Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hafa orðið verulegar breytingar á peningamarkaði, bæði hérlendis og erlendis, og ljóst er að á þeim tímum sem í hönd fara eiga þær breytingar eftir að verða enn meiri. Þessar breytingar hafa það m.a. í för með sér að ríkissjóður verður að heyja samkeppni við innlenda og erlenda aðila um lánsfjárútvegun til þess að fjármagna rekstur ríkisins á hverjum tíma og mjög mikilvægt er að stuðla að hagkvæmniútvegun erlendra lána, bæði fyrir ríkissjóð og aðra opinbera aðila. Það frv. sem hér er flutt er flutt í þeim tilgangi að færa þessi mál hér hjá okkur á Íslandi í svipaðan búning og gerist í nágrannalöndum okkur. Það kerfi sem við höfum búið við lengst af, að Seðlabanki annars vegar og embættismenn fjmrn. hins vegar annist þetta verkefni, hentar augljóslega ekki lengur í þeim breytta heimi sem við búum nú við. Hlutverk Seðlabanka hefur tekið breytingum og mun taka enn frekari breytingum þannig að hlutverk hans sem beins fulltrúa ríkisvaldsins í erlendum lántökum hefur nú þegar tekið stakkaskiptum. Sama gildir um það að sala spariskírteina ríkisins og ríkisvíxla getur ekki með góðu móti átt heima í höndum embættismanna ráðuneytis og eðlilegra að fella það í farveg þar sem sérstakur aðili annast þetta verkefni. Þetta mál var flutt í hv. Ed. og var afgreitt þar með þeim hætti að fulltrúar allra flokka í fjh.- og viðskn. Ed. mæltu með því að það yrði samþykkt og vona ég að frv. fái jafngóðar viðtökur í þessari hv. deild. Ég mælist svo til þess að að lokinni 1. umr. verði frv. vísað til hv. fjh.- og viðskn.

Friðrik Sophusson Hæstv. forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð við 1. umr. um þetta mál sem hér er á dagskrá og verið er að ræða. Um þetta varð samkomulag í Ed. eins og hæstv. ráðherra gat um í sinni stuttu og skýru framsöguræðu. Við munum skoða þetta mál með fullum velvilja í nefndinni, sjálfstæðismenn, og teljum að hér sé verið að taka skref í rétta átt. Það væri vissulega ástæða til að hefja hér umræður um ríkisfjármálin og lánastarfsemina á undanförnum árum, ekki síst í tilefni af orðum seðlabankastjóra á aðalfundi Seðlabankans nýlega þar sem hann sagði sína skoðun á því sem gerst hefði í ríkisfjármálunum að undanförnu og hvað væri gagnrýnisvert að því er varðaði lán ríkisins og er þá ekki verið að tala nákvæmlega um þá lánaumsýslu sem þetta frv. snýst um. Ég hygg að sú ræða hafi verið þörf áminning til okkar allra og kannski sérstaklega til þeirra sem hafa tekið að sér að stjórna ríkisfjármálunum, kannski til hæstv. ríkisstjórnar allrar sem í raun og veru hefur gefist upp á því að stjórna þessu landi. Og fyrst ég hef hérna hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh. nærstadda held ég að fullkomlega sé ástæða til að það komi mjög skýrt til skila að í raun og veru er hægt að sitja í ríkisstjórn endalaust ef menn hafa engan metnað til að bera, hafa engan skilning á því að þeim er falið það verkefni fyrst og fremst að reka ríkissjóð og ríkisstarfsemina með sama hætti og allir ætlast til þess að aðrir reki fyrirtæki og heimili.

Hvað segir Eykon um þetta?

Eyjólfur Konráð er þessu að sjálfsögðu sammála. Hann vill að ríkið sé rekið með sama hætti og góðir og gegnir einstaklingar reka sín heimili og sín fyrirtæki. Ríkisstjórn sem gefst upp á því að láta enda ná saman í ríkisfjármálum er í raun búin að gefast algjörlega upp á öllu sínu ætlunarverki. Það væri lítill vandi fyrir mig ef einhver kæmi til mín og bæði mig um það að reka fyrir sig fyrirtæki ef það skipti ekki nokkru máli hvort það væri rekið með halla eða ágóða. Það er nú þannig með eigendur flestra fyrirtækja, sem betur fer, að þeir kjósa að ráða til stjórnunarstarfa þá menn sem reka fyrirtækin a.m.k. þannig að þau fari ekki þráðbeint á hausinn. En hvað gera þeir sem hafa tekið að sér ríkisbúið nú um stundir? Jú, þeir lýstu því yfir, þegar þeir komust að, að nú skyldi verða tekið á, nú átti að sýna öllum öðrum hvernig rekstur ætti að vera í landinu, hvernig ætti að reka þjóðarbúið, stórfelldar yfirlýsingar um það að nú yrði ekki halli lengur, skattar stórlega hækkaðir, um marga milljarða kr. Hvað gerðist? Útgjöldin hækkuðu miklu meira en skattarnir og svo fór að næst þegar þessi hæstv. ríkisstjórn þurfti að setja saman fjárlög var allt í einu komið nýtt markmið, þ.e. loka ekki fjárlögum öðruvísi en með stórfelldum halla. Nú væri það allt í lagi ef menn um stundarsakir segðu sem svo: Við verðum að reka ríkissjóð með halla. Við ætlum okkur að ná fyrir þetta á einum eða tveimur árum. Við skulum hugsa okkur að það væri markmiðið, þá væri þetta í lagi, og síðan fylgdu menn einhverjum áætlunum, en þessi hæstv. ríkisstjórn sem nú situr hér hefur ekki gert þetta svona. Hún er gjörsamlega metnaðarlaus því að hún stórhækkar skattana og síðan hækka útgjöldin langt umfram skattana. Og eins og hv. þm. Pálmi Jónsson hefur glögglega sýnt fram á í sínum síðustu ræðum, þá er staðan orðin sú að útgjöld ríkisins eru orðin yfir 29% af vergri landsframleiðslu. Þegar þessu var spáð á sl. ári stóðu menn upp og sögðu: ,,Þetta er bara ekki rétt.`` Við héldum þessu fram þá. Þá var sagt: ,,Nei, þetta er ekki rétt. Þetta verða ekki nema um 27%.`` En sannleikurinn er sá að þrátt fyrir allar sínar fögru yfirlýsingar hefur hæstv. ríkisstjórn engan metnað til að bera í þessum efnum. Ég ætla nú ekki, virðulegur forseti, að setja á langa tölu um þetta atriði. Það væri þó vissulega tilefni til. Ég vil aðeins segja að ég tel að þeir hættir sem hér er stungið upp á að verði teknir upp í fjmrn. séu til bóta og ég hygg að hv. nefnd muni komast að jákvæðri niðurstöðu eftir að hún hefur skoðað þetta mál og ég mun a.m.k. gera mitt til að þetta mál fái afgreiðslu í nefndinni ef einhver fundur verður haldinn í henni það sem eftir lifir þingsins.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Það er mjög ánægjulegt að heyra það hér úr ræðustól að hv. 1. þm. Reykv. telur að starfsemin í fjmrn. standi til bóta og er það vel ef augu hans opnast fyrir því að sumir hlutir eru að þróast á betri veg. En eitthvað hefur hann lesið illa fræði þau sem hv. 8. þm. Reykv. hefur verið einn harðasti talsmaður fyrir og ég hygg að honum væri hollt að kynna sér dálítið betur kenningar hans um það að reka eigi ríkissjóð með halla. Þjóðin eigi að eiga meira í eignum ríkisins, það sé hið eina rétta. Og þar sem þar er á ferðinni mjög reyndur maður sem hefur lengi helgað sig efnahagsmálum í íslenskri umræðu tel ég að það sé lágmark hófsemdar hjá þeim sem yngri eru og ætla nú að feta í fótspor fyrirrennaranna að kynna sér fræðin áður en þeir fara að predika hér úr ræðustóli um viðhorf hv. 8. þm. Reykv.

Pálmi Jónsson Herra forseti. Ræða hv. 2. þm. Vestf. gefur mér tilefni til þess að rifja það upp fyrir honum að sú hæstv. ríkisstjórn sem nú situr, og hæstv. fjmrh., setti sér það meginmarkmið við framlagningu fjárlagafrv. og afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1989 að ríkissjóður skyldi rekinn með umtalsverðum tekjuafgangi. Þetta var meginmarkmið ríkisstjórnarinnar í fjármálum ríkisins fyrir árið 1989. Hvað sem sagt hefur verið af hálfu hv. 8. þm. Reykv. haggar það ekki því að þetta var meginmarkmið þeirrar hæstv. ríkisstjórnar sem hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson er dyggur stuðningsmaður að. Og ég lýsti því hér í fyrradag hvernig þetta markmið hefði tekist. Ég þarf ekkert að ítreka það með fleiri orðum, það er alkunnugt, en mér þótti þó leitt að hæstv. fjmrh. skyldi ekki geta verið við þá ræðu. Hann hafði sínar afsakanir. Niðurstaðan varð sú sem ekki þarf að segja hv. 2. þm. Vestf., að í stað þess að ná markmiðinu um umtalsverðan tekjuafgang ríkissjóðs á árinu 1989 varð niðurstaðan halli upp á tæplega 6,1 milljarð. Það var ekki fyrir það að ekki væri aflað tekna í ríkissjóð með nýjum skattaálögum sem nálguðust 7 milljarða króna og það var ekki fyrir það að ekki væri skorið niður fé til hinna nauðsynlegustu framkvæmda. Fé til verklegra framkvæmda var skorið niður og fé til hinna nauðsynlegustu sjóða var einnig skert með þeim hætti að það stóð óbreytt í krónutölu. Og það var ekki fyrir það að ríkisstjórnin setti sér ekki markmið um sparnað og aðhald í ríkiskerfinu. Allt þetta ætlaði ríkisstjórnin að gera og hún skar vissulega niður útgjöldin til verklegra framkvæmda og til nauðsynlegustu tilfærsluverkefna, svo sem eins og til ýmissa sjóða. En þrátt fyrir öll þessi markmið var niðurstaðan sú að útgjöldin fóru 9,6 milljarða fram úr heimildum fjárlaga og þó að tekjurnar væru stórhækkaðar og hækkuðu um 2,9 milljarða umfram fjárlög, þá hækkuðu útgjöldin enn þá meira vegna þess að markmiðin ruku út í veður og vind vegna þess að hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstjórn sinntu ekki því verkefni sínu að ná því markmiði sem til var ætlast um sparnað og aðhald. Þess í stað var sóun og eyðsla ríkjandi hjá hæstv. ríkisstjórn og fyrst og fremst og meira en alls staðar annars staðar í fjmrn. sjálfu. Þetta er nú þessi saga og hana ætti hv. 2. þm. Vestf. að kunna og ekki ætti að þurfa að rifja hana upp fyrir honum hér á hverjum degi í hv. deild. En það frv. sem hér liggur fyrir til umræðu er að minni hyggju þess efnis að það kynni að vera til bóta og í sjálfu sér er ekki vanþörf á því, miðað við reynslu síðustu missira, að taka upp nýja skipan að því er varðar lánaumsýslu ríkissjóðs. Ég bind nokkrar vonir við það að með frv. sé stigið skref í átt til bóta hvað þetta snertir og það er ekki vanþörf á. Hefði kannski verið full ástæða til að það hefði verið gert fyrr og Alþingi hefði kannski átt að átta sig á því að það væri þörf á að gera það fyrr, miðað við það hvernig þessi mál hafa verið framkvæmd af hæstv. fjmrh. Hér segir í fjölmiðlum í gær frá ársfundi Seðlabankans, sem mér kemur vissulega ekkert á óvart því að mér var það kunnugt áður, að nettóskuldir ríkissjóðs hafi þrefaldast á síðustu fimm árum, og það segir, sem við fjárveitinganefndarmenn vitum, að vaxtagreiðslur ríkissjóðs séu orðnar um 10% af ríkisútgjöldunum eða að nálgast 10 milljarða kr. Og það er haft eftir seðlabankastjóra, hv. 2. þm. Vestf. vakti athygli á því í gær, að svo væri komið að það væri a.m.k. umhugsunarvert hvort ekki bæri að taka yfirdráttarheimildina í Seðlabankanum af hæstv. fjmrh. miðað við það ráðslag sem hefur verið í þessum málum á síðustu missirum. Þetta er sú staða sem hv. 2. þm. Vestf. hefði sjálfur átt að rifja hér upp sem forsendur fyrir því að nauðsynlegt væri að koma þarna á nýrri skipan og samþykkja þetta frv. sem ég vonast til að geti komið meira lagi á þessi mál. Það er augljóst að með eldri skipan hefur þetta farið gjörsamlega úr böndunum í höndum hæstv. fjmrh. svo að hann þarf að kveðja þar til einhverja nýja menn og fá þeim þessi verkefni í hendur. Það má kannski gleðja hæstv. fjmrh.  fundar til að svara fyrirspurnum um framtíðina. Ja, það er mikil viska hæstv. ráðherra.

Þetta gerðu spámennirnir í Biblíunni.

Já, hann fetar kannski í þeirra slóð. Hins vegar er auðvitað vel skiljanlegt að hæstv. ráðherra kýs ekki að svara fyrirspurnum um það sem gerst hefur því þar kæmist hann nú heldur í mikinn vanda miðað við árangurinn í fjármálum ríkisins í hans tíð, sem ég hef nú lýst hér úr þessum ræðustól, sem táknar það að öll markmið hæstv. ráðherra hafa farið út í veður og vind og árangurinn hefur orðið slíkur að markmiðin hafa snúist í andhverfu sína. Í stað þess að ná umtalsverðum rekstrar- og tekjuafgangi náði hann yfir 6 milljarða halla. Sú prófraun sem hæstv. ráðherra gekk undir á sínu fyrsta heila fjárlagaári þessarar hæstv. ríkisstjórnar og þessa hæstv. fjmrh. fór með þeim hætti að hann skilur við það ár með falleinkunn. Og þessu ætti hann að skýra þeim frá á fundum sínum um landið og víkja örfáum orðum að því sem gerst hefur þó að hann kjósi svo að svara engum fyrirspurnum því að þær geta verið óþægilegar og betra fyrir hann að vera með spásagnir um það hvað kann að gerast í framtíðinni, sérstaklega eftir að hann væri nú hættur sem ráðherra í ríkisstjórninni og þessi hæstv. ríkisstjórn komin frá sem hlýtur að draga að fyrr eða síðar.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Ég þakka forseta fyrir að leyfa mér að koma þessu máli hér á dagskrá í von um að það megi koma því til nefndar. Það er örstutt framsöguræða fyrir þessu frv. til laga um breytingu á lögum nr. 41/1975, um félagsráðgjöf. Í kjarasamningum við félagsráðgjafa sem undirritaðir voru 14. apríl 1987 var gerð sérstök bókun þar sem því var lofað að kannaðir yrðu möguleikar á sérfræðiviðurkenningum innan félagsráðgjafar. Sálfræðingar fengu sambærilega bókun í sinn kjarasamning og voru lög þess efnis samþykkt vorið 1988, lög nr. 68/1988, þannig að fyrir nokkru síðan er búið að standa við það fyrirheit sem þar var gefið. Í frv. því sem hér liggur fyrir er annars vegar gert ráð fyrir að efnt verði loforð við félagsráðgjafa um sérfræðiviðurkenningar og hins vegar gerðar nauðsynlegar breytingar á lögunum vegna þess að nú er hægt að ljúka félagsráðgjafanámi frá Háskóla Íslands en var ekki þegar lögin voru samþykkt í upphafi 1975. Þá er og gerð tillaga um ákvæði í lögin sem leggur þá skyldu á herðar félagsráðgjafa að þekkja vel skyldur sínar samkvæmt lögum, viðhalda þekkingu sinni og tileinka sér nýjungar er starfið varða en sambærilegt ákvæði er í lögum margra annarra heilbrigðisstétta. Loks er bætt inn í ákvæði um að félagsráðgjafar starfi á eigin ábyrgð og er það einnig í samræmi við þá hefð sem skapast hefur um störf félagsráðgjafa. Rétt er að taka fram að félagsráðgjafar hafa verið lögvernduð heilbrigðisstétt frá árinu 1975, þannig að hér er engin breyting á hvað það varðar. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 59/1983, um heilbrigðisþjónustu, með síðari breytingum, eins og það kemur nú frá efri deild svo sem kemur fram á þskj. 1084. Á síðasta Alþingi voru samþykktar veigamiklar breytingar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga með lögum sem tóku gildi 1. jan. sl. Breytingarnar snerta ekki síst rekstur heilbrigðisþjónustunnar í landinu en samkvæmt III. kafla laganna tók ríkissjóður að sér allan rekstur heilsugæslunnar í landinu en með heilsugæslu er átt við heilbrigðisþjónustu sem veitt er utan sjúkrahúsa. Önnur meginbreyting sem varðar verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga frá síðustu áramótum og snertir rekstur heilbrigðiskerfisins er sú að öll sjúkrahús, jafnt á vegum sveitarfélaga sem og einkasjúkrahús, skulu rekin að fullu á kostnað ríkisins. Þetta byggist á því að sjúkrasamlögin voru lögð niður og eru sjúkratryggingar nú eingöngu reknar á vegum Tryggingastofnunar ríkisins og algjörlega á kostnað þess. Frv. sem ég mæli nú fyrir hér í neðri deild var upphaflega lagt fyrir efri deild í nóvembermánuði sl. og hefur verið til umfjöllunar hjá heilbr.- og trn. efri deildar síðan. Miklar umræður hafa orðið um frv. eins og kunnugt er og voru skoðanir manna skiptar. Ég sé ekki ástæðu til að tíunda þessar umræður og skoðanaskipti en aðalatriðið er að náðst hefur samkomulag um meginatriði þess og nauðsyn þess að það hljóti afgreiðslu á yfirstandandi þingi, en málið var afgreitt samhljóða frá heilbr.- og trn. efri deildar þó að þrír hv. þm. væru með fyrirvara sem þeir gerðu grein fyrir í umræðum þar í gær. Ég vil hér á eftir gera grein fyrir helstu breytingunum sem gerðar voru á frv. í meðförum heilbr.- og trn. efri deildar en vísa um aðra þætti þess til framsöguræðu minnar í nóvembermánuði sl. er málið var upphaflega lagt fram efri deild. Heilbr.- og trn. efri deildar leitaði umsagnar fjölmargra aðila, bæði þeirra sem starfa á þessum vettvangi, sem og annarra hagsmunaaðila, eins og fram kemur í nál. á þskj. 1052. Í fyrsta lagi er hér gerð sú breyting á 3. gr. laganna, hvað snertir héraðslækna og héraðshjúkrunarfræðinga, að ráðherra skuli heimilt að skipa héraðslækna og héraðshjúkrunarfræðinga til fjögurra ára í senn í öðrum héruðum en Reykjavíkurhéraði, Norðurlandshéraði eystra og Reykjaneshéraði, þar sem þeir skulu skipaðir samkvæmt ákvæðum frv. sé það talið nauðsynlegt vegna umfangs héraðslæknisstarfsins. Í öðru lagi er gerð sú breyting á 4. gr. að í stað þess að heilbrigðismálaráð skuli auk héraðslæknis og héraðshjúkrunarfræðings skipað formönnum stjórna heilsugæslustöðva og sjúkrahúsa í héraðinu skuli þau skipuð einum fulltrúa tilnefndum af stjórn hverrar heilsugæslustöðvar og sjúkrahúss í héraðinu. Þannig verður seta í heilbrigðismálaráði ekki bundin við formennsku í þessum stjórnum, heldur verður það ákvörðun hlutaðeigandi stjórnar hver skuli sitja í ráðinu fyrir hennar hönd. Í þriðja lagi er gerð sú breyting á 10. gr. frv., þar sem fjallað er um heilsugæslu í Reykjavík, að í stað 13 heilsugæslustöðva skuli starfrækt fjögur heilsugæsluumdæmi sem eru í fyrsta lagi það sem kallað hefur verið Vesturbæjarumdæmi þar sem starfa þrjár stöðvar, í öðru lagi Miðbæjarumdæmi þar sem starfa tvær stöðvar, Austurbæjarumdæmi syðra með tveimur stöðvum og Austurbæjarumdæi nyrðra þar sem fyrirhugað er að starfi tvær stöðvar, og verða þær þá samtals tíu hér í höfuðborginni. Enn fremur er skotið inn nýrri málsgrein sem kveður á um að þrátt fyrir skiptingu Reykjavíkur í heilsugæsluumdæmi geti íbúar borgarinnar jafnan valið sér heilsugæslulækni eða heimilislækni utan heilsugæslustöðva og leitað þeirrar læknishjálpar sem þeir eiga auðveldast með að ná til hverju sinni. Á þennan hátt eru tekin af öll tvímæli um það að ekki er ætlunin að þvinga einn eða neinn undir eitt ákveðið kerfi eða skikka hann eða skylda til að sækja þjónustu til einhverrar ákveðinnar heilsugæslustöðvar eða heimilislæknis. Það er val einstaklingsins, að sjálfsögðu. Í fjórða lagi er lögð til sú breyting á 15. gr. frv. að 17. gr. gildandi laga verði ekki felld niður eins og frv. kvað á um en þar er fjallað um heimild til að ráða hjúkrunarforstjóra að heilsugæslustöðvum og að þeim skuli sett erindisbréf. Hins vegar er gerð sú breyting á 1. tölul. 17. gr. gildandi laga að ráða skuli sjúkraþjálfara til starfa við heilsugæslustöðvar H2 og að í Reykjavík skuli vera a.m.k. einn sjúkraþjálfari í hverju heilsugæsluumdæmi eða samkvæmt því sem áður sagði a.m.k. fjórir sjúkraþjálfarar. Þessi breyting er sett fram til þess að tryggja að sjúkraþjálfarar starfi við H2-stöðvar, enda er hún í samræmi við áætlanir ráðuneytis um uppbyggingu sjúkraþjálfunar innan heilsugæslunnar og í samræmi við heilbrigðisáætlun. Í fimmta lagi er gert ráð fyrir að bætt verði inn í frv. nýrri gr. á eftir 15. gr., þar sem bætt er við 1. tölul. 18. gr. gildandi laga ákvæði er taki af öll tvímæli um það að hvorugur aðili, ríkissjóður og sveitarfélögin, eigi kröfu á hinn um leigu vegna eignar eða eignarhluta í heilsugæslustöðvum, enn fremur að meiri háttar viðhald og tækjakaup skuli teljast til stofnkostnaðar og að almennur viðhaldskostnaður fasteigna og tækja greiðist sem rekstrarkostnaður. Þá er einnig gert ráð fyrir að heilbrrh. setji með reglugerð nánari ákvæði um það hvað telst til meiri háttar viðhalds. Í sjötta lagi er gerð sú breyting á 16. gr. frv., sem verður reyndar 17. gr. þar sem þegar hefur verið skotið inn nýrri grein þar sem fjallað er um viðhaldskostnað fasteigna og tækja þar sem þegar hefur verið fjallað um hann í 15. gr. frv., sbr. þær breytingar sem ég gerði hér grein fyrir. Í sjöunda lagi er lagt til að 17. gr. frv., er verður þá 18. gr., skiptist í tvo töluliði þar sem annars vegar er fjallað um heilsugæslustöðvar í starfstengslum við sjúkrahús og hins vegar stjórn heilsugæslu í Reykjavík. Breytingarnar helgast m.a. af öðrum breytingum sem ég hef þegar gert grein fyrir en samkvæmt þeim skulu starfrækt í Reykjavík fjögur heilsugæsluumdæmi og gert ráð fyrir sérstakri stjórn í hverju umdæmi. Enn fremur er gert ráð fyrir því að stjórnirnar ráði framkvæmdastjóra heilsugæslustöðva. Um þetta skipulag varðandi heilsugæslu í Reykjavík er fullt samráð og samkomulag við borgarstjóra og fulltrúa úr borgarstjórn Reykjavíkur. Að öðru leyti er ekki um efnislegar breytingar að ræða. Í áttunda lagi er gerð sú breyting á 18. gr., sem verður þá 19. gr., að í stað þess að stjórnir heilsugæslustöðva ráði starfslið stöðvanna og að um laun þeirra fari samkvæmt kjarasamningum við opinbera starfsmenn fari um laun þeirra samkvæmt kjarasamningum við hlutaðeigandi séttarfélög. Í þessu tilviki kunna að koma til samningar við aðra en opinbera starfsmenn og stéttarfélög þeirra í samræmi við gildandi lög um kjarasamninga. Í níunda lagi er gerð sú breyting á 20. gr. frv., sem verður 21. gr., þar sem fjallað er um flokkun sjúkrahúsa eftir tegund og þjónustu, að hjúkrunarheimili verði skilgreind sem vistheimili fyrir aldraða og sjúklinga sem búið er að sjúkdómsgreina en ekki aðeins fyrir sjúklinga eins og gerð var tillaga um í upphaflegu frv. Í tíunda lagi er sú breyting gerð á 22. gr. frv., sem verður 23. gr., að hún skiptist í þrjá töluliði þannig að 30. gr. laganna verði í fjórum töluliðum. Í fyrsta lagi er fjallað um stjórnir sjúkrastofnana Reykjavíkurborgar, í öðru lagi önnur sjúkrahús en ríkisspítala og í þriðja lagi um einkasjúkrahús og sjálfseignarstofnanir. Vegna deilna um skipulag stjórnar sjúkrastofnana Reykjavíkurborgar hefur orðið að samkomulagi að breyta ekki gildandi stjórnarfyrirkomulagi, alla vega ekki að sinni, hvað varðar stjórnarskipulag. Er þá einkum átt við Borgarspítalann. Þannig verður stjórn sjúkrastofnana Reykjavíkurborgar skipuð fimm mönnum þar sem borgarstjórn Reykjavíkur kýs þrjá og starfsmannaráð tvo. Samkvæmt þessu fær ríkið engan fulltrúa í stjórn sjúkrastofnana Reykjavíkurborgar. Varðandi stjórnir annarra sjúkrahúsa, að frátöldum ríkisspítölunum, en um þá gilda sérstök ákvæði skv. 1. tölul. 30. gr. gildandi laga, er ekki um neinar efnisbreytingar að ræða frá frv. Enn fremur er gerð tillaga um það að við 30. gr. gildandi laga, sbr. 2. gr. frv., er verði 23. gr., bætist nýr tölul., sem verði 8. tölul., þar sem fjallað er um að stjórnir sjúkrahúsa ráði starfslið sjúkrahúsanna og um laun þeirra fari samkvæmt kjarasamningum við hlutaðeigandi stéttarfélög. Er það í samræmi við ákvæði um starfsfólk heilsugæslustöðva. Í ellefta lagi er lögð til viðbót við 24. gr. frv., sbr. 34. gr. 2. tölul. gildandi laga, þess efnis að ráðherra geti gert samkomulag við aðra aðila en þá sem falinn er rekstur heilbrigðisþjónustunnar samkvæmt lögum, um framkvæmdir eða rekstur heilbrigðisstofnana innan ramma áætlana 33. gr. Með þessum hætti er ótvírætt opnað fyrir möguleika ráðherra til þess að semja um þjónustu, jafnt heilsugæslu sem sjúkrahúsaþjónustu, við aðra aðila en þá sem beinlínis eru tilteknir í lögunum. Er þá sérstaklega um að ræða þjónuustu sem hagkvæmara gæti reynst að reka með öðrum hætti. Enn fremur er lagt til að við 3. tölul. 34. gr. gildandi laga bætist fjórir nýir málsl., sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 87/1989, um breytingu á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, þar sem tekin eru af öll tvímæli um það að hvorugur aðilinn, ríki eða sveitarfélögin, eigi kröfu á hinn um leigu vegna eignarhluta. Enn fremur að meiri háttar viðhald og tækjakaup skuli teljast til kostnaðar og almennur viðhaldskostnaður fasteigna og tækja skuli greiðast sem rekstrarkostnaðar. Er hér um sams konar ákvæði að ræða og þau er varðar heilsugæsluna og ég hef áður gert grein fyrir. Í tólfta lagi er lagt til að 25. gr. frv. falli niður sem þýðir að 35. gr. gildandi laga gildir áfram. Þar er fjallað um að þau sjúkrahús í eigu sveitarfélaganna eða einkaaðila, sem starfandi eru við gildistöku, skuli í hvívetna fylgja þeim starfsreglum sem þeim verða settar og að öðru leyti verði rekstur þeirra óbreyttur verði ekki um annað samið milli eigenda og ríkisins. Miðað við aðrar breytingar sem gerðar eru á frv. er ástæðulaust að fella niður 35. gr. gildandi laga hvað þetta varðar. Í þrettánda lagi er lagt til að 27. gr. frv., þar sem fjallað er um úrlausn ágreiningsmála vegna valdssviðs sérmenntaðs heilbrigðisstarfsfólks, verði felld niður. Greinin hefur hlotið mikla gagnrýni, eins og hún er, og allar tilraunir til þess að leysa málið hafa farið forgörðum. Þótt vissulega sé ástæða til þess að mati ráðuneytis að taka á þessu máli er útilokað að láta framgang frv. stranda á því. Ráðuneytið mun í staðinn, í samráði við hlutaðeigandi aðila, reyna að finna lausn á málinu og hugsanlega koma fram með lagabreytingar síðar. Í fjórtánda lagi er gerð breyting á 29. gr. (er verði 27. gr. þar sem tvær fyrri greinar hafa verið felldar niður) þar sem fjallað er um gildistöku, þannig að lögin öðlist gildi þegar í stað en ekki 1. jan. 1990 sem að sjálfsögðu er ekki lengur raunhæft, eins og frv. var í upphafi. Herra forseti. Ég hef hér á undan farið yfir þær breytingar sem gerðar hafa verið á frv. í meðförum heilbr.- og trn. Ed. og vænti þess að góð samstaða náist um frv., eins og það birtist nú á þskj. 1084, og afgeiðslu þess fyrir þinglok. Eins og fram kom í upphafi máls míns er mjög brýnt að það nái fram að ganga nú til þess að margnefnd verkaskiptalög, sem þegar hafa tekið gildi, þjóni þeim tilgangi sem að var stefnt með breyttri verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Vissulega hefði ég viljað sjá breytingar ná yfir sjúkrastofnanir Reykjavíkurborgar eins og aðrar sjúkrastofnanir, en til þess að liðka fyrir afgreiðslu frv. er fallist á, og um það samkomulag, að stjórn sjúkrastofnana Reykjavíkur verði óbreytt, alla vega fyrst um sinn, og stefnt að því að ná samkomulagi við Reykjavíkurborg um endanlega skipan þeirra mála sem fyrst. Að lokum vil ég geta eins atriðis sem nokkuð hefur verið rætt um og snertir starfrækslu heilsugæslustöðva annars vegar og starfsemi heimilislækna og sérfræðinga á eigin stofum hins vegar. Til þess að taka af öll tvímæli vil ég að það komi fram að aldrei hefur verið ætlunin að gera róttækar eða skyndilegar breytingar á gildandi framkvæmd, t.d. varðandi störf heimilislækna í Reykjavík og sérfræðinga á landinu öllu á eigin stofum. Utan Reykjavíkur er aðeins samið við heilsugæslulækna við heimilislæknisstörf en í Reykjavíkurhéraði er um að ræða samninga jafnt við heilsugæslulækna sem og starfandi heimilislækna á eigin stofum. Þessu er ekki ætlunin að breyta nú, eins og komið hefur fram áður í máli mínu. Hvað snertir störf sérfræðinga á eigin stofum, hvar sem er á landinu, þá er ekki ætlunin að breyta gildandi framkvæmd þannig að störf þeirra geta verið með óbreyttu sniði. Vegna bréfs sem þingmönnum hefur líklega borist síðdegis í gær eða í morgun, og er frá heilbrigðismálaráði Reykjavíkurborgar, undirritað af Skúla G. Johnsen, þar sem fjallað er um breytingar á starfsemi Heilsuverndarstöðvar Reykjavíkur og kemur fram í ákvæði til bráðabirgða í brtt. heilbr.- og trn. Ed. þar sem segir svo, með leyfi forseta: ,,Stjórnin skal í umboði heilbr.- og trmrh. annast rekstur Heilsuverndarstöðvar Reykjavíkur og í samráði við héraðslækni og stjórnir heilsugæsluumdæmanna í Reykjavíkurhéraði undirbúa að starfsemi stöðvarinnar leggist niður eigi síður en 1. jan. 1992.`` vil ég segja það að auðvitað er ekki meiningin að það starf sem rekið er á heilsugæslustöðinni verði lagt af heldur er hér verið að tala um skipulagsbreytingar og það að fella úr gildi lög um heilsuverndarstarf nr. 44/1955, sbr. lög nr. 28/1957, en við taki hin nýju væntanlega breyttu lög um heilbrigðisþjónustu almennt og gildir þá auðvitað um þá starfsemi sem þar verður rekin. Þar er margvísleg starfsemi sem ekki verður lögð af og eru ekki uppi hugmyndir um, eins og kannski mætti álykta af þessu bréfi frá heilbrigðismálaráði Reykjavíkurborgar, og hugsanlega er hægt að misskilja, sbr. þetta ákvæði í brtt. frá Ed. En ástæðan er þessi að þarna er verið að tala um skipulagsbreytingar og að koma þessu starfi sem þarna fer fram fyrir á annan hátt en nú er, en alls ekki að það sé þar með felld niður sú starfsemi. Herra forseti. Að lokum legg ég til að frv. verði að lokinni 1. umr. vísað til heilbr.- og trn. með beiðni um að nefndin hraði störfum sem allra mest þannig að frv. nái fram að ganga á þessu þingi í samræmi við þau markmið sem mér hefur hér orðið tíðrætt um.

Guðrún Helgadóttir Hæstv. forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. heilbr.- og trn. Ed. fyrir gott starf við breytingar á þessu frv. sem mikill ágreiningur var um. Flest sýnist mér vera þar mjög til bóta. Ég tel að það sé heppilegt og gott að búið er að skipta Reykjavík í fjögur heildarheilsugæsluumdæmi eða svæði fremur en, eins og áður var gert ráð fyrir, að lögsetja það að í Reykjavík skuli vera 13 heilsugæslustöðvar. Ég vil hins vegar koma því á framfæri í því sambandi að mér sýnast þær nú vera 10 alls. En af þeim er liður 2.3 í miðbæjarumdæmi e.t.v. óþarfur þar sem um hefur verið samið við heilsugæslulækna að annast það hverfi. Sama má kannski segja um lið 3.1 í austurbæjarumdæmi, svo að talan kemur ekki að sök. Ég held að það sé mjög mikilvægt að ekki sé ráðist í að byggja meira en þörf er á og bendi þar með á að farið verði þar varlega í sakir. Þá fagna ég sérstaklega því sem segir á bls. 2 í þskj. 1053 að þrátt fyrir skiptingu Reykjavíkur í heilsugæsluumdæmi geti íbúar borgarinnar jafnan valið sér heilsugæslulækni eða heimilislækni utan heilsugæslustöðva. En ég skal ekki taka tíma manna með því að fara yfir þessar breytingar. Það er hins vegar áhyggjuefni okkar Reykvíkinga, eins og hæstv. ráðherra kom hér að, ef til stendur að fara að hrófla við starfsemi Heilsuverndarstöðvar Reykjavíkur. Þar vil ég benda á að það er rétt hjá hæstv. ráðherra að það er afar erfitt að skilja 16. lið, þar sem talað er um breytingar á ákvæðum til bráðabirgða. Þar er beinlínis talað um að leggja Heilsuverndarstöð Reykjavíkur niður. Eins og hæstv. ráðherra minntist á hefur þingmönnum Reykvíkinga, og ég hygg þingmönnum öllum jafnvel, borist bréf frá heilbrigðisráði Reykjavíkurborgar þar sem því er harðlega mótmælt að sú starfsemi sem fram hefur farið um áratuga skeið í Heilsuverndarstöð Reykjavíkur leggist niður eða við henni sé hróflað á nokkurn hátt. Og ég vil leyfa mér að benda á bókun sem gerð var í heilbrigðisráði Reykjavíkurborgar. Hana lögðu fram Kristín Á. Ólafsdóttir borgarfulltrúi, Borghildur Maack og Margeir Daníelsson og þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Við teljum nauðsynlegt að Heilsuverndarstöð Reykjavíkur gegni samræmingarhlutverki í ákveðnum þáttum heilsuverndar, svo sem heilsugæslu í skólum og barnavernd. Jafnframt verði þar áfram sinnt atvinnusjúkdómum, kynfræðslu, lungna- og berklavörnum. Frá Heilsuverndarstöðinni verði einnig unnið að þróunarverkefnum í heilsuvernd.`` Meiri hluti tók undir þessa bókun og er hún felld inn í ályktun heilbrigðisráðs Reykjavíkurborgar sem Skúli G. Johnsen undirritar og enginn ágreiningur er um. Eins og allir Reykvíkingar vita hefur farið fram í Heilsuverndarstöð Reykjavíkur merkileg starfsemi um árabil, bæði hvað varðar barnavernd, mæðravernd og ekki síst lungna- og berklarannsóknir sem sjálfsagt eiga sér tæpast jafnoka annars staðar. Það segir sig sjálft að ef farið er að færa þá starfsemi út í heilsugæsluumdæmin væri það kostnaðaraukinn einn og engum til góðs. Ég vil því biðja hv. heilbr.- og trn. Nd. að skýra a.m.k. mun betur ákvæðin varðandi Heilsuverndarstöðina ef það er rétt, sem hæstv. ráðherra segir, að ekki standi til að breyta starfsemi hennar á nokkurn hátt. En til þess held ég að verði að gera þetta ákvæði æðimiklu skýrara því að þar er einfaldlega talað um að leggja starfsemina niður við árslok 1991. Því hljóta Reykvíkingar að mótmæla harðlega og ég vil biðja hv. nefnd að taka þetta atriði til rækilegrar athugunar. Að öðru leyti get ég lýst mig fylgjandi öllum þeim breytingum sem hér hafa verið gerðar. Ég tel þær til mikilla bóta og hafa í stuttu máli bjargað mjög frv. sem annars var meira en umdeilanlegt. Þessu vildi ég koma á framfæri, hæstv. forseti, og hef lokið máli mínu.

Sólveig Pétursdóttir Hæstv. forseti. Því er ekki að leyna að mjög mikill ágreiningur hefur verið víða um þá stefnu í heilbrigðismálum sem hæstv. ríkisstjórn og hæstv. heilbr.- og trmrh. hafa staðið fyrir að undanförnu. M.a. hafa sjálfstæðismenn gert margvíslegar athugasemdir og er rétt að minnast þess að á síðasta landsfundi Sjálfstfl. urðu miklar umræður um þessi mál og komu fram miklar athugasemdir. Ekki síst var rætt um lögin um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem menn töldu að væri brýn þörf á að endurskoða nú þegar. Ég hef hér undir höndum athugasemdir við frv. til laga um breytingu á heilbrigðisþjónustu, m.a. frá Ingólfi Sveinssyni lækni sem er fulltrúi í heilbrigðisráði Reykjavíkurborgar. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Í upphafi má minnast þess að vorið 1989 voru samþykkt lög um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Var það mjög margslunginn pakki sem rann í gegnum Alþingi án þess að tími ynnist til þess að kanna málin. Menn einblíndu á vissar fjárhagshliðar, en gættu ekki að því að alls konar réttindi sveitarfélaga, og mannréttindi yfirleitt, tóku þarna miklum breytingum og sumir mundu segja að þau hafi farið forgörðum, vald ríkisins stórefldist og sveitarfélögin fengu ekki sinn hlut sem þau vonuðust eftir sem var peningar. Svipað má nú segja um frv. til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu. Hér er um að ræða gífurlega mikinn fjölda mála og róttæka breytingu á stofnunum og alls konar þjónustu sem verið hefur í gangi mjög lengi með einu formi og yrði nú breytt yfir í annað. Þetta á sérstaklega við um Reykjavík.`` Það kom mjög skýrt fram í þeim umræðum sem áttu sér stað í þeirri málefnanefnd, sem fjallaði um heilbrigðis- og tryggingamál á landsfundinum, að menn töldu ekki ástæðu til þess að láta sömu reglur gilda um Reykjavík og alla landsbyggðina hvað þetta snertir vegna þess að það væri um svo sérstakar aðstæður að ræða að það væri ekki sambærilegt. Það er einnig rétt að vekja athygli á fleiru sem kemur fram í þeim athugasemdum sem ég rakti kafla úr áðan. Þar segir m.a.: ,,Mikilvægt er að skerða ekki sjálfstæði einkastofnana í heilbrigðisþjónustu. Meðan uppbygging heilsugæslustöðva hefur farið fram úti á landi síðustu tvo áratugina hafa Reykvíkingar mestmegnis beðið og sinnt sínum málum á eigin spýtur. Hér er rík hefð að ýmsu leyti og hér eru aðstæður gersamlega aðrar en á landsbyggðinni. Það er fullkominn óþarfi að troða upp á Reykvíkinga heilsugæslukerfi sem hentar úti á landsbyggðinni sérstaklega, þar sem heimilislæknaskortur er ekki lengur í Reykjavík.`` Og fleira er sagt um þetta mál. Væntanlega eru nokkuð skiptar skoðanir á þessu en svo virðist sem hv. heilbr.- og trn. Ed. hafi unnið mjög vel að gerð þessa frv. og þeim breytingum sem þar koma fram. Hins vegar eru kannski nokkur atriði, og þá einkanlega hvað snertir Heilsuverndarstöðina í Reykjavík, sem vekja athygli og er ekki alveg ljóst hvernig með skal fara. Þó munu þessar breytingar í heild sinni hafa verið gerðar með nokkru samkomulagi við borgarstjórn Reykjavíkur, enda ítrekaði hæstv. ráðherra hér áðan að það væri stefnt að enn frekara samkomulagi við Reykjavíkurborg. Það er rétt að taka undir þá ábendingu sem kom fram hjá hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur áðan um atriðið á bls. 2 í brtt. þar sem segir: ,,Þrátt fyrir skiptingu Reykjavíkur í heilsugæsluumdæmi geta íbúar borgarinnar jafnan valið sér heilsugæslulækni eða heimilislækni utan heilsugæslustöðva og leitað læknishjálpar sem þeir eiga auðveldast með að ná til hverju sinni.`` Ég held að það hafi verið eftir ábendingu sjálfstæðismanna í þessari nefnd sem þetta orð ,,heimilislæknir`` kom inn í þessa grein til þess að gera það alveg skýrt að það væri ekki þvingað upp á menn að fara undir eitthvert ákveðið kerfi eða ákveðna aðila, heldur hefðu þeir val í þessu efnum rétt eins og hæstv. ráðherra gerði grein fyrir hér áðan. Hins vegar verður að taka undir þær athugasemdir sem hér hafa komið fram um Heilsuverndarstöð Reykjavíkur þar sem ekki er alveg ljóst að hér sé eingöngu um skipulagsbreytingar að ræða, enda segir í frv. að starfsemi Heilsuverndarstöðvarinnar skuli haldast óbreytt þar til heilsugæslustöðvar hafi verið skipulagðar til að annast hana, en þó ekki lengur en til ársloka 1991. Nokkru neðar segir að stjórnin skuli í umboði heilbr.- og trmrh. annast rekstur Heilsuverndarstöðvar Reykjavíkur og í samráði við héraðslækni og stjórnir heilsugæsluumdæmanna í Reykjavíkurhéraði undirbúa að starfsemi stöðvarinnar leggist niður eigi síðar en 1. jan. 1992. Það er alls ekki ljóst hvað hér er átt við. Þess vegna er rétt að gera hér grein fyrir ályktun heilbrigðisráðs Reykjavíkurborgar, sem dags. er 27. apríl og mun hafa verið dreift til allra þingmanna. Þar segir um þessa brtt., sem ég minnist á hér áðan: ,,Heilbrigðisráð Reykjavíkurborgar mótmælir harðlega fyrirætlun um að leggja niður með lögum starfsemi Heilsuverndarstöðvar Reykjavíkur, eins og fram kemur í tillögum heilbr.- og trn. Ed. Alþingis. Á Heilsuverndarstöð Reykjavíkur hefur þróast margvísleg, sérhæfð heilsuverndarþjónusta sem borgarbúar nýta í stórum stíl. Mikið af þessari starfsemi er þess eðlis að henni yrði ekki nægilega sinnt annars staðar. Heilbrigðisráð bendir á að Heilsuverndarstöðin annast stóran hluta af heilsuverndarstarfsemi fyrir Reykvíkinga og heilsugæslustöðvar hafa aðeins tekið við hluta af því starfi. Ekki er fyrirsjáanlegt miðað við fjárveitingar ríkisins á umliðnum árum að heilsugæslustöðvar taki við allri heilsuverndarstarfsemi fyrr en eftir aldamót.`` Auk þess bendir heilbrigðisráð á að jafnvel þótt fleiri heilsugæslustöðvar verði byggðar verði áfram þörf fyrir sérhæfða starfsemi í heilsuvernd. Heilbrigðisráð hefur áður gefið umsögn um ofangreint frv. en þá hljóðaði ákvæðið um Heilsuverndarstöðina á annan veg. Heilbrigðisráð samþykkti þá m.a.: ,,Við teljum nauðsynlegt að Heilsuverndarstöð Reykjavíkur gegni samræmingarhlutverki í ákveðnum þáttum heilsuverndar, svo sem heilsugæslu í skólum og barnavernd. Jafnframt verði þar áfram sinnt atvinnusjúkdómum, kynfræðslu, lungna- og berklavörnum. Frá Heilsuverndarstöðinni verði einnig unnið að þróunarverkefnum í heilsuvernd. Heilbrigðisráð lýsir áhyggjum sínum vegna þessa máls og mótmælir þeim vinnubrögðum sem hafa verið viðhöfð.`` Hæstv. forseti. Ég taldi rétt að gera grein fyrir þessum athugasemdum frá heilbrigðisráði Reykjavíkurborgar og vænti þess að þær verði teknar til athugunar í hv. heilbr.- og trn. þessarar deildar.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegi forseti. Ég hefði óskað eftir því að hæstv. ráðherra væri hér og hlýddi á mál mitt. Eins væri æskilegt að hv. formaður heilbr.- og trn., sem á að fá þetta mál, væri viðstaddur umræðu um málið ef hann er í húsi. Mér finnst það eiginlega tilhlýðilegt almennt að nefndarformenn fylgist með málum sem á að fara að vísa til þeirra.

Forseti vill láta þess getið að hann hefur gert ráðstafanir til þess að kalla á umræddan nefndarformann.

Ég þakka virðulegum forseta. Ég ætla ekki að flytja hér langt mál um þetta annars merka þingmál en vil leyfa mér að koma fáeinum athugasemdum á framfæri og ábendingum til þingnefndar. Örfá orð almennt um meðferð heilbrigðismála og löggjöf þar að lútandi. Mér hefur fundist þau ár sem ég hef setið á þingi að þessi málaflokkur væri dálítið út undan í sambandi við meðferð. Það er dálítið erfitt fyrir þá sem utan við standa og ekki eru beinir þátttakendur í því kerfi sem hér er eða þekkja það af eigin raun að átta sig á uppbyggingu þess og meðferð mála hjá framkvæmdarvaldinu í einstökum atriðum. Á þessu þarf nauðsynlega að ráða bót. Ég tel að eftir að meðferð mála hefur verið einfölduð með breyttri verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga frá síðustu áramótum, sem er með vissum hætti tilefni þess að þessi lög um heilbrigðisþjónustu eru nú endurskoðuð, þá gefist tækifæri til að gera starfsemi heilbrigðisþjónustu í landinu skilvirkari og skiljanlegri fyrir þá sem hennar eiga að njóta. Það er vafalaust það sem að er stefnt með því frv. sem hér er til umræðu. Þau atriði sem ég hef sérstaklega litið á varðandi þetta mál snerta ekki höfuðborg landsins, sem hefur nú verið allmikið umrædd í sambandi við málefni heilbrigðisþjónustunnar á undanförnum árum, heldur miklu frekar það sem kallað er landsbyggð, þ.e. landið utan höfuðborgarsvæðisins. Þar er landinu skipt í heilbrigðisumdæmi, svokölluð héruð, sem héraðslæknum er ætlað að sinna fyrir hönd heilbrrn. og raunar einnig svæðisins. Þessi skipan er góðra gjalda verð svo langt sem hún nær. En mjög mikið skortir á það að mínu mati að þessi vísir að svæðisbundinni skipan sé þannig upp byggður eða að honum búið að hann ráði við eitthvað í reynd. Ég horfi mjög til þess að þessi svæðisbundna stjórn heilbrigðisþjónustunnar verði styrkt. Ég tel að hana þurfi að styrkja með því að tryggja að þeir aðilar, sem ríkisvaldið ætlar verulegt hlutverk í viðkomandi umdæmum, geti sinnt því hlutverki svo vel sé og haldið utan um þau mál sem þeim er ætlað að sinna. Frá árinu 1978 hafa verið stofnuð svonefnd heilbrigðismálaráð í læknishéruðum landsins. Það liggur nokkuð ljóst fyrir að þau hafa ekki getað rækt hlutverk sitt eins og löggjafinn ætlaði þeim þegar ákvæði um þau voru sett. Ástæðan fyrir því er sú, að mínu mati, að ekki hefur verið búið að þessum heilbrigðisráðum sem skyldi. Heimaaðilar sem í þeim eiga að starfa hafa ekki megnað að lyfta starfi þeirra eins og þörf væri á og e.t.v. hefur einnig skort á að ráðuneyti viðkomandi mála hafi á þessu tímabili, ég er að tala um tímabilið allt, veitt þann stuðning sem nauðsynlegur væri. Ég hef af þessu tilefni leyft mér að leggja inn í sameinuðu þingi sérstaka þáltill. á þskj. 1025 um skrifstofur heilbrigðismála í kjördæmum landsins. Ég vil leyfa mér að nefna það mál, sem er nýlega fram lagt í sameinuðu þingi, í þessu samhengi hér þar sem segir, með leyfi virðulegs forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa að komið verði á fót í kjördæmum landsins á næstu fjórum árum skrifstofum heilbrigðismála, sem sinni m.a. verkefnum fyrir héraðslækna, heilbrigðismálaráð og Tryggingastofnun, svo og fjárhagslegri og faglegri áætlanagerð og eftirliti með heilbrigðisþjónustu á svæðinu.`` Ég er sannfærður um að mjög mikil og brýn þörf er fyrir slíka styrkingu í umdæmum landsins. Auðvitað væri hægt að taka þá skipan mála sem hér er verið að leggja til inn í þetta frv. ef vilji væri fyrir hendi og tengja hana meðferð þessa máls hér á Alþingi nú. Ég hef ekki ætlað mér sérstaklega að fara að knýja á um það, miðað við að samstaða sé um að afgreiða þetta frv. og lögleiða hér. E.t.v. telja menn að það þurfi meiri undirbúning og meiri skoðun en ráðrúm er til nú. En ég er mjög sannfærður um að þetta þurfi að koma og ég tel að í rauninni sé viðurkennt í grg. með frv. að þarna séu brotalamir. Og mér sýnist að hv. heilbr.- og trn. efri deildar hafi ekki tekið undir þá viðleitni, sem þó má lesa út úr frv., að styrkja aðstöðu heilbrigðismálaráðanna, með því að fallast ekki á það sem lagt er til í 4. gr. frv., að í heilbrigðismálaráð skuli settir formenn stjórna heilsugæslustöðva og sjúkrahúsa í héraði. Við fljótan samanburð sýnist mér að þessu ákvæði hafi verið breytt. Í rökstuðningi með 4. gr. frv. segir að það sé einmitt þetta, að fela formönnum þessara aðila að vera í heilbrigðismálaráðunum --- og ef ég hef skilið það rétt, að leggja þar fram aukið starf. Af því að þeir eru formenn stjórna geti þeir veitt heilbrigðismálaráðunum meiri stuðning en ella. Við þessu er ekki orðið. Ég vek athygli á orðalaginu í athugasemd við 4. gr. frv., þar sem út úr skín þessi óskaplegi vandræðagangur í sambandi við hlutverk og aðbúnað heilbrigðismálaráðanna. Það er látið að því liggja af ráðuneytisins hálfu, af hæstv. ráðherra sem ber málið fram, að þetta sé svona lokatilraun til að koma einhverri styrkingu við áður en taka yrði ákvörðun um að leggja þessi ráð niður. En það á ekki að gera. Og ég segi: Það er ekki kostnaðarauki að því í raun að setja upp skrifstofur heilbrigðismála í kjördæmum landsins, í læknishéruðum landsins, vegna þess að ég er alveg sannfærður um að það mundi skila sér margfalt í bættri stjórnun, eftirliti og betri meðferð fjármuna í sambandi við heilbrigðisþjónustuna úti í héruðum landsins en nú er. Ég hef raunar verið þeirrar skoðunar, og er það enn, að í þessum málaflokki, heilbrigðismálunum, sé um talsvert mikla sólund að ræða. Þar hafi ákvarðanir varðandi fjárfestingar verið mjög handahófskenndar um langt skeið vegna þess að skort hefur áætlanir, skipulag á fjárfestingunni og skilmerkilega verkaskiptingu. T.d. eru engin ákvæði um það hvaða verkefni í heilbrigðisþjónustunni eigi raunverulega að leysa í héruðum landsins, hvaða verkefnum sjúkrahúsunum, sem hafa verið byggð upp sums staðar af myndarskap í héruðum landsins, sé ætlað að sinna. Það er læknanna að segja til um það hvert sjúklingarnir eigi að fara í hverju tilviki. Og eins og á fleiri sviðum, þegar ekki eru neinar leiðbeiningar um það, þá liggja leiðirnar suður. Það er ekki bara þjónustan --- það er oft talið að þjónustan sé betri hérna en hún er í mörgum tilfellum miklu lakari gagnvart sjúklingum en þeir geta fengið í eigin héruðum --- heldur koma inn aðrir þættir. Það eru kannski skyldmenni í Reykjavík sem geta litið til með viðkomandi sjúklingi eða aðrar aðstæður sem vekja áhuga sjúklinga öðru fremur á að leita þjónustu í höfuðstaðnum. Þarna vantar leiðsögn og skilmerkilega verkaskiptingu þannig að fjárfestingin og þjónustan, sem byggð hefur verið upp með ærnum tilkostnaði vítt um landið, nýtist raunverulega og þeir sérmenntuðu menn sem ráðnir hafa verið í þessar stofnanir horfi ekki upp á það að öll verkefni fari til Reykjavíkur ,,af því bara``, af því að það er enginn farvegur, enginn mótaður farvegur hverju á að sinna hvar í þessari dýru þjónustu. Ég leyfi mér, virðulegur forseti, að nefna það líka að félmn. sameinaðs þings hefur verið að athuga svonefnda heilbrigðisáætlun, ég held ég fari rétt með það, heilbrigðisáætlun sem er ætlað að gilda til ársins 2000 og marka þar stefnu. Nefndin hefur ekki afgreitt þetta mál frá sér og er með það enn í athugun. Í rauninni hefði verið þörf á því að mínu mati að byrja þar með stefnumarkandi áætlun fyrir næstu tíu ár eða svo, og þingið tæki afstöðu til þess. Svo kæmu lagabreytingarnar sem varða málaflokkinn. En í rauninni er þetta ekkert tengt saman. Og ég tel það mjög miður og alls ekki þau vinnubrögð sem ætti að viðhafa í svo stórum málaflokki. Þörf er á því að taka þessi mál, heilbrigðismálin og heilsugæsluna í landinu, miklu fastari og ákveðnari tökum en gert hefur verið um langt skeið. Ég er ekki að gagnrýna núverandi málsmeðferð sérstaklega, þetta er í rauninni þróun í gegnum alllangt tímabil. Það væri þörf á því að vinna þetta upp frá nýjum grunni og átta sig mun betur á því hvernig eigi að skipa þessum málum. En alltaf má lögum breyta og ég ætla ekki að leggjast gegn því að þetta frv. verði lögfest, miðað við að góð samstaða sé um það. En ég vek áthygli á þessum þáttum. Það er ástæða til að líta mjög gagnrýnið á þessa uppbyggingu alla og nauðsynlegt að þingið taki sér tíma til þess, hvort sem það verður nú eða á næsta þingi.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Við gerð kjarasamninga 1. febr. sl. tókust samningar á milli aðila vinnumarkaðarins og bænda um landbúnaðarverð á samningstímanum. Bændur lögðu þar áherslu á að áburður mætti ekki hækka um meira en 12% á þessu ári. Því máli var vísað til ríkisstjórnarinnar í þeim viðræðum sem ríkisstjórnin átti við aðila vinnumarkaðarins og bændur. Við athugun á áburðarverðshækkunarþörf taldi ríkisstjórnin að 12% væri að vísu í þrengra lagi en gæti þó gengið. Við gerð fjárlaga var talið, og það kemur fram í forsendum fjárlaga, að áburðarverð á árinu 1990 þyrfti að hækka um 16,9%. Sú ákvörðun var hins vegar byggð á allt öðrum forsendum en orðnar voru 1. febr. Við gerð fjárlaga var gert ráð fyrir því að verðbólga á árinu 1990 yrði um 11%, en eftir kjarasamningana um 7%. Við gerð fjárlaga var jafnframt gert ráð fyrir því að gengið þyrfti nokkuð að breytast á árinu 1990, sem er eðlilegt með meiri verðbólgu. En eftir gerð kjarasamninganna og við spár um minni verðbólgu var hins vegar ljóst að gengið gæti orðið stöðugt, ef ekki fast, á árinu 1990. Og með tilliti til þess að Áburðarverksmiðjan er með sínar skuldir fyrst og fremst í erlendum gjaldeyri, m.a. er rekstrarfé erlend lán, er ljóst að þetta léttir töluverðri greiðslubyrði af Áburðarverksmiðjunni. Í lögum segir að áburðarverð skuli ákveðið af stjórn verksmiðjunnar í samráði við landbrh. Að vísu má geta þess að nokkurt misræmi er á milli þessa lagaákvæðis og skipunarbréfs stjórnarmanna. Í skipunarbréfi segir að stjórnarmenn skuli gera tillögu um áburðarverð til landbrh. sem tekur endanlega ákvörðun. Ríkisstjórnin telur hins vegar ljóst að þarna hljóti lögin að ráða. Þegar tillaga kom frá stjórn Áburðarverksmiðjunnar um áburðarverð var þar lagt til að hækkun áburðarverðs yrði 22,3%. Það kom satt að segja mjög á óvart, bæði með tilvísun til þess sem forsendur fjárlaga gerðu ráð fyrir og með tilvísun til þeirra breytinga sem höfðu orðið á forsendum í þjóðarbúskapnum frá því að sú áætlun var gerð. Þetta hefur síðan verið ítarlega athugað, bæði á rekstraráætlun verksmiðjunnar sem verksmiðjan sjálf hefur gert og einnig hefur verið gerð áætlun sem Fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur farið yfir. Nokkuð bar á milli að vísu og eru ýmsar ástæður til þess, m.a. hvað ætla má að áburðarsala verði mikil, 50 eða 52 þús. tonn. En í grófum dráttum virðist að með 12% hækkun áburðar verði fjárvöntun upp á 108--120 millj. kr. Í útreikningum verksmiðjunnar var gert ráð fyrir töluverðri fjárfestingu, eða upp á 105 millj. kr. Sú fjárfesting er nokkurn veginn sú sama og hallinn er áætlaður. Í áætlun verksmiðjunnar yfir fjárfestingar er gert ráð fyrir að ljúka smíði ammoníaksgeymis sem kostar 19,9 millj., ljúka við tölvuvæðingu upp á 2,3 millj. kr., byggja stjórnstöð fyrir 3 millj. kr., setja upp rafgreina fyrir 66,4 millj. kr. og svo er ýmis vélbúnaður fyrir 13,4 millj. kr. Með fjárveitingu til ammoníaksgeymisins nýja er byggingu hans lokið og hefur þá sá geymir verið greiddur út af rekstri. Ég er ekki að mæla gegn því að svo sé á málum haldið. Það er vitanlega mjög æskilegt að geta haft reksturinn það góðan að unnt sé að ráðast í fjárfestingu upp á 105 millj. kr. sem að sumu leyti er viðhald, við getum sagt að nýr ammoníaksgeymir sé viðhald, en að sumu leyti er þar um framkvæmdir að ræða sem munu bæta rekstur verksmiðjunnar og rekstrarafkomu hennar, framleiðniaukandi framkvæmdir. Miðað við þær aðstæður sem nú eru í þjóðfélaginu má hins vegar eins færa rök fyrir því að ekki sé óeðlilegt að tekið sé lán til svona framkvæmda. Í þessu sambandi verður vitanlega að skoða efnahag verksmiðjunnar. Í ljós kemur að hann er allgóður. Eigið fé verksmiðjunnar er rúmar 1200 millj. kr., skuldir hennar um 700 millj. kr. en verksmiðjan er metin á yfir 2 milljarða kr. Eiginfjárstaða verksmiðjunnar er því góð og hún þolir þess vegna nokkra lántöku. Engu að síður þótti sjálfsagt í viðræðum hæstv. landbrh. við verksmiðjustjórnina, og kemur fram jafnframt í samþykkt ríkisstjórnarinnar, að hafa þar varnagla. Í samþykkt ríkisstjórnarinnar þar sem samþykkt er að leggja til 12% hækkun, segir jafnframt svo, með leyfi forseta: ,,Gerð verði ítarleg úttekt á rekstrarafkomu og stöðu Áburðarverksmiðjunnar fyrir næsta haust og metnar forsendur fyrir nauðsynlegum verðbreytingum á framleiðslu ársins 1991 til að vinna upp rekstrartap á þessu ári. Fyrirsjáanlegt rekstrartap ársins sem ekki sýnist svigrúm til að bæta upp á næsta ári verður tekið til meðferðar við afgreiðslu fjáraukalaga á síðari hluta ársins.`` Ríkisstjórnin tjáði sig þannig fúsa til að skoða afkomu verksmiðjunnar eftir þeim leiðum sem var bent á, m.a. í stuttri umræðu hér á þingi, að fara mætti nú, þ.e. að veita fjármagn á fjáraukalögum og greiða áburðinn þannig niður. Ríkisstjórnin telur hins vegar að ekki liggi ljóst fyrir að afkoma verksmiðjunnar verði svo slök á árinu að það þurfi að gera nema þá að mjög litlu leyti. Í því sambandi vil ég m.a. benda á að þarna fer mjög eftir sölu áburðar. Í þeirri áætlun sem Áburðarverksmiðjan sjálf hefur gert kemur fram að ef tækist að selja 5 þús. tonn til viðbótar, t.d. til landgræðsluátaks eða skógræktar sem við erum nú sumir að stuðla að hér, mundi rekstrarafkoma verksmiðjunnar batna um 50 millj. kr. Það má því vel vera að fleiri leiðir geti orðið til þess að stuðla að bættri rekstrarafkomu. Auk þess er Áburðarverksmiðjan með mjög viðamikið átak til að bæta sinn rekstur, auka hagræðingu, tölvuvæða, koma upp betri stjórnklefa o.s.frv., sem allt mun svo sannarlega bæta reksturinn á næstu árum. Þá mun Áburðarverksmiðjan bera betur að þessu leyti en hún hefur gert einhverjar lántökur. Ríkisstjórnin telur að sjálfsögðu ekki annað koma til greina en að standa við það sem samið var um í kjarasamningum, og ég vil undirstrika það hér ef einhver efast um það. En eins og ég hef nú rakið, og ætla að stytta mál mitt, þá telur ríkisstjórnin við ítarlega yfirferð á afkomu og stöðu Áburðarverksmiðjunnar og m.a. með tilvísun til þess sem gert er ráð fyrir í fjárlögum og breyttra þjóðhagsforsendna að Áburðarverksmiðjan þoli að áburðarverð hækki ekki nema um 12%. Ríkisstjórnin er þó reiðubúin að skoða afkomu verksmiðjunnar síðar á árinu og bæta það sem óhjákvæmilegt getur þá talist eða koma til Alþingis með ósk um að það verði lagfært. Ég vil ekki hafa þetta lengra mál þó að margt fleira mætti vitanlega segja um rekstur Áburðarverksmiðjunnar. Ég sleppi því en vil leggja til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Þorsteinn Pálsson (um þingsköp) : Herra forseti. Ég vildi aðeins spyrjast fyrir um það hvernig ætlunin er að halda áfram umræðu um þetta mál. Svo hafði að vísu talast um í gær milli mín og hæstv. forsrh. að a.m.k. af hálfu okkar sjálfstæðismanna væri ekkert því til fyrirstöðu að þessi umræða byrjaði hér kl. 10 í morgun en af ýmsum ástæðum sem ég þekki ekki hafa önnur mál verið hér til umræðu og geri ég engar athugasemdir þar við. Það er ljóst að við þessa umræðu er nauðsynlegt að hv. formaður fjvn. sé viðstaddur og ég geri ráð fyrir því að ýmsir fjárveitinganefndarmenn vilji taka þátt í henni. Ég hef fengið þær upplýsingar að nú í hádeginu eigi að hefjast fundur í fjvn. Ég tel alveg útilokað að þessari umræðu verði fram haldið meðan fundur stendur í hv. fjvn. Að mínu mati er aðeins ein leið til að leysa það mál sem hér er til umræðu. Það mál sem er til meðferðar hér í þinginu og hægt er að nota til að leysa málið á raunhæfan hátt er til meðferðar í fjvn. Fyrir þá sök tel ég nauðsynlegt að a.m.k. formaður fjvn. sé viðstaddur umræðuna og beini því til forseta að gert verði hlé á umræðunni meðan fundur stendur í hv. fjvn.

Forseti (Geir H. Haarde) Forseti vill upplýsa eftirfarandi vegna þessara ummæla að svo hafði að vísu talast til að þetta mál kæmi fyrst á dagskrá í morgun að loknum atkvæðagreiðslum. En forsrh. féllst á það að beiðni samráðherra sinna tveggja að þeirra mál kæmu á undan og var það að sjálfsögðu í góðu samkomulagi við forseta. Þær umræður urðu að vísu heldur lengri en ráð hafði verið fyrir gert en við því er ekkert að segja á þessu stigi. Forseta er kunnugt um það að fyrirhugaður er fundur í fjvn. kl. 12.15. Í ljósi þess og í ljósi þeirrar óskar sem fram er komin frá hv. 1. þm. Suðurl. finnst forseta eðlilegt að gera hádegishlé þegar fundur í fjvn. hefst til kl. 13.30. En hann ætlast síðan til þess að fjvn. taki tillit til starfa hér í deildinni og geri hlé á fundum sínum kl. 13.30 svo nefndarmenn geti mætt hér til starfa. Hádegishléið er að auki ekki óeðlilegt í ljósi þess að ætlunin er að sitja hér fram eftir degi. Ég vænti þess að þessar upplýsingar svari spurningu hv. 1. þm. Suðurl. varðandi þinghaldið hér í dag. Forseti vill beina því til hv. 1. þm. Suðurl., sem er næstur á mælendaskrá í dagskrármálinu, hvort hann vilji taka til máls nú fram til kl. 12.15 eða hvort hann óskar eftir því að fresta ræðu sinni þar til eftir hádegishlé.  
             Forseti telur að í ljósi þessara aðstæðna allra sé skynsamlegast að taka hádegishlé nú þegar og í ljósi þess að það sparast hér 15 mínútur er eðlilegt að hléið verði gert til kl. 13.15.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 51 29. maí 1981, um varnir gegn sjúkdómum og meindýrum á plöntum. Frv. er á þá leið að við 3. gr. laganna bætist ný málsgrein sem verði 2. mgr., svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Til að standa straum af kostnaði við eftirlit með innflutningi plantna samkvæmt lögum þessum er ráðherra heimilt að láta innheimta sérstakt eftirlitsgjald af öllum innfluttum plöntum og má gjaldið vera tiltekin krónutala á hverja þyngdareiningu eða hlutfall af tollverði vörunnar. Þó má eftirlitsgjaldið aldrei vera hærra en nemur 2% af tollverði vörunnar. Eftirlitsgjald þetta má taka lögtaki. Ráðherra setur í reglugerð nánari ákvæði um gjaldskyldu, innheimtu, gjalddaga, lögvernd og annað er lýtur að framkvæmd á innheimtu gjaldsins. Þá setur ráðherra í reglugerð ákvæði um eftirlitsgjald á útfluttar plöntur.`` Það er tilefni þessa máls að það hefur orðið æ betur ljóst á undanförnum árum að eftirlit með innflutningi plantna er ófullnægjandi og þarf að stórefla, en til þess hefur skort mannafla og fjármuni. Það þykir eðlilegast að afla þannig fjár að innflutningurinn sjálfur greiði með gjaldi það eftirlit sem óhjákvæmilegt er að halda uppi. Það er sú tilhögun sem flestöll nágrannaríki viðhafa í þessum efnum, að láta innflutninginn sjálfan, vöruna sjálfa, standa straum af þeim kostnaði sem hlýst af því að halda uppi fullnægjandi eftirliti með gæðum og heilbrigði innflutningsins. Þess vegna er það svo, og hefur reyndar verið sérstaklega kannað, að gjald þetta er í fullu samræmi og góðu samræmi við þær alþjóðasamþykktir og samtök sem við Íslendingar erum aðilar að og lúta að viðskiptamálum og, eins og ég segi, er sambærileg tilhögun víðast hvar við höfð. Hv. landbn. Ed. fjallaði allítarlega um þetta mál og fékk til viðtals við sig fjölmarga aðila eins og sjá má í nál. á þskj. 1049. Nefndin náði fullkominni samstöðu um málið og lagði til þá afgreiðslu á því sem ég hef hér kynnt. Það er fyrst og fremst ein breyting sem felst í till. landbn. Ed. frá því sem áður var. Var sú breyting gerð í fullu samráði við mig og með hliðsjón af því að ekki þótti eðlilegt að afgreiða lögin með gildistöku þannig að til greina kæmi að hefja þessa gjaldtöku á gildistíma núverandi verðlagseftirlitstímabils, þ.e. innan þeirra tímamarka sem sérstakar verðlagsviðmiðanir eru og tengjast gildandi kjarasamningum. Það varð því að ráði að færa gildistöku laganna til 1. jan. 1991 og má reyndar segja að það sé að mörgu leyti heppileg tilhögun í sjálfu sér vegna þess að þá gefst nokkur tími til undirbúnings og setningar reglugerða o.s.frv. Á hitt vil ég leggja áherslu að lokum, herra forseti, að það er mjög brýnt að við Íslendingar sinnum þessum málum betur en gert hefur verið. Það er okkur ekki á nokkurn hátt sæmandi að vera nánast ruslakista fyrir vörur sem jafnvel er vísað frá nágrannalöndunum. En því miður hefur það viljað brenna við að okkar innflutningseftirlit, þar á meðal eftirlit með heilnæmi og varnir gegn sjúkdómum og meindýrum á lífrænum innflutningi, er svo veikt að við höfum ekki náð að standa almennilega í stykkinu í þessum efnum. Þessu frv. m.a., ásamt með ítarlegri reglugerð um innflutningsmálefni sem landbrn. hefur nýverið gefið út, er ætlað að bæta úr því.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Það er nú mál til komið að taka á þessum málum því að Íslendingar eru orðnir frægir um Norðurlönd a.m.k. fyrir kæruleysi og skeytingarleysi í þessum efnum. Það er vitað t.d. að sérstaklega Svíar, jafnvel Norðmenn, flytja ekki inn frá sumum þessum löndum öðruvísi en undir ströngu eftirliti og reyna að komast fram hjá því. Það er því ánægjulegt ef nú verður gerð gangskör að því að taka á þessum málum yfirleitt. Það er engin launung á því að í sambandi við innflutning á blómum hafa komið inn hin og önnur kvikindi, sem er erfitt að eiga við, fyrir eftirlitsleysi. Það er alveg sama með matvælin. Ég vona því að hæstv. landbrh. gangi hart fram í því að herða þetta eftirlit eftir því sem hann hefur frekast tök á.

Friðrik Sophusson Hæstv. forseti. Ég skal ekki hafa langt mál um þetta frv. sem hér er til umræðu. Um það hefur orðið samkomulag í Ed., eins og það liggur fyrir, að öðru leyti en því að gildistökuákvæðinu hefur verið breytt í samræmi við þá stefnu hæstv. ríkisstjórnar í tengslum við kjarasamninga að halda verði sem mest stöðugu, en þetta gjald mun að sjálfsögðu hafa áhrif á innflutningsverðlag þeirra vörutegunda sem koma til með að hækka í kjölfar þessara laga. Mér er það ljóst að auðvitað þarf að vera gott eftirlit með innflutningi á plöntum. Ég þykist vita að það sé rétt að hingað til lands hafa verið fluttar, ekki eingöngu plöntur heldur ávextir og ýmis matvæli sem jafnvel eru afgangsmatvæli af mörkuðum erlendis og er það síst til fyrirmyndar. Ég óska samt eftir því að hv. nefnd sem fær málið til meðferðar, sem mun vera landbn., ég bið þá sem hér eru staddir og starfa í þeirri nefnd að kalla til fulltrúa verslunarinnar til að tryggja að þeir séu sáttir við þetta frv., einkum og sér í lagi vegna þess að ekki má samþykkja frv. sé um að ræða dulbúna vernd á plöntum sem framleiddar eru hér á landi. Þá eiga menn að vera hreinskilnari og hreinlega að lýsa því yfir að þeir vilji leggja verndartolla á innflutninginn. Það er ekki ætlunin. Eins og skýrt kom fram í máli hæstv. ráðherra er þetta gjald í fullu samræmi við alþjóðasamþykktir sem Íslendingar eru aðilar að. Ég óska eftir því að hv. nefnd kanni það mál rækilega og fái að sjá reglugerðardrög sem munu sjálfsagt vera til í ráðuneytinu og þurfa að byggjast á þessum lögum ef þetta frv. verður samþykkt. Maður veltir fyrir sér hvernig þetta gjald verði innheimt því að það er hægt að leggja tiltekna krónutölu á hverja þyngdareiningu. Þyngdareining í innflutningi á plöntum er sjálfsagt ekki alltaf í samræmi við verðið sjálft, en þó er þarna gerður sá fyrirvari að ekki má fara fram úr 2% af tollverði vörunnar. Mér finnst ástæða til þess að skoða mjög vel allar slíkar tillögur sem fram koma með tilliti til þess að ekki sé verið að reyna að mismuna og setja á vernd en ég skil það auðvitað fullkomlega að það er eðlilegt að eftirlitið sé kostað af innflutningnum. En á sama hátt langar mig til að spyrjast fyrir um það --- það getur nefndin auðvitað gert og þarf ekki að lengja umræðuna hér --- hvort innlend framleiðsla þurfi að greiða slík gjöld þegar um eftirlit er að ræða á innlendri framleiðslu. Við vitum að ýmsir sjúkdómar eru í landinu sem eðlilegt er að passað sé upp á að færist ekki á milli framleiðenda og á milli landshluta. Við höfum reyndar bitra reynslu varðandi sauðfé, við höfum hólfað landið niður til að koma í veg fyrir smit. En smit er auðvitað ekki síður í garðávöxtum og plöntum sem eru ræktaðar hér á landi. Ef um er að ræða eftirlit á slíku er auðvitað eðlilegt að framleiðendur, eða öllu fremur neytendur því að það eru þeir sem koma til með að greiða þetta gjald endanlega, standi straum af slíkum kostnaði á sama hátt og eðlilegt er að innflytjendur eða neytendur greiði gjald til þess að fylgst sé með því að ekki berist til landsins sjúkdómar og skorkvikindi sem geta síðan haft áhrif á íslenska ræktun. Í raun og veru væri full ástæða til að hefja umræður um eftirlitskerfið sem við höfum í landbúnaðinum og landbrn. Það hefur komið fyrir, að mínu áliti, að slys hafi gerst, eins og t.d. varðandi innflutning á rotmassa, en sú deila var nýlega til lykta leidd. Þarna vega auðvitað salt mismunandi sjónarmið og auðvitað verður að taka fullt tillit til þess að reyna að halda landinu sem hreinustu og koma í veg fyrir að við flytjum inn í landið hluti sem geta haft neikvæð áhrif á ræktunina. En á sama hátt mega menn ekki ganga svo langt að það verði til þess að drepa niður þá sem eru að reyna að setja á laggirnar íslenskan atvinnurekstur á nýjum sviðum sem vissulega gæti átt framtíð fyrir sér. En um það fjallar þetta frv. ekki. Það fjallar einungis um kostnað vegna eftirlits með innflutningi plantna. Ég hef beðið nefndina um að kanna þetta mál, ekki síður frá sjónarhóli neytandans og innflytjandans en þeirra sem stunda ræktun á plöntum hér á landi.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Herra forseti. Í þeirri von að ég geti örlítið upplýst hv. síðasta ræðumann á þeirri einu mínútu sem kannski lifir eftir af áætluðum fundartíma vil ég fyrst byrja á því að upplýsa að áður en frv. var lagt fram var, af minni hálfu að sjálfsögðu, haft samband bæði við viðskrn. og utanrrn. og óskað sérstaklega eftir því að þeir aðilar færu yfir það hvort gjaldtaka af þessu tagi væri ekki fyllilega í samræmi við þátttöku okkar í fríverslunarsamtökum og alþjóðlega tollabandalaginu. Svo var úrskurðað, bæði af utanrrn. og viðskrn. Þar þekktu menn í raun ekki nema eitt dæmi um að slík gjaldtaka hefði valdið deilum. Það eru Svisslendingar sem hafa farið dálítið langt út á þá braut að láta gjaldtöku af innflutningi standa straum af sjúkdómsvarnaaðgerðum innan lands, ekki í sjálfum innflutningnum. Það hefur þótt brjóta í bága við almennar heimildir til slíkrar gjaldtöku. Ég bendi á að hér er ekki heimilt að fara hærra en í 2% þannig að um eitthvað sem umtalsverð vernd fælist í getur naumast orðið að ræða, enda alls ekki hugsunin heldur fyrst og fremst að greiða raunkostnað við eftirlitið og efla það. Reglugerð er því miður ekki fullbúin í ráðuneytinu, en landbrn. hefur haft forgöngu um það, og ég hygg ég megi segja öðrum ráðuneytum fremur, að hafa samráð við fagnefndir Alþingis um svona vandasamari reglugerðarútgáfu, eins og ég veit að einhverjir hv. þm. þekkja. Það er sjálfsagt mál að senda landbn. drög að þessari reglugerð, sem væntanlega yrði undirbúin í sumar og gefin út með haustinu, áður en gildistakan fer fram 1. jan. nk. Að lokum eingöngu þetta. Hér er fyrst og fremst verið að efla þetta sjúkdómaeftirlit. Það er rétt sem hv. 1. þm. Reykv. sagði. Það þarf að taka betur á ýmsum málum á þessu sviði og það er reyndar verið að gera það og, eins ég nefndi áðan, kom til að mynda út eftir mikla vinnu núna á dögunum viðamikil reglugerð um innflutningsmálefni á ávöxtum, grænmeti, plöntum og öllu því. Og það verður áfram unnið að endurskoðun löggjafar til að mynda um varnir gegn smitsjúkdómum í búfé og fleira því um líkt er allt til endurskoðunar í ráðuneytinu nú. Ég vonast til þess að innan svo sem eins til tveggja ára verði lokið heildaryfirferð yfir lagaákvæði og reglugerðir sem lúta að sjúkdómavörnum, innflutningi og forvörnum öllum á þessu sviði.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Það er auðvitað gott að setja lög en það er framkvæmdin á þessum málum sem hefur verið fyrir neðan allar hellur og hún þarf að breytast.

Þorsteinn Pálsson Herra forseti. Það mál sem hér er til umræðu er fyrir margra hluta sakir gott skólabókardæmi um það hvernig vinstri stjórnir halda á efnahags- og fjármálum. Þetta er einnig skýrt dæmi um það hvernig núv. hæstv. ríkisstjórn hefur haldið á efnahags- og fjármálum, skýrt dæmi um það hvernig ákvarðanir hún hefur tekið í þeim efnum, í stórum hlutum sem smáum. Ég ætla ekki að leggja mælikvarða á stærð þessa máls, sem hér er til umræðu í dag í hlutfalli við önnur, en eftir stendur að það er lýsandi dæmi um vinnubrögðin. Við höfum oft áður haft vinstri ríkisstjórnir í landinu. Á árunum 1956--1958 sat ein slík stjórn. Að henni stóðu að mestu sömu flokkar og að núv. hæstv. ríkisstjórn. Í henni sátu sömu fjölskyldurnar og í núv. hæstv. ríkisstjórn. Hún beitti sömu efnahagslegu úrræðum og núv. hæstv. ríkisstjórn og flest bendir til að hún muni fá sömu eftirmæli og sú hæstv. ríkisstjórn er þá sat. Pétur Benediktsson bankastjóri skrifaði og gaf út þekkt rit á þeim tímamótum í stjórnmála- og efnahagssögu Íslands þegar vinstri stjórnin fór frá 1958 og upphaf viðreisnar hófst. Sú bók fékk nafnið Milliliður allra milliliða og var öðrum þræði uppgjör við vinstristjórnarstefnuna, sem fylgt hafði verið og menn töldu að Íslendingar hefðu kvatt fyrir fullt og allt, en á hinn bóginn var þessi bók stefnuyfirlýsing nýs tíma, nýrra viðhorfa og nýrra vinnubragða í efnahagsmálum, frjálslyndra viðhorfa og tengsla við aðrar þjóðir um mótun efnahagsstefnu og efnahagssamvinnu. Í inngangi bókarinnar segir Pétur Benediktsson þetta, með leyfi forseta, um þá vinstri ríkisstjórn sem nýlega hafði látið af völdum: ,,Ríkisstjórn sú sem sjálf skreytti sig með nafninu stjórn hinna vinnandi stétta, án þess þó að gera grein fyrir hvaða stéttir á Íslandi það eru sem ekki vinna, gekk fyrir ætternisstapa í desember 1958. Hún er talin hafa verið lánminnsta stjórn þessa lands síðan á tímum Friðriks VI. og má gefa henni hið sama eftirmæli sem Þorsteinn Erlingsson gaf honum: ,,Þú sefur nú vært og sofðu í eilífri ró.`` En þótt ríkisstjórnin skildi við skildi hún vandamálin óleyst eftir.`` Þetta er lýsing Péturs Benediktssonar á þeim tíma á viðskilnaði þáv. vinstri stjórnar. Í þessari bók er mjög glögg skilgreining á eðli vinstristjórnarstefnunnar sem Íslendingar héldu að þeir hefðu kvatt endanlega á þessum tímamótum fyrir um 30 árum, en hefur nú gengið aftur í núv. hæstv. ríkisstjórn undir forustu sömu ættar og fyrrum. Ég ætla að lesa hér stuttan kafla sem sýnir skilgreiningu Péturs Benediktssonar á vinstristjórnarstefnunni eins og hún var þá. Ég hygg að flestir geri sér grein fyrir því að það sama á við enn í dag um núv. hæstv. ríkisstjórn. Í bók Péturs Benediktssonar segir svo: ,,Einstaklingur sem gefur út ávísun sem engin innistæða er fyrir fer strax að hlusta eftir því hvort ekki sé farið að marra í tugthúsdyrunum. Verði hinu opinbera peningavaldi hin sama yfirsjón á þarf það ekki að óttast neina hegningu. Hún lendir á þeim sem taka við ávísununum. Til þess að þurfa ekki að horfast í augu við staðreyndirnar um raunverulegt gengi krónunnar og til þess að komast hjá því að stugga við vísitölunni hefur styrkjaleiðin verið valin. En styrkirnir þýða nýja skatta, skattarnir þýða aukna dýrtíð í landinu, aukin dýrtíð þýðir hærri vísitölu framfærslukostnaðar, hærra kaupgjald, hærri styrki, hærri skatta, aukna dýrtíð o.s.frv. í hið óendanlega. Skattarnir þýða aukna dýrtíð. Aukin dýrtíð þýðir hærri vísitölu framfærslukostnaðar. Þar kom ég fallega upp um mig að fylgjast ekki með almæltum tíðindum. Hafði ég þá aldrei frétt af því að á þessu ári hafa meiri nýir skattar verið lagðir á þjóðina en nokkru sinni fyrr og hafði ég ekki nýverið heyrt einn af valdamestu mönnum þjóðarinnar skýra frá því að dýrtíðin í landinu hefði aðeins aukist um fjögur vísitölustig eða sem næst 2%? Hafði ég ekki heyrt sama valdsmann segja að þessi óverulega hækkun stafaði að langmestu leyti af verðhækkunum erlendis? Jú, raunar hafði ég heyrt allt þetta. En ég hafði einnig á sínum tíma heyrt það sem Púlli sagði: Engin dýrtíð á Vopnafirði, allt skrifað. Og hagspekina í hvoru tveggja hafði ég lagt nokkuð að jöfnu.`` Hér hefur eðli vinstristjórnarstefnu verið lýst með mjög skilmerkilegum hætti. Engin verðbólga á Vopnafirði, allt skrifað. Engin verðbólga á Íslandi, allt skrifað. Engar verðhækkanir í Áburðarverksmiðjunni, allt skrifað. Þetta er kjarninn í efnahagsstefnu núv. hæstv. ríkisstjórnar. Engin verðbólga af völdum erfiðleika í sjávarútvegi, allt skrifað. Þetta er kjarninn í efnahagsstefnu núv. hæstv. ríkisstjórnar sem ætlar að skilja við, að ég hygg, um það bil 5 milljarða gjaldþrot í aðeins þremur millifærslusjóðum sem hún hefur komið á fót á starfstíma sínum. Í þeim samanburði, því 5 milljarða gjaldþroti, sem hæstv. ríkisstjórn ætlar að skilja eftir í þessum þremur millifærslusjóðum, er þetta mál kannski ekki stórt. En það er mjög lýsandi um eðli stefnunnar og afleiðingar hennar fyrir íslenskt þjóðarbú. Og það er athygli vert að Alþfl., sem gekk af trúnni fyrir 30 árum síðan og tók þátt í viðreisn efnahagslífsins með auknu frjálsræði, skuli nú, þegar ævintýrið frá því fyrir 30 árum er endurtekið, taka þátt í þessum vinnubrögðum af öllu því afli sem hann á til og skuli hvergi iðrast, skuli í engu iðrast. Það er kannski fyrst og fremst athygli vert í þessari stöðu nú þegar verið er að endurtaka það sem Íslendingar héldu að þeir hefðu yfirgefið fyrir 30 árum, af sömu flokkum og sömu ættum í enn einni vinstri stjórninni. Af hálfu hæstv. ríkisstjórnar er því haldið fram að óhjákvæmilegt hafi verið að taka völdin af stjórn Áburðarverksmiðju ríkisins með flutningi lagafrv. af þessu tagi í þeim tilgangi að standa við gefin fyrirheit í kjarasamningum í byrjun ársins. Svo er mál með vexti að hæstv. ríkisstjórn bauð fram í þessum kjarasamningum að áburðarverð hækkaði ekki meir en um 12% og það er að sönnu rétt að það tilboð var ein af forsendum þess merka samkomulags þar sem aðilar vinnumarkaðarins, forustumenn launþega og atvinnurekenda í landinu, gátu ekki sætt sig við efnahagsforsendurnar sem fyrir lágu í stefnu ríkisstjórnarinnar, tóku höndum saman um að brjóta efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar á bak aftur og knýja fram nýjar forsendur með lægri verðbólgu og minni kaupmáttarskerðingu en orðið hefði ef efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar hefði náð fram að ganga. Óumdeilt er að hér var gert mjög markvert samkomulag og eðlilegt að hæstv. ríkisstjórn vilji fyrir sitt leyti freista þess að standa við þann hluta sem á hennar reikning skrifaðist þegar aðilar vinnumarkaðarins höfðu sett henni nýjar forsendur. En þegar á hólminn er komið hleypur hæstv. ríkisstjórn frá málinu og segir við Alþingi Íslendinga: Við getum ekki leyst þetta mál. Við ætlum að gera enn eina Egilsstaðasamþykktina um það hvað áburðarverðið á að hækka mikið. Við ætlum hins vegar ekki, þó að við tökum völdin af stjórn verksmiðjunnar, að hafa neinar áhyggjur af því þó að sú Egilsstaðasamþykkt þýði að það verði verulegt bil á milli tekna og gjalda í rekstri verksmiðjunnar. Og flokkurinn, sem einu sinni tók þátt í viðreisn efnahagslífsins, sagði að sjálfsagt væri að standa á þann veg að rekstri þjóðarbúskaparins og rekstri ríkisverksmiðju eins og Áburðarverksmiðjunnar. Sjálfsagt væri að hún safnaði skuldum, sjálfsagt væri að þær skuldir tækju á sig verulegan fjármagnskostnað. Sjálfsagt væri að vísa lausn þess vanda inn í framtíðina. Hæstv. fjmrh. hefur nú á kostnað ríkissjóðs efnt til áróðursfunda um landsbyggðina þar sem hann segir að bannað sé að spyrja hann um liðinn tíma. Það er meira að segja óheimilt að spyrja hann um núliðna tíð á þeim fundum, en það má spyrja um framtíðina. Ef til vill vegna þess að hæstv. ráðherra hefur ekki gert sér grein fyrir því að sú framtíð sem við blasir vegna þeirra ákvarðana sem hæstv. ríkisstjórn hefur tekið er milljarða gjaldþrot í millifærslusjóðum sem mun lenda á ríkissjóði og skattborgurum landsins vegna ákvarðana núverandi vinstri stjórnar. Sú framtíð sem landsmenn mega spyrja hæstv. fjmrh. um felur m.a. í sér að annaðhvort eiga bændur og neytendur eftir að greiða þá skuld sem Áburðarverksmiðjunni er gert að stofna til, ásamt með fjármagnskostnaði, í hærra áburðarverði en ella hefði þurft að verða og meiri verðbólgu í landinu, eða gamli hugsjónaflokkurinn, Alþfl., sem einu sinni talaði um lækkun skatta, ætlar að koma á jólaföstu þriðja árið í röð og segja við kjósendur sína: Enn einu sinni hefur okkur brugðist stjórnlistin. Enn einu sinni höfum við orðið valdir að stórslysi. Enn einu sinni ætlum við að hækka tekjuskattinn. Þetta á að vera boðskapur Alþfl. á næstu jólaföstu. Það er með þessum hætti sem hæstv. ríkisstjórn stendur að ákvörðunum í þessu efni. Það er ekki ágreiningur við okkur sjálfstæðismenn um það að nauðsyn beri til að hæstv. ríkisstjórn standi við gefin fyrirheit um að áburðarverð hækki ekki nema um 12% í útsölu til bænda. Það er enginn ágreiningur við okkur þar um. Þvert á móti er krafa okkar sú að hæstv. ríkisstjórn standi við þetta fyrirheit. En öll vinnubrögð hæstv. ríkisstjórnar, allar ákvarðanir hennar í því efni, og síðast ræða hæstv. forsrh. við upphaf þessarar umræðu, staðfesta að það er hæstv. ríkisstjórn sem ætlar að hlaupa frá þeim vanda, ætlar að skjóta þeim vanda inn í framtíðina, leggja þann vanda á nýja ríkisstjórn, vísa þeim vanda á skattgreiðendur eða neytendur eftir atvikum, þeir geta ekki einu sinni svarað því á þessari stund, inni í framtíðinni. Það er okkar krafa, þrátt fyrir þessa hæstv. ríkisstjórn, að Alþingi taki á þessu máli og leysi það, og það er hægt á þessu þingi með þeirri einu leið sem kostur er á en hæstv. ríkisstjórn vill ekki fara. Hér eru til meðferðar fjáraukalög þar sem verið er að fjalla um fjármálaaðgerðir hæstv. ríkisstjórnar vegna kjarasamninga, en hæstv. ríkisstjórn neitar að taka þennan hluta af aðgerðum vegna kjarasamninganna inn í það dæmi vegna þess að hún getur ekki leyst málið. Og það er sú staðreynd sem hér liggur fyrir. Ágreiningur okkar er því á þann veg að við viljum að hæstv. ríkisstjórn og Alþingi leysi þetta mál. Við höfnum því að það sé afgreitt með Egilsstaðasamþykkt sem síðar mun annaðhvort leiða til meiri hækkunar á áburðarverði og verðlagi í landinu eða þá að því verði velt yfir á skattgreiðendur með enn einni hækkuninni á tekjuskattinum. Það er þetta sem við erum að hafna. Og það er svolítið fróðlegt að hæstv. forsrh. hefur á stundum sett á miklar ræður um það að ótækt sé hvað fjármagnskostnaður sé mikill, ótækt sé að velta fjármagnskostnaði yfir á atvinnuvegi landsmanna. En hvað felst í þeirri ákvörðun sem hæstv. ríkisstjórn er að taka og hæstv. forsrh. er að beita sér fyrir? Í þeirri ákvörðun felst ný lántaka með miklum fjármagnskostnaði sem hæstv. forsrh. ætlar að velta yfir á bændurna í landinu og síðan yfir á neytendurna. Það eru vinnubrögð af þessu tagi sem koma atvinnuvegunum og neytendum illa. Það eru vinnubrögð af þessu tagi sem hækka verðlag, auka verðbólgu og rýra kaupmátt. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem Áburðarverksmiðja ríkisins lendir í erfiðleikum vegna pólitískra ákvarðana um áburðarverð. Í þeirri ríkisstjórn sem sat undir forustu núv. hæstv. forsrh. á árunum 1983--1987 var unnið að því að bæta rekstrarstöðu verksmiðjunnar með margvíslegum hætti. Það var óhjákvæmilegt að leysa hluta af þeim vandamálum með framlögum úr ríkissjóði sem skattgreiðendur í landinu urðu að standa undir. Þegar þær ákvarðanir voru teknar voru gefin um það skýr fyrirheit af þáverandi yfirstjórn landbúnaðarmála, þáv. landbrh. og stjórn verksmiðjunnar að ekki yrði á nýjan leik gengið inn á þá braut að stofna til hallareksturs með lántökum sem aftur leiddu til þess að annaðhvort þyrfti að hækka áburðarverð svo óhóflega að engin leið væri fyrir bændur og neytendur að standa undir því eða velta því yfir á skattborgarana. Þáv. landbrh. tók þátt í fyrirheitum af þessu tagi, þáverandi stjórnendur verksmiðjunnar og forstjóri hennar. Þær ákvarðanir sem þá voru teknar voru grundvöllur að því mikla hagræðingarátaki sem núverandi forstjóri verksmiðjunnar hefur gert og skilað hefur verulegum árangri, enda er áburðarverð nú lægra að raungildi en það var 1985 vegna þessara aðgerða. En þær aðgerðir sem núv. hæstv. ríkisstjórn er að efna til munu leiða til þess að raungildi áburðarverðsins mun fara hækkandi á nýjan leik. Að gera Egilsstaðasamþykkt án þess að leysa mál er að pissa í skóinn sinn. Þegar umræður fóru fram í ársbyrjun 1988 um þá hættu sem stafað gæti af ammoníaksgeymi við verksmiðjuna var gerð sérstök úttekt á rekstrarlegri stöðu verksmiðjunnar og skipuð var sérstök nefnd í því skyni. Niðurstaða hennar varð sú að nauðsynlegt væri að tryggja öruggan rekstur, greiða mjög verulega niður skuldir ef telja ætti þjóðhagslega hagkvæmt að reka verksmiðjuna áfram. Nú hefur það ekki blandast inn í þessa umræðu hér að á ný hafa komið upp spurningar um áframhaldandi rekstur verksmiðjunnar og af hálfu borgaryfirvalda í Reykjavík hafa verið settar fram kröfur um að henni verði lokað. Þeirri kröfu hefur verið fylgt eftir með flutningi þingsályktunartillagna hér á Alþingi, m.a. af forseta sameinaðs Alþingis sem er eins konar höfuð ríkisstjórnarflokkanna hér inni á Alþingi. Og hæstv. forsrh. hefur gefið til kynna að eðlilegt geti verið að hætta starfrækslu verksmiðjunnar þar sem hún er nú. Ég ætla ekki að draga þennan þátt málsins inn í umræðurnar þó að það væri um margt eðlilegt vegna þess að hæstv. ríkisstjórn hefur vísað á hækkandi áburðarverð í framtíðinni til lausnar á því máli sem hún getur ekki leyst nú. Hins vegar er fullljóst að í þeirri skýrslu sem gerð var á þessum tíma um rekstur verksmiðjunnar var það lagt til að skuldastaða verksmiðjunnar yrði lækkuð og m.a. á þeim grundvelli var ákveðið að byggja hinn nýja geymi, ammoníaksgeymi, á rekstrartekjum verksmiðjunnar en hægja á endurgreiðslu annarra lána. Það er þess vegna ekki rétt að bygging nýja geymisins sé alfarið greidd af rekstrartekjum. Á móti var hægt á endurgreiðslu eldri lána. Og fullyrðingar hæstv. forsrh. um þetta efni, að bygging hins nýja geymis hafi engin áhrif haft á lánastöðu fyrirtækisins, eru þess vegna ekki réttar í þessu ljósi. Um þetta voru allir sammála á sínum tíma, þar á meðal hæstv. forsrh. og þáv. landbrh. Framsfl., að á þennan veg yrði að standa að rekstri verksmiðjunnar. En nú sitja þessir sömu hæstv. ráðherrar og þingmenn Framsfl. í vinstri stjórn og þá er horfið frá öllum skynsamlegum aðferðum við stjórn fjármála og efnahagsmála, allt látið reka á reiðanum, skuldasöfnunin í algleymingi sem mun síðan kynda undir nýju verðbólgubáli og stórhækkuðum sköttum ofan á allt annað. Núna er hlaupið frá því sem þeir þá voru sammála að því er varðar aðgerðir til þess að treysta rekstrarstöðu þessa fyrirtækis. Það er nauðsynlegt, herra forseti, í umræðu um frv. að fara aðeins yfir aðdraganda þeirra ákvarðana sem teknar hafa verið. Á fundi í verksmiðjustjórninni í október 1989 gerir framkvæmdastjórinn grein fyrir afkomunni á fyrstu átta mánuðum þess árs. Þar kemur fram að rekstrarhalli á árinu 1989 er áætlaður um 80 millj. kr. Á sama fundi leggur framkvæmdastjóri fram drög að verðútreikningi áburðar fyrir árið 1990 en þar er gert ráð fyrir 10% samdrætti í sölumagni miðað við yfirstandandi ár eða 50 þúsund tonna árssölu. Miðað við 20% almenna verðlagshækkun milli ára þarf áburðarverð að hækka um 22% frá meðalverði ársins 1989. Þá ber að hafa í huga, segir í bókun verksmiðjustjórnar, að ekki er gert ráð fyrir framlagi til rekstursins úr ríkissjóði en á árinu 1989 nam rekstrarframlag úr ríkissjóði 20 millj. kr. Fram kom í þeim umræðum sem þarna fóru fram í verksmiðjustjórninni að gera þyrfti ráð fyrir 87 millj. kr. vegna ýmissa endurbóta og lagfæringa, þar af 72 millj. kr. vegna endurnýjunar rafgreina og 72 millj. kr. vegna afborgana af langtímalánum. Hér kemur með öðrum orðum þá þegar fram hvaða afleiðingar það hafði að hæstv. ríkisstjórn tók þá ákvörðun í fyrra að neita verksmiðjustjórninni um þá verðlagshækkun sem nauðsynleg var til þess að tekjur og gjöld stæðust á, en þá þegar hóf hæstv. ríkisstjórn þau afskipti af verðákvörðunum sem fólu í sér skuldasöfnun, lántökur, aukinn fjármagnskostnað og valda því að verðhækkunarþörfin nú er meiri en ella hefði þurft að vera. Á stjórnarfundi 22. jan. er þetta bókað: ,,Framkvæmdastjóri lagði fram verðútreikning áburðar fyrir 1990. Kom þar m.a. fram að gert er ráð fyrir 52 þúsund tonna áburðarsölu á meðalverðinu 22.600 kr. sem er 22,3% hækkun frá fyrra ári. Alls er því gert ráð fyrir sölutekjum að upphæð 1 milljarður 175 millj. kr. en útgjöldum að upphæð 1 milljarður 173 þús. kr. Helstu útgjaldaliðir eru vinnulaun, hráefni, orkukostnaður og annar reksturskostnaður en afskriftir 202 millj. kr. Framkvæmdastjóri upplýsti að um 17 prósentustig af 22,3% hækkunarþörf væru vegna hækkandi framleiðslukostnaðar milli ára. Hinn hluti hækkunarþarfar skýrðist af of lágu söluverði á sl. ári en þá var aðeins heimiluð 29,5% hækkun þegar Áburðarverksmiðjan mat þörfina á 36,17%.`` Með öðrum orðum, hér liggja fyrir alveg skýr dæmi um það hvaða afleiðingar það hefur að taka ákvarðanir af því tagi sem hér er verið að gera, skýr dæmi um það að ákvarðanir af þessu tagi leiða síðar til hærra áburðarverðs en ella hefði þurft að vera. Enn fremur segir í bókun verksmiðjustjórnar frá 22. jan.: ,,Í áætluðu fjármagnsstreymi kom fram að til afskrifta eru áætlaðar 202,2 millj. kr. og 1,8 millj. í rekstrarafgang eins og fyrr er getið. Til fjárfestinga eru áætlaðar 105 millj. kr., í afborganir 77,6 millj. og aukning veltufjár því 21,5 millj. Stærstu fjárfestingarliðir eru vegna endurnýjunar rafgreina, 66,4 millj., og kostnaður við að ljúka ammoníaksgeyminum um 20 millj. kr. Í framhaldi af þessu lagði framkvæmdastjóri fram kafla þann úr fjárlögum 1990 er snertir Áburðarverksmiðjuna. Er þar m.a. gert ráð fyrir 50 þús. tonna árssölu að meðalverði 21.600 kr. hvert tonn og rekstrarhalla um 65,4 millj. kr. og lántöku að upphæð 50 millj. kr.`` 5. febr. er svohljóðandi bókun gerð í verksmiðjustjórninni: ,,Umræður héldu áfram þar sem frá var horfið á síðasta fundi. Framkvæmdastjóri ítrekaði að hækkandi framleiðslukostnaður frá síðasta ári krefðist 17% verðhækkunar meðan almennt verðlag hefði hækkað um sem næst 23%. Hækkunarþörf verksmiðjunnar væri samt sem áður 22,3% er skýrðist af of lágu söluverði á sl. ári, en þá var Áburðarverksmiðjunni synjað um umbeðna nauðsynlega hækkun áburðarverðs. Þá skýrði framkvæmdastjóri frá því að við gerð nýjustu kjarasamninga milli aðila vinnumarkaðarins hefði ríkisstjórnin lofað að áburðarverð 1990 mundi ekki hækka meir en um 12% miðað við verð sl. árs. Í umræðu um þetta atriði kom fram að slík ónóg verðhækkun hefði í för með sér 112--115 millj. kr. fjárvöntun fyrir Áburðarverksmiðjuna. Að þessum umræðum loknum var framkvæmdastjóra falið að kynna landbrh. verðútreikning Áburðarverksmiðjunnar og leita staðfestingar á fyrirhuguðu áburðarverði sem miðaðist við 22,3% hækkun frá sl. ári að meðaltali.`` Hér kemur m.a. skýrt fram að í verksmiðjustjórninni á þessum tíma er full samstaða um nauðsyn hækkunar vegna aukins framleiðslukostnaðar og vegna taps í kjölfar ákvarðana hæstv. ríkisstjórnar á síðasta ári. Og fulltrúar núverandi stjórnarflokka og stjórnarandstöðuflokka í verksmiðjustjórninni eru á einu máli um þessa stöðu. Enginn ágreiningur er þeirra á milli um það hversu mikið bil þarf að brúa á milli tekna og gjalda. Og fyrir liggur að um 23% af hækkunarþörfinni nú er vegna ákvarðana ríkisstjórnarinnar frá því í fyrra um að verða ekki við hækkunarbeiðni, um 23% af hækkunarþörfinni. Það sýnir best hvaða afleiðingar það hefur þegar ríkisstjórnir pissa í skóinn sinn með þeim hætti sem núv. hæstv. ríkisstjórn er að gera. Slíkar ákvarðanir koma niður á bændum og neytendum með fullum þunga. Og það verður ekki dregið nema í eitt ár að það komi í dagsljósið. En hæstv. ráðherrar vita auðvitað að þá hafa kjósendur vísað þeim á dyr. 8. mars tekur verksmiðjustjórnin þetta mál enn fyrir. Þá er komið bréf frá hæstv. landbrh. og í því bréfi segir m.a. þetta: ,,Þann 27. febrúar sl. samþykkti ríkisstjórnin að beina því til stjórnar Áburðarverksmiðju ríkisins að hækkun áburðarverðs verði ekki meiri en 12%. Þessi samþykkt er gerð með því fororði að landbrh. áskilur sér rétt til að taka málefni Áburðarverksmiðjunnar upp í ríkisstjórninni leiði þessi verðákvörðun af sér að tap verði á rekstri verksmiðjunmar. Landbrh. mun þá sækja um stuðning ríkissjóðs við reksturinn til að mæta því tapi.`` Með öðrum orðum, hæstv. landbrh. viðurkennir í þessu bréfi að það er aðeins ein leið til að leysa þennan vanda. Og þetta bréf er skrifað 1. mars. Hæstv. landbrh., sem hér situr, skrifaði 1. mars bréf þar sem hann viðurkennir að það er aðeins ein leið til að leysa vandann, þar sem hann viðurkennir að það er ekki hægt að leysa vandann með einfaldri Egilsstaðasamþykkt um að verðið skuli bara vera ákveðið 12% hærra og svo gerist ekkert meir. Þetta liggur hér fyrir skjalfest, viðurkenning hæstv. ráðherra. En 8. mars fjallar stjórn verksmiðjunnar um þetta bréf m.a. og þar segir: ,,Miklar umræður urðu um málið og ljóst að Áburðarverksmiðjan er sett í mikinn vanda með aðgerðum ríkisstjórnarinnar og svör landbrh. við bréfi Áburðarverksmiðjunnar 7. febr. sl. með öllu ófullnægjandi.`` Verksmiðjustjórnin er öll sammála því: Svör landbrh. með öllu ófullnægjandi. Og það er í þeirri stöðu sem málið stendur hér í dag. Ákvarðanir hæstv. ríkisstjórnar eru enn með öllu ófullnægjandi. Það hefur ekkert breyst af hálfu hæstv. ríkisstjórnar og það er það svar sem hún er að senda launafólkinu í landinu. Ófullnægjandi viðbrögð við þeim merku kjarasamningum. Enn tekur stjórn Áburðarverksmiðjunnar þetta mál fyrir á fundi sínum 3. apríl. Þar er m.a. gerð grein fyrir ársreikningi sl. árs og fram kemur að skuldir verksmiðjunnar námu þá 745 millj. kr. Þar af voru langtímaskuldir 216 millj. og skammtímaskuldir 529 millj. en erlendu rekstrarlánin nema 321 millj. kr. Erlend rekstrarlán standa í 321 millj. kr. Og samt á enn að bæta við. Samt á enn að auka fjármagnskostnað bænda með því að búa til ný lán, enn að auka fjármagnskostnað bænda sem sumir hæstv. ráðherrar hafa nú kvartað yfir að væri ívið of mikill. En þeir ætla enn að auka á þann vanda. Þá liggur fyrir enn eitt bréfið frá hæstv. landbrh., dags. 30. mars. Þar segir svo: ,,Gerð verði ítarleg úttekt á rekstrarafkomu og stöðu Áburðarverksmiðjunnar fyrir næsta haust og metnar forsendur fyrir nauðsynlegum verðbreytingum og framleiðslu ársins 1991 til að vinna upp rekstrartap á þessu ári. Fyrirsjáanlegt rekstrartap ársins sem ekki sýnist svigrúm til að bæta upp á næsta ári verður tekið til meðferðar við afgreiðslu fjáraukalaga á síðari hluta ársins.`` Hér hörfar hæstv. ráðherra. Í hinu fyrra bréfi viðurkenndi hann að aðeins ein leið væri til að leysa málið en hann hefur ekki fengið stuðning innan ríkisstjórnarinnar til að leysa málið á þann eina veg sem hægt er. Þar hefur hæstv. landbrh. verið borinn ofurliði og nú kemur loðin yfirlýsing um að skoða eigi hvort hugsanlega megi leysa þann hluta vandans, sem ekki verði velt á næsta ári yfir á bændur með fjármagnskostnaði til viðbótar, með fjáraukalögum á hausti komanda. Þó liggja fyrir, þegar þetta bréf er skrifað, allar tölulegar upplýsingar um stöðu verksmiðjunnar, öll gögn um það hvert tapið verður á þessu ári miðað við þær forsendur sem fyrir liggja. Engin þörf á að skjóta þeim ákvörðunum fram á haustið af því að staðreyndirnar liggja allar á borðinu. Það kemur ítarlega fram í áliti verksmiðjustjórnarinnar að svo er. En hæstv. ráðherra landbúnaðarmála hörfar á einum mánuði vegna þess að hann er ofurliði borinn innan hæstv. ríkisstjórnar. Sennilega er það hin nýja efnahagsstefna Alþfl. undir forustu hæstv. viðskrh. sem leitt hefur til þess að hæstv. landbrh. hefur verið borinn ofurliði í þessu efni. Ég óska af því tilefni, herra forseti, eftir því að hæstv. viðskrh. verði viðstaddur þessa umræðu vegna þess að flest bendir til þess að hann beri verulega ábyrgð á því hver endanleg niðurstaða hæstv. ríkisstjórnar er í þessu máli. Ég óska eftir því að hann verði kallaður hér til fundarins.

Forseti veit ekki betur en að hæstv. viðskrh. sé hér staddur í næsta herbergi og mun freista þess að fá hann til að sitja hér í salnum.

Ég sé ekki hæstv. viðskrh. en má vera að hann telji heppilegra að vera ósýnilegur eins og stöðu Alþfl. er komið. Við það geri ég ekki athugasemdir, en óska eftir því að hann verði viðstaddur þennan þingfund. Síðan fer þetta mál að taka á sig meiri pólitískan svip eftir að verksmiðjustjórnin hefur fjallað um þetta mál vikum saman á faglegan hátt svo sem henni ber lagaleg skylda til og fulltrúar stjórnarflokkanna í verksmiðjustjórninni hafa allir tekið þátt í þeirri umræðu með mjög ábyrgri afstöðu, raunsærri afstöðu, afstöðu sem er í samræmi við þær lagaskyldur sem hvíla á verksmiðjustjórninni. En þegar hér er komið sögu fer pólitískur þrýstingur ríkisstjórnarflokkanna að hafa áhrif á suma fulltrúa þeirra í verksmiðjustjórninni. Á fundi hennar 18. apríl leggur formaður verksmiðjustjórnarinnar fram tillögu þar sem þetta segir m.a.: ,,Stjórn Áburðarverksmiðjunnar telur mjög miður að ríkisstjórnin skyldi við gerð síðustu kjarasamninga gefa fyrirheit um að verð á áburði hækkaði ekki meir en 12% án þess að hafa um það nokkurt samráð við Áburðarverksmiðjuna. Samkvæmt lögum ber stjórn Áburðarverksmiðjunnar að ákveða verð á áburði í samráði við landbrn. en ekki ríkisstjórnina. Fulltrúum ríkisstjórnarinnar í viðræðum um kjarasamninga var fyllilega ljóst að fyrirheit um 12% verðhækkun á áburði mundi leiða til stórfellds taps á rekstri verksmiðjunnar. Því er erfitt að trúa að ríkisstjórnin hafi ætlað Áburðarverksmiðjunni að greiða 130 millj. kr. af eigin fé sínu fyrir loforð ríkisstjórnarinnar við gerð almennra kjarasamninga.`` Hér kemur m.a. fram í tillögu formanns stjórnar verksmiðjunnar sem allt fram að þessu hefur unnið að þessu máli á fullkomlega eðlilegan hátt að ríkisstjórninni var kunnugt um það, þegar hún lofaði 12% verðhækkuninni, að það kostaði að brúa þyrfti bil upp á 130 millj. kr. Þá þegar lágu þær upplýsingar fyrir alveg skýrar og viðurkennt af fulltrúum ríkisstjórnarflokkanna sjálfra. En nú vefja þeir tungu um höfuð sér og segja að málið sé svo flókið að það þurfi enn frekari skoðunar við. Það er eins og þessir menn geti ekki gert sér grein fyrir augljósustu staðreyndum um rekstur í ekki stærra fyrirtæki en þessu. Og þó liggur það fyrir að fulltrúar hennar sjálfrar í verksmiðjustjórninni hafa gert sér grein fyrir þessari staðreynd og þurfa ekki neitt frekari athugunar og skoðunar verkefna við til þess að komast að þessari niðurstöðu. Þegar málið er komið á þetta sig kjósa tveir af fulltrúum ríkisstjórnarflokkanna að verða við tilmælum ríkisstjórnarinnar um Egilsstaðasamþykkt án þess að fyrir liggi lausn á málinu þó að þeir beri fram mjög harða gagnrýni á hæstv. ríkisstjórn fyrir að leysa ekki málið. Aðrir fulltrúar í verksmiðjustjórninni, þar á meðal einn af fulltrúum ríkisstjórnarflokkanna, einn af trúnaðarmönnum ríkisstjórnarflokkanna, telja sér skylt að taka ákvörðun í samræmi við lögin þannig að verksmiðjunni sé ekki stefnt á ný í hallarekstur. Og það varð niðurstaða meiri hluta verksmiðjustjórnarinnar. Síðan er haldinn fundur í verksmiðjustjórninni 23. apríl. Til þess fundar kemur hæstv. landbrh. Hann segir á þeim fundi að e.t.v. væri unnt að bæta Áburðarverksmiðjunni upp rekstrartap sem af 12% verðhækkun leiddi í verðlagningu næsta árs. Ef til vill. Ef þetta stóra ef yrði nú ekki að veruleika, hvað á þá að gera? Hvað segja hæstv. ráðherrar um það? Hvað á þá að gera? Síðan sagði hæstv. landbrh. að ,,ekki væri unnt að taka þetta inn við gerð fjáraukalaga nú þar sem nú væri eingöngu verið að gera nauðsynlegar breytingar á ýmsum rekstrarliðum fjárlaga til leiðréttinga og samræmis við gerð kjarasamninga.`` En um hvað er verið að fjalla hér? Er ekki verið að fjalla hér um ráðstafanir vegna kjarasamninga? En þá er ástæðan talin sú fyrir því að ekki er hægt að fjalla um málið, að verið sé að taka á ákvörðunum vegna kjarasamninganna. Ég hef aldrei séð nokkra menn fara jafnmikið í kringum sjálfa sig eða taka stærri kollhnísa. Sennilega hefur hæstv. ráðherra farið í kleinu áður en hann lét þessi ummæli falla. Að lokum segir í þessari bókun: ,,Óskaði ráðherra þess að ákvörðun um 18% hækkun áburðarverðs yrði endurskoðuð til að komast hjá vandræðum en tók fram að ekki mætti reka verksmiðjuna til langframa með halla.`` Hvers vegna má ekki reka hana til langframa með halla? Af hverju má gera það núna? En það má kannski ekki reka hana með halla þegar kjósendur eru búnir að vísa honum á dyr og aðrir eru teknir við? Á þá að skipta um skoðun? Er það þá sem ekki má reka verksmiðjuna með halla? Á þessum fundi kom fram hjá Agli Jónssyni sem er einn fulltrúa Sjálfstfl. að hann væri þeirrar skoðunar að verksmiðjustjórnin hefði þegar tekið áhættusama ákvörðun með 18% verðhækkun í stað 22,3% vegna fyrirsjáanlegs halla á rekstrinum. 12% hækkun á áburðarverði nú þýddi í reynd allt að 20% verðhækkun umfram verðbólgu á næsta ári ef jafna ætti upp tap af þessari verðhækkun einni. Og hvernig ætla menn þá að horfa framan í bændur, spurði þessi stjórnarmaður í Áburðarverksmiðjunni. Þessi ákvörðun felur í sér 20% hækkun á næsta ári sem e.t.v. er hægt að leyfa verksmiðjunni að taka á næsta ári, eins og hæstv. landbrh. segir. En ef það er ekki hægt, hvað á þá að gera? Það kemur einnig fram í þessari fundargerð frá einum fulltrúa Sjálfstfl., Bjarna Helgasyni, að létt væri fyrir ríkisstjórnina að standa við fyrirheit sitt við bændasamtökin um 12% hækkun áburðarverðs einmitt við gerð fjáraukalaga nú, t.d. með því að leggja fram fé sem næmi mismuninum á 12% og 18% verðhækkun. En hvert er svar hæstv. landbrh. bókað á fundi í stjórn Áburðarverksmiðjunnar við þessari ábendingu? Hvert er svar hæstv. landbrh.? ,,Lýsti ráðherra því þá yfir að engar forsendur eða möguleikar væru til að koma slíku í gegn. Hann væri bara einn af 11 ráðherrum og áburðarverðið yrði ekki hækkað um meira en 12%.`` Áburðarverðið yrði ekki hækkað um meira en 12% af því að hann væri bara einn af 11 ráðherrum. Í þessu felst sama viðurkenning og í hinu fyrsta bréfi til stjórnar Áburðarverksmiðjunnar að í hjarta sínu gerir hæstv. landbrh. sér grein fyrir því að málið verður að leysa og ég trúi því sem hér kemur fram að hann hafi haft vilja til þess að leysa málið innan hæstv. ríkisstjórnar. Hér kemur hins vegar fram að það var ekki hægt af því að hann var bara einn af 11 ráðherrum í hæstv. ríkisstjórn. Og nú er ástæða til þess að spyrja: Hverjir voru það úr hópi hinna 10 sem eftir sitja, þegar hæstv. landbrh. er frátalinn, sem komu í veg fyrir það að hann gæti leyst málið svo sem hann óskaði eftir og hafði í upphafi gefið fyrirheit um og talið nauðsynlegt? Hverjir voru það? Voru það e.t.v. ráðherrar Alþfl.? Er þetta hin nýja efnahagsstefna Alþfl. að stefna ríkisfyrirtækjum í hallarekstur með þessum hætti og auka þannig verðbólgu þegar til lengri tíma er litið? Það væri ástæða til þess að hæstv. viðskrh. lýsti því hvernig þetta kæmi heim og saman við efnahagsstefnu hans flokks og hvort það sé rétt mat að það hafi einmitt verið krafa Alþfl. í ríkisstjórninni að brjóta hæstv. landbrh. á bak aftur með þessum hætti. Er flokkurinn sem þjóðin hélt að hefði sagt skilið við óráðsíu vinstri hugmynda í efnahagsmálum fyrir 30 árum og tók þátt í viðreisn efnahagslífsins á þeim tíma aftur sokkinn endanlega í sama farið? Það væri fróðlegt að heyra hæstv. viðskrh. gera nokkra grein fyrir því. Það liggur sem sagt fyrir í þessu máli og er kjarni þess að stjórn Áburðarverksmiðjunnar, bæði fulltrúar stjórnarflokkanna og stjórnarandstöðuflokkanna, eru sammála um að brúa verði bilið milli tekna og gjalda og það sé ekki unnt að skilja við málið án þess að leysa það. En tveir þessara fulltrúa fallast á að gera Egilsstaðasamþykkt í trausti þess að hæstv. ríkisstjórn leysi málið einhvern tíma. Aðrir telja sér skylt að knýja fram lausn á málinu strax til þess að unnt sé að standa við fyrirheitin sem launafólkinu í landinu voru gefin, til þess að koma í veg fyrir að það standi í óvissu um hvort efna eigi þessi fyrirheit, því að í stöðunni eins og hún er í dag þegar vísað er á verðhækkanir síðar eða skattahækkanir síðar, þá er verið að segja við launafólkið: Við ætlum ekki að leysa málið sem við lofuðum að leysa. Í annan stað liggur það fyrir að hæstv. landbrh. hafði í byrjun mars viðurkennt að ríkisstjórnin yrði að leysa málið og gæti ekki gert það öðruvísi en með því að veita fjármunum úr ríkissjóði til verksins og menn hlutu að skilja það bréf svo, eins og það var orðað, að það ætti að gera samhliða ákvörðun svo sem venja er þegar menn taka skynsamlegar ákvarðanir. Í þriðja lagi liggur svo fyrir að mánuði síðar eða í lok mars hefur hæstv. landbrh. hlaupið frá málinu, ekki vegna þess að hann hafi skipt um skoðun heldur vegna þess að einhverjir aðrir samráðherrar hans hafa knúið hann til undanhalds og neytt hann til að standa frammi fyrir því að koma með málið hér inn á Alþingi án lausnar. Í fjórða lagi liggur fyrir að Alþingi getur leyst þetta mál með ákvörðunum í fjvn. þar sem fjáraukalög eru til meðferðar sem einmitt fjalla um ráðstafanir vegna kjarasamninga. Þetta eru hinar einföldu staðreyndir sem fyrir liggja. En hæstv. ráðherrar og stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar ætla sér að hlaupa frá málinu. Ég er þeirrar skoðunar að það sé hægur vandi að taka nú ákvörðun um niðurskurð á útgjöldum upp á rúmar 100 millj. kr. og leysa þetta mál þegar svo miklir hagsmunir eru í húfi, að efna loforð og fyrirheit við launafólkið í landinu. En hæstv. ríkisstjórn kærir sig kollótta um það. Hún gefur fyrirheit og ætlar að leysa það með Egilsstaðasamþykktum að hefðbundnum hætti vinstri stjórna í landinu. Fulltrúar ríkisstjórnarflokkanna geta verið að dunda sér við það í fjvn. að ræða um það hvort ekki sé nauðsynlegt að veita heimild til að kaupa hér hús fyrir Alþingi út og suður. Mér skilst að ríkisstjórnarliðið hafi haft mestan áhuga á því að kaupa Hótel Borg fyrir ekki minni upphæð en kostar að leysa vanda Áburðarverksmiðjunnar og standa við loforð sín. Og þá gengur hæstv. forsrh. út og skil ég það mætavel. En þetta geta stjórnarflokkarnir setið á rökstólum um. Það er sjálfsagt að koma hér með tillögur í kjölfar kjarasamninga og segja: Við ætlum að skera niður útgjöld Alþingis til þess að standa við fyrirheitin, koma svo nokkrum vikum seinna og segja: Við ætlum að samþykkja þingsályktunartillögur sem gefa Alþingi heimild til húsakaupa, a.m.k. fyrir þá upphæð sem verið er að tala um til lausnar á þessu máli. Enginn vandi. Engin fyrirstaða. Haldnir fundir í fjvn. og deildafundir tafðir af þessum sökum. Engin fyrirstaða. Það stendur ekki á fulltrúum Alþfl. að taka þátt í umræðum af því tagi. Þá er hægt að taka ákvarðanir um útgjöld úr ríkissjóði. Þá þarf ekki frekari skoðunar við eða athugunar. En ef á að standa við loforð sín til launafólksins í landinu, þá þarf að skoða málið, þá þarf að setja málið í nefnd, þá þarf að segja ef og kannski, einhvern tíma í framtíðinni. Staðreyndir þessa máls liggja því mætavel fyrir. Auðvitað á Alþingi að taka á þessu máli á þann veg að leysa það. Auðvitað á Alþingi af þessu tilefni að sýna ríkisstjórninni að þó að hún sé ófær um að leysa mál, þá geti Alþingi gert það. Hv. 10. þm. Reykv., einn helsti talsmaður í Framsfl. fyrir kröfunni um nýja efnahagsstefnu, lýsti því hér fyrir nokkrum dögum í umræðum hvernig þingmenn gátu tekið höndum saman þrátt fyrir hæstv. ríkisstjórn og komið fram mikilvægum breytingum í skattamálum til þess að örva einstaklinga til kaupa á hlutabréfum og auðvelda fyrirtækjum að auka eiginfjárstöðu sína með hlutabréfasölu í kjölfar skattalegra breytinga. Þessi forustumaður Framsfl. sem gert hefur kröfu um nýja efnahagsstefnu vakti á því athygli sérstaklega hér á hinu háa Alþingi að hæstv. ríkisstjórn hefði hvergi komið nálægt því máli, ekkert frumkvæði haft, en þurft hafi þingmenn úr hinum frjálslyndari armi Framsfl. og úr Sjálfstfl. til að knýja málið fram með þverpólitískri samstöðu. Og það er einmitt þetta sem þarf að gerast núna. Þrátt fyrir hæstv. ríkisstjórn vitum við það að innan Framsfl. a.m.k. er frjálslyndur armur sem getur tekið hér ábyrga afstöðu á þingi og við eigum af þessu tilefni, þingmenn, að taka á þessu máli í fjvn., við afgreiðslu fjáraukalaga, og leysa vanda verksmiðjunnar þannig að Alþingi geti þá staðið við þau fyrirheit til launafólksins sem hæstv. ríkisstjórn hefur gefist upp við. Herra forseti. Að svo stöddu sé ég ekki ástæðu til að gera frekari grein fyrir þessu máli og afstöðu minni í því efni, en ég hygg að flestir geti verið á einu máli um að fá mál eru skýrari og ljósari dæmi um efnahagsstefnu vinstri stjórnar, um fortíðargöngu núv. hæstv. ríkisstjórnar, um það hvernig ákvarðanir hennar á öllum sviðum í efnahags- og fjármálum skilja eftir gjaldþrot og skuldasöfnun sem munu þegar á næsta ári lenda á atvinnurekendum, bændum sem öðrum, neytendum og skattgreiðendum. Þetta mál er dæmigert fyrir gjaldþrotastefnu þessarar hæstv. ríkisstjórnar sem ætlar að skilja við með sama hætti og vinstri stjórnin 1958, ríkisstjórn sem stóð saman af sömu flokkum, sömu fjölskyldum, beitti sömu vinnubrögðum og fær sömu eftirmælin.

Pálmi Jónsson Herra forseti. Eftir afar ítarlega ræðu hv. 1. þm. Suðurl. get ég að sjálfsögðu stytt mál mitt nokkuð frá því sem ella hefði orðið, en í hans máli var þetta mál rakið afar skilmerkilega og meginsjónarmið okkar sjálfstæðismanna komu þar fram. Það liggur fyrir að frv. sem hér er á dagskrá er sérstætt mál, býsna sérstætt mál og óvenjulegt. Ég hygg að það hafi ekki gerst í annan tíma að ríkisstjórn hafi lagt fram frv. til laga um ákvörðun áburðarverðs. Og ég minnist þess ekki að nokkru sinni áður hafi það gerst að ekki hafi tekist niðurstaða á milli stjórnar Áburðarverksmiðjunnar annars vegar og landbrh. hins vegar þannig að til þess hafi komið að þessi mál yrði að leysa á Alþingi. Nú er þetta svo, og gerir þetta mál afar sérstætt, og ég hlýt að lýsa því að það er afar óheppilegt að geta ekki starfað að þessum málum með þeim hætti sem lög kveða á um, sem sé að áburðarverð sé ákveðið af stjórn verksmiðjunnar í samráði við hæstv. landbrh. Það liggur fyrir að hæstv. ríkisstjórn gaf um það fyrirheit í tengslum við kjarasamninga að áburðarverð hækkaði ekki umfram 12%. Í sjálfu sér hafði hæstv. ríkisstjórn þetta á valdi sínu ef hún hefði þá um leið ætlað sér að brúa það bil sem var á milli ákvörðunar verksmiðjustjórnarinnar annars vegar og þessarar ákvörðunar hins vegar með því að leggja fram fé, en að öðru leyti hafði hæstv. ríkisstjórn enga heimild til að ákveða eða lofa því hvert áburðarverðið yrði. Það var ekki hennar hlutverk, heldur þeirra aðila, verksmiðjustjórnar og landbrh., sem það ákvarða eftir lögum. Þetta liggur samt fyrir og þetta loforð mun hafa verið gefið fulltrúum bænda í tengslum við þá kjarasamninga og e.t.v. aðilum vinnumarkaðarins. Eins og fram kom í ræðu hv. 1. þm. Suðurl. var það samdóma álit verksmiðjustjórnarinnar að til þess að rekstur verksmiðjunnar gæti verið í jafnvægi þyrfti áburðarverðið að hækka um 22,3%. Fjárlög gerðu hins vegar ráð fyrir því að áburðarverðið hækkaði um 18% og eftir það þóf sem átt hefur sér stað um þetta mál verður það niðurstaðan að meiri hluti verksmiðjustjórnarinnar gerir tillögu um 18% hækkun á áburðarverðinu en á það treystir ríkisstjórnin sér ekki til að fallast. Nú er rétt að gera sér alveg grein fyrir því að ef áburðarverðið hækkar um 12% og ekki verður um neinar ráðstafanir af hálfu ríkisstjórnarinnar að ræða til þess að bæta stöðu verksmiðjunnar er reiknað með að halli á rekstrinum verði á þessu ári um 129 millj. kr. Mismunurinn í tekjum verksmiðjunnar eftir því hvort verðið hækkar um 12% eða 22,3% er 129 millj. kr. Ef áburðarverðið hækkaði um 18%, eins og meiri hluti stjórnar verksmiðjunnar gerði tillögu um og gerði samþykktir um, er mismunurinn á milli tekna verksmiðjunnar frá 12% hækkun áburðarverðs upp í 18% um 63 millj. kr. Ég tel að það sé óviðunandi að stefna að hallarekstri verksmiðjunnar á þessu ári upp á allt að 130 millj. kr. eins og fyrir liggur að yrði ef áburðarverðið hækkar um 12% og ekki koma aðrar ráðstafanir til til að bæta rekstrarstöðu fyrirtækisins. Þetta er gjörsamlega óviðunandi vegna þess að með þessum hætti væri verið að velta þessum vanda yfir á næsta ár og það þýddi að á sama tíma og verðlag hækkaði kannski um 7--10%, um 7% segir hæstv. ríkisstjórn, mundi þurfa að hækka áburðarverðið um 20--30% og það sjá allir að slík niðurstaða er gjörsamlega óviðunandi. Það er enda margföld reynsla fyrir því hjá fyrirtækjum sem safna upp halla að það kostar miklu meira að vinna hallareksturinn upp heldur en ef haldið hefði verið á verðlagningu á afurðum þeirra með þeim hætti að verðlagningin væri nokkurn veginn í samræmi við annað verðlag í landinu. Nú hefur hv. 1. þm. Suðurl. rakið það hvernig um þessi mál hefur verið fjallað á fundum verksmiðjunnar og það hefur komið glöggt í ljós að lengst af hefur verið algjör samstaða um málið í verksmiðjustjórninni og um það hvernig á því skyldi haldið. Í einu af bréfum þeim sem vitnað var til hér áðan, þ.e. bréfi frá hæstv. landbrh. sem ritað er 30. mars sl., segir svo, með leyfi forseta, og ítreka ég þar það sem fram kom í máli hv. 1. þm. Suðurl.: ,,Gerð verði ítarleg úttekt á rekstrarafkomu og stöðu Áburðarverksmiðjunnar fyrir næsta haust og metnar forsendur fyrir nauðsynlegum verðbreytingum á framleiðslu ársins 1991 til að vinna upp rekstrartap á þessu ári.`` Enn segir: ,,Fyrirsjáanlegt rekstrartap ársins sem ekki sýnist svigrúm til að bæta upp á næsta ári verður tekið til meðferðar við afgreiðslu fjáraukalaga á síðari hluta ársins.`` Það kemur fram í þessu bréfi að meginsjónarmið hæstv. landbrh., sem ritar þetta bréf fyrir hönd ríkisstjórnarinnar, er það að við verðlagningu fyrir árið 1991 eigi að meta nauðsynlegar breytingar á verði til þess að vinna upp rekstrartapið á þessu ári. Það er meginatriðið. Og það er þetta sem er fordæmanlegt af hálfu hæstv. ríkisstjórnar, að halda nú niðri verðinu og gera ekki ráðstafanir til þess að unnt sé, eins og hér hefur komið fram, að standa við loforð hæstv. ríkisstjórnar í tengslum við kjarasamninga og halda þó rekstri fyrirtækisins í sæmilegu horfi og ætla sér að velta þessu yfir á næsta ár með þeim afleiðingum að það mundi þýða milli 20 og 30% verðhækkun á áburðinum á næsta ári þó að verðlag hækkaði ekki nema um 7%. Þetta er fordæmanlegt og þetta er ekki viðunandi niðurstaða. Hæstv. ríkisstjórn virðist skáka í því skjólinu að þá verði hún farin frá völdum og það komi í hlut annarra að taka á sig þessar byrðar. Það komi í hlut annarra og annarrar ríkisstjórnar að taka við þeim vanda sem það hefur í för með sér að mæta því meðal bænda og meðal neytenda að meðan verðlag hækkaði um 7% hækkaði áburðarverðið um 20--30%. Þessi niðurstaða getur ekki gengið að mínum dómi og ég ítreka mjög alvarlega þær áskoranir sem fram komu í máli hv. 1. þm. Suðurl. til hæstv. forsrh. og til hæstv. ríkisstjórnar að taka nú fyrir þinglok ákvarðanir um að bæta upp það rekstrartap sem verksmiðjan verður fyrir vegna loforðs hæstv. ríkisstjórnar um 12% hækkun áburðarverðsins. Þetta er þeim mun augljósara að er eðlilegt að gera nú í tengslum við fjáraukalög fyrir árið 1990 sem eru til meðferðar í hv. fjvn. að þetta fjáraukalagafrv. hefur að undirfyrirsögn að það sé flutt vegna kjarasamninga í febrúar 1990. Inn í þetta fjáraukalagafrv. á því beint að taka allar þær ráðstafanir í fjármálum ríkisins sem eru í beinum tengslum við afleiðingar kjarasamninganna. Þetta var rækilega skýrt af hálfu hæstv. forsrh. þegar hann mælti fyrir þessu frv. hér í febrúarmánuði. Ég ítreka því þessi tilmæli og eindregnu áskorun og ég vil gjarnan láta þess getið að verði hæstv. ríkisstjórn ekki við þessum áskorunum, þá mun ég beita mér fyrir flutningi tillögu hér á hv. Alþingi til að koma þessu fram. Það verður þá að ráðast hvernig um það mál fer. Nú liggur það fyrir að þrátt fyrir að það sé einróma mat verksmiðjustjórnarinnar að áburðarverðið hefði þurft að hækka um 22,3% til þess að halda jafnvægi í rekstri fyrirtækisins þá tók meiri hluti stjórnar ákvörðun um að leggja til að verðið hækkaði um 18% með tilliti til þess sem kveðið var á um við afgreiðslu fjárlaga. Ég gæti fyrir mína parta gengið inn á það, og væri það samkomulagstillaga af minni hálfu, að hæstv. ríkisstjórn legði fram fé á fjáraukalögum fyrir þetta ár til að brúa bilið á milli 12% og 18%. Og að sá halli sem þá myndast vegna þess mismunar sem er upp í 22,3% stæði þá út af að þessu sinni. Þessi fjárhæð er, eins og ég sagði áður, 63 millj. kr. Ég tel með tilliti til tillagna meiri hluta stjórnar, sem auðvitað eiga rætur í afgreiðslu hæstv. ríkisstjórnar og hv. meiri hluta stjórnarflokkanna hér á hinu háa Alþingi við afgreiðslu fjárlaga sem tekið var tillit til, að hægt sé að ganga til samkomulags um að á þann veg verði á málinu haldið. En það verður ekkert samkomulag um að láta þessi mál liggja í salti, taka til athugunar við verðlagsforsendur á framleiðslu verksmiðjunnar á næsta ári hvað hægt sé þá að bera uppi af hallarekstrinum í verði sem þarf væntanlega að vera 20--30%. Og í öðru lagi að huga að því með haustinu hvort rétt sé að taka þá eitthvað inn í fjáraukalög. Um þá niðurstöðu verður ekkert samkomulag. Ég hlýt að beina þessu í fullri alvöru og einu sinni enn til hæstv. forsrh. sem stendur auðvitað fyrir flutningi þessa frv., og sem oddvita sinnar ríkisstjórnar, að þetta verði grandskoðað og ákvörðun tekin um þetta nú þegar vegna þess að það er nú mjög rekið eftir því í fjvn. að afgreiða út úr nefndinni frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1990. Ljóst er að það verður ekki dregið marga daga, enda þinglok fyrir dyrum. Hæstv. forsrh. sagði hér í sinni framsöguræðu að hann teldi að verksmiðjan þyldi 12% hækkun. Ég veit það að hæstv. forsrh. hefur að ýmsu leyti kynnt sér málefni verksmiðjunnar. Hann er þeim ekki ókunnugur frá fyrri tíð. Ég verð þó að segja að þetta er meira en hæpin fullyrðing. Ég verð að segja að þrátt fyrir það að hæstv. forsrh. sé án efa nokkuð kunnugur stöðu verksmiðjunnar, þá trúi ég þó betur stjórnendum fyrirtækisins og framkvæmdastjóra og öðrum þeim tæknimönnum sem vinna við að leggja upp fjárhagsáætlanir fyrirtækisins. Hæstv. ráðherra sagði í sinni framsöguræðu að hagur fyrirtækisins mundi verða betri en ætlað var við fjárlagaafgreiðslu vegna þess að eftir kjarasamningana yrðu verðlagsbreytingar minni en áður hafði verið áætlað. Verðlagsbreytingar sem áætlaðar voru við afgreiðslu fjárlaga 11% ættu að verða miðað við áætlanir eftir kjarasamninga um 7%. Nú er þessu ekki nema að litlu leyti svo varið. Þannig vill til að Áburðarverksmiðjan selur framleiðslu sína til bænda og lánar hluta af verðinu. Áburðarverksmiðjan fær þess vegna verulegar vaxtatekjur. Og ef þetta gengur eftir með verðlagsþróun, að verðhækkanir verða 4% minni en gert var ráð fyrir við afgreiðslu fjárlaga, og það gengur eftir sem hæstv. ríkisstjórn hefur áætlað, að vextir lækki í samræmi við það, þá lækka þessar vaxtatekjur Áburðarverksmiðjunnar. Það var áætlað samkvæmt útreikningum, sem gerðir voru m.a. af Fjárlaga- og hagsýslustofnun, að þessi lækkun í tekjum fyrirtækisins yrði um 33 millj. kr. vegna minni vaxtatekna. Á hinn bóginn tekur Áburðarverksmiðjan rekstrarlán og á henni hvíla rekstrarlán, eins og fram kom í máli hv. 1. þm. Suðurl., og það eru erlend lán. Og vextir á erlendum lánum verða væntanlega óbreyttir. Verðlag innan lands hefur ekki áhrif á vexti á erlendum lánum þannig að þarna hallar á í rekstri verksmiðjunnar miðað við þær verðlagsforsendur, sem hæstv. forsrh. greindi frá í ræðu sinni, um 33 millj. kr. sem staða fyrirtækisins verður verri vegna þessara vaxtabreytinga. Nú held ég að það sé tvímælalaust að á þessum tíma sé hægt að sjá nokkuð fyrir um þessa rekstrarniðurstöðu þannig að ekki skakki háum fjárhæðum. Hæstv. ráðherra sagði í framsöguræðu sinni að ef til vill mætti fara aðrar leiðir. Það kynni að vera hægt að auka tekjur verksmiðjunnar með því að stuðla að meiri sölu á áburði og ef til að mynda, eins og hann gat um, selt væri 5000 tonnum meira af áburði en áætlanir standa til um til landgræðslustarfa þá mundu tekjur verksmiðjunnar aukast um 50 millj. Hið rétta er að þær mundu væntanlega aukast um 40--50 millj. Látum svo vera. En til þess að þetta sé mögulegt þarf að leggja fram fé. Til þess að þetta sé mögulegt þarf hæstv. forsrh. að beita sér fyrir því að Landgræðsla ríkisins og aðrir þeir aðilar sem geta notað áburð til landgræðslustarfa, fái fé til að kaupa þennan áburð fyrir. Mér sýnist, miðað það verðlag á áburði á þessu ári sem hér liggur fyrir í gögnum, að til þess að selja fimm þúsund tonnum meira og stofnanir, er sinna landgræðslustörfum, geti keypt það magn, þá þurfi að veita úr ríkissjóði fé sem er ekki minna en 110--120 millj. kr. Þessi leið er því erfiðari fyrir ríkissjóð þó að hún gæti vonandi komið gróðurfari og gróðurríki landsins til góða. En ef þetta væri nú meiningin þá þarf að taka þetta fé inn á fjáraukalögin. Ég vænti þess að hæstv. forsrh. og hæstv. landbrh. geti í dag og á morgun tekið um það ákvörðun hvora leiðina þeir vilji fara og láti ekki þessi mál synda til haustsins í algerri óvissu með óviðunandi afleiðingum fyrir þetta fyrirtæki, fyrir bændur og fyrir neytendur í landinu. Ég held að þegar um er að ræða fyrirtæki sem reynsla er fyrir rekstri á, eins og það sem hér á hlut að máli, sé hægt að byggja upp trúverðugar áætlanir. Þetta er ekki fyrirtæki af því tagi sem þarf að gera áætlanirnar eftir á. Það er hægt að byggja upp trúverðugar áætlanir fyrir fram og það þarf ekki að fara í það að byggja upp áætlanirnar eftir á þegar reynslan liggur fyrir og þegar skuldasúpan hefur safnast fyrir. Ég hlýt að benda á hvað það í rauninni þýðir sem hæstv. forsrh. var að segja hér í ræðu sinni, að það er ekki rétt að staða verksmiðjunnar batni þó að það hafi hægt á verðlagsþróun, vegna halla á vaxtareikningi sem beinlínis hlýst af því. Ef hæstv. ríkisstjórn ætlar að hlutast til um það með framlögum úr ríkissjóði til stofnana, Landgræðslu ríkisins og annarra aðila sem gætu unnið að landgræðslustörfum, að sala á áburði verði 5000 tonnum meiri en ella væri, þá kostar það fé úr ríkissjóði sem er ekki minna en 110--120 millj. kr. og er dýrara fyrir ríkissjóð en sú sáttaleið sem ég boða hér um það að vega upp mismuninn á milli 12% og 18% hækkunar áburðarverðs. Það er eðlilegt að hæstv. ríkisstjórn vilji standa við þau orð sem sögð voru og þau loforð sem gefin voru í tengslum við kjarasamninga þó svo að hæstv. ríkisstjórn hefði ekki á þeim tíma neina heimild til að ákveða að áburðarverðshækkunin yrði ekki nema 12%. Það liggur hins vegar fyrir að hæstv. ríkisstjórn hefur fulla heimild til þess og getur komið fram ráðstöfunum til þess að útvega fjármagn úr ríkissjóði til þess að bera uppi þennan mismun. Ég vil enn ítreka það að það er sú sáttaleið sem er fær í þessu máli og sú eina niðurstaða sem er viðunandi miðað við þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar að hér verði 12% hækkun. Ég þarf ekki vegna ítarlegrar ræðu hv. 1. þm. Suðurl. að blaða frekar í þeim gögnum sem við höfum í höndum og eru opinber gögn, þ.e. fundargerðir stjórnar þessa ríkisfyrirtækis. Það hefur borið aðeins á því í umræðum um þessi mál að það væri óvissa um þjóðhagslega hagkvæmni þessa fyrirtækis. Það er ekki langt síðan athugun var gerð á hagkvæmni fyrirtækisins því að þann 9. júní 1988 skilaði áliti nefnd sem landbrh. hafði skipað til að kanna hagkvæmni í rekstri Áburðarverksmiðju ríkisins. Meðal meginniðurstaða úr því nál. er að við samanburð á innflutningi og innlendri framleiðslu sé ekki hægt að staðfesta að innfluttur áburður sé ódýrari en innlend framleiðsla. Í gögnum sem fyrir liggja sést einnig að áburðarverð frá Áburðarverksmiðjunni í Gufunesi er mjög svipað eða sambærilegt við áburðarverð úti í Noregi og þarf þá væntanlega að bæta við flutningskostnaði. Mér þykir því rétt að láta þessa getið vegna efasemda og jafnvel fullyrðinga, sem fram hafa komið í blöðum, um að þetta fyrirtæki sé ekki þjóðhagslega hagkvæmt. Þess er og að geta að framleiðslukostnaður er að meiri hluta innlendur við framleiðslu á áburði verksmiðjunnar en að minni hluta erlendur og hefur það ekki lítið að segja í sambandi við þjóðhagslega hagkvæmni þessa fyrirtækis. Undir nál. þeirrar nefndar, sem skilaði áliti 9. júní 1988, skrifa Gunnlaugur M. Sigmundsson, Vilhjálmur Egilsson og Kristinn Ó. Magnússon. Ég hef óskað eftir því í hv. fjvn. að fjáraukalög fyrir árið 1990 verði ekki afgreidd úr nefndinni fyrr en fyrir liggi hvort hæstv. ríkisstjórn og hæstv. forsrh. tekur ekki þetta ráð, sem ég hef hér lagt mjög þunga áherslu á, að leggja til breytingar á þeim lögum á þann hátt að inn í lögin verði tekið fé sem þarf til að brúa það bil í rekstri verksmiðjunnar sem hlýst af hækkun áburðarverðsins um 12% í staðinn fyrir 18%. Þetta er, eins og áður sagði, um 63 millj. kr. Ég veit ekki hvort meiri hl. fjvn. fellst á að bíða öllu lengur með afgreiðslu þessa frv. því að vitaskuld eru fáir dagar til stefnu og allmörg mál eftir að afgreiða úr nefndinni og það allstór mál. En ég vænti þess þó ef hæstv. ríkisstjórn fellst á að taka þessa ákvörðun nú í dag eða á morgun þá verði ekki gefið út nál. eða brtt. fyrr en hægt verði að koma þessari breytingu inn. Víst er að þó svo að hv. meiri hl. fjvn. hefði skilað áliti áður en málið er afgreitt getur ríkisstjórn hvenær sem er lagt fram sína brtt. Gerist það ekki mun ég beita mér fyrir flutningi slíkrar tillögu og endurtek: Það er sú eina leið sem er fær í þessu máli. Að skilja verksmiðjuna eftir með þann hallarekstur sem fyrirsjáanlegur er án annarra aðgerða er ófær og gersamlega óviðunandi leið og til þess gerð að komast létt út úr hækkun áburðarverðsins á þessu vori og telja sig þar með vera að gera bændur og neytendur í landinu ánægða, vitandi það að hækkunarþörfin verður a.m.k. tvöföld eða meiri á næsta ári sem bændur og síðan neytendur þurfa þá að bera uppi vegna áhrifa á verðlagsþróun.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Það hefur þegar verið rakið nokkuð ítarlega út á hvað þetta frv. gengur, sem hér er til umræðu, um breytingu á nýsettum lögum frá 28. febr., um ráðstafanir vegna kjarasamninga. Ég fæ þetta mál til meðferðar í nefnd ásamt öðrum þingmönnum sem sitja í hv. fjh.- og viðskn. og fæ þess vegna tækifæri til að kynna mér málið betur þar. Ég tel þó ástæðu til þess þegar við 1. umr. málsins að segja nokkur orð vegna framsöguræðunnar sem flutt var hér í upphafi og annarra skyldra mála sem hljóta að vakna í huga manns þegar maður heyrir þær röksemdir sem koma fram í máli hæstv. forsrh. Fyrst vil ég þó segja það að ég tel óþarfa að flytja þetta frv. Hefði verið þörf á því var augljóst að slíkt frv. hefði átt að koma í kjölfar kjarasamninganna eða sem hluti af því frv. sem þá var lagt fram, rann á mjög hraðri ferð í gegnum þingið og endaði með gildistöku hinn 28. febr. sl. Ekkert nýtt hefur gerst í þessu máli því að í plöggum frá ríkisstjórninni, reyndar frá hæstv. fjmrh. og dags. eru 27. og 28. jan., sést mjög greinilega að hæstv. ríkisstjórn gerði ráð fyrir því að hækkun áburðarverðs yrði 1. maí 12%. Við það yrði áætlað tekjutap 140 millj. en verðlagsáhrifin yrðu 0,1%. Í samkomulagi Stéttarsambands bænda, Alþýðusambandsins, BSRB, VSÍ og VMS um málefni landbúnaðar segir skýrt og skorinort, eins og vitnað hefur verið til, að samkomulagið byggist á því fyrirheiti ríkisstjórnarinnar að verðhækkun áburðar verði ekki umfram 12% við verðlagningu vorið 1990. Á það hefur verið bent að hæstv. ríkisstjórn hafi ætlað sér að standa við þetta fyrirheit sitt. Spurningin, sem auðvitað er meginspurningin, er sú hvort ástæða sé til að gera það með því að flytja frv. á borð við það sem hér liggur fyrir til umræðu eða hvort eðlilegra hefði verið, þar sem menn sjá vel fyrir hvert tekjutapið verður, að gera ráð fyrir þessu fjármagni sem verksmiðjan tapar í fjáraukalögum sem eru til meðferðar nú á hv. Alþingi. Mín skoðun er skýr. Ég tel að það hefði verið eðlilegra og reyndar sjálfsagt mál að ríkisstjórnin tæki nú þegar ábyrgð á þessari ákvörðun sinni, en ýtti henni ekki, eins og öðrum vandamálum, inn í framtíðina og helst fram yfir næstu kosningar. Þessi hæstv. ríkisstjórn sem hefur setið hér um hríð hefur í allt of miklum mæli ýtt vandamálum á undan sér. Það má minna í því sambandi á hallann á ríkissjóði. Það hefði kannski verið æskilegt, virðulegi forseti, að hæstv. fjmrh. væri viðstaddur þessa umræðu. Mig langar að vita hvort hann er staddur í húsinu.

Forseti upplýsir að hæstv. ráðherra er ekki staddur í þinghúsinu.

Ég vil geta þess að ég hef grun um að hæstv. ráðherra hafi ekki einungis farið úr húsinu heldur hafi hann bókstaflega farið úr bænum því að hann hugðist halda fund á Sauðárkróki í dag, áróðursfund fyrir sig á kostnað fjmrn., og setur þann fund á þeim tíma sem ætlast er til að hv. þm. séu við störf á hinu háa Alþingi. Ég vil, virðulegi forseti, að það verði staðfest hér að mér finnst aldeilis óviðeigandi að hæstv. fjmrh. ætlist til þess að á meðan verið er að ræða mál sem hefur þýðingu fyrir ríkissjóð, að okkar áliti, þá noti hann þann tíma á sjálfum þingfundartímanum til þess að halda áróðursfundi úti á landi. Ég tel að hæstv. ráðherrar verði að gæta þess við þinglok að láta slíkan fund ekki rekast á við störf Alþingis. Það hefði verið hægt að halda slíkan fund á morgun eða 1. maí, en að gera það núna á laugardegi þegar allir vissu fyrir nokkru síðan að þing mundi standa er afskaplega óviðfelldið. Ég ætlaði, og fyrst hæstv. fjmrh. er ekki við verð ég að líta svo á að hæstv. landbrh. og hæstv. forsrh. komi í hans stað, að láta það koma fram að hér er verið að beita sömu vinnubrögðunum og hefur verið beitt hjá hæstv. ríkisstjórn í hallarekstri ríkissjóðs. Það er verið að safna skuldum. Ríkissjóður hefur safnað slíkum skuldum að undanförnu að þær hafa þrefaldast á nokkrum árum. Fyrir örskömmu síðan hlustuðum við á umræður um jarðgöng á Vestfjörðum sem út af fyrir sig er kannski ekki frásagnarvert nema vegna þess að hæstv. ráðherrar, og þó einkum hæstv. fjmrh., lýstu því yfir að það ætti að greiða lántökukostnað og vexti vegna flýtingar á jarðgangagerð á Vestfjörðum með því að byggðaframlög rynnu til Vestfirðinga en ekki til annarra á næstunni. Þannig hefur hæstv. ríkisstjórn í hinum ýmsu málum verið að ráðstafa fjármunum framtíðarinnar og koma í veg fyrir það að næsta ríkisstjórn hafi ráðstöfunarrétt á slíkum fjármunum. Ég minni enn fremur á að það er talið að hæstv. ríkisstjórn hafi að undanförnu í gegnum þrjá sjóði, Verðjöfnunarsjóð, Atvinnutryggingarsjóð og Hlutafjársjóð, notað tíu milljarða til þess að halda fyrirtækjum á floti, án þess að tryggt sé að fyrirtækin lifi af. Það liggur fyrir í frv. sem er nú til meðferðar í hv. sjútvn. að ríkissjóður ætlar sér að taka yfir skuldbindingar Verðjöfnunarsjóðs upp á á þriðja milljarð. Þær skuldbindingar urðu til þegar hæstv. ríkisstjórn ákvað að taka erlend lán til að greiða niður útflutningsverð á fiski, greiða með fiskinum vegna þess að hæstv. ríkisstjórn neitaði að lagfæra gengið eins og þurfti haustið 1988. Talsverðar fjárhæðir, nokkrir milljarðar, hafa farið í gegnum Atvinnutryggingarsjóð og til að kóróna síðan vitleysuna hefur hæstv. ríkisstjórn beitt sér fyrir því gagnvart a.m.k. tveimur fyrirtækjum að Atvinnutryggingarsjóður breyti lánum sínum í hlutdeildarskírteini Hlutafjársjóðs. Þannig er búið að kóróna þetta sköpunarverk hæstv. ríkisstjórnar því að það er augljóst mál að slík B-skírteini eru einskis virði. Ég vil nefna í því sambandi að þeir bankar sem hafa tekið B-skírteini hafa afskrifað þessi skírteini að fullu. A-skírteinin hafa þeir afskrifað að hluta vegna þess að þau eru vaxtalaus en þó með ríkisábyrgð, en B-skírteinin eru talin einskis virði. Þannig hefur hæstv. ríkisstjórn farið að, ýtt á undan sér vandanum, komið honum yfir á næstu ríkisstjórnir, en á sama tíma standa hæstv. ráðherrar fyrir fundahaldi úti á landi, af því að þeir hirða ekki um starfsskyldu sína hér, til þess að hæla sér af því hvað þeir hafi staðið sig vel gagnvart atvinnulífinu. Í raun og veru er slík framkoma fyrir neðan allar hellur. Það hlýtur að vera gagnrýnisvert, virðulegur forseti, þegar svona stendur á, þegar milljörðum á milljörðum ofan er ýtt inn í framtíðina, þá skuli hæstv. ráðherrar, eins og hæstv. fjmrh., vera úti á landi til þess að hæla sér af því að atvinnulífið úti á landi gangi vel vegna afskipta ríkisstjórnarinnar. Þetta er alvarlegt, en svona eru þessi mál samt. Hæstv. forsrh. sagði í sinni framsöguræðu í dag að eiginfjárstaða Áburðarverksmiðjunnar væri svo góð að hún þyldi lántöku. Ja, ef hæstv. ráðherra hugsaði nú þetta út í hörgul, er þá þannig komið í þessu landi að menn sem halda að það sé hægt að stýra öllu með handafli, menn sem standa í þeirri meiningu að þeir einir viti hvernig eigi að reka atvinnufyrirtækin, þeir eigi að taka ákvarðanir um það hvenær viðkomandi atvinnufyrirtæki eigi að taka lán og hvenær ekki? Megum við búast við því til að mynda að hæstv. ríkisstjórn segi á næstunni að nú megi ekki hækka sement vegna þess að eiginfjárstaða Sementsverksmiðjunnar sé góð og þess vegna eigi að taka lán sem á að borga á næsta kjörtímabili vegna þess að það megi ekki hækka sementið í landinu. Ég segi þetta ekki að tilefnislausu. Ég segi þetta vegna þess að eftir nokkurra ára góðan rekstur Sementsverksmiðjunnar kom eitt ár, árið í fyrra, þar sem um hallarekstur var að ræða. Og ef hæstv. ríkisstjórn ætlar að fara að ráðum hæstv. forsrh. þá mun áreiðanlega næsta skrefið verða það að segja: Það þarf ekkert að taka tillit til þess hvort hlutir eru reknir með tapi. Við sem erum í hæstv. ríkisstjórn, við sem höfum sýnt það góða fordæmi að reka ríkissjóð með bullandi halla og erlendum lántökum ætlumst auðvitað til þess að öll atvinnufyrirtækin í eigu ríkisins geri slíkt hið sama. Og svo ætla þeir að segja: Við höfum bjargað öllu. Það hefur aldrei gengið betur en nú með því að taka bara erlend lán. Ef við fylgdum nú þessari stefnu eftir þá ættu þeir sem eiga fyrirtæki og reka hér í borg og út um allt land að fara að dæmi hæstv. ríkisstjórnar og segja: Við tökum bara einhverja peninga að láni þó að við töpum. Og heimilin sem hafa nú minna á milli handanna en oftast áður eiga þau ekki líka að safna skuldum fram í framtíðina, skrifa þennan halla hjá ríkisstjórninni eða næstu ríkisstjórn? Eða síðustu ríkisstjórn sem hæstv. iðnrh. átti líka sæti í. Ef hann vill að það sé gert á hans kostnað þá er það allt í lagi mín vegna. Þetta voru meginröksemdirnar, en síðan bætti hæstv. ráðherra við fleiri röksemdum. Annars vegar: eiginfjárstaðan er svo góð, jafnvel þótt einhver hallarekstur verði, þótt vanti 140 millj., þá á að taka erlend lán. Hins vegar sagði hæstv. ráðherra: Ríkisstjórnin ætlar að standa við yfirlýsingarnar sem hún gaf í kjarasamningunum. Má ég spyrja hér: Hefur hæstv. forsrh. staðið við yfirlýsingar sem hann hefur gefið í kjarasamningum? Það er ekki von að hann segi eitt einasta orð því að svo er ekki. Fyrir ári síðan voru gerðir kjarasamningar og hæstv. ríkisstjórn gaf út yfirlýsingu. Hún lofaði því að jöfnunargjald af innfluttum vörum yrði hækkað tímabundið en fellt niður þegar virðisaukaskattur kæmi til framkvæmda, svo að ég lesi úr bréfi sem hæstv. forsrh. sendi í tilefni kjarasamninga. Hefur verið staðið við þessa yfirlýsingu? Kannast einhver við það hér inni að það hafi verið staðið við þessa yfirlýsingu? Nei. Það hefur ekki verið staðið við hana. Hæstv. ríkisstjórn lagði fram fjárlagafrv. þar sem gert er ráð fyrir því að hálft árið verði heimt jöfnunargjald og nú er svo langt gengið að innan ríkisstjórnarinnar er verið að baksa við það að ná í 500 millj. í viðbót gegn öllum þinglegum vilja því að fjárlög voru afgreidd allt öðruvísi og þvert á þær yfirlýsingar sem gefnar voru í kjarasamningum fyrir einu ári. Ég segi bara: Kunna þessir menn ekki að skammast sín? Er virkilega hægt að bjóða þjóðinni og þinginu upp á það að menn komi hér fram og noti það sem rök að þeir ætli að standa við yfirlýsingar sínar sem þeir gefa í kjarasamningum á sama tíma og þeir sjálfir ganga á bak orða sinna sem þeir gáfu út við sams konar kjarasamninga fyrir ári síðan? Nei, hæstv. forsrh. Því miður er það svo að menn treysta ekki slíkri röksemd. Og menn treysta þess vegna ekki heldur því sem hefur komið fram hjá hæstv. ráðherrum að í haust verði þetta dæmi gert upp í fjáraukalögum einfaldlega vegna þess að við höfum þá reynslu af hæstv. ríkisstjórn að hún hefur ekki staðið við orð sín sem hún gaf í kjarasamningum. Þess vegna er það krafa okkar sjálfstæðismanna að málið sem hér er til umræðu verði afgreitt öðruvísi á þinginu en hér er lagt til. Við teljum ekkert athugavert við það að áburðarverðið hækki ekki meira en 12%. En við teljum að þeir sem gáfu það loforð, stjórnvöldin í landinu, hæstv. ríkisstjórn, verði þá að greiða þann mun strax, en ekki skrifa það á framtíðina, eins og ætlunin er að gera. Það er um þetta meginatriði sem þetta mál snýst. Ég þarf ekki, virðulegur forseti, að fara nákvæmar ofan í þetta mál. Það hafa aðrir gert hér á undan. En ég tel mig hafa fært nokkuð ítarleg rök fyrir því að ástæðulaust sé að treysta orðum hæstv. ríkisstjórnar. Ég hef sýnt fram á það að orð hæstv. ríkisstjórnar, jafnvel þau sem gefin voru í kjarasamningum, hafa reynst marklaus. Hvers vegna í ósköpunum skyldum við þá treysta því að þessi mál verði tekin upp í fjáraukalögum í haust? Hvernig stendur á því að hæstv. ríkisstjórn getur ekki tekið á þessu máli í því fjáraukalagafrv. sem nú liggur fyrir þinginu? Það er um þetta traust á hæstv. ríkisstjórn sem menn eru að fjalla þegar við erum að ræða þetta frv. sem hér er til umræðu. Virðulegur forseti. Ég hef tækifæri til þess í nefndinni að fjalla ítarlegar um málið. Ég sé ekki hina minnstu ástæðu til þess að þetta mál sé tafið í langan tíma, enda er það ekki ætlunin. En það er alveg bráðnauðsynlegt fyrir okkur sem höfum lýst yfir andstöðu við málið að koma á framfæri okkar rökum og sýna fram á haldleysi þeirra raka sem notuð eru í málflutningi þeirra sem þetta mál flytja.

Kristinn Pétursson Hæstv. forseti. Þetta frv. sem hér er til umræðu er einmitt dæmigert sýnishorn af vinnubrögðum hæstv. ríkisstjórnar þar sem verið er að taka ákvörðun um ríkisútgjöld sem á síðan að velta fram í tímann og láta komandi stjórnvöld um að leysa þann vanda sem skapast. En jafnframt hafa þeir hugsað sér að fremja hér óhæfuverk, þó lítið sé, með því að þynna út gjaldmiðil landsins um þá fjárhæð sem hér er um að ræða með því að afla ekki tekna fyrir þessum útgjöldum. Slík ráðstöfun felur í sér útþynningu á gjaldmiðli þjóðarinnar upp á væntanlega þær 130 millj. sem vantar upp á að endar nái saman í rekstri verksmiðjunnar. Með því er einmitt verið að þynna út þá kjarasamninga sem voru gerðir. Menn þykjast vera að standa við yfirlýsingar í sambandi við kjarasamninga, en eru um leið að fremja óhæfuverk með hinni hendinni og þynna út þessa sömu kjarasamninga. Ég tel rétt að minna hæstv. forsrh. á 41. gr. stjórnarskrárinnar sem segir að ekkert gjald megi greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum og þessi umræða snýst um það hvort hæstv. ríkisstjórn hafi heimild til þess að láta þessa fjárhæð af hendi. Í hv. fjvn. eru til meðferðar fjáraukalög fyrir árið 1990 og mjög auðvelt að setja þar inn þá fjárhæð sem upp á vantar þannig að endar nái saman. En það vilja þessir hæstv. ráðherrar ekki gera. Þeir ætla bara að láta prenta þessar 130 millj. sérstaklega fyrir sig, þynna út gjaldmiðilinn, enda eru þeir búnir að vera duglegir við þessa prentun frá 1988 þegar þeir tóku við völdum. Fróðlegt væri að komast að því hversu mikið þeir hafa prentað síðan þá. Flestar þeirra ráðstafanir í gegnum opinbera sjóði hafa einmitt byggst á --- hæstv. forseti, er þetta ríkisstjórnarfundur hjá ráðherrum eða umræðufundur? Hæstv. ráðherrar fara létt með að nota mörg skilningarvit í einu og þá vita menn það. Ég var að minna hér áðan á 41. gr. stjórnarskrárinnar um að það þyrfti heimild til þess að gera þessa aðgerð og þessarar heimildar vilja þeir ekki afla hjá hv. Alþingi. Hæstv. fjmrh. er margoft búinn að koma og talaði alltaf um tímamótaaðgerðir í nútímahagfræði, það eru alltaf einhverjar tímamótaaðgerðir. Þetta eru þessar tímamótaaðgerðir. Það er að gera einmitt ekki það sem hann segist alltaf ætla að gera. Hann lagði hér fram fjáraukalög og hefur oft gert og er það hið besta mál, en því í ósköpunum á allt í einu að fara að hopa af hólmi í þeirri stefnu að fara að leggja hér fram fjáraukalög? Ég tel að stjórn Áburðarverksmiðju ríkisins hafi einmitt sýnt það að hún sé skyldum sínum vaxin. Stjórn Áburðarverksmiðju ríkisins er þingkjörin stjórn. Hún er kosin af hv. Alþingi til að gæta þess að verksmiðjan sé rekin með sómasamlegum hætti. Alþingi hefur trúað þessari stjórn fyrir þessum fjármunum. Alþingi hefur trúað stjórn Áburðarverksmiðju ríkisins fyrir því að reka verksmiðjuna af ábyrgð og stjórnarmenn verksmiðjunnar hafa ótvírætt sinnt skyldum sínum. Það vantar 130 millj. til þess að hægt sé að ná þeim markmiðum sem hæstv. ríkisstjórn hefur sett sér, en hæstv. ríkisstjórn neitar að afhenda þessar 130 millj. Og hér á að fara að nota stjórnarmeirihlutann eina ferðina enn til að fremja óhæfuverk og þynna út gjaldmiðil þjóðarinnar upp á 130 millj. Þetta mál snýst einmitt um það grundvallaratriði hvenær stjórnvöld hafa heimild til að láta fé af hendi og hvenær ekki. Það virðist fara ákaflega illa í hrossakaupadeild Framsfl. að þurfa að sinna þessum skyldum. Þeir vilja hafa öll þessi grundvallaratriði eins og þeim sýnist, prenta seðla þegar þeim sýnist, úthluta fjármunum í gegnum sjóði án heimilda, gjafapeningum sem ekki er nein heimild fyrir. Nú væri athugandi að meta höfuðstóla þeirra sjóða sem hæstv. ríkisstjórn hefur komið sér upp svo þjóðin fái að vita hvað þeir eru búnir að gefa mikla peninga án nokkurra heimilda. Þetta er einmitt rétti tíminn til að láta meta slíkar athafnir, á þeim tímum sem ríkisstjórn er uppi, en fara ekki að gera það löngu eftir á. Þjóðin þarf að fá að vita strax hvað þessir menn eru að gera. Það er löngu tímabært að það verði stöðvað að menn sukki hér með peninga, eins og þeim sýnist, á kostnað skattborgaranna. Því það leiðir einungis af sér skerðingu á lífskjörum þjóðarinnar fram í tímann. Ég vil því leyfa mér að lokum, hæstv. forseti, að mótmæla harðlega svona vinnubrögðum því þau verða einungis til þess að skerða lífskjör íbúa þessa lands í framtíðinni.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Ég vil minna hv. síðasta ræðumann á að það hefði nú orðið þröngt fyrir dyrum víða ef ekki hefði verið reynt að rétta af eitthvað af því ranglæti sem gerðist á tímum fyrstu ríkisstjórnar sem tók við eftir síðustu kosningar. Hann einfaldar nú málið nokkuð mikið fyrir sér.  Ég vil segja við hv. 1. þm. Reykv., hann er nú víst ekki hér, að það er alveg eins hægt að lækka vexti með handafli eins og að hækka þá, eins og gert var, en ekki meira um það. Ég er ekki sammála hv. 1. þm. Suðurl. að stjórn Áburðarverksmiðjunnnar hafi farið rétt að. Þeir höfðu fyrir framan sig bréf frá hæstv. landbrh. um það að hann mundi sjá um það að, ef farið yrði eftir þessari ósk að hækka áburðarverðið ekki nema um 12% --- það liggur í orðum bréfsins að hann lofar því --- að bæta það upp. Ef ég hefði verið í stjórn verksmiðjunnar þá hefði ég frestað að taka ákvörðun um verðið og krafist þess að fá það frá ríkisstjórninni, tryggja það að þessir fjármunir kæmu. Það hefðu verið rétt vinnubrögð að mínu áliti. Þá hefði reynt á það hvort það bréf er marktækt sem er skrifað 1. mars af landbrh. þar sem segir að ríkisstjórnin samþykki að beina því til stjórnar Áburðarverksmiðju ríkisins að hækkun áburðarverðs verði ekki meiri en 12%. Þessi samþykkt er gerð með því fororði að landbrh. áskilur sér rétt til þess að taka málefni Áburðarverksmiðjunnar upp í ríkisstjórninni leiði þessi verðákvörðun af sér að tap verði á rekstri verksmiðjunnar. Það er alveg rétt að þetta er ekki skýlaust. En það voru rétt vinnubrögð að krefja um ákveðin svör. Það var búið að gera kjarasamninga, ríkisstjórnin var búin að heita því að áburðarverðið færi ekki yfir 12% og auðvitað átti hún að standa við það. Menn eiga að standa við orð sín, menn eiga að gera það. Og mér þykir dálítið einkennilegur málflutningur hér á hinu háa Alþingi ef menn koma hér upp hver jafnvel á fætur öðrum og átelja það að menn standi við orð sín.  Hins vegar er ég ekki sammála hæstv. forsrh. um að þó að verðbólgan fari niður í 7%, ég er ekki farinn að sjá það, leiði það af sér að þessi 12% hækkun nægi. Ég hygg að það sé nær lagi að það hefði þurft 18%. Ég hygg það þó að það sé bara tilfinning en ekki útreikningur. En ríkisstjórnin á að standa við þetta fyrirheit sem hún gaf í kjarasamningum, og í samningum við bændur, að verðið færi ekki yfir 12%.

Eggert Haukdal Herra forseti. Svo sem kunnugt er tóku aðilar vinnumarkaðarins höndum saman við að afgreiða kjarasamninga á lágum nótum sl. vetur og eiga þökk fyrir. Við afgreiðslu fjárlaga nokkrum vikum áður en kjarasamningar tókust hafði ríkisstjórnin sett sér markmið um miklu hærri verðbólgu árið 1990 en lá fyrir að verða mundi að afgreiddum kjarasamningum. Ríkisstjórnin tók því eðlilega vel í hjálparhönd Einars Odds, Ásmundar og Guðmundar jaka. Það gerði og þjóðin öll. Hún fagnaði þessum kjarasamningum. En rétt er að undirstrika að vissulega eru lægstu laun ekki til að hrópa húrra fyrir. En þeir sem verst eru settir í þjóðfélaginu þurfa ekki síst á því að halda að verðbólgunni sé haldið niðri, eins og að var stefnt með þessum kjarasamningum. Við afgreiðslu samninganna var lagt til grundvallar að áburðarverð hækkaði ekki um meira en 12%. Þá lá fyrir að áburðarverð þurfti að hækka mun meira eða um 22% til þess að verksmiðjan yrði rekin án halla samkvæmt upplýsingum verksmiðjustjórnar. Ég fagnaði hækkun áburðarins um 12% í tengslum við kjarasamninga í stað þess að 22% hækkun færi í gegn og þar með stórhækkun búvöruverðs sem hvorki leiddi til góðs fyrir bændur eða neytendur. En ríkisstjórnin mátti ekki skilja við málið á þessum punkti. Það þurfti að brúa bilið 12--22%, fara m.a. ofan í saumana á því hvort verksmiðjan þyrfti svona mikla hækkun. Tímann átti að nota frá því að kjarasamningar voru gerðir í vetur þar til nú að áburðarverð þyrfti nauðsynlega að liggja fyrir, m.a. með samningum við Stéttarsamband bænda og stjórn Áburðarverksmiðjunnar svo sem áður er sagt. En tíminn virðist hafa verið illa notaður og m.a. þess vegna er þetta mál í klúðri. Stjórn Áburðarverksmiðjunnar átti hins vegar þrátt fyrir það að samþykkja 12% hækkun með harðri kröfu til ríkisstjórnarinnar um að hún útvegaði fé til að greiða fyrir vanda verksmiðjunnar, án þess að velta honum á bændur eða neytendur eða á næstu ríkisstjórn. Með þessu frv. sem hér liggur fyrir sést því miður ekki hvernig ríkisstjórnin ætlar að brúa þetta bil. Það duga ekki einungis fögur orð. Það verður að reyna á að úr þessu verði bætt með afgreiðslu úr nefnd við 2. umr.

Einar Kr. Guðfinnsson Virðulegi forseti. Hér liggur fyrir til umræðu áform ríkisstjórnarinnar um það að knýja stjórn Áburðarverksmiðju ríkisins til þess að haga rekstri þess fyrirtækis með öðrum hætti en þeim sem stjórnendur fyrirtækisins telja skynsamlegan. Út á þetta ganga einfaldlega áform hæstv. ríkisstjórnar. Það eru áform um það að koma í veg fyrir að rétt bærir stjórnendur fyrirtækisins geti fengið að taka þá ákvörðun sem þeir telja eðlilegasta og skynsamlegasta frá sjónarhóli þess fyrirtækis sem þeir bera ábyrgð á rekstrinum á. Þetta er í hnotskurn það mál sem við erum hér að glíma við. Það er mjög haft á orði að deilan um áburðarverðið standi um það hvort staðið verði við gefin fyrirheit varðandi kjarasamninga. Ég hygg að hér sé málum að verulegu leyti snúið við. Sannleikurinn er sá að ef farið yrði að ráðum ríkisstjórnarinnar nú þá væru það svik við þau fyrirheit sem kjarasamningarnir gáfu. Kjarasamningarnir í vetur voru tímamótasamningar að því leytinu að þar var gerð tilraun til þess að snúa af braut þeirrar efnahagsstefnu sem hæstv. ríkisstjórn hafði mótað og hefði haft í för með sér áframhaldandi óðaverðbólgu, óvissu um atvinnurekstur, óvissu um atvinnuástand og þannig mætti áfram telja. Þessir kjarasamningar sem voru gerðir voru hins vegar liður í því og fyrsta skrefið í því að hægt væri að feta sig áfram inn á braut lægri verðbólgu nokkurn veginn í samræmi við það sem við þekkjum í nágrannalöndum okkar. Forsendan fyrir því var sú að ekki yrði í framtíðinni haldið áfram á braut skuldasöfnunar, erlendrar og innlendrar skuldasöfnunar. Umframeyðslan yrði stöðvuð og í rekstri fyrirtækja yrði lögð áhersla á festu og ábyrgð. Ef við skoðum nú áform hæstv. ríkisstjórnar þá er ljóst að í öllum þessum þremur meginþáttum kjarasamninganna er um að ræða andstöðu ríkisstjórnar. Ef ríkisstjórnin nær fram vilja sínum þá er ljóst að Áburðarverksmiðjan verður rekin með eitthvað á annað hundrað millj. kr. halla á þessu ári sem getur ekki þýtt annað í bráð og lengd en að Áburðarverksmiðjan verður að mæta þessum halla með auknum lántökum þvert ofan í það sem kjarasamningarnir byggðust á. Þeir byggðust á því að við fetuðum okkur af braut skuldasöfnunar. Áform hæstv. ríkisstjórnar miðast að því að við höldum áfram á þessari skuldasöfnunarbraut, aukum skuldirnar í rekstri fyrirtækis sem er grundvallarfyrirtæki fyrir landbúnaðinn í landinu. Telja menn að áform af þessu tagi séu líkleg til þess að stöðva þá umframeyðslu sem átt hefur sér stað í okkar þjóðfélagi? Vitaskuld ekki. Það er alveg deginum ljósara að svo er ekki. Hafi það verið ætlun hæstv. ríkisstjórnar að standa þannig að málum að áburðarverð hækkaði ekki nema um 12% þá bar auðvitað ríkisstjórninni að skapa þær forsendur að hægt væri að koma þannig til móts við fyrirtækið Áburðarverksmiðju ríkisins að það gæti verðlagt vöru sína með þessum hætti. Þessi lögþvingunarleið sem hér á að fara er auðvitað liður í því að brjóta niður þetta grundvallarfyrirtæki bænda í landinu. Þetta er tilræði við bændastéttina í landinu. Hér er ekki verið að gera bændum greiða vegna þess að, eins og málið er í pottinn búið, það stendur einfaldlega þannig að allt bendir til þess að vandi þessa árs og vandi síðasta árs muni fyrr en síðar lenda á bændunum í landinu og þar með neytendunum. Það liggur ekkert fyrir um það núna á hvern hátt hæstv. ríkisstjórn ætlar að taka á þessu vandamáli. Aðeins óljósar yfirlýsingar, óljós fyrirheit og bókanir sem engin handfesta er í, enda hafa stjórnendur fyrirtækisins sjálfir bent á þá staðreynd. Hér er nefnilega tekist á um grundvallaratriði, um það grundvallaratriði hvort það eigi að standa við fyrirheit kjarasamninganna. Það var ekki ætlun þeirra sem stóðu að ábyrgum kjarasamningi nú að þeir ættu að byggjast á einhverjum gervilausnum, eins og hér er verið að leggja til. Menn vissu og vita það nákvæmlega, bæði á vettvangi ASÍ og Vinnuveitendasambandsins, að lausn af því tagi að ýta vandanum sem við er að glíma í þjóðfélaginu yfir á einstök fyrirtæki með jafnóábyrgðum hætti og hæstv. ríkisstjórn er hér að leggja til verður aldrei grundvöllur kjarasáttar í landinu. Það verður ekki grundvöllur neinnar þjóðarsáttar að eyðileggja fyrirtæki bænda með þessum hætti. Eða halda menn að bændur hefðu komið að þessu verki með svo afdráttarlausum hætti í vetur ef þá hefði grunað að það ætti að eyðileggja fyrirtæki þeirra með því að pína það til mörg hundruð millj. kr. hallareksturs á árinu? Vitaskuld ekki. Það gefur auga leið að þessi áform hæstv. ríkisstjórnar eru ógnun við þá þjóðarsátt sem hefur tekist í landinu. Það á ekkert skylt við framlag til þjóðarsáttar að haga sér með þessum hætti. Samningarnir gengu út á það að stöðva skuldasöfnunina í landinu, víkja af braut umframeyðslunnar. Hér er hins vegar haldið áfram á braut skuldasöfnunar og umframeyðslu og þess vegna er með þessu háttalagi vegið að rótum og forsendum kjarasamninganna og um leið veikt það fyrirtæki bænda sem þeir þurfa mjög á að halda í rekstri sínum.

Þorsteinn Pálsson Herra forseti. Þessi umræða hefur leitt mjög greinilega í ljós að það er hæstv. ríkisstjórn sem er að svíkja gefin fyrirheit við aðila vinnumarkaðarins, launafólk og atvinnurekendur með því að neita að leysa það viðfangsefni, sem hún lofaði, að brúa bilið á milli tekna og gjalda í rekstri Áburðarverksmiðjunnar þannig að áburðarverð til bænda þyrfti ekki að hækka nema um 12%. Það er athygli vert að hér hafa þau fátæklegu rök sem hæstv. forsrh. færði fram verið hrakin með öllu og enginn af stuðningsmönnum ríkisstjórnarinnar hefur treyst sér til þess að standa upp og liðsinna hæstv. forsrh. og hæstv. ríkisstjórn í þessari umræðu. Hv. 6. þm. Norðurl. e. vék að því að hann væri mér ósammála um að stjórn Áburðarverksmiðjunnar hefði fari rétt að. Hún hefði fremur átt, ef ég skildi hann rétt, að fresta ákvörðun og bíða þess að hæstv. ríkisstjórn leysti vandann. Um sumt gæti ég verið sammála þessu og við venjulegar aðstæður hefði þetta sennilega verið rétt ákvörðun af stjórn Áburðarverksmiðjunnar. En ég hygg að stjórn Áburðarverksmiðjunnar hafi gert sér grein fyrir því að þau eru orðin þó nokkuð mörg loforðin sem hæstv. núv. ríkisstjórn hefur svikið í tengslum við kjarasamninga, eins og hv. 1. þm. Reykv. benti hér á. Blygðunarlaust hefur hún gefið slík loforð og svikið. Stjórnin hefði, ef hún hefði farið að þessu ráði, staðið frammi fyrir því að stöðva áburðarsölu og bíða þess að ríkisstjórnin ræddi það á fundum hvað eftir annað, viku eftir viku, mánuð eftir mánuð, hvort og hvenær ætti að gera athugun og hvenær ætti að skoða og hvenær ætti að fá skýrslur, án þess að komast nokkurn tíma að niðurstöðu. Það er í ljósi þessara afbrigðilegu aðstæðna, að við höfum í landinu ríkisstjórn sem starfar með þessum hætti, sem ekki verður á það fallist að við þessar aðstæður hefði verið rétt af stjórn Áburðarverksmiðjunnar að fara að á þann veg. Hér er um að ræða fjárhagsmálefni, málefni sem snertir fjármálastjórn ríkisins. Það liggur fyrir að hæstv. landbrh. hefur viðurkennt að einhverjir af tíu samráðherrum hans, eða allir, hafi komið í veg fyrir að hann gæti leyst þetta verkefni og efnt loforð ríkisstjórnarinnar. Það var gengið eftir því hér fyrr í umræðunni að fá svör við því hverjir það væru innan hæstv. ríkisstjórnar sem komið hefðu í veg fyrir að landbrh. næði sínu máli fram. Því að ljóst er að landbrh. var sammála þeim sjónarmiðum sem hér hafa komið fram í gagnrýni á ríkisstjórnina, en var ofurliði borinn innan hennar. Það var óskað eftir svörum um þetta, en þau hafa ekki fengist enn sem komið er í umræðunni. Hverjir voru það innan hæstv. ríkisstjórnar sem sneru hæstv. landbrh. niður? Það var spurt hvort það hefðu verið ráðherrar Alþfl. Ekkert svar. Það er ástæða til að inna eftir því hvort það hafi verið hæstv. fjmrh. og hver sé afstaða hans í málinu. Þegar hefur komið fram tillaga um það frá hæstv. forsrh. að þessu máli sé vísað til fjh.- og viðskn. Þegar af þeirri formlegu ástæðu má ljóst vera að þetta er fjárhagsmálefni sem hæstv. fjmrh. kemst ekki hjá að tjá sig um og efnislega má öllum vera ljóst að hér er um að ræða fjárhagsmálefni þar sem Alþingi á rétt á að fá fram afstöðu hæstv. fjmrh. Það hefur verið leitt í ljós í þessari umræðu að það er ekki hægt að leysa málið og efna loforð ríkisstjórnarinnar á annan veg en að taka um það ákvörðun í fjáraukalögum nú í vor að svo verði gert. Ef Alþingi gerir það ekki, þá er það að staðfesta svik hæstv. ríkisstjórnar. Þess vegna er óhjákvæmilegt, herra forseti, að kalla inn úr hliðarherbergjum bæði hv. formann fjvn., sem fjallar um fjáraukalagafrv., og hæstv. fjmrh., sem greinilega hefur haldið sig í hliðarherbergjum undir þessari umræðu og kosið að víkja sér undan því að sitja í þingsalnum sjálfum. Ég óska eftir því að þeir verði kallaðir úr hliðarherbergjum inn í fundarsalinn til þess að svara þeim fyrirspurnum sem hér liggja fyrir og fá fram afstöðu þeirra, því að þetta mál heyrir undir þessa tvo forustumenn ríkisstjórnarinnar og verður ekki leyst nema fyrir þeirra atbeina. Ég óskaði eftir að fá bæði hæstv. fjmrh. úr hliðarbergi og hv. formann fjvn.

Það hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að kalla á hv. formann fjvn., en það hliðarherbergi sem hæstv. fjmrh. er í er ekki í þessu húsi. Mér er tjáð að hann sé kominn norður í land.

Herra forseti. Ég trúi ekki því sem nú er sagt af forsetastóli. Hæstv. ríkisstjórn hefur lagt á það verulega áherslu að þetta mál nái fram að ganga. Reyndar var það svo að að hefja átti umræður um þetta mál kl. 10 í morgun, en bæði hæstv. fjmrh. og hæstv. heilbrrh. komu í veg fyrir það með því að þeir óskuðu eftir að önnur mál hefðu forgang. Það var engin athugasemd gerð við það af minni hálfu og ég veit ekki til þess að athugasemdir hafi verið gerðar við það. Drjúgum tíma deildarinnar var varið í umræðu um eitt af málum hæstv. fjmrh. hér í morgun, sem endaði með því að þeirri umræðu var þó frestað og er ekki lokið. Ég get ekki trúað því að það sé rétt sem forseti segir, að hæstv. fjmrh. hafi svo hlaupist úr höfuðborginni til fundahalda. Ég minnist þess þó að hafa séð að hann var búinn að auglýsa áróðursfundi Alþb., eða einhvers klofningsarms Alþb., á kostnað fjmrn. í dag. En það kemur mér satt að segja á óvart að slíkir fundir séu látnir hafa forgang fram yfir málefni ríkisstjórnarinnar og að mál sem er fjárhagsmál skuli rætt hér og hæstv. fjmrh. ætli að koma í veg fyrir að umræðu um þetta mál ljúki með því að gera áróðursfundi á vegum flokks, sem borgaðir eru af ríkissjóði og skattborgurum, að forgangsverkefni. Ég minnist þess ekki að á þennan veg hafi verið staðið að verkstjórn undir lok þinghalds, að ráðherra sem fer með það málefni sem hér er til umfjöllunar, því að þetta er fjárhagsmálefni og er vísað til fjh.- og viðskn., skuli taka áróðursfundi flokks eða flokksbrota fram yfir þingstörf. Herra forseti. Það er býsna erfitt um vik þegar þessi staða er komin upp. Við sjálfstæðismenn höfðum fyrir okkar leyti á það fallist að ljúka þessari umræðu, töldum reyndar að það væri hægt að gera það einhvern tíma upp úr hádegi miðað við það að umræðan hefði hafist kl. 10. En ég átti ekki von á því að hæstv. ríkisstjórn ætlaði að koma í veg fyrir og hindra þinglega meðferð málsins. Við erum efnislega á móti málinu, en töldum eðlilegt og rétt að í dag lyki þessari umræðu og vísa mætti málinu til nefndar. En að hæstv. ríkisstjórn ætlaði að hindra framgang málsins, á það var ekki minnst einu orði af hálfu ríkisstjórnarflokkanna hér í gær að hæstv. fjmrh. ætlaði að koma í veg fyrir að málið yrði afgreitt. Á það var ekki minnst einu orði af hálfu hæstv. ríkisstjórnar í gær að hún tæki áróðursfundi Alþb. fram yfir afgreiðslu þessa máls nú við lok þinghalds. Þess vegna mælist ég til þess að fá að gera hlé á ræðu minni þar til hæstv. fjmrh. sér ástæðu til að greiða fyrir framgangi þingmála og gegna skyldum sínum hér.

Forseti (Geir H. Haarde) Í tilefni af þessari athugasemd hv. ræðumanns vill forseti taka það fram að hann getur að vísu ekki borið ábyrgð á því hverju ræðumaður trúir og hverju ekki af því sem fram kemur af forsetastól. Forseti hefur það engu að síður fyrir satt að hæstv. fjmrh. sé kominn til fundar norður í landi. Hins vegar hafa verið gerðar ráðstafanir til að hv. formaður fjvn., sem hefur setið á skrifstofu sinni, komi til fundarins og veit ég ekki annað en svo verði. Forseti vildi í allri vinsemd beina því til hv. ræðumanns að hann ljúki nú máli sínu þannig að unnt verði að ljúka þessari umræðu. Hér sitja fyrir svörum þrír ráðherrar sem þessu máli eru tengdir, þ.e. hæstv. forsrh. sem flytur þetta mál, hæstv. landbrh. sem er yfirmaður verksmiðjunnar, sem þetta mál snýst um, og svo hæstv. viðskrh. sem hefur verið beðið um að væri hér viðstaddur umræðuna vegna áhrifa þessa máls á verðlagsmál. Forseti telur að allvel sé séð fyrir viðveru ríkisstjórnarinnar að því er varðar afgreiðslu þessa máls og vill beina því til ræðumanns að hann ljúki sinni ræðu þannig að þetta mál megi í dag fara til fjh.- og viðskn. Gera má ráð fyrir því að hæstv. fjmrh. verði viðstaddur 2. umr. málsins og síðari meðferð og að við það tækifæri megi koma til hans athugasemdum um málið.

Þorsteinn Pálsson Herra forseti. Ég rengi auðvitað ekki þær upplýsingar sem komu af forsetastóli, að hæstv. fjmrh. væri nú á áróðursfundum úti á landi og hefði skipað þeim í forgangsröð verkefna þó að ég hafi ekki trúað því í upphafi. Ég geri ekki athugasemdir við nærveru hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh. hér á þessum þingfundi en ég ítreka það að þetta er fjárhagsmálefni, þetta er mál sem ekki verður leyst nema með fjárgreiðslum úr ríkissjóði. Þetta er mál sem ekki verður leyst nema með ákvörðunum sem fyrst þarf að ræða í fjvn. og Alþingi þarf síðan að taka afstöðu til við afgreiðslu fjáraukalaga. Það er ljóst að hæstv. ríkisstjórn hefur viðurkennt að þetta er fjárhagsmálefni með því að vísa því til fjh.- og viðskn. Og það liggur fyrir, af þeim upplýsingum sem hér hafa verið gefnar og ekki var greint frá í gær, að hæstv. fjmrh. og þar með hæstv. ríkisstjórn hafa skipað öðrum málum í forgangsröð en þessu, hafa kosið að setja áróðursfundi Alþb. í forgangsröð. Að bjóða Alþingi upp á það, þegar verið er að fjalla um mál sem þetta, að þingmenn sitji hér og ræði um fjárhagsmálefni ríkisins og ríkisstofnana og fjmrh. sé á áróðursfundum úti á landi, þó að þeir séu borgaðir fyrir Alþb. af skattgreiðendum, er með öllu óviðunandi. Og ég ítreka það að ég óska eftir því að hæstv. fjmrh. komi til fundar við 1. umr. þessa máls og svari hér fyrir afstöðu sína í þessu efni. Það er algerlega óásættanlegt að önnur vinnubrögð séu viðhöfð, algerlega óafsakanlegt. Við erum hér á síðustu dögum þinghalds og hæstv. ráðherrar eru á þönum út um landið til að halda áróðursfundi á kostnað ríkissjóðs. Ég geri ekki athugasemdir við það að ráðherrar fari til að gegna opinberum skyldum sínum, eins og ég veit að hæstv. landbrh. hefur þurft að gera fyrr í dag þar sem um er að ræða opinberar móttökur. En að hæstv. ríkisstjórn skuli setja áróðursfundi af þessu tagi í forgangsröð, það hygg ég að sé algert einsdæmi og ég man ekki eftir að slík verkstjórn hafi verið á höfð á lokaspretti þinghalds. En það er mál sem hæstv. ríkisstjórn verður að gera upp við sig, það er mál sem hún og ríkisstjórnarflokkarnir verða að ræða innbyrðis. Eina krafan sem ég get gert hér, herra forseti, er sú að hæstv. fjmrh. sé viðstaddur umræðu um fjárhagsmálefni ríkisfyrirtækis og svari fyrirspurnum um afstöðu sína til þeirra ákvarðana sem teknar hafa verið og þess viðfangsefnis sem augljóslega blasir við fjvn. og Alþingi vegna afgreiðslu fjáraukalaga ef meiri hlutinn á Alþingi ætlar ekki að koma í veg fyrir að loforð við verkalýðshreyfinguna verði efnt. Það er ekkert smámál sem hér er á ferðinni. Hér er á ferðinni frv. sem felur í sér að hæstv. ríkisstjórn ætlar að fá uppáskrift meiri hluta Alþingis um að henni sé heimilt að svíkja með lögum samkomulag við aðila vinnumarkaðarins. Það er ekki nóg að svíkja loforðin nú orðið, það þarf að svíkja þau með lögum. Og ef það er ekki skylda hæstv. fjmrh. að vera viðstaddur umræður á Alþingi þegar mál eru komin í þennan farveg, þá veit ég ekki hvenær hæstv. fjmrh. á að vera viðstaddur. Ég ítreka þess vegna ósk mína, herra forseti, að fá að gera hlé á ræðu minni þangað til hæstv. fjmrh. kemur til fundarins.

Ég hygg að ræðumanni sé jafn vel ljóst og forseta hver staða þessa máls er, ráðherrann er ekki innan seilingar. Hins vegar er hv. formaður fjvn. mættur til fundar og sömuleiðis hv. formaður fjh.- og viðskn. sem mun fá þetta mál til meðferðar. Forseti telur ekki unnt að verða við ósk ræðumanns eins og nú standa sakir og telur að hæstv. forsrh. og aðrir ráðherrar sem hér eru eigi að vera í stakk búnir til að svara fyrir hönd ríkisstjórnarinnar að því er þetta mál varðar.

Herra forseti. Ég hygg að þessi úrskurður sé einsdæmi og ég mótmæli honum harðlega. Ég hygg að það verði ekki til að greiða fyrir framgangi málefna hæstv. ríkisstjórnar að hún skuli vinna og stýra þinginu með þessum hætti. Hér er um mjög einstakan atburð að ræða og alveg einstakt verklag og einstaka verkstjórn. Ég tel að þingmenn eigi rétt á því að hæstv. fjmrh. gegni skyldum sínum við þessa umræðu og svari hér þeim fyrirspurnum sem til hans verður beint og þingið á rétt á að fá svör við. Ég vil því ítreka það hvort forseti er ekki reiðubúinn til að endurskoða afstöðu sína í þessu efni.

Forseti hefur engu að bæta við það sem fram er komið. Það er að vísu hægt að halda áfram að skiptast á skoðunum úr ræðustóli og forsetastóli, en úrskurður forseta liggur fyrir.

Herra forseti. Þá er nauðsynlegt að halda þessari umræðu áfram og ekki skal ég víkja mér hjá því að gegna þeim skyldum. Ég hef ekki upplýsingar um það hvenær hæstv. fjmrh. er væntanlegur frá fundahöldum sínum á kostnað skattborgaranna í þágu Alþb. En ef mál eru með þessum hætti er auðvitað óhjákvæmilegt að halda umræðunni áfram þar til hæstv. fjmrh. kemur til fundarins. Og við skulum þá aðeins rifja upp aðdraganda málsins og fara yfir það með hvaða hætti þetta mál bar að, hvernig stjórn Áburðarverksmiðjunnar tók á því máli, hver voru afskipti hæstv. landbrh. og hæstv. ríkisstjórnar af málinu meðan það var til meðferðar hjá stjórn Áburðarverksmiðjunnar, hver voru síðan viðbrögð hæstv. ríkisstjórnar þar við og hvernig málið kemur hér inn á Alþingi. Við skulum svo einnig fara nánar yfir það með hvaða hætti þetta tengist almennri efnahagsstjórn hæstv. ríkisstjórnar, á hvern veg sú ákvörðun sem hér liggur fyrir lýsir efnahagsstjórninni. Við skulum svo fara yfir það hvaða áhrif þessi efnahagsstefna hefur á almenna efnahagsstjórn, verðbólgu og skuldasöfnun, hver verður gjaldþrotastaða millifærslusjóða ríkisstjórnarinnar og einstakra fyrirtækja eins og Áburðarverksmiðju ríkisins og hvert íslenskt þjóðarbú stefnir ef fram heldur sem horfir. Og við skulum svo, herra forseti, gera nokkurn samanburð á því hvernig þessi stjórn hefur starfað í samanburði við aðrar vinstri stjórnir í landinu og hvaða afleiðingar þær hafa haft fyrir þróun efnahags- og atvinnumála í landinu. Það væri e.t.v. rétt að byrja þá á ferli vinstri stjórnarinnar 1956 og fara nokkrum orðum um efnahagsstefnu hennar og afleiðingar. Ég vék að því hér í upphafsorðum mínum hvert ...

Áður en lengra er haldið þeirri upprifjun þá vill forseti óska eftir því við ræðumann að hann geri hlé á ræðu sinni meðan fundinum verður frestað í nokkrar mínútur meðan forseti og aðrir þingdeildarmenn gera ráð sitt í þessu efni. Fundinum er frestað í 10 mínútur.

Loks kom að því að ég gerði ekki ágreining við forseta. --- Fundarhlé.

Páll Pétursson (um þingsköp) : Herra forseti. Því miður er hæstv. fjmrh. ekki viðlátinn. Hann er norður á Sauðárkróki. Þar eru helst til margir alþýðubandalagsmenn og ég hygg að hann eigi fullt erindi þangað. Hann tilkynnti í auglýsingu að hann væri að fara til að svara spurningum þeirra um framtíðina og hann ætlar að gera það, samkvæmt sömu auglýsingu, í safnaðarheimilinu á Sauðárkróki. Ég er prýðilega ánægður með að hafa hann þar. Hæstv. fjmrh. kemur væntanlega til starfa á mánudag og þá getur hv. 1. þm. Suðurl. lokið ræðu sinni. Samkomulag hefur orðið um að fjh.- og viðskn. vinni í þessu máli á mánudagsmorgni og ég vil leggja það til við forseta að hann verði við ósk hv. 1. þm. Suðurl. og fresti þessari umræðu. Það er hægt að ljúka henni á mánudag án þess að tefja hér þingstörf að neinu leyti.

Ólafur G. Einarsson (um þingsköp) : Herra forseti. Ég hef engu við þetta að bæta, en ég vil aðeins upplýsa að fleiri flokkar hafa auglýst fundi á þessum degi en Alþb. Ég vil nefna að Sjálfstfl. hafði auglýst fund og ráðstefnu um utanríkismál. Þeirri ráðstefnu var frestað vegna þess að þing var hér að störfum. Það er því ekki til of mikils ætlast þótt stjórnarflokkarnir eða einstakir ráðherrar þeirra geri annaðhvort, að fresta fundum sínum eða, ef þeir ekki vilja gera það, þá verði frestun á þeim málum hér í þinginu sem undir þá ráðherra heyra.

Forseti (Geir H. Haarde) Forseti vill láta þess getið, eins og heyra má á máli þessara tveggja þingflokksformanna, að náðst hefur samkomulag milli stjórnar og stjórnarandstöðu hér í deildinni um að fresta málinu og forseti getur fyrir sitt leyti á það samkomulag fallist. Umræðu um 7. dagskrármálið er því frestað, en hv. 1. þm. Suðurl. er í miðri ræðu og næstur á mælendaskrá eftir honum er hv. 6. þm. Norðurl. e.

Ólafur G. Einarsson : Herra forseti. Mér skilst að hér eigi nú að hefjast umræða um frv. um yfirstjórn umhverfismála. Ég reikna með að þessi umræða eigi að byrja á því að hæstv. forsrh. tali fyrir tillögum sem hann hefur lagt fram í því máli. Ég verð að viðurkenna það að á undanförnum mánuðum hef ég ekki saknað hæstv. umhverfisráðherra þegar við höfum verið að ræða þennan málaflokk. En ég geri það núna og mér finnst satt að segja alveg ótækt að hæstv. umhverfisráðherra sé ekki í salnum þegar hæstv. forsrh. fer að tala fyrir sínum tillögum. Það má kannski ætla að hæstv. umhverfisráðherra sé kunnugur þessum tillögum en alla vega vildi ég, áður en ég tala efnislega um þær, heyra viðbrögð hæstv. umhverfisráðherra við tillögum hæstv. forsrh. Þess vegna spyr ég hæstv. forseta hvort hæstv. umhverfisráðherra sé í húsinu, og ef ekki hvort tími sé til að sækja hann. Ef ekki þá sé ég ekki hvernig ætti að taka til við þessa umræðu einmitt nú.

Forseti (Geir H. Haarde) Forseti vill upplýsa að hæstv. umhverfisráðherra er ekki í húsinu. Þar sem áliðið er dags og fundur búinn að standa hér frá því kl. 10 í morgun sér forseti ekki ástæðu til að gera ráðstafanir til þess að láta kalla hann sérstaklega út. Forseti telur hins vegar að tilmæli hv. 2. þm. Reykn. séu réttmæt, óeðlilegt sé að halda umræðum áfram um þetta mál meðan ráðherra málaflokksins er fjarverandi.

Páll Pétursson : Það er, herra forseti, skarð fyrir skildi hér í deildinni að hæstv. umhverfisráðherra skuli vera fjarstaddur. Ég reikna með að hann sé kominn upp í fjöll og hafi þar lögmæt forföll eins og hæstv. fjmrh. Ég get hins vegar upplýst að ræða sú sem hæstv. forsrh. ætlar sér að flytja, og fær vonandi leyfi hjá forseta til að gera, verður vélrituð. Ég skal beita mér fyrir því að umhverfisráðherra lesi hana vandlega áður en umræðunni verður haldið fram, væntanlega á mánudag.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég get staðfest það sem hv. 1. þm. Norðurl. v. sagði að ræða mín sem ég ætla að flytja, hvenær sem hún verður flutt, er stutt. Ég mun gera grein fyrir þeim brtt. sem ég hef flutt, en ég tel þó eðlilegra, þar sem þess er krafist að hæstv. umhverfisráðherra verði við, að ég bíði með þá ræðu þar til umræða verður um málið. Ég vona að það verði ekki síðar en nk. mánudag, en fyrr verður það ekki að sjálfsögðu.