Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jakob Möller Jeg hefi verið því fylgjandi áður, að komast mætti af með 1 ráðherra, og hefi litið svo á, að heppilegra væri að hafa einn ráðherra en tvo. Þegar á þinginu 1922 kom fram tillaga um að hafa ráðherrana tvo, kom jeg með brtt. um að hafa aðeins einn ráðherra, en það var ekki talið geta samrýmst stjórnarskránni. En jeg verð að líta svo á, að sje það ósamrýmanlegt við stjórnarskrána að hafa einn ráðherra, þá sje það jafnósamrýmanlegt að hafa þá tvo. Nú hefir stjórn sú, er nú situr, verið skipuð þremur ráðherrum. Hvort það hefir verið gert af því, að þeir, sem stjórnina skipa, telja það nauðsynlegt vegna stjórnarskrárinnar, er mjer ekki fyllilega ljóst, en held þó frekar, að svo muni ekki vera, því að jeg man ekki betur en tveir núverandi ráðherrar greiddu á þinginu 1922 atkvæði með því, að ráðherrar skyldu aðeins vera tveir, en einn þeirra mælti því ekki á móti. Þar sem forsvaranlegt er starfanna vegna að hafa aðeins einn ráðherra, verður því ekki móti mælt, að þá mun þó fyllilega nóg að hafa þá tvo, þar sem alt þarf að spara, því að líta ber á málið frá þeirri hlið líka, þar sem flm. (MT) hefir eindregið lýst því yfir, að tillaga þessi væri einungis borin fram af sparnaðarástæðum, og þingið hefir á öllum sviðum reynt að sýna sparnað, og meira að segja seilst inn í hæstarjett og fækkað dómendum þar, einungis með sparnaðinn einn fyrir augum. Liggur því í augum uppi, að það er í fullu samræmi við dómarafækkun í hæstarjetti að fækka einnig ráðherrum. Þá hefir því verið haldið fram, að stjórnin hefði heimild til þess að hafa þrjá ráðherra. Því mótmælir enginn. Og þó að tillagan verði samþykt, þá getur stjórn sú, sem nú er, setið með sína þrjá ráðherra. En hinsvegar mætti gera ráð fyrir, að hún tæki þingviljann til greina og fækkaði ráðherrunum. Jeg skal ekki neita því, að nokkur ástæða hafi getað verið til þess að líta svo á, að tillaga þessi væri árás á stjórnina. En þar sem hv.flm. (MT) hefir marglýst því yfir, að svo væri ekki, er ekki ástæða til að halda því fram. Jeg legg alls ekki mikið upp úr því, fyrir hag ríkissjóðs, þótt við samþykt till. þessarar spöruðust 10–12 þús. kr., sem vafasamt mun þó vera, eftir því sem bent hefir verið á. En eins og hv.flm. (MT) benti á, þá yrðu það vonbrigði fyrir þjóðina, að ráðherrunum yrði ekki fækkað, því að eins og hann tók fram, þá mun það vera sterkur þjóðarvilji. Það hafa vitanlega aðrir hv.þm. talað meira um þennan þjóðarvilja eða þjóðarkröfu en jeg. Ef það er rjett, að þjóðin hafi hrópað svo mjög um þetta, að jafnvel hafi verið óhjákvæmilegt að samþykkja fækkun dómenda í hæstarjetti, af þeirri ástæðu, þá skil jeg ekki, hvernig hv.þm. ætla að komast undan því að greiða atkvæði með tillögu þessari. Og hafi það verið krafa þjóðarinnar að fækka dómendum í hæstarjetti, þá er jeg sannfærður um, að það er ekki síður krafa þjóðarinnar að fækka ráðherrum. Eftir því sem tillaga þessi hefir verið borin fram, ber ekki að líta á fækkun þessa sem framtíðarskipulag, heldur sem bráðabirgðaráðstöfun. Og þó að jeg telji ekki gott að hafa tvo ráðherra, þá mun jeg samt greiða atkvæði með tillögu þessari, og jeg teldi það ekki vansalaust af þinginu, þegar það er búið að samþykkja fækkun á dómendum hæstarjettar, að fara að leggjast á móti þessari sparnaðarráðstöfun, sem að öllu leyti er miklu sjálfsagðari, og jeg get ekki skilið, að nokkur hv.þm. láti flokksbönd eða flokksfylgi binda sig svo mjög, að þeir fyrir það vinni til að gera þinginu slíka hneisu. Af þessum ástæðum sje jeg mjer ekki fært að greiða atkvæði móti tillögunni.

En langar þó til þess!

Já, að því leyti sem jeg tel óheppilegt að hafa tvo ráðherra. En hjer liggur engin tillaga fyrir um að hafa hann aðeins einn, sem jeg myndi fúslega fylgja, ef fyrir lægi, því að það væri skipulagsbreyting, sem jeg teldi til bóta. En þessa skipulagsbreytingu tel jeg aðeins til sparnaðar. Af því að jeg lít á þetta mál nokkuð öðruvísi en flestir aðrir hv.þm., taldi jeg rjett að gera þessar athugasemdir.

Sveinn Ólafsson Það er ljóst orðið af þeim umræðum, sem orðið hafa um tillögu þessa, að samþykt hennar leiðir ekki til fækkunar á ráðherrum í þetta sinn. Jeg kannast þó við, að sú skipun, sem komin var á áður, að hafa ráðherrana aðeins tvo, er bæði eðlileg og sjálfsögð, þegar draga verður úr öllum fjárframlögum vegna fjárþurðar, en nú er svo um búið að ráðherrum verður ekki að sinni fækkað. Læt jeg mjer því á sama standa, hvernig um tillöguna fer. Hinsvegar vil jeg taka það fram, út af rökstuðningi hv.flm. (MT) fyrir till., að mjer fanst hann mjög ómaklega og ástæðulítið skjóta olnbogaskotum að hæstv. atvrh. (MG). Um þetta mál mun jeg hafa nokkra sjerstöðu. Jeg verð, eins og nú er málum komið, að telja það einskonar fjölskyldukrit þeirrar stóru stjórnarfjölskyldu. Þar sem tillaga þessi er flutt af einum manni úr flokki þeim, er studdi hæstv. stjórn til valda, eða að minsta kosti hjet henni hlutleysi. Tel jeg því rjettast, að mál þetta verði jafnað á ráðstefnu fjölskyldunnar. Jeg hefi mikla tilhneigingu til þess að halda mjer utan við þessi einkamál, og vildi því helst komast hjá að greiða atkvæði um þau. Það er því ofurskiljanlegt, að jeg legg hvorki með nje móti till, en hefi aðeins viljað skýra frá aðstöðu minni til hennar. Hverja meðferð hv.flm. (MT) vill hafa á tillögu þessari, læt jeg hann einan um. Býst jeg við, að hann ráðfæri sig við sitt eigið hjartalag, frændur og vini, og jafnvel fleiri, um slíkt mál, og taki þá, ef til vill, till. aftur.

Sigurður Eggerz Hv. flm.till. þessarar (MT) hefir marglýst því yfir, að í henni fælist hvorki traust eða vantraust. Mun því óhætt að slá því föstu, að hún sje laus við alla pólitík. Hefði því hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) getað sparað sjer allar þessar fjölskylduhugleiðingar. Annars var mjög ánægjulegt fyrir hæstv. atvrh. (MG) að fá hinar vingjarnlegu yfirlýsingar frá þessum hv.þm. (SvÓ) og hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) um hið hlýja hugarfar í garð ráðherrans. Má því án efa vænta þess, að sjeu þeir ekki nú þegar komnir inn í fjölskylduna, þá verði þess ekki langt að bíða.  (Atvrh. MG: Er þingmaðurinn afbrýðissamur?)  Já, það er rjett, jeg er dálítið afbrýðissamur, en þrátt fyrir það óska jeg hæstv. atvrh. (MG) til hamingju með þá ástúð og hlýju, sem andar gegn honum frá þessum hv.þm. og gömlu vinum hans. Jeg skal ekki að þessu sinni fara inn á skýringu á stjórnarskránni. Jeg hygg þó, að það verði ekki talið í bága við stjórnarskrána, þótt ráðherrar sjeu aðeins tveir. Undir öðrum kringumstæðum virðast allir sammála um - og það hefir einnig hæstv.forsrh. (JM) látið í ljós - að það geti ekki verið í stríði við stjórnarskrána, þótt ráðherrar í bili sjeu aðeins tveir, en þetta hefir komið fyrir, bæði í stjórnartíð hans og í minni stjórnartíð, þó auðvitað lengur í minni stjórnartíð. Samkvæmt þessu get jeg því, hvernig sem tillagan fer, ekki sjeð, að í henni felist nokkur dómur um, að jeg hafi gert rangt með því að hafa aðeins tvo ráðherra síðasta ár, þar sem þetta var aðeins bráðabirgðaráðstöfun. Annars ber, eftir því sem hv.flm. (MT) hefir lýst till., að skoða hana sem sparnaðarráðstöfun, sem einn lið í sparnaðarviðleitni þessa þings. Jeg hefi lagt áherslu á sparnaðinn, og fjárlagafrumvarp fyrv. stjórnar sýndi þetta rækilega. Sama þykist jeg hvað eftir annað hafa sýnt, er jeg var fjármálaráðherra áður fyr. En jeg hefi lagt áherslu á það og legg áherslu á, að raska ekki þeim hyrningarsteinum, sem þjóðfjelagið hvílir á. Ef sparsemin reynir að velta þeim, þá er hún komin út fyrir sitt verksvið. Meðal þeirra er hæstirjettur. Mun það verða mitt verk og fleiri manna að fá skipulagi hans breytt aftur til þess, sem verið hefir. Ekki má heldur ganga of nærri háskólanum. Jafnvel þær þjóðir, sem við mesta fjárhagsörðugleika hafa átt að stríða, hafa ekki látið sjer til hugar koma að ráðast á hæstarjett sinn og háskóla. Þriðja málið er sendiherrastaðan. Ef við sleppum þeim tökum, sem við nú höfum náð á utanríkismálum vorum, þá erum við á hraðri leið niður á við. Jeg hygg, að ekkert sparist, þótt það embætti verði lagt niður. Sendiherra sá, sem vjer höfum haft, hefir þegar unnið landinu stórmikið gagn; verður það ekki metið til fjár. Fulltrúar landbúnaðarins hafa sjerstaka ástæðu til þess að vera honum þakklátir. Jeg held því fram, að tala ráðherra ætti að vera 3. Og hefði jeg farið áfram með stjórn, mundi jeg hafa bætt við mig þriðja ráðherranum.

Var samverkamaður hv. 1. landsk. (SE) í stjórninni samþykkur því?

Ástæða mín er ekki sú, að einn maður gæti ekki annað stjórnarstörfunum, heldur hitt, að þær ákvarðanir, sem stjórnin verður að taka, eru svo mikilvægar, að jeg vil ekki leggja þær í hendur eins manns. Dettur engum í hug að fela einum manni æðsta dómsvald í landinu. Og þó gæti einn maður vel annað þeim störfum. En af hverju er þá maðurinn ekki hafður einn? Minna fje kostar það. Ástæðan er sú, að trygging borgaranna, sem eiga úrskurð velferðarmála sinna undir rjettinum, heimtar, að mennirnir sjeu fleiri. Sama gildir um æðstu stjórn landsins. Það er rangt að leggja svo mikla ábyrgð á einn mann. Það liggur því í hlutarins eðli, að þar sem jeg óska, að ráðherrar sjeu þrír, get jeg ekki óskað þess, að í núverandi stjórn eigi sæti aðeins tveir ráðherrar. Breytir það ekki skoðun minni, þó að andstæðingar mínir eigi í hlut, nje heldur þótt það væru meðhaldsmenn mínir eða jafnvel fjölskyldumenn mínir. Vildi jeg óska þess, að augu hins háa Alþingis mættu opnast fyrir því, að það á að vera vörður um æðstu stofnanir vorar, það á að styrkja þær og vaka yfir þeim, en ekki að gera þær að eilífu þrætuepli og veikja þær, þótt það kunni að skapa samúð hjá þeim, sem styst sjá.

Jónas Jónsson Jeg get tekið undir með hv 1. þm. S.-M. (SvÓ), um andófsaðstöðu Framsóknarflokksins. Okkur kemur ekki beinlínis við, hvort ráðherrar Íhaldsflokksins eru tveir eða þrír. Við berum ekki ábyrgð á gerðum núverandi stjórnar og rjeðum því ekki, hverjir þar eiga sæti. En þar fyrir skiftir það máli fyrir álit núverandi stjórnarflokks, hversu hann rjeð fram úr málinu. Og jeg vil nota tækifærið til þess að segja nokkur orð um afstöðu þess flokks til málsins, hvað hann hefir sagt, og hvað hann svo gerir. Íhaldsflokkurinn var ekki formlega til í fyrra; þó hjeldu menn hans saman, höfðu sameiginleg fundahöld og gengu saman til kosninga, og nutu aðstoðar sömu blaða og þeir hafa nú. Þessir menn halda enn saman og hafa bætt einstöku nýliðum við. Núverandi atvrh. (MG) bar í fyrra fram brtt. á stjórnarskránni, um að aðeins skyldi vera einn ráðherra. Naut hann fylgis flestra sinna núverandi samherja. En við Framsóknarmenn vildum ekki veita þessari till. fylgi, því að okkur þótti of langt gengið að leggja alt stjórnarstarfið og ábyrgðina á því á einn mann. Í vetur bar 4. landsk. (JM), núv. forsrh., fram brtt. á stjórnarskránni, um að hafa aðeins einn ráðherra. Meðal þeirra, sem studdu þá till. var hv. 1. þm. Rang. (EP), og raunar alt Íhaldið í efri deild. Er mjer nú óskiljanlegt, að þessir menn skuli ekki verða manna fyrstir til að fallast á till.hv. 1. þm. Árn. (MT). Óneitanlega er hún spor í áttina. Hæstv. forsrh. (JM) kvaðst ekki munu taka neitt tillit til þess, hvort till.hv. 1. þm. Árn. (MT) nær samþykki eða ekki. Hann hefir þá alveg hringsnúist í þessu máli á fáeinum dögum. Er enn ósjeð, hvernig honum tekst að afsaka þennan snúning sinn gagnvart þjóðinni. Þótt stjórnarskráin geri ráð fyrir þremur, eða að minsta kosti fleiri en tveimur ráðherrum, hafa bæði núv. og fyrv. forsrh. skapað fordæmi um, að komast mætti af með tvo. Óska jeg að fá skýringu á því, hvað valdi þessari stefnubreytingu hæstv.forsrh. (JM) og flokks hans. Liggur nærri að ætla, að þegar til kom, hafi græðgi stjórnarflokksins Í ráðherradóm verið svo mikil, að hann vildi heldur hverfa frá fyrri stefnu sinni en missa af bitunum. Hefir löngunin verið svo mikil, að flokkurinn hefir ekki sjeð sjer fært að hafa tölu ráðherranna lægri en 3. Nú skildist mjer á hæstv.forsrh. (JM), að flokkurinn hafi ekki fengið þessu ráðið, heldur formaður núverandi stjórnar. Vænti jeg þess því, að flokkurinn sýni nú hvað hann vill. Eða fær stjórnin og flokkurinn skipanir frá útlöndum? Það er alkunna, að meðal aðalstuðningsmanna flokksins eru erlendir menn, sem leggja blaði flokksins rekstrarfje og hafa barist með flokknum við kosningar. Þykir mönnum þessir menn hafa gerst óþarflega hlutsamir um íslensk mál. Standa sumir þessara manna á mjög lágu menningarstigi, eftir vitnisburði fyrv. aðalritstjóra Íhaldsflokksins, sem mest kynni hefir af þeim haft. Ætti flokkurinn að snúa sjer að því að berja þá til bókar, þótt vonlítið sje talið um suma þeirra, að þeir skáni nokkuð.  Hjer hefir Íhaldsflokkurinn gengið móti orðum sínum og á móti vilja þjóðarinnar. En Framsóknarflokkurinn heldur fast við sína skoðun. Reynslan undanfarið ár sýnir, að nóg er að hafa tvo ráðherra. Aðalatriðið fyrir stjórnarflokknum er að skýra, hversvegna nálega allir flokksmenn hafa snúist, án tilefnis, ef þeir eru nú með þremur ráðherrum. Með atkvgr. festa þeir snúning sinn skjallega.

Björn Líndal Jeg vil aðeins minna á, að síðast, þegar þetta mál var hjer til umræðu, lagði jeg til, að því yrði vísað til stjórnarinnar. Vænti jeg þess, að hv.þm. samþykki þá till. Annars vil jeg ekki eyða orðum að ræðu hv. 5. landsk. (JJ). Vil jeg þó benda á, að það er tvent ólíkt að breyta stjórnarskránni og að brjóta hana. Jeg vil einnig vekja athygli hv. 5. landsk. (JJ) á því, að við sem nú sitjum í fyrsta sinn á þingi, erum algerlega óbundnir af fyrri orðum samherja okkar í Íhaldsflokknum.

Forsætisráðherra (JM): Till. hv. 1. þm. Árn. (MT) gefur mjer ekki tilefni til þess að lýsa afstöðu stjórnarinnar frekar en þegar hefir verið gert. Stjórnin er skipuð þremur ráðherrum, og er kominn konungsúrskurður um, að sæti skuli eiga í henni 3 ráðherrar. Mun stjórnin ekki gera neina breytingu á því. Hv. 5. landsk. (JJ) á mjög bágt með að skilja sum mál. Kom mjer ekki á óvart frásögn hans um afstöðu mína til þessa máls. Jeg sagði í hv.Ed., að jeg teldi það betra stjórnarfyrirkomulag að hafa aðeins einn ráðherra og landritara. Einnig sagði jeg, að jeg kysi heldur að hafa einn ráðherra heldur en tvo, og frekar þrjá en tvo. Fordæmin, sem sami hv.þm. (JJ) var að tala um, finnast heldur ekki. Þegar Framsóknarflokkurinn komst til valda, var stjórnin skipuð þremur ráðherrum. Jeg hefi heldur ekki neina trú á valdalystarleysi Framsóknarflokksins. Ef hann hefði náð meirihluta nú, veit jeg, að stjórn hans hefði verið skipuð þremur ráðherrum. Afstaða Íhaldsflokksins til þessa máls er ekki á neinn hátt dularfull, og ekkert undarlegt, að stjórnin er skipuð þremur ráðherrum, þegar svo ber að gera samkvæmt stjórnarskránni.

Flm. (Magnús Torfason) Jeg vil undirstrika það, sem jeg hefi tekið fram áður, að jeg lít alls ekki svo á, að tveggja ráðherra fyrirkomulagið eigi að vera endanlegt. Jeg vil aðeins, að þetta sje til bráðabirgða, á meðan lítið er að gera fyrir stjórnina. Jeg vil einnig í því sambandi benda á, að það er alls ekki mín sök, að svona langar umræður hafa orðið um þetta ofureinfalda mál. Jeg hefi komið með brtt. við þessa till., þar sem till. er vikið við, eftir því sem hæstv.forsrh. (JM) vildi vera láta. Því hefir verið haldið fram, að till. þessi færi í bága við stjórnarskrána. En jeg held, að flestir sjeu nú farnir ofan af því, og jeg vona, að sá draugur sje nú fyrir fult og alt kveðinn niður, því að hv.þm. Ak. (BL) hefir komið fram með till. um að vísa málinu til stjórnarinnar, og það sýnir, að hann telur till. ekki ólögmæta. Það mætti ef til vill halda því fram, að lög nr. 1, frá 1917, um 3 ráðherra, sjeu enn í gildi, en það vill nú svo til, að í 11. grein stjórnarskrárinnar er tæmandi ákvæði um þetta efni, og þar stendur, að konungur ákveði tölu ráðherra, og þessvegna getur konungur alveg ráðið því, hvort ráðherrar eru 2 eða 3. það er því ekkert eftir af þessu máli annað en sparnaðurinn, og mjer finst vel mega koma þeim sparnaði í framkvæmd, sem hjer er farið fram á. Jeg tók það fram síðast, að jeg álít, að stjórnin sje það vel skipuð, að 2 af ráðherrunum gætu vel gegnt öllum stjórnarstörfunum eins og þau eru nú. Einkum finst mjer, að hæstv. fjrh. gæti vel bætt við sig atvinnumálaráðherrastörfunum, því að hann hefir sjerþekkingu í atvinnumálum, og er auk þess mjög vel starfhæfur maður. Jeg segi þetta að hæstv. atvrh. (MG) alveg ólöstuðum. Jeg hefi ekkert sagt um hæfileika hans til þess að gegna sínu embætti, en hitt er vitanlegt, að hann hefir enga sjerþekkingu í atvinnumálum. Stjórnin hefir talið tormerki á að losna við einn ráðherrann. Það finst mjer að væri mjög auðvelt og einfalt mál. Konungur ákveður skiftingu verka milli ráðherra og veitir þeim lausn. Það þarf því ekki annað en ákveða, hver ráðherrann skuli fara, og svo sækir hann um lausn. Og jeg veit, að það stæði ekki á hæstv. atvrh. (MG) að gera þetta. Hann hefir lýst því yfir, að það sje meiri valdafíkn í mjer heldur en honum sjálfum, og getur hún því ekki verið mikil hjá honum, og jeg veit, að hæstv. atvrh. elskar flokkinn sinn svo mikið, að það stæði ekki á honum að draga sig til baka, ef flokkurinn óskaði þess. Eitt er það sjerstaklega, sem sýnir, að stjórnarflokkurinn stendur höllum fæti í þessu máli og á erfitt með að verja afstöðu sína. Það eru tilraunir þær, sem gerðar hafa verið til þess að gera vantraust á stjórnina úr þessari till. minni. Að þetta sje firn og fjarstæða sjest af því, að jeg kom fram með till. mína 20. mars, en stjórnin var ekki mynduð fyr en 22. mars, en vantraust gat jeg ekkert komið fram með á stjórnina áður en hún fæddist. En það er langt frá því, að svo sje. Og jeg verð að segja, að það sýnir, að varnirnar eru fáar, sem þeir hafa fram að bera, þegar þeir grípa til þess neyðarárræðis að fara að gera vantraust úr þessari till. En það sýnir líka fleira en varnaleysi þeirra. Jeg sagði hæstv. atvrh. (MG) ekkert til hnjóðs, heldur fór jeg aðeins nokkrum sæmilegum orðum um hæstv. fjrh. (JÞ). Jeg unni honum sannmælis. En af þessu reiddist hæstv. atvrh. (MG). Það lítur út fyrir, að hann hafi ekki getað þolað, að jeg unni embættisbróður hans, hæstv. fjrh., sannmælis. Þetta virðist benda til þess, að það sje fremur grunt á því góða milli þeirra, enda lenti þeim illa saman fyrir ekki mjög löngu síðan, en það hefir nú máske lagast eitthvað aftur.  (Atvrh. MG: Hvernig var það ósamkomulag?)  Skrifaði ekki hæstv. fjrh. (JÞ) grein, þar sem hann fór allhörðum orðum um fjármálastjórn hæstv. atvrh. (MG), í fyrri ráðherratíð hans? En máske er þetta ekki sökum þess, að það sje nokkurt ósamkomulag á milli ráðherranna. Það er máske aðeins sökum þess, að hæstv. atvrh. (MG) er svo einstaklega afbrýðissamur. En vitanlega geta aðrar ástæður legið til þess, að hæstv. atvrh. (MG) þoldi ekki lofleg ummæli um hæstv. fjrh. (JÞ). Ef til vill hefir hann líka viljað snúa till. þessari í vantraust, til þess að útvega sjer traustsyfirlýsingu með því. Hann býst við því, að till. verði drepin, og ætlar svo að skoða það sem traustsyfirlýsingu til sín. Eins og jeg hefi þegar tekið fram, liggur ekkert vantraust í þessari till. Og það getur ekki legið í henni. En að hæstv. atvrh. (MG) vill láta það heita svo, að jeg sje að víkja að sjer með þessu, sýnir, að hann hefir búist við, að jeg mundi hefja árás á sig, en það bendir aftur til, að samviskan er hálfmórauð, og með því hefir hann eiginlega borið á sig sök. En nú veit hæstv. atvrh. (MG), að jeg hefi oft komist í kallfæri við hann, eins og komist var að orði í hv.Ed., en jeg hefi ekki notað mjer það, og það ætti að vera nóg til þess að sýna, að jeg ætla mjer ekki að ráðast á hann á þessu þingi. En hæstv. atvrh. hefir altaf verið hræddur um, að jeg mundi veita sjer árás, og orsökin til þessa ótta mun vera sú, að blað það, sem hæstv. atvrh. hefir viðurkent sem sitt málgagn, hefir að ósekju lagst á mannorð mitt. Hæstv. atvrh. þóttist þurfa að fá sjer málgagn til þess að verja sjálfan sig og sækja á aðra. Og þetta málgagn hæstv. atvrh. hefir haft alveg sjerstök einkunnarorð. Það var einu sinni maður í Danmörku, sem var ráðherra í nokkra mánuði, og eftir það opnaði hann ekki munninn án þess að segja: „þegar jeg var ráðherra“. Alveg sömu einkunnarorð hefir málgagn hæstv. atvrh. (MG) haft. Hann tók aldrei svo til máls í blaði sínu, að hann byrjaði ekki á orðunum: „Þegar jeg var ráðherra“, þangað til hann varð ráðherra aftur, þá hætti hann auðvitað að nota þessi einkunnarorð. En þetta er auðvitað hlutur, sem aðeins er til þess að henda gaman að, en gerir engum mein. En það virðist vera óþarfi fyrir hæstv. atvrh. að halda úti blaði til þess að leggjast á mannorð annara manna, einkum eftir að kosningahríðin er um garð gengin. Það var ekkert tiltökumál, þótt slíkt hefði komið fyrir í kosningabaráttunni, á meðan hiti var í mönnum. En að gera slíkt eftir að kosningar voru afstaðnar, sýnist ekki aðeins vera óþarfi, heldur og mjög óviturlegt og ógætilegt. Og hvað mig snertir, veit jeg mig algerlega saklausan af því að hafa lagt nokkuð á móti hæstv. atvrh. við síðustu kosningar, og því síður lagst á mannorð hans. Má líka vel vera, að hæstv. atvrh. sje ágætis „mannkostur“, að minsta kosti þykir hann bestur þingkostur í Skagafirði. Þó hefir hæstv. atvrh. borið sjer vitni, sem ekki er gott að samrýma við það. Meðal annars hefir hann lýst því yfir hjer á þingi, að hann hafi sýnt pólitískum andstæðing sínum ódrengskap. Þetta virðist ekki bera vott um sjerstaklega mikla mannkosti hjá hæstv. atvrh., og úr því hann hefir komið svoleiðis fram einu sinni, þá má búast við, að hann sje þess albúinn að gera slíkt aftur, hvenær sem færi gefst, og ætli hæstv. atvrh. sjer að hafa það fyrir reglu að breyta þannig við pólitíska andstæðinga sína, þá er von, að mjer og öðrum, sem erum í andstöðu við hæstv. atvrh., látum oss fátt um finnast. Annað atriði er, sem jeg kemst ekki hjá að minnast á, sökum síðasta svars hæstv. atvrh., en það er sjálfstraust hans. Slíkt getur oft fylgt mannkostamönnum. Sjálfstraust manna fer oft mjög eftir því, hversu lagnir þeir eru á að skreyta sig með annara fjöðrum. Jeg minnist á þetta sökum þess, að hæstv. atvrh. var að skreyta sig með Flóaáveitunni. Þegar byrja átti á Flóaáveitunni, þá tók ríkissjóður 3 miljóna kr. lán hjá Landsbankanum, og lánið var veitt með því skilyrði, að a. m. k. 1 miljón af því skyldi varið til Flóaáveitunnar. Þetta var afráðið í tíð þáverandi fjrh. (SE). Hæstv. núv. atvrh. (MG) tók að vísu við því embætti litlu seinna, og það má vel vera, að hann hafi að einhverju leyti verið við þá ráðstöfun riðinn eftir á, en það mun þá aðeins hafa verið einhver formsatriði, sem komu til hans kasta. Og hvað upphaf þessa máls snertir, þá er mjer fullkunnugt um, að Pjetur sál. Jónsson barðist fyrir því með oddi og egg. Hann dó 20. janúar 1920, en þó held jeg, að mjer sje óhætt að fullyrða, að hann hafi verið búinn að ráða núverandi fjrh. (JÞ) fyrir Flóaáveituna, eða að minsta kosti var byrjað á að undirbúa hana 9. febrúar sama árs. Það getur verið, að hæstv. atvrh. hafi sett nafn sitt undir þær ráðstafanir, en mikið meiri þátt hefir hann ekki átt í þeim. Þar eð Landsbankinn setti það skilyrði fyrir lánveitingu þeirri, sem jeg hefi minst á, að 1 miljón skyldi notuð til Flóaáveitunnar, þá hefði auðvitað verið langeðlilegast, að það fje hefði verið geymt í bankanum þar til tekið var að nota það til þess fyrirtækis. En það var ekki því að heilsa; stjórnin tók fjeð í sínar hendur, og þegar hæstv. atvrh., sem þá var fjrh., fór frá stjórn, var hann búinn að eyða öllu fjenu, og meira til; í ríkissjóðinn vantaði 280000 kr. Hrós hæstv. atvrh. af Flóaáveitunni ætti þá að vera það, að hann eyddi fjenu, sem nota átti til hennar. Hitt er annað mál, að það raknaði úr þessu, svo að það þurfti ekki að hætta við fyrirtækið sökum þess ama, en það var alls ekki að neinu leyti hæstv. atvrh. að þakka. Annað, sem hæstv. atvrh. hefir talið sjer mjög til gildis, er, að hann hafi komið á tóbakseinkasölunni. Það getur verið, að svo sje, en jeg vil þó benda á, að jeg kom með till. um slíka einkasölu á þingi 1917, en þá barðist hæstv. atvrh. (MG) á móti henni. Af því að hæstv. atvrh. hefir verið að reyna að skreyta sig með þessari fjöður. Þá verð jeg að taka það fram, að hún er alls ekki vel fengin.  (Atvrh. MG: Er fjöðrin ekki góð, úr því hún er frá hv.þm. (MT) sjálfum?)  Jú, en það hefir löngum þótt óviðkunnanlegt að skreyta sig með annara fjöðrum. Hæstv. atvrh. (MG) fórust svo orð síðast í ræðu sinni, eins og hann væri að særa mig til þess, að jeg væri að hefna mín. Jeg skal í því sambandi taka það fram, að jeg ætla mjer að láta hann óáreittan að sinni, en jeg mun hinsvegar hafa auga á honum. En hvað bíður síns tíma, og hæstv. atvrh. þarf ekki að efast um, að við komum að heimsækja hann. Þá þarf jeg að svara hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) nokkrum orðum. Hv. þm. bað mig um að taka till. aftur. Það geri jeg ekki, og jeg skal segja honum hversvegna. Það er sökum þess, að jeg hefi ekki jetið grásleppu með hæstv. atvrh. (MG). Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) vildi líka telja mig til stjórnarfjölskyldunnar. En jeg held nú, að það sje öllu meira samband milli hans og hæstv. stjórnar heldur en mín og hennar. Og jeg vildi óska, að hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) væri eins þur af stjórninni og jeg. Af því að jeg er nú að deyja, þá skal jeg að endingu taka það fram, að það er alls ekki mjer að kenna, hvað umræður þessar hafa orðið langar. Ef hæstv. atvrh. hefði tekið minni fyrstu ræðu rólega og yfirleitt tekið till. skynsamlega. Þá hefðu umr. þessar átt að geta verið ósköp stuttar.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vil aðeins, út af orðum hv. 1. þm. Ám. (MT), um afstöðu hæstv. atvrh. (MG) til Flóaáveitunnar, víkja nokkuð að því máli. Jeg var að nokkru leyti milligöngumaður fyrir stjórn Flóaáveitufjelagsins, þegar úrslit málsins voru á prjónunum, og mjer var því fullkunnugt um það, að í því þriggja manna ráðuneyti, sem þá sat að völdum, var það þáverandi fjrh, sem nú er atvrh., sem veitti því fyrirtæki þann afgerandi stuðning. Það er, enn sem komið er, ekki hægt að dæma neitt um það, hvort sú stjórnarráðstöfun fær lof sögunnar, en hvað sem því líður, þá var það atvrh. (MG), sem átti mestan þátt í henni. Jeg vil líka leiðrjetta það, sem hv.þm. sagði um fjárhag ríkissjóðs, þegar sá fjrh.(MG) ljet af stjórn snemma á árinu 1922. Landsreikningurinn fyrir 1921 sýnir, að það er alls ekki rjett, sem hv.þm. hjelt fram. Þá um áramótin var í ríkissjóði 2463786.54 kr., en um næstu áramót þar á eftir var sú upphæð komin niður í 1200000 kr., og það er mjög vel skiljanlegt, þó hægt væri að eyða þeirri upphæð á árinu 1922, þar sem tekjuhallinn í reyndinni var 2,6 milj. kr. á því ári.

Sigurður Eggerz Jeg ætla aðeins að taka það fram, viðvíkjandi þessu sjóðspursmáli, sem jeg hefi annars lítið skift mjer af, vegna þess, að jeg hefi aldrei haft það fyrir sið að elta fyrirrennara mína með hvað eina, viðvíkjandi því, sem þeir hafa gert, að jeg spurði ríkisfjehirði að því, hve mikið fje hefði verið til í sjóði, er Magnús Jónsson tók við fjármálaráðherraembættinu af núverandi hæstv. atvrh., og sagði ríkisfjehirðir, að það hefði verið 35 þús. kr. alls.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það er áreiðanlega ekki meining hæstv. fjrh. (JÞ), að svo há upphæð, sem hann nefndi, hefði verið í peningum í sjóði hinn 1. jan. 1922. Flestum mun kunnugt um, hvernig sá sjóður er fenginn út. Hann er fenginn þannig, að frá samanlögðum sjóði síðasta árs og tekjum öllum, sem innborgaðar hafa verið á árinu, hvort heldur með lánum eða reglulegum tekjum, eru dregin öll gjöld ársins og afgangurinn er sjóður til næsta árs. Þetta ætti 1. landsk. (SE), sem sjálfur hefir verið fjármálaráðherra, að vita. En hann veit það sjáanlega ekki. Hann er svo mikið barn í þessum efnum, að hann heldur, að öll þessi fúlga liggi einhvern ákveðinn dag í sjóði. Hann veit það ekki, að tekjur ríkissjóðs frá umliðnu ári, eru að koma inn framundir mitt næsta ár, og svo er þetta fje talið reikningslega í sjóði 31. des. næsta á undan, af því, að það er tilfallið á þeim tíma og reikningum yfir tekjur og gjöld hvers árs er haldið nákvæmlega aðskildum. Allir, sem skyn bera á þetta mál, vita, að þetta er rjett, enda hefði Alþingi samþ. falsaðan reikning fyrir árið 1921 og öll önnur ár, ef þetta er ekki rjett. Þessu mun þingið seint halda fram. 
            

Þetta er hreinasta blekking!

Þetta er hvorki skollaleikur nje blekkingar, og það er næsta undarlegt að halda því fram, að landsreikningar, sem þingið hefir samþykt með öllum atkvæðum, sjeu blekkingar, og síst ætti hv. 2. þm. Rang. (KlJ), sem sjálfur hefir skrifað undir landsr. 1922, að telja þar í falda blekkingu. Annars ætti hv. 1. landsk. (SE) að fyrirverða sig fyrir að lesa rangt upp töluna, er sýnir, hvað var í sjóði 31. des. 1922. Hann sagði, að það væru um 2 milj. kr., en hjer er landsr. fyrir það ár, jeg held á honum hjer í hendinni, og skora á alla að líta eftir, hvort jeg fer ekki með rjett mál, er jeg segi, að sjóðurinn var 31. des. 1922 rúml. 1,2 milj., en í árslok 1921 var hann nærri 2,5 milj. Út af því, sem hv. 5. landsk. (JJ) sagði í ræðu sinni, að jeg hefði breytt um skoðun síðan jeg hjelt því fram að hafa aðeins einn ráðherra, þá er það alls ekki rjett hjá þessum hv.þm. Hann heldur því fram, sem jeg hygg rjett vera, að stjórnarskráin geri ráð fyrir því, að ráðherrar sjeu þrír. Þessvegna vildi jeg fá þessum ákvæðum stjórnarskrárinnar breytt. En það er, eins og hv.þm. Ak. (BL) tók fram, sitthvað að koma í gegnum þingið breytingu á stjórnarskránni eða beinlínis að brjóta hana. Þetta hefir og ávalt verið svo í framkvæmdinni, að ráðherrar hafa verið þrír, þó að um stundarsakir hafi þeir aðeins verið tveir. Hefir jafnan öðrum þeirra verið greidd hálf önnur ráðherralaun, sem sýnir það, að hann hefir verið settur til að gegna því embætti, sem laust var. Jeg ætla ekki að fara langt út í ræðu hv. 1. þm. Árn. (MT), en jeg gæti trúað, að þó hann vildi láta líta svo út, að hann hafi, hinn 22. mars í vetur, enga hugmynd haft um, hvernig stjórnin yrði mynduð, þá hafi hann þó vitað það vel, og sje því hjer enn nýtt dæmi um króka þessa hv.þm. og yfirdrepsskap. Nú hefir hann margoft lýst því yfir, að hann ætlist ekki til þess, að till. hans verði skilin sem vantraustsyfirlýsing. En nú gat jeg ekki fremur en aðrir, sem hlustuðu á 1. ræðu hans, skilið hann öðruvísi en að hann væri að flytja fram formála fyrir vantraustsyfirlýsingu. Hann hefir þá hagað orðum sínum svo óheppilega, að enginn hefir skilið hann, nema líklega hann sjálfur. Nú lýsir hann því hátíðlega yfir, að hann hafi þó eitthvert traust á mjer, og telur það firru, að skilja till. hans sem vantraustsyfirlýsingu.

þetta hefir þá líklega verið einn krókurinn?

Já, efalaust. En samkvæmt áðurnefndum yfirlýsingum hans, skoða jeg það sem víst, að hann hafi vottað mjer traust sitt.

Jæja, en það er þá ekki nema ofurlítið brot úr milligrammi það traust!

Jeg tel mig ánægðan með það; jeg geri yfir höfuð ekki ráð fyrir miklu úr þeirri átt, en þetta er þó traust, en ekki vantraust, þótt lítið sje, en því miður get jeg ekki goldið hv.þm. (MT) í sömu mynt, því að traust mitt til hans er langt fyrir neðan núll. Hann segist ekki hafa mælt neitt orð mjer til hnjóðs, en jeg skildi hann þó á hinn veginn, en úr því að hann segir, að svo hafi ekki verið, er ekki um það lengur að ræða, að þessu sinni, en komi ræður hans í þingtíðindunum eins og hann hefir flutt þær, þá mun best sjást, hvílíkur yfirdrepsskapur er falinn í þessum orðum. Þá sagði sami hv.þm., að jeg væri að reyna að útvega mjer traust vegna þessarar till. Jeg hefði ekkert á móti því, þó hann kæmi nú þegar fram með vantraustsyfirlýsingu á mig, og sjáum svo til, hvernig fer. Hann fór og að atyrða blað eitt, sem jeg er við riðinn, en það eru nú fleiri menn en jeg, sem að því standa, og jeg man ekki heldur til, að neitt hafi að honum verið veist í því blaði, umfram það, sem rjettmætt er, nema síður sje.

Máske Berlimurinn sje einn af þeim, sem standa að blaðinu?

Jeg þekki engan mann, sem svo heitir. - Þá brá hann mjer um ódrengskap. Jeg veit alls ekki til þess, að jeg hafi beitt hann nje neinn annan slíku, og veit því ekkert, við hvað þm. á í þessum orðum sínum. Máske þetta sje einn krókurinn?

Jeg átti við viðskifti hæstv. ráðh. og þm. Str.

Það hefir nú svo margt farið á milli mín og hv.þm. Str. (TrÞ), að það yrði of langt að fara að rekja það hjer, enda kemur það þessu ekkert við, og hefir heldur ekki neitt það orðið okkar í milli, sem gefi hv. 1. þm. Árn. (MT) ástæðu til að draga það inn í þessar umr. - Enn sagði hv. 1. þm. Árn. (MT), að jeg hefði ekkert verið við Flóaáveituna riðinn, og hefir hæstv. fjrh. (JÞ) tekið af mjer ómakið að svara því, en þó að ákveðið væri 1920 að taka lán til þessa verks, var þar með ekkert ákveðið, hvenær ætti að byrja á verkinu. Hótanir hans, um að koma í heimsókn til mín, óttast jeg ekki. Jeg segi honum þvert á móti, að hann er velkominn, hvenær sem honum þóknast að koma að heimsækja mig. Að svo mæltu hygg jeg tíma til kominn að leggja mál þetta undir atkvæði hv.Alþ., og hefi jeg gaman af að sjá, hve þjettskipaðar og fjölmennar fylkingar hv.þm. (MT) verða við atkvæðagreiðsluna.

Sigurður Eggerz Í landsreikningnum stendur, að við áramót 1922 hafi verið í sjóði 2 milj. kr., en að frádregnum skuldum nokkrum útistandandi, kr. 1.207.000. Jeg leit aðeins á fyrri töluna fyrst og nefndi hana því aðeins eina. En annars stendur það fast, að peningar voru í sjóði í marsmánuði 1922 kr. 35 þúsund, en í marsmánuði skilaði hæstv. atvrh. (MG) ríkissjóðnum af sjer í hendur Magnúsar Jónssonar, en ekki um áramót. Sjóðurinn við áramót kemur fram við það, að tekið er tillit til lánsupphæða o. fl., sem fært er tekjumegin, og sýnir því í raun og veru ekki útkomu áramóta. Annars talaði jeg aðallega um það, hve miklum peningum Magnús Jónsson fjrh. tók við af Magnúsi Guðmundssyni fjrh., en það voru sem sagt 35 þúsundir. Og auk þess þurfti þá að yfirfæra ýmsar upphæðir, sem ekki voru peningar til fyrir. En þessi samanburður er gerður vegna þess, að núverandi hæstv. stjórn hefir talað svo mikið um það, hve litlu fje hún tók við af fyrv. fjrh. (KlJ). Það hefir verið kastað steinum að fyrv. fjrh. (MG) fyrir fjármálastjórn hans, úr ýmsum áttum, en satt að segja hefi jeg lítið tekið þátt í því steinkasti. Og þó er mjer ljóst, að þegar núverandi hæstv. atvrh. (MG) tók við fjármálaráðherraembættinu af mjer 1920, þá tók hann við ríkissjóðnum í mjög góðu lagi. Auk þess fjár, sem í sjóðnum var, sem jeg nú man ekki hvað mikið var, þá tók hann við innlenda láninu, sem nam 3 milj kr.

það var ekki komið.

Jeg var búinn að undirskrifa skuldabrjefin fyrir láninu og búinn að ganga frá því að öllu leyti. Þar að auki var 6 milj. kr. innieign í landsversluninni. Þessvegna varð fyrv. fjrh. (MG) svo lítið var við hallana í sinni fjármálaráðherratíð, því að hann greip bæði til þriggja miljóna lánsins og dró inn fje úr landsversluninni, þegar honum varð fjárvant. Þar við bættist og enska lánið. Af því fjekk hann um 1½ milj. kr. í þarfir ríkissjóðs. Þessvegna gat hæstv. núverandi atvrh. (MG) sofið svo vært á tekjuhöllunum í sinni fjármálaráðherratíð. Hann greip altaf til lánanna. Þegar Klemens Jónsson tekur við, er búið að eyða öllu þessu fje, búið að draga inn mestalt fje, sem inni var hjá landsverslun, og þá reynir fyrst á þolrif ríkissjóðs, því þá er ekki annað, eða svo að segja ekki annað að halda sjer til en árstekjurnar, sem reyndust ónógar. Hin knýjandi nauðsyn sýnir þá, að snúa verður við á tekjuhallabrautinni. Og það var þá gert. Reynt var að draga strax úr jafnvel nauðsynlegum framkvæmdum, skattafrumv., er vænta mátti að gæfi mikinn tekjuauka, lagt fyrir þingið. Fjárlagafrumvarp lagt fyrir þingið, sem var mótað af hinni mestu sparsemi. Þetta eru alt ráðstafanir fyrv. stjórnar, sem sýna, að hún lagði alla áherslu á að breytt væri um landsbúskapinn til batnaðar. Hinir digru sjóðir, sem Magnúsi Guðmundssyni, þá fjrh., voru afhentir, voru þurausnir. Nýja sparnaðarleiðin, sem fyrv. stjórn hafði snúið inn á, var einasta færa leiðin, eins og þingið hefir líka fallist á. Mjer hefir fundist rjett að benda á þetta nú, að gefnu tilefni.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg hefi ekkert tilefni gefið til þessa samanburðar, sem hv. 1. landsk. (SE) kemur með. Jeg var aðeins að mótmæla hv. 1. þm. Árn. (MT), að fjeð hafi verið til, en hefi ekki neitað því, að ríkissjóður hafi átt í sjóði, og það var það, sem hv. 1. landsk. (SE) var að sanna.

Benedikt Sveinsson Mál þetta hefir nú verið rætt allrækilega. Hefir það komið berlega fram, að núverandi ráðherrar eru því fylgjandi, að fækkað sje ráðherrum. Vil jeg því, að stjórnin hafi óbundnar hendur í þessu sínu áhugamáli og hafi allan veg og vanda af því að ráða því til lykta sem henni þykir best henta. Mun jeg því greiða till. þeirri atkv. mitt, sem hjer er fram komin, um að vísa þessu máli til stjórnarinnar.

Jakob Möller Það var þetta sjóðspursmál, sem jeg ætlaði að fara nokkrum orðum um.  (Forseti JóhJóh: Það mál er hjer ekki til umræðu.)  Það þykir mjer undarlegt. Það hefir þegar verið rætt hjer allmikið, og það er ekki jeg, sem hefi dregið það inn í þessar umr. En jeg hygg, að það sje rjettmætt, að jeg fái einnig að skýra þetta mál með nokkrum orðum. Mjer sýnist eins og þær umr., sem hjer hafa farið fram, varpi einskonar „komiskum“ bjarma yfir hið háa Alþingi, þegar eytt er miklum og dýrmætum tíma til þess að þjarka um það, hvort til hafi verið í sjóði svo mörgum milj. kr. skiftir, eftir það, að samkv. landsreikningnum hefir þau ár undanfarið verið stórkostlegur tekjuhalli árlega. Ráðherrarnir þjarka um það, hvort litlir peningar hafi verið til eða ekki, til að verja til Flóaáveitunnar 1922, en allir vita, að stórkostlegur tekjuhalli var á fjárl. 1921. Mjer finst lítil ástæða til þess að blanda stórpólitík inn í þetta mál. Það liggur bein sönnun fyrir öllu þessu, lán til Flóaáveitunnar var tekið 1920, 1921 var enska lánið tekið, og stjórnin fær af því l½ milj. kr., og þó er því haldið fram, að peningarnir frá Flóaáveituláninu hafi enn verið til. Það liggur í augum uppi, að þetta er hrein og bein blekking, peningarnir eru og hafa verið eyddir. Vitanlega eru bókaðar upphæðir, sem ekki heyra tekjunum til, svo sem innieign í landsversluninni, enda er skiljanlegt, að þessi stóru lán eru öll eydd, og tekjuhalli, sem hleypur á milj. á hverju ári.

Atvinnumálaráðherra (MG): Mjer dettur ekki í hug að halda, að sjálfur bankaeftirlitsmaðurinn (JakM) skilji ekki þetta mál og viti ekki, að jeg hefi farið rjett með. En það fer svo fyrir honum hjer sem oftar, að hann hirðir lítt, hvort hann fer með rjett eða rangt. En það er næsta barnalegt af honum að halda, að ekki geti hafa verið mikið í sjóði í árslok 1921, af því að tekjuhalli var árið 1921. Þetta snertir sem sje ekki hvað annað, því að það var tekið lán, eins og kunnugt er, bæði 1920 og 1921,og þau gerðu mikið meira en vega upp tekjuhallann. Þetta veit hv. 3. þm. Reykv. (JakM) vel, en jeg hefi orðið að benda á þetta af því, að hann fann sig knúðan til að vefengja rjett ummæli mín, til þess að hjálpa nauðstöddum vinum sínum. Get jeg að sönnu vel viðurkent, að hann eigi þeim ógoldnu skuld, en hana verður hann að gjalda að sínu, en ekki á minn kostnað. Að hv.þm. viti betur en hann nú hefir sagt, dettur mjer ekki í hug að efast um.

Flm. (Magnús Jónsson) Það er vonandi, að ekki dragist stórpólitík inn í þetta mál, eins og það, sem hjer var næst á undan, og vænti jeg, að þessu máli fáist lokið á tiltölulega stuttum tíma. Það er í þessari till. til þál. talað um tvö mál: happdrætti og landsspítala, og það er von okkar, að þessir aðiljar mættu báðir hafa gott af sambandinu. Það hefir oft nokkuð skotið upp till. hjer á Alþingi að stofna íslenskt happdrætti. Árið 1912 var rætt um að veita nokkrum mönnum sjerleyfi til þess að stofna hjer innlent happdrætti, og einnig hefir fyrir þetta þing verið lagt frv. um sama efni, og er það í nefnd, og því ekki líkur til, að því verði lokið á þessu þingi hjeðan af. Það er svo með þessi happdrætti, að menn greinir mjög á um þá aðferð til þess að afla sjer fjár. Þannig hafa t. d. enskumælandi þjóðir allar mjög mikinn og illan bifur á því, og í Bandaríkjunum veit jeg til þess, að þar er það talið algerlega óheiðarlegt að viðhafa þá aðferð. Aftur eru það aðrar þjóðir, sem líta á þetta á annan veg og leyfa happdrætti í mismunandi stórum stíl. Einkum eru það smáþjóðirnar. Stórþjóðir, eins og t. d. Bandaríkjamenn, hafa nóg fje, enda mundu þeir selja mest af happdrættismiðum sínum innanlands og því ekkert á því græða. En smáþjóðirnar grípa þessa aðferð til þess að veita peningastraumum inn í land sitt. Ber ekki á, að þær fari með álit sitt á því. Enda hafa sumar aðrar þjóðir annað í fari sínu, sem engu minni fjárglæfrar eru, en þótt þær leyfðu happdrætti, eins og t. d. hin alþektu veðmál. Auk þessara almennu happdrætta er það ekki ótítt að hafa happdrætti í smáum stíl, sem eru rekin til ágóða fyrir ýms góð þjóðþrifafyrirtæki, t. d. fyrir söfn og þessháttar stofnanir. Þetta er allhentug aðferð og enganveginn varhugaverð. Hjer vita menn til þess, að mjög stórar upphæðir fara árlega út úr landinu fyrir þátttöku í erlendum happdrættum. Til þess að reisa skorður við því, að mikið fje fari út úr landinu á þennan hátt, verður ekki önnur aðferð fundin en sú, að við gleypum sjálfir það fje, sem annars fer til útlendinga. Hinsvegar gerum við það að tillögu okkar, að ágóðinn af happdrættinu renni til landsspítalans fyrirhugaða. Jeg þarf ekki að fara langt út í það mál, því allir munu vera sammála um það, að þar sje sú stofnun, sem ekki megi draga öllu lengur að koma á fót. Nú sem stendur verðum við að bjargast við tvo eða aðallega einn erlendan spítala, og er óhugsandi, að svo geti gengið til lengdar. Hjer í bænum er samankominn ekki alllítill hluti af þjóðinni og hjer fer læknakenslan fram, og því má gera ráð fyrir, að hjer eigi jafnan aðsetur ýmsir ágætustu læknar landsins. En alt þetta kemur ekki nema að hálfu gagni meðan okkur vantar spítalann. Og þó ekki væri óhugsandi, að fá mætti St. Jósepssystur til að stækka spítalann í Landakoti, þá mun fæstum þykja það viðeigandi lausn á málinu. Er það líka einróma álit allra, sem um þetta hugsa, að við verðum sem fyrst að undirbúa byggingu landsspítalans. Er einnig á það að líta, að hægt ætti að vera, að koma því svo fyrir, að vistin þar verði ódýrari en gert verður ráð fyrir, að eigi sjer stað á spítala, sem er einstaklingseign. Hinsvegar dylst engum, að landsspítalinn verður dýr stofnun, og kostar það eitt, að koma honum upp, ekki aðeins mikið fje, heldur hlýtur líka rekstur hans að hafa mikinn kostnað í för með sjer. Nú hefir okkur flm. þessarar till. komið saman um það, að vel til fallið sje að sameina þessar tvær hugmyndir, um landsspítalann og happdrættið, og finnist einhverjum óviðeigandi að safna fje með happdrætti, þá er það engum vafa bundið, að sá óhreini blettur verður ekki á annan hátt betur af þveginn en með því að láta ágóðann ganga til stuðnings svo ágætri og nauðsynlegri stofnun. Væri vel, ef spítalanum væri á þann hátt trygður nokkur tekjustofn. Hvernig happdrættinu yrði fyrir komið, höfum við ekki gert okkur neina grein fyrir. Fer till. okkar fram á það, að málið sje falið hæstv. stjórn í hendur til frekari rannsóknar og undirbúnings. Við höfum ekki heldur ákveðið neitt um það, hvort fyrirtækið skuli rekið af ríkinu eða einstökum mönnum, og þótt gert sje í till. ráð fyrir, að ágóðinn renni til landsspítalans, þá er ekkert um það sagt, að allur ágóðinn skuli gera það. Þegar frv. um happdrætti kom hjer fram fyrir nokkru, þá gerðu tveir tillögumenn brtt. við frv. um það, hve mikill hluti ágóðans skyldi ganga til opinberra þarfa. Jeg veit ekki um örlög þessa frv., en það hefi jeg hlerað, að það muni ekki eiga afturkvæmt frá nefnd þeirri, sem hefir haft það til meðferðar. Samt er það ekki fjarri sanni, að hæstv. stjórn hafi það í huga fyrir næsta þing. Vænti jeg þess líka, að hún taki þá líka þessa till. til greina, ef hún verður samþ. Hún hefir bendingu að geyma, í hvaða átt sje heppilegt að stefna, en lætur að öðru leyti alt fyrirkomulag málsins laust og óbundið.

Sigurjón Jónsson Um það leyti, sem þessi till. til þál. var á leiðinni, höfðum við, nokkrir þm., á prjónunum till. um stofnun Íslensks happdrættis. Vorum við ákveðnir í því að gera eitthvað í þessu máli, áður en þingi yrði slitið. Varð það svo úr, að við bjuggum til frv. um þetta efni og lögðum það fyrir hv.Nd.Hv. fjhn. fjekk svo frv. til meðferðar, en eftir því sem mjer er kunnugt, þá eru ekki mikil líkindi til þess, að það komi aftur fyrir hv. deild, enda hefir hæstv. stjórn haft góð orð um að taka málið alt til yfirvegunar fyrir næsta þing, og er henni þá innan handar að hafa frv. okkar til hliðsjónar, ef henni býður svo við að horfa. Í okkar frv. voru ákvæði um það, hvernig hagnaðinum af happdrættinu skyldi varið. En auðvitað kemur það til kasta þingsins að kveða nánar á um það síðar, og er mitt álit, að ekki sje heppilegt að ræða það atriði hjer að þessu sinni. Nógur tími til þess, þegar málið kemur aftur fyrir næsta þing, eins og jeg geri ráð fyrir að verði. Jeg vil því leyfa mjer að leggja það til, að till. þessari verði vísað til ríkisstjórnarinnar, án þess þó, að efni hennar sje samþykt, og athugist hún þá ásamt frv. hv.Nd. Er ekki raunar svo að skilja, að jeg vilji á nokkurn hátt setja mig á móti því, sem í till. stendur, en jeg álít aðeins ekki tímabært að fara nú að ráðstafa ágóðanum af þessu fyrirtæki. Verður það auðvitað gert á sínum tíma.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg skal aðeins láta þess getið, að stjórnin mun að sjálfsögðu taka mál þetta til yfirvegunar fyrir næsta þing. En þar í liggur ekki neitt loforð um að leggja frv. til laga um happdrætti fyrir næsta þing. Eins og skiljanlegt er, þá eru ýmsar hliðar á þessu máli, sem fyrst þarf að rannsaka, og verður ekkert sagt að svo stöddu um það, hvaða niðurstöðu stjórnin kann þá að komast að.

Flm. (Magnús Jónsson) Jeg býst við, að jeg megi lýsa yfir því, fyrir hönd okkar allra flm. þessarar till., að við höldum henni fram, og væntum þess, að hún verði samþykt. Í okkar augum er síðari partur till., um að ágóðinn skuli renna til landsspítalans, alveg eins mikið aðalatriði eins og fyrri parturinn. En auðvitað bindur þetta ekki lengra en það nær hendur stjórnarinnar. Það eru aðeins svo og svo margir hv.þm., sem láta í ljós sinn vilja í þessu máli við stjórnina. Vil jeg því fastlega vænta, að till. verði samþykt eins og hún liggur fyrir, þótt jeg á hinn bóginn leggi ekki neinn fjandskap við málið inn í þá till., að vísa málinu til hæstv. stjórnar.