Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér er mælt fyrir, er flutt af ríkisstj. í því skyni að fá heimild Alþ. til að setja þjóhátíðarsjóði skipulagsskrá. Stofnfé sjóðsins er ágóði af útgáfu Seðlabanka Íslands á þjóðhátíðarmynt í tilefni af 1100 ára búsetu Íslands 1974. Ráðgert er að 300 millj. kr. verði lagðar í þennan sjóð sem hafi þann megintilgang að veita styrki til stofnana og annarra aðila er vinni að varðveislu þeirra verðmæta lands og menningar sem núverandi kynslóð hefur tekið í arf. Alþm. er þetta mál kunnugt, því að ráðstöfun þessa fjár kom til umr. Hér á Alþ. í des. 1974 og að nýju í des. 1976. Þá var því lýst yfir af hæstv. viðskrh., að ágóða Seðlabanka Íslands af sölu þjóðhátíðarmyntar yrði ekki ráðstafað án atbeina Alþingis. Samkv. lokauppgjöri Seðlabanka voru hreinar sölutekjur hans umfram allan kostnað af sölu þjóðhátíðarmyntar 337 millj. kr. miðað við uppgjörsdag 31. des. 1975. Ríkisstj. taldi eðlilegt að nokkrum hluta þessa ágóða yrði varið til þess að greiða ýmsan áfallinn kostnað vegna þjóðhátíðarinnar sem ekki hafði verið ætluð sérstök fjárveiting til að mæta. Í samræmi við þetta og fyrir tilmæli forsrh. greiddi Seðlabanki Íslands fyrir árslok 1976 rúmar 39 millj. kr. Þar af runnu rumar 25 millj. til greiðslu á lagningu Gjábakkavegar, rúmlega 9.5 millj. til greiðslu á halla af sögusýningu og tæpar 4 millj. til greiðslu á kostnaði við Íslandskvikmynd. Jafnframt greiddi Seðlabankinn á þessu ári 15 millj. kr. af tekjum af sölu þjóðhátíðarmyntar til þeirra aðila sem standa að byggingu sögualdarbæjar í Þjórsárdal, en það fé á að nægja til að ljúka þeirri framkvæmd. Alls hefur bankinn þá greitt rumar 54 millj. kr. vegna þjóðhátíðarinnar, og hefur hluti þeirrar fjárhæðar komið af vöxtum af Þjóðhátíðarsjóðnum á árinu 1976, svo að þær greiðslur skerða ekki ráðgert stofnfé hans, 300 millj. kr. Eins og rakið er í grg. með þáltill. hefur nú verið gengið frá reikningsskilum vegna þjóðhátíðarhaldsins og þar kemur fram að nettóskil nefndarinnar við ríkissjóð eru jákvæð um tæpar 6 millj. kr., enda eru birgðir, er Þjóðhátíðarnefnd skilaði af sér, þá reiknaðar á bókfærðu verði og ekki er talinn kostnaður við ritun Sögu Íslands, rúmar 4.5 millj. kr., þar sem útgáfu og sölu þess ritverks er ekki lokið. Þáltill. þessari fylgir skipulagsskrá Þjóðhátíðarsjóðs sem forsrn. hefur samið í samráði við dómsmrn. í umboði ríkisstj. á grundvelli tillagna Seðlabanka Íslands. Við gerð skipulagsskrár sjóðsins hefur einkum verið haft tvennt í huga: Í fyrsta lagi þótti rétt að afmarka ekki hlutverk sjóðs sem þessa svo þröngt að til baga geti orðið, því að erfitt er að sjá fyrir hvar skórinn muni helst kreppa í framtíðinni. Í öðru lagi þótti rétt að taka út úr tvö verkefni þar sem um óvenjumikla fjárþörf verður að ræða á næstu árum ef ætlunin er að hamla á móti örri og vaxandi eyðileggingu. Er hér annars vegar um að ræða náttúruvernd, en hins vegar varðveislu fornminja, gamalla bygginga og annarra menningarverðmæta sem dreifð eru um allt land. Er ætlað að binda 1/4 af ráðstöfunarfé sjóðsins til hvors þessa verkefnis fyrir sig. Í grg. með þáltill. er að finna sérstakar álitsgerðir frá Nátttúruverndarráði, Þjóðminjasafni Íslands og húsfriðunarnefnd, þar sem þessir aðilar gera grein fyrir verkefnum sínum og þörf sinni fyrir aukið fjármagn. Rek ég þær hugmyndir ekki frekar, en bendi á að húsafriðunarnefnd hefur samið skrá yfir þau hús sem hún leggur til að varðveitt verði eða friðuð í náinni framtíð. Ekki má skilja framlagningu þeirrar skrár hér á Alþ. á þann veg að með henni hafi stjórnvöld fallist á allar þær till. sem þar hafa komið fram. Hinum helmingnum af ráðstöfunarfé sjóðsins mundi stjórn hans úthluta í samræmi við meginmarkmið hans, og koma þá einnig til greina viðbótarframlög til fyrrgreindra verkefna. Þjóðhátíðarsjóður verður ávaxtaður í Seðlabankanum með hagkvæmustu kjörum. Ríkisstj. telur hugsanlegt að einhver hluti af fjármagni sjóðsins verði ávaxtaður með lánum til ríkissjóðs í því skyni að fjármagna framkvæmdir sem eru menningarlega mikilvægar og standa nærri verksviði sjóðsins. Þar kemur ekki síst til álíta bygging þjóðarbókhlöðu, en byggingarnefnd hennar mun væntanlega hafa gengið frá útboðsgögnum síðar á þessu ári. Þær raddir hafa heyrst, að rétt væri að verja ágóða af sölu þjóðhátíðarmyntarinnar til byggingar þjóðarbókhlöðu, og í byrjun þessa árs, 4. jan., barst ríkisstj. bréf frá byggingarnefnd þjóðarbókhlöðunnar og fagnar hún þeirri hugmynd, sem hreyft hefur verið á Alþ. og ýmsir hafa tekið undir, að Þjóðhátíðarsjóði verði varið til byggingar þjóarbókhlöðu. Í tilefni af þessu bréfi efndum við menntmrh. til fundar með byggingarnefndinni. Fundurinn snerist um framkvæmdir við byggingu þjóðarbókhlöðunnar. Þar lögðum við menntmrh. áherslu á að öllum undirbúningi að byggingu bókhlöðunnar yrði haldið áfram af fullum krafti, en hann hefur nú staðið í allmörg ár, eins og eðlilegt er um svo viðamikla framkvæmd. Ríkisstj. er þeirrar skoðunar, að á grundvelli þess einhugar, sem. ríkt hefur um byggingu þjóðarbókhlöðu hér á Alþ., sé einsýnt að þingið muni tryggja nægilegt fjármagn til þess að hagkvæmasta framkvæmdahraða verði haldið. Hluti af eða allt stofnfé Þjóðhátíðarsjóðs getur skipt máli að fá að láni til þjóðarbókhlöðu á næsta ári eða þar næsta í viðbót við hækkaðar fjárveitingar Alþingis, en á þessu ári er séð fyrir nægilegu fjármagni og eftir 1979 er eðlilegt að átaki því, sem beint hefur verið að framkvæmd landgræðsluáætlunar, verði snúið að fullnaðarlokum byggingar Þjóðarbókhlöðunnar. Lagt er til að sjóðsstjórn verði skipuð fimm mönnum og skuli þrír þeirra kjörnir af Sþ., einn tilnefndur af ríkisstj. og einn af Seðlabanka Íslands. Í upphaflegum till. Seðlabankans var gert ráð fyrir að stjórnin væri skipuð þremur mönnum, einum tilnefndum af ríkisstj., öðrum af Háskóla Íslands og þeim þriðja af Seðlabankanum, en með þeirri skipan, sem ríkisstj. ákvað, kýs Alþ, meiri hl. sjóðsstjórnar. Stjórnin, sem verður ólaunuð, ákveður bæði hve miklu fé verði varið til styrkveitinga hverju sinni og hverjir styrkina skuli hljóta. Ber hún í einu og öllu ábyrgð á starfsemi og stefnu sjóðsins, en Seðlabankinn mun annast ritara- og skrifstofustörf endurgjaldslaust, en annar kostnaður greiðist af sjóðnum sjálfum. Eins og segir í ítarlegri grg., sem fylgir þáltill., hafa menn á síðari tímum vaknað til meðvitundar um það, að hinar ótrúlega öru tæknibreytingar nútímans eru að eyða fyrir augum okkar óbætanlegum menningararfi og spilla mörgum fegurstu stöðum landsins. Þó reynt hafi verið að spyrna við fótum með vaxandi framlögum og verndunaraðgerðum af hálfu ríkis og annarra aðila blandast vafalaust engum hugur um þau miklu verkefni sem enn eru óunnin á þessu sviði. Má því segja að ærin verkefni bíði sjóðs sem ætlað er það meginhlutverk að vinna að varðveislu þeirra miklu verðmæta menningar og nátttúru sem við íslendingar höfum fengið í arf. Ég vil ljúka máli mínu með því að láta í ljós þá skoðun, að sú till. til þál., sem hér liggur fyrir, sé að meginstefnu í samræmi við þá þáltill. sem allir þingflokkar stóðu að og samþykkt var á Þingvöllum 28. júlí 1974, Eins og við munum og minnst hefur verið á, tók Alþ. þá ákvörðun að verja ríflegu fjárframlagi til og með 1979 til þess að græða upp landið og vernda gróðurinn. Einhugur hefur einnig ávallt ríkt um byggingu þjóðarbókhlöðu, og því verður að treysta að Alþ. sjái því máli fjárhagslega farborða jafnóðum og tæknilegum undirbúningi er lokið. Hvor tveggja þessi mál miða að því að varðveita og ávaxta þjóðararf. En jafnhliða þessum stóru og mikilvægu verkefnum er ekki síður mikilvægt að veita fé til að varðveita og vernda þau margvíslegu önnur verðmæti lands og menningar sem við höfum tekið í arf, eins og lagt er til nú að gert verði með Þjóðhatíðarsjóði. Ég vona að þm. verði einhuga um þessa till. og hún hljóti skjóta afgreiðslu. Að svo mæltu vildi ég, herra forseti, gera það að till. minni að þáltill. verði vísað til síðari umr. og fjvn.



Herra forseti. Ég átti satt að segja ekki von á því að þessi till. kæmi svo fljótt til umr., en hún hefur greinilega notið forgangs fram yfir önnur mál sem á dagskrá eru á undan henni. Ég vil því mælast til þess, vegna þess að ég mun hafa nokkrar aths. við þetta mál að gera, hversu gott sem það er í sjálfu sér, - ég vil ælast til þess, vegna þess að ég er engan veginn undirbúin til þess að gera grein fyrir því máli mínu, sem þó verður ekki langt þegar að því kemur, að umr. verði frestað nú og málið tekið fyrir á næsta fundi Sþ., þó ekki ef það verður í dag.



Herra forseti. Snemma á þessu þingi lagði hv. 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, fram till. þá sem hér er nú tekin til umr. Vegna veikindaforfalla flm. hefur dregist að mæla fyrir till. Mér er ljúft að verða við þeirri ósk hans að gera það hér með nokkrum orðum, enda er ég honum sammála um það, að það eigi að vera sjálfsögð skylda okkar íslendinga að greiða fyrir því, hvar sem við getum og með hverjum þeim hætti sem við getum, að grænlendingar, grænlenska þjóðin, fái risið á legg og notið sín sem sérstök þjóð. Grænlendingar eru um 50 þús. að tölu. Þeir eru því nokkru fjölmennari en bæði færeyingar og álandseyingar, en eins og öllum hv. alþm. er kunnugt hafa þessar þjóðir tvær, færeyingar og álandseyingar, báðar fengið ákveðinn aðildarrétt að Norðurlandaráði og hafa m. a. fengið fána sína viðurkennda þar sem fána sérstakra þjóðlanda. Svo langt eru grænlendingar ekki komnir. Saga þeirra, eftir að danir gerðu Grænland að amti í Danmörku, eins og þeir kalla það, er því miður mikil raunasaga. á tiltölulega skömmum tíma hefur sérstakt, að vísu frumstætt veiðimannaþjóðfélag verið upprætt að mestu. Fólkinu hefur verið smalað saman, í sumum tilvikum með hreinu valdboði, í þorp og bæi þar sem það hefur síðan unnið við dönsk atvinnufyrirtæki. Á einni einustu kynslóð, ferli einnar kynslóðar hefur gænlenska þjóðin verið knúin til að gerbreyta um lífshætti og að því er virðist með hörmulegum afleiðingum á marga lund. Af miklu fyrirhyggjuleysi hafa danska þjóðin eða forustumenn Danmerkur látið það viðgangast, að stórir fiskiflotar margra þjóða hafa eytt svo gegndarlaust fiskimiðin við Grænland, að þar er nú víðast hvar orðin alger ördeyða, en þarna voru áður, eins og kunnugt er, einhver hin auðugustu fiskimið í heimi. Ekki dreg ég það í efa, að ýmsir danskir ráðamenn hafa á undanförnum árum og áratugum viljað láta gott eitt af sér leiða í sambandi við stjórn Grænlandsmála. Það má jafnvel láta sér detta í hug að sumir þeirra hafi alið með sér rann draum, að nú skyldu danir sýna það öllum heimi hvernig menntuð norrræn þjóð eflir gamla nýlendu til dáða samkv. bestu iðnvæðingarforskrift nútímans. En Grænland er auðugt af ýmsum málmum og raunar fleiri verðmætum, og maður fær ekki betur séð en það hafi verið danskt auðvald sem hafi ráðið um stjórn Grænlandsmála á undanförnum áratugum svo að segja því sem það vildi, með þeim afleiðingum semnú eru morgum orðnar kunnar og þó e. t. v. ekki eins og skyldi. Þótt danskir valdamenn hafi stundum, þegar samviskan ónáðaði þá verulega, slett jafnvel umtalsverðum fjárhæðum í einhverjar endurbætur eða umbætur á Grænlandi, þá er eins og margt af því a. m. k. hafi gefist illa og reynst hrein hefndargjöf. Ég tel að danir eigi að hafa vonda samvisku vegna frammistöðu sinnar í Grænlandi. Ég tel að það sé skylda frændþjóða dana á Norðurlöndum og okkar íslendinga ekki hvað síst að vekja samvisku dana í þessum efnum, að svo miklu leyti sem hún sefur, vekja samviskubit þeirra. Ég vil svo aðeins vitna til þeirra orða sem eru í lok grg. hv. 3. þm. Reykv., Magnúsar Kjartanssonar, með þeirri till. sem hér er til meðferðar, en þar segir á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Á síðustu árum hefur eflst í Grænlandi pólitísk vakning, ekki síst meðal ungs fólks sem hlotið hefur menntun og kynnst ástandinu í öðrum Evrópulöndum. Þetta unga fólk ber fram eðlilegar kröfur um sjálfstjórn. En jafnframt vofa yfir grænlendingum meiri hættur en nokkru sinni fyrr, vegna þess að við landið og í því hafa fundist mikil verðmæti, t. d. bæði olía og úran. Hætta sú, sem vofir yfir grænlendingum, er að alþjóðlegir auðhringir fái aðstöðu til að nýta þessar auðlindir, án þess að grænlendingar verði um það spurðir, en með slíkri innras væri bundinn endir á grænlenska menningu og eðlilegar grænlenskar sjálfstæðishugmyndir. Danskir ráðamenn segja oft að vandamál grænlendinga séu „danskt innanríkismál“, og er vonandi ógeðfellt fyrir alla íslendinga að hlusta á slíkan málflutning. Hitt væri sýnu geðfelldara, að norðurlandabúar allir litu á það sem hlutverk sitt að styrkja grænlendinga til þess að ná þjóðlegri fótfestu á nýjan leik og ákveða sjálfir framtíðarörlög sín. Till. þessari er ætlað að gefa grænlendingum kost á að kynna vandamál sín og túlka viðhorf sín í stofnun þar sem fulltrúar allra Norðurlandaþinga eiga fulltrúa.“ Ég vil svo, herra forseti, gera það að till. minni, að þessari þáltill. verði að lokinni umr. nú vísað til utanrmn.



Herra forseti. Sú till., sem hér er til umr., fjallar, eins og forseti lýsti og frsm. gerði grein fyrir, um aðild grænlendinga að Norðurlandaraði. Ég sakna þess að okkar ágæti vínur og þingbróðir, 1. flm. till., skuli ekki eiga þess kost að mæla fyrir henni. En það er ekki þar fyrir, að það var vel gert engu að síður, þó að af öðrum væri. Og ég vil lýsa því hér og nú, eins og ég hef raunar gert við 1. flm., - ég held að hann sé einn með till., - að ég er þessu mjög sammála. Ég álít að grænlendingar eigi ekkert síður rétt á því heldur en færeyingar, álendingar og við að eiga aðild að Norðurlandaráði og kynna þar aðstæður sínar, málefni og vinna þeim það fylgi sem Norðurlandaráð getur veitt og við höfum áður rætt um hér og það ekki alls fyrir löngu að er umtalsvert. Það er vissulega rétt, sem hv. frsm., Gils Guðmundsson, sagði áðan, að það hefur verið framin rányrkja á grænlenskum fiskveiðislóðum og það er kominn meir en tími til þess að henni sé hætt. Það er einmitt þess vegna sem ég hef verið þeirrar skoðunar og er, að við eigum að gera fiskverndarsamning við Efnahagsbandalag Evrópu til þess að taka upp í sameiningu vernd á grælenskum og íslenskum fiskimiðum og fiskstofnum. Ég álít að m. a. þess vegna sé það áríðandi og eðlilegt að grænlendingar fái aðild að Norðurlandaráði, þar sem þeir geti flutt mál sitt, eins og ég áðan sagði, og unnið sínum málstað gagn. Ég veit ekki hversu margir grænlendingar eru. Hv. þm. talaði um að þeir væru 50 þús. Ég hygg að hann eigi þar við alla íbúa Grænlands, en hluti þeirra eru danir, eins og við öll vitum. Engu að síður er hér um umtalsvert þjóðarbrot að ræða, fólk sem er af sérstökum kynstofni, fólk sem byggir sérstakt land og fólk sem skilið að njóta fyllstu mannréttinda. Þess vegna styð ég þessa till. af heilum hug.



Herra forseti. Ég kem fyrst og fremst upp í ræðustólinn til þess að þakka hæstv. utanrrh. fyrir mjög jákvæðar undirtektir undir þá till. sem hér er nú til umr. Ég ætla ekki að fara að blanda inn í þessa umr. hugleiðingum um það, hvort við þurfum að gera fiskveiðisamning við Efnahagsbandalag Evrópu vegna grænlendinga, það er annað mál, en mér þykir vænt um að heyra það, að hæstv. utanrrh. styður þessa hugmynd, að grænlendingum verði gert kleift að láta rödd sína heyrast í Norðurlandaráði. Og því fylgir vissulega sá hugur ég veit það - frá hálfu hæstv. ráðh., eins og ég hygg að ég hafi lagt áherslu á í tölu minni áðan, að við íslendingar hljótum að telja það skyldu okkar við hvert tækifæri að styðja þá baráttu sem grænlendingar heyja nú í fyrsta lagi fyrir því að fá heimastjórn í líkingu við það sem færeyingar hafa fyrir löngu fengið. Ég vil aðeins í sambandi við þær hugleiðingar benda á þann mikla mun sem er þó á aðstöðu færeyinga annars vegar og grænlendinga hins vegar, að þegar um er að ræða fiskveíðímál og Efnahagsbandalag Evrópu, þá kemur þessi munur afar greinilega í ljós. Það virðist svo sem færeyingar geti á grundvelli sinna heimastjórnarlaga ráðið sínum málum a. m. k. að verulegu leyti sjálfir í þeim efnum, en grænlendingar verða, að því er manni er tjáð, að hlíta því, sem danir og Efnahagsbandalag Evrópu ákveða fyrir þeirra hönd, enda þótt fram hafi farið atkvgr. um það í Grænlandi, hvort þeir vildu aðild að Efnahagsbandalagi Evrópu, á sínum tíma, þegar sú atkvgr. fór fram Í Danmörku, og ég held um 80% þeirra sem greiddu atkvæði í Grænlandi, vildu ekki aðild. Þetta er mikill munur, sem m. a. kemur þarna fram, og ég hygg að allir íslendingar hljóti að fagna því að það er vaxandi hugur í grænlendingum nú að auka sjálfstjórn sína og sjálfstæði.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja till. til þál. á þskj. 409 um nýjan rafstreng til Vestmannaeyja. Till. er svo hjóðandi: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að fela Rafmagnsveitum ríkisins að hefja nú þegar undirbúning að því, að nýr rafstrengur verði lagður til Vestmannaeyja.“ Þessi rafstrengur, sem nú flytur einn allt það rafmagn, sem Vestmannaeyjar fá frá meginlandinu frá orkuverum á Suðurlandi, er orðinn nokkuð gamall ef miðað er við aldur slíkra strengja. Hann hefur nú á þessu ári bílað tvívegis, auk þess sem gerð var á honum talsverð endurbót í upphafi ársins fyrir allmikið fé, mun hafa kostað um 70–80 millj. kr. Ekki var svo langt frá þeirri aðgerð þar til strengurinn varð fyrir áfalli vegna óhapps þegar skip setti strenginn sundur nálægt Vestmannaeyjum, og það kostaði það að þessi stóri kaupstaður og öfluga verstöð með mikilli framleiðslu og raforkufrekri var án orku frá meginlandinu og varð að reyna að útvega það rafmagn sem þurfti með því að keyra það varaafl, sem Rafveita Vestmannaeyja hefur, og með því að bæta við allöflugri raforkuframleiðsluvel, sem fékkst annars staðar til viðbótar. Öll þessi dísilkeyrsla var auðvitað mjög dýr, enda voru þá og eru enn allar fiskverkunarstöðvar í fullum gangi og tvær mjölverksmiðjur, utan alls þess rafmagns sem kaupstaðurinn sjálfur þarfnast með sínum margbreytilegu þjónustuatvinnuvegum og þeirri neyslu sem slíkur kaupstaður þarf að öðru leyti. Sú viðgerð tók langan tíma, stóð í margar vikur, enda þurfti að sækja til þeirrar viðgerðar sérfræðinga frá útlöndum. Og nú skömmu síðar hefur strengurinn bilað enn einu sinni og er viðbúið að það kosti einnig mikið fé. Ég tel að það sé mjög varlega áætlað að þessar viðgerðir á strengnum á þessu ári einu kosti a. m. k. helminginn af því sem nýr strengur kostar. Það gefur auga leið og þarf ekki langra útskýringa eða mikilla við, að það er afar ótryggt fyrir svo öflugt og orkufrekt bæjarfélag að búa við það að hafa aðeins eina línu úr landi. Það er nú svo, að víðast hvar geta flutningalínur bilað þegar raforka er flutt á milli landshluta, og þó að það sé vissulega alvarlegt mál oft d tíðum, þá er eðli málsins samkv. a. m. k. í langflestum tilfellum miklu fljótlegra og auðveldara að gera við slíkar bilanir og tengja rafmagnið á nýjan leik heldur en þegar um er að ræða neðansjávarstreng. Til þess að gera við slíkan neðansjávarstreng þarf að vera mjög gott veður og stillt í sjó um nokkurn tíma, og þegar slíkar bilanir verða að vetri til getur viðgerð dregist lengi. Það vitum við sem þekkjum veðráttuna við suðurströnd landsins þar sem er oft afar stormsamt. Má geta þess í leiðinni, að það mun vera stormur þar að meðaltali einu sinni í viku yfir allt árið, en þessi stormur, 9 vindstig og meira, kemur auðvitað miklu oftar, tiltölulega þéttar að vetrarlagi en á öðrum tímum árs. En það er einmitt að vetrarlagi sem orkunnar er mest þörf. Allra hluta vegna eru orkufrekustu fyrirtækin í fullum gangi og þarf ekki að hafa um það mörg orð. Það hefur verið vestmanneyingum ljóst nú í allmörg ár, að mjög æskilegt væri og jafnvel nauðsynlegt að sækja eftir því að fá nýjan streng til Vestmannaeyja. Það hefur verið nokkur tregða á þessu. Strengurinn hefur fram undir það síðasta staðið sig allvel og Rafmagnsveitur ríkisins hafa verið nokkuð tregar að leggja út í svo dýrt fyrirtæki ef það ætti aðeins að vera til vara. En nú hefur nýliðin reynsla sýnt að strengurinn er orðinn viðkvæmur, hann er orðinn bilanagjarn, enda liggur hann víða á nokkuð ósléttum botni þar sem hætt er við að hann verði fyrir hnjaski, og slíkir strengir þola ákaflega lítið af því tagi. Hins vegar, eftir að þessi reynsla hefur fengist, eru menn alveg orðnir ákveðnir í því, sem til þekkja, að ekki verði lengur vikist undan því að koma upp öðrum streng: í fyrsta lagi vegna bilanahættu og þess stórkostlega tjóns sem verður þegar strengurinn fellur út og í öðru lagi vegna þess að það þarf að auka flutningsgetuna til Vestmannaeyja. Er álitið að þessi strengur, eins og hann er gerður, með þá flutningsgetu sem hann hefur, verði gersamlega fullhlaðinn eftir 2–3 ár, kannske í lengsta lagi fjögur. En ég vil benda á það, að ef við förum að leggja miklu meira á þennan eina streng, þá verða töpin ákaflega mikil í flutningi, og þessi töp vaxa ekki eftir beinni línu, heldur veldislínu, þannig að þau fara mjög hratt vaxandi eftir því sem meira er á hann lagt. Nú höfum við keypt fast rafmagn að undanförnu ofan af landi, um 4 mw., en bærinn notar yfir 6 mw. Allar líkur benda til og er raunar vitað að nú innan tíðar þurfum við að auka okkar föstu orkukaup af Rafmagnsveitum ríkisins, þannig að sífellt verður óhagkvæmara að flytja raforku eftir strengnum. Töpin eru nú um 10–12 % og verða um 15% ef farið verður upp í þessa tölu, sem ég nefndi áðan, og enn hærri ef meira þarf að flytja. Það er þess vegna nokkuð augljóst, að það fer að verða bráðnauðsynlegt að fá nýjan streng, og það er mitt álit og þeirra, sem ég hef talað við um þessi efni, m. a. rafveitustjórann í Vestmannaeyjum, að það borgi sig örugglega að leggja út í þessa framkvæmd. Það er stutt í það að strengurinn verði fullhlaðinn, og auk þess er öryggið allt of lítið og það fé, sem hefur farið í þessar viðgerðir vegna truflana á þessu ári, er, eins og ég sagði áðan, komið upp í hálft verð a. m. k. á nýjum streng. Ég get sagt það hér, að Rafveita Vestmannaeyja eða rafveitustjórinn í Vestmannaeyjum hefur leitað eftir tilboðum í strenginn. Það er auðvitað ekki hægt að greina frá því hvernig þau tilboð standa, en það er vitað mál þó, að það er einhvers staðar á því bili að vera rúmar 200 millj. kr. Þarna er sem sagt ekki um neitt ákaflega dýra framkvæmd að ræða, ef miðað er við þá nauðsyn, sem nú er upp komin, og við það ástand, sem strengurinn virðist vera kominn í, að hann skuli bila aðeins mjög stuttum tíma eftir ágæta viðgerðnú síðari hluta vetrar. Ég held að það sé varla ástæða til þess að fjölyrða miklu meira um þetta mál. En ég held að það sé rétt að geta þess í leiðinni, að það er raunar ekki nóg að koma á þessum nýja streng, þessari nýju orkulíflínu til landsins. Það þarf einnig að styrkja flutninginn á raforku frá Hvolsvelli og niður til sands semnú þegar er ófullnægjandi. Ég held að ég verði að segja það, að ég er ekki ánægður með að hæstv. iðnrh. er ekki í salnum og getur ekki séð sér fært að hlusta á umr. um þetta orkumál sem sannarlega fellur undir hans verksvið. Þetta orkumál er að vísu ekki mjög stórt á landsmælikvarða, en er ákaflega stórt fyrir Vestmannaeyjakaupstað. Ég treysti því, að hv. alþm. leggi þessari till. lið. Þetta er algerlega ópólitísk till. Þarna er aðeins verið að reyna að ýta áfram miklu nauðsynjamáli fyrir stærstu verstöð landsins.



Herra forseti. Þetta mál um nýjan rafstreng til Vestmannaeyja frá fastalandinu er búið að vera í athugun heima í héraði um nokkurn tíma. Rafveitustjórinn þar hefur haft með höndum undirbúning þessa máls, því að vitað var að ekki mundi líða mjög langur tími þar til strengurinn mundi ekki fullnægja flutningsþörf á því rafmagni sem nauðsynlegt er að fá út til Eyja frá fastalandinu. Ég hygg að það hafi verið að því stefnt heima í héraði að undirbúa málið með nægjanlegum upplýsingum, þannig að viðkomandi stjórnvöld gætu gert sér fulla grein fyrir kostnaði við þetta mannvirki og að það hefði átt að koma hingað inn á Alþ. í haust. Nú hefur það gerst, eins og kunnugt er, að alveg liggur ljóst fyrir að þessum framkvæmdum þarf að flýta meira en gert var ráð fyrir vegna þeirra bilana sem fram hafa komið nú á þessu ári. Vestmanneyingar voru allt fram undir árið 1973 mjög vel settir í þessu sambandi. Engin bilun hafði fram að þeim tíma komið fram á strengnum og þá var nægjanlegt varaafl heima í Rafveitu Vestmannaeyja. Þar voru vélar með að samanlögðum hestaflafjölda rúmlega 5 þús. hestöfl, þannig að þó einhver bilun yrði uppi á fastalandinu, eins og nokkrum sinnum kom fyrir, þá urðu vestmanneyingar aldrei neitt við það varir vegna þess að það var skipt yfir samtímis má segja og gerðist næstum sjálfkrafa að skipt var yfir á vélaafl Rafveitunnar. En eins og kunnugt er, þá fór Rafveitan forgörðum með ölum búnaði í náttúruhamförum sem þar urðu 1973, og var þá þegar hafist handa um að fá varavélar til Eyja, en hvorki tími né aðstæður til þess að byggja Rafveituna upp í því formi sem áður var og nauðsynlegt er. Það var þá safnað saman smærri vélum, samtals milli 3000 og 4000 hestöfl. Ef ég man rétt, þá eru þessar vélar á fimm stöðum í bænum og er rekstur þeirra þar af leiðandi mjög erfiður fyrir starfsmenn Rafveitunnar. En meðan strengurinn var heill og menn töldu að nokkuð væri óhætt að treysta á getu hans hefur þetta ekki mjög mikið komið að sök. Bilanir hafa ekki orðið miklar og varaafl fyrir hendi til þess að komist yrði hjá verulegri skömmtun á rafmagni eða að rafmagnsleysi ylli tjóni hjá hinum stærstu notendum, sem eru fiskvinnslustöðvarnar. En því miður virðist svo að strengurinn hafi eitthvað gefið sig 1973, og þarf engan að undra það, því að ég held að nokkur hluti hans hafi hreinlega þá farið undir hraun. Jarðfræðingar, sem starfandi voru úti í Eyjum meðan náttúruhamfarirnar gengu þar yfir, töldu að sennilega hefðu orðið eldsumbrot á hafsbotninum nálægt því þar sem strengurinn liggur, svo að engan þarf að undra þó að bilanir komi fram nú. Það er því eðlilegt að þessu máli sé hreyft hér þó að það hefði verið mjög æskilegt að það hefði verið betur undirbúið af aðilum heima í héraði, með meiri upplýsingum. En nú er verið að vinna að slíkri gagnasöfnun, eins og kom fram hjá frsm., og verður vonandi innan mjög skamms tíma hægt að gera stjórnvöldum fullnægjandi grein fyrir því mannvirki sem hér um ræðir. En ég tek mjög undir það, að það er aðeins stuttur tími til stefnu. Þó að strengurinn gæti enst okkur í 2–3 ár, þá tel ég það stuttan tíma til undirbúnings, en innan þess tíma liggur nokkurn veginn alveg ljóst fyrir að nýr strengur verður að vera lagður út til Eyja. Það er þegar nokkur hluti bæjarins kominn inn á rafveitukerfið með kyndingu húsa og hefur farið vaxandi á undanfornum árum, þannig að einnig það kallar á aukna raforku umfram það sem kannske upphaflega var reiknað með og aðilar heima í héraði höfðu kannske gert sér grein fyrir fyrir nokkrum árum, þegar fyrst var farið að tala um nýjan rafstreng til Vestmannaeyja. Ég gat þess áðan, að við höfum verið mjög vel settir fram að 1973 með rafmagn, þar sem við höfum strenginn, sem þá var talinn mjög öruggur og traustur, og nægilegt vélafl. Og ég vil geta þess, að það kom fyrir - ég vil ekki segja iðulega, en nokkuð oft, þegar bilanir urðu á línunum uppi á landi, að rafveitan í Vestmannaeyjum var notuð til þess að keyra inn á Suðurlandssvæðið og bjargaði þá oft meðan viðgerðir fóru fram á línunum ef bilun varð vestan Hvolsvallar, þannig að þeir sem tengdir voru við Sogsvirkjunina fengu þá um misjafnlega langan tíma rafmagn frá varaaflsstöðinni í Vestmannaeyjum. En eins og réttilega kom fram hjá frsm., þá hafa þeir atburðir gerst nú á þessu ári, að það liggur alveg ljóst fyrir að málinu verður að flýta mun meira en áður hafa verið gerðar áætlanir um, bæði vegna aldurs strengsins, hann er orðinn nokkuð gamall, þó hygg ég að með eðlilegum hætti hefði hann átt að geta enst nokkurn tíma enn þá, og einnig og alveg afgerandi liggur orðið ljóst fyrir að hann flytur ekki, þó hann væri í fullkomnu lagi, þá flytur hann ekki eftir örfá ár það rafmagn sem vestmanneyingar þurfa á að halda frá fastalandinu. Jafnvel þó að rafveitan heima verði byggð upp á einum og sama stað og með nægjanlegu varaafli fyrir byggðarlagið, þá er ekkert um það að ræða að nýr strengur verður að koma til viðbótar frá fastalandinu og á það verður að leggja áherslu að hann komi fyrr en menn heima í héraði og reyndar Rafmagnsveitur ríkisins hafa áður gert ráð fyrir. Ég vil því mjög eindregið mæla með þeirri till. sem hér er til umr. og vil leggja áherslu á, af þeim ástæðum sem hér hefur verið gerð grein fyrir bæði af frsm. og mér, að málinu verði hraðað eins og frekast er kostur og að nýr strengur komi fyrr en kannske aðilar heima í héraði hafa áður talið að nauðsynlegt væri. Viðhorfið hefur breyst við það sem gerst hefur á þessu ári og er alveg sjáanlegt að hjá því verður ekki komist, að nýr strengur verður að vera lagður eins fljótt út til Eyja og frekast er kostur á.



Herra forseti. Á þskj. 361 hef ég leyft mér að flytja svofellda till. til þál.: „Alþingi ályktar að leggja fyrir ríkisstj. að hún láti þegar í stað hefja nauðsynlegan undirbúning að ákvarðanatöku um lagningu raflínu frá byggðalínu í botni Hrútafjarðar að Mjólkárvirkjun á vestfjörðum, þannig að Alþ. gefist kostur á að taka afstöðu til þeirra framkvæmda við gerð fjárlaga fyrir árið 1978. Undirbúningur að ákvarðanatöku þessari miðist við till., sem þegar liggja fyrir um gerð slíkrar línu, línustæði, áfangaskipti framkvæmda o. fl., og við það miðað að lögn línunnar og gerð aðveitustöðva geti verið lokið eigi síðar en um aramot 1979 –1980. Jafnframt ályktar Alþ. að skora á ríkisstj. að hraða gerð áætlana um næstu vatnsaflsvirkjun á Vestfjörðum, þar sem m. a. verði skorið úr um, hvaða virkjunarstaður sé hagkvæmastur, án þess þó að brotið sé í bága við náttúruverndarsjónarmið, og till. um virkjunarstað, stærð og gerð virkjunar og kostnaðaráætlanir liggi fyrir sem allra fyrst, svo af þeim sökum sé unnt að taka ákvörðun um nýja vatnsaflsvirkjun á Vestfjörðum í samræmi við orkuþarfir svæðisins.“ Herra forseti. Áður en ég held lengra áfram vil ég vekja athygli á því, sem hv. 5. þm. Suðurl. sagði hér áðan, að nú á þessum fundi er lokið umr. um eina þáltill. um raforkumál og verði að hefja umr. um aðra. Ég tel mjög æskilegt og vil eindregið fara þess á leit við hæstv. forseta að athuga hvort hæstv. iðnrh. sé í húsinu og honum verði þá a. m. k. gert viðvart um að það sé verið að ræða raforkumál á þingfundum nú, svo honum gefist tækifæri til þess að vera viðstaddur þær umr, ef hann kærir sig um. Tilgangurinn með flutningi till. þessarar er sá, að Alþ. marki sem fyrst þá ákveðnu stefnu í raforkumálum vestfirðinga sem líklegust er til þess að leysa sem fyrst úr brynni raforkuþörf sem nálgast nú hreint neyðarástand. Engar framkvæmdir hafa verið ákveðnar í þeim efnum, en samt sem áður er langt komið margvíslegri undirbúningsvinnu, þannig að ákvarðanir er hægt að taka á grundvelli þeirrar undirbúningsvinnu, en á það hefur skort. Till. þessi gerir ráð fyrir því, að sem fyrsti kostur til úrbóta verði valin sú leið sem talsvert er nú um liðið síðan könnuð var rækilega, en hún er að lögð verði lína frá byggðalínu í botni Hrútafjarðar til Mjólkárvirkjunar, en sú framkvæmd hefur nú um nokkurt skeið verið að mestu tilbúin til ákvörðunar. Þá er jafnframt lagt til að hraðað verði athugunum, sem raunar er sumum hverjum þegar lokið, á líklegustu virkjunarstöðum á Vestfjörðum og endanlega skorið úr um hvaða virkjunarstaður sé hagkvæmastur, án þess þó að með þeirri virkjun sé brotið í bága við náttúruverndarsjónarmið. Verði síðan unnið að hönnun slíkrar virkjunar og gerð kostnaðaraáætlana, þannig að skortur á slíkum undirbúningi standi ekki í vegi fyrir ákvarðanatöku um nýja vatnsaflsvirkjun á Vestfjörðum þegar þörf krefur. Grg. sem fylgir þessari þáltill. er nokkuð löng og að sama skapi ítarleg þannig að ég tel ekki ástæðu til þess að fara mjög mörgum orðum um efni till. og forsendur fyrir flutningi hennar, en þó vildi ég minnast í því sambandi á örfá atriði. Eins og ástandið er nú í raforkumálum vestfirðinga er óhætt að fullyrða að algjört neyðarástand sé þar á næsta leiti og raunar þegar skollið á. Á s. l. ári var að vísu tekin í notkun stækkun á Mjólkárvirkjun, svonefnd Mjólkáarvirkjun Il, með 5.7 mw. afli. Þegar sú stöð var tekin í notkun var vitað að framleiðsla hennar mundi ekki duga nema til þess að fullnægja þeirri eftirspurn, sem þegar var orðin eftir raforku á veitusvæði Mjólkár, og því lítið sem ekkert afgangs, en samanlagt afl vatnsvirkjana á veitusvæði Mjólkárvirkjunar eftir tilkomu Mjólkárvirkjunar II er aðeins 96 mw. Eins og nú standa sakir er afl þessara virkjana hins vegar mun minna sökum þess að Mjólkárvirkjun II fær vatn að hluta til af vatnasvæði sem notað hefur verið til að knýja aflvélar Mjólkárvirkjunar I, þannig að í allan vetur hefur ekki verið unnt að keyra vélar Mjólkárvirkjunar í nema til að framleiða hált afl. Af þeim sökum hefði raforkuskömmtun þegar verið orðin staðreynd á veitusvæði Mjólkárvirkjunar ef svo hefði ekki viljað til, að Rafveita Ísafjarðar hafi með ærnum tilkostnaði lokið kaupum og uppsetningu á nýrri 2,1 mw. dísilstöð. Sú stöð átti að vera varastöð fyrir Ísafjarðarkaupstað, en dísílaflstöðvar Rafveitu Ísafjarðar eru gamlar og úr sér gengnar og geta brugðist hvenær sem er, en hafa þó verið og eru enn keyrðar jafnt og þétt á vetrum. Þessi nýja dísilstöð Rafveitu Ísafjarðar hefur reynst það haldreipi sem forðað hefur frá algjöru neyðarástandi í raforkumálum á Vestfjörðum því Rafmagnsveitur ríkisins hafa gert samninga við Rafveitu Ísafjarðar um kaup á raforku frá þessari dísilstöð til dreifingar á Vestfjörðum. Með þessum hætti verður í aprílmánuði, þ. e. a. s. nú í þessum mánuði, búið að framleiða um 1 milljón kwst. fyrir RARIK í dísilstöð Rafveitu Ísafjarðar. Að vísu er nú verið að vinna við vatnsmiðlunarframkvæmdir á vatnasvæði Mjólkárvirkjunar við svonefnda Hofsárveitu sem vonast er til að tryggi aflvélum Mjólkárvirkjunar í nægilegt vatnsmagn á næsta ári, en engin reynsla hefur enn fengist af því, hvort sú framkvæmd skilar fullum árangri, og er því jafnvel spáð af ýmsum mönnum, sem til þekkja, að það muni ekki verða. Nú fyrir nokkrum dögum bárust t. d. fréttir af því, að uppistöðulón Mjólkárvirkjunar væru tæmd og væri því ekki líklegt að Mjólkárvirkjun í og II gætu skilað því orkumagni inn á veitusvæði Vestfjarða sem þær hafa þó sameiginlega getað gert í vetur. Neyðarráðið, eina haldreipið þá var að setja í gang allar dísilstöðvar á Vestfjarðasvæðinu, sem margar eru orðnar mjög gamlar og úr sér gengnar, þannig að ekkert varaafl hefur verið tiltækt á þessu svæði nú um nokkurt skeið, og geta menn rétt rennt grun í það, hvað það mundi þýða ef eitthvað bjátaði á fyrir hin stórvirku framleiðslutæki á sviði sjávarútvegs sem starfrækt eru á Vestfjörðum. Þetta hefur ekki aðeins í för með sér mikinn kostnað við framleiðslu rafmagns, heldur er með þessu ekki síður tekin sú mikla áhætta, eins og ég sagði áðan, að langtímum saman er ekkert varaafl til á öllu Vestfjarðasvæðinu og sumar dísilstöðvarnar, sem notaðar eru, auk þess að því komnar að falla úr notkun, en ef slíkt yrði mundi það að sjálfsögðu hafa í för með sér mikla erfiðleika fyrir vestfirðinga og gífurlegt fjárhagstjón bæði fyrir íbúa Vestfjarða og þjóðfélagið í heild. Um raforku til húsahitunar er að sjálfsögðu tómt mál að tala svo lengi sem þetta ástand varir. Kemur þetta t. d. glöggt í ljós ef á að miða við nýútkomna endurskoðaða orkuspá fyrir Vestfirði, þ. e. a. s. orkuspá orkusparnefndar frá febrúarmánuði 1977, og ef sú spá er borin saman við framleiðslugetu virkjana á svæðinu. Vissulega verður, eins og ég hef áður vakið athygli á hér á hinu háa Alþ., að taka þessa orkuspá með nokkrum fyrirvara og allmiklum fyrirvara raunar, þar sem hún gerir ráð fyrir því að rafhitunareftirspurn verði fullnægt þá þegar sem hún er samin. En þar má einnig hafa til hliðsjónar upplýsingar um orkuþörf og orkuframleiðslu á veitusvæði Mjólkárvirkjunar sem Vestfjarðaveita RARlK hefur saman tekið, en sú spá er byggð á því að raforku til húsahitunar verði komið á á Vestfjörðum í aföngum á nokkru árabili. Eins og fyrr sagði er sameiginlegt afl vatnsaflsvirkjana á svæðinu alls 9.6 mw. sé miðað við þessa áætlun Vestfjarðaveitu RARIK um húsahitun með rafmagni í aföngum og 20% álagi vegna orkutaps verður orkuþörf Mjólkárvirkjunarsvæðisins sem hér segir: Árið 1978 alls 81.7 gwst. og orkuskortur 26.3 gwst. Árið 1979 orkuþörf alls 94.5 gwst. og orkuvöntun 39.1 gwst. Árið 1980 orkuþörf alls 107.6 gwst. og orkuvöntun 52.2 gwst. Ef anna ætti þessari orkuvöntun með orkuframleiðslu frá dísilstöðvum mundi það kosta sem hér segir: Árið 1978 473.4 millj. kr., árið 1979 703.8 millj. kr. og árið 1980 939 6 millj. kr. Hér er reiknað með því að þessi framleiðsla á orku með dísilstöðvum sé veitt með nýjum dísilstöðvum sem þarf að sjálfsögðu að bæta við á svæðinu og framleiðslukostnaður verði svipaður og hann er nú frá hinni nýju dísilstöð Rafveitu Ísafjarðar eða um 18 kr. á kwst. En hér er einnig við það miðað að framkvæmdir við Hofsárveitu skili fullum árangri, þannig að afl Mjólkárvirkjunar í nýtist til fulls. Þrátt fyrir það ástand, sem hér hefur verið lýst, hafa engar ákvarðanir verið teknar um frekari virkjunarframkvæmdir á Vestfjörðum. Að vísu var 14. maí árið 1915 samþykkt hér á Alþ. till. til þál. frá þm. frá Vestfjörðum þess efnis að ríkisstj. væri falið að heimila smávirkjun við Suðurfossa á Rauðasandi. Fljótlega eftir samþykkt till. var hafist handa um nokkrar undirbúningsframkvæmdir, en síðan ekki söguna meir. Bendir nú ýmislegt til þess að ekki verði af frekari virkjunarframkvæmdum þar, m. a. vegna þess að athuganir hafi leitt í ljós að virkjunin sé mun óhagkvæmari nú en fyrst var talið. En jafnvel þótt svo færi að haldið yrði áfram framkvæmdum við Suðurfossa er hér um svo litla virkjun að ræða, að orkan, sem hún gæti framleitt, yrði nánast eins og dropi í hafið þegar miðað er við þörfina. Ef hæstv. ráðh. iðnaðarmála hefði verið viðstaddur þennan fund, þá hefði ég notað þetta tækifæri til þess að spyrja hann að því, hvað væri fyrirhugað um Suðurfossarvirkjun, hvort þar ætti að halda áfram.  Þá voru samþ. lög á Alþ. 18. maí s. l., 18. maí 1976, um Orkubú Vestfjarða. Lagasetning þessi er einvörðungu um skipulag raforkumála í fjórðungnum, en í henni felst engin ákvörðun um frekari virkjanir eða aðrar ráðstafanir til þess að leysa úr raforkuvandkvæðum vestfirðinga. Annað og meira en það, sem hér er upp talið, hefur ekki verið aðhafst í raforkumálum á Vestfjörðum og því óhætt að fullyrða að eindæma sinnuleysi hafi ríkt um þau mál hjá stjórnvöldum og æðstu yfirstjórn orkumála í landinu, enda munu þeir aðilar hafa talið sig þurfa um annað að hugsa í raforkuframkvæmdum en að bæta úr brýnni þörf þess fólks sem Vestfirði byggir. Hæstv. ráðh. er kominn í salinn og vil ég þá nota tækifærið til þess að beina til hans minni fyrstu fyrirspurn, sem er á þá lund, hvort fyrirhugaðar séu frekari virkjunarframkvæmdir við Suðurfossa á Rauðasandi, hvenær þeim framkvæmdum, sem þar voru hafnar fyrir nokkru, en hefur ekki verið fram haldið, verði haldið áfram og þá með hvaða hætti. Þeim mun augljósara er þetta andvaraleysi þar sem vitað er að till. hafa nú um nokkra hríð legið fyrir um aðgerðir til úrbóta, en ákvarðanir á grundvelli þeirra hefur ekki verið hirt um að taka. Svo eitt dæmi sé nefnt þessum orðum til stuðnings, þá er nú alllangt liðið síðan athugunum lauk varðandi gerð, stæði, kostnað og framkvæmdir við byggingu línu frá byggðalínu í botni Hrútafjarðar, þaðan í Króksfjarðarnes og síðan vestur um að Mjólkárvirkjun. Fyrir nokkru gerðu Rafmagnsveitur ríkisins till. til ríkisstj. við undirbúning fjárlaga um að línubyggingin yrði hafin, og ef á þá till. hefði verið fallist væri gerð línunnar hafin og langt á veg komin þegar þetta er talað. Ríkisstj, hafnaði hins vegar þessum till. Rafmagnsveitna ríkisins og hefur enn ekki fengist til þess að fallast á slíkar tillögur. Svo annað dæmi sé tekið, þá fékk iðnrh. í júlímánuði árið 1976 í hendur frá Rafmagnsveitum ríkisins tvær viðamiklar skýrslur um næstu hugsanlegar vatnsaflsvirkjanir í Vestfirðingafjórðungi. Ég er með þessar skýrslur hér. Önnur þeirra, sem er talsvert þykk bók, er um frumáætlun um Dynjandisvirkjun og drög að áætlun um Skúfnavatnavirkjun, árituð af Almennu verkfræðistofunni hf., Fellsmúla 26, Reykjavík, ástimpluð júlí 1976. Síðari skýrslan er unnin af Rafmagnsveitum ríkisins eða Verkfræðistofu Helga Sigvaldasonar fyrir Rafmagnsveitur ríkisins og einnig ástimpluð júlí 1976. Hún er skýrsla um athugun á orkuvinnslugetu og aflþörf Dynjandisvirkjunar og Skúfnavatnavirkjunar. Það fer sem sé bráðum að verða liðið eitt ár frá því að þessar skýrslur bárust hæstv. ráðh. og hæstv. ríkisstj. í hendur fullfrágengnar eða eins frágengnar og ég er með þær hér. En svo undarlega hefur verið á þessu máli haldið, að af einhverjum ástæðum hafa ekki þm. vestfirðinga og að ég best veit sveitarstjórnarmenn ekki heldur fengið um það að vita að t. d. frumhönnun virkjunar í Dynjanda væri lokið og sú virkjun því fyrir allnokkru komin á ákvörðunarstig. Ég veit ekki hvað veldur því, að við þm. af Vestfjörðum höfum ekki fengið að vita um þetta og fylgjast með þessu, eins og ég held að vaninn sé um allar slíkar og þvílíkar framkvæmdir og ráðagerðir um framkvæmdir í viðkomandi kjördæmum, og þótti vænt um að heyra svör frá hæstv. ráðh. um það, hvað veldur því að það er ekki fyrr en núna í þinglok sem ég og flestir samþm. mínir af Vestfjörðum, bæði stjórnarsinnar og stjórnarandstæðingar, það er ekki fyrr en fyrst nú sem við fáum fregnir af því, að búið sé að ljúka þessum áætlunum sem ég lýsti hér áðan, og þær fregnir bárust okkur ekki frá yfirvöldum raforkumála í landinu né heldur frá iðnrn. Ég vildi einnig beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðh., hvort það kunni að vera rétt, sem flogið hefur fyrir, að þess hafi sérstaklega verið óskað við Rafmagnsveitur ríkisins, að a. m. k. á þessu stigi málsins fengju þm. af Vestfjörðum og sveitarstjórnarmenn úr kjördæminu ekki þessa skýrslu í hendur.  Hvað sem því líður, þá er það staðreynd að þessar skýrslur tvær, sem eru mjög mikilvægar fyrir raforkumál Vestfirðingafjórðungs, hafa legið á borðum hæstv. ráðh. fráa því í júlímánuði 1976 og það er ekki fyrr en fyrir nokkrum dögum síðan að mér bárust þessar skýrslur í hendur eða ég vissi af því að þessari undirbúningsvinnu væri svona langt komið. Ég vil einnig taka það fram, að ég hafði tal af sam.þm. mínum af vestfjörðum og þeir höfðu sömu sögu allflestir að segja og ég, að þeir könnuðust ekki við að hafa um þetta vitað eða þessar skýrslur séð, og er það að mínu viti ekki venjuleg meðferð á máli eins og þessu. Eins og málum er nú komið er því óhjákvæmilegt að Alþ. marki stefnuna í úrbótum í raforkumálum vestfirðinga á grundvelli þeirra till. og áætlana, sem þegar liggja fyrir. í þáltill. þessari er lagt til, að markmiðið með þeirri stefnu verði að leysa sem fyrst og með sem hagkvæmustum hætti úr raforkuvandkvæðum á Vestfjörðum. Fljótvirkasta leiðin, þ. e. a. s. sú, sem skilað gæti vestfirðingum mestri raforku á skemmstum tíma og eftir þörfum þeirra eins og þær eru hverju sinni, og jafnframt sú leið, sem er í fyllsta samræmi við þá stefnu um samtengingu orkuveitusvæða sem hvað brýnust er fyrir hagsmuni þjóðarheildarinnar og er í anda stefnu hæstv. iðnrh., sú leið, sem sameinar alla þessa kosti, er sú sem bent er á í þessari till., þ. e. a. s. að lögð sé lína frá byggðalínu úr botni Hrútafjarðar til Króksfjarðarness og þaðan vestur um til Mjólkárvirkjunar. Þegar er búið að fullvinna till. um gerð slíkrar línu, línustæði, styrkleika og framkvæmdaáfanga, þannig að ekkert er því til fyrirstöðu að hefjast þegar handa við gerð hennar eftir að ákvörðun hefur verið tekin og fjármagn útvegað. Þar sem talað er um í till. að ríkisstj. láti þegar auka undirbúningi að ákvarðanatöku um byggingu línunnar, þannig að unnt verði að taka ákvörðun um framkvæmdina við afgreiðslu næstu fjárlaga, er því fyrst og fremst átt við fjármagnsútvegun. Samkv. þeim áætlunum, sem gerðar hafa verið um línu þessa, er kostnaður við gerð línunnar sjálfrar á verðlagi dagsins í dag áætlaður 1263 millj. kr. og kostnaður við aðveitustöðvar 900 millj. kr., einnig á núverandi verðlagi, þannig að heildarkostnaðurinn er áætlaður 2 163 millj. kr. í þessum till., sem fyrir liggja, er jafnframt gert ráð fyrir því að línan verði byggð í tveimur aföngum á 2 árum, fyrri afanginn frá botni Hrútafjarðar til Króksfjarðarness með aðveitustöð þar, síðari afanginn frá Krókfjarðarnesi til Mjólkárvirkjunar með aðveitustöð þar. Línan er einnig hönnuð eftir sömu forsendum og Norðurlínan, og samkv. upplýsingum, sem ég hef aflað mér hjá yfirverkfræðingi Rafmagnsveitna ríkisins, og með hliðsjón af spám um orkuframboð og orkueftirspurn á Landsvirkjunarsvæðinu, má fastlega gera ráð fyrir að þegar Vestfjarðalínan væri tekin til notkunar fyrir aramótin 1979–1980, ef þessi till. yrði samþ., yrði til staðar minnst 10 mw. afl eða um það bil 50 gwst, orka til flutnings frá byggðalínu um Vestfjarðalínu til Vestfjarða, þó ekki sé gert ráð fyrir neinni raforkuframleiðslu frá Kröfluvirkjun fyrir þann tíma og byggðalínan þurfi því jafnframt að þjóna allri orkuþörf Norðurlands. Er hér um að ræða orku sem gerir meira en að uppfylla þarfir vestfirðinga fyrir raforku, þ. á m. til húsahitunar í aföngum. Að sjálfsögðu má svo enn auka flutningsgetu byggðalínunnar með byggingu annarrar 50 mw. spennistöðvar, og áætlanir Landsvirkjunar benda eindregið til þess, að nægilegt framboð af ódýrri raforku verði á orkuveitusvæði virkjunarinnar til flutnings eftir byggðalínu til Norður-, Austur- og Vesturlands. Ef allar áætlanir standast um raforkuframleiðslu Kröfluvirkjunar kemur raforkuframleiðsla hennar svo þar til viðbótar inn í kerfið og þar með eykst framboðið enn, þótt ég vilji ekki undir neinum kringumstæðum gera ráð fyrir að sú orka verði að sama skapi ódýr og hún kann að verða mikil. Ég ætla ekki að hafa öllu lengra mál um þessa þáltill., a. m. k. ekki að sinni, en legg til, hæstv. forseti, að umr. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég tek undir það með hv. flm. þessarar þáltill. um raforkumál Vestfjarða, að með henni er hreyft ákaflega mikilvægu máli. Reyndar hafa orkumálin verið mjög mikið á dagskrá hjá okkur hér í Alþ. Mönnum er orðið ljóst að næg raforka, örugg raforka og ódýr raforka er ein af meginforsendum eðlilegrar þróunar um land allt, og Vestfirðir eru að sjálfsögðu þar engin undantekning. Hins vegar eru Vestfirðir að þessu leyti dálítið verr settir en flestir aðrir landshlutar, að þeir eiga lengri leið í samtengt orkukerfi, og því miður hefur nokkuð borið á því, að margir ætla að það verði því lengra í það að Vestfirðir tengist þessu samtengda orkukerfi en aðrir landshlutar. En það er einnig staðreynd, að á Vestfjörðum er aðstaða til virkjunar fremur lakari en annars staðar, a. m. k. má ætla að orkuverð frá þeim virkjunum, sem þar koma til greina, verði heldur hærra en af stærri virkjunum víða annars staðar um landið. Því sýnist mér að Vestfirðir þurfi jafnvel fremur en margir aðrir á slíkri tengingu fljótlega að halda. Þótt ég geti tekið undir þetta og fjölmargt fleira sem hv. frsm. sagði, þá fannst mér hann hins vegar sleppa nokkrum mikilvægum þáttum í þessu máli. í fyrsta lagi held ég að varla sé hægt að neita því, að töluvert mikið hefur verið gert á Vestfjörðum nú upp á síðkastið. Hann hefur sjálfur bent á Mjólká II með 5.7 mw. afli og í þeirri gífurlegu aukningu sem þeirri virkjun fylgdi. Hún kom í notkun nú á síðasta ári. Einnig hefur hann nefnt Hofsárveitu sem miðla á vatni til Mjólkár I, sem missir, eins og hann sagði réttilega, það vatn, sem hún þarf á að halda, að mestu leyti a. m. k. þegar Mjólká II er í gangi. En ég veit ekki betur en að Hofsárveita hafi verið tekin í notkun s.l. haust að verulegu leyti, þó þar eigi eftir að ljúka nokkrum frágangi, og sýnist mér það misskilningur í þáltill. hans. En það er lítið mál. Hitt er svo staðreynd, að í vetur hefur þarna eins og víða verið vatnsskortur. Úrkoma hefur verið lítil, snjór lítill og vetur alveg með eindæmum mildur í raun og veru að þessu leyti, og við slíku er ávallt erfitt að gera. Það er rétt, sem kom fram hjá hv. frsm., að með þessu skrefi, sem þarna er stigið, er þó ekki gert meira en að fullnægja svona nokkurn veginn orkuþörfinni eins og hún er í dag. Samkvæmt upplýsingum frá Rafmagnsveitum ríkisins, sem hann vitnaði einnig í, - ég veit ekki hvort það eru sömu upplýsingar sem hann vitnaði í og þar sem ég er með, - en samkvæmt þeim, sem ég er með, má ætla að árinu 1977 verði 22% aukin orkuþörf á Vestfjörðum og verði henni mætt að langmestu leyti með vatnsafli 44 gwst. af 53, en 9 gwst. með dísilorku. Nú er það út af fyrir sig svo, að fyrir íbúann, sem fær raforkuna, eða atvinnufyrirtækið skiptir það litlu máli hvort orka kemur frá dísilrafstöð eða Vatnsaflstöð. Það er náttúrlega reikningsdæmi hvenær borgar sig að taka svo dýrt fyrirtæki eins og nýja vatnsaflsstöð í notkun. Hvað þarf orkuþörfin eða umframþörfin að vera mikil til þess að það borgi sig, til þess að það mikla fjármagn, sem þar er bundið, verði arðbært? Engu að síður sýnist mér það rétt, sem kom fram hjá honum, að með aukinni upphitun húsnæðis muni verða mikill stígandi í þessari orkuþörf á Vestfjörðum, og af þeirri ástæðu má alls ekki langt líða frá því að þessu síðasta skrefi, sem ég hef nefnt, er lokið þar til það næsta er tekið í notkun. Á þessu verður alltaf sem sagt einhver tröppugangur, einhver umframorkuþörf umfram það, sem vatnsaflsstöðvarnar geta fullnægt, einhvern tíma. Því verður þá að fullnægja með dísilorku, en síðan verður einhver umframorka þegar ný vatnsaflsvirkjun er tekin í notkun. Í þessari þáltill. er ætlast til mikils. Þar er ætlast bæði til þess að tengja Vestfirði byggðalínunni og einnig að hefja nýja virkjun á Vestfjörðum. Ég er þeirrar skoðunar, að skynsamlegra sé að reyna að ráða þessu í einhverri forgangsröðun og reyna að skoða þessa þætti hvorn út af fyrir sig. Ég held satt að segja, að vafasamt sé að hvort tveggja fáist í einu, og við þurfum því að meta hvort er mikilvægara. Ég fyrir mitt leyti held að lína eða tenging sé mikilvægari og ber að leggja höfuðáherslu á hana, og heyrðist mér reyndar hv. þm. vera mér sammála um það. Hann lagði ríkasta áherslu á þá tengingu. Ég harma að ekki skuli vera hafin framkvæmd við þessa línu. Ég vek athygli á því, að í þessari till. mun fyrst og fremst vera fjallað um hina eiginlegu Vestfirði, en ekki um Strandirnar. En líklega er orkuskortur hvergi meiri heldur en einmitt í Strandasýslu. Þar hefur engin ný vatnsaflsstöð verið byggð nú um langan tíma, og þar hefur nokkuð árvisst orðið að keyra dísilstöðvar mjög mikið til þess að fullnægja orkuþörfinni. Þar er ekki heldur líkleg góð vatnsaflsvirkjun á næstunni, þannig að ég fæ ekki séð að orkuþörf strandamanna verði fullnægt nema með annaðhvort vaxandi dísilkeyrslu eða tengingu við byggðalínuna. Fyrsti áfangi þessarar Vestfjarðalínu mundi einmitt geta leyst úr þessum vanda strandamanna, og m. a. af þeirri ástæðu tel ég að í byggingu þeirrar línu hefði þurft að ráðast í síðasta lagi nú í sumar. Fyrsti afangi línu úr Hrútafirði í Króksfjarðarnes eða rúmlega það gæti tengst inn á línu yfir Tröllatunguheiði og þannig tengt þetta kerfi meginraforkukerfi landsins. Þetta er ákaflega mikilvægt, og því miður virðist mér að mörgum hafi yfirsést þetta. A. m. k. sýnist mér sú brýna þörf, sem þarna er, hafa lítið verið rædd. Þetta yrði jafnframt fyrri áfanginn að línu sem teygði sig síðan alla leið vestur að Mjólká. Ég tek sem sagt undir þörf fyrir þessa framkvæmd mjög eindregið og ég tel óumdeilanlegt að í hana þarf að ráðast. Að vísu hefur verið bent á það, að þörfin fyrir aukna raforku er mjög tengd því, hvernig tekst í þeirri jarðhitaleit sem nú fer fram á Vestfjörðum, og þessari staðreynd er varla hægt að neita. Að sjálfsögðu er ljóst að þörf fyrir rafhitun húsnæðis minnkar mjög verulega ef jarðhiti finnst á stærstu stöðunum fyrir vestan, þar sem nú er leitað. Því miður hefur þetta ekki tekist vel alls staðar. Þetta hefur tekist á Suðureyri, en ekki í Bolungarvík, og við vitum ekki enn þá hvernig árangurinn verður á Ísafirði. En þetta hefur verið haft nokkuð sem afsökun fyrir því eða ástæða fyrir því, að framkvæmdir við þessa byggðalínu hafa verið látnar dragast. Þótt ég viðurkenni að við jarðhita breytist orkumarkaðurinn verulega, þá held ég þó að þörfin fyrir byggðalínu í Króksfjarðarnes og fyrir Strandirnar sé óumdeilanleg og þetta hefur engin áhrif á þann kaflann. Af þeirri ástæðu var að mínu mati fullkomlega eðlilegt að ráðast í byggingu þeirrar línu nú í sumar. Þá lægi betur fyrir sumarið 1978 hver orkuþörfin verður fyrir aðra hluta Vestfjarðakjördæmis og hvort þá væri rétt að ráðast í byggingu þessarar línu áfram. Ég vil taka það fram, að ég tel alveg vafalaust að þessi lína þurfi að koma. Það er e. t. v. spurningin um 2-3 ár eða svo, eftir því hve mikill jarðvarmi næst á þessum svæðum, þannig að út af fyrir sig mætti hraða þessari línu. Um virkjanir á Vestfjörðum gegnir hins vegar nokkuð öðru máli. Það er rétt, sem komið hefur fram, að margir virkjunarkostir hafa verið skoðaðir, eins og t.d. í Dynjanda, í Vatnsfirðinum, í Þverá og Ófeigsfirði og reyndar töluvert víðar, eins og kom fram í framsöguræðu. En það er einnig óumdeilanleg staðreynd, eða a. m. k. telur Orkustofnun það vera svo, að verðið frá þessum virkjunum öllum, jafnvel þeim stærstu, eins og t. d. í Vatnsfirðinum, þar sem talað er um 30 mw. virkjun, yrði yfir 4 kr. kwst. En hins vegar er það svo, að áætlað verð frá Blöndu er u. þ. b. 2 kr. og frá öðrum nokkuð minni virkjunum á Norðurlandi u. b. b. 2.50-2.80 kr., þannig að raforkuverð er samkvæmt þessum áætlunum Orkustofnunar töluvert hærra frá virkjunum á Vestfjörðum en frá öðrum virkjunum og nokkru stærri víða um landið. Því vaknar eðlilega sú spurning, hvernig þetta raforkuverð verður jafnað. Verður það gert með auknu jöfnunargjaldi á raforku, auknum tilflutningi eða á hvern máta annan? Ég legg á það mjög mikla áherslu, að vestfirðingar verða að búa við ekki aðeins næga raforku, heldur einnig raforku sem er ekki dýrari en sú raforka sem aðrir landshlutar kunna að hafa aðgang að. Þetta er mikilvægt atriði. Það breytir hins vegar ekki hinu, að einhverjar vatnsaflsstöðvar eru nauðsynlegar og eðlilegar á Vestfjörðum, m. a. til öryggis og á toppum þegar áalagið fer saman þar og víðar um landið, þannig að virkjunarkosti þar þarf að skoða vandlega og fljótlega að ákveða hvaða kostinn á að velja. Ég legg sem sagt höfuðáherslu á byggðalínuna fyrst og fremst strax í Króksfjarðarnes og síðan sem allra fyrst áfram með tilliti til þess, hver raunveruleg orkuþörf verður, á athugun á vatnsaflsvirkjunum, en þó með það í huga að orka frá þeim yrði að öllum líkindum dýrari en frá stærri virkjunum víða annars staðar um landið. En það er ekki hægt að ræða þetta mál án þess að líta einnig á þá staðreynd, að Alþ. samþykkti á síðasta þingi heimildarlög um Orkubú Vestfjarða sem á að taka við rekstri allra vatnsaflsstöðva, einnig línu, ef hún yrði lögð, og dreifingu eða smásölu og rekstri hitaveitna. Þetta mál var töluvert rætt á Alþingi og er hið athyglisverðasta mál. En ég hef aldrei farið leynt með þá skoðun mína, að ég held að þetta sé tvíeggjað sverð. Ég verð að segja, að mér þykir ekki ólíklegt að einhver töf hafi orðið í ákvarðanatöku í sambandi við Vestfirði á meðan það mál er ekki afgreitt. Ef Orkubú Vestfjarða á að taka við þessu sem ég hef nefnt, er eðlilegt að orkubúið sjálft ákveði, hvað það vill hafa sem næsta áfanga. Mér er tjáð að til þess að Orkubú Vestfjarða geti hafið göngu sína þurfi hið opinbera að losa rafveitur ríkisins á Vestfjörðum við mjög mikið af þeim skuldum sem þar á hvíla, líklega hátt í milljarð, og einnig þurfi að tryggja verðjöfnun í jafnvel mjög auknum mæli eða verulegan hluta verðjöfnunargjalds til Orkubús Vestfjarða. En er þetta nægilegt til þess að tryggja að um alla framtíð verði orkuverð á Vestfjörðum sambærilegt við það sem er annars staðar um landið eða sem sagt hið sama? Er þetta nægilegt? Ég get ekki svarað þeirri spurningu. En þeirri spurningu verður að sjálfsögðu að svara um leið og ef Orkubú Vestfjarða er sett á fót. Ég hef smám saman komist að þeirri niðurstöðu og orðið ákveðnari í þeirri skoðun minni, að það sé ekki rétt leið að kljúfa orkumálin þannig upp úr, taka t. d. byggðalínuna og skipta henni niður á landshluta, Vesturland eigi hana um Vesturland, Norðurland um Norðurland, Austurland um Austurland, Vestfirðir um Vestfirðina o. s. frv., og afhenda hverjum þessara aðila orkuverin til rekstrar. Mér sýnist, og það er held ég viðurkennt, að ef það er gert, þá muni reynast nauðsynlegt að setja á fót eitthvert fyrirtæki ofan á þetta allt saman með sterkt miðstjórnarvald sem tryggir eðlilega samkeyrslu fyrir heildina. Ég held að það sé óumdeilanlegt. Svo hefur orðið t. d. í Noregi og víða annars staðar. Þetta hefur reynst nauðsynlegt. Þar var hins vegar þróun að þessu leyti komin svo langt að skrefið var ekki stigið til baka í þá átt, sem eðlilegra er að mínu mati, að fela þá einum aðila með sterkri þátttöku heimamanna að annast orkuöflun og háspennudreifingu og þar með rekstur þessa samtengda háspennukerfis. Nú hefur hæstv. iðnrh. sett á fót n. sem á einmitt að fjalla um þessi mál, og ég veit að við fögnum því allir. Vonandi kemst hún fljótlega að niðurstöðu, þannig að leiðir verði ljósari að þessu leyti en Þær hafa verið til þessa. Og þó segja megi að þetta sé kannske dálítið annað mál en raforkumál Vestfjarða, þá er þetta þó tengt að þessu leyti, að ég óttast að mjög mikilvæg ákvarðanataka sitji á hakanum á meðan þessi mál eru óráðin. Það er ákaflega skaðlegt og verður að hraða þeirri ákvörðunartöku þannig að framhald framkvæmda á Vestfjörðum m. a. geti orðið eðlilegt. Ég ætla ekki að lengja þetta um of. Ég segi það eins og ég sagði í upphafi, að ég fagna þessari till. og ég held að gott sé að fá umr. um þessi mál hér, eins og gert hefur verið með þessari till. En við þurfum að líta á þessi mál frá öllum hliðum. Ég tel, að við ættum að reyna að sameinast um, að fá línuna í Króksfjarðarnes strax, en getum þá aðeins beðið með að ákveða, hvort virkjað verði eða hvar virkjað yrði fyrir vestan, og jafnvel fengið einhvern lengri tíma til þess að meta þörfina fyrir framhaldslínuna þótt sá dráttur megi alls ekki verða langur.



Herra forseti. Hér er hreyft ákaflega mikilvægu máli fyrir Vestfirði. Orkumálin eru þar einn veigamesti þáttur í því að gera byggðir þar byggilegar og samkeppnisfærar við það sem annars staðar er. Í orkumálum Vestfjarða er það að sjálfsögðu markmið, að þar verði fullnægt orkuþörfinni með innlendum orkugjöfum og orkuverðið verði þar hliðstætt því eða sambærilegt við það sem gerist annars staðar í landinu. Við erum að sjálfsögðu öll sammála um þessi grundvallaratriði. Og að er augljóst mál, að það vantar mikið á að búið sé að ná þessum markmiðum á Vestfjörðum. Þar ber m. a. vott um ræða hv. flm., 8. landsk. þm., hér aðan og grg. sú sem fylgir þáltill. sem hér er til umr. Ein meginuppistaðan í grg. fyrir þessari till. er lýsing á ástandinu í dag. Og það er ekki farið fögrum orðum um það. Það er framarlega í grg. talað um að það sé óhætt að fullyrða, að algert neyðarástand sé á næsta leiti, og síðar í grg. er sagt að þetta neyðarástand sé þegar orðið. Það er kannske að mínu viti fullsterkum litum dregið upp um þetta ástand. Þó vil ég ekkert gera lítið úr alvöru málsins og tek undir það, sem hv. flm. lagði áherslu á og var auðvitað meginkjarni í hans ræðu, að það er nauðsyn aðgerða í þessum málum á Vestfjörðum. Það er enginn ágreiningur okkar á milli um þetta atriði. Ég sagði að það væri kannske nokkuð dökkum litum máluð myndin af ástandinu. Það er t. d. þar sem talað er um og vitnað í orkuspá og reiknuð út orkuvöntun og einnig útreikningar á kostnaði af orkuframleiðslu frá dísilstöðvum. Hv. þm. gerði grein fyrir þessu öllu saman og nefndi tölur í þessu sambandi. Þessar tölur eru umdeilanlegar. Þær eru ekki í samræmi við þá nýju samræmdu orkuspá sem hefur verið gerð fyrir landið. Þessar tölur eru nokkru hærri og gefa því ekki rétta mynd, ef gengið er út frá því að hin nýja samræmda orkuspá sé spá sem má byggja á. Ég skal ekki gera mikið úr þessu eða fara að tíunda hér hverju munar. Það skiptir í raun og veru ekki máli. Aðalatriðið er það, að það verður ekki um það deilt aðnú þarf aðgerða við til þess að sjá vestfirðingum fyrir meiri orku. Þetta er um ástandið í dag. Hv. 8. landsk. þm. var helst til stórorður, verð ég nú að segja, þegar hann fullyrti í ræðu sinni og raunar í grg. með till., að ekkert hafi verið gert í orkumálum á Vestfjörðum að undanförnu, eins og hann tók til orða. Ég skal nú ekki fara að tíunda hvað hefur verið gert. Það má t. d. minna á það, að gert er ráð fyrir framkvæmdum í orkumálum á Vestfjörðum á þessu ári fyrir a. m. k. rúmar 500 millj. kr. En það er rétt, og það vil ég ekki heldur draga neina dul á og það dregur heldur enginn dul á slíka staðreynd, að það er ekki gert ráð fyrir nú á þessu ári fjárframlögum til orkumannvirkja, virkjana á Vestfjörðum né heldur gert ráð fyrir fjárveitingu fyrir byggðalínu. En það eru þessar framkvæmdir hvorar tveggja sem till., sem við ræðum hér, fjallar um. Og það er ekki óeðlilegt, því að þarna er um að ræða þá tvo veigamestu þætti, sem þarf að snúa sér að í sambandi við framkvæmdir í orkumálum Vestfjarða. Það er svo með byggðalínuna, að ég er alveg sammála hv. flm. svo og raunar því, sem kom fram hjá hv. 2. þm. Vestf. áðan, að það er nauðsynlegt að leggja byggðalínu svokallaða eða háspennulínu til þess að tengja Vestfirði aðalháspennukerfi landsins. Ég hygg að það geti ekki verið ágreiningur um þetta. En menn geta litið nokkuð mismunandi á það, í hvaða röð framkvæmdir eigi að vera í orkumálunum, hvort byggðalína eigi að ganga á undan virkjun á Vestfjörðum eða öfugt. Ég skal ekki fara hér út í umr. um það. En ég vil láta það koma hér fram, að nú er verið að vinna að undirbúningi framkvæmdaáætlunar fyrir Rafmagnsveitur ríkisins á næsta ári og í þeirri undirbúningsvinnu er gert ráð fyrir því, að á næsta ári verði byrjað á byggðalínu til Vestfjarða og það verði lokið að leggja slíka línu, eða háspennulínu frá Brú í Hrútafirði og í Króksfjarðarnes. Það er ákaflega þýðingarmikil framkvæmd Í sjálfu sér, því að með því að hafa úrtak úr þessari línu í Króksfjarðarnes er búið að tengja samveitukerfið á austanverðum Vestfjörðum, í Strandasýslu og í Austur-Barðastrandarsýslu, við aðalorkukerfi landsins, og um leið er hér kominn mikilvægur áfangi þessarar línu allt í Mjólká eða til Ísafjarðar, hvort heldur sem farið yrði, en um báða þessa möguleika er rætt. Í sambandi við hinn meginþátt till. vil ég víkja aðeins örfáum orðum að Dynjanda. Hv. flm. ræddi nokkuð um þann undirbúning sem fram hefur farið að virkjun Dynjanda. Það er öllum kunnugt, að sá undirbúningur hefur staðið lengi. Og það hefur verið talað um þetta og viss undirbúningur að slíkri virkjun var hafinn jafnvel fyrir áratugum. En nú hin síðustu ár hefur þessum undirbúningi miðað svo ört áfram, að það er svo komið að það væri hægt að hefja nú hönnun mannvirkja og framkvæmdir á Virkjun í Dynjanda. Og það er svo, að einmitt virkjun þar er eina umtalsverða virkjunin á Vestfjörðum sem hægt er að hefja framkvæmdir við svo að segja strax eða á næstunni. Annars staðar er rannsóknum ekki það langt komið - undirstöðurannsóknum, almennum rannsóknum á virkjunarskilyrðum, að það sé raunhæft að tala um möguleika á að virkja þar alveg á næstunni. En það hefur komið upp mál á síðustu árum eða kannske ekki nema á síðustu missirum, sem hefur gert Dynjandisvirkjun nokkru erfiðari viðfangs. Það eru náttúruverndarsjónarmið sem aldrei heyrðist áður talað um í þessu sambandi. Og ég hygg að það sé nú svo, að það verði fáir sem ljá því fylgi að virkja Dynjanda nema hægt sé að samræma þessi sjónarmið: náttúruverndarsjónarmið og virkjunarsjónarmið. Þess vegna hefur samstarfsnefnd, sem er á vegum Orkustofnunar og iðnrn. og vinnur að því að samræma þessi sjónarmið, haft Dynjandisvirkjun til meðferðar á undanförnum missirum. Og það hefur verið lögð áhersla á það, og ég hef ekki átt ófá viðtöl t. d. Við orkumálastjóra út af þessu máli, að ýta undir það, að það geti legið fyrir sem fyrst, hvort tekst að samræma náttúruverndarsjónarmið Dynjandisvirkjun eða ekki, við séum ekki lengur að velta vöngum yfir þessum möguleika sem kynni að vera, ef hann væri eftir allt saman óraunhæfur. Það kom sérstakur skriður á þetta mál nú s.l. vor og sérstakar rannsóknir voru gerðar í þessu sambandi allt s.l. sumar, sem ég sé ekki ástæðu til þess að vera að tíunda hér í hverju eru fólgnar. Og nú fyrir nokkrum vikum var svo fundur í þessari samstarfsnefnd og fundur í Náttúruverndarráði þar sem málið var sérstaklega á dagskrá, og málið stendur þannig núna að Náttúruverndarráð hefur sent bréf til náttúruverndarnefndar Vestur-Ísafjarðarsýslu, dags. 25. mars s.l., þar sem lagt er fyrir náttúruverndarnefnd sýslunnar, þar sem Dynjandi er, að kveða á um sínar skoðanir í þessu máli, og það er beðið um svar fyrir lok þessa manaðar. Ég er því að vona að það sé núna sá skriður á þessu máli sem geti leitt alveg á næstunni til úrslita, þannig að þetta mikilvæga atriði í orkumálum Vestfjarða liggi ljóst fyrir, þ. e. hvort hægt er að virkja Dynjanda eða ekki. Ég verð því að segja, að þó að þessi till. sé allra góðra gjalda verð og ekkert nema gott um það að hún kemur fram, þá getur naumast verið sagt að hún veki af nokkrum svefni í þessum málum. Eins og ég hef hér greint frá í stuttu máli, þá hefur þetta hvort tveggja verið til meðferðar, bæði það sem varðar virkjun á Vestfjörðum og sem varðar tengingu Vestfjarða við aðalorkuveitukerfið. Hv. 2. þm. Vestf. talaði hér næstur á undan mér, og hann minntist nokkuð á Orkubú Vestfjarða. Hann gaf í skyn að það gæti verið, að umr. og fyrirætlanir um stofnun Orkubúsins hefðu tafið fyrir framkvæmdum í orkumálum Vestfjarða. Ég held að þetta hafi nú ekki orðið, og ég vil af þessu tilefni láta það koma hér fram, að þeir, sem hafa unnið að stofnun Orkubúsins, hafa á öllum stigum málsins lagt á það áherslu við forsvarsmenn vestfirðinga og sveitarstjórnarmenn á Vestfjörðum að láta hugmyndina um Orkubúið ekki tefja fyrir neinu. Halda skyldi áfram öllum framkvæmdum sem menn væru með eða teldu æskilegar, eins og ekkert hefði í skorist, á þeirri forsendu að það gæti aldrei skaðað, ráð væru hlutir sem væru orðnir til þegar Orkubúið yrði á sínum tíma stofnað og væntanlega gengju þá inn í Orkubúið. Ég leyfi mér því að vona að það hafi ekki verið nein töf af þessum ástæðum. Ég vek aðeins að því áður, að það hefði verið ýmislegt að ske í orkumálum Vestfjarða og það væri gert ráð fyrir rúmum hálfum milljarði kr. til framkvæmda í raforkumálum á þessu ári. En það má líka minna á það, að á Vestfjörðum hafa á undanförnum missirum verið ákaflega miklar framkvæmdir á sviði jarðvarmans í því formi, að það hafi verið lögð mikil áhersla á að kanna hverjir möguleikar væru á því að hagnýta mætti jarðvarma í þéttbýlisstöðum á Vestfjörðum til hitaveitna eða upphitunar húsa. Eins og hv. 2. þm. Vestf. kom inn á, þá stendur þetta verk enn yfir. Það er of snemmt að vera að spá um endanlegar niðurstöður, og ég skal ekki fara út í það. En það liggur í augum uppi, að hagnýting jarðvarmans er þjóðhagslega og frá sjónarmiði vestfirðinga sjálfra hagkvæmasta leiðin til upphitunar húsa. Þess vegna þarf að leggja ákaflega mikla áherslu á þetta. Það er svo, að þegar athugað er hve þörfin á Vestfjörðum er mikil fyrir orku til upphitunar húsa, þá er hún meira en helmingur af allri orkuþörf vestfirðinga til almennrar notkunar, iðnaðar o. s. frv. Það gefur upplýsingar um þetta að minna á, að í orkuspá, sem gerð var á s.l. ári á vegum orkunefndar Vestfjarða, var gert ráð fyrir að orkuþörf Vestfjarða yrði árið 1985 170 gwst., en þar af 112 gwst. til húshitunar. Af þessu er ljóst hvað það er í raun og voru mikilvægt starf sem er núna verið að vinna til athugunar á því að hagnýta jarðvarma til húshitunar, og undir árangrinum af því er líka ákaflega mikið komið. Það geta oltið á því ýmsar ákvarðanir í virkjunarmálum o. fl. Nú skal ég ekki vera að ræða frekar um orkumál Vestfjarða í þessu sambandi. Hv. 2. þm. Vestf. kom nokkuð í sínu tali inn á skipulag orkumála almennt og minnti á það, að hæstv. iðnrh. hefur nú á þessum vetri skipað sérstaka n. til þess að endurskoða orkulögin og gera till. um heildarskipulag orkumála. Við hv. 2. þm. Vestf. eigum báðir sæti í þessari n. Og ég ætla að láta nægja núna í bili að ræða málið við hann á þeim vettvangi og skal því ekki fara að ræða um skipulagsmálið hér í þessum umr. En ég vil aðeins segja það, að svo best verður skipulagið að það stuðli að því að virkja alla krafta, öll þjóðfélagsöfl, allt fólk í landinu sem best til átaka í þessum efnum. Og það er trúa mín, að það verði svo best gert að fólkið í hverjum landshluta og í hverju byggðarlagi hafi sem mest um sín eigin mál að segja í þessu efni eins og öðrum.



Herra forseti. Fyrirspurnum var beint til mín í sambandi við þessa till., en hv. 3. þm. Vestf. hefur nú í ræðu sinni gert glögga grein fyrir þessum málum og sparað mér svör við sumu því sem ella hefði verið ástæða til að svara. Ég vil í fyrsta lagi undirstrika það, sem ég raunar skaut hér fram í ræðu hv. flm. þessarar till., hv. 8. landsk., að mér er ókunnugt með öllu um það, að af hálfu iðnrn. hafi verið lagðar nokkrar hömlur á að alþm. eða aðrir fengju upplýsingar varðandi virkjunarmál Vestfjarða, og tel útilokað að slíkt hafi getað átt sér stað. Ég hef a. m. k. aldrei heyrt orð í þá átt. Þegar hv. flm. till. minnist í framhaldi af þessari fyrirspurn á það, að í fyrrasumar hafi iðnrn. borist skýrslur eða áætlanir um tvær virkjanir og að þeim hafi verið haldið leyndum fyrir þm. Vestfjarða, þá kemur mér þetta spánskt fyrir. Ég hef aldrei heyrt að það væri venja í neinu rn., að þegar skýrslur berast, í þessu tilviki frumskýrslur, eins og það er orðað í grg. till., frumhönnun og frumáætlun, að viðkomandi rn. taki það upp hjá sjálfu sér að senda slíkar till. út til þm. Viðkomandi kjördæmis. Hins vegar, ef þm. kjördæmis óska eftir að fá að sjá slíkar skýrslur, þá skil ég ekki að það yrði nein fyrirstaða á því, hvorki hjá rn. né Rafmagnsveitum ríkisins. En þegar hv. þm. telur nú ástæðu til þess, bæði í hinni löngu grg. þessarar till. og framsöguræðu sinni, að deila á rn. og iðnrh. í þessum efnum, þá verður mér að spyrja: Hvernig er varið áhuga hv. þm. á þessu máli? Því hefur hann aldrei vikið að þessum málum við mig einu orði eða borið fram nokkrar óskir um að fá þessar skýrslur eða aðrar upplýsingar um raforkumál Vestfjarða? Mér finnst að áður en hv. þm. telur sig þess umkominn að deila á ráðh. eða rn. fyrir áhugaleysi eða sinnuleysi, þá hefði hann þó a. m. k. sem þm. kjördæmisins mátt sýna þann áhuga að óska eftir því að fá einhverjar upplýsingar eða einhverjar skýrslur. Ég held að það sé ekki réttmæt krafa og ekki í samræmi við venjur að rn. taki það upp hjá sjálfu sér, óbeðið, að senda út slíkar skýrslur. Í þessu tilviki mun vera um að ræða frumskýrslur, frumáætlanir. Skal ég ekki fara frekar út í þetta atriði. En af þessu má sjá að ásakanir hv. þm. eru alveg úr lausu lofti gripnar. Varðandi Suðurfossa, sem hv. þm. spurðist fyrir um, þá var samþ. þáltill. Hér á Alþ. um að ráðast í þá virkjun samkvæmt till., sem hv. 3. þm. Vestf., Þorv. Garðar Kristjánsson, var 1. flm. að. Framkvæmdanefnd var skipuð og undirbúningur hafinn. Við nánari rannsóknir kom það í ljós, að vissir kostnaðarliðir við þá framkvæmd mundu verða töluvert hærri en gert hafði verið ráð fyrir í áætlunum, sérstaklega í sambandi við stíflu og efni til hennar, og þótti af þeim ástæðum rétt að kanna það mál nánar. Það er meginástæðan fyrir því, að hlé eða drattur hefur þar á orðið. Varðandi háspennulínu úr Hrútafirði í Króksfjarðarnes og að Mjólkárvirkjun, þá hefur hv. 3. þm. Vestf. gert grein fyrir því, hvar undirbúningur þess máls er á vegi staddur. Það mál hefur að sjálfsögðu verið kannað og undirbúið og verða vafalaust till. og óskir um það við afgreiðslu fjárl. og lánsfjáráætlunar fyrir næsta ár, að fá fé til þess að hægt verði að byrja á því verki. En hv. þm. getur þess sjálfur í grg. till. sinnar, á bls. 4. að heildarkostnaður við þessa línu sé áætlaður nokkuð yfir 2000 millj. kr. á núverandi verðlagi. Þetta er eitt af þeim mikilvægu málum sem þarf að taka ákvörðun um í sambandi við orkumál Vestfjarða. Varðandi einstakar virkjanir og virkjunarmöguleika á Vestfjörðum, þá er það, eins og 3. þm. Vestf. tók fram, Dynjandisvirkjun sem lengst er á veg komin. Þar eru það fyrst og fremst náttúruverndarsjónarmið sem valda því, að ekki hefur komið til ákvarðanatöku í því efni. Við vitum að hér er um viðkvæmt náttúruverndarmál að ræða, og vissulega verður það fyrst að liggja fyrir frá Náttúruverndarráði, náttúruverndarnefnd og þeim öðrum aðilum, sem hér eiga um að fjalla, bæði heima fyrir og fyrir landið allt, að þessir aðilar geti fallist á og mælt með þeirri virkjun. Hér er því ekki réttmætt af hv. flm. till. að hafa uppi ádeilur á iðnrh. eða rn. í þeim efnum. Er tekið nokkuð djúpt í árinni af hálfu hv. flm. um þetta efni eins og um fleira í þessari grg. Virkjunarmöguleikar á Vestfjörðum eru margir, og hafa farið fram verulegar rannsóknir nú upp á síðkastið, og hin allra síðustu ár hefur verið aukið fé til þeirra rannsókna. Ef maður lítur yfir þessa möguleika, þá er Mjólkársvæðið, sem á nú að heita fullnýtt með Mjólká II og Hofsárveitu. Svo er Dynjandissvæðið, sem rannsakað hefur verið rækilega og verið hönnuð þar virkjun, og þarf ég ekki að bæta þar fleiru við en þegar er komin fram. Það er Suður-Fossa. Þá er Glámusvæðið. Mælingar og rannsóknir hafa átt sér stað þar. Í rauninni liggur ekki enn þá fyrir hvar haganlegast þykir að virkja vatn á Glámuhálendinu og hvort það verður virkjað í einu lagi eða ekki. Þeir, sem um þetta hafa fjallað, hafa m. a. nefnt möguleika á að virkja niður í Skötufjörð, Mjóafjörð og Ísafjörð og mismunandi hugmyndir verið uppi um stærð virkjunar. En þetta mál er enn á könnunarstigi. Annað meginvatnsorkusvæði Vestfjarða er Ófeigsfjarðarheiði. Þar hafa m. a. verið nefndir og kannaðir nokkuð þrír virkjunarstaðir: í fyrsta lagi, Hvalá-Rjúkandi, í öðru lagi Þverá á Langadalsströnd, í þriðja lagi Margrétarvötn. Einnig eru hugmyndir um að virkja Þverá og Margrétarvötn í einu lagi. Þarna hefur líka verið talað um mismunandi Virkjunarstaði og mismunandi stórar virkjanir. Það er um þessa virkjunarmöguleika á Vestfjörðum, eins og ég gat um að lengst er komið rannsóknum og áætlanagerð Dynjandisvirkjunar, en margvíslegar undirbúningsrannsóknir hafa farið fram að undanförnu þó að niðurstöður séu ekki fengnar í þeim efnum, en rannsóknir sem eru mikilvægar fyrir það sem á eftir kemur. Það er svo rétt að minnast á þau ummæli sem viðhöfð eru í grg. hv. þm. um neyðarástand í orkumálum á Vestfjörðum. Það kom í útvarpi í fréttaauka ekki alls fyrir löngu allstórorð yfirlýsing eða frétt um þetta neyðarástand, sem gaf Rafmagnsveitum ríkisins tilefni til að senda leiðréttingu. í þessari leiðréttingu segir m. a., að í þessum fréttaauka í útvarpinu hafi því verið haldið fram að orkuskortur sé ríkjandi á Vestfjörðum, því þó bætt við, að enn sem komið sé bitnaði hann ekki á almennri heimilisnotkun. Rafmagnsveitur ríkisins segja um þessa fregn, að þetta sé rangt, bæta því við, að engum hafi verið neitað um raforku og ekki hafi orðið að skammta hana nema í bilanatilvikum. Iðnaður hefur fengið þá raforku sem beðið hefur verið um. Þessi fregn var sem sagt á ýmsa lund villandi og orðum aukin. M. a. segir í þessari leiðréttingu Rafmagnsveitna ríkisins, að í fréttaaukanum hafi verið sagt að kostnaður við framleiðslu í dísilvélum muni verða um hálfur milljarður á þessu ári, en Rafmagnsveiturnar telja hins vegar að olíukostnaður muni verða um 160 milljónir, og skakkar þar nokkru. Þá var lögð á það mikil áhersla í þessari fregn, að ekki væri ætlað fjármagn til raforkumála eða raforkuöflunar á Vestfjörðum á árinu 1977. En Rafmagnsveiturnar bentu á það, sem hér kom einnig fram áðan, að á þessu ári sé yfir 500 millj. kr. varið til ýmissa framkvæmda í orkumálum Vestfjarða, svo sem línulagna út frá Mjólkárvirkjun, byggingar aðveitustöðva, styrkingar innanbyggðakerfa o. fl. Það er auðvitað öllum ljóst, að mikið þarf að gera í orkumálum Vestfjarða á næstunni. En það er engum til góðs að ýkja og hafa uppi fullyrðingar um miklu verra ástand en þar er. Að þessum málum er hugað og að þeim er unnið. M. a. má minna á að vestfirðingar hafa að undanförnu lagt mesta áherslu á að fá nýtt skipulag í þessum málum, þannig að héraðsbúar sjálfir réðu miklu meira en verið hefur um þessi mál. Niðurstaðan af þeim athugunum, sem fóru fram, og rækilegu rannsóknum var frv. og síðan lög um Orkubú Vestfjarða, sem samþ. voru á síðasta þingi og ég held að vestfirðingar allir eða a. m. k. flestir hafi verið sammála um að hafi verið mikilvægt spor í rétta átt í þessum málum. A. m. k. hafa þeir aðilar, sem þar eru í fyrirsvari, látið í ljós mikla ánægju með þau lög. Að formlegri stofnun Orkubúsins hefur síðan verið unnið. Það er mjög mikið verk vegna þess fjármálauppgjörs sem þar þarf að verða. Það er flókið mál og erfitt viðureignar, barði skipting á eignum og skuldum Rafmagnsveitna ríkisins að því er snertir Vestfirði og svo yfirtaka Orkubúsins á rafveitum þar vestra. Að þessu máli hefur verið unnið og lögð í það mjög mikil vinna, og ég vænti þess, að það sé nú komið á lokastig. Þegar Orkubúið hefur verið formlega stofnað, þá verða það þess verkefni að sjá um þessi mál, undirbúa orkuöflun. Ég vil undirstrika það, sem hv. 3. þm. Vestf. sagði, að lög um Orkubúi Vestfjarða hafa ekki orðið til að tefja framkvæmdir eða undirbúning mála á Vestfjörðum. Þeim hefur verið haldið áfram, bæði varðandi undirbúning að háspennulínunni, rannsóknir og undirbúning nýrra virkjana, og hefur þar ekki verið slakað á. En hins vegar er það von mín, að Orkubúið verði sem fyrst formlega stofnað og taki til starfa, taki við þessum verkefnum, og að heimamönnum í samráði við ríkisvaldið takist að leysa sem fyrst og sem best þann vanda sem hér er á höndum, - og að þessi skipan, sem samþ. var á síðasta Alþ. um stofnun Orkubúsins, verði til framdráttar fyrir orkumál Vestfjarða.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. iðnrh. þau svör sem hann veitti við fsp. mínum, þó að þannig hafi staðið á því miður, að mér gafst ekki tími til þess að láta hann vita af því fyrir fram að ég mundi flytja slíkar fsp., og þakka ég honum þá enn og aftur fyrir að hafa bæði viljað og getað svarað þeim fsp. sem ég beindi til hans með svo skömmum fresti. Hitt vil ég aftur á móti taka fram, að ég hélt því aldrei fram að það kynni að hafa verið ósk frá iðnrn. eða yfirvöldum orkumála um að neita þm. Vestf. um skýrslur eða áætlanir um virkjanir sem kynnu að hafa verið unnar ef þeir óskuðu eftir því. Því hélt ég aldrei fram. Það hefur engin fyrirstaða verið á því að fá slíkar skýrslur, eins og það var engin fyrirstaða þegar ég óskaði eftir að fá þessar tvær skýrslur sem ég nefndi hér sérstaklega. Það er nú einu sinni þannig, að hvorki þm. Vestf. né aðrir eiga sér sagnaranda, þannig að það getur verið að menn þurfi að hafa einhverja hugmynd um það, um hvað þeir eiga að spyrja. Og ég vil taka það sérstaklega fram og árétta það enn, að þegar ég hafði fengið þessar skýrslur í hendur, sem ég gerði að umtalsefni, þá for ég til nokkurra þingbræðra minna af Vestfjörðum - raunar allra - og þessar skýrslur komu þeim flestum - öllum, e. t. v. að einum undanteknum, jafnt á óvart og mér, og mér er ekki kunnugt um að aðrir þm. Vestf., að einum undanteknum, hafi þessar skýrslur í höndum, þannig að ef ég er sekur um aðgerðrleysi í þessu máli og vanrækslu, þá er ég ansi hræddur um að við séum allir undir sömu sök seldir þar, þm. Vestf. Ég hefði talið það hyggilegra og að mörgu leyti æskilegra að við fengjum að fylgjast með málum eins og þessu frá upphafi, fengjum að vita um það, þegar þessar skýrslur voru gerðar, og mundi telja það mjög ákjósanlegt að sá háttur væri hafður á í framtíðinni, vegna þess að það er ekki við því að búast að við getum spurt um hluti sem við höfum ekki grun um að séu fram komnir. Ég vil enn fremur leiðrétta hér nokkuð sem kom fram hjá hæstv. ráðh., þar sem hann vitnaði í álit Rafmagnsveitna ríkisins við fréttaauka sem lesinn var upp í útvarpi einhvern tíma í vetur. Það er ekki rétt, að engum á Vestfjörðum hafi verið neitað um rafmagn. Mér er fyllilega kunnugt um að fleiri en einum og fleiri en tveimur vestfirðingum hefur verið neitað um að fá rafmagn á næturhitunartaxta til þess að hita upp hús sín. Það hefur gerst á fáum undanförnum árum. Áður var ekki fyrirstaða á þessu. Nú er þetta ekki lengur hægt, þannig að það er ekki rétt með farið hjá Rafmagnsveitum ríkisins að ástandið á Vestfjörðum í raforkumálum sé þannig að menn fái þar rafmagn eins og þeir óska eftir og biðja um. Ég get sérstaklega nefnt það sem dæmi, að það hefur verið óskað eftir rafmagni á næturhitunartaxta til húsahitunar fyrir fjölmörg ný hús sem hafa verið byggð á Patreksfirði, og mér er ekki kunnugt um annað en að öllum þeim óskum hafi verið svarað neitandi. Til þess einnig að svara því, sem kom fram hjá Þorv. Garðari Kristjánssyni, hv. þm., þá veit ég ekki hvað neyðarástand er í orkumálum ef það er ekki talið neyðarástand, að núna fyrir þremur vikum, eins og ég vitnaði til áðan, þrutu uppistöðulón aðalvatnsaflsvirkjunarinnar á Vestfjörðum með þeim afleiðingum að það varð að keyra allar varaaflstöðvar, dísilstöðvar, í fjórðungnum á fullu afli til þess að anna raforkuþörfum svæðisins. Ég vil aðeins benda á það, að þetta kom fram í fréttum fyrir svona þremur vikum, að þá væru uppistöðulón Mjólkárvirkjunar þorrin og byrjað var að keyra allar dísilstöðvar á öllum stöðum í Vestfirðingafjórðungi þar sem þær eru tiltækar. Og ég vil benda á t. d. hversu óhagkvæmt þetta er, að það kemur fram í orkuspá orkuspárnefndar, að undir slíkum kringumstæðum megi búast við allt að 44% orkutapi, sem er tvöfalt til þrefalt meira orkutap heldur en eðlilegt getur talist og viðgengst annars staðar. Þannig hefur ástandið verið á Vestfjörðum núna í þrjár vikur, og ef það er ekki neyðarástand að á þessum tíma skuli allar varaaflstöðvar vera keyrðar á fullu og ekkert öryggi til í raforkumálum fjórðungsins, allt varaafl fullnýtt, þá veit ég ekki hvað neyðarástand er. Ég vil enn fremur vekja athygli á því, að það er einmitt á þessum árstíma, einmitt á vetrarmánuðunum, sem eiga að safnast fyrir birgðir af snjó til þess að nægja í uppistöðulón með leysingum á sumrin svo einhver varaforði sé til að hausti. Nú eru öll uppistöðulón Mjólkárvirkjunar þrotin og menn, sem fylgjast mikið með virkjunarmálum á Vestfjörðum, hafa þungar áhyggjur af því, að hafi ástandið verið slæmt í þessum efnumnú síðari hluta vetrar, þá keyri algjörlega um þverbak á næsta vetri. Þessar ástæður voru fyrir því, að ég nefndi það ástand, sem ríkir í raforkumálum á Vestfjörðum nú, hreint neyðarástand vegna þess að ef það gerist, að einhver af þessum gömlu dísilvélum, semnú um farra vikna skeið hafa verið keyrðar á fullu afli til þess að anna raforkuþörfum svæðisins, ef eitthvað kemur fyrir einhverjar af þessum gömlu veitum, þá verður um að ræða hugsanlega stórfellt afurðatjón, alla vega mikla erfiðleika og vandkvæði fyrir íbúa svæðisins. Ég vil líka taka það fram, að það eru til mörg dæmi um það, bæði í vetur og í fyrravetur og veturinn þar áður, að ýmis heimilistæki og rafmagnstæki og jafnvel atvinnutæki, sem knúin eru rafmagni, hafi stórlega skemmst eða jafnvel eyðilagst vegna spennufalls. Aðeins örfá orð um það sem fram hefur komið hér áður. Það er misskilningur hjá hv. þm. Steingrími Hermannssyni, að þessi till. geri ráð fyrir því, að jafnhliða verði unnið að lagningu byggðalínu úr Hrútafirði og að byggingu virkjunar. Þvert á móti gerir till. ráð fyrir því, að þarna verði viðhöfð ákveðin framkvæmdaröðun, eins og greinilega kemur fram í till. sjálfri og eins og greinilega kemur fram í grg. Ég vil t. d. vitna í 2. mgr. grg. þar sem segir: „ Till. gerir ráð fyrir að sem fyrsti kostur til úrbóta verði sú leið valin, . . . að lögð verði lína frá byggðalínu í botni Hrútafjarðar til Mjólkárvirkjunar jafnframt lagt til að hraðað verði athugunum á líklegustu virkjunarstöðum á Vestfjöðum og endanlega skorið úr um hvaða virkjunarstaður sé hagkvæmastur.“ Þarna er sem sé lagt til í fyrsta lagi, að úr vandkvæðum vestfirðinga í raforkumálum verði bætt þannig, að lögð verði byggðalína úr botni Hrútafjarðar til Króksfjarðarness, síðan áfram vestur til Mjólkárvirkjunar, þessi ákvörðun verði tekin hið allra bráðasta, en síðar verði haldið áfram og hraðað undirbúningi að næsta vatnsaflsvirkjun á Vestfjörðum, þannig að þegar að því kemur að slíkrar virkjunar sé þörf, þá verði áætlanir um þá virkjun tilbúnar, þá verði búið að velja þann virkjunarstað á Vestfjörðum sem hagkvæmastur er og brýtur ekki í bága við náttúruverndarsjónarmið. Það er því rangt að segja að þarna sé ekki um að ræða röðun verkefna. Þvert á móti fjallar till. um röðun verkefna, og það er að sjálfsögðu mjög eðlilegt að það sé lagt til að verkefnum verði raðað með þessum hætti. Ég vil benda á að það er almennt talið, að frá því að ákvörðuun er tekin um nýja vatnsaflsvirkjun líði 5–8 ár þar til vatnsaflsvirkjun þessi fari að skila frá sér raforku. Og ef ætti að bíða við núverandi aðstæður á Vestfjörðum í 5–8 ár héðan í frá eftir að úr því yrði bætt með nýrri virkjun, þá er ég hræddur um að allir væru orðnir sammála um að neyðarástand væri farið að ríkja þar löngu áður en að því kæmi. Einnig er mjög hentugt að leggja byggðalínuna sem fyrsta valkost þegar þannig stendur á að ekki er enn ljóst hversu mikill jarðhiti er finnanlegur til upphitunar á íbúðarhúsnæði á Vestfjörðum, því kostur byggðalínunnar er nefnilega einmitt sá, að það er hægt að stjórna því í samræmi við þarfir, hve flutningarnir verða örir eftir línunni. Ef virkjun er byggð á staðnum, sem yrði ef til vill jafnóhagkvæm í samanburði við aðrar virkjanir og hv. þm. Steingrímur Hermannsson var að lýsa hér áðan þá yrði a. m. k. um að ræða, fyrstu árin talsverða umframframleiðslu á raforku sem ekki væri hægt að selja innan fjórðungsins og líklegt væri að vestfirskir raforkunotendur yrðu að bera baggana af í hærra raforkuverði en þeir ella þyrftu að greiða. Af þessum ástæðum báðum er mjög hyggilegt að velja þann valkostinn fyrst að byggja byggðalínu úr Hrútafirði og vestur um til Króksfjarðarness og síðan áfram til Mjólkárvirkjunar, ekki síst þegar það er vitað, að um verður að ræða talsvert mikið framboð á ódýrri raforku til flutnings eftir þessari línu, - raforku sem yrði ódýrari í kaupum fyrir vestfirðinga heldur en sú raforka sem þeir gætu aflað sér með virkjun heima í héraði. Og það er alveg rétt hjá hv. þm. Steingrími Hermannssyni, að Orkubú vestfirðinga getur tafið framkvæmdir í orkumálum í fjórðungnum. En það er alls ekki rétt hjá þessum ágæta þm. að Orkubú vestfirðinga þurfi að tefja framkvæmdir í raforkumálum í fjórðungnum. Ég vil aðeins í því sambandi benda á, að að sjálfsögðu er gert ráð fyrir í þessari þáltill. að það verði staðið með svipuðum hætti að byggingu byggðalínu eða Vestfjarðalínu frá byggðalínu í botni Hrútafjarðar og vestur um eins og staðið hefur verið að byggingu Norðurlínunnar sjálfrar. Það var ekki til fyrirstöðu fyrir þeirri framkvæmd að ekki var endanlega búið að fast úr því skorið hvernig ætti að skipa raforkumálum á Norðurlandi. Og það á ekki heldur að þurfa að standa í vegi fyrir slíkri framkvæmd fyrir vestfirðinga að ekki sé endanlega búið að ganga frá stofnun Orkubúsins. Nákvæmlega er þar um sama að ræða eins og gagnvart norðlendingum. Það er rétt að marka þá stefnu sem þar var mörkuð með lagningu byggðalínunnar. Sú stefna var á sínum tíma rétt, jafnrétt fyrir norðlendinga og hún er fyrir vestfirðinga, og það þarf ekki og á ekki að tefja þá framkvæmd þó að endanleg mynd sé ekki komin á skipulag raforkumála í þessum landshlutum. Í tilbót við það, sem hv. þm. Þorvaldur Garðar sagði hér aðan um virkjanir á Vestfjörðum, get ég aðeins bætt því við, að þannig hefur verið að undirbúningi þeirra mála staðið - og vil ég þar ekki fara að ásaka einn eða neinn - að það má segja að einu fréttir, sem þm. vestfirðinga hafa haft af undirbúningi og rannsóknum á virkjunum þar, eru eiginlega nýjar fréttir á hverju sumri um að þar séu í gangi tilraunir og athuganir á því að veita sama vatnsmagninu ofan í nýjan fjörð, þannig að ég held að það sé búið að gera þrjár eða fjórar frumáætlanir um virkjun sama vatnsmagnsins á Drangajökulssvæðinu, og a. m. k. tvær, ef ekki þrjár áætlanir um virkjun sama vatnsmagnsins á Dynjandissvæðinu. Ég get svo bætt því við það, sem hv. þm. Þorvaldur Garðar sagði hér áðan um frumáætlanir Dynjandisvirkjunar, sem hann sagði, að mig minnir, að væri komið það vel á veg að nú væri ekki nema náttúruverndarsjónarmið sem stæðu þar í veginum, að ég veit ekki betur en nú á s. l. sumri hafi hjá einhverjum aðilum, sem hann e. t. v. þekkir betur til en ég, sá ágæti þm., komið upp sú hugmynd að það væri e. t. v. réttara að veita þessu vatnsmagni ofan í nýjan fjörð, þ. e. a. s. veita því ofan í Vatnsfjörð og virkja það þar og ekki með 12 mw. virkjun, eins og rætt er um hér, heldur 30 mw. virkjun í Vatnsfirði. Og ég bið bara guð að hjálpa mér, ef þetta á að vera framhaldið á málunum, því margir eru firðirnir á Vestfjörðum og víða er hægt að leiða saman vatnið, þannig að þeir fara nú að verða fáir firðirnir sem ekki er búið að gera einhverjar frumáætlanir eða frumkannanir á hvernig leiða megi saman vatnið í. Og ansi er ég hræddur um það, að það kunni að vera svarið þegar upp verður staðið, hvenær sem það verður, að sú frumáætlun, sem gerð er hér um Dynjandisvirkjun, reynist harla lítils virði þar sem sérfræðingarnir séu komnir að þeirri niðurstöðu, að það kunni að vera hagkvæmara að leiða sama vatnsmagn af sama vatnasvæðinu yfir í annan fjörð, Vatnsfjörð, en ekki Arnarfjörð, og virkja þar. A. m. k. er mér tjáð, og hef ég þó haft fyrir því að afla mér þeirra upplýsinga, að ýmsir reiknimeistarar orkuráðs eða Rafmagnsveitna ríkisins séu nú hrifnari af þeim hugmyndum heldur en hugmyndinni sem felst í þessu ágæta plaggi hér. Og það er ástæða þess, þetta sem ég er að segja hér, - það er ástæða þess, að ég legg til í seinni mgr. þessarar þáltill. að það verði undinn bráður bugur að því að velja sem allra fyrst þann virkjunarkost á Vestfjörðum sem fýsilegastur er og brýtur ekki í baga við náttúruverndarsjónarmið og síðan verði kröftunum einbeitt að því að gera áætlun um virkjun á þeim virkjunarstað, gera útreikninga um kostnað við slíkar virkjunarframkvæmdir og hugsanlegt raforkuverð frá slíkri virkjun, þannig að það liggi fyrir sem valkostur þegar að því kemur að leysa þarf raforkuvanda vestfirðinga með öðrum hætti en þeim sem lagt er til í þessari þáltill. að farið verði fyrst í, þ. e. a. s. með öðrum hætti en með lagningu byggðalínu frá Hrútafirði og vestur á firði. Ég held svo að ég hafi ekki öllu fleiri orð um þetta mál. Ég tel að þessar umr. hafi leitt það í ljós, að í rauninni séum við þm. vestfirðinga sammála í öllum meginatriðum um þessi mál. Sá lítilvægi ágreiningur, sem milli okkar er, er raunar svo lítill að það tekur því vart og alls ekki að gera hann að einhverju atriði. En ég vil þess í stað hvetja bæði þm. vestfirðinga og hæstv. iðnrh. til þess að taka þann kost, sem er lagður til í þessari þáltill. um röðun verkefna og þm. Vestf. eru í raun sammála um, ekki síst þegar svo vill til að sá kostur, sem lagt er hér til að tekinn verði, er í fullu samræmi við stefnu núv. og fyrrv. hæstv. iðnrh. um samtengingu orkuveitusvarða, er hyggilegur og nauðsynlegur fyrir þjóðarheildina og einnig eðlilegasta leiðin til þess að leysa raforkuvanda Vestfirðinga eins og hann er nú og við þekkjum hann, þm. Vestf. og aðrir vestfirðingar, að eigin reynd.



Herra forseti. Á þskj. 375 hef ég ásamt hv. þm. Karvel Pálmasyni leyft mér að flytja till. til þál. um deildaskiptingu Skipaútgerðar ríkisins, svo hljóðandi: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að hefja nú þegar endurskipulagningu á starfsemi og rekstri Skipaútgerðar ríkisins, sem miði að því að henni verði skipt í tvær deildir: Austurlands- og Vestfjarðadeild, með aðsetri á Reyðarfirði og Ísafirði. Skal tekið mið af till. stofnananefndar um þetta frá árinu 1975 og þegar á næsta þingi lagt fram frv. Hér að lútandi.“ Í grg. segjum við flm., að við sækjum okkar höfuðrök í einróma álit stofnananefndar frá árinu 1975 um deildaskiptingu Skipaútgerðar ríkisins, og er óþarfi að vitna frekar í það, það er í grg. En í þessari grg. er á það bent, að hér sé um töluvert atriði fyrir hvorn landshluta að ræða og einnig muni þetta hagkvæmara að mörgu leyti til þess að þjóna betur þeirri starfsemi, sem Skipaútgerð ríkisins á að annast. Það er ekki gert ráð fyrir því að flytja höfuðstöðvar Skipaútgerðarinnar frá Reykjavík engu að síður, en í hvorum landshluta væri skip og hvorri deild um sig mundu auk áhafnanna fylgja 5–10 menn. Og við bendum á það í lokin, flm., að einn þeirra nm., er að þessu áliti standa, er núv. forstöðumaður byggðadeildar Framkvæmdastofnunar ríkisins, Bjarni Einarsson, en mjög væri eðlilegt að fela byggðadeild að vinna að þessu verkefni ásamt viðkomandi rn, og stofnuninni sjálfri. Ég vil aðeins minna á það hér til þess að tefja ekki um of tímann, að á þinginu 1973–74 fluttu þeir hæstv. núv. menntmrh. og hv. þm. Karvel Pálmason þáltill. um smíði eða kaup strandferðaskips, og þar er mjög vikið að hinni miklu og brýnu þörf sem á því sé að starfsemi Skipaútgerðarinnar sé sem allra mest og best og þjónusta hennar sem best. Við þær umr. kom ég með þessa skoðun, sem ég hafði lengi haft, að rétt væri að Skipaútgerðin að hluta til væri staðsett á Austurlandi og að hluta til á Vestfjörðum með sinni nauðsynlegu sjálfsöðu aðstöðu í Reykjavík. Ég leyni því sem sagt ekki, að í þessari stofnananefnd, þar sem ég átti sæti, kom ég þessari hugmynd á framfæri og hún var þar samþykkt af öllum nm. Á undanförnum áratugum hafa alltaf öðru hvoru verið uppi um Skipaútgerð ríkisins margar hugmyndir, m. a. hugmyndir um að leggja hana hreinlega niður og ekki langt síðan sú till. kom fram, Út í það mál skal ekki farið hér. En við vitum að nú stendur fyrir dyrum nokkur endurskipulagning á aðstöðu Skipaútgerðarinnar. Nýr forstjóri hennar hyggst leggja sig fram um það að gera aðstöðu hér í Reykjavík til vörumóttöku og vöruafgreiðslu miklum mun betri en verið hefur, og á þann hátt viljum við flm. leggja mikla áherslu, einmitt að gera aðstöðuna hér viðunandi og í raun sem allra besta. ha aukast líkurnar á betri og bættri þjónustu Skipaútgerðarinnar í heild. Um hinn mikilsverða þátt þessa fyrirtækis í öllu er lýtur að vörudreifingu úti á landsbyggðina á liðnum árum mætti vissulega margt gott segja. Sá þáttur hefur verið og á að vera sem mestur og bestur. Þar hefur e. t. v. ekki alltaf verið á haldið sem skyldi og ekki heldur veittur nægur skilningur eða fjármagn til að gera hlutina nógu vel. En mestu hefur þó ráðið hin öra þróun annarra flutninga með bílum og flugvelum, sem út af fyrir sig er margt gott um að segja, en geta þó aldrei leyst allan vanda, enda fjarstæða í landi eins og okkar að nýta ekki til fullnustu þá ágætu flutningaleið sem sjórinn er. Nú liggja flm. ekkert á þeirri skoðun sinni, að þeir vilja sem allra mest af vöruflutningum beint til hafna á landsbyggðinni án beinnar óþarfrar viðkomu í Reykjavík og þess mikla aukakostnaðar er í því felst. Þetta er jafnnauðsynlegt að gera þrátt fyrir þessa till., því auðvitað halda viðskipti og vörudreifing margs konar áfram engu að síður þó gert yrði verulegt átak að flytja vöru erlendis frá beint til aðalhafnar í hverjum landsfjórðungi sem höfuðreglu t. d. Við flm. höfum séð margar og miklar ritsmíðar um það frá þessari ágætu stofnun einmitt, því miður, hve tillögugerð af þessu tagi væri fjarstæðukennd, og við vitum að það stafar m. a. af því, að þar hrýs mörgum manni hugur við því að eiga að fara að róta sér úr áaratuga farvegi. Rétt er það, ef sú skipan, sem nú er á þessum málum, hefði gefist afburðavel, þá væri skiljanlegt að mótrök kæmu frá stofnuninni. En í sömu ritsmíðum er oft að finna dapurlega kafla um dæmi þess, hve þetta fyrirkomulag hefur gefist illa, ekki að vísu fyrirkomulagsins vegna, heldur miklu fremur vegna almennrar vanrækslu ráðandi aðila og jafnvel beins vilja til að leggja fyrirtækið niður, svo sem uppi hafa verið ákveðnar raddir um hér á Alþingi. Við fengum í nefndarstarfinu í stofnananefnd að kynnast þessari dæmalausu tregðu sem hjá mörgum forstöðumönnum eða fyrirsvarsmönnum var fyrir hendi gegn öllum breytingum, hvers eðlis sem þær svo voru. Þetta var auðvitað misjafnt mjög, en þessi ágæta stofnun var þar síður en svo undantekning á hinn neikvæðari veg. Þessi till. getur orðið til þess, þegar hún verður rædd í betra tómi og að fleiri áheyrendum viðverandi og þá einkum þeim, sem hafa barist fyrir því að leggja þessa stofnun niður með öllu, hún getur orðið til þess að efla þá ágætu menn til frekari umr., og það vonum við að rætist þó síðar verði. Ég efa það sem sé ekki að ýmsum þyki sem skipting af þessu tagi, þar sem skipin væru rekin í sitt hvorum landshluta með þó vissri yfirstjórn hér syðra, en að öðru leyti með mikla heimastjórn, sé fasinna ein. Sumir væru eflaust á því, að það ætti að fela einhverju Suðrafyrirtæki eða einhverjum ámóta aðila að annast þessa vöruflutninga, og eflaust eiga þessar raddir eftir að heyrast og þær koma síður en svo á óvart. Við höfum ekki frekar en stofnananefnd gerði á sínum tíma athugað þá rekstrarmöguleika, sem hér eru á, og þá annmarka, sem því kunna að vera samfara. Eflaust eru þeir einhverjir. En við efumst ekki um að þetta sé fullkomlega jafnmögulegt og að reka þessi skip héðan frá Reykjavík. Um það efumst við ekkert. Og tími flutninga á sjó er síður en svo liðinn hér við ströndina, og allra síst ætti það að vera þegar hafnarskilyrði hinna fjölmörgu staða hafa stórbatnað og öll aðstaða í landi einnig til að taka á móti vörum. Ég vil líka taka það fram, að við flm. erum síður en svo að taka neinn spón úr aski norðlendinga, eins og einnig hefur heyrst, með því að setja þetta í okkar landshluta, þ. e. setja þessar deildir niður á Ísafirði og á Reyðarfirði, svo Akureyri yrði þarna afskipt. Vitanlega er það alger fjarstæða. Við vitum að til Akureyrar er einmitt um margar góðar vörur að gera til að sækja. En við vitum hins vegar að hljóðlaust og átakalaust gengur þessi breyting ekki fyrir sig og að mörgu þarf að gæta. Það er nú einu sinni svo, að það er verið að tala mikið um útþenslu kerfisins, þessa margumtalaða kerfis. Það vill nú svo til að þessi útþensla gerist nokkurn veginn sjálfkrafa hér á þessu svæði. Það er aukið við starfslið jafnt og þétt. Það eru settar upp nýjar deildir á deildir ofan. En það vill oft verða svo, ef vikið er að slíku úti um land, að þá kippast menn við og finnst semnú sé fyrst að verða aukning á þessu sama kerfi, og þá fyrst fara sumir að tala um óeðlilega yfirbyggingu og þó fyrst og fremst um hina miklu óhagkvæmni sem af slíku leiðir. Menn hafa sagt að rekstur skipa af þessu tagi væri enn vonlausari austur á Reyðarfirði og vestur á Ísafirði en þó nokkurn tíma hér og væri þó langt til jafnað. Þetta er vitanlega sagt út í hött. Hringinn í kringum landið er ýmiss konar rekstur með ágætum, og við efumst ekki um að sú yrði raunin með þessi skip einnig ef þar væri vel að staðið og kannske sérstaklega ef duglegur heimaaðili, - þar eigum við ekki við einkaaðila, heldur sérstaklega aðila sem starfaði á vegum eða í tengslum við sveitarfélögin, sæi um reksturinn í samráði við stofnunina hér syðra sem áfram héldist að sjálfsögðu, á þann veg, að hér yrði framkvæmdastjóri sem hefði ekki aðeins yfirsýn um allan rekstur, heldur annaðist sérstaklega þann þátt sem lyti að Reykjavík og vörudreifingunni þaðan. Það er mikill misskilningur, sem fram hefur komið eða ég hef orðið var við, m. a. frá ágætum manni sem hefur haft mikil afskipti af málefnum Skipaútgerðarinnar, að með þessu móti eigi að skipta Skipaútgerð ríkisins í þessar tvær deildir og hún eigi að hverfa frá Reykjavík. Það er mesti misskilningur, því að aðstaðan hér er vitanlega svo mikilvæg að það er útilokað að fella hana niður og dytti engum heilvita manni í hug. Það má segja að þetta mál sé ekki nægilega vel undirbúið hjá okkur flm., það þyrfti að rannsaka ýmsa þætti þess vel. En við leggjum áherslu á að það þarf að gera með jákvæðu hugarfari gagnvart þeirri breytingu, sem við teljum síður en svo ofraun. Það kann líka vel að vera að einhverjum þyki sem allir útreikningar þyrftu nú þegar að koma inn í þessa mynd, þ. e. hver kostnaður yrði af breytingunni. Auðvitað vitum við að hann verður nokkur. Hann verður það við hverja þá framkvæmd sem miðar að auknu jafnvægi í þessum efnum. En hér er auðvitað um að ræða alveg sérstaklega þjónustu við landsbyggðina og þess vegna er eðlilegt að sú þjónusta sé staðsett sem allra mest úti á landsbyggðinni. Ég held að það sé enginn vafi á því, að stofnanadreifing almennt sé einn stærsti liðurinn í því að lagfæra ýmislegt sem orðið hefur á undanförnum árum varðandi jafnvægisleysi í byggð landsins. Við flm. tökum það skýrt fram, að við erum hér alls ekki að fitja upp á einhverju því, sem er allra sjálfsagðast eða brýnast. Það má auðvitað endalaust deila um það, hvað eigi þar að gera og við getum auðvitað fallist á það að gjarnan mætti ýmislegt á undan eða jafnhliða ganga. Ég vildi t. d. benda á það sérstaklega, að það er einn sjálfsagður hlutur sem ég vona að gerist innan skamms, og það er að Skógrækt ríkisins flytjist á þann eðlilega stað sem alltaf hefði átt að vera höfuðstaður og um leið aðalbækistöðvar fyrir þá stofnun, sem sé austur á Hallormsstað. Kannske verður það líka gert. Það hefur ekki a. m. k. fengið andbyr nema í mjög þröngum hópi þröngsýnustu embættismanna. Ég vil sem sagt til þess að stytta mál mitt nú vísa í álit og ýmislegt það sem kom fram í stofnananefnd á sínum tíma, að ekki skyldi þar að neinu rasað, en líka gert það sem unnt væri til þess að koma hér á hreyfingu. Einstakar ríkisstofnanir hafa stígið umtalsverð skref í attina. En betur þarf að gera og fleiri inn í myndina að koma. Með þessari till. er hreyft við einum þætti sem mjög hefur á ýmsan veg til umr. verið. Hvaða örlög till. þessi fær í endurflutningi á næsta þingi, því við gerum okkur ljóst að hún fær enga afgreiðslu nú á þessu þingi, skal ég ekki um segja. Eflaust kemur þá upp spurningin um Skipaútgerð ríkisins í heild, hvaða rétt hún eigi á sér og hvort hún eigi að vera til. Margir af þeim, sem hafa haldið því fram að það ætti að leggja Skipaútgerð ríkisins niður - því erum við flm. algerlega andvígir, - þeir hafa sagt, að skiparekstur almennt væri betur kominn í höndum einstaklinga. Við vitum að það eru traust skipafélög hér á landi, eins og Eimskip og Skipadeild SÍS. En hitt er einnig til og nýleg dæmi eru þar um, að það er ekki allt fengið með frjálsræðinu og einkarekstrinum í þeim efnum frekar en í öðru. Ég hef líka séð langa útreikninga frá fyrrv. forstjóra þessa fyrirtækis um hina miklu óhagkvæmni sem yrði af þessari tillögugerð. Ég virði þar vissulega margt, en ég tek það ekki algilt. N. kannaði á sínum tíma eða lét kanna möguleika hér á, það var glöggur aðili sem vann að þessu fyrir n., og ég ætla ekki að fara að rekja það frekar hér, en hann sá þar fleiri kosti en ókosti, m. a. vegna snertingar við þjónustusvæðið. Það er talað um að rekstrarmöguleikarnir séu minni, eins og ég hef vikið að áður. Við sjáum engu meiri vandkvæði á því að reka á þessum stöðum þessi skip heldur en hér í Reykjavík, allra síst þegar um það hefur verið jafnmikið kvartað af forsvarsmönnum þess fyrirtækis og raun ber vitni, hvað erfitt væri um rekstur þeirra hér á þessu svæði. Þetta skapar vissulega ýmis vandamál sem ég skal ekki heldur fara náið út í hér, vegna þess að ég er nú þegar kominn fram yfir þann tíma sem ég lofaði að hafa til þessarar framsögu. Vandkvæðin eru t. d. í sambandi við skipverja, sem nú eru þegar á þessum skipum, og ýmsa menn, sem að þessu starfa. En hér er ekki um óyfirstíganlega erfiðleika að ræða. Ég veit a. m. k. ef ætti að flytja sömu stofnun frá landsbyggðinni og til Reykjavíkur, þá væri þetta ekki talið vandamál, síður en svo, og þar mundi enginn gera neinar athugasemdir. Sem betur fer, þá fer þjónustuaðstaðan úti á landsbyggðinni ört batnandi og atvinnuástand þar hefur farið batnandi einnig, og vonandi á ekki eftir að koma afturkippur í það. Það er þess vegna ekki hægt að vorkenna mönnum - það að flytjast frá þó þessu gósenlandi hér á höfuðborgarsvæðinu út á land, ekki í neinu tilliti í raun og veru, ef sú þróun fær að halda áfram sem við höfum verið að fá örlítinn forsmekk af núna á allra síðustu árum. Ég veit ekki til hvaða nefndar eiginlega á að vísa þessu máli. Það hefur sennilega í för með sér kostnað, svo að réttast væri e. t. v. að vísa því til fjvn. Hér er um atvinnumál að ræða og mætti þess vegna vel flokkast undir atvmn. Og svo mætti vísa því til þeirrar n. sem virðist nú vera að verða ein allsherjarruslakista hér í Sþ., þ. e. a. s, allshn., sbr. það að þangað er mörgu vísað, en fátt sem þaðan hemur aftur, svo að ég hygg að ég leggi út í það að treysta þeirri n. þó best til þess, sem ég sjálfur er í, og legg til að þessari till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Í fjarveru 1. flm. þeirrar till., sem hér er á dagskrá, Magnúsar Kjartanssonar, mun ég segja hér nokkur orð um þessa tillögu. Flm. að þessari till. eru, auk Magnúsar Kjartanssonar, þm. Halldór Ásgrímsson, Benedikt Gröndal og Magnús T. Ólafsson, en till. fjallar um skipan raforkumála. Aðalefni þessarar þáltill. fjallar um skipan raforkumála. Þar er lögð áhersla í fyrsta lagi á að slá því föstu sem einu meginverkefni í skipan raforkumála, að allt raforkukerfi landsins skuli samtengt og aðalorkuflutningskerfið lúti einni heildarstjórn. Í öðru lagi er svo á það lögð áhersla, að komið verði upp einu virkjunarfyrirtæki fyrir allt landið, svonefndri Íslandsvirkjun, sem taki að sér orkuframleiðslu og rekstur á aðalorkuflutningsfyrirtækjum, og að þessi Íslandsvirkjun verði í eigu ríkissjóðs og sveitarfélaganna. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir því í þessari till., að þetta orkufyrirtæki, Íslandsvirkjun, fái einkarétt til þess að reisa og reka raforkuver og aðalorkuflutningslínur í landinu, en þó er gert ráð fyrir að þau orkufyrirtæki, sem þegar hafa rekstur með höndum í landinu, geti haldið áfram sínum rekstri ef þau kjósa það. En sem sagt, það er gert ráð fyrir því að þau haldi ekki áfram að bæta við sig virkjunum eða auka sína starfsemi. Þá er gert ráð fyrir því í till., að Íslandsvirkjun verði rekin í sérstökum deildum, landfræðilega afmörkuðum deildum, til þess að reyna að koma þar á nokkurri heimastjórn viðkomandi aðila. Í till. er síðan gert ráð fyrir því, að á þessum megingrundvelli taki ríkisstj. að sér að undirbúa löggjöf um skipan raforkumála og frv. að slíkri löggjöf verði lagt fyrir Alþ. svo fljótt sem kostur er á. Í till. er einnig vikið nokkuð að dreifingarkerfinu sjálfu og gert m. a. ráð fyrir því, að Rafmagnsveitur ríkisins, sem hafi þá með höndum nokkurn hluta af dreifingu raforkunnar, verði reknar sem sérstök landshlutadreifiveita, þannig að það sé tryggt að heimaaðilar í hverju héraði eða á hinum afmörkuðu landssvæðum geti haft með að gera almennan rekstur og haft áhrif á það, hvernig er staðið að málum. Þetta eru svona nokkur meginatriðin sem till. byggist á. Ég vil taka það fram, að þessi till., eins og kemur fram í grg. sem fylgir með till., hefur verið unnin á alllöngum tíma og var m. a. leitað til ýmissa þekktra forustumanna í sambandi við raforkumál landsins. Er þar sérstaklega getið fyrrv. raforkumálastjóra og orkumálastjóra, Jakobs Gíslasonar. Það þarf ekki að fara um það mörgum orðum, að það er mikil þörf á því, ég held að allra dómi, að koma sér sem fyrst niður á fastara og betra form en nú er ríkjandi varðandi skipan raforkumálanna í landinu. Það er mikil nauðsyn á því að nálgast ráð stig sem fyrst, að landið sem heild verði samtengt, þannig að hægt sé með eðlilegum hætti að velja fyrir landsmenn alla hvern þann virkjunarkost sem telst vera hagstæðastur á hverjum tíma og út frá heildarsjónarmiðum séð, og það mundi auðvelda mjög marga hluti og gera t. d. miklum mun auðveldara að koma á fullkominni jöfnun á raforkuverði og öðru því, sem mjög er umtalað í þessum efnum, auk þess sem það mundi að sjálfsögðu auðvelda stórkostlega að tryggja öllum landsmönnum nokkurn veginn svipað öryggi til þess að hafa næga raforku á hverjum tíma. Því miður gat hv. 1. flm. þessarar till., sem hafði lagt mikla vinnu í hana, fyrst sem ráðh. að reyna að koma saman samkomulagi um þessi mál, - hann hefur ekki haft aðstöðu til þess að tala hér fyrir henni. Hann hefði gert það í miklu ítarlegra máli en ég sé ástæðu til að gera nú. Mér er ljóst að ef samkomulag gæti tekist um skipan raforkumála í meginatriðum á þeim grundvelli, sem þessi till. gerir ráð fyrir, þá væri stórum áfanga nað varðandi þetta þýðingarmikla mál. Með þessum grundvelli, sem hér er hent á, er gert t. d. ráð fyrir því að það mikla fyrirtæki á þessu sviði, sem nú er rekið í landinu, þ. e. a. s. Landsvirkjun, garti haldið áfram sínum rekstri, en hins vegar ekki ætlast til þess að hún í því formi, sem hún er nú, stækkaði frá því sem orðið er, heldur tæki hér við svonefnd Íslandsvirkjun og Landsvirkjun gæti að sjálfsögðu gengið inn í það fyrirtæki þegar henni þætti það henta, og það mundi sennilega verða með tímanum. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð, af því að ég veit að hér er um knappan tíma að ræða, tel ekki þörf á því. En ég legg til að að loknum fyrri hluta umr. verði till. vísað til allshn. til athugunar.



Herra forseti. Till. sú til þal. á þskj. 396, sem hér er til umr., er flutt af okkur hv. 1. þm. Vesturl. og hv. 5. þm. Reykv. Till. kveður svo á, að ríkisstj. skuli falið að láta fara fram þjóðaratkv. jafnhliða næstu alþingiskosningum um það, hvort afnema skuli beinar og almennar prestskosningar. Í l. nr. 32 frá 1915, um veitingu prestakalla, er kveðið á um að beinar og almennar kosningar skuli fram fara við veitingu prestakalla. Á síðari árum hefur komið fram ákveðinn vilji af hálfu forustumanna þjóðkirkjunnar til að afnema þetta skipulag. Á þriðja Kirkjuþingi þjóðkirkju Íslands árið 1962 var samþykkt frv. til l. um veitingu prestakalla, þar sem gert var ráð fyrir afnami beinna og almennra kosninga. Þetta frv. var lagt fram á Alþ. árið 1962–1963. Ein umr. fór fram um frv. og var það ekki tekið á dagskrá framar. Árið 1964 var sama frv. lagt fram á ný. Fór nú enn á sömu leið og í fyrra sinn, að aðeins ein umr. fór fram um málið. Segir nú næst af málinu, að frv. er flutt enn á ný á Alþ. árið 1972–1973 og enn fer sem fyrr, að frv. fer aðeins til 1. umr. Loks er svo frv. flutt á Alþ. 1973–1974. Er þá frv. vísað til ríkisstj. Af þessu má tvennt vera ljóst: Annars vegar hefur mál þetta verið fast sótt af hálfu Kirkjuþings, hins vegar hefur á Alþ. farið lítið fyrir stuðningi við málið. Enginn kirkjumálaráðh. hefur gert mál þetta að sínu með því að flytja frv. sem stjfrv. Í öll skiptin hefur þess verið farið á leit við menntmn. viðkomandi þd. að flytja frv. án skuldbindingar um stuðning við það. Af hálfu þjóðkirkjunnar hafa verið færð rök fyrir nýrri skipan um veitingu prestakalla, að prestskosningar í núverandi mynd reynist einatt illkynjuð þolraun fyrir söfnuðina, og að þær geri prestum óeðlilega erfitt að færa sig til á starfssviði sínu. Áhersla er lögð á vilja Kirkjuþings sem fram kom í því að frv. var þar samþykkt árið 1962 með 10:5 atkv., árið 1964 með 10:4 atkv., árið 1972 með 14:1 atkv. og árið 1974 með 2 mótatkv. Enn fremur er bent á afstöðu prestastefna, almennra kirkjufunda, sóknarnefnda og héraðsfunda málinu til stuðnings. Er haldið fram að mikil gagnrýni og óánægja hafi komið fram með núverandi fyrirkomulag við veitingu prestakalla, og hefur þessi gagnrýni og óánægja farið sívaxandi að dómi Kirkjuþings. Á Alþ. hefur þetta mál þjóðkirkjunnar lítinn hljómgrunn átt. Bornar hafa verið brigður á réttmæti þess að afnema beinar og almennar prestskosningar. Í síðasta sinn sem þetta frv. Kirkjuþings var lagt fyrir Alþ. sendi menntmn. Ed. það til umsagnar ýmsum aðilum innan þjóðkirkjunnar. Virtist þá koma í ljós, að ekki væri jafnmikil eining innan þjóðkirkjunnar um afnám prestskosninga og af hafði verið látið. N. lagði til að frv. yrði vísað til ríkisstj., og var sú afgreiðsla málsins samþ. vorið 1974. Síðan hefur ekkert gerst í málinu nema Kirkjuþing hefur haldið áfram að samþykkja stuðning við afnám prestskosninga. Frv. hefur ekki komið á ný fyrir Alþ. En á síðasta þingi var lögð fram till. til þál. um skipun nefndar til að endurskoða lög um veitingu prestakalla og hlaut till. þessi ekki afgreiðslu. Hefur þessi till. nú verið endurflutt á þessu þingi. Hinar síendurteknu samþykktir Kirkjuþings og endurflutningur frv. um afnám prestskosninga sýna svo glöggt sem verða má hver alvara fylgir máli þessu og hve illa Kirkjuþingið unir því að það skuli eigi fá framgang. Afdrif frv. sýna og glögglega hve mjög skortir á að sannfæring og samviska þm. leyfi stuðning við afnám prestskosninga. Málið er því í sjálfheldu. Í raun og veru er það lítt viðunandi ástand, að Kirkjuþing og Alþ. skuli enn vera svo mjög á öndverðum meið í máli sem varðar svo mjög starfsemi þjóðkirkjunnar. Þessu ástandi þarf því að ljúka sem fyrst. Hér er um að ræða ágreining um grundvallaratriði. Annaðhvort eru prestskosningar beinar og almennar eða þær eru það ekki. Lausnar þessa ágreinings þarf samt að leita eftir leiðum sem líklegastar eru til niðurstöðu sem báðir aðilar ættu að geta sætt sig við, hvort heldur það yrðu beinar og almennar prestskosningar eða afnám þeirrar skipunar. Til þess að svo megi verða er nauðsyn að málið skýrist enn betur en orðið er. Það er nauðsyn að draga fram staðreyndir til að byggja á ákvarðanatöku í málinu. Hvorki Kirkjuþingi né Alþ. er ætlandi sá vanþroski að neita staðreyndum. Nú er það svo, að ágreiningur er um það, hve mikil brögð eru að gagnrýni og óánægju með beinar og almennar prestskosningar, bæði innan einstakra félagseininga þjóðkirkjunnar og einkum meðal hinna almennu félaga þjóðkirkjunnar, almennings í landinu. Það verða og naumast fundin haldgóð rök gegn réttmæti þess, að fólkið í landinu, sem þjóðkirkjunni er ætlað að þjóna, sé spurt um álit þess um það, hvort það vilji áfram beinar og almennar prestskosningar eða afnám þeirra. Til þess að fá sem gleggsta mynd af skoðunum og vilja almennings í máli þessu er lagt til í till. þessari til þál. að látin verði fara fram þjóðaratkvgr. um það, hvort afnema skuli beinar og almennar prestskosningar. þjóðaratkv. það, sem hér er lagt til, er sérstaks eðlis. Þetta leiðir af sérstöðu þjóðkirkju Íslands. Þjóðkirkjan nytur sérstakrar stjórnarskrárverndar og breytingar á kirkjuskipun ríkisins skulu samkv. stjórnarskránni lagðar undir þjóðaratkv. til samþykktar eða synjunar. Af þessu er ljóst hve stjórnarskráin leggur mikla áherslu á að almenningur í landinu sé hafður með í ráðum um kirkjuskipanina. Till. sú, sem hér er borin fram, skal ekki heimfærð beint undir þetta stjórnarskrarákvæði, en samt er hún vissulega í besta samræmi við það tillit sem þar er tekið til fólksins sem þjóðkirkjan á að þjóna. Og svo best eflum við kristni og kirkju í landinu að samráð verði haft við fólkið sjálft. Í trausti þess er þessi till. til þal. fram borin. Að gefnu tilefni vil ég nú víkja að till. þeirri til þal. um n. til að endurskoða lög um veitingu prestakalla, sem flutt var á síðasta þingi og nú er endurflutt á þskj. 352. Í umr, um till. þessa hér í Sþ. í síðasta mánuði kom sú skoðun fram, að till. sú til þál., sem hér er nú til umr. og mælir fyrir um þjóðaratkvgr., sé frávísunartill. við þáltill. um nefndarskipunina. Formlega séð getur þetta að sjálfsögðu ekki verið. Það hefði orðið að bera slíka till. fram sem brtt. við þáltill. um nefndarskipunina, en ekki sem sjálfstæða till. um þjóðaratkv. Þessar till. eru baðar sjálfstæðar og útiloka ekki hvor aðra, heldur væri hugsanlegt að báðar yrðu samþykktar. Hins vegar er ekkert óeðlilegt við ráð að mönnum komi í hug frávísun á till. um nefndarskipunina í þeim skilningi, að sú till. sé ekki raunhæf fyrr en þjóðaratkvgr. hefur farið fram samkv. till. þeirri semnú er hér til umr. Miklar umr. urðu á síðasta þingi og hafa þegar orðið á þessu þingi um till. um nefndarskipun á Þskj. 352. Það er sama á hvaða hátt málið ber að, ásteytingarsteinninn er hinn sami. Það er deilt um hvort hafa skuli beinar og almennar prestskosningar eða ekki, og það er ágreiningur um hver sé vilji þjóðkirkjumanna, almennings í landinu, í þessu efni. Hins vegar hef ég engan heyrt segja að fólki, sem búi við kirkjuskipanina, komi málið ekki við eða hafi ekki vit á hvað sé því fyrir bestu. Ég geri ráð fyrir því, að þm. gangi almennt út frá því að fólkið eigi sjálft að ráða hvaða fyrirkomulag skuli vera, beinar og almennar prestskosningar eða ekki. Ef þetta er rétt hjá mér ættu allir að vera sammála um að fá fram ótvíræðan vilja fólksins í þessu efni, hver sem hann kann að reynast og hvaða persónulega skoðun sem þm. kunna að hafa á málinu. Þetta verður að sjálfsögðu ekki betur gert en með þjóðaratkvgr. þegar þjóðarviljinn er fram kominn hljóta deilur að minnka um þetta grundvallaratriði, hvort hafa skuli beinar og almennar prestskosningar eða ekki. Og þá er fyrst forsenda fyrir því að láta fara fram endurskoðun á lögum um veitingu prestakalla. Endurskoðunin hlýtur að vera með mjög mismunandi hætti eftir því, hvort gengið er út frá beinum og almennum prestskosningum eða ekki. Með tilliti til þessa er ótímabært að setja n. í endurskoðun laganna fyrr en þjóðarviljinn er í ljós kominn, þjóðaratkvgr. hefur farið fram. Herra forseti. Ég legg til að að loknum þessum fyrri hluta umr. verði till. þessari vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það stendur nú þannig á, að ég er sá eini af flm. að annarri till., sem varðar þessi málefni, sem er staddur hér í þingsalnum í kvöld, og ég vil ekki alveg láta þetta mál fram hjá mér fara. Ég skal játa það, að ég er nú kannske ekki ákafastur stuðningsmaður þeirrar till. sem ég er sjálfur flm. að ásamt fleirum, en hef þó gerst flm. till. nú tvívegis um skipun n. til þess að endurskoða lög um veitingu prestakalla. Ég geri það af einlægum áhuga mínum á því, að það sé kominn tími til þess að endurskoða þessi lög frá 1915 um veitingu prestakalla og það sé mjög nauðsynlegt að við förum að gera okkur grein fyrir því, hvort þessi lög verka á þann veg sem til var ætlast í upphafi. Það er að vísu rétt, sem menn hafa bent á, að þessi lög hafa lengi staðið og áttu sér áreiðanlega á ýmsan hátt eðlilegan aðdraganda þá. En hitt er annað mál, að það er nú svo með suma löggjöf, að hún á það til að úreldast og ekki víst að hún eigi alltaf jafnvel við. Ég er þeirrar skoðunar að lög um veitingu prestakalla og um kosningu presta hafi ekki gefist nægilega vel og þess vegna sé ástæða til þess að endurskoða lögin, og vel gæti ég hugsað mér að þau lög yrðu endurskoðuð allrótækt eða þeim verði breytt allverulega. Og þess vegna hef ég gerst flm. að till. á þskj. 352, sem hv. 1. flm. þessa máls hefur gert hér að umræðuefni. Ég get líka sagt það einmitt í tilefni af þeirri till., sem hér er til umr. um þjóðaratkvgr. íslendinga um prestskosningar, að ég er einnig og hef lengi verið mikill áhugamaður um það, að þjóðaratkvgr. sé beitt meira en gert er, og ég sé ýmislegt gott við það. Ég held að þetta sé nú aðferð sem er lýðræðisleg og getur átt sinn þátt í því að auka áhuga manna á þjóðmálum. Hins vegar er það jafnljóst, að það er nokkuð vandasamt oft að velja mál til að bera undir þjóðaratkv. og það er engan veginn sama hvernig það fer fram. Vel má nú vera að það sé hugsanlegt, að þjóðin sé látin skera úr í þessu efni í almennri þjóðaratkvgr. Það má vel vera. Ég vil alls ekki hafna þeirri hugmynd fyrir fram að svo kunni að vera. Ég get ekki látið hjá líða að minnast þess í sambandi við þjóðaratkv, almennt, að það var einmitt till. frá mér og hæstv. núv. dómsmrh., þáltill. sem hér var samþykkt fyrir einum 10 árum eða svo, sem einmitt fól í sér að kanna það, hvort ekki ætti að gera meira að því að hafa þjóðaratkv. um mál, þannig að það kemur mér ekkert á óvart og það stríðir ekki gegn skoðunum mínum þó að slík till. komi fram. Og vil ég alls ekki gera neitt lítið úr því að slík till. sem þessi komi fram, og ég efa ekki að þeir hv. flm., sem að henni standa, gera það af mjög góðum hug, og ég tek það ekki á nokkurn hátt illa upp þó að þeir flytji þetta mál, sem þó fer auðvitað nokkuð í aðra átt en sú till. sem ég stend að. Það er auðvitað alveg rétt, sem hv. 1. flm. till. sagði, að á ýmsan hátt er þetta mál í sjálfheldu. Kirkjuþing, sem er sérstök stofnun á vegum kirkjunnar þar sem sæti eiga þó leikmenn og prestar saman og fjalla um kirkjuleg málefni, þetta þing hefur fjallað mjög oft um þessi mál og sent sínar ályktanir til Alþ. með beiðni um að gera mál Kirkjuþings að sínum. En það hefur ekki mátt verða af einhverjum ástæðum, og er út af fyrir sig hugleiðingarefni hvernig á því stendur, að Alþ. skuli forsóma svo mjög margítrekaðar ályktanir Kirkjuþings. Þegar við aftur hyggjum að öðrum þingum, sem hér eru haldin, við skulum nefna bæði Fiskiþing og Búnaðarþing, þá þykir það vera mikið keppikefli og metnaðarmál þm. að gera ályktanir þessara þinga að sínum. Það er nokkurt hugleiðingarefni hvernig á því stendur að Alþ. er þannig sinnað, að það hefur ekki áhuga á því að gera málefni Kirkjuþings að sínum. Þetta er nokkurt hugleiðingarefni, og í rauninni er það hugleiðingarefni, hvernig á því stendur hvað er erfitt að fá umr. hér á Alþ., svo að gagn sé að, um kirkjumálefni, um málefni kirkjunnar, sem er svo langsamlega elsta menningarstofnun þjóðarinnar fyrir utan Alþ. að varla kemst annað í samjöfnuð nema Alþ. eitt. Það er dálítið einkennilegt hvað menn hafa lítinn áhuga á málefnum kirkjunnar og er eiginlega leitt til að vita, því að það er sú stofnun, vil ég meina, sem ekki einasta helst, heldur vinnur hér í landinu einna merkast og best starf í menningarlegum efnum og félagsmálefnum og andlegum mál um, eins og henni ber. En svona er nú þetta, að Alþ. hefur lítinn áhuga á málefnum Kirkjuþings, og þykir mér það undarlegt í sjálfu sér að svo skuli þurfa að vera. Ég hef dálitla tilhneigingu til þess eins og fleiri þm. að líta stórt á þau málefni sem um hefur verið fjallað á Fiskiþingi og Búnaðarþingi, og yfirleitt held ég að það hafi verið mjög til gagns fyrir löggjafarstarf að hafa við að styðjast ályktanir þess háttar stéttarþinga, ef svo má segja. Þess vegna þykir mér undarlegt hvað áhugi þm. er lítill á málefnum Kirkjuþings og hvað mönnum hættir til að gera lítið úr starfsemi Kirkjuþings. En þetta er ekki bara hvað varðar kirkjuna og þau andlegu málefni, sem hún fjallar um. Eins og ég segi, þá er kirkjan einhver elsta og merkasta stofnun sem við eigum með þjóðinni og þurfum að rækja. Þetta er raunar svo um miklu fleiri mál efni sem snerta menningar- og félagsmál. Þau fást naumast rædd hér á Alþ. nema á hlaupum á milli þess sem við erum eitthvað að jagast um kröfugerð, fjármál og efnahagsmál. Og oft finnst mér að þetta setji heldur leiðinlegan blæ á Alþ. og umr. þar. Ég skal ekki fara ítarlega út í þessi mál eða ræða um prestskosningarnar sérstaklega mikið. Ég hef lýst því og það hefur komið fram áður hjá mér, að ég hef ekki trú á því, að prestskosningar séu þess háttar fyrirbæri að ástæða sé til að setja það á vetur öllu lengur. Það er mesti misskilningur að prestskosningar séu lýðræðislegar. Ég sagði hér í þingræðu fyrir nokkrum árum, þegar þetta var til umr., að það minnti mig miklu frekar á fasistalýðræði heldur en lýðræði, því að þarna er verið að kjósa menn nánast til lífstíðar, en ekki til ákveðins tíma, eins og er eðli allra lýðræðislegra kosninga. Hins vegar mun það tíðkast í fasistaríkjum, að menn eru kosnir til lífstíðar og geta svo sagt upp starfi sínu þegar þeim sýnist. En mér skilst að prestarnir geti setið svo lengi sem þá lystir, þannig að lýðræði er þetta náttúrlega ekki. Það yrði þá, ef þetta á að vera lýðræðislegt, að taka upp einhverjar nýjar reglur og kjósa prestana til ákveðins tíma, þannig að ég held að það sé ekki rétt að nota það orð yfir þetta. En þegar ég ber þessar till. hér saman, þá auðvitað er mér það ljóst, að þær fara sín í hvora áttina og er ekkert við því að segja. Hins vegar fjalla þær um sama málefni, og ég gleðst yfir þeim áhuga sem fram kemur hjá þessum hv. þm. um að reyna að finna leið til þess að fá þetta mál úr sjálfheldu, eins og 1. flm. orðar það. Ég tel hins vegar eðlilegt að bæði þessi mál verði rædd í sömu þn. og um þau fjallað nokkurn veginn samtímis.



Herra forseti. Mér þykir það nú miður að þeir hinir áhugasömustu hv. flm. að þeirri þáltill., sem hér var til umr. fyrr í vetur um nefndaskipan, skuli ekki vera viðstaddir þessa umr. líka, því að ég hygg að þeir mundu vilja tjá sig um þessa þáltill. En það er kannske ekkert við því að gera. Ég hefði þó kosið það. Ég veit ekki hvort ég á að fara fram á það við hæstv. forseta að hann frestaði umr. um stund, kannske þangað til séð yrði hvort þessir hinir áhugasömu flm. væru hér mættir á fundi. 

Ég er áhugasamur.

Ég tók það svo, að hann líti svo á að aðrir hv. flm. þeirrar till. væru mun áhugasamari um þann boðskap, sem sú till. hefði fram að færa, heldur en hann sjálfur væri.

Þetta er rétt skilið.

Það er þess vegna sem ég tala í þessum dúr. En kannske ég bíði með mínar óskir til hæstv. forseta og fari hér nokkrum orðum um þetta mál og láti sjá hvort ekki rætist úr með það að hv. flm. hinnar till. gangi í salinn. Kannske ætti ég að vera ánægður yfir till. af þessu tagi vegna þeirra skoðana sem ég hef látið í ljós hér á Alþ. varðandi hina þáltill., þar sem gert er ráð fyrir nefndarskipun til að endurskoða lög um veitingu prestakalla, - ánægður segi ég, vegna þess að ég lít svo á og það kom hv. 1. flm. inn á hér áðan, að þessi till. sé í raun og veru frávísunartill. á hina. Það má auðvitað segja að formlega séð sé hér ekki um frávísunartill. að ræða, því að hvor tveggja þessarar till. eru sérstök till. En þetta er í raun og veru frávísun á þær till. sem fram hafa komið á tveimur undanförnum þingum um þetta mál.  Nú skal ég taka fram að ég er síður en svo andvígur því að gera meira að því að láta þjóðaratkvgr. fara fram. En það er rétt, sem hv. þm. Ingvar Gíslason kom hér inn á, að það er ærið vandmeðfarið að framkvæma þjóðaratkvgr. Og varðandi þetta efni er það í fyrsta lagi ljóst, að ekki eru allir íslendingar í þjóðkirkjunni, þannig að ef þetta ætti að fara fram samhliða alþingiskosningum, þá yrði að hafa til staðar tvenns konar kjörskrár, og sjálfsagt kæmi ýmislegt fleira upp varðandi framkvæmdina sem þyrfti að athuga í sambandi við þjóðaratkvgr. um þetta mál. Ég held hins vegar og ég trúi því, að íslendingar almennt séu það lýðræðiselskandi þjóð, að ef fram færi þjóðaratkvgr. um það og ef spurt væri beint: Viltu afnema prestskosningar eða viltu halda afram óbreyttu ástandi? - þá er ég þeirrar skoðunar að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar sé þeirrar skoðunar að hann vilji hafa prestskosningar eins og þær eru, þ. e. a. s. hið almenna sóknarbarn eigi þess kost að velja sér sálusorgara. Hitt má vel vera, að það yrði ekki mikil þátttaka í þjóðaratkvgr. af slíku tagi. Ég fagna því, að nú gengur í salinn hv. þm. sem er greinilega miklu áhugasamari en hv. þm. Ingvar Gíslason um þau málefni sem hér hefur verið fjallað um, og mér hefur því tekist að teygja lopann þangað til hv. þm. gefst kostur á að taka til máls um þetta málefni.

Var ég ekki alveg á sama máli?

Ég er nú búinn að gera því skil og get gert það betur ef hv. þm. óskar þess. Hv. þm. Þorvaldur Garðar sagði hér - og það sagði raunar hv. þm. Ingvar Gíslason líka - að málið væri í sjálfheldu. Það er kannske að nokkru leyti rétt, að málið er í sjálfheldu að því leytinu til, að Alþ. hefur ekki viljað fallast á þessar ítrekuðu óskir Kirkjuþings, í fyrsta lagi um algert afnám prestskosninga, eins og Kirkjuþing óskaði eftir á sínum tíma, og á síðari stigum að færa þessar kosningar á hendur tiltölulega farra einstaklinga, þ. e. a. s. að sóknarnefndir og safnaðarfulltrúar kjósi presta, eins og Kirkjuþing hefur ályktað um og óskað eftir. Á þetta virðist Alþ. ekki vilja fallast. Það er að vísu rétt, sem hv. þm. Ingvar Gíslason sagði áðan, að það hafa ekki ýkjamargir þm. tjáð sig um málið, og ég tek undir það með honum, að mér finnst talsvert bera á því að það sé lítill gaumur gefinn því að ræða það, sem í raun og veru snertir hið kirkjulega starf í landinu, og lítið gert að því að beina athyglinni að því sem betur mætti fara í þeim efnum. En ég vil þó segja það, að þó að ég meti mikils ályktanir og óskir, hvort sem það er Kirkjuþing eða eitthvert annað þing, þá tek ég ekki slíkar ályktanir eða óskir alfarið á þann veg, að ég ætli að segja já og amen við öllu því sem þar er um beðið. Það fer að sjálfsögðu eftir því, hvert innihald óskanna er og hvort það fer saman við það sem ég tel rétt vera í hverju tilfelli. En ég er reiðubúinn hvenær sem er til þess að ræða þau mál. Ég held að það sé að nokkru leyti rétt hjá hv. þm. Ingvari Gíslasyni, að það skorti talsvert á það að þm. almennt gefi sér tíma til að ræða málefni kirkjunnar, hvort sem það er um afnám prestskosninga eða eitthvað annað sem þar kemur upp. Á þessu þyrfti að verða breyting og það væri æskilegt að meira væri fjallað um málefni kirkjunnar hér á hv. Alþ. en gert hefur verið. En það verður sem sagt að líta svo á, að Alþ. hafi ekki viljað fallast á þessar óskir Kirkjuþings, og það verður einnig að líta svo á, að hæstv. núv. kirkjumrh. hafi ekki haft það mikinn áhuga á breytingum í þessum efnum að hann hafi beitt sér fyrir því hér á Alþ. að breyting af þessu tagi yrði gerð. Nú er það alveg ljóst varðandi þá till., sem hér var vitnað til áðan í sambandi við nefndarskipun til að endurskoða lög um veitingu prestakalla, að auðvitað hefði kirkjumrh. á hverjum tíma getað skipað slíka n. án þess að Alþ. kæmi þar nokkuð nálægt, ef hann á annað borð hefði talið ástæðu til þess og haft vilja til að slíkt nefndarstarf ætti sér stað og hann hefði haft áhuga á því að breyta núverandi fyrirkomulagi í þessum efnum. Þetta virðist ekki hafa verið. Ég fagna því, að hæstv. núv. kirkjumrh. virðist ekki hafa mikinn áhuga á því að breyta frá því, sem nú er í þessum efnum, í þá átt að afnema almennar prestskosningar í landinu. En það er einnig rétt, sem hv. 1. flm. þessarar þáltill. sagði hér áðan, að hér er ágreiningur um grundvallaratriði. Ég kalla þetta ekki fasistafyrirkomulag, sem við nú búum við, eins og hv. þm. Ingvar Gíslason sagði áðan. Ég skildi hann á þann veg að við byggjum við fasistafyrirkomulag í sambandi við prestskosningar.  Það er út af fyrir sig ágætt að fá fram vilja fólksins í landinu til þessa máls. En mér finnst alveg sjálfsagt að Alþ. sjálft taki afstöðu í þessu máli. Vill Alþ. fallast á afnám prestskosninga í núverandi mynd og taka upp skipunarfyrirkomulagið, eins og óskir Kirkjuþings hafa lengst gengið, eða vill þau standa á því fyrirkomulagi sem verið hefur í reynd nú á undanförnum árum? Ég held að það sé engin ofætlan hverjum hv. alþm. að svara því, hvort hann er þeirrar skoðunar að það beri að afnema prestskosningar í landinu. Það hlýtur hver og einn þm. að geta gert það upp við sig, ef hann hefur ekki gert það, hvort hann aðhyllist frekar þá einræðislegu tilhneigingu, sem ég tel vera, með því annaðhvort að færa á færri hendur kosningu presta, ég tala nú ekki um ef á að afnema þær algerlega, eða hvort menn vilja viðhafa lýðræðislegar kosningar í landinu í þessum efnum. Þetta held ég að hver og einasti hv. þm. hljóti að geta gert upp við sig án þess að hann fái forskrift að því fyrir fram frá almenningi í landinu. Þm. hljóta að hafa á þessu einhverja skoðun sjálfir. Það kom fram hjá hv. 1. flm. og frsm. þessarar þáltill., að líklega árið 1974, þegar þetta mál kom hér inn í þingið í frv.-formi, flutt þá af menntmn. að ég held Ed., að sú hv. n. hefði vísað málinu til umsagnar aðila innan kirkjunnar.

Nei, málinu var vísað til ríkisstj.

Nei, til umsagnar aðila innan kirkjunnar áður en endanlega var lagt til að því yrði vísað til ríkisstj., og að þær umsagnir, sem borist hefðu frá þessum aðilum, hefðu ekki gefið til kynna jafnmikla tilhneigingu til breytinga í þá átt, sem ályktanir Kirkjuþings hafa verið á undanförnum árum, og mér hefur virst á flm. þeirrar till. um nefndarskipun sem hér hefur verið til umr., eins og mér hefur virst að þeir vildu vera láta, að líklega mikill meiri hl. aðila innan kirkjunnar vildu breytingu í þessa átt. Nú er rétt að taka það fram, að það heyrir til undantekninga að hv. flm. hinnar fyrri till. vilji viðurkenna að þeir séu í raun og veru að flytja till. um að afnema prestskostningar í landinu. Og mér þætti gaman að fá um það vitneskju, - ég sagði það hér við umr. um hina fyrri till., mér þætti gaman að fá um það vitneskju, ef það liggur fyrir hvernig hlutföll hafa verið í umsögnum eða skoðanakönnun, eins og mér hefur skilist að farið hafi fram innan kirkjunnar, hver hlutföll hafi verið í þessum efnum þar. Er það yfirgnæfandi skoðun þeirra aðila, sem til hefur verið leitað um þetta mál, að það beri að afnema prestskosningar í landinu? Eða hvaða hlutföll er þarna um að ræða? Ég hef enga „statistik“ yfir það, hversu Alþ. hefur gert lítið úr samþykktum kirkjuþings í gegnum árin. Ég er ekki svo fróður að ég viti um það. Vel má vera að það sé rétt hjá hv. þm. Ingvari Gíslasyni, að Alþ. hafi yfir höfuð að tala gert of lítið úr samþykktum Kirkjuþings. En ef svo er, þá hlýtur orsökin að vera sú, að Alþ. er á annarri skoðun en þessar óskir eða ályktanir Kirkjuþings hafa verið, og við því er auðvitað ekkert að segja. Hv. þm. Ingvar Gíslason sagði hér eitthvað á þá leið, að sér þætti prestskosningar í núverandi mynd ekki svo lýðræðislegar að þær væru öllu lengur á vetur setjandi, hér væri um að ræða lífstíðarkosningar. Það er alveg rétt. En ef menn eru óánægðir með það fyrirkomulag, þá á auðvitað að breyta því, þá á að láta presta ganga undir kosningar á einhverju tilteknu árabili, ef þetta er kannske það eina sem menn finna athugavert við núverandi fyrirkomulag. Ég tek undir það, að ég teldi það mjög æskilegt og kæmi mjög til greina að breyta frá því að prestar séu kosnir til lífstíðar. En ég vil ekki, ef ég er óánægður með þetta atriði, breyta því á þann veg að taka kosningarréttinn af fólkinu. Ég vil þá gefa því tækifæri til þess að kjósa oftar um þessa einstaklinga eins og aðra einstaklinga sem lýðræðislegar kosningar fara fram um. Og ég hef sagt það áður og get sagt það enn, að ef það er í raun og veru svo, að alls konar spilling af hinu versta tagi þróast í prestskosningum, þá er það eitt af höfuðhlutverkum prestastéttarinnar sjálfrar að breyta svo slæmu hugarfari á hinn betri veg og koma í veg fyrir að slíkt hugarfar þróist öllu lengur í landinu, ef það er fyrir hendi. Það ætti ekki að þurfa leikmenn á borð við mig til þess að vera að drepa á það, hvorki á Alþ. né annars staðar, að það er höfuðhlutverk prestastéttarinnar að gera manninn göfugri og betri, en ekki falla fyrir því, sem menn telja spillingu af einhverju tagi, og hlaupa undan merkjum vegna þess að spillingin sé svona. Það á að ráðast gegn henni og breyta hugarfarinu og það er mikilvægasta hlutverk prestastéttarinnar, þannig að það nær ekki nokkurri átt að mínu viti að vera að tala um það nú árið 1977 að svipta fólk í landinu þeim rétti að velja sér prest á lýðræðislegan hátt. Ég skal ekki, herra forseti, eyða lengri tíma í þetta. Ég taldi rétt að fara hér nokkrum orðum um þessa þáltill. og einnig að koma inn á nokkur atriði sem hafa komið fram í umr. og hefur einnig verið vikið að varðandi hina till., sem hér er til meðferðar í þinginu. En ég vil að síðustu segja það, að ef það eru margir íslendingar svipaðrar skoðunar og hv. þm. Ingvar Gíslason um það, að við búum við fasistafyrirkomulag varðandi prestskosningar, þá er ég ekki hissa á því þó að hinir sömu menn vilji breyta til. En mér kæmi það á óvart ef það væru margir íslendingar sem væru á þeirri skoðun. Ég held að við búum við lýðræðislegt fyrirkomulag varðandi val presta, það lýðræðislegt, að ég vil halda því og vil neita með öllu að svipta almenning í landinu þessum lýðræðislegu réttindum sem hann er búinn að hafa í áratugi.



Herra forseti. Það er nú orðinn árlegur atburður að mál þetta komi til umr. á hinu háa Alþ. Það er dálítið sérkennilegur ókyrrleiki og undiralda í geistlegrar stéttar mönnum hér á landi og embættismönnum sem gegna eiga skyldum á því sviði varðandi kjör presta til þjónustu við söfnuðina. Það er ókyrrleiki hjá þeim, sem virðast veigra sér við því að leggja það undir dóm safnaðanna hvaða prest þeir vilja velja sér til þjónustu, og hjá embættismönnum, sem að líkum gera sér vonir um að fá að deila og drottna í þessu sambandi. Mér virðist þetta vera svo. Hér er til umr. till. um þjóðaratkv., þar sem skorið verði úr um afstöðu almennings til þessa máls. Ég geri ráð fyrir að þetta sé að verða nauðsynlegt, þar sem hið háa Alþ. liggur undir þeim ásökunum frá Kirkjuþingi t. d., að Alþ. þverskallist við því sem það vill álíta að sé mikið meirihlutafylgi fyrir hjá þjóðinni, og það er afnám prestskosninga. Málið er í sjálfheldu, eins og flm. benti á, og með einhverjum hætti þarf hið háa Alþ. að losna úr þeirri sjálfheldu, sem það er í að þessu leyti, eða undan þeim ásókunum frá klerkum, frá Kirkjuþingi, að Alþ. fari í þessu efni alls ekki að því sem þeir vilja álíta að sé þjóðarvilji eða vilji meiri hl. almennings. Ég dreg það auðvitað í efa að þetta eigi sér nokkra stoð. Og það er auðvitað ekki nein ástæða til þess fyrir hið háa Alþ. að láta undan þrýstihópi eins og Kirkjuþingi, frekar en ég er þeirrar skoðunar að það eigi að hlaupa upp til handa og fóta og bera hér fram till. um það sem menn versla um sín á milli, t. d. L.Í.Ú. á sínum aðalfundum eða einhver slík hagsmunasamtök í landinu, en um þetta höfum við nóg dæmi. Það er engin ástæða til þess að rjúka upp til handa og fóta enda þótt Kirkjuþing eigi í hlut, fremur en önnur hagsmunasamtök, samtök verslunarmanna eða Dagsbrún eða Sjómannasambandið eða Landssamband ísl. útvegsmanna. Ég er þeirrar skoðunar að kirkjuyfirvöld séu að færa sig upp á skaftið með það að ná meiri tökum á þessu máli og fá að deila og drottna varðandi skipun presta. Og það getur ekki verið á lýðræðislegan veg, það getur ekki verið það sem við köllum lýðræði. Raunar er mér næsta óskiljanlegt það, sem hv. þm. Ingvar Gíslason sagði, að hinar almennu prestskosningar, þar sem söfnuðir fá að velja sína sálusorgara sjálfir, minni hann helst á einræðisfyrirkomulag. Ég fæ með engu móti skilið samhengið þarna á milli. Einræðisherra skipar menn í stöður, og þeir hinir sömu ráða ekki hvenær þeir hætta, þangað til annaðhvort þeir deyja eða hann lætur skjóta þá. En mér virðist aftur á móti að þessi ásókn kirkjuyfirvalda sé af því tagi, að þau vilji fá að skipa menn ævilangt í þessi embætti að eigin geðþótta. Og þessar tilfæringar varðandi sóknarnefndir og annað þess háttar eru fyrirkomulag sem mér líst ekkert á. Maður sér í anda tilþrifin þegar tekið væri til við að þrýsta á þær sellur og síðan undanfara þess: áflogin um kosningar í safnaðarstjórnir. Ég aftur á móti er alveg tilbúin til þess að ræða það, að prestar verði ekki kosnir ævilangt til þessara embætta, það má gjarnan vera að því leyti, að þeir verði að ganga til kosninga t. d. eins og við alþm. Þeir eru ekkert of góðir til þess að ganga sjálfir fyrir kjósendur, eins og við t. d. verðum að gera, a. m. k. á fjögurra ára fresti. Þó kynni að vera hyggilegra að hafa þetta aðeins lengri tíma, eins og 8 eða 10 ár. En það er náttúrlega illt við að búa fyrir söfnuði ef þeim hafa orðið þau mistök á að kjósa yfir sig einhvern pokaprest, að þurfa að sitja uppi með hann alla ævi hans, sem getur orðið löng, eða ef einn er aðeins í framboði svo sem mörg dæmi eru til. Ég er þeirrar skoðunar, þvert á móti, að við eigum ekki að leggja niður prestskosningar, heldur eigum við að taka til athugunar að kjósa miklu fleiri embættismenn, svo að þeir sitji ekki að völdum ævilangt, þannig að við þeim verði ekki hróflað nema þeir drýgi því stærri syndir eða glæpi. Þetta þyrfti að athuga vandlega og sem fyrst, því að slík er fyrirferð embættismanna í þjóðfélaginu að það þarf að taka til skarprar endurskoðunar hvernig eigi að sporna við því ofurvaldi. Að vísu ber Alþ. mikla sök í þessum efnum, því að það hefur á liðnum áratugum æ ofan í æ verið að afhenda vald sitt embættismönnum, - vald sem því ber að fara með og þeir hafa tekið gírugir við, eins og dæmin sanna. Það er talað um að Sjálfstfl. og Framsfl. stjórni þjóðinni. Þeir stjórna henni bara að hluta á móti embættismannaklíkunni - bara að hluta. Og hvernig á það líka að vera, þótt ofurmenni séu til allra verka sinna, átta ráðh., að þeir hafi nokkur tök á því að stjórna hinum flóknu málaflokkum eins og þyrfti. Þótt þetta þjóðfélag sé fámennara en t. d. breska þjóðfélagið, þá eru mál í nýju tækniþjóðfélagi ekkert auðveldari viðfangs en í hinum stærri. Og menn sjá náttúrulega hvaða vit er í því, ef við ættum að hafa hlutfallslega færri ráðh. miðað við fólkstölu. Þá væri ekki nema partur úr ráðh. Og niðurstaðan verður sú auðvitað, eins og ég gæti nefnt skýr dæmi um, að heilum rn. er stjórnað af ráðuneytisstjórnunum og embættismönnunum. Má heita að ráðh. komi þar lítt nærri nema þá til þess að skrifa nafn sitt, eftir því sem lagt er til að af hálfu ráðuneytisstjóra og annarra embættismanna þar. Ég er ekki að upplýsa neitt nýtt. Þetta vita allir menn. Og menn hafa kannske tekið eftir því, að þegar mynduð er stjórn og uppi eru till. um að það þurfi að fjölga ráðh. í þessu nýja tækniþjóðfélagi okkar, þá kemur feiknalegur áróður á móti því og öllu saman er stjórnað af embættismönnunum sem mega ekki til þess hugsa að fá yfir sig pólitískt vald. Og aðalröksemdin er svo sú, að við höfum ekki efni á því, - við höfum ekki efni á að hafa ráðh. nógu fjölmenna til þess að Alþ. eða þeir í umboði Alþ. hafi nokkur tök á að stjórna eins og bæri. Þetta er náskylt þessu máli, sem hér er til umr., og þarf að taka til rækilegrar athugunar ef Alþ. ætlar ekki að verða alveg undir. Við verðum varir við þetta á öllum sviðum, hvernig embættismennirnir sækja fram, á þessu sviði hérna líka, þar sem mér virðist herra biskupinn vera að færa sig upp á skaftið með það að skipa alla presta landsins eða þá dómsmrh. eftir hans till. Danir brugðu á þetta ráð fyrir einum þremur eða fjórum áratugum. Og hver er reynsla þeirra? Það hefur ekki einn einasti maður fengið arðgefandi og náðarsamlegt brauð í Danmörku nema hann væri af húsi sósíaldemókrata, næstum því undantekningarlaust. Geta menn rétt ímyndað sér að hart sé fyrir sannkristna menn að hafa slíkt yfir sér, að hafa krata sem sálusorgara alls staðar þar sem einhverju máli skiptir. Það er alveg ljóst mál, að það er spor aftur á bak og ekki til að þjóna lýðræðinu, ef við ætlum að leggja niður leyfi almennings eða sóknarbarnanna til að velja sér sálusorgara. Það er talað um að prestskosningar séu illvígar mjög og þar berist menn gjarnan á banaspjót. Þetta eru þá hinir sannkristnu sjálfir sem því stjórna sem koma beint frá prófborðinu, gjarnan eftir skólun þar í einhver ár hjá þeim sem maður að öðru jöfnu skyldi halda að væru farnir að nálgast dýrlingatöluna. Þeir hljóta að vera hershöfðingjar í því, eins og t. d. alþm. í framboði eru þeir sem stjórna að meginhluta til stefnunni og baráttuaðferðunum þegar þeir bjóða sig fram. Það er talað um að það séu kannske hálfir söfnuðirnir flakandi í sárum eftir þessi átök. Fyrr má nú vera. En ég segi ekkert nema það, að það er slakur prestur, eftir að hann hefur náð kosningu, sem ekki er fljótur að græða slík sár. Þá hefur hann ekki tök á því að nota sér aðstöðu sína, sem er feiknarleg eins og menn vita, svo að þetta er auðvitað fyrirsláttur og viðbára eins og öll önnur rök í þessu máli, að því sem mér virðist. Hv. þm. koma núna þing eftir þing með sakleysislegar till. og gera sig strangheiðarlega í framan og segja: Við erum bara að leggja til að endurskoða eldgömul lög. Hvaða æðibunugangur er í ykkur, lýðræðissinnum, sem viljið viðhalda rétti sóknarbarnanna til þess að velja sér sálusorgara? Við erum ekkert að leggja til að afnema prestskosningar. Hvernig stendur á þessari þráhyggju ykkar að vilja ekki fallast á að endurskoða lög frá 1915? - Þegar grannt er skoðað, þá er ekkert í þessum lögum, ekki nokkur skapaður hrærandi hlutur nema inngangurinn um það, að það skuli vera almennar og beinar prestskosningar, og síðan er bara hvernig skuli haga til kosningunni, hvernig skuli hvolft úr kjörkössunum o. s. frv. Og þetta er nú sannkristni mátinn á því að þykjast svo sem ekkert vera að gera annað en athuga í rólegheitum gömlu lögin, en ætla síðan að koma blaðskellandi, þegar n. hefur verið skipuð, með till. þess efnis að skerða lýðræðið með þessum hætti. Það er ekki viðfelldið. Þetta er ekki líðanleg aðferð. En svo að ég snúi mér að þessari till. hæstv. forseta vorra í Alþ., aðalforsetanna þriggja, þá er ég, eins og ég sagði í upphafi, helst á því að það verði að hafa þessa aðferð, svo að við og hið háa Alþ. losni við þessa ásókn og afturgöngur þing eftir þing. Þetta er vakið jafnóðum upp aftur eftir að menn hafa sett það niður. Og það er ástæðulaust fyrir hið háa Alþ. að liggja undir þeirri ásökun, að það banni að vilji almennings nái fram að ganga í þessu efni, sem þeir hinir geistlegu stéttar menn halda fram að við gerum, en vita þó ekki nokkurn skapaðan hrærandi hlut um. Ég er alveg sannfærður um að í almennum kosningum um þetta, þjóðaratkvgr., yrði fellt með yfirgnæfandi meiri hl. atkv. að afnema prestskosningar. Ég læt mér ekki detta annað í hug. Ég mun þess vegna ljá þessari þáltill. fylgi mitt. Mér er ljóst að það er auðvitað viðamikið mál að fara að framkvæma þjóðaratkvgr, En á hitt ber að líta, að við megum ekki heldur vera of spör á það ef um mjög mikilvæg mál er að tefla. Það má kannske segja, að þetta sé naumast af því tagi, en allt að einu, ef þetta getur stuðlað að því að menn hafi hér flóafrið fyrir þessari leiðindaásókn, þá vil ég gjarnan ljá því stuðning minn.



Herra forseti. Því miður missti ég af framsöguræðu 1. flm. sem og ræðu hv. 1. þm. Norðurl. e., þannig að ég get ekki vitnað í það sem þar var sagt. Mér þykir samt hlýða að koma hér upp og segja örfá orð í sambandi við þá till. sem hér liggur fyrir. Ég vil segja það fyrst, að það hlýtur að vekja þó nokkra athygli þegar forsetar þingsins sameinast um till. þar sem lagt er til að vissu máli sé skotið til þjóðaratkvæðis. Og það hlýtur að leiða líka hugann að því, hvaða reglur við höfum um þjóðaratkvgr. Þær eru, hygg ég, harla fátæklegar. En svo mikið er víst, að þjóðaratkvgr. er út af fyrir sig ekkert einfalt mál, og enda þótt æ ofan í æ hafi verið um það rætt að skjóta þessu málinu eða hinu málinu til þjóðaratkvæðis, hvort sem um her eða öl eða eitthvað annað er að ræða, þá hefur aldrei úr því orðið, og þjóðaratkvgr. um eitthvert ákveðið málefni fór síðast fram þegar lýðveldi var stofnað á Íslandi þannig að síðan það var stofnað hefur hún aldrei verið framkvæmd. Ég hygg þess vegna að það þurfi vel til að vanda þegar efnt er til þjóðaratkvgr., og mér finnst út af fyrir sig rétt og eðlilegt að við stefnum að því, að mjög mikilsverðum málum verði skotið til þjóðarinnar. Ég vil segja það strax, að ég er ekki reiðubúinn á þessu stigi að leggjast gegn því að málinu verði skotið til þjóðarinnar einhvern tíma, en ekki á því stigi sem það er núna. Sannleikurinn er sá, að mál eru venjulega það viðamikil og flókin að almenningur á þess raunar engan kost að afgreiða þau með því að skrifa eða krossa við eitt já eða við eitt nei. Það geta verið á málinu margir fletir. Og ég tel fyrir mitt leyti að þetta mál sé þess eðlis, að það sé nauðsynlegt að af hálfu Alþ. verði búið að vinna nokkra undirbúningsvinnu áður en það yrði lagt fyrir þjóðina. Það hefur af þeim ræðumönnum, sem töluðu hér á undan mér, verið farið háðskum orðum um þetta mál, sérstaklega af hv. síðasta ræðumanni, og bregður nú engum við í þessum sal. Það er verið að tala um það að endurskoða lög frá 1915 og tala um það í þeim dúr að þarna sé í raun og veru ekkert að endurskoða, þetta séu bara fyrirmæli um hvernig kosningin skuli framkvæmd. Ég verð nú að segja það almennt, að það er ástæða til þess að endurskoða lög og fyrirkomulag í þjóðfélagi sem hefur breyst gersamlega á þessu tímabili síðan 1915, bæði hvað snertir búsetu fólks, samþjöppun hér á Reykjavíkursvæðinu, stækkun bæja og þorpa úti um land, sóknir sem hafa lagst í eyði, gersamlega allt, allt annað viðhorf varðandi umsóknir presta. Þeir eru sárafáir í landinu nú miðað við þann fjölda sem var í þann tíð þegar þessi lög voru sett. Það var ólíkt hvað keppt var þá meir um hvert brauð og hvert gott brauð þá en nú. Ef við getum ekki leitað að neinni leið til einföldunar á þessum málum og föllumst ekki á að það verði rólega skoðað og settir fram einhverjir valkostir í því, þá verð ég að segja það, að ef Alþ. fellst ekki á það, þá þykir mér að hér sé ríkjandi mikil þröngsýni og mikill einstrengingsháttur. Ég hefði þess vegna í fáum orðum sagt talið að einmitt flutningur þessarar þáltill. þrýsti á með það, að Alþ. kjósi n. til að skoða þessi mál og það yrði ekki tekin afstaða til þjóðaratkvgr. fyrr en sú n. hefur skilað störfum. Það kunni að fara svo, eftir því hvernig n. er skipuð og hve mikla vinnu hún innir af hendi, að þar komi fram upplýsingar um viðhorf manna, um breytta mynd og annað, svo að Alþ. ætti auðveldara með að átta sig á málinu og auðvelda Alþ. að taka ákvörðun og meta hvort það sé ástæða til þess að leggja málið fyrir þjóðina. Við, sem fluttum þá till. sem hér var til umr. um daginn, höfum verið vændir æ ofan í æ um alls konar óheilindi og það var gert af síðasta hv. ræðumanni. Þegar ég kom hér inn var Karvel Pálmason, hv. 5. þm. Vestf., að tala, og ég heyrði að hann var enn að tala í því máli sem var hér á dagskrá um daginn. Ég verð þó að segja það um þennan ágæta hv. þm., að ég er eflaust mjög sammála honum í mörgu varðandi viðhorf mitt og viðhorf hans varðandi kirkjulegt starf í landinu. En við erum ekki sammála um þetta atriði. Hv. þm. vill meina það, að þeir, sem standa að tillöguflutningnum um endurskoðun á lögunum, hafi myndað sér alveg ákveðna skoðun, þeir vilja bara ekki láta hana uppi og allt annað sé fals. Ég held að hann mætti nú minnast ræðu hv. þm. Magnúsar Torfa hér um daginn, sem er einn af flm. og var aldeilis ekki á hví að hann sigldi hér undir fölsku flaggi. Sannleikurinn er sá, ef við tölum um hugsanlega niðurstöðu slíkrar n., að ég er ekki búinn að móta mér afstöðu um það, hvaða leið ég mundi fylgja ef n. legði fram einhverjar ákveðnar till. þannig að það væri ekki bara óbreytt ástand eða algert afnám kosninga. Ef til afnáms kemur, þá er spurning hvaða leið yrði farin. Og mér þykir brydda ærið mikið á því, að biskupnum sé gert það upp sem kom fram í ræðu hv. 3. þm. Austf., þar sem hann sagði að biskupinn væri að færa sig upp á skaftið með að skipa alla presta í landinu. Ég vil nú vekja athygli á því í fyrsta lagi, að mér þykir mjög ólíklegt að ný löggjöf yrði gengin í gildi þannig að hann hefði mörg ár á sínum embættisferli til þess að ráðskast með þá hluti. Og í öðru lagi þætti mér gaman að heyra hvaða prest biskupinn yfir Íslandi hefur skipað ólöglega, því miður er ræðumaður farinn úr salnum, en ég vona að hann gæti komið með það úr því að hann kemur fram með slíka sleggjudóma. Ég vil ekki mæla gegn því, að fólk heima fyrir í söfnuðum fái að ráða þessum hlutum. Við getum sennilega deilt hér endalaust um það, hvað er lýðræði og hvað er ekki lýðræði. En ég vil bara benda á það, að í þeim hugmyndum, sem hafa verið lagðar fram og Kirkjuþing lítur nánast á, má ég segja, sem umræðugrundvöll, eru þau tilbrigði að söfnuðurinn í heild þarf ekkert að leita, hvorki til biskups né ráðh. Hann getur ráðið til sín mann og það er skylt að veita honum embættið. Það eru til fleiri leiðir í þessu. Það er spurning um það, ef ákveðið er að auglýsa starfið laust og margir sækja um, - það er eflaust hægt að finna fleiri fleti á því en það, - hvort það verða bara einhverjir ákveðnir fulltrúar sem kjósa manninn, ég skal ekki segja um það, eða hvort hægt er að setja ákveðnar reglur eða söfnuðurinn sjálfur kynni að ráða því, hvort hann leitaði eða færi með málið til almennrar atkvgr. Ég hafna þess vegna gersamlega því, sem fram hefur komið hér, að verið sé í einhverjum feluleik, hér sé meint annað en það, sem verið er að flytja, og hér eigi að lauma inn einhverju eftir að n. er búin að starfa. Og mér er spurn: Hvernig verður þessi n. skipuð? Ef það eru svona miklar fullyrðingar hér á Alþ. um að það sé á móti öllum breytingum, verða þá ekki allir, sem kosnir eru í n., þeirrar skoðunar að það skuli ekki breyta neinu, ef það á að fara eftir því. Mér dettur ekki í hug út af fyrir sig að þessi n. verði einlit. Og það er alveg áreiðanlegt, að mínu mati a. m. k. að það þurfi mikla lagni til og menn verði að slá töluvert af sínum hugmyndum ef þeir eru með einhverjar fyrir fram, eða a. m. k. þeir sem harðastir eru í því að engu skuli breytt, til þess að það náist samstaða í slíkri n. Hins vegar getur hún veitt mikilsverðar upplýsingar, og ég tel það alls ekki fráleitt að hún geti fallist á einhverja skynsamlega leið sem einfaldar þessa hluti frá því sem er í dag. Hv. 5. þm. Vestf. kom hér með spurningu áðan sem hann kom og með í umr. um hina till. um daginn, og var ég með upplýsingar, sem ég því miður hef ekki hjá mér hér. Það er varðandi þær umsagnir sem Kirkjuþing hafði leitað eftir meðal héraðsfunda í landinu. Ég man þó vissa hluti úr þessu án þess að vilja taka ábyrgð á því að þeir séu alveg réttir. En þessi skoðanakönnun er orðin það gömul, að ég tel að á henni sé ekki byggjandi í dag. Hún var þannig, að það var aðeins einn héraðsfundur sem mælti með óbreyttu skipulagi, og það var héraðsfundurinn í Reykjavíkurprófastsdæmi. 6 fundir, hygg ég, mæltu með þeim hugmyndum sem Kirkjuþing var með þá, þ. e. 1962. Síðari frv. Kirkjuþings eru ekki í veigamiklum atriðum breytt frá því sem þá var. Ég man ekki hvort það voru 2 eða 3 héraðsfundir sem vildu taka upp beina veitingu. En eins og ég segi: niðurstaða úr könnun, sem gerð var þá, og þeirri einu, sem ég hef, ég tel að hún sé ekki til þess að byggja á fyrir n. sem að þessum málum mundi starfa. Ég ætla að sleppa því hér núna, eins og ég hef gert að undanförnu, að ræða um lýðræðið, þetta form lýðræðis. Það er þó jákvætt í ræðu hv. 3. þm. Austurl., að hann vildi ekki hafa prestana þá einu embættismenn sem eru kosnir aftur og aftur, heldur vildi hann setja undir þann hátt fleiri embættismenn. Mitt sjónarmið er það, að prestar eigi að lúta sömu ráðningarkjörum og aðrir opinberir embættismenn. Hitt er annað mál, að ég get vel tekið undir það, að það eigi að opna betur möguleikana fyrir því að breyta um ef menn standa sig ekki. Og ég get verið alveg opinn fyrir því, ef söfnuðirnir fá heimild til þess á eigin spýtur að ráða presta, að það verði líka opnaðir betur fyrir þeim möguleikarnir til að segja prestum upp ef þeir reynast ekki starfi sínu vaxnir. En ég vona nú að þessi ásókn, sem sækir að Sverri Hermannssyni, hv. þm., ég vona það nú innilega að hann nái sálarheill sinni og þessari ásókn, sem hann virðist sjá hér í þinginu, linni og hann öðlist nú sálarró. Og ég held að það verði best gert með því, að áður en þessu þingi lýkur verði valinn 7 manna hópur til þess að skoða þessi mál, þessi 7 manna hópur skili áliti og í ljósi þeirrar grg., sem hann sendir frá sér, verði tekin ákvörðun um það, hvort þjóðaratkvgr. fari fram eða ekki, og þá líka hvaða valkostir verði settir fram í slíkri þjóðaratkvgr.



Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka öllum þeim, sem tekið hafa þátt í og tekið til máls í þessum umr., fyrir þeirra ræður. Ég verð að segja það, að það hefur ekki komið nein gagnrýni, að ég geti talið, á þá till. sem hér liggur fyrir. Ég er ánægður með þessi viðbrögð. Ég er að vísu mismunandi ánægður með hina einstöku ræðumenn sem hér hafa lagt til málanna. Mér virðist að það hafi þegar í þessum umr. komið fram staðfesting á því, sem ég sagði í minni framsöguræðu, að ég hefði engan hv. þm. heyrt segja að fólki, sem búa á við kirkjuskipunina, komi þetta mál ekki við eða hafi ekki vit á því hvað því sé fyrir bestu. Mér virðist að enginn af þeim, sem talað hafa, hafi útilokað það að þjóðaratkvgr. fari fram, eins og till. gerir ráð fyrir. Hv. 1. þm. Norðurl. e. talaði mjög hógværlega í málinu og tók fram, að hann hefði ekki á móti því, - ég skildi hann þannig, - að þjóðaratkvgr. færi fram um það, hvort ætti að afnema prestskosningar eða ekki. Hv. 5. þm. Vestf. talaði á þann veg, að ég gat ekki fundið í raun og veru að hann væri andstæðingur þess að þjóðaratkvgr. færi fram, eins og till. gerir ráð fyrir. Hins vegar sagði hann eitthvað á þá leið, að því er mér skildist, að það hefði verið eðlilegra að Alþ. sjálft hefði kveðið upp úr um þetta. Það má segja að það hefði verið eðlilegra. En hér er hinn djúpstæði ágreiningur sem kominn er upp milli Kirkjuþings og Alþ. og Alþ. liggur undir ámæli fyrir að leysa ekki, Hann byggist á því.  Hv. 3. þm. Austf. lýsti eindregið fylgi sínu við þessa tillögu. Og þá hef ég vikið að öllum þeim sem tóku til máls, öðrum en hv. síðasta ræðumanni, hv. 4. þm. Vestf. Hann útilokaði ekki heldur að þjóðaratkvgr. færi fram. En hann taldi að þjóðaratkvgr. ætti ekki að fara strax fram, eða ekki fyrr en n., sem hann vill fá skipaða í málinu, hefur skilað áliti. Hann fór nokkrum orðum um það, að slíkt væri nauðsynlegt, að því er mér skildist til þess að það væri hægt að leggja málið sómasamlega fyrir í þjóðaratkvgr. Ég held að þetta sé ákaflega mikill misskilningur. Ég held að í þjóðaratkvgr. verði að leggja fyrir málið í höfuðatriðum, einhver grundvallaratriði, en ekki lagabálka, sem búið er að semja. Ég skal ekki segja að hv. þm. hafi meint þetta, og ég held að það þurfi enga athugun á því, hvað er grundvallaratriði í þessu máli. Það er spurningin um það, hvort á að afnema beinar og almennar prestskosningar eða ekki. Hv. þm. taldi að við værum vanbúnir því, að hafa þjóðaratkvgr. eða hefðum litla reynslu af þeim, og það má til sanns vegar færa. Hann sagði að það hefði verið talað um þjóðaratkvgr. um öl, og nefndi kannske eitthvað fleira, en það hefði ekkert orðið af því. En af því að ölið var nefnt, þá minnir það á að það var höfð þjóðaratkvgr. um það, hvort ætti að vera bann á Íslandi eða hafa innflutning á sterkum drykkjum. Mér virðist að ef það hefði verið beitt sömu röksemdarfærslu þegar þjóðaratkvgr. fór fram um bannmálið, þá hefði með sama rétti mátt segja: Nei við erum ekki reiðubúnir til þess. Við verðum að láta skipa n. til þess að semja áfengislög. Við verðum að vita hvernig lögin eru, áður en við tökum ákvörðun um hvort við viljum leyfa innflutning á sterkum drykkjum eða ekki. - Svona var ekki farið að, og það er ekki hægt að fara svona að í þjóðaratkvgr. Það verður að leggja fyrir grundvallaratriðin, og svo verður að byggja löggjöfina, sem á eftir kemur, á því hvað hefur verið ákveðið í þjóðaratkvgr., en ekki fara öfugt að. Við skulum ekki mikla það fyrir okkur að fara í að framkvæma þjóðaratkvgr. í þessu máli. Ég held að það verði engir þeir framkvæmdaörðugleikar á því, það að verði ekki tiltölulega auðleyst. Hvernig ættum við að fara að samkvæmt stjórnarskráríkisins ef við gerðum breytingar á kirkjuskipuninni sjálfri? Við yrðum að bera það undir þjóðaratkvæði. Stjórnarskráin mælir svo fyrir. Og hvers vegna mælir stjórnarskráin svo fyrir í sambandi við kirkjuna? Kirkjan er stofnun sem er alveg sérstaks eðlis. Af því leiðir að það er ekki frambærilegt að bera presta þjóðkirkjunnar saman við aðra embættismenn. Aðrir embættismenn eru fulltrúar ríkisvaldsins. Þeir eru handhafar ríkisvaldsins í ýmsum myndum. Þeir eiga að koma fram við fólkið fyrir hönd ríkisvaldsins. En prestarnir eru fulltrúar trúarfélaga. Og svo ég víki að öðru ákvæði í stjórnarskránni, stjórnarskráin mælir svo fyrir að allir skuli hafa rétt til þess að mynda trúfélög. Það er ekki hægt að taka þennan rétt af fólki, og það er vegna þess að það er í samræmi við þetta sjónarmið, að einmitt þessi félög hafi vald til þess að kjósa sína starfsmenn og sína þjóna, sem eru allt annars eðlis en hinir venjulegu embættismenn ríkisins. Ég held að eðli málsins sé þannig og það sé alveg auðsætt mál, að eins og málið liggur núna fyrir sé besta og eðlilegasta leiðin til þess að finna lausn á þessu djúpstæða deilumáli, sem í 15 ár a. m. k. hefur staðið milli Alþ. og Kirkjuþings, að hafa þjóðaratkvgr. og leita álits fólksins sjálfs. Það samræmist best okkar lýðræðishugsun og það samræmist best eðli þessa máls, frá hvaða sjónarmiði sem við lítum á það.



Herra forseti. Ég skal hvorki tala hátt né lengi í þessu máli, enda aldrei tekið til máls áður þegar upphlaup hafa verið gerð hér á hinu háa Alþ. í því skyni að taka þann rétt af fólkinu í landinu að fá að velja sér sálusorgara, eins og hefur verið gert hér um mjög langt skeið. Ég teldi illa farið ef þessari gömlu og grónu venju yrði breytt og allt vald fengið í hendur biskupi. Það, sem kom mér fyrst og fremst til þess að standa hér upp, voru nokkur orð frá hv. 3. þm. Vestf. Hann sagði: Alþ. liggur undir ámæli fyrir að leysa ekki ágreining milli Kirkjuþings og Alþingis. - Ég sé ekkert að því að þarna geti verið ágreiningur á milli, og sé ekkert því til fyrirstöðu að þeir, sem koma á Fiskiþing, Búnaðarþing, Kirkjuþing eða önnur slík þing, hafi einhverjar aðrar skoðanir en Alþ. En það er Alþ. sem er yfir öllum þessum þingum, það er Alþ. sem á að ráða og það er Alþ. sem á að skera úr. Hv. þm. sagði einnig að Kirkjuþing fullyrti að fólkið í landinu vildi afnema prestskosningar og eina leiðin til þess að leysa úr því væri þjóðaratkvgr. Þetta finnst mér einkennilega ályktað. Í fyrsta lagi er ég ekki viss um að forsendan sé rétt. Ég hef enga hugmynd um það að fólkið í landinu hafi látið uppi þá skoðun að það vildi afnema prestskosningar. Rödd almennings hefur ekki heyrst í þessum efnum. Það er rödd embættismannanna, prestanna, biskupsskrifstofu og kirkjuráðs. Það er þetta fólk sem hefur sagt sitt álit. Síðan fullyrðir hv. þm. án þess að rökstyðja sitt mál, því miður, sem hann er þó vanur að gera, að Kirkjuþing fullyrði að fólkið í landinu vilji afnema prestskosningar og eina leiðin út úr því sé þjóðaratkvgr. Þarna ályktar hv. 3. þm. Vestf. eins og barn. Þetta minnir mig á það sem hinn ágæti postuli Páll segir í Korintubréfinu: „Þegar ég var barn hugsaði ég eins og barn og talaði eins og barn og ályktaði eins og barn, en þegar ég fullorðnaðist lagði ég niður barnaskapinn.“ Þetta segir í 13. kapítula fyrra Korintubréfs og haft eftir ágætum manni, ekki ómerkari en sjálfum Páli. Mér finnst að hv. 3. þm. Vestf., þrátt fyrir að hann sé nú orðinn vel fullorðinn, hafi haldið áfram að álykta eins og barn. Hvar eru rökin fyrir því, hvar eru rökin fyrir þeirri fullyrðingu, þegar hv. 3. þm. Vestf. segir hér að Kirkjuþing fullyrði að fólkið í landinu vilji afnema prestskosningar? Ég þekki ekki þau rök. Þau eru komin úr öðrum áttum. Og ég spyr á þessum tímum félagsfræðilegra kannanna: Hvar liggja fyrir niðurstöður skoðanakönnunar í þessum efnum? Mér sýnist að þarna sé notaður fullyrðingastíllinn, engar athuganir hafi farið fram í þessum efnum, hv. þm. byggi á því sem ég vil leyfa mér að kalla órökstuddar fullyrðingar hinna svartklæddu hempumanna á Kirkjuþingi. Rökfærsla hans í þessum efnum er líkust því að byggja hús sitt á sandi. Hv. þm. sagði einnig að hann hefði ekki heyrt í þessum umr. neitt sem gagnrýndi þá till. sem hér liggur fyrir til umr. Ég skal viðurkenna það, að ég hef ekki hlustað grannt, - ég heyrði meðan ég var niðri í eldhúsi dálítið af því sem hv. þm. Karvel Pálsson sagði, og ég gat ekki heyrt betur en hann hefði ýmislegt við þessa till. að athuga. Það má vera að mér hafi misheyrst, en þó er það nú vandi þessa þm. að tala nægilega hátt til þess að ekkert fari á milli mála hvað hann hefur sagt og hvað ekki.  Ég ætla ekki að fara að ræða síðari hluta málflutnings þessa hv. þm., þegar hann er eitthvað að bera saman þjóðaratkvgr. um áfengisbann og þjóðaratkvgr. um prestskosningar. Ég get bara ekki séð neitt skylt með þessu, hvort það eigi að leyfa að flytja vínanda inn í landið eða hvort eigi að leyfa fólki að hafa þennan rétt áfram, að mega velja sér sálusorgara. Ég er ansi hræddur um það, að ef þetta nýja fyrirkomulag hefði fyrir kannske ekki löngu verið komið á, þá væri jafnvel búið að setja ýmsa presta, sem enginn söfnuður hefur hingað til viljað sjá, í allfeit brauð. Ég vil ekki mæla almennt hér fyrir íhaldssemi. En eðli málsins samkvæmt eru vissar stofnanir og hljóta að vera og hljóta að verða nokkuð íhaldssamar í sínum störfum. Það verður að vera ákveðin festa í vissum stofnunum. Ég er á þeirri skoðun að íslenska þjóðkirkjan, hjá þessum trúleysingjum sem íslendingar eru almennt, hafi kannske verið íhaldssöm um of. En við eigum ekki að hlaupa til við hverja hugmynd sem upp kemur, eins og að flytja inn í kirkjurnar rokksöng, eins og mönnum datt í hug hér um árið, og rjúfa þannig hina fegurstu tónlist sem hinir miklu meistarar hafa samið guði sínum til dýrðar um aldir. Kirkjan er í eðli sínu íhaldssöm stofnun og verður að mínum dómi að vera það og ég get ekki séð að það sé háskalegt að fólkið fái nú og í framtíðinni sem áður að kjósa sinn prest. Herra forseti. Það mætti vissulega margt um þetta mál segja í viðbót. Þetta er eins og við vitum tímar vandamálanna. Ekkert mál er umtalað í þjóðfélaginu og í veröldinni öðruvísi en það sé kallað vandamál um leið. Það er unglingavandamálið og vandamálið með kynslóðabilið og vandamál með þetta og vandamál með hitt. Allt er orðið að vandamálum, ekki viðfangsefnum, ekki að raunverulegum úrlausnarefnum, heldur að vandamálum. Ég held að það sé nóg komið af þessum vandamálum, sé ærið af þeim fyrir, svo menn séu ekki að búa þau til, eins og mér heyrðist á fleiri en einum hv. alþm. áðan. Þeir sögðu að það væri ágreiningur milli Kirkjuþings og Alþingis. Strax var það orðið vandamál í þeirra munni. Það er ekkert vandamál, að menn hafi skiptar skoðanir. Það væri hins vegar vandamál og hefur sums staðar reynst afar mikið vandamál ef allir hefðu nákvæmlega sömu skoðun, sem ekki er æskilegt. Ég sé ekki að þarna sé vandamál á ferðinni. Samkoman Kirkjuþing hefur sínar faglegu skoðanir í þessum efnum, og þó ég vilji alls ekki væna okkar ágætu prestastétt um neina hlutdrægni gagnvart sínum málum yfirleitt, þá eru þeir líka menn eins og við. Það er hugsanlegt að þeir hugsi dálítið um sína stöðu og vilji leysa málin með öðrum hætti, sem þeim líkar betur flestum hverjum. Þó veit ég það, að það eru ekki allir prestar á þessari skoðun þó að meiri hl. Kirkjuþings hafi lýst þessu yfir. En ég held að Kirkjuþing ætti ekki að fullyrða annað eins og það, að það viti hverjar skoðanir fólkið í landinu hefur, til þess að geta sagt eitthvað um það, hverjir eru með eða á móti prestskosningum, þarf að fara fram könnun á því. Það er miklu viðaminna fyrirtæki heldur en að hlaupa út í þjóðaratkvgr. eða ryðjast í slíkt fyrirtæki til þess eins að hrugga við góðum og gömlum sið. Ég hef að vísu ekki ákaflega miklar áhyggjur af því, hvernig þessum málum er skipað yfirleitt. Þetta hefur aldrei verið neitt sérstakt vandamál fyrir mér, enda hef ég ekki gert mikið að því að kjósa presta. Þó gerði ég það í fyrra. Það vantaði prest í söfnuðinn okkar úti í Vestmannaeyjum og það var aðeins einn umsækjandi, ungur maður utan af landsbyggðinni, og til þess að þessi ágæti piltur, sem hefði líklega verið skipaður hvort sem var í embættið, gæti vitað að hann hefði stuðning sinna sóknarbarna, hann væri velkominn í þetta starf til þess að vinna með þessu fólki, þá lögðum við allmargir áherslu á að hann fengi miklu fleiri atkv. en hann þyrfti til þess að hljóta löglega kosningu. Það fékk hann. En það er ekki svo alltaf að um einn mann sé að ræða. Ef fólkið vill ekki prestinn, þá kýs hann enginn. Ef fólk vill hætta að kjósa presta, þá gerir það það bara ekki. En mér finnst að við ættum að reyna að glíma við að leysa úr öðrum efnum en þessum. Þetta lag hefur dugað lengi vandræðalítið, og ég sé ekki nokkra þörf á því að við förum að hlaupa til þjóðaratkvgr. vegna þess, og enn minni þörf á því að hætta að gefa fólki í landinu það sjálfsagða tækifæri að kjósa sér sjálft sinn prest.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Sunnl. sagði snemma í sinni ræðu, ef það voru ekki hans fyrstu orð, að ég væri sem barn eða barn í málflutningi mínum í þessu máli.  Nú er það upplýst að þegar hann var að hlusta á hv. 5. þm. Vestf., þá var hann hér hvergi nálægur. Ég fór að hugsa: Hvar skyldi hann hafa verið í veröldinni þegar hann var að hlusta á mig? En ég komst að því, að hann var alltaf að deila við mig og ræða við mig á þeirri forsendu að ég væri maður sem vildi afnema prestskosningar. Nú er það einmitt svo að allt, sem ég er að gera í þessu efni, mótast af allt öðru sjónarmiði, því ég tel að það eigi ekki að afnema prestskosningar. En með þessum rökum, ef svo mætti segja, hefur hv. 5. þm. Sunnl. sveipað sig hér í ræðustólnum. En fyrst hann nefnir mig sem barn, má ég þá ekki hafa þau forréttindi að segja það sem hvert barn mundi hafa sagt, að þau rök, sem hann sveipar sig með, eru engin rök. Hann gengur allsber í þessu máli.



Herra forseti. Hv. formanni Alþb. virðist farið að leiðast þófið í þessum umr. Það er nálægt því að maður sé hálfklökkur eftir jafnhjartnæma ræðu og hv. þm. Garðar Sigurðsson, þm. Alþb. flutti hér áðan. Það er langt síðan ég hef - og ég efast um að ég hafi heyrt svo hjartnæma ræðu flutta hér á Alþ. Og ég efast ekki um að allt, sem þessi hv. þm. sagði, var hans meining innst inni. En ég ætla ekki hér að gera það að umræðuefni. Hann verður áfram í mínum huga sveipaður þeim ljóma sem hans ræða ber vitni um, þar til annað kemur í ljós. En það er greinilegt að hv. þm. Ragnari Arnalds hefur fundist nóg um útleggingu flokksbróður síns í því máli sem hann gerði hér aðallegar að umræðuefni. En það var ekki þetta sem ég ætlaði að tala um. Ég ætlaði aðeins að gera örfáar athugasemdir við það sem kom fram hjá hv. 4. þm. Vestf., hv. þm. Gunnlaugi Finnssyni. Hann sagði eins og áður að það væri full ástæða til þess að endurskoða nú lögin um veitingu prestakalla, þetta væru orðin gömul lög og slík gjörbreyting hefði átt sér stað í þjóðfélaginu frá því að þessi lög voru sett, að full ástæða væri til að endurskoða þau. Hann sagði m. a.: Sóknir hafa farið í eyði, umsóknir presta hafa gjörbreyst og svo áfram í þessum dúr, þ. e. a. s. aldrei komið að þeim kjarna sem í raun og veru tillögumennirnir meina með endurskoðuninni, þ. e. að breytt verði frá því kosningafyrirkomulagi sem nú er. Það er kjarninn sem menn eru að meina. Og hann sagði áfram: Meðan ekki er hægt að fá skoðun af þessu tagi hér á hv. Alþ., þá ríkir hér þröngsýni í þessum efnum. Ég verð að segja það enn einu sinni, að mér finnst á það skorta hjá þessum hv. þm., sem standa að till. um nefndarskipunina og endurskoðun á lögunum, að þeir segi hreint út hverju þeir vilja breyta. Þeir ásaka okkur hina um það, að við vænum þá um óheilindi, að þeir vilji allt annað í raun og veru heldur en það sem við erum að segja að þeir vilji. En af hverju segja þeir ekki hreint út hvað það er sem þeir vilja breyta í þessari löggjöf? Vilja þeir ekki breyta kosningafyrirkomulaginu frá því sem nú er? Er það þeirra meining, vilja þeir halda óbreyttu kosningafyrirkomulagi varðandi prestskosningar? Ef svo er, þá á það að koma fram og þá er ástæðulaus sá ágreiningur sem virðist vera uppi, m. a. milli mín og þeirra tillögumanna. En þetta hafa þeir ekki sagt enn. Og svo sagði hv. þm. Gunnlaugur Finnsson: Ég er ekki enn búinn að mynda mér skoðun um það, hvaða leið ég vil velja. - En þessi hv. þm., að því er ég best veit, stendur sjálfur að því á Kirkjuþingi að óska eftir breytingu í þá átt að afnema prestskosningar í þeirri mynd sem þær nú eru. Þó segir hv. þm., að hann sé ekki enn búinn að mynda sér skoðun um það, hvaða leið hann vilji fara. Ég veit ekki betur en hann óski eftir þessu sem fulltrúi á Kirkjuþingi, að það verði farið inn á þessa braut, og ég skil það sem skoðun hans að hann vilji velja þá leið. Og svo er haldið áfram í sama dúr og sagt eins og þessi hv. þm. sagði: Ég vil ekki mæla gegn því að fólkið fái að ráða. - En á hvern hátt á það að fá að ráða ef farið verður að þessum óskum Kirkjuþings, þ. á m. þessa hv. þm.? Á hvern hátt á það þá að fá að ráða? Þá eiga 5–7 menn í hverri sókn að ráða því, hvaða prestur kemur þar til starfa, hversu stór sem sóknin annars er, hversu mörg sóknarbörn sem í henni eru, og það tel ég ekki að sé að vilji fólksins ráði. Ég held að það sé orðið tímabært að þeir hv. þm., sem eru þessarar skoðunar, að það beri að breyta kosningafyrirkomulagi varðandi prestskosningar, segi það hreint út. Það hefur einn af hv. tillögumönnum, hv. þm. Ingiberg Hannesson, gert. Hann sagði það hreint út í fyrra í framsögu fyrir sams konar þáltill. þá og hann endurtók það hér við umr. um till. þeirra fyrr í vetur. Það er því ekkert um það að villast hvað hann er að fara, hvað hann vill og hvað hann meinar. En mér finnst - og ég ítreka það: mér finnst að hér sé í raun og veru siglt undir fölsku flaggi, að menn segi ekki hreint út hvað það er sem þeir vilja fá breytt. Hv. þm. Gunnlaugur Finnsson greiddi hér og ég er þakklátur honum fyrir það - frá meginatriðum í niðurstöðu þeirrar könnunar, sem átti sér stað, þó að það sé sjálfsagt alveg rétt, að þegar svo langt er um liðið eins og raun ber vitni frá því að sú könnun fór fram, þá sé hún kannske ekki að öllu leyti marktæk. En það er líka spurning í þessu máli, hvernig var að þessari könnun staðið. Það er ekki stór hópur sem kemur saman á héraðsfundum. Könnun af þessu tagi þyrfti að vera almennt meðal safnaðarfólks. Er eitthvað því til fyrirstöðu, - ég spyr bara, sem fávís leikmaður kannske: er nokkuð því til fyrirstöðu að slík skoðanakönnun um afnám prestskosninga í núverandi mynd fari fram samtímis prestskosningu í einhverri sókninni? Er nokkuð sem mælir á móti slíku? Ég þekki það ekki, þess vegna spyr ég. En mér þykir ólíklegt að það sé neitt sem mælir á móti því eða kemur í veg fyrir það. Með slíkri skoðanakönnun er hægt að fá fram vilja safnaðarfólksins í heild sem á annað borð kemur til þess að kjósa sér sálusorgara, og það er marktæk skoðun. Það hefði ekki verið óeðlilegt að mínu viti að það hefði farið fram skoðanakönnun á þennan hátt t. d. við síðustu prestskosningar í Hafnarfirði. Það hefði verið marktækt að fá skoðanakönnun af slíku tagi, þar sem almenn þátttaka hefði orðið að öllum líkindum í skoðanakönnuninni. Það er alltaf sama sagan hjá þeim hv. þm. sem standa að tillöguflutningi um nefndarskipunina, að einum undanskildum. Það sagði hv. þm. Gunnlaugur Finnsson líka. Ég ætla að sleppa því að ræða um lýðræði. Menn fást bókstaflega ekki til þess að ræða þann þátt málsins, sem er mikilvægasti þátturinn, hvort það á að afnema lýðræðislegar kosningar eða ekki. Það fást þessir hv. þm. ekki til þess að ræða. Þeir sleppa því alltaf í öllum umr. nú orðið um þetta mál. Ég er alveg á öndverðri skoðun við hv. þm. Gunnlaug Finnsson um það, að prestar eigi alfarið að lúta sömu ráðningarkjörum og aðrir opinberir starfsmenn. Ég er nákvæmlega sömu skoðunar og hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson, að ég tel að prestsstarfið sé ekki sambærilegt við neitt annað starf á vegum ríkisins. Ég lít á prestsstarfið sem allt annars eðlis heldur en nokkurt annað starf opinbers starfsmanns, og ég tel það því engin rök fyrir því, að það eigi að afnema prestskosningar, að það eigi að setja presta eins og aðra embættismenn. Ég tel það engin rök að segja: Svona eru allflestir okkar embættismenn ríkisins settir. Ég lít þetta allt öðrum augum. Ég er alveg sammála því, sem kom fram í síðari ræðu hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar, að það er ágreiningur, djúpstæður ágreiningur, skulum við segja, milli Alþ. annars vegar og Kirkjuþings hins vegar um þetta mál. Ég tel hins vegar að hér sé ekki um slíkan ágreining að ræða að það sé ekki hægt að fá úrslit um málið á hv. Alþ. Það ætti að vera hægt. Ég er ekki með því að mæla gegn þjóðaratkvgr. en ég tel að það hljóti hver og einn þm. að gera það upp við sig, án þess að hann viti fyrir fram niðurstöðu þjóðaratkvgr. hvort hann vill afnema prestskosningar í núverandi mynd eða ekki. Það hlýtur hver og einn þm. að geta gert upp við sig, hvort hann vill taka slík lýðræðisleg réttindi af fólkinu sem það hefur nú, þó hann hafi ekki á undan slíkri ákvörðun fengið fram vilja almennings í landinu um það, hver skoðun hans er. Ég skal ekki, herra forseti, eyða lengri tíma í þetta. Ég taldi nauðsynlegt að gera þessar athugasemdir. Og þó að hv. þm. Gunnlaugur Finnsson hafi sagt að bæði ég og hv. þm. Sverrir Hermannsson höfum eytt megninu af okkar ræðutíma í að ræða hina till. og efnislega þau mál sem undir hana falla, þá var það nú svo með ræðu hv. þm. sjálfs, hv. 4. þm. Vestf., að hann ræddi að verulega miklu leyti fyrst og fremst um þá till. og þá andstöðu sem hún mætir hér í þinginu. Það er ekkert óeðlilegt að neinu leyti, þegar verið er að ræða um þá þáltill. sem hér liggur fyrir um þjóðaratkvgr. varðandi þetta mál, að þá blandist að meira eða minna leyti inn í þær umr. umræða um þær till. sem verið hafa hér í þinginu tvö undanfarin ár og koma vissulega inn á þetta efni.



Herra forseti. Það er nú visst tilgangsleysi í því að halda hér uppi löngum umr. um þessi mál er svo fáir eru á fundi, og ég hafði raunar ekki hugsað mér að gera það. En í tilefni af ræðu síðasta ræðumanns þykir mér þó rétt að gera hér aðeins athugasemd, og úr því að ég er hér á annað borð kominn, þá vildi ég fyrst og fremst segja þetta varðandi ræðu hv. 3. þm. Vestf.: Mér finnst að ef við förum af stað með þjóðaratkvgr. á þessu stigi, þá komi upp vissar spurningar og þ. á m. þessi spurning: Hverjir eiga að taka þátt í þessari atkvgr.? Það var alveg rétt ályktað hjá honum og rétt tekið fram, að það er heimild til þess að stofna söfnuði. Það eru margir söfnuðir hér á landi sem ekki eru þjóðkirkjusöfnuðir. Það eru einstaklingar sem skipta þúsundum. Eiga þeir að taka þátt í slíkri þjóðaratkvgr., eða á að gilda þar önnur kjörskrá en sú sem gildir við alþingiskosningar? Í öðru lagi er ég ekki sammála um það, að greidd verði aðeins atkv. með eða móti: Mér finnst brýn nauðsyn til að í þjóðaratkvgr. komi fram stefnumörkun í aðalatriðum. Ég hef aldrei talað um það að leggja lagabálk fram til þjóðaratkvgr., heldur að það komi fram í aðalatriðum hvað ráð er sem fólk vill, hvaða form það er sem fólk vill taka upp. Mér finnst að hér hafi komið fram mikill misskilningur og vanþekking á hvers konar stofnun Kirkjuþing er. Hv. 3. þm. Austf. kallar þetta þrýstihóp og ég veit ekki hvað og hvað, hagsmunasamtök, eins og LÍÚ. Og hv. 5. þm. Suðurl., Garðar Sigurðsson, lét liggja að því hér, að Kirkjuþing væri fagleg stofnun. Fagleg stofnun geistlegrar stéttar manna heitir Prestastefna, en Kirkjuþingið er aftur stofnun þar sem saman starfa bæði leikmenn og prestar, jafnmargir af hvorum, nema biskup er þá oddamaður, og fjallar um ýmsa ytri starfsemi kirkjunnar - ekki hina faglegu hlið og ekki boðun sem slíka, heldur hin ytri mál kirkjunnar og starfsemi hennar, starfsemi sóknanna og annað því um líkt. En varðandi það sem hv. síðasti ræðumaður kom að og kemur enn að, þá vil ég segja það, að ég vil helst ræða um málin á því stigi þar sem þau raunverulega eru til umfjöllunar. Ég hóf þó mína ræðu á því að tala um þáltill. sem hér liggur fyrir til umr., og ég lauk mínu máli með því að tala um hana, þó að ég léti freistast til þess að svara nokkrum atriðum úr ræðum þeirra manna sem fjölluðu um þá till. sem nú liggur fyrir n., og það vegna þess að það kom fram ítrekað og enn þá einu sinni, - ég veit ekki hvort það er fimmta, sjötta eða sjöunda ræðan hér sem hefur verið haldin af hálfu þessa viðkomandi hv. þm., - þar sem enn er talað um það, að við séum með tvískinnung í málflutningi og siglum undir fölsku flaggi. Ég hef viljað ræða um þessi viðhorf, þessar skoðanir, á því stigi þegar það yrði raunverulega til umr., ef um það væri að ræða að það kæmi fram frv. eða eitthvert álit. Á því stigi hefði ég ekki skorast undan að ræða það. Ég vil segja það, að það er alveg hárrétt, það hefur aldrei farið á milli mála, það er alveg hárrétt t. d. með mína afstöðu, að ég tel að breytingar séu æskilegar frá því formi sem nú er. Það fer ekkert á milli mála með það. En ég hef ekki viljað taka afstöðu til þess, hvaða form ég vildi taka upp. Ég hef viljað halda opnum dyrum eða opinni leið til að fallast á þær hugmyndir sem ég tel vera æskilegar hugmyndir um einföldun á þessum málum frá því formi sem nú er. Hv. þm. kom með þungar ásakanir um það, að við vildum ekki tala um lýðræðið í þessum málum. Ég skil þetta nú ekki út af fyrir sig. Það er ákaflega takmarkað lýðræði sem er fólgið í því þegar fimmtugir menn hafa aldrei fengið að velja sér prest. Það er ákaflega takmarkað lýðræði. Og ég tel lýðræðið ekkert minna þannig að söfnuðirnir fái sjálfir að fyrra bragði að ráða sér prest. Ég tók undir það, að upp verði tekið rýmkunarákvæði, þannig að prestar gætu farið frá jafnvel tíðar en nú er ef þeir standa sig ekki í sinni embættisfærslu. Og ég sé ekki að þetta sé neitt minna lýðræði heldur en það sem nú gildir. Og ég ætlaðist til að þm. geti fengið upplýsingar um það, hversu virkt þetta lýðræði hefur verið í landinu á undanförnum svo sem tveimur áratugum, hversu virkt það hefur verið í raun. En þetta eru umr. sem ég hefði viljað spara mér og spara tíma Alþ. að ræða um þetta, þangað til að því kæmi að raunverulega yrði tekin ákvörðun um þetta. Það er ekkert annað sem liggur þarna á bak við. Svo er að sjálfsögðu ekkert við því að segja, þó að skoðanir séu skiptar um þessi mál ef menn vilja vel. Og það skal ég láta vera mitt síðasta orð, og það met ég þó við hv. 5. þm. Vestf., að ég veit að hann vill vel í þessum málum, og þá er miklu betra að deila við slíka menn, þegar maður veit það, jafnvel þó að þeir séu ósammála um einstök atriði.



Herra forseti. Ég er þakklátur fyrir að fá að gera grein fyrir þáltill. sem ég flyt hér um þjónustustarfsemi á Hvammstanga ásamt hv. þm. Páli Péturssyni. Þótt nokkuð sé nú orðið áliðið kvölds og fáir þm. eftir í húsinu, þá er meira um vert að reyna að koma til n. þessu máli sem flutt var fyrir allmörgum vikum, þar sem nú styttist oðum það sem eftir er þings. Þessi till. er einfaldlega um það, að aukin verði þjónusta opinberra aðila á Hvammstanga Við íbúa Vestur-Húnavatnssýslu, og þessi till. er flutt samkvæmt eindregnum tilmælum heimamanna. Við framkvæmd byggðastefnu má segja að tvær leiðir séu til. Annars vegar er sú stefna að efla tiltölulega fáa þéttbýlisstaði í landinu, t. d. einn til tvo staði í hverju kjördæmi, og safna til þessara staða allri uppbyggingarstarfsemi, opinberri þjónustu og stórvirkum atvinnutækjum sem völ er á að staðsetja í hverju kjördæmi. Hins vegar er sú stefna að gera ekki upp á milli stórra og smárra þéttbýlisstaða í hverju kjördæmi, heldur gefa þeim öllum færi á að þróast og dafna og láta ekki minni staðina í hverju kjördæmi lenda í skugga af hinum stærri til þess að komast hjá því að þeir minni staðni og jafnvel visni upp. Fyrri leiðin, sem ég nefndi, á sér ýmsa talsmenn. Menn sjá þá gjarnan aðeins einn stað í hverju kjördæmi eða í hverri sýslu og vilja draga sem mest vald og umsvif á þennan eina stað. Ég held að það sé ekki síst meðal embættismanna í Reykjavík sem slík stefna á sér hvað öflugasta talsmenn. Ég er persónulega andvígur þessari stefnu og svo mun áreiðanlega vera um fleiri. Ég tel síðari leiðina tvímælalaust gæfulegri fyrir byggðaþróun á Íslandi. Byggðarlögin utan höfuðborgarsvæðins hafa lent í nokkurs konar nýlenduafstöðu gagnvart Reykjavík á ýmsum sviðum, og við eigum að forðast að hliðstæð þróun í smærri mynd eigi sér stað úti um landsbyggðina. Vestur-Húnavatnssýsla er samfellt hérað og í því miðju hefur dafnað lítil þjónustumiðstöð á Hvammstanga. Hvammstangi hefur öll skilyrði til að gegna þjónustuhlutverki sínu með ágætum og þar er ört varðandi atvinnulíf bæði á sviði verslunar og annarrar þjónustustarfsemi og einnig í útgerð, fiskvinnslu og iðnaði. Ein af sameiginlegum stofnunum sýslufélagsins er sjúkrasamlag héraðsins. En það furðulega hefur gerst nú á seinustu árum, að eftir að sjúkrasamlög hreppanna voru lögð niður hefur öll þjónusta og skrifstofuhald sjúkrasamlags vestur-húnvetninga færst út úr sýslufélaginu. Stjórn sjúkrasamlagsins ákvað þó í desembermánuði fyrir rúmum tveim árum að skrifstofuhald sjúkrasamlagsins skyldi verða á Hvammstanga frá ársbyrjun 1975. En þá gerðist það að stofnun hér í Reykjavík, Tryggingastofnun ríkisins, kom beinlínis í veg fyrir það að sjúkrasamlagsstjórnin fengi ráðið því hvar skrifstofa þess væri, eins og raunar kemur fram í bréfi sem birt er sem fylgiskjal með þessari þáltill. Þessi afskiptasemi miðstjórnarvaldsins í Reykjavík af málefnum sjálfstæðs sjúkrasamlags úti á landi er óþolandi og á ekki að líðast, og þar sem hér er um stefnumarkandi mál að ræða sem varðar fleiri staði en Hvammstanga og Vestur-Húnavatnssýslu, þá er alls ekki óeðlilegt að mál af þessu tagi sé tekið upp hér á Alþingi. Einnig er ljóst að ofríki Tryggingastofnunarinnar í málum héraðssjúkrasamlaganna er ekki heppilegt fyrir starfsemi þeirra og langeðlilegast að stjórnir sjúkrasamlaga séu einraðar um það, hvar þær vilja hafa skrifstofuhald sitt. Annað dæmi um vandamál þessa staðar er löggæslumálin. Hreppsnefnd Hvammstanga hefur lengi krafist þess, að lögreglumaður verði ráðinn til starfa á Hvammstanga, en þeirri kröfu hefur alls ekki verið sinnt. Lögreglustörf á Hvammstanga hafa að undanförnu verið unnin í aukavinnu manns sem gegnir öðru starfi. Á Blönduósi eru tveir lögreglumenn og einn á Skagaströnd. Sýslumaður hefur hins vegar skrifstofuaðstöðu á Hvammstanga og kemur hann þangað eða fulltrúi hans einu sinni í viku. Það þarf tæpast að taka það fram, að megn óánægja er ríkjandi heima fyrir með skipan þessara mála, og á fundi manna úr öllum hreppum Vestur-Húnavatnssýslu 12. maí 1975 var samþykkt að beina því til sýslunefndar Vestur-Húnavatnssýslu, „hvort ekki sé tímabært að sýslunefndin óski eftir því við viðkomandi yfirvöld að Vestur-Húnavatnssýsla verði gerð að sérstöku lögsagnarumdaemi, en með því ætti opinber þjónusta í sýslunni að geta batnað til muna frá því sem nú er,“ sagði í þessari samrykkt. Á sýslunefndarfundi var svo slík samþykkt gerð og efni hennar sent þm. kjördæmisins. Hér er ekki gerð till. um að Vestur-Húnavatnssýsla sé gerð að sérstöku lögsagnarumdæmi, því að vafalaust er mikil andstaða gegn því af kostnaðarástæðum að sýslumannsembættum sé fjölgað. En flm. þessarar till. virðist ekki til of mikils mælst að skrifstofuaðstöðu sýslumannsins verði nú a. m. k. breytt í lögregluvarðstofu með fastráðnum lögreglumanni, og má segja að það sé lágmarksúrlausn á þessum vanda. Fleiri vandamál eru nefnd í þessari till., m. a. viðhaldsþjónusta frá Landssímanum sem ekki er á þessum stað, en þarf þar að vera. Í till., eins og hún var flutt fyrir einu ári, var þess óskað að einnig yrðu staðsettir viðgerðarmenn frá Rafmagnsveitum ríkisins á þessum stað. Úr því hefur ekki verið bætt. Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, að hafa mörg orð um þessa till. að öðru leyti. Ég vil aðeins láta þess getið, að sýslunefnd Vestur-Húnvatnssýslu hefur mjög eindregið hvatt hv. Alþ. til að samþykkja þessa till., en till. þess efnis var samþ. á seinasta sýslunefndarfundi. Einnig hafa ýmsir aðrir aðilar hvatt til þess, að þessi till. verði samþ., m. a. hreppsnefnd Hvammstanga og fundur margra hreppsnefnda á þessu svæði. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég sé nú ekki ástæðu til þess að hafa mörg orð um þá till. sem hér liggur fyrir, miðað við það fámenni sem er í þingsalnum. Ég vil þó segja það, að ég vil taka undir með flm. það sem hann sagði um það, að nauðsynlegt væri að huga að uppbyggingu þéttbýlisstaða um landið sem víðast, ekki einvörðungu hinna stærstu, heldur einnig hinna smærri til þess að þeir dragist ekki aftur úr og visni, eins og flm. orðaði það. Ég held einnig að það þorp, sem hér er um að ræða, Hvammstangi, sé í góðum vexti. Þar er atvinnulíf í uppgangi og þar var fjölgun íbúa á síðasta ári meiri en í nokkru sveitarfélagi öðru í Norðurlandskjördæmi vestra. Þar eru einnig verulegar framkvæmdir sveitarfélagsins og um sæmilegan efnahag að ræða, að ég hygg, bæði hjá fólkinu sjálfu og eins hjá sveitarfélaginu. Um þetta er allt gott að segja, og er vonandi að svo gangi áfram. Í sambandi við þá till., sem hér er um að ræða, þá tel ég að opinbera þjónustu þurfi að efla á Hvammstanga, og það hefur verið gert á undanförnum árum þó að árangur hafi ekki verið jafnmikill og tilraunir hafa staðið til. Hv. flm. gat þess, að ráðinn hefði verið viðgerðarmaður frá Rafmagnsveitum ríkisins. Þetta var gert nú í vetur eftir að Rafmagnsveitur ríkisins höfðu haft það mál til athugunar og úrlausnar í langan tíma, því að óskir hafa staðið um það efni miklu lengur en frá þeim tíma sem þessi þáltill. var fyrst flutt. Enn fremur vil ég upplýsa hv. flm. till. um það, að lögreglumaður hefur verið fastráðinn á Hvammstanga, þar sem hann lét þess getið í sinni ræðu að óskum um þetta efni hefði ekki verið sinnt. Þannig hefur nokkuð þokast í þá átt að sinna óskum Hvammstangabúa og vestur-húnvetninga um þetta efni, og ég tel að þannig þurfi að halda á málum áfram. Enn vil ég geta þess, að fyrir tveim árum var kostur á að fá símvirkja til starfa á Hvammstanga, en þá fékkst ekki húsnæði, sem varð til þess að þessi maður hvarf ekki að því ráði að setjast þar að. Því miður er þetta ekki eina dæmi þess í þorpum úti á landsbyggðinni, að húsnæðisskortur verður til þess að þangað fást ekki þeir starfskraftar sem nauðsynlegir eru til þess að sinna þjónustu af því tagi sem hér er um að ræða. Hefur ekki enn tekist að bæta úr á þeim vettvangi, en væntanlega tekst það áður en langt um líður eða er a. m. k. vonandi. Ég tel einnig að sú þjónusta, sem veitt er frá sýsluskrifstofunni á Blönduósi, þurfi að vera með þeim hætti að komist verði hjá verulegri óánægju hvað það snertir. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa um þetta fleiri orð. Ég vildi láta þetta koma hér fram, ekki síst vegna þess að hv. flm. hefur ekki vitað um þær breytingar sem orðið hafa í sambandi við lögreglumann, sem var sjálfsagt að koma hér á framfæri.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Pálma Jónssyni fyrir góðar undirtektir við þetta mál, þótt ég hefði að sjálfsögðu helst kosið að hann og samflokksmaður hans, Eyjólfur K. Jónsson, hv. 5. þm. kjördæmisins, hefðu verið meðflm. að þessari till., eins og við höfum löngum leitað eftir. En það er einmitt ástæðan til þess, að flutningur þessarar till. hefur dregist, að leitað var eftir því og óskað var eftir því af hálfu heimamanna að hún yrði flutt af þm. allra flokka eða a. m. k. allra þm. kjördæmisins. Þess vegna einmitt gleður það mig, að undirtektir hv. þm. eru í grófum dráttum mjög jákvæðar. Ég vildi hins vegar láta þess getið í sambandi við þá leiðréttingu, sem hv. þm. kom hér með, að þegar till. var lögð fram, þá var þessi breyting ekki orðin sem hann hér skýrði frá. Ég kynnti mér það sérstaklega, hvort aðstæður hefðu í einhverju breyst frá því að till. var flutt í fyrra, en þá var till, svo seint fram komin að það var aldrei mælt fyrir henni, og hún fékk því ekki neina meðferð þá heldur í n., og var auðvitað sjálfsagt að flytja hana aftur. En áður en hún var flutt kynnti ég mér að hvað miklu leyti hefðu orðið breytingar til batnaðar í þessum efnum, og þá var ekki orðin, þegar till. var flutt, nein breyting í þessum efnum, hvað varðar löggæslu á staðnum. En við fögnum því að sjálfsögðu að loksins hefur verið orðið við þessum eindregnu óskum. Eftir standa þá sem áður þeir tveir þættir till. sem fyrst eru nefndir.



Herra forseti. Nú er orðið mjög áliðið dags, nýr sólarhringur hefst innan 10 mínútna. Kannske er það af þeim sökum sem því miður allt of fáir heyra, því svo sannarlega hefðu menn gott af því að hlýða á þegar rætt er um góð málefni og nytsamleg. Það er fleira en málmblendiframkvæmdir eða prestatal sem ætti að geta vakið athygli á hinu háa Alþ. En sökum þess að nú munu allir hv. þm. vera horfnir úr salnum, þá sé ég ekki ástæðu til að halda hér um þetta langa ræðu, en að sjálfsögðu verður að mæla fyrir þessari till. til þál. um atvinnumál á Suðurlandi sem ég hef leyft mér að flytja á þskj. 413. Þessi þáltill. er flutt að gefnu tilefni. Þetta er ekki neitt auglýsingaplagg af neinu tagi. Ég álít að það hafi orðið nauðsyn að hreyfa þessu máli hér á hinu háa Alþ. vegna þess, að Suðurland hefur dregist aftur úr í uppbyggingu atvinnuvega á undanförnum árum, og ástæðan til hess er fyrst og fremst sú, að þar er ekki um hafnir að ræða nema á vesturmörkum kjördæmisins. Till. sjálf hljóðar svo, upphaf hennar: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að gera nú þegar áætlun um að treysta atvinnugrundvöll í Suðurlandskjördæmi, einkum í þeim hlutum þess þar sem atvinnuástand er verst og ný atvinnutækifæri fæst.“ Sannleikurinn er sá, að nú í vetur og raunar áður hefur borið allmikið á atvinnuleysi í sveitarþorpunum á Suðurlandi. Um leið og dró úr vinnu við virkjanirnar á hálendinu kom í ljós að mjög margir urðu atvinnulausir, og síðan hefur margt fólk orðið atvinnulaust sem stundað hefur ýmsan iðnað sem lagst hefur niður, eins og t. d. Selfossi, en þar voru atvinnuleysingjar nú í vetur á milli 70 og 80 manns og raunar fleiri, vegna þess að um 50 manns þar á ofan sóttu vinnu sína til Reykjavíkur. Það er af þessu tilefni sem þáltill. er flutt. Ég legg áherslu á það í till., að kannað verði í fyrsta lagi hvort ekki sé unnt að framleiða grasköggla og annað kjarnfóður í stórum stíl. Í öðru lagi að það hráefni, sem til fellur úr þessu mikla landbúnaðarhéraði, flytjist ekki óunnið á brott, heldur verði aðeins flutt þaðan fullunnið. Og í þriðja lagi að leita eftir því, hvort ekki sé unnt að nýta hin margvíslegu og mörgu ágætu gosefni sem til eru í mjög stórum stíl á Suðurlandi. Þar nægir að nefna vikur úr Heklu og ýmis önnur efni sem mjög þægilegt er að nota til framleiðslu á ýmsum byggingarefnum sem eru nú orðin mjög eftirspurð, ekki síst hér í nágrannalöndunum, þar sem tilfinnanlega vantar efni í slíka framleiðslu. Í fjórða lagi minni ég á hvort ekki sé unnt að fara út í það að framleiða grasplötur úr innlenda hráefni. Þetta er byggingarefni sem er ákaflega mikið notað um allt land og keypt dýrum dómum frá útlöndum. Í fimmta lagi leyfi ég mér að benda á að við rannsóknir, sem fóru fram fyrir nokkrum árum á vegum iðnrn. með aðstoð erlendra sérfræðinga, kom í ljós að á nokkrum stöðum á landinu finnst ákveðin tegund af basalti, svokallað kastbasalt, sem er þeirrar náttúru að úr því má framleiða ákaflega slit sterka fleti, - fleti sem ekki aðeins þola mikið álag og áníðslu, heldur er það einnig mjög vel sýruþolið og þolir ákaflega vel alls kyns kemiskar samsetningar og þess vegna kjörið til þess að leggja í alls kyns jarðveg, sem víða er hér á landi sýruborinn, og leggja í alls konar gólf, verksmiðjugólf og annað slíkt. Það kom einmitt í ljós, að á Suðurlandi, a. m. k. á einum stað, fannst mikil náma af þessu efni í Vörðufelli á Skeiðum. Í sjötta lagi er lagt til að kannað verði hvort ekki sé hagkvæmt að leggja aukna áherslu á garðrækt og ylrækt til stórframleiðslu á grænmeti til innanlandsþarfa, því við vitum að grænmeti er flutt í stórum stíl til landsins og enginn vafi á því, að með samstilltu átaki, fjármagni og bjartsýni er hægt að auka þennan atvinnuveg mjög okkur til góðs og spara okkur einnig innflutning í þessum efnum. Og svo eru í sjöunda lagi önnur atriði sem stuðlað gætu að uppbyggingu atvinnuvega í landsfjórðungnum. Þar er ýmislegt sem kemur til greina, m. a. að efla ýmsar þær iðnaðargreinar sem lögð hefur verið stund á undanfarin ár, og öðru mætti bæta við. Mér dettur nú í hug vegna máls sem liggur hér fyrir þinginu núna, till. um að selja ákveðnu fyrirtæki á Siglufirði húsnæði Tunnuverksmiðju ríkisins og leggja þá verksmiðju niður, að á síðustu tveimur árum hefur verið og á næstu árum verður leyft að veiða síld, Suðurlandssíld, sem verður hér auðvitað söltuð og úr henni unnið. Þá er ekki nokkur vafi á því, að það er mikið öryggi í því að hafa slíka verksmiðju starfandi. Og þar sem síldin veiðist fyrir Suðausturlandi og Suðurlandi, þá væri eðli málsins samkvæmt eðlilegast að koma þeirri verksmiðju fyrir þar, þegar það stendur fyrir dyrum að leggja hana niður nyrðra, þar sem hún er að vísu fjarri allri síldveiði. Margar þessar till. fela í sér ábendingar um iðnað og iðju, jafnvel stóriðju, sem er fólgin í því að spara gjaldeyri. Ég vil í fyrsta lagi nefna það sem minnst er á fyrst, framleiðslu á graskögglum og kjarnfóðri, að á Suðurlandi eru víðáttumikil svæði, eins og kunnugt er, þar sem mjög auðvelt er að rækta gras, enda sýnir reynslan að það hefur tekist vel við uppgræðslu á Rangárvöllum og t. d. á Skógarsandi og hefur gjörbreytt landbúnaði í þeim héruðum. Og það er aðeins sáralítið af þeim möguleikum sem fyrir liggja á þessu sviði. Við íslendingar flytjum til landsins geysimikið af dýru erlendu kjarnfóðri. Það er ósköp einfaldlega vegna þess að heyið nægir ekki til þess að gefa skepnunum eða halda þeirri nyt sem verður að vera í nútímabúskaparlagi. En ég fæ ekki betur séð en við sjálfir höfum flest þau efni til sem þarf í slíkt kjarnfóður. Ég er ekki búfróður, en mér telst til að talsverður hluti þess kjarnfóðurs, sem við flytjum inn, innihaldi kolvetni, eggjahvítuefni og ýmiss konar snefilefni. Vissulega eru líkur sem benda til þess, að við þurfum að flytja inn ýmis steinefni, en eggjahvítuefnaframleiðslu getum við séð um sjálfir og alla blöndun þessa fóðurs sem hægt er að blanda graskögglum til þessara nota. Þannig mætti selja grasköggla í mismunandi mæli til hinna ýmsu kaupenda eftir því, hvers konar innihaldi þeir óska eftir á þessu fóðri. Með því að nefna þessa fyrstu till. er ég aðeins að gera betur grein fyrir henni og í öðru lagi að renna stöðum undir það, að þessar greinar innihalda margar gjaldeyrissparnað. Ég man nú ekki nú þær tölur sem nefndar eru í sambandi við innflutning á kjarnfóðri til landsins. Þær eru mjög háar og þar gætum við sparað okkar dýrmæta gjaldeyri sem við eigum greinilega allt of lítið af. Annar liðurinn hins vegar er miklu fremur fólginn í því að verkafólk á Suðurlandsundirlendinu fái að njóta þeirrar vinnu eða þeirra atvinnutækifæra sem geta skapast við að fullvinna það hráefni sem landbúnaðurinn leggur til. Frá þorpunum hér á Suðurlandi er stutt og greið leið nú orðið til Reykjavíkur, og það er ekki nokkrum vafa undirorpið að það getur varla munað miklu hvort þeir, sem hafa slíkar vörur til dreifingar og sölu í Reykjavík, panta þá vöru t. d. frá kjötvinnslumiðstöð í Reykjavík, eða frá kjötvinnslumiðstöð austur í kjördæminu sjálfu. En munurinn liggur í því, að kjötið er flutt óunnið til Reykjavíkur og unnið hér í stað þess að það mætti pakka því öllu í neytendapakkningar þar eystra í ýmiss konar búning eftir kröfum fólksins og veita þá íbúum kjördæmisins eða landssvæðisins vinnu við það, í stað þess að hráefnið er flutt til vinnuaflsins hér í höfuðborginni. Og það er í raun langt síðan ég undraðist þá stefnu hins mikla félags, Sláturfélags Suðurlands, sem bændur eiga sjálfir, að mér skilst, að það skuli ekki hafa haft þessa stefnu frá upphafi. Kannske hefur það verið þá, að tregari samgöngur hafa valdið því að það hefur ekki legið eins beint við að gera það eins og nú, þegar það er ekki nema liðlega hálftíma akstur milli t. d. Selfoss og Reykjavíkur. Í sambandi við þriðja liðinn vil ég segja það, að mér er kunnugt um að í sambandi við eldgosið í Eyjum, þegar þar kom upp geysilega mikið magn, margar milljónir tonna af vikri, þá komu til okkar margir menn úr ýmsum áttum sem vildu fá að kanna það, hvort unnt væri að fá þetta efni keypt og flytja það til Evrópu og framleiða þar úr því alls kyns léttsteypueiningar og ýmislegt annað byggingarefni, vegna þess að slíkt byggingarefni er á þrotum í mörgum nálægum löndum og verður sífellt dýrara að ná í það. Það kom hins vegar í ljós, að það efni, sem þar er um að ræða, er ekki heppilegt í steypu af neinu tagi vegna efnasamsetningar. En þar gegnir allt öðru máli með þau efni sem víða eru til á Suðurlandi. Þar er til vikur sem er ákaflega góður sem einangrunarefni og til íblöndunar í létta milliveggjasteypu, svo eitthvað sé nefnt. Þarna er mjög margt sem getur komið til greina að unnt verði að koma í það horf, að við gætum jafnvel flutt út í stórum stíl, sem mundi færa okkur sömuleiðis dýrmætan gjaldeyri til ráðstöfunar. Ég nefndi áðan grasplöturnar, það er einnig gjaldeyrissparandi liður. Sömuleiðis má segja um fimmta liðinn, þar er að langmestu leyti um útflutningsframleiðslu að ræða. Sjötti liðurinn er til þess að spara sér innkaup frá útlöndum og sjöundi liðurinn er almennt um að styrkja almennan iðnað á Suðurlandi. Ég nefndi það fyrst að þessi þáltill. væri flutt að gefnu tilefni, og ég vil leyfa mér að segja: af knýjandi nauðsyn til þess að vekja athygli ráðamanna á alvarlegu ástandi, og ég tel að þörf sé að grípa til nokkuð róttækra ráðstafana í þessum efnum. Það er ljóst að unnt er að útvega fjármagn ef mikill áhugi er fyrir ýmsum verkefnum, eins og raun hefur orðið á í sambandi við að leggja mikið fjármagn til stóriðju með útlendingum og til hafnargerðar fyrir útlendinga o. s. frv. En ég tel að það þurfi aðeins smámuni, ef miðað er við þær upphæðir, til þess að reisa atvinnulífið við á Suðurlandi, sem nú er í lægð, upp til þess að verða með því besta sem gerist á þessu landi, því það er enginn vafi að landkostir Suðurlands eru miklir.