Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Lárus Helgason á þskj. 418, XII á ég eina brtt. við fjárl., þess efnis, að styrkurinn til Skaftfellings verði færður í sama horf og hann hefir verið undanfarin ár. Í frv. stj. var styrkurinn lækkaður um 4000 kr. frá því, sem hann er í núgildandi fjárlögum, en eins og reikningar þessa báts bezt sýna, er óumflýjanlegt að færa styrkinn í það sama, sem hann er nú - 24000 kr. - það er ekkert óeðlilegt, þó að rekstur þessa báts útheimti mikinn styrk frá ríkinu, ef gætt er að þeim erfiðleikum, sem við er að búa - hafnleysið, heldur kemur þetta alveg heim við þá reynslu, sem fengizt hefir um strandferðirnar kringum landið. Þannig hefir tekjuhallinn orðið 400 þús. kr. af þessum 2 strandferðaskipum, sem ríkið starfrækti s. l. ár. - Þessi bátur, sem hér er um að ræða, hefir mörg ár haldið uppi ferðum á stórum kafla af strönd landsins, þar sem hafnleysið er mest, og er ætlað að fullnægja þörfum þeirra manna í þessu efni, sem á þessu hafnleysissvæði búa, og er þegar af þeim ástæðum erfiðara um að lækka styrkinn til þessa báts en til bátanna í hinum ýmsu héruðum öðrum, sem jafnframt njóta góðs af ferðum hinna stærri strandferðaskipa. Hinsvegar kemur auðvitað ekki til mála, að sú leið verði hér farin að synja öllum þeim, sem á þessum slóðum búa, um að nota strandferðaskipin að meira eða minna leyti, ef þessa báts missir við, eins og allt bendir til að verði, ef styrkurinn verður ekki hækkaður, og slíkt mundi verða ríkissjóði miklum mun dýrara heldur en styrkja bátinn, svo að hann geti haldið uppi nauðsynlegum ferðum á umræddu svæði, auk þess sem strandferðum á þessa staði verður ekki haldið uppi, nema til þeirra séu hafðir hentugir bátar, sem geta beðið eftir tækifærunum, þegar sjórinn er dauður. Undanfarið hefir verið vaxandi rekstrarhalli á þessum bát, ar frá ári, og ef styrkurinn til hans verður nú lækkaður, er ekki gott í efni, og vona ég því, að hv.þdm. sjái sér fært, að samþykkja þessa brtt. mína. Báturinn hefir verið til hjálpar undanfarin ár að meira og minna leyti á svæðinu frá Eyrarbakka allt austur í Öræfi, svo að ég vænti þess, að hv.þdm. sé það ljóst, hve hér er um mikla sanngirniskröfu að ræða. Styrkurinn má ekki vera minni en hann hefir verið undanfarið, og þyrfti miklu fremur að hækka. Hlutafé þessa félags, sem heldur bátnum á floti, er um 40 þús. kr., og aðrar skuldir um 30 þús. kr. Þó að 4000 kr. séu reyndar ekki mikil upphæð, miðað við þær þarfir, sem hér er um að ræða, þá breytir það ástandinu mikið niður á við, ef upphæðinni yrði kippt burtu. Ég vænti þess því, að hv. d. taki þessari sanngjörnu till. minni vel, og vil aðeins að lokum minna þm. á það jafnframt að hafa það í huga við atkvgr. um till., að hér er um þá ódýrustu lausn að ræða á þessum málum, sem hægt er að fá.

Jóhann Jósefsson ég hafði sent hv.fjvn. erindi, þar sem farið var fram á lítilsháttar styrk til framhaldslagningar ræktunarvegarins í Vestmanneyjum, og sé ég nú, að n. hefir ekki tekið þennan styrk upp í till. sínar, og verð af því að leiða þá ályktun, að n. treysti sér ekki til að sinna málinu. - Eins og þm. mun kunnugt, hefir þingið nú um nokkur ár stutt þessa vegalagningu, sem miðar að aukinni ræktun í Eyjunum, og hefir styrkurinn borið mikinn og góðan árangur. Í erindi því, sem ég gat um, var sýnt fram á það samkv. skýrslu frá búnaðarfélaginu í Vestmannaeyjum, að túnasléttun og grjótnám hefir aukizt stórkostlega síðan þingið for að styðja ræktunina á þessum stað með því að hlaupa undir bagga með styrk til þessarar vegarlagningar, þar sem hægt er að rækta, og reynslan hefir sýnt, að svo er viðast í Eyjum. Árin 1923–1926 var lítið unnið að jarðabótum í Vestmannaeyjum, en síðan 1927, sem er fyrsta árið, sem styrkur var veittur til ræktunarvegarins, hafa framkvæmdirnar í þessum efnum verið stórkostlegar, bæði túnasléttur og grjótnám, til þess að gera landið ræktanlegra. Hvað heyaflann snertir, þá hefir um hann orðið lítil breyting á árunum frá 1922–1926 samkv. skýrslu búnaðarfélagsins. 1922 nemur heyfengurinn 4175 h., en 1926 4530 h. Heyfengurinn hefir þannig aðeins aukizt um nokkur hundruð h. á þessu tímabili, en 1930 er heyaflinn orðinn helmingi meiri eða allt að því 7072 h., svo að því fé, sem þingið hefir veitt til að styðja ræktunina í Eyjum, hefir ekki verið á glæ kastað, og er þetta því ánægjulegra fyrir hv. Alþingi þar sem ríkið á þetta land. Ég hefi því leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 418, XXV, sem fer í þá átt, að þingið veiti styrk til ræktunarvegarins áfram, og hefi ég stillt styrknum svo mjög í hóf, að ég leyfi mér að vona, að hv.fjvn. sjái sér fært að mála með þessari till. minni. Mér þykir rétt að geta þess í þessu sambandi, að Vestmanneyingar hafa ekki til þessa verið kröfufrekir við ríkissjóð, en á hverju ári rennur um og yfir 1/2 millj. kr. til ríkisgjaldkerans úr þessu byggðarlagi, og mætti vel á þetta líta í sambandi við þessa málaleitan. Ég vil og ennfremur láta þess getið í sambandi við þetta mál, að það voru hreinar álygar, þegar hæstv.dómsmrh. staðhæfði það í eldhúsumr., að í Vestmannaeyjum væru allir á hausnum. Er illt til þess að vita, að menn í hinum ábyrgðarmestu stöðum þjóðfélagsins skuli ganga svo langt í pólitískum ofsóknum að sverta svo heil byggðarlög með tilhæfulausum álygum. Það hafa að vísu komið fyrir nokkur gjaldþrot í Vestmannaeyjum, sem viðar, en það er þó mitt álit, að sum þau gjaldþrot, sem Útvegsbankinn hefir staðið að í Vestmannaeyjum, hefðu betur verið óframkvæmd, a. m. k. hefði svo verið fyrir verkalýðinn, sem liðið hefir atvinnutjón af þessum ástæðum. Við 2. umr. fjárl. var hér samþ.till. þess efnis, að stj. var heimilað að veita ríkisábyrgð fyrir allt að 100 þús. kr. til handa samvinnufélagi sjómanna og verkamanna á Seyðisfirði til að koma upp fiskibátum, og var þessi till. rökstudd með því, að það stæði útgerðinni á þessum stað fyrir þrifum, að þar eru ekki til neinir bátar. Þetta sama og hér er um að ræða var á sínum tíma gert fyrir Ísfirðinga, og er sennilegt, að þessi samþykkt leiði til þess, að kröfur um samskonar hjálp berist að víðar frá. En ef ríkið á annað borð á að fara að skipta sér af slíkum framkvæmdum, þarf jafnframt að sjá svo til, að innlendir menn fái þau verkalaun, sem goldin verða fyrir smiði þessara báta. Skipasmiðir okkar hafa sem aðrir orðið varir við kreppuna, því að nú er litið um vinnu fyrir rá, og er alveg ófært, að ríkið taki á sig þessa ábyrgð, ef smíðin á þessum bátum verður framkvæmd erlendis, samtímis því, sem okkar eigin skipasmiðir og hjálparmenn þeirra ganga atvinnulausir, af því að ekkert fellur til fyrir þá að gera. ég hefi því leyft mér að bera fram svo hljóðandi viðaukatill. við þessa till., sem samþ. var við 2. umr.: „enda séu þau fiskiskip, er smíðuð kunna að verða samkv. þessari heimild, smíðuð hér á landi“. Þessi viðaukatill. mín er á þskj. 418, XLIV. - Hv. þm. Seyðf. drap á þessa till. mína í ræðu sinni hér fyrr við þessa umr. og taldi hann varhugavert að samþykkja hana, og fór fram á það, að ég tæki till. aftur. Veit ég ekki, hvað þeim getur gengið til, hv.þm. Seyðf. og flokksbræðrum hans, sem svo oft hafa hent á það hér í þinginu með fullum rökum, hve mjög skortir á það nú, að næg atvinna sé til í landinu fyrir landsins börn, þar sem hv.þm. leggst á móti þessari till. minni, því að það vita allir, sem fengizt hafa við bátaútveg, að innlendir bátar eru ekki eftirbatar erlendra báta, nema ef siður sé, því að þeir eru traustari, og enda meir miðaðir við staðhætti okkar lands. Kemur það hér meðal annars til, að þeir, sem bátanna eiga að njóta, eru í verki með um smíði bátanna og ráða því, hvernig smíðinni er hagað, en slíku verður ekki við komið. Þegar bátarnir eru smíðaðir á erlendum skipasmiðastöðvum; enda þótt reynt sé skriflega að gefa forskriftir um það, hvernig bátarnir eiga að vera. Það getur verið, að innlendir bátar séu eitthvað dýrari en bátar smíðaðir hjá erlendum skipasmiðastöðvum, en þetta munar þó aldrei mjög miklu, auk þess sem á það ber að líta, að alltaf leggst einhver meiri eða minni kostnaður á hina erlendu báta við það, að heim þarf að koma heim, og enda oft að breyta heim og endurbæta, þegar þeir eru hingað komnir, vegna hinna ólíku staðhátta og atvinnuhátta: Þennan kostnað virðast menn oft ekki sjá, þegar þeir eru að leggja það niður fyrir, sér, hvort þeir heldur eigi að láta smiða báta sína erlendis eða hér heima, hjá t. d. Magnúsi Guðmundssyni eða Pétri Ottasyni. Í Vestmannaeyjum höfum við sennilega mesta reynslu í þessum efnum, og sú reynsla bendir ekki í þá átt, að dýrara sé að láta smíða bátana hér heima en erlendis, einkum þegar tillit er tekið til þess, hvernig verkið er af hendi leyst, því að ísl. bátarnir eru yfirleitt betri og traustari, eins og ég áður sagði. Ég álít því sjálfsagt á slíkum tímum sem þessum, ef ríkið á annað borð fer að styrkja samvinnufélag þeirra Seyðfirðinga til að láta smíða sér báta, að það sé tilskilið, að bátarnir séu smíðaðir hér heima. Hitt kemur á annan veg út, ef keyptir verða gamlir batar, enda rekur það sig ekki á þessa till. mína, því að hún er eingöngu miðuð við það, að bátarnir séu byggðir að nýju. Ég get því ekki, vegna þeirrar kreppu og atvinnuleysis, sem ríkir í landinu, og vegna þeirra miklu vandkvæða, sem nú eru á öllum peningayfirfærslum, orðið við tilmælum hv.þm. Seyðf. imi að taka þessa till. mína aftur. Það er skylda þingsins á þessum vandræðatímum að sjá svo til, að sem mest atvinna falli til hér innanlands og að sem minnst sé goldið til útlanda fyrir vinnu, sem við Íslendingar sjálfir erum færir um að leysa af hendi. Þá flyt ég till. á þskj. 430, VII, þess efnis, að stj. sé heimilað að láta niður falla áskilið framlag til varðskipsins Þórs fyrir árin 1930 og 1932. - Með samningunum 1926 var Vestmannaeyingum gert að greiða 15000 kr. á ári fyrir eftirlit Þórs með bátum eyjarskeggja, og hefir bærinn að jafnaði staðið í skilum með þessa greiðslu til þessa. En það er hvorttveggja, að nú eru erfiðir tímar, og á bæjarfélagið því erfitt með að leysa þessa greiðslu af höndum, því að bærinn hefir auk þess orðið að taka nærri sér til að skapa vinnu í atvinnubótaskyni, enda er þetta eina héraðið á landinu, sem krafið er sérstakrar peningaupphæðar vegna björgunarstarfseminnar, sem ríkið heldur þar uppi, því að ýms önnur héruð fá varðskipið til sín um tíma og tíma til eftirlits án nokkurs endurgjalds. Ég hefi því leyft mér að fara fram á það, að Alþingi heimili stj., ef hún sæi sér fært, að sýna Vestmanneyingum nokkra linkind í þessum efnum, og vænti ég þess, að þm. taki vel í þessa sanngjörnu till. Vil ég í þessu sambandi ennfremnr benda á það, að til Vestmannaeyja sækja sjómenn alslaðar að af landinu, og sýnist ekki nema sjálfsagt, að þeir njóti sömu verndar, meðan þeir eru þar við róðra, eins og þeir ella njóta sem sjómenn í öðrum héruðum landsins. ég býst reyndar við því, að mér verði svarað svo um þetta, að við Vestmanneyingar höfum sérstakan aðgang að varðskipinu umfram önnur héruð á landinu, enda er svo samkv. samningnum, en því miður hefir starf Þórs 2–3 síðustu árin verið öðruvísi af hendi leyst en frá 1923 –27. Skipið hefir verið lausara við gæzluna og Vestmannaeyingar notið þess skemur en vera skyldi. Skal ég engan dóm á það leggja, af hverju þetta stafar, en ég vil þó benda á það, að 2 hin síðustu ár hefir Þór haft ýms aukaverk með höndum, svo sem fiskveiðarnar, og væri þetta eitt út af fyrir sig nóg til þess, að munur væri á framkvæmd björgunarstarfseminnar frá því, sem áður var, meðan skipið var ekki bundið við önnur störf jafnframt. Í fyrra vetur auðnaðist Þó þannig ekki að koma neinum bát til hjálpar, en hinsvegar man ég til þess, að brezkur togari varð til slíks í eitt skipti, og Ægir í annað skipti, ef ég man rétt. Hefir Þór verið þetta lausari við starf sitt en aður og vera ætti samkv. samningnum, og finnst mér ekki nema hin fyllsta sanngirniskrafa, að tillit sé tekið til þessara staðreynda við innheimtu gjaldsins, sem Vestmanneyingum umfram aðra landsmenn hefir verið gert að greiða vegna björgunarstarfseminnar. Þá flyt ég till. á þskj. 418, XX, ásamt þeim hv.þm. Barð. og hv. hm. Seyðf., þess efnis, að Jóni Leifs sé veittur 1500 kr. viðurkenningarstyrkur. Skal ég fúslega játa það, að ég er ekki vel að mér í þeim fræðum, sem hér um ræðir og Jón Leifs hefir lagt fyrir sig, og get því ekki úr flokki um þau talað, enda ætla ég, að fáir alþýðumenn hafi þekkingu á tónritstörfum. Ég veit hinsvegar af eigin reynslu, að þessi ungi Íslendingur hefir vakið meiri eftirtekt í Þýzkalandi vegna tónverka sinna en líklegt væri af manni á hans aldri og heldur en almenningi er ljóst hér heima. Þó virðist svo sem honum hafi ekki auðnast að koma ár sinni fyrir borð svo sem skyldi meðal áhrifamanna hér á landi, slíkur atkvæða- og hæfileikamaður sem Jón Leifs er á þessu sviði. Er það eftirtektarvert, að á Þýzkalandi hefir það vakið meiri athygli, hve þjóðlegur Jón Leifs er í list sinni en hér heima, enda leggur hann stund á að vinna úr þeim efnum, sem íslensk eru, í verkum sínum. Nú hefir nýskeð verið stofnað félag hér heima í þeim tilgangi að stuðla að því, að koma einhverju af verkum Jóns Leifs á prent, og er það vottur þess, að farinn sé að vakna skilningur manna hér heima á hinum afarmiklu hæfileikum Jóns og á því, hverja þýðing það hefir fyrir íslenzka menningu, að hin stærri verk hans geti orðið prentuð. Hann hefir m. a. samið lög við erindi úr Hávamálum, og hefir í undirbúningi „oratorium“ mikið við Edduljóð og margt fleira, sem ég skal ekki tefja hv.þd. með að telja upp, því að til þess færi of langur tími. En ég þori að fullyrða, að það er margur styrktur af Alþ., sem miklu síður skyldi en Jón Leifs. Og það er sennilegt, að jafnvel núverandi kynslóð eigi eftir að sjá það, að hann hefir meira til brunns að bera sem tónskáld en nokkur annar Íslendingur hefir hingað til haft. Fyrir tveimum árum kom út eftir hann þjóðlagahefti, sem náði töluverðri útbreiðslu erlendis. En það, sem er serkennilegt við Jón Leifs sem tónskáld, er það, að hann byggir tónsmiðar sínar á íslenzkum grundvelli. Hann trúir á það, að í þjóðlögunum og jafnvel í rímunum séu geymdir fjársjóðir, sem þýðingu hafi fyrir norræna tónlist. Og það er sannfæring mín, að sá grundvöllur, sem hann byggir á, sé réttur. Hér er ekki farið fram á, að miklu sé fornað þessum ötula, þjóðlega manni, heldur að Alþingi vilji sýna honum viðurkenningu, sem er meira siðferðilegur styrkur en peningastyrkur. Ég vona því, að hv.þd. geti fylgt okkur flm. í því að styrkja Jón Leifs lítilsháttar með þessum fjárstyrk. Ég þarf svo ekki að orðlengja meira í þetta skipti. Það er ekki vert að eyða tíma í að ræða einstakar till. annara hv.þm., sem ég er ekkert. við riðinn, en ég býst við, að till. frá sjútvn. verði rædd af form. n., svo að ég skal ekki fara langt út í hana, en aðeins benda á, að þetta er eina till., sem sjútvn. flytur, og hún lítil; ég vona því, að henni verði sá sómi sýndur, að hún verði samþykkt.

Héðinn Valdimarsson Það eru 3 smábreytingatill., sem ég þarf að mæla með, auk þeirra, sem við höfum borið fram saman, af hálfu flokksins, Alþýðuflokksmennirnir, og hv.þm. Seyðf. hefir talað fyrir. - Þetta er fyrir námsmenn, tvær af þeim till., sem ég flyt. Önnur er um að veita Ingólfi Þorsteinssyni 1200 kr. styrk til þess að nema vélaverkfræði við háskóla erlendis. Hann mundi hafa fengið styrk úr menningarsjóði í fyrra, ef ekki hefði verið minna veitt úr þeim sjóði en áður, vegna þverrandi tekna. Hann hefir beztu vottorð frá kennurum sínum. Það eru fáir, ef það eru nokkrir aðrir, sem stunda vélaverkfræði erlendis, en það eru einmitt þeir menn, sem líklegt er, að geti orðið að gagni síðar, landi sínu og þjóð. Hinn maðurinn, sem ég legg til að veita styrk, er Trausti Einarsson, sem er að ljúka námi í stjörnufræði, stærðfræði og eðlisfræði við háskólann í Gottingen. Hann hefir beztu meðmæli frá kennurum sínum, þar á meðal dr. Ólafi Daníelssyni og dr. Eckmann, prófessor við þýzka háskólann. Þessi efnilegi stúdent hefir stuðzt undanfarin 4 ár við styrkur menningarsjóði, en hann er nú horfinn á enda, og pilturinn á ekki eftir nema 1 ár til að ljúka náminu. Og það er von, að þennan iðna efnismann langi til, að ekki verði allt ónýtt, sem hann hefir kostað upp á sig, en efnahagur hans er svo bágur, að hann getur ekki haldið áfram, nema hann fái styrk, og foreldranna ekki betri. það er leiðinlegt fyrir hann að verða að hætta, þegar svo langt er komið. Það er því allt, sem mælir með þessum lokastyrk. Ég hefi svo eina till. að auki, ásamt hv. 1. þm. S.- M., um styrk til Stefáns Árnasonar frá Steinsstöðum til ritstarfa. Þessi maður er mjög hneigður fyrir ættfræði og hefir safnað ýmsu um það efni, en ekki getað vegna fátæktar gefið neitt út um það. Ég vil mæla með, að honum verði veittur sá styrkur, sem farið er fram á, en að öðru leyti mun hv. 1. þm. S.-M. mæla með styrkveitingu til þessa manns. Ég gleymdi till. fyrir Soffiu. Eins og kunnugt er, er frú Soffia Guðlaugsd. einhver bezta leikkona hér á landi, en hefir ekki haft tækifæri til að beita sér á leiksviði nú um nokkurt skeið, vegna þess að hún hefir ekki getað komizt að samningum við Leikfélag Reykjavíkur. En hún óskar að halda áfram við leiklistina, sem hún hefir aður stundað og hv. Alþingi hefir áður viðurkennt með því að veita henni styrk til að fullnuma sig erlendis, þar sem hún lærði margt. það munu flestir hv.þm. hafa séð hana á leiksviði og vita því, hvernig hún rækir sín hlutverk. Hún hefir reynt að koma upp sérstökum leikflokki og tekizt það, og sækir nú um styrk til að taka upp leiksýningar með þessum flokki, og er tilætlunin að halda uppi leiksýningum í Reykjavík og víðar, þannig, að hún færi út um landið með leikflokk sinn og sýndi list sína a. m. k. í helztu kaupstöðunum. En þess vil ég geta, að ef það tækjust samningar milli hennar og Leikfélagsins, um að hún tæki þátt í starfsemi þess, sem ég aðallega vildi óska, þá er svo ætlazt til, að þessi styrkur skuli niður falla. En á annan hátt sé ég ekki, að við getum hjálpað henni og þeim, sem ánægju hafa af list hennar, en annaðhvort með því, að henni verði veittur sérstakur styrkur til leiksýninga, eða þá að hún kæmist í samstarf við Leikfélagið, sem væri það æskilegasta, og mun ekki standa á henni til þeirra samninga, eins og bréf þau sýna, sem legið hafa fyrir fjvn. þessu máli viðkomandi.

Ólafur Thors ég flyt 3 smábrtt. við frv. að þessu sinni. Fyrir einni mun hv.þm. Seyðf. mæla; við fluttum hana við 2. umr., og þó ég væri fyrsti flm., mælti hann fyrir henni þá, og mun nú einnig gera það, svo að ég sé ekki ástæðu til að tala neitt um hana. Ég vil þá drepa á smábrtt. undir XIV. á þskj. 418, sem ég hefi flutt með hv.þm. Mýr., um að veita Jóni Blöndal styrk til lokanáms í hagfræði. Þessi ungi maður, sem þar er farið fram á að veita styrk, lauk prófi fyrir 4 árum, með ágætum vitnisburði. Síðan hefir hann notið styrks frá menntamálaráðinu, en getur nú ekki vegna lagafyrirmæla um, hve lengi menn megi njóta þess styrks, fengið hann lengur. Hann á eftir 1 ár þar til hann er fullnuma og hefir tekið próf, og ég sé ekki, að honum séu aðrir vegir færir til að afla sér fjár til að standast þann kostnað en að leita til Alþingis og vita, hvort það vill hlaupa undir bagga. Þessi ungi maður er heilsulítill; hann hefir haft berkla, og er búinn að liggja eitt ar í berklahæli. Hann hefir því ekki haft aðstöðu til að afla sér fjár á þann hátt, sem margir námsmenn bjarga sér áfram með, að vinna fyrir sér á sumrin eða annan tíma með því að forna náminu. En þrátt fyrir þetta heilsuleysi hefir hann stundað námið af dugnaði, svo að þrátt fyrir það, að hann hefir legið eitt ár af námstímanum rúmfastur, eru allar líkur til, að hann muni taka þetta vandasama próf á talsvert styttri tíma en venja er til. Hann hefir ekki notið neins styrks annars en frá menntamálaráðinu, og þar fyrir utan ekki haft neitt annað en það, sem stjúpmóðir hans, sem vinnur baki brotnu og er þó heilsulaus, hefir getað lagt af mörkum við hann. En nú hafa verið lækkuð laun kennara, eins og annara opinberra starfsmanna, en móðir hans hefir haft kennslu að aðalstarfi, svo að nú er það sund líka lokað fyrir honum, að hún geti miðlað honum nokkru. Það er þannig margt, sem mælir með því, að hv. Alþingi vildi veita þennan lokastyrk, svo að þessi ungi, heilsulausi, gáfaði maður geti lokið námi. Ég vona því, að hv. d. taki nú till. vel og láti sér nægja þá lækkun, sem orðið hefir á styrknum við það, að hann var felldur við 2. umr. Þá á ég aðra till. undir LI. á sama þskj. um að láta niður falla áskilið framlag Kjósarsýslu og tveggja hreppa í sýslunni á móti ríkissjóðstillaginu til vegar á Kjalarnesi árin 1930 og 1931, svo nefnds Kjósarvegar. Eins og hv.þdm. vita, var það til skilið í fjárl., að gegn framlagi ríkissjóðs til þessa vegar kæmi framlag sýslunnar og þessara tveggja hreppa. Þessir aðiljar hafa innt af hendi til vegarins á árunum 1926–31 kr. 16901.36, en eftir því, sem vegamalastjóri segir, eiga þeir ógoldið framlag, sem nemur kr. 7282.78. Upprunalega er framlag þetta svo komið til, að sýslubúum var það svo mikill hagur, að byrjað væri á þessum vegi, að þeir vildu vinna það til, að gangast undir þessar kvaðir, til þess að fá hann sem fyrst. En á síðari árum hefir þetta breyzt svo, að vegurinn er nú ekki eingöngu til þeirra þarfa, heldur er hann orðinn alger þjóðvegur, eftir að ferðir kringum Hvalfjörð hafa færzt í aukana. Og hæstv. stj. hefir sýnt, að hún hefir þennan skilning á þessu með því að fella niður þetta skilyrði fyrir fjárveiting til vegarins í fjárlfrv. fyrir árið 1932, og hv. Alþingi gekk inn á þann skilning. það er því ákaflega sanngjarnt, að þessi till. verði samþ. Úr því að það er viðurkennt, að það sé ekki réttlátt, að framlag komi frá þessum aðiljum til vegarins lengur, þá er það sannleikur, sem ekki verður hrakinn, að það hefir heldur ekki áður verið sanngjarnt. Ég hefi orðað þetta, bæði við hæstv.forsrh. og hæstv. fjmrh., og þeir telja báðir sanngjarnt, að framlagið falli niður. Einkum hefi ég oftar en einu sinni orðað þetta við hæstv.forsrh., af því að það heyrir nú undir hann sem atvmrh. Ég vænti því, að einnig þessari till. muni hv. d. taka vel og gjalda henni jákvæði. Og þar sem meðmæli tveggja ráðh. styðja till., þykist ég vita, að hún eigi tryggt fylgi í d.

Sveinn Ólafsson Nafn mitt er bundið við nokkrar brtt. við fjárl. að þessu sinni, en aðalflm. er ég aðeins að einni brtt. Ég verð þó að víkja nokkrum orðum að öllum þeim till., sem ég er við riðinn, jafnvel þeim, sem búið er að minnast á. Ég kem fyrst að IV. brtt. á þski. 418, sem borin er fram af hv. 2. þm. Rang. ásamt mér og hv. 1. þm. Rang. og hv. 1. hm. N.-M.; hefir að vísu verið minnzt á hana áður, bæði af aðalflm. og mér, þar sem hún lá einnig fyrir við 2. umr. fjárl., skal því aðeins stuttlega að henni vikið. Hún lýtur að því, að færa vegafjárveitingu frá Holtavörðuheiðarvegi til annara vega, þannig að framlagið til Holtavörðuheiðarvegar lækki um 30 þús. kr., sem veittar verði til vega annarsstaðar á landinu. það hefir áður ljóslega verið á það bent, að eins og ástatt er, væri það nærri sjálfsagt að verja því fé, sem veitt er til vega, í vegi um sveitir, þar sem þjóðvegir eiga að liggja og þar sem það getur komið að notum þegar í stað. Óviðeigandi er að verja því til fjallveita, sem - eins og Holtavörðuheiði - nánast eru skemmtivegir fyrir fólk, sem léttir sér upp í sumarleyfi og alstaðar getur eytt tómstundum sínum í óbyggðum, ef vill. Ég skal ekki eyða tíma í að ræða þetta frekar, en víkja að VII. till. á sama þskj., þar sem ver sömu menn gerum till. um skiptingu á þeim 30 þús. kr., sem eftir IV. till. á að flytja til vegagerða í sveitum, og ætlumst ver til, að 1/3 þeirrar upphæðar gangi til vegagerðar í Rangarvallasýslu, á svo kölluðum Fjallbaksvegi, en hinar 20 þús. kr. skiptist milli héraðavega á Austurlandi, þannig, að Jökulsárhlíðarvegur, Unaóssvegur, Breiðdalsvegur og Vopnafjarðarvegur hljóti sínar 5 þús. kr. hver. Það er vitaskuld, að þessar upphæðir eru litlar og að ekki verður mikið gert fyrir þær. En ég fullyrði þó, að þær muni undireins koma að nokkru liði, af því að aðrir vegir liggja að þessum vegum - vegir, sem fyrst geta orðið að verulegum notum, þegar þeir eru komnir í samband við þessa aðalvegi. Og flutningarnir vor og haust liggja um þessar leiðir, til og frá kaupstöðunum og kauptúnunum austanlands. 4 þetta var minnzt af hv. meðflm. mínum, svo að ég þarf ekki að tefja tímann með því, að tala frekar um það. Ég kem þá að þriðju till., sem er XXVI. liður á sama þskj., það er till. frá sjútv. Nd. Þar er farið fram á 1200 króna styrk til Árna Friðrikssonar, fiskifræðings, vegna útgáfu á riti einu, sem hann nefnir Skarkolaveiðar Íslendinga og dragnótin. Hefir hann nýlega gefið út ritið, en því ekki ennþá verið dreift út til almennings eða til sölu haft. Höfundur hefir skýrt n. svo frá, að útgáfa ritsins, sem er 8 arkir að stærð, í fremur litlu broti, hafi kostað 1500 kr., og er ekki í því falin fyrirhöfn hans eða ritlaun, heldur er þetta aðeins útlagður útgáfukostnaður. Af bókinni eru prentuð 1000 eintök, og áður en hún er seld eða boðin almenningi til kaups, vill hann fá að vita, hvort Alþingi vill veita honum þennan útgáfustyrk. Ætlar hann, ef svo fer, að færa niður verð bókarinnar, en hann telur, að hann geti ekki selt hana svo lágu verði sem þarf, til þess að almenningur kaupi hana, án þess að hann fái þennan styrk. Með þessum styrk, sem sjútvn. fer fram á, gerir hann ráð fyrir að geta selt bókina fyrir kr. 1.00 til kr. 1.25, í stað kr. 3.00, sem ella myndi söluverð, og mundi hún þá fljótlega geta breiðzt út um landið og orðið aðgengileg fyrir allan almenning. Hefi ég fyrir 3 dögum átt tal við Árna Friðriksson og litið yfir bók hans, og finnst mér hún þess verð, að hún kæmist inn á hvert heimili í landinu, a. m. k. þau, sem við sjávarsíðuna eru. Þótt ritið sé í aðaldráttum um skarkolaveiðar, kemur það víða við og fjallar um margt annað, sem lýtur að veiðiskap. Það er alveg víst, að rit þetta getur komið almenningi að miklu liði, og tel ég því sjálfsagt að veita styrk til þess, að það geti orðið selt vægu verði. Með því móti kemst það fyrst í hendur margra manna og verður að tilætluðum notum. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta, því að ég vona, að flestir hv.þdm. hafi kynnt sér ritið og muni veita þessari litlu till. stuðning. Ég fullyrði, að mörg upphæð hefir verið ómaklegar veitt en þessi, og hér er aðeins farið fram á að gefa almenningi kost á að eignast þarft rit og fróðlegt með vægu verði. Skal ég þá koma snöggvast að XXIX. lið á sama þskj., sem er till frá hv. 1. hm. N.M. og mér, um að veita dálítinn viðbótarstyrk til lúkningar á skuld félags þess, sem lét gera laxastiga í Lagarfljótsfossi næstl. sumar. Það er ekki til mikils mælzt með þessu, hvort sem um 2000 eða 1600 kr. er að ræða, þegar tekið er tillit til þess, að á þessu svæði ofan við fossinn liggur víðlent, fjölmennt hérað með miklum möguleikum til fiskiræktar, hérað, sem vænta má, að byggist meira eftirleiðis og líkur benda til, að innan tíðar taki e. t. v. við talsverðum hluta af íbúum sjávarþorpanna mörgum, sem komnir eru að því að gefast upp í sívavandi atvinnukreppu. það eru 5 eða 6 hreppar, sem liggja að Fljótinu ofar stigans, og fyrir ofan fossinn falla margar og stórar bergvatnsar í fljótið, sem líklegar eru til fiskiræktar, þegar leiðin öll frá sjónum er orðin fiskgeng. Hv. 1. flm. hefir þegar mælt fyrir þessari till. af meiri kunnugleika en ég get gert, og skal ég því ekki tefja tímann með því að fjölyrða um hana frekar. Ég vík þá að brtt. á þskj. 430. Þar hefi ég gerzt meðflm. að lítilli till., þar sem hv. 3. þm. Reykv. er aðalflm. Till. lýtur að því, að veita ,manni norðanlands, Stefáni Árnasyni, dálitla upphæð, sumpart til ritstarfa og uppörvunar, og sumpart í viðurkenningarskyni fyrir það starf, sem hann hefir þegar unnið. Ég kynntist þessum manni og var honum samtíða á æskuárunum og hefi lítillega kynnzt honum á seinni árum, en þekki þó lítið störf hans nema gegnum frásögn annara fróðra manna. Hann hefir látið sér mjög annt um að safna ýmsum sagnafróðleik og ættvísi. Á hann nú í fórum sínum allgott safn af þessum fræðum. Nú er það ósk okkar flm., að honum verði veittar á 16. gr. fjárl. 400 kr. eða til vara 300 kr. Vitanlega verður fyrir þessa litlu upphæð ekki mikið afrekað, en hugmynd okkar flm. er að gefa honum hvöt til að halda þessu starfi áfram og auka það. Hann er nú kominn á gamalsaldur, en mundi telja það viðurkenningu, sem nokkurs væri virði, af hann fengi þessa litlu fjárhæð eitt skipti fyrir öll. Hún er svo lítil, að engu skiptir, þegar litið er til fjárveitinga, hliðstæðra, sem þegar eru komnar í fjárlög, og hún mundi aðeins í þetta eina skipti veitt af því, að miðað er við 16. gr. Fleiri till. er ég ekki riðinn við á þeim þskj., sem fram eru komin. En hér verður bráðlega útbýtt þskj. 452 með brtt. frá ýmsum hv.þm. og þar er ég með hv.þm. Seyðf. flm. að lítilli brtt. við 22. gr. fjárl. Við fórum þar fram á, að ríkissjóður taki að sér ábyrgð á 40 þús. kr. láni, sem Fisksölusamlag Austfjarða þarf að taka og tekur að öllu sjálfráðu vegna tekjuhalla, sem það beið á síðasta hausti við að senda út með áætlunarskipum kaldan og ísvarinn fisk í kössum. Eins og kunnugt er var með lögum nr. 37 frá sumarþinginu 1931 gerð ráðstöfun til þess að hefja útflutning á kælifiski frá veiðistöðvum, þar sem bátar stunduðu veiði, með skipum, sem skipaútgerð ríkisins útvegaði og fara skyldu áætlunarferðir til Bretlands. Fyrsta tilraun í þessa átt var gerð austanlands og lítillega norðanlands. Var það aðallega Fisksölusamband Austfjarða, sem réðist í þetta og gerði þessa fyrstu tilraun, sem að ýmsu má segja, að tækist sæmilega að því, er kom til sölu fiskjarins, en varð samlaginu þó að byrði vegna óhappa. Óhöppin voru einkum þau, að skipin, sem leigð voru til þriggja mánaða, gátu eigi farm fengið, er fram á vetur kom og ógæftir bönnuðu róðra. Í öðru lagi brast með öllu kolaveiði vegna þess, að veiðitæki, sem sambandið pantaði fyrir félagsmenn í byrjun haustvertíðar, komu eigi fyrr en að loknum veiðitíma. Margt annað, svo sem óhaganleg stærð skipanna, varð til að spilla árangri, og komst samlagið því í skuld, sem nú er leitað láns til að greiða, jafnframt og ný tilraun verður hafin til kælifisksölu með betri viðbúnaði og frekari reynslu en fyrra sinn, en lán þetta, sem von er um, að bankarnir veiti, óskar sambandið að ríkið ábyrgist gagnvart bönkunum, með því að fé þess er ennþá fast í ónotuðum veiðarfærum og umbúðum fiskjar, sem samtals nemur ca. 74000 kr. Við flm. þykjumst mega fullyrða, að ef þessi ábyrgð ríkisins fengist, þá yrði fljótlega hægt að lagfæra hag sambandsins, og enginn efi er á því, að framhald um þessa flutninga verður miðað við þá reynslu, sem fengin er, því að í annað sinn mun sambandið ekki brenna sig á hví að leigja skip á þennan hátt. Yfirleitt má segja það, að sala á þessum útflutta bátafiski hafi reynzt eftir öllum vonum. Til skýringar fyrir hv. þm er rétt að geta þess, að af þeim 12870 kössum, sem sendir voru út frá Austfjörðum, seldist hver til jafnaðar á 16,10 kr., þótt megin fiskjarins væri ódýr tegund. Og þegar athugað er, að í hverjum kassa er ekki nema um 60 kg. af fiski upp úr sjó, má þetta álítast góð sala. Ef stýrt er fram hjá óhöppum þeim, sem raunar mátti alltaf búast við við fyrstu tilraun, þá virðist vonin vera góð um það, að framhald af þessu geti orðið í öllum verstöðvum, þar sem smábátar stunda veiði, að miklu liði. Hér er spurningin aðeins um það að sigrast á fyrstu erfiðleikunum, svo að ekki þurfi að gefast upp á miðri leið til stórtjóns fyrir alla þá, sem stunda smábátaútgerð. eins og víðast er austan- og norðanlands. Ég ætla svo ekki að eyða fleiri orðum til skýringar á þessu, en ef hv.þm. óska eftir frekari upplýsingum um þessa fyrstu tilraun með ísfiskisölu með áætlunarferðum, þá er hægt að útvega þær og hafa til taks, aukheldur þegar í dag, hjá mönnum þeim, sem hér eru staddir og störfuðu í umræddu fisksölusambandi.

Sveinbjörn Högnason Við 2. umr. fjárl. flutti ég og hv. samþm. minn brtt., sem fer fram á 10 þús. kr. til vegarins upp í Landsveit, og verði það tekið af upphæð þeirri, sem í fjárl. er áætluð til vegarins yfir Holtavörðuheiði. En vegna þess að margir hv.þm. hafa farið fram á, að lækkað yrði það fé, sem ætlað er til vegarins yfir Holtavörðuheiði, þá hefir fjvn. farið fram á það, að við tækjum till. aftur til 3. umr., svo að hægt væri að athuga hana nánar. Nú hefir fjvn. ekki séð fært að taka þetta til greina hjá okkur, og þess vegna flytjum við nú aftur brtt., en nú í félagi með hv. 1. þm. S.-M., um að lækka fé til Holtavörðuheiði, en veita smærri upphæðir til vega annarsstaðar í sveitum landsins. Við viljum sjá, hversu margir og hverjir hv.þm. það eru, sem vilja verja 1/3 hluta af öllu vegarfé þessa árs, sem ætlað er til nýbyggingu vega, til vegar yfir eyðiheiði, sem ekki lettir beinlínis undir framleiðslu og afkomuskilyrði manna, en neita jafnframt að láta smáupphæðir ganga þangað, sem gæti komið heilum sveitum að miklum notum og létt stórkostlega undir lífsskilyrði hjá þeim. Ég held, að þeir hv.þm., sem vilja láta 1/3 hl. vegarfjárins ganga eins og til er ætlazt eftir till.fjvn., sem komnar eru frá vegamálastjóra, skilji ekki hvaða tímar það eru, sem við höfum við að stríða, ef ekki á fyrst og fremst að taka tillit til þess, hvar þörfin er mest aðkallandi. Ég get skilið aðstöðu vegamálastjóra, því að auðvitað er það hans till, sem fjvn. ber fram. Hann lítur auðvitað á það, sem verða á í framtíðinni, lítur á vegakerfi landsins í heild sinni. En hann er ekki eins kunnugur og einstakir þm., hvar þörfin er mest í svipinn, og hvar smáupphæðir geta komið að fullu gagni. Það er því einmitt þm. að benda á það. Ég held þess vegna, að það sé fullkomlega sanngjarnt, þegar við förum fram á það, að 3/5 þessa fjár til Holtavörðuheiðarvegarins verði teknir og varið til þess að bæta úr brýnustu þörfum, þar sem hægt er með smáupphæðum, eins og við förum fram á í brtt. á þskj. 418,VII. - Ég er ennfremur riðinn við brtt. á sama þskj. undir h, með 1. þm. Árn. og hv. samþm. mínum (JÓl), þar sem farið er fram á 20 þús. kr. sem vöruflutningastyrk til hafnleysishéraðanna á Suðurlandi, ef frv., sem nú liggur fyrir um bifreiðaskatt og benzínskatt, verður afgreitt sem lög frá þinginu. Við umr. um þetta frv. héldum við því fram, að nokkur hl. þessa skatts ætti í raun og veru að koma sem styrkur til þessara héraða aftur, því að hann myndi leggjast þyngst á þau héruð, sem einungis verða að nota bílaflutninga. En þá var það einmitt vegna tilmæla hæstv.forsrh. og annara hv.þm., að við tókum þær brtt. aftur við það frv., þar sem talið var réttara, að þessi styrkur væri tekinn beint upp í fjárl., en ekki tekinn af skattinum sjálfum. Þess vegna er það, að við flytjum nú þessa till., svo framarlega sem þetta skattafrv. verður afgreitt frá þessu þingi. Þá er ég meðflm. að till. á sama þskj. undir XV með samþm. mínum (JÓl) um styrk til Jóns Gissurarsonar til framhaldsnáms í Þýzkalandi, 800 kr. Við 2. umr. gerði Ég grein fyrir þessari styrkbeiðni, sem þá var 1000 kr., en var felld með litlum atkvæðamun. Ég ber því fram nú 800 kr., og þar sem svo lítill atkvæðamunur var um þessar 1000 kr. við 2. umr. fjárl., þá tel ég víst, að ekki þurfi að fara mörgum orðum aftur um þessa brtt. okkar, þar sem hún er færð niður um 200 kr. Ég skal taka það fram um þennan styrk og alla persónulega styrki, sem hér eru komnir fram, að það er í rauninni ákaflega erfitt fyrir hv.þm. að gera sér ljóst í hverju tilfelli, hvar þörfin er mest. Æskilegast væri, að þingið hefði aðeins eina upphæð, sem varið væri svo eftir umsóknum, án þess að þingið greiddi atkv. um það. En ef persónulegir styrkir eiga nokkurn rétt á sér, þá vil ég halda því fram, að það séu helzt styrkir til manna, sem stundað hafa nám erlendis í allmörk ar og eiga ekki nema lítið eftir af námi sínu, en myndu verða að hætta, ef þeim væri ekki veitt hjálp. Þá kem ég loks að brtt. á þskj. 440,II, sem við þm. Rang. flytjum. Þessi brtt. fer í þá átt að veita 7 þús. kr., til vara 5 þús. kr., til að ljúka við uppdrætti og áætlanir af mælingum heim, sem framkvæmdar hafa verið á vatnasvæði Þverár og Markarfljóts. Þessar mælingar hafa verið framkvæmdar á árunum 1929 –31, og mælingunum sjálfum er nú lokið. Tilgangurinn með þessum mælingum er sá að áætla eftir þeim, hvernig megi verjast ágangi vatnanna, hvernig framræslu verði fyrirkomið á þessum svæðum og hvar eigi að leggja í brýr og vegi, sem sagt að finna undirstöðu undir hin miklu mannvirki, sem þarna eru nauðsynleg, bæði til að koma samgöngunum í öruggara horf og til þess að verjast ágangi vatnanna betur en verið hefir undanfarin ár. Eins og ég hefi tekið fram, þá er nú þessum mælingum lokið. En eftir er að vinna úr þeim, gera áætlanir og teikningar. Að vísu hefir verið unnið að þessu af Búnaðarfélagi Íslands í von um, að framhald fjárveitinga þingsins komi til síðar. En til þess að geta lokið við það að fullu, mundi þurfa 10 þús. kr., en við höfum þó ekki farið fram á meira en 7 þús. kr. í þessu skyni og til vara aðeins 5 þús. kr. En þess ber að gæta í þessu sambandi, að þegar byrjað verður á framkvæmdum á vatnasvæðinu og það er nú sem betur fer brátt að því komið, því að byrjað verður á brúnum að vori komanda, þá er nauðsynlegt að þessar áætlanir liggi fyrir til afnota. Það verður því að telja það hina mestu nauðsyn, að fé verði veitt til þessa nú, svo að hægt sé að byrja á framkvæmdum.

Bjarni Ásgeirsson Ég á hér nokkrar brtt., ýmist einn eð á með öðrum. Sú fyrsta er á þskj. 418,XVII, um 1000 kr. styrk til Ágústs Sigurðssonar frá Lundi til háskólanáms í Norðurlandamálum. Hann hefir lesið við háskólann í Kaupmannahöfn undanfarin 3–4 ár og lagt aðaláherzluna á dönsku og sænsku. Hann hefir sótt um styrk áður bæði til þingsins og menntamálaráðsins, en aldrei fengið neina aðstoð, og hefir því sérstaklega verið borið við, að hann læsi dönsku og gamla orðtakið segir, að auðlærð sé ill danska. En það vill nú svo til, að hér á landi er ekki nokkur maður, sem hefir vísindalega menntun í nútíma Norðurlandamálum, og væri þess þó full þörf, að einum slíkum manni væri hér á að skipa, því að svo margt þurfum við til þessara þjóða að sækja. Þessi piltur hefir brotizt áfram styrklaus af hinu opinbera. Hann missti föður sinn núna í vetur, Sigurð Jónsson prófast á Lundi. Hann verður því að hætta við nám sitt, ef hann verður ekki þessa styrks aðnjótandi. Þá eigum við hv.þm. Borgf. brtt. á þskj. 418, XXXIII Það er nýr liður, til Búnaðarbanka Íslands til greiðslu upp í viðlagasjóðslán mjólkurfélagsins Mjallar, 12 þús. kr. Við bárum fram við 2. umr. samskonar brtt. nokkuð hærri, en hún var þá felld. Hv. frsm. síðari kafla fjárl. (IngB) andmælti þessari brtt. mikið við þá umr. Ég svaraði honum ekki þá, en mun gera það nú. Hann sagði, að saga þessa fyrirtækis væri óslitin hrakfallasaga. Ég skal játa, að margir örðugleikar hafa orðið fyrir þessu fyrirtæki, eins og fyrir flestum nýjum iðnaðarfyrirtækjum, sem við Íslendingar höfum tekið upp. Það er ekkert undarlegt, við erum börn í þessum málum ennþá og verðum að þreifa okkur áfram. Það er eðlilegt, að þeim, sem eru að byrja á þessu sviði, verði ýmislegt á, sem menn komast fram hjá, þar sem meiri reynsla er fyrir. Þess ber líka að gæta, að þetta fyrirtæki var stofnað á mjög erfiðum tímum, mestu verðsveiflutímunum. En þó að það sé rétt, að sumt af því, sem miður hefir farið, sé sjálfskaparvíti, þá vil ég segja það, að þeir, sem hófu þetta nýja starf með góðum hug, til þess að styðja íslenzka framleiðslu, hafa fengið fullkomna hefnd fyrir það, sem þeim kann að hafa orðið miður um þetta starf, þar sem þeir eru búnir að tapa öllu, sem þeir lögðu í það. Þeir eru búnir að tapa öllum höfuðstól fyrirtækisins, að upphæð 60 þús. kr., og auk þess vöxtum af höfuðstónum, fyrir utan alla fyrirhöfn, sem þeir hafa haft og ekkert fengið fyrir. Auk þess er mikið ógreitt af mjólkurverði til bændanna í héraðinu, sem sömuleiðis er tapað fé, og skiptir þúsundum. Það er ekki hægt annað að segja en að þessir menn hafi þegar lagt fyllilega sinn skerf til þess að ryðja þessu nauðsynjafyrirtæki braut. Það sýnist því koma úr hörðustu átt, ef Alþingi neitar að gera sitt til að rétta þessum mönnum hjálparhönd. Eins og ég tók fram við 2. umr. þessa máls, þá er það svo, jafnvel þótt ríkissjóður veitti þennan styrk, að þá fengi þetta bú mikið lægri styrk hlutfallslega heldur en nokkurt annað mjólkurbú, sem stofnað hefir verið á síðustu árum og notið hefir opinbers styrks. Ég ætla því að treysta því, að hv.þd. sýni þá víðsýni og sanngirni að vilja létta þessu félagi þær byrðar, sem það hefir orðið á sig að leggja við að koma á laggir þessu nauðsynjafyrirtæki. það er enginn vafi á því að ef félagið hefði ekki ráðizt í þessa starfsemi, þá hefði hún engin verið til nú og því engin reynsla verið til fyrir hendi í þessu nauðsynjamáli. Hinsvegar er það víst, að ef fyrirtækið réttir við nú, þá væri það landinu ávinningur, sem væri margfalt meira virði heldur en sá styrkur, sem hér er farið fram á, að veittur verði, og það margfalt, margfalt meira virði. Þá á ég hér ásamt hv.þm. Borgf. brtt. XL þskj. 418,um tvær smáar styrkveitingar til tveggja pósta. Annar þeirra er Jón Jónsson á Galtarholti. Hann hefir nú verið póstur í 26 ár milli Borgarness og Staðar, sem, eins og kunnugt er, er ein af erfiðustu póstleiðum þessa lands, enda hefir Jón oft átt við erfiðleika að stríða í því starfi og lent í miklum hrakningum, svo að oft hefir litlu munað um lif hans. Nú hefir aðstaðan breyzt svo frá hálfu hins opinbera, að þessi atvinna er nú eyðilögð fyrir honum að mestu; þessi atvinna, sem hann er lengi búinn að slita sér fyrir, hún er a. m. k. töpuð yfir sumartímann. Hann hefir lagt í mikinn kostnað bæði með hestaeign o. fl., til þess að geta stundað þessa atvinnu, en sá kostnaður verður honum nú að sjálfsögðu til mikils skaða, þar sem hann hefir ekkert í aðra hönd. Hann hefir nú sótt um 1000–1500 kr. eftirlaun, og af því að við hv.þm. Borgf. teljum, að hann hafi ekki síður en þeir aðrir póstar, er njóta nú eftirlauna í fjárlögum, aðstöðu til þess að eiga rétt til slíkra eftirlauna, þá höfum við nú flutt þessa brtt., hott við hinsvegar vildum ekki fara hærra en í 300 kr., og ég verð að fullyrða það, að sú styrkbeiðni er ekki síður sanngjörn en þau eftirlaun pósta, sem í fjárl. eru. Hinn pósturinn, sem við hv.þm. Borgf. sækjum um 200 kr. eftirlaun handa, er Guðjón Kjartansson. Hann hefir að vísu ekki verið eins lengi póstur og hinn, en á það er sérstaklega að líta, að hann varð fyrir miklum meiðslum við þetta starf, datt af hestbaki og laskaðist svo í hægri síðunni, að hann er að mestu leyti farlama síðan. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa mörg orð um þessar brtt.; ég treysti því, að hv. d. sjái, að þær eru á sanngirni byggðar og þessir póstar eiga ekki síður en aðrir rétt til hluta af því fé, sem varið verður til eftirlauna handa póstunum. Þá eigum við hv.þm. Borgf. brtt. á þskj. 418,LIII, við 22. gr. frv., um að stj. heimilist „að veita styrk í eitt skipti fyrir öll til þess að koma á stofn mjólkurbúum til osta- og smjörgerðar og mjólkurniðursuðu. Styrkurinn nemi allt að 1/4 kostnaðar og sé því aðeins greiddur, það fyrirtækið sé fullbúið til starfrækslu“. Þessi styrkur er í samræmi við samskonar styrki, sem veittir hafa verið í fjárlögum undanfarið til þeirra 4 mjólkurbúa, er stofnuð hafa verið, sem eru: Mjólkursamjag Eyfirðinga, Mjólkurbú Flóamanna, Mjólkurbú Ölfusinga og Mjólkurfélag Reykjavíkur. Þessi bú hafa öll hlotið slíka styrki og hér er farið fram á og miklu hærri. Nú hefir þessi heimild fallið niður úr frv., en vegna þess, að það Mjólkurbú, sem áður hefir starfað í Borgarfirðinum, hefir lítils styrks notið samanborið við þau mjólkurbú, er nefnd hafa verið, þá höfum við hv.þm. Borgf. með góðu samkomulagi við hæstv. stj. borið fram þessa brtt. Ég tel það víst, að hv. d. sjái, að þessi till. er í samræmi við samskonar ákvæði í fjárl. undanfarið um styrk til stofnunar mjólkurbúa. Þá á ég enn brtt. á sama þskj., XLIX, við sömu gr., um að stj. heimilist „að lána Eiríki Leifssyni allt að 20 þús. kr. eða ábyrgjast fyrir hann lán allt að jafnhárri upphæð, til starfrækslu innlendrar skógerðar, gegn þeirri tryggingu, er stj. metur gilda“. Þessi ungi maður hefir sýnt mikinn dugnað og áhuga með því að hefja skógerð af innlendri framleiðslu, og hér er að ræða um innlenda sjálfbjargarviðleitni, sem ekki siður en annað af sama tagi á það skilið, að því sé gaumur gefinn. Hann hefir sýnt, að ráð er hægt að búa til úr íslenzku skinni svo að segja allar þær skótegundir, bæði grófar og fínar, sem notaðar eru hér á landi, með þeim tækjum, sem erlendis eru notuð, og hvað verð og gæði snertir samkeppnisfæra vöru við hið erlenda skótau, sem nú er flutt inn í landið. En nú lítur út fyrir, að fyrirtæki hans ætli að stranda á samskonar erfiðleikum og mörg önnur fyrirtæki nú á tímum, sem sé skorti á veltufé. Nú hefir þessi maður gert tilraun með að gera skó úr selskinni og selja til Englands og með þeim árangri, að eftirspurnin hefir orðið svo mikil, að hann hefir engin ráð haft með að sinna henni sökum veltufjárskorts. Er enginn vafi á því, að öll okkar selskinn gætu á þennan hátt fengið markað í Englandi og Danmörku. Ég verð nú að segja það, að ef þetta fyrirtæki á ekki skilið stuðning Alþingis, þá veit ég ekki, hver fyrirtæki eiga hann skilið. Þó hinn útlendi markaður fyrir okkar hrávöru sé alltaf jafnt og þétt að rýrna og eyðileggjast, svo að það svarar nú alls ekki kostnaði lengur að berjast við að framleiða margar tegundir hennar, þá sýnist Alþingi engu að síður loka augunum fyrir þeim möguleikum, sem eru til þess að nota þessa vöru handa inniendum markaði með því að stuðla til þess, að hinar mörgu auðu hendur vinni að því að gera hana nothæfa. Hv. þm. sýnast hafa raunalega lítinn skilning á því, að hinu opinbera sé skylt að veita sína beztu aðstoð í þeim efnum. Það hefir verið reynt í þessari hv. d. með frv., sem stuðlaði að því að auka innlenda framleiðslu á kartöflum, til þess að fullnægja innlendum markaði, en d. kom því frv. fyrir. Og sömuleiðis hefir hv.Ed. nýlega látið sér sæma að drepa annað frv. um kartöflukjallara og markaðsskála í Reykjavík, sem hefði haft áhrif í sömu átt. Sama má segja um undirtektir þingsins við ýmis önnur skyld mál, er fyrir það hafa verið lögð. En ég verð að segja það, að svo framarlega, sem allt á ekki að fljóta sofandi að feigðarósi, þá verður á þessu þingi, þótt seint sé, að gera alvarlegar ráðstafanir til þess að tryggja innlendri framleiðslu þann markað, sem fáanlegur er í landinu sjálfu. Skógerð Eiríks Leifssonar er álitlegt spor í rétta átt með því að framleiða þá vöru, sem aður hefir verið sótt til útlanda, og með því að skapa atvinnu í landinu sjálfu. Að síðustu skal ég geta till., er við hv.þm. Borgf. flytjum á þskj. 440,5, um heimild fyrir hæstv.ríkisstj. til þess að taka kjallara á leigu til geymslu á kartöflum. Þetta er flutt af því, að hv.Ed. bar víst hag ríkissjóðs svo fyrir brjósti, að hún sá sér ekki fært að samþ. frv. um þetta efni, eins og áður er getið, þrátt fyrir einróma meðmæli búnaðarþings og samþykki þessarar hv. d., og sömuleiðis þrátt fyrir það, þótt í frv. væri bráðabirgðaákvæði einmitt um það að leysa þetta mál í bili með því að leigja húsrúm fyrir þessa geymslu. En úr því að hv.Ed. hefir nú drepið frv. með rökst. dagskrá, þá höfum við tekið þetta ráð, til þess að reyna að bjarga málinu, að bera fram heimild í fjárlögum, til þess að verja nokkru fé í þessu skyni. Og það er sannfæring mín, að þótt þetta kosti ríkissjóð nokkur þúsund í útborgun, þá mun það borgast með tugum og hundruðum þúsunda á spöruðum greiðslum út úr landinu. Og það er sannarlega að spara eyrinn og kasta krónunni að sjá í það, að leggja úr ríkissjóði litla upphæð til þessara hluta. Hv. Nd. hefir sýnt skilning í þessu máli, og býst ég við, að hún samþykki því þessa till., svo að hv.Ed. fái tækifæri til þess að hafa heiðurinn af því að fella þetta mál með sínum þráa í annað sinn, sem bæði búnaðarþing og þessi hv. d. hafa veitt fylgi, og vitanlegt er að meiri hl. þingsins er meðmæltur. Ég á nokkrar fleiri brtt. við þetta frv., sem ég hefi flutt ásamt öðrum hv.þm., en þar sem þeir hafa nú talað fyrir þeim, læt ég hér staðar numið.

Bergur Jónsson Ég á nokkrar brtt. á þskj. 418, sem ég skal nú gera nokkra grein fyrir. - Sú fyrsta er um hækkun á tillagi til fjallveganna úr 10 í 15 þús., og jafnframt bætt við þeirri aths., að þessar 5 þús. eigi að veitast til vegar frá Hvalskeri við Patreksfjörð yfir Skersheiði að Saurbæ á Rauðasandi. Ég fór fram á samskonar tillag til þessa vegar á sumarþinginu, en hv.fjvn. tók þá sjálf hækkunina inn í sínar till. og var talað um, að hún kæmi þessum vegi til góða. Býst ég við, að þessi vegur fái að njóta þess í sumar, svo framarlega sem eitthvað verður lagt til fjallveganna. Vegamálastjóri hefir látið gera áætlun um kostnað við þennan veg, og er sú áætlun 20 þús. kr., sem hann lagði til að reynt yrði að afla af fjallvegafé, því að þetta er ekki þjóðvegur. Aðstaðan þarna er sérstaklega erfið. Rauðisandur er einhver bezta sveitin á Vestfjörðum, en hann er umluktur á alla vegu, að sunnanverðu af Breiðafirðinum og á 3 vegu af háum fjöllum og klöppum. Samgöngur við þessa frjósömu sveit er ekki hægt að bæta nema með vegi. Hún liggur fyrir opnu hafi, og er því erfitt um lending, löng sjóleið til Patreksfjarðar og auk þess yfir Látraröst að fara. Hinsvegar er sveit þessi frjósöm, og mikil skilyrði þar til ræktunar og til þess að reka þar kúabú, ef sæmilegur ákvegur kæmi yfir Skersheiði:. Væri þá hægt að flytja mjólk frá Rauðasandi til Patreksfjarðar. þetta ætti nú einmitt að koma sér vel fyrir þorpið, sem stendur á svo hrjóstugum stað, að mjög dýrt og erfitt er fyrir íbúana að hafa kúahald. En ef vegur yrði akfær yfir Skersheiði, þá má eins og ég hefi tekið fram, bæta úr þessu, því að daglega yrði hægt að flytja mjólk frá Rauðasandi að Hvalskeri, en þar er lending góð og hæg leið til Patreksfjarðar. Ég vona svo að þessari till. verði vel tekið, þótt hv.fjvn. hafi lagt til að lækka þennan lið, og hv. dm. sjái, að það er meiri ástæða að hækka þessa fjárveiting heldur en lækka hana, því að það er alveg ófullnægjandi að ætla einar 10 þús. kr. til fjallvega á öllu landinu. Þá flyt ég á sama þskj. XXII. brtt., um styrk handa Helga Guðmundssyni til þjóðsagnasöfnunar, að upphæð 500 kr., en til vara 300 kr. Þessi maður hefir sjálfur tekið það fyrir sig að safna þjóðsögum, sérstaklega í Arnarfirði og á Barðaströnd, en á þessum slóðum er mikið til af því tagi. Þessi maður á nú mikið safn af sögnum, sem þarft verk er að varðsveita frá gleymsku; hefi ég litið yfir safn hans, og er það skýrt og vel skrifað. Þessi fjárveiting er mjög lítil, og vil ég því vænta þess, að hv. d. sjái sér fært að fallast á hana. Á þskj. 418 á ég ennþá brtt., auðkennda XXXVIII, um að hækka lífeyri Guðmundar Björnssonar kennara upp í 200 kr. Þessi maður hefir starfað sem barnakennari í 31 ar og hefir staðið ágætlega í stöðu sinni. Vona ég að hv. d. taki þessu vel, þar sem aðeins er um 50 kr. árlega hækkun að ræða. Loks flyt ég á þessu sama þskj.brtt. um heimild handa hæstv; ríkisstj. til að lána 2 læknishéruðum fé, til þess að standa straum af skuldum, er myndast hafa vegna byggingar læknisbústaða, er nýlega hafa verið reistir. Annað lánið á að veita Reykhóla- og Gufudalshreppum, kr. 12 þús. að upphæð, til 20 ára gegn 6% vöxtum. Hitt lánið veitist Flateyjarhéraði; kr. 4000, til 10 ára með 6% vöxtum. Reykhólahérað mun vera eitthvert minnsta læknishéraðið hér á landi, og þar við bætist, að einn hreppurinn í því héraði er mjög illa staddur fjárhagslega og getur því engan þátt tekið í byggingarkostnaði læknisbústaðarins. Læknisbústaðurinn varð auk þess mikið dýrari en áætlað hafði verið, eða ekki minna en 40 hús. kr. Og það liggur í augum uppi, að 400 manns hafa ekki bolmagn til þess að standa undir slíkum kostnaði. Ég verð að álita það beint skyldu ríkisins í slíkum tilfellum að hlaupa undir bagga. Þetta hérað var neytt til að byggja læknisbústað: læknirinn setti héraðsbúum stólinn fyrir dyrnar og sagðist fara, ef ekki yrði byggt. Einn hreppurinn í héraðinu gat greitt sinn hluta, en tveir hreppar standa undir um 20 þús. kr. þunga, sem tekið hefir verið að láni með vondum kjörum. Ef ríkissjóður sæi sér fært að lána Reykhóla- og Gufudalshreppum með hagkvæmum kjörum þær 12 þús. kr., sem brtt. leggur til, þá mundu þessir hreppar geta staðið straum af lánunum. Um læknisbústaðinn í Flatey er það að segja, að hann er gamall, og keypti héraðið hann nýlega. En nú er svo ástatt þar, að héraðið getur ekki staðið í skilum, og ef þeir bogna, þá kemur skellurinn á Austur-Barðastrandarsýslu, sem er í ábyrgð fyrir láninu. Í raun og veru ætti ríkið sjálft að sjá um bústaði handa héraðslæknum, a. m. k. í þeim héruðum, þar sem íbúarnir eru ekki fleiri en 300–400 manns. Það sjá allir heilvita menn, hvort svo fámenn héruð geta staðið straum af dýrum byggingum, sem kosta kannske fleiri tugi þúsunda, án þess að fá verulegan styrk, ef það á ekki að verða til að eyðileggja um lengri tíma fjárhag héraðanna og getu.

Jónas Þorbergsson Að þessu sinni er nafn mitt ekki bundið við neinar ásetningssyndir í sambandi við fjárlögin, hvað svo sem kann að verða um breyskleikasyndirnar, þegar til atkvgr. kemur. Ég á hér brtt. á þsk j. 452, sem nýlega hefir verið útbýtt. Sú till. er ekki til þess að hækka útgjöld ríkisins, heldur er það aths. við aðra brtt., og vil ég með leyfi hæstv. forseta lesa hana upp, en hún hljóðar svo: „Aftan við liðinn bætist svohljóðandi aths.: Af þessari fjárveitingu ganga 1000 kr. til frú Soffiu Guðlaugsdóttur til sjálfstæðra leiksýninga, ef ekki næst samkomulag um samstarf milli hennar og Leikfélagsins“. Till. þessa verður að athuga í sambandi við XIX. brtt. á þskj. 418, frá hv. 3. þm. Reykv., þar sem farið er fram á, að frú Soffíu Guðlaugsdóttur verði veittar 1500 kr., en til vara 1200 kr. Eins og hv.þdm. er kunnugt, er frú Soffía Guðlaugsdóttir talin ein með allra beztu leikkonum hér á landi. Hefir þingið einnig viðurkennt það með því að veita henni styrk til leiknáms erlendis. frá því 1916 hefir hún leikið hér í ýmsum leikritum og oft vandasömustu hlutverkin, þar til fyrir tveimur árum, að Leikfélag Reykjavíkur var endurreist og fékk nýja stj., að samningar tókust ekki milli hennar og leikfélagsins um áframhaldandi störf hennar þar. Ég hefi hér í höndum bréf frá frú Soffíu til leikfélagsins, sem sýnir skilmála hennar um samstarf við félagið. Skal ég, með leyfi hæstv. fors. lesa kafla úr bréfinu. Þar segir svo: „Ég vil því enn, með skírskotun til bréfs míns í gær, endurtaka þá ósk mína: Að ég fái framvegis að koma til greina, þegar félagið velur sér leikendur í aðalhlutverk í sjónleikjum sínum, og að ég fái jafnframt að vera með í ráðum, þegar valin kynnu að verða þau hlutverk, sem mér væri ætlað að leika“. Með öðrum orðum: Skilmálarnir eru þeir, að hún geti komið til greina, þegar valið er í hlutverk, og að hún fái að vera með í ráðum um val þeirra hlutverka, sem henni væri ætlað að leika. - Þetta virðist sanngjörn krafa, og skilst mér, að hún hljóti að vera í samræmi við þær starfsaðferðir, sem leikfélög muni heita, þegar valið er í hlutverk. En leikfélagið hefir þó ekki viljað verða við þessum sanngjörnu tilmælum frúarinnar. Virðist sem lítil sanngirni komi þarna fram af hálfu leikfélagsins, án þess þó að ég ætli frekar að leggja dóm á það. - Þetta, sem ég hefi sagt eru líka rök með till. frá hv. 3. þm. Reykv. En með því að ég geri ráð fyrir því, að þingið verði ekki fúst til að veita frekari upphæðir til leiklistar, þá hefi ég flutt þessa brtt., fer ekki fram á hækkun, heldur fram á það, að frú Soffia Guðlaugsdóttir fái hluta af styrknum, ef ekki næst samningur milli hennar og leikfélagsins. Ég vona svo, að hv. d. sjái sér fært að samþ. þessa till. Þá á ég aðra brtt. á þskj. 418, sem og bar fram við 2. umr., en tók þá aftur til 3. umr. vegna þess, að gögn þótti skorta í málinu. Þar er farið fram á, að veita Önnu H. Sigurðardóttur ljósmóður 300 kr., og til vara 200 kr., eftirlaun á 18. gr. fjárlaganna, svo sem mörgum fleiri ljósmæðrum er veitt. Fjvn. getur þess í nál. sínu, að með beiðnum um eftirlaun handa póstum og ljósmæðrum hafi skort gögn s. s. um efnahag og starfstíma umsækjenda, og taldi sig þess vegna ekki geta mælt með því, að umgetnum beiðnum væri sinnt. Til þess að afla upplýsinga, vegna beiðni þeirrar er ég flyt, fékk ég símskeyti frá sýslumanninum í Dalasýslu, sem upplýsir um starfstíma þessarar ljósmóður og það, að hún er algerleg eignalaus. Ég vænti því, að fjvn. geti verið með þessu, þar sem ekki skortir nú lengur gögn í málinu. Annars þykir mér það kynlegt hjá fjvn. og ég get eins sagt það, þótt ég eigi sæti í n., því að öllu er ég ekki sammála, sem frá henni kemur, að hún tekur allar prestsekkjur umtalslaust og athugasemdalaust á eftirlaun. En þegar beðið er um lítilfjörlegan styrk handa ljósmæðrum, sem oft hafa unnið miklu meira og merkilegra starf í þágu þjóðarinnar, að prestskonunum alveg ólöstuðum, þá verður að heimta hin fyllstu rök fyrir því, að þær séu styrksins verðar. Ég mun svo ekki hafa fleiri orð um þetta. - Vona aðeins, að hv. d. sjái sér fært að veita þessari ljósmóður þennan litla styrk, þar sem margar aðrar ljósmæður hafa fengið samskonar eftirlaun. Þá er síðasta brtt. mín, sem ég þó legg ekki hvað minnsta áherzlu á. En till. fer fram á, að veittar verði 65 þús. kr. til þátttöku í rekstrarkostnaði útvarpsviðtækja þeirra útvarpsnotenda, sem ekki eiga kost á raforku. Þetta er fram borið vegna kvartana, sem borizt hafa um það, að þeir útvarpsnotendur, sem ekki eiga kost á rafmagni, geti ekki notað útvarpstækin vegna kostnaðar. Nú munu vera um 4500 útvarpsnotendur alls á landinu. Hefir þeim nokkuð farið fjölgandi síðan á nýjári, þrátt fyrir kreppuna, og sýnir það, að útvarpið er eitt af því fáa, sem heldur áfram að vara á þessu landi, og er það vottur þess, að landsmenn vilja ekki án þess vera eða missa það. Af útvarpsnotendum munu vera aðeins 72 til 13 hundruð í sveitum landsins. Þar er þó yfirleitt ekki minni þörf fyrir ráð en í kaupstöðunum, heldur þvert á móti. Eitt af hlutverkum útvarpsins er að færa byggðirnar saman, færa þær inn í straum menningarinnar. En þar sem ekki er kostur á raforku, geta þær ekki nema að litlu leyti notið þessa menningartækis. - Nú eru horfurnar þær, að margir, sem þó hafa klifið þrítugan hamarinn til að eignast tæki, verði að gefast upp við að nota þau vegna rekstrarkostnaðar. Við afgreiðslu fjárlfrv. hefir bæði fjvn. og þessi hv. d. gengið langt í því að klípa af fjárveitingum, sem hingað til hafa verið veittar til að hjálpa sveitum landsins. Og það er almennt álit, að því fé, sem varið er til jarðræktar og húsabóta í sveitum, sé vel varið, enda þótt nú verði að takmarka það um stund. En ég vil benda á, að þótt útvarpið megi kannske fyrst og fremst teljast menningartæki, þá hefir það líka hagnýta þýðingu fyrir byggðir landsins og hana ekki svo litla. Veðurfarsfréttirnar einar út af fyrir sig, koma ekki eingöngu að gagni fyrir sjómannastéttina, heldur og líka fyrir bændurna. Annálar okkar Íslendinga hafa margar sögur að segja um skyndiáhlaup veðra, sem grandað hafa fé og mönnum, unnvörpum. Verði útvarpið nægjanlega útbreytt, getur það alveg komið í veg fyrir slíkt tjón, sem alstaðar getur verið hætta á, einkum þó á Norður- og Austurlandi, þar sem slíkra drápsveðra er mest von. Veðurstofan getur nægilega fljótt sagt fyrir um slík veður, og þeir menn, sem útvarps njóta, hagað sér eftir því. Einnig kemur útvarpið að hagnýtu gagni um sláttinn. Maður úr Eyjafirði hefir sagt mér það, að bændur inn í héraðinu hafi mjög mikið gagn af veðurfregnunum í sambandi við heyvinnuna. Og ég veit, að svo er viða um land. Ég hefi viljað benda þeim á þetta, sem máske telja ekki mikils virði fræðandi fyrirlestra, upplestur, músík, almennar fréttir, bæði innlendar og útlendar o. fl. Það má segja, að komast megi af án alls þessa á krepputímum. En án veðurfregna hygg ég að menn telji sig illa geta verið, þegar þeir hafa lært og vanið sig á að nota þær til hjálpar í starfi sínu. Ég hefi borið fram þessa till. af ótta við það, að bændur yrðu að hætta við útvarpið vegna hins háa rekstrarkostnaðar. Við það myndi og útvarpið tapa ársgjöldum. En mér hefir þótt réttara að fara þessa leið að jafna aðstöðumismuninn heldur en að fella niður ársgjaldið. Sá skattur er hér ekki þar, miðað við það, sem tíðkast annarsstaðar. Í Þýzkalandi t. d. er útvarpsskatturinn eins þar og hér, og eru þar þó 5 millj. útvarpsnotenda. Þar sem rekstrarútgjöld sumra útvarpsnotenda, þeirra er eigi hafa rafmagn, er um 80–100 kr. á ári, en sama sem enginn h já þeim, sem hafa rafmagn, þá tel ég ráð skyldu þingsins að jafna þennan aðstöðumun. Hitt er svo rétt, að allir borgi jafnan skatt. Ég sé eigi þörf á að fjölyrða meira um þetta. Ég veit, að hv. deildarmenn viðurkenna þörfina. Hitt er annað mál, hversu langt þeir treysta sér að ganga í þessu efni sem öðrum við afgreiðslu fjárlaganna.

Jörundur Brynjólfsson Ég hefi leyft mér ásamt hv.þm. Rang. að flytja hér brtt. á þskj. 418,X., um að veita vöruflutningsstyrk til hafnleysishéraðanna á Suðurlandi, ef frv. það um bifreiða- og benzínskatt, sem nú liggur fyrir þinginu og komið er til Ed., verður að lögum. Eins og kunnugt er, er á Suðurlandsundirlendinu mesta hafnleysissvæði landsins. Þar er sjaldan hægt að koma vörum á land, og verða því allir aðalflutningarnir að fara fram landleiðina frá Reykjavík. Sú leið er bæði löng og erfið og flutningarnir mjög kostnaðarsamir, því að nú er svo komið, að bændur geta ekki flutt vörur sínar til og frá öðruvísi en á bifreiðum. Bæði er leiðin seinsótt á annan hátt, og svo er bílaumferðin orðin það mikil um þjóðveginn, að ókleift má telja að fara um hann með hestvagna. Verði frv. um bifreiðaskatt samþ., verður því afleiðingin sú, að allmikill skattur leggst á flutninga héraðanna austanfjalls, og ekki sízt á þeim tímum, sem nú eru, má það heita óbærilegt, ef ekki koma einhverjar ívilnanir á móti. Það má vera að víu, að þessi skattur komi illa við einstakar sveitir annarsstaðar á landinu, en ég hygg þó, að því verði ekki móti mælt, að þyngst kemur hann niður á Árness og Rangárvallasýslum. Þar eru 20 til 30 hreppar, sem þurfa að flytja vörur sínar frá fimmtíu upp í talsvert á annað hundrað km. leið með bílum, og má nærri geta, að eftir frv. eins og það nú er gert úr garði leggst mjög þungur skattur á flutninga þeirra. Við höfum því stílað þessa brtt. okkar svo, að hún á aðeins við hafnleysishéruðin á Suðurlandi. En ég viðurkenni, að sanngjarnt væri að taka tillit til einstakra héraða víðar á landinu, sem erfitt eiga um flutninga, og mundi ég fyrir mitt leyti ekki hafa á móti brtt. eða viðaukatill. í þá átt. Ég get svo látið útrætt um þetta efni. Væntanlega er hv.þdm. það ljóst, að það er ekki að ástæðulausu, að við flytjum þessa till. Ég fyrir mitt leyti fylgdi frv. um bifreiðaskatt vegna þeirrar nauðsynjar, sem er á því að leggja meira fé til viðhalds og nýbygginga vega heldur en maður getur búizt við að hægt sé nú, að skattalöggjöfinni óbreyttri. Og það er ljóst, að sú greiðsla eða ívilnun, sem við fórum fram á í brtt., er ekki nema sem svarar nokkrum hluta af því, sem greiða þarf af flutningum jafnvíðlends og fjölmenns héraðs eins og hér er um að ræða eftir frv. um bifreiða og benzínskatt. Verður maður að beygja sig þar fyrir nauðsyninni á að fá aukna fjármuni til veganna. Þá hefi ég enn á ný leyft mér að flytja brtt., sem er XXXII. á sama þskj., um að greidd verði til Búnaðarbankans skuld, sem Áslækjarrjómabúið stendur í við viðlagasjóð. Ég gerði nokkra grein fyrir þessu máli við 2. umr. fjárl., og skal ég ekki þreyta hv.þdm. með endurtekningu á því, sem ég sagði þá, en mun aðeins drepa á höfuðatriðin. Í upphafi var stofnað til þessarar skuldar, til þess að kaupa áhöld til smjörlíkisgerðar. En þegar þessi áhöld höfðu verið keypt, komu fram upplýsingar um það frá fróðum mönnum í þessu efni, að það gæti stafað hætta af því að hafa smjörlíkisgerð í sambandi við rjómabú, að smjörið kynni að taka í sig keim af þeirri iðju. Voru þá samþ. lög um, að þessi starfsemi mætti ekki fara saman. Nú fékk að vísu þetta rjómabú undanþágu frá þeim lögum, en vegna þeirra umr., sem urðu um málið, sýndi ráð sig, að neytendurnir óttuðust, að smjörið kynni að vera gallað frá þessu rjómabúi, svo að þeir, sem starfræktu það, sáu sér þann kost vænstan að hætta algerlega smjörlíkisgerðinni, til þess engin tortryggni gæti komizt að. Þeir sátu þá uppi með áhöldin verðlaus, og sökum ýmiskonar annara framkvæmda, sem ráðizt hefir verið í í þessu hreppsfélagi, og sökum hins almenna ástands atvinnuveganna, geri og ráð fyrir, að bændunum þarna verði um megn að standa straum af umræddu láni til að greiða það. En nú hefir verið kallað allmjög eftir greiðslu þess, sem von er til. Ég vænti að hv.þd. sýni þessari till. minni fulla sanngirni, og skal ekki fjölyrða um hana frekar. Þá á ég enn brtt. á sama þskj., nr. XLV., um að stj. skuli heimilt að skipa þriggja manna n., til að athuga ástand Flóaáveitunnar og fjárhagsgetu bænda á áveitusvæðinu til greiðslu á skuldum við ríkissjóð vegna áveitunnar og mjólkurbúss Flóamanna, og að stj. skuli svo að fengnu áliti þeirrar n. leggja till. fyrir næsta þing unz lausn þessara mála. Eins og kunnugt er, er áveitu þessari nú lokið og byggingu mjólkurbúsins einnig. Kostnaðurinn við þessar framkvæmdir hefir orðið mikið meiri en gert var upphaflega ráð fyrir. Er ekki að undra, þótt þannig tækist til, þar sem slík mannvirki sem þessi voru áður svo að segja óþekkt hér á landi. Samkv. Flóaáveitulögunum eiga þeir, sem á áveitusvæðinu búa, að greiðu kostnaðinn af áveitunni að undanskildum þeim ríkisstyrk, sem þar er ákveðinn. En tilskilið er, að eigendur jarðanna þar megi greiða kostnaðinn að meira eða minna leyti með landi, eftir því sem um semst, eins og ég tel líka sjálfsagt, þar sem landrými er nægilegt og því verður við komið. En þegar fara á að framkvæma þessi ákvæði og ráða þessum málum til lykta, þarf til þess náinn kunnugleita og mikla athugun, ef allt á ekki að verða af handahófi gert. Það þarf eitthvert samræmi að vera í slíkum aðgerðum, og ég hygg, að ekki verði fengin niðurstaða í þessu máli með öðru móti en því, að ýtarleg rannsókn sé látin fram fara fyrst. Finnst mér því vel út fallið, að nú séu fengnir til þrír góðir menn til að framkvæma þá rannsókn og að hæstv. stj. geri svo í samráði við þá till. um málið og leggi þær fyrir næsta þing. Ég tel í alla staði nauðsynlegt, að fengin verði einhver niðurstaða um það, með hverju móti leyst verður úr þessu máli; óvissa og aðgerðaleysi ár eftir ár er alveg óviðunandi fyrir alla hlutaðeigendur, bæði ríkissjóð og bændurna á áveitusvæðinu. Ég vænti, að hv. d. sjái nauðsyn þessa mals og geti fallizt á þá uppástungu, sem ég leyfi mér að bera fram með þessari brtt. til undirbúnings. Seinna gefst svo þinginu kostur á að segja álit sitt um þær till., sem fram yrðu bornar samkv. áliti n., hvort það getur fallizt á þær eða hvort það telur einhverja aðra lausn heppilegri. Um aðrar brtt. við fjárlagafrv. sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða. Ég mun með atkv. mínu sýna, hvaða augum ég lít á þær hverja fyrir sig.

Einar Arnórsson Ég á fáeinar brtt. við fjárlfrv. við þessa umr. og mun gera nokkrar aths. viðvíkjand þeim. Í sambandi við brtt. I. á þskj. 418 vil ég segja þetta: Þegar sambandslögin voru sett árið 1918, var svo um samið, að Danir skyldu fara með íslenzk utanríkismálefni áfram. Það var ein höfuðkrafa Dana, að svo skyldi vera, og urðum við að ganga að því þá, til þess að við gætum fengið ýmislegt annað, sem við máttum ekki án vera. Það var frá upphafi víst, að meðferð Dana á íslenzkum utanríkismálum gat ekki orðið okkur Íslendingum fullnægjandi. Til þess bar margt. Fyrst og fremst ókunnugleiki þeirra manna, sem Danir setja til þessara starfa, á íslenzkum efnum. Þeir bera ekki nægileg kennsl á íslenzka tungu né íslenzka landshætti. Og í öðru lagi er hætt við, að þeir geti ekki yfirleitt haft mikinn áhuga á íslenzkum málum. Þetta vissu menn, þegar sambandslögin voru sett, og það hefir sannazt í framkvæmdinni síðan. Það er ekki mín ætlun að segja, að embættismenn Dana vilji ekki vinna vel það, sem þeir eiga að vinna fyrir hönd íslenzka ríkisins; þeir gera sjálfsagt sitt hið bezta í því efni. En af fyrrnefndum ástæðum hafa þeir ekki aðstöðu til þess að fara með utanríkismál okkar, svo að fullnægjandi sé. Það er því gert ráð fyrir í 7. gr. sambandslaganna, að Íslendingar taki sjálfir á ýmsan hátt þátt í meðferð utanríkismálanna, m. a. á þann hátt að koma,fyrir mönnum með þekkingu á íslenzkum efnum í utanríkisskrifstofum Danmerkur. bað var ennfremur auðsætt, að danska utanríkisstj. gæti ekki gætt hagsmuna Íslands gagnvart sjálfri sér, enda er gert ráð fyrir því í sambandslögunum, að Ísland komi sér upp sérstöku fyrirsvari í Danmörku. það hefir oftast farið svo, er semja hefir þurft við stj. einhvers ríkis um íslenzk mál, að þá hefir stj. Íslands sent menn til aðstoðar þeim dönsku embættismönnum, er á staðnum voru og áttu að vinna verkið. Ég skal nefna nokkur dæmi. Þegar samningarnir við Spán voru á döfinni, þá voru sendir héðan menn þangað, og var þó hinn danski fyrirsvarsmaður okkar þar sérstaklega velviljaður Íslandi og ágætur maður. Samt þótti ekki annað henta en senda íslenzka menn honum til aðstoðar. Þegar um kjöttollinn var samið við Norðmenn. Þótti heldur ekki annað henta en hafa íslenzka menn við þá samningagerð. Síðast í vetur gerðust tvö dæmi þessa. Það þótti ekki fært annað en að senda mann til Þýzkalands með sérþekkingu á málum vorum til aðstoðar danska sendiherranum í Berlín, sem þó líka er ágætur maður. Sama var um England; þegar tollar og viðskiptahömlur voru væntanlegar þar í vetur, þótti ekki annað hlýða en senda þangað mann, til að fylgjast með málunum og gefa skýrslur. Þetta sýnir, hvernig ástandið er í raun og veru, þrátt fyrir góðan vilja danskra utanríkisráðherra og hinna dönsku manna. Þeir vinna náttúrlega óaðfinnanlega hin alvanalegu dagstörf, svo sem að árita vegabréf, sjá um heimsendingu sjómanna o. fl. En ávallt þegar um eitthvað, sérstakt og mikilsvarðandi er að tefla, þá verður að senda íslenzka menn til að vinna að lausn málanna. þegar eftir að sambandslögin voru sett, kom að því að gera ráðstafanir um það, hvernig fara skyldi með mál Íslands í Danmörku. Það voru óskir ýmissa góðra Íslendinga, að sendiherra yrði settur í Kaupmannahöfn, og var svo ákveðið með fjárlögum þeim, er sett voru á þingi 1919 fyrir árið 1920. það var ekki hærra risið á okkur þá en svo, að laun sendiherra voru ákveðin kr. 12000, húsaleiga kr. 2000. risna kr. 2000 og skrifstofukostnaður kr. 12000, eða kostnaður samtals kr. 28000. Síðan hefir upphæð þessi alltaf farið smáhækkandi, og í fjárlögum þeim, er sett vort: 1922 fyrir árið 1923, var hún komin upp í 44000 kr. samtals; þar af voru laun sendiherra kr. 20000, húsaleiga kr. 3000, risna kr. 5000 og skrifstofukostnaður kr. 16000. þegar þessi ráðabreytni - stofnun sendiherraembættis - var tekin upp, var henni tekið kuldalega af andstæðingum þáv. stj. Það var talið tildur eitt og hégómi og með öllu ónauðsynlegt að hafa mann í Kaupmannahöfn með sendiherranafnbót. Þó voru árið 1921 sett lög um embættið, án þess þó, að þar væru launakjörin ákveðin. Þau voru sett með fjárlögum. En með fjárlögum þeim, sem sett voru 1924 var þessu - sendiherrastöðunni breytt. Þá var mikill sparnaðarhugur ríkjandi á þingi. Laun sendiherra, húsnæði og risna hvarf þá af fjárlögum, og í staðinn var settur einn liður til skrifstofuhalds í Kaupmannahöfn kr. 17000. Þessi breyting varð í framkvæmdinni sú, að sendiherraembættið var lagt niður um stund, en í staðinn var settur maður með embættisnafninu charge d'affaires, og svo mun hafa verið í 2 ar. Mér er nú ekki kunnugt annað en málum landsins hafi verið fullvel borgið í Danmörku á þessum árum, enda gegndi starfinu ágætur maður, Jón Krabbe. Nú skyldi maður ætla, að er reynsla var fengin fyrir því, að þetta skipulag gafst vel - og ég hefi aldrei heyrt annað, en það hafi gefizt vel - þá hefði því verið haldið áfram. Það veldur minni kostnaði, því að þessari nafnbót fylgir ekki diplómatisk skylda til risnu. Í raun og veru var Ísland litlu ríkara 1927, þegar gamla skipunin var aftur tekin upp, en það var 1924, þegar hún var lögð niður. Það var vafalaust margt þarfara hægt að gera við féð þá en verja því til að auka kostnaðinn við þetta. En hvað sem þessu liður, þá var samþ. á þingi 1926 í fjárlögum fyrir 1927 62000 kr. til sendiherra í Kaupmannahöfn. Launin voru þá ákveðin kr. 20000, húsaleiga kr. 5000, skrifstofukostnaður kr. 17000 og kostnaður við embættið kr. 20000. Þessi síðasti liður, kostnaður við embættið, er það, sem aður var kallað umbúðalaust risna. Ég veit ekki hvers vegna þessi orðabreyting var tekin upp. Ef til vill hefir það verið gert til að láta fólk siður undra sig á þessum háa lið. Ég býst við, að það gildi enn sömu rök gegn þessum mikla kostnaði, sem stjórnarandstæðingar færðu fram á árunum 1921–1924. Ég geri ráð fyrir, að þau séu góð og gild enn þann dag í dag. Höfuðastæðan var þá sú, gegn þessari eyðslu, að landið væri fátækt og mætti ekki eyða fé í óþarfa. Mér hefir heyrzt svo stundum hér á þingi, að þessi ástæða sé ekki veigaminni í dag en hún var fyrir 10 árum. Það hefir áþreifanlega komið fram í sumum þskj. T. d. skal ég nefna þskj. 438, þar sem sagt er, að nú verði mikill hluti þjóðarinnar að neita sér um annað en allra brýnustu lífsnauðsynjar. Ef þetta er rétt - og ég ber engar brigður að það - þá verður að ætla, að vel mætti lækka nokkuð kostnaðinn við þetta embætti. Þar sem landið er þannig statt, að mikill hluti skattþegnanna verður að neita sér jafnvel um lífsnauðsynjar, mun ýmsum finnast það réttlætanlegt, þótt kúfurinn sé tekinn af risnufé sendiherrans í Kaupmannahöfn. Í fjárlögum er ein fjárveiting, sem er sambærileg við þessa. Það er risnufé forsrh. það er nú kr. 6000. Nú getur það varla kallazt ósanngjarnt, þótt manni detti í hug, að risna annara embættismanna þurfi ekki að vera stórum meiri en risna forsætisráðherrans. Sérstaklega verður þetta ljóst með sendiherrann í Kaupmannahöfn, þegar þess er gætt, að þar situr konungsvaldið og konungi eru greiddar yfir kr. 70000, vitanlega í því skyni m. a., að hann haldi uppi risnu. Mismunurinn á risnufé forsrh. og sendiherra er hvorki meiri né minni en kr. 19000. Hin tillaga er sú, að þessir menn fái jafnt risnufé. Þeir eru ekki jafnir að öðru leyti. Báðir hafa að vísu ókeypis húsnæði. En laun sendiherra eru kr. 20000, en ráðherra kr. 10000 ásamt dýrtíðaruppbót, sem nú er eitthvað um kr. 1000. Þar að auki hefir sendiherra notið gengisuppbótar undanfarið, en mér er skýrt svo frá, að svo muni ekki verða nú. Annar munur er líka á þessum tveim mönnum, ráðherra mjög í óhag. Forsrh. verður að gjalda skatta og skyldur af tekjum sínum, eins og aðrir borgarar. Tekjuskattur hans og útsvar nemur sennilega eitthvað um kr. 2000. Þar á móti eru sendiherrar undanþegnir öllum beinum skottum í landi því, sem þeir dveljast í Þótt laun þeirra væru að krónutölu jöfn launum annara, þá eru launakjör þeirra samt raunverulega miklu betri. Eftir síðasta landsreikningi, 1930, hafa laun sendiherra numið kr. 24400, húsaleiga hans kr. 6100 og kostnaður við embættið eða risnuféð kr. 24400 eða samtals kr. 54900. Þetta eru hérumbil tvöföld laun allra hæstaréttardómaranna þriggja og meira en helmingur af launum allra kennaranna við Háskólann. Skrifstofuhaldið er aftur á móti ekki dýrara en við er að búast. Það varð kr. 23778. - Alls hefir kostnaðurinn við sendiráðið svonefnda í Kaupmannahöfn numið þetta ár. kr.78678. Mér þykir það mikils til of hátt að eyða þessu í þetta eina embætti. Þá flyt ég brtt.l.2 á sama þskj. um lækkun á kostnaði af meðferð utanríkismála. Þegar sambandslögin voru sett, var svo tilskilið, að stjórnir landanna semdu það með sér, hversu mikið Ísland greiddi fyrir meðferð utanríkismala sinna. Samningar urðu þeir, að í raun og veru greiðir Ísland Dönum ekkert fyrir þetta. Það kemur til af því, að Dönum er þetta enginn kostnaðaranki. Þann eina kostnaðarauka, sem af þessu varð í byrjun - útvegun fána og skjaldmerkja - mun Ísland hafa greitt sérstaklega. Annars hafa Danir ekki þurft að auka neitt mannahald sitt fyrir þetta, og ef það þarf að auka, þá er í sambandslögunum heimild til að gera það á kostnað Íslands. En á einum stað í sambandslögunum er talað um, að Ísland hafi trúnaðarmann - Kommiteret - í utanríkisráðuneytinu danska. Það mun hafa verið samið um það á árunum 1918–1919, að þessi trúnaðarmaður hefði kr. 12000 í laun, og þá upphæð hefir Ísland borgað. Það starf er svo vaxið, að ekki þarf sérstakan mann til að gegna því, því svo lengi sem Ísland hefir fyrirsvarsmann í Kaupmannhöfn, má trúa honum fyrir því. Hinsvegar er sá, sem nú gegnir starfinu ágætur maður og vel trúandi fyrir því. En starfið er mjög lítið. Eftir því, sem ég veit bezt, þá litur trúnaðarmaðurinn inn í utanríkisráðuneytið Í tíma dag - kl. 11–12 að ég ætla - og gætir að, hvort nokkurt mál sé þar, sem Ísland varðar. Þegar þessa er gætt og ennfremur þess, að þessi maður er jafnframt sendiherraritari og hefir þar sæmileg laun, þá virðist ekki ástæða til að veita gengisuppbót á þessa upphæð. Þegar miðað er við laun annara starfsmanna ríkisins, þá eru kr. 12000 fyrir þetta verk tiltölulega þá borgun. Þá er það 3. liðurinn í þessari brtt. minni, ríkisráðskostnaðurinn. Um þetta er það að segja, að í fjárlögum heim, er sett voru fyrst eftir að sambandslögin gengu í gildi, er ekkert fé veitt til þessa. Kostnaður af ríkisráðinu er vitanlega ekki í öðru fólginn en því, að það þarf að kaupa bók og rita í hana það, sem gerist á fundum ríkisráðsins. Það, sem þar gerist, eru ósköp einfaldir hlutir. Konungur situr fundinn ásamt einum ráðherra eða fleiri, og þar eru lögð fram lagafrv. og mikilvægar stjórnarráðstafanir. Ég ætla, að fundir séu haldnir einu sinni til tvisvar á ári. Það er tíðast, að einhver ráðherranna bregður sér utan á konungsfund litlu fyrir Alþingi og leggur fyrir hann í ríkisráði frv. þau, sem stj. ætlar að bera fram á Alþingi. Konungur skrifar þar á frv., að hann fallist á, að þau verði lögð fyrir Alþingi. Þetta er sú athöfn, er þá fer fram. Síðan, að þingi loknu, fer einhver ráðherranna utan aftur og leggur fyrir konunginn til undirskriftar þau lagafrv., er þingið hefir samþ. Þessi athöfn tekur ekki nema 1/2 til 1 klst. Það er ekki nema sanngjarnt að manni þeim, sem heldur á pennanum og skrifar í bókina, sé greidd einhver þóknun fyrir þetta verk, þótt ekki hafi verið séð fyrir því í fjárlögum fyrst í stað. En svo er líka eins og fjárveitingavaldið taki sig á, því að bráðlega eru veittar kr. 4000 fyrir þetta verk. Og í fjárlögum fyrir 1925 er það hækkað upp í kr. 6000. Það er ekki smávegis höfðingsskapur þetta, að veita kr. 6000 fyrir að mæta á 2 fundum, þótt fínir séu. Það eru kr. 3000 fyrir hvern fund. Geri aðrir betur! Síðan var þetta að vísu lækkað aftur ofan í kr. 4000, en af því að þetta hefir þótt nokkuð ó-örlætisleg borgun, þá var lögð ofan á gengisuppbót, og á landsreikningnum 1930 nám kostnaðurinn kr. 4800. Eftir því, sem svipuð störf eru goldin annars, mætti ætla, að kr. 200–300 væri mjög góð borgun fyrir þetta verk. Bókin sjálf þarf sjálfsagt ekki að vera mjög dýr og hana þarf ekki að endurnýja nema á nokkru árabili, svo að kostnaðurinn af henni getur aldrei orðið tilfinnanlegur. Af því að hér á í hlut maður, sem að ýmsu leyti er goðs verður og lengi hefir starfað í þjónustu landsins, þá hefi ég ekki farið lengra niður í brtt. en í kr. 1000, og er það mjög heiðarleg borgun fyrir ekki meira starf. Mér verður ef til vill svarað svo, að ekki sé mögulegt að lækka þessar upphæðir, því að mönnunum hafi verið lofað svona miklu. Ég vil svara þeirri aths. svo, að það eru ýmsir, sem hefir verið lofað svo og svo miklum launum, er þó hafa síðar verið færð niður. Ríkisráðsritara hefir sýnilega einhvern tíma verið lofað kr. 6000, en þó hefir þóknun hans verið færð niður í kr. 4000. Ef það hefir ekki verið réttarbrot, þá er það með sama hætti löglegt að færa hana úr kr. 4000 niður í kr. 1000. Það er enginn principmunur á því. Þess er annars að geta, að sumir þessara manna hafa ýmislegt annað fyrir stafni. Ríkisráðsritari er jafnframt konungsritari og tekur laun fyrir það af fé því, sem veitt er konungi. Ég heyri sagt, að þessi maður fáist líka töluvert við fjármál. Það hefir verið sagt frá því, að hann hafi verið hafður með í ráðum, þegar enska lanið var tekið 1921, og tekið fyrir það all-álitlega fjárhæð. Sendiherra er mikill hæfileikamaður að ýmsu leyti og dugnaðarmaður, og skal ég sízt lasta frammistöðu hans. Hann var t. d. dómari í ullarmálinu sænska. Hver dómaranna í því mun hafa fengið um kr. 10000, að því er ætla má af landsreikningum. Þá kem ég að síðari brtt. mínum, og held ég, að ég minnist fyrst á brtt. 418,XXX, af því að hinar eru minni. Hún er í 2 liðum, og mun ég fyrst tala um a-liðinn, sem er um laun erindreka í Miðjarðarhafslöndunum. Ég ætla, að það hafi verið 1920, að fyrst var sendur erindreki þangað suðureftir, og átti hann að hafa fast aðsetur í Genua. Þetta mætti miklum andblæstri frá mótstöðumönnum þáv. stj., eins og líka sendiherraembættið í Kaupmannahöfn. Upphaflega mun hafa verið til áætlazt, að bankarnir greiddu nokkuð af launum erindrekans og ríkissjóður nokkuð. Þessi staða studdist fyrst aðeins við fjárlögin; það var ekki fyrr en 1924, að sett voru sérstök lög um erindreka í Miðjarðarhafslöndum. Það var löngum svo með launagreiðslur til þessa erindreka, að bankarnir greiddu 20 þús., en ríkissjóður 10 þús. kr. þessu starfi hafa ýmsir gegnt, Gunnar Egilson, Helgi Guðmundsson og nú síðast Helgi Briem. - fjárl. núna eru 8 þús. kr. veittar til þessa embættis, og er ætlazt til, að bankarnir borgi sínar 8 þús. kr. hvor; verða launin 24 þús. kr. á ári. Ég held nú, að þetta ár ætti að játa sér nægja að greiða 18 þús. kr. fyrir þetta starf, svo að ríkissjóður greiði 6 þús., og bankarnir hvor sín 6 þús. kr. Um þetta hljóðar brtt mín. Annars held ég, að nokkuð orki tvímælis, hvort þessi erindreki sé til nokkurs gagns; ég hefi heyrt merka kaupsýslumenn gera mjög lítið úr starfi hans þar. Ég skal svo ekki fara nánar út í þennan lið, en mælist eindregið til þess, að hann verði samþ. Þá kem ég að b-liðnum. Þar er farið fram á, að veittar séu 24 þús. kr. til erindreka í Stóra-Bretlandi, sem hafi að setur sitt í London. Það ræður að líkindum, að við verðum að hafa mikil og margvísleg skipti við Bretland, og vera því háð á margan hátt. Hnattstaða landsins okkar veldur því, og kunnugt er, að lendi Bretland í stríði, þá er Ísland alveg ofurselt brezku valdi. Það sást glöggt í heimsstyrjöldinni á árunum frá 1915–18. Það var svo komið í árslok 1915, að í ráði var að hamla öllum skipaferðum frá Íslandi til Skandinavíu, hvað þá Þýzkalands, nema strangar öryggisraðstafanir væru geðar. Einnig var í ráði að banna alla vöruflutninga frá Íslandi til Norðurlanda, til þess að hindra með því flutning til Þýskalands. Þá var tekið það ráð að senda mann héðan til Bretlands til samninga við brezku stj., og tókst það sæmilega. Þessi samningur var svo endurnýjaður á ári hverju með atbeina sendimannsins héðan, og var þá oft tilfinnanlegt, að hafa ekki aðra aðstoð en þá, sem danska sendisveitin gat látið í té. Enda mun það oftast svo, að málum, sem sérstaklega snerta Ísland, verður ekki ráðið almennilega til lykta af dönsku sendiherrunum. Þá var tekið upp það ráð, að senda mann til dvalar í London til þess að gæta íslenzkra hagsmuna. Þáv. stj. var að allra dómi mjög heppin í vali sínu á þeim sendimanni. Björn Sigurðsson bankastjóri gegndi þeirri stöðu með mikilli prýði, dugnaði og samvizkusemi, enda kom öllum kaupsýslumönnum saman um að lofa starf hans þar. Því miður var þetta starf lagt niður aftur strax eftir stríð, og síðan höfum við ekki att fastan erindreka á Englandi, enda var þess ekki svo mikil þörf, meðan öll okkar aðalviðskipti voru bundin við Danmörku, eins og var fram að 1920. Fyrir þann tíma voru flest íslenzk lán tekin í Danmörku, en eftir 1920 verður breyting á þessu. Nú má svo heita, að eini staðurinn, þar sem við höfum verulegt lánstraust, sé London. Ef taldar eru saman skuldir Íslands við brezka lánveitendur síðan 1921, þá eru þær í árslok 1931 samkv. skýrslum landsreikninganna nær 24 millj. kr., en við Danmörku er skuldin aðeins 92/5 millj. kr., og það eru flest afborgunarlan, er einskis þarf annars að gæta um en að borga afborganirnar reglulega. - Sama er að segja um bankana. Þeir hafa að vísu nokkur viðskipti við Danmörku, en langmest viðskipti hafa þeir þó við Hambros-Bank og aðra enska banka. Ég hefi ekki talið saman skuldir þeirra við hvort landið um sig, en ég hygg þó, að skuldirnar við ensku bankana séu mun hærri. Ef við athugum lántökur bæjar- og sveitarfélaga, þá mun ekkert bæjar- og sveitarfélag hafa fengið lán í Englandi nema Reykjavík. Reykjavíkurbær skuldar nú ensku tryggingarfélagi hátt upp í eina millj. króna, og hann fékk þetta lán á þeim tíma, sem ómögulegt var að fá slíkt lán í Danmörku. Lánstraust okkar hjá Bretum hefir alveg komið í stað lánstrausts okkar hjá Dönum. Þá er vert að líta á verzlunarviðskiptin við þessi lönd. Við kaupum nú árlega vörur frá Bretlandi fyrir 201/2 millj. kr., og er það 20–30% af öllum okkar innflutningi. Næsta land er svo Danmörk, þar næst kemur Þýzkaland, sem er um það að verða hálfdrættingur á við þessi lönd. Útflutningur okkar til Bretlands var árin 1928–29 12,7 millj. kr. að meðaltali eða um 16–17% af öllum okkar útflutningi. Danmörk hefir þar ekki nema 51/2 millj. eða 7% útflutningsins. Þar er Spánn auðvitað langhæstur, með 27 millj. eða 35% alls útflutnings okkar. Svo það er augljóst, á hvað sem litið er, lánstraust, skuldir eða verzlunarviðskipti, að Bretland er alstaðar að verða nr. 1, enda eru nú þær raddir, sem krefjast þess, að við eigum þar sérstakan fulltrúa, orðnar talsvert almennar. Það gæti samkv. sambandslögunum ekki verið „official“ sendiherra, en gæti hann gert landinu eins mikið gagn nú og Björn Sigurðsson gerði á stríðsárunum, þá mætti vel við una. Yrði þetta samþ., yrði val manns í þessa stöðu mjög mikilsvert atriði. Ég geri ráð fyrir því, að stj. mundi um það atriði leita álits utanríkismálanefnar þingsins og félaga atvinnurekenda í landinu. En ég geri ekki ráð fyrir því, að nokkur beri brigður á það í alvöru, að þörf sé á slíkum föstum fulltrúa í Bretlandi. Sú mótbára er hugsanleg, að ekki sé rétt að setja þarna embætti á stofn bara með ákvæði í fjárlögunum, en ég vil benda á það til samanburðar, að embætti erindrekans í Miðjarðarhafslöndunum var upphaflega stofnað með fjárlagaákvæði. En auðvitað væri bezt að setja sérstök lög um slíkt. Þá vil ég minnast á aðra brtt., sem ég á, en það er till. nr. XVIII á þskj. 418, viðvíkjandi styrk til Bókmenntafélagsins. Í fjárlagafrv. er þessu félagi ætlaðar 2800 kr. styrkur með því skilyrði, að það haldi áfram að gefa út fornbréfasafnið. Sú ákvörðun var gerð fyrir nokkru af fulltrúaraði Bókmenntafélagsins, að hætt yrði við þessa útgáfu, þar sem fyrirsjáanlegt var, að útgáfu þessa verks mundi miða svo seint. Eftir að komið væri að bréfum yngri en frá 1550, þá fer skjalagrúinn að verða svo mikill, að með núv. fyrirkomulagi yrði mjög lengi verið að gefa út öll þau skjöl, sem til eru, þar til Alþingisbækurnar fara að koma. Svo er það líka, að hjá meiri hluta félagsmanna hefir alltaf verið óánægja með þetta verk; ég get trúað því, að af 1800–1900 félögum séu ekki meira en 50–100, sem nota það. Það er því mjög illa til fallið, að Bókmenntafélagið gefi þetta verk út í eins stóru upplagi og það hefir gert. Ég teldi heppilegra, að annaðhvort ríkið sjálft eða þá Fornmenjafélagið, sem hefir fáa meðlimi, tæki þessa útgáfu að sér, og gæfi fornbréfasafnið út í fáum eintökum. Í stað þessarar útgáfu hefir Bókmenntafélagið samþ. að undirbúa útgáfu æva íslenzkra merkismanna frá öllum tímum. Þetta þarf mikinn undirbúning, og getur tæpast komið til framkvæmda fyrr en eftir nokkur ár. Til þess þarf mikið fé, og Bókmenntafélagið hefir því farið fram á það, að fá að halda styrk heim, er það hefir, 2800 kr., án þess að kvöðin um útgáfu fornbréfasafnsins fylgi. En ef það er ekki mögulegt, þá fer félagið fram á það, að því séu veittar 1500 kr. athugasemdalausar. Af þeim 3400 kr., sem félagið hefir haft, hafa 1600 kr. verið sérstaklega áætlaðar sem styrkur til útgafu fornbréfasafns, en hitt til annarar útgáfu. Þegar styrkurinn var svo lækkaður niður í 2800 kr., virðist ekki ósanngjarnt að fá af þeirri upphæð 1500 kr. til þessarar „annarar útgáfu“. Bókmenntafélagið er gamalt félag, og er búið að vera landinu til mikils sóma, svo að ég byst ekki við því, að ég þurfi að eyða mörgum orðum til þess að mæla með því við hv.þdm. Vænti ég því, að hv.þdm. fallist á það, að veita þessar 1500 kr., a. m. k., ef þeir vilja ekki fella niður aths. við aðalstyrkinn. Þá kem ég að brtt. nr. XXI á þskj. 418, sem ég flyt ásamt hv. 1. þm. Eyf., og er það um 1500 kr. styrk til Skáksambands Íslands. Það var samþ. árið, sem leið, að veita Skáksambandinu 2000 kr. Þótt ég hefði heldur kosið, að stj. hefði tekið upp í frv. aftur einhvern styrk til þessa sambands, þá ber ég nú fram þessa brtt. samkv. ósk sambandsins. Ég vil geta þess, að skák er „international“ íþrótt, og ber því að styrkja hana ekki siður en t. d. líkamsíþróttir. Þessi, íþrótt er líka vel til þess fallin að vekja eftirtekt á okkur erlendis, t. d. sendi Skáksambandið 4 menn á skákþing í Hamborg árið 1930, og þótt þeir yrðu ekki sérstaklega háir í röðinni, vöktu þeir ekki svo litla eftirtekt á sér þar fyrir falleg töfl, sem þeir tefldu. Við Íslendingar eigum einmitt núna margar upprennandi skákstjörnur, t. d. Ásmund Ásgeirsson, fyrrv. Íslandsmeistara, sem hefir leikið sér að því að tefla blindskák við 8 allsterka skákmenn samtímis, og Jón Guðmundsson, læknanema, sem eftir mjög frækilega frammistöðu varð íslenzkur skákmeistari í vetur. Svo eru eldri skákmeistarar líka landinu til sóma. Skáksambandið hefir nú á síðustu árum fengið tvo nafnfræga erlenda skákmeistara hingað til lands, sem hafa báðir borið íslenzkum skákmönnum hið bezta orð. Annar var hvorki meira né minna en heimsmeistarinn sjálfur, dr. Aljechin, hitt var sænskur skákmeistari, Carl Berndtson. Ég þykist viss um, að þm. muni ekki frekar veigra sér við því að veita þennan styrk en aðra styrki til íþrótta. Ég held því, að ég þurfi ekki að tala lengur fyrir till., og vona, að hv. dm. taki vel í hana.

Björn Kristjánsson ég ber fram brtt. á þskj. 440, og ætla að gera grein fyrir henni með fáeinum orðum. Á þskj. 418 hafa 4 þm. í þessari hv. d. borið fram brtt. við fjárveitingu til vegar á Holtavörðuheiði, og vilja lækka þessa fjárveitingu niður í 20 þús. kr. Og á sama þskj. eru bornar fram aðrar till. um fjárveitingu til nýrra vega, sem svarar þessari lækkun. Það hefir verið deilt nokkuð um það á þessu Alþingi, hvort væri réttara að leggja áherzluna á það að tengja saman landsfjórðungana, eins og t. d. með Holtavörðuheiðarvegi, eða að leggja skyldi aðaláherzluna á vegi í byggðum landsins, t. d. frá kauptúnum upp í sveitir. Ég segi fyrir mig, að ég hallast eindregið að því, að meiri áherzla verði lögð á vegi í byggðum en fjallvegi. Þetta á sérstaklega við, þegar er svo erfitt í ári, að ekki er hægt að veita nema litið til vega yfirleitt. Þörfin fyrir vegi er alstaðar mikil, en ekki mun hún sízt vera fyrir hendi á Austurlandi; þar eru heil sveitarfélög, sem ennþá hafa ekkert að segja af þeirri miklu samgöngubót, sem bílarnir eru, af því að vegina vantar. Get ég því fallizt á að færa til fjárveitingarnar, þannig, að Holtavörðuheiði verði lækkuð, en þeirri fjárhæð, sem við það sparast, verði varið til annara vega, þar sem þörfin er mest. Hinsvegar þykir mér of langt gengið í þessari tilfærslu með brtt.hv.þm., sem ég gat um í upphafi ræðu minnar. Brtt. mín er því á þá leið, að draga úr þessari lækkun, þannig, að í stað 20 þús. kr. komi 30 þús. kr. til Holtavörðuheiðarvegar. Þessi till. er miðuð við það álit vegamálastjóra, að hægt sé að leggja veg norður að Hæðarsteini fyrir 60 þús. kr. Nú er það ákvörðunin, að á þessu ári verði unnið þarna fyrir 30 þús. kr. Ef brtt. mín verður samþ., þá ætti því vegurinn að komast alla leið að Hæðarsteini á sumrinu 1933. Á þessari leið, sunnantil í heiðinni, færist vegurinn til, svo að hann kemur ekki að neinu gagni í sambandi við gamla veginn, fyrr en hann kemur aftur í hann við Hæðarstein. Verður því að teljast nauðsynlegt, að lagningu þessa kafla verði lokið á næstu tveimur sumrum, svo að ekki dragist lengur, að hann komi að notum. Er því of mikið lækkað tillagið, ef farið er niður í 20 þús. Geri ég því þessa till. um að hækka liðinn um 10 þús. kr., er eftir framansögðu ætti að nægja til að ljúka þessum vegarkafla á tilsettum tíma. Ég hefi svo hugsað mér að greiða atkv. um aðrar vegatill. með hliðsjón af þessari till. Þá skal ég rétt minnast á styrkinn til gamalmennahælanna á Seyðisfirði og Ísafirði. Í frv. stj. voru 800 kr. ætlaðar til hvors þeirra. Kom fram ósk til fjvn. um að hækka þessa liði, en var ekki sinnt. En við 2 umr. var styrkurinn til gamalmennahælisins á Seyðisfirði hækkaður um 200 kr. En nú hefir það verið upplýst, að á gamalmennahælinu á Ísafirði eru fjórum sinnum fleiri gamalmenni. Fer þá að verða einkennilegt, að Seyðisfjörður fái hærri styrk. Höfum við hv.þm. Dal. því lagt það til í brtt., að nafnaskipti verði, þannig, að Ísafjörður fái hærri styrkinn. Er þetta að vísu lítil, en þó réttmæt viðurkenning til Ísafjarðar, eftir þeim upplýsingum, sem fyrir hendi eru.

Þorleifur Jónsson Ég á enga brtt. nú, fremur en áður, sem ég þarf að mæla fyrir. Ég vil þó leyfa mér að minnast á eitt atriði, viðvíkjandi samgöngumálunum á sjó, aðallega nál. samgmn. viðvíkjandi flóaferðum. Ég var lasinn og því fjarverandi, er þessu nál. var útbýtt hér í d. og var fyrri hl. 2 umr.fjárlfrv. lokið, er ég gat mætt. Gafst mér því ekki tækifæri til að taka til máls um þetta við 2. umr. Ég verð að segja, að ég gat ekki búizt við því, að samgmn. skipti styrknum til flóaferða svo sem hún hefir lagt til, að gert verði. Ég hafði talað við n., og virtist mér hún fallast á till. mínar, þær sem ég hafði fram að færa. En þetta hefir þó snúizt á annan hátt. Og þegar ég sá nál. prentað, sá ég, að ég gat ekki fallizt á till. hennar að öllu leyti. Það er skiptingin á styrknum til Hornafjarðarbátsins, sem n. ætlar 7000 kr., og til bátaferða innan A.-Skaftafellssýslu, sem n. ætlar 400 kr. til, eða alls 7400 kr. Í fjárl. þessa árs, eftir till. samgmn., eru ætlaðar 9500 kr. til þessara ferða. Til Hornafjarðarbátsins 7000 kr. og til bátaferðanna innan sýslu 2500 kr. Þetta er því stórfelld lækkun. En ég mun þó ekki gera það að kappsmáli að fá þennan styrk hækkaðan í heild. En ég álít, að þessi lækkun hefði átt að koma líkt niður á öllum ferðunum, bæði Hornafjarðarbátsins og flutningaferðunum innan sýslu. En eins og þegar er sagt, þá ætlast samgmn. til þess, að Hornafjarðarbáturinn haldi sama styrk og áður, 7000 kr., en öll lækkunin kemur fram á bátaferðunum um sýsluna. Hann á að lækka úr 2500 kr. niður í aðeins 400 kr. Ég skal nú að vísu taka það fram, að stj. er ekki beinlínis skylt að fara eftir till. samgmn. um úthlutun þessa styrks. Ég vil því vænta þess, að stj. sjái sér fært að lagfæra þetta eftir tillögum kunnugra manna innan sýslunnar. það er afar mikilsvert, að hægt sé að halda uppi ferðum meðfram strönd Austur-Skaftafellssýslu, sem er býsna löng strandlengja, en landflutningar langir og erfiðir, og mörg stórvötn, öll óbrúuð. Þar verður en víða að viðhafa klakkaflutning úr kaupstað, s. s. er um Öræfi, Suðursveit, Mýrar og Lón. Undanfarin ár hafa því bátaferðirnar gert mjög mikið gagn um þungavöruflutning, og m. a. gert bændum kleift að draga að sér áburð og byggingarefni o. fl. En þetta hefðu þeir ekki getað gert, ef þeir hefðu ekki notið styrks. Ég tel því mikilsvert, að styrkurinn til þessara ferða yrði nokkuð hærri. Þegar mér varð það ljóst, að samgmn. hafði lagt til að lækka þessa samgöngumálastyrki til A.-Skaftafellssýslu, úr 9500 ofan í 7400 kr., þá gerði ég till. um það, að Hornafjarðarbátur fengi fi000 kr. og flutningaferðir innan sýslu 1400. En þetta fór samt öðruvísi en ég óskaði. Ég vildi því láta þessa óánægju mína koma fram við till. á þskj. 361. Og ég vildi líka láta það koma fram, að óskað hefði verið eftir því, að styrknum næsta ár verði skipt svo, að ferðirnar með ströndum fram geti haldið áfram. Bátur þessi hefir flutt á 3 staði, í Lónið, á Papós, Bæjarós, Hvalneskrók og að Söndunum í Suðursveit, og farið ferðir í Öæfin. Væri það því mikil viðbrigði, ef þessum ferðum væri kippt í burt. Og þess vegna mælist ég til þess, að ríkisstj., þótt till. liggi svona fyrir, taki tillit til óska og þarfa sýslubúa að þessu leyti. Ég hefði að vísu getað komið fram með brtt. um að hækka bátastyrkinn í heild sinni, en bæði var það, að ég bjóst ekki við, að slík brtt. fengi fylgi, enda hafði ég einsett mér að gera enga brtt. til hækkunar á fjárlfrv. Mér þykir sem ástæður séu eigi svo góðar, að rétt sé að gera till. til hækkunar á útgjöldum ríkisins. Og ég get líka gert mig sæmilega ánægðan með 7400 kr. til þessara ferða. Aðeins að þessum styrk verði skipt á annan hátt en samgmn. leggur til. Ég sé ekki ástæðu til að segja fleira um þetta, og mun heldur ekki teygja tímann með því að minnast á brtt. þær, er hér liggja fyrir. Læt ég því máli mínu lokið.

Af þeim umr., sem fram hafa farið að undanförnu um bannmálið, bæði hér á þingi og í útvarpinu, má ráða, að drykkjuskapur er mikill í landinu og fer stöðugt vaxandi. Hvar sem menn eru annars staddir í bann- og bindindismálum, þá kemur öllum saman um, að drykkjuskapurinn sé, þjóðfélagslega séð, til stórskaða og mikils virði sé allt, sem gert er til að draga úr þessari plágu. Hér er heldur ekki um neitt smámál að ræða, að því er áfengisnotkun landsmanna snertir, því að talið er í hundruðum þúsunda eða milljónum það fé sem velt er til áfengiskaupa; þess vegna má undarlegt heita, að á Alþingi skuli finnast menn, sem telja eftir það smáfé, sem veitt hefir verið til þess að standa svolítið á móti áfengisflóðinu og reyna að draga eitthvað úr því böli, sem drykkjuskapnum fylgir. Annars er ég hissa á, án þess ho að ég sé nokkur áhugamaður um þessi mál, hvað naumt styrkurinn til Stórstúku Íslands er skorinn, og oft hefir mig furðað á tilhneigingu hv.þm. um að færa þennan styrk niður. Mér finnst, án tillits til þess, hvort menn eru miklir vinir templara eða ekki, að þm. eigi að hugsa um, að templarar hafi nóg fé til umráða, svo að þeir geti rækt starfsemi sína eins og þarf. Það er alveg óhugsandi að rækja það starf að nokkru gagni fyrir einar 6 þús. kr. á ári, - óhugsandi, að sú starfsemi beri nokkurn verulegan árangur, nema með því að senda menn út um land til þess að flytja bindindisfyrirlestra, auk þess sem stórstúkan verður að hafa skrifstofu hér í bænum og gefa út málgagn. Þetta hefir stórstúkan líka gert eftir því, sem henni hefir verið unnt. Hún hefir sent menn í fyrirlestraferðir út um land, hún heldur uppi skrafstofu í bænum, og hún hefir gefið út blað, og nú nýlega bætt öðrun við. Ég sé ekki, að það sé neinn vegur að skera þessa fjárveitingu svo við neglur, að þessi starfsemi stórstúkunnar geti ekki notið sín; þess vegna hefi ég ár eftir ár í þessari hv. deild verið með að hækka styrkinn og flutt brtt. í þá átt, að stórstúkan fengi hann styrk, sem nauðsynlegt verður að teljast, til þess að þetta starf hennar megi fara sæmilega úr hendi. Nú hefir það orðið að samkomulagi, að hæstv.dómsmrh. taki sína till. aftur, en að við hv.þm. Borgf. flyttum brtt. við okkar till. á þskj. 418. Þessa síðari brtt. okkar er að finna á þskj. 452 og hljóðar svo: „Til Stórstúku Íslands, til bindindisstarfsemi 10000 kr. Þar af til sambands bindindisfélaga í skólum landsins 2500 kr. Það stendur svo á þessu, að nú fyrir skemmstu gengust nokkrir áhugamenn fyrir því að stofna bindindisfélög í skólunum hér í Reykjavík. Sá, sem hefir mest og bezt starfað að þessu, er stórtemplar Sigfús Sigurhjartarson, auk Friðrik, Brekkan rithöfundar. Það hefir ekki verið áður um neinn bindindisfélagsskap að ræða í skolunum, enda þótti ekki hentugt að byrja með að stofna þar goodtemplarastúkur. Skólafólkið kærir sig ekki um slíkan bindindisfélagsskap, en til þess að laða æskuna til fylgis við þetta goða málefni var að því ráði horfið að stofna til frjálslyndra bindindisfélaga, enda er sjálfsagt að hafa þetta eins og bezt hentar á hverjum stað. Nú hafa þessi félög gengið í samband, sem nær yfir skóla landsins, og er það þannig myndað, að félögin kjósa sér fulltrúa, sem koma á sambandsþing, en það kýs sambandsstjórnina. Það er ekki nema sjálfsagt að ætla þessum félögum styrk, svo að þau þurfi ekki undir aðra að sækja með hann. Þau kæra sig ekki um að starfa í sambandi við stórstúkuna, en vilja heldur reka sitt starf í þessa att sjálfstætt, og er ekki nema rétt og sjálfsagt að lofa þeim það. Það var í sambandi við þessa starfsemi, að hæstv.dómsmrh. bar fram till. sína, sem hann hefir nú tekið aftur, eins og ég gat um áðan, af því að samkomulag hefir orðið um að bera till. fram eins og hún er á þskj. 452. Þó að þessi félög hugsi sér að starfa sjálfstætt, þá er þó ekki um svo algerlega sjálfstæða starfsemi að ræða að kljúfa eigi þessa krafta sundur, heldur er ætlunin, að reglan og samband skólabindindisfélaganna vinni óbeinlínis saman að þessu sama áhugamáli beggja. Menn í stórstúkunni hafa komið þessari starfsemi á fót, sem getur um tíma orðið mikill kraftur í þessu starfi; en hitt er ofur eðlilegt, að templurum geti fallið illa, ef þessi nýja stofnun verður sett samhliða stórstúkunni. Þess vegna hefir orðið samkomulagstill. um það, að styrkurinn sé veittur stórstúkunni, sem forgöngu á að hafa um þessi mál, en svo er tilskilið í fjárl., að samband bindindisfélaga skólanna hafi beinan rétt til þess að fá styrk, án þess að sækja um það til annara, sem það geti notað til þess að senda menn á milli skólanna og styrkja sambandið. Ég veit, að hér í deildinni er nokkur Skoðanamunur, sem komið hefir fram í atkvgr., um það, hvort veita eigi Stórstúku Íslands lægri eða hærri upphæð til starfsemi sinnar. Ég vona nú samt, að till. okkar hv.þm. Borgf. á þskj. 452 finni náð fyrir augum hv.þdm. og að þeir viðurkenni, að ekki megi draga af því fé, sem stórstúkunni er veitt til sinnar miklu og góðu starfsemi. Fleiri till. eru það ekki, sem ég er við riðinn í þetta sinn, en ég vil nota tækifærið að lýsa yfir, að ég er algerlega andstæður þeirri till. samþm. míns, hv. 2. þm. Reykv., að fella niður aths. um að bókmenntafélagið haldi áfram að gefa út fornbréfasafnið. Mér þótti mjög leiðinlegt, er ég frétti, að stjórn bókmenntafélagsins hefði afraðið að hætta við útgáfuna. Hinsvegar vonaði ég, að ef styrkurinn fengi að standa með aths., þá mundi félagið ekki skorast undan því að halda útgáfunni áfram. Það skal að vísu játað, að fornbréfasafnið er enginn skemmtilestur fyrir allan fjölda manna, og eflaust margir menn, sem leggja það á hilluna eða henda því frá sér ólesnu. En samt sem áður er fornbréfasafnið langmerkilegasta heimildin um sögu Íslands og hjálpar mjög til um alla söguþekkingu. Þó að menn lesi ekki fornbréfasafnið, lesa menn þó þau verk, sem á því byggjast. Og svo merkilegt er það, að þegar er um einhver vafaatriði að ræða, þá er jafnan haft það sem þar stendur, og á þann hátt hefir tekizt að leiðrétta margvíslegan misskilning, sem komizt hefir inn í sögu lands og þjóðar. Fornbréfasafnið er því nauðsynlegt og ómissandi þeim, sem öðlast vilja staðgóða þekkingu á sögunni. En hitt er líka vitanlegt, að það er enginn vegur að gefa þetta safn út, nema að félag, sem tekur það að sér, njóti til þess styrks af almannafé. Bókmenntafélagið hefir nú haft með höndum þessa útgáfu um langan tíma og þokað henni áfram smátt og smátt, svo að nú eru komin út 11 bindi, og þannig vildi ég að væri haldið áfram. Það þýðir ekki að tala um, að það sé svo mikill sægur af þessum bréfum, að þau muni seint þrjóta; því meiri þolinmæði þarf til þess að koma þeim út. Mín skoðun - að svo komnu - á útgáfu fornbréfasafnsins er sú, að aldrei eigi að hætta henni; það á alltaf að halda áfram að gefa út, stundum kannske lítið hefti, en aldrei að gefast upp. Á þann hátt hefir verið komið út stórum verkum; það hefir tekið 100 og jafnvel 200 ar annarsstaðar, en bara að halda áfram, gefast ekki upp; það er fyrir öllu. Mér finnst, að stj. bókmenntafélagsins sýni þolleysi, er hún vill henda frá sér þessu verki. Ég vil, að félagið sjái sig um hönd og haldi útgáfunni áfram, eins og það hefir byrjað a. Og engum stendur heldur nær að gera það en Bókmenntafélagi Íslands. En það er satt, að það má taka upp aðra aðferð um útgáfu fornbréfasafnsins en verið hefir, t. d. að prenta ekki eins stórt upplag af því eins og tíðkazt hefir að undanförnu, auk þess að ekkert væri á móti, að þeir félagsmenn, sem vildu sérstaklega fá það, borguðu eitthvað örlítið meira fyrir það, og á ég þá við, að í stað þess að prenta kannske 2000 eintök væri aðeins lagt upp með 400–500 handa þeim, sem leggja stund á þessi fræði. Ég vil, að Alþingi verði á engan hátt þess valdandi, að útgáfa fornbréfasafnsins falli niður, enda er það að öllu leyti ósæmilegt fyrir Bókmenntafélag Íslands, að láta slíka hluti frá sér. Mesta sómastrik, sem bókmenntafélagið hefir gert, er að hafa gefið út af fornbréfasafninu það, sem komið er, en ég vil líka, að því sómastriki verði ekki lokið, heldur að haldið verði áfram útgáfunni, og ekki mun vegur félagsins minnka við það. Þau andmæli, sem ég hefi hér borið fram gegn því, að hætt verði við að halda áfram útgáfu fornbréfasafnsins, vil ég ekki, að verði til þess að draga úr því, að við eignumst nýjar ævisögur. Að vísu veit ég, að hér er undir högg að sækja, en við verðum að finna upp eitthvert annað ráð til þess að gefa ævisögurnar út en að fella niður annað verk, sem er nauðsynlegt, að haldið sé áfram með þeirri þrautseigju, sem þjóðin á. Þess vegna mælist ég til, að till.hv. 2. þm. Reykv. verði felld og að reynt verði að finna einhver ráð til þess að koma á legg þessu nýja verki, án þess að leggja niður við trogið eitthvert merkilegasta verk, sem bókmenntafélagið hefir unnið að.

Frsm. fyrri kafla (Hannes Jónsson) [óyfirl.]: mér virðist ekki ástæðulaust að rifja nokkuð upp nú þegar, hvernig útlit er um fjárhagsafkomu þjóðarinnar, bæði fyrir yfirstandandi ár og svo fyrir næsta ár. Eins og hv.þdm. er kunnugt út af ræðu hæstv. fjmrh., þegar hann lagði fjárlagafrv. fyrir d., þá hefir afkoma síðasta árs orðið sú, að það vantar um 21/2 millj. á greiðslujöfnuð þess árs, sem hefir þær afleiðingar, að sjóðeign ríkisins hefir lækkað um sömu upphæð, svo að eftir er í sjóði aðeins rúm 1/2 milljón kr. Yfirstandandi ár byrjar svo þannig, að fyrirsjáanlegt er, að tekjur verða stórkostlega minni en fjárlagafrv. gerði ráð fyrir. Það minnsta, sem hægt er að hugsa sér, að þessi lækkun nemi, er a. m. k. 21/4 millj. kr. Auk þess er í fjárl. þessa árs greiðslujöfnuðurinn óhagstæður, svo að nemur 30 þús. kr. Það er því talsvert mikið, sem á vantar, þegar þess er líka gætt, að ekki eru ýmsar stórar upphæðir, sem greiðsluheimild hefir verið veitt fyrir, t. d. 150 þús. kr. framlag til Eimskipafélagsins, sem áreiðanlega verður að greiða, og sömuleiðis atvinnubótastyrkur, sem talsvert mikið hefir verið greitt af, eða um 300 þús. kr. Þá verður einnig að lita á það, að ekkert er áætlað fyrir ýmsum greiðslum samkv. l., sem sett voru á síðasta þingi og eins greiðslum samkv. eldri 1. T. d. má taka verkamannabústaðina. Með þeim breyt., sem gerðar voru á þeirri löggjöf á síðasta þingi, hefir þar orðið að greiða 33 þús. kr. á þeim eina lið. Þá má búast við minnkun tekna vegna lækkunar á útflutningsgjaldi af síld. Það var ekki tekið með, þegar tekjulækkunin var áætluð, en telja má líklegt, að sú tekjurýrnun nemi 50–100 þús. kr. Það er því áreiðanlegt, að mikill halli verður á niðurstöðu þessa árs, og má telja víst, að á þessu ári getur ekki farið betur en svo, að það vanti um 3 millj. kr. til þess að tekjur og gjöld standist á. Það verður því ekki hægt að komast af þetta ar nema með því að taka 21/2 millj. kr. skyndilán, og mun þó varla duga til, því að sjálfsagt þarf ríkissjóður að fá um 3 millj. til þess að standast útgjöld, vegna þess að tekjur koma svo miklu seinna inn í ríkissjóðinn en gjöld falla á. Af þessu öllu er það sjáanlegt, að það eru ekki glæsilegar horfur með fjármálin á næsta ári, og því verður Alþingi að fara eins gætilega og unnt er. Af þessu hafa svo störf fjvn. mótazt. Hún hefir reynt að færa gjöldin niður eins og hún frekast sá sér fært. Og þar sem um lögboðin útgjöld var að ræða og n. fannst tiltækilegt að spara, þá hefir hún flutt frv. um bráðabirgðafrestun á framkvæmd þessara laga. Á þennan hátt hefir n. nokkurnveginn tekizt að fá jöfnuð á fjárlagafrv. En nú við 3. umr. fjárl. liggja fyrir brtt. frá ýmsum hv.þdm., og nema þær rúmlega 11/2 millj. kr. hækkun. Þar má að vísu draga frá nokkuð á 2. hundrað þús. kr., svo að hækkunin verður þá samkv. brtt. tæp 11/2 millj. kr. Þar við bætist svo það, að við samningu fjárlagafrv. hefir verið byggt á þeim tekjustofnum, sem gilda fyrir yfirstandandi ár, svo sem áður hefir verið tekið fram, en eins og allir vita, falla sumir þeirra niður við næstu áramot. Við samningu fjárlagafrv. var gert ráð fyrir, að þessi tekjulög yrðu framlengd, en sú framlenging skiptir mjög miklu máli fyrir ríkissjóð, því að þar er um á 2. millj. kr. að ræða. En jafnvel þótt sú framlenging næði fram að ganga, eða þá einhverjir aðrir tekjustofnar kæmu í staðinn, sem gæfu jafnmikið fé, þá mundi þó algerlega vanta fé í ríkissjóðinn til þess að standa undir heim gjöldum, sem leiða mundi af samþ. þessara brtt. þetta verða hv.þdm. að gera sér ljóst áður en til atkv. verður gengið. Þar sem n. lítur svo á, að ekki megi hækka útgjöld frá því, sem nú er í fjárlagafrv., þá gefur það að skilja, að hún mælir ekki með þeim brtt., sem hér liggja fyrir, og þarf ég því ekki að hafa mörg orð um hverja einstaka brtt. Ég verð þó að fara nokkrum orðum um nokkrar af þessum brtt., sérstaklega þar sem um tilfærslu er að ræða. Er þar fyrst að minnast á brtt. frá hv. 2. þm. Reykv. um sendiherraembættið í Kaupmannahöfn og fulltrúa í Englandi. það er alveg rétt hjá hv.þm., að þetta embætti í Kaupmannahöfn hefir orðið dýrt, talsvert dýrara en ræða hans gaf tilefni til að ætla, því að yfirleitt tók hann aðeins þær upphæðir, sem áætlaðar eru í stjfrv., en eins og landsreikningarnir sýna, þá hafa greiðslurnar orðið talsvert hærri, og ennfremur hafa þær orðið því hærri, sem nemur gengismuninum, sem hvergi kemur fram nema sem falin upphæð á gengisreikningi eða óvissum útgjöldum. Svo er það, að þessi kostnaður við utanríkismálin hefir orðið meiri en það, sem heimfært er á þessum liðum, því að ýmsar sendinefndir og sendimenn, sem hafa farið utan til þess að vinna eitthvað að þessum málum, hafa orðið talsvert kostnaðarsöm fyrir ríkið. M. a. var kostnaður við sendimann, sem var um tíma í London, 36600 kr. það var árið 1920. Kostnaðurinn varð nú samt nokkru meiri en þetta, því að seinna, árið 1923, var greiddur vegna starfs þessa manns símakostnaður og fleira, 1700 kr. ha,ð hefir varla komið fyrir á nokkru þessara ára, að þessi kostnaður hafi orðið undir 70–80 hús. kr., þegar allt er talið, sem fallið hefir til útborgunar til þessarar starfsemi. Þetta sendiherraembætti, sem hv.þm. minntist á, hefir orðið þannig, að það hefir ekki blásið byrlega fyrir þeirri stefnu, sem hann talaði fyrir. Að vísu leit helzt út fyrir það á þingi 1924, að það hefði nokkurn árangur, og var þá flutt frv. um það í Ed. Ég er persónulega þeirrar skoðunar í þessu máli, að við eigum að vinna að því sem allra bráðast að ala upp menn, sem verði vel færir um að taka við þessum störfum, þegar við verðum sjálfir að sjá fyrir okkar utanríkismálum, og þarf það helzt að vera á þann hátt, að starfið verði praktískt, en ekki með neinu tildri. Ég álít erfitt að breyta um starfsemi þessa sendiherra okkar í danska ríkinu, nema þá með því að breyta lögunum um sendiherrann. Að því leyti hygg ég, að sú stefna, sem tekin var upp árið 1924, sé rétt. Það virðist líka eðlilegt og sjálfsagt, að þetta mál væri rækilega undirbúið af utanríkismálanefndinni, sem hv.þm. á sæti í. Þetta ætti að vera eitt af hennar sjálfsögðustu störfum, þó að hún hafi ekki unnið að því ennþá. Ég hygg, að kostnaður af þessari breyttu tilhögun verði miklu meiri en hv. hm. samkv. þessum brtt. virðist gera sér grein fyrir. Hann ætlar aðeins 24 þús. kr. til þessa sendimanns í Englandi, en eftir þeirri reynslu, sem fengizt hefir um það, hvað störf þessara manna kosta, jafnvel þó að það hafi ekki verið opinberir sendimenn, þá hygg ég, að það sé allt of lítið. Það verður að athugast vel og vandlega, hvað hægt er að komast af með minnst í þessu skyni. Þá yrði að taka mjög tillit til þess, hvaða tildurskostnað væri hægt að komast hjá að greiða og hvernig ætti að koma embættinu þannig fyrir, að það yrði þjóðinni að sem mestu gagni. Um það hljóta allir að vera sammála, að þótt mikil prakt sé og dýrð um þetta embætti, þá er það ekki til neinna hagsbóta fyrir þjóðina. Þegar að því kemur, að við tökum utanríkismálin í okkar hendur, verðum við að hafa erindreka á tiltölulega mörgum stöðum, svo að útlit er fyrir, að það verði nokkuð dýrt fyrir svo litla þjóð. Þess vegna verður að stefna að því, að það kæmi að sem allra mestum notum, sem á hverjum stað er varið til þessa starfa. En allt þetta sýnist mér eftir till.hv.þm. vera á huldu, bæði það, hvernig embættið eigi að reka, og líka hitt, sem líka verður að gera sér ljóst, hve mikill kostnaður mundi verða af þessu embætti. Þessi embættismaður verður að hafa skrifstofu, sjálfsagt 2–4 herbergi. Hann verður að hafa skrifstofufólk, ég veit ekki hvað margt, svo að hann geti sýnt allt í röð og reglu. Þetta þarf allt að rannsaka vel og nákvæmlega áður en ráðist er í framkvæmdir. Mér þykir mjög líklegt, að þessi mikli kostnaður vegna sendiherrans í Danmörku hafi dregið úr því, að slík embætti væru stofnuð annarsstaðar, jafnvel þótt þörfin hafi engu siður verið þar heldur en í Danmörku. Þar hefir kostnaðurinn verið 80 þús., og er því ólíklegt, að hægt sé að komast af með 24 þús. í Englandi. Um þennan ríkisráðskostnað vil ég segja það, að mér er ekki vel kunnugt, hvernig hann er til kominn. Hann kemur fyrst til útborgunar árið 1922 og var þá talsvert lægri en nú. 1923 hækkar hann svo nærri því upp í 6 þús., 1924 er hann 6 þús. Á því þingi var borið fram frv. af stj., að þessi kostnaður yrði 8 þús. kr., en Alþingi lækkaði það niður í 6 þús. Ástæðan fyrir þessari hækkun á ríkisráðskostnaðinum var talin sú, að Jón Sveinbjörnsson konungsritari hefði orðið að vinna svo mikið í orðunefndinni, að orðið hefði að greiða honum sérstaklega fyrir það. Það er að vísu tekið fram, að nefndarmenn skuli vinna kauplaust, en það er dálítið hæpið að segja einhverjum mönnum að vinna ákveðin störf í n. og ekkert fá fyrir það starf. Annars virðist mér um þennan kostnað, að það megi margt á milli vera, hvort þessi kostnaður er 4–6 þús. eða 1 þús., eins og hv. 2. þm. Reykv. vill vera láta. Ég veit ekkert um það, hvort Jón Sveinbjörnsson hefir fengið laun fyrir þetta starf síðan 1926, en væri svo, þá er ekki nema eðlilegt nú á þessum tímum, að þessi þóknun til hans lækkaði nokkuð. Hv. þm. hefir fellt niður gengismun á gjöldum vegna utanríkismála, og má vel vera, að rétt sé að gera það, en óviðkunnanlegt væri að gera það, þar sem það hefir aldrei verið gert, síðan þetta var sett í lög. Þá skal ég minna á brtt. frá hv.þm. Borgf. og hv. 2. þm. Skagf. Þeir bera fram till. um það, að færa niður fjárveitingu til toll- og löggæzlu úr 70 þús. niður í 30 þús. Það er þýðingarlaust að vera að færa þessa áætlun niður, ef gert er ráð fyrir svipuðu mannahaldi á þessu sviði og verið hefir. En ef frv. það, sem flutt hefir verið um niðurfærslu á þessu sviði, verður samþ., þá kemur þetta af sjálfu sér og þá verður minna útborgað á þessum lið heldur en áætlunin gerir ráð fyrir. Þá vil ég fara örfáum orðum um þær brtt., þar sem farið er fram á fjárveitingar til vega. Það er þá fyrst Holtavörðuheiðarvegurinn, sem svo mjög óx mönnum í augum við 2. umr. Nú eru komnar till. um að lækka framlag til hans úr 50 þús. niður í 20 þús., og svo að hækka þessar 20 þús. upp í 30 þús. kr. Fjvn. hefir tekið þá afstöðu til þessara brtt. að standa á móti þeim, en fylgja sínum till. Ég skal þó geta þess um brtt., sem fer fram á að hækka framlagið úr 20 þús. upp í 30 þús., að það framlag er nær sanni en þessar 20 þús. Fyrir 30 þús. mætti gera svo mikið, að það kæmi að notum, en ef það er aðeins 20 þús., ha verða engin not af því, sem gert er. Um alla hina vegina er hægt að segja það sama, - þeir eru allir meira og minna nauðsynlegir, eins og yfirleitt er um vegi hvar sem er. En nauðsyn á þessum vegum er þó ekkert meiri en annarsstaðar. Þess má geta um Fjallabaksveginn, sem er einn af þeim hæstu, - það er ætlazt til, að til hans séu lagðar 10 þús. kr. -, að vegamálastjóri hefir upplýst, að hægt muni að verja svo miklu fé til hans á næsta ári af því fé, sem ætlað er til viðhalds vega, að það ætti að geta komið að fullum notum. Það virðist því vera ráðið, að þessi vegur verði lagður fyrir viðhaldsfé, og er því ástæðulaust fyrir þessa hv.þm. að flytja brtt. um sérstaka fjárveitingu til þessa vegar. Um hinar stóru brtt. jafnaðarmanna um framlög til vega þarf ekki að segja annað en það, að þar er farið fram á svo stóra aukningu á framlögum til verklegra framkvæmda, að það getur ekki komið til mála að sinna því, að ríkið hafi þær tekjur, sem geta staðizt þessi útgjöld. það þarf a. m. k., áður en talað er um svo mikla aukningu til framkvæmda, að hafa tryggingu fyrir því, að nægilegt fé sé til að inna af hendi þær framkvæmdir, sem nú þegar er gert ráð fyrir í frv. Hv. hm. Seyðf. segir, að ef stj. vilji fallast á þessar till. þeirra, þá séu þeir reiðubúnir til að sjá henni fyrir nægum tekjum til þessara framkvæmda. Það hefir nú samt ekki bolað ennþá á neinu, sem bendir í rá átt, að þeir geti staðið við það loforð sitt, og meðan svo er, þá álítur n. ekki viðlit að taka svo stóra gjaldaliði upp í frv. Sama er að segja um fjallvegaféð. það er dálítil mótsögn við það, sem haldið hefir verið fram við þessa umr., að það ætti sízt að leggja fé í vegagerðir á fjöllum uppi, ef nú á að fara að bæta við fjallvegaféð frá því, sem í frv. stendur. N. hefir ekki borið fram neinar brtt. við þessa liði, en virðist, að vel megi una við það, sem í frv. stendur, ekki sízt þegar uppi eru svo háværar raddir um það, að ekki megi leggja mikið fé til vega á heiðum uppi. Hv. þm. Barð, hefir flutt brtt. við þennan lið, að verja skuli 5 þús. kr. af fjallvegafé til vegar frá Hvalskeri við Patreksfjörð yfir Skersheiði að Saurum á Rauðasandi. N. vill ekki, að þessu fé verði ráðstafað öðruvísi en í samráði við vegamálastjóra. Þá er ein brtt. frá hv. 1. þm. Árn. og hv. þingmönnum Rang., 1. á þskj. 418, um vöruflutningastyrk til hafnleysisheraðanna á Suðurlandi. Styrkurinn greiðist því aðeins, ef frv. það, sem nú liggur fyrir þinginu um skatt af bifreiðum o. fl., verður að lögum. Ég er yfirleitt mótfallinn slíkri endurgreiðslu á skatti. Bifreiða- og benzínskatturinn á að greiða fyrir umferð og flutningum um landið, þegar honum er varið til þess að bæta vegina, því að þá verður flutningskostnaðurinn um leið minni. Það virðist liggja miklu nær að auka og bæta vegakerfið austur um láglendið með heim benzínskatti, sem til fellst á því svæði, heldur en að veita þangað styrk til vöru- og mannflutninga. Það væri mjög eðlilegt, að þm. þessara heraða gerðu riflegar kröfur um viðhaldsfé, sem varið yrði til vegakerfisins í þessum héruðum; það væru vel forsvaranlegar kröfur, og virðist sjálfsagt, að þingið tæki tillit til þeirra. Á þann hátt er heppilegast að gera vöruflutningana ódýrari. Það hefir verið fært sem ástæða fyrir þessari kröfu um flutningastyrk, að menn í þessum héruðum væru verr settir en aðrir vegna vegalengdar frá hafnarstað; en ég vil benda á, að það er ekki sama, hvort bændur eru með vegasambandi tengdir við höfuðstað landsins eða útkjálkakauptún. Þeir hafa miklu betri aðstöðu til að koma búsafurðum sínum í gott verð í höfuðstaðnum, í stað þess, að hinir verða að sætta sig við miklu verri markaðskjör í smáþorpunum, og þessi mismunur kemur mjög greinilega í ljós á þessum verðfalls- og krepputímum. Verðfallið á afurðum sauðfjárins er líka miklu meira en á mjólkurafurðum kúabúa. Og sauðfjárræktin er líka tiltölulega miklu meiri í þeim héruðum, sem ekki geta notað Reykjavíkurmarkaðinn. Af þessum ástæðum er það eðlilegt, að þó að flutningskostnaðurinn sé nokkru meiri í héruðunum austur frá Reykjavík, þar sem meira er um kúabúin, þá þoli bændur hann betur þar heldur en í afskekktum héruðum. Þá kem ég að XI. brtt. á þskj. 418, frá hv.þm. Borgf. og hv. 2. þm. Skagf. Fjvn. hefir óbundin atkv. um þessa till. Þessi brtt. fer fram á lækkun á kostnaði og framlagi til strandferðaskipa ríkisins, en mér þykir ekki líklegt, að raunveruleikinn verði sá, sem flm. gera ráð fyrir. Að vísu hafa nú þegar verið gerðar tilraunir til að draga mikið úr strandferðakostnaðinum, en ekki eru líkur til, að unnt verði að ganga svo langt sem brtt. gerir ráð fyrir. Hv. þm. V.Sk. flytur XII. brtt. á þskj. 418, um hækkun á styrk til „Skaftfellings“, að fyrir 20 þús. komi 24 þús. kr. Í frv. var ætlazt til, að þessi liður lækkaði, eins og til flóabata. En ég verð að játa, að hér stendur nokkuð öðruvísi á en um flótabáta. „Skaftfellingur“ er öllu fremur strandferðaskip og ætti því að heyra undir strandferðastyrk. Ég var í samgmn., þegar hann var skilinn frá flóabátunum og færður undir annan lið, strandferðirnar. En þegar ástæður ríkissjóðs eru svo sem nú er kunnugt, þá þarf alstaðar að klípa af útgjaldaliðum, og þess vegna getur n. ekki mælt með því, að þessi till. verði samþ. Ég ætla ekki að tala um brtt. frá jafnaðarm., XIII. á þskj. 418. um 50 þús. kr. hækkun á styrk til bryggjugerða og lendingarbóta, af því ég lít svo á, að hún sé flutt aðeins til málamynda; hv.flm. vita fyrirfram, að hún verður ekki samþ., vegna þess að peninga vantar til þeirra framkvæmda, og sama má segja um aðrar brtt. þeirra um hækkun á fjárframlögum til ýmissa verklegra framkvæmda. Að því er snertir styrkinn til bryggjugerða og lendingarbóta, vil ég benda á, að gegn þessu framlagi úr ríkissjóði verður að koma tvöfalt fjárframlag frá hlutaðeigandi héruðum. Nú er það kunnugt, að á 2–3 stöðum hefir staðið til, að unnið yrði að lendingarbótum, en það hefir ekki verið hægt, af þeirri ástæðu, að héruðin hefir skort fé til framlags á móti ríkissjóði. Og sýnilegt er, að í þessu árferði verður ekki hægt að hugsa til þess nema á einum stað. Það eru því augljós látalæti að áætla fé í fjárl. til þessara framkvæmda, þegar héruðin geta ekki svarað út sínum hluta af framlögunum, þó að ríkissjóður gæti lagt fram sinn hluta. Ég get svo einnig vitnað til þessara ummæla minna að því er snertir aðra brtt. frá jafnaðarm. á þskj. 430, um fjárframlög til nýrra símalína, sem þeir ætlast til að verði hækkuð um 40 þús. kr. Á sama þskj. er líka brtt. frá hv.þm.N.-Ísf. um að hækka framlög til nýrra símalina um 40 þús. kr., og varatill. um 12500 kr. hækkun á þeim lið. Fjvn. hefir tekið ákveðna afstöðu um það, það mikið fé hún ætlast til, að lagt verði til nýrra símalina, og sér ekki ástæðu til að hvika frá því, ekki sízt vegna þess, að mikið af því fé, sem varið er til símalína, fer út úr landinu fyrir efni. Fjvn. getur gjarnan fallizt á, að þörf sé fyrir þessa símalinu frá Sandeyri til Hesteyrar, en þar sem nú verður að slá á frest mörgum framkvæmdum, sem þegar eru lögbundnar, og búið er að ákveða, hvaða símalínur skuli lagðar fyrir það fé, sem n. hefir lagt til að veitt yrði, þá sér n. ekki fært að bæta þessari fjárveitingu þar við. Ég skal svo láta útrætt um þessar brtt. og get visað til þess, sem ég sagði í upphafi máls míns, að fjvn. treystir sér ekki til að mæla með útgjaldatill. fram yfir það, sem hún þegar hefir tekið til greina, vegna þess að tekjurnar hrökkva ekki einu sinni fyrir þeim útgjöldum, sem þegar eru komin inn í frv. Það eru því miður engar ástæður til þess, að búast megi við betra arferði, og þess vegna er ekki hægt að byggja á því, að tekjurnar verði eins miklar og þær eru áætlaðar í frv. Engar leiðir virðast færar á þessu þingi til þess að afla ríkissjóði nýrra tekna, og má því búast við, eftir þeim horfum, sem nú eru, að rýrni í ríkissjóðnum meira en fjárlagafrv. gerir ráð fyrir.

Frsm. síðari kafla (Ingólfur Bjarnarson) það liggja nú fyrir 40–50 brtt. við þann kafla fjárlfrv., sem ég á að lýsa afstöðu fjvn. til. það er liðið á kvöldið, og hefi ég því hugsað mér að sýna hv.þdm. Þá nærgætni að vera sem stuttorðastur. Enda er í raun og veru mjög auðvelt að lýsa afstöðu fjvn. í fáum orðum til þessara brtt., sem flestar miða til þess að hækka útgjöldin í fjárl. Eins og hv.frsm. fyrri hl. tók skýrt og greinilega fram í síðustu ræðu, þá eru horfur á því, að tekjuhalli verði á fjárlfrv., sem nemi um 1/3 millj. kr. Þannig er þá útkoman, sem fengizt hefir með þeirri ákveðnu stefnu n. og starfi að draga meira eða minna úr útgjöldum til nauðsynlegustu framkvæmda ríkisins, til þess að koma fram jöfnuði í fjárlfrv. Og þegar frv. liggur nú þannig fyrir, þá gat n. ekki komið auga á, hvar taka ætti peninga til viðbótarútgjalda úr ríkissjóði. Þeir liggja ekki fyrir í fjárlfrv., og n. fann engin ráð til þess að afgreiða það með jöfnuði, hvað þá að bæta inn á það nýjum útgjöldum. Þess vegna sá n. ekki annað en að það væri alveg óhjákvæmilegt að leggja á móti svo að segja öllum útgjaldabrtt., sem hér liggja fyrir. Það eru aðeins einstöku till., tvær eða þrjár -, sem sumir nm. hafa óbundin atkvæði um eða vilja mæla með, en yfirleitt stendur n. fast saman á móti nálega öllum hækkunartill. Flestar af þessum brtt. fara fram á styrki úr ríkissjóði til einstakra manna eða stofnana, sem veita á í viðurkenningarskyni og því um líkt. Ég ætla ekki að taka til umr. hvern þessara liða fyrir sig, en get í einu lagi lýst afstöðu n. til þessara. till. þannig, að hún er þeim mótfallin. Vil ég sem dæmi minnast á till. um námsstyrki, sem fyrir liggja til 6 manna í ýmsum námsgreinum. N. áleit, að ekki gæti komið til mala að gera upp á milli þessara námsstyrkja, og leggur á móti þeim öllum. Skal ég geta þess, að fyrir fjvn. lágu margar samskonar beiðnir um styrki til frekara náms, sem ekki hafa verið bornar fram till. um. Því er ekki þannig varið, að n. viti ekki, að þessir námsmenn þurfi hjálpar við, en hún gat bara ekki séð, að það væri á neina peninga að vísa. Og þá þótti henni ekki rétt að taka einn fram yfir annan, þó að e. t. v. megi segja, að ríkið munaði litlu, þótt veittir væru 1–2 námsstyrkir. Vil ég benda hv.þm. á, að um leið og þeir greiða atkv. með 1–2 af þessum styrkbeiðnum, Þá sýna þeir öðrum styrkbeiðendum ranglæti, sem eins stendur á um og eiga skilið að fá samskonar svör frá þinginu. Það er ekki rétt af þdm. að gera hér upp á milli. Auk þessa eru margar brtt. um að veita einstökum mönnum styrki til ýmissa hluta. N. er þeim öllum mótfallin. Og ég sé ekki ástæðu til að taka til athugunar meðmæli þau, sem hv.flm. hafa látið fylgja þessum till., verð þó að segja um sum þeirra meðmæla, að þau eru svo frek og ósanngjörn, að erfitt er að láta þeim ómótmælt. Ég ætla þó að sneiða hjá því að mestu, enda er það leiðinlegt að taka einstaka menn fyrir og mæla með þeim eða móti, meta kosti þeirra og galla. Sem dæmi vil ég þó minnast á eina brtt., IV. lið á þskj. 430, sem hv.flm., hv.l.þm. S.-M., fór þeim orðum um, að þann styrk, sem þar um ræðir, ætti að veita þeim ákveðna manni sem viðurkenning fyrir unnið æfistarf.

Og til hvatningar

. Já, og náttúrlega til hvatningar og áframhalds í sömu átt. Um þetta vil ég aðeins segja það, að heima í héraði þessa manns mundu þeir, sem kunnugastir eru, skoða þessi ummæli sem hin sterkustu öfugmæli, er hugsazt gætu. En ég fer ekki lengra út í þetta. Það er ef til vill rétt að líta nokkru nánar yfir þessar brtt. Margar þeirra voru bornar fram við 2. umr., og lýsti ég þá afstöðu n. gagnvart heim. Hún hefir ekki breyzt, og get ég vísað til þess, sem þá var fram tekið þeim viðvíkjandi. Ég get þó aðeins minnzt á XXIV brtt. á þskj. 418, um styrk til atvinnubóta í kaupstöðum og kauptúnum, frá jafnaðarmönnum. Að vísu hefir þessi styrkbeiðni verið lækkuð um helming frá því, sem hún var flutt við 2. umr., því að nú er farið fram á 500 þús. kr. í þessu skyni, en það breytir ekki afstöðu n. til þessarar till., hún er till. mótfallin. Þá er XXXV. brtt. á sama þskj. frá hv.þm. Vestm., um styrk til ræktunarvegar í Vestm.-eyjum; n. hefir óbundin atkv. um hana. Tveir nefndarmenn vildu hafa þar óbundnar hendur, en meiri hl. n. leit svo á, að þótt þetta væri gott mál og þess vert að fá styrk, ef fé væri fyrir hendi, þá yrði það að hlíta sömu meðferð og önnur þörf fyrirtæki, þegar fé er ekki til, og bíða betri tíma. Ennfremur vil ég benda á, að þetta ræktunarfyrirtæki í Vestm.eyjum hefir hlotið mikinn styrk úr ríkissjóði, eins og hv.flm.till. viðurkenndi, enda lýsti hann því, hvað sá styrkur hefði borið góðan árangur, og þótt það væri gott fyrir hlutaðeigendur að geta fengið meiri styrk til þessa ræktunarvegar, þá vil ég segja það, að þeim sé þó ólíku léttara að halda nú áfram upp á eigin býti, þar sem svo vel hefir verið greitt fyrir þeim áður í þessu efni. Þá vil ég aðeins fara örfáum orðum um XXVII. brtt. á þskj. 418, sem borin er fram af tveimur fjvnm., hv.þm. Borgf. og hv. 2. þm. Skagf., og miðar til lækkunar á útgjöldum, sem er að vísu nýstarlegt í þessum till.bálkum, sem fyrir liggja frá einstökum þm. Þó að stefna fjvn. hafi í öllu farið í þá átt að lækka útgjöld ríkjssjóðs sem mest, þá gat meiri hl. n. ekki séð sér fært að fella niður þennan lið, sem brtt. fer fram á. Hv. flm.till. gat um, að það væri að vísu gerður samningur um þetta starf, landmælingarnar, við þá stofnun, Geologisk Institut, sem hefði haft þær með höndum síðan byrjað var á þeim, en mundi eigi lögbindandi, og því fært að fresta framkvæmdum í bráð. Ég er nú hv.þm. sammála um, að ekki mundi hægt að sækja ríkisstj. til lagalegrar ábyrgðar eða sekta fyrir það, að fresta þessum framkvæmdum um stund. En í g vil hinsvegar benda hv.þd. á, að eftir þeim skjölum, sem fyrir fjvn. lágu, og eftir upplýsingum þeim, sem vegamálastjóri gaf n., en hann hefir staðið fyrir þessum málum frá hálfu stj. gagnvart herforingjaráðinu danska, þá eru samningarnir byggðir á því trausti til íslenzkra stjórnarvalda, að orð þeirra séu nægileg trygging fyrir því, að þessi störf verði ekki látin falla niður aftur fyrr en mælingunum er lokið, og því eigi þótt þörf á að hafa þá í lögbindandi formi. Herforingjaráðið hefir gert ráð fyrir, að starfað yrði óslitið að mælingunum samkv. samningunum og lagt mikið í kostnað til undirbúnings þeirra framkvæmda um útvegun á nýtízku mælingatækjum o. fl. - Ástæðan til þess, að n. gat ekki öll fylgzt að um að fella niður þennan lið, var sú, að meiri hl. n. taldi ríkið bundið við þennan samning siðferðislega, auk þess sem honum var ljóst, hvílík nauðsyn er á þessu starfi fyrir þjóðina. Á yfirstandandi ári eru ætlaðar 55 þús. kr. til þessara landmælinga, en fjmrh. samdi þannig um í utanför sinni síðastliðið haust, að eigi yrði varið nema 35 þús. kr. til þeirra í sumar, og skyldi herforingjaráðið miða ráðstafanir sínar við það. Þegar það svo gekk inn á, að við það mætti um má segja, að þessi áætlaða upphæð í fjárlfrv. fyrir árið 1933, sé að sumu leyti einungis tilfærsla á milli ára. Þetta er að vísu ekkert höfuðatriði í málinu, en ég vildi gera grein fyrir því, hvers vegna n. gat ekki öll staðið saman um það. Hér eru 2 till., sem líka komu fram við 2. umr., og voru þá felldar. Nú eru þær nokkru lægri. Þær eru um greiðslu á skuldum Áslækjarbúsins og Mjallar til viðlagasjóðs. Um þetta er ekkert að segja annað en það, að afstaða n. til þessa er óbreytt frá því, sem hún var pa. Þá er 34. brtt. Er það allstór útgjaldaliður, 65 þús. kr., til þeirra útvarpsnotenda, sem ekki eiga kost á rafmagni. Um þessa till. skal ég taka fram, að n. gat ekki aðhyllzt hana. Ég verð líka að segja, að þótt þarna sé um talsverðan aðstöðumun að ræða, eftir því hvort menn hafa rafmagn eða ekki, þá verður ekki bætt úr öllum aðstöðumun, þótt till. þessi væri samþ. Þegar útvarpið var sett á stofn, þá var einkum mælt með því á þeim grundvelli, hve nauðsynlegt það væri hinum afskekktu sveitum landsins. Er það vitanlega rétt. En nú er þó sá misbrestur að koma í ljós, að þessar afskekktu sveitir geta ekki notfært sér útvarpið kostnaðarins vegna. Vil ég í því sambandi benda á, hve mismunandi þessi kostnaður er, eftir því í hvaða fjarlægð menn búa frá útvarpsstöðinni. Stofnkostnaðurinn er sem sé 2–3var sinnum meiri í fjarlægari sveitunum. Ef því ætti að jafna aðstöðuna, þá yrði fleira að taka til greina en aðgang manna til raforku. - En aðalatriðið gegn þessu er þó það, að ekki er hægt fjárhagsins vegna að sinna þessu, eins og nú standa sakir, þótt margt kynni að mæla með því að öðru leyti. Ég hleyp hér yfir ýmsar smábrtt., styrki til einstakra manna. Till. lágu hér fyrir við síðustu umr. og liggja enn fyrir við þessa umr., um eftirlaunastyrki til pósta og ljósmæðra. Því var lýst yfir þá, að fjvn. vill, að allar slíkar umsóknir sendist til stjórnarráðsins svo snemma og með þeim gögnum, að það geti gert rökstuddar till. um, ef því virðist ástæða til, að einhverjum umsækjenda sé veittur styrkur. Heldur n. fast við þá till. sína. Þá er hér XLIII brtt. Þar er farið fram á, að tillag til vitabygginga sé hækkað um 40 þús. kr. - Kemur þá hið sama fram og áður hefir verið lýst, að hér er það í vegi fyrir því, að hægt sé að verða við þessari ósk, að peningana vantar. Fjvn. hefir, eins og hv.frsm. fyrri hl. lýsti greinilega, gengið svo langt sem hún sá sér fært. Lengra getur því n. ekki gengið og verður því að vera á móti þessari till., sem svo mörgum öðrum. Þá er XLV. brtt., frá hv. 1. þm. Árn., um það, að stj. sé heimilað að skipa 3 menn í n. til þess að athuga ástand Flóaáveitunnar og leggja till. um það fyrir næsta þing. Get ég lýst yfir því, að n. taldi rétt að styðja þessa till. XLVI. brtt. er frá hv.þm. Seyðf. og fer fram á, að settar verði á stofn síldarbræðslustöð og sögunarverksmiðja á Seyðisfirði. Samskonar till. lágu fyrir við 2. umr. Var þá lýst þeirri aðstöðu n., að hún gæti ekki mælt með því, sem enn er óbreytt. Þá koma nýjar brtt., sem eru um, að ríkið ábyrgist lán til stofnkostnaðar og líka rekstrarlán til tunnuverksmiðju á Siglufirði, ábyrgist lán til kaupa á nýjum bát á Ísafjarðardjúp, láni Eiríki Leifssyni 20 þús. kr. til skógerðar, og svo lán til tveggja læknishéraða í Barðastrandarsýslu til að standast straum af byggingu læknisbústaða. Um þetta allt get ég sagt það í einu lagi, að fjvn. hefir ekki séð fært að mæla með því, að þessir liðir séu samþ. - Hvað fyrsta liðinn snertir, tunnuverksmiðjuna á Siglufirði, að ábyrgjast lán að upphæð 24 þús. kr. vegna stofnkostnaðar við hana og 50 þús. kr. rekstrarlán, þá var það svo að sjá eftir því, sem lá fyrir fjvn., að þessir tveir liðir fylgdust að, þannig, að þýðingarlaust mundi vera að samþykkja annan liðinn, nema báðir séu samþ. Ég get varla annað séð en brtt. stefni að því að koma á ríkisrekstri um þessa starfsgrein, án þess þó að ríkið eigi að taka nokkurn þátt í stjórn fyrirtækisins. Ríkið ber aðeins ábyrgð á öllu saman. Get ég varla séð, að til nokkurra mála geti komið að ganga inn á þá braut, sem hér er farið fram á, enda alger nýjung að fara fram á slíkt. Svipað og nú var sagt má og segja um næstu till., Djúpbátinn. Þau félög, sem hingað til hafa fengið rekstrarstyrk frá ríkinu, hafa sjálf keypt bátana, séð að öllu um stofnkostnaðinn. Hér er því lagt til, að gengið verði inn á nýja braut, að láta ríkið líka sjá um kaup á bátnum  (Rödd af þingbekkjum: Það eru til fordæmi fyrir því!)  Já, það er rétt, að ákvæði mun vera um þetta í þessa árs fjárl., en það var ekki sett þar að vilja fjvn., og er því aðstaða hennar óbreytt frá því, sem var. Á þskj. 440 er brtt. frá hæstv. fjmrh. Hann hefir að vísu ekki enn mælt fyrir þessari till., en ég get þó fyrir hönd fjvn. lýst yfir því, að hún vill veita meðmæli sín með því, að brtt. verði samþ. Á þessu sama þskj. eru 3 aðrar brtt. Til þeirra hefir n. ekki tekið afstöðu, enda eru brtt. þessar nýkomnar fram. Ég get því ekkert um þær sagt fyrir n. hönd. Sama er um þær brtt. að segja, sem eru á þskj. 452. N. hefir enga afstöðu tekið til þeirra, þar sem þær hafa ekki legið fyrir n. Ég sé þá ekki ástæðu til að eyða lengri tíma í að ræða þær brtt., er fyrir liggja. Ég vil undirstrika það, sem hv.frsm. fyrri hl. sagði um afgreiðslu fjárlfrv., og beina þeirri ósk til hv.þdm., að þeir athugi vel fjárhagsástandið og möguleika þá, sem til þess liggja að auka við útgjaldahlið fjárl. Ég vænti þess líka, að hæstv. fjmrh., sem enn hefir ekki tekið til máls, muni styðja n. í þeirri stefnu, er hún hefir þótzt þurfa að taka í þessu máli, að lækka sem mest útgjöldin, og standa á móti öllum útgjaldahækkunum, og reyna þannig að fá þann jöfnuð á fjárlfrv., sem unnt væri. Þá vil ég minnast á eitt atriði enn í sambandi við þetta mál: Þótt engin till. hafi komið fram um það hér í d., þá hefir það þó legið til álita fyrir n. það er beiðni, sem komið hefir frá tveimur hreppum í Gullbringu- og Kjósarsýslu, Gerðahreppi og Bessastaðahreppi, um 20 þús. kr. lán frá ríkinu til hvors þeirra. Samskonar beiðnir hafa legið fyrir áður, og er því mörgum hv.þdm. kunnugt um þetta. Lánbeiðnir þessar eru fram komnar vegna ógurlegs þunga af fátækraframfæri, sem hvílir á þessum hreppum. Gerðahreppur hefir áður fengið 40 þús. kr. lán úr viðlagasjóði, sem síðar var gefið eftir að mestu. Ég held kannske að af því hafi verið endurgreiddar 3000 kr. - Þetta hefir þó ekki reynzt nægileg hjálp. Þá hefir og Auðkúluhreppur í V.Ísafjarðarsýslu sent, að vísu ekki beinlínis beiðni um lán, en yfirlýsingu um það, að hann geti ekki risið undir þeim þunga, er á honum hvílir vegna fátækraframfæris. Fer hann fram á, að fátækralögunum verði þannig breytt, að létt verði á þeim hreppum, sem mest sveitaþyngsli eiga við að búa. Fjvn. sá nú ekki, að ríkið hefði handbært fé til þess að lána þessum hreppum, né rétt væri að ganga inn á þá braut. Hitt kom fram í n., að eðlilegast væri, að þeir sneru sér til bjargráðasjóðs. Samkv. l. frá 1925 er gert ráð fyrir því, að lána megi úr bjargráðasjóði þeim hreppum, er komast í öngþveiti, lán til 20 ára gegn ábyrgð sýslun. Fannst því fjvn. rétt, að þessir hreppar sneru sér þangað. Ég vildi lýsa þessu hér í d., þótt fjvn. treysti sér ekki til að verða við fram komnum beiðnum þessara hreppa. Ég sé svo ekki þörf að tala frekar um hinar einstöku brtt. og læt því staðar numið.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég vil fyrst lýsa IV. brtt., frá mér, á þskj. 440. Hún er um það, að fela Búnaðarbankanum að selja hin dönsku ríkisskuldabréf, sem viðlagasjóður á og eru nú að tryggingu fyrir veðdeild Landsbankans, enda greiðist skuld viðlagasjóðs við ríkissjóð af andvirði hinna seldu bréfa. Þessi ríkisskuldabréf munu vera 300 þús. kr. danskar að nafnverði, en raunverulega, við sölu, mun fást fyrir þau um 250 þús. kr. Skiptist sú upphæð jafnt milli ríkissjóðs og Búnaðarbankans. Má segja, að gagnlegt sé nú að losa þetta fé og fyrir ríkið að fá endurgreidda þá skuld, sem viðlagasjóður stendur í við það. En sá hængur er þó á, að ekki er hægt að gera þetta án samþ. Alþingis, vegna þess að skuldabréf þessi eru að veði fyrir, að ég ætla, 1. og 2. flokki veðdeildarinnar í Landsbankanum. Af þeim flokkum er nú lítið eftir, og áhætta því engin fyrir ríkissjóð að gefa út tryggingarbréf í staðinn. Er og til ætlazt, að viðlagasjóður verði í bakábyrgð, svo að ekki er um neina aukna áhættu að ræða. Hér er því ekki um neitt að gera annað en það, að koma hagkvæmari skipun á þessa hluti sem allra fyrst. Er og ekki heldur þýðingarlaust á erfiðum tímum að fá til ráðstöfunar erlenda mynt, sem hægt er að nota í utanríkisviðskiptum. Ég hefi rætt þetta við hv.fjvn. og fengið vilyrði hennar um samþ. þessarar till., eins og líka hv.frsm. lýsti. Vænti ég heldur ekki andmæla gegn þessu frá hv. d. Þá vil ég nokkuð minnast á þá till., sem fram hefir komið um að fella niður fjárveitingu á næsta ári til landmælinga. - Þegar ég var ytra í vetur, átti ég tal við forstöðumann þeirrar stofnunar, er sér um þessar mælingar. Fékk ég þá upphæð þá, sem nota átti í sumar og er í þessa árs fjárl. lækkaða um 20 þús. kr. Krafa hans eða þeirra var nú samt sú, að haldið væri áfram mælingunum í 10 ár án stöðvunar. En þeir sættu sig þó við, að þessi upphæð væri lækkuð niður í 35 þús. kr. á þessu ári. Ég ræddi að vísu ekki frekar við þá um framhald þessa verks. En af samtalinu varð ég þess vís, að þeir telja, að við séum bundnir þeim samningi við þá, að verki þessu verði lokið á svo sem 10 árum. Hafa þeir og bréf atvinnumálaráðuneytisins, frá 21. maí 1930, er staðfestir þessa skoðun þeirra. Er í því bréfi tekið fram, að það skuli gilda sem samningur. Nú er þeim það vitanlega enginn ágóði, að samningar þessir séu haldnir. En það er annað, sem kemur til greina í þessu sambandi. þessir menn hafa þegar gert mikið að þessum mælingum her. Hafa þeir því sett heiður sinn í það að halda þeim áfram. Foringi þeirra lítur á þetta sem lífsstarf sitt, og þar sem hann er nú orðinn eldri maður, þá vill hann ekki, að framkvæmdin stöðvist, því að eftir því, sem það dregst, minnka líkurnar fyrir því, að hann fái lokið verkinu. Fyrir ísl. ríkið er og þessi samningur heppilegur. Þarna fæst mjög ódýr vinna, og mikil ómök sparast um útvegun áhalda og annan viðbúnað. Og þegar þess er gætt, að enn er mikið ómælt á Norður- og Austurlandi sérstaklega, þá er nokkuð til þess vinnandi, að verk þetta haldi áfram og að því verði ekki unnið minna árlega en ætlazt er til, að gert verði á þessu ári. Hér er því um samning að ræða, sem leitt er að þurfa að brjóta, enda þótt það leiddi ekki af sér sektir eða málaferli. Mér finnst því ofært að halda ekki samninginn, ef annars er nokkur kostur. Þess ber líka að gæta, að við fáum verk þetta unnið fyrir svo sem 1/3 þess, sem það mundi annars kosta okkur. Og þeir, sem hófu starf þetta, meðan samband okkar við Dani var fastara en það er nú, setja metnað sinn í að ljúka því. Er því allra hluta vegna illt, ef það þarf að falla niður. Ég vil þá minnast á till. um 20 þús. kr. fjárveitingu til styrktar vöruflutningum til hafnleysishéraða á Suðurlandi, ef frv. það, sem nú liggur fyrir þinginu um skatt á bifreiðum, verður samþ. í Ed. Það er vitanlegt, að þessi skattur lendir þyngst á vörubílum, sem til þessa hafa komizt frekar létt út af þessum skatti. Í sambandi við þessa till. má líta á það, að þar sem strandferðir eru ekki til að annast flutninga í héruðin, er mjög heppilegt, að regla sé upp tekin með flutninga, þar sem hægt er vegna aðstöðu að skipuleggja þá. Er slíku helzt hægt við að koma í héruðunum austan heiðar. Væri aðstaða fengin fyrir bændur í þeim héruðum að skipuleggja flutninga sína, ef þeir nytu til þeirra nokkurs styrks. Gæti þeim þá orðið tvöfaldur hagur að þessu. Styrkurinn mundi létta þeim flutningskostnað, og með skipulagningunni mundu þeir spara fé, sem ekki væri hægt með öðrum hætti. - Ég vil fyrir mitt leyti mælast til, að till. verði samþ., en þó með því fororði, að frv. um bifreiðaskattinn verði samþ. í Ed. Getur maður þá litið svo á, að hér sé ekki um nema lítinn herkostnað að ræða, ef ríkið fær þær auknu tekjur, sem það frv. gerir ráð fyrir. Yfirleitt vil ég taka undir ræður hv.frsm. fjárlaganna. Ég býst að vísu við, að einhverjar af hinum smærri till. verði samþ., og er ekkert við því að segja; bara að þær verði þá ekki of margar. En það er ekki hægt að hafa aðra stefnu fyrir þá, sem einhverja ábyrgð hafa á afgreiðslu fjárl., en þá, að felldar verði allar till., sem fara fram á mikil útgjöld úr ríkissjóði, og meginið af þeim till., sem heimta lítil útgjöld og ekki er því meiri nauðsyn að ýta á eftir. Það er fyrirsjáanlegur stór tekjuhalli á þessu ári. Ég hefi nefnt það oft áður hér í d. Það getur aldrei farið svo vel, að hallinn verði minni en svo sem 2 milljónir. Hann getur líka auðveldlega farið yfir 3 millj., ef ekki greiðist eitthvað úr, þegar liður árið. Ég hefi einnig nefnt það, að ósk fjármálaráðuneytisins í þessu efni væri, að teknir yrðu í lög tekjuaukar, sem nema 1 millj. og 200 þús. kr. á ári, og látnir gilda í 11/2 ár. Með því móti mundu fást upp undir 2 millj. kr. á þessu 11/2 ári upp í hinn fyrirsjáanlega tekjuhalla. Verður annað hvort, að seinni hl. ársins verður skárri en á horfist, eða batinn kemur áþreifanlega á næsta ári. En því mun fylgja það, að tollar verða ríflegri, því að strax og léttir mun þess gæta, að orðinn er vöruskortur; og þetta vöruhungur mun valda meiri innflutningi en venja er til. Ég hefi því talið, að í bezta tilfelli mundu tekjuaukar, sem næmu um 2 millj. kr. á 11/2 ári, geta jafnað tekjuhalla þessa árs. Og til þess að þessi tvö ár verði tekjuhallalaus, þegar saman kemur, þurfa fjárlög næsta árs að vera í jafnvægi. Hjá því verður ekki komizt, enda óforsvaranlegt af Alþingi að ganga ekki svo frá fjárl. næsta árs, sem við enn höfum vald á, að þau verði tekjuhallalaus. Það nægir, að fjárl. fyrir yfirstandandi ár voru afgreidd með nokkru öðru hugarfari en myndi, ef þau hefðu verið síðar afgreidd. Hv. fjvn. hefir lagt mikla áherzlu á, að fjárl. næsta árs yrðu afgreidd svo, að hægt væri að hafa sæmilega von, að ekki leiddi tekjuhalla af þeim, hvað sem líður yfirstandandi ári. þetta er þakkarvert, þótt n. hafi fengið fyrir það ýmis ámæli. N. hefir sýnt þarna lofsverða sjálfsafneitun, því að vitanlega er freisting fyrir hana, engu siður en þá þm., sem eru fyrir utan n., að sinna ýmsum þeim kröfum, sem eru fram bornar. En það kæmi að litlu gagni, þótt fjvn. sýndi þetta hugarfar, ef aðrir þm. ætluðu sér að lifa hátt, rétt eins og ekkert hefði í skorizt. það hefði þá verið lítið gagn í því að lækka útgjöldin, fyrst við undirbúning fjárlagafrv., og svo aftur við 2. umr., ef þau ættu að hækka nú við þessa 3. umr., sem veldur úrslitunum um f jarl. frá þessu þingi, og sá blær, sem kemst á þau nú, mun að líkindum haldast þar til þau fá fullnaðarafgreiðslu. Ég vil þakka það, hvað fjvn. hefir verið samtaka í þessu, og tek það sem vott þess, að n. muni vinna í líka átt, þótt margar till. hafi komið fram og sumar háar. Ég vil taka undir það með hv.þm. S.-Þ., að slíkar till. megi í mörgum tilfellum skilja sem auglýsingu án vonar um árangur. Með þessu er ég ekki að segja, að þær óskir, sem fram eru bornar í tillöguformi, séu ástæðulausar. Það er eitthvað annað. Þarfirnar eru margar í þessu landi og framfaralöngun þjóðarinnar á annað skilið en að menn fari um hana illum orðum, en hitt er það, að þegar kemur önnur nauðsyn í veginn, verða þarfirnar að bíða um stund. Það er engin hjálp í framsóknarbaráttu þjóðarinnar, að lifað sé um efni fram visst áraskeið. Það er hvert á móti til tafar og truflunar. Jöfn framþróun mun hollust, og liggur það í augum uppi, að bezt er að sníða sér stakk eftir vexti. Og á yfirstandandi og næsta ári er stakkurinn þröngur og litlu fé yfir að ráða. Ég hefi áður sagt það, að núv. tekjulöggjöf muni ekki hrökkva til að standa straum af yfirstandandi og komandi ári. Eins og útlitið er nú og undirtektir undir frekari tekjuöflun í þinginu, mega fjárl. ekki hækka frá því, sem orðið er. Það væri fyrst þegar séð væri fyrir, að allir núgildandi skattar væru framlengdir og séð yrði fyrir fyrirsjáanlegum tekjuhalla, að hugsa mætti til þess að hækka útgjaldaliðina. En þar sem slíkt virðist ekki fyrir hendi, er skylt við þessa umr. að fella allt, sem skiptir verulegu máli um gjaldahækkunina. Það er svart útlit að þurfa að bita af skornum skammti þetta hálfa annað ár, sem er framundan, en hjá því verður ekki komizt. Kreppan þjappar nú svo að landslýðnum, að það má ekki minna vera en að það komi greinilega fram í afgreiðslu fjárl. fyrir næsta ár. Og þótt næsta ár sé líklega ekki það versta, sem yfir kemur, því að vonandi er yfirstandandi ár það versta, og meina ég ekki með því, að það verði verra en nú lítur út fyrir, því að það er fyrirsjáanlegt, að það hlýtur að verða mjög slæmt, þá ætti þetta hugarfar í afgreiðslu fjárl. fyrir næsta ár að geta hjálpað því, að fjárl. yfirstandandi árs eru hærri en gjaldþol ríkisins má við. Til þess að fá jöfnuð á þetta allt þarf að taka saman þessi tvenn fjárl., og ef næsta ár.; fjárl. eru gætileg, mun von um tekju- og gjaldajöfnuð með því að nokkur tekjuauki komi til viðbótar. Ég þykist vita, að afgreiðslan verði gætileg, en það má ekki samþykkja nema fátt af því, sem hér er farið fram á, og mun verða að neita sér um að fullnægja mörgum þeim þörfum, sem kunna að vera knýjandi. það kemur sú tíð, að hægt verður að sinna þeim, og við vonum, að það verði fyrr en seinna, en það er bara ekki hægt í ár.

Jón Auðunn Jónsson [óyfirl.] Ég heyrði, að hv.frsm. andæfði till. minni um 60 þús. kr. ábyrgðarheimild fyrir stj. til bátakaupa á Ísafjarðardjúpi. Þetta er endurveiting, því að það var samþ. á seinasta þingi og gildir á þessu ári. En forstjórnarmenn þessa fyrirtækis sjá engin ráð til þess að ráðast í framkvæmdirnar, meðan fjárhagurinn er eins erfiður og nú er, og óska því, að þessari ábyrgð verði frestað til ársins 1933. Ég verð að segja það, að þessir flóabatar hafa átt örðugast uppdráttar allra samgangna hér á landi frá því fyrsta, og þó er það vitanlegt, að a. m. k. átta til níu sýslur á landinu njóta þessara ferða og sumar engra annara, hvorki á sjó né landi. Til þessa hafa verið veittar frá 70–100 þús. kr. á ári, en í fjárlfrv. 1933 er gert ráð fyrir 76 þús. kr., og samtímis því er varið hundruðum þúsunda til strandferða úr ríkissjóði með áreiðanlega minni þarfir landsmanna fyrir augum, og kemur a. m. k. færri mönnum að gagni. Strandferðakostnaðurinn var á síðasta ári 1/2 millj. kr. Ég vænti þess, að d. geti samþ. Það að færa þessa ábyrgðarheimild yfir á næsta ár. Til þess að ekki sé neinn vafi á því, að hér sé um endurveitingu að ræða, vil ég bera fram till. þar að lútandi, sem ég mun afhenda hæstv. forseta, þegar ég hefi lokið máli mínu. Hvað símalagningarnar í N.-Ísafjarðsýslu snertir, þá býst ég ekki við miklum árangri í því réttlætismáli á meðan þingið er svo skipað sem nú er. Og jafnvel þótt það yrði samþ. í fjárl., þá myndi geta farið svo eftir fordæmum, sem hér hafa verið gefin, að þær símalínur, sem samþ. hafa verið af þinginu, yrðu ekki lagðar, en aftur á móti símalínur, sem engum hefir dottið í hug að leggja, og til þeirra kostað miklu meira fé en í fjárl. er veitt til símalagninga. Hæstv. fjmrh. gat þess réttilega, að þótt lifað væri um efni fram nokkurra ára skeið, þá væru það engar framfarir. Ég sé á þessu, að hæstv. fjmrh. er orðinn sannfærður um, að sú óhófseyðsla, sem hefir att sér stað undanfarin ár, hefir engar framfarir í för með sér fyrir þjóðina, heldur kreppir frekar að henni. Mér þykir vænt um þessa yfirlýsingu hæstv. fjmrh. og vænti þess, að hann stuðli að því, að sá óhæfilegi „herkostnaður“, sem Framsóknarflokkurinn hefir haft á undanförnum árum og ríkissjóður greitt, verði færður nokkuð niður. Hann gat hér um „herkostnað“ í sambandi við samgöngur á Suðurlandsundirlendinu. Það eru smámunir einir samanborið við hann „herkostnað“, sem Framsóknarstj. hefir tekið af landsmönnum, til þess að hafa í valdasætinu, og mun ég því ekki andmæla þeim litla styrk, og enda fúslega samþykkja tvöfalda þá upphæð, ef hægt væri að vona, að Framsóknarstj. tæki ekki hann „herkostnað“ af þjóðinni, sem hún hefir tekið á undanförnum árum.

1) Með svofelldri grg: Ég vil ekki flytja Ísafjörð austur á Seyðisfjörð og Seyðisfjörð vestur á Ísafjörð, og greiði því ekki atkv.

Frsm. Einar Árnason): Eftir að þetta frv. var tekið til meðferðar í d. hafa allshn. borizt umsóknir um ríkisborgararétt frá 4 mönnum. N. hefir athugað þau skjöl, sem umsóknunum fylgja, og að því loknu hefir hún komizt að þeirri niðurstöðu, að rétt myndi að flytja brtt. við frv. það, sem fyrir liggur, þar sem þessum mönnum, sem taldir eru upp á þskj. 427, yrði veittur ríkisborgararéttur.Ég vil því mæla með því fyrir hönd n., að sti brtt. yrði samþ. Hinsvegar sé ég, að hér er komin brtt. frá hv. 1. þm. Reykv. um að veita Rasmus Reinhold Andersson, klæðskera í Reykjavík, ríkisborgararétt. N. hafa ekki borizt nein skjöl þessum manni viðvíkjandi, og getur hún því ekki fyrir sitt leyti mælt með þeirri till. En hinsvegar er ekkert um það sagt af n. hálfu, hvort þessi maður muni e. t. v. uppfylla hin venjulegu skilyrði fyrir veiting ríkisborgararéttar eða ekki.

Jakob Möller (óyfirl.]: Brtt. mín fer fram á, að Rasmus Reinhold Andersson, klæðskera í Reykjavík, verði veittur íslenzkur ríkisborgararéttur. Það er leitt, að hann skuli hafa orðið svo seinn fyrir með umsókn sína til þingsins, að ekki hefir unnizt tími til að gera hana fullnægjandi úr garði. En annars held ég, að d. væri nú óhætt að samþ. þetta, jafnvel þótt umsókninni væri enn meira ábótavant en nú er hvað formið snertir. Þessi maður er alþekktur af borgurum Reykjavíkur. Hefir dvalið hér um 43 ára skeið, eða frá því hann fluttist hingað árið 1889, að einu ári undanteknu, sem hann dvaldi í Kaupmannahöfn. Hana er kvæntur íslenzkri konu og á uppkomin börn. Tel ég vafalítið að flestir hv. dm. muni þekkja mjög vel til þessa manns. En upplýsingar þær, sem krafizt er á hinum fyrirskipuðu eyðublöðum, vannst ekki tími til að ná í sökum sunnudagshelginnar, svo sem það, að fá vottorð bæði frá borgarstjóra og lögreglustjóra. Skírnarvottorðið hefir hann ekki, en vitanlega hefir hann orðið að leggja það fram er hann kvæntist. Ekki hefir hann heldur vottorð frá „áreiðanlegum mönnum“ um það, að upplýsingarnar séu réttar, og því síður vottorð frá áreiðanlegum mönnum um, að þeir menn séu áreiðanlegir. En ég held, að nægilegt sé, að „áreiðanlegir“ menn hér í hv. d. votti, að þessar upplýsingar séu réttar. En ég legg það á vald d. og hæstv. forseta, hvort taka skuli málið út af dagskrá að sinni, svo að hægt verði að ganga fullnægjandi frá þessum skjölum, eða þá að afgr. málið til Nd. í því trausti, að öllum þessum formsatriðum verði fullnægt áður en málið verður afgr. frá þinginu.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Það væri e.t.v. rétt, eins og hv. 2. þm. Eyf. stakk upp á, að taka málið út af dagskrá að þessu sinni. E. t. v. væri það líka rétt vegna till.hv. 1. þm. Reykv. Ekki af því, að það sé ekki, eins og hann sagði, nægilega sannað, að óhugsandi sé að neita manni um borgararétt, sem hefir verið hér góður borgari í rúm 40 ár, heldur af því, að réttara mun að ganga frá ýmsum formsatriðum áður en málið fer úr d. En ég vildi skýra hv. d. frá því, eftir ósk skrifstofustjórans í 1. skrifstofu í stjórnarráðinu, um það orðalag sem hér um ræðir og tíðkast hefir á seinni árum, að ríkisborgararétturinn sé bundinn því skilyrði, „að þeir áður en ár er liðið frá því að lög þessi öðlast gildi, samþ fyrir dómsmrh., að þeir eigi ekki ríkisborgararétt. þar, sem þeir eru fæddir“, að - skrifstofustjóri segir, að þetta sé í raun og veru óframkvæmanlegt. Menn geti ekki sannað þetta. Er það mjög líklegt, að erfitt yrði fyrir mann þann, sem hv. 1. þm. Reykv. minntist á, að sanna nokkuð um ríkisborgararétt sinn, þar sem svo langt er síðan hann yfirgaf ættland sitt. Skrifstofustjórinn, Guðm. Sveinbjörnsson, álítur, að slík ákvæði ættu ekki að gilda gagnvart neinum öðrum en þjóðverjum, því að þeirra löggjöf sé þannig háttað, að nauðsynlegt sé að skera úr þessu atriði sökum herskyldu ungra manna þar í landi. En Guðm. Sveinbjörnsson álítur, að í mögrum tilfellum sé ómögulegt fyrir stjórnarráðið að framkvæma þetta, vegna þess, að ónóg gögn séu fyrir hendi til endanlegs úrskurðar. Ég vildi aðeins skýra d. frá þessu, ef henni þætti ástæða til að gera þetta rýmra. Annars getur vel farið svo, að dómsmálaráðuneytið geti ekki fullnægt kröfum Alþ., ef hlutaðeigendur geta ekki fært þessar sannanir fram.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Ég vildi aðeins út af þessum seinustu ummælum hæstv.dómsmrh. láta í ljós, að æskilegt væri fyrir d., að dómsmálaráðuneytið vildi gera einhverja uppástungu að því, hvaða orðalag mætti um þetta hafa. Ég hefi haldið það áður, en þetta myndi valda erfiðleikum. Mér kemur það því ekkert á óvart. En fyrir mitt leyti vildi ég hreyfa því, að mér sýnist réttast að leggja þetta á vald dómsmálaráðuneytisins í hvert sinn, og væru hlutaðeiganda sett þau skilyrði, sem það teldi nægja til þess, að veiting ríkisborgararéttar komi ekki í bága við rétt annara ríkja gagnvart þessum manni. En ég endurtek það, að æskilegt væri, ef dómsmálaráðuneytið vildi gera einhverja uppástungu í þessu efni.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Ég býst við, að það væri mjög eðlilegt, eins og hv. 1. landsk. hefir stungið upp á, að skrifstofustjórinn, sem hefir haft þetta með höndum undanfarin ár, geri einhverjar till., sem n. geti svo athugað, hvort hún vildi leggja fyrir d. Út frá þessu vil ég því óska, að málið verði tekið út af dagskrá í þetta skipti.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Við 1. umr. þessa máls var gerð grein fyrir ástæðunum til þess, að frv. Þetta er fram komið, og hefi ég engu við það að bæta, en fyrir hönd sjútvn. vil ég aðeins geta þess, að hún leggur til, að frv. verði samþ.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Um þetta frv. er hið sama að segja og um frv. um eftirlit með skipum og bátum, sem var hér næst á undan á dagskránni, en tekið fyrst fyrir á þessum fundi, að sjútvn. leggur eindregið til, að það verði samþ.