj. kr. og allt að 30 manna starfslið, ef ætti að koma einkasölu með viðtæki á laggirnar að nýju á þann veg, að hún geti fullnægt kröfum landsmanna um innflutning og sölu á þessari vöru. En það liggur hins vegar ekkert fyrir og virðist ekki hafa verið gerð tilraun til að athuga, hvort það er meiri eða minni mannfjöldi og meira eða minna fjármagn, sem liggur í þessum innflutningi og dreifingu þessarar vöru með þeim hætti, að nokkuð margir tugir innflytjenda eru með hana á boðstólum og þurfa vitanlega að hafa sitt fólk við þetta, sín húsakynni og sitt fjármagn eða hið almenna lánafjármagn í þessu bundið. Það hefur ekki verið gerð tilraun til að athuga þetta. Og mér þætti líklegt, að það kæmi í ljós, ef það hefði verið gert, að þá væru það miklu hærri upphæðir og miklu meiri fjöldi manna, sem við þetta væri bundinn, með þeim hætti að láta fjölda innflytjenda og seljenda hafa þetta með höndum, heldur en með skipulögðum hætti hjá vel rekinni einkasölu. Hv. frsm. talaði um það, að frjálsræðið í þessum efnum eins og svo mörgum öðrum kæmi fyrst og fremst viðskiptavinunum, neytendunum, eins og svo eru nefndir, til góða. Nú hef ég ekki heyrt, að kaupendur útvarpstækja hafi á sínum tíma haft uppi sérstakar athugasemdir við rekstur viðtækjaeinkasölunnar, og ég hef ekki orðið var við það, að frá þeim eða samtökum þeirra kæmu nein þakkarávörp í sambandi við hið aukna frjálsræði í þessum efnum eða í sambandi við flutning þessa frv. Hins vegar liggur það fyrir, að innflytjendurnir, samtök heildsalanna, fagna þessu máli mjög og hafa alveg nýlega birt sérstakt þakkarávarp í sambandi við flutning þessa frv., sem hér um ræðir, og þeir óska vitanlega eftir meira af svo góðu, þeir fara fram á það, að nú sé haldið áfram á þessari braut, og vilja vitanlega losna við einkasölu á tóbaki, á eldspýtum, á grænmeti o.fl., og eins og segir í ályktun, sem samþykkt var á aðalfundi Félags íslenzkra stórkaupmanna núna fyrir skömmu, þar segir svo, með leyfi hæstv, forseta: „Aðalfundur Félags íslenzkra stórkaupmanna 1967 beinir því til ríkisstj., að hún beiti sér fyrir eftirtöldum atriðum: a. Að afnema með lögum einkasölu ríkisins á tóbaksvörum, eldspýtum og grænmeti, enn fremur að afnema einkasölu á bökunardropum, ilm- og hárvötnum. Fagnar fundurinn fram komnu frv. ríkisstj. á Alþingi um niðurlagningu Viðtækjaverzlunar ríkisins“ - og síðan er farið út í aðra sálma. Þetta er að sjálfsögðu skiljanlegt, að þeir, er hafa það að atvinnu sinni að annast innflutning ýmissa vara, vilji njóta sem mests frjálsræðis til þess. En mér er spurn: Verður ekki haldið áfram á þessari braut? Hv. frsm. meiri hl. n. talaði um, að það gegndi dálítið öðru máli um vöru eins og áfengi, sem menn væru almennt sammála um að rétt væri að hafa vissan hemil á og væri sérstaklega skattlagt sem gróðalind, en ef tóbakið kæmi til að mynda næst og þar yrði hið fullkomna frjálsræði og innflytjendur hefðu betri aðstöðu en áður til þess að útbreiða það og selja, kemur þá ekki næst krafan um áfengið, og verður þá staðið gegn henni af hálfu þess ríkisvalds, sem telur, að hið fullkomna frjálsræði í viðskiptum fyrst og fremst eigi að ríkja? Hvað skyldi í sjálfu sér vera athugaverðara við það, að innflutningur á áfengi verði gefinn frjáls, heldur en til að mynda innflutningur á tóbaki, sem kaupmannasamtökin eru nú að fara fram á að frjáls verði gefinn? Að mínu viti hefði í stað þess að afnema þau heimildarlög, sem hafa gilt frá 1930 um Viðtækjaverzlun ríkisins, átt að endurskoða þessa löggjöf með það í huga, hvort ekki væri þjóðhagslega hagkvæmt að efla hana á ný og láta hana þjóna hinum upprunalega tilgangi sínum, auk þess sem hún fullnægði þörfum landsmanna í sambandi við innflutning og sölu á þessum tækjum, að standa undir nauðsynlegri menningarstarfsemi í landinu, að svo miklu leyti sem tekjurnar hrykkju til þess. Og ég hefði talið fulla ástæðu til þess að athuga einnig, hvort slík einkasala ætti ekki nú að ná til sjónvarpsviðtækja líka. Og ég hygg, að öll hin sömu rök og ég hef áður nefnt séu fyrir hendi í dag. En það er ekki að sjá, að þetta hafi verið athugað hið minnsta. Það er aðeins talað um, að þetta mundi kosta nokkuð mikið, þetta mundi kosta 30 manna starfslið hjá einkasölunni og 40–50 millj. kr. rekstrarfé. Kann að vera, að þetta séu réttar og raunhæfar tölur, en ég vil endurtaka: Hve mikið starfslið og hve mikið fjármagn er bundið í þessari verzlun, þessum innflutningi og þessari verzlun í dag, og hve mikið verður það, þegar frjálsræðið verður alveg fullkomið með afnámi þessara heimildarlaga? Ætli það sé minna en um er talað í grg. frv.? Ég held tæplega. Ég held, að það sé um meiri mannafla og hærri fjárupphæðir að ræða. Hitt er svo alveg rétt, að starfsemi Viðtækjaverzlunar ríkisins hefur síðustu árin verið lömuð það mikið, að hún hefur verið lítið annað en innheimtufyrirtæki, og ég viðurkenni það fyllilega, að í núverandi formi, að öllu óbreyttu, á þessi starfsemi mjög takmarkaðan rétt á sér. Það er búið að lama fyrirtækið þannig, að það nær á engan hátt tilgangi sínum. En ég hefði talið, að í staðinn fyrir að segja, að fyrst búið er að lama þetta ríkisfyrirtæki, eins og gert hefur verið, þá eigi nú að draga alveg á barkann á því, þá hefði átt að kanna, hvort ekki hefði verið hagkvæmara þjóðhagslega séð að byggja þessa einkasölu upp að nýju, þannig að hún gæti náð upphaflegum tilgangi sínum. Ég get ekki stillt mig um að minna á það, að Alþfl. stendur að flutningi þessa frv. um afnám ríkisrekstrar á þessu tiltekna sviði, og það er einn af forustumönnum þess flokks, hæstv. menntmrh., sem ber þetta frv. fram og mælti fyrir því hér í d., og ég hefði haft ánægju af því að ræða þetta mál dálítið við hæstv. ráðh., en ég sé, að hann er nú ekki viðstaddur þessar umr., svo að ég mun stytta það mál mitt, sem ég hefði annars viljað við hann segja af þessu tilefni, en þó aðeins drepa á það, að annað hefur verið viðhorf þessa flokks og þessa hæstv. ráðh. áður og það lengi vel gagnvart þjóðnýtingu, jafnvel á þeim sviðum,. þar sem einkasala eða þjóðnýting var engan veginn eins auðveld og einföld í framkvæmd og varðandi innflutning og jafnvel einnig sölu á útvarpsviðtækjum. Mig langar aðeins í þessu sambandi að vitna til ágætrar bókar, sem ég hef oft litið í og er sammála mörgu, sem þar stendur, hef miklar mætur á þessari bók, - hún er að vísu ekki alveg ný, þó er hún samin alllöngu eftir stríð, - þessi bók heitir „Jafnaðarstefnan“, og höfundur hennar er Gylfi Þ. Gíslason, hæstv. núv. menntmrh., bókin kom út hjá Helgafelli árið 1949. Þar segir svo á bls. 73, með leyfi hæstv. forseta, þar er verið að ræða um innflutningsverzlunina: „Hún,“ þ.e. innflutningsverzlunin, „er þjóðfélaginu óeðlilega dýr. Hún hefur orðið sjálfstæður atvinnuvegur, og hana annast mikill fjöldi fyrirtækja, svo mikill fjöldi, að í henni er bundið allt of mikið fjármagn og allt of mikill mannafli, og hún er þjóðfélaginu óeðlilega dýr, einmitt vegna einkarekstrarins. Innflutningsverzlunina á að þjóðnýta vegna þess, að þá er hægt að annast hana á miklu hagkvæmari hátt en meðan hún er í höndum mikils fjölda fyrirtækja og margra smárra. Innkaup er hægt að gera í stærri stíl og þá við lægra verði, flutningur getur orðið ódýrari og dreifing til smákaupmanna hagkvæmari. Af þessum sökum gæti því erlent vöruverð lækkað. Þjóðnýtingin kæmi einnig í veg fyrir, að innflutningsverzlunin yrði einstaklingunum slík gróðalind sem verið hefur, við það gæti vöruverð lækkað til viðbótar. Ef aðstæður eru þannig á vissum sviðum, að ástæða þyki til að haga verðlagningu innfluttrar vöru þannig, að hagnaður verði á verzluninni, þá er sjálfsagt, að sá hagnaður renni í sameiginlegan sjóð borgaranna, en ekki í vasa einstaklinga.“ Þetta kann að þykja nokkuð ströng kenning, og ég játa, að stundum kann að mega ná svipuðum markmiðum og fyrir höfundi þessara orða vakti eftir öðrum leiðum en þjóðnýtingarleiðinni. En hitt held ég þó að standi óhaggað, og ég vil leggja á það áherzlu, að til þess þurfa að liggja góð og gild rök, ef leggja á niður ríkiseinkasölu, sem vel hefur gefizt, meðan hún fékk að starfa og var ekki lömuð. Í sambandi við flutning þessa máls tel ég, að enn skorti allar sannanir fyrir því, að það sé hagkvæmara þjóðfélagslega séð að láta einstaklinga annast innflutning viðtækja heldur en ríkisstofnun. Ég vil fyrst og fremst láta kanna þetta. Það liggur ekkert á að afnema þessi heimildarlög, sem á að afnema samkv. þessu frv. Það liggur ekkert á því fyrr en slík könnun liggur fyrir, og verði niðurstaða slíkrar könnunar sú, að einkasölufyrirkomulagið sé hagstæðara frá sjónarmiði þjóðarheildarinnar, eins og hv. menntmrh. hefur haldið fram, þá á vitanlega að fara þá leið að efla Viðtækjaverzlunina, þá á að gera henni kleift að starfa og styrkja menningarstarfsemi í landinu, en eins og hv. alþm. vita, eru flestar eða allar menningarstofnanir fjárvana. Þess vegna legg ég til, að þetta frv. verði afgreitt með svofelldri rökstuddri dagskrá: „Þar sem deildin telur rétt, að Viðtækjaverzlun ríkisins verði efld og henni gert kleift að annast innflutning og sölu útvarps- og sjónvarpsviðtækja, og í trausti þess, að ríkisstj. skipi 5 manna nefnd, 4 eftir tilnefningu þingflokkanna og 1 án tilnefningar, til að endurskoða fyrir næsta þing gildandi löggjöf með fyrrgreint markmið fyrir augum, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Að þessari dagskrá felldri mun ég sem hreinn og beinn jafnaðarmaður og lærisveinn höfundar bókarinnar „Jafnaðarstefnan“ greiða atkv. gegn þessu frv.



Herra forseti. Það er nú ekki svo ákaflega margt í ræðu hv. frsm: minni hl., sem ég sé ástæðu til að svara. Hv. minni hl. leggur til, að það fari fram sérstök endurskoðun í þeim tilgangi, að komið verði á ný fótum undir Viðtækjaverzlun ríkisins o.s.frv. Hann leggur til, sem í fljótu bragði kann e.t.v. að virðast ekki óskynsamlegt, að það sé gerð á því rannsókn, hvort fyrirkomulagið henti betur. Ég vil nú segja um þetta atriði, að ég hef takmarkaða trú á því, að nokkur slík rannsókn mundi leiða til niðurstöðu. Hv. 5. þm. Reykn. minntist á það, að það hefðu ekki komið fram neinar kvartanir frá neytendum um, að þjónusta Viðtækjaverzlunarinnar væri óviðunandi. En hvaða aðstöðu hefðu neytendurnir til að kvarta? Þegar öll innflutningsverzlun var í einni hendi, var ekki neitt, sem hægt var að miða við, þannig að neytendurnir urðu að sæta því, sem einkasalan bauð þeim, og höfðu ekki möguleika á því að gera sér grein fyrir því, hvort kostur væri á nokkru betra. Ég vil í þessu sambandi leyfa mér að minnast á það, sem bar á góma hér fyrir jólin, að það var fyrir nokkrum árum, sem framkvæma átti sérstaka rannsókn á milliliðagróðanum. En hvað varð um það nál., sem þá voru lögð drög að? Það hvarf, eins og kunnugt er, og var það þó vinstri stjórnin, sem var við völd. En raunar var það ekki neitt einsdæmi, að álitsgerðir, sem gerðar voru á vegum hennar, hyrfu og kæmu aldrei fyrir almenningssjónir, en þá sögu sé ég ekki ástæðu til að rekja. Ég held, að rannsókn í þessu efni verði aldrei framkvæmanleg, þannig að neinnar niðurstöðu geti verið að vænta í þeim efnum, svo að mér kemur það þannig fyrir sjónir, að slíkt væri kannske það fráleitasta, sem hægt væri að gera. En af þessu má líka draga þá ályktun, sem leiðir e.t.v. til þess, að það er ekki ástæða til þess að ræða þetta mál ýtarlega, að það verður erfitt fyrir hvorn okkar sem er, hv. 5. þm. Reykn. og mig, að færa tölulegar sannanir fyrir máli hvors okkar sem er, bæði erfitt fyrir mig að sanna það með tölum, að frjáls verzlun sé neytendunum hagkvæmari en einkasala, og svo öfugt. Hv. 5. þm. Reykn. ræddi í byrjun ræðu sinnar nokkuð alkunn rök fyrir því, að hagkvæmara væri að hafa einkasölufyrirkomulag en að hafa innflutninginn frjálsan, og las upp því til staðfestingar kafla úr bók eftir hæstv. menntmrh., sem að vísu mun allmjög komin til ára sinna, þar sem þessi sömu rök fyrir því, að hagkvæmara gæti veríð fyrir þjóðarbúið að hafa ríkiseinkasölu en frjálsa verzlun, voru dregin fram. Það hefur verið á það minnzt í því sambandi, að ríkiseinkasala geti gert kaup í stærri stíl, þannig, að innkaupin verði ódýrari, það sé hægt að fækka tegundum o.s.frv. Þessi rök eru alkunn. Það mætti kannske nefna bílasöluna sem dæmi um það. Einu sinni fyrir allmörgum árum var hér einkasala ríkisins á bifreiðum, eins og marga mun reka minni til, en hún varð fáum harmdauði, held ég, þegar hún var afnumin. Hitt er út af fyrir sig rétt, að í mörgum tilvikum gæti orðið að slíku gjaldeyrissparnaður, þannig að ef allur bílainnflutningur væri á einni hendi, þá væru sjálfsagt færri tegundir bifreiða og vel hugsanlegt, að það væri hægt að kaupa þær eitthvað ódýrar inn. En mér finnst bara, að það megi ekki einblína á þetta. Spurningin er sú, þó að hugsanlegt væri að spara eitthvað á þann hátt reiknað í peningum, hvort sú þjónusta, sem neytendunum er veitt, mundi verða jafngóð, því að það er nú einu sinni þannig, og í því liggja meginrökin fyrir því, að frjálsræði í innflutningi sé neytendunum hagkvæmt, að það eru ekki allir steyptir í sama mót. Þarfir og óskir neytendanna eru mismunandi, og einmitt það, að tekið sé tillit til þessara mismunandi þarfa og óska, er neytendum mjög mikils virði. Í sambandi við þann sparnað, sem oft hefur verið minnzt á sem rök fyrir því að færa verzlunina á fáar hendur, má nefna það, að þó að þetta geti undir vissum kringumstæðum verið rétt, þá er mér um það kunnugt, að verðlagsyfirvöld hvetja sérstaklega til þess með því að heimila í vissum tilfellum hærri álagningu, þegar gerð eru hagkvæm innkaup, en samt sem áður hefur reynslan sýnt það, að frjálsræði í verzluninni og samkeppnin hefur ekki þýtt það, að allur innflutningur hafi færzt á hendur Sambandsins og stærstu heildsöluverzlananna, eins og vera ætti út frá þessari kenningu, að stóru fyrirtækin geti gert betri innkaup en önnur. En það hefur komið í ljós, að smærri innflutningsfyrirtæki, hvort sem þar er um að ræða félög einstaklinga eða jafnvel opinbera aðila, geta haldið sínu, og mun ástæðan vera sú, að þessir aðilar koma þá auga á möguleika til að innleiða nýjungar o.s.frv., sem þessir stærri aðilar hafa ekki komið auga á. Það má m.ö.o. að mínu áliti ekki eingöngu einblína á hugsanlegan sparnað, heldur ekki síður á notagildi þjónustunnar fyrir neytendurna. Hv. 5. þm. Reykn. minntist á það, að með því að hafa þessa verzlun í höndum hins opinbera væri ef til vill hægt að spara bæði mannahald og fjármagn, sem bundið væri í innflutningsbirgðum o.s.frv. Ég dreg það satt að segja mög í efa, að hægt sé að gera sér vonir um slíkt, og er raunar á gagnstæðri skoðun. Ég tel það mjög hæpið, að opinber rekstur þýði meiri sparnað í mannahaldi heldur en einkarekstur, því að það ber að hafa hugfast í þessu sambandi, að ef einkafyrirtæki, hvort sem um heildsölufyrirtæki eða annað er um að ræða, hefur óþarflega margt starfsfólk, þá þýðir það, að hagnaður fyrirtækisins verður minni. Atvinnurekandinn verður að greiða þetta úr eigin vasa. Allt öðru máli gegnir um forstjóra ríkisfyrirtækis. Það, að mannahald er þar kannske meira en nauðsynlegt er, er greitt af skattgreiðendunum, eins og kunnugt er, en ekki honum sjálfum. Og alveg hið sama hygg ég að eigi við um það fjármagn, sem bundið er í birgðum. Einkafyrirtækin verða að gæta þess, að ekki sé meira fé bundið heldur en hagkvæmt er. Annað mundi þýða minni hagnað fyrir þau. En allt öðru máli gegnir, þegar um opinber fyrirtæki er að ræða. Þá vil ég að síðustu aðeins minnast á það, sem ég gat ekki fullkomlega skilið, þegar hv. 5. þm. Reykn. hélt því fram, að ríkiseinkasala á viðtækjum gerði það auðveldara að hafa eftirlit með ólöglegum innflutningi. Ég fæ ekki annað séð en að hættan á því, að smyglað verði til landsins, sé sú sama og sízt minni, þó að um opinbera einkasölu sé að ræða. Þar má nefna það sem dæmi, að ég hygg, að það sé smyglað inn í landið bæði áfengi og tóbaki, þótt ekki treysti ég mér til að nefna neinar tölur máli mínu til sönnunar. Og þegar ég sagði, að hættan yrði sízt minni, átti ég við það, að vöruúrval yrði minna hjá opinberri einkasölu, eins og mér virtist líka vera skoðun hv. 5. þm. Reykn., þegar hann nefndi það sem rök fyrir sparnaði af hálfu ríkiseinkasölunnar, að hún mundi hafa færri tegundir á boðstólum. Einmitt þetta atriði álít ég að skapi meiri hættu á því, að smyglað verði þá inn útvarpstækjum, sem fólk gjarnan vill fá, en einkasalan hefur ekki á boðstólum.



Herra forseti. Þetta mál er flutt í Nd. af fjórum þm. Norðurl. v. og fjallar um sölu eyðijarðar, sem nefnist Lækjarbær, í Húnavatnssýslu. Málið var afgreitt frá Nd. með lítils háttar breyt., sem landbn. telur fremur til bóta og þar sem þannig stendur á, að hér er um eitt eyðikot að ræða, sem er á mörkum þess að vera í byggð eða í afrétt, húsalaust, veglaust og mannvirkjalaust, er eðlilegt að líta svo á, að einboðið sé að leyfa ríkinu að selja jörðina viðkomandi sveitarfélagi, sem hefur farið fram á það. Málið fékk þá meðferð í Nd., sem venjuleg er um slík mál, að það var borið undir jarðeignadeild ríkisins og landnámið, sem mæltu með sölunni, og landbn. Ed. hefur orðið sammála um að mæla einnig með sölu á þessari jörð, en geta skal þess, að tveir nm. voru fjarverandi, þegar málið var afgreitt, eins og nál. ber með sér.