Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur svohljóðandi bréf: "Reykjavík, 28. okt. 1985: Haraldur Ólafsson, 9. þm. Reykv., hefur ritað mér á þessa leið: "Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Framsfl. í Reykjavík, Björn Líndal deildarstjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni." Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Salome Þorkelsdóttir, forseti Ed." Björn Líndal hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og býð ég hann á ný velkominn til starfa.



Herra forseti. Þegar Íslendingar gengu frá fríverslunarsamningum sínum við Efnahagsbandalagið hafði það verið svo um eins árs skeið að tollur á saltfiski og skreið hafði ekki verið í gildi. Við vorum fullvissuð um að það væru engar líkur á því að slíkur tollur yrði nokkurn tímann aftur upp tekinn. Á þessum forsendum gengum við til samninganna og það var gengið frá samningum sem aðilar töldu að væru í jafnvægi. Nú gerðist það í desembermánuði 1984 að Efnahagsbandalagið tók ákvörðun um að innieiða þessa tolla á ný upp á 13-20%, eftir því hvort um væri að ræða saltfisk eða skreið. Þessi framkvæmd hefur að vísu ekki bitnað á okkur enn þá þó hún ætti að koma til framkvæmda á miðju þessu ári vegna þess að svokallaður tollfrjáls kvóti hefur verið í gildi og við höfum fengið að njóta þess. En gerðin er söm og ef þessu vindur fram mun það bitna á okkur. Mér þykir heldur lítil umræða hafa farið fram um þetta athæfi Efnahagsbandalagsins, einkum og sér í lagi vegna þess að þegar þessi breyting er gerð og tollurinn innleiddur af hálfu Efnahagsbandalagsins er í rauninni verið að kippa grundvellinum undan þeim samningi sem við gerðum við Efnahagsbandalagið því að við gerðum hann á þeim grundvelli og í þeirri fullvissu að þessi tollur mundi aldrei verða innleiddur að nýju. Mér þykir ríkja tómlæti um þetta mál almennt á Íslandi. Kannske er það vegna þess að eins og stendur gengur vel að selja saltfisk. En það þarf ekki alltaf að vera svo. Við munum þá tíð að það var ekki svo auðvelt að losna við saltfiskinn. Slíkur tími kemur aftur. Þá mun tollur af þessu tagi bitna á okkur Íslendingum. Efnahagsbandalagsmenn tala gjarnan um frjálsa verslun, tala um að brjóta niður tollmúra, tala um að hindra verndaraðgerðir eða "protectionist measures". En það sem Efnahagsbandalagið sjálft er að gera í þessu máli er að byggja upp tollmúr að nýju, að grípa til verndaraðgerða. Það er andstætt öllum þeim markmiðum sem Efnahagsbandalagið hefur sett sér. Ég hef lent í því að ræða um þetta mál á ýmsum stöðum á erlendum vettvangi og rætt um það á prinsipgrundvelli, á þeim grundvelli að hér væri Efnahagsbandalagið að brjóta gegn markmiðum sínum. Ég hef líka rætt um það á þeim grundvelli að Efnahagsbandalagið væri að brjóta á Íslendingum og kippa undirstöðunni undan þeim samningum sem við okkur voru gerðir. Með hliðsjón af þessu og hversu mikilvægt ég tel þetta mál ber ég fram tvær fsp. til viðskrh.: "1. Með hvaða hætti hefur viðskrh. beitt sér til þess að knýja á um að Efnahagsbandalagið falli frá ákvörðun sinni frá því í desember s.l. um að leggja innflutningstoll á saltfisk og skreið? 2. Hver eru áform ráðherra um áframhaldandi meðferð málsins?"



Herra forseti. Í desember 1984 ákvað ráð Efnahagsbandalags Evrópu að leggja að nýju innflutningstoll á saltfisk, saltfiskflök og skreið, 13% á óverkaðan og þurrkaðan saltfisk svo og skreiðina, en 20% á saltfiskflökin. Sé litið á núverandi lönd bandalagsins og Spán og Portúgal, sem ganga í bandalagið í byrjun næsta árs, sem eina heild sést að tollurinn hefur á árunum 1983-1984 tekið til um 25% af útflutningi Íslands til þessara landa, en á árunum 1981-1982 til tæplega 40% af útflutningnum til sömu landa. Fríverslunarsamningur Íslands og Efnahagsbandalags Evrópu, sem gekk í gildi fyrir iðnaðarvörur 1973 og fyrir vissar sjávarafurðir 1976, tók ekki til þessara sjávarafurða. EBE hafði veitt undanþágu frá tolli á þessum vörum frá árinu 1971 og kom fram í viðræðum vegna gerðar fríverslunarsamningsins að mjög ólíklegt væri að tollur yrði tekinn upp á ný. Lagalegan rétt hafði bandalagið þó til þess. Á seinni hluta síðasta áratugs var fyrirsjáanlegt að bandalagið mundi stækka vegna áhuga Grikkja, Portúgala og Spánverja á inngöngu í það. Af Íslands hálfu var fljótlega og ítrekað vakin athygli á því, m.a. í sameiginlegri nefnd Íslands og EBE á grundvelli fríverslunarsamningsins, að innganga þessara ríkja gæti skapað vandamál í viðskiptum Íslands við bandalagið og var lögð á það áhersla að EBE beitti áfram tollaundanþágu sinni á þessum vörum. Þetta var m.a. gert vegna inngöngu Grikklands í bandalagið 1981 og hélst tollundanþágan þá. Fyrrv. viðskrh. tók málið upp á Lúxemborgarfundinum og ráðherrafundi EFTA. Í bréfi er hann skrifaði þáverandi varaforseta framkvæmdanefndar EBE í nóvember 1984 vísaði hann til viðræðna á ráðherrafundi EFTA og varaði við því að tillaga framkvæmdanefndar bandalagsins til ráðs bandalagsins um að leggja innflutningstollinn á yrði framkvæmd og lagði til að hún yrði afturkölluð. Í því sambandi voru hinir mikilvægu hagsmunir Íslands í málinu undirstrikaðir. Á ofangreindan hátt var m.a. reynt að koma í veg fyrir endurupptöku tollsins. Eftir að ráð EBE, skipað sjávarútvegsráðherrum. samþykkti í desember 1984 að leggja að nýju tolla á saltfiskinn, saltfiskflökin og skreiðina hefur á ýmsan hátt verið reynt að fá bandalagið til þess að endurskoða ákvörðun sína. M.a. tók Matthías Á. Mathiesen viðskrh. mál þetta upp í viðræðum sínum við ráðamenn í framkvæmdanefnd EBE í Brussel í maí s.l. Þar gerði hann ítarlega grein fyrir málinu, m.a. í viðræðum við framkvæmdastjóra sjávarútvegsmála og framkvæmdastjóra utanríkismála. Tilgangur þeirra viðræðna var að fá EBE til að falla frá ákvörðun sinni, en til vara að tollur bandalagsins yrði ekki tekinn upp að fullu, heldur lægri tollprósenta og þá jafnframt að tollfrjáls kvóti fyrir saltfisk og skreið, sem er um 25 þús. tonn, yrði stækkaður til muna með tilliti til verulegrar aukningar á innflutningsþörf Efnahagsbandalagsins við aðild Portúgals og Spánar. Var bent á að þörf Íslendinga einna fyrir tollfrjálsan kvóta væri 50-60 þús. tonn á ári. Útflutningur okkar á kvótavörunum 1981-1984 var að meðaltali 49 þús. tonn á ári. Þessu til stuðnings var m.a. bent á að nánast hefði verið gengið út frá tollfrelsi í viðræðunum um fríverslunarsamninginn við EBE á sínum tíma. Ísland væri mjög háð útflutningi á þessum vörum til EBE-landanna, Portúgals og Spánar. Ákvörðunin hefði hamlandi áhrif á viðskipti og væri ekki í samræmi við ýmsar yfirlýsingar EBE, m.a. um óbreytt ástand varðandi tolla o.fl. í tengslum við fyrirhugaðar viðskiptaviðræður á vettvangi alþjóðlegu tolla- og viðskiptastofnunarinnar, GATT. Auk þess var bent á að fremur væri þörf á að halda tollfrelsinu og jafnvel auka kvótann en að fella það niður þegar þörf væri á auknum innflutningi saltfisks við inngöngu Portúgals og Spánar í bandalagið. Fram hafði komið áður en viðræðurnar hófust að endurálagning tollsins ætti rætur sínar að rekja til óskar portúgalskra stjórnvalda í aðildarviðræðunum við bandalagið. Hafi Portúgalar viljað skapa sér betri samningsstöðu til að fá fiskveiðiréttindi í skiptum fyrir aðgang að mörkuðum og hefði fiskimáladeild EBE tekið málið upp á sína arma án tregðu. Íslensk stjórnvöld hafa aldrei getað fallist á slík tengsl milli viðskiptafríðinda og fiskveiðiréttinda. Hafa þau rök m.a. verið færð fram að slík tengsl byggðust ekki á texta hafréttarsamningsins og væru vafasöm með tilliti til GATT-samningsins. Af hálfu framkvæmdastjóra sjávarútvegsmála í bandalaginu var haldið fram í viðræðunum við viðskrh. að bréf framkvæmdanefndarinar til íslenskra stjórnvalda árið 1976 við gildistöku bókunar nr. 6 tengdi saman viðskiptafríðindi fyrir sjávarafurðir skv. samningnum og fiskveiðiréttindi fyrir bandalagið. Af Íslands hálfu var þessu mótmælt og það ekki í fyrsta skipti. Bandalagið hefði á sínum tíma ekki gert neinn fyrirvara, heldur einungis lýst þeirri von sinni að samningaviðræður bandalagsins og Íslands um vandamál almennara eðlis viðvíkjandi fiskveiðimörkum gætu hafist í náinni framtíð og jafnframt að varanlegir samningar tækjust sem báðir aðilar gætu sætt sig við. Í þessu sambandi var bent á að Finn Gunderlach í framkvæmdastjórn EBE hefði í viðræðum um fiskveiðimál við Íslendinga síðar á sama ári lýst því skýrt og skorinort yfir að bandalagið hygðist ekki tengja saman viðskiptafríðindi og fiskveiðifríðindi. Áfram verður reynt með ýmsum hætti að fá Efnahagsbandalag Evrópu til að fella niður áform sín um tollinn, lækka hann og/eða hækka tollkvótann. Fyrst og fremst verður málið reifað beint gagnvart bandalaginu, t.d. mjög bráðlega vegna viðræðna um breytingu á fríverslunarsamningi Íslands og bandalagsins vegna inngöngu Portúgals og Spánar. Þá verður málið tekið upp við fulltrúa portúgölsku stjórnarinnar á EFTA-ráðherrafundinum sem byrjar í Genf nú í byrjun nóvember. Af hálfu íslenskra stjórnvalda verður haldið áfram að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að fá saltfisktollinn felldan niður eða tollfrjálsan kvóta hækkaðan svo að eðlileg saltfisksviðskipti geti haldið áfram.



Herra forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Ég tek eftir því að það kom fram í svari hans að hér sé á leiðinni, að líkindum, tilraun til þess að fá fiskveiðiréttindi í skiptum fyrir það að falla aftur frá þessum tolli sem aldrei átti á að leggja. Þetta er hörmuleg frammistaða af hálfu Efnahagsbandalagsins vegna þess, eins og ég gat um áðan, að við gerðum samninga á þeim grundvelli að þessi tollur væri ekki. Sá samningur var í jafnvægi. Nú er verið að biðja okkur um að borga tvisvar, að borga aftur fyrir aðgang að Efnahagsbandalagslöndunum. Í annan stað er ótækt og óhæfa, eins og kom fram hjá ráðherra, að tengja saman aðgang að náttúruauðlindum og tollafríðindi. Því munum við ævinlega neita og það er í andstöðu við anda GATT-samkomulagsins. Ég tel að Efnahagsbandalagið sé að níðast á okkur. Ég tel að Efnahagsbandalagið sé að brjóta eigin markmið og ég tel að Efnahagsbandalagið hafi í rauninni verið að kippa grundvellinum undan þeim samningi sem við gerðum við það. Við gengum út frá tollfrelsi í þessari grein, eins og kom líka fram í svari ráðherrans. Ég hef líka orðið þess var að það er auðvelt að tala þessu máli á erlendum vettvangi. Ég hef gert það á vettvangi EFTA. Ég hef gert það á vettvangi Evrópuráðsins. Og málstaður okkar vekur skilning. Ég tel ekki að við eigum að snúa okkur fyrst og fremst að því að fá hækkaðan kvóta. Við eigum að halda okkur við prinsipið í þessu máli, við grundvallaratriðin, við þau markmið sem Efnahagsbandalagið hefur, við þann grundvöll sem var að samningum við okkur á sínum tíma. Ég hreyfði því í blaðagrein í sumar, og ég vil beina því aftur til ráðherra, að við eigum að gera út sendinefndir til einstakra ríkisstjórna Efnahagsbandalagsins, til hvers einstaks ríkis Efnahagsbandalagsins, til þess að tala okkar máli. Málinu hefur verið talað, eins og kom fram í svari ráðherra, á vettvanginum í Brussel, á vettvangi framkvæmdanefndar Efnahagsbandalagsins og við aðra aðila sem þar er við að ræða. Ég tel að málstaður okkar sé svo góður að við eigum að sækja fram í þessu máli, en ég tel líka, og byggi það á reynslu minni af því að reifa þetta mál á erlendum vettvangi, að við eigum að snúa okkur til ríkisstjórna hvers einstaks ríkis innan Efnahagsbandalagsins með okkar málaleitan og gera út sérstaka sendinefnd til þess. Þessu vildi ég, herra forseti, koma á framfæri við hæstv. viðskrh. varðandi áframhaldandi meðferð málsins og vænti þess að hann taki undir það.



Herra forseti. Mér er bæði ljúft og skylt að lýsa því yfir að ég mun gera allt sem ég get til að halda þeirri baráttu áfram sem hefur nú staðið um alllangan tíma og það er ekki í fyrsta skipti sem Efnahagsbandalagið vill blanda því saman að fá viðskiptafríðindi fyrir fiskveiðiréttindi. Það vill svo vel til að ég þekki þau mál frá fyrri tímum að þegar sendinefnd Efnahagsbandalagsins kom hingað hvað eftir annað eða átti fundi við Íslendinga úti í Brussel um fiskveiðiréttindi hér, þá neituðum við alfarið öllum slíkum réttindum og Efnahagsbandalagið fékk aldrei annað svar frá okkar hendi. Hv. fyrirspyrjandi og ég erum alveg sammála í afstöðunni til þessa máls og ég vænti þess að skilningur einstakra þjóða innan Efnahagsbandalagsins sé að verða hallur undir okkar málstað í sambandi við toll á þessa tilteknu vöru. Það er í samræmi við það sem túlkað var þegar bókun 6 var gerð á sínum tíma þó að hún kæmi ekki til framkvæmda fyrr en eftir að þorskastríðinu var lokið.



Herra forseti. Á 106. og 107. löggjafarþingi fluttum við hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson, Kristín Kvaran, síðar Guðmundur Einarsson, Guðrún Agnarsdóttir og Jón Baldvin Hannibalsson frv. til l. um breytingu á erfðalögum sem gerði ráð fyrir skilyrðislausri heimild eftirlifandi maka til að sitja í óskiptu búi að því er tók til íbúðarhúsnæðis og húsmuna. Mál þetta hlaut verulega umfjöllun í þinginu og lyktaði á síðasta þingi með lagabreytingu sem hv. allshn. varð sammála um að leggja til. Sú lagabreyting felur það í sér að annað hjóna eða bæði geta ávallt mælt svo fyrir í erfðaskrá að það þeirra sem lengur lifir skuli hafa heimild til að sitja í óskiptu búi með niðjum beggja, hvort sem þeir eru fjárráða eða ófjárráða. Sá áhugi sem þessu máli var sýndur meðan á meðförum þingsins stóð bar því vitni að margir teldu sig eiga hagsmuna að gæta yrði sú lagabreyting gerð að ekki þyrfti leyfi barna til setu í óskiptu búi. Því miður þarf enn leyfi stjúpbarna, en ekki var ráð fyrir því gert í hinu upphaflega frv. Hitt er ljóst að mikilvægt er að fólk noti sér þá heimild sem fékkst með lagabreytingunni, en til þess þarf að gera erfðaskrá eða láta búa út yfirlýsingu um vilja hvors hjóna um sig til að sá makinn sem lengur lifir geti setið í óskiptu búi. En til þess þarf að upplýsa menn um þessa heimild og hvernig fólk skuli bera sig að við að ganga frá slíkum málum. Það er tvímælalaust allra hagur, einnig þeirra sem við skiptarétt vinna, að frá sem allra flestum erfðamálum sé tryggilega gengið. Ég tel því dómsmrn. bera skyldu til að kynna fólki þennan nýfengna rétt til setu í óskiptu búi og auðvelda fólki sem mest að nýta sér hann. Ég hef þess vegna leyft mér að varpa fram þeirri fsp. til hæstv. dómsmrh. sem hér er að finna á þskj. 40 og hljóðar svo, með leyfi forseta: "Hvað hefur verið gert, eða er áætlað að gera, til þess að kynna fólki þau réttindi til setu í óskiptu búi sem fengust með lögum nr. 29/1985?"



Herra forseti. Hv. 10. landsk. þm. hefur beint til mín fsp. um hvað hefur verið gert eða áætlað að gera til þess að kynna fólki þau réttindi til setu í óskiptu búi sem fengust með lögum nr. 29/1985. Lögin hafa að sjálfsögðu verið birt í Stjórnartíðindum eins og kveðið er á um í lögum. Það hefur hins vegar stundum komið fyrir að löggjafinn hefur talið þörf á sérstakri kynningu þar fyrir utan og kveðið á um það í lögunum sjálfum. Slíkt ákvæði er ekki í fyrrnefndum lögum nr. 29/1985. Annars mun ekki venja að stjórnvöld kynni almenningi ný lagaákvæði nema sérstakar ástæður þyki vera til slíkrar kynningar, t.d. ef lög veita tiltekinn frest til að neyta réttinda sem lögin kveða á um. Þá er vitanlega sjálfsagt að gera það og hefur verið gert. Hvað lög nr. 29/1985 varðar munu skiptaráðendur að sjálfsögðu kynna fólki efni laganna eftir þörfum og leiðbeina við gerð yfirlýsinga er þar greinir. En að öðru leyti hafa lögin ekki verið kynnt sérstaklega og ekki er enn þá ákveðið með frekari kynningu á þeim.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir hans svar, en það veldur mér að sjálfsögðu vonbrigðum. Það ætti ekki að vera ástæða til þess fyrir löggjafann að setja inn í lög ákvæði um að lögum sé framfylgt. Hjá borgarfógetaembættinu í Reykjavík hef ég fengið þær upplýsingar að milli 50 og 100 aðilar hafi þegar látið ganga frá viljayfirlýsingu um gagnkvæman rétt til setu í óskiptu búi. Það eru auðvitað allt of fáir. Embættið telur sig hins vegar ekki geta veitt þá þjónustu að semja slíka yfirlýsingu á þeim forsendum að komi til ágreinings við skipti sé úrskurðarvaldið einnig hjá embættinu. Þó telja menn við embættið að dómsmrn. geti kveðið á um framkvæmd ef það óskar. Skv. gjaldskrá Lögmannafélags Íslands, þurfi menn að leita til lögmanna, þá mun verð fyrir að setja saman texta sem þennan, sem er aðeins örfáar línur, kosta að lágmarki 2000 kr. og vafalaust gæti sú upphæð orðið hærri. Segir sig sjálft að fjölmargir myndu skjóta þeim útgjöldum á frest við núverandi launakjör í landinu. síðan þarf notarius publieus að staðfesta erfðaskrána og hér í Reykjavík mun hann raunar hafa reynst fólki hjálplegur einnig við samningu. En það eru í raun og veru aðeins hans persónulegu liðlegheit. Sannleikurinn er sá að ef lög eru sett til hagsbóta fyrir fólkið landinu er auðvitað framkvæmdavaldsins að sjá til þess að þau komi fólki að notum. Á þessu er auðvitað hægt að ráða bót ef menn vilja. Það er vandalaust að staðla yfirlýsingu sem nægir til heimildar til setu í óskiptu búi við lát maka. Og embættunum ætti beinlínis að vera skylt að upplýsa þá sem erfðaskrá vilja gera um önnur ákvæði erfðalaga sem máli skipta í þessu sambandi. Ég vil leyfa mér að skora á hæstv. dómsmrh. að taka af skarið og ræða við embættismenn sína sem um þessi mál fjalla og finna auðvelda og þægilega leið fyrir alla aðila til að ganga frá þessum málum svo að lagabreyting sú sem þarna var gerð á erfðalögum þjóni tilgangi sínum, jafnt fyrir fólkið í landinu og þá sem við skiptarétt vinna. Ég held að það væri verulegur sparnaður, bæði á tíma, orku og fé, ef þessi mál væru að nokkru kynnt og séð til þess að fólk þyrfti ekki að leggja út stórfé til þess að láta svo einfaldan hlut komast í framkvæmd.



Herra forseti. Birting laga er lögákveðin og þar með hefur verið mótaður sá farvegur sem löggjafarvaldið hefur talið rétt til þess að kynna lög. En ég held að það hljóti að vera hverjum og einum einstaklingi í sjálfsvald sett hvort hann notar sér þá heimild sem fyrrgreind lög veita. Hv. fyrirspyrjandi sagði að það væri mikilvægt að fólk notaði sér heimildina. Ég held að framkvæmdavaldið eigi ekki að beita fólkið neinum þrýstingi að nota hana. Það hlýtur að verða að gera það upp við sig sjálft þar sem þarna er um heimildir að ræða. En dómsmrn. hefur m.a. rætt þetta mál við borgarfógetaembættið og væntanleg er grg. frá embættinu um það hvernig það telji að hægt sé að haga þessum málum. Það hefur komið fram að aðstæður séu svo breytilegar hjá einstaklingum í þessu máli að útilokað sé að búa til eitthvert einfalt staðlað form. Málið sé því miður ekki svo einfalt að það sé hægt að leysa á þann hátt. Þegar grg. borgarfógetaembættisins, sem mest reynir á í sambandi við þessi mál, liggur fyrir mun ráðuneytið skoða málið frekar á grundvelli hennar.



Herra forseti. Á síðasta þingi flutti ég í annað sinn till. til þál. um að komið verði á fót lögregluvarðstöð í Mosfellshreppi, sem þjóni jafnframt Kjalarnes- og Kjósarhreppum. Till. hlaut ekki afgreiðslu úr nefnd á því þingi frekar en í hið fyrra sinn sem hún var flutt. Einnig flutti á seinasta þingi hv. 2. þm. Reykn., Gunnar G. Schram, fsp. um lögregluvarðstöð í Garðabæ. Í svari hæstv. dómsmrh. við þeirri fsp. kom fram að dómsmrn. væri að láta gera úttekt á löggæslu á höfuðborgarsvæðinu öllu og athuga hvort unnt væri að auka hagkvæmni í starfsemi lögreglunnar. Ég vil við þetta tækifæri fagna því að slík úttekt hefur verið framkvæmd. Það hefur nýlega komið fram í fréttum að þessari könnun sé nýlokið og því er nú spurt hvort hún muni leiða í ljós úrbætur þær sem fsp. sú, sem ég leyfi mér að mæla hér fyrir, fjallar um og ég flyt ásamt Ólafi G. Einarssyni. En fsp. hljóðar svo, með leyfi forseta: "1. Hvað líður úttekt á löggæslu á höfuðborgarsvæðinu á vegum dómsmrn.? 2. Er þess að vænta að niðurstöður leiði til þess að komið verði upp lögregluvarðstöð í: a. Mosfellshreppi sem þjóni jafnframt Kjalarnes-og Kjósarhreppum, b. Garðabæ."



Herra forseti. Borin hefur verið fram fsp. til mín um úttekt á löggæslu á höfuðborgarsvæðinu, í tveimur liðum. Í fyrsta lagi: "Hvað líður úttekt á löggæslu á höfuðborgarsvæðinu á vegum dómsmrn.?" Því er til að svara að að úttekt á löggæslu á höfuðborgarsvæðinu hefur verið unnið nú síðari hluta sumars. Hefur norskt ráðgjafarfyrirtæki haft veg og vanda af þeirri úttekt. Er um að ræða ráðgjafarfyrirtækið Industri Konsulenf í Osló, en það hefur áður unnið að sambærilegum störfum varðandi lögregluna í Osló og Kristiansand í Noregi. Þau atriði, sem fyrirtækinu var falið að kanna og setja fram tillögur um, voru eftirfarandi: 1. Hvort unnt væri að fá betri nýtingu á störfum lögreglunnar og hvort bæta mætti þjónustuna án þess að verja til þess auknu fjármagni eða fjölga mönnum. 2. Kanna skiptingu starfa milli almennrar lögreglu og Rannsóknarlögreglu ríkisins. 3. Gera tillögu að skipuriti fyrir lögreglustjóraembættið í Reykjavík þar sem áhersla væri lögð á fyrirbyggjandi starf. Enn fremur hvort hagstætt sé að sameina löggæslu á höfuðborgarsvæðinu undir eina stjórn. 4. Gera tillögu að skipuriti fyrir Rannsóknarlögreglu ríkisins. Norska ráðgjafarfyrirtækið skilaði skýrslu sinni til ráðuneytisins s.l. föstudag og er verið að þýða hana á íslensku. Má búast við að hún liggi fyrir eftir tvær vikur. Mér hefur ekki gefist tóm til að kynna mér skýrsluna ítarlega og tel ekki rétt á þessu stigi að greina neitt frá innihaldi tillagnanna því að eftir er að kynna lögreglustjórum, rannsóknarlögreglustjóra og sveitarstjórnum tillögurnar. Mun ég m.a. hitta sveitarstjórnir á höfuðborgarsvæðinu n.k. laugardag í þessu skyni. Á næstu vikum og mánuðum verður farið yfir tillögurnar og ráðist í framkvæmdir og breytingar eftir því sem heppilegt þykir. Síðari liður fyrirspurnarinnar er um hvort þess sé að vænta að niðurstöður leiði til þess að komið verði upp lögreglustöð í Mosfellshreppi sem þjóni jafnframt Kjalarnes- og Kjósarhreppum og Garðabæ? Að því er varðar þessa spurningu skal tekið fram að í tillögum ráðgjafarfyrirtækisins er gert ráð fyrir að bæði í Mosfellssveit og Garðabæ verði starfrækt lögregluvarðstofa með líku sniði og er á Seltjarnarnesi. Er það í samræmi við þá stefnu sem kemur fram í tillögunum um að reyna að tengja betur saman íbúa og lögreglu á hverju svæði.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þær upplýsingar sem komu fram í svari hans. Ég fagna því vissulega að það er lögð áhersla á fyrirbyggjandi starf. Vissulega væri það gott ef hægt væri að bæta þjónustuna án aukins kostnaðar þó það sé kannske vafasamt að slíkt gæti gerst. Ég vildi leyfa mér, herra forseti, ef tími vinnst til, að lesa hér a.m.k. kafla úr bréfum frá viðkomandi sveitarstjórnum sem hafa ítrekað ályktað um þessi mál, en það gerðu núna annars vegar Mosfellshreppur s.l. vor og nú s.l. haust Garðabær. Í bréfi frá sveitarstjóra Mosfellshrepps segir m.a., með leyfi forseta: "Að undanförnu hefur æ meir komið í ljós sá mikli skortur sem er á löggæslu í Mosfellssveit. Ýmis tilvik hafa komið upp sem leitt hafa af sér skemmdir á eignum og mannvirkjum og má rekja þær til slælegrar löggæslu í byggðarlaginu. Má þar m.a. nefna að aðfaranótt 19. maí s.l. voru unnin mikil skemmdarverk á verslunarhúsinu Þverholti. Nokkurn tíma hefur tekið fyrir þá sem þessi spjöll unnu að fremja þau og ljóst að slíkt hefði ekki hent ef virk löggæsla væri hér til staðar. Sundlaugin að Varmá hefur að undanförnu verið vinsæll áningar- og viðkomustaður unglinga að nóttu til, og þeim heimsóknum hafa alla jafna fylgt skemmdarverk og sóðaskapur ýmiss konar. innbrot og þjófnaðir hafa færst í vöxt og umgengni um strætisvagnaskýli o.fl. ber þess glöggt vitni að þeir sem stunda skemmdarverkastarfsemi á kvöldum og nóttum telja sig óhulta við iðju sína og verk þeirra bera með sér að svo er." Þetta er kafli úr bréfi frá sveitarstjóra Mosfellshrepps. Síðan leyfi ég mér að lesa kafla úr bréfi frá bæjarstjóranum í Garðabæ, en þar segir m.a., með leyfi forseta: "Vegna manneklu og víðfeðmis löggæsluumdæmis Hafnarfjarðar hefur lögreglan þar nær einungis virkað sem björgunarsveit þegar í óefni er komið, en ekkert getað sinnt eiginlegri löggæslu. Mikill munur er á hve lögreglu í Reykjavík hefur tekist að sinna þessu hlutverki þó efalaust megi bæta þar úr." Til glöggvunar og fróðleiks má benda á að einn lögreglumaður er á hverja 370 íbúa í Reykjavík. Einn lögreglumaður er á hverja 625 íbúa í Kópavogi, en einn lögreglumaður er á hverja 1100 íbúa í lögsagnarumdæmi Hafnarfjarðar sem er það stærsta af þessum þremur. Ef mál þetta væri skoðað af sanngirni má telja að ef einn lögreglumaður er nóg á 370 íbúa í Reykjavík þurfi einn og hálfan til tvo lögreglumenn til að sinna sama fjölda í lögsagnarumdæmi Hafnarfjarðar, meðan þaðan þarf að sinna Bessastaðahreppi, Garðabæ, Seltjarnarnesi, Mosfellssveit, Kjalarnes- og Kjósarhreppum auk Hafnarfjarðar. Herra forseti. Ég læt hér staðar numið, en þakka á ný hæstv. dómsmrh. fyrir svör hans og einnig það að hann hafi í hyggju að boða sveitarstjórnarmenn á höfuðborgarsvæðinu til fundar um þessi mál. Ég vænti þess að úrbætur verði innan skamms í löggæslumálum á höfuðborgarsvæðinu.



Herra forseti. Fyrir um tveimur árum eða 8. nóv. 1983 svöruðu þáv. hæstv. heilbrrh., Matthías Bjarnason, og þáv. hæstv. menntmrh., Ragnhildur Helgadóttir, fsp. minni um framkvæmd I. kafla laga nr. 25/1975 um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir. Svör þeirra voru allítarleg og vitnuðu að mínum dómi um áhuga þeirra og skilning á mikilvægi þess að þessi kafli laganna verði framkvæmdur á viðunandi hátt. En á það skortir töluvert að margra dómi. Er það þeim mun alvarlegra sem sá kafli var í raun og veru grundvöllur lagasetningar nr. 25 á sínum tíma. Í svari þáv. hæstv. menntmrh. kom fram að kennarar væru mjög misvel í stakk búnir að annast þessa lögboðnu fræðslu. Þar kom einnig fram að kennaranemar fengju töluverðan undirbúning í kennslu á þessu sviði. En um leið - og ég vitna orðrétt í ummæli þáv. hæstv. menntmrh., með leyfi forseta: "Full þörf virðist vera á námskeiðum um kynfræðslu fyrir kennara og leiðbeiningum um kennslu og auk þess á samstarfi við foreldra um þessi efni." Og á öðrum stað sagði menntmrh.: "Hins vegar þarf að gera átak í að fylgja nýju efni eftir í skólum með námskeiðum fyrir kennara og leiðbeiningu og aðstoð." Fyrri liður fsp. minnar á þskj. 47 er til að leita svars við því hvort eitthvað hafi gerst í þeim efnum sem hér var vikið að. Síðari liðurinn hljóðar svo, með leyfi forseta: "Hefur menntmrn. haldbærar upplýsingar um hvernig þessari fræðslu er sinnt í skólum landsins?" Og þarfnast þetta ekki skýringa.



Herra forseti. Sem svar við fyrri lið fsp. vil ég taka þetta fram: Undanfarin fimm ár hefur verið unnið að aukningu og endurskipulagningu kynfræðsluþáttarins í menntun kennara í Kennaraháskóla Íslands. Allir nemendur á öðru námsári sækja nú námskeið sem ætlað er til þess að undirbúa þá undir að taka að sér kynfræðslu í grunnskóla. Námskeiðið er 8 klst. og er nemum ætlaður jafnlangur tími til heimavinnu. Líffræðikennari skipuleggur námskeiðið, en fær sér til aðstoðar kennara menntaðan í félagsvísindum. Á sama tíma og nemandinn sækir námskeið í kynfræðslu eru einnig haldin námskeið í unglingasálarfræði, trúarbragðafræði og vímuefnafræði sem öll nýtast við kynfræðslu. Auk kynfræðsluþáttarins í grunnnámi kennaranema hefur Kennaraháskóli Íslands haldið líffræðinámskeið fyrir starfandi kennara og hefur kynfræðsla verið hluti af námsefninu. Slík námskeið voru haldin árlega 1974-1979, en hafa verið stopulli síðustu ár. Sérstakt námskeið um kynfræðslu var haldið fyrir starfandi kennara 1978. Endurmenntunarnefnd Kennaraháskóla Íslands hefur nú til umfjöllunar tillögu um kynfræðslunámskeið næsta sumar. Á undanförnum árum hefur nýtt námsefni í kynfræðslu verið kynnt rækilega á námskeiðum og fundum með kennurum. Sem svar við öðrum lið fsp. vil ég taka þetta fram: Óhætt er að fullyrða að tími sá sem notaður er til kynfræðslu í grunnskólum hefur margfaldast á undanförnum árum. Áður en endurskoðun námsefnis hófst í kjölfar grunnskólalaganna nam kynfræðsla að meðaltali 10 kennslustundum á skyldunámsferli hvers nemanda. Nú má hins vegar ætla að lágmarkskynfræðsla sem grunnskólanemandi nýtur á skyldunámsferlinum séu 80 kennslustundir. Er þá miðað við það námsefni sem fyrir hendi er og vikið verður að hér á eftir. Unnið hefur verið að aukningu og endurskipulagningu kynfræðslu á undanförnum árum á vegum menntmrn. Miðað er við að veitt sé heilstæð fræðsla um allar hliðar kynlífs og stefnt að því að nemendur öðlist þekkingu og skilning á líkamlegum, siðrænum, tilfinningalegum og félagslegum þáttum. Kynlífsfræðsla í grunnskólum hefur einkum tengst kennslu í líffræði en ýmsum þáttum hennar hefur einnig verið fundinn staður innan samfélagsfræði, kristnifræði og heimilisfræði. Kynfræðsla í grunnskólum dreifist á námsárin en megináhersla er lögð á fyrstu námsárin og kynþroskaskeiðið. Sjö ára nemendur fá fræðslu í samfélagsfræði og í henni er fjallað um hvernig barn verður til í tengslum við umfjöllun um fjölskylduna. 11-12 ára nemendur. Í líffræði er fjallað um mannslíkamann og er u.þ.b. þriðjungur námsefnisins kynfræðsla. 13-14 ára nemendur: Í líffræði er stór hluti námsefnisins bein kynfræðsla og í kristnifræði er fjallað um siðfræði kynlífs. 15-16 ára nemendur. Fjallað er um kynsjúkdóma og getnaðarvarnir á grundvelli bæklinga um þessi efni sem landlæknisembættið hefur gefið út.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svörin, þótt mér þættu þau kannske ekki segja allt sem segja þarf. Ég hef nefnilega ekki ástæðu til að ætla að þessi mál séu á mikilli framfarabraut. Ég held að það skorti fyrst og fremst á að gera starfandi kennurum, eldri kennurum, kleift að fá tilsögn í því að veita þessa fræðslu. Ég gerði tilraun til þess að gera svolitla könnun á því hvernig kynfræðslu væri sinnt í skólum landsins. Hún var að vísu ófullkomin, enda ekki aðstæður til þess að gera hana víðtæka. Mér virðist sem þessi fræðsla sé í nokkuð góðu lagi í neðri bekkjum grunnskólanna, en af þessari ófullkomnu könnun að dæma held ég að ekki sé of stórt upp í sig tekið að segja að kynfræðsla í efri bekkjum grunnskóla sé gjörsamlega í molum. Framkvæmdin er eingöngu komin undir áhuga hvers og eins kennara. Hún er algerlega skipulagslaus og svör sumra skólastjóranna voru á þá leið að þeir ákölluðu æðri máttarvöld og sögðust engin tök hafa á og ekkert skipulag væri á þessum málum. Þetta væri eingöngu undir því komið hvað kennararnir treystu sér til og til hvers þeir hefðu áhuga. Ég skora á hæstv. menntmrh. að kynna sér betur hvernig þessu er háttað í efri bekkjum grunnskólanna og gjarnan gera úrbætur.



Herra forseti. Ég hef ekki ástæðu til að bera brigður á orð hv. fyrirspyrjanda. Sé þetta svo, sem ég mun kynna mér og kanna, að algjört skipulagsleysi ríki í þessari fræðslu, og rétt sé eftir skólastjórum haft að svo sé þetta, þá mun ég gera tilraun til að taka í þá tauma.



Herra forseti. Í Sjóefnavinnslunni á Reykjanesi eru talsverðir fjármunir bundnir svo ekki sé kveðið fastar að orði. Rekstur hefur fram undir þetta ekki skilað verulegum árangri í peningum talið. Ég hef áður á þessum stað gagnrýnt ýmislegt sem varðar Sjóefnavinnsluna, en þó fyrst og fremst óskað eftir því að Alþingi fengi sem gleggst að fylgjast með því hvaða fjármunir hér væru í húfi, hvernig þeim væri varið og hverjar horfurnar væru. Þess er skemmst að minnast að á síðasta þingi fóru fram allítarlegar umræður um þetta efni. Þær gerðust í sambandi við umræðu um skýrslu um þetta mál, sem ég ásamt ýmsum öðrum þm. óskaði eftir að unnin yrði. Ég var ekki alls kostar sáttur við þá skýrslu, en hún varpaði þó nokkru ljósi á málið. Ég tel sem sagt, herra forseti, að það sé nauðsynlegt að Alþingi fylgist með þessu máli. Þess vegna hef ég hér borið fram fsp. í sex liðum varðandi stöðu málsins nú. Það er kunnugt að hæstv. þáv. iðnrh., Sverrir Hermannsson, fól rektor Háskólans, Sigmundi Guðbjarnasyni, að hafa forustu um úttekt á stöðu og rekstrarhorfum Sjóefnavinnslunnar. Með þá ákvörðun iðnrh. var ég fyrir mína parta mjög ánægður vegna þess að ég taldi einmitt að nauðsyn bæri til að slík athugun færi fram og hún væri tekin nýjum tökum af nýjum mönnum. Þess vegna spyr ég í fyrsta lagi um hvernig þessari úttekt miði. Í öðru lagi hvort aðrar athuganir hafi verið gerðar. Í þriðja lagi hvaða ákvarðanir hafi verið teknar um framtíð fyrirtækisins, uppbyggingu eða fjárfestingu frá því að sú skýrsla, sem ég vék að hér áðan um fyrirtækið, var til umræðu. Í fjórða lagi vil ég fá upplýst hverjar séu nú eignir og skuldir fyrirtækisins og hvað sé áætlað að þær verði um næstu áramót. Í fimmta lagi vil ég einnig fá upplýsingar um rekstrarárangur fyrirtækisins á fyrstu 7-8 mánuðum þessa árs, þar á meðal um tekjur af sölu afurða og heildarrekstrarkostnað. Í sjötta lagi hverjar séu rekstraráætlanirnar fyrir næsta ár, sundurliðaðar á helstu þætti.



Virðulegi forseti. Ég mun svara hv. fyrirspyrjanda án þess að endurtaka spurningar hans í þeirri númeraröð sem þær eru á þskj. 51. 1. Ekkert varð úr þessari úttekt vegna þess hversu kostnaðarsöm hún hefði verið en áætlun Háskólans hljóðaði upp á 4 millj. kr. Áætlunin gerði ekki ráð fyrir að leitað yrði leiða til þess að finna nýja framleiðslu sem samnýtti aðstöðu með saltframleiðslunni á Reykjanesi og bætti rekstrarstöðu fyrirtækisins. Ljóst er að fleira þarf að koma til en framleiðsla salts, ef ná á endum saman. Ég vil leyfa mér að svara 2. og 3. spurningu saman. Svar mitt er svohljóðandi: Stjórn félagsins og framkvæmdastjóri hafa nýlega skilað tillögum til iðnrh. og fjmrh. um að lokið verði við 8 þús. tonna saltverksmiðju, og jafnframt verði komið upp við hlið saltframleiðslunnar 1560 tonna kolsýruverksmiðju. Markaðsrannsóknir, sem gerðar voru í sumar á sölu á Reykjanessalti og kolsýru, benda til þess að viðbótarfjárfestingin muni skila allt að 11-14% arðsemi á föstu verðlagi. Helsti markaðurinn fyrir kolsýru er notkun hennar í gróðurhúsum. Samstarf hefur tekist við Félag garðyrkjubænda og Garðyrkjuskóla ríkisins um að kynna þessa nýjung og hagkvæmni þess að auka kolsýruinnihald lofts í gróðurhúsum. Fyrrv. iðnrh. og fjmrh. féllust á áætlanir stjórnar og er nú unnið að framkvæmd þeirra. Þá hefur einnig verið ákveðið að nota félagið sem vinnuvettvang rannsókna á nýtingu háhita og sölu á gufu til stórnotenda. Hefur iðnrn. veitt 3 millj. kr. styrk til félagsins vegna þessa. Félagið kannar nú hagkvæmni þess að reisa og reka títanhvítuverksmiðju á Reykjanesi, en sú framleiðsla byggir m.a. á ódýrri gufuorku. Reyna á til þrautar að koma í verð þeirri miklu gufu sem Sjóefnavinnslan ræður yfir og er til staðar á Reykjanesi. 4. Bókfærðar eignir félagsins um áramótin 1984 voru 325 737 622 kr. og skuldir 238 857 785 kr. Þess ber að geta að gjöld umfram tekjur eru talin sem eignfærður stofnkostnaður á meðan á tilraunaframleiðslunni stendur. Bókfærðar eignir 31. ágúst s.l. voru 391 447 470 kr. og skuldir 284 445 365 kr. Svar við 5. og 6. lið er: Framleiðsla fyrirtækisins hefur verið á bilinu 6-8 tonn af salti á sólarhring er ræðst af því á hvaða markaði saltið er framleitt. Gróft salt myndast á lengri tíma og minnkar afköst verksmiðjunnar. 15. ágúst s.l. hækkaði verð á sekkjuðu salti, seldu við verksmiðjuvegg, úr 2600 kr. í 3010 kr. hvert tonn. Verðið mun síðan breytast á þriggja mánaða fresti til viðmiðunar við vísitölu kauptaxta. Öll framleiðslan hefur selst til þessa, aðallega til síldarsöltunar. Núverandi verð tryggir viðunandi arðsemi af fjárfestingunni, sem þarf til að ljúka 8000 tonna verksmiðju, að gefnu því að öll framleiðslan seljist, eins og gert er ráð fyrir, og að kolsýruverksmiðjan taki til starfa. Kostnaður fyrirtækisins umfram tekjur, sem flokka má undir rannsóknir, viðhald og gæslukostnað, nemur nú að meðaltali um 1 millj. og 600 þús. kr. á mánuði. Því er brýnt að stöðva núverandi fyrirkomulag og koma á hagkvæmara rekstrarfyrirkomulagi. Rekstraráætlanir næsta árs miða að því að ljúka við uppsetningu á 8000 tonna saltverksmiðju og að reisa 1560 tonna kolsýruverksmiðju. Byggingartími er áætlaður eitt ár, og viðbótarfjárfesting er áætluð 63 millj. kr. á verðlagi í september 1985. Á byggingartímanum verður reynt að standa við söluskuldbindingar Sjóefnavinnslunnar við helstu viðskiptavini, þótt framleiðslan stöðvist í einhvern tíma vegna breytinganna. Enn þá er ekki hægt að tala um eiginlegan rekstur þar sem um er að ræða tilraunaverksmiðju sem ekki er að fullu byggð. Virðulegi forseti. Til viðbótar þessu svari mínu hef ég beðið ráðuneytisstjóra fjmrn. að bæta við það og hljóðar það svo: "Á undanförnum árum hafa hundruð milljóna króna eða milljarðar króna runnið til rannsókna á háhitasvæðum Íslands. Þessar rannsóknir verða landsmönnum að litlu gagni nema reynt verði að nýta niðurstöður þeirra til arðbærrar framleiðslu." Í svari mínu áðan kom fram að öll stjórn Sjóefnavinnslunnar hf. er á því máli að það viðbótarfjármagn er setja þarf í saltverksmiðjuna og kolsýruverksmiðju mun skila 11-14% arðsemi á föstu verðlagi. Með tilliti til þessa svo og að hér er um að ræða einu tilraunina sem í alvöru er gerð til að nýta háhita til efnaiðnaðar mun Sjóefnavinnslunni verða tryggt fjármagn til þess að ljúka við 8000 tonna saltverksmiðju og 1560 tonna kolsýruverksmiðju. Verður þessa fjármagns að hluta til aflað með því að auka hlutafé en að mestu með lánveitingum af fé á svonefndum endurlánareikningi ríkissjóðs.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra svörin. Það eru ánægjuleg tíðindi ef menn hafa fundið nýtt nýtingarsvið fyrir háhitann, þar sem er kolsýruframleiðslan, og vonandi verður það til þess að renna frekari stoðum undir þetta fyrirtæki. Ég tek undir það með ráðherra - og sagði það reyndar þegar lögin um Sjóefnavinnsluna voru sett - að við verðum að líta á þetta fyrirtæki sem tilraun. Sjálfsagt er það rétt, sem kom fram hjá ráðherra, að við höfum varið hundruðum milljóna til þess að rannsaka háhita en tiltölulega lágum fjárhæðum til að reyna í alvöru að finna leiðir til að nýta þennan háhita. Hins vegar saknaði ég þess í svörum ráðherra að rekstraráætlanir væru gerðar. Þær tölur sem nefndar voru um eignir og skuldir voru meira og minna misvísandi vegna þess að allt var talið til eigna sem einhvern tíma hafði verið kostnaður. Þær gefa þess vegna mjög takmarkaða mynd af stöðu verksmiðjunnar. Við vitum ekki hversu mikils virði ýmislegt það er sem menn hafa tekið sér fyrir hendur. Sumt af því er áreiðanlega einskis virði þannig að eignarstaða metin á þann hátt gefur ekki rétta mynd. Ég ætlast líka til þess af stjórnendum fyrirtækisins að þeir hafi til reiðu rekstraráætlanir í tölum um sölumagn, um heildartekjur og helstu kostnaðarliði fyrir næsta ár, en um það var einmitt spurt í fsp. minni. Því var engu svarað af hálfu ráðherrans, væntanlega vegna þess að stjórnendur fyrirtækisins hafa ekki gert slíka áætlun. Hæstv. ráðh. sagði að þetta væri ekki eiginlegur rekstur, en það er rangt. Þetta er jafnframt rekstur og Alþingi á kröfu á að fá að vita hvernig miðar í þeim efnum og hvernig afkoman hefur verið. Um hvort tveggja var spurt, en því var ekki svarað. Þegar ég minnist á að ekki megi telja allan kostnað til eignar, eins og hér er verið að gera, minnir það á að einmitt í framkvæmdum af þessu tagi eiga menn ekki að ástunda lántökur heldur leggja fram fé vegna þess að hér er um áhættufyrirtæki að ræða og varasamt er í slíkum tilvikum að byggja það að verulegu leyti á lánsfé. Til rannsókna, sem við vitum ekki hvern árangur bera, á langtum frekar að verja beinum framlögum en standa í lántökum. Ég vil þakka ráðherra fyrir þetta svar og vænti þess að fljótlega geti hann gefið upplýsingar um ýmis þau atriði sem hér var um spurt en engin svör fengust við, hvorki tangur né tetur.



Virðulegi forseti. Lítill vandi er að spyrja þannig að svör séu tæplega til eða erfitt sé um vik að afla þeirra nema með mikilli aukavinnu og tilkostnaði. Á miðju ári er afskaplega erfitt að segja til um með nokkurri vissu hvernig eitt fyrirtæki kemur út í enda árs og að gera fyrirtæki upp, sérstaklega fyrirtæki sem er afbrigðilegt að því leytinu til að það er rannsóknafyrirtæki, ef við vildum kalla það bæði rannsóknastofnun og fyrirtæki, og tilgreina hvað fer í súginn og hvað fer ekki í súginn. Ég held að hvar sem er, á hvaða vísindastofnun, á hvaða rannsóknasviði sem er fari oft 100% af því sem lagt er í rannsóknirnar í súginn, oft minni prósenta, en stundum gefa þær hagnað; oftast nær, vonandi, gefa þær hagnað. Hér er um að ræða eina rannsóknaverkefnið í gangi á sviði efnaiðnaðar á Íslandi þannig að ég held að við verðum að vera svolítið mildari í hugsun og orðum en hv. fyrirspyrjandi. Reksturinn skilar ekki árangri. Reksturinn skilar árangri þó að hann skili ekki ágóða. Við höfum gert það sem við ætluðum að gera. Við höfum framleitt salt. Við höfum komist að þeirri niðurstöðu að hægt er að framleiða önnur efni. Við eigum eftir að komast að niðurstöðu um hvort þessi tilraun okkar ber þann árangur að hún gefi tekjur í framtíðinni. En það kostar talsvert að komast að þeirri niðurstöðu. Framleiðslan er sem sagt á tilraunastigi og heldur áfram að vera á tilraunastigi í einhvern tíma enn þá. Það er rétt að sú viðbótarframleiðsla sem nú er áformuð, kolsýran, kemur til með að styrkja rekstur tilraunanna. Vel getur verið að innan tíðar, vonandi ekki innan langs tíma, komi til ný framleiðsla, önnur efni, sem við höfum í huga þegar við fjöllum um þetta fyrirtæki eða þessa tilraunastofnun sem við köllum Sjóefnavinnsluna á Reykjanesi. En það er ekki rétt að engar áætlanir séu til. Þær hafa verið til frá upphafi og hv. fyrirspyrjanda er vel kunnugt um það. Ég tek undir það að hættulegt er að byggja upp, hvort sem það er þessi starfsemi eða fyrirtæki sem við vitum fyrir fram að gefur rekstrarlega vel af sér, á lántökum eingöngu. Það höfum við frá einkarekstri. Það höfum við líka frá ríkisrekstrinum, og það er eiginlega fast umræðuefni á Alþingi vegna þeirra miklu lána sem við höfum tekið til að reka þjóðfélagið á þann hátt sem við höfum gert með samþykki og niðurstöðum Alþingis að rannsökuðu máli í langan tíma, ekki bara í tíð þessarar ríkisstj. heldur í gegnum áratug eða meira. Virðulegi forseti. Ég vona að ég hafi svarað fsp. fyrirspyrjanda.



Herra forseti. Þegar þáv. heilbrrh. Matthías Bjarnason svaraði fsp. minni í nóv. 1983 um framkvæmd I. kafla laga nr. 25 frá 1975 minntist hann á samstarfsnefnd landlæknisembættisins og menntmrh. um kynfræðslumál og gat þess að þeirri nefnd hefði verið falið að gera nánari tillögur um þau mál og m.a. ræða við sjónvarpið um gerð fræðsluþátta. Um framhald þessa máls er spurt í 1. lið fsp. á þskj. 48. Að hinu sama beinast aðrir liðir fsp. minnar. Þeir eru fram settir til að leita eftir hvort einhver hreyfing sé á þessum málum, en það er mín skoðun og margra annarra að með stóraukinni fræðslustarfsemi mætti koma í veg fyrir umtalsverðan fjölda ótímabærra þungana og þar með fóstureyðinga og barnsfæðinga, sérstaklega hjá kornungum stúlkum. Fsp. hljóðar svo: "1. Hvað líður störfum samstarfsnefndar landlæknisembættis og menntmrn. um kynfræðslu? 2. Er von á einhverjum aðgerðum heilbrigðisyfirvalda til framkvæmdar 1. kafla laga nr. 25 frá 1975, um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir? 3. Eru áform um að láta sjúkrasamlög greiða hluta af kostnaði vegna getnaðarvarna? 4. Hvernig var varið þeim 445 þús. kr. sem veitt var á fjárlögum ársins 1984 vegna laga nr. 25/1975? Og hvernig hefur verið varið þeim 542 þús. kr. sem veitt var á fjárlögum ársins 1985 til sama liðar?" Því má bæta við hér að á frv. til fjárlaga fyrir næsta ár eru ætlaðar 658 þús. kr. til þess liðar sem kallaður er kostnaður vegna laga nr. 25/1975.

Heilbr.- og trmrh. (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Í 1. gr. laga nr. 25 frá 1975, um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir, og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir er kveðið á um að landlæknir hafi yfirumsjón með framkvæmd og uppbyggingu ráðgjafar og fræðslu um kynlíf og barneignir. Í 7. gr. sömu laga segir að fræðsluyfirvöld skuli í samráði við skólayfirlækni veita fræðslu um kynlíf og siðfræði kynlífsins á skyldunámsstigi í skólum landsins. Einnig skal veita þessa fræðslu á öðrum námsstigum. Lögum skv. hafa því bæði landlæknir og fræðsluyfirvöld skyldur gagnvart tilhögun og framkvæmd kynfræðslu hér á landi. Sú staðreynd gefur vissulega tilefni til samstarfs þessara aðila. Í nýútkominni skýrslu landlæknisembættisins, Fóstureyðingar 1976-1983 eftir Guðrúnu Sigríði Vilhjálmsdóttur, er m.a. gerð grein fyrir stöðu kynfræðslu hér á landi í ljósi ofangreindra laga. Þar kemur fram að á undanförnum árum hafi kynfræðsla eflst á grunnskólastigi, bæði hvað snertir námsefni og þann tíma sem ætlaður er til slíkrar fræðslu. Á framhaldsskólastigi sé hins vegar ekki um skipulagða kynfræðslu að ræða og því komið undir stjórnendum og kennurum viðkomandi skóla hvort kynfræðsla sé felld inn í námið eða ekki. Um fræðslustarf landlæknisembættisins segir að á þess vegum hafi verið ráðist í að þýða og staðfæra þrjú sænsk fræðslurit um getnaðarvarnir og voru þau fyrst prentuð árið 1977 og síðan endurprentuð árlega. Árið 1979 komu svo út tvö rit um kynsjúkdóma. Öllum þessum ritum hefur verið dreift í stórum upplögum á heilsugæslustöðvar, heilsuverndarstöðvar, fæðingarstofnanir og ýmsar aðrar heilbrigðisstofnanir, svo og í skóla. Menntmrn. var þegar í upphafi boðið að notfæra sér þessi rit og frá árinu 1980 hefur Námsgagnastofnun ríkisins séð um að dreifa þeim í skóla. Í ár hafa þessir bæklingar verið endurskoðaðir og eru nú að verða tilbúnir í annarri útgáfu. Á næstunni verður einnig dreift nýju riti eða nýjum bæklingi um varnir gegn AIDS-sjúkdómi í samráði við menntmrn. Læknanemar hafa farið á vegum landlæknis í framhaldsskóla á Reykjavíkursvæðinu í fjóra vetur og veitt fræðslu um kynsjúkdóma og atriði tengd getnaðarvörnum. Þá fóru læknanemar einnig í framhaldsskóla utan Reykjavíkur vorið 1983. Sama ár fóru hjúkrunarnemar við Háskóla Íslands í alla grunnskóla í Reykjavík og fluttu fræðsluerindi um getnaðarvarnir fyrir nemendur 9. bekkjar. Þá réði landlæknisembættið starfsmann í fimm mánuði 1982-1983 til þess að annast gerð kennsluefnis og skipulagningu á heilbrigðisfræðslu í skólum. Seinni hluta árs 1983 fóru fram viðræður milli þriggja námsstjóra í menntmrn. og landlæknis um heilbrigðisfræðslu, þar á meðal með tilliti til kynfræðslu og var tilgangurinn sá að koma á auknu samstarfi þessara aðila og reyna að finna því æskilegan farveg. Í þessum viðræðum komu fram skiptar skoðanir um gildi kynfræðslu í skólum frá utanaðkomandi aðilum, t.d. nemahópum. Námsstjóri í líffræði taldi slíka kynfræðslu ekki heppilega á grunnskólastigi en geta hins vegar nýst á framhaldsskólastigi. Á grunnskólastigi væri þörfin fyrir aukið námsefni í kynfræðslu og námskeið fyrir kennara einna brýnust, en þeir væru best í stakk búnir til að miðla slíkri fræðslu til nemenda í tengslum við aðrar námsgreinar. Landlæknir taldi að lækkun á tíðni kynsjúkdóma hjá ungu fólki í kjölfar fræðsluferðar læknanema í skólana gæfi vísbendingu um árangur slíkrar fræðslu. Til að kanna frekar grundvöll þess að nýta nemahópa til að fara með heilbrigðisfræðslu í skólana voru haldnir fundir með fulltrúum nema og kennara í Hjúkrunarskóla Íslands á námsbraut í hjúkrun við Háskóla Íslands og á námsbraut í sjúkraþjálfun. Læknanemar voru jafnframt boðaðir til slíkra funda. Fram kom vilji til samstarfs en jafnframt ýmsir annmarkar við framkvæmd slíkrar fræðslu. Nemendur eru t.d. fúsari til samstarfs ef heilbrigðisfræðslan væri almennt liður í námi þeirra. Í sumum skólum, t.d. Hjúkrunarskólanum, var þessi liður tekinn upp skv. tillögum landlæknis fyrir nokkrum árum. Í flestum skólum er þessu efni ekki enn sinnt sem skyldi. Allt frá því er lög nr. 25 frá 1975 tóku gildi hefur landlæknir ítrekað farið fram á fjárveitingar til átaks á sviði kynfræðslu, en þær fengið litlar undirtektir hjá Alþingi að sögn landlæknis sjálfs. Spurningu 2 um hvort von sé á einhverjum aðgerðum heilbrigðisyfirvalda til framkvæmdar á I. kafla laganna má svara svo: M.a. í framhaldi af þessum framangreindum fundum landlæknisembættisins og menntmrn. verður haldið viku námskeið í heilbrigðisfræðslu, þar á meðal kynfræðslu, fyrir kennara nú í nóvember n.k. Námsgagnastofnun ríkisins stendur fyrir þessu námskeiði. 
             Herra forseti. Hér eru á blaðinu fjórar fsp. með einni fyrirsögn sem er Fyrirspurn. En ég á eftir að svara spurningum 3 og 4. svörin eru örstutt.

Ég vil bara taka fram að við - eins og öllum er ljóst og ég veit að hæstv. ráðh. er ljóst - leitumst við að fylgja þingsköpunum, en hæstv. ráðh. verður leyft að ljúka sínu máli. Ef gengur úr hófi fram hvað það verður lengi verður það dregið frá á sínum tíma.

Ég vil fara þess á leit við hæstv. forseta að þegar bornar eru fram undir einni fyrirsögn fjórar fyrirspurnir verði þeim skipt á fjögur þskj. þannig að eðlilegur tími gefist til að svara þeim. Ef ég má ljúka svarinu við fsp. nr. 2; það svar er einungis 8 línur og ég átti eftir 5. Samvinna er komin á milli heilbrrn. og menntmrn. um samnorrænt verkefni um heilbrigðisfræðslu. Hér er um þróunarverkefni að ræða sem rekið er í tveimur skólum í landinu. Ef vel tekst til má ætla að verkefni þetta verði rekið við fleiri skóla. Spurning nr. 3: "Eru áform um að láta sjúkrasamlög greiða hluta af kostnaði vegna getnaðarvarna?" Svarið við þessu er að ákvörðun liggur ekki fyrir um slíkt. Svar við spurningu nr. 4 um ráðstöfun þess fjár sem ætlað hefur verið á fjárlögum til framkvæmdar þessa kafla laganna er þetta: Greiðslur af fjárlagalið vegna laga nr. 25/1975 eru sem hér segir: 1984 1) vegna skýrslugerðar 36 435, 2) vegna ráðstefnu 4 500, 3) nefndarlaun 17 400, samtals 58 335, og 1985 1) vegna skýrslugerðar og útgáfustarfsemi 195 357, 2) vegna ráðstefnu 9 633, samtals 204 990. Á þessu ári eru nefndarlaun ógreidd, svo og nokkur kostnaður vegna útgáfustarfsemi. Herra forseti. Má ég bæta við tillögugerð mína áðan? Ef ljóst virðist vera að svör við fsp. hljóti að verða lengri en unnt er að koma við á umræðutímanum skv. þingsköpum er spurning mín: Væri hægt að koma því svo fyrir að svör við slíkum fsp. yrðu gefin skriflega? Það hlýtur að þjóna sama tilgangi um upplýsingar.

Forseti (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hæstv. ráðh. hefur vikið að þýðingarmiklu atriði í sambandi við framkvæmd þingskapa. Skv. reglunum berast fyrirspurnir fyrst í hendur forseta Sþ. og hann metur hvort þær eru leyfðar eða ekki. Þegar svo virðist vera að fyrirspurnirnar séu of margþættar til að hægt sé að svara þeim á tilskildum tíma er ýmist bent á að einfalda þær eða, eins og hæstv. ráðh. benti á, að hafa fyrirspurnirnar skriflegar. Hv. þm. sem gera fsp. verða að gera sér grein fyrir að þeim verður ekki svarað nema á tilskildum tíma og ef þær eru þess eðlis að ekki er hægt að svara þeim á tilskildum tíma verður við það að sitja. Þess vegna er eðlilegt að hver þm. fyrir sig leitist við að hafa fyrirspurnirnar í réttu formi og forseti mun eftir megni stuðla að því.



Herra forseti. Mér hefði verið ljúft að skipta þessu niður á þskj. ef ég hefði áttað mig á að það mundi taka svona langan tíma að svara þessu. Satt að segja hélt ég að a.m.k. 1. liðurinn mundi ekki taka langan tíma. Ég áttaði mig ekki fyllilega á því sem kom fram í svari hæstv. ráðh. sem ég þakka hér með. Ég hélt reyndar að þessi nefnd hefði ekki starfað og ég fengi það einfalda svar. Ég get alla vega upplýst að einn af nm. hefur ekki verið boðaður til fundar þannig að það svar sem ég fékk áðan getur varla átt við nefndina sem slíka sem ég var að spyrja um. Ég get heldur ekki sagt að önnur svör gefi tilefni til bjartsýni. Átakið sem verið var að leita eftir með spurningu nr. 2 er ekki stórt að mínu mati. Ég vil einnig lýsa vonbrigðum með svarið við 3. lið fsp. Hann er einn af þeim liðum sem hafa þótt vænlegir til úrbóta í þessum efnum, enda segir svo í 5. gr. laga nr. 25 frá 1975: "Unnið skal að því að auðvelda almenningi útvegun getnaðarvarna, m.a. með því að sjúkrasamlög taki þátt í kostnaði þeirra." Og svarið við 4. lið fsp. sýnir það, sem ég raunar vissi, að sú fjárupphæð sem varið er til þessa liðar á fjárlögum fer ekki til fræðslumála eins og margir hafa haldið. Þar sem svo stuttur tími fer til þessara þingmála get ég ekki haft mörg um þetta frekar. Ég hefði gjarnan viljað kynna ögn og lesa upp úr skýrslunni sem komin er út, þeirri sem hæstv. heilbrmrh. minntist á hér áðan. Ég vil aðeins taka síðustu setningarnar til áréttingar þessu máli, en þær hljóða svo með leyfi forseta: "Þá kemur og fram að mikið vanti á að ákvæðum laganna um fræðslu og ráðgjöf hafi verið framfylgt sem skyldi. Barneignir og fóstureyðingar eru vart einkamál kvenna og því ber að hafa í huga að fyrirbyggjandi starf nái ekki síður til karla en kvenna. Verði átak gert í þessum efnum ætti að vera hægt að snúa þróuninni við svipað og gerst hefur á hinum Norðurlöndunum þar sem tíðni fóstureyðinga fer nú lækkandi." Með því að vekja máls á þessu hef ég viljað vekja athygli þm. á þessu máli og vona að það veki til umhugsunar.