Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Meginefni þeirra breytinga, sem hér er lagt til, að gerðar verði á l. um tekjustofna sveitarfélaga, er það, að lagt er til, að tiltekin ríkisfyrirtæki skuli hér eftir greiða gjöld til sveitarfélaga svo sem um einkafyrirtæki væri að ræða. Þau ríkisfyrirtæki, sem hér er átt við, eru í fyrsta lagi síldarverksmiðjur ríkisins. Viðtækjaverzlun ríkisins, Landssmiðjan og Ríkisprentsmiðjan Gutenberg. Ástæðan til þess, að formlega séð er gerður greinarmunur á þessum fyrirtækjum og t.d. fyrirtækjum í b-lið 17. gr., Áburðarverksmiðjunni og Sementsverksmiðju ríkisins, er fyrst og fremst af því, að hin áðurnefndu fyrirtæki eru í flestum greinum í samkeppnisaðstöðu eða starfa hliðstætt sambærilegum einkafyrirtækjum, en aftur á móti er þannig sérstaklega ástatt, svo sem hv. þdm. er kunnugt, um bæði Áburðarverksmiðju og Sementsverksmiðju ríkisins, að þar er um ríkisfyrirtæki að ræða, þar sem ekki eru nein önnur sambærileg fyrirtæki í þeirri grein til í landinu. Meginástæðan til þess, að frv. er flutt, eru mjög eindregnar óskir frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, sem hefur átt viðræður við rn. og kjörið sérstaka n. til þess að kanna, hvort ekki væri grundvöllur fyrir að fá breytingu í þá átt á tekjustofnalögunum, sem hér er gert ráð fyrir. Og það hefur þótt rétt að fallast á þessar till. Sambands ísl. sveitarfélaga. Fyrst og fremst er höfuðröksemd sveitarfélaganna einmitt sú, að þessi ríkisfyrirtæki, og er þá raunverulega átt við Síldarverksmiðjur ríkisins, greiði gjöld eftir allt öðrum reglum heldur en einkafyrirtæki, þannig að verksmiðjur, sem starfi hlið við hlið í sama sveitarfélagi, greiði gjöld með mjög mismunandi hætti, og jafnframt að þau sveitarfélög, þar sem aðeins eru síldarverksmiðjur í eigu ríkisins starfandi, séu miklum mun verr sett en þau sveitarfélög, þar sem einkaaðilar eiga slíkar verksmiðjur. Í grg, með frv. er birtur samanburður varðandi nokkrar verksmiðjur, sem glöggt leiðir í ljós, hversu mikilvægt atriði er hér um að ræða. Svo sem hv. þdm. mun verða ljóst af 3. gr. frv., er gert ráð fyrir, að stofnanir þær, sem hér um ræðir, þ.e.a.s. Síldarverksmiðjur ríkisins og hin önnur tilteknu ríkisfyrirtæki, haldi áfram að greiða landsútsvar eins og verið hefur, en hins vegar að landsútsvar þeirra verði ákvarðað með sama hætti og tekjuútsvar, þannig að það skuli á hverjum tíma við það miðað, að á þær sé lagt eftir útsvarsstiga, þó án álags og/eða án frádráttar, þannig að miðað sé við þann fastákveðna útsvarsstiga, og enn fremur er heimilað í 1. gr. laganna, að á þessi fyrirtæki skuli sömuleiðis heimilt að leggja aðstöðugjald. Fram höfðu komið raddir um það frá ýmsum, að það væri ástæða til þess að breyta þeim reglum, sem í gildi hafa verið í l. um tekjustofna sveitarfélaga varðandi skiptingu landsútsvara milli einstakra sveitarfélaga og jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. En þessi hugmynd mætti mjög eindreginni mótspyrnu frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, og af hálfu rn. var að sjálfsögðu engin sérstök áherzla á það lögð, heldur talið rétt að fara að óskum Sambandsins hvað þetta varðar. Frv., eins og það liggur hér fyrir, er, svo sem í inngangi þess segir, flutt í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga, og markast efni þess því af þeim viðhorfum, sem þar hafa verið ráðandi. Það er mjög rík skoðun hjá sambandinu, að jöfnunarsjóður sveitarfélaga sé til mikils gagns og það eigi ekki að hagga því kerfi, sem hann er byggður á. Í annan stað var það einróma skoðun þessara aðila, að sanngjarnt væri, svo sem hér er lagt til, að þessi ríkisfyrirtæki greiddu gjöld sem um einkarekstur væri að ræða. Aftur á móti er rétt að taka það fram í þessu sambandi til upplýsinga fyrir hv. þdm., að frv. var, áður en það var flutt, sent til umsagnar stjórnar Síldarverksmiðja ríkisins, því að það eru að sjálfsögðu fyrst og fremst þær, sem hér eiga hlut að máli, og er enda ljóst, að útsvarsgreiðslur síldarverksmiðjanna munu hækka mjög verulega, verði þetta frv. að lögum. Af þessum ástæðum þótti sjálfsagt fyrir fram að heyra viðhorf stjórnar síldarverksmiðjanna og að hve miklu leyti þær gætu fallizt á frv. Stjórn síldarverksmiðjanna samþykkti, fyrir sitt leyti að fallast á þá hugmynd, sem í frv. felst, að það væri eðlilegt, að Síldarverksmiðjur ríkisins greiddu útsvar sem einkafyrirtæki, og er því ekki andstaða frá þeim varðandi þetta atriði. Mér þykir hins vegar rétt að láta það koma fram, að það var nokkur skoðanamunur í stjórn síldarverksmiðjanna varðandi það atriði, hvernig þessari útsvarsálagningu skyldi hagað, og komu fram þær skoðanir þar, að rétt væri að breyta þessu með öðrum hætti, þannig að ekki yrði eingöngu farið eftir veltu síldarverksmiðjanna á hverjum stað og tekjum þeirra af hverri einstakri verksmiðju, heldur yrðu jafnframt þessum breytingum, sem hér eru gerðar, fundin úrræði til þess að jafna á milli sveitarfélaga með öðrum hætti en mundi verða gert með venjulegum útsvarsálagningarreglum, þannig að það væri hægt að láta meiri hluta útsvarsins heldur en samkv, almennum reglum mundi verða renna til sveitarfélaga, þar sem rekstur verksmiðjanna væri, að segja má, óeðlilega lítill. Mundi þetta t.d. valda því, þessi skoðun stjórnar síldarverksmiðjanna eða meiri hl. hennar, að staðir eins og Siglufjörður og Skagaströnd, sem hafa ekki fengið nema sáralitla síld, mundu fá hlutfallslega mun meira af aðstöðugjaldi verksmiðjanna heldur en þeim bæri samkv. rekstri á þessum viðkomandi stöðum. Þessar hugmyndir stjórnar síldarverksmiðjanna voru bornar undir Samband ísl. sveitarfélaga, sem snerist mjög öndvert gegn þessum hugmyndum og taldi, sem vitanlega ér rétt, að með þessu móti væri verið að breyta grundvellinum undir útsvarsheimtu og þeim grundvallaratriðum, sem útsvarsheimta byggðist á, ef væri farið að nota útsvarslögin til þess að jafna þannig útsvörum á milli staða, enda þótt sambandsstjórnin teldi það aftur á móti rétt, að þessir tveir tilteknu staðir ættu við erfiðleika að stríða nú um þessar mundir, þó að menn auðvitað viti ekkert varðandi framtíðina, hverjir það verða hverju sinni, sem við slíka erfiðleika kunna að eiga að stríða. Það dæmi getur snúizt við. Ég tel rétt, eins og ég áðan sagði, að þetta sjónarmið stjórnar síldarverksmiðjanna um skiptingu útsvarsins, reglurnar varðandi það komi hér fram strax við 1. umr. málsins, sem að sjálfsögðu verður svo kannað í nefnd. Rn. hefur fyrir sitt leyti ekki neina fastmótaða skoðun um þetta efni aðra en þá, sem það hefur talið sjálfsagt að fylgja, að styðjast við skoðun Sambands ísl. sveitarfélaga, sem fer með hin sameiginlegu mál sveitarfélaganna og átti upptökin að því, að þetta mál var tekið til athugunar, og þótti því ekki eðlilegt annað en frv. yrði a.m.k. lagt fyrir Alþ. í því formi, sem sambandið teldi æskilegast, að það væri. Hvort Alþ. telur rétt að breyta að einhverju leyti til, skal ég ekkert um segja, það verður að skoðast. En ég vil þó mjög biðja menn að íhuga, að það verði ekki gert nema í samráði við félmrn. annars vegar og Samband ísl. sveitarfélaga hins vegar, vegna þess að það veit ég, að öllum hv. þdm. er kunnugt, að þessi mál eru mjög flókin og margþætt og þarf að gera sér til hlítar grein fyrir öllum afleiðingum slíkra breytinga, sem kynnu að verða gerðar. En ég vænti þess hins vegar, að í meginefnum geti hv. þdm. fallizt á frv. og þá hugsun, sem í því felst, og telji hana ekki óeðlilega miðað við þær aðstæður, sem ég hef lýst. Tel ég ekkí ástæðu til þess að orðlengja frekar um málið að þessu sinni, en legg til, herra forsetl. að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr: og félmn.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með framkomu þessa frv. Ég tel, að í þessu frv. felist mikil réttarbót fyrir ýmsa þá staði, þar sem þessi ríkisfyrirtæki eru staðsett, sem eiga samkv. þessu frv. að greiða landsútsvar eftir nýjum reglum og einnig aðstöðugjald. Ég minnist þess, að þegar lög um tekjustofna sveitarfélaga voru sett og teknar upp reglur um landsútsvör og jöfnunarsjóðsgjald, voru það fáeinir staðir, eins og t.d. Siglufjörður, sem töldu sig beinlínis tapa á þessum nýju reglum, miðað við þær reglur, sem áður höfðu gilt, á sama tíma sem mörg önnur sveitarfélög ýmist urðu alveg skaðlaus af þessum nýju reglum eða högnuðust stórkostlega á þeim. Ég tel þess vegna, að hér sé rétt stefnt með því að breyta þessum reglum nú og leggja á þessi ríkisfyrirtæki, þ.e.a.s. síldarverksmiðjurnar, Viðtækjaverzlun ríkisins, Landssmiðjuna og ríkisprentsmiðjuna, leggja á þetta hliðstætt því eins og lagt er á sambærileg fyrirtæki í einkarekstrinum. En það eru samt sem áður nokkrar aths., sem ég hef fram að færa við þetta frv. Reglur þessa frv. eða nýmælin eru þau, að á þessi fyrirtæki skuli leggja landsútsvör að vísu eins og áður og viðkomandi sveitarfélög fái 1/4 hluta þess í sinn hlut. En landsútsvörin hafa verið lögð á sem 1 1/2% af heildarsölu fyrirtækjanna, en verða nú lögð á eins og tekjuútsvör félaga eftir útsvarsstiga. Og svo er enn fremur það nýmæli, að þessi fyrirtæki skuli greiða aðstöðugjald, en það hafa þau ekki greitt eftir gildandi lögum. Um aðstöðugjaldið má segja, að það á væntanlega að skiptast þannig eftir þessu frv., aðstöðugjald þessara fyrirtækja, að það sé greitt í hvert sveitarfélag, þar sem verksmiðja er staðsett, sé greitt eftir þeim rekstrarkostnaði, sem þar hefur fallið til. Og í raun og veru eina fyrirtækið, sem hér skiptir máli að ræða um, það er í raun og veru Síldarverksmiðjur ríkisins, því að hin fyrirtækin eru hvert staðsett í einu sveitarfélagi, en Síldarverksmiðjur ríkisins reka atvinnurekstur í fjöldamörgum sveitarfélögum, eins og kunnugt er. En víð þessar reglur frv. og 1., að aðstöðugjaldið sé greitt af þeim kostnaði, sem til fellur, hefur, eins og hæstv. fjmrh. greindi frá, meiri hl. stjórnar Síldarverksmiðja ríkisins, sem hefur haft aðstöðu til þess að fjalla um þetta frv., áður en það var lagt fram, gert aðrar till. í þeim efnum, sem ég tel í raun og veru að séu mjög athyglisverðar og beinast að því að jafna þessu aðstöðugjaldi meira á milli þessara sveitarfélaga, en láta það ekki vera tilviljunum háð, hvar síld berst að landi eða mest er brætt þetta og þetta árið eða stofnað er til mests kostnaðar. Ég vildi þess vegna eindregið beina því til þeirrar n., sem fær þetta mál til athugunar, að hún athugaði þessar till. meiri hl. stjórnar síldarverksmiðjanna alveg sérstaklega. En þá er það hitt atriðið, sem ég vildi gera aths. við, og það er landsútsvarið sjálft, sem nú á að leggja á eftir nýjum reglum. Eftir núgildandi reglum hefur verið lagt 1 ½ % á heildarsöluna, þ.e.a.s. á framleiðsluna á hverjum stað, og þá hefur það verið ákaflega einföld regla til þess að reikna út, hvað landsútsvarið væri í hverju sveitarfélagi af hverri síldarverksmiðju þar. Nú á hins vegar að gera þetta með öðrum hætti, og ég geri ráð fyrir, að þar sem þetta á að leggja á eins og tekjuútsvör félaga, geti þetta, a.m.k. þegar vel gengur, orðið nokkru hærri upphæð, sem þarna fellur til í landsútsvar. En það er það, sem ég átta mig ekki á eftir þessu frv., hvernig þetta landsútsvar, sem á að leggja á eins og tekjuútsvar félaga, verður í framkvæmd. Verður lagt landsútsvar á Síldarverksmiðjur ríkisins, eða verður lagt landsútsvar á í hverju sveitarfélagi og verður að gera upp sérstaklega rekstur hverrar verksmiðju, eða verður þetta ekki eins og litið sé þannig á, að síldarverksmiðjur ríkisins verði t.d. reknar af hlutafélagi? Á að leggja tekjuútsvar allt á á einum stað? Í 30. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga segir: „Á aðra aðila en einstaklinga“, þ.e.a.s. félög og fyrirtæki, - „skal lagt í því sveitarfélagi, þar sem aðalstarfsemi þeirra fer fram.“ Og enn fremur segir: „Þar í sveit skal útsvar gjalda, sem það var á lagt, og á hún allt útsvarið.“ Þá kemur m.a. spurningin: Á þetta landsútsvar að leggjast á í heilu lagi, þetta landsútsvar, sem á að leggja á með sama hætti og tekjuútsvar félaga, og hvar fer þá aðalstarfsemi síldarverksmiðjanna fram? Væntanlega þar, sem lögheimili þeirra er, á Siglufirði. Eða á þetta að vera einhver óvissa, þannig að aðalstarfsemin verði talin fara fram þar, sem brætt er mest hvert sumar? Þetta tel ég, að þurfi að liggja miklu skýrar fyrir. Og ef landsútsvarið er lagt í heild á Síldarverksmiðjur ríkisins, og við skulum segja, að það sé lagt á þær eins og eitt fyrirtæki, eftir hvaða reglum á þessi fjórðungur, sem á að fara til sveitarfélaganna, þá að skiptast? Á þá það sveitarfélag, þar sem aðalstarfsemin fer fram eða lögheimilið er, að fá fjórða part úr landsútsvarinu, eða á t.d. að skipta landsútsvarsfjórðungnum eftír framleiðslunni á hverjum stað? Ég sé ekki, að í þessu frv. eða l. felist nein skýr ákvæði um það. Tel ég, að í þeirri n., sem fær frv. til athugunar, þurfi að líta alveg sérstaklega á þetta, því að það er alveg nauðsynlegt, áður en þdm. geta tekið afstöðu til þessa frv., að það liggi alveg skýrt fyrir, hver meiningin er í þessum efnum og hvernig með þetta mundi farið, hvernig þetta yrði framkvæmt, ef frv. yrði samþ. eins og það liggur fyrir hér.



Herra forseti. Í frv. þessu er að venju lagt til, að samþykktar verði þær niðurstöðutölur, sem endanlega hafa orðið á ríkisreikningi, og er það frv., sem hér er um að ræða, varðandi ríkisreikninginn fyrir árið 1964. Reikningurinn hefur verið endurskoðaður af yfirskoðunarmönnum Alþ., og eru prentaðar með reikningnum aths. þeirra, svo og svör við þeim aths. og loksins úrskurðartill. þeirra um þau svör. Þegar hefur Alþ. verið gerð grein fyrir afkomu ríkissjóðs árið 1964 og niðurstöðum á ríkisreikningi í meginatriðum, og sé ég því ekki ástæðu til, nema sérstakt tilefni gefist til. að fara að gera hér frekar að umtalsefni þær einstöku niðurstöðutölur, sem fyrir liggja, enda hefur það verið venja, sem eðlilegt er, að hv. fjhn. athugi þessar niðurstöðutölur, beri þær saman við reikninginn og það komi þá fram frá henni aths., ef hún telur ástæðu til, er gætu þá skapað grundvöll að umr. um reikninginn. Ég mun því ekki hafa þessi inngangsorð mín fleiri, herra forseti, en leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Eins og sjá má af nál. á þskj. 244, mælir landbn. einróma með því, að frv. þetta verði samþ. þess ber þó að geta, að nefndarfundur var ekki fullskipaður, en ég hef ástæðu til að ætla, að þeir nm., sem ekki mættu á þeim fundi, hafi ekkert við þetta frv. að athuga sérstaklega, enda er frv. ekki stórt í sniðum og verður aldrei talið með meiri háttar málum, sem koma fyrir Alþ., þar sem er sala á einni lítilli eyðijörð. Sem sagt, landbn. mælir með, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Megintilgangur þessa frv., sem ég flyt hér á þskj. 231 ásamt hv. 9. landsk. þm., er að stuðla að stofnun nýrra iðju- og iðnaðarfyrirtækja í sveitarfélögum, þar sem atvinnuástand er ekki viðunandi, á þann hátt að veita þessum fyrirtækjum tímabundin skattfríðindi. Fyrir sveitarfélögin og þjóðfélagið í heild er það lítil fórn að gefa nokkrum nýjum atvinnufyrirtækjum eftir skatta og gjöld um fárra ára skeið móti þeim mikla ávinningi, sem hlotizt getur af aukinni atvinnu í þeim landshlutum, sem eiga við örðugleika að etja, en telja má víst, að þær skattívilnanir, sem frv. veitir, mundu í mörgum tilfellum hafa veruleg áhrif á það annars vegar, hvort ráðizt verði í nýjan atvinnurekstur eða ekki, og hins vegar, að ný atvinnufyrirtæki verði staðsett á þeim stöðum, þar sem atvinnuþörfin er brýnust. 1. gr. frv. segir á þessa leið: „ Iðnmrh. er heimilt að veita nýjum iðju- og iðnaðarfyrirtækjum, sem stofnuð eru eftir gildistöku laga þessara og staðsett eru í sveitarfélögum, þar sem atvinna er ónóg, undanþágu frá greiðslu tekjuútsvars, aðstöðugjalds og tekjuskatts fyrstu 5 árin, sem fyrirtækin starfa. Eftir þann tíma greiða fyrirtæki þessi útsvör og skatta sem aðrir samkv. gildandi lögum. Undanþáguheimild samkv. 1. mgr. er bundin því skilyrði, að fyrir liggi meðmæli stjórnar atvinnubótasjóðs og meðmæli viðkomandi sveitarstjórnar.“ Samkv. þessu er það háð mati iðnmrh., hvort skattfríðindi verða látin í té eða ekki, og þó með þeim fyrirvara, að honum er óheimilt að veita þau, nema til staðar séu meðmæli stjórnar atvinnubótasjóðs og einnig meðmæli viðkomandi sveitarstjórnar. Meðmæli atvinnubótasjóðsstjórnar eiga að tryggja það, að heimildin sé einungis notuð í þágu atvinnustofnana í sveitarfélögum, þar sem atvinna er ónóg. Á hinn bóginn er það eðlilegt, að skattundanþága verði ekki leyfð i andstöðu við hlutaðeigandi sveitarstjórn, sem gjörþekkir allar aðstæður heima fyrir í sínu sveitarfélagi, enda er það sveitarsjóður, sem mest á að gefa eftir samkv. reglum frv. Séu meðmæli atvinnubótasjóðsstjórnar og sveitarstjórnar fyrir hendi, er, svo sem áður segir, á valdi ráðh., hvort skattfríðindi eru veitt, og háð mati hans. Í frv. eru ekki settar neinar reglur um, hvernig þetta skuli metið, en ætla mætti, að skatthlunnindi yrðu einkum látin í té fyrirtækjum, sem líkleg eru til að veita mörgum mönnum atvinnu, fyrirtækjum í nýjum framleiðslugreinum, sem eigi hafa áður tíðkazt í viðkomandi sveitarfélagi, og fyrirtækjum, sem ólíklegt er að stofnað verði til án skattfríðinda vegna fyrirsjáanlegra byrjunarörðugleika. Í 2. gr. frv. segir: „Atvinnufyrirtæki, sem verður aðnjótandi skattfríðinda samkv. l. þessum, er óheimilt að borga út sem arð til hluthafa eða eigenda það fé, sem fyrirtækinu sparast vegna undanþágunnar frá greiðslu framtalinna gjalda.“ Með þessu ákvæði 2. gr. er reynt að tryggja, að það fé, sem ella hefði farið til greiðslu skatta, verði notað til þess að byggja fyrirtækið upp og treysta það fjárhagslega í sessi fyrstu árin, en það hverfi ekki í vasa eigendanna sem hagnaður eða ágóði. Frv. þetta er samið með nokkurri hliðsjón af l. nr. 57 frá 1935, um hlunnindi fyrir ný iðn- og iðjufyrirtæki, en þau lög voru afnumin á styrjaldarárunum. Samkv. l. fékk fyrsta fyrirtækið í hverri nýrri atvinnugrein, sem ekki hafði áður verið stunduð hér á landi, rétt á undanþágu frá útsvari og sköttum fyrstu 3 árin, eftir að það var stofnað. Lög þessi miðuðu að því fyrst og fremst að auka fjölbreytni atvinnuveganna og efla atvinnulífið á þann hátt, en staðsetning fyrirtækjanna skipti ekki máli eftir l., enda má segja, að á þeim tíma, sem þau gengu í gildi, væri meira og minna atvinnuleysi ríkjandi um allt land. Okkur, sem þetta frv. flytjum, er vel ljóst, að samþykkt þessa frv. leysi ekki allan vanda þeirra staða, sem örðugt atvinnuástand eiga við að etja. Þar þarf margt fleira að koma til, svo sem greiður aðgangur nýrra atvinnufyrirtækja að hagstæðum stofn- og rekstrarlánum og opinber aðstoð við tæknilegan og fjárhagslegan undirbúning slikra fyrirtækja. En við álítum, að samþykkt þessa frv. geti orðið drjúgt skref í áttina til meira atvinnuöryggis fyrir þessa staði. Að hinu leytinu erum við opnir fyrir breytingum og endurbótum á frv., sem hv. dm. teldu rétt að gera að athuguðu máli, svo framarlega sem sá megintilgangur frv., sem ég gat um í upphafi, er varðveittur. Herra forseti. Ég legg svo til, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Hér er hreyft máli, sem er athyglisvert og raunar oft hefur verið rætt um manna á meðal, ekki hvað sízt í þeim sveitarfélögum, þar sem við erfiðleika er að etja atvinnulega, svo sem hv. frsm. gat um, og til eru þess dæmi meðal annarra þjóða, að slík hlunnindi séu að einhverju leyti veitt nýjum fyrirtækjum. Þess eru einnig dæmi, að þjóðir beinlínis laði að sér erlend fyrirtæki og fjármagn með algerlega hliðstæðum fríðindum og hér er talað um, þannig að hér er ekki verið að tala um neina hluti, sem hægt sé að segja að séu alveg út í hött, heldur drepið á vandamál, sem er þess virði, að því sé gaumur gefinn. Málið er hins vegar harla flókið og erfitt í framkvæmd, og ég er ákaflega hræddur um, að það verði ekki auðvelt mál að finna reglur, sem hér geti þjónað sæmilega öllu réttlæti, án þess að valda þá um leið stórvandræðum. Mér er kunnugt um það, og er það nokkuð svipað og hv. flm. mun þekkja varðandi sveitarfélög á ýmsum stöðum á landinu, ekki hvað sízt í umdæmum, sem við höfum umboð fyrir, þar sem við slíka erfiðleika er við að stríða atvinnulega, að þar hefur á vissum tímum árs verið atvinnuleysi við að stríða, og hefur verið rætt þar um uppbyggingu ýmiss nýs atvinnurekstrar, og forráðamenn í þessum sveitarfélögum hafa stundum verið að impra á möguleikum í þessa átt. En hér er ekki auðvelt um vik, og öll útfærsla slíkra hugmynda hefur að verulegu leyti strandað á því, að það er auðvitað þannig háttað í flestum þessara sveitarfélaga, að þau fyrirtæki, sem fyrir eru á stöðunum, verða að bera mjög þung gjöld, vegna þess að þar er um erfiðleika að ræða, sem þá ekki hvað sízt koma niður á þeim atvinnurekstri, sem til er. Og ég hygg, að sveitarstjórnarmenn hafi verið ákaflega hræddir við það að fara út á brautir sem þessa einmitt með hliðsjón af því, að það yrði talið um að ræða mjög óheppilega mismunun, sem gæti leitt af sér margvísleg vandræði, leiðindi og erfiðleika heima fyrir, að gera mönnum það skiljanlegt, að þessi uppbygging væri þess eðlis, að hún mundi síðar koma öllum til góða. Það er nú einu sinni svo, að menn horfa ekki alltaf ákaflega langt fram í tímann hver um sig, þegar þeir eiga að gjalda eitthvað af hendi í staðinn. Nú er um það rætt að gera framkvæmdaáætlanir fyrir víssa landshluta, og unnið er nú að slíkri framkvæmdaáætlun fyrir Vestfirði og hafin athugun slíkra áætlana fyrir Norðurland. Það mætti auðvitað hugsa sér, að innan ramma þeirra áætlanagerða væri gert ráð fyrir einhverri svipaðri uppbyggingu og hér er um að ræða. Mér sýnist enda, að það sé í nokkru samræmi við þá hugmynd, sem hv. flm. hafa að baki sínu máli, að þeir geri sér grein fyrir, að þetta verði að gerast eftir einhverju kerfi. Og ég er hræddur um, að það verði að koma til meira en meðmæli stjórnar tiltekins sjóðs, þegar um þetta er að ræða. Þetta yrði að vera að mjög vandlega íhuguðu máli samkvæmt uppbyggingaráætlun, sem menn vildu þá sætta sig við, og þá ekki hvað sízt þær sveitarstjórnir, sem hlut eiga að máli. Það er kannske ekki ástæða til þess, að ég sé sérstaklega að ræða um þetta mál umfram aðra menn hér. Ég vil aðeins vekja athygli á þessu, að hér er að þessu leyti efnislega um að ræða ýmsa vankanta, auk þess sem það vill nú svo til, sem betur fer, að það eru ekki ýkjamargir staðir, sem svona er ástatt með, og það þarf auðvitað fyrst og fremst að vinna að heilsteyptri atvinnuuppbyggingu á þeim stöðum, hvort sem nauðsynlegt verður að grípa til þessara aðgerða í því efni eða annarra. En ég er aðeins hræddur um það, eins og ég áðan sagði, að þessar aðgerðir verði mjög vandasamar í framkvæmd og geti skapað í ýmsum tilfellum meira illt en gott, jafnvel þó að hugsunin sé góð, sem að baki liggur. En það er annað atriði formlega séð, sem ég vildi leyfa mér að vekja athygli hv. flm. á, og það er sú till. þeirra, að iðnmrh. veiti undanþágu frá sköttum og útsvörum. Það hygg ég að fái ekki staðizt, a.m.k. brýtur það í bága við alla eðlilega skipan mála, að ráðherra, sem málin heyra alls ekki undir, geti veitt undanþágur frá grundvallarlöggjöf, sem jafnvel heilum ráðuneytum er fyrst og fremst falið að leggja grunninn að og starfa eftir, og á ég þar við ríkið annars vegar, þ.e.a.s. það, sem heyrir undir fjmrh., og hins vegar tekjustofna sveitarfélaganna, sem einnig eru tæknilega mjög vandasamt mál og heyra undir félmrh. Hvor tveggja þessi löggjöf er þess eðlis, að ég hygg, að það mundi ekki þjóna neinu góðu a.m.k. að fara að fela ráðherra, með allri virðingu fyrir honum, hvað sem hann heitir og hvaða titil sem hann ber, hvort sem það er iðnaðar- sjávarútvegs- eða hvaða embætti sem hann hefur, vald til þess að veita slíka stórkostlega undanþágu frá lögum eins og hér greinir. Þetta er í rauninni grundvallaratriði, sem ég vildi benda á í meðferð málsins og biðja hv. n., sem fær málið til meðferðar, að gera sér grein fyrir, hvað af því kynni að leiða, ef slíkar heimildir sem þessar yrðu veittar. Það er að vísu gert ráð fyrir því varðandi sveitarfélögin, að sveitarstjórnirnar gefi meðmæli í þessu efni, en ég er ákaflega hræddur um það, að iðnmrh., hver sem hann væri, vildi mjög ógjarnan hafa í sinni hendi vald, sem hér er um að ræða, ekki hvað sízt varðandi sveitarfélögin, að eiga að úrskurða um það, hvað gert skyldi í þessum tilfellum. Ég vildi aðeins koma þessari athugasemd fyrst og fremst á framfæri, auk þess, sem ég áðan vék að, að enda þótt hér sé um mjög nytsama og góða hugsun að ræða, sem stefni að því að efla atvinnulif, þar sem það er of einhliða og fullnægir ekki þörfum íbúanna, er hér engu að síður um að ræða mjög vandasamt mál, sem ég held að þurfi að athugast töluvert vel, áður en menn slá því föstu, hvaða úrræði séu heppilegust í þessu efni.



Herra forseti. Þetta frv. felur í sér breytingu á 17. gr. l. um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, en þar er fjallað um útreikning og viðmiðun ellilífeyris og örorkulífeyris þess manns, sem lætur í lifandi lífi og af öðrum ástæðum en elli eða örorku af stöðu þeirri, sem veitti honum aðgang að sjóðnum. Í 17. gr., eins og hún er nú, segir svo um þetta efni: „Lífeyrir hans og lífeyrir eftirlátins maka, sbr. 12. og 14. gr., miðast þá við starfstíma hans og laun þau, er hann hafði, er hann lét af stöðu þeirri, sem veitti aðgang að sjóðnum.“ Í frv. er hins vegar lagt til, að þetta ákvæði verði orðað svo: „Ellilífeyrir hans og lífeyrir eftirlátins maka skal vera hundraðshluti af launum þeim, er á hverjum tíma fylgja starfi því, sem sjóðfélagi gegndi síðast, samkv. 12. og 14. gr.“ M.ö.o., það er lagt til með þessari breytingu, að sama regla gildi um útreikning og viðmiðun lífeyris þess starfsmanns, sem lætur í lifanda lífi af starfi af öðrum ástæðum en elli og örorku, eins og hins, sem lætur af starfi, eftir að lífeyrisaldri er náð, en um það efni segir í 12. gr. l.: „Upphæð ellilífeyris er hundraðshluti af launum þeim, er á hverjum tíma fylgja starfi því, sem sjóðfélagi gegndi síðast.“ Þessi regla um það, að ellilífeyrir skyldi miðaður við hundraðshluta af launum þeim, sem á hverjum tíma fylgja starfi, var lögtekin með lífeyrissjóðsl. síðast. Áður gilti sú regla, eins og kunnugt er, að ellilífeyrir var útreiknaður þannig, að miðað var við meðaltal síðustu 10 starfsára mannsins. Og þegar sú regla gilti, gilti hún einnig um þann, sem lét af starfi af öðrum ástæðum en elli eða örorku. Breyt., sem gerð var síðast með lífeyrissjóðsl., er til mjög mikils hagræðis fyrir lífeyrisþega, þar sem þeir njóta í raun og veru með því ákvæði kauptryggingar á lífeyri. En hins vegar eru þeir tiltölulega fáu menn, sem láta af starfi í þjónustu ríkisins, áður en lífeyrisaldri er náð, af einhverjum ástæðum, sem geta verið fullgildar, miklu verr settir, eins og augljóst er. Að vísu mætti segja, að þetta skipti ekki svo miklu máli, ef við byggjum við stöðugt verðlag og litlar breytingar á kaupgjaldi. En eins og tímarnir eru nú, þá skiptir þetta geysimiklu máli. En ég fæ satt að segja ekki skilið, hvaða ástæða er til að gera þennan mun. Að vísu mætti orða það, að það væri gert í því skyni að vera eins konar aðhald að mönnum um það að vera áfram í þjónustu ríkisins og fara ekki úr þjónustu ríkisins fyrr en hámarksaldri væri náð. En ég verð að telja heldur óviðkunnanlegt að hafa slíkt ákvæði til þess og vafasamt náttúrlega um verkanir þess, vegna þess að svo getur staðið á, að maður verði, eins og ég sagði áðan, beinlínis af fullgildum ástæðum að skipta um starf. Eins og ég sagði áðan, getur þetta haft í för með sér mjög mismunandi réttarstöðu þeirra manna, sem þarna eiga hlut að máli, og ég hef beðið tryggingafræðing að gera yfirlit um það, og ég hef hér lauslegt álit frá honum um það efni. Það er of flókið og langdregið til þess, að ég fari að lesa það hér upp, menn hefðu ekki gagn af því, en sjálfsagt gæti n. sú, sem fær þetta til meðferðar, fengið það til afnota. En ég nefni hér aðeins eitt dæmi, sem hann tekur og sýnir, að þarna er um mjög mikinn mun að ræða. Hann tekur dæmi um A og B og segist reikna þar í öðru tilfellinu með 10% árlegri kauphækkun og í öðru tilfellinu með 13% árlegri kauphækkun. Og þá litur þetta dæmi þannig út í hans útreikningi: A og B gerast félagar sjóðsins um tvítugt. Um fimmtugt hafa báðir lokið iðgjaldagreiðslum til sjóðsins og lætur B þá af stöðu sinni, en heldur réttindum sínum samkv. 17. gr. A heldur áfram störfum til 65 ára aldurs. Raunverðmæti iðgjaldagreiðslu beggja er jafnt, þar sem báðir hafa greitt jafnmikið í sjóðinn. Ellilífeyrir A verður 75% af launum á hverjum tíma, ellilífeyrir B verður hins vegar í fyrra tilfellinu, þegar miðað er við 10% kauphækkun, 1 %, en í síðara tilfellinu, þegar miðað er við 13% árlega kauphækkun, 10% af launum. Af þessu sést, að þetta er mjög mikill munur. Ég held, að hér sé ekki um mikið fjárhagsmál að ræða fyrir sjóðinn, vegna þess að sjálfsagt verða það alltaf tiltölulega fáir, sem þetta kemur til með að eiga við um. En þó er mér kunnugt um nokkur dæmi, þar sem menn hafa látið af störfum, t.d. barnakennarar, sem kannske á miðjum aldri hafa gerzt bændur og hafa þá horfið frá kennarastarfi. Ég geri ráð fyrir, að frv. þetta verði að sjálfsögðu sent til umsagnar stjórnar lífeyrissjóðs og jafnvel Tryggingastofnunar, og þá muni þetta mál skýrast nánar. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að fara nánar út í þetta. Ég vona, að hv. m. sé ljóst, hvað hér er um að ræða. Það getur kannske verið álitamál, hvort þetta á að fara til fjhn. eða félmn. Ég held, að ég leggi til, að það fari til félmn.



Herra forseti. Hér er um algerlega tilsvarandi breyting að ræða á l. um lífeyrissjóð barnakennara og siðasta frv. fjallaði um varðandi lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Ég vísa því til framsögu minnar hér áðan og legg til, að frv. sé vísað til 2. um og heilbr.- og félmn.