Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá varaformanni þingflokks Flokks fólksins um að Tómas A. Tómasson geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Einnig hefur borist bréf frá Guðmundi Inga Kristinssyni um að hann verði fjarverandi á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Flokks fólksins í Reykv. n., Kolbrún Baldursdóttir, og 1. varamaður á lista Flokks fólksins í Suðvest., Jónína Björk Óskarsdóttir. Þær hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðnar velkomnar til starfa að nýju. Borist hefur bréf frá Hönnu Katrínu Friðriksson, 8. þm. Reykv. s., um að hún verði fjarverandi á næstunni. Því er óskað eftir því að í dag taki Dagbjartur Gunnar Lúðvíksson sæti á Alþingi en hann er 3. varamaður á lista Viðreisnar í kjördæminu. 1. og 2. varamaður á lista í kjördæminu hafa boðað forföll. Einnig hefur borist bréf frá Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, 7. þm. Norðaust., um að hann geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Því tekur Þorgrímur Sigmundsson sæti á Alþingi en hann er 2. varamaður á lista Miðflokksins í kjördæminu og víkur þá 3. varamaður í kjördæminu, Ágústa Ágústsdóttir, af þingi. 1. varamaður á lista í kjördæminu hefur boðað forföll.

Að ósk forseta hefur landskjörstjórn gefið út tilkynningu á grundvelli 1. mgr. 113. kosningalaga til Dagbjarts Gunnars Lúðvíkssonar og Þorgríms Sigmundssonar. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kosningu og kjörgengi þeirra.

Hæstv. forseti. Hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tók til umfjöllunar kosningu og kjörgengi Þorgríms Sigmundssonar og Dagbjarts Gunnars Lúðvíkssonar á fundum sínum í morgun og leggur til að það verði staðfest.



Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með staðfestingu kosningar Dagbjarts Gunnars Lúðvíkssonar og Þorgríms Sigmundssonar og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Þorgrímur Sigmundsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju. Dagbjartur Gunnar Lúðvíksson hefur ekki tekið sæti á Alþingi áður og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Dagbjartur Gunnar Lúðvíksson hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Forseta hafa borist tvö bréf um afturköllun mála. Sigurður Ingi Jóhannsson kallar aftur frumvarp á þskj. 519, mál 369, um leigubifreiðaakstur. Willum Þór Þórsson kallar aftur frumvarp á þskj. 152, mál 150, um réttindi sjúklinga.

Forseti hefur í samráði við forsætisnefnd og formenn þingflokka ákveðið að gera breytingar á starfsáætlun. Samkvæmt starfsáætlun Alþingis eru miðvikudagurinn 23. mars og fimmtudagurinn 24. mars nefndadagar. Nú hefur hins vegar verið ákveðið að hafa þingfundi þá daga og hefjast þeir klukkan 15 á miðvikudaginn og 10.30 á fimmtudag. Nefndir munu funda fyrir þingfundi þessa daga.

Borist hefur bréf frá matvælaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 484, um samskipti við hagsmunaverði og skráningu þeirra, frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur. Einnig hefur borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 552, um vopnaburð lögreglu, frá Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttur. Þá hefur borist bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 545, um aðgerðir á ábyrgð ráðuneytisins gegn ofbeldi og afleiðingum þess, frá Andrési Inga Jónssyni. Að lokum hafa borist bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 570, um aðgerðir gegn einelti á vinnustöðum, frá Kolbrúnu Baldursdóttur, á þskj. 432, um samræmda móttöku flóttafólks, og þskj. 433, um áætlaðan aukinn kostnað af þjónustu við flóttafólk, báðar frá Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni.

Forseti. Nú liggur þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar fyrir og hvergi er að finna aðgerðir fyrir heimilin í landinu vegna verðhækkana. Ráðherrar sem sitja í ríkisstjórn hafa samt ýjað að þessu. Fjárauki er kominn fram þar sem hvergi má finna fjárheimildir fyrir mótvægisaðgerðum. Ef gera á eitthvað á næstu sex mánuðum, ég ítreka sex mánuðum, þarf að samþykkja heimild á þessu þingi. Tíminn er að renna út. Ég vil því biðja virðulegan forseta um að grennslast fyrir um hvort það sé raunverulega svo að engin þingmál vegna ástandsins séu á leiðinni. Það staðfestir þá grun minn um að úrræðaleysið sé algjört og lítið sé að marka málflutning um mögulegar aðgerðir á næstunni. Ef til vill væri réttlátara að lýsa því bara yfir að ólíkt velferðarsamfélögunum í kringum okkur verði ekkert gert hér.

Forseti. Ég kem einnig hér upp vegna uppfærðrar þingmálaskrár ríkisstjórnarinnar en kannski sérstaklega til að leggja áherslu á það að heilbrigðisráðherra hefur hætt við áform sín um að leggja fram frumvarp um afglæpavæðingu vörslu neysluskammta, sem er gríðarlega mikilvægt mál sem við höfum beðið eftir lengi. Fyrrverandi heilbrigðisráðherra ætlaði að leggja málið fram og gerði það. Svo var það svæft í nefnd af hennar eigin ríkisstjórn. Þetta mál virðist ekki heldur ætla að líta dagsins ljós. Forseti. Við hljótum að krefjast þess að mál sem ríkisstjórnin er búin að lofa að komi hér fram - og hún hefur fellt mál Pírata, sama mál, með þeim rökum að heilbrigðisráðherra sé að fara að leggja fram mál. Þetta er í annað skipti sem það mál er ekki að koma fram. Það er hópur fólks í samfélaginu sem líður fyrir þetta. Þetta er mikilvægt skaðaminnkandi úrræði. Það er fólk að deyja af of stórum skömmtum vímuefna. 

Forseti vill geta þess að hér á eftir eru óundirbúnar fyrirspurnir þar sem kostur gefst á að spyrja ráðherra, en nú er verið að ræða fundarstjórn forseta.

Forseti. Ég gæti trúað því að þessi fundarstjórnarumræða sé m.a. helguð því að hér í þingsal í dag er óvenjulega góð mæting af hálfu ráðherra ríkisstjórnar Íslands. En mig langaði líka til að tala um endurskoðaða áætlun um framlagningu þingmála af hálfu ríkisstjórnarinnar sem kynnt var í dag. Það vekur fyrir það fyrsta mikla athygli að þar er verið að grisja mjög hraustlega í málaskrá ríkisstjórnarinnar sjálfrar. Það er eitt. En ég hefði áhuga á að fá fram upplýsingar um málaflokka tveggja ráðherra alveg sérstaklega, og það er frá hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. barnamálaráðherra. Samkvæmt þeirri skrá eins og hún liggur fyrir er verið að fella niður af hálfu heilbrigðisráðherra mál sem lýtur að samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna og ég fæ ekki betur séð en að það sé barnamálaráðherra líka að gera samkvæmt framlögðu skjali hér. Þetta er flaggskip Framsóknarflokksins. Er þetta hin nýja framsókn um land allt sem flokkurinn er að boða? Hvað verður um þessi mál?

Virðulegi forseti. Ég furða mig á andvaraleysi ríkisstjórnarinnar gagnvart heimilunum í landinu í því ástandi sem nú er. Við erum búin að ræða þetta hér aftur og aftur. Ég er búin að leggja fram, og Flokkur fólksins, fjölda frumvarpa, m.a. um frystingu á vísitölu á verðtryggingu á lánum og leigu bara þetta ár. Það átti að gilda, og hefði þurft að vera, frá 1. janúar. Ef við erum heppin og náum þessu út úr nefnd, það þarf greinilega aflsmuni til, þá næst það kannski frá 1. apríl. Skaðinn er þegar skeður. Við erum búin að tala fyrir húsnæðisliðnum og vísitölunni. Af hverju er húsnæðisliðurinn yfirleitt í vísitölunni? Húsnæði er ekki neysluvara, á engan hátt. Það er engin leið að skilgreina húsnæði þannig. Það myndi muna 2% á verðbólgunni ef vísitalan án húsnæðisliðar væri notuð. Hún er til, hún er til hjá Hagstofunni. 

Virðulegi forseti. Þessi uppfærða þingmálaskrá staðfestir svo vel hvar þessi ríkisstjórn stendur í félagsmálum og gagnvart hinu opna og frjálsa samfélagi. Afglæpavæðing neysluskammta dettur út, mál sem snýst um að taka á vanda fíkniefnaneytenda í heilbrigðiskerfinu en ekki í réttarkerfinu, en útlendingafrumvarpi dómsmálaráðherra skal haldið til streitu, frumvarpi sem snýst um að skerða réttindi fólks sem sækist eftir alþjóðlegri vernd á Íslandi, sem snýst um að herða útlendingastefnu Íslands. Það skal fá afgreiðslu og fá umfjöllun hér í þinginu en ekki afglæpavæðing neysluskammta, ekki aðstoð við þann jaðarsetta hóp. Þannig er forgangsröðunin. Þetta er ríkisstjórn sem stendur fyrir íhaldssemi og afturhald. Þetta er ríkisstjórn sem stendur gegn frjálslyndi í félagsmálum og þessi uppfærða þingmálaskrá markast af því.

Virðulegur forseti. Það er margt hægt að ræða nú þegar við fáum að sjá aðeins betur á spilin sem liggja fyrir frá ríkisstjórn á þessum tímapunkti þingvetrar. Eitt vildi ég fá að nefna í framhaldi af flokksþingi Framsóknarflokksins frá því um helgina: Þar talaði formaður flokksins mjög skýrt um að til greina kæmi að hækka veiðigjöld, hann talaði um ofurhagnað. Það hefur varaformaður flokksins líka gert. Það hefur formaður atvinnuveganefndar, úr Framsóknarflokknum, einnig gert. Ég vil því vekja athygli þingheims og forseta á því að það er skýr meiri hluti fyrir því að hækka veiðigjöld í þessu landi. Ég ætla að kasta því út til okkar allra, og kannski ekki síst til Framsóknarflokksins, að þessum orðum fylgi efndir og að við hendumst í þetta verk. Það væri heldur ekkert úr vegi að fá að auglýsa aðeins eftir afstöðu fólks úr VG og Sjálfstæðisflokknum. Hvað finnst mönnum um að hér sé að myndast svona ríflegur og fínn þingmeirihluti fyrir því að hækka veiðigjöld þótt það sé ekki innan ríkisstjórnarinnar?

Herra forseti. Breytingar á þingmálaskrá snúast ekki bara um forgangsröðun heldur sýna þær stefnu. Það að við aðra grisjun þessa vetrar á þingmálaskrá hafi frumvarp um afglæpavæðingu neysluskammta verið látið falla sýnir stefnu stjórnarflokkanna í þeim málum. Allt annað er fyrirsláttur. Þetta er mál sem enginn stjórnarflokkurinn setti á þessa þingmálaskrá af heilum hug, held ég að við höfum getað séð núna eftir á. Að sama skapi sýnir það stefnu að halda til streitu og grisja ekki frumvarp til breytinga á útlendingalögum, ógeðslegasta frumvarpi þessa vetrar þar sem dómsmálaráðherra ætlar að vera eins slæmur við flóttafólk og hægt er. Og hvað segir það okkur að það mál lifi af grisjunina núna? Jú, það segir okkur að það er ekki sá ágreiningur innan stjórnarflokkanna 

*Þarf að hlusta á þetta* Virðulegi forseti. Mig langar að vekja athygli á alvarleika þess að varpa hér sífellt fram stórum málum í pólitíkinni án fjárheimildar og fjármögnunar. Fjármálastefna stefnir nú þegar í að vera sprungin. Þetta er fyrir næstu fjögur árin. Stjórnarsáttmálinn endurspeglast alls ekki í fjármálastefnunni út þetta tímabil. Við erum í rúmlega 6% verðbólgu, það stefnir í 7% verðbólgu, stóru velferðarmálunum er flaggað hérna, stærsta PR-málið í síðustu kosningum, farsældarfrumvarpið, útfærsla á því er ekki einu sinni á dagskrá lengur. Það eru engin þingmál sem snerta ástandið í landinu í dag. Það mætti halda að það væri engin tilfinning, ekkert sans, fyrir stöðu margra hér í landinu, látum vera að nýtt þingmál hafi verið lagt fyrir. Hvar eru málin um húsaleigulögin t.d. sem átti að leggja hér fram? Þetta er tilbúið. Af hverju er þetta ekki einu sinni lagt fyrir þingið? Það er engin innstæða fyrir velferðarmálunum hérna í landinu og meira að segja þingmál utan þingmálaskrár, það er ekkert verið að tala um þessi stóru mál sem umlykja allt núna.

Virðulegur forseti. Það voru einhver mál sem ég taldi mig geta stutt á þeirri þingmálaskrá sem fyrir lá. Það voru m.a. lög um afglæpavæðingu, sem mér hugnaðist mjög vel, vitandi að úti í samfélaginu væri fólk að lenda á sakaskrá fyrir að hafa neysluskammta innan klæða. Mér fannst í raun algjörlega fáránlegt að lögin okkar virkuðu þannig. Annað er auðvitað þetta farsældarfrumvarp sem talað hefur verið um í mörg ár. Ætli Framsóknarflokkurinn hafi ekki náð hvað mestu fylgi út á það að leggja þetta til? Sveitarfélögin á Íslandi hafa verið á fullu við að búa sig undir að fara að vinna í samræmi við þau lög og það frumvarp. En miðað við það sem maður sér núna virðist málið bara ekki vera á dagskrá. Þá spyr maður: Á bara að skreyta sig fyrir kosningar?

Virðulegur forseti. Þingmálaskráin sem nú liggur fyrir frá ríkisstjórninni ber vott um að þessi stjórn er nánast algjörlega stefnulaus. Þetta er eins konar starfsstjórn. Það er eins og hún viti ekki nákvæmlega hvað hún ætlar að gera á þessu kjörtímabili. Það getur vel verið að frumvarp komi fram næsta haust þar sem ætlunin er að gera eitthvað fyrir heimilin en það er alla vega ekki núna í ár. Flokkur fólksins hefur lagt fram mörg mál um breytingar á almannatryggingakerfinu.  Það eina sem þessi stjórn virðist ætla að gera er að sitja áfram. 

Forseti. Hér í síðustu viku sáum við undur og stórmerki gerast í þinginu. Það var hæstv. ráðherra sem hlustaði á þingsal og dró til baka mál sem var mjög umdeilt af því að í því hefðu verið mannréttindabrot ef það hefði verið samþykkt. Við erum með annað slíkt frumvarp á dagskrá, útlendingalög. Var það dregið til baka í uppfærðri málaskrá? Ó, nei. Þar á að lögfesta mannréttindabrotin. Hæstv. forseti. Við þurfum að passa okkur hér innan veggja hins háa Alþingis að setja ekki lög sem brjóta mannréttindi. Það væri mun nær lagi að taka þetta útlendingafrumvarp og, rétt eins og hæstv. heilbrigðisráðherra gerði, fara í betra samráð og laga það sem laga þarf 

Herra forseti. Staðan er orðin þannig að það er tiltölulega lítill tími eftir af þessu þingi. Er það vegna þess að við höfum verið svo upptekin það sem af er þingi að svona mörg mál eru tekin af dagskrá þingsins? Nei, það er vegna þess að ríkisstjórnin hefur dregið lappirnar í því að leggja mál fyrir þingið sem við getum tekið umræðu um og tekið afstöðu til. Við sjáum glöggt á niðurstöðunni í dag, eftir þessa þriðju breytingu á málaskránni, raunverulegar áherslur ríkisstjórnarinnar, eins og hér hefur verið bent á. Þetta sýnir að það sem er helst í forgangi hjá ríkisstjórninni er að níðast á þeim sem minnst mega sín í þessu samfélagi. Ég ætla í fyrsta lagi að nefna neytendur fíkniefna sem eiga heima í heilbrigðiskerfinu en ekki í refsivörslukerfinu, og um það er samhugur. Það hefur verið málflutningur ríkisstjórnarinnar hingað til að málið hafi ekki verið nógu vel unnið. Svo var það aftur ekki nógu vel unnið. Svo tekur ríkisstjórnin það sjálf upp og aftur er hennar eigið mál ekki nógu vel unnið. Þá þarf að skoða það aðeins betur. Þetta er fyrirsláttur. Og hitt sem ber vott um þessa stefnu er að sjálfsögðu frumvarpið sem hér er lagt fram ítrekað 

Virðulegur forseti. „Þau eru ekki nógu góð,“ gjammaði hæstv. innviðaráðherra af sínu yfirlæti í anda Framsóknarflokksins vegna umræðu um þingmál Flokks fólksins, ráðherra sem var rétt í þessu að afturkalla eigið frumvarp vegna leigubíla sem var svo illa unnið af hálfu ráðherra að hann treysti ekki fastanefnd Alþingis til að leiðrétta villurnar og þarf því að leggja það fram að nýju. Hvað eru ráðherrar Framsóknarflokksins annars að gera? Jú, hæstv. barnamálaráðherra hefur afturkallað annað mál sitt af tveimur á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar. Hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra hefur ekki komið fram með þau þrjú mál sem áttu að vera komin inn fyrir lok janúar en hefur fellt niður þrjú af sjö málum. Ég held að Framsóknarflokkurinn 

Virðulegi forseti. Það var haft eftir hæstv. fjármálaráðherra í fréttum RÚV fyrir helgi að til skoðunar væru aðgerðir til að bregðast við verðbólgu. Hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra hefur kallað eftir slíkum aðgerðum, annaðhvort að bankarnir taki það einhvern veginn upp hjá sjálfum sér að styðja við skuldug heimili eða þá að tilfærslukerfunum og bankaskatti verði beitt. Verðbólga er núna komin yfir vel yfir 6%. Hæstv. fjármálaráðherra hefur skýlt sér á bak við það að ekki séu mörg heimili eða margir einstaklingar á vanskilaskrá. Ég velti því bara fyrir mér: Hvað þarf verðbólgan að verða mikil og hvað þurfa margir að lenda á vanskilaskrá áður en hæstv. ríkisstjórn hættir að skoða bara hlutina og bregst við og kemur hingað með einhver mál inn í þingið, fjármögnuð mál, til þess að styðja við viðkvæma hópa og þau heimili sem verða helst fyrir barðinu á hækkandi verðbólgu og vaxtastigi?

Herra forseti. Það er vinkill á þessu sem mig langar til að bæta við hérna sem varðar þau viðhorf sem endurspeglast í þessari framkomu ríkisstjórnarinnar, að leggja fram þessa málaskrá eins og hún er. Ekki eingöngu er þetta vanvirðing við borgarana, við íslenska borgara og aðra borgara sem hér dvelja, heldur er það vanvirðing við þingið sömuleiðis. Í stað þess að taka fyrir mál sem sátt er um, eða alla vega er sátt um í orði, svo sem afglæpavæðingu neysluskammta, og leyfa þinginu að afgreiða góð mál svo við getum náð einhverjum framförum í þessu samfélagi, þá er hér verið að leggja áherslu á mál, sem við ætlum að hjakka í aftur og aftur og áfram og áfram, sem vitað er að er ekki sátt um og verður ekki hleypt í gegnum þetta þing á auðveldan hátt. Það er bara svoleiðis. Þetta er vanvirðing við störf okkar, við hlutverk okkar, þá möguleika sem við höfum hér á löggjafarþingi Íslendinga til að bæta þetta samfélag og vanvirðing við fólkið í landinu sömuleiðis.

Til svara eru: Forsætisráðherra, innviðaráðherra, matvælaráðherra, utanríkisráðherra, mennta- og barnamálaráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra og heilbrigðisráðherra.

Herra forseti. Árið 2015 var lögð fram þingsályktunartillaga á þingi um að fela ríkisstjórninni að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhaldandi viðræður við ESB, um fulla aðild Íslands. Formaður VG, Katrín Jakobsdóttir, mælti fyrir tillögunni í fjarveru formanns Samfylkingarinnar, sem var fyrsti flutningsmaður, og sagði m.a. í flutningsræðu, með leyfi: „Í þessu tilviki tel ég að lýðræðisrökin vegi þyngst, að málið sé af þeirri stærðargráðu og á því séu svo margar hliðar að eðlilegt sé að við leitum leiðsagnar þjóðarinnar og föllumst á að hlíta lýðræðislegri leiðsögn hennar.“ Ég er hjartanlega sammála orðum formanns VG og núverandi hæstv. forsætisráðherra. En nú var sams konar þingsályktunartillögu dreift hér í dag af þremur stjórnarandstöðuflokkum. Því leikur mér einfaldlega forvitni á að vita hvort hæstv. forsætisráðherra sé ekki örugglega enn þeirrar skoðunar að málið sé af þeirri stærðargráðu að eðlilegt sé að leita leiðsagnar þjóðarinnar. Spurningin er því sáraeinföld: Styður ráðherra endurflutta þingsályktunartillögu Samfylkingar, Viðreisnar og Pírata um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu?

Herra forseti. Hv. þingmaður lítur um öxl og rifjar upp sögu okkar allt frá því að sótt var um aðild að Evrópusambandinu 2009. Raunar tel ég að sú vegferð hefði verið farsælli ef ráðist hefði verið í þjóðaratkvæðagreiðslu áður en sú umsókn var lögð fram. Ég ætla að segja það hér í þessum stól, og ég held raunar að ég hafi sagt það áður, að ég held að það hafi verið mistök hjá mér og öðrum þeim sem greiddu atkvæði gegn þeirri tillögu að ráðast í þjóðaratkvæðagreiðslu áður en sótt var um aðild. En þannig var það. Þá var það lykilatriði, í þáverandi stjórnarsamstarfi Vinstri grænna og Samfylkingar, að þessi umsókn yrði lögð fram og að ekki yrði ráðist í þjóðaratkvæðagreiðslu áður og við stóðum við það. Ég hef svo sem ekki skipt um skoðun á því að ég tel mjög mikilvægt að leita leiðsagnar þjóðarinnar í slíkum stórum málum. Ég tel, eins og ég sagði, að það hefði betur verið gert þannig 2009. En ég vil líka segja að mér finnst mikilvægt að hér á Alþingi liggi fyrir hver afstaða meiri hluta þingmanna er gagnvart því að fara í slíka vegferð, að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Ég sé að þetta mál er komið aftur á dagskrá, ekki síst vegna þróunar í alþjóðamálum. En ég ætla að líka að upplýsa það alveg heiðarlega að ég er þeirrar skoðunar að Íslandi sé vel borgið þar sem það er, að við eigum ekki að ráðast í það að fara inn í Evrópusambandið. Þá afstöðu hef ég mótað með mér í töluvert langan tíma vegna þess að ég tel einfaldlega að gallarnir séu miklu fleiri en kostirnir, þótt ég sé fyrsta manneskjan til að viðurkenna að þetta er ekki svart/hvítt mál.

Herra forseti. Sama hvaða skoðun menn hafa á aðdragandanum síðast er aðildarumsókn, sem lögð var fram á Alþingi á sínum tíma, í fullu gildi. Hún hefur aldrei verið dregin til baka af Alþingi. En það er áhugavert að hæstv. ráðherra segi: Jú, það er mikilvægt að spyrja þjóðina en við þurfum samt að heyra hvað meiri hluta þingheims finnst um aðild. Þar er hún væntanlega að vísa til hins pólitíska ómöguleika sem hæstv. fjármálaráðherra hefur talað mikið um. Sjálf hlýtur hæstv. forsætisráðherra einhvern veginn að hafna svoleiðis kenningum vegna þess að hennar flokkur, sem er á móti þjóðaröryggisstefnunni og á móti aðildinni að NATO, gerir það samt að hluta af stjórnarsáttmálanum. Ég hlýt að ítreka spurningu mína. Spurningin er sáraeinföld og við hljótum, herra forseti, að geta krafist svara: Mun hæstv. forsætisráðherra styðja það að þjóðin fái að greiða atkvæði um hvort við höldum áfram aðildarviðræðum?  
            

Herra forseti. Í fyrsta lagi finnst mér reyndar ekki sambærilegt það sem hv. þingmaður segir hér um aðildina að Atlantshafsbandalaginu og aðildina að Evrópusambandinu því að sá er munurinn á að Ísland er aðili að Atlantshafsbandalaginu og hefur verið það frá stofnun þess. En hitt er allt önnur ákvörðun, að ákveða að fara aftur af stað í að sækja um aðild að ESB. Það er alveg rétt hins vegar sem hv. þingmaður benti réttilega á, að Alþingi dró aldrei þá umsókn til baka og var það mjög umdeilt á sínum tíma, m.a. af mér. Mér hefði þótt betri bragur á því að það hefði verið gert á þeim tíma og raunar er það svo, ef ég man rétt, að það er annar flokkur í stjórnarandstöðu beinlínis með tillögu um að draga umsóknina til baka af hálfu Alþingis og ef mig misminnir ekki er það Flokkur fólksins. Ég vil bara segja það heiðarlega hér að að mínu viti tel ég mikilvægt að það sé meiri hluti á þinginu til að fylgja eftir aðildarumsókn að Evrópusambandinu. Ég hefði lagt á það áherslu ef sá meiri hluti er fyrir hendi hér á þingi að sá meiri hluti leitaði leiðsagnar þjóðarinnar áður en fram væri haldið.

Virðulegi forseti. Enn og aftur berast fregnir af ofurlaunum forstjóra fyrirtækja í opinberri eigu og enn og aftur hrista ráðherrar og aðrir ráðamenn höfuðið og láta á sama tíma eins og þetta sé eitthvað sem þeir ráði bara ekkert við og geti ekkert gert í. En er það svo? Nú er ljóst að forstjóri Landsvirkjunar var með meira en 43 milljónir í árslaun, eða 3,6 millj. kr. á mánuði, og forstjóri Isavia með 42 milljónir, sem gera 3,5 milljónir á mánuði. Á sama tíma eru meðallaun í landinu innan við 700.000 kr. á mánuði, eða um 8,4 milljónir á ári, og algeng föst mánaðarlaun félagsmanna í Eflingu samkvæmt taxta eru um 370.000 kr., sem gera árslaun upp á um 4,5 millj. kr. Enn er ekki búið að birta ársreikninga RÚV, Íslandspósts, Hörpu og Orkubús Vestfjarða, svo nokkur opinber ohf.-fyrirtæki séu nefnd, þannig að enn eru ekki öll kurl komin til grafar varðandi laun forstjóra þeirra. Það er þó ljóst að venjulegu launafólki, fólki sem margt er að fara í kjaraviðræður í haust, er algjörlega nóg boðið. Ríkisstjórninni ber skylda til að stöðva þessa oftöku launa. Það er varla hægt að kalla það annað en bilun þegar útvaldir forstjórar, sem lítil eftirspurn er eftir í raun, eru á meira en fimmföldum meðallaunum og nær tíföldum meðallaunum Eflingarfólks. Þessa bilun verður að stöðva og í því samhengi vil ég benda á að það eru stjórnmálaflokkar sem skipa sitt fólk í stjórnir þessara fyrirtækja. Meiri hluti stjórna ohf.-fyrirtækja ríkisins eru þannig skipaðar fulltrúum ríkisstjórnarflokkanna. Þetta fólk hefur í umboði ríkisstjórnarinnar samþykkt þessi launakjör. Ég spyr því: Finnst ráðherra það eðlilegt að ríkisstarfsmenn séu með 43 milljónir í laun á ári? Og ætla ríkisstjórnarflokkarnir að leggja blessun sína yfir þessar illa grunduðu ákvarðanir stjórnarfólksins sem starfar í þeirra umboði með því að aðhafast ekkert? Hvers konar skilaboð eru það inn í kjaraviðræður haustsins? Eða munu ríkisstjórnarflokkarnir ganga á undan með góðu fordæmi og svipta fólk, sem hefur látið þetta líðast á sinni vakt, umboði sínu og skipa annað fólk í staðinn sem verður vonandi hæfara?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál upp. Þetta er stórmál og varðar grundvallaratriði eins og hver launamunurinn í samfélaginu á að vera og hvernig við viljum haga ákvörðunum um launamál æðstu stjórnenda hjá ríkinu. Ég vil minna á það hér að á síðasta kjörtímabili var sú ákvörðun tekin af ríkisstjórninni að leggja niður kjararáð, sem hafði verið mjög umdeilt fyrirbæri, og taka þá stefnumótandi ákvörðun að laun æðstu embættismanna, þar með talið okkar hv. þingmanna, verði ákvörðuð út frá launaþróun á opinberum markaði. Þannig væri tryggt að launaþróun okkar og annarra æðstu embættismanna yrði aldrei leiðandi, sem mér fannst mjög mikilvæg ákvörðun. Hvað varðar forstjóra opinberra fyrirtækja þá heyra þeir og þau ekki undir þessi lög. Hæstv. fjármálaráðherra, sem fer með hlut ríkisins í þessum fyrirtækjum, hefur hins vegar kallað eftir því hvaða launabreytingar þetta eru, hvort þær stangist á við eða séu úr takti við almenna launaþróun sem og hvernig ákvarðanir eru teknar um þessar launahækkanir. Hv. þingmaður vísar hér til ábyrgðar stjórna umræddra fyrirtækja og ég held að það sé mikilvægt að við förum ofan í það því að samkvæmt eigendastefnu ríkisins er lögð áhersla á að þessi laun séu aldrei leiðandi; að þau séu það sem heitir samkeppnishæf, en þau séu ekki leiðandi í launaþróun. Ég vil bara segja að lokum hvað varðar yfirmenn, hvort sem er hjá ríki eða á almennum markaði, að það er gríðarlega mikilvægt að þetta fólk sýni ábyrgð gagnvart þeim kjaraviðræðum sem eru fram undan. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um það að það er ekki bara á ábyrgð almenns launafólks að sátt geti náðst um kjarasamninga. Það er mun heldur ábyrgð þeirra sem leiða, hvort sem er á almennum eða opinberum markaði.

Virðulegi forseti. Ég fékk ekki svör við spurningunni, t.d. þeirri hvort ráðherra finnist eðlilegt að ríkisstarfsmenn séu með 43 milljónir í laun á ári og hvort ríkisstjórnarflokkarnir ætli að leggja blessun sína yfir það. Staðreyndin er sú að ríkisstjórnin ber ábyrgð á þessu. Fólkið í þessum stjórnum situr þar í umboði stjórnmálaflokka og meiri hluti þeirra er í umboði ríkisstjórnarflokkanna, þannig að ríkjandi valdhafar bera ábyrgð á ákvörðunum þessara stjórna. Kjararáð var lagt niður þannig að forstjórarnir heyra undir eitthvað sem enginn skilur. Og hvort þessar tölur og þessi laun stangast á við launaþróun, þarf eitthvað að ræða það? Það er augljóst að þessi laun stangast á við allt. Ég hef ekki séð að það sé einhver gríðarleg samkeppni  
            

Herra forseti. Ég ítreka þá skoðun mína að mér finnst ábyrgð þeirra sem leiða mjög mikil og ég held að við hv. þingmaður séum sammála um það. Hún spurði hér: Hvað hefur ríkisstjórnin gert hingað til? Ég nefndi niðurlagningu Kjararáðs sem var mjög mikilvægt skref á sínum tíma. Ég vil líka minna á að ekki er langt síðan hæstv. fjármálaráðherra sendi Bankasýslu ríkisins bréf vegna launaþróunar bankastjóra ríkisbankanna þar sem gripið var inn í þau mál. Ríkisstjórnin hefur því sýnt að hún vill tryggja að launaþróun toppanna eða æðstu stjórnenda hjá ríkinu sé ekki til þess fallin að auka á gliðnun í samfélaginu. Við eigum að gæta þess að launamunurinn verði ekki of mikill og ég held að við séum sammála um þau sjónarmið. Hins vegar er auðvitað mikilvægt að byggja allar ákvarðanir á gögnum og þess vegna hefur verið kallað eftir þeim.

Herra forseti. Undanfarið hafa verið fluttar fréttir af tengslum íslenskra stjórnvalda við hvít-rússneskt atvinnulíf og þá sérstaklega við auðjöfurinn Alexander Moshensky, en hann hefur verið einn helsti stuðningsmaður einræðisherrans Lúkasjenkós og greitt leiðina fyrir hann í valdastóla. Nú hefur verið upplýst að hann sé stórtækur í viðskiptum við íslensk fyrirtæki, nánar tiltekið með fisk frá Íslandi. Hann hefur auk þess verið skipaður kjörræðismaður Íslands í Hvíta-Rússlandi. Á undanförnum árum hefur Hvíta-Rússland verið beitt viðskiptaþvingunum af hálfu ESB vegna ólýðræðislegra athafna stjórnvalda þar í landi. Lúkasjenkó er oft kallaður síðasti einræðisherra Evrópu og hefur reyndar sjálfur lýst sér sem slíkum. Ítrekað hefur verið lagt til að umræddur auðjöfur, Alexander Moshensky, verði settur á lista þeirra sem beittir eru viðskiptaþvingunum en ítrekað hefur nafn hans verði fjarlægt af umræddum lista. Fulltrúar stjórnarandstöðunnar í Hvíta-Rússlandi hafa fullyrt að Ísland hafi fengið umræddan kjörræðismann sinn, Moshensky, fjarlægðan af umræddum listum. Natalia Kaladia, ein þekktasta stjórnmálakona stjórnarandstæðinga í Hvíta-Rússlandi, hefur haldið því fram að hún hafi margar heimildir fyrir því að Ísland hafi beitt sér fyrir því að Moshensky verði hlíft við slíkum aðgerðum. Nú hefur hæstv. utanríkisráðherra haldið því fram að ráðuneyti hennar hafi ekki gert kröfu um að Moshensky yrði fjarlægður af umræddum lista, en það er ljóst að sú umræða er þrálát og margir sem telja sig hafa sannanir fyrir því. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvað hún sé að gera til þess að upplýsa um afskipti starfsmanna íslenskra sendiráðsins í Brussel og annarra af setningu þessara viðskiptaþvingana.

Herra forseti. Fyrst vil ég nefna, ef einhver efast um það í hvaða liði íslensk stjórnvöld eru þegar kemur að Belarús og málefnum þar, að það liggur fyrir í öllum okkar orðum og gjörðum að við stöndum til að mynda með Sviatlönu Tsikhanouskaya sem hefur staðið í ströngu frá því að kosningar voru síðast, eftir þau vinnubrögð sem þar voru viðhöfð. Við höfum tekið þátt í öllum refsiaðgerðum Evrópusambandsins sem snúa bæði að Rússlandi og Belarús. Við höfum gagnrýnt Belarús mjög harðlega í mörg ár og gengið lengra en löndin í kringum okkur hafa gert. Það gerði ég síðast í síðustu viku fyrir mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna þar sem ég talaði fyrir Eystrasaltsríkin og Norðurlöndin og gagnrýndi stjórnvöld í Belarús mjög harðlega. Við höfum lýst yfir fullum og eindregnum stuðningi við Sviatlönu Tsikhanouskaya og íslensk stjórnvöld hafa átt með henni fjölmarga fundi og eiga mjög reglulega gott samtal við hana. Ég vil líka að það sé algerlega ljóst að hvorki íslensk stjórnvöld né ég höldum hlífiskildi yfir neinum sem getur átt erindi á einhvers konar þvingunar- eða refsilista vegna hvers kyns háttsemi sem kann að kalla á að þau eigi þar heima. Ef staða kjörræðismannsins breytist á þann veg að hann sé settur á lista yfir þá sem sæta þvingunaraðgerðum blasir við að staða hans verður endurskoðuð. Hann hefur ekki verið á lista. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef úr utanríkisráðuneytinu, í þeim gögnum sem ég fæ þaðan, var hann ekki fjarlægður af lista en utanríkisþjónustan aflaði vissulega upplýsinga til að fá úr því skorið hvort hann yrði á lista og þá á hvaða grunni það yrði gert. Og já, ástæðan fyrir því að kallað var eftir því var að það hefði haft afleiðingar og þess vegna hefði verið rétt að vita hvort hann yrði á lista. 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið sem eftir því sem ég best heyrði var í raun endurtekning á því sem þegar hefur komið fram og fól ekki í sér svar við spurningu minni sem snýst um þá umræðu sem er mjög sterk og fólk fullyrðir með vísan til margra heimilda að aðkoma Íslands sé þarna fyrir hendi, og hvað það er sem hæstv. ráðherra sé að gera til að upplýsa um þessa stöðu. Þá vil ég vísa til ummæla hæstv. ráðherra sem hún hefur svo sem rakið hér og tímans vegna ætla ég ekki að endurtaka það. En það varðar að í lok árs 2020 varð eitthvert umtal um það að umræddur auðjöfur myndi lenda á einhverjum lista af þessu tagi og þá hafði utanríkisráðuneytið kallaði eftir upplýsingum, líkt og hæstv. ráðherra nefndi. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra um þessi samskipti í lok árs 2020. Hefur hún upplýsingar um að starfsmaður 

Herra forseti. Ég hef ekki upplýsingar um að það hafi verið gert en þau samskipti sem fram fóru í lok árs 2020 gengu út á það að utanríkisþjónustan spurðist fyrir og aflaði upplýsinga um það hvort hann yrði á umræddum lista eða ekki. Síðan þá hafa fleiri nöfn verið sett á þann lista, hann ekki. Á bandaríska listanum er hann ekki, á breska listanum er hann ekki og þar erum við ekki í neinu samfloti eins og við erum í í Evrópusambandsákvörðunum þar sem við fylgjum og höfum tekið þátt í öllum slíkum aðgerðum. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef og þeim gögnum sem ég hef innan úr ráðuneytinu var þess ekki krafist að hann yrði tekinn af lista en upplýsinga aflað og sendiráð og utanríkisþjónustan nýtt til að spyrjast fyrir um það hvort hann yrði á lista í desember 2020.

Virðulegi forseti. Ef bremsurnar á bílnum mínum myndu bila og ég endaði á vegg þá yrði ég sendur rakleitt á sjúkrahús til aðhlynningar, en ef ég lendi á vegg andlega þá er staðan önnur. Andlegri heilsu er ekki gert jafn hátt undir höfði og líkamlegri og við sjáum það aftur og aftur. Við heyrum ítrekað sögur af fólki sem mætir á bráðageðdeild og segir: Ég er í lífsháska, ég þarf hjálp. En fær svarið: Komdu aftur á morgun. Hjá sumum þessara einstaklinga er enginn morgundagur. Ungt fólk er í sérstaklega slæmri stöðu. Það er á þeim aldri þar sem geðsjúkdómar koma yfirleitt fyrst fram, það er oft í námi með mjög skertar tekjur og þar af leiðandi ekki með aðgengi að styrktarsjóðum stéttarfélaga líkt og fólk á vinnumarkaði. Það myndi breyta öllu fyrir þennan hóp ef samið yrði við sálfræðinga um niðurgreiðslu þjónustu þeirra, eins og var heimilað með frumvarpi Viðreisnar sem varð að lögum í júní 2020, m.a. með atkvæði hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég þori að fullyrða að einn stærsti hópurinn sem þarfnast þess að sálfræðiþjónusta verði gerð aðgengileg öllum, óháð efnahag, rétt eins og önnur heilbrigðisþjónusta, sé tekjulágt námsfólk á áhættualdri. Þess vegna spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra: Hversu fljótt mun hann bæta bráðamóttöku geðþjónustu? Og hversu fljótt mun hann framfylgja vilja Alþingis og sjá til þess að sálfræðiþjónusta verði raunverulega tiltæk fyrir fólkið sem þarf á henni að halda þegar það þarf á henni að halda? Ég vona að svarið sé ekki: Kannski á morgun.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Dagbjarti Gunnari Lúðvíkssyni fyrir góðar spurningar. Það er rétt sem hv. þingmaður bendir á að þetta eru brýn mál, þetta eru mikilvæg mál og þau miða að hópi í mjög viðkvæmri stöðu. Ég vil nú fá tækifæri til að draga fram það sem vel hefur verið gert af því að það blasir við alla daga að við þurfum að gera betur og við þurfum að liðka leiðina að því að þessi viðkvæmi hópur fái þjónustu og þurfi ekki að bíða. Sálfræðingum við heilsugæslu hefur verið fjölgað. Við höfum sett á fót geðheilsuteymi, ekki síst til að ná víðar og breiðar um landið. Síðan kemur hv. þingmaður inn á þessa fjárhæð og vísar í frumvarp Viðreisnar - jákvætt mál, það stóðu allir að því, og var samþykkt hér á þingi. Við erum með 250 millj. kr. til ráðstöfunar og í gangi er gott samtal um að nýta þessa fjármuni. En þegar við erum að kljást við það að forgangsraða fjármunum og ráðstafa þarf að fara vel með og reyna að hitta einmitt á þessa viðkvæmustu hópa. Þetta er, myndi ég segja, mjög gott innlegg í það stóra verkefni sem blasir við okkur.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hreinskilin og góð svör. Það er mikilvægt að verið sé að vinna fullum fetum að bótum á þessu sviði af því að staðan er slæm, eins og hæstv. ráðherra sagði. Sérfræðingar eru á sama máli um að ástand biðlista í geðheilbrigðiskerfinu sé ólíðandi. Það var megininntakið á síðasta geðheilbrigðisþingi. Það er nefnilega ómetanlegt fyrir einstaklinginn og okkur sem samfélag að sjá til þess að öryggisnetið grípi fólk sem þarf á geðheilbrigðisþjónustu að halda. Við vitum hvað gerist ef við gerum ekkert. Við lítum á kostnað samfélagsins af andlegum veikindum, tapaðri vinnu, örorku og mannslífum. Þess vegna er ekki bara lífsnauðsynlegt að bregðast við, það er líka þjóðhagslega hagkvæmt. Það er þjóðhagslega hagkvæmt að spýta í lófana og hraða þeim viðbrögðum og aðgerðum sem unnið er að. Ég hvet hæstv. ráðherra til að gera það og svara því hversu fljótt hann sér fram á að geta það.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni og ítreka þakkir fyrir að taka þetta mál hér upp. Það er fjölmargt sem ég gæti komið inn á, eins og í fyrri ræðu minni, um það sem vel hefur verið gert. En það er rétt sem hv. þingmaður kemur inn á í þessu brýna mikilvæga verkefni okkar, sem hefur tekið á sig ýktari mynd í gegnum faraldurinn, að biðlistarnir hafa lengst. Það er því mikið verkefni fram undan. Ég vildi að ég gæti staðið hér og svaraði einmitt þessari stóru spurningu, kannski kjarnanum í spurningu hv. þingmanns, hvort við ætlum ekki bara að gera þetta á morgun. En þetta er staðan. Við erum búnir að kalla fram stöðuna á þessum biðlistum til þess einmitt að nýta þá fjármuni sem eru til að semja við sálfræðinga og ná niður greiðsluþátttökunni þar og það renni þá til þeirra hópa 

Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. matvælaráðherra út í þá stöðu sem kann að koma upp vegna áforma um skerðingu á heildarmagni aflaheimilda sem strandveiðiflotinn fær í sinn hlut, eða það sem oftast er kallað 5,3% reglan. Fari fram sem horfir má gefa sér að ef veiðar ganga til að mynda vel á suður- og vestursvæðinu verður harla lítið eftir til veiða á norðaustur- og austursvæðinu þegar fiskurinn er bestur og veiðist mest á þeim slóðum, í júlí og ágúst. Í raun og veru má segja að raunveruleg hætta sé á því að ekkert verði hægt að róa í ágúst. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Hyggst hann gera eitthvað í málinu og ef svo er hvað? Hvernig á að bregðast við? Hvaða skilaboð ætlar ráðherra að færa smábátaútgerðinni á þessu svæði?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þetta er auðvitað viðvarandi viðfangsefni. Við erum núna með tiltekið skipulag að því er varðar ráðstöfun aflaheimilda í því sem hv. þingmaður nefnir hér og kallað er að jafnaði 5,3% hluti fiskveiðistjórnarkerfisins. Þar eru undir auðvitað ýmsir þættir sem hafa verið hugsaðir til að bæta jöfnuð að því er varðar búsetu og atvinnu. Þetta eru mismunandi aðgerðir og mismunandi ráðstafanir sem sannarlega koma niður með mismunandi hætti. Það er mjög mikilvægt að fara í saumana á því hvort þær ákvarðanir sem hafa verið teknar hér, sumar eru allt að því 20 ára gamlar, nái markmiðum sínum núna. Þannig að það sem við erum að gera er að við erum að fara í saumana á hverjum þætti þessa kerfis og skoða hvort við munum ná upprunalegu markmiði með ráðstöfunarúthlutuninni. Ég er þá að tala um byggðapottana, ég er að tala um línuívilnun, skelbætur og ég er að tala um strandveiðikerfið. Ég er sérstaklega meðvituð um hversu mikilvægar strandveiðiheimildirnar eru til að viðhalda byggðum víða um land og sá hluti kerfisins þurfti að líða fyrir samdrátt í veiðiráðgjöf í þorski núna um áramótin. Við horfum enn þá til þess að skiptimarkaðir gætu skilað einhverju inn í þennan hluta kerfisins. Það er þó ekki víst að svo verði. En í mínu embætti sem ráðherra sjávarútvegsmála kem ég til með að horfa sérstaklega til þessara ráðstafana.

Herra forseti. Ég fagna opnum hug þegar kemur að því að leita úrlausna í þessu, því að nú heyrir maður mjög reglulega frá fólki sem starfar í þessari grein og óttinn er sannarlega raunverulegur. Samdráttur í heildarkerfinu er væntanlega verndarþátturinn. Þess vegna má kannski segja að vegna þess hve lítill hluti heildarmagnsins eru veiðar í því kerfi sem hér er til umræðu þá gildi kannski síður þessi verndarrök sem við erum alla jafna að fást við í stóra málinu. Í því ljósi spyr ég ráðherra aftur, því að mér fannst þetta - jú, þetta lýsti jú opnum hug og lofaði góðu en það kom kannski ekki alveg það sem þingmanninn langaði að heyra, þ.e. einhver raunveruleg lausn. En það gerist nú svo sem kannski flesta daga í þessum stóli, mestan part dags. Til upplýsingar fyrir ráðherra, ef við tökum bara svæði C: 117 bátar. Hér eru gríðarlega margir aðilar undir, eins og ráðherra vék að í fyrra svari sínu, og þetta er mjög mikilvægt fyrir litlu byggðirnar hringinn í kringum landið.

Virðulegur forseti. Það er sannarlega rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns. Þarna kemur hann inn á þann þátt sem lýtur að svæðaskiptingunni og því sem eru í raun og veru bara hin náttúrulegu rök, mismunandi fiskigengd á mismunandi tíma ársins um leið og við erum með tiltekinn „rétt“ um 48 daga í lögum. Þetta eru sjónarmið sem kunna að togast á þegar það er ekki nóg í pottinum, þegar við höfum ekki ótakmarkaðar heimildir. Eins og ég heyri hv. þingmann draga fram í spurningu sinni þá er hann í raun og veru að spyrja: Ættu að gilda aðrar röksemdir um þennan hluta kerfisins en um stóra kerfið? Sú umræða kann að þurfa að eiga sér stað. En í lögunum eins og þau eru núna er um að ræða 5,3% af heildarráðgjöf hverju sinni og þess vegna verðum við samkvæmt lögunum að horfa til þess.

Hæstv. forseti. Mig langar að taka hér aðeins upp við hæstv. forsætisráðherra þróun á matvælamarkaði og matvælaverði í heiminum. Við munum eftir stóru áfalli og áhrifum þess á matvælamarkað og matvælaverð fyrir neytendur og fyrir bændur í efnahagshruninu 2008, en síðan eru óveðursský á lofti aftur núna. Við höfum séð matvælaverð í heiminum þróast með hætti sem tengist beint orkuverði. Áhrifin þar, sem er nærtækast að nefna núna, eru takmarkað framboð á áburði og hækkandi áburðarverð sem Alþingi hefur þegar brugðist við, en það er ljóst að ekki verður dreift jafn miklum áburði hér og annars hefði verið næstkomandi vor. Nú bætast stríðsátök við vanda matvælaframleiðslunnar. Úkranía, sem oft hefur verið kölluð brauðkarfa heimsins eða brauðkarfa Evrópu, er með ákveðnum hætti úr leik að þessu sinni, en þar er uppspretta verulegs magns af því korni sem er á heimsmarkaði og hefur það m.a. áhrif á framboð fóðurs fyrir skepnur hér á landi. Þó svo að við vonum að stríðsátökin hætti sem fyrst þá mun áhrifa þeirra gæta þegar á þessu ári því að um helgina sá ég birta skýrslu þar sem gert er ráð fyrir að einungis um 60–70% af kornframleiðslu Úkraínu verði á þessu ári ef bjartsýnasta myndin er skoðuð. Það er gríðarleg högg og þá er líka spurning hvernig gangi að flytja það á markaði miðað við ástand mála. Skýrslur um mat á ástandinu eru orðnar margar og þær bera það flestar með sér að 2022 verði ekki verulegt vandamál heldur sé það árið 2023 sem verði raunverulega vandamálið. Það sé þá ekki bara spurningin um verðlag heldur líka hvort maturinn fæst. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvaða áhrif hann telur að stríðið í Úkraínu geti haft á verð og framboð matvæla hér á landi og innlenda matvælaframleiðslu. Hyggst hæstv. ráðherra hyggist beita sér fyrir einhverjum aðgerðum vegna þessarar stöðu og þá hverjum? Er hafin vinna við skipulegt mat á hugsanlegum áhrifum og viðbrögðum við þeim?

Frú forseti. Matvæla- og fæðuöryggi, sem er ekki sami hluturinn, er auðvitað hluti af okkar þjóðaröryggisstefnu. Ein aðgerð sem þar heyrir undir mitt ráðuneyti er að skipuleggja viðmið fyrir nauðsynlegar birgðir til að tryggja lífsafkomu þjóðar á neyðartímum, og þá er ég ekki bara að tala um matvæli heldur líka hluti á borð við olíu og annað slíkt, hlífðarbúnað og lyf, viðhaldshluti í dreifikerfi raforku og fjarskiptakerfi o.s.frv. Þessi vinna stendur yfir og markmiðið með henni er að við setjum okkur ákveðin viðmið um það hvað eru nauðsynlegar birgðir undir hverjum þætti til að við getum tryggt þessa lífsafkomu. Þetta er gamalkunnug umræða, eins og hv. þingmaður þekkir, en fullkomlega nauðsynleg. Þessi mál eru kannski í mismunandi farvegi því að þau heyra undir mismunandi ráðuneyti, en ég held að samræmingin sé algjört lykilatriði hér. Þegar kemur að því sem hv. þingmaður nefnir sérstaklega, þ.e. matvæli og aðföng, þá er staðan þannig að aðalritari Sameinuðu þjóðanna hefur beinlínis talað um að það stefni allt í heimskreppu þegar kemur að matvælum, ekki síst vegna korn- og hveitiframleiðslu og þar erum við Íslendingar viðkvæm fyrir því að við framleiðum einungis 1% af því korni sem við neytum. Það er ekkert launungarmál að ég hef beitt mér fyrir því að við Íslendingar verðum í auknum mæli sjálfum okkur nóg þegar kemur að matvælaframleiðslu. Það var m.a. ástæðan fyrir því að ríkisstjórnin réðst í það í fyrra að efla grænmetisframleiðslu. Það var m.a. þess vegna sem Matvælasjóður var settur á laggirnar. Við getum gert miklu betur í þessu, ekki bara þegar kemur að kjötinu, þar sem við erum í þeirri stöðu að búfjárrækt sér fyrir u.þ.b. 90% af því kjöti sem er neytt og 99% af mjólkurvörum kemur úr innlendri framleiðslu, en þegar kemur að annarri neysluvöru á borð við grænmeti og korn 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin og ég hvet hana eindregið til dáða. Ég vil beina því til hæstv. forsætisráðherra hvort við getum ekki verið sammála um það að á þessari stundu skipti kannski fyrst og fremst máli að við hvetjum íslenska bændur til dáða. Ég tek eftir því að það eru skilaboð þjóðarleiðtoga ýmissa þjóðríkja að standa með bændum og innlendri framleiðslu á hverjum stað fyrir sig og láta ekki undan síga. Við erum jú grasræktarland og fóðuröflun okkar er fyrst og fremst heyskapur. Þess vegna held ég að það skipti máli að við hugum að því í tíma því að nú fara vorverk að hefjast og við leggjum grunninn að matvælaframleiðslu næsta árs og næstu ára á næstu vikum og mánuðum. Ég vil því að lokum spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hvatning og stuðningur við bændur á þessu stigi sé ekki mikilvægur. Reyndar má líka spyrja að því, í þessu samhengi, hvort bændur hafi hreinlega afl til þess sem þarf að gera. Það þarf að bæta ýmislegt í umgjörð landbúnaðarins hér og ég vil þar nefna atriði eins og tæpt er á í skýrslunni Ræktum Ísland þar sem eru fjölmörg verkefni til úrbóta. Og hvernig vöktum við aðfangakeðjuna til lengri tíma þannig að ekki fari illa?

Frú forseti. Ég vil bara nefna að ég hef upplýsingar mínar auðvitað fyrst og fremst frá matvælaráðherra sem getur vafalaust gefið miklu betri upplýsingar. En eftir því sem staðan er metin, frá aðilum eins og bandaríska landbúnaðarráðuneytinu, eru töluverðar birgðir til af hveiti- og kornmeti. Ef stríðið dregst á langinn getum við hins vegar einmitt, eins og hv. þingmaður nefndi, farið að sjá breytingar á því árið 2023. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni hvað það varðar að hvetja bændur til dáða. Ég held að við getum gert mikið í því og ég veit að matvælaráðherra horfir til þeirra sóknarfæra sem eru í íslenskum landbúnaði. Ég nefni í því sambandi ekki bara það sem við getum kallað hefðbundnari greinar, þ.e. búfjárrækt, mjólkurframleiðslu, eggjaframleiðslu, þar sem yfirgnæfandi meiri hluti af því sem við neytum er innlent, heldur einmitt grænmetisframleiðsluna, þar sem við gáfum mjög hressilega í síðast, og kornræktina þar sem eru mikil tækifæri. Ég held að þarna séu vannýtt tækifæri fyrir Ísland til lengri tíma. En þetta ástand í heiminum minnir okkur líka á mikilvægi þessara greina fyrir öryggi þjóðarinnar. Ég held að þarna séu tækifæri og að það sé líka mikilvægt að bregðast við. Má ég tala lengur, frú forseti, eða er þetta orðið ágætt?  
            

Þetta er orðið ágætt.

Frú forseti. Hér ræðum við þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlun í heilbrigðisþjónustu fyrir aldraða og þó að ég teljist ekki vera aldraður enn þá, miðaldra kannski, þá reiknaðist mér til að þegar þessari aðgerðaáætlun lýkur megi ég akkúrat sækja um í Félagi eldri borgara. Þá er mjög passlegt að hafa skoðun á þessum málum, ekki satt? Mig langar að tala aðeins um punkta sem koma fram í þessari aðgerðaáætlun. Þá er ég sérstaklega að tengja við punkta sem fjalla m.a. um velferðartækni og nýsköpun í þjónustu við aldrað fólk. Síðasta ríkisstjórn, sem reyndar er sama ríkisstjórn nema annar hæstv. heilbrigðisráðherra, fór í 150 millj. kr. fjárfestingarátak þar sem 12 fyrirtæki fengu á milli 3,5 og 15 milljónir í styrki til að vera með átak í því að nýta tækni. Ég saknaði þess stórlega að þetta ákveðna fjárfestingarátak í heilbrigðistækni hafði enga einkafjárfestingu tengda öldruðum eða því hvernig mætti sinna öldruðum betur og nýta tækni betur. Ég saknaði þess líka að í þessu ákveðna fjárfestingarátaki var aðallega verið að styðja verkefni inni á opinberum stofnunum en ekki endilega verið að horfa til nýsköpunarfyrirtækja sem gætu komið með góðar nýjar hugmyndir um hvernig mætti gera þetta. Að sama skapi var einungis settur út peningur. Það er nú þannig að í nýsköpuninni höfum við lært af biturri reynslu að ekki er nóg að setja bara pening heldur þarf líka að setja stuðning og þekkingu á sviði hugvits, nýta t.d. aðra frumkvöðla sem hafa gert hluti tengda heilbrigðistækninni, fá þá til að koma inn og aðstoða frumkvöðlana sem eru að gera þessa nýju hluti. Af hverju er ég að tala um nýsköpun og aldraða? Er ekki nýsköpun eitthvað sem bara unga fólkið gerir? Nei, það er nefnilega ekki þannig. Tækni er heldur ekki eitthvað sem bara unga fólkið gerir. Ég nefni nú oft hana móður mína sem gott dæmi í þessu sambandi. Hún verður 79 ára á þessu ári og fyrst þegar Facebook kom út talaði hún nú ekki fallega um það en í dag er hún með fleiri vini á Facebook en ég og mér finnst ég nú eiga nóg og hún notar það meira en ég vegna þess að hún notar það til að hafa samskipti við gamla vini, gamla nemendur og ættingja víða um heim. Þarna sjáum við hvernig tækni, sem fyrst var kannski dálítið framandi, varð til þess að opna möguleika á því að halda sambandi við umheiminn og verða þar af leiðandi ekki einmana. Það er nákvæmlega það sem við viljum og höfum verið að ræða hér, m.a. í umræðu um þetta ákveðna mál, að við viljum aðstoða fólk við að búa lengur heima, við viljum aðstoða fólk við að halda sambandi við umheiminn en við viljum líka geta nýtt tækni til að veita þjónustu og jafnvel fylgjast með hvort allt sé í lagi. Það er hægt að gera án þess að setja upp myndavélar heima hjá fólki. Ég hitti t.d. frumkvöðla fyrir einu og hálfu til tveimur árum sem fylgdust með rafmagnsnotkun til að átta sig á því hvort dagurinn hjá eldra fólkinu væri að líða eins og venjulegur dagur. Var viðkomandi að kveikja á katlinum á morgnana til að fá sér te, rista brauð? Það var fylgst með rafmagnsnotkuninni vegna þess að þegar allt í einu var ekki hitað te að morgni til, ekki var verið að rista brauðið þá var kannski eitthvað að. Þá voru ættingjar látnir vita og það eina sem þeir voru látnir vita var: Rafmagnsnotkunin er öðruvísi en venjulega. Prófaðu að hafa samband við hana. Og viti menn, þetta virkaði. Þarna var einhver sem hugsaði á nýjan hátt - hvernig getum við leyft fólki að búa lengur heima en vakta það samt á máta sem er ekki árás á persónuvernd þess? - og nýtti til þess nýjustu tækni til að fylgjast með þessari rafmagnshegðun. Það er líka hægt að gera fleira. Það er t.d. hægt að fylgjast með því hvort fólk man eftir því að taka lyfin sín. Ég þyrfti nú stundum á slíku appi að halda. Ef við getum t.d. fylgst með sykursjúku fólki, hvort það er að mæla sig reglulega, hvort það er að taka lyfin reglulega og alla þessa hluti, þá getum við einfaldað kerfið sem við þurfum til að hugsa um fólk, vegna þess að enn og aftur: Það vill enginn fara á hjúkrunarheimili. Fólk vill fá að búa heima hjá sér, fólk vill fá að njóta lífsins eins lengi og það getur. Við getum nýtt okkur tæknina til að gera slíkt. Það er mikilvægt þegar við finnum pening, eins og greinilega fannst árið 2020 í þetta fjárfestingarátak, að hann sé vel nýttur í að koma með nýjar hugmyndir og nýja sýn á það hvernig við getum bætt þá þjónustu sem við veitum öldruðum. Ég hvet hæstv. ráðherra til að horfa á og vinna með hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að því hvernig hægt væri að fara í nýsköpunarátak tengt þjónustu við aldraða sem hluta af þessari stefnu. Ekki bara tala um að við þurfum að nýta tæknina, ekki bara tala um að við þurfum að hafa einhverja nýsköpun heldur hvernig við gerum það í samvinnu milli ráðuneyta. Hvernig gerum við það á máta sem nýtir sér þá reynslu og þekkingu sem við höfum af nýsköpun á öðrum sviðum og leyfum fólki þannig að njóta æviáranna lengur heima hjá sér í betri tengslum við fjölskyldu, vini og ættingja og nýtum okkur tæknina? Þannig að eftir nokkur ár þegar hæstv. ráðherra er kominn á eftirlaun og ég er farinn í Félag eldri borgara að spila þá getum við notið þess og rifist um pólitík og annað að sjálfsögðu eins og við munum gera endalaust, en nýtum okkur tæknina til að vinna í því. Við erum til í að vinna með hæstv. ráðherra í nýsköpun á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir hans ræðu og ég tek undir hvert eitt og einasta orð. Þetta eru orð í tíma töluð og kannski hafa þau oft verið töluð hér í þessum sal en þar sem ég er ekki alltaf hér hefur það mögulega farið fram hjá mér. En allt þetta er hárrétt. Velferðartækni hefur verið að ryðja sér til rúms og hefur verið að gera ótrúlega hluti fyrir þennan aldurshóp og ekki bara þennan aldurshóp heldur fjölmarga aðra. Við erum jú að sigla inn í stafræna umbreytingu hvert sem litið er og það er sannarlega framtíðin. Þetta er allt rétt varðandi öryggið og það eru svo ótal margir hlutir sem hægt er að nýta velferðartækni í. En umfram allt og kannski mikilvægasti punkturinn er að með slíkri tækni hefur verið dregið mikið úr einangrun eldri borgara. Við fundum sannarlega fyrir því í Covid-ástandinu þegar þessi hópur, viðkvæmi hópur, var nánast innilokaður í allt að tvö ár jafnvel. Þá reyndi nú heldur betur á að geta náð samband í gegnum iPad-inn og heilsað upp á fólkið. Þessi hópur er ótrúlega snjallvæddur þegar á heildina er litið. Það voru margir tilbúnir, veit ég til, að kynnast þessari stafrænu lausn. En að lokum vil ég samt benda á að það er einnig hópur sem hefur ekki treyst sér í þessa lausn og við megum aldrei gleyma því að það er ákveðinn hópur sem á ekki tölvu, er ekki með nettengingu og þá þarf hreinlega að taka upp tólið og hringja eða mæta og heimsækja viðkomandi, setjast niður með honum, spjalla, drekka kaffi og leyfa viðkomandi að njóta samveru.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mikilvæga ræðu um einangrun og líka um það að það er hópur hér úti sem hefur ekki getað nýtt sér tæknina á sama máta og aðrir, sér í lagi fólk sem hefur ekki efni á því að kaupa sér snjallsíma, hefur ekki efni á því að kaupa sér spjaldtölvu eða annað. Mig langar að hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra til að skoða hvað önnur lönd hafa verið að gera á þessu sviði vegna þess að ég veit til þess að það hafa verið verkefni í öðrum löndum sem hafa verið styrkt, jafnvel af tæknifyrirtækjum, til þess einmitt að útvega þessum hópum og öðrum jaðarsettum hópum aðgang að tækninni til jafns við aðra. Ég veit að t.d. í Bandaríkjunum er mögulega hægt að fá frítt internet fyrir fólk sem ekki hefur efni á því og annað slíkt. Mig langaði líka að nefna annað mál sem hv. þingmaður nefndi sem er þekkingin eða það að kunna að nýta sér tæknina. Ég man eftir því að fyrir nokkrum árum síðan var ég að aðstoða í nýsköpunarhraðli sem heitir Snjallræði og þar kom einmitt nýsköpunarfyrirtæki sem hét Tæknivinir sem var nákvæmlega með þetta, að tengja eldra fólk og yngra fólk og fá yngra fólkið til að koma og hjálpa og kenna eldra fólkinu hvernig það gæti nýtt sér tæknina.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka enn og aftur andsvarið, þetta er allt hárrétt. Ég vil nota seinna andsvar mitt til að skerpa enn frekar á þeim hópi sem mun ekki ganga inn í þessar lausnir og það er ekki endilega fjárhagslegt dæmi. Við erum jú á öllum aldri, stundum vel yfir 100 ára, og það fólk sem er á efri árum núna er eins og við vitum alið upp í allt öðrum veruleika en þeir sem eru ungir og á miðjum aldri. Við verðum að passa okkur og ég hef bara virkilega áhyggjur að því að þessi hópur hreinlega gleymist. Hann er kannski með heimasímann og póstkassann en ekkert annað. Það er sá hópur sem við megum aldrei gleyma að taka upp tólið og hringja í og segja: Megum við koma í heimsókn, getum við hist, má ég koma og drekka með þér kaffi? En ég held að það hafi því miður gerst, ekki endilega að ég hafi einhver tilvik, ég er ekki að segja að fólk hafi gleymst en það hefur kannski liðið allt of langur tími þar til haft er samband við þetta fólk. Líka vegna þess að starfsfólk sem er að sinna þessu, hvort sem er hjá ríki eða borg, hefur auðvitað verið önnum kafið og staðið sig eins og hetjur, sérstaklega á þessu tveggja ára tímabili, og það er ekki hægt að passa upp á allt. En þessum hópi eldri borgara sem hefur bara heimasímann og póstkassann megum við aldrei gleyma. Og það er alveg sama þó að árin líði og við verðum orðin eitt stórt snjalllausnasamfélag, þá engu að síður gætu leynst þarna áfram fólk sem er ekki þar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að ítreka það að já, það er alltaf einhver hópur sem nýtir sér ekki tæknina og við þurfum að passa sérstaklega upp á þann hóp. Við þurfum líka að vita hversu stór sá hópur er og við þurfum að vinna sérstaklega í því að finna lausnir. Þá er ég ekki að meina tæknilausnir heldur finna lausnir á því hvernig við getum tryggt að fólk sé ekki skilið eftir eitt og einmana. Þar getum við hvatt hæstv. ráðherra til að gera ýmsa hluti en einna helst getum við hvatt okkur sjálf til þess að muna eftir að hringja í aldraða foreldra, aldraða afa og ömmur, aldraða langafa- og langömmur jafnvel, heimsækja þau, fara til þeirra, spila við þau eða kannski fá lítinn bita af súkkulaði eins og ég gerði oft í gamla daga sem krakki. Við megum ekki gleyma því í öllu því stafræna umhverfi sem við búum í að við þurfum enn þá að geta lyft upp símanum eða farið í heimsókn. Þar getum við ekki skammast við hæstv. ráðherra heldur okkur sjálf. Við þurfum einfaldlega að muna að leggja okkar af mörkum til að skilja engan eftir.

Virðulegi forseti. Margt hefur verið sagt um þetta mál sem ég held að sé ástæða til að fagna að sé fram komið frá hæstv. heilbrigðisráðherra, að hér sé ályktað um að aldrað fólk á Íslandi skuli búa við örugga og hagkvæma heilbrigðisþjónustu þar sem aðgengi allra er tryggt. Þetta finnst mér vera göfugt og skynsamlegt markmið. Mig langaði aðeins til að fjalla um þann lið sem vikið er að á fyrstu blaðsíðu þingsályktunartillögunnar þar sem er upptalning á nokkrum sjálfstæðum markmiðum en þar segir, með leyfi forseta: „Til þess að framtíðarsýnin verði að veruleika verði lögð áhersla á eftirfarandi meginviðfangsefni heilbrigðisstefnu til ársins 2030“ og meðal þeirra liða sem þar er fjallað um eru skilvirk þjónustukaup. Við vitum það jú öll að til heilbrigðisráðuneytisins fer drjúgur hluti fjármuna ríkisins og þetta er mikilvægt markmið í öllu samhengi við meðferð fjármuna ríkisins og kannski ekki síst í þessu tiltekna samhengi. Varðandi skilvirku þjónustukaupin þá hef ég aðeins verið hugsi yfir því atriði hvort fram fari eftirlit og þá af hálfu hvers með framfylgd á því að verkefni sem eru útboðsskyld samkvæmt lögum séu í reynd boðin út. Einn mikilvægur liður í því að þjónustukaup séu skilvirk og hagkvæm er sú lagaskylda að fram fari útboð. Það er auðvitað af ástæðu sem lögin krefjast þess að svo sé. Og ég velti þessu fyrir mér í samhengi við nýlegan úrskurð kærunefndar útboðsmála, nánar tiltekið í máli nr. 8/2021, þar sem niðurstaðan laut að innkaupum embættis landlæknis. Embætti landlæknis var samkvæmt lögum skylt að bjóða út innkaup á þróun hugbúnaðar, skylt að bjóða út þessi kaup og þetta verkefni á Evrópska efnahagssvæðinu. Þetta laut að svokölluðu heilbrigðisneti og þróun fjarfundalausna til notkunar á heilbrigðissviði. Ég hefði áhuga á að heyra frá hæstv. heilbrigðisráðherra um þetta atriði af því að eitt er að við setjum okkur reglur í göfugum tilgangi og svo er hitt hvernig framkvæmdin er og þriðji póllinn er auðvitað eftirlit með framkvæmdinni. Ég staldraði líka við klausu í greinargerðinni á bls. 4 þar sem fram kemur að í tengslum við breyttar áherslur þá hafi hugtakið velferðartækni orðið til, sem hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson var að víkja að rétt í þessu. Það er samheiti yfir fjölmargar tæknilausnir sem viðhalda eða efla virkni, þátttöku og lífsgæði notandans. Ég held að í ensku, með leyfi forseta, sé talað um „healthtech“ í þessu samhengi. Ég var að reyna að afla mér upplýsinga um það þegar við áttum í umræðu um þessa þingsályktunartillögu fyrir nokkrum dögum hvort það hefði verið unnið að einhverri stefnumótun eða hvort fyrir lægi einhver stefna hins opinbera varðandi heilsutæknina og sérstaklega þá í þessu samhengi sem við erum að ræða núna. Ég sé að þetta orð er hér notað og mér finnst jákvætt að sjá það. En eins og ég segi, ég átta mig ekki almennilega á því hvort þessi vinna sé í gangi af hálfu heilbrigðisráðuneytisins eða hvort slík stefna liggi þegar fyrir. Og þetta er auðvitað mikilvægt í því samhengi sem segir í greinargerðinni sjálfri, að í ljósi fjölgunar í hópi eldra fólks þá sé flestum orðið ljóst að það þurfi einmitt að nýta tæknina eins og kostur er, leita nýrra lausna og nýrra úrræða til að tryggja fullnægjandi þjónustu við aldraða. Í þessu samhengi þá þreytist ég ekki á að nefna þegar við erum að tala um tæknina að þar verðum við að hafa aðgengi í huga. Það er mikið réttlætis- og gæðamál fyrir fólk búsett á landsbyggðinni að stjórnvöld beiti þessu tæki mjög markvisst. Í greinargerðinni er líka vikið að því að í stjórnarsáttmála um endurnýjað ríkisstjórnarsamstarf ríkisstjórnarflokkanna þriggja hafi verið kafli um eldra fólk þar sem fjallað er um að skipuð verði verkefnisstjórn í breiðu samráði til að vinna að þeim markmiðum sem þar er lýst og fylgja eftir vinnu. Einstaklingurinn eigi að vera hjartað í kerfinu og hafa aðgang að samþættri þjónustu, heimahjúkrun og stuðningsþjónustu. Auðvitað er það þannig með marga þætti þessarar grundvallarheilbrigðisþjónustu að þeir verða ekki unnir í gegnum tæknina. En ég held að það sé bara svo mikilvægt leiðarljós, mikilvægur vegvísir í allri nýsköpun, að líta í átt til tækninnar og hafa hana með af því að þessi þróun um breytta aldurssamsetningu í samfélaginu er augljóslega mikil áskorun fyrir samfélagið allt. En það má ekki gleyma því að í öllum svoleiðis áskorunum eru líka tækifæri og ég myndi vilja hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra og ríkisstjórnina alla til að vera með augun opin og vera dálítið kreatíf í lausnum; virkja allt það góða fagfólk sem við eigum hér starfandi, hvar sem það starfar. Ég held að það sé nú einn af lærdómum okkar úr heimsfaraldrinum að þetta tekst allt saman betur þegar við vinnum saman. Við sáum t.d. gott og gæfuríkt samstarf Íslenskrar erfðagreiningar við ríkið. Það þarf að losa aðeins um það sem mér hefur fundist vera allt að því tortryggni hins opinbera í garð sjálfstætt starfandi sérfræðinga. Að síðustu langaði mig til að tala um einn af þeim þáttum sem helst í hendur við mikla fjölgun í hópi eldra fólks ef okkur tekst ekki að byggja upp stórt og öflugt kerfi samhliða, en það er auðvitað umönnunarbyrði aðstandenda, hvort sem er milli maka eða barna við foreldra. Ég veit t.d. að þetta er töluvert dóminerandi breyta um nýgengi örorku. Umönnunarbyrðin á Íslandi er svo mikil og svo þung að hún hefur því miður haft þessi áhrif. Þetta held ég að hljóti að skipta máli í allri stefnumótun, að horfa heildstætt á viðfangsefnin og áskoranirnar, horfa heildstætt á það hvernig útgjöldin og kostnaðurinn verður til, því að sannarlega kostar það ríkið háar upphæðir ef innviðirnir eru ekki sterkari en svo að við framköllum heilsufarsvanda aðstandenda með því að kerfið annar ekki sínu. En ég vildi bara koma upp til að tala um þessi sjónarmið sérstaklega vegna þessarar tillögu til þingsályktunar, sem mér sýnist nú vera góð, og ég brýni hæstv. heilbrigðisráðherra til dáða hvað varðar þessi skilvirku þjónustukaup.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Hv. þingmaður benti á mikilvægan hlut varðandi heilbrigðistækni. Hafandi unnið fyrir heilbrigðistæknifyrirtæki fyrir - já, nú fer maður að verða gamall - tæpum 30 árum síðan, þá er því miður enn þá eitt ákveðið vandamál sem frumkvöðlar í heilbrigðistækninni eiga við hér á landi. Það er að það er oft auðveldara fyrir frumkvöðla að fara með tæknilausnirnar sínar, nýsköpunina sína, til útlanda en að fá að prófa hana eða nýta hana hér á landi. Við höfum séð t.d. fjarheilbrigðisþjónustukerfi sem blómstrar erlendis en lendir í alls konar vandræðum hér heima. Ég man að fyrir 30 árum endaði það einmitt að fyrirtækið sem ég var að vinna fyrir þá gaf lausnina - ekki til spítalans heldur til félagasamtaka sem síðan gáfu hana til spítalans af því að spítalinn vildi ekki taka við henni, af því að þá nýttist ekki eitthvað annað betur. Mig langaði því að heyra hvaða aðra hluti tengda heilbrigðistækni hv. þingmaður hefði séð að þyrfti að laga varðandi stefnur.

Frú forseti. Fyrst við erum að tala um heilbrigðistækni og nýsköpun þá get ég ekki sleppt því að nefna gjaldmiðilinn okkar því að nýsköpunarfyrirtækin sjálf tala um gjaldmiðilinn samkvæmt ítrekuðum mælingum sem eina stærstu hindrun í rekstrarumhverfi sínu. Það hefur auðvitað bara með þau augljósu sannindi að gera að það er erfitt að gera áætlanir í umhverfi sem þú veist ekki hvernig lítur út. Það er veruleiki íslensku krónunnar. Annað atriði myndi ég vilja nefna, af því að þetta hefur aðeins verið í umræðunni, og það er kynjabreytan í nýsköpun. Það er staðreynd að konur í nýsköpun eru frekar í samfélagslegum verkefnum; menntatækni, heilbrigðistækni o.s.frv. Þegar við skoðum síðan aðgengi að fjármagni þá er dramatísk kynjabreyta þar og halli þannig að hér myndi ég vilja beina því líka til hæstv. heilbrigðisráðherra að þeir nýsköpunarsjóðir t.d. sem ríkið hefur aðkomu að, ég nefni Kríu - hvernig beina þeir fjármagni sínu inn í nýsköpunina? Þar er vel hægt að hafa jákvæða hvata til þess að efla t.d. þessa nýsköpun með því að merkja fjármagnið alveg eins og við gerum með stjórnir, alveg eins og við gerum með ýmis ráð, með því að segja: Við viljum að ákveðinn hluti fjármagnsins fari til kvenna í nýsköpun. Með því að gera það þá værum við um leið mjög markvisst að styðja við nýsköpun í einmitt þessum geirum þannig að þarna held ég að gæti verið sterkur samfélagslegur ávinningur. Við höfum hlustað á konur í nýsköpun nýlega í opinberri umræðu tala um það sem mikið vandamál að ná einfaldlega eyrum með sínar hugmyndir, sín verkefni, sín fyrirtæki.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög mikilvæg orð varðandi nýsköpun og stuðning við hana og tek undir hvert einasta orð. Það er svolítið sorglegt að þeir frumkvöðlar sem eru að gera hluti tengda heilbrigðistækni þurfi að sækja sér bæði hraðla, þ.e. þekkinguna, og fjármagnið erlendis af því það er lítið til af því hér heima. En mig langar líka að tala við hv. þingmann um málefni sem þingmaðurinn nefndi, sem er aðgengi. Við höfum því miður sorglega verið minnt á það í þessari viku að það skiptir máli hvar fólk býr upp á það að geta fengið heilbrigðisþjónustu. Rétt eins og við sögðum hér áðan að það væri réttur eldra fólks að geta búið heima hjá sér sem lengst þá megum við ekki gleyma því að „heima hjá sér“ er ekki bara hér á Stór-Hafnarfjarðarsvæðinu heldur er það um allt land og oft á stöðum þar sem heilbrigðisþjónustan er kannski ekki upp á sömu fiska og gerist hér. Mig langaði að heyra aðeins frá hv. þingmanni hennar sýn á því hvernig við getum tryggt aðgengi að heilbrigðisþjónustu, jafnvel með nýtingu á tækni, hvar sem er á landinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Okkur er tamt að tala um aðgengi að þjónustu, heilbrigðisþjónustu og menntun í samhengi við efnahag. Ég held að við séum oft næmari á þá breytu en þegar við tölum síðan um aðgengi óháð búsetu. Mér finnst mjög mikilvægt að halda þessu tvennu alltaf til haga sem jafn þýðingarmiklum breytum. Hluti af því líka, í svona stærri mynd að Ísland verði samkeppnishæft land sem unga fólkið velur sér að búa á, er að við höfum upp á meira að bjóða en höfuðstaðinn og höfuðborgarsvæðið, að ungt fólk velji sér að búa hringinn í kringum landið. Að öðrum kosti held ég að við séum að glata tækifærum. En varðandi heilbrigðisþjónustuna held ég að það sé svo augljóst einmitt að með því að nota tæknina þá sé hægt, á tiltölulega auðveldan máta, að jafna leikinn. Eins og ég segi, þetta er auðvitað ekki hægt með alla þjónustu en mjög marga þætti, t.d. varðandi alls konar þjónustu sem sveitarfélögunum er skylt að láta inna af hendi gagnvart börnum sem gengur kannski illa upp í fámennum plássum. Lítið bæjarfélag með nokkur hundruð manns - er starfandi talmeinafræðingur þar t.d., er starfandi sjúkraþjálfari, er starfandi sálfræðingur? Þarna er návígið líka farið að vinna gegn fólki þannig að fjarfundalausnir held ég að geti verið mun betur nýtt breyta í því samhengi. En mér hefur aðeins fundist vanta upp á að ríkisstjórnin geti hugsað sér að taka við lausnum frá sjálfstætt starfandi fyrirtækjum á þessu sviði. Ég vona að það sé að verða breyting á því.

Forseti. Vegna þess að ég veit að hv. þingmaður hefur stundum velt því fyrir sér hvernig ríkisstjórnin kýs að varpa ímynd sinni fram í samfélagið, hvernig hún markaðssetur sig, þá langar mig rétt upp á grínið kannski að benda á að í tillögutextanum sjálfum, því sem á að verða samþykkt þingsályktun Alþingis, er tvisvar sinnum talað um stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Það er sagt að það skuli skipa verkefnisstjórn samkvæmt stjórnarsáttmála sem kynntur var 26. nóvember, stendur hérna á fyrstu síðu, og síðan á þriðju síðu er aftur vísað til þess að verkefnisstjórnin þurfi að starfa samkvæmt stjórnarsáttmála ríkisstjórnar þessara þriggja flokka. Þegar ég rak augun í þetta þá velti ég fyrir mér hvort þetta væri kannski Íslandsmet, jafnvel Norðurlandamet í sjálfhverfu ríkisstjórnar, að vilja negla stjórnarsáttmálann inn í þingskjal sem á að gilda til 2030, sem á að gilda alla vega fimm árum eftir að ríkisstjórnin er farin frá völdum. En það var ekki þetta sem ég ætlaði að gera hér að meginumtalsefni mínu heldur það sem hv. þingmaður nefndi um kynjabreytuna í heilbrigðisþjónustu almennt. En þá hljótum við líka að nefna kynjabreytuna varðandi kjör starfsfólks. Á það hefur verið bent að ekkert sé komið inn á þann hluta starfsaðstæðna fólks í heilbrigðiskerfinu vegna þess að ráðuneytinu þyki þetta ekki vera vettvangur til þess. Af hverju ekki? Hvað með þá staðreynd að fyrir liggur samþykkt þingsályktun um þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta? Þó að þessi tillaga hér sé kannski ekki rétti vettvangurinn til að leysa þau mál, hefði ekki mátt nefna þann skýra vilja Alþingis frá árinu 2018, bara svona rétt í framhjáhlaupi? Það er stóra breytan þegar kemur að því að tryggja þetta markmið um fólkið í fyrirrúmi, sem er hér í 3. tölulið 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir að nefna þessa þingsályktunartillögu sem lögð var fram af hálfu Viðreisnar um þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta. Það er einlæg trú mín, og það vill svo til að þessi trú er studd gögnum, að bætt kjör kvenna í heilbrigðiskerfinu myndu hafa mikil og jákvæð áhrif á þá stöðu sem heilbrigðiskerfið er í. Ég nefni sem dæmi, af því að dóttir mín er nú nýnemi í hjúkrunarfræði í Háskóla Íslands þá er ég farin að lesa fréttir um þá stétt með öðrum gleraugum en ég gerði áður, að það er staðreynd að fimm árum eftir að hjúkrunarfræðingar ljúka háskólanámi, sem er í árum talið, hefur drjúgur hluti þeirra eða á milli 20 og 30% að mér skilst, snúið til annarra starfa. Við menntum fólk til þessarar greinar - afi minn var læknir og talaði um að hjúkrunarfræðingar væru æðakerfi heilbrigðiskerfisins og mér fannst það dálítið fallega sagt - við fjárfestum í þessari menntun, það er viljugt fólk sem sækir sér þetta nám en einhverra hluta vegna velur fólk sem hefur þessa ástríðu, hefur þessa menntun, að hverfa úr starfinu. Hvað skyldi valda því? Halda menn að það hafi ekkert með kjörin og starfsaðstæðurnar að gera? Ég held að enginn myndi þora að fullyrða það eða reyna að halda því fram að launaseðillinn og vinnuaðstæðurnar séu ekki lykilpunktar þar. Ég ætla að fá að koma betur að þjóðarsáttinni í seinna andsvari en ályktunin liggur fyrir og var samþykkt. Ekkert gerðist.

Frú forseti. Það eru sláandi tölur að 20–30% nýútskrifaðra hjúkrunarfræðinga hverfi af starfsvettvangi nánast samstundis. Þegar við lesum 3. tölulið þessarar tillögu þá snýst sá töluliður einmitt um að tryggja mönnun heilbrigðisþjónustunnar til lengri tíma. Við gerum það með því að fá fólk til að haldast í starfi. Auðvitað eru þetta ágætisaðgerðir sem eru lagðar til hérna, að menntun og þjálfun starfsfólks verði í samræmi við kröfur um gæði þjónustunnar. Já, en laun þurfa að fylgja og vera í samræmi við þá menntun og þjálfun. Síðan verði haft samráð við heilbrigðisstéttir um úrvinnslu aðgerða. Fyrirgefðu, frú forseti, en hér er bara farið eins og köttur í kringum heitan graut, í kringum aðalatriðið sem ætti að vera að tryggja heilbrigðisstéttum þau kjör að mönnun heilbrigðisþjónustunnar verði tryggð. Þetta er nefnilega ekkert flókið. Það er búið að sýna öllum þessum kvennastéttum sem vinna í heilbrigðiskerfinu kerfisbundna lítilsvirðingu árum og áratugum saman með því að halda laununum niðri. Það er þess vegna sem 20–30% hjúkrunarfræðinga hverfa af starfsvettvangi stuttu eftir útskrift, einfaldlega vegna þess að stjórnvöld, fjármálaráðherra og heilbrigðisráðherra í sameiningu, halda kjörum þessara stétta niðri. Þó að við höfum samþykkt hér tillögu um að lyfta þessum stéttum, við samþykktum 

Frú forseti. Hérna haldast kannski í hendur hugmyndafræði hvað varðar heilbrigðisstefnu annars vegar og síðan kvennapólitísk málefni. Ekki aðeins er það svo að þessi þingsályktunartillaga Viðreisnar hafi verið samþykkt árið 2018 heldur höfum við gætt þess mjög vandlega hér inni í þessum þingsal að spyrja ráðherra ríkisstjórnarinnar um hvernig vinnunni miðar. Ég átti einhverju sinni samtal við hæstv. forsætisráðherra um vinnuna og svörin voru þess eðlis að ég gat ekki merkt að það væri mikið í gangi í þeirri vinnu. Tillagan gekk út á það að bæta kjör kvennastétta, vissulega innan heilbrigðiskerfisins en annarra greina einnig, kennara t.d., og að það ætti að ráðast í greiningu á launakjörum þessara fjölmennu kvennastétta og bera þau saman við aðrar stéttir með sambærilega menntun að inntaki og sambærilega ábyrgð. Síðan yrði farið í það á grundvelli þjóðarsáttar og þjóðarsáttin felst þá í því að kjör þessara stétta yrðu leiðrétt án þess að við værum í hefðbundnu tali um höfrungahlaup í kjölfarið. Það yrði samfélagsleg sátt um það að bæta kjör þessara stétta sérstaklega. Með því værum við að fjárfesta í innviðum. Það vill stundum gleymast í öllu talinu um innviði að horfa á það hvað eru sterkir innviðir. Eru sterkir innviðir ekki fólkið sem starfar í greinunum? Það þarf að rýna það. En nú þegar við erum að renna inn í kjarasamningsgerð að nýju þá er staðan því miður óbreytt hvað þetta varðar. En ég held að hér sé komið fram óskaplega mikilvægt verkfæri til að styrkja við stöðu Landspítalans að sjálfsögðu, 

Frú forseti. Ég þarf kannski að byrja á því að undirstrika hversu mikilvægt er að stefna varðandi heilbrigðisþjónustu við aldraða sé skýr og metnaðarfull vegna þess að bæði er þetta hópur sem kallar á mikla og góða þjónustu en líka vegna þess að hann stækkar ört á næstu árum og þá skiptir máli að núna sé byggð upp þjónusta sem geti tekið á þeim áskorunum sem felast í því að hópurinn muni stækka mjög hratt. Ég verð að viðurkenna, frú forseti, að þegar ég blaðaði í þessari stefnu átti ég samt pínu erfitt með að skilja hvað þetta þingmál snýst nákvæmlega um vegna þess að þetta er ekki tillaga um að Alþingi samþykki stefnu um heilbrigðisþjónustu við aldraða heldur er þetta tillaga um að við samþykkjum að það verði mótuð stefna í aðdraganda aðgerðaáætlunar í heilbrigðisþjónustu við aldraða. Þá spyr maður sig, frú forseti: Er ráðuneytið kannski bara of skammt á veg komið með þetta mál til að skila því til þingsins? Erum við hér bara með drög að hugmynd að einhverju sem einhvern tíma verður stefna? Svo les maður tillögugreinina sjálfa sem er óvenjulöng, en það gerist stundum með stærri stefnuplögg, þetta eru næstum þrjár síður af markmiðum, sjö meginviðfangsefni eins og það heitir, til að framtíðarsýnin verði að veruleika. Ef við lítum hérna aftast þá kviknar aftur spurning: Hvað verður svo gert? Vegna þess að þingsályktanir enda yfirleitt á einhverju þar sem Alþingi er að segja ríkisstjórninni að gera eitthvað. Alþingi ályktar að ríkisstjórnin geri eitthvað. Það er ekki alveg skýrt en það sem við eigum sem sagt að samþykkja er að þetta verði rammi utan um það hvernig stefna verði mótuð uppi í ráðuneyti í aðdraganda þess að gerðar verði áætlanir um aðgerðir til fimm ára í senn í samráði við helstu hagsmunaaðila. Þetta hnaut ég um og hugsaði: Væri það ekki áætlunin sem ætti að koma til þingsins? Væru það ekki skjölin sem við ættum að hafa í höndunum með einhverjum meira konkret hugmyndum þar sem búið væri að eiga almennilegt samráð frekar en einhver drög að stefnu í aðdraganda aðgerðaáætlunar? Ég vona bara að nefndin vinni úr þessum skringilegheitum. Það er t.d. tekið fram hérna að mat á fjárhagslegum áhrifum þingsályktunartillögunnar fari fram þegar aðgerðaáætlun fer í mótun og málsmeðferð. Þetta heitir óútfylltur tékki. Þetta heitir að ráðuneytið hafi svo litla hugmynd um það hvaða vinna eigi eftir að fara fram að það vill að það standi í tillögutextanum: Heyrið þið hérna, við tékkum bara á því þegar eitthvert annað fólk er búið að vinna í þessu, þá skulum tékka á því hvað þetta kostar. Ég man ekki eftir að hafa séð svona áður. Ég skil alveg að fjárhagsleg áhrif og umfang geti verið huldu á þessum tímapunkti en þess þá heldur að taka mótaða aðgerðaáætlun til fimm ára til þings aftur til afgreiðslu og þá sem þingsályktunartillögu. Þá fengi hún líka aukið vægi. Þá væri þingið búið að fara yfir hana og þá væri hægt að fylgja henni eftir af auknum þunga. Svo er annað sem vantar í framkvæmdakaflanum. Það er tímaramminn. Hvenær á þessi fimm ára stefna að líta dagsins ljós? Mig rámar t.d. í ekki ósvipað plagg sem var samþykkt hér á þingi síðasta eða þarsíðasta vetur um menntaáætlun til 2030, sem var reyndar frekar þunnur tillögutexti og svona í stikkorðastíl, en þar stóð samt skýrum orðum að sú fimm ára aðgerðaáætlun sem ætti að móta á grundvelli þeirrar samþykktu stefnu, því það skjal fékk að heita stefna, ætti að vera tilbúin innan sex mánaða frá samþykkt tillögu Alþingis. Svona ramma þarf hafa sérstaklega skýran á tímum þar sem ríkisstjórnin er æ ofan í æ farin að sýna að hún lítur að þingsályktunartillögu sem skjöl sem ekki þurfi endilega að hlíta, hvað þá að fylgja tímamörkum, ekki einu sinni þegar um er að ræða tillögur frá ríkisstjórninni sjálfri, hvað þá tillögur sem stjórnarliðar leggja fram. Ég velti líka fyrir mér hvort þessar viðvörunarbjöllur hafi farið að hringja hjá mér við lestur tillögunnar þegar ég sá þessar stórundarlegu vísanir í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna. Á tveimur stöðum á þessum þremur síðum í tillögugreininni stendur að það eigi að vinna í samræmi við stjórnarsáttmála. Ég man aldrei eftir því að Alþingi hafi verið beðið um að samþykkja frá sér tillögutexta sem segir: Starfið hér í samræmi við stjórnarsáttmála þriggja af þeim átta flokkum sem sitja á þingi. Þetta kemur oft og iðulega fram í greinargerðum og er yfirleitt byrjað á því að réttlæta framlagningu mála með því að vísa til stjórnarsáttmála í greinargerð og það er alveg eðlilegt en að ætlast til þess að hluti af þinglegri meðferð sé að festa í tillöguform þann vilja Alþingis að stjórnarsáttmáli þriggja flokka sé einhvern veginn Alfa og Omega í vinnu sem eigi að standa til ársins 2030. Ég vona að það verði komnir aðrir flokkar við stjórn miklu fyrr og geti brett upp ermarnar í þessum málum og sýnt aukinn metnað. Þá ætla ég að koma að því sem er eiginlega aðalatriðið eða eitt af aðalatriðunum. Það hefur verið farið yfir ýmsa þætti í þessari tillögu í umræðum í dag og fyrir helgi en mig langar sérstaklega að tala um 3. tölulið tillögunnar sem ber yfirskriftina Fólkið í forgrunni. Ef ég skil rétt er það starfsfólkið af því að mér sýnist nú aldraða fólkið yfirleitt kallað annaðhvort notendur eða aldrað fólk í tillögunni. Til að tryggja mönnun heilbrigðisþjónustunnar til lengri tíma eru lagðir til tveir verkþættir, annars vegar að sjá til þess að menntun og þjálfun starfsfólks sé í samræmi við kröfur um gæði og hins vegar að það verði haft samráð við heilbrigðisstéttir um úrvinnslu aðgerða. Það kemur líka fram í textanum þar sem er sagt hvernig eigi að vinna þessar aðgerðaáætlanir. Þar er talað um að það eigi að vera í samráði við helstu hagsmunaaðila eins og er svo sem sjálfsagt þegar mótuð er stefna. Í rauninni er því seinni liðurinn í þessu tvítekning og þá stendur eftir að það eigi að tryggja mönnun með því að passa að starfsfólkið sé almennilega menntað, en algerlega skautað fram hjá lykilatriðinu þar sem kemur saman heilbrigðispólitík, fjármálapólitík og kvennapólitík sem eru launin hjá þessum stéttum. Vegna þess að stéttirnar sem starfa í heilbrigðiskerfinu, stéttirnar sem veita öldruðu fólki þjónustuna sem hér á að efla eru allt kvennastéttir sem er haldið á lágum launum, yfirleitt af opinberum aðilum, ríki eða sveitarfélögum sem halda þessari þjónustu úti. Ef fólkið væri raunverulega í forgrunni væri talað um þetta í þessari áætlun af því að við tökumst ekki á við stórkostlega fjölgun aldraðs fólks með færra starfsfólki, með áframhaldandi flótta úr heilbrigðisstéttum, heldur með því að fullfjármagna heilbrigðiskerfið á þann hátt að fólk fái almennileg laun fyrir að starfa í því, ekki bara með því að fá nógu mikið af fólki þangað heldur að fólk fái almennileg laun til að það hrökklist ekki úr starfi 

Virðulegi forseti. Já, hér er stefna og orð eru sannarlega til alls fyrst. Einhvers staðar þarf að byrja. Góð stefna er sannarlega gulls ígildi en verði ekki gerð góð áætlun, framkvæmdaáætlun, í kjölfarið er góð stefna bara ónýtt og gagnslaust plagg. Mig langar að nefna nokkra punkta sem geta þá mögulega orðið veganesti inn í aðgerðaáætlun og byrja á að nefna að það er gríðarlega mikilvægt að ríkið sinni hjúkrunarþjónustu við yngra fólk sem þarf umönnun allan sólarhringinn. Í dag eru um 140 manns yngri en 67 ára á hjúkrunarheimilum en þyrftu að vera í sérsniðnu húsnæði og úrræði. Á meðan bíður hópur fólks eldra en 67 ára eftir þessum plássum, jafnvel á sjúkrahúsi. Einnig þarf að huga að þjónustu við sértæka hópa sem þurfa á þjónustu hjúkrunarheimila að halda, svo sem fólk með geðfötlun, fíkniefnavanda og fleiri með vanda af ýmsu tagi. Þjóðin er að eldast og það hefur verið lengi vitað. Þá er spurt: Hvar er fyrirhyggjan? Hvar er forsjáin? Hvar er heildarhugsunin? Af hverju erum við í þessari stöðu? Þessi hópur, sem aðrir viðkvæmir hópar eins og börnin sem sitja föst á biðlistum, hefur einfaldlega ekki verið í forgangi hjá þessari ríkisstjórn. Hvað með þá sem þrá að vera eins lengi heima og mögulegt er? Til að það sé hægt þarf heimahjúkrunin að vera til staðar og þar er aftur komið stórt vandamál. Það skortir sárlega hjúkrunarfræðinga í öll störf. Það hefur algerlega mistekist að laða hjúkrunarfræðinga til starfa og þá hreinlega bara vantar. Þeir eru ekki nógu margir. Það má bæta því við að til að efla megi heimaþjónustu er mikilvægt að auka flæði í þjónustukeðju aldraðra. Bjóða þarf upp á fjölbreytt þjónustuúrræði, efla samvinnu þvert á stofnanir, auka læknisþjónustu, bæði frá heilsugæslu og Landspítala sem og í heimahúsum. Skerpa þarf á ferlum þjónustu sem og efla enn frekar að hægt verði að veita auknar meðferðir í heimahúsum með aðkomu þverfaglegra teyma sem og bráðaþjónustu aldraðra. Þá langar mig að víkja að því sem bíður okkar allra. Hvað skyldi það nú vera? Það er dauðinn. Það vill svo til að fjölmarga langar til að fá tækifæri til að deyja heima. Áætlað er að um 75% allra sem nálgast lífslok þurfi líknarmeðferð. Mikil fjölgun aldraðra og fjölgun langveikra gefur sterka vísbendingu um að mun fleiri en áður muni þurfa nálgun líknarmeðferðar. Þess vegna er mikilvægt að stofna líknarteymi innan heimaþjónustu til að veita megi öldruðum og langveikum einstaklingum aukna þjónustu með það að markmiði að fleiri geti dvalið lengur heima og fengið að deyja heima. Þetta þarf að gera svo að tryggja megi öldruðum örugga líknar- og lífslokameðferð á heimili. Það þarf t.d. fjármagn til sólarhringsumönnunar hjúkrunarfræðinga, líknarmeðferðar í heimahjúkrun með þekkingu og reynslu í líknarmeðferð, læknisþjónustu líknaröldrunarlæknis og bráðalíknarrýmis á hjúkrunarheimili þar sem skjólstæðingar heimahjúkrunar hafi forgang. Þetta yrði skammtíma- og sólarhringsþjónusta fyrir t.d. hruma einstaklinga úr heimahúsi sem þyrftu innlögn vegna breytinga á líðan, félagslegra aðstæðna, hratt vaxandi hrumleika, yfirvofandi andláts. Jafnframt væri þar hægt að grípa inn í og fyrirbyggja ástand sem blasir við, t.d. með því að gefa vökva og lyfjagjafir í æð, blóðgjafir, yfirfara lyf eða veita annars konar meðferð eða eftirlit. Þetta úrræði sárvantar. Það þyrfti að vera óháð því hvort viðkomandi væri með samþykkt færni- og heilsumat á hjúkrunarrými eða samþykkta umsókn um hvíldarinnlögn. Þessi rými þyrftu aukna mönnun miðað við hvíldarinnlagnarrými og ekki væri úthlutað fyrir fram eins og hefðbundin hvíldarinnlagnarrými. Þess utan er eitt af brýnu verkefnunum í öldrunarþjónustu að fjármagn verði sett í að gera samþætta heilsuskrá einstaklings á landsvísu, aðgangsstýringu sem styður við teymisvinnu, sem dæmi, til að auka samfellu, traust og öryggi, dregur úr sóun og tvíverknaði, er forsenda samþættingar þjónustu á mismunandi þjónustustigum; heilsuskrá einstaklings á landsvísu. En aftur til lífsins. Þegar komið er fram á þessi ár er svo mikilvægt að hafa fjölbreytni. Við erum ólík og við munum þegar þar að kemur og aldurinn færist yfir líka vera ólík, með ólíka færni, ólíkan kraft, ólíkar aðstæður, alls konar. Við getum ekki sett þennan hóp allan undir einn hatt. Það eru fjölmargir sem þrá að fá að vera í þjónustukjarna þar sem í nágrenni er öll þjónusta, aðstæður, græn svæði, sérstaklega hugað að lýsingu, strætóstoppistöðin sérstaklega björt og aðlaðandi og svona mætti lengi telja, að fólk geti labbað út og náð í það sem það þarf. Við eigum svona fordæmi og erum oft að tala um það, á Sléttuveginum sem dæmi. Það er akkúrat þannig sem mætti vera víð og dreif um borgina, í úthverfum og bara hvar sem hægt væri að koma því niður en gæta á sama tíma að blöndun. Að lokum kannski langar mig bara að reyna að draga saman samt hver helsti vandinn er í þessu því að þetta snýst allt um að fara í aðgerðir til að fjölga heilbrigðisstarfsfólki og sjá þá til þess að háskólar geti tekið fleiri nema í deildirnar og hafi pláss á heilbrigðisstofnunum til að taka fleiri í verknám. Ef okkur vantar þetta fólk, hjúkrunarfólk og fólk sem er með færni og hæfni, þekkingu og reynslu til að sinna þessum málum, þá erum við bara í slæmum málum hvert sem litið er. Það alveg sama hvaða draumsýn við höfum í þessu sambandi. Hér er ég að tala um svæði sem verður að höfða til eldri borgara og hvetja til útivistar og tómstunda. Það er hægt að sjá fyrir sér, í draumsýn sennilega eða það blasir kannski ekki alveg við virðist vera, ekki alla vega samkvæmt þessu, nema þessi orð á blaði verði að veruleika. En það eru kannski ekki allir bjartsýnir í ljósi síðustu ára með sömu ríkisstjórn. Kannski verðum við bara að fá dreyma áfram og það er vont. Það er vont fyrir þá sem bíða og komast ekki heim til sín eða hafa ekki heimili til að fara til því að þar er ekki fólk til að aðstoða. Hér er stefna og ég tek undir það sem hefur komið fram hjá öðrum hv. þingmönnum sem minntust á það að þetta er kannski nokkuð endasleppt. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra eigi eftir að koma á eftir og fara í gegnum það sem búið er að ræða hér og svara og kannski hjálpa okkur til að fá meiri trú og traust á þetta plagg. Það er allt of oft sem maður horfir á fagrar og flottar og háfleygar stefnur hér og þar og alls staðar og ríkisstjórnin er sérlega góð í að búa þær til, flottar stefnur, alveg fagurgalinn út í eitt. En hvað svo? Mun eitthvað af þessu sem ég hef verið að lesa upp, sem ég veit að bráðvantar og þrá er eftir, verða að veruleika næstu fjögur árin? Eða stöndum við hér aftur eftir 10–15 ár og erum að tala um sama? Stórt er spurt.

Virðulegi forseti. Já, stórt er spurt. Til hvers erum við að þessu? Hér er talað um aðgerðir sem falla undir stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Ég velti því fyrir mér í samhengi við það sem hv. þingmaður var að ræða hér áðan, hvort þetta verði að veruleika, því að ég átta mig ekki alveg á því hvar þessi tillaga fellur inn í fjármálastefnu stjórnvalda. Veruleikinn er sá að það gerist ekkert án þess að það sé fjármagnað og það eru ítrekuð tilvik þess að hlutir hafi runnið í gegn ófjármagnaðir. Mig langaði að setja þetta í smá samhengi. Þetta er nefnilega önnur tillagan sem kemur frá ríkisstjórninni eða hvað á ég að segja, er rædd um framtíðarsýn sem snýr að því að bæta kerfið. Við höfum mikið heyrt frá ríkisstjórninni að það eigi að fara í bætur á almannatryggingakerfinu, t.d. var neitað að stöðva kjaragliðnun milli almenna markaðarins í launum og þeirra sem eru á örorku- og endurhæfingarlífeyri og ellilífeyri vegna þess að það átti að bæta almannatryggingakerfið. En þetta eru risabútar í velferðarþjónustunni okkar, þetta kostar alveg rosalega mikið en samt var ríkisstjórnin bara fyrir nokkrum vikum að samþykkja rekstraráætlun sem gerir ráð fyrir viðvarandi halla á ríkissjóði og miklu útgjaldaaðhaldi. Það er ekki vegna þess að ekki sé hægt að ráða við útgjöldin í kerfinu okkar. Það er vegna þess að hér hefur verið stunduð markviss vanfjármögnunarstefna undanfarinn áratug sem gerir okkur ótrúlega erfitt fyrir. Staðreyndin er sú að árið 2026, undir lok kjörtímabils þessarar ríkisstjórnar, munu tekjur ríkissjóðs vera þær lægstu á öldinni sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Það er hápólitísk stefna sem er verið að stunda hérna í grunninn, þróun sem hefur farið fram hjá mjög mörgum og er sjaldnast talað um. Síðan eru lagðar fram tillögur eins og þessi hér, sem er tala á yfirborðinu um hluti sem hefur reynst og mun reynast, meðfram þessari pólitísku stefnu, mjög erfitt að fjármagna af því að búið er að veikja grunnstoðir hins opinbera. Síðan er næsta spurning hvernig svona áætlun skilar sér til sveitarfélaganna af því að mörg þeirra eru nú þegar að greiða tugi milljóna króna með þjónustu við aldraða þrátt fyrir að sú þjónusta sé ekki lögbundin. Ríkið hefur, eins og með svo marga aðra málaflokka, hreinsað borð sitt og leggst nú ýmis þjónusta, lögbundin eða ekki, með auknum þunga á sveitarfélögin. Svo er ríkisstjórnin oft að benda á fólk í sveitarstjórn eins og það kunni einfaldlega ekki að reka sitt batterí. Ég hef heimsótt fólk úti um allt land undanfarnar vikur. Það heyrist mjög víða það sama. Það eru áhyggjur af dvalarheimilum og hjúkrunarheimilum á svæðinu, að þjónustan hverfi af því hún er vanfjármögnuð. Hér er talað til að mynda í þessari tillögu um að endurskoða fjármögnunarkerfi vegna dvalar og langtímaumönnunar á hjúkrunarheimilum. Gott og vel, það hljómar frábærlega. Hér fyrir jól var settur aukamilljarður inn í þessa þjónustu en við vitum að það vantar marga milljarða til viðbótar. Og hvaðan eiga þeir fjármunir að koma? Það er ekkert svigrúm í núverandi fjármálastefnu stjórnvalda þannig að ég velti því bara fyrir mér hvernig þessi aðgerðaáætlun mun birtast í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar eftir nokkrar vikur. Ég minni á orð fjármálaráðs í þessu samhengi sem birtust meðfram fjármálastefnunni, að það er ekki samhljómur til staðar milli stjórnarsáttmála og fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar og þetta er bara annar málaflokkur sem er dæmi um það. Það er svo margt sem er hægt að skoða í þessari tillögu til þingsályktunar um mótun stefnu í aðdraganda aðgerðaáætlunar í heilbrigðisþjónustu við aldraða til ársins 2030 sem er augljóslega til þess fallið að auka útgjöld, með leyfi forseta: „Aukið verði við sérstakan stuðning og úrræði við aðstandendur sem sinna umönnun.“ Aftur, með leyfi forseta: „Aldrað fólk hafi aðgang að þjónustu með velferðartækni óháð búsetu. […] Fjármögnunarkerfi vegna dvalar og langtímaumönnunar á hjúkrunarheimili verði endurskoðað. […] Reglulegt gæðaeftirlit verði með öllum hjúkrunarheimilum á Íslandi.“ Hér er talað um að það þurfi að fjölga fagmenntuðu fólki í starfsliði hjúkrunarheimila. Eitthvað kostar það nú, virðulegi forseti. Enn fremur segir hér, ég er komin neðar í áætluninni, með leyfi forseta: „Unnið verði áfram að því að byggja upp og fjölga þverfaglegum teymum á fyrsta og annars stigs þjónustustigi …“ Eitthvað kostar þetta nú. Svo segir í lokin, alveg í lokin, að mat á þessum fjárhagslegu áhrifum fari fram þegar aðgerðaáætlunin er farin í mótun, einhvern tíma síðar. Ég myndi bara vilja fá að vita hvenær þetta á að liggja fyrir. Er það eftir að þessu kjörtímabili er lokið? Verður þetta ekki að veruleika innan næstu þriggja ára? Vegna þess að það er ekkert svigrúm fyrir þetta í fjármálastefnu stjórnvalda, það er bara þannig. Það er 8 milljarða kr. svigrúm til útgjaldaaukningar á hverju ári í fjármálastefnu stjórnvalda, 8 milljarða, það er nú bara ígildi þess sem vantar inn í málaflokk fatlaðra hjá sveitarfélögunum. Í greinargerðinni er talað um að þetta sé fimm ára áætlun. Mögulega á aðalþunginn að koma eftir þrjú ár þegar þessu ríkisstjórnarsamstarfi er lokið. Þá kannski fæst fjármagn í þetta, ef við fáum nýja ríkisstjórn sem er tilbúin að fullfjármagna ríkissjóð og skilur hvað það kostar að reka velferðarkerfi. Mig grunaði reyndar svo sem þegar ég las fyrstu fjárlögin frá þessari ríkisstjórn að það væri ekki mikil innstæða fyrir stóryrtum loforðum í sáttmála en svo koma hér stórar aðgerðaáætlanir sem bera með sér einhverja stefnubreytingu. En það er bara ekkert sem bendir til að fjármagnssvigrúm sé fyrir þessu. Mig langar að fara aftur í þessa 8 blessuðu milljarða, sem er útgjaldasvigrúmið hjá ríkisstjórninni á ári hverju. Setjum þetta bara í smá samhengi við hvað er í gangi í hagkerfinu í dag. Viðbótarverðbólga í fyrra var rúmt 1%, þ.e. spáð var í fjárlögunum að hún yrði 3,2% og hún var 4,4%. Bara þessi hækkun, það að verðbólga hafi verið 1% hærri en ríkisstjórnin var að vonast eftir, gerði það að verkum að aukakostnaður ríkissjóðs var 8,6 milljarðar kr., 1% í aukaverðbólgu. Nú þegar erum við komin á þann stað að verðbólga er komin langt umfram það sem við var búist. Við vorum að samþykkja fjáraukalög fyrir jól þar sem settir voru aukalega 9 milljarðar til þess að vinna upp verðbólguna í fyrra. Hver er staðan núna? Við vorum að sjá fjáraukalög koma inn í þingið þar sem ekki er gert ráð fyrir neinum fjárútlátum. Það er bara einhver tæknilegur fjárauki. Hvað hefur gerst síðan fjárlögin voru sett 2022? Verðbólguspár hafa rokið upp. Seðlabankinn spáði í febrúar að verðbólga yrði 5,3% á árinu, það var í febrúar. Sú spá er algjört vanmat miðað við þróun síðustu vikna. Það er samt þessi 5,3% verðbólga, 2% hærri en ríkisstjórnin er að gera ráð fyrir á þessu ári. Bara þessi 2% eru a.m.k. 10 milljörðum meira í aukaverðbólgukostnað. Þessi fjármálastefna er algerlega sprungin og það er engin innstæða fyrir neinum útgjöldum, hvað þá betrumbótum í kerfinu. Ég velti því fyrir mér hvar þessi aðgerðaáætlun passar inn í þetta allt saman. Ég velti því líka fyrir mér hvernig það er eiginlega í þessu ríkisstjórnarsamstarfi, hvort það séu einhverjir aðrir en hæstv. fjármálaráðherra sem séu meðvitaðir um hvaða pólitík er verið að stunda hérna. Því hérna hefur verið stunduð pólitík vanfjármögnunar í að verða áratug. Tekjur ríkissjóðs, ég endurtek, ég þreytist ekki á að endurtaka þetta, sem hlutfall af landsframleiðslu hafa ekki verið lægri, undir lok þessa kjörtímabils, á öldinni. Það virðist vera ein stefna rekin í fjármálaráðuneytinu af flokki hæstv. fjármálaráðherra og hinir tveir flokkarnir í stjórn telja sig vera í velferðarpólitík en hér er því miður engin innstæða fyrir velferðarmálum. Fréttirnar eru þær að það er engin innstæða í þessari fjármálastefnu fyrir velferðarmálum. Það er engin innstæða fyrir svona aðgerðaáætlun. Ég veit eiginlega ekki hvort er verra, að hæstv. ráðherrar Framsóknar og Vinstri grænna viti af þessu og láti eins og ekkert sé eða átti sig ekki á því hvað er að gerast í fjármálaráðuneytinu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún bendir á að það er hægt að fara með falleg orð í stefnu og hægt að lofa miklu og tala fallega og segjast ætla að leysa öll heimsins vandamál en svo þarf náttúrlega að útfæra þau og fjármagna þau. Kannski er það með þessi mál rétt eins og loftslagsmálin að það á bara að bíða og sjá hvort við getum ekki leyst þetta seinna eða að hlutirnir lenda bara í starfshópum endalaust til að reyna að finna einhverjar lausnir. En mig langar að spyrja, af því ég veit að hv. þingmaður hefur aðeins meira vit á fjármálunum heldur en ég: Hvernig eigum við að fjármagna svona? Hvernig getum við sem samfélag fjármagnað almennilega þjónustu við aldraða? Hvað myndi hv. þingmaður gera ef hún væri hæstv. fjármálaráðherra og væri að semja við hæstv. heilbrigðisráðherra núna um að fjármagna þessar aðgerðir? Hvar höfum við möguleika á því að finna fjármagn í það að tryggja þessum ört stækkandi hópi eldra fólks mannsæmandi framtíð?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það væri t.d. hægt að horfa aftur í tímann og athuga hvað er búið að gera undanfarin tíu ár við tekjuhluta ríkissjóðs. Það var ráðist í mjög almennar skattalækkanir sem voru settar upp í það samhengi að þær væru bara fyrir tekjulága einstaklinga en það fór miklu þverar á hópinn en bara þá. Það er búið að taka 20–30 milljarða kr. a.m.k. bara út úr skattkerfinu með almennum skattbreytingum. Þess utan er búið að afnema ýmis gjöld, sem er gott og vel, en það eru flöt gjöld líka sem aðrir kannski annars staðar í kerfinu hefðu getað greitt. Horfum á veiðigjaldið til að mynda, það skilaði 5 milljörðum í fyrra. Það hefur verið gert mat á því að auðlindarentan gæti legið á bilinu 30–70 milljarðar kr. á ári. Horfum á eignarskatta. Það er verið að tala um að framtíðin verði okkur erfið tekjulega séð vegna þess að fólki á vinnufærum aldri er að fækka hlutfallslega. Og hvað segir ríkisstjórnin í sinni fjármálastefnu, sem ég held að margir stjórnarliðar hafa ekki endilega tekið eftir sjálfir? Að framtíðin gæti falist í því að hækka vægi neysluskatta, sem er ekkert annað en ójöfnuðartól, að setja flata skatta í auknum mæli á fólk í stað þess að tala um eignarskatta, fjármagnstekjuskatta, í staðinn fyrir að koma með þingmál hingað inn í salinn, eins og stóð til að mynda í stjórnarsáttmála, til að loka ákveðnum götum í skattkerfinu sem eru þannig að þú getur greitt hér fjármagnstekjur í gegnum félög í staðinn fyrir að setja það fram sem laun. ASÍ talar um að 3–8 milljarðar gætu skilað sér með því að loka bara ákveðnum götum í kerfinu svo það fúnkeri rétt, það þarf ekki einu sinni að breyta lögunum í raun. Það er svo margt sem væri hægt að gera. Fólk lætur eins og það sé ekki verið að stunda einhverja undirliggjandi pólitík í þessari ríkisstjórn en það hefur bara heilmikið verið gert sem gerir það að verkum að svona aðgerðaáætlun eins og hér er í þinginu verður aldrei fram framkvæmanleg. Það liggur bara fyrir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góð svör. Já, það þarf einmitt að forgangsraða því hvert við sækjum tekjurnar og þá sérstaklega til þeirra sem meira hafa af þeim. En mig langaði að ræða varðandi tekjur að eitt af þeim stóru vandamálum sem eiginlega allt heilbrigðiskerfið stendur frammi fyrir er tengt mönnun. Það eru þá sérstaklega kannski hjúkrunarfræðingar og aðrir sem fá hreinlega ekki mannsæmandi laun miðað við þá vinnu sem þeir leggja fram. Að hluta til er þetta náttúrlega fjármögnun, það þarf að finna fjármagn til að fá fólk til að vinna þessi störf og ekki flýja í aðra geira. En það að laga laun í einum geira getur haft keðjuverkandi áhrif á restina af samfélaginu. Þess vegna langaði mig að spyrja hv. þingmann hvað væri til ráða þar, annað en að skipa starfshóp og setja á fót nefnd. Hvað er til ráða til þess að bæta kjör heilbrigðisstarfsfólks og gera það að verkum að við séum ekki að sjá þennan stöðuga flótta úr greininni? Nú veit maður að það hefur t.d. verið mikill flótti til útlanda líka þar sem fólk getur unnið án þess að vera í endalausri vaktavinnu til að ná sér í mannsæmandi laun heldur getur unnið venjulega vakt og þannig fengið mannsæmandi laun. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta á ekki bara við um hjúkrunarfræðinga, þetta er bara almennt í heilbrigðisstéttum, kvennastéttum, hlutverk sem áður voru ólaunuð og þess vegna var auðvelt að hafa launin lág. Þetta er vandamál og hægt að ræða það lengi en mig langar að nefna eitt konkret dæmi. Við stöndum frammi fyrir gríðarlegum vanda í heilbrigðisþjónustu í dag vegna þess að við erum sífellt að vinna upp stórkostlegan halla í fjárfestingu, bæði í mannauði og aðstöðu en líka bara alvörufjárfestingu til að mynda á Landspítalanum og víða í sjúkrahúsþjónustu og þjónustu úti um allt land eftir hrun. Í staðinn fyrir að fara í alvöruátak er sífellt verið að nota einhverja litla plástra. Staðreyndin er í fyrsta lagi sú að það skiptir ekki máli hversu háum launum þú ert á; ef þér líður illa í vinnunni og ert undir allt of miklu álagi og þú hefur ekki góða aðstöðu þá mun það fyrir það fyrsta aldrei lagast. Í öðru lagi þá er ég mikill talsmaður þess að það sé reynt til að mynda að draga almennt úr álagi fólks með því að stytta vaktavinnutíma og það er t.d. leið til að draga úr launahöfrungahlaupi ef dregið er úr álagi fólks og vinnutíma í staðinn fyrir að fara í heildarlaunahækkanir. Vandinn er sá að það var farið af stað með betri vaktavinnutíma fyrir heilbrigðisstarfsfólk á Landspítalanum, en hvað var gert? Það var ekki einu sinni fjármagnað. Það sem var gert var að tekið var rekstrarfé sem á að vera inni á Landspítalanum til að mæta aukningu í þjónustu, fólksfjölgun, fjölgun aldraðra, þjónustuþyngd, hjúkrunarþyngd - rúmir 1,5 milljarðar sem áttu að fara í að bæta aðstöðu Landspítalans - og það var sett í betri vaktavinnutíma. Það er ráðist í verkefni sem eru ekki einu sinni fjármögnuð. Það fyrsta sem væri hægt að gera væri að setja þessa 1,7 milljarða kr. inn í Landspítalann þar sem þeir eiga að vera.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir afar góða innsýn í fjármagnshlutann af þessu öllu saman sem hún hefur gríðarlega skýra innsýn í. Mér er þetta einmitt hugleikið þegar ég les þessa þingsályktunartillögu af því að þarna erum við ekki einu sinni að tala um aðgerðaáætlun í málefnum aldraðra heldur erum við að tala um mótun stefnu í aðdraganda aðgerðaáætlunar. Það vekur athygli mína, ekki síst vegna þess að í öllum þeim háværu kröfum sem hafa verið á undanförnum árum um aðgerðir í þessum málaflokki, þá er alltaf talað um að það þurfi að fara í heildarskoðun, það þurfi að endurskoða kerfið eins og það leggur sig. Ég ætla að reyna að forðast gífuryrðin en þessi þingsályktunartillaga fyrir mér birtist, sérstaklega í ljósi þess sem þingmaðurinn var að segja, sem froða. Það er ekkert þarna á bak við. Þetta minnir á einhverjar markmiðayfirlýsingar sem voru í tísku í fyrirtækjum fyrir nokkrum árum, þar sem voru valin einhver fimm gildi og annað slíkt. Þetta lýsir sér ekki síst í því að fyrirsagnirnar eru ekki skiljanlegar nema maður lesi áfram, þær hljóma háleitar en það er einhvern veginn ekkert þar á bak við. En það er ekki það sem mig langar að spyrja hv. þingmann um. Mér er hugleikið loforð þingsins frá því á síðasta kjörtímabili um að fjármagna sálfræðiþjónustu. Þar var gengið enn lengra en að vera með einhverja mótun stefnu í aðdraganda einhvers. Það voru bara sett lög þar sem ákveðin þjónusta átti að vera tryggð. Og þar er ekki einu sinni sett fjármagn. Við gátum ekki fengið fjármagn fyrir því. Það er alveg ljóst að það er ekki til fjármagn. Það er ekki verið að leggja til fjármagn til þess að þetta geti orðið að veruleika sem þó er óljóst hver á að vera í þessari þingsályktunartillögu. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hverjar hún telji líkurnar vera á því að þetta verði nokkurn tímann að veruleika.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég tel engar líkur á að þetta verði að veruleika miðað við núverandi fjármálastefnu stjórnvalda. Það þarf eitthvað mikið að gerast í fjármálaráðuneytinu til að hægt sé að koma þessu í gegn. Það sem hefur eiginlega verið alvarlegast við þetta ríkisstjórnarsamstarf er að fólk kemur ekki til dyranna eins og það er klætt. Það er ekki sagt við kjósendur að hér sé verið að stunda ákveðna tegund af pólitík, hægri pólitík, þar sem er verið að minnka umsvif ríkissjóðs, draga úr getu sveitarfélaga til að sækja fram, draga úr getu til að fjármagna ákveðna velferðarþjónustu. Í staðinn er verið að gera þetta hálfpartinn í skjóli nætur, ekki talað um þetta og síðan er verið að leggja fram alls konar háleit markmið í óljósum aðgerðaáætlunum og stjórnarsáttmála. Þetta er mjög alvarlegt vegna þess að þá áttar fólk sig ekki á því hvers konar ríkisstjórn það er að kjósa yfir sig. Það er ekki fjármagn fyrir þessari tillögu, þessari aðgerðaáætlun, nema ráðast eigi í mikinn niðurskurð annars staðar. Við höfum hvergi fengið svör um það. Það er ekki hægt að fjármagna þetta allt saman. Það er ekki hægt að reka velferðarsamfélag og draga úr samtryggingunni. Þannig virkar þetta ekki. Þú getur ekki átt bæði. Það sem mér hefur þótt svo alvarlegt við þetta er að það er verið að selja velferðarpólitík sem á að vera í anda norræns velferðarsamfélags. Af hverju lágskattastefnu? Það sést bara undir lok þessa kjörtímabils að það er ekki fjármagn fyrir þessu. Þetta er mjög alvarlegt mál. Eina leiðin til að fjármagna svona aðgerðaáætlun sem segir bara skýrum orðum að það sé verið að ráðast í margra milljarða króna aukaútgjöld er að skera niður einhvers staðar annars staðar. Það hefur hvergi komið fram hvar það verður. En við fáum, hv. þingmaður, kannski að sjá það í fjármálaáætlun sem kemur eftir tíu daga.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið þó að það sé ekki til þess að lina áhyggjur manns af þessari stöðu og ég hafði áhyggjur af þessu áður en hv. þingmaður fór að ræða um hluti sem við sáum kannski ekki fyrir í upphafi þessa þings sem valda því að ákveðinn kostnaður er að koma þarna sjálfkrafa inn, verðbólga og annað sem í raun étur upp það svigrúm sem er til staðar til að fjármagna svona hluti. En hv. þingmaður nefndi að talað væri um 8 milljarða svigrúm til að ráðast í ófyrirséð útgjöld eða annað slíkt. Nú erum við bara að tala um einn málaflokk, eitt ákveðið atriði. Við erum að tala um stóran málaflokk svo sem, hann er kannski ekki lítill en engu að síður einn af mörgum sem þarf að huga að. Þegar við horfum til hluta eins og ég nefndi hérna áðan, sálfræðiþjónustunnar sem var svona gróflega búið að verðmeta upp á milljarða, eitthvað svoleiðis, og það fékkst ekki fjármagn nema fyrir brotabroti af því - þegar búið er að éta upp það svigrúm sem til er og jafnvel meira miðað við það sem þingmaðurinn var að tala um þá velti ég fyrir mér hvaðan sé líklegast að fjármagnið eigi að koma. Hvað er það sem stjórnvöldum gengur til með því að leggja fram áætlun af þessu tagi? Það má kannski gera sér í hugarlund að tilgangurinn sé að skapa einhverja ásýnd þessarar ríkisstjórnar aðra en raunveruleikinn sýnir, en ef maður ætti að leyfa þeim að njóta vafans þá velti ég fyrir mér hvaðan sé líklegast að þessir peningar geti komið.

Virðulegi forseti. Ég hef verulegar áhyggjur af þessu vegna þess að þetta snýst ekki bara um þann kostnað sem nú þegar er kominn inn í kerfið og sprengir útgjaldaramma stjórnvalda heldur snýst þetta líka um algjört úrræðaleysi ríkisstjórnarinnar í því sem við stöndum frammi fyrir núna. Það á ekkert að gera í efnahagsmálum í dag. Og hvað þýðir þetta? Jú, við erum til að mynda að sigla inn í kjarasamningahaust. Kostnaður vegna launa, sem er mjög stór liður af útgjöldum hins opinbera, þriðjungur, getur hæglega rokið upp vegna launahækkana. Við það eitt að ekkert sé gert núna verður fólk að sækja þennan rétt á öðrum forsendum í staðinn fyrir að ríkið gæti ráðist í fyrir fram fjármagnaðar aðgerðir, haft stjórn á fjárútlátum, verið tilbúið að stíga inn og gera eitthvað. Það blasir því við verra ástand. Eina leiðin til að koma svona aðgerðaáætlun í gegn er að fara í niðurskurð einhvers staðar annars staðar í kerfinu. Það bara liggur fyrir. Það á ekki að fara í að bæta tekjuhliðina. Það er meira að segja sagt í fjármálastefnu að leitað verði leiða til að lækka skatta meira. Það er kannski ofboðslega vinsælt en í velferðarsamfélagi þar sem við ætlum að reyna að tryggja fólki jöfn tækifæri, jafnan aðgang að heilbrigðisþjónustu og í menntamálum og þess háttar, þá kostar bara að gera það. Það var ákvörðun sem við tókum hér sem samfélag upp úr 1960 að byggja upp velferðarkerfin okkar og það kostar en við fáum það til baka í aukinni virkni. Við sáum konur af heilu kynslóðunum fara út á vinnumarkað, sem jók aðgang einkageirans að vinnuafli, framleiðni og hvað svo sem það er. Það er verið að grafa undan þessum stoðum núna. Eina leiðin, miðað við núverandi fjármálastefnu stjórnvalda, til að fjármagna svona stóra pakka er að fara í niðurskurð annars staðar í kerfinu og þau hafa ekki treyst sér til að svara fyrir það.

Virðulegur forseti. Þegar maður skoðar þetta plagg kemur fram í byrjun, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að aldrað fólk á Íslandi skuli búa við örugga og hagkvæma heilbrigðisþjónustu þar sem aðgengi allra er tryggt.“ Þetta eru háleit markmið að horfa til en maður spyr: Á Íslandi 2022, af hverju er ekki aðgengi allra að heilbrigðisþjónustu tryggt? Maður veltir fyrir sér: Hvað hafa menn verið að gera allan þennan tíma, að fólk þurfi að glíma við það að hafa ekki aðgengi að heilbrigðisþjónustu? Eitthvað mun það kosta að tryggja aðgengi allra að heilbrigðisþjónustu, ekki bara aldraðra heldur alls almennings á Íslandi. Það sitja ekki allir við sama borð hvað það varðar þar sem við erum ekki með heilbrigðisþjónustu út um allt land. Svo kemur fram í 5. lið í greinargerð: „Ekki er búist við að tillagan ein og sér leiði til aukins kostnaðar en gera má ráð fyrir að einstaka aðgerðir í áætlunum geti leitt tímabundið til aukins kostnaðar.“ Ég fæ þetta ekki til að ganga upp. Hvernig getum við haft svona háleit markmið um að tryggja aðgengi allra á sama tíma og það má ekki kosta neitt? Ég næ þessu ekki, en þetta eru falleg orð á blaði sem við sjáum hér. Það er margt sem er spennandi að horfa til og ef við sæjum þetta verða að veruleika er það auðvitað af hinu góða. En við sjáum, bara síðast í dag, hlutum kippt út af borðinu sem áttu að leiða til samþættingar á þjónustu. Það stendur í þessu frumvarpi að þjónusta verði persónumiðuð og samþætt fyrir aldrað fólk. Í dag sjáum við að búið er að kippa út af borðinu frumvarpi um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna þar sem þjónustan við börn átti að vera samþætt. Á sama tíma, á sama degi erum við að ræða að samþætta þjónustu við aldraða. Maður veltir fyrir sér: Hvenær er sagður sannleikur og hvenær ekki í þessu? Eða eru þetta bara endalaust falleg orð á blaði, orðagjálfur sem ekki er hægt að taka mark á? Því miður hefur það oft verið þannig að hlutirnir fara þannig. Þarna stendur m.a. að viðmið verði sett um fjölda hjúkrunarrýma á hverju svæði. Þá spyr ég alla vega: Hvaða viðmið eiga að vera? Hversu stór eiga þessi svæði að vera? Er t.d. ásættanlegt fyrir eldri íbúa á Vík í Mýrdal að fara á hjúkrunarheimili á Selfossi? Skiptir ekki máli hver skilgreining á svæði er eða á bara að miða við heilbrigðisumdæmin? Það er svo margt sem mér finnst vera skrýtið í þessu. Það hefur verið rætt um það mikið og oft að Ísland fari bara á hausinn ef við byggjum hjúkrunarheimili til að sinna gamla fólkinu okkar. En ég spyr: Má ekki líka spara niður á við? Ekki það að við ætlum að fara að hjúkra öllum heima í rúmunum heima hjá fólki, erum við ekki líka á sama tíma að koma fólki út af dýrasta úrræðinu, sem er Landspítalinn, inn á hjúkrunarheimilin og lækka þar með kostnað við hjúkrun þeirra sem í raun og veru eiga ekki að vera á Landspítala en eiga svo sannarlega heima í sólarhringsumönnun sem væri þá hjúkrunarheimili? Við myndum spara fullt af peningum ef menn hefðu nýtt það úrræði sem búið var til, sem var Framkvæmdasjóður aldraðra, og átti að sjá um þennan málaflokk og byggja úrræði fyrir eldra fólk en var svo bara tekið í ríkissjóð og nýtt í annað. Þannig að jú, mér finnst margt vera spennandi og ég væri svo sannarlega til í að sjá þetta verða að veruleika en því miður segir reynslan mér allt aðra hluti.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég hjó eftir einu sem hv. þingmaður ræddi um, þ.e. að geta búið þar sem þú vilt búa. Nú veit ég að hv. þingmaður kemur frá Reykjanesinu og mig langaði að fá að heyra hvað hv. þingmaður hefur heyrt frá eldra fólki þar: Er mikið verið að ýta á að það fái alla þjónustu í Reykjavík eða er verið að bjóða upp á nægilega mikla þjónustu á Reykjanesi fyrir fólk sem vill fá að búa nærri fjölskyldu, nærri heimahögum og slíkt? Og ef ekki, hvað þarf þá að gera? Hvað telur hv. þingmaður að þurfi að gera til að bæta úr því og hvernig geta sveitarfélög og ríkið unnið betur saman í að tækla þau vandamál? Þar sem hv. þingmaður hefur einmitt reynslu líka af sveitarstjórnarsviðinu væri gaman að fá að heyra, ef hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra væru í sama flokki, hvernig myndi hv. þingmaður tækla þetta í samvinnu milli þessara tveggja aðila?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Ég kem frá svæði sem hefur búið við það í mörg undangengin ár að það vantar hreinlega heilbrigðisþjónustu, ekki bara fyrir eldra fólk heldur fyrir alla. Við vitum af þúsundum íbúa á Suðurnesjum sem þurfa að leita eftir þjónustu inn á höfuðborgarsvæðið af því að þjónustan er bara ekki til staðar. Við erum með eina heilsugæslu og það búa 30.000 manns á svæðinu og það eru að meðaltali í kringum 11.000 manns á hverja heilsugæslu. Það er bara veruleg vöntun á þjónustu. Fyrir utan það að við höfum lengi verið að bíða eftir því að byggja nýtt hjúkrunarheimili. Það var undirritaður samningur í febrúar 2019, held ég, um byggingu þess heimilis. Það er ekki farið af stað. Einhverra hluta vegna virðast stofnanir ríkisins geta haldið hlutunum í gíslingu og sett þá í gang þegar þeim hentar. Við í heimabyggð höfum ekki getað beitt okkur sem skyldi í því að koma þessu í gang þrátt fyrir að sveitarfélögin leggi fram framlag til byggingar hjúkrunarheimila í upphafi. Það sem við þurfum alltaf að vera að skoða er samþætting þjónustu og hverjir veita þjónustuna. Það eru mörg grá svæði á milli ríkis og sveitarfélaga varðandi félagslegu heimaþjónustuna og heimahjúkrunina sem þarf að skoða og vinna með þannig að fólk sé ekki að lenda á milli skips og bryggju þegar kemur að því að veita því þjónustu. Því miður gerist það allt of oft í samskiptum ríkis og sveitarfélaga að verið er að þrátta um það hver á að gera hvað.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langar að fara aðeins dýpra í síðasta punktinn sem hv. þingmaður nefndi sem er sá að við virðumst í svo mörgu enda á því að þræta um eitthvað ár eftir ár eftir ár og ekki bara í þessum málum, umönnun aldraðra, við tókum langar ræður hér fyrir nokkrum vikum um samgöngumál og í umræðu um borgarlínu. Hlutir virðast bara endalaust verða að þrætuepli og mér er spurn: Hvernig breytum við þessari hegðun á milli ríkis og sveitarfélaga í þessu tilfelli og bara almennt? Hvernig finnum við leiðirnar til þess að horfa sameiginlega fram á veginn í stað þess að vera alltaf að kasta heitu kartöflunni á milli og komast aldrei að neinni niðurstöðu? Hvað getum við gert sem stjórnmálafólk, sem hæstv. ráðherrar? Hvað getum við gert til að reyna að tryggja að fólkið sem þarf þessa þjónustu sem við erum að þræta um fái að njóta góðs af því í stað þess að við séum endalaust að nota eitthvað sem pólitískt þrætuepli okkar í milli?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Fjárlög ríkisins eru lög en fjárhagsáætlun sveitarfélaga er það ekki. Við sjáum það oft í samskiptunum að ríkið neitar. Við getum bara nefnt NPA-samningana. Það er sameiginlegt verkefni ríkis og sveitarfélaga að veita slíka samninga en ríkið, bara af því að þetta var ekki í fjárlögum, neitaði og eitt sveitarfélag var bara dæmt til að gera þetta. Þetta eru bara skrýtin samskipti þegar þetta þarf að vera með þessum hætti af því að hér er verið að setja lög og hrósa sér af því að það sé verið að styrkja þjónustu við, í þessu tilfelli við fatlað fólk, eða börn eða hverja sem er, en síðan fylgja ekki peningar, eins og hér hefur verið bent á. Það er búið að samþykkja sálfræðifrumvarp en það eru bara ekki samþykktir peningar með því. Þetta eru náttúrlega algjörlega forkastanleg vinnubrögð að haga sér með þessum hætti. Þetta snýst líka um forgangsröðun. Í þessu erum við að forgangsraða eins og hér hefur verið nefnt, í þágu velferðar. Ætlum við að standa með fólkinu okkar og sinna þeim þörfum sem íbúar, hver og einn hefur og þeirri þjónustu sem hver og einn þarf á að halda? Ég er ekkert viss um að við séum að gera það í öllum tilfellum. Svo má líka velta fyrir sér: Er rétt að einhverjir einstaka málaflokkar séu bæði á hendi sveitarfélaga og ríkis? Er ekki bara rétt að þetta sé annaðhvort hjá ríki eða sveitarfélögum? Ég veit það ekki. En þetta eilífa karp um það hver á að gera hvað er bara óásættanlegt fyrir þá sem bíða eftir þjónustu sem opinberir aðilar eiga og ber skylda til að veita.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að verið sé að vinna að stefnu í aðdraganda aðgerðaáætlunar í heilbrigðisþjónustu við aldraða. Ég staldra engu að síður við orðalagið „stefna í aðdraganda aðgerðaáætlunar“ sem hljómar svolítið eins og skipuð sé nefnd til að skipa starfshóp sem eigi að gera úttekt og skila henni til nefndarinnar sem eigi að gera tillögu. En þó að ég átti mig ekki alveg á þessu þá er það fagnaðarefni að verið sé að beina sjónum sérstaklega að heilbrigðisþjónustu aldraðra því að eins og við vitum öll þá er hún ekki boðleg. Ég sat fund með Samtökum sveitarfélaga á Suðurlandi síðastliðinn föstudag og þar kom fram að staðan hefur stöðugt versnað á undanförnum árum. Með því fororði að ég hafi skráð hjá mér réttar tölur, sem ég held nú samt að mér hafi tekist, voru 48 á biðlista eftir plássi á hjúkrunarheimili árið 2017 á Suðurlandi en núna árið 2022 eru þeir orðnir 65. Það er fjölgun upp á 35%. Nýtt hjúkrunarheimili á að opna Selfossi áður en langt um líður og er það vel. En á móti er dvalarrýmum fækkað, m.a. vegna þess að húsnæði er ekki boðlegt. Það er af hinu góða að sjá til þess að húsnæði sé boðlegt en engu að síður virðist niðurstaðan vera sú að hjúkrunarrýmum fjölgar á kostnað dvalarrýma þannig að í heild sinni er um fækkun að ræða. Að auki er það svo að eingöngu 20 af þeim rýmum sem verða á nýja hjúkrunarheimilinu eru fyrir Suðurlandið en flest rýmin eru ætluð fyrir höfuðborgarsvæðið. Vandinn er stór á höfuðborgarsvæðinu og nauðsynlegt að bregðast við honum en ég vil þó nefna tvennt í þessu samhengi. Í fyrsta lagi er um einstakling að ræða hvar sem hann býr og því ætti útbýting þessara rýma að byggja á þörf en ekki á því að létta þurfi á biðlistum á einu svæði framar öðru. Í öðru lagi virðist vera um hreppaflutninga að ræða. Þarna á að leysa vanda á einu svæði með því að flytja fólk hreppaflutningum í aðra sveit þar sem viðkomandi hefur kannski engin tengsl, auk þess sem flutningur í aðra sveit veldur því að aðstandendur geta síður heimsótt þannig að gera má ráð fyrir að samskipti við fjölskyldu og vini minnki meira en annars væri. Kannski er þetta betri lausn en engin en hún er engu að síður ekki góð og ber ekki með sér að mikil virðing sé borin fyrir einstaklingum sem finna sig í þessari stöðu á efri árum. Eitt af því sem mikið er rætt um er að efla heimaþjónustu. Það er gott og gilt enda margir sem vilja það og kjósa að vera eins mikið og lengi heima og unnt er. Það verður þó alltaf að vera val fólksins sjálfs. Ég óttast svolítið að svona lausnir endi í því að vera ódýr og þægileg lausn og það eina sem í raun er í boði, jafnvel þó að fólk myndi frekar vilja og þörfin sé á að það fari inn á hjúkrunarheimili. Það þarf hjúkrunarheimili og algerlega til skammar að ekki sé fyrir löngu byrjað og búið að byggja nokkur slík, þó að ekki væri nema til að mæta þeirri þörf sem blasir við inni á Landspítala þar sem allt of margir aldraðir liggja við oft óviðunandi aðstæður af því að eigi er pláss fyrir þau í gistiheimilinu, svo að vitnað sé í guðspjöllin. Það er ekki pláss fyrir okkur þegar við verðum gömul og veik. Það er hin sorglega staðreynd málsins. Við verðum að koma öllu þessu fólki í viðunandi úrræði, fyrst og fremst sjálfs þess vegna en ekki síður vegna þess að þetta eru dýrustu úrræði landsins og þau eiga að vera fyrir veikt fólk á öllum aldri sem þarf læknisþjónustu núna þegar það þarf á henni að halda. Þetta hefur stundum verið kallað fráflæðisvandi, sem er eitt ljótasta orð sem til er því að enginn vill vera sá eða sú sem skapar vandamál, enda er þetta aldraða fólk ekki vandinn. Þetta er þvert á móti fólkið sem byggði upp landið okkar og á núna skilið bestu mögulega umönnun. Í einu ríkasta landi heims eru þau ekki að fá hana og það er okkur til háborinnar skammar. Í þriðja kafla tillögunnar er fjallað um starfsfólk og þar stendur, með leyfi forseta: „Fólkið í forgrunni. Til að tryggja mönnun heilbrigðisþjónustunnar til lengri tíma og öruggt og gott starfsumhverfi verði stefnumið málaflokksins til ársins 2030 eftirfarandi: a. Menntun og þjálfun starfsfólks sem veitir öldruðu fólki heilbrigðisþjónustu verði í samræmi við kröfur um gæði þjónustunnar. b. Samráð við heilbrigðisstéttir um úrvinnslu aðgerða verði tryggt.“ Það þarf að byggja. Á því leikur enginn vafi. En það þarf líka að manna. Eins erfitt og hefur reynst að fá eitthvað byggt þá er það hátíð hjá þeim vanda sem blasir við á móti því að manna hjúkrunarheimili og spítala. Ef ríkisstjórninni er einhver alvara með að gera gangskör í þessum málum þá verða þau að hækka launin hjá hjúkrunarfólki, hjá sjúkraliðum, hjá starfsfólki spítala. Ef þarna gilti lögmál markaðarins um framboð og eftirspurn væru hjúkrunarfræðingar, sjúkraliðar og aðrir heilbrigðisstarfsmenn með hæstu launin á Íslandi því að eftirspurnin eftir þeim er mikið meiri en eftir bankastjórum og forstjórum ríkisstofnana sem fá ofurlaun með blessun ríkisstjórnarinnar. Það er oft varið með því að launin þurfi að vera samkeppnishæf þó að enginn sé að keppa um þessi störf. Ríkisstjórnin virðist yfirleitt hafa mikinn skilning á lögmálum markaðarins þegar um forstjóra er að ræða en þegar eftirspurnin er mikið meiri en framboðið er skilningurinn enginn. Það þarf að gera laun heilbrigðisstarfsfólks samkeppnishæf. Það er ekki nema von að fólk gefist upp. Endalausar aukavaktir og bakvaktir sliga fólk og það gefst á endanum upp. Auk þess hljóta allar þessar yfirvinnugreiðslur að vera dýrari fyrir ríkissjóð en að álag og vaktir séu með eðlilegum hætti. Já, ég fagna þessari umræðu en betur má ef duga skal. Við þurfum heildstæða stefnu sem tryggir þeim sem byggðu þetta land og á þurfa að halda bestu mögulegu umönnun. Til þess þarf að byggja en einnig að manna. Við verðum að laða heilbrigðisstarfsfólk aftur til starfa því að án þeirra er heilbrigðiskerfið hvorki fugl né fiskur. Þá er það bara ekki neitt. Við þurfum að byrja þar.

Frú forseti. Það dugar ekki að byggja, það þarf líka manna. Það er einmitt lykilatriði sem mér finnst algerlega skautað fram hjá í þessari tillögu að mótun stefnu í aðdraganda aðgerðaáætlanirnar. Mig langar aðeins að velta því upp vegna þess að hv. þingmaður er fulltrúi flokks sem hefur sett málefni tekjulágra, málefni fátæks fólks á dagskrá; það verður fjölgun í hópi aldraðra á næstu áratugum og fólkið sem verður komið í þann hóp árið 2040 - ég myndi t.d. skjóta á að stór hluti af heilbrigðisstarfsfólki dagsins í dag sé í þeim hópi. Við vitum að kynbundinn launamunur sem fylgir fólki í gegnum starfsævina magnar kynbundinn mun á lífeyrisréttindum þegar það er komið á efri ár, þannig að með því að halda kvennastéttunum, sem halda heilbrigðiskerfinu gangandi, niðri í launum er verið að búa til fátækt aldrað fólk framtíðarinnar. Þetta er eitthvað sem höfundur tillögunnar þykir ekki vera vettvangur til að fara yfir í þessu plaggi en þetta er eitt af því sem við getum leyst og þá erum við að slá tvær flugur í einu höggi. Við erum í fyrsta lagi í alvöru að standa að því að setja fólkið í forgrunn þannig að við tryggjum mönnun heilbrigðisþjónustunnar í dag en við erum líka að draga úr neikvæðum heilsufarsafleiðingum fátæktar aldraðs fólks í framtíðinni. Mig langar bara að velta því upp við þingmanninn hversu fráleitt það er að ekki sé tekið á þessum atriðum akkúrat hér.

Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir þetta andsvar og verð að segja að ég er algerlega sammála öllu sem hann segir. Ég tilheyri nú sjálf kennarastétt, ég var kennari, en þar er um að ræða stétt sem er að eldast og það er stórkostlegt vandamál fram undan. Það má búast við því sama hjá hjúkrunarfræðingum, ég held að það sé alveg rétt. Það er líka annað; það eru fjöldatakmarkanir inn í hjúkrunarfræðideildina í Háskóla Íslands sem er alls ekki í samræmi við þá vöntun sem er í stéttinni. En burt séð frá því þá er það þessi flótti úr stéttinni sem er svo alvarlegur. Fólk gefst bara upp. Það er ekki hægt að setja ábyrgðina á umönnun fólks, umönnun aldraðra yfir á þessa stétt og segja: Þið eigið bara að láta ykkur hafa þetta. Það gengur ekki upp. Það þarf að laða fólk til starfa og það er gert með því að - já, það þarf að hækka laun. Það þarf að vera ágætisaðbúnaður sem fólk hefur. Það er alveg rétt að sem sagt var, þetta eru lágt launaðar kvennastéttir og það hefur áhrif á lífeyrisréttindi. Og það að hafa sífelldar peninga- og fjárhagsáhyggjur hefur áhrif á heilsu þannig að þetta er vítahringur og hugsanlega ávísun á fátækt til framtíðar. Það þarf þarf að tryggja umönnun núna í dag en það þarf líka að tryggja hana til lengri tíma. Við verðum að ná inn ungu fólki sem sér hag í því, fyrir sitt líf, að vinna við þessi störf sem eru svo nauðsynleg okkur öllum.

Frú forseti. Í inngangi að greinargerð þessarar tillögu er bent á þá augljósu stærðfræði í aðstæðunum fram undan að á sama tíma og öldruðum mun fjölga úr 13% upp í næstum 20% þá mun þeim fækka sem veitt geta þjónustuna bara vegna þess að það verða færri einstaklingar á þeim aldri sem eru á vinnumarkaði. Þess vegna er svo ótrúlega skammsýnt að ætla á sama tíma að éta innan úr þeim minnkandi hópi fólks sem getur sinnt heilbrigðisþjónustunni með því einmitt að haga starfskjörum með þeim hætti að 20–30% nýútskrifaðra hjúkrunarfræðinga hverfa bara til annarra starfa fljótlega eftir útskrift. Þá er verið að ýkja áhrif öldrunar þjóðarinnar á þessa stétt þannig að yngstu hjúkrunarfræðingarnir verða hlutfallslega alltaf færri. Hvernig er hægt að tala um að tryggja mönnun og nefna ekkert annað en menntun og þjálfun starfsfólks í svona áætlun? Menntun og þjálfun starfsfólks er jú mikilvæg til að standa vörð um gæði þjónustunnar, eins og er talað um hérna, en menntun og þjálfun starfsfólks fylgja líka, bara í eðlilegu kjaraumhverfi, hærri laun og betri aðstæður. Það er ekkert tekið á þessu. Á þetta var bent í ótal umsögnum á fyrri stigum og verður örugglega gert í umfjöllun nefndarinnar en ráðuneytinu fannst ekki ástæða til að taka á þessu þrátt fyrir að þingið hafi fyrir fjórum árum samþykkt að gera þjóðarátak í að bæta kjör kvennastétta. Hvar eru efndirnar á því?

Virðulegi forseti. Já, ég tek heils hugar undir allt sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson hefur sagt. Það er ekki glæsileg framtíðarsýn ef maður setur sig inn í hana. Það er eiginlega betra, liggur við, svona fyrir sálina, að gera það bara ekki. En þetta lítur ekki vel út og það er náttúrlega bara sorglegt þegar ungt fólk fer og menntar sig til starfa, eins og t.d. til hjúkrunar- eða sjúkraliðastarfa eða vinnu á rannsóknarstofum eða hvað sem er, og gerir það af áhuga en svo fer það í önnur störf, gefst upp. Það er náttúrlega bara ávísun á mikla erfiðleika og slæmt ástand til framtíðar. Hjúkrunarfræðingar eru víst mjög eftirsóttir sem flugfreyjur og við hljótum a.m.k. að geta náð að jafna það svo það sé ekki freistingin. En það þarf að tryggja mönnun. Það er ekki nóg að fá fólk til að mennta sig í þessu, að fá ungt fólk til að mennta sig sem heilbrigðisstarfsmenn, það þarf að tryggja að störfin séu aðlaðandi þegar á hólminn er komið og fólk gefist ekki bara upp á fyrsta eða öðru eða þriðja ári. Það er í rauninni það sem skiptir gríðarlega miklu máli.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir greinargóða ræðu. Mig langaði að spyrja hv. þingmann svipaðrar spurningar og ég spurði hv. þm. Guðbrand Einarsson áðan, um hvernig ástandið er í þjónustu við aldraða á Suðurlandi. Hv. þingmaður talaði um hreppaflutninga, að verið væri að fara með fólk frá Stór-Hafnarfjarðarsvæðinu yfir á Suðurlandið og eflaust kæmi mér ekkert á óvart að innan þess svæðis væru hreppaflutningar líka í gangi. Það eru vandamál uppi meðal sveitarfélaga og meðal eldra fólks á þessu svæði við að fá þjónustu í sinni heimabyggð eins lengi og það getur. Það að flytja fólk hreppaflutningum ætti ávallt að vera síðasti valkosturinn en maður hefur heyrt um að þó nokkuð margt fólk af höfuðborgarsvæðinu hafi verið flutt á svæði á Suðurlandi af því að öll aðstaða á höfuðborgarsvæðinu er orðin full. Hvað getum við gert og hvernig er ástandið á Suðurlandi? Hvað þarf að bæta? Stórt er spurt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir andsvarið. Stórt er spurt, það lá við að það sæist undir hælana mér út. Suðurland er stórt og ástandið er mismunandi í kjördæminu eftir því hvar borið er niður. Ég held samt að það sé hvergi alveg eins og best verður á kosið. Það eru þéttbýl svæði þar sem ástandið virðist vera mjög slæmt, það eru þéttbýl svæði þar sem það virðist vera betra og síðan eru það sveitirnar. Hvað þarf að gera? Nú erum við kannski komin út fyrir það að ræða öldrunarþjónustu þó að þetta skipti máli þar líka, en það vantar t.d. heimilislækna víða úti um land. Það koma nýir og nýir læknar og fólk segir: Ja, við erum alltaf að endurtaka sömu söguna aftur og aftur. Við hittum aldrei sama fólkið, við erum alltaf á núllpunkti gagnvart öllum sem við hittum. Það er því margt sem þarf að laga. En svo má heldur ekki gleyma því að það er líka verið að reyna að gera góða hluti. Engu að síður er staðan alls ekki nógu góð og á sumum stöðum í Suðurkjördæmi er hún alveg skelfileg. Það þarf því heildstæðar lausnir og það þarf að laða fólk til starfa á þessum stöðum og úti á landi líka til þess að fólk eigi kost á mannsæmandi heilbrigðisþjónustu sama hvar það býr.

Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið við andsvarinu. Mig langaði aðeins að tala meira um það sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson nefndi, sem er fátæktin og það hvernig við höfum á undanförnum áratug séð mikla aukningu í því hverjir lifa við fátækt og sárafátækt hér á landi. Við höfum líka séð mikla aukningu í fjölda öryrkja. Það er vel þekkt að það að búa við fátækt gerir það að verkum að fólk neitar sér um ýmislegt, neitar sér um heilnæman mat, neitar sér um læknisþjónustu, neitar sér um ýmislegt af því sem lyftir lífinu upp eða fær mann til að eiga góða heilsu. Það sem er að gerast með þennan hóp er að innan fárra ára verða mörg hver í honum öldruð og jafnvel á því tímabili sem þessi áætlun á að ná yfir. Mig langaði að heyra hvernig hv. þingmaður sér allan þann sparnað sem við höfum haft í því að sinna ekki þessum hópi koma niður á okkur í framtíðinni þegar þetta fólk þarf á öldrunarþjónustu að halda.

Virðulegi forseti. Ég held að allur sparnaður í heilbrigðisþjónustu komi alltaf niður á okkur síðar ef ekki er gripið inn í. Ég held að það séu algild sannindi að því fyrr sem gripið er inn í þeim mun minni verði vandinn, þeim mun betra verði að koma í veg fyrir eitthvað sem kannski verður þá aldrei en gæti orðið stórt ef ekki væri gripið inn í. Ég held að það sé alltaf þannig. Ég held að við spörum aldrei á því að sinna ekki heilbrigðisþjónustu. Ég held að það sé það versta sem við getum gert. Það er skammtímasparnaður í besta falli en kemur bara niður á okkur síðar. Þá náttúrlega erum við komin að umræðum um það t.d. að það er verið að spara með því að vera með biðlista í mjaðmaaðgerðum eða hverju sem er. Er það sparnaður? Það er ekki sparnaður. Það er bara tekið úr öðrum vasa, eins og það er kallað, en er í raun sami vasi, vegna þess að allt er þetta sami vasinn, kemur bara annars staðar frá - kostnaðurinn sem því fylgir í vinnutapi eða lyfjakostnaði eða öðru slíku svo ekki sé talað um mannlegar þjáningar. Ég held því að við eigum aldrei að spara í heilbrigðisþjónustu, það er síðasti staðurinn. Ég held líka að sátt sé um það og við getum öll verið sammála um að heilbrigðisþjónusta er eitthvað sem þú vilt hafa í lagi. Hvort sem við lendum sjálf í einhverju eða einhver nákominn okkur þá viljum við geta treyst því að gripið sé utan um okkur og við fáum bestu þjónustu sem hægt er að fá.

Virðulegi forseti. Ég sé þessa umræðu hér í dag svolítið eins og þær sem ég hef svo oft tekið þátt í í mínu ævistarfi, en ég hef starfað sem hótelmaður og hótelráðgjafi út og suður um allan heim í meira en 50 ár. Ég hef þurft að glíma við ómenntað fólk í Afríku, menntað fólk á Ítalíu o.s.frv. Það sem maður byrjar á að gera áður en maður fer inn á eitthvert svæði og opnar hótel - stundum fleiri en eitt, sem ég hef gert - er að gera svokallaða „feasibility study“ og sjá hvar við stöndum. Hver er möguleikinn og hver er þörfin? Mér finnst því ekki vera svarað í þessu plaggi. Hver er þörfin fyrir þetta úrræði á viðkomandi svæði? Þá kemur náttúrlega að því að við þurfum að skilgreina hverja við ætlum að setja þarna inn. Þá er náttúrlega eitt í því. Maður sem þarf ekki að fara á svona stofnun í dag getur þurft að fara inn á slíka stofnun á morgun. Ég er nú kominn á þann aldur að frá áramótum hafa þrír vinir mínir - og þar af tveir af mínum bestu vinum - sem eru að vísu aðeins eldri en ég, svo að ég hífi mig aðeins upp, ekki getað verið heima lengur. Það bar brátt að og þessi úrræði þurfa að vera til staðar. Það er ekki hægt að loka augunum fyrir því að við erum búin að borga til samfélagsins öll þessi ár. Ég byrjaði að vinna 16 ára gamall og borga skatta. Ég borgaði í lífeyrissjóð í 45 ár og samt er hvergi pláss fyrir mig. Hvað hefur verið gert við alla þessa peninga sem ég borgaði í skatt? Hvar eru þeir? Og hvers konar úrræði ættu þetta að vera? Ég lít á þetta eins og það að opna eitt hótel. Þetta er ekkert voðalega flókið mál. En auðvitað eru peningar grunnurinn, að það sé fjármagn með þessu. Það þarf náttúrlega bara að byrja á því að skilgreina þetta og segja: Gott og vel. Við ætlum að hafa þetta svona. Þetta á að vera svona. Og til þess að það sé hægt þurfum við að þjálfa upp svo og svo mikið af hjúkrunarfræðingum og læknum. Við þurfum að hafa kokka, við þurfum að hafa fólk til að þrífa o.s.frv. Þegar við höfum þessa heildarmynd getum við byrjað að tala um hvað hlutirnir kosta og hverjir eigi að vinna hvað og hvað hver einstök deild eigi að vinna. En það er ekkert komið inn á það í þessu plaggi. Þetta er bara eitthvað sem er hvorki fugl né fiskur. Þetta er eins og að byrja á bók í 5. kafla. Það vantar bæði upphaf og endi. Blessunarlega erum við byrjuð að búa til anga af þessu eins og inni á Sléttuvegi, þar er kominn vísir að þessu. Landssamband eldri borgara hefur gert könnun á þessu, bæði í Noregi og í Danmörku. Þar eru þessi heimili til líka. Við þurfum bara að setjast niður og útfæra þetta og segja fyrir hve marga við þurfum að byggja. Málið er voðalega einfalt. Það vissu allir að við sem fæddumst upp úr stríðinu - að þetta yrði stór árgangur sem kæmi út. Það hefur verið vitað frá því að við fæddumst og af hverju í ósköpunum hefur eitthvað af skattpeningunum okkar ekki verið lagt til hliðar? Þeir hafa bara verið notaðir í eitthvað annað og ef svo er þarf náttúrlega að finna pening einhvers staðar annars staðar. Og ég efast ekki um að hægt sé að finna þá. Þeir eru til. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri en það þarf að taka inn í þessa umræðu fólk eins og Landssamband eldri borgara sem er búið að stúdera þetta og hefur sínar skoðanir á þessu. Við þurfum að kalla að heilbrigðisstéttirnar o.s.frv.

Forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þm. Wilhelm Wessmann fyrir mikilvæg orð. Það er líka mjög mikilvægt að við sem yngri erum hlustum á fólkið sem þarf á þjónustu að halda núna, svo að umræðan snúist ekki bara um það hvernig við upplifum að þörfin sé. Það er gríðarlega mikilvægt, sem hv. þingmaður nefndi, að vera í góðu samstarfi við aðila eins og Landssamband eldri borgara. Ég benti hæstv. ráðherra einmitt á það í síðustu viku að í þetta frumvarp vantaði algjörlega tengslin við fólkið sjálft, eða eins og stundum er sagt: „Ekkert um okkur án okkar.“ Mér finnst hafa verið mjög athyglisvert að fylgjast með þeirri umræðu sem verið hefur um þetta mál og mig langaði að nefna nokkur af þeim atriðum sem ég tók eftir. Hv. þm. Wilhelm Wessmann benti á gögn, að við þyrftum að byggja hlutina á gögnum. Þannig getum við tekið upplýstar ákvarðanir. Hluti af því sem þarf að gera þegar þessi stefna er búin til, og aðgerðaáætlun, er að byggja hana á góðum gögnum. Við þurfum að ræða það hvernig við ætlum að manna slíka aðstoð fyrir eldri borgara. Hvernig ætlum við að gera það? Hvernig ætlum við að fjármagna þetta? Það er ekki nóg að búa bara til falleg loforð sem virka í kosningum heldur þarf raunverulega að tryggja fólki góða framtíð. Hvernig náum við að gera fólki kleift að búa sem lengst heima hjá sér? En þegar fólk þarf að fara í einhver önnur húsnæðisúrræði þarf það líka að geta búið í sínum heimahögum. Við höfum talað um það hvernig tæknin og nýsköpunin getur skipt máli í að leysa ýmis vandamál og þar er fullt af tækifærum, jafnvel útflutningstækifærum. Við höfum líka talað um hve mikilvægt sé að við séum í forvörnum núna, að við séum að tryggja að fólk sem ekki er komið á þennan aldur fái aðgengi að heilbrigðisþjónustu svo að það verði ekki eins og með fólk sem hefur ekki efni á því að fara til tannlæknis; að sjálfsögðu eyðileggjast allar tennurnar. Það er það sama með restina af líkamanum. Við þurfum líka að tækla fátækt meðal eldra fólks, það er mikilvægt verkefni sem við þurfum að fara í. Að lokum hefur það komið skýrt fram að við þurfum að finna betur út úr því hvernig ríki og sveitarfélög annaðhvort skipta með sér verkum eða vinna betur saman, þannig að ekki sé alltaf verið að henda boltanum á milli. Þetta þurfum við að gera og þetta verðum við að gera. Ég veit að hæstv. heilbrigðisráðherra er maður samvinnu og samráðs. Ég segi bara við hæstv. ráðherra: Ég er tilbúinn til að vinna með í því að finna lausnir, að vinna í hlutum sem þessu tengjast. Rétt eins og ég sagði í upphafi fyrri ræðu minnar: Áður en maður veit af er þessi þingsályktunartillaga farin að fjalla um mann sjálfan.

Hæstv. forseti. Mig langar að koma hér upp í lokin, þar sem það fer að sjá fyrir endann á þessari umræðu, og þakka umræðuna, þakka þær fjölmörgu góðu ræður og spurningar sem kannski hafa mikið til verið í ábendingarformi. Þetta mál á alla athygli verðskuldaða. Þetta er stórt mál. Þetta er mjög mikilvægt mál og það er mjög mikilvægt að það fái framgang. Hér er það sett í stefnumótandi ferli. Það er alveg rétt, sem hefur komið fram í umræðunni, að hér eru fögur fyrirheit en þau eru líka óhjákvæmileg ef okkur á að takast að bæta stöðuna og ekki bara stöðuna í heilbrigðiskerfinu og þjónustu við fólkið í landinu heldur á öllum málefnasviðum sem snúa að þjónustu við fólk á fjölmörgum öðrum sviðum. Nú er það þannig, af því að hér hefur verið komið inn á það hvernig við ætlum að fjármagna þennan pakka, þegar við getum verðlagt hann í aðgerðaáætluninni sem á eftir fylgir, ef við erum í einhverjum vafa um að við stefnum að og viljum búa í velferðarþjóðfélagi, að 6 af hverjum 10 kr. í formi ríkisútgjalda fara í velferðarmál. Það er bara í einu ráðuneyti í Skógarhlíð og við erum með tíu önnur. Ég get tekið undir hvert orð sem hér hefur verið sagt um að við sem erum í stjórnmálum stöndum alltaf frammi fyrir því að þurfa að forgangsraða fjármunum. Það blasir við okkur. Þetta mál er mjög mikilvægt og ég fagna því þegar við ræðum af ábyrgð um það hvernig við fjármögnum þjónustuna okkar. Þegar við erum í umræðu um stór og mikilvæg verkefni og fjölmargar góðar ábendingar koma fram og ræður þá eru það kannski síðustu ræðurnar sem sitja í manni. Ég vil nefna ræðu hv. þm. Vilhelms Wessmans sem sagði hlutina svolítið eins og þeir eru og dró fram mikilvægi samráðs. Við erum hér að setja þetta í stefnumótandi ferli og Fjármálaráð hefur oft bent okkur á að þetta hringrásarferli stefnumörkunar sé æskilegt. Lög um opinber fjármál eru farin að setja okkur þann ramma að horfa á málin í stefnumótandi ferli. Landssamband eldri borgara og fjölmargir fulltrúar sem kunna þetta, þekkja þetta, munu taka þátt í þeim hópi. Sá hópur mun taka á þeim hluta sem snýr að heilbrigðisþjónustu og þessi stefnumótun verður veganesti fyrir þann hóp. Styrkurinn í því veganesti er umfjöllun Alþingis og velferðarnefndar. Þetta verður hópur sem verður sameinaður á vegum félagsmálaráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis í mjög breiðu samráði. Við getum ekki farið inn í þessa vinnu þegar kemur að aðgerðaáætluninni sem slíkri þar sem við þurfum að kostnaðarmeta, og ég vona að okkur takist að meta líka ábatann af því í samanburði við það að gera ekki neitt. Það er mjög mikilvægt, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, sem hefur átt sæti í hv. fjárlaganefnd um nokkra hríð, bendir okkur reglubundið á. Þetta kom líka fram hjá fjölmörgum í umræðunni og er afar mikilvægt. Hér var komið mikið inn á mönnunina. Það er stór áskorun, mikil áskorun. Þess vegna tekur þáttur velferðartækni, tækni- og nýsköpunar, þáttur öldrunarráðs, eða hvað það nú er kallað, háskóla- og öldrunarstofu, undir þann þátt af því að kallað var eftir stefnumótun í velferðartækni. Þá stefnumótun er að finna í heilbrigðisstefnu til 2030. Mér fannst það góð ábending. En við þurfum að finna þeim þætti farveg vegna þess að við þurfum að sinna heimaþjónustunni í auknum mæli. Við þurfum að hjálpa fólki að búa lengur heima. Við verðum að koma með fjölbreytt búsetuúrræði. Þetta er allt að finna hér. Við viðurkennum mikilvægi heilbrigðisstétta í þeirri umfjöllun sem fór fram um kjör og starfsskilyrði heilbrigðisstétta, sem er auðvitað afar mikilvægt, og fyrr í umræðunni ræddum við um þessa öryggiskennd sem er okkur svo dýrmæt í heilbrigðisþjónustu sem við verðum alltaf að varðveita og leggja okkur fram um það. Við viðurkennum mikilvægi allra heilbrigðisstétta og það hefur verið svolítið vandasamt, svo ég haldi því nú til haga til mótvægis við þessa umræðu, að tiltaka einstaka heilbrigðisstéttir inn í svona stefnumótun, þannig að því eru gerð skil hér. Ég ætlaði bara að lokum, hæstv. forseti, að þakka þessa góðu umræðu og góðu ábendingar og ég held að það sé ekkert síður gott veganesti fyrir hv. velferðarnefnd að taka með sér í umfjöllun um málið þegar hún leitar eftir athugasemdum og frekari umsögnum um þetta mál.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 40/2007, um heilbrigðisþjónustu, um stjórn Landspítala. Í sáttmála um ríkisstjórnarsamstarf Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs kemur fram að staða og hlutverk Landspítala sem heilbrigðisstofnunar er mikilvægt. Það er þess vegna mikilvægt að þetta hlutverk verði styrkt. Í þeim tilgangi verði skipuð fagleg stjórn yfir spítalann að norrænni fyrirmynd, það er orðað þannig, virðulegur forseti, í stjórnarsáttmálanum. Þess vegna eru með þessu frumvarpi lagðar til breytingar á lögum um heilbrigðisþjónustu þess efnis að ráðherra skipi sjö manna stjórn á Landspítala. Er stjórninni ætlað að styrkja stjórnun spítalans sem stærstu heilbrigðisstofnunar landsins og tryggja frekari faglegan rekstur spítalans. Hér er lagt til að stjórnin verði skipuð sjö einstaklingum og tveimur til vara. Ráðherra skipi stjórnina til tveggja ára í senn og skuli einn stjórnarmanna skipaður formaður og annar varaformaður. Þá er lagt til að tveir stjórnarmanna séu fulltrúar starfsmanna. Þeir hafi málfrelsi og tillögurétt á fundum stjórnar en ekki atkvæðisrétt. Enn fremur er lagt til að í stjórninni sitji einstaklingar sem hafi þekkingu á rekstri og áætlanagerð, á heilbrigðisþjónustu og vísindarannsóknum á heilbrigðissviði og menntun heilbrigðisstétta sem og opinberri stjórnsýslu og reglum stjórnsýsluréttar. Þá er lagt til að einfaldur meiri hluti atkvæða þeirra fimm stjórnarmanna sem hafa atkvæðisrétt ráði úrslitum á stjórnarfundum en atkvæði formanns skuli ráða úrslitum ef atkvæði eru jöfn. Hér er lagt til að stjórn Landspítala, í samráði við forstjóra stofnunarinnar, marki henni langtímastefnu í samræmi við stefnumörkun ráðherra og hlutverk hennar samkvæmt lögum. Stjórninni er ætlað að yfirfara árlega starfsáætlun og ársáætlun skv. 32. gr. laga um opinber fjármál, leggja sjálfstætt mat á þær og þau markmið og mælikvarða sem þar eru sett fram og gera ráðherra grein fyrir mati sínu innan tveggja vikna frá því að ársáætlun hefur verið lögð fyrir ráðherra til samþykktar. Þá er lagt til að formanni stjórnar verði gert að gera ráðherra reglulega grein fyrir starfsemi stjórnar og stöðu og árangri stofnunarinnar. Formanni er ætlað að gera ráðherra annars vegar grein fyrir þeim meiri háttar eða óvenjulegu ráðstöfunum sem stjórn hefur samþykkt og hins vegar skuli hann gera ráðherra grein fyrir veigamiklum frávikum í rekstri, hvort heldur er rekstrarlegum frávikum eða faglegum. Enn fremur er lagt til að formaður stjórnar boði til stjórnarfunda og stýri þeim. Gert er ráð fyrir að forstjóri sitji stjórnarfundi nema stjórn ákveði annað í einstökum tilvikum og hefur forstjóri málfrelsi og tillögurétt á stjórnarfundum. Einnig er lagt til að stjórn verði heimilt að boða aðra þá er þýðingu hafa fyrir efni fundar á fundi stjórnarinnar. Jafnframt er lagt til að ráðherra setji stjórninni erindisbréf og ákveði þóknun stjórnarmanna sem greidd verði af rekstrarfé stofnunarinnar. Í frumvarpi þessu er jafnframt lagt til að forstjóra Landspítala verði gert að bera ráðstafanir sem, miðað við daglegan rekstur, eru mikils háttar eða óvenjulegar í starfsemi stofnunarinnar undir stjórn til samþykktar. Þá er gert ráð fyrir að forstjóri beri eftir sem áður ábyrgð á því að rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunarinnar sé í samræmi við fjárlög og að fjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt og er þetta í samræmi við ákvæði 38. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Jafnframt er lagt til að stjórn Landspítala verði forstjóra til aðstoðar við ákvarðanir um önnur veigamikil atriði er varða rekstur stofnunarinnar og starfsemi hennar. Hér er enn fremur lagt til að ráðherra setji reglugerð þar sem nánar er kveðið á um hlutverk og ábyrgð stjórnar. Þá skuli stjórn setja sér starfsreglur með nánari ákvæðum um starfssvið hennar. Ég vil bara taka það fram hér, virðulegur forseti, að þetta er í samræmi við störf annarra stjórna, til fyllingar lögum oft á tíðum, og ég held að það sé góð viðbót við það sem ég hef áður sagt hér um hlutverk, ábyrgð og starfssvið stjórnarinnar. Að auki eru lagðar til breytingar á lögum um heilbrigðisþjónustu þess efnis að þegar stjórn starfar við heilbrigðisstofnun skuli bera breytingar á skipuriti undir stjórn til samþykktar áður en slík breyting er kynnt ráðherra. Stjórn beri að leita álits fagráðs þegar það á við og að heilbrigðisráðherra skipi sjö manna notendaráð í heilbrigðisþjónustu samkvæmt tilnefningu frá starfandi sjúklingasamtökum. Hafa skuli samráð við notendaráð til að tryggja að sjónarmið notenda þjónustunnar séu höfð til hliðsjónar við ákvarðanatöku um atriði er varða hagsmuni sjúklinga innan heilbrigðisþjónustunnar. Með þessu frumvarpi, virðulegi forseti, er lagt til að ráðherra skipi sjö manna stjórn Landspítala. Samsetning stjórnar skv. 1. mgr. er lögð til með það fyrir augum að þar endurspeglist þekking á sviði rekstrar og áætlanagerðar og fagþekkingar á þeim sviðum sem falla undir hlutverk spítalans, þ.e. veitingu heilbrigðisþjónustu, menntun heilbrigðisstétta og vísindarannsóknum á heilbrigðissviði sem og þekkingu á opinberri stjórnsýslu og reglum stjórnsýsluréttar í samræmi við stöðu spítalans sem opinberrar stofnunar. Þá er gert ráð fyrir fulltrúum starfsmanna í stjórn en þeim er ætlað að taka þátt í umræðum og gera tillögur til stjórnar án þess að hafa atkvæðisrétt. Þessar breytingar hér, sem ég hef tiltekið á lögum um heilbrigðisþjónustu, eru nauðsynlegar til að marka þessari stjórn, sem áform eru um, hlutverk og ábyrgð og formgera í lögum. Það er nauðsynlegt til þess að hún geti orðið að veruleika. Ég hef þá gert grein fyrir þeim meginatriðum sem að málinu snúa og leyfi mér að leggja til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.

Forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir framsöguna. Mig langaði aðeins forvitnast meira um stjórnina, nokkur atriði því tengt. Mig langaði að vita hver rökin væru fyrir því að fulltrúar starfsfólks væru ekki með atkvæðisrétt. Mig langaði einnig að vita hvernig hæstv. ráðherra hefur hugsað sér að skipun í þessa stjórn fari fram. Er það eingöngu ráðherra sem velur hverjir það eru eða er þetta hugsað þannig að leitað sé einhverra tillagna um aðila í stjórnina? Svo er eitt sem ég hjó líka eftir varðandi þetta og það er samspilið á milli forstjóra og stjórnar. Nú er það í sumum tilvikum þannig að stjórnir t.d. ráða forstjóra, en í þessu tilfelli er forstjóri skipaður. Er hæstv. ráðherra ekkert hræddur um að upp geti komið svolítið mikil átök á milli þessara tveggja hópa? Hvernig er það í rauninni hugsað? Hefur stjórnin eitthvert vald yfir forstjóranum eða hvernig er það allt saman hugsað, þessi samskipti og samspil milli stjórnar og forstjóra? Fullt af spurningum, vonandi kemst eitthvað af þeim að.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir mjög góðar spurningar. Þetta eru akkúrat spurningar sem vöknuðu. Það að koma þessu að í frumvarpinu er ekki alveg einfalt með opinbera stofnun. Það er rakið að hluta í greinargerð hver sagan hefur verið frá því að við lögðum stjórnir ríkisspítalanna niður og svona til að skýra betur hlutverk og ábyrgð forstjóra, sem tengist síðustu spurningunni um samspil forstjóra og stjórnar. En ég ætla að byrja á fyrstu spurningunni um fulltrúa starfsfólks og af hverju fulltrúar starfsmanna hafa ekki atkvæðisrétt. Þetta er mjög góð spurning. Ég held að það sé í fyrsta lagi alveg nauðsynlegt að starfsfólk eigi fulltrúa í stjórn og þetta þekkist víða á Norðurlöndunum. Þeir eru hugsaðir þannig að þessi faglega rödd starfsfólksins sé inni í umræðu stjórnar um mikilvæg málefni. Það gæti hins vegar orðið snúið ef við leggjum þá ábyrgð á þessa tvo fulltrúa að greiða atkvæði af því að það er allt eins víst, sérstaklega þegar það eru stórar ákvarðanir, að það sé ekki eining á jafn stórum vinnustað um tilteknar ákvarðanir. Hins vegar verður röddin að heyrast. Þannig taka starfsmennirnir þátt í ákvarðanatökunni án þess að greiða atkvæði. Það er auðvitað hugsað þannig líka að þeir séu talsmenn inn á gólfið fyrir þeim ákvörðunum sem eru teknar ásamt forstjóra og njóti þannig stuðnings, 

Forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin. Kannski nær hæstv. ráðherra að koma að svörum varðandi samspil milli forstjóra og stjórnar. Mig langaði einmitt í seinna andsvari að tala um að fjallað er um að forstjóri þurfi að bera veigamikil atriði undir stjórnina og er tekið eitt dæmi, ef ég las það rétt, um t.d. hvaða aðgerðum hefði átt að hætta í Covid. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann gæti komið nokkur dæmi frá undanförnum árum þegar við höfum verið að eiga við Covid, hvað gæti verið skilgreint sem mikilvægt atriði sem hefur verið borið undir stjórn.

Hæstv. forseti. Ég var kominn eitthvað áleiðis og skal reyna að svara þessari spurningu líka um veigamikil atriði eins og aðeins er komið inn á hér. Ég held að það sé alltaf mjög mikilvægt með veigamikil atriði, eins og í dag, í þessu beina sambandi á milli forstjóra og ráðherra samkvæmt lögum, að þá þarf auðvitað að tilkynna um veigamikil atriði, breytingar, skipulagsbreytingar, stöðva einhverja starfsemi, loka deildum o.s.frv. Þetta eru allt slíkar ákvarðanir, veigamiklar. Það er líka mikilvægt, eins og er í lögum um þetta í dag, að það sé borið undir fagráð, að stjórn sem stendur að veigamiklum ákvörðunum í samráði við forstjóra beri þær undir fagráð og ef það snýr að beinni þjónustu við sjúklinga sé það líka borið undir notendaráð. Þetta þekkist frá þessum stjórnum. Aðeins varðandi val á fulltrúum í stjórn. Það eru ýmsar leiðir sem hægt er að fara. Þegar kemur t.d. að starfsmönnunum er hægt að tilnefna frá framkvæmdastjórn, það er hægt að tilnefna frá fagráði. Það er hægt að fara lýðræðislegu leiðina alla inni á spítalanum og svipaða leið getur ráðherra valið að fara til að kalla eftir fulltrúum til að manna alla stjórnina. Ég vona að ég hafi alla vega tæpt á þeim spurningum sem hv. þingmaður kom hér fram með. Síðan vil ég segja um samspil forstjóra og stjórnar að ég vona svo innilega með jafn stóran og umfangsmikil vinnustað, hvort sem við mælum það á fjárlögum eða bara í fjölda starfsmanna, það er engin stofnun jafn stór - ég held að það veiti ekkert af því að sá stuðningur sé til staðar 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra jafnframt fyrir framsöguna. Ég var með nokkrar spurningar en það er svo sem búið að svara þeirri fyrstu sem snýr að hinu svokallaða atvinnulýðræði, þ.e. aðkomu starfsmanna. Í 4. gr. frumvarpsins er talað um að notendaráð og sjónarmið hafi komið fram um að tryggja notendum aðkomu að ákvörðunum um skipulag á þjónustu sem spítalinn veitir. Af þeim sökum langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé rétt að kveða skýrt á um það í lögunum að hagsmunasamtök notenda fái lögskipaðan fulltrúa í stjórn spítalans. Eins langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort því hafi verið velt upp hvort sambærileg sjónarmið eigi einnig við, og hvort grundvöllur sé fyrir þessum efnisákvæðum frumvarpsins, um aðrar heilbrigðisstofnanir, og þá er ég fyrst og fremst að hugsa um spítalana úti á landi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Viktori Stefáni Pálssyni fyrir mjög góðar spurningar. Fyrst um notendaráðið: Í samráðsgátt kom fram mikið ákall um að notendur ættu aðkomu að stjórn. Þetta þekkist jafnframt frá þeim sjúkrahúsum sem við skoðuðum á Norðurlöndum. Þetta þekkist á Karólínska sjúkrahúsinu. Það er auðvitað hægt að velja einhverjar leiðir. Eins og þetta er sett inn hér í 4. gr. þá er það rétt að áformað er að setja á sérstakt notendaráð. Fjöldi sjúklingasamtaka er svo mikill og svo erum við með regnhlífarsamtök sem halda utan um öll þau fjölmörgu sjúklingasamtök. Ef við ætluðum að taka bara einn fulltrúa í stjórn væri það býsna mikið. Við erum að tala um lýðræði í aðkomu að stjórn, af því að við leggjum áherslu á að notendur eigi rödd og komi að veigamiklum ákvörðunum sem eru teknar sem snúa beint að þjónustunni. Það er aðeins komið inn á þessi samskipti hér í frumvarpinu en það er ekki gert ráð fyrir því, það er rétt sem hv. þingmaður segir, að þeir eigi einn fulltrúa í stjórn. Ég held að þetta sé ágætisfyrirkomulag. En ég hlakka svolítið til að sjá þessa umfjöllun í velferðarnefnd, þau sjónarmið, hvernig þessu verður best fyrir komið, en þetta er fyrirkomulag sem þekkist. Hv. þingmaður var síðan með aðrar spurningar, virðulegur forseti, hann fylgir þeim kannski eftir í seinna andsvari.

Virðulegur forseti. Takk fyrir svörin. Seinni spurning mín er hvort ekki sé tilefni til að útfæra með einhverjum hætti sambærileg sjónarmið og gilda um þessa stjórn, sem ég held að séu bara til bóta, þannig að stjórnir yrðu yfir öðrum heilbrigðisstofnunum. Þá er ég fyrst og fremst að horfa til þeirra heilbrigðisstofnana sem eru úti á landi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Við getum velt fyrir okkur heilbrigðisstofnununum sem sinna þjónustunni í hverju umdæmi, sinna bæði sjúkrahúsþjónustu og heilsugæsluþjónustu og í einhverjum tilvikum hjúkrunarþjónustunni. Sjúkrahúsið á Akureyri sem er okkar annað stóra sjúkrahús - við munum örugglega á einhverjum tímapunkti, þegar við fáum reynslu af þessari stjórn, horfa til þess. Ég held að það muni óhjákvæmilega koma upp. En ég held að það sé ágætt að stíga þetta skref núna af því að við erum í og með að hverfa aðeins til baka. Við vorum með stjórnir á ríkisspítölunum en við hurfum frá því. Nú erum við að hverfa til baka til þess að fá, á jafn stórri stofnun, meiri stuðning við stjórnun á spítalanum. Ég held að þetta muni alveg örugglega koma til skoðunar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna á þessu frumvarpi um breytingar á lögum um heilbrigðisþjónustu. Þegar maður les frumvarpið, og ég tala ekki um 1. gr., þá dettur mér strax í hug hlutafélagafyrirkomulagið, þ.e. stjórnir í hlutafélögum. Í stjórnum hlutafélaga eru fulltrúar eigenda kosnir til að hafa eftirlit með forstjóra og æðstu stjórnendum, sem eru starfsmenn félagsins. Mér finnst, þegar ég les 1. gr. í frumvarpinu, að verið sé að setja á laggirnar stofnun, stjórn Landspítala, sem verður til þess að auka skrifræði og þyngja ákvarðanatöku. Það virðist vera að þetta sé fyrst og fremst aðstoð, faglega aðstoð, til stuðnings forstjóra spítalans, ef ég skil þetta rétt. Það eru reyndar greidd atkvæði og annað slíkt á stjórnarfundum og meiri hluti ræður þannig að það getur verið minni hluta og annað slíkt. Mér finnst svolítið verið að blanda hlutafélagafyrirkomulaginu inn í þetta með því að setja inn þessa ríkisstofnun. Ég velti því fyrir mér hvort ekki sé verið að auka skrifræðið þar sem ég sé að stjórn fyrirtækis ber ábyrgð gagnvart ráðherra á ákvörðun sem hún samþykkir, sem er 3. mgr., og svo kemur líka fram í 4. mgr. að formaður stjórnar Landspítala skuli gera ráðherra grein fyrir starfsemi stjórnarinnar. Við erum með stjórn og svo formanninn sérstaklega og svo erum við líka með forstjórann, hann ber líka ábyrgð gagnvart ráðherra. Þar er vitnað til 38. gr. starfsmannalaga og ég hefði gjarnan viljað sjá þann texta nánast inni í lögunum. Hann fær erindisbréf frá ráðherranum og ber svo ábyrgð gagnvart ráðherranum. Þá erum við komin með þrjá aðila sem bera ábyrgð gagnvart ráðherra og þurfa að upplýsa hann, og spurningin er sú hvort það sé ekki svolítið vel í lagt og þetta auki vinnuálag á ráðherrann og forstjórann.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni fyrir mjög kjarnyrtar spurningar sem snúa að þessu verkefni sem var eiginlega flóknara en ég gerði mér vonir um í upphafi, þ.e. að orða nægilega skýrt, inn í breytingar á lögum um heilbrigðisþjónustu, hlutverk, ábyrgð og aðkomu stjórnar. Við erum með opinbera stofnun og við þurfum að skoða hana í samræmi við lög um skyldur og réttindi opinberra starfsmanna. Við þurfum líka að horfa til laga um opinber fjármál um leið og við verðum að kveða skýrt á um það hvaða hlutverki þessi stjórn gegnir og hvaða ábyrgð hún ber. Það er svo skýrt hvaða hlutverki forstjórinn gegnir og hvaða ábyrgð hann hefur gagnvart ráðherra, ráðherraábyrgðin er algerlega skýr. Við frumvarpssmíðina var horft til lagaákvæða eins og 32. gr. laga um opinber fjármál, um ársáætlanir um þessa gríðarlegu fjármuni, þetta er komið í 90 milljarða ársumfangið. Við köllum oft eftir gagnsæi og ég held að það veiti ekkert af breiðari stuðningi í stjórnun svona spítala, þar sem umfangið er jafn mikið, við meðferð fjármuna. Ég vil líka, vel að merkja, varðandi þá ábyrgð sem snýr að framkvæmd fjárlaga og endurskoðun - af því að hv. þingmaður kom inn á eftirlitið sem við höfum ekki náð að virkja,  
            

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Maður vonast til að stjórn Landspítalans muni létta álagi af forstjóranum. Það breytir því ekki að í svona stofnun er alveg gríðarlega mikilvægt að hafa öflugan forstjóra og hafa öfluga framkvæmdastjórn. Ég hefði alveg getað séð það fyrir mér að þetta yrði ákvæði um framkvæmdastjórn Landspítalans þar sem hinir ýmsu framkvæmdastjórar mynduðu framkvæmdastjórn sem bæri ábyrgð gagnvart ráðherra. En svo er ekki. Þegar ég les þetta núna virðist það vera svo að í samráði við forstjóra eigi að marka langtímastefnu. Það gæti verið íþyngjandi fyrir forstjórann sem er að reka spítalann að hafa stjórn yfir sér sem er kannski ekki alveg sammála. Mikil orka gæti farið í það og það gæti bitnað á öðrum þætti rekstrarins. Mig langar að spyrja ráðherrann hvort það hafi ekki verið rétt, og ég tek undir það, að hafa starfsmenn sem væru með atkvæðisrétt og svo er það kannski líka spurning hvort þetta verði opinbert hlutafélag eins og er í Noregi, sýnist mér, eins og kemur fram í frumvarpinu.

Hæstv. forseti. Ég legg áherslu á að eftir sem áður er mikilvægt, samhliða öllum þessum breytingum, að við skilgreinum hlutverk spítalans mjög vel. Það talar bara mjög vel inn í það mál sem við vorum að ræða hér á undan, um að sinna ólíkum þjónustustigum, fyrsta, annars og þriðja stigs þjónustu, svo að ég tali nú ekki um vísindaþáttinn og menntun starfsfólks inn í framtíðina, það hvílir líka á spítalanum. Ég held að hér hafi tekist vel til. Það sem var reynt að gera er að tryggja að ábyrgð forstjóra haldist óbreytt í samræmi við lög, það er mikilvægt, og í samræmi við ábyrgð og skyldur sem fjallað er um í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna. Það er líka þannig að við hurfum frá þessu fyrirkomulagi 2007, um stjórnir, vegna þess að þá var talið að ábyrgð forstjóra væri ekki nægilega skýr. Ég held að hún verði að vera það áfram en það komi ekki í veg fyrir að stjórn þjóni þeim tilgangi sínum að styðja við stjórn stofnunarinnar. Það gæti auðvitað þýtt, eins og hv. þingmaður segir, lengri tíma í ákvarðanatöku en ég held að það muni án vafa styrkja hana.

Frú forseti. Það eru óvenju gleðilegt að stíga í þessa pontu núna. Það frumvarp sem hæstv. heilbrigðisráðherra Willum Þór Þórsson leggur hér fram er að mínu mati virkilega þarft. Mér líst vel á frumvarpið og vona að heilbrigðisráðherra gangi áfram vel með þetta mál. Ég get samt ekki alveg setið á mér að taka til máls þó að ég ætli ekki endilega að tefja heilbrigðisráðherra í einhverri gíslatöku alveg fram á síðustu mínútu, því að mér er málið pínulítið skylt - frú forseti svona virkar þessi vinnustaður stundum. Á 150. löggjafarþingi var líka lagt fram frumvarp. Fyrsti flutningsmaður var Ólafur Ísleifsson, fyrrverandi þingmaður Miðflokksins, og einn af meðflutningsmönnum frumvarpsins sá sem hér stendur. En líklega hefur það ekki komið úr réttri átt því að ekki er efnislegur munur á málinu. Við samlestur þessara frumvarpa er það meira að segja svo að finna má ítrekað í textanum algerlega samhljóma setningar, til að mynda 2. mgr. 20. gr. laganna, ráðherra skal skipa sjö menn í stjórn. Fyrsta setningin í nýrri grein sem kemur á eftir 8. gr. a. laganna í frumvarpi ráðherra hljóðar svo: „Ráðherra skipar sjö manna stjórn Landspítala.“ Ég ætla ekkert að fara að lesa mig í gegnum þetta lið fyrir lið til að æra óstöðugan sem hefur setið hér einhverja klukkutíma undir svörum. En það er ekki hægt í nútímasamfélagi að vinna með þessum hætti, frú forseti. Þetta hefði verið hægt að afgreiða á 150. löggjafarþingi, hugsanlega með einhverjum breytingum sem hefðu þá hugnast ríkisstjórninni betur, alla vega keyra málin hraðar. Fólki hefur orðið tíðrætt um það í gegnum tíðina í þessum sal, ekki síst þeim sem sitja á hverjum tíma í minni hluta, að hér fari mál áfram á hraða snigilsins. Ég held að í sumum tilfellum eins og þessu sé snigillinn latur. Þetta eru óvenju hægfara snigill. En ég lýsi því aftur yfir að ég fagna þessu frumvarpi sem hæstv. heilbrigðisráðherra leggur hér fram. Það hefði vissulega mátt koma fyrr, eins og ég vék að, en betra er seint en aldrei. Ég styð þetta og veit að hv. þm. Ólafur Ísleifsson hefði gert það líka.

Frú forseti. Já, hv. þingmaður hittir naglann á höfuðið. Það er dálítið mikið um að verið sé að taka gömul frumvörp frá stjórnarandstöðunni og breyta þeim yfir í frumvörp ríkisstjórnarinnar. Ég held að það sé bara af hinu góða að góðum hugmyndum sé stolið og ég lýsti því yfir, þegar ég byrjaði hér á þingi, að ríkisstjórninni væri heimilt að taka hverja einustu góðu hugmynd sem ég kæmi með og nýta í eigin lög og reglugerðir svo lengi sem þær væru vel nýttar. En þetta getur líka stundum verið þannig að ríkisstjórnin tefur mál eins og við höfum t.d. séð með frumvarp um neysluskammta. En mig langaði að spyrja hv. þingmann hvaða fleiri góð mál hann eigi handa heilbrigðisráðherra til að nýta.

Frú forseti. Ég hef komið hér til afleysinga af og til frá því 2017 en þessa spurningu hef ég aldrei fengið. Ég get örugglega tínt til eitt og annað sem mér þykir gott en þá á ég eftir að eiga það samtal við hæstv. heilbrigðisráðherra. Það er ekkert víst að þó við séum sammála varðandi þetta frumvarp séum við endilega sammála í öllum málum. En leiti heilbrigðisráðherra til mín þá heiti ég því að ég skal bregðast vel við því og leggja fram hugmyndir á hans borð kjósi hann svo. En varðandi spurningu hv. þingmanns er ég eiginlega svolítið kjaftstopp. Ég átti bara alls ekki von á því að vera kallaður til verka og í vinnu hjá hæstv. heilbrigðisráðherra en þróist mál þannig þá fagna ég því og skal glaður mæta og taka þátt í þessu með hæstv. ráðherra Willum Þór Þórssyni.

Frú forseti. Ég ætla að byrja á því að lýsa yfir ánægju minni yfir því að við skulum vera að fjalla um frumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra þar sem lagt er til að skipuð verði sérstök stjórn yfir Landspítala Íslands. Þrátt fyrir það sem kom fram áðan þá er þetta nú gamalt áhugamál margra, ekki bara í þessum þingsal, og hefur margsinnis verið ritað og rætt um það, m.a. af þeim sem hér stendur, og er hægt að fara nokkuð mörg ár aftur í tímann. Mér er hins vegar rétt og skylt að taka hér til máls vegna þess að það eru nokkur atriði í frumvarpinu sem ég hygg að nauðsynlegt sé að taka til skoðunar. Við getum kallað það ágalla að einhverju leyti því að það er alveg ljóst að stjórnum fyrirtækja eða stofnana er ætlað að veita stjórnendum og starfsmönnum aðhald en um leið hvatningu og tryggja þannig að skipulag viðkomandi einingar, félags, stofnunar, sé í réttu og góðu horfi. Því er mikilvægt að skipað sé til stjórnar með þeim hætti að þar veljist aðilar sem hafa þekkingu á viðfangsefninu en að einnig sé hæfileg breidd meðal stjórnmálamanna. Ég hef áhyggjur af því að þegar kemur að ákvæðum þessa frumvarps um þau skilyrði sem stjórnarmenn þurfa að uppfylla sé of langt gengið og sú hætta sé fyrir hendi að ýmsum hæfum einstaklingum, sem væri eftirsóknarvert að sætu í stjórn Landspítalans verði gert það ókleift vegna þeirra krafna sem þar eru settar fram og ég geng út frá því að hv. velferðarnefnd muni taka þetta til skoðunar. En þetta er ekki aðalatriðið. Það eru önnur atriði í frumvarpinu sem ég hygg að þurfi að skoða nánar og þá er það fyrst samspil stjórnar spítalans og forstjóra. Samkvæmt frumvarpinu hefur stjórnin ekkert boðvald yfir forstjóranum. Slíkt mun draga úr gildi stjórnarinnar og í raun verður ekki annað séð en að það gangi gegn þeim markmiðum sem við erum að reyna að ná fram með því að skipa Landspítalanum, þessari mikilvægu stofnun og kannski hugsanlega mikilvægustu stofnun okkar Íslendinga, sérstaka sjálfstæða stjórn. Þetta er nauðsynlegt að velferðarnefnd og hæstv. heilbrigðisráðherra skoði sérstaklega nú í þinglegri meðferð. Það eru rök fyrir því að ráðherra skipi eingöngu stjórn en að það verði hlutverk stjórnarinnar að ráða forstjóra eða framkvæmdastjóra. Við getum auðvitað sótt fyrirmynd til hlutafélagalaga en við getum líka sótt fyrirmynd til ríkisstofnana að þessu leyti þótt líka sé sá háttur hafður á að ráðherra skipi forstjóra sérstaklega en ekki stjórn viðkomandi stofnunar og ég hygg t.d. að þannig sé það í Húsnæðis- og mannvirkjastofnun og hugsanlega víðar, en hitt er líka til. Ég hygg að það skipti verulega miklu máli að það sé stjórn spítalans sem á að bera ábyrgð á rekstri og skipulagi Landspítalans gagnvart ráðherra og gagnvart þinginu, sem hafi þá það umboð og þá skyldu að ráða til þess forstjóra sem beri ábyrgð gagnvart stjórn. Þegar við hins vegar ræðum um þetta frumvarp ættum við einnig að huga að því, eða ég vil a.m.k. vekja athygli á því, að fullnægjandi áhættustjórn og innra eftirlit er ein af grunnforsendum þess að stjórn félags eða stofnunar geti sinnt hlutverki sínu og m.a. tryggt að farið sé að lögum. Það er ljóst og það er reynsla okkar að áhættustjórnun og innra eftirlit eykur líkur á því að starfsemin og reksturinn og þjónustan sem veitt er sé í því horfi sem við gerum kröfu um að hún sé. Ég hygg að því sé nauðsynlegt við meðferð þessa máls að horft sé til þess hvort ekki sé ástæða til að skrifa inn í frumvarpið ákvæði um að setja skuli á innra eftirlit með Landspítalanum með svipuðum hætti og viðgengust a.m.k. hjá öllum stærstu hlutafélögum landsins. Guð forði okkur frá því að stíga það ógæfuskref, eins og ég heyrði hér í þingsal áðan, að gera Landspítalann að opinberu hlutafélagi sem væri leið til ófarnaðar, en látum það liggja milli hluta. En innra eftirlit, virkt innra eftirlit, skiptir verulega miklu máli fyrir stjórn spítalans, fyrir forstjóra spítalans og fyrir helstu stjórnendur. Ég hygg að það gætu verið rök fyrir því að færa það með skýrum hætti inn í lagatextann þegar við tökumst á við þetta frumvarp. Önnur athugasemd sem ég hef er hvernig menn ætla að skipa stjórn þegar kemur að fulltrúum starfsmanna. Það gengur ekki upp í mínum huga að tveir fulltrúar starfsmanna sitji í stjórninni, séu kallaðar stjórnarmenn en séu án atkvæðisréttar. Slíkir aðilar eru áheyrnarfulltrúar og geta aldrei talist stjórnarmenn í hefðbundnum skilningi. Ef menn telja nauðsynlegt að fulltrúi starfsmanna sitji í stjórn spítalans, og við getum rætt kosti og galla þess, þá verða menn að stíga skrefið til fulls og segja: Þið eruð jafngildir stjórnarmenn og aðrir og hafið ekki bara málfrelsi og tillögurétt heldur líka fullan atkvæðisrétt. Annars getur skapast sú staða að tveir stjórnarmanna verði fjarverandi, þrír stjórnarmenn sitji fund, þar af tveir fulltrúar starfsmanna, og þá verði ákvörðun tekin á stjórnarfundi með hugsanlega tveimur atkvæðum. Það gengur ekki. Það eru kostir og gallar við að starfsmenn sitji í stjórn en ef menn taka þá ákvörðun verður ekki hjá því komist að veita þeim sama sess, sama rétt og öðrum stjórnarmönnum þannig að þeir sitji sem fullgildir stjórnmálamenn en ekki eins og áheyrnarfulltrúar sem þeir annars væru. Ef menn vilja ekki veita starfsmönnum, fulltrúum starfsmanna, atkvæðisrétt þá skulu menn ganga hreint til verka og segja að starfsmenn Landspítalans hafi tvo áheyrnarfulltrúa sem þeir þá sannarlega eru. Einnig er óljóst í frumvarpinu með hvaða hætti skuli standa að vali þessara fulltrúa starfsmanna. Það kemur auðvitað ekki til greina að fulltrúar starfsmanna séu yfirmenn spítalans eða í framkvæmdastjórn spítalans eða eitthvað slíkt. Það verður að vera gert með öðrum hætti. Ég hef enga sérstaka lausn á því hvernig menn ætla sér að gera það. En það er hins vegar viðfangsefni sem ég held að menn þurfi að leysa úr til að forðast vandamál sem gætu komið upp á síðari stigum. Herra forseti. Ég ætla að ítreka það sem ég sagði í upphafi. Ég ætla að þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir að leggja þetta frumvarp fram. Ég mun sem fulltrúi í velferðarnefnd gera mitt til þess að það nái fram að ganga og ég vonast til að um það verði breið samstaða. Ég hef um leið talið mér skylt og rétt að gera grein fyrir þeim vanköntum sem ég sé á frumvarpinu og mun halda þeim til haga í þeirri vinnu sem fram undan er.

Forseti. Ég hélt það yrði seint sem ég og hv. 10. þm. Suðvest., Óli Björn Kárason, yrðum sammála um einhverja hluti. En ég verð bara að segja að það kom ansi margt fram í þessari ræðu sem ég var hjartanlega sammála. Mig langar að byrja á öðru málinu, sem er hver stjórnar hverjum. Í mínum huga ætti stjórn að ráða forstjóra og bera ábyrgð á rekstri og öðru gagnvart ráðherra og þinginu. En það myndi brjóta upp, eins og hæstv. ráðherra benti á, núverandi módel sem gengur út á það að forstjóri svarar beint til ráðherra. Mig langaði að heyra hugmynd hv. þingmanns varðandi það hvaða módel gæti gengið og hvað þyrfti þá að leysa hvað það varðar að í dag svarar forstjóri beint til ráðherra. Ef við byrjum þar.

Herra forseti. Það liggur í hlutarins eðli að ef farið verður að þeim hugmyndum eða tillögum sem ég setti hér fram, þ.e. að stjórn ráði og reki og marki forstjóra verksvið, þá er það stjórnin sem svarar til ráðherra, eins og ég hygg að ég hafi tekið fram, og svarar líka gagnvart okkur hér á þinginu, fjárveitingavaldinu o.s.frv., en ekki forstjórinn. Forstjórinn svarar til stjórnarinnar, ég vona að þetta sé alveg skýrt. Ráðherra getur auðvitað alveg eins og velferðarnefnd eða fjárlaganefnd, eða hvaða nefnd sem er, óskað eftir því að fá forstjóra Landspítalans á sinn fund til að ræða einstök atriði. Það er fullkomlega eðlilegt. Það viðgengst hjá ríkisfyrirtækjum og ríkisstofnunum sem eru með sjálfstæðar stjórnir sem ráða sína forstjóra. Það er ekkert að því. En ábyrgðin gagnvart ráðherranum liggur hjá stjórn spítalans sem ráðherrann skipaði.

Forseti. Já, það er gott að við höldum áfram að vera sammála, ég og hv. þingmaður. Mig langaði aðeins að fjalla um það sem hv. þingmaður nefndi fyrst í ræðu sinni, sem var það hvernig kröfur um þekkingu og reynslu stjórnarmanna gætu haft áhrif á möguleika á að finna hæft og gott fólk til starfsins. Eitt af því sem ég hjó eftir í frumvarpinu er að það er verið að skera dálítið rösklega niður fjölda stjórnarmanna miðað við hvernig það var 2007. Þá voru níu fulltrúar í stjórn og þar af voru ekki tveir áheyrnarfulltrúar, eins og hv. þingmaður bendir réttilega á að fulltrúar starfsmanna séu. Spurning mín til hv. þingmanns er: Til þess að finna nóg af fólki sem uppfyllir kröfur þurfum við ekki að fjölga í stjórninni? Það er fyrri spurningin. Seinni spurningin er: Telur hv. þingmaður að ráðherra ætti að skipa alla stjórnarmenn eða að einhverjir ættu að vera skipaðir af þinginu eins og tíðkaðist fyrir 2007?

Herra forseti. Fyrst varðandi það sem ég sagði hér um þær kröfur sem gerðar eru til stjórnarmanna: Mér finnst þær of ítarlegar hér og ég sæki bara í fyrirmynd þegar kemur að hlutafélagalögunum. Mér finnst það nægjanlegt. Ég skil hvað menn eru að reyna að gera hér og hvað reynt er að gera. Það er verið að tryggja að það séu a.m.k. einhverjir í stjórninni sem hafi innsýn og þekkingu og reynslu úr heilbrigðiskerfinu og það er ekkert óeðlilegt. Það mætti líka velta því fyrir sér hvort ekki ætti þá að ganga enn lengra og segja að einn stjórnarmaður skuli hafa þekkingu og reynslu af rekstri heilbrigðisþjónustu eða spítala á erlendri grundu. Ég segi bara: Þegar við göngum svona langt þá erum við hugsanlega að útiloka fólk sem væri eftirsóknarvert í sjálfu sér að sæti í stjórn spítalans. Þetta er atriði sem ég held að nefndin eigi að skoða en ég hef ekki aðrar ábendingar en þetta, að menn hafi þetta í huga. Varðandi fjölda stjórnarmanna, eins og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson varpaði hér fram, þá held ég að það sé alveg nóg að hafa sjö. Ég held að það sé full fjölmennt að hafa níu, það getur leitt til þess að stjórnin verði ekki jafn virk og burðug. En kannski er þetta aftur pínulítið aukaatriði. Ég er hins vegar ekki á því að stjórnin eigi að vera skipuð með öðrum hætti en ég hef sagt áður, að það sé ráðherra sem skipi stjórnina. Hann ber ábyrgð á málaflokknum. Stjórnin ber ábyrgð gagnvart ráðherra og þannig finnst mér að þetta eigi eðlilega að vera, og forstjórinn ber síðan aftur ábyrgð gagnvart stjórninni sem réði hann til verka.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það kom fram í andsvörum áðan að það virtist vera að það væri eingöngu stjórn Landspítalans sem bæri ábyrgð gagnvart ráðherra. Ég les það ekki úr lögunum og það er ekki svo samkvæmt frumvarpinu. Það er alveg klárt mál að forstöðumaðurinn, forstjóri Landspítalans, ber ábyrgð gagnvart ráðherra skv. 38. gr. starfsmannalaga. Hann fær erindisbréf og í 2. mgr. 38. gr. segir orðrétt að hann beri ábyrgð á að stofnun sem hann stýrir starfi í samræmi við lög, stjórnvaldsfyrirmæli og erindisbréf, hann beri ábyrgð á því að rekstrarútgjöld séu í samræmi við fjárlög o.s.frv. Ábyrgðin er því bæði stjórnar og forstjórans, en fyrst og fremst forstjórans svo það sé alveg klárt. Ég er sammála því að stjórnin hefur ekki boðvald gagnvart forstjóranum og hún ræður ekki forstjórann. Ég hafði sérstakan áhuga á því sem hv. þingmaður sagði um virkt innra eftirlit. Málið er mér aðeins skylt í tengslum við starfsferil minn. Virkt innra eftirlit er ekki stjórn.  Mig langar að spyrja hv. þingmann að því hvort ekki væri nægjanlegt að byrja að styrkja stjórn Landspítalans með því að hafa innri endurskoðanda og sjá hvernig það virkar, og jafnvel virkt innra eftirlit með starfsmönnum sem sinna innra eftirliti fyrir forstjórann, en ekki að setja upp 

Herra forseti. Ég hélt nú að ég hefði verið skýr þegar ég talaði um innra eftirlit. Það þýðir innri endurskoðun, þetta er bara annað orð, svo það sé alveg ljóst. Ég er að leggja það til, hv. þingmaður, að það verði skrifað inn í lögin að það verði innri endurskoðun, innra eftirliti, á Landspítalanum. Ég hygg að það skipti stjórnina og virkni hennar alveg gríðarlega miklu máli að það sé með þeim hætti og líka fyrir forstjórann. Að sama skapi er ég sannfærður um að ef við ætlum að stíga þetta skref, sem ég held að sé gæfuskref, þá eru tækifæri til að gera enn betur en fyrir liggur í frumvarpinu. Ef við erum að færa stjórninni þau verkfæri og þá ábyrgð að bera ábyrgð á rekstri Landspítalans fjárhagslega og líka á þeirri þjónustu sem veitt er verður stjórnin líka hafa það verkfæri að ráða og reka forstjórann og bera síðan ábyrgð gagnvart ráðherra, gagnvart löggjafanum og gagnvart almenningi. Þannig er þetta skynsamlegast. Ég hygg, án þess að ég hafi nú farið gaumgæfilega ofan í það, að t.d. megi horfa til þess hvernig gert er hjá Landsvirkjun. Ég hygg að það sé rétt hjá mér að það sé stjórn Landsvirkjunar sem ræður forstjóra og það séu ekki starfsmannalög sem ráða þar. Menn geta svo deilt um það hvernig menn skipa til stjórnar en þar held ég að séu níu stjórnarmenn. En látum það liggja á milli hluta. Svo það sé skýrt, hv. þingmaður, er ég að leggja til að inn í frumvarpið verði skrifaður texti um innra eftirlit, innri endurskoðun.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við erum algerlega á sömu blaðsíðu. Ég er algerlega sammála honum um að það er grundvallaratriði, ef við ætlum að setja sjö manna stjórn þar sem einungis fimm hafa atkvæðisrétt, að sett verði inn ákvæði um innri endurskoðanda og virkt innra eftirlit. Ég tel reyndar að það ætti að vera ákvæði um innri endurskoðanda sem væri þá til upplýsingar fyrir stjórnina og líka að gerð yrði krafa um að innra eftirlit verði forstjóra, sem er nær rekstri spítalans, til halds og trausts. Það er grundvallaratriði. Mér finnast þetta ekki nægilega fullkomin lög hvað það varðar. Það er einfaldlega ófullnægjandi að hafa stjórn sem er eiginlega bara til skrafs og ráðagerða og til einhvers konar faglegs stuðnings. Það breytir því ekki að það eru bæði forstjórinn og stjórnin sem bera ábyrgð gagnvart ráðherra. Fyrst og fremst forstjórinn, það er alveg kristaltært í 38. gr. starfsmannalaga að það er þannig sem það virkar. Við erum með tvöfalt kerfi, við erum að auka skrifræðið þar sem forstjórinn ber ábyrgð gagnvart ráðherra, stjórnin ber ábyrgð gagnvart ráðherra og formaður stjórnar þarf að upplýsa ráðherra reglulega um starfsemina. Hv. þingmaður sagði í andsvörum áðan, og ég veit að hann var að vitna til orða minna - ég er ekki hlynntur því að þarna komi opinbert hlutafélag, ohf., alls ekki. Það segir í frumvarpinu að litið sé til stjórnskipulags á sjúkrahúsum annars staðar á Norðurlöndum. Ég get ekki séð til hvaða lands verið er að líta, hvort það er Svíþjóð, Danmörk eða Noregur, með þessa fyrirmynd. Það væri gaman ef hæstv. ráðherra gæti upplýst um það, ég sé ekki hvaða fyrirmynd það er, hvert Norðurlandanna það er. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort þetta frumvarp sé ekki svolítið andvana fætt með skorti á valdboði, skorti á því að stjórnin ráði forstjórann og skorti á því að kveðið sé á um innri endurskoðun.

Herra forseti. Fyrst að því sem hv. þm. Eyjólfur Ármannsson sagði hér síðast: Nei, þetta frumvarp er ekki andvana fætt. Ég sagði hér áðan að ég ætla að gera allt sem í mínu valdi stendur til að greiða götu þessa frumvarps þannig að það verði að lögum. Ég er hins vegar að vonast til þess að við náum saman um að gera þær breytingar sem ég tel nauðsynlegar og hugsanlega koma aðrar ábendingar, í umsögnum annarra aðila, sem við þurfum að taka tillit til. Herra forseti. Ég bý líka svo vel að eiga hæstv. heilbrigðisráðherra sem hauk í horni. Hann laumaði að mér blaði sem ég hefði auðvitað átt að vita um og það er 65. gr. laga um opinber fjármál. Vert er að vekja athygli á því að ríkisaðilum, aðilum í A1-hluta og í A2-hluta, er skylt að vera með innri endurskoðun, samkvæmt lögum um opinber fjármál. Hins vegar hefur Félag um innri endurskoðun einmitt bent á það, og ég hygg að það hafi verið í samráðsgátt um frumvarpið, að því miður hafa ríkisaðilar ekki staðið sig í stykkinu við að byggja upp og koma innri endurskoðun fyrir, eins og lög um opinber fjármál gera í raun kröfu um. Ástæðan mun vera sú að enn hefur ekki litið dagsins ljós reglugerð sem byggir á þessari innri endurskoðun á. En stjórnandi slíkrar innri endurskoðunar á að vera með sérþekkingu, það er ekki gengið lengra, hann þarf ekki að vera löggiltur, á sviði endurskoðunar. Það breytir ekki hinu að þær ábendingar skipta miklu máli sem ég var með um að nauðsynlegt sé að skrifa ákvæði inn í það frumvarp sem við ræðum hér um að innra eftirlit, innri endurskoðun, skuli vera á Landspítalanum til stuðnings fyrir stjórn forstjóra og æðstu stjórnendur.