Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. fjallar um Skipaútgerð ríkisins, og í því felst, að settar eru lagareglur um þessa ríkisstofnun eða m. ö. o. tilvist hennar er lögfest, en þessi stofnun ríkisins hefur starfað nú í tæpa fjóra áratugi, án þess að bein lagaheimild væri til yfir hennar starfsemi. Í þessu frv. er skilgreint, hvert sé hlutverk Skipaútgerðar ríkisins og hvernig skuli fara með stjórn þess fyrirtækis. Þetta frv. fór til samgmn. til athugunar. Það var enginn ágreiningur í samgmn. um það grundvallaratriði, að það væri eðlilegt að setja lög um Skipaútgerð ríkisins. En ágreiningurinn var hins vegar um, hvert efni þeirra l. ætti að vera, og er fyrst og fremst fólginn í því, að meiri hl. n. vill skipa stjórn fyrirtækisins á þann hátt, sem gert er ráð fyrir hér í 4. gr. þessa frv., en minni hl. samgmn. vill, að stjórn fyrirtækisins sé þingkjörin. Nú er það út af fyrir sig rétt, að það er algengt, að stjórnir ríkisfyrirtækja séu þingkjörnar, en þar fyrir er ekki endilega nauðsynlegt, að það sé gert einnig í þessu tilfelli. Ég vil taka það fram, að ég er almennt ekki á móti því, að þingkjörnar stjórnir sitji í ríkisfyrirtækjum og stjórni þeim. En hér kemur nokkuð annað til álita. Í fyrsta lagi er hér verið að lögfesta skipan, sem þegar hefur gilt í eitt ár, því að það voru skipaðir stjórnarnefndarmenn fyrir Skipaútgerðina fyrir um það bil ári síðan, og þessi stutta reynsla, sem fengizt hefur af þessu fyrirkomulagi, hefur þegar borið árangur á þann hátt, að starfsemi Skipaútgerðarinnar hefur verið endurskipulögð, og rekstrarhalli á. Skipaútgerðinni hefur minnkað, svo að um munar. Í öðru lagi er hugmyndin á bak við þetta fyrirkomulag sú, sem reyndar kemur fram í aths. við frv., að með skipun þessarar stjórnarnefndar á þann hátt, sem gert er ráð fyrir í frv., er verið að tryggja það, að í þessa n. veljist eiginlega tilsjónarmenn frá þeim rn., sem mest hafa með málefni Skipaútgerðarinnar að gera, þ.e.a.s. samgmrn. og fjmrn. Í þriðja lagi tel ég ekkert á móti því, að um stjórn atvinnustofnana ríkisins sé farið inn á nýjar brautir, ekki endilega alltaf fetað í sömu fótsporin, heldur reynt eitthvað nýtt og séð, hvort sú nýbreytni getur ekki gefið góða raun og góðan árangur, en binda sig ekki alltaf á sama klafann í þessum efnum. Meiri hl. samgmn. hefur, eins og fram kemur í nál. á þskj. 440, mælt með því, að þetta frv. verði samþ. óbreytt, eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. og í ræðu frsm. meiri hl. samgmn., hlaut þetta mál þá afgreiðslu í samgmn., að við, sem skipuðum minni hl. og skilum áliti á þskj. 469, óskuðum þess að gera grein, fyrir afstöðu okkar í sérstöku nál. Skipaútgerðin hóf starfsemi sína árið 1929 og hefur nú í nálega fjóra áratugi veitt mjög mikilvæga þjónustu með því að annast áætlunarferðir skipa, sem flytja farþega, póst og vörur meðfram ströndum Íslands. Það hefur ekki verið sett löggjöf um starfsemi stofnunarinnar, en þær reglur, sem hún hefur starfað eftir, hafa mótazt af langri reynslu, og stjórn stofnunarinnar hefur frá upphafi verið þannig fyrir komið, að forstjóri Skipaútgerðarinnar hefur haft á hendi stjórn hennar undir yfirstjórn samgmrn. Þróun hlýtur alltaf að eiga sér stað í samgöngumálum, og þörf er að haga þeirri þjónustu á hverjum tíma í samræmi við þarfir og með hliðsjón eða með tilliti til aukinnar tækni. Þetta hefur hv. Alþ. verið ljóst, og m. a. þess vegna var kosin á hv. Alþ. mþn. til þess að athuga samgöngumálin í landinu á breiðum grundvelli, en sú n. var kosin og hóf störf á árinu 1956. Þetta var 5 manna þingkjörin mþn., og áttu sæti í henni tveir menn á vegum Sjálfstfl., 1. Framsfl.-maður, 1 Alþfl.-maður og 1 Alþb.-maður. Þessi þingkjörna n. skilaði áliti 8. febr. 1958, og í áliti hennar og því frv., sem hún sendi og stóð einhuga að, er kafli um Skipaútgerð ríkisins. Frv., sem samið var af hinni þingkjörnu mþn., hlaut þá meðferð, að samgmn. Nd. Alþ. flutti frv. inn í þingið haustið 1958, og stóð samgmn. Nd. einhuga að flutningi málsins. Þegar til þess kom, að þingið tæki endanlega afstöðu til þess, frv., mæltu fulltrúar Framsfl. og Alþb. með samþykkt þess, en þá bar svo við, að fulltrúar Sjálfstfl. í samgmn. Nd. skiluðu séráliti og lögðu til, að frv. yrði vísað til ríkisstj. En þá hafði nýlega setzt að völdum ríkisstj. Emils Jónssonar, sem mynduð var seint á árinu 1958. Síðan hefur þetta frv. ekki verið hreyft, svo að mér sé kunnugt. Það hefur verið í vörzlu hjá hæstv. ríkisstj. allan þann tíma, sem núv. stjórnarflokkar hafa staðið saman að stjórn landsins. Það komu fram í áliti mþn., sem ég geri hér nokkuð að umræðuefni í sambandi við þetta frv., ýmsar till., sem ekki voru bundnar í lagafrv. sjálfu, heldur gerðar sem ábending og beinar till. til hæstv. ríkisstj. Mér virðist, að á stjórnartíma núv. stjórnarflokka hafi lítið verið gert með þessar till., sem voru þó bornar fram sameiginlega af fulltrúum allra þingflokka, annað en það, að það var tekið undir þá till. n. og hún framkvæmd að koma upp á vegum Skipaútgerðarinnar sérstöku vöruflutninga- og farþegaskipi, er annaðist fyrst og fremst ferðir milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur. Það er skipið Herjólfur. En um það gerði mþn. á sinum tíma þessa ábendingu orðrétt: „Það er álit n., að Vestmannaeyingar þurfi að fá traust og gott skip, 350–400 rúmlesta, til að annast reglubundnar ferðir á milli lands og Eyja. Með slíku skipi er hægt að annast farþega- og vöruflutninga, svo að fullnægjandi sé. Því hefur n. mælt með, að fé verði veitt úr ríkissjóði til að kaupa slíkt skip sem fyrst.“ Þetta var, eins og ég tók fram, framkvæmt, og þessi þjónusta hefur síðan verið veitt með skipinu Herjólfi, og hún hefur vissulega gefið góða raun. En mþn. benti á það fyrir nálega áratug, að þá þegar væri kominn tími til að fara að hugsa um að endurnýja skipakost Skipaútgerðarinnar. En enn þann dag í dag hefur ekki verið unnið að því fyrr en nú fyrir skömmu, að ákveðið hefur verið að láta smíða tvö strandferðaskip, að mig minnir, í stað þeirra, sem sett hafa verið á söluskrá. En vitanlega hefði þurft að gera samning um smíði þessara skipa miklu fyrr. Vegna þess hve það hefur dregizt, verður nú alllangur biðtími þangað til þau koma í þjónustu strandferðanna, og ekki er séð, hvernig hæstv. ríkisstj. hugsar sér að veita landsbyggðinni fullnægjandi þjónustu á þessu sviði, meðan beðið er eftir hinum nýju skipum. Þá gerði mþn. till. um það, að komið yrði upp vörugeymsluhúsum á fjórum stöðum á landinu, t.d. einu í hverjum landsfjórðungi, og hugðist með því létta á Skipaútgerðinni og gera um leið vörudreifinguna um landið hagfelldari heldur en nú er, en af því mundi leiða minni rekstrarhalla hjá stofnuninni heldur en verið hefur undanfarið ár. Um þetta sagði mþn. orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „ N. hefur mjög rætt, hvernig unnt væri að gera hér breytingar á, þ.e.a.s. um hallann hjá Skipaútgerðinni, og virðist henni, að ef reist væru vörugeymsluhús á fjórum stöðum, t.d. eitt í hverjum fjórðungi, væri unnt að beina flutningi þungavarnings meira í nágrenni viðtökustaðarins, án þess að millilandaskip þyrftu að eyða of miklum tíma í strandsiglingar eða ódrýgja lestarrými. Mundi þá stórum létta á Skipaútgerð ríkisins.“ Mér er kunnugt um, að undir þessa till. hafi verið tekið hjá hæstv. ríkisstj. eða nokkur viðleitni höfð uppi um það að breyta og bæta rekstraraðstöðu Skipaútgerðarinnar á þennan hátt. Einnig gerði mþn. till. um ýmis fleiri atriði, m. a. um bætta aðstöðu hér í Rvík með byggingu vörugeymsluhúss, um athugun á því að veita Skipaútgerðinni takmarkað sérleyfi til flutninga á vissum stöðum, um tilslökun á hafnargjöldum, sem mundi að vissu leyti verða tilfærsla, þannig að hafnirnar þyrftu á einhverjum stuðningi að halda í þess stað, og enn fremur var bent á breytingar á framkvæmdum um álagningu söluskatts í sambandi við starfsemi Skipaútgerðarinnar. En þó að hæstv. ríkisstj. og núv. stjórnarflokkar hafi ekki, svo mér sé kunnugt, tekið undir þessar till. eða haft uppi viðleitni til þess að framkvæma þær, þó að þær væru á engan hátt gerðar af stjórnarandstöðunni, heldur sameiginlega af mþn., skipaðri mönnum úr öllum flokkum, hefur á þessum tíma verið fjallað um málefni Skipaútgerðarinnar á ýmsan annan hátt. Það er kunnugt, að það voru uppi till. um það á sínum tíma að leggja stofnunina niður, og þær till. fengu allmikið fylgi, a.m.k. hjá öðrum stjórnarflokknum. Og þótt lítið hafi verið gert með till. hinnar þingkjörnu n., hafa nú á undanförnum árum verið kvaddir til erlendir sérfræðingar til þess að athuga um málefni Skipaútgerðarinnar. En ég er nú ekki kunnugur þeirra till. í einstökum atriðum og skal ekki gera þær að umræðuefni í sambandi við þetta mál, en mér skilst þó, að niðurstaðan sé sú, að lítill árangur hafi enn orðið af þeim uppástungum, sem þar komu fram. Meðan þessu hefur farið fram um málefni Skipaútgerðarinnar allt síðan í ársbyrjun 1959, hefur mjög verið haft á orði hér á hv. Alþ., að hallinn á rekstri Skipaútgerðarinnar væri geigvænlegur. Það er rétt, að það hefur á undanförnum árum verið nokkur halli á rekstri Skipaútgerðarinnar. Það er gefið yfirlit yfir það atriði í grg. með þessu frv., og þar kemur í ljós, að á tímabilinu frá 1957–1965 hefur hallinn eða beinar greiðslur úr ríkissjóði skv. ríkisreikningi verið lægst 10.6 millj. á ári og hæst 42 millj. kr. á ári. Vissulega er hér um nokkurt fé að ræða, og það er auðvitað sjálfsagt að mínum dómi og okkar, sem stöndum að minni hl. álitinu í þessu máli, að gætt sé fullrar hagsýni um starfsemi þessarar ríkisstofnunar, sem hér er um að ræða, eigi síður heldur en á öðrum sviðum. Og ber þá að sjálfsögðu að hafa í huga á hverjum tíma, hvað hægt er að gera til þess að koma rekstrinum í það horf, að hallinn verði sem minnstur. Þetta vil ég út af fyrir sig leggja áherzlu á. En hitt vil ég jafnframt láta koma hér fram, að ég tel ekki, að hv. þm. né aðrir megi mikla um of fyrir sér þessar greiðslur, sem inntar hafa verið af hendi úr ríkissjóði beint til Skipaútgerðarinnar, heldur beri að gera sér grein fyrir því, hvers eðlis þær eru og hvert hlutverk þessarar ríkisstofnunar raunverulega er. Skipaútgerðin er ekki stofnuð til þess að vera gróðafyrirtæki, og það er ekki aðalhlutverk hennar að haga starfseminni þannig, að hún skili hagnaði. Skipaútgerðin er fyrst og fremst þjónustufyrirtæki. Til hennar er stofnað og rekstri hennar haldið uppi í þeim tilgangi að veita landsbyggðinni nauðsynlega, óhjákvæmilega þjónustu með vörudreifingu. Og sú þjónusta verður enn þá brýnni vegna þess skipulags - ja, eða skipulagsleysis, hvort sem menn vilja kalla það, að meginhlutinn af þungavörunni, sem flutt er til landsins, er lagður upp hér á hafnarbakkanum í Rvík í stað þess að dreifa innflutningi þungavörunnar á vissar hafnir í landsfjórðungunum og reisa þar vörugeymsluhús eins og mþn. gerði till. um á sínum tíma. Sá halli, sem greiddur er beint skv. fjárl. ríkisins, hefur þau áhrif, að það er hægt að hafa innflutningsgjöldin lægri heldur en ella mundi. Hann dregur úr - þessar greiðslur hafa þau áhrif að draga úr mismuninum á vöruverði hér í Rvík, þar sem aðalþungavaran er lögð á land, annars vegar og hins vegar á höfnum úti um land, þar sem fólkið, sem lifir og starfar og heldur uppi nauðsynlegum atvinnurekstri úti á landsbyggðinni, verður að hafa sín viðskipti. Þessar greiðslur eru í eðli sínu eins konar verðjöfnun, og þær eru alveg hliðstæðar niðurgreiðslum á vöruverði. Nú er það svo, að hallinn hjá Skipaútgerðinni er vissulega nokkur. Á fjárl. þessa árs er gert ráð fyrir því, að greiddar verði úr ríkissjóði til Skipaútgerðarinnar 29 millj. kr. En í fjárl. þessa árs er gert ráð fyrir því, að til niðurgreiðslu á vöruverði fari hvorki meira né minna en 708 millj. kr. Og þess eru dæmi, og þau eru ekki langt undan, að hæstv. ríkisstj. hefur ákveðið niðurgreiðslur á vöruverði án samráðs við Alþ., eða hún hefur ákveðið breytingar á niðurgreiðslum á vöruverði án samráðs við Alþ., sem nema hærri upphæðum heldur en þessi halli, sem greiddur er til Skipaútgerðarinnar. Ég hefði talið ástæðu til að víkja að þessum atriðum og rifja upp þessa sögu í stórum dráttum í sambandi við þetta frv., en vitanlega mætti fylla mjög mikið upp í þessa mynd, ef ég vildi verja tíma til þess. En nú, þegar frv. mþn., þar sem var lagt til að setja lagaákvæði um Skipaútgerðina m. a., hefur verið í vörzlu hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokkanna í 8 ár, nú á allra síðustu dögum þessa Alþ. og þegar komið er alveg að lokum kjörtímabils þm., vaknar allt í einu að því er virðist mikill áhugi hjá stjórnarflokkunum fyrir því að koma nú fram löggjöf um Skipaútgerðina. Út af fyrir sig er ég ekki á móti því, og það er í samræmi við það, sem ég hef greint frá, að till. voru gerðar um á sínum tíma, að ákveða stöðu þessarar ríkisstofnunar með sérstakri löggjöf. En það skiptir vitanlega meginmáli í þessu sambandi, hvað í því frv. er efnislega séð, sem á að lögfesta. Og þá vaknar spurningin: Er þá eitthvað í þessu frv., sem örugglega bætir aðstöðu þeirra, sem njóta þjónustu Skipaútgerðarinnar, frá því, sem verið hefur og nú er? Eru í þessu frv. t.d. ákveðin ný fjárframlög eða ný skipakaup eða eitthvað því um líkt? Það fæ ég nú ekki fundið í þessu frv., en hitt er jafnskylt að taka fram, að það er heldur ekkert í þessu frv., sem miðar að því að draga úr þeirri starfsemi, sem nú er. Er þetta frv. þá flutt til þess að draga úr kostnaði við stjórn fyrirtækisins? Ekki hef ég nú komið auga á það, því að forstjóri Skipaútgerðarinnar á að halda stöðu sinni áfram skv. frv. Ráðh. skipar forstjóra í embætti og setur honum erindisbréf, segir í 3. gr. frv. Hann heldur vitanlega sínum launum skv. l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna. En til viðbótar þessu á svo að skipa stjórnarnefndarmenn, væntanlega þrjá, því að því er haldið opnu, að forstjórinn sé ekki einn af nm., og það kom fram hjá frsm. meiri hl., að með þessu ætti að lögleiða þá bráðabirgðaskipan, sem nú væri komin á á þessu sviði að tilhlutan ríkisstj. Ég hef það fyrir satt, að þeir tveir menn, sem settir hafa verið til bráðabirgða til þess að starfa með forstjóra Skipaútgerðarinnar, fái hvor um sig forstjóralaun í þóknun, þannig að stjórnarkostnaður hefur þá vaxið sem þessu nemur. Í þessu frv. er ekkert ákveðið um það, hver kostnaður verður í sambandi við þá stjórnarnefnd, sem á að skipa, en miðað við það, sem ég tel sannast um þetta mál, má ekki gera sér vonir um, að af þessu leiði nú sparnað við stjórn fyrirtækisins. En að mínum dómi er þetta þó ekki aðalatriði, heldur efnisatriði 4. gr. frv. að öðru leyti. Þar segir, að ráðh. skipi form. stjórnarnefndar Skipaútgerðarinnar og með honum í stjórnarnefndina tvo menn, annan skv. tilnefningu fjmrh. Gildir skipun stjórnarnefndarinnar til fjögurra ára í senn, og skal ráðh. ákveða laun hennar. Nú sýnist mér sjálfsagt, þegar fjallað er um frv, sem þetta, að taka tillit til þess, sem almennt hefur átt sér stað eða hefur verið ákveðið um stjórn ríkisstofnana, því að við erum vitanlega ekki að fjalla um lagafrv. sem þetta með tilliti til einstakra manna, heldur erum við fyrst og fremst hér sem löggjafar, sem erum að setja reglur, sem eiga að gilda væntanlega um alllanga framtíð um þessa ríkisstofnun, og einnig ef í þessum reglum felast nýmæli, geta þær orðið fordæmi á öðrum sviðum. Af þessu finnst mér eðlilegt, að litið sé til þess, hvernig farið er með stjórn sambærilegra og annarra ríkisstofnana í þjóðfélaginu. Þegar ég hef reynt að gera mér grein fyrir því, virðist mér, að það megi flokka ríkisstofnanir að þessu leyti í tvo flokka. Í annan flokkinn koma stofnanir, þar sem stjórninni er þannig fyrir komið, að forstjóri ber ábyrgð á rekstri stofnunarinnar og er yfirmaður hennar, undir yfirstjórn rn. Stofnanir af þessu tagi eru t.d. Vegamálaskrifstofan, Póstur og sími og Innkaupastofnun ríkisins, sem á að gegna því hlutverki að kaupa í heildsölu fyrir líklega nálega allar ríkisstofnanir efnivöru og hlýtur að velta milljónatugum, jafnvel hundruðum milljóna á ári, þó að hún kannske hafi ekki mjög mikið í stofnfé, stofnkostnað. Þessum stofnunum er stjórnað þannig og fyrir því er löng reynsla, allt frá því að þær voru settar á laggir hér í þessu þjóðfélagi, að forstjóri ber ábyrgð á rekstri þeirra og heyrir beint undir yfirstjórn rn. Landssmiðjan kemur í þennan flokk. Svo er aftur annar flokkur ríkisstofnana, þar sem stjórninni hefur verið þannig fyrir komið, að Alþ. kýs hlutfallskosningu í Sþ. stjórnarnefndarmenn, fleiri eða færri, sem hafa stjórn stofnunarinnar með höndum, undir yfirstjórn rn. að sjálfsögðu, og síðan starfar framkvæmdastjóri við þessar stofnanir í samráði við og eftir fyrirmælum hinnar þingkjörnu n. Stofnanir, sem koma í þennan flokk, eru t.d. Sementsverksmiðja ríkisins og Áburðarverksmiðja ríkisins, að því er hlutdeild ríkisins tekur til, og Síldarverksmiðjur ríkisins, svo að dæmi séu nefnd. En nú ber svo við í þessu frv., að Skipaútgerðin á eftirleiðis að vera í hvorugum þessum flokki ríkisstofnana, heldur á að taka hér upp alveg nýja skipan mála og láta ráðherra skipa forstjóra, og ásamt honum þrjá stjórnarnefndarmenn. Ég veit ekki, hvort það á að líta svo á, að hér sé byrjað á framkvæmd einhverrar nýrrar stefnu, sem ríkisstj. hyggist nú fylgja eftirleiðis, ef hún hefur valdaaðstöðu. En mér virðist, að það bendi ekkert til þess, m. a. vegna þess að nú á þessum fundi vorum, við að fjalla um frv., sem snertir mjög aðra ríkisstofnun, raforkumálastofnunina. Þar hefur verið þingkjörin n., raforkuráð, sem hefur haft vald til þess skv. l. að hafa afskipti af vissum þáttum þeirrar stofnunar. Nú er í frv., sem verið var að fjalla um á þessum fundi fyrir nokkrum mínútum, lagt til að draga úr - að þrengja verksvið raforkuráðs og draga úr valdi þess hjá raforkumálastofnuninni, svo að mér sýnist, að hér sé ekki nein ný heildarstefna á ferðum, heldur einungis sé um það að ræða, hvað hæstv. ríkisstj. eða kannske einstökum ráðh. kann að þykja hagkvæmt í þann og þann svipinn, eitt um þessa stofnun og annað um hina. Ég get ekki á þetta fallizt, og við, sem skipum minni hl. í samgmn., að löggjöf sé byggð upp á þennan hátt. Hins vegar get ég út af fyrir sig fallizt á það, að Skipaútgerðin sé þarna færð milli flokka, þannig að stjórn hennar annist stjórnarnefnd, en ég tel alveg sjálfsagt, að sú stjórnarnefnd sé þingkjörin, eins og gert er um Sementsverksmiðjuna og aðrar þær stofnanir, sem ég hef nefnt dæmi um. Við, sem skipum minni hl., berum fram á sérstöku þskj. brtt. við 4. gr. frv., þar sem við leggjum til, að sú gr. verði umorðuð, og í stað þess, að ráðh. skipi stjórnarnm., kjósi Alþ. þá með hlutfallskosningu. Samgmrh. skipi síðan einn þeirra formann, og því er haldið, sem er í frv., að ráðh. ákveði laun stjórnarnm. 2. mgr. 4. gr. höfum við einnig látið prenta upp í brtt. okkar og gert á henni smávægis lagfæringu, sem ég vil leyfa mér að benda á, og hvað sem öðru líður um efnisatriði málsins tel ég eiginlega furðu gegna, ef meiri hl. fellst ekki á þá lagfæringu. Í frv., eins og það er orðað, segir, að verkefni stjórnarn. sé að taka, undir yfirstjórn rn., sameiginlegar ákvarðanir um öll meiri háttar mál, er varða rekstur Skipaútgerðarinnar, og síðan eru talin upp nokkur einstök atriði, og í lok mgr. segir: „svo og önnur þau mál, sem n. telur, að eigi falli undir dagleg störf forstjórans“: Þessi orð leggjum við til, að falli niður. Það er í fyrsta lagi vegna þess, að störf forstjórans eru víðtækari en svo, að það séu eingöngu dagleg störf. Og í öðru lagi vegna þess, að ef ágreiningur kemur upp um það, hvort n. beri eða hún hafi rétt til að hafa afskipti af tilteknu atriði í starfsemi stofnunarinnar, er það alls kostar óeðlilegt, að n., sem er annar aðili, hafí um það sjálfdæmi, hvort hún á að hafa afskipti af því atriði eða ekki. Þess vegna leggjum við til, að þetta falli niður. Við gerum þessa brtt., og við, sem skipum minni hl., teljum hana varða svo miklu, að verði hún felld, mun afstaða okkar til málsins í heild markast af því þannig, að við sjáum okkur ekki fært að fylgja þessu frv., ef brtt. verður felld.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem ég ætla að segja hér í sambandi við þær breyt., sem felast í till. minni hl. á þskj. 470, aðrar en þær, sem ég nefndi í minni fyrri ræðu, þ.e.a.s. aðrar breyt. en ágreiningsefni um það, hvort stjórnarnefnd Skipaútgerðarinnar skuli vera skipuð af ráðh. eða þingkjörin. Í brtt. minni hl., í 2. mgr., kemur fram, að þar er fellt niður ákvæðið um það, að verkefni stjórnarnefndarinnar sé að annast um ráðningu starfsfólks og umboðsmanna. En það verður að telja eðlilegt, að stjórnarnefnd eða stjórn atvinnufyrirtækis hafi meiri og minni íhlutunarrétt eða ákvörðunarrétt um þau málefni, því að vísu getur ráðning starfsmanna verið mismunandi þýðingarmikil, eftir því um hvaða starfsmenn er að ræða, hvort það eru skipstjórar, skrifstofustjórar eða skrifstofufólk, sem er lægra sett. En meiri hl. n. álítur, að það sé rétt, að þetta standi áfram sem eitt af verkefnum stjórnarnefndarinnar, að annast ráðningu starfsfólks og umboðsmanna. Síðara atriðið, þar sem segir í 4. gr. lagafrv.: „svo og önnur þau mál, sem n. (þ. e. stjn.) telur, að eigi falli undir dagleg störf forstjóra“ er líka fellt niður í till. minni hl. Ég skal játa það, að þetta orðalag er kannske nokkuð klaufalegt, sérstaklega að vera að hafa þarna orðið „dagleg“. Það færi betur á því, að stæði „sem n. telur, að eigi falli undir störf forstjórans“. Skv. þessu á n. eiginlega að úrskurða, ef ágreiningur verður á milli hennar og forstjórans um valdmörk þessara tveggja aðila. Þá er ekkert óeðlilegt við það, að n., sem er yfir forstjóra, úrskurði það, enda lít ég svo á, að ef ágreiningur verður milli forstjóra Skipaútgerðarinnar og stjórnarnefndarinnar, þar sem báðir þessir aðilar eru undir yfirstjórn ráðh., þá hljóti ráðh. að skera úr.



Herra forseti. Frv. þetta fjallar um það, að ráðh. verði heimilað að kveða svo á með reglugerð, að réttindi til stjórnar stórvirkra vinnuvéla skuli bundin við ákveðna starfsreynslu eða nám. Hæstv. ráðh. gerði við 1. umr. málsins grein fyrir tildrögum frv., og vísa ég til þess og að öðru leyti til athugasemda, sem því fylgja, sérstaklega þess, að heimild vantar í l., til þess að reglugerð verði sett um það efni, sem frv. fjallar um. Iðnn. hefur athugað frv. og leggur einróma til, að það verði samþ. eins og fram kemur í nál. Einn nm., hv. 2. þm. Reykv., var ekki viðstaddur á fundi n., þegar hún afgr. málið.



Herra forseti. Fjhn. hefur haft þetta mál til meðferðar, en eins og nál. þau, sem útbýtt hefur verið, bera með sér, hefur hún ekki náð samstöðu um málið, þannig að við 4, sem stöndum að meiri hl. nál. á þskj. 463, leggjum til, að það verði samþ. óbreytt, en 3 aðrir hv. nm. hafa skilað séráliti og vilja samþ. frv. með mjög verulegum breytingum. Ég vil aðeins leyfa mér að fara örfáum orðum um þessar brtt. og gera grein fyrir því, hvers vegna við, sem í meiri hl. erum, teljum okkur ekki geta samþ. þær. Áður en ég kem samt að þeim brtt., sem verulegu máli skipta, vildi ég aðeins minnast á brtt. við 3. gr. frv., en hv. minni hl. vill að falli niður orðin: „að bréfin verði undanþegin framtalsskyldu.“ Það má í fyrsta lagi á það benda, að slíkt mundi tvímælalaust torvelda mjög sölu bréfanna og þar með þá tekjuöflun, sem hér er gert ráð fyrir, og það þarf auðvitað ekki nánari skýringar við. Í öðru lagi vildi ég fyrir mitt leyti leyfa mér að minna á það, sem ég hef stundum áður drepið á, þegar till. þessa efnis hafa verið til meðferðar í hv. d., að ég tel, að það sé nokkuð út í bláinn að samþ., að um framtalsskyldu skuli vera að ræða, án þess að ákvæði séu þá um viðurlög við því, að þessi skuldabréf væru ekki talin fram. Mér er ekki kunnugt um það, að undantekning sé frá því, að það fer alltaf saman, að eignir og tekjur, sem ekki eru skattskyldar, eru heldur ekki framtalsskyldur, og ástæðan til þess, að svo er, er auðvitað sú, að ef það ætti að gera vissar eignir eða tekjur framtalsskyldar, án þess að þær væru skattskyldar, þyrfti auðvitað að setja einhver viðurlög við slíku. Ef fara á inn á þá braut, sem ég út af fyrir sig tek ekki sérstaklega afstöðu til, þá verður að hugsa þetta mál, áður en slíkt er samþ. En ég fjölyrði annars ekki um þetta. Þá kem ég að þeim brtt., sem ég tel öllu meira máli skipta. Það virðist svo sem hv. stjórnarandstæðingar, sem að þessu nál. standa, hafi fundið gullnámu, sem hægt sé að ganga í til þess að sækja peninga, bæði þá peninga, sem þarf til þeirrar framkvæmdaáætlunar, sem hér er um að ræða, og til annars. Hver er þessi gullnáma? Það er auðvitað Seðlabankinn, eins og ég kem að. En mér dettur í hug í þessu sambandi, hvort hér muni vera um að ræða lausnina á þeirri getraun, sem annað höfuðmálgagn stjórnarandstöðunnar, dagblaðið Tíminn, hefur undanfarna mánuði skemmt lesendum sínum með, með því að leggja fyrir þá, nefnilega í hverju „hin leiðin“, sem svo hefur verið nefnd, er fólgin, en e.t.v. er það í þessu, sem lausnina á þeirri gátu er að finna. Annars er það annarra heldur en mín að fella úrskurð í þessu efni. Það er Seðlabankinn, sem hv. stjórnarandstæðingar ætla skv. till. sínum að bera hér hita og þunga dagsins. Það á að leysa þann vanda, sem útboð skuldabréfanna e.t.v. að einhverju leyti geta skapað viðskiptabönkum og sparisjóðum, vegna þess að hluti af því fé, sem varið kann að vera til kaupa á þessum skuldabréfum, verður e.t.v. tekinn út úr þessum lánastofnunum, með því að afnema heimild Seðlabankans, sem notuð hefur verið að undanförnu, til þess að binda hluta af sparifjáraukningu banka, sparisjóða og innlánsstofnana. Í öðru lagi vilja hv. stjórnarandstæðingar ganga miklu lengra í því efni að ráðstafa greiðsluafgangi ársins 1966 til þess að standa straum af þeim framkvæmdum, sem skv. þessu frv. á að afla fjár til. Mér skilst við lauslega athugun, að þeir vilji bæta 120 millj., eða raunar nokkurn veginn því, sem heimildin nemur, við þær 53 millj., sem frv. gerir ráð fyrir, að teknar verði af greiðsluafgangi ársins 1966. Auðvitað þýðir þetta ekki annað en að peningarnir eru einnig sóttir í Seðlabankann. Hver á að vera allsherjarlausn þessara vandamála? Mér kemur nú í hug í þessu sambandi, að í sjálfu sér eru þessar till, í fullu samræmi við málflutning hv. stjórnarandstöðu, eins og hann hefur verið að undanförnu. Ég heyrði, að það voru fleiri en einn þeirra hv. stjórnarandstæðinga, sem í fyrrakvöld tóku þátt í eldhúsumr., sem héldu því fram, að ein af meginorsökum dýrtíðarvaxtanna væri sá mikli tekjuafgangur, sem hefði verið á fjárl. á s. l. ári. Nú á að vera þannig komið, að þessi greiðsluafgangur á fjárl. á að vera ein aðalorsök dýrtíðarinnar. Hér er um nýtt sjónarmið að ræða, sem okkur, hagfræðingunum a.m.k., kemur ákaflega einkennilega fyrir sjónir, og á það má minna í þessu sambandi, að ég man ekki betur en að um áramótin 1965–1966, þegar verið var að afgreiða fjárlög fyrir árið 1966 og fyrir lá, að verulegur greiðsluhalli hefði orðið bæði á árinu 1964 og einnig, þó að hann væri minni, á árinu 1965, þá teldu hv. framsóknarmenn, að þessi greiðsluhalli sýndi, að það væri orðið svo mikið öngþveiti í fjármálum, að þeir vildu alls ekki taka neinn þátt í því að afgreiða fjárlögin. Þeir fluttu aðeins eina brtt. við fjárlögin, en tóku að öðru leyti lítt eða ekki þátt í afgreiðslu þeirra. Þá átti það að vera hallinn, sem, skapaði öngþveitið, nú á aðalorsök dýrtíðaraukningarinnar að vera sú, hvað það hafi verið mikill greiðsluafgangur á fjárlögum. Ég nenni nú annars ekki, enda er ekki ástæða til þess, að vera að elta ólar við slíkt, en það er aðeins eitt atriði, sem ég vildi að síðustu leyfa mér að gera örstutta athugasemd við. Í nál. hv. minni hluta er talað um það, að ekki sé meiri ástæða til þess að greiða, eins og það er orðað, óreiðuskuld við Seðlabankann heldur en aðrar óreiðuskuldir ríkissjóðs, sem þeir kalla því nafni. Ég get nú ekki annað séð en hér sé um algerlega ósambærilega hluti að ræða. Ég tel, að það sé fyllilega réttmætt að tala um yfirdráttarskuld ríkissjóðs á hlaupareikningi hans í Seðlabankanum sem óreiðuskuld. Hér er um lántöku að ræða, sem engin heimild er að jafnaði til fyrir hjá fjárveitingavaldinu. Annað mál er það, að til þessarar leiðar er gripið sem neyðarráðstöfunar, ef ekki hefur verið séð fyrir nægilegri tekjuöflun ríkissjóði til handa til þess að standa undir lögboðnum útgjöldum sínum, frekar heldur en að stofna til þess, að ríkissj. beinlínis kæmist í greiðsluþrot. Þessi leið er þá heldur valin, , og það út af fyrir sig hefur ekki verið gagnrýnt. Hér er því vissulega með verulegum rétti hægt að tala um óreiðuskuld. En allt öðru máli gegnir, eftir því sem ég veit bezt, um þær skuldir, sem hér eru gerðar að umtalsefni í nál. hv. minni hluta, þar sem talað er um framkvæmdir til vega, hafna, skóla, sjúkrahúsa o.s.frv. Mér kæmi það nú að vísu á óvart, ef um það væri að ræða, að ríkissj. hefði ekki staðið við lögmætar skuldbindingar sínar. Það væri þá einkennilegt, af þeir aðilar, sem slíka peninga ættu að fá, hefðust ekki á einhvern hátt handa til þess að leita réttar síns með málshöfðun á hendur ríkissj. eða öðru slíku. Ég veit a.m.k. ekki til annars en að við slíkar lögbundnar skuldbindingar ríkissj., þar sem fastar reglur gilda um, að honum beri að greiða til skóla, sjúkrahúsa o.s.frv., hafi verið staðið. Hitt er svo annað mál, að af tæknilegum og öðrum ástæðum má vera, að slíkar greiðslur séu stundum eitthvað á eftir. Og í öðru lagi getur ástæðan til þessa halla, sem hér er talað um, blátt áfram verið sú, að í sérstökum lögum er ríkissj. heimilað að greiða ákveðinn hluta af kostnaði við tilteknar framkvæmdir, en það að öðru leyti bundið því skilyrði, að fjárveiting sé fyrir hendi hverju sinni, þannig að þó að slíkar heimildir hafi ekki verið notaðar að fullu, vegna þess að fjárveiting hefur ekki verið fyrir hendi, þá finnst mér fráleitt að tala um það sem óreiðuskuld. Annars veit ég, að hæstv. fjmrh., sem þessum málum er auðvitað kunnugri en ég í einstökum atriðum, mun gera frekari leiðréttingar að lokinni framsögu hv. minni hluta, ef hann telur sérstakt tilefni til í sjálfu sér væri ástæða til að segja margt frekar um þá fráleitu fjármálastefnu, sem lýsir sér í þeim till., sem hv. minni hluti hefur lagt hér fram, en ég læt þó staðar numið að sinni. Herra forseti. Samkvæmt þessu leggur meiri hluti n. til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Við í minni hluta fjhn. gerum, eins og þegar er komið fram í umr. nokkrar brtt. við þetta frv. Ég hefði nú að mestu getað látið nægja að vísa til nál. okkar, ef ekki hefðu þegar komið fram andmæli gegn þessum till., sem ég hlýt að fara um nokkrum orðum. Í 1. gr. þessa frv. er gert ráð fyrir því, að út séu gefin á þessu ári til sölu ríkisskuldabréf eða spariskírteini ríkissj. að upphæð 125 millj. kr. Í sambandi við fjáröflunaráætlun ríkisstj., sem hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir, fyrir nokkrum dögum í Sþ., kom í ljós, að ríkisstj. ætlar sér að gera samninga um það við bankana að knýja bankana til þess að kaupa skuldabréf fyrir 10% sparifjáraukningarinnar, sem gert er ráð fyrir, að verði 70–80 millj. kr. - hæstv. fjmrh. mun hafa nefnt 70. Úr öðrum áttum hef ég heyrt aðeins hærri tölur nefndar, en það skiptir ekki verulegu máli hvort er. Þetta hyggst hæstv, ríkisstj. gera á sama tíma og í gildi eru reglur um bindingu sparifjár í Seðlabanka Íslands, sem nemur 20–30% af sparifjáraukningu. Hér er þess vegna gert ráð fyrir því að taka mjög verulegan hluta af sparifjáraukningu inn í Seðlabankann, inn í skyldulán, sérstaklega þegar að því er gáð, að reynslan hefur verið sú undanfarin ár, þegar út hafa verið boðin þessi ríkisspariskírteini, sem hafa bæði verið með háum vöxtum og vísitölutryggð en ekki skattskyld, að það fé, sem til þeirra kaupa hefur farið, hefur komið að mestu úr sparisjóðum bankanna og úr öðrum innlánsstofnunum. Það er alkunna og þarf ekki að eyða mörgum orðum að því að lýsa því, að viðskiptabankarnir eiga nú mjög í vök að verjast með að uppfylla það meginhlutverk sitt að skaffa atvinnuvegunum nauðsynlegt rekstrarfé til þess að halda framleiðslu sinni gangandi. Við teljum í minni hluta n., að ekki geti farið saman allt þetta þrennt, sem hér er gert ráð fyrir að gera. Og fyrsta brtt. okkar gerir þess vegna ráð fyrir því, að Seðlabankinn noti ekki á þessu ári heimild sína til sparifjárbindingar af sparifjáraukningu þessa árs. Við teljum það óhjákvæmilega nauðsyn, að ekki sé gengið lengra í því en þegar er orðið að gera viðskiptabönkunum ókleift að halda framleiðsluatvinnuvegunum í sæmilega eðlilegum rekstri, því að það er alkunna, að rekstrarfjárskorturinn hefur leitt til sívaxandi óhagkvæmni í rekstri. Ýmis rekstrarfyrirtæki hafa orðið að fara ýmsar óæskilegar leiðir og gera ýmsar óæskilegar ráðstafanir af þessum ástæðum. Önnur brtt. okkar lýtur svo að því, að það skuli vera skylt að telja þessi bréf fram eins og aðrar eignir manna, þó að við höfum ekki neitt við það að athuga, að þau séu ekki skattskyld, þ.e.a.s. að ekki sé greiddur af þeim eignarskattur. Það kom fram hjá hv. frsm. meiri hlutans hér áðan, að hann hafði einkum tvennt við þetta að athuga, og var hvort tveggja atriði, sem við höfum heyrt áður í slíku sambandi. Annað var það, að þetta mundi torvelda sölu bréfanna. Ég fæ ekki skilið, að þetta geti torveldað sölu bréfanna, nema þá af þeirri ástæðu, að um sé að ræða, að til kaupa á þessum bréfum yrði notað fé, sem skotið hefur verið undan tekjuskatti. Með því að gera bréfin ekki framtalsskyld, þá mundi þeim, sem hafa undir höndum fé, sem ekki hafa verið greiddir af skattar, vera gert auðveldara fyrir að koma því fyrir. Hæstv. fjmrh. hefur á undanförnum árum beitt sér nokkuð fyrir ýmsum virðingarverðum ráðstöfunum til þess að auka skatteftirlit í landinu, og mér virðist það ekki geta orkað tvímælis, að þeim mun fleiri möguleikar, sem eru skapaðir til þess að skjóta fé undan og koma fé fyrir, sem ekki hefur verið talið fram til skatts, þeim mun frekar hlýtur sú viðleitni að torveldast. Að því viljum við ekki eiga hlut. Við viljum styðja skynsamlega viðleitni í þá átt að efla skatteftirlit í landinu, en ekki brjóta það niður með ráðstöfunum af þessu tagi. Auk þess er það skoðun mín, að þau kjör, sem hafa verið á þessum bréfum - og ég geri ráð fyrir, að kjörin á þeim bréfum, sem nú verða boðin út, verði í einhverju samræmi við það, sem verið hefur, ekki kannske nákvæmlega þau sömu, um það skal ég ekki segja, en ég geri ráð fyrir, að þau verði eigi að síður hagstæð eins og verið hefur - séu þannig, að ég held ekki, að hv. frsm. þurfi að bera mjög mikinn kvíðboga fyrir því, að þessi bréf seljist ekki. Ég man ekki betur en að það hafi verið frá því skýrt í blaðafregnum og við ýmis tækifæri, að þessi bréf, sem boðin hafa verið út á undanförnum árum, hafi runnið út á svipstundu, og það er í sjálfu sér heldur ekkert að undra, þó að sparifjáreigendur, sem orðið hafa fyrir barðinu á vaxandi verðbólgu árum saman, þiggi það að koma peningum sínum fyrir í bréfum, sem bera hvort tveggja í senn, nokkuð háa vexti og verðtryggingu. Hitt atriðið, sem hv. frsm. meiri hlutans hafði við þetta að athuga, var það, að það þýddi ekki að hafa ákvæði um skyldur, nema jafnframt væru sett ákvæði um viðurlög við að uppfylla ekki þær skyldur. Við þetta er nú tvennt að athuga. Í fyrsta lagi það, að skattstjórar eða skattyfirvöld hafa almennar heimildir til þess að áætla á menn, sem staðnir eru að röngum framtölum, og mér er ekki kunnugt um, að það sé neitt skilyrði fyrir slíku, að hið ranga framtal hafi raunverulega haft áhrif á skattgreiðsluna. Í öðru lagi eru nú sem betur fer æði margir af þegnum þessa lands, sem enn, þrátt fyrir það siðferði, sem farið er að tíðkast hér í sívaxandi mæli, hafa þó þann hugsunarhátt, að þeir vilja uppfylla lög og reglur og gera það með glöðu geði. Það er þess vegna enginn vafi á því, að reglur geta haft mikil áhrif til góðs, þó að ekki sé beinlínis beitt viðurlögum, þó að ekki séu beinlínis ákveðin viðurlög við að brjóta þær. Nú, í þriðja lagi vildi ég svo í sambandi við þetta segja, að ég er reiðubúinn til þess, ef þessi mótbára ræður úrslitum um afstöðu hv. þm. til þessarar brtt., að ræða við hann um að gera við 3. umr. brtt. um það, sem við getum orðið ásáttir um, að væru hæfileg viðurlög við slíku broti. Þriðja brtt. hjá okkur í minni hluta gerir ráð fyrir því að auka töluvert ráðstöfun á greiðsluafgangi ársins 1966. Hæstv. fjmrh. mun hafa látið svo um mælt, að greiðsluafganginum, sem hann hefur talið nema 474 millj. kr., sé að fullu ráðstafað með þeim 53 millj., sem 8, gr. þessa frv. felur í sér. Hann hefur gert grein fyrir þessu á þann hátt, að 140 millj. hafi nú verið ráðstafað til verðjöfnunarsjóðs fyrir frystiiðnaðinn og 30 millj. til landbúnaðarhagræðingarsjóðs og 3 millj. vegna kals og að 247 millj. verði ráðstafað til þess að greiða niður skuld í Seðlabanka Íslands, og svo að meðtöldum þessum 53 millj. kr. virðist mér, að þetta dæmi gangi upp, en þar að auki hefur hæstv. fjmrh, nefnt 20 millj. í sambandi við togara, ef ég man rétt. Við í minni hlutanum erum þeirrar skoðunar, að fjárveitingavaldið, hv. Alþ., eigi að taka afstöðu til þess, hvernig greiðsluafganginum er ráðstafað, og það hefur það ekki gert nema að litlu leyti. Við erum enn fremur þeirrar skoðunar, að þá skuld í Seðlabankanum, sem stofnað var til með umframeyðslu áranna 1964 og 65, sé ekki eðlilegt að greiða með umframskattlagningu á einu ári. Við lítum svo á, að þar sem nú er búið að taka þetta fé af þjóðfélagsþegnunum, þá sé eðlilegt, að því verði ráðstafað á ýmsan hátt eða einhverjum hluta þess a.m.k. þeim til hagsbóta, einmitt til þess að greiða fyrir og jafna þann skakka, sem orðinn er á opinberum þjónustuframkvæmdum, m. a. vegna niðurskurðar þeirra á undanförnum árum. Það er einnig á það að líta, að ríkissjóður skuldar fleirum en Seðlabankanum. Hv. frsm. meiri hluta fjhn. var sammála mér um það, að skuldin í Seðlabankanum væri óreiðuskuld, enda var orðalagið frá honum komið. Hann hafði notað það í fjhn., en hann var hins vegar ósammála mér um það, að skuldahalarnir vegna lögboðinna framlaga ríkisins til ýmissa verklegra framkvæmda væru óreiðuskuldir. Nú er það auðvitað álitamál, hvernig nota beri slíkt orðalag, og ekki skal ég út af fyrir sig fara að deila við hv. frsm. fjhn. um það, hvort þetta orð sé hentugt í þessu sambandi, en hitt er alveg ljóst, að ríkissjóður á eftir að greiða hlut sinn í opinberum framkvæmdum víðs vegar um land, sem þó er lögboðinn, og þetta kemur fyrst og fremst niður á sveitarfélögunum, sem ekki hafa verið ofhaldin í seinni tíð, því það eru ekki nema nokkrar vikur síðan teknar voru af þeim 20 millj., sem þau áttu rétt á skv. lögum til þess að hjálpa til að greiða verðbólgukostnað hjá útgerðinni. Við teljum þess vegna eðlilegra, að það sé reynt að gera nokkur skil á báðum þessum vígstöðvum og leggjum því til, að tæplega helmingur af þeirri greiðslu, sem hæstv. fjmrh. hefur hugsað sér, að fari til Seðlabankans, fari til þessara þarfa. Hv. frsm. meiri hlutans kallaði þetta að taka féð úr Seðlabankanum. Þetta fé var tekið úr Seðlabankanum 1964 og 1965. Spurningin er um það núna, hvort eigi að greiða það allt aftur eða hluta þess, og spurningin er raunar fyrst og fremst um það, við hvaða aðila ríkissjóður á að meta meira að standa í skilum eða hvort gera á nokkur skil hjá báðum, og við teljum það eðlilegustu leiðina. Í sambandi við þriðju brtt. vil ég aðeins geta þess, að við höfum hækkað framlagið til vegagerðar úr 27 millj., sem gert er ráð fyrir í frv., upp í 94. Okkur virðist eðlilegt, að þegar ríkissjóður hefur þó þann afgang, sem raun ber vitni á árinu 1966, þá sé ekki ástæða til annars en að standa við þau hátíðlegu loforð, sem gefin voru hér við samþykkt vegalaganna, um það, að ríkisframlag til vegagerðar skyldi ekki verða lægra en 47 millj. kr. á ári, en nú hefur verið látið undir höfuð leggjast að samþykkja þær 47 millj. í tvö ár, þ. e. fyrir árin 1966 og 1967, og þykir okkur eðlilegt, að það sé leiðrétt við þetta tækifæri. Á hinum tveim liðunum, sem í 8. gr. eru í frv., höfum við ekki gert breytingar, en höfum lagt til, að 50 millj. skiptist nokkuð á hafnir, skóla, sjúkrahús og til félagsheimila. En síðasta brtt. okkar er nokkuð annars eðlis. Við leggjum til, að inn í frv. komi ný gr., sem felur í sér í stórum dráttum efnisatriði frv., sem við framsóknarm. í þessari d. lögðum fram í upphafi þings um framleiðnilánadeild við Framkvæmdasjóð Íslands. Við erum þeirrar skoðunar, að það sé mikil nauðsyn á því og jafnvel meiri nú en oftast áður að gera öflugar ráðstafanir til þess að auka framleiðni og hagræðingu í atvinnuvegunum. Vegna vaxandi innlends framleiðslukostnaðar hefur samkeppnisaðstaða allra innlendra framleiðsluatvinnuvega raskazt, svo sem öllum hv. þm. er kunnugt. Eina færa leiðin, sem þessi fyrirtæki hafa til þess að mæta búsifjum, sem af því leiða, er sú að auka tækni sína, auka vélvæðingu sína, auka sjálfvirkni og gera hverjar þær ráðstafanir bæði tæknilegar og skipulagslegar, sem geta leitt til minnkandi framleiðslukostnaðar. Við teljum, að það skorti mjög tilfinnanlega lánastarfsemi í þessu sérstaka augnamiði, og það hefur iðulega verið rökstutt af okkar hálfu, ég sé ekki ástæðu til að fara að þessu sinni mjög ítarlega út í það, það hefur hvað eftir annað komið fram hjá ýmsum samtökum atvinnuveganna, og bæði Iðnaðarmálastofnun Íslands og Búnaðarfélag Íslands hafa mælt með samþ. frv. okkar um þetta efni, sem legið hefur fyrir þessari hv. d. á þremur þingum. Ég sé svo ekki ástæðu til að sinni, herra forseti, að fara fleiri orðum um þetta, en legg til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem við leggjum til á þskj. 460.



Herra forseti. Ég skal nú reyna að gefa ekki tilefni til sérstakrar lengingar þessara umr., en ég geri ekki ráð fyrir, að hv. 6. þm. Sunnl., frsm. minni hl. n., telji óeðlilegt, að ég segi nokkur orð varðandi þær brtt., sem minni hl. hefur hér flutt. Varðandi 1. brtt. verð ég að segja það, að ég álít það mjög óeðlilegt, að Alþ. taki ákvarðanir um, hvort Seðlabankinn notar bindingu eða ekki bindingu. Seðlabankanum er fengið það vald að fylgjast með fjármálaástandi í landinu og ástandi bankakerfisins. Ef hann í þessu sambandi, sem hér er um að ræða varðandi útgáfu spariskírteina, telur, að mjög sé þrengt að viðskiptabankakerfinu miðað við efnahagsástand í landinu, þá vitanlega tekur hann sínar ákvarðanir í samræmi við það. Það er hans skylda, ef svo má segja, að halda um púlsinn á efnahagslífinu og íhuga það, hversu sá straumur á að vera ör, blóðrás þess á að vera ör, þannig að það valdi hvorki háþrýstingi eða lágþrýstingi, ef svo má segja, og ég álít, að það væri mjög varhugavert, að Alþ. færi að grípa inn í þetta hlutverk bankans, sem vissulega er þýðingarmesta hlutverk hans og þarf að gerast af miklu meiri yfirsýn á ástandi hverju sinni heldur en mögulegt er að slá föstu hér á Alþ í sambandi við samþykkt frv. sem þessa. Ég skal ekkert um það segja nema það reynist rétt að minnka eitthvað bindingu, en það verður að skoðast hverju sinni eftir því, hvernig þar um er háttað. Varðandi framtalsskyldumálið get ég verið hv. 6 þm. Sunnl. sammála, um það, að þessi ákvæði um framtalsfrelsi sparifjár og skuldabréfa almennt séð eru mjög hæpin og skapa vitanlega ýmsa erfiðleika við að halda uppi nægilega traustu skatteftirliti. Og þetta þarf að takast áreiðanlega til heildarathugunar, þó að ég vilji á þessu stigi ekkert fullyrða um það, hver niðurstaðan yrði við nánari athugun þess máls, en mér sýnist a.m.k. óhætt að segja, að það sé vafasamt, hversu heppilegt sé, að þessum ákvæðum sé haldið við. Við þekkjum hins vegar, að þetta hefur verið lögfest af þeim ástæðum - og það verður einnig að líta á þær ástæðar vegna skattasjónarmiðsins - að með þessu móti verði stuðlað að aukinni sparifjársöfnun og fé haldið að bönkum, sem annars er hætt við, að yrði utan bankakerfisins og mundi alveg með sama hætti verða svikið undan skatti hvort sem væri, þannig að það hefur þótt af þessum ástæðum eðlilegt að hafa þessi ákvæði. Ég tel, að þetta mál eigi að takast til heildarathugunar og það ráði ekki úrslitum um skatteftirlit, hvort ákveðið verður að hafa hér annan hátt á með þessi spariskírteini heldur en önnur, sem út hafa verið gefin. Það tel ég ekki heppilegt. Og varðandi það, að það séu þó alltaf ærið margir, sem hafi l. í heiðri, jafnvel þótt viðurlög séu ekki til, og muni telja þessi bréf fram, þá mundi ég nú ekki segja, að það væri kannske rétt að breyta þeim af þeim ástæðum, því að það er nú yfirleitt ekki fólkið, sem svíkur undan sem telur þau fram, heldur hinir, sem reyna að nota hverja smugu til þess að komast undan. Þeir mundu auðvitað ekki telja þau fram, nema einhver viðurlög væru við því. Þetta er ekki stórmál út af fyrir sig, en varðandi þriðja atriðið, sem er ráðstöfun á greiðsluafgangi ríkissjóðs, veit ég að okkur greinir hér mjög á um skoðun á því máli. Hér er ekki um neina venjulega skuld að ræða við Seðlabankann. Hér er um það að ræða, að Seðlabankinn, þar sem ríkissjóður hefur sinn viðskiptareikning, hefur leyft ríkissjóði að yfirdraga, sem er auðvitað mjög óeðlilegt, að þurfi að gera á þenslutímum, reikning sinn um mjög verulegar fjárhæðir á undanförnum árum. Og slíkur yfirdráttarréttur - þó að það væri nú þolað - hefur sínar hættur og annmarka í för með sér. En ég held, að það hljóti að vera öllum mönnum ljóst, og má taka dæmi um það, ef menn yfirdraga sína viðskiptareikninga í banka, að bankinn muni ekki una því, að það sé byrjað á því að ávísa aftur og skapa nýjan stórfelldan yfirdrátt, heldur sé reynt að greiða upp það, sem fyrir er, og halda þessu innan eðlilegra marka. Með því að fara nú að ráðstafa greiðsluafgangi ríkissjóðs á s.l. ári umfram það, sem þessum yfirdrætti nemur, er þar auðvitað ekki um annað að ræða en það sé verið að dæla fé út úr Seðlabankanum á nýjan leik. Ég held, að það séu ekki hyggilegir búskaparhættir, og allra sízt eru þeir hyggilegir á þenslutímum, sem óneitanlega eru og þegar menn eru að tala um það, sem ég efast ekkert um, að allir hafi áhuga á að vinna gegn verðbólgu, er þetta ráðstöfun, sem er tvímælalaust verðbólguvaldur, að grípa til þess að ráðstafa fé Seðlabankans með þessum hætti, þó að það sé hægt formlega að segja, að hér sé um ráðstöfun á greiðsluafgangi að ræða, sem er þó ekki til af þessari ástæðu. Við vitum það líka, að það hefur sína stóru þýðingu fyrir bankakerfið, fyrir lánamöguleika bankanna, hvernig hagur ríkissjóðs er, og má á það benda, sem hefur sína miklu þýðingu og kannske skapar skilning á því, hversu þýðingarmikið það er, að ríkissjóður hafi góða afkomu, að á s.l. ári var lánað úr Seðlabankanum til bankakerfisins um 200 millj. kr. meira heldur en öll sparifjáraukning bankakerfisins á því ári nam. Og vegna hinnar góðu afkomu ríkissjóðs var hægt að gera þetta án þess að grípa til gagnráðstafana af hálfu Seðlabankans, þannig að hefði ekki verið þessi fjármyndun frá hálfu ríkissjóðs og ríkisstofnana, hefði þetta hlotið að leiða til alvarlegrar verðbólgumyndunar og verðbólguaukningar, ef ekki hefði þá verið gripið til annarra ráðstafana. Hv. þm. sagði, að það væri ástæðulaust að borga þetta allt á einu ári. Það hefur verið bent á það hér og raunar með fullum rétti, að það sé teflt mjög tæpt með fjárhagsafkomu ríkissjóðs á árinu 1967, og sumir hv. stjórnarandstæðingar hafa spáð því, að það mundi jafnvel verða halli, sem nemi hundruðum millj. hjá ríkissjóði á þessu ári, vegna þess að áætlun um tekjur sé svo hátt spennt. Þetta kann allt vel að vera, og þá gefur það auga leið, að því meiri ástæða er til þess að greiða þessar lausaskuldir frá fyrri tíma og því alvarlegra, ef við færum nú á þessu stigi að dæla út til nýrra framkvæmda þessu fé úr Seðlabankanum. Það hefur enn fremur verið á það bent, sem er augljóst mál, að það mun ganga á gjaldeyrisvarasjóðinn á þessu ári og kannske mjög alvarlega, ef áframhaldandi verðfall verður á útflutningsframleiðslunni, þar eð ekki hefur verið gripið til þess ráðs á móti að draga úr kaupgetu innanlands, heldur hefur verðlagi verið haldið föstu með niðurgreiðslum, þannig að þar verði ekki um neina kjaraskerðingu að ræða. Þá hlýtur náttúrlega miðað við óbreyttan kaupmátt að verða sama kaupgeta hjá fólki og þá ganga á gjaldeyrisvarasjóði. Varðandi síðustu till. er það vitanlega alveg rétt hjá hv. þm., að það er mikil nauðsyn nú í dag að koma við aukinni hagkvæmni í atvinnuvegunum, og möguleiki til þess að tryggja lífskjörin liggur auðvitað í því, að hægt sé að framleiða með sem ódýrustum og hagkvæmustum hætti. Síðustu árin hefur verulega verið að gert í þessum efnum, bæði með beinum ráðstöfunum stjórnvalda í þágu iðnaðar og nú síðast landbúnaðar og enn fremur hefur fjármunamyndun í vélum og tækjum verið meiri síðustu tvö árin en nokkru sinni áður, ekki hvað sízt í sambandi við hagræðingu, sem atvinnuvegirnir hafa beitt sér fyrir sjálfir. Ég álít, að þessi till. eigi þó ekki heima hér af þeirri ástæðu, að Framkvæmdasjóði Íslands er ætlað að hafa forgöngu um það að afla lánsfjár til atvinnuveganna, þ.e.a.s. til stofnlánasjóðs þeirra. Stofnlánasjóðirnir hafa allir því verkefni að gegna að lána til stofnframkvæmda, og gera það auðvitað í stórum stíl, eftir því sem fjármöguleikar þeirra leyfa. Það er vitanlega á valdi Framkvæmdasjóðsins og í samráði við þessa sjóði að ráðstafa fé til þeirra, sem ætlað væri til slíkrar framleiðniaukningar, án nokkurra nýrra lagaheimilda, og Framkvæmdasjóðurinn hlýtur að meta það, hvort hann getur aflað meira fjár en gert er ráð fyrir nú í sambandi við framkvæmdaáætlunina til þessara þarfa. Það þarf heldur enga ríkisábyrgð fyrir Framkvæmdasjóðinn, vegna þess að hann hefur ríkisábyrgð á öllum sínum lánum, enda er gert ráð fyrir því hér í brtt., að þetta fé yrði endurlánað til sérstaks sjóðs. Ég sé nú ekki, að það væri æskilegt, að það væri sérstök framleiðnilánadeild við Framkvæmdasjóðinn, heldur eigi þetta að vera á vegum lánastofnana atvinnuveganna sjálfra, sem hafa bezt skilyrði til þess að hafa yfirsýn yfir það og dæma um, hvað sé nauðsynlegast að gera á þessu sviði. Ég tel þess vegna, að allir möguleikar í þessa átt séu opnir og það með eðlilegri hætti heldur en þó að farið yrði að gera þá breytingu, sem hér um ræðir, og ákveða hér stórfellda lántöku, sem mér skilst nú einnig, að gæti óneitanlega haft áhrif á greiðslumöguleika bankanna, ef þetta lán yrði tekið á innlenda markaði með verðbréfasölu eða einhverju slíku, sem gert er jafnvel ráð fyrir í till., að kunni að verða. Ég get sem sagt ekki fallizt á þessa brtt. Ég get heldur ekki fallizt á, að það sé rétt, að um neinar óreiðuskuldir sé að ræða hjá ríkissjóði við þá aðila, sem hér er lagt til, að féð gangi til af greiðsluafgangi. Það hefur verið greitt lögum samkvæmt það, sem skylt er að greiða, bæði til skóla og sjúkrahúsa. Það er greitt skv. þeim l., sem þar um gilda. Framlögin til hafna hafa að vísu safnazt fyrir, en það er engin óreiðuskuld að því leyti til, að það er ekki skylt að greiða þetta nema eftir því, sem fé er veitt til þess í fjárl. Það má segja, að væri æskilegt að geta varið meira fé til hafnargerðar. Ríkisstj. hefur að sínu leyti greitt fyrir því síðustu árin í framkvæmdaáætlun sinni, að til hafnanna væri aflað lánsfjár. Að lokum vil ég svo vekja athygli á því að þær 8 millj., sem gert er ráð fyrir, að renni til félagsheimila, eru ekki innan ramma þess, sem hinar aðrar fjárveitingar eru, vegna þess að fé til félagsheimila er ekki veitt úr ríkissjóði, og það hvílir þar af leiðandi engin skylda á ríkissjóði að veita fé til félagsheimila. Það er vandamál út af fyrir sig, hvernig á að leysa þeirra fjárhagsmál. En ég held, að það þurfi nú að gera sér grein fyrir því heildarvandamáli, hvernig á að leysa þá í fjárþörf, áður en gripið er til þeirra úrræða að fara að verja beinlínis fé úr ríkissjóði til þeirra þarfa, nema það sé þá jafnframt hugsunin að setja einhverjar ákveðnar reglur um framtíðarsamskipti ríkissjóðs og félagsheimilasjóðs að þessu leyti.



Herra forseti. Ég vil nú ekki gera neitt til að koma í veg fyrir það, að hægt sé að ljúka þessum fundi fyrir kl. 4.30, en mig langaði þó að segja örfá orð í tilefni af ræðu hæstv. fjmrh. Það er nú siður, þegar menn koma úr óvæntum áttum og taka vel undir brtt. manna, að þakka fyrir undirtektirnar. Nú hefur hæstv. fjmrh. mælt hér gegn öllum mínum brtt., en það liggur við, að ég hafi samt tilhneigingu til að þakka fyrir undirtektirnar, vegna þess að hann talaði svo hlýlega um þær. En nokkrar aths. langar mig þó til að gera. Hæstv. fjmrh. sagði í upphafi síns máls, að Alþ. ætti ekki að ákveða það, hvort Seðlabankinn bindi fé eða ekki, til þess skorti Alþ. yfirsýn, sem Seðlabankinn ætti að hafa. Ég verð nú að láta í ljós undrun mína yfir slíkri yfirlýsingu, því að ég veit í fyrsta lagi ekki betur heldur en sú heimild, sem Seðlabankinn hefur til þessara hluta, sé frá Alþ. komin, og í öðru lagi er bara í þessu frv. einu gert ráð fyrir lántökum upp á 200 millj. kr. - ekki þessu frv. nema 125, en svo 75 í sambandi við lánsfjáröflunina - sem eru í eðli sínu teknar af viðskiptabönkunum með ákaflega svipuðum hætti og hafa í rauninni á ýmsan hátt ákaflega svipuð áhrif eins og sparifjárbindingin sjálf. Til þess að ákveða slíkar lántökur get ég ekki betur séð en það þurfi svona ósköp svipaða yfirsýn eins og til þess að ákveða það, hvort binding sparifjárins skuli fara fram eða ekki, og mér fannst þess vegna ekki verulegt hald í þessum ummælum hæstv. fjmrh., en það var mjög athyglisvert, að hann sagði það í sambandi við þetta atriði, að það kynni að reynast rétt að minnka sparifjárbindinguna, og ég hlýt að láta í ljós ánægju mína yfir því, að það skuli þó votta fyrir nokkrum skilningi á því. Mér þótti einnig vænt um það, að hæstv, fjmrh. tók heldur hlýlega undir till. okkar um það, að þessi bréf skyldu vera framtalsskyld, og taldi nauðsynlegt að láta fara fram heildarathugun á þeim reglum, sem settar hafa verið um að undanskilja svona bréf einnig framtalsskyldu. Hins vegar hjó ég eftir því, að hæstv. fjmrh. notaði nú í annað sinn orð, sem hann einnig notaði í vetur einu sinni. Hann talaði um framtalsfrelsi, og mér þykir vera farið að nota orðið frelsi í seinni tíð í ákaflega víðtækri merkingu og held, að menn ættu að vanda sig meira með notkun þess orðs en gert hefur verið um hríð. Ég vildi nú bara skjóta því að hæstv. ráðh. svona í fullri vinsemd. Í þriðja lagi ætlaði ég aðeins að nefna, að fjmrh. komst svo að orði um þennan yfirdrátt í Seðlabankanum: „og þótt það væri þolað, að stofnað hefði verið til þessa yfirdráttar.“ Þolað af hverjum? Seðlabankastjórn. Já, þetta hlýtur eins og í sambandi við fyrsta atriðið, sem ég nefndi, um hvort Alþ. ætti að skipta sér af sparifjárbindingunni, að vekja til umhugsunar um það, hverjir það eiginlega eru, sem eiga að stjórna efnahagsmálum þessarar þjóðar, þegar hæstv. fjmrh. talar svona. Ég veit ekki betur en gert sé ráð fyrir í Seðlabankalögunum, að það skuli Alþ. og ríkisstj. gera, og ég man ekki betur en þar sé Seðlabankanum sérstaklega tryggður réttur til þess að gera aths. við þær ráðstafanir, sem Alþ. og ríkisstj. gera í efnahagsmálum, til þess að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, en hins vegar sé það auðvitað alveg skýrt, að það er Alþ. og ríkisstj., sem ákveða efnahagsmálastefnur í þessu landi. Mér þykir nú út af fyrir sig vænt um það, að hæstv. fjmrh. vill alltaf sýna mikla gætni í fjármálum, og þó að við ramman reip hafi verið að draga hjá honum nú um sinn, kemur þessi vilji hans alltaf mjög vel fram, og ég kann vel að meta hann. Ég hef út af fyrir sig ekki neitt við þá skoðun hans að athuga, sem iðulega kemur fram, að það eigi að tryggja greiðsluafgang hjá ríkissjóði, og ég get meira að segja vel fallizt á þá skoðun, að slíkum greiðsluafgangi eigi ekki ævinlega að úthluta, heldur geti í ýmsum tilfellum verið eðlilegt að leggja hann fyrir. En þetta hefði hæstv. ríkisstj. átt að hugsa um svolítið fyrr, á árunum 1964–1965, og ekki nú á árinu 1967 að vilja taka alla þá umframskattlagningu, sem lögð var á þjóðfélagsþegnana á árinu 1966 til þess að leiðrétta þær syndir á einu bretti. Það voru nokkur fleiri atriði í ræðu hæstv. fjmrh., sem ég hefði nú kannske haft gaman af að ræða við hann, en ég held, að ég láti samt máli mínu lokið í trausti þess, að það gefist e.t.v. önnur tækifæri til þess að ræða um þau atriði, sem voru nú líka sum hver smávægileg.



Herra forseti. Í skattalögunum er svo ákveðið, að draga skuli frá tekjum sjómanna á fiskiskipum fjárhæð, sem nemi 500 kr. á mánuði, miðað við þann tíma, sem þeir eru skráðir á skip, og svari sú upphæð til hlífðarfatakostnaðar þeirra. Í l. um tekjustofna sveitarfélaga er heimild til þess að taka til greina þá frádrætti, sem veittir eru skv. skattal., og er því ekki sérákvæði um þetta efni þar. Með frv. því, sem hér liggur fyrir, er lagt til að veita sams konar fríðindi öðrum sjómönnum, og þykir það við nánari athugun málsins sanngjarnt og eðlilegt, miðað við kjör þeirra og alla starfsaðstöðu, að þessi réttur nái til allra sjómanna á íslenzkum skipum. Með frv. er gert ráð fyrir, að um sams konar útreikning verði að ræða eða útreikningsreglur varðandi aðra sjómenn, eins og sjómenn á fiskiskipum og sams konar réttur muni þá að sjálfsögðu vera veittur með hliðsjón af ákvæðum tekjustofnal. sveitarfélaga um þetta efni. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að ræða málið nánar. Það er mjög einfalt í sniðum og auðskilið, en legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Frv. þetta er komið frá Nd., og var því breytt þar að nokkru leyti. Till. þær, sem eru á þskj. 348, voru samþ. til breytinga á frv., svo og till. á þskj. 406 í sambandi við gildistöku l., ef þetta frv. yrði gert að l., þ. e. að það taki gildi 1. júlí í stað 1. maí, eins og upphaflega var í frv. Hv. þm. munu hafa kynnt sér bæði frv. og þær brtt., sem samþ. voru við það. Þetta frv. var lagt fram 7. febr. s.l. og væri vissulega lítill tími til stefnu til athugunar á málinu, ef hv. þm. einnig í þessari d. hefðu ekki haft tækifæri til þess að kynna sér það. Frv. þetta er allmikill bálkur til breytinga á raforkul. frá 1946. Frv. er byggt á þeirri reynslu, sem fengin er af þeim l., sem nú hafa gilt í meira en 20 ár. Þau lög hafa að vísu reynzt vel, en ekki er óeðlilegt, að þau séu endurskoðuð eftir svo langan tíma. Frv. gerir ráð fyrir því, að Orkustofnun verði stofnuð og henni stjórni raforkumálastjóri ásamt tækninefnd, sem skipa skal samkv. 4. gr. Orkumálastjóri hefur ekki sama verksvið að öllu leyti eins og raforkumálastjórinn nú, þannig að rafmagnsveitur ríkisins verða gerðar að sjálfstæðri stofnun. Rafmagnseftirlitið verður einnig nokkru sjálfstæðara en áður var, en er þó undir orkumálastjóra. Því hefur verið haldið fram, að með þessu frv. væri verið að vinna að því að auka embættismannabáknið, eins og það var orðað. Þetta mundi verða til aukinna útgjalda og meiri kostnaðar en með því fyrirkomulagi, sem nú er. Þetta er ekki rétt, það er ekki gert ráð fyrir að fjölga embættismönnum, þótt þetta frv. verði að l. Orkumálastjóri er sama og raforkumálastjóri nú, þótt verksvið hans sé ekki eins víðtækt og áður, en verður eigi að síður mun víðtækara en það hefur verið lengst af þann tíma, sem núverandi raforkulög hafa verið í gildi. Og það er vegna þess, að verksviðið er alltaf að aukast. Það er alltaf verið að bæta við þessa starfsemi með meiri framkvæmdum, nýrri tækni og víðara verksviði. En það þarf ekki að skipa nýjan mann í þetta embætti, því að það er ekki um annað hér að ræða en nafnbreytingu, orkumálastjóri í staðinn fyrir raforkumálastjóri, og gengur hann því sjálfkrafa inn í þetta starf. Sama máli er að gegna með rafmagnsveitur ríkisins. Það hefur verið sérstakur rafmagnsveitustjóri samkv. gildandi l. og hann verður það áfram, en í stað þess, að rafmagnsveitur ríkisins voru áður undir yfirstjórn raforkumálastjóra og ráðh., heyra rafmagnsveitur ríkisins nú beint undir rn. En embættið er að öðru leyti óbreytt. Sama má segja um rafmagnseftirlitið. Það er sérstakur forstöðumaður fyrir rafmagnseftirlitinu og verður áfram sami maðurinn. Þá hefur verið að því fundið, að orkuráð hefði ekki eins víðtækt verksvið og það áður hafði. Rétt er það, að raforkuráð hafði samkv. 1. heimild til þess að gera tillögur um fleira en gert er ráð fyrir samkv. þessu frv. En það, sem orkuráð hefur látið sig varða eingöngu, eru lánveitingar úr raforkusjóði, það eru áætlanir um framkvæmdir rafmagnsveitnanna og lagning dreifiveitna út um sveitirnar. Þetta er það, sem raforkuráð hefur látið sig varða. Það hafði ekki vald, en það hafði tillögurétt og hefur á hverju ári gert till. til rn. um það, hvaða framkvæmdir skuli ráðizt í á hverju ári. Orkuráði er samkv. þessu frv. ætlað sama hlutverk og raforkuráð í reynd lét sig varða áður. Það mætti vitanlega margt segja um þetta frv., ef ástæða væri til að fara ýtarlega út í það, en ég tel þess tæplega þörf, þar sem frv. hefur verið alllengi á borðum hv. þm. Ég vil þó benda á, að það er tæplega rétt að segja, að það sé verið að taka mikið vald af Alþ., eins og haldið hefur verið fram við umr. í Nd., með því að nú getur ráðh. samkv. 7. gr. veitt leyfi til þess að reisa eða byggja raforkuver allt upp að 2000 kw., án þess að leyfis Alþ. sé leitað, en sé um stærri virkjun að ræða, þarf leyfi Alþ. eins og áður. Nú er það svo, að það má segja, að þetta ákvæði í frv. sé til lítils, vegna þess að ekkert fyrirtæki eða sveitarfélag mun ráðast í að reisa raforkuver upp að 2000 kw. stærð, án þess að leita til ríkisstj. og Alþ. um fyrirgreiðslu um ábyrgð, ríkisábyrgð fyrir láni og kannske frekari fyrirgreiðslu um það. Málið er þess vegna í höndum Alþ., þrátt fyrir þetta ákvæði, og það má þess vegna segja: Hvers vegna að hafa þetta í frv., úr því að það er ekki beinlínis hægt að hugsa sér það í framkvæmd, án þess að Alþ. komi til? Þetta frv. er samið af n. margra manna, sérfræðinga, lögfræðinga, hagfræðinga og manna úr flestum greinum þjóðlífsins. Þetta ákvæði var lagt til og ríkisstj. féllst á það og telur að það spilli l. ekki neitt, þó að þetta sé tekið með. Þá er í 7. gr. einnig heimild til þess að reisa varastöð allt að 1000 kw. án sérstaks leyfis. Þetta gæti nú komið sér vel undir vissum kringumstæðum, en jafnvel það verður tæplega heldur gert án aðstoðar Alþ. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til, nú við þessa 1. umr. nema sérstakt tilefni gefist til, að fara fleiri orðum um málið, en vísa til grg., sem því fylgir og gefur fullnægjandi skýringar á því, hvað í þessu frv. felst. Ég legg til, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Meginefni þessa frv. til stjórnarskipunarlaga um breyt. á 33. gr. stjórnarskrár fjallar um lækkun á aldursmarki um kosningarrétt við kosningar til Alþingis úr 21 í 20 ár. Forsaga þess, að frv. þetta er fram komið, skal ekki rakin hér. Það var gert við 1. umr. málsins hér í hv. d. og ekki ástæða til, að það verði endurtekið. Þess skal þó getið, að mþn. hefur fjallað um málið síðan í fyrra, og var hún skipuð 7 mönnum. Voru þeir allir sammála um að lækka aldursmarkið, en skiptar skoðanir voru um það innan n., hve langt skyldi ganga í því efni, en nm. voru þó sammála um það að lækka kosningaaldurinn í 20 ár að þessu sinni. Samkomulag varð um það hjá ríkisstj. og stjórnarflokkunum að flytja frv. til breytinga á 33. gr. stjórnarskrárinnar í samræmi við þetta. Því er hins vegar ekki að leyna, að ýmsir, a.m.k. Alþfl.-menn, hefðu gjarnan fallizt á að ganga nokkru lengra í þessu efni. Hv. 9. þm. Reykv. klauf allshn., sem um málið hefur fjallað, og ber fram á sérstöku þskj. brtt. við frv. á þann veg, að aldursmarkið verði fært niður í 18 ár. Enda þótt ég sé út af fyrir sig efnislega ekki á móti slíkri lækkun á aldursmarkinu, mun ég greiða atkv. gegn þeirri till., enda tel ég ekki við hæfi að ljúfa samkomulag, sem gert hefur verið um málið til tryggingar framgangi þess milli stjórnarflokkanna og ég hef áður getið um. Eins og fram kemur í nál. meiri hl. allshn., hefur meiri hl. n. orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. með breytingum, sem ég held að allir viðstaddir nm. hafi verið sammála um, einnig hv. 9. þm. Reykv. Hin fyrri breyting er um að fella inn í frvgr. ákvæði um lögheimili hér á landi sem kosningarréttarskilyrði. Verður að teljast eðlilegt, ef ekki nauðsynlegt, að slíkt ákvæði sé í gr. Hin breytingin er sú, að í stað orðsins „fjárráður“ komi: ekki sviptur lögræði. Samkv. gildandi l. um lögræði verða menn ekki fjárræða fyrr en 21 árs og mundu því ekki öðlast kosningarrétt 20 ára, eins og ætlazt er til með frv., nema þessi orðalagsbreyting á því verði gerð. Þótt að vísu sú leið sé opin að breyta lögræðisl. til samræmis við ákvæði frv., þá varð n. sammála um, að eðlilegra sé að miða hér við lögræði en fjárræði, því að úr því að rök þykja fyrir því, að menn sviptir fjárræði hafi ekki kosningarrétt, hljóta að vera enn meiri rök fyrir því, að þeir, sem sviptir eru sjálfræði, hafi ekki þann rétt. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta mál. Það liggur ljóst fyrir, og aðalatriði þess voru rædd nokkuð ýtarlega við 1. umr. hér í hv. d. Einn nm., hv. 1. þm. Vestf., var ekki viðstaddur á fundinum, þegar n. afgreiddi málið. Ég vil að lokum láta þess getið, að ég hafði áhuga á að fella niður óflekkað mannorð sem kosningarréttarskilyrði. Var um þetta rætt nokkuð ýtarlega á fundum allshn. Samstaða fékkst þó ekki um þessa breytingu, og vildi ég því ekki flytja um það brtt., sem kynni að leiða til þess að torvelda framgang frv. eða tefja hann.



Herra forseti. Ég ætla ekki að tala langt mál að þessu sinni. Ég hef í nál. minni hl. heilbr.- og félmn. gert nokkuð ýtarlega grein fyrir afstöðu minni til þessa frv. til stjórnarskipunarlaga og fjölyrði því ekki um það nú. Það er lagt til í frv. að lækka kosningaaldur um eitt ár, úr 21 ári niður í 20 ár. Hins vegar hefur löngum verið um það rætt að undanförnu að lækka kosningaaldur niður í 18 ár. Um það hafa margs konar samtök hér á landi gert samþykktir og m. a. sjálfur Alþfl. á þingi sínu 1963. Þá var honum gert að skyldu að beita sér fyrir því, að kosningaaldur yrði lækkaður niður í 18 ár. Nú hefur Alþfl. og aðrir þeir, sem vilja lækkun niður í 18 ár, sýnilega orðið fyrir andstöðu í þessu máli. Einhver öfl hafa verið því andvíg að lækka kosningaaldurinn. Útkoman, lækkun um eitt ár, er málamiðlun milli þessara afla. En mig langar sérstaklega til þess að benda þeim mönnum, sem í hjarta sínu eru fylgjandi lækkun kosningaaldurs í 18 ár, á það, að vafasamur og meira en vafasamur vinningur er að ganga inn á þessa málamiðlun. Ég hygg, að það hefði verið skynsamlegra af þeim, sem berjast fyrir lækkun í 18 ár, að ganga ekki inn á málamiðlun, láta heldur stranda á þessari kröfu að þessu sinni. Ég þykist þess fullviss, að málstað þeirra, sem vilja lækkun í 18 ár, muni á næstu árum eiga vaxandi fylgi að fagna. En einmitt það að breyta stjórnarskránni nú og aðeins um eitt ár torveldar áreiðanlega að fá fram í náinni framtíð frekari breytingu í þessu efni á stjórnarskránni. Stjórnarskrárbreyting er alltaf mikið fyrirtæki, og það þarf helzt mjög almenna samstöðu, til þess að hún fáist, og ég efast um, að þessi lækkun verði til annars en tefja fyrir framgangi málsins, að kosningarrétturinn verði það mikið rýmkaður, að 18 ára menn og eldri fái að kjósa til Alþingis. Þetta sjónarmið er ekki hvað sízt þess valdandi, að ég legg nú til, að ákvæðinu verði breytt, ákvæði frv. um, að 20 ára kosningaaldur skuli gilda í stjórnarskránni, verði fært niður í 18 ár. Ég hefði talið miklu æskilegra, ef ekki gat orðið samkomulag nú um fulla lækkun, að fara þá aðra leið en hér er gert, m. ö. o. binda ekki í stjórnarskránni aldurstakmarkið, heldur hafa það að einhverju leyti opið að breyta aldurstakmarkinu síðar með lögum án stjórnarskrárbreytingar. Og ef þessi till. mín um lækkun í 18 ár verður felld hér í hv. d., mun ég við 3. umr. bera fram brtt. þess efnis, að unnt verði með lögum síðar að lækka allt niður í 18 ár, eftir því sem þá skipast til og menn kunna að óska.