Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Bjarni Ásgeirsson): Landbn. hefir athugað þetta mál og leggur einróma til, að það verði samþ. Ég skal aðeins gera grein fyrir því með örfáum orðum. Málið er alls ekki nýtt í d. Það hefir legið fyrir ýmsum undanförnum þingum, oft í annari mynd, en stöðvað með vilja, vegna þess að heima í héraði hafa verið deilur milli þeirra hreppa, sem hér eiga hlut að máli, en nú er fengið fullkomið samkomulag um skiptingu þess afréttarlands, sem hér er um að ræða, og sem áframhaldandi samkomulag af því, sem getið er um í grg., hefir stj. óskað eftir því, að Borgarhreppur keypti hálfan Víðidal, sem stj. eignaðist með makaskiptasamningi, sem hér er vitnað undir. Frv. er því aðeins heimild til staðfestingar á því, sem stj. og Borgarhreppur hafa komið sér saman um. Ég skal beina athygli hæstv. forseta að því, sem n. hefir að vísu getið um í nál., að misritazt hefir ártal á tveimum stöðum, 1927 fyrir 1937. Vænti ég, að þetta verði leiðrétt við síðari prentun.

* Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) : Í 3. gr. núgildandi ábúðarl. er ákvæði um það, að bjóða jarðir til ábúðar með nánari skilyrðum, sem þar eru tilgreind. Nú hefir það reynzt svo í framkvæmdinni, að þessi ákvæði eru að nokkru leyti haldlaus, því ekki eru lögð nein sérstök viðurlög við því, ef jarðir, sem í eyði eru, eru ekki boðnar til ábúðar á tilskyldum tíma. Það getur sem sé verið, að jarðeigandi óski ekki eftir að byggja jörð sína, og þá getur hann sett þá landskuld, sem enginn getur gengið að. Það hefir komið fyrir á ýmsum stöðum undanfarið, og þá sérstaklega í samhandi við mæðiveikifaraldurinn, að jarðir hafa fallið í eyði, en eigendur jarðanna hafa séð sér hag í því að láta þær vera í eyði áfram. Það er öllum ljóst, að það er mikið áfall, sérstaklega í strjálbýlum sveitum, þegar ein jörð leggst í eyði, því byggð á slíkum jörðum er yfirleitt háð því, að byggð sé á næstu jörðum. Það er bæði smalamennska og annað, sem gerir það að verkum, að svo erfitt er að nytja slíkar jarðir, ef einhver þeirra leggst í eyði. Það er rétt, sem einn maður sagði, að ef jörð á slíkum stöðum fer í eyði, þá er það líkt því að símastaur brotni og taki með sér næstu staura smám saman. Nú hefir landbn. borið fram till. til tryggingar á þessu ákvæði, svo það sé betur tryggt, að jarðir séu byggðar, með því að setja nokkuð mikil viðurlög við, ef ákvæði l. er ekki fylgt. Ennfremur er gert ráð fyrir, að mat sé látið fara fram á jörðum, ef eigendur þeirra reyna að setja svo hátt gjald á þær, að þær byggjast ekki af þeirri ástæðu. Ég held ég hafi þá gert nægilega grein fyrir þessu frv. Ég vænti þess, að hv. d. taki því með skilningi. Það er ekki ástæða til að vísa því til n., þar sem það kemur frá n.

*Pétur Halldórsson: Herra forseti! Ég vildi aðeins spyrja hv. þm., þar sem mér er það ekki almennilega ljóst, hvað geti valdið því, að eigandi jarðar vilji heldur láta hana fara í eyði heldur en að leigja hana, ef hann eins og hv. þm. sagði, fær ekki nógu háa leigu: Getur það talizt búhnykkur fyrir jarðeiganda að láta jörð heldur standa í eyði en að leigja hana þeim. sem hæst býður? Mér skilst, að það, sem vaki fyrir með flutningi þessa frv., sé, að nokkur brögð hafi verið að því, að menn vilji heldur láta jarðir standa auðar heldur en að leigja þær fyrir það verð, sem býðst. En mér er það ekki ljóst, að þetta geti verið búhnykkur fyrir nokkurn mann.

* Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) : Ég get nú ekki talið upp allar þær ástæður, sem kunna að liggja til grundvallar fyrir því, að jarðir eru ekki leigðar til ábúðar. En það er vitanlegt, að þetta er svona. Það hafa komið kvartanir úr Húnavatnssýslu og ég hygg, að hv. þm. Borgf. geti skýrt frá samskonar tilfellum í hans héraði. Það er vitanlega hægt að hugsa sér, að hægt sé um nokkurt árabil að hafa meira upp úr jörð á annan hátt en þann að byggja hana, t. d. með því að leigja ýmsar jarðnytjar. En slíkt getur orðið mikið tjón og hætta fyrir það sveitarfélag, þar sem jörðin liggur. Eins og ég sagði áðan, þá er það oft þannig, að ef ein jörð leggst i eyði, þá er ekki hægt að halda næstu jörðum í byggð. Okkur í landbn. hefir borizt beiðni um að flytja þetta frv., og ég skal geta þess, sem ég gleymdi áðan, að aðalatriði þessa frv. eru flutt að tilhlutun nefndar, sem Búnaðarfélag Íslands skipaði í fyrra til þess að athuga og endurskoða ýms ákvæði búnaðarlaganna. Þessi nefnd óskaði eftir því, að landn. tæki þetta frv. til flutnings.

*Pétur Halldórsson: Herra forseti! Ég skil að sjálfsögðu, að það geti verið hættulegt og erfitt fyrir þá, sem eftir sitja, ef margar jarðir leggjast í eyði. Hitt er mér ekki alveg eins ljóst, hvernig menn hugsa sér, að þessi ákvæði, sem hér er farið fram á að lögfesta, geti lagfært þetta. Hv. þm. benti á, að það gæti staðið svo á, að það mætti hafa meira upp úr jörð með því að selja hana ekki á leigu til þess að þar sé búið. Þá er með þessu verið að taka rétt af eigandanum, sem honum er einhvers virði. Það getur orðið þannig, að hann hafi minna upp úr jörð sinni, ef þessi ákvæði eru sett. Ég vil nú samt ekki fullyrða, að það sé óforsvaranlegt að setja slíka löggjöf. En það koma ýmsar spurningar upp í því sambandi. Það er með þessu verið að takmarka umráðarétt jarðeigenda á jörðum sínum. Það getur náttúrlega verið, að heill almennings krefjist þess. En sé jarðeiganda meinað að hafa eins mikið upp úr jörð sinni og hann getur, þá finnst mér, að hann eigi rétt á bótum. Mér finnst því, að enn hafi ég ekki fengið nægilega greinargerð fyrir málinu. Þó mér sé það ljóst, að það sé nauðsynlegt fyrir sveitina eða hreppinn, að allar jarðir séu setnar, þá er samt eftir spurningin um það, hvort jarðeigandi á ekki einhverjar bætur hjá því opinbera, ef þessi réttindi eru tekin af honum, að hafa eins mikið upp úr jörð sinni og hann getur. Hvernig á að sjá fyrir þessu atriði? Eða eru hv. dm. sammála um, þó þarna sé verið að skerða stórkostlega réttindi þessara jarðeigenda, að það sé ekki bótaskylt?

*Eiríkur Einarsson: Ég tel þetta frv. hv. landbn. ekki nema góðra gjalda vert, því tilgangur þess er auðsjáanlega sá, að vernda ábúð á jörðum. En ég vildi gjarnan, að það gæti komið skýrt fram við þessa umr. atriði, sem kynni að vera álitamál og ég vildi gjarnan spyrjast fyrir um. Þegar í frv. er talað um jarðir og að landsdrottnar eigi fyrir þennan og þennan tíma að bjóða jarðir sínar til ábúðar, og þeir eigi að sæta viðurlögum, ef þeir vanrækja það, þá vildi ég í því sambandi spyrja, hvort það sé auðveld og sjálfsögð skýring á því, hvað jörð teljist í þessu sambandi. Ég tel fyrst og fremst, að samkv. þessu frv. teljist landsvæði, sem að vísu er nytjað frá jörð, en hefir aldrei verið býli, ekki jörð. Ég álít, að því sé slegið föstu, ef því verður ekki mótmælt.  Ég álít, að þetta þurfi að koma skýrar fram í frv., og ég vildi biðja hv. landbn. að taka þetta til athugunar fyrir 3. umr.

*Þorsteinn Briem: Ég vildi bæta við einni fyrirspurn til hv. landbn. um það, hvort skilja eigi l. svo, að þetta eigi einnig við gamlar eyðijarðir, og ef svo er, hvort þessi regla eigi að gilda jafnt, hvað lengi sem jarðirnar hafa verið í eyði. Mér skilst, að til þess að taka af allan vafa, þá sé rétt, að þetta atriði sé athugað. Það hefir komið fram fyrirspurn um það, hvernig á því standi, að landsdrottinn vilji í einstökum tilfellum heldur láta jörð sína vera í eyði en að byggja hana. Það er vitanlegt, að þar geta í einstökum tilfellum ráðið eigin hagsmunir, og ég er að sjálfsögðu því fylgjandi, að sett séu ákvæði til þess að koma í veg fyrir það. Það verður að teljast, að réttur sveitarfélagsins sé þá hærri en réttur hins einstaka jarðeiganda. En þó ætla ég, að þetta sé ekki alveg fullnægjandi. Ég get hugsað mér, að landsdrottinn eigi jörð, sem svo lítilfjörleg hús séu á, að ekki sé hægt að leigja hana, nema ráðist sé í húsabætur á jörðinni. Nú gelur það verið þannig, að landsdrottinn treysti sér ekki til að byggja upp á jörðinni og neyðist því til að láta hana falla í eyði.

Hann getur boðið hana til sölu

. Það stendur ekki í frvgr., að hann geti leyst sig undan sektum með því að bjóða jörð sína til sölu. Og einmitt þess vegna vil ég gera þann fyrirvara, er ég nú mun greiða atkv. með þessu frv., að ég lít svo á, að ákvæði 18. gr. ábúðarlaganna (sbr. og 44. gr. sömu laga) verði sem hliðstæð lagaákvæði einnig að taka til þeirra jarðeigenda, er hér ræðir um. Verð ég þá að telja, að eigendur eyðijarða hafi þá vernd, sem sanngjörn geti talizt.

*Pétur Halldórsson: Herra forseti! Ég fékk eiginlega ekki fram það, sem ég var að leitast við að fá fram með þeim orðum, sem ég sagði, en það var, hvort ekki væri svo komið, að ábúðarl. væru orðin svo undarleg í þessu landi, að það kynnu að vera einu útgöngudyrnar fyrir marga jarðeigendur að láta jarðir sínar heldur vera í eyði en byggja þær á meðan þessi löggjöf er óbreytt. Mér datt í hug, hvort ekki væri hægt að fá einhverjar upplýsingar um þetta við þessar umr. Ég minnist þess, að þegar ábúðarl. voru sett, þá sagði einn þm. þessarar d., sem ekki er neinn flysjungur og Framsfl. hefir tekið mikið tillit til, að þessi löggjöf væri svo óaðgengileg, að ef hann væri ungur maður, þá myndi hann heldur fara burt af landinu en sætta sig við aðra eins löggjöf og hér væri verið að setja. Og skyldi það ekki vera ein af ástæðunum, hvernig ábúðarlögin eru, og að búið er að herða svo að, að ekki verður búandi í landinu?

* Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) : Ég get nú ekki verið sammála hv. 4. þm. Reykv., að það sé spor í þá átt, að ekki verði búandi á jörðunum, þó sett verði ákvæði um það, að á þeim skuli vera sæmilegar byggingar. Hitt getur verið rétt, sem hv. þm. Dal. (ÞBr) benti á, að margir jarðeigendur láta heldur jarðirnar standa óbyggðar en að liggja undir byggingarskyldu. Ég lít nú svo á, að þeir menn, sem ekki megna að byggja upp á jörðum sínum, hafi ekkert við það að gera að vera jarðeigendur. Jarðeigandi, sem ekki vill nytja jörð sína sjálfur, verður að taka á sig þá skyldu, að hýsa hana svo, að á henni sé búandi fyrir hvíta menn; annars ætti hann að verja peningum sínum á annan hátt. Landbn. hefir ekki séð ástæðu til þess að setja ákvæði um bótaskyldu í frv. þeim til handa, er láta af hendi jarðir á þennan hátt. Mönnum er fyrst og fremst í sjálfsvald sett, hvort þeir vilja selja jörðina; þeir geta búið á henni sjálfir eða leigt hana öðrum, en láti þeir allt þetta undir höfuð leggjast, er mál til komið að veita sveitarstjórn vald til þess að taka af þeim ráðin og koma jörðinni í góða ábúð. Ég get tekið undir ummæli hv. þm. Dal., að réttur sveitarfélagsins og þjóðfélagsins verður að vera ríkari en réttur einstaklingsins til þess að eiga framleiðslutækin, ef hann er ekki fær um að nota þau vel. Og þó að talið væri gengið á rétt manns, sem teldi sér hag í að byggja ekki, má benda á það, að hann eignast á þann hátt nokkra aura, en kastar krónunni fyrir framtíðina, þar sem jarðirnar ganga fljótlega úr sér, þegar þær eru ekki nytjaðar. Hans hagsmunum er því betur borgið með þessari ráðstöfun. Það eru margvíslegar kvaðir, sem lagðar eru á jarðeigendur og aðra í þessu landi; það er t. d. bannað að rífa hrís og ganga á skóg, nema eftir ákveðnum fyrirmælum. Þetta er gert til þess að vernda jörðina og án þess að ætla bætur fyrir. Þetta er hliðstætt dæmi. Viðvíkjandi aths. hv. 8. landsk. (EE) vil ég geta þess, að með ákvæði þessu er ekki átt við landspildur eða hjáleigur, sem ekki hafa verið býli. Ég álít, að það nái t. d. ekki til Sölvholtsengjanna, svo að ég taki dæmi, sem við þekkjum báðir. Ég læt svo útrætt um þetta mál.

*Pétur Ottesen: Ég mun ekki fara út í almennar umr. um ábúðarlögin, ég get viðurkennt, að þau eru að ýmsu leyti þung í skauti fyrir jarðeigendur, en að ég var með þeirri löggjöf, þegar hún var sett, er vegna þess, að ég álít það heppilegri lausn fyrir landbúnaðinn, að sem flestar jarðir séu í sjálfsábúð, og ef löggjöfin stuðlar að því, er stefnt í rétta átt. Það er óheppilegt fyrir afkomu landbúnaðarins, að mikið af jörðum sé í leiguábúð, hvort sem þær eru í einstakra eign eða eign ríkissjóðs. Hvað viðvíkur þessu frv. vil ég geta þess, að það er fram komið vegna þess, að dæmi eru til þess, að jarðeigendur, sem ekki hafa viljað nytja jarðir sínar sjálfir og ekki byggja þær öðrum, hafa bókstaflega ekkert um þær hirt. Þeir hafa kannske í mesta lagi slegið túnin, stundum jafnvel ekki hirt töðuna og hún hefir fúnað niður á túnunum. Slíka meðferð á jörð á að fyrirbyggja, enda er hún jafnvel til eyðileggingar fjárhagslega fyrir jarðeigandann, sýslufélagið og landið í heild. Með frv. þessu er gerð tilraun til þess að fyrirbyggja, að jarðeigendum haldist uppi að eyðileggja jarðirnar á þennan hátt. Við, sem í sveit búum, vitum, að jörð þarf ekki að vera ábúðarlaus í mörg ár til þess að hús fúni, ræktunin verði að engu og öll mannvirki gangi úr sér. Það er verið að tala um bótaskyldu gagnvart þeim mönnum, er yrðu að láta jarðir sínar af hendi skv. ákvæði frv. - Ég álít, að þeir geti ekki gert sér meiri skaða en með slíkri háttsemi, að stofna jörðum sínum í eyðileggingu, og eigi þeir því engar bætur skilið. Ég tel alveg sjálfsagt, að sveitarstjórn fái vald til þess að ráðstafa jörðunum, enda kemur það ekki til framkvæmda, ef eigendur gera annaðhvort: að byggja jörðina eða búa á henni sjálfir.



Ég vil þakka hv. fjhn. fyrir, að hún hefir mælt með, að þetta frv. á þskj. 184 nái fram að ganga, sem flutt er af mér, hv. þm. Ísaf. og hv. þm. Borgf. Eins og hv. þdm. er kunnugt, er lagt til með þessu frv., að 1., sem nú gilda um skattgreiðslu útgerðarfyrirtækja íslenzkra botnvörpuskipa, skuli einnig gilda um línuveiðiskip og vélbáta. Við flm. frv. höfum einnig leyft okkur að bera fram brtt. á þskj. 229, sem er um að þau fríðindi, sem útgerðarfyrirtækjum eru veitt samkv. þessum l., skuli bundin því skilyrði, að fyrirtækin stilli í hóf launagreiðslum til einstakra starfsmanna, þannig að enginn fastur starfsmaður fái meira en 10 þús. kr. árslaun, eða tilsvarandi fyrir hluta úr ári, og þar með talin hverskonar hlunnindi og þóknun, sem starfsmönnum er veitt. Ég tel rétt, að um leið og útgerðinni er veittur þessi stuðningur, sem ég álít sanngjarnt að veita henni, vegna þess mikla taps, sem hún hefir orðið fyrir að undanförnu, þá séu um leið reistar skorður við, að nokkuð af þeim ágóða, sem þessi fyrirtæki kunna að hafa, verði á næstu árum látin ganga til að greiða óhæfilega há laun til einstakra starfsmanna. Ég vænti því, að þessi till. verði samþ. og frv. með þeirri breyt. afgr. úr þessari deild.



Ég vil mjög taka undir það með hv. þm. V.-Húnv., að þakka þeirri n., sem hefir haft þetta mál til meðferðar. Frv. var borið fram á fyrri hluta þessa þings, og var meiningin, að það gengi þá fram. En svo varð ekki, því að sú brtt., sem hv. þm. V.-Húnv., hv. þm. Ísaf. og ég fluttum við frv., olli þá ágreiningi; annars hefði málið þá fengið afgreiðslu. Ég get vel tekið undir það með hv. þm. V.-Húnv., að sjálfsagt sé að gera þá kröfu til þeirra fyrirtækja, sem á að veita stuðning og fríðindi, að þau stilli í hóf með greiðslur eins og þær, sem hér er um að ræða. En ég fyrir mitt leyti vil þó heldur draga þessa till. til baka en að láta till. valda miklum deilum og eiga kannske á hættu, að það hindri framgang frv., því að það er svo um bátaútveginn, að þau fríðindi, sem þarna eru veitt, hjálpa mjög mikið til að útvegurinn geti notið þeirra ákvæða, sem fólust í gengislögunum að því er snertir skattgreiðslu, og eru mjög réttmæt hlunnindi. Þess vegna er mjög mikilsvert fyrir bátaútveginn að fá ákvæði sem þessi í l. tekin, svo að sá ávinningur, sem gengisbreyt. hefir fært þeim með verðhækkun, sem fellur þeim í skaut, verði ekki aftur af þeim tekinn með skatti, því að ef þeir fá auknar tekjur, þegar ekkert kemur til frádráttar á fyrsta ári, þá mundi svo og svo mikið af þessum hagnaði fara beint í ríkissjóð sem skattur, og þá er ekki náð því marki, sem að er stefnt, að gera útgerðinni mögulegt að létta af sér þeim mikla skuldaþunga, sem á henni hvílir. Ég vil því, þó að ég sé sammála því, sem sagt hefir verið um þessa till., heldur falla frá að halda henni til streitu en stofna málinu í tvísýnu hennar vegna. Ég vil af þessum sökum leitast eftir því hjá hv. þm. V.-Húnv., hvort hann geti orðið mér sammála um að draga þessa till. til baka, og ég ætla, að hv. þm. Ísaf. mundi líka geta verið því samþykkur. En ef hv. þm. V.-Húnv. vill ekki ganga inn á þetta, þá verður till. að koma undir atkv.



Ég vil út af því, sem hv. þm. Borgf. sagði, taka fram, að vitanlega ráða hv. meðflm. mínir, hvað þeir gera í þessu efni, en ég get ekki fallizt á að taka till. aftur, og ég vona fastlega, að hún spilli ekki fyrir þessu máli. Ég hefi ekki orðið þess var og geri ekki ráð fyrir, að ágreiningur verði um, að þetta ákvæði verði sett í l., svo að ég vænti fastlega, að málið nái fram að ganga, þó að þessi brtt. verði samþ.

* Frsm. (Bergur Jónsson): Sjútvn. hefir athugað þetta frv. og er sammála um, að samþ. beri verksmiðjuaukningu þá, sem þar er um að ræða, en leggur hinsvegar til, að nokkrar formsbreyt. verði gerðar á frv., og eins, að frv. verði talið breyt., en ekki viðauki á l. þeim, sem hér er um að ræða. Með þessum breyt. leggur n. til, að frv. verði samþ.

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Sjútvn. hefir, eins og sést á nál. á þskj. 384, talið betur fara á að umorða þetta frv., en hinsvegar munu till. ekki gera efnisbreyt. á því. Ég tel fyrir mitt leyti, að á engan hátt fari betur á, að brtt. n. verði samþ. Ég hefi borið það undir skrifstofustjóra Alþ., sem er manna kunnugastur í þessu efni og formfastastur. Hann hefir staðfest þetta álit mitt, að það fari a. m. k. ekki betur á því, að brtt. verði samþ. Legg ég þess vegna til, að þær verði felldar, en get til samkomulags samþ. síðustu brtt., af því að vel getur verið, að ekki sé verra, að fyrirsögn frv. verði talið breyt., en ekki viðauki við l. Ég held, að þess þurfi ekki, en ef n. finnst það viðfelldnara, þá er ég ekki á móti því. Hitt kann ég ekki við, að farið sé að breyta hverri einustu gr. frv. alveg að nauðsynjalausu. Ég legg þess vegna til, að brtt. verði felldar, sem ég ítreka, að allir eru sammála um, að eru engar efnisbreyt.

* Frsm. (Bergur Jónsson) : Ég get ekki tekið undir það með hæstv. atvmrh., að þessar breyt. séu alveg nauðsynjalausar. N. er sammála um. að þær færi frv. til betra forms en það hafði áður, sérstaklega viðvíkjandi því, að þetta sé breyt., en ekki viðauki. Það, sem gert er með brtt., er að draga saman l. nr. 10 frá 1938 og frv. það, sem fyrir liggur. þannig að l. verði í sem fæstu máli. Annars sker hv. d. úr því, hvernig þetta form skuli vera, en það er áreiðanlega réttast að kalla þetta breyt., en ekki viðauka, því að hvort sem brtt. verða felldar eða ekki, þá er þetta breyt., en ekki viðauki.

* Frsm. (Bjarni Ásgeirsson): Herra forseti! Eins og getið er um í grg. frv., þá er það flutt að tilhlutun búnaðarþings. Ástæða til flutnings þessa máls er í fám orðum sú, að þannig háttar víða til, einkum á Suðurlandi, að þar er víða sand- og malartekja, og ef henni er framfylgt af miklum dugnaði, þá er nytjalöndunum sumstaðar stórkostleg hætta búin af því. Víða hafa sandkambar borizt upp með sjó fram og eru sem varnargarður fyrir graslendi, sem liggur fyrir ofan. Sumstaðar er hér um bil búið að grafa skarð í þennan varnargarð og ekki útlit fyrir annað en sjór flæði yfir nytjalönd, sem eru þar fyrir ofan. Sumstaðar er um að ræða miklar og grasgefnar spildur í byggð, sem fjöldi manna hefir framfærslu af. Sýnilegt er, að ef ekki er spornað við þessu, þá eru lönd þau, er þarna liggja, í stórhættu. Í núgildandi löggjöf eru engin ákvæði, sem banna þetta. Þess vegna hefir búnaðarþing óskað eftir, að slík lög verði sett. Ég vænti þess, að hv. þingd. taki þessu máli með skilningi, og óska eftir að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til landbn.