Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég var kominn þar síðast í ræðu minni að athuga nokkuð 8. gr. og var búinn að ræða um, hvaða frelsi það væri, sem þarna væri boðað viðvíkjandi íbúðarhúsabyggingunum, og hvað miklar takmarkanir væru á því, og ætla nú ekki að endurtaka það. En ég hafði í þessu sambandi nokkuð minnzt á, hvernig hæstv. ríkisstj. hugsaði sér að haga til um fjárfestingareftirlitið, sem getið er um í síðari hluta 8. gr., hvað snertir þá fjárfestingu, sem leyfi þarf til. ýmist íbúðarhúsa, sem eru stærri en þetta, eða þá alls konar atvinnufyrirtækja. Og það var eitt sérstaklega í sambandi við þetta, sem ég hafði minnzt á, og það var, hvernig hæstv. ríkisstj. hugsaði sér að koma fyrir stjórninni á þessu eftirliti. Ég vil leyfa mér að vekja athygli hv. þm. á því, að vaninn er sá, þegar um er að ræða venjulegar skrifstofur ríkisins, við skulum segja vegamálaskrifstofu, vitamálaskrifstofu eða annað slíkt, að þar er settur yfir einn embættismaður, og hann er raunverulega settur í trúnni á þann gamaldags heiðarleik embættismanna, að einn embættismaður skoði það sem sitt verkefni að eiga að þjóna þjóðarheildinni í þessu starfi, og hann er undirgefinn þá opinberu gagnrýni, sem er í sambandi við allt hans starf. Nú segist hæstv. ríkisstj. vilja spara, og í staðinn fyrir að hafa nú svo og svo stóra nefnd eins og áður á nú að setja tvo menn. Mér liggur við að spyrja: Af hverju eru mennirnir tveir? Af hverju er það ekki einn? Er það máske vegna þess, að stjórnarflokkarnir séu tveir og stjórnarflokkarnir geti ekki komið sér saman um, að það sé einn maður, sem stjórnar þessu? Ef um væri að ræða vegamál eða vitamál eða eitthvað þess háttar, þá mundi ríkisstj. varla detta í hug að leggja til, að það væru tveir forstjórar, þá mundi henni finnast sjálfsagt, að það væri einn maður, sem bæri ábyrgð gagnvart ríkisstj. og gagnvart þjóðinni. En af hverju vilja þeir hafa tvo í innflutningsskrifstofunni, þegar þeir ætla að fara að spara svona mikið? Er það máske vegna þess, að stjórnarflokkarnir treystu sér ekki til þess að finna nokkurn einn mann, sem þeir gætu treyst báðir? Eða liggur þannig í því, að svo framarlega sem stjórnarflokkarnir fyndu einn mann, sem þeir gætu treyst báðir til þess að hafa stjórn innflutningsskrifstofu, þá væru þeir hræddir um, að svoleiðis maður væri það heiðarlegur, að hann tæki líka tillit til annarra borgara þjóðfélagsins, sem ekki væru máske skjólstæðingar Sjálfstfl. eða Framsfl.? Mig langar til þess að vita, hvernig í þessu liggur. Ég hef áður rakið allar þær mörgu nefndir, sem til samans hafa verið í þessu þessi síðustu 20 ár. En þegar byrjað var á því, þá þótti eitt sjálfsagður hlutur, og það var að reyna að koma í veg fyrir, að í sambandi við stjórn og allt það vald, sem er á svona málum, væri hugsanlegt, að mönnum dytti í hug nokkur misnotkun eða að þjóðin gæti grunað stjórnarvöldin um misnotkun á sínu valdi í sambandi við innflutninginn. Ég veit, að það er meira vald lagt í bendur þeirra manna sem með þennan innflutning hafa að gera, heldur en nokkurra annarra manna í þjóðfélaginu, jafnvel oft og tíðum meira en ríkisstjórnarinnar. Þess vegna þótti eðlilegt fyrst, þegar byrjað var á þessum innflutningsskrifstofum, að það væru nefndir, sem þarna stjórnuðu og væru tilnefndar t.d. af ýmsum opinberum samtökum í landinu, S.Í.S., Alþýðusambandi Íslands, Verslunarráði Íslands, að almenn samtök, líka útvegsmanna og annarra, tilnefndu þarna menn til að stjórna þessu. Og tilgangurinn var með þessu að reyna að tryggja það, að allir borgarar þjóðfélagsins fyndu sig jafnréttháa gagnvart þessari stofnun. Þegar sá háttur var tekinn upp, að að einhverju leyti var farið annaðhvort að kjósa menn af Alþingi eða tilnefna af hálfu ríkisstj., þá þótti lengst af, meðan sæmilega heiðarlega var stjórnað í landinu, sjálfsagt, að við slíka stjórn eins og á innflutningsmálunum hefðu allir aðilar fulltrúa, ýmist hin almennu samtök almennings eða allir þingflokkar, eða a.m.k. þannig, að ef stjórnarandstaðan væri það sterk, að hún hefði aðstöðu til þess að hafa áhrif á slíkt, þá hefði hún fulltrúa þar. Nú á í fyrsta skipti alveg gersamlega að þurrka þetta út. Ég skal taka það fram um leið, að þegar fjárhagsráð var sett - mér var fullkunnugt um það allt saman - og fimm manna nefnd var sett þar, þá var það upphaflega meiningin, - og ég skal færa sönnur á það, ef ríkisstj. óskar eftir því, - þá var það upphaflega meiningin, þó að það væru þá þrír flokkar í ríkisstj. hér á Íslandi, að stjórnarandstaðan hefði þar líka fulltrúa, og það liggur fyrir yfirlýsing frá þáverandi forsrh., Stefáni Jóh. Stefánssyni, um það hér á Alþingi. Það var ekki fyrr en ameríska ríkisstj. greip inn í í júní 1947 og breytti þeim ákvörðunum, að það var tekin ákvörðun um að hafa eingöngu stjórnarfulltrúa þá. Það voru þá um 4/5 hlutar þingsins og um 4/5 hlutar þjóðarinnar, sem stóðu að þeirri ríkisstj., ríkisstj. Stefáns Jóhanns, og maður gat sagt, að það væri þess vegna hlutfallslega mjög sterk stjórn. Nú á auðsjáanlega að breyta þarna til alveg prinsipialt. Það eru ákveðnir tveir menn. Ég bað um upplýsingar um það áðan, af hverju það væri ekki einn, fyrst stjórnin vildi spara svona mikið, og gat mér til, að það kynnu að vera tveir vegna þess, að það væru tveir flokkar í stjórninni, og eftir mínum kunnugleik mundi mér detta í hug, að ef þeir væru þrír, þá væru kosnir þrír menn þar. En nú á sem sé að taka þá ákvörðun, að nú eru það stjórnarflokkarnir tveir, sem eiga að skipta þessu á milli sín, tvímenna þarna, skoða þjóðina eins og eins konar bráð, innflutninginn eins og eins konar bráð, veiði, sem þeir hafa komizt í til að skipta á milli sín. Ég vil minna hæstv. ríkisstj. á, að þessir tveir stjórnarflokkar hafa ekki nema rúmlega 60% af þjóðinni á bak við sig. Stjórnarandstaðan hér á Alþingi hefur upp undir 40% af þjóðinni á bak við sig. Ég vil vekja athygli á því, að það er ekki alveg óeðlilegt, að sá grunur komi upp, ef stjórnarflokkarnir ætla að skipa þarna tvo menn til þess að stjórna öllum þessum innflutningi, að það eigi að beita því valdi sérstaklega með tilliti til hagsmuna stjórnarflokkanna og þeirra fésýslumanna sem í þeim eru. Ég veit ekki, hvort menn hafa veitt því athygli, að það hefur jafnvel komið fyrir stundum, að það hefur stöðvazt bygging hjá einum ákveðnum aðila, við skulum segja t.d. að Morgunblaðshöllin er stöðvuð, þá leiðir það máske til þess, að það sé stöðvuð bygging hjá Sambandi ísl. samvinnufélaga, og síðan séu báðar byggingarnar stöðvaðar, þangað til samkomulag er innan stjórnarflokkanna um, að báðum sé haldið áfram. Ég býst við, að einhverjum, sem væru að byggja og væru smærri og ættu ekki inni hjá stjórnarflokkunum, gengi kannske erfiðlega að komast áfram, þegar svona gengur fyrir þeim stóru, sem mestu ráða í stjórnarflokkunum. M.ö.o.: Það er óviðkunnanlegt að taka þá ákvörðun að ráðstafa þessu þannig, því að ég þekki ósköp vel og það vel stjórnarhættina hjá hæstv. ríkisstj., eins og ég gat um hér seinast í sambandi við úthlutunina á smáibúðalánunum, og hún er búin að gefa svoleiðis fordæmi þar, að það er engin ástæða til annars en að gruna hana um græsku. Ég held, að hæstv. ríkisstj. ætti þess vegna alvarlega að athuga að breyta þessu. Það vald, sem ríkisstj. tekur sér með þessum hlutum, er það mikið, að það er rannverulegt einræði yfir verzluninni, svo að ég tali nú ekki um, að það sé algert einræði viðvíkjandi öllum gróðanum á verzluninni. Og ég skal leyfa mér að taka sem dæmi, hvernig það kæmi út. Við skulum taka byggingarefnið. Ég minntist á það í sambandi við að gefa frjálsar íbúðarhúsabyggingarnar, sem hér er ákveðið, að það þýddi lítið, ef ekki væri gefinn frjáls innflutningurinn á byggingarefninu, þannig að hver maður hefði sinn ótvíræða rétt til þess að flytja byggingarefni inn og fá til þess gjaldeyri. Nú veit ég, að hæstv. ríkisstj. hefur keypt inn til landsins byggingarefni, - er það ekki um 50 þús. tonn eða rúmlega það? Hvernig er því byggingarefni úthlutað? Er það rétt, að því byggingarefni sé úthlutað þannig, að S.Í.S. annars vegar og Hallgrímur Benediktsson & Co. h/f og eitt eða tvö prívatfyrirtæki í viðbót fá allan þennan innflutning? Ég er hræddur um, að það sé rétt. Hvernig er nú viðvíkjandi því að fá sement til íbúðarhúsa? Nú er það þannig, að það er að vísu naumt skammtað eins og ýmislegt annað, en það er þó þannig, að það getur einn maður, sem er að reyna að byggja sér smáíbúðarhús eða eitthvað annað, fengið kannske eitt eða tvö tonn hjá fjárhagsráði úthlutað beint til sín, sem hann fær þó rétt til að kaupa, og þeir byggingarefnakaupmenn, sem flytja inn, verða síðan út á slíkar ávísanir að afhenda þessum viðkomandi manni, sem er að byggja sitt hús, þetta sement. Má ég nú spyrja: Verður ástandið þannig, eftir að frelsið er komið, að hæstv. ríkisstj. kaupi inn allt sement til landsins, skipti þessu sementi í réttum hlutföllum á milli aðalfésýslufyrirtækja stjórnarflokkanna, S.Í.S. annars vegar, H. Benediktsson & Co. h/f og máske einhverra fleiri hins vegar, og þessir aðilar flytja síðan inn allt sementið til landsins, síðan þegar einn maður ætlar að fara að byggja, þá fer hann ekki upp í fjárhagsráð og fær ávísun á eitt tonn eða 11/2 tonn af sementi til þess að byggja hús, heldur verður hann að fara til H. Benediktsson & Co. h/f eða til S.Í.S. og biðja þá um það, og svo framarlega sem H. Benediktsson & Co. h/f og Sambandið eru búin að ráðstafa þessu sementi, t.d. í samfélagi við einhver stærstu byggingarfyrirtæki landsins til þess að byggja hús, og segja: „Við erum búnir með allt sementið“, þá hafi maðurinn, Íslendingurinn, engan rétt til þess að flytja inn sement? Er það þannig? Verður það þá frelsið? Þetta held ég að hæstv. ríkisstj. þurfi að gefa okkur alveg ótvíræða yfirlýsingu um. Verður innflutningur á byggingarefni algerlega frjáls, þannig að hver Íslendingur geti keypt sér sement og timbur? Eða á að úthluta þessu annars vegar til Sambandsins og hins vegar til H. Benediktsson & Co. h/f og Völundar? Er þetta eigi þannig, að það yrði úthlutað til einokunarfyrirtækja stjórnarflokkanna? Hvernig kemur frá sjónarmiði þess almenna manns til að líta út afstaðan, við skulum halda okkur til dæmis við byggingarefni og þess innflutning og gróðann af því í landinu? Við skulum taka íhaldshlutann. H. Ben. og Völundur eru aðaleigendur Morgunblaðsins. H. Ben. og Völundur láta ríflega fé við hverjar kosningar í kosningasjóð Sjálfstfl. H. Ben. og Völundur fá síðan að íhaldshlutanum til þá einokun - Sambandið fær hina - á innflutningi byggingarefnis til landsins. Þessi hlutafélög geta síðan lagt á þetta eins og þeim þóknast, eins og þeim þykir skynsamlegt. Þeim almenna manni er bannað að flytja þessa hluti til landsins. Það er tekinn ríflegur gróði af þessu, jafnvel máske sett beint í byggingar, sem líka er ríflegur gróði á, og borgar sig vel að nota eitthvað af þeim gróða til að „finansera“ Sjálfstfl. við næstu kosningar og sjá um, að Morgunblaðið geti stækkað og haldið áfram sínu forheimskunarhlutverki. Ég vil bara vekja eftirtekt hæstv. ríkisstj. á því, hvað verið er að gera með þessum hlutum. Það er verið að skapa einokun til handa sérstökum klíkum í þjóðfélaginu með því valdi, sem ríkisstj. heimtar að sér sé gefið til þess að gefa út reglugerð um allt milli himins og jarðar, sem snertir innflutninginn til Íslands, hvernig honum skuli ráðstafað, hvers konar bátaútvegsgjaldeyriskerfi skuli haft á því, hvaða mönnum sé úthlutað þetta. Þetta þýðir að skapa grundvöll að gífurlegri spillingu. Ég álit, að spillingin sé þó nokkur nú þegar, en mér sýnist, að hún muni vaxa við þetta, og mér sýnist, að með þessu frv. sé stefnt að því að gera möguleikana fyrir almenningseftirliti enn þá minni en þeir eru núna. Svo ætla ég að leyfa mér í sambandi við þetta að beina þeirri spurningu til hæstv. viðskmrh.: Hvað er verðið á sementinu, sem nú er flutt til landsins? Hvað er verð á því fob., hvað er verð á því hingað komnu, og hvaða aðilar selja hér þetta sement? Þetta vildi ég nú aðeins minnast á í sambandi við ljósa punktinn í þessu frv., frelsið um íbúðarhúsabyggingar, svo að ég rétt dragi fram hættuna á dökku hliðunum, ef hæstv. ríkisstj. skyldi ekki hafa séð þær áður. Þá er það svo að síðustu eftirlit með fjárfestingunni í landinu og valdið, sem Framkvæmdabankanum er gefið til að vera til ráðuneytis um fjárfestingarmál. Ég þykist vita alveg, hvernig samhengið sé um það ráðuneyti. Framkvæmdabankinn er sá ameríski eftirlitsbanki hér á Íslandi nú. Benjamín Eiríksson framkvæmdastjóri hans er sá maður, sem amerísku bankarnir hafa sent hingað upp til þess að hafa eftirlit með okkar fjárfestingu. Ég vil taka það greinilega fram, að ég sé alveg fyrir, hvers konar stefna muni verða í fjárfestingarmálunum, ef þeirra ráða á að njóta, og vil bara gjarnan draga upp, til þess að minna enn þá einu sinni á það, myndina af því, hvað slíkar ráðleggingar þýða áfram fyrir Íslendinga, og skal gera það aðeins á einu einasta litlu sviði. Þegar framkvæmdastjóri Framkvæmdabanka Íslands byrjaði sín afskipti af málum hér árið 1948, eða um leið og Marshallplanið byrjaði hér, þá lagði hann fyrir sínar áætlanir og gerði um leið grein fyrir sinni afstöðu til þeirra hluta, sem þá höfðu verið gerðir á Íslandi. Það kom þá alveg greinilega í ljós, hvernig sá maður mundi hafa ráðlagt og hvernig hann mundi hafa stjórnað fjármálum Íslands, ef hann hefði ráðið hér 1944–46. Það, sem hann byggði á, var, að það væri ekkert vit í því að kaupa tæki til landsins, m.a. framleiðslutæki, nema því aðeins að landsmenn spöruðu sjálfir peninga til þess að kaupa þau tæki. Samkv. þeim kenningum, sem hann flutti hér og við höfum í hans stóru, rauðu bók, sem útbýtt var í sambandi við gengislækkunina, og í þeirri löngu grg. og vitlausu, sem fylgdi gengislækkunarfrv., þá sagði hann, að það næði ekki neinni átt annað en að láta sparifjármyndunina ráða því, hvað keypt væri. Það hefði þýtt, að á árunum 1944–46, þegar þær ákvarðanir voru teknar að kaupa inn 30 togara og ekkert sparifé var til fyrir þeim í eigu manna, sem vildu leggja í það, þá hefði samkv. kenningu Benjamíns Eiríkssonar verið hætt við að kaupa þessa 30 togara. Það hefðu kannske orðið um sex togarar, sem einstakir togaraeigendur hefðu þá fengizt til að kaupa. Þeir menn, sem þá sátu hér á þingi, vita ósköp vel, hvernig hlutirnir þá gengu til. Ísland átti nóga peninga erlendis til að kaupa þessa togara, og við ráðstöfuðum þeim peningum til þess að kaupa þá. En það var óhugsandi að fá íslenzka peninga til þess að útleysa þessa togara. Mennirnir, sem þykjast hafa fjármálavitið, sáu ekki, að það væri hugsanlegt, þó að við værum búnir að kaupa fyrir sterlingspund 30 togara erlendis, að snara út íslenzkum peningum hér heima til þess að útleysa þá, þannig að þeir gætu komið hingað heim og komizt í eigu einstakra aðila. Það varð að setja hérna í gegnum Alþingi með baráttu, sem kostaði heilt ár, frv. um stofnlánadeild sjávarútvegsins til þess að kúska það í gegn, að að nafninu til væru lánaðar 100 millj. kr. til þess að kaupa þessa togara. Ég ætla að leyfa mér að staðhæfa, að svo framarlega sem Benjamín Eiríksson og Ameríkanarnir hefðu haft með þessa hluti að gera, þá hefði ekkert af þessu verið gert þá. Og ef það er einhver úr hæstv. ríkisstj., sem efast um það, þá skal ég minna þá á, hvernig það gekk fyrir ríkisstj., sem tók við af nýsköpunarstjórninni og keypti tíu togara, að fá Ameríkanana til þess að ganga inn á að láta Marshallfé fyrir þá. ríkisstj., sem þá tók við, gekk út frá því að fá Marshallfé til þess að borga þá tíu togara, og henni var neitað um það. Hún varð að taka lán í Englandi og borga það lán fljótt upp, mun vera að borga það enn þá, vegna þess að Ameríkanarnir og Benjamínið þeirra var á móti því, að við værum að kaupa togara. Á hverju lifum við núna sem stendur? Við höfum ekki lifað á neinu Marshallfé undanfarin ár. Við höfum lifað á því, sem fyrst og fremst okkar togarar hafa aflað, en fyrir þá vitlausu fjármálapólitík, sem hér hefur verið rekin í sex ár, hafa afköst þeirra aldrei verið notuð til fulls. Einn nýsköpunartogari hefur hæglega, með því að koma þeim fiski, sem hann hefur framleitt, til vinnslu hér innanlands, getað framleitt verðmæti fyrir yfir 11 millj. kr. á ári í stað þess að kasta þeim fiski, oft og tíðum með tapi, í enska og þýzka markaðinn. Og ég vil vekja eftirtekt á því, að það er varla mikið yfir 11 millj. kr., sem allt sementið kostar fob. erlendis, sem keypt er til Íslands og þarf á einu ári. Einn einasti nýsköpunartogari ætti því að geta aflað andvirðis þess. Ég veit ekki, hvar við stæðum í dag, ef við hefðum ekki haft þessa nýsköpunartogara, hvernig okkar þjóðlif væri. En ég veit, að hefðu þeir menn, sem hafa ráðið síðustu sex ár fjármálum Íslands, fengið að ráða 1944–46, hefðu þeir ekkert af þessu keypt. Og nú er því slegið föstu í þessu frv., að nú séu það þessir menn, sem eigi að taka við og ráða, nú eigi þeir að vera til ráðuneytis. Hvað þýðir það? Það þýðir, að það á að bera undir þessa menn og hlýða þeirra ráðum um alla þá fjárfestingu, sem fram eigi að fara á næstu árum á Íslandi. Þegar fjárhagsráð var myndað og þær áætlanir voru ræddar, sem það skyldi gera, þá gerði ég ýmsar brtt. í þeim málum, sem auðvitað var ekki tekið tillit til þá. Mér sýnist nú, að það sá litið minnzt á þær fyrirætlanir, sem hæstv. ríkisstj. hafi nú. Það væri fróðlegt að heyra eitthvað af þeim. Þegar gengið var inn á Marshallbrautina, voru þó gefnar yfirlýsingar um mikinn óskalista, gerð risaáætlun, eins og hæstv. fyrrv. viðskmrh. kallaði það. Núna er ekki talað um neinar áætlanir. Það er hins vegar talað um það af hæstv. ríkisstj., að 100 millj. kr. eigi að taka og setja í raforkumál. Það getur út af fyrir sig verið ágætt. En hvað á um leið að verja miklu til þess að undirbyggja framleiðslu landsins, til þess að auka framleiðslu landsins, auka okkar framleiðslutæki og fyrst og fremst auka okkar stórvirku framleiðslutæki? Við vitum ósköp vel, að við höfum not fyrir miklu fleiri togara. Við getum mannað miklu fleiri togara, og við getum selt allan þann afla, sem okkar togarar gætu framleitt, þó að þeir væru miklu fleiri. Og við fáum ekki eins mikið út úr okkar vinnuafli v:ð neinn hlut eins og í sambandi við okkar togara. Það þýðir, að þeir eru bezta undirstaðan undir góðri lífsafkomu í landinu, því að við getum ekki haldið uppi góðri lífsafkomu í landinu nema með því að hafa afkastamikil framleiðslutæki. Við höfum ekkert heyrt frá ríkisstj. um neinar fyrirætlanir í þessum efnum. Ég held, að það væri vel viðeigandi, að hæstv. ríkisstj. gæfi Alþ. einhverja hugmynd um, hvað hún ætlaðist fyrir í þessum efnum, nema því aðeins að hæstv. ríkisstj. vilji bókstaflega krefjast sér til handa algers einræðis um öll atvinnu- og fjármál Íslands. Það er a.m.k. ekki vert að vera þá að tala hér sérstaklega mikið um frelsi um leið handa öðrum en ríkisstj. - Þetta þætti mér sem sé vænt um að fá að heyra, hvaða fjárfestingarhugmyndir hæstv. ríkisstj. hefði og hver hennar pólitík mundi vera viðvíkjandi þeim. Svo er eitt viðvíkjandi fjárfestingunni á hinum einstöku stöðum. Þessir tveir menn, sem eiga að stjórna fjárfestingunni til atvinnufyrirtækja, mundu þeir eiga að sjá um, að ekki hallaðist á; ef það þyrfti að koma t.d. hraðfrystihúsi upp í einu kauptúni og et það væri Sambandið eða einhver kaupfélög, sem gengjust fyrir því, þá ætti endilega að mynda annað hraðfrystihús við hliðina, sem íhaldið hefði ráð yfir? Við skulum segja: Á það að vera „systemið“ sem er t.d. með kaupfélögin í Vík í Mýrdal? Á alls staðar á landinu að fara að byggja kannske tvenns konar fyrirtæki þannig, hafa allt sem allra ópraktískast frá þjóðhagslegu sjónarmiði, bara með tilliti til þess, að tvær fésýsluklíkur geti farið að skipta öllu svona á milli sin? Það væri gott að vita það. Við skulum segja t.d., ef það ætti að byggja verksmiðju í landinn til þess að framleiða rafmótora, ætti þá endilega að byggja tvær, t.d. af því, að annars vegar væru menn úr Framsókn og hins vegar væru menn úr íhaldinu, sem væru „interesseraðir“? Ef það ætti að byggja svona hluti, er þá ekki hugsanlegt að geta að einhverju leyti samrýmt nauðsynina fyrir þjóðina á því að geta rekið svona hluti sem praktískast, í staðinn fyrir, að þetta eigi að fara að verða þannig bitbein, að stjórnarflokkarnir eigi yfirleitt að fara að skipta þessu á milli sín? Það væri alveg nauðsynlegt að fá einhverjar upplýsingar um, hvað er fyrirætlað í þessum hlutum. Ég vil sem sé segja það, án þess að ég ætli að fara að segja nokkuð meira viðvíkjandi forsögu frv. og fyrirrennurum þess ráðs, sem hér á að setja á laggirnar, að minn ótti er sá, að sú einokunarspilling, sem verið hefur að vaxa undanfarið hjá okkur í þjóðfélaginu, eigi að setjast í kerfi með þessu hérna. Ég veit, að hæstv. ríkisstj. getur lagað ákaflega mikið í þessum málum, ef hún gerir það, sem ég minntist á í upphafi míns máls, gefur t.d. eitthvað af vörum til Íslands frjálst með lögum, þannig að borgarar landsins geti alveg treyst því, að þessar vörur séu frjálsar, t.d. matvörur, byggingarvörur, - frjálsar að lögum. Svo að síðustu: Ég held, að allan þann tíma, sem ég hef setið hér á þingi, og lengur, hafi mál eins og þessi alltaf verið í fjhn. Fjárhagsráð var í fjhn., þegar það kom. Öll mál, sem hafa snert þessa hluti, hafa alltaf verið í fjhn. frá upphafi vega. Ég skil ekki, af hverju hæstv. ráðh. leggur til að fara að setja þetfa í allshn. nú. Það hefur aldrei nokkurn tíma komið fyrir hér á Alþ., og ég vildi fyrir mitt leyti gera það að till., að haldið yrði þeirri venju, að þetta mál færi til fjhn., og vil aðeins bæta því um leið við, að ég vil vonast eftir, að það verði tekið til mjög rækilegrar athugunar í þeirri nefnd.



Herra forseti. Ég tel, að þetta frv. beri rangt nafn. Það ætti aðeins að heita: frv. um breytt nafn á fjárhagsráði. Annað felst ekki í þessu frv. Þýðing þess er sú ein, að skipt er um nafn á ráðinu, sem hingað til hefur haft með höndum veitingu gjaldeyris- og innflutningsleyfa og fjárfestingarleyfa, og jafnframt er fækkað í því um þrjá menn. Hæstv. viðskmrh. sagði í framsöguræðu sinni, að þetta frv. markaði tímamót. Ég fæ ekki séð, hvernig frv., sem hefur þetta innihald og þetta innihald eitt, getur markað nokkur tímamót í viðskiptasögu þessarar þjóðar. Það er auðvitað fjarstæða, að í þessu frv. felist það, að við höfum fengið fullt verzlunarfrelsi. Í því felst ekkert spor í áttina til verzlunarfrelsis, eins og ég mun sýna fram á. Hvað er verzlunarfrelsi? Verzlunarfrelsi er auðvitað fólgið í því, að allir, sem hafa hug á að flytja vörur inn frá útlöndum, eigi þess kost, þ.e.a.s., ef þeir eru reiðubúnir til þess að greiða fyrir þær í íslenzkum peningum það, sem þær kosta. Verzlunarfrelsi er fólgið í því, að engar hömlur skuli vera á innflutningi vara, ekkert almennt takmark á því magni, sem flytja megi inn, og jafnframt, að frjáls skuli vera sala á þeim gjaldeyri, sem hver maður girnist til þess að kaupa hvaða vörumagn sem hann vill. Ef einhverjar takmarkanir eru annaðhvort á vöruinnflutningnum sjálfum eða á gjaldeyrissölunni, sem til innflutningsins þarf, þá er verzlunin ekki frjáls. Hér er um að ræða svo einfalda hluti, að um þá er ekki hægt að deila. Hvernig er nú ástand þessara mála? Er verzlunin frjáls í þessum skilningi? Á síðari árum, eða síðan hæstv. fyrrv. ríkisstj. tók við völdum, hefur verið alllangt gengið í því að afnema bein höft á því vörumagni, sem leyft er að flytja inn, þ.e.a.s., það hefur verið hætt að gera bein innflutningsleyfi að skilyrði fyrir vöruinnflutningi. En þetta hefur fyrst og fremst haft skrifstofuþýðingu, vegna þess að menn hafa ekki átt kost á að kaupa þann gjaldeyri, sem þeir hafa þurft á að halda til þess að flytja inn það, sem hugurinn kann að hafa girnzt. Höftin hafa birzt í því, að bankarnir hafa neitað um gjaldeyri, ef þeim hefur sýnzt, haft leyfi til þess að gera það og fengið að gera það alveg óátaldir. Höftunum hefur m.ö.o. ekki verið beitt með takmörkuðum gjaldeyrisveitingum. Þeim hefur verið beitt sem takmörkun á gjaldeyrissölu. Það er líka rétt, að þessum höftum hefur ekki verið beitt eins harkalega og gert var um tíma vegna gjaldeyrisskorts, en það hefði verið hægt að auka innflutninginn með nákvæmlega sama móti, þótt hitt kerfið, leyfakerfið, hefði verið í gildi. Og það er hægt að takmarka innflutninginn aftur með nákvæmlega sama hætti og áður, þó að leyfakerfið sé ekki í gildi. Þannig getum við búizt við því, að óbreyttri þeirri skipan, sem nú gildir og á að gilda, þótt þetta frv. verði að lögum, að innflutningurinn verði aftur takmarkaður stórkostlega með höftum, ekki með beinu innflutningsbanni, ekki með niðurskurði á leyfisveitingum, heldur með takmörkun á gjaldeyrissölu bankanna. Þangað til bönkunum hefur verið gert að skyldu að selja hverjum þeim gjaldeyri, sem óskar eftir gjaldeyri til að kaupa erlendar vörur, er verzlunin lögð í viðjar hafta, ekki frjáls. Þetta er sú meginstaðreynd, sem menn verða að hafa í huga, þegar um verzlunarfrelsi er rætt. Hitt eru furðulegar blekkingar, þegar talað er um það ár eftir ár og mánuð eftir mánuð, að stigin séu spor í áttina að verzlunarfrelsi með því einu að afnema það form hafta, sem felst í leyfisveitingum, meðan hinum raunverulegu höftum, sem felast í takmörkun á gjaldeyrissölunni er haldið. Hvernig er ástandið núna í þessum málum? Að hversu miklu leyti er innflutningurinn frjáls? Það vita allir, sem til þekkja, að tiltölulega lítið er frjálst af innflutningi frá Bandaríkjunum. Það er ekki mikið frjálst af innflutningi frá löndunum í Greiðslubandalagi Evrópu. Hins vegar er hið svo kallaða innflutningsfrelsi aðallega gagnvart clearing-löndunum, sem við höfum vöruskiptasamninga við. Frelsið birtist aðallega í því, að sagt er við innflytjendur: Þið megið kaupa eins mikið og þið viljið af tilteknum vörum frá tilteknum löndum, og það eru einkum og sér í lagi clearing-löndin. Viðskiptafrelsið er m.ö.o. ekki meira en það, að innflutningurinn er bundinn, honum er beint með þessum fyrirmælum til ákveðinna landa, vöruskiptalandanna, en frá löndunum, sem verzla í frjálsum gjaldeyri. Og það má ekki einu sinni velja milli clearing-landanna. Það er ekki svo vel, að viðskiptin við clearing-löndin í heild séu nokkurn veginn frjáls. Nei, þau eru hverju sinni bundin við ákveðið clearing-land, og það má ekki flytja viðskipti milli þeirra. Þannig er ástandið í dag. Þetta er það ástand, sem Sjálfstfl. hefur verið að gorta af sem miklu verzlunarfrjálsræði á undanförnum árum. Hver er afleiðing þess, að verzlunarfrelsið er fyrst og fremst á því fólgið, að viðskiptunum er beint til clearing-landanna? Það er öllum kunnugt, að vörur í clearing-löndunum eru allmiklu dýrari en í löndunum í Greiðslubandalagi Evrópu og á dollarasvæðinn. Sem dæmi um það má t.d. nefna, að skófatnaður frá Ísrael, sem er í Greiðslubandalagi Evrópu, er um 20–30% ódýrari en nákvæmlega sams konar eða heldur lakari skófatnaður frá Spáni, sem er vöruskiptaland. En enginn innflutningur á skófatnaði er leyfður frá Ísrael, þótt stöðugt séu til boða tiltölulega mjög hagstæð kaup á skófatnaði þar. Allur skófatnaðarinnflutningur eða nær allur er látinn koma frá Spáni. Þetta er allt verzuunarfrelsið í skófatnaðarinnflutningnum. Ég get nefnt 10–20 dæmi hliðstæð þessu, en það er ástæðulaust. Þetta er öllum, sem til þekkja, svo kunnugt, að það er nóg að nefna um það eitt dæmi. Það er ekki nóg að segja, að innflutningur ákveðinna vörutegunda sé frjáls eða skuli vera frjáls. Það er ekki nóg að afnema þá reglu, að það þurfi innflutningsleyfi fyrir ákveðnum vörutegundum, ef menn fá neiið, sem menn fengu áður í fjárhagsráði eða innflutningsstofnuninni, í bönkunum. Ég skal nefna um þetta dæmi, sem frá er skýrt í dagblaði alveg nýlega. Í Tímanum 17. nóv., eða fyrir tæpri viku, var viðtal við einn af fulltrúum Sambands ísl. samvinnufélaga, Hjalta Pálsson, um dráttarvélar, en innflutningur á þeim var gefinn frjáls fyrir ári. Hver er nú reynslan af verzlunarfrelsinu með dráttarvélarnar? Tíminn segir, með leyfi hæstv. forseta: „Hjalti sagði, að í fyrra hefði ekki verið hægt að fullnægja eftirspurninni um dráttarvélar. Hefði það að mestu stafað af því, að erfiðlega hefði gengið að fá gjaldeyri fyrir kaupunum. Innflutningur á dráttarvélum ætti nú að heita frjáls, en að sjálfsögðu segði gjaldeyririnn til um það hverju sinni, hve mikið magn væri hægt að flytja inn hverju sinni.“ Hér er kjarna málsins lýst í örfáum setningum í öðru aðalblaði hæstv. ríkisstj., Tímanum. Hér er beinlínis frá því skýrt, að það sé orðaleikur einn að vera að tilkynna, að innflutningur á ákveðinni vöru sé frjáls, því að eftir sem áður verði að sækja um gjaldeyri og eftir sem áður sé neitað um gjaldeyri, ef hann sé ekki talinn fyrir hendi. Innflutningseftirlitið hefur hreinlega verið flutt ofan úr Arnarhvoli eða ofan af Skólavörðustig niður að Austurstræti. Það er allt og sumt. Sannleikurinn er sá, að kjarni allra yfirlýsinga hæstv. ríkisstj. um aukið verzlunarfrelsi hefur verið sá einn, að yfirstjórn haftanna hefur verið flutt milli gatna. Það er glæsibragurinn yfir allri stefnu hæstv. ríkisstj. í átt að auknu verzlunarfrelsi. Ég ætla að vara menn við að svara þessu þannig, að reynslan sýni, að innflutningurinn hafi verið aukinn, vegna þess að hann hefði getað aukizt nákvæmlega jafnmikið, þó að haftakerfið hefði verið í gildi, og hann getur enn minnkað nákvæmlega jafnmikið, þó að búið sé að afnema haftakerfið, ef bankarnir taka upp harðhentari neitunarpólitík en þeir hafa fylgt nú undanfarið. Þess vegna er það mergur málsins, þegar talað er um, hvort þetta frv. boði einhverja stefnubreytingu í innflutningsmálunum, hver skilyrði eru til þess frá gjaldeyrissjónarmiði að auka innflutninginn, hver skilyrði eru til þess, að bankarnir eða innflutningsyfirvöldin fjölgi jáum sínum, en fækki neium sínum. Þetta er auðvitað háð því, hver gjaldeyrisafstaða bankanna er, hvort hún er að batna eða hvort hún er að versna. Ef þetta frv. ætti að þýða einhverja breytingu fyrir landsmenn og fyrir innflytjendur, ef þetta frv. ætti að marka einhver spor í átt að verzlunarfrelsi, þá ætti því að fylgja yfirlýsing um, að væntanleg væri af hálfu ríkisstj. og bankanna sú stefna að stórfjölga jáyrðum við innflutningsbeiðnum, en stórfækka neitunum. Hvort þetta verður gert eða ekki, hlýtur að vera komið undir því, hvernig gjaldeyrishreyfingarnar hafa verið undanfarið. Hefur gjaldeyrisástandið verið að batna? Að því vék hæstv. viðskmrh. ekki einu orði í ræðu sinni. Ég skil vel, af hverju hann gerði það ekki. Það munu menn heyra á því, sem ég segi hér á eftir. Ég ætla ekki, að hæstv. viðskmrh. sé það ekki algerlega ljóst, hverja meginþýðingu þetta atriði hefur fyrir það, hverjum augum menn líta á þetta frv. Hann er það glöggur viðskiptamaður, hæstv. viðskmrh., að honum er áreiðanlega fullljást, að mat manna á þessu frv. sem einhverri stefnubreytingu er algerlega komið undir því, hvort gjaldeyrisaðstaðan er þannig, að búast megi við auknum jáyrðum, en færri neitunum. En hver skyldi vera sannleikurinn um þetta efni? Í lok síðasta mánaðar var aðstaða bankanna gagnvart útlöndum sem hér segir: Bankarnir áttu inni 102 millj. kr. í dollurum, þeir skulduðu 95 millj. kr. í gjaldeyri Greiðslubandalags Evrópu, og þeir skulduðu 30 millj. kr. í vöruskiptagjaldeyri, þ.e.a.s., þeir skulduðu nettó 23 millj. kr. í erlendum gjaldeyri.

Í hvaða gjaldeyri?

Það er EPU-gjaldeyririnn og clearing-gjaldeyririnn samtals.  Þetta eru þær opinberu tölur, sem fyrir liggja um þetta mál. Og það er alveg óþarfi fyrir núverandi og fyrrverandi viðskmrh. að þykjast ekki hafa heyrt getið um þessar tölur. Þær eru sannar. Þær liggja fyrir í opinberum skýrslum. Ég skal lesa upp tölurnar aftur, ef þeir kynnu að hafa gleymt að líta á þessa staðreynd, sem ég trúi varla. Þær eru svona: Gjaldeyrisinneignin í dollurum er 102 milljónir, gjaldeyrisskuldin í EPU-gjaldeyri er 95 millj., gjaldeyrisskuldin í etearing-gjaldeyri er 30 millj., svo að heildarniðurstaðan er 23 milljóna skuld. Nú má geta nærri, hvort búast má við því, að í kjölfar þessarar skuldar muni fylgja stóraukning á jáum hjá bönkunum og minnkun á neium. Þá eru þessir heiðursmenn, sem nú stjórna viðskiptamálunum, ekki eins varkárir í fjármálum og viðskiptamálum og þeir hafa þótzt vera - það verð ég að segja - ef meiningin er nú að stórauka innflutninginn og skuldirnar. Nú gæti enn verið um það að ræða, að þrátt fyrir þessa skuld hafi nú gjaldeyrisaðstaðan farið batnandi á s.l. ári. Við gætum sagt, að það væri ástæða fyrir breyttri stefnu í þessum málum, ef skuldin hafi verið enn meiri fyrir ári, og það gefi tilefni til þess að vona, að jáunum mundi nú fjölgað og neiunum fækkað. En fyrir réttu ári, þ.e. í októberlok 1952, var gjaldeyrisaðstaðan þessi: Inneign í dollurum 36 milljónir, skuld í EPU-gjaldeyri, gjaldeyri Greiðslubandalags Evrópu, 31 millj., og skuld í clearing-gjaldeyri 22 milljónir. Heildarniðurstaðan var neikvæð, nettóskuld erlendis 23 millj., nákvæmlega sama upphæð. Á s.l. ári hefur gjaldeyrisaðstaðan því staðið nákvæmlega í stað, ekki batnað um eina milljón. Mig langar til þess að spyrja, hvort það sé meining hæstv. ríkisstj. að fylgja þessari þróun eftir með fjölgandi jáum hjá bönkunum og fækkandi neium við innflutningsleyfabeiðnum. Það væri mjög fróðlegt fyrir alþingismenn og allan almenning að fá um það að vita. Raunar gefur þessi staðreynd, að gjaldeyrisaðstaðan hefur staðið í stað á s.l. ári, þ.e. skuldin hvorki minnkað né vaxið, ekki rétta hugmynd um hina raunverulegu þróun málanna, vegna þess að Marshallviðskiptin hafa mjög veruleg áhrif á gjaldeyrisaðstöðuna. Þess vegna er mjög athyglisvert að virða fyrir sér innkominn gjaldeyri og útlátinn gjaldeyri á fyrstu tíu mánuðum þessa árs. Tölurnar um hann eru þessar: Í mánuðunum janúar–október 1953 er innkominn gjaldeyrir 766 millj. kr., en útlátinn gjaldeyrir 841 millj. kr. Útlátinn gjaldeyrir hefur verið 75 millj. kr. meiri en innkominn gjaldeyrir. Það hefur m.ö.o. verið halli á gjaldeyrisviðskiptunum um 75 millj. kr. á fyrstu tíu mánuðum ársins. Ástæðan til þess, að þessi halli kemur ekki fram í auknum gjaldeyrisskuldum erlendis, er auðvitað Marshallviðskiptin. Þetta eru þær raunverulegu efnahagslegu staðreyndir, sem við okkur blasa á þeim sömu dögum sem hæstv. ríkisstj. leggur fram frv., sem hún segir að tákni tímamót í viðskiptasögu landsins. Frv. gæti því aðeins táknað tímamót, að von væri á stórauknum innflutningi. Og nú vil ég fá að vita: Er það meining hæstv. ríkisstj. að túlka þessar staðreyndir, sem ég nú hef verið að lýsa, á þann hátt, að von megi vera á stórauknum innflutningi til landsins? Annað atriði í frv. er í raun og veru miklu þýðingarmeira, en það er, að fjárfestingareftirlitið er afnumið að talsverðu leyti og aukið frjálsræði manna til þess að byggja sér íbúðarhús. Hámark þeirrar íbúðarstærðar, sem má byggja án leyfis fjárhagsráðs, er hækkað verulega. Um þetta er það að segja, að eftirlit fjárhagsráðs á undanförnum árum mun hafa verið mjög haldlítið. Það mun alls ekki hafa náð tilgangi sínum. Fjárhagsráð hefur haldið illa á málum að því leyti, að það hefur ekki fylgt því eftir, að settar reglur væru haldnar. Það verkar auðvitað mjög spillandi á allan hugsunarhátt almennings og virðingu fyrir lögum og reglum, að settar skuli reglur af opinberum aðilum, sem síðan er illa framfylgt, jafnvei alls ekki. Þess vegna held ég,að breytingin til batnaðar á þessu sviði sé í raun og veru miklu minni en stafirnir á pappírnum gefa tilefni til. Hitt er annað mál, að þessari breytingu ber hiklaust og tvímælalaust að fagna. Starfsemi fjárhagsráðs undanfarin ár hefur verið eins og lamandi hönd á byggingarstarfseminni, sérstaklega vegna þess, að fjárhagsráð hefur haldið illa á þessum málum, eins og ég hef margoft rakið hér áður, þegar þau hafa verið til umr. Þess vegna mátti búast við því, að um leið og afskipti þess af þessum málum mundu minnka, þá mundi ástandið í þessum málum batna fyrir almenning. Heildardómur minn um frv. er því sá, að í því felist næsta lítil breyting á núverandi ástandi. Breytingin er aðallega sú, að mönnunum, sem hafa yfirstjórnina með höndum, er fækkað úr fimm ofan í tvo. Hæstv. ráðh. lagði á það mikla áherzlu, að það væru grundvallaratriði í þessu frv., að nú skyldi innflutningurinn vera frjáls, en það þarf að bæta því við, að hann er frjáls samkv. reglugerð, sem ríkisstj. setur hverju sinni. Ég vil minna á, að samkv. gildandi lögum er innflutningurinn frjáls á þeim vörutegundum, sem hann á annað borð er frjáls á, samkv. reglugerð, sem fjárhagsráð setti. Munurinn er m.ö.o. enginn annar en sá, að nú á ríkisstj. að setja reglugerðina, en áður setti fjárhagsráð hana. Fjárhagsráð hefur heyrt undir alla ríkisstjórnina og mun auðvitað enga reglugerð hafa sett nema í ful1u samráði við hana. Þetta er öll breytingin, sem á sér stað. Það breytist, hver skrifar undir reglugerðina. Þótt starfsmönnunum eða ráðsmönnunum verði fækkað úr fimm ofan í tvo, þá er bara spurningin, hvort starfsmönnum stofnunarinnar verði ekki fjölgað jafnmikið í staðinn. Ef það er rétt, að þessir menn hafi verið störfum hlaðnir, og verkefnin minnka ekki svo gífurlega mikið, þá virðist hafa verið illa á málunum haldið þarna hingað til, ef það er allt í einu hægt að láta þrjá menn, sem hafa haft fullt starf og verið störfum hlaðnir, fara, án þess að nokkur nýr maður komi í staðinn. Þess vegna vildi ég leyfa mér að ljúka máli mínu á því að beina þeirri spurningu til hæstv. viðskmrh., hvort nokkur áætlun hafi verið gerð um það, hversu mikið muni sparast í sambandi við þessa breytingu. Ég trúi ekki öðru en að ríkisstj. vandi málatilbúnað sinn svo, að hún geri sér grein fyrir því, með hvað miklu starfsliði hún ætlar að reka þá stofnun, sem hún er hér að leggja til að komið verði upp, og hver er niðurstaðan af þeirri áætlun. Hversu mikið ætlar ríkisstj. sér að spara með þessari breytingu, hversu marga menn og hversu mikinn kostnað? Það þætti mér og vafalaust mörgum öðrum mjög fróðlegt að fá skýrar upplýsingar um. Ég efast ekki um, að hæstv. viðskmrh. sé reiðubúinn til að gefa þær, ef hann hefur þær á reiðum höndum.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að kveðja mér hljóðs nú að þessu sinni, en eftir atvikum þykir mér þó rétt að segja nokkur orð þegar á þessu stigi málsins. Það er staðreynd, sem eigi verður í móti mælt, að með frumvarpi þessu er mörkuð alveg ný stefna í verzlunar- og viðskiptamálum þjóðarinnar og athafnalífi einstaklinganna. Þetta skilst ekki bezt af því að hlýða á ræðu hv. 1. landsk. (GÞG), sem hann var að ljúka við að flytja, heldur hinu, að lesa lögin um fjárhagsráð, sem nú er lagt til að fella úr gildi. Með þeim lögum var athafnafrelsi manna satt að segja lagt í viðjar og öll fjárfesting bönnuð nema með sérstökum leyfum. Ég tel, að alþingismönnum beri skylda til að viðurkenna, að með þessari löggjöf var árið 1947 stigið mikið óheillaspor, þar sem lagt var inn á leiðir áætlunarbúskapar og hafta og allt athafnafrelsi þjóðarinnar lagt í hlekki. Reynslan hefur nú opnað augu manna fyrir því, að lögin um fjárhagsráð voru í raun og veru alls ekki framkvæmanleg. Og ástæðan til þess er sú, að lögin risu gegn því eðli Íslendinga að vilja hafa sem víðtækast sjálfsforræði, - þau voru í andstöðu við frelsið, en til þjónustu við höft og bönn og þann ófarnað allan, som þeim er samfara. Það er bezt að segja það eins og það er, að fjárhagsráð hefur orðið mjög óvinsælt, eins og öllum er kunnugt, og ég tel sóma alþingismanna þá mestan, þegar þeir viðurkenna, að það var yfirsjón að setja þessa löggjöf, en reyna ekki að fela sig á bak við fjárhagsráð. Óvinsældirnar hefur fjárhagsráð hlotið fyrir það eitt að framkvæma fyrirmæli Alþingis. Það er kunnugt, að í fjárhagsráð í hafa átt sæti ágætir menn, og um þá flesta þori ég að fullyrða, að þeir hafa sýnt óvenjulega starfshæfni, heiðarleik og góðan vilja til þess að leysa hin erfiðu verkefni samvizkusamlega og vel af hendi. En það er e.t.v. sterkasta sönnunin fyrir ófremd fjárhagsráðslaganna, hve óvinsældir stofnunarinnar eru miklar, þrátt fyrir það að framkvæmdin hefur verið í höndum góðra og gegnra manna. Dóm sinn um fjárhagsráð hefur hv. 1. landsk. (GÞG) kveðið upp, er hann segir, að fjárhagsráð hafi legið sem lamandi hönd á öllu athafnalífi landsmanna og framtaki. Þetta er alveg rétt. En ég vil þó taka fram, að það, sem hér hefur mistekizt, er fyrst og fremst lagasetningin sjálf, og það er karlmannlegast fyrir okkur alþm. að viðurkenna það og horfast í augu við hina illu reynslu, sem fengin er af þessari löggjöf. Aðalatriði þessa máls er í fáum orðum, að með þessu frv., sem hér liggur nú fyrir til umræðu, lýsa stjórnarflokkarnir yfir því, að þeir hafi séð og skilið sín eigin víxlspor og að þeir afneiti nú stefnu áætlunarbúskapar, hafta og banna. Jafnframt lýsa þeir yfir því, að þeir vilja gefa innflutninginn til landsins frjálsan, þó að þeim sé að sjálfsögðu ljóst, að slíku frelsi er stakkur skorinn af gjaldeyrisgetunni. Það er af þessari ástæðu, vegna þeirra algeru straumhvarfa, sem frv. þetta veldur, að það mun lengi að mínu áliti verða talið meðal hinna merkari mála, er komið hafa fram á Alþingi hin síðari ár. Til þess að forðast endurtekningar um efni frv. vísa ég til framsöguræðu hæstv. viðskmrh. um málið. Ég vil ekki skiljast svo við þetta mál, að ég beini ekki fáeinum orðum til kommúnista. Það er landskunnugt, að þeir hafa í þessu sambandi og öðru haldið uppi miklu lýðskrumi á liðnum árum. Þeir hafa þótzt vera boðberar og málsvarar hins mikla frelsis, og hefur frelsistal þeirra og „frelsisást“ magnazt frá ári til árs, eftir því sem þeir hafa orðið varir við vaxandi óánægju almennings vegna hafta og alls konar banna, er fjárhagsráðslögin hafa haft í för með sér. Hefur í blöðum þeirra verið hamrað mjög á því, að enginn mætti byggja án afskipta ríkisvaldsins, enginn flytja út vörur án samþykkis ríkisstj. og enginn flytja vöru til landsins án leyfis yfirvalda. Út af þessum texta hefur verið lagt í blöðum, á almennum fundum um stjórnmál og í ræðum þeirra hér í þingsalnum. Ég vil í þessu sambandi rifja upp, að þegar forseti Íslands fól mér haustið 19J6 að gera tilrann til stjórnarmyndunar, þá settu kommúnistar ýmis skilyrði fyrir þátttöku sinni í ríkisstjórn áfram. Það er ekki ófróðlegt að rifja upp, hvað fólst í „óskalista“ kommúnistaflokksins, er ég fékk í hendur í sambandi við þessa stjórnarmyndunartilraun. har gætti þess fyrst og fremst, að alla hluti átti að skipuleggja, allt vald að hverfa undir eitt allsherjarráð, og stendur þetta svo orðrétt í óskalistanum: „Hlutverk þessa ráðs sé samning heildaráætlunar um nýsköpun atvinnulífsins fyrir tímabilið 1945–1950, undirbúningur næstu heildaráætlunar þar á eftir, samning séráætlunar fyrir hvert einstakt ár um nýsköpun atvinnulífsins.“ En það er fleira, sem stendur í þessum óskalista. Eins og ég sagði áðan hefur jafnan verið á það minnt í blöðum sósíalista, að menn þyrftu leyfi yfirvaldanna til þess að koma upp húsi yfir höfuðið á sér, og verið talið til hins freklegasta ófrelsis. En í óskalistanum er þess krafizt, að hið mikla ráð, sem stofnsetja skuli, eigi að „ákvarða um fjárfestingu í byggingum, hve mikil hún skuli vera í atvinnufyrirtækjum og mannvirkjum atvinnulífsins, íbúðarhúsum, opinherum byggingum og öðru. Stjórnin á þessari fjárfestingu sé framkvæmd með leyfum til að hefja byggingar, er séu lögbundin skilyrði til þess að fá byggingarefni.“ M.ö.o.: Enginn á að fá byggingarefni, nema hann fái leyfi þessa ráðs til byggingarinnar. Þetta voru nú kröfurnar, sem Sósfl. gerði í þá daga, og getur nú hver sem er borið saman muninn á þessu, sem þeir vildu að yrði, og því, sem varð með lögunum um fjárhagsráð og framkvæmd þeirra. En svo kemur verzlunarfrelsið. Það hefur auðvitað verið ætlazt til í þessum óskalista, að öll verzlun yrði frjáls, inn- og útflutningur, eða það skyldu menn halda af skrifum og tali sósíalista að undanförnu. En í hinu ágæta skjali, óskalistanum, stendur svo orðrétt: „Innkaupastofnun þjóðarinnar sé sett á fót, er samkvæmt lögum annist ein innkaup á ölham vörum, og sé því stjórnað með lýðræðislegu fyrirkomulagi.“ Hér virðist kveða nokkuð við annan tón. Verzlunin á m.ö.o. alls ekki að vera frjáls, eins og kommúnistar hamra á nú. Hún átti að vera bundin, svo rígbundin, að enginn nema ein einasta ríkisstofnun mátti flytja inn svo mikið sem einn eldspýtustokk. Að því er útflutningsmálin varðar stendur í óskalistanum: „Komið verði upp sérstakri stofnun, er hafi umsjón með sölu á öllum sjávarafurðum landsins. Stefnt skuli að því, að sem allra flestar af útflutningsvörum landsins verði seldar á einni hendi, og annist þá þessi stofnun söluna. Enn fremur skal hún annast útgáfu útflutningsleyfa fyrir þeim vörum, sem einstaklingum er leyft að selja.“ Ég vil biðja menn að veita alveg sérstaka athygli þeim atriðum, sem sósialistar hafa sett á þennan óskalista. Það á enga húskofa að mega byggja nema með leyfi, ekkert flytja til landsins, nema ríkið geri það sjálft, og helzt ekkert flytja út um hendur einstaklinga, því að ein stofnun á að annast það allt. Ég verð því að spyrja: Er hægt að hugsa sér ófrelsi á hærra stigi? Þannig er nú sú stefna, sem sósialistar vildu árið 1946 koma á í þessum málum þrátt fyrir allt glamrið um fjárhagsráð síðan. Ég vil svo að lokum taka það fram, að mér dettur ekki í hug að víkja frá mér sök um að eiga þátt í setningu laganna um fjárhagsráð, þvert á móti. Ég lýsi sök á hendur mér og fleiri um það. En hitt tek ég fram, að þótt Alþingi á sínum tíma og í skammsýni hafi samþykkt slíka löggjöf, þá hefði því borið fyrir löngu og ber nú að afnema lögin og draga lærdóma af þeirri ófrelsisstefnu, sem þau hafa innleitt í verzlun og viðskiptum. Því fyrr sem Alþingi gerir skyldu sína í þessu efni, því betra.



Það var vissulega tilefni til þess að lýsa ánægju sinni yfir því, að það skyldi þó loksins takast fyrir okkur vesæla þm. að fá sjálfan hæstv. forsrh. til að tala hér í þessu máli. Og ég vil lýsa sérstakri ánægju minni yfir því, að hann hefur nú tekið þátt í umr., og vona, að hann haldi því áfram, ekki sízt vegna þess, hver ánægja mér er að því að fá að tala við hann. Ég held líka, að það sé ákaflega heppilegt einmitt í sambandi við öll þessi mál að rifja upp, hvað hefur verið að gerast á Íslandi í þessum málum undanfarið, og þess vegna álít ég það ákaflega heppilegt, að hann skuli hafa komið inn á að rifja upp þessa hluti. Það eina, sem mig vantar til þess að geta alveg svarað honum að öllu leyti. er að hafa orðrétt hérna fyrir framan mig þessi skilyrði, sem hann var að vitna í og voru till. okkar sósíalista, lagðar fram 6. nóv. 1946 í þeirri 12 manna n., sem þá fjallaði um nýja stjórnarmyndun, og prentuð eru í Rétti árið 1947, þannig að þetta er allt saman til prentað, og ég vona, að ég fái það, áður en ég verð búinn að ljúka þessari ræðu. Þá skal ég með ánægju lesa dálítið upp yfir honum af þessum hlutum, en þangað til ætla ég að ræða ofur litið af því, sem hann minntist hér á áðan. Hann fór að ræða um fjárhagsráðslögin, og þar er talað um 15%, sem áttu að leggjast til hliðar. Ég vil þá um leið minna hann á það, að þessi 15%, sem þarna voru sett inn í fjárhagsráðslögin. voru tekin upp úr lögum, sem við höfðum sameiginlega komið í gegn áður, og áttu að tryggja framhald nýsköpunarinnar. Það átti að tryggja, að það yrði lagt a.m.k. 15% til hliðar af árlegum gjaldeyristekjum þjóðarinnar til þess að gera mögulegt að halda áfram nýsköpuninni, kaupa fleiri togara og annað slíkt. Og ég hafði alltaf lagt til, að það væri helzt reynt að fara upp í 25% með þetta, og ég held, að þetta plagg, sem hann var með áðan og vildi ekki leyfa mér að sjá, byrji á till um, að það séu 25%. M.ö.o.: Það, sem við sósialistar lögðum til og settum fram sem nr. 1 í sambandi við skilyrðin um nýja stjórnarmyndun eftir að nýsköpunarstjórnin fór frá, var, að þjóðin legði nú enn þá meira að sér til þess að byggja upp sína framleiðslu, grundvöllinn að sínu lífi, að hún gerði mögulegt að kaupa enn þá meira af framleiðslutækjum til þess að undirbyggja þannig lífsafkomu þjóðarinnar. Lögin um 15%, sem áttu að leggjast til hliðar, hafa aldrei verið framkvæmd. Þau voru því miður ekki einu sinni framkvæmd í tíð nýsköpunarstjórnarinnar, eins og hann getur athugað, ef hann athugar reikninga Landsbankans og síðan nýbyggingarreikninginn, sem allt er þar framkvæmt. Það heyrði sem sé ekki undir okkur að leggja þessi 15% til hliðar. Bankamálin og verzlunarmálin í nýsköpunarstjórninni heyrðu undir Sjálfstfl., og það var svikizt um að framkvæma þessi lög allan tímann. Hvað var það hins vegar, sem vakti fyrir okkur og vakti raunar upprunalega fyrir honum sjálfum líka að gera á þessum tíma? Það, sem vakti fyrir okkur, var uppbygging framleiðslugreinanna í landinu, eins og það var kallað þá með orði, sem gaf líka nýsköpunarstjórninni nafn, sem sagt nýsköpun afvinnulífsins. Með því að fjölga togurunum, fjölga hraðfrystihúsunum og hefja nýsköpun á sviði iðnaðarins, landbúnaðarins og stóriðjunnar átti þjóðin að reyna að halda áfram því mikla átaki, sem hafði verið byrjað með á árunum 1944–46. Hvað var það nú, sem gerði okkur svo erfitt fyrir, á meðan við vorum í nýsköpunarstjórninni, að geta ráðizt í þessa stóru og nauðsynlegu hluti, að geta einbeitt orku þjóðarinnar að því að kaupa togara, byggja báta, koma upp raforkuverum, koma upp stóriðju, koma upp vélreknum landbúnaði? Hvað var það, sem gerði okkur svona erfitt að einbeita orku þjóðarinnar að því, fjármagni þjóðarinnar og öllu slíku? Það var fyrst og fremst eitt, og það var vald verzlunarauðmagnsins í landinu. Það var það, að verzlunin, innflutningsverzlunin og útflutningsverzlunin, gaf af sér mestan gróðann. Og í þjóðfélagi, þar sem fjármagnsstraumurinn er frjáls, leitar fjármagnið þangað, sem gróðinn er mestur. Þess vegna var það svo, að bölið, sem við áttum við að berjast á þessum árum - og nú vona ég, að hæstv. ráðh. hlusti á mig - var, að í staðinn fyrir, að gróðinn, sem skapaðist, færi undir yfirráð þjóðarinnar og þjóðin gæti notað þennan gróða til þess að byggja upp betra atvinnulíf en áður, þá rann svo og svo mikið af öllum þessum gróða til heildsalastéttarinnar, til þeirra aðila, sem höfðu með innflutninginn og útflutninginn að gera - og þó sérstaklega innflutninginn. Enn fremur var annað höfuðvandamál í byggingarstarfseminni. Það var byggt meira á þessum árum en verið hefur annars á Íslandi nokkurn tíma fyrr eða síðar, 1945 og 1946. Það hefur aldrei verið byggt meira hér í Rvík, aldrei fleiri íbúðir en á þessum tveim árum, komst yfir 600 íbúðir árið 1946. En hver voru vandræðin í sambandi við þær byggingar? Vandræðin voru, að þær voru gersamlega óskipulagðar og urðu öllum aðilum margfalt dýrari en ella hefði þurft að vera. Hvað var það, sem við þess vegna álitum að þyrfti að gera til þess að bæta úr þessu? Við álitum og lögðum til, að það ætti að þjóðnýta byggingarstarfsemina. M.ö.o.: Það var ákveðið frá okkar hálfu, að það skyldi byggja eins mikið og mögulegt væri, það skyldi byggja úr öllu því, sem þjóðin hefði efni á að flytja inn. Og það höfðu verið samþykkt lög árinu áður, 1946, um að útrýma á fjórum árum öllum heilsuspillandi íbúðum á Íslandi. Það, sem þurfti til þess að framkvæma þessi lög, var að einbeita fjármagni þjóðarinnar að því og láta ekki skapast einhvern stórgróða á því að byggja yfir þá, sem nú búa í bröggunum. Það átti ekki að vera hægt að taka hundruð þúsunda króna gróða á hverri íbúð, þegar væri verið að byggja yfir þá, sem nú eru í bröggunum, til þess að gera þeim mögulegt að flytja inn. Í lögunum um útrýmingu heilsuspillandi íbúða, sem fram voru borin og samþ. af nýsköpunarstjórninni, var ákveðið, að ríkisstj. skyldi sjálf lána og sjá um, að lánað væri upp í 85% af kostnaðarverði íbúðanna til bæjarfélaganna, sem tækju að sér að sjá um þessa útrýmingu á fjórum árum. Hvað þurfti að gerast til þess að framkvæma svona lög? Það er ekki nóg að samþykkja svona lög. Það þarf að gera þær fjárhagslegu ráðstafanir, sem gera það mögulegt, að svona lög verði ekki bókstafur. Við sáum, hvað þurfti að gera til þess. Þess vegna lögðum við til, að byggingarstarfsemin væri þjóðnýtt, það væri séð um að láta alla byggingarverkamenn hafa nóg að gera, flytja inn eins mikið af byggingarefni og framast væri mögulegt og einbeita þessu byggingarefni fyrst og fremst að því að byggja hús, til þess að allir þeir, sem væru í bröggum og öðrum heilsuspillandi íbúðum, fengju þar inni, og einbeita fjármagni þjóðarinnar um leið að þessu. Þetta var það, sem við lögðum til. Og hæstv. forsrh. las hér upp áðan klausuna um byggingarstofnun ríkisins, en hann hélt bara ekki áfram með skiptinguna á því, hvernig átti að verja þessu, til þess einmitt að framkvæma þau lög, sem þegar höfðu verið samþ. Ég veit, að hæstv. forsrh. var með þessum lögum, sem við samþ., en hvað var svo gert, vegna þess að ekki var gengið að okkar till. um að einbeita fjármagninu að þessum byggingum? Lögin voru afnumin árið eftir. Lögin um útrýmingu heilsuspillandi íbúða voru afnumin hér á Alþingi árið eftir, strax og Marshallstjórnin tók við af nýsköpunarstjórninni. þá var ákveðið, að allir þeir, sem búa í heilsuspillandi íbúðum, skuli búa þar áfram, og ekki aðeins, að þeir, sem bjuggu þá í heilsuspillandi íbúðum, skyldu búa þar áfram, heldur að helmingi fleiri skyldu verða hraktir út í þær heilsuspillandi íbúðir í viðbót. Þetta var það, sem var gert, og þetta er það, sem við höfum sannanir fyrir og liggur fyrir. Af hverju? Af því að sú ágæta stjórn, sem við þá tókum þátt í, var hrakin frá völdum með utan að komandi afskiptum og fjármálum Íslands var ekki stjórnað lengur með því tilliti, sem þó var tekið í nýsköpunarstjórninni til nauðsynja almennings, heldur með allt önnur sjónarmið fyrir augum. Þannig var viðvíkjandi því, sem snertir þjóðnýtingu byggingarefnisins. Hvað var svo hitt? Jú, við lögðum til, að innflutningsverzlunin væri þjóðnýtt. Við lögðum til, að innkaupastofnun ríkisins annaðist öll innkaup til landsins. Hvað hefði það þýtt? Það hefði þýtt, að allur gróði einstaklinga af innflutningi til Íslands var útilokaður. Það þýddi, að enginn maður á Íslandi gat lengur grætt á því að flytja inn vörur. Það þýddi, að allir þeir heildsalar, sem þá voru til hér í Rvík og áttu milljónir króna, urðu að hætta að græða á verzlun. Hvað hefðu allir þessir menn gert, sem eiga tugi ef ekki hundruð milljónir króna í eignum? Allir þessir menn hefðu farið í atvinnureksturinn. Hvað var það, sem var böl Íslands á öllum þessum tíma? Bölið var það, að fjármagnið streymdi í verzlunina. Ég vil minna hæstv. forsrh. á, að þetta var ekki nýtilkomið í nýsköpunarstjórninni. Hver var niðurstaðan, sem skipulagsnefnd atvinnumála, Rauðka, komst að í sínum rannsóknum 1934? Það var - ég held tölurnar séu réttar hjá mér - að allt kapítal, sem var í sjávarútveginum á Íslandi, væri þá 22 millj. kr. Það er maður hér inni, sem var í Rauðku og man það kannske, það er hv. 5. landsk. (EmJ). En ég man ekki betur en að 1934 hafi það verið 22 millj. kr., allt það fjármagn, sem var í sjávarútveginum á Íslandi. En allt fjármagn, sem þá var í verzluninni á Íslandi, var um 100 millj. kr. Þetta var eitt af böll Íslands, að fjármagnið leitaði ekki í framleiðsluna, ekki í sjávarútveginn, sem var nauðsynlegt fyrir þjóðina, heldur í verzlunina, vegna þess að þar voru gróðamöguleikarnir. Hvað var það, sem nýsköpunarstjórnin gerði? Nýsköpunarstjórnin kippti hlutum í lag, sem höfðu verið í ólagi í 20 ár. Hún gerði sjávarútveg Íslands að grundvellinum í allri okkar framleiðslu og að þeirri sterku undirstöðu, sem hann er enn þá í dag fyrir allt þjóðlíf Íslands. Hún gerði það með einu átaki. Þessi ein einustu tvö ár, sem hún fékk að lifa, gerði hún þetta stórvirki, en það ætlaði varla að vera mögulegt að útvega fjármagnið í þessa þrjátíu togara, sem við keyptum. Við urðum að kúska hér í gegn lög, og jafnvel hæstv. forsrh. varð að taka sína góðu vini í Landsbankanum á endanum til bæna til þess að beygja þá undir það. Af hverju fékkst ekki fjármagnið í togaraútgerðina? Af því að menn græddu á því að setja það í verzlunina, í heildsöluna, og fjármagnið leitaði þess vegna þangað. Hver var ályktunin, sem við drógum af þessu, við sósíalistar? Hún var sú, að það dygði ekki að láta fjármagnið geta leitað út í verzlunina, út til heildsalanna, það yrði að pína fjármagnið til að leita til atvinnuveganna. Það þýddi, að við yrðum að afnema gróðamöguleikana í verzluninni, við yrðum að afnema það, að hægt væri að græða á því fyrir einstaklinga að flytja inn vörur til landsins, það yrði ríkið, sem tæki allan þann gróða, sem álitið er að á því mætti yfirleitt vera. Það hefði þýtt, að allt það fjármagn, sem allan tímann á Íslandi hingað til hefur leitað í verzlunina, hefði verið kúskað út í sjávarútveginn, út í iðnaðinn, út í landbúnaðinn, út í uppbyggingu stóriðjunnar. Ég veit, að hæstv. forsrh. hefur alveg fullan skilning á því, hver nauðsyn var á því að reka fjármagnið út í atvinnuvegina og fyrst og fremst út í sjávarútveginn. Ég býst við, að það hafi fáir jafnvel skilið það betur en hann. En hitt var aftur á móti allt annað mál, að stjórnmálaleiðtoginn Ólafur Thors, sem verður að stjórna stærsta flokki landsins, flokkinum, þar sem stórútgerðin og heildsalarnir vega salt, verður að taka allt önnur tillit í slíkum málum, ef flokkurinn á að haldast saman, heldur en forsrh. nýsköpunarríkisstjórnarinnar hefði álitið skynsamlegt að taka. Þess vegna veit ég, að það hafa kannske fáir skilið betur þær till., sem við sósialistar fluttum þá, till. um þjóðnýtinguna á verzluninni, till. um þjóðnýtingana á innflutningnum. En ég veit, að það var náttúrlega til ákaflega mikils mælzt, að hæstv. forsrh. ætti að vera með því að framkvæma það. En það var ekki till. um þjóðnýtingu á togurunum. Það var því síður till. um þjóðnýtingu á mótorbátum eða öðru slíku. Tillögurnar voru um að opna sviðin í atvinnuláfinn, til þess að fjármagnið mætti fá að streyma þangað, til þess að þjóðin með harðri hendi ræki fjármagnið út úr verzluninni og inn í framleiðsluna. Það var ekki gert, vegna þess að heildsalarnir heimtuðu að fá að maka krókinn og fengu að gera það. Þess vegna varð næsta stjórn mynduð, Stefáns Jóhanns-stjórnin, og fjárhagsráð sett. Það var fyllilega ástæða til þeirra tillagna, sem við komum fram með. Og þær till. voru þær einu skynsamlegu till., sem þá var hægt að bera fram, svo framarlega sem menn ætluðu að halda áfram því starfi, sem við höfðum verið að vinna að, nýsköpun atvinnulífsins, ef menn í staðinn fyrir 32 togara ætluðu að kaupa 25 togara í viðbót, ef menn ætluðu að halda áfram að byggja mótorbátaflotann, ef menn ætluðu að herða á byggingu millilanda- og flutningaskipanna, og hæstv. forsrh. hefði nú getað fengið enn þá betra efni í upplestur, ef hann hefði tekið upp allar brtt. mínar, sem ég flutti við umr. um fjárhagsráðið hérna í þessari hv. d. 19–47, allar till., sem ég flutti um uppkomu stóriðju á Íslandi þá, á árunum 1951–56, undirbúning 10 ára áætlunarinnar, sem þá var. Það er alveg gefið mál, að það var gersamlega óhugsandi að ætla að vinna þessi verk öðruvísi en með harðvítugum áætlunarbúskap. Þeir menn, sem hefðu farið fram á eitthvað annað, sýndu bara eitt, að þeir höfðu ekki nokkurt vit á atvinnumálum. Hæstv. forsrh. sagði ýmis ljót orð um áætlunarbúskapinn, og það var alveg rétt hjá honum, að í upphafi fjárhagsráðsl. var talað um svona þjóðarbúskap eftir fyrir fram gerðri áætlun. Ég vakti athygli á þessu strax við umr., og forsrh. þáverandi, Stefán Jóhann, vildi leggja ákaflega mikið upp úr því, að þetta væri meiningin, þessi þjóðarbúskapur. Ég man eftir, að þáverandi utanrrh., Bjarni Benediktsson, talaði fyrir hönd Sjálfstfl. og sagði alveg greinilega, að það væri alls ekki meiningin hjá Sjálfstfl., og það skildi ég líka fullvel. Það var sem sé þannig, að áætlunarbúskapurinn var í lögunum um fjárhagsráð aðeins sem falleg flík, sem var veifað með og aldrei var meiningin að framkvæma og aldrei var reynt að framkvæma. Það eina, sem gert hefur verið í áttina til áætlunarbúskapar hér á Íslandi, var gert af ríkisstj. hæstv. núverandi forsrh., nýsköpunarstjórninni, - það eina, sem gert hefur verið af viti, það langstærsta átak um áætlunarbúskap, sem gert hefur verið á Íslandi, og það langskynsamlegasta átak, sem nokkurn tíma hefur verið gert, það átak, sem íslenzka þjóðfélagið lifir á í dag. Ég býst við, að það sé meira en 90% af allri framleiðslu Íslands í dag, sem er framleitt af þeim tækjum, sem þá voru keypt, eða vegna þess að þau voru keypt á árunum á eftir, því að kaup nýsköpunartogaranna 10 rétt á eftir voru undir þeim sterku áhrifum, meðan nýsköpunarstefnan enn þá markaði hugi þjóðarinnar og markaði í orði kveðnu löggjöf, eins og heyrist alveg í upphafi fjárhagsráðsl. Það var bara vegna þess, að þjóðin einu sinni hafði upplifað það, hvað hún gat gert stórkostlega hluti, svo framarlega sem hún tók á með öllum sínum krafti, að hún gat gert eins stórkostlega hluti og á tímum nýsköpunarstjórnarinnar, það var það, sem raunverulega gerði, að það var ofur litið áframhald á einstaka sviðum á eftir, áður en allt var lagt í dróma. Þess vegna er það, að það, sem gert hefur verið af viti um áætlunarbúskap á Íslandi, var gert af nýsköpunarstjórninni undir forsæti hæstv. núverandi forsrh., Ólafs Thors, og enn þá býst ég við, að bæði hann sjálfur og meiri hluti þjóðarinnar fallist á, að það hafi verið langbezta stjórnin, sem hér hefur setið að völdum, ekki sízt þegar hún er borin saman við allar þær stjórnir, sem síðan hafa komið. En af hverju? Af því að það var ofur lítill forsmekkur að því, hvað sósíalismi og þjóðnýting mundi gera fyrir Ísland, svo framarlega sem þau væru framkvæmd hérna og framkvæmd af alþýðunni sjálfri. Menn fengu ofur litið að sjá það, hvernig menn gætu lifað hér í þessu landi, þegar allir hefðu vinnu og þegar a.m.k. svo og svo miklu af allri fjármálaorku þjóðarinnar væri einbeitt að því að reyna að byggja upp atvinnulíf þjóðarinnar. - Í þessu hérna hefti var það allt saman birt, sem við þá lögðum til. En ég er búinn að ræða svo mikið um það, að ég veit ekki, hvort ég á að fara að lesa þetta hér á eftir. En það voru engir smáræðis samningar, sem var lagt til af hálfu okkar. Það var heildarstjórn á nýsköpun atvinnulífsins, sem við lögðum til að lagt væri í. Það var um seðlabanka Íslands og bankana. Það var um innkaupastofnun þjóðarinnar. Það var um ýmiss konar ríkisrekstur. Það var um ráðstafanir til eflingar sjávarútveginum. Það var um raforku og stóriðju, undirbúning að virkjun Þjórsár, fyrir utan að ljúka við Sogið og Laxá 1948–49. Það var um byggingarstofnun ríkisins. Það var um almenn þjóðfélagsleg framfaramál. Þær eru upp á 16 síður, þær till., sem við lögðum fyrir þá. Ég hef þær hér prentaðar, þær hafa verið prentaðar allan tímann, og við höfum kynnt þessar till. hvað eftir annað í öllum okkar skólum. Greinin, sem þær birtust í, heitir: Hvernig skal einbeita orku íslenzka þjóðfélagsins. - Það gerir máske ekkert til, þótt ég lesi byrjunina á því, til þess að menn skilji aðeins andann, sem ríkti þá. Það byrjar svona: „Nýbygging lands vors í nýstofnuðu lýðveldi þjóðar vorrar er hafin. Kynslóð feðra vorra tók við landi, sem rúið var eftir alda áþján, vegalausu, brúarlausu landi, þar sem vart var steinhús til og timburhús fá og framleiðslutæki öll fátækleg fram úr hófi. Öld fram af öld höfðu forfeður vorir orðið að berjast við það eitt að lifa, að halda lifandi íslenzku þjóðerni, íslenzkri tungu, íslenzkum bókmenntum, við svo ömurleg ytri skilyrði, að flestum hefði orðið slík viðleitni ofvaxin. Meðan moldarhreysin hrörnuðu á Íslandi, voru byggðar hallir erlendis fyrir arðinn af vinnu íslenzkrar alþýðu. Meðan íslenzkir fiskimenn týndu lífinu hundruðum saman á fúnum fiskibátum, óx auður einokunarherranna erlendis, sem skömmtuðu Íslendingum smánarverð fyrir fiskinn og okruðu á útlendu afurðunum, er þeir seldu þeim. Meðan nágrannaþjóðum vorum fjölgaði, fækkaði Íslendingum, og þegar harðast var. stóð baráttan beinlínis um tilveru íslenzkrar þjóðar í þessu landi. Við höfum á síðustu 150 árum sigrað í þessari baráttu, Íslendingar. Nú stendur baráttan um að vinna upp aldirnar, sem við höfum tapað. Engin kynslóð Íslendinga hefur haft eins góð skilyrði til þess og einmitt kynslóð vor. Auður og tækni, sem allar undanfarnar kynslóðir skorti, eru lögð upp í hendur vorar, ef vér aðeins kunnum að nota þetta hvort tveggja rétt. Við þurfum að skapa á einum áratug fullkomnasta framleiðslukerfi, sem nokkur þjóð hefur í hlutfalli við stærð hennar. Slíkt er hægt, ef stjórnað er af viti. Við þurfum að reisa íbúðarhús yfir alla þjóðina, byggja þetta land, sem mátti heita húsalaust fyrir hálfri öld, þannig, að ekki búi aðrar þjóðir betur, þótt þær standi á fornum merg efnahagslega. Það er hægt að vinna slíkt verk á einum til tveimur áratugum, ef kröftunum er varið rétt. Við þurfum að reisa fjölmargar menningarstofnanir og opinberar byggingar til þess að skapa þeirri menningu vorri, sem er tilveruskilyrði og aðall þjóðar vorrar gagnvart öðrum þjóðum, þau ytri skilyrði, sem hún þarf til þess að þroskast og verða raunverulega sameign alþjóðar. Og þetta er því nauðsynlegra sem íslenzkt þjóðerni og erfðamenning verður á komandi árum að heyja baráttu gegn smekkspillandi og lítillækkandi ómenningaráhrifum Vesturheimsauðvalds. Eigi þjóð vorri að takast að lyfta þessu Grettistaki á efnahagssviðinu á næstu áratugum, þá verður að einbeita öllum kröftum hennar að því. Slíkt stórvirki verður ekki unnið, ef sundrung ríkir með þjóðinni, ef kröftum eins er varið til þess að arðræna annan, ef margir menn eru látnir vinna með lélegum verkfærum það verk, sem einn gæti unnið með góðu tæki, ef skipulagsleysi á framleiðslu og verzlun hindrar þau afköst vinnunnar, sem eru undirstaða allrar velmegunar. Sósfl. hóf það verk 1944 að sameina þjóðina til slíks átaks, til þess að hefja lífsafkomu alþýðunnar á hærra stig og tryggja efnahagslegt sjálfstæði og menningu þjóðarinnar. Afturhaldsöfl yfirstéttarinnar hafa reynzt drjúg í því að tefja það verk og spilla því, en mikið hefur samt áunnizt, og þó er það aðeins byrjunin. 6. nóv. 1946 lagði Sósfl. fram till. sínar um, hvernig áfram skyldi halda. Eru þær grundvöllur að stjórnarsamstarfi, settar fram í 12 manna nefndinni.“ - Till. fara hér á eftir. Þessar till. munum við sósíalistar alveg standa við, frá orði til orðs, í dag. Þær eru till. um þjóðnýtingu íslenzku þjóðarinnar á þeim sviðum, sem var lífsspursmál fyrir hana að þjóðnýta þá, til þess að hægt væri að halda áfram af fullum krafti að einbeita allri getu þjóðarinnar, allri fjármálalegri orku hennar að uppbyggingu atvinnulífsins, að aukningu sjávarútvegsins, að vélrekstri landbúnaðarins, að sköpun stóriðju á Íslandi. Þetta held ég þess vegna að hæstv. forsrh. hefði mátt íhuga, áður en hann kom með sína ræðu hér. Þjóðnýting á þessum sviðum þýddi þá að tryggja þjóðinni fulla atvinnu, betri lífsafkomu. Það, sem síðan hefur verið á Íslandi á þessum sviðum, eru einokunarhöft fyrir litla heildsalaklíku, sem annast útflutning og innflutning, og fyrir þann, sem hefur orðið samsekur henni um einokunina, Samband ísl. samvinnufélaga. M.ö.o.: Í staðinn fyrir þjóðnýtingu á þessum kröftum þjóðarinnar höfum við síðan haft einokun ákveðinna fésýslumanna, þeirra fésýslumanna, sem báru sigur úr býtum í því að drepa nýsköpunina. Það voru heildsalar Sjálfstfl. og Samband ísl. samvinnufélaga, sem ræður Framsfl., sem drápu nýsköpunarstjórnina, að svo miklu leyti sem það voru innlend öfl. Og síðan hafa þessir aðilar ráðið landinu, þessir aðilar, sem allan þennan tíma hafa aðeins hugsað um eitt, og það er, hvernig þeir eigi að skipta verzluninni á milli sín, hvernig þeir eigi að fara að því að ræna þjóðina gegnum verzlunina. Þessi einokun, sem verið hefur allan þennan tíma, á eftir því frv., sem hérna liggur fyrir, að halda áfram, nema nú á hún að verða einokun með reglugerðum ríkisstj., í staðinn fyrir að áður var hún einokun með reglugerðum fjárhagsráðs, gefnum út samkvæmt ósk ríkisstj. Það er skrambans mikill munur. Þess vegna ætla ég að biðja hæstv. forsrh., upp á gamlan kunningsskap, að blanda aldrei oftar saman, þegar hann talar hérna við okkur, áætlunarbúskap og þeim beztu tilraunum, sem gerðar hafa verið á Íslandi til þess að framkvæma hann með nýsköpunarstjórninni, og því haftafargani fyrir einstakar fjármálaklíkur í þessu landi, sem verið hefur síðan 1947, að hann lét af stjórn. Þess vegna er það, sem við höfum nú hér lagt svo ríka áherzlu á að fá að vita, hvað ríkisstj. hugsaði sér nú með þessum málum öllum. Hefði hún haft fyrir því að hlusta á mína ræðu hérna, þá hefði hún kannske svarað einhverju af slíku. - Áðan minntist hann á, svo að ég rétt ljúki með því að svara tveim, þrem orðum, yfirstjórn Íslands, sem hefði verið í fjárbagsráði, hún flyttist nú til ríkisstj. Flyzt hún ekki í Framkvæmdabankann? Er það alveg öruggt? Það er það, sem ég var hálfhræddur um. - Þá sagði hæstv. forsrh., að ríkisstj. áskaði eftir því að hafa ekki allt í höftum og böndum. Gildir það líka um útflutninginn? Á að afnema öll útflutningshöftin líka, af því að ríkisstjórnin óski svo mikið eftir að hafa engin höft og bönd? - Og svo að síðustu. Hæstv. forsætisráðherra sagði, að nú ætti að 1yfta þeirri lamandi hendi fjárhagsráðs af atvinnulífinu. Þeir eru alveg öruggir að fá ekki í staðinn þá lamandi járnhnefa ríkisstj. á atvinnulífið. M.ö.o.: Fyrst hæstv. forsrh. hefur látið svo litið að taka nú þátt í umræðunum án þess að hafa hlustað á ræðurnar, þykir mér vænt um, að hann hefur þó hlustað á þessa ræðu og gefið mér tækifæri til þess að rifja upp gamla og góða hluti. Og nú vona ég, að hann haldi áfram og taki þátt í þessum umræðum, því að þær eru vissulega þess virði, að þeim sé haldið áfram af fullum krafti.



Herra forseti. Ég tel nokkra ástæðu til þess að víkja hér að þeim umræðum, sem fram hafa farið, áður en ég sný mér sérstaklega að frv. Fyrst er í tilefni af því, sem hér kom fram í ræðu hæstv. forsrh., þar sem hann vildi láta í það skina, að lögin um fjárhagsráð væru í rauninni til komin í sambandi við þær tillögur, sem við sósíalistar lögðum fram á sínum tíma, eða um það leyti, sem nýsköpunarstjórnin var að láta af völdum, og um það leyti, sem þriggja flokka stjórnin var þá mynduð rétt á eftir. Ég hygg, að það sé rétt, eins og fram kom í ræðu 2. þm. Reykv., sem hér talaði næstur á undan mér, að það viti í rauninni fáir betur en einmitt hæstv. forsrh., að þetta er fullkomlega rangt, og ég ætla í því efni að rifja upp nokkur atriði frá þessum tímum og vitna hér í nokkur gögn, sem ég hef í höndum um það. Ég hygg, að það muni flestir hv. alþm., að um það leyti sem nýsköpunarstjórnin var að láta af völdum, var orðið mjög rætt nm það hér í landi, að það hefði ekki á tímum nýsköpunarstjórnarinnar verið hafður eðlilegur hemill á húsbyggingarstarfsemi landsmanna. Sérstaklega bar á því, að Framsfl. hafði uppi mjög háværar raddir í þessa átt og þóttist benda á það, að einkum hér í Reykjavík hefði verið byggt svo, að fjárhagur íslenzku þjóðarinnar hefði þar ekki haft bolmagn til að rísa undir. Það bar líka stórkostlega á því, að þm. Sjálfstfl. tækju undir þessa kenningu og teldu lífsnauðsyn að setja einhverjar hömlur á, að slík byggingarstarfsemi gæti haldið áfram. Um þetta leyti kom út hagfræðingaálitið svonefnda, en það lagði einmitt allmikla áherzlu á, að óhjákvæmilegt væri að koma fyrir einhverju hömlukerfi til þess að draga úr því, að menn gætu fengið að byggja að vild sinni. Ég fyrir mitt leyti álít, að allt of mikið hafi verið gert bæði frá fræðimanna hálfu og stjórnmálaleiðtoga hálfu á sínum tíma úr þeim byggingarframkvæmdum, sem þarna áttu sér stað. Hinu er svo ekki að neita, að án efa var hér þá efnt til byggingarframkvæmda, sem vel má flokka undir það, að þar hafi verið um óþarfaíburð að ræða, sem vel hefði mátt bíða með framkvæmdir á, og að betra hefði verið, að það fjármagn, sem í það fór, hefði gengið í einhverjar aðrar framkvæmdir. En það voru líka tilboð, sem ég hef í mínum höndum frá Framsfl. í sambandi við stjórnarmyndanir um þetta leyti, sem stefndu í þá átt að gera kröfu um það, að komið yrði á sérstöku fjárfestingarkerfi, sem sérstaklega miðaði að því að torvelda mönnum að fá hömlulítið að efna til byggingarframkvæmda. Það voru þær kröfur, sem fyrir lágu frá Framsfl. og Sjálfstfl. tók undir á sínum tíma, sem réðu úrslitum um það, að hér komu fram snemma á stjórnartímabili þriggja flokka stjórnarinnar - ekki nýsköpunarstjórnarinnar - frv. um fjárhagsráð, sem að öllu leyti miðaði að því að koma upp kerfi í þá átt að stöðva framkvæmdir, að menn gætu ekki ráðizt í byggingarframkvæmdir nema eftir mati þessa ráðs. En að þessu leyti til voru lögin um fjárhagsráð og þær reglur, sem þarna voru teknar upp, alveg gersamlega á öðrum grundvelli en þær tillögur, sem við sósíalistar höfðum lagt fram og hæstv. forsrh. var hér að vitna i, því að okkar till. voru um það, m.a. í byggingarmálunum, að það yrði á skipulegan hátt efnt til stórframkvæmda í byggingarmálum landsins. Í þeim tillögum, sem ég hef hér líka fyrir framan mig engu siður en hann, tillögum, sem við lögðum fram í sambandi við hugsanlega þátttöku okkar í nýrri ríkisstjórn, er gert ráð fyrir því, að sett verði á stofn sérstök stofnun ríkisins, sem taki að sér almennar byggingar í landinu fyrir byggingarfélög þau, sem þá var búið að lögfesta, og fyrir bæjar- og sveitarfélög, með það sérstaka verkefni fyrir augum að geta leyst þau húsnæðismál, sem enn lágu óleyst. Og ég veit, að ef hæstv. forsrh. vill lesa upp kaflann um verkefni þessarar sérstöku stofnunar, byggingarstofnunar ríkisins, þá sér hann það, og þá getur hver maður séð það að aðalverkefni stofnunarinnar átti að vera að sjá um nægilegt fjármagn handa þeim byggingarfélögum, sem lögum samkvæmt voru til í landinu, byggingarfélögum verkamanna og byggingarsamvinnufélögum, og byggingum bæjar- og sveitarfélaga, sjá um það að aðstoða þessi félög í því að fá fjármagn og í því að koma upp þeim aðkallandi húsbyggingum, sem enginn ágreiningur var um að þyrfti að vinna að. Og þessi byggingarstofnun ríkisins átti að fá svo mikið vald, að hún átti að ráða yfir öllu því byggingarefni, sem samkvæmt sérstakri áætlun átti að verja til byggingar á íbúðarhúsum. Og þessi byggingarstofnun var þess eðlis, þveröfugt við fjárhagsráð, að hún átti að efna til framkvæmda, hún átti að leysa úr málunum. Hún var á svipaðan hátt og nýbyggingarráð var áður; það var stofnun til þess að vinna að stórkostlegum framkvæmdum, en ekki stofnun til þess að torvelda framkvæmdir, eins og fjárhagsráðið var. En ég hygg líka, að munurinn sjáist, þegar þessi mál eru athuguð á þennan hátt, þegar þetta kemur fram og menn lesa þessar tillögur og bera þær svo aftur saman við reynsluna af fjárhagsráði, sem hefur orðið á þá lund, sem hæstv. forsrh. lýsti hér, ömurleg reynsla og öll í þá átt, eins og fjárhagsráð mun réttilega hafa skilið sitt verkefni, þegar lögin voru sett, að því hæri fyrst og fremst að setja hömlur á, að menn gætu byggt, og draga úr framkvæmdunum, eða í höfuðatriðunum að verða við meginkröfum Framsfl. frá tilraununum við stjórnarmyndun þetta ár og öllu því, sem fram kom í skrifum þeirra framsóknarmanna frá þessum tíma, að það væri eitt höfuðverkefni ríkisstjórnar á Íslandi að stöðva hinar „óhófslegu“ byggingar, sem þá höfðu átt sér stað á nýsköpunartímabilinu. Og þeir sjálfstæðismenn, sem gengu til samstjórnar við Framsfl., létu undan þessari pressu og lögleiddu fjárhagsráð. Og af því var það líka, eins og þingtíðindin bera glöggt vitni um, að m.a. formaður Sósfl., hv. 2. þm. Reykv., sem hafði þó verið mjög mikill hvatamaður að nýbyggingarráði og er það í sambandi við áætlunarbúskap, stóð hér upp á Alþ., eins og allir alþm. muna, og mælti gegn lögunum um fjárhagsráð, þegar þau lágu hér fyrir hv. Alþ., og hann flutti fjöldamargar till. til breytinga á því frv., sem þá lá fyrir, og hann varaði við, að afleiðingin af samþykkt þess frv. mundi einmitt verða sú, að með þessu ætti að torvelda eðlilegar framkvæmdir í landinu, með þessu ætti að stöðva þá þróun, sem hefði verið. En það var m.a. hæstv. forsrh. og flokksmenn hans, sem höfðu látið undan pressunni í þessu efni og töldu nauðsynlegt að stofnsetja fjárhagsráð og stóðu að fjárhagsráði allan tímann, þó að reynslan hafi verið þessi, eins og hann lýsti í ræðu sinni hér áðan. Það er vitanlega fullkomið öfugmæli að halda því fram, að frv. um fjárhagsráð hafi raunverulega verið lögfesting á tillögum okkar sósíalista í þessum efnum. Það er fullkomið öfugmæli að halda því fram. og það hlýtur í rauninni að vera gert gegn betri vitund. Þá var hér annað atriði, sem fram kom í ræðu hæstv. forsrh., en það var í sambandi við tillögur okkar um útflutningsverzlun, og hann vildi gera hér mikið úr því, að okkar tillögur í sambandi við þessar stjórnarmyndunartilraunir, sem fram fóru, hefðu verið á þá leið, að það skyldi komið á fót einni stofnun, sem hefði með höndum allan útflutning á útflutningsvörum landsmanna, og vildi svo draga af þessu þá ályktun, að þetta sýndi bezt, að við værum ekki með frelsi í útflutningi á okkar framleiðslu. Þessu er í rauninni ranglega stillt upp af hæstv. forsrh. Við sósíalistar höfum aldrei dregið neina dul á það og gerum ekki enn, að v:ð teljum, að þjóðnýting, t.d. á verzlun landsmanna, bæði innflutningsverzluninni sjálfri til landsins og eins útflutningsverzluninni, sé æskileg og það sé hægt að ná langbeztum árangri einmitt með því skipulagi. Við höfum aldrei dregið neina dul á það, að þetta er okkar skoðun. En hins vegar höfum við bent á, að þeir menn, sem halda hinu gagnstæða fram, þeir, sem halda því fram, að þjóðnýtingin á utanríkisverzluninni, bæði aðflutningsverzluninni og eins útflutningsverzluninni, sé óæskileg og að það eigi að ríkja fullt frelsi í þessum efnum og að það muni gefa beztan árangur, - en það eru sjálfstæðismenn, sem þessu halda fram, - við höfum bent á, að þeir vilja ekki viðurkenna þetta nema að sáralitlu leyti í framkvæmd. Mennirnir, sem boða frelsi í þessum efnum í tíma og ótíma, vilja sáralítið af þessu gefa frjálst í framkvæmd, og m.a. kemur það fram í sambandi við útflutningsverzlunina, að þá þarf að hafa eins og nú er fullkomið ríkiskontrol á öllum hlutum í þeim efnum, þó undir mjög losaralegu skipulagi í ýmsum greinum, skipulagi, sem verkar mjög misjafnlega og þeir menn a.m.k., sem hafa með framkvæmdina á því að gera, kvarta sáran undan opinberlega í blöðum landsins hvað eftir annað, þar sem þær stofnanir, sem langsamlega að mestu leyti hafa með þetta að gera, verða að vinna gegnum ráðuneytið, sem oft og einatt hefur verið afar þunglamalegt fyrir þessar stofnanir. En Sjálfstfl. telur þó nauðsynlegt að viðhalda hálfgerðu ríkisskipulagi á útflutningsverzluninni, en þetta ríkisskipulag má þó ekki koma að neinu leyti við innflutningsverzlunina. Þar verða aðeins einstakir menn úr fremstu röð Sjálfstfl. og reyndar annarra flokka að hafa þetta takmarkaða frjálsræði, sem þeim nú er veitt. Ég vil t.d. spyrja hæstv. forsrh. að því í tilefni af hans orðum um þessa till. okkar sósialista: Hvað er það, sem hann sjálfur vill leggja til núna í sambandi við útflutningsverzlun landsmanna? Hann skyldi þó ekki vera einmitt á þeirri skoðun, að hún þurfi að vera í höndum eins aðila, ríkisins sjálfs? Hann skyldi þó ekki vera á þeirri skoðun og halda henni stíft fram nú í dag, að útflutningsverzlunin þurfi óhjákvæmilega að vera í höndum eins aðila og í höndum ríkisins sjálfs?

Nei, nei, það er megnasti misskilningur.

Ja, að minnsta kosti birtist skoðun hans þá í framkvæmd á annan veg, því að hann er andvígur því í framkvæmd, að útflutningsverzlunin verði gefin frjáls og hinir ýmsu framleiðendur hafi einir með þau mál að gera. Það er a.m.k. staðreynd. Einstakar tilraunir, sem einstaka framleiðendur, t.d. að sjávarafurðum, bæði þeir, sem eiga hraðfrystan fisk og aðrar tegundir, hafa gert til þess að fá leyfi til að starfa þar einir að útflutningsverzluninni án þess að fara í gegnum hin stóru samtök útvegsmanna, sem starfandi eru, hafa ekki náð fram að ganga. Og ríkisvaldið hefur haldið mjög fast um það vald sitt, að það hefði það fyrsta og síðasta vald yfir, hvernig yrði háttað útflutningsverzluninni. Auk þess vil ég benda hæstv. forsrh. á, að þær deilur, sem fram hafa komið frá okkur sósíalistum á útflutningsverzlunina, miðast ekki fyrst og fremst við það, að ríkisvaldið hafi með framkvæmd málanna að gera, heldur er fyrst og fremst deilt á það, hvernig tekizt hefur með framkvæmdirnar. Því verður t.d. ekki neitað, að það er erfitt að ætla að samræma það, að ríkisvaldið hafi með útflutningssöluna alla að gera og leyfi þar ekki öðrum að koma höndum að, en verði hvað eftir annað að lýsa því yfir í framkvæmdinni, að það geti ekki selt framleiðsluvörur landsmanna, og verði að hverfa að því ráði að takmarka sjálfa framleiðsluna. Ég vil benda á bara nokkur dæmi um þetta, af því að ég er ekki alveg viss um, að þau liggi fyllilega glöggt fyrir hjá hv. alþm., að það er ekki lengra aftur í tímann að fara en á fyrri hluta þessa árs, að þá lágu fyrir bein fyrirmæli til allra hraðfrystihúsa í landinu um það, að þau hefðu ekki leyfi til að framleiða meira af frystum þorski en sem næmi 2/3 hlutum af þeirri framleiðslu, sem þau höfðu árið á undan. Það varð að takmarka framleiðsluna við þetta. Það var ekki hægt að selja meira. Og það var ekki fyrr en úr raknaði með nýjum og stórfelldum viðskiptasamningum við Sovétríkin, að þessar hömlur voru upphafnar og mönnum var leyft að framleiða af þessari vörutegund það, sem þeir gátu. Það er ekki heldur lengra aftur í tímann að fara en til seinni hluta septembermánaðar, að þá tilkynnti ein sú stofnun, sem hefur með útflutning á þeirri framleiðslu að gera, sem sagt saltaðri síld, að bannað væri að halda áfram að veiða þá síld, sem þá var veidd í reknet í austurdjúpum. Okkur var bannað að halda áfram að framleiða þessa vöru, því að sagt var, að hún væri ekki seld og það væri ekki hægt að selja hana. Bankarnir brugðu líka fljótt við og tilkynntu, að þeir mundu ekki lána eyrisvirði út á þessa framleiðslu, og þar með var henni hætt. Ég hef haldið því fram, að um leið og ríkisvaldið áskilur sér þann rétt, sem ég hef ekkert við að athuga, að það hafi með alla útflutningsverzlunina að gera, að það telji sig hæfast um að samræma þar heildarhagsmuni landsmanna og selja sem mest af framleiðslunni á hverjum tíma að hægt er og fá sem bezt verð að hægt er fyrir framleiðsluna fyrir landsmenn sem heild, - ég álit, að það hljóti að fylgja þessari kröfu ríkisvaldsins, þegar það tekur þetta að sér, að sjá þá líka um, að sala fari fram á því, sem okkur er lífsnauðsynlegt, eins og að selja okkar sjávarafurðir, en gefast þar ekki upp að verulegu leyti, eins og stundum hefur átt sér stað. Hvað sem um þau mál verður sagt, þá verður því ekki neitað, úr því sem nú er komið, að þeir tímar hafa gengið yfir hjá okkur, að þannig stirðleiki hefur verið í afurðasölu landsmanna stundum, að það hefur sannazt skömmu seinna, að þar hefur verið um einhverja óeðlilega þvermóðsku að ræða, en ekki það, að fullprófað hafi verið, að ekki væri hægt að selja. Ég minni t.d. á í þessu tilefni það, þegar formaður okkar flokks lýsti því hér yfir, eftir að hann hafði komið frá Austur-Þýzkalandi, að það væru verulega miklir möguleikar á því og lægju í rauninni fyrir hein tilboð um að selja allmikið af sjávarafurðum til Austur-Þýzkalands í vöruskiptum, að þá dundu hér yfir landsmenn yfirlýsingar um það frá ríkisstj., að það væri ekki hægt, þetta væri allt saman rangt. Því var haldið fram miskunnarlaust, að til Austur-Þýzkalands væri með öllu útilokað að selja íslenzkar sjávarafurðir, ríkisstj. hefði margreynt og sent menn að athuga þetta, og hún gat ekki neitt. En svo leið svolítill tími, og reynslan sannaði þá, að allt í einu var Austur-Þýzkaland einn af okkar stærstu kaupendum að frystum fiski og borgaði hagstætt verð, og allir voru ánægðir með viðskiptin, þegar þau gengu í gegn. - Svipaða sögu var að segja um viðskiptin til Sovétríkjanna. Það var búið að gefa hér yfirlýsingar í nafni ríkisstj. í útvarpi og í blöðum og við flestar umr. hér á Alþ., og það engu siður við útvarpsumræður, að það væri með öllu rangt, sem við sósíalistar ýmsir bentum á, að það væru möguleikar á því að eiga viðskipti við Sovétríkin í þessum efnum, ef réttilega og eðlilega væri á málunum haldið, og bentum meira að segja á tilfelli, þar sem svo sérstaklega hafði staðið á, eins og t.d. í einu tilfellinu með mig sjálfan, að við höfðum haft beina aðstöðu til að ganga úr skugga um sjálfir, að það væri rannverulega hægt að selja afurðir til Sovétríkjanna. En þegar réttar íslenzkar stofnanir eru látnar vita um þetta á sínum tíma, þá verður útkoman eigi að siður sú, að það er hert aðeins á fullyrðingunum um það, að þetta sé ekki hægt og þetta sé bara kommúnistalygi, eins og maður heyrir stundum. En svo þegar allt er komið í fullkomið öngþveiti hér innanlands, þegar eitt aðalstjórnarblaðið. Morgunblaðið, verður m.a. að tilkynna, að þá, rétt upp úr áramótum, liggi m.a. fyrir um 2/3 hlutar af ársframleiðslu hraðfrystihúsanna í landinu óseldir, þegar svo er komið og í rauninni er komið fullkomið öngþveiti í sambandi við afurðasölu, þá tekst allt í einu að gera stóran og ágætan samning við Sovétríkin og leysa okkar vandræði. Og nú stendur þannig af sér, að það er beinlínis vöntun á fiski til þess að afgreiða upp í þá sölusamninga, sem hafa verið gerðir og eru ágætir. Þessi dæmi - og fleiri væri hægt til að nefna - sýna það og sanna, að það hefur á ýmsum tímum ríkt þannig tregða og starfsleysi eða einhver pólitísk þrjózka, sem ráðið hefur og beinlínis hefur verið hemill á því, að afurðasalan gengi eins vel og æskilegt hefði verið. Og það er ekki aðeins, að það komi fram hjá mér - ég vil sérstaklega undirstrika það - heldur hefur þetta opinberlega komið fram m.a. frá þeim stofnunum, sem hafa fyrst og fremst með afurðasöluna að gera. Á ég þar t.d. við Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, þegar formaður þeirrar stofnunar hefur skrifað um þau mál m.a. í Morgunblaðið og lýst þar yfir, að það hafi beinlínis verið komið í veg fyrir góðar og hagstæðar sölur á frosnum fiski með tregðu ríkisvaldsins eða þá t.d. tregðu fjárhagsráðs, sem oft hefur verið í vitnað. Í sambandi við söluna á sjávarafurðum, af því að ég hef rætt nokkuð sérstaklega um það, vil ég taka fram, að ég deili ekki fyrst og fremst í þessu efni á þær stóru stofnanir, sem hafa haft með söluna á þessum afurðum að gera, eins og t.d. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, og ekki heldur á S.Í.F. fyrir það, að það hafi haldið linlega á því að reyna að selja þessar framleiðsluvörur, heldur miklu frekar á það skipulag, sem ríkt hefur í þeim efnum frá hálfu stjórnarvaldanna sjálfra. Það virðist vera, að oft og tíðum hafi ráðuneytin ekki verið sem liprust í þessu efni og a.m.k. fjárhagsráðið, sem nú á að leggja niður, hafi alloft lagt stein í götu þessara mála. Ég sé svo ekki ástæðu til þess fyrir mitt leyti á þessu stigi málsins að víkja frekar að því, sem hæstv. forsrh. sagði hér um þetta mál. Ég hygg, að ég hafi bent á það og það muni hann viðurkenna, að þessi tvö aðalatriði, sem hann vildi gera okkur sósíalista hér tortryggilega út af, bæði byggingarmálin og eins í sambandi við tillögur okkar um skipun afurðasölumálanna, voru hér mjög ranglega túlkuð af honum og ekki í samræmi við það, sem okkar till. glögglega bera með sér. En það voru hér nokkur atriði í sambandi við þetta frv., sem mig langaði að víkja sérstaklega að. Ég hygg, að það verði skoðun flestra, eins og hefur reyndar komið fram í þessum umr., að þeir telji, að aðalefni þessa frv., sem hér liggur fyrir, sé í rauninni nafnabreyting á fjárhagsráði og ekkert annað.  Ég tók eftir því, að hæstv. viðskmrh. sagði í ræðu sinni, að fyrst og fremst bæri að stefna að frjálsri verzlun og þetta frv. ætti að miða að því. En hann undirstrikaði það, að eitt grundvallarskilyrði fyrir frjálsri verzlun væri einmitt aukin framleiðsla þjóðarinnar, aukinn útflutningur og bætt gjaldeyrisástand, og þetta er eflaust rétt. Hann sagði líka, að þessu frv. væri ætlað að reyna að stuðla að þessu. En er þá ekki full ástæða til þess, m.a. í sambandi við rýmkun á leyfum til bygginga, sem nokkuð er tekið þarna fyrir í þessu frumv., að rýmka nokkuð um þessi höft öll í sambandi við framleiðsluna sjálfa? Mér sýnist, að eftir sem áður sé í rauninni gert ráð fyrir því með þessu frv., að t.d. aðalframleiðsluatvinnuvegur þjóðarinnar, sjávarútvegurinn, verði eftir sem áður að eiga undir högg að sækja með sínar leyfisbeiðnir til yfirleitt allra sinna framkvæmda. Það er að vísu tekið upp í frv., að frjálst sé án þess að fá sérstök leyfi hinnar nýju stofnunar að byggja verbúðir og veiðarfærageymslur. En þetta eru þá einu byggingarframkvæmdirnar, sem eru leyfilegar í þágu sjávarútvegsins, án þess að leita þurfi til þessarar stofnunar, sem nú á að taka við af fjárhagsráði. Veiðarfærageymslurnar verða nú ekki taldar ýkja miklar byggingar eða miklar framkvæmd:r í þeim efnum. Um verbúðabyggingar verð ég að segja það, að mér finnst, að þetta orð, verbúð, sé nokkuð óljóst. Ég er ekki alveg fullviss um, hvaða merkingu hver og einn leggur í það, en algengast þykir þó að miða merkinguna við það, að þarna sé um að ræða búðir sjómanna í verstöðvum, þar sem þeir liggja við eða búa yfir vertíðina sjálfa. Ef eingöngu er átt við slíkar byggingar, þá tel ég nú líka, að æðimargt sé eftir af aðkallandi og nauðsynlegum byggingum í þágu sjávarútvegsins, sem hann verður eftir sem áður að leita til hinnar nýju stofnunar með og sækja um leyfi til í hverju einstöku tilfelli. En hvaða ástæða er til þess að vera að binda þetta? Á ekki einmitt að greiða fyrir aukinni framleiðslu og gera m.a. sjávarútveginum fært að geta athafnað sig öllu frjálsar en hann hefur getað fram að þessu? Af hverju má t.d. ekki bæta við þessa grein að heimila að byggja - við skulum segja - fiskgeymsluhús, geymsluhús yfir útflutningsvöruna, og fiskverkunarhús og yfirleitt aðrar byggingar, sem beinlínis eru í þágu sjávarútvegsins. Mér er kunnugt um, að það hefur einmitt á þessu ári alveg stórkostlega borið á því, að hinar ýmsu greinar sjávarútvegsins hafa þurft að sækja um leyfi til þess að byggja sér fiskgeymsluhús. Mikið hefur þurft að byggja af slíkum húsum um allt land, og alltaf er þörf fyrir að byggja fiskverkunarstöðvar. Og það er einkennilegt, ef það á að stöðva sjávarútveginn í eðlilegri gjaldeyrisöflun fyrir þjóðarheildina á því, að eitthvert ráð eða nefnd hér í Reykjavík eigi að þurfa að vera að þæfa um það lengi, hvort á að leyfa þeim, sem fást við þessa hlið framleiðslunnar, að efna til þessara nauðsynlegu framkvæmda. Ég mun flytja hér brtt. um að bæta við þennan lið þessu, sem ég taldi þarna upp, að það verði fullt frelsi til þess að byggja bæði fiskgeymsluhús, fiskverkunarhús og enn fremur aðrar nauðsynlegar byggingar í þágu sjávarútvegsins, og ég mun líta svo á, að af afgreiðslu þessarar till. megi nokkuð dæma um það, hvað mikinn áhuga hæstv. ríkisstj. hefur í raun og sannleika í þeim efnum að vilja stuðla sem allra mest og bezt að því, að framleiðslan geti haft sem frjálsastar hendur í því að vinna að þessu höfuðverkefni,sem er að vinna að aukinni framleiðslu, auknum útflutningi. Það er áreiðanlega rétt, sem hér hefur fram komið, að breytingar á gömlu fárhagsráðslögunum eru ekki gerðar í neinum verulegum efnum með þessu frv. Aðalástæðan til þess, að þetta frv. er lagt fram, er án efa það loforð ríkisstj., sem gefið var við myndun núverandi ríkisstj., loforð um að leggja fjárhagsráð niður. Eins og fram kom hér í ræðu hæstv. viðskmrh. og eins forsrh., mun það vera rétt, að fáir munu harma dauða fjárhagsráðs, allir telja, að þar hafi óþörf stofnun, sem megi fara, verið lögð niður. Ríkisstj. hafði einmitt tekið undir þessa skoðun landsmanna, lofað því að leggja fjárhagsráð niður, en efndirnar eru þannig, að það virðist vera, að það eigi ekkert annað að efna en að skipta um nafnið eitt.