Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í samkomulagi því, sem gert var í júnímánuði s.l. á milli ríkisstj., Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands, var eitt ákvæði um það, að orlof verkamanna, lögboðið lágmarksorlof, skyldi hækka úr 6% í 7%, þ.e.a.s. lengt úr 1 1/2 degi fyrir hvern unninn mánuð í 1 3/4 daga fyrir hvern unninn mánuð, sem þýðir 3 daga hækkun á ári, úr 18 dögum upp í 21. Þetta var m.a. gert vegna þess, að orlofstímalengdin er nú orðin heldur minni hjá okkur en í nábúalöndunum. Í Danmörku er t.d. orlof 7 1/4 %, í Noregi mun það vera frá 1 1/2-2 dagar á mánuð, nokkuð mismunandi, og í Svíþjóð 2 dagar á mánuð. Þetta var þess vegna spor í þá átt að hafa orlofstímalengdina nokkuð svipaða og er í nágrannalöndunum. Þó að því marki sé ekki að fullu náð, þá er þetta þó í áttina. Þetta frv. hefur verið til umr. í hv. Nd. og samþ. þar óbreytt, og ég tel ekki, að ég þurfi að hafa um það fleiri orð, en leyfi mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. heilbr.- og félmn.



Ég verð að lýsa ánægju minni með, að þetta frv. er komið fram hér á hv. Alþingi, og yfir því, að það muni brátt verða að lögum. Eins og hæstv. félmrh. skýrði frá, er frv. flutt af hálfu ríkisstj. til efnda á loforðum, sem gefin voru af hennar hálfu í sambandi við samkomulag verkalýðshreyfingarinnar og hennar á s.l. vori, og er hvorki of né van um efndirnar á þessu loforði, því að frv. felur ekki í sér neinar aðrar breyt. á orlofslöggjöfinni en þær, sem loforð var gefið um. Ég athugaði, eftir að ég var kominn til þings, umr., sem höfðu orðið um þetta í hv. Nd., og þar tók ég eftir því, að hæstv. ráðh. sagði við 1. umr. í hv. Nd., að ráðuneyti hans hefði haft orlofsmálin til athugunar að undanförnu, og hann sagði einnig þá og endurtók það núna, að sá áfangi, sem næðist með samþykkt þessa frv., væri ekki stærri en svo, að hann aðeins mjókkaði bilið milli íslenzkrar orlofslöggjafar og hliðstæðrar löggjafar á Norðurlöndum. Mér finnst ekki alveg fjarri, að í þessum ummælum felist a.m.k. óljós ádráttur um það, að meiri og frekari aðgerða sé von af hálfu hæstv. ríkisstj. í orlofsmálunum heldur en þetta frv. gerir ráð fyrir. Og ég vildi gjarnan við þetta tækifæri fá frekari staðfestingu á því, ef þetta er rétt ályktun. Það er vissulega rétt, að þetta samningsatriði frá samningum verkalýðsfélaganna í vor, sem hér á að lögfesta eftir gefnu loforði, er engan veginn fullnægjandi, þ.e.a.s. ef við hugsum svo hátt eða viljum hugsa svo hátt að vilja halda í við þróun þessara mála hjá grannþjóðum okkar og reyndar fleiri þjóðum, þar sem orlof er nú orðið annars staðar á Norðurlöndum allt að einum mánuði, eins og í Svíþjóð, eða 24 eða sem næst því 24 virkir dagar og orlofsfé 9%. Eftir sem áður vantar sem sagt verulega á það, að orlofsréttindi hér, bæði að þessu leyti og ekki síður um ýmis smærri atriði, séu ekki lakari en gerist sem lágmark annars staðar á Norðurlöndum. Nú er það skoðun mín, að hér á landi séu einmitt alveg sérstakar ástæður og sérstök rök fyrir fullkomnum orlofsréttindum og að þau í raun og veru ættu að vera betri hér en annars staðar. Þar á ég einkanlega við það, að vinnudagur er hér stórkostlega miklu lengri en annars staðar þekkist, eða líklega sem svarar allt að 2-3 dagsverkum á hverri viku og jafnvel enn þá meira í sumum starfsgreinum. Slíkur vinnudagur kallar auðvitað m.a. á stórlega bætt orlofsréttindi, þá að vissulega sé þörf fyrir fleiri lagfæringar í sambandi við vinnudaginn og jafnvel enn þá meiri. Þar koma líka til sérkenni okkar atvinnuhátta og jafnvel stórbreytingar, sem hafa orðið á síðustu árum í atvinnurekstri okkar, t.d., svo að ég nefni einhver dæmi, í útgerð stórra síldveiðiskipa og annarra stórra fiskiskipa, sem af hagkvæmniástæðum mega helzt aldrei stöðvast nema til allra nauðsynlegustu viðgerða, og svo að ég nefni annað dæmi, hina stöðugu vaktavinnu í 12 klst. a.m.k. og oft 18 á sólarhring í síldarverksmiðjunum. En þessi vaktavinna stendur oft hvern sólarhring frá 12-18 tíma á sólarhring í jafnvel 4-5 mánuði á ári nú orðið. Og það er margt af þessu tagi, sem skapar ný vandamál í sambandi við þann brýna rétt og ég vil segja um leið andlega og líkamlega þörf á eðlilegri hvíld frá störfum. Þar þyrftu auðvitað að koma til samhliða aðgerðir varðandi sjálfan hinn daglega vinnutíma og svo varðandi orlofsréttindin. Allsherjarendurskoðun orlofslöggjafarinnar er því að mínu viti orðin ærið brýnt verkefni, sem hv. Alþingi og hæstv. ríkisstj. ber að sinna og það án verulegrar tafar. Á síðasta Alþingi gerði ég með flutningi frv. um breyt. á orlofslögunum ofur litla tilraun til að fá fram nokkrar bráðnauðsynlegar leiðréttingar á orlofslögunum. Þær leiðréttingar voru í fyrsta lagi, að orlofsféð yrði hækkað í 8%, í öðru lagi, að fastir starfsmenn fengju orlofsfé greitt af aukavinnu, eins og skjólstæðingar verkalýðshreyfingarinnar fá með samningum, í þriðja lagi, að konur héldu orlofsréttindum sínum að fullu, þó að þær væru frá verkum allt að 3 mánuði vegna barnsburðar, og svo í fjórða lagi, að ríkisstj. yrði heimilað að fela verkalýðssamtökunum, þ.e.a.s. Alþýðusambandi Íslands, framkvæmd orlofslaganna, að því leyti sem hún er í höndum póststjórnarinnar. Þessu frv., sem eins og menn sjá á þessum efnisatriðum fól þó aðeins í sér nokkrar lágmarksbreytingar til bóta, var því miður ekki betur tekið hér á hv. Alþingi en svo, að það hlaut ekki þinglega meðferð og var ekki afgreitt úr n. Ég vildi mega vona, að þetta frv., sem hér er rætt um, mætti þrátt fyrir það, hvernig það er til komið, skoðast sem vottur um einhverja hugarfarsbreytingu, að einhverra hugarfarsbreytinga sé von hér innan veggja í þessu mikilvæga réttindamáli. Það er svo að lokum vissulega ástæða til þess að staldra aðeins við þá staðreynd, að það löggjafaratriði, sem hér ræðir um, er til komið með þeim hætti, sem raun er á, þ.e.a.s. með því, að það er sett á oddinn af hálfu verkalýðshreyfingarinnar í samningum við atvinnurekendur og við ríkisstj. um kaup og kjör. Ég fyrir mitt leyti fagna því síður en svo, að þessar úrbætur skuli bera þennan veg að. Ég tel nefnilega, að hér sé ekki um slíkt mál að ræða, að það sé æskilegt eða eðlilegt, að verkalýðshreyfingin sjái sig til neydda að nota það sem skiptimynt við gerð kaupsamninga. Þessi skoðun mín byggist á því, að ég tel, að hér sé fyrst og fremst um að ræða hluta af einum sjálfsagðasta mannlega rétti, þ.e.a.s. þeim að mega njóta hæfilegrar hvildar frá störfum. Og fullnæging þess réttar er ekki að mínu viti neitt sérhagsmunamál verkalýðssamtakanna, þó að hún sé baráttumál þeirra, heldur að hér sé um að ræða almennt þjóðfélagslegt réttindamál og þjóðfélagslegt hagsmunamál, en ekki fyrst og fremst kaupgjaldsatriði. En það er einmitt þessi grundvallarhugsun, sem er nú orðið og hefur verið alllengi viðurkennd í verki um Norðurlönd og víðar, með því að löggjafarvaldið hefur tekið þar meira eða minna í sínar hendur frumkvæði í þessu máli, og það er þetta, sem hefur gert þann gæfumun, sem er á meðferð þessara mála og framkvæmd þar og hér. Ég vil svo ljúka þessum fáu orðum mínum með því að óska þess, að einmitt þessi afstaða, eins og hún hefur birzt í félagsmálalöggjöf Norðurlanda til orlofsmálanna, og raunar til annarra verkalýðsréttindamála almennra einnig, mætti sem fyrst skapast hjá þeim, sem ráða úrslitum mála hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Það er alveg rétt, sem hv. 4. þm. Norðurl. e. hafði eftir mér frá umr. í Nd. Ég sagði þar frá því, að ráðuneytið hefði að undanförnu haft þetta mál í athugun, og einmitt við þá athugun kom í ljós, að orlofstímalengdin í næstu nágrannalöndum okkar, á Norðurlöndum, væri meiri hjá þeim en hún hefur verið hjá okkur. Hins vegar var það samkomulag, sem gert var í júnímánuði s.l. milli Vinnuveitendasambandsins, Alþýðusambandsins og ríkisstj., orsökin til þess, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, er flutt. Það samkomulag, sem gert var í júnímánuði s.l., var meira en samkomulag á milli ríkisstj. og Alþýðusambandsins. Það var líka samkomulag milli þessara tveggja aðila og vinnuveitenda, þannig að ríkisstj. gat ekki annað gert, á meðan þetta samkomulag gilti, en að flytja frv., sem hér liggur fyrir, eins og samkomulagið gerði ráð fyrir að það yrði. Ég hef ástæðu tiI þess að ætla, að ef orlofstímalengdin væri gerð meiri en frv. fer fram á og samkomulagið var um, þá hefðu vinnuveitendasamtökin kannske ástæðu til þess að segja, að við hefðum rofið samkomulagið með því að flytja frv. um lengri orlofstíma en samið var um. Ég tel þess vegna, að ríkisstj. sé bundin af samkomulaginu, sem gert var á milli þessara þriggja aðila, á meðan samkomulagið er í gildi. Hitt er svo annað mál, að ég tel sjálfsagt að athuga þessi mál áfram, og kemur þá vitanlega til álita, hvort ekki er hægt að fara út í að lengja þann orlofstíma, sem í þessu frv. er ákveðinn. Mismunurinn á ákvæðum þessa frv. og t.d. orlofstímanum í Noregi og Danmörku er ekki ýkjamikill. Það er Svíþjóð, sem er þarna mest á undan, hefur 2 daga fyrir hvern unninn mánuð, þar sem við höfum ekki nema 1 3/4. Það er mesti munurinn, en á hinum Norðurlöndunum er munurinn ekki ýkjamikill, þó að hann sé nokkur. Sjálfsagt tel ég að athuga það síðar, hvort ekki væri unnt að þoka okkar orlofstíma eitthvað enn áfram til jafns við það, sem gerist hjá þeim. Hitt tel ég ekki rétt, að við ofan í það samkomulag, sem gert var við atvinnurekendur, færum, á meðan það samkomulag er í gildi, lengra en samkomulagið gerir ráð fyrir. Hv. þm. sagði, að frv. væri hvorki of né van við það, sem samningurinn gerði ráð fyrir. Það er einmitt það, sem það er. Það er hvorki of né van. Það er nákvæmlega það, sem um var samið, og ekki annað. Hefðum við farið neðar, þá hefði Alþýðusambandið haft ástæðu til að segja, að við hefðum rofið samkomulagið. Hefðum við farið lengra, hefði Vinnuveitendasambandið haft ástæðu til, að mínu viti, að segja, að við hefðum rofið samkomulagið. Svona varð það að vera, nákvæmlega eins og um var samið.



Herra forseti. Hæstv. félmrh. sagði, að athugun sú, sem hefði farið fram í félmrn., hefði leitt í ljós þann mismun, sem hann gat um hér í sinni frumræðu. Ég kalla ekki, að þær upplýsingar séu sérlega snemma á ferðinni, því að þegar ég flutti frv. mitt í fyrra, lágu þessar upplýsingar allar fyrir og þær er allar að finna í þeirri grg., sem ég gerði þá fyrir málinu, þó að hæstv. rn. sé ekki fyrr á ferðinni með upplýsingarnar en svo, að einstakir þm. geti auðveldlega aflað sér þeirra, áður en það fær upplýsingarnar í hendur. Viðvíkjandi því að öðru leyti, sem hæstv. ráðh. sagði, vil ég taka það skýrt fram, að ég er út af fyrir sig ekki að gagnrýna það, þó að ekki séu fleiri efnisatriði eða atriði, sem gangi í hagfelldari átt fyrir verkalýðshreyfinguna en gert er í þessu frv., - þó að þau sé ekki að finna í þessu frv. Ég get alveg skilið það og tel það að sumu leyti ekki óeðlilegt, að þetta frv. sé afgreitt svona og ekki öðruvísi. En ég vil hins vegar eindregið mótmæla þeim skilningi, sem kom hér fram í ræðu hæstv. ráðh., að samkomulagið í vor hafi bundið Alþingi og ríkisstj. um það, að á samningstímanum mætti ekki gera frekari breyt. á orlofslögunum í þá átt, sem verkalýðshreyfingin hefur barizt fyrir. Ég held, að þurfi a.m.k. gleggri augu en mín til að sjá það, að í þessu samkomulagi felist nokkur slik skuldbinding, en þannig mátti a.m.k. skilja ræðu hæstv. ráðh. Ég held, að Alþingi sé að þessu leyti algerlega óbundið gagnvart atvinnurekendum og það geti samþ. hverjar þær breyt. á orlofslögunum þrátt fyrir þetta samkomulag, sem því dytti í hug að væru sanngjarnar og eðlilegar. Ég veit auðvitað ekki um það, hvort ríkisstj. kann að hafa gefið atvinnurekendum eitthvert loforð á bak við um það, að hún skyldi ekki láta lögfesta nein frekari réttindi til handa verkalýðshreyfingunni í þessum efnum eða öðrum. Um það veit ég ekkert. En ég vil spyrja hæstv. ráðh.: Hvenær og hvernig er hægt að koma fram hér á Alþingi breytingum til verulegra bóta á orlofslöggjöfinni, ef þær mega aldrei vera öðruvísi en um hefur verið samið milli atvinnurekenda og verkalýðshreyfingarinnar? Væntanlega þegar þessu samningstímabili lýkur í vor, þá koma nýir samningar í gildi og binda málið áfram á þann hátt, sem þar verður samið um, og ég get ekki séð, að það sé yfirleitt á færi löggjafarvaldsins að eiga nokkurt frumkvæði í þessum efnum, ef hlutirnir eiga að ganga fyrir sig á þennan hátt. Ég vil sem sagt, ef engir baksamningar hafa verið gerðir um þetta mál milli ríkisstj. og atvinnurekenda, eindregið mótmæla því, að löggjafarvaldið hafi verið bundið með þessum samningum um það, að það mætti ekki samþykkja neinar frekari réttarbætur til handa verkalýðshreyfingunni.



Herra forseti. Ég vil aðeins gefa þá yfirlýsingu vegna ummæla hv. 4. þm. Norðurl. e., að það voru engir baksamningar gerðir við neina í viðræðunum í júnímánuði s.l., ekki við Alþýðusambandið né vinnuveitendur. En einmitt vegna þess, að engir baksamningar voru gerðir, þá telur ríkisstj. sig bundna við þau ákvæði samningsins, sem þar greinir, því að ef við færum nú að bera fram frv., sem færi í bága við samkomulagið, þá teldi ég, að sá aðilinn, sem það gengi út yfir, gæti með réttu talið, að það væri verið að brjóta samkomulagið. Eg er ekki með þessu að draga í efa, að Alþingi geti á hvaða stundu sem er sett lög um breyt. á orlofslögunum og öðrum lögum. En hinu tel ég ríkisstj. vera bundna af, að flytja ekki eða beita sér fyrir, að hér verði sett lög um þetta atriði öðruvísi en samkomulagið, sem gert var í sumar, gerir ráð fyrir. Verði af ríkisstj. hálfu farið út fyrir þetta, þá finnst mér, að það sé alveg óvefengjanlegt, að um brot á samkomulaginu sé að ræða. Hitt er svo aftur frjálst, bæði hv. 4. þm. Norðurl. e. og öðrum hv. þm., að bera fram hvaða till. sem er í þessu skyni og Alþingi að samþ. þær till. eða hafna þeim. Það er allt annað mál. En á meðan þetta samkomulag er í gildi, tel ég ríkisstj. bundna af að beita sér ekki fyrir neinni þeirri breytingu á lögunum, sem brýtur í bága við samkomulagið.

Sjútvmrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Þetta frv. er komið frá hv. Nd., þar sem það var fram borið til staðfestingar á brbl., sem út voru gefin 19. júní s.l. Í l. um síldarverksmiðjur ríkisins er það ákvæði, að heimilt er að gera samninga við eigendur síldveiðiskipa um það, að þeir leggi aflann af skipum sínum upp í verksmiðjunum til vinnslu. Þá er sá háttur hafður á, að greitt er upp í andvirði síldarinnar 85% af venjulegu útborgunarverði, en síðan er uppgjöri frestað, þangað til rekstur verksmiðjanna í heild hefur verið gerður upp í lok síldveiðitímabilsins. Þá eru eigendur þessarar síldar, sem lögð hefur verið upp til vinnslu, látnir fá viðbót, ef afkoma verksmiðjanna hefur verið þannig, að hún gefi tilefni til hennar, þ.e.a.s. þeir fá þá greitt það, sem afurðirnar að frádregnum kostnaði, og þá innifaldir vextir af stofnkostnaði og fyrning, skilja eftir hlutfallslega af sínum afla í hlutfalli við annan afla, sem lagður hefur verið upp í verksmiðjunum. Þessi háttur hefur verið hafður á nokkrum sinnum, og ýmsir útgerðarmenn hafa heldur kosið að hafa þennan hátt á en að selja beint. En frá því 1961 hefur þetta lítið eða ekki verið gert, fyrr en að s.l. vor kom fram ósk um það frá nokkrum útgerðarmönnum að leggja inn síldina á þennan hátt. En í síldarverksmiðjulögunum er líka ákvæði um það, að þeir, sem eru samningsbundnir verksmiðjunum á þennan hátt, eigi forgangsrétt til löndunar hjá verksmiðjunum og gangi fyrir öðrum bátum. Nú voru bæði síldarverksmiðjustjórnin og stjórn L.Í.Ú á einu máli um það, að þessi forgangsréttur væri ekki heppilegur, og vildu ekki, að honum væri beitt. Hann kom náttúrlega ekki til, þegar þessari aðferð um síldarsöluna var ekki beitt, og var þess vegna það vandamál uppi, þegar menn sóttu um að leggja síldina inn til vinnslu í vor, að losa úr lögunum þetta ákvæði um, að þessi skip skyldu hafa forgangsrétt til löndunar. Um þetta var fullkomið samkomulag, og fékk ég um það staðfestingu, bæði í bréfi frá L.Í.Ú. og frá stjórn síldarverksmiðjanna, að þessa væri óskað. En verksmiðjustjórnin taldi sér ekki mögulegt að taka við síldinni til vinnslu, nema því aðeins að forgangsréttarákvæðið væri ekki notað. Þá var ekki um annað að ræða en gefa út brbl. um að fella þetta forgangsréttarákvæði úr gildi, og það er efni þessa frv. og eina efni brbl., sem út voru gefin 19. júní s.l. Ég tel ekki, að ég þurfi að hafa um þetta fleiri orð. Um þetta var fullt samkomulag hjá viðkomandi aðilum. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni umr. vísað til hv. sjútvn.