Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist eftirfarandi bréf: „Reykjavík, 24. jan. 1981. Ingólfur Guðnason, 5. þm. Norðurl. v., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og mun því ekki geta sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að vegna forfalla 1. og 2. varamanns Framsfl. í Norðurlandskjördæmi vestra taki 3. varamaður, Brynjólfur Sveinbergsson mjólkurbússtjóri, sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um að þér látið fara fram í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Sverrir Hermannsson, forseti Nd.“ Hér liggur fyrir kjörbréf Brynjólfs Sveinbergssonar ásamt bréfi og skeyti frá 1. og 2. varamanni um forföll þeirra. Þarf að taka þetta til athugunar og vil ég biðja kjörbréfanefnd að taka það til skoðunar. Verður gefið fundarhlé á meðan. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur athugað kjörbréf Brynjólfs Sveinbergssonar, Hvammstanga, sem er 3. varaþm. Framsfl. í Norðurlandskjördæmi vestra, en eftir því er óskað að hann taki sæti hér á Alþingi í forföllum Ingólfs Guðnasonar alþm., Hvammstanga. Það liggur fyrir símskeyti frá 1. varaþm. Framsfl. í Norðurlandskjördæmi vestra, svohljóðandi, með leyfi forseta: „Vegna embættisanna get ég undirritaður ekki mætt til þingsetu á Alþingi í forföllum Ingólfs Guðnasonar, Hvammstanga. Ég óska því eftir að Jón Ingi Ingvarsson rafvirkjameistari, Skagaströnd, taki sæti mitt. Bogi Sigurbjörnsson, skattstjóri, Siglufirði.“ Þá hefur borist svo hljóðandi bréf, með leyfi forseta: „Hr. Jón Helgason, forseti Sþ., Alþingishúsinu, Reykjavík. Sökum anna get ég undirritaður ekki tekið sæti á Alþingi sem varamaður Ingólfs Guðnasonar, þm. Framsfl. í Norðurlandskjördæmi vestra, þegar Alþingi kemur saman til fundar í lok þessa mánaðar. Ég bendi á næsta varamann, sem er Brynjólfur Sveinbergsson, Hvammstanga.“ Það liggur þannig fyrir, að 1. og 2. varaþm. Framsfl. í Norðurlandskjördæmi vestra telja sig ekki geta tekið sæti á Alþingi nú vegna anna. Kjörbréfanefnd hefur kannað kjörbréf fyrir Brynjólf Sveinbergsson og ekkert fundið við það athugavert. Leggur hún því til að kosning hans sé tekin gild og kjörbréfið samþykkt.



Brynjólfur Sveinbergsson hefur undirritað eiðstaf og býð ég hann velkominn til starfa á Alþingi. Einn maður var tilnefndur og lýsti forseti yfir að kjörinn væri án atkvgr.: Böðvar Bragason sýslumaður.



Herra forseti. Ég ber hér fram fsp. til hæstv. iðnrh. um Blönduvirkjun. Annars vegar er spurt að því, hvenær ákvörðun verði tekin um Blönduvirkjun, og hins vegar, hvenær fyrirhugað sé að hefja framkvæmdir. Það er alkunna að orkuskortur er í landinu. Það er alkunna að gerðar hafa verið tilraunir til að hægja á framkvæmdum á sviði orkumála þrátt fyrir okurverð á innfluttum orkugjöfum og orkukreppu í heiminum. Stórvirkjanir og stóriðjufyrirtæki eru ekki í undirbúningi, ekki á því stigi að tekin hafi verið ákvörðun um næstu skref. Við vitum að það er unnið að einni stórvirkjun nú, en ekkert hefur verið ákveðið um hvað við skuli taka. Ég held að bæði hér á hinu háa Alþingi og meðal þjóðarinnar allrar séu menn meira og minna sammála um að stórátak verði að gera í virkjunarmálum á næstu árum. Það er ekki vansalaust að ákvörðun skuli ekki hafa verið tekin um næstu skref í þessum efnum. Fsp. mína bar ég fram fyrir áramót. Fyrst varð að samkomulagi að nokkur dráttur yrði á því að henni yrði svarað. Síðan vannst ekki tími til þess eða voru ekki aðstæður til að fá svör við þessari fsp., en var þó eftir gengið. Sumir hafa haldið því fram, að heima í héraði væri slíkur ágreiningur um þetta mál að erfitt væri að leysa. Ég er algerlega á annarri skoðun. Það var geysifjölmennur fundur haldinn í Húnavatnssýslu skömmu fyrir áramót og ég hygg að svo til allir, sem þar voru mættir og létu til sín heyra a.m.k., og eins þeir, sem ég talaði við í einkaviðræðum, hafi verið á því að næsta stórvirkjun skyldi vera í Blöndu. Sumir sjá að vísu eftir landi sem þar fer undir vatn, kannske allir sjái eftir því, en mér heyrðist álit manna vera á þann veg að þetta mál yrði að leysa og auðvitað að greiða sanngjarnar bætur þeim sem tjón kynnu að bíða af þessum framkvæmdum. Þá er athyglisvert að á almennum fundi, sem þm. Framsfl. í þessu kjördæmi boðuðu allir til á Blönduósi nýverið, var einróma samþykkt - það var fundur framsóknarmanna - að skora á alla þm. kjördæmisins að beita sér fyrir því að Blanda yrði næst virkjuð. Það er ekkert launungarmál að 1. þm. þessa kjördæmis, hv. þm. Páll Pétursson, hefur - ég vil ekki segja verið á móti þessari virkjun, en hefur hins vegar talið að það mætti eitthvað bíða að ráðast í hana. Ég hygg að ég fari rétt með það, að hann hafi margsinnis sagt að auðvitað verði Blanda virkjuð þegar þar að komi, en hann hefur lagt á það áherslu að reyna að draga úr þeim náttúruspjöllum, sem óneitanlega verða þarna, eins og hægt er. Ég er honum sammála um að jafnvel þótt virkjunin yrði eitthvað dýrari, eitthvað óhagstæðari, kæmi til álita að minnka það uppstöðulón sem þarna myndast, eða breyta tilhögun með einhverjum hætti. Að því er alveg sjálfsagt að vinna næstu vikur og mánuði ef það gæti auðveldað fulla samstöðu um þetta mikilvæga málefni. Ég efast ekki um að hv. þm. Páll Pétursson muni vilja að því stuðla að slíkar breytingar verði reynt að gera. En jafnvel þótt það tækist ekki og yrði að setja þetta land undir vatn er alveg ófyrirgefanlegt að fresta ákvörðunum í þessu efni. Þess vegna vænti ég þess, að svör hæstv. iðnrh. á eftir verði ákveðin, afdráttarlaus, engin undanskot, engar tilvitnanir í skýrslugerðir, starfshópa og einhvers konar áætlanir um þetta og hitt, sem svífa úti í geimnum og enginn veit hvar á að gera, því að í atvinnumálum Íslendinga er nú vissulega dökkt fram undan og sérstaklega að því er iðnað varðar og stórframkvæmdir á því sviði. Það má taka fram í sambandi við Blönduvirkjun, að jafnvel þótt ákvörðun verði tekin um hana þarf ekki að upphefja deilur um neina stóriðju í sambandi við hana, vegna þess að orkuna má flytja bæði suður, vestur og austur frá Blönduvirkjun og þarf ekki að efna til stóriðju þess vegna. Engum dyljast raunar mínar skoðanir í því efni. Ég tel að orkufrekan iðnað verði stórlega að efla á Íslandi á næstunni, og það hygg ég að muni vera skoðun mikils meiri hluta þjóðarinnar og áreiðanlega mjög mikils meiri hluta Alþingis. Það hefði kannske verið eðlilegra að ákveða strax í haust að fá úr því skorið hvort Alþingi vildi ekki sjálft taka þá strax ákvörðun um Blönduvirkjun, alveg burt séð frá því hvað hæstv. ríkisstj, vildi í málinu gera. Ég er ekki í nokkrum minnsta vafa um að mjög mikill meiri hluti Alþingis mundi samþykkja þetta og ef einhver loðin svör verða nú gefin eða einhver dráttur á enn að verða á þessum málum hlýtur Alþingi auðvitað að taka í taumana, en ég vona að það svar, sem við nú fáum að heyra, gefi ekki tilefni til þess.



Herra forseti. Ég svara fsp. frá hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni varðandi Blönduvirkjun, en hann spyr: Hvenær verður ákvörðun tekin um Blönduvirkjun og hvenær hefjast framkvæmdir? Þetta er stuttorð fsp. og ég mun ekki svara henni í löngu máli, en á þessa leið: Í stjórnarsáttmála ríkisstj. er gert ráð fyrir að næsta meiri háttar raforkuvirkjun fyrir landskerfið eftir Hrauneyjafossvirkjun verði utan eldvirkra svæða. Virkjun Blöndu er annar þeirra tveggja kosta sem verið hafa til álita í því sambandi, en hinn er Fljótsdalsvirkjun eystra. Vettvangsrannsóknum og tæknilegum undirbúningi við Blönduvirkjun, eins og hún er talin einna hagkvæmust út frá verkfræðilegum forsendum, er nú svo langt komið að næsta skref væri gerð svonefndrar hönnunaráætlunar. Eins og kunnugt er hefur um árabil verið ágreiningur í héraði um tilhögun virkjunarinnar, aðallega vegna landnýtingarsjónarmiða, og sá ágreiningur er það vel kunnur hv. þm. að ég þarf ekki að lýsa honum hér né heldur rekja þær ályktanir með og móti sem borist hafa úr héraði, ekki síst upp á síðkastið. Á s.l. sumri var Rafmagnsveitum ríkisins falið að gegna hlutverki virkjunaraðila og í því sambandi lagði rn. áherslu á að unnið yrði að lausn deilumála varðandi virkjunina sem forgangsverkefni. Sérstakri ráðgjafarnefnd var falið að fylgjast með ýmsum undirbúningi fyrir hönd rn. Rafmagnsveiturnar og ráðgjafarnefndin hófu viðræður við fulltrúa heimamanna um miðjan ágúst s.l. og í framhaldi af því var haldinn umræðu- og kynningarfundur þar nyrðra um virkjunina í byrjun des., en honum hafði þá verið frestað um nokkrar vikur vegna veðurs er hann átti að halda í upphafi. Fyrir þennan fund var tekinn saman kynningarbæklingur um virkjunina og honum dreift fyrir fundinn til íbúa hlutaðeigandi sveitarfélaga. Hliðstæður bæklingur hefur verið gerður um Fljótsdalsvirkjun og mun ég sjá til þess að alþm. fái þessa ritlinga í hendur fljótlega. Að ósk virkjunaraðila hafa hreppsnefndir þar, er beinna hagsmuna hafa að gæta í tengslum við fyrirhugaða virkjun Blöndu, tilnefnt fulltrúa í viðræðunefnd og er hinn fyrsti fundur þessara aðila fyrirhugaður á morgun, miðvikudaginn 28. jan., á Blönduósi. Rn. telur nauðsynlegt að tryggja sæmilegan frið um þessa stórframkvæmd sem aðrar áður en ákvörðun verður tekin um frekara framhald málsins. Hins vegar telur rn. brýnt að unnt verði að móta stefnu og taka ákvarðanir um næstu framkvæmdir varðandi raforkuöflun fyrir landskerfið í framhaldi af Hrauneyjafossvirkjun í vetur þannig að unnt verði að afla nauðsynlegra heimilda á yfirstandandi þingi í sambandi við næstu skref í raforkuöflunarmálum.



Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. fyrirspyrjanda, að tímabært er orðið og mjög mikilvægt, ekki eingöngu fyrir Norðurland vestra og Norðurland eystra, heldur landið allt, að ákvörðun verði tekin um virkjun Blöndu. Á ráðstefnu, sem haldin var á Akureyri fyrir nokkrum dögum þar sem fjallað var um virkjunarmál og orkumál almennt hér á landi, kom mjög skýrt fram hjá þeim sérfræðingum, sem um þau mál fjalla, að virkjun Blöndu er langhagkvæmasti virkjunarkosturinn sem nú er fyrir hendi. Það fer ekki milli mála að hann er orðinn Íslendingum ærið dýrkeyptur, sá ágreiningur sem upp hefur komið um virkjunarmál. Ég vænti þess fastlega að samkomulag takist í þeirri deilu sem nú hefur risið á Norðurlandi vestra, sem er að vísu deila á milti tiltölulega fámenns hóps annars vegar og hins vegar yfirgnæfandi fjölda íbúa kjördæmisins. Ég vil minna á þær deilur sem komu upp vegna Laxárvirkjunar. Nú standa mál svo í Norðurlandskjördæmi eystra, að Laxárvirkjun er hægt að stækka um 28 mw. með sáralitlum tilkostnaði, en því miður strandar það á ágreiningsmáli sem kom þar upp fyrir nokkrum árum. Ég vil líka minna á það í þessu sambandi, að Framkvæmdastofnun eða starfsmaður hennar hefur gert mjög nákvæma úttekt á nauðsyn á fjölgun atvinnutækifæra í iðnaði á Norðurlandi á næstu árum. Þar kemur fram að brýna nauðsyn ber til að fjölga atvinnutækifærum í iðnaði um nokkur hundruð á næstu 10 árum. Ég vil þess vegna leggja hart að hæstv. iðnrh. að hann geri nú umtalsvert átak í því að láta hefja framkvæmdir við virkjun Blöndu og - ef ég mætti orða það svo - blandi þar ekki saman við Fljótsdalsvirkjun sem mér er auðvitað fullljóst að hann ber af eðlilegum ástæðum fremur fyrir brjósti en Blönduvirkjun.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. iðnrh. svör hans. Ég hefði að vísu gjarnan viljað að þau væru nokkru ákveðnari en þau voru, en hann sagði þó eitthvað á þann veg, að ákvörðun yrði tekin í vetur því að nauðsynlegt væri að afla á yfirstandandi Alþingi þeirra heimilda sem þyrfti til næstu stórvirkjunar. Hann tók ekki af skarið um að Blanda yrði næsta stórvirkjun. Ég held að ekki geti hjá því farið að hún verði það, ég held að það liggi svo beint við. Undirbúningur er þar lengst kominn og hún liggur langbest við sem sú virkjun sem ekki þarf einu sinni að taka ákvörðun um stóriðju í sambandi við, og um það eru meiri deilur en virkjanirnar. Ég vil gjarnan undirstrika að ég er síður en svo andvígur því að ráðist verði í Fljótsdalsvirkjun samhliða Blönduvirkjun eða í beinu framhaldi af henni eða að einhverju leyti samhliða, það mætti hefjast handa við Fljótsdalsvirkjun áður en framkvæmdum við Blöndu yrði að fullu lokið. Þar verður að vísu að rísa stóriðja. Ég sagði „verður“ þó að ég vilji gjarnan segja að það væri æskilegt að þar risi stóriðja, en sumir eru því andvígir og mundu þess vegna telja það heldur miður. En auðvitað verður að ráðast í báðar þessar virkjanir og síðan einnig í Sultartangavirkjun í framhaldi af þessum tveimur stórvirkjunum. Það held ég að sé alveg ljóst. En með hliðsjón af þessari skýlausu yfirlýsingu, að ákvörðun verði tekin nægilega tímanlega til að Alþingi geti nú veitt nauðsynlegar heimildir, hverf ég frá þeirri fyrirætlan, sem ég gat um áðan, að Alþingi sjálft taki af skarið strax. Það er að vísu illt að ákvörðun frestist um kannske tvo mánuði eða svo, því að auðvitað ætti að vinna nú af fullum krafti að þessu máli. Við það mun ég hins vegar una þegar ljóst er að heimildir fyrir stórvirkjun verða veittar á Alþingi því sem nú situr, a.m.k. einni stórvirkjun, sem auðvitað yrði þá Blanda, en helst tveimur þannig að engum blandaðist hugur um að við ætlum að feta braut stórvirkjana og þar með auðvitað að einhverju leyti líka að ráðast í orkufrekan iðnað, en þó auðvitað fyrst og fremst að styrkja alls konar smáiðnað. Er víst ekki vanþörf á að styrkja nú íslenska atvinnuvegi því að að þeim hefur sannarlega verið vegið og er vegið nú meir en nokkru sinni áður í sögu lýðveldisins. Fljótlega mun sjást að fólk er að gera sér grein fyrir því, að það er alröng stefna að fresta framkvæmdum eins og virkjunarframkvæmdum og iðnaði í sambandi við þær. Það eru fjöldauppsagnir í uppsiglingu og þegar hafnar. Það er verið að bjóða heim atvinnuleysi á Íslandi, besta og ríkasta landi heimsins. Kjör fólks á Íslandi eru lakari en í nágrannalöndunum, en ættu að vera miklu, miklu betri. Öll skilyrði eru til þess ef ekki væri fylgt vinstri volæðisstefnu meira og minna í heilan áratug í staðinn fyrir að hraða uppbyggingu í þessu landi og gefa öllum borgurum færi á að lifa góðu lífi og ekki lakara en annars staðar. Það er eins og keppt sé að því nú að kyrkja alla atvinnuvegi. Það er komið á lénsskipulag í landbúnaði, það er sorfið að iðnaðinum á öllum sviðum og það er verið að rugla allan fjárhag útvegsins, hverfa á ný til uppbóta- og haftakerfis. Verslunin er í kyrkingi. Það var gerð aðför að samgöngumálunum. Flugleiðir átti að drepa. Það er eins og vísvitandi sé að því unnið að lama framtak borgaranna, einkum ef það skyldi nú vera einkaframtak eða félagsframtak borgaranna, þá á auðvitað að lama það eftir kokkabókum vinstri manna og sósíalista og þeir fara ekkert dult með það. En það er líka verið að skera niður framkvæmdir ríkissjóðs og sameign borgaranna allra, eins og virkjunarframkvæmdirnar. Við þetta verður auðvitað ekki unað. Við verðum kannske að gera það einhvern svolítinn tíma í viðbót, á meðan versta stjórn sem setið hefur á Íslandi er enn við völd, en það verður vonandi ekki mjög lengi. En ég endurtek þó þakkir mínar fyrir það og bið hv. þm. alla að leggja það vel á minnið sem hæstv. ráðh. sagði, að ákvarðanirnar verði teknar nægilega tímanlega til að allra heimilda verði aflað áður en þing fer heim. Það er rétt að menn leggi sér það á minnið vegna þess að ég treysti sannarlega hvorki þessum hæstv. ráðh. né öðrum ráðh. í hæstv. ríkisstj. - að kannske einum eða tveim undanskildum - til að standa við loforð sín nema eftir sé gengið.



Herra forseti. Fljótsdalsvirkjun er að vísu ekki á dagskrá í þessari umr., en ég hjó eftir því, að hv. 6. þm. Norðurl. e. tók svo til orða að hæstv. iðnrh. - af skiljanlegum ástæðum - mundi bera Fljótsdalsvirkjun meira fyrir brjósti en Blönduvirkjun. Mér leika að vísu landmunir á að vita af hverju hann dregur þá ályktun. Ég þykist hafa fylgst allnáið með þessum málum og get alls ekki gert mér grein fyrir að hæstv. iðnrh. beri Fljótsdalsvirkjun yfirleitt fyrir brjósti. Það verður ekki virkjað í Fljótsdal nema efna til stóriðju og þá við Reyðarfjörð, en því er hæstv. iðnrh. andstæður og hans flokkur.



Herra forseti. Ég átti von á að hæstv. iðnrh. minntist á það í ræðu sinni, hvort hann mundi á ný gefa út fyrirmæli um að ráðist skyldi í Bessastaðaárvirkjun, eins og hann gerði um árið. En hann virðist vera fallinn frá því, ekki veit ég hvers vegna, og væri fróðlegt að fá upplýsingar um það. Á hinn bóginn upplýsti hæstv. iðnrh. að ríkisstj. væri fallin frá virkjun við Sultartanga og hygðist standa við málefnasamninginn að því leyti. Þóttu mér það út af fyrir sig fróðlegar upplýsingar, sem ég túlka svo að það velti á hv, þm. Páli Péturssyni formanni þingflokks Framsfl., og hans liði, hvort samkomulag næst um Blönduvirkjun, því að hún er náttúrlega miklu hagkvæmari virkjun en virkjun á Austurlandi þar sem fyrir liggur að ríkisstj. mun ekki ráðast í stóriðju. Í þeirri yfirlýsingu, sem hæstv. ríkisstj. gaf út í sambandi við efnahagsaðgerðir um áramót, segir svo í 11. lið, með leyfi hæstv. forseta: „Orkustefnunefnd gerir tillögur um leiðir til að nýta orkulindir landsins á næstu árum, sérstaklega að því er varðar meiri háttar iðnað, sem landsmenn ráða við.“ Þessi ummæli verða ekki túlkuð öðruvísi en þannig, að stóriðja eins og um hana hefur verið rætt er útilokuð. Þessi ríkisstj. hefur m.ö.o. fallið frá þeim stóriðjuhugmyndum sem mest hefur verið rætt um undanfarið. Ég vil minna á í þessu sambandi að fyrir 1–2 árum hélt Bandalag háskólamanna ráðstefnu hér í Reykjavík þar sem lífskjörin voru til umræðu, og það var einróma álit allra þeirra, sem þar töluðu, að við gætum ekki vænst þess á næstu árum að bæta lífskjör okkar til jafns við það sem er í næstu nágrannalöndum okkar nema nýta okkur orkufrekan iðnað. Með því að ríkisstj. hefur fallið.frá öllum hugmyndum um orkufrekan iðnað er hún um leið að taka ákvörðun um að lífskjör hér skuli til frambúðar vera áfram verri en í næstu nágrannalöndum, bilið muni breikka, Ísland verði láglaunasvæði til frambúðar.



Herra forseti. Aðeins örfá orð í tilefni af þeim umr. sem hér hafa farið fram. Ég hygg að það sé öllum ljóst að ekki verður dregið öllu lengur að taka ákvörðun um næstu virkjun á landi okkar. Ég hygg að flestum sé ljóst að þrátt fyrir tilkomu Hrauneyjafossvirkjunar er líklegt að hér verði orkuskortur um 1986 þó ekki komi til nein stóriðja eða stórnotandi. Menn hafa réttilega bent á það í umr. nú að það eru þrjár virkjanir sem mest eru höfð augun á í þessu sambandi. Hér hafa talað þm. fyrir Norðurland vestra og lagt mikla áherslu á virkjun í Blöndu. Varðandi það mál vil ég aðeins segja það, að vonandi tekst að lægja þær öldur sem í því kjördæmi eru varðandi þessa virkjun þannig að unnt sé að ráðast í hana. En ég vil mjög vara við því að menn knýi fram ákvörðun um virk un Blöndu ef miklar deilur standa í héraði um það mál. Ég held, að menn ættu að hafa lært sína lexíu af Laxárvirkjunardeilunni, og ég held, að það væri mjög vafasamt að ætlast til þess að Alþingi, eins og mér fannst einn hv. þm. segja áðan, taki þetta mál í sínar hendur á þann hátt að taka ákvörðun í þessu áður en þau mál eru leyst, án þess að vita hverjar afleiðingar kunna af því að verða: bótagreiðslur, stefnur, tafir og annað slíkt. Ég skal ekki leggja á það neinn dóm, en ég vil vara menn við því að hlaupa um of til áður en slíkar deilur eru leystar. Það er engum til góðs, og ég er ekki tilbúinn að standa að slíkri ákvörðun. Annað er það varðandi Fljótsdalsvirkjun, að þar er mikil vinna óunnin. Fleiri orð mætti hafa um það, en tími minn er búinn hér. Aðeins þetta að lokum: Ég er ekki frá því að Sultartangavirkjun sé eina virkjunin á þessu stigi, ef þessar deilur leysast ekki við Blöndu, sem getur komið strax á eftir Hrauneyjafossi þannig að ekki verði beinlínis orkuskortur og orkuskömmtun þegar virkjun þar er fullnýtt.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að bæta fáeinum orðum við eftir þá umr. sem hér hefur orðið. Hv. fyrirspyrjandi gat þess í inngangi sínum að um væri að ræða frestun á framkvæmdum í sambandi við orkumál. Ef ég hef skilið hann rétt hefur hann átt við að þannig hafi æxlast á undanförnum árum. Ég vil rifja upp fyrir hv. þm. að það hefur verið aukið mjög verulega fjármagn til orkuframkvæmda í landinu, um hvorki meira né minna en nær 50% milli áranna 1979 og 1980, og samkv. fyrirliggjandi drögum að lánsfjáráætlun, sem fyrir þinginu liggja, er gert ráð fyrir að halda uppi a.m.k. sama framkvæmdamagni í sambandi við orkumálin og á s.l. ári. Betur hefur því ekki verið gert í þeim efnum áður, enda brýn ástæða til. Vissulega hef ég verið með tillögur um að fá meira fjármagn inn á þetta svið en menn hafa talið fært að verða við, en það er eins og gengur að ákveðin takmörk eru í sambandi við möguleika til fjármögnunar og framkvæmda. Í sambandi við virkjunarframkvæmdir hefur ekki verið horfið frá stefnumiðinu um að taka Hrauneyjafossvirkjunina í gagnið á þeim tíma sem gert var ráð fyrir þegar ríkisstj. tók ákvörðun um þá virkjun í árslok 1976, ef ég man rétt, þannig að það verður fremur reynt að hraða gangsetningu hennar næsta haust frá því sem upphaflega var gert ráð fyrir. Athuganir fóru fram á þessari framkvæmdaáætlun haustið 1978 og þær leiddu ekki til breytinga varðandi gangsetningu virkjunarinnar. Hitt er svo annað mál, að það hafa fyrr á árum verið uppi tillögur og knúið á um það, m.a. af Austfirðingum og ég hygg úr fleiri áttum, að fá fram ákvarðanir og framkvæmdir í virkjunarmálum úti um landið, utan eldvirkra svæða, eins og nú hefur verið tekið upp í stjórnarsamning. Hér var vikið að þeim virkjunarkosti öðrum sem helst hefur verið til umræðu í sambandi við næstu stórvirkjun fyrir landskerfið. Það féllu orð um að sú virkjun væri út úr myndinni vegna þess að núv. ríkisstj. vildi ekkert aðhafast í sambandi við orkufrekan iðnað eða framkvæmdir á því sviði. Það er ástæða til að nefna að þessi virkjun á Austurlandi, sem þar hefur verið í undirbúningi á undanförnum árum og alveg sérstaklega hert á undirbúningsrannsóknum í sambandi við hana á liðnu ári þar sem varið var nær milljarði gamalla króna til rannsókna á þeim virkjunarkosti, hún er í hópi okkar hagstæðustu virkjana, óháð því hvort um orkufrekan iðnað er að ræða eða ekki. En einnig er til athugunar, eins og þingheimi er kunnugt og alþm. hafa léð liðsinni, að undirbúa og herða á athugunum varðandi orkunýtingu í landinu. Hv. þm. stóðu að því að samþykkja 200 millj.,kr. fjárveitingu til athugunar á orkufrekum iðnaði, sem er mun hærri fjárveiting, tífalt hærri fjárveiting en áður hefur sést til iðnrn. í þessu skyni, og ég er þakklátur fyrir þær undirtektir. Það verður reynt að sjá til þess að nýta það fjármagn sem best og fá til viðbótar, eftir því sem föng eru til, að athuga slíka kosti. Og ég er ekki þeirrar skoðunar, eins og fram hefur komið í þinggögnum frá stjórnarandstöðunni, að það geti fyrst orðið „þegar Íslendingum vex fiskur um hrygg" að þeir standi fyrir slíkum fyrirtækjum sem húsbændur. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé verkefni okkar á næstu árum að reisa og reka slík fyrirtæki sem íslensk fyrirtæki og það sé fyllilega á okkar færi að gera það og tengja það virkjunum okkar á þessum áratug og framvegis með skynsamlegum hætti og fella það að þjóðarbúskap okkar þannig að við ráðstöfum okkar fjármagni og fjármagni, sem við getum fengið að láni, með sem skynsamlegustum hætti til að tryggja lífskjör í landinu. Og það þarf vissulega í sambandi við ákvarðanir um orkuöflun fyrir landskerfið á næstunni að hyggja að því að ekki skapist svipað vandræðaástand og nú ríkir í sambandi við raforkuöflun vegna þess árferðis sem ríkt hefur og hefur komið mönnum mjög á óvart. Ég tel að það sé fyllilega unnt að standa við það stefnumið sem ríkisstj. hefur sett sér um að virkja utan Suðurlands, utan eldvirkra svæða, án þess að teflt sé í tvísýnu að þessu leyti, enda verði gerðar ráðstafanir á veituvirkjunarsvæði Landsvirkjunar á Suðurlandi til að bæta vatnsbúskapinn þar og bæta úr ísvandamálum sem hafa tekið til sín verulegt af því vatni sem Búrfellsvirkjun er ætlað og orðið hefur að nýta til að skola ís fram hjá virkjuninni að undanförnu, eins og komið hefur í ljós. Þetta eru framkvæmdir sem kosta fjármagn, en það er sjálfsagt að gera ráð fyrir því að standa að slíkum framkvæmdum á næstu árum áður en næsta stórvirkjun á eftir Hrauneyjafossvirkjun kemst í gagnið. Auk þess er svo unnið að því, sem hv. þm. þekkja, að reyna að koma fjárfestingunni við Kröflu í gagnið. Við skulum vona að þar lægi jarðeld og takist að afla gufu fyrir þá virkjun þannig að hún verði einnig stór þáttur í orkuöflunarkerfi okkar.



Herra forseti. Eitt fyrsta verkefni hæstv. iðnrh., þegar hann settist í ráðherrastól haustið 1978, var að rita stjórn Landsvirkjunar bréf með beiðni um að framkvæmdaáætlun Hrauneyjafossvirkjunar yrði endurskoðuð þannig að gangsetning fyrstu vélar frestaðist frá haustinu 1981 til haustsins 1982. Landsvirkjunarstjórn brást mjög hart við þessari beiðni og henni tókst að sannfæra hæstv. iðnrh. um að þessi beiðni hans væri ekki á rökum reist og hún gæti stefnt orkubúskap okkar Íslendinga í stórhættu. Vegna hinna ákveðnu og hörðu viðbragða stjórnar Landsvirkjunar hvarf hæstv. iðnrh. frá þessari beiðni sinni og ósk. En undan því getur hann ekki vikist, að þetta var eitt hans fyrsta verk í embættistíð sem hæstv. iðnrh. Framsýnin og forsjálnin í orkumálum var ekki meiri en þetta. Þessi skortur á framsýni og skortur á forsjálni hefur nú leitt til þess, að það liggur engin ákvörðun fyrir um næstu virkjunarkosti hjá landsmönnum. Þegar haft er í huga hversu langan undirbúningstíma þarf til þess að hanna og byggja nýjar stórvirkjanir er tíminn alveg að hlaupa frá okkur. Aðgerðaleysi hæstv. iðnrh. er að setja orkubúskap okkar Íslendinga í stórhættu. Þá á ég ekki við þessi sérstöku áföll, sem yfir okkur hafa dunið nú vegna vatnsbúskaparins, heldur aðgerðaleysi við undirbúning nýrra virkjana. Það er því brýn þörf á að taka nú sem fyrst ákvarðanir um virkjanir. Ég segi virkjanir því að ég held að ef við ætlum að nota orkuna sem grundvöll að áframhaldandi uppbyggingu atvinnulífs í landinu þurfi að taka ákvörðun um fleiri en eina virkjun á þessum vetri. Þess vegna bið ég menn um að taka ekki of stórt upp í sig þegar rætt er um Sultartangavirkjun í þessu sambandi, en það er vafalaust hagkvæmasti virkjunarkosturinn hvað sem staðsetningu líður.



Herra forseti. Ég vil ekki trúa því að það beri að skilja ummæli hæstv. iðnrh. á þann hátt að ákvörðun hafi verið tekin um það nú þegar að Sultartangavirkjun verði slegið á frest. Rannsóknum er þar lokið og allur undirbúningur kominn á það stig að þar er hægt að hefjast handa fyrirvaralaust. Ég vil láta það koma hér fram og árétta það sem hv. 6. þm. Reykv. sagði áðan, að það er enginn vafi á að virkjun við Sultartanga væri áreiðanlega ódýrasta framkvæmd í raforkumálum sem hægt er að ráðast í. Ég held að þeir atburðir, sem hafa orðið um þessar mundir og stafa af sérstöku árferði og óvenjulegu hér á Suðurlandi og raforkuskömmtun, eigi líka að sanna okkur að það er mikilsvert að halda áfram virkjunum á því svæði nokkru lengra en nú er komið. Þó ekki væri ráðist í að byggja nema hluta af Sultartangavirkjun eða vatnsmiðlunina sjálfa mundi það um leið tryggja að ekki ætti að þurfa við neinar þær aðstæður, sem við höfum spurnir af í veðurfari, að koma til skömmtunar á rafmagni að nýju eftir að sú vatnsmiðlun væri komin í gagnið. Þetta held ég að væri mjög þarft fyrir ráðamenn að íhuga og íhuga það vel áður en fastráðið er að í Sultartangavirkjun verði ekki ráðist.



Herra forseti. Ég minni á að Blönduvirkjun gerir ekki miklu meira en að bæta úr núverandi orkuskorti. Ég tel því nauðsynlegt að einnig verði á þessum vetri tekin ákvörðun um Sultartangavirkjun, en undirbúningur undir hana er vel á veg kominn, eins og hv. síðasti ræðumaður kom inn á, og þar eru engar deilur um landréttindi. Ég bendi líka á að sú virkjun bætir mjög aðstöðu þeirra virkjana sem fyrir eru á hálendi Suðurlands og hefur því miklu meira gildi en virkjunin ein út af fyrir sig hefði. Það er alltaf verið að tala um eldvirkni á Suðurlandi og vissulega er hún til, þó ekki í næsta nágrenni Sultartanga eða Sultartangasvæðisins. Þau gos, sem á Suðurlandi hafa orðið nú um langt skeið, hefðu lítil sem engin áhrif haft á virkjun við Sultartanga.



Herra forseti. Það var eitt atriði mjög óljóst í orðaræðu hæstv. iðnrh. áðan og ég óska að fá nánari útlistun hans á því. Þegar hann talaði um að virkjunin á Austurlandi væri með hagkvæmustu virkjunum óháð stóriðju hygg ég að hann hafi átt við kostnað við virkjunarvegg, en ekki hvað kostaði að koma raforkunni til neytenda. Í öllum þeim ræðum, sem ég hef heyrt um þessi mál, m.a. hjá orkumálastjóra, kemur skýrt fram að hagkvæmni Austurlandsvirkjunar sé fyrst og fremst í því fólgin að stóriðja sé tengd þeirri virkjun. Ég óska að heyra nánari útlistun hæstv. iðnrh. á þessu atriði. Ég vil einnig vekja athygli á því, að það er afskaplega villandi að bera saman virkjunarframkvæmdir frá ári til árs. Bara lítið dæmi: Í Suðurlandskjördæmi stendur til á þessu ári að leggja heitt vatn niður til Eyrarbakka. Það mundi ekki vera óhagkvæmt að láta Stokkseyri fylgja með.  Á hinn bóginn fagna ég því líka, ef það er rétt, að iðnrh. ætlar nú að beita sér fyrir því að Krafla komist í notkun, þar verði borað myndarlega á næsta sumri. Ég man að fyrir tveimur árum lagðist hann gegn því hér á Alþingi að boranir færu fram þar á sumrinu 1979, svo að þar eru engar boranir. Hann greiddi atkv. gegn því hér við nafnakall og á s.l. sumri voru ekki boraðar þar nema tvær holur, en hefðu þurft að vera þrjár. Ég fagna því, ef skilja má orð hans þannig að nú sé meiningin að standa myndarlega að þessum málum þarna fyrir norðan.



Herra forseti. Ég hef ekki tíma til eða nenningu á þessu stigi að efna til kappræðna við vin minn Eyjólf Konráð Jónsson, hv. landsk. þm., en hann er ákafamaður mikill og þolinmæðin ekki hans sterka hlið. Þó hefur hann í þessu máli, og það er mér ánægja að taka fram, ekki verið sá ákafasti. Hann hefur nefnilega alltaf, af því að hann er skynsamur að sumu leyti a.m.k., verið tilbúinn að gera nokkuð til þess að leysa þetta mál, en málinu hefur verið klúðrað vegna ákaflyndis þeirra manna sem vildu drífa upp virkjun með ólátum, hvað sem það kostaði, og ekki kanna aðra tilhögunarkosti. Þannig hefur tíminn liðið. Í staðinn fyrir að reyna að finna flöt, sem menn yrðu sæmilega sáttir á, hafa menn bitið sig í þann kost sem þeir litu á í fljótu bragði að mundi verða peningalega hagkvæmastur. Raunar hefur hann breyst heilmikið á þeim árum sem málið hefur verið til umræðu, en ekki þó kjarni málsins samt sem áður, þ.e. sú mikla landeyðing sem þarna verður, 56 ferkm. gróins lands og nokkrir ferkm af ógrónu. - En það hefði verið hægt að mynda um þetta samkomulag og er kannske hægt enn ef menn kæra sig um. Laxárdeilan, sem hér var minnst á, var búin til vegna ákaflyndis þeirra sem endilega vildu byggja hana sem stærsta, og þar réð allt of mikil stífni þeirra sem ætluðu að koma virkjun upp í stærsta formi. Eyjólfur Konráð Jónsson tekur það réttilega fram, að kannske þurfi ekki endilega að byggja upp stóriðju í sambandi við Blönduvirkjun. Það er rétt, því að það er búið að byggja upp stóriðjuna á undan virkjununum. Nú seinast í gær var verið að slökkva á þessari delluverksmiðju sem þeir byggðu hérna um árið uppi á Grundartanga.  Það er sáttanefnd að störfum sem á að tala við hreppsnefndir fyrir norðan eða fulltrúa hreppsnefnda. Ég vona að þar verði skoðanaskipti skynsamleg. Það er ekki góðs viti að nefndin vildi ekki ræða við fulltrúa frá veiðifélögum Blöndu og Svartár á þeim fundi. Menn hafa verið að draga mitt nafn inn í þessa umr. lítillega. Ég get sagt mönnum það, að ég er ekki sá eini sem hef aths. fram að færa við þessar ráðagerðir.



Herra forseti. Í utandagskrárumr. í gær lýsti ég ótta mínum á því, að kostnaði af framleiðslustöðvun stóriðjuvera vegna minnkandi raforkusölu til þeirra yrði velt yfir á hinn almenna borgara. Ótti minn hefur aukist frá því í gær. Nú eru umr. um stóriðjuver og raforkumál þannig að ég vil kynna hér tillögu sem var lögð fram í dag í borgarráði, en ég vil geta þess í upphafi að borgarráð hefur nú samþykkt að taka þetta mál á dagskrá næsta föstudag og hafa um það umræður á næsta borgarstjórnarfundi. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: „Fram hefur komið í fréttamiðlum undanfarna daga að sökum erfiðleika, sem raforkuver eiga við að glíma í framleiðslu, hafa stóriðjuver ekki fengið þá raforku keypta sem þarf til starfsemi þeirra. Kostnaður við framleiðslustöðvun þessara fyrirtækja er sagður mikill og hafa forsvarsmenn Landsvirkjunar og þessara fyrirtækja komið saman og rætt þessi vandamál og samkv. fréttum ákveðið að þessi mikli kostnaður verði borinn af opinberum sjóðum eða af fólkinu í landinu. Þessum ákvörðunum, ef réttar eru, vil ég mótmæla og eins dreg ég í efa að forstöðumenn Landsvirkjunar hf. hafi heimild til þess að taka slíkar ákvarðanir. Ég tel að stóriðjuverksmiðjur eigi sjálfar að glíma við sinn framleiðsluvanda og á eigin kostnað eins og önnur fyrirtæki og einkaaðilar í landi hér. Því geri ég það að tillögu minni, að mál þetta verði kynnt og rætt á næsta borgarstjórnarfundi og borgarstjórn gæti þar með hagsmuna Reykvíkinga og annarra viðskiptavina Rafmagnsveitunnar á stór-Reykjavíkursvæðinu. Þá er það mín skoðun, að hinn almenni borgari eigi forgang á raforku frá Landsvirkjun, þegar skömmtun á raforku er nauðsynleg, án aukakostnaðar. Mál þetta þolir enga bið. Albert Guðmundsson.“ Borgarstjórn hefur tekið þessu máli þannig, að á næsta fundi borgarráðs mun það verða rætt og síðan verða almennar umræður um málið á næsta borgarstjórnarfundi sem er annan fimmtudag.



Herra forseti. Vegna ummæla, sem féllu hér frá hv. 6. þm. Reykv. um að ég hafi tekið mig fram um að reyna að knýja á um seinkun Hrauneyjafossvirkjunar, vil ég segja nokkur orð. Það eru mál, sem birtast á síðum vissra blaða ítrekað, og fullyrðingar í því sambandi. Ég vil aðeins rifja það upp hér, að ákvæði um það að endurskoða framkvæmdaáætlun við Hrauneyjafossvirkjun var inni í málefnasamningi ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar sem mynduð var haustið 1978, og ég var ekki að gera annað á þessum tíma en láta fara fram mat á því, hvort réttmætt væri að breyta þessari tilhögun. Sú niðurstaða, sem þarna varð, var gerð með góðu samkomulagi stjórnar Landsvirkjunar og rn., að því leyti sem ég kom nálægt því máli, og hafði ekki í för með sér neina breytingu á gangsetningu virkjunarinnar, aðeins tilfærslu á nokkru fjármagni milli ára. Það var vikið hér af hv. 2. þm. Suðurl. að því, að Sultartangavirkjun ætti að vera inni í virkjunardæminu, og hann kom sérstaklega að vatnsmiðlun í því sambandi. Ég vil að það komi hér fram, að það, sem ég vék að í máli mínu hér áðan í sambandi við ísvandamálin, getur einmitt tengst og mundi tengjast framkvæmdum sem síðar gætu fallið inn í Sultartangavirkjun til.þess að draga úr þessum vandkvæðum, sem sagt lág stífla á ármótum Tungnaár og Þjórsár, og hún tel ég að eigi að vera til álita í þeim framkvæmdum sem gerðar yrðu á Landsvirkjunarsvæðinu á næstu árum. Hv. 5. þm. Suðurl. vildi telja að það hefði ekki verið eldur uppi á þessu svæði, virkjunarsvæði Landsvirkjunar, Þjórsár- og Tungnaársvæðinu, um langan tíma. Ég hélt að þm., sem er búsettur í Vestmannaeyjum, mundi ekki vera að draga fram tímasetningu í sambandi við eldsupptök. Ég býst við að það hafi komið honum jafnt á óvart sem öðrum þegar eldur var uppi í Eyjum, þó að ekki hefði gosið þar um 5000 ára skeið. En hraun streymdi eftir farvegi Tungnaár og Þjórsár í sjó fram fyrir um 8000 árum og þar með einnig um það svæði þar sem framkvæmdir vegna Sultartangavirkjunar eru fyrirhugaðar, þó að það liggi í jaðri þessa mikla hraunstraums, eins mesta sem þekktur er eftir að ísa leysti af landinu, svo að ég trúi ekki öðru en það sé hugur hv. alþm. að dreifa virkjunum um landið og minnka þá áhættu sem við vissulega tökum meðan við höfum okkar virkjunarkerfi staðsett eins og um er að ræða nú. Það er raunar fleira en eldurinn, það er líka úrkoman, veðurfarið, sem kemur inn í þessa mynd. Dreifing virkjana um landið verður einnig til að jafna eða draga úr áhættu vegna slíkra veðurfarssveiflna. Hv. þm. Halldór Blöndal vefengdi hagkvæmni Fljótsdalsvirkjunar í samanburði við aðra kosti nema miðað væri við orkuafhendingu við stöðvarvegg. Það stenst, sem ég sagði áðan, að þó að þyrfti að flytja talsverðan hluta af orku þessarar virkjunar til annarra landshluta, þá er hún eftir sem áður í röð allra hagkvæmustu virkjana okkar, þó svo að sá kostnaður sé tekinn með inn í dæmið. En það hefur komið fram af minni hálfu eins og af hálfu fleiri, að fyllilega er til athugunar að stækka markað á Austurlandi með orkufrekum iðnaði sem gæti notað hluta af orku þessarar virkjunar þegar hún er komið í gagnið. Og varðandi Kröfluvirkjun, sem væntanlega er ágreiningslaust að reyna að koma í gagnið, þá man ég nú ekki betur en boraðar hafi verið þrjár holur við Kröflu á liðnu sumri og sérstaklega verið útvegað fjármagn til þeirrar þriðju. Það hefur þá fennt í mitt minni ef þetta er rangt. Ég held að það hafi verið byrjað á holu 13 og síðan haldið í holu 14 og 15 við Kröflu og hefur ekki verið þar meir að gert í þeim efnum um langt skeið. Hv. þm. Albert Guðmundsson vék að þeim vanda sem vissulega er fyrir hendi vegna núverandi aðstæðna og kostnaðarauka við raforkuöflun, og það þarf að vera til athugunar á næstunni, hvernig við þeim vanda verði brugðist sem er mjög umtalsverður. T.d. er metið að kostnaðarauki Rafmagnsveitna ríkisins vegna aukins kostnaðar við orkuöflun á þeirra vegum sé 1100–1200 millj. gamalla kr., og það er auðvitað meira en fyrirtækið getur borið nema til komi kostnaðarauki fyrir notendur eða við því sé brugðist með öðrum hætti. Ég tel að það þurfi að leita leiða til að jafna þessi met, og þau efni, sem hv. 3. þm. Reykv. vék að, verða til athugunar nú á næstunni. Ég tel það enga goðgá, þó að það liggi fyrir að rafveitur hér á Suðurlandi, þar með Rafmagnsveita Reykjavíkur og Hafnarfjarðar, taka nú með vissum hætti þátt í kostnaði vegna þess ástands sem nú ríkir, þ.e. greiða hluta þess, sem gengur til járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga upp í það tap sem hún verður fyrir vegna þess að hún hættir nú rekstri um stundarsakir, og þar er skipt í ákveðnum hlutföllum. Sú framleiðslustöðvun er metin þjóðhagslega hagkvæm af þeim aðilum sem borið hafa saman bækur sínar um þetta, þ. á m. framkvæmdastjórn járnblendiverksmiðjunnar. Öðruvísi hefði auðvitað horft ef markaður hefði verið í góðu horfi og gott verð fyrir afurð þessarar verksmiðju, en svo er því miður ekki um þessar mundir. Ég skal ekki, herra forseti, orðlengja þetta frekar.



Herra forseti. Heldur fannst mér aumkunarverð afsökun hæstv. iðnrh. áðan. Hann reyndi að skjóta sér á bak við mátefnasamning ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar 1978–79, þegar hann var að reyna að gera grein fyrir hinu stórfurðulega uppátæki sínu að fara fram á það við stjórn Landsvirkjunar að framkvæmdum við Hrauneyjafoss yrði frestað. Það liggur fyrir svart á hvítu í bréfi hæstv. iðnrh. Hjörleifs Guttormssonar, sem dags. er annaðhvort í sept. eða okt. 1978, að hann fer beinlínis fram á það við stjórn Landsvirkjunar að framkvæmdum við Hrauneyjafoss verði frestað þannig að fyrsta vél þeirrar virkjunar verði ekki ræst fyrr en árið 1982 í stað ársins 1981. Fram hjá þessu getur hæstv. iðnrh. ekki komist. Hann fór fram á að virkjunarframkvæmdum við Hrauneyjafoss yrði frestað. Stjórn Landsvirkjunar tókst hins vegar að koma vitinu fyrir hæstv. iðnrh. að þessu leyti og að því marki að um tilflutning framkvæmda á milli ára yrði að ræða án þess að gangsetningu fyrstu vélar Hrauneyjafossvirkjunar væri frestað. Ég vil vekja athygli á þessu um leið og ég vek athygli á orðum hv. þm. Páls Péturssonar áðan, þegar hann talaði um járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga sem delluverksmiðju. Ég held að það sé ekki von á góðu þegar við stjórnvöl landsins sitja menn á borð við hæstv. iðnrh. Hjörleif Guttormsson og hv. þm. Pál Pétursson, sem afhjúpa hugsunarhátt sinn með þeim hætti sem þeir báðir hafa gert hér í dag - og raunar áður - varðandi virkjunarframkvæmdir og orkufrekan iðnað. Bætt lífskjör í landinu í framtíðinni byggjast einmitt umfram allt á því, að áfram verði haldið virkjunarframkvæmdum og framkvæmdum í orkufrekum iðnaði. Ég met íhaldssemi mikils, sérstaklega ef íhaldssemin er tengd frjálslyndi, en ummæli þessara tveggja hv. þm. eiga ekkert skylt við heilbrigða íhaldssemi, heldur er hér um svartasta afturhald að ræða.



Herra forseti. Ég vil aðeins leiðrétta misskilning sem kom fram hjá hæstv. iðnrh. Ég hélt því auðvitað ekki fram, að ekki hefði gosið á Suðurlandi um alllangan tíma. Hins vegar hélt ég því fram um þau eldgos sem hafa verið þar um langan tíma, alllangan tíma, eins og ég orðaði það - og við verðum víst að fara mjög langt aftur í tímann til þess að finna eldgos sem hefðu haft áhrif eitthvað sem heitið gæti á virkjun við Sultartanga.



Herra forseti. Ég skildi hv. 5. þm. Suðurl. frá upphafi alveg rétt. Hann átti við að það væri enginn gígur á Sultartanga. En að eldvirknin hér sunnanlands hafi ekki áhrif á vatnið, sem rennur þar fram hjá, þarf enginn maður mér að segja, eða hafi ekki gert á umliðnum öldum. Ég verð að minna hæstv. forseta vorn á það, að þegar ráðh. er búinn að tala tvisvar í svari við fsp. á hann engan meiri rétt á ræðutíma heldur en hver annar hv. þm., og það er líka greiði við hæstv. iðnrh. að aðgæta vel hans tíma. En hver verður næst, eins og fram kom hjá hv. 1. þm. Reykv., hver verður næst? Hæstv. iðnrh. hefur lýst því yfir, að það væri mikið og gott ráð að loka átverinu og stöðva það. Einn höfuðforustumaður Framsfl., formaður þingflokks flokksins, hv. þm. Páll Pétursson, kallar Grundartangaverksmiðjuna delluverksmiðju. Hver er svo næst? Hver ætlar að taka að sér áburðarverksmiðjuna til að mynda? Einhver úr flokksbrotabroti Gunnars Thoroddsen kannske? Það er þokkalegt upplit á þessum landsstjórnarmönnum vorum, ég segi ekki fleira. Nei, hæstv. iðnrh. ber ekki Fljótsdalsvirkjun fyrir brjósti, hún stendur í honum. Það er ekki að bera fyrir brjósti, að kortéri fyrir andlátsstund ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar gaf hann í fáti út tilskipun um að nota heimildarlögin um Bessastaðaárvirkjun, rakvatnsvirkjunina frægu. Alþýðuflokksmaður, sem að vísu var líka í pólitískum andarslitum, eins og hv. 6. þm. Norðurl. e. minnist, stöðvaði þetta. En hæstv. núv. iðnrh. hefur enga tilraun gert til þess að fitja upp á þessu hugarfóstri sínu á nýjan leik. Það liggur alveg ljóst fyrir, að ef á að halda hér uppi velferðarríki, þá er þetta brýnasta verkefnið í dag, að virkja og leggja stórt undir. Við ráðum ekki við hinn háskalega húshitunarvanda nema með því að selja meginorkuna til stóriðju í eigu útlendinga og selja afgangsorkuna ódýrt - 



Herra forseti. Það væri freistandi núna að tala svolítið um íhaldssemi að gefnu tilefni frá hv. 1. þm. Reykv. Af því að ég er mikill sáttasemjari þótti mér vænt um það þegar hann taldi þó besta þá íhaldssemi sem væri tengd frjálslyndi, en það hefur alltaf fyrir mér verið sú lífsskoðun sem hæstv. forsrh. fylgir. Og líklega eru Heródes og Pílatus að verða vinir hans aftur. En þar sem ég nefndi delluverksmiðju á Grundartanga, þá vísa ég til þess sem ég sagði þegar það mál var hér til umræðu tvisvar á undanförnum árum. Og hvað hafa menn svo hagnast á þessari verksmiðju? Áætlanir voru uppi um að tapa 4.8 milljörðum á rekstri hennar á þessu ári. Þetta er nú að verða nokkuð í líkingu við Kröflu. Ég sagði áðan að ég væri ekki einn um að gera athugasemdir varðandi virkjun Blöndu. Íbúar úr þeim sveitarfélögum, kjörgengir íbúar, íbúar með kosningarrétt úr sveitarfélögum sem upprekstur eiga á Eyvindarstaða- eða Auðkúluheiðar, tóku fram í vetur með undirskriftum sínum að þeir gætu ekki fallist á fram komnar hugmyndir um Blönduvirkjun með stíflu við Reftjarnarbungu sem hefði í för með sér stórfellda eyðingu á gróðursælum afréttarlöndum. Undir þetta skrifuðu fjöldamargir íbúar þarna, á fjórða hundrað íbúar sem áttu heima á 111 bæjum. Ef menn vilja eða þegar menn vilja nýta vatn Blöndu til raforkuframleiðslu, þá verður að leysa það mál með sæmilegum friði, ekki berja niður með ofstopa réttmætar óskir landeigenda um siðferðilega meðferð á landinu. Og samkomulag felst í því, að menn mætist og taki tillit hver til annars, en ekki með því að ætla bara öðrum að láta undan og sletta svo í hann einhverjum aurum fyrir það.



Herra forseti. Mér þykir rétt að nota það tækifæri, sem hér gefst við umræður um orkumál, til að vekja athygli á enn einu vandamáli og það miklu sem nú er uppi að því er varðar orkunotendur á Vestfjörðum, vekja athygli þingheims á því - og þá ekki síst hæstv. iðnrh., að nú búa orkunotendur á Vestfjörðum við afarkosti að því er varðar orkugjald. Með þeim ráðstöfunum, sem nú hafa verið ákveðnar, leggjast á herðar orkunotenda á Vestfjörðum um 980 millj. kr. á gamla genginu, ef svo má segja, á því tiltekna tímabili sem menn eru að tala um, þ.e. 100 þús. kr. á hvern einasta íbúa á orkuveitusvæði Orkubús Vestfjarða umfram það sem annars staðar er. Ég vil því spyrja hæstv. iðnrh.: Er það meining stjórnvalda í landinu, að þau ætli enn einu sinni að níðast með þessum hætti á í þessu tilfelli Vestfirðingum með því að láta þá búa við þessa afarkosti að því er varðar orkuverð? Ég óska þess eindregið að hæstv. ráðh. komi hér og segi til um það, hvort það er meining hæstv. ríkisstj. að gera engar ráðstafanir til að létta þessar byrðar og til þess að Vestfirðingar búi við sambærilegt orkuverð og annars staðar gerist. Sé hæstv. ráðh. búinn að tala sig dauðan vil ég mælast til þess við hæstv. forseta, að hann efi honum tíma til að svara að því er varðar þetta mál. Ég tel þetta svo mikils virði og svo mikið ranglæti, sem hér er á ferðinni, að ekki verði hjá því komist að krefja hæstv. iðnrh. og hæstv. ráðh. alla, ráðamenn þjóðarinnar, um svör við því, hvort þeir ætla að láta slíkt tíðast áfram.



Herra forseti. Aðeins örstutt athugasemd. Þessar umræður hafa farið vítt og breitt, bæði um stóriðju og stórvirkjanir, en það er aðeins eitt atriði, sem fram hefur komið hér, sem ég vil vekja athygli þingheims á. Það eru ummæli hæstv. ráðh. um það, að að bestu manna yfirsýn um stjórn járnblendiverksmiðjunnar sé þjóðhagslega hagkvæmt að loka því fyrirtæki um sinn. Ég minnist þess, að ég var í iðnn. Nd. þegar fjallað var hér um járnblendiverksmiðjuna og eignaraðild ríkisins að henni og sýndi fram á, að mér fannst með ljósum rökum, að hér væri um stórkostlega áhættusamt fyrirtæki að ræða og allar líkur á því, að stórfellt tap yrði á því á næstu árum. Og ég greiddi atkvæði á móti eignaraðild ríkisins að þessu fyrirtæki. Ég vil vekja athygli á því, að ef ríkissjóður hefði lagt það fé í framkvæmdir sem honum ber að standa fyrir, eins og t.d. varanlega vegagerð eða eitthvað slíkt, þá hefði þetta fé skilað sér margfaldlega: Í staðinn er það trúaratriði fyrir sumum mönnum, að ríkissjóður þurfi endilega að leggja fé sitt í mjög áhættusaman rekstur eins og járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði. Ef við hefðum ekki gert þetta á þeim tíma, þá væri ekki neinn að spekúlera í því að það væri þjóðhagslega hagkvæmt að loka þessu fyrirtæki og þá hefðum við fengið eðlilegan afrakstur af okkar peningum. Ég er þeirrar skoðunar, að eins og sakir standa eigi ríkissjóður fullt í fangi með að sinna þeim framkvæmdum, sem eru þjóðhagslega hagkvæmar fyrir þessa þjóð, og hann eigi ekki að leggja fé í svo áhættusamt fyrirtæki sem járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði.



Herra forseti. Ég er ekki í forsvari fyrir þeirri fsp. sem hér er á dagskrá, en langar þó til að segja örfáar setningar. Það er ekki að undra að rætt er um orkumál eins og ástandið er nú í þeim efnum, en ég vil láta þess getið og láta það koma skýrt fram, að þetta ástand sáu sérfræðingar okkar ekki fyrir þegar ákvarðanir voru teknar um þær virkjanir sem nú eru næstar því að komast í gagnið. Þetta sannar að við þurfum að hafa vara á okkur gagnvart erfiðum árum í orkubúskapnum, og það ástand, sem nú er, á að hvetja okkur fremur til að fara heldur hraðar en hægar í orkuframkvæmdir og virkjanir til þess að við eigum ekki yfirvofandi þvílíkt neyðarástand sem nú er í þessum efnum. Ég vil aðeins, vegna þess að mér eru þau mál kunnug sem formanni Rafmagnsveitna ríkisins, láta það koma fram, að það er ekki rétt, sem hv. þm. Páll Pétursson sagði um þá samninganefnd sem fer norður til funda á morgun, að hím hafi ekki viljað ræða við fulltrúa Veiðifélags Blöndu og Svartár í þeirri ferð. Ef mér er rétt frá sagt af þeim mönnum, sem ég trúi að sé, þá óskar hún eftir því að geta tekið á móti fulltrúum Veiðifélags Blöndu og Svartár í lok fundar á morgun, eftir að hún hefur haldið fundi með fulltrúum sveitarfélaganna, eða síðar ef hentara þætti. Þetta hygg ég að sé rétt og veit að hv. þm. Páll Pétursson leiðréttir. Ég vil enn fremur gera þá athugasemd um það sem hann sagði hér um undirskriftalistann, að þar var skrifað undir tvennt: Í fyrsta lagi, eins og hann sagði, mótmæli gegn virkjun við Reftjarnarbungu, í öðru lagi áskorun á hæstv. iðnrh. að beita sér fyrir virkjun við Villinganes. Þegar þeir aðilar, sem undir þetta hafa skrifað, hafa kynnt sér það, að Villinganesvirkjun er ekki á dagskrá, hygg ég að þessi afstaða ýmissa manna þar breytist. Ég vil svo aðeins segja það, að ég vænti þess að þessi mál komi hér fyrr en síðar á dagskrá á þann hátt sem hæstv. iðnrh. hefur gefið yfirlýsingar um, í frv.-formi sem veiti heimildir fyrir næstu stórvirkjun eða næstu stórvirkjunum á landinu. Þess er full þörf.



Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar, að sú umræða, sem hér hefur farið fram nú, lýsi raunverulega þeim miklu áhyggjum sem allur þingheimur hefur af þróun atvinnumála á Íslandi á næstu árum. Talið er að það þurfi um 30 þús. ný atvinnutækifæri á Íslandi fram til ársins 2000. Er talið að í iðnaði þurfi atvinnutækifærum að fjölga úr 17 900 í 24 þús. Þetta tengist óneitanlega því, að hér þurfa að fara fram mjög umtalsverðar orkuframkvæmdir, og ég er sannfærður um að hver einasti þm., sem situr hér inni, er þeirrar skoðunar, að það þurfi að stórauka og stórefla allar virkjunarframkvæmdir hér á landi. Þessar umræður segja okkur einfaldlega þá sögu að áhyggjur okkar allra af atvinnumálunum í nánustu framtíð séu orðnar mjög umtalsverðar og mjög verulegar. Þess vegna er þetta samtengt, orkumálin og atvinnuuppbygging þjóðarinnar, vegna þess að við leitum ekki að atvinnutækifærum annars staðar en í iðnaði. Það er ljóst að sjávarútvegur mun ekki taka til sín neitt umtalsvert vinnuafl á næstu 20 árum. Talið er að í landbúnaði muni fækka um 2300. Þetta eru þær spár, sem hafa verið gerðar um atvinnuþróun hér á landi, og ef Ísland ætlar sér að fylgja öðrum Norðurlöndum um efnahagsleg lífskjör, og ef við ætlum að tryggja fulla atvinnu fyrir allt vinnufært fólk í landinu við arðbær störf og stöðva nettóbrottflutning af landinu, þá verðum við að gera stórátak í virkjunarmálum. Er ég þá ekki eingöngu að tala um Blönduvirkjun og ekki Fljótsdalsvirkjun, heldur að hafa undir þrjár virkjanir í einu.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að ítreka þá fsp. sem hv. þm. Karvel Pálmason beindi til hæstv. iðnrh. áðan og hæstv. ráðh. hefur látið ósvarað. Ef hæstv. ráðh. hefur ekki aðstöðu til að svara slíkum fsp. í þessari umræðu, sem vel má vera að hann hafi ekki, þá er vissulega ástæða til þess, herra forseti, að flytja fsp., sem hv. þm. Karvel Pálmason kom fram með hér áðan, með þinglegum hætti þannig að ráðh. geti svarað henni með slíkum hætti. Ég vil aðeins benda á að það er ekki alveg rétt, sem hæstv. landbrh. Pálmi Jónsson sagði, að þetta ástand í orkumálum hafi átt að koma mönnum á óvart. Ég minni á að á sínum tíma var gerð orkuspá þar sem því var haldið fram, að neyðarástand mundi skapast í orkumálum hér á landi 1978 – 1979 ef Krafla yrði þá ekki komin í fulla framleiðslu. Að vísu reyndist svo ekki vera. En það, sem lá fyrir, var að Krafla mundi ekki komast í gagnið. Þá átti að vera séð að ástandið með Kröflu mundi skapa raforkuskort, þannig að þetta átti ekki að geta komið hæstv. iðnrh. á óvart. Hæstv. iðnrh. brást við þessu með því að skipa fjöldann allan af nefndum og starfshópum, og býst ég við að enginn ráðh. á Íslandi hafi skipað jafnmargar nefndir og jafnmarga starfshópa og hæstv. iðnrh., en það hefur bókstaflega ekkert út úr þessum málum komið enn. Hæstv. ráðh. hefur ekkert aðhafst í þessum málum annað en að skipa hvern starfshópinn ofan á annan og hverja nefndina á aðra ofan. Og það er einkennilegt og hörmulegt til þess að vita, að á sama tíma og hæstv. ráðh. og hv. þm. Páll Pétursson standa þverir í vegi fyrir því, að íslenskur almenningur geti bætt lífskjör sín með því að nýta hið hvíta gull, sem Ísland á, þ.e. nýta orkuna til orkufreks iðnaðar, þá berst, má segja, neyðarkall frá kjördæmi sjálfs hæstv. iðnrh., þar sem sveitarstjórnarmenn og kjósendur hæstv. iðnrh, sameinast um beiðni til Alþingis um að slík framkvæmd fari í gang í kjördæmi hans. Sá maður, sem einna helst stendur í vegi fyrir því að það sé gert, er hæstv. iðnrh. sjálfur.



Herra forseti. Það var sannarlega tími til kominn að það yrði aðeins skrúfað upp í talsmönnum Alþfl. Fagna ég því að það heyrðist núna úr þeirri átt, með nokkuð svipuðum hætti að vísu og við höfðum heyrt hér stundum áður. Það er dálítið merkilegt að þeir skuli velja sér afstöðu sína til Kröfluvirkjunar í því samhengi, sem hér er til umræðu, og þá afstöðu, sem sá flokkur hafði meðan hann var nálægt stjórnvelinum fyrir fáum árum, að standa gegn framlögum til orkumála. Ég vil hins vegar nota þann tíma til stuttrar athugasemdar, sem mér er veittur, til þess að víkja að því, þó að það felist ekki í þeirri fsp. sem hér var að vikið, sem snertir þann kostnað sem raforkufyrirtæki eins og Rafmagnsveitur ríkisins og Orkubú Vestfjarða eiga fyrirsjáanlega við að glíma fram undan vegna raforkuvinnslu með olíu. Komið hefur fram fyrr í máli mínu, að það mál þurfi athugunar við. Við sjáum ekki fram úr því, hversu stór vandi þetta verður. Ég nefndi hér tölur sem snerta Rafmagnsveitur ríkisins og gætu hlaupið á 11–12 millj. nýkr. á þessum vetri, ef þyrfti að framleiða þau 22 mw. með olíu í 21/2 mánuð sem nú er gert. Svipaður kostnaður fellur til - ekki hvað upphæð snertir, ég vil ekki nefna það hér, því að ég hef það ekki handbært frá Orkubúi Vestfjarða, en til viðbótar hafa verið bornar fram óskir af hálfu Orkubúsins um að fá orku frá landskerfinu með öðrum kjörum og lægri en samningar hafa tekist um. Þau mál eru nú til athugunar og forstöðumönnum Orkubúsins hefur verið svarað bréflega um þau erindi sem þeir hafa fram borið að þessu leyti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Ég sé að hæstv. forseti hefur fengið hér liðsmann til þess að stjórna fundi, og ég ætla ekki að ganga hér frekar á tíma þingsins þó að full ástæða væri til að ræða þessi mál enn frekar.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir að hann skyldi þó koma hér upp í ræðustól, þó að mér fyndist ekki nógu ákveðin sú afstaða sem mér finnst að hljóti að verða að því er varðar þetta mál. Hæstv, ráðh. sagði að þessi mál væru til athugunar og yrðu skoðuð, og ég dreg það að sjálfsögðu ekki í efa. En ég var að vænta þess og vildi gjarnan óska eftir því, að hæstv. ráðh. gæti lýst yfir hér á Alþingi, að Vestfirðingar í þessu tilfelli mundu búa við sambærilegt orkuverð og aðrir eru með nú, þannig að ekki yrði lagður á þá aukakostnaður vegna þeirrar orkukreppu sem nú gengur yfir. Ég vænti þess fastlega - hvort sem hæstv. ráðh. fæst hér upp til þess að gefa slíka yfirlýsingu - að Vestfirðingar sitji við sama borð og aðrir um þetta. Fáist hann ekki til þess vænti ég þó að endirinn verði sá, að hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj. treysti sér til að láta Vestfirðinga sitja við sama borð og aðra, en leggi ekki enn frekari byrðar á þá í þessu efni. Nóg er fyrir í öðru og var raunar í þessu líka, þó að ekki bætist þetta við. Ég ítreka það, að ég trúi því ekki fyrr en ég tek á, að enn verði auknar þessar byrðar á Vestfirðingum. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. beiti sér fyrir því, að úr þessum mátum þeirra verði greitt og þeir sitji við sama borð og aðrir.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja hér fram fsp., sem er 4. liður á þskj. 129. Þær spurningar, sem þar eru bornar fram, varða rekstur Skálholtsstaðar. Á fjárlögum fyrir árið 1981 eru 10 millj. gamalla kr. ætlaðar til rekstrar Skálholtsstaðar, og til að afstýra misskilningi skal fram tekið að sú upphæð er óviðkomandi skólahaldi á staðnum. Þegar lítast er um á Skálholtsstað er erfitt að sjá hvað gera skal við þessa upphæð eða til hvers staðurinn skal rekinn. Sú var tíðin að biskup landsins hafði hugmyndir um og klerkar nokkrir að biskupsdæmi landsins yrðu þrjú og sæti biskup Sunnlendinga Skálholtsstað. Af þessu hefur ekki orðið og þess vegna lítil sem engin starfsemi þar nú. Fyrir nokkrum árum var byggt veglegt hús undir sumarbúðarekstur fyrir börn og jafnframt starfsmannabústaðir vegna þeirrar starfsemi, en hún hefur síðan engin verið undanfarið og þessi mannvirki eru augljóslega að eyðileggjast vegna vanhirðu. Ljóst er að þarna hafa verulegir fjármunir farið fyrir lítið. Eitthvað munu þessi hús hafa verið notuð fyrir námskeiðahald, en það er óveruleg nýting að sögn bóndans á Iðu sem lítur eftir þessum húsum. Það, sem verst er þó við rekstur þessa sögufræga staðar, er að þar liggur á kirkjulofti eitt merkasta og verðmætasta bókasafn landsins, grátt af myglu. Þar er um að ræða bókasafn Þorsteins sýslumanns Þorsteinssonar, sem mun vera eitt dýrmætasta safn sem dregið hefur verið saman á Íslandi, og eitt merkasta safn kirkjurita sem til er hér á landi. Í því eru gömul prent frá hinum gömlu prentstöðum Skálholti, Hólum, Hrappsey, Beitistöðum, Leirá, Núpufelli og Viðey. Verður slíku safni varla komið saman aftur. Þorsteinn sýslumaður lést 1960 og var þá um tíma óvíst um örlög safnsins. Árið 1962 var fjölrituð skrá um það og það boðið til sölu. Keypti þá safnið maður að nafni Kári Borgfjörð Helgason. Telja sérfræðingar að verð þess hafi verið þá að núgildi 500 –1000 millj. gamalla kr. eða milli 5 og 10 millj. nýkr. Árið 1965 seldi Kári safnið íslensku þjóðkirkjunni, en ekki hefur mér tekist að fá skýr svör um kaupverð þess. Eflaust voru þessi kaup liður í stórdraumum um endurreisn Skálholtsstaðar, en þeir draumar urðu að engu, a.m.k. hingað til, og þetta bókasafn liggur nú á kirkjulofti eftirlitslaust og undir stórskemmdum. Sá tími er augljóslega ekki liðinn að bókmenntalegir dýrgripir fari forgörðum hér í landi. Ekki veit ég til að nokkur bókasafnsfræðingur hafi fengið að berja þetta safn augum. Hér tel ég farið að á þann hátt, sem ekki er sæmandi, og vil biðja hæstv. kirkjumálaráðherra að beita sér fyrir því, að hér verði sem allra fyrst bætt úr. Spurningar mínar hér eru um leið krafa um að ekki sé farið svo með fjármuni þjóðarinnar og menningarverðmæti. Spurningar mínar á þskj. 129 eru þessar: 1) Hvernig er rekstri Skálholtsstaðar háttað og hvernig starfsemi fer þar fram? 2) Hvernig er ástatt um hið mikla bókasafn Þorsteins Þorsteinssonar sýslumanns sem geymt er í Skálholti? Hvernig er nýting þess og hvaða aðili hefur umsjón þess með höndum? 3) Hefur verið mörkuð stefna um framtíðarrekstur Skálholtsstaðar og hlutverk hans? Ég skal strax segja frá því, að ég hef skoðað þennan rekstur með eigin augum og býst við að ég þekki fyrir fram spurningar hæstv. kirkjumálaráðherra. En vel má vera að hann geti upplýst okkur frekar um hvernig í ósköpunum það má vera, að þetta dýrmæta bókasafn liggur þarna eftirlitslaust og undir stórskemmdum svo og þrjú íbúðarhús og veruleg bygging, sem ætluð var fyrir sumarbúðir þjóðkirkjunnar. Ég vil vænta þess, að svör fáist við því, hver framtíð þessa rekstrar á að vera.



Herra forseti. Ég mun svara þessum þremur fsp. í réttri röð, eftir því sem tími vinnst til. Ég vísa til laga nr. 32 frá 26. apríl 1963, um heimild handa ríkisstj. til þess að afhenda þjóðkirkju Íslands Skálholtsstað. Samkv. þessari heimild var Skálholt afhent þjóðkirkjunni á vígsludegi Skálholtskirkju 21. júlí 1963. Lögin kveða enn fremur svo á, að biskup Íslands og kirkjuráð skuli veita eign þessari viðtöku fyrir hönd þjóðkirkju Íslands og hafi þar forræði um framkvæmd og starfrækslu. Enn fremur segir í lögum þessum, 2. gr.: „Ríkissjóður skal árlega greiða eina millj. kr. í sjóð, sem vera skal til áframhaldandi uppbyggingar í Skálholti og rekstrarfé þeirrar starfrækslu, sem biskup og kirkjuráð koma þar upp. Stjórn sjóðsins skipar kirkjuráð.“ Lögin taka af tvímæli um það, hvaða aðili hefur með höndum umsjón staðarins. Þegar sumarið 1963 var hafist handa um að reisa æskulýðsbúðir í Skálholti. Hafa þær verið starfræktar síðan, húsin komist upp, fjórir skálar, einn allstór. Þá var strax á fyrsta ári hafist handa um að fullgera íbúðarhús á staðnum, sem var fokhelt þegar það var afhent. Þangað inn flutti sóknarpresturinn í prestakallinu, en hann sat áður á Torfastöðum þó Skálholt hafi verið lögfest prestssetur frá árinu 1952. Síðar var reist prestsseturshús á staðnum, en hitt húsið var tekið til afnota fyrir lýðháskólann. Prestsseturshúsið var reist fyrir fé, sem veitt var á fjárlögum til prestssetra, en kirkjuráð lánaði nokkurt fé til þeirrar framkvæmdar til þess að flýta fyrir henni. Rekstur staðarins felur í sér bæði viðhald, áframhaldandi uppbyggingu og starfrækslu. Lögin frá 1963 gerðu ráð fyrir því, að fjárhagslegur grundvöllur yrði fyrir framkvæmdum vegna starfrækslu og fyrir viðhaldi. Miðað við verðgildi þeirrar upphæðar, sem tilgreind er í lögunum, mátti ætta að vel væri fyrir málum séð að þessu leyti. En þetta framlag stóð í stað þótt verðbólgan æddi áfram. Árið 1968 er framlagið hækkað í 1.2 millj. Situr við það til ársins 1975, þá er það hækkað í 2 millj.,1977 fer það í 3 millj.,1978 í 3.8 millj.,1979 5.4 millj. og óbreytt 1980. Það þarf ekki að benda á hvaða erfiðleikum það hefur valdið um alla starfrækslu og viðhald að lögbundinn tekjustofn hefur brugðist með þessum hætti. Eigi að síður hefur staðnum þokað fram og munar þar mest um Skálholtsskóla. Hann var frá byrjun ofarlega á áætlun um starfrækslu. Vinir Skálholts á Norðurlöndum hafa safnað talsverðu fé til skólans og þeir fjármunir voru fótfesta kirkjuráðs þegar það réðst í að reisa hús fyrir skólann. Fé þessu var safnað meðal lýðháskólamanna erlendis, og þeir, sem gengust fyrir þeirri söfnun, treystu því, að Íslendingar létu ekki sitt eftir liggja þegar aðrir tækju svo vel í strenginn og um það var að ræða að koma á fót einum lýðháskóla á Íslandi þar sem enginn var fyrir. Það fór líka svo, að ríkissjóður hljóp undir bagga með fjárframlagi til skólahússins, og 1977 gengu fram á Alþingi lög um Skálholtsskóla sem tryggja honum rekstrarfé og 80% kostnaðarvið byggingarframkvæmdir framvegis. Miklar skuldir höfðu safnast þegar skólinn tók til starfa í þessu húsnæði haustið 1973. Hann hafði þá starfað í eitt ár í húsum æskulýðsbúðanna. Húsnæðið var og ófullgert og hefur ekki verið unnt að bæta úr því síðar. Því síður hefur verið kleift að halda áfram með bygginguna, þ.e. að koma upp þeim helmingi heimavistar, sem enn vantar, og reisa bókhlöðu. Enn fremur vantar alla aðstöðu til leikfimi, m.a. sundlaug. Gnægð er af heitu vatni í Skálholti, en allfjarri staðnum. Hitaveitu var komið upp 1972 og fékk kirkjuráð þá lítinn styrk frá Seðlabanka Íslands til þeirra framkvæmda. Bókasafn var keypt af Kára B. Helgasyni 1965. Var safnað fé til kaupanna meðal almennings, en Skálholtsfélagið lagði fram stærsta skerfinn. Það fé var sjálfboðaframlag áhugamanna um endurreisn staðarins. Safnið var flutt í Skálholt undir umsjón Helga Tryggvasonar bókbindara er fór yfir skrásetningu þess og gekk frá bókunum í turni Skálholtskirkju. Þar er safnið vel geymt í eldtraustri geymslu. Hins vegar hefur það dregist - af ástæðum sem augljósar eru af ofangreindu - að koma safninu fyrir í húsnæði sem gerir fært að nýta það. Þyrfti þá einnig að vera varsla á safninu. Þetta verður að bíða þess tíma þegar fé verður fyrir hendi til þess að reisa hentugt húsnæði fyrir safnið, og þá verður einnig unnt að opna það til afnota. Með auknum húsakosti í Skálholti geta fræðimenn eignast þar athvarf svo og rithöfundar og aðrir listamenn. Sú hugmynd hefur verið vakandi frá byrjun. Fé hefur skort til þess að kaupa bækur til safnsins, en ýmsir velunnarar staðarins hafa gefið bækur. Stærst slíkra bókagjafa var gjöf hjónanna Guðbjargar og Páls læknis Kolka. Kirkjuráð markaði stefnu um leið og það tók við staðnum. Á fundi sínum 19. júlí 1963 gerði það eftirfarandi samþykkt: „Kirkjuráð lítur svo á, að framtíð hinnar íslensku þjóðkirkju sé nátengd viðreisn þeirri, sem nú er hafin í Skálholti, og telur því að haga beri einstökum framkvæmdum með tilliti til heildarskipulags staðarins og þess markmiðs, að hann verði alhliða menningarmiðstöð og aflvaki í kristnilífi þjóðarinnar. Telur kirkjuráð að frumskilyrði þess, að því markmiði verði náð, sé að Skálholt verði kirkjuleg miðstöð í sem fyllstum mæli og hafi kirkjan þar svo góða starfsaðstöðu er framast má verða og hafi á að skipa sem fullkomnustu starfsliði og forustu. Leggur því kirkjuráð til: Í fyrsta lagi, að komið verði upp lýðháskóla er starfi í anda hinnar norrænu lýðháskólahreyfingar jafnframt því að hann þjálfi starfslið handa kirkjunni, safnaðarstarfsmenn ýmiss konar og þá einkum leiðbeinendur fyrir æskulýðinn. Í sambandi við skólann færi fram námskeiðastarfsemi og mót sem haldin kunna að verða fyrir innlenda og erlenda þátttakendur. Að komið verði upp menntaskóla er nái einnig yfir miðskótastigið. Skólinn stefni að því með kennslu sinni og uppeldisáhrifum að nemendur mótist þar af kristilegri lífsskoðun og verði að öðru jöfnu hæfari til guðfræðináms. Að koma upp prestaskóla (pastoral seminarium) fyrir guðfræðinga er ætla sér að ganga í þjónustu kirkjunnar. Fái þeir þar undirbúning, er nauðsynlegur verður að teljast í nútímaþjóðfélagi til þess að geta leyst af höndum það trúboðs- og sálgæslustarf er þjóðin í heild og einstaklingar hennar þarfnast. Að koma upp sumarbúðum fyrir börn og unglinga, sem jafnframt yrðu æfingaskóli fyrir æskulýðsleiðtoga. Æskilegt væri að tengja þetta sumarbúðastarf búrekstri á staðnum eftir því sem tiltækilegt þætti. Að koma upp aðstöðu og samastað fyrir þá sem verja vildu ævikvöldi sínu, tómstundum og leyfum til þess að njóta staðarins sér til líkamlegrar og andlegrar hressingar og upplyftingar. Verði mönnum búin aðstaða til fræðiiðkana, m.a. með vönduðu bókasafni. Að nágrannaprestar staðarins geti jafnframt orðið starfsmenn fyrrgreindra stofnana, eftir því sem við verður komið, til þess að starfskraftar kirkjunnar nýtist sem best og verði sem mestir og fjölbreyttastir á staðnum, til þess að fullnægja þörfum hans, nágrennis hans og kirkjunnar í heild. Og loks, að endurreistur verði biskupsstóll í Skálholti með þeim hætti, sem við nánari athugun þykir henta best með tilliti til allsherjarskipulags og aðstöðu kirkjunnar. Þau áform, sem hér eru sett fram, eru engan veginn öll orðin veruleiki. Fyrsta og fjórða atriði hefur verið náð og niðurlagi fimmta atriðis að nokkru. Frv. um sjöunda atriðið liggur fyrir frá kirkjuþingi. Um þá starfsemi, sem fram hefur farið undanfarin sumur, vísast til fylgiskjala sem hér eru of mörg og löng til þess að ég geti lesið þau öll. Mjög margt er á dagskrá sem nauðsynlegt er að koma fram, en féleysi hamlar. Lóð skólans er ófrágengin og það skipulag á umhverfi hans og kirkjunnar, sem lengi hefur legið fyrir á pappír, unnið af Reyni Vilhjálmssyni skrúðgarðaarkitekt ásamt arkitektum kirkjunnar og skólans, er enn aðeins til á uppdrætti. Bæði kostar sú framkvæmd fé og ekki er unnt að ráðast í hana fyrr en byggingu skólans er lokið. Þá er brýnt að gera betur við staðarrústirnar suður af kirkjunni. Hefur fengist ofurlítill styrkur til þessa verks úr Þjóðhátíðarsjóði, en alls ónóg. Á þessu svæði eru grunnar fornra staðarhúsa, sem þarf að hreinsa svo að hleðslur komi í ljós svo og staðarhlaðið gamla. Traðir fornar liggja út frá staðnum greinilega. Þær þarf líka að hreinsa. Síðar mætti auðkenna með einföldum hætti allar vistarverur sem vitað er um samkvæmt fornum uppdrætti. Mundi margur gestkomandi njóta þess að geta gengið um þetta svæði þegar búið væri að snyrta það og setja upp látlausa leiðarvísun um húsaskipun. Þetta yrði gert án þess að raska neinu. Fornleifarannsókn þarna bíður síns tíma. Það hefur mikið áunnist í Skálholti á tiltölulega skömmum tíma fyrir ötult og fórnfúst starf. Sú staðreynd, að staðurinn er nú meðal þeirra sem sjálfsagt þykir að sýna t.d. opinberum gestum erlendis frá, vitnar um það að hann telst til þjóðargersema. En samkvæmt því sem áður er sagt skortir talsvert á að fjárveitingavaldið dragi eðlilega ályktun af þessu eða virði nægilega þá ábyrgð sem ríkið gekkst undir með lögunum frá 1963.



Herra forseti. Það er greinilegt, að hv. sameinað þing hefur takmarkaðan áhuga á Skálholtsstað ef enginn ætlar að leggja hér orð í belg. Ég hlýt því að gera nokkrar verulega alvarlegar athugasemdir við svör hæstv. ráðh. og harma það. Ég var náttúrlega ekki að spyrja hvað kirkjuráð ætlar að gera við Skálholt, heldur hæstv. kirkjumálaráðherra, hvaða hugmyndir hann hefur um það. Ég hef hingað til haldið að Skálholtsstaður heyrði undir ráðuneyti hans. Ég verð að lýsa því yfir, að órar á borð við það, að í Skálholti verði í framtíðinni prestaskóli, finnast mér varla frambærilegir hér á hv. Alþingi Íslendinga. Ég veit ekki betur en að guðfræðideild sé við Háskóla Íslands, og ég held að við verðum að láta hana duga. Vissulega er lýðháskóli í Skálholti, með takmarkaðri aðsókn. Slíkur skóli er að verulegu leyti utan við skólakerfið íslenska, og ég hygg að flestir viti það nú þegar, að aðsókn að slíkum skóla er takmörkuð og verður æ minni. Það, sem ég var hins vegar að spyrja um hér, var ekki hvort það væri fallegt í Skálholti eða hvort þar væru gömul göng, það veit ég fullvel. Og ég er vissulega stolt af að sýna útlendingum Skálholtsstað þrátt fyrir allt. Hins vegar finnst mér leiðinlegt að sjá þar gluggalaus hús, þar sem rúður hafa brotnað smátt og smátt í vindi og veðrum vegna ónógrar notkunar og þar sem ekki býr í þeim fólk. Og ef ég heyrði rétt sagði hæstv. ráðh. að það væru sumarbúðir í Skálholti fyrir börn. Ég ætta þá bara að leyfa mér að segja: Það er ekki. Ég vænti þess að mér hafi misheyrst. Það, sem ég legg hins vegar mesta áherslu á, vegna þess að ég trúi ekki öðru - alla vega ekki með þeirri baráttu fyrir fjármunum til Skálholtsstaðar sem hér kom fram við síðustu gerð fjárlagafrv. þar sem 10 millj. eru lagðar fram, og ég heyrði ekki að kirkjumálaráðherra legði neina sérstaka áherslu á meira fé til staðarins - en að ár og dagar líði þangað til Skálholt verður biskupssetur. Og að bókhlaða rísi í Skálholti - ég verð nú að segja í fullri alvöru: Ætli við byggjum ekki Þjóðarbókhlöðu áður en bókhlaða rís í Skálholti? Við hljótum að spyrja: Bókhlaða fyrir hvern? Með allri virðingu fyrir bændum Árnessýslu efast ég um að þeir hafi tíma til að sitja yfir ritum frá Hrappsey og Viðey og öðrum slíkum stöðum, þannig að ég held ekki að þetta safn eigi neitt erindi í Skálholt yfirleitt. Ég held að áratugir liði þangað til geistlegir menn sitja þar og halda þing og grúfa sig yfir gömul rit. Það, sem hér er á ferðinni, er það sem allir vita sem til Skálholts koma, að þetta safn er að verða ónýtt. Það er ekki í góðri geymslu, því er á engan hátt óhætt. Og ég vil biðja hæstv. kirkjumálaráðherra að tala við Bókasafnsfræðingafélag Íslands og spyrja hvort þetta safn sé í góðum höndum. Það er nefnilega í engum höndum. Ég efast ekki um að Helgi Tryggvason hefur á sínum tíma skráð þetta safn vel og vandlega, en mér er til efs að hann hafi séð það síðan. Ég verð því að segja, að þessi svör komu mér meira en á óvart, og veit jafnframt, að það er háttvísi hér á hinu háa Alþingi að þakka fyrir veitt svör. En fyrir þau svör, sem ég hlaut við þessum fsp. mínum hér, á ég afskaplega erfitt með að þakka, vegna þess að ég held að hér hafi verið upplýsingar frá - ja, ég veit ekki hverjum. Ég vil bara geta þess til gamans, að ég spurði í morgun biskupsritara hver ætti að sjá um bókasafnið í Skálholti. Og ég gat ekki fengið neinar upplýsingar um það. Þessar upplýsingar, sem hér komu fram, frá hvaða landsins klerki þær komu, það veit ég ekki. En þegar ég spyr hver sé framtíð Skálholtsstaðar, þá er ég ekki að spyrja um einhverja óra sem hafa verið samþykktir á kirkjuþingi eða í kirkjuráði. Ég held að þeir fjármunir, sem til staðarins fara, verði að vera undir stjórn kirkjumálaráðherra. Og það hljóta að vera einhverjar hugmyndir með þeim fjárveitingum. Hvað á að gera í framtíðinni? Við þingmenn getum varla haft mikinn áhuga á því að vera að samþykkja hér fjárveitingar til staðar, sem einungis er talað um að byggja upp. Við verðum fyrst að vita til hvers á að byggja staðinn upp. Og ég vil taka það fram, að ég hef ekki á móti því að biskup sæti í Skálholti. En á meðan biskupar landsins eru aðeins tveir - og það verður að gera ráð fyrir að einhver þurfi að ná við þá nokkru sambandi - þá held ég að vafasamt sé að annar þeirra sitji í Skálholti. g held að það sé álíka hugmynd og að Alþingi Íslendinga flytji til Þingvalla. Og þá hlýtur maður að spyrja: Til hvers er verið að byggja þennan stað upp? Til hvers ættum við að reka hann? Á fallegum sumardegi s.l. sumar var ekki sála á staðnum. Eins og gefur að skilja var skólinn auður, skólastjórahjónin og kennaraliðið í burtu. Þarna var ekkert nema nokkrir túristar sem eigruðu um jörðina og furðuðu sig á því, hvaða eyðilegu, niðurbrotnu hús þetta væru, sem þarna standa fyrir neðan kirkjuna. En mest er mér í mun, eins og ég hef áður sagt, að bókasafninu verði bjargað áður en það eyðileggst.



Herra forseti. Ég þóttist hafa svarað spurningum hv. fyrirspyrjanda mjög greinilega í löngu og ítarlegu máli, þó að þessi hv. þm. sjái ekki ástæðu til að þakka svörin. Er heldur óvenjulegt hér á Alþingi að svo sé tekið til orða. Ef maður les spurningarnar og hefur jafnframt í huga þau svör sem ég gaf, þá held ég að flestir hv. alþm. hljóti að sjá að þeim spurningum, sem þar var beint til mín, var svarað. Fyrsta spurningin var: Hvernig er rekstri Skálholtsstaðar háttað og hvernig starfsemi fer þar fram? Í öðru lagi: Hvernig er ástatt um hið mikla bókasafn Þorsteins Þorsteinssonar sýslumanns, sem geymt er í Skálholti? Hvernig er nýting þess og hvaða aðili hefur umsjón þess með höndum? Og loks: Hefur verið mörkuð stefna um framtíðarrekstur Skálholtsstaðar og hlutverk hans? Ég gat þess m.a., að það er kirkjuráð, sem hefur umsjón og yfirráð staðarins með höndum. Það má deila um það, hvað þarna eigi að gera, hvað þarna eigi að framkvæma á staðnum svo að honum sé vel við haldið og hægt sé að sýna hann útlendingum, erlendum gestum. Hv. fyrirspyrjandi spyr hvað þýði að reisa þarna bókhlöðu, fyrir hvern. Ekki þurfti að hlýða lengi á orð hv. fyrirspyrjanda til þess að skilja að það, sem fyrir þessum hv. alþm. vakir, er ekki hvernig hlutum sé fyrir komið í Skálholti, heldur er látið í það skína og raunar sagt ljóslega: Það eru of margar bækur í Skálholti. Það er veitt of mikið fé til staðarins. Það á ekkert að gera fyrir Skálholt. Eða þannig skildi ég hv. fyrirspyrjanda. Bókasafnið er í engum höndum, segir þessi háttvirta frú. Ég svaraði því áðan, að ég tel að bókasafnið sé í góðri geymslu, þó að ekki sé um það búið eins og bókasöfn eiga og þurfa að vera sem ætluð eru til notkunar. Ber að harma það. Hv. fyrirspyrjandi sagðist ekki vera að spyrja um neina óra í sambandi við Skálholt. Ég get ekki gert þá kröfu til þessa hv. þm., að hún melti allt efni þeirra svara, sem gefið var við þessum spurningum, núna á nokkrum mínútum. En hún ætti að hugleiða þessar fsp. sínar áfram og einnig það, sem hún sagði um Skálholt og lét í skína og raunar sagði með skýru orðalagi, að það væri of miklu til staðarins kostað að ástæðulausu. Ég vil aðeins að lokum vekja athygli á því, að það, sem gert hefur verið í Skálholti - og ég held að mjög margir Íslendingar séu sammála um það, hefur gerst að mjög miklu leyti fyrir samskot erlendis frá. Ég hygg að erlendir fræðimenn, Norðurlandamenn og aðrir, kunni jafnvel að meta staðinn enn þá betur en sumir Íslendingar og jafnvel sumir hv. alþm. Þess vegna, eins og ég sýndi fram á, hafa fjárveitingar til staðarins verið af skornum skammti og miklu minni en gert var ráð fyrir í upphafi. Þess vegna mætti segja við hv. fyrirspyrjanda og jafnvel fleiri alþm. þegar höfð eru í huga hin miklu framlög og gjafir erlendra manna til Skálholtsstaðar: Eftir er enn yðvarr hluti.



Herra forseti. Tilefni þeirrar fsp., sem hér liggur fyrir, um fullorðinsfræðslu, er að lengi hefur verið í undirbúningi að koma á heildarlöggjöf um fullorðinsfræðslu, en hægt virðist miða að leggja það mál fyrir Alþingi. Þó að nokkuð hafi áunnist í fullorðinsfræðslumálum hér á landi, svo sem í gegnum Námsflokka Reykjavíkur, Bréfaskólann, Menningar- og fræðslusamband alþýðu, Stjórnunarfélag Íslands og með rekstri öldungadeilda menntaskólanna, þá er ljóst að skortur á heildarlöggjöf um fullorðinsfræðslu hefur staðið eðlilegri þróun fyrir þrifum og brýnt er, í ljósi þess hve fullorðinsfræðslan er fjölbreytt og margþætt, að koma á heildarlöggjöf um markmið og leiðir til að stórauka og efla alla fullorðinsfræðslu í landinu. Þörfin fyrir síaukna fullorðinsfræðslu sem og mikilvægi hennar fyrir samfélagið fer ört vaxandi, en sú grundvallarfræðsla, sem fæst í gegnum skólakerfið, er hvergi nægileg og brýnt að samhliða sé kostur á margþættri fullorðinsfræðslu, bæði í bóklegu námi og þjálfun á mörgum sviðum, ekki síst þegar litið er til hinnar öru þjóðfélagsþróunar og tæknibyltingar á flestum sviðum, enda hefur þátttaka í fullorðinsfræðslu aukist mjög hér á landi undanfarin ár. Einnig mun vel uppbyggð fullorðinsfræðsla jafna aðstöðu landsmanna til fræðslu og menntunar og skapa hverjum einstaklingi skilyrði til aukins alhliða þroska, þjálfunar og starfsmenntunar, meira eftir vali hans sjálfs síðar á ævinni en verið hefur til þessa. Segja má að heildarlöggjöf um fullorðinsfræðslu hafi verið lengi í burðarliðnum, því að það var árið 1971 sem skipuð var nefnd til að gera tillögur um hvernig skipuleggja skyldi fræðslu fullorðinna. Sú nefnd skilaði lagafrv., sem lagt var fyrir Alþingi fyrst 1974 og síðan 1975 og 1976, en hlaut ekki afgreiðslu. Það var síðan í ágúst 1978 sem þáv. menntmrh., Vilhjálmur Hjálmarsson, skipaði nefnd til að semja að nýja frv. um tilhögun og framkvæmd fullorðinsfræðslu. Skilaði sú nefnd tillögum í formi lagafrv. í apríl 1979 sem lagt var fyrir Alþingi. Í því frv. var reynt að skapa þann ramma um fullorðinsfræðslu sem nauðsynlegur var til þess að eðlileg þróun gæti átt sér stað án þess að tilkostnaður væri óhóflegur. Var sérstaklega tekið mið af þeirri reynslu, sem þegar var komin af fullorðinsfræðslu í landinu, og þeim athugasemdum og gagnrýni, sem fram hafði komið við meðferð fyrri frv. á Alþ. Síðan á því sama ári var skipuð nefnd til þess að fjalla um einn þátt fullorðinsfræðslunnar, þ.e. endurmenntun og skipulag í þágu launafólks. Síðan sú nefnd var skipuð fyrir rúmu ári hefur ekkert heyrst um hvað fyrirhugað er í þessu máli af hálfu menntmrn. Því er nauðsynlegt að fá fram á hverju stendur að leggja fram þetta frv. sem fullvíst er að margur bíður eftir. Því er nú spurt: Verður frv. til laga um fullorðinsfræðslu lagt fram á yfirstandandi Alþingi?



Herra forseti. Spurning hv. þm. er skýr og greinileg, og svar mitt við fsp. er einfaldlega það, að ég hef í undirbúningi frv. til l. um fullorðinsfræðslu og stefni að því að það verði flutt á þessu þingi. En mig langar, eins og hv. fyrirspyrjandi gerði áðan, að segja hér nokkur orð fram yfir þetta stuttorða svar. Það, sem mér finnst skipta máti í sambandi við undir búning löggjafar um fullorðinsfræðslu, er að benda á það, sem hv. fyrirspyrjandi gerði hér reyndar áðan, að umræður um þetta mál hafa staðið ákaflega lengi, a.m.k. 10 ár og reyndar lengur. Fyrstu tillögurnar munu hafa komið fram fyrir u.þ.b. 10 árum, og ég hef einmitt í tilefni af þessari fsp. og vegna þess, hve langur aðdragandi er orðinn að þessu máli, látið taka saman stutta skýrslu til yfirlits fyrir alþm., til þess að glöggva sig nokkuð á þeim hugmyndum, sem uppi hafa verið í þessum málum síðasta áratug, og þá hvernig staðan er í þessum málum. Þessar hugmyndir eru ekki aðeins margar, heldur og margvíslegar. Eftir að ég fór að hafa bein afskipti af þessu málefni sem ráðh. virtist mér eðlilegast að byrja á því að safna þessum hugmyndum saman, sem eru - eins og menn sjá af þessari skýrslu - ákaflegar margar, gera á þeim samanburð og kanna hvort ekki væri mögulegt að vinna úr þeim heillegar tillögur, sem hentað gætu íslenskum almannaþörfum og einstaklingshagsmunum, um fyrirkomulag fullorðinsfræðslu sem þróast gæti eðlilega þótt ekki væri farið allt of geyst af stað meðan verið er að „prófa sig áfram“, ef svo má segja, enda eru þessi mál mjög víða í deiglunni og að mínum dómi ekki vandalaust að setja um þetta „endanlegar“ reglur, ef svo má segja. En í þessu sambandi er alveg ástæðulaust að gleyma því, að ýmiss konar fullorðinsfræðsla á sér stað í landinu nú þegar. Hún er framkvæmd af ýmsum aðilum, svo sem félagasamtökum, opinberum skólum og öðrum fræðslustofnunum. Í skýrslu þeirri, sem dreift hefur verið hér í dag til hv. þm., er að finna yfirlit yfir þá fullorðinsfræðslu sem á boðstólum er í landinu, og mér finnst eðlilegt að kynna hana nokkrum orðum. Það er að vísu rétt, að engin löggjöf er til um fullorðinsfræðslu, engin heildarlöggjöf. Eigi að síður hafa ýmsir aðilar staðið að slíkri fræðslu. Eins og segir í þessari skýrslu minni eða yfirliti sem ég hef látið dreifa, þá má deila þeirri fræðslu, sem nú fer fram þegar í landinu, í fyrsta lagi í það sem kalla mætti grunnmenntun, hliðstæða þeirri menntun sem fram fer almennt í skólum, það má líka segja að um sé að ræða starfsnám og viðbótarmenntun og endurmenntun í tengslum við atvinnulíf og svo í þriðja lagi frjálst nám og frístundanám til þekkingar- og menningarauka. Eins og hv. fyrirspyrjandi nefndi áðan eru aðilar að fullorðinsfræðslu ýmsir. Ég nefni þar fyrst og fremst námsflokkana. Elstir meðal námsflokka eru Námsflokkar Reykjavíkur, sem tóku til starfa 1939. Þar er nú talið að stundi nám um 1000 manns á ári. Auk þess eru starfandi 15 aðrir námsflokkar víðs vegar um landið. Þá vil ég nefna Bréfaskólann sem svo er kallaður. Bréfaskólinn var upphaflega stofnaður af Sambandi íslenskra samvinnufélaga, en er nú rekinn af Sambandi íslenskra samvinnufélaga, Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Stéttarsambandi bænda, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Kvenfélagasambandi Íslands og Ungmennafélagi Íslands. Bréfaskólinn er orðinn býsna gömul stofnun og nær mjög víða um land og hefur áreiðanlega miðlað verulega mikilli þekkingu á ýmsum sviðum. Þá nefni ég öldungadeildir menntaskólanna, en fyrsta öldungadeildin var stofnuð 1972 við Menntaskólann við Hamrahlíð. Þaðan hafa nú útskrifast yfir 200 stúdentar. Síðan hafa verið stofnaðar öldungadeildir við allmiklu fleiri menntaskóla og fjölbrautaskóla í landinu. Geta má þess, að Kennaraháskóli Íslands skipuleggur og hefur umsjón með endurmenntunarnámskeiðum fyrir grunnskólakennara. Sú starfsemi er orðin mjög umfangsmikil og talin mikilvæg fyrir starf í grunnskóla. Einnig hefur Kennaraháskóli Íslands séð um uppeldisog kennslufræðinám fyrir kennara í verkgreinaskólum. Myndlista- og handíðaskóli Íslands heldur uppi ýmiss konar námskeiðum í list- og verkgreinum. Nýi hjúkrunarskólinn hefur haldið námskeið fyrir hjúkrunarfræðinga og gegnir þannig mikilvægu hlutverki fyrir framhalds- og endurmenntun á sínu sviði. Hússtjórnarskólar hafa svo árum skiptir gefið fullorðnu fólki kost á margvíslegum námskeiðum í hússtjórnargreinum, og má segja að þess háttar námskeið fari vaxandi fremur en hitt. Geta má þess, að Fiskvinnsluskólinn í Hafnarfirði er byrjaður að halda námskeið fyrir starfsfólk í fiskiðnaði, og áður en Fiskvinnsluskólinn tók til starfa fyrir nokkrum árum höfðu um mjög margra ára, ef ekki áratugaskeið verið haldin námskeið, en eigi að síður mátti segja að það væru árleg verkleg og hagnýt námskeið á vegum Fiskmatsins fyrir starfandi fiskvinnslufólk. Fósturskóli Íslands hefur staðið fyrir stuttum endurmenntunarnámskeiðum fyrir fóstrur. Samvinnuskólinn í Bifröst hefur haft fjöldamörg námskeið fyrir verslunarfólk víðs vegar um landið. Vélskóli Íslands hefur staðið fyrir námskeiðum fyrir vélstjóra. Stýrimannaskólinn í Reykjavík hefur sett upp námskeið utan Reykjavíkur endrum og eins þegar næg eftirspurn hefur verið. Iðnskólinn í Reykjavík hefur séð um ýmis námskeið fyrir iðnaðarmenn og iðnverkafólk, oft í samvinnu við sveinafélög eða aðra aðila. Hótel- og veitingaskóli Íslands sér um árlegt námskeið fyrir svokallaða „sjókokka“, þ.e. matsveina á fiskiflotanum. Og endurmenntunarnefnd iðnrn. stóð að og skipulagði sex námskeið fyrir iðnaðarmenn á s.l. ári og heldur áfram með námskeiðahald á þessu ári. Þá má geta þess, að Lýðháskólinn í Skálholti gefur fullorðnu fólki kost á námi við skólann þótt þennan skóla sæki aðallega ungt fólk. Ég vil einnig geta þess, að öldungadeild er nú tekin til starfa við einn af grunnskólum landsins, þ.e. við skólann í Hveragerði. Og geta má þess einnig til viðbótar því sem sagt hefur verið, að tónlistarskólar og myndlistarskólar gegna mjög miklu hlutverki sem fræðslustofnanir fyrir fullorðna. Vantar í raun og veru gott yfirlit yfir það, hvert framlag þeirra er á þessu sviði, en ég hygg að víðast hvar í heimi sé það einmitt talið til hlutverka fullorðinsfræðslu að veita fullorðnum slíka menntun. Eins og kemur fram í þessu plaggi, sem ég hef verið að minnast á og dreift hefur verið, standa einkaaðilar og ýmiss félagssamtök að ýmiss konar fræðslu sem ekki hefur tekist að fá nægilegar upplýsingar um. Þetta vildi ég nefna í tengslum við þessar umræður eða það svar sem ég var að gefa hér. Þetta er stutt yfirlit yfir fullorðinsfræðslu sem er til í landinu. Ég vil benda á það, að hún er engan veginn óveruleg þó að auðvitað megi margt að henni finna, fyrst og fremst það, að hún er ekki nægilega kerfisbundin og ekki nógu víðtæk. En hitt legg ég áherslu á, að óhyggilegt væri að ganga fram hjá þeirri fullorðinsfræðslu, sem hefur þróast í landinu og orðin er föst í sessi, þegar ráðgerð er heildarlöggjöf um þetta efni. Slík heildarlöggjöf er vissulega mjög mikil nauðsyn, og ég endurtek það, að ég stefni að því að frv. verði lagt fram um þetta efni á þessu þingi, og vil taka það fram, að ég hef í sambandi við það frv. hugsað mér að taka mið af flestum þeim hugmyndum, sem fram hafa komið í því sambandi, án þess að leggja nokkurt eitt einstakt af þeim frv., sem fram hafa komið, til grundvallar í því efni, a.m.k. að svo komnu máli.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. mjög greinargóð svör sem fram komu í hans máli. Ég vil jafnframt þakka það yfirlit sem dreift hefur verið frá ráðuneyti hans og sýnir hvaða fullorðinsfræðslu við höfum að bjóða og þá vinnu sem lögð hefur verið á það að koma á heildarlöggjöf um fullorðinsfræðslu hér á landi. Jafnframt fagna ég því sem fram kom í svari hæstv. ráðh., að hann hefur í hyggju að leggja fram á þessu þingi frv. til l. um fullorðinsfræðslu. En ég bendi á í því sambandi að það hefur fjórum sinnum verið lagt fram hér á þingi frv. til l. um fullorðinsfræðslu. Ég vil því leyfa mér að vona að í þetta skipti - þegar hæstv. menntmrh. væntanlega leggur þetta frv. fram hér á þingi - taki hv. alþm. höndum saman og afgreiði þetta mál, gefi sér tíma til að skoða þetta mál. Það hefur verið lögð - eins og ég segi - mikil undirbúningsvinna í málið, þannig að það ætti ekki að þurfa að líða á löngu þar til ráðh. leggur frv. um það fyrir þingið. Alþm. gæfist þá góður tími áður en þingi lýkur til að skoða málið, og við gætum því vænst þess, að frv. yrði að lögum á þessu þingi.



Herra forseti. Ég hef ekki miklu við þetta að bæta. Ég vil taka undir allt það sem hér hefur fram komið, að ég tel ákaflega þýðingarmikið að frv. um fullorðinsfræðslu verði lagt fram á þessu þingi. Ég sé í þeim gögnum, sem hér hefur verið dreift, að eitt af þeim atriðum, sem minnst er á í sambandi við frv. það sem lagt var fram á 102. löggjafarþingi, er ákvæði um að almennings- og skólabókasöfn skuli hafa yfir að ráða bókaflokkum eins og hér segir - með leyfi forseta: „handbókum og öðrum gögnum sem unnt er að nýta til fullorðinsfræðslu.“ Ég held að hér sé komið inn á mjög merkilegt atriði, vegna þess að undirstaða allrar fullorðinsfræðslu í landinu eru auðvitað almenningsbókasöfn. Nú veit ég að hæstv. menntmrh. veit það fullvel, að almenningsbókasöfn eru í afskaplega bágu ásigkomulagi síðan sveitarfélögin áttu eingöngu að sjá þeim fyrir fjármunum, og mér er kunnugt um að nú situr nefnd sem á að endurskoða lög um almenningsbókasöfn. Ég vil því nota þetta tækifæri til þess að hvetja hæstv. menntmrh. til að reka mjög á eftir þessu verki. Þetta er miklu mikilvægara en menn gera sér almennt ljóst, og ég tel að það sé næstum tómt mál að tala um fullorðinsfræðslu af nokkru viti fyrr en veruleg breyting verður á rekstri almenningsbókasafna. Og ég held að öllum sé löngu ljóst að fækka þurfi mjög miðsöfnunum, en fjölga útibúunum. Ég vil því eindregið nota þetta tækifæri til að reka á eftir þessu máli. Hins vegar vil ég jafnframt - og kannske stóð ekki síður upp til þess -lýsa yfir áhyggjum mínum af því, að það skiptir hér alverlega í tvö horn á hinu háa Alþingi hvenær menn taka þátt í umræðum og hvenær ekki. Ef verið er að tala um orkumál eða efnahagsmál þurfa allir að tala, en um leið og á að tala hér um menningarmál eða uppeldismál eða málefni barna, þá hverfa þingmenn. Ég vil því varpa þeirri spurningu fram til hins háa Alþingis að lokum: Til hvers er verið að hafa áhyggjur af efnahagsmálum, ef menn vita ekki til hvers þjóðfélag er rekið, af hverju við erum hér?