Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég var því miður ekki viðstaddur, þegar þetta mál var til 1. umr. og veit ekki, hvað upplýstist um málið. Eftir því, sem mér sýnist við lauslega athugun, er hér farið fram á að setja á fót sérstaka menntastofnun fyrir kennara í Reykjavík í stað kennaraskólans, sem starfi hliðstætt við lærdómsdeildir menntaskólanna. Eftir því, sem mér virðist, hlýtur þessi breyt. á fyrirkomulagi fræðslunnar að hafa stóraukinn kostnað í för með sér frá því, sem nú er. Eftir því, sem ég velt bezt, er kennaraskólinn nú 3 vetra skóli, en þetta yrði 4 vetra skóli. Ég hefi ekki átt kost á að hera saman kennslu, sem gert er ráð fyrir í þessum skóla, við kennslu í kennaraskólanum, en ég efast ekki um, að hún hljóti að vera meiri og dýrari. Ég ætla ekki að fara út í það, hvort þetta fyrirkomulag yrði heppilegra, því að til þess skortir mig forsendur, en ég vil spyrjast fyrir um, hvern aukinn kostnað leiði af I. kafla frv., ef að l. yrði, og fá það sem greinilegast upplýst. Í II. kafla frv. er gert ráð fyrir því, að á eftir kennslunni í kennaramenntaskólanum komi háskólafræðsla fyrir kennaraefni, og það virðist leiða af sjálfu sér, að það hafi verulegan kostnað í för með sér. og vil ég spyrjast fyrir um það hjá hv. frsm., hvað sá kostnaður yrði mikill. Það má vel vera, að í þeirri grg., sem í aths. við þetta frv. er vísað til, séu upplýsingar um þetta atriði. En ég verð þá að biðja afsökunar á því, að mér hefir ekki unnizt tími til að fara gegnum þá grg., og ég býst við, að svo sé um fleiri hv. þm. væri því gott að fá þetta upplýst undir umr. um málið.

* Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) : Í grg. þeirri, sem vísað til til í grg. þessa frv., er það ekki falið í tölum, hvaða kostnað mundi leiða af því að samþ. þetta frv. En það er skýrt frá því, að kennaraskólinn mundi aukast um eina deild. Og með því að byggja á núv. kostnaði við kennaraskólann, mun mega gera ráð fyrir, að sú aukning mundi kosta um 8000 kr. á ári. Þetta ákvæði, um að bæta við þessari deild, kemur þó ekki til framkvæmda fyrr en á fjórða ári frá því. er l. ganga í gildi, því að þangað til að því ári kemur er skólinn aðeins starfandi í þremur deildum. Annar aðalkostnaður, sem af þessu frv. leiðir, ef að l. verður, stafar frá kennarafjölgun við háskólann. En í frv. er gert ráð fyrir, að fjölga þurfi kennurunum þar um tvo, því að einn kennarinn, sem getið er um í frv., mun verða sá kennari í sálarfræði og forspjallsvísindum, sem nú starfar við háskólann. Nú geri ég ráð fyrir, að þó að þessi uppeldisfræðikennsla verði ekki flutt til háskólans, muni samt einhverntíma á næstunni verða bætt við prófessor í uppeldisfræði við háskólann, þannig að um það má deila, hvort kostnaður, sem af þessum l. mundi leiða, mundi nema einum prófessor eða tveimur við háskólann. En þessi breyt. kemur heldur ekki til framkvæmda fyrr en eftir 4 ár frá því er l. þessi hafa verið samþ. Kennarafjölgun þessi við háskólann mundi, ef l. þessi gengju í gildi nú í haust, ekki koma til framkvæmda fyrr en árið 1941 eða 1912. Auk þess mundi náttúrlega nokkurn kostnað leiða af sérgreinakennslu við háskólann fyrir unglingaskólakennara. En þann kostnað er ekki hægt að áætla nákvæmlega, enda geri ég ekki ráð fyrir, að það mundi nema neinum stórum upphæðum. Þá vildi ég í þriðja lagi nefna þann kostnað, sem af þessum l. mundi leiða, en það yrði nokkuð aukinn námsstyrkur og húsaleigustyrkur til þeirra manna, sem búa sig undir að verða kennarar. Þessir þrír eru aðalliðir þess aukna kostnaðar af hálfu þess opinbera, sem þetta frv. hefir í för með sér, ef það verður samþ. Í fyrsta lagi viðbótin við kennaraskólann. Í öðru lagi tveir prófessorar við háskólann og nokkur aukning við háskólann við það, sem nú er. Og í þriðja lagi aukning á styrkjum til þeirra manna, sem stunda kennaranám. Ég skal ekki frekar en í frv. er gert telja þetta saman í tölum, enda er nokkuð langt þangað til þetta kemur til framkvæmda, og a. m. k. þrjú ár þangað til nokkur kostnaður af þessum l. kemur til greina.

*Bjarni Bjarnason: Frv. þetta er flutt af menntmn., en þess er getið í grg. þess, að nefndarmenn hafi óbundnar hendur um einstök atriði þess. Það er að vísu leiðinlegt að þurfa að afgr. málið þannig, að ekki hafi komið fram brtt. við það, sem fyrirhugaðar eru, þegar það er til 2. umr. En ég verð, úr því sem komið er, að láta þess getið, að fyrir því eru í raun og veru tvær ástæður. Önnur er sú, að ég, sem er einn af flm., hefi haft svo miklar annir nú undanfarið, og því hefi ég ekki haft tíma til að athuga frv. sem skyldi. Hin ástæðan er sú, að einn af nm., einmitt samflokksmaður minn, hv. 1. þm. Skagf. (PHann), hefir verið veikur og því ekki getað sinnt þingstörfum nú um tíma, eins og hv. þm. vita. vil ég því lýsa því yfir hér, að við munum koma með brtt. við þetta frv. fyrir 3. umr. vænti ég, að þær ástæður, sem ég tilfærði fyrir því, að brtt. eru ekki tilbúnar nú, verði teknar til greina, þó að það sé að vísu lakara að hafa þær ekki til nú við 2. umr.

Flm. (Ísleifur Högnason) : Herra forseti! Eins og vitað er, standa bæjarstjórnarkosningar fyrir dyrum um allt land í byrjun næsta árs, og það er vitað, að ýmsir flokkar munu berjast fyrir því við kosningar að fá einkaleyfi til bæjarrekstrar fyrir bæjarfélögin. Þetta frv. er fram komið í fyrsta lagi af því, að mér þykir sanngjarnt, að þau bæjarfélög, sem hafa lagt mikið í kostnað við að gera hafnir, geti notið þeirra tekna, sem hægt er að hafa af mannvirkjum þessum. Nú er svo komið málum víða, að það eru 1–2 firmu um hverja höfn, sem hafa afgreiðslu skipanna, og hafa þau víðast hvar, ef ekki alstaðar, komið sér saman um sama taxta fyrir upp- og útskipun, svo að það má heita, að þessi fyrirtæki hafi einokunaraðstöðu, og á þennan hátt hafa þau stórgrætt víðast hvar. Þau hafa lagt óhæfilega mikið kapp á út- og uppskipun vara, og er það álit margra, að bæjarfélögunum beri að taka þetta úr höndum einstaklinga og reka það sjálf. Það er nokkuð hliðstætt því, að víða erlendis eru samgöngutækin rekin af bæjarfélögum til ágóða fyrir þau, til þess að afla bæjarfélögum tekna og til þess að hafa samgöngumálin í betra horfi en þegar einstaklingar hafa þau með höndum. Þetta mál mun hafa komið fyrir áður í þinginu, svo að hv. þm. munu hafa myndað sér skoðun um það, og er því ekki þörf á að fjölyrða frekar um það. Í 3. gr. frv. er gert ráð fyrir, að þeim bæjarfélögum, sem þess óska, verði leyft að taka að sér einkaleyfi til sölu á kolum eða öðrum nauðs3wjavörum, enda hefir reynslan sýnt það, að á ýmsum stöðum hafa verzlanir, sem með þessar vörur verzla, t. d. kol, ekki haft vörurnar til og ekki getað fullnægt þörf viðskiptamannanna. Ég vil sérstaklega benda á dæmi úr Vestmannaeyjum. Tvö undanfarin ár hefir þar verið um alllangt tímabil hörgull á þessari nauðsynjavöru, svo að það hefir orðið að flytja hana frá Reykjavík, en við það hefir varan orðið miklu dýrari en vera þyrfti. Það er óhæfilegt, að slíkt skuli koma fyrir, og ef helmild væri í landslögum fyrir því, að bæjarfélög gætu tekið þetta að sér, þá ætti það a. m. k. að vera aðhald fyrir þá, sem með þessa vöru verzla, að hafa hana á boðstólum, til þess að það valdi ekki skaða þeim, sem vöruna þurfa að nota. Ég fjölyrði svo ekki meira um þetta frv., en óska, að því verði vísað til 2. umr. og allshn. að þessari umr. lokinni.



Herra forseti! Eins og kunnugt er, hafa Vestmannaeyjar þá sérstöðu, að þær eru ekki í sambandi við vegakerfi landsins, en samgöngur við Vestmannaeyjar eru að vísu sæmilegar, því að með því tillagi, sem veitt hefir verið árlega í fjárlögum til strandferða, má segja, að Vestmannaeyjar hafi ekki alveg verið undanskildar framlögum úr ríkissjóði til samgöngumála. En þó er við það að athuga, að meiri hluta ársins, a. m. k. á sumrin og einnig oft að vetrarlagi, er farrýmið oft svo upptekið á skipum, sem fara á milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja, að Vestmannaeyingar verða venjulega að hírast á þilfari að næturlagi, og að sjálfsögðu er það ekki nema brot af öllum flutningi milli Vestmannaeyja og meginlandsins, sem ríkisskipin annast. .Á fjárlögum fyrir árið 1938 er gert ráð fyrir röskri 1½ millj. kr. alls til vegamála. Þessu fé er varið til vegagerða og brúargerða víðsvegar um landið, en Vestmannaeyjar eru elnar undanskildar. Það gefur að skilja, að það er afarmikill styrkur fyrir þær sýslur og bæjarfélög, þar sem vegagerð og brúargerð er framkvæmd, að fá slíka atvinnubótavinnu fyrir verkamenn þá, sem þar eiga heima. Þessar atvinnubætur fer verkalýðurinn í Vestmannaeyjum algerlega á mis við, svo að það er engin furða, þó að afkoma verkamanna í Vestmannaeyjum sé rýr, þar sem svo mikill hluti af þessu fé fer alveg framhjá þessum bæ. Það er dálítið einkennilegt, að í jafnmiklu aflaplássi og í Vestmannaeyjum skuli meðaltekjur manna vera lægri árin 1929–1932 þar samkv. skýrslu launamálanefndar heldur en í öllum öðrum kaupstöðum landsins, og þó er þetta tímabil stöðugt uppgangstímabil í sjávarútveginum og veltiár. Tvö síðustu ár hafa verið mjög erfið í Vestmannaeyjum. Það hefir verið aflalítið og mikið atvinnuleysi, og ef nú væri tekin skýrsla um meðaltekjur manna þar, þá kæmi í ljós, að þær væru miklu lægri en nokkursstaðar í öðrum kaupstað á landinu. Þetta kemur líka til meðfram af því, að atvinnutímabilið er mjög stutt. Vertiðin er þar ekki nema 2–3 mánuðir, og önnur vinna er af mjög skornum skammti. Fiskþurrkun hefir minnkað mjög mikið, og ástandið meðal verkalýðsins í Vestmannaeyjum er í stuttu máli sagt að verða óþolandi, enda flytja þaðan margar fjölskyldur á ári til annara landshluta. Ég efast ekki um það, eins og ég tók fram, að það á sinn þátt í þessu, að Vestmannaeyingar hafa verið alveg afskiptir að því er snertir framlög úr ríkissjóði til vegagerða, því að það munaði ekki litlu, ef hægt væri að stofna til slíkrar atvinnu í Vestmannaeyjum að tiltölu við aðra landshluta. Það mundi áreiðanlega muna því, að meðaltekjur verkamanna yrðu 200–300 kr. hærri á ári en nú. Þegar ofan á þetta bætist svo, að í ríkissjóð rennur árlega sem skattur af byggingarlóðum í Vestmannaeyjum milli 20 og 30 þús. kr., auk þess sem ég hefi áður nefnt, þá má segja, að ríkissjóður fari með Vestmannaeyjar eins og nýlendu. Vestmannaeyjar hafa þá sérstöðu, að af hverri 240 m2 lóð verður að borga 30 kr. ársleigu í eftirgjald, sem rennur til ríkissjóðs. Ég vona, að hv. þm. taki þessi mál til alvarlegrar yfirvegunar, því að það er enginn vafi á því, að ástandið í Vestmannaeyjum er verst af öllum kaupstöðum landsins, og ég tel, að m. a. sé það ein aðalástæðan, hvernig ríkissjóður fer með þessa sýslu umfram aðrar sýslur eins og nýlenda væri.