Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra um börn og unglinga með átröskun. Átröskun, þ.e. lystarstol eða lotugræðgi, er sjúkdómur sem getur þróast í mjög alvarlegan sjúkdóm og banvænan þegar hann er hvað erfiðastur. Átröskun er alvarlegur sjúkdómur sem virðist vera að greinast nú í auknum mæli, bæði hjá fullorðnum og börnum sem er ný þróun og því mikilvægt að taka á. Sjúkdómurinn er algengari hjá stúlkum en piltum og greinist aðallega á unglingsárum og fram yfir tvítugt en er þekktur í öllum aldurshópum. Þar sem sjúkdómurinn getur þróast upp í mjög alvarlegan og lífshættulegan sjúkdóm, er langvinnur og meðferðin erfið er mjög mikilvægt að grípa eins fljótt inn í og mögulegt er, greina sjúkdóminn á frumstigi og koma sem allra fyrst inn með stuðning og ráðgjöf til foreldra barna og til barnanna sjálfra. Eins til að hafa áhrif á umhverfi barnanna og það áreiti sem þau verða fyrir og veita allan þann stuðning sem hægt er. Því beini ég eftirfarandi spurningum til hæstv. ráðherra: 1. Hvað hefur verið gert til að stuðla að því að átröskun barna og unglinga sé greind snemma? 2. Hvaða þjónusta stendur þessum einstaklingum og fjölskyldum þeirra til boða? 3. Hvernig hefur fjöldi þeirra sem greinast með átröskun þróast undanfarin 20 ár í aldurshópunum: a. 5–10 ára, b. 11–15 ára, c. 16–25 ára? 4. Hyggst ráðherra beita sér fyrir aukinni þjónustu við börn með átröskun með tilliti til þróunar undanfarinna ára, t.d. með því að koma á fót sérhæfðri deild á barna- og unglingageðdeild Landspítala – háskólasjúkrahúss? 5. Hyggst ráðherra beita sér fyrir eflingu fagteymis sérstakrar dag- og göngudeildar á Landspítala – háskólasjúkrahúsi? Á Landspítalanum hefur nýlega verið opnuð göngudeildarþjónusta fyrir fullorðna sem er mjög til bóta en þar hefur hæstv. ráðherra gefið fyrirheit um aukna þjónustu og nú kalla ég eftir svörum hvað líði þeim fyrirheitum og hvort vænta megi úrbóta á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Átraskanir barna og unglinga hafa frá upphafi verið meðhöndlaðar á barna- og unglingageðdeild Landspítala – háskólasjúkrahúss, bæði á göngu- og legudeildum. Árið 2002 tóku nokkrir meðferðaraðilar sig saman og mynduðu þverfaglegt teymi til að sinna þessum hópi sérstaklega vegna vísbendinga um vaxandi tíðni átraskana. Frá þeim tíma hefur tilvísunum verið haldið skipulega saman en nákvæmar upplýsingar fyrir þann tíma liggja ekki fyrir. Samkvæmt upplýsingum frá geðsviði Landspítala – háskólasjúkrahúss var fjöldi alvarlegra átraskana hjá börnum fram til ársins 2000 1–3 sjúklingar á ári. Nú eru að jafnaði 3–4 sjúklingar meðhöndlaðir á deildum BUGL árið um kring. Átröskunarteymið hefur lagt áherslu á að beita sér fyrir snemmgreiningu á átröskunum meðal barna og unglinga. Þessar rannsóknir gefa til kynna að batahorfur aukist því fyrr sem sjúkdómurinn greinist. Eftirfarandi leiðir hafa verið farnar til að stuðla að því að átröskun barna og unglinga greinist fyrr en áður: Staðið hefur verið fyrir kynningu til heilsugæslu og skólakerfis um aðgengi að BUGL. Átröskunarteymið hefur sinnt fræðslu, ráðgjöf og stuðningi við lækna og hjúkrunarfræðinga sem starfa við heilsugæslu og skóla. Einnig hefur komið til fræðsla í fjölmiðlum og annars staðar. Samvinna hefur verið við Spegilinn, samtök aðstandenda átröskunarsjúklinga og áhugafólks, áhersla hefur verið lögð á símenntun teymismeðlima með þátttöku þeirra í námskeiðum og ráðstefnum. Að beiðni minni hefur verið unnið að gerð klínískra leiðbeininga um átraskanir í samvinnu við átraskanateymi sem starfar á fullorðinsgeðdeildum og við landlæknisembættið. Tekin var sú ákvörðun í samræmi við átröskunarteymin og landlæknisembættið að beina fræðslu um átraskanir fyrst og fremst til fullorðinna og fagfólks en ekki til barna og ungmenna nema það hafi tengsl við holla lífshætti. Spurt er hvaða þjónusta standi þessum einstaklingum til boða, þ.e. börnum og unglingum með átraskanir og fjölskyldum þeirra. Á BUGL hefur greining og meðferð þessara einstaklinga verið komin í ákveðinn farveg. Einstaklingum er beint markvisst að heilsugæslustöð eða til barnalækna og stundum næringarráðgjafa þegar um fyrsta mat eða meðferð er að ræða. Þannig er reynt að sporna við því að mál sem geta fengið farsæla afgreiðslu á öðrum þjónustustigum berist inn til BUGL. Sú meðferð sem fer fram innan deildar er einstaklingsmiðuð, en meðal annars er boðið upp á einstaklingsmeðferð, eftirlit læknis, foreldraviðtöl, stundum fjölskyldumeðferð, iðjuþjálfun, hópmeðferð, umhverfismeðferð og fleira. Hv. þingmaður spyr einnig hvernig fjöldi þeirra sem greinast með átröskun hafi þróast undanfarin 20 ár í aldurshópunum 5–10 ára, 11–15 ára og 16–25 ára. Eins og fram kom í upphafi máls míns var fyrst farið að halda skipulega saman fjölda tilvísana vegna átraskana barna og unglinga árið 2002 þannig að þróun síðustu 20 ára liggur ekki fyrir. Árið 2002 voru 16 tilvísanir á BUGL og voru börnin á aldrinum 14, 15 og 16 ára. Árið 2003 voru 17 tilvísanir vegna barna á aldrinum 13–17 ára og árið 2004 voru 24 tilvísanir á BUGL vegna barna á aldrinum 11–17 ára. Meðalaldur þeirra var 14,5 ár. Það sem af er þessu ári eru tilvísanir orðnar sjö vegna barna á aldrinum 14–17 ára Samkvæmt upplýsingum frá Landspítala – háskólasjúkrahúsi sem unnar eru úr sjúkrasögu spítalans 1983–2001 kemur fram að 110 sjúklingar sem þá höfðu legið á geðdeildum sjúkrahússins voru greindir með átraskanir. Af þeim voru 103 konur og sjö karlmenn. Meðalaldur kvennanna var 23,5 ár og voru þær á aldursbilinu 8–50 ára. Meðalaldur karlanna var 27,5 ár á aldursbilinu 13–62 ára. Veruleg fjölgun hefur orðið á greiningu átraskana, einkum síðustu fimm ár þessa tímabils. Þjónusta við börn og unglinga er í vaxandi mæli veitt á göngu- og dagdeildum. Reynt er að koma í veg fyrir innlagnir þar sem æskilegra er talið að börn dvelji í sínu eðlilega umhverfi og fái dag- og göngudeildarþjónustu eða jafnvel þjónustu heim til sín. Þann 15. mars sl. var opnuð ný aðstaða fyrir Teig, dagdeild vímuefnameðferðar við Landspítala – háskólasjúkrahús. Breytingar sem þá urðu gerðu mönnum kleift að breyta og bæta húsnæði almennu göngudeildarinnar og innrétta aðstöðu fyrir átröskunarsjúklinga sem þurfa á dagdeildarþjónustu að halda. Ég hef ákveðið að veita aukið fjármagn til þessa málaflokks sem gerir okkur m.a. kleift að ráða fleira sérþjálfað fagfólk til að sinna átröskunum af fullum metnaði. Undirbúningur er þegar hafinn á Landspítalanum til að efla dag- og göngudeildarþjónustu fyrir sjúklinga með átraskanir. Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þuríði Backman fyrir að vekja máls á þessu alvarlega efni og vona að svör mín hafi veitt upplýsingar um stöðu mála.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið, sérstaklega þó það að ég tel að svar hans megi túlka sem svo að það muni ekki dragast úr hófi að fylla þau fjögur stöðugildi sem nauðsynleg eru til að hafa fast meðferðarteymi á göngudeildarþjónustu á geðdeild Landspítala – háskólasjúkrahúss til að sinna átröskunarsjúklingunum þar. Það er mjög bagalegt ef þeir sérhæfðu einstaklingar sem sinna þessari meðferð þurfa einnig að sinna öðrum verkefnum. Þetta er tímafrek og langvinn meðferð. Þrátt fyrir það sem nú er í gangi er alveg ljóst að þeir einstaklingar sem glíma við þennan sjúkdóm og aðstandendur eiga í miklum erfiðleikum með að fá, að þeim finnst, viðhlítandi meðferðarúrræði eða stuðning. Má m.a. merkja það af því að núna á stuttum tíma hafa komið fram félög og stuðningshópar sem reyna að sinna þessum sjúklingum. Má þar nefna Spegilinn fyrir aðstandendur, Forma, samtök átröskunarsjúklinga í bata, og Prisma sem er þverfagleg miðstöð fyrir þá sem glíma við átröskun. Er þetta af hinu góða og ég hvet hæstv. ráðherra til að styðja mjög vel við bakið á þessum stuðningshópum sem eru nauðsynlegir til hliðar við hið opinbera kerfi. Ég beini þeim tilmælum til hæstv. ráðherra að hann fylgist vel með þróun á barna- og unglingageðdeildinni og verði þá tilbúinn 

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. fyrirspyrjanda að þetta er mjög alvarlegur og flókinn sjúkdómur sem menn þurfa að berjast við. Það er alveg full ástæða til að reyna að styðja við bakið á þeim sem hafa gefið sig í það að hjálpa til í þessu efni. Ég vil taka það fram varðandi bætta aðstöðu á geðdeild Landspítalans að hún er fyrir hendi núna og við höfum gert ráðstafanir af svigrúmi okkar á þessu ári til að gera yfirmönnum kleift að ráða fleiri sérfræðinga þar inn. Ég reikna þá með því í fjárlagabeiðnum okkar að nota það svigrúm sem við höfum framvegis til að efla þá þjónustu. Við bindum miklar vonir við það. Ég tek líka alvarlega þær ábendingar sem eru varðandi BUGL í þessu efni vegna þess að þeir sjá um þjónustu við börn og unglinga sem lenda í þessum mikla vanda. Ég endurtek þakkir fyrir að taka þetta mál upp því að hér er um mjög erfitt og alvarlegt vandamál að ræða.

Hæstv. forseti. Þetta er mjög flókinn sjúkdómur, alvarlegur eins og hann er, og það er engin einhlít ástæða fyrir því að sjúkdómurinn brýst fram. Þó er alveg ljóst að mikið áreiti er í umhverfi barna og hvati til þess að líta á útlit líkamans, sem og stöðug dýrkun á mjög grönnum líkömum sem birtast í auglýsingum, kvikmyndum og fleiri fyrirmyndum sem höfða til barna. Ég hvet hæstv. ráðherra til að hafa það inni í þeirri mynd sem við er að glíma þegar kemur að meðferðarúrræðum að horfa til umhverfisins og athuga hvort ekki sé rétt að reyna með öllu móti að sporna við þeirri þróun sem hefur verið að nota börn sem fyrirmyndir, allt að því sem kynlífsfyrirmyndir líka, og höfða til kynhneigðar sem ruglar sjálfsvitund barna. Þessi þróun er í gangi allt í kringum okkur en það er mikilvægt að vera vakandi og reyna að vekja þjóðina til umhugsunar um það hvert við stefnum með þeim fyrirmyndum sem við höfum gagnvart börnunum, bæði sem foreldrar og sem birtast í umhverfinu. Megrunaræðið sem grípur um sig, þótt ekki væri nema einu sinni á ári, eftir áramótin, hefur líka áhrif á börnin.

Forseti vill taka það fram að þótt málið sé mikilvægt mega hv. þingmenn einungis tala tvisvar í fyrirspurnatíma. Fyrirspurninni er svarað og vel það.

Frú forseti. Ég er með fyrirspurn til hæstv. umhverfisráðherra varðandi störf úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, sem er afar mikilvæg nefnd og mörg mál sem fara fyrir hana. Það hefur verið vandamál með afgreiðslutíma í nefndinni og verið kvartað yfir því að þar skorti starfskraft og annað. Það væri því gott að fá að heyra frá hæstv. ráðherra um það. En spurningarnar eru eftirfarandi: 1. Hve mörg mál eru nú í vinnslu hjá úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála og hve lengi hafa þau beðið afgreiðslu? 2. Hver er meðalafgreiðslutími kærumála sem berast nefndinni? 3. Hversu mörg mál tengd Kópavogsbæ eru til úrvinnslu hjá nefndinni? - Það mætti kannski fá aldursgreiningu á þeim. En í lögum stendur að afgreiðslutíminn eigi ekki að vera skemmri en þrír mánuðir og svo núna tveir mánuðir. Það væri gaman að fá að vita hvernig þessi mál standa. Þetta er afar mikilvægt fyrir skipulagsyfirvöld viðkomandi bæjarfélaga, sem og byggingaraðila og þá sem kæra og annað slíkt. Ef svör dragast getur það valdið gífurlegu fjárhagslegu tjóni fyrir alla aðila sem koma þar nærri. En ég bíð spenntur eftir svörum hæstv. umhverfisráðherra.

Frú forseti. Óafgreidd mál hjá úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála eru nú 77 talsins, sem skiptast þannig eftir árum: Frá 2002 eru 3 mál, frá 2003 eru 17 mál, frá 2004 eru 28 mál og frá 2005 eru 29 mál. Eitthvað er um að fleiri en ein kæra hafi borist vegna sömu ákvörðunar eða sama máls. Í slíkum tilvikum eru mál sameinuð ef skilyrði eru til þess. Að auki er nokkuð um að mál séu afturkölluð. Koma því jafnan færri mál til úrskurðar hjá nefndinni en ætla mætti miðað við heildarfjöldann hér að ofan. Ég vil taka það fram að óafgreidd mál frá árinu 2002 og 2003 varða með einni undantekningu ákvarðanir hjá Reykjavíkurborg, sem ekki hefur verið unnt að afgreiða vegna þess að dregist hefur að Reykjavíkurborg láti úrskurðarnefndinni í té þau gögn er fyrir hafa legið á lægra stjórnsýslustigi og greinargerðir vegna þeirra. Hefur þessum gögnum enn ekki verið skilað í flestum þessara mála þótt ítrekað hafi verið gengið eftir þeim af hálfu úrskurðarnefndar, nú síðast með bréfi dagsettu 12. apríl síðastliðinn. Augljóst má vera að úrskurðarnefndin getur ekki fjallað um kærumál nema fyrir liggi gögn og bókanir stjórnvalds í málinu. Er umhugsunarefni hvort skerpa þurfi á skyldum sveitarfélaganna í þessu efni en dæmi eru um að stjórnvöldum séu að lögum settir sérstakir frestir til að skila gögnum til kærustjórnvalds, samanber 3. mgr. 6. gr. og 1. mgr. 8. gr. laga nr. 30/1992, um yfirskattanefnd. Meðalafgreiðslutími mála hjá úrskurðarnefndinni var á árinu 2003 kominn á annað ár en hefur farið lækkandi eftir að sérstakt átak var gert til að vinna á uppsöfnuðum vanda hjá nefndinni. Meðalafgreiðslutími mála á sex mánaða tímabili, frá 1. október 2004 til 31. mars 2005, var 6,3 mánuðir en á því tímabili var 39 málum lokið hjá nefndinni. Hvað snertir 3. lið fyrirspurnarinnar, um mál tengd Kópavogsbæ, þá eru fjögur mál til meðferðar hjá nefndinni tengd Kópavogi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni, dr. Gunnari Birgissyni, fyrir að velta þessu máli upp. Sömuleiðis vil ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir greinargóð svör. Það er afskaplega hvimleitt og erfitt fyrir þá aðila sem þurfa að bíða eftir úrskurði frá þessari annars ágætu nefnd. Ég þekki það frá þeim vettvangi sem ég starfa líka á, í borgarstjórn Reykjavíkur og í skipulagsráði. En það hefur hins vegar verið að koma í ljós, þvert á það sem haldið hefur verið fram, að þetta snýr að fleiri málum en þessari ágætu nefnd. Ég tel að það sé afskaplega mikilvægt að hennar störf séu jafnskilvirk og mögulegt er, allra hluta vegna og sérstaklega fyrir borgarana. En hér heyrir maður svipuð svör og þau sem maður hefur heyrt inni í umhverfisnefnd, frá forsvarsmönnum þessarar nefndar, að í það minnsta hjá Reykjavíkurborg hafi menn ekki verið nógu duglegir við að koma gögnum áleiðis. Ég tek undir að skoða þarf hvort skerpa eigi á skyldum sveitarfélaga hvað þetta varðar.

Frú forseti. Já, þetta er tímabær umræða og þarf auðvitað að fara fram á öðrum vettvangi og fara dýpra í hana. Ég hefði talið fulla ástæðu til að fara betur ofan í saumana á starfi úrskurðarnefndarinnar og þeim aðstæðum sem hún starfar við, í nýlokinni endurskoðun umhverfisnefndar á lögunum um mat á umhverfisáhrifum. Þar vorum við einmitt að fjalla um tiltekna þætti í starfi úrskurðarnefndarinnar. Þessar upplýsingar komu fram hjá fulltrúum nefndarinnar sem heimsóttu umhverfisnefnd Alþingis svo að þær ættu ekki að koma okkur á óvart. Ég held að það hljóti að verða að skoða hvort við eigum ekki að setja í lög ákveðinn frest á þá aðila sem eiga að skila gögnum til nefndarinnar. Ég hefði talið betra að við hefðum gaumgæft það atriði enn betur í nýafstöðnum störfum umhverfisnefndar.

Frú forseti. Við erum að ræða úrskurðarnefnd um skipulagsmál. Ég tel að skoða eigi þessi mál í víðara ljósi, þ.e. skoða allar úrskurðarnefndir í stjórnsýslunni sem eru orðnar fjölmargar. Ef ég man rétt eru þær í kringum 44, samkvæmt svari sem barst í fyrra þegar var spurt út í úrskurðarnefndir í stjórnsýslunni. Kostnaðurinn við þær var á fjórða hundrað milljóna króna. Ég tel tímabært að menn velti fyrir sér hvort ekki ætti að stofan einhvers konar stjórnsýsludómstól til að koma öllum slíkum úrskurðarmálum í fastari farveg. Hér kemur fram að nefndin hafi ekki fengið gögn og það hafi orðið til þess að úrskurðir kæmu seint. Ég vil nefna annað mál í tengslum við málefni umhverfisráðuneytisins. Það eru þvingunarúrræðin. Það er óþolandi að umhverfisráðuneytið hafi svo máttlaus þvingunarúrræði, dagsektirnar sem ekkert bíta. Það kom fram í svari frá hæstv. umhverfisráðherra að hún var býsna ánægð með þvingunarúrræðin, þ.e. dagsektir sem aldrei innheimtust. Ég botna ekkert í því.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. umhverfisráðherra fyrir skýr svör. Það er merkilegt sem kom fram að það hefur staðið á því hjá sveitarfélögunum að skila inn gögnum. Það er afar mikilvægt mál að þessi mál gangi sem hraðast. Það eru gífurlegir hagsmunir í húfi fyrir byggingaraðila, sveitarfélögin og þá sem kæra. Ég er mjög ánægður með að heyra að afgreiðslutími, sem var að meðaltali slagandi upp í tvö ár fyrir nokkrum árum, það hefur verið ríflega svo árið 2003, sé núna kominn niður í 6,3 mánuði. Það er spurning hvort ekki sé ástæða til að átak, með því að sérstakur starfsmaður var settur þarna inn, haldi áfram og þetta þurrkist upp. Ég spyr kannski út af því að til stendur að afgreiða lög um mat á umhverfisáhrifum þar sem þetta fylgir með, breytingar á skipulags- og byggingarlögum. Þar er afgreiðslutími, ef ég man rétt, ákveðinn þrír mánuðir sem er kannski skammur tími ef maður hugsar um alla þá sem þurfa að skila gögnum í málum sem koma að þessu. En það er óafsakanlegt sem gerst hefur hjá borginni, að þeir skili ekki gögnum í málunum fyrr en eftir dúk og disk. Síðan kvarta menn undan afgreiðslutíma í nefndinni. Ég hef fulla samúð með nefndinni í þeim málum. Ég vil enn og aftur þakka hæstv. ráðherra fyrir skýr og góð svör í þessu máli.

Frú forseti. Ég þakka þingmönnum fyrir ágæta umræðu um þetta mál sem ég tek svo sannarlega undir, að það er nauðsynlegt að þetta sé í eins góðu lagi og unnt er. Það er mikilvægt að ekki þurfi að bíða lengi eftir úrskurðum af þessu tagi. Ég nefndi í máli mínu áðan að til greina kæmi að setja í lög ákveðinn frest gagnvart sveitarfélögunum til að skila inn gögnum svo nefndin geti unnið úr þeim málum sem berast til hennar og vísaði þá til fordæmis, t.d. varðandi yfirskattanefnd. Við munum skoða það í umhverfisráðuneytinu að gera slíka breytingu á lögunum. Ég vil líka geta þess að yfir stendur endurskoðun á skipulags- og byggingarlögum sem væntanlega verður lokið fyrir haustið. Væntanlega gefst tækifæri til að skoða þessi atriði í tengslum við það mál.

Frú forseti. Bernarsamningurinn, um verndun villtra dýra, plantna og búsvæða í Evrópu, er einn af þeim alþjóðasamningum sem skuldbindur íslensk stjórnvöld varðandi tiltekin málefni á sviði náttúruverndar. Það fer ekki hjá því að við, sem látum umhverfismál sérstaklega til okkar taka, veltum stundum fyrir okkur hvers virði það sé fyrir náttúruvernd á Íslandi að vera aðili að slíkum samningum. Í gegnum skrifstofu samningsins fá íslensk stjórnvöld ýmis fyrirmæli og á fundum fastanefndar eru gerðar ýmsar ályktanir sem ættu að skila sér hingað til lands, bæði í formi beinna aðgerða en ekki síður í fréttaflutningi og almennri umfjöllun í fjölmiðlum. Mér hefur oft fundist skorta á að yfirvöld umhverfismála láti sér nægilega annt um skyldur sínar í þessum efnum. Náttúrufræðistofnun Íslands sér um framkvæmd Bernarsamningsins hér á landi. Raunar er forstöðumaður hennar nýkjörinn varaformaður fastanefndar samningsins og er rétt að óska honum og hæstv. umhverfisráðherra til hamingju með það. En eftir nokkurra ára setu í umhverfisnefnd Alþingis veit ég að stofnunin hefur þráfaldlega óskað eftir auknum fjármunum til að sinna alþjóðastarfi betur en hefur ævinlega talað fyrir daufum eyrum. Þetta tek ég fram til að það liggi ljóst fyrir að gagnrýni mín hvað þetta varðar er ekki beint að Náttúrufræðistofnun Íslands heldur þeim stjórnvöldum sem bera ábyrgð á að henni sé gert kleift að sinna skyldum sínum. Fastanefnd Bernarsamningsins hélt árlegan fund sinn, frú forseti, í Strassborg í Frakklandi 29. nóvember til 3. desember síðastliðinn. Íslendingar áttu þar fulltrúa í hópi fulltrúa hinna 45 aðildarríkjanna. Fyrir fundinum lá kæra nokkurra íslenskra og erlendra fuglaverndarfélaga á hendur íslenska ríkinu, sem lögð var fram og rædd á fundi nefndarinnar fyrir ári, þ.e. í desember 2003. Í kærunni var sett fram ásökun um að Ísland væri að brjóta nokkur ákvæði Bernarsamningsins með því að heimila virkjanaframkvæmdir við Kárahnjúka og Norðlingaöldu, sem stofnuðu fuglategundum í hættu sem eru verndaðar af samningnum. Á fundinum mun hafa verið lögð fram skýrsla frá sérfræðingi á vegum skrifstofu samningsins um málið sem skapaði þó nokkra umræðu og í kjölfar hennar ályktaði fundurinn að engin fuglategund vernduð af samningnum mundi verða fyrir alvarlegum áhrifum frá virkjanaframkvæmdunum við Kárahnjúka eða Norðlingaölduveitu, svo notað sé orðalag úr fréttatilkynningu umhverfisráðuneytisins frá 6. desember síðastliðnum. Frú forseti. Mínar heimildir herma - mínar heimildir koma frá Fuglaverndarfélagi Íslands sem líka áttu fulltrúa í Strassborg í desember - að fundurinn hafi í raun samþykkt tilmæli til íslenskra stjórnvalda á grundvelli umfjöllunar um kæruna. Nú hef ég lagt fyrirspurn fyrir hæstv. umhverfisráðherra um hver þessi tilmæli fastanefndar Bernarsáttmálans til íslensku ríkisstjórnarinnar hafi verið og hvort brugðist hafi verið við þeim og ef ekki, hvernig ríkisstjórnin hyggist þá gera það.

Frú forseti. Tilmæli fastanefndar Bernarsamningsins eru tilgreind í sex liðum. Tveir þeirra eru almenns eðlis, þrír þeirra varða framkvæmdirnar við Kárahnjúkavirkjun og einn liður varðar hugmyndir um Norðlingaölduveitu. Því er beint til ríkisstjórnarinnar að við mat á áhrifum framkvæmda í samræmi við tilskipun Evrópusambandsins, 2001/42/EC verði hugað að neikvæðum samlegðaráhrifum framkvæmda við nýtingu vatnsorku og jarðhita. Einnig er bent á að hugað verði að því að sett verði upp sams konar eftirlits- og vöktunarnefnd og sett var á laggirnar vegna Kárahnjúkavirkjunar við viðeigandi framtíðarverkefni til að fjalla um neikvæð áhrif í samræmi við skilyrði um slíkar framkvæmdir í framtíðinni. Þá er lagt til að friðun verði tryggð á mikilvægum fuglasvæðum á Eyjabökkum og Úthéraði, tryggt að heiðagæs fái frið á fellitíma á Eyjabakkasvæðinu og hugað að endurreisn votlendis frá Úthéraði. Loks er mælt með því að friðun Þjórsárvera tryggi að svæðið haldi vistfræðilegum eiginleikum vistkerfisins og komið verði í veg fyrir neikvæð áhrif vegna orkunýtingar. Tvö fyrstu tilmæli Bernarsamningsins eru almenns eðlis eins og fyrr segir og varða ákvarðanir um framkvæmdir í framtíðinni og krefjast því ekki aðgerða fyrr en á síðari stigum. Ábendingar um aðgerðir vegna Kárahnjúkavirkjunar, þ.e. friðun á mikilvægum fuglasvæðum á Eyjabökkum og Úthéraði ásamt endurreisn votlendis eru til skoðunar í umhverfisráðuneytinu. Það hefur hins vegar ekki verið tekin ákvörðun um hvernig brugðist verði við þessum ábendingum. Sama má segja um ábendinguna um Þjórsárver nema þar er friðun hluta svæðisins þegar tryggð og markmið friðunarinnar er m.a. að halda vistkerfi svæðisins óbreyttu.

Frú forseti. Ég hefði talið að þessi fyrirspurn gæfi hæstv. umhverfisráðherra tilefni til örlítið efnismeira svars en raun ber vitni. Hún lætur ekki í ljósi nein sjónarmið frá eigin brjósti varðandi þetta svar en segir okkur að hér séu tilmæli sem ég heyri ekki betur en séu talsvert umfangsmikil, þ.e. krefjist talsverðra aðgerða. Þó svo það sé kannski ekki akkúrat á þessu stigi málsins að öllu leyti þá sýnist mér að umhverfisráðuneytinu sé ekki til setunnar boðið varðandi aðgerðir sem lúta að vernd fugla vegna framkvæmda við Kárahnjúkavirkjun. Til að það sé rifjað upp hér, frú forseti, gluggaði ég aftur í úrskurð Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar og það er auðvitað alveg skelfilegt þegar maður les yfir niðurstöðukaflana hvað viðkemur fuglalífinu. Þar er bæði hvað varðar fyrsta verkhluta og síðari verkhlutana getið um að upplýsingar vanti um áhrif á fuglalífið, það séu hreinlega ekki til rannsóknir sem hægt sé að byggja á í þeim efnum. Óvissan í þessu er því alger þar sem vitað er að framkvæmdirnar við Kárahnjúkavirkjun koma til með að hafa veruleg áhrif á heiðagæsastofninn. Það eru um 600 hreiður sem koma til með að verða þar fyrir áhrifum eða lenda að öllum líkindum í lónstæði Hálslóns og Náttúrufræðistofnun Íslands telur að því er fram kemur í þessum úrskurði að Hálslón muni skerða mjög varplönd heiðagæsa á þeim rannsóknarsvæðum sem skoðuð hafa verið. Ég held að það sé algerlega ljóst að umhverfisyfirvöld á Íslandi þurfa að taka fyrirmæli fastanefndar Bernarsamningsins alvarlega. Grípa þarf til aðgerða í þessum efnum. Stjórnvöld þurfa að standa sig í stykkinu með að greina frá fyrirmælum sem koma af þessu tagi. Við erum í fyrsta skipti að fá að heyra það hér hver fyrirmælin eru og það er alveg nauðsynlegt að þeim verði fylgt vel og fast eftir af hálfu hæstv. umhverfisráðherra.

Frú forseti. Það er alveg ljóst að umhverfisyfirvöld á Íslandi taka fyrirmæli fastanefndar Bernarsamningsins alvarlega og það liggur alveg fyrir hver fyrirmælin eru frá því á síðasta fundi og þau mál eru til skoðunar í umhverfisráðuneytinu eins og ég greindi frá í fyrri ræðu minni. Hvað snertir t.d. Kárahnjúkavirkjunina og umhverfið þar er þegar eftirlits- og vöktunarnefnd þar að störfum. Ég tel því að verið sé að vinna markvisst í þessum málum. Ég vil líka minna á að á sínum tíma var Eyjabakkasvæðinu þyrmt vegna þess að þar eru mjög mikilvæg svæði m.a. fyrir heiðagæsina og lífríki landsins. Við megum ekki gleyma því að þannig standa málin.

Virðulegi forseti. Ég er með fyrirspurn til hæstv. félagsmálaráðherra varðandi skuldbindingar vegna einkaframkvæmda í ársreikningum sveitarfélaga. Fyrirspurnin er eftirfarandi: Er skylt samkvæmt sveitarstjórnarlögum að sýna skuldbindingar (eignar- eða rekstrarleigu) vegna einkaframkvæmda í ársreikningum sveitarfélaga? Ef ekki, hver er þá ástæða þess? Ég hef fengið skriflegt svar við fyrirspurn minni varðandi núvirtar skuldbindingar sveitarfélaga og þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör en ég spyr af ástæðum. Þessir samningar geta verið með mismunandi hætti og í ársreikningum sveitarfélaga er þessa getið einungis í athugasemdum og þá spyr maður: Hvernig getur félagsmálaráðuneytið þá fylgst með fjárreiðum sveitarfélaganna ef þessa er einungis getið í athugasemdum og varla aðgengilegt að neinu marki? Talað er um eignar- eða rekstrarleigu. Það eru kannski tvenns konar atriði í því. Menn taka tölvur eða minni tæki sem hafa mjög stuttan líftíma á rekstrarleigu sem getur verið 3–5 ár og síðan er samningunum lokið, eða hins vegar húsnæði sem getur verið í einkaframkvæmd og tekið á rekstrarleigu til 25 ára og eftir þann tíma á sveitarfélagið ekki húsið eða það getur líka verið valkostur að samningurinn sé til 10 ára, 15 ára eða 25 ára og sveitarfélagið getur þá haft kaupréttartilboð á eigninni. En því miður held ég að það sé í mörgum tilfellum svo að í þessum einkaframkvæmdum eða eignar- eða rekstrarleigum sé þetta ekki tilfellið heldur séu menn að taka þetta á leigu til langs tíma án uppsagnarákvæðis og án þess að hafa kauprétt á viðkomandi eign. Þetta eru greiðslur sem hlaupa ekki frá sveitarfélögunum þannig að ef tekjur sveitarfélagsins minnka, skatttekjur minnka eða eitthvað annað slíkt þá minnka þessar greiðslur ekki. Þetta er því mjög alvarlegt mál. Menn verða að hafa þetta alveg á kláru. Vonandi verður alltaf gósentíð í landinu eins og hefur verið núna undanfarin tíu ár. En það gæti einhvern tíma harðnað á dalnum og þá er þetta alvarlegt mál fyrir sveitarfélögin að vera bundin í klafa og báða skó í þessum málum en þau verða að geta staðið þetta af sér. Þess vegna er fyrirspurninni varpað til hæstv. ráðherra.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Gunnar Birgisson beindi til mín fyrirspurn um eignar- og rekstrarleigusamninga vegna einkaframkvæmda og meðhöndlun þeirra í ársreikningum sveitarfélaga. Í sveitarstjórnarlögum er skýrt kveðið á um að reikningsskil sveitarfélags skuli gefa glögga mynd af rekstri og efnahag sveitarfélagsins og að um þau skuli gilda ákvæði laga um bókhald og ársreikninga og góða reikningsskilavenju. Sveitarfélögunum ber því að meðhöndla slíka samninga á þeim grundvelli. Í því felst m.a. að sveitarfélaginu ber að tilgreina sérstaklega þær skuldbindingar sem það hefur gengist undir vegna einkaframkvæmda hvort sem þar er um að ræða eignarleigusamning eða rekstrarleigusamning. Ef um er að ræða eignarleigusamning ber að eignfæra viðkomandi eign og færa skuldbindingu vegna umsaminna leigugreiðslna í efnahagsreikning. Ef hins vegar er um að ræða rekstrarleigusamning eða aðra leigusamninga sem nema verulegum fjárhæðum skal greina frá skuldbindingunni í skýringum með ársreikningi. Hvort samningur um einkaframkvæmd teljist vera eignar- eða rekstrarleigusamningur ræðst af ákvæðum viðkomandi samnings. Þess má geta, hæstv. forseti, að í alþjóðlegum reikningsskilastöðlum er leigusamningum skipt í eignarleigusamninga og rekstrarleigusamninga og ræðst flokkunin af tilteknum ákvæðum samninganna. Samkvæmt alþjóðlega reikningsskilaráðinu er að jafnaði litið á samning sem eignarleigusamning ef einu eða fleirum af eftirfarandi skilyrðum er fullnægt. 1. Ef ákvæði í samningi kveður sérstaklega á um að eignarréttur flytjist til leigutaka í lok leigutímans. 2. Ef leigutaki á í lok leigutímans rétt á að kaupa hina leigðu fjármuni fyrir fjárhæð sem kenna má við vildarkjör. 3. Ef leigutími svarar til meginhluta af áætluðum endingartíma hinna leigðu fjármuna. 4. Ef núvirði lágmarksleigugreiðslu svarar svo gott sem til markaðsvirðis hinna leigðu fjármuna. 5. Ef hin leigða eign er sérhæfð þannig að aðeins leigutakinn getur notað hana án meiri háttar breytinga. Sé engu ofangreindra skilyrða fullnægt er að jafnaði litið svo á að leigusamningurinn sé svonefndur rekstrarleigusamningur og ber þá að fara með hann samkvæmt því í bókhaldi. Ég vil geta þess, hæstv. forseti, að reikningsskila- og upplýsinganefnd sem starfar á vegum félagsmálaráðuneytisins á grundvelli reglugerðar um bókhald og ársreikninga sveitarfélaga nr. 944/2000 hefur nýlega lokið, raunar í síðustu viku, við gerð auglýsingar um meðferð leigusamninga í bókhaldi og reikningsskilum sveitarfélaga. Ég hef þegar undirritað þá auglýsingu og sent hana til birtingar í Stjórnartíðindum. Þeim reglum sem fram koma í auglýsingunni er ætlað að tryggja enn frekar en verið hefur samræmda meðhöndlun eignar- og rekstrarleigusamninga í ársreikningum allra sveitarfélaga og ég tel að með henni sé m.a. komið til móts við þau sjónarmið sem hv. þingmaður setti fram í fyrirspurn sinni.

Frú forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn því að þetta er mjög alvarlegt mál. Eftirlitsnefnd með fjárreiðum sveitarfélaga ætti í rauninni að kanna slíkar skuldbindingar því ég sé engan mun á því hvort sveitarfélagið tekur lán og lofar að borga af láninu og kaupa fyrir það ákveðna fasteign eða hvort það gerir kaupsamning eða samning um að greiða ákveðna upphæð á hverju einasta ári í kannski 20–30 ár af þessari sömu fasteign. Það er enginn munur þarna á og enginn eðlismunur. Þetta eru hvort tveggja skuldbinding á sveitarfélagið og þetta er dæmi um agaleysi ef þetta er ekki fært í reikningana sem slíkt, ekki bara sem skýring. Við megum ekki skattleggja börnin okkar með því að búa til einhverjar skuldbindingar sem ekki koma fram í ársreikningum sveitarfélaganna. Þetta er mjög mikilvægt og ég vil að eftirlitsnefnd sveitarfélaganna kanni það sérstaklega hvernig slíkum skuldbindingum er háttað hjá sveitarfélögunum og þau séu metin nákvæmlega eins og aðrar skuldbindingar, eins og önnur lán sem sveitarfélagið tekur.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að bera fram þessa fyrirspurn. Það er full ástæða til og ég er sannfærður um að mikið vantar á að öll kurl séu komin til grafar hvað varðar þessa hluti hjá sveitarfélögunum. Ég vek athygli á því að í svari sem hv. þm. Gunnar Birgisson fékk frá hæstv. ráðherra kemur fram að það séu einungis þrjú sveitarfélög í landinu sem hafi verið með einhverjar verulegar skuldbindingar á þessum grunni á árinu 2003. Svona er þetta ekki. Við vitum að miklu fleiri sveitarfélög hafa notfært sér reglur af þessu tagi og ég held að full ástæða sé til að menn fylgi þessu eftir. Sveitarstjórnarmenn eru kosnir til fjögurra ára og það er mjög nauðsynlegt að menn viti nákvæmlega hvernig þeir fara með skuldbindingar sveitarfélaga á því tímabili sem þeir sitja þannig að kjósendur geti glöggvað sig á því hvernig þeir hafi staðið sig.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda, og sömuleiðis hæstv. ráðherra. Mér sýnist það sem hann hefur gert í þessu máli vera a.m.k. leið til að upplýsa, bæði fyrir almenning og íbúa í viðkomandi sveitarfélögum, hvernig raunveruleg staða er. Þetta er eins og hér hefur komið fram gríðarlega alvarlegt mál. Ég ætla aðeins að sækja í reynslubrunn minn sem sveitarstjórnarmanns í Reykjavíkurborg. Þar hafa menn farið í miklar æfingar. Ég þurfti t.d. að kæra það til félagsmálaráðuneytisins til að þeir mundu fara að lögum og birta áætlanir og skuldir sveitarfélagsins. Á sama hátt seldu þeir, svo við tökum bara eitt dæmi - og þetta er öflugasta sveitarfélag landsins - sjálfum sér félagslegar íbúðir og sögðu í kjölfarið að þeir væru fjármálalegir snillingar, að lækka skuldir með þeim hætti. Þannig mætti lengi telja. Ég er bara að tala um það sem ég þekki til. Það verður að liggja hreint og klárt fyrir hvernig staðan er í hverju sveitarfélagi fyrir sig hvað slíkar skuldbindingar varðar.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör. Jafnframt tek ég undir með hv. þingmönnum Pétri H. Blöndal og Jóhanni Ársælssyni. Það er mjög mikilvægt að menn geti glöggvað sig á því hvaða skuldbindingar eru í gangi hjá sveitarfélögunum. Það er allt annað að menn séu með tölvur á rekstrarleigu til 3–5 ára eða íbúðarhúsnæði á eignarleigu til 25 ára og hafa ekki forkaupsrétt að mannvirkjum. Það er allt annað. Það eru skuldbindingar til framtíðar, skuldbindingar unga fólksins í sveitarfélögunum, kjósendur. Íbúar þessara sveitarfélaga hafa rétt á því að vita nákvæmlega hvernig staðan er. Þetta skriflega sem ég fékk frá hæstv. félagsmálaráðherra var við spurningunni: Hverjar voru skuldbindingar sveitarfélaga vegna einkaframkvæmda (eignar- eða rekstrarleigu) á núvirði um síðustu áramót, sundurliðað eftir sveitarfélögum? Svo maður taki aftur 2003 er þessi listi mjög skrýtinn, finnst mér, ég held að hann sé ekki réttur. Sum sveitarfélög hafa alls ekki sett þetta inn í reikningana hjá sér og ekki í athugasemdir. Þetta er nákvæmlega rétt hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal, þetta á að koma inn í skuldastöðu sveitarfélagsins. Þetta eru raunverulegar skuldir sveitarfélagsins, peningalegar skuldbindingar til framtíðar. Það er ekki eitthvað sem á að vera í athugasemdum innan sviga. Ég held að félagsmálaráðuneytið verði að fara ofan í þetta og sveitarfélögin sjálf til að glöggva sig betur á þessu máli. Ég þakka hins vegar enn og aftur hæstv. félagsmálaráðherra fyrir greinargóð svör í þessu máli.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég tek undir með hv. þingmönnum að það er auðvitað mjög mikilvægt að fjárhagur sveitarfélaganna birtist með raunverulegum hætti í reikningum þeirra. Vegna orða hv. þm. Péturs H. Blöndals fyrr vil ég upplýsa að eftirlitsnefnd um fjárreiður sveitarfélaganna tekur tillit til skuldbindinga sveitarfélaganna við mat á fjárhagsstöðu þeirra en þá er mikilvægt að rétt sé farið með og rétt fært af hálfu sveitarfélaganna og í samræmi við það sem almennt gerist og alþjóðlegar reikningsskilavenjur kveða á um, eins og ég rakti fyrr. Hæstv. forseti. Ég ítreka það og tek undir með hv. þingmönnum að það skiptir máli að reikningar sveitarfélaganna gefi glögga mynd af fjárhagsstöðu þeirra. Ég vonast til, eins og fyrr sagði, að sú auglýsing sem nú hefur verið send Stjórnartíðindum til birtingar skýri þessar reglur nokkuð og geri sveitarfélögunum kleift að færa bókhald sitt eins og réttast er og gleggsta mynd gefur.

Virðulegur forseti. Ég flyt ásamt hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur og Jóhönnu Sigurðardóttur fyrirspurn til félagsmálaráðherra er lýtur að fjárhagsstöðu meðlagsgreiðenda. Það er leitt að þurfa að greina frá því að fyrirspurnin sætir í sjálfu sér ekki tíðindum. Með reglubundnum hætti hafa verið fluttar fyrirspurnir um fjárhagsstöðu þessa hóps og skil, eða öllu heldur vanskil, hjá Innheimtustofnun sveitarfélaga á meðlagsgreiðslum og ítrekað komið fram að staða þessa hóps er að mörgu leyti erfið og að vanskil á þessum greiðslum hafa verið allt of mikil til að unnt sé við það að búa til langframa. Þá hefur það viljað brenna við, og það þekki ég af reynslu minni sem formaður félagsmálaráðs Reykjavíkur, að þeir sem lenda í miklum skuldum vegna meðlaga lenda í ákveðnum vítahring. Þeir geta ekki unnið vegna þess að það er tekið af þeim upp í skuldirnar, þeir leiðast út í svarta vinnu og verða oft á mörkum samfélagsins. Það þyrfti að vinna sérstakar áætlanir til að brjóta upp þann vítahring. Ég spyr þess vegna hæstv. félagsmálaráðherra hvernig staða þessara meðlagsgreiðenda er nú, hver vanskilin eru almennt og hvort hann telji ástæðu til að grípa til sérstakra aðgerða því að menn hafa aftur og aftur skipað sérstakar nefndir til að yfirfara þessi mál. Meðlagsgreiðslan er auðvitað ekki of há fyrir þann sem fær hana og vissulega endurspeglar hún sennilega ekki að fullu hálfan kostnað af því að framfleyta einu barni. Það virðist engu að síður vera svo að hún sé of þungur baggi of mörgum til að hægt sé að horfa aðgerðalaus á eða láta málefni þessa hóps velkjast úr einni nefndinni í aðra. Þess vegna er full ástæða til - og þess vegna spyrjum við hv. þingmenn hæstv. félagsmálaráðherra hvort hann telji tilefni til - að grípa til sérstakra aðgerða.

Hæstv. forseti. Samkvæmt upplýsingum frá Innheimtustofnun sveitarfélaga telst meðlagsgreiðandi ekki vera í vanskilum nema hann skuldi minnst 100 þús kr. og miðast því upplýsingar í þessu svari við það. Þær taka mið af stöðu um síðustu áramót, 31. desember sl. Fjöldi meðlagsgreiðenda var 12.229 manns sem greiða með 20.206 börnum. Þar af eru börn yngri en 18 ára 16.053, þ.e. 79,4%, en börn sem orðin eru 18 ára eða eldri 4.153, þ.e. 20,6%. Samtals stofnast nýjar meðlagskröfur að upphæð u.þ.b. 2,7 milljarðar á ári. Þar af innheimtast ríflega 70% á því sama ári. Mismunurinn, um 600–700 millj., þ.e. 25–30%, greiðist af Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Fjöldi meðlagsgreiðenda í vanskilum um síðustu áramót var 6.534, þ.e. 53,4%, af heildarfjölda meðlagsgreiðenda. Þeir skiptast þannig eftir aldri barna yngri en 18 ára annars vegar og eldri en 18 ára hins vegar, fyrst vanskil vegna barna yngri en 18 ára: Meðlagsgreiðendur í vanskilum eru 4.104 og skulda vegna 8.990 barna, þ.e. 56% allra barna yngri en 18 ára sem greitt er með. Vanskil vegna barna sem orðin eru 18 ára eða eldri: Meðlagsgreiðendur í vanskilum eru 2.430 og skulda vegna 4.022 barna, þ.e. 96,8% allra barna eldri en 18 ára og eldri sem greiða átti með. Innheimtustofnun sveitarfélaga hefur metið að ríflega þriðjungur, þ.e. um 4.100 af öllum meðlagsgreiðendum sem eru í vanskilum, sé í verulegum erfiðleikum, svo sem vegna gjaldþrots, árangurslausra fjárnáma o.fl. Samtals nema skuldir þessara meðlagsgreiðenda um 10,3 milljörðum kr. en framreiknaðar heildarskuldir allra meðlagsgreiðenda við stofnunina eru nú rúmlega 13 milljarðar með dráttarvöxtum. Árið 1996 var gerð breyting á innheimtumálum Innheimtustofnunar sveitarfélaga með breytingu á lögum sbr. lög nr. 71/1996 og reglugerð. Breytingin var þáttur í samræmdum aðgerðum ríkisstjórnarinnar til hjálpar einstaklingum sem eiga í alvarlegum greiðsluerfiðleikum við að ná tökum á fjármálum sínum. Í lögunum er tekið á þeim vanda sem stafar af uppsöfnuðum skuldum vegna félagslegra erfiðleika skuldara með því að stjórn Innheimtustofnunar var heimilað að gera tímabundna samninga við skuldara. Í því felst að skuldarinn greiðir lægri upphæð en til fellur mánaðarlega sökum félagslegra erfiðleika. Tilgangur þess var að koma á hreyfingu hjá skuldurum og gera fleiri skuldara að skilamönnum, eins og segir í frumvarpi til laganna. Ef staðið er við samninginn í a.m.k. þrjú ár er heimilt að afskrifa höfuðstól að hluta eða öllu leyti. Þetta fyrirkomulag, hæstv. forseti, hefur skilað tilætluðum árangri og tekið á vanda margra einstaklinga sem hafa nú leyst úr málum sínum með þessum hætti. Í lok árs 2004 voru nær 2.800 meðlagsgreiðendur með samning við stofnunina, þ.e. um 40% þeirra sem nú eru á vanskilaskrá eins og fyrr var getið, og hefur þeim fjölgað ár frá ári. Samkvæmt upplýsingum frá Innheimtustofnun sveitarfélaga hefur innheimtan batnað undanfarin ár og er þar vísað fyrst og fremst til framangreindrar reglugerðar frá árinu 1996 auk bættrar tækni og búnaðar sem aukið hafa þekkingu og afköst. Stofnunin býr nú við sérsmíðað innheimtukerfi og innheimtan er því í betra horfi en áður. Sem stendur er ekki á döfinni að ganga lengra í átt til lagabreytinga til að leysa vanda skuldara sem búa við erfiðar aðstæður en gert var á árinu 1996. Meginatriðið er að halda áfram á þeirri braut sem þá var lögfest og útfærð með reglugerð og gefist hefur vel eins og komið hefur fram. Þetta er þó mál sem okkur ber að fylgjast grannt með, og það mun ég og mitt fólk í félagsmálaráðuneytinu gera.

Frú forseti. Það er mjög mikilvægt að hv. þingmenn séu vakandi yfir því hvar séu göt í velferðarkerfinu. Ég tel að það sé ákveðið gat í velferðarkerfinu þar sem um er að ræða atvinnuleysisbætur til þeirra sem greiða meðlag með börnum. Segjum að maður greiði meðlag með þrem börnum - það er yfirleitt karlmaður - og þá fær hann 4 þús. kr. með hverju barni í atvinnuleysisbætur en hann þarf að borga 16 þús. kr. í meðlag. Hann er þá í mínus upp á 12 þús. kr. fyrir hvert barn. Segjum að hann sé með 90 þús. kr. í atvinnuleysisbætur á mánuði, þá þarf hann að borga 45 þús. kr. á mánuði í meðlög og þá sitja eftir fyrir hann sjálfan 45 þús. kr. til að lifa af og til að taka á móti börnunum sínum aðra hverja helgi. Það segir sig náttúrlega sjálft að á þessu getur hann ekki lifað. Síðan er ákveðinn vítahringur sem myndast þegar menn skulda meðlög. Fyrst eru tekin 75% af tekjum upp í skattskuldir og restin fer oft upp í meðlög þannig að menn komast bara ekki til þess að vinna. Ég er mjög ánægður með þær ráðstafanir sem gerðar hafa verið til að rjúfa þennan vítahring.

Virðulegi forseti. Þegar við lögðum þessa fyrirspurn fram bjóst ég aldrei við að fram kæmi tala upp á að 53,4% allra meðlagsgreiðenda væru í vanskilum. Þetta er svo rosalegt að maður missir nánast málið. Ég varð þess vegna fyrir gríðarlegum vonbrigðum þegar hæstv. félagsmálaráðherra sagði áðan að ekki sé ætlunin að ganga lengra en gert var 1996 þegar staðan er þannig að 53,4% allra meðlagsgreiðenda eru í vanskilum. Það segir okkur að vandinn er það stór að það verður að grípa til aðgerða, það verður að ganga lengra. Ég tel að menn ættu að setjast yfir þetta og líta á þetta sem alvöruvanda hvað þessa aðila varðar og fara að íhuga atriði eins og t.d. hugsanlega að þeir sem greiða meðlag fái skattaívilnanir eða annað. Það á ekki að vera norm í samfélagi okkar að meðlagsgreiðendur séu almennt í vanskilum með meðlög sín. Þá er vandi á ferð.

Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að hérna er mál sem þarf að skoða gaumgæfilega. Mjög hátt hlutfall er í vanskilum varðandi meðlögin og þetta er hópur sem talar um að það sé mjög erfitt að standa í skilum. Við sjáum varðandi félagsþjónustu sveitarfélaga að það er ansi stór hópur þessara aðila sem þarf á talsverðri hjálp að halda. Ég tek undir það sem kom fram hjá m.a. hv. þm. Pétri Blöndal að hugsanlega er um gat að ræða í velferðarkerfinu og fagna ég því sem kom fram hjá ráðherra að það er alveg ljóst að mjög grannt þarf að fylgjast með þessum hópi. Maður hefur tilhneigingu til að álykta að við höfum skoðað mjög sterkt stöðu einstæðra mæðra en við höfum svolítið gleymt þessum hópi. Ég tel að þetta þurfi að skoða betur.

Virðulegi forseti. Hér hafa verið nefndar ansi afdráttarlausar og sláandi tölur sem hljóta að kalla á að hæstv. ráðherra setji í gang úttekt á ástæðum fyrir því að svo stór hópur meðlagsgreiðenda sé í vanskilum. Eins og fram kom áðan þá blasir við og er alkunna að einstæðir feður eru drjúgur hluti þess hóps í samfélaginu sem á oft í hvað mestum erfiðleikum með að ná tökum á lífi sínu, þar sem sjálfsvígstíðnin er hæst, drykkjuskapur mestur og félagslegar aðstæður hvað ömurlegastar og verstar. Það los sem virðist koma á líf manna við að ganga í gegnum hjónaskilnað og félagslegt rót sem því fylgir virðist oft koma þeim í mjög erfiðar aðstæður. Það verður að gera gangskör í að rannsaka ástæðurnar fyrir því að svo er komið sem hér kemur fram og hvað veldur því.

Virðulegur forseti. Hvaða vitleysa er þetta eiginlega? Hér upplýsir hæstv. félagsmálaráðherra að við eigum bókfærðar inneignir hjá ógjaldfærum mönnum um land allt upp á 10,3 milljarða kr. Við færum til skuldar, hjá ákaflega illa stöddu fólki félagslega, 10,3 milljarða sem allir í þessum sal vita að fást aldrei borgaðir nema að óverulegu leyti. Í níu ár hefur ekki verið hafst að í þessu, síðan 1996 að ný úrræði voru innleidd. Þau hafa ekki skilað meiru en svo að það er algengara en ekki að fólk sé í vanskilum. Þriðji hver maður sem greiða á meðlag í landinu er í vanskilum án þess að vera með neina samninga um þau vanskil og vanskilin velta þar með bara upp á sig. Hæstv. félagsmálaráðherra verður að taka þetta málefni til alvarlegrar skoðunar. Ég undrast að hann lýsi því yfir að hann ætli að vera aðgerðalaus gagnvart þessum hópi. Ég man ekki betur en að fyrr á þessu kjörtímabili hafi hann lýst því yfir að hann hefði skipað sérstaka nefnd til að skoða stöðu þessa hóps. Ég átti von á því að einhverjar fréttir væru úr þeirri nefnd en kannski vandinn hafi bara sofnað þar. Við getum ekki verið með opinbert kerfi þar sem reglan er sú að borgarinn greiði ekki það sem ætlast er til. Þá er eitthvað að kerfinu. Ef 53,4% eru í vanskilum þá er eitthvað að kerfinu og við verðum að grípa til aðgerða. Það fólk sem við veltum svona vanda upp á og ímynduðum inneignum, eins og hv. þm. Pétur Blöndal benti á áðan og hv. þingmenn Siv Friðleifsdóttir og Katrín Júlíusdóttir, lendir í vítahring og félagslegum vanda sem erfitt getur verið að slíta sig út úr.

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu. Mér finnst hv. þingmenn kannski missa sjónar á a.m.k. af sumu af því sem skiptir máli í þessu efni þ.e. að 40%, eins og fram kom í máli mínu áðan, þeirra sem eru á vanskilaskrá með samning við Innheimtustofnun eru smám saman að saxa á skuldir sínar. Það skiptir miklu máli og segir okkur að þau úrræði sem gripið var til 1996 og hafa verið við lýði síðan virka. Vissulega er það alvarlegt, hæstv. forseti, og ég dreg ekki fjöður yfir það, að svo stór hópur meðlagsgreiðenda skuli vera í skuld við Innheimtustofnun sveitarfélaga. En það sem skiptir fyrst og fremst máli, hæstv. forseti, hlýtur að vera að gera það sem stofnunin getur til að koma til móts við þessa skuldara þannig að þeir geti staðið skil á þeim greiðslum sem þeim eru ætlaðar. Ég trúi því ekki, hæstv. forseti, að þeir hv. þingmenn sem hér hafa tekið til máls leggi til að slegið verði striki yfir þessar skuldir, holt og bolt. Það getur ekki verið. Við hljótum fyrst og fremst að leita leiða til að koma til móts við þarfir þessara skuldara. Það getur Innheimtustofnun gert. Það hefur hún verið að gera, sem sést m.a. á því eins og áður er getið, að um 40% þeirra sem eru á vanskilaskrá hafa gert samninga við stofnunina. Eftir því sem ég best veit, hæstv. forseti, eru dæmi þess að menn séu að greiða þessar skuldir sínar í áratugi. Það er auðvitað mjög alvarlegt. En það er samt sem áður þannig að þessi skylda hvílir á herðum meðlagsgreiðenda. Undan henni verður í sjálfu sér ekki vikist. Eins og ég gat um áðan munum við að sjálfsögðu fylgjast áfram með þessu máli. Ég tek undir að það er mjög alvarlegt þegar nærri 100% þeirra sem greiða eiga með börnum sem orðin eru eldri en 18 ára eru í vanskilum. Þá er eitthvað að. En það er kannski ekki fyrst og fremst hjá stofnuninni heldur ekki síður þeim sem greiða eiga skuldirnar. Við þurfum að koma til móts við þarfir þeirra og erum að því að stærstum hluta.

Frú forseti. Ég vil beina eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. landbúnaðarráðherra um stuðning við búvöruframleiðslu en hún hljóðar svo: Hvert er viðhorf ráðherra til þess að bændur skuli telja hagkvæmt að standa utan styrkjakerfis landbúnaðarins og framleiða osta fyrir innanlandsmarkað? Þetta er mjög áhugaverð spurning, sérstaklega í ljósi þess að margir milljarðar fara í styrki til bænda og menn telja hagkvæmara að standa utan við slíkt kerfi. Þetta er óskiljanlegt en sýnir hins vegar að kerfið sem búið hefur verið til er einfaldlega ónýtt. Það þarf að endurskoða. Mér finnst það mikill áfellisdómur yfir þessu kerfi, sem í fara mörg þúsund milljónir af skattfé almennings, að menn sem ætla að framleiða mjólk telji borga sig að standa fyrir utan það. Þetta vekur upp spurningar um hvort ekki þurfi að skoða kerfið algerlega frá grunni. Ég beini síðan annarri spurningu að hæstv. ráðherra en hún hljóðar svo: Hyggst ráðherra setja eitthvert hámark á beingreiðslur til einstakra mjólkurframleiðenda? Þessi spurning skiptir verulega miklu máli vegna þess að það eru greiddar 40 kr. með hverjum lítra og er ekkert hámark á heildargreiðslunni. Dæmi er um að bú ætli sér að framleiða allt að 1 milljón lítra. Það þýðir að 40 millj. kr. af skattfé renna til eins bús. Þetta bú getur jafnvel verið með láglaunafólk í vinnu. Við sem viljum landbúnaðinum vel og viljum halda áfram að styrkja búsetu í hinum dreifðu byggðum verðum að endurskoða þetta kerfi. Ég tel að það verði í raun að setja eitthvert hámark. Mér finnst að skoða ætti hvort hámarkið ætti að vera í kringum 150 þús. lítra eða 200 þús. lítra. Ég velti þessum tölum upp en síðan yrði bændum einfaldlega veitt framleiðslufrelsi, að menn geti lagt inn þá mjólk sem er umfram 150 þús. lítra og séu ekki með styrkina í 40 millj. kr. eða ef menn fara í að framleiða 2 millj. lítra árlega þá séu menn með 80 millj. kr. í styrk til einstakra búa. Almenningur mun ekki sætta sig við það og við verðum að útbúa einhvers konar kerfi sem almenningur hefur hag af sem og hinar dreifðu byggðir. Ég vonast til þess að hæstv. landbúnaðarráðherra komi með einhver svör, sérstaklega við annarri spurningu minni, um hámark á beingreiðslur.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður spyr: „Hvert er viðhorf ráðherra til þess að bændur skuli telja hagkvæmt að standa utan styrkjakerfis landbúnaðarins og framleiða osta fyrir innanlandsmarkað?“ Það er einfalt að segja til um að hver og einn á rétt á að meta hagsmuni sína eins og þeir standa hverju sinni. Bændur eru engin undantekning í þeim efnum. Frelsi til að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa er stjórnarskrárvarinn réttur þegna þessa lands og verður sá réttur einungis takmarkaður með lögum ef almannahagsmunir krefjast þess. Búvörulög fela ekki í sér slíka takmörkun og því ríkir að mínu viti ekkert bann við framleiðslu á ostum utan greiðslumarkskerfis laganna. Hitt er ljóst að þeir sem eru í búvörusamningi og nýta sér hann hafa auðvitað réttindi og skyldur samningsins. Þeim ber að fara eftir búvörusamningnum. Ég minni hv. þingmann á að hér var samþykktur nýr búvörusamningur með öllum greiddum atkvæðum á þinginu í fyrra en fjórir sátu hjá. Stefna Alþingis í málinu var ljós, að samningurinn sem bændur höfðu gert, kúabændur við ríkisvaldið, hafði góðan stuðning í þinginu. Ég tel að það sé ekki almennt mat bænda að það sé hagkvæmt að standa utan við hið opinbera beingreiðslukerfi. En það virðist vera mat forsvarsmanna Mjólku að framleiðsla fyrirtækisins eigi sér rekstrargrundvöll við þær aðstæður. Nú á það allt eftir að koma í ljós og vonandi gengur því fólki vel í sínum verkefnum og hugsjónum. Þáttur beingreiðslna hefur verið 47,1% af grundvallarverði mjólkur. Forsvarsmenn Mjólku telja sig ekki þurfa á því að halda miðað við þær forsendur sem þeir gefa sér en ég óska þeim velfarnaðar í störfum þeirra. Þróunin í mjólkurframleiðslu hefur verið mikil og hröð hin síðari ár. Bú hafa stækkað á sama tíma og mjólkurinnleggjendum hefur fækkað. Þó er meðalbúið, íslenska kúabúið, ekki nema 130 þús. lítrar þannig að þau eru almennt ekki stór. Örfá bú fara yfir 300 þús. lítra framleiðslu og séu þau stærri þá koma margir einstaklingar að þeim rekstri. Ég hef fyrir mitt leyti varað við þróun á markaðsverði greiðslumarks og haft nokkrar áhyggjur af aukinni skuldsetningu kúabúa. Nefnd sem ég skipaði með fulltrúum ríkis, bænda og aðilum vinnumarkaðarins, við undirbúning nýs mjólkursamnings, áréttaði í skýrslu sinni í febrúar 2004 að þar lægi veikleiki í gildandi fyrirkomulagi mjólkurframleiðslunnar. Kostirnir lægju hins vegar m.a. í jafnvægi milli framleiðslu og neyslu, að beingreiðslur til bænda nýttust til lækkunar á verði mjólkurvöru til neytenda og þeirri staðreynd að kerfið og skipulag þess skapaði forsendur fyrir hagræðingu og bættri samkeppnishæfni í greininni. Auðvitað þurfa kúabændur að gæta að því að fjárfestingar þeirra vegna kaupa á greiðslumarki og endurnýjun á vélum og fjósum stuðli að viðhaldi þessara kosta, atvinnugreininni og neytendum til hagsbóta. Um það urðu nefndarmenn sammála, um það urðu aðilar vinnumarkaðarins sammála sem komu að þessu máli, svo ég nefni dæmi. Hyggst ráðherra setja greiðslumark? spyr hv. þingmaður. Eins og þekkt er hef ég verið talsmaður fjölskyldubúskapar, ekki verksmiðjubúskapar. Sá samningur sem taka mun gildi í haust, um starfsskilyrði mjólkurframleiðslunnar til næstu sjö ára, felur þó ekki í sér hámark á beingreiðslum til einstakra mjólkurframleiðenda. Segja má að meginmarkmið þess samnings sé að almenn starfsskilyrði í framleiðslu og vinnslu mjólkurafurða og stuðningi ríkisins við greinina stuðli að áframhaldandi hagræðingu, bættri samkeppnishæfni og lægra vöruverði. Önnur markmið eru að fjárhagslegur stuðningur ríkisins við greinina nýtist sem best til að lækka vöruverð til neytenda. Því verður fylgt og hefur verið fylgt. Það má geta þess að verð á mjólkurvörum hefur ekki hækkað til neytenda síðustu þrjú ár. Hafa aðrir gert slíkt í atvinnugreinum hér? Ég spyr. Bændurnir og fyrirtæki þeirra, mjólkurbúin, hafa því tekið á sig mikla hagræðingu. Þessi samningur á líka að stuðla að kynslóðaskiptum sem þurfa ávallt að verða í hópi mjólkurframleiðenda. Hitt er svo annað mál að við blasa alþjóðlegir samningar og í núverandi mjólkursamningi er fyrirvari um að þar kunni að verða breytingar á stuðningsformi, að beingreiðslum þurfi þess vegna að breyta í styrki sem ekki eru framleiðsluhvetjandi, í svokallaða græna styrki. Auðvitað kann að koma til þess, ef þeir samningar nást á næstunni og á þessu tímabili samningsins, að ríkisvaldið og bændur þurfi að setjast niður og breyta núverandi samningi. Það er verkefni sem þarf vel að fylgjast með á næstunni.

Virðulegi forseti. Það voru ákveðin vonbrigði að hæstv. ráðherra skyldi ekki svara því skýrar hvort hann vildi setja hámark á beingreiðslur til mjólkurframleiðslu. Hann endurtók fyrri ummæli sín um að hann vildi frekar sjá fjölskyldubú en verksmiðjubú. Hvað á hann nákvæmlega við með því? Einhvers staðar hljóta menn að setja viðmiðin og innkoma Mjólku á markaðinn hlýtur að vekja spurningar um hvort kerfið sé að ganga sér til húðar. Er það markmið stjórnvalda að niðurgreiða hreinan verksmiðjubúskap og hvert er eðlilegt hámark á beingreiðslum? eins og hv. fyrirspyrjandi spurði. Hæstv. ráðherra hlýtur að svara til um hvar sé eðlilegt að draga línuna. Auk þess hljótum við að stefna að því að um verði að ræða byggðatengdan stuðning sem væri almennur frekar en framleiðslutengdan stuðning við stórfelldan verksmiðjubúskap. Hæstv. ráðherra hlýtur að þurfa að svara því. Hvar á að draga línuna, hvar á að draga mörkin? Hans er að setja þau viðmið.

Hæstv. forseti. Ég hef tekið eftir því að hæstv. ráðherra lét það koma fram í fjölmiðlum um þetta mál, Mjólku, þegar það kom upp í vetur að hann teldi að þetta bú og að mínu viti þá sambærileg framleiðsla sem hugsanlega kæmi upp önnur ætti að standa alfarið utan við stuðningskerfi landbúnaðarins. Ef stuðningskerfi landbúnaðarins verður breytt þá hlýtur það að gerast með almennum hætti þannig að stuðningur t.d. á hvern grip, eins og kominn er núna vísir að inn í þann samning sem liggur fyrir, er stuðningur sem bú eins og þetta ætti þá fullkominn rétt á. Ég óska eftir að fá svör við því frá hæstv. ráðherra hvort hann hafi ekki farið yfir þessi mál, velt þeim fyrir sér betur og hvort hann sjái ekki að almennur stuðningur við landbúnað hljóti að vera það sem menn þurfa að glíma við í framtíðinni.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. landbúnaðarráðherra fyrir svörin þó ég hefði viljað hafa þau ögn skýrari. Ég vil taka undir góðar óskir til þess félags sem tekur þá afstöðu að standa fyrir utan þetta kerfi, kerfi sem ég tel að hafi gengið sér til húðar. Ég hef fulla trú á því að þetta fyrirtæki eigi framtíð fyrir sér. Menn hafa þann kostinn að velja t.d. þá leið að kaupa til sín greiðslumark á mjög háu verði eða standa fyrir utan kerfið. Ég hef þá trú á þeim sem fara í þennan rekstur að þeir hafi metið þetta út frá hagkvæmni. Hér kom fram hjá hæstv. ráðherra að hann hefði áhyggjur af verði mjólkurkvótans eða greiðslumarksins. En það kom ekki fram að hann vildi setja hámark á hvað hver og einn framleiðandi gæti framleitt. En ef hann gerði það væri mögulegt að hafa áhrif á verðið. Ég skora því á hæstv. landbúnaðarráðherra að íhuga það að ef hann setti hámark á beingreiðslur til einstakra búa þá mundi það án nokkurs efa í mínum huga leiða til þess að verð á greiðslumarki mundi fara lækkandi. Ef hæstv. ráðherra hefur svo miklar áhyggjur þá tel ég að hann ætti einmitt að líta til þess þáttar. Ég átta mig ekki á þessu. Hæstv. ráðherra segist vera fylgjandi fjölskyldubúum. Gott og vel, hann er fylgjandi þeim. Hvað þýðir það? Þýðir það eitthvað? Er það bara í orði eða er það eitthvað á borði? Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra útskýri það hvernig sú stefna komi fram á borði, en hún kemur oft fram í orði.

Hæstv. forseti. Þegar búvörusamningur hefur verið nýgerður verða menn auðvitað að standa við hann. Hitt er alveg ljóst að í aðdraganda þess samnings hvatti ég kúabændur til að skoða það verulega hvernig stuðningnum yrði hagað hvað hámarksstærðir varðar. Þeir hlustuðu ekki á rök mín þá og vildu ekki fara þá leið. Það kom í ljós að í þinginu var heldur ekki meiri hluti fyrir slíkri stefnu. Mér er alveg ljóst að aðilar vinnumarkaðarins sem að þessum samningi komu féllust alls ekki á sjónarmið mín í þeim efnum. Ég talaði í fjölmiðlum fyrir stuðningi sem færi í þrep eða sperrur við 200 þús. lítra, við 300 þús. lítra, og mundi draga úr stuðningnum. Þannig talaði ég og vildi sjá það gerast. En það náðist ekki á samningaborði. Það var ekki vilji aðila vinnumarkaðarins fyrir að styðja slíkar hugmyndir þannig að þarna varð ég nánast má segja undir í þessari baráttu þó að vissulega sé það svo að stuðningnum var breytt. Það koma gripagreiðslur eins og hér hefur komið fram og dregur úr honum við ákveðna stærð. En ég hefði viljað sjá stærri skref í þeim efnum. Auðvitað eru engin verksmiðjubú enn þá á Íslandi heldur að öllu leyti fjölskyldubú í eigu þess fólk sem rekur þau. Ég vil segja hér að það fólk sem nú er að stofna Mjólku segist vilja vera utan við kerfið. Það segist ekki vilja láta neyða inn á sig stuðningi. 

Frú forseti. Ég vil beina eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. sjávarútvegsráðherra. Hún varðar endurheimtur á fiskmerkjum. Hvers vegna er ég að spyrja að því? Jú, endurheimtur á fiskmerkjum geta gefið mikilvægar upplýsingar um hversu stórt hlutfall fisks deyr af völdum veiða, en það kallast fiskveiðidánartala. Það hafa verið miklar deilur í þjóðfélaginu um hver fiskveiðidánartalan sé en samkvæmt aflareglu á hún að vera í kringum 25%. Þess vegna er mjög fróðlegt að bera saman hvort merkingar endurheimtist í einhverjum svipuðum mæli og menn telja að fiskveiðidánartalan sé. Ef það er sambærilegt sem endurheimtist af merkjum við fiskveiðidánartöluna þá ætti þetta að vera svipað. Þá ætti að endurheimtast 25% af merkjum. Til þess að fá upplýsingar um þetta hef ég beint eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. sjávarútvegsráðherra: 1. Hvaða merkingar hafa verið stundaðar á þorski, ufsa, skarkola og grálúðu frá árinu 1995? Hve mikið hefur verið merkt í hverju merkingarverkefni, hverjar eru niðurstöður þeirra verkefna sem lokið er og hverjar eru endurheimtur til dagsins í dag í verkefnum sem enn standa yfir? 2. Hvaða skýrslur og ritgerðir hafa birst um merkingar frá árinu 1995 til þessa dags og hvar er hægt að nálgast þær? 3. Er þess að vænta að niðurstöður birtist á vef Hafrannsóknastofnunarinnar í aðgengilegum gagnagrunni? 4. Hvernig miðla útibú Hafrannsóknastofnunarinnar upplýsingum til sjávarútvegsins ef þau senda ekki frá sér skýrslur? Við höfum verið gagnrýndir í stjórnarandstöðunni með mjög ósanngjörnum hætti fyrir að vera á móti hafrannsóknum vegna þess að við viljum ekki að öllum fjármunum sem er varið til hafrannsókna sé eingöngu varið til Hafrannsóknastofnunar og viljum að sjálfstæðir vísindamenn hafi aðgang að gögnum og geti metið þær forsendur sem m.a. veiðiráðgjöf gengur út frá. En staðreyndin er að sú veiðiráðgjöf hefur ekki skilað þjóðinni miklu. Eftir að aflaregla sem ég nefndi fyrr í ræðunni var tekin upp þá er aflinn 100 þúsund tonnum minni í þorski en áður en aflareglan var tekin upp. Þessi regla var tekin upp til að byggja upp þorskstofninn. En alltaf fáum við skýrslur um að þorskstofninn sé á niðurleið og við viljum skoða þau gögn 

Frú forseti. Það er eiginlega að verða siður frekar en undantekning hjá hv. þingmanni að þegar hann ber fram fyrirspurnir ræðir hann um hin ýmsu málefni önnur en þau sem eru í fyrirspurninni sem hann er að bera fram.

Nú, hvað?

En það er sjálfsagt að svara fyrirspurninni sem er í fjórum liðum. Fyrsta spurningin er svohljóðandi: „Hvaða merkingar hafa verið stundaðar á þorski, ufsa, skarkola og grálúðu frá árinu 1995? Hve mikið hefur verið merkt í hverju merkingarverkefni, hverjar eru niðurstöður þeirra verkefna sem lokið er og hverjar eru endurheimtur til dagsins í dag í verkefnum sem enn standa yfir?“ Á tímabilinu 1995–2004 hafa eftirtaldar merkingar verið gerðar: Á þorski, kynþroska, á tímabilinu 1995–2004 17.470 og endurheimtur hafa verið 19,5%. Það voru slöngumerki. Á þorski, kynþroska, 1995–2004, 2.210 einstaklingar, 450 merki endurheimt, þ.e. 20,4%, rafeindamerki. Þorskur, ókynþroska, 1995–2004, 9.799, endurheimtur 17,3%, slöngumerki. Ufsi 2000–2004, 16.897, 5,7% endurheimtur með slöngumerkjum. Ufsi á sama tímabili, 133 merki, endurheimtur 18%, rafeindamerki. Skarkoli 1997–1998, 3.664 merki, 55% endurheimtur, slöngumerki. Skarkoli 1998, 160, 76% endurheimtur með rafeindamerkjum. Grálúða 2001–2003, 2.138, 6,1% endurheimtur með slöngumerkjum. Annar liður fyrirspurnarinnar er svohljóðandi: „Hvaða skýrslur og ritgerðir hafa birst um merkingar frá árinu 1995 til þessa dags og hvar er hægt að nálgast þær?“ Á árinu 1995–2004 hafa alls verið birtar um 30 skýrslur og greinar þar sem stuðst er við gögn úr ofangreindum merkingum auk þriggja greina um neðansjávarmerkingar á karfa. Greinarnar hafa birst í ýmsum blöðum og ritum á bæði innlendum og erlendum vettvangi. Hægt er að nálgast greinarnar á bókasafni Hafrannsóknastofnunarinnar og margvíslegan fróðleik um merkingar er einnig að finna á heimasíðu stofnunarinnar. Þriðji liður er svohljóðandi: „Er þess að vænta að niðurstöður birtist á vef Hafrannsóknastofnunarinnar í aðgengilegum gagnagrunni?“ Undanfarin tvö ár hefur verið unnið að því að gera niðurstöður merkinga aðgengilegar á heimasíðu Hafrannsóknastofnunarinnar og þeirri vinnu verður fram haldið og væntanlega lokið árið 2006. Fjórði liður er svohljóðandi: „Hvernig miðla útibú Hafrannsóknastofnunarinnar upplýsingum til sjávarútvegsins ef þau senda ekki frá sér skýrslur?“ Starfsmenn útibúa Hafrannsóknastofnunarinnar hafa á undanförnum árum skrifað ýmsar skýrslur og greinar m.a. um merkingar á ýmsum vettvangi svo sem í tímaritið Ægi, Fiskifréttir, sjómannadagsblöð og víðar. Auk þess miðla starfsmenn útibúa ýmsum upplýsingum í fyrirlestrum, á kynningarfundum og í samtölum meðal fólks á umræðusvæði útibúanna. Í skýrslu um starfsemi Hafrannsóknastofnunarinnar er árlega gerð stuttlega grein fyrir helstu verkefnum útibúa. Eins og ég nefndi áðan fer hv. þingmaður yfirleitt vítt og breitt um sviðið þegar verið er að ræða fyrirspurnir og enn einu sinni talar hann um stöðu þorskstofnsins. Það má kannski segja að sjaldan sé of mikið rætt um stöðu þorskstofnsins. En ég hef verið að velta fyrir mér hvort hv. þingmaður geri sér grein fyrir því hvernig stofninn hefur þróast á undanförnum árum, hvort hann geri sér grein fyrir því hver hafi verið stærð veiðistofnsins miðað við skýrslu síðasta árs á síðasta ári og hver staða stofnsins var árið 1983 þegar kvótakerfið var tekið upp og hvort hann geri sér grein fyrir því hver stærð þorskstofnsins var tíu árum áður en kvótakerfið var tekið upp, þ.e. árið 1973. Það væri fróðlegt fyrir mig að heyra það hvort hann geri sér grein fyrir því hvernig þessi mál hafa þróast og kannski bæti við hvort hann geri sér grein fyrir því hver staða stofnsins var 1963, 20 árum áður en kvótakerfið var tekið upp.

Frú forseti. Það er greinilega viðkvæmt mál ef maður ræðir fiskveiðistjórn hér við hæstv. sjávarútvegsráðherra. En hvers vegna fer ég að ræða um fiskveiðistjórn út frá fiskmerkingum? Það er augljóst. Þetta tengist og ég hélt að hæstv. ráðherra ætti að gera sér grein fyrir því eftir að hafa verið í þessu ágæta ráðuneyti um árabil. Hvort ég geri mér grein fyrir því hvernig fiskveiðistofninn var 1983 og hvernig hann er nú? Já, ég geri mér grein fyrir því. Það hefur verið hrein sorgarsaga hvernig hæstv. ráðherra og ráðherrum Sjálfstæðisflokksins hefur tekist upp. Það er þannig að bæði hefur aflinn minnkað og viðmiðunarstofninn. Ég vona að hæstv. ráðherra geri sér grein fyrir því að menn eru ekki á réttri braut og að þeir verða að ræða það hér í alvöru hvernig þeir ætla að bregðast við. Menn hafa sífellt á öllu þessu árabili verið að gefa loforð um að handan við hornið muni aflinn aukast. En hvað gerist? Við fáum enn og aftur því miður dökka skýrslu frá Hafrannsóknastofnun og nú eigum við von á skýrslu skömmu eftir að þing verður sent heim, í júní ef ég þekki það rétt. Ég vonast til þess, og ég ætla að gera það að tillögu minni, að við hefjum þing næsta haust á því að ræða þessa skýrslu Hafrannsóknastofnunar og förum vel yfir málið. Mér finnst það vera mjög þörf umræða í framhaldi af þessari umræðu um hrakfarir fiskveiðistjórnar í tíð Sjálfstæðisflokksins og ég legg til að menn skoði það í alvöru og fordómalaust hvað hafi farið úrskeiðis og hvort þeir geti í rauninni ekki farið aðrar leiðir og reynt að tala opið um hlutina.

Frú forseti. Ég tek því mjög vel að ræða skýrslu Hafrannsóknastofnunar næsta haust þegar þing kemur saman, mér finnst alveg sjálfsagt að ræða þetta opið og af hreinskilni. En til þess hins vegar að gera það verða menn að gera sér grein fyrir því hver þróunin hefur verið og ég var að vonast til að hv. þingmaður mundi gera okkur grein fyrir því að hann byggi yfir þeirri þekkingu að vita hver þróun þorskstofnsins hefur verið á þessu tímabili. Staðreyndin er sú að á síðasta ári mældist veiðistofninn eða viðmiðunarstofninn - hann hefur gengið undir þessum tveimur nöfnum undanfarin rúmlega fjögur ár - ríflega 850 þúsund tonn. Þegar kvótakerfið var tekið upp árið 1983 var hann ríflega 800 þúsund tonn og 1973, tíu árum áður en kvótakerfið var tekið upp var hann líka ríflega 800 þúsund tonn. Hins vegar var hann 1963, og nú fer ég með þá tölu eftir minni, á milli 12 og 13 hundruð þúsund tonn, ef ég man rétt, en tæplega tíu árum fyrr var hann tæplega 2,3 milljónir tonna. Vandinn sem við eigum við að glíma, vandinn í veiðinni birtist í því að stofninn er veiddur niður á 20 ára tímabili á 6. og 7. áratugnum, ekki síðar. Vandinn sem síðan birtist í því að veiðin er minni en hún var kemur til af því að nýliðunin eftir 1985 er miklu minni en hún var á tímabilunum þar á undan og í þessu birtist vandinn. Hann tengist ekki þeim kerfum sem við höfum verið með því að kerfin snúast eingöngu um að gera okkur kleift að fara eftir ráðleggingum vísindamanna og veiða þann hluta stofnsins sem við teljum að sé skynsamlegt að veiða.

Frú forseti. Ég hef lagt fram fyrirspurnir til hæstv. fjármálaráðherra sem yfirmanns tollgæslunnar á Íslandi varðandi gáma og gegnumlýsingartæki fyrir tollgæsluna. Tilefnið er að menn velta mjög vöngum yfir því eftir hvaða leiðum fíkniefni koma til landsins sem virðist vera svo auðvelt fyrir fólk að ná í og hvernig menn bregðast þá við. Tildrög þessarar spurningar eru þau að á 128. löggjafarþingi 2002–2003 lagði ég fram fyrirspurn fyrir hæstv. fjármálaráðherra í svipuðum dúr, þ.e. hversu margir tollverðir sinntu beint innflutningseftirliti með gámum og í ljós kom að árið 2001 voru þetta 85.300 gámaeiningar og um 1% þeirra var skoðað eða um 850 gámar, þ.e. um 1% af innflutningnum þá, sem ætla má af svarinu. Þá kom einnig í ljós í svari frá hæstv. fjármálaráðherra að Tollgæslan í Reykjavík hefur til umráða gegnumlýsingarbifreið sem er notuð við skoðun á innihaldi í gámum. Nú hefur tækninni fleygt mjög fram og eru til svona tæki sem tengjast þá sérstökum bifreiðum en einnig er til svokallaður laus búnaður sem hægt er að staðsetja og flytja á milli staða ef mönnum sýnist svo. Nú veit ég, virðulegi forseti, að á Seyðisfirði er t.d. mjög erfitt um vik í sambandi við skoðun á bílum. Svo illa tókst til varðandi skoðunaraðstöðu, t.d. á húsbílum, að bygging þess húss sem átti að skoða slíka bíla mistókst. Dyr og annar búnaður er ekki nógu hár þannig að þar komast bara inn fólksbílar. Af þeim mikla hraða sem er t.d. varðandi farþega og bifreiðar sem þar koma í land þá veit ég að menn ná því ekki að skoða eins og kannski þeir vildu gjarnan gera. Nú hefur hins vegar komið í ljós að þessi tæki eru bæði orðin ódýrari og meðfærilegri og þess vegna spyr ég virðulegan fjármálaráðherra: Er fyrirhugað að kaupa eða leigja tæki fyrir tollgæsluna til að gegnumlýsa gáma, farartæki, pallavöru o.fl. til að herða eftirlit með innflutningi fíkniefna?

Virðulegi forseti. Fyrir nokkrum árum voru keyptir tveir bílar til gegnumlýsingar á vörum og er annar þeirra í þjónustu Tollgæslunnar í Reykjavík og hinn á Keflavíkurflugvelli. Talið er að þessir bílar hafi skilað nokkuð góðum árangri. Í fjárlögum þessa árs er gert ráð fyrir fjárveitingu til kaupa á nýju gegnumlýsingartæki til tolleftirlits með póstsendingum þannig að fyrir hendi eru tiltekin tæki í þessu skyni. Hins vegar hygg ég að hv. þingmaður sé kannski ekki síst að spyrja um stærri bíla eins og keyptir hafa verið sums staðar á Norðurlöndum sem geta gegnumlýst gáma í heild sinni, tekið sem sagt stærri einingar og gegnumlýst þær en þar er um að ræða miklu stærri og dýrari tæki en nú eru hér fyrir hendi. Þess vegna þarf að taka vörur í gámi í núverandi gegnumlýsingartæki í gegn í smærri einingum. Ég get upplýst að eftir því sem best er vitað hafa Norðmenn fest kaup á tveimur slíkum bílum til gegnumlýsingar á gámum í heilu lagi. Þeir hafa verið keyptir frá Kína og kosta um það bil 150 millj. kr. stykkið. Þar fyrir utan er áætlað að rekstrarkostnaður á svona bíl miðað við fulla nýtingu sé um það bil 30 milljónir. Danir hafa keypt sams konar bíl frá Kína, Svíar keyptu bíl frá Bandaríkjunum en það er enn þá lítil reynsla komin á þess konar bíla í þessum löndum. Tollyfirvöld okkar munu fylgjast grannt með því hvað er að gerast í þeim málum á Norðurlöndunum enda er mikið samstarf milli tollyfirvalda í þessum löndum eins og kunnugt er. Þetta er að sjálfsögðu mikil fjárfesting. Þess vegna þykir rétt að meta heildstætt þá tækni sem fyrir hendi er og reyna að finna þær tæknilausnir sem best henta íslenskum aðstæðum. Ég tek eindregið undir það sem hv. þingmaður sagði og er kjarninn í hans fyrirspurn að við eigum að beita öllum tiltækum ráðum til að halda aftur af innflæði fíkniefna hingað í land og munum að sjálfsögðu reyna að nýta okkur tæknina sem best í því efni en þá verðum við auðvitað að vega og meta í hvert skipti hversu víðtækar fjárfestingar við getum ráðist í í því efni.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra svör hans. Ég held að við séum alveg sammála um það að vandinn er mikill og skórinn kreppir einmitt þarna að í ljósi þess eins og kom fram í upplýsingum frá hæstv. fjármálaráðherra á 131. löggjafarþingi, fyrir áramótin, þ.e. í svörum við spurningum sem ég lagði aftur fram, þá kom í ljós að árið 2003 voru 147 þúsund gámaeiningar fluttar inn og skoðaðir voru um 1.400 gámar. Við gerum okkur alveg ljósa grein fyrir nauðsyn þess að fylgjast betur með innflutningi. Ég hef séð þessa tækni sem hæstv. fjármálaráðherra kom inn á sem menn eru farnir að beita annars staðar á Norðurlöndunum og er hún allrar athygli verð. Auðvitað kostar þetta peninga eins og fram kom hjá hæstv. fjármálaráðherra, 150 millj. kr. í innkaupum og 30 millj. kr. rekstrarkostnaður. Þar er vissulega um háa tölu að ræða. Hitt er annað mál sem ég vildi aðeins beina til fjármálaráðherra. Það vakti athygli mína þegar ég lagði fram fyrirspurnir á 128. löggjafarþingi og 131. löggjafarþingi hve tollvörðum sem fylgjast með gámum hefur fjölgað geysilega á milli ára, vegna þess að í skriflegu svari sem ég fékk á 128. löggjafarþingi var mér sagt að það væru átta tollverðir af 55 sem sinntu sérstaklega gámainnflutningi og hefðu eftirlit með honum en á 131. löggjafarþingi fæ ég þær upplýsingar í skriflegu svari að í Reykjavík séu núna 34 tollverðir sem allir koma að eftirliti að innflutningi í gámum með einum eða öðrum hætti. Ég vil því spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Hefur orðið svona stórkostlegt stökk í ráðningu tollvarða eða er einhver maðkur í mysunni? Er svarið ekki rétt? Það er mjög athyglisvert að sjá hvað tollvörðunum hefur fjölgað í Reykjavík við sérstakt eftirlit við innflutning á gámum en það er bara vel.

Virðulegi forseti. Ég hygg að tollvörðum í heild hafi ekki fjölgað sem þessu nemur heldur má vera að verkaskiptingu milli þeirra hafi verið örlítið breytt. Það er auðvitað reynt að nýta þann mannafla sem fyrir hendi er hverju sinni með þeim hætti að hann nýtist sem best en það má vera að einhver blæbrigðamunur sé á þessum svörum með tilliti til þess hvernig spurningarnar eru orðaðar. Það kann því að vera eitthvert misræmi sem hefur skapast af þeim sökum. En aðalatriðið er auðvitað það að hv. þingmaður, ég og væntanlega við öll í þessum sal tökum höndum saman um að stemma stigu gegn þeirri vá sem hann hefur lýst og felst í þeim fikniefnainnflutningi sem grefur undan gildum í samfélagi okkar og stefnir ungviði landsins í voða.