Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég vil fyrst þakka fyrir að fá tækifæri til að mæla fyrir þessu máli hér að hæstv. utanrrh. viðstöddum en það er ástæða þess að umfjöllun um það er flýtt. Ég mæli fyrir till. til þál. um aðgerðir vegna stríðsátakanna í Kosovo. Þetta er 4. mál þingsins á þskj. 4. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson, Jón Bjarnason, Kolbrún Halldórsdóttir, Þuríður Backman og Ögmundur Jónasson. Tillögugreinin er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að beita sér fyrir því á alþjóðavettvangi að komið verði á vopnahléi í Júgóslavíu. Það verði notað til að hefja viðræður um fyrirkomulag öryggismála og friðargæslu á vegum Sameinuðu þjóðanna og Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu eða koma á annars konar alþjóðlegri öryggisgæslu sem samkomulag getur náðst um til að gera flóttafólki kleift að snúa til síns heima. Jafnframt samþykkir Alþingi að fela utanríkisráðherra að skipa nefnd með fulltrúum allra þingflokka sem fari í samráði við stjórnvöld með eftirfarandi hlutverk: a. að leggja mat á eðli NATO í samhengi við nýja hermálastefnu bandalagsins, b. að gera úttekt á lögmæti hernaðaraðgerða NATO í Júgóslavíu, c. að gera úttekt á umhverfisáhrifum af hernaðinum, d. að marka stefnu varðandi þátttöku Íslands í uppbyggingarstarfi á Balkanskaga.`` Það má segja, herra forseti, að þær ánægjulegu fréttir hafi borist að nú hilli undir að 1. málsl. fyrri mgr. þessarar tillögu sé að ganga eftir, að vopnahlé sé að komast á eða stríðsátökunum sé að linna. Það er að sjálfsögðu öllum mönnum fagnaðarefni en eftir stendur allt hitt sem snýr að þessum atburðum og tillagan er því að öllu öðru leyti í fullu gildi hvað varðar bæði fyrirkomulag öryggisgæslu á svæðinu sem við tekur og það annað sem lagt er til í tillgr. í stafliðum a--d. Herra forseti. Í apríl héldu hæstv. forsrh. og utanrrh. til Washington, og eru þeir menn enn í sömu embættum, og sátu þar fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands fund NATO, sérstakan afmælishátíðarfund sem bandalagið hélt með pomp og prakt þrátt fyrir þá atburði sem voru að gerast í heiminum, m.a. fyrir þeirra tilverknað á sömu dögum, og er nú vonandi að engum hafi orðið flökurt af veisluhöldunum. Með nýrri hermálastefnu hefur NATO í raun og veru afhjúpað eðli sitt á mjög skýran hátt, einnig með aðgerðum sínum á Balkanskaga. Ég hygg að þær verði hjáróma ræðurnar á næstu mánuðum og missirum sem reyna að telja okkur trú um að NATO hafi breyst, að NATO sé orðið að einhverjum vinsamlegum ferðaklúbbi, friðarbandalagi, öryggisgæslusveit sem taki að sér að leiða börn yfir götu og vernda umhverfi heimsins o.s.frv. eins og stundum er reynt að segja okkur. Staðreyndin er auðvitað sú að með árásunum á Júgóslavíu og með hinni nýju hermálastefnu í Washington afhjúpar NATO bæði í orði og verki eðli sitt sem árásarbandalag sem lætur sér ekki lengur nægja að afmarka starfssvið sitt við landamæri bandalagsríkjanna. Það á víst að heita svo, herra forseti, að þessi nýja hermálastefna sé í samræmi við eða eigi að vera í samræmi við og í anda sáttmála Sameinuðu þjóðanna og í samræmi við alþjóðalög. En þegar betur er að gáð fær það ekki staðist. Það er t.d. mjög útbreidd skoðun meðal þjóðréttarfræðinga og virtra lögfræðinga að árásirnar á Júgóslavíu séu margfalt brot á þjóðarrétti og alþjóðalögum, enda hefur þeim sem fyrir árásunum standa, ráðamönnum NATO-ríkjanna, þegar verið stefnt fyrir alþjóðlegan dómstól. Hermálastefna NATO brýtur augljóslega í bága við Helsinki-sáttmálann frá 1975 en í I. kafla þess sáttmála, 2. gr., heita samningsaðilar því að beita aldrei hver annan valdi né hótunum um slíkt til að leysa ágreiningsmál sín í milli. Bæði Ísland og Júgóslavía eru aðilar að þessum samningi. Sáttmálinn var undirritaður af Geir Hallgrímssyni, þáv. forsrh., fyrir Íslands hönd og Josip Broz Tito fyrir hönd Júgóslavíu. Það má segja að stríðsrekstur NATO í Júgóslavíu sé í raun og veru fyrsta birtingarmynd og fyrirframbirtingarmynd á hinni nýju hermálastefnu. Hér er fyrst og fremst um að ræða pólitískar aðgerðir sem miðast að því að gæta hagsmuna árásaraðilans og orðspors hans. Efast verður stórlega um að hernaður NATO gegn Júgóslavíu vegna ófriðarins í Kosovo leiði til framtíðarlausnar á sambúðarvanda þjóðarbrotanna sem í hlut eiga. Þvert á móti er ástæða til að hafa miklar áhyggjur af framhaldinu og það er líka ástæða til að óttast fordæmisgildi þessara hernaðaraðgerða þar sem bandalag 19 ríkja tekur sér vald til að beita hervaldi utan aðildarlandanna undir því yfirskini að ófriður í nágrenni þeirra geti ógnað stöðugleika innan bandalagsins og það hefur þegar látið á sér kræla að herveldi í öðrum heimshlutum vitna til fordæmisins sem NATO hafi með árásunum á Júgóslavíu gefið og nægir þar til að mynda að benda á orðaskipti Indverja og Pakistana á umliðnum vikum. Herra forseti. Það er óþarfi að eyða löngum tíma í að rekja aðdraganda þessara átaka. Hann er mönnum kunnugur eftir að Júgóslavía tók að liðast sundur á sínum tíma og þjóðarbrot stóðu frammi fyrir því að verða ýmist á víxl meirihluta- og minnihlutahópar í sjálfstæðum ríkjum. Tóku atburðir að gerast sem síðan hafa smátt og smátt breyst í meiri háttar harmleik. Loftárásir NATO á Júgóslavíu hófust 24. mars sl. og ef við megum treysta því að þeim sé að ljúka nákvæmlega á þessum dögum núna 9. eða 10. júní, þá hafa þær staðið samtals í tvo og hálfan mánuð linnulaust. Í raun er það þannig að sjálfsögðu að enginn hrósar neinum sigri í þeim hildarleik frekar en venjulega í stríði, allir tapa. Hæstv. forsrh. var svo seinheppinn að mínu mati a.m.k. að taka þannig til orða í stefnuræðu sinni að nú liti út fyrir að NATO væri að ná fram markmiðum sínum í Júgóslavíu. Það skyldi ekki fara svo því miður að það verði ekki síður Slobodan Milosevic sem hafi náð fram markmiðum sínum í Kosovo með því að hrekja stóran hluta Kosovo-Albana út úr héraðinu með því að undirbúa hugsanlega skiptingu héraðsins og með því að snúa almenningi í Júgóslavíu til stuðnings við sig og harðstjórn sína og til enn meiri andúðar á Vesturlöndum en áður var og var hún þó nóg fyrir, a.m.k. meðal þess hluta serbnesku þjóðarinnar sem þjóðernissinnaðastur er. Í öllu falli er alveg ljóst að þau markmið NATO að setja þessa deilu niður og koma þarna á friði á fáeinum dögum og tryggja það að Kosovo-Albanar gætu búið öruggir á heimilum sínum mistókust með öllu. Þvert á móti hafa Serbar í tvo og hálfan mánuð haft til þess að því er virðist ótrúlegt næði, þrátt fyrir loftárásirnar, að fara í þær stórfelldu þjóðernishreinsanir sem menn höfðu áður áhyggjur af að kynnu að standa fyrir dyrum en voru þó ekki orðnar staðreynd í neinum mæli í samanburði við það sem síðan hefur gerst á þeim tíma sem loftárásirnar stóðu. Þessar aðgerðir hafa því auðvitað mistekist á allan hátt. Þær hafa haft hörmulegan fórnarkostnað í för með sér, þær hafa kostað þúsundir mannslífa, þær hafa valdið gríðarlegri mengun á svæðinu og þær hafa valdið óbætanlegu tjóni á mannvirkjum og auðvitað mannslífum og fært tiltölulega þróað landsvæði eða ríki nánast aftur á steinaldarstig. Áætlanir NATO gera ráð fyrir því að um 3.000 manns hafi fallið, þar af um 1.800 hermenn og 1.200 óbreyttir borgarar. Þetta eru tölur sem lágu fyrir áður en síðustu dagar loftárásanna hófust og nýlegar fréttir herma að orðið hafi stórfellt mannfall í her Júgóslava rétt við landamæri Kosovo og Albaníu þegar B-52 sprengjuflugvél varpaði miklu magni klasasprengja yfir hermenn á opnu svæði og er talið að mannfallið hafi jafnvel skipt fleiri hundruðum. Hvaða tilgangur var fyrir þeirri árás sem slíkri þegar hillti undir lok deilunnar, að menn töldu, og vonir voru um vopnahlé á næstu sólarhringum er erfitt að sjá. Ýmsar tölur hafa heyrst um að mannfallið sé í raun og veru mun meira, bæði meðal hermanna og óbreyttra borgara. Eyðilegging menningarverðmæta og sögulegra minja í þessu stríði er gífurleg. Gamli borgarhlutinn í Pec, þar sem finna mátti tyrkneskar byggingar frá tímum Ottómana-ríkisins, eru rústir einar. Fleiri dæmi eru Hadum-moskan í nágrenni Djakovica, byggð á 16. öld, Vrsac-turninn við rúmensku landamærin, byggður á miðöldum eins og kirkjan í Gracanica skammt frá Pristina þar sem freskumyndir frá 14. og 15. öld hafa orðið eyðileggingunni að bráð. Í Belgrad varð Rakovica-klaustrið, sem byggt var á 16. öld, fyrir sprengjum. Sama má segja um St. Nikulásar-kirkjuna, sem var byggð á 12. öld, og kirkju St. Prókópíusar, en hún er frá 9. öld, og þannig mætti áfram telja. Stríðsreksturinn í Júgóslavíu hefur haft mikla mengun í för með sér og mun bersýnilega draga fjölda fólks til dauða löngu eftir að átökunum lýkur. Frá því snemma í mars, þegar bardagar fóru harðnandi og sýnt þótti að NATO skærist í leikinn, hafa bæði Júgóslavíuher og hinn svokallaði Freslsisher Kosovo, UCK, lagt mikinn fjölda jarðsprengna í Kosovo-héraði. Afleiðingar af notkun þeirra eru vel þekktar úr öðrum styrjöldum á þessari öld. Flugher NATO hefur eins og áður sagði beitt svokölluðum klasasprengjum í árásum sínum á ýmis skotmörk í Júgóslavíu. Þær vega um 500 kg eða hálft tonn og innihalda nokkur hundruð smærri sprengjur sem dreifast í allar áttir þegar klasinn sjálfur springur. Hver smásprengja um sig splundrast í um það bil 300 sprengjuflísar með hræðilegum afleiðingum fyrir þá sem verða fyrir sprengjuregninu eins og kom á daginn í árás NATO á markaðstorgið í Nis 7. maí. Til að bæta gráu ofan á svart er talsvert um að smærri sprengjurnar dreifist um stórt svæði án þess að springa. Þannig hafa ósprungnar sprengjur breytt heilu þorpunum í einskis manns land. Þær geta sprungið við snertingu eða titring frá umferð rétt eins og jarðsprengjur. Þessi vopn eru þegar farin að taka sinn toll af æsku Kosovo-héraðs. Jafnframt er ljóst að NATO hefur notað svokallaðar DU-fallbyssukúlur í árásum á skriðdreka og önnur farartæki í Júgóslavíu. DU stendur fyrir rýrt úran eða ,,depleated uranium`` en það er eitthvert þyngsta og þéttasta frumefni sem þekkt er. Af þessum sökum er þetta frumefni afar hentugt í fallbyssukúlur og frá tæknilegri hlið er það nánast fullkomið til þeirra verkefna sem því er ætlað að leysa, þ.e. búa til þungar og þéttar fallbyssukúlur sem komast í gegnum allt að 5 sm þykka brynvörn. Þar að auki er hitinn svo mikill þegar þessi hleðsla springur að eldur verður nánast alltaf samstundis laus í skotmarkinu. Gallinn er hins vegar sá að við slíkan bruna fer mikið af geislavirku ryki út í andrúmsloftið og mælingar á geislum frá einni DU-kúlu benda til þess að geislunin á hverri klukkustund samsvari um 1 / 5 af því sem mannslíkaminn er talinn þola á heilu ári. Það þarf því enginn að fara í grafgötur um það, herra forseti, hvaða afleiðingar verða af þessum stórfellda hernaði, hvað menn koma til með að eiga við að glíma þarna árum og áratugum saman. Ef menn vantar fordæmi fyrir því hvert sambærilegar aðgerðir hafa leitt, þá gætu menn kynnt sér ástandið í Írak þar sem aukin tíðni hvítblæðis og fleiri krabbameinssjúkdóma er skelfileg og má rekja m.a. til þess að notuð voru um 40 tonn af þessum sömu DU-kúlum í Flóabardaga. Þar eru fyrirburafæðingar með mikilli fötlun eða vansköpun algengar og meira að segja er það svo að hin mikla mengun í Flóastríðinu hefur leitt til þess að hermenn sem börðust bandamannamegin víglínunnar hafa átt við margs konar erfiðleika að stríða. Þeir kvarta undan hárlosi, húðsjúkdómum og skemmdum á ýmsum líffærum og þegar hefur komið í ljós að stórkostlegar skemmdir hafa orðið á erfðaefnum þeirra sem þarna komu að og þess sér stað í fæðingum vanskapaðra barna og barna með meðfædda sjúkdóma hermannanna sem háðu Persaflóastríðið. Eftirleikurinn verður svo ofan á þetta allt saman, herra forseti, gífurleg fjárútlát ef á að reyna að bæta það sem bætt verður af því tjóni sem þarna hefur orðið. Þarna þarf að endurbyggja mannvirki. Eins og menn hafa heyrt hafa samgöngumannvirki að miklu leyti verið eyðilögð, aðeins ein brú stendur uppi yfir Dóná og rafveitukerfi og vatnsveitur eru meira og minna eyðilagðar í öllu landinu, olíuhreinsistöðvar, efnaverksmiðjur og annað með tilheyrandi mengun. Júgóslavar verða neyddir til þess á næstu árum og áratugum að snúa sér í stórauknum mæli að landbúnaði eigi þeir að lifa af þar sem iðnaður þeirra hefur verið lagður í rúst og sá landbúnaður verið rekinn á menguðum svæðum með öllu því sem fylgir. Herra forseti. Það er enginn vafi á því í mínum huga að þessar aðgerðir sem NATO fór út í voru mistök og ástæða er til þess að fara rækilega yfir það sem þarna hefur gerst. Við Íslendingar berum á því ábyrgð eins og kunnugt er. Okkur ber því skylda til að fara yfir það fyrir okkar leyti hvað þessir atburðir hafa haft í för með sér, hver hin þjóðréttarlega staða í því samhengi er, hvað líður deilum um lögmæti þessara aðgerða og annað því um líkt. Við leggjum til, herra forseti, sem að þessari tillögu stöndum að það verði gert með því að skipuð verði þverpólitísk nefnd sem fái það hlutverk að vinna að þessu máli í samráði við stjórnvöld. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanrmn. og seinni umræðu.

Herra forseti. Ástæða er til þess fyrir Alþingi Íslendinga og aðra að fagna því að nú hefur friður komist á og friðarsamkomulag verið undirritað um Kosovo. Það er afar mikilvægur áfangi og mikið fagnaðarefni. Nú fer í hönd mikið uppbyggingarstarf, mikið starf við að hjálpa flóttamönnum að snúa til síns heima, hjálpa þeim við uppbyggingu og hjálpa þeim að snúa sér að framtíðinni og nýju lífi og græða öll þau sár sem þarna hafa myndast. Það er mikið viðfangsefni og það er skylda okkar Íslendinga að taka þátt í því með sama hætti og við gerðum m.a. í Bosníu. Ég hlýt vegna þessarar þáltill. að gera athugasemdir við ýmislegt sem þar stendur og þótt menn kunni að vera andstæðingar Atlantshafsbandalagsins, þá verða menn samt að gæta meiri réttsýni í þess garð þegar fjallað er um þetta mál. Í greinargerðinni er í upphafi t.d. sagt, með leyfi hæstv. forseta, að samþykkt hafi verið einróma á fundinum 23.--25. apríl í Washington ,,að bandalagið skyldi eftirleiðis grípa til hernaðaraðgerða utan eigin landsvæða án tillits til samþykkta öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna.`` Hvar er þessi samþykkt? Hún er hvergi, enda er hún ekki til. Það er enga slíka samþykkt að finna í niðurstöðum leiðtogafundarins, en þar er aftur á móti lögð áhersla á að Atlantshafsbandalagið muni starfa í samræmi við stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Í upphafi stendur líka að allar þessar aðgerðir hafi miðast við hagsmuni árásaraðilans eingöngu, og hver er árásaraðilinn að mati hv. flm.? Það er að sjálfsögðu NATO. Það er ekki minnst á Milosevic, og þegar lesið er áfram kemur það fram sem virðist vera talið upphaf þessara átaka, með leyfi forseta: ,,Sumarið 1996 greip Frelsisherinn til hernaðaraðgerða, einkum gegn serbneskum og júgóslavneskum lögreglusveitum sem upp frá því hafa ráðist harkalega á meintar bækistöðvar Frelsishersins og stuðningsmenn hans.`` Síðan segir: ,,Í febrúarmánuði á síðasta ári hörðnuðu átökin til muna. Hersveitir Serba og Júgóslavíu réðust á byggðir Kosovo-Albana með stórskotaliðsárásum ...`` Á að skilja það svo að flm. telji að það hafi verið Frelsisherinn sem hóf þetta stríð? Ég reikna með að flm. viti að þetta hrjáða fólk var svipt sjálfsstjórn sinni 1989, eins og kemur hér fram. Því var bannað að nota eigið tungumál. Öllum opinberum starfsmönnum var sagt upp og m.a. einn af þeim kennurum sem hingað hefur flúið fékk ekki að starfa í Kosovo. Þetta fólk var barið á götum úti og ekki gerður greinarmunur á neinum. Það var byrjað að ofsækja það fyrir mörgum árum og reynt var að útrýma því löngu áður en gripið var til þessara aðgerða. Auðvitað var það mikið neyðarúrræði að grípa til þessara loftárása. En það var ekki fyrr en öll hefðbundin úrræði höfðu verið fullnýtt að ákveðið var að fara út í þetta og það var í fullkomnu samræmi við markmið og meginreglur sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það er látið að því liggja að allt þetta hafi verið mótað af Atlantshafsbandalaginu, það hafi fyrst og fremst mótað þá stefnu sem samfélag þjóðanna hefur tekið í þessu máli. Það er ekki rétt. Þær meginkröfur sem máli skipta hafa verið ákveðnar á vettvangi öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Þær hafa verið ákveðnar í hópi tengslaflokks fimm ríkja, G-8 ríkja hópsins, auk þess sem stefnan hefur notið virks stuðnings Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu og Evrópusambandsins. Mér finnst það alveg með eindæmum hvernig fjallað er um þetta mál. Ekki er t.d. minnst á það og flm. hefur láðst að geta þess að Milosevic Júgóslavíuforseti og aðrir forustumenn í Belgrad hafa verið ákærðir fyrir stríðsglæpi gegn mannkyninu af sérstökum óháðum stríðsglæpadómstóli sem settur var á stofn vegna fyrrverandi Júgóslavíu. Þetta liggur fyrir. Auðvitað liggur meginábyrgðin í þessu máli hjá stjórnvöldum í Belgrad en ekki hjá Atlantshafsbandalaginu eins og lesa má af þessari tillögu. Auðvitað er úr vöndu að ráða í þessu máli en ég fullyrði að það hrjáða fólk sem nú fær vonandi möguleika á að snúa til heimkynna sinna metur það sem gert hefur verið. Það harmar auðvitað hvernig hefur farið og Milosevic og stjórnvöld í Belgrad eiga enga afsökun. Það er engin afsökun til á þessu jarðríki fyrir því að ráðast gegn saklausu fólki á þann hátt sem þar hefur verið gert. Og menn hljóta að spyrja þá sem gagnrýna þær aðgerðir sem farið var út í og hafa nú leitt til þess að loksins kemst á friður: Hvernig ætlaði hið alþjóðlega samfélag að horfa upp á þetta endalaust? Því að það kom m.a. fram í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar eða það mátti á honum skilja, að þetta hafi allt saman hafist, þessar ofsóknir fyrst og fremst, þegar Atlantshafsbandalagið réðst til atlögu. Það er ekki rétt. Þær aðgerðir voru hafnar fyrr og það voru hundruð þúsunda manna komin á flótta og voru á hrakhólum innan Kosovo. Það er staðreynd. Áttum við að horfa upp á það aðgerðalaust eða hver eru þau úrræði sem hv. flm. hefðu viljað hafa í þessu máli? Í sjálfu sér finnst mér vera til lítils að horfa til baka þó að ég geti ekki annað en gert það að umtalsefni sem kemur fram í þessum málflutningi og hefur svo sem oft komið fram áður frá hv. þm. Nú er aðalatriðið að friður hefur komist á og okkur ber að hjálpa því hrjáða fólki til að byggja upp. Okkur ber einnig að hjálpa öðrum íbúum Júgóslavíu sem hefur líka orðið fyrir hörmungum. Það er mikið verk fyrir höndum. En sem betur fer hefur tekist að stöðva það ætlunarverk Milosevic að útrýma nánast þessu fólki. Það var ætlunarverk hans. En það hefur tekist að stöðva og vonandi gerist það aldrei aftur að aðilar eins og stjórnvöld í Belgrad geti ráðist með slíkum hætti gegn saklausu fólki og treyst því um leið að alþjóðasamfélagið geri ekki neitt. Það var það sem Milosevic treysti á. Það var von hans og trú að NATO gerði ekki neitt og ekki yrði staðið við þær hótanir sem voru settar fram. Hann treysti því að nægjanlega margir aðilar á Vesturlöndum gætu komið í veg fyrir að það yrði gert þannig að hann gæti haldið ætlunarverki sínu áfram án þess að nokkur brygðist þar við.

Herra forseti. Mér heyrist að nú megi einræðisseggir heimsins fara að vara sig, nú sé aldeilis kominn karl upp á dekk sem ætli að siða þá til og það fái sko engir Milosevicar að vaða uppi hér eftir í heiminum, hann Halldór Ásgrímsson, hæstv. utanrrh. muni sjá til þess. Ég held að hæstv. utanrrh. misskilji þetta ákaflega mikið, annaðhvort viljandi eða óviljandi ef hann heldur að tillaga okkar og málflutningur af því tagi sem ég hafði í frammi í framsöguræðu snúist um það að réttlæta gerðir Slobodans Milosevic, eða heyrði einhver mig segja eitthvað í þá veru? Er það gert í greinargerð með þessari tillögu? Nei, þvert á móti. Það er ekkert dregið undan í því að auðvitað er upphaf hluta í Kosovo m.a. að rekja til aðgerða yfirvalda í Júgóslavíu. Sú málsgrein á 2. bls. sem fjallar um aðdraganda átakanna hefst t.d. á því að segja: ,,Allt frá því að stjórnvöld í Belgrad afnámu sjálfsstjórn Kosovo-héraðs á árunum 1989--90 hefur ríkt mikil spenna í héraðinu. Löggjafarsamkoma héraðsins var þá leyst upp og það fært undir stjórn sambandsríkisins Júgóslavíu ...`` o.s.frv. Ég veit ekki annað en þarna sé algerlega rétt farið með og greint rétt frá upphafi þess sem síðar hefur leitt til vaxandi spennu í héraðinu. Það er hins vegar líka rétt að upphaf vopnaðra átaka innan héraðsins rekja held ég flestir sem til þekkja til átaka milli Frelsishers Kosovo og lögreglusveita Serbíu. Það er líka staðreynd og má þá ekki nefna hana? Og þó að það sé þannig, herra forseti, að Júgóslavíumenn hafi framið stríðsglæpi og gott að þeir verði dregnir fyrir dóm fyrir þá, er þá þar með sagt að framganga NATO sé hafin yfir gagnrýni eða réttlæti það að gera hvað sem er ef einhver annar hefur brotið þannig af sér? Mér finnst hæstv. utanrrh. ekki ná að ræða þetta mál á það víðsýnum nótum að hann fallist á að fleiri hliðar en ein geti verið á þessu máli, að vegna þess að Slobodan Milosevic sé vondur maður og hafi gerst sekur um glæpi sé þar með bara ekki leyfilegt að gagnrýna það sem aðrir hafa gert. Það er það sem hér er verið að gera og ég tel að það eigi fyllilega rétt á sér.

Herra forseti. Að sjálfsögðu er leyfilegt að gagnrýna það sem Atlantshafsbandalagið hefur staðið fyrir en það hlýtur líka að vera leyfilegt að gagnrýna þá þáltill. sem er til umræðu. Það er hún sem er hér á dagskrá og við henni er ég að bregðast. Í þessari þáltill. er hin nýja öryggismálastefna Atlantshafsbandalagsins líka kölluð ný hermálastefna. Liggur það ekki alveg ljóst fyrir að núna síðustu vikurnar hefur Atlantshafsbandalagið axlað mikla ábyrgð sem forustuafl á sviði mannúðaraðstoðar á Balkanskaga? Fóttamannavandinn þar hefur því miður reynst hjálparstofnunum ofviða og Atlantshafsbandalagið hefur skipt þar afar miklu máli. Það sem ég geri athugasemdir við í þessum texta er það að nánast ekkert er vikið að Milosevic, nánast ekki neitt. Það getur vel verið rétt að þessar vopnuðu aðgerðir gegn serbneskum og júgóslavneskum lögreglusveitum hafi hafist með Frelsishernum. En hvað átti þetta aumingjans fólk að gera? Átti það að horfa upp á það endalaust að börnin og konurnar og saklausir borgarar væru barðir og pyndaðir? Er það ekki við slíkar aðstæður sem slíkt verður til og eru það ekki þeir sem fara út í slíkar skelfilegar aðgerðir og virða ekki mannréttindi á nokkurn hátt sem skapa slíkar aðstæður? Hvernig hagaði Milosevic sér í Bosníu? Það kemur engum á óvart hvernig hann hefur hagað sér þarna, því miður. Við þetta geri ég miklar athugasemdir og allan málflutning hv. þm. í þessu máli frá upphafi til enda vegna þess að hann virðist ekki hafa lesið bærilega það sem kemur frá Atlantshafsbandalaginu eða þá að hann af gömlum vana les það allt öfugt. Ég veit ekki hvað er að en ég sé ekki betur en svo sé.

Herra forseti. Það sem er sennilega að er það að ég hef aðrar skoðanir í verulegum atriðum á þessum málum en hæstv. utanrrh. Það fer jafnan mjög í skapið á hæstv. utanrrh. að menn hafi aðrar skoðanir en þær sem eru löggiltar réttar að mati þeirra sem styðja NATO og ekki bara styðja það að við séum í því heldur styðja allt sem NATO gerir gagnrýnislaust. Það skulu vera lög, það skal vera hin eina rétta skoðun í utanríkismálum sem NATO ákveður að gera gegnum ráðandi áhrif Bandaríkjamanna. Þetta er svona. Hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson hefur gengið fram fyrir skjöldu í því á Íslandi á undanförnum missirum að innleiða gagnrýnislausari mærð og dýrkun á NATO og hermálastefnu Bandaríkjanna en nokkur annar utanrrh. á undan honum að ég held. Er þá mjög mikið sagt því að löngum þóttu ýmsir íslenskir utanríkisráðherrar tiltölulega leiðitamir í þessum efnum. Þegar kemur að hermálastefnunni þá felur hin nýja hermálastefna NATO sem ég kalla svo --- það má kalla hana eitthvað annað, öryggisstefnu eða eitthvað því um líkt --- í sér ákvörðun NATO-ríkjanna um að túlka hlutina þannig og ganga þannig fram að þeir geti farið í árásaraðgerðir út fyrir bandalagssvæðin. Það var það sem var samþykkt í Washington. Það var það sem olli vandræðunum í Þýskalandi. Eða hvað? Var það ekki það sem stóð í græningjunum? Ég veit ekki betur þannig að ég ætti ekki að þurfa að segja mönnum neinar fréttir hér, allra síst þeim sem voru í Washington sjálfir. Vegna þess að hæstv. utanrrh. kvartar undan því að greinargerðin sé ekki sanngjörn og ekki í jafnvægi þá bendi ég honum á að ekki er farið dult með það hver ber ábyrgðina á því að flóttamannastraumurinn hófst út úr Kosovo. Það segir beinlínis að átökin hafi harðnað í febrúarmánuði á síðasta ári og þá hafi hersveitum Serba og Júgóslavíu tekist með stórskotaliðsárásum að reka Kosovo-Albana á burt. Er ekki verið að segja nákvæmlega hver ber ábyrgð á hverju? Mér finnst röksemdafærslan hér vera sú sama og gagnvart Írak. Vegna þess að þetta er Saddam að kenna þá er í lagi að börnin deyi og við getum haldið þessu viðskiptabanni áfram endalaust af því að það er Saddam að kenna. 

Herra forseti. Hv. þm. gerir mikið úr því að ég þoli ekki að hlutirnir séu gagnrýndir. Ég þoli það afar vel. En ég hef bara fullt leyfi til þess að gagnrýna það sem hv. þm. er að segja.  Það liggur fyrir að haustið 1998 --- ég er hér með skýrslu frá öryggisráðinu --- eru 280 þúsund manns frá Kosovo á vergangi. Ég get útvegað hv. þm. margar hlutlausar skýrslur um þennan vanda þannig að þetta var allt saman komið í gang löngu áður. Ég mótmæli því að menn skuli ekki getað sett þetta þannig fram að sannleikurinn sé sagður, en láti eins og þetta hafi hafist með loftárásum Atlantshafsbandalagsins. Atlantshafsbandalagið var að reyna að stöðva ósköpin og það hefur tekist að stöðva ósköpin. Ætli það sé ekki best að fólkið í Kosovo og íbúarnir þar dæmi fyrst og fremst um það hvaða var rétt að gera í þessu máli? Ætli það liggi ekki alveg ljóst fyrir að fólkið í Kosovo, sem er fyrir utan landamærin, vill ekki fara þarna inn nema það hafi einhvern með sér sem það getur treyst? Hverjir eru það? Ætli það séu ekki ríki Atlantshafsbandalagsins sem þetta fólk treystir? Ætli það sé ekki best að þetta fólk sé æðsti dómari um það hvað hafi verið rétt í þessum máli en ekki við hv. þingmenn á Alþingi Íslendinga?

Hæstv. forseti. Það er ekkert undarlegt að hæstv. utanrrh. skuli vera heitt í hamsi eða öðrum ráðherrum í ríkisstjórn Íslands eða hverjum þeim sem bera ábyrgð á stríðsrekstrinum á Balkanskaga vegna þess að íslensk stjórnvöld, við erum ábyrg fyrir því sem þar er að gerast. Við eigum aðild að NATO og NATO er þarna árásaraðili þannig að við berum ábyrgð og það er ekkert undarlegt að mönnum verði heitt í hamsi. Hitt er verra að umræða um þessi mál og þær ákvarðanir sem hafa verið teknar fyrir okkar hönd hafa aldrei verið ræddar hér. Þegar óskað var eftir því að utanrmn. Alþingis kæmi saman þegar árásirnar voru í þann mund að hefjast, þá var ekki orðið við þeirri beiðni. Það er m.a. í þessum anda að við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs á Alþingi leggjum til í þáltill. að skipuð verði nefnd fulltrúa allra þingflokka sem fari í samráði við stjórnvöld yfir fjóra meginþætti. Leggi í fyrsta lagi mat á eðli NATO í samhengi við nýja hermálastefnu bandalagsins. NATO fylgir núna annarri stefnu en gert var fyrr á tíð að því leyti að ákvörðun er tekin um það að ráðast á ríki utan bandalagsins án þess að bandalaginu sjálfu hafi verið ógnað. Þar er hin nýja stefna. ,,Hvar er plaggið?``, spyrja menn. Hvar er pappírinn? Þessi stefna er í framkvæmd og við höfum orðið vitni að þeirri framkvæmd á liðnum vikum. Í öðru lagi viljum við gera úttekt á lögmæti hernaðaraðgerða NATO í Júgóslavíu. Við lítum svo á að þessi hernaðarstefna eins og hún birtist okkur í verki stríði gegn anda sáttmála Sameinuðu þjóðanna enda er öryggisráð Sameinuðu þjóðanna virt að vettugi; stríði gegn Helsinki-sáttmálanum þar sem kveðið er á um að ríki skuli ekki ógna öðrum ríkjum, hvað þá ráðast á þau. Og þessi stefna og þessi hernaður stríðir gegn Genfarsáttmálanum, brýtur í bága við hann. Þar er kveðið á um að óheimilt sé samkvæmt alþjóðalögum að ráðast á óbreytta borgara eða mannvirki sem hafa ekki hernaðarlegt gildi. Nú hafa fulltrúar NATO sagt sem svo að í þeim tilvikum þegar ráðist hefur verið á slík mannvirki, sjúkrahús, brýr, elliheimili, skóla og járnbrautarlestir, hafi verið um slys að ræða. En það er óvefengjanlegt að það var ekki af slysni að ráðist var á sjónvarpsstöðvar og fjölmiðla. Það var ekki slys. Það var gert af yfirveguðu ráði. Þriðja atriðið sem við viljum láta gera úttekt á eru umhverfisáhrifin af þessum hernaði. Ábyrgir aðilar úr röðum umhverfissinna innan Sameinuðu þjóðanna og á vegum annarra stofnana hafa lýst yfir áhyggjum og haft í frammi mótmæli, bent m.a. á að þarna sé að finna einhverjar stærstu og mestu grunnvatnslindir á þessum slóðum, í þessum heimshluta, og að þær hafi orðið fyrir varanlegu tjóni sem muni segja til sín um ókomin ár. Síðan hefur verið bent á að mengunin sem hlýst af sprengjuregninu á verksmiðjur, efnaverksmiðjur og aðrar verksmiðjur, muni segja til sín á komandi árum jafnvel áratugum að ekki sé minnst á sprengjurnar sjálfar. Þar hefur verið vísað til úransprengna sem sannanlega hafa valdið hvítblæði í kjölfar Flóabardaga þar sem vopnum af þessu tagi var beitt og menn óttast að hið sama muni verða uppi á teningnum hér. Sérfræðingar hafa bent á að eiturgufur, díoxíneiturefni í loftinu, hafi margfaldast á þessum slóðum. Einnig viljum við marka stefnu í þátttöku Íslands í uppbyggingarstarfi á Balkanskaga. Reiknað er með því að uppbyggingin komi til með að kosta yfir 31 milljarð Bandaríkjadala, þ.e. 3.200 milljarða íslenskra króna. Við erum að tala um stjarnfræðilegar upphæðir. Júgóslavar hafa haldið enn hærri upphæðum fram. Menn hafa bent á að á fyrsta kvöldi loftárásanna hafi NATO kostað eins miklu til og Bandaríkjamenn vörðu til uppbyggingarstarfs í kjölfar náttúruhamfaranna í Mið-Ameríku fyrir fáeinum missirum. Þetta eru upphæðirnar sem við erum að tala um. Nú geri ég mér grein fyrir því að menn reyna að bregða réttlætingarskildi yfir gerðir sínar og spyrja með þjósti: ,,Hvað vilduð þið gera?`` Við vildum að við Íslendingar færum fram með allt öðrum hætti, þ.e. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna í stað þess að hunsa þann vettvang. Það var það sem við vildum gera. Þótt við kunnum ekki lausnirnar þá vitum við að þessi aðferð var ekki rétt. Það er hollt fyrir okkur þegar við hyggjum að þeim hörmungum sem fórnarlömb Serba hafa sannanlega orðið fyrir að hyggja líka að fórnarlömbum okkar, fórnarlömbum NATO. Það er umhugsunarefni að lesa í fjölmiðlum hvernig fjallað er um þessi mál á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vitnaði í árás sem var gerð á júgóslavneska hermenn í upphafi vikunnar, þar sem þeir voru komnir saman 800--1.200 talsins. Það var gerð á þá sprengjuárás með B-52 sprengjuflugvél og haft eftir talsmanni NATO í Morgunblaðinu, með leyfi forseta: ,,Árásin hlýtur að hafa komið þeim algerlega í opna skjöldu,`` sagði embættismaður bandalagsins í viðtali við Washington Post í gær. ,,Það leikur enginn vafi á að þarna varð mikið mannfall. [Serbarnir] voru gjörsamlega malaðir.`` Og varðandi réttlætingarhjúpinn sem menn tala um þá langar mig undir lokin, hæstv. forseti, að vitna í hæstv. forsrh. íslensku þjóðarinnar, sem sagði í útvarpsviðtali fyrr í vor: ,,NATO bregður sínum varnarskildi fyrir þetta fólk sem er Evrópufólk.`` Og fréttamaðurinn spurði hæstv. forsrh. um aðra þjóð sem á í erfiðleikum,  ,,Þú ert nú reyndar þar kominn út fyrir það svæði sem NATO tekur til,`` --- svaraði hann fréttamanninum, --- ,,auk þess sem vandamálið er að hluta til gagnvart Kúrdum að hluti þess vandamáls er innan eins ríkis sem á aðild að NATO  Hæstv. forseti. Skilaboðin eru skýr: Svo lengi sem ofbeldið er að finna innan NATO eða á meðal skjólstæðinga hernaðarveldanna, hvort sem er í Tyrklandi eða öðrum löndum sem ríkustu iðnaðarherveldum heimsins eru þóknanleg, þá geta hinir varnarlausu ekki átt von á því að NATO bregði fyrir þá varnarskildi.

Herra forseti. Ég ímynda mér að svona umræða gæti hvergi átt sér stað nema í þessu þingi hér, umræða af þessu tagi sem virðist ekki taka neitt mið af þeim atburðum og þeirri atburðarás sem hefur átt sér stað á þeim vettvangi sem við erum að ræða. Sá aðili sem bar meginábyrgð á því að 200 þús. manns létu lífið í Bosníu var að hefja nýtt verk í Kosovo þar sem hann hefur þegar flæmt 1--2 milljónir manna frá heimilum sínum, brennt hús, drepið unga menn, látið nauðga konum, myrða börn og allt þar fram eftir götunum. Hv. síðasti ræðumaður gat um fórnarlömbin í Kosovo í hálfri setningu. Það var hálf setning. Hins vegar ræddi hann heilmikið um umhverfismál, grunnvatn og kostnað við endurbyggingu bygginga. En hálfa setningu átti hann fyrir þær 1--2 milljónir manna sem hinn ákærði stríðsglæpamaður hafði flæmt frá heimilum sínum sem hann hafði síðan brennt. Síðan voru stórir hópar ungra manna, myrtir og fleygt í fjöldagrafir. Hér er talað eins og við utanrrh. séum hér fyrir rétti sem hálfgerðir glæpamenn. Það er vitnað til þess meira að segja að við höfum verið ákærðir fyrir mannréttindabrot fyrir dómstóli, birt kæra. Ekki er einu sinni gerð athugasemd við að það sé undarlegur málatilbúnaður. Síðan er talað um Atlantshafsbandalagið og væntanlega þá okkur sem árásaraðilann í þessu stríði. Ef hér í miðborginni væri 20--30 manna glæpagengi sem hefði umkringt saklausa fjölskyldu, væri að berja hana og jafnvel murka úr henni lífið og lögreglan í Reykjavík skærist í leikinn, væri hún þá árásaraðilinn í málinu? Væri lögreglustjórinn í Reykjavík höfuðpaur árásaraðilans í málinu? Ég lít ekki þannig á. Það er ekki hægt að sýna fram á það að Atlantshafsbandalagið sem axlaði þessa erfiðu ábyrgð hafi þjónað neinum öðrum hagsmunum en þeim að reyna að tryggja að saklausir og þjáðir borgarar ættu skjól fyrir einum mesta misindismanni sögunnar. Ekkert annað vakti fyrir NATO. Ekki er hægt að færa nein rök fyrir því að nokkuð annað hafi vakað fyrir NATO. Hér var sagt áðan að ég hefði komist óheppilega að orði með því að segja að Atlantshafsbandalagið hefði náð fram sínum markmiðum, að margt benti til þess a.m.k. Markmiðin voru þau að tryggja þessum hrjáðu borgurum skjól til að halda heim á leið. En hv. þm. sem talaði hér fyrr kaus að leggja málið þannig út að með þeim aðgerðum sem við hæstv. utanrrh. höfum stutt þá höfum við auðveldað Milosevic að ná fram sínum markmiðum, að hreinsa þetta fólk af jörðunni þar sem það hefur búið mann fram af manni, kynslóð fram af kynslóð, hrekja það út í ystu myrkur, allslaust og stundum búið að týna sínum nánustu. Það voru markmið Milosevic. Ég veit það. Það var þess vegna sem Atlantshafsbandalagið greip í taumana. Því að þetta voru markmið sem lýðræðisþjóðirnar 19 gátu ekki þolað og hefðu ekki getað litið framan í nokkurn sem lýðræðislegar þjóðir hefðu þær þolað það. Atlantshafsbandalagið hefur fórnað miklum fjármunum til þessara verka, miklum fjármunum en uppskera enga slíka í staðinn. Það var ekki markmiðið. Atlantshafsbandalagið uppsker engin lönd með þessum aðgerðum. Það var ekki markmiðið. Markmiðið var hins vegar að tryggja að mannréttindabrot sem jafna má við það versta sem gerðist fyrir 40--50 árum í Evrópu yrðu ekki framin við bæjardyr bandalagsins. Ég hygg að í augum flestra hafi bandalagið einmitt með þessum aðgerðum sannað gildi sitt. Bandalagið hefur viðurkennt þegar sprengjur hafa ekki hitt það sem á var miðað. Hinn aðilinn sem hefur verið að murka lífið úr þessu fólki gerir það ekki fyrir slysni. Það er allt að yfirlögðu ráði þessa manns sem á í ekkert hús að venda í veröldinni allri um þessar mundir nema til sálufélaga síns Saddams Husseins. Ég skil það þannig að það sé líka vont af hálfu Íslands sem aðildarríkis að hinum frjálsa heimi að vilja ekki líða það að sá kumpáni fari öllu sínu fram. Þessi maður á engan félagsskap annan nema kannski hér hjá vinstri grænum á Íslandi. Ekki einu sinni grænir í Þýskalandi vilja líta við því kompaníi. Ég tel það meginafrek Atlantshafsbandalagsins að hafa getað náð sínum markmiðum fram með þó ekki meiri kostnaði, mannlífskostnaði vil ég kalla það, en þó hefur orðið. Auðvitað harma menn allt það sem þar varð. En sennilega mun þessi aðgerð Atlantshafsbandalagsins leiða til þess --- vonandi og þess skulum við biðja --- að óbótamaður af þessu tagi leiti ekki færis gagnvart saklausum borgurum á ný, því það hafi sést og sannast að lýðræðisríkin í Evrópu láta það ekki viðgangast. ,,ÖSE átti að vera þarna``, segja menn. Þeir voru farnir. Þeir tóku sínar pjönkur og fóru vegna þess að þeir geta ekki starfað þar sem stríð geisar. ,,Sameinuðu þjóðirnar áttu að kippa þessum málum í liðinn``, segja menn svo. Það eru sex styrjaldir núna í gangi í Afríku. Það heyrir svo sannarlega undir Sameinuðu þjóðirnar. En hvar er vald þeirra og vilji til verka? Það vildi þannig til að Atlantshafsbandalagið var til staðar í Evrópu og gat gripið inn í og verið skjól fyrir þetta fólk. Mér finnst það allt að því ömurlegt að menn skuli óbeint a.m.k. verja þessar athafnir og fordæma þann aðila sem skakkaði leikinn. Mér finnst það allt að því ömurlegt.

Hæstv. forseti. Ég sakna þess ofurlítið að hæstv. forsrh. Davíð Oddsson skyldi ekki tjá sig örlítið um annað efni sem ég vék að í ræðu minni, þ.e. um Kúrda í Tyrklandi, og afstöðu hans til ofsókna gegn þeim. En eins og við vitum hafa þorp þeirra verið brennd og jöfnuð við jörðu, tunga þeirra bönnuð og fréttir berast af reglulegum ofsóknum og aftökum. Hæstv. forsrh. segir að ég hafi ekki haft hálfa setningu fyrir fórnarlömb Serba í Júgóslavíu  Við verðum að vera menn til þess að horfa líka í eigin rann og vera gagnrýnin á það sem við erum ábyrg fyrir. Það sem við erum að hvetja til með þessari þáltill. er að fram fari umræða um þessi efni. Ég hef gagnrýnt að það var ekki gert á Alþingi. Það var ekki gert í utanrmn. þingsins. Um þessa alvarlegu hluti á að sjálfsögðu að ræða og við erum að hvetja til þess að skapaður verði vettvangur fyrir slíka umræðu. Sú er okkar krafa. En hitt finnst mér ömurlegt að menn skuli ekki hafa burði til þess að horfast í augu við afleiðingar eigin verka. Það er sorgleg staðreynd.

Herra forseti. Ég veit satt best að segja ekki, meðan svona mikil blinda ríkir, hvort það hefur eitthvað upp á sig að vera í þessum umræðum, þegar sagt er að ofbeldi NATO, að ofbeldisverk NATO séu hér til umræðu, annað ekki. Á okkur ekki að leyfast að lýsa því hver staðan var þegar NATO greip inn í og reyna kannski að gera sér í hugarlund hver staðan væri ef NATO hefði ekki gripið inn í? Þá væru tvær milljónir manna á vergangi sem kæmust ekki heim. Þá yrði aldrei upplýst um þau fjöldamorð öll sem þarna áttu sér stað. Þá væri grænt ljós gefið á framhald ofbeldis af þessu tagi í veröldinni. Eins og hv. þm. sagði eru hér nákvæmlega til umræðu þeir atburðir sem áttu sér stað í Kosovo, og ég ræddi þá. Ég skal gjarnan ræða við þingmanninn um aðra hluti síðar meir. En við skulum halda okkur við þetta á þeim skamma tíma sem við þingmenn höfum hér. Þingmaðurinn segir að við horfumst ekki í augu við afleiðingar verka okkar. Ég gerði það nákvæmlega eins og hæstv. utanrrh. hefur gert. Afleiðingar aðgerða Atlantshafsbandalagsins eru þær að Milosevic hefur verið stöðvaður, skilyrði þess að fólkið fái að snúa heim eru að skapast. Það snýr ekki heim ef ÖSE er þar eitt og sér. Það hefur sagt það sjálft. Það snýr eingöngu heim, eins og hæstv. utanrrh. benti á, ef ríkin sem sýnt hafa styrk og þrautseigju og bilað hvergi, NATO-ríkin, verða þeim til halds og trausts. Ella fer það hvergi. Svo hrakið og þjáð er þetta fólk.

Hæstv. forseti. Ég þakka sannast sagna guði fyrir að þessir menn hafa ekki her á eigin snærum. Það er nákvæmlega svona sem stríðin verða til. Þarna sitja tveir oddvitar ríkisstjórnarinnar, hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh., handhafar sannleikans, handhafar réttlætisins og eru að réttlæta það fyrir okkur að gerðar hafi verið einhverjar mestu árásir á byggð ból í áratugi í Evrópu. Það er búið að valda ósegjanlegu tjóni á mannvirkjum og á umhverfinu, sem helst má ekki ræða að mati hæstv. forsrh. Það er búið að drepa mörg hundruð óbreyttra borgara, ef ekki þúsundir, og valda ómældu tjóni til frambúðar. Við erum að ræða þetta og hvetja til þess að Alþingi Íslendinga fái lýðræðislegan vettvang til að ræða um þessi mál og fjalla um þau. En því er svarað með þessum hætti, með þjósti og hroka og vissu þess manns sem telur að hann hafi umboð til þess að fyrirskipa árásir líkt og NATO hefur framkvæmt á Balkanskaga á liðnum vikum. Mér óar við þessu og þakka fyrir að þessir menn skuli ekki hafa her á eigin snærum.

Herra forseti. Nítján lýðræðisríki Evrópu hafa staðið saman sem einn maður um þessar aðgerðir. Í þessum lýðræðisríkjum, 19 ríkjum sem öll búa við lýðræðislegt skipulag auðvitað, eru ríkisstjórnir víða að úr stjórnmálalegu litrófi Evrópu. Þau ná öll saman. Og hvers vegna? Vegna þess að þau skildu og skynjuðu að þau risu ekki undir nafni sem lýðræðisríki, sem meðlimir öflugasta varnarbandalags veraldarinnar, ef þau létu þau glæpaverk viðgangast í Kosovo sem framin voru í Bosníu. Mér finnst einsýnt að ef menn með hugarfar þeirra ágætu hv. þingmanna sem hér hafa talað hefðu verið við stjórnvölinn í einhverju þessara ríkja þá væri engin von í Kosovo. Það færu örugglega fram viðræður í starfshópum og umræðuhópum. Mjög gagnlegt. En það væri engin von í Kosovo. Ekki nokkur. Við horfðum upp á þessar ógnir og tókum okkar þátt að axla þá ábyrgð sem við eigum að rísa undir sem meðlimir í hinum lýðræðislega hluta heimsins. Ég er ánægður með að við hæstv. utanrrh. vorum í því kompaníi en ekki einhverju öðru.

Herra forseti. Ég er nokkuð hugsi á köflum vegna ræðuhalda hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. Það er reynt að láta líta svo út sem við sem að þessari tillögu stöndum og sérstaklega við ræðumenn hér, ég og hv. þm. Ögmundur Jónasson, séum aleinir undir sólinni með sjónarmið okkar og viðhorf. Talað er um órofa samstöðu 19 lýðræðisþjóða. Eru Grikkir hluti af þeirri órofa samstöðu 19 lýðræðisþjóða? Og eru efasemdir Tékka og Ungverja hluti af þessari órofa samstöðu? Hvað með síendurteknar tilraunir Frakka til að koma þessum málum í annan farveg en þau eru í? Hvað með það að skoðanakannanir í Grikklandi sýna að 90% grísku þjóðarinnar eru andvíg þessum loftárásum? Hvað með sæmilega áreiðanlega skoðanakannanir á Íslandi sem sýna að um helmingur íslensku þjóðarinnar er andvígur þessum loftárásum? Er kannski hugsanlegt að einhverju leyti að við hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs eigum okkur skoðanasystkin í samfélagi þjóðanna og að e.t.v. votti í einhverjum tilvikum fyrir því að við gætum haft eitthvað til okkar máls? Það er ekki að heyra á viðbrögðum hæstv. ráðherra. Ég skil að vísu mjög vel fyrstu ráðherrana í Íslandssögunni sem bera ábyrgð á því að Íslendingar bera pólitíska og stjórnskipulega ábyrgð á því að ráðist er með vopnum að annarri þjóð. Ég hefði ekki viljað vera í þeim sporum. Ég held að öllum sem í þeim sporum eru hljóti af eðlilegum ástæðum að vera mjög órótt. Það sem fyrir okkur vakir er einmitt skoðanaskipti um þessi mál. Til þess er tillagan flutt og til þess eru umræður að menn rökræði málin. Oft kemur í ljós, ef menn láta það eftir sér að tala saman og hlusta --- þó ekki sé nema hlusta á málflutning þeirra sem hafa aðrar skoðanir en þeir sjálfir --- að þeir átta sig kannski á því að e.t.v. var tilveran ekki eins algerlega svart/hvít og þeir höfðu haldið. E.t.v. eru önnur sjónarmið til sem eiga við eitthvað að styðjast. Einna dapurlegast finnst mér að lenda í rökræðum um þessi mál, ef rökræður skyldi kalla, þegar til stendur að afgreiða mann með röksemdafærslu af því tagi sem svolítið bar á bæði hjá hæstv. utanrrh. og forsrh. Ef maður gagnrýnir t.d. framgöngu NATO á Balkanskaga, þó ekki væri annað en það hvernig að ákvarðanatökunni var staðið, þ.e. að ekki var leitað álits öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna fyrir fram fyrir árásaraðgerðinni eða ef maður leyfir sér að gagnrýna, svo annað dæmi sé tekið, átta ára viðskiptabann á Írak sem hefur valdið gífurlegum hörmungum í því landi og veldur enn, barnadauða og hungri, þá er gengið út frá því að maður sé stuðningsmaður Saddams Hussein og að í málflutningi okkar og skoðunum að séum við að réttlæta eða verja gerðir Slobodans Milosevic. Er þetta nú ekki umræða á frekar lágu plani?  Hæstv. forsrh. taldi að hvergi á byggðu bóli nema hér gæti umræða af þessu tagi farið fram en þá held ég að hæstv. forsrh. fari mjög villur vegar. Það vill svo til að ég get upplýst hæstv. forsrh. um það að umræður af þessu tagi, opnar og hreinskilningslegar umræður, fara fram af miklu meiri þrótti en hér, víðast hvar í kringum okkur. Það eru mjög hávær skoðanaskipti, t.d. í Bandaríkjunum, um það hvort þarna hafi verið rétt að málum staðið. Leiðarar hafa verið skrifaðir í mörgum helstu stórblöðum Bandaríkjanna þar sem framganga NATO er mjög gagnrýnd, bæði þjóðréttarlega hliðin og einnig einfaldlega út frá því að þetta hafi verið röng aðferð, ekki árangursrík, og að aðrar leiðir hefðu verið vænlegri því fórnarkostnaðurinn sé of mikill. Ég var staddur í Danmörku og Svíþjóð fyrir einum sex vikum síðan. Þá þegar geisuðu í báðum þeim löndum miklar umræður í þjóðþingunum og í fjölmiðlum, í umræðuþáttum, þar sem dregnir voru fram bæði stjórnmálamenn og sérfræðingar um málefni Balkanskaga, sagnfræðingar, þjóðréttarfræðingar og aðrir slíkir, sem rökræddu af miklum móð það sem þarna var að gerast. Það er því mikill misskilningur að halda því fram að það sé aðeins á Íslandi sem ekki ríki 100% samstaða um að NATO hafi 100% rétt fyrir sér, sé óskeikult og hafið yfir alla gagnrýni. Ég held þvert á móti að mjög fáir reyni að stilla málum þannig upp nema æstustu stuðningsmenn þessara aðgerða á byggðu bóli sem ég hef enn þá fyrir hitt, séð eða heyrt til í umræðum um þessi mál, það sem ég hef fylgst með þeim, þ.e. hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. Íslands. Af einhverjum undarlegum ástæðum hefur þetta þróast þannig að forsvarsmenn þessarar vopnlausu smáþjóðar sem hingað til hefur státað sig af því að bera ekki ábyrgð á því að hafa nokkrun tíma borið aðra þjóð vopnum, hafa gerst áköfustu stuðningsmenn og talsmenn þessara atburða. Á því kann ég ekki skýringar. Ég harma ummæli hæstv. forsrh. um Sameinuðu þjóðirnar. Mér finnst dapurlegt að heyra forsrh. Íslands gera jafnlítið úr Sameinuðu þjóðunum og hæstv. forsrh. gerði í máli sínu með því að láta m.a. að því liggja að Sameinuðu þjóðunum væri um að kenna að stríð geisaði á sex stöðum í Afríku. Eða til hvers átti sú tilvitnun að vísa? Það er vissulega rétt að Sameinuðu þjóðunum hafa verið mislagðar hendur og þær hafa ekki náð að stilla til friðar alls staðar. En þær hafa líka mjög margt gott gert. Er þrátt fyrir allt til annað tæki betra en hin lýðræðislegu heildarsamtök þjóðanna til að að ræða slík mál? Hvers vegna er farið fram hjá öryggisráði Sameinuðu þjóðanna? Er það ekki augljóslega vegna þess að leikreglur Sameinuðu þjóðanna og það skipulag sem þar er fyrir hendi hefðu komið í veg fyrir árásirnar? Það lá fyrir að aðildarríki að öryggisráðinu hefðu beitt neitunarvaldi. Þess vegna var ákveðið að fara fram hjá því. Menn eru ansi sannfærðir um eigið ágæti og réttmæti ákvarðana sinna þegar þeir hunsa hina lýðræðislegu heildaruppbyggingu þjóðanna eins og Sameinuðu þjóðirnar eru við slíkar aðstæður. Ég nefndi ÖSE áðan og ég fullyrði að ástandið væri mun skárra í Kosovo nú ef öryggisgæslusveitir ÖSE hefðu verið áfram í héraðinu --- þær fóru ekki þaðan fyrr en að loftárásirnar vofðu yfir --- sérstaklega ef ÖSE hefði fengið bæði fjárhagslegan og pólitískan stuðning til að reyna að leysa sitt hlutverk af hendi í Kosovo og annars staðar á Balkanskaga. Vita menn t.d. ekki að ÖSE hefur verið í fjársvelti með starfsemi sína rétt eins og Sameinuðu þjóðirnar? Hverjir halda Sameinuðu þjóðunum í skuldakreppu aðrir en höfuðaðilarnir að þeim ákvörðunum sem hér hafa verið teknar, þ.e. Bandaríkjamenn? Það er útbreidd skoðun meðal þeirra sem fjalla um alþjóðastjórnmál í þessu samhengi að hrein pólitísk markmið séu að baki framgöngu NATO og áherslu Bandaríkjanna í þessu máli. Ég trúi því ekki að hæstv. ráðherrar hafi ekki heyrt um eða lesið slík sjónarmið. Þau hafa t.d. verið sett fram af málsmetandi stjórnmálamönnum í Bandaríkjunum og fræðimönnum við háskóla, bæði austan hafs og vestan. Þar eru menn að reyna að greina hin dýpri rök að baki því sem þarna hefur gerst. Auðvitað er það þannig að út frá valdapólitískum og hernaðarpólitískum hagsmunum Bandaríkjanna þjónar það augljóslega þeirra markmiðum, eins og menn telja sig þekkja þau, að evrópskar stofnanir reynist þess ekki umkomnar að skakka þennan hildarleik og að Sameinuðu þjóðunum sé áfram haldið í þeirri kreppu fjársveltis og skorts á pólitískum bakstuðningi sem þær hafa því miður lengi verið haltar af. Hverjir geta þá sagt: ,,Vér erum hinir einu sem getum farið um heiminn og skakkað leikinn,`` aðrir en vesturveldin með Bandaríkin í broddi fylkingar? Er þá ekki skólabókardæmið að ganga upp, sönnun þess að svona sé þetta? Það telja margir. Herra forseti. Því miður eiga hörmungar þjóða og þjóðarbrota á Balkanskaga sér langa sögu. Það er hlutverk sagnfræðinga frekar en okkar að reyna að rekja það. Seinni tíma saga þessara átaka tekur til þess tíma að fyrrum Júgóslavía tók að liðast í sundur á árunum upp úr 1990, aðallega á árunum 1991--1995. Þá urðu stríðsátök í Slóveníu, Króatíu og Bosníu-Hersegóvínu sem menn óttuðust frá byrjun að gætu breiðst út um allan Balkanskaga. Þá var Kosovo oft og iðulega nefnt og því miður hefur það síðan gerst sem margir óttuðust þá að átökin breiddust þangað. Við skulum ekki halda að veruleikinn sé svo einfaldur að sökudólgurinn sé bara einn, þ.e. Slobodan Milosevic og illa innrætt serbnesk þjóð. Það lýsir a.m.k. afar lítilli söguþekkingu ef mönnum dettur í hug að reyna að greina rætur hins djúprætta og langvinna vanda sem sambúð þjóða og þjóðarbrota á Balkanskaga er undirorpin með því að kenna Serbum einum um. Serbar eiga einnig um sárt að binda úr fyrri heimstyrjöldinni og seinni heimsstyrjöldinni. Það er ekki lengra síðan en nokkur ár að tvö til þrjú hundruð þúsund Serbar voru drepnir eða reknir út úr Kraijnahéraði og sviptir heimalandi sínu. Hvar var NATO þá? Með því ætla ég þó ekki að sakfella menn eða réttlæta eitt böl með því að benda á annað verra. Vandamálið á Balkanskaganum er ekki Serbar, ekki serbneska þjóðin. Vandamálið er heldur ekki Kosovo-Albanar, Króatar, Slóvenar, Svartfellingar eða Makedónar. Vandamálið er ekki kristnir menn eða múslímar. Vandamálið er sambúð þessara hópa, sambúð þessara þjóða, þjóðarbrota og trúarhópa, sem á sér langa og blóðuga átakasögu. Það er skelfilegt að heyra menn reyna að afgreiða hlutina eins og gert var hér áðan, þ.e. skella allri skuldinni á einn aðila í þessum efnum. Það er ekki vænlegt til árangurs eða skilnings á vandamálinu. Ég er sannfærður um það að þetta mál muni eiga sér mjög langan eftirleik. Auðvitað vonum við öll að til betri tíðar bregði og þarna verði ekki blóðug átök, þjóðernishreinsanir eða slátrun af því tagi sem nýliðin saga og síðustu ár bera með sér. En jafnvel þó að við verðum svo gæfusöm að svo verði ekki þá er enginn vafi á því að eftirleikurinn af þessu öllu saman verður mjög langur. Þá mun ýmislegt eiga eftir að koma á daginn sem nú er falið fyrir einhliða áróðursframsetningu stríðsaðilanna. Eins og alltaf gerist í átökum þá réttlæta menn gjörðir sínar, skella skuldinni á andstæðinginn og einfalda veruleikann fyrir sér með því að mála hann meira og minna í svart/hvítu. Síst dreg ég úr því að það sé einnig gert hinum megin frá. Að sjálfsögðu hefur Milosevic og þeir sem að honum standa notað öll tækifæri sem þeir hafa fengið til þess að reyna að sverta ímynd Vesturlanda og gera út á þá staðreynd að þeir hafa átt í stríði, og það hafa þeir sannanlega átt, til þess að auka andúð á vesturveldum og réttlæta gjörðir sínar. Og hvort sem okkur líka betur eða verr --- og það líkar náttúrlega eðlilega hæstv. ráðherrum mjög mikið verr að þurfa að viðurkenna það --- þá hafa þjóðernishreinsanirnar að stórum hluta til farið fram í skjóli loftárásanna. Það liggur fyrir. Þó að þarna hefðu vissulega verið miklir þjóðflutningar frá því í janúar- og febrúarmánuði sl. þá hefur mestur þungi flóttamannastraumsins verið á tímum loftárásanna og menn óttast að langmestu glæpaverkin hafi verið framin á þeim tíma frá því að þær hófust, væntanlega þá vegna þess að Serbum finnst að þeir geti skákað í því skjólinu að þeir hafi átt í stríði, og menn réttlæta ýmislegt með stríði, ekki satt? Vonandi tekst að gera þessi mál þannig upp í hinu alþjóðlega samfélagi að meinin geti síðan tekið að gróa og menn dragi þá til ábyrgðar sem þarna bera ábyrgð og stríðsglæpamenn hljóti makleg málagjöld. Að sjálfsögðu vonum við það öll. En við skulum ekki gerast svo hrokafull og sjálfsörugg hér á Vesturlöndum að vegna þess að við höfum átt í höggi við glæpamenn þurfum við ekki að réttlæta eigin gjörðir og ekki þurfi að uppfylla þær kröfur sem við eigum að gera, t.d. um lögmæti og þjóðréttarlega réttan framgang. Þá væri mjög illa komið ef menn lentu út á þeim hála ís að láta óvininum í þeim skilningi eftir að velja sér vígvöllinn. Ég vona að ekki þurfi að skilja orð hæstvirtra ráðherra þannig að NATO og aðildarríkjum þess hafi verið stætt á því að stytta sér leið í slíkum efnum vegna þess að þau áttu í höggi við Slobodan Milosevic. Þá væri mjög illa farið. Herra forseti. Að minnsta kosti er það bjargföst sannfæring mín --- og þessar umræður sem ýmislegt mætti auðvitað um segja hafa ekki breytt því --- að umræður um þessi mál séu af hinu góða. Menn þurfa kannski að taka úr sér mesta hrollinn og æsinginn. En þegar menn komast niður á að ræða þessa hluti málefnalega þá held ég að það eigi við eins og yfirleitt að það sé af hinu góða að menn skiptist á skoðunum, sérstaklega ef menn hafa mismunandi skoðanir. Og það er mikill misskilningur hjá hæstv. utanrrh. að okkar skoðanir séu ekki lagðar hér undir eins og allt annað í þessum efnum. Að sjálfsögðu, ekki skorast ég undan gagnrýni á þau viðhorf eða þau rök sem ég hef sett fram. En ég vil fyrst og fremst að umræðan sé á þeim nótum að hún geti þjónað einhverjum uppbyggilegum tilgangi og ég er sannfærður um að það væri jákvætt skref að setja þessi mál í þann farveg sem tillagan gerir ráð fyrir.

Herra forseti. Að mínu mati hefur hér farið fram nokkuð sérkennileg umræða um þessi mál á þeim degi sem friður næst í þeim hræðilegu átökum sem þarna hafa átt sér stað. Það er að sjálfsögðu aðalatriðið að um það hefur náðst samkomulag að Serbum ber að koma hersveitum sínum í burtu á næstu ellefu dögum. Héraðinu verður skipt upp í þrjá hluta og eftir því sem best er vitað hefur brottflutningur hersveita Serba þegar hafist, a.m.k. frá nyrsta hluta þess. Nú stendur yfir fundur í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna og beðið er eftir því að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna heimili inngöngu friðargæslusveita vesturveldanna inn í héraðið. Og það er vonast eftir því að kosið verði um það í öryggisráðinu síðar í dag. Vonandi fer svo að engin þjóð beiti neitunarvaldi sínu til að koma í veg fyrir það. Ég hef ekki trú á því. En við verðum líka að gera okkur grein fyrir því að eðli öryggisráðsins er þannig að ákveðnar þjóðir hafa þar neitunarvald. Friðargæslusveitir NATO munu að öllum líkindum fylgja fast í kjölfar hersveita Serbanna, m.a. til að koma í veg fyrir að Frelsisher Kosovo reyni að neyta færis til að ráðast á hersveitir Serba, en þeir telja sig hafa mikilla harma að hefna. Og mikil hætta er á því að svo geti orðið. Áætlað er að allt að 50 þúsund manna friðargæslulið á vegum Atlantshafsbandalagsins fari inn í Kosovo og ég vænti þess að hv. flm. telji það ekki vera árásaraðila, þó að talað sé um árásaraðila í þessari þáltill. Er nema von að menn bregðist við því þegar slík öfugmæli eru höfð í frammi? Það er hins vegar ekki búist við því að flóttamenn snúi heim til Kosovo fyrr en tryggt er að framkvæmd friðarsamkomulagsins verði hnökralaus. Það er sem sagt gert ráð fyrir því að friðargæsluliðið fari á undan, taki verulega áhættu til þess að tryggja það að þetta hrjáða fólk geti snúið til síns heima og búið sig undir komandi vetur. Og það mun þurfa að nýta tímann vel til þess að svo geti orðið. Ákveðnar hafa verið sérstakar aðgerðir til þess að tryggja betur öryggi íbúanna á Balkanskaga. Það er mikil þörf á því. Þetta er ekki búið mál. Við Íslendingar erum nú í forustu í Evrópuráðinu. Það er alveg ljóst að Evrópuráðið þarf að koma að þessu máli með ýmsum hætti. Eitt af því sem við stöndum frammi fyrir á næstu vikum er m.a. að vinna að því að Bosnía komi inn í Evrópuráðið með það í huga að tryggja betur mannréttindi þar til frambúðar því að það hefur alltaf verið hætta á því að átök blossi upp á nýjan leik í því hrjáða landi og er að sjálfsögðu mikilvægt að koma í veg fyrir það. Að því er varðar lögmæti þessara aðgerða og umræður um þær í utanrmn. þá liggur ljóst fyrir að í október sl. ákváðu Atlantshafsbandalagsríkin að stofna hugsanlega til loftárása á Júgóslavíu. Það mál var þá rætt bæði í ríkisstjórn og í utanrmn. og farið yfir það. Þessar hernaðarlegu aðgerðir sem þarna hafa átt sér stað byggja á þjóðréttarlegum grunni. Þær byggja á ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 1199 frá 23. september sl., markmiðum og meginreglum sáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem vitnað er til, það er vitnað til þessa sáttmála í inngangsorðum Norður-Atlantshafssamningsins. Og þessar aðgerðir byggja líka á ákvæðum alþjóðlegra sáttmála um grundvallarmannréttindi. Þetta síðastnefnda atriði vegur stöðugt þyngra í þjóðarréttinum. Mannréttindi eru algild og ekki er hægt að vanvirða mannréttindi eins og mönnum sýnist. Það er ljóst að þróunin er í þá átt að alþjóðasamfélagið þarf að vera viðbúið að grípa þar inn í. Ég er alveg viss um að þessir atburðir munu hafa áhrif á störf Sameinuðu þjóðanna og ég vonast til að það verði til þess að styrkja starf Sameinuðu þjóðanna og auka heimildir þeirra til þess að grípa inn í og koma í veg fyrir að einstakar þjóðir geti beitt neitunarvaldi. Nú heyri ég að hv. þingmenn mæna mjög til Sameinuðu þjóðanna í þessu sambandi. Hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði að hans skoðun væri sú að byggja hefði átt að miklu meira á starfi Sameinuðu þjóðanna og miklu meira starf hefði átt að fara fram innan Sameinuðu þjóðanna. Ég man ekki betur en að sá sem hér stendur hafi verið harðlega gagnrýndur í sambandi við málefni Íraks. Þar hefur fyrst og fremst verið byggt á vinnu Sameinuðu þjóðanna og byggt á heimildum frá Sameinuðu þjóðunum. Samt hefur hv. þm. haldið því fram að það sem Sameinuðu þjóðirnar hafa beitt sér fyrir þar brjóti sáttmála, mig minnir að hann hafi vitnað til Genfarsáttmálans. Það hefur því verið uppi annar málflutningur í því sambandi þegar það mál hefur verið hér á dagskrá, ef ég man rétt. Þess vegna finnst mér ekki vera neitt samræmi í þessu. Alveg eins og þeir sem vildu aðgerðir bera ábyrgð á því sem þarna hefur gerst --- það gerir íslenska þjóðin að nokkru leyti og við verðum að axla þá ábyrgð --- þá hljóta þeir líka að bera einhverja ábyrgð sem ekki vildu grípa til aðgerða í þessu samhengi, sem ekki hafa sýnt fram á hvað hefði gerst ef þarna hefði ekki verið gripið í taumana. Það fylgir því nefnilega líka ábyrgð að gera ekki neitt. Það fylgir því ábyrgð að sitja heima, sitja hjá, vegna þess að menn vilja komast hjá óþægindum. Þeir aðilar bera líka ábyrgð, en ekki bara þeir sem ákveða að grípa til aðgerða til þess að verja fólk sem hefur verið svipt grundvallarréttindum, grundvallarréttinum til að lifa lífinu.

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt að því fylgir ábyrgð að sitja heima og það fylgir því líka ábyrgð að fara að heiman og hvað menn gera þegar að heiman er komið. Ég vil taka undir það sem hæstv. utanrrh. sagði að ég og við innan Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs höfum lagt áherslu á að styrkja Sameinuðu þjóðirnar og að þær starfi á lýðræðislegan hátt. Við höfum jafnframt sagt að Sameinuðu þjóðirnar sem stofnun eru engan veginn hafnar yfir gagnrýni. Ef við teljum að Sameinuðu þjóðunum sé misbeitt, eins og gerðist því miður að okkar dómi í Íraksdeilunni --- við teljum að Sameinuðu þjóðunum hafi þar verið misbeitt af hálfu öryggisráðsins --- þá gagnrýnum við það, því það er líka rétt sem hæstv. utanrrh. sagði, að mannréttindin eigi að vega þungt. Og það er út frá því sjónarhorni sem við nálgumst stríðsreksturinn á Balkanskaga en einnig í Írak.