Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Björn Þorláksson) : Jeg vil mótmæla því, að málið verði tekið út af dagskrá. Meiri hluti nefndarinnar er meðmæltur 2. gr., og hv. þm. Vestm. (K. E.) hefði verið innan handar að koma með brtt. sína í gær. En nú er stutt eftir þingtímans og mörg stórmál eftir, sem þurfa að afgreiðast.



Jeg ætla að svara hv. 3. kgk. (Steingr. J.) örfáum orðum. Hann vildi halda því fram, að þessi heimild næði að eins til póstafgreiðslumanna. En jeg neita því; hún nær ekki síður til þjóna þeirra og brjefhirðingarmanna. - Jeg hefi ekki haft tíma til að koma fram með brtt.; hefi verið svo önnum kafinn þessa síðustu daga. En það nær engri átt, að málinu sje teflt í hættu, þó að það sje tekið. út af dagskrá. T. d. er eitt mál til framhalds 1. umr. í Nd. í dag, og sagt er, að fyrst á morgun sje von á nefndaráliti í einu stærsta málinu, sem fyrir þinginu liggur. Það er því engin hætta á, að frv. þetta dagi uppi, þó að það sje tekið út af dagskrá. - En það vil jeg endurtaka, að það er óhæfilegt að fela póstmönnum slíkt vald, að þeir eftir geðþótta sínum geti opnað hvern böggul, sem þeim finst eitthvað grunsamlegt við. Það er meira en nóg að heimila póstafgreiðslumönnum slíkt vald, þar sem ekki nær til lögreglustjóra.



Þetta mál þarfnast ekki langrar framsögu. Væntanlega verður gengið svo frá fánamálinu á þessu þingi, að við fáum okkar eigin fána á þessu ári. Jeg segi væntanlega, og ég vona, að svo verði. En þá er þessi breyting, nauðsynleg, því að annars er það leyft í einum lögum, sem bannað er í öðrum. Sú breyting, sem hjer er farið fram á, setur skrásetningarlögin í samræmi við konungsúrskurðinn um íslenska fánann.



Jeg ætlaði aðeins að lýsa því yfir, að jeg mun greiða atkvæði með breytingartillögunni, af því að jeg álít að hún bæti frumvarpið, en jeg mun samt greiða atkvæði á móti frumvarpinu. Það er nú búið að sýna fram á, hvað hjerarnir eru skaðleg dýr, svo að deildin gengur ekki að því gruflandi, hvað hún samþykkir. Að því er sektunum viðvíkur, þá veit jeg ekki betur en að það sje 2 kr. sekt fyrir að drepa svani, og er þó hver svanur miklu meira en 2 króna virði. Jeg sje því ekki að það sje ástæða til að leggja 20 kr. sekt við því að drepa jafnlítilfjörlegt dýr sem hjerarnir eru, og jeg held að rjett væri að ákveða sektina 2 kr. Jeg mun samt ekki koma með brtt. þess efnis.

Jósef Björnsson Háttv. 5. kgk. (B. Þ.) sagði, að þegar hann hefði komið til útlanda, hefði hann ekki sjeð neitt, sem sjer hefði þótt fegurra en skógarnir. Mjer þykir þetta mjög trúlegt. En hann sagði enn fremur, að við ættum að velja á milli hjeranna og skóganna, nema við settum himinháar girðingar utan um skógarsvæðin. Jeg hefi sjálfur tekið þátt í að gróðursetja skóg í Noregi á ógirtum svæðum - óvörðum fyrir hjerum - og hefi svo sjeð sama skóginn aftur að 20 árum liðnum, þá orðinn vel þroskaðan eftir aldri, án þess að hjerarnir hafi valdið neinum sýnilegum skemdum á hinum ungu trjám. Hjerar eru þó vitanlega til í Noregi. Jeg trúi því ekki að við eigum að velja á milli hjeranna og skóganna, þótt nokkrir hjerar verði fluttir inn í landið. Og jeg held að við mundum ekki vilja missa hjerana fremur en aðrir, ef við hefðum þá.

Björn Þorláksson : Jeg minnist þess nú, er mál þetta er hjer til umræðu, að flestir hafa byrjað mál sitt á því, að þeir væru ekki hjerafróðir. Þrátt fyrir það hafa þeir haldið langar ræður með og móti málinu og að síðustu greitt atkvæði með og móti málinu, eins og þeir væru alveg vissir um, hvað væri hið rjetta, eða eins og hjer væri um eitthvert það smámál að ræða, er á sama stæði um, hvernig færi. Jeg hygg, að mjer verði því ekki tekið illa upp, þó að jeg segi nokkur orð um þetta mál, enda þótt jeg sje ekki hjerafróður. Við 1. og 2. umr. greiddi jeg atkvæði móti frv. fyrir þá sök, að mjer virtist sú leiðbeining, er nefndarálitið í Nd. gaf, benda til, að þetta frv. ætti eigi fram að ganga. En þegar ég sá, að frv. flaug áfram við 2. umr. með miklum atkvæðamun, þótt ekkert væri sagt, sem styddi það, að málið ætti fram að ganga, þá fór jeg og aflaði mjer upplýsinga um það. Og það set jeg hjer fram. Til eru mjög margar hjerategundir, mismunandi harðgjörðar, og eru líkur til að hjer á landi geti að eins lifað hinar harðgjörðari, eða þær, er vanar eru miklum harðindum, kulda og snjó um margar kynslóðir. Jeg tel sjálfsagt, að sá maður, sem boðist hefir til að flytja hjerana hingað, veiðistjóri Havsteen, mundi velja þá af hinum harðgjörðari tegundum, frá Færeyjum og Noregi. Líklega hefir þetta boð verið gjört eða borið fram við frænda hans, fyrverandi ráðherra, og af því hygg jeg, að sje sprottið fylgi það, er mál þetta hefir fengið meðal ýmsra þingmanna, er lítið hafa um það hugsað, hvaða afleiðingar það hefði, ef frv. yrði að lögum. Hjerar eru nagdýr á stærð við kött. Þeir vega fullvaxnir 8 pund lifandi. Kjötið af þeim vegur um 4 pund. Kemur þetta heim við það, sem ein háttv. frú hjer í bænum hefir sagt mjer, að einn hjera mætti leggja til matreiðslu á við 8–4 rjúpur. Kona sú hefir oft matreitt hjera. Skrokkarnir hafa verið fluttir hingað frá Færeyjum og kostað 50 aura, svo og frá Danmörku. Þeir þola ekki einungis langa geymslu, heldur batna við það, að í þá slái, eða þeir úldni, alveg eins og er með rjúpur. Þegar á að matreiða þá, eru þeir látnir liggja í mjólk eitt dægur og því næst steiktir í mjólk. Og svona tilbúnir þykja þeir heldri manna matur. Eflaust eru þeir vel ætir, þó að öðruvísi sje með þá farið, enda mundu þeir reynast almenningi dýr fæða með slíkri matreiðslu, er hjer var nefnd. Hvaða gagn er nú að hjerunum? Það er aðallega kjötið, og það er ekki nema á við 3–4 rjúpur. Mjer er nú spurn: Er nú nokkur þörf á að flytja inn hjera til að hafa meira kjöt í landinu eða til útflutnings? Jeg held ekki. Með 1–2 skotum getur maður aflað sjer rjúpnakjöts, er jafnast á við einn hjera að þyngd og gæðum, og er til útflutninga kæmi, helmingi verðmætara, er miðað er við verð á færeyskum hjeraskrokkum. Enda alveg óvíst, að hjerakjöt hjeðan mundi seljast til útlanda, þó hjerar kæmust hjer upp og yrðu veiddir, er stundir líða fram. Engin nauðsyn virðist á því, að auka kjötframleiðslu á þennan hátt. Vjer getum aflað oss meira kjöts, hvort heldur er til neytslu eða tilútflutnings á annan og áhættu minni veg. Jeg skal seinna taka fram, hvað jeg meina með því að segja „áhættuminni“. En er ekki annað gagn af hjerunum en að það má eta þá? Jú, eflaust. Skinnið og hárið mun vera nokkurs virði, en ekki mikils. En jeg get hugsað mjer, að einhver formælandi frv. segi, að það sje næsta gaman að skjóta hjera. Hjer á landi sjeu svo fá veiðidýr, og að nauðsyn beri til að fjölga þeim, menn geti lært skotfimi við það. Jeg skal kannast við það, að skotfimi sje skemtileg íþrótt, og að menn geti lært skotfimi á veiðum. En jeg get ekki kannast við að skotfimi sje oss Íslendingum svo nanðsynleg. Ef við værum hernaðarþjóð, eða ef við værum komnir á það menningarstig, að við vildum ráðast á nágranna okkar, t. d. Færeyjar fyrst og reyna oss á þeim og síðan á Dönum, þá gætu hjeraveiðar verið oss góð æfing. Og þær gætu líka verið til annars, til að gjöra okkur grimmari. Jeg hygg nú, að flestir, ef ekki allir, þingdeildarmenn játi það þó með mjer, að ekkert sje í raun og veru andstyggilegra en það að drepa dýr eða fugla einungis sjer til gamans, og að þeir kannist við að slíkt mundi gjöra oss ómannúðlegri hvorn við annan. Jeg hefi nú talað um gagnsemdina af hjerunum, og jeg hefi ekki sjeð, að hún væri mikil. Jeg segi gagnsemdina, því að hún ein - og annað ekki getur mælt með því, að þeir sjeu fluttir inn í landið. Þá skal jeg minnast á skaðsemdina, er af þeim leiðir. Og ef hún reynist meiri en gagnsemdin, sjá allir hugsandi menu, að frv. á ekki fram að ganga. Þá vil jeg fyrst minna á, hvað nefndarálit Nd. segir um þá, Jeg skal með leyfi forseta lesa það upp : „Landmandsbogen telur þá mjög skaðleg dýr. Brüel: „Bidrag til det praktiske Skogbrug“ segir þá nærgöngula í harðindum, geta alt, sem tönn festir á, engar girðingar haldi þeim nema þjett net, sem óvíðast verði komið við og engin leið til þess að útrýma þeim, nema skjóta þá. Collet: „Norges hvirveldyr“ segir þá hafast mest við í skóglendi, jeta allskonar grös, helst smára, ber, en líka mýrgresi, bita nýgræðing í skógum, naga börk af birki og reynivið, einkum í harðindum. Þá leita þeir oft á nóttum inn í kálgarða og eru sólgnir í kál“. Við þetta hefði mátt bæta því úr Collet, að í harðindum stýta þeir niður við sjóinn, það er upp úr stendur af ungum birkitrjám. Þrátt fyrir allar þær upplýsingar, er nefndin hefir fengið, telur hún líklegt, að gagn verði að hjerunum, og er því ekki mótfallin því, að frv. sjé samþykt. Líklega hefir nefndin komist að þessari makalausu niðurstöðu, af því að hún leitaði álits skógfræðings Kofoed-Hansen um málið. Jeg ætla að leyfa mjer að lesa það upp og ætlast til að skrifararnir, færi brjefið inn í ræðu mína, til þess að lesendur Alþingistíðindanna, er lesa kunna um þetta mál, sjái hvernig farið var að álykta á því herrans ári 1914: Þar sem 2 alþingismenn hafa skorað á mig, að láta í ljós skoðun mína viðvíkjandi innflutningi á hjerum, skal jeg taka fram það, sem hjer kemur: Í þeim löndum, þar sem þessi veiðidýr eiga heima, álíta skógræktarmenn svo að þau gjöri talsverðan usla í ræktuðum skógum, með því að bíta plönturnar í nýstofnuðum gróðrarstöðvum. Þetta gjöra þau þó varla í stórum stýl, nema í hörðum vetrum, þegar skortur er annars fóðurs, og geta þau þá stundum líka flysjað börkinn á ungum trjám. Oft kemur fyrir, að hjerar fara á nóttum inn í kálgarða, og jeta af káli og öðrum plöntum, og geta þá valdið mönnum tjóni á þann hátt. Hinsvegar er óhætt að fullyrða, að hvergi mundu menn óska, að missa hjerana, þó að þessi dýr stundum geti gjört skaða. Í ræktuðum skógi hjer á landi geta hjerar gjört skaða að eins í græðireitum, en hjer er um smá svæði að ræða, svo að hægt væri, að vernda þau fyrir hjerum, með því að setja upp vírnet. Hið sama má segja um kálgarðana. Að því er snertir óræktað land, þá mun sá skaði, sem hjerarnir geta gjört, ávalt vera lítilvægur í samanburði við þann, sem sauðfe gjörir á gróður landsins. Loksins væri hægt að gjöreyða hjerunum, þegar menn vilja ekki hafa þá lengur í landinu, en mörg ár mundu líða, áður en slíkt yrði nauðsynlegt. Jeg vil þess vegna mæla fram með því, að hin fyrirhugaða tilraun, að flytja inn hjera í landið, sje framkvæmd sem fyrst. Reykjavík 17. júlí 1914. Virðingarfylst A. F. Kofoed-Hansen. Til Alþingis. Svo hljóðar þá brjefið. Skógfræðingurinn kannast við, að ýmsar skemdir geti orðið af völdum hjera, en dregur rangar ályktanir af því. Það lítur út fyrir, að nefndin hafi trúað skógræktarstjóranum í blindni, eða rjettara sagt ályktunum hans, en ekki athugað forsendurnar sem voru þær, að hjerarnir skemdu talsvert, eins og nefndin líka hafði annarstaðar aflað sjer vitneskju um. Mjer er ókunnugt um, hvernig skógræktarstjórinn; rækir starf sitt. En það verð jeg að segja,. að ef hann gjörir það eins myndarlega og hann hefir svarað þessari fyrirspurn, þá fær hann ekki ágætiseinkunn fyrir frammistöðuna. Ef forsendurnar hefðu verið, að hjerarnir skemdu ekkert, þá hefði ályktun skógfræðingsins verið laukrjett, ekkert við hana að athuga. Ef maður hefði ekki lesið það annarstaðar, að hjerarnir skemdu, þá tæki maður ekkert mark á þessari upplýsingu. Jeg tel brjef hans markleysu, sem ekkert verður bygt á, hvorki til nje frá. Á undan skógfræðing Kofoed var hjer maður að nafni Flensborg, er ætla má, að hafi haft vel vit á skógrækt, og því getað dæmt um, hvort hjerar væru skaðlegir skógum og skógrækt. Jeg átti í fyrradag tal við Bjarna skólakennara Sæmundsson um þetta efni. Hann sagði mjer, að Flensborg hefði farist svo orð við sig, er minst var á skógrækt og hjera, að Íslendingar yrðu að velja milli hjera og skóga. Hjer væri ekki að tala um skógræt, ef hjerar væru fluttir inn og ílendust hjer. Þessi ummæli Flensborgs sanna ef til vill frekara en þær upplýsingar, er nefndin í neðri deild hefir aflað sjer í áreiðanlegum bókum. Það sem skógræktarstjóri Kofoed segir, sannar ekkert. Svo er því engum vafa bundið, að skógar vorir eru í voða, ef hjerarnir yrðu fluttir til landsins og friðaðir. Á fjárlögunum nú eru veittar 15 þúsund krónur á ári til skógræktar a: handa skógræktarstjóra, skógarvörðum og til skóggræðslu. Landssjóður gæti sparað sjer þetta fje, ef hjerar kæmust upp í landinu. Sumum kann að líka þetta vel. Það mætti vera þessu fje til að stofna 5 kennarastóla við háskólann og fæða með því 5 dósenta. Jeg segi sumum, en sem betur fer, mundi ekki öllum líka það. Jeg hefi að eins einu sinni á æfinni komið til útlanda. Þótt jeg sæi þar margt, er jeg hafði aldrei sjeð áður, sá jeg að eins eitt, er jeg öfundaði þau af. Það voru skógarnir, ekki þessi stóri hrikalegi skógur, heldur smái skógurinn, sem verið var að græða landið upp með, klæða með fjallshlíðarnar, fóðra með klappirnar. Jeg hugsaði þá heim til landsins míns og óskaði svo heitt, að það fengi smátt og smátt að klæðast skógi. Jeg hefi líka stundum reynt, hve mikla ánægju það veitir, að sjá gróðurlítið og bert holt breytast á stuttum tíma í græna grasivaxna sljettu. Jeg hygg, að manni fari þá fyrst af alvöru að þykja vænt um landið sitt, þegar honum hefir tekist að klæða það með grænu grasi eða laufríkum skógi. Því er það furðanlegt, að menn skuli geta verið svo blindir, að gjöra ráðstafanir, sem ekkert verulegt gang getur af orðið, en ákaflega mikið tjón getur af staðið fyrir eitt hið nauðsynlegasta og þýðingarmesta fyrirtæki í landinu, en það er skógræktin. Jeg ætla mjer ekki að fara að útlista þýðingu hennar. En henni er stór hætta búin af hjerunum, ef mikið yrði um þá hjer. En mjer mun verða svarað af hjeravinunum á líkan hátt sem skógræktarstjórinn gjörir í brjefi sínu. Hann segir að fyrirbyggja megi skemdir af hjerum, með því að girða með vírnetjum, bæði græðireiti og kálgarða. Eflaust mætti gjöra þetta, en það kostar fje. Vírnetjagirðing er dýr, og netin þurfa að vera þjett, til þess að hjerarnir smjúgi ekki, og eflaust nokkru hærri en vanalega, til þess að þeir stökkvi eigi yfir, og hver tryggir það, að hjerinn geti ekki grafið sig undir girðinguna? Hjerinn er ákaflega ljettur, stekkur gríðar langt og í viðlögum nokkuð hátt. Af orðum skógræktarstjórans er svo að sjá, sem hjerar gjöri ekki skaða í vanalegum skógi, sem þó er á flestum stöðum girtur fyrir sauðfje, eins og t. d. Hallormsstaðaskógur og Vaglaskógur. En á þessu er tæplega takandi mark. Það má ganga að því vísu, að hjerinn mundi geta valdið skemdum í skógi, svo sem Hallormsstaðaskógi. Sá skógur hefir nú um nokkur ár verið vírgirtur fyrir sauðfje og hefir síðan blómgast svo vel, að hann er orðinn allur annar. En girðingin fyrir honum og öðrum slíkum skógum hjer á landi gegn sauðfjenaði yrði gagnslaus gegn hjerum. Það þyrfti að girða þá skóga af nýju og það með afarháum vírnetjum, og yrði það ókleifur kostnaður. Hver yrði að borga þann kostnað? Landssjóður yrði eflaust að gjöra það alstaðar, þar sem landið á skóga eða græðireiti, sem girða þyrfti. Yrði það þegar í fyrstu lagleg upphæð, þótt ekki yrði girt önnur svæði en þau, sem nú eru virgirt. En landsjóður mun hafa nóg fje til þess, og er ekki til þess sparandi, kunna hjeravinirnir að segja, vegna hinnar miklu gagnsemi þeirra að öðru leyti. En girðingar fyrir skógum og græðireitum og matjurtagörðum einstakra manna, yrðu eigendur sjálfir að kosta. Og gæti jeg vel trúað, að þegar til þess kæmi, mundu hjeravinir ekki uppskera miklar þakkir af almenningi fyrir, að hafa samþykt þessi óviturlegu hjeralög. Jeg minnist hjer latnesks orðtækis; „Quicquid agis, prudenter agas et respice finem“. Það er á íslensku : Varfærinn þú ver um alt vel um endann hugsa skalt. Jeg held að þessi áminning eigi hjer fyllilega við. Hjer er verið að flana út í vitleysu; gagnið af hjerunum er ekki teljandi, en hættan afarmikil og áreiðanlega viss, ef hjerarnir þrífast hjer. Það verður ekki aftur tekið, ef hjerum nær að fjölga hjer. Jeg hefi ekki sjeð, svo jeg get ekki með vissu fullyrt um það, hvenær hjerinn verður tímgunarfær. En það mun hann verða 1–2 missira gamall. Hann gengur með í mánuð og gýtur vanalega þrisvar á ári og á 3–4–5 unga í senn. Ungarnir fæðast alloðnir, alsjáandi og eru strax fljótir í ferðum og sjálfbjarga. Ef alt afkvæmi hjeranna lifði, yrðu þeir skjótt landplága. Hjerinn á í útlöndum marga óvini; sem halda fjölgun hans í skefjum. Í Noregi eru það tófan, gaupan, örninn og fleiri dýr. Af þessum dýrum höfum við einungis tófuna. Örninn getur ekki talist; hann er að verða svo fágætur og fátíður hjer, að hann mundi ekki tefja fyrir fjölgun hjeranna. Hjá okkur er tófan eina dýrið, sem mundi gjöra það. Og þó í fyrstu ekki á öllum svæðum landsins. Í sumum sveitum, þar sem þó er talsvert fjallendi, sjest tófa ekki framar. Þar mundi hjerum fjölga afarótt, ef þeir gætu lifað hjer á annað borð. Í bók, sem jeg hefi við höndina, sje jeg, að ef alt afkvæmi hjeranna lifði, myndi á 3. ári um 1000 hjerar hafa æglast út af einum hjerahjónum. Það er svo um öll nagdýr, að þeim fjölgar afarfljótt, þannig t. d. koma 800 rottur út af einum rottuhjónum á ári, ef alt lifir. Jeg hefi talað um skaðsemd hjeranna fyrir skógrækt og garða og um þann kostnað, er menn mundu hljóta að gjöra, til að varðveita fyrir þeim skóga og garða, og það mundi jafnvel. verða ókleift. Jeg vil skoða hjerana í sambandi við tófuna, eina dýrið hjer á landi, er myndi að nokkrum mun halda í skefjun fjölgun þeirra. Það er engum vafa bundið, að tófur, þar sem þær eru, mundu drepa hjerana ákaflega og lifa betra lífi en þær hafa vanist. Og jeg verð að ætla það ekki einungis mjög líklegt, heldur jafnvel alveg víst, að fyrir það mundi tófum fjölga að mun og þær breiðast út um landið til þeirra hjeraða, þar sem þær nú ekki sjást. Hvað er það, er mest hefir fækkað tófum hjer á landi á seinni árum? Það er eitrun. Um það kemur öllum saman. En það hefi jeg heyrt fjölda marga athugula og eftirtektasama bændur segja, að gagnið af eitruninni verði best í hörðum vetrum, þegar tófunni verður erfitt til matfanga, og varla nokkuð annars. Það er ofureðlilegt. Ef. tófan hefði: nóg af hjerum til að lifa á, þá mundi hún oftast fara hjá eitruðu hræunum; við það mundi henni fjölga. Hvorki finnast á vorin öll gren nje verða unnin; því fer svo fjarri. Og ekki einungis mundi tófunni þegar fjölga alstaðar, þar sem hún nú er; hún mundi líka útbreiðast þangað, sem engin tófa sjest nú, einkum ef þar væru fyrir hjerar. En því fleiri sem tófurnar verða, því meiri verður hætta fyrir sauðkindurnar. Jeg hefi heyrt því fleygt fram, jeg veit ekki hvort heldur í gamni eða alvöru, en í gáleysi hefir það verið gjört, að tófur mundu hætta að leggjast á lömb, þegar þær hefðu hjera. Þetta tel jeg fjarstæðu. Þótt hjerakjötið sje talið lostætt, þá mundi lágfóta ekki lítilsvirða lambakjötið okkar fyrir það. En hvað leiðir þá af þessum athugunum? Ekki annað og hvorki meira nje minna en það, að sauðfjárræktinni okkar, þessari annari aðalatvinnugrein Íslendinga, mundi standa afarmikil hætta af því, ef hjerar næðu að ílendast hjer. Og þá hættu eina tel jeg svo mikla, að þótt ekki væri um neina skemd að ræða af hálfu hjeranna á skóglendi og görðum, þá geti ekki komið til nokkurra mála, að leyfa innflutning þeirra hingað, og því síður að friða þá. Já, þingið hefði miklu fremur átt að banna innflutning hjera til Íslands, nema í eyjar, þar sem þeir gætu ekki synt til lands; þeir eru ekki sundfráir, synda mest 50 faðma, og þar sem hafís kemur ekki, til að brúa sundin, ná þeir ekki til lands; slík bannlög hefði þinginu verið nær að afgreiða en þessi óviturlegu og skaðlegu friðunarlög, sem hjer eru að fæðast. Jeg skal hafa stuttlega upp aftur efni þess, sem jeg hefi sagt. Gagnið af hjerunum er afarlítið. Skemdir af þeim á skóga og garða miklar, nema kostnaður, oft nær ókleifur, sje gjörður til að varna þeim. En mesta tel jeg hættuna, þá óbeinu hættu, er af þeim stafar fyrir sauðfjeð. Þótt þingsaga mín sje ekki löng, og sje nú á enda þessa dagana, þá hefi jeg mjer til skapraunar sjeð þess nokkur dæmi, að málum er flaustrað áfram, hugsunarlaust um afleiðingarnar, og að atkvæði eru greidd af góðsemi við einstaka menn, eins og þeir hafa óskað. Og jeg sje þess dæmi nú, þessa seinustu daga þingtíðar minnar. Jeg ætla mjer ekki þá dul, því fer fjarri, að háttv. þingdeildarmenn sannfærist af ræðu minni og greiði nú atkvæði öðru vísi en þeir gjörðu við fyrri atkvæðagreiðslur um þetta mál. Jeg er ekki kominn hingað til að sannfærast, sagði maðurinn um árið. Og var mikið að honum skopast fyrir það. Jeg held, að sumir okkar þingmannanna gætu á stundum tekið undir þessi orð, ef þeir vildu vera hreinskilnir. Jeg hefi gjört hjer skyldu mína, að reyna að skýra þetta mál fyrir hinni háttv. deild á síðustu stund. Jeg iðrast eftir að jeg gjörði þessa tilraun ekki fyr. En betra er seint en aldrei. Og mjer er það hugfróun að hafa gjört skyldu mína nú í þessu máli, sem margir kalla smámál, en jeg kalla stórmál, vegna afleiðinganna í framtíðinni. Jeg hefi að eins eina kröfu, og er hún um breytingartillöguna, sem jeg á á þgskj. 366. Breytingin er einungis sú, að 20 færist niður í 10. Menn sjá, að 2. gr. frumvarpsins leggur 20 kr. sekt við, ef hjeri er drepinn eða veiddur. Nú er það víst, að hjerar sækja á matjurtagarða og það gjöra þeir helst á nóttunni; eins og önnur nagdýr sjá þeir mjög vel í myrkri og eru þá helst á ferð. Þá er það líka víst, að margur, sem á matjurtagarð, sæmilega girtan fyrir þeim skepnum, er hjer eru nú, mundi ekki treysta sjer til að kosta til nýrrar girðingar gegn hjerum. En hund kynni hann að hafa til að siga skepnum úr garðinum. Gæti þá svo atvikast, að slys yrði og hundurinn dræpi hjera. Jeg hef vitað hunda drepa ketti. Og eins gæti orðið um hjera. Nú verður eigandi hundsins að bera ábyrgð á gjörðum hans. Og finst mjer það þá óhæfilega há sekt, að verða að greiða 20 kr. fyrir þetta. Ef til vill hefir hundeigandinn keypt hundinn fyrir 10 kr., og það eingöngu til að gæta garðsins, og ef til vill verður hann að borga árlega skatt af honum með 10 krónum. Fyrir utan þetta eru 20 krónur óvenju há sekt í samanburði við sektarákvæðin í friðunarlögum fugla. Þar er t. d. tveggja kr. sekt lögð við að skjóta rjúpu á friðunartíma hennar. Ef hjerinn er borinn saman við rjúpu og miðað er við kjötmagn beggja, þá ætti að vera nóg að ákveða sekt fyrir hjeradrápið 3–4 kr. Jeg hefi þó ekki árætt að fara neðar en í10 kr. með niðurfærslu sektarinnar. Mál mitt enda jeg með þessu þrennu : 1. Þeirri áreiðanlegu og rökrjettu staðhæfingu, að af frv, standi hætta fyrir skógrækt vora og sauðfjárrækt. 2.Með sannmælinu : ekki veldur sá er varar, og 3. Með heilræðinu: „Qvicquid agis, prudenler agas ei respice finem“ a: varfærinn þú ver um alt, vel um endann hugsa skalt.

Framsögnmaður (Jósef Björnsson) : Frv. það, er hjer liggur fyrir, var lagt fyrir Nd. af stjórninni. Í Nd. hefir frv. verið breytt að því leyti, að þar hefir það verið lagt undir Búnaðarfjelag Íslands að hafa eftirlit með sandgræðslunni, en eftir stjórnarfrv. átti skógræktarstjórinn að hafa það. Aðrar efnisbreytingar hefir Nd. ekki gjört á stjórnarfrv. Það getur nú leikið vafi á, hvort breyting sú, sem Nd. hefir gjört, sje til bóta eða ekki. En með því að nefndin hjer í deildinni lítur svo á, að frv. sje til bóta í heild sinni og að þörf sje á slíkum lögum, leggur hún til, að frv. sje samþykt óbreytt. Jeg skal geta þess, að í 9. gr. frv. er 1 prentvilla. Þar stendur „samkvæmt 7. gr.“ - á auðvitað að vera „samkvæmt 8.gr.“. Þar er og vitnað til 7. gr. en á að vera 8. gr. Skrifstofan skýrði nefndinni frá, að þetta væri prentvilla og vonar að hún verði ekki að sök, heldur verði hún leiðrjett á skrifstofunni.



Ef frv. hefði legið fyrir óbreytt eins og það kom frá stjórninni, hefði jeg talið sjálfsagt að samþykkja það orðalaust. En nú hefir verið gjörð á því sú breyting, að jeg er hikandi í að vera með því. Þessi breyting er fólgin í því, að umsjón sandgræðslunnar hefir verið lögð undir Búnaðarfjelag Íslands. Jeg sje ekki, að sandgræðsla komi því vitund við. Það eru ekki nema 2–3 dagar síðan jeg talaði við formann Búnaðarfjelags Íslands, og sagði honum frá þessari nýbreytni í frv. Hann vissi þá ekki um, að þetta væri í ráði. Hann sagði brosandi, að þeir yrðu að reyna að gjöra þetta, ef svo yrði fyrirskipað, en jeg skildi hann svo, að hann hefði ekki mannafla til að fást við þetta starf. Hann hefir ekki nema tvo ráðunauta. Einar Helgason hefir ekki fengist við sandgræðslu, en hefir mikið starf að öðru leyti. Hinn ráðunauturinn er, eins og kunnugt er, þingmaður Árnesinga (S. S.). Það virðist svo, sem hv. þm. vilji taka það að sjer. Jeg þekki að vísu ekki hæfileika hans í þessa átt, en held að við eigum völ á tveimur hæfari mönnum til starfsins en honum, ef taka á starfið frá skógræktarstjóranum. Annar þessara manna, sem jeg á við, er ekki hjer langt frá okkur. Hinn hefir nýlokið prófi. Mjer þykir varhugavert að fá Búnaðarfjelagi Íslands þessa umsjón. Það er aðeins privatfjelag, ekki konungleg stofnun, og það verður að gjöra nokkuð úr því. Það sem hefir ýtt Búnaðarfjelaginu fram, er það, að stjórnarráðið hafir um ýms efni oft leitað ráða til þess. Það getur stundum verið gott, en stundum hefir það verið algjörlega óþarft. Jeg ætla ekki að koma með neinar brtt. Jeg vildi aðeins benda nefndinni á, að athuga málið betur. Það er einkennilegt, að Nd. er að öllu leyti samþykk aðalefni málsins. Skógræktarstjóri Kofoed-Hansen hefir samið frv., en samt er honum fleygt burtu eftir að menn hafa gjört sjer að góðu það, sem hann hefir sagt fyrir um sandgræðslu, sem hann þekkir til hlítar. Jeg veit ekki annað, en að hann sje mjög duglegur maður, sem tekið hefir skógræktarpróf, og veit því nokkur skil á sandgræðslu. Jeg vil að stjórnarráðið hafi æðsta eftirlit með sandgræðslunni, og að sömu menn fáist við hana sem hingað til. Það er ótækt að fá hana nú í hendur mönnum, er ekkert hafa við hana fengist og þekkja lítið til hennar.



Af því að jeg hefi farið víða um landið og talað við ýmsa glögga og greinda menn, þar sem sandfok er, ætla jeg að láta í ljós álit mitt á þessu máli. Jeg skal þegar geta þess, að jeg fagna frv. og vona að það verði samþykt, því að jeg tel það til mikilla bóta. Menn greinir á um, hvort betra sje að láta Búnaðarfjelag Íslands eða skógræktarstjórann annast sandgræðsluna. Jeg hygg að hún sje best komin í höndum Búnaðarfjelagsins. Hefting sandfoks hjer á landi er hið mesta vandamál, sem danskur skógræktarfræðingur veit ekki eins vel skyn á og greindur bóndi í sandfokssveit.  (Júl. H.: Er ekki sandfok í Danmörku?)  Það er öðruvísi í Danmörku. Mjer skilst svo, sem margir ætli, að hefting sandfoks eigi eingöngu að gjörast með gróðursetningu jurta og viðarteinunga. En það er síður en svo. Hjer á margt annað við. Það sem jeg hefi fyrir mjer í þessu, hefi jeg frá Eyjólfi Guðmundssyni í Hvammi, sem manna best hefir vit á því máli og mesta reynslu. Hann býr í sandfokssveit, þeirri sveit, sem stafar mest hætta af sandfoki, og hann hefir varið sveitina sína fyrir sandbyljunum, staðið í því stríði allan sinn búskap og getið sjer fegursta orðstír fyrir óþreytandi elju og dugnað. Jeg hefi farið víða þar um austursveitir, seinast í fyrra. Og mjer hefir þótt ægilegt á að líta þær aðfarir. Ef ekki tekst að hefta herferð sandsins niður Landsveitina, sje jeg ekki annað en að alt Landið, alla leið niður að sjó, hljóti smámsaman að blása upp. Það sem best stöðvar sandfokið er ekki melgras eða þ. u. l., heldur garðar, en þó einkum vatnsrásir. Greindum mönnum þar eystra var það ljóst, að ekkert ráð mundi gagna þar eins vel og ef hægt væri að taka upp kvísl úr Þjórsá og veita austur í Rangá fyrir ofan bygðina á Landinu. Jeg hygg því, að það sje viturlegast að fela mál þetta umsjá Búnaðarfjelagsins. Það hefir kunnáttumenn í ýmsum greinum í þjónustu sinni, sem hjer kunna góð ráð til að leggja, hver á sína vísu.

Júlíus Havsteen; Jeg verð að biðja afsökunar á, að jeg vissi ekki að deildin ætti slíkan sjerfræðing í sandgræðslu og öllu, sem þar að lýtur, og hv. 6. kgk. þm. (G. B.). Hann er ekki aðeins gagnkunnugur allri sandgræðslu hjer á landi, heldur og í Danmörku. Búnaðarfjelagið þarf eftir þessu ekki annað en leita ráða til hans um þessi efni. En jeg ætla aðeins að spyrja hv. þm. eins: Ef hjer væri settur á stofn spítali, og hann ætti að veita spítalastjóra embættið, mundi hann þá skipa það skottulækni? Jeg vil helst að þeim mönnum sje falið starfið, er hafa sýnt einhver skilríki fyrir, að þeir kunni eitthvað fyrir sjer í því.

Karl Einarsson : Jeg vil ekki segja eins og sá hv. þm. (J. H.), sem nú settist niður, sagði áðan, að hann ætlaði ekki að koma með neina brtt. Jeg ætla einmitt að koma með brtt. til 3. umr. um það, að skógræktarstjóranum sje falin þessi umsjón sandgræðslunnar. Jeg tel rangt að leggja hana undir Búnaðarfjelagið; það hefir enga menn, sem þekking hafa á þessu efni, en hinsvegar hefir skógræktarstjórinn talsverða æfingu í þessu og getur engu síður hagnýtt sjer þekking og reynslu bænda en Búnaðarfjelagið og ráðunautar þess og þjónustumenn. Jeg veit, að hefting sandfoks er honum hið mesta kappsmál, ekki síður en skógræktin og ræktun landsins yfirleitt.

Jósef Björnsson : Út af því að háttv. þm. Vestm. (K. E.) lýsti yfir því, að hann ætlaði að koma fram með brtt. við frv., skal jeg geta þess, að við nefndarmennirnir höfum ekki viljað bera upp neina breytingartillögu við frumvarpið, sökum þess, að við viljum ekki með nokkru móti draga málið. En við lítum svo á, að hætta væri á, að málið strandaði, ef farið væri að breyta frumvarpinu og endursenda það neðri deild. En þar sem hann sagði, að Búnaðarfjelagið hefði enga menn, sem þekkingu hefðu á þessum efnum, þá álít jeg, að þar sje tekið of djúpt í árinni. Sandgræðsla er ekki að eins skógræktarmál. Það er líka jarðræktarmál, þótt það sje nokkuð sjerstaks eðlis. Og með engu móti er hægt að neita því, að hefting sandfoks sje búnaðarmál. Jeg tel því jafn frek ummæli og háttv. þm. Vestm. (K. E.) mælti í garð Búnaðarfjelags Íslands óviðeigandi. Jeg verð að líta svo á, að ef Búnaðarfjelag Íslands hefir ekki menn í þjónustu sinni, sem eru nógu vel að sjer í þeim störfum, er til sandgræðslu heyra, þá geti það tekið í sína þjónustu menn, sem hafa slíka þekking og kunnáttu. Og þetta þarf væntanlega ekki að brýna fyrir fjelagi, sem er allsherjarfjelag alls landsins til eflingar búnaði á öllum sviðum. Af þessum sökum kemur nefndin ekki fram með neina breytingartillögu. Jeg ætla ekki að ræða hjer um heftingu sandfoks, en það er víst, að það má hefta það á ýmsa vegu. En jeg get tekið undir það með háttv. 6. kgk. (G. B.), að vatnsveitingar munu vera öruggasta ráðið, þar sem þeim verður við komið. Nefndin segir engan veginn að skógræktarstjórinn hafi ekki vit á þessu máli og kunnáttu á störfum þeim, sem að heftingu sandsfoks lúta. Um það lætur hún engan efa í ljósi, þótt hún komi ekki fram með breytingartillögu um að fela honum það til umsjónar, og telji sjálfsagt að málinu ætli að vera borgið, þó það sje lagt undir Búnaðarfjelagið.



Jeg skil vel, að háttv. 1. kgk. (J. H.) hjelt, að það gæti ekki komið til mála, að jeg bæri nokkurt skynbragð á heftingu sandfoks. Hitt er annað mál, að sumir menn hafa eyru, en heyra ekki, augu, en sjá ekki, greind, en gá ekki að því, sem í kring um þá er og gjörist. Jeg er ekki í þeim flokki. Það er satt, að jeg hefi ekki staðið fyrir heftingu sandfoks. En jeg hefi komið austur í Rangárvallasýslu, austur að Ægissíðu, og sjeð, að öðrum megin árinnar er alt grænt, en hinum megin auðn og sandur. Þá dylst engum, að það er vatnið, sem best heftir sandfokið. Ef maður kemur upp á Land og skoðar með athygli þær tilraunir, sem gjörðar hafa verið þar sandfokinu til heftingar, bæði með því að sá og girða, þá kemst maður skjótt að raun um, að girðingar eru þar aðalvörnin, en rennandi vatn eða þjettur, hávaxinn skógur, eina örugga vörnin. Háttv. 1. kgk. (J. H.) heldur, að jeg mundi gjöra skógfræðing að spítalalækni, ef jeg væri spítalastjóri  (Júlíus Havsteen : Það sagði jeg ekki. Jeg sagði skottulækni)  . Jæja. Jeg get fullvissað háttv. þm. um, að það væri engu vitlausara en láta skógfræðing fást við Flóaáveituna, eða hafnargarðana hjerna í Reykjavík. Jeg get fullvissað þingdeildarmenn um það, að hjeraðsbúum þar eystra líkar stórilla, hve lítið hefir verið gjört af hálfu þeirra manna, er við sandgræðsluna eiga að fást, og ráð þeirra lítið dugað. Þeir munu því fagna þeirri breytingu, að umsjón sandgræðslunnar sje fengin í hendur Búnaðarfjelagi Íslands.



Þetta mál hefir gengið hjer gegn um tvær umræður, án þess að nokkuð hafi verið rætt um það. En mjer virðist að málið sje svo þýðingarmikið, að mjer þykir undarlegt að það hefir gengið fram svona umræðulaust. Jeg vil leyfa mjer að beina þeirri spurningu til háttv. deildar, hvort ekki sje nokkuð fljótt að afnema eftirlaun ráðherra áður en stjórnarskráin er staðfest. Þetta kemur ekki af því, að jeg sje mótfallinn því, að eftirlaun ráðherra verði afnumin, því að þótt jeg sje mótfallinn því, að eftirlaun annara embættismanna sjeu afnumin, þá er öðru máli að gegna um ráðherraeftirlaunin. Mjer virðist að þetta mál standi í svo nánu sambandi við annað mál, sem sje fjölgun ráðherra, að rjett sje að fresta því þangað til það mál verður tekið til yfirvegunar. Jeg mun því ekki greiða atkvæði um málið.



Jeg get ekki sjeð að það sje nein ástæða til að láta þetta mál ekki ná að ganga fram, vegna þess að stjórnarskráin er ekki komin í framkvæmd, því að það er tekið fram í lögunum að þau kæmi þá fyrst til framkvæmda þegar stjórnarskráin gengur í gildi.



Jeg var ekki að finna að efni þessa frumvarps. Jeg álít að eins rjett að það bíði eftir stjórnarskránni.

Framsm. (Björn Þorláksson) Hv. deild hefir áður haft frv. þetta til meðferðar. en þá var það með öðrum titli. Frv. var að eins ein gr., er það fór hjeðan, en hv. Nd. hefir liðað hana sundur í fjórar málsgreinar og gjört ákvæði hennar gleggri og ljósari en þau áður voru. Jeg hygg, að allir geti verið sammála um að breytingar og viðbætur Nd. sjeu til bóta. Aðalbreytingin er í 2. gr. frv., og er hún í því fólgin, að hverjum póstmanni er heimilt „að opna böggulsendingar, sem sendar eru í pósti frá útlöndum, áður en þær eru afhentar, ef grunsamt þykir, að eigi sje rjett frá skýrt um innihald þeirra“. Þessi viðbót mun upphaflega vera komin frá nefndinni, sem hv. Ed. skipaði til þess að athuga, hvernig haga skyldi eftirliti með gjaldheimtumönnum landssjóðs. Hafði hún leitað álits póstmeistara um þetta nýmæli, og hann fallist á að það væri þarft og gott. Meiri hluti nefndarinnar vill og mæla með þessu ákvæði, en einn nefndarmanna var því mótfallinn, enda skrifaði hann undir nefndarálitið með fyrirvara. Hann gjörir sjálfsagt sjálfur grein fyrir sinni skoðun nú við umræðurnar. Nefndin telur þetta frv. eitt hið merkasta laganýmæli, sem legið hefir fyrir þessu þingi, og ræður hv. deild til þess að samþykkja það.



Jeg get að vissu leyti tekið undir með hv. framsm. (B. Þ.). að þetta frv. er eitt af hinum merkari frv., , sem þetta þing hefir haft til meðferðar, það er að segja, eins og það var, þegar það fór hjeðan úr deildinni. Um meðferð hv. Nd. á frv. er það að segja, að 1. gr. er ef til vill betur orðuð eins og Nd. hefir gengið frá henni. En 2. gr., sem Nd. hefir bætt við, álít jeg óhæfilega og er jeg henni algjörlega mótfallinn. Jeg álít meira að segja ógjörlegt að samþykkja frv., ef sú hrein er látin haldast. Jeg skil ekki, að löggjafarvaldið geti verið þekt fyrir að heimila hverjum póstmanni að opna hverja böggulsendingu, sem honum sýnist. Í þeirri póstafgreiðslu, sem jeg þekki best, fást 4 til 5 verslunarmenn við afgreiðslu. En lögreglustjórinn býr svo að segja í næsta húsi, og er auðvitað alt af hægt að gjöra honum aðvart, ef eitthvað þykir grunsamlegt. En samkvæmt frv. ætti hver þeirra, sem við afgreiðsluna fæst í það og það skifti, að hafa leyfi til þess að opna hvern þann böggul, sem hann langaði til að hnýsast i. En mjer virðist, að þeir sem senda sendingar með pósti, hafi rjett til að vera verndaðir gegn slíku. Ákvæðið er alt of yfirgripsmikið. Þar sem lögreglustjóri er við hendina, á enginn að hafa heimild til þess að opna böggulsendingar nema hinn, en annars á póstafgreiðslumaðurinn einn að hafa heimild til þess. 3. gr. er óþörf og út í loftið og 4. gr. er sömul, óþörf. - Jeg vona, að hv. deild felli 2. gr. burt með öllu, og vil jeg mælast til, að málið verði tekið út af dagskrá, svo að hægt verði að koma fram með brtt.

Steingr. Jónsson : Jeg get ekki verið sammála hv. þm. Vestm. (K. E.) um 2. gr. Jeg álít að brýna nauðsyn beri til að skerpa eftirlit póstmanna með böggulsendingum, því að það tíðkast meir og meir, síðan vörutollslögin voru samþykt, að sendar sjeu vörur í pósti. Þess vegna hefir orðið að auka svo mjög laun póstafgreiðslumanna, enda eru þeir nú orðnir tollheimtumenn, þar sem þeir eiga að heimta inn vörutoll af böggulsendingum. Spurningin er, hvort greinin . er svo vel orðuð, að við megi una. Hv. þm. Vestm. hjelt því fram, að með orðinu „póstmaður“ væri átt við hvern þann, sem afgreiðsluna hefði á hendi í það og það skifti. En það eru að eins póstafgreiðslumennirnir, sem mega fást við afhendinguna. Það er að vísu satt, að þeir geta haft þjóna, en ábyrgðin hvílir þó eingöngu á sjálfum þeim. Lögreglustjórar myndu oftar en póstafgreiðslumenn nota þjóna, ef þeim einum væri heimilað að opna bögglana.



Mig furðar á því; að hv. þm. Vestm. (K. E.) skuli ekki hafa komið fram með brtt. sina í tæka tíð, þar sem hann þó í gær skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara. Hann hefði þá þegar átt að koma fram með hana. Jeg vil leggja áherslu :i það, að það getur orðið málinu að falli, ef það nú er tekið út af dagskrá.



Jeg vil gjöra stutta grein fyrir atkvæði minn. Jeg greiddi atkv. með frv. seinast, er það var hjer í deildinni, en nú verð jeg að taka undir með hv. þm. Vestm. (K. E.), að mjer finst. það orðið óhæfilegt, eins og hv. Nd, hefir gengið frá því. Það er sannarlega oflangt gengið, að heimila ábyrgðarlausum mönnum að rifa upp böggla. Jeg gæti gengið að því, að póstafgreiðslumönnum sjálfum væri þetta heimilt, en ekki þjónum þeirra, sem oft afgreiða póst. Verði svo langt gengið, að öllum, sem fást við póstafgreiðslu, sje leyfilegt að rífa upp böggla, þá get jeg ekki stutt þetta frv. með atkvæði mínu. Jeg verð að játa, að jeg er talsvert hissa á því, sem nú er farið að slá fram hjer í deildinni, að svo sje komið í eindaga, að málin verði að ganga fram, hvort sem vel eða illa er gengið frá þeim. Jeg verð að líta öðruvísi á þetta mál heldur en meiri hluti nefndarinnar, því mjer sýnist greinin ganga í aðra átt en þá, að hún sje til bóta. Jeg vildi leggja það til að málinu væri frestað, en að öðrum kosti býst jeg við, að jeg verði að greiða atkvæði á móti frumvarpinu.



Jeg gat þess í gær, hvers vegna jeg hefi komið fram með frumvarp þetta. Ástæðan til þess er sú, að nú er raflýsing í undirbúningi á Ísafirði. Bæjarbúar hafa mikinn áhuga á því máli, og er ekkert því til fyrirstöðu að það mál komist í framkvæmd, nema peningaleysi. Jeg hefi spurst fyrir um, hvort nokkrar líkur sjeu til þess að lán muni fást til þess í Landsbankanum, og fjekk það svar, að svo mundi ekki vera, að svo stöddu. Hjer er aðeins um heimildarlög að ræða, svo að stjórnin þarf ekki að veita þetta lán, nema nóg fje sje fyrir hendi í landssjóði. Og ef ástæður breytast og fje verður nóg til, þá er sanngjarnt að þessum kaupstað verði veitt þetta lán, ekki síður en öðrum kaupstöðum, sem veitt hefir verið slíkt lán. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið. Jeg legg það á vald deildarinnar, hvað hún gjörir við málið, en jeg veit að Ísfirðingum þykir ilt ef þeir fá ekki þetta lán, svo framarlega sem fje verður fyrir hendi. Þætti mjer því gott, ef landssjóður hefði heimild til þess að veita þetta lán, svo framarlega sem nægir peningar verða til þess.



Þá er ekki frekara að athuga við formatriði þessa máls, og sný jeg mjer því að aðalefni þess. Og jeg vil spyrja, hvort deildinni finst heppilegt að samþykkja slíkt lagafrumvarp eins og nú standa sakir. Háttv. þingm. Ísafjarðar (S. St.) benti á að þetta væru að eins heimildarlög, og það kæmi ekki til að stjórnin lánaði fjeð, nema landssjóður ætti hægt með að lána það. En jeg vil benda á, að annað gæti þó orðið ofan á, því að þótt hjer sje ekki nema um heimildarlög að ræða, þá hefir undanfarin reynsla sýnt, að lánveitingaheimildir hafa, þegar á átti að herða, orðið nálega sama sem lánveitingaskipanir. Það var að eins veitt heimild til lánveitingar handa niðursuðuverksmiðjunni á Ísafirði um árið. En hvernig fór? Þrátt fyrir mestu peningaeklu í landssjóði, komst ekki ráðherra hjá því, að veita talsvert af láninu, sem því miður hjálpaði þó ekki verksmiðjunni. Ekki þó svo að skilja, að jeg haldi að hætta muni vera á, að landssjóður tapi fje sínu. Háttv. flutningsmaður (S. St.) sagðist hafa von um að fje mundi vera til í landssjóði til að veita lán þetta; kvaðst hann hafa fengið vitneskju um, að svo hefði að minsta kosti verið fyrir nokkrum dögum. Þetta er nú varla nema 1/2 sannleikur, eða fjórðungur sannleiks; því að þótt nokkuð fje væri í landssjóði eftir reikningunum um áramót, líklega 4–500,000 krónur, þá var það í raun rjettri ekki nægilegt. Það veitir ekki af, að við áramót sje í sjóði, samkvæmt landsreikningnum, ef vel á að vera, sem svarar 1/3–1/2 af ársútgjöldunum. Jeg hefi heyrt sagt, að allmikið fje hafi verið í landssjóði nú fyrir skömmu; en sumpart er það þannig til komið, að selt hefir verið nokkuð af verðbrjefum, sem voru eign landssjóðs, og andvirðið runnið í landssjóð; einnig er nokkuð af hafnar. láninu, sem enn er óeytt, geymt í landssjóði. Það væri sannarlega hart að gengið, að veita, eins og nú á stendur, þetta stóra lán, miklu stærra en lánið til Seyðisfjarðar, sem ekki var nema 40,000 kr. Þessi lánveiting væri líka sama sem að taka tappann úr tunnunni; hvert þorpið af öðru mundi koma með samskonar lánbeiðnir. Jeg mundi t. d. telja mjer skylt að biðja um 20–25,000 kr. lán til handa Húsavík til raflýsingar, ef þetta á fram að ganga, og hefi jeg þó varla hug til þess, eins og horfurnar eru. Jeg veit til þess, að ef málið kemst til neðri deildar, þá muni þar bætast við 30,000 kr. lánbeiðni fyrir einn hrepp á Austurlandi. Það er víst, að verði þessi lánsheimild veitt, þá er með því opnað fyrir útstreymi úr landssjóði með heimildarlögum, og það á miklu hættulegri veg en þótt lánveitingar sjeu gefnar í fjárlögum eða fjáraukalögum. Þetta lagafrumvarp, sem eiginlega gengur hjer undir fölsku nafni, er því mesti viðsjálsgripur, og af því er það, að jeg hefði óskað, að því hefði verið vísað hjer frá, en alls eigi af því, að jeg vilji í nokkru rýra rjett efri deildar að nokkru leyti.

Kristinn Daníelsson : Það er fjarri því, að jeg sje móthverfur máli þessu, í sjálfu sjer; mjer væri það kært að geta stutt það. En nú mun ekki vera til fje í landssjóði, sem óhætt sje að sjá af til lánveitingar þessarar. Jeg held líka að það sje óheppilegt, að taka tappann úr tunnunni, eins og háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) komst að orði, eða að víkja frá þeirri stefnu, sem jeg veit ekki betur en að orðið hafi ofan á, þeirri stefnu, að veita á þessu aukaþingi ekki fje til neins annars en þess, sem óhjákvæmilegt er að leggja fje til, og sem jafnframt snertir landið alt í heild sinni. Háttv. þm. Ísafj. (S. St.) sagði að Ísfirðingum mundi þykja slæmt, ef þessi lánsheimild fengist ekki. Jeg trúi því vel; en jeg veit líka með vissu, að öðrum mundi þykja slæmt, væri hún samþykt, ekki síst þeim, sem synja yrði um samskonar beiðni. Að eins af þessu vil jeg láta tappann í tunnuna, og veita að þessu sinni ekki fje til neins annars en þess, sem snertir alt landið.



Jeg get tekið til greina ástæður háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.), en miklu síður ástæður háttv. 3. kgk. (Stgr. J.). Það er auðvitað, að sje fje ekki til í landssjóði, þá er ekki um neitt að tala, og lánsheimildin getur ekki orðið að gagni. Hitt er að væna stjórnina um ofmikið kjarkleysi og helgulsskap, að hún geti ekki staðið það af sjer, að láta fje úr landssjóði, þótt heimildarlög sjeu til, fyrir greiðslu þess, ef það á annað borð má ekki missast þaðan. Það á ekki við að bera saman lánveitinguna til niðursuðuverksmiðjunnar á Ísafirði og þetta. Þar átti privatfjelag hlut að máli, en hjer er það bæjarfjelagið sjálft; og ætti því ekki að koma til mála, að landssjóður mundi geta tapað nokkru af láninu; enda tapar hann vonandi engu af hinu láninu heldur. Mjer hefði ekki dottið í hug að koma fram með frv. þetta á þessu þingi, ef háttv. Nd. hefði ekki byrjað á því að taka tappann úr tunnunni, og farið að hrúga heimildarlagafrv. inn á þingið; og það verð jeg að vona, að háttv. Ed. hiki við að gleypa við öllum þeim heimildarlögum, sem nú eru á ferðinni í hv. Nd., ef hún fellir þetta frv. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um málið, en fel það háttv. deild, og vona að hún lofi því að lifa, að minsta kosti þangað til sjeð verður fyrir endann á því, hvernig hinum heimildarlögunum muni reiða af.



Jeg er máli þessu í sjálfu sjer hlyntur, en get þó ekki greitt atkvæði mitt með frv., eins og nú horfir við, því að jeg sje ekki, að hægt sje að verða við þeim óskum, sem sjálfsagt munu koma fram frá öðrum, ef þetta frv. á að ganga fram. Fjárhagur landsins er ekki svo vaxinn nú sem stendur, að unt sje að veita sveitafjelögum lán úr landssjóði. Slíkt fyrirtæki sem þetta ætti og að geta borið sig sjálft, svo að það ætti ekki að þurfa að stranda á því, þótt ekki fengist lán til þess úr landssjóði. Ef jeg sje, að þetta frv. muni ganga fram, get jeg ekki annað en komið fram með 65000 kr. lánbeiðni fyrir Vestmannaeyinga til raflýsingingar hjá þeim. Þeir mundu heldur kjósa að fá lán með 4½% ársvöxtum en að þurfa að borga vexti þá, sem bankarnir taka, og svo er landssjóður vægur lánardrottinn, þegar erfitt er með afborganir. Hjer liggja fyrir framan mig þrjú heimildarlagafrv. frá Nd. Eitt er um að flytja heim listaverk Einars Jónssonar, annað um að reisa vita á Grímsey, og hið þriðja um fjárveiting til Vífilsstaðahælisins. Þessi frv. snerta öll alt landið, og því öðru máli að gegna með þau en þetta frv.



Jeg held því enn fram, að rjett sje að bera þetta lán saman við lánveitinguna til niðursuðuverksmiðjunnar á Ísafirði; það lán var veitt vegna Ísafjarðarkaupstaðar, og af því að því var haldið fram þá, að lánveitingin væri svo afarnauðsynleg vegna almennings á Ísafirði, þá gat stjórnin ekki staðið af sjer að veita lánið, fyrst heimildin til þess var á annað borð veitt.

Steingr. Jónsson; Jeg ætla mjer ekki að svara hinni löngu ræðu hv. 5. kgk. (B. Þ.), en vil aðeins minnast með örfáum orðum á brtt. á þgskj. 366. Hinn hv. þm. mælti fram með brtt. á þá leið, að 20 kr. væri óhæfilega há sekt, ef hundur dræpi hjera, og hjelt hann því fram, að eigandi hundsins væri að sjálfsögðu skyldur til þess að gjalda sektina. En í frv, stendur, að hver sá, er veiðir eða drepur hjera, þ. e. hver sá, sem viljandi drepur hjera, skuli greiða 20 kr. sekt. Hitt kemur ekki til mála, að hundeigendur verði skyldir til að greiða sekt, þó að hundar þeirra drepi hjera án þeirra tilhlutunar. Enginn verður sektaður, þó að hundur hans drepi friðaðan fugl, og sama máli gegnir auðvitað um hjerana. (B. Þ.: Það má siga hundum á hjera). Það er satt, og auðvitað gæti sektarákvæðið komið til greina, ef einhver hjeldi hunda beinlínis til hjeradráps. En hins vegar held jeg þó, að jafnvel hinir svonefndu hjerahundar drepi ekki hjerana. Nei, sektarákvæðin þurfa að vera há, ef lögin eiga að koma að gagni. Og það vil jeg líka leyfa mjer að benda á, að verðmæti hjeranna er áreiðanlega talsvert meira en hv. 5. kgk. (B. Þ.) vill vera láta. Ef 4 pd. af kjöti fást af hverjum hjera og skinnið er þar að auki nokkurs virði, þá er hjerinn áreiðanlega 1½–2 kr. virði eftir kjötverði hjer. Hvernig á því stendur að færeyskir hjerar eru hjer svo ódýrir, veit jeg ekki. Annars hygg jeg þarflaust að svara hinni löngu ræðu hins hv. þm. Það er ekki nema gott, að það sýni sig, að menn geta líka tekið undir sig spretti hjer í deildinni um þetta hjeramál. Og þar að auki verð jeg að geta þess, að hv. þm. sannfærði mig um það, sem hann ekki vildi sannfæra mig um. Jeg var upphaflega í dálitlum vafa um þetta mál, en hann sýndi ljóslega fram á, að talsvert mikið gagn má hafa af hjerunum, og auk þess mundu menn framvegis geta haft talsvert upp úr að leigja veiðirjettinn á jörðum sínum. Og ekki held jeg, að það komi til mála, að menn verði siðlausari af hjeradrápi. Yfir höfuð voru orð hans um skaðsemi hjeranna altof sterk. Fullyrðing hans, að nú ættu menn að velja á milli hjeranna annarsvegar og sauðfjárræktar og skógræktar hinsvegar, nær engri átt. Hjer er altaf verið að tala um þessar miljónir af hjerum, sem fylli landið. En þetta er tómur misskilningur. Í betri löndum verður að friða hjerana til þess að þeir eyðist ekki. Og svo er altaf verið að tala um þessa græðireiti, og að hjerarnir muni eyðileggja þá og allakálgarða í landinu. En hjer, þar sem hið ræktaða land er svo lítið, er engin hætta. Hjer er aðeins l% ræktað land, og það ætti að vera hægt að verja fyrir ágangi hjeranna. Og menn skulu ekki halda, að veturnir hjer eyði ekki hjerunum. Þingmaðurinn endaði ræðu sína með nokkurskonar ásökun til þingmanna um að þeir væru gjarnir á að flaustra málunum. Jeg vil ekki taka þetta til mín. Jeg vil svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál, og mun því ekki tala meira að sinni.

Steingrímur Jónsson : Jeg vil að eins undirstrika það sem háttv. framsögumaður (J. B.) sagði, að það vekti fyrir nefndinni, að frumvarpið mætti ekki á nokkurn hátt stranda hjer í deildinni, þótt háttv. neðri deild hefði bætt þessu nýmæli inn í það. Enn fremur álítur nefndin, að það sje vel til fallið, að Búnaðarfjelagið hafi yfirumsjón með þessu máli, enda útilokar frumvarpið. það alls ekki, að hægt sje að nota sjerþekkingu skógræktarstjórans. Hann getur auðvitað látið fjelaginu í tje allar nauðsynlegar upplýsingar og leiðbeiningar um þær sandgræðslu aðferðir, sem hann er kunnugastur.



Jeg vil vekja athygli manna á einu atriði í 2. gr., sem jeg veit ekki glögt hvernig á að skilja Jeg ætla að lesa greinina, með leyfi háttv. forseta: „Nú fer maður úr embætti, er eftirlaunarjettur fylgir, í ráðherraembætti eða tekur slíkt embætti eftir að hann hefir slept ráðherraembætti, þá fær hann að eins þau eftirlaun, er því embætti fylgja“. Jeg skal taka dæmi því að dæmin dæma lögin. Við skulum hugsa okkur að einhver, sem hefir verið sýslumaður í 10 ár, verði ráðherra og lafi í 15 ár. Taki svo við sýslumannsembættinu aftur og gegni því í 5 ár og fái svo lausn vegna lúa, sem ekki væri að furða eftir alt það strit. Þá hygg jeg að greinin verði ekki skilin öðru vísi en svo, að hann fá eftirlaun að eins fyrir þau 15 ár, sem hann hefir verið sýslumaður, því lögin segja - frumvarpið - að ráðherraembættinu fylgi engin eftirlaun, og þá líka enginn eftirlaunarjettur, en það stendur berum orðum í frumvarpinu, að hann fái að eins þau eftirlaun, sem því embætti (hjer sýslumannsembættinu) fylgja, sem hann þjónaði áður en hann varð ráðherra eða eftir það. Jeg vil biðja lagamenn hjer í deildinni að segja til um þetta; hygg þeir hljóti að játa, að þessi fyrirmæli verði ekki skilin á annan veg; en mjer er nær að halda, að flutningsmenn þessa frumvarps hafi ekki ætlast til, að þau yrðu skilin þannig.

Karl Finnbogason : Jeg hefi skrifað fyrirvaralaust undir nefndarálitið, en virðist ástæður þær. sem háttv. þingm. Vestm. (K. E.) hefir flutt fram, svo veigamiklar, að rjett sje að fresta málinu og taka: þær til greina. Mjer þykir engin minkun að því að láta sannfærast í þessu máli eða öðru. Til afsökunar mjer hefi jeg ekki annað en það, að jeg hafði ekki athugað málið nógu rækilega, þegar jeg skrifaði undir nefndarálitið. En um leið hefi jeg þá ásökun á hv. þm. Vestmannaeyja (K. E.), að hann færði rök sín ekki nógu ljóst og snemma.



Jeg er ekki í vafa um hvernig þetta ákvæði eigi að skiljast. Það á að skiljast eins og háttv. 6. kgk. gat um. En það eru önnur lög, sem skýra þetta á annan hátt ; það eru eftirlaunalög okkar embættismanna. Þau lög segja, að við eigum eftirlaun fyrir þau ár, sem við höfum verið í embættum, hvort sem við höfum gengt sýslumannsembætti eða öðru embætti; getur því þetta frumvarp, verði það að lögum, eigi haft áhrif á eftirlaunarjett þeirra manna, sem nú eru í embættum, þó þeir verði ráðherrar. En jeg álít það ákvæði, sem felst í frumvarpinu, vera fullkomlega sanngjarnt, því að hvers vegna ætti embættismaðurinn að hafa eftirlaun fyrir þann tíma, sem hann gegnir ráðherraembættinu, þegar aðrir, sem því embætti gegna, hafa engin eftirlaun.



Jeg vildi einungis segja það, að mjer er sárt um efni þessarar greinar. Jeg vildi því, að málið væri tekið út af dagskrá, til þess að hægt verði að laga greinina. Eftir ósk sumra ræðumanna tók forseti málið út af dagskrá og frestaði þessari umræðu til morguns. Frh. einnar umr. á 35. fundi, laugardaginn 8. ágúst (A. 375, n. 397, 418).