Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BF): Umr. er hagað þannig, að fyrstur talar fjmrh. Gunnar Thoroddsen, og er ræðutími hans ekki takmarkaður. Síðan hafa fulltrúar annarra flokka en Sjálfstfl. til umráða 30 mín. hver í þessari röð: Framsfl., Alþfl., Alþb. Og að lokum hefur fjmrh. stundarfjórðung til andsvara. Ræðumenn auk fjmrh. Verða þessir: Eysteinn Jónsson af hálfu Framsfl., Birgir Finnsson af hálfu Alþfl. og Lúðvík Jósefsson af hálfu Alþb. Nú hefst umr., og tekur hæstv. fjmrh., Gunnar Thoroddsen, til máls.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Áður en rætt verður um frv. til fjárl. fyrir árið 1965, vil ég víkja að afkomu ríkissjóðs á árinu 1963 og afkomuhorfum hans í ár. Í meginatriðum varð afkoma ríkissjóðs á árinu 1963 þessi: Í fjárl. voru tekjur ríkissjóðs áætlaðar 2198 millj. kr. Þær urðu 2523 millj. og fóru þannig 325 millj. fram úr áætlun. Helztu liðirnir voru þessir: Aðflutningsgjöld í ríkissjóð af innfluttum vörum fóru 215 millj. fram úr áætlun. Á árinu 1963 gekk í gildi ný tollskrá, sem fól í sér nokkrar lækkanir á aðflutningsgjöldum margra vörutegunda, en hins vegar varð innflutningur það ár miklu meiri en menn höfðu gert ráð fyrir. Þegar fjárlög voru samin, var reiknað með því, að innflutningur yrði um 5% meiri en árið áður. Flugvélar og skip eru ekki talin með, enda engin aðflutningsgjöld af þeim greidd. En innflutningsverðmætið reyndist um 18% meira en árið áður eða 23% meira, ef flugvélar og skip eru talin með. Þessi mikli innflutningur vara olli hærri tolltekjum en fjárlög gerðu ráð fyrir. Af innflutningi bifreiða eru greidd sérstök gjöld, og urðu þau 123 millj. eða 58 millj. yfir áætlun. 3% söluskattur af vörum og þjónustu fór 16 1/2 millj. og tekjur af rekstri ríkisstofnana nær 36 millj. fram úr áætlun fjárl. Tekju- og eignarskattur fór rúmar 17 millj. fram úr áætlun. Útgjöld ríkissjóðs voru áætluð í fjárl. 1963 2189 millj. Þau urðu 2310 millj. og fóru því 121 millj. fram úr fjárl. Aðalástæða þessarar umframgreiðslu er launahækkun opinberra starfsmanna frá 1. júlí 1963. Sú hækkun hefur kostað ríkissjóð á síðari helmingi ársins 90100 millj. kr. Nokkrir útgjaldaliðir urðu að öðru leyti umfram áætlun, svo sem landhelgisgæzla. Skipaútgerð ríkisins, kostnaður við toll- og skattheimtu, lögreglukostnaður vegna nýrra laga, er létta af sveitarfélögunum nokkru af þeim tilkostnaði. Sumir útgjaldaliðir urðu undir áætlun, einkum vaxtagreiðslur ríkissjóðs. Þær urðu tæpur helmingur þess, sem áætlað var, 4.4 millj. eða 6 millj. rúmar undir áætlun. Eins og áður er getið, fóru tekjur 325 millj. fram úr áætlun fjárlaga, en gjöldin 121 millj. umfram. En auk útgjalda samkv. fjárlagaliðum eru jafnan ýmsar útborganir hjá ríkissjóði, sem hafa áhrif á greiðslujöfnuðinn. Það eru hreyfingar á geymslufé, aukið rekstrarfé stofnana, veitt lán, fyrirframgreiðslur o. fl. Þegar öll þessi atriði eru gerð upp, verður greiðsluafgangur ríkissjóðs á árinu 1963 124 1/2 millj. kr. eftir þeirri aðferð, sem Seðlabanki Íslands og ýmsar alþjóðlegar stofnanir nota, en 139 millj. eftir þeim reglum, sem ríkisbókhaldið hefur haft. Í fjárlagaumr. á síðasta þingi skýrði ég frá því, að ríkisstj. teldi rétt að nota hluta af þessum greiðsluafgangi til þess að inna af hendi vangoldin framlög ríkisins vegna hluta þess í kostnaði við hafnargerðir og sjúkrahúsbyggingar. Hluti ríkisins er lögbundinn, en greiðslurnar hafa ekki verið gjaldkræfar til þessara framkvæmda fyrr en fé er veitt til þeirra í fjárl. Í samræmi við þetta er tekin upp í 22. gr. fjárlagafrv. fyrir 1965 heimild til þess að greiða af greiðsluafgangi ársins 1963 20 millj. kr. upp í framlög ríkisins til sjúkrahúsa og 20 millj. upp í framlög til hafnargerða. Í árslok 1963 skuldaði ríkissjóður engar lausaskuldir og er það þriðja árið í röð. Í fjárl. fyrir árið 1964 voru tekjur áætlaðar 2696 millj. kr., gjöldin 2677 millj. og greiðsluafgangur þannig rúmar 19 millj. Um þær mundir, sem fjárl. voru afgreidd skömmu fyrir síðustu jól, var samið um kauphækkanir, sem námu yfirleitt 15%. Hin margvíslegu áhrif þessara kauphækkana var því ekki unnt að taka inn í fjárl. En ríkisstj. undirbjó og lagði fyrir Alþingi í janúarmánuði till. um ráðstafanir, greiðslur og fjáröflun, sem nauðsynlegar þóttu vegna þessara atburða. Þessi lög lögðu á 2 1/2% viðbótarsöluskatt, er skyldi gilda frá 1. febr. Var áætlað, að hann skilaði á árinu í ár 262 1/2 millj. kr., en því fé skyldi varið til uppbóta á fiskverð, stuðnings við frystihús, togara, fiskileit og fiskveiðasjóð, til niðurgreiðslu á vöruverði í innanlandssölu og til hækkunar á bótum almannatrygginga. Um leið og fjárlög voru afgreidd, voru samþ. ný vegalög. Samkv. þeim skyldi vegasjóður frá áramótum taka við innflutningsgjaldi af benzíni og við bifreiðaskatti, er runnið hafði til ríkissjóðs og var áætlað í fjárlögum á 104 millj. hr. Hins vegar skyldi vegasjóður taka að sér útgjöld að upphæð 92 millj. kr. á 13 gr. A í fjárl. Þegar fjárl. fyrir 1964, vegalög og janúarlögin um aðstoð við sjávarútveginn o. fl. eru skoðuð í samhengi, gera þau ráð fyrir tekjum til ríkissjóðs í ár að upphæð 2849 millj., útgjöldum 2842 millj. og þannig greiðsluafgangi um 7 millj. kr. Um afkomu ríkissjóðs í ár verður ekkert fullyrt að svo komnu. En greinilegt er þó, að hún er miklum mun erfiðari en undanfarin ár. Veldur þar miklu um, að verulegar fjárhæðir hafa verið greiddar til þess að halda vísitölunni óbreyttri að sinni, eins og gert var ráð fyrir, þegar samið var milli ríkisstj. og Alþýðusambandsins í júní s.l. Þá hafa uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir reynzt miklu meiri á árinu en upphaflega var gert ráð fyrir. Stafar það fyrst og fremst af auknum útflutningi mjólkurafurða og af hækkuðu verðlagi á þeim vörum innanlands. Þótt tekjur fari í heild eitthvað fram úr áætlun, er hæpið, að sumir tekjuliðir nái fjárlagaáætlun, svo sem tekjur af ríkisstofnunum. Frv. til fjárl. fyrir árið 1965 er hér til 1. umr. Tekjur þess eru áætlaðar 3219 millj. kr. Það er hækkun tekjuáætlunar um 523 millj. frá gildandi fjárl., en um 370 millj. frá þeirri tekjuáætlun ársins, sem ég nefndi áðan og leiðir af vegal. og l. um aðstoð við sjávarútveginn. Hvernig er nú þessa fjár aflað, sem fjárl. gera ráð fyrir að taka til þarfa ríkisins? Langstærsti tekjuliðurinn eru tollar eða aðflutningsgjöld af innfluttum vörum, samtals 1566 millj. eða sem næst helmingi af öllum ríkistekjunum. Þótt tollstigar hafi verið lækkaðir á mörgum vörum í þrem áföngum á árunum 1961-1964, koma þó fleiri krónur í ríkissjóð en áður af tollum, bæði vegna vaxandi innflutnings ár frá ári og hins, að dregið hefur stórum úr ólöglegum innflutningi á móti því, sem áður var, áður en fyrstu tollalækkanirnar voru framkvæmdar. En í sambandi við tollamálin vil ég geta um tvennt. Annað er það, að endurskoðun tollskrár heldur stöðugt áfram, og er nú einkum unnið að endurskoðun vélatolla til lækkunar. Hitt er það, að undirbúið hefur verið frv. til nýrra laga um tolleftirlit, til þess að skapa fastari framkvæmd og öflugra aðhald í þeim efnum. Í þessari upphæð aðflutningsgjalda til ríkissjóðs eru meðtalin gjöld af innfluttum bifreiðum, 110 millj., en hins vegar ekki hluti jöfnunarsjóðs sveitarfélaga af aðflutningsgjöldum, 77 millj. Annar hæsti tekjuliðurinn er söluskattur af vörum og þjónustu. Hann er áætlaður 603 1/2 millj. til ríkissjóðs, en auk þess um 74 millj. til jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Miðað er við óbreyttan söluskatt, 5.5%, þ.e.a.s. að sú hækkun um 2 1/2%, sem ákveðin var ótímabundið með 5. gr. 1. nr. 1 frá 1964, haldist. Verulegur hluti þeirra útgjalda, sem henni var ætlað að standa undir, hefur verið tekinn í frv. Auk þess hafa svo margvísleg önnur óhjákvæmileg útgjöld hækkað, sem gera þessar tekjur nauðsynlegar. Þriðji tekjustofninn er tekjur af áfengis- og tóbaksverzlun, 430 millj. Fjórði tekjustofninn er tekju- og eignarskattur áætlaður 375 millj. kr. Að óbreyttum lögum um tekjuskatt og eignarskatt er áætlað, að þeir gætu reynzt 480-500 millj. kr. á árinu 1965. Það er unnið að endurskoðun l. með það fyrir augum að hækka persónufrádrátt og gera ýmsar aðrar lagfæringar til hagsbóta fyrir gjaldendur, sem leiða til lækkunar. Ráðstafanir hafa verið gerðar til að herða eftirlit með framtölum. Þjóðartekjur aukast hröðum skrefum, og með hliðsjón af þessum atriðum, sem ég nú nefndi, hefur eftir atvikum þótt rétt að áætla þennan tekjulið 375 millj. kr. Þá er stimpilgjald 75 millj., gjald af innlendum tollvörum 55 millj., aukatekjur 48 millj. og ýmsir smærri tekjuliðir samtals um 66 millj. kr. En niður falla tveir tekjuliðir úr fjárl., innflutningsgjald af benzíni og bifreiðaskattur, en þeir hafa verið afhentir vegasjóði samkv. hinum nýju vegalögum. Þegar litið er þannig yfir helztu tekjustofna ríkissjóðs, sést, að svokallaðir beinir skattar, tekju- og eignarskattur, eru aðeins rúmur 1/10 hluti teknanna í heild. Um tekjuskattinn ætla ég ekki að ræða frekar nú, en fyrir Alþingi verður lagt frv. til breytinga á tekjuskattsl., sem nú er í undirbúningi, og verður þá nánara rætt um skattamálin. En það er rétt í þessu sambandi að athuga álögur hins opinbera í heild. Ég á þá við álögur ríkisins og sveitarfélaga til samans, bæði beina og óbeina skatta. Það er mikilvægt að athuga einnig með samanburði við önnur lönd, hve stóran hluta af þjóðartekjum og þjóðarframleiðslu hið opinbera tekur til sinna þarfa. Þegar athugaðar eru í heild tekjur hins opinbera, er það ekki krónutalan, sem skiptir aðalmáli, því að eðlilegt er, að tekjurnar í krónutölu aukist ár frá ári vegna fólksfjölgunar og sívaxandi þjóðartekna. Það, sem meginmáli skiptir, er, hvert hlutfallið er, hve há hundraðstala af heildarframleiðslu þjóðarinnar er tekin til hinna opinberu þarfa. Í þeim samanburði, sem hér fer á eftir og gerður er af Efnahagsstofnuninni, eru taldar beinar og óbeinar tekjur hins opinbera, ríkissjóðs og sveitarfélaga, en útflutningsuppbætur dregnar frá. Tekjur eða álögur hins opinbera voru í hundraðstölu af þjóðarframleiðslu sem hér segir: 1958 28%, 1959 28.4%, 1960 31.3%, 1961 27.8%, 1962 26.9%, 1963 26.6% og áætlað 1964 25.8%. Á fyrsta ári efnahagsaðgerðanna 1960 hækkaði hundraðstalan þannig upp í 31.3, en hefur síðan farið lækkandi með hverju ári og er nú 25.8% móti 28% fyrir 6 árum. Nýjustu tölur tiltækar frá nokkrum öðrum löndum eru fyrir árið 1962. Þær eru þessar: Danmörk 28 1/2%, Bretland 33.1%, Noregur 35.9%, Vestur-Þýzkaland 37.4%, Svíþjóð 38.6%. Þessi samanburður leiðir tvennt í ljós. Heildarálögur hins opinbera á Íslandi miðað við þjóðarframleiðslu hafa farið lækkandi undanfarin 4 ár, þær eru lægri nú en áður en viðreisnin hófst, og þær eru lægri hér en í fyrrnefndum 5 löndum. Útgjöldin samkv. fjárlagafrv. eru áætluð 3209 millj. Það er hækkun frá gildandi fjárl. um 532 millj., en frá endanlegri útgjaldaáætlun með hliðsjón af vegal. og janúarl. nemur hækkunin 36 7 millj. Til hverra hluta er nú öllu þessu fé varið? Langstærsti útgjaldaliðurinn er til félagsmála, þ.e. almannatrygginga, eftirlauna o.fl. 824 millj. eða þriðjungur allra ríkisútgjaldanna. Annar stærsti útgjaldaliðurinn er fræðslumálin, röskar 520 millj. Þá kemur ýmiss konar stuðningur við atvinnuvegina, um 440 millj., þar af 180 millj. vegna landbúnaðar, 140 millj. vegna sjávarútvegs, 90 millj. til rafvæðingar landsins. Þá eru niðurgreiðslur á vöruverði innanlands 336 millj. kr. Þær vörur, sem nú eru niðurgreiddar, eru kindakjöt, mjólk, smjör, smjörlíki, ýsa, þorskur, saltfiskur. Til uppbóta á útfluttar landbúnaðarvörur 188 millj. Til dómgæzlu og lögreglustjórnar 187 millj., þar af kostar landhelgisgæzlan 65 millj. Til heilbrigðismála um 175 millj. Samgöngumál o.fl. samkv. 13. gr., þ.e. vegamál, samgöngur á sjó, hafnargerðir, flugmál, veðurþjónusta, um 196 millj. auk benzínskatts og annarra tekjustofna vegasjóðs. Þessir eru stærstu útgjaldaliðir fjárlagafrv. Nú skal greint nokkru nánar frá helztu hækkunum frá síðustu fjárl. Kostnaður við dómgæzlu og lögreglustjórn hækkar um 30 millj. Það stafar einkum af kostnaði við landhelgisgæzlu, sem hækkar um 17 millj., og við löggæzlu, en samkv. l. frá síðasta ári tekur ríkissjóður að sér stærri hluta þess kostnaðar en áður og léttir þannig útgjöldum af sveitarfélögunum. Framlög til heilbrigðismála hækka á 12. gr. um 37 millj. og á 20. gr. til byggingar sjúkrahúsa og til stækkunar hjúkrunarskólans um tæpar 34 millj. Rekstrarhalli ríkisspítalanna hækkar um 18 millj., einkum vegna aukins sjúkrarýmis, sem verið er að taka í notkun. En á næsta ári verða teknar í notkun þrjár nýjar sjúkradeildir í viðbótarbyggingu landsspítalans, og starfsemi eldri deilda eykst nokkuð af þeim sökum. Hinar nýju deildir eru barnadeild með 30 rúmum, sem væntanlega tekur til starfa um næstu áramót, lyflæknisdeild með 25 rúmum, sem á að taka til starfa 1. marz, og taugasjúkdómadeild með 25 rúmum 1. apríl. Vegna þessara breytinga á starfsemi landsspítalans þarf að fjölga starfsliði um 80 manns. Þá er gert ráð fyrir, að 1. júní taki til starfa ný deild við fávitahælið í Kópavogi, og verður starfsliði hælisins fjölgað um 6 manns. 4 millj. hækkun verður á liðnum rekstrarstyrkur til sjúkrahúsa vegna breytinga á sjúkrahúsal., sem gerðar voru á síðasta þingi. Framvegis ber að greiða styrkinn til héraðssjúkrahúsanna hálfsárslega eftir á í stað árlega áður, og gjaldfellur því eins og hálfs árs rekstrarstyrkur á næsta ári. Vegna breytinga á sjúkrahúsal. hækkar einnig byggingarstyrkur til sjúkrahúsa, sjúkraskýla og læknisbústaða héraðanna, þ.e.a.s. annarra en ríkissjúkrahúsa, um 12.8 millj. Til viðbyggingar landsspítalans eru veittar 16 millj. kr., sem er 7.7 millj. kr. hærra en framlag yfirstandandi árs í fjárl. Til áhaldakaupa í viðbyggingu landsspítalans er nýr líður að upphæð 4 1/2 millj. Þá er gerð till. um framlag til sérstakrar byggingar, sem verður eldhús fyrir sjúklinga og starfsfólk þeirra stofnana, sem nú eru starfræktar eða eru í byggingu á spítalalóðinni, auk annarra deilda, sem fyrirhugað er að reisa síðar. Þegar nýja eldhúsið verður fullgert, verður núverandi eldhús lagt niður, og húsið mun notað af röntgendeild landsspítalans. Þá er gerð till. um 4 millj. framlag til byggingar þvottahúss fyrir ríkisspítalana hér í borginni og fyrir borgarsjúkrahúsið. Það verður sameign ríkisins og Reykjavíkurborgar, og er í dag áætlað, að það muni kosta um 15 millj. kr. fullgert. Framlag til endurbóta á heilsuhælinu í Kristnesi hækkar um 600 þús. Til stækkunar hjúkrunarskólans er áætlað að verja á næsta ári 7 millj. kr. Erfiðleikar hafa verið á rekstri sjúkrahúsa og heilsuhæla landsmanna undanfarið vegna skorts á lærðum hjúkrunarkonum og viðbúið, að þeir erfiðleikar fari vaxandi, þegar ný sjúkrarými verða tekin í notkun á næstunni. En núverandi húsakynni hjúkrunarskólans sníða honum svo þröngan stakk, að synja hefur orðið mörgum umsækjendum um skólavist. Það er bráðnauðsynlegt að auka húsnæði hjúkrunarskólans hið fyrsta. Kostnaður við kennslumál samkv. 14. gr. frv. hækkar um 53 millj. Kemur þar einkum til árleg kennarafjölgun, hækkaður rekstrarkostnaður vegna nemendafjölgunar, aukin framlög til skólabygginga, stofnun tækniskóla o. fl. Gjöld vegna starfsemi háskólans hækka um 2.3 millj. Gert er ráð fyrir stofnun prófessorsembættis í læknadeild, í lífeðlisfræði. Til tannlæknastofu hækkar úr 500 þús. í 750 þús., en síðan fjárlagafrv. var samið, hefur aðsókn reynzt svo mikil að tannlæknadeildinni, að nauðsynlegt verður að hækka þetta framlag enn meira í meðförum Alþingis. Fé til bókakaupa fyrir háskólann kom áður frá sáttmálasjóði, en hin síðustu ár hefur afkoma hans ekki leyft þau framlög. Eru því veittar nú í samræmi við óskir háskólarektors 400 þús. kr. í fjárl. til bókakaupa fyrir háskólann. Vegna skorts á kennslubókum við sumar háskóladeildir eru nú veittar 250 þús. til útgáfu kennslubóka. Til norðurljósarannsókna er nýr liður að upphæð 200 þús. Íslenzkir vísindamenn hafa um skeið rannsakað norðurljós og skyld fyrirbæri, að nokkru í samvinnu við erlenda starfsbræður. Vísindasjóður hefur veitt 250 þús. kr. styrk á þessu ári til rannsóknanna og mun væntanlega einnig veita fjárhagslegan stuðning á næsta ári. Þar sem lega Íslands er sérstaklega heppileg með tilliti til þessara rannsókna og mikilsvert er, að Íslendingar taki þátt í þeim, er gerð till. um þetta framlag. Styrkur til félagsstarfsemi stúdenta er hækkaður um 40 þús. og til byggingar hins væntanlega félagsheimilis stúdenta er hækkað úr millj. upp í 1 millj. kr. Á s.l. vori var hafin bygging húss fyrir raunvísindastofnun háskólans, sem ráðgert er að taka í notkun á næsta ári. Eðlisfræðistofnun háskólans mun hafa þar aðsetur sitt, en auk þess er gert ráð fyrir, að þar verði til húsa efnafræðideild, stærðfræðideild, væntanlega einnig jarðeðlisfræðideild og rafeindareiknideild. Byggingarkostnaður sjálfs hússins er áætlaður nú 13.3 millj. kr. Er þá talinn kostnaður við að búa húsið húsgögnum, tækjum, o.fl., sem til rekstrar þarf. Til byggingarinnar hefur verið varið gjöf Bandaríkjastjórnar í tilefni af 50 ára afmæli háskólans, en sú gjöf nam með vöxtum um 6 millj. kr. á s.l. vori. Í fjárlagafrv. er lagt til, að veitt verði 4 millj. kr. framlag til byggingarinnar. Með tilkomu þessa húss og tækja, sem því þurfa að fylgja, batnar mjög hagur þeirra raunvísindadeilda, sem fyrir eru, auk hins, að aðstaða skapast fyrir nýjar deildir á sviði rannsókna og mennta, sem illt er án að vera. Framlög ríkisins til byggingar barna- og gagnfræðaskóla hækka um 17 1/2 millj. kr. og nema nú samtals um 94 millj. Til skólahalds, þ.e. stofn- og rekstrarkostnaður skóla, er samkv. fjárl. 1965 veittur um 1/2 milljarður úr ríkissjóði, og framlög sveitarfélaga í sama skyni nema mjög stórum fjárhæðum. Það er afar mikilsvert, að þetta mikla fjármagn nýtist sem bezt, bæði að því er snertir stofn- og rekstrarkostnað skólanna. Hitt er samt enn þá mikilvægara, að menntun sú, sem skólarnir veita, svari þeim kröfum, sem breytilegar þjóðfélagsaðstæður gera til þeirra. Það er nauðsynlegt, að gaumgæfileg athugun fari fram á því, hvernig skólamálum okkar verði bezt komið í það horf, að menntun landsmanna verði í samræmi við þarfir þjóðfélagsins á hverjum tíma. Það á jafnt við um uppeldishlutverk skólanna í nútíma þjóðfélagi sem og hagnýtt gildi þeirrar menntunar, sem þeir veita fyrir atvinnuvegi landsmanna. Breyttar þjóðfélagsaðstæður kalla stöðugt á þróun og umbætur í skóla- og menntamálum. Á þeim sviðum getum við hagnýtt okkur margt af reynslu annarra þjóða og aðhæft það okkar staðháttum. Við þurfum að koma á fót skipulegum, vísindalegum rannsóknum í skóla- og menntamálum og því fyrr því betra. Með lögum frá síðasta þingi um breytingu á tollskránni var ríkisstj. heimilað að ákveða að verja aðflutningsgjöldum af sjónvarpstækjum og hlutum í þau til stofnkostnaðar sjónvarps. Þessa heimild ákvað ríkisstj. að nota frá 1. júlí 1964, og er fé því þegar farið að safnast til sjónvarpsins. Ríkisútvarpinu hefur verið falið að hefja undirbúning að því að koma á fót sjónvarpi, og er áætlun um tekjur þess og gjöld nú tekin í fyrsta sinn í fjárlagafrv., 3. gr. Til skálda, rithöfunda og listamanna eru veittar 3 millj. og 100 þús. kr. Í fjárl. hefur um allmörg ár verið ákvæði um, að af þessu fé skuli Gunnar Gunnarsson og Halldór Kiljan Laxness njóta heiðurslauna, sem í ár eru 75 þús. kr. til hvors þeirra. Í þessu frv. leggur ríkisstj. til, að listamennirnir Jóhannes Kjarval, Páll Ísólfsson og Tómas Guðmundsson skuli einnig njóta 75 þús. kr. heiðurslauna hver. 16. gr. frv. fjallar um atvinnumál. Landbúnaðarmál hækka um 55 millj. kr. Valda þar langmestu um stórhækkuð jarðræktarframlög auk sérstakra framlaga til landbúnaðar, en um þau var samið, er verðlagsgrundvöllur landbúnaðarvara var ákveðinn á þessu hausti. Þá hækka og framlög til sauðfjárveikivarna verulega, einkum vegna fjárskipta í Dalasýslu. Í fjárlagafrv. er algerlega fylgt till. sauðfjársjúkdómanefndar eða meiri hl. hennar, þar sem ekki var full samstaða innan nefndarinnar. Framlög til þess að græða landið eru hækkuð verulega, sandgræðslan um rúmlega 1 millj. og 200 þús. og skógrækt um 1 millj. og 800 þús., en sú hækkun er nauðsynleg, til þess að unnt sé að framkvæma þá áætlun að gróðursetja árlega 1 1/2 milljón plantna. Fjárframlög til sjávarútvegsmála hækka stórlega, ef miðað er við fjárlög yfirstandandi árs, eða um 93 millj. króna. En þá verður að hafa í huga, að þeirri hækkun valda að langmestu þrír liðir, sem ákveðnir voru í l. nr. 1 frá 1964, um aðstoð við sjávarútveginn o. fl., framlag til fiskveiðasjóðs á móti útflutningsgjaldi af útfluttum sjávarafurðum 36 millj. kr., framlag til aflatryggingasjóðs vegna togara 40 millj. kr. og til fiskileitar fyrir togara 4 millj. Auk þessa hækkar framlag til aflatryggingasjóðs um 71/2 millj. kr. Raforkumál hækka um 39.6 millj., vegna þess að lagt er til, að halli rafmagnsveitna ríkisins verði nú greiddur úr ríkissjóði af fjárl. Útgjöld til félagsmála hækka um 76 millj. Ber þá að athuga, að 27 millj. kr. hækkun á greiðslum ríkissjóðs til almannatrygginga var ákveðin á þessu ári með janúarlögunum. Annars stafar hækkunin einkum af hækkun sjúkratrygginga og á ríkisframfærslu sjúkra manna svo og hækkun framlags til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis. Enn fremur er framlag til atvinnubótasjóðs, 10 millj. kr., nú flutt af 20. gr. á 17. gr., en þar þykir það eiga betur heima, eftir að sett voru lög um þann sjóð. Gjöld skv. 19. gr. hækka um 145 millj. Munar þar mest um niðurgreiðslur vöruverðs og útflutningsuppbætur. Niðurgreiðslur vöruverðs innanlands eru áætlaðar 336 millj. Er þá miðað við niðurgreiðslur eins og þær voru áætlaðar í maí s.l. á ársgrundvelli, að viðbættri áætlaðri söluaukningu næsta ár. Á hinn bóginn er hér ekki gerð tillaga um, hversu fara skuli á næsta ári um þær niðurgreiðslur, sem síðan hafa bætzt við og nauðsynlegar hafa reynzt til þess að halda vísitölunni óbreyttri að sinni, eins og gert var ráð fyrir, þegar samið var í júní milli ríkisstj. og Alþýðusambands Íslands. Verður að telja eðlilegt, að Alþingi marki þá frambúðarstefnu, sem fylgt verður í því máli. Útflutningsuppbætur eru í frv. áætlaðar 188 millj., og er þá miðað við nýjustu áætlun, sem gerð hefur verið um þetta efni. Þá eru þrjú atriði í 20. gr. frv., sem ég vildi nefna til viðbótar þeim fjárveitingum þeirrar greinar, sem ég hef nefnt í öðrum samböndum. Fyrst eru það kaup á jörðinni Skaftafelli. Það er sameiginlegt álít vísindamanna í náttúrufræðum, innlendra og erlendra, svo og áhugamanna um náttúruvernd, að nauðsyn beri til að vernda jörðina Skaftafell í Öræfum, eins og náttúran hefur skilað henni í hendur nútímans. Kemur þar til einstök náttúrufegurð, furðulegt samspil uppbyggjandi og niðurrífandi náttúruafla, gróðurfar, sem ekki á sinn líka, m.a. vegna einangrunar í árþúsundir. Náttúruverndarráð hefur fyrir alllöngu samþykkt einróma, að stefnt skuli að því að gera jörðina að þjóðgarði. Ráðið leitaði fjárhagsstuðnings frá alþjóðlegri stofnun áhugamanna, sem hefur það verkefni að veita fé til kaupa á landssvæðum, sem áhugi er á að friða. Þessi stofnun hefur af mikilli rausn samþykkt að veita 750 þús. kr. framlag til kaupa á Skaftafelli í því skyni að gera jörðina að þjóðgarði. Í fjárlfrv. er nú lagt til að greiða úr ríkissjóði með jöfnum framlögum í nokkur ár það, sem á skortir til að greiða kaupverð jarðarinnar, og er fyrsta greiðsla, 60 þús. kr., tekin upp í frv. nú. Þess skal getið hér, að í 14. gr. frv. er gerð till. um verulega aukið framlag til friðunarstarfs náttúruverndarráðs, úr 65 í 200 þús. kr. Ákveðið hefur verið að reisa á háskólalóðinni handritahús. Það er ætlað fyrir handritastofnunina, orðabók háskólans og ýmsa aðra starfsemi skólans í þágu íslenzkra fræða. Þetta hús verður byggt með sérstöku tilliti til varðveizlu hinna fornu handrita. Með tilkomu þess batnar öll aðstaða til rannsókna, útgáfustarfs og fræðslu um tungu, bókmenntir og sögu íslenzku þjóðarinnar. Undirbúningur þessarar byggingar er hafinn. Í fjárl. ársins í ár eru veittar 3 millj. til hennar, og í frv. því, sem hér er til umr., er lagt til, að framlagið verði hækkað í 4 millj. kr. Á fulltrúafundi allra norrænu félaganna, sem haldinn var í Reykjavík árið 1960, kom fram sú hugmynd að reisa norrænt hús á Íslandi. Ríkisstjórnir Norðurlanda hafa síðan eftir tillögu norrænu félaganna, norrænu menningarmálanefndarinnar og Norðurlandaráðs ákveðið að reisa í Reykjavik norrænt hús og reka í því undir norrænni stjórn starfsemi til aukinna kynna Norðurlandaþjóða. Þar verður miðstöð norræns samstarfs á Íslandi með starfsaðstöðu fyrir háskólakennara í norrænum tungum og bókmenntum, safni norrænna bóka og hljómlistar og aðstöðu til bókmennta- og listkynningar og margvíslegrar annarrar upplýsinga- og kynningarstarfsemi. Húsinu hefur verið valinn staður á háskólalóðinni, suðaustur af Nýja garði. Hinn frægi finnski arkitekt, Alvar Aalto, hefur gert uppdrætti að því. Byggingarkostnaður er nú áætlaður 22-23 millj. kr., og hefur íslenzka ríkisstj. boðizt til þess, að áskildu samþykki Alþingis, að greiða 1/6 hluta hans. Þar sem fyrirhugað er að hefja framkvæmdir á næsta ári, er í frv. þessu gerð till. um 1.9 millj. kr. framlag til hússins, en það er helmingur af áætluðu framlagi Íslands. Þegar núverandi ríkisstj. tók til starfa fyrir nærri fimm árum, setti hún sér það mark að leysa þjóðina úr viðjum haftabúskapar og uppbótakerfis í því skyni, að lagður yrði grundvöllur vaxandi velmegunar samfara jafnvægi í efnahagsmálum. Eitt v andamál yfirskyggði þá öll önnur. Það var hin síversnandi staða þjóðarbúsins út á við. Látlaus skuldasöfnun og gjaldeyrisskortur hafði lamandi áhrif á allt atvinnulif og stefndi jafnvel efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar í voða. Þegar nú er litið yfir farinn veg, fer það ekki á milli mála, að mikið hefur á unnizt. S.l. 3-4 ár hafa verið eitt mesta grósku- og athafnatímabil í sögu þjóðarinnar. Þjóðartekjur og velmegun hafa farið ört vaxandi, eðlilegur gjaldeyrisforði verið byggður upp að nýju og lánstraust þjóðarinnar erlendis endurheimt. Á hinn bóginn verður að horfast í augu við það af fullkominni hreinskilni, að ekki hefur tekizt á þessum árum að tryggja það jafnvægi í kaupgjalds- og verðlagsmálum, sem nauðsynlegt er til að tryggja áframhaldandi vöxt þjóðartekna og velmegunar. Ég mun nú gera nokkru nánari grein fyrir aðalatriðum þróunarinnar undanfarin ár. Aukning þjóðarteknanna hafði verið lítil á árunum frá 1955 til 1960, að árinu 1958 undanteknu. Er enginn efi á því, að þessi óhagstæða þróun stafaði að verulegu leyti af vaxandi misræmi í verðlagskerfinu, höftum og óheilbrigðu uppbótakerfi. Núverandi ríkisstj. hefur leitazt við að gefa atvinnuvegunum heilbrigðari starfsskilyrði. Með því að skrá rétt gengi íslenzku krónunnar var stefnt að því að tryggja sjávarútveginum eðlilegan starfsgrundvöll, jafnframt því sem öllum greinum hans var gert jafnhátt undir höfði. Með því að afnema gjaldeyrishöft og gera innflutning framleiðslutækja og neyzluvarnings frjálsan var atvinnuvegunum í fyrsta skipti um langan aldur gefið það athafnafrelsi um kaup véla og tækja, sem er forsenda fyrir auknum afköstum. Á sama hátt gerði afnám fjárfestingareftirlits og leyfisveitinga fyrirtækjum kleift í fyrsta sinn í meir en áratug að skipuleggja framkvæmdir sínar og fjárfestingu eftir eigin mati og án afskipta pólitískra úthlutunarnefnda. Loks hafa verið gerðar víðtækar endurbætur á skattalögum og tollum í því skyni að veita atvinnufyrirtækjunum betri starfsskilyrði og auka áhuga þeirra og möguleika til framleiðsluaukningar. Með öllum þessum ráðstöfunum hefur tekizt að leysa úr læðingi mikið afl með þjóðinni til framtaks og aukinnar framleiðslu. Þannig var lagður grundvöllur mestu alhliða efnahagsframfara, sem átt hafa sér stað hér á landi á jafnskömmum tíma. Hér hafa hagstæðar ytri aðstæður, góður afli og síðustu tvö til þrjú ár hagstæðir markaðir átt mikinn þátt. Hinu mega menn þó ekki gleyma, að hagstæð ytri skilyrði verða því aðeins til búbótar, að menn geti gripið tækifærin, þegar þau gefast, en þá er athafnafrelsið öllu öðru dýrmætara. Þetta hefur líka komið fram undanfarin 2-3 ár, þegar á það er litið, hve tækniframfarir hjá íslenzkum atvinnuvegum hafa verið örar og fjárfesting mikil til framleiðsluaukningar. Hér hefur mjög skipt um frá því, sem var seinni helming síðasta áratugs. Í staðinn fyrir tiltölulega lítinn hagvöxt árin 1955-1960 hafa þjóðartekjurnar aukizt mjög ört undanfarin þrjú ár. Á árinu 1962 jukust þjóðartekjurnar þannig um 8%, árið 1963 um 7%, og líklegt er, að aukningin verði svipuð á þessu ári. Hér er því um að ræða nærri því fjórðungsaukningu þjóðarteknanna á þriggja ára tímabili, miðað við sama verðlag. Árið 1962 fór verulegur hluti hinna auknu þjóðartekna til þess að styrkja stöðu þjóðarbúsins út á við, en drjúgur og sívaxandi hluti hefur farið til þess að auka fjárfestingu og framkvæmdir og búa þannig í haginn fyrir framtíðina. Eins og ég gat um áðan, hefur á þessum árum orðið gerbreyting á stöðu þjóðarbúsins út á við. Íslendingar hafa eignazt í fyrsta sinn síðan í stríðslok viðunandi gjaldeyrisforða. Það er rétt að fara um það nokkrum orðum, þar sem því hefur einatt verið haldið fram, að staðan út á við hafi raunverulega ekkert batnað siðan í árslok 1958. Því til sönnunar er bent á, að nettóskuld þjóðarinnar út á við, ef saman eru teknar skuldir til langs tíma, vörukaupalán og gjaldeyriseign, - að nettó- skuld þjóðarinnar út á við hafi verið 300 millj. kr. hærri í árslok 1963 en í árslok 1958. Þótt slíkur samanburður sé tölulega réttur, gefur hann ranga mynd af stöðunni. Áhrif efnahagsaðgerða ríkisstj. fóru ekki að koma fram fyrr en á árinu 1960, en á árinu 1959 versnaði staðan út á við um 640 millj. kr., og var það bein afleiðing þeirrar hafta- og uppbótastefnu, sem rekin hafði verið árin á undan. Síðan í árslok 1959, þegar núv. ríkisstj. tók við, og til ársloka 1963 batnaði heildarstaðan út á við um 340 millj. Á árunum 1956-1958 versnaði hins vegar heildarstaða þjóðarbúsins út á við um 1240 millj., mest vegna aukinnar skuldasöfnunar. Þessi sífellda skuldasöfnun og vaxandi greiðslubyrði, sem henni var samfara, var eitt meginvandamálið, sem núverandi ríkisstj. átti við að glíma í öndverðu. Góð mynd af þessu fæst með því að bera saman heildarskuldastöðu þjóðarinnar út á við á hverjum tíma, bera hana saman við heildartekjur hennar í erlendum gjaldeyri, bæði af útflutningi og duldum greiðslum. Árið 1955, áður en vinstri stjórnin tók við völdum, nam nettóskuld þjóðarbúsins út á við 22.5% af gjaldeyristekjunum. Árið 1958 var þessi tala komin upp í 50%, 1959 upp í 65% og hæst komst hlutfallið 1960 nærri 70%, enda voru þá tekin mikil lán vegna skipakaupa erlendis. En síðan hefur þetta hlutfall farið stöðugt lækkandi. Það var komið niður í 38% á árinu 1963 og mun vafalaust enn lækka á þessu ári. Miðað við greiðslugetu þjóðarinnar og tekjur í erlendum gjaldeyri, eru skuldir hennar út á við nú því mun lægri en nokkru sinni á síðustu sjö árum og fara enn lækkandi. Í stað sífelldrar skuldasöfnunar og vaxandi gjaldeyrisörðugleika hefur komið lækkandi skuldabyrði og vaxandi traust út á við. Þessar tölur, sem ég nú hef nefnt, ættu að nægja til að staðfesta það, sem reyndar öll þjóðin veit af eigin reynslu, að tekizt hefur að ná þeim tveim meginmarkmiðum að tryggja stöðu þjóðarbúsins út á við og auka vöxt þjóðarteknanna. Þriðja markmiðinu, að tryggja sæmilega stöðugt verðlag í landinu, hefur hins vegar því miður ekki tekizt að ná. Undanfarin þrjú ár og þá einkum 1963 áttu sér stað miklar hækkanir kaupgjalds og verðlags í landinu. Þessar hækkanir áttu sér fleiri en eina orsök. Tvær eru þó mikilvægastar: annars vegar of mikil eftirspurn eftir vörum og vinnuafli vegna stóraukinna tekna í útflutningsatvinnuvegum og mikillar fjárfestingar, hins vegar miklar og óraunhæfar kaupkröfur í skjóli ofþenslu á vinnumarkaðinum. Ríkisstj. hafa lengi verið ljósar þær hættur, sem vaxandi þensla í efnahagskerfinu skapaði. Hún hefur því viljað vinna á móti þenslunni með aðhaldi í peningamálum, þ.e. útlánum lánsstofnana, og með greiðsluafgangi hjá ríkissjóði. Þótt verulegur árangur næðist í þessum efnum og mikill greiðsluafgangur yrði hjá ríkissjóði á árunum 1962 og 1963, nægði þetta engan veginn til að koma í veg fyrir óeðlilega mikla þenslu. Verði ríkisstj. sökuð fyrir eitthvað í þessum efnum, er það því of lítið aðhald, en ekki samdráttur. Því miður hefur mikið vantað á almennan skilning á því, hve nauðsynlegt er að gæta hófs í peninga- og fjármálum, ef koma á í veg fyrir verðbólgu. Það kemur bezt fram í því, að ráðizt skuli hafa verið látlaust á ríkisstj. fyrir samdráttarstefnu, á meðan hver vinnufær maður hefur fullt verkefni og margir meira en þeir geta annað. Önnur meginorsök verðbólgunnar hefur legið í kröfum um kauphækkanir án tillits til raunverulegra hagsmuna launþega og þjóðarbúsins. Á árinu 1963 hækkaði kaupgjald í landinu um 30% eða meira hjá svo að segja öllum launþegum. Þessi mikla kauphækkun hafði ekki eingöngu í för með sér verðhækkanaskriðu, heldur kippti hún um stund fótum undan því trausti til framtíðarinnar, sem menn höfðu öðlazt á árunum 1960-1962, og ýtti þannig undir óeðlilega mikla fjárfestingu og spákaupmennsku. Þegar svo var komið, lá við borð, að óstöðvandi skriðu yrði velt af stað og á skömmum tíma að engu gerður sá mikli árangur, sem náðst hefur í efnahagsmálum þjóðarinnar undanfarin ár. Svo fór sem betur fer ekki. Með auknu aðhaldi í peningamálum tókst að koma í veg fyrir frekari aukningu eftirspurnar. Jafnframt tókst í júní s.l. að gera heildarsamninga milli launþega, atvinnurekenda og ríkisstj., sem hafa tryggt launþegum raunhæfar kjarabætur og jafnframt tryggt vinnufrið og stöðugt grunnkaup í eitt ár. Samningar þessir eru vissulega mikilvægur áfangi í þá átt að koma á heilbrigðri stefnu hér á landi í kaupgjalds- og verðlagsmálum. En jafnframt því sem þessum árangri í kaupgjaldsmálum er fagnað, er óhjákvæmilegt að benda á, að hinar miklu kaup- og verðhækkanir undanfarið hálft annað ár hafa skapað ríkissjóði vandamál, sem erfitt er að leysa. Kauphækkanirnar á árinu 1963 og sú mikla leiðrétting, sem opinberir starfsmenn þá fengu á launakjörum sínum, hafa valdið mjög mikilli útgjaldaaukningu hjá ríkissjóði. Hin mikla hækkun á verðlagi landbúnaðarafurða bæði á árinu 1963 og þessu ári hefur einnig valdið ríkissjóði auknum útgjöldum og þá fyrst og fremst í hækkandi útflutningsbótum. Í launasamkomulaginu í júní s.l. var farið inn á þá braut að nýju að verðtryggja laun. Sú ráðstöfun hefur kallað á auknar niðurgreiðslur úr ríkissjóði. Jafnframt þessari aukningu hafa tekjur ríkissjóðs, einkum af innflutningi, aukizt mun minna á þessu ári en undanfarið. En á það vil ég leggja þunga áherzlu, að fjárlög fyrir 1965 verður að afgreiða hallalaus, enda háskalegt fyrir þjóðina, ef ríkissjóður væri rekinn með halla, eins og nú horfir í efnahagsmálunum. Herra forseti. Ég vil leggja til, að þessari umr. verði frestað og frv. vísað til hv. fjvn.



Gott kvöld. Á árunum 1962 og 1963 fóru ríkistekjurnar 560 millj. fram úr áætlun samtals. Af þessari fúlgu eyddi ríkisstj. umfram fjárlög 170 millj., en greiðsluafgangur var 160 millj. fyrra árið og rúmlega 130 síðara árið, eða samtals 300 millj. Það er yfirlýst stefna ríkisstj. að hafa álögurnar meiri en útgjöldin og efna til greiðsluafganga, ekki til þess að leggja afgangana í almannaframkvæmdir, sem mest eru aðkallandi, heldur til þess að draga með álögunum úr kaupmætti, ná fé úr umferð og leggja inn í bankakerfið, eins og hæstv. fjmrh. var að lýsa hér áðan að væri nauðsynlegt til að auka jafnvægið. Þetta er liður í þeirra höftum og á að vera til þess að stuðla að jafnvægi, en þessi kjaraskerðing hefur þó ekki stuðlað að neinu jafnvægi, en orðið til þess eins, að innkaup til heimilanna og framkvæmdir almennings hafa orðið að víkja fyrir öðrum framkvæmdum og eyðslu þeirra, sem mest hafa haft peningaráðin og sumir hverjir hafa komið sér undan að borga lögmæt gjöld. Ekki hafa greiðsluafgangar orðið fyrir aukna ráðdeild eða sparnað, því að þrátt fyrir fögur fyrirheit hefur eyðsla farið hraðvaxandi og ríkiskerfið þanizt út með ofsahraða. Það er ekki heldur mikið talað núna síðustu missirin um þessi 59 sparnaðarfyrirheit sem fjmrh. og hans menn gáfu, á meðan þeir voru brattastir á fyrstu árum viðreisnarinnar, sællar minningar. Af handahófi tek ég dæmi. Það átti að spara einhver ósköp í kostnaði við álagningu skattanna og af því tilefni var sá kostnaður áætlaður í fjárlögum 1963 tæplega 8 1/2 millj. kr. En reikningurinn sýnir á hinn bóginn núna, að kostnaðurinn varð 18 1/2 millj. kr. í stað 8 og er í flugvexti. Þá átti að minnka kostnaðinn við eyðingu minka og refa, þó að enginn vissi í raun og veru, hvernig átti að fara að því, og var þetta boðað með því að áætla þennan kostnað í fjárlögum 1963 1 1/2 millj. kr., en nú sýnir reikningurinn, að hann nálgaðist 3 millj. kr. Svona fór það, og þannig mætti lengi telja. Nefndum átti að fækka, en kostnaður við nefndir hefur vaxið tröllaskrefum, en þeirri brellu beitt að kalla nefndavinnuna í mörgum dæmum vinnuundirbúning þessa eða hins. Er sparnaður af því tagi táknrænn fyrir hagsýslu núv. ríkisstj. Þetta er sjötta fjárlagafrv. þeirra viðreisnarmanna, og nú eru þeir búnir að koma því upp á 4. þús. millj. kr. Hækkunin er núna hvorki meiri né minni en 530 millj. frá fjárlögum þessa árs. Verður því stjórnin sífellt stórstígari og stórstígari og er nú farin að hafa meir en hálfan milljarð í skrefinu. Ekki gefur þó einu sinni þetta fullnægjandi mynd af ráðleysisöngþveiti ríkisstj. í efnahags- og fjármálum og afleiðingum þess, sem hún hefur aðhafzt, því að á fjárlagafrv. er ekki gert ráð fyrir kostnaði við viðbótarniðurgreiðslur, sem ríkisstj. lætur nú framkvæma til þess að halda verðlaginu í skefjum í bili. Sýnir þetta svo glöggt sem verða má, að ekki hefur ríkisstj. getað gert það upp við sig, þegar hún samdi fjárlagafrv., hvað skyldi næst til bragðs taka, heldur staðið ráðþrota. Kemur það ekki flatt upp á neinn, því að augljóst er orðið, að ríkisstj. hrekst nú mjög fyrir sjó og vindi. Til þess að halda núgildandi niðurgreiðslum áfram og núgildandi uppbótum vegna landbúnaðar og sjávarútvegs þarf a.m.k. 850 millj., en á frv. eru 524 eða 300 millj. minna en þyrfti til að halda áfram eins og horfir. Vegaútgjöldin eru að mestu utan fjárlaga, og í vegáætlun vantar væntanlega á þriðja hundrað millj., en væru þær í fjárlögunum og niðurgreiðslurnar og uppbæturnar, sem gilda núna, mundu fjárlögin komast upp í 3700-3800 millj. kr., og sýnir þetta, hvert stefnir. En þetta fjárlagafrv., þrátt fyrir allt, sem á það vantar, er nálega 4 sinnum hærra en fjárlögin voru fyrir 6 árum. Það er ekki að furða, þótt aðalfundur Sjálfstfl. á dögunum fagnaði því, hve vel hefði tekizt að vernda íslenzku krónuna. Það vekur eftirtekt, að söluskatturinn nýi, sem lögleiddur var í fyrra og mestmegnis átti að renna til sjávarútvegsins, á nú að renna í ríkissjóð. En uppbætur á fiskverð og framleiðniframlög til fiskvinnslustöðva eru ekki tekin með á fjárlögin. Þannig er nýjum álögum til venjulegra útgjalda bætt á undir fölsku yfirskini, og er það ekki ný bóla nú, sbr. innflutningssöluskattinn upp á nokkur hundruð millj., sem lögfestur var á byrjun viðreisnar með hátíðlegum loforðum um afnám hans eftir eitt ár, en hann stendur enn. Allir sjá, hvernig fjárlögin hækka risaskrefum, og álögurnar finna menn í dýrtiðinni og á skattseðlum gjaldheimtunnar. Allt er þetta meira en lítið alvörumál, og tekur þó steininn úr, að þrátt fyrir þetta skatta- og tollaflóð tekst ekki að leysa á viðunandi hátt mörg þýðingarmikil verkefni, sem ríkið verður að leysa. Skólaskortur er í landinu, og hefur ástandið í þeim málum farið hraðversnandi síðustu árin. Verður að vísa ungu fólki frá skólavist í hópum, og horfir þó, til enn vaxandi öngþveitis. Á næstu missirum verður að efna til nýrra stórátaka í menntamálum, bæði varðandi skólakost til almennrar menntunar, og þá ekki síður til að koma upp lífsnauðsynlegum tækniskólum, og endurskoða verður alla tækni- og vísindalega kennslu frá rótum með þarfir atvinnulífsins og nútímasamfélags í huga. Auknar fjárveitingar a,ð krónutölu, sem veittar hafa verið og lítið eitt fyrirhugaðar í þessu fjárlagafrv., hverfa eins og dögg fyrir sólu í verðbólguhít ríkisstj. Svipaða sögu er að segja í spítalamálum landsins, þótt fjárveitingar hækki að krónutölu. Er það ömurlegur vottur um stefnuna, að í þessum málum og fleiri hliðstæðum skuli safnast fyrir óleyst verkefni í mestu góðærum, sem þjóðin hefur nokkru sinni lifað, og við harðsnúnustu skattheimtu, sem þekkzt hefur, síðan landið fékk forráð mála sinna. Af þeim 3200 millj., sem innheimta á samkv. þessu fjárlagafrv., er ekki gert ráð fyrir; að hægt sé að sjá af einum eyri til nýrra sérstakra ráðstafana til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins eða til uppbyggingar í þeim byggðarlögum, þar sem skilyrði eru góð, en lítið fjármagn heima fyrir, og engan eyri til stuðnings á þeim stöðum, þar sem ástandið er verst. Áður en stofnað var til núverandi öngþveitis og fjárl. voru ekki nema 800 millj. eða svo, var varið 13-15 millj. á ári sérstaklega til uppbyggingar víðs vegar um landið, þar sem skilyrði voru góð, en heimafjármagn af skornum skammti. Þannig var grundvallað sumt af því, sem nú mjólkar drýgst í þjóðarbúið: síldarverksmiðjur, fiskiðjuver o.fl., þótt Sjálfstfl. teldi þessar framkvæmdir þá bera vott um pólitíska spillingu, enda er nú svo komið, að framlög í þessu skyni nema á fjárl. litlum hluta af 10 millj., sem kallað er atvinnubótafé. Í þessu skyni ættu þó að vera í fjárl. a.m.k. 50-60 millj., miðað við margföldun þeirra og rýrnun krónunnar. Framsóknarmenn flytja hér þing eftir þing frv. um nýja stofnun, sem hafi veruleg fjárráð til að sinna þessu þýðingarmesta verkefni í öllum þjóðarbúskapnum, þ.e.a.s. skipulegri uppbyggingu atvinnulífsins í landinu, þar á meðal skynsamlegum ráðstöfunum til eflingar þéttbýlisstöðvum, þar sem því verður við komið. Úr öðrum löndum berast nú þær fréttir, að einmitt þvílíkar ráðstafanir séu fyrirhugaðar í hverju landinu af öðru og taldar lífsnauðsynlegar. En ríkisstj. hérna og hennar lið hefur fram að þessu fellt frv. framsóknarmanna með þeim formála, að þessi hégómlega lágu framlög þeirra úr atvinnubótasjóðnum væru fullnægjandi ráðstafanir í þessu skyni. Framsfl. mun halda áfram baráttu sinni í þessu máli, unz undan verður látið, eins og í fleiri málum, sem dæmi gerast um nú þessi missirin. Máske hjálpa okkur þær fréttir, sem úr öðrum löndum berast nú um þessi efni, því að kunnara er það en fram þurfi að draga, að fúsastir sýnast forráðamenn stjórnarflokkanna að hlusta á það, sem heyrist erlendis frá. Ættu landsmenn fyrir því, að sú árátta þeirra kæmi sér einu sinni vel. Framlög af ríkistekjum til að dreifa raforkunni standa í stað ár eftir ár þrátt fyrir stökkhækkun fjárl. og rýrnun krónunnar. Til aukinna átaka í húsnæðismálum telur ríkisstj. ekki hægt að verja neinu af þessum 3200 millj., enda þótt ástandið í húsnæðismálum hafi farið síversnandi undanfarin uppgripaár og sé nú orðið með öllu óþolandi. Minnstu íbúðir eru nú orðið leigðar á 4000–6000 kr. á mánuði, ef þær fást, sem er raunar fágætt. Fjöldamargir borga nú þessa mánuðina í húsaleigu allt það, sem eftir er af mánaðarkaupinu, þegar ríkisstj. hefur tekið af þeim upp í skattana, og margir miklu meira, og enn aðrir eru hreinlega á götunni. Það er svo táknrænt, að ofan á þetta ástand eru það helztu ráðstafanir ríkisstj. til að draga úr fjárfestingunni að hræða menn frá því að leggja út í nýjar íbúðabyggingar á þessu hausti. Það er þáttur í þeirra höftum, og þá fannst þeim sanngjarnast að draga úr fjárfestingunni með því að minnka íbúðabyggingarnar. Skilningur valdhafanna á húsnæðisvandamálinu, sem augljóslega hefur verið að skapast undanfarin ár, sést á því, að í framkvæmdaáætlun þeirri, sem gefin var út í fyrra, segir ríkisstj. orðrétt: „Nú er hins vegar svo komið, að hið mikla húsnæðisvandamál, sem fyrir lá í lok styrjaldarinnar, er í aðalatriðum leyst og sérstakra átaka í húsnæðismálum af því tagi, sem gera varð á síðasta áratug, er ekki lengur þörf.“ Með þessa speki að leiðarljósi hefur ríkisstj. látið íbúðamálin verða að stórfelldu þjóðfélagsvandamáli þrátt fyrir betri kringumstæður til að gera stórátök í þeim málum en nokkur ríkisstj. hefur áður haft. Í verkalýðssamningunum í vor var ríkisstj. loks þvinguð til að gera nokkrar endurbætur á lánakjörum íbúðalána, og kostaði það nýjan skatt og sennilega þó fleiri en einn nýjan skatt, því að á fjárl. telur ríkisstj. sig ekki hafa pláss fyrir framlög til húsnæðismála, eins og þetta fjárlagafrv. sýnir. Húsnæðismálin standa nú orðið þannig, að skammt mun það hrökkva til að leysa þau, sem fékkst fram í vor. Mun þar ekkert minna duga en ráðstafanir til að gera byggingu hentugs íbúðarhúsnæðis ásamt öðru hliðstæðu í almannaþágu að hreinum forgangsframkvæmdum í landinu. Framlög til landbúnaðannála eru nokkuð hækkuð í krónutölu í þessu frv., og er það mest vegna þess, að stéttasamtökum bændanna tókst að knýja fram í afurðaverðsamningunum í haust ýmis atriði, sem áttu að vera sjálfsögð, en synjað var gersamlega að samþykkja með eðlilegum hætti. Vantar þó mikið á, að hlutur landbúnaðarins varðandi framlög til uppbyggingar og lánskjör hafi verið réttur miðað við það, sem áður var, hvað þá bættur, sem brýn nauðsyn krefur. Verður þeirri baráttu haldið áfram. Vegamálin veróa eitt gleggsta dæmið um, hvernig stjórnarstefnan leikur framfaramálin og hvernig verðbólgan étur framkvæmdaféð, Til vegaframkvæmda og brúa voru samþ. 100 millj. kr. í nýjum álögum í fyrra. Samt var ekki hægt að halda vegunum viðhlítandi við í sumar og féð til nýlagningar varð svo ódrjúgt, að furðu sætti, miðað við verkefnin, því að þau eru sístækkandi í vegamálum. Horfir nú enn til vandræða með vega- og brúaframkvæmdir. Ríkissjóður tekur til almennra þarfa stórfé af því, sem lagt er á umferðina, og mun Framsfl. halda áfram baráttu sinni fyrir því að fá það fé í vaxandi mæli til vega- og brúargerða. Þetta fjárlagafrv,. er í sannleika sagt ófögur mynd af rangri stjórnarstefnu, örlagaríkum mistökum veikrar ríkisstj. Veruleikinn er þó verri en frv. sýnir, því að þar er leynt, hvernig komið er, eins og glöggt hefur þegar komið fram í þessum umr. Ofan á allt annað er ríkisstj. komin algerlega í hring, þar sem hún streitist nú við að borga niður með ríkisfé sívaxandi verðhækkanir, sem hún hefur beinlínis sjálf kallað fram skipulega með stefnu sinni, sem byggð var á því að láta verðlag og framkvæmdakostnað hækka meira en kaup og aðrar tekjur almennings. Af því sýpur ríkisstjórnin nú seyðið sjálf, síðan vísitalan fékkst loks sett í samband við kaupgjaldið á ný. Ég kem að skattamálunum, sem efst hafa verið á baugi um sinn, og kemur það ekki til af góðu. Ríkisstj. lýsti því yfir 1960, að stefna hennar væri sú að afnema tekjuskatta á almennum tekjum. Og þegar skattal. frá 1960 voru sett, var því lýst yfir hátíðlega, að búið væri að afnema tekjuskattinn á almennum launatekjum. Brátt fóru menn þó að finna, að hér var ekki allt með felldu, enda fór svo fjarri því, að þetta væri satt, að síðan þessu var lýst hátíðlega yfir, að skattar þessir væru úr sögunni, er sagt, að þeir hafi í tvígang verið lækkaðir, en samt eru þeir nú þyngri miðað við gjaldgetu manna en nokkru sinni fyrr. Hér var sem sé þannig frá gengið, að umreikningsreglan gamla var numin brott úr skattal. 1960 og beinir skattar hækkuðu því óðfluga með vaxandi dýrtíð og verðbólgu. Einkum var augljóst, að í hreint óefni stefndi á þessu ári, því að ríkisstj. lagði til í vetur sem leið að hækka skattstigana á meðaltekjum ofan á annað og taka þannig til baka að mestu leyti leiðréttinguna, sem gerð var á persónufrádrættinum. Stefndi hér sýnilega í mikinn vanda. Lögðu framsóknarmenn því þrennt til málanna í vetur, sem hefði getað bjargað: að hækka meira persónufrádráttinn, að till. ríkisstj. um að hækka skattstigann á meðaltekjum yrðu felldar og að umreikningurinn yrði tekinn í lög á ný. En stjórnarflokkarnir máttu ekki heyra þetta nefnt og létu aðvaranir framsóknarmanna sem vind um eyru þjóta og felldu till. okkar og kölluðu yfirboð, eins og þeir eru vanir. Fjmrh. taldi, að íullyrðingar framsóknarmanna um, að fram undan væri gífurleg skattahækkun, ef ekki yrði meira að gert til þess að leiðrétta skattalögin, - fjmrh. taldi þessa yfirlýsingu glöggt dæmi þess, hve lágt væri hægt að leggjast í heiðarlegum málflutningi, og dæmi um pólitískt siðleysi. Minna mátti það ekki heita. Þvert á móti væri nú enn von á verulegri skattalækkun, sagði ráðh. Undir þetta tók svo allur stjórnarkórinn, og hámarki sínu náði þessi þokkalega blekking, þegar blað fjmrh. lýsti því með sterkum orðum, rétt áður en skattskrár fóru að koma, að nú mundu beinir skattar lækka svo rækilega, að menn gætu hópum saman siglt í sumarfríunum fyrir það, sem sparaðist í skattgreiðslunum. En þá féll reiðarslagið. Skattskrá höfuðborgarinnar kom út. Áróðursmoldviðrið féll til jarðar. Sannleikurinn um skattana stóð allt í einu svartur á hvítu, ekki bara í Tímanum, heldur líka á sjálfum skattseðlunum. Þúsundir manna sáu nú tvennt í senn, að þeir réðu ekki við að borga skattana, sem áttu að vera ýmist úr sögunni eða orðnir fisléttir, enn fremur, hvers virði málflutningur fjmrh., ríkisstj. og stjórnarblaðanna var, þegar hægt var að finna kvarða til að mæla á sannleiksgildið. Hefur síðan að ýmsum hvarflað máltækið, að „fátt er svo með öllu illt, að ekki boði nokkuð gott“, því að þessum býsnum fylgdi þýðingarmikil reynsla af því, hvers virði áróður stjórnarflokkanna er og hve mikið þeim er að treysta. Gæti sú reynsla komið að gagni síðar. Skipti nú engum togum, að allir sáu, hvernig í pottinn var búið. En stjórnarblöðin ætluðu samt ekki að láta sig, og blað fjmrh. byrjaði t.d. á því að segja þær fréttir, að menn væru núna óvenju ánægðir með skattana. En almenningsálitið og hvernig raunverulega er ástatt sést bezt á því, að ekki liðu margir dagar, unz það stóð í Alþýðublaðinu t.d., að ranglæti í skattamálum væri nú í fyrsta sinn í sögunni svo hróplegt, að við það yrði alls ekki unað, og í Morgunblaðinu mátti finna - innan um afsakanirnar, að skattalögin líktust mest óðs manns æði í framkvæmd, en samt var því haldið fram blákalt, að skattur og útsvar hefðu lækkað. Jók það enn réttmæta reiði manna, að skattundandráttur virtist mönnum nú meiri en nokkru sinni, og voru það efndirnar á mörgum hátíðlegum skrumyfirlýsingum margendurteknum undanfarin missiri um, að skattsvik væru að verða úr sögunni. Var þetta því allt hvað eftir öðru. Framkvæmdastjórn Framsfl. hófst strax handa, því að líklegt var, að nú hefði jarðvegur skapazt, sem gæti orðið til að knýja fram þær réttmætu skattalagabreytingar, sem felldar voru fyrir flokknum í fyrravetur. Enn fremur var augljóst, að þessar álögur sköpuðu þúsundum heimila lítt eða alveg óleysanlegan vanda, og varð því að reyna að knýja einnig fram lækkun á álögðu sköttunum. Framsfl. stakk strax upp á því, að efnt yrði til samstarfsnefndar stjórnmálaflokkanna, sem beitti sér jöfnum höndum að því að finna leiðir til að lækka álagða skatta og tillögugerð um gagngerðar endurbætur á skatta- og útsvarskerfinu til frambúðar. Till. flokksins og forusta í málinu höfðu feikna hljómgrunn. Það var auðfundið, en ríkisstj. vildi ekki nota tækifærið og efna til samstarfs um málið, sem þó hefði verið skynsamlegast. Hún neitaði því þessu samstarfi og reyndi að bera sig vel í fyrstu. En augljóst var, að nú var stjórninni brugðið, og á öllu sást, að fjmrh. fann, að hann var ósvinnur orðinn. Er skemmst af að segja, að þegar ráðh. var ásamt okkur fleirum kvaddur í útvarpsþátt til að segja álít sitt á þessum málum, gaf hann þessi fyrirheit, orðrétt: „Að hækka persónufrádrátt, að breikka þrepin í skattstiganum og að setja í skattalögin ákvæði um breytingu á persónufrádrætti og skattstiga með hliðsjón af kaupgjalds- og framfærsluvísitölu.“ Eins og allir mega heyra, eru þetta einmitt þau þrjú meginatriði, sem framsóknarmenn gerðu till. um í fyrravetur, en stjórnarflokkarnir felldu þá og létu fylgja svigurmæli um yfirboð og ábyrgðarleysi. En ávarp fjmrh. í ágúst til landsmanna hefði alveg eins mátt orða þannig: Verið ekki reið, við lofum nú að gera það, sem Framsfl. vildi í vetur, en við felldum þá. Nú er það hlutverk almennings að vera á verði með okkur og sjá um, að ekki verði hlaupið frá því, sem lofað hefur verið núna og lofað var, þegar almenningsálítið brann heitast á ríkisstj., enn fremur, að herferð verði hafin gegn skattsvikum og þá ekki síður á söluskatti en öðrum sköttum og endurbætur gerðar á útsvarslöggjöfinni. Þetta lýtur að framtiðinni, og við verðum að telja, að nú hafi tekizt að skorða ríkisstj. varðandi veigamikil atriði með þessu lagi. En erfiðlega gengur með lagfæringu á álögðum sköttum, sem eru mjög mörgum alveg gersamlega ofviða, eins og nú er komið húsnæðisokri og dýrtíð hins vegar. Fyrst í sumar virtist lát á ríkisstj. einnig í því máli, en nú er helzt að heyra, að það eitt standi til að gefa kost á elns konar kreppulánum til stutts tíma með viðreisnarvöxtum til að greiða ríkisstj. upp í skattana. Leysir það ekki vanda manna, sem augljóst er. En sögulegur atburður má það teljast, að ríkisstj. sér sér þann kost helztan fyrir hendi að stofna hjálparlánasjóð handa mönnum til að greiða álögur hennar sjálfrar, og ekki verða þetta minni tíðindi, þegar í hlut á sú ríkisstj., sem hafði hátíðlega heitið því að afnema beina skatta á almennum tekjum og margsagt og það alveg fram á síðustu stund, að hún væri búin að því. Í stað þess að lækka álögðu skattana, sem þeir hafa neyðzt til þess að játa með loforðum um breytingu næst, að engri átt nái nú, er nú enn byrjað á alls konar vífilengjum og farið að framleiða óskiljanlega talna-„rebúsa“ með gamla laginu, sem eiginlega eiga helzt að sýna, að ekkert óvenjulegt hafi gerzt. Manni skilst helzt, að menn hljóti að hafa lesið skakkt á skattseðlunum. Inn í þetta er svo blandað getgátum um, hvað menn hefðu þurft að borga, ef í gildi hefðu verið skattalög, sem giltu fyrir 6 árum, og þetta kallaðir útreikningar, en eru blekkingar einar, því að enginn getur þar fundið réttan samanburð, þegar verðlagskerfi, peningagildi og fjármálakerfi landsins hefur verið gersamlega umturnað og persónufrádrættir og skattstigar frá þeim tíma gætu því alls ekki komið til mála nú. Allur slíkur samanburður er í þeim eina tilgangi gerður að draga frá því athyglina, að það á að reyna að innheimta álögðu skattana þrátt fyrir allt, því miður, nema stefnunni verði breytt frá því, sem horfir nú í dag. Framsóknarmenn hafa nú lagt fram frv. um að fella niður tekjuskatt undir 7000 kr. og 7000 kr. hjá hverjum einstaklingi, sem meira á að borga, og lækka álögð útsvör um 20%, enn fremur lögskipa sérstaka rannsókn á framtölum ársins 1963 og efna til samstarfs um endurskoðun skatta- og útsvarslaga. Sveitarfélögum verði bætt upp af ríkisfé lækkun útsvaranna. Þetta er hægt að gera og verður að gera til að létta undir með greiðslum hjá þeim, sem alls ekki ráða við þessar álögur. Umframtekjur ríkissjóðs af tekjuskattinum einum munu nægja til að mæta þessari lækkun á tekjuskattinum sjálfum, og af öðrum sköttum í ár fær ríkissjóður feikna umframtekjur, en nú verður enn eitt metár í framleiðslu, eins og hæstv. fjmrh. lagði sjálfur áherzlu á áðan. Hér við bætist, að greiðsluafgangur tveggja síðustu ára nam um 300 millj. kr. Vafalítið verða till. okkar í þessum málum kallaðar yfirboð. En við tökum það ekki nærri okkur, og enginn mun taka slíkt alvarlega framar. Það var líka kallað yfirboð t.d. að leggja til, að aukið jarðræktarframlag næði til 25 ha. túna, en nú er það komið í lög. Það var líka kallað yfirboð að krefjast og gera till. um lækkun á vöxtum af íbúðalánum, og það var sagt, að slíkt væri með öllu óframkvæmanlegt, enda væru vextirnir léttbærir. En þegar stjórnin stóð frammi fyrir óleysanlegum kjaramálum í vor og ráðherrastólarnir voru farnir að rugga, þá reyndist hægt að lækka íbúðalánavextina um helming eða um 4%. Það var líka kallað yfirboð að leggja til þær breytingar á skattalöggjöfinni í fyrra, sem felldar voru fyrir okkur framsóknarmönnum þá. En 17. ágúst í sumar gaf fjmrh. þau fyrirheit í útvarpinu, að þessi atriði skyldu tekin til greina og gerð að lögum á þessu þingi. Við tökum því ekki nærri okkur, þó að till. okkar kynnu að verða kallaðar yfirboð af stjórnarliðinu. Sumir kunna að halda, að óheilindi hæstv. ríkisstj. í skattamálum, sem nú blasa við allra augum, séu einsdæmi. En svo er ekki. Það er miklu nær, að þetta sé einkennandi fyrir ráðlagið allt, því miður. En menn sjá þetta með beinu skattana betur en margt annað, af því að það snertir menn meira beint. Flest hliðstætt dylst fremur, en er þó engu síður áhrifarikt, enda hefur það ekki gerzt sjálfkrafa að umturna tekjuskiptingunni í landinu, eins og gert hefur verið á fáum árum og ég drep á í örfáum orðum hér á eftir. Lítum að lokum á nokkra höfuðþætti stjórnarstefnunnar aðra en þá, sem ég hef þegar rætt í beinu sambandi við fjárlagafrv. Því var hátíðlega heitið, að uppbótakerfið skyldi hverfa með öllu. En núgildandi uppbætur og niðurgreiðslur mundu nema 850 millj., ef þeim verður haldið áfram í gildi. Þetta eru efndirnar á því að afnema uppbótakerfið. Það átti að koma á stöðugu verðlagi með sjálfvirku efnahagskerfi. Dýrtíðarvöxturinn hefur þó orðið nálega fjórfalt hraðari á þessum árum en áður. Það átti að koma á stöðugu verðgildi peninga og viðhalda gildi krónunnar og sparifjárins. En aldrei hefur verðgildi peninga og kaupmáttur sparifjár rýrnað jafnóðfluga og á þessum árum. Það var lofað frelsi. En í framkvæmdinni hefur það orðið frelsi þeirra einna, sem hafa fullar hendur fjár, en lánsfjárhöftum og kjaraskerðingarpólitík óspart beitt til þess að hefta hina. Baggana átti að binda þjóðinni, til þess að hún gæti greitt niður og lækkað skuldir sínar við útlönd. En þrátt fyrir mestu uppgripaár, mörg í röð, hafa skuldir þjóðarinnar út á við, að frádregnum innstæðum og að frádregnum hinum margumtalaða gjaldeyrisvarasjóði, hækkað stórkostlega, en ekki lækkað, og lausaskuldir til stutts tíma eru hærri en nokkru sinni fyrr vegna rekstrarlánanna stuttu, sem menn hafa orðið að grípa til vegna rekstrarfjárskortsins. En ofan á þetta allt saman bætist, að þrátt fyrir óvenjulegt góðæri og vaxandi þjóðartekjur hefur raunverulegt endurgjald vinnandi fólks fyrir hvern vinnudag farið minnkandi í stað þess að fara eðlilega vaxandi. Nú er nálega engum kleift að sjá sér og sínum farborða með endurgjaldi fyrir venjulegan vinnudag, og þrátt fyrir góðæri til lands og sjávar og fágæt uppgrip standa framleiðsluatvinnuvegirnir einnig höllum fæti. Koma þar fyrst og fremst til greina hagstjórnaraðferðir núv. ríkisstj., sem koma þungt niður á þessum undirstöðugreinum í þjóðarbúskapnum. Sést búskaparlagið bezt á því, að þannig skuli vera háttað afkomu þessara undirstöðuatvinnuvega, enda þótt kaupgjald sé lægra hér en í nálægum, sambærilegum löndum og raunverulega lægra nú en það var fyrir 6 árum. Samt er því haldið hér blákalt fram og síðast nú fyrir nokkrum mínútum úr hessum stól, að það séu óeðlilegar hækkanir á kaupgjaldi, sem séu undirrót þeirrar verðbólgu, sem þjóðin hefur búið við á síðustu árum. Höfum við ekki sögur af því, að nokkur ríkisstjórn önnur en þessi hér haldi þannig á málum, að endurgjald fyrir venjulegan vinnudag, þ.e.a.s. kaupgjald og tekjur í landbúnaði, hafi farið lækkandi þrátt fyrir vaxandi þjóðartekjur. Slík frammistaða mun nálega heimsmet í ráðleysi og óstjórn, og svo eiga menn að þakka þá mola, sem stjórnin lætur falla á flóttanum og eiga að koma í staðinn fyrir mannsæmandi búskaparlag. Kjarni meinsemdarinnar er sá, að ríkisstj. er alltaf að reyna að koma á jafnvægi og lækna verðbólguna með því að draga úr kaupgetu manna með auknum tollum og sköttum og minni kauphækkunum og minni hækkunum á tekjum bænda en dýrtíðaraukningunni nemur og með því að halda niðri almennum bankaútlánum og útlánum til framleiðslunnar og halda háum lánavöxtum. Þetta eru hagstjórnaraðgerðirnar, sem reyndar hafa verið núna nálega um 6 ára skeið og skapað hafa það ástand, sem blasir við í efnahagslífi þjóðarinnar, og enn er haldið dauðahaldi í þessar aðferðir. Um þetta stendur hið eilífa stríð við almenning og framleiðendur út af kaupgjaldi, dýrtíð, vöxtum, rekstarlánum og stofnlánum. Ríkisstj. kemur þó aldrei til fulls fram vilja sínum vegna samtaka fólksins og stuðnings stjórnarandstöðunnar við þau, sem af og til verður að taka tillit til. En jafnvægið næst auðvitað ekki og næst aldrei með þessum aðferðum, og verðbólgan dunar áfram og svikamyllan malar. Gífurlegar verðbólguframkvæmdir þeirra, sem mest hafa peningaráðin, sitja fyrir. Verðbólgugróðinn eykst hröðum skrefum og sogar til sín sívaxandi hluta af þjóðartekjunum og vinnuafl frá framleiðslunni og íbúðabyggingum t.d. Sú gífurlega eyðsla, sem á þessu byggist, á sinn ríka þátt í því að viðhalda sjálfum vandanum. Á þessum slóðum er að leita þess fjár, sem vantar til að framleiðslan skili góðum arði á þessum árum og geti borgað viðunandi kaup. En stjórnarstefnan er beinlínis byggð á því, að þetta verði svona að vera, peningaöflin verði að leika lausum hala, en jafnvægi skuli ná með takmörkunum á kaupgetu almennings, háum útlánsvöxtum og harðvítugri lánsfjárskömmtun, sem kemur þyngst niður á framleiðslunni, því að þessi stefna lamar rekstur fjölda þýðingarmikilla fyrirtækja í landinu vegna rekstrarfjárskorts, sem henni fylgir. Verðbólgan stafar ekki af of miklum kauphækkunum á undanförnum árum. Verðbólgan er herkostnaðurinn við að láta peningavaldið rótfesta sig í landinu með framkvæmdum sínum og umsvifum, sem komast fram fyrir annað, þegar kjör annarra eru skert og dregið úr lánsfé og það gert dýrara og dregið úr stuðningi ríkisins við þýðingarmestu framkvæmdir. En þessi verðbólguumbrot peningavaldsins eru svo fyrirferðarmikil í þjóðarbúskapnum, að á meðan þau eru höfð í forgangsflokki, verður ætíð hernaðarástand í atvinnu- og efnahagsmálum. Nálega allir finna nú, að eitthvað meira en lítið er bogið við stjórnarstefnuna. Það er ávinningur. En það þarf þó meira til. Menn verða að gera sér grein fyrir því, að blaðinu verður að snúa alveg við. Líta verður á allt þetta frá nýjum sjónarhól, kasta úreltum hagstjórnaraðferðum, bar sem handahófið og verðbólgueyðslan er látið sitja í öndveginu, taka þess í stað upp þá stefnu að beina fjármagni landsmanna, vinnu og vélaafli að því að efla sjálfa framleiðsluna, auka framleiðni og vélvæðingu og borga mannsæmandi kaup fyrir venjulegan vinnudag, láta þær framkvæmdir sitja fyrir, sem þýðingarmestar eru, og rista þannig meðal annars fram úr húsnæðisvandamálinu og rekstrarfjárvandamáli atvinnuveganna. Stefna verður að skipulegum hagvexti og réttlátri skiptingu þjóðarteknanna, eðlilegu jafnvægi í byggð landsins, beita vísindalegum starfsaðferðum, efla rannsóknir og leiða vinnu, þekkingu og skipulag til sætis við háborðið í stað handahófs og úreltra hagstjórnaraðgerða, sem draga niður á við og nágrannaþjóðir okkar telja ekki nothæfar lengur. Stefnubreytingu verður að knýja fram. Hægt er að þvinga fram nokkrar lagfæringar í einstökum atriðum, sumum þýðingarmiklum, og fyrirbyggja sumt af því versta með jákvæðri baráttu stjórnarandstöðunnar, einkum í samvinnu við almannasamtökin og með stuðningi almenningsálits, eins og glögg dæmi sanna. En aðkallandi, raunar lífsnauðsynleg breyting á grundvallarstefnu og viðhorfum fæst ekki, nema nægilega margir landsmenn sameinist um að fylgja fram nýrri stefnu í stað þeirrar, sem fyrir allra augum hefur gengið sér til húðar. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þegar fjárlög eru til umr., verður mönnum oftast fyrst fyrir að geta um heildarhækkun tekna og gjalda ríkissjóðs samanborið við árið á undan, því að undanfarna áratugi hefur ekki ver:ð um annað að ræða en að fjárlög hækkuðu frá ári til árs. Þessi þróun á sér fleiri en eina skýringu, og má í því sambandi nefna fjölgun þjóðarinnar, sem að skiljanlegum hætti hefur í för með sér aukna starfsemi á vegum ríkisins. Þannig útheimtir fjölgunin t.d. fleiri og stærri sjúkrahús, viðameira fræðslukerfi, auknar almannatryggingar, aukna löggæzlu og margvíslegar opinberar framkvæmdir. Í annan stað má nefna, að stundum eru nýir liðir teknir inn á fjárlög, sem hafa ekki verið þar áður, og stuðla þeir þá einnig að hækkun niðurstöðutalna. Þannig var ríkissjóði með l. nr. 1 frá 31. jan. s.l., um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins o. fl., gert að greiða til framleiðniaukningar og annarra endurbóta í freðfisksframleiðslu 43 millj. kr., til aflatryggingasjóðs vegna togara 51 millj. kr., til fiskileitar í þágu togara 4 millj. kr., til uppbótar á ferskfiskverð 52 1/2 millj. og til fiskveiðasjóðs á móti útflutningsgjaldi af sjávarafurðum 30 millj. kr. Tekna til að mæta þessum auknu útgjöldum var svo aflað með því að hækka söluskatt úr 3% í 5 1/2%, og var þeirri hækkun tekna einnig ætlað að standa undir hækkun á greiðslum ríkissjóðs til almannatrygginga, að upphæð 27 millj. kr., og auknum niðurgreiðslum á vöruverði, sem talið var að mundu nema um 55 millj. kr. Flestir þessir útgjaldaliðir, svo og hækkun söluskattsins teknamegin, sem þannig voru ákveðnir með sérstökum l., eftir að fjárlög ársins 1964 höfðu verið afgreidd, eru nú, með nokkrum breytingum þó, að undanskildu framlagi til framleiðniaukningar í freðfisksiðnaði og uppbótum á ferskfiskverð, teknir upp í fjárlagafrv. ársins 1965, og verður að hafa þetta í huga, þegar samanburður er gerður á niðurstöðutölum frv. og fjárl. þessa árs, eins og hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir í framsöguræðu sinni. Að þessu sinni hækka einnig t.d. dómgæzla og lögreglustjórn, m.a. vegna þess, að Alþingi hefur áður ákveðið að auka þátttöku ríkissjóðs í greiðslu kostnaðar við löggæzlu, þannig að á árinu 1965 greiðast 50% af kostnaðinum í stað lægri prósentu áður. Þá hækka heilbrigðismálin, m.a. vegna aukins styrks úr ríkissjóði til annarra sjúkrahúsa en þeirra, sem ríkið rekur. Landbúnaðarmál hækka í heild um 55 millj. kr., og er verulegur hluti þeirrar hækkunar vegna samkomulags um aukinn stuðning við landbúnaðinn, sem gert var nú nýlega, þegar verðlagsgrundvöllur landbúnaðarvara var ákveðinn. Loks hækka t.d. raforkumál um 39.6 millj. kr., svo til eingöngu vegna þess, að frv, gerir ráð fyrir, að rekstrarhalli rafmagnsveitna ríkisins verði nú greiddur úr ríkissjóði, en á fjárl. undanfarinna ára hefur verið gert ráð fyrir, að sá halli væri jafnaður með lántöku. Þetta, sem ég nú hef nefnt, eru nokkur dæmi um það, hvernig fjárlög hækka milli ára, þegar ný útgjöld koma til sögunnar, og þriðja meginorsökin til síhækkandi fjárlaga, sem ég vil nefna, er hækkað kaupgjald og vaxandi dýrtið, sem eykur útgjöld ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja engu síður en útgjöld einstaklinga og einkafyrirtækja. Ríkið og stofnanir þess, sem þetta frv. nær til, munu hafa um 5000 manns í þjónustu sinni, sem taka hjá því föst laun, og nema þær greiðslur samkv. launaskránni með frv. um 630 millj. kr. Við þessar kaupgreiðslur bætast svo stórar upphæðir, sem greiddar eru fyrir aukavinnu og margvíslega aðkeypta þjónustu, t.d. greiðslur til iðnaðarmanna, er vinna fyrir ríkið. Það er þannig verulegur hluti af þeim fjármunum, sem renna í ríkissjóð og til stofnana ríkisins, sem greiddur er þaðan út aftur sem laun. Fyrir þær þúsundir manna, sem hjá ríkinu vinna eða hafa við það viðskipti, er áríðandi, að hagur ríkissjóðs og ríkisstofnana sé slíkur, að hægt sé að bjóða starfsfólkinu mannsæmandi laun og góðan aðbúnað og atvinnuöryggi. Þessu markmiði verður bezt náð með því, að ríkisbúskapurinn sé í jafnvægi og fjárlög afgreidd greiðsluhallalaus, og er þetta raunar hagsmunamál þjóðarinnar allrar. Þau ár, sem stuðningsflokkar núv. ríkisstj. hafa staðið að afgreiðslu fjárl., hefur tekizt að halda vel í horfinu að þessu leyti, og hin góða afkoma ríkisins hefur leyft meiri kjarabætur til handa opinberra starfsmanna en þeir hafa áður fengið á svo skömmum tíma. Einnig hefur verið unnt að stórauka framlög ríkisins til almannatrygginga og menntamála og til margvíslegra opinberra framkvæmda, jafnframt því að hlaupið hefur verið undir bagga með atvinnuvegunum, þegar þess hefur þurft með. Allar hrakspár um .,móðuharðindi af manna völdum“ hafa orðið spámönnunum til skammar, þótt Eysteinn Jónsson telji sig alls staðar sjá eymd og vesaldóm, eins og berlega kom fram í ræðu hans áðan. Ég er þeirrar skoðunar, að blómlegt atvinnulíf í landinu, hinar miklu framkvæmdir og almenna velmegun geri það að verkum, að enn þá beri að fylgja sömu stefnu við afgreiðslu fjárlaga og gert hefur verið að undanförnu, þ.e.a.s. að afgreiða þau greiðsluhallalaus og helzt með sem riflegustum greiðsluafgangi. Það kæmi því aðeins til greina að afgreiða fjárlög með greiðsluhalla, að atvinnuleysi hefði skapazt í landinu og framkvæmdir dregizt saman. En því fer svo fjarri, að svo sé um þessar mundir, að eitt helzta umræðuefni manna er það, hvernig unnt verði að stytta þann langa vinnutíma, sem nú er tíðkaður. Það kannast allir við það, hvernig verðbólgan leikur alls konar áætlanir, og undanfarin ár hafa tekjur og gjöld ríkissjóðs í fjárl. yfirleitt reynzt hærri en áætlað var og tekjuafgangur verið meiri. Þetta varð til þess, að unnt var að leggja 100 millj. kr. af greiðsluafgangi ársins 1962 í jöfnunarsjóð ríkisins, sem stofnaður var með 1. nr. 41 1932 og er ætlaður til þess að taka við framlögum í góðæri, er unnt verði að grípa til síðar, ef örðugleikar steðja að. Er þetta fyrsta framlag til þessa sjóðs frá stofnun hans, og talar það sínu máli um afkomu ríkisbúsins og raunar þjóðarbúsins í heild á liðnum viðreisnarárum. Einnig er nú lagt til í heimildagrein þessa frv., að af greiðsluafgangi 1963 verði 20 millj. kr. greiddar upp í vangoldin framlög ríkissjóðs til sjúkrahúsa í smíðum, svo og aðrar 20 millj. kr. upp í vangoldin framlög til hafnargerða. Af þessu má þó alls ekki draga þá ályktun, að óhætt sé að hafa áætlun fjárl. óvarlegri en áður, þ.e.a.s. að hækka útgjöldin stórlega án þess að gera ráð fyrir hækkuðum tekjum á móti. Það gæti ég trúað, að væri ráð hv. stjórnarandstæðinga eins og oft áður. En með slíkum till. er það háttur þeirra að reyna að leiða stjórnarflokkana í þá gildru að tefla á tæpasta vað um afkomu ríkissjóðs. Þeir munu að vísu benda á, að sagan geti endurtekið sig hvað það snertir, að greiðsluafgangur fari fram úr áætlun. En hvort tveggja er, að meiri útgjöld eru nú ráðgerð en nokkru sinni fyrr í þessu frv., og svo hitt, að tekizt hefur að koma á vinnufriði og draga úr hinum öra vexti dýrtíðarinnar, þannig að af þeim sökum eru nú minni líkur til en áður, að fjárl. fari til muna fram úr áætlun. Við þetta bætist, að ríkisstj. ráðgerir till. um lækkun beinna skatta, sem e.t.v. munu ganga svo langt, að taka verði til athugunar einhverja lækkun útgjaldaliða til að vega á móti skattalækkuninni. Talið er í aths. með frv., að áætla megi, að tekjur ríkissjóðs af tekju- og eignarskatti gætu reynzt 480-500 millj. kr. á árinu 1965 að óbreyttum skattal., en í frv. sjálfu er þessi tekjuliður áætlaður 375 millj. kr., og er því ráðgerð skattalækkun samkv. því 105-125 millj. kr. Að undanförnu hefur margt verið rætt og ritað um skattamálin, bæði að því er snertir tekjuskatt og útsvar, og halda stjórnarandstæðingar því óspart fram, að þessir skattar hafi hækkað stórlega. Sú fullyrðing er rétt að því leyti, að nú greiðir, sem betur fer, allur sá fjöldi manna, sem hækkað hefur í kaupi, einnig hærri skatta en hann áður gerði, meðan kaupið var lágt. Sé hins vegar miðað við óbreyttar tekjur milli ára, er það ómótmælanlegt, að beinu skattarnir hafa lækkað. Hvað tekjuskattinn varðar, náði lækkunin, sem gerð var með lagabreytingu á s.l. vori, til allra nema einstaklinga með 140 þús. kr. nettótekjur eða hærri. Hjá þeim var skatturinn óbreyttur. Lækkunin var gerð með því að hækka fjölskyldufrádrátt þannig: fyrir einstakling úr 50 þús. kr. í 65 þús. kr., fyrir hjón úr 70 þús. kr. í 91 þús. kr., fyrir hvert barn innan 16 ára aldurs úr 10 þús. kr. í 13 þús. kr. Til dæmis um þá lækkun, sem af þessu leiddi, vil ég nefna, að hjón með 1 barn og 140 þús. kr. nettótekjur greiða nú engan tekjuskatt, en hefðu áður þurft að greiða 1900 kr. Eftir eldri reglunum þurftu hjón með 1 barn og 80 þús. kr. nettótekjur að greiða 500 kr. í skatt. Í ár ber hjónum með 1 barn og 160 þús. kr. nettótekjur að greiða 8800 kr. í tekjuskatt, en s.l. ár hefðu þau orðið að greiða 12000 kr. af sömu tekjum. Hvað útsvörin snertir, er samanburður milli ára nokkru erfiðari. Veldur þar mestu um, að enda þótt stuðzt sé við einn útsvarsstiga við álagningu útsvaranna, hafa sveitarfélögin heimild til að bæta ofan á hann prósentvís eða veita afslátt frá honum eftir því, hver tekjuþörf þeirra er. Álag eða afsláttur getur þannig verið mjög mismunandi hjá einstökum sveitarfélögum, en algengast hefur þó verið, að þau veittu afslátt, en mismunandi mikinn. Á s.l. vetri var l. um tekjustofna sveitarfélaga breytt á þann veg, að útsvarsskalinn veitti minni möguleika til afslattar en áður, vegna þess að afslátturinn raskar í raun og veru því hlutfalli milli gjaldenda, sem reiknað er með, þegar persónufrádráttur er ákveðinn. Samtímis var horfið frá því að veita persónufrádrátt í álögðu útsvari, en í þess stað ákveðinn persónufrádráttur frá nettótekjum, eins og gert er við álagningu tekjuskatts. Nemur sá frádráttur samkv. lagabreytingunni frá í vor 25 þús. kr. fyrir einstakling, 35 þús. kr. fyrir hjón og 5 þús. kr. fyrir hvert barn á framfæri innan 16 ára aldurs. Með þessu var stigið spor í þá átt að sameina beinu skattana og innheimta þá í einu lagi jafnóðum af kaupi, en það er breyting, sem margir telja æskilega. Margt þarf þó fleira til að koma, áður en sú breyting getur komið til framkvæmda. Þrátt fyrir það að lagabreytingin frá s.l. vori veitti sveitarfélögunum, eins og ég sagði áðan, minni möguleika en áður til að gefa afslátt frá útsvarsstiganum, þá hafa flest þeirra veitt afslátt á þessu ári, en sárafá þurft að grípa til heimildarinnar til að bæta prósentulagi ofan á útsvörin. Kaupstaðirnir munu yfirleitt hafa veitt frá 5-20% afslátt og einn þeirra 30% afslátt. Í sveitunum hefur afslátturinn numið frá 30-40% og sums staðar frá 50-60%. Nokkrir staðir á Norðurlandi notuðu hins vegar lágt prósentuálag, en þó ekki hærra en við hafði verið búizt. Eins og ég sagði áðan, er samanburður á útsvörum í fyrra og í ár erfiðari en samanburður á tekjuskatti af þeim ástæðum, sem ég nú hef tilgreint. Þó má fullyrða um útsvörin, engu síður en um tekjuskattinn, að miðað við sömu tekjur bæði árin er um lækkun á útsvörunum að ræða á lágtekjum og miðlungstekjum, og skal ég ekki fara frekar út í þann samanburð. En það vil ég segja í þessu sambandi, að menn verða að gera sér ljóst, að eigi útsvörin að lækka á einhverjum hópi gjaldenda, hlýtur jafnframt að þurfa að hækka þau á öðrum. Sveitarstjórnirnar verða lögum samkvæmt að jafna niður upphæðum, sem fyrir fram eru ákveðnar í fjárhagsáætlunum, og sé útsvarsgreiðendum fækkað, t.d. með því að stórhækka persónufrádrátt, verða hinir, sem eftir verða, að greiða þeim mun meira. Með þeim breytingum, sem gerðar hafa verið á skatta- og útsvarslögum í tíð núv. þingmeirihluta, hefur verið stefnt að því að létta skattabyrðina frá því, sem áður var, en ástandið í þeim efnum var satt að segja ekki glæsilegt. Skattpíningin á þeim árum, sem Eysteinn Jónsson var fjmrh., var mikil og engrar miskunnar að vænta. Þá þótti ekki tiltökumál, þótt dregið væri undan skatti. Nú er viðhorfið annað. Skatta- og útsvarsgreiðendur hafa fundið, að fullur vilji er fyrir hendi til þess að stilla sköttum og útsvörum í hóf og sýna gjaldendum fulla sanngirni, og af þessu leiðir, að nú keppast menn við að fordæma skattsvikin og krefjast þess, að þau séu tekin föstum tökum. Augu manna hafa opnazt fyrir því, að skattsvik eru glæpsamlegt athæfi, og þeirri reiðiöldu, sem reis á þessu ári vegna skattsvikanna, verða að fylgja róttækar aðgerðir til þess að hafa upp á skattsvikurunum. Ráðstafanir í þá átt hafa verið undirbúnar, sbr. það, að stofnuð hefur verið skattarannsóknardeild við embætti ríkisskattstjóra, og er kostnaður við hana á árinu 1965 áætlaður um 3.6 millj. kr. samkv. fjárlagafrv. Ljóst er, að þessi deild fær í hendur mjög vandasamt verkefni, en meðan almenningsálitið styður hana í störfum, er árangurs að vænta. Stjórnarflokkarnir munu einnig halda áfram á þeirri braut að létta skattana, og eftir því sem skattsvikin verða minni, er hægt að ganga lengra í því efni. Sennilegast er, að sú skattalækkun, sem nú er fyrirhuguð, verði framkvæmd með því að hækka persónufrádrátt og fjölga þrepum í skattstiganum. En það er margt fleira, sem til greina kemur að athuga, og þá e.t.v. fyrst og fremst að gera framtölin sem einföldust og úrvinnslu úr þeim fljótlegri en nú er. Framteljendur eiga nú rétt á alls konar frádrætti, áður en hreinar tekjur eru fundnar, og er áreiðanlega misjafnt, hvernig mönnum tekst að tína þar allt til, sem þeir kunna að eiga rétt á. Frádráttarliðirnir eru m.a. kostnaður við húseignir, þ.e. fasteignagjöld, fyrning og viðhald, vextir, eignarskattur, eignaútsvar, iðgjald af lifeyristryggingu, iðgjald af lífsábyrgð, sjúkrasamlagsgjald, almannatryggingagjald, stéttarfélagsgjald, fæðisfrádráttur sjómanna, hlífðarfatakostnaður plús aukafrádráttur, skyldusparnaður, 50% af aukatekjum konu og frádráttur vegna starfa konu við atvinnurekstur hjóna. Loks koma svo aðrir frádráttarliðir, sem eru óteljandi. Fæstir einstaklingar eiga rétt á öllu þessu, og er þannig mjög misjafnt, hvað einstakir gjaldendur hafa gott af þessum frádrætti, og á skattstofunum kostar það óhemjumikla vinnu að yfirfara þetta allt saman. Ég tel því, að við endurskoðun skattalaga hljóti að koma mjög til athugunar að fella niður alla þessa frádráttarliði, en auka þess í stað persónufrádrátt eða lækka skattprósentuna, sem lögð yrði eftirleiðis á brúttótekjur. Þessi breyting mundi verða til mikilla þæginda fyrir framteljendur, og starfslið á skattstofum mundi fá meira svigrúm til að kauna önnur atriði í sambandi við framtölin en alla hina margbreytilegu frádráttarliði. Ég held, að framtölin yrðu betri við þessa breytingu. Annað atriði, sem þarf að athuga mjög vandlega í sambandi við endurskoðun skattalaga, eru gildandi reglur um risnu, ferðakostnað og bifreiðakostnað fyrirtækja, þannig að eigendur eða forstöðumenn fyrirtækjanna geti ekki dulið kaupgreiðslur til sjálfra sín á þessum liðum. Ég drap á það áðan, að menn gerðu sér nú vonir um, að meiri festa kæmist á verðlag í landinu en verið hefur um langt skeið. Þessar vonir byggja menn á júnísamkomulaginu svonefnda, en með því samkomulagi kom verkalýðshreyfingin að verulegu leyti inn á þá braut í samningagerð um kaup og kjör, sem stjórnarflokkarnir hafa lengi beitt sér fyrir, gegn því, að tekin var upp á ný verðtrygging á kaupi og heitið úrbótum í húsnæðismálum. Samið var til eins árs án hækkunar á grunnkaupi, en kaupgjaldsvísitölu skal reikna út fjórum sinnum á ári. Gerðar voru umbætur á kjörum verkafólks á viku- eða mánaðarkaupslaunum og gerðar breytingar á eftirvinnutíma og eftirvinnuálagi. Orlof skyldi hækka úr 6% í 7%, og einnig lofaði ríkisstj. að beita sér fyrir setningu laga um vinnuvernd. Til húsnæðismála skyldu útvegaðar 250 millj. kr. á þessu ári og fyrri hluta næsta árs, og á árinu 1965 skyldi komið á kerfisbreytingu íbúðarlána þannig, að á næstu árum verði unnt að lána til a.m.k. 750 íbúða eigi lægri lán en 280 þús. kr. á íbúð eða 2/3 kostnaðar. Lánin verða með 4% vöxtum, en á hverja ársgreiðslu reiknast full vísitöluuppbót. Enn fremur hét ríkisstj. því að vinna að útvegun lánsfjár til verkamannabústaða. Meðal tekjuöflunarleiða til að standa straum af fjáröflun til húsnæðismálanna var gert ráð fyrir 1% launaskatti, sem atvinnurekendur greiða af greiddum launum, og á hann að renna í byggingarsjóð ríkisins sem stofnframlag, og til viðbótar var gengið út frá, að sjóðurinn fengi 40 millj. kr. sem árlegt framlag úr ríkissjóði með álagningu nýs fasteignaskatts eða með öðrum hætti. Í samræmi við júnísamkomulagið, sem ég hef nú stuttlega lýst, eru þegar komin fram hér á Alþingi 4 lagafrv., en þau eru frv. til l. um verðtryggingu launa, frv. til l. um breyt. á l. um orlof, frv. til l. um breyt, á l. um verkamannabústaði og frv. til l. um launaskatt. Frv. um verkamannabústaði felur í sér, að lána megi allt að 90% af kostnaðarverði íbúðar, en þó ekki yfir 450 þús. kr. Önnur lagafrv., sem af samkomulaginu leiðir, eru í undirbúningi. Í framhaldi af júnísamkomulaginu hefur ríkisstj. .aukið niðurgreiðslur á vöruverði frá því, sem ráðgert var í fjárl. þessa árs, og er ekki í því .fjárlagafrv. fyrir næsta ár, sem hér liggur fyrir, gerð till. um, hvort þessum viðbótarniðurgreiðslum skuli haldið áfram. Kemur það til kasta Alþingis að ákveða, hvort afla skuli nýrra tekna til að standa undir hinum auknu niðurgreiðslum eða hvort dregið verði úr þeim á ný, en það mundi þýða, að breyting kæmist á kaupgjaldsvísitöluna, og uppbætur yrðu þá að greiðast á öll laun, tryggingabætur og lífeyri. Þótt júnísamkomulagið hafi þannig verið mikilvægt spor í rétta átt og með því sé tryggður meiri vinnufriður og jafnvægi í efnahagsmálum en við höfum átt að venjast, þá hefur það samt ekki leyst allan vanda, og að svo stöddu er athugun fjárlagafrv. ekki svo langt komið, að unnt sé að segja, hvernig brugðizt verði við þessu vandamáli varðandi niðurgreiðslurnar. Skömmu fyrir þingbyrjun náðist einnig þýðingarmikið samkomulag um málefni landbúnaðarins. Bændur fengu rúmlega 11% hækkun á afurðum sínum, og ákveðið var að gera ýmsar veigamiklar ráðstafanir þeim til stuðnings. Má þar til nefna, að styrkur til uppsetningar á súgþurrkun verður 1/3 kostnaðar, og skal verja í þessu skyni 5 millj. kr. á ári í næstu 5 ár. Jarðræktar- og búfjárræktarlög verða endurskoðuð og jarðræktarframlög hækkuð um allt að 30% miðað við 1963. Næstu 5 ár verður varið 5 millj. kr. á ári til að aðstoða þá bændur, sem verst eru settir, og afurðalán og viðbótarlán við þau verða hækkuð til samræmis við það, sem tíðkast í sjávarútvegi. Þetta samkomulag er tvímælalaust til verulegra hagsbóta fyrir bændur, og með því er rækilega hnekkt þeirri fullyrðingu framsóknarforingjanna, að stjórnarflokkarnir hafi engan skilning á málefnum bænda. Viðbrögð Framsóknar við öllu, sem frá stjórninni kemur, eru alltaf þau sömu. Hún hefur allt á hornum sér, sbr. ræðu Eysteins Jónssonar áðan, og bregzt önuglega við, þótt allir aðrir fagni hlutum eins og júnísamkomulaginu og samningunum við bændur. Það er sjálfsagt erfitt fyrir skapstóra menn að vera utan gátta og finna til þess, að þeir eru ekki hafðir með í ráðum, en þeir geta sjálfum sér um kennt og heimskulegum vinnubrögðum í stjórnarandstöðunni. Væru vinnubrögð framsóknarforingjanna önnur og betri en raun ber vitni, væri meira tillit til þeirra tekið. Við úrlausn vandasamra mála er varða þjóðarheildina, er að sjálfsögðu mikilvægt, að sem víðtækast samstarf náist á milli allra flokka, og stjórnarflokkarnir hafa sýnt það í verki, að ekki stendur á þeim að taka þátt í slíku samstarfi, án þess að það boði annað og meira en úrlausn tiltekinna mála. Þetta hefur forustumönnum Framsóknar ekki skilizt enn þá, og þess vegna standa þeir utan gátta og hafa fengið á sig þann stimpil, að þeir séu óþarfir. Þetta eru ill örlög fyrir menn, sem áður höfðu mikil áhrif á gang þjóðmálanna. Það eru að sjálfsögðu mörg verkefni, sem bíða úrlausnar þessa þings, auk þeirra, sem hér hafa verið rædd. Sum eru nýlega til komin og athugun þeirra því skammt á veg komin. Þannig er t.d. um vandamál þeirra staða á Vestfjörðum og Norðurlandi, sem eiga í örðugleikum vegna aflabrests. Þeir erfiðleikar stafa af síldarleysi við Norðurland í sumar, en einnig af því, að útgerð margra þessara staða samanstendur af bátum af þeirri stærð, sem ekki þykir lengur samkeppnisfær við nýjustu og fullkomnustu fiskiskipin. Veit ég, að margir útvegsmenn á Vestfjörðum eiga nú í erfiðleikum með að standa í skilum með vexti og afborganir stofnlána af bátum, sem þannig er ástatt með, og hafa þeir því sótt um gjaldfrest á afborgunum lánanna. Tel ég sjálfsagt að verða við þeirri ósk. En einnig þarf að kanna, hvort ekki séu til úrræði til að gera mönnum kleift að halda slíkum bátum úti, sem hér er átt við, og það vandamál nær raunar til landsins alls, því að mikið er til af 40-100 rúml. bátum víðs vegar um land, sem eru ágæt skip og nýleg, og munu mikil verðmæti fara forgörðum, ef útgerð þeirra stöðvast með öllu. Einn staður á Vestfjörðum hefur nýlega beðið óbætanlegt tjón, og þarf ekki að lýsa því, að þar munu þing og stjórn veita alla þá hjálp, sem á þeirra valdi stendur, í framhaldi af því, sem þegar hefur verið gert. Nokkrar lagabreytingar mun þurfa að gera í framhaldi af samkomulaginu við bændur, og málefni dreifbýlisins eru nú í rækilegri athugun en oft áður, eins og fram kom í umr. hér á Alþingi s.l. miðvikudag. Þá má geta þess, að fram er komið í þriðja eða fjórða skipti frv. til l. um rannsóknir í þágu atvinnuveganna, sem er mikill lagabálkur og nauðsynlegt að Alþingi taki afstöðu til. Rannsóknirnar verða stöðugt þýðingarmeiri þáttur í þjóðlífinu, og framfarir á því sviði hljóta fyrst og fremst að grundvallast á skynsamlegri lagasetningu. Þá má geta þess, að fram er komið frv. til l. um fjárhagslegan stuðning við leiklistarstarfsemi áhugamanna. Slík aðstoð hefur að vísu áður verið veitt, en verður samkv. frv. veitt í öðru formi en áður, og er frv. samið í samráði við fulltrúa leikfélaganna. Þannig eru mjög mörg verkefni þessa þings ýmist í undirbúningi eða fram komin í frv. formi, og margt á eftir að bætast við, þegar frá líður, ef að vanda lætur. Þau störf, sem hér eru unnin á sviði lagasetningar, eiga síðar eftir að móta allt þjóðlífið. Þess vegna skulum við vona, að þau störf verði farsællega af hendi leyst. Við athugun á fjárlagafrv. kemur í ljós, að það er dýrt fyrir fámenna þjóð að halda uppi sjálfstæðu ríki í stóru landi, og oft hefur verið á það bent, að allir Íslendingar gætu rúmazt við eina götu í stórborg. En við kærum okkur ekki um að breyta þessu, því að landið er okkur kært og það veitir okkur margt, sem hvergi er annars staðar að finna. Við viljum eiga vinsamleg samskipti við allar aðrar þjóðir, og til þess að greiða fyrir því, höldum við uppi utanríkisþjónustu okkar, þó að það kosti ærna fjármuni á okkar mælikvarða. Þetta eru flestir sammála um, nema þingfulltrúar kommúnista, sem leggja til á hverju ári í sambandi við afgreiðslu fjárl., að dregið verði úr utanríkisþjónustunni á Norðurlöndum og í París. Þeir vilja m.ö.o. draga úr samskiptum okkar við aðrar lýðræðisþjóðir. Þessar till. hafa ekki til þessa náð fram að ganga, enda hefur utanríkisþjónusta okkar á þessum stöðum sannað gildi sitt áþreifanlega, fyrst í landhelgismálinu og nú síðast lausninni á deilu SAS við Loftleiðir. Auk kostnaðarins við sjálfa utanríkisþjónustuna ber íslenzka ríkið kostnað við þátttöku í ýmsum alþjóðastofnunum, svo sem Sameinuðu þjóðunum og ýmsum stofnunum þeirra. Sá kostnaður nemur nú alls 7 1/2 millj. kr., og þar á meðal er framlag Íslands til friðargæzlu Sameinuðu þjóðanna, 350 þús. kr. Þennan kostnað neita aðrar og ríkari þjóðir en við að greiða, en þær eru ekki heldur eins friðsamar og við. Á morgun er dagur Sameinuðu þjóðanna, og af því tilefni skulum við óska þeim góðs árangurs við friðargæzlu um heim allan. Að lokum vil ég segja þetta: Alþfl. tók þátt í því með Sjálfstfl. að leysa kjördæmamálið, sem var mikið sanngirnis- og mannréttindamál. Síðan hefur samstarf þessara tveggja flokka haldizt í rökréttu framhaldi af þeirri lausn, sem á því máli fékkst, og í framhaldi af upplausn vinstri stjórnarinnar. Úr hennar höndum var tekið við þrotabúi og viðreisn hafin. Árangur þeirrar viðreisnar má nú sjá á ýmsum sviðum. Almannatryggingarnar hafa verið efldar meira en nokkru sinni fyrr og m.a. afnumin skerðing á ellilífeyri og skipting landsins í verðlagssvæði. Með hjálp trygginganna á sér stað stórkostleg tekjujöfnun í þjóðfélaginu, og hlutskipti aldraðs fólks, örkumla, einstæðra og sjúkra er gert betra en áður var. Launajafnrétti kvenna og karla hefur verið lögfest og þegar fært vinnandi konum miklar kjarabætur. Gengisskráningir hefur verið leiðrétt og haldið uppi fullri atvinnu. Fjárl. hafa verið greiðsluhallalaus öll árin og þess gætt að hygginna manna hætti, að lánveitingar fari ekki fram úr sparifjáraukningu. Myndaður hefur verið gjaldeyrisvarasjóður, sem nú er 1200 -1300 millj. kr., og tekizt hefur að ná hagstæðum greiðslujöfnuði við útlönd nema árið 1963, þrátt fyrir mikinn innflutning. Skólabyggingar hafa verið meiri en nokkurn tíma áður í sögu þjóðarinnar og stórátök verið gerð í húsnæðismálum, þ. á m, í byggingu verkamannabústaða. Einnig hefur þjóðin verið losuð við höft á verzluninni, og vöruskorti hefur verið útrýmt. Gífurleg aukning og endurnýjun bátaflotans hefur átt sér stað, og eru afköst fiskiflotans nú meiri en nokkru sinni fyrr. Sjaldan eða aldrei hefur meira verið gert í hafnarmálum og samgöngumálum, og fylgt hefur verið farsælli stefnu í utanríkismálum. Allt horfir þetta til aukins lýðræðis, jafnréttis og öryggis borgaranna og stuðlar ekki að því að gera þá ríku ríkari, eins og stjórnarandstæðingar segja, heldur hefur það þau áhrif að jafna kjörin og gera fleiri Íslendinga efnalega sjálfstæða og vel menntaða. Ég vil fyrir mitt leyti treysta því, að báðir stjórnarflokkarnir beri gæfu til þess að vinna áfram saman í þessum anda. Ég þakka hv. hlustendum fyrir áheyrnina. –Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þá hefur hæstv. fjmrh. gert grein fyrir fjárhagsafkomu ríkissjóðs fyrir s.l. ár, 1963, og fyrir fjárlagafrv. næsta árs, 1965. Það fer ekki á milli mála, að fjárhagsleg afkoma ríkissjóðs hefur verið góð 1963, eins og hún hefur reyndar verið nokkur undanfarin ár. Rekstrarafgangur var hjá ríkissjóði árið 1961 154.8 millj. kr., árið 1962 var rekstrarafgangurinn 295.6 millj. kr., og árið 1963 var rekstrarafgangur ríkissjóðs 339.7 millj. kr. Greiðsluafgangur var að sjálfsögðu nokkru minni, en þó mikill öll árin. Þessi hagstæða afkoma ríkissjóðs stafar ekki af sparnaði í rekstri ríkisins eða lágum útgjöldum. Útgjöldin hafa þvert á móti stóraukizt frá ári til árs og hækkað meira en sem nemur hækkuðu verðlagi í landinu. Það, sem úrslitum ræður um þessa hagstæðu afkomu ríkissjóðs, eru miklar og sívaxandi tekjur. Sú stefna hefur ráðið að hækka tekjur ríkisins jafnt og þétt með það fyrir augum, að drjúgur rekstrarafgangur yrði örugglega hjá ríkissjóði. En hvernig eru hinar miklu ríkistekjur fengnar? Þær eru að yfirgnæfandi meiri hluta tollar og skattar. Tollarnir eru lagðir á innfluttar vörur og vörur framleiddar innanlands. Tollarnir hafa stórhækkað hin síðari ár, en þó mest á almennum nauðsynjavörum. Næsthæsti tekjustofn ríkisins er söluskattur, sem lagður er svo að segja á alla vörusölu í landinu og alla selda þjónustu. Söluskatturinn hefur margfaldazt í tíð núv. ríkisstj. Þannig hafa hækkandi tekjur ríkissjóðs orðið til þess að hækka allt verðlag í landinu, orðið til þess að auka dýrtíðina og þann vanda, sem hann fylgir. Núv. ríkisstj. hefur verið óspör á auknar ríkisálögur. Þrátt fyrir ríflegan afgang í rekstri ríkisins hefur hún ekki fengizt til að samþykkja eðlilegar og sanngjarnar fjárveitingar til aðkallandi málefna nema með því skilyrði, að nýjar álögur kæmu til. Þannig varð á síðasta þingi að samþykkja nýja hækkun á benzínskatti, sem nemur 100 millj. kr. á ári, til þess að hægt væri að knýja fram umbætur í samgöngumálum. Á sama þingi samþykkti stjórnarmeirihl. hækkun á söluskatti, sem nemur 300 millj, kr. á ári, undir því yfirskini, að hækka ætti lítillega bætur til almannatrygginganna og veita nokkurn styrk til sjávarútvegsins. Nú rennur öll þessi söluskattshækkun í ríkissjóð, en samkv. fyrirliggjandi fjárlagafrv. fyrir næsta ár eiga styrkirnir til sjávarútvegsins að falla niður að verulegu leyti. Þannig hefur stefnan verið og er enn. Árið 1960, sem var fyrsta ár viðreisnarinnar, voru öll útgjöld ríkissjóðs samkv. fjárl. 1501 millj. kr. Á fjárlagafrv. fyrir 1965, sem hér liggur fyrir til umr., eru útgjöld ríkissjóðs áætluð 3200 millj. og eru þó yfir 200 millj.kr. af útgjöldum vegamála nú teknar út úr fjárlagafrv. Það er því augljóst mál, að útgjöld og tekjur ríkisins hafa hækkað miklum mun meir en sem nemur almennri verðlagshækkun í landinu og t.d. hækkun kaupgjalds fjölmennustu launastéttanna. Stórauknar ríkistekjur, sem jafnframt eru stórauknar álögur á almenning í landinu, gefa tilefni til þess, að skattheimta ríkisins sé athuguð nokkru nánar og þá um leið sú stefna, sem ríkjandi hefur verið í skattheimtumálum hins opinbera síðustu árin. Skattheimta ríkisins hefur ekki aðeins verið að aukast í tíð núv. ríkisstj., hún hefur einnig verið að breytast í grundvallaratriðum. Nefskattar, sem ganga jafnt yfir ríka og fátæka, hafa verið að stórhækka. Söluskattur, sem lagður er með jöfnum þunga á brýnustu lífsnauðsynjar og glysvarning, hefur hækkað meira en aðrir skattar. Sú lækkun, sem átt hefur sér stað á tollstigum, hefur eingöngu náð til þeirrar vöru, sem hæst var tolluð áður og yfirleitt telst til munaðarvöru. Vísitala hagstofunnar sýnir á ótvíræðan hátt, að verðhækkun á matvörum hefur orðið miklu meiri á s.l. 5 árum en t.d. á vefnaðarvörum og ýmsum öðrum vörum. Toll- og söluskattsinnheimta ríkisins hefur hækkað hlutfallslega mest á matvörum og daglegum nauðsynjavarningi. Beinir skattar ríkisins á félögum og hvers konar atvinnurekstri hafa hins vegar lækkað. Heimildir slíkra aðila til skattfrádráttar hafa verið auknar, og meiri brögð en áður eru að því, að þeir, sem rekstur stunda, sleppi undan réttlátri skattlagningu. Útsvars- og skattstigar á hæstu tekjum hafa verið lækkaðir, en gjöld af almennum miðlungstekjum launafólks hafa aukizt. Það hefur sem sagt átt sér stað mjög veruleg breyting í skattinnheimtu opinberra aðila á undanförnum árum. Þessi tilfærsla skattanna af atvinnurekstri og hæstu tekjum yfir á herðar þeirra, sem lægri hafa tekjurnar, hefur verið framkvæmd samkv. stefnuyfirlýsingu viðreisnarinnar. Því hefur verið haldið fram, að kaupmáttur almennra launa væri of mikill og orsakaði jafnvægisleysi í þjóðarbúskapnum. Jafnframt hefur hinu verið haldið fram, að efla þyrfti fjárhagslega vel stæða atvinnurekendur til þess að tryggja efnahagslegar framfarir. Á s.l. vetri urðu miklar umr. og allhörð átök um skatta- og útsvarsmálin á Alþingi. Þá kom þessi stefna ríkisstj. skýrt og ótvírætt fram. Hæstv. fjmrh. beitti sér þá gegn till. um hækkun persónufrádráttar umfram það, sem þá var samþ. Hann barðist gegn því, að vísitöluumreikningur yrði tekinn upp við skattlagningu, þannig að komið yrði í veg fyrir, að aukin dýrtíð leiddi af sér hækkandi skattgreiðslur. Og till. okkar Alþb.-manna um raunhæft eftirlit með framtölum og alveg sérstaklega með framtölum þeirra aðila, sem hafa mesta möguleika til að sleppa undan réttlátum sköttum, lét hæstv. ráðh. stuðningsmenn sína á Alþingi fella. Nú er hins vegar hljóðið í hæstv. fjmrh. nokkuð breytt varðandi þessi mál. Sú breyting varð fyrst eftir að mikil og mögnuð óánægja gaus upp meðal almennings í landinu á s.l. sumri, þegar skattar þessa árs lágu fyrir. Þá kom í ljós betur en oftast áður, hvílíkt misrétti á sér stað í álagningu opinberra gjalda. Þá áttuðu margir sig á því, að það var rétt, sem við Alþb.-menn höfðum sagt í umr. á Alþingi um þessi mál, að í rauninni er það svo, að allir þeir, sem hafa með höndum einhvern rekstur, hafa sjálfdæmi um, hve háa opinbera skatta þeir greiða. Framtöl þeirra sæta engri athugun, sem heitið getur. En hins vegar er allvel um það séð, að tekjur launafólks komi til skatts. Nú er því ástandið þannig, að launafólk er látið greiða allt of há opinber gjöld til ríkis og bæja, vegna þess að margir aðilar í landinu komast hjá því að greiða sinn eðlilega hluta af gjöldunum. Ég sé ekki ástæðu til að ræða hér nánar um fjárlagafrv. fyrir næsta ár. Þess í stað þykir mér rétt að víkja nokkuð að stöðunni í efnahagsmálum, eins og hún kemur mér fyrir sjónir. Þegar litið er á efnahagsmál þjóðarinnar í heild, verður því ekki neitað, að margir og mikilvægir þættir efnahagsmálanna hafa orðið mjög hagstæðir hin síðari ár. Þjóðarframleiðslan hefur aukizt með hverju ári og sum árin mjög verulega. Talið er, að aukning þjóðarframleiðslunnar hafi orðið um 8% árið 1962 og um 7% árið 1963, og allt bendir til, að aukning þjóðarframleiðslunnar í ár verði þó enn þá meiri. Við þetta bætist hækkandi verð á útflutningsvörum landsins. svo að þjóðartekjurnar munu hækka nokkru meir en þjóðarframleiðslan. Til samanburðar við þessar tölur má benda á, að talið er, að meðaltalsaukning þjóðarframleiðslu í Vestur-Evrópulöndunum hafi orðið 3.5-4% árið 1963, en aukning þjóðartekna þó lægri í þessum löndum en 3.5-4%. Þessi hagstæða þróun hefur skiljanlega stóraukið gjaldeyristekjur þjóðarinnar, skapað mikla atvinnu í landinu og hækkandi almennar atvinnutekjur. Allir landsmenn vita, að það er stóraukinn sjávarafli, sem fyrst og fremst hefur leitt til þessarar þróunar. Á árunum 1957, 1958 og 1959 var grundvöllur lagður að gerbreytingu fiskibátaflota landsmanna. Þá voru fyrstu stóru stálbátarnir keyptir, og á þeim árum voru miklir samningar gerðir um kaup á fiskiskipum af hinni nýju gerð. Á þessum árum var einnig hafizt handa um uppbyggingu síldariðnaðar á ýmsum stöðum á landinu, sem lítt eða ekki höfðu komið við þá sögu áður. Þegar núv. ríkisstj. kom fram með hina nýju stefnu sína í efnahagsmálum árið 1960, brást hún mjög öndverð við þessum ráðstöfunum til uppbyggingar í sjávarútveginum. Sérfræðingar ríkisstj. í efnahagsmálum töldu, að erlendar skuldir vegna fiskiskipakaupa stefndu efnahagsmálum þjóðarinnar í óefni og að óhjákvæmilegt væri að draga úr frekari fjárfestingu í sjávarútvegsmálum engu síður en í öðrum greinum. Vantrú ríkisstj. og sérfræðinga hennar á uppbyggingu sjávarútvegsins kom fram með ýmsum hætti. Hér skulu nefnd nokkur dæmi. Á Alþingi fluttu 7 af þm. Sjálfstfl. till. um að skora á ríkisstj. að hlutast til um, að hin nýju 150-250 rúml. fiskiskip, sem keypt hefðu verið, yrðu send til tilraunafiskveiða við strendur Afríku, þar sem, eins og stóð í grg. till., fyrirsjáanlegt væri, að þessi skip yrðu ekki rekin með árangri til veiða við Ísland. Þannig var bjartsýnin og framsýnin í þessum málum á íhaldsbænum þá. Árið 1962 sagði Jónas Haralz, aðalsérfræðingur ríkisstj. í efnahagsmálum, í ræðu, sem hann flutti á ráðstefnu íslenzkra verkfræðinga, m.a. eftirfarandi orðrétt: „Vegna þeirra aðstæðna, sem ég hef hér nefnt, má ekki gera ráð fyrir, að framleiðsla sjávarútvegsins, þ.e.a.s. fiskveiða og fiskvinnslu, aukist samanlagt um meira en 4.5% árlega að meðaltali á næstu árum.“ Og síðar í ræðu sinni sagði Jónas Haralz orðrétt sem hér segir: „Ég hef reynt að sýna fram á, að þær atvinnugreinar, sem hingað til hafa verið meginstoðir þjóðarbúskaparins, landbúnaður, sjávarútvegur og framleiðsla iðnaðarvöru fyrir innlendan markað, veiti ekki næstu árin nægilegt svigrúm til þess vaxtar þjóðarframleiðslu, sem æskilegur er. Til þess að sá vöxtur geti átt sér stað, verður að fara nýjar leiðir.“ Þetta var speki hans þá. Reynslan hefur gert þessa útreikninga Jónasar Haralz hlægilega, því að framleiðsluaukning sjávarútvegsins hefur orðið margfalt meiri en Jónas gerði ráð fyrir. Sama skoðun og fram kom hjá Jónasi Haralz kom fram hjá Jóhannesi Nordal bankastjóra Seðlabankans snemma á árinu 1962, þegar hann í viðtali við blöð í Danmörku gaf þá skýringu á tilraunum sínum til að fá erlend auðfélög til þátttöku í atvinnurekstri á Íslandi, að talið væri, að útflutningstekjur sjávarútvegsins gætu í hæsta lagi hækkað um 5% á ári næstu árin og slík aukning hjá aðalatvinnuvegi landsins nægði ekki til að tryggja með góðu móti bætt lífskjör og velmegun í landinu, eins og það var orðað. Og eitt dæmi skal enn nefnt um mat ríkisstj. á aðalatvinnuvegi landsins, sjávarútveginum. Dagblaðið Vísir skýrði frá því 28. febr. á þessu ári, að forsrh., Bjarni Benediktsson, hefði sagt á þingi ungra sjálfstæðismanna orðrétt það, sem hér fer á eftir, að hann, forsrh., „efaðist um, að nokkurt annað sjálfstætt ríki byggði velgengni sína á jafnótraustum grundvelli og fiski, sem syndir um hafdjúpin.“ Þegar þessar staðreyndir um viðbrögð viðreisnarmanna til uppbyggingar hins nýja fiskiskipaflota og síldariðnaðar og mat þeirra á möguleikum sjávarútvegsins er haft í huga, verða fullyrðingar ríkisstj. nú og stuðningsmanna hennar um það, að hin hagstæða efnahagsþróun, stóraukin framleiðsla og ört vaxandi gjaldeyristekjur séu að þakka viðreisnarstefnu ríkisstj., þá verða slíkar fullyrðingar að naprasta háði. Það eru ekki reglur viðreisnarinnar um takmarkalitla afhendingu gjaldeyris til hvers, sem um hann bíður, sem leitt hefur til gjaldeyrissóunar, eins og allir vita, - það eru ekki þær reglur, sem myndað hafa þann gjaldeyrissjóð, sem nú er státað af, heldur mikil útflutningsframleiðsla og hagstætt verðlag á erlendum mörkuðum. Viðreisnarstefnan hefur reynzt röng í öllum grundvallaratriðum. Reynslan hefur dæmt til dauða flestar hagfræðilegar kenningar hennar. Þegar hin nýja efnahagsmálastefna stjórnarinnar, viðreisnarstefnan, var upp tekin snemma á árinu 1960, var því haldið fram, að erlendar skuldir þjóðarinnar væru orðnar allt of miklar og þær yrði að lækka. Eftir fjögurra ára viðreisn sýndu opinberar skýrslur, að erlendu skuldirnar höfðu hækkað, en ekki lækkað. Þegar ráðstafanir viðreisnarinnar voru lögfestar í febr. 1960, var því haldið fram með tilheyrandi hagfræðilegu yfirlæti, að vísitöluákvæðin í launasamningum væru stórhættuleg og orsökuðu víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags og væru því ein meginorsök dýrtíðarvandamálsins. Eftir rúmlega 4 ára reynslu virðist ríkisstj. hafa sannfærzt um, að þessar fullyrðingar séu þvættingur, en ekki hagfræðileg vísindi, því að einmitt nú þessa dagana er ríkisstj. að flytja frv. á Alþingi um að lögfesta vísitöluákvæðin um kjarasamninga á nýjan leik. Og nú á að taka upp aftur vísitöluútreikninga á öllu kaupi til þess að draga úr óróleika á vinnumarkaði og þeim sífelldu víxlhækkunum á verðlagi og kaupgjaldi, sem átt hafa sér stað á undanförnum árum. Þegar viðreisnarstefnan hóf göngu sína, var því hátíðlega lofað, að ríkisvaldið skyldi ekki skipta sér af samningum launþega og atvinnurekenda. Jafnframt var því lýst yfir, að samningar þessara aðila um kaupgjaldsmál yrðu að vera á þeirra eigin ábyrgð og ekki mundi verða leyft að velta afleiðingum þeirra út í hið almenna vöruverðlag. Frá þessu loforði hefur ríkisstj. vikið, ekki einu sinni og ekki tvisvar, heldur margoft á undanförnum 4 árum. Og hún hefur í hvert skipti, sem samið hefur verið um launahækkun, velt henni út í hið almenna vöruverðlag, eins og allir vita. Í upphafi viðreisnar var sagt, að allir styrkir og uppbætur til atvinnuveganna yrðu niður felldir. Nú eru uppbóta- og niðurgreiðslufjárhæðir hærri en nokkru sinni áður og munu vera um 800 millj. kr. á ári. Lækkun skatta á almenn,um launatekjum, sem lofað var, hefur lítið orðið úr. Nú bera launþegar í landinu sig verr undan opinberum sköttum en nokkru sinni áður. Og hvað hefur orðið um það grundvallaratriði viðreisnarinnar að koma á stöðugu verðlagi? Fjárlagafrv., sem hér er til umr., vitnar um árangurinn í þeim efnum. Fyrstu fjárlög viðreisnarinnar, 1960, eftir að hinu nýja efnahagskerfi hafði verið komið á, voru að upphæð 1501 millj. kr. Fjárlagafrv. fyrir 1965 gerir ráð fyrir 3200 millj. kr. útgjöldum - og 3400 millj., ef vegaútgjöldin eru talin með. Þannig hefur farið um hið stöðuga verðlag, sem lofað var. Nei, sannleikurinn er sá, að öll meginatriðin á loforðalista viðreisnarinnar eru fokin út í veður og vind og hinar hagfræðilegu kenningar hennar hafa reynzt rangar. Afleiðingar viðreisnarstefnunnar koma hins vegar enn þá fram víða í þjóðlífinu. Verstu afleiðingar hennar eru ranglát skipting þjóðarteknanna, enn þá ranglátari en áður var, og skipulagsleysið í uppbyggingu atvinnuveganna. Viðreisnarstefnan hefur miðað að því að halda niðri launakjörum vinnandi fólks, en hyglað milliliðum, kaupsýslumönnum og ýmsum braskaralýð. Stefna viðreisnarinnar hefur verið handahóf og skipulagsleysi, stefna, sem óhjákvæmilega hefur leitt af sér sóun og eyðslu. Stefna okkar Alþb.-manna er andstæð stefnu viðreisnarinnar. Við leggjum áherzlu á, að tekið verði upp skipulag á þjóðarbúskapnum í heild, að útflutnings- og innflutningsverzlun landsins verði stjórnað samkv. hagsmunum þjóðarheildarinnar og uppbygging og þróun atvinnulífsins fari fram í meginatriðum eftir áætlun. Við leggjum áherzlu á heilbrigt samstarf ríkisvalds og samtaka launastéttanna um skiptingu þjóðartekna. Og við krefjumst þess, að vaxandi þjóðartekjur komi vinnustéttunum til góðs í hækkandi kaupi, ekki aðeins í hækkandi kaupi fyrir lengri vinnutíma, heldur í hækkandi kaupi fyrir hverja unna vinnustund. Við Alþb.-menn teljum, að breyta eigi skattheimtu opinberra aðila í grundvallaratriðum, að létta þurfi gjöldum af nauðsynjavörum og almennum þurftartekjum, en auka að sama skapi gjöldin á eyðslu og gróða. Við teljum óhjákvæmilegt að gerbreyta um stefnu í húsnæðismálum. Braskinu þarf að útrýma úr byggingarmálum og íbúðabyggingar að komast á félagslegan grundvöll. Húsbyggingalán til einstaklinga og félaga þarf að hækka og veita til lengri tíma með lægri vöxtum, en reglur þarf að sjálfsögðu að setja, sem fyrirbyggja, að hægt sé að braska með slíkar íbúðir. Á s.l. sumri tókust samningar á milli Alþýðusambands Íslands, Vinnuveitendasambandsins og ríkisstj. um launa- og kjaramál, sem á ýmsan hátt marka tímamót í þeirri baráttu, sem átt hefur sér stað um þessi mál undanfarin ár. Það var fyrir forgöngu Alþýðusambandsins, sem þessir samningar voru teknir upp. Þó að ekki tækist að fá fram neinar teljandi beinar kauphækkanir í samningunum s.l. sumar, var þó samið um ýmis önnur þýðingarmikil hagsmunamál vinnandi fólks. Þannig var nú samið um að verðtryggja allt kaup, jafnt kaup verkamanna, kaup bænda, kaup sjómanna sem kaup annarra launþega, þ.e.a.s. um það var samið, að kaup skuli breytast í samræmi við breytt verðlag í landinu á hverjum tíma. Þetta ákvæði hefur þegar komið í veg fyrir stórfelldar verðlagshækkanir, sem annars hefðu skollið yfir á s.l. sumri og nú í haust. Verðtryggingin á kaupi kemur í veg fyrir, að hægt verði, eins og gert hefur verið á undanförnum árum, að hækka í sífellu söluskatt, verzlunarálagningu eða aðrar álögur, án þess þá að slíkt komi stjórnarvöldum landsins eða atvinnurekendum í koll. Í samningunum í sumar var samið um mikilvægar breytingar í húsnæðismálum. Lánin verða nú hækkuð og vextir lækkaðir mikið. Þá var einnig samið um nokkra styttingu á vinnutímanum og loforð gefin um, að frekar skyldi unnið að þeim mál um og löggjöf um vinnuvernd undirbúin. Samið var um nokkra lengingu orlofs og mikla samræmingu á kaupi þeim verkalýðsfélögum til hagsbóta, sem dregizt höfðu aftur úr í ýmsum sérákvæðum. Samningarnir s.l. sumar marka tímamót í þeim efnum, að með þeim hefur ríkisstj. viðurkennt, að hin harða og óbilgjarna stefna hennar í kaupgjalds- og verðlagsmálum fær ekki staðizt. Með samningunum hefur ríkisstj. viðurkennt, að fara verði samninga- og samkomulagsleiðina við launaþegasamtökin í landinu, til þess að viðunandi lausn geti fengizt í mikilvægum greinum efnahagsmálanna. Eins og kunnugt er, voru þessir samningar milli verkalýðsfélaganna, atvinnurekenda og ríkisstj. gerðir aðeins til eins árs. Þann 5. júní á næsta sumri renna samningarnir út. Fyrir þann tíma þarf að gera nýjan samning, og þá verður ekki undan því vikizt að semja um allverulega hækkun á kaupi verkafólks og um styttingu vinnutímans. Rökin fyrir kauphækkun eru öllum ljós. Kaupmáttur tímakaupsins hefur farið minnkandi á undanförnum árum þrátt fyrir aukna framleiðslu og vaxandi þjóðartekjur. Árstekjur verkamanna fyrir 8 stunda dagvinnu eru nú um 77 þús. kr. Heildarútgjöld meðalfjölskyldu eru hins vegar samkv. vísitölu hagstofunnar talin vera um 108 þús. kr. á ári. Í þeim útgjöldum er þó ekki reiknað með nema 1000 kr. húsaleigukostnaði á mánuði, sem allir vita að er allt of lágt. Um það ættu því ekki að standa deilur, að brýn nauðsyn er á að hækka almennt kaup verkafólks. Samningarnir við verkalýðshreyfinguna frá s.l. sumri, sem ríkisstj. var aðili að, voru vissulega mikilvægir. Þeir gáfu bendingu um það, að ríkisstj. væri að skipta um stefnu í ýmsum atriðum. Í vetur og á næsta vori mun á það reyna, hvort svo er í raun og veru. Þá hlýtur að koma fram, hvort ríkisstj. er reiðubúin til þess að falla frá kjaraskerðingarstefnunni og breyta um stefnu í efnahagsmálum í grundvallaratriðum. Verkefnin, sem nú blasa við í efnahagsmálum þjóðarinnar, eru mörg og stór. Möguleikarnir til að stórauka enn þjóðarframleiðsluna eru fyrir hendi, ef rétt er á málunum haldið. Sjávarframleiðslan getur enn aukizt með risaskrefum. Afkastageta síldveiðiflotans er ekki nýtt nema að nokkrum hluta. Á beztu afladögum sumarsins liggur síldveiðiflotinn aðgerðarlaus í höfn og bíður löndunar eða sendist á milli landsfjórðunga með aflann. Yfirgnæfandi hluti síldaraflans fer í verðminnstu vinnslu, sem þekkist. Með aukinni og bættri vinnslu síldaraflans, sem auðvelt ætti að vera að koma í framkvæmd, mætti auka útflutningsverðmæti hans um 500-600 millj, kr. á ári eða miklu hærri fjárhæð en hugsanlegt er að öll þau stóriðjufyrirtæki, sem ýmsir menn hafa verið að leika sér að tala um að koma hér upp, gætu gefið Íslendingum á sambærilegum tíma. Möguleikar til framfara í landbúnaði eru einnig miklir og til aukinnar vinnslu úr framleiðsluvörum landbúnaðarins. Íslenzka ullin er eftirsótt gæðavara, sem margfaldast í verði við fullvinnslu. Óhjákvæmilegt er að leggja fram mikið fé til stuðnings íslenzkum landbúnaði. Því fé þarf fyrst og fremst að verja til þess að hafa æskileg áhrif á þróun landbúnaðarins, til aukinnar félagslegrar framleiðslu og til útrýmingar á smábúskap. Ýmsar greinar iðnaðarins hafa líka mikið þjóðhagslegt gildi og á að efla með auknum fjárframlögum. Þar skipta mestu máli þær iðngreinar, sem eru í nánustum tengslum við aðalatvinnuvegi þjóðarinnar. En grundvallarskilyrði þess, að þessir og aðrir möguleikar til stórfelldrar aukningar þjóðarframleiðslunni séu nýttir, er það, að tekin verði upp skipuleg stjórn á þjóðarbúskapnum sem heild og unnið samkvæmt áætlunum um uppbyggingu og þróun atvinnuveganna. Allt vinnuafl þjóðarinnar verður að nýtast. Sú skömm má ekki lengur standa, að fjöldi fólks í heilum landsfjórðungi sé atvinnulítill mánuðum saman. Þar er hægt að koma upp fiskiðnaði, sem ekki byggir á daglegum afla, og þar væri einnig hægt að koma upp framleiðslu, sem, byggist á hráefnum landbúnaðarins. Það, sem vantar, er forusta ríkisvaldsins og skilningur og trú á því, sem hægt er að gera. Mikil þjóðarframleiðsla og vaxandi þjóðartekjur eru að sjálfsögðu markmið, sem keppt er að. En þjóðartekjunum þarf að skipta réttlátlega. Hlut vinnustéttanna má ekki bera fyrir borð. Sú efnahagsmálastefna, sem miðar að því að skerða hlut framleiðslustéttanna, verkafólks, sjómanna og bænda og annarra launþega, en skarar eld að kökum milliliða og gróðabrallsmanna, á ekki rétt á sér. Sú efnahagsmálastefna, sem leiðir til endurtekinna árekstra á milli ríkisvalds og launþegasamtaka og leiðir af sér sífellt aukna dýrtíð, fær ekki staðizt. Sú efnahagsmálastefna, sem grundvölluð er á vantrú og skilningsleysi á aðalatvinnuvegum þjóðarinnar og treystir á óljósar vonir um að fá erlenda auðjöfra til þess að bjarga við atvinnulífi landsins, á engan rétt á sér. Frá slíkri stefnu þarf að hverfa hið allra fyrsta. Upp þarf að taka stefnu skipulagðra framkvæmda og framfara, stefnu, sem byggist á samstarfi vinnandi fólks og ríkisvaldsins. - Góða nótt.



Herra forseti. Aðaluppistaðan í ádeilum stjórnarandstæðinga á fjárlagafrv. er sú, að fjárlagaupphæðin hækki og hækki verulega. Fyrsta spurningin hlýtur þá að vera sú: Er það óeðlilegt, að fjárlög hækki frá ári til árs? Hv. þm., sem hér talaði fyrir Alþfl., Birgir Finnsson, gerði þessum málum nokkur skil og benti á það, að vegna fólksfjölgunar í landinu og vaxandi þjóðartekna væri eðlilegt, að fjárlög hækkuðu, bæði tekjur og útgjöld, frá ári til árs. Þetta þarf því engan að undra. Það þarf engan að undra, að þegar við höfum þjóðartekjur, sem nema um 17 milljörðum kr., þá er eðlilegt, að tekjur og gjöld ríkisins séu í krónum hærri en þegar þjóðartekjurnar nema 8 milljörðum eða tæpum helmingi þeirrar upphæðar. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, sagði, að hækkunin í fjárl. frá siðasta árs fjárl. væri 530 millj., og er það rétt. Að vísu sleppti hann janúarlögunum, sem ég rakti hér í minni frumræðu og hækkuðu verulega bæði tekjur og gjöld ríkisins. En látum það nú vera, þótt hv. þm. sleppti því. En hann átti varla nógu sterk orð til að hneykslast á því, að á einu ári skyldu fjárlög hækka um þessa upphæð. Mér finnst undarlegt, að þetta skuli koma honum spánskt fyrir. Þessi hækkun frá gildandi fjárlögum til fjárlagafrv. nemur um það bil 20%. En það var fyrir nokkrum árum, sem þessi hv. þm. var fjmrh. og hann lagði fram haustið 1956 frv. til fjárl., þar sem hækkun var á einu ári úr 516 millj. upp í 662 millj. eða um ca. 28%. Nú er að vísu dálítið svipað, sem gerðist á því ári, eins og á s.l. ári, að kauphækkanir urðu mjög miklar í landinu, þó ekki eins miklar þá og á síðasta ári, en hvort tveggja olli verulegri hækkun fjárl. En mér finnst, að hv. þm., sem lagði sem fjmrh. fram frv. um 28% hækkun fjárl. á einu ári, ætti ekki að hneykslast stórkostlega á því, að fjárlög hækki nú um 20% á einu ári, þegar þess er þó gætt, að í ársbyrjun var bætt við með janúarlögunum miklum tekjum og gjöldum. En fyrst þessi hv. þm., Eysteinn Jónsson, hneykslaðist svo mjög á því, að fjárl. skuli hækka, er ekki óeðlilegt, þótt hv. þm. og hlustendur hafi beðið þess í ofvæni, hverjar till. hann bæri fram og ábendingar um að lækka fjárl., fyrst þau voru svona óhóflega há. En þann hálftíma, sem hv. þm. talaði, fyrirfannst ekki í hans ræðu ein einasta till., ein einasta ábending um lækkun útgjalda. Og það var ekki nóg með það, að engin ábending um útgjaldalækkun fyrirfyndist í hans ræðu, heldur var ræða hans full af kröfum um hækkanir útgjalda. Hann sagði, að það yrði að fá miklu meira fé í skóla, það væri lífsnauðsynlegt að fjölga tækniskólum og verja meira fé til menningar þjóðarinnar en nú er. Hann heimtaði miklu meira fé á fjárl. til spítalabygginga. Hann heimtaði stórhækkuð framlög til atvinnubótasjóðs til þess að efla atvinnulífið víðsvegar úti á landi. Og hann heimtaði stóraukið fé í fjárl. til íbúðabygginga og komst svo að orði, að ekki virtist pláss í fjárlagafrv. fyrir nein framlög til íbúðabygginga. Nú missýnist honum að vísu í þessu efni. Í fjárlagafrv. er nú m.a. einn liður, sem hv. þm. hefði þó átt að staldra við, en það er framlag að upphæð 25 millj. kr. til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis. Ég segi: hann hefði átt að staldra við þennan lið, því að hann hefur hækkað frá árinu 1953, síðasta árinu, sem hv. þm. var fjmrh., hækkað úr 3.8 millj. upp í 25 millj. Þessi liður, þetta framlag til útrýmingar á heilsuspillandi húsnæði, sem ætti þó að koma þeim til góðs, sem verst eru staddir í þessum efnum, hefur þannig á þessu tímabili hækkað um og yfir 500% eða milli sex- og sjöfaldazt, en byggingarkostnaður hefur þó ekki hækkað nema um rúmlega 60% á þessu tímabili. Það er annað mál. En hitt skiptir þó mestu í þessu sambandi, að þannig er borin fram hver krafan eftir aðra frá hv. þm. um það að hækka útgjöld fjárl. frá þessari og umfram þessa ofboðslegu hækkun, sem ríkisstj. leggi til. Og það er ekki nóg með þessi fjögur dæmi, sem ég nefndi, heldur má nefna enn eitt. Hv. þm., málgagn hans og flokkur hafa krafizt þess eindregið, að laun opinberra starfsmanna yrðu miklu hærri en þau eru. Það kom berlega fram í samningstilraunum á s.l. ári milli BSRB og ríkisstj. um laun opinberra starfsmanna, hvernig málgagn Framsfl. átti ekki nógu sterk orð til að lýsa þeim smánarboðum, sem ríkisstj. bæri fram, þegar ríkisstj. lagði þó til, að laun opinberra starfsmanna yrðu hækkuð miklu meira en þekkzt hafði áður í sögu ríkisins og margfalt meira en þessum hv. þm. hafði nokkurn tíma dottið í hug að bjóða opinberum starfsmönnum, meðan hann var við völd. Því er ekki að neita, að þetta kemur dálítið einkennilega fyrir allt saman, annars vegar þessi mikla hneykslan á því, að fjárl. skuli hækka, þegar þess er gætt í fyrsta lagi, að hann þekkir fordæmi úr sinni eigin sögu um miklu meiri hækkun milli fjárl. tveggja ára, og þegar maður gætir þess, að hann hefur engar till. að gera um lækkun útgjalda, en ber fram hverja kröfuna eftir aðra í þessari hálftíma ræðu sinni um stóraukin framlög. Þessi hv. þm. hefur oft verið talinn slyngur taflmaður í tafli stjórnmálanna, en manni verður það á að detta í hug, hvort hann sé nú orðið sleginn skákblindu. Hv. þm. taldi, að ríkisstj. hefði nú gengið á bak orða sinna í mörgum efnum og ekki staðið við fyrirheit sín. Hann nefndi sem dæmi um brigðmæli ríkisstj., að á sínum tíma hefði verið lagður hér á bráðabirgðasöluskattur með hátíðlegum loforðum um að afnema hann eftir eitt ár. Þetta er tilbúningur einn. Það hefur verið margsinnis sýnt fram á það í umr. hér á Alþingi, að engin slík loforð, fyrirheit eða ádráttur í þá átt hafa verið gefin, þegar bráðabirgðasöluskatturinn var lögleiddur 1960. Og nú heldur hv. þm. því fram, að það séu brigðmæli af hendi ríkisstj. að gera í fjárlagafrv. ráð fyrir, að 2 1/2% söluskatturinn, sem var lagður á í janúarmánuði, eigi að haldast áfram. Þetta er líka rangt, enda skýrt tekið fram í janúarlögunum, að söluskattshækkunin er ekki bundin við árið 1964, heldur ótímabundin. Því er haldið fram, að það sé fráleitt að halda þessari söluskattshækkun, vegna þess að mikið af þeim útgjöldum, sem hún átti að standa undir, sé ekki tekið í þetta frv. Þetta er líka misskilningur. Þeir liðir, sem söluskattshækkunin samkv. janúarl. átti að standa undir, voru styrkur til togaranna, styrkur til frystihúsanna, uppbót á fiskverð, hækkun á almannatryggingum, fiskileit, framlag til fiskveiðasjóðs og niðurgreiðslur. Flestir af þessum liðum eru áfram í fjárlagafrv. Þeir standa allir í fjárlagafrv. áfram og þörf fyrir allar þessar greiðslur nema tvær, hagræðingarstyrkurinn til frystihúsanna og uppbótin á fiskverðið, hins vegar sumir þeirra hækkað, eins og t.d. framlagið til fiskveiðasjóðs. Sami hv. þm. nefndi enn sem dæmi í þessa sömu átt, að ríkisstj. og stuðningsmenn hennar hefðu gefið 59 sparnaðarfyrirheit á sinni tíð og lítið sem ekkert af því verið efnt. Þetta er ekki rétt heldur. Á sínum tíma vöktu bæði fjvn. og ég athygli á því í mörgum liðum, að ýmis atriði í ríkisrekstrinum þyrftu athugunar við og það þyrfti að kanna, hvort mögulegt væri að breyta fyrirkomulagi í sparnaðarátt eða til bættrar starfsemi í ýmsum greinum. Það er tæpast sómasamlegur málflutningur að kalla það loforð og fyrirheit um sparnað, ef bent er á, að tiltekin atriði þurfi að kanna og athuga, hvort möguleikar séu á að draga þar úr kostnaði. Hér hefur áður á Alþingi, m.a. í fjárlagaræðum, verið gefið yfirlit um mörg þessara atriða. Mörg þeirra, sem átti að kanna, hafa verið könnuð og hafa leitt til betra skipulags og verulegs sparnaðar. Önnur atriði hafa við könnun sýnt, að ekki hefur verið hægt að koma v ð sparnaði eða breyttu skipulagi. Í sumum tilfellum hafa breytingar mætt andstöðu frá ýmsum aðilum og af þeim ástæðum ekki getað komizt í framkvæmd. Á þessu þingi verður lagt fram frv. til l. um hagsýsl ríkisins og í sambandi við það frv. verður gerð ýtarlega grein fyrir öllu því starfi, sem í þeim efnum hefur verið unnið á síðustu 4-5 árum. Hér hafa skattamálin verið gerð mjög að umtalsefni. Hér er ekki tími í þessari síðustu ræðu að fara rækilega út í þau mál. En ég vil þó aðeins rifja það upp, að þegar núverandi stjórn tók til starfa í nóvember 1959, var hér almenn og mögnuð óánægja með beinu skattana, og gagnrýnin beindist þá að tvennu, annars vegar því, að skattar á hverjum gjaldanda væru of þungbærir, og hins vegar, að skattsvik væru stórfelld. Ríkisstj. ákvað að endurskoða skattalögin til að reyna að ráða bót á þessum meinsemdum, og með skattalögum frá 1960 var tekjuskattsl. gerbreytt og skattur afnuminn af almennum launatekjum. Þessar lagabreytingar féllu í góðan jarðveg hjá öllum almenningi, sem taldi þær verulega hagsbót og réttarbót. Þær urðu einnig til að bæta framtöl og draga úr skattsvikum að dómi allra, sem gerst þekkja. Þannig liðu fram 3 ár, og varð ekki teljandi vart gagnrýni og óánægju varðandi tekjuskattinn. En á árinu 1963 varð hér gerbreyting í launamálum, launahækkanir meiri en þekkzt höfðu áður, og var því ljóst, að lina þyrfti tekjuskattslögin vegna hækkandi verðlags og hækkandi tekna. Ríkisstj. flutti því og fékk samþykktar á síðasta Alþingi breytingar á tekjuskattsl., sem fólu það í sér aðallega, að skattfrjálsar tekjur voru hækkaðar um 30%. Í því sambandi var því haldið fram af ríkisstj. í fyrsta lagi, að tekjuskattur gjaldenda yrði í ár lægri en hann hefði orðið að óbreyttum lögum, og í öðru lagi, að tekjuskatturinn mundi skila í ríkissjóð a.m.k. 80 millj. minna en ef lögin hefðu staðið óbreytt. Hvort tveggja þetta hefur staðizt fyllilega. Hitt er ekki rétt, að af stjórnarinnar hálfu hafi því nokkru sinni verið lofað, að gjaldendur með stórhækkandi tekjur fengju lægri skatt en árið áður. Hitt er svo annað mál, að vegna þeirra miklu verðlags- og kaupgjaldsbreytinga, sem orðið hafa, þarf enn að breyta skattal., enda gat ég um það í framsöguræðu minni, að frv. til breytinga á þeim yrði lagt fyrir þetta þing. Í þessu sambandi hafa báðir hv. stjórnarandstæðingar talað mjög um skattsvikin. Þau eru engin ný bóla, heldur hafa vafalaust lengi verið landlægur sjúkdómur. Ég efa það ekki, að á þeim tíma, sem þeir Eysteinn Jónsson og Lúðvík Jósefsson fóru með völd, og Eysteinn Jónsson var yfirmaður skattamálanna í mjög langan tíma, þá hafi skattstjórar og starfsmenn skattstofa unnið að því af samvizkusemi að reyna að koma í veg fyrir skattsvik í landinu. En einkennilegt er að heyra ádeilur í þessum efnum úr þessum herbúðum, vegna þess að þótt vafalaust hafi verið af samvizkusemi unnið að þessu af hálfu skattstarfsmanna áður, hafa þó fyrst nú verið gerðar alveg sérstakar ráðstafanir til þess að reyna að uppræta skattsvikin, m.a. með stofnun rannsóknardeildar, með því að veita skattstarfsmönnum auknar heimildir og rýmri til rannsókna og með því að þyngja refsingar. Áður var aðeins heimilt að dæma í sektir fyrir skattsvik. Nú hefur það verið lögleitt, að við ítrekuð og stórfelld skattsvik megi dæma í fangelsi. Var það hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, sem beitti sér fyrir þessum málum? Nei, þess hefur ekki orðið vart, að hann beitti sér fyrir neinu þeirra. Hv. 1. þm. Austf. taldi mikla nauðsyn á því að veita mikinn afslátt af álögðum tekjuskatti og útsvari í ár og flokkur hans hefur nú lagt fram frv. í þessa átt. Það á að veita hverjum einstaklingi 7 þús. kr. afslátt af tekjuskatti, en öll tekjuútsvör á einstaklinga skulu lækkuð um 20%. Látum það nú vera, þótt Framsfl. vilji lækka útsvarið á verkamanninum, sem borgar 10 þús. kr., lækka það um 2 þús., en lækka um 20 þús. útsvarið á hátekjumanninum, sem hefur 100 þús. kr. útsvar, það er mál út af fyrir sig. En hitt er nokkru furðulegra, að nú ber þessi hv. þm. svo mikla umhyggju fyrir sveitarfélögunum og fjárhag þeirra, að sá afsláttur eða lækkun, sem þau kynnu að veita, á að bætast upp að fullu af ríkissjóði. Við minnumst þess nefnilega, ýmsir þm., að ekki eru ýkjamörg ár síðan samþykkt var í Nd. Alþingis að afla sveitarfélögunum nýs tekjustofns með því, að þau fengju hluta af söluskatti. Þá var samstjórn Framsóknar- og Sjálfstfl. og Eysteinn Jónsson fjmrh. Hann lýsti því þá yfir fyrir hönd síns flokks, að stjórnarsamstarfið væri úr sögunni, það væri rofið af hálfu Framsfl., ef þessi firn ættu fram að ganga. Nú hefur þetta í tíð núv. stjórnar orðið að iðgum, að sveitarfélögin hafa fengið sinn tekjustofn, hluta af söluskatti og verðtolli. En nú er áhuginn svo brennandi hjá þessum sama hv. þm., að hér má ekki láta staðar numið, heldur á að veita stórfé til sveitarfélaganna í viðbót úr ríkissjóði. Trúi hver sem vill á alvöruna og heilindin í þessari afstöðu. Í sambandi við skattamálin vil ég aðeins að lokum nefna hér eitt atriði. Hagstofa Íslands hefur reiknað það út nú eins og áður, hverjar væru meðaltekjur verkamanna í Reykjavík á s.l. ári, 1963. Það er m.a. til afnota við ákvörðun landbúnaðarverðs. Það eru tæpar 118 þús. kr., sem hagstofan telur vera meðaltekjur verkamanna, eða nánar tiltekið 117 870 kr., nettótekjur kvænts verkamanns í Reykjavík í því úrtaki skattframtala, sem gert var fyrir árið 1963. Þessi verkamaður, kvæntur með tvö börn, mundi engan tekjuskatt borga í ár. Ef tekjuskattsl. hefði ekki verið breytt á s.l. þingi, þá mundi hann borga nú í ár 2280 kr., og sýnir það, að nokkur linun hefur þó verið gerð með tekjuskattslagabreytingunni frá s.l. vori. En ef skattalög Eysteins Jónssonar og Lúðvíks Jósefssonar væru nú í gildi, þ.e.a.s. þau skattalög, sem voru í gildi, þegar stjórn þeirra lét af völdum, einnig með umreikningsreglunni, sem þeir guma svo mjög af, mundi þessi verkamaður með tvö börn og tæplega 118 þús. kr. tekjur í ár þurfa að borga 6785 kr. í tekjuskatt til ríkissjóðs. Herra forseti. Góðir hlustendur. Tími minn er á enda og vinnst því ekki tækifæri til að svara fleiri atriðum, sem hér hafa fram komið. - Þökk þeim, er hlýddu. Góða nótt.