Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Allshn. hefir haldið einn fund um þetta mál, þar sem nefndin öll var mætt. Á þeim fundi kom það glögglega í ljós, að n. var einhuga um, að frv. ætti fram að ganga. Hinsvegar var talað um nokkrar breytingar, en á fundi, sem n. hélt síðar um málið, voru þó engar brtt. samþ. frá n. í heild. Á þeim fundi mættu aðeins tveir nm. Einn þeirra var þá veikur með þeim afleiðingum, sem öllum eru kunnar. Meiri hl. n. áleit því rétt, þar sem öll n. virtist sammála um að frv. ætti að verða að l., að réttast væri að afgr. það til hv. d. án brtt. Siðan er eins og kunnugt er nýr maður kominn í n., en eftir það hefir n. ekki haft tíma til að athuga frv., svo þær brtt., séum. kynni að gera, verða því að bíða 3. umr. Ég sé því ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. Það er enginn ágreiningur í n. um meginatriði þess, og mér því ekki vitanlegt, að n. komi til að flytja við það neinar stórvægilegar brtt. Hinsvegar eru fram komnar brtt. við frv. frá hv. 1. landsk., en þar sem hann hefir ekki talað fyrir þeim, mun ég ekki gera þær að umræðuefni í þessari ræðu. Það er ljóst, að ef mál þetta á fram að ganga, má engin töf verða á meðferð þess, og vill n. því ekki fyrir sitt leyti tefja það.



Herra forseti! Ég hefi leyft mér að bera fram fjórar brtt. við þetta frv. á þskj. 180, í samræmi við þær aths., sem ég gerði við frv. við 1. umr., og þarf ég í raun og veru ekki að rökstyðja brtt. mínar nánar. Fyrsta brtt. gengur út á það, að undanskilja frá fasteignaskatti í kaupstöðum litla ræktaða bletti, sem eru allt að í ha að stærð. Það er nú svo, að stöðugt er verið að hvetja menn til að rækta, ekki sizt kaupstaðabúana, og fannst mér það þá ekki samræmi, ef farið væri að skattleggja svo mjög smáa bletti, sem hér er um að ræða. Önnur brtt. mín fer fram á það, að fasteignaskattur af húseignum, sem leigðar eru til íbúðar, skuli vera helmingi lægri, ef hver íbúð er að verðmæti undir 12000 kr., heldur en af húseignum, sem notaðar eru fyrir verzlun, skrifstofur og til atvinnurekstrar. Þetta tel ég nauðsynlegt, til þess unnt sé að koma í veg fyrir, að þessi skattur orsaki hækkun á íbúðaleigu eða að menn skattsins vegna forðist að leggja fé sitt í að byggja hús með smærri íbúðum. Þriðja brtt. mín er um það, að 20. gr. frv. falli niður, en 20. gr. er um það, að halda megi eftir hluta, eða öllum þeim styrk, er eitt bæjar- eða sveitarfélag á að fá úr jöfnunarsjóði, ef þetta bæjar- eða sveitarfélag getur ekki staðið straum af þeim lánum sínum, sem ríkið er í ábyrgð fyrir. Um þessa gr. er það að segja, að ríkissjóður hefir nóg ráð til að ná til þeirra bæjar- og sveitarfélaga, sem hann er í ábyrgð fyrir, önnur en það að taka jöfnunarsjóðsstyrkinn, og gæti því innheimt þær kröfur með öðru móti, ef á annað borð gæti talizt forsvaranlegt að innheimta slíkar kröfur. Þá er fjórða brtt. mín um að 22. gr. falli niður, en sú gr. er um það, að taka fjárforræði af þeim sveitar- eða bæjarfélögum, sem þurfa á meiri styrk að halda frá ríkissjóði heldur en jöfnunarsjóðstillaginu eftir II. kafla frv. Við 1. umr. þessa frv. gerði ég grein fyrir afstöðu minni til þessarar gr., og vil ég biðja hv. þdm. að hugsa sig vel um áður en þeir samþ. hana, því það tel ég hið mesta óráð. Það væri þokkalegt ef mjög íhaldssöm og einræðissinnuð ríkisstjórn tæki stjórnina á bæjarmálum t. d. Hafnarfjarðar, Ísafjarðar, Norðfjarðar og fleiri í sínar hendur gegn vilja bæjarmanna sjálfra, en slíkt gæti orðið, ef þessi gr. verður samþ. Ég vil því sérstaklega biðja hv. þdm. að athuga þessa síðustu brtt. mína, sem ég legg höfuðáherzlu á, svo að ég get ekki fylgt frv. nema sérstaklega sú till. og í raun og veru hinar í aðalatriðum verði samþ.



Ég vil þakka hv. allshn. fyrir afgreiðslu þessa máls, því eins og menn vita, var ég viðriðinn flutning þess, þó það væri flutt eftir beiðni hæstv. atvmrh. Annars vildi ég segja nokkur orð út af ræðu hv. síðasta ræðumanns, og þó sérstaklega þeim orðum, sem hann lét falla í sambandi við 3. og 4. brtt. sína. Hv. þm. leggur til, að 20. gr. frv. falli niður, en þar er svo fyrir mælt, að halda skuli eftir af jöfnunarsjóðsstyrk, ef viðkomandi sveitarfélag skuldar ríkissjóði. Hv. þm. sagði, að það mundi vera hægðarleikur fyrir stjórnina að innheimta með öðru móti hjá sveitarfélögum, ef þau skulduðu ríkissjóði, því hún hefði ráð þeirra svo í hendi sér. Ég held, að það sé fengin fullgild reynsla fyrir því, að ekki er eins erfitt að innheimta hjá neinum eins og bæjar- og sveitarfélögum, ef þau á annað borð tregðast við að borga. Ég held þess vegna að þessi gr. sé nauðsynleg, ef ekki á beinlínis að stefna að því, að fjárreiður bæjar- og sveitarfélaga komist í enn meira öngþveiti en þær eru nú og að þau verði hreint og beint handbendi ríkissjóðs. Þá þótti hv. þm. 22. gr. frv. afleit, þar sem gert er ráð fyrir, að ríkið hafi eftirlit með fjárreiðum þeirra sveitar- og bæjarfélaga, sem verða að fá styrk úr ríkissjóði fram yfir jöfnunarsjóðsstyrkinn. Í gr. er þó ekki gert ráð fyrir, að þetta eftirlit vari nema tiltekinn tíma, og ekki nema eitt ár í senn. Ég held, að þetta séu sjálfsögð ákvæði, og að það verði hver að finna sig í því, þó hann verði ekki sjálfráður sinna gerða þegar þannig stendur á. Hann sagði, að það mundi verða þokkalegt, ef íhaldssöm ríkisstjórn fengi vald yfir fjármálum Hafnarfjarðar, Ísafjarðar, Norðfjarðar o. fl. staða gegn vilja bæjarbúa sjálfra. Ég skal nú ekkert um það segja, hvernig það mundi verða. en ég vil segja það, að það yrði þá ekki síður þokkalegt, ef bæjar- og sveitarfélög gætu hagað fjármálastjórn sinni með tilliti til þess, að ríkið tæki við öllum afleiðingunum, en hefði hinsvegar ekkert vald til að ráða neinu, hversu sem með fjármálin væri farið. Ég tel þessa 22. gr. alveg sjálfsagða. Úr því gengið er inn á þá leið, að verja allmikilli fjárupphæð til hjálpar bæjar- og sveitarfélögum, fjárupphæð, sem eftir eðli sínu ætti að renna í ríkissjóð, þá er ekki nema alveg rétt, að ríkið hafi hönd í bagga með um það, hvernig fjármálum þeirra aðilja er stjórnað.



Þar sem hv. 1. landsk. hefir mælt fyrir sínum brtt., þykir mér hlýða að gera grein fyrir ufstöðu allshn. til þeirra. Með fyrstu brtt. tel ég í mörgum tilfellum gerð tilgangslítil ef ekki tilgangslaus ákvæðin um fasteignaskatt af lóðum. Ég hygg, að í kaupstöðum og kauptúnum séu yfirleitt afar fáar lóðir, sem eru meira en 1 ha. að stærð, og ef á að undanskilja allar slíkar lóðir, þá hygg ég, að lítið verði eftir. Mér skilst, að þessi brtt. sé borin fram af umhyggju fyrir fátæklingunum, en ég hygg, að hún nái ekki marki, því að það geti alveg eins verið stórefnamenn, sem ráða yfir 1 ha. í lóðum, því ef það er byggingarlóð, væri sanngjarnt, að af henni væri borgaður skattur. Allshn. er því eindregið á móti þessari brtt., af því hún telur till. til engra bóta, heldur þvert á móti til óhagræðis. Um aðra brtt. er það að segja, að það er tekið fram í 3. gr. frv., að heimilt sé að hafa skattinn mismunandi háan á hinum ýmsu tegundum lóða og einnig eftir því, til hvers þær eru notaðar, og ég hygg, að réttast sé, eins og gert er ráð fyrir í þeirri gr., að sá mismunur sé ákveðinn af kunnugum mönnum, en að allsherjar ákvæði um þetta geti verið varhugaverð. Það getur verið, að sanngjarnt væri, að íbúðir innan við 10 þús. kr. að verðmæti væru skattfrjálsar í Hvik, en úti um land væri það aftur á móti ekki sanngjarnt. Þess vegna held ég, að réttast sé, að ákvæði 3. gr. séu látin nægja, því að öll þrengri ákvæði séu til hins lakara. Þess vegna mælir n. eindregið á móti því, að þessar brtt. verði samþ. Um 20. gr. og 22. gr. hefir hv. 1. flm. frv. tekið greinilega fram, hvað það gildir, ef þær eru felldar niður. Ég þarf litlu við það að bæta, enda lít ég mjög svipað á það mál og hv. flm. Ég vil aðeins bæta því við, að ef þessar gr. yrðu við atkvgr. hér á Alþ. felldar úr frv., þá skilst mér, að með því sé Alþ. í raun og veru að lögfesta óskilsemina, með því að lýsa yfir, að það vilji alls ekki hafa nein bindandi ákvæði, sem gangi í þá átt að reyna að tryggja skilsemi bæjar- og sveitarfélaga. Eg tel það alveg fráleitt. Hitt er annað mál, ef þær þykja of hart orðaðar, þá mætti kannske breyta orðalaginu. Með því að fella þær niður, þá lýsir þingið því yfir, að það vilji ekki setja hömlur við óskilseminni. Að öðru leyti þarf ég ekki að fjölyrða um gildi þessara gr. í frv., því hv. flm. tók það greinilega fram. N. leggur til, að allar þessar brtt. verði felldar.



Herra forseti! Ég ætla ekki að gera langar aths. við svör hv. frsm. og hv. 1. þm. Eyf. viðvíkjandi því, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði um till. mína um að fella niður 20. gr., þar sem hann benti á, hversu mjög það hefði reynzt erfitt að innheimta skuldir bæjarfélaga, þá þarf ekki annað en benda á, að fyrir því liggja orsakir, að erfitt er að innheimta þessar skuldir, en það er vegna þess. að það hefir verið erfitt að greiða þær fyrir bæjarfélögin. Fyrir því liggja þessar einföldu ástæður, og það geta verið takmörk fyrir því, hve forsvaranlegt er gagnvart íbúum bæjarfélaga að innheimta slíkar skuldir. Ég álít, að ríkissjóður hafi að allmiklu leyti ráð þessara bæjar- og sveitarfélaga í hendi sér. Þau þurfa hjálpar ríkissjóðs, og það er nauðsynlegt fyrir þau að komast að samningum við hann. Þetta var viðvíkjandi fyrstu aths. hv. þm. - Önnur aths. hans var við brtt. mína um að 22. gr. verði felld niður. Hv. 1. þm. Eyf. virtist vilja líta svo á, að það væri undir flestum kringumstæðum sjálfskaparvíti bæjar- og sveitarfélaga, þegar svo er komið, að þau þurfa sérstakrar hjálpar. En ég vil halda því fram að það séu undir flestum kringumstæðum óumflýjanlegar ástæður fyrir því, enda hljóta íbúar bæjar- og sveitarfélaga að hafi hug á því, að fjárstjórnin þar færi vel úr hendi. Þá ætla ég að svara hv. frsm. allshn. Hann hélt því fram, að 1. brtt. mín, um að fella niður 3. lið 1. gr., en brtt. er um að breyta honum nokkuð, gerði þennan lið tilgangslítinn. Það kann að vera, að það verði ekki miklar tekjur af þessum lið, en ég tel brtt. mína nauðsynlega. Að því er snertir aths. hans um, að það geti verið stóreignamenn, sem eigi litlar lóðir, þá er hún rétt. En þrátt fyrir það eru þetta engin rök á móti brtt. minni, sem ég tel nauðsynlega. Það er svo um fasteignaskattinn, sem ekki er stighækkandi, að það geta verið stóreignamenn, sem eiga smáar lóðir, og svo verr stæðir menn, sem eiga stærri lóðir. En flokksmenn mínir í Nd. hafa, eins og hv. þm. er kunnugt, borið fram frv. um fasteignaskatt, sem lagður sé á með allt öðru móti, og sömuleiðis um verðhækkunarskatt. Þá kem ég að aths. hv. frsm. allshn. viðvíkjandi 2. brtt., þar sem svo er ákveðið, að fasteignaskatturinn af húsum með smáum íbúðum skuli alltaf vera helmingi minni heldur en af verzlunarhúsum og öðrum slíkum byggingum. Þar vill hv. frsm. halda því fram, að þetta eigi algerlega að vera á valdi bæjarstjórna og sveitarstjórna, hvernig þessum mismun á fasteignaskattinum er hagað. Í minni brtt. eru fastar skorður settar við því, að skatturinn verði tiltölulega miklu minni á íbúðarhúsum með smáum íbúðum heldur en öðrum húsum, og tel ég það nauðsynlegt til þess að koma í veg fyrir, að þessu ákvæði verði misbeitt, því þar er aðeins um heimild að ræða til þess að hafa skattinn mismunandi. En það þarf ekki að vera. Það er hægt að framkvæma þetta þannig, að skatturinn á smáibúðarhúsum sé jafnhár og á öðrum húsum, eins og t. d. verzlunarhúsum. Þess vegna er rétt að setja þessar skorður. Það er eftir sem áður á valdi bæjarstjórna og hreppsnefnda að hafa skattinn mismunandi að öðru leyti. Hv. frsm. allshn. sagði, að ef 20. gr. væri felld niður, þá væri það einskonar lögfesting á óskilseminni. Ef það er rétt, að slíkt væri lögfesting á óskilseminni, þá er líka óskilsemin lögfest á meðan þessi gr. er ekki orðin að lögum.



Ég hefi ekki miklu að svara. Hv. 1. landsk. vildi halda því fram, að eftir brtt. hans væri heimilt að hafa skattinn mismunandi á húsum, eftir því sem viðkomandi hreppsnefnd eða bæjarstjórn teldi viðeigandi. En það er einmitt ekki. Í brtt. er svo ákveðið, að á húsum, sem notuð eru til verzlunar og atvinnurekstrar, skuli skatturinn vera tvöfaldur á við það, sem hann sé á íbúðarhúsum fyrir neðan víst mark. Það á t. d. að leggja á fiskhús tvöfaldan skatt á við þann, sem lagður er á íbúðarhús.

Það má vera mismunandi skattur á þeim fyrir þessu

. Það nær engri átt að binda þetta við svona þröngt ákvæði. Skýring mín á fiskhúsum, sem notuð eru til atvinnurekstrar, er rétt. Skatturinn á alltaf að vera tvöfaldur. Þetta sannar það, sem ég hefi haldið fram áður, að það er ómögulegt að hafa allsherjarreglu, sem gildi jafnt fyrir Rvík og hreppsfélög úti í landi. Það er þess vegna farin rétt leið að minn áliti í 3. gr. frv., þar sem heimilað er, að skatturinn megi vera mismunandi í hverri sveit, eftir því, til hvers húsin eru notuð. Hv. þm. hneykslaðist mikið á því, að ég sagði, að með niðurfellingu 20. gr. og 22. gr. væri þingið að lögfesta óskilsemina. Hann sagði, að ef það væri rétt hjá mér, þá væri þegar búið að lögfesta hana. Þetta er misskilningur hjá honum. Þegar komin er fram á Alþ. till. um, að undir vissum kringumstæðum skuli það varða vissum viðurlögum, ef óreiða á sér stað í fjármálum sveitar- og bæjarfélaga, þá má segja, ef Alþ. fellir till., að það sé búið að lýsa því yfir, að það vilji engar skorður setja á þetta. Þetta getur hver maður skilið. Það er því ekki vandalaust að fella niður ákvæði, sem fram eru borin á Alþ., því þar með er þingið búið að lýsa yfir, hvernig það litur á málið í hvert skipti. Ég get ekki skilið niðurfellingu 20. gr. og 2.2. gr. á annan veg en þann, að Alþingi, vilji ekki leggja viðurlög við því, ef sveitarstjórnir fara óhyggilega með fé sveitarfélaga. Að því er snertir innheimtur, sem víkið er að í 20. gr., að ríkisstj. eða eftirlitsmönnunum sé skylt að halda eftir af jöfnunarsjóði því, sem hrepparnir skulda ríkissjóði, þá sé ég ekki annað en þetta sé sjálfsögð ráðstöfun, því ef á að innheimta frá sveitarfélögunum, þá er ekki hægt að innheimta það af neinu öðru en tekjum sveitarfélaganna, og þá sjá allir, að það er eðlilegast að innheimta það af þeim tekjum, sem koma beint frá ríkissjóði. Hitt er rauði þráðurinn í till. hv. fhn., sem mér hefir skilizt af till. hans og ræðu hans, að hann vill ekki láta krefja skuldirnar, ef bæjar- eða sveitarfélögin skulda ríkissjóði. Það er sannleikurinn í þessu máli. En við lítum svo á, að það sé ekki eingöngu réttmætt, heldur og sjálfsagt til þess að halda við sjálfsbjargarviðleitni bæjar- og sveitarfélaganna, að ríkissjóður gangi eftir sínum lánum hjá þeim eins og hverjum öðrum. Ríkissjóði ber skylda til að sjá um, að fólkið í þeim sveitarfélögum, sem eru í fjárhagslegum örðugleikum, liði ekki nauð, en það er ekki það sama og að ríkissjóður eigi að taka góðar og gildar allar fjárhagsráðstafanir sveitarfélaga, hversu fjarstæðar, sem þær kunna að vera.

Bernharð Stefánsson Hv. 1. landsk. sagði, að skuldir bæjarfélaganna myndu stafa af því, að bæjarfélögin ættu erfitt með að greiða þær. Ég býst við, að þetta sé undir flestum kringumstæðum rétt, en að hinu leytinu sagði hann í fyrri ræðu sinni, að ríkissjóður hefði ráð bæjarfélaganna í hendi sér, og gæti því innheimt skuldir þær, sem bæjarfélögin kynnu að vera í gagnvart ríkinu. Nú hefir hv. frsm. n. bent á, að það er vitanlega ekki önnur heppilegri leið að fara til þess að innheimta skuldirnar, ef á að innheimta þær á annað borð, en sú, sem gert er ráð fyrir í 20. gr., að halda eftir af því fé, sem ríkissjóði er annars ætlað að greiða bæjar- eða sveitarfélögunum. Hann sagði, að það myndi undir flestum kringumstæðum vera ósjálfrátt, að bæjar- eða sveitarfélögin lentu í vandræðum, og þess vegna ætti ekki að setja þau ákvæði, sem í 22. gr. getur um eftirlitið. Nú býst ég við, að hann hljóti að kannast við það, að það geti þó verið sjálfskaparvíti, ef bæjar- eða sveitarfélag lendir í greiðsluþroti. Og mér skildist, að hann vildi þó engar skorður láta reisa. Það er ekki gert ráð fyrir því samkv. frv., að það sé undir öllum kringumstæðum gert að setja eftirlitsmann, þó bæjarfélag þurfi sérstakrar hjálpar við, heldur er þarna ákvæði um, að það skuli vera heimild til þess. Ég geri ráð fyrir, að flestar landsstjórnir muni haga þessu svo, að ef bæjarfélagið hefir gert það, sem í þess valdi stendur til þess að komast fram úr sínum fjármálum, og þyki ekki hafa hagað sér óskynsamlega, þá sé þetta ekki gert. Það komi þá fyrst til, þegar bæjarfélagið eða sveitarfélagið þykir hafa hagað sér óskynsamlega í fjármálunum. En ég fæ ekki séð, hvar það myndi lenda, ef einstök bæjar- eða sveitarfélög gætu átt kröfu á ríkissjóðinn um að hjálpa sér út úr hverskonar vandræðum, sem þau kunna að lenda í, en ríkisvaldið ætti engan rétt að hafa til eftirlits með því, hvernig fjármálum þeirra er farið. Ég skal svo ekki tefja tímann frekar. Eins og ég sagði áður, þá finnst mér, að þessar 2 gr. séu alveg sjálfsagðar. Þær hljóta að sjálfsögðu að fylgja þeim ákvæðum, sem eru í 2. kafla frv. Það tvennt er óaðskiljanlegt.

*Magnús Jónsson: Við 1. umr. þessa máls gerði ég nokkrar aths. við það, og þá sérstaklega með tilliti til afstöðu Rvíkur til þessa frv. og þess, hvernig það snertir hag þess kaupstaðar. Ég hafði hugsað mér að gera eina eða tvær brtt. við frv. við þessa umr., en ég hefi verið svo óheppinn að vera í rúminu undanfarna daga, og málið hefir því farið framhjá mér. Ég mun því geyma að bera þær fram til 3. umr. Ég get þó lauslega drepið á þetta. Það er fyrst og fremst bráðabirgðaákvæði þessa frv., sem ég myndi gera að till. minni, að falli niður. Mér finnst of langt gengið að fara þannig að, eftir að búið er að útbúa svo önnur ákvæði um möguleikana fyrir styrkjum úr jöfnunarsjóði, að Rvík geti ekki komið til greina, að þá sé sá eini þáttur framlengdur um eitt ár, sem Rvík gæti notið góðs af. Það getur vel verið, að hv. þm. séu ákveðnir í því að vinna á móti Rvík í þessu og láta hana borga, án þess að fá nokkuð í staðinn. En ég verð að segja, að það eru viss takmörk fyrir því, hvað heppilegt sé að ganga langt í þessum efnum. Eins og ég sýndi fram á við 1. umr., þá má heita, að eftir 8. kafla framfærslulaganna sé Rvík útilokuð frá því að njóta nokkurs, þó fátækrabyrðin komi þar þyngst niður. Ég tel því sjálfsagt, að l. komi að fullu til framkvæmda þegar í stað, án bráðabirgðaákvæðisins, sem maður veit ekki nema yrði framlengt að árinu loknu. Ég tel sjálfsagt, að úthlutun úr jöfnunarsjóði fari fram eftir öðrum reglum en 11. gr. tilgreinir. Sá grundvöllur, sem þar er lagður, er svo ósanngjarn í garð sumra kaupstaða, að hann er ekki viðunandi. Það yrði að setja reglur um úthlutun úr sjóðnum, og þá jafnframt að breyta ákvæðum 8. kafla framfærslulaganna. Ég vil ekki bera fram skrifl. brtt. um þetta nú, þó ef til vill væri hægt að fá samþ. afbrigði frá þingsköpum, því ég get komið þeim að við 3. umr. málsins.



Herra forseti! Mér hefir skilizt, að n., sem hefir haft þetta mál til athugunar, muni ekki nema að nokkru leyti vera búin að ljúka sinum störfum. Mér skildist það á því, að hún hefir ekki haldið fund um málið, a. m. k. ekki með öllum nm. Ég hygg, að það stafi af því, að hún hefir ekki tekið tillit til bendinga minna við 1. umr. þessa máls, þar sem ég taldi, að í 3. kafla ætti að koma ákvæði, sem tryggði það, að sveitar- og bæjarfélögin fái ekki úr jöfnunarsjóði eftir 2. kafla nema þau noti til fulls þá tekjumöguleika, sem þau hafa heima fyrir. Ég vil mjög ákveðið biðja n. að athuga þetta fyrir 3. umr., enda skildist mér, að hún ætlaði þá að koma með brtt. Tekjumöguleikarnir eru notaðir svo misjafnlega í hinum ýmsu bæjarfélögum á landinu, að útsvar á 6000 kr. skattskyldar tekjur er allt frá 470 kr. og upp í 710 kr., og þau bæjarfélög, sem leggja hvað lægst á, kvarta mest og telja sig helzt þurfa að komast í jöfnunarsjóð. Þess vegna verður að búa svo um, að útsvarsmöguleikinn, sem er til staðar, sé notaður áður en komið er til ríkisins og sagt, að ekki sé hægt að ná nauðsynlegum tekjum með útsvarsálagningunum. Í sambandi við það, sem hv. 1. þm. Reykv. var að tala um, þá vil ég benda honum á tvennt eða þrennt í því sambandi. Hann var hræddur við, að bráðabirgðaákvæðið yrði framlengt, ef það væri samþ. Hvaða gagn væri að því að framlengja það, þegar því er aðeins ætlað að gilda 1938 og það á því ári er framkvæmt? Það yrði að breyta því, ef ætti að framlengja það. Það myndi ekki vera hægt að framlengja það, sem búið er að fullnægja með bráðabirgðaákvæðum. Í öðru lagi vil ég benda hv. þm. á, að í frv. því, sem fyrir liggur á þskj. 142 og er um bráðabirgðatekjuöflun ríkissjóðs og jöfnunarsjóð bæjar- og sveitarfélaga, er ætlazt til, að helmingurinn af skattauka þeim, sem leggja má á 6000 kr. skattskyldar tekjur, skuli renna í viðkomandi bæjar- eða sýslusjóð. Þegar þess er gætt, að 750 af um 800 mönnum, sem þarna koma til greina, eru í Rvík, þá er henni sköpuð þarna sérstaða, sem hinir hafa að l., en hafa í rauninni ekki í framkvæmdinni. Ég vil ennfremur benda honum á, að þegar litið er á eignir gjaldþegna Rvíkur og tekjur þeirra annarsvegar og borið saman við útsvarsálagninguna hinsvegar, þá er Rvík það af bæjarfélögunum, sem þarf að leggja hvað lægst útsvar á miðað við þær tekjur og eignir, sem til eru í bænum. Það er svo langt frá því, að Rvík sé eitt af þyngstu bæjarfélögunum á landinu, því hún er með þeim léttustu. Hvað kann að verða í framtíðinni, skal ég ekki segja um, en þá getur verið, að jöfnunarsjóðurinn komi til greina. Ég held því, að aths. hv. þm. gagnvart Rvík séu á misskilningi byggður, a. m. k. á meðan látið er standa ákvæðið í frv. um jöfnunarsjóð bæjar- og sveitarfélaga, sem vafasamt er, hvort rétt er að standi, þar sem Rvík ein fær tekjur eftir frv., sem öll önnur bæjarfélög fá ekki.



Ég get ekki farið langt út í málið; vil ekki lengja umr., aðeins gera aths. við ræðu hv. frsm. allshn. Hann hélt því fram, að viðurhlutamikið væri að fella 22. gr. og 20. gr. niður, því að það þýddi sama sem að lögfesta óskilsemina. Mér skilst þá, að í hvert skipti sem Alþingi hafnar tillögum um ný refsiákvæði, þýddi það, að lögfest væri það, sem ákvæðin hafa átt að koma í veg fyrir. Segjum, að ég flytti frv. um að skerpa einhver ákvæði í refsilögum og að þær till. væru felldar á Alþingi. Skyldi það þá vera yfirlýsing um, að verknaðurinn, sem ákvæðin snertu, væri ekki refsiverður framar? Hv. flm. sagði, að til gætu verið þau tilfelli, að sveitar- og bæjarfélög komist í vanskil og greiðsluþrot fyrir sjálfskaparviti, en hitt viðurkenndi hann, að væri algengara, að þau kæmust það af óviðráðanlegum orsökum. Vitaskuld eru sjálfskaparvítin til og afleiðingarnar þessar. Hver á þá sökina? - Sveitarstjórnin eða bæjarstjórnin. Hvað á við þær að gera? –Þær eiga að fara. Hver á að láta þær fara? - Það eru íbúarnir í bænum. Þá var það viðvíkjandi brtt. minni við 3. gr., hvernig skatturinn ætti að vera mismunandi. Auðvitað er það rétt hjá hv. flm., að enn beri að sama brunni og vant er. að þrátt fyrir slík ákvæði komi skatturinn ekki réttlátlega niður í öllum tilfellum. Það má segja svo um alla skatta nema þá, sem lagðir eru á eftir efnum og ástæðum. Ef hægt væri að koma þessu öðruvísi fyrir í sumum bæjarfélögum, vildi ég, að n. athugaði það rækilega til 3. umr. og gerði sínar brtt. - Það var viðurkennt þegar við 1. umr. af hv. 1. flm., að æskilegt væri að búa svo um þetta, að skatturinn gæti orðið til að hækka húsaleiguna.

*Magnús Jónsson: Ég skal ekki fara út í karp við hv. 1. þm. N.-M. En ég vil slá föstu því sama sem víð 1. umr. og fá viðurkenning hans fyrir því, að hagur Rvíkur sé nú langbeztur meðal allra bæjarfélaga 5 landinu. Þegar kosningar nálgast, eru framsóknarmenn vanir að segja annað. Þá er það þeirra eina vörn fyrir alla óreiðu og skuldasukk ríkisstj., að hvergi sé þó annað eins sukk og í Rvík og hagur hennar sé margfalt verri en þekkist unnarsstaðar. - Ég ætla bara að geyma þessa viðurkenning hv. þm. í góðu hjarta, þangað til hann og flokksmenn hans byrja gamla sönginn sinn. Ég man svo langt, að þeir sögðu, að útsvörin væru hér langhæst og hvergi eins þjarmað að mönnum á allan hátt af „íhaldinu“. En núna játaði hv. 1. þm. N.- M. við l. umr., að það yrði að ræna Rvík, því að hún væri svo rík. Það var drengileg hreinskilni að játa þetta. Því að tilgangur frv. er einmitt þessi. Það á að taka féð hér, en sjá svo um, að enginn eyrir af því komist hingað aftur. Það var hreinskilnasta aðferðin, að játa eins og hv. þm., að hér væri sá fjöldi af ríkismönnum, að þetta væri alveg réttmætt. Ég skal ekki fara út í það, hvað menn eru miklu betur stæðir hér en í öðrum bæjum eða hvort einhverjir hafa kannske verið látnir það mikið í friði, að þeir standi ennþá upp úr. En ef litið er á jöfnunarákvæðin í 8. kafla framfærslulaganna, þá nýtur Rvík einskis af þeim jöfnuði. Ég held, að þar sé engin vísitala, sem ekki sé Rvík í óhag. Þegar svo er búið að finna vísitöluna, þá á enn að skerða rétt Rvíkur um 10%. Með þessum tvöfalda múr þykist löggjafinn geta séð um, að Rvík fái ekkert. Svo kemur að því að setja reglur um jöfnunarsjóð bæjar- og sveitarfélaga. Þá sér löggjafinn leik á borði og segir: Þennan 8. kafla framfærslulaganna skulum við einmitt nota við jöfnunina, til þess að láta Rvík ekki fá neitt. Þá er það annað hlutverk jöfnunarsjóðs að jafna kostnað bæjar- og sveitarfélaga af elli- og örorkutryggingum og kennaralaunum. En þá eru sett bráðabirgðaákvæði til þess að loka fyrir þann straum lík., svo að Rvík fái ekkert heldur til að jafna þennan lið. Við, sem lengi höfum verið á þingi, - og þetta er víst 20. þingið, sem ég sit -, höfum reynslu um það, að ef eitthvað er nógu óvinsælt, þá kalla menn það einungis bráðabirgðalög. Og aldrei veit maður dæmi til þess, að bráðabirgðaákvæði af þessu tægi séu tekin aftur, - a. m. k. ekki siðan „íhaldsstjórnin“ var við völd, hún lækkaði og afnam töluvert af sköttum. Þetta mál hefir farið framhjá mér síðustu dagana, svo að. ég hefi engar brtt. flutt fyrir þessa umr. og skal því ekki lengja mál mitt.



Ég hefi hugsað mér að láta bíða að svara hv. 1. þm. Reykv., þangað til hann kemur með brtt. sínar við 3. umr., því að þá vona ég hann endurtaki sig. En ég verð að svara hv. 1. landsk. örfáum orðum. Hann vildi sýna, að staðhæfing mín væri röng, að ef 20. og 22. gr. frv. væru felldar niður, væri Alþingi að lögfesta vanskilin hjá sveitar- og bæjarfélögum. hetta er ekki eins vitlaust og þm. heldur. Hann sótti sér dæmi í refsilögin. Jú, mér skilst það vera opið mál, að þar yrði alveg sama tilfellið. Segjum, að hv. 1. landsk. vildi refsa mér og hv. 1. þm. Reykv. fyrir að taka í nefið  (Rödd af þingbekkjum: Dósin verri en skammbyssa. Br B: Refsa með líflátsdómi!)  . Deildin mundi fella þetta. Er þá ekki Alþingi búið að lögfesta, að við megum taka í nefið?



Þeirri spurningu var skotið að mér, hvernig ég hugsaði mér að koma lagfæringunni í kring. Ég hugsa mér t. d. að ná því þannig að skjóta inn í 3. kafla frv. ákvæðum um, að þau sveitarfélög ein komi til greina við verðjöfnun, sem fengið hafa gjaldstiga, sem útsvörum sé jafnað niður eftir, samþykktan af eftirlitsmanni. Eftirlitsmaður sveitarstjórnarmálefna verður að geta tryggt sér það, að ekki verði misrétti í álagningu á hinum ýmsu stöðum. Hann verður að geta tryggt sér, að notaðir séu til fullnustu möguleikarnir til álagningar innan hvers bæjar- eða sveitarfélags. Að endingu eitt: Þegar hv. 1. þm. Reykv. hefir orð mín eftir, vildi ég, að hann hefði þau rétt, en ekki það, sem menn segja honum úr þeim frammi á gangi, meðan ég er að tala. Ég sagði á þá leið, að samanlagt hefðu Rvíkingar meiri tekjur en íbúar allra annara bæja og þorpa á landinu og gætu þess vegna borið meira. Ég minntist alls ekki á hag bæjarsjóðsins í Rvík. - Það er gott fyrir þá, sem em skáldmæltir, að yrkja eitt eða annað inn i, og sæmir sér fyrir þá að skálda í eyðurnar, sem lagt haft það fyrir sig í lífinu.

því miður þurfti ég að fara út, meðan þm. var að lofa mig fyrir skáldskapinn. Það er í fyrsta sinn, sem mér er hrósað fyrir þá list

.

*Jóhann Jósefsson: Við 1. umr. urðu dálitlar umr. um þetta mál á víð og dreif, og í sambandi við þær var komið inn á atriði, sem mér virðist ekki vera nægilega upplýst við þær umr. Var það aðallega vegna þess, að ég hafði ekki tækifæri til að svara hæstv. fjmrh. Undir þeim umr. bar það við, að 9. landsk. (JBald) hélt því fram, að stjórn S. Í. F. hefði borið ábyrgð á því, að gengisfali varð á peningum, sem fengust fyrir seldan fisk á Ítalíu. Ég svaraði þessu og benti á, að ég teldi höfuðorsökina fyrir því, að nokkurt tjón hlauzt af þessu, liggja í aðgerðarleysi ríkisstj. og gjaldeyrisnefndar. Þessu andsvaraði svo hæstv. fjmrh. og taldi ríkisstj. og gjaldeyrisn. sýkna saka í þessu efni. Hinsvegar vildi hann halda því fram, að þetta hefði verið óviðráðanlegt, og væri litilmannlegt fyrir okkur, sem sæti eigum í stjórn S. Í. F., að minnast á þetta mál. Vegna þeirra, sem kunna að lesa þingtíðindin, kann ég ekki við, að þetta sé látið standa ómótmælt, vegna þess að nokkuð skýr gögn liggja fyrir í þessu máli, sem sýna, að stjórn S. Í. F. átti ekki sök á því tjóni, sem af þessu hlauzt. Það er vitanlegt, að það var bent á það af trúnaðarmönnum landsins, að það væri nauðsynlegt að hraða kaupum á vörum frá Ítalíu, aðallega af 3 ástæðum. Í 1. lagi væri gengisfall hugsanlegt, í 2. lagi að verðlagið færi hækkandi þar, og í 3. lagi að búast mætti við, að vörurnar gengju til þurrðar. Eins og kunnugt er, átti Ítalía í ófriði um þessar mundir. Það var síður en svo, að áherzla væri lögð á að selja fisk til Ítalíu, eins og sést bezt á því, að þetta sumar voru ekki seld nema rúm 8000 tonn af fiski þangað, eða helmingi minna en venjulega. Þ. 16. júní var þetta rætt mikið í stjórn S. Í. F., þ. e. a. s. að það mundi farnar að safnast miklar inneignir á Ítalíu og að það gæti farið svo, að það tefðist fyrir notkun þessa markaðar, ef innieignirnar héldu áfram að safnast. Það var samþ. till. í stjórn S. Í. F., sem gekk í þá átt að benda ríkisstj. á þá hættu, sem hér vofði yfir. Stj. afgr. svo þessa ályktun með bréfi til ríkisstj. þ. 25. júní, sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Rvík. 25. júní 1936. Á stjórnarfundi þ. 16. þ. m. var eftirfarandi till. samþ.: „Til þess að ekki sé hætta á, að niður falli sölur til Ítalíu eða dragist úr hófi fram til óhagstæðis fiskieigendum, felur stjórnin framkvæmdarstjórunum að ná samkomulagi við ríkisstj. og gjaldeyrisnefnd um, að greitt verði fyrir því. að innieignir fyrir fisk á Ítalíu séu notaðar að því leyti sem unnt er og eftir því, sem þær skapast, þannig að ekki sé hætta á því, að tafið verði fyrir útflutningi á fiski til Ítalíu sökum of mikilla innieigna vorra þar. Í þessu sambandi þætti oss vænt um að mega fá leyfi til þess að ræða málið við yður og að þér tilkynnið oss, nær þér hefðuð tíma til þess. Virðingarfyllst. (Undirskriftir). Til ríkisstjórnarinnar, Reykjavík.“ Þetta bréf var sent til þess að benda ríkisstj. á, hvaða afstöðu S. Í. F. tæki í þessu máli, og jafnframt ósk um það, að fá að ræða málið við hana. Svar við bréfi þessu hefir aldrei borizt, og S. Í. F. var aldrei gefinn kostur á að ræða málið við ríkisstj. Það er að vísu rétt hjá hæstv. ráðh., að það gat enginn séð það fyrir með vissu, að gengisfall mundi verða, en hitt veit hæstv. ráðh. náttúrlega vel, að slíkt vofir alltaf yfir í landi, sem á í ófriði. Staðreyndin í þessu máli er sú, að ríkisstj. gerði ekkert til að varna þeirri hættu, sem yfir vofði, og afleiðingarnar eru svo þær, að 6–700 þús. kr., sem gengisfallið kom niður á, voru lagðar á herðar þjóðarinnar með hækkuðu vöruverði.

Forseti (EÁrna): Ég vil benda á, að þetta mál er óviðkomandi málinu, sem til umr. er, og getur ekki orðið rætt í því sambandi, nema hvað fjmrh. svarar síðasta ræðumanni.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég hafði ekki búizt við, að fram færu umr. um þetta mál í dag, þó að það bæri á góma við 1. umr. þessa máls. En út af ræðu hv. þm. Vestm. verð ég að segja nokkur orð. Hann vill ásaka ríkisstj. stórlega fyrir að hafa ekki farið eftir óskum stjórnar S. Í. F. í bréfi 16. júní um að eyða innieignum, sem safnazt höfðu fyrir á Ítalíu. Hv. þm. verður að athuga það, að tapið kom ekki fram á allri líruinnieigninni á Ítalíu. Ég man því miður ekki, hvað há upphæð það var, en get séð það. En það er þess vegna ekki rétt, að það hafi ekki verið gerðar ráðstafanir til þess að eyða innieigninni jöfnum höndum. Það, sem tapið kom niður á, var að langmestu leyti lírur. sem S. Í. F. seldi fyrir í sept. og lágu því alis ekki fyrir til ráðstöfunar um það leyti. sem stjórn S. Í. F. ásakar ríkisstj. fyrir að hafa engar ráðstafanir gert. Það má náttúrlega deila um það, hvort ekki hefði verið rétt að vera búið að eyða þessum lírum fyrirfram, en við því er það að segja, að bankarnir höfðu þá ekki útvegað sér þannig sambönd á Ítalíu, að þeir hefðu nokkra möguleika til að stofna þar til skulda, og þar að auki vissu menn ekki þá, hvað þangað þyrfti að fara mikið af „Labrador“fiski. Ég vil bara segja, að það er sjáanlegt á þeim sölusamningum, sem stjórn S. Í. F. gerði í sept., að hún hefir þá verið í alveg jafnmikilli óvissu og við um þetta. Ég vil ennfremur benda hv. þm. Vestm. á það, að ef búið hefði verið að selja líruna fyrirfram, þá hefði það þó ekki komið í veg fyrir, að Sölusamlagið hefði tapað eins og það gerði, en hitt skal viðurkennt, að þjóðin í heild hefði ekki tapað á því, ef slíkir sölusamningar hefðu farið fram. - Ég ætla svo ekki að fara lengra út í þetta mál; ég varð að taka þetta fram, til þess að það stæði í þingtíðindunum við hliðina á ummælum hv. þm. Vestm.

Ég var aðeins að bera hönd fyrir höfuð sölusamlagsins

. Ég var aðeins að svara óviðeigandi árás hv. þm. á mig út af þessu atriði.

*Magnús Jónsson: Eins og nál. ber með sér, var ég ekki viðstaddur, þegar málið var afgr. í fjhn. Ég hafði þó hugsað mér að gera grein fyrir sérstöðu minni gagnvart frv. við þessa umr., en vegna tafa frá störfum mun ég geyma mér þá grg. til 3. umr.

Frsm. (Bernharð Stefánason) : Ég var búinn að geta þess í gær í umr. um dagskrá, að fjhn. hefir tekið mál þetta til meðferðar og mælir með því, að það sé samþ. eins og nál. 221 ber með sér, en einstakir nm. áskilja sér þó rétt til þess að koma fram með brtt. við frv. hver í sinu lagi eða að vera með þeim brtt., er fram kunna að koma. Nú eru ýmsar brtt. komnar fram við frv., þar á meðal frá einum nm., hv. 1. þm. Reykv., en n. sem slík hefir ekki athugað hana, og hefi ég því ekkert um hana að segja fyrir n. hönd. Ég vil geta þess, að ein till. á þskj. 223, sem er aðeins leiðrétting, er eiginlega frá n., þó n. hafi ekki borið hana fram.

*Magnús Jónsson: Tilraunir þær, sem gerðar hafa verið á síðari árum til þess að halda uppi óeðlilegu og tilbúnu gengi á íslenzkri krónu með því að slíta hana úr öllu eðlilegu sambandi við gjaldeyri annara landa með ströngum gjaldeyrisráðstöfunum, eru líkar tilraun Molbúanna til þess að bera sólskinið inn í kofann sinn. Það eru alltaf að koma fram frv., sem eiga að gera það mögulegt, að slíta okkar gjaldeyri alveg úr tengslum við gjaldeyri annara þjóða, án þess allt fari á ringulreið. Ég ætla ekki hér við 2. umr. að fara að ræða það, hvernig þetta hefir tekizt, en ég vildi minnast nokkuð á þá erfiðleika, sem koma fram og lýsa sér í öllum þeim mörgu ákvæðum, sem sett hafa verið, til þess að girðingin utan um gjaldeyrinn geti orðið nógu sterk. Í þessu frv. eru víst ein 4 til 5 ný ákvæði, sem sýna, að tilgangurinn er sá, að herða nú enn meir á gjaldeyrisráðstöfununum. Ég var með því í fjhn., að þetta frv. gengi áfram, því eins og komið er, er enginn vegur að losna við þessar hömlur á gjaldeyrinum, án þess í stað þeirra kæmu aðrar víðtækar ráðstafanir. Það má raunar teljast virðingarvert, að reynt er að gera þessar hömlur smugulausar, úr því verið er að burðast með þær á annað borð, svo ekki verði svindlað á þeim nema sem minnst. Ég er þó sérstaklega ósammála einu ákvæði frv., sem er breytt frá því, sem er í gildandi l., og er í síðari brtt. minni á þskj. 222 lagt til, að það sé fellt í sama form og er nú. En áður en ég fer út í að ræða þá brtt., skal ég lýsa fyrri brtt., sem er flutt vegna viðauka, sem komst inn í frv. í hv. Nd. um að útgerðarmenn skuli fá heimild til að ráðstafa gjaldeyri fyrir sínar vörur, að því leyti sem þeir þurfa að nota gjaldeyri til kaupa á nauðsynjum til útgerðar sinnar. Ég sé að hæstv. fjmrh. er nú að reka hornin í þessa viðbót af einhverjum ástæðum, sem hann hefir ekki gert grein fyrir. Það hlýtur öllum að vera ljóst, að hér er um vörur að ræða, sem undir öllum kringumstæðum þarf að kaupa, og hljóta því einhverjar aðrar ástæður að vera fyrir því, að hæstv. ráðh. setur sig nú á móti þessari undantekningu. Fyrri brtt. mín er að bæta við þessi undantekningarákvæði, svo framarlega sem þau eiga að gilda, og það er, að til viðbótar vörum til útgerðar sinnar fái útgerðarmenn einnig ráð á gjaldeyri til greiðslu á endurtryggingariðgjöldum fyrir skip sin. Þessi endurtryggingargjöld, sem svara þarf í erlendum gjaldeyri, eru ein sú allra fyrsta greiðsla, sem einn útgerðarmaður verður að inna af hendi, og það er alveg óhugsandi, að löggjafinn ætli sér að gera það ómögulegt að endurtryggja skipin, enda líta allir svo á, að þetta séu gjöld, sem verði að greiða. Það hefir líka þann stóra kost að gefa gjaldeyri frjálsan fyrir þessum gjöldum, að þetta eru ákveðin gjöld, og er því ómögulegt að smeygja neinu öðru með þeim. Það þarf ekki annað en að fá glöggar skýrslur yfir það frá Sjóvátryggingarfélagi Íslands og Samtryggingunni, hvað hver skipseigandi þarf að greiða á ári í endurtryggingum, og getur þá ekki orðið um neitt svindl að ræða. Svo framarlega, sem einhver gjaldeyrir á að vera frjáls, þá eiga þessi gjöld að vera það. Það sparar skipeigendum aðeins ómök og skriffinnsku, að þurfa ekki að sækja um að mega greiða þetta, og ég býst við, að hv. þdm. fallist á að bæta þessari klausu við, svo framarlega sem á að spara útgerðarmönnum það ómak að þurfa að sækja um leyfi fyrir þeim greiðslum, sem ómögulegt er án að vera. Ég býst við, að síðari brtt. mín við 1. gr. orki meir tvímælis en þessi, en ég sé, að hv. þm. Vestm. flytur brtt. sama efnis, en það er að fella niður 3. málsgr. 1. gr., sem er um það, að ákveða megi með reglugerð, að allir þeir, sem ferðast til útlanda, sanni fyrir lögreglustjóra, að þeir hafi á löglegan hátt aflað sér nægilegs erlends gjaldeyris til að sjá sér farborða, og að forráðamönnum flutningatækja skuli óheimilt að selja mönnum farseðil til útlanda nema slík skýrsla hafi verið gefin lögreglustjóra. Hér held ég sé verið að setja alveg einstakt ákvæði í íslenzka löggjöf, sem gangi öllu nær persónufrelsi manna en nokkurt annað lagaákvæði, svo sjálfsagður hlutur sem það er, að menn megi fara ferða sinna í löglegum erindum. Hér er það lagt í vald gjaldeyrisnefndar að leyfa mönnum eða banna að hreyfa sig. Hér er svo langt gengið, að ég held það sé ástæða fyrir hv. þdm. að skoða huga sinn vel áður en þeir ganga inn á þá braut. Það er hægt að gera sér það í hugarlund, hversu gjaldeyrisnefnd getur þarna misnotað sína aðstöðu, ef hún vill svo við hafa, að ég ekki tali um þá skyldu, sem lögð er hér á skipafélögin, sem hafa „forretningu“.af því að selja mönnum farseðla til útlanda. Sú kvöð er á þau lögð, að þau neiti að selja mönnum slíka farseðla. Hér er að vísu aðeins um heimild að ræða, sem nota má með reglugerð, en það má ugglaust gera ráð fyrir, að þetta ákvæði sé sett inn til þess að það verði notað. Á þennan hátt fær ríkisstj. í fyrsta skipti vald til þess beinlínis að banna mönnum að fara úr landi, og þetta vald á hún að leggja í hendur gjaldeyrisn. að banna eða leyfa. Hversu hóflegar kröfur, hversu nauðsynleg, lögleg erindi, sem menn hafa til útlanda, getur gjaldeyrisnefnd bannað þeim að fara, og þar með er útilokað, að farið verði. Gjaldeyrisnefnd getur beinlínis sigtað þá úr, sem fái ekki að sigla. Þessi ákvæði hafa í blöðunum verið kölluð þrælaákvæðin, og er það réttnefni. Ég skal ekki taka fyrir það, að neyðin hjá okkur geti ekki orðið svo mikil, að hefta verði persónufrelsi manna í þessum efnum, en ég held, að hún sé ekki orðin það mikil enn. Mér sýnist erlendum gjaldeyri sé nú varið til þeirra hluta, sem ekki eru svo lífsnauðsynlegir, að það beri vott um, að neyðin sé orðin það mikil, að grípa þurfi til slíkra neyðarúrræða sem þessara. En ef neyðin er nú samt sem áður orðin svona stór, þá þurfti vissulega að búa öðruvísi um hnútana en þetta, því gjaldeyrisnefnd er valin með allt annað en þetta starf fyrir augum, og því engin trygging fyrir því, að hún sé þessu starfi vaxin. Eins er það, að hér þarf ekki nema geðvonzku eins eða tveggja manna eða persónulega óvild, til þess að mönnum verði meinað að fara úr landi, því þeir þurfa að sanna það fyrir lögreglustjóra, að þeir hafi aflað sér nægilegs gjaldeyris, og gjaldeyri fá menn ekki á löglegan hátt nema frá gjaldeyrisnefnd. Þetta ákvæði hefir hinsvegar farið gegnum hv. Nd., þó því hafi verið mótmælt þar af þeim hv. þm., sem þykir fyrir því, að hið háa Alþingi skuli ganga inn á þá braut að hefta svo mjög persónufrelsi manna. Það má náttúrlega gera ráð fyrir því, að ónauðsynlegar ferðir til útlanda eigi sér stað, en ég held, að ekki séu þau brögð að þeim, að slík ákvæði sem þessi séu réttlætanleg. Það hefir verið gefið í skyn, að mjög mikils gjaldeyris til utanferða sé ekki aflað á löglegan hátt, en hvaða trygging er fyrir því, að slíkt geti ekki haldið áfram, ef á annað borð er hægt að afla gjaldeyris á ólöglegan hátt? Við skulum segja, að maður fái leyfi til að sigla og sýni gjaldeyrisleyfi fyrir 200 kr. Hvaða trygging er fyrir því, að hann eyði ekki 2000 kr. af gjaldeyri, sem hann hefir náð í á annan hátt? Það er því svo nauðalítil trygging í þessum ákvæðum, önnur en sú, að gjaldeyrisn. getur ráðið yfir utanferðum manna. Þá er þriðja brtt. mín á þskj. 222 við 2. gr. Hún gengur út á það, að fella niður nýtt ákvæði og færa frv. í sama horf og l. eru nú að því er það atriði snertir. Samkv. gildandi l. þurfa bankar þeir, sem fulltrúa eiga í gjaldeyrisnefnd, að samþ. reglur fyrir veitingu gjaldeyrisleyfa, en eftir frv. eiga bankarnir aðeins að hafa tillögurétt um þessar reglur. Mér finnst ákvæðin eins og þau eru í l. bæði eðlileg og óhjákvæmileg, og geri ráð fyrir því, að þó þeim verði breytt eins og lagt er til í frv., þá verði það svo í framkvæmdinni, að reglurnar verði ekki framkvæmdar nema bankarnir samþ. þær. Því það er alveg óskiljanlegt, hvaða gagn getur verið að reglum, sem bankarnir samþ. ekki. Það er þó ekki hægt að fá gjaldeyri frá öðrum en bönkunum, og ef þeir vilja ekki láta gjaldeyrinn eða fallast á leyfin, þá eru þau náttúrlega einskis virði. Það er litið gagn að reglum, sem eru þannig, að bankarnir eru á móti, og þegar á að fara að gera þessar ákvarðanir „effektivar“, þá standa þeir á móti sem stjórna bankanum og einir geta skuldbundið bankana með sinni undirskrift. Það lægi sá möguleiki fyrir að skipta um bankastjóra í sífellu, þangað til fengizt hefir bankastjórn, sem samþ. þessar einstöku ráðstafanir, en ég geri ekki ráð fyrir, að með þessu ákvæði verði stofnað til slíkra örþrifaráða, og það sé því mjög heilbrigt og heppilegt, að einmitt í l. sé þessi krafa, að samþykki fulltrúa bankanna, sem yfir gjaldeyrinum ráða og einkarétt hafa til hans, komi til. Það er ekki nema heilbrigt, að ríkisstj. og þeir, sem með bankamálin fara, komi sér saman um reglur, sem settar hafa verið. Ég þykist vita, að það muni koma nokkuð út á eitt, hvort sem samþ. væri. Um aðrar breyt. frá núv. l. skal ég ekki fjölyrða, og ég hefi látið það eiga sig án þess að gera við það brtt.; svo sem eins og að hagstofan safni skýrslum um þessa hluti. Aftur á móti verð ég að segja, að niðurlag refsiákvæðanna í 6. gr. finnst mér óþarflega „drakóniskt“, þ. e. að heimilt er að gera upptækar með dómi vörur og íslenzkan gjaldeyri, sem ólöglega er reynt að flytja frá útlöndum. Mér finnst nóg, að það megi leggja geipilega sekt á þá menn, sem þetta reyna, því að eftir okkar mælikvarða er það ekkert smáræði, að hægt er að sekta menn um allt að 50000 kr., nema enn þyngri refsing liggi við, og þar að auki er ágóðinn, sem fæst við þetta upptækur, og þó að varan verði ekki líka gerð upptæk, þá finnst mér þetta brot ekki svo ógurlegt, að maður eigi að sleppa rétt með lífið út úr þessu. Mér finnst kenna í þessu dálítið sama ofstækis eins og kom fram á sínum tíma - og reyndar enn í sambandi við áfengislöggjöfina, þar sem menn halda, að það sé um að gera að sýna vilja sinn með nógu hrottalegum ákvæðum, og þó ekki sé nema með nógu hrottalegu orðalagi, ef brotið er á móti. Hér er nauðsynlegt að hafa ráðstafanir fyrir þjóðfélagið, og það er rétt að girða fyrir það með sektum, að menn brjóti þessi ákvæði. Ég sé hér brtt. frá hæstv. fjmrh., sem hann mælir sjálfsagt fyrir. Sömuleiðis er hér till. frá hv. þm. Vestm., sem er um sama ákvæði og 2. brtt. mín. Um brtt. frá hv. 1. landsk. skal ég ekki segja fyrr en hann hefir mælt fyrir henni.

*Brynjólfur Bjarnason: Það er aðeins aths. út af brtt., sem ég flyt. Þetta frv. hefir tekið allmiklum breyt. í hv. Nd. Eins og það kemur úr d. er útgerðarmönnum frjálst að ráðstafa þeim gjaldeyri, sem þeir fá fyrir útflutningsvöru sína, til innkaupa á útgerðarvörum. Þetta er að mínum dómi mikil endurbót, sem Kommfl. hefir lengi barizt fyrir, en eins og nú er gengið frá frv., er hægt að misbeita þessu ákvæði, það gæti meira að segja orðið til þess að eyðileggja gjaldeyrisverzlunina, þar sem útgerðarmönnum gefst tækifæri til fjárflótta, ef ekki er gengið betur frá þessu, og þess vegna hefi ég borið fram þessa fyrri brtt. mína. Hún gengur út á að tryggja, að slík misbeiting geti ekki átt sér stað, sem sé að gjaldeyririnn skuli ganga til bankanna, en það er skylt að veita gjaldeyrisleyfi fyrir þeim vörum, sem útgerðarmenn þurfa til útgerðarinnar og bönkunum er skylt að greiða. Þá er 2. brtt., sem ég hefi leyft mér að bera fram, og gengur hún út á að fella niður gjald, sem á að greiða fyrir innflutningsleyfi, eins og ákveðið er í 3. gr., og það er vitanlega gert út frá því sjónarmiði, að þetta gjald hafi nákvæmlega sömu áhrif og tollur á nauðsynjavörum og verki á þann hátt að auka vöruverðið.

Hv. þm. á þriðju till. um það, að reglur um úthlutun gjaldeyris- og innflutningsleyfa skuli sett með samþykki þeirra banka, sem eiga fulltrúa í gjaldeyrisn: , eins og gert er ráð fyrir í núgildandi l., en ekki að fengnum till. þessara stofnana. Ég geri ráð fyrir, að það hljóti alltaf að vera svo, að slíkar reglur verði í aðalatriðunum settar með samkomulagi á milli þessara aðilja, en mér þykir óviðkunnanlegt, hvað sem lá í gjaldeyrisl., þegar þau voru sett á sínum tíma, að t. d. annar bankinn gæti með því að setja sig upp á móti einhverju ákvæði, komið í veg fyrir, að það yrði sett í slíka reglugerð, svo að ráðh., sem ætti að framkvæma l., gæti ekkert gert og það yrði að fella ákvæðið niður vegna þessarar mótstöðu frá öðrum bankanum. Það sjá allir, að það er langeðlilegast, að í allri lagasetningu sé einhversstaðar til eitthvert úrskurðarvald, enda er ákvæði hliðstætt þessu í gjaldeyrisl. í Danmörku, þar sem hið endanlega vald er hjá þeim ráðh., sem málið heyrir undir. Hitt er annað mál, að um þetta verður vitanlega að reyna að ná sem beztu samkomulagi milli bankanna og stj., vegna þess hvað það snertir báða aðilja mikið. En hitt er ekki rétt hjá hv. þm., að það sé ekki hægt að hugsa sér að það geti verið lítilsháttar ágreiningur um sjálfar reglurnar milli banka og ríkisstj. um einstök atriði, og sá ágreiningur hlyti alltaf að leiða til þess, að ekki væri hægt að framkvæma reglurnar vegna mótstöðu bankanna, en ef reglurnar eru löglega settar, þá mundu bankarnir fara eftir þeim, þó að þeir fengju ekki að öllu leyti að hafa það eins og þeir vilja. Mér dettur ekki í hug að gera ráð fyrir því fyrirfram, enda geri ég ekki ráð fyrir ágreiningi um þetta efni. Hann sagði, að bankarnir hefðu einkarétt á gjaldeyrinum, og þess vegna væri ekki óeðlilegt, að þeir teldu sig þurfa að fara eigin götur, þó að ráðuneytið setti ákvæði um þetta. Þetta er ekki rétt, því að bankarnir hafa einkarétt á sölu gjaldeyrisins með l. frá Alþingi, - og því skyldi Alþingi ekki gegnum sína umboðsmenn setja skilyrði, sem það telur eðlileg? Ég vil þess vegna mæla á móti því, að þessi till. verði samþ., vegna þess að mér þykir óviðkunnanlegt, að það standi í l., að ekki sé hægt að setja slíkar reglur nema með samþykki þessara tveggja stofnana, ekki fyrir það, að það sé ósamlyndi milli þessara tveggja aðilja, heldur til þess að gera lagasetninguna eðlilegri. Þá kem ég að þeim till., sem ég flyt við frv., og þær snerta það atriði málsins, sem í raun og veru er stærsta atriðið af þeim, sem hér um ræðir. Í hv. Nd. var því ákvæði bætt inn í frv., að útgerðarmönnum skyldi heimilað að ráðstafa erlendum gjaldeyri, sem fæst fyrir útflutningsvörur þeirra, að því leyti, sem þeir þurfa til greiðslu á vörum til útgerðarinnar. Þetta ákvæði var sett inn í 1. gr., og aðalbrtt. mín, og sú eina, sem þarf að mæla fyrir, er um það, að þetta ákvæði verði fellt niður, og skal ég færa rök að því, að ég tel brýna nauðsyn á að gera það. Það mun hafa vakað fyrir þeim, sem hafa sett þetta ákvæði inn í frv., að þetta yrði til þess, að útgerðarmenn hefðu frjálsar hendur um innkaup á útgerðarvörum, eða svo hefir mér skilizt. En ég vil leyfa mér að benda þeim sömu mönnum á það, að þetta ákvæði tryggir ekki það, út af fyrir sig, að útgerðarmenn geti gert innkaup á vörum sínum, því að þrátt fyrir þetta ákvæði 1. gr. stendur ákvæði 2. gr. um það, að ríkisstj. geti ákveðið, að engar vörur séu fluttar til landsins, nema með leyfi gjaldeyrisn., m. ö. o., að ákvæði 1. gr., að útgerðarmenn megi halda eftir af gjaldeyrinum til greiðslu á útgerðarvörum, hlýtur að takmarkast við vörur, sem þeim er gefið innflutningsleyfi fyrir. Og þá komum við að því, að með þessu er alls ekki tryggt, að útgerðarmenn fái frekar innflutningsleyfi en verið hefir, ef það er það, sem vakir fyrir hv. flm. þessarar till. og þeim, sem með þessu ákvæði kunna að vera. Ég held, að það eina, sem ynnist með þessu, væri það, að útgerðarmenn gætu tekið af andvirði varanna til þess að greiða með vöru, sem þeir hafa áður fengið innflutningsleyfi fyrir til útgerðar sinnar. Nú vil ég í fyrsta lagi upplýsa það, að yfirleitt hefir ekki staðið á því, ég hefi fengið upplýsingar um það frá bönkunum -, að þessar greiðslur hafi farið fram; þeir hafa lagt sig í lima til þess að láta ekki standa á greiðslu fyrir þessar vörur, svo að ég finn ekki sérstaka ástæðu til þess að setja ákvæði til að tryggja greiðslu á vörum til útgerðarinnar frá því, sem verið hefir, og í því efni styðst ég við það, sem bankarnir hafa gefið mér upplýsingar um. Og þá skal ég koma að því, hvers vegna ég er á móti þessu ákvæði; það er vegna þess, að það hefir enga þýðingu aðra en þá, að gera framkvæmd gjaldeyrisl. erfiðari. Það, sem er eitt aðalatriði gjaldeyrisl., er það, að allur gjaldeyririnn komi til bankanna og gangi þaðan allur út, nema sérstakt leyfi sé til þess að halda honum eftir, því að það geta bankarnir og gjaldeyrisn. Ef svo á að fara að leyfa heilli stétt manna að halda eftir andvirði varanna, þá skapar það, eins og hv. 1. landsk. sagði, möguleika til fjárflótta. því að það er misjafn sauður í mörgu fé, –möguleika til þess að menn geti smyglað gjaldeyri undan, því að þó að þeir þurfi að gera grein fyrir, í hvaða vörur gjaldeyririnn á að fara og hvaða verð sé á þeim vörum o. s. frv., þá skapar það bönkunum ófyrirsjáanlega erfiðleika að hafa eftirlit með því, að allur gjaldeyririnn komi inn og sé ekki notaður til annars en leyfi hefir verið veitt til. Ég vil þess vegna skora á þá, sem telja nauðsynlegt að halda uppi gjaldeyrisl., - og ég býst við, að það séu allir, - að athuga afstöðu sína til málsins og hvort þeir geta ekki fallizt á að fella þetta ákvæði niður, því að í framkvæmdinni gerir það, eins og það er, ekki annað en að auka erfiðleikana á því að hafa eftirlit með því, hvort allur gjaldeyririnn kemur inn eða ekki. Hv. 1. þm. Reykv. vill bæta inn í því ákvæði, að veittur verði gjaldeyrir til greiðslu á endurtryggingargjöldum skipa, sem eru endurtryggð erlendis. Ég vil beina því til hans, hvort hann geti ekki fallizt á það, þar sem það er aðalreglan, að allur gjaldeyrir komi til bankanna og gangi þaðan út, að það sé varhugavert að taka einstaka greiðslu út úr, því að það er fleira en endurtryggingariðgjöld, sem þarf að greiða. En ef við byrjum að gera undantekningar og taka undan greiðslur, sem má taka af andvirði varanna, þá er erfitt að gera grein fyrir, hvar eigi að stöðva það, þegar fyrst er byrjað á því að brjóta niður það kerfi, sem við höfum nú um þessi mál. Ég vil því beina því til hv. þm., hvort hann vilji ekki fallast á að taka þessa till. um endurtryggingariðgjöld til endurnýjaðrar athugunar, og helzt að taka hana aftur nú við umr. Ég vil líka benda á það, að ef haldið er þessu ákvæði í 1. gr., um að útgerðarmönnum sé heimilt að ráðstafa erlendum gjaldeyri fyrir vörur sínar, þá sé ég ekki betur en að það geti komið till. um, að bændur megi gera sama, og aðrir eftir því sem hliðstæður standa til, og ég sé ekki, að það sé fært að gera slíkar undantekningar af þeim ástæðum, að það er fyrsta sporið í þá átt að brjóta gjaldeyrisskipulagið niður, og það gefur ekki útgerðarmönnum aukna tryggingu fyrir því að fá aukin innflutningsleyfi. Ég skal taka það fram, að ég lít svo á, að það sé eðlilegt, að útgerðarmenn fái sem mest leyfi til þess að flytja sínar vörur inn sjálfir, að svo miklu leyti sem það kemur ekki í bága við hagkvæm innkaup til landsins, og ég hefi beitt áhrifum mínum þó nokkuð í þá átt, að þeir fengju það frá því, sem var fyrst, þegar farið var að framkvæma gjaldeyrisl., og ég held, að það sé sú rétta leið, að útgerðarmenn komi málum sínum á framfæri við gjaldeyrisn. og ríkisstj., en ekki að hafa ákvæði í frv., sem gæti orðið til þess að brjóta niður framkvæmd gjaldeyrisl., enda mun það ekki vera meiningin með þessari brtt. Ég býst við, að við séum allir sammála um, að það þurfi að hafa þessi höft, eins og sakir standa. Till. hv. 1. landsk., sem er viðbótartill. við þetta ákvæði, sem ég hefi gert að umræðuefni, er á þá leið, að gjaldeyrisn. skuli skyldug til að veita gjaldeyrisleyfi, og það á að vera til þess að tryggja það, að útgerðarmenn fái innflutning. En það ákvæði út af fyrir sig er ekki nægilegt til þess, því að þeir yrðu að fá bæði innflutnings- og gjaldeyrisleyfi, og ég tel, að það sé ekki hægt að setja það skilyrðislaust inn í l., að það sé skylt að veita hverjum útgerðarmanni innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir því, sem hann fer fram á. Það gæti orðið til þess að drepa verzluninni svo á dreif, að það fengjust stórum óhagkvæmari kaup. Hitt er það rétta, að útgerðarmenn reyni að mynda samtök um innflutning á vörum, og þau sámtök leiti síðan til gjaldeyris- og innflutningsn. um innflutningsleyfi, og að svo eigi að teygja sig eftir því að mæta þeim óskum, sem þau á heilbrigðum grundvelli gera um gjaldeyrisleyfi. En að taka fram í l. ákvæði um slíkt, eins og hér er farið fram á, verður bara til þess að gera f. næstum að segja óframkvæmanleg.