Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flutn.m. (Bjarni Jónsson): Eg hafði hugsað mér að Hans Hátign konungurinn og landsstjórnin mundu. telja sér skylt, samkv. stjórnarskránni, að bera þetta frv. fram fyrir þetta aukaþing, sem eingöngu er samankomið vegna þessa máls, og það jafnvel, þótt konungur ætlaði ekki að samþykkja frv. óbreytt. Mér skilst, að þetta hefði verið skylda, því að annars gæti farið svo, að einmitt þetta þing fengi alls ekkert tækifæri til þess að ræða frv. Og eg hygg jafnvel, eftir þeim atburðum, sem hér hafa orðið nú að undanförnu, og eftir orðum hins nýja ráðherra vors áðan, að hér hafi skollið hurð nærri hælum, legið nærri, að enginn tæki frv. upp, svo að það yrði rætt. Annars skal eg ekki tala margt um þetta né víta þá stjórn, sem nú er að fara frá völdum. Að eins vil eg geta þess, að þetta er einn liður í ástæðunum til þess, að eg ber þetta frv. fram, ásamt háttv. meðflutningsmanni mínum, þm N.-Ísf. (Sk. Th.), að mér þótti það ósvinna, ef það yrði ekki rætt á þessu þingi. En ekki var það þó aðalástæðan. Aðalástæðurnar eru þær tvær, er nú skulu taldar: Sú fyrst, að eg mundi enn skoðun alþjóðar og þingheims í fyrra um það, hve bráða nauðsyn bæri til endurbóta á ýmsum greinum stjórnarskrárinnar, og vilja manna um þær umbætur. Þá var það ljóst orðið, af svörum Dana, að samningaumleitanir við þá voru strandaðar, og þá var næsta nauðsynin að koma fram þeim stjórnarskrárbreytingum, sem ekki mátti án vera, og gera mátti ráð fyrir, að ekki yrðu deiluatriði við Dani. Um þetta kom báðum þingflokkum þá saman, enda varð það að ráði. Og hin aðalástæða mín var sú, að þessi nauðsyn er enn algerlega óbreytt. Konungkjör þingmanna er jafnóeðlilegt nú sem þá, kosningarréttur til alþingis er bundinn jafnóeðlilegum böndum nú sem þá, og ríkisráðsákvæðið er jafnfjarstætt öllum sanni nú sem þá. Eg vil biðja háttv. þm. að taka eftir því, að eg ber engan veginn þetta frv. upp til málamynda, heldur hefi eg þegar gert mér ákveðna hugmynd um það, hvernig þingið eigi með það að fara, og eg skal geta þess nú þegar, að eg er enn á sömu skoðun, sem eg og allr aðrir höfðu á síðasta þingi, sem sé þeirri, að þetta mál eigi að ganga fram sem allra fyrst. En þá er að athuga það, hvort betra sé að samþykkja það óbreytt, eða gera á því einstöku breytingar og leiða það svo til lykta á næsta reglulega alþingi. Eg skal nú geta þess, að frá mínu sjónarmiði eru talsverðir gallar á frv., eins og það er, og kunnugt er það hv. þm., að eg barðist móti ýmsum greinum þess á síðasta þingi, en var með öðrum tillögum ásamt öðrum hv. þm., sem nú á ekki sæti hér. T. d. vildi eg helzt hafa óskift þing og stuttan kjörtíma, og þar næst skifti á alþjóðarkjöri og konungkjöri, og að kjördæmaskipun héldist annars óbreytt, svo að ekki yrði óþarfa rask, þar eð þetta átti eingöngu að vera bráðabyrgðabreyting. Illþolandi þótti mér og fyrirkomulag efri deildar. t. d. 10 ára tíminn og þaðan af verra, að þingrof nái ekki til þessara tímenninga. Enn fremur að kosningarrétturinn skuli vera bundinn við 25 ára aldur í stað lögaldurs, sem ætti að vera trygging fyrir nægum þroska kjósandans. En verra er þó að hafa tvennan kosningarrétt, annan til efri en hinn til neðri deildar. Þessir gallar þykja mér á vera, og fleiri, sem eg hirði eigi að telja, en þrátt fyrir það eru og margir kostir á því, sem eru svo mikils virði, að mér væri nauðugt að sjá það, ef frv. næði eigi fram að ganga, svo að þær réttarbætur kæmust eigi á. Fjölgun ráðherra er t. d. mikil réttarbót, þó því að eins, að ráðherraeftirlaun séu afnumin, því að annars má gjaldþol landsmanna ekki við þeirri breytingu, og mundu menn þá jafnvel skirrast við að skifta um stjórn, þó nauðsynlegt væri. En ef þetta frumv. yrði samþykt, þá yrði stjórnarskráin ekki lengur þröskuldur í vegi fyrir því, að taka mætti eftirlaun af þeim og öðrum með einföldum lögum. Annar kostur er sá, að landsvist er gerð að skilyrði fyrir kjörgengi, svo sem sjálfsagt er. Það er ekki rétt sem sagt hefir verið, að þetta ákvæði sé sprottið af andróðri gegn einstökum manni, hv. þm. Sfjk. (V. G.), heldur af hinu, að embættismaður annars ríkis á ekki að geta setið á þingi voru, hversu góður þingmaður sem hann er, og hversu vandfylt sem sæti hans kann að vera. Því að þjóðernið eitt ætti ekki að gefa dönskum embættismanni eða þegni frekari rétt til slíks, en t. d. löndum vorum í Vesturheimi, og er þeim þó að lögum meinuð þingseta hér. En standi við það, sem nú eru lög um þetta, þá gæti hver embættismaður í Danmörku, sem kann að tala og rita íslenzku, orðið þm. hér. T. d. gætum vér þá ekki eingöngu átt von á því, eftir næstu kosningar, að hv. þm. Sfjk. yrði endurkosinn, heldur og við hlið hans gæti setið Knútur Berlín, sem fulltrúi Suður-Múlasýslu.  (Guðlaugur Guðmundsson: Það væri ekkert á móti því!)  . Það getur verið að hv. þm. Ak. (G. G.) hefði ekkert á móti því, en eg fer nú með mína eigin skraddarþanka um málið og get ekki hugsað fyrir allra sann. Þá er rýmkun kosningarréttarins svo mikil réttarbót, að hún ein mundi nægja til þess, að menn rendu niður mörgum af göllum frv. með henni. Eg skil ekki, hvernig réttlætiskend manna þolir það, að sá réttur sé bundinn við krónu eða kyn, því að þeir, sem krónuna eiga, eru ekki færari til þess að kjósa en hinir, upp og niður. Og um kynferðið er það að segja, að það er nú öllum ljóst, að hér er um gamlar ófrelsisleifar að ræða, og tel eg það ósæmilegt svo mentuðum mönnum, sem Íslendingar eru, að sýna þann hroka, að álíta sig sjálfkjörna til þessa réttar, en vilja gera mæður sínar að hornkerlingum. Önnur mikilsverð rýmkun á kosningarréttinum er afnám konungkjörs, sem reyndar er ekki annað en ráðherrakjör. Það þykir ekki gott, að menn séu tvöfaldir, en verra er þó að þeir séu sjöfaldir, en það er ráðherrann eftir núgildandi stj.skrá. Og hann er það ekki einungis meðan hann situr í ráðherrasessi, heldur getur hann haldið áfram að vera það eftir að ráðherraskifti verða, ef sá tími fer ekki saman við endi kjörtímabilsins. Þetta vildi til þegar nýi ráðherrann, sem nú er, valdi síðast kgk. þm. Þá gerði hann það þvert ofan í vilja og skoðanir þáverandi meiri hluta og ráðherra, sem við tók. Og þótt sá ráðherra, sem nú lét af stjórn hegðaði sér öðru vísi, þá er engin trygging fyrir því, að svo verði jafnan. Það er og öllum ljóst, hve sjálfsögð þessi breyting er, og hve mikla áherzlu allur landslýður hefir á það lagt, að kgk. sveitin hverfi. Þá er enn eftir einn kostur þessa frv., er eg fyrir mitt leyti met nálega mest af öllum. En hann er sá, að ef samþyktir yrðu samningar um samband Íslands við annað ríki, þá verði þeir bornir undir alþjóðaratkvæði með leynilegri atkv.gr. Eg sé ekki, hvernig menn ættu að fara að því, að verja það fyrir samvizku sinni að fresta því, að þetta ákvæði komist inn í stjórnarskrána. Að minsta kosti vil eg ekki eiga framtíð landsins undir trú á einstakan mann eða flokk og orðheldni þeirra. Og fari það nú t. d. fram, sem eg heyrði hæstv. ráðherra, sem nú er að verða, æskja eftir, nefnilega að tekið verði upp hér á þingi uppkastið sæla frá 1908, eða annað þaðan af verra og samþykt, undir hverju er það þá komið hvort það ekki verður gert að lögum, þegar í haust, öðru en eingöngu orðheldni þessa manns og flokks hans. Og þótt hann væri allra manna orðheldnastur, þá væri það ekki nóg trygging, því að hann gæti dáið og annar komið í staðinn, sem engu hefir lofað, og er því við ekkert bundinn. Eg skil ekki hví menn gerast svo djarfir, að taka upp sambandsmálið af nýju án þess að þetta ákvæði sé áður komið inn í stjórnarskrána. Annars var þetta svo lifandi í meðvitund manna á síðasta þingi, að eg skil ekki í því, að menn séu svo sljóvir, að á það þurfi að minna. Þá má ekki gleyma ríkisráðsákvæðinu. Það er alkunna, að alt frá því er það var samþykt hafa allir Íslendingar verði á einu máli um það, að það væri eingöngu íslenzkt mál, og gæti ekki orðið deilumál við Dani. Þetta liggur líka í augum uppi, því að hvorki felst í því viðurkenning á stöðulögunum, þar sem ráðherra, sem þá varð og nú tekur við aftur; og flokur hans lýsti yfir því einmitt á því þingi, að þeir skildu það eigi svo, heldur sem sérmál, - né heldur kom það fram sem samningur sem sjá má á, því, að þar var ekki við neinn samningsaðilja um að eiga, enda sýna áður nefndar yfirlýsingar þm. að þeir þóttust ekki vera að gera neinn samning, - þær hefðu verið alger hugsunarvilla, ef svo hefði verið. Ekki ræður íslenzkt löggjafarvald heldur yfir því hverjir í þeirri samkundu (danska ríkisráðinu) sitja. Ákvæðið er því ekkert annað en meinloka, sem á að hverfa sem allra fyrst. Og samkvæmt þessu öllu, sem nú er talið, trúi eg því ekki, að nokkur ætti að láta sér það í augu vaxa, að samþykkja þetta frv. óbreytt, svo miklar umbætur veitir það frá því, sem nú er. Eg trúi ekki heldur öðru, en að nýi ráðherrann fái þetta frumv. samþykt og staðfest í haust, því að vonandi er að hann sé konungi velþóknanlegur, og að hann skirrist við að reka þann mann úr ráðherrasæti, er hann hefir nýkjörið þangað, og það því fremur, sem eg hefi heyrt það frá skilgóðum manni, að hann hafi ekki veitt því máli skilyrðislaus afsvör, heldur þvert á móti sagt að hann þyrfti að kynna sér betur Íslandsmál, og gæti afleiðingin af því vel orðið sú, að hann sæi þá hve tvímælalaust þetta er íslenzk sérmál og neitaði því ekki lengur samþykkis. Hitt gæti verið hættuspil, að láta frv. rekast milli þinga og flokka nokkur ár enn, og það er ekki sagt, að menn yrðu ánægðari með þær breytingar, sem þá kynnu að verða á því gerðar, og líklega yrðu til verra eins. - En að því frágengnu, að frv. fáist samþykt óbreytt, vildi eg óska að það yrði afgreitt héðan í einhverju formi, heldur en ekkert, til þess að ekki detti niður viðleitnin í þá átt að gera nauðsynlegar umbætur á stjórnarskránni, án þess þó að deila við hina þjóðina, sem vér nú erum í sambandi við. Ein ástæða til frestunar væri hugsanleg, sú að bráðlega gengi fram samningar um sambandsmálið. En mér er spurn, getur þess verið nokkur von? Það hygg eg að örvænt sé um það. Þótt bræðingurinn, sem svo er nefndur, sé nú talinn lostætur meðal þingmanna, þá hygg eg að kjósendum bragðist hann miður. »Engin etur bræðinginn brauðlausan«, segir máltækið, en skjótt mundi verða brauðþurð, ef allur almenningur ætti að fá með honum. Af þessari einni ástæðu, tregðu kjósanda, sem öllum er vituð, mun ekkert samningsfrv. koma fram á þessu þingi. Kjósendatregðan vituð, af því að enn er óbreyttur vilji kjósanda frá 1908, en var sá að gera aldrei samning nema hvor aðili um sig mætti segja honum upp. Uppsögnin var jafnan aðalatriðið og annað bar ekki á milli flokka 1909. Hafa því þeir menn, sem þá voru í meiri hluta, en ganga nú frá þessu atriði, lagst á sveif með hinum fyrri mótstöðumönnum sínum. Auk þess hétu menn því, er síðast var kosið, að hreyfa ekki því máli: - En þótt bræðingsmenn væri svo djarfir, að þeir þyrði að bjóða umbjóðöndum sínum kjósöndum, þessa fæðu, þá munu þeir ekki gína yfir. Og þótt þeir yrði svo gleymnir á loforð sín, að þeir vildu hafa málið fram nú, og þótt þeir geri föst samtök (sumum þykir þó þau fastatök eiga að vera lausatök), þá mun mál þeirra engan framgang hafa, heldur munu þeir fá enn verri bakskell, sem svo er nefndur, en þeir fengu 1908. Samningar munu því eigi komast á fyr en þessir menn snúast yfir á mína stefnu, þ. e. konungssamband, það eina samband sem getur rúmað fullveldi Íslands, og Danir viðurkenna það. Raunar eru menn orðnir hringförulir á þessum síðustu og verstu dögum, en þó munu þeir trauðla snúast í svip til hins rétta málstaðar vors. Því að menn eru snúðharðari til vitleysu en til vits, svo sem ráða má af orðinu hringavitleysu. Ekki mun heldur friðarspjall hins nýja ráðherra bæta hér úr skák eða flýta fyrir, og munu honum illa bregðast þær friðarvonir, sem hann byggir á hinum föstu samtökum, er hann lýsti. Eg er sannfærður um, að allir vita það og viðurkenna, að slíkar tilraunir geta ekki leitt til friðar í landinu. Það er einmitt það versta ófriðarefni, ef á að fara að reyna að hnekkja þeim þjóðarvilja, sem kom svo ótvírætt í ljós við kosningarnar 1908, nú eftir 3–4 ár. Og þess er eg fullviss, að sé úlfúðin og ófriðurinn innanlands þess valdandi, að lánstraust landsins er ekki eins mikið og æskilegt væri, þá batnar það ekki við slíkar tilraunir - og ef deilur okkar við Dani sem svo eru kallaðar, en er í raun og veru ekki annað en kurteist samtal; eru hins sama valdandi, þá er það víst, að þær batna heldur ekki ef á að fara að gera tilraun til að hafa yfirlýstan vilja þjóðarinnar að engu, heldur mun slík tilraun miklu fremur verða upphaf að deilu við Dani. En annars hygg eg að hægt sé að finna ástæðurnar fyrir því, hve lánstraustið er lítið á ýmsu öðru en þessu. Eg get nú ekki eftir þessu öllu séð annað en sá sé einn kostur Alþingis að ræða þetta mál til úrslita og samþykkja það - helst óbreytt - eða þá með lítilsverðum breytingum, sem ekki mega ná til neinna aðalatriða, t. d. ríkisráðssetunnar - og eg hygg að flestir háttv. þm. séu mér sammála um þetta. Annað væri óliklegt, eftir umtali þeirra á síðasta þingi. En þótt einhverjir, móti von minni, kunni að vera á móti þessu, þá er eg samt fullviss um það, að allir séu mér sammála í því að vísa málinu til 2. umr. og kjósa síðan 7 manna nefnd til að athuga það. Og geri eg það að tillögu minni.

Forseti las upp svohljóðandi tillögu til rökstuddrar dagskrár frá Guðlaugi Guðmundssyni: »Með því að til stendur að leita samkomulags við Dani um sambandsmálið á grundvelli frumvarps millilandanefndarinnar 1908 með þeim breytingum er samkomulag fæst um, bæði inn á við og út á við, en það mundi að sjálfsögðu leiða til stjórnarskrárbreytingar, þá telur deildin ekki rétt að gera samþykt um stjórnarskrármálið að þessu sinni og tekur því fyrir næsta mál á dagskránni«. Gat hann þess að hún mundi verða borin undir atkvæði að umræðunni lokinni.



Málið liggur svo ljóst fyrir af báðum nefndarálitunum og svo sjálfu frv. að ekki mun þurfa að fara mörgum orðum um það. Að eins skal eg geta þess, að þessa rökstuddu dagskrá sem forseti las upp hefi eg borið fram í samráði við mesta hl. nefndarinnar. Eg sé enga ástæðu til að hafa langar umr. um málið nú. Það hefir litla þýðingu en hins vegar er það nokkur ábyrgðarhluti að tefja tíma þingsins nú með löngum og þýðingarlitlum umræðum.



Eg ætla ekki að ræða þetta mál nú. En hart þykir mér að þola þá aðferð sem höfð er í þessu máli. Það er dregið þangað til kl. 8 að kveldi að ræða þetta mál, sem þingið er komið saman til að fjalla um. Nú eru menn orðnir dauðuppgefnir eftir alt þrefið og þjarkið í dag og þó á nú að hespa málið af þegar á einu síðkveldi. Hefði þó ekki veitt af, að menn væru óþreyttir þegar svo mikilsvert mál liggur fyrir. Nú eru mörg smá mál eftir á dagskrá og væri nær að taka þau fyrir en fresta þessu til morguns. Geri eg það að tillögu minni að málinu verði frestað og tekið fremst á dagskrá einhvern næsta daginn.

Forseti: Eg bjóst ekki við að svo langar umr. yrðu um þau mál sem á undan eru á dagskránni. En þar sem kl. er nú orðin 8, og fundurinn hefir staðið svo lengi, geri eg fundarhlé til kl. 9.



Eg hafði vænst þess, að hv. frsm. miðhl. (V. G.) mundi tala á undan mér, og því bað eg ekki fyr um orðið. Eins og kunnugt er, er þetta aukaþing til þess samankallað, að leiða til lykta stj.skrárfrv. síðasta þings. Þegar árið 1907 var mönnum orðið það ljóst, að breyta þyrfti stjórnarskránni, og kom báðum flokkum þingsins saman um það, að nauðsyn væri á því, að það yrði sem fyrst gert. Síðan hefir það mál ætíð verið meira og minna vakandi, og loks fór svo á þingi 1911, að stj.akrárbreyting var samþ. Þótt menn greindi á um einstök atriði, þá sættust þó báðir flokkar á að afgreiða málið, og dró það til þess, að halda varð þetta aukaþing. En þá varð það tíðinda þegar í þingbyrjun, að málið var ekki lagt fyrir þingið af hálfu stjórnarinnar, og þess vegna tókum við, eg og hv. þm. Dal. (B. J.) frv. upp og fluttum það í okkar nafni. Það var sett í nefnd, og var eg einn í henni. Eg get nú ekki borið henni annan vitniaburð en þann, að störf hennar hafa gengið seint og orðið að lokum verri en engin. Hún hefir þríklofnað, og leggur mesti hl. það til, að málinu verði eytt að þessu sinni, með því að sþ. þingsál.till. um það, en miðhl. vill fara líka leið, dagskrárleiðina, með dálítið annari rökstuðningu, og loks legg eg til að frv. verði samþ. óbreytt. Það tafði fyrir störfum nefndarinnar, að sumir vildu ekkert gera í þessu máli fyr en séð væru örlög bræðingsins á þinginu, með því að réttast væri að hreyfa því í sambandi við sambandsmálið, en fyrri ekki, ef von væri nokkurra framkvæmda í því máli. En þegar nú er að því gáð, hvað þetta þýðir fyrir stj.skrárfrv., þá er það sama sem að draga það um ófyrirsjáanlegan tíma. Setjum nú svo, að bræðingsmenn kæmu sér niður á eitthvað, sem þeir fengi Dani til að ganga inn á, og sem leiddi til þess, að sambandslagafrv. yrði sþ. á næsta þingi, þá yrði það lagt fyrir þjóðina við nýjar kosningar, og þá yrði í bezta falli, ef þjóðin féllist á það frv., stj.skrárbreyting sþ. 1914 og leidd til lykta 1915, því að eg geri ráð fyrir að á næsta þingi verði ekki lagt út í slíkt, á meðan enginn veit hvernig þjóðin muni snúast við samninga-tilraununum. Í sömu átt virðist það og benda, að mesti hl. er nú að snúast frá þingsál.till.-leiðinni og yfir á dagskrárleiðina, eins og miðhl., því að í þingsál.till. stóð áskorun til stjórnarinnar að leggja málið fyrir næsta þing, ef von væri um framgang sambandsmálsins, en í dagskránni er fallið frá því, að það skuli gert á næsta þingi. Með þessu er málinu þannig teflt í algerða óvissu, því að hvernig þjóðin kann að snúast við sambandsmálinu, getur enginn sagt. Nú hefir verið deyfð yfir því máli víðast á þingmálafundum, en hún mun koma mest af því, að menn þykjast vita það, og treysta því, að því máli verði ekki ráðið til lykta án þess að fyrst fari fram um það nýjar kosningar, enda kom það þjóðinni á óvart, að stj.skrármálið mundi verða sett í samband við það mál nú, þar sem mönnum hafði skilist svo á flestum frambjóðendum úr Heimastjórnarflokknum, að það ætti ekki að liggja fyrir, og Sjálfst.menn buðu sig fram upp á sömu stefnuskrá og áður, svo að frá þeirra hálfu kom ekki til mála að fara neitt að ýfa það mál upp. Bræðingurinn er verk þeirra manna, sem sumir voru með stefnuskránni, sem Sjálfstæðismenn fylgdu á þingunum 1909 og 1911, en hinir létu sem þeir ætluðu ekkert við sambandsmálið að eiga, og þetta, að láta nú málið bíða, er sannarlega ekki gert vegna kjósenda. Að vísu er það eðlilegt, ef sambandslög kæmust á, að þá verði stj.skráin umsköpuð um leið, en þótt þetta frv. væri nú samþ. og til lykta leitt, þá fæ eg ekki séð að menn þurfi að telja á sig það ómak, að breyta stj.skránni aftur, einkum þar sem það yrði þá gert í sambandi við sambandsmálið, sem kostar nýjar kosningar hvort sem er, enda eru þær nú ekki orðnar svo erfiðar, síðan farið er að há þær í hverjum hreppi. Þess vegna getur sambandsmálið ekki verið næg ástæða til þess að eyða þessu frv., þótt það sé látið í veðri vaka, heldur er hitt, að hv. meiri hl. er svo íhaldssamur, að hann sér eftir kosningarréttinum, sem þar er ætlaður konum og vinnuhjúum o. s. frv. Hann ber núverandi kjósendur svo mjög fyrir brjósti, að hann má ekki til þess hugsa, að fleiri verði jafn réttháir þeim. Nú held eg að hver maður verði að játa með sér, að kvenfólkinu og, þeim öðrum, sem hér er um að ræða, sé gerður óréttur, eins og nú er, og það batnar ekki, þótt því sé haldið lengur áfram, heldur versnar, svo að frá því sjónarmiði er þjóðinni ekki heldur unnið þarft verk. Tilfinningin fyrir þessum órétti er að verða æ ríkari, og eins og menn vita, hafa margsinnis heyrst raddir um þetta frá kvenfólkinu. Vinnuhjúin eru ekki eins vel vöknuð til meðvitundar um þetta ennþá, en það er ekki fallegra, að menn séu rændir rétti fyrir það, þótt þeim sé ekki sjálfum ljóst að þeir eigi þann rétt. Það er einmitt ennþá ljótara. Það er eins og eg hefi sagt, það er ekki sambandsmálið sem veldur, heldur liggur hér alt annað bak við. Því hefir verið hreyft, að vænta mætti fyrirstöðu frá hálfu Hans Hátignar konungs vors á því, að þetta frv. nái staðfestingu, vegna burtfellingar ríkisráðsákvæðisins, en eg þykist í nefndaráliti mínu hafa fært ítarleg rök að því, að ekki þurfi að óttast það, ef málinu er haldið fram með alvöru og frv. samþykt aftur. Eg hygg að ekki þurfi annað en að benda konungi á það, sem Danir hafa sjálfir sagt, bæði ístöðulögunum og stjórnarskránni, þar sem þeir hafa viðurkent að hér sé um íslenzkt sérmál að ræða, en það er það ekki í reyndinni, svo lengi sem ráðh. vor á að vera bundinn við að bera upp mál vor fyrlr konungi í ríkisráði Dana, eða meðan Danir yfirleitt hafa nokkurt eftirlit með því, hvernig það er gert. Og auk þess, sem rýmkun sú á kosningarréttinum, sem eg gat um áðan, þolir enga bið, þá er og hið sama að segja um afnám konungkj. þm. og fleiri réttarbætur, sem þetta stj.skrárfrv. hefir í sér fólgnar. Þess utan fer illa á því, að þingið kasti frá sér því verki, sem það var kallað saman til að vinna. Eg hefi í nefndarál. gert svo ítarlega grein fyrir því, sem mælir með því að frv. verði samþ., að eg álít óþarft að endurtaka það hér, enda mun hvort sem er ekki tjá að fjölyrða um það, þar sem örlög þess munu fyrir fram vera ákveðin. Það er í þágu hv. meiri hl. að þetta mál nái ekki fram að ganga, og síðan hinn nýi bræðingsflokkur hófst, er nú sumum mönnum svo vikið, - eins og bezt má sjá á Ísafold - að þeir hafa fyrirlitningu og viðbjóð á því, sem þeir hafa barist fyrir og álitið rétt til skamms tíma, og sem er rétt enn. Eg legg það til, samkvæmt því, sem eg hefi sagt, bæði hér og í nefndarál. mínu, að frv. verði samþ. óbreytt.



Eg skildi hæstv. fors. svo, sem hann ætlaði fyrst að bera upp dagskrá frá. hv. þm. Ak. (G. G.), og ef hún félli, þá d.skr. hv. þm. Borgf. (K. J.) og hv. þm. Sfjk. (V. G.), og falli þær, þá loks frv. sjálft, en teldi hinsvegar tillöguna fallna, ef önnur hvor dagskráin yrði samþykt, en þetta er tæpast rétt. Það getur prýðilega farið saman, að samþykkja rökst. dagskr. hv. þm. Ak. (G. G.) og skora þó á stjórnina, að leggja stj.skrárfrv. fyrir næsta þing, verði þá ekki fengin vís von um góðar undirtektir Dana undir sambandsmálið. Því lit eg ekki svo á, sem okkar till. sé fallin, þótt dagskráin verði samþykt. Það er ekki rétt, að þetta þing sé kallað saman til þess endilega að binda enda á stj.skrármálið. Af því að gerð var stj.skrárbreyting á síðasta þingi, þá var skylda að stefna þessu þingi saman, hvort sem nokkur líkindi voru til þess eða engin að það mál yrði þar til lykta leitt. Hv. þm. N: Ísf. (Sk. Th ) mintist á stj.skrárbreytinguna í sambandi við sambandsmálið. Það er gefinn hlutur, að við, sem setjum það mál efst á okkar stefnuskrá, hljótum að vera á móti breytingu á stj.skránni, meðan von er um framgang þess máls, því að framgangur þess hlyti að leiða til stj.skrárbreytingar jafnframt, og væri þá til einskis að hafa samþykt stjórnarskrárbreytingu nú. Hann sagði að þetta væri sama sem að draga málið um ófyrirsjáanlegan tíma, það er ekki, ef mín þingsál.till. verður samþ., því að það er meining mín með henni, að ef ekki verður fengin sú von með framgang sambandsmálsins - og þar með meina eg ekkert annað, en frv. frá 1908 -, þá skuli leggja stj.skrárfrv. fyrir næsta þing. Eg vil ekki draga málið frekar en þörf er á, því margar breytingar kalla eftir, og réttlátt að taka tillit til sumra af þeim er orðaðar hafa verið, þegar svo er komið. Þá sagði hv. þm, að Heimastjórnarmenn hefðu ekki ætlast til að sambandsmálið kæmi hér til umræðu. En þetta er ekki rétt. Miðstjórn flokksins hefir þvert á móti auglýst á prenti að flokkurinn hefði það mál efst á dagskrá sinni. Að minsta kosti erum við þm. Rv. svo heppnir, að við vorum kosnir uppá það, og höfum auk þess fyrir okkur samþyktir þingmálafunda, því til styrktar. Það er satt, sem sagt hefir verið, að mestur hluti þm. hafi verið óánægður með stj.skrána, eins og frá henni var gengið í fyrra. Eg fyrir mitt leyti mundi ekki vilja samþ. hana óbreytta, enda þótt enga fyrirstöðu þyrfti að óttast af hálfu Hans Hátignar konungsins, og gerir það bæði fjölgun ráðh. og sérstak lega hin stórum aukna kjósendatala, svona alt í einu, sem beinlínis getur stofnað landinu í hættu. Aftur er það misskilningur, ef hv. þm. heldur að allir, sem nú styðja þingsáil.till. séu á móti kosningarrétti kvenna. Eg er því fylgjandi að konur fái kosningarrétt með sömu skilyrðum, og karlmenn hafa hann nú, en frekari rýmkun vil eg ekki að svo stöddu. Eg var heldur ekki ánægður með skipun efri deildar í frv. frá 1911. Og loks álít eg alþýðuatkvæðið óþarft og jafnvel ótækt í flestum málum. Það þykir nú ef til vil vænlegt til kosningafylgis að gala mikið um frelsi, en hins verður þó að minnast, að heill lands og lýðs er dýrmætari en slagorð. Það er tími til þess kominn, að einhver þori að kannast við það hér á þingi, að of mikið getur verið af þessu svokallaða frelsi! Háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) sagði að sambandsmálið mundi ekki vera aðalatriðið fyrir öllum sambandsmönnunum, heldur lægi annar fiskur undir steini. Eg veit það, að fyrir frumvarpsmönnum, bæði heimastjórnarmönnum og öðrum gömlum frumvarpsmönnum er sambandsmálið aðalmálið; einmitt vegna þess máls hafa margir nú teygt sig svo langt sem þeir hafa gert, og vonandi gegnir líku máli um hina nýju sambandsvini. Eg vona að hæstv. forseti áliti ekki þingsál.till. fallna þó að dagskrá mesta hl. verði samþykt. Þeim hv. þm. Borgf. (Kr. J.) og Sfjk. (V. G.) get eg ekki fylgt af tveim ástæðum. Í fyrsta lagi leggja þeir ekki áherzlu á það á hvaða grundvelli sambandsmálið verði leitt til lykta. Þeir geta vel hugsað sér annað fyrirkomulag en millilandanefndarfrumvarpið fór fram á; sennilega landstjórafyrirkomulagið. En eg get ekki með nokkru móti vikið frá frumvarpinu frá 1908. Í öðru lagi vilja þeir bíða með að breyta stjórnarskránni unz útséð er um það, hvort viðunanlegir samningar náist við Dani um sambandsmálið, hversu langur sem drátturinn kann að verða, en eg get ekki fallist á að fresta nauðsynlegum breytingum á stjórnarskránni alveg út í blá inn bara meðan einhver og einhver tel ur ekki vonlaust um samninga. Eg vil vara hv. þingm. við að greiða atkvæði með dagskrá þessara tveggja hv. þm. Eg fyrir mitt leyti geng ekki óneyddur skemmra en frumvarpið frá 1908.



Mér þykir ástæður meiri hl. gegn því að afgreiða fyrir stjórnarskrárbreytinguna undarlegar. Einkum er eg hissa á þeim ummælum hv. l. þm. Rvk. ( L. H. B.) að þessu þingi sé ekki stefnt saman til að binda enda á þetta mál, því sá er einmitt tilgangur þess. Annars væru ákvæði stjórnarskrárinnar um að altaf skuli framfara nýjar kosningar og aukaþing haldið þegar samþ. hefir verið breyting á stjórnarskránni, óskynsamleg ef það væri ekki einmitt til að ræða það frv., sem samþ. hefir verið og binda enda á það. Auðvitað geta meirihlutamenn sagt, að það að fella málið með dagskrá sé að binda enda á það, en þá hefði þeir ekki átt að draga það svona lengi fram eftir þinginu. Menn hefðu getað betur fest hugann við .önnur mál, ef þetta aðalmál hefði fyr verið útrætt. Þeir segjast ekki vilja samþ. stjórnarskrárbreytingu meðan von sé um að samkomulag náist við Dani, bygt á grundvelli frumvarpsins frá 1908. Eg á bágt með að skilja þetta. Það er öllum ljóst að mörg ár hljóta að líða áður en slíkir samningar eru komnir í kring, bæði þingin verða að ræða þá og gera sennilegar breytingar hvort á annars frumv. áður en endanlegt samkomulag næst, og hlýtur því að verða talsverður dráttur á málinu. Eins og allir voru sammála um á síðasta þingi, er sjálfsagt að gera þær bráðabirgða umbætur á stjórnarskránni sem nauðsynlegar þykja og ekki eru deilumál við Dani. Sá meiri hluti sem þá var fékk ámæli fyrir það, að hann ætlaði sér ekki að sinna stjórnarskrármálinu, en reyndin var sú, að undir eins og samningarnir við Dani strönduðu, þá tók hann aftur upp stjórnarskrármálið. Þá var enginn Heimastj.maður því mótfallinn að stjórnarakrármálið væri tekið til umræðu af þessum ástæðum. Þetta er því einkennilegur snúningur. Eg býst nú ekki við því, að Íslendingar vilji gera nokkra samninga við aðra þjóð, um annað en jafnréttissamband. Hverjar tegundir jafnréttissambands eru til, og hver þeirra er líklegust til að ná samþykki beggja þjóða? Þá er fyrst til að telja konungssamband. Því er þannig farið að bæði ríkin eru jafn rétthá og hvort um sig hefir umráð yfir öllum sínum málum t. d. gæti annað átt í stríði þótt hitt væri ekki með. Þá er ríkjasamband. Það er nú hvergi til en var áður á Þýzkalandi. Það hygg eg að komi ekki til greina, en þó hefir það sama einkenni og hitt, að báðar þjóðirnar eru fullvalda og jafn réttháar. Þá er sambandsríki, eins og t. d. Sviss og Bandaríkin. Þar eru ríkin jafn rétthá innbyrðis, en ekkert þeirra fullvalda, en aftur er alt sambandið fullvalda út á við. Þetta fyrirkomulag gæti hugsast með Dönum og Íslendingum. Fjórði mátinn til sambands jafnrétthárra þjóða er málefnasamband, og heyrst hefir að það sé á stefnuskrá bræðingsmanna. Þar er grundvallarreglan, að fullveldið er hjá sambandinu, en ekki hjá hverju einstöku ríki og varðar önnur ríki ekkert um innbyrðis sambandið. Neðar en málefnasamband vilja Íslendingar ekki fara og þarf því ekki að telja til fleiri leiðir. - En þá er á það að líta, hvort það er framkvæmanlegt. En það er skoðun mín að slíkt samband sé óframkvæmanlegt milli svo misstórra þjóða sem Danir og Íslendingar eru. Danir þyrftu um leið og þeir gengju inn í slíkt samband, að afneita fullveldi sínu og selja það í hendur sambandinu - Ísland-Danmörk eða Danmörk-Ísland, en það mundu þeir ekki vilja gera. Fyr gengju þeir að konungssambandi. Með svo misstórum þjóðum er erfitt að koma sambandsstjórninni þannig fyrir, að réttur hvorugrar þjóðar sé fyrir borð borinn. Ef báðar þjóðir hefðu jafna hlutdeild í sambandsstjórninni, þá væri réttur Dana fyrir borð borínn. En ef við ættum að hafa atkvæði um stjórn sambandsmálanna að tiltölu við fólksfjölda, þá væri réttur vor fyrir borð borinn; við erum þrjátíu sinnum færri. Af þessum ástæðum er samband það, sem skemst fer, málefnasambandíð, ómögulegt. Það eina sem eftir er, er sú stefna sem haldið var fyrst fram á Þingvallafundinum og eg hefi síðan fylgt, nefnilega konungssambandið. En eg hygg að ef þær konur og karlmenn sem nú eru því misrétti beittir, að haldið er fyrir þeim eðlilegum rétti þeirra til hlutdeildar í stjórn landsins eiga að bíða eftir réttindum sínum þangað til slíkir samningar eru garð gengnir, sem okkur nægja, þá muni margir þeirra fara að gerast langeygðir. Það er því ekki rétt að eyða sjálfsögðum umbótum á stjórnarskránni vegna staðlausra vona um samninga. Annað væri það, ef allir menn vildu taka höndum saman við mig og þá menn sem fylgja sömu stefnu og eg, um að hrinda sambandsmálinu fram og fá Dani til að fallast á konungssamband. Þá mundi það sennilega takast fljótt. Danir hafa í raun og veru enga ástæðu tíl að neita okkur um það, þótt þeir þyrftu að brjóta dálítið odd af oflæti sínu, því þetta samband er fullsómasamlegt báðum þjóðum. En því er ekki að fagna, að við séum allir sammála, og þess verður sennilega langt að bíða að við verðum það. Þetta er ástæðan til þess, að eg álít ekki sé rétt að fresta stjórnarskrárb.reytingunni. Sjálfsögðustu breytinguna tel eg þá að innleiða almennan kosningarrétt, og veita landsmönnum þau réttindi sem þingið hefir engan siðferðislegan rétt til að halda fyrir þeim. Hv. 1. þm. Rvk. ( L. H. B.) lagðist á móti alþýðuatkvæði, og taldi það hættulegt landi og þjóð. Hann sagði, að eg og aðrir hefðum ekki haft hug til að vera á móti því, hefðum talið það óvænlegt til kosningafylgis. Það má vera að hann sé hugaðri maður en eg, en engin þarf þó að bera mér þau bleyðiorð að eg hafi ekki hingað til þorað að láta uppi skoðun mína, hvernig sem aðrir hafa á málin litið. Enda var eg ekki með alþýðuatkv. til að afla mér lýðhylli, heldur af því að eg áleit það bezta mátann til að fá að vita vilja þjóðarinnar um sambandsmálið, að bera það beint undir atkvæði hennar. Eg lýsi yfir því, að eg tel meiri hlutann gera þjóðinni rangt til, með því að svæfa þetta mál, enda voru fyrir 2 árum öll blöð, allir þingmenn og yfirleitt allir sem til sín létu heyra, sammála um það, að stjórnarskrána þyrfti að laga.



Eg tók það fram í upphafi, að ekki væri ástæða til að halda langa ræðu um þetta mál. Það hefir verið sagt af hálfu minsta hlutans að aðalverk þingsins væri að leiða stjórnarskrármálið til lykta. Sennilega meint með því að samþykkja frv. óbreytt. Háttv. þm. Dal. (B. J.) skýrði þetta þó nokkuð á annan veg, því að hann talaði um að binda enda á málið, þó líklega ekki um alla eilífð. Hér er blandað saman tilefni og tilgangi þess, sem skeður. Tilefnið til þess, að þessu þingi er stefnt saman, er auðvitað það, að samþykt var stjórnarskrárbreyting á síðasta þingi, en þar með er ekki sagt, að tilgangur þessa þings sé sá einn, að samþykkja frv. síðasta þings óbreytt. En auðvitað er sjálfsagt að það mál sé tekið til meðferðar. Það var vitnað til þess, að vilji þjóðarinnar væri eindreginn í þessu máli. En það er ekki rétt. Eftir því sem mér telst til, eru 25 kjördæmi á landinu. Frá 5 þeirra hefi eg ekki séð fundargerðir, nefnilega VesturSkaftafellssýslu, Rangárvallasýslu, Borgarfjarðarsýslu, Ísafjarðarkaupstað og Norður-Þingeyjarsýslu. Úr hinum kjördæmunum er mér kunnugt um 47 þingmálafundi. Í 3 af þeim var samþykt að skora á Alþingi að fylgja fram frv. síðasta þings óbreyttu. Þau voru Gullbringu- og Kjósar-sýslu, Dalasýslu og Norður-Ísafjarðarsýslu. Í 3 kjördæmum voru skiftar skoðanir um það. Á sumum fundum vildu menn fresta þessu máli eða breyta því. Það voru Austur-Skaftafellssýsla og Barðarstrandarsýsla. Í 14 kjördæmum, var í flestum samþykt að fresta málinu, en í hinum að breyta frv. Samþykt hefir því verið á 34 fundum, að fresta eða breyta stjórnarskrárfrumvarpinu (24 að fresta 10 að breyta). Á 4 fundum hefir engin ályktun verið gerð. Og að eins 9 fundir hafa samþykt að skora á þingið að samþykkja frumv. óbreytt. Mikill meiri hluti þingmálafundanna er því með því að breyta eða fresta frv. Það er því augljóst að vilji þjóðarinnar er ekki sá að samþykkja frumv. óbreytt. Af þessu má sjá í hve lausu lofti fullyrðingar háttv. þm. Dal. (B. J ) eru bygðar. Mér hefir verið bent á, að rangfæra megi á einum stað orðfæri tillögunnar er eg bar upp, eða leggja í orðin aðra þýðingu en rétt er. Það eru orðin »er samkomulag fæst um«. Til þess að fyrirbyggja að þetta verði miskilið, hefi eg, með leyfi hæstv. forseta, skotið inn orðunum »inn á við og út á við«. - Það mætti máske með hæfilegri rangfærslu og útúrsnúningum leggja þá meining í hið upphaflega orðalag, að vér værum tilbúnir til að ganga að hverjum þeim breytingum, er samkomulag fæst um við Dani, en það liggur ekki í orðum tillögunnar, enda taka innskotsorðin þar af allan vafa. Eins og öllum er kunnugt leggjum við aðaláherzluna á það, að samkomulag náist fyrst og fremst innanlands, og því næst að samkomuleg náist innanlands um tillögur, sem líklegar séu til samkomulags við Dani. Menn verða nefnilega að hafa það hugfast í þessu máli, ef við hreyfum því aftur, að til þess að við getum haft nokkra von um að koma nokkru fram gagnvart okkar viðsemjendum, verðum við allir, sem viljum málefnasamband - en ekki persónusamband eða skilnað - að vera samhuga og samtaka um tillögurnar og við vitum, að viðsemjendur okkar fást trauðlega til viðtals um þetta mál, meðan þing og þjóð er sundrað í flokka um málið. Við, sem í raun og sannleika fylgjumst að um efni málsins, verðum þá fyrst og fremst að geta orðið sammála og samtaka. Og þegar við erum allir á einu máli um efnið í tillögum vorum, þá fyrst er vit í að fara að leita samkomulags um þær við Dani. Þetta er það, sem í orðum tillögunnar liggur og til þess að ekki sé hægt að rangfæra þetta, hefi eg skotið inn orðunum, eins og eg gat um. - Vitaskuld þýða hin upphaflegu orð það sama, en það er kominn slíkur orðhengilsháttur inn í þetta mál, að dæmi slíks þekki eg ekki, og tel eg það mjög illa farið. Eg ætla ekki að fara út einstök atriði stjórnarskrárfrumvarpsins. Það er tekið skýrt fram í nefndaráliti okkar fjögra, hverjar breytingar við álítum nauðsynlegar. Þó vil eg að lokum benda á, að það er textagalli á frv., svo minkun væri að láta það frá sér fara, án þess að bæta úr honum. Það er í ákvæðunum um samkomudag alþingis. Svo fjölyrði eg ekki frekar um þetta. Eg hefi gert grein fyrir aðstöðu minni, og hvernig litið er á málið alment í landinu.



Eg var einn þeirra fáu, sem greiddi atkvæði móti þessu frv. á síðasta þingi. Mér þótti það slíkur gallagripur, að ekki væri vert að kosta til þess aukaþingi. Meðal þess, er mér líkaði ekki, og taldi sjálfsagt að þyrfti að breyta nú, var skipun efri deildar. Breytingin, sem á henni var gerð, gekk í öfuga átt við það, sem átti að vera, því að skilsmunur deildanna verður samkv. frumv. jafnvel meiri en er, og þó er ósamræmið nú fullkomlega nóg. Eg sá ekki, að vit sé í að hafa svo að segja tvö þing í landinu, hvort öðru óháð, nóg er sundrungin samt - að flestra máli. Og ekki getur slíkt greitt fyrir löggjafarstarfinu. Það getur vel komið fyrir, að sinn meiri hlutinn sé ráðandi í hvorri deild, samkvæmt þessu nýja fyrirkomulagi og sjá allir, hversu slíkt hlýtur að hamla framgangi mála. Hvernig verður þá þingræðið? Hvora deildina á stjórnin að meta meira? Nær hefði verið að haga svo til, að fjölmennustu kjördæmi landsins, Rvík o. fl., hefðu fengið að kjósa fleiri fulltrúa og fá á þann hátt menn í stað hinna konungkjörnu. Að öðrum kosti mætti hafa alþjóðarkosning á þessum 6 mönnum í stað hinna kgkj., en fleirum ekki. Væri þá komist hjá að raska kjördæmaskipun landsins. Eg er andvígur því, að kjördæmaskipuninni sé raskað nokkuð verulega og veit að kjördæmi þau, sem hlut eiga að máli, vilja ekki að breyting sé á þeim gerð. Fámennari héruðunum þykir brotinn réttur á sér, ef þau eru bútuð sundur eða lögð undir önnur kjördæmi. - Nú er kjördæmaskiftingin samkvæm sýsluskiftingunum, svo að hver sýsla er kjördæmi um sig. Er það og réttast og eðlilegast, þar sem hver sýsla er heild fyrir sig og hefir sitt eigið héraðsvald og fjárstjórn í sínum málum. Hitt nær engri átt eftir staðháttum landsins, að skifta landinn í kjördæmi að eins eftir mannfjölda, enda þyrfti þá sífeldlega að breyta til fram og aftur, því að fólksfjöldinn breytist margvíslega á ýmsum stöðum. Stjórnin hefir samið frumv. um nýja kjördæmaskipun og látið fylgja stjórnarskránni, ef til þess kæmi að hún yrði samþ. Frumvarp þetta er mesti gallagripur og breytir kjördæmaskipun miklu meira en nauðsyn er til, slengir t. d. tveim einmennings-kjördæmum saman í eitt tveggja manna kjördæmi. Slíkt er spor í öfuga átt. Nær væri að skifta tveggjamanna-kjördæmum í eins manns kjördæmi. Hv. þm. Dal. (B. J.) hefir breytt þessu frv. um kjördæmaskipun til mikilla bóta, frá því sem stjórnarfrv. var og líkar mér það þó ekki allskostar. Ákvæðið um alþýðuatkv. er einn gallinn á stjórnarskrárfrv. Það yrði að eins til þess að minka ábyrgðartilfinningu þingsins og vekja æsingar með þjóðinni að óþörfu. Það er því með öllu ótímabært að koma slíku inn í grundvallarlög vor. Það sem »mesti hlutinn« setur út á frv., er gagnstætt því, sem eg hefi við það að athuga. Honum finst skipun E. d. ekki nógu frábrugðin skipun N. d. Vill hafa skilsmun deildanna enn meiri. En það skil eg ekki, að þeir herrar, sem enga annmarka fundu á frv. í fyrra, og samþyktu það þá, skuli ekki vera með því nú.  (Lárus H. Bjarnason: Við samþyktum frv. til að fá nýjar kosningar)  Ekki þurfti að samþ. frv. til að fá nýjar kosningar, því að fyr verandi ráðh., hv. þm. Borgf. (K. J.) lýsti yfir því, hér í þingdeildinni í fyrra, að hann mundi rjúfa þing, hvort sem frv. yrði samþ. eða ekki. Nei, til þess var leikurinn ekki gerður, heldur hins af hálfu Heimastjórnarmanna, að hafa stjórnarskrárbreytinguna til þess að »flagga« með frammi fyrir landsbúum, svo að þeir þyrftu ekki í annað sinn að ganga til kosninga með sambandsmálið í fyrirrúmi. Sjálfstæðismenn þóttust ætla að samþykka frv. óbreytt og hétu kjósendum sínum að gera það, að mér einum undanteknum. Eg lét það ótvírætt í ljós við kjósendur, að eg vildi fá breytingar á frv. ef kostur væri. Nú er annað orðið efst á baugi hjá Sjálfstæðismönnum; þeir virðast flestir vera búnir að gleyma loforðum sínum frá kjörfundunum í haust. Heimastjórnarmenn þóttust vilja samþykkja frv., sumir óbreytt með öllu, aðrir »með breytingum eða án þeirra«, - þar á meðal hv. 1. þm. Rv. ( L. H. B.). Nú eru þeir einnig horfnir frá þessu. Til að sýna, hversu lítið bólaði á sambandslagafrv. frá 1908 við síðustu kosningar, mætti benda á, að í 5 kjördæmum, þar sem um 6 þingsæti var að tefla, buðu alls engir frumvarpsmenn sig fram. Þessi kjördæmi voru: Austur-Skaftafells-sýsla (2 frambjóðendur). Vestur-Skaftafells-sýsla (2 frambjóðendur). Árnes-sýsla (4 frambjóðendur). Borgarfjarðar-sýsla (2 frambjóðendur). Norður-Ísafjarðar-sýsla (2 frambjóðendur). Engu að síður varð sú raunin á, að 20 þeirra manna, er náðu kosningu, voru gamlir frumvarpsmenn og hafa ýmsir þeirra vafalaust komist að, af því að þeir drógu dul á, að sambandsmálið yrði tekið fyrir fyrst um sinn og kjósendur bjuggust ekki við, að það kæmi í þeirra gerð. Góður Húnvetningur og gegn sagði mér, að þeir heimastjórnarmenn, sem þar náðu kosningu hefðu með öllu afsagt, að sambandsmálið kæmi til umr. á þessu þingi. Og sá háttvirti heimastjórnarmaður, sem bauð sig fram á móti mér í Norður-Þingeyjarsýslu, taldi það ekki koma til neinna mála, að sambandsmálið yrði tekið upp á næstu árum, kvaðst álíta það skaðlegt málinu sjálfu og mundi því, ef hann næði kosningu, gera sitt ítrasta til þess að afstýra því, að sambandsmálið yrði tekið upp að svo stöddu. Svona mun það víðast hafa verið - eða alstaðar. En það sem undarlegast er af öllum undrum þessa máls, er athæfi fyrv. ráðherra (Kr. J.), þegar hann valdi kgk. þingmennina. Honum var bent á það í vetur, hvernig þingið væri skipað með tilliti til sambandsmálsins. En hann gerði lítið úr hættu þeirri, sem af því gæti stafað, að frumvarpsmenn væru í yfirgnæfandi meiri hluta í þinginu, þeir mundu ekki hreyfa við málinu, sagði hann, og gaf bendingunum engan gaum. Og hvað gerir hann? Hann gerir konungkjörna 5 eiðsvarna frumvarpsmenn og einn svo vafasaman, að vafalaust má telja hann í flokki þeirra nú og samsekan. Frumvarpsandstæðingurinn, Kristján Jónsson, hefir því notað vald sitt til að bæta 5 eða 6 mönnum við fylgdarlið frumvarpsins á þingi. Þessi frammistaða ráðherra er vægast sagt sorgleg! Hvernig á nú þjóðin að vara sig, þegar svona er að henni farið? Það er fyrst þegar svona er orðið í pottinn búið, að frumvarpsmönnunum og liðhlaupunum þótti tími til kominn að kasta grímunni og hefja uppkastsfánann á stöngina opinberlega! Svo er undanhaldið magnað, að ráðherra leggur ekki einu sinni stjórnarfrumvarpið fyrir þingið, þetta frumvarp, sem þingið var kosið til að fjalla um, og auk þess hafði bjargað honum sjálfum frá vantraustsyfirlýsingu í fyrravetur, eins og öllum hlýtur að vera í fersku minni. Þó að menn segi, að þingmálafundirnir hafi verið hlyntir bræðingnum og látið í ljós að þeir hirtu ekki um, að stjórnarskrármálið væri tekið til alvarlegrar meðferðar nú, þá eru það veikar ástæður. Bræðingstilraunirnar slógu óhug á allan lýð, svo þingmálafundir voru óvanalega illa sóttir og ómerkir í vor. Sem dæmi þessa, má nefna, að á þingmálafundi í fjölmennum kaupstað á Vesturlandi var bræðingstillaga samþykt með 3:2 atkv. Minna gat það varla verið. Öll meðferð þessa máls, aðferðin til þess að eyða stjórnarskrármálinu en demba innlimunar-uppkastinu yfir þjóðina óviðbúna, er í frammi höfð með meiri þjóðsvikum, en dæmi finnist til hér á landi, - og líklegast að áframhaldið og endirinn verði þá eftir því!



Að vísu er eg ekki framsögum. litla hlutans í nefndinni, en þó leyfi eg mér að mæla hér fyrir hönd okkar tveggja sem í honum eru. Við höfum lagt það til, að málinu verði vísað frá með rökstuddri dagskrá. Ástæðan til þess er sú, að eg ber kvíðboga fyrir því, að frv. verði ekki staðfest, þótt það nái samþykt á þessu þingi. Án þess að leitast við að færa frekari sannanir í því efni, fullyrði eg það, að eg hefi gert alt, sem í mínu valdi hefir staðið, til þess að tryggja það að frv. næði konungsstaðfestingu, en þessa tryggingu hefir mér eigi tekist að fá. Það verður að segja hverja sögu eins og hún er, hér sem annarstaðar. Og saga þessa máls er sú, að mér var ótvíræðlega gefið það í skyn af þeim, sem um það máttu bezt vita, að frv. mundi eigi verða staðfest, eins og það fór frá síðasta þingi. Orsökin til þessara vandkvæða er burtfelling ríkisráðsákvæðisins úr stjórnarskránni. Og þar sem það hvorki er tiltækilegt að taka ríkisráðsákvæðið upp í frumvarpið aftur, né heldur að etja kappi við konunsvaldið um atriði, sem ekki er mikilvægara í mínum augum en þetta er, þá leggjum við það til, að frv. sé ekki afgreitt nú frá þinginu sem lög. Jafnframt vil eg taka það fram, að eg var óánægður með ýmisleg ákvæði í frv. á síðasta þingi, sérstaklega með hina gegndarlausu útfærslu kosningar réttarins, og svo einnig með skipun efri deildar. Að fjölga kjósendum í landinu um meira en helming, alt í einu, er mjög athugavert, þó margir álíti það hið mesta hnoss. Það er meira en lagabreyting; það er bylting «revolution« og alls eigi hægt að sjá fyrir, hverjar afleiðingar hennar mundu verða. Ennfremur ber að gæta þess, að hvernig sem annars er litið á sambandsmálstilraunir þær, sem þingið nú hefir með höndum, þá er rétt að bíða eftir úrslitunum. Að þessu leyti er eg fyllilega samdóma háttv. l. þm. Ryk. ( L. H. B.), þó eg sé engan veginn ánægður með afstöðu og horfur sambandsmálsins nú frekar en áður. Þegar búið er enn að reyna fyrir sér í sambandsmálinu, þá er fyrst ástæða til að fara að breyta stjórnarskránni á ný, hvort sem úrslitin verða ill eða góð í sambandsmálinu. Dagskrá mín og hins háttv. þm. sem með mér er um hana, er að því leyti frábrugðin dagskrá meiri hlutans, að í henni er slept tilvitnun í uppkastið frá 1908. Þessa tilvitnun get eg ekki samþ. því að enn er eg jafnt sem áður alveg mótfallinn uppkastinu frá 1908. Út af ræðu háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) hefi eg aðeins ástæðu til að taka það fram, að útnefning hinna kgk. þm. var als ekki gerð með tilliti til sambandsmálsins. Eg veit með vissu, að það mál verður ekki til lykta leytt, fyr en það hefir verið borið undir atkvæði þjóðarinnar, og þá skiftir litlu um þessa 5 kgk. þm., hvort þeir eru með eða móti uppkastinu frá 1908. Annars þykir mér ekki ástæða til að lengja umræður um þetta frekar.

Framsögum. minsta hlutans (Skúli Thoroddsen) Háttv. þm. Ak. (G. G.) var í ræðu sinni að tala um vilja þjóðarinnar í þessu máli og leit svo á, að það væri ekki vilji þjóðarinnar að stjórnarskrármálið yrði ekki samþykt á þessu þingi. En gagnvart þessu vil eg taka það fram, að maður getur ekkert bygt á þingmálafundargerðum í þessu efni. Þeir þingmálafundir, sem haldnir hafa verið á undan þessu þingi eru gersamlega ólíkir fyrri þingmálafundum. Það gerir deyfðin sem hefir hertekið hugi manna, þegar fregnirnar um bræðinginn hafa borist út um landið, svo að menn sitja heima og sinna ekki fundahöldum. Það hafa að vísu verið samþ. margar shlj. till. á fámennum þingmálafundum, auðsjáanlega til þóknanlegrar eftirbreytni eftir miðstjórn heimastjórnarflokksins í Rvk. En yfirleitt er deyfðin að því er fundarsókn snertir mjög mikil um land alt. Háttv. 1. þm. Rvk. (L H. B.) fór fögrum orðum um það, að hann væri hlyntur því að kvenfólk fengi atkvæðisrétt, en hann snýst á móti því máli ef hann greiðir atkvæði með þessari rökstuddu dagskrá, sem hér er fram komin, eða verður þess á annan hátt valdandi með atkvæði sínu, að stjórnarskrárfrv. verði ekki samþykt. En ræður sumra manna, sem sjást í þingtíðindunum, eru þvert á móti atkv.gr. þeirra hér í deildinni. Og eg finn ástæðu til að taka það fram gagnvart háttv. kjósendum, að það er oft og tíðum ekki mikið byggjandi á því, sem í þingtíðindunum stendur, því að þar geta sést ræður, sem aðeins eru haldnar til að blekkja kjósendur. Háttv. þm. Borgf. (Kr. J.) sagði, að hann hefði ekki talið ráðlegt að leggja út í baráttu gagnvart konungsvaldinu. Það er ekkert hægt að fullyrða um það, hvort nokkurrar baráttu hefði þurft. Það liggur ekki fyrir neitt fullnaðar svar í því efni, og maður veit ekki að hverri niðurstöðu konungur hefði komist ef frv. hefði verið samþykt óbreytt. Það má telja harla ólíklegt, að konungur hefði synjað staðfestingar nú, rétt áður en hann ætlar að heimsækja íslenzku þjóðina. Það mælir þvert á móti ýmislegt með því, að hann hefði staðfest lögin. Það veltur ekki alt á því hvernig málið er borið fram fyrir konung. Eða hafa sjálfstæðiskröfur Íslendinga að því er sérmál þeirra snertir verið skýrðar nokkuð fyrir Dönum? Þá tók sami háttv. þm það fram, að sér virtist ekki rétt, að kjósendum sé fjölgað um helming í einni svipan. Háttv. þm. Dal. (B. J.) er búinn að benda á siðferðisréttinn, sem kvenfólk hefir til kosningarréttar eins og karlmenn. Þetta vita allir. Þegar talað er um siðferðisrétt, þá er eins og menn haldi alment að það sé orð sem hafi enga þýðingu. En það er nú eitthvað annað en svo sé. Hið siðferðislega ranga verður ekki rétt, þó að lög séu sett um um það.  (Lárus H. Bjarnason: Það er taktiskt spursmál)  . Ef sett eru lög um lygi, verður þá lygin siðferðislegur réttur? Frá því sjónarmiði er það hættulegt og slæmt að kvennfólki og öðrum sé varnað að fá rétt sinn. Svo hefi eg ekki öðru að svara en því, að mig furðaði stórlega á að heyra ræðu háttv. þm. Borgf. (Kr. J.) þegar hann tók það fram gagnvart háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) að það væri skoðun sín, að uppkastið ætti ekki að samþykkja. Þetta segir hann eftir að hafa trygt uppkastsmönnum meiri hluta í þinginu með skipun konungkjörinna þingmanna. En að háttv. fyrverandi ráðherra (Kr. J.) geti borið fyrir sig að hann hafi útnefnt konungkjörnu þingmenniaa án tillits til uppkastsins, það nær ekki nokkurri átt Og að lítið muni um 5 konungkjörna þingmenn af því að málið eigi að bera undir þjóðina, sér hver maður að er fjarstæða, því að vitanlega þarf ekki nema eitt atkvæði til að ríða baggamuninn. Yfir höfuð sýnist mér þetta eins og annað, sem nú er að koma fram, benda á það að sumum þeim mönnum, sem töldust til Sjálfstæðisflokksins hafi ekki verið mikil alvara. Það sýnir framkoma háttv. þm. Borgf. (Kr. J.) og bræðingurinn, sem nú er kominn á dagskrá. Eg minnist þess, að þegar eg lá sjúkur á St. Jósefsspítala í Kaupmannahöfn, barst mér í hendur Ísafold með ræðum þeirra þm. Barð. (B. J.) og þm. Borgf. (Kr. J.) er þeir héldu á fundinum í barnaskólaportinu, þegar frézt hafði hingað heim um uppkastið. Eg held að eg muni það rétt að þeir byrjuðu báðir með þakklæti og skjalli til millilandanefndarinnar, meiri hlutans ekki síður en hins minni. Það var auðséð að mennirnir voru á báðum áttum og vissu ekki hvernig þeir áttu að snúa sér. Svo hófst baráttan. Þá kallaði Ísafold meiri hluta mennina landráðamenn. En nú, síðan bræðingurinn kom til sögunnar, eru þetta einu mennirnir, sem treystandi er til að leiða sambandsmálið til farsællegra lykta. Þetta verður ansi skemtilegur kapítuli í sögu Íslands fyrir seinni tíma menn.



Eg ætlaði mér ekki að standa upp og skal heldur ekki halda langa ræðu. Eg vildi að eins leyfa mér að leiðrétta nokkur orð, sem féllu hjá háttv. þm. N.-Þing. (B. Sv.) í sambandi við sambandsmálið. Hann blandaði okkur þingmönnum Húnvetninga inn í ræðu sína og sagði að við hefðum lofað á þingmálafundum að gera okkar til að sambandsmálið yrði ekki tekið fyrir á þessu þingi. Það er satt, að það átti að knýja frarn loforð af okkur til þess, og meira að segja, það átti að fá okkur til á einum fundi að lofa því, að sambandsmálið yrði ekki tekið fyrir á þessu þingi, en við bentum á, hvað það væri barnalegt að ætla okkur að lofa slíku. Það eina sem við lofuðum var, að stuðla að því með atkvæði okkar, að það yrði ekki afgreitt fyr en búið væri að bera það undir atkvæði þjóðarinnar. Öðru eða meiru lofuðum við ekki. Það var að eins þetta, sem eg vildi leiðrétta.



Eg hefði satt að segja gjarnan viljað losa deildina við meiri umræður um þetta mál heldur en komnar eru. En eg er ekki skyldugur að þegja fremur en aðrir. Mig furðar sannarlega á þessum löngu umr. dag eftir dag um mál, sem legið hafa fyrir þinginu íalt sumar; þingið ætti heldur að spara sér umræðurnar sem mest og afgreiða málin með einfaldri atkvæðagreiðslu. Að minsta kosti er algerlega ónauðsynlegt að vera að eyða tíma í langar umræður um þessa till. sem hér liggur fyrir. Mig furðar á æfðum þm., eins og hv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.), að hann skuli segja að það sé þýðingarlaust að vera að tala um stjórnarskrármálið af því hann viti fyrirfram, hvernig afdrif það fái. Það er kveikt ljós yfir okkur fram á miðja nótt yfir þessum nauðsynjalausu umr., rétt eins og þingmenn séu hér saman komnir til að leika sér eins og Olympíuleikafararnir, nema hvað þessir leikar eru ekki eins heiðarlegir, að eyða dýrum tíma þingsins í algerlega ónauðsynlegar umræður. Fyrst hv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) segir í upphafi ræðu sinnar, að það þýði ekkert að tala um þetta mál, hvers vegna heldur hann þá langa ræðu í málinu sjálfur? Eg býst við að hann ætti að geta gert sig ánægðan með að bíða með stjórnarskrármálið, þangað til séð verður hvað um sambandsmálið verður. Þótt hv. þm. Dal. (B. J.) glotti framan í mig, ímynda eg mér að hann sjái að þetta er rétt. Hann er nú altaf svo kátur og skemtilegur. Eg ætla nú ekki að fara út í einstök atriði stjórnarskrármálsins, eg sé ekki neina ástæðu til að fara að lengja umræður um það. Það er vitanlega rétt, sem menn segja, að þetta aukaþing er aðallega saman komið vegna þess máls. En það er ekki alt sannleikur sem haft er eftir þingmönnum af þingmálafundum. Eg hefi t. d. sagt, að eg vildi að stjórnarskrármálið gengi fram á þessu þingi. En þegar sambandsmálið er nú á döfinni, þá er eg svo hygginn að sjá, að það á að ganga fyrst og svo stjórnarskrárrnálið á eftir. Til þess að þreyta deildina ekki lengur, skal eg láta tali mínu lokið í þeirri von, að ekki verði haldið áfram umr. í alla nótt. Annars gæti eg tekið það fyrir, þótt eg tali ekki vel, að tala svo lengi, að allir þingmenn væru farnir út áður en eg hætti, en eg vil helst forða landssjóði frá þess háttar kostnaði.