Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Með bréfi, dagsettu 24. febrúar sl., hefur forseti óskað eftir því við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, samanber ákvæði 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, að hún fjalli um tvær skýrslur Ríkisendurskoðunar, þ.e. skýrslu um fjárhags- og mannauðskerfi ríkisins og skýrslu um geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga.

Til svara eru: Utanríkisráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra og heilbrigðisráðherra.

Forseti. Barátta fatlaðs fólks fyrir mannréttindum er löng og ströng, en sigrarnir eru líka margir. Sem betur fer hefur fatlað fólk oft átt talsmenn og stuðningsfólk á Alþingi sem hefur fært íslenskan rétt framar í baráttunni fyrir samfélagi án aðgreiningar, fyrir samfélagi þar sem ekki er gerður greinarmunur á fólki eftir hreyfigetu, þar sem ekki er gerður greinarmunur á fólki eftir öðrum þeim hindrunum sem viðkomandi á við að stríða í daglegu lífi. Samfélagið leitast við að ryðja þessum hindrunum úr vegi til að allir megi njóta sín. Á síðasta kjörtímabili voru samþykkt ný mannvirkjalög þar sem hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir var framsögumaður frumvarpsins ef ég man það rétt og niðurstaða Alþingis var sú að herða heldur á kröfum gagnvart framkvæmdarvaldinu að því er varðar aðgengismál, gera kröfuna enn skýrari en nokkru sinni fyrr. Nú eru til meðferðar á Alþingi lagafrumvörp um húsnæðismál. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið hefur jafnframt kynnt tillögur að breytingum á byggingarreglugerð. Talsmenn fatlaðs fólks, hvort sem það er Öryrkjabandalagið, Þroskahjálp eða aðrir þeir sem hafa þau mál með höndum, hafa áhyggjur af því að hér sé verið að stíga skref til baka. Nú vill svo til að bæði málaflokkur húsnæðismála og málaflokkur fatlaðra heyrir undir hæstv. ráðherra Eygló Harðardóttur og því spyr ég hvort hún telji ekki rétt að stjórnvöld meti og greini sérstaklega þær breytingar sem þar eru lagðar til, bæði á byggingarreglugerð og viðkomandi löggjöf, með tilliti til neikvæðra áhrifa 

Virðulegi forseti. Hvað þau mál varðar sem heyra undir mig sem eru nú þegar í meðferð Alþingis má nefna að það kemur sérstaklega fram í markmiðsgrein frumvarps um almennar íbúðir að þar sé hugað að fjármögnun húsnæðis fyrir fatlað fólk og geðfatlaða einstaklinga. Ég held að þar sé einmitt verið að reyna að finna leið til að tryggja að hér verði byggt húsnæði fyrir þá sem þurfa á því að halda. Það skal hins vegar alveg viðurkennast hér að ég hef líka lagt mikla áherslu á að leita leiða til að byggja vandað og hagkvæmt húsnæði og það hratt. Við sjáum að íbúðafjárfesting hér hefur verið í algjöru lágmarki frá því í kringum hrunið þegar hún fraus. Ég tel það ekki hafa verið gott skref að herða mjög kröfurnar almennt varðandi mannvirki og skipulagsmál á sama tíma og það var algjört frost á byggingarmarkaðnum. Það varðar þá almennt stöðuna þegar kemur að byggingu íbúðarhúsnæðis. Mér skilst að umhverfis- og auðlindaráðuneytið hafi átt í nánu samráði við hagsmunasamtök og aðra þá sem hafa skoðanir á byggingarreglugerðinni. Ég efast ekki um að menn muni fara yfir umsagnir frá hagsmunasamtökum fatlaðs fólks eins og frá öðrum sem málið snertir. Við höfum síðan líka, eins og kemur fram í okkar frumvörpum, hugað að því hvernig við getum tryggt öllu fólki húsnæði, og það sé gert af skynsemi og hagkvæmni.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Fram kemur í máli ráðherrans að hún hafi talið mikilvægt að breyta regluverkinu að því er varðar kröfur til bygginga- og skipulagsmála til að auka möguleikana á fjölbreyttari íbúðum og þá væntanlega ódýrari íbúðum til að efla hér húsnæðismarkaðinn. Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra, og bið hana um að skerpa svar sitt, hvort hún telji verjandi að breytingar á þessu reglu- og lagaumhverfi til að ná þeim markmiðum sem hæstv. ráðherra víkur að séu á kostnað fatlaðs fólks.

Virðulegi forseti. Ég tel jákvætt að alls konar fólk hafi möguleika á því að búa einhvers staðar, að fólk hafi möguleika á því að lifa sjálfstæðu lífi, að geta flutt heiman frá sér og eignast sínar eigin íbúðir, að fólk hafi möguleika á að tryggja sér heimili óháð því hverjar tekjurnar eru. Það kemur til dæmis mjög skýrt fram í þeim gögnum sem fylgja með frumvarpinu um almennar íbúðar, þar sem við erum meðal annars að reikna út kostnaðinn fyrir fólk sem er á örorkubótum, hvernig við getum tryggt að húsnæðiskostnaður þess verði ekki meiri en 20–25% af tekjunum. Ég held hins vegar að það sé líka mjög mikilvægt að við búum ekki til þröskuldana í gegnum þær kröfur sem við setjum sem stjórnvöld heldur reynum einmitt að koma þeim í burtu þannig að allir hafi aðgengi að húsnæði. Til þess eru fjölmargar leiðir og ég tel því miður að  
            

Virðulegi forseti. Ég vil ræða við hæstv. heilbrigðisráðherra um versnandi gæði heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Nú er svo komið að Ísland hefur hrapað niður EHCI-listann, Euro Health Consumer Index, yfir heilbrigðiskerfin í Evrópu. Ísland sem var árin 2009 og 2012 með þriðja besta heilbrigðiskerfi í Evrópu hefur á kjörtímabilinu fallið niður fimm sæti og var á síðasta ári komið niður í 8. sæti. Það er eftirtektarvert að gefa því gaum að á fyrstu árunum eftir hrun lögðu kannendur þessa lista sig fram um að meta hvernig Evrópulöndin stæðust tiltekna áhættuþætti af efnahagskreppu, þ.e. aukinn biðtíma eftir aðgerðum, aukna kostnaðarþátttöku sjúklinga og minnkandi aðgengi að nýjum lyfjum. Og það er athyglisvert að Ísland skuli hafa á fyrstu árunum eftir hrun, 2009 og aftur 2012, staðist þá áhættuþætti með prýði en núna, á yfirstandandi kjörtímabili, þegar allt gengur stjórnvöldum í haginn og afgangur er af rekstri ríkissjóðs, fellur landið úr 3. sæti í það 8. og allir þeir áhættuþættir sem einkenna efnahagskreppur eru skyndilega orðnir vandamál í íslensku heilbrigðiskerfi, biðtíminn, kostnaðarþátttakan og minnkandi aðgengi að lyfjum. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra í fyrsta lagi: Hvaða skýringar hefur ráðherrann á þeirri stöðu sem nú er uppi og ég hef lýst? Í öðru lagi: Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að bregðast við? Er ráðherrann með áætlun?

Virðulegi forseti. Það er alþekkt að áhrif af efnahagskreppu koma seint fram. Það gerist ekki bara á stundinni. Að sjálfsögðu tekur það tíma, sérstaklega innan mælikvarða á sviði heilbrigðismála, að greina og sjá breytingar á lýðfræði þjóða og heilsufari. Það er hins vegar alveg óumdeilt að efnahagsáfallið og í kjölfar þess reyndi verulega á alla innviði í íslenskri heilbrigðisþjónustu, á það hefur aldrei verið dregin nein dul, og óhjákvæmilegt að það hafi áhrif í þá veru sem hv. þingmaður var að lýsa í grófum dráttum. Það var til dæmis ákveðið á sínum tíma að ekki yrðu innleidd nein ný lyf, það var bara sett lok á það. Að sjálfsögðu kemur það fram með einhverjum hætti, en sem betur fer erum við að hefja innleiðingu á nýjum lyfjum í meira mæli en áður hefur verið gert. Með sama hætti lengist bið eftir heilbrigðisþjónustu þegar samdráttur verður. Ég nefni sem dæmi að á þjóðarsjúkrahúsinu er tekið út úr þeim rekstri á efnahagsáfallatímanum sem svarar 27–30 milljörðum kr. Að sjálfsögðu kemur það út þannig að biðlistar eftir þjónustu lengjast og svo þekkjum við verkföllin á síðasta ári. Við erum núna sem betur fer að byrja að vinna niður þá biðlista sem hér eru gerðir að umtalsefni og sjáum þess stað í vinnu og afköstum inni á spítalanum. Við eigum eftir að kynna innan mjög skamms tíma hvernig við hyggjumst taka á þeim efnum á þessu ári út frá þeim fjárveitingum sem ætlaðar voru til þess máls.

Virðulegur forseti. Ekki lofaði þetta svar nú góðu, að kenna kreppunni um í góðærinu hvernig komið er fyrir heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Ef það er svo alþekkt sem ráðherrann vill vera láta að afleiðingar kreppu komi svo löngu síðar fram þá hefðu menn átt að gera ráðstafanir til að svo þyrfti ekki að verða í þessu tilfelli þar sem góðærið hefur verið hér á Íslandi um nokkurt skeið. Það var alveg ljóst þegar síðasta ríkisstjórn fór frá völdum að hún var búin að ná viðspyrnu og eftir það lá leiðin upp á við. Einu lausnirnar sem hæstv. ráðherra hefur boðið upp á í opinberri umræðu að undanförnu virðast vera annars vegar niðurskurður og sparnaður og hins vegar frekari einkavæðing heilsugæslunnar. En framlög til heilsugæslunnar núna eru lægri en árið 2008. Það er auðvitað aumt upp á að horfa í sjálfu góðærinu. Ég harma það að 

Virðulegi forseti. Þegar því er lýst hér yfir að framlög til heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu séu lægri en þau voru árið 2008 þá vil ég nefna það að framlög til heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu hafa aukist í tíð þessarar ríkisstjórnar um 28,5%, þannig að samdrátturinn hefur þá verið áður en þessi ríkisstjórn kom til starfa. Það er vissulega, hvort sem þingmanninum líkar betur eða verr, búið að ná viðspyrnu. Það er langur vegur frá því að hægt sé að tala um heilbrigðiskerfið þannig að þar sé allt á niðurleið. Það er langur vegur frá því. Ég hefði álitið að þau auknu fjárframlög sem verið er að ræða um og aukin starfsemi heilsugæslunnar, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, væru hv. þingmanni mjög mikið fagnaðarefni svo mjög sem hv. þingmaður ber hag heilbrigðisþjónustunnar á Íslandi fyrir brjósti. Efling heilsugæslunnar er og hefur verið í töluvert langan tíma eitthvert brýnasta mál sem íslensk stjórnvöld hefðu átt að hefja 

Forseti. Ég vil ræða kostnaðarþátttöku sjúklinga í heilbrigðiskerfinu á Íslandi við hæstv. heilbrigðisráðherra. Staðreyndin er sú að þrátt fyrir að forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar reyni að hæla sér af heilbrigðiskerfinu og stuðningi ríkissjóðs í þeim efnum er staðan sú að sumir sjúklingar þurfa að standa straum af kostnaði upp á hundruð þúsunda kr. vegna læknis- og lyfjakostnaðar. Gott dæmi um þetta, sem mikið hefur verið í umræðunni að undanförnu, er fólk sem er það óheppið að greinast með krabbamein. Það er óheppið í tvennum skilningi, auðvitað fyrst og fremst vegna þess að það þarf að takast á við það erfiða verkefni að berjast við þennan illvíga sjúkdóm en svo eru krabbameinssjúklingar líka óheppnir að greinast með þessa tegund sjúkdómsins hér á landi því að þessir sjúklingar þurfa oft að borga, eins og áður segir, mörg hundruð þúsund kr. úr eigin vasa. Þetta veit hæstv. ráðherra og hann stofnaði nefnd, hann og hv. þm. heitinn Pétur H. Blöndal stofnuðu nefnd. Haustið 2013 tók nefndin til starfa, Pétursnefndin svokallaða, sem átti og hefur komið með tillögur til þess að jafna kostnaðarþátttöku sjúklinga í heilbrigðiskerfinu. Þarna voru fulltrúar úr öllum flokkum og niðurstöðurnar voru á þá leið að fulltrúar allra flokka voru sammála um leiðir hvað þetta varðaði. Þau skiluðu tillögum til hæstv. ráðherra í mars fyrir ári síðan. Það sem er kannski mest um vert fyrir hæstv. ráðherra og ríkissjóðs er að tillögur þeirra kostuðu ríkissjóð ekki neitt. Hér er ekki um útgjöld að ræða heldur átti að jafna kostnað. Ég vil spyrja hvar þessar tillögur eru. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er hárrétt sem hún nefnir hér, ég setti á laggirnar þverpólitíska nefnd undir forustu Péturs heitins Blöndals sem skilaði tillögum fyrir rúmu ári. Frá þeim tíma hefur verið unnið að smíði frumvarpsins í ráðuneytinu og það er í kostnaðarmati. Ég geri ráð fyrir því að það verði lagt fram í þessum mánuði.

Virðulegi forseti. Það þykir mér gott að heyra. Auðvitað finnst mér vont að þetta frumvarp sé ekki löngu komið fram af því að kostnaður krabbameinssjúkra hefur þá verið við lýði ári of lengi, ef við getum sagt sem svo, auðvitað miklu lengur en það en við vorum tilbúnar með þessar tillögur fyrir ári, og þá eru fjölmargir sjúklingar, svo dæmi sé tekið, sem hafa þurft að borga - eins og eitt dæmi hérna sem Kraftur, styrktarfélag krabbameinssjúkra, tekur saman þá er til dæmis íslensk kona, 38 ára einstæð móðir þriggja barna, öryrki, sem greindist í júlí á síðasta ári, þegar tillögurnar voru komnar, með sjaldgæfa tegund krabbameins. Hún hefur greitt 250 þús. kr. í kostnað þrátt fyrir öryrkjaafsláttarkort. Við höfum dæmi um að íslenskir sjúklingar hafi fengið meðferðir sínar erlendis, í Svíþjóð, í Frakklandi og þar hafa Íslendingarnir 

Virðulegi forseti. Já, því miður þekkjum við þessar sögur af greiðsluþátttöku sjúklinga í íslensku heilbrigðiskerfi sem er í rauninni að allra mati mjög óæskilegt fyrirkomulag. Þetta er gríðarlega flókið kerfi. Greiðsluþátttaka almennings í heilbrigðiskerfinu er gríðarlega ógegnsæ og erfitt að átta sig á henni og af því leiðir að það frumvarp sem starfsfólk ráðuneytisins og fleiri stofnana hefur verið með í smíðum í eitt ár, sem er vissulega langur tími - starfsfólkið hefur unnið, eftir því sem ég best veit, eins vel og hratt að þessu máli og það hefur haft tök á. Hér er um að ræða afar flókna frumvarpssmíð og flókið regluverk sem þarf að gera breytingar á og það er held ég í mínum huga meginástæðan fyrir því að hingað til hefur ekki verið ráðist til þessa kerfis með þeim hætti að 

Herra forseti. Hælisleitendum hefur fjölgað verulega hér á landi eins og alþjóð veit enda er ástand víða alvarlegt og margir flýja óbærilegar aðstæður í heimalandi sínu. Ásmundur Friðriksson, hv. þm. Sjálfstæðisflokksins, lét orð falla um hælisleitendur og flóttamenn á Alþingi í gær undir liðnum störf þingsins. Þau orð hafa vakið talsverða athygli. Hv. þingmaður sagði meðal annars að það væri mikilvægt að við skoðuðum hvort nauðsynlegt væri að flóttamönnum eða hælisleitendum væri snúið við í Keflavík og þeir sendir aftur til síns heima. Í vanda sem glímt er við elur hv. þingmaður á ótta fólks við innflytjendur og hoppar á vagn sem popúlistar í Evrópu og forsetaframbjóðandinn Donald Trump í Bandaríkjunum keyra. Í byrjun vikunnar var stofnaður stjórnmálaflokkur hér á landi sem elur á útlendingaandúð og í kjölfarið veltir hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins vöngum yfir því hvort loka eigi landamærum og ganga úr Schengen. Hvað finnst hæstv. velferðarráðherra um orð hv. þingmanns Sjálfstæðisflokksins? Vill hæstv. ráðherra einnig loka landamærum og ganga úr Schengen?  Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Er stefna Framsóknarflokksins eins skýr í þessum efnum?

Virðulegi forseti. Ég er mikill stuðningsmaður EES-samningsins. Ég tel að Schengen hafi nýst okkur mjög vel og er ekki þeirrar skoðunar að við eigum að ganga úr Schengen eða íhuga það. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að við gerum okkar sem fullvalda þjóð til þess að hjálpa, öxlum ábyrgð, tökum á móti flóttamönnum í samræmi við alþjóðlegu skyldur okkar og gerum það eins vel og við mögulega getum. Ég tel ekki ástæðu til að við tökum sérstaklega upp vegabréfaeftirlit með sambærilegum hætti og til dæmis Svíar eða Danir hafa gert, enda held ég að nýlega hafi komið fram hvatning um að þau lönd sem eru aðilar að Evrópusambandinu eða EES-svæðinu íhugi hvort rétt sé að hætta því. Ég tel að það sé líka mikilvægt að við reynum að bæta úr því annars vegar hvernig við tökum á móti kvótaflóttamönnum og hins vegar þeim sem fá dvalarleyfi hér eftir að hafa sótt um, verið hælisleitendur. Við höfum verið að fara yfir það í ráðuneytinu hvernig við getum bætt úr því með því að styðja Rauða krossinn enn frekar, eins og við höfum verið að gera með því að sinna því verkefni, og eins að styðja sveitarfélögin, sem eru þeir aðilar sem bera meginþungann af því að sinna þessum einstaklingum eins vel og hægt er.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Við tókum nýlega við fyrstu kvótaflóttamönnunum frá því að stríðið á Sýrlandi hófst. Við þurfum að gera enn betur og þess vegna lögðu hv. þingmenn Samfylkingarinnar og fleiri fram þingsályktunartillögu síðastliðið haust þar sem lagt var til að við Íslendingar yrðum búin að taka á móti að minnsta kosti 500 flóttamönnum samtals árið 2017. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Mun hún vinna í anda þeirrar þingsályktunartillögu þar sem einnig er talað um að sérstök áhersla verði lögð á móttöku flóttafólks frá Sýrlandi og flóttafólks annars staðar frá sem eru í sambærilegri stöðu, og viðkvæma hópa flóttamanna sem Ísland hefur tekið á móti undanfarin ár í samstarfi við Flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna? Mun hæstv. ráðherra vinna í þeim anda? Hvernig stendur núna undirbúningur fyrir móttöku fleiri flóttamanna?

Virðulegi forseti. Frá því að ég tók við sem félags- og húsnæðismálaráðherra hef ég lagt áherslu á að við eigum að taka á móti kvótaflóttamönnum. Það höfum við gert. Þetta var ekki fyrsti hópurinn af sýrlenskum flóttamönnum sem kom þarna. Við höfum áður lagt til, ég og þáverandi innanríkisráðherra, hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir, að við tækjum á móti sýrlenskum flóttamönnum sem eiga við heilbrigðisvanda eða fötlun að stríða. Það voru 13 einstaklingar sem komu þar. Síðan kom þessi hópur núna eftir áramótin, sem er þá hópur númer tvö frá Sýrlandi. Hann er hins vegar tvískiptur þannig að við eigum von á því fljótlega að seinni hluti þessa hóps komi, þar á meðal lítill væntanlegur Íslendingur, sem var ástæðan fyrir því að koma þeirrar fjölskyldu tafðist því að verið var að bíða eftir fæðingu barnsins. Síðan, í beinu framhaldi, þegar þessi hópur er kominn munum við óska eftir því að fá frekari gögn frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna um móttöku næsta hóps. Nú þegar höfum við tekið á móti 

Hæstv. forseti. Við greiðum hér atkvæði um þetta mál, frumvarp til laga um fullnustu refsinga. Fyrir liggja nokkuð margar breytingartillögur frá bæði meiri hluta og minni hluta. Mér finnst rétt að taka það fram í upphafi atkvæðagreiðslunnar að það er enn vinna í gangi í ráðuneytinu varðandi frekari breytingar sem lúta að samfélagsþjónustu og að útvíkka þau ákvæði sem í lögunum eru um samfélagsþjónustu og eins leggur allsherjar- og menntamálanefnd hér til að áþekk vinna fari í gang varðandi útvíkkun á ákvæðum um rafrænt eftirlit. Það er von okkar að frumvarp þar að lútandi geti litið dagsins ljós strax í haust þannig að mikilvægt er að þingmenn hafi það í huga við afgreiðslu þessa máls í dag. Ég mæli með því að þingið samþykki allar tillögur meiri hlutans og við munum síðan taka málið að nýju inn í nefnd á milli umræðna.

Virðulegi forseti. Það er ýmislegt í þessu máli til bóta, ýmislegt sem er ekki til bóta heldur gerir hlutina verri og sumt þarfnast meiri umræðu. En ég vil ítreka það sem hefur komið fram að það er ósk margra þingmanna að farið verði í heildarendurskoðun á málaflokknum með hliðsjón af betrun. Það verða ýmsar breytingartillögur til umfjöllunar og sjálfsagt verður talsverð umræða um þær, en við munum haga atkvæðum okkar þannig að við samþykkjum sumt, erum á móti öðru og sitjum hjá í öðru af ýmsum ástæðum, t.d. ef við teljum þurfa meiri umræðu. Ég fagna því sem kom fram hjá hv. þingmanni sem talaði hér áðan að það er enn þá vinna í gangi í þessum málaflokki og það er mjög mikilvægt að hún haldi áfram.

Virðulegi forseti. Frumvarpið sem hér liggur fyrir og við erum að ganga til atkvæða um felur í sér ýmsar úrbætur varðandi fullnustu refsinga og þann viðkvæma málaflokk í heild sinni. Hins vegar er alvarlegur skortur á metnaðarfullri stefnumótun og langtímasýn í þessum málaflokki, sérstaklega skortir áherslu á betrun í frumvarpinu. Við teljum að þetta séu lög sniðin fyrir fjárvana kerfi og það er auðvitað verulegur ágalli á frumvarpinu. En hér horfir ýmislegt til bóta, virðulegi forseti, þar af leiðandi munum við í Samfylkingunni greiða flestum breytingartillögum meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar jáyrði okkar í atkvæðagreiðslunni hér á eftir með örfáum undantekningum, því hugsunin er auðvitað sú að geta stigið skref til góðs þó að þetta sé ekki frumvarp sem við hefðum trúlega samið.

Herra forseti. Ég tek undir það að frumvarpið er til einhverra bóta. En við þurfum að velta því fyrir okkur hvaða tilgangi fangelsisvist á að þjóna. Er þetta geymslustaður eða viljum við raunverulega aðstoða fólk sem þar þarf að dvelja til þess að koma út í samfélagið aftur og verða nýtir samfélagsþegnar? Þetta frumvarp nær því miður ekki þangað að mínu mati. Það gengur allt of stutt í átt til þeirra breytinga sem við þurfum að takast á við í kerfinu. Eins og hér var nefnt þá virðist frumvarpið frekar taka mið af því hversu fjárvana kerfið er í dag. Þegar kemur að betrunarmálum, hvort sem það er menntun eða eitthvað annað, virðist frumvarpið sniðið utan um þá stöðu en ekki utan um þörfina og þá framtíðarsýn að sem fæstir fari inn í fangelsi og að koma sem flestum sem þar þurfa að vera út aftur til þess að verða nýtir samfélagsþegnar og minnka endurkomur inn í fangelsin. Þetta frumvarp, að mínu viti og margra annarra, nær því miður ekki að mæta því.

Virðulegi forseti. Við í Bjartri framtíð stöndum að áliti minni hlutans í þessu máli og breytingartillögum hans. Eins og margir aðrir sem hér hafa talað teljum við frumvarpið vera til bóta og breytingartillögur meiri hlutans. En við segjum þó að það er ekki til nógu mikilla bóta. Það er einkum í átt til betrunar sem við viljum þoka þessum málaflokki, fullnustu refsinga. Hins vegar má samt segja að mér finnst vera samhljómur um það í allsherjar- og menntamálanefnd að vilja fara með málaflokkinn í þá átt að leggja meiri áherslu á betrun. En það er greinilegt að menn vilja ekki flýta sér hraðar í þessum efnum. Við erum svolítið óþolinmóð í minni hlutanum þegar kemur að þessu. Ég fagna því að það er vinna í gangi í þessa átt eins og kom fram í umræðu innan nefndarinnar og hefur komið fram í máli hv. formanns nefndarinnar. 

Forseti. Ég lít svo á að þetta séu bráðabirgðalög og alls ekki nægilega vel unnin. Það er í raun og veru dæmigert fyrir lagasetninguna sem kemur í þingið. Hún kemur hér inn ófullbúin. Þessi lagasetning er ekki í takt við nútímann og ég sakna þess að hæstv. innanríkisráðherra sé ekki í þingsal þegar við greiðum atkvæði um mjög miklar og umfangsmiklar breytingartillögur. Mér skilst að hæstv. ráðherra hafi áhuga á að færa þessi lög í átt að betrun og ég óska eftir því að þegar málið verður tekið til umfjöllunar á milli 2. og 3. umr. verði brugðist við helstu málaflokkunum sem hafa verið umdeildir og hafa ekki verið lagaðir. Ég óska eftir því að þingmenn meiri hlutans hlusti vel á útskýringar minni hlutans í nefndinni um af hverju fara þarf í enn frekari breytingar á þessu bráðabirgðafrumvarpi.

Virðulegi forseti. Komið hefur í ljós að vinna við þetta frumvarp er enn í gangi og það fer aftur í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég fagna því vegna þess að í ræðu í gær boðaði ég breytingartillögu er varðar útistandandi skuldir sekta og sakarkostnaðar. Starfsmenn Innheimtumiðstöðvar sekta og sakarkostnaðar, sem er á Blönduósi og er hýst hjá sýslumanninum í Norðvesturkjördæmi, komu á fund fjárlaganefndar í síðustu viku og hvöttu mjög til þess að tekið yrði á þessu með lagasetningu í þessari umferð þegar frumvarpið yrði að lögum. Það er nefnilega svolítið alvarlegt að okkur tekst ekki að innheimta nema 8% almennra sekta hér á landi og 6% sakarkostnaðar á meðan okkur tekst að innheimta skattskuldir upp í 98%. Í árslok 2015 voru útistandandi skuldir hjá þessum aðilum meira en 8 milljarðar. Ég mun skoða málið milli umræðna 

Virðulegi forseti. Samkvæmt umsögn sem barst nefndinni hefur enginn nema lögregla heimild til að flytja inn eða eiga þau varnartæki sem nefnd eru í ákvæðinu. Því teljum við það ekki geta staðist lög óbreytt og þess vegna er þessi breytingartillaga fram komin, sem lítur því miður út fyrir að verði felld.

Virðulegi forseti. Við í minni hlutanum höfum lagt fram breytingartillögu þar sem við teljum að gæsluvarðhaldsfangar eigi ekki að vera vistaðir með afplánunarföngum á þeim forsendum að fólk skal talið saklaust uns sekt er sönnuð. Þetta er samkvæmt umsögn sem kom til allsherjar- og menntamálanefndar.

Forseti. Við gerum athugasemd við 18. gr. frumvarpsins, að löggjafinn eigi að skilgreina opin og lokuð fangelsi. Þetta á ekki að framselja til framkvæmdarvaldsins. Partur af stefnumótun þarf að vera þar að lútandi. Það er mjög brýnt að þetta verði lagað. Við óskum eftir því að hv. allsherjar- og menntamálanefnd skoði þetta sérstaklega þegar málið verður tekið inn til nefndar á milli 2. og 3. umr.

Virðulegi forseti. Eitt af því sem fangar þurfa svolítið að velta fyrir sér er hvernig verði með flutning á þeim. Við í minni hlutanum teljum að setja þurfi skorður við heimildir til að flytja fanga milli fangelsa þar sem það getur valdið föngum miklum kvíða að þekkja það ekki fyrir fram og eftir hvaða prótókoll það er allt saman ákveðið. Sömuleiðis eiga slíkir flutningar fyrst og fremst að vera samkvæmt betrunarsjónarmiðum og því lögðum við fram þessa breytingartillögu sem nú eru greidd atkvæði um.

Virðulegi forseti. Það sem minni hlutinn hefur út á þetta ákvæði að setja er að heilbrigðisstarfsfólki sé skylt að upplýsa fangelsisyfirvöld um sjúkdóma sem gætu varðað öryggi og heilsu annarra. Landlæknir segir þetta fara í bága við trúnaðarskyldu heilbrigðisstarfsfólks og segir að ákvæði í sóttvarnalögum dugi til að gera undantekningar frá þeirri trúnaðarreglu. Minni hlutinn leggur því til að þetta ákvæði falli brott.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni sem hér talaði. Þetta er óþarft að hafa þetta í lögunum. Ég skil eiginlega ekki hvers vegna meiri hlutinn tekur ekki tillit til orða landlæknis um þetta atriði. Ég legg til að þetta verði eitt af því sem verði skoðað þegar við tökum málið inn á milli umræðna. Það er óþarfi að hafa eitthvað í lögum sem engin þörf er fyrir því að það hlýtur að vera markmið okkar að einfalda lagaumhverfið en ekki flækja það. 
            

Virðulegi forseti. Fangar hafa mjög litla framfærslu meðan á afplánun stendur og eiga jafnvel ekki fyrir afmælis- og jólagjöfum handa börnum sínum. Mataröryggi er ekki nægilega tryggt í fangelsum og þessi regla er því ekki góð að okkar mati sem greiðum atkvæði gegn þessari grein. Við leggjum til að þetta verði eitt af því sem verði farið yfir við heildarendurskoðun á málaflokknum í þágu betrunar.

Herra forseti. Ég verð að taka undir þetta. Þegar maður fer í heimsókn í fangelsi og talar við þá sem þar þurfa að sitja inni kemur þetta ítrekað fram, þ.e. lágir dagpeningar sem hafa ekki tekið neinum breytingum í afar langan tíma. Með þessu ákvæði á að taka greiðslu á skaðabótum af dagpeningum og hér er breytingartillaga frá hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur þar sem má fara inn í allar þær greiðslur sem fangar hafa einhvern tíma til þess að greiða það sem þeir hafa verið dæmdir til að greiða. Það er alveg ljóst að meðan þeir sitja inni er staða þeirra auðvitað afar bágborin og það að ætla að fara að rífa fjármuni af þeim getur orðið til þess, og hefur orðið til þess, það er bara staðreynd, að menn eiga ekki fyrir nauðþurftum. Það er afar dapurlegt, ég held að við hljótum að geta verið sammála um það, að geta ekki einu sinni keypt afmælis- eða jólagjöf handa börnunum sínum. Vill einhver vera í þeirri stöðu? Það held ég ekki. Þetta er ekki ákvæði sem fólk á að segja já við.

Virðulegi forseti. Ég vil gera stutta grein fyrir athugasemd við þetta ákvæði um fullnustu utan fangelsis. Þar stendur að fangi skuli sjálfur greiða gjöld sem slík stofnun eða heimili innheimtir hjá vistmönnum. Við höfum fregnir af því að vegna vistunarkostnaðar hafi fangar ekki getað sinnt námi og því er mikilvægt að þetta fyrirkomulag sé endurskoðað í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Meðal þess sem hefur áhrif á endurkomutíðni í íslensk fangelsi er öryggisnetið sem tekur við að lokinni afplánun. Fangar hafa margir hverjir ekki að neinu að hverfa þegar afplánun lýkur og eiga jafnvel hvergi höfði sínu að halla. Í nágrannalöndum okkar hafa sveitarfélög og frjáls félagasamtök unnið saman að því að mynda þetta öryggisnet og mjög æskilegt er að unnið verði að því hér á landi að leysa þennan vanda. Meiri hluti nefndarinnar hefur lagt til að félagsþjónustu þess sveitarfélags sem fangi á lögheimili í verði gert viðvart tímanlega um áætluð lok afplánunar. Minni hlutinn tekur undir þessa breytingu og telur hana til bóta, en ítrekar að gera þurfi meira á vettvangi sveitarfélaga í þessu efni.

Virðulegi forseti. Breytingartillagan sem við greiðum núna atkvæði um lýtur að því að setja ákvæði í lög um lágmarksaðbúnað í fangelsum landsins. Bara lágmarksrými í kringum fanga, birtustig, loftræstingu og annað sem á að vera alveg sjálfsagður hlutur og ætti að vera eðlilegt að þetta sé tekið fram í lögum. Þess vegna hryggir það mig að sjá að verið er að fella þessa sjálfsögðu breytingartillögu sem ætti nú ekki að vera pólitískt ágreiningsmál. 
            

Virðulegi forseti. Í yfirlýsingu Afstöðu, félags fanga, um þessa breytingartillögu meiri hlutans segir, með leyfi forseta: „Samvera fanga er mikilvæg og sérstaklega í ljósi þess að engin sálgæsla er í fangelsum landsins. Því getur samfangi og heimsóknir oft verið mikilvægt fyrir andlega heilsu fanga. Allsherjarnefnd hefur einnig ákveðið að taka ekki á ofbeldismálum eða einelti í garð fanga og þar með hefur nefndin gefið „grænt ljós“ á að slíkt viðgangist. Það er ljóst að breytingartillögur meiri hluta allsherjarnefndar eru vanhugsaðar og mikil vonbrigði að ekki hafi tekist að vinna að frumvarpinu með betrun í huga, enda hefur nefndin ákveðið að hunsa umsagnir flestra sérfræðinga sem komu fyrir nefndina og enn verður fangavist refsivist með engu innihaldi - og því miður mun endurkomutíðni þá halda áfram að hækka.“ Það er til lausn á þeim vanda að fangar fari inn í klefa annarra til að beita ofbeldi, það er að fangar geti læst klefum innan frá þannig að fangaverðir geti samt sem áður opnað klefana en ekki aðrir fangar. Það eru til lausnir við slíkum vandamálum sem krefjast þess ekki að föngum sé einfaldlega bannað að heimsækja hver annan.

Heyr, heyr.

Forseti. Ég vona svo sannarlega að þessi breytingartillaga verði til þess að 

Virðulegi forseti. Hér er tillaga um að um símtöl og bréfaskrif ríki einnig trúnaður milli fanga og kjörinna fulltrúa. Þetta er tillaga sem ekki náðist samhugur um meðal fólks í minni hlutanum þannig að ég legg hana fram einn og sjálfur og hef nú gert grein fyrir henni.

Virðulegi forseti. Fangar geta kosið sér talsmenn en í frumvarpinu er talað um að þeir komi úr röðum samfanga. Minni hlutinn telur að fangar þurfi að geta kosið sér talsmann utan fangelsis sem á ekki á hættu og telur sig ekki eiga á hættu að verða fyrir nokkurs konar refsingum eða einhvers konar réttindatjóni í kjölfar þess að tjá sig opinberlega eða óopinberlega við aðra aðila utan fangelsisins og fjallar þessi breytingartillaga um það.

Herra forseti. Það er komin þreyta í þingmannahópinn heyrist mér, þetta er orðið flókið, þetta er eins og í fjárlögunum, en þetta er umfangsmikið frumvarp og það þarf að vanda til verka. Mig langar aðeins að tala um þetta, þ.e. afskipti ríkisvaldsins af því hverjir geta verið talsmenn fanga. Við höfum almennt ekki afskipti af félagasamtökum eða einhverjum slíkum sem eru talsmenn fyrir tiltekinn hóp og það að ætla föngum að geta einungis kosið sér talsmenn úr röðum samfanga sinna sem eru undir hælnum á yfirvaldinu af því að þeir sitja jú inni finnst mér algjörlega ótækt. Ég skil ekki þessa íhlutun, að föngum sé það ekki heimilt sem hafa Afstöðu sem sinn vettvang til þess að ýta á mál sem geta m.a. snert eitthvað innan fangelsisveggjanna, ég skil ekki þá íhlutun að ætlast hreinlega til þess 

Virðulegi forseti. Þessi breytingartillaga minni hlutans fjallar um að þetta úrræði, leyfi úr fangelsi, þ.e. reglubundin dags- og fjölskylduleyfi, ætti að nýta meira í umbunarskyni en ekki að veita það eftir brotaflokkum og árafjölda í fangelsi. Tilvalið er að mati minni hlutans að nýta betur þetta úrræði í umbunarskyni fyrir fanga sem hafa sýnt góða hegðun og framfarir í eigin lífi í afplánun. Minni hlutinn sér til dæmis ekki ástæðu til að setja sérstök tímamörk í lög um hvenær megi fyrst veita fanga dagsleyfi og fjölskylduleyfi og leggur því fram þessa breytingartillögu.

Virðulegi forseti. Það er reyndar mjög góð samstaða í þinginu um þessa breytingartillögu svo það er kannski óþarfi að skýra hana mikið. En tillagan lýtur að viðveru fanga við leit í klefa og minni hlutinn er mjög sáttur við þessa orðalagsbreytingu, að tala um að fangi skuli „að jafnaði“ vera viðstaddur, því að í upphaflegu frumvarpi er gert ráð fyrir að fanga skuli meinað að vera viðstaddur leit í klefa. Við í minni hlutanum höfum að minnsta kosti töluverðar áhyggjur af því hvaða þýðingu það hafi með tilliti til stjórnarskrárvarinna réttinda fólks. Þannig að við erum sátt við þessa breytingu.

Virðulegi forseti. Ég vildi bara segja það sama í rauninni og hv. 5. þm. Norðvest. og lýsa yfir ánægju minni yfir því að nefndin hafi breytt þessu á þennan veg og gert föngum kleift að jafnaði að vera viðstaddir leit í klefum. Það er mjög mikilvægt, þrátt fyrir að fangar séu frelsissviptir, að þeir njóti þó einhverra réttinda og að þeir geti lifað einhvers konar lífi. Þetta eru jú ekki dýr, þetta er fólk eins og við vitum öll. Því er sérstaklega ánægjulegt að meiri hluti nefndarinnar hafi lagt þetta til og því styður auðvitað Alþingi allt þessa ágætu tillögu heils hugar.

Forseti. Ég tek undir að ég fagna því að þessu hafi verið breytt en það er mikilvægt að halda því til haga að fangi skal vera viðstaddur þegar leitað er í klefa. Ekki að jafnaði, heldur skal fangi vera viðstaddur. Það er bara hreinlega í samræmi við evrópsku fangelsisreglurnar. Þetta sýnir einmitt hversu illa frumvarpið er úr garði gert þegar það kemur inn í þingið. Þetta var upprunalega í drögum en virðist hafa fallið út einhvers staðar á milli mjalta og messu. Ég er mjög fegin að einhver tók eftir því að þetta hafði fallið út og það er búið að laga það. Þess vegna vil ég brýna fyrir þinginu og hæstv. innanríkisráðherra að skipuð verði þverpólitísk þingmannanefnd eins og með útlendingalögin um þetta stóra, viðkvæma og mikilvæga málefni.

Virðulegi forseti. Hér hygg ég að sé um að ræða að hluta til ómannúðleg agaviðurlög á borð við sviptingu þóknunar fyrir unnin störf og einangrun í allt að 15 daga. Minni hlutinn telur að hugsa þurfi agaviðurlagakerfið upp á nýtt. Það getur varla virkað vel eins og það er. En þess vegna leggst ég og við í Pírötum í það minnsta gegn þessu tiltekna ákvæði.

Forseti. Farið hefur fram töluvert mikil umræða um hvað einangrun er. Einangrun er líkt við pyndingar. Við erum aðilar að alþjóðasáttmála Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum. Við vorum nú nýverið að samþykkja OPCAT. Mér finnst þetta ekki vera í samræmi við það og leggst alfarið gegn því. Ég vona að málið verið tekið og skoðað rækilega á milli 2. og 3. umr. Ég hef áhyggjur af því að það virðist eiga að fara með þetta mál mjög hratt í gegn. Af hverju? Það þarf að fara mjög rækilega yfir þessi lög. Þau eru enn ekki nægilega vel unnin. Það er ekkert sem hastar, hér þarf að vinna vel. Það er bagalegt að lög komi svona illa úr garði gerð úr ráðuneytunum inn á þing.

Virðulegi forseti. Vegna umsagnar Lögmannafélags Íslands get ég ekki annað en greitt atkvæði gegn þessu ákvæði. Þar segir, með leyfi forseta: „Að mati laganefndarinnar samrýmist notkun öryggisklefa og sumra þeirra tækja, sem nefnd eru í 2. mgr., vart nútímaviðhorfum um fullnustu refsinga, sbr. 68. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá verður ekki séð að notkun þess háttar búnaðar sé nauðsynleg í nútímanum. Laganefndin telur einnig nauðsynlegt í þessu tilviki, að kallaður verði til utanaðkomandi aðili, svo sem lögmaður, sem gæti hagsmuna viðkomandi fanga.“ Af þeim sökum greiði ég atkvæði gegn þessu ákvæði, ásamt fleirum hér.

Forseti. Ég vil vekja athygli þingmanna á að hér eru gerðar minni kröfur um að viðkomandi sé upplýstur um yfirvofandi fangelsisvist. Mér finnst það mjög til vansa og skref aftur á bak. Ég skora á nefndina að skoða málið ítarlega á milli 2. og 3. og laga það.

Virðulegi forseti. Það er sama ástæða fyrir því að ég er andvíg þessari breytingu. Mér finnst engin ástæða til að slá af því í orði kveðnu í lagatexta að birta eigi slíkan úrskurð með sannanlegum hætti fyrir þeim sem stendur frammi fyrir fangelsisdómi. Þó að það hljómi sakleysislega að tala um þá breytingu að það nægi að birta með þeim hætti sem áskilinn er við birtingu ákæru með tilvísun í lagagrein sé ég enga ástæðu til að gefa þann afslátt á jafn sjálfsögðum mannréttindum og þeim að fá birtingu með sannanlegum hætti.

Virðulegi forseti. Um er að ræða tillögur að tveimur breytingum; annars vegar þeirri að þóknanir fyrir vinnu og nám þróist í samræmi við verðlag, en fangar hafa kvartað undan því að lítið sem ekkert hafi breyst frá árinu 2008 og á meðan hafi verðlag rokið upp. Minni hlutinn leggur til lagfæringu á því þannig að þóknunin miðist við verðlagsþróun. Hins vegar leggur minni hlutinn til að talsmenn fanga verði undanþegnir reglusetningum um samskipti við fjölmiðla enda er mikilvægt að þeir geti átt samskipti hindrunarlaust. Það er enn fremur í samræmi við þá fyrri tillögu um að talsmenn fanga geti verið utan fangelsa.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002 (heimildir Fjármálaeftirlitsins til að takmarka tjón á fjármálamarkaði). Markmið frumvarpsins er að Fjármálaeftirlitið hafi heimild í lögum til að grípa til sérstakra ráðstafana við ákveðnar aðstæður eða atvik til að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði. Efnislega samhljóða ákvæði hefur verið í lögum frá árinu 2008. Ákvæðið var upphaflega sett með neyðarlögunum en var í framhaldinu lögfest sem bráðabirgðaákvæði í lögum um fjármálafyrirtæki. Bráðabirgðaákvæðið hefur verið framlengt fjórum sinnum en það féll úr gildi þann 31. desember 2015. Frumvarpið kveður því ekki á um nýmæli heldur er það lagt fram sem efnislega samhljóða ákvæði og hefur verið í gildi undanfarin ár. Í frumvarpinu er lagt til að gildistími ákvæðisins verði til 31. desember 2017. Heimildum á grundvelli efnislega samhljóða ákvæðis var síðast beitt í mars 2015 með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins þegar Sparisjóður Vestmannaeyja var sameinaður Landsbankanum hf. með samruna án skuldaskila. Samkvæmt Fjármálaeftirlitinu hafði ákvörðunin þau áhrif að unnt var að takmarka tjón fyrir viðskiptavini sjóðsins, stofnfjáreigendur og skattgreiðendur. Ekki er því langt síðan ákvæðinu var síðast beitt sem sýnir að enn kann að vera þörf á þeim heimildum sem ákvæðið kveður á um. Ég vil þó taka skýrt fram að á þessari stundu bendir ekkert til þess að staða einstakra fjármálafyrirtækja sé slík að nú sé þörf á beitingu ákvæðisins. Ég vil einnig nota þetta tækifæri til að upplýsa um það að frumvarp til nýrra heildarlaga um viðbúnað, skil og slit fjármálafyrirtækja kemur til með að leysa ákvæði þessa frumvarps af hólmi. Það frumvarp byggir á tilskipun 2014/59/ESB sem kölluð hefur verið BRRD-tilskipunin, á ensku „Directive on Bank Recovery and Resolution“. Sú tilskipun inniheldur meðal annars svipuð ákvæði um inngrip í rekstur fallandi fjármálafyrirtækis og ákvæði frumvarps þessa og mun það því tryggja þá hagsmuni sem ákvæðinu er nú ætlað að gera. Varðandi gildistöku þess ákvæðis sem hér er lagt til að verði lögfest er horft til þess að tilskipunin muni verða leidd í lög áður en gildistími ákvæðisins fellur úr lögum. Þannig er stefnt að því að leggja fram frumvarp til nýrra heildarlaga um viðbúnað, skil og slit fjármálafyrirtækja á Alþingi á 146. löggjafarþingi. Verði frumvarp þetta að lögum mun Fjármálaeftirlitið enn um sinn hafa heimild til að grípa til sérstakra ráðstafana í því skyni að takmarka tjón á fjármálamarkaði. Heimildir þær sem Fjármálaeftirlitinu eru veittar með ákvæðinu eru ríkar og er rétt að ítreka að frumvarpinu er ekki ætlað að bregðast við neinum sérstökum fyrirsjáanlegum vandkvæðum á íslenskum fjármálamarkaði, eins og ég vék að áður. Þá er einnig ástæða til að minna á að regluverk á fjármálamarkaði hefur tekið miklum breytingum undanfarin ár þar sem auknar kröfur hafa verið gerðar til fjármálafyrirtækja sem aftur minnkar líkurnar á fjármálaáföllum. Ég tel hins vegar mikilvægt að frumvarp þetta nái fram að ganga sem varúðarráðstöfun. Í sambærilegum aðstæðum og þegar Landsbankinn yfirtók Sparisjóð Vestmannaeyja í mars 2015 er líklegt að grípa verði fljótt til sérstakra ráðstafana til að takmarka tjón innstæðueigenda og eftir atvikum fjárfesta. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að aflokinni þessari umræðu.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga sem er flutt hér af meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Eins og allir vita hafa málefni útlendinga og útlendingalöggjöfin verið mjög til umræðu í íslensku samfélagi sem og víðs vegar annars staðar í Evrópu og heiminum á undanförnum mánuðum. Ráðherra innanríkismála hefur skipað þverpólitíska þingmannanefnd sem skilað hefur af sér heildstæðu frumvarpi um ný útlendingalög. Við bíðum þess nú að það mál líti dagsins ljós og komi hér í þingið. Engu að síður þótti okkur í meiri hlutanum í allsherjar- og menntamálanefnd nauðsynlegt að leggja fram þetta litla frumvarp sem þó er efnislega mjög mikilvægt. Meginmarkmiðið með frumvarpinu er að tryggja sanngjarna og skilvirka málsmeðferð við meðferð umsókna um alþjóðlega vernd. Verkefnið er greint í fjóra þætti: Í fyrsta lagi eru gerðar hér tillögur um breytingar á nefndarmönnum í kærunefnd útlendingamála. Nefndin var sett á fót á þessu kjörtímabili og við í meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar höfum fylgst með störfum nefndarinnar og teljum mjög mikilvægt að ráðast í þær breytingar sem hér eru lagðar til. Í öðru lagi er lagt upp með að fjölga nefndarmönnum úr þremur í sjö og haga því þannig að varaformaður nefndarinnar verði skipaður í fullt starf, að bæði formanni og varaformanni verði heimilt að úrskurða einir í ákveðnum málum og að nefndin geti sjálf ákveðið hvort umsækjandi komi fyrir nefndina í stað þess að umsækjandi eigi rétt á því ef hann óskar eftir því. Vissulega hefur nefndin staðið sig ágætlega en það er ljóst að álagið er það mikið á nefndinni að það er mikilvægt að við styrkjum lagagrundvöllinn undir störf nefndarinnar þannig að störfin verði enn skilvirkari. Meginmarkmið okkar er að umsóknir og afgreiðsla þeirra taki sem skemmstan tíma í kerfinu. Það er bæði gott gagnvart þeim sem sækja um og bíða eftir niðurstöðu að þurfa ekki að bíða allt of lengi, og eins fyrir okkur hér að kerfið sé skilvirkt þannig að við getum haldið því uppi og að það sé gert á sem hagkvæmastan hátt. Það er meginþunginn í málinu. Í þriðja lagi leggjum við til að réttaráhrifum verði ekki frestað í málum þar sem ríki eru talin örugg upprunaríki og aðstæður umsækjanda eru þannig að augljóst er að ákvæði 44. og 41. mgr. 45. gr. laga um málefni útlendinga eiga ekki við. Í þeim ákvæðum er fjallað um flóttamannahugtakið. Hér er vissulega um að ræða mikla breytingu sem er stór en varðar þó ekki stóran hluta þeirra umsækjenda og umsókna sem okkur berast. Breytingunni er ætlað að tryggja að þeir einstaklingar sem sækja um en eiga augljóslega ekki heima inni í því neyðarkerfi sem hælisleitendakerfið er, fari aðrar leiðir. Í frumvarpinu, sem þverpólitíska þingmannanefndin vann og er núna á lokasprettinum í ráðuneytinu, er verið að liðka mjög þær reglur sem kveða á um með hvaða hætti einstaklingar geta sótt hér um leyfi á öðrum grundvelli, þ.e. sótt um dvalar- og atvinnuleyfi. Þær reglur hafa verið allt of stífar hjá okkur. Við vitum að þeir einstaklingar sem ættu frekar að eiga leið þar í gegn eða alla vega reyna að fara þá leið, og eiga í raun ekki heima inni í þessu neyðarkerfi, taka talsverðan tíma inni í kerfinu. Þetta er tilraun meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar til að setja fram tillögu til að reyna að losa þann tappa úr kerfinu. Í fjórða lagi leggjum við fram tillögu sem miðar að því að gera Útlendingastofnun kleift að sinna upplýsingaskyldu gagnvart hælisleitendum líkt og lögreglu í upphafi málsmeðferðar, en einnig er afnumin heimild Útlendingastofnunar til að taka ákvörðun án þess að taka viðtal við hælisleitanda. Það er breyting sem liðka á fyrir málsmeðferðinni og við teljum mikilvægt að taka hana strax til skoðunar í nefndinni. Við leggjum til að gildistakan á þessu máli komi til framkvæmda strax. Fram kemur að um mál sem borist hafa kærunefnd útlendingamála fyrir gildistökuna en hafa ekki verið afgreidd gildi ákvæði laganna, þannig að það liggur alveg ljóst fyrir. Einnig er hér ákvæði til bráðabirgða um að núverandi nefndarmenn í kærunefndinni skuli halda skipun sinni út skipunartímann. Ráðherra skipar við gildistöku þessara laga fjóra nefndarmenn til viðbótar samkvæmt ákvæði 1. gr., þar með talið varaformann nefndarinnar. Núverandi varaformaður heldur skipan sinni sem slíkur þar til nýr varaformaður hefur verið skipaður í samræmi við ákvæði 1. gr. Í heild sinni er þetta eins og ég sagði í upphafi, tilgangurinn með frumvarpinu er að tryggja sanngjarna og skilvirka málsmeðferð. Það er alveg ljóst að árið 2015 tvöfaldaðist fjöldi umsókna um alþjóðlega vernd hér á landi miðað við árið á undan. Við sjáum ekki annað í kortunum en að sú tala fari enn upp á þessu ári vegna þeirra aðstæðna sem skapast hafa, sérstaklega vegna málefna Sýrlands. Við þurfum að vera meðvituð um að við þurfum alltaf að hafa augun á boltanum og fylgjast með og grípa til þeirra ráða sem við getum til að styrkja löggjöfina, auka skilvirkni og reyna að koma hlutunum fyrir þannig að málin taki ekki allt of langan tíma í kerfinu. Það er það sem við getum sammælst um í meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Flutningsmenn að þessu máli eru, auk mín, hv. þingmenn Róbert Marshall, Líneik Anna Sævarsdóttir, Karl Garðarsson, Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir, Haraldur Einarsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Vilhjálmur Árnason.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur fyrir framsögu með þessu frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga. Ég vil líka þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd fyrir að semja frumvarpið og flytja það í þinginu. Eins og kom skýrt fram í framsöguræðunni er meginmarkmið frumvarpsins að tryggja sanngjarna og skilvirka málsmeðferð og ég held að það sé alveg hárrétt, sem hv. þingmaður sagði, að við megum, vegna þess ástands sem er í heiminum, búast við auknum fjölda umsækjenda sem sækir um hæli á komandi árum. Ég vil taka undir að ég held að það sé alveg rétt að við þurfum að styrkja og hraða málsmeðferðinni. En ég vil spyrja hv. þingmann hvort í hennar huga sé ekki örugglega verið að fjölga í nefndinni til þess einmitt að hægt sé að tryggja að málsmeðferðin verði góð og auðvitað hraðari en nú er en að það sé ekki tilgangurinn að hægt sé að skófla fólki hraðar úr landi en nú er, þ.e. að fjölgunin verði einungis til þess að hægt sé að keyra hælisumsóknirnar hraðar í gegn, hvort ekki þurfi að leggja áherslu á það sem varðar sanngjarna meðferð.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið, sem er mjög mikilvægt. Það er mikilvægt að það komi skýrt fram hér, að við ætlum okkur að halda hlutunum þannig að málsmeðferðin sé sanngjörn. Þegar við settum kærunefndina á fót - við keyrðum þau mál í gegnum allsherjarnefnd og fórum yfir það hvernig við töldum best á þeim tíma að koma málum fyrir varðandi kærunefndina þá vorum við með þau sjónarmið efst á blaði og erum enn. En það er alltaf þannig, þegar maður er að búa til nýtt kerfi eins og þessa nýju kærunefnd, að maður þarf að vera ófeiminn við að segja: Heyrðu, þetta tókst vel hjá okkur, en aðrir hlutir ekki nógu vel. Við þurfum að útfæra löggjöfina enn frekar að fenginni reynslu og líka í ljósi þess að mun meira álag er á nefndinni en við gerðum ráð fyrir fyrir örfáum mánuðum þegar við vorum að lögfesta þessi ákvæði og nefndin tók til starfa. Það er mikilvægt að við áttum okkur á því að þær þjóðir sem við berum okkur helst saman við og horfum til varðandi löggjöfina eru að breyta útlendingalögunum sínum nokkrum sinnum á ári. Það er þannig sem við verðum að horfa á hlutina, þegar við erum í ástandi sem þessu, sem er í raun fordæmalaust hröð þróun í málaflokknum, að við séum með opin augun og alltaf klár í að grípa til aðgerða og skoða lögin þegar það á við.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langar að koma hér upp í þetta síðara andsvar til þess eins að ítreka að ég tel gríðarlega mikilvægt að fjölgunin í nefndinni verði aldrei til þess að einvörðungu sé hægt að keyra málin hraðar í gegn, til að halda því sjónarmiði til haga og hafa sagt það héðan úr þessum ræðustól að ég tel það algjört grundvallaratriði að þetta verði til að styrkja málsmeðferðina og tryggja að hún verði sanngjörn þó svo að kerfið hér heima verði fyrir auknu álagi.

Hæstv. forseti. Ísland er réttarríki og við viljum taka mið af þeim reglum og sjónarmiðum sem gilda í réttarríki. Við berum virðingu fyrir mannréttindum fólks, sama hvaðan það kemur, og þurfum auðvitað að gæta að því í þessum málum sem og öðrum að málsmeðferðarreglur séu í lagi og viðmið haldi. Það er svo sannarlega það sem við ætlum okkur og það vakir ekkert annað fyrir allsherjar- og menntamálanefnd en að styrkja löggjöfina og reyna að koma hlutunum þannig fyrir að framkvæmdin verði skilvirk og jafnframt sanngjörn.

Forseti. Ég vil þakka fyrir þetta mál sem ég held að sé að mörgu leyti afar brýnt. Það liggur á að efla starfsemi kærunefndar útlendingamála þar sem meðferðartíðnin hefur ekki verið viðunandi. Auk þess eru þau markmið mjög verðug að styðja við vandaða málsmeðferð og auka málshraða á fyrsta stjórnsýslustigi. Breytt fyrirkomulag á því hvernig ríki teljast til öruggra upprunaríkja er einnig þáttur sem fjallað er um hér. Sú sem hér stendur hafði á sínum tíma efasemdir um að slíkur listi ætti yfirleitt rétt á sér en þær breytingar sem lagðar eru til á því fyrirkomulagi sem þegar er fyrir hendi eru til góðs. Að því leytinu til tel ég frumvarpið vera til bóta. Mig langar þó í örstuttri ræðu minni að hvetja til þess að frumvarp það sem var afhent hæstv. innanríkisráðherra nú á haustþingi fari að líta dagsins ljós. Ég held að þetta verði að teljast óviðunandi þegar kominn er marsmánuður og um er að ræða þingmál sem er komið fram með svo óvenjulegum hætti, þ.e. þetta er aðferð við að útbúa frumvarp sem við höfum því miður ekki viðhaft í nægilega ríkum mæli í þinginu. Í ljósi þess hversu viðkvæmur, víðtækur og mikilvægur þessi málaflokkur er var ákveðið að fara af stað með þverpólitíska þingmannanefnd til að gera nýtt frumvarp til útlendingalaga. Ég og hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir, sem er formaður allsherjar- og menntamálanefndar, sitjum í þeirri þingmannanefnd, sem hefur lokið störfum, ásamt öðrum þingmönnum frá öllum flokkum sem eiga sæti á Alþingi. Vinnan hefur í raun og veru verið ótrúlega samstillt og samhent. En ekki verður við það unað að nefndin skili af sér til ráðherra í nóvember og nú sé kominn mars og við sjáum málið ekki enn þá í þinginu. Ég tel að við verðum að kalla eftir því að ráðherra komi með málið til þingsins eins og gert var ráð fyrir. Ella tel ég koma til álita, ef einhverjar þær hindranir eru fyrir hendi í ríkisstjórn eða í Stjórnarráðinu, að þingmannanefndin flytji málið sjálf. Málið var af okkar hendi fullbúið. Það var unnið í gríðarlega víðtæku samráði við mjög marga aðila, við ráðuneytin sem koma að málinu, við háskólaumhverfið, við hagsmunaaðila, við grasrótarhreyfingar og mannréttindasamtök sem láta sig þennan mikilvæga málaflokk varða. Það væri þinginu til verulegs sóma ef okkur tækist að ljúka við þetta mál. Nú er kominn mars, eins og alþjóð er kunnugt, og þá fer náttúrlega fljótlega að sneyðast um tíma. Við erum að tala um þingmál sem er bæði viðamikið og varðar mikilvæga mannréttindaþætti og þyrfti þess vegna að fá viðhlítandi meðferð á Alþingi og nægan tíma. Ég held að við sem höfum verið á Alþingi lengur en eitt kjörtímabil vitum að öll mál af þessari stærðargráðu og þyngdarflokki, ef ég má orða það sem svo, eiga greiðari leið á öllum þingum en kosningavetri. Ég held að í því ljósi sé okkur það mjög mikilvægt að koma málinu í gegnum þingið þinginu til sóma og einnig ráðherra málaflokksins og ríkisstjórninni, en síðast en ekki síst til þess að búa um þennan viðkvæma málaflokk með sómasamlegri hætti en við höfum gert hingað til. Við verðum þess vör í fréttum nánast á hverjum degi, bæði fréttum af því sem alþjóðasamfélagið glímir við, sem Evrópa glímir við, sem Ísland glímir við en ekki síður í pólitískri umræðu, bæði alþjóðaumræðunni og umræðunni hér heima, að það er mikilvægt að ná utan um þennan málaflokk af varfærni og skynsemi þar sem við náum að stilla saman strengi sem byggja á mannúð, mannskilningi og virðingu fyrir fjölbreytileika íbúa jarðarinnar og skilningi á því að við hér á landi, eins og í öðrum siðuðum ríkjum, öxlum okkar hlut í því að takast á við verkefni samtímans sem munu væntanlega verða stærri eftir því sem árin líða inn í þessa krefjandi öld. Það var fyrst og fremst framlag mitt til umræðunnar að hvetja til þess að málið færi að koma til umfjöllunar. Ég hef átt orðastað við hæstv. ráðherra í ræðustól Alþingis og hvatt til þess og verð ekki annars vör en að það sé bæði vilji og skilningur hæstv. ráðherra til þess að málið komi til þingsins. Ég hef ekki heyrt neinn hreyfa andmælum við þeim áformum. Ég hef ekki heyrt neinn efast um að það sé bæði rétt og tímabært að málið fái þinglega meðferð. Í ljósi þess að ekki er ásættanlegt að sú mikla vinna sem þar var innt af hendi verði flysjuð niður í mörg lítil þingmál eða í eitt lítið þingmál og stóra málið verði síðan látið lenda í útideyfu sá ég mig knúna til að nefna stöðu málsins. Ég vonast til þess að við náum á þessu þingi að ljúka því stóra máli vegna þess að málaflokkurinn þarf sannarlega á því að halda.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við heldur viðkvæmt mál. Eins og sumir hafa kannski tekið eftir er ég eini nefndarmaður hv. allsherjar- og menntamálanefndar sem er ekki með á málinu. Það er ástæða fyrir því. Hún er sú að ég hef áhyggjur af því að þetta sé ekki rétt leið. Fyrst vil ég nefna að í dag er krísa í málefnum hælisleitenda og flóttamanna, ekki síst í Evrópu. Það er ekki bara umdeilt hvort eigi yfirhöfuð að stíga þau skref að huga að réttindum hælisleitenda og flóttamanna heldur er einnig umdeilt hvernig beri að framkvæma það. Ég tel þetta mál vera dæmi um það. Ég trúi því staðfastlega að öllum sem leggja frumvarpið fram gangi gott eitt til, að þessir ágætu hv. þingmenn séu að reyna að huga sem best að réttindum og hagsmunum hælisleitenda og flóttamanna. Hins vegar hef ég áhyggjur af áhrifum frumvarpsins og langar að tíunda þær af þeim sökum að veruleikinn á gólfinu, eins og maður segir, er oft mjög frábrugðinn því sem við sjáum hér á hinu háa Alþingi og í stjórnsýslunni, svo sem innanríkisráðuneytinu eða Útlendingastofnun. Það er undirliggjandi ótti í þessum málaflokki. Það er óttinn við flóðið, flóðið af fólki sem hingað mun flæða í milljónavís og ganga af einhverju dauðu hér á Íslandi, ef ekki efnahagnum, þá menningunni eða tungunni eða hverju sem er. Mig langar að benda á að það eru 500 milljón manns í Evrópusambandinu og við erum í EES. Þessar 500 milljónir mega koma hingað og búa hér ef þeim sýnist. Þeir þurfa að skrá sig, en þurfa í rauninni ekki neitt sérstakt leyfi til þess. Þeir þurfa einungis að láta vita að þeir séu hér og fara í gegnum einhverja pappírsvinnu en þeir mega vera hér. Allir Grikkir, allir sem eru með grískan ríkisborgararétt, mega flytja hingað ef þeim sýnist, ef þeim dettur það í hug mega þeir það. 500 milljón manns. Yfir 7% mannkyns, yfir 7% dýrategundarinnar sem við tilheyrum mega flytja til Íslands í dag. Hvar er flóðið? Það er ekki hérna. Ástæðan er sú að þetta ágæta fólk, þessar 500 milljónir, mega flytja í önnur ríki þessa 500 milljón manna Evrópusambands. Þegar EES var samþykkt áttu að flykkjast hingað Ítalir í milljónatali. Hvar eru allir Ítalirnir? Þeir eru ekki hérna. Jú, þeir mega flytja hingað ef þeir vilja en þeir hafa ekki kosið að koma hingað. Auðvitað eru misjafnar ástæður fyrir því hvers vegna fólk vill búa þar sem það býr eða flytja þangað sem það vill flytja. Núna á Evrópa við að stríða mjög alvarlegan vanda í sambandi við flóttamenn og hælisleitendur sem er fjöldinn. En ástæða vandans er fyrst og fremst sú að einungis einstaka lönd hafa tekið þessu fólki opnum örmum. Það þýðir að allt álagið fer þangað. Fólkið fer til Þýskalands og Svíþjóðar. Í Þýskalandi eru um 80 milljón manns, í Svíþjóð eru um 9 milljón manns. Ef allt þetta fólk gæti farið óhindrað um 500 milljón manna markaðssvæði trúi ég því að þessi krísa yrði leyst á örfáum árum. Auðvitað yrðu einhverjar samfélagsbreytingar, auðvitað yrðu einhverjar menningarbreytingar. Eðlilega og sem betur fer. Þær eru jákvæðar til lengri tíma eins og saga fjölmenningarsamfélaga sýnir hvað best að mínu mati, svo sem Bandaríkjanna og Kanada og fleiri ríkja. Þegar kemur að þessum málaflokki hér þá höfum við alltaf áhyggjur af þessu flóði af fólki sem muni koma hingað. Auðvitað getur það gerst ef við tökum rangar ákvarðanir. Ég vil meina að rangar ákvarðanir séu þær að reisa fleiri veggi og meiri hindranir í þessum málaflokki. Þvert á móti eigum við að hvetja samstarfslönd okkar og vinaþjóðir - og óvinaþjóðir ef út í það er farið, ef við eigum nokkrar slíkar - til að taka niður girðingar og hindranir. Það er mín afstaða. Auðvitað þarf að standa rétt að málum, það skiptir gríðarlegu máli. Eins og ég hef nefnt áður trúi ég því staðfastlega að öllum gangi gott eitt til sem leggja frumvarpið fram en mig langar til að tíunda áhyggjur sem ég hef í sambandi við það. Ein er sú að ég hef verulegar áhyggjur af því að formaður hv. kærunefndar hafi vald til að úrskurða í málum einn og sér, hvað þá að varaformanni sé það einnig heimilt, samkvæmt ákveðnum forsendum sem frumvarpið gefur, svo sem eins og að ríkið sé á öruggum lista, mál sé bersýnilega tilhæfulaust eða hvaðeina. Ég trúi því ekki að þessi verkfæri sem við höfum, þ.e. hugtakið „bersýnilega tilhæfulaus umsókn“ og „listi yfir örugg ríki“ séu nógu góð tól. Ég held ekki að þau virki eins og er og þess vegna líður mér illa með að færa þetta mikla vald í hendur svo fárra. Miklu frekar mundi ég vilja gera meira til að gera kærunefndinni kleift að vinna að öllum málum hratt og örugglega með einfaldlega fleira fólki og meiri tíma. Það þýðir að sjálfsögðu meira fjármagn. Það er ekkert hægt að gera af viti í þessum málaflokki að mínu mati án aukins fjármagns. Þannig að ég hef miklar áhyggjur af því. Sömuleiðis tel ég það gríðarlega afturför að taka burt rétt umsækjenda til að mæta á fund nefndarinnar. Ég átta mig fullkomlega á því að það taki tíma en ég tel það vera með mikilvægari réttindum þessara umsækjenda, að geta farið og hitt þetta fólk og talað við það og lýst sínu ástandi og aðstæðum sínum milliliðalaust. Það hryggir mig að þennan rétt eigi að taka burt þótt ég skilji að auðvitað gangi fólki vel til sem leggur það til. Ég er í grundvallaratriðum á móti lista yfir örugg ríki. Ég tel hann einungis þjóna því hlutverki að taka mál ekki til nógu mikillar umfjöllunar. Ég held að ein afleiðingin af þessum lista yfir örugg ríki sé að fólkið sem tekur þessar ákvarðanir stytti sér leið. Ég sé ekki hvað þessi listi á að gera annað og þess vegna er ég í grundvallaratriðum á móti honum. Ég tel breytinguna sem er lögð til í frumvarpinu ekki til bóta. Ég tel hana festa hugmyndina í sessi. Það er þvert á þá stefnu sem ég vil fara í. Þá hef ég enn fremur verulegar áhyggjur af því að sett sé í lög að réttaráhrifum verði ekki frestað. Ég tel einsýnt að það eigi alltaf að vera mögulegt að fresta réttaráhrifum. Aftur: Ég skil rökstuðninginn og ég ber virðingu fyrir markmiðinu sem fólk er að reyna að ná, þ.e. að bæta réttarstöðu og hagsmuni þessara umsækjenda. Ég tel bara ekki að þetta sé leiðin til þess. Ég tel að það eigi alltaf að vera hægt að fresta réttaráhrifum. Ég er með öðrum orðum einfaldlega ekki sammála því sem kemur fram í upphafi greinargerðar, að frumvarpið leiði af sér sanngjarnari og skilvirkari málsmeðferð, þótt ég skilji að það sé tilgangurinn og beri virðingu fyrir því að það sé tilgangurinn. Ég ber ómælda virðingu fyrir því. Auðvitað gengur flutningsmönnum gott eitt til en ég er bara ekki sammála þeim um að þetta sé rétt leið. Nú fær frumvarpið umfjöllun í hv. allsherjar- og menntamálanefnd þar sem við getum tekið þessa umræðu með ytri aðilum og ég hlakka mikið til að gera það. En samt ekki, því að ég býst við að sú umræða verði mjög þung. Málaflokkurinn er mjög þungur og um er að ræða ofboðslega mikilvæga hagsmuni og réttindi ofboðslega margs fólks. Að svo stöddu ætla ég ekki að lengja mál mitt um þetta frumvarp en vil bara ítreka að ég ber mikla virðingu fyrir því að fólk vilji gera vel. En það er ekki nóg að vilja vel. Við þurfum líka að vita nákvæmlega hvað við erum að gera. Ég tel að það sé ekki tilfellið þegar kemur að þessu frumvarpi.

Frú forseti. Þetta er viðkvæmt mál. Ég held að við getum öll verið sammála um það. Það er ekki óskastaða okkar sem sitjum í allsherjar- og menntamálanefnd að flytja þetta mál, alla vega get ég talað fyrir mig og ég held að ég geti talað fyrir flesta nefndarmenn, vegna þess að við bundum auðvitað vonir við það eins og farið var inn á áðan að stóra frumvarpið frá þverpólitísku þingmannanefndinni yrði komið til þingsins. Það áttu allir von á að það yrði í það minnsta komið inn og við þyrftum ekki að standa í því að taka þessa þætti út úr því, því þeir eru hluti af því stóra og viðamikla starfi sem unnið var í málinu. Og þegar mál er svo langt komið eins og í því tilfelli, nánast tilbúið í nóvember, skyldi maður ætla að það væri einfalt fyrir ráðherra að klára það á tiltölulega skömmum tíma. Ég held að það sé alveg ljóst að ef ráðherra kemur ekki með frumvarpið hér inn mjög fljótlega þá mun ég styðja þá hugmynd að þingmannanefndin flytji málið. Eins og hér hefur komið fram var samráðið gríðarlega mikið og víðtækt. Þetta er viðkvæmur og viðamikill málaflokkur. Við þurfum að gefa okkur tíma til þess að ræða hann í þingsal og þetta er alls ekki gott í ljósi þess ástands sem mér finnst vera að koma upp í samfélaginu. Því miður finnst mér vera aukin rasismahugsun og ég tel að það eigi ekki að fara með svona mál inn í næstu kosningar. Við þurfum að afgreiða málið á þessu þingi og ná utan um þennan málaflokk. Það verður aldrei hægt að gera svo öllum líki, eins og sagt er stundum, því það eru auðvitað stór álitamál í þessu eins og hv. þingmaður á undan mér talaði um. Ég get tekið undir það, t.d. með listann yfir örugg ríki. Ég er afskaplega mótfallin þeirri hugsun. Við náðum ákveðnum árangri því að það átti að hafa hann í lögunum, hann átti að vera í ráðuneytinu, formlegur listi. Það verður ekki og það er í áttina, en ég er sammála því grundvallaratriði að svona listi á ekki að vera til. Við erum auðvitað að fjalla um fólk, hælisleitendur eða flóttafólk, sem býr jafnvel við félagslega einangrun og er undir miklu andlegu álagi og í ljósi þess finnst mér ég hafa þurft að taka þátt í því að taka það skref sem hér er lagt til. Frumvarpið er ekki eins og ég hefði skrifað það, það er ekki eins og ég hefði viljað hafa það að öllu leyti, en þetta er ásættanlegt. Það þarf að fjölga í kærunefndinni, því miður fór það starf of hægt af stað, það þarf ekki að draga fjöður yfir það, það var svoleiðis, það voru erfiðleikar í upphafi starfs nefndarinnar. Það er kannski hluti af skýringunni, en það breytir því ekki að málum hefur fjölgað gríðarlega. Fjöldi þeirra margfaldast á milli ára. Það er auðvitað bara partur af heimsmyndinni sem við stöndum frammi fyrir. Þess vegna held ég að það sé í áttina að reyna að flýta málsmeðferð og veita auknar heimildir til formanns og varaformanns og ráða þá báða í fullt starf, annar er það nú þegar. Eitt af því sem skiptir held ég miklu máli er að fólk geti dreift ábyrgðinni og starfinu, og annar hvor þeirra þarf alltaf að sitja í þeim hóp sem vinnur með málin hvert fyrir sig. Ég held að þegar við verðum komin með sjö aðila, þetta verður auðvitað að vera oddatala, þá eigi þetta að geta farið af stað. Þess vegna þurfum við að láta málið ganga tiltölulega hratt hér í gegn. Það breytir því þó ekki að það væri ósköp gott að sjá til lands í stóra málinu og að ráðherra gæfi einhver önnur svör en að það sé bara alveg að koma á næstu dögum. Við erum búin að heyra það held ég nánast frá áramótum, þannig að það er eiginlega hætt að virka. Frumvarpið er sex greinar og svo ákvæði til bráðabirgða. Í fyrsta lagi er fjallað um fjölgunina í nefndinni. Svo er fjallað um breytingu á dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða þegar heilbrigðisástæðum er borið við. Okkur er væntanlega í fersku minni málin sem voru til afgreiðslu fyrir jólin og þingið afgreiddi, m.a. af því að nýtt frumvarp hefur ekki litið dagsins ljós og umgjörðin er ekki í lagi. Síðan er lagt til að réttaráhrifum verði ekki frestað í málum þar sem ríki eru talin örugg upprunaríki og aðstæður þannig að augljóst sé að ákvæði 44. gr. og 1. mgr. 45. gr. útlendingalaga eigi ekki við. Það er kannski þetta sem stendur í okkur mörgum. Ég tek undir með þingmanninum áðan að það var erfitt að sjá að Útlendingastofnun gæti afgreitt mál án þess að ræða við fólk. En heimild Útlendingastofnunar til þess að taka ákvörðun án þess að taka viðtöl við hælisleitanda er afnumin, bara svo það sé sagt, af því að mér fannst ég heyra í máli hv. þingmanns áðan að hann héldi að hægt væri að afgreiða mál án þess að taka viðtal. Það er ekki hægt. Mér finnst það skipta gríðarlega miklu máli, það eiga allir og þurfa allir að koma í viðtal. Það er ekki hægt að ýta neinum út af sakramentinu þess vegna. Hins vegar verður þetta væntanlega til þess að fólk verður flokkað eftir hugmyndafræðinni um örugg og ekki örugg ríki. Síðan á málsmeðferðin að taka í það mesta 90 daga. Það er auðvitað allt annað en hefur blasað við okkur undanfarin ár og við höfum heyrt af málum til margra ára í kerfinu sem er algjörlega óásættanlegt. Ég held að það eitt og sér sé afar mikilvægt. Það er líka vert að geta þess að þrátt fyrir að aðila sé vísað úr landi þar sem hann er ekki talinn uppfylla þau skilyrði sem sett eru um alþjóðlega vernd þá getur hann rekið mál sitt erlendis frá og hann hefur talsmann á Íslandi. Það eitt og sér finnst mér líka skipta máli. Í 3. gr. er lögð til sú breyting að ef umsókn um hæli er synjað á fyrsta stjórnsýslustigi þegar umsækjandi kemur frá ríki af þessum blessaða lista og umsóknin hefur verið metin tilhæfulaus þá er lagt að umsækjanda að fara úr landi eftir að niðurstaða liggur fyrir á fyrsta stjórnsýslustigi. En það breytir því ekki að ekki er slegið af neinum kröfum varðandi málsmeðferð og að kærufresturinn er 15 dagar. Í 5. gr. er talað um að stefnt sé að því að kærunefndin hafi sams konar heimildir og Útlendingastofnun til þess að beita flýtimeðferð og forgangsraða málum. Ákvæði 2. mgr. er fellt niður með vísan til þess að því hafi ekki verið beitt í framkvæmd og til þess að árétta að ákvarðanir á fyrsta stjórnsýslustigi verða ekki teknar án þess að viðtal sé tekið við umsækjanda og rannsóknarskyldu stjórnvalda sé fullnægt. Ég held að við höfum reynt að nálgast þetta eins vel og við gátum miðað við aðstæður og grundvallarhugsun okkar allra sem höfum þurft að fást við þessi mál er mannúðarsjónarmið. Það er líka mikilvægt fyrir okkur í orðræðunni að gera greinarmun, mér finnst það nokkuð áberandi að fólk ruglar því saman, þegar sótt er um alþjóðlega vernd, hvað það er að vera hælisleitandi eða flóttamaður eða kvótaflóttamaður. Mér finnst það ekki vera öllum ljóst. Mér finnst gjarnan þegar ég á samtal við fólk að það setji þetta allt undir einn hatt. Ég veit ekki alveg hvernig við eigum að upplýsa fólk um að þarna er greinarmunur. Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Eins og ég segi þá er það hálfgert neyðarbrauð að þurfa að leggja fram þetta frumvarp af hálfu nefndarinnar. Ég hvet ráðherra til þess og fer eiginlega fram á það að hún sýni á stóru spilin og láti þingið ekki og þá aðila sem í kerfinu starfa og auðvitað þá sem þurfa að ná tali af kerfinu og fá þjónustu þess, bíða enn um sinn, heldur gefi okkur ádrátt um að hún sé að koma með frumvarpið inn í þingið, ég mundi allra helst vilja að það væri bara á næstu dögum.

Virðulegur forseti. Ég kem hér upp fyrst og fremst í þeim tilgangi að taka undir með þeim þingmönnum sem hafa auglýst eftir stóra frumvarpinu um útlendingamálin. Það hefur verið unnið á mjög merkilegan hátt sem er alveg til fyrirmyndar, í þverpólitískri samstöðu. Frumvarpið liggur í ráðuneytinu og það er orðið svolítið undarlegt miðað við umfang málsins og miðað við samstöðuna sem ríkir um málið í þinginu að frumvarpið sé ekki komið. Ég vil því leggja á það þunga áherslu að frumvarpið komi hingað sem fyrst. Það þótti mikilvægt að leggja fram þennan frumvarpsstubb um breytingar á lögum um útlendinga út af ákveðnum aðstæðum sem hafa komið upp varðandi málsmeðferð umsókna um alþjóðlega vernd hér á landi. Það var bagalegt þegar fjallað var um þetta frumvarp í allsherjar- og menntamálanefnd að hafa ekki heildarmyndina fyrir framan sig. Sú heildarmynd er auðvitað í frumvarpsdrögunum. Maður þurfti oft að minna sig á að í þessu frumvarpi erum við aðeins að tala um afmarkaðan þátt málsins og leggja til ákveðnar lagfæringar á vissu ferli sem er einn þáttur í heildarmálinu, sem er það hvernig við ætlum að standa okkur vel í því að taka á móti fólki sem vill búa hérna. Í því mikilvæga verkefni felst einfaldlega að marka þjóðinni, þessari lokuðu þjóð, lokaða þjóðfélagi hingað til, einhverja skynsamlega og metnaðarfulla stefnu í innflytjendamálum. Svo ég taki það algjörlega skýrt fram eigum við að opna landið verulega. Ég held að það sé það sem þurfi að gera á 21. öldinni okkur sjálfum til góðs og eins svo að við stöndum okkur í samfélagi þjóðanna. Hvað er verið að gera í þessu frumvarpi? Ég á ekki í miklum vandræðum með að standa að frumvarpinu, sérstaklega eftir að ákveðnar umdeildari greinar voru sniðnar af því og þeim vísað í stóru meðferðina. Í fyrstu setningu greinargerðarinnar segir að meginmarkmið frumvarpsins sé að tryggja sanngjarna og skilvirka málsmeðferð við meðferð umsókna um alþjóðlega vernd. Það er það eina sem er verið að gera í frumvarpinu. Ég er þeirrar skoðunar að gott sé að hafa meðferð umsókna um alþjóðlega vernd sem besta og skilvirkasta og sem mannúðlegasta og gagnsæjasta. Það er ýmislegt í frumvarpinu sem er til bóta í því efni, eins og að fjölga einfaldlega í kærunefnd um úrskurði í þessum málum. Ég held að öllum sé greiði gerður ef þessar umsóknir eru afgreiddar á sem skilvirkastan hátt og það er líka mikil framför að ekki megi taka ákvörðun í þessum málum án þess að taka viðtal við hælisleitandann til dæmis. Það er augljóst að maður hefur fyrirvara við lista um örugg ríki. Ég spurði þá gesti sem komu fyrir hv. allsherjar- og menntamálanefnd hvaða gildi þessi listi hefði. Ég er sammála því að ekki eigi að binda hann í reglugerð. En auðvitað á svona listi ekki að vera næg ástæða til að synja einstaklingi um alþjóðlega vernd hér á landi, vegna þess að hann kemur frá landi sem telst öruggt í einhverjum skilningi. Það hlýtur bara að vera einn faktor sem er hafður í huga. Mér finnst skýrt í frumvarpinu að þetta er hugsað svona. Umsóknin um alþjóðlega vernd verður að vera tilhæfulaus að öðru leyti eða að það þyki sýnt að hún sé tilhæfulaus að öðru leyti. Ég sé ekki fyrir mér að við tökum umsóknum um alþjóðlega vernd sem sjálfsögðum hlut og að sá sem sækir um alþjóðlega vernd fái hana einfaldlega. Við verðum að standa okkur í því að bjóða fólki sem sækir um alþjóðlega vernd, hæli, þá aðstoð sem við viljum veita. Fólk kemur oft úr miklum hörmungum frá stríðshrjáðum svæðum. Við viljum væntanleg geta staðið okkur í því sem samfélag að taka á móti fólki og koma fólki á lappir aftur eftir miklar hörmungar. Það eru í einhverjum skilningi takmörkuð gæði sem við getum boðið upp á hvað þetta varðar. Ég er eindreginn hvatamaður þess að við gefum í og reynum að setja sem mesta fjármuni í þetta og reynum að standa okkur. Við eigum langt í land með að standast samanburð við aðrar þjóðir sem standa sig vel í þeim efnum. Við eigum að taka á móti fólki sem þarf þessa aðstoð og þarf að koma undir sig fótunum í nýju og öruggara samfélagi. En þegar við segjum að sumum sé hafnað um þetta vegna þess að umsókn um vernd er tilhæfulaus, vegna þess að af einhverjum ástæðum þyki sýnt að manneskjan hafi ekki verið hrjáð á neinn þann hátt að hún þurfi endilega aðstoð samfélagsins, þá finnst mér mikilvægt að þeirri manneskju sé bent á aðrar leiðir til þess að gerast virkur þátttakandi í samfélaginu. Þá vantar einmitt hitt frumvarpið til hliðsjónar. Í því frumvarpi er verið að gera þær leiðir allar miklu opnari, að mér skilst, og miklu skilvirkari, að fólk geti komið hingað og fengið dvalarleyfi og atvinnuleyfi, sem er nú um stundir mjög flókið og setur fólki óþægilegar skorður. Ég veit það fyrir víst að í því frumvarpi sem er væntanlegt í þingið og kemur sem fyrst er verið að gera þessar leiðir miklu opnari. Ég sé þetta virka ágætlega saman, ef við erum með vandaða og skilvirka málsmeðferð þegar einhver sækir um hæli hér og alþjóðlega vernd og aðrar leiðir eru á sama tíma opnaðar og fólki beint í þá kanala ef það uppfyllir ekki skilyrði um alþjóðlega vernd. Ég sagði áðan að í þessu frumvarpi er ekkert verið að segja hversu mörgum hælisleitendum eigi að taka á móti eða hversu opið landið eigi að vera í þeim efnum. Það er aðeins kveðið á um réttláta og sanngjarna málsmeðferð. Ég styð það. En þegar kemur að þeirri spurningu hvað við eigum að gera mikið tel ég að við eigum að gefa verulega í og reyna að standa okkur í þessu. Við eigum að miða við önnur norræn ríki þegar kemur að þessu. Ég held hins vegar að við verðum að horfast í augu við það, Íslendingar, þetta samfélag, að við höfum verið mjög lokuð. Það hefur verið mjög erfitt flytja til Íslands. Þetta hefur breyst eftir að við gerðumst þátttakendur í Evrópska efnahagssvæðinu. En það eru innlendar hindranir gagnvart öllum röddum um að opna landið betur. Það voru nýlega stofnaðir pólitískir flokkar sem hafa það að markmiði sínu að reyna að koma í veg fyrir að landið opnist frekar. Þau sjónarmið hafa heyrst í þingsal að við eigum afdráttarlaust að vísa fólki frá. Þetta er ekkert sem heyrist í fyrsta skipti hér og nú. Þetta viðhorf hefur að mörgu leyti einkennt stefnu Íslendinga í útlendingamálum um áratuga skeið. Það er aðeins nýverið að við sjáum breytingar í þeim efnum. Ég held að það verkefni að sannfæra þjóðina um að opna landið betur, sem mér finnst samt ríkja glettilega mikill einhugur um í þingsal, sé erfiðara en fólk áttar sig á. Ég held að þess vegna sé mikilvægt að fá stóra útlendingafrumvarpið hingað inn sem fyrst, í góðum tíma fyrir næstu kosningar, afgreiða það fyrir kosningar og eiga þessa samræðu hér inni og við þjóðina. Svo held ég að Ísland þurfi að marka sér stefnu í innflytjendamálum eins og mörg þjóðfélög gera. Hvað teljum við skynsamlegt að margir búi hérna? Ég held að við horfum upp á tíðaranda sem er öðruvísi en sá sem ríkti á 20. öldinni. Ég held að á 21. öldinni verði miklu meiri fólksflutningar og miklu meiri krafa um að fólk geti búið þar sem það kýs að búa. Við þurfum að finna leiðir til þess að gera gott úr því, nýta það, Íslendingum til hagsbóta og framfara. Ég sé ekkert í þessu frumvarpi sem kemur í veg fyrir að við tökum uppbyggileg framfaraskref í þeim málum í heild.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands er varðar meðferð stöðugleikaframlags. Álit meiri hlutans og breytingartillögu er að finna á þskj. 909, en ég mun nú í stuttu máli gera grein fyrir aðdraganda málsins og vinnu nefndarinnar. Nefndinni bárust fjórar umsagnir um málið og nefndin fékk á sinn fund fulltrúa frá Seðlabanka Íslands, Ríkisendurskoðun, umboðsmanni Alþingis og fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Aðdragandi frumvarpsins mun vera sá að með lögum nr. 59/2015, um fjármálafyrirtæki, þar sem greitt var fyrir nauðasamningum fallinna fjármálafyrirtækja voru gerðar breytingar á bráðabirgðaákvæði III í lögum um Seðlabanka Íslands sem gerðu bankanum mögulegt að taka við verðmætum fyrir hönd ríkissjóðs, en ráðherra væri heimilt að fela sérhæfðum aðila sem starfaði í umboði bankans að annast umsýslu með verðmætin. Á haustmánuðum leiddi vinna fjármálaráðuneytisins og Seðlabankans í ljós að skýra þyrfti betur í lögum umgjörð, heimildir og skyldur þess sérhæfða aðila sem annast mundi umsýslu verðmætanna. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á bráðabirgðaákvæði III í lögum um Seðlabanka til að skýra þetta atriði. Í frumvarpinu er lagt til að löggjafinn feli Seðlabankanum að stofna félag til að annast umsýslu, fullnustu og sölu á verðmætum sem renna til ríkissjóðs vegna stöðugleikaframlags slitabúa fallinna fjármálafyrirtækja og ekki eru í formi reiðufjár. Í umsögn Seðlabankans um frumvarpið kemur hins vegar fram að Seðlabankinn sækist ekki eftir verkefninu og segir í umsögninni, með leyfi forseta: „… langt í frá augljóst að bankinn setti upp félag til að umsýsla um eignir sem hann ætti ekki. Bent var á að ýmsar aðrar leiðir eru færar við að skapa armslengd frá ríkinu við umsýslu eignanna …“ Önnur tilvitnun síðar í umsögn Seðlabankans: „… álitamál að [bankinn] skuli setja upp félag og skipa því stjórn sem hefur það að meginmarkmiði að umbreyta eignum sem hann á ekki og ber ekki ábyrgð á.“ Við meðferð efnahags- og viðskiptanefndar á máli þessu og í samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til þá breytingu að í stað þess að Seðlabanki stofni og starfræki félag til að sýsla með verðmætin verði fjármálaráðherra heimilt að stofna félag og skipa því stjórn í sama tilgangi. Með þessu móti verður ábyrgð ráðherrans skýrari á heildarframkvæmd verkefnisins, bæði varðandi eignarhald á félaginu og skipun í stjórn. Með því að hafa umsýsluna í sérstöku félagi fæst hæfileg armslengd frá ríkinu og í stað þess að ráðuneytið komi að sérhverri ákvörðun félagsins er gerður samningur við félagið sem endurspeglar áherslu ríkissjóðs sem eiganda verðmætanna. Fyrir hendi er almenn eigendastefna ríkisins um hlutafélög og sameignarfélög. Verði af stofnun félagsins gildir eigendastefnan um starfsemi þess og starfshætti. Gert er ráð fyrir að Ríkisendurskoðun hafi eftirlit með framkvæmd samningsins við félagið og Ríkisendurskoðun hefur auk þess sjálfstæðar heimildir til skoðunar á félaginu samkvæmt lögum um stofnunina. Fram kom sú gagnrýni fyrir nefndinni að ráðherra væri heimilt að mæla fyrir um skaðleysi stjórnar og starfsmanna í samningnum við félagið og leggur meiri hlutinn til að sú heimild falli niður. Einnig kom fram gagnrýni á það efni frumvarpsins að stjórnsýslulög giltu ekki um ákvarðanir félagsins. Meiri hlutinn leggur til að það orðalag falli niður enda gilda reglur einkaréttarins um einkahlutafélög, en meiri hlutinn áréttar hins vegar í áliti sínu að ákvæði stjórnsýslulaga og upplýsingalaga verði lögð til grundvallar í starfsemi félagsins eftir því sem við á og mælt er fyrir um í hlutaðeigandi lögum og reglum, t.d. hvað varðar kröfur til hæfis stjórnarmanna. Má vísa til II. kafla stjórnsýslulaga. Lagt er til að Bankasýsla ríkisins fari með eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka, en í frumvarpinu er lagt til að Bankasýslan fari með eignarhluti ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Ráðuneytið hefur upplýst hvað þetta varðar að á meðal eigna séu óbeinir eignarhlutir í fjármálafyrirtækjum sem eru hluti af eignum í eignarhaldsfélögum og eignir í fjármálafyrirtækjum sem í raun eru úrvinnslueignir. Í einhverjum tilvikum er um að ræða skráð hlutabréf sem einfalt er að selja á opinn og gagnsæjan hátt á hlutabréfamarkaði. Eðlilegt er að þessir eignarhlutir fylgi öðrum mótteknum eignum og sæti hefðbundinni úrvinnslu og sölu í félaginu. Kemur fram að ýmsir vankantar séu á því að slíkar eignir séu færðar til Bankasýslunnar enda er lagarammi þeirrar stofnunar ekki heppilegur til að taka við hlut ríkisins í eignarhaldsfélögum sem eiga óbeina eignarhluti í fjármálafyrirtækjum. Í lögum nr. 155/2012, um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum, er auk þess ekki að finna neinar heimildir fyrir Bankasýsluna eða ráðherra til að selja aðra eignarhluta í fjármálafyrirtækjum en þar eru sérstaklega taldir upp. Ljóst er að talsverður kostnaður getur fallið til áður en eignir eru seldar, t.d. vegna ráðgjafar í tengslum við mat, auglýsingar, lögfræðiþjónustu og þar fram eftir götunum. Með hliðsjón af þeim miklu hagsmunum sem vinna þarf úr er lagt til að félaginu verði lagt til talsvert stofnfé, 150 millj. kr., til að mæta útgjöldum. Við slit félagsins renna eignir þess aftur í ríkissjóð. Það er rétt að árétta að engar eignir af þessu stöðugleikaframlagi renna inn í félagið. Þær eru allar á reikningi ríkissjóðs allan tímann. Það er bara þetta félag sem annast umsýslu eignanna. Það kemur ekki beinlínis fram í frumvarpinu hvort stjórn félagsins muni telja þrjá eða fimm stjórnarmenn, en meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til að ef um þriggja manna stjórn verði að ræða skipi ráðherra félaginu að minnsta kosti tvo varamenn í stjórn þannig að ávallt sé hægt að taka ákvarðanir með fullskipaðri stjórn ef upp koma til dæmis vanhæfistilvik eða fjarvistir stjórnarmanna af öðrum ástæðum. Í drögum að samningi sem liggja fyrir hefur verið komið til móts við þetta sjónarmið á þann hátt að þar er miðað við tvo varamenn og að annar þeirra sitji alla fundi stjórnarinnar. Í frumvarpinu segir að félagið skuli í störfum sínum leggja áherslu á gagnsæi, hlutlægni, jafnræði og hagkvæmni. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að þessi sjónarmið séu ávallt höfð til grundvallar, enda er hér um að ræða sömu sjónarmið og finna má í 45. gr. nýsamþykktra laga um opinber fjármál varðandi almenna ráðstöfun ríkisins á eignum. Meiri hlutinn leggur áherslu á að ráðherra árétti í samningi við félagið að stjórnendur þess og starfsmenn viðhafi ávallt vönduð og fagleg vinnubrögð að þessu leyti við öll sín störf þar sem hér sé um að ræða opinberar eignir. Að mati meiri hlutans skiptir miklu að allt ferli við sölu og ráðstöfun félagsins á eignum sé skýrt og ljóst og að ávallt liggi fyrir á hverju einstakar ákvarðanir séu byggðar. Einungis með því verði ferlið gagnsætt í samræmi við frumvarpstextann. Meiri hlutinn telur að ef tvær leiðir standa til boða við ráðstöfun á eignum skuli velja þá leið sem er gagnsærri. Jafnræði verði náð með því að allir sem uppfylli málefnaleg skilyrði eigi kost á því að bjóða í einstakar eignir og að nauðsynlegar upplýsingar um söluferlið séu aðgengilegar fyrir alla mögulega bjóðendur. Varðandi hlutlægni telur nefndin að ganga þurfi rækilega úr skugga um að uppfylltar séu hæfiskröfur til þeirra sem fjalla um einstök mál. Einnig skiptir miklu að allt ferlið í störfum félagsins, t.d. verðmat eða mat á hæfi bjóðenda, byggist á hlutlægum viðmiðum. Fram kemur að með hagkvæmni er átt við að leitað sé hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignirnar. Við meðferð málsins fyrir nefndinni kom fram að hér sé um að ræða sama viðmið og finna má í 3. gr. laga nr. 155/2012, um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Einnig hefur komið fram að við mat á því hvað telst vera hæsta verð er ávallt miðað við staðgreiðsluverð. Markmiðið er að sjálfsögðu ávallt að hámarka verðmæti eignanna gagnvart ríkissjóði en einnig skal kappkostað að stilla í hóf kostnaði við rekstur félagsins og sölu eignanna. Um þagnarskyldu gildir sama meginregla og gildir samkvæmt starfsmannalögum, þ.e. að stjórnarmenn, framkvæmdastjóri, starfsmenn og hverjir þeir sem taka að sér verk á vegum félagsins skuli gæta þagmælsku um þau atriði sem þeir fá vitneskju um við framkvæmd starfa sinna og leynt skulu fara samkvæmt lögum eða eðli máls. Lagt er til að nefndum þingsins verði veittar upplýsingar um framgang við úrvinnslu eignanna og lagðar til breytingar sem kveða á um að ráðherra skuli gera efnahags- og viðskiptanefnd og fjárlaganefnd Alþingis ársfjórðungslega grein fyrir framvindu við úrvinnslu eignanna á grundvelli áætlana og annarra upplýsinga frá félaginu. Að lokum má geta þess að samkvæmt frumvarpinu skal félaginu slitið þegar það hefur lokið störfum sínum. Velta má fyrir sér hvenær þetta skilyrði, lokið störfum, sé uppfyllt. Fram kom fyrir nefndinni að þær eignir sem félagið fengi til umsýslu gætu numið 64 milljörðum og að reikna mætti með að úrvinnslu um 80% eignanna yrði lokið innan 18 mánaða. Ráðherra mun væntanlega ákveða hvenær félagið hefur lokið verkefninu. Það gerist væntanlega þegar engar eftirstandandi eignir eru þess eðlis eða verðmætin ekki lengur nægileg til að réttlæta áframhaldandi starfsemi félagsins. Ráðherra mundi væntanlega kynna áform um slit félagsins fyrir þeim tveim þingnefndum sem fá ársfjórðungslega greinargerð um úrvinnslu eignanna. Virðulegi forseti. Í ljósi framangreinds leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt ásamt þeirri breytingu sem fram kemur á þskj. 909. Undir álitið rita þann 29. febrúar 2016 Frosti Sigurjónsson, formaður og framsögumaður, Brynjar Níelsson, Guðmundur Steingrímsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Sigríður Á. Andersen, Vilhjálmur Bjarnason, Willum Þór Þórsson og Steinunn Þóra Árnadóttir, með fyrirvara.

Frú forseti. Mig langar að gera grein fyrir þeim fyrirvara sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir gerði þegar hún skrifaði undir þetta álit við afgreiðslu málsins. Ég hef hins vegar setið í nefndinni og verið við umfjöllun um málið og mig langar aðeins að gera grein fyrir þeim fyrirvara sem er við afstöðu okkar. Eins og hv. þingmenn muna var ég mjög gagnrýnin á frumvarpið eins og það leit út þegar það kom inn í þingið fyrir jól og gagnrýndi þá sérstaklega það fyrirkomulag að setja upp sérstakt félag innan Seðlabankans sem óljóst væri í raun hver bæri ábyrgð á. Ekki er það bankastjórn, bankaráð Seðlabankans eða hæstv. fjármálaráðherra. Ég taldi að þetta mundi skapa mjög ólíka ábyrgð á athöfnum félags sem færi með mjög miklar eignir. Hér er um að ræða ráðstöfun eigna upp á í kringum 64 milljarða eftir því sem við komumst næst þannig að þarna er verið að sýsla með mikilvægar eignir. Ég vil segja að mér fannst efnahags- og viðskiptanefnd gefa sér ágætan tíma í að fara yfir málið og fara yfir efnisatriði þess frumvarps sem hér kom inn. Velt var upp þeim spurningum hvort ekki væri eðlilegt að fara hreinlega með þessar eignir eins og hefðbundnar ríkiseignir þegar þær eru seldar. Hins vegar má segja að það séu málefnaleg rök fyrir því að hér er auðvitað ekki um hefðbundnar ríkiseignir að ræða heldur eignir sem hafa komið í hendur ríkisins vegna stöðugleikasamninga en eru eðli máls samkvæmt eignir sem eru ekki í eigu ríkisins á eðlilegum tímum. Það er ekkert óeðlilegt að skoða hvort þá sé eðlilegt að einhverjar sérstakar reglur gildi um slíkar eignir. Þetta lýtur öðrum lögmálum en til dæmis sala ríkisjarða eða einhvers slíks og um það eigum við auðvitað ágætar verklagsreglur og leiðbeiningar. Nefndin tók til skoðunar skýrslur sem hafa verið gerðar um slíka sölu. Eins og fram kom má færa fyrir því rök að þetta lúti ekki alveg sömu lögmálum og sala hefðbundinna ríkiseigna. Hins vegar var alveg ljóst að mínu mati að ábyrgðarfyrirkomulagið var mjög óljóst í því frumvarpi sem hér var lagt fram og ég tel að það sé betri leið að gera þetta með stofnun sérstaks félags þar sem hæstv. fjármálaráðherra hverju sinni ber þá skýra ábyrgð á þeirri stjórn sem þar er skipuð og ber pólitíska ábyrgð á félaginu þó að hann komi ekki að hverjum og einum gjörningi. Hins vegar vil ég halda til haga þeim fyrirvara í þessu máli sem gerir það að verkum að ég hef efasemdir. Ég er algjörlega sammála þeim yfirlýstu sjónarmiðum sem í frumvarpinu birtast og í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar, þeim að við eigum að gæta þess að jafnræðis og gagnsæis sé gætt, að farin sé sem gagnsæjust leið. Eins og ég sagði áðan eru fyrir því málefnaleg rök að færa þetta ferli yfir í einkaeignarréttarlegt umhverfi en í ljósi eðlis eignanna óttast ég samt að það stríði gegn yfirlýstum markmiðum frumvarpsins um gagnsæi og jafnræði. Þarna eru mjög ólíkir starfshættir á milli opinberra eigna og eigna sem almennt eru í hinu eignaeignarréttarlega umhverfi. Eins og ég segi tel ég þetta þó miklu betri leið, þ.e. að stofnað sé sérstakt félag sem ráðherra skipi stjórn, hann hafi ekki aðkomu að einstökum ákvörðunum en beri ábyrgð á að stofna félagið og skipa stjórnina. Ég gagnrýndi í upphafi, og er enn sama sinnis, að aðkoma Alþingis sé afar rýr í frumvarpinu. Þá var eingöngu gert ráð fyrir því að ráðstöfun á verðmætum skyldi samrýmast markmiðum um efnahagslegan og fjármálalegan stöðugleika og að í frumvarpi til fjárlaga skyldi gerð grein fyrir áætlaðri meðferð og ráðstöfun verðmætanna. Ráðherra skyldi hafa samráð við Seðlabankann um mat á áhrifum þessa á efnahagslegan og fjármálalegan stöðugleika og kynna málið fyrir efnahags- og viðskiptanefnd á undirbúningsstigi fjárlagafrumvarpsins. Í breytingartillögu meiri hluta nefndarinnar er hins vegar búið að gera talsverðar breytingar. Þar er lagt til að efnahags- og viðskiptanefnd og fjárlaganefnd Alþingis sé ársfjórðungslega gerð grein fyrir framvindu við úrvinnslu eignanna á grundvelli áætlana og annarra upplýsinga frá félaginu. Þetta er talsverð breyting sem ég er sammála líka. Annað atriði sem var talsvert rætt í meðförum nefndarinnar var það heimildarákvæði sem var í upphaflegu frumvarpi um sérstakt skaðleysisákvæði, að ráðherra væri heimilt að veita stjórnarmönnum sérstakt skaðleysi stjórnar- og starfsmanna félagsins á athöfnum þeirra í samningnum. Þetta er ekki hluti af breytingartillögu meiri hluta nefndarinnar. Ég er líka sammála því, eftir ágæta umræðu í nefndinni held ég að það sé rétt niðurstaða. Annars vegar má segja að áhyggjur mínar snúist um það sem ég nefndi áðan um hin yfirlýstu markmið um gagnsæi og jafnræði og síðan hvort hið einkaeignarréttarlega umhverfi stríði í raun og veru gegn þeim markmiðum. Ef þessi leið verður farin held ég að sá vafi verði áfram til staðar. Hins vegar hef ég þær áhyggjur að þegar við setjum saman svona félag sem fer með talsverðar eignir sé töluverð hætta á því að hvatinn til að ljúka verkinu, þó að sagt sé að það skuli gerast eins fljótt og hægt er, sé ekki nægjanlegur þegar upp er staðið. Það er gert ráð fyrir því að hæstv. ráðherra setji einhver tímamörk í samninga við félagið. Ég óska því eftir því formlega hér að málið verði aftur tekið inn til hv. efnahags- og viðskiptanefndar milli 2. og 3. umr. Ég tel að ekki sé fullræddur sá möguleiki að setja í lög tímamörk á starfsskyldu félagsins. Við höfum vissulega dæmi þess að Alþingi hafi framlengt starfstíma slíkra félaga en það kallar þó á að hæstv. ráðherra þurfi að leita til Alþingis til að framlengja starfstímann og það skapar jafnvel aukinn hvata. Þeir eru til sem segja að þetta verði jafnvel til þess að hvatinn til að selja eignir of lágu verði verði of mikill. Það tel ég þó ekki því að hér er mjög skýrt kveðið á um að þarna beri að byggja ekki bara á gagnsæi, jafnræði og hlutlægni, eins og ég nefndi áðan, heldur líka hagkvæmni og skilgreint sem svo að þar sé leitað hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignirnar. Það yfirlýsta markmið er skýrt. Ég tel hins vegar ekki saka að reyna að stytta starfstíma félagsins í ljósi þess að við höfum mörg dæmi þess að ýmiss konar félög lifa talsvert lengur en ætlast er til. Nærtækasta dæmið er skilanefndir bankanna sem margir töldu að yrðu ekki jafn langlífar og þær hafa reynst þannig að við erum með mörg dæmi þess að svona félög lifi talsvert lengur en talin er ástæða til í upphafi. Ég held að í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar sé gerð ágæt grein fyrir umræðunni í nefndinni en ítreka að þó að við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði teljum að málið hafi tekið miklum og jákvæðum breytingum í meðförum nefndarinnar höfum við enn fyrirvara við afgreiðslu málsins, m.a. og ekki síst út af þeim ástæðum sem ég hef hér rakið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og skýringu á fyrirvara. Að sjálfsögðu mun nefndin taka málið aftur til sín og fjalla um það hvort hægt sé að setja félaginu einhvers konar endanlegan starfstíma. Í frumvarpinu stendur að félaginu skuli slitið þegar það hefur lokið störfum sínum sem er vissulega óljóst og ég velti því einmitt upp í minni ræðu hvað það þýði að störfum sé lokið. Þarna eru gríðarlega miklir hagsmunir ef eignasafnið sem félagið þarf að sinna er upp á 60–70 milljarða. 1% af þeirri tölu er 600 milljónir og ef félaginu tekst að auka árangur við eignasöluna um 1% er það mikill fengur fyrir ríkið. Það hvort það starfar einu ári lengur eða skemur finnst mér nokkurt aukaatriði í þessu og kannski ekki stóra málið. Stóra málið er að þetta verði vel gert með gagnsæjum hætti og enginn asi á því. Hefur hv. þingmaður engar áhyggjur af því að þetta geti valdið einhverjum flýti sem gæti skaðað hagsmuni ríkisins? Er ekki bara betra að segja að þetta sé búið þegar það er búið? Það getur eitthvað komið upp. Þetta eru kallaðar fjársópseignir, fjársópsákvæði, sem getur þurft að innheimta strax að loknum tíma. Ég spyr: Hvað þarf eignatalan að vera orðin lág til að hv. þingmaður telji tímabært að fyrirtækið ljúki störfum? Hvað yrði þá um þær eignir sem eftir stæðu?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Í breytingartillögu er sagt: „Félaginu skal slitið þegar það hefur lokið störfum sínum.“ Væntanlega þýðir það að það hefur þá gengið frá sölu þessara eigna. Ástæða þess að ég hef áhyggjur af þessu er sú að ég tel að ef við metum það sem svo, setjum sem svo, nú bara hugsa ég upphátt í ræðustól, að við setjum þessu félagi einhvern tíma, 2018 bara út í bláinn, setjum sem svo að við séum ánægð eftir að hafa fengið ársfjórðungslegar skýrslur, sem er mjög til bóta eins og ég sagði, um framvindu mála hjá félaginu, ætti að vera hægur vandi fyrir þann sem gegnir embætti fjármálaráðherra á þessum tíma að leita eftir samþykki þingsins við að halda þessu félagi áfram til tiltekins tíma. Við viljum auðvitað ekki gera það að verkum sem hv. þingmaður nefndi, og er alveg réttmæt ábending og athugasemd, að eignirnar fari á undirverði, enda kemur mjög skýrt fram hvað átt er við með hagkvæmni í markmiðsgrein frumvarpsins, þ.e. að eignir séu seldar á sem bestu verði. Ef ákvörðunin um að framlengja starfstíma félagsins liggur eingöngu hjá framkvæmdarvaldinu held ég líka að þrýstingur á að ljúka verkinu sé minni, þ.e. ef ekki þarf að fara í gegnum Alþingi. Ég velti því upp hvort þetta bæti aðstöðu þingsins til eftirlits með félaginu. Það er hugsunin en ég óska fyrst og fremst eftir því að þetta verði rætt aðeins betur í nefndinni.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að vera langorður um þetta mál. Fyrir það fyrsta styð ég það og tel skynsamlegt að kalla það til nefndar milli 2. og 3. umr. til frekari umræðu af þeim orsökum sem áður voru raktar. Frumvarpið verður sífellt undarlegra í mínum augum alveg frá því að ég sá það fyrst og eftir að við byrjuðum að ræða það í nefndinni. Mér fannst ég skynja það á mörgum öðrum nefndarmönnum, ef ekki öllum, að það væri almenn tilfinning hjá þeim að margt væri - hvað skal segja - vanhugsað eða fljótfærnislegt í frumvarpinu eins og það leit út. Það var til dæmis skrýtið að í upphaflega frumvarpinu var gert ráð fyrir að Seðlabankinn ætti að fara með það félag sem á að koma þessum eignum í verð. Það var undarlegt að fá síðan fulltrúa Seðlabankans á fund og verða þess áskynja að bankinn vildi auðvitað ekkert með það verkefni hafa. Bent var réttilega á að eignirnar væru auðvitað ekki eignir Seðlabankans heldur ríkisins. Mér finnst nærtækast að útskýra þetta sem fljótfærni vegna þess að í meðförum stóra málsins á síðasta þingi þegar verið var að setja lögin um stöðugleikaframlagið, var gert ráð fyrir að eignirnar færu inn í Seðlabankann og var látið þar við sitja. Það er því eðlilegt að menn hafi talið skynsamlegt án mikillar umhugsunar að Seðlabankinn mundi síðan stofna félag og koma þessu í verð öllu saman. En það þurfti gagnrýna umfjöllun nefndarinnar, ráðuneytisins og Seðlabankans í sameiningu til að komast að því að þetta var auðvitað ekki skynsamlegt. Þetta eru eigur ríkisins og því er miklu betra fyrir skynsamlega ábyrgðarkeðju og ákvarðanir og allt saman að það félag sé þá undir fjármálaráðuneytinu. Ég er mjög ánægður með að nefndin hafi komist að þeirri niðurstöðu í samvinnu við ráðuneytið að það væri miklu skynsamlegra að hafa það þar. Þó að Seðlabankinn sé með sína eignasýslu, með eigur sem runnu til hans í kjölfar hrunsins, megum við auðvitað ekki líta svo á að Seðlabankinn eigi að vera eitthvert eignaumsýslufélag. Hann er það auðvitað ekki og á ekki að vera það. Það er mjög skynsamlegt að við stigum ekki það skref hér vegna þess að Seðlabankinn hefur allt öðrum og ríkari skyldum að gegna en að sýsla með eignir ríkissjóðs. Það þurfti nefndin að uppgötva í sameiningu og mjög gott að við komumst að þeirri niðurstöðu að hverfa frá því að setja þetta undir Seðlabankann þó svo að skynsamlegt sé og í rauninni augljóst að peningalegar eignir til varðveislu renni inn í Seðlabankann. Þetta er gott skref og ég fagna því, þar var alla vega gagnrýni minni og margra annarra mætt með því að breyta því. Annað sem mér þótti mjög skrýtið í upphaflega frumvarpinu voru hin ríku ákvæði um skaðleysi þeirra sem kæmu að umsýslu þessara eigna í félaginu. Ég setti það raunar í samhengi við - eða það var alla vega kenning sem varð nokkuð ljós í huga mínum og mér finnst ég geta rökstutt, að vegna þess að Seðlabankinn vildi í rauninni ekkert með þetta verkefni hafa gerði hann kröfu um að starfsmenn sem færu í það verkefni í félaginu yrðu skaðlausir af gjörðum sínum. Það er óheilbrigt. Það er miklu betra að setja á stofn félag með skýrri ábyrgð og að sá aðili sem sýslar með þessar eignir eigi þær, þ.e. ríkið. Fjármálaráðuneytið ætti að fara með eignaumsýsluna fyrir hönd ríkisins og starfsmennirnir sem að þessu koma og stjórn þessa félags verða ekki skaðlaus umfram sem eðlilegt er. Og að sjálfsögðu á það fólk sem er í þessum erfiðu verkefnum að bera ábyrgð á gjörðum sínum. Ef það verður uppvíst að saknæmu gáleysi eða jafnvel broti af ásetningi í þá veru, verði hægt að sækja það fólk til saka. Það var allt saman mjög óljóst með hinu upphaflega skaðleysisákvæði. Nú er það bara á bak og burt, það er farið úr frumvarpinu. Nú eru miklu eðlilegri kringumstæður og umgjörð um þetta allt saman. Það er alveg augljóst að enginn mun þurfa að taka persónulega ábyrgð á félaginu. Ríkisvaldið mun alltaf verja félagið gegn öllum ásökunum um hitt og þetta sem upp kann að koma. En það hefði mér alltaf fundist sjálfsagt mál og heyrði ekki annað á máli gesta en að það væri augljóst og því óþarfi að hafa eitthvert sérstakt og rosalega umfangsmikið skaðleysisákvæði eins og þarna var inni. Svo var líka sagt að félagið ætti að vera undanþegið stjórnsýslulögum, en við leggjum á það áherslu hér að það skuli grundvallað á stjórnsýslulögum og að upplýsingalög skuli gilda. Eins eru þær betrumbætur gerðar að gert er ráð fyrir upplýsingaskyldu gagnvart Alþingi um starfsemi þessa félags. Ég fagna öllum þessum breytingum. Svo ég tali fyrir minn hatt þá hefur þeirri gagnrýni verið mætt sem ég hélt helst á lofti í meðförum nefndarinnar, og þá er ég auðvitað á frumvarpinu fyrst gagnrýni minni var mætt. Við í Bjartri framtíð höfum verið jákvæð gagnvart leið stöðugleikaframlags og samninga við gömlu búin. Við höfum hins vegar lagt á það ríka áherslu í máli okkar að það sé mjög vandasamt verk að taka við öllum þessum eigum sem eru af misjöfnum toga. Sumt eru kröfur, annað eru peningalegar eigur, hlutabréf og alls konar. Sumt er bundið niðurstöðu í dómsmálum. Það þarf að vanda sig alveg gríðarlega. En á einhverjum tímapunkti þá verður maður að treysta fólki. Ég verð nú að viðurkenna að eftir allt sem á undan er gengið í íslensku efnahagslífi er það ekki auðvelt. Það er ekki auðvelt að lýsa því yfir að maður ætli sér að treysta því fólki sem kemur að þessu verki, en ég býst við að maður verði samt að gera það og það sé kannski kominn sá tími í þessu samfélagi eftir allar hremmingarnar að við séum að verða reiðubúin til að treysta því að þeir sem veljast til þess að fara með þessar eigur og koma þeim í verð muni gera það vel, þeir muni vanda sig. En það hjálpar til í þessu verkefni við að treysta þessu fólki að frumvarpið sem við erum hér með er gott og það tók góðum breytingum í meðförum nefndarinnar og er æskileg umgjörð fyrir þetta vandasama verkefni.

Forseti. Það er óþarfi að lengja umræðuna mikið. Ég er fulltrúi Samfylkingarinnar í þessari nefnd og þeir sem skoða nefndarálitið og hafa hlustað á ræður hér hafa kannski tekið eftir því að ég skrifa ekki undir nefndarálitið. Það þýðir ekki að ég leggi það til við þingflokk minn að leggjast gegn frumvarpinu, heldur munum við sitja hjá við afgreiðslu þess. Ég tek undir með þeim ræðumönnum sem talað hafa á undan mér og tek undir mörg þau sjónarmið sem fram komu í máli þeirra og sérstaklega það að málið hefur tekið gífurlegum framförum frá því að það kom fyrst í þingið þegar því var ætlað að vera einkahlutafélag í Seðlabankanum. Eins og fram kom í ræðu hér á undan kom í ljós að Seðlabankinn kærði sig ekkert um þetta verkefni og taldi sig ekki til þess bæran. Voru þar meðal annars höfð til hliðsjónar bréf umboðsmanns Alþingis frá því í haust þar sem hann gerði athugasemdir við eignaumsýsluna, eignasýslu Seðlabanka Íslands, sem er þó annars eðlis, eins og jafnframt hefur komið fram, vegna þess að þar höndlar Seðlabankinn með eigur sem runnu inn í Seðlabankann. Þarna var honum ætlað að höndla með eigur ríkisins. Það stakk mig í augun af hverju það heyrði þá ekki beint undir fjármálaráðherra. Því var öllu breytt og hefur málið breyst mjög til batnaðar. Ég legg áherslu á að ábyrgðarkeðjan á að vera alveg klár, þ.e. að hin pólitíska ábyrgð á verkum þessa fyrirtækis, þó að það sé einkahlutafélag, er hjá fjármálaráðherra. Ég tel að það skipti mjög miklu máli. Það skiptir einnig mjög miklu máli að í gjörðum þessa hlutafélags skyldu stjórnsýslulög gilda og að farið skyldi eftir þeim reglum sem gilda um það þegar ríkiseignir eru seldar. Það allt skiptir mjög miklu máli. Gagnsæið skiptir miklu máli. Eftirlitið, sem okkur var sagt að ætti að vera þarna, skiptir miklu máli. Á hinn bóginn er þetta einkahlutafélag. Ég hefði talið að þarna ætti að vera um ríkisstofnun að ræða eða opinbert hlutafélag. Mönnum þótti það of þungt í vöfum og sögðu: Þetta félag á bara að starfa í stuttan tíma og það er miklu auðveldara að koma upp einkahlutafélagi. Svo á að leggja það af og fara hinar opinberu leiðir sem við höfum hugsanlega átt kost á, þ.e. annars vegar ríkisstofnun og hins vegar opinbert hlutafélag. Það er aðallega þess vegna sem ég hef ákveðið að mæla með því við þingflokk minn að sitja hjá við afgreiðslu þessa frumvarps og því taldi ég ekki rétt að vera á nefndarálitinu. En ég segi samt sem áður og vona að það sé skýrt og greinilegt að málið hefur tekið mjög miklum framförum í starfi nefndarinnar og formaður nefndarinnar á mikinn heiður skilinn fyrir það hvernig hann hefur unnið að þessu máli. Samt sem áður er málið á ábyrgð ríkisstjórnarinnar og við munum sitja hjá. Þess vegna skrifaði ég ekki undir nefndarálitið.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þessu litla máli um barnalífeyri. Texti frumvarpsins er svo sem einfaldur en ég legg hér til að við 4. mgr. 20. gr. laga um almannatryggingar, bætist nýr málsliður sem orðist svo, með leyfi forseta: „Hið sama gildir ef fyrir liggur að feðrað barn sé móðurlaust af annarri ástæðu en greinir í 1. mgr.“ Í lögum um almannatryggingar er tæmandi upptalning á þeim tilvikum þar sem greiðsla barnalífeyris getur átt sér stað. Í 1. mgr. 20. gr. kemur fram að barnalífeyrir er greiddur með börnum yngri en 18 ára ef annað foreldra er látið eða ef það er örorkulífeyrisþegi. Ef báðir foreldrar eru látnir, eða örorkulífeyrisþegar, greiðist tvöfaldur barnalífeyrir. Í 4. mgr. 20. gr. kemur fram að barnalífeyrir skuli greiddur þegar skilríki liggja fyrir um að barn verði ekki feðrað. Þessu ákvæði er til að mynda beitt í tilvikum þar sem einstæð kona eignast barn með tæknifrjóvgun. En nú hafa tímarnir aðeins breyst og það eru til tilfelli þar sem barn á aðeins föður, er aðeins feðrað. Það er til dæmis þegar faðir hefur eignast barn með aðstoð staðgöngumóður annars staðar en á Íslandi og í tilvikum þar sem einhleypum manni hefur verið veitt leyfi til ættleiðingar. Í þessum tilvikum á foreldrið, faðirinn, engan rétt til þess að sækja um barnalífeyri. Látið hefur verið á þetta reyna með því að sækja um til Tryggingastofnunar og óska eftir því að það verði lögjafnað frá ákvæðinu um að þetta eigi jafnframt við um föður en ekki móður eingöngu. Niðurstaða stofnunarinnar var að hafna því vegna þess að texti laganna er skýr. Það er því ekki nokkur önnur leið til að leiðrétta þetta en að breyta lögunum. Það er gert með þessu frumvarpi. Ætlunin er sú að það tryggi að ef barn er aðeins feðrað sé hægt að sækja um barnalífeyri á grundvelli laganna og það sé þá fullt jafnrétti kynjanna hvað þetta atriði varðar. Ég veit að þetta er bara þingmannamál. En ég vona samt sem áður svo sannarlega að þingið sjái sér fært að klára þetta mál í gegnum velferðarnefnd. Ég vonast til að velferðarnefnd taki vel í þetta vegna þess að hér er ekki eingöngu um að ræða mál er snýr að jafnrétti heldur líka um ákvæði í lögum sem tekur ekki mið af nútímanum. Við hljótum að vilja laga það þannig að allir séu jafnir fyrir lögunum.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem ég er fyrsti flutningsmaður að og eru margir þingmenn flutningsmenn með mér á þessu brýna og góða máli. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að fullgilda fyrir Íslands hönd samning um réttindi fatlaðs fólks sem samþykktur var á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í New York 13. desember 2006.“ Í greinargerð með tillögunni stendur m.a.: Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að fullgilda samning um réttindi fatlaðs fólks sem samþykktur var á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í New York 13. desember 2006, eins og áður er getið um. Samningurinn er fylgiskjal með tillögunni. Markmið samningsins er að efla, verja og tryggja jafna stöðu allra einstaklinga óháð skerðingum. Samningurinn er leiðarvísir að því hvernig tryggja skuli fötluðu fólki sömu mannréttindi og tækifæri og öðrum. Í samningnum felst viðurkenning alþjóðasamfélagsins á því að fatlað fólk hafi í gegnum tíðina ekki notið sama réttar og tækifæra til samfélagsþátttöku og aðrir. Samningurinn byggist á félagslegri sýn á fötlun, samanber 2. mgr. 1. gr. samningsins, sem segir að til fatlaðs fólks teljist m.a. þeir sem eru með langvarandi líkamlega, andlega eða vitsmunalega skerðingu eða skerta skynjun og sem verða fyrir ýmiss konar hindrunum sem geta komið í veg fyrir fulla og árangursríka samfélagsþátttöku til jafns við aðra. Eins og áður hefur komið fram var samningurinn samþykktur 13. desember 2006 með ályktun nr. 61/611. Hann var lagður fram til undirritunar í New York 30. mars 2007 og undirritaður fyrir Íslands hönd sama dag. Samningurinn tók gildi 3. maí 2008 þegar 20 ríki höfðu fullgilt hann. 156 ríki eru nú aðilar að honum, auk Evrópusambandsins. Það má geta þess, virðulegi forseti, að ég held að þessum ríkjum hafi fjölgað þótt ég sé ekki með nýjustu tölur. Við undirritun samningsins af hálfu Íslands var ekki talið nauðsynlegt að gera fyrirvara við einstök ákvæði hans. Hér á eftir verður gerð grein fyrir ákvæðum samningsins. Uppbygging samningsins er með sama hætti og annarra nýlegra mannréttindasamninga, svo sem barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Í formálsorðum samningsins er áréttað að mannréttindi séu samtvinnuð, óumdeilanleg og gagnvirk. Þess vegna er ákvæðum sem fjalla um stjórnmálaleg réttindi blandað saman við ákvæði sem fjalla um réttindi af efnahagslegum, félagslegum og menningarlegum toga. Samningurinn er þar með, líkt og barnasáttmálinn, heildrænn þegar skyldum ríkja er lýst. Samningurinn skiptist í fimm hluta. Í fyrsta hluta koma fram, auk formálsorða, markmið samningsins og skilgreiningar. Í öðrum hluta, 3.–9. gr., er að finna grundvallarreglur samningsins. Í þriðja hluta, þ.e. 10.–30. gr., er kveðið á um þau réttindi sem eiga að njóta verndar samkvæmt samningnum. Í fjórða hluta, 31.–40. gr., eru ákvæði um framkvæmd samningsins og eftirlit með honum og í fimmta hluta, 41.–50. gr., eru hefðbundnar lokagreinar. Fyrst um réttindi sem njóta verndar samkvæmt samningnum. Samningurinn er fyrst og fremst jafnréttissamningur sem á að tryggja fötluðu fólki jafna stöðu á við aðra. Mörg ákvæðin fela í sér skyldu ríkisins til þess að vinna að stöðugum framförum í málaflokknum, með öðrum orðum fela í sér viðvarandi verkefni við að virða, vernda og tryggja þau réttindi sem kveðið er á um í samningnum. Með hliðsjón af þeirri staðreynd að mannréttindavernd er viðvarandi verkefni ber að líta til nefndar Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks við skýringar á samningnum og greinum hans. Markmiðið með samningnum er að efla, verja og tryggja full og jöfn mannréttindi og grundvallarfrelsi fyrir allt fatlað fólk til jafns við aðra, jafnframt því að efla og vinna að virðingu fyrir eðlislægri mannlegri reisn þess. Er fjallað um það í 1. málsgrein 1. gr. Samningurinn nær til alls fatlaðs fólks. Til fatlaðs fólks teljast m.a. þeir sem eru með langvarandi líkamlega, andlega eða vitsmunalega skerðingu eða skerta skynjun og sem mæta ýmiss konar hindrunum sem geta komið í veg fyrir fulla og árangursríka samfélagsþátttöku til jafns við aðra, eins og fjallað er um í 2. málsgrein 1. gr. Meginreglur samningsins eru: a. virðing fyrir eðlislægri mannlegri reisn, sjálfræði, þar með talið frelsi til að taka eigin ákvarðanir, og sjálfstæði einstaklinga, b. bann við mismunun, c. full og virk þátttaka í samfélaginu án aðgreiningar, d. virðing fyrir fjölbreytileika og viðurkenning á fötluðu fólki sem hluta af mannlegum margbreytileika og mannkyni, e. jöfn tækifæri, f. aðgengi, g. jafnrétti á milli karla og kvenna, h. virðing fyrir getu fatlaðra barna sem þróast og breytist og virðing fyrir rétti þeirra til að varðveita sjálfsmynd sína. Um þetta er fjallað í 3. gr. samningsins. Aðildarríkjum ber að tryggja fötluðu fólki þau réttindi sem samningurinn kveður á um með því að samþykkja viðeigandi lagaákvæði og stjórnsýsluráðstafanir, með stefnumótun og með því að útrýma mismunun, framkvæma og efla rannsóknir á algildri hönnun, vörum, þjónustu og tækjum, láta fólki í té upplýsingar á aðgengilegu formi, virða, vernda og gera ráðstafanir til að gera efnahagslegum, félagslegum og menningarlegum réttindum hærra undir höfði og sinna samráðsskyldu við stefnumótun og lagasetningu. Þetta er í 4. gr. Aðildarríkin viðurkenna að allir séu jafnir fyrir lögum og að hvers kyns mismunun á grundvelli fötlunar skuli bönnuð. Í því skyni skuli aðildarríkin gera ráðstafanir til þess að tryggja fötluðu fólki viðeigandi aðlögun. Nauðsynlegar sérstakar ráðstafanir til að flýta fyrir eða til þess að ná fram jafnrétti teljast ekki til mismununar samkvæmt samningnum. Þetta er í 5. gr. Aðildarríkin viðurkenna að fatlaðar konur og stúlkur eru þolendur margþættrar mismununar og skulu þau gera ráðstafanir til þess að tryggja að þær njóti til fulls allra mannréttinda og frelsis til jafns við aðra. Aðildarríkin skulu gera ráðstafanir til þess að tryggja þroska, framgang og valdeflingu kvenna. Aðildarríkin skulu gera allar nauðsynlegar ráðstafanir til þess að fötluð börn fái notið fullra mannréttinda og grundvallarfrelsis til jafns við önnur börn. Aðildarríkin skuldbinda sig til þess að samþykkja árangursríkar og viðeigandi ráðstafanir til þess að standa að vitundarvakningu á öllum sviðum samfélagsins, vinna gegn staðalímyndum, fordómum og skaðlegum venjum sem tengjast fötluðu fólki. Umræddar ráðstafanir skulu einnig vera til þess að auka vitund um getu og framlag fatlaðs fólks. Aðildarríkin skulu gera viðeigandi ráðstafanir í því skyni að gera fötluðu fólki kleift að lifa sjálfstæðu lífi og taka fullan þátt á öllum sviðum lífsins. Ráðstafanirnar skulu miða að því að tryggja fötluðu fólki aðgang til jafns við aðra að efnislegu umhverfi, samgöngum, upplýsingum og samskiptum. Aðildarríkin árétta að sérhver manneskja eigi rétt til lífs. Aðildarríkin skulu gera allar nauðsynlegar ráðstafanir til þess að tryggja að fatlað fólk njóti verndar og öryggis þegar hættuástand ríkir. Virðulegi forseti. Í samningnum er kveðið á um sjálfsákvörðunarrétt fatlaðs fólks til jafns við aðra. Fatlað fólk á alls staðar rétt á viðurkenningu sem aðilar að lögum og skal njóta gerhæfis til jafns við aðra og skulu aðildarríkin tryggja aðgengi að þeim stuðningi sem þörf er á. Skulu ráðstafanirnar vera viðeigandi og árangursríkar. Ráðstafanirnar skulu vera í samræmi við og sniðnar að aðstæðum viðkomandi einstaklings. Ríkin skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir til þess að tryggja jafnan rétt fatlaðs fólks til þess að erfa og eiga eignir. Jafnframt skal tryggt að fatlað fólk verði ekki svipt eignum sínum. Virkur aðgangur fatlaðs fólks að réttarkerfinu skal vera tryggður. Aðildarríkin skulu tryggja að fatlað fólk njóti réttar til frelsis og mannhelgi til jafns við aðra og að fötlun skuli ekki undir neinum kringumstæðum réttlæta frelsissviptingu. Frelsi frá pyndingum eða annarri grimmilegri, ómannúðlegri eða lítillækkandi meðferð eða refsingu skal tryggt. Einnig skal tryggja frelsi frá misnotkun, ofbeldi og misþyrmingum. Allt fatlað fólk á rétt á því að líkamleg og andleg friðhelgi þess sé virt. Aðildarríkin skulu viðurkenna rétt fatlaðs fólks til ferðafrelsis til jafns við aðra, m.a. að ábyrgjast að fatlað fólk hafi rétt til að öðlast ríkisfang og hafi frelsi til að yfirgefa hvaða land sem er. Fötluð börn skulu eiga sama rétt og önnur til skráningar, nafngiftar og þess að þekkja foreldra sína og njóta umönnunar þeirra. Samningurinn kveður á um rétt fatlaðs fólks til þess að lifa sjálfstæðu lífi og lífi án aðgreiningar í samfélaginu, m.a. með því að tryggja að fatlað fólk hafi tækifæri til þess að velja sér búsetustað og hvar og með hverjum það býr, til jafns við aðra og að því sé ekki gert að eiga heima þar sem tiltekið búsetuform gildir. Einnig skal tryggja að fatlað fólk hafi aðgang að margs konar félagsþjónustu, svo sem aðstoð inni á heimili og öðrum stuðningi, m.a. persónulegri aðstoð sem er nauðsynleg til að geta lifað í samfélaginu án aðgreiningar og til að koma í veg fyrir einangrun þess og aðskilnað frá samfélaginu. Jafnframt skal tryggt að þjónusta á vegum samfélagsins og aðstaða fyrir almenning standi fötluðu fólki til boða. Aðildarríkin skulu gera skilvirkar ráðstafanir til þess að tryggja að einstaklingum sé gert kleift að fara allra sinna ferða og tryggja sjálfstæði fatlaðs fólks, eftir því sem frekast er unnt, m.a. með því að greiða fyrir því að fatlað fólk geti farið allra sinna ferða með þeim hætti sem það kýs og á þeim tíma sem það velur og gegn viðráðanlegu gjaldi og að hvetja framleiðendur hjálpartækja til þess að horfa til allra möguleika fatlaðs fólks til að fara sinna ferða. Kveðið er á um tjáningar- og skoðanafrelsi í samningnum. Aðildarríkin skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir til þess að tryggja að fatlað fólk geti nýtt sér rétt sinn til tjáningar- og skoðanafrelsis, m.a. með því að láta fötluðu fólki í té upplýsingar sem almenningi eru ætlaðar í aðgengilegu formi og með aðgengilegri tækni. Aðildarríkin skulu viðurkenna og auðvelda notkun táknmáls, blindraleturs og óhefðbundinna tjáskiptaleiða. Fjölmiðlar skulu hvattir til þess að gera þjónustu sína aðgengilega fötluðu fólki. Ákvæði eru í samningnum um virðingu fyrir einkalífi og virðingu fyrir heimili og fjölskyldu. Í samningnum eru almenn ákvæði um menntun fatlaðs fólks, heilsu, hæfingu og endurhæfingu og vinnu og starf. Einnig viðurkenna aðildarríkin rétt fatlaðs fólks til viðunandi lífskjara og sífellt batnandi lífsskilyrða, einnig skulu aðildarríkin tryggja fötluðu fólki stjórnmálaleg réttindi og tækifæri til þess að njóta þeirra til jafns við aðra. Þá er kveðið á um rétt fatlaðs fólks til þátttöku í menningarlífi, tómstunda-, frístunda- og íþróttastarfi. Aðildarríkin skuldbinda sig til þess að safna viðeigandi upplýsingum sem gera þeim kleift að ná markmiðum samningsins. Aðildarríkin viðurkenna einnig mikilvægi alþjóðlegs samstarfs. Virðulegi forseti. Ég sé að tími minn er að verða búinn fyrir frumflutning þessa máls, en um framkvæmd samningsins segir m.a. í þessari þingsályktunartillögu: Aðildarríkin skulu koma á kerfi til þess að vinna að framkvæmd samningsins og hafa eftirlit með honum innan lands. Borgaralegt samfélag, einkum fatlað fólk, skal eiga hlut að og taka fullan þátt í eftirlitsferlinu. Sérstök nefnd skal fylgjast með framkvæmd samningsins. Aðildarríkjum ber að senda nefndinni heildstæða skýrslu um þær ráðstafanir sem ríki gera í því skyni að efna skuldbindingar sínar innan tveggja ára frá því að samningurinn öðlast gildi. Eftir það skulu skýrslur sendar eigi sjaldnar en á fjögurra ára fresti. Nefndin tekur skýrslurnar til umfjöllunar og leggur fram almenn tilmæli. Nefndin skal eiga í samstarfi við aðildarríkin og sérstofnanir Sameinuðu þjóðanna. Í 40.–50. gr. eru hefðbundin ákvæði um þing aðildarríkjanna, vörslu samningsins, samþykki samningsins, gildistöku, fyrirvara, breytingar, úrsögn og gildi texta. Í 44. gr. er fjallað um aðild svæðisbundinna samvinnustofnana. Einnig kemur fram að texti samningsins skuli vera til á aðgengilegu sniði. Virðulegi forseti. Í þingsályktunartillögunni kemur svo kafli um athugasemdir við einstakar greinar samningsins þar sem fjallað er um þær allar, lið fyrir lið, en ég næ því miður ekki að fara í gegnum þær nú. En það sem ég vil segja að loknum frumflutningi þessa máls er að ég heiti á alla þingmenn úr öllum þingflokkum að við tökum þetta mál til umræðu frá og með þessum flutningi og legg til að málinu verði vísað til velferðarnefndar og nefndin vinni hratt og vel í þessu máli. Við eigum að heita því að afgreiða þingsályktunartillöguna áður en þingi lýkur í lok maí. Ég held að það væri mikill bragur á því fyrir okkur öll að gilda þennan samning og vera ekki eftirbátar annarra þjóða. Það er í raun og veru frekar skammarlegt finnst mér sem Íslendingur að við skulum ekki vera búin að fullgilda samninginn. Þess vegna er þingsályktunartillagan sett fram. Það sem ég hef rakið hér máli mínu til stuðnings er þannig að hver einasti þingmaður að ég held ætti að geta sameinast um þetta. Því heiti ég á jafnt stjórnarsinna sem minnihlutafólk hér á Alþingi að bretta upp ermar, fyrst í velferðarnefnd við að taka þetta mál til efnislegar umfjöllunar, 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kristjáni L. Möller fyrir að mæla fyrir tillögu til þingsályktunar um fullgildingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég ásamt mörgum fleiri hv. þingmönnum er meðflutningsmaður á tillögunni. Ég held að það sé varla þarft en þó samt betra að taka fram að ég styð þetta mál svo sannarlega heils hugar. Ég lít svo á að með þessari þingsályktunartillögu brýnum við hv. þingmenn sem að henni stöndum stjórnvöld í þeirri vinnu að klára þær breytingar sem ráðast þarf á í íslensku lagaumhverfi til þess að hægt sé að fullgilda þennan samning. Nú er það svo, líkt og kom fram í máli hv. þm. Kristjáns L. Möllers, að Ísland skrifaði undir þennan samning í mars árið 2007. Það er því orðið býsna langt síðan að Ísland skuldbatt sig til þess að fylgja samningnum og bagalegt að þeirri vinnu sem nauðsynleg er til að hægt sé að fullgilda hana sé ekki enn þá lokið. Það er þó svo að það hefur umtalsverð vinna farið fram, bæði á síðasta kjörtímabili í því að kortleggja hvaða lög það eru sem þarf að breyta og á þessu kjörtímabili hefur sú vinna haldið áfram. En þetta gengur bara, frú forseti, allt of hægt. Það er ekki hægt annað en að hugsa að þetta sé ef til vill ekki mál sem er sett í neinn sérstakan forgang, vegna þess að það eru liðin níu ár síðan við skrifuðum undir samninginn. Það var einhvern tíma fyrir jól sem hæstv. innanríkisráðherra mælti fyrir frumvarpi sem tengist því að hægt sé að fullgilda þennan samning og það fór sem betur fer svo að Alþingi samþykkti það frumvarp. En það gekk því miður allt of skammt, því að þar var fyrst og fremst um að ræða bandorm með orðalagsbreytingum þar sem orðinu „fatlaður“ í öllum orðmyndum var skipt út fyrir hugtakið „fatlað fólk“. Þar var hins vegar ekki að finna neinar efnislegar breytingar. Ég átta mig á því að vitaskuld er nauðsynlegt að fara í slíkar breytingar en það gengur ekki að þetta sé það eina sem áfram þokist, að í rauninni sé einungis tekið á því sem er auðveldast að gera og skiptir í sjálfu sér ekki neinu máli þannig séð fyrir stöðu fatlaðs fólks. Auðvitað skiptir alltaf máli hvaða orð við notum þegar við tölum um annað fólk en það breytir ekki hinu pólitíska inntaki. Mig langar í því samhengi að minna á að það er alveg gríðarlega mikilvægt, af því að þessi vinna er í gangi og við erum skuldbundin vegna þess að við erum aðilar að samningnum þó svo að við höfum ekki fullgilt hann, að við pössum upp á það og ráðuneytin passi upp á það að öll þau lög sem sett eru á Alþingi séu í takt við samninginn. Það gengur alls ekki að annars vegar sé verið að setja ný lög sem eru ekki í takt við samninginn og hins vegar verið að vinna að því að breyta lögum til þess að uppfylla hann. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að allir ráðherrar og öll ráðuneyti passi sig á að fara yfir öll frumvörp sem frá þeim koma með tilliti til samningsins, þannig að við getum komið í veg fyrir að sett verði ný lög sem eru ekki í samræmi við hann. Þá tel ég einnig mjög mikilvægt að allir hv. þingmenn tileinki sér þá sýn sem hv. þm. Kristján L. Möller lýsti svo ágætlega í framsöguræðu sinni, að allir hv. þingmenn tileinki sér þá félagslegu sýn sem sett er fram í samningnum. Það mundi svo sannarlega auðvelda vinnuna til þess að allt sem við gerum hérna sé í takt við samninginn. Ég sé að það saxast hratt á tímann og langar því að taka eitt dæmi um þá hugsun sem við hv. þingmenn verðum að tileinka okkur. Nú er það þannig að 9. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks fjallar um aðgengi. Þar kemur fram að ráðstafanir skuli miða að því að tryggja fötluðu fólki aðgang til jafns við aðra að efnislegu umhverfi, samgöngum, upplýsingum og samskiptum. Mig langar að aðgerðarbinda hvað þetta þýðir. Til þess að greinin virki verðum við að hafa hana í huga þegar sett eru lög til að mynda um húsbyggingar. Mig langar að nefna sérstaklega byggingarreglugerðina í því samhengi. Við verðum að hugsa reglugerðir eins og byggingarreglugerð í takt við þennan samning og þessa 9. gr. Annað dæmi sem mig langar að nefna sem við þurfum að spegla við 9. gr. er samgönguáætlun. Aðgengilegar almenningssamgöngur. Styrkir til fatlaðra vegna bifreiðakaupa mundu líka falla undir það sem lýtur að samgöngum, því að það er ekki hægt að hugsa um líf fatlaðs fólks í litlum og lokuðum mengjum. Það er ekki nóg að hafa aðgengi að heimili sínu eða staðnum sem maður býr á eða hafa aðgengilegan vinnustað ef leiðin þarna á milli er óaðgengileg. Við verðum að hugsa þetta sem heild. Í þriðja lagi langar mig að nefna aðgengi að upplýsingum. Þar undir fellur til að mynda textun á efni eða jafnvel að setja það yfir á blindraletur eða að setja fram upplýsingar á auðskildu máli. Mig langar í því samhengi að nefna einstaklega vel heppnað dæmi um slíkt sem er bæklingur um ofbeldi gegn fötluðum konum, sem settur er fram á auðskildu máli. Það gagnast öllum vegna þess að hér er með einkar aðgengilegum hætti fyrir alla hægt að nálgast aðalatriðin þegar kemur að því sem helst skiptir máli um ofbeldi gegn fötluðum konum. Að lokum langar mig að árétta að í rauninni er í þessum samningi, eins mikilvægur og hann er, ekki verið að setja fram nein ný réttindi fyrir fatlað fólk. Það er einungis verið að árétta það sem á nú þegar að vera tryggt samkvæmt almennum lögum en er ekki svo vegna þess að lögin eins og þau eru núna mismuna fötluðu fólki þar sem ekki er tekið tillit til sérstakra þarfa þeirra. Að öllu því sögðu vonast ég til þess að þessi þingsályktunartillaga verði samþykkt fljótt og vel og að hún verði  
            

Forseti. Mig langar að byrja á að þakka ræðumanni fyrir hennar góðu ræðu og nota tækifærið í andsvari til þess að lýsa fullum stuðningi við þessa tillögu. Píratar standa einhuga á bak við tillögu til þingsályktunar um fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það hefur oft vakið furðu mína þegar er um svona samninga og fullgildingar að ræða hvað það tekur óralangan tíma að gera þá að lögum og byrja að vinna í því sem þeir innihalda. Hv. þingmaðurinn fór mjög ítarlega yfir hversu mikilvægt þetta er fyrir einn af okkar allra viðkvæmustu hópum í samfélaginu. Mig langaði í ljósi þess að spyrja hv. þingmann hvort hún telji að það sé möguleiki á að við náum þessu í gegn núna. Ég vona sannarlega að svo sé. Ég sé ekki neinn þingmann frá meiri hlutanum á þessari tillögu og það hryggir mig. En ég vona, alveg eins og við náðum í gegn fullgildingu á OPCAT, að okkur takist núna að tryggja þessu máli framgang því að ég mundi eiginlega segja að það væri mikill hnjóður á samfélagi okkar ef við gerum það ekki. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún telji að það sé möguleiki að ná þessu máli hér í gegn á vordögum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fyrir spurninguna. Nú verð ég að viðurkenna að ég hef ekki alveg á takteinum myndina eða töfluna sem finna má á heimasíðu innanríkisráðuneytisins þar sem er búið að haka við hvaða lög það eru sem eru í lagi og hvar þurfi að gera breytingar. Ég hef þessa mynd því miður ekki í kollinum núna. Ég hygg að það sé talsverð vinna eftir. En ég er alveg sannfærð um að ef þetta mál væri sett í einhvern forgang þá væri að sjálfsögðu hægt að klára þær breytingar á lögum sem nauðsynlegar eru til þess að fullgilda samninginn. Það er búið að kortleggja hvaða lög það eru sem þarf að breyta. Það þarf bara að fara í breytingarvinnuna. Ég vona svo sannarlega eins og ég sagði í ræðu minni áðan að þessi þingsályktunartillaga verði hæstv. ríkisstjórn - ég veit ekki, frú forseti, hvort það má taka svo til orða að segja spark í rassinn, en að hún verði henni hvatning til þess að klára þetta mál. Mig langar að ítreka það sem ég sagði áðan að ég hef áhyggjur af því að ekki sé verið að lesa lagafrumvörp núna með tilliti til samningsins og því geti verið að bætast við halann af málum sem uppfylla hann ekki. Það eru náttúrlega algjörlega ólíðandi vinnubrögð. En mér finnst að við sem þingmenn eigum líka að hafa þann metnað að vísa þessu ekki bara yfir á ráðherra og ráðuneytin heldur passa okkur sjálf þegar við 

Forseti. Ég þakka fyrir mjög innihaldsríkt svar. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni. Ef maður lítur yfir tillöguna þá sér maður að mjög víða er gildandi löggjöf í samræmi við ákvæði samningsins og því ætti ekki að vera miklum vandkvæðum háð að fullgilda samninginn. Það sem er oft viðvarandi í öllu sem tengist mismunandi hagsmunahópum er að ef það er ekki nægilegt aðhald með framkvæmdarvaldinu þá þarf að hafa fyrir því að tryggja að grundvallarmannréttindi séu grunnstefið í stjórnsýslunni. Það er mjög algengt. Ég vona svo sannarlega að við förum að finna einhverjar nútímalegri leiðir með eftirliti með stjórnsýslu og framkvæmd allra þessara ólíku þátta sem lúta að góðum stjórnsýsluháttum til þess að þrýsta á, án þess að þurfa alltaf að taka einhverja slagi um hluti sem eru svo sjálfsagðir. Ég vona að þegar málið fer til nefndar verði það afgreitt hratt og vel, það þekkja allir þetta mál ágætlega, og síðan munum við sjá það verða að veruleika með hinu víðfræga vorslengi. Ég er pínulítið leið yfir því að mitt nafn er ekki hérna á málinu, maður nær ekki alltaf að svara öllum beiðnum um að vera með, en ég er algjörlega heils hugar og hundrað prósent með þessu máli og ég veit að mjög margir þingmenn meiri hlutans eru á sama máli. Það er mín tilfinning.

Frú forseti. Það er gaman að heyra hv. þm. Birgittu Jónsdóttur lýsa því yfir að þó svo að hún sé ekki flutningsmaður að málinu styðji hún það heils hugar. Ég vona svo sannarlega að á síðari stigum stígi fleiri hv. þingmenn fram og styðji málið, hvort sem það er í ræðu eða við afgreiðslu þess, því ég vona svo sannarlega að hv. velferðarnefnd taki málið til skoðunar og afgreiði það. Ég mundi auðvitað vilja sjá samninginn fullgiltan í vor. En ég veit ekki, það er kannski fullmikil bjartsýni. En mér fyndist þó alla vega bragur á því að árið 2017, þegar liðin verða tíu ár frá því að við undirrituðum samninginn, verðum við komin með öll þessi mál í lag. Þá verði búið að breyta þeim lögum sem þarf að breyta. Sumum kann mögulega að finnast þetta ekki nógu metnaðarfullt markmið hjá mér. En ég veit ekki, ég held að það sé kannski raunsætt. Þá verði annars vegar búið að breyta öllu því sem þarf að breyta í lagaumhverfinu og koma á skýrum vinnuferlum til þess að þau lög sem við setjum verði alltaf í lagi héðan í frá. Ég hef áhyggjur af því að við séum hreinlega ekkert að para saman almenn lagafrumvörp við samninginn því við hugsum jú ekki alltaf um þetta. Hversu margir hugsa um fatlað fólk þegar þeir heyra samgönguáætlun nefnda á nafn? Það er í öllum málum, sérstaklega í öllum þessum stóru málum, sem við verðum að muna eftir því að hafa alla þjóðfélagshópa undir. 
            

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu enda er að mati mínu ekki þörf á mikilli umræðu hér við fyrri umræðu og flutning málsins. Ég ber mikla virðingu fyrir því og segi að það verður verkefni okkar að fylgja málinu eftir í velferðarnefnd við vinnu þar og svo að reyna að koma málinu til síðari umræðu og atkvæðagreiðslu áður en þing fer heim í lok maí. Ég vil bara geta þess sem ég gerði ekki í byrjun og misfórst hjá mér að ásamt mér eru flutningsmenn að tillögunni hv. þm. Össur Skarphéðinsson, Katrín Jakobsdóttir, Óttarr Proppé, Helgi Hrafn Gunnarsson, Árni Páll Árnason, Steinunn Þóra Árnadóttir, Brynhildur Pétursdóttir, Ásta Guðrún Helgadóttir, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Svandís Svavarsdóttir, Guðmundur Steingrímsson og Helgi Hjörvar. Ég vil geta þess, virðulegi forseti, að það voru auðvitað margir fleiri þingmenn sem vildu vera á tillögunni en þessu var svona raðað upp af þeim sem hér stendur í byrjun. En ég veit um víðtækan stuðning hjá þingmönnum hvað þetta varðar. Eins og ég sagði áðan er það okkur til vansa að ekki skuli vera búið að staðfesta samninginn. Af 157 aðilum að samningnum þá segir hér í skjalinu, þegar það var skrifað, að 151 hafi fullgilt samninginn. Ég held hins vegar að þetta sé ekki rétt, að þeir séu orðnir fleiri þannig að það eru kannski örfáir eftir og það er til vansa fyrir okkur Íslendinga að vera þar. Virðulegi forseti. Um leið og ég þakka fyrir þessa umræðu frá hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur og Birgittu Jónsdóttur í andsvari þá held ég að við getum öll verið sammála um það að ljúka fyrri umræðu með þessum orðum sem eru síðustu línurnar í þingsályktunartillögunni sjálfri: „Að mati flutningsmanna þessarar tillögu er tímabært að íslensk stjórnvöld aflétti fyrirvaranum og stígi skrefið til skuldbindingargildis þessa mikilvæga samnings til fulls.“ Það skulu vera mín lokaorð hér, en ég hef ekki sagt mitt síðasta til að fá málið samþykkt.

Forseti. Ég mæli hér fyrir litlu frumvarpi um breytingu á lögum um málefni aldraðra. Það er í raun og veru bara tvær greinar. Fyrri greinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Heimilismaður sem dvelur til langframa á stofnun fyrir aldraða skal eiga kost á að vera samvistum við maka eða sambúðarmaka sinn þar.“ 2. gr. gerir ráð fyrir að lögin taki gildi 1. janúar 2018 til aðlögunar. Þessu frumvarpi er ætlað að tryggja hjónum og sambúðarfólki rétt til að vera áfram samvistum þótt annað þeirra þurfi að vera tímabundið eða til langframa á stofnun fyrir aldraða vegna heilsubrests eða færni. Þessi réttur er ekki tryggður nú, svo ótrúlegt sem það kann að virðast, þannig að mörg dæmi eru um að fólk neyðist til þess að slíta samvistum gegn vilja sínum þegar það er komið á þessi efri og viðkvæmu ár. Aðskilnaðurinn er átakanlegur og getur reynst fólki erfiður og þungbær, en ekki síður aðstandendum þeirra og fjölskyldu. Það hlýtur að vera hagsmunamál aldraðra að tryggja þennan rétt til þess að vera áfram saman, auk þess sem slík breyting mundi ríma algjörlega við þau sjónarmið sem vex ásmegin í samfélaginu sem snúast um að efla sjálfstæðis- og sjálfsákvörðunarrétt eldra fólks. Í greinargerð með frumvarpinu segir að gagnrýni á gildandi tilhögun hafi orðið til þess að vorið 2013 hafi þáverandi hæstv. velferðarráðherra og forstjóri Hrafnistu undirritað samning um tilraunaverkefni til tveggja ára sem fól í sér að hjón gætu búið saman á hjúkrunarheimili á Hrafnistu þótt einungis annað þeirra þyrfti þess af heilsufarsástæðum. Í lokaskýrslu verkefnisins 2015 segir að það sé samdóma álit allra sem komu að þessu verkefninu að það hafi ekki gengið sem skyldi. Þar var lagt til að ekki yrði haldið áfram með þeim hætti sem stofnað var til. Þess í stað yrði maka gefinn kostur á nábýli við heimilismann á hjúkrunarheimili og tíðum heimsóknum, en sá kostur hefur auðvitað verið í boði um nokkurt skeið. Það verður að gera þann fyrirvara við þessar ályktanir að þær byggðust bara á sambúð tveggja heimilismanna og maka þeirra, annars vegar í þrjár vikur og hins vegar í 11 mánuði, þannig að ekki er hægt að halda því fram að hópurinn hafi verið stór sem ályktunin byggði á. Skýrslan lýsir bara sjónarmiðum starfsmanna og stjórnenda á Hrafnistu en ekki viðhorfum heimilismannanna sjálfra, sem er líka umhugsunarefni. Við gerð þessa frumvarps var kannaður réttur para til sambúðar á stofnunum fyrir aldraða í Danmörku, Noregi og Svíþjóð. Slíkur réttur er við lýði í þessum löndum þó að hann sé mismunandi tryggður. Í Danmörku er réttur eldri borgara til sambúðar tryggður í lögum um félagslegt íbúðarhúsnæði og í lögum um félagsþjónustu. Í Noregi annast sveitarfélög þjónustu við aldraða samkvæmt lögum um heilsugæslu og félagsþjónustu sveitarfélaga. Þar er sambúðarrétturinn ekki lögfestur, en sum sveitarfélög, þar á meðal Ósló, hafa skuldbundið sig til að gefa hjónum og sambúðarfólki kost á að búa saman á hjúkrunarheimilum. Þar með hefur verið komið til móts við þessar kröfur. Með breytingu á lögum um félagsþjónustu í Svíþjóð frá 2012 var eldri borgurum sem búa á hjúkrunarheimilum eða í öðrum sérstökum búsetuúrræðum fyrir aldraða, veittur réttur til sambúðar við maka þar. Þeirri lagabreytingu var meðal annars ætlað að auka sjálfsákvörðunarrétt og búsetuval aldraðra. Sú löggjöf sem verið er að leggja til með frumvarpinu er í þeim anda. Rétturinn í þessum löndum byggir á þeirri grunnforsendu að þar með aukist bæði réttindi og lífsgæði aldraðra, sem er markmið sem við hljótum öll að deila og fyrir því eru færð ýmis rök. Þessi rök hljóta þar með að eiga við hér eins og þar. Ekki liggja fyrir upplýsingar nú þegar frumvarpið er lagt fram um fjölda fólks hérlendis sem ætla má að mundi nýta sér þennan rétt, en úttekt í Svíþjóð leiddi í ljós að fáir sóttu um sambúð á grundvelli þessarar breytingar á lögunum til að byrja með. Fólkið sem valdi þann kost hafði yfirleitt verið lengi samvistum, gjarnan 60–70 ár, en það ríkti almennt ánægja með það meðal heimilismanna og stjórnenda á stofnununum að það væri valkostur. Það var talið bæta líðan hinna öldruðu og ekki síst efla öryggistilfinningu þeirra. Helstu ókostirnir voru taldir þeir að dæmi væru um að heilbrigðir einstaklingar teldu sér skylt að fylgja mökum á sjúkrastofnanir þótt þeir hefðu ekki löngun til þess og að það mundi auka álag á stofnanirnar að makar dveldust þar áfram eftir fráfall þess sem þurfti að dveljast þar af heilsufarsástæðum. Það er auðvitað sjónarmið sem skoða þarf og mun hv. velferðarnefnd væntanlega taka það til rýningar. Það er ýmislegt fleira sem þarf að skoða áður en slíkur réttur yrði veittur að lögum eins og hér er lagt til. Þess vegna er ætlaður aðlögunartími í frumvarpinu, eins og það er lagt fram, til 1. janúar 2018, til þess að læra af reynslu grannþjóðanna, sem sums staðar er ekki löng og auðvitað, sem er mikilvægast af öllu, til þess að kanna hug eldri borgara til sambúðar á dvalar- og hjúkrunarheimilum, þ.e. þeirra sem þjónustunnar mundu njóta, þannig að unnt sé að gera áætlanir um nauðsynlegar breytingar. Gert er ráð fyrir að rekstraraðilar heimilanna geti sótt fjárstyrk í Framkvæmdasjóð aldraðra til þeirra breytinga sem gera þyrfti samkvæmt núgildandi lögum um málefni aldraðra. Séð er fyrir þeim kostnaðarhluta í núgildandi lögum eins langt og það allt saman nær. Hæstv. forseti. Ég hef nú lokið við að mæla fyrir þessu frumvarpi og ég vænti þess að það hljóti efnislega og jákvæða umfjöllun í hv. velferðarnefnd.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um grunnskóla nr. 91/2008 (mannréttindi). Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Óttarr Proppé, Guðmundur Steingrímsson, Brynhildur Pétursdóttir, Róbert Marshall, Heiða Kristín Helgadóttir, Birgitta Jónsdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Össur Skarphéðinsson, Steinunn Þóra Árnadóttir og Katrín Jakobsdóttir. Í 1. gr. þessa frumvarps segir: „Á eftir orðunum „sögu þess og sérkennum“ í 1. málsl. 2. mgr. 2. gr. laganna kemur: mannréttindum.“ En 2. gr. grunnskólalaga er einmitt markmiðsgrein grunnskólalaga. Í 2. gr. frumvarpsins segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerðinni sem fylgir frumvarpinu segir: „Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna frá árinu 1948 er sá grundvöllur sem alþjóðlegir mannréttindasamningar byggjast á. Íslendingar hafa gerst aðilar að öllum mikilvægustu samningum á þessu sviði og tekið virkan þátt í gerð þeirra. Það má fullyrða að meðal landsmanna ríkir mikill einhugur um að alþjóðlega viðurkennd mannréttindi eigi að vera ein meginstoð íslensks samfélags. Grundvallarmannréttindi fólks eru einnig varin í íslensku stjórnarskránni. Í nýrri aðalnámskrá frá 2011 eru lýðræði og mannréttindi ein sex grunnstoða aðalnámskrár. Grunnstoðirnar byggjast á þeim markmiðum sem þegar eru í lögum um virðingu fyrir manngildi og þátttöku í lýðræðissamfélagi en líka miklu samráði við skólafólk um land allt. Það er því nauðsynlegt að tryggja að íslenska skólakerfið leggi áherslu á að efla skilning nemenda á mannréttindum og hvað í þeim felst, virðingu þeirra fyrir mannréttindum annarra og getu þeirra til að standa vörð um eigin mannréttindi. Virðing fyrir fólki, jöfnum tækifærum og margbreytileika mannlífsins er rauður þráður í öllum mannréttindasamningum. Það má m.a. glöggt sjá í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna frá árinu 1989 sem Íslendingar gerðust aðilar að árið 1992 og var innleiddur í íslenska löggjöf árið 2013. Þar segir m.a. í 42. gr. samningsins að aðildarríki skuldbindi sig til að kynna meginreglur og ákvæði samnings þessa víða með viðeigandi og virkum hætti, jafnt börnum og fullorðnum. Það er því nauðsynlegt að íslenska skólakerfið tryggi að öll íslensk börn geti öðlast skilning á þeim mikilvægu réttindum og skyldum sem þessi samningur kveður á um. Í markmiðsákvæði grunnskólalaga er mælt fyrir um að grunnskólinn skuli stuðla að víðsýni hjá nemendum og efla færni þeirra í íslensku máli, skilning þeirra á íslensku samfélagi, sögu þess og sérkennum, högum fólks og skyldum einstaklingsins við samfélagið, umhverfið og umheiminn. Með frumvarpi þessu er lagt til að mannréttindi verði meðal þess sem þarna er sérstaklega tilgreint. Þannig fá mannréttindi þá stöðu í lögunum sem eðlilegt er að þau hafi og þannig verður áréttað og tryggt að allir grunnskólar stuðli að skilningi nemenda sinna á mannréttindum og virðingu fyrir þeim.“ Hæstv. forseti. Aldrei hefur verið meiri þörf á því en einmitt núna að við eflum skilning barna á hvers konar mannréttindum. Ekki síst í ljósi umræðunnar sem verið hefur undanfarið, um flóttafólk og hælisleitendur og það ástand sem er í heiminum, þá held ég að við ættum að leggja höfuðáherslu á að fólk átti sig á því út á hvað mannréttindi ganga. Þrátt fyrir að það standi hér að meðal landsmanna ríki mikill einhugur um þetta þá hefur maður tekið eftir því á síðustu dögum að það er ekki alveg svoleiðis. Maður veltir því fyrir sér hvað fólk er að hugsa, hvort eitthvað hafi ekki farið úrskeiðis þegar maður les það sem sagt er í athugasemdum og það sem hv. þingmenn láta jafnvel út úr sér hér í ræðustól. Ég hef sjálfur sem kennari upplifað það að börn í 10. bekk, þar sem ég var að kenna, höfðu ekki hugmynd um út á hvað mannréttindi gengu eða um hvað markmiðsgrein grunnskólalaga fjallaði. Markmiðsgreinin, markmiðið með grunnskólanum - þau gátu ekki svarað því til dæmis hvað ábyrgð eða virðing þýddi, þau höfðu bara ekki hugmynd um það. Það segir mér að við þurfum svo sannarlega að efla kennslu í samfélagsgreinum og ekki síst í þessu, að fólk átti sig á því hvað mannréttindi eru. Mér var gefin um daginn bók eftir Ágúst Þór Árnason, sem er aðjúnkt við lagadeild Háskólans á Akureyri, um mannréttindi, en hann skrifaði hana árið 1994 fyrir Rauða kross Íslands. Eftir að hafa gluggað í þá bók og farið í gegnum hana þá held ég hún væri mjög gott kennsluefni í grunnskólum landsins. Ég fékk líka ádrepu fyrir að hafa ekki sett þetta inn í markmiðsgrein leikskóla og framhaldsskóla. Ég áttaði mig á því eftir á að kannski hefði átt að gera það. En auðvitað er grunnskólinn lykilstofnun í því að mennta börnin okkar. Menntun snýst um að búa til góðar manneskjur, manneskjur sem eru tilbúnar til að starfa í samfélagi fyrir sjálfa sig og aðra. Það er nauðsynlegt að við kennum börnum mannréttindi og út á hvað þau ganga en þau þurfa líka að átta sig á skyldunum sem þau hafa; það er ekki bara að maður hafi réttindi heldur hefur maður líka skyldur. Ég vona svo sannarlega að þetta mál fái umfjöllun á vorþingi og verði samþykkt, því að það er sjálfsagt að þetta sé inni í markmiðsgrein grunnskólalaga. Það er brýnt, ekki síst á þessum síðustu og verstu tímum, að fólk átti sig á því hve mannréttindi eru mikilvæg í samfélaginu.

Forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um skilyrðislausa grunnframfærslu, eða borgaralaun. Flutningsmenn eru Halldóra Mogensen, Ásta Guðrún Helgadóttir og Birgitta Jónsdóttir. Mig langar aðeins að fara yfir mikilvægar staðreyndir áður en ég fer yfir ályktunina sjálfa. Í fyrsta lagi hafa Píratar ekki lagt fram stefnu um borgaralaun. Með því að leggja fram þessa tillögu til þingsályktunar erum við að búa til forsendur til að kanna hvort það sé gerlegt og skynsamlegt að leggja fram stefnu um borgaralaun. Það er aldrei hægt að fara í stefnumótunarvinnu nema hafa allar forsendur til þess og þegar verið er að tala um grundvallarbreytingar á samfélaginu þá er nauðsynlegt að fá heildræna skoðun á orsökum og afleiðingum þess að taka þessa stefnu upp. Mikil umræða hefur skapast um þessa leið, ekki bara á Íslandi heldur víða í þeim löndum sem við gjarnan lítum til í margvíslegu samhengi. Í júní stendur til að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu í Sviss um hvort Svisslendingar ætli sér að taka upp borgaralaun. Þá hafa um 20 sveitarfélög í Hollandi ákveðið að kanna þessa leið og Finnar hafa jafnframt verið með nýlegar tilraunir með þessa leið til breytingar á samfélagsgerð. Ég hef ákaflega stuttan tíma en ég ætla að lesa upp helstu atriðin. Alþingi ályktar að fela félags- og húsnæðismálaráðherra í samstarfi við fjármála- og efnahagsráðherra að skipa starfshóp sem kortleggi leiðir til að tryggja öllum borgurum landsins skilyrðislausa grunnframfærslu með það að markmiði að styrkja efnahagsleg og félagsleg réttindi fólks og útrýma fátækt. Starfshópurinn verði skipaður fimm einstaklingum sem hafi fagþekkingu á sviði efnahags- og félagsmála. Félags- og húsnæðismálaráðherra skipi formann hópsins. Við störf sín hafi hópurinn ítarlegt samráð við Alþýðusamband Íslands, Bandalag háskólamanna, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, EAPN Ísland, Félag eldri borgara, Jafnréttisstofu, Nýsköpunarmiðstöð Íslands, Samband íslenskra sveitarfélaga, Samtök atvinnulífsins, Umboðsmann barna og Öryrkjabandalag Íslands, auk annarra aðila sem hann telur rétt að ræða við. Verkefni starfshópsins verði að leita leiða til að tryggja öllum borgurum skilyrðislausa grunnframfærslu. Við þá vinnu fari fram: a. mat á kostum og göllum ólíkra leiða að skilyrðislausri grunnframfærslu, m.a. með hliðsjón af núverandi almannatryggingakerfi og öðrum framfærslukerfum, flækjustigi þeirra, markmiðum og árangri og áhrifum þeirra á afkomu og kaupmátt ólíkra samfélagshópa, b. samantekt á hugmyndum um grunnframfærslu og neysluviðmið sem komið hafa fram hér á landi og mat á kostum þeirra og göllum, c. kostnaðargreining á mögulegum leiðum við upptöku skilyrðislausrar grunnframfærslu með hliðsjón af rekstrarkostnaði núverandi kerfis, d. heildræn skoðun á áhrifum skilyrðislausrar grunnframfærslu á öll framfærslu- og skattkerfi ríkis og sveitarfélaga, þar á meðal afleidd áhrif á heilbrigðiskerfið, lögreglu-, dóms- og fangelsismál, menntakerfið o.fl., með sérstöku tilliti til mögulegs sparnaðar, e. nákvæm útlistun allra opinberra bóta, launa, styrkja o.s.frv., sem gætu fallið brott við upptöku skilyrðislausrar grunnframfærslu, f. skoðun á því hvernig vænlegast væri að fjármagna verkefnið, g. mat á leiðum til að mæla samfélagsleg áhrif skilyrðislausrar grunnframfærslu við og eftir upptöku kerfisins, h. mat á kostum og göllum breyttrar samfélagsgerðar sem vænta má að kerfið hefði í för með sér. Við starfið verði litið til reynslu annarra ríkja þar sem gerðar hafa verið tilraunir með grunnframfærslu, þar á meðal með tilliti til sparnaðar sem hefur náðst með minnkuðu flækjustigi og minni rekstrarkostnaði og til kostnaðar sem hefur fallið til, sem og annarra samfélagslegra og efnahagslegra áhrifa. Þá verði leitað aðstoðar og leiðsagnar innlendra og erlendra sérfræðinga sem og hagsmunaaðila og hjálparsamtaka eftir þörfum. Í greinargerðinni koma fram nokkur atriði sem mér finnst mikilvægt að tæpa á: „Hugtökin velferð og mannréttindi fela í sér grundvallarmun, því velferð er ekki lagalegt hugtak og vísar ekki til mannréttinda í sjálfu sér, og hafa þarf hugfast að ríkinu ber skylda til að tryggja að tilteknum þörfum íbúa landsins sé mætt; ekki á grundvelli velferðar eða ölmusu, heldur á grundvelli lagalegs réttar.“ Fátækt á Íslandi er að miklu leyti afleiðing íslenskrar velferðarstefnu sem byggist á skilyrtri velferðarforsjá í formi lágmarksaðstoðar og áherslu á góðgerðarstarfsemi og ölmusu fyrir þá verst settu. Íslenska ríkið hefur í gegnum árin sett lög og reglugerðir sem veita fólki svo lágar bætur að upphæðirnar eru innan fátæktarmarka. Samkvæmt Hagstofu Íslands voru á árinu 2014 34.500 manns, eða 11,1% landsmanna, undir lágtekjumörkum eða í hættu á félagslegri einangrun. Rannsóknir sem gerðar hafa verið á lífi og aðstæðum fátækra sýna mjög greinilega hversu alvarlegar afleiðingar fátækt hefur fyrir samfélagið í heild. Líf fátækra einkennist af miklu andlegu álagi, vanlíðan og niðurlægingu sem leiðir til skertrar sjálfsvirðingar, sorgar, kvíða og niðurbrots á andlegu og líkamlegu heilsufari. Fátækt stuðlar að því að einstaklingar, þar á meðal börn, heltast úr samfélagslestinni, glata samkeppnisfærni og njóta þar af leiðandi ekki þeirra tækifæra og gæða sem teljast sjálfsögð og eðlileg í samfélaginu. Niðurstöður sýna að börn sem fædd eru inn í fátæktaraðstæður eru í verulegri hættu á að fara út í lífið með brotna sjálfsmynd og upplifa sig sem annars flokks þegna. Ef markmiðið er að tryggja að allir borgarar landsins geti tekið virkan þátt í lýðræðislegu samfélagi verða efnahagsleg og félagsleg réttindi að eiga sama sess í lögum og borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Afleiðingar þess að útiloka frá þátttöku í samfélaginu umræddan hóp fólks sem býr við skert félagsleg réttindi munu verða okkur dýrkeyptar til lengri tíma. Óskasamfélag Íslendinga hlýtur að vera samfélag þar sem rík áhersla er lögð á mannréttindi, lýðræði og frelsi. Skilyrðislaus grunnframfærsla er hugmynd að kerfi sem ætlað er að leysa almannatryggingakerfið af hólmi eða í það minnsta einfalda það verulega, gera það réttlátara og sömuleiðis uppræta ákveðinn innbyggðan ójöfnuð í samfélaginu. Þetta er framkvæmt með því að greiða hverjum og einum borgara fjárhæð frá ríkinu óháð atvinnu eða öðrum tekjum. Þessi upphæð er hugsuð sem grunnframfærsla til að tryggja þau efnahagslegu og félagslegu réttindi sem Ísland er samningsbundið til að tryggja samkvæmt alþjóðasamningi Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Með öðrum orðum er þetta tegund af grunnframfærslu sem er frábrugðin þeirri skilyrtu grunnframfærslu sem notast er við í ýmsum löndum í Evrópu vegna þess að hún er: 1. greidd til einstaklinga fremur en heimila, 2. óháð öllum öðrum tekjum, 3. án kröfu um að einstaklingur hafi verið í vinnu áður eða sé viljugur að taka þá vinnu sem er í boði. Nokkur ríki hafa gert tilraunir með skilyrðislausa grunnframfærslu. Í Norður-Ameríku voru á árunum 1968–1980 gerðar fimm mismunandi tilraunir á „Guaranteed Annual Income“ sem er tilbrigði af skilyrðislausri grunnframfærslu. Tilgangur tilraunanna var aðallega sá að rannsaka áhrif á vinnumarkaðinn. Fyrsta tilraunin átti sér stað í New Jersey og Pennsylvaníu á árunum 1968–1972 þar sem áhrif á borgarbúa voru skoðuð. Önnur tilraun var gerð í Gary, Indiana, til að kanna áhrif á einstæða foreldra. Þriðja tilraunin fór fram í Norður-Karólínu og Iowa til að rannsaka áhrifin á landsbyggðina. Fjórða tilraunin í Seattle-Denver var stærst og náði til mun stærri hóps íbúa. Tilraunin hét „Income Maintenance Experiment“. Seinasta tilraunin með GAI, sem var einnig sú frægasta, var nefnd MINCOME og átti sér stað í bænum Dauphin í Manitoba í Kanada á árunum 1974–1979. Niðurstöður þessara mismunandi tilrauna þóttu koma á óvart þar sem lítil áhrif virtust vera á vinnumarkaðinn en töluverð áhrif voru á líkamlega og andlega heilsu fólks og tækifæri þess til menntunar. Þeir sem hættu að vinna eða minnkuðu vinnutíma voru aðallega konur sem kusu að verja meiri tíma í heimilið og börnin og ungt fólk sem kaus að mennta sig frekar og seinkaði þannig komu sinni á vinnumarkaðinn. Í Norður-Karólínu sýndu börn tilraunafjölskyldna bættan árangur í grunnskólaprófum. Í New Jersey var prófgögnum ekki safnað en jákvæð áhrif voru á skólagöngu barna þar sem mikið dró úr brottfalli. Í einni tilrauninni var mikil aukning á endurmenntun fullorðinna. Þessar niðurstöður þóttu frekar merkilegar í ljósi þess að fræðimenn hafa lengi talið nánast ómögulegt að hafa áhrif á prófárangur, brottfall eða menntunarákvarðanir með beinni íhlutun. Í tilrauninni í Indiana fundust jákvæð áhrif á fæðingarþyngd í þeim hópum sem voru í mestri áhættu. Niðurstöður í Manitoba-tilrauninni sýndu að sjúkrahúsinnlögnum fækkaði og þá sérstaklega innlögnum vegna slysa og meiðsla og geðsjúkdóma. Reiknaður sparnaður í heilbrigðiskerfinu var 8,5% á tímabilinu sem rannsóknin stóð yfir. Í Alaska hófst árið 1977 vinnsla olíu úr stærstu olíulind sem hefur verið uppgötvuð í Norður-Ameríku. Skömmu síðar var gerð stjórnarskrárbreyting sem gerði ríkinu kleift að setja á fót sjóð sem nefnist „Alaska Permanent Fund“ þar sem settur er til hliðar hluti (að minnsta kosti 25%) af tekjum olíuvinnslunnar fyrir komandi kynslóðir. Þegar sjóðurinn var stofnaður var ætlunin að koma í veg fyrir að allar tekjur olíuframleiðslunnar lentu í höndum stjórnmálamanna þar sem óttast var að peningum yrði sóað. Alaska-sjóðurinn er fjárfestingasjóður með það að markmiði að hagnast um 5% á ári og eru þær fjármagnstekjur sem sjóðurinn fær greiddar út árlega til allra borgara Alaska. Þrátt fyrir að upphæðirnar séu ekki nægilega háar til að duga fyrir grunnframfærslu, 900 dollarar á hvern einstakling árið 2013, er Alaska-sjóðurinn ein birtingarmynd þess hvernig skilyrðislaus grunnframfærsla gæti verið útfærð. Í Namibíu var byrjað að rannsaka áhrif skilyrðislausrar grunnframfærslu árið 2007 og stóð sú rannsókn yfir í tvö ár. Rannsóknin var gerð í litlu þorpi þar sem ríkti gríðarleg fátækt, glæpir voru tíðir og mikið atvinnuleysi. Þar var ákveðið að greiða öllum íbúum svæðisins (að undanskildum þeim sem höfðu náð 60 ára aldri og þá þegar fengu skilyrðislausar lífeyrisgreiðslur frá ríkinu) mánaðarlega upphæð sem næmi helmingi þeirrar upphæðar sem skilgreind var sem fátæktarmörk. Niðurstöður þessarar tilraunar voru margvíslegar en til að nefna þær helstu þá fækkaði tilkynntum glæpum til lögreglunnar um 36,5%, hlutfall vannærðra barna féll úr 42% niður í 10%, brottfall úr skólum minnkaði um 42%, atvinnuleysi fór úr 60% niður í 45% og atvinnuþátttaka jókst, meðaltekjur, að undanskildum styrknum, jukust um 29% og fjöldi nýrra fyrirtækja var stofnaður. Nú hef ég ekki tíma til að lesa allt sem kemur fram í greinargerð, en þar er mikill hafsjór af fróðleik. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við skoðum hvort þau kerfi sem við höfum þróað, og eru orðin gríðarlega stór og umfangsmikil, séu mannúðleg. Við höfum heyrt hér í dag að fólk sem greinist með alvarlega sjúkdóma, eins og til dæmis krabbamein, þurfi að greiða mjög háar fjárhæðir í veikindum sínum. Við höfum heyrt það og ítrekað að bæði eldra fólk og fólk sem er í áhættuhópum um fátækt og þeir sem búa við veikindi lenda viðstöðulaust á veggjum í kerfi sem er orðið svo flókið að ekki er nokkur leið að greiða úr því. Mér finnst það þess virði að skoða og kanna þessa leið og fá í það minnsta allar tölulegar upplýsingar. Það er möguleiki að prófa svona kerfi einvörðungu fyrir þá sem þurfa að þiggja bætur. Það má gera tilraun með að prófa þetta í þorpum þar sem mikið atvinnuleysi er á Íslandi. Mér finnst alla vega, miðað við hvað maður sér margar brotalamir á núverandi kerfi, ekki bara nauðsynlegt heldur skylda að kanna aðrar leiðir. Miðað við það sem ég hef kynnt mér í kringum borgaralaun þá finnst mér það vel raunhæfur valkostur á tímum þar sem atvinnuleysi ungs fólks eykst víða í löndunum í kringum okkur og talið er að færri og færri þurfi að vinna út af tækniframförum. Hvað ætlum við að gera þá? Ætlum við að láta allt unga fólkið okkar vera á atvinnuleysisbótum eða ætlum við að búa til grunn að annars konar samfélagi þar sem fólk þarf ekki að lifa í stöðugum kvíða um framfærslu?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fyrir ræðuna um þessa tillögu til þingsályktunar, sem hún mælti fyrir, um skilyrðislausa grunnframfærslu. Á síðasta þingi bauð hv. 1. flutningsmaður tillögunnar, Halldóra Mogensen, mér að vera einn af meðflutningsmönnunum. Mér fannst málið áhugavert og gaf mér þess vegna talsverðan tíma til að lesa tillögutextann og greinargerðina ítarlega og hugsa málið vel. Ég er svo sannarlega sammála því sem segir í upphafi tillögutextans um það markmið að útrýma fátækt og styrkja efnahagsleg og félagsleg réttindi fólks. Það má segja að þau lykilorð í setningunni hafi verið kveikjan að því að ég gaf málinu tíma og fannst það ígrundunar virði. Ég komst að þeirri niðurstöðu að ég vildi ekki vera meðflutningsmaður. Mig langar að nota ræðutíma minn hér til að rekja hvað það var sem leiddi mig að þeirri niðurstöðu. Ég vona að úr því geti orðið punktar fyrir hv. velferðarnefnd til að hafa til hliðsjónar í vinnu sinni en eftir umræðurnar hér í dag verður tillögunni vísað til þeirrar nefndar. Fyrst ber að nefna að ég er ósammála því sem kemur fram í greinargerðinni að fátækt á Íslandi sé afleiðing íslenskrar velferðarstefnu. Ekki er þar með sagt að ég sé ekki gagnrýnin á velferðarstefnuna sem hér hefur verið rekin, en ég er hins vegar þeirrar skoðunar að fátækt og misskipting væri mun meiri ef ekki væri fyrir þá velferðarstefnu sem við höfum haft og það velferðarkerfi sem við höfum byggt upp, sem og sterka verkalýðshreyfingu sem ég tel að skipti líka máli í því sambandi. En auðvitað er hægt að gera miklu betur. Það er nauðsynlegt að gera miklu betur. En ég er sem sagt skeptísk á að þetta sé leiðin. Í stuttu máli má segja að ég sé sammála niðurstöðunni sem flutningsmenn tillögunnar komast að, þ.e. ég vil útrýma fátækt og styrkja efnahagslega og félagslega stöðu fólks, en það eru borgaralaunin, eins og þau eru rökstudd í greinargerðinni, sem ég er efins um; ég tel að þau séu ekki rétta leiðin. Ekki er þar með sagt að ég sé á móti því að ýmsir áhugaverðir punktar sem settir eru fram í tillögunni séu skoðaðir. Ég ætla ekki að draga í efa að það sé hverju samfélagi hollt að skoða það kerfi sem það er með. Það hlýtur að vera okkur hollt að skoða velferðarkerfið okkar, ég leggst alls ekki gegn því að farið verði í þá vinnu að skoða það. Ég er hins vegar mjög efins um þann þátt þar sem talað er um skilyrðislausa grunnframfærslu án tillits til annarra launa. Það leiðir til þess að ríkið greiðir þá öllum jafnt, óháð getu fólks til að afla sér annarra tekna. Ég tel það einfaldlega ekki góða nýtingu á því fjármagni sem eitt samfélag hefur til ráðstöfunar hverju sinni. Nóg getum við nú þráttað um það hér í þessum sal hvernig afla eigi tekna til að reka samfélagið og svo aftur um það hvernig eigi að ráðstafa þeim. Þó svo að hægt sé að spara einhvers staðar í samlegðaráhrifum af því að þurfa ekki að reka ákveðin kerfi þá mundi ég alla vega vilja sjá útreikninga sem sannfæra mig um eða sýna mér fram á betri afkomu fólks sem hefur ekki aðrar tekjur en grunnframfærsluna sér til framfærslu. Ég hef áhyggjur af því að ef kerfið yrði svona verði fólk sem hefur litla eða enga vinnugetu kerfislægt undirskipað í samfélaginu, vegna þess að það verður alltaf á hinni strípuðu grunnframfærslu meðan aðrir hafa tekjur, launatekjur, fjármagnstekjur, hvaða tekjur sem er, ofan á grunnframfærsluna. Mig langar í því samhengi að minna á og rifja upp umræðuna sem var hér í þessum sal í tengslum við fjárlög ársins 2016. Þar ræddum við meðal annars um það hvort bætur til öryrkja og ellilífeyrisþega ættu að fylgja hækkunum og þróun lágmarkslauna. Nokkrir hv. þingmenn settu fram þá skoðun, og þar með talinn hæstv. fjármálaráðherra, að þeir teldu að lágmarkslaun ættu að vera hærri en bætur og færðu meðal annars sem rök fyrir því að annars væri hætta á því að fólk sæktist í að komast á bætur. Við gætum auðvitað komið í veg fyrir það að einhverjir sæki um það að fara á bætur sem ekki þurfa það ef allir fá greiddar bætur, en ég og fleiri hv. þingmenn færðum þá rök fyrir því að við teldum einmitt að ekki ætti að hafa það innskrifað í kerfið að fatlað fólk eða eldra fólk, svo að dæmi sé tekið, ætti að vera kerfislægt undirskipað öðrum. Það er í grunninn það sem mér finnst helst athugavert við tillöguna um skilyrðislausa grunnframfærslu. Það er kannski einnar messu virði 

Forseti. Mig langar að ítreka að við erum einungis að fara í könnunarleiðangur um kerfið til að skoða þessa leið eða aðrar leiðir; það eru til margar útfærslur af borgaralaunum. Á sama tíma fylgjumst við mjög grannt með því hvernig til tekst í löndunum í kringum okkur. Einn af þeim fjöldamörgu grasrótarhópum sem eru í samsteypunni Podemos á Spáni er til dæmis grunnborgaralaunaflokkur. Það er mikil gerjun og mikið verið að skoða þessa hluti í Evrópu og við erum bara að hefja þá vegferð að kanna hvað er gerlegt. Ég er hjartanlega ósammála hv. þingmanni sem hér hefur rætt um þessa leið og veit að enginn sem stendur að þessari tillögu mundi nokkurn tíma vilja standa að því að gera kjör þeirra sem minnst mega sín verri. Aldrei. Ég held að við ættum að fagna því að fá tækifæri til að ræða þetta mál frekar í nefnd með þeim sem láta sig þessi mál varða, mismunandi stofnanir og félagasamtök. Ég fagna því að við fáum tækifæri til að ræða þessi mál frekar og hlakka til að ræða frekar við hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur um þessi mál. Við erum að brenna inni á tíma núna en ég hlakka til frekari samskipta og umræðna um borgaralaun.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um eflingu náms í mjólkurfræði. Það er í annað sinn sem ég legg málið fram, en að þessu sinni eru fimm meðflutningsmenn að þingsályktunartillögunni. Ég hef nú beðið í næstum því eitt og hálft ár eftir því að fá að endurflytja málið þar sem þingslit voru í millitíðinni. Í greinargerðinni má lesa um tilgang þingsályktunartillögunnar. Ég ætla ekki að fara sérstaklega í hann nú, en í grunninn er gert ráð fyrir gagngerri endurskoðun á tilhögun náms í mjólkurfræði. Á síðasta þingi náði málið að ganga til nefndar þar sem það komst í umsagnarferli. Í umsagnarferlinu bárust umsagnir frá meðal annars Landssambandi kúabænda, Mjólkurfræðingafélagi Íslands, Samtökum afurðastöðva í mjólkuriðnaði, Samtökum atvinnulífsins og Samtökum iðnaðarins, sem voru jákvæðar og gáfu góða mynd af stöðunni og hvað kanna þyrfti í þessu máli. Í greinargerðinni er minnst á þá bið sem nemendur þurfa að þola. Einnig kemur fram í umsögnum sem bárust við meðferð málsins á síðasta þingi nauðsyn þess að þingsályktunartillagan fái afgreiðslu til þess að sé hægt að skoða þessi mál betur og út frá ýmsum þáttum sem fram komu í umsögnum. Um ári eftir að ég lagði málið fyrir fyrst barst mér til eyrna að orðið hefði töf á skipun í fræðslunefnd mjólkuriðnaðarins. Hún hefði því verið í rauninni umboðslaus síðan í febrúar 2015, þ.e. milli framlagninga þingsályktunartillögu minnar um eflingu náms í mjólkurfræði. Ég átti orðastað við hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um skipunartíma og í rauninni skipun í fræðslunefnd mjólkuriðnaðarins þar sem hæstv. ráðherra ítrekaði við mig að þótt skipunartíminn hefði verið útrunninn hefði verið leitað eftir tilnefningum í nefndina og að hún yrði skipuð um leið og tilnefningar mundu berast. Svo kom í ljós fyrir nokkru síðan, í byrjun þessa árs, að framhaldsskólalögunum hefði verið breytt 2008. Í þeim var ekki að finna þá stoð sem var í fyrri lögum frá 1996 um nám í mjólkurfræðum. Ég vona að það hafi þá verið leiðrétt núna til þess að hægt sé að klára skipun í fræðslunefnd mjólkuriðnaðarins. Ég efast ekki um að þó svo að þingsályktunartillagan hefði í raun komist lengra í fyrri umfjöllun hefði þetta einnig komið fram. Þá tel ég einnig mikilvægt að við fáum upplýsingar frá ráðuneytinu um þá vinnu sem fara átti í í sambandi við fyrirkomulag gagnvart námi í Danmörku þar sem innheimtu skólagjalda var breytt fyrir þremur árum og beindust þau eingöngu að erlendum námsmönnum í Danmörku. Hér vísa ég til þess að námið í mjólkurfræði hefur oftast verið í gegnum Danmörku. Hæstv. ráðherra hafði minnst á að skoða þyrfti þessa tilhögun og reyna að finna einhverja leið með samstarfi við Danmörku og stjórnvöld þar um að koma íslenskum námsmönnum til hjálpar sem vildu stunda nám þar í landi. Ég legg því þingsályktunartillöguna aftur fram til þingsins ásamt hv. meðflutningsmönnum mínum; hv. þingmönnum Elínu Hirst, Líneik Önnu Sævarsdóttur, Silju Dögg Gunnarsdóttur, Vigdísi Hauksdóttur og Elsu Láru Arnardóttur.