Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Ingvar Pálmason) Frv. það, er hjer liggur fyrir á þskj. 29, er að mestu samhljóða frv. því, er jeg flutti á síðasta þingi. Að vísu eru feldar úr því nokkrar greinar, er höfðu inni að halda ákvæði um útsvarsskyldu og álagningar og kosningar í málefnum bæjarins, en þar sem þessum málum var með sjerstökum lögum ráðið til lykta á síðasta þingi, urðu þær greinar óþarfar. Að öðru leyti er frv. óbreytt. Það er sjálfsagt, að frv. þetta þarf að einhverju leyti athugunar við; má vera, að á því sjeu einhverjir smíðagallar, en slíkt vona jeg, að nefnd sú, er um málið fjallar, lagi, og mun jeg fúslega ganga að þeim breytingum, sem til bóta eru, og vona jeg að fá að verða í samvinnu við nefndina, er til kæmi. Í greinargerð þeirri, er fylgdi frv. á síðasta þingi, og sömuleiðis í framsöguræðu við 1. umr., var allítarlega gerð grein fyrir ástæðum þeim, sem eru þess valdandi, að frv. kom fram. Kröfurnar um bæjarrjettindi á Norðfirði eru á rökum bygðar, og ekki ástæða til að endurtaka þær, því að skamt er um liðið, og auk þess hafa hv.þm. aðgang að þessum plöggum frá síðasta Alþingi. Samt tel jeg rjett að láta nokkur orð fylgja frv. úr garði, til áherslu og uppfyllingar því, sem um það var skráð á síðasta Alþingi. Eftir að málið var hjer til meðferðar í hv.Ed. á síðasta Alþingi, var enn á ný leitað til sýslunefndar Suður-Múlasýslu um meðmæli með því, að Norðfjörður fengi bæjarrjettindi. Eftir vonum fór svo, að sýslunefnd synjaði þess með 9:4 atkv. Oddviti greiddi ekki atkvæði, en einn sýslunefndarmaður var fjarverandi. Nú horfði málið dálítið öðruvísi við en hið fyrra skiftið, því að þá vjek sýslunefndin málinu frá sjer, án þess að færa aðrar ástæður fyrir því en þær, að það væri illa undirbúið. Nú færði sýslunefndin nokkur rök fyrir synjuninni, en af því að þau rök fela í sjer sönnun fyrir því, að þessi krafa sje rjettmæt vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa þau upp. Sýslunefndin segir svo: „1) Það væri tilfinnanlegt fjárhagstap fyrir sýslusjóð, að Neshreppur gengi úr sýslufjelaginu, þar sem alt að ¼ af tekjum sýslusjóðs eru þaðan. 2) Breyting þessi mundi hafa í för með sjer, einkum þegar fram í sækir, mikil aukin útgjöld fyrir ríkissjóð, en engar auknar tekjur kæmu á móti; einnig má gera ráð fyrir, að brátt mundi koma krafa um sjerstakan þingmann fyrir þetta bæjarfjelag. 3) Framtíð þessara sjávarþorpa hjer austanlands, sem ekki hafa við neitt annað að styðjast en sjávarútveginn, er á svo ótryggum grundvelli bygð, að það eitt út af fyrir sig væri nægileg ástæða til þess að fara varlega. Færi svo, að aftur kæmi, þó ekki væri nema nokkur fiskileysis- eða hafisár, eða að fiskkaup af útlendingum hættu, þá mundi um leið skipakomum að Nesi stórlega fækka, atvinnan þverra og fólk, af þeirri ástæðu, flytjast í burt þaðan. 4) Á síðari árum hefir þing og stjórn, eftir margítrekaðar áskoranir þjóðarinnar, reynt að draga úr útgjöldum ríkissjóðs, ásamt stofnun nýrra embætta, en hjer væri stefnt í þá átt.“ Og svo segir í ástæðunum ennfremur: „En aðalástæðan fyrir kröfu Nesþorps, um bæjarrjettindi, er sú, að þeir geti ekki haft nægilegt lögreglueftirlit, með núverandi fyrirkomulagi, og getur nefndin fallist á, að það sje rjett.“ Þetta eru ástæðurnar, sem nefndin færir fyrir neitun sinni, en í síðustu málsgreininni nefnir hún þó eina ástæðu, sem hún viðurkennir alveg rjetta. Jeg gat þess áðan, að ástæður sýslunefndar fælu einmitt í sjer sönnun fyrir því, að krafan sje rjettmæt. Ein af ástæðum sýslunefndar, og einmitt aðalástæðan, er það, að sýslufjelaginu væri tilfinnanlegt fjárhagstap að því, ef Neshreppur yrði sjerstakt bæjarfjelag; með því staðfestir sýslunefndin það, sem jeg hjelt fram hjer í deildinni í fyrra, að ¼ hluti af tekjum sýslunnar væru úr Neshreppi. En ef þessi ályktun er rjett, sem jeg ekki efa, og engir, sem til þekkja, þá er það líka rökrjett ályktun, að þetta samband er fjárhagslegt tjón fyrir Neshrepp. En jeg skal koma inn á þetta atriði síðar. Sýslusjóðsgjald úr Neshreppi hefir verið 7–8000 krónur, auk þess sýsluvegasjóðsgjald, sem mun nema nálægt 700 krónum. Fyrir þetta fær Neshreppur úr sýslusjóði, fyrst og fremst laun yfirsetukonu, sem mun vera nálægt 200 krónum, líklega þó tæplega svo mikið nú, vegna þess, að nú er ungur kvenmaður í þeirri stöðu, og svo er þess að gæta, að hún þjónar í tveimur hreppum, Neshreppi, sem er tæplega 2 km. enda á milli, og Norðfjarðarhreppi, sem er mjög erfiður yfirferðar, svo að ekki er rjett að telja nema helminginn til Neshrepps. Af kostnaði, sem sýslusjóður hefir af Neshreppi, er framlag til sjúklinga samkvæmt berklavarnalögunum; hve mikið það er, get jeg ekki sagt um með fullri vissu, en jeg hygg, bæði af þeim kunnugleik, sem jeg hefi af þeim málum, og þeirri upphæð, sem sýslusjóður greiðir alls, og fólksfjölda í sýslunni, að það sje ekki mikið yfir 2000 kr. Það er sýnt af því, sem sýslunefnd heldur fram, að það er fjárhagslegt tap fyrir sýsluna, ef Neshreppur verður leystur úr sambandi við hana. En hitt er líka rjett, að það er fjárhagslegt tjón fyrir Neshrepp að vera í sambandi við sýsluna. Það er og rjett að geta þess um leið, að jeg lít svo á, að sýslunefnd Suður-Múlasýslu hafi ekki sýnt neinn óvilja í þessu efni, heldur lítur hún á málið frá sinni hlið og ann okkur sannmælis um, að kröfur okkar sjeu rjettmætar og á rökum bygðar. Til sannindamerkis um það, að sýslunefnd hefir undanfarið verið velviljuð Neshreppi, má benda á það, að svo lengi sem lög leyfðu það, að sýsluvegasjóðsgjaldi mætti verja til vegagerðar í Neshrepp, var það gert, og við þurftum ekki að greiða neitt sýsluvegagjald. En með breytingu þeirri, er gerð var á vegalögunum 1924, var sú heimild afnumin, og hefir því Neshreppur orðið að greiða alt sýsluvegasjóðsgjaldið síðan. Það er skipulagið, sem misrjettinu veldur, og þess vegna þarf að breyta því. Um hinar aðrar ástæður sýslunefndar fyrir að synja um þessa beiðni, svo sem að þessi breyting hefði í för með sjer aukin útgjöld fyrir ríkissjóð og að brátt mundi koma fram krafa um sjerstakan þingmann, er það að segja, að jeg geri lítið úr þeim, því að ef hjer er um rjettmæta kröfu að ræða, þá er það skylda löggjafarvaldsins að verða við því, sem um er beðið, þótt það aldrei nema kunni að leiða af sjer nokkur útgjöld. Og hvað snertir bendingu þá til Alþingis, er felst í síðustu ástæðu sýslunefndar, að þetta stefni í öfuga átt, miði til þess að fjölga embættum, en ekki til þess að fækka þeim, þá geri jeg lítið úr henni, vegna þess að jeg álít, að það standi eins á um það, eins og jeg gat um við 2. lið hjer. - Nei, aðalatriðið er það, hvort krafan um sjerstök bæjarrjettindi er á rökum bygð, og það hefir sýslunefnd fyllilega viðurkent, og þá finst mjer, að þeir, sem hlut eiga að máli, verði að taka afleiðingunum af því, þótt aldrei nema það kynni að hafa í för með sjer nokkur aukin útgjöld. Á einum stað segir nefndin, sem innan sýslunefndar fjallaði um þetta mál: „Framtíð þessara sjávarþorpa hjer austanlands, sem ekki hafa við neitt annað að styðjast en sjávarútveginn, er á svo ótryggum grundvelli bygð, að það eitt út af fyrir sig væri nægileg ástæða til þess að fara varlega. Færi svo, að aftur kæmi, þó ekki væri nema nokkur fiskileysis- eða hafísár, eða að fiskkaup af útlendingum hættu, þá mundi um leið skipakomum að Nesi stórlega fækka, atvinna þverra og fólk, af þeirri ástæðu, flytjast burtu þaðan.“ Í þessu er töluverður sannleikur fólginn; jeg dreg ekki neina fjöður yfir það. Það getur átt sjer stað, ef ísár koma eða fiskileysisár, þá hlýtur að draga úr þeim atvinnuvegum, sem íbúarnir stunda, en að nokkuð lakara ástand mundi verða í Neshreppi en annarsstaðar, það get jeg ekki fallist á, enda gefur nefndin það heldur ekki í skyn, og jeg verð líka að telja Neshrepp töluvert vel staddan, hvað það snertir, er talað er um það, að íbúarnir hafi á eitthvað annað að byggja en sjóinn, ef hann kynni að bregðast, og til sannindamerkis um það skal jeg geta þess, að í kauptúninu eru nú 80 mjólkurkýr, 6–700 fjár, og auk þess nokkuð af geitfje, en því fer þó heldur fækkandi, vegna þess að það er talið heldur óheppilegt að hafa það í sjávarþorpum. Auk þess er túnrækt í mjög mikilli framför, og fjöldi manna hefir nú farið þess á leit, að fá bletti til ræktunar, og að svo miklu leyti sem sveitarstjórnin hefir getað, hefir þessum beiðnum verið fullnægt. En svo stendur á þarna, eins og sumum hv.þdm. mun vera kunnugt, að landrými er heldur af skornum skamti, svo að það er nú á þrotum. En þar er þó engin hætta á ferðum, því að í dal þeim, sem liggur inn af Norðfirði, má segja næstum óþrjótandi land til útgræðslu, og gegnum þorpið hefir verið lagður bílfær vegur og framhald af honum mun koma inn eftir sveitinni áður en langt um líður. Þessi dalur, sem jeg nefndi áðan, er mjög vel fallinn til ræktunar, en það, sem á stendur, er það, að hreppsfjelagið geti fengið umráð yfir landinu, sem liggur í hinum hreppnum, en það fer að verða óhjákvæmilegt, og þar kemur enn ein ástæðan fyrir þessu frv. Eins og jeg hefi áður tekið fram, eru flestar aðalástæður fyrir þessu frv. teknar fram í greinargerð þeirri, er fylgdi því á síðasta þingi, og í framsöguræðu minni þá; skal jeg ekki þreyta hv. deild á að endurtaka þær ástæður. Þeim litlu mótbárum, sem fram komu gegn frv. í fyrra, var svarað þá, og skyldi þær koma fram aftur, finst mjer nógur tími til að svara þeim þá. Vil jeg svo óska, að frv. þetta, að þessari umr. lokinni, fái að ganga til allshn., og vænti jeg þess, að hv. deild taki því með vinsemd.

Flm. (Jónas Jónsson) Það má nú ef til vill segja, að tilefni þessarar till. sje ekki mikið, en við nánari athugun held jeg þó, að menn muni viðurkenna, að það sje ómaksins vert að sinna þessu máli. Alþingi hefir nú á síðustu árum gert meira og meira til þess að hlynna að veðurstofunni, og þá fyrst og fremst í þeirri von, að veðurstofan geti orðið til þess að styðja sjávarútveginn og með veðurspám hindra hinar miklu druknanir hjer við land. Nú býst jeg við, að menn sjeu yfirleitt ánægðir með það, hvernig öllu hefir þokað áfram með vinnu veðurstofunnar, en þess er að gæta, að við erum ákaflega illa settir hjer, á mótum tveggja strauma, og þessar síðustu vikur, síðan vertíðin byrjaði, hafa einmitt verið átakanleg sönnun þess, hve hættuleg sjósókn er, ekki síst fyrir smábáta, og hve mikil hætta er bundin við útveginn. En í vetur hefir einmitt fengist reynsla fyrir því, að veðurstofan hefir getað sjeð fyrir veður, og að minsta kosti í sumum tilfellum getað hjálpað til að afstýra því, að sjómenn færu á sjó, þegar hættulegt veður var í aðsigi. En eitt af því, sem mest nauðsyn er á fyrir veðurstofuna, til þess að geta sjeð veður fyrir, er að fá sem mestar og áreiðanlegastar fregnir frá Grænlandi. Danska stjórnin hefir reist þrjár loftskeytastöðvar, og það er spor í rjetta átt, að fyrri hluta dags senda allar þessar stöðvar loftskeyti, sem stöðin hjer tekur á móti. En það hefir ekki tekist að fá stærstu stöðina, sem er í Julianehaab, til að senda skeyti síðari hluta dags, en það telja menn að hafi mesta þýðingu, ef hingað kæmi skeyti þaðan um kl. 5 síðdegis. Þá mundi oft hægt að sjá fyrir norðvestan- og vestanstorma, sem hjer eru hættulegastir. Út af fyrir sig er þetta mjög lítill kostnaður. Ef til þess kæmi, að þau stjórnarvöld, sem fara með þessi mál í Danmörku, vildu fá borgun fyrir, er kostnaðurinn svo lítill, að hann er ekki teljandi, það yrðu máske 20 krónur á viku, en myndi verða stærsta skilyrðið fyrir góðum veðurspám, og gætu orðið að mestu gagni sjerstaklega nú á vertíðinni, þegar mest liggur við. Af því nú að hæstv. atvrh. (MG) er kominn, vildi jeg mega beina því til hans, þótt það heyri ekki alveg formlega þessu efni til, hvort ekki mundi unt að koma því þannig fyrir, að landssímastöðvamar í helstu verstöðvunum tækju á móti skeytum seint á kvöldin. Það hefir komið fyrir, að stöðvamar hafa verið lokaðar, þegar veðurspár hafa verið sendar út síðdegis, þannig, að menn í þessum verstöðvum hafa ekki fengið að vita um veðurspárnar fyr en daginn eftir, en jeg geri ráð fyrir, að það væri vel hægt að koma þessu betur fyrir. Í Vestmannaeyjum veit jeg, að menn hafa gert ýmsar ráðstafanir til þess að veðurskeytin komi að sem bestum notum, og ætti það að vera ástæða til þess að ýta undir menn annarsstaðar að gera slíkt hið sama. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta. Þetta mál mun heyra undir Grænlandsmálastjórnina og ætti að mega vænta þess, að hún taki vel í þessa kröfu, þar sem ekki verður um nein fjárútlát að ræða.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Út af þessari till., sem hjer liggur fyrir, skal jeg taka það fram, að stjórnin er fús á það að reyna að fá því framgengt, sem í tillögunni felst. En jeg vil um leið upplýsa það, að það er langt frá því, að ekkert hafi verið gert í þessu máli. Veðurathugunarstofan hefir gert sjer mikið far um að fá skeytin frá Julianehaab kl. 5 á kvöldin. Um jólin í vetur var svo komið, að formaður veðurathugunarstofunnar dönsku símaði til formanns veðurathugunarstofunnar hjer, að ekkert væri í veginum frá þeirra hálfu með að fá skeytin, ef samkomulag næðist við loftskeytastöðina hjer. Það var auðsótt mál við loftskeytastöðina, og var það símað út, en þá hefir eitthvað orðið til fyrirstöðu þar, sem maður veit ekki um nú, en fær væntanlega bráðum að vita. Jeg tek þetta fram til þess að sýna, að veðurathugunarstofan hefir verið að vinna að því marki, sem sett er í till. Jeg býst við, að ekki líði á löngu áður en þetta kemst í lag. Þó þori jeg ekki að fullyrða, að það komi að notum á þessari vertíð, því að það er erfitt að fá fljóta afgreiðslu, þar sem hjer eru svo margir milliliðir. Við verðum að snúa okkur til dönsku innanríkisstjórnarinnar, en hún leitar aftur til stjórnar Grænlandsmálanna. Á alþjóðafundi veðurfræðinga í Zürich í sumar færði forstöðumaður veðurathugunarstofunnar hjer þetta mál í tal við formann veðurfræðisstofunnar dönsku, og lofaði hann þá að vera málinu hlyntur. Jeg get bætt því við, að ein af ástæðunum til þess að forstöðumaðurinn var sendur á þennan fund voru einmitt þessi Grænlandsskeyti, af því að það var vitað, að þau hafa mikla þýðingu fyrir veðurspár hjer á landi. Út af fyrirspurn hv. 1. landsk. (JJ) um það, hvort ekki væri hægt að halda stöðvunum lengur opnum um vertíðina en annars er tilskilið, þá býst jeg ekki við, að neitt sje því til fyrirstöðu. Vænti jeg svo, að hv.flm. finni ekki ástæðu til þess að kvarta undan undirtektum stjórnarinnar í þessu máli.

Jóhann Jósefsson Jeg stend ekki upp til þess að kvarta undan undirtektum stjórnarinnar. Jeg vissi það fyrirfram, að hún myndi taka vel í þetta mál. En jeg vildi aðeins bæta nokkrum orðum við það, sem hv. meðflm. minn (JJ) sagði, og þá leggja áherslu á það, að nauðsynlegt er að kippa þessu máli sem fyrst í lag. Mjer skildist á hæstv. atvrh. (MG), að það mundi geta dregist nokkuð á langinn, því að það þyrfti að ganga í gegnum hendur grænlensku nýlendustjórnarinnar. Jeg vænti þess, að framgangi þessa máls verði flýtt svo sem unt er. Þetta er ekki stórt atriði fyrir Dani, að láta að vilja okkar, og álít jeg sjálfsagt að bjóða fulla borgun. Okkur er ekki sæmandi að fara neina betliför til Dana um þetta efni, en kostnaðurinn getur hinsvegar ekki verið mjög mikill. Það, sem mestu máli skiftir, er auðvitað fregnirnar sjálfar. Hv. meðflm. minn sagði, að norðvestan- og vestanveður væru hættuleg. Það er satt, en það eru samt ekki hættulegustu veðrin. Hættulegust eru þau veður, sem eiga upptök sín í suðvestri, svo sem veðurstofan hefir sýnt. Það er þýðingarmesti liðurinn fyrir grundvöll veðurspánna hjerlendis að fá ábyggilegar fregnir úr suðvesturátt. Mjer er kunnugt um, að áhugi sjómanna fyrir veðurfræði fer vaxandi, og ekki síst síðan Alþingi gerði veðurathuganastofuna svo úr garði, að þeir góðu menn, sem þar vinna, fá neytt krafta sinna. Sjómenn vorir kunna að meta starf þeirra og munu færa sjer það í nyt. En eins og jeg tók fram, er það mikil vöntun að fá ekki fregnir úr suðvesturáttinni. Það er undir því komið, hvort skip eru á ferð á þessum svæðum, hvort nokkurt skeyti berst þaðan. Veðurstofan hefir stundum fengið fregnir frá skipum, sem eru stödd á ca. 50. breiddargráðu. Þetta er mjög stopult, þótt það sje gott þegar það tekst. Annars er jeg þakklátur hæstv. atvrh. (MG) fyrir það, hversu vel hann hefir tekið í þetta mál, og vænti jeg þess, að áhersla verði lögð á það, að þetta komist sem fyrst í kring.

Flm. (Jónas Jónsson) Til þess að fyrirbyggja misskilning skal jeg geta þess, að mjer var kunnugt um, að veðurstofan hafði gert alt sem hún gat til þess að fá máli þessu framgengt. En jeg álít, að stjórnin standi betur að vígi með að hrinda þessu máli fram, og því höfum við flm. borið till. fram.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg skal aðeins geta þess, að alt, sem veðurstofan hefir gert, hefir verið gert í fullu samráði við stjórnina. Annars hefi jeg ekkert á móti því, að þessu verði breytt á þann veg, að stjórnin annist þetta beint. Stjórnin mun gera það sem hægt er til þess að hraða málinu. Jeg geri ráð fyrir, að sendiherra Íslands í Kaupmannahöfn verði beðinn að annast málið og reka það með þeim hraða, sem unt er.