Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. er komið frá hv. Ed., þar sem það hefur verið samþ., að ég ætla samhljóða. Það var lagt hér fram á síðasta þingi, en náði þá ekki að fá afgreiðslu. Efni frv. er það að heimila íslenzkri endurtryggingu og slysatryggingu skipshafna o.fl. að miða arðgreiðslu sína ekki lengur við 6%, eins og verið hefur, heldur fá hana hækkaða nokkuð. Þegar arðgreiðslan var ákveðin í upphafi 6% og síðar, þegar hún var ákveðin 5%, var við það miðað, að innlánsvextir af sparifé voru í kringum 4% og arðgreiðslan þess vegna nokkru hærri, og það er nú einnig talið eðlilegt, að arðgreiðslan sé nokkru hærri en þeir vextir, sem menn fá af sparifé því, sem lagt er á almennar innlánsbækur án sérstaks uppsagnarfrests. Frv. fer fram á það, að þessum arðgreiðslum megi nú haga þannig, að arðurinn verði allt að 2% hærri en vextir af almennum innlánsbókum án sérstaks uppsagnarfrests eru. Efni frv. er raunverulega ekki annað en þetta, en til glöggvunar skal ég gera grein fyrir því, hvernig það fé skiptist, sem er undirstaðan undir þessari starfsemi. Innskotsfé ríkisins í þessa starfsemi er 1.85 millj., 3 tryggingafélög hafa lagt fram 136 þús. kr. hvert, þ.e.a.s. Tryggingastofnun ríkisins, Brunabótafélag Íslands og Sjóvátryggingafélag Íslands. Þetta eru samtals 408 þús. kr. Og ýmsir útgerðarmenn hafa lagt fram 2 millj. 706 þús. kr. Þetta eru samtals 4 millj. 964 þús. kr. Auk þess er svo áhættufé, sem ríki og tryggingarfélögin hafa bundið í fyrirtækinu eða heitið að láta standa þar sem áhættufé, þ.e. ríkið með 856 þús., vátryggingarfélögin þrjú með samtals 180 þús., eða í allt 1 millj. og 36 þús. kr. Alls er þess vegna það fé, sem þessi stofnun hefur til umráða, bæði innskotsféð og áhættuféð, að upphæð samtals 6 millj. kr. Ég sé svo ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð og vildi leyfa mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Á síðasta Alþingi var samþ. þál. um áskorun á ríkisstj. að láta fram fara endurskoðun á gildandi girðingalögum. Landbrn. skrifaði Búnaðarfélagi Íslands og óskaði till. frá því um meðferð málsins. Búnaðarfélagið gerði það að till. sinni, að skipuð yrði nefnd í málið, og nefndi af sinni hálfu Ásgeir L. Jónsson ráðunaut og Þorstein Sigurðsson, formann Búnaðarfélags Íslands, til þess að taka sæti í þessari nefnd. Óskað var eftir, að vegamálastjóri tilnefndi mann einnig í nefndina, og það var Snæbjörn Jónasson verkfræðingur, sem varð fyrir valinu. Þessi nefnd hefur ekki lokið störfum vegna tímaskorts, en þar sem nú er verið að setja ný vegalög, þótti nauðsynlegt að bera fram frv. það, sem hér er á dagskrá, um breyt. á girðingalögum, nr. 24 1. febr. 1952, að svo miklu leyti sem girðingalögin snerta umferðina og vegina. Samkv. 1. gr. þessa frv. er gert ráð fyrir, að 12. gr. l. orðist svo: „Um fjarlægð girðinga frá vegum, hlið á vegum og önnur girðingamál, sem vegina varða, skal fara eftir ákvæðum vegalaga og reglum, sem settar verða samkv. heimild í vegalögum.“ En 12. gr. l. er þannig orðuð nú, með leyfi hæstv. torseta: „Girðingar úr sléttum vír eða vírneti má hvergi setja nær vegi en 1 m frá vegjaðri og ekki nær en 3 m frá miðjum vegi. Girðingar úr gaddavír séu hvergi nær en 4 m frá vegjaðri og 6 m frá miðjum vegi. Þar sem skurðir eru meðfram vegi, skal metrabreið ræma af ytri skurðbakkanum teljast til vegarins, og má ekki gera girðingar á henni án sérstaks leyfis. Þegar girt er meðfram vegum á óræktuðu landi og skurður lítt fær eða ófær fénaði er á aðra hlið, má bilið frá veginum að girðingu á hina hlið vegarins eigi vera minna en 5 m.“ Þessi grein í vegalögunum er talin vera algerlega úrelt og í fullkomnu ósamræmi við umferðina og vegina, eins og þeir eru nú orðnir, og er sérstaklega um það getið í grg., sem fylgir frv. Samkv. 2. gr. frv. er lagt til, að 13., 14., 15. og 16. gr. l. falli niður og greinatala laganna breytist í samræmi við það. Eins og ég vék að áðan, eru girðingalögin í heild í endurskoðun, en þetta frv. snertir aðeins vegalögin, eins og þeim er ætlað að verða, og gat ekki beðið eftir fullnaðarendurskoðun girðingalaganna að gera þá breytingu á lögunum, sem lagt er til í þessu frv. Ég legg svo til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. samgmn.

Eysteinn jónsson [frh.): Herra forseti. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. viðskmrh. telji, eins og raunar kom fram í ræðu hans, að gjaldeyrisstaða bankanna, sem hann nefndi sýni, að þessi nýja stefna í lánamálunum hafi borði góðan árangur, að því er varðar afkomuna út á við. En ég hafði sýnt fram á varðandi þróun verðlagsmála í landinu og dýrtíðina, að það hafi orðið stórum meiri dýrtíðarvöxtur og alvarlegri hækkun á dýrtíðinni, eftir að þessi nýja stefna í lánamálunum var tekin upp. Hún hafði því alls ekki leitt til jafnvægis á þann bóginn. En hæstv. ráðh. ræddi talsvert um, að gjaldeyrisstaða bankanna hefði batnað, og nefndi telur í því sambandi sem vafalaust eru alveg réttar. En hæstv. ráðh. verður að gæta þess, að þegar hann vill gera upp áhrif stjórnarstefnunnuar á afkomuna út á við, dugir ekki að einblína einblína á gjaldeyrisstöðu bankanna. Það er svo margt fleira, sem kemur til greina í þessu sambandi. Og ég vil sérstaklega benda á það, að gjaldeyrisstaða bankanna hefur t.d. batnað um mörg hundruð millj. kr., vegna þess að tekin hafa verið verzlunarlán erlendis í stórum stíl umfram það, sem áður var, og mun þaðan nema á sjötta hundrað millj., sem verzlunin hefur tekið að láni erlendis til vörukaupa, og má því segja, að þetta, sem kallað er gjaldeyrisvarasjóður, sé að mjög verulegu leyti hreinlega byggt upp á þessum stuttu verzlunarlánum. Ég höfð hefði verið sama stefna varðandi verzlunarlán erlendis og áður, hefði þurft að borga þessum á sjötta hundrað millj. kl. meira út í reiðufé til að geta haft jafnmiklar vörubirgðir í landinu og nú eru og jafnmikinn innflutning og ert hefur verið. Þá ein einnig í þessu sambandi rétt að minna á , að það er auðvitað fleira, sem kemur til greina og hefur áhrif á gjaldeyrisstöðuna, en lánpólitík bankanna. Ég býst varla við, að nokkur vilji halda því fram, að lánapólitík bankanna sé eina atriðið sem skoða þarf í því sambandi þó að hæstv. ráðh. tengdi þessi ummæli sín um lánastefnuna eingöngu við gjaldeyrisstöðuna. Og er því í því sambandi rétt að minna á, að til landsins hafa komið á þessu tímabili um 240 millj. kr. sem gjafafé frá Bandaríkjunum eða uppbót á varnarliðsviðskiptin. Loks er svo þess að geta, að erlendar lántökur hafa verið æðimiklar umfram verzlunarlánin á þessu tímabili. T.d. var tekið æðistórt lán á vegum ríkisstj. í Englandi, sem kunnugt er, á þessu ári, sem náttúrulega hefur bætt gjaldeyrisstöðuna verulega hjá bönkunum, og enn fremur úir og grúir af öðrum lánum. Og þegar þessi mál vöru gerð upp í heild fram að áramótunum síðustu, stóðu þau þannig, að þegar erlendu skuldirnar voru teknar allar í heild og innistæður dregnar frá, þá voru erlendar skuldir að frádregnum innistæðum aðeins hærri en þær voru 1958, en ekki lægri. Ég býst ekki við, að sú mynd hafi úr lántökum samanborið við innstæður, því að enska lánið var alls ekki komið til sögunnar í ársbyrjun. Þess vegna er ómögulegt að nota þau rök að benda á gjaldeyrisstöðu bankanna og segja að þessi betri gjaldeyrisstöðu bankanna sé ávöxtur af því, að samdráttur hafi verið í lánastarfseminni. Það er alveg óhugsandi. Það eru svo mýmörg önnur atriði, sem þarna koma til greina, eins og ég hef sýnt fram á að dálitlu leyti. Loks er rétt að minna á að a.m.k. árið 1962 og raunar öll þessi ár, 1961, 1962, og 1963, hafa verið óvenjulega mikil aflaár og mokazt upp síld langt umfram það, sem venja hafði verið áður, og margfalt á við það, og munar þetta hundruðum milljóna á hverju ári í gjaldeyristekjur, og það er náttúrulega alveg óhugsandi, að nokkrum detti í hug að halda því fram, að slíkt hafi ekki haft einhver áhrif á gjaldeyrisstöðu bankanna til bóta. Þarna eru þess vegna mjög mörg afar veigamikil atriði, sem gera það að verkum, að gjaldeyrisstaða bankanna hefur batnað, þegar litið er yfir nokkurra ára tímabil. En mér skilst, að gjaldeyrisstaða bankanna hafi á þessu ári nokkurn veginn staðið í stað, - þó að ég viti það ekki glöggt, þá mun það láta nærri. En ef litið er á allt tímabilið, þá hefur hún batnað, og er það augljóst, að þannig hlaut það að verða, miðað við þessar lántökuráðstafanir, sem e'g hef verið að rekja, og miðað við aflabrögðin og stórauknar gjaldeyristekjur af síldveiðunum. Mér dettur það ekki í hug, að gjaldeyrisstaða bankanna hefði batnað á þessa lund, ef t.d. síldveiðin hefði verið eitthvað lík á þessum árum og hún var áður, og það er ekkert fremur fyrir því, þó að stjórnin hefði framkvæmt þessa samdráttastefnu sína í lánamálunum. Þetta sýnir okkur, að það er ótalmargt, fleira en endurbótapólitík Seðlabankans og útlánapólitíkin, sem kemur til greina og hefur sín áhrif á útkomuna. Ég vil í þessu sambandi minna á, að hæstv. ríkisstj. heldur sér enn ákaft við þá stefnu að ná því , sem hún kallar jafnvægi í þjóðarbúskapnum, með því að láta verðlag hækka, en halda sem mest niður kaupgjaldi og afurverði hins vegar og hafa þannig eins og hún kallar, stjórn á kaupgetunni, að hún verði ekki of mikil. og með því að gera lánsféð dýrara en áður og takmarka lánsfé í umferð og reyna þannig að knýja fram jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Þetta er það, sem ég hef stundum kallað neikvæða aðferð við að reyna að ná þessu marki, og ég hef hvað eftir annað bent á og vil benda á það enn, að þessi aðferð, að snúa sér einhliða að þessum ráðstöfunum, er ákaflega hættuleg vegna þess, hve hætt er við, að hún dragi stórkostlega úr þjóðarframleiðslunni frá því, sem hún ella gæti verið. Lánakreppan og rekstrarfjárkreppan, sem efnt er til, þegar þannig er haldið á málum, verður mjög gjarnan til þess, að framleiðslan verður minni en ella og minna er keypt af heppilegum tækjum til að auka framleiðni og framleiðslu, og ég held, að þetta sé í raun og veru kannske ein allra veigamesta ástæðan fyrir því hversu illa búnast núna í sjálfu sér, hversu ódrjúglega búnast þrátt fyrir góðar aðstæður. Ég held að t.d. rekstrarfjárskorturinn, sem er mjög alvarlegur hjá atvinnuvegunum, stuðli mjög að því að draga úr framleiðninni og draga úr því, að atvinnuvegirnir geti gert sér mögulegt að borga það kaupgjald, sem óhjákvæmilega þarf að greiða. Ég held því, að það sé miklu skynsamlegra að hafa spariféð í umferð og nota það t.d. til að lána, svo að ég taki dæmi, til að lána atvinnurekendum eða lána framleiðslunni til að kaupa tæki og gera ráðstafanir til þess að auka framleiðnina og framleiðsluna. Slík tæki vantar í stórum stíl í ótal fyrirtækjum, og væri miklu viturlegra að hafa spariféð í umferð og nota það til að greiða fyrir þessu en reyna að ná jafnvægi með því að draga spariféð að verulegu leyti úr umferð og í vaxandi mæli, eins og virðist stefnt að með þessu frv. Ég veit, að hér er um tvær stefnur að ræða og stjórnin hefur valið þá leiðina að reyna að stjórna með ráðstöfunum í peningamálunum einum saman út af fyrir sig og láta þær duga, hugsar sér að stjórna með ráðstöfunum í peningamálum einum saman og ætlar sér að reyna að hafa þannig tök á því að skapa jafnvægi. En þetta tekst ekki, eins og reynslan sýnir. Reynslan er ólygnust í þessu efni. Hér hefur ekkert jafnvægi skapazt þrátt fyrir ráðstafanir ríkisstj. til þess að hækka vextina gífurlega og þar með íþyngja atvinnuvegunum og almenningi og þrátt fyrir ráðstafanir ríkisstj. til að draga úr kaupum Seðlabankans á afurðavíxlurri og aðrar slíkar ráðstafanir. Hún ætlar með þessu að hafa hemil á, að ekki sé of mikið fjármagn í umferð, og mynda þannig jafnvægi: En þessar ráðstafanir hafa alls ekki orðið til að mynda neitt jafnvægi. Dýrtíðarskriðan fellur með meiri hraða en nokkru sinni fyrr, og stjórnin segir sjálf, að afkoman út á við sé í hættu í hinu mesta góðæri. Þannig sjáum við, að þessi stefna nær ekki tilgangi sínum, enda held ég, að það sé ekki hægt að byggja einvörðungu á því, hafa þá efnahagsmálastefnu að byggja einvörðungu á ráðstöfunum í peningamálum, og ég ætla að færa nokkur rök fyrir því, hvers vegna ég tel þetta ekki mögulegt, einmitt í landi eins og Íslandi. Við höfum svo lítið fjármagn hér samanborið við þörfina fyrir rekstrarfé og stofnlánaþörfina, að reynslan mun sýna það áfram, eins og hún hefur sýnt, að þeim mun meira sem kreppt væri að bönkunum og þeim gert erfiðara fyrir að lána, þeim mun meiri ráðstafanir yrði að gera á annan hátt, til þess að atvinnuvegirnir gætu fengið rekstrarfé og þjóðin fengið stofnfé. Það yrði til þess m.a., að það yrði að taka lán erlendis í vaxandi mæli, - eða hvað sýnir reynslan núna? Hvers vegna var sú leið farin að leyfa íslenzku verzluninni að taka mörg hundruð millj. að láni erlendis í stuttum lánum? Það var fyrir það, að menn fundu, að þegar búið var að kreppa að viðskiptabönkunum, gátu þeir ekki séð verzluninni fyrir fjármagni. Og hvert var þá úrræðið? Það var að leyfa að taka lán erlendis, stutt lán erlendis. Þetta er vegna rekstrarfjárskortsins. Menn verða að leita sér rekstrarfjár erlendis, ef okkar eigið fé er ekki haft í umferðinni. Og alveg eins er með stofnlánin og verður kannske í vaxandi mæli á næstu árum. Hvað sýnir reynslan? Meira að segja stjórnin sjálf taldi sér ekki annað fært en taka stórlán erlendis og smá, þó að hún væri búin að gefa talsvert sterkar yfirlýsingar um, að hún vildi ekki efna til lántöku erlendis, og einn þáttur í hennar stefnuyfirlýsingu var beinlínis sá, að það ætti að lækka skuldirnar við útlönd, menn yrðu að leggja að sér ýmislegt, til þess að skuldirnar við útlönd lækkuðu ár frá ári sem afborgunum nam. En hver varð svo reynslan? Nauðsynjaverkin knúðu á, og niðurstaðan varð svo sú, að ríkisstj. fór sjálf á stúfana og tók stórlán erlendis, fyrir utan mýmörg lán, sem aðrir taka, jafnvel í stórvaxandi mæli, til skipakaupa og alls konar nauðsynlegra framkvæmda. Þess vegna verður þetta svona, að á sama tíma sem gjaldeyrisstaða bankanna batnar af ýmsum ástæðum og bankarnir eignast nokkrar innstæður erlendis, tekur ríkisstj. og fjöldi annarra lán erlendis með mjög háum vöxtum. Og verzlunin verður að leita út fyrir landssteinana til að fá rekstrarfé. Þá er annað sem gerir að verkum, að hér er mjög erfitt að stjórna með peningamálaráðstöfunum einum saman, og það eru hinar miklu sveiflur, sem hér eru á framleiðslunni eftir árferði og aflabrögðum. Það er allt öðru máli að gegna í þeim löndum, þar sem þetta gengur sinn jafna, fasta gang, sem hér um bil alveg er hægt að reikna út fyrir fram, í háþróuðum iðnaðarlöndum og löndum, sem byggja á stöðugri veðráttu en við höfum hérna. En hér eru þessar ógnarsveiflur fram og aftur frá ári til árs, og þess vegna mun það sýna sig, að það verður ætíð afar erfitt að stjórna Íslandi eftir sömu aðferðum og notaðar eru í þeim löndum, þar sem þetta gengur með meiri festu eftir eðli málsins og miklu minni sveiflur verða á, t.d. ef hér kemur stórkostlegur aflabrestur. Nú hefur orðið stórkostleg aukning á afla. Segjum, að hér yrði stórkostlegur aflabrestur og svo ætlaði. ríkisstj. að reyna að verjast áföllum, svara aflabrestinum með því að draga fjármagn úr umferð með stórfelldum ráðstöfunum, t.d. enn miklu meiri vaxahækkun og enn stórkostlegri lánasamdrætti og á annan hátt mæta þessum vanda með þessum aðferðum sínum. Það mundi sýna sig, að afleiðingarnar af því yrðu svo alvarlegar og fyrirsjáanlega svo alvarlegar, að ég efast um, að nokkur ríkisstj. legði út í þvílíkt. Þá er líka eitt atriði, sem kemur til greina og er ákaflega þýðingarmikið að gera sér grein fyrir, og það er, að vegna þess, hve íslendingar eru fáir og kunnugleiki mikill manna á meðal, eru svo miklu meiri möguleikar hér fyrir peningaviðskiptum utan bankakerfisins en í öðrum löndum og miklu erfiðara að ætla sér að hafa stjórn á efnahagsmálum Íslands í gegnum almennar ráðstafanir í bankakerfinu en nokkurs staðar annars staðar á byggðu bóli. Enda mun reynslan sýna, að ef farið verður að reyna að nota í enn ríkara mæli en áður lánasamdráttaraðferðina, þá leita peningarnir í vaxandi mæli út fyrir bankakerfið, af því að menn þekkjast svo vel, af því að það er svo auðvelt að komast hér í bein sambönd. Þeir, sem eiga peninga, og þeir, sem þurfa að fá peninga að láni, eiga svo auðvelt með að ná saman. Og þetta er ein ástæðan fyrir því, hvernig þetta hefur allt saman gersamlega farið úr böndunum hjá hæstv. ríkisstj. Menn hafa í vaxandi mæli farið með peningaviðskipti sín út fyrir bankana og geta farið, þeir sem peningaráð hafa stórfelld, sínu fram, þrátt fyrir ráðstafanir ríkisstj. Og kemur þá enn fram galli á þessari stefnu og átakanlega í ljós, sem er þýðingarmikið að hugleiða, og hann er þessi: Ef þessar aðferðir eru notaðar í vaxandi mæli, samdráttaraðferðirnar í lánapólitíkinni, er einmitt tekið úr umferð það fjármagn, sem ríkisvaldið gæti helzt haft áhrif á að væri skynsamlega notað, þ.e. það fjármagn, sem ríkisbankarnir hafa yfir að ráða. Það fjármagn verður dregið inn til þess að halda jafnvæginu eða skapa jafnvægið að dómi hæstv. ríkisstj. En þá verður í vaxandi mæli handahófskennt, hvað það er, sem raunverulega kemst í framkvæmd í landinu. Það kemst þá helzt í framkvæmd, sem þeir fjársterkustu, þeir, sem geta starfað utan bankanna, hafa mestan áhuga fyrir, en mörg af þeim verkefnum, sem ríkisstj. sjálf hefði mestan áhuga fyrir, og verkefni, sem hefðu mesta almenna þýðingu, gætu aukið framleiðnina mest og gefið bezta þjónustu fyrir fólkið, þær sitja þá gjarnan á hakanum. Ég vil sérstaklega vara við því, hvernig þetta getur farið í sambandi við þær bollaleggingar, sem maður heyrir um, að það þurfi að styrkja þessa peningapólitík með því að hafa stórkostlegan greiðsluafgang hjá ríkinu, sem lagður sé inn í bankakerfið til þess að auka jafnvægið, m.ö.o. draga inn í bankakerfið hluta af sparifjáraukningunni, minnka endurkaupin á afurðavíxlunum og hafa stóra greiðsluafganga hjá ríkissjóði, allt til þess að draga fjármagn inn í bankakerfið, minnka peningaumferðina og tryggja þannig jafnvægi. Að nota þessa aðferð hefur sem sé þann galla með fleirum, að þá verður dregið inn og tekið úr umferð einmitt það fjármagn, sem beztu tökin væru á að nota skynsamlega í þær framkvæmdir, sem þyrftu að sitja fyrir og hefðu mesta almenna þýðingu, t.d. framkvæmdir til að auka framleiðni, til að veita til nýrra greina og reyna að komast út úr vandanum með því að auka sjálfa framleiðnina og þannig út úr þessari klípu, enn fremur það fjármagn, sem helzt væri hægt að festa hendur á til þess að lána, við skulum segja: til þess að byggja praktískar íbúðir, til þess að leysa húsnæðisvandamálið. Með stefnu núv. ríkisstjórnar verður það einmitt þetta fé, sem tekið verður úr umferð og haldið föstu, en hitt féð verður áfram í umferð, sem þeir fjársterkari ráða yfir utan við bankakerfið, og þá verja þeir því sumpart skynsamlega, en sumpart náttúrlega í ýmislegt, sem gjarnan þyrfti að bíða, samanborið við margt af því, sem ég var áðan að nefna, og fjöldamargt, sem ég hef ekki tök á að nefna án þess að lengja mál mitt um of. Ég vil aftur leggja áherzlu á, að reynslan mun sýna vegna þess, hve okkar þjóðfélag er sérkennilegt og hvað þjóðin er fámenn, kunnugleikar miklir og ýmsar sérástæður, sem þarna koma til greina, þá er ekki mögulegt að stjórna, svo að vel fari, með ráðstöfunum í peningamálum einum saman. Og þær tilraunir, sem gerðar hafa verið í þá átt á undanförnum árum, benda alveg eindregið í þessa átt. Þess vegna ætti sízt að ganga lengra á þeirri braut, eins og þó er ráðgert með þessu frv. Það er nefnilega mesti misskilningur, ef menn halda, að ef þeir séu bara nógu duglegir að loka inni sparféð og þrengja að viðskiptabönkunum og sparisjóðunum og halda niðri afurðalánunum, þá komi allt af sjálfu sér, þá- leysist öll efnahagsmál landsins. En mér finnst, að ýmislegt, sem fram hefur komið, beri einmitt þess vott, að menn einblíni á þessi atriði. En það tel ég háskalegt, og reynslan sýnir það einmitt mjög glöggt. Það er því mín skoðun, að það þurfi að endurskoða þessa stefnu og það eigi ekki að samþykkja þetta frv. Ég sagði áðan, að um tvær meginstefnur væri að ræða eða stjórnaraðferðir í þessum málum. Önnur er sú að treysta einhliða á ráðstafanirnar í peningamálunum, eins og hæstv. ríkisstj. virðist gera og ætla sér að gera, beita lánasamdrættinum og hafa stóra greiðsluafganga hjá ríkissjóði, sem byggðir séu upp með neyzlusköttum, til að draga úr kaupgetunni og reyna að þvinga fram jafnvægi eftir þessari leið, en við sjáum nú, hvernig þetta hefur gengið. Þetta er þó önnur leiðin. Ég veit, að þessi leið er notuð í mörgum löndum, en þar stendur víða allt öðruvísi á en hjá okkur. Það er bæði miklu meira fjármagn samanborið við þörfina, bæði rekstrarfjárþörfina og stofnlánaþörfina, í mörgum þessum löndum. Það er miklu meiri stöðugleiki, þeir búa við miklu meiri stöðugleika í öllum sínum atvinnurekstri en hugsanlegt er hér, þar sem við eigum svo mikið undir náttúruöflunum, og þess vegna miklu minni sveiflur en hér hjá okkur. Það er enn fremur áreiðanlega miklu erfiðara að fara utan við bankakerfið víða en hér hjá okkur, og margar fleiri ástæður koma til greina, svo að þetta getur ekki að mínu viti komið vel út. Hin stefnan er svo sú að hafa spariféð í umferð, reka nokkuð djarflega endurkaupastefnu varðandi afurðavíxlana, t.d. svipað og gert var, áður en breytt var til, hafi ríkissjóður greiðsluafgang, að nota hann þá að mjög verulegu leyti, eins og áður v ar gert, til að greiða fyrir og ýta undir þær framkvæmdir, sem mestu máli skipta frá almennu sjónarmiði, t.d. íbúðabyggingar, til þess að ýta undir framfarir í landbúnaði, sjávarútvegi, iðnaði o.s.frv., sem sagt að halda fénu í umferð nokkuð svipað og gert var. Það er náttúrlega nauðsynlegt að taka fram, að þessi stefna yrði að styðjast við ráðstafanir, hliðarráðstafanir, einkum meiri stjórn á fjárfestingarmálunum en sú stefna sem nú hefur verið reynd um sinn. Með því móti yrði að reyna ð hamla gegn því, að þessi tiltölulega djarfa lánamálstefna hefði í för með sér og mikla þenslu með stjórn á fjárfestingarmálunum og með því að gera ráðstafanir til þess að láta þær fjárfestingarframkvæmdir sitja fyrir, sem mest þýðingu hafa. En ég er hiklaust þeirrar skoðunar, að þessi stefna yrði miklu heppilegri sökum þess fyrst og fremst, að með því væri reynt fremur en nú að leysa vandkvæðin jákvæðu leiðina, þ.e.a.s. með því að tjalda öllu því , sem til er, til að auka framleiðnina og framleiðsluna og komast þannig út úr vandanum. Það hefur nú farið þannig, að það hefur skapazt ofþensla nú um skeið, en ég tel, að ráðstafanir til að draga úr henni eigi fyrst og fremst að ganga í þá stefnu að draga úr þeim framkvæmdum, sem helzt mega bíða. En ég tel, að það sé að fara úr öskunni í eldinn, ef á að reyna að leysa þennan vanda með því að klemma að almenningi með nýjum neyslusköttum og draga þannig stórfé inn í bankakerfið eftir þeirri leið og loka inni sparifé í vaxandi mæli. Þá verður það hreinlega til þess að það situr á hakanum, sem sízt skyldi, en hitt hefur framgang, sem fremur má bíða, og þá tel ég hættu á því, að áfram muni búnast mjög illa. En út úr þessari klípu verður helst að reyna að komast með því að auka framleiðsluna og framleiðnina, og ég fæ ekki séða, að það fái komizt í framkvæmd mena með því að tjalda því, sem til er, t.d. í lánamálunum, til þess að greiða fyrir með rekstrarfé og allra nauðsynlegasta stofnlánafé til uppbyggingarinnar. Ef hin leiðin verður farin, leiðri það að mínu viti fyrst til þess, eins og ég hef margtekið fram, að það situr fyrir sem sízt skyldi, hitt situr á hakanum og svo verður að leita í vaxandi mæli til útlanda til að fá lán til að koma því framkvæmd, því að til lengdar verður ekki hægt að hunza framfarirnar. Það verður nákvæmlega sama sagan og gerst hefur á síðasta tímabili, það hefur orðið að taka stórlán erlendis, bæði stutt og löng lán. Það er hugsanlegt, að „kassaaðstaða“ bankanna yrði eitthvað hagfelldari stundum með því að fara þessa lánasamdráttarleið, og skal ég þó ekkert um það segja, það fer eftir fjöldamörgum atvikum, en í heild sinni er sú leið allt of dýr fyrir okkar þjóðarbúskap. Við höfum ekki efni á að fara stjórnarleiðina að mínu viti. Ég skal svo að lokum aðeins minnast á annað atriði í þessu frv. Það er um heimild Seðlabankans til að gefa út verðbréf með gengistryggingu. Það er ekki óþekkt fyrirbrigði hér að gefa út verðbréf að gengistryggingu, hefur verið gert stöku sinnum. En eftir því sem ég man bezt, hefur það verið þannig, að Alþingi hefur ákveðið, í hvað skyni það skuli gert. Það er t.d., ef ég man rétt, aflað þannig fjár í íbúðarlánakerið að dálitlu leyti, og nokkru oftar hefur verið gripið til þess. Þetta hefur verið gert til að greiða fyrir málum, sem menn álitu forgangsmál, ef svo mæti segja, væri lífsnauðsyn að ná fjármagni til að framkvæma. En þarna er gert ráð fyrir því, að Seðlabankinn hafi ótakmarkaða heimild til að gefa út verðbréf með gengistryggingu og setja þau út á markaðinn. Ég er algerlega mótfallinn því að láta slíka heimild, þó að ég álíti, að það geti vel komið til greina að nota þessa aðferð til að greiða fyrir vissum málum, sem væru sérlega þýðingarmikil. En mér finnst ekki geta komið til greina að láta Seðlabankann hafa ótakmarkaða heimild til að nota þessa aðferð, því að þá hefur Alþingi ekki lengur neitt vald á því, hvaða málefni það eru, sem verða leyst með þessari forgangsaðferð, ef svo mætti segja því að þetta er eins kona forgangsleið að fjármagni í landinu. Það er gefið mál að þeir sem gefa út skuldabréf með gengistryggingu, hafa allt aðra og miklu meiri möguleika til að koma þeim bréfum út en aðrir, sem geta ekki boðið gengistryggingu. Því mundi þarna vera um eins konar forgangsleið að ræða og þess vegna geysilega þýðingarmikið, hvaða framkvæmdir það væru, sem ættu að sitja fyrir fé á þennan hátt. Ég vil nú biðja hæstv. ríkisstj. að athuga hvort það er ekki óviðeigandi að fela stofnun eins og Seðlabankanum að gera þetta og hitt væri skynsamleg stefna, að nota þessa aðferð til að koma fram vissum þýðingarmestu málum og ákveða það þá á Alþingi, hvaða mál það væru, sem þannig ætti að styðja. Ég álít að með þessu sé Seðlabankanum og þar með í raun og veru hæstv. ríkisstj. líka gefið allt of mikið vald til að ákveða um forgangsfjáröflun og forgangsframkvæmdir. Auk þess vil ég aftur, - og ég skal láta það verða mín síðustu orð, - minna á og biðja hæstv. viðskmrh. að athuga, hvernig ráðgert er að búa að viðskiptabönkunum með þessu frv., ef það verður framkvæmt. Ætlunin er að koma þeirra hag þannig, að 25% af öllu þeirra sparifé og þar með innistæðum á ávísanareikningum verði sett inn í Seðlabankann, og það eru ekki í þessu frv. nein ákvæði, sem tryggja, að þetta fé verði lánað aftur út. Auk þess mun væntanlega verða haldið áfram að ætlast til þess, að þessar stofnanir láti 15% af sparifjáraukningunni í fjárfestingarlána„púlíu“, ef svo mætti orða það, hæstv. ríkisstj. þegar svo við þetta bættist kannske veruleg útgáfa af gengistryggðum bréfum, þá held ég , að það færi að þrengjast fyrir dyrum hjá þessum stofnunum. Og ég tel, eins og ég hef margsagt í þessum orðum, mjög háskalega stefnu að ganga svo fast að þessum inndrætti lánsfjárins. Og ég held, að viðskiptabankarnir munu verða mjög illa settir til að sjá fyrir þörfum viðskiptamanna sinna, og ég tel, að niðurstaðan verði sú ef svona verður farið að og samdráttur aukinn, að mörg allra nauðsynlegustu verkefnin verði útundan með fjármagn, en það sitji fyrir, sem fremur mætti bíða. Rekstrarfjárskortur verður vaxandi og stórfelldur hjá mörgum greinum og niðurstaðan sú, að leitað verður í vaxandi mæli eftir erlendum lánum, bæði stuttum og löngum, til að halda fljótandi. Ég tel miklu hyggilegri stefnu að lána spariféð út, hafa það í umferð í rekstrarlánum og öðrum viðskiptum, hafa afurðavíxlaendurkaupum svipað og var, áður en nýja stefnan var tekin upp og úr þeim var dregið, hætta til með að reka lánastefnu á þessa lund til að greiða fyrir rekstri og framkvæmdum í landinu, en styðjast við stjórn á fjárfestingunni og gera á þá lund beinar ráðstafanir til þess að forða ofþenslu með því að láta það sitja fyrir, sem mesta þýðingu hefur.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að lýsa ánægju minni yfir því, hversu rækilega hv. formenn stjórnarandstöðuflokkanna hafa rætt það frv., sem hér er um að ræða. En báðir formenn stjórnarandstöðuflokkanna hv. þm. Lúðvík Jósefsson og hv. þm. Eysteinn Jónsson, hafa haldið mjög ýtarlegar og langar ræður um málið. Með því undirstrika þeir það, sem ríkisstj. einnig telur að hér sé um mjög mikilbægt mál að ræða. En ástæðan til þess, að ég fagna því, að þeir skuli hafa tekið frv. jafnalvarlega og raun ber vitni um, en einnig sú, að ég tel, að afstaðan til þessa frv. eða frv. eins og þess, sem hér er um að ræða, sé í raun og veru mjög góður prófsteinn á það, hvort stjórnarandstaðan er málefnaleg eða hvort hún er ekki málefnaleg. Það gefur mér tilefni til að svara málflutningi hv. stjórnarandstöðu nokkuð rækilega, einmitt þetta atreiði, að ég tel hér um að ræða mjög skýran og glöggan prófstein á það, hvort stjórnarandstaðan vill vera málefnaleg í andstöðu sinni eða hvort hún kýs hina auðveldu lýðskrumsleið í afstöðu til mála. Hver er kjarni þess máls, sem hér er um að ræða? Í raun og veru er hann augljós Kjarninn er sá, að uppi eru nú og uppi hafa verið mörg undanfarin ár mjög sterkar óskir um aukin endurkaup afurðavíxla, þ.e. um aukin útlán af hálfu Seðlabankans til landbúnaðar og sjávarútvegs, og uppi hafa verið háværar óskir um, að Seðlabankinn tæki einnig að lána iðnaðinum með hliðstæðum hætti og hann nú lánar landbúnaði og sjávarútvegi. Nú á þessu hausti þarf að auka afurðalán í endurkaupaformi til landbúnaðar um um það bil 100 millj. kr., og nú á þessu hausti er auk þess augljóst, að það þarf að auka útlán til sjávarútvegs vegna hækkað rekstrarkostnaðar hans og óskir af hálfu iðnaðarins um lán úr Seðlabankanum til hans virðast aldrei hafa veri sterkari en einmitt nú, og undir þær er mjög sterklega tekið hér á hinu háa Alþingi. Kjarni málsins er sá, höfuðrökin fyrir flutningi þessa frv. eru viðurkenning ríkisstj. á þeirri staðreynd, að þróun mála hefur verið sú að það þarf að auka lán til sjávarútvegs, landbúnaðara og iðnaðar, án þess að sparnaður í landinu vaxi? Er hægt að deila um þá staðhæfingu að útlán verða ekki aukin til atvinnuvega þjóðarinnar né heldur til einstaklinga, nema að baki þeirri útlánaaukningu standi aukinn sparnaður? Þarf í rauninni að vera að deila um þessa staðhæfingu hér á hinu háa Alþingi? Treystir maður, sem veri hefur fjmrh. lengur en nokkur annar íslenzkur maður, sér til að andmæla því, að það sé rétt, að eini grundvöllurinn undir heilbrigðri útlánaaukningu, hvort heldur er til sjávarútvegs, landbúnaðar eða iðnaðar, er aukinn sparnaður í landinu? Því trúi ég ekki. M.ö.o.: ef hægt á að vera að auka útlæan til sjávarútvegs, landbúnaðar eða iðnaðar, þarf það að gerast af auknum sparnaði þjóðarinnar í heild auknum sparnaði þjóðarbúsins í heild. Og sá aðili , sem auknu útlán á að hafa með höndum þar að hafa yfir að ráða hluta af sparnaði þjóðarinnar sem hinum auknu útlánum svara. Hér er um að ræða svo einfaldar staðreyndir og svo augljósar staðreyndir, að ég skil ekki í því, að um þær getir í raun og veru verið ágreiningur meðal viti borinni manna. Ætti það í raun og veru að vera gagnslítið að vera að þyrla upp moldviðri um atriði, sem eru alger aukaatriði í málinu, en hliðra sér hjá að ræða um þessa meginstareynd, sem er aðalatriðið í málinu, sem er kjarni málsins. Sá aðili, sem á að hafa með höndum útlán til undirstöðuatvinnuveganna, þarf að eiga hlutdeild í heildarsparnaði þjóðarinnar, og ef einhverjum aðila í bankakerfinu er ætlað að auka útlán sín, hvort heldur er til landbúnaðar sjávarútvegs eða iðnaðar, þarf samtímis að auka hlutdeild þessa sama aðila í heildarsparnaði þjóðarinnar. Þetta er kjarni málsins og þessi kjarni málsins verður alderi nógu oft undirstrikaður, á honum verður ekki hamrað nóg , því að það er eins og til séu þeir menn, - ég trúi því ekki um hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson - að til séu þeir menn, sem hafa ekki gert sér þennan einfalda sannleik algerlega ljósan. Ég er ekki í nokkrum vafa um, að ef hv. þm. Eysteinn Jónsson eða ef hv. þm. Lúðvík Jósefsson bæri bankastjóri væri engum mönnum ljósara en einmitt þeim, að þeir lána ekki út annað fé en það, sem þeir fá til umráða. Þó að hæfileikamiklir menn séu, þá eru þeir ekki þeim hæfileika gæddir að geta búið til fé í þeim stofnunum, sem þeim í því tilfelli hefði verið trúað fyrir. Þeir lána út það fé, sem þeim er trúað fyrir, meira mundu þeir ekki lána út, enda gætu þeir ekki lánað út meira. Það, sem hér er um að ræða, er að uppi eru óskir um, að Seðlabankinn auki útlán til landbúnaðar, sjávarútvegs og iðnaðar, og ríkisstj. telur þær óskir vera eðlilegar og réttlætanlegar, og hún vill fyrir sitt leyti stuðla að því, að Seðlabankinn geti aukið útlán sín til landbúnaðar, sjávarútvegs og iðnaðar. Þá kemur að því: Hvernig á að gera Seðlabankanum þetta kleift? Ef það er haft í huga, að sömu reglur hljóta að gilda um Seðlabankann og aðra banka, hann ráðstafar ekki meira fé en því, sem honum er fengið, hafi menn einu sinni fyrir allt gert sér ljóst, að þær sömu reglur gilda um starfsemi seðlabanka og annarra banka, að hann ráðstafar ekki meira fé en því, sem hann hefur til umráða, þá er alveg augljóst mál, að ef ætlazt er til þess, að hann auki útlán sín, þá verður að fá honum meira fé til umráða. Og það er kjarni þessa frv. að fá Seðlabankanum meira fé til umráða en hann hefur haft til þess að gera honum kleift að auka sína útlánastarfsemi. Önnur leið hefði að vísu komið til greina, sem ég ræddi nokkuð um í framsöguræðu minni og skal fara um fáeinum orðum. Það má segja, að það sé í raun og veru alls ekki hlutverk seðlabanka að annast kaup afurðavíxla, þ.e. annast lán til rekstrar atvinnufyrirtækja. Það er hlutverk viðskiptabanka. Þeir fá umráð yfir heildarsparnaði þjóðarinnar. Um leið hefði því sannarlega komið til greina, að Seðlabankinn hefði beinlínis hætt öllum endurkaupum, hefði hætt öllum lánum til sjávarútvegs, landbúnaðar og iðnaðar og sagt: Þetta er viðfangsefni viðskiptabankanna, þeir eiga að annast þetta viðfangsefni, og Seðlabankinn er reiðubúinn til þess að afhenda viðskiptabönkunum það fé, sem við nú höfum bundið í lánum til sjávarútvegs og landbúnaðar, - hann kaupir enga iðnaðarvíxla. - Það hefði komið til greina, önnur leiðin hefði verið sú, að Seðlabankinn afhenti viðskiptabönkunum það fé, sem hann nú hefur bundið í sjávarútvegi og landbúnaði, og segði: Þið skuluð halda áfram að lána þetta fé út, og þið skuluð þá taka á ykkar herðar þá auknu lánsfjárþörf, sem fyrir hendi er í sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði, enda fáið þið til umráða alla sparifjáraukningu þjóðarinnar. Þið hafið til umráða allt sparifé þjóðarinnar. - Þetta hefði fræðilega séð vel komið til mála. En af mörgum ástæðum er ríkisstj. þeirrar skoðunar, að miðað við íslenzka staðhætti sé þetta ekki heppileg leið, og hefur því ekki viljað stuðla að því, að þessi leið yrði farin. Ég skal ekki eyða tíma í að rökstyðja það, hverjar orsakir liggja til þessarar afstöðu, en þetta er einnig afstaða Seðlabankans og þó alveg sérstaklega er þetta afstaða stærstu ríkisbankanna eða ríkisbankanna yfirleitt, að þessi leið væri ekki heppileg, hentaði ekki íslenzkum aðstæðum. Því hefur ríkisstj. viljað miða aðgerðir sínar við það, og um það eru ríkisstj. og Seðlabankinn sammála, að Seðlabankinn hafi áfram með höndum afurðalán til sjávarútvegs og landbúnaðar og undirbúi að taka að sér afurðalán til iðnaðar, og að Seðlabankinn auki þessi lán á næsta ári frá því, sem þau voru á þessu ári og hafa verið undanfarin ár. En af því leiðir óhjákvæmilega, að nauðsynlegt er að gera ráðstafanir til, að Seðlabankinn fái aukna hlutdeild í sparnaði þjóðarinnar frá því, sem hann hefur haft. Ef því hlutverki er í auknum mæli létt af viðskiptabankakerfinu að annast útlán til sjávarútvegs, landbúnaðar og iðnaðar, verður viðskiptakerfið líka á móti að afsala sér auknum hluta af heildarsparnaðinum til þess aðila, sem á að hafa útlánaaukninguna með höndum. Þetta er umbúðalaus kjarni málsins, og það er alveg sama, hvaða moldviðri menn reyna að þyrla upp í kringum þennan kjarna, þeir, sem eru glöggskyggnir á eðli málsins, og þeir, sem gera tilraun til að setja sig inn í eðli málsins, hljóta að viðurkenna, að þessar meginstaðreyndir eru réttar. Ef menn samt sem áður tala gegn þeim og vilja, að breytt sé gegn þessum staðreyndum, þá eru menn að víkja af vegi sannleikans, þá eru menn að víkja af vegi ábyrgrar afstöðu í málinu, og þá hafa menn tekið upp lýðskrumsafstöðu í málinu, þá einföldu afstöðu lýðskrumarans að segja við þá, sem þurfa á lánum að halda: Við viljum, að þér sé lánað aukið fé, - en breyta jafnframt þannig gagnvart þeim, sem eiga að lána féð, að þeir hafi ekki meira fé að lána. Þetta er afstaða lýðskrumarans, hins ábyrgðarlausa manns í máli eins og þessu, að segja við manninn, sem til nauðsynlegra hluta þarf á að halda auknu lánsfé: Þú átt að fá það, bankakerfið á að lána þér það, - en neita jafnframt að gera ráðstafanir til, að bankarnir geti veitt þessi auknu lán eða sá aðili í bankakerfinu, sem á að veita lánið, hafi aðstöðu til þess. Það er meginkjarni í þeim aukaatriðaáróðri, sem þyrlað er upp í sambandi við þetta mál, bæði hér á hinu háa Alþingi og í blöðum, að undirstrika í sífellu, að verulegur hluti af sparifé landsmanna sé bundinn, sé frystur í Seðlabankanum. Ekki veit ég, hve oft hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, hefur sagt það í langri ræðu sinni hér áðan og á fundi fyrir nokkrum dögum, að spariféð hafi verið tekið úr umferð, það sé einn megingallinn á peningamálastefnu núv. ríkisstj., að hún hafi tekið spariféð úr umferð í stað þess að lána það út, í staðinn fyrir að halda því í útlánum, halda því í umferð. Hér er í raun og veru beitt mikilli blekkingu. Það er beinlínis rangt, - og það held ég að verði ekki sagt með nógu miklum áherzluþunga - það er beinlínis rangt, að Seðlabanki Íslands frysti nú nokkurt sparifé. Það er beinlínis rangt, að Seðlabankinn hafi tekið nokkurt sparifé úr umferð í þeim skilningi, að hann hafi fryst það, að hann hafi komið í veg fyrir, að spariféð sé notað til heilbrigðra þarfa í íslenzku efnahagslífi. Það er beinlínis rangt. Og sönnunina fyrir því, að þetta er rangt, skýringuna á því má fá með því að líta á reikninga Seðlabankans. Um reikninga Seðlabankans er það - mér liggur við að segja: því miður - að segja, að þeir eru, eins og bankareikningar oft, svo flókið skjal, að almenningur áttar sig ekki á því, hvað í raun og veru í því felst, og í skjóli þessa, að reikningar Seðlabankans eru mjög torskildir öllum almenningi, beinlínis í skjóli þessa er þeirri falsröksemd haldið á loft, ekki aðeins dag eftir dag, mánuð eftir mánuð, heldur ár eftir ár, að Seðlabankinn hafi undanfarið og sé enn að frysta, að taka úr umferð, að hindra notkun einhvers verulegs hluta af sparifé landsmanna. En það er auðvitað hægt að gera reikninga Seðlabankans einfalda með því að draga liði þeirra saman, þá sem saman eiga, til þess að gera myndina ljósa og auðskilda - að ég held megi segja - hverju barni. Ef reikningar Seðlabankans nú í októberlok eru dregnir saman og skýrðir, kemur í ljós, að heildarráðstöfunarfé Seðlabankans var þá 2291 millj. kr. Það fé, sem Seðlabankinn hafði umráð yfir og getur ráðstafað, var 2291 millj. kr. Í grundvallaratriðum er þetta fé þrenns konar. Það er í fyrsta lagi sjálft stofnfé bankans, sem er 1309 millj, kr., þ.e. seðlaveltan, eigið fé og mótvirðisfé. Þá hefur Seðlabankinn umráð yfir innlögum bankakerfisins samkv. hinum margumtöluðu bindingarreglum, því fé, sem kallað hefur verið bundið fé, að upphæð 756 millj. kr. Enn fremur hefur bankinn umráð yfir frjálsum innlögum banka og peningastofnana og frjálsum innlögum ríkissjóðs, samtals að upphæð 226 millj. kr. M.ö.o.: þessar 2291 millj., sem Seðlabankinn hefur yfir að ráða, uppruni þeirra er þannig, að 1309 millj. eru eigið fé bankans, 756 millj. eru þessar svokölluðu bundnu innstæður og 226 millj. eru frjálsar innstæður frá bankakerfinu og ríkissjóði. Þetta er það fé, sem Seðlabankinn getur ráðstafað. Meira fé getur hann ekki ráðstafað með heilbrigðum hætti. Þegar ég segi, að hann geti ekki ráðstafað fé með heilbrigðum hætti, hefur Seðlabankinn einn banka í bankakerfinu þá sérstöku aðstöðu að geta ráðstafað fé með óheilbrigðum hætti, ef stjórn hans er ábyrgðarlaus, vegna þess að hann hefur yfir seðlaveltunni að ráða. Hann hefur formlegan rétt til að auka seðlaveltuna, prenta nýja seðla og skapa sér þannig aukið ráðstöfunarfé. Þá aðstöðu hafa viðskiptabankarnir ekki. Þeir geta aðeins ráðstafað því fé, sem þeir fá frá sínum viðskiptamönnum, sparifjáreigendum og fyrirtækjum, og fá frá Seðlabankanum. Þeir eru því alveg bundnir, en segja má, að Seðlabankinn sé ekki alveg bundinn að þessu leyti. Það hefur verið skálkaskjól margra óábyrgra seðlabanka og margra óábyrgra ríkisstj. að notfæra sér þetta, að seðlabanki er ekki bundinn að þessu leyti varðandi sitt ráðstöfunarfé. En reynslan hefur kennt mönnum - bankamönnum, stjórnendum og stjórnmálamönnum, að eitt það helzta, sem ber að varast í stjórn peningamála, er að misnota þessa sérstöðu seðlabanka, að hann hefur seðlaútgáfuréttinn. Hvað gerir nú Seðlabankinn við þessar 2291 milljónir, sem hann hefur til heildarráðstöfunar? Við skulum sundurliða eignarhlið Seðlabankans með hliðstæðum, einföldum hætti. Gjaldeyriseign bankans, gjaldeyrisvarasjóður þjóðarinnar, nemur 1203 millj. Lán til sjávarútvegs og landbúnaðar í formi endurkeyptra víxla af viðskiptabönkum nema 921 millj. Og útlán stofnlánadeildar sjávarútvegsins, sem Seðlabankinn stjórnar, nema 167 millj. Þetta eru samtals 2291 millj. kr. M.ö.o.: ráðstöfunarfé Seðlabankans er að meira en helmingi bundið í gjaldeyrisvarasjóði þjóðarinnar, í gjaldeyriseigninni. Hinn helmingurinn er bundinn í útlánum til sjávarútvegs og landbúnaðar, að meiri hluta til í útláni til sjávarútvegs. Nú spyr ég hv. alþm.: Í hverju er frystingin fólgin? Í hverju er það fólgið, að Seðlabankinn hefur tekið fé úr umferð? Í hverju er það fólgið, að hann sé að halda hluta af sparifé þjóðarinnar, þessum margumtöluðu 756 millj. kr., sem kallað er bundið fé, - í hverju er það fólgið, að hann sé að halda því frá skynsamlegri notkun í þágu íslenzks efnahagslífs? Hvað er það eignamegin í reikningi Seðlabankans, sem ætti ekki að vera þar? Er það kannske gjaldeyrisvarasjóðurinn Ekki trúi ég því, að þeir, sem eru að óska eftir auknum afurðalánum til sjávarútvegs og landbúnaðar, telji endurkaupaliðinn vera of mikinn eða stofnlánadeildin hafi of mikið í útlánum. Hvað er það eignamegin í Seðlabankanum, sem má missa sig? Hvað ætti að hverfa, ef bundna féð hyrfi, ef því yrði skilað aftur til viðskiptabankakerfisins? Er það ekki alveg augljóst mál, að ef Seðlabankinn skilaði þessu fé skyndilega aftur, sem að vísu enginn leggur út í, enginn er svo ábyrgðarlaus að leggja það til, þá yrði hann að afsala sér einhverju af sínum eignum. Eflaust yrðu það hvorki endurkaupavíxlarnir né lán stofnlánadeildarinnar, það yrði þá gjaldeyrisvarasjóðurinn. Till. um það, að Seðlabankinn skilaði bundna fénu svokallaða aftur, getur ekki verið annað en till. um að skerða gjaldeyrisvarasjóðinn um sömu upphæð, enda mundi það tvímælalaust verða niðurstaðan. Ég sagði áðan: Svo ábyrgðarlaus er enginn að leggja það til. - En menn segja: Það var rangt að binda féð. - Þetta hefur gerzt á þremur árum, þessi svokallaða binding sparifjárins í Seðlabankanum, sem í raun og veru er ekki annað en það, að viðskiptabankarnir hafa lagt allt að 30% af innstæðuaukningu sinni á sérstakan reikning í Seðlabankanum, - þessi svokallaða binding hefur gerzt á undanförnum rúmum þremur árum, og það er hún, sem menn gagnrýna og segja: Hún hefði aldrei átt að eiga sér stað, hún hefði aldrei átt að gerast. En ef hún hefði ekki átt sér stað, er alveg augljóst, að þá gætu eignir Seðlabankans nú ekki verið eins miklar og þær eru. Seðlabankinn gæti ekki í eignum, ekki einu sinni í reikningum, haft 2291 millj., ef hann hefði ekki nema 1500 millj. skuldamegin. Þá er spurningin: Hvaða eignaliður hefði ekki myndazt, hvaða eign hefði ekki myndazt, ef Seðlabankinn hefði ekki fengið bundna féð? Ég trúi því ekki, að það geti verið ætlun nokkurra manna, að það ætti að draga úr endurkaupunum eða láta þau vaxa mun minna en þau hafa vaxið. En getur ekki verið ætlunin, samtímis því, sem þeir bera það uppi í sér, að endurkaupin séu of lítil og þurfi enn að vaxa. En eign, sem Seðlabankinn hefði ekki getað eignazt á undanförnum 3–4 árum, ef hann hefði ekki fengið bundna féð, er auðvitað gjaldeyrisvarasjóðurinn. Kjarni allrar þessarar umræðu, kjarni alls þessa máls er því sá að ef menn hafa í raun og veru verið á móti því, að Seðlabankinn fengi þetta svokallaða bundna fé til umráða, þá hafa menn verið á móti því, að landið eignaðist gjaldeyrisvarasjóð, sem því nemur. Það er kjarni málsins. Þennan kjarna finnst mér, að alþm. a.m.k. ættu að skilja og játa að þeir skilja. Sérstaklega verður að gera þá kröfu til þeirra, sem árum saman og áratugum hafa setið í ráðherrastólum og borið ábyrgð á meðferð fjármála og viðskiptamála, að þeir skilji atriði eins og þetta. Síðan í ársbyrjun 1960 hefur ráðstöfunarfé Seðlabankans aukizt mjög verulega. Það hefur aukizt um 1457 milljónir króna. Ráðstöfunarfé Seðlabankans hefur síðan í ársbyrjun 1960 aukist um 1457 millj. kr. af ýmsum ástæðum, sem ég sé ekki ástæðu til að rekja nákvæmlega. Og þá má auðvitað spyrja: Í hvað hefur þetta fé farið? til hvers hefur þetta fé gengið? Gjaldeyrisstaða Seðlabankans gagnvart útlöndum hefur á sama tímabili batnað um 1394 millj. kr. og endurkaup víxla sjávarútvegs og landbúnaðar hafa aukist um 63 millj. kr., samtals 1457 millj. kr. Af hinu aukna fé Seðlabankans, síðan núv. ríkisstjórn tók við völdum, hefur m.ö.o. næstum allt farið til að bæta gjaldeyrisstöðuna gagnvart útlöndum, sem var neikvæð, þegar ríkisstj. tók við völdum. Og hér má enn spyrja sömu spurningarinnar. Aukning ráðstöfunarfjárins er föst upphæð, um hana verður ekki deilt. Ráðstöfunarféð hefur aukist um þessar 1457 millj. kr., og spurningin er: Hvað átti að gera við ráðstöfunarféð? Ríkisstj. svaraði og sagði: Við eigum að nota aukna ráðstöfunarféð fyrst til að bæta gjaldeyrisstöðuna, eyða gjaldeyrisskuldinni og safna okkur gjaldeyrisvarasjóði. - Þetta hefur verið gert. Var þetta rangt? Afgangurinn hefur svo verið notaður til lítils háttar aukningar á afurðakaupalánunum. Er það þetta, sem er rangt? Það er bezt, að menn segi það alveg skýrt og það komi alveg skýrt fram: Er það þetta, sem er rangt hjá núv. ríkisstj., að ráðstöfunarfé Seðlabankans, aukning þess, skuli nær eingöngu hafa gengið til þess að bæta við gjaldeyrisvarasjóðinn?ef menn meina, að það hafi verið rangt, þá er bezt að menn segi það, segi það skýrt og ekki með neinni tæpitungu. Ríkisstj. er enn þeirrar skoðunar, að þetta kjarnaatriði í stefnu hennar hafi einmitt verið rétt. Til þess bar einna brýnasta nauðsyn að bæta gjaldeyrisstöðuna, því að hún var svo léleg, hún var svo alvarleg, þegar ríkisstj. tók við völdum. Mér dettur auðvita ekki í hug að bera á móti því, að það var hægt að hegða sér öðruvísi, enda höfðu margar ríkisstjórnir áður hegðar sér öðruvísi. Auðvitað var hægt að nota þetta aukna ráðstöfunarfé, 1460 millj. kr., til að auka endurkaupin í stórum stíl. En þá skulu menn gera sér ljóst, hvað það hefði þýtt. Þá hefði gjaldeyrisvarasjóðurinn ekki batnað, því tvisvar verður sama krónan ekki notuð. Það er ekki hægt að nota sama ráðstöfunarfé bæði til að auka útlánin innanlands og til að bæta gjaldeyrisstöðuna og til að safna varasjóði. Þarna á milli verða menn að velja. Og það er að þora ekki að horfa framan í vandamálin, það er að þora ekki að viðurkenna sannleikann, ef menn reyna að tala sig frá því, að valið var um þetta. Ríkisstj., sem á undan sat, tók því miður þann kostinn að velja hina leiðina - tvær ríkisstjórnir sem á undan sátu, að frátalinni stjórn Emils Jónssonar, sem var stjórn til bráðabirgða, tóku því miður hinn kostinn, að það ráðstöfunarfé, sem Seðlabankinn fékk yfir að ráða, var notað fyrst og fremst til aukningar á afurðalánum. Hver var afleiðingin? Hún var mjög mikill greiðsluhalli gagnvart útlöndum, eyðing gjaldeyrisvarasjóðsins, sem safnazt hafi í árslok 1954, og söfnun stórkostlegra gjaldeyrisskulda, eins og ég mun víkja nánar að hér á eftir. Ef við hverfum áratug aftur í tímann og viðum fyrir okkur, hvernig ástandið í þessum málum var þá, með hliðstæðum hætti og ég hef skýrt ástandið núna, virðum fyrir okkur reikninga Seðlabankans í árslok 1954, hafði Seðlabankinn ekki yfir að ráða neinu fé nema sínu stofnfé, og það nam þá, í árslok 1954,583 millj. kr. hvernig ráðstafaði hann þessu stofnfé sínu þá? Þá átti Seðlabankinn gjaldeyriseign að upphæð 110 millj. kr. Hann hafði í endurkaupum lánað sjávarútvegi og landbúnaði 275 millj., útlán stofnlánadeildarinnar nam 71 millj., og Seðlabankinn lánaði bönkum og öðrum peningastofnunum og ríkissjóði, átti inni hjá þeim 126 millj. kr. Þá hafði Seðlabankinn ekki yfir neinu fé að ráða öðru en stofnfé sínu. Og hann hafði það að 1/6 hluta bundinn í lánum til sjávarútvegs og landbúnaðar, og afganginn hafði hann í lánum hjá bönkum, sparisjóðum og hjá ríkissjóði. Þannig var ástandið í árslok 1954. En svo skulum við virða fyrir okkur, hvernig ástandið var orðið eftir 5 ár, þ.e. í árslok 1959, í ársbyrjun 1960, þegar núv. ríkisstj. tók við. Við skulum athuga, hvaða breyting var orðin á aðstöðu Seðlabankans á næstu 5 árum, þ.e. næstu 5 árum áður en núv. ríkisstj. tók við, í árslok 1959, þá var eigið fé Seðlabankans, þá var stofnfé Seðlabankans 828 millj.