Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Herra forseti! Þetta mál hefur fengið afgr. Nd. og verið til meðferðar í menntmn. þessarar d. Eins og sjá má, er n. ekki sammála um þetta mál. Mér skilst þó, að n. sem heild vilji framgang málsins. Minni hl., hv. þm. S.-Þ., vill gera ýmsar breyt. á frv. Hins vegar hefur meiri hl. tjáð sig fylgjandi málinu óbreyttu. Það kemur berlega fram í nál. okkar meiri hl., að við töldum mjög varhugavert að draga málið mjög úr því, sem komið er. Þó að ýmislegt í frv. mætti betur fara, þá teljum við, að undir engum kringumstæðum megi stofna málinu í þá hættu að gera breyt. á því hér. Þetta er í stuttu máli afstaða meiri hl. n. Þetta mál er svo kunnugt hér í d., að það er óþarft að fara mörgum orðum um það. Það hefur oft áður verið hér til meðferðar, og nú er því komið svo langt, að fyrir liggur frv. að löggjöf, sem á að tryggja það, að starfræktir verði húsmæðraskólar í kaupstöðum landsins á svipaðan hátt og nú er búið að stofna húsmæðraskóla á nokkrum stöðum í sveitunum. Um nauðsyn þessa máls býst ég við, að engum blandist hugur. Það má segja, að húsmæðrafræðslan í kaupstöðum landsins hafi verið af skornum skammti hingað til. Ég veit ekki til, að húsmæðraskóli sé á nema einum stað í kaupstað hér á landi, en það er á Ísafirði. Hér í Reykjavík var á tímabili haldið uppi námskeiðum fyrir ungar húsmæður af áhugasömum konum. Húsnæði þessarar starfsemi var lítið og ófullkomið, og lagðist þessi starfsemi ekki sízt niður af þeim sökum. Það hefur að vísu eftir það verið haldið uppi námskeiðum við kvennaskólann hér, sem má segja, að hafi verið bein húsmæðrafræðsla, en það má frekar líta á þá starfsemi sem námskeið en sem skóla. En af þessu má sjá, hve þörfin er brýn fyrir þessa starfsemi hér í Reykjavík og öðrum kaupstöðum landsins. Konur hér í Reykjavík hefur tekið það mjög sárt að hafa hér ekki betri húsmæðrafræðslu. Þær hafa hvað eftir annað leitað til Alþ. um stuðning við málið. En það má með sanni segja, að Alþ. hafi tregðazt við að verða við þeim óskum á undanförnum árum af þeim ástæðum, að það hefur ekki verið talið fært að styrkja svo víðtæka starfsemi vegna fjárhagsvandræða ríkissjóðs. Það er mikil ánægja að sjá, hver skriður er nú að komast á þetta mál og þann áhuga, sem ríkir fyrir því. Ég er að sjálfsögðu ekki kunnugur því, hvað kenna ber við svona skóla, en sem heimilisfaðir um mörg ár, og eftir að hafa fylgzt nokkuð með lífinu eins og það gengur, þá þori ég að fullyrða, að þjóðhagslega séð er þetta mikilsvert mál. Því að vitanlega veltur mikið á því, hvernig hin unga stúlka, sem verður húsmóðir, kann að fara með lítil efni o. s. frv. Það liggur í hlutarins eðli, að slík fræðsla sem þessi er ein hin mesta þjóðhagslega nauðsyn. Þannig lít ég á þetta mál sem nokkuð reyndur húsbóndi, að þetta hafi þá þýðingu, sem ég hef nefnt. Það er vitanlegt, að það er ekki nema nokkur hluti af hinum eiginlegu heimilum, sem eiga þess kost að búa hinar ungu stúlkur eins og æskilegt vær í undir húsmóðurstarfið. Hinir breyttu tímar hafa gert það að verkum, að það er annað nú en áður var í þessum efnum. Ég býst við því, að við séum allir sammála um meginatriðin í sambandi við afgr. þessa máls, en um hitt geta verið skiptar skoðanir, hvernig haga skuli fjárframlagi til slíkra skóla, hvernig þeim skuli fyrir komið, hvernig haga skuli kennslu o. s. frv. Ég sé, að minni hl. n. vill gera nokkra breyt. á því, hvað kennt skuli, og vill taka það skýrar fram heldur en í frv. er gert. Ég ætla að bíða með það að ræða frekar um það, þangað til minni hl. hefur gert frekari grein fyrir sínum till. Ég skal taka það fram, að meiri hl. lítur þannig á, að það eigi ekki að gera neinn greinarmun á þeim framlögum, sem ríkissjóður leggur til slíkra skóla, og þeim framlögum, sem hann leggur til hliðstæðra skóla í sveitum. Um þetta er sjálfsagt verulegur meiningamunur milli minni hl. og meiri hl. n., en það mun skýrast betur við frekari umr. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara út í einstakar greinar frv., - frv. er svo ljóst og auðskilið, að það væri aðeins endurtekning að fara að lesa upp greinar þess. Ég hirði því ekki að rekja þær sérstaklega, því að ég held, að það sé ekkert í þessum gr., sem geti orkað tvímælis um, hvernig skilja beri. Að síðustu skal ég segja það, að málið var mjög ýtarlega rætt í Nd., og menntmn., sem flutti málið, hafði gengið mjög ýtarlega frá því, áður en það var lagt fram í þinginu, enda varð sú raunin á, að flestar, ef ekki allar, brtt., sem fram komu við frv. í d., náðu ekki samþ. Menntmn. d. stóð svo fast um frv. eins og hún hafði gengið frá því, að meiri hl. d. taldi ekki nauðsýn á breyt., að undanskilinni einni, sem var til þess að hækka framlag til skólans. Að öðru leyti voru mjög fáar till., sem nokkru máli skiptu, samþ. við frv. Þegar svo er í pottinn búið, þá teljum við meiri hl. n. ekki rétt að gera róttækar breyt. á þessu frv., því að líkur eru þá til, að málið mundi þá sofna í Nd. Við teljum, að það væru miklar líkur fyrir því, að frv. gengi ekki fram, ef farið yrði að gera á því stórvægilegar breyt. Við erum þeirrar skoðunar, að það megi ekki draga lengur að koma þessu í framkvæmd, svo að hægt verði að byrja með fullum krafti þar, sem áhugi er fyrir því að koma slíkri fræðslu á stofn.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) : Það er ekki alveg rétt hjá hv. síðasta ræðumanni, sem hann gaf í skyn, að málið hefði verið vel undirbúið, því að fyrst og fremst er það hið leiðinlega við það, svo stórt mál sem þetta er, að það hefur ákaflega lítil hreyfing verið á því að gera nokkrar framkvæmdir á þeim stöðum, sem bornir eru fram sérstaklega, kaupstöðunum. En eins og hv. frsm. tók fram, þá hefur mikill áhugi verið ríkjandi í þessum málum í sveitunum, og konurnar þar hafa lagt fram krafta sína til þess að koma upp húsmæðraskólum, eins og t. d. á Staðarfelli, Blönduósi, Laugalandi, Laugum og á Hallormsstað. En í hinni stóru Reykjavík hefur ekki verið gert neitt í þessa átt, fyrr en nú um leið og hafinn er nokkur undirbúningur undir það að byggja húsmæðraskóla. Sums staðar í kaupstöðum hefur þessum skólum verið komið upp, t. d. á Ísafirði. Þar hefur verið rekinn myndarlegur, lítill skóli í mörg ár, og þar er hægt að segja, að áhugi kvenna hafi verið sambærilegur við það, sem verið hefur í sveitunum. Þess vegna er náttúrlega ekki hægt að neita því, að á meðan ekki er sérstakur áhugi fyrir svona málum á þeim stöðum, þar sem á að hjálpa, þá vantar mikinn undirbúning. Það er ekki hægt að segja, að þetta mál sé borið fram sem menntmnfrv., og ekki er það stjfrv. Það virðist því vera þannig, að þessar konur hafi tekið frv. um sveitaskólana frá 1938 og breytt því, líklega án þess þó, að, það hafi verið gert á þann hátt, að það væri eðlileg breyt., - svo hafi stj. sent málið til n., og hún hafi svo látið það fara áfram. Þannig hefur málið oltið mjög hirðuleysislega gegnum þingið, án þess að hinir stærri ágallar hafi verið lagaðir. Hin eina aths., sem við frv. hefur verið gerð, er svo skrifl. brtt., sem kom fram við 3. umr. í Nd. Ef hv. þm. (SÁÓ) kallar þetta góðan undirbúning, þá er hann ekki kröfuharður. Enn meira undrar mig þó á því, að fulltrúi Sjálfstfl. skuli fylgja þessu máli fram, eins og það er, vegna þess að hér er um að ræða hreinan og beinan ríkisrekstur. Það hefði mátt vænta þess af sjálfstæðismönnum, sem vilja leggja mikið upp úr sjálfsbjörg manna, að þeir hefðu stutt mjög að því, að einstaklingar kæmu upp slíkum skóla hér í Reykjavík í stað þess að hann yrði rekinn af ríkinu. Ég álít, að eins og nú standa sakir, þá hefði verið ástæða til þess að ætla, að hér í Reykjavík hefði verið byrjaður myndarlegur undirbúningur í þessu máli fyrir nokkrum árum, - það hefði verið eðlilegra heldur en að þingið svo að segja byrji á því að búa til l., áður en nokkur verulegur undirbúningur er hafinn um málið. Ég skal annars taka nokkur dæmi úr okkar skólasögu. Fyrir 11 árum, þegar gagnfræðaskólal. voru sett, þá voru í flestum kaupstöðum komnir slíkir skólar, og þar að auki var sú löggjöf nokkuð mikið og vel undirbúin. Þingið taldi þá rétt að skipta rekstrarkostnaðinum milli bæjarfélaganna og ríkisins. En meiri hl. menntmn. neitar nú algerlega að láta nema hverfandi lítinn stofnkostnað koma á bæina og ekkert af rekstrarkostn. Ég vil vekja eftirtekt hv. frsm. meiri hl. á því, hvað tilgangslaust er að samþ. slík l. sem þessi, ef ekki er neinn áhugi ríkjandi á bak við þetta mál. Hér í Reykjavík er skóli, svo kallaður Ingimarsskóli, sem hefur haft um 300 nemendur. Þessi skóli hefur starfað í 11 ár án þess að ríkið hafi lagt til hans nema 28 þús. kr. og bærinn ekki neitt. En skólastjórinn hefur verið svo hagsýnn, að hann hefur getað reytt saman nokkra fjárhæð á hverju ári, þannig að skólinn á nú talsverðan byggingarsjóð upp á að hlaupa. Á þessum 11 árum hefur verið byggt myndarlegt skólahús í Hafnarfirði, einnig er gott hús á Ísafirði, bæjarstj. Siglufjarðar hefur einnig komið upp skóla. Maður getur einnig tekið Norðfjörð og Akureyri, þá kaupstaði vantar algerlega skólahús, og í Vestmannaeyjum er leiguhús notað til kennslunnar, og það er víst, að skólinn óskar eftir breyt., en fær hana ekki samt sem áður. Nú vildi ég spyrja hv. 2. landsk., hvaða líkur eru til þess, að þessi löggjöf hafi nokkra þýðingu, úr því að Ingimarsskólinn, sem búinn er að starfa í 11 ár og hefur fulla þörf fyrir hús, hefur ekki getað fengið skólahús, enda þótt skólastj. hafi dregið saman talsverða upphæð til þess að styðja þetta. Til hvers er að vera að setja löggjöf eins og þessa algerlega út í bláinn. Ég ætla samt að fylgja þessu frv. milli umr., þó að ég búist við, að lítið verði úr framkvæmdum fyrst um sinn hér í Reykjavík, og það er þó eini staðurinn, sem nokkuð var undirbúinn, þó að sá undirbúningur væri mjög lítill. Ég hef gert nokkrar brtt. við frv., sem snerta efnisatriði þess. Ég tel það mjög undarlegt, að þær konur, sem hafa gert þetta uppkast, skuli ekki hafa haft nánari upptalningu á því, hvað nemendur eiga að læra, - ég hef því leyft mér að bæta inn í nokkrum námsgreinum, til þess að það léki ekki neinn vafi á því, hvað ætti að kenna. Eitt af því, sem vantar hér inn í, og einnig hefur vantað hjá sveitaskólunum, er meðferð ungbarna. Ég hef leyft mér að setja það hér inn, því að það er undarlegt að gera það ekki að skyldu fyrir þær ungu stúlkur, sem stunda nám í þessum skólum, að þær læri að fara með ungbörn. Margar ungar stúlkur hafa áhuga fyrir brúðum, a. m. k. þegar þær eru á bernskuskeiði, og það er lítið samræmi í því, að ungar stúlkur, sem hafa haft áhuga fyrir brúðum, séu ekki látnar nota þann áhuga til þess að æfa sig í því að fara með ungbörn. Mér finnst það vera hirðuleysi að kasta svona höndunum að því, hvað eigi að kenna í þessum skólum. Það er gert ráð fyrir sérstökum skólan. fyrir þessa skóla. Ég hef lagt til, að sérstök skólan. yrði í Reykjavík, og yrði hún skipuð 2–3 mönnum. Í öðrum kaupstöðum gætu skólan. gagnfræðaskólanna haft þetta með höndum. Þetta er ekki stórt atriði, en mætti þó fara betur. Á margan hátt er nauðsynlegt að geta haft sem nánast samstar í milli þessara skóla og gagnfræðaskólanna, t. d. með íþróttir og annað fleira, sem gagnfræðaskólarnir geta hjálpað með. Það er mjög eðlilegt, að þessir skólar hafi sem mesta samvinnu. T. d. hefur skólastj. í Vestm. verið með ráðagerðir um það að geta kennt matreiðslu í skólanum. Þar hafa nú þegar verið haldin námskeið í matreiðslu fyrir skip og báta, og hefur það tekizt svo vel, að þeir piltar, sem þar hafa verið, eru eftirsóttir í bænum í staðinn fyrir þernur. Það er lítill vafi á því, að utan Reykjavíkur verður mest samband milli húsmæðraskólanna og þessara gagnfræðaskóla. Þá kem ég að 8. gr. Þar hef ég farið bil beggja. Í staðinn fyrir, að í frv., eins og það lá fyrir n., var gert ráð fyrir, að ríkið kostaði þessa skóla að ½, kom þessi skrifl. brtt., sem setti 3/4 á ríkið og ¼ á bæina, og þar að auki er gert ráð fyrir, að öll kennsla komi á ríkið. Þetta hlýtur að vera borið fram fyrir ókunnugleika þeirra, sem sömdu frv. Reglan, sem gilt hefur um gagnfræðaskólana, er sú, að bæirnir leggi fram 3/5 af stofnkostnaði skólanna og rekstrarstyrk í sama hlutfalli, en ríkið leggur fram 2/5 bæði í stofnkostn. og til kennslunnar. Nú vil ég fara bil beggja og legg til, að kostn. við byggingar greiðist að 3/5 úr ríkissjóði og 2/5 frá bæjunum, - á sama hátt skiptist kennsla sú, sem hér er tilgreind. Ég ætla þá að færa rök fyrir því, hvers vegna ég álít, að það sé ekki nein ósanngirni í því að hafa ekki alveg sömu fríðindi í sveitum og bæjum. Það vakir ekki fyrir mér með þessar í till. að létta undir með sveitunum, en þyngja á bæjunum, heldur er hún aðeins byggð á réttum skilningi á því, hvernig aðstaðan er. Ég hef í nál. mínu útskýrt það, að sveitaskólarnir verða að vera allt annars eðlis en kaupstaðaskólarnir. Sveitaskólarnir verða að vera heimavistarskólar fyrir kennara og stúlkurnar, auk þess sem þar verða að vera hinar nauðsynlegustu byggingar fyrir búskap, til þess að hægt verði að kenna undir stöðu undir réttan búskap. En það vita guð og menn, að það er ekkert vit í því að hafa kúabú eða svínabú við skóla hér í Reykjavík, því að það er ekki nein aðstaða til þess fyrir fólkið, sem vex upp í bæjunum, að hafa neinn sveitabúskap. Byggingarkostnaður sveitaskólanna hlýtur því að verða meiri en kaupstaðaskólanna, þar sem þeir verða einnig að hafa búskap. Einn höfuðmisskilningurinn í þessu frv. er sá, að þessar góðu konur ætlast til þess, að kaupstaðaskólarnir verði hafðir með heimavistum. Ég get upplýst það, að sumir af mestu ráðamönnum bæjarins hafa aðra skoðun á þessu, - þeir álíta, að það sé hin mesta fjarstæða að ætla að búa út heimavistir í þessum skóla. Að þessu athuguðu verður það ljóst, að allur kostnaður við sveitaskólana hlýtur að verða miklu meiri en í kaupstöðunum, þar sem stúlkurnar geta búið á heimilum sínum, þ. e. sofið heima. Hið sama er að segja um kennara skólans (í Rvík), engar líkur eru til þess, að farið verði að byggja yfir þá í sambandi við skólann. Ég hef þannig leitt rök að því, að skólakostnaðurinn er miklu meiri í sveitunum. Í sveitunum er líka miklu meiri skólaþörf, þar verður árlega að vísa stórum hóp umsækjenda frá vegna rúmleysis skólanna og þó er ekki nema lítill partur af stúlkum, sem reyna að sækja um skólana. Þar kemur til greina, að margar þessar stúlkur eru svo fátækar, að þær geta ekki risið undir því að kosta sig. Þetta frv. virðist gera ráð fyrir því, að hér í Reykjavík verði byggður skóli fyrir um 30 nemendur á ári, eða um það bil fyrir eina af hverjum tíu stúlkum, sem fermdar eru hér árlega. Ég geri ráð fyrir því, að ástæðan fyrir því, að menn hugsa svo smátt, sé sú, að menn hafi látið fyrirmyndina í sveitunum villa sig. En þess er að gæta, að hinar smáu skólabyggingar í sveitunum voru neyðarúrræði þar, af því að ekki var hægt að hafa heimangöngu. Ef menn hugsa sér, eins og líka er rétt, að hafa þessa skóla það stóra, að þeir nái til flestra húsmæðraefna, er nauðsynlegt, að hinar ungu stúlkur fái með einhverju móti þá æfingu og þann lærdóm, sem nauðsynlegur er, til þess að þær geti rækt húsmóðurstarfið vel. Um þetta er ég alveg samdóma hv. frsm. meiri hl. Í þessum efnum hefur höfuðborgin ekki skilið sinn vitjunartíma, úr því að svona lítið hefur verið gert fram að þessu. Það er mikið velferðarmál fyrir bæinn, að hægt sé að koma upp stórum verkstæðum fyrir stúlkurnar, verkstæðum, sem fullkomlega munu borga sig. Það mun fullkomlega borga sig að gera þetta. Það er hins vegar eðlilegt, að ýmis félög hér í bænum, sem hafa getu til þess, veiti stuðning sinn í þessum málum. Mér finnst það dálítið broslegt viðvíkjandi undirbúningi þessara skóla, að ríkið ætlar að leggja fram 3/4 stofnkostnaðar og auk þess allan kostnað við kennsluna. Þá voru bollaleggingar í þessu frv. um það, að bæjarstjórnir og ýmislegt gott fólk í bæjunum ráði stofnun þessara skóla. Það á náttúrlega að fara saman með útlát og völd. Ef bæirnir eiga ekki að borga neitt til þessara skóla, þá eiga þeir vitanlega að ráða að sama skapi. Ég hef tekið þetta með, en það er ekki af því, að ég álíti, að það hafi verið öfugt, heldur af því, að það er skakkt hugsað. Ég álít, að bæirnir geti ekki ráðið þessu. Ef þeir vilja komast hjá fjárútlátum til skólanna, þá eiga þeir ekki heldur að ráða framkvæmdum þeirra. Eitt af því, sem hefur gleymzt við þessar breyt. í hv. Nd. við 3. umr. og ég legg til að verði leiðrétt, er það, að í 10. gr. stendur ennþá, að bærinn eigi að borga hálfa húsaleigu, af því að upphaflega var gert ráð fyrir að bærinn borgaði hálfan stofnkostnað. Nú færi ég það til samræmis við frv. Ef menn vilja leggja áherzlu á að samþ. vitleysu, þá er það aðeins til að gera frv. skemmtilegt og til þess að tryggja það, að endurskoðun á því fari fljótlega fram. Ég hef í nál. bent á það, að svipað þessu hafi verið ástatt á Alþingi 1919. Þá stóðu sumir þm. í þeirri trú, að ríkið væri svo ríkt, og það voru náttúrlega ekki lakari þm. þá en nú. En ein fjárveiting stendur ennþá sem minnisvarði um það, hvernig stríðsgróðavitleysan hefur áhrif á menn. Það var þegar Alþingi veitti Jóni Dúasyni, nýútskrifuðum hagfræðikandidat, 12 þús. kr. námsstyrk til að læra bankafræði. Þessari rausn fylgdi ekki nokkur skynsamleg fyrirhyggja. En auðvitað var þessi maður svo hygginn, að hann sótti svo seinna um bankastjórastöðu við veglegasta banka landsins og sagði eins og var: Alþingi hefur mælt með mér, og það er ekki út í bláinn, heldur af því, að ég er valinn til stórra hluta. Nú fór það svo, að maðurinn notaði þessa peninga, en hann hefur ekki fengizt við neina bankastarfsemi síðan. Mér finnst, að afgreiðsla þessa máls hjá meiri hl. Nd. minni á þetta sama ástand. Það er rétt, að sem stendur hefur fjmrh. meira í kassa en vant er. En nú lítur því miður ekki sem bezt út, þar sem öll útflutningsverzlun okkar til Englands hefur fallið niður, og í um 40 íshúsum á landinu er mikið af fiski, sem ætti að vera kominn til Englands, en ekki kemst þangað eins og sakir standa. Ég hefði gaman af að skjóta því til míns vinar, hv. frsm. meiri hl., hvort hann sé viss um, þegar þetta ástand er búið að standa lengi, að ríkissjóður, sem nú á mikið af aurum, verði eins ríkur og hann gerir ráð fyrir. Ég veit, að þær tölur, sem hér eru nefndar, setja ekki ríkið á hausinn. Það er bara skilningsleysið á að taka málið eftir eðli sínu, sem ég get ekki sætt mig við. Þó að nú sem stendur sé dálítið til í ríkissjóði, þá er það oftast svo, að hann er fátækur. Það er þess vegna engin framsýni í því að vera að gera útreikninga og framkvæmdir núna, eins og þegar 12 þús. kr. námsstyrkurinn var veittur. Þetta frv. stefnir að því leyti í rétta átt, að það er æskilegt, að komið sé hreyfingu á húsmæðrafræðsluna í kaupstöðum. Og ég ætla að greiða atkv. með brtt. mínum og á móti brtt. í frv. En samt sem áður mun ég greiða atkv. með frv. út úr hv. d. Ég vildi nota þetta tækifæri til þess að gera grein fyrir því, hvernig ég tel, að þessu máli eigi að vera skipað í framtíðinni. Ef menn vilja samþ. einhverja vitleysu núna, þá þeir um það. En þeir verða þá kannske fúsari á að laga það, þegar reynslan kennir þeim, að ekki er hægt að byggja á því síðar.

Frsm. meiri hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Mér þykir hlýða að svara hv. frsm. minni hl. að nokkru hans löngu og ýtarlegu ræðu. Ég mun stikla á stærstu steinunum og ekki fara eins nákvæmlega út í alla þá hluti, sem hann greindi, enda brestur mig þekkingu á við hann við að rifja upp ýmislegt úr fyrri skólasögu. Hann dró í vafa og vildi mótmæla því, sem ég sagði áður, að þetta frv. væri vel undirbúið. Hann sagði, að það væri ekki stjórnarfrv. og ekki samið af menntmn. Þetta er hvort tveggja rétt. Enda sagði ég ekki, að menntmn. hefði samið frv. Ég sagði, að hún hefði gert ýmsar breyt. á því og lagfært það á þann veg, að hún teldi sér sæma að flytja það og fylgja því fram. Annars er frv. samið af landskunnum manni í skólamálum, það þarf því enginn að ætla sér, að það sé gert af neinum viðvaningi.

Því ekki að nefna nafn?

Hv. þm. veit, hver þessi maður er.

Nei. Maðurinn hefur ekki notað gáfurnar.

Og þar hafa fleiri komið að verki, Þetta er undirbúningur málsins. Eins og hv. þdm. er kunnugt, stóð hv. menntmn. Nd. svo fast saman um þetta frv., að allar þær breyt., sem voru henni ekki að skapi, voru felldar. Um það atriði, að hér sé um svo mikinn ríkisrekstur að ræða, er því til að svara, að allir okkar skólar eru að meira eða minna leyti ríkisrekstur. Við skulum taka til dæmis æðri skóla. Ég veit ekki betur en það sé ríkið, sem rekur þá. Ég sé ekkert hættulegt við það, þó að hér sé bætt við skóla, sem ríkið ætti bróðurpartinn í, til þess að ala upp þann hluta þjóðarinnar, sem við vitum, að hefur mikla þjóðhagslega þýðingu, að sé sem bezt undir lífið búinn sem völ er á. Ég get tekið undir það, sem hann að öðru leyti sagði um ríkisrekstur, því ég vil fylgja ríkisrekstri þar, sem ég tel, að hann eigi við. Þá fór hann út í að tala um, að enginn áhugi lægi á bak við þetta mál. Það kann að vera, að svo hafi verið á undanförnum tímum, en það getur enginn verið í vafa um, að áhugi sé fyrir málinu nú. Síðan fór hann að tala um, að reynslan talaði sínu máli um það, að jafnvel þó búið væri að setja lög um skóla, þá sé dregið svo mikið að byggja þá. Hann vitnaði þar í ýmsa staði á landinu, og ég efast ekki um, að það sé rétt. Þetta sannar ekkert annað en það, að úr því að við höfum sett þessi lög og skólarnir hafa ekki veriðbyggðir, þá er hér ekkert nýtt á ferðinni. En ég efast ekki um það, að í mörgum tilfellum hafa fjárhagsörðugleikar valdið því, að ekki hafa verið byggðir fleiri skólar í kaupstöðum landsins en gert hefur verið. Hann vitnaði hér sérstaklega í Reykjavík, sem hefði borið skylda til að leggja fé til byggingar gagnfræðaskóla. Þetta er rétt. En hv. þm., sem einnig er fulltrúi í bæjarstjórn Reykjavíkur, veit, hvernig fjárhag bæjarins hefur verið háttað undanfarin ár og hvort hann hefur haft getu til þess að leggja fram mikla upphæð til byggingar slíks skóla. Hins vegar geng ég þess ekki dulinn, að meiri hl. bæjarstjórnar hafi ráðið nokkru um, að ekki hefur verið ýtt undir að hefjast handa um byggingu skólans. Hitt blandast mér ekki hugur um, að sú fjárhagskreppa, sem bærinn hefur verið í, hafi þar átt sinn hlut að máli. Nákvæmlega það sama, sem hv. þm. benti á, hefur gerzt á Akureyri. Gagnfræðaskólinn þar er í leiguhúsnæði. Ég býst við, að það sé af sömu ástæðu, að þar hefur ekki verið byggður skóli. Þetta var nú þungamiðjan í hans inngangi, áður en hann fór að ræða þær brtt., sem hann gerði við frv. Hv. þm. talaði um ólíka aðstöðu sveita- og bæjaskólanna. Ég skal fúslega viðurkenna það, að aðstaðan er nokkuð önnur að byggja skóla í dreifbýli heldur en þéttbýli. Það eru ekki líkur til, að skólarnir geti verið eins stórir í dreifbýlinu eins og í þéttbýlinu. En þetta hlýtur að leiða af sér það, að í þéttbýlinu þýðir það meira húsnæði og meiri kennslukraft. Þetta þýðir, að leggja verður meira til kaupstaðaskólanna en sveitaskólanna, þar sem aðsóknin er minni vegna lakari aðstöðu. Og hann sagði það rétt, að í sveitaskólunum er óumflýjanlegt að hafa heimavist. Ég er enginn skólamaður, en er þó sannfærður um það, að kostnaður sveitaskólanna við að hafa heimavist þarf ekki að vera svo mikill, ef stjórn þeirra er í góðu lagi. Þess betur er hægt að koma við uppeldislegum áhrifum kennara, ef þeir hafa nemendurna að staðaldri undir sinni stjórn og leiðsögn. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar, að bezt sé að hafa heimavist í kaupstaðaskólunum að svo miklu leyti sem hægt er að koma því við, því það elst upp allt annar þroski hjá þeim nemendum, sem að staðaldri lúta sínum kennurum og góðri skólastjórn. Þetta er reynsla, sem mér fróðari menn hafa látið uppi í ræðu og riti um skólamál annarra þjóða. Nú er það svo hér í Reykjavík, að konur, sem staðið hafa að þessari hreyfingu í bænum, eru þeirrar skoðunar, að það sé tvímælalaust nauðsynlegt að hafa hér heimavistarskóla, vegna þess að ekki sé hægt að kenna stúlku út í yztu æsar allt það, sem hún nauðsynlega þarf að læra, nema hún starfi að einu og öllu í skólanum. Þess vegna þarf hún, með náminu, að vera nokkurs konar starfsstúlka í skólanum. Og þar hafa hugsað sér, að hafðar væru að staðaldri 20 til 25 stúlkur við skólann. Minni hl. menntmn. segir t. d. í sínum till.: Það þarf að kenna stúlkunum þvott og ræstingu. - Hvar á að kenna þeim þvott og ræstingu, ef ekki í skólanum sjálfum? Svo ég sé ekki annað en minni hl. sé meiri hl. sammála um, að þessi kennsla þurfi að fara fram, og að hún fari bezt fram, ef hægt er að koma því við, að hún fari fram í skólunum sjálfum. Ég er hv. þm. sammála um það, að í bæ eins og Reykjavík sé það nauðsynlegt fyrir framtíðina, að skólarnir verði hér margir. Nú er þegar fengin byrjun að einum skóla. Ég býst ekki við, að hægt sé að fá leiguhúsnæði, svo að það verður þá næsta stig að örla saman fé til þess að byggja skóla, og þá er spurningin, hvar á að byggja þann skóla. Getur hann ekki verið utan við bæinn, þar sem hægt er að njóta meira frjálsræðis? Ég álít það vel til fallið, ef hægt væri að rækta matjurtir og blóm kringum skólana, ef slíkir skólastaðir væru hér í nágrenni Reykjavíkur. Það er óráðið mál, hvar bæjarstjórnin hugsar sér skólastað, en mér gæti dottið í hug staður hér í nágrenni bæjarins. Ég skal svo ekki fjölyrða um innganginn í hans ræðu. Ég ætla aðeins að víkja örfáum orðum að brtt. þeim, sem hann hefur borið hér fram. Ég sé ekki, að í hans brtt. við frv. felist nokkuð, sem ekki má geyma. Í fyrstu brtt. við 5. gr. er t. d. bara dálítið meiri upptalning á, hvað kenna skuli, heldur en í frv., en það er meira til að sýnast, því í 5. gr. frv. stendur allgreinilega um það, að kenna skuli þær sömu námsgreinar, sem taldar eru upp í brtt. hans við 5. gr. Eitt af því, sem hann leggur ríka áherzlu á, er meðferð ungbarna, og það er í frv. Svo er einnig um handiðnir, sem hann vill telja upp. Þetta eru allt saman handiðnir, sem hreinn óþarfi er að telja upp. Ég sé ekki annað en þetta sé frekar gert til að gefa tilefni til breyt. heldur en þess sé þörf. Svo segir hann : „Heimilt er með reglugerð að ákveða fleiri námsgreinar.“ Það er nákvæmlega sama og í frv. Ég sé ekki annað en skólinn geti starfað með reglugerð, þótt þessi till, verði felld. Um stjórn þessara skóla erum við sammála um það, að skipuð skuli 5 manna n., sem hafi yfirstjórn skólanna, en hann vill ekki láta það gilda um aðra staði en Reykjavík. Ég hygg, að nú og framvegis, eins og verið hefur hingað til, þyki heppilegra, að skólanefndir gagnfræðaskólanna blandi sér ekki inn í þessa fræðslu, eins og lagt er til í hans brtt. Ég geri ráð fyrir, að það veljist aðrir menn í þetta, sem hafa sérstakan áhuga fyrir að koma þessari fræðslu af stað og vilja stuðla að því á einn eða annan hátt. Ég sé ekki, að það þurfi að verða til þess að torvelda þetta mál, þar eð sennilegt er, að nógir menn fáist til að starfa í slíkum n. sem þessum. Þá kem ég að höfuðágreiningnum, brtt. við 8. gr. Ég gat um það í fyrri ræðu minni, að ég vildi ekki gera neinn verulegan greinarmun á, hvort skólarnir væru í sveit eða bæ. Það er m. a. af því, að í þessu efni eru svo mörg verkefni í bæjunum óleyst. Til þess að byggja þessa skóla þarf svo stórt átak, að ríkið verður að leggja fram bróðurpartinn til að koma þeim upp. Hv. þm. talar um, að í frv. sé um ósamræmi að ræða, en hér held ég að fylgi lítil alvara. Hann telur, að of miklu sé hlaðið á ríkissjóð og vill samræma ákvæðið í 10. gr. frv., sem er um það, að ríkissjóður greiði hálfa húsaleigu, sé húsmæðraskóli rekinn í leiguhúsnæði. Ég tel, að meðan skólarnir eru í leiguhúsnæði, þá sé sanngjarnt, að ríkið borgi hálfa húsaleigu, því að með því er ýtt undir þá að byggja, svo að þeir þurfi ekki að borga nema ¼ af stofnkostnaði. Þá talar hv. þm. um bjartsýni. Það hefur nú verið minnzt á það fyrr. Það er ekki nema eðlilegt, að menn séu bjartsýnir í öllum fjárútlátum eins og stendur. Við vitum það, að okkur vantar margt annað frekar en peninga. Um hitt getur hann verið sannspár, hvernig verði um ófyrirsjáanlega framtíð. Annars vitum við báðir jafnlítið, hvernig styrjöldin endar og hvert hlutskipti okkar verður að henni lokinni. En það er viðbúið, ef við tökum dæmi af fyrri styrjöld, að við siglum í sama kjölfarið og okkar bíði þrengingar, en þá er mér ljóst, þegar skera þarf niður, að það verður að gera það á öllum sviðum, jafnt sveitaskólum og kaupstaðaskólum sem öðru. Það getur vel verið, að með þessu máli sé verið að búa til fyrirhyggjuleysi, en ég get ekki séð það. Og við erum báðir nokkuð sammála um, að hér sé um menningarmál að ræða. Fyrirhyggjuleysið liggur þá í því, að ríkissjóður leggur fram þann hluta, sem er umfram það, sem hann leggur til í sínum till. Að síðustu þetta : Ég hygg, að það sé með þessa löggjöf eins og margar aðrar, sem settar eru í fyrsta sinn, að menn geti ekki séð fyrir alla hluti. Það er náttúrlega lítil reynsla fengin fyrir húsmæðrafræðslu í kaupstöðum ennþá, en ég ætla, að ekkert sé hægara, að fenginni reynslu, en að breyta því, sem illa fer núna. Það er ekkert óvanalegt, að við breytum hér lögum ár eftir ár, og það meira að segja vel undirbúinni löggjöf, jafnvel löggjöf, sem hv. þm. S.-Þ. hefur verið með í að hrinda í framkvæmd. Eðlileg reynsla talar sínu máli, og nákvæmlega sama skeður hér. Við skulum samþykkja frv. eins og það er nú og breyta því á næsta þingi, ef reynslan sýnir, að þess sé þörf.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) : Ég ætla aðeins að koma með örfáar athugasemdir, því það eru mörg mál á dagskrá og ég býst ekki við, að hvorki meiri eða minni hl. sannfæri hv. d. í þessu máli frekar en öðrum málum. Ég ætla aðeins að rifja það upp, að hv. meiri hl. hefur orðið að játa, að málið er undirbúið á dularfullan hátt, ekki af stj. og ekki af hv. Nd., heldur er það undirbúið af einhverjum öðrum aðila, sem hv. þm. segir, að sé ákaflega vel að sér. En einu gleymdi hv. meiri hl., en það var það, að þessi ákaflega gáfaði maður, sem gerði frv., ætlaðist til, að það væri bara helmingur stofnkostnaðar lagður á ríkið. Ég verð að benda hv. þm. á það, að það er erfitt fyrir hann og hans skoðanabræður að ganga ofan í svona grunnmúrað álit þessarar virðulegu persónu, þó að mér finnist, að með þeim fögru orðum, sem fram hafa komið hjá hv. þm. um undirbúning í þessu máli, þá ætti hann að reyna með brtt. að hefla burt þann smíðagalla, sem komið hefur hér fram. Viðvíkjandi kostnaði verður hv. landsk. að játa það, að skólar í sveitum geta ekki tekið nema lítinn hluta þeirra stúlkna, sem þar vaxa upp, og það er ekki rétt að leggja sama þunga á borgara þeirra sveita vegna þeirrar takmörkuðu tölu af unglingum, sem þar geta komið til greina. Ég get óskað hv. 2. landsk. til lukku með sína heimavist. Hann er orðinn sannfærður um, að hún eigi að vera í þessum skóla. Sannleikurinn er, að ekki er til einn einasti heimavistarskóli í Reykjavík, að undanskildu því, að fáeinar stúlkur eru í heimavist í kvennaskólanum, en sá skóli er einkafyrirtæki. Það er erlendis heimavist í skólum fyrir ríkra manna börn, sem eru utanbæjar. En Reykjavík hefur ekki farið svona að með neinn af sínum skólum, sem mun m. a. stafa af því, að mönnum hrýs hugur við kostnaðinum. Af þessari skoðun hv. frsm. Meiri hl. kemur, að ef hún væri framkvæmd, þá væri í raun og veru eðlilegast að setja upp heimavistarskóla í sveitum fyrir húsmæðrafræðslu, og þá væri að mjög verulegu leyti gengið í þá átt, sem ég býst við, að hv. 2. landsk. vildi gjarnan, að einangra stúlkurnar frá öllum solli, og óneitanlega verður það bezt gert með því að hafa þær uppi í sveit. Og þá verður styrkur til þessa skóla eins og heimavistarskóla í sveit. Og þegar komið er til alvörunnar, þá er þetta heimavistarákvæði komið inn í frv. af því að frv. er svo illa undirbúið. Þetta ákvæði hefur verið apað eftir sveitaskólunum, alveg eins og t. d. að kona, sem væri að fara á dansleik hér í höfuðstaðnum, byggi sig eins og fjármaður á Norðurlandi, sem fer út í stórhríð. Ég get fullvissað hv. 2. landsk. um það, að þessi heimavist hans er bezt á pappírnum. En það er ekki mikil hætta á, að Reykvíkingar færu að snúa sér að því að stofna svona skóla fyrir sínar dætur, nema þá að það verði svo mikið fé til í ríkissjóði einhvern góðan veðurdag. Hv. 2. landsk. reyndi ekki að svara því, hvers vegna væri ástæða til þess, að bærinn borgaði minna til kvennaskóla en gagnfræðaskóla. Ég skoða þetta sem uppgjöf af hans hálfu, enda er ekki hægt að útskýra það. Ég ætla að lokum að undirstrika það, sem ég hef sagt hér áður fyrr, að ég þykist vita, að hv. þm. og ýmsir hans samstarfsmenn hafi hug á að samþ. þetta frv. óbreytt. Mínar till. bíða þá eftir því, þegar farið verður að klífa niður stigann aftur í þessu efni.



Af því að það hefur verið talað um undirbúning þessa frv. við þessar umr., þá get ég upplýst það, að skrifstofustjóri í stjórnarráðinu hefur undirbúið frvr. og hafði til hliðsjónar 1. um húsmæðraskóla í sveitum, og er því þetta undirbúið af þeim manni, sem var einna kunnugastur þeim málum og varð til þess að endurskoða l. um húsmæðraskóla í sveitum og ganga frá þeim, eins og þau eru nú, og hefur varið nokkrum tíma til þess. Og vitanlega á matreiðslukennsla, hvort sem er í sveit eða kaupstað, að vera svipuð, og þess vegna er ekki undarlegt, þó að sveitaskólarnir séu teknir til fyrirmyndar, því að þeir eru að nokkru leyti á sama sviði, nema að því leyti er kemur til heimavistar. Satt að segja verð ég að viðurkenna það, að þetta hefur vitanlega mikinn aukinn kostnað í för með sér fyrir ríkissjóð að stofna til slíkra skóla, og það er ekki hægt að segja um það á þessu stigi málsins, hvort við höfum peninga til þess eða fjármagn að halda uppi þeirri fræðslu, sem við gjarnan vildum halda uppi í landinu bæði á þessu sviði og öðrum og leggja til menningarstarfsemi. En þó að nokkru sé varið af fjármunum til þess, þá hygg ég, að þeim fjármunum sé ekki verst varið af þeim peningum, sem Alþ. hefur varið til eins og annars, því að húsmæðrafræðslan í bæjum, og þá ekki sízt í Reykjavík, hefur verið okkur ákaflega mikið til vansæmdar. Og ég held, að um þá peninga, sem við leggjum fram til húsmæðrafræðslunnar, megi segja, að þeir séu lagðir á vöxtu, þannig að með því að kenna húsmæðraefnum að stjórna heimilum sínum yfirleitt, mundi sparast margur peningur, sem oft hefur farið fyrir lítið sökum vöntunar á þekkingu og hagsýni við matreiðslu og heimilishald yfirleitt. Það er því ekki, að hér sé aðeins um menningarmál að ræða, heldur og líka stórkostlegt þjóðfélags- og fjárhagsmál. Í sumum sveitum, þar sem húsmæðrafræðslan er minnst, er talið beinlínis, að þess gæti, að húshaldið sé þar óhentugt og dýrt. Og ég get rökstutt þetta með umsögn kaupfélagsstjóra víðsvegar um landið. Þó að við ráðumst í þetta, sem kostar mikið fé, þá var það fyrirsjáanlegt, að við gætum ekki látið húsmæðrafræðsluna sunnanlands vera eins og hún er nú. Því að það er mál, sem búið er að dragast allt of lengi að hrinda í framkvæmd, sem er fyrir þá sök, að hér í Reykjavík hafa ekki verið nægileg samtök til þess. Undirbúningur þessa máls er aðallega sá, að skrifstofustjóri í stjórnarráðinu hefur samið frv. og haft til hliðsjónar l. um húsmæðraskóla í sveitum, og konur, sem hafa áhuga fyrir þessu máli og hafa haldið uppi kennslu í þessum efnum hér, hafa endur skoðað frv. og gengið frá því eins og það nú liggur fyrir. Menntamenn í skólamálum hafa svo gert lítils háttar breyt. á frv. Ég sé ekki, að mikill ágreiningur sé um málið, þegar það hefur verið athugað. Mér virðist tilgangur skólans eftir brtt. og sjálfu frv. vera nákvæmlega sá sami. En það hefur verið réttilega á það bent, að í brtt. er það talið talsvert nákvæmar upp, hver sé tilgangur skólans, heldur en gert er í frv. En þó að talið sé upp fleira í brtt., svo sem þvottur og hreingerning, sem vitanlega tilheyrir heimilisstjórn, þá má alltaf ákveða nánar um það í framkvæmdinni með reglugerð. Viðvíkjandi kostnaði, sem hér hefur verið rætt um, þá er það í frv. þannig, eins og hv. alþm. sjá, að það er gert ráð fyrir ákveðnu framlagi nemenda, án þess að nánar sé tiltekið um hlutföll milli ríkis og bæjar. En í brtt. eru tekin upp ákveðin hlutföll þess kostnaðar, sem ríkið á að greiða og sem bærinn á að greiða. Og þá er til þess ætlazt með brtt., að ríkissjóður leggi fram 3/5 hluta, en bærinn 2/5 hluta kostnaðar, og síðan er til tekið kennslugjald á nemanda, sem er það sama í brtt. og er í 8. gr. frv. Þetta mundi þá verða þannig, að ef þau framlög, sem ríkissjóður greiðir á hvern nemanda, yrðu meira en 3/5, þá losnar ríkissjóður við að greiða eitthvað af kennslugjaldinu. Þannig eiga þessir 3/5 að vera takmörkun í því, að kennslugjöldin, sem ríkissjóður greiðir, verði ekki óhæfilega mikill partur kostnaðarins við skólahaldið. En ég held, satt að segja, að það séu ekki miklar líkur til þess eða jafnvel engar líkur til þess, að kennslugjaldið nái því að verða 3/5 kostnaðarins við skólahaldið, og miða ég það við þann kostnað, sem hefur verið við þessa skóla. Hins vegar, ef kennslugjald frá ríkissjóði má verða 3/5 hlutar kostnaðarins, þá á ríkissjóður að bæta upp mismuninn, og þannig getur framlag ríkissjóðs orðið hærra eftir brtt. en eftir frv. En í síðustu málsgr. 8. gr. frv. er tekið fram, að bæjarsjóður beri ábyrgð á rekstri skólans, og þessi kennslugjöld eru þá það eina, sem ríkissjóður leggur fram vegna kostnaðar, og síðan sér bæjarsjóður um afganginn, hvort sem hann er meiri eða minni. Það má náttúrlega til sanns vegar færa, og vitanlega er það svo um framkvæmdir eins og þessa, að það er ekki hægt að fullyrða, að endilega sé réttara þetta eða hitt. Þessir skólar verða auðvitað að fá sína reynslu, og frv. er samið í mörgum atriðum eftir þeirri reynslu, sem fengin er í þessu efni. Þá er það viðvíkjandi því, hvernig á að ganga frá því, þegar byggður verður húsmæðraskóli. Það má þá vitanlega segja, að þar sem ríkissjóður leggur fram meiri hluta af byggingarkostnaðinum, þá ætti hann að hafa meira með það að gera, hvernig frá skólanum er gengið. En þetta er byggt á því í frv., að í raun og veru er það bæjarsjóður, sem rekur skólann með þessu ákveðna gjaldi frá ríkinu á hvern nemanda. En bæjarsjóður ber, samkvæmt frv., alla ábyrgð á rekstri skólans, en er óheimilt að taka kennslugjald, og án þess að greitt sé hlutfallslega, eins og gert er ráð fyrir í brtt. En þegar á það er litið, að bæjarsjóður á að reka skólann með þessum hætti, þá virðist mér, að það sé jafnvel stefnt til meiri sparnaðar með því, vegna þess að ef tiltekin eru ákveðin hlutföll á milli framlaga bæjar og ríkis, þá hafi bærinn ekki sams konar hagsmuna að gæta eins og þegar hann rekur skólann á sinn kostnað og fær ákveðinn hluta á hvern nemanda úr ríkissjóði. Ég álít, að í raun og veru ætti ríkið að hafa meira með þessa byggingu að gera, það væri að mörgu leyti eðlilegra. En í frv. er það byggt á því, eins og kemur fram í 8. gr. frv., í niðurlagsorðunum, að bæjarsjóður sjái um rekstur skólans og beri ábyrgð á honum. En hins vegar er ákvæði í 9. gr. frv., þar sem sagt er, að fræðslumálastjóri ráði því algerlega, hvernig skólinn verður byggður, þannig að það er alveg útilokað, að hægt sé að byggja skóla, bæði velja stað undir hann og ákveða allt fyrirkomulag hans, nema með samkomulagi við ríkið. Ef ríkið segir: Þetta er of dýr bygging og ég legg ekki samþ. mitt til hennar, eða því þykir þetta óhentugt að einhverju leyti, þá getur það látið fræðslumálastj. neita að samþ. Það er hér brtt., sem mér þykir ekki skipta neinu verulegu máli, um húsaleiguna, að í stað inn fyrir að talað er í frv. um helming, eigi að greiðast 3/5. Þetta er ekki það stórt atriði, að það skipti miklu máli, - þó er ekki hægt að neita því, að húsaleigukostnaður fyrir eina stofnun getur orðið töluverður, og breytir nokkru, hvort styrkurinn er 3/5 hlutar eða ½, þegar tillagið er fyrir fyrstu nemendur 6750.00 kr., og ég álít, að tæpast sé eðlilegt fyrir ríkissjóð að greiða nema ½ húsaleigu. Viðvíkjandi þeirri brtt., að 11. gr. frv. falli niður, get ég tekið það fram, að þessi gr. var ekki í frv. upphaflega, og að þessu leyti var frv. breytt frá því, sem frv. um húsmæðraskóla í Reykjavík var, þannig að frv. gildir um húsmæðraskóla almennt í kaupstöðum. En þá var þessi gr. sett í frv., og er ætlazt til þess, að það sé í samræmi við aðra heimild um stofnun húsmæðrakennaradeildar, sem er í l. um húsmæðrafræðslu í sveitum frá 1938, sem ætlazt var til að yrði á Laugarvatni, og ætlunin mun hafa verið að samræma þetta þannig, að þessi húsmæðrakennaradeild, ef til kæmi, ætti að sjá húsmæðrakennaraefnum fyrir menntun, og starfaði sú deild annað árið í Reykjavík við stofnanir eins og atvinnudeild háskólans, því að vitanlega, þegar lengra kemur, getur þetta orðið víðtækt og talsvert vísindalegt, og er ætlazt til þess, að kennslunni verði hagað þannig, að annað árið eða helming tímans, hvort sem skólatíminn verður langur eða stuttur, verði hún framkvæmd á Laugarvatni, þar sem nemendur fá tilsögn í að búa til mat og annast um garða og geyma garðamat o. fl. Og virðist mér þetta ekki óeðlilegt fyrirkomulag, og ég veit, að menntmn. gekk frá þessu á þessum grundvelli og taldi, að þetta fyrirkomulag væri á margan hátt hentugt. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að segja meira um þetta mál, - mér virðist ekki vera mikill ágreiningur um það í sjálfu sér, svo að nokkuð sé úr honum gerandi.

Frsm. minni hl. (Jónas Jónsson) : Það hefur nú verið upplýst af hæstv. forsrh., að það er einhver skrifstofustjóri í stjórnarráðinu, sem hefur gert eins konar þýðingu, ekki að ég held allt of nákvæma, á reglum þeim, sem í 1. eru um húsmæðraskóla í sveitunum, með samningu þessa frv. Það er þá m. a. skiljanlegt, hvernig á því stendur, að hér er gert ráð fyrir heimavistarskóla. Aftur er það óskiljanlegt, að sá góði skrifstofustjóri skyldi ekki geta hitt á að telja upp eins og vanalega er gert í l. um skóla, hvað eigi að kenna þar. Og ég get ekki gert svo lítið úr þessu, eins og hæstv. ráðh., að þetta eigi að vera reglugerðaratriði. Ef maður t. d. hefur eitthvert almennt orðalag yfir matreiðslu, sauma, prjón, vefnað o. þ. l. og kallar þetta einu nafni handavinnu, þá er vel hægt að láta fleira koma undir orðið handavinna heldur en það, sem tilætlunin er að kenna á húsmæðraskóla og konur geta lagt stund á og hafa gert, svo sem útsaum, útskurð og jafnvel glerbrennslu. En ég álít, að þetta eigi að fyrirbyggja, að slíkt og þvílíkt geti verið kennt á slíkum skólum sem þessum, með því að taka skýrt fram það, sem menn vilja, að kennt sé á þessum skólum. Þó að ég hafi haldið því fram, að það megi bæta við námsgreinum með reglugerð. Þá álít ég, að reglugerð eigi ekki að öllu leyti að innihalda, hvað kennt skuli í þessum skólum. Ég er hissa á því, að hæstv. forsrh. skuli misskilja brtt. mínar á þskj. 581. Ég hefði viljað, að hæstv. ráðh. hefði skýrt frá því, hvernig stóð á því, að þeim, sem undirbjuggu málið, datt ekki í hug að taka til hliðsjónar gagnfræðaskólana um það, hvað ríkið skuli leggja fram og hversu mikið bæirnir. Ef hæstv. ráðh. hefði gert þetta, þá hefði hann séð, hvað í mínum brtt. felst. Í gagnfræðaskólal. er tekið fram það hlutfall, sem bærinn annars vegar og ríkið hins vegar eiga að leggja fram á mann fyrir hvern nemanda, og það hefur orðið um 300 kr. Og t. d. í Ingimarsskólanum, þó að hann hafi ekki haft nema tæpar 300 kr. á mánuði á nemanda, miðað við 7 mánaða kennslu, Þá hefur hann getað lagt mikið fyrir af þessum tekjum í húsbyggingarsjóð. Þess vegna, eins og þetta er orðað í minni brtt., þá er það ákveðin peningaupphæð, sem hverjum þessara skóla er ætlað að fá í árlegan styrk, sem er 3/5 hlutar stofnkostnaðar og rekstrarkostnaðar úr ríkissjóði, auk þess sem ákveðið er eins og í frv., hvað kennslugjöld skuli vera há. Og ef einhver skóli er svo eyðslusamur, að hann eyði meiru en þessu, sem lagt er til í frv. um framlög úr ríkissjóði, þá verður hann að leita til bæjarins um framlag. En t. d. Ingimarsskólanum og fleiri gagnfræðaskólum hefði ekki þýtt það að fara til bæjarstj. og biðja um aukaframlag. En í frv. er gert ráð fyrir óbundnum kostnaði. Því að það er fyrst tekið fram, hvað ríkið leggi til, en svo er það látið óákveðið, hvað bærinn leggur fram. Og þar sem skólanefnd eftir frv. á að vera að 4/5 hlutum kosin af bæjarstj., og ef bærinn vill vera sparsamur, þá er hægt fyrir þessa fulltrúa bæjarins að segja. Við eyðum ekki meiru til þessara skóla en lagt er fram úr ríkissjóði. - Ég hef nú gert grein fyrir, hverju munar á því, sem hæstv. ráðh. vill í þessu efni. Ég vil láta gera ráð fyrir ákveðinni upphæð frá bæjarsjóði, en hann vill láta bæinn vera í ótiltekinni bakábyrgð gagnvart eyðslunni. Mér finnst undarleg þessi viðbót um nýjan kennaraskóla fyrir kvenfólkið, sem sett er hér í þetta frv. svona beint út í bláloftið. Hér kemur nýtt pappírsgagn, sem mun vera sett til þess að gera eins konar sambræðslu í þessum húsmæðraskólamálum. Þetta er, eins og frv. allt, í góðri meiningu gert, en heldur losaralegt. Mér virðist hæstv. ráðh. heldur ekki hafa tekið alveg eðlilegt tillit til þess, að það þarf allt annars með viðkomandi húsmæðraskólum í bæjum heldur en í sveitum. Það, sem er að þessu frv., er, að þær konur, sem hafa áhuga fyrir þessu máli, hafa í undirstöðuatriðum rangt fyrir sér, því að þær byggja á höfuðmisskilningi á því, hvernig þessar stofnanir eigi að vera, með því að gera ráð fyrir, að þessar stúlkur eigi að vera í heimavist, sem eru á húsmæðraskólum í kaupstöðum. Af því leiðir, að ef þetta er framkvæmt þannig, þá verður manni að spyrja: Hvað hafa ungar stúlkur upp úr því að vera á heimavistarskóla hér í Reykjavík? Þær þvo sitt eigið herbergi, búa um sitt eigið rúm. Annað hafa þær ekki upp úr því. En ég býst við, að þessa æfingu geti þær fengið fyrir því, þó að þær væru ekki í heimavist. Ég hafði hugsað, að hæstv. kennslumrh. mundi einmitt beita sér fyrir því, að þessi alveg óforsvaranlega afgr. þessa máls í hv. Nd. yrði leiðrétt hér. En hann hefur ekki gert það. Ætlar hann sennilega að bíða eftir því að laga 1., þegar búið er að sjá, hversu ófullkomin þau verða, ef þessu frv. er ekki breytt til bóta.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) : Herra forseti! Þetta mál er flutt af meiri hl. sjútvn. þessarar hv. d., og er það gert í samráði við hæstv. félmrh. Það er mjög nauðsynlegt að koma breyt. á þessi l., sem hér ræðir um, og er það vegna þess, að ákvæði 1. nr. 37 12. febr. 1940, um stríðstryggingafélag íslenzkra skipshafna, virðast ætla að verða nokkuð erfið í framkvæmdinni og það sennilega þungbærari heldur en menn hafa gert ráð fyrir, þegar l. voru sett, að því er snertir vélbátaflotann. Ég skal, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mér að lesa hér nokkuð upp úr álitsgerð Landssambands íslenzkra útvegsmanna, sem er send Alþ. og dagsett 18. maí 1941 og hljóðar þannig: „Í 1. gr. laga nr. 37 frá 12. febrúar 1940 er svo fyrir mælt, að „stofna skuli stríðstryggingafélag íslenzkra skipshafna, og er hlutverk þess að tryggja gegn dauða og örorku af völdum stríðsslysa skipshafnir á þeim íslenzkum skipum, sem slíka tryggingu þurfa að kaupa. Jafnframt er í sömu grein gert ráð fyrir því, að trygging samkv. 1. nái einnig til þess, er skipshöfn ferst með skipi, sem týnist án þess að til spyrjist, hversu týnzt hafi. Grundvöllur 1. mun byggzt hafa á hættu þeirri, sem steðjaði að íslenzkum skipum, er sigldu milli landa, og þegar talað er í 1. gr. 1. um „skip“, sem slíka tryggingu þurfa að kaupa, mun átt við þau íslenzku kaupför og fiskiskip, sem voru og mundu verða í förum milli landa. Tryggingarupphæðin er síðan ákveðin í l. nr. 66 frá 7. maí 1940, um stríðsslysatryggingu sjómanna, c-lið 3. gr., og mun hún verða ca. 20000 kr. á hvern skipverja. skv. upplýsingum frá forstjóra Sjóvátryggingarfélags Íslands. Síðar er svo gefin út reglugerð, sem staðfest er skv. fyrrgreindum 1., og í 3. gr. þeirrar reglugerðar er ákveðið, að tryggja beri skv. fyrrgreindum lögum skipverja á öllum íslenzkum skipum, stærri en 12 smálestir, sem stunda fiskiveiðar eða hvers konar flutninga við strendur landsins, og í 8. gr. sömu reglug. ákveðið, að stjórn stríðstryggingafélasins ákveði iðgjöldin af tryggingarupphæðinni fyrir hverja ferð skipanna, eða um óákveðinn tíma, eftir áhættunni á hverjum tíma. Á hinum alvarlegu tímum, sem að oss steðja og valda hinni auknu hættu á siglingaleið skipa vorra, verður ekki um nauðsyn slíkrar lagasetningar, sem hér um ræðir, deilt. En þar sem sýnilegt er af efni og anda 1., að þau eru fyrst og fremst til orðin vegna hættunnar á millilandasiglingum, vaknar sú spurning, hvort ekki sé gengið mikils til of langt í ákvæðum 3, gr. fyrrnefndrar reglug., sem lætur tryggingarskylduna ná til allra skipa, sem eru yfir 12 smálestir og stunda veiðar og eru í förum við strendur landsins. Þegar ákvæði 3. gr. reglug. eru athuguð í sambandi við 3. málgr. 1. gr. 1., nr. 37 frá 1940, kemur í ljós, að skip, sem farast hér við strendur landsins, eru talin farast af stríðsvöldum, ef ekki til þeirra spyrst eða annað reynist augljóst, og leiðir þetta sýnilega til þess, að stríðstryggingafélaginu er nauðugur einn kostur að taka verulega há iðgjöld af tryggingarupphæðinni, til að geta staðizt ófyrirsjáanlegt tjón. Nú er hins vegar víst, og gildir það einkum um smærri vélbáta og fiskiskip, sem stunda veiðar grunnt undan ströndum landsins, að þau eru í tiltölulega mjög lítilli ófriðarhættu, og því t. d. mjög óeðlilegt að ætla slys af stríðsvöldum, ef fiskibátur hverfur í óveðri án þess að til hans spyrjist, heldur allar líkur til að ætla, að um venjulegan sjóskaða sé að ræða. En á þetta er minnzt hér til að leitast við að sýna fram á, hve ákvæði fyrrgreindra 1. eiga illa við um skip, sem eingöngu stunda veiðar eða eru í förum við strendur landsins, og fjarstætt að leggja útgarðarmönnum á herðar gífurlegar iðgjaldagreiðslur af stríðstryggingum skipshafna, þegar þannig háttar. Það má t. d. taka það dæmi, að í ofviðrinu mikla, sem geisaði í vetur, og mestu sjótjónin urðu hér í Reykjavík, Keflavík og víðar, báta og skip rak á land og brotnuðu, fórst vélbáturinn Hjörtur Pétursson, og spurðist ekkert til hans. Menn voru ekki í nokkrum vafa um það, að ofviðrið hafði orsakað hið sorglega slys, en samkvæmt ákvæðum fyrrgreindra 1. og reglug. verður vafalaust litið á atvik þetta sem af stríðsvöldum væri. Eins og brýna nauðsyn bar til að setja hin fyrrgreindu 1. einmitt á þeim grundvelli, sem á hefur verið drepið hér að framan, þ. e. með tilliti til millilandasiglinga, eins er nauðsynlegt að sporna fæti við því, að ákvæði þeirra leggi hlutaðeigendum þung fjárútlát á herðar og gangi langt fram yfir það, sem eðlilegt er og öll sanngirni mælir með. Vér álítum, að með ákvæðum 3. gr. fyrrnefndrar reglug. sé upphaflega grundvelli fyrir stríðstryggingalöggjöfinni varpað á glæ, en hinn nýi og breiði grundvöllur um stríðstryggingarskyldu skipshafna fari langt út fyrir þau takmörk, sem eðlileg eru. Í þessu sambandi teljum vér rétt að minna á það, að nýlega er lokið samningum um stórkostlega auknar tryggingar skipverja á kaupskipaflotanum í millilandasiglingum og að félag íslenzkra botnvörpuskipaeigenda hefur boðið stéttarfélögum sjómanna samskonar tryggingar á togurunum í millilandaferðum. Ef tryggingarupphæðin á skipverjum á fiskibátum og skipum hér við strendur landsins ætti að haldast í hendur við þessar tryggingar, sem verið hefur hingað til samkv. ákvæðum l., mundi algerlega fráleitt, að smærri útgerðarmenn og bátaeigendur gætu staðizt iðgjaldagreiðslurnar af slíkum tryggingum, eins og illmögulegt er fyrir þá að standast þau iðgjöld, sem þeim ber að greiða samkv. núgildandi ákvæðum. Í samvinnu við fróðustu menn höfum vér sannreynt, að iðgjaldagreiðsla útvegsmanna og bátaeigenda smærri skipa muni vera um ca. 6000 kr. árl. af 12 smálesta báti, ca. 15–16 þús. kr. af 30 smál. fiskiskipi, sem einnig stundar síldveiðar eitt um nót, og því hærra sem skipin eru stærri, - og er þá miðað við, að skipin séu gerð út árlangt. Sjá allir, hvílík fjarstæða er hér á ferðum, sem eingöngu byggist á ákvæði 3. málsgr. 1. gr. l. nr. 37 frá 12. febr. 1940. Samsvarandi mundi svo fjarstæðan aukast, ef tryggingarupphæðin á smærri skipunum, sem eingöngu stunda veiðar eða eru í förum við strendur landsins, yrði hlutfallslega hækkuð við það, sem orðið er á kaupskipaflotanum. Oss finnst öll rök mæla með því, að hér verði gerð breyting á hið allra bráðasta. Vér erum þess fullvissir, að slíkar kvaðir og skyldur á herðar útgerðarmönnum eru bæði óvinsælar og óbærilegar. Vér teljum rétt, að haldið verði við hinn raunverulega og upphaflega grundvöll hinnar nauðsynlegu lagasetningar, sem hér um ræðir, og ákvæði 1. séu miðuð við ferðir skipanna milli landa, en ekki þeirra, sem athafna sig og starfa í flóum og fjörðum landsins. Jafnframt leyfum vér oss að láta hér með fylgja till. þær, sem stjórn stríðstryggingafélagsins hefur gert um breytingar á 1. gr. 1. nr. 37 frá 1940, og teljum, að 3. liður þeirra tillagna sé spor í þá átt, að iðgjöldin af tryggingunum lækki, ef önnur aðferð þykir ekki vænleg. Treystum vér hæstv. sjútvn. að beita sér fyrir breyt. í þessa átt, og þó einkum, að síðari hl. ákvæðis 3. gr. nefndrar reglug. verði felldur úr gildi, eða eigendum skipa og báta verði veitt frjálsræði í tryggingu skipshafna sinna, þegar skipin eru ekki í förum milli landa. Virðingarfyllst J. V. Hafstein Til sjávarútvegsnefnda Alþingis, Reykjavík.“ Þetta er frá Landssambandi útvegsmanna. Og við það má bæta því, að til einstakra hv. þm. og til hæstv. Alþ. streyma nú mótmæli frá ýmsum verstöðvum, og þau mjög sterk, gegn þessari tryggingarskyldu eða iðgjaldahæð. Er svo ríkt að orði komizt í sumum þessara skeyta, að það er sýnilegt, að menn velta því fyrir sér, hvort vert sé að halda áfram útgerð, ef ekki fæst lögun á þessu. Ég veit til þess, að það er von á ýtarlegri mótmælum um þessi atriði og líka áskorun um það að breyta hreint og beint grundvelli stríðstryggingal. í þá átt, að vélbátaflotinn myndi í tryggingunum heild út af fyrir sig, óháða hinum stærri skipum, og að samin verði löggjöf á þeim grundvelli, hvort sem það reynist fært eða ekki að koma því í framkvæmd. Þessi útreikningur, sem á er minnzt í bréfinu í þessu sambandi, hefur líka verið prófaður af öðrum. Og niðurstaðan er allajafna sú sama, sú, í stuttu máli sagt, að bátar, sem gerðir eru út árlangt, á vertíð sunnanlands, síldveiði norðanlands og svo haustvertíð, að frádregnum þeim tíma, sem sá bátur þarf að vera til nauðsynlegrar aðgerðar, svona bátur verður að inna af hendi um hálft 16. þús. kr. í stríðs- og aðrar mannatryggingar á ári. Ef svo, eins og kemur fram í bréfi Landssambandsins, þetta yrði fært fram samkv. þeim samningum, sem nú hafa verið gerðir um auknar tryggingar, þá gæti verið að ræða um miklu stærri upphæðir heldur en jafnvel þetta. En það er ekki þörf á að rekja það lengra, því að hálft 16. þús. kr. í tryggingar á ári í þessu skyni er svo þungur skattur á vélbátunum, að það er sýnilegt, að ákvæði 1. setja þennan útveg í algerða sjálfheldu hvað þetta snertir, gera rekstur vélbátaflotans svo að segja ómögulegan. Einnig ber á það að líta, að í þessu frv., sem meiri hl. sjútvn. Ed stendur að og hefur flutt í samráði við hæstv. félmrh., er gert ráð fyrir að lækka eða fella niður með öllu skaðabæturnar, ef líkur eru til þess, að skipið hafi farizt af öðrum orsökum. Þetta er að mynda opna leiðina til þess, að litið yrði á það sem slys af styrjaldaraðgerðum, ef skip færist og ekki vær í vitað um orsökina. En eins og l. er nú háttað, þá hefur reynslan sýnt það, að tryggingarstofnunin treystist ekki annað en greiða að fullu bætur fyrir áhafnir vélbáta, sem týnzt hafa í ofviðri og öll líkindi eru til, að farizt hafi eingöngu vegna ofveðurs. Tryggingarstofnunin hefur sent hinu háa ráðuneyti fleiri brtt., en það náðist ekki samkomulag við hæstv. ráðh. nema um þær, sem hér er um að ræða. Hins vegar vil ég láta þá skoðun í ljós, að við meðferð málsins í þessari deild er líklegt, að komið verði með aðrar brtt. við þetta frv., sem eru nauðsynlegar til þess að lagfæra þessi l., að dómi stjórnar tryggingarstofnunarinnar. Ég býst við, að forstjóri Stríðstryggingafélagsins hafi beiðzt eftir því að eiga tal við sjútvn. á milli umr. Ef þá væri hægt að hafa tal af ríkisstj. samtímis og forstjórinn er hér, þá tel ég ekki ólíklegt, að samkomulag gæti orðið um að færa 1. þessi í betra horf. Það er líka eitt atriði í þessu máli, sem ég vil benda á, að hér er numið staðar við báta, sem eru 12 smálestir að stærð, þó að þeir fylgi alveg sömu reglum og skip, sem eru í förum milli landa. Ef ófriðarhættan er svo rík fyrir 12 smálesta báta, hlýtur hún að vera sú sama fyrir þilfarsbáta, þó að þeir séu nokkru minni. Ég er þeirrar skoðunar, að þær umkvartanir, sem fram hafa komið, séu á rökum reistar. En ástæðan fyrir því, að þessar raddir úr verstöðvunum berast nú, en ekki fyrr, til Alþ. mun vera sú, að menn hafa ekki gert sér grein fyrir því, hvernig 1. mundu verka, fyrr en nú, að lögreglustjórum landsins hefur verið falið að innheimta þessi iðgjöld. Nú er verið að taka þessi geysilega háu iðgjöld af útgerðinni, og mér er sagt, að þau eigi að - verka aftur á bak, þannig að þau verði innheimt frá áramótum. Við þetta hafa menn rumskað í verstöðvunum, og þess vegna streyma nú mótmælin til þingsins, og sem viðurkenning á því, að þessi mótmæli séu á rökum reist, er þetta frv. fram borið. Ég geri ráð fyrir því, að óþarfi sé að láta málið ganga aftur til n., þar sem það er flutt af meiri hl. sjútvn. Eins og ég minntist á áðan, er. forstjóri tryggingarstofnunarinnar væntanlegur hingað til viðtals við n. milli 2. og 3. umr. málsins. En hvort sú lagfæring, sem hér á að gera á 1., nær tilgangi sínum, veit ég ekki, en ef til vill upplýsist það við meðferð málsins í d.