Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vildi fyrst spyrja hæstv. forseta, hvort hann teldi ekki vel við eiga, að hæstv. fjmrh. væri viðstaddur, þegar þetta mál er til umr.  Mér er sagt, að frv. þetta hafi verið afgr, frá hv, fjhn. í gær, og í nál. meiri hl. í þeirri n., sem lýst var við 2. umr. fyrr í dag hér í d., segir, að einn nm., hv. 11. þm. Reykv. (EÁ), muni skila séráliti. En nú kom það fyrir, sem kunnugt er, að hann þurfti að hverfa af þingi þegar í morgun, og hafði honum ekki unnizt tími til að ganga frá nál., áður en hann hvarf af þingi. Ég vildi leyfa mér, þótt það álit liggi ekki fyrir, að fara nokkrum orðum um ríkisreikninginn fyrir árið 1964. Hann ber það með sér, að enn hafa ríkisútgjöldin hækkað stórkostlega á því ári. Skv. reikningnum voru heildargjöldin á árinu 3267 millj. rúmlega, þar af eru rekstrargjöld skv. ríkisreikningnum 2919 millj., en voru 2177 millj. næsta ár á undan. Þetta er 34% gjaldahækkun á einu ári. Og greiðsluhallinn hjá ríkissjóði varð skv. reikningnum 220 millj., en skv. þeim reglum, sem Seðlabankinn fer eftir við útreikninga á greiðsluhallanum, varð hann 257 millj, kr. á árinu. Rekstrargjöldin fóru mjög fram úr áætlun fjárl. árið 1964, eða um nálægt 403 millj., sem er um 16%. Fyrsta aths. yfirskoðunarmanna við ríkisreikninginn er um óinnheimtar ríkistekjur í árslok. Þær voru þá yfir 103 millj. kr., og er það miklu meira en árin á undan. Telja yfirskoðunarmenn áríðandi, að hert verði betur á innheimtu ríkisteknanna. Sem svar við þessari aths. segir ríkisendurskoðandi m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Til mjög mikillar tafar á innheimtu tekju og eignarskatts er það, hve seint skattskrár berast til innheimtumanna, og því geta þeir ekki haldið manntalsþing fyrr en mjög seint á árinu, en á því þingi er gjalddagi skattanna.“ Hér kemur það fram, að nýja fyrirkomulagið við álagningu skattanna, sem ákveðið var með lögum 1962, hefur reynzt miklu seinvirkara en hið eldra. Skattstofurnar í stóru umdæmunum skila skattskránum yfirleitt miklu síðar en skattanefndirnar gerðu áður. Þetta veldur drætti á innheimtu skattanna. Þó er langtum meiri kostnaður við nýju skattstofurnar heldur en skattanefndirnar áður. Skv. ríkisreikningnum, sem hér liggur fyrir, hefur kostnaðurinn við ríkisskattanefnd og skattstofur orðið kr. 23 284 217.10 árið 1964. Fór þetta 50% fram úr áætlun fjárl. og hækkaði á einu ári um 4.7 millj. kr. Árið 1961 var kostnaður við álagningu skattanna hins vegar 11.2 millj., en það var síðasta heila árið, sem skattanefndirnar störfuðu. Þegar þessi breyting á álagningu skattanna var gerð árið 1962, sagði þáv. fjmrh. í þingræðu, að talið væri, að með hinni nýju skipan mundi sparast verulegt fé. En hér hefur farið mjög á annan veg en hann spáði. Kostnaðurinn hefur langtum meir en tvöfaldazt, síðan nýju skattstofurnar komu til sögunnar. Í annarri aths. yfirskoðunarmanna ræðir um innstæður ríkissjóðs hjá innheimtumönnum, og eru þar nefndir þrír sýslumenn, sem skulda mest í árslokin. Í svari ráðh. við þessari aths. segir, með leyfi forseta: „Allir innheimtumenn ríkissjóðs gera full skil við ríkissjóð í árslok, og sama gildir með þá innheimtumenn, sem tilgreindir eru í aths.“ Síðan segir ráðh.: „Mismunir þeir, sem koma fram á viðskiptareikningum innheimtumanna, stafa af því, að kostnaðarreikningar, sem þeir hafa greitt fyrir ríkissjóð og þeir síðan framvísað sem greiðslum á ríkissjóðstekjum, hafa ekki verið endurgreiddir fyrir árslok.“ Þar sem ráðh. segir, að innheimtumenn geri full skil við ríkissjóð í árslok, hljóta þeir á þeim tíma að hafa framvísað greiddum reikningum, sem áttu að dragast frá innheimtufénu. Er því ástæða til þess að spyrja, hvers vegna þær fjárhæðir, sem þeir hafa þannig greitt fyrir ríkissjóð, eru ekki færðar þeim til tekna í viðskiptareikningum í árslokin. Þá er það viðkomandi efnahagsreikningi ríkissjóðs. Enn er Reykjanesbrautin talin þar með ríkiseignum, og er upphæðin eitthvað um 130 millj., ef ég man rétt, eða nálægt því, og þá er talið á skuldahliðinni jafnmikil skuld vegna Reykjanesbrautar. En þetta var sú upphæð, sem búið var að taka að láni til hennar í árslok 1964. Það er nýtt hjá núv. ríkisstj. að telja vegi með ríkiseignum. En þetta er ekki í fyrsta skipti, sem hún gerir það. Hún hefur talið síðustu árin Reykjanesbrautina með ríkiseignum. Auk þess er talinn þarna annar vegur með eignum og skuld einnig á móti, það er Ennisvegur, það eru rúmar 6 milljónir. Áður var það aldrei venja að telja þjóðvegi með ríkiseignum á efnahagsreikningi ríkissjóðs. Vera má, að hæstv. stjórn segi út af þessu, að vegasjóður eigi að standa undir þessum lánum, sem fengin hafa verið til vegagerðanna, og þess vegna sé ekki þörf að telja með ríkisskuldum þessi lán, en ef það sé gert, þá megi telja eign á móti. Við þetta er það að athuga, að ég fæ ekki séð, að vegasjóður geti staðið undir vöxtum og afborgunum, t.d. af Reykjanesbrautarlánunum, nema hann fái mjög auknar tekjur frá því, sem hann fær nú. Skv. skýrslu vegamálastjóra voru föst lán vegna Reykjanesbrautar um síðustu áramót, þ.e.a.s. 31. des. 1965, rúmlega 229 millj. kr. Eins og kunnugt er, var lagður á vegatollur á umferð um þennan veg. Ég hef fengið þær upplýsingar hjá vegamálaskrifstofunni, að tollurinn hafi numið nettó u.þ.b. einni milljón króna á mánuði þann tíma, sem liðinn er, síðan hann var á lagður, þ.e.a.s. áður en hann var lækkaður, sem gerðist núna fyrir skömmu, en hve miklu sú lækkun veldur, er ekki komið í dagsljósið enn þá. Af þessu sýnist mér það alveg ljóst, að þessi vegatollur getur ekki einu sinni borgað vexti af lánunum, hvað þá nokkrar afborganir. Mér sýnist því, eins og nú er ástatt a.m.k., að þá ætti ekki að telja þennan veg með eignum ríkissjóðs, a.m.k. ekki nema þá einhvern lítinn part af því, sem ætla mætti, að vegasjóður gæti endurgreitt, því að það er sjáanlegt, að ef ekki verður mjög aukið við tekjur vegasjóðs, þannig að honum verði gert kleift að standa undir þessum lánum til vegagerðanna, þá hljóta þau að lenda á ríkissjóði að verulegu leyti. Ein af aths. yfirskoðunarmanna, sú 19., er um það, hve langt hafi verið komið endurskoðun reikningsins hjá endurskoðunardeild fjmrh., þegar þeir undirskrifuðu reikninginn 10. des. 1965, og þar segjast yfirskoðunarmenn hafa fengið skýrslu frá endurskoðunardeild fjmrn. um það, hve langt endurskoðuninni væri komið. Skv. þeirri skýrslu er nokkuð óendurskoðað frá árinu 1964, og til er það, að reikningsúrskurðum frá fyrri árum sé ekki lokið. Mér finnst þetta mjög vægilega orðað hjá þeim hv. yfirskoðunarmönnum, að nokkuð sé óendurskoðað. Fjhn. hefur fengið þessa skýrslu endurskoðunardeildarinnar, og er hún dagsett 30. nóv. 1965, og þar kemur fram, að þeir reikningar ríkisstofnana og embætta margs konar, sem ekki var búið að ljúka endurskoðun á fyrir árið 1964, skipta mörgum tugum á þeim tíma. Síðan fékk n. yfirlit yfir, hvernig þetta stæði nú, um það leyti sem reikningurinn var afgr. frá n., og liggur hér fyrir yfirlit um það frá ríkisendurskoðuninni, dags. 27. apríl 1966, og ég vil leyfa mér að lesa upp, fái ég til þess leyfi hæstv. forseta, þetta yfirlit frá ríkisendurskoðuninni, en þar segir m. a.: „Óendurskoðað er nú af reikningum stofnana fyrir árið 1964 og eldri sem hér segir: 1. Hagstofa Íslands árið 1964. 2. Þjóðskráin, sama ár. 3. Embættiskostnaður sakadómara árið 1964. 4. Embættiskostnaður saksóknara sama ár. 5. Embættiskostnaður borgarfógeta sama ár. 6.Embættiskostnaður lögreglustjóra Keflavíkurflugvallar árið 1964 að nokkru. 7. Tollgæzla á Keflavíkurflugvelli árið 1964 að nokkru. 8. Vinnuhælið á Kvíabryggju árið 1964. 9. Fangahjálpin Vernd árin 1962, 1963 og 1964. 10. Skrifstofukostnaður tollstjóra árið 1964. 11. Tollgæzlan í Reykjavík árið 1964. 12. Vega- og brúargerðir árin 1963 og 1964, bæði árin. 13. Veðurstofan að nokkru fyrir árið 1963, en allt árið 1964. 14. Skipaskoðun ríkisins árið 1964. 15. Landmælingar sama ár. 16. Fræðslumálaskrifstofan sama ár. 17. Íþróttakennaraskólinn sama ár. 18. Bókaútgáfa menningarsjóðs sama ár. 19. Menningarsjóður árin 1963 og 1964. 20. Biskupsembættið árin 1962, 1963 og 1964 (þ.e.a.s. þrjú ár). 21. Jarðabótastyrkir árið 1964. 22. Síldarmat ríkisins árið 1964. 23. Löggildingarstofan sama ár. 24. Atvinnudeild háskólans árin 1961-1964 að nokkru. 25. Rannsóknaráð ríkisins árin 1961-1964 að nokkru. 26. Skipaútgerð ríkisins árið 1964.“ Í öðru lagi segir hann: „Endurskoðun tekna hjá embættum utan Reykjavíkur, annarra en tolla, er komið sem hér segir: 1. Lokið í öllum embættum til ársloka 1963 og nokkuð á veg komið með 1964.“ - Nokkuð á veg komið. Þarna virðist vera mikið óendurskoðað skv. þessu fyrir árið 1964. Síðan segir: „Embættiseftirlit var framkvæmt í 18 embættum á árinu 1964 og í 20 embættum 1965.“ Þetta segir ríkisendurskoðunin í fyrradag, og skv. þessu kemur fram, að enn þann dag er allmikið óendurskoðað af reikningunum fyrir árið 1964 og þ. á m. reikningar hjá nokkrum stórum embættum og ríkisfyrirtækjum. Ég hef áður haldið því fram í umr. um ríkisreikninga hér á hinu háa Alþ., að ég teldi, að yfirskoðunarmenn þeir, sem Alþ. kýs, ættu ekki að leggja reikningana fyrir Alþ., fyrr en endurskoðun í fjmrn. er að fullu lokið, og ég hef enn fremur talið það alveg fráleitt, að Alþ. eigi að samþykkja ríkisreikninga, fyrr en endurskoðuninni væri að fullu lokið. Enn er ég sömu skoðunar, að þetta eigi þingið ekki að gera, og því er það till. mín til hæstv. forseta, að hann taki nú þetta mál út af dagskrá og fresti frekari meðferð þess, þangað til Alþ. hefur borizt vitneskja um það, að endurskoðun reikningsins fyrir árið 1964, sem hér liggur fyrir, sé að fullu lokið.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. v. hefur flutt hér nokkra tölu í tilefni af ríkisreikningnum, og ég tek það vissulega ekkert illa upp, því að frá því að ég man fyrst eftir mér að hafa hlýtt á umr. um það mál hér á Alþ., raunar áður en ég tók setu hér, hefur þessi hv. þm. haldið uppi ýmiss konar gagnrýni á ríkisreikning, þannig að ég mundi ekki segja, að hann hafi gert það með neitt óbilgjarnari hætti nú en áður fyrr. Ég skal ekki fara að lengja þessar umr. mikið. Niðurstaða hans var sú, að hann lagði til, að ríkisreikningurinn yrði ekki afgreiddur og sá háttur yrði á hafður, að ríkisreikningar yrðu ekki afgreiddir, fyrr en lokið hefði verið allri endurskoðun. Það liggur nú ljóst fyrir og hefur verið upplýst, að endurskoðuninni hefur mjög verið flýtt á undanförnum árum og mjög mikið þokazt í þá átt, að það væri búið að ljúka hinni umboðslegu endurskoðun, þegar ríkisreikningur er lagður fram. En hins vegar hefur sá háttur verið tekinn upp síðustu árin, sem rétt er, að ríkisreikningur hefur verið lagður miklum mun fyrr fram en áður. Það hefur verið fylgt þeirri reglu, og skal ég játa, að ég er nokkur eftirbátur fyrirrennara míns um það, að fá ríkisreikning afgreiddan fyrir áramót árið eftir að honum er lokað, og hefur svo verið nokkur undanfarin ár. Þetta hefur að vísu leitt til þess, að nokkuð hefur verið óendurskoðað, en hinu er alls ekki að leyna, og hygg ég, að jafnvel hv. 1. þm. Norðurl. v. geti verið mér sammála um það, að þessi háttur hefur valdið því, að ríkisreikningur hefur jafnan verið lesinn með mun meiri athygli fyrir þá sök, að við erum ekki að fást við 3-4 ára gamla reikninga, sem enginn hefur orðið áhuga á nema þeir, sem hafa einhvern sögulegan áhuga, svo sem e.t.v. hv. 1. þm. Norðurl. v., að stúdera gamlar tölur, þannig að ég efa það ekki, að fyrir þm. er það til mikilla bóta, að þeir fái reikninginn sem fyrst í hendur, enda þótt ekki sé lokið allri endurskoðun, vegna þess að það ræður auðvitað engu um efni málsins þó að eitthvað sé óendurskoðað og kunni að koma fram einhverjar leiðréttingar. Það kemur þá fram síðar hjá ríkisbókhaldinu sem leiðrétting við seinni reikninga. Ég held, að það sé alger undantekning, að endurskoðun út af fyrir sig leiði til nokkurra breytinga á ríkisreikningi, sem efnislega þýðingu hafa, þannig að ef ætti að fara að taka upp þann hátt, sem hv. þm. fer hér fram á, að fresta afgreiðslu ríkisreiknings þangað til sé búið að ljúka endurskoðun í öllum stofnunum ríkisins, er það ljóst, að það yrði að hverfa frá þeirri venju, sem hér hefur verið tíðkuð síðustu árin, að hv. þm. fengju reikninginn sem skjótast í hendur og meðan má segja, að sé enn þá í fersku minni, hvað gerðist í meginefnum í efnahagsmálum á því tiltekna ári, sem ríkisreikningurinn á við. Ég er naumast þeirrar trúar, að hv. þm. séu þeirrar skoðunar, að það ætti að taka upp þennan hátt, enda hefur það enga efnislega þýðingu varðandi endurskoðunina sem slíka. Ég skal svo ekki fara að gagnrýna neitt einstök atriði, sem hv. þm. minntist hér á, eins og um það, hvernig ætti að uppfæra vegi sem eign eða ekki eign. Þetta er bókhaldslegt atriði sem ráðh. hefur ekki haft minnstu afskipti af og ég efast ekkert um það, að þeir, sem með þetta mál fara, ríkisbókari og hans fólk og ríkisendurskoðun geri þetta með réttum hætti. Ég vil svo vekja athygli á því, að fyrir Alþ. nú liggur frv. um endurskipulagningu ríkisreikninga eða uppsetningu ríkisreiknings og fjárl., sem er skoðun manna að verði til þess að koma þessum málum í enn fastara skipulag, og ég vonast til þess, að það frv. verði afgreitt sem lög á þessu þingi. Ég vil svo að lokum aðeins segja það um almennar aths. hv. þm. varðandi þau stórauknu útgjöld, sem þessi ríkisreikningur sýndi umfram fjárlög, að hv. þm. er það áreiðanlega í fersku minni, að á árinu 1964 var utan fjárl. samþ. af Alþ. stórkostlegur útgjaldaauki fyrir ríkissjóð með ráðstöfunum vegna sjávarútvegsins, sem afgreitt var eftir árslok 1963, og eins og menn sjá á ríkisreikningi þeim, sem nú liggur fyrir, hafa útgjöld samkv. þessum lögum numið 190 millj. kr. þetta ár, og annar útgjaldapóstur, sem er nær 200 millj. kr., er útflutningsuppbætur á landbúnaðarafurðir og niðurgreiðslur á vöruverði. Niðurgreiðslur voru auknar mjög á árinu umfram það, sem áætlað hafði verið í fjárl., m.a. í sambandi við júnísamkomulagið, til þess að halda niðri vöruverði, eftir að vísitalan hafði verið tengd við kaupgjaldið á ný. Skal ég ekki rekja þá sögu, en þarna er skýring á nær 400 millj. kr. af þeim hækkunum, sem orðið hafa á ríkisreikningi samanborið við fjárlög. Ég held svo ekki, herra forseti að ég hafi ástæðu til þess að orðlengja frekar um þetta, þó að það væri vissulega hægt að ræða ýmis önnur atriði, sem hv. þingmaður gerði hér athugasemdir við.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. segir, að það sé mikils um vert fyrir alþm. að fá ríkisreikninginn sem fyrst til yfirlits, og ekki neita ég því. En ég vil benda á, að ríkisreikningur hefur alltaf áður og jafnt í tíð þeirra ríkisstj., sem sátu á undan þeirri, sem nú er í valdastólum, verið lagður fyrir Alþ. á næsta ári eftir að það gerðist, sem þar er bókfært, þó að reikningurinn væri ekki samþ. oft og einatt fyrr en siðar. Þetta hefur alltaf verið gert. Þess vegna þarf ekki að hverfa frá neinni venju, sem hæstv. ráðh. var að tala um, þó að þess sé krafizt, að ríkisreikningurinn sé ekki afgreiddur frá þinginu fyrr en endurskoðuninni er lokið. Það er hægt að leggja hann fyrir Alþ. á næsta ári, eftir að þeir atburðir gerðust, sem reikningurinn fjallar um. Hæstv. ráðh. segir, að endurskoðuninni hafi verið flýtt undanfarið. Ég skal ekki mæla á móti því, að það hafi verið gert. En eins og ég gat um áður, var mikið enn óendurskoðað af reikningnum 1964 og það, sem hæstv. fjmrh. ætti að gera, er, að hann ætti að herða á endurskoðuninni í rn., hlutast til um, að henni væri flýtt enn þá meira en gert hefur verið, þannig að reikningurinn geti sem allra fyrst legið fyrir fullendurskoðaður. Þá fyrst eru þessi mál komin í viðunandi horf, þegar þingið samþykkir reikning, sem er fullendurskoðaður. Ég hef stundum í umr. um þetta mál áður minnzt á hliðstætt dæmi og það er afgreiðsla sýslunefnda á reikningum hreppanna. Sýslunefndir eiga að úrskurða reikninga hreppa, hver á sinu svæði, og ég veit ekki nokkur dæmi þess, að sýslunefnd samþykki hreppsreikning, sem hefur ekki verið að fullu endurskoðaður. Ef eitthvað þykir athugavert eða ekki að fullu gengið frá endurskoðun, er frestað að samþykkja hreppsreikninga í sýslunefndum og þeim visað heim, til þess að hægt sé að ljúka endurskoðuninni, eins og lög mæla fyrir um. Þennan hátt ætti Alþ. einnig að hafa. Samþykkt á ríkisreikningnum má skoða sem nokkurs konar kvittun frá Alþ. til fjmrn. fyrir reikningsskilum, og slíka kvittun á ekki að láta að mínum dómi, fyrr en reikningur er að fullu endurskoðaður. Þá er það aðeins aths. mín um veginn. Hæstv. ráðh. segist ekki hafa haft minnstu afskipti af því. Ég skal ekkert um það segja. En ég vil aðeins benda á, að ríkisreikningurinn er undirskrifaður af hæstv. ráðh., og hann hlýtur að bera ábyrgð á því öðrum fremur, sem þar er fært.



Herra forseti. Ég nenni nú ekkí að vera að karpa við hv. 1. þm. Norðurl. v. um þessi mál. Það voru aðeins tvö atriði. Ég er auðvitað ekki að mælast undan því að bera ábyrgð á starfsmönnum rn., og vitanlega ber ég ábyrgð á því, sem ég undirrita. Og það kann vel að vera, ef hv. 1. þm. Norðurl. v. sæti i sæti fjmrh., að þá fylgdist hann nákvæmlega með öllum færslum í ríkisbókhaldinu, en ég hygg, að hann gerði þá ekki æðimiklu meira sem ráðh., þannig að það verður æði oft að skrifa undir ýmislegt, án þess að maður hafi sérstaklega sjálfur stúderað hvert atriði. Það var sögð saga af því einu sinni um einn ágætan danskan ráðh., sem heimtaði að fá til sín allan póstinn, og það endaði með því, að eftir nokkra daga var herbergið hans fullt. Þetta gildir ekki nú á dögum, að það sé hægt að hafa þessa afgreiðslu á málum, þannig að maður verður að treysta sinum trúnaðarmönnum, og í þessu efni á ég við það, að ég hefði ekki haft nein afskipti af því, hvernig bókhaldið hefur hagað þessu á einstakan hátt tæknilega séð. Það má kannske segja, að ég hafi þá ekki gegnt mínu starfi sem skyldi. En ég hygg nú ekki heldur, að neinn fjmrh. hafi litið svo á, sem hér hefur setið að undanförnu, að það væri stærsta vandamálið í þeirra starfi að elta ólar við það að afstýra því, að ríkisbókhaldið gerði ekki rétt. Ég held, að það yrði þá að fá sér nýtt starfslið í ríkisbókhaldið, og það tel ég ekki ástæðu til að gera. Varðandi svo hitt atriðið, að það sé fráleitt að samþykkja reikning, sem lagður er fyrir Alþ., fyrr en þar séu endurskoðaðir reikningar allra þeirra sérstofnana, sem um er fjallað, vil ég aðeins vekja athygli á því, að Alþ. hefur sína yfirskoðunarmenn og þeir hafa gert sínar aths. við þennan reikning og þeir hafa ekki lagt það til, að reikningurinn væri ekki samþ. Þeir hafa að sjálfsögðu aðstöðu til og munu áfram fylgjast með því, sem er óendurskoðað, jafnóðum og það er endurskoðað, og geta þá komið sínum aths. að, þegar þar að kemur.