Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég var í gær í ræðu minni kominn að 10. gr., og ég vildi leyfa mér í sambandi við hana að vekja eftirtekt hv. alþm. á því, að í þeirri grein er brotið algerlega í bága við öll þau prinsip, sem hingað til hafa gilt viðvíkjandi útlánum á Íslandi. Þegar gengislækkunarl. voru samþ., þá var ákveðið í sérstökum l., í 8. gr. þeirra l., svo hljóðandi: „Nú skuldar lántakandi ákveðna upphæð í íslenzkum krónum vegna kaupa á fasteign eða af öðrum ástæðum, og skal honum þá þrátt fyrir gengisbreytinguna eigi skylt að greiða skuldina með hærri upphæð, en skuldabréf tilskilur, jafnvel þótt þar sé ákveðið, að skuldin sé háð skráðu gengi erlends gjaldeyris.“ Nú er hins vegar í 10. gr. ákveðið, að ef Framkvæmdabankinn láni út fé, þá skuli hann geta samið þannig við lántakendur, að þeir beri hallann eða njóti hagnaðarins, sem kann að verða vegna gengisbreytinga. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því, hvað þetta þýðir. Þetta þýðir það að koma á tvenns konar peningakerfi í landinu. Ef hægt er að fara að lána út íslenzka peninga með skuldbindingu gagnvart lántakanda um það, að hann verði að greiða þessa skuld til baka eftir gengi erlends gjaldeyris, þá er þar með verið að skapa annað gildi og annað mat á öllum þeim skuldum og þar með á allri þeirri fjárupphæð, sem skulduð er til þessa banka, heldur en á öllu því, sem aðrir bankar lána út. Og ég veit satt að segja ekki, hvernig menn hugsa sér þetta peningakerfi framkvæmt, og mér þætti sérstaklega vænt um, af því að við eigum nú hér einn fulltrúa í hv. bankamálan., hv. 3. landsk. þm., - þá þætti mér ákaflega vænt um að fá að heyra skýringu frá mönnum, sem telja sig hagfræðinga, á því, hvernig þeir ætli að koma þessu atriði fyrir, að láta tvenns konar lán vera í gangi hér hjá þjóðinni, önnur lánin séu þannig, að það skuli greiða þau í íslenzkum krónum, eftir því, hvernig íslenzk króna standi á þessu og þessu ári í hlutfalli við dollar, en að önnur lán skuli aftur á móti greidd með tilliti til þess, hvernig þau voru upphaflega tekin. Hingað til hefur Alþ. séð ástæðu til þess að banna svona lánsaðferðir. Þó að t.d. einhver sparisjóður hafi lánað út fé til húsbygginga með þeim skilyrðum, að það yrði greitt til baka í hlutfalli við gengi sterlingspunds, þá hefur Alþ. með gengislækkunarl. bannað að láta svona skuldbindingar koma til framkvæmda. Hér aftur á móti er lagt til með 10. gr., að þessi banki, Framkvæmdabankinn einn, skuli geta lánað upp á þessi býti. Og nú ætla ég bara að spyrja hv. þm.: Hvernig hugsa þeir sér, að aðrir bankar starfi þá, svo framarlega sem einn bankinn getur lánað út upp á svona máta? Ég veit ekki, hvort hv. þm. hafa tekið eftir, hvað þessi 10. gr. þýðir, hvort þeir hugsa nokkurn skapaðan hlut út í það. En þetta þýðir bara að innleiða tvö peningakerfi í landinu. Og þá vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj.: Hvaða aðilar eru það, sem eru í þeirri aðstöðu að geta lánað upp á þessa skilmála? Ef Framkvæmdabankinn ætti að vinna með íslenzku fé, þá væri það nú dálítið undarlegur hlutur, að sumt af lánum hans, það sem hann væri með í íslenzku fé, ætti hann að lána út upp á þá skilmála, að það ætti að borgast aftur án tillits til þess, hvernig gengið stendur. Annað aftur á móti, sem hann lánar út af sínum peningum, á hann að lána út með tilliti til þess, hvernig íslenzk króna er skráð gagnvart dollar. Nú ætla ég bara að biðja menn að athuga, svo að maður taki dæmið einfalt. Við skulum hugsa okkur: Framkvæmdabankinn hefur fengið í alls konar íslenzku fé 100 millj. kr. og hefur það í sinni vernd. Hann hefur fengið 100 millj. kr. að láni erlendis, við skulum segja í Ameríku. Hann hefur þannig, við skulum segja, 200 millj. kr., sem hann hefur í höfuðstól til þess að lána út. Svo setur hann það sem skilmála með sumum af lánunum, sem hann veitir: Þessi lán skulu greiðast eftir því, hvernig íslenzk króna stendur gagnvart dollar. - Svo setur hann það hins vegar að skilyrði við önnur lán: Þessi lán skulu greiðast í sömu mynt eins og þau voru tekin upphaflega, þ.e. í íslenzkum krónum, eins og gengi er á hverjum tíma. - Ég vil athuga við hv. þm., hvort þeir taka eftir, hvað þetta þýðir. Að Framkvæmdabankinn eigi að lána út upp á tvenns konar skilmála eftir því, hvort féð er fengið að láni erlendis eða innanlands, þýðir það, að það er fyrir fram hugsað í þessu sambandi, að allt það fé, sem hann fær að láni erlendis, t.d. í dollurum, skuli lánað út hér innanlands í alveg ákveðið fyrirtæki. Það væri sem sé ómögulegt að blanda þessu tvennu saman, þið skiljið það. Það væri ekki hægt, ef bankinn bara tæki lán upp á 100 millj. kr. erlendis, fengi innlagnir hér innanlands upp á 100 millj. kr. og lánaði þetta út holt og bolt. Þá lenti þetta allt í vitleysu, og þessi 10. gr. þýddi ekki neitt. Þá væri ekki hægt að aðskilja, hvað af peningum, sem bankinn lánar út, væru lán erlendis frá og hvað væru raunverulega sparisjóðsinneignir innanlands frá. Þetta þýðir, að hugsunin, sem liggur á bak við þetta, er: Það eru alveg ákveðnar upphæðir, sem eru lánaðar í dolíurum, og þær sömu upphæðir eru lánaðar út hér innanlands með þessum skilmálum. - Öðruvísi væri það óhugsandi. M.ö.o., það framlag, sem amerískir auðhringar lána út, einhverjar ákveðnar upphæðir, á einmitt að ganga með sérstökum skilmálum í íslenzkt atvinnulíf. Þetta er alveg greinilegt. M.ö.o., það á að skapa sérréttindi þarna fyrir erlenda lántakendur, fyrir peninga, sem þeir setja beint út í atvinnulífið á Íslandi. Þetta tvennt mætti nú ekki blandast saman. Hingað til hefur þetta verið bannað. Nú á að innleiða það. Nú á að koma á tveimur peningakerfum. Einu sinni var Framsfl. að tala ofur lítið um, að sumir menn á Íslandi ættu dollarainneignir erlendis, það mætti nú ekki láta slíka menn vera að stórgræða á því. Og ef ég man rétt, þá minnir mig nú, að Framsókn hafi við síðustu kosningar frekar hampað þessu heldur en þagað yfir því. Ég veit ekki, hvort þetta er sett með sérstöku tilliti til þeirra, til að vernda þeirra hagsmuni um alla framtíð. Máske. Ég vildi sem sé aðeins vekja athygli hv. alþm. á þessu, hvað það er, sem þarna býr á bak við, hvernig þetta rekst á við allt, sem við höfum hugsað okkur fram að þessu. Og svo í sambandi við 11. gr., þar sem Framkvæmdabankanum er falið, svo framarlega sem fjmrh. óskar þess, að sjá um þau viðskipti fyrir hönd ríkisins út á við, sem Landsbankinn eða seðlabankinn hefur annazt fram að þessu, þá vil ég bara vekja athygli hv. þm. á, hvert verið er að fara með þessu. Með þessu móti á Framkvæmdabankinn að taka við því verkefni, sem talið hefur verið sjálfsagt að aðalþjóðbankinn, að Landsbanki Íslands annaðist fram að þessu. Landsbanki Íslands hefur verið fulltrúi landsins út á við. Hann hefur verið sá aðili, sem hefur annazt lántökurnar og séð um þetta fé og lánað þetta út hér innanlands fyrir hönd ríkisstj., með hennar samþykki og annað slíkt. Hann hefur séð um að greiða lánin erlendis. Nú á sem sé þessi Framkvæmdabanki að fá þetta. Það er alveg auðséð, hvað það er, sem þarna býr á bak við. Alþjóðabankanum finnst Landsbanki Íslands ekki nógu góður, ekki nógu öruggt verkfæri sér til handa. Hann heimtar sérstakan banka skapaðan, sem rækir þessi verkefni ríkisstj. í sambandi við Alþjóðabankann. Í bankamálum Íslands er þess vegna alveg greinilegt, eins og ég kom inn á í fyrri hluta minnar ræðu, einmitt í sambandi við 10. og 11. gr., að það er algerlega brotið í blað. Og það er eiginlega rétt mátulegt á Framsfl., að hann skuli verða til þess sérstaklega að beita sér fyrir þessu frv. Íslandsbanki, þegar hann var myndaður hér á Íslandi, var banki hins danska auðvalds til þess að hafa tök í íslenzku atvinnulífi og til þess að hafa áhrif á íslenzk stjórnmál, vera fjárhagslegur bakhjarl þess flokks á Íslandi, sem var fulltrúi fyrir dönsk áhrif. Þegar Framsfl. kom til valda á Íslandi, þá áleit hann það eitt aðalatriðið í sinni pólitík að gera Landsbankann sterkan og að draga úr valdi Íslandsbanka, sem honum reyndist líka mjög auðvelt vegna þeirrar kreppu, sem þá skall á og Íslandsbanki varð sérstaklega fyrir barðinu á. Landsbankinn var fyrst raunverulega gerður að höfuðbanka Íslands, að sterkasta bankanum, eftir að Framsókn kom til valda 1927, með Landsbankal. 1928, fékk svo að segja einkaréttindi hvað seðlaútgáfuna snerti og annað slíkt. Og Landsbankinn sem ríkisbanki og þjóðbanki fyrst og fremst hefur þess vegna síðan, alveg sérstaklega í augum Framsfl., verið sá banki, sem hefur út á við átt að vera fulltrúi fyrir efnahagslegt sjálfstæði Íslands. Nú er það Framsfl., sem beitir sér fyrir þessum l. hérna, sem þýða það að setja meira eða minna Landsbankann út úr sniðum sem þann banka, sem hefur sérstök hlutverk að rækja fyrir hönd ríkisstj. gagnvart útlöndum, sem þann banka, sem hefur leyfi til þess einn saman að taka lán erlendis án þess að spyrja ríkisstj. að, sem sé að lítillækka Landsbankann til þess að hefja upp í staðinn með sérstökum sérréttindum, m.a. teknum frá Landsbankanum, Framkvæmdabanka, sem myndaður er eftir kröfu amerísks auðvalds, fram kominni í gegnum Alþjóðabankann. Þannig á nú að skapa hér sérstakan sterkan banka sem tákn hins ameríska auðvalds á Íslandi, margfalt sterkari og miklu, miklu hættulegri, heldur en Íslandsbanki var nokkurn tíma fyrir Íslendinga sem fulltrúi dansks auðvalds á Íslandi. Ég rakti þessi mál að öðru leyti í gær og ætla ekki að fara ýtarlega út í þau. En það er þess vegna heldur engin tilviljun, að einmitt Landsbankinn og alveg sérstaklega bankastjóri Framsóknar, einn af miðstjórnarmeðlimum Framsfl., skuli mótmæla og það harðvítuglega og í nafni almennra innlendra hagsmuna þeim ágangi, ekki aðeins á Landsbankann, heldur líka á þann almenna rétt Alþ., sem sýndur er með þessum l. Ég vildi hins vegar aðeins benda á þetta og undirstrika þetta til frekari áréttingar og vekja athygli hv. þm. á þessu. Ég sé að vísu, að það þýðir ekkert sérstaklega mikið, svona almennt séð. Það kemur ekki fram í umræðum hérna á þinginn, þó að hæstv. ríkisstj. reki sig á í þessum málum og neyðist máske stundum í verki til þess að láta undan, eins og hún nú þegar hefur gert með tilliti til kosninganna, viðvíkjandi áburðarverksmiðjunni og ráðstöfuninni á þeim hlutabréfum. En ég hefði haft gaman af því, ef hæstv. fjmrh. fengi málið, að hann skýrði það fyrir þingheimi, hvernig hann hugsar sér 10. gr. framkvæmda hérna heima og hvernig hann hugsar sér þá aðstöðu í íslenzku fjármálalífi, þegar sum lán eru veitt með þeim skilyrðum, sem þar eru, og önnur með venjulegum skilyrðum, og hvernig á að aðgreina peningana, íslenzku seðlana og íslenzku lánin, þegar þau eru veitt úr íslenzkum bönkum, eftir því, hvernig þau kunna að vera upprunnin að einhverju leyti. Það er alveg auðséð, að það verður aðeins einn einasti aðili, sem getur notið þessara sérréttinda á Íslandi, að geta látið lána sér fé út á svona gengisklásúlu, þ.e. eigendur dollara í Ameríku. Það eru einu mennirnir, sem þessi klásúla er sett fyrir. Dollarinn skal þannig gilda sem verðmiðill í íslenzku atvinnulífi fyrir alla þá ameríska menn sem láta fé í atvinnulíf á Íslandi. 10. gr. þýðir sérréttindi fyrir eigendur dollara á Íslandi. Ég veit ekki, hvort hæstv. ríkisstj. er nokkuð ljóst í þessu sambandi. Maður er orðinn svo vanur því, að ríkisstj. yfirleitt hugsi ekki um þau lagafrv., sem hún leggur hér fram fyrir Alþ., hún tekur við þessum hlutum ómeltum, eins og henni er fengið það frá einhverjum amerískum skrifstofum, sem senda þetta hingað til lands, hendir þessu fyrir þingið, pískar þetta í gegn, þó að það sé meira eða minna tóm vitleysa eða byggt á röngum útreikningum, eins og var með gengislækkunarlögin. Og því aðeins að hún hafi sérstaklega óttazt hlutina, eins og núna í sambandi við áburðarverksmiðjuna, þá áttar hún sig eitthvað á því, að það muni ekki vera hentugt að framkvæma allar skipanir yfirboðara hennar fyrir kosningar, en stundum heppilegt að bíða með að framkvæma eitthvað af þeim skipunum þangað til eftir kosningar. Ég hef nú rakið þær greinar í þessu frv., sem ég álit alveg sérstaklega varhugaverðar, til þess, ef vera mætti, að annaðhvort hæstv. ríkisstj. eða einstakir þm. áttuðu sig nokkuð á, hvað í þessu frv. fælist, ef þeir mættu eitthvað um það hugsa. Ég hef hins vegar ekki hugsað mér við þessa umræðu málsins að gera neinar einstakar brtt. við hinar einstöku greinar, því að mín höfuðtill. er, að þetta frv. sé fellt. Ég álít frv. í heild skaðlegt. Ég álít frv. í heild skapað til þess að tryggja ítök amerísks auðmagns á Íslandi og yfirráð þess og sérréttindi þess í íslenzku fjármála- og atvinnulífi. Og það álít ég skaðlegt. Þess vegna er það mín till. við þessa umr., að hv. deild felli þetta frv.



Herra forseti. Mér sýnist, að þetta frv., sem hér liggur fyrir um fimmta bankann, sem á að stofna á Íslandi, sé í raun og veru það framhald, sem maður hefði getað búizt við af þeirri ráðstöfun, sem gerð var 3. apríl 1948, þegar Ísland gerðist aðili að hinni svo kölluðu Marshalláætlun, þeirri stórkostlegu „hjálparstarfsemi“, sem sett var á stofn til þess að hjálpa stríðshrjáðri Evrópu til að byggja upp sitt atvinnulíf og náttúrlega var talið þá, a.m.k. átti að telja okkur trú um, að væri eingöngu byggð á tómri göfugmennsku auðvaldsins í Bandaríkjunum. Sá samningur var undirritaður án þess, að Alþingi væri spurt að. Hann var undirritaður af utanrrh., og alþm. fengu þessa frétt í blöðum og útvarpi heim til sin, þar sem þing var ekki starfandi. Það vantaði ekki, að miklu væri lofað í sambandi við þennan samning. Því var lofað í stórum dráttum, að nú skyldi hefjast veruleg uppbygging í íslenzku atvinnulífi, og í sambandi við það var birt á næsta þingi á eftir ein geysilega mikil risaáætlun um allar þær framkvæmdir, sem þá átti að vinna. Sú upphæð, sem þar var um rætt, nam um það bil hálfu sjötta hundraði milljóna króna, sem átti að veita inn í íslenzkt atvinnulíf til þess að reisa það við, eins og kallað var. Þá var ekki verið að minnast á það, að þá stóð í raun og veru yfir - hafði staðið yfir þá undanfarin ár - það mesta viðreisnartímabil, sem hefur skeð í íslenzku atvinnulífi síðan Ísland byggðist. En það fylgdu ýmis skilyrði þessari miklu „aðstoð“ eða „hjálp“, sem þjóðinni var lofað. Eitt skilyrðið var t.d. það, að það skyldi koma strangt eftirlitskerfi með hagnýtingu auðlinda Íslands, og það eftirlitskerfi átti náttúrlega að vera byggt upp og framkvæmt af þeirri þjóð, sem hjálpaði Íslendingum til þess að byggja upp sitt atvinnulíf eftir þessu kerfi. Annað skilyrði var t.d. það, að mótvirði þess fjár, sem Íslendingar fengju sem gjafir í þessari stórkostlegu efnahagssamvinnu, skyldi verða lagt inn á sérstakan reikning í Landsbanka Íslands, og þessu fé mátti síðan ekki ráðstafa nema með leyfi Bandaríkjastjórnar. Þá var ekki verið að láta í það skina, að það leyfi þyrfti, nema þegar þessu fé yrði ráðstafað í fyrsta sinn. Nú eru hins vegar að koma fram fullar sannanir fyrir því, að þetta leyfi á að þurfa, þegar þessu fé er ráðstafað aftur og aftur. Sem sagt, það á um ófyrirsjáanlega framtið að þurfa leyfi Bandaríkjastjórnar til þess að ákveða um fjárfestingar á Íslandi. Kem betur að því síðar. Það var einnig skilyrði í þessum samningi, að Bandaríkin skyldu hafa forkaupsrétt að efnivörum, sem auðvelt væri að framleiða á Íslandi og þau þyrftu á að halda, og fleiri voru þau skilyrði, sem ég mun ekki minnast á í sambandi við þetta. En þrátt fyrir allan þann geysilega áróður, sem látinn var dynja á íslenzku þjóðinni og öðrum þjóðum Evrópu, sem boðin var þessi aðstoð, þá var nú samt sem áður einhver uggur í fjöldamörgum aðilum. Fyrst þegar þetta kom til orða, þá t.d. tók dagblaðið Tíminn, blað Framsfl., afstöðu á móti þessu. Sömuleiðis komst utanrrh. í þingræðu þannig að orði, að það væri óskandi, að við Íslendingar gætum horið gæfu til að haga svo fjármálalífi okkar, að við þyrftum ekki á þessari hjálp að halda. Það sýndi þá, að við fyrstu athugun hafði einhver uggur gripið þessa aðila, en þá voru þeir ekki heldur orðnir eins tengdir Bandaríkjunum eins og þeir eru orðnir nú. En þrátt fyrir allan áróðurinn um ágæti þessarar hjálparáætlunar, sem dundi á þjóðum Evrópu, þá kvað við nokkuð annan tón á öðrum vettvangi. Það kvað nefnilega við nokkuð annan tón á vettvangi ameríska auðvaldsins heima fyrir. Í blöðum ameríska auðvaldsins heima var ekki reynt að dylja það, hver væri hinn raunverulegi tilgangur þessarar áætlunar. Ég skal minnast hér á örfá blaðaummæli, sem birt voru vestanhafs, en þau voru auðvitað ekki birt í íslenzku borgarablöðunum hér heima. T.d. sagði eitt aðalblað Bandaríkjanna, blaðið United States News World Report, þetta 27. febr. 1948: „Framkvæmdastjóri áætlunarinnar verður raunverulegur forstjóri heimsviðskiptanna. Hann fær aðstöðu til að segja t.d. Frakklandi, hvort það eigi að endurbyggja járnbrautirnar þar í landi eða t.d. bæta þjóðvegina. Hann getur ákveðið, hvort auka skuli vélanotkun landbúnaðarins. Hann mun ákveða, hvort Ruhr eða Bretland gangi fyrir að fá kolanámuvélar. Hann mun stöðva dollarastrauminn alveg, ef einhver lönd halda ekki skilyrði hans.“ Þarna var skýrt að orði kveðið um það, hver var hinn raunverulegi tilgangur þessarar áætlunar, sem nú er að birtast verulega í íslenzku atvinnulífi. Það er að tryggja sér forstjórn heimsviðskiptanna, geta ákveðið um það, skipað fyrir í Frakklandi, Englandi og á Íslandi, hvort það ætti að vinna við þessar framkvæmdir eða einhverjar aðrar. Og ameríska tímaritið United States Information segir 6. marz 1948: „Uppörvun bandarísks einkafjármagns til fjárfestingar í Vestur-Evrópu er í samræmi við grundvallarreglur og markmið bandarísku hjálparáætlunarinnar, það stefnumark Bandaríkjastjórnar að fá bandarískt einkaauðmagn til að koma í stað Bandaríkjastjórnar, ef ekki alveg, þá að nokkru leyti.“ Þarna höfum við það líka: Tilgangurinn var að opna amerísku einkaauðmagni, þ.e. auðmagni bandarísku einokunarhringanna eins og Standard Oil og fleiri, aðgang til fjárfestingar í löndum Vestur-Evrópu og leggja undir sig þeirra atvinnulíf og gegnum þetta geta gert þessar þjóðir að hálfgerðum efnahagslegum nýlenduþjóðum. Það var ekki heldur farið í launkofa með það á þessum vettvangi, hvaða pólitísk áhrif þetta mundi hafa, og það kom m.a. í ljós í ummælum eins annars aðalblaðs Bandaríkjanna um pólitíska valdið, þar sem 21. febr. 1948 stendur þessi einfalda setning í sambandi við, þegar rætt er um Marshalláætlunina: „Við erum þegar farnir að steypa erlendum ríkisstjórnum og mynda aðrar.“ Sífellt var því neitað hér heima, þegar rætt var um þetta, að við þyrftum að óttast nokkur áhrif, hvorki pólitísk né efnahagsleg, í sambandi við þessa áætlun, en nú virðist mér í sambandi við þetta frv., sem hér er um Framkvæmdabankann, vera komið í ljós, að það er rétt, sem sósíalistar sögðu í sambandi við þetta mál allt frá upphafi, og að hæstv. ráðh. reyni raunverulega alls ekki að mótmæla því. Hæstv. 2. þm. Reykv. er búinn að ræða hér um frv. sjálft, hinar einstöku greinar þess, og ég skal þess vegna ekki taka það fyrir sérstaklega, vegna þess að þess gerist ekki þörf, en ég ætla að koma sérstaklega inn á annað atriði í sambandi við þetta, sem núna er sérstaklega farið að bera á, og það er áróður íslenzkra stjórnmálamanna og íslenzkra blaða fyrir því að veita erlendu einkaauðmagni inn í íslenzkt atvinnulíf og leigja því verðmætustu auðlindir Íslands, í staðinn fyrir það, að Íslendingar eigi sjálfir að reyna að byggja upp sítt atvinnulíf á grundvelli þess, að þær auðlindir séu notaðar. Og í sambandi við það er tæplega hægt annað fyrir meðalgreindan mann, en að skilja samhengið á milli þessara atriða, milli Marshalláætlunarinnar, milli ákvæðanna um mótvirðissjóðinn og þess áróðurs, sem nú er hafinn fyrir því að beina erlendu einkaauðmagni inn í íslenzkt atvinnulíf, þannig að leigja beinlínis dýrmætustu auðlindir Íslendinga til þessa auðmagns. Í áramótagrein í Tímanum, sem formaður Framsfl. birti um s.l. áramót, segir hann m.a.: „Til þess að veita iðnaðinum ódýrt afl verðum við að nýta þann óhemju auð, sem við eigum í fossaflínu. Við munum ekki geta fengið það mikið lánsfé, sem til þess þarf, enda vafasöm leið að stofna til svo stórfelldra skulda. Hin leiðin, sem Norðmenn hafa farið og þeim hefur reynzt með afbrigðum vel, er að veita einkaleyfi til fyrir fram ákveðins tíma og með kauparétti að vissum tíma liðnum. Á þann hátt hafa Norðmenn eignazt næstum öll þau fyrirtæki, sem stofnað hefur verið til þar í landi með þessu móti. Við getum ekki gert hvort tveggja í senn, að heimta stórbætta velmegun þjóðinni til handa og neita að nota þær auðlindir, sem geta veitt þá velmegun, sem við heimtum.“ Hér er skýrt að orði kveðið, hvert meiningin er að stefna í þessum efnum. Meiningin er beinlínis sú að leigja fossaflið íslenzka, sem hefur alltaf, frá því að vélatækni komst á verulegt stig í heiminum, verið talið eitt af verðmætustu eignum íslenzku þjóðarinnar. Ástæðan til þess, að nú virðist lagt kapp á að fara inn á þessa braut, virðist eingöngu vera sú, að nú sé búið að undirbúa þann jarðveg, sem þurfti að undirbúa, búið með Marshalláætluninni og ákvæðunum um mótvirðissjóðinn að undirbúa þau tök Bandaríkjastjórnar með bandaríska auðvaldið að bakhjarli á íslenzku efnahagslífi, að nú megi bjóða þjóðinni upp á þetta og segja henni, að nú höfum við ekki annað að gera heldur en að leigja þessum sömu aðilum þessar verðmætustu auðlindir Íslendinga, eins og formaður Framsfl. kemst að orði í þessari áramótagrein. Í sambandi við þetta vil ég enn fremur minnast á það, sem rætt hefur verið um mótvirðissjóðinn á undanförnum þingum. T.d. hefur alltaf verið reynt að neita því, að afskipti Bandaríkjastjórnar af mótvirðissjóðnum kæmu til oftar, en í fyrsta skipti, sem honum væri ráðstafað. Í sambandi við það vil ég minna á það, að það gerðist lítil saga einmitt um það mál á síðasta þingi, og það var í sambandi við þáltill., sem tveir þm., sinn úr hvorum stjórnarflokkanna, fluttu um ráðstöfun mótvirðissjóðsins, þegar hann kæmi inn í annað sinn. Í þetta skipti varð hæstv. landbrh. það á að verða heldur opinskár um þetta mál. Hann sagði í ræðu um málið hér í hv. Nd. þetta, sem ég vil nú lesa, með leyfi hæstv. forseta: „Eins og hv. Alþ. er kunnugt, er mótvirðissjóði ráðstafað þannig, að það þurfa að vera tveir aðilar, sem um það fjalla. Það þarf að fá samþykki Marshallstofnunarinnar til þess að ráðstafa fé úr sjóðnum. Er samningar hafa tekizt um ráðstöfun fjárins, þá þarf að setja um það lög. Þessi ályktun, sem hér er gerð, mundi leiða til þess að mínum dómi, að ég mundi krefjast þess, að ríkisstj. leitaði eftir samkomulagi við Marshallstofnunina um að ráðstafa fé á þennan hátt, þar sem fyrir lægi ákveðinn vilji þingsins, þar sem þess er óskað, og síðan verði sett lög í samræmi við það.“ Hér sagði hæstv. landbrh., ég held alveg óviljandi, það, sem raunverulega er oftast reynt að fela, og það er það, að tilætlunin sé sú, að Bandaríkjastjórn megi ráðstafa mótvirðissjóðnum eða eigi skilyrðislausan íhlutunarrétt um ráðstöfun mótvirðissjóðsins um ófyrirsjáanlega framtíð, eða réttara sagt: þess fjármagns í íslenzku atvinnulífi, sem svarar til mótvirðissjóðsins. Og fullnaðarsönnun fyrir þessu kemur raunverulega núna á þessu þingi í álíti Jóns Árnasonar bankastjóra, sem hefur verið til umræðu hér í þessari hv. d., þar sem þessi bankastjóri leggur beinlínis til að reyna að ná samkomulagi við Bandaríkjastjórn um að endurgreiða mótvirðissjóðinn til þess að losna við þá íhlutun, sem hann kallar „meiri og minni íhlutun af íslenzku atvinnu- og fjármálalífi“, sem fylgi mótvirðissjóðnum, ef hann eigi að verða starfandi í íslenzkum peningamálum. Það liggur í augum uppi, að þegar aðalbankastjóri Landsbankans leggur til að endurgreiða mótvirðissjóðinn, þá er það fyrir það, að honum er ljóst, hversu geysilega hættuleg braut það er, sem hér er komið inn á. Og hér er einmitt sýnilega komið inn á þá braut, sem þurfti að komast inn á, til þess að hægt væri að beygja íslenzka stjórnmálamenn til þess að hefja baráttu fyrir því að leigja erlendum auðhringum fossaflið okkar. Það liggur í augum uppi, að þegar mótvirðissjóðurinn nemur allt að 400 millj. kr., sem útlit er fyrir að hann verði, - nú er hann kominn á fjórða hundrað millj., og það er gert ráð fyrir, að það bætist í hann meira, - þá er hann svo mikill þáttur í því fjármagni, sem fer til íslenzkrar fjárfestingar, að óhætt má fullyrða, að það verður ekki mikið af fjárfestingarframkvæmdum á Íslandi, sem verður unnið án þess, að Bandaríkjastjórn hafi meiri og minni íhlutunarrétt þar um, eins og bankastjórinn kemst að orði. Og það kemur enn þá betur í ljós í áliti bankastjórans, þar sem hann kemur með það sem nokkurs konar varatillögu, að ef ekki náist samkomulag um það við Bandaríkjastjórn að endurgreiða mótvirðissjóðinn til þess að losna við þessi áhrif og þessi völd hennar, þá skuli honum a.m.k. haldið alveg sérstökum og alls ekki ruglað saman við önnur fjármál í landinu. Það var verið núna fyrir svona um það bil klukkutíma að samþ. hér þáltill. frá nokkrum þm., áskorun til ríkisstj. um að taka mjög til athugunar að gera ráðstafanir, sem gætu orðið til þess að halda jafnvægi í byggð landsins. Það mætti vera, að þeir hv. þm., sem fluttu þessa till., séu undir niðri eitthvað smeykir við þá þróun, sem virðist vera stefnt að núna í sambandi við þessi mál öll, sem Framkvæmdabankinn virðist eiga að vera kóróna á, - smeykir við það, að það muni leiða af sér þá þróun, sem fremur muni skapa það, sem þeim e.t.v. ægir við, jafnvægisleysi í byggð landsins, og ég held, að það sé ekkert fjarri lagi að ætla svo. Ég held, að það sé ekki fjarri lagi að gera ráð fyrir því, að þegar svo er komið, að Framkvæmdabankinn á að taka að láni 80 millj. kr. í erlendum gjaldeyri - um eða yfir 80 millj. kr., sem fjmrh. getur tekið ríkisábyrgð á án þess að spyrja Alþ. um, og því fé verður ráðstafað að verulegu leyti í stórframkvæmdir, sem raunverulega erlendur aðili og erlent auðvald ræður, hvernig eru staðsettar og hvernig eru framkvæmdar, þá sé ekki úr vegi að gera ráð fyrir því, að það muni skapa æði mikla breytingu á hagkerfi landsins alls og á atvinnulífi landsins í hinum einstöku landshlutum og þar með í byggð landsins, eins og þessir hv. þm. kalla það. Það hefur mikið verið um það talað núna undanfarin ár, að það skuli hafa skeð, að einn afskekktasti hreppur landsins skuli algerlega hafa lagzt í eyði og verið lagður niður sem hreppsfélag. En ég er hræddur um, að það geti farið svo, ef á þessari braut verður haldið áfram, að í fyrsta lagi verði erlendum auðfélögum leigðir fossarnir til þess að nýta þá til stóriðju, án þess að Íslendingar hafi nokkuð um að segja, hvernig þær framkvæmdir verði gerðar, og í öðru lagi á Bandaríkjastjórn gegnum það fé, sem hún hefur lagt gegnum Marshallhjálpina, mótvirðissjóðinn, að hafa hönd í bagga með öðrum fjárfestingum á Íslandi líka, þá gæti skeð, að þeir yrðu nokkrir hrepparnir, sem yrðu fallnir algerlega niður úr byggðinni að 10–20 árum liðnum. Að síðustu vil ég benda á annað atriði, sem einmitt kemur fram í þessari áramótagrein hæstv. landbrh. og sömuleiðis í leiðurum blaðs hans og fjmrh., sem sífellt er að klifa á þessu sama máli. Það er það, að við getum tryggt okkur eignarrétt þessara fyrirtækja að nokkrum tíma liðnum með því að setja það skilyrði, að við höfum kauprétt að einhverjum ákveðnum tíma liðnum á þeim fyrirtækjum, sem byggð eru á íslenzku vatnsafli af erlendu auðmagni á þeim grundvelli, að því verði lagt vatnsaflið til þess. En hvað er nú það, sem búið er að gera til þess að undirbúa það, að Íslendingar geti þá notað sér þann kauprétt, jafnvel þó að hann væri settur í samninga? Það væru vægast sagt óglæsilegar horfur fyrir íslenzku þjóðina eftir 20–30 ár til að geta keypt slík stórfyrirtæki af því erlenda auðmagni, eftir að Bandaríkjastjórn og það sama erlenda auðmagn er búið að hafa hönd í bagga með fjármálalifi þjóðarinnar á öllum öðrum sviðum með þeim áhrifum, sem það hefur fengið yfir því fjármagni, sem íslenzka þjóðin hefur fengið gegnum Marshalláætlunina. Mér sýnist, að hér sé að verða fullkominn leikurinn, stefnt að því upphaflega með Marshalláætluninni að gera íslenzku þjóðina svo fjárhagslega háða þessu auðvaldi, að hún yrði fegin að leigja því hinar verðmætustu auðlindir sínar, sem það gæti svo nytjað algerlega eftir vild, og tryggja svo þessu sama auðvaldi raunverulega fjárhagsleg yfirráð yfir öðru atvinnulífi þjóðarinnar á sama tíma, svo að vitað sé þó fyrir fram, að hún geti ekki einu sinni notað annað atvinnulíf til þess að reyna að rétta sig úr kútnum.



Herra forseti. Það voru nú aðeins örfá orð frá minni hálfu. - Ég gerði hér tilraun við fyrri umr. málsins til að fá nokkrar upplýsingar í sambandi við starfsemi þessa fyrirhugaða nýja banka, en hvort tveggja er nú, að ég hef fengið fá svör og mjög ófullnægjandi, og eins það, að það eru enn nokkur ný atriði, sem mig langaði í rauninni að spyrja a.m.k. frsm. meiri hl. n. um í sambandi við starfsemi þessa banka. Eins og hér hefur nú komið fram, þá er ætlazt svo til, að mótvirðissjóður eigi að renna til þessa nýja banka og vera hans aðalstarfsfé. Hins vegar liggur það fyrir, svo að allir hv. alþm. vita, að raunverulega er búið að ráðstafa mótvirðissjóði, og ekki aðeins búið að ráðstafa honum einu sinni, heldur verður maður að ætla, að það sé búið að ráðstafa honum af Alþ. meira en einu sinni. Í fyrsta lagi er búið að gera hér samþykktir um það, hvernig fé mótvirðissjóðs skuli ráðstafað í fyrstu umferð. Þá á þetta fé aðallega að fara til hinnar nýju Sogsvirkjunar, til Laxárvirkjunarinnar og til áburðarverksmiðjunnar. En svo kemur þetta fé inn aftur, og þá er svo til ætlazt, að það gangi til þessa nýja banka og eigi að verða starfsfé hans, en þá hefur Alþ. þegar gert þá samþykkt, að helmingur mótvirðissjóðs, sem kemur inn í annað sinn, skuli ganga til landbúnaðarins og hinn helmingurinn skuli ganga til lánveitinga í bæi og kauptún. Vegna þess að þetta kemur mér þannig fyrir augu, eins og eflaust mörgum fleirum, að það virðist nú ekki vera beint verkefni fyrir nýjan banka til þess að eiga að ráðstafa þessu fé, þar sem Alþ. hefur gert allar þessar ráðstafanir út af þessum sjóði, þá sem sagt vaknar sú spurning: Er það ætlunin, að hinn nýi Framkvæmdabanki taki að sér sjálfur beinar lánveitingar til framkvæmda í landbúnaðinum? Eða er virkilega ekki meiningin hjá Alþ. nú eins og áður, að þessi helmingur, sem á að renna til landbúnaðarins, verði afhentur stofnlánadeildum landbúnaðarins, sem nú þegar eru starfandi við Búnaðarbanka Íslands? Ef svo er, að það er ætlunin, að þessi helmingur af mótvirðissjóði, þegar hann kemur inn á nýjan leik, eigi að afhendast þessum stofnlánadeildum landbúnaðarins við Búnaðarbankann, þá er vitanlega með öllu óþarfi að tala um það, að þetta fé eigi að ganga til nýs banka og verða starfsfé hans. Ég vildi nú spyrja frsm. meiri hl., hvernig hann liti á þetta. Er það virkilega ekki ætlunin að standa við fyrri samþykktir um það, að helmingurinn af þessu fé, af mótvirðissjóði, verði látinn renna til stofnlánadeildar landbúnaðarins beint og milliliðalaust? Það er sannarlega og ekki sízt núna, með tilliti til þess, að það eru nú kosningar á næsta ári, fróðlegt, bæði fyrir alþm. og alla landsmenn að fá að vita um það, hvort það er meiningin að ráðstafa þessu fé eins og um það hefur verið skrifað og talað, hvort það er meiningin að ráðstafa því á þann hátt eða hvort nú á að fara að hafa hér annan hátt á. Ég vildi alveg eindregið óska eftir því, að þessu verði svarað svo skýrt, að ekki þurfi neitt um að villast. Þá er það atriði í sambandi við starfsemi þessa nýja banka, að það hefur sérstaklega verið fært fram hér sem rök fyrir nauðsyn þess að setja á þennan nýja banka, að hann eigi að standa í stofnlánum til nýrra framkvæmda. Þá dettur mér nú fyrst til hugar: Hvað þá um stofnlán til nýrra framkvæmda í sambandi t.d. við sjávarútveginn? Ég hef nokkuð rætt þarna um landbúnaðinn áður. Margar nýjar framkvæmdir eru á döfinni í sambandi við sjávarútveginn, og margar nýjar munu þar bætast við. Er nú ætlunin, að þessi nýi banki taki að sér bein stofnlán til nýrra framkvæmda á vegum sjávarútvegsins? Á þessi nýi banki að taka að sér stofnlánaveitingar í sambandi t.d. við ný skipakaup, til byggingar nýrra verksmiðja eða annarra framkvæmda í þágu sjávarútvegsins? Eins og við vitum, þá eru þegar til allmargir sjóðir í landinu, sem eiga að hafa þetta hlutverk og hafa nokkrar tekjur í þessu sambandi. Ég óttast það fyrir mitt leyti, að komi nú nýr banki, sem eigi að hafa þetta verkefni að einhverju leyti með höndum, en þó mjög óljóst takmarkað, þá kunni svo að fara, að þeir aðrir stofnlánasjóðir, sem eru í gildi samkv. lögum og starfa að þessum verkefnum, kunni að draga að sér höndina með þessar lánveitingar og vitna aðeins til hins nýja banka, sem á að verða talsvert öflugur, en virðist þó hafa mjög svo ótakmarkað verksvið í sambandi við þessi mál. Það er nú spurning mín til frsm. meiri hl. n., hvernig þessu eigi fyrir að koma. Ef það er aðeins þannig, að þessum nýja banka er ætlað það verk að lána þeim stofnlánadeildum, sem eru nú fyrir, eins og stofnlánadeild sjávarútvegsins, fiskveiðasjóði, fiskimálasjóði og öðrum slíkum stofnlánasjóðum sjávarútvegsins, - ef það er ætlunin, að hinn nýi banki eigi aðeins að lána þessum sjóðum viðbótarfé til þeirra starfsemi, þá vitanlega breytir nú þessi nýi banki ákaflega mikið um svip, og sýnist nú ekki heldur vera nein nauðsyn á því þá að fara að setja þarna upp nýjan banka til þess að annast þá milligreiðslu, því að það verður vitanlega að gerast að meira eða minna leyti fyrir forgöngu ríkisvaldsins, fyrir forgöngu ríkissjóðs eða Alþingis, að útvega þessum stofnlánasjóðum aukið starfsfé, eftir því sem ríkisvaldið telur heppilegt á hverjum tíma að gera. Þá verð ég líka að játa það, að ákvæði þau, sem er að finna í 7. gr. frv. í sambandi við verkefni þessa nýja banka og starfshætti hans, eru þannig orðuð, að mér þykir afar hæpið, að hægt sé, að minnsta kosti eins og nú háttar til, að láta þennan nýja banka veita nokkur ný lán t.d. til flestra greina sjávarútvegsins. Í 2. tölulið 7. gr. er greinilega tekið fram, að bankinn eigi einvörðungu að lána til gagnlegra framkvæmda, eins og þar segir, en þó því aðeins, að að dómi bankastjórnar séu þau fyrirtæki, sem um er að ræða, svo arðvænleg, að telja megi alveg öruggt, að þau geti skilað afborgunum og vöxtum á tilskildum tíma. Nú háttar því þannig til a.m.k. með flestar greinar sjávarútvegsins, eins og þm. er kunnugt, að það þykir ekki öruggt, að þau geti staðið við afborganagreiðslur sínar eða vaxtagreiðslur, og ef ætti að fara eftir þessu ákvæði, þá sýnist mér, að það væri mjög vafasamt, að hægt væri fyrir þennan banka að veita nokkur teljandi lán til sjávarútvegsins, þar sem þetta verður ekki talið öruggt og hefur ekki verið núna um langan tíma. En sem sagt, ég hefði gjarnan viljað fá þetta upplýst nokkru frekar, sem ég hef hér minnzt á. Þá er einnig þetta atriði, sem hér hefur komið fram í umr., og það hefur verið fundið til réttlætingar því að setja þennan nýja banka á stofn, að hann eigi sérstaklega að hafa með höndum erlendar lántökur fyrir hönd ríkisins. En hefur nokkuð komið fram, sem bendir til þess, að það sé nauðsynlegt að stofna nýjan banka í þessu skyni? Hefur nokkuð komið fram í sambandi við þær lántökur, sem þjóðbankinn hefur annazt fyrir hönd ríkisins við erlenda aðila, að hann í rauninni geti ekki haldið því verkefni áfram? Hvað er það, sem hefur sérstaklega komið fram í sambandi við erlendar lántökur af hálfu ríkisvaldsins fram að þessum tíma, sem sé þess eðlis, að það kalli á það, að það verði settur á stofn nýr banki til þess að hafa þetta með höndum? Ég hef ekki heyrt það í þessum umr., að neinu hafi verið teflt fram í þeim efnum, sem virkilega réttlæti það að bæta nú við einum bankanum enn. Sem sagt, mér sýnist, að þetta mál liggi þannig fyrir, að allur rökstuðningur fyrir því, að það sé nauðsynlegt að bæta við þessum banka, sé vægast sagt mjög léttvægur, og þeir, sem helzt vilja mæla með þessu frv., draga sig í hlé í umr., svara ekki mjög eðlilegum spurningum þm. um starfstilhögun þessa nýja banka og virðast í rauninni helzt kjósa að fara í felur með málið allt. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en við 3. umr. málsins býst ég við því, að ég muni flytja hér brtt. Ef það er sýnt, að málið á hér fram að ganga, þá þykir mér þó nauðsynlegt að koma fram nokkrum breytingum á efni frv.



Mig langar til að víkja örfáum orðum að aðeins einu atriði, sem á góma hefur borið í þessum umr. Um það hefur verið rætt, að til þess hafi verið ætlazt, að hlutabréf þau í áburðarverksmiðjunni, sem ætlazt er til að Framkvæmdabankinn fái til umráða, yrðu seld einstaklingum. Það hefði jafnvel mátt skilja sumt af því, sem sagt hefur verið, þannig, að til þess hafi verið ætlazt af þeim, sem frv. þetta sömdu, en það gerði mþn. í bankamálum, sem skipuð var fyrir rúmu ári af bankamálaráðherra. Þar eð ég á sæti í þessari n. og hef þannig unnið að samningu þessa frv. ásamt meðnm. mínum, vildi ég ekki láta hjá líða að taka það fram, að n. tók eðlilega enga ákvörðun um, að slíkt skyldi gert, hvorki nú né síðar. Þvert á móti var það einróma álit allra nm., að það ákvæði skyldi vera í frv., sem er í 3. gr. þess, að hlutabréf þessi, m.a. hlutabréfin í áburðarverksmiðjunni, mætti hvorki selja né veðsetja án samþykkis Alþ., þar eð í raun og veru er með þessu frv. engin breyting gerð á skilyrðunum til þess að koma hlutabréfaeign ríkissjóðs yfir í hendur einstaklinga. Það verður nú ekki gert án samþykkis Alþ. Þó að þetta frv. næði fram að ganga, verður það heldur ekki gert án samþykkis Alþ. Þetta frv. veitir því ríkisstj., sem sitja kann á hverjum tíma, engin ný eða bætt skilyrði til þess að koma hlutabréfum ríkissjóðs í áburðarverksmiðjunni yfir í hendur einstaklinga, þótt vilji til þess kynni að vera fyrir hendi. Ég hef verið í hópi þeirra, sem mjög hafa gagnrýnt ríkjandi skipulag áburðarverksmiðjunnar, og tel það óeðlilegt, ranglátt og jafnvel hættulegt. Ég sé ekki ástæðu til þess á þessum stað og þessari stundu að endurtaka neitt af þeirri gagnrýni, sem ég hef áður og oftar en einu sinni flutt á núverandi skipulagi áburðarverksmiðjunnar, en ég vildi aðeins af því tilefni, sem gefizt hefur í þessum umr., taka fram, að það hefur aldrei hvarflað að mér, að ákvæðin um hlutabréfaeign áburðarverksmiðjunnar í þessu frv. gætu eða ættu á nokkurn hátt að auðvelda nokkurri ríkisstj. að koma þeim bréfum yfir í hendur einstaklinga. Ég hef samþ. þetta ákvæði og mun greiða atkv. með þessu frv. með þeim skilningi, að samþykkt þess auðveldi ríkisstj. engan veginn að stuðla að slíkri framkvæmd sem þessari, því að henni er ég og yrði algerlega andvígur. Þetta eitt vildi ég aðeins taka fram, til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að af hálfu bankamálan. hefur aldrei komið til mála, að þessi ákvæði skyldi eða mætti skilja á þann hátt, og allra sízt væri þetta nokkur viljayfirlýsing um það, að þetta skyldi gera, og ekki einu sinni ætti það að vera til þess að breyta ríkjandi ástandi hvað snertir eignarhald ríkissjóðs á áburðarverksmiðjubréfunum að nokkru leyti.



Herra forseti. Það voru aðeins nokkur orð út af því, sem hv. 3. landsk. þm. sagði nú viðvíkjandi ákvörðuninni um hlutabréf áburðarverksmiðjunnar. Ég fylgdist nú ekki með því, hvort honum var alveg ljóst, að það væri nú þegar raunverulega ákveðið, að þetta ákvæði yrði tekið út. Meiri hl. n. hefur nú fallizt á þá till. En ég vildi leyfa mér að spyrja hv. 3. landsk., sem á sæti í bankamálan.: Til hvers átti bankinn að fá þessi hlutabréf sem stofnfé, ef það var ekki meiningin, að hann fyrr eða síðar seldi þau? Að hvaða gagni áttu þessi hlutabréf að koma bankanum sem stofnfé, svo framarlega sem það var ekki meiningin, að hann fyrr eða síðar seldi þau? Það hefur margoft verið spurt að þessum hlut, og því hefur aldrei fengizt svarað nema af einum manni, og það er sá maður, sem veit gerst um þessa hluti. Formaður bankamálan., dr. Benjamín Eiríksson, var spurður að því á fundi fjhn. Ed., þegar hann var kallaður á þann fund, hvað hann hugsaði sér með þessi bréf og hver væri tilgangur þess að setja þetta ákvæði þarna inn í. Og form. bankamálan., dr. Benjamín Eiríksson, svaraði því, að hann hugsaði sér, að þessi hlutabréf yrðu seld síðar. Þessi yfirlýsing hans stendur, hún er bókuð, og hún er staðfest í þskj. og staðfest af allri þeirri fjhn., sem á hann hlustaði, enda hefur hann ekki sjálfur reynt að bera neinar brigður á það. Dr. Benjamín Eiríksson er að því leyti í annarri aðstöðu en bæði hv. 3. landsk. þm. og aðrir þm. hér og hæstv. ríkisstj., að hann hefur víst ekki hugsað sér að bjóða sig fram hér á Íslandi. Hann álítur ekki vinsældir sínar það miklar, að hann búist við því að leita eftir því að verða kosinn á þing. Hann skoðar sig hins vegar sem góðan fulltrúa fyrir þá aðila, sem sendu hann hingað til lands með gengislækkunarl. Og hann segir þess vegna hreint út það, sem er tilgangurinn með þessum ákvæðum, tilgangur, sem hins vegar ríkisstj. finnst praktískt að leyna sem stendur. Það er engrar undankomu auðið með það, að það, sem hlaut að vaka fyrir þeim aðilum, sem réðu því, að hlutabréf áburðarverksmiðjunnar voru upphaflega seld eða ætluð sem stofnfé í Framkvæmdabankanum, var, að þessi hlutabréf yrðu seld síðar, eins og dr. Benjamín Eiríksson lýsti yfir við fjhn. Ed. Það stendur þess vegna alveg fast, hver tilgangurinn var með þessu, en það, sem síðan hefur gerzt, er þetta, að menn hafa hrokkið við og ekki sízt hæstv. ríkisstj., hopað á hæl og álitið praktískt að fresta því, að alþjóð manna yrði þessi tilgangur ljós fyrir kosningar. Við þekkjum svona dæmi fyrr. Ég þarf ekki nema að minna hv. þm. á kröfu amerísku ríkisstj. til þriggja herstöðva hér á Íslandi, sem flutt var 1. okt. 1945 og vakti reiði alþjóðar og var þess vegna dregin til baka, til þess að það væri svo komið fram með hana eftir kosningar og hún á næstu árum þar á eftir framkvæmd hér á Íslandi. Alveg sami tilgangurinn er með þessu ákvæði hér. Það er hins vegar bara sá munurinn, að dr. Benjamín Eiríksson er þarna alveg hreinskilinn, segir, hvað ameríska auðmagnið hugsar sér með það. Svo er það ríkisstjórnarinnar að taka hin pólitísku tillit til almenningsálitsins, sem þarna koma fram. Ég held, að bankamálan. hafi verið hlunnfarin með flutningi þessa frv., og mér þykir það satt að segja undarlegt um slíka n., sem áður er búin að semja heilt frv. um seðlabanka, búin að senda það frv. um seðlabanka sem sínar till. til athugunar til bankanna hér á Íslandi og ýmissa annarra stofnana, og þar sem vitanlegt var, að m.a. til dæmis Alþfl. hefur löngum verið því fylgjandi og Sósfl. líka stungið upp á því, að seðlabankinn yrði aðgreindur frá sparisjóðsdeild Landsbankans, enda svo í landsbankalögunum. Finnst mér það undarlegt, að bankafróð nefnd skuli aldrei hafa látið sitt álit sem sjálfstæðrar n. koma fram um þessa hluti fyrir Alþ., sem ég hélt að væri sú stofnun, sem bankamálan. ætti að tala við. Hins vegar er nú þessu áliti skellt hér inn. En hvernig er þessu áliti skellt inn? Í grg. ríkisstj. er það stutt með tvennu. Fyrst er sagt: Þetta frv. er útbúið af bankamálan. - Svo er sagt í næstu setningu á eftir: Þetta frv. er útbúið af sendimönnum Alþjóðabankans. M.ö.o., það er alveg auðséð, hvernig þetta er. Fulltrúar Alþjóðabankans leggja þetta frv. fyrir bankamálan., bankamálan. er látin acceptera það, gleypa það með húð og hári og gera það að sinu, og svo óar mönnum við því á eftir - sumum hverjum - að hafa gleypt þetta svona hrátt. Ég spurði hv. 3. landsk. sem eina manninn úr þessari d., sem á sæti í bankamálan., hvernig hann hugsaði sér 10. gr. þar, hvernig hann sem bankamálanefndarmaður hefði hugsað sér, að það væri framkvæmt í íslenzku atvinnulífi, að ákveðnir íslenzkir lántakendur tækju á sig þær skuldbindingar að greiða sama sem í útlendum gjaldeyri eða a.m.k. með tilliti til gengis útlends gjaldmiðils þær íslenzkar krónur, sem þeir fengju að láni, og hvers vegna bankamálan. hefði fundizt rétt að setja þessa grein inn nú, 10. gr., þvert ofan í 8. gr. í gengislækkunarl., sem bannaði þess háttar útlán, og hvort það hefði verið ein aðalniðurstaðan í bankamálan., að það væri heppilegt að skapa þannig raunverulega eins og tvö peningakerfi hér á Íslandi. Ég hef ekki getað fengið skýringu á þessu, hvað bankamálan. hefur gengið alveg sérstaklega til með þessa 10. gr. og hvernig hún hugsar sér framkvæmdirnar á því hér á Íslandi, og um það hefði verið ákaflega gaman að fá skýringar lærðra manna.



Herra forseti. Ég verð að biðja afsökunar, að ég er svo rámur, að ég get tæplega látið til mín heyra, en skal ekki heldur tala langt mál. Þetta frv. um samkomudag reglulegs Alþingis 1953, á þskj. 648, er mjög á sömu lund og frv., sem samþ. hafa verið um samkomudag Alþ. undanfarin ár. - Væntanlega verður þessu þingi lokið nú innan fárra daga, en þá eru aðeins örfáir dagar þangað til nýtt þing skal hefjast samkv. lögum, eða 15. n. m. Og það liggur í hlutarins eðli, að það muni ekki vera farið að starfa að undirbúningi fjárl. eða annarra mála til þess að leggja fyrir það Alþ. Nú er svo háttað, eins og allir hv. alþm. vita, að á næsta sumri fara fram almennar alþingiskosningar. Virðist af þeirri ástæðu líka sjálfsagt, að það nýkjörna þing gangi frá fjárl. fyrir næsta ár og yfirleitt öðrum þeim málum, sem nauðsynlegt er að taka til meðferðar á þingi fyrir þetta ár, svo að til viðbótar því, sem áður hefur verið eðlilegt um þingfrestun, virðist mér að þetta bætist við núna. Ríkisstj. leggur til, að samkomudagur sé ákveðinn í síðasta lagi 1. okt. í haust, eins og verið hefur að undanförnu. Að sjálfsögðu geta þeir hlutir gerzt og ekki sízt á þessu ári að afstöðnum kosningum, að Alþ. yrði kvatt saman fyrr á árinu, eins og gefur að skilja. En ríkisstj. fannst eðlilegast að miða samkomudaginn við l. okt. eins og gert hefur verið. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta. - Ég leyfi mér að leggja til að, að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. Ég ætla ekki að gera till. um n., en að sjálfsögðu er það á valdi hv. dm., hvort þeir vilja vísa frv. til n. eða ekki, sem þá væntanlega yrði allshn.



Herra forseti. Það er út af fyrir sig mjög skiljanlegt, að hæstv. ríkisstj. komi með till. um slíka frestun samkomudags næsta Alþ. sem þessa. Hins vegar hefði ég álitið, að Alþ. sjálft gæti ekki verið eins ánægt með slíka breytingu. Sannleikurinn er, að við hverfum raunverulega frá allmörgum verkefnum óleystum, þegar við förum heim nú, sem þurfti að leysa í byrjun þessa árs. Útlitið viðvíkjandi fiskframleiðslunni, fiskmörkuðunum og þar með öllu atvinnulífinu er það slæmt, að ég álít það ákaflega leitt, að Alþ. hverfi þannig frá þessu. Það er ákaflega skiljanlegt náttúrlega, að það væri óhugsandi að hafa fjárl. tilbúin fyrir annað þing 15. febr., en þau vandamál, sem raunverulega bæði fjárl. og öll okkar afkoma byggist á, eru í slíkum ólestri nú sem stendur, að það er ákaflega leitt fyrir Alþ. að þurfa að hverfa frá því nú í slíku ásigkomulagi. Hins vegar veit ég, að hæstv. ríkisstj. hefur öruggan meiri hl. til að koma þessum málum fram, og enn fremur er það sökum meiri hl. hennar á þinginu í hennar valdi að koma í veg fyrir skynsamlegar aðgerðir viðvíkjandi okkar atvinnulífi, þannig að það þýðir auðvitað lítið sem ekkert, eins og þing er skipað, að reyna að fá fram þarna breytingu á eða reyna jafnvel að knýja það fram, að nýtt þing taki við 15. febr., sem reyndi að leysa þessi vandamál. Þess vegna vildi ég aðeins láta í ljós mína afstöðu um þetta, en mun að öðru leyti ekki reyna að berjast gegn þessu frv. út af fyrir sig. Hins vegar held ég, ef sú efnahagskreppa, sem full ástæða er til að óttast að sé að skella yfir okkur, harðnar svo á næstu mánuðum, að jafnvel hæstv. ríkisstj. sæi sér ráðlegt að ræða við Alþ., að það væri í öllu falli heppilegt, að þetta Alþ. væri ekki rofið fyrr en það er nauðsynlegt kosninganna vegna,enda býst ég nú satt að segja við, að hæstv. ríkisstj. muni varla hafa hugsað sér að rjúfa það fyrr, þannig að ef til kæmi og efnahagsástandið og útlitið í því versnaði að mun, þá sé a.m.k. möguleiki fyrir ríkisstj. til þess að kalla Alþ. saman. Ég mun fyrir mitt leyti ekki gera neina till. um n. í málinu, þó að ég geti tekið undir með forsrh. um það, að það væri kannske eðlilegt, að það færi til allshn., til þess að viðhalda venjum viðvíkjandi þessu, en ég mun á engan hátt reyna að tefja neitt fyrir því, að þetta mál nái fram að ganga.



Herra forseti. Ég vildi aðeins lýsa yfir því, að ég tel eðlilegt og sjálfsagt, að áður en þessu þingi lýkur séu afgreidd slík lög eins og hér er farið fram á. Í raun og veru er það orðið svo fjöldamörg síðustu árin, að þetta ákvæði stjskr. um samanköllun Alþingis um miðjan febrúar er ekki framkvæmt, þar sem því er líka heimilt að breyta með lögum. Hefur raunin orðið sú, sem er mjög eðlilegt, að þing sé kallað saman miðað við það, að það geti a.m.k. lokið fjárl., ef unnt er, rétt áður en nýtt fjárlagaár byrjar. Það er eitt, sem er vissulega til endurskoðunar í nýrri stjskr., annað tveggja að breyta fjárlagaárinu frá því, sem núna er, og binda það ekki við almanaksárið eða þá að ákveða, ef ákvæði eru um það í stjskr. á annað borð, að Alþ. komi saman í þann mund, sem ætla mætti að væri nægilegur starfstími fyrir það til þess að ljúka fjárl., áður en nýtt fjárlagatímabil byrjar. Ég mun þess vegna lýsa yfir fylgi við þetta frv., eins og eðlilegt er, þegar það er í samræmi við það, sem hefur verið gert fjöldamörg undanfarin ár. En ég vildi þó aðeins bæta því við, að þó að fáir dagar séu eftir af störfum núverandi Alþ., eftir því sem manni skilst, þá hygg ég þó, að eitt eða fleira vanti verulega á, sem eðlilegt væri að þm. vissu, áður en störfum Alþ. er lokið, - ekki sízt fyrir þá sök, að nú standa fyrir dyrum alþingiskosningar innan 4–5 mánaða. Það er yfirleitt siður í þingræðis- og lýðræðislöndum, að ríkisstj. - ekki hvað sízt, ef kosningar standa fyrir dyrum - geri þingheimi sem allra ljósast það ástand, sem fyrir höndum er í efnahagsmálum þjóðarinnar, og það útlit, sem ætla má að sé fram undan um þau efni. Mér hefur mikið fundizt á það skorta hvað snertir hæstv. ríkisstj., að hún hafi séð ástæðu til þess að gefa alþm. kost á því að fá sem gleggstar skýrslur um þessi efni, þrátt fyrir það þó að oft sé minnzt á ýmisleg mál, sem þessi efni snerta, og verður það þá hæstv. ríkisstj. sök, ef t.d. í alþingiskosningum er ekki hægt fyrir - við skulum segja andstæðinga ríkisstj. og venjulega alþm. - að gefa kjósendunum þær upplýsingar, sem þeir eiga rétt á að fá að vita, áður en þeir velja sér fulltrúa fyrir næsta kjörtímabil. Eins og ég sagði áðan, hefur það verið og er viða talin sjálfsögð skylda í lýðræðis- og þingræðislöndum, að ríkisstj. gefi löggjafarþingunum sem allra gleggsta hugmynd um það, hvernig sakir standa í fjárhags- og efnahagsmálum þjóðarinnar. Nú er talið, eftir því sem almenningur veit og við óbreyttir og almennir þm., sem ekki fáum neinar sérstakar upplýsingar frá hæstv. ríkisstj., að útlit sé mjög uggvænlegt í þessum efnum, að svo standi t.d. sakir, að óvenjumikið af saltfiski hrúgist upp í markaðslöndum okkar, að óvenjumikið af hraðfrystum fiski frá íshúsunum hrúgist einnig upp í sumum markaðslöndunum og að mjög sé uggvænlegt útlit um sölu þessara okkar höfuðafurða á næstu tímum. Okkur, sem höfum verið valdir til þess að fara með umboð ákveðinna kjósenda í landinn og munum fleiri eða færri taka þátt í næstu alþingiskosningum, væri mikil nauðsyn á því að fá sem allra gleggsta vitneskju um þessi efni. Það hefur verið siður merkra stjórnmálamanna hér í Vestur- Evrópu, sem halda um stjórnvölinn, að gefa þjóð sinni og löggjafarþingi sem allra gleggstar skýrslur um þessi efni, en mér hefur mjög fundizt á skorta hjá hæstv. ríkisstj. varðandi þessi mál. Þegar ekki eru fyrir hendi glöggar skýrslur um ástand og horfur, er erfiðara um vík fyrir okkur þm. að leggja til alveg sérstök úrræði, og í kosningum er það líka erfiðara, og verðum við kannske að geta einhvers til, þar sem upplýsingar hefur skort af hálfu ríkisstj., - og endurtek ég það þá, að það er hennar sök, ef okkur skortir vitneskju um þessi efni og getum ekki nákvæmlega skýrt kjósendum landsins frá því, hvernig sakir standa. Enn þá er tími til, þó að fáir dagar séu fram undan, eftir því sem ætla má, af núverandi Alþ., að hæstv. ríkisstj. gefi þingheimi skýrslu um ástand og horfur í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar, áður en þinginu lýkur, ekki sízt þegar nú er gengið til nýrra kosninga. Þetta vildi ég benda hæstv. ríkisstj. á í sambandi við þetta mál. Mér hefur líka skilizt, að á döfinni sé t.d. eitt nokkuð stórt mál og nokkuð mikið umrætt mál, þó að ekki hafi það valdið ákveðnum flokkadeilum, og það liggi fyrir alþm. einkaupplýsingar um þessi efni frá fræðimönnum, en svo er ekki meira að gert. Á ég þar við Grænlandsmálið. Ég tel ekki heppilegt, að það sé lokið þingi nú og gengið til nýrra kosninga, áður en alþm. vita um, hvað hæstv. ríkisstj. hefði í huga t.d. varðandi þetta mál. Eins og ég sagði í upphafi þessara orða minna, fylgi ég frv., geri enga kröfu til þess, að það fari til n.; það er svo sjálfsagt, að slíkt frv. verði afgreitt og gert að lögum. En ég vildi aðeins benda hæstv. ríkisstj. á það, eins og ég hef stundum gert líka í tilefni af öðrum málefnum, að mér finnst allmikið skorta á þær upplýsingar, að stjórnin hafi orðið við því að inna af höndum - ég vil segja - þá upplýsingaskyldu, sem hvílir á herðum hverrar ríkisstj. til Alþ., og að það sé næsta nauðsynlegt, að svo sé gert, ekki hvað sízt þegar kosningar standa fyrir dyrum. En enn þá er hægt að bæta úr þessu, á hvern veg sem gert væri, og vil ég nota tilefnið við þessa umr. til þess að benda hæstv. ríkisstj. á þetta atriði.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. - Báðir þeir hv. alþm., sem hér hafa talað, hafa tjáð sig samþykka frv. Er ég þeim þakklátur fyrir það. Ég skal aðeins geta þess út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. nefndi, um það, að það væri ekki rétt að rjúfa þing strax, þannig að ekki væri hægt að kalla þing saman, ef á lægi, að það hefur náttúrlega ekki komið til mála, að það yrði gert að svo stöddu. Út af athugasemdum hv. 8. landsk. þm., sem ekki snerta þetta frv. út af fyrir sig, heldur eru aðfinnslur til ríkisstj. um, að hún hefði ekki gefið þinginu nauðsynlegar skýrslur um ástand og horfur varðandi afurðasölu og fleira, sem snertir þjóðarbúskapinn sérstaklega, skal ég aðeins taka það fram, að náttúrlega hafa þessi mál komið mjög til umr. undir meðferð fjárl., bæði fyrr og síðar, hér á Alþ. og ýmsar upplýsingar verið gefnar í sambandi við það. Ég vil og taka það fram í þessu sambandi, að ef hv. alþm. þykir á skorta, að ríkisstj. gefi nauðsynlegar upplýsingar um þetta eða annað, þá er þeim samkvæmt þingsköpum veitt heimild til þess að bera fram fyrirspurnir og þær víðtækar, eftir því sem verða vill, og sundurliðaðar, sem ríkisstj. að sjálfsögðu svarar þá, og hefði verið auðvelt að koma á framfæri slíkum fyrirspurnum, t.d. um afurðasölumál o.fl., ef hefði þótt á það skorta, að nægar upplýsingar kæmu fram. Ég get ósköp vel skilið það, að ýmsum hv. alþm. og þá kannske einkum þeim, sem eru í stjórnarandstöðu, finnist einmitt oft á þetta skorta. Það getur vel verið, að það sé ekki alltaf að því gáð eins af þeim, sem í stjórn eru. Hygg ég, að það megi þá segja almennt um ríkisstjórnir, að þær gefi kannske ekki ávallt eins nauðsynlegar upplýsingar og a.m.k. sumir alþm. teldu nauðsynlegt vera. En auk þess að hægt er nú að bera fram fsp., ef á slíkt þykir skorta, sem ég hygg að ríkisstj. mundi undireins svara, - enda er hún vön að gera það með fsp. almennt, - þá er vitanlega líka í lófa lagið fyrir alþm. að leita upplýsinga í ráðuneytunum um slík mál, og vænti ég þess, að ekki hafi orðið vart við það, að synjað væri um slíkar upplýsingar. Ég vil aðeins taka þetta fram, án þess að ég á neinn hátt sé að mótmæla því, sem hv. 8. landsk. tók fram um þetta mál. Nokkrir dagar eru enn eftir af þingi og ekki ólíklegt, að sumt af því, sem hann nefndi, komi að einhverju leyti til athugunar, áður en þingi verður slitið. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri.



Herra forseti. Eins og frv. liggur fyrir nú, þá er það, má segja, gerbreytt frá því það var upphaflega flutt í hv. Ed., og svo sem ég gat um við 2. umr. málsins, þá hefur þessi breyt. það í för með sér, að frv. getur ekki náð þeim tilgangi, sem til var ætlazt með flutningi málsins upphaflega í Ed. Af þeim sökum höfum við hv. þm. Borgf. leyft okkur að bera fram brtt. á þskj. 639, þar sem sérstaklega eru tilteknar þær jarðir eða þeir sjóðir, sem við áttum sérstaklega við, er við ræddum þetta mál hér í þessari hv. d. Þar sem, svo sem við gerðum glögga grein fyrir við 2. umr. málsins, frv. eins og það er nú getur ekki náð þeim tilgangi, sem uppfylla þarf varðandi þessa tvo sjóði, þá vildum við leyfa okkur að mega vænta þess, þar sem okkur skildist, að tilgangur þeirra hv. þm., sem réðu breyt. frv., hafi ekki verið sá út af fyrir sig að torvelda þessum sjóðum að selja þær jarðir, sem um ræddi, að hv. þd. geti fallizt á að samþ. þá viðaukatill., sem um ræðir á þskj. 639 og er eingöngu tengd við legatssjóð Jóns Sigurðssonar og sjóð þann, sem á kristfjárjörðina Reyni í Innri-Akraneshreppi. - Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja frekar um málið, nema tilefni gefist til. Það hefur verið rætt af okkur báðum, okkur hv. þm. Borgf., og gerð grein fyrir því, hversu háttað er um jarðir þessara sjóða, og ég tel því ekki ástæðu til að skýra það mál nánar hér, en endurtek það aðeins, að náist ekki fram sú brtt., sem ég hef hér á minnzt, þá mun frv., eins og það er nú, valda miklum vandkvæðum fyrir þá aðila, sem hér eiga hlut að máli.