Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús T. Ólafsson Hæstv. forseti. Ég tel, að eitt hið athyglisverðasta, sem komið hefur í ljós í þeim löngu og ítarlegu umr., sem orðið hafa um frv. til l. um breyt. á útvarpslögum, sé það hversu mjög stuðningsmenn þessa máls hafa orðið tvísaga um tilgang þess og eðli. Þar skiptir svo gersamlega í tvö horn, að athygli hlýtur að vekja. FIm. frv. og helsti talsmaður, hæstv. menntmrh., skýrir svo frá í allmörgum ræðum, bæði í þessari d. og hv. Ed., að einhvern tíma eftir 1971, þegar hann ásamt öllum þáv. þingheimi greiddi atkv. gildandi útvarpslögum og ekki síst hinu nýja ákvæði um kjörtímabil útvarpsráðs, sem þar hafði sérstaklega verið vakin athygli á í framsöguræðum, - einhvern tíma eftir að þetta gerðist kveðst hæstv. ráðh. hafa orðið mjög hugsi út af því, hvaða afstöðu hann tók þarna, ásamt þingheimi öllum. Ekki er það nákvæmlega tímasett, hvenær vomur komu á hæstv. ráðh. um afleiðingar þessa verks, en heilabrotin urðu það ströng, að hann kveðst ekki hafa getað varið það fyrir samvisku sinni að láta við svo búið standa, að kjörtímabil útvarpsráðs væri ákveðið klippt og skorið 4 ár, og því kveðst hæstv. ráðh. hafa beitt sér fyrir flutningi þessa máls til þess að færa kjörtímabil útvarpsráðs í fyrra horf, hafa það óákveðið, svo að það falli saman við setu Alþ., sem, eins og hæstv. þm. ætti að vera best kunnugt, getur verið mjög mismunandi. Nú er því ekki að leyna, að einstöku hv. þm. hafa gerst til þess að draga í efa, að hæstv. ráðh. segði þarna allan sannleikann. Eitthvað fleira virtist þeim að hlyti að búa undir þessum málatilbúnaði en fræðilegar vangaveltur hans um hvort heppilegra sé fastákveðið kjörtímabil útvarpsráðs eða óvíst. En hæstv. ráðh. hefur vísað öllum slíkum bollaleggingum á bug og kvað svo að orði við umr. í hv. Ed., með leyfi hæstv. forseta, að ef menn væru að halda slíku fram, þá væru þeir að „búa sér sjálfir til þann sannleika sem þeir vildu hafa“. Málflutningur framsögumanna, stuðningsmanna þessa frv., í báðum d. hefur verið mjög á sömu lund og hæstv. ráðh., frekar stutt mál í báðum tilvikum og aðeins vikið að hvílík þörf sé á að fella saman kjörtímabil útvarpsráðs og Alþ. Nú hefur verið sýnt fram á það með - að ég hygg - ærnum rökum að þessi breyt. ein torveldar mjög framkvæmd þeirrar stefnu, sem mörkuð var með útvarpslögunum 1971 um sjálfstæði þeirrar ríkisstofnunar, og hefur ekki verið borið á móti því, að miklu torveldara er fyrir útvarpsráð, sem á allt í óvissu um starfstíma sinn, að marka stefnu og starfa heldur en það ráð sem á vísa 4 ára setu. En þegar þetta mál kom til 1. umr. hér í hv. d., kvað nokkuð við annan tón en hjá hæstv. ráðh. í máli nokkurra stuðningsmanna breytingarinnar á útvarpslögum. Einna skorinorðastur mun hafa verið hv. 9. landsk, þm., sem sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Við skulum tala alveg tæpitungulaust um það“ - þ.e.a.s. um það, hvers vegna verið er að gera þessa breyt. á starfstíma útvarpsráðs - „vegna þess að það er gert að gefnu tilefni. Núv. meiri hl. útvarpsráðs hefur brugðist trausti almennings.“ Mjög á sömu lund féllu orð fleiri hv. þm. T.d. skýrði hv. 6. landsk. þm. frá því, að það væri nauðsynlegt, að hreinlega að víkja eða reka núv. meiri hl. útvarpsráðs frá starfi vegna þess m.a., að hann hefði unnið gegn borgaralegu siðgæði og framið önnur óþurftarverk, sem hv. þm. tíundaði. Enn fremur kvað hv. 11. þm. Reykv. svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Það hefur engum manni dottið í hug að breyta skipan útvarpsráðs frekar en öðrum stjórnum opinberra stofnana fyrr en lög segja til um, nema af því að útvarpsráð sjálft hefur kallað á þessa breytingu.“ Þarna skiptir svo gjörsamlega í tvö horn um rökin sem annars vegar hæstv. ráðh. færir þessu máli til stuðnings og hins vegar þær skýringar sem áköfustu stuðningsmenn hans í málinu gefa á sinni afstöðu. Og sé þessi málflutningur skoðaður, þá kemst ég að þeirri niðurstöðu, að hv. þm., sem ég vitnaði til, hafi í rauninni meira til síns máls en hæstv. ráðh. um það, hvað knýr á eftir að bera þetta mál fram og reyna eftir föngum að hraða því í gegnum þingið. Frv. er efnislega aðeins ein grein og bráðabirgðaákvæði. Fyrri gr. fjallar um það, eins og allir hv. dm. vita, að útvarpsráðsmenn skuli ásamt varamönnum kosnir hlutfallskosningu á Alþ. eftir hverjar alþingiskosningar. Með þessari gr. er algjörlega fullnægt þeirri niðurstöðu, sem hæstv. menntmrh. segist hafa komist að eftir heilabrot sín og umþenkingar og þar af leiðandi sinnaskipti frá því að hann tók afstöðu til sama máls 1971. En í frv. er ekki látið við það sitja að fullnægja þessum tilgangi. Frv. hefur einnig inni að halda ákvæði til bráðabirgða, þar sem það er tekið fram, að útvarpsráð skal kjörið þegar er lög þessi hafa tekið gildi, og fellur samtímis niður umboð núv. útvarpsráðs. Hefði tilgangurinn aðeins verið sá, sem hæstv. ráðh. lýsir, var þetta ákvæði gjörsamlega óþarft. En það er ómissandi ef fullnægja á þeim tilgangi, sem stuðningsmenn hæstv. ráðh. gerðu svo rækilega grein fyrir hér í d. við 1. umr. málsins, þeim tilgangi að svipta núv. útvarpsráð umboði sínu tæpu ári áður en kjörtímabil þess rennur út. Og svo mikið kapp er lagt á að fullnægja þessum tilgangi, að ekki er í það horft þó að brotið sé í bága við skýrt markaða stefnu í útvarpslögunum og þó að tvímælalaust sé hverju því útvarpsráði, sem starfa skal samkv. ákvæðunum svo breyttum, gert mun erfiðara fyrir að gegna störfum sínum en væri ef fast kjörtímabil gilti áfram. Ég tel sem sagt engum vafa undirorpið, eftir það sem fram hefur komið við umr. og eins og málið er úr garði gert af hálfu hæstv. ráðh., að hér sé fyrst og fremst verið að fullnægja þeim vilja að víkja úr starfi nokkru fyrr en ella mundi þeim meiri hl. sem mótað hefur starf og stefnu útvarpsráðs á yfirstandandi kjörtímabili. Ég vil vekja sérstaka athygli á því, að hér á hinu háa Alþ. hafa tveir menn með langa setu í útvarpsráði og mikla reynslu af starfi útvarpsins látið til sín heyra um þetta mál, sinn í hvorri deild. Í hv. Ed. tók hv. 3. þm. Vestf. til máls þegar við 1. umr. og færði að því rök, að stefnan frá 1971 um aukið sjálfstæði Ríkisútvarpsins og fast kjörtímabil útvarpsráðs í því skyni að tryggja þetta sjálfstæði sem best, hún væri ef ekki fortakslaust rétt, þá það lítt reynd að óráðlegt væri að hverfa frá henni að svo komnu máli. Varaði hann eindregið við afleiðingunum, væri þetta gert, og benti m.a. á, að sömu rök mætti færa fyrir því að skipta ætti um útvarpsráð hvenær sem stjórnarskipti yrðu í landinu. Einnig benti hv. 3. þm. Vestf. rækilega á það, að óbreytt er sú skylda útvarpsráðs að sjá um að gætt sé fyllstu óhlutdrægni í útvarpi og sjónvarpi, og taldi það veikja aðstöðu ráðsins til að gegna þessari skyldu að vera að skerða hið fasta kjörtímabil sem lögfest var fyrir fáum árum. Nákvæmlega á sömu lund hnigu orð hv. 2, landsk. þm. við 1. umr. í þessari hv. d. Hann færði að því í ítarlegu máli sterk rök, að sú breyt., sem lagt er til að gera á útvarpslögum með frv. á þskj. 92, væri ekki líkleg til þess að hafa heillavænleg áhrif á starf Ríkisútvarpsins í heild og útvarpsráðs sér í lagi, - það liggur alveg ljóst fyrir að mínum dómi og þessara hv. þm., og þar vil ég einnig nefna til mann úr öðrum stjórnarflokknum, flokki hæstv. menntmrh., hv. 1. þm. Norðurl. e., sem við þessa umr. lýsti skoðun sinni á málinu og kvaðst ekki geta stutt fram komið frv., einmitt vegna þess að þar sé verið að brjóta í bága við þá stefnu, sem mörkuð var af einróma Alþ. 1971. Frsm. menntmn. í þessari hv. d., hv. 4. þm. Norðurl. v., komst svo að orði í ræðu sinni, að hann teldi okkur í minni hl. n. ekki sæmandi að viðhafa það orð í okkar nál., að flutningur þessa máls„ eins og það er til komið, væri ofríkisverk. Ég get ekki viðurkennt, að það sé á nokkurn hátt ofmælt að kalla það ofríkisverk, þegar í því skyni að bægja frá störfum í nokkra mánuði mönnum, sem til þeirra eru kjörnir, er haggað starfsgrundvelli jafnþýðingarmikillar stofnunar í þjóðfélaginu og Ríkisútvarpið er. Ég tel þvert á móti, að það beri vott um ofríki að ætla sér að standa að breyt. á mannavali í útvarpsráði á þennan hátt. Einnig komst hv. 4. þm, Norðurl. v. svo að orði um breytt., sem við í minni hl. menntmn. flytjum, að hann teldi hana fáránlega, því að þar væri um það að ræða að þrengja svo kjörgengi í útvarpsráð, að þar með væru að hans áliti útilokuð hundruð manna og þ. á m. ýmsir þeir sem hann kvaðst telja einna hæfasta til að gegna störfum útvarpsráðsmanna. Nú er það í sjálfu sér rétt, að í þeim hópi, sem brtt. fjallar um að ekki séu kjörgengir í útvarpsráð, þ.e.a.s. fastir starfsmenn Ríkisútvarpsins, þeir sem vegna starfa við aðra fjölmiðla fullnægja inntökuskilyrðum Blaðamannafélags Íslands og þeir sem hafa atvinnu af kynningarstarfsemi og útbreiðslustarfsemi fyrir ýmis konar aðila, þeir eru tvímælalaust margir vel hæfir til að gegna störfum í útvarpsráði. Með þessum tillöguflutningi um að þrengja kjörgengi í útvarpsráð er siður en svo tilgangurinn að draga í efa hæfni nokkurs ákveðins hóps eða kasta rýrð á ákveðna menn. Till. byggist á því sjónarmiði, að ekki sé rétt að í þessari stofnun, útvarpsráði, sitji menn sem vegna annarra starfa geta lent í hagsmunaárekstrum ef þeir eiga að gegna þeim skyldum sem útvarpsráðsmönnum eru lagðar á herðar. Ég held að enginn hv. alþm. geti gengið þess dulinn, að hér fyrr á árum, þegar hyllst var til þess af hálfu margra flokka að velja t.a.m. ritstjóra flokksblaðanna til setu í útvarpsráði, þá vakti það verulega gagnrýni meðal almennings. Og ég held að við umhugsun hljóti menn að sjá, að útvarpsráð með sinn sérstaka starfsgrundvöll, þ.e.a.s. mótun dagskrárstefnu og endanlegt ákvörðunarvald um dagskrárefni, er ekki réttur vettvangur fyrir fasta útvarpsstarfsmenn til að starfa, því að þar með væru þeir að stjórna eigin störfum í öðru umboði en því sem þeir fá með ráðningu sinni til útvarpsstarfa, og ráðning sú er eftir núgildandi lögum í höndum útvarpsstjóra. Allt annað mál er hitt, að mjög kemur til greina að við Ríkisútvarpið starfi starfsmannaráð, eins og við margar aðrar stofnanir, ríkisstofnanir og einkafyrirtæki. En útvarpsráð hefur mjög afmörkuðu verkefni að gegna samkv. lögum, og það verkefni er þannig vaxið, að ég fæ ekki séð að starfsmenn útvarpsins gætu þar leyst störfin af hendi án þess að eiga á hættu að lenda einhvern tíma í þeim hagsmunaárekstrum sem ég gat um, Þar að auki eru í brtt. nefndir starfsmenn erlendra aðila, og býst ég við að hv. alþm. geti a.m.k. verið sammála um það, að þeir íslendingar, sem kunna að ráðast til starfa við upplýsingastarfsemi eða áróðursstarfsemi fyrir erlend ríki eða ríkjabandalög, eigi ekki erindi í það ráð, sem stjórna skal dagskrárgerð og dagskrárstefnu Ríkisútvarpsins íslenska. Það fer ekki milli mála, að átt hefur sér stað á liðnum árum, að upp hafa komið atvik sem ég a.m.k. tel að beri vott um að óttinn við hagsmunaárekstra sé ekki ástæðulaus. Ég skal aðeins nefna það, sem máske er farið að dofna yfir í hugum ýmissa, þegar stjórnandi vinsæls tónlistarþáttar var látinn víkja frá stjórn hans - og líklega mun hann hafa verið fyrsti stjórnandi hans, raunar stofnandi þess þáttar - var látinn víkja frá þáttarstjórninni og átti þangað ekki afturkvæmt, vegna þess að honum hafði orðið það á að lesa í einum þættinum aðsent bréf þar sem gagnrýnd var framkoma afgreiðslu eins dagblaðsins við vistmenn í tiltekinni stofnun. Ég nefni þetta gamla og hálfkátlega dæmi aðeins til þess að benda á hvað getur gerst ef í slíkt starf sem hér er um að ræða eru settir menn, sem geta í vissum tilvikum lent í þeirri klípu, sem svo er orðuð í fornri bók, að enginn kunni tveim herrum að þjóna. Ég tel mig hafa sýnt fram á, að það er síður en svo af löngun til þess að iðka fáránleika eða sýna hótfyndni að sú till. er flutt, sem ég stend að um að þrengja kjörgengi í útvarpsráð eins og þar er lagt til, og ég tel mig einnig hafa sýnt fram á það, að skipulagsbreyting á kjörtímabili útvarpsráðs og ákvæði um að skipta tafarlaust um menn í ráðinu eru alveg sitt hvað, svo að þær yfirlýsingar hæstv. menntmrh., að þetta frv. sé aðeins ávöxtur af hugleiðingum hans um, hversu kjörtímabili útvarpsráðs skuli skipað, fá alls ekki staðist.



Herra forseti. Út af ræðu hv. 3. landsk., Magnúsar T. Ólafssonar, fyrrum menntmrh., vil ég lýsa undrun minni yfir því að hann, jafnsiðprúður og ágætur maður sem hann er, skuli ekki hafa neitt t.d. við dagskrá stúdenta í Ríkisútvarpinu 1. des. að athuga, eða þegar ráðist var að útvegsmönnum á mjög ósæmilegan hátt í barnatíma útvarpsins á sínum tíma, svo að dæmi séu nefnd. Var það ekki skylda útvarpsráðs að láta þessi mál til sín taka og gera viðeigandi ráðstafanir til að fyrirbyggja, að slíkur málflutningur og árásir væru gerðar á hópa manna, sem urðu fyrir barðinu á því öfgafólki sem hér var á ferðinni. Ég álit að sú stjórn, sem lætur ekki slíkt til sín taka með viðeigandi hætti, hafi brugðist skyldu sinni í þágu meiri hl. þjóðarinnar. Það er svo aftur annað mál, hvernig menn vilja túlka það og hvernig menn vilja líta á það, eftir því á hvern er ráðist. Ég vil einnig víkja örlítið að öðru atriði í ræðu hv. 3. landsk., þar sem ég tók ekki eftir því fyrr en áðan, þegar hann flutti sína ræðu, að hann er því miður aðili að minnihlutaáliti menntmn. Ég get tekið það strax fram, að það þarf engin lög á Alþ. til að segja mér sem fyrrverandi starfsmanni hjá stórfyrirtæki í kynningu fyrirtækja í ákveðinni atvinnugrein, að mér dytti ekki í hug að taka sæti í útvarpsráði með slíkum störfum sem ég innti af hendi þar. Enn þá er þó til það siðferði væntanlega hjá þjóðinni, að það þurfi ekki að setja lög til að banna mönnum að gera hvað sem er. Mér finnst hörmulegt og sorglegt, að það skuli eiga að útiloka að t.d. fastir starfsmenn Ríkisútvarpsins komi til greina að vera kjörgengir í útvarpsráði. Þetta finnst mér bera vott um - ég veit ekki hvaða orð ég á að hafa yfir það eiginlega brot á almennum mannréttindum gagnvart þessu starfsfólki, fyrir utan það að eitt meginatriði í stefnu frjálsrar verkalýðshreyfingar er að berjast fyrir því að starfsmenn fái aðild að stjórnum og ráðum stórfyrirtækja, ekki hvað síst stórra opinberra fyrirtækja. Ég minnist þess, að hv. fyrrv. iðnrh. mun hafa skýrt frá því á sínum tíma og verið stoltur af að nú væru komnir starfsmenn í stjórn eða í ráðgefendastarf hjá Sementsverksmiðju ríkisins eða Áburðarverksmiðjunni. Hann leiðréttir mig ef þetta er rangminni hjá mér. Ég taldi þetta mikið og gott spor í rétta átt. Þess vegna kemur mér mjög á óvart að þarna skuli eiga að taka upp þann hátt að útiloka starfsmenn Ríkisútvarpsins. Og ég vona, að a.m.k. hluti þm. Alþb. hér á þingi sé ekki sammála áliti minni hl. um þetta. Ég vildi spyrja hv. 3. landsk. að því, þegar hann talaði um að umræddir aðilar, sem tilteknir eru í áliti minni hl. menntmn., gætu lent í hagsmunaárekstrum með setu sinni í útvarpsráði, - ég vil spyrja hv. 3. landsk.: Gætu ekki einnig aðrir opinberir starfsmenn lent í hagsmunaárekstrum með setu sinni í útvarpsráði, eða yfirleitt hver sem er, eftir því hvernig maður vill skilgreina stöðu og áhrif manna í þjóðfélaginu? Hvað segðu menn t.d. um það, ef form. Vinnuveitendasambandsins tæki sæti í útvarpsráði eða forseti ASÍ, svo að nokkuð sé nefnt? Það má örugglega teygja þetta á alla vegu og finna þá út reglu, sem útilokar miklu stærri hóp manna en minnihlutatill. gerir ráð fyrir. Fyrr í þessari umr. hef ég lýst stuðningi við þá lagabreytingu um kjör útvarpsráðs sem hér er til umr. Um er að ræða að kosið skuli útvarpsráð eftir hverjar alþingiskosningar, svo sem tíðkast hafði í áratugi eða þar til sú breyt. var gerð á útvarpslögunum í ársbyrjun 1971, að útvarpsráð skyldi kosið til fjögurra ára í senn, óháð því hvort alþingiskosningar hefðu farið fram eða eigi. Tilgangur Alþ. með þessari breytingu mun hafa verið sá að gera útvarpsráð óháðara stjórnmálaflokkunum, sjálfstætt, eins og það hefur verið orðað. Samt sem áður skyldi það kosið af Alþ. í réttu hlutfalli við styrkleika stjórnmálaflokkanna á þingi. Virðist það ekki bera vott um einlægan vilja til að gera útvarpsráð sem óháðast stjórnmálaflokkunum, því að þá hefði örugglega annar háttur verið á hafður um kjör og val manna í útvarpsráð en raun her vitni um, en ég vík að því síðar. Þó má segja, að af hálfu Alþ. hafi þetta verið virðingarverð viðleitni, en því miður verður það að segjast eins og er í ljósi fenginnar reynslu, að þessi tilraun í þá átt að gera ríkisfjölmiðlana sem óháðasta pólitískum áhrifum hefur gersamlega mistekist, og það sem verra er, að í ljós hefur komið að ákveðinn hópur manna hefur leitast við að hagnýta sér þessa fjölmiðla undir hinu nýja fyrirkomulagi sjálfum sér og sínum öfgafullu skoðunum til framdráttar á skipulegan, en oft á tíðum mjög lævísan hátt. Er það mat sumra, að jaðrað hafi við misnotkun í þessum efnum. Viðbrögð hv. 5. landsk., Kjartans Ólafssonar ritstjóra Þjóðviljans, og framkoma Þjóðviljamanna í þessu máli virðast renna sterkum stoðum undir þetta álit. Allt frá því frá því að nýkjörnir þm., þ. á m. ég, leyfðum okkur að láta í ljós þá skoðun skömmu eftir alþingiskosningarnar s.l. sumar, að breyta bæri ákvæðum l. varðandi kosningu útvarpsráðs hefur persónulegum árásum á okkur ekki linnt á síðum Þjóðviljans og nú síðast í umr. hér á Alþ. Sýnir það nokkuð virðingu þessara manna fyrir tjáningarfrelsi og skoðunum annarra yfirleitt. Þegar rök þrýtur eru menn svívirtir og gefið í skyn, ef ekki beinlínis sagt, að þeir séu fasistar eða nasistar og aðhyllist vinnubrögð þeirra. Það dugir sem sagt ekki minna en líkja mönnum við verstu böðla mannkynsins. Það er ljótt til þess að vita, að ég og mínir líkar skulum hafa verið í forustu íslenskrar verkalýðshreyfingar í fjölda ára og á stundum setið til borðs með verkalýðsleiðtogum úr röðum Alþb-manna. Það mun ekki vera að skapi jafneinlægra lýðræðissinna og hv. 5. landsk., Kjartans Ólafssonar, sem vill hafa hreint borð að austrænum síð. Þar eru nefnilega aðeins hreinræktaðir kommúnistar í forustu verkalýðsfélaganna, og þar fá aðeins meðlimir kommúnistaflokkanna að skrifa í dagblöð og tímarit eða tjá sig yfirleitt í útvarpi og sjónvarpi. Í þessum ríkjum, t.d. í Sovétríkjunum, munu innan við 5% þjóðarinnar vera í Kommúnistaflokknum. Það mun víst vera þess konar lýðræði, sem hv. 5. landsk., Kjartan Ólafsson, vill innleiða á Íslandi. Leiðarar blaðs hans, Þjóðviljans, bera þess oftlega vott, hvert stefna skuli. En hvers vegna eru Alþb.- menn, menntamennirnir, sem nýverið hafa tekið öll völdin í flokknum, svona hatrammir og ofsafengnir í þessu máli? Hvað er eiginlega hér á ferðinni? Það er eins og það eigi að fara að afnema útvarpsráð og útiloka skoðanir manna, en svo illt er það nú aldeilis ekki. Eina breytingin, sem gera á, er sú, að það á aðeins að kjósa eftir hverjar alþingiskosningar í útvarpsráð, nákvæmlega á sama hátt og áður hafði verið gert í áratugi. Það á ekki að kjósa pólitíska varðhunda, alla vega ekki af hálfu lýðræðisflokkanna. Hvað öfgaarmur Alþb. hyggst gera, þ.e.a.s. sá hluti þess flokks sem aðhyllist sérkennilegar hugmyndir hv. 5. landsk., veit ég ekki um, en einkennilegt er hve oft honum verður tíðrætt um varðhunda og það á svæði Reykjavíkur, þar sem hundahald er ekki leyft. Hins vegar er því ekki að leyna að þeir, sem tíðum sækja heim Austur-Evrópuríkin, alþýðulýðveldin, komast ekki hjá því, þegar þeir fara yfir landamæri austurs og vesturs að sjá mikinn fjölda stórra og grimmra varðhunda á landamærunum, en að vísu eru þeir allir austanmegin, í alþýðulýðveldunum. Þetta er einkennileg tilviljun, þegar haft er í huga hve mikið dálæti menntamenn Alþb. og hv. 5. landsk. hafa á umræddum ríkjum og því þjóðskipulagi sem þar er. Í umr. um þetta mál hef ég m.a. látið í ljós þá skoðun, að segja mætti að af hálfu ákveðinna aðila, sem hafa ráðið miklu um val efnis íslensku ríkisfjölmiðlanna undanfarin ár, hafi gætt ákveðinnar misnotkunar og þar hafi verið reynt að þrengja upp á íslendinga lífsskoðunum, sem væru meiri hluta þjóðarinnar ógeðfelldar. Í sjónvarpsviðtali s.l. haust leyfði ég mér að vekja athygli á, að það hefði færst mikið í aukana á árunum 1971–73, að íslenskum sjónvarpsnotendum væru sýndar austur-evrópskar kvikmyndir, er flyttu sósíalrealistaískan boðskap. Leyfði ég mér að halda því fram, að slíkar áróðursmyndir ættu lítið erindi til íslendinga almennt. Hið mikla magn þessara kvikmynda í dagskrá ríkisfjölmiðlanna væri fjarri því að vera í réttu hlutfalli við óskir meginþorra not enda þessara fjölmiðla. Blað hv. 5. landsk. brást einkennilega illa við þessum ummælum. Helstu „skríbentar“ blaðsins voru gerðir út af örkinni, reynt var að drepa málin á dreif með málalengingum, útúrsnúningi o.s.frv. og reynt að sannfæra lesendur að hugtakið sósíalrealismi hefði enga umtalsverða merkingu og þá alls ekki varðandi hugmyndafræði eða listina í kommúnistaríkjunum í Austur-Evrópu, þar sem umræddar kvikmyndir og fræðslumyndir voru framleiddar. Hér var verið að reyna að draga dul yfir það, að öll slík framleiðsla í umræddum ríkjum hefur ákveðinn boðskap að flytja, boðskapinn um hið kommúníska þjóðskipulag, sem Alþb.- menn flestir segja að sé best og vilja koma á hérlendis. Ég geri varla ráð fyrir að hv. 5. landsk. afneiti því. Það vill svo til, að sumir okkar hafa oftsinnis ferðast um og dvalið í alþýðulýðveldunum í Austur-Evrópu, þar sem umræddar kvikmyndir eru framleiddar. Við vitum vel, enda ekki farið dult með það þar austur frá, að listin í þessum ríkjum á að þjóna því þjóðskipulagi sem þar ríkir. Sú list, sósíalrealismi, ef hægt er að tala um list í sumum tilvíkum, á að glæða með fólki í alþýðulýðveldunum aukna trú á hugsjónum og framkvæmd hins vísindalega sósíalisma, kommúnisma í anda Marx og Lenins. Þetta hefur útvarpið gert með ýmsum hætti. Skal ekki farið nánar út í það hér, en aðeins vakin athygli á því, að í þessum ríkjum er varla framleidd svo ómerkileg mynd, hvort sem það er fyrir sjónvarp eða sýningar annars staðar, að ekki sé einhvers staðar eða á einhvern hátt annaðhvort vegið að borgaralegu þjóðfélagi og lífsvenjum þess eða gert lítið úr hvoru tveggja, á sama tíma sem allt sem lifir og hrærist í anda sósíalismans er hafið til skýjanna. Gengur þetta jafnvel svo langt að það er látið koma beint og óbeint fram í verkum eldri tíma höfunda, þegar verk þeirra eru endursamin í kvikmyndahandritum. Hvers vegna er verið að þreyta þingheim með umr. um kommúnisma, alþýðulýðveldi, sósíalrealisma o.s.frv.? Á Íslandi gerist slíks varla þörf. Blessað Alþb. er eiginlega sósíaldemókrataískt. Kommúnisminn er dauður á Íslandi, eða allavega þykir mörgum í þeim flokki best að tala sem minnst um hann. En svo er því miður ekki. Hv. 5. landsk., Kjartan Ólafsson, hefur minnt óþyrmilega á það, að innan vébanda Alþb. eru harðlínumenn sem svífast einskis. Það kann að vera að hv. eldri þm. taki þennan hv. þm. ekki alvarlega og e.t.v. sé það rétt. En við skulum minnast þess, að hv. 5. landsk. er ekki einn um þá hörku, sem sýnd er af hálfu Alþb.- manna út af þessu máli sem hér er til umr. Hann og hans líkar hafa tekið völdin í Alþb. og á Þjóðviljanum, málgagni flokksins. Hinir hægfara og prúðari menn þessa flokks, sem fyrst og fremst hafa viljað starfa fyrir alþýðu manna eins og sönnum íslendingum sæmir, hafa orðið að þoka fyrir hinni nýju stétt. Til þess að undirstrika enn frekar, að það er ástæðulaust að vera að hafa hina austrænu list í sérstökum hávegum á Íslandi, þar sem meginþorri þjóðarinnar er borgaralega sinnaður, þótt hins vegar sé vitað að ákveðinn hópur ætli að læða sósíalrealistaískum áhrifum inn á hana gegnum sjónvarp og útvarp með sérstöku tilliti til áhrifanna á börn og unglinga og ómótað fólk, skal vitnað í skáldið góða Stein Steinarr, sem kynntist þessum málum af eigin raun, en Steinn ferðaðist til Sovétríkjanna sumarið 1956. Eftir heimkomuna átti Alþýðublaðið viðtal við skáldið um listina austur þar. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa upp úr viðtalinu: Blaðamaðurinn spyr skáldið: „Hvað finnst þér um skáldskap og listir í Rússlandi?“ Steinn Steinarr, skáldið íslenska, svarar: „Það, sem við köllum skáldskap og listir, á mjög örðugt uppdráttar í Sovétríkjunum. Flokkurinn ákveður hvernig mála skuli mynd, skrifa skáldsögu og yrkja kvæði. Þetta kalla þeir sósíalrealisma og þykjast góðir. Sömu lögmálum lýtur byggingarlistin. Það er erfitt að hugsa sér auvirðilegri hégómaskap og andlausara tildur en sumar nýbyggingar í Moskvu, t.d. háskólanú, Metro o.fl. slíkt. Fyrst í stað heldur maður kannske að verið sé að skopast að Viktoríutímabilinu eða jafnvel Thorvaldsen gamla, en svo kemur upp úr kafinu að þetta er rammasta alvara. Listsmekkur sósíalismans, gerið þið svo vel. Það er víst þetta, sem við köllum hlægilegt og aumkunarvert í senn.“ Það var þetta, sem ég átti við í fyrri ræðu minni, þegar ég sagði m.a. að þjóðin hefði verið óvarin fyrir ýmiss konar sósíalísku efni, sem meiri hluti útvarpsráðs tróð og lét troða inn á íslensku þjóðina í krafti meiri hlutans. Vona ég, að hv. 5. landsk. skilji nú við hvað var átt. Vegna rangfærslna og útúrsnúnings hv. 5. landsk. út af fyrri ummælum mínum vil ég endurtaka þau nú að hluta, með leyfi hæstv. forseta, þar sem ég ræði um hlutleysi núv. útvarpsráðs í umr. hér á Alþ. fyrir jól. Ég tel rétt að endurtaka það, svo að hið sanna komi fram í málinu en ekki sú blekking og útúrsnúningur, sem hv. 5. landsk. lét út úr sér hér í umr. fyrir nokkrum dögum. Í umr. 18. des. sagði ég m.a.: „Nei, því miður kom í ljós, að tilraunin með hið óháða og sjálfstæða útvarpsráð, sem farið var á stað með 1971, hefur gersamlega mistekist. Núv. útvarpsráð hefur verið hlutdrægt, mjög hlutdrægt, því miður. Meiri hl. var ákveðinn í upphafi síns ferils að boða landsmönnum ákveðna stefnu í menningar- og þjóðfélagsmálum, og það hefur ekki farið fram hjá þeim sem hafa hlustað á útvarpið og horft á sjónvarpið að staðaldri. Sú stefna byggist ekki á trú íslendinga á því þjóðskipulagi eða þeirri menningu, sem íslenskt þjóðfélag hefur byggst á. Leitað var í ríkum mæli í aðrar áttir eftir efni, sem hafði ákveðinn boðskap að flytja, boðskap sósíalismans. En það er boðskapur, sem er íslensku þjóðinni mjög ógeðfelldur, og gagnvart honum var þjóðin óvarin. Þetta er sannleikurinn, - og þetta er sannleikurinn sem ekki má segja samkv. kennisetningum hv. 5. landsk. þm., án þess að á menn sé ráðist og sagt að hér sé um Morgunblaðsofstæki að ræða. En í síðustu alþingiskosningum tók þjóðin sjálf af skarið. Hún hristi af sér þetta ok með eindregnum kosninganiðurstöðum, og Alþb.- menn verða að þola það að þjóðin óskaði ekki eftir þeim boðskap sem þeir hafa verið að reyna að flytja okkur í gegnum sjónvarp og útvarp undanfarin ár.“ Varðandi ummæli mín um, að meiri hl. núv. útvarpsráðs hafi stuðlað að ofstæki, vil ég segja þetta: Útvarpsráð sem lætur undir höfuð leggjast að gera athugasemdir við og koma í veg fyrir að ráðist sé að ákveðnum einstaklingum, stéttum eða því þjóðskipulagi, sem meiri hl. þjóðarinnar vill búa við, hefur brugðist skyldu sinni gagnvart meiri hl. þjóðarinnar. Slíkt útvarpsráð þjónar þá einhverjum öðrum sjónarmiðum og vill greinilega ekki breyta í samræmi við grundvallarsiðgæðisreglur íslensku þjóðarinnar. Í þessu sambandi má ekki blanda saman þeirri meginstefnu að ríkja skuli tjáningarfrelsi til handa meiri og minni hl. Varðandi það tók ég skýrt fram, að það eigi ekki að nota útvarpsráð þannig, að þeir menn, sem skipa útvarpsráð, séu eins og pólitískir varðhundar flokkanna og að minni hl. hafi ekki fullan rétt á við meiri hl. í því að tjá sig í útvarpi eða sjónvarpi. En það hlýtur að vera með tjáningarfrelsið eins og allt annað í samskiptum manna, að notkun þess má ekki valda öðrum þjáningu eða skaða. Sá eða þeir, sem ekki þekkja takmörk sín í samskiptum við menn og málefni, sem skortir lágmarksháttvísi eða þekkja ekki muninn á sannleika eða lygi, geta ekki haft ótakmarkaðan aðgang að sameiginlegum fjölmiðlum þjóðarinnar. Ég vona að allir hv. þm. geti verið sammála um það. Hv. 5. landsk., sem virðist vera aðaltalsmaður Alþb. í þessu máli, verður að sætta sig við þessar lágmarkskröfur. Hvort hann og félagar hans fá útrás í ákveðnu dagblaði, tímaritum eða með öðrum hætti með árásum sínum á íslenskt þjóðfélag, einstakar stéttir eða einstaklinga, er annað mál. Það er viðkomandi frjálst. En ríkisfjölmiðlana er ekki hægt að nota til þessarar iðju. Ég vík þá nokkuð að meginefni málsins í frv., þ.e.a.s. kosningu í útvarpsráð. Í sjálfu sér er það ekkert stórmál. Eðli málsins samkv. breytist lítið við það nú á þessu herrans ári hvort kosið er í ráðið nú eða í haust hvað starfstíma núv. útvarpsráðs áhrærir, enda voru engar ofsóknir á hendur útvarpsráðsmönnum sem slíkum hér á ferðinni. Hins vegar er hér um að ræða „prinsip“-skoðanaágreining um það, hvort kosið skuli til 4 ára óháð alþingiskosningum eða ekki. Eins og þessum málum er háttað hérlendis tel ég eðlilegt, að kosið sé eftir hverjar alþingiskosningar, og ég leyfi mér að halda því fram, og tel mig hafa frelsi til að halda þessari skoðun fram, án þess að ráðist sé á mig með því ofstæki sem gert hefur verið. Því fer víðs fjarri, að það sé aðeins á Íslandi sem ríkisfjölmiðlar og stjórnir þeirra séu til umr. Á síðustu mánuðum hafa verið mikil umbrot í þessum málum í Vestur-Evrópu. Þar eru menn ekki vændir um einræði eða þess háttar, þótt þeir leyfi sér að óska eftir skipulagsbreytingum á ríkisfjölmiðlunum. Sannleikurinn er sá, að þessir fjölmiðlar, útvarp og sjónvarp, eru svo öflug áróðurstæki, að almenningur og almannavaldið, þing og ríkisstj., þurfa stöðugt að hafa vakandi auga með ríkisfjölmiðlunum. Sé það ekki gert getur annað tveggja átt sér stað, að óvandaðir aðilar misnoti þessa fjölmiðla eða að þeir staðni og fullnægi þar með ekki þeirri kröfu eða þeim kröfum, sem til þeirra eru gerðar. Í Frakklandi var t.d. sú skipulagsbreyting nýverið gerð á ríkisfjölmiðlum, að í stað hins gamla, miðstjórnarfyrirkomulags, þar sem öllu er stjórnað af einu ráði og fáum mönnum, þar var ríkisfjölmiðlunum skipt í 7 ný útvarps- og sjónvarpsfyrirtæki. Skiptast þau í 3 sjónvarpsfyrirtæki, þ.e.a.s. 3 sjálfstæðar útsendingarrásir, 1 útvarpsfyrirtæki og 3 fyrirtæki sem annast framleiðslu og tækniþjónustu. Hvernig lítist mönnum á það, að við innleiddum það frelsi t.d. hér á Íslandi, að leyfð væri sjálfstæð sjónvarpsstöð í eigu einstaklinga, almenningshlutafélag? Skyldi það vera að skapi hv. Alþb.- manna að veita þjóðinni eða mönnum það frelsi? Ég varpa því fram. Þá er það nýjung í sambandi við franska fyrirkomulagið eða þá breytingu, sem gerð var þar, að fulltrúar stjórnvalda skipa aðeins 1/3 hluta stjórnenda viðkomandi fyrirtækja. Afgangurinn, þ.e.a.s. 2/3 hlutar, kom úr röðum vinnuveitenda og launþega. Það er víst ekki lýðræði sem fellur í kramið hjá ákveðnum mönnum í þessum sal. Þá hafa nýverið verið gerðar miklar breytingar á skipulagi og rekstri fjölmiðla á Ítalíu, Austurríki og víðar og allt í frjálslyndisátt, allt frá því að þessir fjölmiðlar séu algjörlega undir stjórn og valdi kjörinna manna stjórnmálaflokka á þingum viðkomandi ríkja. Þetta er lýðræði. Hitt fyrirkomulagið er ekki jafnfrjálst og óþvingað, sem hv. 5. landsk. og hans líkar vilja viðhalda. Væri ekki nær, að hv. þm. Alþb. ræddu um, að íslensku ríkisfjölmiðlarnir fengju meira frelsi en í annarri útfærslu, og væri ekki nær að þessir hv. þm. væru jákvæðari í því hvað gera skal í þessu efni, t.d. í þá átt að gera stjórn útvarps og sjónvarps enn lýðræðislegri og frjálslyndari, eins og t.d. tíðkast nú í Frakklandi í sambandi við kjör útvarpsráða eða stjórna þeirra fyrirtækja, sem ég lýsti hér áðan, þar sem fulltrúar launþega og vinnuveitenda eiga sæti í viðkomandi stjórnum? Væri það ekki nær heldur en að koma með þá ólýðræðislegu stefnu gagnvart starfsmönnum þessara fjölmiðla, eins og birtist í till. minni hl., þar sem útiloka skal starfsmenn sjónvarps og útvarps frá því að hafa nokkurn tíma möguleika á að taka sæti í útvarpsráði? Ég ítreka það hér, að þessi hluti till. minni hl. er í algjöri andstöðu við yfirlýsta stefnu verkalýðssamtaka Vestur-Evrópu varðandi atvinnulýðræði. En sú stefna felur í sér, eins og ég gat um áðan, aukna kröfu um þátttöku fólksins í stjórnum og ráðum stórra fyrirtækja og þá sérstaklega ríkisfyrirtækja. Satt að segja hlýtur maður að vorkenna mönnum, sem daginn út og daginn inn eru með það á vörunum að þeir einir séu vinir verkalýðsins og að í baráttunni fyrir hagsmunum verkalýðsins sé þeim einum treystandi, mönnum sem koma með slíka till. um skerðingu almennra mannréttinda og það þvert gegn stefnu verkalýðshreyfingarinnar í Vestur-Evrópu, þar sem lýðræðið er hvað mest. Það hefði verið nær, að þeir hefðu gert till. um, að starfsmenn ríkisfjölmiðlanna ættu fulltrúa í útvarpsráði, og finnst mér það koma mjög vel til greina og ber að athuga gaumgæfilega. Ég vil að lokum endurtaka skoðun mína varðandi starfsmenn þessara fjölmiðla. Ég sagði í minni fyrri ræðu að ég legði mikla áherslu á að þeir geti starfað sjálfstætt og sem óháðastir útvarpsráði og þeim stjórnmálamönnum, sem kunna að vera kosnir í útvarpsráð á hverjum tíma, svo sem tíðkast hefur í áratugi í hvoru fyrirkomulaginu sem er, því sem nú gildir og hinu gamla. Ég lagði megináherslu á það, að starfsmenn skyldu vera sem óháðastir og frjálsastir fyrir þeim áhrifum sem kynnu að geta komið frá pólitíkusunum. Ég sagði m.a., með leyfi hæstv. forseta, og vil hafa það sem mín lokaorð enn einu sinni: „Ég treysti því, að Alþ. geti eftir hverjar kosningar kosið útvarpsráð í samræmi við vilja meiri hl. þjóðarinnar. Ég treysti því, að þannig kjörið útvarpsráð geti frekar en það útvarpsráð, sem kjörið var á grundvelli gildandi laga, gætt fyllsta hlutleysis og verndað einstaklinga og stéttir manna frá árásum öfgafólks, sem hefur misnotað þessa fjölmiðla herfilega og sært þjóðernislegar tilfinningar meginþorra þjóðarinnar. Ég treysti því, að útvarpsráð, kjörið eftir hverjar alþingiskosningar, geri starfsmönnum útvarps og sjónvarps kleift að vinna sjálfstætt og óháð að þeim mikilvægu verkefnum, sem þetta fólk innir af hendi, ekki fyrir stjórnmálamennina eða stjórnmálaflokkana, heldur fyrir íslensku þjóðina í heild.“



Herra forseti. Ég ætla nú ekki að lengja mjög þessar umr. Þær eru orðnar vel langar til viðbótar við næturfund hér fyrir jólin. En þar eð ég átti hlut að máli við afgreiðslu meiri hl. menntmn., tel ég rétt að ég skýri sjónarmið mitt í því sambandi út af orðum hv. 5. landsk., Kjartans Ólafssonar. Það var rétt, sem hv. þm. sagði, að fundurinn var óeðlilega stuttur. Ég hefði gjarnan viljað ræða þetta í betra tómi í menntmn., enda þótt ég ímyndi mér ekki, að lengri umr. hefðu breytt niðurstöðu fundarins. Formaður n., hv. 1. þm. Norðurl. e., Ingvar Gíslason, var fjarverandi, en mér er ekki kunnugt um að hann hafi óskað þess fyrir brottför sína, að afgreiðslu málsins yrði frestað, og það kom fram í máli hæstv. menntmrh. hér í Nd. fyrir helgina, að hann fór þess á leit að þessu máli yrði hraðað, og því var varaformanni n. falið að kalla saman n., sem ég held að hljóti að teljast í alla staði eðlileg og þingræðisleg aðferð. Hvað varðar till. minni hl. um umsögn útvarpsstjóra um málið, sem kom fram á fundinum, þá vil ég segja það sem mína skoðun, að ég tel að útvarpsstjóri sé of skyldur og náinn aðili í þessu máli til að hann gæti talist eðlilegur og hlutlægur umsagnaraðili. Með það viðhorf í huga fannst okkur ekki ástæða til þess að seinka málinu með því að leita umsagnar utan Alþ. Og ég tek undir orð hæstv. menntmrh., sem hann viðhafði um þetta atriði í umr. hér s.l. viku. Ég endurtek það sem ég sagði fyrir jólin á fundi í hv. Nd., að ég harma að lagabreyting eða frv. til slíkrar lagabreytingar skuli nú koma fram, en eins og margoft er af ýmsum þm. búið að taka fram er það að gefnu tilefni, því miður. Útvarpslögin frá 1971, sem voru vissulega heiðarleg tilraun í rétta átt hafa mistekist svo að ekki verður um villst. Ég er ekki þar með að segja, að við eigum að útiloka pólitík úr útvarpinu. Pólitík er hluti þjóðlífsins og verður að fá inni í okkar ríkisfjölmiðli, Ríkisútvarpinu. En ég tel að óhlutdrægni og jafnvægis hafi ekki verið gætt undir forustu meiri hl. útvarpsráðs, eins og það er skipað í dag. Það hefur margt verið vel gert í dagskrá meðan þetta útvarpsráð hefur setið að völdum, en að mínu mati og ótalmargra fleiri hefur það mótast um of af pólitískri þráhyggju og þröngsýni, sem er í senn hvimleitt fyrirbæri og hættulegt frjálsri skoðanamyndun í landinu. Það er óumdeilanlegt, að Ríkisútvarpið hefur undanfarin 3 ár verið vettvangur pólitísks áróðurs, enda vitað mál, að margt af því fólki, sem þar á hlut að máli, er þeirrar skoðunar að tilgangurinn helgi meðalið til þess að koma fram pólitískum áróðursáformum. Ég vil eindregið taka undir þá skoðun, að Ríkisútvarpið eigi að vera sem allra sjálfstæðast og óháðast ríkjandi stjórnmálaflokkum og það er ákaflega langt því frá að ég sé ánægð með þessa skipan mála, að útvarpsráð sé kosið af Alþ. pólitískri hlutfallskosningu. Ákaflega miklu geðfelldara væri og menningarlegra, að í útvarpsráð veldust menn án tillits til pólitískra skoðana, sem gættu þeirrar menningarlegu víðsýni og þroska sem við hljótum að krefjast af mönnum í slíkri ábyrgðarstöðu sem fulltrúi í útvarpsráði óneitanlega er. En við höfum ekki enn, því miður, fundið aðra skárri leið en þessa, - ég skal manna fúsust verða til þess að ganga inn á aðra leið, jákvæðari og menningarlegri en þessi er, en á meðan svo er ekki og þessi háttur er á hafður vil ég enn leggja áherslu á, að stjórnmálaflokkarnir hver um sig vandi sérstaklega val sitt á fulltrúum sínum í útvarpsráð og láti ekki pólitíska hagsmuni koma til greina við það val. Í útvarpsráð þurfa, eins og ég sagði, að veljast menntaðir, frjálshuga og víðsýnir menn, sem eru ekki haldnir neinni pólitískri áráttu, hvorki til hægri né vinstri, menn, sem ekki sjá alla skapaða hluti gegnum pólitísk gleraugu eftir forskrift frá flokksforustu eða hundleiðinlegum og úreltum pólitískum kreddum. Ég er, eins og fram hefur komið, samþykk þessari lagabreytingu nú, vegna þess að meiri hl. núv. útvarpsráðs hefur því miður gefið tilefni til þess að gripið sé til þessa ráðs. Og ég vil í tilefni af orðum hv. 3. landsk. taka það fram, að ég dreg enga dul á það, að sú afstaða mín byggist ekki á því að ég telji ekki hina aðferðina og hin lögin, sem gilda í dag, skemmtilegri og geðfelldari, heldur hitt, að sá háttur, sem nú hefur verið á hafður s.l. 3 ár, hefur leitt til pólitískrar misnotkunar. Ég tel að það sé nauðsynlegt, að menn í útvarpsráði viti, að þeim verður ekki liðið, hvorki af stjórnvöldum né þjóðinni sjálfri, að misnota þennan volduga ríkisfjölmiðil í pólitískum tilgangi, svo að ég lít á þessa lagabreyt. nú, ef að lögum verður, sem beina viðvörun til eftirmanna þess útvarpsráðs sem nú situr. Ég skal ekki segja, hvort þessi vinnubrögð meiri hl. núv. útvarpsráðs eru til komin af ráðnum hug eða vanhæfni þessara manna til að meta hvar draga skuli mörkin. En hvort tveggja er illt og getur haft skaðleg áhrif. Með illu skal illt út reka, segir gamall málsháttur, og ég vil leggja áherslu á, að ég tel það ekki girnilega lífsreglu til eftirbreytni. En þeir menn, sem nú ásaka aðra um ofstæki, öfgar og ofríki, gera ekki annað en að hitta hér sig sjálfa fyrir. Varðandi brtt., sem minni hl. menntmn. lagði hér fram, vil ég segja það að ég tel eðlilega fyrstu setninguna, að enginn fastur starfsmaður Ríkisútvarpsins skuli kjörgengur í útvarpsráð. Það tel ég eðlilegt og ég mundi vilja styðja þann hluta brtt. En hitt, að meina öllu fólki, sem kemur nálægt fjölmiðlum, kjörgengi í útvarpsráð, tel ég ekki ná nokkurri átt. Ég vil að lokum láta í ljós þá ósk mína og von, að næsta útvarpsráð, hvernig sem það verður skipað, beri gæfu til farsællar og menningarlegrar samvinnu, okkur hlustendum, hvar sem við stöndum í pólitískum flokki, til ánægju og andlegrar uppbyggingar.



Enn eru margir hv. þm. á mælendaskrá og mér sýnist ekki líklegt, að þessu máli verði lokið á tilsettum fundartíma. Auk þess hefur komið fram mjög ákveðin beiðni um að taka hér fyrir önnur mál, sem einn hv. varaþm. flytur, en hann er að hverfa af þingi á morgun. Mér þykir eðlilegt að hv. þm. fái tækifæri til að tala máli sínu. Ég mun því fresta umr. um 2. dagskrármál, en taka fyrir 4. dagskrármálið.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. til þál. um lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn. Að undanförnu hefur lífeyrissjóðskerfi landsmanna verið nokkuð til umr. hér á Alþ. og ekki síður utan þings. Hefur komið fram, að 90–95% launþega 20 ára og eldri eru innan lífeyrissjóðakerfisins, í 90–100 mismunandi lífeyrissjóðum. Það, sem hefur komið af stað umr. um þessi mál, er sá vandi sem margbrotnar og mismunandi reglugerðir þeirra hafa að bjóða, en þó fyrst og fremst sá mismunur sem felst í því, að sumir lífeyrissjóðir eru verðtryggðir, aðrir ekki. Í verðtryggðum lífeyrissjóði njóta lífeyrisþegar bóta sem eru ákveðið hlutfall atvinnutekna eins og þær eru á hverjum tíma. Í óverðtryggðum lífeyrissjóði aftur á móti breytast greiðslur úr sjóðnum aldrei, hvernig sem atvinnutekjur breytast, og með áframhaldandi verðbólgu geta þessir sjóðir ekki gegnt hlutverki sínu og réttindin verða gagnslaus að mestu. Þetta hlýtur öllum að vera ljóst, sem hafa fylgst með þróun kaupgjalds og verðlags á síðustu árum. Nú á að fara fram endurskoðun á löggjöf um almannatryggingar og ég tel æskilegt, að við þá endurskoðun verði alvarlega athugað hvort ekki sé hægt að sameina alla lífeyrissjóði landsmanna innan þess kerfis 5 einni reglugerð, sem væri eins fyrir alla, með sömu réttindum og skyldum. Ég hef aðeins minnst á að lífeyrissjóðir gegni hlutverki sínu mjög misjafnlega. Lífeyrissjóðir ríkisstarfsmanna eru verðtryggðir af ríkinu, bæjarstarfsmanna af viðkomandi bæjum og bankamanna af viðkomandi bönkum. Einnig er reglugerð þeirra að öðru leyti á þann veg, að þeir gegna hlutverki sínu mjög vel eins og vera ber. Mig langar til að taka dæmi af tveim mönnum, öðrum í verðtryggðum lífeyrissjóði ríkisstarfsmanna, en hinum í óverðtryggðum lífeyrissjóði verkalýðsfélaga. Þeir væru báðir búnir að vinna sér inn 30 ára réttindi og hættu að vinna á sömu launum, 40 þús. kr. á mánuði, sem eru sem næst dagvinnutekjum verkamanna 4. taxta Dagsbrúnar. Þá fær sá, sem í verðtryggða sjóðnum er, 60% af þeim launum sem hann hættir á, sem mundu vera í þessu tilfelli 24 þús. kr. á mánuði, hinn, sem er í óverðtryggða sjóðnum, fær 56% af meðaltali launa sinna síðustu 5 ára, sem yrðu 11 810 kr. á mánuði. Ég vil geta þess, að þetta var reiknað út fyrir mig á skrifstofu þeirri sem hefur með lífeyrissjóði verkamannafélagsins Dagsbrúnar og Verkakvennafélagsins Framsóknar að gera. Lífeyrir þess, sem er í óverðtryggða sjóðnum, breytist aldrei, hvernig sem verðlag og kaupgjald verður í landinu. Kaup verkafólks hefur nær þrefaldast á síðustu 5 árum. Laun annarra stétta hafa hækkað enn meira, svo að 40 þús. kr., sem nú væru mánaðarkaup, yrðu með sama áframhaldi nálægt 120 þús. kr. eftir 5 ár. Í reglugerð lífeyrissjóðs ríkisstarfsmanna stendur að lífeyrir skuli greiðast sem ákveðin prósenta af launum, eins og þau eru á hverjum tíma í því starfi, sem viðkomandi hættir að vinna á. Þannig mundi hann fá 60% af 120 þús., sem mundu verða 72 þús. á mánuði, en hinn yrði áfram með 11800 kr. á mánuði. Eftir 5 ár yrði orðinn rúmlega 60 þús. kr. munur á mánuði á lífeyri þessara tveggja manna sem enduðu starfsdag sinn á sömu launum. Ríkið verðtryggir lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, svo að þessi mismunur verður tekinn af almannafé. Á fjárl. fyrir árið 1975 nema þessar uppbætur 395 millj. kr. Ég held, að ég hafi með þessu dæmi sýnt fram á þann hrikalega mismun sem hér er um að ræða, og þó getur þessi mismunur orðið enn þá meiri, því að sumir geta veríð í fleiri en einum verðtryggðum lífeyrissjóði, svo að eftirlaun þeirra geta orðið hærri en atvinnutekjur þeirra voru. Eitt dæmi vil ég enn benda á. Það er misrétti kynjanna. Í lífeyrissjóði verkafólks eru ekki greiddar ekklabætur. Ekklar fá ekki bætur. Þó að kona væri búin að vinna sér inn full réttindi þegar hún létist, fengi eftirlifandi eiginmaður hennar enga greiðslu úr sjóðnum, nema hann væri öryrki eða hinn látni sjóðfélagi teldist hafa verið aðalfyrirvinna heimilisins. Margir líta á lífeyrissjóðina sem lánastofnanir, en gleyma hinum upprunalega tilgangi þeirra. Þetta á helst við um ungt fólk sem vantar lánsfé til þess að eignast íbúð. Fólk vill gjarnan gleyma því, meðan allt leikur í lyndi, að lífið er áhættusamt og að á vegi okkar verða ýmsar hættur, svo sem slys og sjúkdómar, og enginn veit hvenær hann missir starfsorku sína til tekjuöflunar langan eða skamman tíma. Elli fylgir nær alltaf lækkun vinnutekna eða alger missir þeirra. Þá er fráfall fyrirvinnu fjárhagslegt áfall fyrir þá, sem notið hafa framfærslu hennar. Það á að vera hlutverk lífeyrissjóðanna að bæta sjóðfélögum, mökum þeirra og börnum upp þennan tekjumissi. Þess vegna varðar það öllu, að lífeyrir, sem fólk er búið að leggja til hliðar af launum sínum, verði ekki brenndur upp á verðbólgubáli. Ég gat þess, að fólk liti á lífeyrissjóðinn sem lánastofnun. Það er í rauninni ekki óeðlilegt meðan það ástand ríkir, að allir eru í kapphlaupi við verðbólgu og þeir einir komast í mark sem á hlaupunum hafa náð í sem mesta peninga til þess að fjárfesta og þá helst í steinsteypu. Að eignast íbúð er það jarðsamband sem allir, viljugir og óviljugir, eru látnir keppa að - og því ekki að nota sína eigin sjóði til þess? En til þess að fá lán úr lífeyrissjóði þarf að hafa veð í fasteign. Þeir, sem hafa lægst laun og eru verst staddir, hafa oft ekkert veð, svo að þeir hafa enga möguleika á að nota sér lífeyrissjóðina á þennan hátt. Það kemur líka í ljós mismunur á þessum tveimur sjóðum, sem ég hef tekið til samanburðar, þegar litið er á lánakjörin. Í lífeyrissjóði ríkisstarfsmanna eru vextir 14%, en hjá verkalýðsfélögum almennt 17%. Í lífeyríssjóði ríkisstarfsmanna þurfa sjóðfélagar ekkert að huga að verðbólgu gagnvart sjóðnum, því að ríkissjóður sér um verðtrygginguna. Ég vona að enginn taki orð mín svo, að ég sé að ráðast á kjör ríkisstarfsmanna. Þvert á móti. Ég er aðeins að benda á þennan mismun til að vekja menn til umhugsunar um ranglætið. Á síðasta ári vorn atvinnutekjur landsmanna áætlaðar 78 milljarðar kr. Greiðslur af atvinnutekjum til lífeyrissjóða voru 4,2 milljarðar og á þessu ári eru þær áætlaðar 5.4 milljarðar. Í sjóðum launafólks mun því vera saman kominn stærsti hluti af sparnaðarfé þjóðarinnar. Það fólk, sem vinnur við undirstöðuatvinnuvegina, stendur undir nær allri gjaldeyrisöflun sem allt veltur á, svo að efnalegt sjálfstæði þjóðarinnar sé tryggt. Það fólk, sem með greiðslu af launum sínum, oft mjög lágum, svo lágum að það munar um að leggja þetta fé í lífeyrissjóði, það stendur einnig undir uppbyggingu þjóðarinnar með þessu sparnaðarfé. Hluti af þessu fé er í bönkum, fjárfestingarlánasjóðum, þar sem það er óverðtryggt, nema með þeim innlánsvöxtum sem gilda á hverjum tíma. Ég held að flestir viti að það er ekki fólkið í lægstlaunuðu störfunum sem hefur greiðastan aðgang að bönkum og öðrum lánastofnunum. Það fólk uppfyllir í sumum tilfellum ekki einu sinni lágmarkskröfur til lántöku í sínum eigin sjóðum, af því að það á ekkert, svo það verða aðrir sem hagnast á því sparnaðarfé sem verður af lífeyrisgreiðslum þessa fólks. Launafólk á þessa sjóði. Það hefur samið um þá við atvinnurekendur. Verkafólk hefur oftast orðið að sækja rétt sinn með harðri baráttu á hendur atvinnurekendum og óvinveittum valdhöfum. Það hefur ávallt orðið að slá af kröfum sínum í samningum, og eru lífeyrissjóðirnir eitt dæmi um það. Þeir eru óverðtryggðir og gerð þeirra fullnægir ekki kröfum um upprunalegan tilgang. En þá komum við að spurningunni: Hver á að greiða verðtryggingu þessara sjóða? Atvinnurekendur, ríkissjóður eða sjóðirnir sjálfir með eigin fé, með engri sjóðmyndun heldur noti þeir fé sitt jafnóðum til greiðslu lífeyris. Ég ætla ekki á þessu stigi máls að fjölyrða um það, hvaða leið yrði líklegust til lausnar. En hitt vil ég fullyrða, að þeim mun lengur sem þetta er látið viðgangast, þeim mun erfiðara verður það úrlausnar. Virðulegi forseti. Ég hef lagt til með þessari till., að ríkisstj. verði falið að bæta úr í þessum efnum. Réttlætiskrafan er lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn, lífeyrisgreiðslur verði verðtryggðar og allir njóti sömu réttinda án tillits til kyns eða atvinnustéttar. Ég legg til, að þessu máli verði vísað til hæstv. heilbr.- og trn. Alþ.



Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. til þál, um fæðingarorlof kvenna og fæðingarstyrk. Nú þegar ákveðið er, að almannatryggingar skuli endurskoðaðar, er ekki úr vegi að flytja þáltill. sem þessa. Þetta er eitt af þeim málum sem konur hafa barist fyrir og reynt að færa til meira réttlætis. Sumar konur, sem vinna utan heimilis, fá nú þegar allt að þriggja mánaða fæðingarorlof, aðrar 10–14 daga og sumar ekkert. Það er almennt álitið, a.m.k. í orði, að æskilegt sé, ef ekki nauðsynlegt, að konur annist börn sín fyrstu vikur eða mánuði eftir fæðingu. Alltaf eru uppi raddir um það, að konur eigi ekki að vinna úti, þær eigi að vera heima og hugsa um börn og buru, faðirinn, þá væntanlega eiginmaður, eigi að sjá heimilinu farborða. En þessi verkaskipting er þverrandi eins og aukin þátttaka kvenna í atvinnulífinu sannar. Það eru fleiri en ein ástæða, sem liggja að því að konur vinna utan heimilis. Fyrst skulum við nefna þá ástæðu, að konur hafi enga fyrirvinnu, ógiftar mæður með börn. Hagskýrslur segja, að 34% fæddra barna á Íslandi 1973 séu óskilgetin. Ég veit að þessi tala segir ekki allan sannleikann um þessa tölu, því að eins og einhver sagði við mig um daginn, þá giftir fólk sig kannske ekki fyrr en það er nauðbeygt til þess. En hvað um það, við verðum að álykta, að flest þessara óskilgetnu barna séu einvörðungu á framfæri móður. Ég hygg að flestir geri sér nokkra grein fyrir því að afkomuhorfur kvenna, sem ekki fá nema 10–14 daga greidda vegna barnsburðar, séu mjög slæmar. Það tekur sinn tíma að fá úrskurðað meðlag, og margar þessar mæður eru ungar og allslausar. Hvort slíkt ástand er börnum þeirra holt til að feta fyrstu dagana á lífsleiðinni eða gerir mæðurnar færari að annast þau þessa fyrstu daga læt ég hvern og einn um að svara. Í öðru lagi vilja margar konur vinna utan heimills. Eigum við ekki að telja það næga ástæðu í lýðfrjálsu landi, hvort sem það er vegna þess að þær þurfa þess, af fjárhagsástæðum, eða vegna þess að þær hafa kosið sér starf sem þær hafa áhuga á og jafnvel hlotið menntun til að sinna og þær vilja halda því áfram, hvort sem þær verða mæður eða ekki, rétt eins og karlmennirnir, sem velja sér sjaldan starf eftir því hvort þeir verða feður eður ei? Það þykir sjálfsagt að sem flestir, helst allir, eignist sítt eigið húsnæði. En hvernig skyldi það ganga fyrir t.d. mann sem vinnur á 2. taxta Dagsbrúnar og hafði 419 þús. kr. í dagvinnutekjur á s.l. ári, að eignast eigið húsnæði, ef hann er einn um tekjuöflun fyrir heimilið? Og hvernig skyldi velferðarþjóðfélaginu vegna, ef kaupmáttur heimilanna færi alls staðar eftir launum heimilisföður? Skyldi ekki ríkissjóði og kaupsýslumönnum bregða í brún? Þá kem ég að því þriðja: Hvað yrði um nútímaþjóðfélag okkar íslendinga ef allar konur, sem eru mæður, legðu niður vinnu? Hvað yrði um fiskiðnað og alls konar annan iðnað? Í mörgum frystihúsum eru nær eingöngu konur, og ég held að þannig sé það á mörgum öðrum vinnustöðum. Fyrir nokkrum árum sat ég hér á þingi, sem varamaður Jónasar Árnasonar rétt eins og núna. Þá buðu iðnrekendur hópi þm. að skoða nokkur iðnfyrirtæki og ég fékk að fljóta með. Við komum á nokkra vinnustaði, þ. á m. saumastofu, sem á voru nær eingöngu konur. En svo komum við í Hampiðjuna. Þar vorn margar konur við vinnu. Þá spurði einn þm. framkvæmdastjórann um það, hvort konur væru ekki óstöðugur vinnukraftur hjá fyrirtækinu. „Nei, það er nú öðru nær,“ var svar framkvæmdastjórans, það var fullorðinn maður og hann var gamall sjómaður. „Konur eru stöðugasti vinnukrafturinn hér. Karlarnir eru alltaf að fara, enda getum við ekki greitt þeim eins hátt kaup og þeir geta fengið annars staðar.“ En þetta er nú önnur saga. Og hvernig ætli færi einnig um þjónustustofnanir, svo sem sjúkrahús og elliheimili, og hvernig færi með skólana, hvernig yrðu þeir settir og margar aðrar stofnanir? Ég held að störf kvenna séu svo snar þáttur í atvinnulífi þjóðarinnar, að ekki verði snúið við. Menntun kvenna til ýmissa starfa er orðin svo almenn, að það hlyti að vera sóun á verðmætum að nýta ekki krafta þeirra til þeirra starfa sem þær hafa menntun til, það að þær verði mæður. En aukin þátttaka kvenna í atvinnulífinu kallar á ýmsar félagslegar aðgerðir til að mæta þessum þörfum og þessu hefur ekki verið nægjanlega sinnt til þessa. Mikið vantar t.d. á að hægt sé að bjóða börnum jafnan rétt til dvalar á dagvistunarheimilum eða nægilegt tillit sé tekið til þess almennt, að aukin útivinna foreldra útheimtir stofnanir sem sinnt geta uppeldi barnanna og tekið að nokkru við hlutverki því, sem móðir gegnir á heimilinu. Eitt af því, sem veldur talsverðum mismun milli kynjanna og gerir bæði afkomu og atvinnu konunnar ótryggari en karlmanna, er að við barnsburð nýtur kona allajafna ekki launa, nema þá í mjög skamman tíma, 10–14 daga þegar best lætur. Frá þessu eru þó veigamiklar undantekningar, því að þær konur, sem starfa hjá ríki og bæjarfélögum, njóta 3 mánaða barnsburðarorlofs á fullum launum. En nú hugsar kannske einhver: Hvers vegna á ríkið að borga þetta? Er ekki eðlilegast að atvinnurekendur greiði þetta? Því er til að svara, að þær konur, sem enn þá hafa aðeins 10–14 daga fæðingarorlof, hafa undanfarin ár verið að reyna að ná meiri réttindum í samningum við atvinnurekendur, en það hefur gengið sorglega seint og það hefur gengið misjafnlega að fá þessa daga greidda þrátt fyrir samninga. Þeir eru með alls konar vífilengjur, og ef bryddir á atvinnuleysi, er einmitt reynt að forðast þessar konur á vinnumarkaði. Í öðru lagi kemur þetta mjög misjafnlega niður á fyrirtækjum. Sum fyrirtæki hafa nær eingöngu konur í vinnu, önnur aðeins karlmenn, a.m.k. enn sem komið er, t.d. eins og járnsmiðir og trésmiðir, svo að eitthvað sé nefnt. Þessi fyrirtæki losna því alveg við að greiða skatt af þessu vinnutapi. Annars hefur þetta ekki verið mjög þung byrði á fyrirtækjum. Í nýjustu skýrslum frá kjararannsóknarnefnd er allt tíundað sem atvinnurekendur greiða, það sem þeir kalla álögur á kauptaxta. Álögur á kauptaxta Iðju hér í Rvík vegna fæðingarorlofs kvenna eru eftir þessari skýrslu 20 aurar á klst., svo það virðist ekki vera mjög tilfinnanlegt, ef miðað er við það sem atvinnurekendur greiða til Félags ísl. iðnrekenda sem álögur á laun verkafólks, en það eru 2.56 kr. á klst. Ef þessir aðilar greiddu konum 90 daga í staðinn fyrir 14 mundi það vera eftir núverandi kauptöxtum 1.21 kr. á klst. Ég hef ekki í huga með þessari þáltill. að leggja til að atvinnurekendur losni við að greiða þetta, þvert á móti. En ég tel að þetta eigi að leggja á alla atvinnurekendur, líka þá sem hafa eingöngu karlmenn í vinnu, því að væntanlega eiga þeir börn líka, þó þeir þurfi ekki að öllum jafnaði að leggja niður vinnu vegna barnsburðar. Ef þessi skattur verður lagður á öll fyrirtæki, held ég að hann verði ekki tilfinnanlegur og þá fellur þessi deila um hann niður. Ég tel æskilegast að konur fái þessi laun greidd af almannatryggingum, en tryggingarnar innheimti þetta fé hjá atvinnurekendum. Með till. þessari er lagt til að eitt verði yfir allar konur látið ganga í þessum efnum og ríkisstj. verði falið að gera þær breyt. á 1. um almannatryggingar, að þar verði konum tryggð þessi réttindi. Þá er í þessari till. lagt til, að fæðingarstyrkur skv. 16. gr. laga um almannatryggingar verði látinn ganga til móðurinnar eins og það var í fyrstu til þess að létta undir með þeim kostnaði sem óneitanlega hlýtur að vera samfara barnsburði, en að dvöl á fæðingarstofnunum verði ókeypis, eins og hver önnur sjúkrahúsvist. Ég tel ekki ástæðu til að rökstyðja þetta frekar. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu og legg til að till. verði vísað til hæstv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Ég hef áður á stuttum þingferli lýst þeirri skoðun minni, að upplýst almenningsálit sé einn helsti burðarás lýðræðislegra stjórnarhátta. Ástæða er til að vekja athygli á því, að eftir því sem okkar þjóðfélag gerist flóknara, eftir því sem öllum almenningi gengur kannske verr að skilja samhengi í öllum þeim urmul upplýsinga, öllum þeim urmul mismunandi skoðana og sjónarmiða sem fram koma á ýmsum þáttum þjóðlífsins, þá skiptir meira máli að fjölmiðlar gegni því meginhlutverki sínu að stuðla að því að almenningsálit í landinu geti myndast á grundvelli haldgóðra upplýsinga og hleypidómalausra umr. Félagsfræðingum samtímans hefur orðið þetta vandamál æ meira íhugunar- og rannsóknarefni á seinustu árum og áratugum. Það er t.d. ástæða til að benda á það, að stjórnmálamönnum sem hópi manna er að því gífurlegt aðhald og nauðsynlegt að fjölmiðlar gegni því hlutverki sínu að leggja á þá mat, eftir því sem tök eru á, út frá sem hlutlægustum mælikvörðum, að þrengstu sjónarmið stjórnmálamanna, að flokkshagsmunir stjórnmálamanna, áróðurssjónarmið stjórnmálaflokka verði ekki þau sjónarmið sem látin verði ríkja í almennri þjóðmálaumr., eins og hún fer fram í fjölmiðlum. Það er ástæða til þess að vekja athygli á því, að það er illa komið fyrir þeirri þjóð sem af einhverjum ástæðum á ekki greiðan aðgang að óhindraðri og hleypidómalausri umr. um málefni líðandi stundar. Það er hætt við því að slíkri þjóð nýtist illa liðin reynsla, ef hún getur ekki lagt á hana mat, við skulum segja á ágreiningsefni samtímans, hvort sem það er á vettvangi stjórnmála eða menningarmála, ef hlutverk fjölmiðla er það fyrst og fremst að viðhalda einhverjum tilteknum áróðurssjónarmiðum eða goðsögnum eða hindra fólk, sem af einhverjum ástæðum hefur myndað sér sérstakar skoðanir sem kannske eiga ekki upp á pallborðið hjá valdhöfum, í því að koma þeim sjónarmiðum sínum á framfæri. Sumir vilja ætla svokölluðum menntamönnum sérstakt hlutverk í þessum efnum, þ.e.a.s. þeir eigi kannske öðrum fremur að gegna því hlutverki að vera ekki bundnir á einhverja tiltekna hagsmunaklafa og eigi kannske menntunar sinnar vegna að einhverju leyti sérstöku hlutverki að gegna við að taka til gagnrýninnar meðferðar vandamál líðandi stundar. Þess vegna skiptir það miklu máli fyrir almennt menningarstig einnar þjóðar að sem minnstar hömlur séu lagðar á frjáls skoðanaskipti og frjálsa skoðanamyndun í fjölmiðlum. Einkum og sér í lagi skiptir það kannske máli, ef sú kenning styðst við einhver rök, að skáld og rithöfundar elgi að vera samviska þjóðarinnar, að meðal þeirra myndist oft viðhorf og skoðanir sem lengi vel kannske eiga erfitt uppdráttar, hafa ekki náð almannahylli, hafa ekki náð útbreiðslu, en eiga kannske smám saman eftir að vera sú lygi dagsins í gær, sem verður sannleikur dagsins á morgun, að fjölmiðlar ræki það hlutverk sitt að gefa þeim, sem eiga erindi við þjóðina, hvort heldur eru stjórnmálamenn, skáld, rithöfundar eða aðrir, milliliðalaust og hleypidómalaust samband við hana. Það er kannske ekki úr vegi á löggjafarsamkomu íslendinga, sem hlýtur að vera pólitískur vettvangur, að minnast þess að í mjög innblásinni umr. um slíka hluti milli tveggja ágætra stjórnmálarithöfunda, mannsins sem öðrum fremur skoðast e.t.v. ábyrgur fyrir rússnesku byltingunni, Lenins, og einhvers innblásnasta gagnrýnanda þeirra stjórnarhátta, sem mynduðust og mótuðust í Sovét-Rússlandi eftir byltinguna, innan hreyfingar sósíalista, Rósu Luxemburg. Það er vitnað til ummæla hennar í gagnrýnum skrifum um hin pólitísku viðhorf Lenins, sem lagði áherslu á miðstjórnarvald, þegar hún sagði, kannske ekki endilega orðrétt, en eftir minni: Það, sem sker úr um það hvort lýðræði er virkt eða ekki, er það, hvort réttur minni hl. til þess að reyna að verða meiri hl. er virtur. Það er kannske heldur ekki úr vegi á þessum stað að rifja upp sígildustu ummæli verjanda frjálsrar skoðanamyndunar, ummæli hins franska háðfugls og dæmigerða menntamanns, Voltaires, sem hann viðhafði í tilefni af deilum um rit samtímamanns hans, Rousseaus, þegar hann sagði: „Ég fyrirlít hvert einasta orð sem þú segir, en ég skal berjast til seinasta blóðdropa fyrir rétti þínum til þess að fá að segja það.“ Ég vona að hv. alþm. telji ekki að aths. af því tagi, sem ég nú hef nefnt, séu endilega úr vegi þegar talið berst að hlutverki fjölmiðla í íslensku þjóðfélagi. Það er ástæða til þess að vekja athygli á því að af ýmsum sérstökum, sögulegum ástæðum hefur þróast á Íslandi, að því er varðar eignarhald og starfsemi fjölmiðla, næsta sérstakt stjórnkerfi, sem ég, á mínum yngri árum þóttist ekki geta betur lýst en með því að kalla flokksræðiskerfi. Það, sem átt er við, er fyrst og fremst það að helstu fjölmiðlar í landinu, þ.e.a.s. dagblöð, eru í eigu stjórnmálaflokka. Hlutverk þeirra er það fyrst og fremst að túlka áróðurssjónarmið viðkomandi stjórnmálaflokka. Það flokkakerfi, sem við búum við, byggir á þessu sem hyrningarsteini. Að þessu leyti er íslenskt þjóðfélag ólíkt þeim þjóðfélögum í grennd við okkur, sem við gjarnan tökum nokkurt mið af, hvort við heldur tölum um frændur okkar á hinum Norðurlöndunum, eins og sumir orða það í merkingunni annars staðar á Norðurlöndum, eða tölum um ríki Vestur-Evrópu eða vestræn lýðræðisríki. Dagblað sem er í eigu stjórnmálaflokks og hefur fyrst og fremst því hlutverki að gegna að koma á framfæri áróðurssjónarmiðum flokksins, að vegsama hlutverk foringjans, að hefja til vegs og álits sína flokksmenn, er allt annars konar blað en blað, sem er óháð slíkum pólitískum safnaðarforingjum, og leggur á það annað mat. Nú er það háttur gagnrýnenda frá vinstri að benda þar á móti á vald fjármagnsins í slíkum þjóðfélögum, eignarrétt fjársterkra aðila, auðhringa, að t.d. áhrifamiklum dagblöðum, og gjarnan líta menn þá til Bandaríkjanna. Það merkilega er, að reynslan kennir okkur að þrátt fyrir það, að áhrifamikið blað, áhrifamikill fjölmiðill, svo að við nefnum tvö dæmi, New York Times í Bandaríkjunum og The Washington Post, þótt enginn geti út af fyrir sig neitað vissum tengslum þessara málgagna við fjársterka aðila og fjársterkar ættir, fjölskyldur í þjóðfélaginu, þá hefur vegna þróunar ákveðinna pólitískra erfða þróast sú hefð, að ritstjórnarpólitík þessara blaða reynist mjög óháð. Ef menn vilja ekki viðurkenna þá staðreynd, þá geta menn ekki skilið fall Nixons forseta í Bandaríkjunum vegna þess að það liggur alveg ljóst fyrir, að það var hlutverk þess, sem við köllum stundum frjálsa fjölmiðla, í Bandaríkjunum, frjálsrar pressu, sem ekki var taglhnýtt einhverjum pólitískum flokki, og þrátt fyrir eignarhald fjársterkra aðila á þessum blöðum stóðst sú aðdáunarverða erfð bandarísks lýðræðisþjóðfélags að ritstjórn þessara blaða var ekki hindruð í því að snúast gegn æðsta embætti Bandaríkjanna og bera sannleikanum vitni, koma sannleikanum á framfæri við þjóðina með þeim afleiðingum að ofurvald forsetaembættisins í Bandaríkjunum stóðst ekki og varð að lúta í lægra haldi. Þetta er nýjasta, en um leið eitthvert aðdáunarverðasta dæmið um það að þær pólitísku erfðir, sem við kennum við pólitískt lýðræði á Vesturlöndum, hafa staðist alvarlega þrekraun með miklum sóma. Ef við beinum sjónum okkar nær okkur, sjáum við allt aðra mynd blasa við hér á okkar landi. Hér hefur sú þróun skapast að áhrifaríkustu fjölmiðlarnir, dagblöðin, starfa á allt annan máta. Þeirra hlutverk er ekki að taka til hlutlægrar meðferðar deilumál líðandi stundar. Þessir fjölmiðlar eru ekki þess umkomnir að setja eitthvert ákveðið viðmiðunarmark á störf stjórnmálamanna. Stjórnmálamenn hafa ekki það aðhald af þessum blöðum, þessum fjölmiðlum, sem þeir verða að sætta sig við í þeim löndum, sem við kennum við vestrænt lýðræði. Tengsl stjórnmálaforingjanna við þessi blöð og blöð af þessu tagi eru þau, að blöðin eru í þjónustuhlutverki við stjórnmálaforingjana og hafa það hlutverk að lyfta þeim á stall, draga upp af þeim fagra mynd, auglýsa þá upp og hlífa þeim við þeirri almennu viðmiðun, við þeirri gagnrýni sem þeir ella mundu sæta. Og staðreynd er það, að hvert blað hefur almennt tilhneigingu til þess að segja nokkurn veginn fjórða part af sannleikanum. Það er þessi meginstaðreynd sem veldur því, að íslendingar sem þjóð hafa að mjög verulegu leyti átt erfitt með að fá ólogna, óýkta, óskrumskælda mynd af staðreyndum mála í íslensku þjóðfélagi. Sem þjóð höfum við átt erfitt með að taka reynslu okkar til gagnrýnins mats. Sem þjóð búum við við það, að það er allt of mikið um heilagar kýr, tótem og tabú, í íslenskri þjóðmálaumr., sem ræðst ekki af tengslum við veruleikann, heldur af því, hvað hentaði hinum pólitíska áróðri hverju sinni. Mér finnst ekki úr vegi að taka sem dæmi, því að það er mér ferskt í minni, frásagnir fjölmiðla af umr. sem nýlega varð hér á hv. Alþ. um þau vandamál. sem mest voru aðkallandi og brýnust úrlausnar íslenskri þjóð, þar sem ern vandamál sem steðja að efnahagskerfi íslendinga. Mér virðist, að það séu ekki ýkjur að segja, að frásagnir fjölmiðla af þessum umr., sem hér urðu, hafi mjög einkennst af því hver voru þrengstu flokkssjónarmið viðkomandi flokks, fremur en þeirri skyldu hvers blaðamanns að segja satt og rétt frá því sem sagt var og gerðist. Ég skal nefna nokkur dæmi máli mínu til stuðnings. Í Alþýðublaðinu, málgagni jafnaðarstefnu á Íslandi, var t.d. frá því skýrt daginn eftir í örstuttri rammaklausu, að formaður Alþfl., Benedikt Gröndal, hefði kvatt sér hljóðs á Alþ. og gert málin að umtalsefni, efnahagsmálin. Af þeirri frásögu mátti ekkert annað ráða. Af þeirri frásögn varð ekki sýnt, að nokkur annar hefði tekið til máls, að nokkur annar hefði sagt eitt né neitt. Og það var ekki hægt að skilja af hvaða tilefni hv. þm., formaður Alþfl., tók til máls. Þetta er afleiðing af því, að þetta blað, eins og reyndar önnur blöð, og ég beini þessari gagnrýni ekkert sérstaklega að Alþýðublaðinu, var einfaldlega trútt sínu hlutverki. Það var ekki að segja frá því sem gerðist, það var ekki að koma á framfæri við lesendur sína því sem sagt var í raun og veru, það var bara að draga upp ákveðna mynd af því, að form. Alþfl. hefði ekki látið deigan síga, hann hefði gegnt skyldu sinni. En frásögn af þessu tagi er náttúrlega í engu samræmi við hugmyndir manna um hvert skuli vera hlutverk blaða eða fjölmiðla. Þannig mætti nefna fleiri dæmi. Það, sem var augljóst við þessar frásagnir, var að hvert blað sagði auðvitað fyrst og fremst frá því, sem flokksmenn viðkomandi blaða höfðu sagt. Fyrirsagnir mótuðust af því að það var flokksforingi þess blaðs sem sagði þetta. Það, sem aðrir sögðu, skipti að sjálfsögðu minna máli. Okkur getur greint á um það, ef við tækjum t.d. bara blaðaúrklippur þessa daga til meðferðar, hvaða blað hafi sennilega verið fjærst því að gegna hlutverki fjölmiðils, eins og mikil þörf er á að þau gegni sínu hlutverki í lýðræðisþjóðfélagi. Dæmið, sem ég tók af Alþýðublaðinu, er slæmt. Ég hika ekkert við að segja það sem mitt persónulega mat, að málgagn verkalýðs og sósíalisma á Íslandi, Þjóðviljinn, er að því leyti kannske dálítið sérstakt, að málflutningur þess einkenndist að verulegu leyti ekki aðeins af þessari venjulegu reglu um það að segja fyrst og fremst frá því, hvað flokksmenn viðkomandi flokks sögðu, heldur jafnframt af því að segja rangt frá því sem andstæðingarnir sögðu, gefa lesendum sínum rangar forsendur um það, til þess að auðveldara væri að kveða þá niður. Þessi dæmi, sem ég get stutt frekar einstökum tilvitnunum, ef fram á það verður farið, sýna það að því miður er svo komið, að við búum ekki við það á nokkurn máta, að því er varðar dagblöð okkar, sem kalla mætti á slæmri íslensku „frjálsa pressu“. Við verðum að sætta okkur við það, að þessir áhrifamiklu fjölmiðlar eru áróðurstæki. Þetta er geysilega þýðingarmikill þáttur í íslensku þjóðlífi, þáttur sem oft er vanmetinn, þáttur sem menn vilja oft gleyma. Og þetta er mál, sem snertir í raun og veru undirstöðuatriði lýðræðislegra stjórnarhátta. Það er mjög erfitt að halda uppi gróskumikilli gagnrýni á lýðræðislegu þjóðfélagi með tækjum af þessu tagi. Þó að ég segi þetta táknar það ekki að ég vilji endilega æðrast þess vegna. Ég er þeirrar grundvallarsannfæringar, og miða þar við reynslu mína af öðrum þjóðfélögum, að þrátt fyrir allt eru íslendingar forréttindaþjóð í þessari veröld að því leyti, að við búum í einhverju opnasta og frjálsasta þjóðfélagi, sem ég þekki a.m.k. í þessari veröld. Og þrátt fyrir þessa alvarlegu annmarka á okkar stjórnkerfi og á okkar þjóðmálaumr., sem vonandi stendur til bóta, þótt þess sjáist kannske ekki greinileg merki enn, þá er engu að siður hægt að nefna margt annað sem veldur því að íslenskt þjóðfélag er aðdáunarvert að mörgu leyti fyrir þær sakir að það er þrátt fyrir allt, þrátt fyrir þessa annmarka, tiltölulega opið, tiltölulega frjálst. Með hliðsjón af þessum almennu ummælum um þá þýðingarmiklu fjölmiðla, sem heita dagblöð, vil ég aðeins víkja nánar að því sem hér er beinlínis á dagskrá, brtt. borinni fram af hæstv. menntmrh. við tiltölulega nýlega sett útvarpslög, lög um starfsemi þess þýðingarmikla fjölmiðils sem heitir Ríkisútvarpið, frá 26. mars árið 1971. Ég hygg, að það hafi ekki verið út í hött að lög um starfsemi Ríkisútvarpsins voru endurskoðuð. Ef ég man rétt var það orðin allvíðtæk skoðun að fenginni reynslu af flokksræðisstjórnarfari fjölmiðlanna, sem heita dagblöð, og reyndar líka af því að hetta flokksræðisstjórnarfar gerði sér mjög far um og það kannske í vaxandi mæli á ákveðnu árabili, að setja sitt mark líka á starfsemi Ríkisútvarpsins. Þá held ég, að a.m.k. hinum sanngjarnari og umburðarlyndari mönnum hafi verið orðið ljóst, að það væri æskilegt að við íslendingar þokuðumst svolítið fram á við að því er þetta varðaði, tækjum svolítið mið af þeirri þróun sem átt hafði sér stað með öðrum þjóðum, tækjum svolítið mið af okkar eigin reynslu, sem var slæm, af þessu flokksræðisstjórnari. Ég hygg að það sé rétt, sem fram kom í ræðu hv. 1. þm. Norðurl. e., að ákvæðið um að stefnt skuli að kjöri útvarpsráðs til fjögurra ára, - það er að vísu ekki út af því brugðið, að hér skuli vera um að ræða kjör útvarpsráðs samkv. reglum um hlutfallskosningar, en það skuli kjörið til fjögurra ára, - hafi í raun og veru verið eitt þýðingarmesta ákvæðið, þ.e.a.s. það væri ákveðinn lágmarkstími sem útvarpsráði væri tryggður til starfa, jafnframt að það hafi ekki einasta verið sú lagagr. einsömul, heldur hitt, að andinn á bak við þessa lagasetningu hafi verið sá, að verið var af ásettu ráði að stefna að því að þokast út úr þessu pólitíska varðhundakerfi frekar í áttina til þess að efla sjálfstæði þessa þýðingarmikla fjölmiðils eða fjölboða. Það er skammur tími liðinn síðan þessi lög voru sett og auðvitað ætti það þá að vera uppistaðan í þessari umr. að meta reynsluna. Ég vil aðeins, áður en ég vík að því, rifja upp hvernig komið var, hvernig ástandið var eða a.m.k. öllu heldur, svo að ég orði það rétt, eins og mér kom það fyrir sjónir, áður en l. var breytt. Ég held að það þurfi ekki að rifja upp fyrir hv. þm., sem margir hverjir a.m.k. hafa lengra minni en ég, að það virtist vera mjög eindregið keppikefli innsta hringsins í hverjum pólitískum söfnuði að tryggja sína hlutdeild í yfirráðum yfir Ríkisútvarpinu. Það var nokkurn veginn orðin algild regla, að stjórnmálaflokkarnir freistuðust til þess að setja sína helstu pólitísku varðhunda, þ.e.a.s. kerfismenn síns flokksræðiskerfis, nánar tiltekið sína áróðursstjóra, sem heita ritstjórar dagblaðanna, inn í útvarpsráð til þess auðvitað fyrst og fremst að gæta þar sinna hagsmuna. Nú þarf ekki að íhuga það lengi hverjir eru hagsmunir pólitískra varðhunda af þessu tagi, hverjir eru hagsmunir pólitískra áróðursstjóra sem heita ritstjórar dagblaða. Það er auðvitað framlenging á því hlutverki sem þeir gegna við sín eigin blöð. Það er fyrst og fremst náttúrlega að sjá til þess að einhverjir af meðlimum safnaðarins komist til einhverra áhrifa hjá þessum ríkisfjölmiðli, að þeir komist til þess að hafa umsjón með ákveðnum þáttum, ekki hvað síst að því er varðar túlkun innlendra og erlendra stjórnmála, komist jafnvel kannske að innbyrðis samkomulagi um það að skipta þessu milli sin, jafnvel þótt það þýði það að útiloka einhverja aðra á þeirri forsendu að skoðanamyndun í landinu eða með þjóðinni, sem er kannske óháð þessum pólitísku valdaklíkum, eigi ekki rétt á sér. Það er m.ö.o. hin stofnanabundna skoðanamyndun flokksklíknanna, sem átti að setja svip sinn á ríkisfjölmiðilinn, Ríkisútvarpið, alveg eins og hún hafði sett sitt soramark á dagblöðin. Það þarf ekki að rifja það upp fyrir mönnum, sem muna þann tíma, að það var föst regla að það voru pólitísk helmingaskipti eða þriðjungaskipti um það, hvaða mönnum var treystandi til þess að fjalla t.d. um innlend og erlend stjórnmál, og yfirleitt starfsmannaráðningar fjölmiðilsins mjög bundnar slíkum sjónarmiðum. Það þótti ekkert athugavert við það að ef ekki ritstjórar blaðanna, þá þeir menn sem gegndu lykilhlutverki hjá þessum blöðum, annað hvort sem innlendir eða erlendir fréttastjórar, skiptu með sér verkum um það að koma þessum flokkssjónarmiðum sínum líka á framfæri í ríkisfjölmiðlunum. Þá var ekki sú tíð upp runnin, að til væru einhver fagsjónarmið blaðanna, að til væru einhverjar þær siðareglur blaðanna eða eitthvert það hlutlægt mat starfsmanna, að þeim væri treystandi til þess að fjalla um mál af skynsamlegu viti, að setja fram gagnrýnisjónarmið, jafnvel þótt ekki væri endilega svo, að fyrirfram væri tekin um það ákvörðun, hvað þeir ættu að segja, í miðstjórnum í tilteknum flokkum. Að sjálfsögðu á það ekki við í umr. sem þessari að nefna hér ákveðin nöfn. Ég held að það hafi t.d. á ákveðnu tímabili verið nærri því algild regla, að menn, sem voru flokksbundnir í Alþb. á þeirri tíð, hafi helst ekki þótt gjaldgengir í þessum ríkisfjölmiðlum. Ég held, að það hafi þótt eðlileg regla að hinum svokölluðu þrem lýðræðisflokkum, þeim einum eða fulltrúum þeirra flokka og þeirra flokkssjónarmiða, væri treystandi til að fjalla um innlend eða erlend stjórnmál. Nú breytti það engu þótt Alþb. væri flokkur sem kannske hafði 15–18% atkv. Það var ekki til siðs, ef ég man rétt, - og ég bið menn að leiðrétta mig ef þeir muna betur, að blaðamaður, sem starfandi væri á Þjóðviljanum, starfaði við ríkisrekinn fjölmiðil á þeim tíma. Nú heyri ég aftur á móti, að það þykir mikið hneyksli og stórháskalegt mál, ef það kynni að fara saman að maður, sem starfar við flokksáróðursmálgagnið Þjóðviljann, starfar við slíkan ríkisfjölmiðil, en allt í lagi, ef hann er við einhverja aðra flokkspólitíska áróðursmiðla. Lái mér hver sem vill að ég skil ekki samhengið í þessu. Það komu upp hneyksli, þau voru mörg. Það komu upp hneyksli af því tagi að einstakir valdhafar í landinu fundu sig til þess knúna að hlutast til um það, stundum jafnvel fyrir fram, hvaða einstakur útvarpsþáttur fengi að birtast í fjölmiðlum. Við skulum nefna nokkur nöfn. Maður heitir Ólafur Ragnar Grímsson. Hann hafði menntast í Bretlandi og kynnst þar ákveðinni - áhugaverðri, skulum við segja - tækni eða aðferðum við starfsemi fjölmiðla, lagt sig greinilega fram um að kynnast því, og hann tók að sér að annast þátt í útvarpinu, sem vakti athygli fyrir það að hann var með nýstárlegu sniði, yfir honum dálítið ferskur blær. Maðurinn var ungur, og kannske ekki algerlega ánetjaður hinum steingeldu flokksáróðurssjónarmiðum og leyfði sér bæði að kalla menn til umr. sem kannske þótti ekki til siðs að ræða við, eða leggja þannig spurningar fyrir menn að ekki þótti til siðs að menn ættu því að venjast að þurfa að svara slíkum spurningum. Og það er skemmst frá að segja, að þar kom að valdamiklir ráðh. skárust í leikinn og tryggðu það með þeim aðferðum sem ekki er hægt að kalla neitt annað en valdníðslu - jú það má kalla það skort á umburðarlyndi, að einum slíkum þætti var aflýst og maðurinn rekinn frá slíkum störfum. Það má nefna annað dæmi. Maður er nefndur Magnús Torfi Ólafsson. Hann hafði um árabil vakið á sér athygli allra skynsamra og réttsýnna manna fyrir það, að hann hafði á síðum Þjóðviljans fjallað um utanríkis- og alþjóðamál af óvenjulega yfirgripsmikilli þekkingu og ég hygg, að flestra dómi, aðdáunarverðri hlutlægni. Hann kom um skamma hríð til starfa hjá þeim ágæta ríkisfjölmiðli Ríkisútvarpinu og mætti orða það svo, að Ríkisútvarpið hafi fengið að njóta reynslu hans sem blaðamanns og þekkingar hans. En þar kom nú svo engu að siður, að þetta þótti ekki fært, og ákveðinni valdníðslu var beitt til þess að koma í veg fyrir það. Læt ég hv. þm. eftir að meta, hvílíkur háski hlustendum Ríkisútvarpsins var búinn við það að hlýða á mál þessa vammlausa heiðursmanns. Hann fékk að vísu síðar tækifæri til að sýna, - í þætti sem heyrir ekki undir kerfið, spurningaþætti, af einhverjum ástæðum hefur það form ekki komist undir þetta flokksræðiskerfi, - að hann bjó yfir alveg óvenjulega fjölskrúðugri þekkingu á ýmsum málum. Það er kannske til marks um það, hversu ritskoðunin er oft og tíðum óhyggin, óklók. Hún hefði frekar átt að banna honum þátttöku í þeim þætti heldur en að fjalla um alþjóðamál. Í umr. hér um daginn var mikið rætt um hvort það væri eðlilegt að það færi saman, að starfsmaður fjölþjóðasamtaka ætti sæti í útvarpsráði. Ég minnist þess frá þessum árum, frá árunum fyrir 1970, frá viðreisnarárunum, að starfsmaður þessa fjölþjóðasamtaka, Atlantshafsbandalagsins, var til þess fenginn, væntanlega af útvarpsráði, að vera einn af þremur samkv. þriðjungaskiptareglunni sem fjölluðu um alþjóðamál. Nú skal ég taka það fram að það, sem ég segi hér á eftir, er engin umsögn um viðkomandi starfsmann. Við búum í smáu þjóðfélagi og ég get sagt það hispurslaust sem mína skoðun, að ég hef hinar mestu mætur á Magnúsi Þórðarsyni, sem einu sinni var ungur og efnilegur marxisti. En ég verð samt sem áður að lýsa þeirri skoðun minni, að ég tel það undir engum kringumstæðum fara saman að maður sé ráðinn upplýsingastjóri erlends hernaðarbandalags, þótt svo við eigum aðild að því, og um leið til þess fenginn af ríkisfjölmiðli að vera fréttaskýrandi Ríkisútvarpsins um alþjóðamál. Ég vitna til þess, að það þykir ekki hæfa í háborg kapítalismans, Bandaríkjunum, annað en þeir auðkýfingar, sem þar veljast til trúnaðarstarfa, sjái svo a.m.k. um að hlutabréfaeign fjölskyldunnar sé komið fyrir í góðgerðarstarfsemi eða með einhverjum hætti komið þannig fyrir að ekki særi almenningsálit, og vil eindregið segja það í fullri alvöru að slíkt fer að sjálfsögðu ekki saman. Mér er t.d. spurn hvað jafnvel hinir umburðarlyndustu menn í ritstjórn Morgunblaðsins mundu segja ef upplýsingafulltrúi hernaðarbandalags sem kennir sig við Varsjá, eða upplýsingastofnunar í meira eða minna óskilgreindum tengslum við það hernaðarkerfi, því að allt er þetta sama leyniþjónustan, væri til þess fenginn af Ríkisútvarpinu að vera fréttaskýrandi um alþjóðamál. Nú leiðrétti menn mig ef það kann að vera hægt að nefna dæmi um að þarna séu einhverjar hliðstæður á ferðinni. Það er eitt sem rétt er að víkja að í þessum samningi. Menn hafa á orði, að það séu vaðandi uppi í þjóðfélaginu svo óskynsamlegar, öfgakenndar og mannhatursþrungnar skoðanir, að það þurfi að gera eitthvað í því að koma í veg fyrir að þær fái að ná eyrum alþjóðar. Ég get ekki að því gert að mér finnst þetta varla sjálfu sér samkvæmt. Ef menn hafa trú á dómgreind almennings, og ég veit ekki hvernig maður getur sagt þetta tvennt: ég er lýðræðissinni og ég hef ekki trú á dómgreind almennings - í einni og sömu andránni, - ef menn hafa trú á dómgreind hins upplýsta almennings á Íslandi, þá er ekkert betra þessum fámennu, þröngsýnu, öfgakenndu mannhatursþróunaröfgahópum til háðungar en að hafa þá sem allra oftast í hljóðvarpinu, og í raun og veru má skilja það svo að hafi slíks eitthvað gætt, þá eru viðbrögð alls almennings, sem hefur alveg ótrúlega heilbrigða dómgreind, gjarnan á þá leið að þeir, sem að slíkum sjónarmiðum standa, hafa ekki hag af. Ég held því að þeir menn, sem gerast málsvarar lýðræðis, eigi að minnast þess að lýðræðislegt stjórnarfar er að vísu afskaplega ófullkomið, kannske eitt með því versta í heimi, en ástæðan fyrir því að við trúum á það er þó sú, að enn hefur ekki verið fundið upp annað stjórnarfar skárra, og það fær aldrei staðist ef menn eru ekki reiðubúnir til þess að verja til síðasta manns rétt þess skoðanahóps, sem maður er algerlega ósammála, til þess að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Ef menn vilja víkja talinu að pólitískum hyggindum, þá hygg ég að málsvarar andlegs frelsis í Sovétríkjunum, sem að sjálfsögðu eru aðallega saman komnir á ritstjórn Morgunblaðsins, ættu að athuga sinn gang áður en þeir hleypa sér í spor valdhafa austur þar, þ.e.a.s. að gefa Solzhenitsyn og félögum píslarvættið, því að geti sú skoðun stuðst við rök að það volduga herveldi og það volduga lögregluríki, Sovétríkin, sé risi á leirfótum, þá er það vegna þess að menn hafa nokkuð til síns máls þegar þeir segja að þetta sé land sem byggir á pólitísku stjórnarfari og pólitískum kenningum, sem er siðferðilega rotið, og stoðar þá vonandi lítt, þegar til lengdar lætur, yfirþyrmandi máttur lögregluríkisins. Það má kannske skjóta því að hér, svo sem eins og innan sviga, að það fer ekki hjá því að mér hafi verið kannske dálítið skemmt við þær umr., sem hér áttu sér stað af þessu tilefni siðast, þegar ég virti fyrir mér málflutning ritstjóra Þjóðviljans, innblásna ræðu málsvara frjálsrar menningar, sem hann flutti hér af miklum ástríðuhita í hálfa aðra klukkustund eða svo og beitti þar að sjálfsögðu öllum röksemdum þeirra sem gjarnan trúa einlæglega og dýpstum skilningi á lýðræðislegt stjórnarfar. Nú vil ég engan veginn gera þessum hv. þm. upp skoðanir heldur aðeins vekja athygli á því að hann er, eins og aðrir pólitískir varðhundar, undir sömu sök seldur. Sem ritstjóri síns málgagns gætir hann síns fjórða parts af sannleikanum. Hlutverk hans sem ritstjóra er það, sem ég vék að í upphafi, að lofa og vegsama sína menn, að fegra og halda fram málstað síns flokks, áróðurslinum síns flokks, miklu fremur en opna t.d. málgagn sitt fyrir öllum sjónarmiðum, fyrir hvers kyns gagnrýni kannske á sjónarmið þessa flokks, sem ekki veitti nú af, og þar tala ég af reynslu. Ég þekki marga menn í hinni sósíalístísku hreyfingu á Íslandi sem geta borið vitni um að þeir hafi orðið fyrir ritskoðun þess blaðs og ekki átt þar inni fyrir þær greinar og sjónarmið og einlægan áhuga á sósíalisma sem hefði sennilega átt að eiga heima einhvers staðar á síðum þess blaðs. Þeim mun skringilegra er það að ritstjórar Morgunblaðsins og máttarstólpar Sjálfstfl., sem á að vera sá borgaralegi flokkur á Íslandi, og ef hið marxíska skammarheiti: borgaralegt lýðræði - ætti sér einhverja sögulega réttlætingu, þá ættu oddvitar þessa flokks að vera málsvarar þess sem heitir borgaralegt lýðræði og er hlutur sem ég vil ekki vanmeta. Að loknum þessum almennu hugleiðingum er kannske ástæða til þess að spyrja: Hvers vegna er verið að flytja svona skrýtna till. um það að breyta kosningafyrirkomulagi til útvarpsráðs nú á þessum tíma, þ.e.a.s. till. felur það í sér, eins og mönnum er kunnugt, að hvenær svo sem það kann að henda sem afleiðing af hinu íslenska efnahagsglundri eða fallvelti íslenskra efnahagsmála, að við efnum til kosninga, þá skal það jafnframt koma í hlut Alþ. að kjósa nýtt útvarpsráð, þannig að öllu lýðræði sé fullnægt, svo að ég vitni til þeirrar meginröksemdar hæstv. menntmrh. að útvarpsráð eigi á hverjum tíma að endurspegla þjóðarviljann? Ég get ekki dulið þá skoðun mína, að hér er um annað af tvennu að ræða: afskaplega mikinn misskilning eða þá að hér er um að ræða yfirvegaða skoðun, þ.e.a.s. að í þessari till. felist vantraust á því útvarpsráði sem kosið var og gegnt hefur störfum nú að undanförnu, svo mikið vantraust að stjórnvöld, ríkisstj. og æðsti yfirmaður, menntmrh., geta varla beðið þann skamma tíma, sem eftir er þangað til kjörtímabil útvarpsráðs er útrunnið, til þess að koma þar að sínum mönnum. Þeim mun undarlegra er það þá að hæstv. ráðh. skuli ófáanlegur með öllu til þess að ræða málið. Þá fáu daga sem ég hef hér setið og þann tíma sem málið var rætt fékkst hæstv. ráðh. ekki til þess að segja annað en það að hann væri nánast að gegna embættisskyldu sinni að tryggja það að öllum formsreglum lýðræðis væri fullnægt. Hæstv. ráðh. fékkst með engu móti til þess að lýsa vantrausti á útvarpsráð, að nefna dæmi um pólitíska misnotkun útvarpsráðs, að nefna dæmi um það, hvernig það hefði gerst, að þetta voðalega útvarpsráð hefði leitt Trjóuhesta heimskommúnismans inn í musterið. Sei, sei, nei, þetta var bara embættisskylda. Þetta er svo saklaust og einfalt, að það setur að manni grun um að hér séu á ferðinni dálítið sniðug pólitísk látalæti. Tilgangurinn með endurskoðun l. árið 1971 var sá, vitandi vits og yfirlýstur, að efla sjálfstæði stofnunarinnar. Það tel ég vera meginatriði málsins. Og um það mætti gjarnan fara fram einhver umr., hvort útvarpsráð hafi reynst nógu sjálfstætt, nógu óháð þessum pólitísku hagsmunahópum, nógu óháð þeirri flokkspólitísku gagnrýni, sem það hefur sætt, hvort það hafi gengið nógu langt í því að fitja upp á nýjungum, hvort það hafi gengið nógu langt í því að gefa einstökum starfsmönnum stofnunarinnar nægilegt svigrúm til þess að leika nógu mikið lausum hala. Ef ég ætti að gagnrýna það, þá mundi það sennilega beinast að því að ekki hefði verið nægilega langt gengið. En ég get að vísu sætt mig við það að þetta gangi hægt og það taki lengri tíma en 4 ár. Ég held að við ættum með hliðsjón af því, hversu illa við erum staddir að því er varðar fjölmiðlana í eigu flokkanna, fyrst og fremst að beina sjónum okkar að reynslu nágrannaþjóða okkar hvað það snertir að finna form fyrir því að efla sem mest sjálfstæði þessa ríkisfjölmiðils. Þar skiptir náttúrlega meginmáli að ríkisfjölmiðillinn hafi í sinni þjónustu vel menntað starfsfólk, starfsfólk sem hefur til þess löngun að setja hlutlægan mælikvarða þessarar stofnunar sem hæstan, hefur til þess andlegt þrek, menntun og hæfileika og er tilbúið að bjóða þröngum flokksklíkusjónarmiðum byrginn. Æskilegast væri náttúrlega að slíkir starfsmenn ættu hald og traust í yfirmanni menntamála, þar sem væri hæstv. menntmrh., fyrir slíkum nýjungum, tilraunastarfsemi af hverju tagi sem væri. Að sjálfsögðu má ekki gleyma því, að það skiptir meginmáli, að jafnvel þótt fjölmiðlum tækist að fá í sína þjónustu vel menntaða og sæmilega andlega sjálfstæða starfsmenn, þá skiptir líka miklu máli að þeir eigi hauk í horni, þar sem eru ráðh. og aðrir valdhafar, um það að tryggja þeim fjárráð til þess að þeir geti staðið sjálfstæðari gagnvart ýmsum hagsmunahópum og pressu, sem á þá kann að verða beitt. Ég vil t.d. vekja athygli á því með þann litla flokk, sem ég tilheyri, sem er vafalaust einn lítill minnihlutahópur í þessu þjóðfélagi, en vill þó óska eftir réttindum til þess að mega halda áfram að verða meiri hl. eftir lýðræðislegum leiðum, að ég veit ekki betur en þessi flokkur hafi á sínum tíma tilnefnt í útvarpsráð mann, sem ekki var í þessum flokki, heldur í allt öðrum flokki. Ég man ekki betur en form. útvarpsráðs hafi tilheyrt Alþfl. á þeirri tíð. Minn flokkur gat ekki heldur borið ábyrgð á því, þótt hann hafi síðar séð ástæðu til þess að breyta því ástandi. Þetta gefur kannske til kynna að þau sjónarmið hafi verið ríkjandi í þessum litla flokki að við óskuðum ekki eftir því að eignast pólitískan varðhund til þess að tryggja það að fimmti partur sannleikans væri örugglega tryggður í ríkisfjölmiðlum, þannig að við gætum örugglega treyst því að við gætum troðið þarna inn einhverjum okkar manni til þess að hafa hönd í bagga um það, að þeir pólitíkusar, sem kynnu að koma fram einhvers staðar í einhverjum þáttum fyrir hönd þessara samtaka, hefðu eitthvert innhlaup inn í innsta hring þessa fjölmiðils. Auðvitað á ekki að hælast um slíkt, en það má kannske láta þess getið. Ég held, að þetta leiði til þess, að menn geti ekki rætt og ekki borið fram þessa till. í alvöru um einhverja lýðræðislega nauðsyn á því að breyta nú útvarpslögum til þess að fullnægja skilyrðum lýðræðis um það að útvarpsráð endurspegli þjóðarviljann, nema þá með því móti að þeir komi fram með dæmi um það að misnotkun útvarpsráðs á því sjálfræði, sem því hefur verið falið, sé svo yfirmáta yfirþyrmandi að sannanlega megi fullyrða að siðgæðisvitund þjóðarinnar sé ofboðið. Ég hef verið að bíða eftir því að talsmenn þessa frv. kæmu fram með dæmin. Það hafa verið nefnd einhver dæmi. Ég tek t.d. eftir því að hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir frá Vigur, ágætiskona, hafði orð um það að hún væri mjög óánægð með þessa till. Henni þótti miður farið að útvarpsráð skyldi kosið pólitískri hlutfallskosningu. Ég tek undir það, þetta er skynsamlegt sjónarmið. Ef ég tók rétt eftir, þá komst hv. þm. svo að orði, að æskilegt væri að annað form fyndist, og eiginlega ættum við að leggja saman um það að leita að öðru formi. Það er ekki óskaplega erfitt. Það er hægt að nefna dæmi um það með öðrum þjóðum að ýmis önnur form hafi verið fundin heldur en þau, að stjórn ríkisfjölmiðils af þessu tagi skuli endurspegla einhver hlutfallssjónarmið þingflokka. Mér virðist að með slíkum orðum sé ljóst, að hér á hv. Alþ. koma fram sjónarmið hjá hv. þm. sem bera í sér skilning á því að það, sem á að stefna að, sé auðvitað að losa enn frekar um flokkspólitísk yfirráð, húsbóndavald pólitískra flokksforingja og safnaðarstjóra yfir Ríkisútvarpinu. Og ég er í engum vafa um það, að auðvitað mundum við finna slíkt form, ef vinnubrögðum Alþ. væri beitt til þess, menn gætu einhvern tíma komið sér saman um það að beita nefndakerfi Alþ. til þess að vinna hlutlægt að málum fremur en að nota það, eins og gert hefur verið, þannig að það eins og annað endurspegli hin flokkspólitísku hlutföll. Ef ég tók rétt eftir, þá sagði hv. þm. um lagasetninguna frá 1971, að óneitanlega þætti henni þetta ákvæði, þetta umdeilda ákvæði, 5. gr., skemmtilegra og geðfelldara eins og það var en í þeirri mynd sem nú er verið að flytja brtt. Hver er svo skýringin á stuðningi hv. þm. við þessa brtt.? Jú, rökin eru þau að reynslan hafi sýnt að útvarpsráð hafi misnotað þennan þýðingarmikla ríkisfjölmiðil í pólitískum tilgangi, að í störfum útvarpsráðs hafi gætt pólitískrar þráhyggju, þröngsýni, og að þessi fjölmiðill hafi verið notaður sem vettvangur til pólitísks áróðurs. Nú vita allir menn það að hv. þm. er, svo sem hann á ætt til, orðvar, yfirvegaður í málflutningi. En ég tók eftir því sérstaklega að hv. þm. nefndi engin dæmi þessu til stuðnings. Og ég er í vandræðum með að nefna þau sjálfur, þótt ég hafi reynt að koma þar til hjálpar, en hef þó heyrt í þessum umr. almennt nefnd þrjú dæmi. Það er barnatíminn hennar Olgu Guðrúnar, sem mér skilst að hafi stafað af því að dagskrárstjóri í útvarpinu var þeirrar skoðunar, að fenginni reynslu, að þetta væri efnisstúlka og vildi gera henni greiða með því að sjá til þess að hún fengi skotsilfur til utanferðar, sem mér finnst aðdáunarvert sjónarmið. Nefnt hefur verið að stúdentakrakkar 1. des. hafi verið haldnir ofstæki og þröngsýni. Nú er það svo að ég get að vissu marki tekið undir það sjónarmið, sem fram hefur komið í dálkum Velvakanda að það væri kannske tímabært að stofna foreldrafélag við Háskólann. En það breytir engu um það að það hefði verið mjög varhugavert af útvarpsráði að rjúfa áratugahefð um að krakkarnir fengju að segja það sem þeim þóknast 1. des. Ég a.m.k. vona, að ég verði seint svo gamall að ég muni gera þá kröfu að unglingar á mótunarskeiði megi ekki segja það sem þeim sýnist og mjög svo gjarnan t.d. hafa þá hefð, að þeir segi þetta 1. des., og skil ekki ritskoðunarsjónarmið þeirra manna sem segja svo: Ef ofstæki, mannhatur og þröngsýni krakkanna er svo mikið að þjóðinni ofbjóði, þá hygg ég að það reyni á pólitískan þroska stúdenta þeir hljóti þegar í stað að standa frammi fyrir þeim pólitíska vilja þjóðarinnar að gera eitthvað í málinu, svo sem að draga alvarlega úr lánveitingum til stúdenta erlendis. Og ég veit ekki, hvernig menn eiga að öðlast pólitískan þroska ef ekki þannig. Menn verða að trúa á hinn pólitíska, lýðræðislega feril, trúa á það að menn þroskist. Það hefur verið nefnt þriðja dæmið, kvikmynd um Grindavík. Ég var svo óheppinn að ég hef ekki séð þessa kvikmynd, en er sagt af mönnum, sem ég ber traust til, sem bera skynbragð á kvikmyndun, að út frá handbragðssjónarmiðum og listrænni gerð hafi myndin verið heldur mislukkuð og vafalaust hægt að færa rök að því að menntamenn, nýkomnir utan úr löndum, fullir af gagnrýni á þetta heldur þröngsýna, leiðinlega flokksræðisstjórnarfar sem við búum við, kunni að hafa heldur yfirborðskenndar og ósanngjarnar skoðanir. En guð minn almáttugur, ef þjóðfélagið ætlar að rjúka upp til handa og fóta, þótt það sjái eina mislukkaða mynd, en getur setið kvöld eftir kvöld, viku eftir viku, mánuð eftir mánuð, ár eftir ár undir nánast þeim dreggjum bandarísks kvikmyndaiðnaðar, sem varla þættu boðlegar nokkurs staðar á byggðu bóli nema hér, af því að þetta fæst með afsláttarprís. Ég verð að segja fyrir mig að sjónarmið af þessu tagi valda mér áhyggjum. Ég geri mér grein fyrir því, að þrátt fyrir þá skoðun, sem ég hef á íslensku þjóðfélagi, og margt er að í því, þá er ég á margan hátt vegna íslenskrar, sögulegrar erfðar, vegna smæðar þessa þjóðfélags eða vegna margháttaðra forma mannlegra samskipta, sem hér hafa þróast, þeirrar skoðunar að íslenskt þjóðfélag sé eitt hið eftirtektarverðasta sem til er og þessi litla þjóð eigi í raun stórkostlegt tækifæri til þess að skapa hér nánast mikið fyrirmyndarsamfélag og ber ég það þá saman við þau ægilegu, hrikalegu vandamál og allt að því vonlausu aðstöðu sem mörg auðugri, þróaðri þjóðfélög í kringum okkur standa nú frammi fyrir, í og með vegna þess að við, ung þjóð, nýfrjáls þjóð, erum geysilega atorkumikil þjóð, við erum þjóð sem hefur áreiðanlega notið þess alveg í ótrúlegum mæli, að við höfum sent marga af okkar bestu sonum og dætrum um allar trissur, alla veröld. Þetta fólk hefur komið heim með margvíslega lífsreynslu og hugmyndir. Má ég t.d. rifja upp fyrir hv. þingheimi viðtal sem haft var við fulltrúa frá Álandseyjum sem kom hingað í tilefni af 1100 ára þjóðhátíð íslendinga. Hann vakti athygli manna á því, að það væri merkilegt þrátt fyrir þann góða efnahag sem íslendingar byggju við, þrátt fyrir reynslu þeirra af því að fara vítt um veröldina, að þess væru fá dæmi að íslendingur, sem legði land undir fót, vildi ekki koma aftur. Þetta er geysilega þýðingarmikil staðreynd og hún er mjög áhrifamikil umsögn um íslenskt þjóðfélag. Það er þrátt fyrir allt eftirsóknarvert og ekki leiðinlegt. Og einmitt með hliðsjón af því veldur það mér áhyggjum að það skuli vera eitt helsta keppikefli valdhafa á Íslandi nú, þegar við stöndum frammi fyrir mjög alvarlegum vandamálum, að reyna að keyra í gegnum löggjafarsamkomu þjóðarinnar mál, sem er jafnlítilfjörlegt, lágkúrulegt, smátt eins og þetta, smátt vegna þess að það kemur einhvern veginn upp um svo yfirborðskenndan skilning á mannlegum samskiptum og mannlegum vandamálum, eitthvað svo takmarkað umburðarlyndi gagnvart fjölbreyttum skoðunum. Má ég ekki af þessu tilefni beina því til hæstv. menntmrh. að hann taki nú sér að kjörorði - og meini það, - eitthvert stórkostlegasta pólitíska kjörorð á okkar tímum, sem eitt sinn var sett fram af Maó formanni, um það að láta frekar þúsund blóm blómstra, að gefa öllum skoðunum svigrúm, tækifæri, ekki af pólitískri undirhyggju til þess að geta látið leynilögregluna loka fyrir það aftur síðar, heldur af undirhyggjulausri trú á yfirburði lýðræðislegra stjórnarhátta, þrátt fyrir allan sinn ófullkomleika, fram yfir það þröngsýna, smáa pólitíska varðhundakerfi sem við þurfum endilega að losa okkur við sem fyrst.



Herra forseti. Sú ræða, sem hv. þm. flutti hér síðast, ekki síst upphaf hennar, var að mínu viti á margan hátt afar athyglisverð, og var ég honum í mörgum atriðum nokkuð sammála. Það væri freistandi að fara út í ýmis þau atriði, sem fram komu í ræðu hans, en ég sé ekki ástæðu til þess hér á þessari stundu, e.t.v. gefst tækifæri og tími til að gera það síðar. Mér fannst þetta ekki síst athyglisvert fyrir það, að við, sem aðhyllumst lýðræðislegt þjóðskipulag og lifum við aðstæður eins og þær eru þar sem lýðræðisskipulagið er hvað fastast í sessi, í Vestur-Evrópu, verðum að viðurkenna að í mörgum löndum Vestur-Evrópu á lýðræðið nú í vök að verjast og vafasamt er að það lifi af í öllum þessum löndum á næstu mánuðum og árum. Við lýðræðismenn trúum ekki síst á það, að hægt sé að gera almenningi ljósan þann mikla mun, sem á að vera á lýðræðisskipulagi og einræðisskipulagi og á m.a. ekki hvað síst að koma fram í því, að lýðræðisþjóðfélögin séu umburðarlynd um skoðanir og beiti ekki sömu ráðum til þess að berja niður skoðanir og einræðisríkin gera. Og ég verð satt að segja að játa það hér, þrátt fyrir að mér sé það ekki létt, að ég tel það frv., sem hér er verið að ræða, þess eðlis þótt í litlu sé, að innihald þess, ef samþ. verður, geri muninn á lýðræðisskipulaginu og einræðisskipulaginu minni í reynd heldur en ætti að vera. Þegar af þeirri ástæðu get ég ekki lýst fylgi mínu við þetta frv. Þetta er í fyrsta skipti sem ég á þess kost á þessu Alþ. að lýsa skoðun minni á þessu frv. Ég var á þingi Sameinuðu þjóðanna fyrri part vetrar, þegar þetta frv. var til umr. í þeim þingflokki, sem ég tilheyri, Ég harma það, því að ég mundi hafa gert mitt til þess að fá þann ágæta og ofstækislausa mann, sem ber frv. fram, til þess að athuga sinn gang betur og íhuga betur, hvort það er virkilega þess virði að flytja - ja, kannske ekki stórt frv. í sjálfu sér, en þó um visst „prinsip“ mikilvægt, til þess eins, að mér sýnist, að fá kjörið nýtt útvarpsráð aðeins 10 mánuðum áður en eðlilegur tími er kominn til þess að kjósa nýtt útvarpsráð. Ég hefði ráðið frá því í þingflokknum, ef ég hefði verið þarna staddur. Ég tel að frv. eins og þetta þurfi að byggjast á mjög sterkum forsendum og tilefnið þurfi að vera ákaflega ríkt til að flytja það. Ég heyrði ekki þá útvarpsdagskrá, sem vitnað hefur verið hér til, frá 1. des s.l. Ég sá ekki heldur myndina um Grindavík, en af og til heyrði ég að vísu barnatímann, sem Olga Guðrún stóð fyrir, og ég get sagt það hreinskilnislega að fæst af þessu féll mér sjálfum. Og að því sem ég hef séð um dagskrána 1. des. s.l. með lestri blaða, þá hefði ég tvímælalaust notað mér þann rétt og þann möguleika, sem ég eins og aðrir útvarpshlustendur hef, að skrúfa fyrir þá þætti í útvarpinu sem mér falla ekki. Enda verður að segja það, að útvarpsdagskráin 1. des., jafnfráleit og hún var að mínu mati, var að sjálfsögðu fyrst og fremst flutt á ábyrgð stúdentaráðs Háskólans væntanlega eða annarra yfirvalda í Háskólanum. Og ég er víss um að það hefði heyrst víða hljóð úr horni og með nokkrum rétti ef útvarpsráð hefði fyrirfram viljað banna þessa dagskrá, sem á sér áralanga hefð í íslenskri útvarpssögu. Ég sagði áðan að frv. þetta væri ekki efnislega stórt. En í því er nokkurt fordæmi, sem ég vil ekki lýsa fylgi mínu við. Hver er þörfin fyrir að svona frv. er flutt? Ég hef sjálfur ekki heyrt neinar umr. hérna um þetta mál, eins og ég gat um áðan. Ég hef hins vegar lesið nál., sem hafa fram komið, og ég hef lesið frásagnir í blöðum af umr. um þetta mál. Og mér skilst að hæstv. menntmrh., sá ágæti og ofstækislausi maður, hafi talið eðlilegt að flytja þetta frv. af þeirri ástæðu fyrst og fremst, að eðlilegt sé að kjósa nýtt útvarpsráð eftir hverjar nýjar alþingiskosningar, svo að fram kæmi í skipan útvarpsráðsins þjóðarviljinn sem á að vera hér á Alþ. Ég get ekki alveg gleypt þessa skýringu hráa. Mér finnst hún yfirborðsleg og satt að segja ekki trúverðug. Eða ef þetta væri rétt, hvers vegna á þá ekki að hafa sömu reglu um kosningu annarra ráða og annarra nefnda, sem kosnar eru hér á hv. Alþ. og þá gjarnan til fjögurra ára, þar sem sömu sjónarmið hafa ráðið um skipun nm. eða ráðsmanna eins og í útvarpsráði, þ.e. að hinir pólitísku flokkar á Alþ. hafa sett þangað sína skoðanabræður fyrst og fremst? Hvers vegna skyldi þá ekki sú sama regla gilda um kosningu í slíkar n.? Og jafnvel þótt það þætti nú of mikið verk, en einhverjir tryðu því, að það væri alveg lífsnauðsynlegt sérstaklega að kjósa nú nýtt útvarpsráð að samþykktu þessu frv., vegna þess að þjóðarviljinn, hinn rétti þjóðarvilji, sem kom fram í síðustu kosningum, yrði nauðsynlega að koma fram í skipan þess, hvers vegna má þá ekki hafa í frv. ákvæði um að hinar nýju reglur skuli ekki taka gildi fyrr en að loknu því kjörtímabili núv. útvarpsráðs sem enn þá eru um 10 mánuðir eða svo eftir af? Ég get því miður ekki trúað því að þessar séu ástæður þær sem að baki ákvörðunar ráðh. liggja, og mér er það satt að segja hulin ráðgáta, þó að ég hafi eftir eins miklum leynilögregluleiðum og ég get farið reynt að finna skýringarnar í mínum þingflokki. Ég get ekki fundið, hverjar raunverulegar ástæður liggja til þess að svona frv. er flutt, og hlýt satt að segja að komast að þeirri niðurstöðu að þarna knýi einhverjir þeir á sem sé brátt í brók að ná kosningu í útvarpsráð á ný af eigingjörnum ástæðum. Á maður að trúa því að Alþ. íslendinga, sem árið 1971 samþykkti ný útvarpslög með þeim ákvæðum í að kjörtímabil útvarpsráðs skuli vera 4 ár, sé rúmum þrem árum síðar svo gersamlega breyttrar skoðunar, að mikill meiri hl. þess nú í dag telji lífsnauðsynlegt að fá þetta frv. samþykkt? Erum við alþm. virkilega þannig að við getum látið kalla okkur til þess að samþykkja næstum hvað sem er, ef einhverjum hæstv. á ráðherrastólum dettur svo í hug? Ég segi nei. Ég held að það séu fá fordæmi á Alþ. íslendinga að flutt séu frv. í þeim tilgangi fyrst og fremst að losna við ákveðna kjörna menn í nefndum eða ráðum af því að þeir þyki óþægilegir á þeim stað. Ég vil undirstrika það og endurtaka það, að margt af því, sem meiri hl. útvarpsráðs hefur staðið fyrir í dagskrárgerð, er samkv. mínum smekk fyrir neðan allar hellur. En það er ekki neitt nýtt í sögunni að menn, er skipa ráð og nefndir, fari þannig með sitt vald að mönnum falli það ekki öllum. Ég minnist ekki þess, síðan ég kom á þing fyrir 15 árum, að flutt hafi verið frv., þó að mig kunni að misminna, beint í þeim tilgangi að losna við menn úr nefndum og ráðum. Þó kann það að vera. Og ég vona a.m.k., að hafi það verið gert, þá hafi ég ekki fallið í þá gryfju að greiða því atkv., því að ég tel að tilgangurinn geti ekki helgað meðalið í efnum sem þessum. Við lýðræðismenn verðum að hefja okkur upp yfir þann ótta, sem einkennir einræðisþjóðfélögin, að þola ekki frjáls skoðanaskipti eða að menn eigi kost á því að komast í fjölmiðla til þess að túlka sínar skoðanir, ef þær falla ekki valdhöfunum í geð. Og við eigum ekki að reyna að nálgast slík vinnubrögð. Okkar opna þjóðfélag, eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, á að vera okkar aðalsmerki og við eigum ekki að gera neitt til þess að reyna að þrengja eða loka því meir. Ég segi því: Mér er algerlega óskiljanlegt hvernig sú ranga niðurstaða hefur orðið ofan á í mínum flokki að flytja þetta frv., af því að ég reikna nú með að frumástæðan fyrir því, að það er flutt, sé sú að ýmsir telji nú, að við höfum ekki verið mjög heppnir um val fulltrúa í útvarpsráð. En í þeirri erfiðu stöðu okkar hefði þó sá kosturinn verið miklu betri að þreyja þorrann og góuna og láta það útvarpsráð, sem nú situr, sitja út sitt eðlilega kjörtímabil, en grípa ekki til þess neyðarúrræðis sem flutningur þessa frv. er, eins og ég hef verið að reyna að lýsa.



Herra forseti. Erindi mitt í ræðustól á ný við þessa umr. er fyrst og fremst að víkja nokkrum orðum að atriðum, sem fram komu í ræðu hv. 6. landsk. þm. hér í dag, fyrst og fremst því atriði, að till. sú um þrengingu á kjörgengi til útvarpsráðs, sem ég flyt, gangi í berhögg við stefnuna um atvinnulýðræði. Ég hélt mig hafa gert grein fyrir því í ræðu minni í dag, að slíkur skilningur er alrangur og getur ekki átt við, vegna þess að útvarpsráði er markað mjög þröngt og ákveðið starfssvið í útvarpslögum. Það á að fjalla um dagskrá og tekur endanlegar ákvarðanir um dagskrárgerð. Þess vegna væri engu atvinnulýðræði fullnægt þótt svo t.d. væru sett ákvæði um að einhverjir fulltrúar starfsmanna ættu að sitja í þessari stofnun, því að hún fjallar ekki nema um afmarkaðan geira af hinu viðtæka starfssviði Ríkisútvarpsins. Hún fjallar ekki um kjör né ráðningu starfsmanna né um skipulag stofnunarinnar í heild né um fjármál hennar í heild, svo að nefndir séu nokkrir mikilsverðir þættir. Til þess að tryggja atvinnulýðræði í Ríkisútvarpi eða öðrum fyrirtækjum, verða starfsmannafulltrúar að eiga sæti í stofnunum sem geta fjallað um störf stofnunarinnar í heild, en ekki um mjög takmarkað svið eins og útvarpsráð gerir. því er það algerlega tilefnislaust hjá hv. 6. landsk. þm. að segja, að flutningur þessarar till. gangi gegn atvinnulýðræði og sé árás á það. Hv. þm. furðaði sig á að ég skyldi ekki fordæma ákveðnar gerðir eða aðgerðarleysi útvarpsráðs. En ég kærði mig ekki um að endurtaka í máli mínu í dag það, sem ég sagði við 1. umr., að auðvitað eru einstök verk núv. útvarpsráðs eins og annarra stofnana umdeilanleg. Kannske gætu það orðið fróðleg skoðanaskipti fyrir okkur báða, hv. 6. landsk., ef við bærum saman bækurnar um það hvað okkur þykir vel fara og hvað miður í dagskrárgerð útvarpsins. En ég held, að það sé ekki ástæða til að gera slíkan samanburð frammi fyrir hv. þd. Það, sem er mergurinn málsins, er eins og hv. tveir síðustu ræðumenn hafa glögglega bent á, hvort núv. útvarpsráð hefur unnið sér svo til óhelgi að ástæða sé til að slá það af í snatri í stað þess að láta það ljúka sínum útmældu ævidögum með haustinu. Og í ákafanum að koma þessari aftöku í kring er því engu skeytt þótt höggið, sem á að ríða á hálsi meiri hl. útvarpsráðs, bitni grimmilega á þeirri stefnu sem einróma Alþ. mótaði með setningu útvarpsráðslaganna að Ríkisútvarpið sé sjálfstæð stofnun og dagskrárgerð þess sé stjórnað af útvarpsráði sem kosið er til fastákveðins kjörtímabils.



Herra forseti. Ég hef talað hér áður við þessa umr. og mun því ekki gerast langorður að þessu sinni, en það eru nokkur atriði, sem fram hafa komið í máli ræðumanna hér við umr., sem ég sé þó ástæðu til að minnast á. Ég kemst ekki hjá því heldur að vekja á því sérstaka athygli að þetta er í annað sinn hér í hv. Nd. Alþingis sem ástæða þykir til að efna til sérstaks kvöldfundar, jafnvel næturfundar, út af þessu máli. Þegar hér er efnt til kvöldfundar er ekki verið að ræða um þau miklu vandamál, sem ég hygg að menn ætlist til að fjallað sé um á Alþ. og kannske haldnir fundir um bæði nótt og dag. Það er ekki haldinn kvöldfundur til að ræða um gjaldeyrissjóðinn okkar, sem var 9 milljarðar fyrir rúmu ári, en er nú orðinn að engu, og ekki heldur til að ræða um vandamál undirstöðuatvinnuvega okkar, hvernig þeim verði haldið gangandi, en ríkisstj. og hennar talsmenn telja þó allt í tvísýnu um, og enn síður er verið að halda hér kvöldfund á Alþ., jafnvel næturfund, til að fjalla um það hvernig almennt verkafólk og aðrir lágtekjuhópar í þjóðfélaginu eigi yfirleitt að fara að því að draga fram lífið á þeim kjörum sem hæstv. ríkisstj. hefur þóknast að skammta þeim með valdboði og lögbindingu, - ekkert af þessu. En það er talin ástæða til að halda hér kvöldfund í annað sinn, jafnvel næturfund, til þess að koma fyrir kattarnef hinu hábölvaða útvarpsráði. Ef það tekst ekki í dag, þá skal það þó a.m.k. takast á morgun. Ég veit ekki um fólk, sem lítur til Alþingis utan úr bæ eða utan af landi, hvernig þessar athafnir líta út í þess augum, hvort virðing þess fyrir Alþ. vex, ég held tæplega. Hv. 5. þm. Vestf., Jón Baldvin Hannibalsson, flutti hér einkar athyglisverða ræðu í kvöld og ég verð að segja það, að enda þótt okkur kunni að greina á um fáein atriði, þá er ég sammála honum um flest af því sem hann sagði hér í kvöld. Hann minntist m.a. lítillega á dagblöðin okkar hér á Íslandi, þau væru háð stjórnmálaflokkunum meira en góðu hófi gegndi og ættu það öll sammerkt að vera flokksmálgögn. Það væri hægt að færa fram ýmislegt í einkennum dagblaðanna allra, sem er til marks um að þau eru reyndar líka eitthvað fleira, en samt eru þau flokksmálgögn. Og ég er hv. þm. Jóni Baldvin Hannibalssyni alveg sammála um, að þetta er út af fyrir sig ekki æskilegt ástand. Látum það vera, að flokkarnir hafi hver um sig sitt málgagn, en það væri mjög æskilegt að hér væri jafnframt fyrir hendi blað algerlega óháð flokkum, helst fleiri en eitt. En vegna þess að það er ekki, þá er þeim mun meiri nauðsyn sem ber til þess að ríkisfjölmiðlarnir komi í svo miklum mæli sem kostur er í stað slíkra óháðra málgagna. Það kann einhver að segja sem svo að það sé undarlegt, að ég, sem er sjálfur starfandi við eitt þessara blaða, harmi að ekki skuli hafa þrifist hér óháð málgögn. Það hefur verið reynt að hleypa slíkum blöðum af stokkunum, það hefur því miður ekki tekist. En frá mínum bæjardyrum skoðað er sú afstaða, sem ég lýsti hér, fullkomlega eðlileg. Við íslenskir sósíalistar, sem störfum í þeim stjórnmálaflokki sem Alþb. heitir, stöndum frammi fyrir þeirri ákveðnu staðreynd, að yfirgnæfandi blaðastyrkur á Íslandi er í höndum okkar stjórnmálaandstæðinga. Ég ætla ekki að rekja ástæðurnar fyrir því. Það er einu sinni staðreynd. Og með tilliti til þess að málin eru þannig vaxin, þá er það að sjálfsögðu ekki neitt sem er einfalt mál, að við segjum: Þrátt fyrir þetta þurfum við ekki á flokksmálgagni að halda. Lausnin er ekki svo einföld á þessum vanda. Ég vil hins vegar að gefnu tilefni vekja á því athygli, að á liðnum árum hefur það alloft borið á góma, hvort ekki gæti komið til greina að þeir, sem teldu sig heldur vinstra megin í íslenskum stjórnmálum, stæðu jafnvel sameiginlega að einu voldugu blaði. Ég tel að slíkt gæti fyllilega komið til álíta og gæti verið æskileg þróun. Af þessu hefur ekki orðið frekar en ýmsu öðru sem íslenskum vinstri mönnum, sem svo vilja nefna síg, hefur ekki tekist að koma sér saman um. Ég vil aðeins til viðbótar við þetta segja það, að hv. 5. þm. Vestf., Jón Baldvin Hannibalsson, sem fór um það ýmsum orðum, hversu háð dagblöðin væru sínum flokkum, og mikið af því réttilega, leit þó, að ég hygg, fram hjá því að það blað, sem að vísu er ekki nema aðeins vikublað, sem gefið er út í tengslum við þann flokk sem hann er sjálfur fulltrúi fyrir, ég hygg, að óhætt sé að segja, að það sé í öllum meginatriðum undir sömu sök selt og dagblöðin hjá stærri flokkunum í þessum efnum; Einhver kynni að vilja benda á varðandi einn ákveðinn þátt sem hv. þm. kom hér lítillega inn á, þ.e.a.s. fréttir héðan frá Alþ., þingfréttir, að Morgunblaðið gerði kannske meira að því heldur en önnur blöð að geta um málflutning andstæðinganna. Og það er ekki alveg út í loftið að benda á það. En hér er ekki spurningin bara um það, hvort nefnt sé, hvort þessi eða hinn hafi tekið til máls og kannske birt einhver setning úr hans máli, heldur er spurningin um það, hvernig frá sé sagt. Og ef menn hyggja að því, þá getur niðurstaðan að mínu viti ekki orðið önnur en sú að Morgunblaðið sé síst hlutlægara í sínum fréttaflutningi heldur en önnur blöð. Og það er rétt, að öll blöðin eru undir þá sök seld, og gildir sama um málgagn SF í þeim efnum og önnur, að þau segja meira frá málflutningi sinna fulltrúa, sinna liðsmanna á Alþ. og í öðrum stofnunum heldur en málflutningi annarra. Og það kemur til af því, að þau eru flokksmálgögn. En eins og ég sagði áðan er þetta öðruvísi en það þyrfti að vera að mínu viti. Ég vildi mjög gjarnan sjá þá þróun, að vinstri menn á Íslandi gætu sameinast um eitt stórt dagblað, sem hér væri eðlilegt mótvægi gagnvart hinu stóra og volduga Morgunblaði. Og ég hygg að báðir aðilar gætu haft gott af því. Svo vil ég nú nefna það áður en ég hverf frá því sem ég hugðist segja hér varðandi hina ítarlegu ræðu hv. 5. þm. Vestf., að hann nefndi það réttilega að í þessum umr., sem hér hafa farið fram um breytingar á útvarpslögunum, hafi talsmenn frv. ríkisstj. engin dæmi nefnt um það, að útvarpsráð hafi misfarið með sitt vald, engin dæmi a.m.k. sem hægt væri að taka alvarlega. Þetta er alveg hárrétt. Ég er honum algerlega sammála. En ég held, að ég komist ekki hjá því - þó að ég vildi nú síst af öllu fara að kýta við hv. þm. með tilliti til þess hvað ég var honum í öllum meginatriðum innilega sammála, að benda á það að þegar hann leyfði sér að tæpa hér á því í tengslum við það mál, sem ég hafði flutt í þessari umr. fyrr, að þar hefði talað ritstjóri Þjóðviljans sem að manni skildist væri kunnur að því að beita ritskoðunaraðferðum á því blaði, þar sem minn starfsvettvangur er, þá láðist honum líka að geta nokkurra dæma um þetta. Og ég vil leyfa mér að vísa aðdróttunum í þessum efnum til föðurhúsanna í allri vinsemd. En það eru miklu alvarlegri hlutir sem hér hafa veríð á ferðinni. Hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson, 6. landsk. þm., flutti hér ræðu við þessa umr. í dag og hafði þar á orði að menn hefðu verið að beita hann einhverjum persónulegum ofsóknum, eins og hann komst að orði, og þetta var gert í tilefni af því, að ég hafði í fyrri ræðu minni við þessa 2. umr. rifjað upp nokkur orð, sem hann hafði sagt við 1. umr. málsins, og leyft mér að leggja svolítið út af þeim ummælum. Ég ætla ekki að endurtaka þau hér. Þau standa í Alþingistíðindunum og verða ekki máð þaðan. Ég hirði ekki heldur um að fara orðum um tal hv. 6. landsk. þm. um ástand mála í Austur-Evrópu þar sem hann kvaðst oft hafa verið á ferð og dvalið,enda efa ég ekki að hann muni vera þar langtum kunnari hnútum heldur en ég. Hann komst þannig að orði í ræðu sinni í dag, efnislega, að segja: „Þeir, sem ekki þekkja muninn á sannleik og lygi, geta ekki haft ótakmarkaðan aðgang að fjölmiðlum.“ Kannast menn enn við orðafarið? Hvaðan er þetta komið? Hverjir væru líklegastir til þess að láta falla setningar í þessum dúr? Ég þarf ekki að benda á dæmin að ég hygg. Þeir, sem ekki þekkja muninn á sannleik og lygi, geta ekki átt ótakmarkaðan aðgang að fjölmiðlum. Hvað var sagt um þann margumtalaða rithöfund Solzhenitsyn á einum stað? Það ættu þeir Morgunblaðsmenn a.m.k. að kannast við, þó að svo megi vera að hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson þekki það ekki. Ég læt mér hans orð í léttu rúmi liggja. Hins vegar þótti mér svolítið átakanlegt að hlíða hér á mál hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur, 9. landsk. þm., og það var kannske vegna þess að maður fann það svo ákaflega vel að hún gekk ekki glöð til þessa leiks. Það var rifjað upp hér áðan af hv. 5. þm. Vestf., hvernig hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir komst að orði, m.a. sagði hún eitthvað á þá leið að hún harmaði að þetta frv. skyldi hafa komið fram, hún hefði í raun og veru miklu fremur kosið þá skipan sem þeir sem eru sömu skoðunar og ég telja líka að sé miklu heppilegri. En niðurstaða hennar var engu að síður sú að hún hlyti að fylgja frv. með þeim rökum, eins og hún sagði orðrétt, að „illt skal með illu út reka“. Kann að vera að þau ósköp hefðu hugsanlega getað gerst á þeim stað sem útvarpsráð er að eitthvað slíkt mætti teljast nauðsynlegt, að starfa skv. máltækinu: „Illt skal með illu út reka“. En ósköp held ég að því fari fjarri að neitt það hafi gerst hjá þessu útvarpsráði eða meiri hluta þess sem gefi tilefni til þess. En það var athyglisvert hjá hv. þm. Sigurlaugu Bjarnadóttur, að hún lagði á það mikla áherslu að stjórnmálaflokkarnir þurfi að vanda sérstaklega val sitt á fulltrúum í útvarpsráð meðan sú skipan er á að þessir fulltrúar séu kosnir hér á Alþ., pólitískri kosningu þá óhjákvæmilega. Ég vil taka mjög undir hennar ummæli um þetta. Það er ákaflega mikil ástæða til þess að þetta val sé vandað. En ég get ekki komist hjá því með tilliti til þessara ummæla hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur, sem ég efast ekki um að hafi verið í einlægni mælt, að minna hér aftur á þann, - ég vil segja óhreina hlut, sem hv. stuðningsmenn frv. hafa allir sneitt hjá í sínum ræðum hér, þ.e.a.s. tilefninu til þess að við í minni hl. menntmn. þessarar hv. d. leggjum til í okkar brtt., síðari hluta hennar, síðari málsgr., að starfsmenn erlendra sendiráða eða fjölþjóðasamtaka, starfsmenn slíkra aðila, sem njóta hér sérstakra fríðinda gagnvart íslenskum lögum, séu ekki kjörgengir í útvarpsráð. Enginn talsmanna ríkisstj. í þessu máli hefur minnst á þennan lið í okkar till. Það er ákaflega athyglisvert. Ég vil ekki trúa því að þeir séu margir, þeir hv. alþm. hér í þessari stofnun sem finnst það eðlilegt og sjálfsagt að einstaklingur sem nýtur sérstakra fríðinda gagnvart íslenskum lögum, þeirra fríðinda að þurfa ekki að greiða hér neina skatta af tekjum sínum, frá aðalvinnuveitenda sínum, einstaklingur, sem er undanþeginn frá lögsókn vegna ræðu og rits, nýtur í þeim efnum forréttinda umfram alla aðra fullgilda þegna í þessu þjóðfélagi og ýmissa fleiri fríðinda, fríðinda af sama tagi og sendimenn erlendra ríkja njóta, - ég vil ekki trúa því að þeir hv. alþm. geti verið margir sem telji eðlilegt að slíkur aðili skipi sæti í æðstu stjórn Ríkisútvarpsins, kjörinn hér á hv. Alþ. Þetta segi ég algerlega burt séð frá ágæti þessa eða hins einstaklings. En staðreyndin er sú, eins og ég hef rifjað hér upp áður, að sá eini aðili, sem slíkra réttinda nýtur af íslenskum þegnum, hefur verið valinn til þess starfs að sitja í útvarpsráði fyrir Sjálfstfl. Og ég vil allra síst trúa því, að þeir sem, eins og hv. þm. frú Sigurlaug Bjarnadóttir, telja að stjórnmálaflokkarnir verði alveg sérstaklega að vanda val sitt í þessum efnum, síst vil ég trúa því að þeir hv. þm., sem eru frú Sigurlaugu Bjarnadóttur þarna sammála, telji það vera að vanda sitt val að hafa þennan háttinn á. Ég mun ekki orðlengja þetta öllu frekar hér við þessa umr. Við eigum enn eftir að mæta hér til 3. umr. málsins. En vonandi eigum við ekki eftir að lifa það að hv. alþm. láti sig hafa það að fella þá brtt. okkar eða þann lið hennar sem ég hef gert hér að umtalsefni nú síðast. Hins vegar kynni að koma í ljós að athæfi það, sem hér er um að ræða, reynist vera við athugun annarra aðila brot á siðareglum Atlantshafsbandalagsins. Ég held það sé ástæða til að hv. Alþ. íslendinga verði fyrra til í þessum efnum og samþykki þennan lið í brtt. okkar.



Herra forseti. Eins og ég sagði þegar ég gerði grein fyrir álíti meiri hl. hv. menntmn., tel ég tilgangslítið að þjarka öllu meira um það mál, sem hér er á dagskrá, en þegar er orðið. Það væri eðlilegra að ljúka umr. og ganga til atkv. Ég hafði satt að segja ekki hugsað mér að taka hér aftur til máls, en vegna málflutnings hv. síðasta ræðumanns, bæði nú áðan, en þó einkum og sér í lagi ræðu hans síðast þegar málið var hér til umr., s.l. fimmtudag, hygg ég að það hafi verið, verður ekki hjá því komist að víkja nokkuð að því. Það var raunar talsvert annar hv. þm., Kjartan Ólafsson sem þá talaði, en hinn sem hér ræddi áðan. Hann var tiltölulega stilltur nú áðan og hafði áhyggjur af einu og öðru, m.a. af Atlantshafsbandalaginu, skyldist mér. Þá var það dálítið annar maður, sem talaði hér um daginn, og mun ég víkja að því örfáum orðum á eftir. Ég kemst ekki hjá því að víkja einnig nokkuð að skemmtilegri ræðu Jóns Baldvins Hannibalssonar hér áðan þegar hann sérstaklega fjallaði um dagblöðin. Margt var skemmtilegt í hans ræðu og margt sem ég get að sjálfsögðu tekið undir. Þó hafði ég á tilfinningunni að ræðumanni fyndist hann hafa höndlað allan sannleika og talaði út frá því. Ég held, að svo sé nú ekki og ýmislegt var a.m.k. ekki með öllu rétt í ræðu hans, eins og t.d. það að helstu dagblöð landsins væru í eigu stjórnmálaflokka. Svo er ekki um tvö dagblöðin og einmitt ekki um þau stærstu. Þau eru í eigu félaga, og það hélt ég að allir vissu. Ræðumaður sagði að dagblöðin íslensku tækju ekki mál til hlutlægrar meðferðar á liðandi stund. Á þessu er að vísu mikill misbrestur, það skal ég játa. En ekkert held ég að við frekar hefðum viljað þau 15 ár sem ég var ritstjóri Morgunblaðsins, en að geta haft starfskraft einmitt til þess að taka mál til hlutlægrar yfirvegunar í miklu ríkara mæli en gert er. Það er svo í störfum blaðamanna, að þeir eru á hlaupum daginn út og daginn inn að safna fréttum og hafa ekki mikinn tíma til þess að verja kannske dögum og vikum til þess að kanna mál niður í kjölinn, það er rétt. En hjá þessu málgagni a.m.k. er það ekki af viljaleysi sem of lítið er að þessu gert. Það vil ég leyfa mér að fullyrða. Út af fyrir sig er rétt að leiðarar dagblaðanna eru pólitískir, en hvaða blað er ekki pólitískt. Blað á að hafa erindi. New York Times og Washington Post eru pólitísk blöð sem betur fer. Einmitt þess vegna gátu þau afrekað það sem þau gerðu að fletta ofan af Watergate-hneykslinu og koma Nixon frá. Ég vil ekki halda því fram að neitt af dagblöðunum hér sé í líkingu við þessi stórblöð að gæðum, enda væri slíkt með ólíkindum. En ég held því hiklaust fram að stefnt hafi verið í þá átt, a.m.k. hjá stærsta dagblaði landsins, allan þann tíma sem ég hef þar þekkt til og starfað þar, að gera blaðið frjálsara og hafa meira af almennum umræðum innan blaðsins, hafa það opið fyrir öllum heilbrigðum röddum. Ég sagði heilbrigðum, við erum ekki opnir fyrir kommúnisma, nasisma eða anarkisma. Það er rétt og það má gjarnan upplýsa það, að hvenær sem blaðamenn voru að leita eftir starfi á Morgunblaðinu voru þeir aðeins spurðir um þetta eitt varðandi stjórnmál. Við sögðum viðkomandi, að kommúnista, fasista og anarkista ráðum við ekki. Hvaða aðra stjórnmálaskoðun sem var mátti viðkomandi maður hafa. Og það er opinbert leyndarmál, að þm. Sjálfstfl. og forustumenn eru ekki alltaf sammála því, sem í Morgunblaðinu stendur, eða ánægðir með allt, sem þar er gert. Ritstjórar þess blaðs bera einir ábyrgð á því, sem þar birtist, og það er ekki skrifað á ábyrgð neins stjórnmálaflokks. Þetta vildi ég upplýsa Jón Baldvin Hannibalsson um, vegna þess að ég veit að hann vill hafa það sem sannara reynist. Lítið dæmi um að ég a.m.k. tek þessa stefnu dálítið alvarlega er það, að nú þegar ég var orðinn kjörinn þm. taldi ég það ekki samrýmast þingmennsku minni að vera áfram ritstjóri og sagði starfinu lausu. Þetta er mjög gott starf og sérstaklega skemmtilegt og ég sé mikið eftir því. Ég vona að þetta sé þó einhver vitnisburður um að þetta er ekki tómt mál að tala um. Það er alvara, sem því fylgir. Og ég vona svo sannarlega, að íslensk dagblöð eigi eftir að þróast áfram í þessa átt, til meira frjálsræðis og að þau verði óháðari stjórnmálaflokkunum en þau eru. Ræðumaðurinn gat um það að blöðin hefðu ekki skýrt rækilega frá umr. hér utan dagskrár um daginn er hann hóf máls utan dagskrár. Ég hygg að ég muni það rétt að í Morgunblaðinu - og ber ég þó ekki ábyrgð á því lengur - hafi verið mest sagt frá ræðu hans, kannske af því að hún var lengst, en þó eru langar ræður ekki alltaf þær bestu. Þetta var ágæt ræða, ég meina það ekki á þann veg að hún hafi verið slæm, síður en svo, en ég hygg að frá hans máli hafi verið skýrt meira en frá máli sjálfs forsrh. Þá er það umtal hans um flokksklíkur, að flokksklíkur ráði dagblöðunum, þá neita ég því að svo sé um Morgunblaðið. Þar veit ég að ég fer með rétt mál, þar ræður engin flokksklíka. Það er alveg óhætt að fullyrða. En Jón Baldvin Hannibalsson, hv. þm., talaði um að hér á Íslandi mundi geta þróast fyrirmyndarsamfélag. Ég hygg raunar að það sé að mörgu leyti fyrirmyndarsamfélag hér og ég er innilega sammála honum um að við búum í landi, besta landi heims, það er ég sannfærður um, langbesta landi heims, og við höfum betri aðstöðu til þess en nokkrir aðrir að þróa þetta fyrirmyndarsamfélag. Og það veit ég að við Jón Baldvin Hannibalsson, ef við báðir lifum talsvert lengi, munum reyna að sameinast um, þó að við verðum ekki sammála um hvert einasta atriði, því að það er rétt sem hann segir, að eitt hið mikilvægasta er hið opna samfélag. Það er auðvitað fámennið, sem gerir það að verkum m.a. að hér verður að vera opið samfélag. Það er ekki svo þægilegt að halda hlutunum leyndum. Fólkið sér í gegnum þá sem betur fer, og það borgar sig sjaldnast að vera að reyna að halda hlutum leyndum, vegna þess einfaldlega að menn gera sér venjulega ljóst, ef þeir eru eitthvað gruggugir, að upp koma svik um síðir. Það ættu menn að vita og þekkja og ég hygg að fjölmiðlar mættu þess vegna gjarnan vera talsvert opnari en þeir nú eru. En að því er varðar þessa margumtöluðu brtt., sem hv. þm. Magnús T. Ólafsson vék að hér áðan, þá er það auðvitað mjög mikið álitamál til hvaða manna þetta ákvæði mundi taka. Ég sagði við umr. um daginn að það væri vafalaust hundruð manna. Það má skýra þessa till. bæði þröngt og rúmt, en mergurinn málsins er sá að það er Alþ. sjálft sem velur mennina. Það tekur um það ákvörðun hverja það vill styðja þegar þar að kemur. Þess vegna þarf út af fyrir sig ekki neinar reglur um það hverjir séu kjörgengir og hverjir ekki, jafnvel þótt ætti að útiloka einhverja hópa manna, t.d. vegna þess að þeir störfuðu hjá alþjóðlegri stofnun, eins og Magnús Þórðarson gerir, en hann virðist eiga að útiloka frá störfum sérstaklega vegna þess að hann njóti skattfríðinda. Ég held að það séu fleiri menn í þessu þjóðfélagi sem kannske mætti segja að hefðu ýmiss konar fríðindi. Á að útiloka þá þess vegna? Sumir halda því fram að við þm. höfum ýmiss konar fríðindi og ef við samþ. það ættu þá allir þm. að vera útilokaðir frá störfum í útvarpsráði. Ég held að þetta sé allt saman nokkuð langsótt. Raunar held ég að fá dæmi séu um það úr þingsögunni nú í seinni tíð a.m.k., að þm. leyfi sér að ráðast að fjarstöddum einstaklingi með þeim hætti sem hv. þm. Kjartan Ólafsson gerði sérstaklega hér s.l. fimmtudag. Það er stundum deilt hart hérna innan þingsalanna og um það er ekkert nema gott eitt að segja. Hér hafa menn tækifæri til þess að svara fyrir sig. En þegar farið er að ráðast á menn sem ekki geta hér í sölunum borið hönd fyrir höfuð sér, þá tekur í hnúkana og ég get ekki hjá því komist að gagnrýna það harðlega. En hitt er annað mál að ég gat svo sem vel ætlað hv. þm. Kjartani Ólafssyni þessa framkomu. Hitt kom mér mjög á óvart að hv. þm. Magnús T. Ólafsson vildi láta bendla sig við þennan tillöguflutning, og ég hygg að hann mundi ekki hafa gert það ef hann hefði áður verið búinn að hlusta á ræðuna og vitað hvernig átti að nota þetta til árása á þennan einstakling. Ég trúi því ekki að þá hefði hann staðið að þessum tillöguflutningi og gefið honum stimpil með þessum hv. þm. En Kjartan Ólafsson ræddi einnig um það að sú breyting, sem lagt er til að verði gerð á útvarpslögunum með þessu frv. miðaði að því að það yrðu settir, eins og hann orðaði það, pólitískir varðhundar við útvarpið. Ég segi það nú eins og er, að þessi hv. þm. veit sjálfur hvað pólitískir varðhundar eru og hvert þeirra hlutverk er í þeim ríkjum sem aðhyllast það stjórnarfar sem hann hefur dyggilega stutt og hans blað. Hann veit hvað hann er að tala um, og virði þeir mér það til verri vegar, þeir þm. sem heyra mál mitt, ef þeir vilja, að ég tel engan einstakling - ég þekki engan einstakling sem ég teldi líklegri til að vilja taka að sér hlutverk þessa pólitíska varðhunds en einmitt þennan hv. þm. Ég þekki engan sem ég fremur mundi ætla líklegan til þess. Hann spurði einnig orðrétt: „Minnir þetta tal ekki á óhugnanlega atburði í öðrum löndum?“ Og þar með brigslaði hann hæstv. menntmrh. og öðum stuðningsmönnum þessa frv. um athafnir á borð við þær sem eru ær og kýr þeirra stjórnarherra sem þessi sami hv. þm, og blað hans hafa lofsungið ár og síð. Og hann talaði um ofstæki, en sjálfur var hann í þessari ræðu s.l. fimmtudag froðufellandi hér í þessu ræðupúlti.  Það mál sem hér er til umr. er ofureinfalt. Þm. geta gert upp hug sinn, hvort þeir vilja styðja þessa breytingu eða ekki, Ég ítreka þá skoðun mína að það væri sæmd fyrir Alþ. að fara nú að greiða atkv. um málið og mér finnst að útvarpshlustendur og landsmenn allir eigi rétt á því að fá að vita um afstöðu hvers einasta þm. Þess vegna væri eðlilegast að nafnakall færi fram við afgreiðslu málsins.



Herra forseti: Örfá orð að gefnu tilefni í framhaldi af þessari athyglisverðu umr. Ég má e.t.v. taka það fram í upphafi máls míns að e.t.v. finnst mörgum hv. þm. og kannske öðrum sem þetta mál okkar heyra, að margt annað sé brýnna í verkahring Alþ. en að skiptast á skoðunum eins og gert hefur verið hér í kvöld um tiltekin undirstöðuatriði okkar þjóðfélagsskipunar. Mörgum finnst brýnna að þm. ræði einstök mál sem þeir flytja sem eru þrengra afmörkuð og kannske í vissum skilningi einfaldari í sniðum. Ég vil einungis lýsa þeirri skoðun minni að því er varðar starfshætti Alþ., að ég tel mjög æskilegt að Alþ. gefi sér öðru hverju tíma til þess sem heitir pólitísk umr., þ.e.a.s. til skoðanaskipta um tiltekin grundvallarsjónarmið í þjóðmálum. Þess vegna segi ég það sem mína skoðun, þó að ég sé ekki dómbær á - eigum við að segja gæði þeirrar umr. sem hér hefur farið fram, þótt vafalaust megi eitthvað að henni finna, - þess vegna finnst mér það ekki eftirsjárvert þótt Alþ. t.d. nú að gefnu tilefni taki upp pólitískan eldhúsdag svo oft sem ytri aðstæður í okkar þjóðfélagi knýja á um það, að menn fyrst og fremst skiptist á skoðunum og takist á um efnahagsmál, þ.e.a.s. skiptingu þjóðartekna og efnislegra verðmæta. Það, sem þessar umr. hafa leitt í ljós, er að þrátt fyrir allt, bak við hinn að mörgu leyti tilbúna og dulda skoðanaágreining, sem fram kemur í þjóðmálaumr. flokksblaða, þá er e.t.v. ekki, ef því birtingarformi þjóðmálaumr., sem birtist í málflutningi flokksblaðanna, er sleppt, - þá er e.t.v. ekki um eins hatramman, djúpstæðan ágreining að ræða um ákveðin grundvallarverðmæti í okkar þjóðfélagi og mönnum kynni að virðast ef einhver framandi fræðimaður ætti að kynna sér þetta af heimildum dagblaðanna. Og það er út af fyrir sig merkilegt. En það er ekkert óeðlilegt við það þótt ágreiningur sé. Ef hann væri ekki, þá væri stjórnarfar hins menntaða einvalda sennilega miklu meira aðlaðandi og miklu réttmætari þjóðfélagsskipun heldur en það marglofaða lýðræðisskipulag sem við höfum flestir hverjir vikið að einhverjum orðum hér. Ég get að vissu leyti fallist á að þau sjónarmið sem fram komu hjá hv. landsk. þm. Kjartani Ólafssyni, þess efnis að það beri kannske ekki að vanmeta hlutverk hinna flokkspólitísku blaða miðað við ríkjandi aðstæður. Mér dettur ekki í hug að neita því að þau eigi sér einhvern tilverugrundvöll og einhverjar sögulegar forsendur. Og ég tek undir þá skoðun hans, að þeim mun brýnna er, eins og kom fram í minni framsöguræðu áðan, að ríkisfjölmiðlarnir reyni af enn þá meiri samviskusemi að ástunda hlutlægni í sínum starfsaðferðum. Ég vil ekki láta álykta það af mínu máli áðan - og vil þá taka það fram - að ég sé að lýsa þeirri skoðun að flokkspólitísk málgögn eigi ekki rétt á sér enda, ef grannt er skoðað, sjáum við það í flestum þeim löndum, sem vitnað hefur verið til, að þar er að finna flokkspólitísk málgögn, þ.e.a.s. þeir hópar, sem telja sér það nauðsyn, hafa sín flokkspólitísku málgögn þótt þau gegni fyrst og fremst því hlutverki að vera einhvers konar upplýsingamiðill innan flokksins, en leika hins vegar ekki það hlutverk að vera hin opinbera samviska þjóðarinnar út á við og nái því yfirleitt ekki þeirri stöðu að vera viðlíka áhrifamikill skoðanamótandi aðili eins og er í okkar þjóðfélagi. Ég var af hv. þm. borinn þeim sökum að vera undir sömu sök seldur og hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir að því leyti, að ég hefði ekki nefnt dæmi máli mínu til sönnunar, þess efnis að ritstjórar Þjóðviljans hefðu sjálfir á ýmsum tímum verið haldnir þvílíku ritskoðunarhugarfari og við höfum rætt hér um í kvöld, Ég vil ekki skorast undan því að nefna slík dæmi vegna þess að ég veit að þau eru allmörg. Mér er kunnugt um það, að þess voru dæmi á því tímabili áður en pólitísk ákvörðun var tekin um það innan forustu Alþb. - allas Sósíalistaflokksins - að leyfa í málgögnum sínum gagnrýnin viðhorf á þá þjóðfélagsskipan sem náð hefur að þróast í Austur-Evrópu, en sú pólitíska ákvörðun var tekin eftir innrásina í Tékkóslóvakíu árið 1968, - fyrir þann tíma voru þess allmörg dæmi að það þótti ekki góð siðfræði, hvorki á málfundum innan samtaka Sósíalista á Íslandi né heldur í málgögnum þeirra, að birta sjónarmið eða greinar sem byggðust á gagnrýnum viðhorfum á þeirri þjóðfélagsskipan. Þetta var stundum reynt að réttlæta með því að sjálfur Sósíalistaflokkurinn íslenski byggði tilveru sína á því að vera „stikkfrí“ að því er varðaði mat á starfsaðferðum, vinnubrögðum og þjóðfélagskerfi sem mótast hafði í þessum löndum. Í raun og veru var þetta vanhugsað, þetta var hálfhugsað og þetta mótaðist af einhverri þeirri pólitískri nauðsyn flokksforingjanna að halda saman söfnuðinum, en gera það samt sem áður raunverulega í skjóli þeirrar blekkingar að sósíalísk hreyfing geti nokkurn tíma verið til eða staðist eftir að hún hefur hætt að beita því, sem á þó að vera hennar rannsóknartæki á þjóðfélagslega þróun, þ.e.a.s. sinni fræðikenningu til rannsóknar og gagnrýni á þjóðfélagsþróun. Þetta var náttúrlega út af fyrir sig á hnignunarskeiði. Þess voru einkum og sér í lagi mörg dæmi á árunum upp úr 1950, eftir að ungir menn af Íslandi lögðu leið sína til þessara landa og stunduðu nám í ýmsum fræðum með þessum þjóðum. Það hefur vafalaust gerst misjafnlega snemma að þeir gerðu upp heimanfenginn arf sinn í afstöðu sinni til þessara þjóðfélaga. Ég geri fastlega ráð fyrir því, að þeir hafi margir hverjir tekið í arf héðan að heiman úr þjóðmálaumr. íslenskra sósíalista afskaplega barnalegar hugmyndir um þá þjóðfélagsskipan sem hér var um að ræða. Þess voru dæmi að allnokkrir þessara manna urðu fyrir þeirri lífsreynslu á þessum árum og höfðu til að bera þann manndóm að þeir vildu hlíta lögmáli fræðimanns eða menntamanns að láta ekki einhver pólitísk hyggindasjónarmið flokksforustu á hnignunarskeiði ráða því, hvað væri leyfilegt að segja og hvað ekki, og gáfu málgögnum sósíalistahreyfingar á Íslandi kost á því að birta slík sjónarmið. Ég þekki allmörg dæmi þess, að slíkum greinum hafi verið hafnað. Það stoðar lítt þótt sagt sé að þetta hafi verið í gamla daga og það kunni vel að vera að slíkt gerist ekki nú. Ég minnist þess úr kosningabaráttu vestan af Fjörðum á s.l. vori, að hv. þm. ferðaðist um Vestfirði með siðferðisvottorð upp á vasann frá tímaritinu Stefni, málgagni ungra sjálfstæðismanna, þar sem einhver nafngreindur maður hafði sagt að frá og með innrásinni í Tékkóslóvakíu hefði Alþb. fengið siðferðisvottorð upp á það að það leyfði nú -  Eitt er hvað gert er af pólitískum hyggindum eða illri pólitískri nauðsyn og annað það, hverjar kröfur slík hreyfing gerir til sjálfrar sín að taka til endurmats grundvallarhugmyndir, sem hún hefur byggt á tilvist sína mjög lengi og hún viðurkennir í orði, með því að leyfa slíka gagnrýni, til neydd vegna þrýstings frá almenningsáliti, sem flokkurinn stenst ekki lengur þegar hann stefnir að því að verða fjöldaflokkur á Íslandi, og annað hvaða kröfur beri að gera til þeirra menntamanna í forustu flokksins, sem telja sig byggja á sósíalískri fræðikenningu, að láta ekki þar staðar numið. Það er verk sem þessi stjórnmálaflokkur sósíalista á Íslandi hefur enn ekki haft hugrekki eða manndóm til að byrja á. Að mínu mati er það ein af alvarlegri veilum í íslensku stjórnmálakerfi að ekki skuli vera til flokkur sem raunverulega byggir á slíkum forsendum, og það er um leið ein af ástæðunum fyrir því að mínu mati að Alþb. sem slíkt hefur æ meir hrakist undan þrýstingi utanaðkomandi áhrifa og stefnir hraðbyri í þá átt að vera flokkur sem lætur sér nægja eingöngu og í allt of ríkum mæli skammtímasjónarmið, nálgast því að verða um of hentistefnuflokkur á borð við Framsfl. Ég mun láta útrætt um það. Ég vil fyrst víkja að einu dæmi að því er varðar svarræðu hv. 4. þm. Norðurl. v., Eyjólfs K. Jónssonar. Mér var að sjálfsögðu fullkunnugt um það að Morgunblaðið og Vísir eru ekki í eigu stjórnmálaflokka að formi til, en taldi þá staðreynd ekki svo veigamikla, að það eignarréttarform eitt út af fyrir sig markaði þeim sérstöðu. Ég vil hins vegar vekja athygli hv. þm. og fyrrv. ritstjóra á því, að sá maður í þessum umr. sem er fyrrverandi kollegi hans, ritstjóri Þjóðviljans, fór að vissu marki nokkrum viðurkenningarorðum um þá viðleitni sem gætt hefur af hálfu Morgunblaðsins til þess að hefja sig upp yfir þrengstu flokkssjónarmið, og mér fyndist í nafni almennrar kurteisi að hv. þm. hefði átt að veita andstæðingi sínum viðurkenningu fyrir þessa sanngirni í skoðunum. Ég vil nefna eitt dæmi. Að sjálfsögðu er það rétt sem fram kom hjá hv. þm. að þau erlend stórblöð, sem ég nefndi í máli mínu hér áðan, eru að sjálfsögðu pólitísk blöð. Það frjálsræði til hlutlægrar afstöðu, sem ritstjórn stórblaðs eins og New York Times eða Washington Post er gefið, m.a. í krafti þess að þetta eru blöð sem styðjast við mikið fjármagn og eru fjárhagslega hugsanlega laus undan þrýstingi, þýðir ekki það að þau láti sér það eitt nægja að vera merkingarlaust dægrastyttingarlesmál. Þau eru að sjálfsögðu pólitísk blöð og þau hafa sýnt það að þau hafa getað tekið pólitíska afstöðu sem er í veigamiklum atriðum geysilega gagnrýnin á sjálfar grundvallarforsendur þeirrar stefnu sem rekin er af valdhöfum á hverjum tíma. Nú vil ég nefna eitt dæmi sem mér finnst þýðingarmikið. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að Víetnam-styrjöldin hefur fyrir þá kynslóð, sem telst til yngri borgara á Íslandi og reyndar viðar um heiminn, verið ámóta mótandi viðburður að því er varðar ekki einungis afstöðu manna til stjórnmála, heldur lífsviðhorfsmótun ungrar kynslóðar eins og hugsanlega Spánarstyrjöldin var á sínum tíma að móta viðhorf manna gegn fasisma á sinni tíð. Eitt af því, sem ég minnist frá þeim árum, frá einmitt sjöunda áratugnum, sem ég mundi vilja nefna sem dæmi um afstöðu af hálfu Morgunblaðsins, - og menn leiðrétta mig þá ef þeir hafa rök fyrir því, - þar sem ég hygg að Morgunblaðið sem stórblað á íslenskan mælikvarða hafi verið bert að því að vera í raun og veru kaþólskara en páfinn. Þess gætti ekki á siðum Morgunblaðsins á þeim tíma að þar kæmu fram gagnrýnin viðhorf á þessa örlagaríku styrjöld sem þó mátti lesa daglega á siðum helstu blaða í Bandaríkjunum sjálfum. Þetta er að mínu mati til marks um of mikið ósjálfstæði og of „fanatíska“ einhyggju að því er varðar alþjóðleg viðhorf og gildismat og ég er ekki í nokkrum vafa um að þetta táknaði raunverulega að vissu leyti viðskilnað við eðlileg sjónarmið og viðhorf hugsandi borgara um allan heim. Ég ætla ekki að fara að vekja hér upp umr. um Víetnam-stríðið að öðru leyti en því að nefna þetta sem dæmi.  „Hrapalleg mistök að því er varðar bandaríska utanríkisstefnu“ - þá kann það að valda misskilningi. Ég mæli það fyrst og fremst á þann máta að framkvæmd þessarar styrjaldar og þær forsendur, sem fyrir henni lágu, voru ekki í þágu þeirrar utanríkisstefnu sem eftir á að hyggja hefði verið í samræmi við hagsmuni svokallaðra vestrænna lýðræðisríkja. Og ég hygg að enginn einstakur atburður í seinni tíma sögu hafi verið málstað þessara ríkja eins skaðlegur og þessi tiltekni atburður. Og að þessu leyti nefni ég t.d. málflutning Morgunblaðsins um þetta efni. Ég tel að í þessu tilviki hafi Morgunblaðið brugðist hlutverki sínu. En til marks um umburðarlyndi þessa öfluga málgagns, þessa öfluga dagblaðs, var það nefnt hispurslaust og hreinskilnislega, að þegar að því kæmi að ráða starfsmenn að þessu blaði, þá væru menn yfirleitt ekki spurðir að neinu nema þrennu, þeir þyrftu að uppfylla þrjár meginkröfur: að vera ekki kommúnistar, fasistar eða anarkistar. Ég get ekki að því gert, að mér kemur í hug að ýmsir af þeim, sem nú skipa raðir Alþb., jafnvel þingflokk Alþb. hafa fengið uppeldi sitt í blaðamennsku á Morgunblaðinu, og ýmsir þeirra, sem reynst hafa áhrifamiklir í íslenskri blaðamennsku við önnur málgögn, hafa einmitt átt langan feril á Morgunblaðinu, og þarf ekki að nefna nöfn í því sambandi. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri að því er varðar þau sjónarmið sem hér hafa komið fram í umr. Ég lauk máli mínu áðan með því að lýsa áhyggjum mínum yfir þeirri tilhneigingu til mér lítt skiljanlegs skorts á umburðarlyndi, sem gætti í flutningi þessa frv., og vil ítreka að ég harma það. Það er hægt að nefna fleiri dæmi og ég get ekki staðist þá freistingu að nefna eitt slíkt dæmi í samhengi við þessa umr. Ég geri það með þeim formála að ég teldi æskilegt að einmitt æðstu yfirmenn menntamála á Íslandi litu á það sem skyldu sína, hvað svo sem líður tímabundnum pólitískum ágreiningi, að þeirra væri það öðrum fremur að virða grundvallarreglu umburðarlyndis í opinberu lífi á Íslandi og halda aftur af þeim bráðræðissjónarmiðum eða þrengstu flokkssjónarmiðum sem greinilega setja mark sitt á viðleitni tiltekinna hópa að því er varðar t.d. þetta mál. Eitt dæmi, sem ég vil nefna um það og veldur mér áhyggjum, er t.d. þetta: Sá atburður varð á s.l. hausti að tilteknum starfsmanni menntmrn. var fyrirvaralaust sagt upp störfum og gefnar að sakarefni tvennar sakir. Í fyrsta lagi var það hin opinbera skýring, að þessi umræddi starfsmaður hefði birt grein um skólamál í nafngreindu tímariti norðanlands, og í annan stað, að þessi tiltekni starfsmaður hefði í heimildarleysi dreift skýrslu sem sérfræðingur hafði unnið um vandamál sérkennslu í íslenskum skólum. Nú kann vel að vera að menn leggi misjafnt mat á það hvað þessi atburður tákni. Menn geta haft sínar eigin skoðanir á þeim mönnum sem hér koma við sögu, og ég ætla ekki út af fyrir sig endilega að gera það að umtalsefni. Ég skal enn fremur taka það fram, að sjálfur er ég persónulega þeirrar skoðunar að æviráðningarkerfi íslenskra embættismanna væri eitt af því sem væri í þágu virks stjórnarfars og umbótasinnaðra breytinga að afnema. Ég er t.d. þeirrar skoðunar að það ætti aldrei að ráða nokkurn mann í starf til lengri tíma en 4 ára og því næst hafa það í huga að fenginni reynslu, hvort æskilegt væri að maðurinn héldi áfram í því starfi. Ég tel að þetta sé bæði rétt gagnvart almennum lýðræðisreglum grundvallarsjónarmiðum og enn fremur gagnvart skilningi manna á því hvað sé æskilegt. Ég tel óæskilegt að menn ali upp í okkar tiltölulega litla þjóðfélagi smávaldakónga sem að sjálfsögðu í skjóli æviráðningar og atvinnuöryggis hættir til þess að byggja upp lítið valdakerfi sem hætt er við að staðni. En mér er spurn af þessu tilefni um tvennt. Úr því að sakarefnin eru þessi og manni er vísað úr starfi fyrir að hafa skrifað grein, þá kemur til álita að meta það hver greinin er og hvað er þar sagt. Ég er undirmaður hæstv. menntmrh. að starfi og starfa að skólamálum. Ég tók við þessu starfi og gerðist svo önnum kafinn við að sinna því, að ég hef lítið getað látið frá mér fara, sem ég þó hefði talið æskilegt, um viðhorf mín til skólamála og reynslu af þeim. En áður en það varð, minnist ég þess að ég lét oft á tíðum frá mér fara greinar í fjölmiðlum þar sem ég gagnrýndi ýmsa þætti skólamálanna. Ég tel rétt að mitt mat á umræddri grein, þar sem hér er um að ræða sakarefni, komi fram: Meginkjarni greinarinnar er sá að benda á mjög alvarlegar veilur í skipan framhaldsskólakerfis á Íslandi og jafnframt koma á framfæri því sjónarmiði að innan yfirstjórnar menntamála á Íslandi sé í allt of litlum mæli þess gætt að eðlileg sjónarmið menntmrn., þ.e.a.s. uppeldis- og kennslufræðileg sjónarmið, fái notið sín gagnvart þröngum fjárhagslegum formúlum. Að því er varðar kjarna þessa máls get ég lýst því yfir hér úr þessum ræðustól að ég er efnislega sammála þessari gagnrýni, og ég er reiðubúinn til að lýsa því yfir úr þessum ræðustól að ég er reiðubúinn til þess að endurtaka þau ummæli mín utan þinghelgi og taka á mig þá áhættu að verða brottrækur úr mínu starfi, ef það telst eðlilegt siðgæði og eðlilegt umburðarlyndi og eðlileg viðhorf að svo sé gert. Hitt er annað mál, að það kann vel að vera, og undir það get ég tekið, að þessum sjónarmiðum í umræddri grein hafi hugsanlega verið haldið fram líka af nokkrum skorti á umburðarlyndi, að það hafi ekki verið tekið tillit til vissra erfiðleika sem við er að fást o.s.frv., að greinin hafi verið skrifuð - eigum við að segja, eins og hv. 5. þm. Austurl. orðaði það um aðra gr. - að þessi grein hafi kannske verið skrifuð nokkuð hratt. Annað sakarefnið er það, að umræddur starfsmaður hafi í heimildarleysi dreift ákveðinni skýrslu sem var niðurstaða af rannsókn sem ákveðinn sérfræðingur vinnur um vandamál þeirra sem verst eru settir í íslensku skólakerfi, börn á skyldunámsstigi, sem eiga sannarlega í miklum erfiðleikum, vegna þess einfaldlega að í okkar skólakerfi hefur þeim málum ekki verið gefin nægur gaumur, grundvallarsjónarmiðum að því er varðar það að taka tillit til ýmissa einstaklinga sem ekki falla inn í þetta almenna kerfi. Þessi skýrsla er, ef mér leyfist að segja það út frá minni litlu reynslu sem skólamaður, hið þarfasta plagg. Þar kemur að vísu fram gagnrýni á tiltekinn starfsmann menntmrn. sem er þannig fram sett að hún er niðurstaða af viðræðum og viðtölum við fjölda skólastjóra um land allt. Nú má líka deila um það, hvort það hafi verið rétt að þessi gagnrýni kæmi fram með þessum hætti. En tilefnið er svo smátt að ég fæ með engu móti lagt það saman, og það er algjörlega nýtt gagnvart viðhorfum manna til slíkra hluta, að hér sé um að ræða brottrekstrarsök. Ég vil t.d. vekja athygli á því að hér fyrir hv. Alþ. liggur þáltill. þar sem gerð er till. í þá átt að þessi mál verði tekin fastari tökum af hv. menntmrn. og að því stefnt að sérstökum sérfróðum starfsmönnum verði falið að fjalla um þetta - í fullri viðurkenningu þess að einmitt þessi skýrsla hafi leitt í ljós að hér er um mjög alvarlega vöntun að ræða í okkar skólakerfi. Þetta er dæmi - og ég nefni það hér í samhengi þessara umr. - um viðbrögð og viðhorf sem ég átti ekki von á. Ég vil taka það fram að ekkert af því sem ég hef hér sagt er borið fram af illum hug eða í fjandskaparskyni við hæstv. menntmrh, Þvert á móti hef ég enga ástæðu til að ætla annað en að hæstv. menntmrh. vilji láta gott af sér leiða. Ég hafði einmitt gert mér vonir um það að hann nálgaðist flókin viðfangsefni menntamála út frá sjónarhóli þeirrar lífsreynslu sem gerði honum það kannske sérstaklega kleift að ráða fram úr slíkum vandamálum frá nýjum sjónarhóli og ferskum lífsviðhorfum. Þess vegna tel ég alveg sérstaka ástæðu til þess að harma tillöguflutning eins og þann sem hér liggur fyrir hv. Alþ. um að grípa til lagasetningar um að svipta útvarpsráð starfsfriði og skipta um útvarpsráð, þótt ekki sé eftir nema tiltölulega lítill hluti af kjörtímabili þess, án þess þó að flytjandi frv. fáist til þess að viðurkenna að þetta sé borið fram vegna vantrausts á störfum útvarpsráðs eða nein þau dæmi séu nefnd, sem ég hef enn ekki fengið að heyra, sem réttlæti þetta. Og eins er með hitt dæmið sem ég nefndi, að ég tel það bera vott um svipuð viðhorf, án þess þó að yfirstjórn menntamála hafi í þessu tilviki talið sér skylt að gera heiðarlega og ærlega grein fyrir því hvers vegna var gripið til þeirra aðgerða. Því verður ekki af efnislegum ástæðum trúað að brottrekstrarsök umrædds starfsmanns hafi verið sú að hann skrifaði grein í blað eða hann dreifði skýrslu til skólastjóra. Hér býr eitthvað annað að baki, og ég harma að svo skuli vera og á erfitt með að trúa því að hér sé um annað að ræða en misráðnar aðgerðir sem raunverulega byggjast ekki á nægilegri íhugun á því raunverulega hvað í þeim felst. Hugsanlega er einmitt hér um það að ræða að stjórnmálamönnum á Íslandi, sem skyndilega taka að sér forstöðu fyrir viðamiklum stofnunum og ráðuneytum, hætti til þess að hafa einmitt ekki nægilegt sjálfstæði gagnvart því kerfi sem þeir koma til með að starfa í. Þeir eiga ekki að vera fangar þess, þeir eiga að stýra því.