Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Löggjöf, sem gildir um Stjórnarráð Íslands, er mjög í molum. Segja má, að stofn hennar sé lög um aðra skipun á æðstu umboðsstjórn Íslands nr. 17 frá 1903. Síðan var gerð breyting á þeirri löggjöf með l. nr. 1 frá 1917 um aðra skipun á æðstu umboðsstjórn Íslands. Lög frá 1903 voru um stofnun Stjórnarráðs Íslands eftir að innlendur ráðh. hafði verið skipaður, og lög frá 1917 eru sett vegna fjölgunar ráðh. úr 1 í 3. Síðan er gerð breyting á þessum l. 1938 og þá fjölgað rn. eða ráðuneytisstjórum, skrifstofustjórum eins og þá var kallað, úr 3 í 4, og var það vegna stofnunar sérstaks utanrrn. Síðan hefur ekki verið gerð breyting á þessum l., en þó hefur rn. verið fjölgað, þannig að talið er, að fyrir utan þau 4 rn., sem þarna eru lögboðin, hafi þeim til viðbótar verið sett 7, en eitt þeirra lagt niður aftur, og er þó nokkurt áhorfsmál um þá tölu, vegna þess að í þeim rn., sem nú eru fyrir hendi, er talað um fleiri en eitt rn. Þannig er iðulega talað um sjútvmrn., landbrn., iðnmrn., og öll hafa þessi rn. að því er ég hygg a.m.k. sérstakan bréfhaus, og ráðh. kenna sig öðru hverju eða ásamt öðru við þessi rn. En bæði sjútvmrn. og landbrn. eru hluti af atvmrn., sem nú er orðið sjaldgæfara að tala um, og iðnmrn. a.m.k. öðrum þræði hluti af samgmrn. nú á seinni árum, svo að allt er þetta mjög óljóst og óvíst, hvernig raunveruleg skipan þessara mála er. Það má að vísu segja, að það sé ekki mikill skaði, þó að ekki sé jafnóðum eða fyrirfram sett löggjöf um allar breytingar, sem eigi að verða, réttarvenja sé oft hollari þróun heldur en bein lagasetning, en þá því aðeins, að réttarþróunin beinist í holla átt. En ég hygg, að ekki verði komizt hjá því að játa, að þær breytingar, sem orðið hafa á Stjórnarráðinu og starfsháttum þar, eru mjög handahófskenndar og hafa í ýmsum efnum leitt til glundroða, þannig að það er þörf fastmótaðri fyrirmæla og að verulegu leyti annarrar skipunar heldur en nú er. Þetta varð til þess, að á sínum tíma flutti ég þál. um, að þessi löggjöf yrði tekin til endurskoðunar, og var sú till. samþ., með nokkrum breytingum þó, á þinginu 1958. Í framhaldi af þeirri þál. skipaði svo þáv. hæstv. ríkisstj. eða hæstv. forsrh., Hermann Jónasson, sérstaka n. til þess að annast þessa endurskoðun, og skilaði hún á sínum tíma, fyrir nokkrum árum, allmiklum lagabálki, sem hét Frv. til l. um Stjórnarráð Íslands. Það var þó skoðun ríkisstj., þegar hún fékk þetta frv., að það leysti í raun og veru ekki úr þeim vanda, sem hér krafðist úrlausnar. Það má segja, að frv., sem n. samdi, hafi í raun og veru haft eina meginbreytingu, breytingu, sem að vissu leyti stefndi í rétta átt. Hún var sú, að ekki mætti setja ný rn. eða afnema gömul nema með beinni lagaheimild. Þetta er þörf breyting, en þetta er líka meginbreytingin, sem setja átti með þessum mikla lagabálki eða frv., sem n. frá 1958 samdi. Að öðru leyti er aðalefni þess frv. um það, að kveða á með l. og fastbinda í l., hvaða málefni skuli heyra undir hvert rn. Þá er ýtarleg upptalning, nytsamlegt starf er út af fyrir sig að gera um þetta heildaryfirlit. Að vísu er þar að langsamlega mestu leyti stuðzt við þá forsetaúrskurði, sem fyrir hendi voru, en það er engu að síður góðra gjalda vert, að þetta yfirlit var samið. Frv. með þessu yfirliti getur hv. n., sem nú fær málið væntanlega hér til meðferðar, fengið til athugunar. En ríkisstj. taldi, að frv. sjálft væri þrátt fyrir allmikla lengd ekki svo viðamikið, að það tæki því að lögfesta það út af fyrir sig í því formi, sem þar var. Það hefur síðan dregizt úr hömlu, kannske lengur en vert hefði verið, að sinna málinu aftur. En svo var gert á því sumri, sem nú er að líða, og það frv. samið, sem hér er nú lagt fram. Í því eru nokkur nýmæli, sem ég skal stuttlega gera grein fyrir. Það fyrsta er, að nú er berum orðum kveðið á um, að ekki má leggja erindi til staðfestingar fyrir forseta Íslands, nema það hafi áður verið borið upp á ráðherrafundi. Um þetta hefur gilt sú venja hér alla þá tíð, sem ég er þessum málum kunnugur, að allmörg mál hafa verið borin upp fyrir forseta án þess að vera tekin fyrir á ráðherrafundi og jafnvel án þess að ráðh. vissu um, að þeirra væri von. Að vísu má segja, að flest þeirra mála, sbr. náðanir, skipun ræðismanna og skipun í sum embætti, séu þess efnis, að aðrir ráðh. en sá, er málið heyrir undir, hafi enga löngun til þess að skipta sér af þeim efnum. En vegna fyrirmælanna um ráðherraábyrgð, þar sem ráðh. getur hlotið stjórnskipulega ábyrgð af athöfn embættisbróður síns, ef hann lætur hana afskiptalausa, er eðlilegt, að ráðh. eigi þess kost að fylgjast með öllum meiri háttar aðgerðum í þessum efnum og þá auðvitað ekki sízt undirbúningi þeirra mála, sem eru samkv. stjórnarskránni eða lögum og venju talin svo mikilsverð, að þau eigi að koma undir staðfestingu eða endanlega ákvörðun forseta. Nú mætti auðvitað segja, að það nægði, að ráðh. hefðu aðgang til þess á ríkisráðsfundi að gera aths. við till. sinna starfsfélaga, en það er þó hæpið að gera það eftir að mál er komið í tillögugerð á ríkisráðsfundi og leggja þá til, að forseti synji tillögugerð annars ráðh. Hitt er miklu eðlilegra að lögfesta, að ekkert megi leggja til við forseta í þessum efnum, nema það sé fyrst borið upp á ráðherrafundi. Þetta er ekki ýkja mikilsverð breyting, en ég tel þó, að frá stjórnskipulegri hugsun sé hún eðlileg og raunar nauðsynleg, eins og ég sagði, með tilliti til þeirra reglna. sem gilda um ráðherraábyrgð, auk góðra samstarfshátta milli samstarfsmanna. Þetta er ekki lagt til nú vegna neins sérstaks áreksturs, sem orðið hafi af þessu tilefni, heldur einungis til þess að taka upp í því lögformlegri stjórnarhætti heldur en verið hefur. Þá er næst lagt til, að það sé lögfest, að fundargerðir á ráðherrafundrum séu haldnar, það sé bókað, sem þar gerist, og sérstakur maður annar en ráðh. mæti á fundinum til þess að annast þær bókanir. Ég hef talið rétt, að þetta væri lögfest, þó að nú allra síðustu ár sé þetta orðin föst venja. Það er rétt, að þessi háttur hefur öðru hvoru verið hafður á áður, en einungis öðru hvoru og þá ýmist þannig, að einhver ráðh. hefur bókað það, sem gerzt hefur, eða annar sérstakur fulltrúi verið fenginn til þess. Ég geri ráð fyrir, að menn hafi talið óheppilegt að fá utanaðkomandi mann til þess að vera á þessum ráðherrafundum og þess vegna hafi það fallið niður öðru hvoru að hafa bókanir með þessum hætti. Nú hefur þetta verið tíðkað um nokkurra ára tímabil og ekki komið að sök, heldur hygg ég, að allir séu sammála um, að hér sé um verulega umbót að ræða. Eins er það, og það þekkja allir, sem þessum málum eru kunnugir, að áður fyrri var það iðulega, að menn greindi á um það eftir á, hvað ákveðið hefði verið, um hvað hefði orðið samkomulag. Slíkt getur ætíð orðið, þegar meiri háttar ákvarðanir eru teknar, jafnvel þó að allir séu sammála og allir séu úr sama flokki, hvað þá þegar ákvarðanir eru oft teknar að undangengnum samningum í vandasömum málum. Þá er auðvitað alveg nauðsynlegt, að það liggi fyrir beinlínis bókað, hver ákvörðunin hefur verið. Þess vegna er hér sjálfsagt ákvæði, þó að eins og ég segi það sé ekki hægt að segja, að það sé algert nýmæli vegna þeirrar venju, sem á hefur komizt, og ég mundi vilja treysta því, að sú venja héldist, þó að þessi löggjöf væri ekki sett, en víst er réttara, að um þetta séu bein fyrirmæli. Þá er ákvæðið um það, hversu mörg rn. skulu vera í Stjórnarráðinu. Eins og ég sagði áðan, í upphafi máls míns, hefur þróunin orðið sú, að nú eru lögfest fjögur rn., en talið, að 7 hafi bætzt þar við og þó í framkvæmd óákveðinn fjöldi, ef svo má segja, til viðbótar, án þess að um glögga greiningu sé að ræða. Þetta er ákaflega óheppileg skipan, og það er eðlilegt, að Alþ.. ætli sér einu. eins og í upphafi og fram til 1938 var líka gert, ákvörðunarvaldið um það, hversu mörg rn. skulu vera, enda er bæði skýrt tekið fram í 4. gr. um fjölda þeirra og síðan tekið fram, að nýjum rn. megi ekki bæta við né afleggja þau, sem fyrir eru, nema eftir beinni lagaheimild. Hitt fer auðvitað nokkuð eftir álitum og má endalaust um deila, hversu mörg þessi rn. skuli vera. Og ég vil skýrt taka fram, að sú upptalning, sem er í 4. gr., er auðvitað hvorki endanleg ákvörðun af hálfu ríkisstj. né fyrirmæli til Alþ., sem ríkisstj. hefur auðvitað ekki heimild til að gefa, um, að þessi eini háttur komi til greina. Hér er um margs konar áhorfsmál að ræða, og ég get vel hugsað mér aðra skipan í einstökum efnum heldur en hér er lögð til. Og eins vil ég skýrt taka fram, að þessi breyting segir auðvitað ekkert fyrir um starfsskiptingu milli núv. ráðh. Það er ekki ætlunin að hagga henni neitt með þessari breytingu. Ef núv. stjórn situr, þegar l. taka gildi, þarf að taka upp nýja samninga um það, hvernig rn. verði skipt. Það er ljóst mál, að þetta liggur þá undir mati. Hér er reynt að finna heppilega lausn þess, hvernig þessum rn. verði skipt og hvernig málum verði skipt þeirra í milli. Það má segja, að aðalbreytingin frá því, sem nú er, sé sú, að ætlazt er til og berum orðum ákveðið, að höfuðatvinnuvegir landsins fái hver sitt rn., sjávarútvegur, landbúnaður, iðnaður og svo verzlun, sem heyrir þá eðli málsins samkv. undir hið gamla viðskmrn., sem á að haldast. Upphaflega var þetta allt sameinað í atvmrn., en hefur verið að smásplundrast, þó þannig, að landbúnaður og sjávarútvegur eru enn undir hinu upphaflega atvmrn., þó að það hafi lengi tíðkazt, að menn kalli sig ýmist sjútvmrh. og landbrh. og þó að til séu bréfhausar með ráðuneytisnafni hverrar tegundar um sig. Þetta hefur ekki komið að verulegri sök, vegna þess að það er afbragðsmaður, sem er ráðuneytisstjóri í atvmrn., en þessi skipan er auðvitað ekki heppileg eða viðhlítandi til lengdar. Eins er svo þarna lagt til, að heilbrigðis- og tryggingamál séu tekin undan þeim rn., sem þau nú hafa verið í, heilbrigðismálin undan dóms- og kirkjumálarn. og tryggingamálin undan félmrn. Mér er ljóst, að þetta kann að vera nokkurt áhorfsmál eins og fleira. Ég hygg þó, að sé miðað við nútímalöggjöf, sé svo mikið samband þarna á milli, að það sé eðlilegt, að um einmitt þessa tvo málaflokka sé fjallað af sömu mönnum og í sama rn. Eftirtektarvert er t.d., að einmitt í gær var sagt frá því, að í Bretlandi væri búið að koma á eða væri þessa dagana verið að koma á þessari skipan, að heilbrigðis- og tryggingamálarn. yrði eitt og hið sama. Þar er auðvitað um að ræða miklu flóknari mál heldur en hjá okkur, en þetta er sem sagt einnig þar til íhugunar. Nú er það auðvitað svo, að þrátt fyrir þessa meginskiptingu er verulegur vandi á höndum að kveða á um, hvernig eigi að deila einstökum málum á hvert rn. Og eins og ég sagði, var það aðalefni nefndarfrv. gamla, að þar var tekið upp og talið rækilega, hvað undir hvert rn. heyrði. Ég hafði það til athugunar eins í sumar, hvort þessi háttur væri æskilegur, en að athuguðu máli sýndist mér, að það væri eðlilegra, að forsrh. skipti málum niður á milli rn., en þó með þeim fyrirvara, sem er berum orðum fram tekinn, til þess að örugglega sé frá öllu gengið, að mál verður að heyra undir það rn., sem eðli málsins samkv. á með það að fara. Við skulum segja, svo að við tökum einfalt dæmi, að þá er það svo, að samgöngumál greinast í nokkra þætti, en úr því að sérstakt samgmrn. á að vera til, er eðlilegt, að bæði samgöngur á sjó, landi og í lofti og þá einnig Póstur og sími heyri undir það rn., þannig að það væri óheimilt eftir þessari löggjöf með stjórnarúrskurði að ákveða, að samgöngur á landi heyrðu t.d. undir landbrh., á sjó undir sjútvmrh. og Póstur og sími undir iðnmrh. Að greina þannig á milli mundi ekki standast eftir þeirri leiðbeiningu, sem hér er gefin, og eru þannig veruleg takmörk á valdi forsrh. til þess að skipta þessu. Ef þm. hins vegar að athuguðu máli telja það æskilegra að skipta þessu upp, þá hafa þeir það auðvitað í hendi sér, og frv. frá n. getur þar orðið til mikillar leiðbeiningar. Eins gæti verið, að menn vildu fækka rn. frá því, sem þarna er lagt til, eða fjölga þeim enn. Slíkt kemur auðvitað allt til skoðunar undir meðferð málsins. Það er sérstaklega rétt að vekja athygli á því, að fjmrn. er nokkurs annars eðlis samkv. þessu frv. heldur en hin rn., þannig að fjmrn. samkv. frv. skiptist í þrjár jafnsettar deildir. Það er hægt að skipta hinum rn. í deildir, þar sem allir deildarstjórar og eftir atvikum skrifstofustjórar eru undir einum ráðuneytisstjóra, en í fjmrn. er ráðuneytisstjóri fjmrn., og síðan er honum jafnsettur hagsýslustjóri yfir hagsýslu- og fjárlagadeild og svo ríkisendurskoðunin undir forstjórn ríkisendurskoðanda. En þó er ætlazt til þess, að öll þessi rn. tilheyri fjmrn. Það hefði verið hægt að greina þarna á milli og láta þetta vera allt sérstök rn. Það þótti okkur ekki eðlilegt, vegna þess að þetta er allt eðli málsins samkv. hluti af fjmrn., en venjan hefur orðið sú, að þessar deildir hafa orðið sjálfstæðar með jafnsettum embættismönnum. Það má segja, að eðlilegt hefði verið að leggja Hagstofuna samhliða undir fjmrn. sem 4. sjálfstæðu deildina þar, en slíkt kemur bæði í bága við upphaflegu l. um Hagstofu, þar sem segir, að hagstofustjóri eigi að heyra beint undir ráðh. og svo við ákvörðun, sem tekin var hygg ég í tíð vinstri stjórnarinnar einhvern tíma á árunum 1956–1958, þar sem hagstofustjóri var af þáv. forsrh. gerður ráðuneytisstjóri. Þótti ekki fært eða ástæða til,að hagga þeirri ákvörðun nú. En hér er um að ræða álitamál. Samkv. frv. er svo ætlazt til þess, að fyrirmælin í stjórnarskránni, þar sem segir, að forseti skipti störfum á milli ráðh., verði skilin með þeim fyrirvara eða takmörkum, sem að mínu viti tvímælalaust fær staðizt, að það megi ekki skipta einstökum rn. upp á milli ráðh. eins og nú er gert. Það hefur lengi tíðkazt og í vaxandi mæli má segja, en er þó gamall háttur, að við stjórnarmyndanir og ekki sízt, þegar um samsteypustjórn er að ræða eins og langoftast hefur verið, er einstökum rn. skipt upp á milli ólíkra ráðh., þannig að tínd eru til tiltekin málefni úr einstökum rn. og þau látin í hendur ólíkra ráðh., bæði eftir því, sem hugur þeirra stendur til, og eftir því, sem þykir nauðsynlegt til að skapa jafnræði eða jafnvægi á milli þeirra ólíku flokka, sem taka þátt í stjórnarmyndun. Þetta er að mínu viti ákaflega óheppilegt. Það er mjög varhugavert, að hvert rn. eða eitt einstakt rn. hafi marga húsbændur. Það er eðlilegt, að einn ráðh. sé yfir hverju rn. Ráðuneytisstjóri og starfsmenn þar eigi undir hann að sækja, en ekki undir marga ráðh., marga húsbændur, eins og mjög hefur tíðkazt. Slíkt er lagað til þess að skapa glundroða. Almenningur áttar sig síður á, undir hvern mál heyra. Það getur orðið margháttaður ágreiningur milli ráðh. bæði um starfsmannaval og eins það, hvernig varið skuli starfskröftum þeirra starfsmanna, sem í rn. eru. Það kemst á þetta meiri lausungarbragur, minni yfirsýn heldur en ef einn maður, einn ráðh., er hverju sinni gerður ábyrgur fyrir sérstöku rn. Hins vegar er sá fjöldi m., sem nú er ráðgerður, ekki sízt við það miðaður, að hægt sé að koma við svipaðri en þó annarrar tegundar skiptingu og verið hefur, þannig að ætlazt er til, að auðveldara sé að ná jafnvægi með því að hver einstakur ráðh. hafi fleiri rn. undir sér heldur en eitt, eftir því sem atvik standa til, þannig að frv. gefur engan veginn til kynna og í því felst alls ekki, að fjölga eigi ráðh. Og ég vil taka það fram, að í fyrstu lotu er ekki heldur ætlazt til þess, að ráðuneytisstjórum sé fjölgað, starfsmönnum, eða komið upp sérstökum skrifstofum, heldur taki ákvæðin gildi smám saman eftir því, sem atvik standa til, eftir því sem ráðuneytisstjóraembætti losnar, eftir því sem fé er veitt til á fjárl., og önnur atvik gera það eðlilegt, að þessi skipan komizt á. Hér er sem sagt ekki um að ræða bráðabirgðaráðstafanir, heldur verið að finna grundvöll fyrir heppilegri framtíðarþróun heldur en hefur æxlazt hin allra síðustu ár. Þá er gert ráð fyrir því, og það er einnig nýmæli, að ráðh. sé heimilt að taka sér til aðstoðar mann, sem hafi sams konar stöðu og deildarstjóri, en starfi einungis jafnlengi og ráðh. sá, sem hann hefur valið. Svipaður háttur er víða annars staðar hafður. Það er mismunandi heiti á þessum trúnaðarmönnum, en þetta er upprunnið í Bretlandi og hefur færzt út þaðan. Hér hafa ráðh. lengi orðið varir þessarar þarfar. Það hefur stundum verið bætt úr því með því, að menn hafa ráðið eins konar bráðabirgðamenn sér til aðstoðar. Í öðrum tilfellum og kannske oftar hefur lausnin verið sú, að ráðh. hafa tekið inn nýja fasta starfsmenn, sem þeir hafa talið sig sérstaklega hafa aðgang að. En hitt verða menn að skilja, að það er eðlilegt, að þegar menn koma að nýjum störfum í rn., þar sem þeir eru öllum mönnum ókunnugir og e.t.v. flestir eða allir starfsmenn skipaðir af andstæðingum þeirra, óski þeir eftir að hafa einhverja sérstaka trúnaðarmenn. Starfskraftar ráðh. og rn. í heild notast mun betur, ef þessi háttur er hafður á. Ég hef orðið þess var, að sumir telja, að bæði þetta ákvæði og ákvæði um fjölgun rn. muni hafa í för með sér aukinn kostnað. Ég tel, að því fari fjarri, að þetta fái staðizt. Í fyrsta lagi má segja, að miðað við núverandi skipan er auðvitað ekki líklegt, að núverandi ráðh., sem hafa verið alllengi, hafi sérstaka þörf til þess að kveðja sér aðstoðarmenn. Það er frekar, að ef breyting verður, þá komi þetta til, og slík breyting getur auðvitað orðið hvenær sem er. En varðandi þetta sérstaka atriði er það svo, eins og ég sagði, að þessi þörf hefur verið lengi fyrir hendi, og hún hefur verið leyst og þá oft með því að ráða menn, sem rn. síðan sitja uppi með sem fasta starfsmenn. Nú er ætlunin, að ráðh. geti ráðið menn um stundarsakir á þennan veg og þeir fari jafnhliða ráðh. úr starfi, svo að ég hygg, að fyrir utan þann sparnað, sem fæst af hagkvæmara starfsfyrirkomulagi, muni sú raunin einnig verða, að beinlínis varðandi starfsmannahaldið muni það ekki aukast, heldur þvert á móti fyrir þetta nýmæli, alveg eins og betri skipan og starfshættir rn. eiga ekki að leiða til aukins kostnaðar. Fyrirmælin eiga að taka gildi eins og ég segi smám saman, en þar að auki á að vinnast upp margfaldlega með betri starfsskilyrðum sá kostnaður, sem kynni að leiða af þeirri verkaskiptingu, sem hér er ráðgerð. Það er ekki hægt að segja um þetta frv., að það hafi grundvallarbreytingar í för með sér frá því, sem verið hefur, en það á að geta leitt til þess, að starfshættir Stjórnarráðsins verði öruggari og betri, hagkvæmari, heldur en verið hefur, og þess vegna er ég sannfærður um, að það stefnir í rétta átt. Ég vonast til þess, að málið fái framgang. Ég legg til, að því verði vísað til hv. allshn. Ég tek það fram, að hér er ekki um neitt flokkspólitískt mál að ræða, og ég óska eftir sem beztri samvinnu við hv. stjórnarandstæðinga um athugun á málinu, vegna þess að hér er um að gera að skapa þá skipan, sem allir geti sæmilega vel við unað.



Herra forseti. Eins og fram kom hjá hæstv. forsrh., er æðilangt síðan þessu máli var fyrst hreyft hér á hv. Alþ. og það því verið alllengi í athugun, bæði hjá fyrri ríkisstj. og þeirri, sem nú situr. Og niðurstaðan er það frv., sem hér liggur nú fyrir. Það kom fram af því, sem hæstv. ráðh. sagði, að menn hafa yfirleitt verið sammála um, að það væri skynsamlegt að setja löggjöf um Stjórnarráðið, fyrirkomulag þess, og færa þannig fastari skipan á starfsrækslu þess. Ég vil lýsa því yfir, að ég tel það til bóta að setja löggjöf um það efni. Um þetta frv. vil ég fara örfáum orðum. Mér finnst vera í því þrjú nýmæli, sem ástæða er til að minnast á. Þau eru að vísu fleiri, en þau eru smá og staðfesting á þeim venjum, sem myndazt hafa. Mér finnst nýmælin vera þessi: Í fyrsta lagi að lögfesta rn., hversu mörg þau skulu vera og ekki megi setja á fót ný rn. nema með l. Þetta finnst mér vera til bóta. Ég vil ekki á þessu stigi málsins fullyrða, að það sé nákvæmlega hitt á rétta punktinn um fyrirkomulag rn. í þessu frv. Ég hef ekki haft aðstöðu til þess að íhuga það svo, að ég sjái ástæðu til að lýsa yfir einhverju um það, en mér sýnist, að í þessu sé nokkur varnagli líka um það, að framkvæmt verði smátt og smátt það, sem gert er ráð fyrir, að endanlega verði um skipan rn., því að heimilt er að hafa sama ráðuneytisstjóra fyrir fleiru en einu rn. fyrst um sinn eftir því, sem ástæða þykir til. Mér sýnist þetta ákvæði skynsamlegt. Þá þarf ekki að rjúka til undir eins og setja upp sérstakar skrifstofur og ráðuneytisstjóra fyrir öll þessi rn., sem hér eru ráðgerð, heldur má gera það eftir því, sem hagkvæmt þykir smátt og smátt. Þar að auki er það náttúrlega engin bylting, sem gert er ráð fyrir í frv. varðandi rn. eins og forsrh. réttilega gerði grein fyrir. En sem sagt, þetta fyrsta nýmæli finnst mér vera til bóta. Annað atriði, sem ég mundi vilja kalla nýmæli, er að setja í lög, að skipta rn. ekki upp á milli ráðh., þegar samsteypustjórnir eru, og þær eru nú yfirleitt ætíð hjá okkur. Fljótt á litið sýnist mér þetta muni líka vera til bóta, því að það hefur valdið verulegum vandkvæðum, að niðurstaðan hefur orðið sú í þessum samningum um samsteypustjórnir að tæta rn. nokkuð í sundur. Ég held, að menn hefðu bara gott af því aðhaldi, sem lagaákvæði um þetta veittu, og ætti að vera hægt að koma fyrir skynsámlegri verkaskiptingu, þótt margir flokkar eigi hlut að máli eða fleiri en einn, þó ekki væru skorin í stykki rn. Ég mundi því telja, að þetta atriði væri líka til bóta. Þriðja breytingin, sem mér sýnist í þessu vera, er sú, að ráðh. fái heimild til þess að kveðja sér til aðstoðar trúnaðarmenn, sem sitji með þeim í Stjórnarráðinu á meðan þeir eru. Það er meginstefnan í þessu ákvæði. Þetta ákvæði tel ég líka vera til bóta og hefði átt að vera komið í lög eða a.m.k. hefði átt að vera orðin föst venja fyrir löngu. Á þessu hljóta allir þeir menn að hafa skilning, sem einhvern tíma hafa setzt í ráðherrastól. Eins og forsrh. réttilega tók fram, hefur þessu verið hnikað til með ýmsu móti, en stundum orðið að grípa til annarra en hinna æskilegustu aðferða til þess að koma þessu þannig fyrir. Sumir hafa kannske heldur alls ekki getað komið þessu fyrir eins og þyrfti að vera. Ég álít, að ráðh., hverjir sem þeir eru, veiti sízt af því að hafa með sér einn handgenginn trúnaðarmann, sem þeir geta valið algerlega sjálfir, og þá pólitískan samherja sinn. Hafa mann með sér í því starfi, að notfæra sér embættis- og sérfræðingakerfið, ekki sízt eins og það er orðið. Ég held, að það veiti sízt af því, að nýr ráðh. t.d. eigi kost á því að koma með slíkan mann með sér þegar í stað. Ég tel, að á þessu sé hin ríkasta nauðsyn, að haga þessu svo. Margar þarfir kalla að hjá ráðh., og þetta fyrirkomulag ætti að taka upp hreinlega undanbragðalaust. Ráðh. eiga þá t.d. betra með að glíma við það eilífðarinnar vandamál allra ráðh. á öllum tímum, að hafa samband við þjóðlífið í öllum þess margbreytilegu myndum og ég vil segja samband við sitt eigið þinglið og sitt eigið stuðningslið. Þetta er sífellt vandamál, sem allir ráðh. eiga við að glíma, að þeir ekki slitni beinlínis úr sambandi við það, sem þeir þurfa að hafa tengsl við. Það er ekki aðeins, að þeirra vandi liggi í því að notfæra sér embættismannakerfið og sérfræðingakerfið og láta það ekki buga sig o.s.frv., heldur kemur einnig til þetta stórkostlega vandamál, að sinna þeim geysilega margbreytilegu málum, sem að kalla, anna þó samt, að slitna ekki úr sambandi við þjóðlífið og við sitt eigið þinglið og sitt eigið stuðningslið. Kröftugur trúnaðarmaður af sama sauðahúsi og ráðh. mundi geta gert mikið gagn í öllum þessum efnum. Það gæti verið freistandi í þessu sambandi að ræða um önnur efni hliðstæð, en ég ætla ekki að blanda þeim inn í þetta, því það verður sjálfsagt rætt um þau sérstaklega. Það eru hliðstæð vandamál annars staðar í okkar stjórnkerfi, sem þarf endilega að leysa og m.a. sum í þessari stofnun, þ.e.a.s. í Alþ. Það er ekki nokkur vafi á því, að það verður að vinda bráðan bug að því að bæta starfsskilyrði þm. og þingflokka, ég vil segja eitthvað í svipaða stefnu og hæstv. ríkisstj. leggur til með þessu frv., að bætt sé starfsaðstaða í Stjórnarráðinu, þeirra pólitísku manna, sem þar eiga að vera og þar eiga að stjórna. En ég skal ekki blanda því neitt inn í þetta, því að ég mun styðja þetta frv. og þetta ákvæði og þau önnur, sem ganga í hliðstæða átt einmitt varðandi það, að ráðh. fái að njóta sín. Og ég vil ekki tengja þann stuðning við neitt annað, aðeins í þessu sambandi minna á, að það eru óleyst vandamál varðandi aðstöðu Alþ. og þm. og þingflokka til starfa, sem þarf að ganga í að leysa. Ég hef flutt þáltill., sem ég ætla, að geti orðið til þess, að það mál yrði rætt, áður en langt um líður. Ég er stuðningsmaður þessa frv. í höfuðdráttum eins og greinilega hefur komið fram af því, sem ég hef þegar sagt.



Herra forseti. Í grg. þessa frv. segir svo, og þess var líka getið af hæstv. forsrh. í framsögu, að Alþ. hefði hinn 30. maí 1958, eða fyrir 10 árum, samþ. þál. um að skora á ríkisstj. að láta fara fram endurskoðun á löggjöf um Stjórnarráð Íslands og leggja fyrir Alþ. lagafrv. um þetta efni „svo fljótt sem verða má.“ Nú eru sem sé liðin 10 ár síðan þessi þál. var samþ., og kunna menn nú að efast um, að afgreiðsla málsins hafi verið látin fara fram „svo fljótt sem verða má.“ En hæstv. forsrh. gat þess nú, að á sínum tíma hefði verið samið frv. um þetta efni, allmikill lagabálkur sagði hann, sem að vísu hefði haft þann ókost að hans dómi, að í því frv. hefði verið lítið annað en staðfesting þeirra venja, sem stofnað hefði verið til með forsetaúrskurðum og á annan hátt. Honum virtist, að vegna þess að lítið annað væri í frv., hefði ekki tekið því að leggja það fyrir Alþ. Framhaldsafgreiðsla þess máls hefur svo orðið sú, að ríkisstj. hefur látið semja frv. það, sem hér liggur fyrir og fjallar um nokkur nýmæli á þessu sviði. Ég get tekið undir það, sem þm. munu nú yfirleitt hafa verið sammála um fyrir 10 árum, að ástæða sé til þess að setja lög um Stjórnarráð Íslands, og það er ekki nema gott um það að segja, að það skuli hafa verið lögð vinna í það að fá hugmyndir manna um það, hvað í slíku frv. ætti að felast af nýmælum og hvað upp ætti að taka af því, sem í gildi hefur verið um þetta. Og ýmislegt af þessu, sem til er lagt, sýnist mér vera athyglisvert og mjög til umhugsunar. Hins vegar er það nú svo, að við erum víst flest sammála um það, að nú séu erfiðir tímar í landi og eitt af því, sem alþm. þurfi að taka sér fyrir hendur á nýbyrjuðu þingi, sé að athuga leiðir til sparnaðar á ríkisfé. Þess vegna sýnist mér, að enda þótt mörg af þeim atriðum, sem í þessu frv. felast, séu fullrar athugunar verð, orki það mjög tvímælis, að það sé tímabært nú eins og á stendur að ákveða ýmislegt af því, sem í frv. er gert ráð fyrir, eins og það að bæta inn í Stjórnarráðið að mér virðist 11 nýjum embættum ríkislaunuðum, miðað við þá ráðherratölu, sem nú er. Það er að vísu rétt, sem hæstv. forsrh. segir, að í frv. er gert ráð fyrir því, að þó að rn. séu svo mörg, sem þar segir, þurfi ekki að vera svo margir ráðuneytisstjórar. Hann nefndi ráðuneytisstjórana sérstaklega af eðlilegum ástæðum. En það er nú alltaf svo og hefur reynzt svo í okkar löggjöf, að þegar komnar eru inn í löggjöfina heimildir um að stofna til embætta, eru þær heimildir venjulega fljótlega notaðar. Og þegar ráðh. væru búnir að fá heimildir til þess að bæta við 4 ráðuneytisstjórum, er nú hætt við því, að ýmsir reyndu að hafa áhrif á þá í þá átt, er tímar liðu, að þessar heimildir væru notaðar og teldu sig geta fært fyrir því glögg rök um vinnuhagræðingu og annað þvílíkt. Það er gert ráð fyrir því í 15. gr., að sérhver ráðh. hafi heimild til að kveðja sér til aðstoðar sérstakan mann, svona eins konar aðstoðarmann eða aðstoðarráðh., sem gegni störfum meðan sá ráðh. situr á sínum stól, en hætti síðan og víki fyrir öðrum, þegar önnur stjórn verði mynduð, sem út af fyrir sig er eðlilegt samkv. þeirri hugsun, sem í þessu felst. Nú eru ráðh. 7, og þá gæti hér verið um að ræða 7 nýja starfsmenn, að mér skilst, ef þessar heimildir væru notaðar. En auk þess, sem fjallað er hér um fjölgun rn. og um nýja aðstoðarmenn ráðh., þá ætla ég, að í 12. gr. frv. sé heimild til að skipa deildarstjóra rn. skrifstofustjóra þess rn. - þetta orð, deildarstjóra rn. skil ég svo, að þar sé átt við einhvern deildarstjóra í rn. En það er gert ráð fyrir, að þessir deildarstjórar verði áfram eins og nú, þótt ekki sé sérstaklega kveðið á um sérdeildir nema í fjmrn. Þá er í raun og veru það, sem gerzt hefur, ef þetta yrði lögfest, það, að fyrst hafa skrifstofustjórarnir, sem áður voru nefndir, verið gerðir að ráðuneytisstjórum, sem álitið var, að væri nú eiginlega bara breyting á nafni embættis, og svo eru þá komnir skrifstofustjórar að auki, sem að vísu má gera ráð fyrir, að væru jafnframt deildarstjórar, þótt það sé nú ekki beinlínis sagt, en það er orðað svona, að heimilt sé að skipa deildarstjóra rn. skrifstofustjóra þess rn. o.s.frv. A.m.k. skilst mér, að um muni þá verða að ræða einhverja breytingu á launakjörum, ef deildarstjóri er gerður að skrifstofustjóra. Ég er að benda á þetta, að þarna er hætt við, að hlyti nú að verða um töluverða hækkun á útgjöldum til Stjórnarráðsins að ræða, og þess vegna segi ég það, að þó að það sé ágætt, að nú skuli hafa verið framkvæmd ályktun Alþ. fyrir 10 árum um að leggja fram frv. um þetta efni, þá muni það mega teljast vafasamt, að þáð sé eðlilegt að afgreiða slíkt frv. nú eins og ástandið er í fjármálunum. Eigi að síður getur það verið fróðlegt að velta fyrir sér þessu máli og full ástæða til þess, á ýmsan hátt, og kemur mér í hug í því sambandi t.d. 1. gr. frv. En í 1. gr. segir svo, að „forseti lýðveldisins skipar ráðh., ákveður tölu þeirra og skiptir störfum með þeim.“ Það er þetta, um að forseti ákveði tölu ráðh. hverju sinni, sem ég vildi minnast á. Í þessu frv. er ekki gert ráð fyrir því, að tala rn. verði ákveðin. Mér kemur þá til hugar að skjóta fram þeirri spurningu, að ef svo færi, að samþ. yrði einhvern tíma fyrr eða síðar það nýmæli, sem felst í 15. gr., um að ráðh. sé heimilt að kveðja sér menn til aðstoðar, hvort það gæti þá ekki orðið til þess, ef einhvern tíma yrði framkvæmt, að mönnum þætti fært að fækka ráðh. eitthvað frá því, sem nú er. Ég man þá tíð, að hér var í landi 1 ráðh. Þá var Ísland að vísu ekki fullvalda ríki, en lengi eftir að Ísland varð fullvalda ríki voru ráðh. aðeins 3, og síðar, í kringum 1940, urðu þeir 5. Nokkru síðar voru skipaðir 6 ráðh., og nú undanfarin ár hafa ráðh. verið fleiri en nokkru sinni fyrr eða 7, og hefur ýmsum þótt nóg um. En þetta hefur m.a. farið svo af pólitískum ástæðum skilst mér, vegna þess að flokkar hafa unnið saman og sú stefna hefur nú verið nokkuð mikið uppi að miða alltaf fleira og fleira við flokkana eins og að þeir séu það, sem höfuðmáli skipti hér í Alþ. og í stjórn landsins. En látum það svo vera. Ég ætla ekki að fara að ræða hér um flokka, þótt margt mætti um þá ræða og margt sé um þá rætt með misjafnlega sterkum rökum, eins og gengur. En þetta nýmæli, sem hér er í 15. gr. l., er um það, að ráðh. geti tekið með sér inn í Stjórnarráðið hverju sinni eins konar aðstoðarráðh. Aðstoðarráðh. eru svo sem ekkert nýtt í veröldinni. Þeir eru víða um lönd, þótt þeir hafi ekki verið hér. En ef ráðh. getur tekið með sér inn í Stjórnarráðið aðstoðarmann eða eins konar aðstoðarráðh., þá finnst mér, að það ætti einnig að vera til athugunar hér á þingi, hvort ekki mætti samhliða, þegar til kæmi, ákveða fasta tölu ráðh. og fækka ráðh. frá því, sem nú hefur verið um sinn. Um þetta mál skal ég svo ekki hafa fleiri orð að þessu sinni. Eins og ég sagði, virðist mér hér vera um mjög athyglisvert mál að ræða og vil alls ekki andmæla því, að sumt, sem í frv. felst, geti átt rétt á sér, enda væri það undarlegt, ef svo væri ekki, því að eflaust hafa margir hæfir og vitrir menn um þetta fjallað, en ég geri ráð fyrir því, að þegar til kemur, muni mönnum finnast, að máli af þessu tagi, sem búið er nú að fresta í 10 ár, hljóti að verða frestað 11. árið til nánari athugunar.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða frv. þetta, en í tilefni af því langar mig til að beina fsp. til hæstv. forsrh., ef hann vill afsaka, að ég geri það munnlega og fyrirvaralaust. Fsp. er, hvort hann geti sagt okkur nokkuð um, hvað líði undirbúningi undir byggingu nýs stjórnarráðshúss. Það er kunnugt, að mjög mikið hefur verið unnið að þessu máli undanfarin ár, en mér hefur skilizt, að málið hafi verið látið ganga hægar en það hefði getað gengið, m.a. vegna þeirrar þenslu, sem verið hefur á vinnumarkaði undanfarin ár. Ég spyr ekki aðeins af umhyggju fyrir vinnuaðstöðu Stjórnarráðsins, heldur til viðbótar af því, að útlit er þannig á vinnumarkaði í byggingariðnaði, að það mundi vafalaust geta komið sér vel á næstunni, ef slík verkefni sem þetta væru sett í framkvæmd. Ýmsir hafa hugsað sér einn lið af afskiptum ríkisvaldsins þann, að það gæti aukið ýmis verkefni sín, þegar vinnumarkaðurinn þarf á því að halda,.alveg eins og ríkið hefur ávallt reynt að taka tillit til þenslu, þegar um hana hefur verið að ræða.



Herra forseti. Þessari fsp. er fljótsvarað á þann veg, að um þetta mál er í raun og veru ekki mikið meira að segja nú heldur en sagt var á síðasta þingi. Ég hygg, að þá hafi verið borin fram fsp. um það, og aðalefni þess, sem þá kom fram, er, að nú eru fyrir hendi uppdrættir að byggingu, sem virðist nokkurn veginn fullnægja þeim hugmyndum, sem framkvæmanlegar eru í þessum efnum. Fyrri till. voru miklu stærra hús, að undir það áttí að taka meira af lóðum, sem sumpart voru ekki í ríkisins eigu, hafa húsið bæði stærra að flatarmáli og hærra heldur en samrýmist síðasta skipulagi, skipulagsuppdráttum Reykjavíkurbæjar, og þar sem viðleitnin var sú að sameina allar stjórnarskrifstofur í einni byggingu. Frá þessu eru menn nú endanlega horfnir. Og ég hygg, að snemma á síðasta ári hafi þessir uppdrættir verið lagðir fram. Af ýmsum ástæðum, kosningum, sem voru fyrirhugaðar á árinu 1967, og síðan - við getum sagt - miklum önnum við að afgreiða aðsteðjandi vandamál, hefur það dregizt lengur en góðu hófi gegnir að taka um þetta endanlega ákvörðun, og við erum ekki mikið lengra komnir í því heldur en við vorum á s.l. vetri. En til viðbótar er hægt að segja, að leitað hefur verið eftir skoðunum fróðra manna, ef svo má segja, á hagnýtingu þess skrifstofurýmis, sem þarna er ætlað, hvort það sé eins æskilegt eða hagnýtt eins og nútímakröfur standa til. Að vísu má segja, að eðlilegt væri, að arkitektarnir hefðu haft þetta í huga við sína tillögugerð, og það hafa þeir vafalaust haft að verulegu leyti, en það þótti þó að athuguðu máli eðlilegt, að þetta yrði sérstaklega skoðað af embættismönnum Stjórnarráðsins. Það vill þannig til, að í morgun fékk ég frumathugun frá einum embættismanni um þetta. Mér hefur ekki einu sinni gefizt tími til þess að lesa það, en minn hugur hefur staðið til þess, að mjög bráðlega yrði hægt að taka ákvörðun um þetta efni. Auðvitað má endalaust deila um útlit bygginga og stærð og slíkt, en mér sýnist þetta í skaplegu horfi, og ef nú verður ekki kveðin upp fordæming af þessum hagsýsluráðunautum um þær till.. sem fyrir hendi eru, vonast ég til þess, að hægt sé að leggja uppdrættina til grundvallar og þá snúa sér í alvöru að framkvæmd byggingar, sem ég tel bæði af þeim ástæðum, sem hv. þm. gat um, og öðrum ástæðum, að sé orðið fyllilega tímabært að hrinda áleiðis og megi raunar segja, að hafi dregizt óhæfilega að ganga frá. Það er alltaf hægt að finna afsakanir, en menn hafa látið þetta oft mjög sitja á hakanum fyrir öðru, og ég játa það með hv. 1. þm. Norðurl. e., að það hefur orðið meiri dráttur á samningu þessa frv. heldur en æskilegt hefði verið. Skýringin á því, - hann var ekki með neinar ásakanir á hendur stjórninni af þeim sökum, en það er rétt, að það komi fram, að það er mest mér að kenna, að þetta hefur dregizt. Það voru þrír ágætir menn settir í n. til þess að gera um þetta till. Mér líkuðu ekki þeirra till., ekki vegna þess að þær væru ekki góðar svo langt, sem þær náðu, en að vísu náðu þær of langt í sumum efnum að mínu viti, með því að fara að skipta með l. upp störfum á milli einstakra stjórnardeilda. Ég tel samt, að það hafi verið gott verk unnið með þeirri skiptingu. En þegar ég sá frv., varð mér ljóst, að það var ekki lausn á þeim vanda, sem fyrir okkur hafði vakað hér í þinginu, að leysa þyrfti, og vafðist nokkuð fyrir mér að gera mér sjálfum alveg ljóst, hvað það var, sem ég teldi, að gera þyrfti. Ég tek undir það með hv. þm., að heimurinn ferst ekki, úr því að það er búið að dragast í 10 ár að samþykkja þál., þó að það dragist eitthvað enn “að samþykkja hana, og skal ég sízt leggja nokkuð ofurkapp á, að frv. verði afgreitt nú. Og ég legg áherzlu á það, að ef menn að athuguðu máli telja, að frv. eða l. horfi til aukins kostnaðar fyrir ríkið, þá tel ég ekki tímabært að lögleiða það á þessu stigi. En ég er sannfærður um, að það er engir kostnaðaraukning, sem leiðir af þessari löggjöf út af fyrir sig. Ég legg áherzlu á það, að venjan er orðin sú, að ef ný ríkisstj. kemur og jafnvel ríkisstj., sem er búin að sitja alllengi, þá er fjölgað rn. og ráðuneytisstjórum nú orðið eftir því, sem þeim þykir henta. Það er jafnvel gert án þess, að því er ég hygg að það sé ætíð borið a.m.k. undir ríkisstj. í heild, þótt það sé kannske samráð milli forsrh. og hlutaðeigandi ráðh. Stundum hygg ég, að hlutaðeigandi ráðh. hafi einn tekið ákvörðun um þetta, að skipta sínum rn.. án þess að hafa um það formlegt samráð við aðra. Þannig er þetta orðið í framkvæmd, og þess vegna er í frv. beinlínis um hömlur á sjálfræði ríkisstj. að ræða frá því, sem verið hefur. Það má segja, að þar sé ráðgerð fjölgun um 2–3 rn. frá því. sem nú er. Það fer eftir því. hvernig þetta er talið. En það er líka fyrirvari um það, að ekki er ætlazt til, að þetta komi í gildi fyrr en smám saman og alls ekki á þann veg, að af því verði aukinn kostnaður í bili fyrir ríkissjóðinn. Varðandi hitt atriðið, um þessa aðstoðarmenn, fer því fjarri, að það megi kalla þá aðstoðarráðh. Þeirra staða á ekki að verða slík. Og ég fullyrði einnig, alveg eins og kom fram hjá hv. 1. þm. Austf., sem er þessum málum auðvitað allra manna kunnugastur sökum síns langa ráðherradóms, að þá hefur verið leyst úr þessu efni á einn eða annan veg af öllum ráðh. Hann sagði, að sumir hefðu kannske ekki gert það. Ég hygg, að það hafi verið gert af öllum ráðh. Ég gæti hér alveg athugunarlaust nefnt dæmi þess, að það hefur verið farið mjög svipað að eins og hér er gerð till. um, að ráðh. hefur tekið með sér inn í rn. mann, sem hefur horfið aftur. Það er svo hægt að nefna mörg dæmi þess, að menn hafi verið teknir inn í rn. og hafi ílenzt þar sem fastir starfsmenn, án þess að það væri kannske brýn þörf á þeim. Hitt verðum við að hafa í huga, að stöðugar kröfur um aukna afskiptasemi og fjölgun landsfólksins gera það að verkum, að einhver fjölgun á starfsmönnum í Stjórnarráðinu er óhjákvæmileg. Nú getum við ekki sagt, að ráðherrafjöldi eigi að fara eftir mannfjölda. En þegar ráðh. var einn, voru Íslendingar eitthvað, við skulum segja til að byrja með 80–90 þús. Þegar þeir urðu þrír, voru þeir töluvert innan við 100 þús. Þegar ráðh. voru ákveðnir 5, voru Íslendingar eitthvað liðlega 100 þús. Nú eru Íslendingar þó orðnir 200 þús. og þjóðfélagið orðið miklu margþættara og þarfirnar, sem Stjórnarráðið verður að sinna, miklu fleiri og ólíkari heldur en áður var. Og ég verð að segja, að okkar stjórnarkerfi er veikara en ella vegna þess, hve rn. sannast að segja eru fáliðuð. Hjá okkur geta rn. alls ekki unnið neitt svipað starf eins og mér er kunnugt, að þau gera í okkar nágrannalöndum, sem auðvitað eru stórveldi miðað við okkur og við getum aldrei líkt okkur við. En það er síður en svo, að hér sé bruðlað með starfsmannafjölda. Í forsrn., það kallast hér sérstakt rn., er nú sá háttur á, að sameiginlegur ráðuneytisstjóri er í því og menntmrn. og hefur verið í rúm 20 ár. Ég hygg, að sá maður, sem er þar nú ráðuneytisstjóri, hafi í fyrstu komið inn í Stjórnarráðið sem einhvers konar einkaritari þáv. forsrh. Ég játa það, að þegar ég varð forsrh., fékk ég mann úr dómsmrn., eftir að ég hafði verið um tíma forsrh., og gerði hann deildarstjóra hjá mér, einfaldlega vegna þess að ég var algerlega einangraður í byggingunni. Ég varð að geta haft samband við einhvern mann til þess að taka á móti mönnum og til þess að annast daglegar afgreiðslur. Nú er menntmrn. farið burtu, ráðuneytisstjóri er í öðru húsi. Ég hef eðlilega við hann samstarf, en í forsrn., sem er eftir uppi í því gamla stjórnarráði, situr þessi deildarstjóri og ein skrifstofustúlka. Það er allur mannfjöldinn, sem raunverulega er í þessu rn. Þegar meira liggur við, hef ég auðvitað aðgang að mínum ráðuneytisstjóra og hans undirmönnum í menntmrn. Það má tala um fjölda starfsmanna ríkisins, en sá starfsmannafjöldi er yfirleitt ekki í rn., það þori ég alveg hiklaust að fullyrða og að ráðh. hafi kannske vegna þeirrar ásökunar, sem þeir liggja undir um þenslu ríkiskerfisins, verið einstaklega hógværir í því að hafa mannfjölda í kringum sig. Við skulum líta á stærri viðskiptafyrirtæki hér, bæði einkafyrirtæki og t.d. Samband ísl. samvinnufélaga, þann mikla mannfjölda, sem þar er orðinn, þá margháttuðu greiningu í starfsdeildir og annað slíkt. Sjálft Stjórnarráðið þolir fyllilega samanburð við hvern þessara aðila sem er, og ég segi: Það má miklu frekar ásaka ríkisstj. nú og fyrr fyrir að byggja æðsta stjórnarkerfið of veikt upp heldur en þar hafi verið um heimtufrekju að ræða, sbr. bæði að menn hafa unað við þessa frumstæðu löggjöf frá 1903, 1917 og 1938 og við þetta gamla hús og Arnarhvol, sem auðvitað er hvort tveggja orðið algerlega ófullnægjandi sem starfshýsi, ef við segjum eins og er og lítum á það, hvað einkafyrirtæki hér og aðrir aðilar telja sér nauðsynlegt. Óneitanlegt er, að engin, ekki sérstaklega núv. ríkisstj., heldur engin íslenzk ríkisstj., verður sökuð um, að um leið og þær hafa verið að reyna að berjast fyrir sem almennustum framförum í landinu í heild, að hafa verið ákaflega kröfumiklar fyrir sjálfar sig. Þó má segja, að öðru hverju liggja þær undir ásökunum fyrir það aðgerðarleysi að hafa ekki komið upp stjórnarráði, að geta ekki veitt öruggari forystu í atvinnuvegum og ýmsu þess háttar, sem kemur af þessu. Eins og ég segi: Þetta frv. breytir ekki öllu í þessum efnum. Það hefur engar stórkostlegar grundvallarbreytingar í för með sér. Ég mundi segja, að það sé ákaflega hógvært í sinni kröfugerð, og ég óska ekki eftir því, að það nái fram að ganga, ef menn telja, að það hafi fyrirsjáanlega aukinn kostnað í för með sér á þessum erfiðleikatímum. En ég held, að ef það mál er skoðað, sannfærist menn um, að svo er ekki, og ég þakka sérstaklega hv. 1. þm. Austf. fyrir hans undirtektir við frv., sem byggjast á því, að hann gjörþekkir meðferð þessara mála og veit, að hér er ekki um neina ofrausn að ræða.



Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar, eins og þeir, sem tekið hafa til máls um þetta frv., að það hafi verið full þörf á því að skipa málefnum Stjórnarráðsins með lögum, og þess vegna fagna ég því, að þetta frv. er fram komið. Ég get einnig lýst því yfir, að ég er við fljótan yfirlestur persónulega samþykkur mörgum meginatriðum þessa frv. og tel allmörg atriði þar vera mjög til bóta frá því, sem verið hefur, því að sannast að segja hefur starfsskipting í Stjórnarráðinu, og þar af leiðandi vinnubrögð, verið mjög losaraleg og verið að mörgu leyti á óeðlilegan hátt bundin því gamla skipulagi, sem mótað var, þegar stjórnarráðsskrifstofurnar voru aðeins þrjár. Málefnaskiptingin undir rn. hefur verið mjög losaraleg og á reiki, og ég fullyrði á margan hátt óeðlileg. Vafalaust yrði með ráðuneytaskiptingu eins og hér er lagt til starfsskiptingin færð í form, sem miklu meira væri í samræmi við nútímaaðstæður. Ég tel því, að í meginatriðum mundi ég vera fylgismaður þessa frv. um Stjórnarráð Íslands. En það, sem ég vildi aðallega segja nú við þessa 1. umr., er það, að ég óttast, eins og hv. þm. Norðurl. e., sem hér talaði áðan, að þetta frv. kynni að ýta undir eyðslu og meiri kostnað við Stjórnarráð Íslands. Hér er í 4. gr. frv. gert ráð fyrir 13 rn. Ég fullyrði ekkert um það, en mér finnst, eftir reynslu manna hér í útþenslutilhneigingum skriffinnskubáknsins, bæði hjá því opinbera og hjá einkarekstrinum í þjóðfélaginu, að þá mundi þarna frekar með ákvæðum frv. ýtt undir útþenslu, embættafjölgun og aukinn kostnað. Að vísu skal ég játa það, að það skiptir ekki öllu máli, hversu margir ráðh. eru. Það getur verið, að það sé ekki út af fyrir sig kostnaðarauki og gæti í ýmsum tilfellum borgað sig betur, ef málum væri þá betur til lykta ráðið, svo að það er ekki sáluhjálparatriði út af fyrir sig, hvort ráðh. eru 6, 7 eða 8, eða jafnvel þótt þeir væru 13, sem gæti eftir 4. gr. fljótlega stefnt að. Ég óttast þó sérstaklega, að ráðuneytisstjórar yrðu fljótlega 13, þegar rn. væru orðin 13. Ef það yrði hins vegar ekki, hlýtur að vera í framkvæmdinni ætlazt til þess, að einn og sami ráðh. fari með stjórn fleiri en eins rn. Ég vildi, áður en málið fer til 2. umr., aðeins gera grein fyrir lauslegum hugmyndum, sem ég gæti svona talið eðlilegar varðandi skiptingu Stjórnarráðsins í rn. Ég teldi, að forsrn. og utanrrn. ættu gjarnan að fara saman og sá maður, sem velst til þess að vera forsrh., ætti svona í flestum tilfellum að vera til þess hæfur að fara jafnframt með og móta utanríkismálastefnu íslenzku þjóðarinnar og teldi því, að forsætis- og utanrrn. ættu að vera sameiginleg. Dóms- og kirkjumálarn. er gamalgróið, og ekki mundi ég leggja til, að neitt væri hróflað við því, þó að það sé upphaflega vafasamt, hversu vel þau hafa fallið saman, dómsmálin og kirkjumálin út af fyrir sig. Ég fæ ekki svona í fljótu bragði séð, hvaða ástæða hafi verið til að lima í sundur núv. félmrn., eins og hér er gert, í félmrn. annars vegar og svo heilbr.- og tryggingamálarn. hins vegar. Ég tel alveg sjálfsagt, að tryggingamálin heyri undir félmrn. og gæti þannig vel hugsað mér, að þarna væri lögfest heilbr.- og félmrn. og þar með væru auðvitað tryggingamálin öll undir því rn. Fjmrn. er auðvitað sjálfsagt, að sé út af fyrir sig. Hins vegar sé ég ekki ástæðu til þess, að ein stofnun eins og Hagstofa Íslands teljist rn. út af fyrir sig, þó að svo sé búið að vera nú um alllangt skeið. Þá teldi ég, að eitt valdamesta rn. ætti að vera sameiginlegt atvmrn. og að atvmrn. hefði síðan undirdeildir allra höfuðatvinnuvega þjóðarinnar, sjávarútvegs, landbúnaðar, iðnaðar og verzlunar, og að yfirráðandi eða sá ráðh., sem færi með atvinnumálin, mætti gjarnan hafa í sinni þjónustu aðstoðarráðh., sem væru sérfræðingar hver á sínu sviði, landbrh., sjútvmrh., iðnmrh, og viðskmrh., en einn maður færi með öll atvinnumál þjóðarinnar og væri þannig í raun og veru sá maður, sem væri valdamestur í sérhverri ríkisstj., enda þar grundvöllinn að finna, sem er atvinnulíf þjóðarinnar. Með þessari skiptingu, sem ég nú lauslega hef gert grein fyrir eða hugmyndum um það, væru rn. 7, að ég hygg, eins og nú er, og teldi ég, að á þeim tímum, sem við nú lifum á, sem áreiðanlega heimta af okkur samdrátt í ríkisbákninu, ríkiskerfinu, fremur en útþenslu, ef gott fordæmi á að skapast ofan frá, væri nær lagi að lögfesta þá skipan eins og nú standa sakir heldur en lögfesta nú 13 rn. Það var ekki mikið meira en þetta, sem ég ætlaði mér að segja við 1. umr., en tel, að allar hugmyndir, sem að einhverju leyti færu í aðra átt heldur en í þessu frv. er mótað, mættu gjarnan koma fram áður en málið fer til meðferðar í þn. En eins og ég í upphafi sagði, tel ég þess hafi verið full þörf, að fram kæmi frv. til l. um Stjórnarráð Íslands og játa það fúslega, að margt af því, sem í þessu frv. er ákveðið, finnst mér vera skynsamlegt og á þann veg, að ég gæti mjög vel fellt mig við það.



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja þessar umr. og ætla ekki að fara að bæta neinu við það, sem hér hefur komið fram frá hæstv. forsrh. Ég er alveg sammála í meginefnum þessu frv.. en vildi aðeins segja þó örfá orð frá dálítið öðrum sjónarhóli heldur en hér hefur komið fram, þó að mönnum kannske í fljótu bragði kunni að þykja það einkennilegt. Það hefur verið vakin athygli á því af hæstv. forsrh., að þó að hér sé gert ráð fyrir að leggja línur um framtíðarstefnu varðandi Stjórnarráðið um fjölgun rn., sem í fljótu bragði virðist gefa til kynna, að um stórfellda útþenslu sé þar að ræða, og auðvitað mundi verða þar, ef ætti að framkvæma þetta í einstökum atriðum, þá liggur það ljóst fyrir, að það er ekki hugmyndin að gera það nú, og það er ákveðin stefna ríkisstj., að ekki verði ráðizt í neina útþenslu á þessu sviði eins og nú standa sakir. Og vitanlega þarf það ekki að leiða til neins í þeim efnum, þó að þarna sé mörkuð ákveðin stefna, vegna þess að það er á valdi ríkisstj. nú að stofna nýjar stjórnardeildir. Það er auðvitað eðlilegt, að af hálfu fjmrh. sé lögð áherzla á þetta atriði, en mönnum kann, eins og ég sagði, að þykja það kannske einkennilegt, en ég vil þó taka það fram, að ég álít það ekkert höfuðatriði til þess að stuðla að sparnaði í ríkiskerfinu, að endilega verði séð um það, að Stjórnarráðið ekki stækki. Það er alger misskilningur. Við skulum alveg gera okkur grein fyrir því, að of veikt stjórnarráð getur gert að engu alla viðleitni til þess að koma við endurskipulagningu í ríkiskerfinu, því að ef stjórnardeildirnar ekki hafa aðstöðu til þess að beita sér fyrir slíkum skipulagsbreytingum, hafa mannafla til þess að framkvæma þær rannsóknir, sem til þess þarf að gera, missum við þetta allt úr höndum okkar. Þannig að sannleikurinn er sá, að á erfiðleikatímum er það síður en svo, að það megi teljast sem nr. 1 að sjá um, að það eigi sér ekki stað nokkur fjölgun starfsmanna í stjórnardeildum. Ég skal játa það sjálfur, að ég hef átt hlut að því sem fjmrh. að stofna nýja stjórnardeild, og ég álít, að það hafi verið mjög gott verk og það hafi skilað þjóðfélaginu verulegum sparnaði, og á ég þar við fjárlaga- og hagsýslustofnunina. En tilkoma þeirrar deildar hefur gert mögulegt að taka skipulagsmál ríkiskerfisins allt öðrum tökum. Við höfum núna starfskrafta, þó að mjög takmarkaðir séu, til þess að taka til rannsóknar viðfangsefni, sem engin leið var að sinna áður. Og það hefur komið í ljós, að margir þættir ríkiskerfisins hafa þróazt með óeðlilegum hætti fyrst og fremst vegna þess, að það hafa ekki verið tök á því að hafa eftirlit með þessari þróun. Og það hefur jafnframt komið í ljós við þessa eflingu fjmrn., að í rauninni eru ýmis önnur rn. of veik, þannig að þau geta ekki sinnt því aðhaldi, sem þarf að vera með hinum einstöku stofnunum. Þær verða í mörgum greinum allt of sjálfráðar og fara sínar eigin götur, og þetta er það, sem hefur komið fram sem megingallinn í þróun ríkiskerfisins. Vissulega er það orðið stórt, og það verður aldrei nógsamlega á það lögð áherzla, að í litlu þjóðfélagi verður að gæta hins ýtrasta sparnaðar og hagsýni varðandi rekstur ríkisstarfseminnar, sem verður auðvitað alltaf hlutfallslega mjög dýr hjá lítilli þjóð. En þetta sjónarmið vildi ég láta koma hér fram, að þótt það sé auðvitað tvímælalaust, að á erfiðleikatímum verður að sporna fótum gegn allri útþenslu - og það væri ekki hagkvæmt, að Stjórnarráðið gengi á undan í því efni - þá vil ég samt leggja áherzlu á það sem æðikunnugur þeirri hlið málsins, að leiðina til sparnaðar mega menn ekki umfram allt telja þá, að það eigi alltaf að byrja á höfðinu eins og menn segja, þ.e.a.s. sjá til þess, að sem allra fæstir menn starfi í stjórnardeildum, þeim deildum, sem eru einu tækin, sem við höfum til þess að hafa aðhald að stjórnsýslukerfinu í landinu. Þetta verður auðvitað að meta hverju sinni og reyna að komast af með það allra minnsta, sem hægt er að komast af með á þessu sviði. En við sjáum það bara stöðugt, eftir því sem þessi mál eru krufin betur til mergjar, að það þarf í ýmsum greinum að efla Stjórnarráðið til þess að ná þessum árangri. Þetta sjónarmið vildi ég aðeins láta koma hér fram við þessa umr., af því að tekið er að ræða málið, sem eðlilegt er, frá því viðhorfi, að við þurfum nú, sem vissulega er rétt, að gæta ýtrasta sparnaðar og talið, að það megi með engu móti þess vegna verða svo, að stjórnardeildirnar megi á neinn hátt eflast. Ég tel, að það megi ekki vera meginsjónarmið og geti ekki verið sú leið, sem liggi til farsældar, og ég vara við því, að menn mega ekki, þótt allir hafi áhuga á sparnaði, telja, að upphafið að þeim sparnaði eigi að vera það að halda Stjórnarráðinu sem mannfæstu.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er flutt til staðfestingar á brbl., sem út voru gefin 3. sept. s. l. um álagningu 20% innflutningsgjalds. Ég tel ekki rétt, nema tilefni gefist til þess, að fara að innleiða hér almennar umr. um efnahagsmál, vegna þess að þau mál eru nú öll til meðferðar í viðræðum milli stjórnmálaflokkanna, og ég efast um, að það sé æskilegt á þessu stigi að fara að hefja almennar umr. um þau hér á Alþingi. Hins vegar að sjálfsögðu, ef málin verða færð inn á þann vettvang af öðrum, þá vitanlega mun ég taka það til athugunar, eftir því sem efni standa til. Af þessari ástæðu mun ég í þessari framsöguræðu minni fyrir frv. aðeins halda mér að þeim atriðum, sem varða útgáfu frv., og ekki rekja söguna eða þróun mála þannig, að það leiði til almennra umr. Það var ljóst allt frá síðasta ári, að þróunin var sú, að það gekk stöðugt á gjaldeyrisvarasjóðinn vegna óhagstæðrar þróunar í innflutnings- og útflutningsmálum, sem ekki þarf að orðlengja um, og öllum hv. þdm. eru nógsamlega kunnar þær ástæður allar. Um síðustu áramót nam gjaldeyrisvarasjóðurinn um 1100 millj. á núv. gengi. Eftir gengisbreytinguna dró að vísu allverulega úr innflutningi. En vegna þess, hversu útflutningur dróst miklum mun meira saman en gert hafði verið ráð fyrir, þá reyndist þróunin mun óhagstæðari en áætlað hafði verið í byrjun ársins. Það var því vandlega fylgzt með þróuninni fram eftir árinu og margoft í ríkisstj. og innan Seðlabankans tekið til athugunar, hvort tímabært væri að gera sérstakar ráðstafanir í þessu sambandi. Að öllum ástæðum athuguðum þótti þó rétt að bíða fram eftir sumri, til þess að séð yrði, hvernig færi með þróun útflutningsmála, og þá ekki hvað sízt, hvaða horfur yrðu með síldveiðar, sem að sjálfsögðu hljóta að hafa veruleg áhrif varðandi gjaldeyrisöflun. Þegar það síðari hluta ágústmánaðar blasti við, að síldveiðar höfðu engar verið á sumrinu, horfur um það efni mjög slæmar og þróun útflutnings svo óhagstæð, að það þóttu líkur til þess, að útflutningsáætlunin, sem gerð hafði verið í upphafi ársins, mundi lækka mjög verulega, eða jafnvel um 600–800 millj. kr., og af þessum ástæðum hafði haldið áfram að ganga á gjaldeyrisvarasjóðinn, þá var það samdóma álit ríkisstj. og Seðlabankans, að grípa yrði til bráðabirgðaráðstafana til þess að forðast, að gjaldeyrisvarasjóðurinn gengi algerlega til þurrðar. Þá var svo komið í ágústmánuði, að gjaldeyrisvarasjóðurinn hafði minnkað um helming frá áramótum og raunar þó enn meira, vegna þess að þá var komið til notkunar innanlands það 2 millj. sterlingspunda framkvæmdalán, sem ríkissjóður tók fyrr á árinu. Það þótti því sýnilegt eftir því, hvernig innflutningur hafði verið í júnímánuði og horfur í ágúst, að ef ekki yrði gripið til sérstakra ráðstafana í skyndi, mundi gjaldeyrisvarasjóðurinn ganga til þurrðar. Það var því horfið að því ráði, sem að vísu var vart við, að mönnum þótti ýmsum óheppilegt að væri gert vegna viðræðna, sem þá voru að hefjast milli stjórnmálaflokkanna, að ákveðið var að gefa út brbl. um að leggja 20% innflutningsgjald á allan innflutning til landsins. Vitanlega er þetta mál það svipaðs eðlis og gengisbreyting, að það má ekki vera lengi að veltast á milli manna, til þess að það leiði ekki til margvíslegrar spákaupmennsku, og þess vegna var nauðsynlegt að gera þetta með skyndingu. Það var hins vegar ljóst, að hér gat ekki orðið nema um bráðabirgðaráðstöfun að ræða, enda voru lögin sett ljóslega með það í huga, vegna þess að ákveðið var, að gildistími þeirra skyldi aðeins vera til loka nóvembermánaðar. Það er jafnframt ljóst, að almennt gjald sem þetta leiðir af sér ýmiss konar annmarka, og vissulega má benda á marga galla í sambandi við þetta gjald og framkvæmd þess, og það er mér fullkomlega ljóst, að slíkt gjald gæti ekki staðizt til langframa, án þess að gerðar væru margvíslegar aðrar hliðarráðstafanir. En gjaldinu var ætlað að ná því marki að draga úr eftirspurn eftir gjaldeyri, og því takmarki hefur tekizt að töluverðu leyti að ná, eftir því sem málin virðast nú horfa, þó að aldrei verði sagt um það fyrr en eftir nokkurn tíma, hvernig heildarútkoman í þeim efnum verður. Á það skal lögð áherzla, að enda þótt að sjálfsögðu færi afkoma ríkissjóðs mjög versnandi og það væri mikil þörf á fjáröflun til hans, hefði ekki verið hafizt handa um útgáfu slíkra brbl. vegna afkomu ríkissjóðs út af fyrir sig, heldur fyrst og fremst vegna þeirrar nauðsynjar að reyna að sporna gegn hinni gífurlegu eftirspurn eftir gjaldeyri og þar af leiðandi ýmiss konar spákaupmennsku, sem farin var að gera vart við sig, vegna þess að vitanlega sáu menn, hvert stefndi, að gjaldeyrisvarasjóðurinn mundi ganga til þurrðar, ef ekki væri gripið til sérstakra aðgerða. Ég skal ekki ræða hér afkomuhorfur ríkissjóðs á árinu, það mun ég gera nánar við 1. umr. fjárl., en það blasti að sjálfsögðu við, að afkoma ríkissjóðs yrði mjög slæm, og þess vegna í senn nauðsynlegt að gera þetta vegna gjaldeyrisvarasjóðsins og afla ríkissjóði aukinna tekna vegna skuldbindinga, sem ríkið hafði orðið að taka á sig til þess að forðast stöðvun útflutningsframleiðslunnar fyrr á árinu. Eins og ég áðan sagði, var brýn nauðsyn að hafa þessar ráðstafanir, sem áttu að gilda til bráðabirgða, eins einfaldar og hugsanlegt var. Þess vegna var sá kostur valinn að leggja almennt innflutningsgjald á allar vörur með sárafáum undantekningum, og undantekningarnar verða í rauninni aðeins brýnustu vörur sjávarútvegsins, sem ljóst var, að ekki var hægt að leggja nýjar kvaðir á, þar sem hafði orðið að grípa til sérstakra ráðstafana honum til aðstoðar, og jafnframt þótti rétt að krefja ekki til ríkissjóðs um það gjald, sem átti að leggjast á fóðurvörur landbúnaðarins. Hins vegar mun reyndin vera sú, að gjalds er krafizt af þessum fóðurvörum, en það gjald mun þá renna til landbúnaðarins með öðrum hætti, sem ekki hefur endanlega verið ákveðið um. Að öðru leyti er gjaldsins krafizt af öllum vörum, sem til landsins eru fluttar. Það þótti rétt að velja þessa aðferð, að leggja á innflutningsgjald, en ekki gjaldeyrisskatt, vegna þess að á þessu stigi málsins, meðan viðræður fóru fram um, hvaða efnahagsráðstafana yrði gripið til, þótti rétt að halda opnum öllum dyrum um það, hvaða úrræði yrðu valin, og með því að hafa þetta innflutningsgjald til skamms tíma, var engu slegið föstu um það, hvaða leiðir yrðu valdar í þessu efni. Gjaldeyrisskattur hefði í rauninni verið formleg ákvörðun um gengislækkun, og a. m. k, á því stigi málsins var enginn reiðubúinn til þess að slá því föstu, að það yrði sú leið, sem valin yrði að lokum til lausnar á efnahagsvandamálunum. Það er því meginástæðan til þess, að þetta form skattálagningar var valið. Álagning þessa gjalds er miðuð við að fylgja þeim reglum, sem tollskrá segir um varðandi innflutning vara, og þeim aðferðum fylgt, sem fylgt er við innheimtu tolla. Það skal tekið fram í þessu sambandi, að það munu verða notaðar heimildir, sem til eru, til þess að fella niður tolla, og þá mun innflutningsgjald jafnframt verða í flestum tilfellum fellt niður af slíkum vörum. Hins vegar, þó að sé enginn tollur á vöru samkv. tollskrá, er innheimt af þeim vörum innflutningsgjald, vegna þess að þar telst vera um formlega tollákvörðun að ræða, þó að hún sé ákveðin sem enginn tollur. Það er ákveðið í frv., að ekki sé heimilt að hækka verð vara, sem til eru í landinu, þegar gjaldið er á lagt. Það er sama aðferð og verið hefur, þegar gengisbreytingar hafa verið framkvæmdar, eða ef meiri háttar álögur eða skattar hafa verið lagðir á vöruverð, að það komi ekki á vörur, sem fyrir eru í landinu. Þá er jafnframt svo ákveðið, að það er sett tiltekin regla um það, hvað sé heimilt að hækka álagningu á vörur, og þá er miðað við, að heimilt sé að hækka álagningu sem svarar hækkun þess hluta í vöruverði eða tilkostnaði verzlunar, sem leiðir af erlendum tilkostnaði eða hækkun á erlendum vörum, og það hefur verið reiknað út fyrir nokkru, að það væri um 30% af tilkostnaði af verzlunarálagningunni, sem mætti teljast til komið á þennan hátt. Það er rétt að vekja athygli á 4. gr. frv., sem er þess eðlis, að þar er ákveðið, að gjald þetta skuli endurgreitt, ef gerðar verða þær ráðstafanir varðandi gjaldeyrismál, að það mundi leiða til tvítekningar í rauninni eða tvísköttunar, ef svo má segja. Og er þá auðvitað það, sem við er átt í þessu efni, að ef kæmi til gengisbreytingar, sem enginn getur neitt um sagt nú, mundi það hafa leitt til þess, ef um væri að ræða vöru, sem væri á greiðslufrestur og hún hefði ekki verið greidd, áður en til gengisbreytingar kæmi, að þá mundi í senn verða að greiða af þessari vöru 20% innflutningsgjald og síðan aftur gjaldeyrisálagið, ef gengisbreyting kæmi til. Þetta þótti allt of þung og alvarleg kvöð í sambandi við þessar vörur, vegna þess að hér er fyrst og fremst um að ræða hinar brýnustu nauðsynjavörur, sem fluttar eru til landsins, sem inn eru fluttar með þessum greiðslufresti, matvörur og olíur og annað þess konar. Loks var ákveðið, sem þótti sjálfsagt, að það væri lagt 20% gjald á útgjöld til ferðalaga erlendis, því að óeðlilegt þótti að selja gjaldeyri til þeirra nota í rauninni með allt öðrum hætti en til vörukaupa. Það mundi aðeins valda óeðlilegri eftirspurn eftir gjaldeyri á því sviði. Það er auðvitað mjög erfitt um það að segja, hver árangur verður af þessu gjaldi, sem á að standa svo stuttan tíma sem raun ber vitni um. En bráðabirgðaáætlun, sem um það hefur verið gerð, er þess efnis, að gert er ráð fyrir, að tekjur af gjaldinu mundu nettó verða um 220 millj. kr., að frádregnum endurgreiðslum til 1. des., og tekjur af ferðagjaldeyri á sama tíma um 6 millj. kr. Hins vegar er ljóst, að ef kæmi til, að þyrfti að nota heimildir 4. gr., mundu þessar tekjur geta rýrnað um 90–100 millj. kr., vegna endurgreiðslna, sem þá kæmi til. Og þá yrði nettó-tekjuauki ríkissjóðs af gjaldinu ekki nema um 70–80 millj., sem er vitanlega alls ófullnægjandi til þess að mæta þeim halla, sem nú er á ríkisbúskapnum. Um þetta verður auðvitað ekkert sagt enn þá, en þannig er áætlunin, eins og bezt verður séð í dag. En ég tek það skýrt fram, að þetta er gert með öllum fyrirvörum, vegna þess að það er ómögulegt enn að átta sig á því til hlítar, hvernig þetta gjald verkar. Samhliða þessum ráðstöfunum eða innflutningsgjaldinu ákvað ríkisstj. að beita því eftirliti, sem hún og gjaldeyrisbankarnir geta haft varðandi yfirfærslu í sambandi við duldar greiðslur til útlanda, og takmarka þær með öllum hugsanlegum hætti, þ. e. a. s. ekki yrði leyft að framkvæma erlendis viðgerðir og aðra þjónustu, sem hægt væri að framkvæma hér innanlands, nema því aðeins að verðmismunurinn á þeirri þjónustu væri meiri en sem svaraði þessu gjaldi, þannig að álagning gjaldsins yrði ekki til þess að örva notkun gjaldeyris til þjónustukaupa erlendis. Ég held, herra forseti, að á þessu stigi sé ekki þörf nánari skýringa með þessu frv. Ég vil aðeins að lokum taka fram, að það mun þurfa að gera á frv. vissar breytingar vegna vandamála, sem komið hafa upp, einstakra vandamála, og mun það þá verða athugað í samráði við þá hv. n., sem fær frv. til meðferðar. Eins og glöggt er varðandi tímamörk laganna, og er gert ráð fyrir, að þau tímamörk verði staðfest með frv., þá er ekki vikið að kaupgjaldsmálum í þessu frv. eða brbl. Gildistaka nýrrar kaupgjaldsvísitölu er 1. desember. Þess vegna er líka frv. haft innan þeirra marka, vegna þess að það er augljóst, að innan þess tíma verður Alþ. að hafa tekið endanlegar ákvarðanir um frambúðarlausn á þessum vandamálum öllum. Ég geri ekki ráð fyrir, að frv. verði endanlega afgreitt hér á Alþ., fyrr en ljósara verður, hvaða stefnu þau mál taka, en það var að sjálfsögðu skylt og eðlilegt að leggja brbl. fyrir Alþ., strax og það kom saman til funda. Ég legg svo til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.