Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf frá Ásmundi Einari Daðasyni, 9. þm. Norðvest.: Hér með tilkynnist að ég hef í morgun með tölvupósti til Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sagt mig úr þingflokknum. Ég mun héðan í frá starfa sem óháður þingmaður. Reykjavík, 14. apríl 2011, Ásmundur Einar Daðason.

Forseti vill geta þess að atkvæðagreiðslur verða að loknum óundirbúnum fyrirspurnatíma. Hádegishlé verður gert frá kl. 12.15 til kl. 13.30.

Frú forseti. Nú standa yfir viðræður milli aðila vinnumarkaðarins og þeir funda reglulega með ríkisstjórninni vegna þeirra hugmynda sem þeir hafa um framkvæmdir á næstu árum til að drífa í gang hagvöxt. Í gær kom í ljós að ríkisstjórnin styðst við eins manns meiri hluta á Alþingi og þarf því að vera full samstaða í ríkisstjórninni um þær áherslur í framkvæmdamálum sem lögð er áhersla á af aðilum vinnumarkaðarins. Mig langar að vitna í það sem segir á heimasíðu Samtaka atvinnulífsins og haft er eftir formanni þeirra, með leyfi forseta: „Við eigum í rauninni eftir að klára talsvert mikið gagnvart ríkisstjórninni enn þá og reiknum með því að það verði klárað fyrir hádegi. […] Við erum búin að fá ýmislegt fram í framkvæmda- og orkumálum en við þurfum að leggja lokahönd á það og fá ákveðnar tryggingar fyrir því að það gangi þá eftir eins og við höfum reiknað með.“ Það sem mig langar að bera undir hæstv. forsætisráðherra, sem stýrir nú meiri hluta á þinginu með minnsta mögulega mun, er eftirfarandi: Hvaða mál eru það sem hæstv. forsætisráðherra hefur opnað á í framkvæmda- og orkumálum við aðila vinnumarkaðarins? Ef hægt er að ræða það við aðila vinnumarkaðarins hlýtur að vera hægt að kynna það á þinginu hvaða mál það eru sem ríkisstjórn sér fyrir sér að hægt verði að ráðast í á næstu missirum. Ég kalla eftir því að fá upplýsingar um þessi helstu framkvæmda- og orkumál. Síðan er hitt. Vegna þess sem fram kom í umræðunni í gær, um að hv. þm. Guðfríður Lilja Grétarsdóttir skilyrti stuðning sinn við ríkisstjórnina við að ekki yrði ráðist í framkvæmdir í Neðri-Þjórsá, er nauðsynlegt að fá upplýsingar um það frá hæstv. forsætisráðherra hvort hún hafi 

Hæstv. forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það hefur verið stórt mál í þeim viðræðum sem fram hafa farið milli aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda, þ.e. um fjárfestingar- og hagvaxtaráætlun sem við höfum verið að fara yfir. Við höfum sett okkur þau markmið með aðilum vinnumarkaðarins að ná fjárfestingunni úr 13% upp í a.m.k. 20% af landsframleiðslu og að atvinnuleysið á kjarasamningstímanum minnki um helming á þessum þremur árum. Ég tel góðar líkur á því að það náist. Við erum að tala um orkuuppbyggingu, bæði á Norðausturlandi og Suðausturlandi á næstu árum í þessu prógrammi. Það er alveg ljóst að Þingeyjarsýslur koma þar mjög sterkt inn, en Landsvirkjun er þar í viðræðum við ýmsa aðila sem hafa áhuga á orkutengdri uppbyggingu á því svæði. Varðandi Helguvík er það mál auðvitað ekki í höndum ríkisins. Málið er í farvegi milli Norðuráls og HS Orku og við skulum vona að samkomulag náist um það. En við gerum okkur vonir um að í Þingeyjarsýslum geti farið af stað orkuuppbygging eða uppbygging sem nýtir þá orkuöflun sem þar er til staðar sem gæti verið 80 milljarðar vegna framkvæmda, 50 milljarðar í orkuöflun og 50 milljarðar til viðbótar tengdir framkvæmdum. Ég held að góðar vonir séu um að samkomulag náist um þessi atriði. Ég get ekki farið ofan í einstök mál en grundvallaratriðið sem menn leggja upp með er að orkuöflun sem ráðist verður í verði út frá viðskiptalegum forsendum 

Frú forseti. Það var sjálfgefið að hugmyndir um orkuframkvæmdir mundu byggjast á viðskiptalegum forsendum. En hæstv. forsætisráðherra svarar dálítið út og suður varðandi hvaða mál eru nákvæmlega uppi á borðinu í viðræðum við aðila vinnumarkaðarins. Hún vísar í Norðausturland og Suðvesturland og tekur það fram að Helguvík sé ekki í höndum ríkisstjórnarinnar. Reyndar hefur öllum verið ljóst að ríkisstjórnin hefur verið að þvælast alveg sérstaklega fyrir þar með yfirlýsingum um möguleikann á þjóðnýtingu eða eignarnámi þeirra fjárfestinga sem eru þar forsenda. Ég ítreka spurningu mína varðandi Neðri-Þjórsá: Er Neðri-Þjórsá á dagskránni og uppi á borðum í viðræðum við aðila vinnumarkaðarins? Telur forsætisráðherra það koma til greina og vera hluta af samkomulaginu við aðila vinnumarkaðarins að greiða fyrir framkvæmdum í Neðri-Þjórsá?

Virðulegi forseti. Ég held að þegar maður horfir gegnum tíðina hafi kannski ekki alltaf verið sjálfgefið að öll orkuuppbygging í landinu hafi verið út frá viðskiptalegum forsendum og það hafa kannski ekki alltaf verið teknir hagkvæmustu kostirnir í því máli. En það er alveg ljóst og hv. þingmaður veit að stjórnarflokkarnir leggja mikla áherslu á rammaáætlun um vernd og nýtingu, að hún liggi fyrir áður en ráðist verður í orkuuppbyggingu, og Neðri-Þjórsá hafa aðilarnir vissulega nefnt. En við höfum sagt að það skipti máli hvernig rammaáætlunin verður úr garði gerð og hvernig hún verður frá gengin. En það er alveg ljóst að menn tala um víðtæka orkuuppbyggingu á næstu árum, og ekki bara orkuuppbyggingu heldur er margt annað sem við leggjum upp með í því, ekki síst prógramm að því er varðar ferðaþjónustuna, nýsköpunarverkefni ýmiss konar o.s.frv.

Frú forseti. Ég hef áður gert athugasemdir við viðbrögð hæstv. forsætisráðherra við niðurstöðunni úr þjóðaratkvæðagreiðslunni um Icesave og þá sérstaklega út á við. Reyndar öll viðbrögð hæstv. forsætisráðherra bæði inn á við og út á við því að það er fylgst með viðbrögðum ráðherrans hvort sem það er í beinu viðtali við erlenda fjölmiðla eða íslenska fjölmiðla heima. En þrátt fyrir hin mjög svo óheppilegu viðbrögð hæstv. forsætisráðherra hefur þó ýmislegt verið að þróast í rétta átt. Skuldatryggingarálag Íslands hefur haldið áfram að lagast og er nú hið lægsta frá hruni. Landsvirkjun er búin að fá lán frá Landsbankanum vegna Búðarhálsvirkjunar. Allt í einu var hægt að fjármagna það verkefni sem mun vera mjög arðbært innan lands. Ég átta mig reyndar ekki á því hvers vegna það var ekki gert fyrr. Það var búið að reyna að benda á þann möguleika, en gott og vel, menn eru búnir að átta sig á þessu núna. Þá er spurningin: Er hæstv. forsætisráðherra farin að útskýra fyrir erlendum fjölmiðlum að staðan sé nú þessi, hlutirnir séu að þróast áfram til betri vegar á Íslandi og er forsætisráðherra búin að útskýra í hverju þetta Icesave-mál liggur raunverulega, að það snúist um lagalegan rétt Íslendinga, snúist um að verja rétt almennings? Með öðrum orðum: Er hæstv. forsætisráðherra farin að tala á svipuðum nótum og birtist í leiðara Financial Times í gær undir fyrirsögninni „Íslendingar bjóða fautunum byrginn og sýna að hægt er að taka rétt almennings fram yfir rétt banka“? Loks væri fróðlegt að heyra hvort hæstv. forsætisráðherra hefur gert athugasemdir við ESA og forstöðumann þeirrar stofnunar sem er búinn að gera stofnunina í raun algerlega vanhæfa til að taka á þessu máli með alveg dæmalausum yfirlýsingum löngu áður en kom til kasta stofnunarinnar að taka málið formlega fyrir.

Virðulegi forseti. Í þeirri viðkvæmu stöðu sem við erum í gagnvart alþjóðasamfélaginu skiptir auðvitað máli hvernig allir tala í því sambandi. Við erum að bíða eftir því að fá lánshæfismat og höfum róið að því öllum árum að það verði okkur sem hagstæðast og það verði ekki lækkað með samtölum við ýmsa aðila. Ég átti samtöl við forsætisráðherrana á Norðurlöndum sem ég taldi nauðsynlegt að ræða við og síðan fjármálaráðherra einnig og Seðlabankinn hefur verið þar mikið í forsvari. Svo verðum við að sjá hvernig það gengur. En þetta gengur líka á báða vegu. Það er heldur ekki gott fyrir alþjóðasamfélagið að hlusta á þær dómadagsspár sem ganga iðulega fram í þingsölum frá stjórnarandstöðunni um að hér sé ekkert gert, hér sé allt í kaldakoli, hér sé engin atvinnuuppbygging, hér sé enginn hagvöxtur af því að stjórnarflokkarnir geri ekki neitt. Ég get ímyndað mér að það gæti haft sín áhrif á lánshæfismat og stöðu Íslands erlendis þegar fréttir berast frá stjórnarandstöðunni um að hér sé allt í kaldakoli. Ég vil því biðja hv. þingmann líka að athuga og passa sín orð gagnvart alþjóðasamfélaginu þegar hann beinir orðum sínum að mér. Auðvitað hef ég notað öll tækifæri sem ég hef haft þegar ég hitti kollega mína á hinum ýmsu fundum erlendis til að tala máli Íslands. Skárra væri það nú ef ég gerði það ekki. Ég held að Ísland og sjónarmið þess sem við höfum haldið fram, um að okkur beri ekki lagaleg skylda til að greiða þessa Icesave-skuld, hafi ákveðinn stuðning í útlöndum en við vitum það líka og við höfum haldið því fram að Ísland muni engu að síður standa við skuldbindingar sínar. 

Frú forseti. Það þarf kannski ekki að koma á óvart að hæstv. forsætisráðherra svari spurningum með því að beina spurningum til stjórnarandstöðunnar. Þannig virðist hæstv. forsætisráðherra svara nánast öllum spurningum sem til hennar er beint. Ég ætla ekki að verja miklum tíma í að fara yfir fáránleika þess að bera saman yfirlýsingar forsætisráðherra út á við við viðbrögð við niðurstöðu Icesave-kosninganna við gagnrýni stjórnarandstöðu á ríkisstjórn. En það væri þá gott að fá staðfestingu frá hæstv. forsætisráðherra á því að ráðherrann hafi horfið frá þeim málflutningi sem hún hóf strax eftir niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar þess efnis að með þessu væri gríðarleg áhætta sett á Ísland, hætta væri á efnahagslegri upplausn og þar fram eftir götunum. Er ekki hæstv. forsætisráðherra farin að útskýra fyrir fólki að þetta hafi í raun verið mjög æskileg og mjög réttlát niðurstaða?

Virðulegi forseti. Ég hef alla tíð, fyrir og eftir þessa þjóðaratkvæðagreiðslu, haldið þannig á málum eins og ég tel að sé best og hagkvæmast fyrir íslensku þjóðina, eins og ég vænti að hv. þingmaður sjálfur hafi gert eftir sinni samvisku. Ýmsir þeir sem voru í nei-hópnum hafa sagt að dómstólaleiðin gæti falið í sér áhættu þó að þeir styddu hana. Það var fólgin áhætta í báðum þessum leiðum hvort sem það var nei eða já en ég mat það eins og margir aðrir að já-leiðin væri betri kosturinn, það mundi eyða meiri óvissu að fara þá leið en nú hefur verið farin. En hv. þingmaður þarf ekkert að óttast, ég tala eins og ég tel að sé best og hagkvæmast fyrir þjóðina hverju sinni.

Virðulegi forseti. Við stjórnarandstöðuþingmenn höfum í tvö ár bent á vanmátt ríkisstjórnarinnar gagnvart því verkefni að koma atvinnulífinu af stað. Við höfum talað um að hér séu mikil tækifæri í orkugeiranum sem nýta beri Íslendingum öllum til hagsbóta en viðbrögðin hafa ekki verið neitt sérstök, svo vægt sé til orða tekið. Nú brá svo við að í varnarræðu sinni í gær fyrir vantrausti á ríkisstjórnina lýsti hæstv. iðnaðarráðherra yfir eftirfarandi, með leyfi forseta: „Það liggur nú fyrir, ef ég tek allra varlegustu áætlanir um uppbyggingu í orkugeiranum, að á komandi árum verður byggð hér ný Kárahnjúkavirkjun. Það verður farið í framkvæmdir sem munu skila álíka afli og Kárahnjúkavirkjun skilar.“ Með öðrum orðum boðar iðnaðarráðherra að það eigi að fara að beisla í kringum 700 megavött. Það er gríðarleg fjárfesting, fjárfesting sem gæti numið 200 milljörðum eða þaðan af meiru, og gríðarlegar framkvæmdir. Því langar mig til að spyrja hæstv. umhverfisráðherra: Hvar á að vinna allt þetta afl? Hefur eitthvað breyst í afstöðu hæstv. umhverfisráðherra og Vinstri grænna? Á að virkja neðri hluta Þjórsár? Á að leyfa Norðlingaölduveitu? Á að virkja á Þeistareykjum? Á að virkja í Gjástykki 

Frú forseti. Ég þakka fyrir fyrirspurnina. Ég held að það sé einmitt ágætt að setja málin í þetta samhengi af því að menn hafa einatt látið svo í þingsal að það þurfi að vaða í umdeildar virkjanir og umdeilda virkjunarkosti til að koma svokölluðum hjólum atvinnulífsins af stað. Svo er ekki. Það eru töluverðir kostir til í dæminu og sumir þeirra hafa m.a.s. gengið í gegnum bæði umhverfismat og skipulag, og jafnvel framkvæmdaleyfi eins og um er að ræða í Hellisheiðarvirkjun. Við erum að ræða þarna um stækkun Hellisheiðarvirkjunar, við erum að tala um Hverahlíðarvirkjun, við erum að tala um Búðarháls sem liggur fyrir. Enn þá liggja fyrir áform um aflaukningu Reykjanesvirkjunar. Það hefur að vísu ekki klárast að því er varðar leyfisveitingu frá Orkustofnun. Síðan eru áformin í Þingeyjarsýslum sem auðvitað þarf að taka tillit til og taka mið af sameiginlegu umhverfismati að því er varðar tillit til umhverfisáhrifa. Þar undir er ekki Gjástykki. Í þessari tölu sem iðnaðarráðherra fór yfir í gær er ekki Gjástykki og þar eru heldur ekki virkjunaráform í neðri hluta Þjórsár og ég held að menn eins og hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson ættu að vera með okkur í því að horfast í augu við þá ánægjulegu staðreynd að það eru töluverðir virkjunarkostir til án þess að við þurfum að fara í stríð við þjóðina. Það er mikilvægt þegar við erum að byggja upp atvinnu til framtíðar að við látum af ófriðar- og ágreiningsstefnunni sem stóriðjuflokkarnir ráku hér árum og áratugum saman og förum í að vinna þetta samstiga. Og það gerum við m.a. í gegnum rammaáætlun. Ég vænti þess að hv. þingmaður sjái aðrar leiðir en að fara í Norðlingaölduveitu, Gjástykki og neðri hluta Þjórsár.

Virðulegi forseti. Þetta var ágætt svar. Hæstv. ráðherra taldi upp virkjunarkosti sem nema um 250 megavöttum fyrir utan Þeistareykjasvæðið sem gæti gefið - ég veit ekki hvað það gefur mikið, það er mjög á reiki. Það er eitt sem ég tók eftir að hæstv. ráðherra taldi ekkert upp af svæðum í ágreiningi, eins og neðri hluta Þjórsár og Norðlingaölduveitu sem eru einna hagkvæmustu virkjunarkostir sem völ er á samkvæmt rammaáætlun, hún nefndi ekki Torfajökulssvæðið. Þar er væntanlega sú orka sem vantar upp á þessa upptalningu hjá ráðherranum. Því var sem sagt ekki neitað að fara ætti á 

Forseti hvetur hv. þingmann til að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Það hefur borið við í þingsal að menn hafa talað megavöttin upp úr jörðinni og látið eins og þeir viti hvað undir liggur. Það er bara ekki svo. Það gildir einu hvort hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson talar um Þingeyjarsýslur, Þeistareykjasvæðið eða hvað það er, hann hefur ekki forsendu til að vita hversu mikil orka liggur þarna undir. Það hefur ekkert okkar.

Ég les bara umhverfismatið.

Hann les bara umhverfismatið, sem er gott, en við vitum ekki hversu mikil orka er þarna undir. Hvorki ég sem hér stend né iðnaðarráðherra höfum gert ráð fyrir Torfajökulssvæðinu í þeim tölum sem við erum að ræða um. Við erum að tala um þau svæði sem hægt er að fara í án teljandi samfélagságreinings og sundrungar með þjóðinni. Finnst hv. þingmanni það ekki eftirsóknarvert?

Jú, en þú ættir að geta talið þau upp.

Ekki samtöl við ræðumenn úr sal.

Frú forseti. Beina brautin er hluti af samkomulagi stjórnvalda við lánastofnanir um endurskipulagningu skulda lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Í umræðum á þinginu er mikið kallað eftir afskriftum hjá fyrirtækjum. Af hverju viljum við afskriftir hjá fyrirtækjum? Jú, það er til að þau komist í rekstrarhæft ástand og til að þau geti fjárfest þar með. Fjárfestingar þýða að fyrirtækin bæta og auka framleiðslu sína og þjónustu og þurfa að ráða til sín starfsfólk eða þurfa ekki að segja upp starfsfólki vegna erfiðra rekstrarskilyrða. Beina brautin stuðlar að aukinni verðmætasköpun og atvinnu á Íslandi. Ég spyr því hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra hvort Beina brautin gangi eftir áætlun. Hvernig fylgir efnahags- og viðskiptaráðuneytið samkomulaginu eftir? Og ég vil inna hæstv. ráðherra eftir því hvort framkvæmdarvald hins opinbera þurfi ekki að grípa til tækja sem hvetja lánastofnanir til að flýta afskriftum jafnt frá fyrirtækjum sem heimilum. Þá væri ein leið í því t.d. hækkuð eiginfjárkrafa vegna lána í lengri vanskilum. Ég vil þá líka spyrja ráðherra hvort verið sé að skoða m.a. þessa leið eða jafnvel fleiri tæki sem eftirlitsstofnanir hafa í fórum sínum til að þrýsta á um að bankar flýti afskriftum skulda fyrirtækja og heimila.

Virðulegi forseti. Með Beinu brautinni losuðum við um þá stíflu sem verið hafði lengi í bankakerfinu, að yfir höfuð yrði unnið úr skuldamálum lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Það er nú gert á grundvelli raunhæfs verðmats á fyrirtækjunum og raunsæs mats á möguleikum þeirra til að standa undir skuldum. Eftir stendur að framgangurinn er of hægur og ekki bara í málum lítilla og meðalstórra fyrirtækja, heldur almennt í meðferð skuldaúrvinnslu í fyrirtækjum. Það er alvarlegt vandamál bankakerfisins í landinu hversu hægt gengur í þessu efni. Það er algerlega óásættanlegt að horfa á vanskilahlutföll yfir 40% enn þá í bankakerfinu eins og staðan er í dag. Af hálfu ráðuneytisins er lögð á það þung áhersla að úr þessu verði bætt. Ég funda með bankastjórum síðar í dag til að fara yfir framkvæmd þessara mála því að það er ljóst að það verður enginn friður um bankastarfsemi í landinu ef bankakerfið vinnur ekki með okkur að því að leysa úr alvarlegasta efnahagsvanda þjóðarinnar sem við er að glíma í dag, sem er skuldsetning atvinnulífsins. Við höfum kallað eftir því við Fjármálaeftirlitið að það fari vandlega ofan í saumana á þeim lánum sem eru í vanskilum og það verði dýrara fyrir bankana að hafa lán í vanskilum en nú er. Það á að kosta þá mikið að gera ekki neitt. Með sama hætti er Samkeppniseftirlitið að herða mjög að bönkunum hvað þetta varðar, takmarka þann tíma sem þeir geta haldið á fyrirtækjum sem þeir yfirtaka. Það þarf líka að stilla saman strengi milli Samkeppniseftirlitsins og Fjármálaeftirlitsins til að tryggt sé að bankarnir skili fyrirtækjunum ekki of skuldsettum út í atvinnulífið aftur. Ef þau eru áfram of skuldsett eru þau engum til gagns því að þau geta ekki ráðið til sín nýtt fólk og þau geta ekki ráðist í 

Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og fagna því að á vettvangi ráðuneytis hans sé af fullri alvöru verið að vinna í þessum málum. Ég er sammála þeim áherslum að Fjármálaeftirlitið og Samkeppniseftirlitið stilli saman strengi sína því að við lærðum það af hruninu að kínamúrarnir voru því miður ekki í fjármálakerfinu heldur í hinni opinberu stjórnsýslu. Það er gott að verið er að brjóta þá niður. Ég vil samt kalla eftir því við ráðherra að mögulegum tækjum verði beitt, að það verði ekki bara íhugað heldur verði eins fljótt og auðið er settar þær reglur sem fyrirtækin þurfa að fylgja þannig að það svíði undan fari þau ekki að boðvaldi opinberra yfirvalda.

Virðulegi forseti. Til að taka af allan vafa er Fjármálaeftirlitið núna að ljúka endurmati á eignasafni fjármálafyrirtækjanna og þá mun eiginfjárkröfunum verða breytt á þann veg að lán sem eru í vanskilum hafi í för með sér mikinn kostnað fyrir fjármálafyrirtækin þannig að það verður mjög erfitt fyrir bankana að gera ekki neitt strax og þessari vinnu er lokið. Það þarf líka áfram að stilla saman strengi og þrýsta á bankana til að vinna hratt úr þessu máli. Það er enginn vandi fyrir einn banka að sannfæra sjálfan sig um að það borgi sig fyrir hann að bíða aðeins, en það er gríðarlegt tjón fyrir samfélagið þegar allir bankarnir bíða og veldur verulegri hættu á að við læsumst í vítahring efnahagslegrar stöðnunar. Það verður ekki liðið.

Virðulegi forseti. Í kjölfarið á vantrauststillögunni og umræðunni í gær er ljóst að núverandi ríkisstjórn situr áfram og þess vegna þurfum að tala við hana. Í sambandi við eftirfylgni fjárlaga síðasta árs vegna niðurskurðar á heilbrigðismálum hefði ég áhuga á að heyra hvað ráðherrann er að gera í þeim málum og eins hvernig undirbúningurinn að fjárlögum vegna 2012 er þar sem þar kom fram að um ¼ af niðurskurðinum var frestað frá 2011 til 2012. Það er mikilvægt að það komi fram hvar sú vinna er stödd. Hluti af þeim aðgerðum sem gerðar voru byggðist á því að færa sjúklinga á milli héraða, rúnta með þá til Reykjavíkur og hér á milli húsa í stað þess að þeir gætu legið heima hjá sér í heimabyggð og fengið umönnun þar. Það hefur þýtt það að sjúkraflutningar hafa snaraukist en fjármagn ekki fylgt með. Þannig heyrðum við þingmenn Suðurkjördæmis sagt frá því í gær á fundi með Heilbrigðisstofnun Suðurlands að stór hluti af þeim sparnaði sem hefði átt að verða vegna flutninga á verkefnum hefði tapast á Hellisheiði vegna sjúkraflutninga. Þá var staðan einnig sú að Brunavarnir Suðurnesja hafa nú verið samningslausar í sex vikur, voru með bráðabirgðasamning sem rann út 1. mars. Sú staða er grafalvarleg. Ef ráðherra bregst einfaldlega ekki skjótt við og tekur til sinna ráða verður um 50% af þeim starfsmönnum sem þar starfa sagt upp 1. maí. Er því á bætandi? Voru það skilaboðin sem komu í gær frá norrænu velferðarstjórninni um að flestallt væri í góðu lagi en það sem ekki væri í góðu lagi væri í það minnsta á góðu róli? Ég held að nú sé lag fyrir hæstv. velferðarráðherra að koma hingað upp og segja okkur að það sé fylgst náið með því hvernig gangi að framfylgja þeim ætluðu fjárlögum og sparnaði sem kom fram vegna 2011 

Forseti hvetur hv. þingmann til að virða tímamörk.

Hæstv. forseti. Fyrst varðandi það hvernig hagað er undirbúningi fyrir fjárlagagerðina á næsta ári er það þannig að eins og fyrirheit voru gefin um er farinn annar hringur með hópi fólks sem fer á allar heilbrigðisstofnanir á landinu, skoðar áhrifin af þeim niðurskurði sem þegar hefur átt sér stað og metur þá með hvaða hætti menn framfylgja því sem var áætlað í fjárlögum að kæmi inn árið 2012. Ég hef gefið þá yfirlýsingu að allt verði opið í þeim málum og það skoðað. Þessi vinna er þegar hafin, viðkomandi hópur er farinn af stað og er að kynna sér málin. Þar eru í hópnum bæði fulltrúar frá ráðuneytinu og eins frá heilbrigðisstofnunum annars staðar að af landinu þannig að þar verða metnir allir þættir, bæði hvað varðar heilbrigðisþjónustu á hverjum stað, hvað er raunhæft að geta veitt og eins áhrif á staðsetningu og þá flutninga sem hv. þingmaður nefndi. Það kemur mér á óvart ef Heilbrigðisstofnun Suðurlands tilkynnir í gegnum þingmenn niðurstöður í sambandi við rekstur. Þær hafa ekki borist inn til ráðuneytisins og mun ég kalla eftir þeim. Það hefur komið fram í svörum frá mér að þessir flutningar hafi alls ekki aukist. Það hefur ekki orðið sú breyting sem menn áttu von á. Megnið af niðurskurðinum var dregið til baka og niðurskurðurinn í heilbrigðiskerfinu var einhvers staðar í kringum 2–3% í heildina og sem betur fer hefur tekist að verja heilbrigðiskerfið. Hitt er annað mál að það er hafinn mikill slagur um það hver eigi að fá hversu stóran hlut af kökunni. Við erum í samningaviðræðum, þ.e. Sjúkratryggingar Íslands eru í samningaviðræðum við sérgreinalækna. Þeir hafa sagt sig frá samningum og það verður auðvitað mikið mál að landa þeim samningum. Þar hafa verið kölluð til svokölluð kragasjúkrahús til að meta stöðuna og með hvaða hætti þau geta komið inn í varðandi sérgreinaþjónustu. Brunavarnir Suðurnesja, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin en verð að segja að þau valda nokkrum vonbrigðum. Það verður bara að viðurkennast að ríkisstjórnin hefur ekki sérstakan trúverðugleika, einna síst í þessu. Ég sendi fyrirspurn til hæstv. ráðherra og ráðuneytis um fækkun, m.a. á hjúkrunarrýmum og eins á mannskap sem hefur verið sagt upp vegna fjárlagagerðarinnar 2011. Í svarinu komu fram allt aðrar tölur en hafa til að mynda birst um þá fækkun sem hefur orðið á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Hæstv. ráðherra verður að tala skýrar og ég hvet hann til að koma hingað og lýsa því yfir að það verði gengið í þessa samninga strax í dag. Ég trúi því ekki að á fyrsta degi eftir að menn stóðust vantrauststillögu með minnsta mögulega mun ætli norræna velferðarríkisstjórnin og hæstv. velferðarráðherra 

Hæstv. forseti. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður er að biðja mig sem ráðherra að afhenda Brunavörnum Suðurnesja 85 millj. kr. til að mæta halla á rekstrinum.  Varðandi tölulegar upplýsingar tek ég undir með hv. þingmanni, við erum svolítið í vandræðum með það að menn nota tölur gjarnan til að gefa afar misvísandi upplýsingar 

Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um merkilegt mál sem er verndar- og nýtingaráætlun vegna virkjunar fallvatna og háhitasvæða sem mun undirbyggja rammaáætlun og það hvernig virkjunarkostir verða flokkaðir í þrjá flokka. Við styðjum þetta mál en með fyrirvara og sá fyrirvari stafar af ákvæði hér sem segir að þau landsvæði sem njóta þegar friðlýsingar í samræmi við 50. gr. laga um náttúruvernd séu undanskilin þessu. Þrátt fyrir þetta munum við greiða atkvæði með þessu, sérstaklega til að reyna að skapa sátt um þessi mál og í þeirri von 

Forseti minnir á að þingmenn hafa eina mínútu til að ræða atkvæðagreiðsluna.

Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um afar mikilvægt og merkilegt mál sem hefur átt sér langan aðdraganda. Það snýst um tvennt, annars vegar það að í ákvörðunum um verndun og nýtingu náttúrusvæða sé upplýsing og fagmennska lögð til grundvallar en ekki síður að jafnvægi sé á milli sjónarmiða um orkunýtingu auðlinda okkar annars vegar og hins vegar náttúruverndar. Þannig hefur það ekki verið í samfélagi okkar, að jafnvægi væri milli þessara sjónarmiða, og því fagna ég því sérstaklega að fulltrúar allra flokka hafi náð samstöðu um að afgreiða málið með þessum hætti. Það vekur okkur vonir um að við náum okkur upp úr þeim erfiða átakafarvegi sem atvinnumál á Íslandi hafa allt of lengi verið í.

Virðulegi forseti. Það mál sem við fjöllum um og greiðum atkvæði um er umgjörð um það hvernig við ætlum að fjalla um og höndla í þinginu með verndar- og nýtingaráætlun. Það hefur tekist vel að ná þokkalegri sátt, eða góðri sátt vil ég segja, í iðnaðarnefnd um þetta mál og ég þakka nefndarmönnum og formönnum nefndarinnar sem hafa stýrt henni undanfarið fyrir það. Það er mikilvægt að við stöndum nú saman að þessum hluta. Vonandi gefur það tóninn um framhaldið er snýr að þessu máli því að það er mjög mikilvægt að allir geri sér grein fyrir því að við verðum að forgangsraða í þessum stóra málaflokki. Frú forseti. Ég mæli því eindregið með því að þingmenn styðji þetta frumvarp og þær breytingartillögur sem því fylgja.

Hæstv. forseti. Eins og hér hefur komið fram erum við að greiða atkvæði um afar merkilegt frumvarp um verndar- og nýtingaráætlun og því ber auðvitað að fagna að innan iðnaðarnefndar hefur orðið full sátt. Nefndin stendur öll að breytingartillögunum og nefndarálitinu þó að tveir þingmenn hafi fyrirvara eins og gengur og gerist. Þetta er ákaflega mikilvægt og eins og hér hefur komið fram dæmi um það hvernig hægt er að vinna mál ef við gefum okkur tíma til að ná fullri samstöðu um þetta mál sem hefur lengi verið deiluefni. Vonandi er þetta leiðarvísir að meiri sátt um það þegar við klárum þessi rammalög að rammaáætlun. Þau voru fullþröngt afmörkuð með verndar- og nýtingaráætlun. Við vildum hafa hana aðeins víðtækari í nefndinni og köllum hana því verndar- og orkunýtingaráætlun þannig að hér koma inn sjávarfallavirkjanir og vindorka þó að auðvitað verði fyrsta rammaáætlun um vatnsafl og jarðvarma. Virðulegi forseti. Ég þakka nefndarmönnum fyrir ákaflega góða vinnu í iðnaðarnefnd um þetta frumvarp og eins og ég segi fagna ég því 

Virðulegi forseti. Umhverfisnefnd og iðnaðarnefnd héldu tvo sameiginlega fundi um þetta mál. Hér er lagt til að iðnaðarráðherra vinni í samráði við umhverfisráðherra að langtímaverndar- og nýtingaráætlun vegna virkjunar fallvatna og háhita og að iðnaðarráðherra leggi hana fyrir Alþingi í formi þingsályktunartillögu eigi sjaldnar en á fjögurra ára fresti. Í áætluninni verði mótuð stefna um verndar- og nýtingargildi landsvæða og virkjunarkostir skilgreindir í þrjá mikilvæga flokka, nýtingarflokk, verndarflokk og biðflokk. Hér er horft til mikillar framtíðar sem tryggir markvissa stefnu í þessum viðkvæma málaflokki til hagsbóta fyrir landsmenn. Verði þetta frumvarp að lögum tryggir það það að ekki verður lengur byggt á tilfinningamati einstakra ráðherra heldur unnið á faglegum nótum. Ég er því mjög fylgjandi þessu frumvarpi.

Forseti. Það er ánægjulegt að nú vilja allir þessa Lilju kveðið hafa og við skulum þá bara kveða hana öll saman vegna þess að við erum að stíga það skref að hasla völl umræðu, ákvörðunum og ágreiningi um þessi mál sem í ein 40 ár hafa skipt þjóðinni í flokka. Við eigum með þessum umbúnaði að geta haft þetta ferli lýðræðislegra, opnara, gagnsærra, eðlilegra og vonandi jafnara gagnvart þeim ólíku hagsmunum sem um er að ræða. Ég þakka iðnaðarnefnd fyrir gott starf í þessu og hrósa sérstaklega hv. formanni iðnaðarnefndar fyrir góða forustu og leiðsögn og bið nefndina 

Frú forseti. Ég tek undir það að ástæða er til að óska iðnaðarnefnd og forustu hennar til hamingju með þá samstöðu sem þarna skapaðist af því að hér er kominn grunnur að skynsamlegri nýtingu og verndun á náttúrusvæðum. Með lögunum, verði þetta frumvarp að lögum, skapast forsendur fyrir röðun á virkjanakostum út frá sjónarmiðum nýtingar í sátt við náttúruna og þar með fólkið í landinu. Tækifæri til að setja niður illvígar deilur um tiltekna virkjanakosti út frá sjónarmiðum jafnvægis á milli nýtingar og náttúruverndar skapast upp á nýtt með þessum lögum og þessari umgjörð þar sem hægt er að raða einstökum kostum út frá jafnvægi og skynsemi í sátt við náttúruverndarsjónarmið. Það er sérstakt fagnaðarefni að skapast hafi um þetta mál þverpólitísk sátt í iðnaðarnefnd og vekur vonir um að umræðan og ákvarðanir um virkjanir og nýtingu á náttúrusvæðum verði bæði yfirvegaðri 

Frú forseti. Samfylkingin aðhyllist hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar og við höfum lengi barist fyrir því að rammaáætlun yrði að lögum á Íslandi. Rammaáætlun gefur okkur tæki til að meta, með heildarhagsmuni að leiðarljósi, hvaða svæði á að vernda og hvaða auðlindir á að nýta til orkuframleiðslu fyrir efnahagslegan vöxt í landinu. Sem umhverfisverndarsinni, sem gerir sér þó grein fyrir því að orkuauðlindirnar eru mikilvægar auðlindir fyrir okkur til að skapa verðmæti, fagna ég því að hér séum við að setja löggjöf um ramma utan um þessa vinnu til að forða okkur frá eilífum þrætum um það hvaða verðmætum náttúruperlum Íslands eigi að fórna.

Virðulegi forseti. Það er einstaklega ánægjulegt að hér sé verið að ljúka 2. umr. um þetta mál um verndar- og orkunýtingaráætlun. Hér er verið að leggja grunn að heildstæðri löggjöf um nýtingu vatnsafls og jarðvarma, sjávarfalla og vindorku. Það er ánægjulegt að hér er verið að marka, í stefnumótun til lengri tíma, og leggja grundvöll að sátt um hvar eigi að sækja orkuna og hvaða svæði eigi að vernda frá sjónarmiðum náttúruverndar og ferðamennsku. Það er líka ánægjulegt að sátt náðist um málið á vettvangi iðnaðarnefndar og þar vil ég ekki bara þakka formanni nefndarinnar heldur ekki síður fulltrúum stjórnarandstöðu í nefndinni sem tóku mjög málefnalega afstöðu til þessa ánægjulega máls. 
            

Frú forseti. Ég fagna innilega þessu frumvarpi. Þetta er skref, þetta er frábært skref, þetta er gæfuspor, mundi ég segja, fyrir íslensku þjóðina, að eignast hér einhvers konar leiðarljós, einhvers konar ramma sem við getum unnið út frá og hætt þessu eilífa þrætustríði. Náttúran, þetta er okkar heimanmundur, þetta eru auðæfi sem við verðum að gæta. Ef við eyðum þeim, eyðum við okkur sjálfum. Ég minni á að verndun er sennilega farsælasta og besta nýtingin.

Virðulegi forseti. Ég kom því að hér áðan í stuttri atkvæðaskýringu um heiti frumvarpsins hvers vegna við setjum þetta. En ég kom því hins vegar ekki að, virðulegi forseti, og það ætla ég að gera hér, að þakka umhverfisnefnd alveg sérstaklega fyrir góða samvinnu. Eins og hér hefur komið fram voru haldnir tveir langir fundir sameiginlegir þar sem við tókum á móti gestum. En þar að auki höfum við formenn nefndarinnar, ég og hv. þm. Mörður Árnason, átt óteljandi fundi við það að koma þessu í þann farveg sem hér er. Þó svo að ekki hafi komið umsögn frá nefndinni vildi ég láta það koma fram að samvinnan var mikil. Glöggt er gests augað, virðulegi forseti, ef svo má segja um varaþingmann - sem vafalaust má ekki. En hv. þm. Ósk Vilhjálmsdóttir sagði hér áðan: Þrætustríði er e.t.v. lokið með þessu. Já, vonandi erum við með þessum grunnlögum komin á örlítið hærra plan. 
            

Virðulegur forseti. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson er tillögugóður maður og hér er lítið mál um aukið frjálsræði í mjólkuriðnaði. En það er mikilvægt að frjálsræði fylgi eftirlit og þess vegna fer ég fyrir breytingartillögu í anda þeirra athugasemda sem Samkeppniseftirlitið setti fram við málið og fram kom hjá forstjóra þess, Páli Gunnari Pálssyni, á fundi nefndarinnar. Með því að gera breytingartillöguna að hluta af málinu er tryggt að það góða sem hér er fyrirhugað, að styrkja samkeppnisstöðu mjólkuriðnaðarins í alþjóðaumhverfinu, nái fram að ganga en fullnægjandi eftirlit fylgi eigi að síður. Því munum við styðja framgang málsins nái breytingartillagan fram að ganga.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Helgi Hjörvar er ekki tillögugóður maður að þessu sinni. Það frumvarp sem við ræðum hér hefur fengið mikla umfjöllun í hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd og um það hefur skapast allvíðtæk samstaða, meðal annars hjá hagsmunaaðilum. Breytingartillaga hv. þm. Helga Hjörvars er við alls óskylt efni og mundi hafa í för með sér mjög mikla röskun á stöðu afurðasölu fyrirtækja landbúnaðarins. Það er mjög háskalegt þess vegna að samþykkja breytingartillögu hv. þingmanns. Ég tel hins vegar að við eigum að reyna að fylkja okkur um það mál eins og það er að öðru leyti lagt hér fram með þeim breytingartillögum sem sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd hefur lagt til til þess að auka frelsi og gagnsæi í landbúnaðinum án þess að kollvarpa því kerfi eða þeim rekstrarmöguleikum sem eru til staðar hjá afurðastöðvum landbúnaðarins.

Hæstv. forseti. Um leið og ég lýsi yfir stuðningi við frumvarpið eins og það kemur frá hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd vil ég lýsa samúð með þeim sjónarmiðum sem búa að baki tillögu hv. þm. Helga Hjörvars. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að jafnróttækar breytingar á landbúnaðarkerfinu og felast í tillögum hans þurfi annan aðdraganda og meiri undirbúning en hér liggur fyrir og get því ekki stutt tillögu hans. En ég fagna því að úr þessari átt, frá hv. þingmanni, komi tillaga sem ber jafnmikinn keim af frjálsu markaðskerfi og frjálshyggju og hér er um að ræða.

Virðulegi forseti. Það frumvarp sem við ætlum að greiða atkvæði um hér snýr að því að einfalda það kerfi sem menn hafa búið til, fella í burtu tilgangslausa tilfærslu, einfalda stjórnsýslukerfið, spara hjá ríkisstofnunum og um það hefur verið víðtæk samstaða og sátt og enginn mælt gegn því, hvorki gestir né aðrir sem hafa sent inn umsagnir til nefndarinnar. Ég legg því til að við samþykkjum það með þeim áorðnu breytingum sem koma fram í nefndarálitinu. Aftur á móti, eins og fram hefur komið, víkur sú breytingartillaga sem hv. þm. Helgi Hjörvar leggur fram að allt öðru máli. Það mál hefur hins vegar ekkert verið rætt í nefndinni og væri miklu eðlilegra að hv. þingmaður kæmi með frumvarp þess eðlis og ynni það almennilega með þeim rökum og rökstuðningi sem til þyrfti í staðinn fyrir að reyna að lauma því sem laumufarþega hér í gegn. Ég legg því til að þingið hafni þeirri breytingartillögu en samþykki frumvarpið eins og það liggur fyrir frá nefndinni.

Virðulegur forseti. Hvaða rök ættu að standa til þess að einokunariðnaður sæti ekki almennu samkeppniseftirliti? Í þessari atkvæðagreiðslu reynir einfaldlega á það hvaða alþingismenn setja í forgang sjónarmið um frjálsa verslun og samkeppni og hverjir setja sérhagsmunagæsluna í öndvegi. Nái breytingartillagan ekki fram að ganga verður því miður ekki hægt að gera þetta annars góða mál að lögum hér fyrir páska. Ég óska eftir því að það gangi þá til sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar til frekari umfjöllunar fram eftir sumri þannig að við getum reynt að ná sátt um málið og þær breytingar sem hér þarf að gera. Þá munum við sitja hjá við frekari breytingartillögur og afgreiðslu málsins sjálfs en freista þess að ná sátt milli 2. og 3. umr. svo að þingið geti staðið saman  
            

Virðulegi forseti. Þetta mál hefur verið unnið mjög vel í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd. Við höfum farið yfir málið og komist að nær samhliða niðurstöðu. Þingmenn voru fjarverandi en að öðru leyti var samstaða um málið. Það getur vel farið svo að málið komi nú inn í nefndina milli 2. og 3. umr. og þá er það auðvitað til afgreiðslu frá nefndinni, málið er orðið það vel unnið. Ég treysti því að þá verði virt sú niðurstaða sem kann að fást hjá meiri hluta sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar um afgreiðslu þessa máls. Varðandi þessa breytingartillögu að öðru leyti er það alveg ljóst að hér er verið að hreyfa við miklu stærra máli og raunar óskyldu því sem frumvarpið gengur út á. Þess vegna er fráleitt að afgreiða það. Það er miklu eðlilegra, eins og fram kom í máli hv. þm. Sigurðar Inga Jóhannssonar, að þetta mál sé lagt fram sem frumvarp með rökstuðningi og fái þá eðlilega þinglega meðhöndlun en að því sé ekki laumað hér inn við 2. umr. með þessum hætti.

Frú forseti. Ég hef ætíð gagnrýnt landbúnaðarkerfið og vil sjá breytingar á því. Þess vegna styð ég eindregið frumvarpið sem við ræðum. Þegar hv. þm. Helgi Hjörvar talar hins vegar um að „við“ samþykkjum þetta ekki, þ.e. Samfylkingin væntanlega, flokksræðið, og kemur með breytingu sem er nánast órædd get ég ekki samþykkt það. Þetta þarf að ræða. Hæstv. ríkisstjórn og hv. stjórnarþingmenn þurfa að læra eftir atburði gærdagsins að semja og vera í samráði við allt og alla  
            

Ég velti fyrir mér í tengslum við umræðu um þessa atkvæðagreiðslu hvort hæstv. forseti sjái ekki ástæðu til að gera athugasemd við orð hv. þm. Helga Hjörvars hér áðan.

Frú forseti. Við ræðum enn einu sinni um viðrinið sameignarfélag sem er búið að fá eiginleika hlutafélags. Ég legg til að menn skoði að taka upp hlutafélagaformið með öllum sínum kostum og göllum - í staðinn fyrir að laga sameignarformið að Orkuveitu Reykjavíkur sem og Landsvirkjun og fleiri orkufyrirtækjum stígi menn skrefið stigið til fulls og kalli það opinbert hlutafélag, ohf.

Virðulegi forseti. Ég legg til í breytingartillögu að skattfrelsi bóta sjúkdómatrygginga verði aðeins fram til loka árs 2014 til að knýja fram endurskoðun í ljósi reynslunnar. Ástæðan eru áhyggjur mínar af því að skattfrelsi muni ýta undir þróun tvöfalds velferðarkerfis líkt og er í Bandaríkjunum, þ.e. velferðarkerfis hinna efnaminni með lágmarksréttindum og lágmarksbótum og velferðarkerfis hinna efnameiri með viðbótarréttindum og viðbótargreiðslum. Það er von mín að þessi breytingartillaga verði samþykkt, að öðrum kosti mun ég sitja hjá við afgreiðslu þessa frumvarps.

Virðulegi forseti. Efnahags- og skattanefnd hefur gert þá breytingu á þessu máli að tryggja skattfrelsi sjúkdómatrygginga. Það er mikilvægt fyrir þá 40 þús. Íslendinga sem búa við slíkar tryggingar að vita að verði þeir fyrir alvarlegum veikindum muni ríkið ekki koma með himinháar skattkröfur á bæturnar sem þeir fá vegna veikinda sinna. Ég fagna þeirri góðu samstöðu sem hefur tekist í þinginu um afgreiðslu málsins. Óþarft er að samþykkja breytingartillögu hv. þm. Lilju Mósesdóttur enda er Alþingi frjálst að því að meta fyrirkomulagið á komandi árum telji það ástæðu til þess þá.

Virðulegi forseti. Við þetta horfir til framfara fyrir þá sem hafa orðið fyrir þeirri ógæfu vegna sjúkdóma að fá þessar bætur. Hv. þm. Lilja Mósesdóttir vill koma með breytingartillögu til þess að geta metið hver reynslan verður af þessari breytingu, en þá ber að nefna að þegar er 16 ára reynsla af henni. Skattaframkvæmd hefur verið þannig að þetta var skattfrjálst. Það var einungis með dómi í desember síðastliðnum sem bæturnar voru gerðar skattskyldar. Þetta þjónar fyrst og fremst tekjulágum og fólki með millitekjur. Með þessu öðlast það borð fyrir báru ef eitthvað kemur upp á. Við munum styðja þetta mál.

Frú forseti. Ég lýsi yfir mikilli ánægju með þá samstöðu sem við náum í þessu máli sem hefur valdið mörgum miklu hugarangri. Það hefur vofað yfir fólki sem lent hefur í því að fá sjúkdóma að þurfa að greiða til ríkisins skatta af tryggingum sem það hefur greitt af launum sínum sem hafa þegar verið skattlögð. Ef sú framkvæmd hefði verið staðfest hefði í raun verið um tvískattlagningu að ræða gagnvart þessu fólki. Ég mun ekki styðja breytingartillögu hv. þm. Lilju Mósesdóttur. Ég tel að framkvæmdin sem hefur verið á þessu kerfi sé ágæt. Þetta er valkostur. Við þurfum hins vegar að huga að almannatryggingakerfinu til að það verði öflugt í framtíðinni og geti staðið undir velferð í landinu. Eins og ég segi skiptir þetta 40 þús. einstaklinga mjög miklu máli. Sjúkdómatryggingar eiga að vera 

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir að það er gott að góð samstaða komi í veg fyrir þá tvísköttun sem hér er um að ræða. Bara svo fólk sé meðvitað um það þá snýst þetta ekki bara um bætur fyrir fullorðið fólk heldur líka börn. Við Íslendingar erum vantryggð. Það væri æskilegt ef t.d. stéttarfélög og aðrir slíkir færu í auknum mæli að huga að þessum málum. Ég held hins vegar að það sé alveg rétt hjá hv. þm. Lilju Mósesdóttur að við höfum áhyggjur af tvöföldu heilbrigðiskerfi, en það er þá fyrst og fremst út af áherslum núverandi ríkisstjórnar í heilbrigðismálum. Við ræðum það ekki hér. Síðan er ég afskaplega ánægður með hvernig hv. þm. Helgi Hjörvar, formaður efnahags- og skattanefndar, lýsti núverandi tekjuskattskerfi en hann nefndi að skattar væru himinháir. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni. 
            

Virðulegi forseti. Ég fagna þessu máli sérstaklega vegna þess að ég man mjög vel eftir því hvernig það hóf sinn gang í þinginu. Frá fjármálaráðuneytinu kom bréf sem okkur þingmönnum öllum barst frá föður. Titill þess bréfs situr enn þá í mér: Sonur minn með hvítblæði. Það er á slíkum augnablikum sem við hljótum öll að vera sammála um að eitthvað hafi farið úrskeiðis í hugsuninni, að á svo viðkvæmum tíma í lífsbaráttu einstaklinga fari ríkið að seilast í tryggingabæturnar. Ég held því að það sé afar jákvætt að þingið bregðist við með þessum hætti. Það mætti verða meira um það að þingið tæki upp erindi eins og hér er gert frá einstaklingum og breytti beinlínis lögum. Þessu ber að fagna.

Hæstv. forseti. Ég hef mikla samúð með fólki sem keypti einkasjúkdómatryggingu í þeirri trú að þegar og ef kæmi til útgreiðslu yrði hún ekki skattlögð. Ég hef mikla samúð með því. Þann þátt þessa frumvarps, eins og það kom upphaflega frá fjármálaráðherra, styð ég. En einkasjúkdómatryggingar mismuna fólki. Þær mismuna gegn þeim sem bera sjúkdómagen í sér. Það fólk fær ekki tryggingu eða þarf að kaupa hana dýrara verði en þeir sem eru sannanlega heilbrigðir eða eiga aðstandendur sem eru sannanlega heilbrigðir. Við vörum við því og þess vegna styð ég tillögu hv. þm. Lilju Mósesdóttur og mun greiða atkvæði eins og hún 

Forseti minnir á að hv. þingmenn hafa eina mínútu til að ræða atkvæðagreiðsluna.

Virðulegi forseti. Ég styð það heils hugar að þeir sem eiga kost á því að kaupa sér sjúkdómatryggingar eða líftryggingar fái þær skattfrjálsar. Ég verð hins vegar að nefna það í þessari umræðu að ég tel það vera stórt verkefni þessa þings að fara yfir með hvaða hætti eigi að mæta því fólki sem ekki hefur þennan kost ef eitthvað kemur upp á. Það eru fjölmargir Íslendingar sem annaðhvort vegna fjölskyldusögu eða eigin sögu, þó að þeir hafi náð heilsu að nýju, fá ekki þessar tryggingar. Það þýðir að fjölskyldumeðlimir þeirra og þeir sjálfir sitja ekki við sama borð og aðrir sem eiga kost á þessum tryggingum. Virðulegi forseti. Ég skora á þingið í framhaldi af þessari atkvæðagreiðslu að taka á þessum þætti mála þannig að allir Íslendingar sitji við sama borð þegar slíkar uppákomur eiga sér stað í lífi þeirra. 
            

Frú forseti. Ég styð þetta mál heils hugar og stend að þeirri breytingartillögu sem efnahags- og skattanefnd gerir á málinu. Með þessu frumvarpi lögum við skattalöggjöf á Íslandi að norrænni skattalöggjöf þar sem líf- og sjúkdómatryggingar sem eingreiðslur eru skattfrjálsar. Hins vegar tek ég heils hugar undir með þeim þingmönnum sem vilja efla og styrkja almannatryggingakerfið þannig að allir Íslendingar eigi almennan rétt á opinberum greiðslum ef þeir verða fyrir alvarlegum skakkaföllum. En ég verð að játa að ég er hrædd um að sá tími sé ekki í nánustu framtíð að hægt verði að endurbæta hér sjúkratryggingahluta almannatryggingakerfisins sem í langri valdatíð Sjálfstæðisflokks varð að  
            

Frú forseti. Þessi tillaga byggist á þeim misskilningi að það sé hátekjufólk sem sé tryggt. Það vill svo til að hátekjufólk og fólk sem á miklar eignir þarf ekki að tryggja sig. Það tryggir sig almennt ekki. Það er lágtekjufólk og millitekjufólk sem þarf að tryggja sig og neyðist til þess, vegna þess að sjúkrasjóðirnir sem við höfum byggt upp hér á Íslandi eru háðir og tengdir í stéttarfélög og þeir sem eru utan stéttarfélaga, sjálfstæðir atvinnurekendur og aðrir slíkir, þurfa slíkar tryggingar, trillukarlar og margir fleiri. Þessi tillaga byggist á þessum misskilningi og ég greiði með gleði atkvæði gegn henni.

Forseti. Ég vildi, undir liðnum fundarstjórn forseta, tjá virðulegum forseta og þingheimi að í dag sendi ég hæstv. velferðarráðherra bréf þar sem ég fer fram á að hann svari skriflegri fyrirspurn sem hann hefur fengið tvisvar, núna í seinna skiptið 7. desember sl., þar sem ég bað um upplýsingar um greiðslur til stofnana og einstaklinga og lögaðila frá Íbúðalánasjóði á árunum 2000–2008. Ég fékk í hvorugt skipti svar en mismunandi útúrsnúninga og fór þess á leit að fá lögfræðiálit vegna þessa, sem kvað skýrt á um það að hæstv. ráðherra bæri að svara þessum fyrirspurnum. Virðulegi forseti. Ég held að það skipti afskaplega miklu máli fyrir þingið að það verði gert og sem allra fyrst, því menn hafa nú haft 

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um þjónustuviðskipti á innri markaði Evrópska efnahagssvæðisins og frumvarpi til laga um breytingar á ýmsum lögum vegna þjónustuviðskipta á innri markaði Evrópska efnahagssvæðisins. Bæði frumvörpin voru áður flutt á 138. löggjafarþingi en voru þá ekki afgreidd og eru því lögð fram að nýju. Með frumvarpinu þjónustuviðskipti á innri markaði Evrópska efnahagssvæðisins er verið að innleiða í íslenskan rétt efnisákvæði tilskipunar nr. 2006/123, um þjónustu á innri markaðnum, eða hina svokölluðu þjónustutilskipun, en hún var tekin upp í EES-samninginn í júní 2009. Tillaga að þjónustutilskipun var fyrst lögð fram í Evrópusambandinu í janúar 2004 og var markmið hennar að greiða fyrir og auka þjónustuviðskipti milli landa, enda er það svo að þrátt fyrir ákvæði um innri markað voru enn töluverðar hindranir á frjálsu flæði þjónustu sem komu niður bæði á þjónustuveitendum og neytendum. Tillagan fékk mikla athygli og var afar umdeild pólitískt, sér í lagi vegna ákvæða um heilbrigðisþjónustu og vinnurétt sem voru upphaflega hluti af tillögunni. Hin svokallaða upprunalandsregla var einnig afar umdeild og óttast var að hún fæli í sér félagsleg undirboð en samkvæmt henni giltu um þjónustuveitanda reglur þess lands þar sem hann var með staðfestu en ekki þar sem þjónustan var veitt. Í ljósi þeirrar miklu gagnrýni sem tillagan hlaut lagði framkvæmdastjórnin fram nýja tillögu þar sem tekin voru út ákvæði um heilbrigðisþjónustu og vinnurétt og verulegar breytingar gerðar á upprunalandsreglunni og var sú tillaga samþykkt í desember 2006. Tilskipunin fékk töluverða athygli í Noregi og gerðu Norðmenn ítarlegar úttektir á hinum ýmsu afleiðingum hennar. Að lokum náðist þó samstaða um hana og var hún, eins og áður segir, tekin upp í EES-samninginn 9. júní 2009. Bæði Norðmenn og Íslendingar settu fyrirvara við innleiðingu tilskipunarinnar þegar hún var tekin upp í EES-samninginn. Með fyrirvörunum voru löndin að skerpa á því að tilskipunin gildi ekki um vinnurétt og hún hafi ekki áhrif á rétt stjórnvalda til að ákveða hvaða þjónusta er veitt af hinu opinbera og hvernig sú þjónusta er skipulögð og fjármögnuð. Við samningu frumvarpsins var tekið mið af fyrirvara Íslands og sér þess glögg merki, bæði í gildissviðsákvæði frumvarpsins sem og í athugasemdum með því. Drög að frumvarpinu voru send til hagsmunaaðila áður en það var fyrst lagt fyrir ríkisstjórn og bárust góðar umsagnir, meðal annars frá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja sem tekið var mikið tillit til og var gildissviðsákvæði frumvarpsins meðal annars mikið breytt til að komast til móts við athugasemdir BSRB. Frumvarpið var einnig sent til umsagnar frá viðskiptanefnd Alþingis þegar málið var þar til umfjöllunar á 138. löggjafarþingi og komu meðal annars athugasemdir á þeim tíma frá Alþýðusambandi Íslands og í kjölfar þeirra var ákveðið að gera nokkrar breytingar á frumvarpinu áður en það var svo lagt fram nú að nýju. Í almennum athugasemdum við frumvarpið er fjallað sérstaklega um þær breytingar sem gerðar hafa verið á frumvarpinu milli þinga. Í I. kafla frumvarpsins er fjallað um tilgang, gildissvið og skilgreiningar. Með kaflanum var í fyrsta skipti verið að leiða í íslensk lög hugtökin „þjónusta í almannaþágu sem ekki er af efnislegum toga“, og hugtakið „þjónusta í almannaþágu sem hefur almenna efnahagslega þýðingu“, en hugtökin eru undirhugtök þess sem í daglegu tali mætti kalla almannaþjónustu. Þjónusta sem fellur í fyrri flokkinn er undanskilin gildissviði frumvarpsins, en síðari flokkurinn fellur undir frumvarpið. Frumvarpið hefur hins vegar ekki áhrif á rétt ríkisins til að ákvarða hvaða þjónusta fellur í hvorn flokk um sig. Gildissvið frumvarpsins er viðamikið, en þó eru stór þjónustusvið undanskilin, svo sem heilbrigðisþjónusta, félagsþjónusta og fjármálaþjónusta. Í II. kafla er fjallað um aðgengi að þjónustu, kröfur til skjalagerðar og rétt til upplýsinga. Til að tryggja jafnræði þeirra sem veita þjónustu á EES-svæðinu er í frumvarpinu kveðið á um rafræna málsmeðferð sem felur í sér að þjónustuveitandi á að geta sótt um leyfi til að stunda starfsemi sína rafrænt og fengið rafræn svör frá leyfisveitendum. Af þeim sökum vinnur forsætisráðuneytið nú að uppsetningu vefsvæðis þar sem eyðublöð og upplýsingar um leyfi verða aðgengileg. Leyfisveitanda er samkvæmt frumvarpinu óheimilt að krefjast þess að skjöl frá öðrum EES-ríkjum séu í frumriti, staðfestu endurriti eða löggilt þýðing liggi fyrir nema brýnir almannahagsmunir krefjist. Í III. kafla er fjallað um staðfesturétt þjónustuveitanda og leyfisveitingar. Ef aðgangur að því að veita þjónustu með staðfestu er háður leyfum skulu skilyrði fyrir veitingu leyfa vera án mismununar, nauðsynleg vegna brýnna almannahagsmuna og í samræmi við meðalhóf. Í kaflanum er einnig að finna ítarleg ákvæði um gildistíma leyfa og málsmeðferð við leyfisveitingar. Í IV. kafla laganna er fjallað um frelsi til að veita þjónustu án staðfestu. Þar er meðal annars verið að innleiða 16. gr. tilskipunarinnar, svokallaða upprunalandsreglu, en hún felur í sér að þjónustuveitandi sem hyggst veita þjónustu án staðfestu á að meginstefnu til ekki að þurfa að undirgangast nein skilyrði í ríki þar sem hann hyggst veita þjónustuna, heldur eiga að gilda um hann lög og reglur staðfestuaðildarríkis hans. Frá þessu er þó heimilt að víkja með vísan til allsherjarreglu, almannaöryggis, lýðheilsu eða umhverfisverndar. Í V. kafla er fjallað um viðtakendur þjónustu, aðstoð við viðtakendur o.fl. Þar kemur fram að óheimilt er að mismuna viðtakendum á grundvelli þjóðernis eða búsetu og að auki eiga viðtakendur rétt á ákveðinni aðstoð frá íslenskum stjórnvöldum við að leita sér upplýsinga hvaða reglur gilda um þjónustuveitingu í öðrum EES-ríkjum, einkum hvað varðar réttindi neytenda og mun Neytendastofa taka að sér að veita þjónustuviðtakendum nauðsynlega aðstoð. Þá er í kaflanum að finna ákvæði þar sem tekið er fram að óheimilt sé að krefjast þess að starfsábyrgðartrygging þjónustuveitanda sé gefin út af íslensku tryggingafélagi, allsherjarbann við markaðssetningu lögverndaðra starfsstétta er óheimilt nema að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Einnig er kveðið á um að þjónustuveitandi hafi rétt til að stunda þverfaglega starfsemi. Þá er í VI. kafla ákvæði um samvinnu á sviði stjórnsýslu, enda mikilvægt ef tilskipunin á að ná markmiðum sínum að hafa verulega samvinnu stjórnvalda á EES-svæðinu. Virðulegi forseti. Ég mæli jafnframt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna þjónustuviðskipta á innri markaði Evrópska efnahagssvæðisins, sem felur í sér að gerðar eru nauðsynlegar breytingar á ýmsum lögum vegna innleiðingar þjónustutilskipunarinnar og er því um bandorm að ræða. Hvert og eitt ráðuneyti innan Stjórnarráðsins var beðið um að yfirfara löggjöf á sínu sviði og gera tillögu að breytingum á þeim starfssviðum sem viðkomandi ráðuneyti fara með til að innleiða þjónustutilskipunina með fullnægjandi hætti og er afraksturinn að finna í frumvarpi þessu. Lagt er til að lögum nr. 85/2007, um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, verði breytt þannig að skilyrði sem kveður á um að búseta á Íslandi sé forsenda rekstrarleyfis samkvæmt lögunum gildi ekki um ríkisborgara og lögaðila innan EES-aðildarríkja, Fríverslunarsamtaka Evrópu eða Færeyinga. Lagt er til að sams konar breytingar verði gerðar á lögum nr. 28/1998, um verslunaratvinnu, lögum nr. 145/1994, um bókhald, og lögum nr. 64/2000, um bílaleigur. Að sama skapi er lögheimilisskilyrði fellt niður í lögum nr. 36/1994, um húsaleigu. Með breytingum á lögum nr. 28/1998, um verslunaratvinnu, er lagt til að efnahags- og viðskiptaráðherra sé heimilt að ákveða að heimild til að veita leyfi til sölu notaðra ökutækja og leyfi til uppboðsstjóra verði á hendi eins sýslumanns í stað þess að hver og einn sýslumaður veiti leyfi í sínu umdæmi. Í lögum nr. 28/1998, um verslunaratvinnu, lögum nr. 79/2008, um endurskoðendur, og lögum nr. 64/2000, um bílaleigur, er lagt til að orðalagi hvað varðar starfsábyrgðartryggingar verði breytt og allur vafi tekinn af um það að heimilt sé að taka starfsábyrgðartryggingu hjá öðrum vátryggingafélögum en íslenskum hafi umrædd félög öðlast heimild til að veita þjónustu hér á landi, samkvæmt lögum nr. 60/1994, um vátryggingastarfsemi. Þá er lagt til að tímabundin veiting leyfa til sölu notaðra ökutækja, samkvæmt lögum nr. 28/1998, um verslunaratvinnu, verði felld niður, en þau eru nú veitt til fimm ára í senn sem og tímabinding leyfa vegna löggildingar rafverktaka, samkvæmt lögum nr. 146/1996, um öryggi raforkuvirkja, neysluveitna og raffanga. Ég mælist til þess, virðulegi forseti, að frumvörpunum verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. viðskiptanefndar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framlagningu þessa frumvarps og framsöguræðu hans. Það eru nokkrar spurningar sem vakna þegar þetta mál kemur hér á dagskrá þingsins. Í fyrsta lagi vildi ég inna hæstv. ráðherra eftir því hvort þær takmarkanir á gildissviði laganna sem er að finna í 2. gr. frumvarpsins samrýmist tilskipuninni sem um er að ræða og Evrópuréttinum. Ég hef á tilfinningunni við stutta yfirferð á málinu að að minnsta kosti sé gengið eins langt og talinn er möguleiki á til þess að þrengja gildissviðið, þ.e. að undanskilja sem flest gildissvið reglnanna um frjáls þjónustuviðskipti. Ég er að velta því fyrir mér hvort fram hafi farið einhver skipulögð athugun á því, hugsanlega með samskiptum við Eftirlitsstofnun EFTA, hvort þær takmarkanir sem þarna er að finna verða taldar standast. Í öðru lagi vildi ég spyrja hæstv. ráðherra hvort vera kunni að þar sem í frumvarpstextanum er vísað til almannahagsmuna eða almannaþjónustu sem ekki lýtur efnahagslegum lögmálum, eða er ekki í efnahagslegu skyni, sé um að ræða það óljóst ákvæði að dómstólum sé einfaldlega falið að kveða 

Virðulegi forseti. Varðandi fyrri þátt spurninga hv. þingmanns er það afstaða ráðuneytisins að þær undanþágur sem eru frá gildissviðinu greindar í 2. gr. rúmist innan umgjarðar tilskipunarinnar. Um það hefur ekki verið leitað sérstaklega álits Eftirlitsstofnunar EFTA enda ekki vaninn að hafa fyrirfarandi samráð við Eftirlitsstofnun EFTA áður en til innleiðingar kemur á tilskipunum. Það er hins vegar Eftirlitsstofnunar EFTA, samkvæmt samningum, að hafa eftirlit með innleiðingunni og meta hvort hún er fullnægjandi eftir á. En ég tel mikilvægt að við nýtum það svigrúm sem við höfum til að afmarka gildissviðið því að það er þá alltaf síðar hægt að kjósa að fella út einhverjar af þessum undanþágum og víkka gildissviðið. Ég tel eðlilegt í upphafi að nýta til fulls það svigrúm sem við höfum til að undanþiggja þjónustu sem er sérstaks eðlis gildissviði tilskipunarinnar. Varðandi að öðru leyti spurninguna um skilgreiningar er það auðvitað þannig að skilgreiningin á þjónustu sem hefur almenna efnahagslega þýðingu er að Evrópurétti mjög byggð á dómafordæmum. Dómafordæmi eru enn þann dag í dag að afmarka þessa þjónustu og færa hana til. Altmark-dómurinn frægi, sem ég man eftir frá 2002, breytti t.d. í grundvallaratriðum hugmyndafræðinni að þessu leyti og setti ný viðmið. Síðan hefur það verið verkefni aðildarríkjanna að útfæra þetta sjálf, en þau þurfa þá alltaf að fara eftir tilteknum efnislegum viðmiðum og þá og þá fyrst getur þjónustan uppfyllt þær kröfur að geta talist þjónusta sem hafi almenn efnahagsleg áhrif.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er rétt, eins og kom fram í máli ráðherra, að Eftirlitsstofnun EFTA hefur eftirlitshlutverk með löggjöf á þessum sviðum og venjan hefur verið sú að þegar löggjöf liggur fyrir frá Alþingi fer Eftirlitsstofnunin yfir það og leggur mat sitt á það hvort þær reglur sem þar eru staðfestar samræmist málinu. Við hér í þinginu verðum að reyna að reyna að leggja okkar mat á þetta meðan á meðferð málsins stendur. Það kemur þá í hlut hv. viðskiptanefndar að fjalla um þennan þátt sem ég held að hljóti að verða mjög veigamikill í efnislegri umfjöllun hennar um málið, að leggja mat á þetta. Við þekkjum það frá umræðu um þetta mál frá fyrri tíð að annar stjórnarflokkurinn, og þá sérstaklega einn hæstv. ráðherra úr þeim stjórnarflokki, hefur mjög borið þetta mál fyrir brjósti, meðal annars verið með sérstakar bókanir um þetta. Tilhneigingin er því sú, eins og sjá má á frumvarpinu, að ganga eins langt í því 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa ræðu og furða mig á því af hverju ég fæ ekki tvær mínútur eins og forseti lofaði að ég fengi. Mér þykir þetta hið undarlegasta mál. En nú er ég búinn að fá tvær mínúturnar mínar og …

Forseti biðst velvirðingar á þessu. Klukkan er eitthvað að stríða okkur þarna í borðinu. Að sjálfsögðu fær hv. þingmaður tvær mínútur eins og forseti lofaði.

Já, takk fyrir það, virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra fór ágætlega yfir þetta mál. En eftir að ég er búinn að lesa mér aðeins til um frumvarpið og athugasemdir og heyra mál hæstv. ráðherra vil ég fara þess á leit við hæstv. ráðherra að hann fari aðeins yfir hvar þetta mundi helst koma niður, eða hvaða áhrif þetta mundi hafa. Áherslan í frumvarpinu er fyrst og fremst á það hvað á að vera undanskilið. Þegar maður rennir svona í gegnum það - ja, það kemur svo sem ekkert sérstakt upp í hugann, manni sýnist nú að búið sé að taka fyrir flesta þætti. Það er markmið laganna að greiða fyrir frjálsum þjónustuviðskiptum og tryggja jafnvægi þeirra sem veita þjónustu innan Evrópska efnahagssvæðisins en viðhalda jafnframt hágæðaþjónustu. Þjónusta í almannaþágu er síðan undanskilin, fjármálaþjónustan er undanskilin, rafræn fjarskiptaþjónusta og fjarskiptanet eru undanskilin, starfsmannaleigur, heilbrigðisþjónusta, hljóð- og myndmiðlunarþjónusta, fjárhættuspil, félagsþjónusta, öryggisþjónusta, starfsemi í tengslum við meðferð opinbers valds, þjónusta lögbókenda og fulltrúa sýslumanna og ýmislegt fleira. Það væri því fróðlegt að vita hvað er þarna inni. Ef við samþykkjum þetta óbreytt hvar mun hinn venjulegi Íslendingur þá finna þess stað?

Virðulegi forseti. Markmið frumvarpsins er, eins og hv. þingmaður bendir á, að greiða fyrir þjónustuviðskiptum þvert á landamæri. Ég rakti hér fjölmargar lagagreinar sem breytt er. Í bandormi sem ég mælti fyrir samhliða um ýmis lagaákvæði þar sem við fellum takmarkanir á þjónustuviðskiptum, sem bundnar eru við búsetu á Íslandi til dæmis, úr lögum. Þær lagahindranir eru í dag í vegi frjálsra þjónustuviðskipta. Stutta svarið við spurningu hv. þingmanns er ósköp einfalt: Það er allt annað en það sem hann taldi upp, þar sér þessa stað, í öllum öðrum þjónustuviðskiptum og bæði þar sem lagahindranir hafa hingað til verið í vegi og líka þar sem svo er ekki.

Virðulegi forseti. Ég las nú ekki upp allar undanþágurnar, en ég er að biðja hæstv. ráðherra um að útskýra það í örstuttu máli hvar þetta kemur niður, það væri mjög gott ef hann gæti gert það. Jú, ég sé að við erum að breyta vopnalögunum, lögum um bílaleigur og húsaleigulögum - endurskoðendur og bókhald, ég sé nú ekki alveg að þetta muni hafa mikil áhrif á þann þátt málsins, eða öryggi raforkuvirkja sem hér er vísað til, eða veitingastaðir, gististaðir, skemmtanahald eða verslunaratvinna, ég sé nú ekki alveg að það muni hafa mikil áhrif á þá þjónustu. Við erum svolítið frá meginlandi Evrópu þó svo að stærstur hluti landsins sé landfræðilega í Evrópu, það er nú aukaatriði. Það væri gott ef hæstv. ráðherra tæki bara dæmi um það hvar þetta komi helst niður ef þetta verður samþykkt eins og 

Virðulegi forseti. Það er ómögulegt að vita hvert vatnið rennur í efnahagslífinu. Ég get ekki spáð fyrir um það hvaða þjónustuveitendur vilja nýta sér tækifæri til að veita þjónustu hér á landi. Aðalatriðið er að tækifærin verði opnuð með innleiðingu þessarar tilskipunar.

Frú forseti. Við ræðum hér mjög stórt mál og mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort þessi tilskipun og innleiðing hennar, sem hér stendur fyrir dyrum, muni skerpa á verkaskiptingu ríkis, sveitarfélaga, ríkisfyrirtækja, lífeyrissjóða og fleiri opinberra aðila og svo einkaaðila sem eru með viðkomandi þjónustu. Það má segja að ríkið reki meira að segja hárgreiðslustofur inni á sjúkraheimilum þannig að þetta tekur til mjög margra þátta eins og bókhalds, hugbúnaðargerðar, lögfræðiþjónustu, vegagerðar, orkuframleiðslu til erlendrar stóriðju o.s.frv. - allt þetta er í dag á hendi opinberra aðila í samkeppni við einkaaðila. Mun þetta frumvarp, ef það verður að lögum, skerpa á aðgreiningu þarna á milli og hugsanleg útiloka ákveðna þjónustu sem opinberir aðilar og hálf-opinberir aðilar veita?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta andsvar. Í grunninn er það svo að í þeim tilvikum þar sem um er að ræða samkeppnisrekstur sem ríkið er í á ríkið að lúta sömu lögmálum og viðkomandi þjónustuveitendur lúta, þ.e. almennum markaðslögmálum, og um það gildir bann við ríkisstyrkjum. Um samkeppnisrekstur sem sannanlega er samkeppnisrekstur og ekki með neinum hætti falinn opinberum aðilum eiga að gilda sömu reglur, hvort sem hann er rekinn af ríkinu eða einkaaðilum. Síðan eru tilvik, út frá hugmyndafræðinni um þjónustu sem hefur almenna efnahagslega þýðingu, þar sem hægt er að veita aðilum á markaði, hvort sem þeir eru í eigu ríkisins eða ekki, tiltekin sérréttindi gegn því að þeir vinni að ákveðnum verkefnum í almannaþágu, sinni einhverri þjónustu. Rökstuðningur fyrir tilvist Íbúðalánasjóðs hefur t.d. byggst á því að Íbúðalánasjóður láni með öðrum hætti og á öðrum forsendum og hafi önnur sjónarmið að leiðarljósi í lánveitingum en almennur banki við sambærilegar aðstæður mundi gera. Út frá slíkum skilgreiningum er hægt að veita einhver sérréttindi eða forréttindi og þau verða hins vegar að verða sem endurgjald fyrir þau sérstöku verkefni sem viðkomandi þjónustuveitandi veitir. Þetta er svona almenna svarið við þessari almennu fyrirspurn.

Frú forseti. Nú er það svo að ríki, sveitarfélög, lífeyrissjóðir og aðrir hafa óhemjumikið fjármagn á bak við sig, miklar eignir og í raun veð í vösum skattgreiðenda. Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að hægt sé að takmarka áhrif þessa mikla fjármagns á samkeppni þegar menn eru að keppa við einkafyrirtæki og einkaaðila sem eru miklu veikari í þessum skilningi?

Virðulegi forseti. Svarið við því er frekar einfalt. Ríkisstyrkjareglur EES-samningsins girða algerlega fyrir það að opinberir aðilar geti nýtt sér þá aðstöðu að þeir hafi meira fjármagn milli handanna og að þeir fjármagni þannig samkeppnisrekstur með öðrum hætti en einkaaðilar í sama rekstri mundu gera. Ríkisstyrkjareglurnar gilda alfarið um það og girða alfarið fyrir það. Einu undantekningar frá því eru ef um er að ræða fyrirtæki sem gegnir tilteknum verkefnum fyrir hið opinbera sem réttlæta forréttindi viðkomandi fyrirtækis að einhverju leyti, en þá á að vera hægt að endurmeta kostnaðinn sem viðkomandi fyrirtæki hefur af því að veita viðkomandi þjónustu. Endurgjaldið verður þá að vera í samræmi við þann kostnað sem viðkomandi fyrirtæki hefur af því.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um fjármálafyrirtæki, sem er mál nr. 696 á þskj. 1215. Megintilgangurinn með frumvarpinu er að innleiða í íslenskan rétt ákvæði tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2009/111/EB, að því er varðar tiltekna þætti eigin fjár, stórar áhættur, fyrirkomulag eftirlits og áhættustýringar. Hér er um að ræða frumvarp sem má segja að sé tæknilegs eðlis. Helstu breytingarnar sem innleiðing tilskipunarinnar felur í sér eru þær að skilgreining á eigin fé er endurbætt í þeim tilgangi að tryggja að hægt sé að ganga á allt það eigið fé sem telst til eiginfjárþáttar A til að mæta rekstrartapi í áframhaldandi rekstri. Þá eru einnig settar nýjar reglur um skiptingu áhættu við útgáfu fjármálagerninga sem tryggðir eru í undirliggjandi eignum, þ.e. við verðbréfun, á milli útgefanda og fjárfestis. Þá er tekið út ákvæði núgildandi laga sem kveður á um að samtala fyrir stórar áhættur megi ekki fara yfir 800% af eiginfjárgrunni þar sem það hefur ekki þótt gera gagn við mat á samþjöppunaráhættu. Loks er kveðið á um undanþágu frá takmörkunum á stórum áhættum fyrir tiltekin verðbréfafyrirtæki, verðbréfamiðlanir og rekstrarfélög verðbréfasjóða. Auk þeirra breytinga sem lagðar eru til í frumvarpinu munu allmörg ákvæði tilskipunarinnar verða innleidd í íslenskan rétt með reglum Fjármálaeftirlitsins en í flestum þeim tilvikum er um að ræða nánari útfærslu á tæknilegum atriðum er varða útreikninga. Virðulegi forseti. Auk innleiðingarinnar eru lagðar til breytingar á 4. mgr. 52. gr. laganna um hæfi lögmanna til að sitja í stjórn fjármálafyrirtækja. Nægilegt þykir að lögmönnum í stjórn fjármálafyrirtækja verði meinað að sinna störfum fyrir önnur fjármálafyrirtæki í stað þess að bannið nái til starfa fyrir aðra eftirlitsskylda aðila eins og er í núgildandi lögum. Þá er einnig lagt til að í ársreikningi fjármálafyrirtækis skuli tilgreina upplýsingar um launagreiðslur og hvers konar greiðslur eða hlunnindi félagsins til hvers og eins lykilstarfsmanns, auk hvers og eins stjórnarmanns og framkvæmdastjóra. Þá þykir rétt að leggja til að gildistími ákvæðis til bráðabirgða verði framlengdur um eitt ár, þ.e. til 1. júlí 2012, vegna þess að vinnu við slit fjármálafyrirtækja er enn ekki lokið og því er brýnt að Fjármálaeftirlitið hafi áfram möguleika á að grípa til sérstakra ráðstafana í því skyni að takmarka tjón á fjármálamarkaði. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. viðskiptanefndar til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um neytendalán. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum nr. 121/1994, um neytendalán, til að setja umgjörð og ramma um veitingu smálána til að tryggja neytendavernd og réttindi lántaka. Efnahags- og viðskiptaráðuneytið hefur við undirbúning þessa frumvarps átt samráð við ýmsa aðila, t.d. umboðsmann skuldara, hjálparstofnanir, Velferðarvaktina, Fjármálaeftirlitið og Neytendastofu. Samstaða er um að ríkir almannahagsmunir liggi því til grundvallar að setja skýrar reglur um veitingu smálána. Af þeim umsögnum sem bárust er ekki hægt að draga aðra ályktun en þá að núverandi framkvæmd við veitingu smálána sé varasöm. Lán eru veitt án þess að greiðslumat hafi farið fram eða greiðslugeta metin að öðru leyti. Auglýsingar og annað kynningarefni er ekki nægjanlega skýrt til að fólk geti tekið upplýsta ákvörðun um að taka þessi lán og kostnaður lántaka er gríðarlega hár eins og farið er ágætlega yfir í greinargerð með þessu frumvarpi. Smálán eru auðfengin og fljótafgreidd sem gerir viðkvæmt og illa sett fólk sérstaklega berskjaldað fyrir markaðssetningu þeirra. Fram kemur í umsögn Velferðarvaktarinnar að meðal viðkvæmra hópa sé ungt fólk í fjárþröng, þar með talið fjölskyldufólk, fólk með geðfötlun og erlendir ríkisborgarar í fjárþröng, jafnframt að markhópur smálánafyrirtækjanna sé fjölbreyttur, m.a. notendur félagsþjónustu sveitarfélaga, ekki síst unga fólkið, enda beinast auglýsingarnar að því. Þau vandamál sem geta fylgt veitingu smálána eru ekki séríslensk. Víða á Norðurlöndunum hafa stjórnvöld séð sig knúin til að bregðast við starfsemi smálánafyrirtækja með löggjöf. Í frumvarpinu er byggt á norrænum fyrirmyndum og tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um neytendalán. Gerð er tillaga um að starfsemi smálánafyrirtækja heyri undir neytendalöggjöfina líkt og gert er í Danmörku, Svíþjóð og Finnlandi þar sem eftirlit með smálánum er í höndum systurstofnana Neytendastofu. Lagt er til að undantekningarákvæði laga um neytendalán verði þrengd svo smálán falli að öllu leyti innan gildissviðs þeirra. Annars vegar er lagt til að lánasamningar undir 15.000 kr. verði ekki lengur undanskildir og hins vegar að ekki sé nægilegt að samningar séu til skemmri tíma en þriggja mánaða til að vera undanskildir, nema þeir hafi í för með sér óverulegan kostnað fyrir neytandann. Hugtakið óverulegur kostnaður er ekki skilgreint í frumvarpinu, enda mjög erfitt að skilgreina svo huglægt hugtak fyrir fram. Mat á slíku verður að fara fram í hverju tilviki fyrir sig. Ákvæðið er efnislega samhljóða undantekningarákvæðum neytendalánatilskipunarinnar þar sem sama leið er farin og hér. Markmið frumvarpsins er annars vegar að tryggja neytendum þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru til að unnt sé að bera kjör smálána saman við kjör á öðrum lánum og hins vegar að greiðslumat fari fram áður en lánsumsókn er samþykkt. Lagt er til að veitendur smálána verði skyldaðir til að birta ákveðnar lágmarksupplýsingar um þau lán sem þeir bjóða í kynningarefni sínu og að þeir verði að framkvæma greiðslumat áður en lánsumsókn er samþykkt. Frumvarpinu hefur verið breytt lítillega frá því að fjármálaráðuneytið vann kostnaðarumsögn sína, en eins og þar kemur fram annast Neytendastofa eftirlit með neytendalögum og lögum um eftirlit með markaðssetningu og viðskiptaháttum. Það er ekki gert ráð fyrir að breytingarnar á frumvarpinu leiði til breytinga á þeirri niðurstöðu sem fjármálaráðuneytið hefur komist að um kostnaðaráhrif þessa frumvarps. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til viðskiptanefndar.

Frú forseti. Ég vildi bara rétt koma hér upp til þess að þakka hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra fyrir að leggja fram þetta frumvarp. Ég tel ákaflega mikilvægt að setja lagaramma utan um svokölluð smálán sem eru veitt fólki án neins mats á greiðslugetu. Það er ansi hár kostnaður af lántöku sem þessari og þetta hvetur til þess að fólk sem oft og tíðum hefur ekki mjög góða fjármálaþekkingu gangist undir skuldbindingar sem það gerir sér ekki grein fyrir kostnaðinum við. Ég tel mjög mikilvægt að löggjafinn grípi inn í til að vernda neytendur gegn ágengni þeirra sem vilja veita lán með óeðlilega háum kostnaði.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 13/2001, um leit, rannsóknir og vinnslu kolvetnis, með síðari breytingum. Með frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar á kolvetnislögunum frá 2001, en þetta frumvarp er einn liður í undirbúningi að næsta útboði á sérleyfum til rannsókna og vinnslu kolvetnis innan íslenskrar efnahagslögsögu, þ.e. á svokölluðu Drekasvæði. Fyrirhugað er að það útboð fari fram á tímabilinu ágúst til desember í ár. Jafnframt er með frumvarpinu brugðist við athugasemdum frá Eftirlitsstofnun EFTA í tengslum við það skilyrði núgildandi kolvetnislaga að leyfishafi verði að skrá sérstakt félag hér á landi um starfsemi sína. Með hliðsjón af þeirri reynslu sem hlaust af fyrsta útboði sérleyfa á Drekasvæðinu í byrjun árs 2009 og að höfðu samráði við nágrannaríki Íslands er talið æskilegt að gera tilteknar endurbætur á þessum lögum með það fyrir augum að við Íslendingar verðum tilbúin með traust og alþjóðlegt lagalegt umhverfi þegar kemur að næsta útboði sem hefst núna í ágúst. Ekki er um að ræða neinar grundvallarbreytingar á lögunum, heldur eru fyrst og fremst sniðnir af þeim helstu vankantar sem komu í ljós í kjölfarið á síðasta útboði. Efnisatriði frumvarpsins eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi er með frumvarpinu lagt til að nægilegt sé að skrá hér á landi útibú eða umboðsskrifstofu fyrir viðkomandi leyfishafa sé hann skráður á Evrópska efnahagssvæðinu. Því er lagt til að afnumin verði sú krafa núgildandi laga að leyfishafi þurfi að stofna og skrá sérstakt félag hér á landi um starfsemi sína. Er þetta gert að kröfu ESA og jafnframt til samræmis við fyrirkomulag þessara mála í Noregi. Það er mér minnisstætt þegar við settum þetta ákvæði inn í lögin fyrir tveimur árum sem var auðvitað til að tryggja að starfsemin yrði sem mest hér á landi. Ég held að þessi breyting eigi ekki að leiða til ýkja mikilla breytinga. Við erum núna á sama stað og Noregur. Menn þurfa að skrá hér á landi útibú eða umboðsskrifstofu þó að ekki þurfi að skrá hér sérstakt félag. Ég tel að þrátt fyrir þessa breytingu eigum við að ná sömu markmiðum og menn höfðu þegar þeir settu þetta inn í lögin fyrir tveimur árum. Þá skiptir náttúrlega líka máli að við gerum ekki meira íþyngjandi kröfur en Norðmenn sem má segja að séu samkeppnisaðilar okkar í þessum málum. Við þurfum að vera samkeppnishæf þegar kemur að þessu útboði vegna þess að Norðmenn eru farnir að hreyfa sig líka sín megin á svæðinu. Í öðru lagi er lagt til að skýrar verði kveðið á um svokallaðan samstarfssamning um framkvæmd leyfis, en hann er gerður í þeim tilvikum þar sem handhafar leyfis, rannsókna og vinnslu á kolvetni eru fleiri en einn. Í þriðja lagi er lagt til að skýrar verði kveðið á um hlutverk og skipan svokallaðra rekstraraðila sem eru þeir aðilar sem sjá um daglega stjórn kolvetnisstarfseminnar fyrir hönd leyfishafa. Samhliða því eru lögð til skýrari ákvæði um skaðabótaskyldu rekstraraðila og leyfishafa. Öll þessi atriði sem ég hef komið inn á miða að því að regluverkið utan um útboð og veitingu sérleyfa til rannsókna á vinnslu kolvetnis í íslenskri efnahagslögsögu verði endurbætt og að sérleyfin verði tilbúin tímanlega fyrir næsta útboð jafnframt því að regluverkið taki mið af og sé samkeppnishæft við það regluverk sem þekkist í nágrannalöndum okkar á þessu sviði. Þá höfum við ekki síst frá síðasta útboði horft til Norðmanna og unnið þétt með þeim í þessum efnum. Varðandi undirbúning næsta útboðs ber jafnframt að nefna að starfshópur á forræði fjármálaráðuneytisins hefur lokið endurskoðun á lögum um skattlagningu kolvetnisvinnslu og hún er komið hingað inn í þingið. Nokkur gagnrýni kom fram á þau lög í kjölfar síðasta útboðs og fjármálaráðherra mælti fyrr í þessari viku fyrir frumvarpi til nýrra laga um skattlagningu á kolvetnisvinnslu. Það má segja að þessi frumvörp séu systurfrumvörp sem eru afurð vinnu með Norðmönnum um þessa þætti. Það er mikilvægur þáttur í skattlagningunni að hún komi inn líka svo unnt sé að hefja af fullum krafti kynningu á því regluverki sem mun gilda fyrir næsta útboð sérleyfa á Drekasvæðinu. Orkustofnun var falin umsjón með hinu fyrsta útboði á Drekasvæðinu. Mun stofnunin jafnframt sjá um framkvæmd fyrirhugaðs annars útboðs. Það er liður í undirbúningi næsta útboðs að Orkustofnun hefur ásamt ráðuneytum iðnaðar og fjármála verið í góðum samskiptum við stjórnvöld í nágrannaríkjum okkar á þessu sviði. Má þar sérstaklega nefna Noreg, eins og ég gat um áðan. Á reglubundnum samráðsfundum Íslands og Noregs hefur verið farið yfir mál er varða hið almenna regluverk í tengslum við fyrirhugað útboð, leyfisveitingaferli, skattamál, hugsanlega þátttöku Noregs í veittum leyfum, umhverfis- og öryggismál og ýmislegt fleira. Varðandi umhverfis- og öryggismál vil ég nefna sérstaklega að í kjölfar olíuslyssins í Mexíkóflóa á síðasta ári fer nú fram endurskoðun á öryggiskröfum um allan heim varðandi boranir á hafsbotni. Eitt af því sem lagt hefur verið til er að hannaður verði og framleiddur búnaður, eins konar háfur sem hægt er að setja yfir leka á hafsbotni til að leiða lekandi olíu um borð í skip þar fyrir ofan. Hönnun á þessum búnaði er langt komin og hefst framleiðsla á honum innan skamms. Líklegt er að slíkur búnaður kæmi að miklum notum ef kæmi til olíuslyss við Ísland. Ísland er aðili að alþjóðlegum samningum um viðbrögð við bráðamengun og á grundvelli þeirra gætu Íslendingar fengið slíkan búnað ef þess gerðist þörf. Orkustofnun hefur og mun fylgjast vel með rannsóknum á olíuslysinu í Mexíkóflóa sem og endurskoðun á öryggiskröfum og er í sambandi við stjórnvöld í nágrannalöndum Íslands um þessi mál. Ekki stendur til að stöðva boranir tímabundið í löndum Evrópusambandsins, en í staðinn fer fram upplýsingaöflun með endurskoðun á öryggiskröfum að markmiði. Hafa ber í huga í þessu tilfelli að ef sérleyfi yrðu veitt í kjölfar útboðs á Drekasvæðinu á seinni hluta þessa árs kæmi ekki til borana og það mun ekki koma til borana á hafsbotni fyrr en í allra fyrsta lagi árið 2017 þar sem áður þyrfti auðvitað að gera nánari rannsóknir á viðkomandi leyfissvæði. Að auki má geta þess að umhverfismat mun fara fram fyrir hverja holu sem er boruð á svæðinu í samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum. Með vísan til þessa ber því að taka fram að komi til veitingar sérleyfa í kjölfar þessa útboðs, sem við náum vonandi að ráðast í núna í ágúst, verða sett viðeigandi skilyrði og fyrirvarar í slík sérleyfi um mengunar- og öryggismál. Þannig verða sett skilyrði eða fyrirvarar í sérleyfin þar sem gerð verður krafa um að ásættanlegur öryggisbúnaður sé til staðar þegar kemur til borana. Hægt er því að staðfesta að hvergi verði slakað á nauðsynlegum kröfum er lúta að umhverfis- og öryggismálum. Virðulegi forseti. Ég nefni þetta hér út af því að auðvitað var mörgum brugðið við slysið og úrræðaleysið sem virtist birtast eftir slysið í Mexíkóflóa. Þess vegna finnst mér mikilvægt að taka fram með hvaða hætti við horfum til úrræða sem verið er að fara í gegnum og öryggiskrafna í kjölfar þess slyss. Við leggjum á það mikla áherslu að þau mál séu í skýrum farvegi áður en við förum í útboðið núna í ágúst. Auk þess eins og ég nefndi áðan skiptir líka máli að við setjum inn í leyfin ákveðnar kröfur hvað þessi mál varðar og það verður gert. Hér stendur eingöngu til að sníða helstu vankantana af þannig að við getum verið tilbúin að ráðast í útboðið í sumar sem vonandi verður þessari ágætu þjóð til heilla til lengri tíma litið.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðu hennar. Ég hjó eftir að hún ræddi um skráningu fyrirtækja í tengslum við þetta. Ég minnist ágætrar vinnu okkar í iðnaðarnefnd fyrr á tíð varðandi þetta atriði en þá var rætt hvernig við gætum tryggt að öll umferð tengd vinnu við þetta færi í gegnum íslenskar hafnir. Ég vildi inna ráðherra hæstv. eftir því hvort þetta kallaði á einhverjar breytingar í þeim efnum og fá svör um þann þátt. Ég hef líka áhuga á að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort komið hafi til tals hvernig umsýslu um þessi mál yrði háttað. Ég minnist þess, þegar þetta var unnið hér í eina tíð, að þá var rætt um hvort möguleiki væri að vista eitthvað af þessum verkefnum við Háskólann á Akureyri til að efla þar vísinda- og rannsóknarstarfsemi og byggja upp þá þekkingu sem þarf til, hugsanlega á vegum Orkustofnunar en í gegnum einhverja starfsstöð við Háskólann á Akureyri. Mér þætti vænt um að heyra sjónarmið ráðherra varðandi þessar tvær spurningar.

Virðulegi forseti. Ég nefndi áðan að ég hef ekki áhyggjur af því að þetta muni breyta þeim markmiðum sem þingið hafði í huga með því að setja grein inn í lögin um að hér bæri að stofna sérstakt félag heldur er með þessu verið að svara ákveðnum athugasemdum frá Eftirlitsstofnun EFTA. Norðmenn hafa fengið sams konar ákúrur frá sömu eftirlitsstofnun, að ekki þurfi að skrá sérstakt félag heldur dugi að vera með starfsemi, útibú eða dótturfélag. Hvað varðar seinni þáttinn eru engar grundvallarbreytingar á honum í frumvarpinu, það hefur ekki breyst. Eitt af markmiðum breytinganna sem við gerðum, og ég og hv. þingmaður áttum hlutdeild í árið 2008 ef ég man rétt, var auðvitað að fjármunir sem fengjust fyrir leyfin færu til að efla þekkingu á þessari starfsemi innan lands. Þau markmið hafa svo sannarlega ekki breyst. Við höfum verið að vinna með Norðlendingum og jafnvel austar en á Akureyri, á Norðausturlandi, að því hvernig við getum útfært það. Það er vissulega eitthvað sem ég tel að þingið eigi að koma að og mun án efa gera það þegar - ja vonandi, við skulum vera bjartsýn, ég og hv. þingmaður - þessir fjármunir skila sér inn og við getum gert þetta að atvinnuskapandi starfsemi hér á landi. Þó að langt sé í það, því miður, þá vitum við það engu að síður, ég og hv. þingmaður, að tíminn líður hratt. Ekki eru nema þrjú ár síðan við gerðum þessar breytingar á lögunum í góðri sátt, ég hélt áðan að það væru tvö ár, þannig að svona getur nú tíminn flogið. Hann mun gera það í þessu efni.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það er alveg rétt, tíminn líður hratt á gervihnattaöld, eins og sungið var. Varðandi athugasemdirnar sem ESA hefur gert og málum sé skipað í sama farveg eins og gert er í Noregi. Ég minnist þess að á árinu 2008 var vísað til fordæmis frá Færeyjum. Ég hef mælst til þess að hv. iðnaðarnefnd skoði þennan þátt þegar málið kemur þangað inn en ég fagna þeim áherslum ráðherra að ekki sé verið að gera grunnbreytingar á þeim markmiðum sem sett voru í upphafi, sérstaklega því að nýta þá fjármuni sem hugsanlega kunna að koma inn fyrir leyfin til að efla rannsóknir og þekkingu á því svæði sem mest tengist væntanlegu rannsóknarsvæði. Það sem ég var að höggva eftir og leggja áherslu á var að vísindahluti starfseminnar gæti nýst í sambandi við uppbyggingu orkuseturs við Háskólann á Akureyri. Þar er ákveðinn vísindagrunnur þegar fyrir en ekki skal standa á mér að styðja það að efla aðra vinnu, sérstaklega á Norðausturhorninu sem er mjög veikt í byggðalegu tilliti. Þetta horfir líka kannski betur til þegar við fáum hingað þá þingsályktunartillögu um rannsóknir á olíu og gasi við Skjálfanda sem sá sem hér stendur flutti ásamt öðrum þingmönnum í kjördæminu og hv. iðnaðarnefnd hefur afgreitt og mælst til að við samþykkjum og komum í ákveðið ferli. Ég vænti einnig góðs samstarfs við iðnaðarráðherra um það mál.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hennar. Ég velti nokkrum hlutum fyrir mér, aðallega því að í athugasemdum við frumvarpið á bls. 2 stendur að þessi breyting sé einn liður í undirbúningi að næsta útboði á sérleyfum. Ég velti fyrir mér hvaða aðrar breytingar muni koma til þingsins eða séu fyrirsjáanlegar. Í því sem ég náði að kynna mér í frumvarpsdrögunum eru reyndar nefndar tvær breytingar, annars vegar breyting á lögum nr. 170/2008, um skattlagningu kolvetnisvinnslu, og á lögum nr. 13/2001, um leit, rannsóknir og vinnslu kolvetnis. Það sem ég er að fiska eftir, frú forseti, er hvort ráðherra geti á þessari stundu upplýst hvort aðrar breytingar séu fram undan því ég held að við séum sammála um að mikilvægt sé að við búum núna þannig um hnútana að þetta verði aðlaðandi en án þess þó að fórna öryggisþáttum og slíku. Ég fagna áherslu ráðherrans á öryggismál, ekki síst eftir slysin sem hafa orðið í Mexíkóflóa. Ég tel ekkert vit í að fara í einhverja áhættustarfsemi sem getur jafnvel stofnað í hættu gjöfulum fiskimiðum okkar eða öðru sem við eigum lífsviðurværi okkar meira og minna undir. Ég fagna því. Ég vil líka, frú forseti, taka undir orð hv. þm. Kristjáns Þórs Júlíussonar varðandi rannsóknir og eflingu Háskólans á Akureyri og annarra stofnana fyrir norðan. Ég held að mikilvægt sé að nota þetta tækifæri í byggðalegum tilgangi og til að efla menntun og rannsóknir á þessu svæði. Fyrst og fremst er snýst spurning mín um hvaða aðrar breytingar kunni að liggja fyrir eða þurfi að gera.

Virðulegi forseti. Þarna er vísað í breytingar á lögum út af skattlagningunni sem hv. þingmaður fór yfir áðan. Það eru kannski þær stóru breytingar sem koma fram samhliða þessu eða fyrir næsta útboð. Það er því um að ræða þetta tvennt, frumvarpið sem hér er og skattlagningarfrumvarp fjármálaráðherra þar sem skattumhverfið er gert samkeppnishæfara miðað við það norska og verið að líkja töluvert eftir því. Við fengum verulega gagnrýni á skattkerfið síðast af því að það þótti framþungt og þar af leiðandi var erfitt að byrja þessa leit okkar megin á Drekasvæðinu. Okkur þóttu þessar breytingar eðlilegar, ekki síst í ljósi þess að Norðmenn eru farnir fyrir alvöru að horfa til þess að fara á stað á svæðinu. Við erum komin í rannsóknasamstarf og samstarf á ýmsum sviðum með Norðmönnum og það skiptir máli fyrir okkur, ef við ætlum ekki að verða undir í útboðunum okkar megin línunnar, að við séum samkeppnishæf. Það er í raun og veru markmiðið með öllum þessum breytingum. Við höfum átt mjög náið og gott samstarf með Norðmönnum. Hvað varðar rannsóknaþáttinn er markmiðið algjörlega skýrt og hefur ekkert breyst frá því að iðnaðarnefnd var algerlega einróma í þessu máli fyrir þremur árum, að mig minnir. Ekkert hefur breyst í því, við viljum stuðla að því með lagasetningu að sem mestar tekjur komi hingað inn og við viljum byggja upp sem mesta þekkingu á þessum iðnaði hér á landi. Síðan er það væntanlega Alþingis, þegar við förum að sjá árangur þessa erfiðis, þegar við sjáum árangur leiðangursins sem við erum núna að leggja upp í, að skoða hvernig við komum þessum rannsóknum fyrir. Þá tel ég eðlilegt að horfa til byggðasjónarmiða eins og hv. þingmenn báðir hafa gert hér í andsvörum.

Hæstv. forseti. Tilefni þess frumvarps sem hæstv. iðnaðarráðherra hefur hér flutt er af tvennum toga. Það er annars vegar liður í undirbúningi fyrir næsta útboð á sérleyfum til rannsókna og vinnslu kolefnis í íslenskri efnahagslögsögu og hins vegar kemur það til móts við athugasemdir Eftirlitsstofnunar EFTA við þá kröfu núgildandi laga að leyfishafi verði að vera skráður hér á landi. Það er kannski ekkert óeðlilegt við það að sú krafa skuli koma hér fram. Ég hygg að hitt hafi verið fulllangt gengið, miðað við það kerfi sem er í gangi út um alla Evrópu, að menn geti ekki sett þess konar atriði inn í frumvarp, þetta verði að vera opið fyrir alla. Því fylgja bæði kostir og gallar eins og gengur og gerist. Í fyrsta lagi vil ég ræða um undirbúninginn að næsta útboði, sem ég fagna alveg sérstaklega. Eins og hér hefur komið fram, bæði í frumvarpinu og í ræðu hæstv. ráðherra, er næsta útboð á sérleyfi til rannsókna og vinnslu kolvetnis á Drekasvæðinu á tímbilinu frá 1. ágúst 2011 til 1. desember 2011 og ég fagna því sérstaklega að þetta gerist í framhaldi af því. Fyrsta útboðið olli miklum vonbrigðum, tilboðin voru opnuð í upphafi árs 2009, tilboðin komu frá tveimur aðilum en báðir drógu sig til baka frá því. Þar var meðal annars vísað til erfiðleika tengdra því að verða fyrirsjáanlega eini sérleyfishafinn með rannsóknir á svæðinu auk gagnrýni á fyrirkomulag skattamála. Nú hefur hæstv. fjármálaráðherra lagt fram frumvarp um skattamál sem ég skal viðurkenna að ég hef ekki kynnt mér, en ég vona að þar sé komið til móts við þær athugasemdir sem þar komu fram. Það er nú einu sinni svo að í þessu fjölþjóðlega og alþjóðlega kerfi öllu og fyrirtækjarekstri þýðir ekkert fyrir okkur hér uppi á Íslandi að vera með einhver önnur skattamál en gengur og gerist í nágrannalöndum okkar. Það er fráhrindandi og gerir það þá að verkum, eins og þarna gerðist, að aðilar hrökkva frá. Það er ekki til bóta. Í þessu sambandi má nefna, virðulegi forseti, vinnu, bæði iðnaðarnefndar og efnahags- og skattanefndar, við það að samræma skattkerfi fyrir netþjónabú sem loksins tókst á síðustu stundu og hygg ég að fyrra skattkerfi sem var gagnvart því hafi skaðað okkur og jafnvel orðið til þess að einhverjir hættu við. Bágt efnahagsástand með tilheyrandi skorti á fjármagni var ein af ástæðunum fyrir því að fyrirtækin hrukku frá þessu á sínum tíma, og mikil áhætta fylgdi því að hefja þessar rannsóknir. Einnig kom annað atriði inn í myndina, sem er ákaflega merkilegt að lesa um nú sem eina af ástæðunum fyrir því að fyrirtækin hættu við, þ.e. lágt heimsmarkaðsverð á olíu. Þarna er minnst á lágt heimsmarkaðsverð á olíu sem eina af ástæðunum fyrir að menn hættu við. Nú ætla ég ekki að fagna háu heimsmarkaðsverði á olíu, en því er væntanlega þannig háttað nú að hátt olíuverð er mikill plús fyrir væntanlega bjóðendur, þó svo að allur heimurinn líði fyrir það með minnkandi kaupmætti og dýrtíð. Ég vona að skattafrumvarpið sé fullnægjandi, það verður auðvitað unnið í efnahags- og skattanefnd. Ég hygg að samvinna verði milli iðnaðarnefndar, sem þetta frumvarp kemur til, og efnahags- og skattanefndar, sem frumvarp fjármálaráðherra kemur til, að við munum vinna það þar saman. Jafnframt hefur komið fram að mikil og náin samvinna hefur verið við norsk stjórnvöld á þessu sviði, við að undirbúa þetta, og ég tel það mjög gott. Þá ætla ég að leyfa mér að nefna það sem hv. þingmaður, meðnefndarmaður minn í iðnaðarnefnd, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, hefur nefnt, og ég get að vissu leyti tekið undir, mér finnst það hlutur sem full ástæða er til að skoða enn betur - og í 1. umr. væri kannski gaman að heyra frá hæstv. iðnaðarráðherra um það - en það snýr sem sagt að því hvort við Íslendingar eigum að ganga til enn frekara samstarfs við Norðmenn um rannsóknir og fleira á þessu svæði með væntanlega vinnslu í huga. Ég held, virðulegi forseti, að þó svo það væri gaman að við Íslendingar gætum gert þetta einir þá ættum við aðeins að átta okkur á takmörkum okkar. Eftir efnahagshrunið 2008, eftir þá erfiðleika sem við erum í núna og eigum því miður eftir að vera í á komandi árum, og í ljósi þeirrar staðreyndar að hér búa einungis 315 þúsund manns ættum við að hugleiða slíkt samstarf. Mér finnst full ástæða til að það verði kannað mjög gaumgæfilega hvort við eigum ekki að útvíkka þetta samstarf við frændur okkar Norðmenn enn frekar með tilliti til þessa. Samlegðaráhrifin eru ótvíræð af samstarfi við Norðmenn, með alla sína þekkingu og öll sín tæki og tól hvað þetta varðar. Það á ekki að vera þannig að við verðum bara hér og fáum eitthvað lítið út úr því. Það er siðaðra manna háttur og góðra granna, eins og Norðmanna og Íslendinga, og þar að auki frænda, að útbúa samning hvað þetta varðar. Ég vil nefna þetta hér, virðulegi forseti, ásamt ýmsu öðru góðu sem fram kemur í frumvarpinu. Ég hlakka til að fá það til nefndarinnar. Boðað hefur verið til fundar í iðnaðarnefnd strax á morgun til að taka fyrir þau frumvörp sem verið er að mæla fyrir hér og koma þeim út til umsagnar. Við ætlum að vinna þetta hratt og vel. Þetta eru mörg þýðingarmikil mál sem við þurfum að klára áður en þing hættir í vor. Ég ítreka enn einu sinni það sem ég hef sagt með Drekasvæðið, að það skuli vera boðið út: Við verðum stundum að leyfa okkur að horfa til langs tíma og jafnvel dálítið langt fram í tímann og það er einfaldlega þannig með þetta mál. Það gerist kannski ekki á næsta ári að menn fari að sjá olíu renna upp, en hugmyndin er góð. Við þurfum að vinna þetta snemma og við erum að gera það hér. Og ég hika ekki við að halda því fram að inn í vinnu við samgönguáætlun á norðausturhorninu, sem var alveg sérstaklega illa statt hvað varðar samgöngur, blandaðist hugsanleg olíuleit á Drekasvæðinu, olíuvinnsla og umfang. Við sjáum það sem verið er að gera á Vopnafirði og í Langanesbyggð, hugmyndir um höfn þar, og menn búa sig undir að geta tekið við þjónustuaðilum. Þetta voru stór og veigamikil rök fyrir stórkostlegum vegaframkvæmdum til Vopnafjarðar, með uppbyggingu á öllum veginum þar, þeim 50 km sem þar eru, sem lýkur í haust, þá verður það byggðarlag loksins komið í almennilegt vegasamband - og svo aftur Hófaskarðsleiðin sem er mikil stytting til Langanesbyggðar og svo tenging þar á milli sem bíður og þar er slæmt vegasamband. Þessir þættir vega inn í þetta líka. Þó svo að umræddir staðir hafi sannarlega átt þetta inni - ég hef stundum sagt að menn eigi að biðjast afsökunar á því að almennilegt vegasamband til staða sé fyrst að komast á árið 2011 eða 2012. Maður hugsar vestur á firði, að menn eigi að biðjast afsökunar á ástandinu þar, en þetta voru atriði sem blönduðust inn í þessar framkvæmdir á norðausturhorninu. Meðal annars þess vegna er þetta á góðri leið núna þannig að það stendur ekki á þessu, þetta verður ekki þröskuldur. Ég vil svo segja það líka, virðulegi forseti, vegna þess að hv. þm. Kristján Þór Júlíusson nefndi það hér áðan, að meiri hluti iðnaðarnefndar hefur jafnframt tekið þingsályktunartillögu sem hann flutti og fjallað um hana. Búið er að dreifa hér nefndaráliti á þskj. 1264 þar sem nefndin tekur undir þá þætti sem varða næstu skref í olíu- og gasrannsóknum á landgrunni Íslands undan Norðausturlandi, á Skjálfanda nánar tiltekið. Iðnaðarnefnd hefur fjallað um málið, fengið til sín fulltrúa frá Orkustofnun og öðrum. Nefndin sem slík, ekki þó alveg öll, stendur að nefndaráliti þar sem við leggjum til að þingsályktunartillagan verði samþykkt sem ályktun til ríkisstjórnar um það að útvegað verði fé sem vantar þarna, einar 13 milljónir, til að hefja nauðsynlegar rannsóknir á landgrunni Íslands, þ.e. kanna hvort móðurberg finnist þar og hvort það sé nægilega þroskað, með sýnatökum, einum fimm, sex, ef ég man rétt, og sem sagt að það sé mikilvægt skref í að kanna hvort þessi olíuvænu setlög eða gas sé að finna á landgrunni Íslands. Þjóð sem er í slíkum hremmingum sem við erum í, með nóg af kostnaði en lítið af tekjum, getur ekki látið slíkt fram hjá sér fara. Þannig að þessi tillaga er líka á dagskrá og verður rædd hér sem sjálfstæður liður, en ég gat ekki látið hjá líða að nefna hana í sömu andrá og við ræðum þessi mikilvægu mál, þ.e. annars vegar á Drekasvæðinu og hins vegar á landgrunni Íslands undir Norðausturlandi. Frumvarpið er mjög mikilvægt og einnig nefndarálitið og þingsályktunartillagan sem ég gat um. Þarna þurfum við að hugsa langt fram í tímann. Ég tel að við séum að bregðast við því hér á hinu háa Alþingi nú.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kallaði eftir sýn minni á þéttara samstarf við Norðmenn. Þannig er mál með vexti að við höfum verið að þétta það samstarf verulega síðastliðin tvö ár. Það sem hefur fengist út úr því er meðal annars það frumvarp sem hér er, þar sem við erum að laga umhverfi okkar að umhverfi Norðmanna. En svo megum við heldur ekki gleyma því að við Íslendingar erum, eins og staðan er núna, komin lengra í rannsóknum á svæðinu en Norðmenn þannig að Norðmenn hafa líka notið góðs af því. Þeir hafa farið í rannsóknarferðum okkar á svæðið til að kynna sér það og meta. Að því leytinu til erum við því komin í mjög þétt samstarf á rannsóknarsviðinu. Mín sýn á það hvert þetta gæti leitt er sú að ég er opin fyrir öllum möguleikum. Við þurfum auðvitað að horfa til þess hvað er best fyrir okkur Íslendinga og hvað skilar okkur mestu út úr þessu svæði. Það er, held ég, það markmið sem við eigum að hafa í huga. Ég held við eigum að stíga eitt skref í einu. Við eigum að fara í þetta útboð í ágúst, við eigum að halda áfram þessu góða samstarfi við Norðmenn um rannsóknir og líka samanburð á skattumhverfi og almennu rekstrarumhverfi þeirra aðila sem hingað gætu komið og fengið þessi leyfi. Síðan eigum við að vera algjörlega opin fyrir framhaldinu en þó alltaf með það markmið að leiðarljósi að sú leið sem við veljum skili Íslendingum mestum arði og mestum tekjum af þessari starfsemi allri.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir það sem fram kom í andsvari hennar, sem svör við spurningum mínum, hvað varðar frekara og meira samstarf við Norðmenn um olíuleit á Drekasvæðinu. Ég fagna því sérstaklega sem ráðherra setur hér fram, þ.e. að hún sé opin fyrir öllum möguleikum hvað það varðar að þróa þetta samstarf áfram og til næstu þátta, það góða samstarf sem átt hefur sér stað undanfarið, sem þetta frumvarp er meðal annars afrakstur af. Það er ákaflega mikilvægt, svo að ég taki heils hugar undir það, og það geta siðaðar þjóðir gert í samningum sín á milli, að það sé þannig að arður okkar og tekjur séu sem mestar, að við hámörkum þær, það er grundvallaratriði. Það sem ég er einfaldlega að segja, og blandast mest inn í þetta, er að Norðmenn, þessi mikla olíuleitarþjóð, með alla sína þekkingu, fyrirtæki, borpalla og annað - ég tel einfaldlega mjög hagkvæmt fyrir okkur Íslendinga að ganga til samstarfs við þá um næstu skref og ég fagna því, sem fram kemur í yfirlýsingu hæstv. iðnaðarráðherra, að það verði þróað áfram. Hvort sem það verður eftir fimm ár eða sjö, tíu ár eða fimmtán, er ég sannfærður um að hér á Alþingi mun einhvern tímann koma fram frumvarp sem verður um samstarfssamning við Norðmenn um frekari leit, borun og vinnslu á olíu á þessu svæði.

Virðulegi forseti. Ég minntist ekki á það í máli mínu hér áðan að við erum auðvitað með sameiginlega hagsmuni á svæðinu, þ.e. að þó þarna sé ákveðin lína og við segjum Noregsmegin og Íslandsmegin þá eiga Norðmenn hagsmuna að gæta á ákveðnum reitum okkar megin og við þeirra megin. Við eigum meira að segja töluvert mikilla hagsmuna að gæta Noregsmegin, sem segir að við munum alltaf fá töluvert háa hlutdeild í þeim tekjum sem þeir afla á svæðinu. Þetta skiptir líka máli. Vissulega erum við í verulegum tengslum við Norðmenn en ég ætla líka að ítreka að þó að ég sé opin fyrir þessu er ég ekki að segja að ég telji að núna sé það rétta leiðin að fara. Ég segi eingöngu: Stígum eitt skref í einu. Við erum í þéttu samstarfi við Norðmenn. Þróum það, styrkjum það, það gefur góða raun að vinna þétt með þeim í þessum efnum og þess vegna eigum við að halda því áfram. Hvert það svo leiðir segir árangur þeirra aðgerða sem við erum að ráðast í núna - þetta samstarf og þróun þess verður það sem mun leiða í ljós hvert þetta samstarf fer. Eins og mál standa núna erum við á jafningjagrunni að vinna saman á þessu svæði. Við erum ekki bara að þiggja frá Norðmönnum heldur erum við líka að gefa, þ.e. í gegnum þær rannsóknir sem við höfum unnið Íslandsmegin.

Hæstv. forseti. Það er grundvallaratriði að við gerum þetta á jafnræðisgrunni enda mikið af jafnaðarmönnum bæði í Noregi og á Íslandi, góð hefð fyrir jafnaðarmennsku í báðum löndum. Hæstv. ráðherra fjallaði um hagsmuni okkar og hagsmuni Norðmanna, sem eru svo samtvinnaðir á þessu svæði og blandast saman. Ég var hér í þingsal þegar hæstv. utanríkisráðherra mælti fyrir frumvarpi, frekar en þingsályktunartillögu, um samning við Norðmenn út af, eins og mig minnir að það heiti, markalínum svæðanna, sem þarna er fjallað um. Það má því segja að hæstv. ríkisstjórn sé að vinna að þessu máli á öllum vígstöðvum og fagna ég því sérstaklega. Ég ætla að ljúka máli mínu með því að hika ekki við að halda því fram, sem ég sagði hér áðan, að langhagkvæmast fyrir okkur, þessa litlu þjóð, sem eigum þessa miklu auðlind, sem þarna bíður okkar, er að vera í mikilli samvinnu og samstarfi við Norðmenn, það mun skila okkur mestum arði og mestum tekjum í komandi framtíð.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á vatnalögum, nr. 15/1923, með síðari breytingum, og lögum nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, með síðari breytingum. Með þessu frumvarpi eru lagðar til breytingar á ákvæðum vatnalaga og laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu sem snúa að heimildum opinberra aðila til að veita tímabundinn afnotarétt að vatnsafls- og jarðhitaréttindum. Lagt er til í frumvarpinu að heimilt verði að veita tímabundinn afnotarétt að vatnsaflsréttindum til allt að 40 ára og að jarðhitaréttindum til allt að 30 ára frá því að nýting á auðlindinni hefst í stað 65 ára í senn eins og núgildandi lög gera ráð fyrir. Virðulegi forseti. Um er að ræða þekkta klásúlu í lögum eða heimild sem veruleg hitaumræða hefur spunnist um í samfélaginu. Því tel ég rétt að leggja fram frumvarp með þessum breytingum þannig að jarðhitaréttindin verði til 30 ára og vatnsréttindin til 40 í stað 65 ára í senn eins og núgildandi lög gera ráð fyrir. Ástæða þess að lagður er til mismunandi hámarkstími afnotaréttar fyrir nýtingu vatnsafls annars vegar og jarðvarma hins vegar er að mun meiri óvissa og minni þekking er á nýtingu jarðvarma og því eru sterkari rök fyrir styttri leigutíma á slíkri auðlind. Að auki verð ég að nefna, virðulegi forseti, að þegar löggjöf ríkja í kringum okkur, sem nýta sömu auðlindir, er skoðuð má segja að þessi sé í samræmi við það sem gerist annars staðar að því leyti að 30 ár eru mjög algengur leigutími hjá ríkjum sem leigja út jarðhitaréttindi en 40 ár fyrir vatnsréttindi. Virðulegi forseti. Samkvæmt núgildandi lögum getur handhafi tímabundins afnotaréttar að vissum skilyrðum uppfylltum fengið framlengingu á nýtingarrétti sínum til allt að 65 ára í senn. Í frumvarpinu er lagt til að þessu ákvæði verði breytt þannig að afnotahafi auðlindar hafi, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, forgangsrétt til að endursemja einu sinni um áframhaldandi afnot auðlindarinnar til allt að 20 ára frá því að hinn upphaflegi samningur rennur út, enda standi ekki til af hálfu eiganda auðlindarinnar að gera breytingar á nýtingu hennar. Hafa ber í huga að með þessu ákvæði er ekki átt við óbreytta framlengingu á hinum upphaflega samningi heldur er gert ráð fyrir því að eiganda auðlindarinnar sé heimilt að semja að nýju um nýtingu hennar og endurgjald fyrir þá nýtingu. Í frumvarpinu eru sett ákveðin skilyrði fyrir framlengingu sem miða m.a. að því að tryggja góða umgengni við auðlindina en markmið ákvæðis um forgangsrétt afnotahafa er að hvetja þann sem nýtir auðlindina til að gera það á sem skynsamlegastan og hagkvæmastan hátt. Því eru skilyrði slíkrar framlengingar þau að viðkomandi afnotahafi hafi að öllu leyti farið eftir lögum og reglum sem um starfsemina gilda og framfylgt öllum þeim skilyrðum sem kunna að snúa að viðkomandi leyfi svo sem um ábyrga nýtingu auðlindarinnar og umgengni við náttúru á því svæði sem um ræðir. Með frumvarpinu er jafnframt lagt til að í reglugerð sé heimilt að kveða á um hvernig standa skuli að úthlutun hinna tímabundnu afnotaréttinda þegar um er að ræða réttindi undir yfirráðum ríkisins. Samkvæmt núgildandi vatnalögum og auðlindalögum skal forsætisráðherra semja um endurgjald eða leigu fyrir afnotarétt réttinda undir yfirráðum ríkisins. Í ljósi þeirra hagsmuna sem um ræðir er mikilvægt að samningar um tímabundinn afnotarétt að vatnsafls- og jarðhitaréttindum séu sem best úr garði gerðir. Með hliðsjón af því er með frumvarpinu lagt til að í slíkum samningum verði m.a. kveðið á um skyldur afnotahafa, skilyrði nýtingarleyfis, umgengni við náttúru, ábyrga nýtingu og hvernig fara skuli með mannvirki í lok samnings og hvernig frágangi auðlindarinnar skuli háttað við lok samningstíma. Tillögur frumvarpsins byggja að hluta á niðurstöðum nefndar forsætisráðherra um fyrirkomulag varðandi leigu á vatns- og jarðhitaréttindum í eigu ríkisins. Einnig taka tillögur frumvarpsins mið af vinnu stýrihóps um heildstæða orkustefnu sem hefur verið starfandi frá því í ágúst 2009. Við vinnu að framangreindum skýrslum var haft mjög víðtækt samráð við hagsmunaaðila og stjórnvöld auk þess sem aðstæður og sambærileg löggjöf erlendis hefur verið skoðuð. Verði þetta frumvarp óbreytt að lögum mun það ekki hafa áhrif á útgjöld ríkissjóðs en það kann að hafa áhrif á þá aðila sem óska í framtíðinni eftir þessum afnotarétti. Rétt er að taka fram að þessar breytingar eru að sjálfsögðu ekki afturvirkar heldur eiga þær að gilda um nýja samninga. Virðulegi forseti. Að lokum vil ég segja að það er mjög mikilvægt að þetta þing fái málið til umfjöllunar vegna þess að það skiptir máli að við náum sátt um almannaeign á auðlindum landsins. Það skiptir líka máli að við náum sátt um ábyrga nýtingu auðlinda. Markmiðin með þessu frumvarpi eru akkúrat þau, þ.e. að reyna að ná sátt um nýtinguna og tryggja að almenningur sem á samkvæmt lögum að eiga auðlindirnar - eða öllu heldur er bannað samkvæmt lögum að framselja auðlindir til einkaaðila úr eigu hins opinbera. Virðulegi forseti. Með þessu erum við enn að styrkja eignarhald almennings á auðlindum okkar. Ég tel að þetta mál geti orðið okkur til heilla til lengri tíma litið vegna þess að um það hefur staðið nokkur styr lengi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. iðnaðarráðherra fyrir framsöguna. Verið er að taka á þeim málum sem hafa verið efst á baugi í samfélaginu varðandi auðlindanýtingu og nýtingarrétt. Hér er verið að stytta nýtingartímann samkvæmt vatnalögum niður í 40 ár úr 65 árum og um auðlindir í jörðu niður í 30 ár. Ráðherra kom inn á að lögin væru að sjálfsögðu ekki afturvirk og giltu því ekki um samninga þá sem Magma hefur gert nú þegar. Mig langar til að spyrja ráðherrann hvers vegna ekki sé tekið mið af því samkomulagi sem var gert varðandi fiskveiðistjórnarkerfið þar sem hæfilegur nýtingarréttur var talinn vera 20 ár. Hvers vegna er ekki reynt að samhæfa þetta með einhverjum hætti auðlindanýtingu hér á landi varðandi árafjölda til þeirra aðila sem nota auðlindirnar og borga gjald fyrir?

Virðulegi forseti. Í þessu efni var í raun og veru miðað við afskriftatíma eins og ég fór yfir í ræðu minni, þ.e. vatnsaflsvirkjanir eru miðaðar við að afskriftatími þeirra sé um 40 ár. Jafnframt var horft til nágrannaríkja okkar og annarra þeirra sem nýta með ábyrgum hætti sambærilegar auðlindir og því er þessi niðurstaða fengin. 20 ár varðandi sjávarútveginn er að mínu mati of langur tími en 20 ár væru hugsanlega of stuttur tími hvað varðar verðmyndun og verð til neytenda á orkumarkaði - að því leyti eru þetta ólíkar auðlindar. En ég er alveg sammála hv. þingmanni um að við hljótum að vera með sambærileg markmið. Þó að aðferðafræðin til innheimtu á þessum auðlindagjöldum verði kannski ólík hljótum við að vera með sambærileg markmið varðandi allar auðlindir okkar Íslendinga til að tryggja að íslenska þjóðin, eigandi auðlindanna, fái sem allra mest í sinn hlut 

Virðulegi forseti. Nú hefur t.d. stóriðjan 12 ára starfsleyfi í senn sem hún hefur til afskrifta á húsnæði sínu hér á landi þannig að það er orðin ansi mörg árafjöld og mismunandi eftir því hvaða lög er átt við. Hæstv. ráðherra vísar í að horft hafi verið til nágrannaríkjanna við breytingar á þessum lögum. Mig langar til að spyrja hæstv. iðnaðarráðherra hvaða nágrannaríki er miðað við þegar rætt er um breytingar á vatnalögum og hvaða nágrannaríki er verið að miða við hvað viðkemur breytingum á lögum um nýtingarrétt auðlinda í jörðu. Að lokum langar mig til að spyrja ráðherrann: Eru einhverjir samningar í gangi sem iðnaðarráðuneytið er nú þegar komið af stað með varðandi nýtingu samkvæmt þessu frumvarpi og alþjóð veit ekki um? Þeir yrðu þá undanskildir þessum lögum því að þau taka náttúrlega ekki gildi fyrr en þau fá 

Virðulegi forseti. Svarið við seinni spurningunni er nei, enda hefur iðnaðarráðuneytið ekki séð um leigu á þeim auðlindum heldur eru það, eins og ég fór yfir áðan, aðrir aðilar. Varðandi ríkin sem við miðum við eru 60 ár í Noregi frá upphaflegri leyfisveitingu en þá gengur hið svokallaða „hjemfall“ í gagnið. Þó hefur EFTA-dómstóllinn gert við það athugasemdir. Hvað varðar vatnsaflið er Tyrkland með 49 ár, kantónuríkin Sviss og Þýskaland eru með 40–80 ár. Hvað varðar jarðvarmann er Ítalía með 30 ár, Filippseyjar 25 ár, Tyrkland 30 ár, Indónesía 30 ár og í Bandaríkjunum, t.d. í Alaska og Texas, er tíminn fyrir vatnsafl og jarðvarma allt frá 30 árum og lengri, fer eftir svæðum. Þetta eru þeir aðilar sem við horfum til í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem komið hefur fram að þetta er sannarlega mikilvægt mál. Um gríðarlega hagsmuni er að tefla. Með frumvarpinu er verið að stytta nýtingartímann, eins og hæstv. iðnaðarráðherra fór yfir, á auðlindum, vatnsafli og jarðhita. Í frumvarpinu er talað um að afnotahafi eigi við lok leigutíma forgangsrétt á framlengingu og endursamningi um tímabundinn afnotarétt í allt að 20 ár. Það má færa góð rök fyrir því að þannig skuli það vera en mig langar til að fá fram viðhorf hæstv. ráðherra á því hvað gerist að þeim tíma liðnum. Er mögulegt fyrir afnotahafa að fá frekari framlengingu á afnotatímanum en þessi 20 ár?

Virðulegi forseti. Ég lít svo á að samkvæmt þessu frumvarpi sé gert ráð fyrir því að eftir ýmist 30 ár eða 40 ár geti aðili, ef hann uppfyllir þau skilyrði sem fram koma í frumvarpinu, fengið forgang og viðræður um endursamning til allt að 20 ára til viðbótar. En að þeim tíma liðnum hlýtur samningaleiðin að vera opin, opnari en hér kemur fram þannig að menn hafi ekki forgang til samninga, en vissulega hljóta þeir sem auðlindina eiga að hafa rétt til að opna fyrir samninga að nýju ætli þeir sér að halda áfram að nýta auðlindina. Við horfum því til þess að afnotahafi hafi eingöngu forgang einu sinni en ekki oftar og síðan sé það í hendi þeirra sem með auðlindina fara eftir 50 eða 60 ár að taka ákvörðun um framhaldið.

Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé eitt af þeim atriðum sem mikilvægt er að verði tekin til umfjöllunar þegar málið gengur til nefndar og að við ræðum það í umræðunni. Þegar ég las frumvarpið gat ég ekki betur séð en að framlenging á afnotarétti væri bundin við eitt skipti. Ég tel að í einhverjum tilvikum megi færa rök fyrir því að afnotahafi eigi heimtingu eða rétt á því að framlengingin verði endurtekin. Auðvitað er það alltaf háð vilja þess sem telur til réttar yfir auðlindinni hvort sem það er ríki, sveitarfélag eða félög á þeirra vegum. Ég tel að það sé mikilvægt að um þennan þátt málsins sé fjallað og að það sé alveg skýrt í lagatextanum hvernig skuli með fara ef slíkar aðstæður koma upp í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að í þessum efnum megi ekki vera neinir lausir endar og iðnaðarnefnd þurfi að fara vel í málið. Við erum búin að gera það í iðnaðarráðuneytinu og líka nefndin um orkustefnuna og sömuleiðis auðlindanefnd forsætisráðherra og þetta er niðurstaðan samanlögð. Ég held að hv. þingmaður og ég séum sammála um að leiðangurinn núna hljóti að snúast um að ná sátt á þessum vettvangi þannig að menn komist að skynsamlegri niðurstöðu um hversu langt sé hægt að ganga til að friður komist á um þessa starfsemi hér á landi. Um jafnlangan tíma og nú er með endalausum framlengingum um 65 ár mun ekki verða sátt í okkar samfélagi. Því tel ég að sá leiðangur sem við leggjum af stað í núna skipti máli fyrir starfsumhverfi þeirra fyrirtækja sem véla um jafnmikilvæga hagsmuni og orkuauðlindir landsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina á frumvarpinu, tel það nokkuð merkilegt og gott að mörgu leyti við fyrstu sýn. Hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni að náið og gott samstarf hefði verið haft við hagsmunaaðila þegar málið var unnið. Kannski mættu sumir aðrir hæstv. ráðherrar taka sér það til fyrirmyndar þegar unnið er að sambærilegum málum. Mig langar aðeins að staldra við það sem hæstv. ráðherra kom hér inn á í andsvari sínu við hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur. Hæstv. ráðherra sagðist telja 20 ár of stuttan tíma fyrir vatnsaflið og jarðhitann en of langan fyrir sjávarútveginn. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvað hæstv. ráðherra telji eðlilegan tíma fyrir sjávarútveginn. Hversu langur þarf sá nýtingarsamningur að vera að mati hæstv. ráðherra?

Virðulegi forseti. Ég tel að hann þurfi a.m.k. að vera eitthvað styttri en 20 ár, en í því sambandi skipta langmestu máli, eins og í þessu líka, hin sameiginlegu markmið um nýtingu allra þessara auðlinda, hvort sem er í sjó eða á landi. Íslenska þjóðin á að fá sem allra mesta arðsemi út úr þessu. Það skiptir máli að við fáum auðlindarentu út úr nýtingu auðlinda okkar sem telur eitthvað af viti inn í þjóðarbúskapinn. Þar horfi ég til þess að 20 ár gætu hugsanlega verið of langur tími í sjávarútveginum til að ná því markmiði. Eins og hv. þingmaður veit höfum ég og minn flokkur verið fylgjandi því að láta markaðinn ráða að miklu leyti hvaða auðlindarenta kemur úr sjávarútvegi. Það hefur ekkert breyst. Ég er á þeirri skoðun ásamt samflokksmönnum mínum.

Virðulegi forseti. Ég staldra dálítið við þetta svar hæstv. ráðherra. Hvaða rök eru fyrir því að markaður ráði því ekki að þá geti verið styttri tími í vatnsafli og jarðhita eins og til að mynda í sjávarútvegi? Mér finnst það dálítið skrýtið og bið hæstv. ráðherra að færa fyrir því frekari rök. Hæstv. ráðherra sagði að tíminn þyrfti að vera styttri en 20 ár. Ég hefði viljað fá frekari útskýringar hjá hæstv. ráðherra um hvað hann teldi temmilegan tíma. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann geri sér grein fyrir því hvað það kostar að smíða eitt stykki togara. Það kostar marga milljarða, 5–7 milljarða. Telur hæstv. ráðherra að það verði mikil framþróun í íslenskum sjávarútvegi sem þarf að keppa á alþjóðamörkuðum? Hvaða augum lítur t.d. hæstv. ráðherra það hvort hægt væri að fjármagna 7 milljarða togara á styttri tíma en 20 árum? Er það skoðun hæstv. ráðherra að það beri að afskrifa svona dýr tæki á mjög stuttum tíma? Ég kalla líka eftir útskýringu á því af hverju þetta markaðslögmál sem hæstv. ráðherra segir sinn flokk tala fyrir gildir ekki alveg eins um sjávarútveginn og um orkunýtinguna?

Virðulegi forseti. Hérna er um eðlisólíkar auðlindir að ræða, annars vegar fiskstofna í sjónum sem menn þurfa að vakta hversu stórir eru hverju sinni þegar gefnar eru út heimildir til veiða og hins vegar vatnsaflsauðlindina sem menn geta vitað nánast upp á megavatt hversu miklu muni skila til lengri tíma litið. Þetta eru svo eðlisólíkar auðlindir að þessu leytinu til. Við erum annars vegar að tala um mjög viðkvæma auðlind sem mjög erfitt er að spá fyrir um til lengri tíma hversu mikið muni gefa af sér og hversu stór er og verður og hins vegar um útreiknanlega auðlind eins og ég nefndi áðan. Mér finnst gríðarlega mikill munur á því með hvaða hætti þær eru síðan nýttar og leyfi veitt til nýtingar á þeim. Þetta verðum við að hafa í huga. Ég held, virðulegi forseti, að við útkljáum sjávarútvegsmálin ekki hér, við hv. þingmaður, í mínútuandsvörum í umræðum um orkuauðlindirnar.

Frú forseti. Í gildandi lögum stendur að veita megi svona réttindi til allt að 65 ára, þess vegna til 20 ára. Mér finnst frumvarpið allt saman bera vott um tortryggni á getu stjórnsýslunnar til að gera skynsamlega samninga. Ég spyr hv. þingmann hvað það þýði t.d. þegar sagt er að komi „í ljós að auðlind skv. 1. mgr. er verulega stærri eða minni“ skuli endurskoða samninginn. Er þetta ekki eitthvað sem stendur eðlilega í samningi sem skynsamir menn gera? Svo spyr ég: Er ekki eðlilegt að fjármálaráðherra úthluti og selji þessi réttindi en ekki iðnaðarráðherra þar sem fjármálaráðherra sér um aðrar eignir ríkisins? Þar á meðal mundi ég telja þessa eign en iðnaðarráðherra sér hins vegar um allt regluverkið í kringum þessar auðlindir. Það gæti rekist á ef hann bæði veitir heimild til sölu eða leigu og setur jafnframt regluverkið.

Virðulegi forseti. Iðnaðarráðherra fer ekki með þessar auðlindir. Ég fór yfir það áðan að við erum með regluverkið í kringum þessar auðlindir en förum ekki með útleigu á þeim auðlindum sem eru í eigu ríkisins, heldur er það á annarra ráðherra hendi. Landbúnaðarráðherra hefur verið með einhverjar þeirra. Ég er sammála hv. þingmanni um að við eigum að koma því á einn stað. Sjálf hefði ég viljað sjá alla auðlindameðferð fara fram í gegnum forsætisráðuneytið. Það er skoðun þeirrar er hér stendur vegna þess að auðlindirnar eru heimanmundur okkar, eins og komið var inn á áðan. Ég verð, virðulegi forseti, að svara seinni spurningu hv. þingmanns í seinna svari, en þetta svarar vonandi a.m.k. annarri spurningu hv. þingmanns.

Frú forseti. Það vantar sem sagt svar við því hvort þetta frumvarp sé ekki vantraust á stjórnsýsluna. Síðan vildi ég bæta við hvort ekki sé núna t.d. rakið að leigja Landsvirkjun auðlindirnar til 30, 40 eða 50 ára og selja hana eftir að ríkið er búið að gera þann samning. Sömuleiðis með Orkuveitu Reykjavíkur. Reykjavíkurborg á nú í ákveðnum vandræðum, getur hún ekki leigt Orkuveitunni auðlindina og selt hana síðan á markaði, gæti það ekki verið snjallt? Ég hugsa að margir vildu kaupa svona íslenska, hreina orkulind sem menn geta fengið afnot af í t.d. 30 ár. Eftir því sem tíminn lengist, þeim mun meira fá menn væntanlega fyrir eignina sem búið er að gera samning um.

Virðulegi forseti. Vantraust á stjórnsýsluna? Nei, ég tel svo ekki vera. Klausan um allt að 65 ár var málamiðlun á sínum tíma sem aldrei hefur náðst almennileg sátt um. Ég tel að við getum haft í lögum okkar sambærilegan árafjölda eins og aðrar þjóðir sem nýta sambærilegar auðlindir. Virðulegi forseti. Einn samningur hefur verið gerður á grundvelli þessara laga, þ.e. til 65 ára, frá því að þau tóku gildi og hann nýtti þennan ramma að fullu auk þess sem þau gengu að mínu mati lengra en lögin heimiluðu og andi laganna kvað á um. Ég gerði við það formlega athugasemd með bréfi til Reykjanesbæjar og bæjarstjórnar þar vegna þess að þar var gert ráð fyrir framlengingu um önnur 65 ár. Sá samningur er að mínu mati á gráu svæði. Hann fullnýtti rammann og gott betur. Ég held að það sé best fyrir okkur öll til að skapa sáttaumgjörð utan um þá nýtingu að við förum með leigutímann 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á vatnalögum og lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Eins og fram hefur komið hefur verið ágreiningur um árafjöldann í lögunum, um það hversu lengi samningar geta staðið. Eins og þetta er í dag er fyrsti áfangi 65 ár. Mörgum hefur þótt það langur tími og þess vegna koma fram þær breytingar sem hér eru kynntar til sögunnar. Ég ætla að leyfa mér að halda því fram að 30+20 ár sé of skammur tími. Rökin fyrir því eru þau að virkjanir, hvort heldur í jarðhita eða vatni, hafa gríðarlega langan afskriftatíma og gríðarlega langan líftíma og sá líftími er mun lengri en hér kemur fram. Við vitum að hægt er að nýta slíkar virkjanir, t.d. eins og í vatnsafli, í allt að, ja, við vitum eiginlega ekki hversu lengi það er hægt, t.d. eru fyrstu virkjanirnar á Íslandi enn þá starfræktar, að vísu afskrifaðar, þannig að ég sé ekki alveg fyrir mér hvað gerist eftir t.d. 30 ár. Ef búið er að setja upp vatnsaflsvirkjun sem síðan er afskrifuð á 30 árum eða á mun skemmri tíma en líftími virkjunarinnar er, stendur virkjunin þá bara óhreyfð eða verða þeir sem eru með leyfið látnir rífa hana niður, eða hvað gerist? Það er ljóst að forgangur er í 20 ár í viðbót. Í námavinnslu er eðlilegt að þetta séu 35+35 ár. Þar er ekki talað um forgang heldur að leyfið sé framlengt um 35 ár nema einhverjar sérstakar ástæður séu til þess að framlengja ekki. Með því að afskrifa virkjanir á skemmri tíma en 30 árum er ljóst að verið að hækka raforkuverð gríðarlega mikið bæði til neytenda og til iðnaðar sem kaupir af orkuframleiðendunum. Það mun leiða til þess að samkeppnisforskot íslenskra raforkufyrirtækja mun minnka mjög mikið frá því sem nú er. Jafnframt er ljóst að það verður mun flóknara og erfiðara að fjármagna slík mannvirki eftir að þessar reglur hafa verið teknar upp vegna þess að bankastofnanir horfa einfaldlega á það hversu góðan aðgang þau fyrirtæki sem ætla sér að nýta orkuna hafa að auðlindinni. Ef afskriftatíminn er svona stuttur og algjör óvissa um hvert framhaldið verður vilja menn síður lána í slíkar virkjanir. Fiskveiðistjórnarkerfið bar hér á góma. Hæstv. ráðherra sagði að vegna þess að rannsaka þyrfti auðlindina á hverju ári væri það allt öðruvísi. Að vissu leyti er það öðruvísi vegna þess að það er meiri óvissa í fiskveiðum, meiri óvissa um stærð auðlindarinnar en t.d. í vatnsaflsvirkjunum og þess vegna eru rökin einmitt í þá áttina að þá eigi tíminn að vera lengri, að eftir því sem óvissan sé meiri þeim mun lengri tíma eigi samningurinn að standa. Hæstv. ráðherra hélt hér líka öðru fram, að það væri hægt að reikna upp á megavatt hvað auðlindin mundi gefa mikið af sér. Það er vissulega rétt í tilfelli vatnsaflsvirkjana en í heita vatninu er þetta allt annað dæmi, þar er mun meiri óvissa um hvað auðlindir gefa af sér jafnframt því sem það getur verið sveiflukennt. Þær auðlindir eru mun viðkvæmari en vatnsaflsauðlindirnar og jafnvel er hægt að nýta þær það mikið að það gangi á heitavatnsgeyma. Sumir segja jafnvel að líta beri á jarðhita eins og námur, að þar sé um að ræða endanlegt magn, alla vega á mælikvarða mannsævinnar, að það geti verið að við þurfum að taka mun meira úr auðlindinni en fer í hana aftur og þar af leiðandi sé hún endanleg. Það þýðir að of skammur afskriftatími á þeim mannvirkjum sem þurfa að vera til staðar til að nýta auðlindina getur leitt til þess að auðlindin sé ekki nýtt á sjálfbæran hátt. Þar sem sú ríkisstjórn sem nú er við völd vill kenna sig við sjálfbærni ætti það að vera kappsmál fyrir hana að koma í veg fyrir að slíkt gerist, að auðlindir eins og jarðhiti séu nýttar á ósjálfbæran hátt, og ætti þar af leiðandi að hafa tímann fremur lengri en skemmri á þessum samningum. Á dögunum lýsti einn af forkólfum jarðhitafyrirtækjanna á Íslandi því yfir að ef þetta frumvarp yrði óbreytt að lögum væri það síðasti naglinn í líkkistu jarðhitanýtingar á Íslandi. Þetta eru stór og sterk orð og ljóst er að eftir að málið er komið inn á borð nefndarinnar, iðnaðarnefndar, þarf að krefja þann mann svara við þessum yfirlýsingum og hvað hann eigi nákvæmlega við. En ég þykist skynja að það sé einmitt út af þeim hlutum sem ég hef nefnt hér, að þetta sé of skammur tími til að hægt sé að fjármagna á hagkvæman hátt, að það þurfi að afskrifa virkjanir of hratt og síðan náttúrlega að sjálfbærni sé ógnað, sérstaklega í jarðhitavirkjunum. Mér sýnast því raðast upp ansi margir gallar við það að stytta tímann jafnmikið og hér er lagt til. Ef við reynum aðeins að fara hér úr teoríunni yfir í praktíkina er auðvelt að sjá fyrir sér hvernig orkukaupendurnir mundu bregðast við. Ef við skoðum t.d. álverið í Straumsvík, sem núna er 44 ára gamalt, að nú væru þeir að búa sig undir annaðhvort að semja við nýja orkuframleiðendur eða að loka verksmiðjunni og rífa hana niður vegna þess að einhver regla segði að orkuseljandinn mætti ekki vera með samning nema til 30 ára og gæti hugsanlega framlengt um 20 ár í viðbót til 50 ára. Þannig að eftir sex ár, ef þeir hefðu eingöngu aðgang að einum orkusala, væru þeir væntanlega að fara að loka álverinu í Straumsvík. Þrátt fyrir að 30+20 ár virki langur tími miðað við mannsævina er þetta örskotsstund í líftíma stórfyrirtækja. Það er gaman að segja frá því að elsta fyrirtækið í Svíþjóð, gamla Kopparberget, er núna að verða 600 ára gamalt. Líftími fyrirtækja er því allt annar en líftími okkar hinna dauðlegu. Að vísu getur hann verið styttri eins og við sáum núna í hruninu þegar yfir 6 þúsund fyrirtæki fóru á hausinn í einu vetfangi en það er lengri og mun sorglegri saga en þetta. Það er ljóst að fjallað verður vel um það í nefndinni hvort iðnaðarnefnd kemur með breytingartillögur þar sem tíminn verður lengdur. Það er bæði hagkvæmt út frá öllum viðskiptalegum mælikvörðum og tryggir líka betur sjálfbærni auðlinda, sérstaklega jarðhitaauðlindarinnar, og að nýtingin verði ekki of hröð. En ég læt hér lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að tala mjög lengi í þessari umferð. Ég fagna því í raun að við ætlum að endurskoða árafjöldann varðandi nýtingu eða leigu á auðlindunum okkar. Ég held að 65 ár sé vel í lagt ásamt annarri framlengingu o.s.frv. en við þurfum að sjálfsögðu að gæta skynsemi í því eins og öllu öðru. Við þurfum að hafa þennan tíma þannig að fjárfesting geti borgað sig í geiranum og í þessum greinum og að verð orkunnar eða þess sem við erum að leigja tímabundið sé með þeim hætti að það dragi ekki úr möguleikum til framkvæmda eða til að nýta auðlindina. Það þarf væntanlega alltaf að finna einhvern milliveg sem uppfyllir þessi skilyrði. Þegar ég les núna mjög lauslega, ég tek það fram, og hratt þetta frumvarp dettur mér í hug að það sé verið að gera heldur mikinn greinarmun á auðlindum landsins með því að horfa til sjávarútvegsins, svo dæmi sé tekið, því að það hefur verið rætt víða og m.a. í hinni svokölluðu sáttanefnd sem skipuð var varðandi fiskveiðistjórnarkerfið, hvort reyna ætti að taka upp og skoða samræmda auðlindastefnu, þ.e. að setja auðlindir okkar, sjávarútveginn, vatn, vind, sjó og annað, inn í svipaðan ramma sem þokkaleg sátt næðist um, tímaramma varðandi útleigu og þess háttar. Auðvitað eru þessar greinar misjafnar, það þýðir ekkert að horfa fram hjá því. Ég hjó eftir því áðan hjá hæstv. ráðherra að sjávarútvegur og orkuvinnsla væru eðlisólíkar greinar. Ég get tekið undir það. Það er hins vegar þannig að þegar orkuvinnsla er hafin, þegar búið er að virkja, hvort sem það er borhola eða vatnsaflsvirkjun, er komin nokkuð mikil vissa fyrir því sem fram undan er. Í sjávarútveginum er óvissan hins vegar gríðarlega mikil. Þar af leiðandi má segja að það sé í rauninni rökrétt út frá því að gefinn sé lengri tími í sjávarútvegi en varðandi orkuauðlindirnar. Að sjálfsögðu spila önnur sjónarmið inn í, svo sem stærð fjárfestinga og þess háttar, þannig að það þarf að gæta sanngirni í þessu öllu. Ég hafna því a.m.k. að ekki sé hægt að gera einhvern samanburð þarna og sá samanburður verður vitanlega að vera sanngjarn. Því nefni ég þetta að óvissan og áhættan í sjávarútvegi er mun meiri en í orkuvinnslunni vegna þess að aflaheimildum er eins og staðan er í dag úthlutað til eins árs í senn. Það þarf lítið til þess að kippa grundvellinum undan þeirri atvinnugrein. Það má velta fyrir sér hvort hægt sé að úthluta aflaheimildum til lengri tíma og skapa þannig einhvern stöðugleika en það er alveg ljóst að áhættan er mun meiri þar. Við getum velt því fyrir okkur hvort sá árafjöldi sem hér er nefndur sé eðlilegur. Um það munum við fjalla væntanlega í iðnaðarnefnd. Ég velti því fyrir mér hvort þetta stangist nokkuð á í jafnræði, þ.e. að eitt skuli gilda um eina auðlind en annað um aðra. Ég velti líka því fyrir mér hvaða áhrif þetta hafi á fjárfestingar eins og ég sagði áðan, og hvort rétt sé að vera með samræmda auðlindastefnu fyrir allar auðlindir sem við mátum svo allt annað inn í. Ég geri hins vegar ekki athugasemdir við það að við endurskoðum árafjöldann sem við erum að tala um en ég hvet þingheim og alla til að velta því fyrir sér hvað er sanngjarnt og eðlilegt í hverju tilviki fyrir sig og að bera saman auðlindirnar. Ég fagna því, frú forseti, að við fáum málið til efnislegrar meðferðar í iðnaðarnefnd en það er alveg ljóst að það mun hafa áhrif fá umræðuna, umfjöllun um aðrar auðlindir, því að samanburðinn þurfum við vissulega að gera. Við þurfum að geta fært rök fyrir því af hverju þetta er svona með orkuauðlindirnar en með öðrum hætti varðandi aðrar auðlindir, hvort sem það er vindur, sjór, fiskveiðiauðlindin eða annað. Þá komum við að því sem á eftir að gera á Íslandi. Nú er komið fram frumvarp, ég held að sé örugglega komið fram, um að það verði skilgreint í lögum hvað séu náttúruauðlindir Íslands. Það er mjög mikilvægt, ekkert endilega út af þessari vinnu en tengist henni þó, ekki síst út af því ferli sem við erum í sem Evrópusambandið kom með og lét okkur hafa og þá skiptir máli að við séum búin að skilgreina hvað eru auðlindir okkar samkvæmt lögum. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, frú forseti, en hlakka til að takast á við þetta mál í iðnaðarnefnd.

Virðulegi forseti. Það mál sem við ræðum hér er óumdeilanlega mjög mikilvægt vegna þess að það varðar gríðarlega hagsmuni, þ.e. með hvaða hætti við viljum koma fyrir í íslenskri löggjöf nýtingarrétti á auðlindum þjóðarinnar, vatnsréttindum annars vegar og hins vegar jarðhitaréttindum. Þetta eru álitamál sem hafa farið hátt í umræðunni á síðustu missirum og reyndar mörg síðustu ár. Oft og tíðum má segja að umræðan um þessi auðlindamál hafi byggst meira á tilfinningum, sem ég gef svo sem ekki lítið fyrir, en endilega á yfirveguðum og málefnalegum grundvelli. Ástæðan fyrir því er sú að hér á Íslandi hafa verið gerðir samningar og farið út í fjárfestingar sem hafa verið umdeildar og almenningur og stjórnmálamenn hafa haft miklar skoðanir á. Í tengslum við þetta hafa sprottið upp miklar umræður um það hvort auðlindir Íslands eigi að vera í almannaeigu eða hvort kveða eigi á um það í stjórnarskrá að auðlindirnar séu í eigu þjóðarinnar. Ég minnist þess að þegar til umfjöllunar var frumvarp til vatnalaga sem þáverandi hæstv. ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks lagði fram, mælti fyrir og flutti stóðu menn hér og gagnrýndu það að sú ríkisstjórn væri að einkavæða vatnið, það væri verið að einkavæða auðlindirnar í landinu, auðlindir sem ættu heima hjá ríkinu, hjá fólkinu í landinu. Þetta frumvarp er viðbragð við umræðu sem hefur átt sér stað og á rót í sama grunni. Það er hins vegar mikilvægt að menn átti sig á því að vatnsréttindi og jarðhitaréttindi sem þetta frumvarp fjallar um eru að langmestu leyti í dag í eigu ríkisins, í eigu sveitarfélaga og í eigu félaga sem ríki og sveitarfélög eiga. Á síðustu árum hefur verið gengið lengra og lengra í að tryggja eignarrétt ríkisins á vatnsréttindum og jarðhitaréttindum. Þar nægir bara að vísa til þjóðlendumálanna þar sem ríkið hefur átt í málaferlum við landeigendur og slegið eign sinni á lönd sem landeigendur hafa ekki getað sýnt fram á eignarrétt sinn. Ríkið er eigandi allra þjóðlendnanna þar sem langstærstan hluta vatnsréttinda er að finna. Það er mikilvægt að menn hafi þetta í huga í tengslum við þá umræðu sem ég nefndi áðan, þá tilfinningaþrungnu umræðu um mikilvægi þess að auðlindir lands og þjóðar séu í eigu þjóðarinnar. Staðreyndin er nefnilega sú að þannig er það í dag. Þannig er það samkvæmt þeim lögum sem sett voru árið 1998 að ríki og sveitarfélögum er óheimilt að selja frá sér þessi réttindi. Þetta er sú réttarstaða sem uppi er í dag varðandi vatnsréttindi og jarðhitaréttindi. Með þessu frumvarpi er hins vegar verið að setja ramma utan um það með hvaða hætti ríkinu og sveitarfélögum er heimilt að leigja þessi eignarréttindi sín til annarra aðila. Við þurfum að reyna að tileinka okkur það í tengslum við umræðu um þetta mál, vegna þeirra ofboðslegu hagsmuna sem í húfi eru, að reyna að gera það málefnalega og af yfirvegun og reyna að ýta til hliðar tilfinningunum í málinu. Við þurfum að komast að einhverri skynsamlegri niðurstöðu um það með hvaða hætti við viljum sjá þessum málum komið fyrir í lögum. Þá er afar mikilvægt að sjónarmið allra þeirra sem að þessum málum koma fái að koma fram, bæði hagsmunaaðila í iðnaði eða orkuiðnaði, landeigenda, þeirra sem berjast fyrir vernd náttúrunnar og allra þeirra sem hafa skoðanir á þessum málum. Því miður er það þannig með þetta frumvarp að þó að hæstv. ráðherra hafi upplýst um það hér að við vinnslu frumvarpsins hafi verið haft samráð við hina og þessa aðila og skrifaðar skýrslur sem þetta frumvarp byggir á fylgja þær skýrslur ekki því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar og við þekkjum ekki sjónarmið þeirra sem komið hafa að vinnslu þessa máls á fyrri stigum. Það er mikilvægt eins og ég sagði áðan að þessum sjónarmiðum verði öllum leyft að koma fram við vinnslu málsins í hv. iðnaðarnefnd og að þær skýrslur sem hæstv. ráðherra vísaði hér til verði lagðar fram. Fyrr en það hefur verið gert er ekki hægt að taka afstöðu til þeirrar leiðar sem hér er lögð til grundvallar og lagt til að felld verði inn í íslenskan rétt um auðlindanýtingu. Samkvæmt þeim lögum sem samþykkt voru hér hygg ég að frá árinu 1998 hafi nýtingarréttur varðandi vatnsréttindi og jarðhitaréttindi verið bundinn við 65 ár í senn. Í núgildandi lögum hafa afnotahafar, nýtingarleyfishafar, rétt til að fá framlengingu á nýtingarrétti sínum í 65 ár til viðbótar. Hér er lagt til að þeirri reglu verði breytt. Við vitum öll út af hverju þetta frumvarp er komið fram. Það er vegna deilna sem fyrst og fremst tengjast Magma-málinu. Þess vegna er verið að leggja til þessar breytingar og það er lagt til að nýtingartíminn verði styttur varðandi vatnsréttindin úr 65 árum í 40, en varðandi jarðhitaréttindin úr 65 árum í 30. Það er töluvert mikil breyting miðað við það fyrirkomulag sem nú er í lögum. Auðvitað hlýtur það að hafa einhver áhrif á viðhorf þeirra sem starfa í orkuiðnaði og hyggja á fjárfestingar á Íslandi á því sviði. Reyndar er komið til móts við sjónarmið þeirra með því að heimila það að afnotahafi eigi forgangsrétt á framlengingu og endursamningu um þennan tímabundna afnotarétt í allt að 20 ár. Þetta er engu að síður umtalsverð breyting á því fyrirkomulagi sem hér hefur verið viðhaft. Þá verðum við að hafa í huga að orkuiðnaðurinn, hvort sem hann er í vatnsafli eða snýr að jarðhitaréttindunum, er þess eðlis að hann byggir á gríðarlegum fjárfestingum, geysilegum fjárfestingum upp á milljarða og jafnvel tugi milljarða. Til þess að þeir sem vilja ráðast í slíkar fjárfestingar geri það verða þeir að hafa einhverja vissu til framtíðar um að starfsemi þeirra geti staðið í einhvern tiltekinn tíma þannig að hún skili sér í framlegð eða ábata fyrir þann sem ræðst í fjárfestinguna. Þetta hafa verið rökin fyrir því að leigutíminn eða afnotatíminn að auðlindinni sé tiltölulega langur. Þess er getið hér í greinargerð með frumvarpinu að það er viðurkennt að styttri leigutími á þessu sviði auki líkur á svokölluðum leigjendavanda eins og það er kallað. Leigjendavandinn lýsir sér í því að eftir því sem leigutíminn er styttri, þeim mun meiri líkur eru á að fjárfestingum verði verr við haldið og ágengni í nýtinguna aukist, að menn reyni að kreista eins mikið og þeir geta út úr þeirri auðlind sem þeir hafa leigt á sem skemmstum tíma. Þetta er vandinn við það að stytta nýtingartímann vegna þess að það verður auðvitað að horfa til þess mikla fjárfestingarkostnaðar sem afnotahafinn leggur augljóslega út í þegar hann hefur virkjun, hvort sem það er í vatnsafls- eða jarðhitaréttindum. Ef afnotahafinn hefur lengri tíma má búast við því að hann gangi betur um auðlindina og nýti hana af meiri skynsemi og yfirvegun en ef tíminn væri styttri. Yfir þessi sjónarmið öll þarf að fara í umfjöllun um þetta mál. Það er mikilvægt að iðnaðarnefnd og þingheimur fái sjónarmið þeirra sem hagsmuni hafa í þessu máli hvað þennan þátt málsins varðar. Ég velti því líka fyrir mér og kom að því í andsvari mínu við hæstv. ráðherra áðan að það þurfi að taka það til skoðunar hvort forgangsréttur á framlengingu og endursamningu á afnotarétti sem fyrir hendi er eigi að vera endurtekinn eða hvort það eigi að miða við það að þeir sem fara með afnotaréttinn, nýtingarréttinn, eigi aukinn rétt umfram aðra til að fá framlengingu einu sinni. Það kann að vera að við einhverjar aðstæður sé skynsamlegt að tryggja með löggjöf að þeir sem hafa ráðist í svona gríðarlegar fjárfestingar hafi einhvern forgang á aðra um að halda rétti sínum gangandi áfram, þ.e. ef sá sem leigir þeim réttindin er sáttur við framgöngu þeirra, það hvernig afnotahafinn gengur um auðlindina. Ég tel a.m.k. óskynsamlegt að loka fyrir slíkt. Margar spurningar vakna í tengslum við þetta mál. Eins og ég sagði strax í upphafi þessarar ræðu erum við hér að fjalla um gríðarlega hagsmuni sem varða mjög marga og stóra hópa í samfélaginu, varða þjóðina alla, sérstaka hagsmunaaðila, bæði þá sem vilja berjast fyrir umhverfisvernd og þá sem vilja nýta auðlindirnar. Það er mikilvægt áður en þetta frumvarp verður afgreitt úr sölum Alþingis að raddir allra þessara hópa fái að heyrast. Ég heyrði hæstv. ráðherra fara yfir það þegar hún mælti fyrir frumvarpinu að fyrir lægju skýrslur og gögn sem frumvarpið byggðist á. Þær fylgja ekki frumvarpinu og ekki er til allra þeirra vísað. Hæstv. ráðherra nefndi að við samningu þessa frumvarps hefði verið litið til réttarreglna sem gilda á þessu sviði í öðrum löndum, en þeirra er ekki getið í greinargerð með frumvarpinu. Ég tel að það sé mjög mikilvægt þegar hv. iðnaðarnefnd tekur þetta mál til umfjöllunar að menn geri samanburðarkönnun á því hvernig þessum málum er háttað í löggjöf annarra landa. Þó að miklar tilfinningar bærist í brjóstum fólks varðandi nýtingu auðlindanna verðum við að passa upp á að það fyrirkomulag sem gildir hér á landi varðandi nýtingu auðlinda leiði ekki til þess að fjárfestar hafi ekki hvata til að fjárfesta í íslenskum orkuiðnaði. Það er það sem við þurfum, erlenda fjárfestingu til að auka hér hagvöxt og búa til verðmæti úr þeim auðlindum sem landið býður upp á. Ég vildi bara koma þessum sjónarmiðum að við 1. umr., frú forseti. Ég held að mikið verk sé fram undan 

Frú forseti. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður talaði um ríki og almenning og mig langar að spyrja hann um þriðja hugtakið sem er þjóð. Mikið hefur verið talað um þjóðareign o.s.frv. og vil ég spyrja hv. þingmann hvort hann geri ekki mun á ríki og þjóð og hver sá munur sé. Mér finnst það skína alls staðar í gegn að menn treysta ekki stjórnsýslunni og ráðamönnum þjóðarinnar, vegna þess að 65 ár eru hámark - menn hefðu að sjálfsögðu getað samið um 20 ár eða 10 ár, 15 ár eða hvað sem er, það þurfti ekki að fara í hámarkið. Menn tala alltaf eins og ráðamenn þjóðarinnar semji af sér, að þeir geri slæma samninga. Hvernig má það vera að þessi hugsun er svo rík hjá mönnum að þeir leggja meira að segja fram frumvarp þar sem farið er út í mjög nákvæma útlistun á því hvað megi gera og hvað megi ekki gera? Hér stendur t.d. að taka eigi tillit til þess ef auðlindin er minni en talið hafi verið. Nema hvað? Þetta mundu menn að sjálfsögðu setja inn í samning, venjulega skynsamt fólk báðum megin borðsins. Mér finnst frumvarpið hreint og klárt vantraust á stjórnvöld og spurning hvort það er að gefnu tilefni eða hvort slíkt vantraust gagnvart stjórnvöldum sé komið til að vera. 
            

Virðulegi forseti. Að mörgu leyti má taka undir það að í frumvarpinu felist ákveðið vantraust á stjórnvöld, fyrst menn eru að negla niður alls kyns hluti í lagatexta sem maður hefði fyrir fram haldið að þættu sjálfsagðir, að minnsta kosti ef maður gefur sér að þeir sem eiga eftir að starfa eftir lögunum vilji gæta hagsmuna lands og þjóðar. Hvað varðar fyrri spurningu hv. þingmanns þá er alveg skýr munur á ríki og þjóð. Ríki er lögpersóna sem getur átt réttindi og borið skyldur, ef við tölum lögfræðimál, en það getur þjóð ekki. Þjóð er, að minnsta kosti lagalega, óskilgreindari hópur manna sem á eitthvað sameiginlegt, eins og tungu, landsvæði og fleira slíkt. En í eignarréttarlegum skilningi er munurinn alveg skýr. Hann er sá að ríki getur átt eign og verið handhafi eignarréttar í hefðbundnum skilningi þess hugtaks, en það getur þjóð ekki verið. Sigurður Líndal hefur fjallað ágætlega um þetta, að þjóð sem slík geti ekki átt neitt. Þegar menn eru að tala um eignarhald þjóðar á tilteknum réttindum væri nær að tala um eign ríkisins á þeim réttindum en ekki þjóðarinnar sem slíkrar, vegna þess að ríki getur þá selt eða varðveitt þessa eign, veðsett hana og beitt þeim heimildum sem eignarrétturinn felur því, en það getur þjóð ekki gert.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka lögfræðingnum fyrir skemmtilega útlistun á muninum á ríki og þjóð, ég hef alltaf litið á þjóð sem hóp af einstaklingum og íslenska þjóð sem hóp af einstaklingum sem búa á Íslandi svona viðvarandi. Mér finnst umræðan nefnilega villast í þessu. Ríki getur verið andstæðingur þjóðarinnar. Sumum finnst jafnvel að skattlagning sé orðin of mikil vegna þess að öðrum megin er ríki, sem skattleggur, og hinum megin eru einstaklingar, sem mynda þjóð. Ég hef því alltaf miklar efasemdir um það þegar menn fara að keyra mál eins og þetta í gegn á þeim grundvelli að þeir séu að gæta hagsmuna einhvers hugtaks sem heitir þjóð. Umræðan snýst um það að menn séu að gæta auðlinda þjóðarinnar og hugtökin auðlind og þjóð eru ekki skilgreind. Mér finnst gott að fá frá hv. þingmanni ákveðna staðfestingu á því að frumvarpið sé vantraust á stjórnsýsluna, vantraust á hæstv. ráðherra, vantraust á hæstv. ríkisstjórn - menn treysta því ekki að hún gæti hagsmuna þjóðarinnar í einhverjum skilningi, treysta því ekki að ríkið gæti hagsmuna þjóðarinnar. Það er kannski að gefnu tilefni í sambandi við Icesave þar sem mörgum sýndist að ríkið gætti ekki hagsmuna þjóðarinnar eða hefði einhver önnur sjónarmið í huga. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svarið.

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði í fyrra andsvari mínu get ég tekið undir það með hv. þingmanni að í þessu frumvarpi felist að vissu leyti vantraust á stjórnvöld, en það felur líka í sér vantrú á aðra en stjórnvöld, t.d. einkaaðila og sveitarfélög. Ástæðan fyrir því að ég segi þetta er sú að með frumvarpinu er verið að þrengja heimildir ríkis og sveitarfélaga til að leigja frá sér eða afsala sér tímabundið réttindum sem það hefur. Það er verið að setja þeim rétti þrengri skorður og í því felst ákveðið vantraust á þeim sem eiga réttindin eða bera skyldurnar og hins vegar á þeim sem eiga að nýta þær. Það er alveg augljóst mál. Þeir sem tala fyrir því að stytta leigutímann bera ekki fullkomið traust til þeirra sem fá réttindin með leigusamningi. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um það að ríki getur sannarlega verið andstæðingur þjóðarinnar. Það á ekki bara við þegar um ofurskattheimtu er að ræða, heldur þekkjum við það í mannkynssögunni að fjölmörg dæmi eru um það hversu illa ríkisvaldið hefur beitt sér gagnvart sínum eigin borgurum. Ég minni á það sem ég sagði hér áðan um ríki og þjóð og kröfuna um þjóðareign á auðlindum í tengslum við þetta frumvarp sem varðar nýtingu og meðferð á jarðvarma og vatnsréttindum - það er mikilvægt að menn átti sig á því að ríki og sveitarfélög eiga nú þegar langstærstan hluta þessara réttinda og hafa verið að auka sinn hlut í því sambandi. Þar spila þjóðlendumálin langstærstu rulluna. Þegar menn tala um mikilvægi þess að þjóðin eigi auðlindir landsins, 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga sem fjallar um að breyta hámarksleigutíma á vatnsaflsvirkjunum og á jarðhita. Hæstv. ráðherra fór ágætlega yfir tilurð þessa máls, hvernig það kom inn, og vísaði til þess að það hefði verið unnið í samstarfi og sátt við hagsmunaaðila. Hæstv. ráðherra nefndi líka að þetta væri gert til að ná ákveðinni sátt á milli mismunandi sjónarmiða í þjóðfélaginu og til að skapa frið. Ég ætla ekki að leggja neitt sérstakt mat á það hvort skynsamlegt sé að lækka hámarksleigutímann úr 65 árum í 40 í vatnsaflsvirkjunum og úr 65 árum í 30 í jarðhitanum. Innlegg hv. þm. Péturs H. Blöndals hér áðan var nokkuð gott, einungis er átt við það sem leyfilegt er að hámarki, viðkomandi stjórnvöldum er í sjálfsvald sett hvort þau leigja til 65 ára frekar en til 25 ára eða 30 ára eða einhvern annan tíma. Langflestar þessara auðlinda eru í eigu opinberra aðila, þ.e. ríkis og sveitarfélaga, og því hlýtur maður að treysta því að þeir aðilar geri það sem þeir telja réttast hverju sinni og hafi í huga hvernig megi hámarka arðinn af viðkomandi auðlind. Ég vil líka fagna því að talað er um að setja nýja málsgrein inn í frumvarpið þar sem kveðið yrði á um hvernig eigi að ganga um auðlindina, þ.e. að ganga eigi um hana með ábyrgum hætti, það er gott að hnykkt skuli á því. Hæstv. ráðherra mun þá gefa út reglugerð um það, sem er til góðs, þannig að hægt sé að ætlast til þess að þeir sem nýta auðlindina skili henni til þjóðarinnar eins og tekið var við henni. Ég treysti því að hv. iðnaðarnefnd fari mjög vel yfir þetta og kalli eftir því sem hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson fór yfir hér áðan, þeim skýrslum og þeim álitum sem vitnað er til við gerð frumvarpsins. Ég hef fulla trú á að farið verði yfir það. Eins og hæstv. ráðherra benti réttilega á gefst ekki mikill tími til að hafa skoðanaskipti í einnar mínútu andsvari. En sjónarmið hæstv. ráðherra í sambandi við nýtingu á öðrum auðlindum landsins olli mér miklum vonbrigðum, ég viðurkenni það góðfúslega. Ég hef haft þá trú að hæstv. iðnaðarráðherra, Katrín Júlíusdóttir, sé sú manneskja í sínum þingflokki sem hafi víðtækari reynslu og skilning en margir aðrir sem þar sitja, hún hefur verið mjög hlynnt því að styðja við atvinnulífið, hefur sýnt það í störfum sínum. Ég hrökk því dálítið við við þessa yfirlýsingu hennar. Mér fannst hún fara með mikla öfugmælavísu í seinna andsvari sínu til mín þegar hún sagði réttilega að í nýtingu á vatnsafli væri hægt að reikna upp á kílóvatt hvað hægt er að nýta - ég er algjörlega sammála hæstv. ráðherra um það og ég held að engar deilur séu um það - og að það séu rök fyrir því að hafa lengri nýtingartíma á því en til að mynda hvað varðar sjávarútvegsauðlindina. Það eru miklu fleiri óvissuþættir, eins og hæstv. ráðherra benti á, sem snúa að þeim sem nýta sjávarútvegsauðlindina. Það er eins og hæstv. ráðherra sagði: Það er stærð fiskstofna, hvort menn fái á sig skerðingar og þar fram eftir götunum. Óvissan í kringum fjárfestingu í sjávarútvegi er því miklu meiri en til að mynda í vatnsaflsvirkjun þar sem hægt er að reikna út, nánast upp á kílóvatt, hvað fyrirtækið hefur í nýtingu. Fyrirtækið getur lagt það á borðið til þeirra aðila sem það leitar eftir fjármagni hjá til að fara í fjárfestingar. Mér fundust því þessi rök vera hálfgerð öfugmælavísa hjá hæstv. ráðherra. Mig langar aðeins að fara yfir endurnýjun fjárfestinga í sjávarútvegi, ég tel mikilvægt að gera það, sérstaklega í ljósi orða hæstv. ráðherra. Nú er það svo að mjög stór hluti af bolfiskafla Íslendinga - og það hefur orðið mjög mikil breyting á því á síðustu árum, á innan við einum áratug, þar sem við erum nú farin að veiða mun meiri afla á línu, þ.e. mikil framþróun hefur orðið í því að menn hafa verið að færa sig úr togveiðum yfir í línuveiðar. Það eru margar ástæður fyrir því, bæði markaðslegar og aðrar. Til að árétta það kom nýtt línuskip, svo að við tölum ekki um þessar trillur, síðast til landsins fyrir rúmum 20 árum. Það eru rúm 20 ár frá því að nýtt vel útbúið línuskip var flutt til Íslands. Ég var að lesa það í blöðunum fyrir nokkrum vikum að nýtt línuveiðiskip væri að koma til Noregs sem er að sjálfsögðu samkeppnisland okkar á mörkuðum. Þegar menn þróa ný skip er það ekki bara til þess að fjárfesta, menn eru aðallega að bæta skipið og aðallega að bæta meðferð afla en kröfur um gæði á mörkuðum eru mjög háar. Ef hægt er að bæta meðferð aflans, sama á hvaða veiðum það er, fæst margfalt meira fyrir hann. Eftir mikla framþróun í þessari grein eru menn farnir að setja mikinn búnað um borð í skipin til að kæla fisk og þar fram eftir götunum - ég þarf ekki að fara yfir það hér - og það kostar stærri skip. Það er framþróun, skipin eyða minni olíu, eru með nýjan útbúnað og þannig mætti lengi telja. Fyrir nokkrum vikum las ég frétt um að nýtt línuveiðiskip væri að koma til Noregs, sem var verið að smíða fyrir norskan aðila, og það kostaði rétt tæpa 4 milljarða. Mér stendur því stuggur af því sem hæstv. ráðherra sagði hér áðan að nýtingarréttur þeirra sem eru að vinna í sjávarútvegi ætti að vera styttri en 20 ár. Ég trúi því ekki þar sem hæstv. ráðherra ætti nú að þekkja vel til. Halda menn að einhver geti fengið fyrirgreiðslu fyrir fjárfestingu upp á nokkra milljarða, kannski 4 milljarða, með leigusamning til nokkurra ára? Það segir sig sjálft að það er ekki framkvæmanlegt. Það vita allir. Það er algjör afneitun ef fólk neitar að horfast í augu við það. Það segir sig alveg sjálft að þá munum við, sjávarútvegurinn, dragast aftur úr. Við munum þá verða undir á markaðsforsendum og það mun leiða til þess að tekjur verða minni fyrir þjóðarbúið, þ.e. fyrir ríkissjóð, það er bein afleiðing. Svo ég tali nú ekki um ef menn ættu að fara að fjárfesta í nýjustu frystiskipunum eða frystitogurunum sem kosta tvöfalt meira en þetta og jafnvel meira en það, kannski 6–8 milljarða. Hefur einhver trú á því að menn fari að kaupa hér nýjan togara fyrir 6–8 milljarða með leigusamning upp á nokkur ár? Nei, virðulegi forseti, það mun ekki gerast. Þegar menn hafa farið í þessar miklu fjárfestingar og flutt inn þessi stóru skip hafa þeir farið að nýta vannýttar tegundir og skapa okkur stöðu á þeim mörkuðum. Hægt er að nefna mörg dæmi um það, bæði úthafskarfann og þannig mætti lengi telja. Ef menn hafa ekki þessa fjárfestingargetu inni í greininni og einhverja vissu mun það á endanum skaða þjóðarbúið í heild sinni. Þess vegna er ég mjög hryggur og dapur yfir því að þetta sé skoðun hæstv. iðnaðarráðherra, sem ég taldi nú hafa einn mesta skilninginn í stjórnarliðinu á því hversu mikilvægt er að hægt sé að byggja hér upp eðlilega fjárfestingu. Hæstv. ráðherra sagði líka í þessu stutta andsvari, seinna andsvari, að ríkissjóður ætti að fá eðlilegt gjald af auðlindinni. Þar er ég algjörlega sammála hæstv. ráðherra. Það er mjög skynsamlegt og eðlilegt að ríkissjóður, sem er eigandi auðlindarinnar, fái tekjur af þeim auðlindum sem hann leigir með þessum leigusamningum eins og er í dag. Þá vil ég rifja það upp að þeir sem nýta auðlindir sjávar greiða langhæsta auðlindagjaldið í dag ef miðað er við aðrar auðlindir. Það er hlutur sem við þyrftum að taka til umræðu og gagngerrar endurskoðunar hér á Alþingi, hvernig mætti breyta því þannig að sanngjarnt afgjald væri af arðinum af nýtingu auðlindanna, alveg sama hvað auðlindin heitir; það skiptir engu máli hvað auðlindin heitir. Það er verkefni sem við ættum að taka fyrir hér í þinginu. Ég vil að það komi fram hér að heildartekjur fiskveiðiflotans eru í kringum 100 milljarðar. Það er verið að greiða af því um 3 milljarða í auðlindagjald. Sumum gæti þótt það of lítið, öðrum of mikið. Ég minni á að þetta er brúttóvelta. Af því fara um 40% í laun og launatengd gjöld og þannig geta menn lengi talið. Menn eru því að tala um að það sem stendur eftir, til að standa undir fjárfestingu og öðrum kostnaði við reksturinn, sé það sem eftir er til að borga af lánum, borga auðlindagjald o.s.frv. - segjum að það sé bara 25% eða 30%, það er misjafnt eftir greinum og breytilegt á milli ára. Það var nú ekki mikið þegar krónan var sem sterkust í þenslunni hér á suðvesturhorninu. Þá hafa menn sagt: Það er verið að borga í dag tæp 10% af því sem verður eftir hjá útgerðinni í auðlindagjald, þ.e. um 3 milljarða á ári. Það getur vel verið að sumum finnist það of mikið, öðrum of lítið. En ég held hins vegar að það sé mjög mikilvægt að draga þetta fram því að mér finnst margir hv. þingmenn tala á þann veg að sjávarútvegurinn skili ekki neinu til landsins, þess vegna verði að skattpína hann og skattleggja hann frekar - sjávarútveginn sem borgar líka aukalega hærra tryggingagjald. Mér finnst þessi umræða oft vera á villigötum. Það er mjög mikilvægt að menn taki þessa umræðu um auðlindagjöldin í heild sinni upp á hærra plan. Mér hefur fundist margir hv. þingmenn vera að fiska í gruggugu vatni til að ná sér í einhver atkvæði og draga upp ranga mynd af því sem fyrir er. Það á að sjálfsögðu að fara þá leið að hafa sambærilega nýtingarsamninga í sjávarútvegi og í orkuauðlindunum, eða mjög sambærilega. Það er fáránlegt að halda að fyrirtæki geti byggt upp eitthvert atvinnulíf, einhverja fjárfestingu, og unnið markaði ef leigutími er stuttur. Það mun að sjálfsögðu ekki leiða nema til eins, þjóðarbúið og ríkissjóður mun á endanum tapa. Það liggur fyrir, það er misskilningur að halda öðru fram. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að hv. iðnaðarnefnd fari mjög vel yfir þetta mál, ég veit hún gerir það, og skoði þá hluti sem standa út af. Ég vænti þess að hún fari sérstaklega yfir þessa breytingu, hvað hún þýði, og kalli til sín þá aðila sem hafa eitthvað um þetta að segja. Ég vona að menn skili þessu þá hingað inn til þingsins, eftir frekari vinnslu frumvarpsins, og að við getum tekið þetta til frekari umræðu síðar.

Frú forseti. Við ræðum enn einu sinni hvað megi leigja auðlindir þjóðarinnar til langs tíma. Ég tala af ásettu ráði um auðlindir þjóðarinnar því að umræðan snýst um þau hugtök þó að hvort tveggja sé óskilgreint, auðlind og þjóð. Á mannsævinni skipta 40–50 ár verulega miklu máli fyrir hvern mann. Maður sem er tvítugur er að hefja sitt starf og jafnvel síðar ef hann er langskólagenginn, þrítugur getur hann horft fram á að vinna í kannski 40–50 ár og þá er það mjög langur tími í hans augum. Út frá sjónarhóli fyrirtækja er þessi tími yfirleitt miklu lengri vegna þess að fyrirtæki lifa að jafnaði ekkert voðalega lengi. Reyndar kom fram áðan hjá hv. þm. Tryggva Þór Herbertssyni að fyrirtæki gætu lifað í 600 ár, en ég held að meðalaldur þeirra sé miklu styttri. Við kynntumst því í hruninu að sum fyrirtæki lifðu ekki nema daginn. Þjóðin lifir náttúrlega miklu lengur. Hún er búin að vera á Íslandi í þúsund ár. Ég lít svo á að fyrir þjóð séu 65 ár mjög stuttur tími og alveg nægilega stuttur til að endurnýjað sé á þeim tíma. Ég var nefnilega dálítið hrifinn af þessum 65 árum á sínum tíma þegar málið var rætt. Sums staðar er talað um 99 ár eins og þegar Bretar leigðu Hong Kong, en ég hugsa að 65 ár sé skynsamlegur tími eða allt að því. Af hverju? Ef við mundum hafa þennan tíma eitt ár þá yrði ekkert virkjað, ekki neitt, af því að það mundi ekki nokkur maður setja í gang virkjun ef hann ætti að skila auðlindinni eftir eitt ár; 20 ár, kannski; 30 ár, líklegar. Þegar komið er upp í 65 ár held ég að flestir væru farnir að horfa fram hjá mörkunum vegna þess að t.d. 2% raunvextir í 60 ár þrefalda upphæðina rúmlega. Þannig að síðustu árin skipta minna og minna máli í ljósi þess að við vinnum yfirleitt með jákvæða raunvexti í hagkerfinu. Spurningin er hvar við getum sett mörkin þannig að menn, einstaklingar eða fyrirtæki sjái sér hag í að virkja og borga það mikið fyrir það að þjóðin græði á því. Þá er komið inn á hverjir semja fyrir hönd þjóðarinnar. Það er væntanlega ríkið. Ég lagði til að allar þessar auðlindir yrðu settar undir fjármálaráðherra því að þar er kannski mest þekking og þörf á peningum. Hann mundi sennilega semja skynsamlegast af öllum ráðherrum, hugsa ég, vegna þekkingar í ráðuneytinu, þarfar á peningum og vegna þess að hann er óháður öðrum hagsmunum sem tengjast t.d. iðnaði. Ég held að hv. nefnd ætti að skoða að flytja forræðið yfir til fjármálaráðherra. Mér skildist áðan að það væri á hendi ýmissa ráðuneyta. Maður skilur ekki alveg hvað sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið hefur með þetta að gera. Það væri kannski ágætt að hv. nefnd fengi lýsingu á því eða það yrði upplýst í umræðunni. Hvers vegna er verið að leggja fram þessar breytingar? Það er vegna þess að þetta er í umræðunni og menn setja alltaf samasemmerki milli þjóðar og þess að einhverjir ljótir menn séu að stela af þjóðinni. Umræðan er þannig vegna þess að eina dæmið sem er til er sveitarfélag sem veitti 65 ár og er þá spurning um ábyrgð sveitarstjórnar ef hún hefur samið af sér fyrir hönd íbúa þess. Það er nokkuð sem menn þurfa að gera upp í viðkomandi sveitarfélagi. Ég hygg að menn ættu að skoða í þessu samhengi að setja ákvarðanir í þjóðaratkvæðagreiðslu eða í atkvæðagreiðslu innan sveitarfélags þegar gerðir eru slíkir samningar þannig að sveitarfélagið komi að þeim eða þjóðin - það liggur í orðinu þjóðaratkvæðagreiðsla að þjóðin komi að slíkum samningum - sérstaklega ef þeir eru mjög veigamiklir og víðtækir eða skoði alla vega hvernig formið eigi að vera á svona samningum. Ég benti á það áðan að þegar svona lög eru komin væri hægt að skipta t.d. Landsvirkjun upp í þrjá parta - ég hef lagt það til áður, frú forseti - þ.e. Austurlandsvirkjun sem væri Kárahnjúkavirkjun og síðan Sogsvirkjanirnar og svo rest. Austurlandsvirkjun mundi að sjálfsögðu hafa höfuðstöðvar á Egilsstöðum, Sogsvirkjanir mundu hafa höfuðstöðvar á Hellu eða Hvolsvelli og rest gæti þess vegna haft höfuðstöðvar á Selfossi. Síðan yrði þessum fyrirtækjum leigður réttur til t.d. 40 ára og svo mætti selja fyrirtækin. Þá væri áhættan við að standa í því að framleiða orku farin úr höndum ríkisins. Orkuframleiðsla ber í sér mikla áhættu því að orkuverð getur hrunið þar sem það er stundum tengt álverði og álverðið getur hrunið og ýmislegt annað getur gerst sem er áhætta í. Menn gætu t.d. fundið upp nýjar aðferðir við að bræða ál, ekki með rafgreiningu heldur með öðrum aðferðum sem ég sé að sjálfsögðu ekki fyrir, þá yrði notkun raforku til álgreiningar óþörf. Það gæti gerst mjög skyndilega. Þá yrði áhætta fyrir þjóðina gífurleg af að hafa byggt upp þessar tvær megineignir sínar, Landsvirkjun og Orkuveitu Reykjavíkur, fyrir utan áhættuna af lánveitingum og lántökum sem við höfum því miður kynnst. Hér hefur að sjálfsögðu nokkuð verið rætt um sjávarútveginn því að þar er svo litið á að eftir að sett var takmörkun á veiðar myndaðist auðlind vegna þess að í takmörkuninni felst verðmæti fyrir þá sem komast inn fyrir. Menn hafa margoft rætt um hvernig eigi að haga eignarhaldi á þeirri auðlind. Ég hef í tvígang lagt til á Alþingi að skoðað verði að dreifa því yfir á alla þjóðina þannig að hver þjóðfélagsþegn fengi að veiða tvö tonn af þorski eða þorskígildi. Ég hugsa að það sé miklu skynsamlegri leið fyrir útgerðina og þjóðarbúið en að láta þingmenn og ráðherra ráðstafa þessu eins og felst í afskriftaleiðinni sem Samfylkingin lagði til, sem ég tel vera mjög slæma og ekkert annað en ríkisvæðingu á kvótanum. Ég hugsa að ef þessu yrði dreift á þjóðina mundi sko hún Jóna ekki selja kvótann sinn nema á því verði sem best byðist og kvótinn mundi leita til þeirra útgerða sem gætu veitt hann ódýrast ef markaðurinn væri almennur. Ég hef lýst því áður að þetta frumvarp feli í sér vantraust. Í því er nákvæmlega talið upp hvað eigi að gera í samningum eins og þeir menn sem gera þá hafi ekkert vit á þeim og gæti ekki hagsmuna þjóðarinnar. Að síðustu vildi ég nefna það sem ég nefndi áðan, að það mætti setja samningana eða form þeirra í þjóðaratkvæðagreiðslu eða í sveitarfélagsatkvæðagreiðslu þannig að borgarar eða íbúar í viðkomandi sveitarfélagi mundu taka afstöðu til þess hvað þeir mundu vilja leigja auðlindina háu verði og samþykkja samninginn eða hafna honum í þeirri von að geta fengið betri samning. Á bak við þetta allt er hugmyndin um auðlind. Ég held að það sé orðið brýnt að menn skilgreini hvað auðlind er. Ég vil benda á að fallvötnin okkar voru til bölvunar í árhundruð. Þau hindruðu samskipti fólks, samgöngur og annað slíkt áður en ár voru brúaðar og þau urðu ekki að auðlind fyrr en mannauðurinn kom að. Sama er með sjávarútveginn. Sjávarútvegurinn kostaði hér mannslíf í ótrúlegu magni - sorgleg saga sjávarútvegs í gegnum aldirnar á Íslandi með miklum mannskaða. Það er ekki fyrr en tæknin, þ.e. mannauðurinn, kemur að að skipin verða svo örugg að árið 2008 fórst enginn sjómaður á sjó. Það finnst mér að menn ættu að halda upp á. Það hefur því miður ekki gerst síðan en að því ættu menn að stefna. Hvorug þessara auðlinda var auðlind fyrir 100 eða 200 árum. Maður sér náttúrlega ekki fyrir hvað verður auðlind í framtíðinni. Mér segir svo hugur að það verði tíðnisvið rafsegulbylgna.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir litlu frumvarpi til laga um breyting á lögum um Byggðastofnun. Þar er lagt til að stjórnarmönnum í Byggðastofnun verði fækkað úr sjö í fimm. Öll stjórnin er nú skipuð af iðnaðarráðherra án tilnefningar en það er þó hefð fyrir því að ráðherra hafi samráð við aðra stjórnmálaflokka á þingi við skipun stjórnarinnar. Farið hefur verið vandlega yfir starfsemina að undanförnu og með tilliti til umfangs stofnunarinnar, verkefna hennar og stjórnarinnar og líka í samanburði við aðrar lánastofnanir standa ekki rök til þess að sjö menn sitji í stjórninni. Það verður að telja að bæði megi ná fram bættri skilvirkni í störfum stjórnarinnar og lækkun rekstrarkostnaður við þá fækkun sem lögð er til og að nýta megi þá féð til annarrar starfsemi tengt atvinnuþróun. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa lengra mál um þetta en geri ráð fyrir að iðnaðarnefnd muni fjalla um málið. Ég mælist svo til þess að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. iðnaðarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég varð mjög hissa þegar ég sá þetta frumvarp komið hér inn og sem áherslumál frá iðnaðarráðuneytinu að reyna enn og aftur að fara í gegn með breytingar á Byggðastofnun, reyna smám saman að kroppa í stofnunina, reyna smám saman að ná innan úr henni því sem mestu skiptir inn í iðnaðarráðuneytið. Hversu oft erum við búin að sjá það og í mörg ár að reynt sé að leggja niður eða eyðileggja þessa stofnun af hálfu þessa ráðuneytis? Það er eiginlega orðið of oft, ég verð að segja það, frú forseti. Nú á að fara þá leið og gefið er í skyn að það sé vegna þess að það sé hagkvæmara eða eitthvað slíkt að fækka í stjórn stofnunarinnar. Það er eins og menn í því ráðuneyti sem sýslar með þetta geri sér enga grein fyrir því hvert hlutverk þessarar stofnunar er. Það er mjög mikilvægt að stjórn stofnunarinnar sé fjölmenn og hún endurspegli eins mikið af landsbyggðinni og hægt er. Það er jú hlutverk þessarar stofnunar að vera byggðastofnun. Því kemur mjög á óvart að þessi leið skuli vera farin núna en það kemur hins vegar ekki á óvart að það sé vilji til þess í ráðuneytinu að fara þá leið. Það hef ég oft sé og oft hafa sveitarstjórnarmenn og landsbyggðarmenn þurft að taka slaginn við ráðuneytið. Ef menn ætla að ræða hér um vanda Byggðastofnunar er þetta ekki sá vandi. Vandinn er fyrst og fremst stefnuleysi stjórnvalda í byggðamálum. Stofnun eins og Byggðastofnun verður að vita í hvaða umhverfi hún vinnur og geta horft til framtíðar. Ég spyr því ráðherra: Er það virkilega svo að ráðherra vilji halda því til streitu að ná þessu 

Virðulegi forseti. Ég hefði skilið það ef hv. þingmaður hefði þrumað þessari ræðu yfir flokkssystur sína, hv. fyrrverandi þingmann og fyrrverandi iðnaðarráðherra, Valgerði Sverrisdóttur, sem lagði það beinlínis til í frumvarpi að leggja niður Byggðastofnun. Það er sú sem hér stendur ekki að gera. Það sem hér er verið að gera er að ráðast í aðgerðir til þess að efla trú á Byggðastofnun, til þess að styrkja Byggðastofnun og til þess að færa hana til samræmis við aðrar sambærilegar stofnanir. Með því að fækka pólitískt skipuðum stjórnarmönnum úr sjö í fimm getur hv. þingmaður ekki í alvöru fullyrt, eins og hann gerði áðan, að verið sé að taka lungann úr stofnuninni. Hvers lags eiginlega endemis vitleysa er þetta? Það er innihald starfseminnar sem skiptir hér máli, virðulegi forseti. Það að fara úr sjö í fimm stjórnarmenn mun styrkja þessa stofnun og það mun styrkja ásýnd hennar. Það hefur ekki hjálpað Byggðastofnun hingað til og ímynd hennar að vera tekin út fyrir sviga og rekin með allt öðrum hætti en aðrar sambærilegar stofnanir. Virðulegi forseti. Núna er þverpólitísk nefnd að störfum sem vinnur að því sem skiptir höfuðmáli fyrir Byggðastofnun til framtíðar litið og það er að skoða innihald hennar og hvernig hægt er að styrkja þá starfsemi sem þar fer fram. Það er verkefnið og þetta er einlægur vilji þess ráðherra sem hér stendur. Hv. þingmaður getur ekki staðið hér og skammað þann ráðherra og borið upp á hana að ætla sér að gera það sama og fulltrúi hans eigin flokks í þessu ráðuneyti ætlaði að gera fyrir nokkrum árum og, nota bene, sá ráðherra sem hér stendur barðist á móti. Ég mæli með því að hv. þingmaður skoði það ágæta minnihlutaálit sem kom frá samfylkingarþingmanninum í iðnaðarnefnd þegar komið var í veg fyrir að af niðurlagningu Byggðastofnunar yrði.

Virðulegi forseti. Ég get fullvissað hæstv. ráðherra um að ég yrði víttur fyrir þau orð sem ég viðhafði við hv. fyrrverandi ráðherra, Valgerði Sverrisdóttur, þegar þetta mál kom upp á þeim tíma, ef ég hefði flutt þau í þessum ræðustól. Ég get fullvissað hæstv. ráðherra um að ég barðist mjög hart og eindregið gegn  Ég fer ekki ofan af því, frú forseti, og ég held því enn og aftur fram, og það er af fenginni reynslu sem sveitarstjórnarmaður og sem áhugamaður um byggðamál, að iðnaðarráðuneytið hefur, örugglega síðan 2003 eða fyrir 2003, haft mikinn áhuga á því að kroppa innan úr þessari stofnun - það var það sem ég sagði, ég talaði aldrei um að taka lungann úr einhverju - og gera hana að verkfæri sem væri lítið annað en framlenging á embættismannakerfinu í ráðuneytinu. Hvernig er t.d. byggðaáætlun unnin í dag? Er hún ekki unnin í ráðuneytinu nánast án samráðs við stofnunina eins og við höfum séð í þeirri áætlun sem við höfum verið með í höndunum núna? Ég spyr hæstv. ráðherra fyrst þetta er liður í því að efla stofnunina: Er ekki rétt að það sé nefnd að störfum sem vinnur að endurskoðun og tillögum um framtíðarstarfsemi stofnunarinnar? Af hverju er ekki beðið eftir niðurstöðu þeirrar vinnu í staðinn fyrir að fara fram með þetta? Það er vegna þess að áhuginn í iðnaðarráðuneytinu er svo mikill að komst yfir þau litlu og takmörkuðu völd, ef hægt er að tala um völd, sem eru hjá þessari stofnun í dag til að koma að byggðamálum. Við höfum séð þetta svo lengi, frú forseti, og í svo mörg ár að ég hélt að loksins væri komið að því að stjórnvöld í landinu mundu leggja fram trúverðuga byggðastefnu. Nei, það er haldið áfram að höggva í sama knérunn.

Virðulegi forseti. Mér þykir leitt ef hv. þingmaður treystir mér ekki fyrir þeim verkefnum sem mér eru falin sem iðnaðarráðherra. Það er ekki til neitt, hvað eigum við að segja, sjálfstætt starfandi skrímsli sem heitir iðnaðarráðuneyti, það sem er í gangi núna er að það er höfuð á því ráðuneyti sem er sú sem stendur hér. Hv. þingmaður ber upp á þá manneskju sem hér stendur að ætla að fylgja eftir stefnu Framsóknarflokksins í byggðamálum innan iðnaðarráðuneytisins. Það er bara ekki svo.  Atvinnuþróunarhlutinn er okkur gríðarlega mikilvægur og við höfum verið að taka núna þá sem þar starfa meira með okkur inn í stofnanaklasa iðnaðarráðuneytisins og það er að nýtast mjög vel. Við erum því að afmá þær skörpu línur sem hafa verið á milli stofnana ráðuneytisins þannig að sú þekking og reynsla sem býr í okkar stofnunum nýtist sem best. Byggðastofnun er svo sannarlega mikilvægur hluti af því. Virðulegi forseti. Ég tel að það frumvarp sem hér er lagt fram skipti máli í að laga ímynd Byggðastofnunar sem er ansi veik. Alþingi á sök í því vegna þess að Alþingi hefur aldrei fylgt eftir með gjörðum því sem Byggðastofnun er sett fyrir 

Virðulegi forseti. Ég ætla að taka nokkrar mínútur í að ræða þetta frumvarp og mál því tengd. Við erum hér að tala um einfalda grein í rauninni, að fækka í stjórn þessarar stofnunar. Ég vil meina að það séu mikil mistök að gera það. Það er mjög mikilvægt að innan Byggðastofnunar starfi mjög hæft starfsfólk, eins og ég held að þar sé í dag, og einnig að í stjórn þessarar stofnunar séu sem fjölbreyttust sjónarmið og sem mest sýn á þau verkefni sem stofnunin á að sinna. Þá komum við kannski að því, frú forseti, sem hæstv. ráðherra sagði réttilega áðan, að Alþingi hefur ekki staðið sig í því að skapa, þá væntanlega með fjármunum og hugsanlega umhverfi, Byggðastofnun þau tæki og tól sem hún þarf til að sinna hlutverki sínu. Byggðastofnun hefur m.a. haft það hlutverk að lána til starfsemi og í fyrirtæki úti á landi sem hinir meintu viðskiptabankar, eða hvað á að kalla þessi fyrirtæki, hafa ekki viljað lána til. Fyrirtæki úti á landi - við þekkjum það öll, og ekki bara fyrirtæki, einstaklingar líka - hafa ekki aðgang að sömu fyrirgreiðslu og fyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu. Þar kemur Byggðastofnun einmitt inn í. Það þarf að efla þessa stofnun, það þarf að sjálfsögðu að skýra verkefni hennar. Ég held að það hafi verið og sé eitt af vandamálum þessarar stofnunar síðustu árin, þar á meðal þegar Framsóknarflokkurinn var í ríkisstjórn og fór jafnvel með þetta ráðuneyti, að framtíðarsýnin um það hvernig þessi stofnun ætti að líta út og hver verkefni hennar ættu að vera hefur ekki verið ljós. 
             Alþingi hefur skipað ýmsar nefndir, og við hér sum hver tekið þátt í störfum þeirra, nefndir sem hefðu átt að vera leiddar af Byggðastofnun þar sem þekkingin er til staðar, talnagrunnur og slíkt sem hægt er að vinna með, í staðinn fyrir að vera leiddar af ráðuneytum ríkisins. Í allt of mörg ár hefur nánast eingöngu verið rætt um Byggðastofnun undir þeim formerkjum að þarna sé stofnun sem þurfi að breyta, jafnvel leggja niður, hún sé óþörf, gagnist ekki og eitthvað slíkt. Það getur vel verið að eitthvað af þessu sé rétt, en það er þá vegna þess að við, þingmenn eða framkvæmdarvaldið, búum ekki þessari stofnun það umhverfi sem er bæði mikilvægt og nauðsynlegt. Það hefur lengi verið rætt um mikilvægi þess að atvinnuþróunarfélögin starfi náið með ríkisvaldinu og þá um leið með Byggðastofnun. Ég held að það sé í rauninni mikilvægt að við færum meira af ákvörðunum og framkvæmd beint til atvinnuþróunarfélaganna úti á landi og þá í samvinnu við Byggðastofnun. Við höfum líka búið til ýmsar nýjar stofnanir undanfarin ár, eins og Nýsköpunarmiðstöð Íslands, sem er mjög þarft og merkilegt fyrirtæki, er með starfsstöðvar víða um land og lætur mjög gott af sér leiða. En við megum á sama tíma ekki falla í þá gryfju að stilla upp verkefnum jafnvel hverju gegn öðru eins og mér finnst því miður stundum vera gert varðandi t.d. áðurnefndar stofnanir. Í lögum um Byggðastofnun er vitanlega kveðið á um um hlutverk hennar. Það hafa verið skrifaðar ýmsar skýrslur um hvort stofnunin fari eftir þeim lögum. Eftir því sem ég best veit hefur komið í ljós að þar hefur verið starfað eftir þeim lögum og reglum sem eiga að gilda. Það umhverfi sem stofnunin hefur lánað inn í hefur verið með þeim hætti að þar hafa fjármunir eðlilega - og ég meina eðlilega - tapast. Í 2. gr. laga 106/1999 segir eftirfarandi, með leyfi forseta: „Hlutverk Byggðastofnunar er að vinna að eflingu byggðar og atvinnulífs á landsbyggðinni. Í samræmi við hlutverk sitt vinnur stofnunin að undirbúningi, skipulagi og fjármögnun verkefna og veitingu lána með það að markmiði að treysta byggð, efla atvinnu og stuðla að nýsköpun í atvinnulífi. Fjármögnun verkefna skal eftir föngum vera í samstarfi við aðra. Byggðastofnun fylgist með þróun byggðar í landinu, m.a. með gagnasöfnun og rannsóknum. Stofnunin skipuleggur og vinnur að atvinnuráðgjöf í samstarfi við atvinnuþróunarfélög, sveitarfélög og aðra. Stofnunin getur gert eða látið gera áætlanir um þróun byggðar og atvinnulífs í þeim tilgangi að treysta búsetu og atvinnu í byggðum landsins. Stofnunin getur einnig tekið þátt í gerð svæðisskipulags samkvæmt skipulagslögum.“ Lagagrein þessi, frú forseti, undirstrikar það nána samband sem er á milli þróunarsviðs stofnunarinnar og atvinnulífsins, það samband sem er á milli þeirra sem vinna að rannsóknum og þekkingaröflun, á aðstæðum landsbyggðarinnar. Það er mjög mikilvægt að Alþingi og framkvæmdarvaldið marki þessari stofnun skýrt umhverfi og skýra stefnu í stað þess að vera sífellt að, ég ætla nú bara að orða það eins og hér var orðað ekki alls fyrir löngu, ef ég man rétt, hræra í innyflum stofnunarinnar. Það er mjög mikilvægt að mínu viti að stjórn stofnunarinnar endurspegli mismunandi áherslur á landsbyggðinni. Það eru ekki sömu áherslur alls staðar úti á landi þar sem stofnunin á að starfa. Við þurfum að horfa til þess og því hvet ég til þess að þetta frumvarp verði nú sett rækilega og djúpt ofan í saltpækilinn í iðnaðarnefnd.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna þar sem hann benti á mjög mikilvægt starf sem Byggðastofnun hefur unnið í gegnum árin og áratugina. Ég tek undir það með hv. þingmanni að manni hefur oft fundist vera frekar neikvæð umræða hjá sumum um Byggðastofnun. Samt sem áður er til þess ætlast að hún styðji og byggi upp atvinnulífið á landsbyggðinni. Byggðastofnun er gríðarlega mikilvæg stofnun. Ekki þarf að setja á langar ræður um það vegna þess að þegar menn hefja atvinnurekstur hafa þeir oft og tíðum komið að lokuðum dyrum í þessu stóra bankakerfi sem var áður en það hrundi allt saman. Síðan þegar þarf að leggja inn í Byggðastofnun út af fjármálahruninu er eins og menn vilji láta að því liggja að þar hafi verið einhver óeðlileg starfsemi á ferðinni en gera sér ekki grein fyrir því að lánastofnun eins og Byggðastofnunin varð að sjálfsögðu fyrir falli eins og allar aðrar lánastofnanir svo ég tali nú ekki um það mikla starf sem unnið er á vegum atvinnuuppbyggingar og þeirrar þróunar sem þar á sér stað. Er hægt að nefna mýmörg dæmi um það. Þetta frumvarp er hálfgert frumhlaup og ég tek undir að það mætti svo sem fara í þennan saltpækil ef hann væri til staðar í hv. iðnaðarnefnd. Eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra er búið að skipa þverpólitíska nefnd um að endurskoða starfsemi Byggðastofnunar sem á að skila af sér skýrslu til hæstv. ráðherra fyrir 1. maí. Hver er skoðun hv. þingmanns á því? Hefði ekki verið eðlilegra að þetta frumvarp kæmi fram eftir að þeirri vinnu væri lokið þannig að menn hlypu ekki á sig eins og mér finnst vera að gerast núna?

Virðulegi forseti. Ég þakka þetta andsvar. Það er svolítið sérstakt að koma fram með þetta mál úr því að nefnd var skipuð 16. febrúar sl. til að gera tillögu um framtíðarfyrirkomulag á lánastarfsemi Byggðastofnunar sem er að sjálfsögðu gríðarlega stór þáttur af starfsemi hennar. Við höfum svo önnur svið þarna, svo sem þróunarsvið, þar sem unnið er að rannsóknum og ýmsu þess háttar. Þessi nefnd er enn þá að störfum og því er með öllu óeðlilegt að hér sé komið fram með frumvarp sem kemur beint að máli sem hlýtur að vera eitt af því sem er tekið til skoðunar þegar fjallað er um þennan stóra þátt stofnunarinnar, lánastarfsemina, þ.e. hvernig haldið er á stjórninni og hvernig valið er í hana. Ef ég man rétt er í athugasemdum með frumvarpinu fjallað um hvernig það skuli gert. Það er líka nauðsynlegt að minnast á að það er mjög óraunhæft að gera sömu kröfu til lánastarfsemi Byggðastofnunar og lánastarfsemi venjulegs banka, þar sem lánað er á allt öðrum forsendum ef sú starfsemi er stunduð á öðrum forsendum en venjulegs fjárfestingar- eða viðskiptabanka. Við sáum t.d. í vandræðunum eftir hrunið að þegar bankar voru búnir að gefa jafnvel heimild fyrir lagfæringum á lánum fyrirtækja stóð upp á Byggðastofnun að koma þar inn í vegna þess að stofnunin hafði ekki fengið þau lagaúrræði sem þurfti til þess og þá um leið þá fjármuni sem hefði þurft til að mæta frekari skakkaföllum. Þarna brást ríkisvaldið algjörlega þeim fyrirtækjum úti á landi sem hefðu hugsanlega getað lifað ef Byggðastofnun hefði haft þau tæki og tól sem þurfti til. Við þurfum einfaldlega, frú forseti, að horfa til framtíðar og marka þessari starfsemi skýra stefnu. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Mig langar að staldra aðeins við það sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu vegna þess að þetta er svo sem ekki merkilegt nema að það á að skipa fimm manna stjórn í staðinn fyrir sjö. Eins og ég sagði í mínu fyrra andsvari finnst mér mjög sérkennilegt að þetta skuli vera lagt fram núna þar sem þessi þverpólitíska nefnd á að skila af sér 1. maí og þá verður varla byrjað að fjalla um þetta frumvarp í iðnaðarnefnd af því að þingið er að fara í frí eftir daginn á morgun fram til 2. maí. Telur hv. þingmaður einhverja hættu á því að þarna sé eitthvert milliþrep í því að ætla að fella Byggðastofnun og það mikilvæga starf sem sú ágæta stofnun vinnur inn í einhverja ákveðna bankastofnun? Það kemur fram í greinargerðinni að það komi vel til greina að láta Bankasýslu ríkisins tilnefna tvo stjórnarmenn. Mér finnst einhvern veginn vegurinn liggja þangað án þess að ég haldi því fram að svo sé. Maður getur líka rifjað það upp með Bankasýslu ríkisins að hér voru umræður síðast í morgun þar sem talað var um hvernig ríkisbankinn Landsbankinn hefur til að mynda staðið sig í að leysa úr ákveðnum skuldavanda fyrirtækja sem hefur lítið miðað og ekkert gerst í. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji einhverja hættu á því að vilji stjórnvalda sé hugsanlega að fella Byggðastofnun undir einhvern bankann sem deild þar og þá sé í raun og veru hætta á því að það mikla starf sem snýr að atvinnuuppbyggingunni og atvinnuþróun gæti jafnvel verið í hættu. En það er gríðarlega mikilvægt að það sé varið og stofnunin tryggð. Ég er sammála hv. þingmanni um að stofnuninni þurfi að tryggja þau úrræði og tæki sem hún þarf til þess að fara eftir 

Virðulegi forseti. Ég get ekki svarað því hvort það sé líklegt að fella eigi starfsemina inn í einhverja bankastofnun. Það getur allt eins verið. Ég átta mig ekki á því hver framvindan verður með þetta. Af greinargerðinni er alveg ljóst að það á að setja einhvers konar fjármálastimpil á stjórnina meira en gert er í dag jafnvel þótt við vitum hvernig tókst til hjá fjármálaspekingum við að reka hér fjármálakerfi. Það er kannski ekki alveg til eftirbreytni. Hér er athyglisverð setning í þessu samhengi. Í frumvarpinu stendur, með leyfi forseta: „Fulltrúar í stjórn Byggðastofnunar þurfa því að hafa a.m.k. grunnþekkingu á málefnum atvinnulífs á landsbyggðinni.“ Áður er búið að taka fram að menn þurfi að búa yfir sömu þekkingu og krafa er gerð um í bankakerfinu. Ég leyfi mér að efast um að þeir sem hafa einhverja sérstaka þekkingu á fjármálakerfum eða eru toppar í bönkum landsins og fjármálafyrirtækjum hafi einhverja sérstaka þekkingu á atvinnustarfsemi á landsbyggðinni. Ég held einmitt að þeir sem hafi sérstaka þekkingu á atvinnustarfsemi á landsbyggðinni búi þar, séu þar og eigi því helst að koma þaðan til að stjórna þessari stofnun. Það er mjög stutt síðan við sem erum áhugamenn um að þessi stofnun geti dafnað og verið í því hlutverki sem til er ætlast af henni með lögum glímdum við það að það átti að búta hana niður. Það átti að fara með hluta af starfseminni til Hagstofunnar og annan hlutann í, ég man ekki hvað hin stofnunin heitir, og inn í ráðuneytið. Ákveðinn hluti er kominn inn í ráðuneytið nú þegar, þ.e. gerð byggðaáætlunar sem við höfum verið að vandræðast með hér í þinginu hvað eigi að gera við í rauninni. Svo er unnin áætlun sem kölluð er 20/20 þvert ofan í byggðaáætlun. Stjórnleysið og stefnuleysið í þessum málum er algert. Það er stærsta vandamálið, ekki hversu margir eru í stjórn stofnunarinnar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 30/1987, um orlof, með síðari breytingum. Með frumvarpinu er gerð tillaga að breytingum sem bætir rétt starfsfólks til töku orlofs í kjölfar veikinda. Lög um orlof kveða á um að atvinnurekandi ákveði í samráði við launþega hvenær orlof skuli veitt. Verði starfsmaður veikur á orlofstíma þarf hann að tilkynna það atvinnurekanda og getur samkvæmt gildandi lögum farið fram á orlof utan lögbundins orlofstíma, þ.e. frá 2. maí til 15. september, en þó ekki síðar en svo að orlofi hans sé lokið fyrir 31. maí næsta ár á eftir. Geti starfsmaðurinn ekki vegna veikinda sinna farið í orlof fyrir þann tíma á hann rétt á að fá orlofslaun sín greidd. Lagabreytingin sem hér er lögð til felur í sér að starfsmanni, sem vegna veikinda getur ekki farið í orlof á þeim tíma sem ákveðið hefur verið, verði kleift að fara í orlof eftir að veikindunum lýkur án þess að það sé skilyrði að orlofinu verði lokið fyrir 31. maí næst á eftir. Þó er gert ráð fyrir að viðkomandi starfsmaður fari í orlof eins fljótt og unnt er eftir að veikindunum lýkur og jafnframt miðað við að ákvörðun um töku orlofs sé tekin í samráði starfsmanns og atvinnurekanda líkt og verið hefur. Eftirlitsstofnun EFTA hefur gert athugasemd við gildandi ákvæði um orlofstöku sem áður var lýst. Telur hún það brjóta í bága við ákvæði 7. gr. tilskipunar Evrópusambandsins nr. 88/2003, sem varðar skipulag vinnutíma, og hefur í því sambandi bent á niðurstöður tveggja dómsmála Evrópudómstólsins um hliðstæð mál. Við gerð frumvarpsins var haft samráð við Alþýðusamband Íslands, Bandalag háskólamanna, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Samband íslenskra sveitarfélaga, Samtök atvinnulífsins, Vinnumálastofnun og starfsmannaskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Hæstv. forseti. Ég tel mikilvægt að þetta frumvarp verði að lögum. Með því er brugðist við ábendingum Eftirlitsstofnunar EFTA sem ég gat um áðan og starfsfólki færð nokkur réttarbót við töku orlofs í kjölfar veikinda sem ég tel að sé réttmæt og af hinu góða. Með þeim orðum óska ég eftir að málinu verði vísað til umfjöllunar hv. félags- og tryggingamálanefndar Alþingis og til 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um réttindagæslu fatlaðs fólks. Frumvarp þetta er lagt fram samkvæmt fyrirmælum í ákvæði XI til bráðabirgða í lögum um málefni fatlaðs fólks, nr. 59/1992, með síðari breytingum. Frumvarpið byggir á tillögu starfshóps sem skipaður var af félags- og tryggingamálaráðherra til að gera tillögur um réttindagæslu fatlaðs fólks og skoða þvingun og valdbeitingu gagnvart fötluðu fólki. Í starfshópnum voru auk fulltrúa ráðherra fulltrúi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, Öryrkjabandalags Íslands og Landssamtakanna Þroskahjálpar. Velferðarráðuneytið vann að undirbúningi frumvarpsins í samstarfi við fyrrgreind heildarsamtök fatlaðs fólks og Samband íslenskra sveitarfélaga. Eftir ítarlega skoðun var það niðurstaða vinnuhópsins að rétt væri að fresta gerð þess hluta frumvarpsins sem varðar nauðsynlegar aðgerðir til að draga úr nauðung við fatlað fólk. Þar sem hér er um að ræða mjög viðkvæmt svið sem varðar mannréttindi fatlaðra einstaklinga þarf að vanda mjög til lagasetningar varðandi þvingunaraðgerðir sem kann að þurfa að beita og taldi hópurinn því að meiri tíma þyrfti til að undirbúa slík ákvæði. Í frumvarpinu er því lagt til að sett verði ákvæði um réttindavakt fatlaðs fólks, trúnaðarmenn og persónulega talsmenn. Gert er ráð fyrir að í haust verði lagt fram frumvarp sem hefur að geyma ákvæði um aðgerðir til að draga úr nauðung í vinnu með fötluðu fólki. Í frumvarpi þessu er lagt til að réttindagæsla fatlaðs fólks verði þríþætt. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að innan ráðuneytisins verði starfandi réttindavakt sem hafi eftirlit með að réttindi fatlaðs fólks séu virt. Réttindavaktinni er meðal annars ætlað að hafa yfirumsjón með réttindamálum fatlaðs fólks og sjá um fræðslu og útgáfu fræðsluefnis um réttindamál fatlaðra. Í öðru lagi er að finna í frumvarpinu ákvæði um svæðisbundna trúnaðarmenn fatlaðs fólks. Lagt er til að ákvæðið um trúnaðarmenn verði fellt út úr lögum um málefni fatlaðs fólks og haft með öðrum ákvæðum um réttindagæslu fatlaðs fólks. Sú breyting er lögð til á núverandi skipulagi að trúnaðarmenn verði ráðnir í tiltekið starfshlutfall að fenginni umsögn heildarsamtaka fatlaðs fólks og teljist starfsmenn ráðuneytisins þótt þeir séu staðsettir í þeim landshluta sem þeir starfa. Trúnaðarmönnum er ætlað að vera fötluðu fólki innan handar við hvers konar réttindagæslu, en ákvæði þau sem lögð eru hér til eru talsvert ítarlegri en núgildandi ákvæði. Lagðar eru auknar skyldur á trúnaðarmenn, enda er gert ráð fyrir að þeir verði ráðnir í að minnsta kosti hálft starf. Gert er ráð fyrir að þeir aðstoði fatlað fólk sem til þeirra leitar auk þess sem þeir geta tekið mál upp að eigin frumkvæði eða eftir ábendingum einhvers sem telur brotið á fötluðum einstaklingi. Það má geta þess að í tengslum við þetta ákvæði um trúnaðarmenn var á grundvelli eldri laganna sett reglugerð um trúnaðarmenn fatlaðs fólks til að mæta þessu tímabundna ástandi þar sem auglýst var eftir fólki til að sinna þessu starfi til eins árs, en þar með þeim viðbótum sem gert er ráð fyrir í þessu frumvarpi um fjölda þeirra sem sinna þessu verkefni og menntun og kröfur til þeirra. Í þriðja lagi gerir frumvarpið ráð fyrir að fatlaðir einstaklingar, sem af einhverjum ástæðum eiga erfitt með að gæta réttar síns sjálfir eða sjá um sín persónulegu málefni, skuli eiga rétt á persónulegum talsmanni, en slíkt úrræði hefur ekki staðið þeim til boða áður. Þar er gert ráð fyrir að fatlaður einstaklingur, sem óskar eftir persónulegum talsmanni, velji sér talsmann og trúnaðarmaður staðfesti það val. Skulu þeir gera með sér skriflegt samkomulag um aðstoðina. Þar skal meðal annars koma fram um hvers konar aðstoð verði að ræða og hvort og að hvaða marki hún nær til meðferðar fjármuna hins fatlaða einstaklings. Hlutverk persónulegs talsmanns fatlaðs einstaklings er í fyrsta lagi að aðstoða hann við að gæta réttar síns þannig að hann njóti alltaf þeirrar þjónustu sem hann þarf og á rétt á. Sérstaklega er kveðið á um það í frumvarpinu að sé fyrirhugað að gera verulegar breytingar á þjónustu sem hinn fatlaði einstaklingur nýtur skuli veitandi þjónustunnar kalla til persónulegan talsmann viðkomandi. Í annan stað skal persónulegur talsmaður aðstoða hinn fatlaða einstakling við að taka sjálfstæðar ákvarðanir um persónuleg málefni, t.d. varðandi val á búsetu, atvinnu og tómstundum og varðandi læknisþjónustu og aðgerðir. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir að fatlaður einstaklingur geti falið persónulegum talsmanni sínum að sjá um greiðslur daglegra útgjalda og skulu greiðslur þá inntar af hendi með reiðufé af sérgreindum reikningi. Heimild til slíks þarf að koma fram í samkomulagi fatlaðs einstaklings og persónulegs talsmanns. Persónulegur talsmaður getur ekki stofnað til fjárhagsskuldbindinga fyrir fatlaðan einstakling nema á grundvelli sérstaks skriflegs umboðs þess efnis. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins. Með samþykkt þess verður fötluðum einstaklingum tryggð nauðsynleg aðstoð við að gæta réttinda sinna og sjálfstæðis við að taka ákvarðanir um persónuleg mál, svo sem búsetu, atvinnu eða tómstundir; aðstoðin við ákvarðanir af því tagi verður betur tryggð. Samþykkt frumvarpsins mun því fela í sér mikla réttarbót fyrir fatlaða einstaklinga. Ég leyfi mér því að leggja til, hæstv. forseti, að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. félags- og tryggingmálanefndar og 2. umr.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. velferðarráðherra fyrir frumvarp um réttindagæslu fatlaðs fólks. Við höfum beðið eftir þessu frumvarpi í félags- og tryggingamálanefnd, enda óskuðum við eftir því þegar við breyttum lögum um málefni fatlaðs fólks rétt fyrir jólin, vegna yfirfærslu á málaflokknum frá ríki yfir til sveitarfélaga, að málefni réttindagæslu kæmu hér inn í þingið fyrir 1. mars. Við flýttum því af því að í frumvarpinu sagði að því ætti að ljúka fyrir árslok 2011. Nú er það svo að lengi hefur réttindagæsla fatlaðs fólks verið bágborin hér á landi þannig að frumvarpið er mikil réttarbót fyrir fatlað fólk. Eins og hæstv. ráðherra fór yfir skiptist þetta í réttindavakt, trúnaðarmenn og persónulega talsmenn. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að réttindavakt ráðuneytisins og trúnaðarmenn verði samtals 4,1 stöðugildi, starfshlutfall hjá réttindavakt ráðuneytisins er þá 3/5 hlutar úr stöðu. Það kemur fram í frumvarpinu að meginhlutverk ráðuneytisins í þessu starfshlutfalli verði að gæta að réttindagæslunni. En ég velti því aðeins fyrir mér, og við munum fara yfir það í nefndinni, með hvaða hætti stefnumótun er háttað, hvaða mannafli er í stefnumótun í málefnum fatlaðra. Þá ber að líta til þess að nú þegar málaflokkurinn er kominn til sveitarfélaga munu sveitarfélög að sjálfsögðu verða mjög virkir þátttakendur í stefnumótun í málefnum fatlaðra, enda eru það sveitarfélögin sem veita þjónustuna og eru í tengslum við málaflokkinn og að sjálfsögðu það fatlaða fólk sem nýtur þjónustu sveitarfélaganna. Eins og fram kemur var þáttur sem varðar nauðung tekinn út úr frumvarpinu. Nefndin gat vel sætt sig við það í ljósi þess hversu mikilvægt var að fá réttindagæsluhlutann inn í þingið. Ég vona svo sannarlega að við náum að senda frumvarpið út til umsagnar fyrir páskahlé og afgreiða það sem lög fyrir sumarhlé. Stefnir nefndin að því, en svo verðum við að sjá hverju fram vindur, hvaða athugasemdir koma við frumvarpið og hvaða breytingar við teljum að kunni að þurfa að gera á því. Það veldur mér áhyggjum að talað er um að kostnaður við réttindagæslu, þ.e. réttindavaktin og trúnaðarmennirnir auk ferða og ýmiss kostnaðar í tengslum við þeirra starfsemi, verði nálægt 40 millj. kr. á ári. Nú er ljóst að frumvarpið verður ekki að lögum fyrr en þó nokkuð verður liðið á þetta ár og að í ráðuneytinu eru til staðar 20 millj. kr. í þennan málaflokk á þessu ári, og ætti það að duga. Síðan kemur jafnframt fram í kostnaðarumsögn fjármálaráðuneytisins, með leyfi forseta, setning sem ég ætla að vitna hér í: „Ef talin verður meiri þörf fyrir aukna starfsemi á þessu sviði fremur en öðrum verður að gera ráð fyrir að velferðarráðuneytið muni þá forgangsraða til verkefnisins öðrum fjárheimildum innan síns útgjaldaramma.“ Hér finnst mér fjármálaráðuneytið ganga ansi langt í því að fara inn á valdsvið fjárveitingavaldsins varðandi það að ákvarða hvar við eigum að forgangsraða fjármunum. Nú veit ég mjög vel sem stjórnarþingmaður að við höfum úr mjög takmörkuðum fjármunum að spila. Við þurfum að vanda vel valið á milli útgjaldaliða. Við þurfum að forgangsraða mjög vel. Þegar ég hugsa um útgjöld velferðarráðuneytisins, og hér erum við að tala um grundvallarréttindi fólks, fatlaðs fólks, velti ég fyrir mér: Eigum við þá að forgangsraða réttindagæslu fatlaðra umfram barnavernd? Umfram þjónustu við aldraða? Umfram málefni útlendinga á Íslandi? Og þannig gæti ég lengi talið. Við erum þarna inni með allt almannatryggingakerfið. Við erum þarna inni með Vinnumálastofnun og atvinnuleysistryggingarnar. Ég verð að segja að mér hugnast það illa að hér sé lögð sú lína af hálfu fjármálaráðuneytisins að þetta þurfi að vera með þessum hætti, að við þurfum að ganga inn í aðra viðkvæma málaflokka. Um leið vil ég taka það fram að ég geri mér grein fyrir því að fjármagn er ekki auðsótt í ríkiskistuna þessi missirin. Þá er einn þáttur hér sem kemur inn á að nú er félags- og tryggingamálanefnd að fjalla um frumvarp til breytinga á lögum um barnavernd. Þar hafa hagsmunaaðilar samtaka fatlaðs fólks lagt ríka áherslu á að það sé sérstaklega tekið fram að lögin nái til fatlaðra barna. Þarna eru deildar meiningar. Því barnaverndaryfirvöld segja að að sjálfsögðu nái barnaverndarlög yfir fötluð börn eins og önnur börn, það segi sig sjálft. En þó telja talsmenn fatlaðra barna, aðstandendur fatlaðra barna, hagsmunasamtök, að fötluð börn hafi í raun ekki notið verndar barnaverndarlaganna. Í 6. gr. er fjallað um hvernig fara eigi með mál þegar verið er að brjóta á fötluðum einstaklingum. Nú kann það að vera brot af því tagi að viðkomandi einstaklingi bjóðist ekki ákveðin tegund þjónustu sem hann ætti að fá í raun og veru, en þá velti ég því fyrir mér þegar um barn er að ræða sem fær ekki þjónustu sem trúnaðarmaður telur að sé nauðsynleg fyrir þroska og framgang þess, er það þá ekki málefni sem barnaverndaryfirvöld eiga að láta sig varða? Ég vildi því hér í þessari 1. umr. ræða örlítið um þetta mál af því þetta skarast við mál sem er í nefndinni núna. Ég tel það jákvætt því að þá er hægt að tryggja að réttindi fatlaðra barna séu tryggð væntanlega í báðum löggjöfunum, en þó að það sé tryggt að ef fötluð börn fá ekki þá þjónustu og það atlæti sem þeim ber sé það álitið alvarlegt mál af barnaverndaryfirvöldum. Það teldi ég að minnsta kosti styrkja stöðu og réttindi fatlaðra barna. Ég ætla, frú forseti, ekki að hafa þetta mikið lengra. Ég ætla bara að fagna því að frumvarpið er komið fram og vona að félags- og tryggingamálanefnd geti afgreitt það fljótlega og að við getum farið yfir þann þátt að við séum ekki með samþykkt frumvarpsins sjálfkrafa að skerða útgjöld til annarra mikilvægra velferðarmála.

Frú forseti. Ég vil byrja á að fagna framlagningu þessa frumvarps. Það er orðin brýn þörf á því að leysa úr réttindagæslu fyrir fatlað fólk sem var dálítið rædd hér í sambandi við flutning málefna fatlaðs fólks til sveitarfélaganna. En þá varð þessi hluti að vissu leyti eftir. Hins vegar rekast sjónarmið á. Ég vil að hv. félagsmálanefnd sem ég starfa í vinni málið vandlega og nákvæmlega og fái umsagnir frá þeim aðilum sem það varðar og því skiptir verulegu máli að lagasetningin verði vönduð þar sem hún fjallar um réttindagæslu fyrir hóp fólks sem er mjög viðkvæmur í þjóðfélaginu. Þessi sjónarmið rekast á. Ég held að við ættum að taka okkur tíma þó að liggi á því að afgreiða málið. Formaður nefndarinnar talaði áðan um það sem þyrfti fyrst og fremst að gera og ég mun vinna eins og ég mögulega get með nefndarformanni að því. Það þarf að senda málið til umsagnar, gefa til þess hæfilegan tíma, fá gesti við fyrsta tækifæri og ræða málið út í hörgul með félagasamtökum sem starfa að málefninu og þeim aðilum sem þekkja til málefna fatlaðs fólks. Ég get ekki annað en fagnað frumvarpinu. Ég vildi kannski spyrja örlítið ef hæstv. ráðherra kæmi á eftir um hvernig notendastýrðri þjónustu væri háttað við fatlað fólk og hvort hún væri í þessum pakka.

Herra forseti. Í raun kem ég ekki hingað upp til að spyrja hv. þm. Pétur Blöndal út í ræðu hans. Ég kem til þess að þakka honum fyrir samstarf okkar í félags- og tryggingamálanefnd. Nú er mikið talað um sundrungu og óeiningu í þinginu. Ég tel því fulla ástæðu til að koma hingað upp til að fara yfir vinnu okkar í félags- og tryggingamálanefnd. Við höfðum mjög skamman tíma til að flytja málefni fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga, en gerðum það auðvitað á grundvelli mjög ítarlegrar og mikillar vinnu utan þingsins, og með samstilltum vilja þingmanna óháð flokkum gengu þau mál hratt og örugglega fyrir sig og við vönduðum mjög til þeirrar vinnu. Allir lögðu sitt af mörkum til að sú löggjöf sem við vorum að setja um málefni fatlaðs fólks yrði sem best úr garði gerð.

Hæstv. forseti. Ég tel í sjálfu sér enga ástæðu til að fara í lokaræðu. Ég held að málið sé í góðum farvegi og afar góðum höndum vegna þess að þetta mál er í rauninni til komið vegna breytinga sem félags- og tryggingamálanefnd gerði á frumvarpinu um yfirfærslu á málefnum fatlaðra. Hún tók fyrir skýrslu sem hafði verið unnin um réttindagæsluna með hugmyndum sem aðilar þeirra félaga sem véla hvað mest um málefni fatlaðs fólks höfði lagt fram. Það var því að frumkvæði þeirrar ágætu nefndar að málið kom inn á borð til okkar. Ég fagna því innilega. Hv. þingmaður spyr um notendastýrða þjónustu. Það er einmitt verið að fara að stað með starfshóp sem fer í útfærslu á þeim hugmyndum sem koma fram í frumvarpinu. Það er búið að skipa hann þannig að það er bara spurning um daga hvenær sá hópur fer í gang. Þar munum við fara í nánari útfærslu á þessu. Þar eru bæði fulltrúar frá ráðuneytinu og viðkomandi hagsmunasamtökum. Við þurfum að fylgja því eftir að unnið verði með skipulegum hætti við að taka upp þá þjónustu og líka að gerð verði athugun á því með hvaða hætti henni sé best fyrirkomið. Ég vil taka undir þær þakkir sem hafa verið fluttar hér til nefndarmanna í hv. félags- og tryggingamálanefnd. Það hefur verið einstaklega gott að hafa nefndina. Hún hefur bókstaflega tekið upp mál, bætt þau, lagfært og komið með eigin hugmyndir og verið í góðu samstarfi við ráðuneytið sem ég held að skipti mjög miklu máli og notendur þjónustunnar. Eitt til viðbótar áður en ég hætti. Einn af þeim þáttum sem þarf að fylgja vel eftir og tengist þessum málum er að byggja upp eftirlit með þjónustunni og gera það sjálfstætt þannig að sá sem sér um eftirlitið sé ekki sá sem veitir þjónustuna eða sá sem ákveður með hvaða hætti hún sé veitt, þ.e. ráðuneytið sjálft. Verið er að vinna að skipulagi til að finna því stað í stjórnsýslunni og svolítið hefur verið horft til landlæknisembættisins og hvort það eigi 

Herra forseti. Þetta eru allt saman meðsvör en ekki andsvör. Manni er dálítill vandi á höndum að svara. En það er rétt að samstarfið hefur verið afskaplega gott í félags- og tryggingamálanefnd nokkuð lengi. Þar hefur verið unnið mjög mikið að mörgum málum sem horfa til bóta. Ég held að fólk þurfi að gera sér grein fyrir því að þó að út á við sé myndin af Alþingi þannig að hér mætist stálin stinn þá er miklu meira um það í einstökum nefndum að menn vinni þar saman að sameiginlegum lausnum sem koma öllum til góða. Það finnst mér vera gert í hv. félags- og tryggingamálanefnd og þakka það.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 139/2005, um starfsmannaleigur, með síðari breytingum. Frumvarpið er lagt fram í kjölfar athugasemda sem Eftirlitsstofnun EFTA hefur gert við tiltekin ákvæði laganna og er breytingunni ætlað að koma til móts við þær kröfur. Stofnunin hafði áður gert athugasemd við sambærileg ákvæði í lögum um réttindi og skyldur erlendra fyrirtækja sem senda starfsmenn tímabundið til Íslands og starfskjör starfsmanna þeirra og var orðið við þeim athugasemdum með breytingum á þeim lögum. Þær breytingar voru gerðar í fyrra. Þess vegna er eðlilegt að reyna að samræma þetta í þessum tveimur lagabálkum. Lagabreytingarnar sem nú eru lagðar til eru að öllu leyti sambærilegar þeim sem gerðar voru á áðurnefndum lögum í fyrra. Þær snúast fyrst og fremst um þá tímafresti sem veittir eru starfsmannaleigum til að veita Vinnumálastofnun upplýsingar um starfsemi sína og frest Vinnumálastofnunar til þess að fara yfir þau gögn áður en hún veitir staðfestingu þeirra. Í athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA segir að kröfum núgildandi laga um tímafresti megi jafna við að starfsmannaleigur þurfi að sækja um leyfi fyrir fram til að geta hafið starfsemi hér á landi. Telur stofnunin að það feli í sér hindrun á frjálsum þjónustuviðskiptum á grundvelli 36. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Í 2. gr. gildandi laga um starfsmannaleigur er þeim sem vill veita slíka þjónustu hér á landi gert að tilkynna það til Vinnumálastofnunar átta virkum dögum áður en starfsemin hefst. Hér er lagt til að Vinnumálastofnun þurfi að berast tilkynning eigi síðar en sama dag og starfsemin hefst. Samhliða er lagt til að Vinnumálastofnun fái tvo virka daga til að fara yfir upplýsingarnar sem áskilið er að fylgi tilkynningunni. Skrifleg staðfesting Vinnumálastofnunar á því að öllum gögnum hafi verið skilað þarf því að liggja fyrir eigi síðar en tveimur dögum eftir að starfsemi leigunnar hefst en ekki áður en hún hefst líkt og í gildandi lögum. Áskilið er að starfsmannaleiga sem veitir þjónustu á Íslandi samtals lengur en 10 virka daga á hverjum 12 mánuðum skuli hafa fulltrúa hér á landi. Eins og er þarf að tilkynna Vinnumálastofnun hver sá fulltrúi er átta virkum dögum áður en starfsemin hefst. Er lagt til að tilkynningin þurfi að berast í síðasta lagi samdægurs því að leigan hefji starfsemi sína. Einnig er lögð til ný málsgrein sem áréttar að fulltrúi viðkomandi starfsmannaleigu geti verið einn af starfsmönnum hennar sem starfa hér á landi. Í þessu felst ekki efnisleg breyting frá gildandi lögum heldur einungis árétting. Meðal þess sem Eftirlitsstofnun EFTA hefur gert athugasemdir við er ákvæði um að starfsmannaleigu sé óheimilt að veita þjónustu hér á landi hafi fyrirtækið látið hjá líða að tilkynna um fulltrúa sinn til Vinnumálastofnunar eða ef skipt hefur verið um fulltrúa. Telur Eftirlitsstofnunin að þetta brjóti gegn frjálsum þjónustuviðskiptum samkvæmt 36. gr. samnings um Evrópska efnahagssvæðið og vísar til dóma Evrópudómstólsins í því sambandi. Hér er því lagt til að umrætt ákvæði sem er í 4. mgr. 3. gr. laganna verði fellt brott. Hæstv. forseti. Setning laga um starfsmannaleigur árið 2005 byggði á því að nauðsynlegt þótti að setja slíkri starfsemi ákveðinn ramma með lágmarksreglum og eftirliti. Áhersla er lögð á að markmið laga um starfsmannaleigur haldist þrátt fyrir þær breytingar sem lagðar eru til í kjölfar athugasemda Eftirlitsstofnunar EFTA. Með þetta í huga er því lagt til að Vinnumálastofnun fái auknar heimildir til að beita þvingunaraðgerðum láti starfsmannaleiga undir höfuð leggjast að tilkynna Vinnumálastofnun um fulltrúa sinn eða skipti á fulltrúa. Gert er ráð fyrir því að við lögin bætist ákvæði um dagsektir sem heimila Vinnumálastofnun að krefja hlutaðeigandi starfsmannaleigu um úrbætur innan hæfilegs frests að viðlögðum dagsektum sem geta numið allt að 100 þús. kr. á dag verði starfsmannaleigan ekki við þeim kröfum. Auk framantalinna breytinga er lögð til orðalagsbreyting á b-lið 4. gr. laga um starfsmannaleigur sem fjallar um almannatryggingavernd starfsmanna sem starfa hjá starfsmannaleigu. Með breytingunni er kveðið skýrt á um að eingöngu sé verið að kanna hvort starfsmenn sem starfa hér á landi á vegum starfsmannaleigu njóti almannatryggingaverndar í heimaríki sínu. Markmið þessa ákvæðis er ekki að koma í veg fyrir að hlutaðeigandi starfsmannaleiga hefji starfsemi hér á landi heldur er tilgangurinn að vekja athygli starfsmannaleigna og viðkomandi starfsmanns á því að sá síðarnefndi njóti ekki tryggingaverndar í þeim tilvikum sem það á við. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir þeim breytingum á lögum um starfsmannaleigur sem lagðar eru til með frumvarpi þessu og legg til að því verði að loknum umræðum vísað til hv. félags- og tryggingamálanefndar og til 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 95/2000, um fæðingar- og foreldraorlof, með síðari breytingum. Frumvarpið er fyrst og fremst lagt fram til að bregðast við athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA við ákvæði gildandi laga um samlagningu starfstímabila foreldra sem flytjast milli ríkja innan Evrópska efnahagssvæðisins. Einnig er í frumvarpinu lögð til innleiðing á tilskipun Evrópusambandsins sem kveður á um lengingu foreldraorlofs. Loks eru tillögur um úrbætur á gildandi lögum sem ætlað er að skýra og styrkja framkvæmd þeirra. Ég mun nú gera grein fyrir helstu lagabreytingunum sem lagðar eru til með frumvarpinu. Fyrst kem ég að því sem snýr að athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA við 11. mgr. 13. gr. laganna, en greinin fjallar um samlagningu starfstímabila foreldra sem flytjast á milli ríkja sem eiga aðild að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Samkvæmt gildandi lögum öðlast foreldri rétt til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði eftir að hafa verið samfellt í sex mánuði á innlendum vinnumarkaði eftir fæðingardag barns eða þann tíma þegar barn kemur inn á heimili við ættleiðingu eða varanlegt fóstur. Hafi foreldri verið starfsmaður eða sjálfstætt starfandi í einhverju þeirra ríkja sem eiga aðild að Evrópska efnahagssvæðinu er í gildandi lögum heimilt að leggja saman starfstímabilin og meta til fæðingarorlofsréttinda. Aftur á móti er sett það skilyrði að foreldri skuli hafa verið virkt á innlendum vinnumarkaði a.m.k. síðasta mánuð ávinnslutímabilsins, eins og fína orðið er, svo til álita komi að leggja saman starfstímabil viðkomanda í öðru eða öðrum aðildarríkjum. Eftirlitsstofnun EFTA gerir athugasemd við þetta og telur fortakslaust skilyrði um mánuð of langan tíma í þessu sambandi. Stofnunin telur mikilvægt að hafi foreldrar hafið störf á innlendum vinnumarkaði beri að meta hvert tilvik fyrir sig hvað varðar möguleikann á samlagningu starfstímabila í öðrum ríkjum. Í frumvarpinu er brugðist við þessum athugasemdum EFTA, meginreglan verður áfram sú að foreldri skuli hafa verið a.m.k. einn mánuð á innlendum vinnumarkaði áður en fæðingarorlof hefst, en lagt er til að sé um skemmri tíma að ræða skuli Vinnumálastofnun meta hvert tilvik fyrir sig út frá því hvort taka skuli tillit til starfstímabila foreldris í öðru aðildarríki. Í frumvarpi þessu er einnig lagt til að foreldraorlof verði lengt um þrjár vikur, fari úr 13 vikum í fjóra mánuði, sem er í samræmi við tilskipun nr. 2010/18/EB, um framkvæmd endurskoðaðs rammasamnings um foreldraorlof. Ekki er gert ráð fyrir að aðildarríki innleiði þessa tilskipun fyrr en í síðasta lagi 8. mars 2012 og því er í frumvarpi þessu miðað við að lenging foreldraorlofs hér á landi eigi við um foreldra barna sem fæðast, verða ættleidd eða tekin í varanlegt fóstur 1. janúar 2012 eða síðar. Þar sem foreldrar fá ekki greitt fyrir það tímabil sem þeir nýta sér rétt sinn til foreldraorlofs mun lengingin ekki hafa áhrif á útgjöld ríkisins. Hæstv. forseti. Efnislega eru þetta veigamestu breytingarnar á lögum um fæðingar- og foreldraorlof sem ég hef getið um. Ég mun nú fara yfir aðrar þær breytingar á lögunum sem lagðar eru til í frumvarpinu en þær miða einkum að því að skýra og styrkja framkvæmd laganna. Samkvæmt gildandi lögum er foreldrum heimilt að hefja töku fæðingarorlofs þegar formleg ættleiðing hefur átt sér stað og öll gögn þar að lútandi liggja fyrir. Í tilvikum ættleiðinga á börnum frá öðrum ríkjum þar sem gert er ráð fyrir einhvers konar reynslutíma áður en gengið er frá skjölum hefur réttarstaða foreldra þótt óljós við framkvæmd laganna. Hér er því lagt til að skýrt verði kveðið á um að foreldrum sem ættleiða barn verði heimilt að hefja töku fæðingarorlofs þegar barnið kemur inn á heimilið þrátt fyrir að um sé að ræða fyrrnefndan reynslutíma og að formleg ættleiðing hafi ekki endanlega átt sér stað. Í þessum tilvikum þarf að liggja fyrir staðfesting þar til bærra aðila um að stefnt sé að formlegri ættleiðingu. Lagt er til að hið sama gildi þegar um er að ræða svokallaðan reynslutíma sem fyrirhugað er að leiði til varanlegs fósturs. Ég árétta að hér er ekki um aukin réttindi að ræða heldur er einungis gert ráð fyrir að foreldrar geti í umræddum tilvikum ættleiðingar og varanlegs fósturs hafið töku fæðingarorlofs fyrr en gert er ráð fyrir í gildandi lögum. Í frumvarpinu eru lagðar til ákveðnar breytingar sem ætlað er að skýra frekar þá reiknireglu sem lögin hafa að geyma og Fæðingarorlofssjóður hefur viðhaft í tengslum við útreikninga á greiðslum fyrir foreldra úr Fæðingarorlofssjóði út frá viðmiðunartekjum foreldra. Enn fremur er lagt til að lögfest verði nú framkvæmdaregla sem Fæðingarorlofssjóður hefur beitt varðandi það til hvaða viðmiðunartímabils skuli litið við útreikninga á greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði í tilvikum þar sem foreldri er með tekjur bæði sem starfsmaður og sjálfstætt starfandi einstaklingur í skilningi laganna. Þykir slíkt nauðsynlegt þar sem ekki er kveðið á um það í gildandi lögum hvernig fara skuli með slík tilvik, en í lögunum er hins vegar gert ráð fyrir sínu hvoru viðmiðunartímabilinu eftir því hvort viðkomandi foreldri er starfsmaður eða sjálfstætt starfandi í skilningi laganna. Auk þessa er í frumvarpinu lagt til að skýrt verði kveðið á um hvað telst til ósamrýmanlegra réttinda á sama tímabili og foreldri ætlar að nýta sér rétt sinn til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði eða fæðingarstyrks. Meðal annars er gert ráð fyrir að fái foreldri orlofslaun eða greiðslur vegna starfsloka geti það ekki nýtt sér rétt sinn til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði eða fæðingarstyrks á sama tímabili. Að lokum nefni ég að í gildandi lögum um fæðingar- og foreldraorlof er kveðið á um að sé þungaðri konu nauðsynlegt af heilsufarsástæðum að leggja niður launuð störf meira en mánuði fyrir áætlaðan fæðingardag barns skuli hún eiga rétt á greiðslum í fæðingarorlofi þann tíma en þó aldrei lengur en tvo mánuði. Í frumvarpi þessu er lagt til að hið sama skuli gilda þegar þungaðri konu er nauðsynlegt af heilsufarsástæðum að hætta atvinnuleit, hún fái greiddar atvinnuleysisbætur og sé þar með þátttakandi á innlendum vinnumarkaði í skilningi laganna. Ástæða þessa er sú að upp hafa komið tilvik þar sem þungaðar konur hafa ekki getað verið í virkri atvinnuleit vegna heilsufars og þar af leiðandi ekki átt rétt á atvinnuleysisbótum. Þar með hefur komið rof í ávinnslu þeirra til fæðingarorlofs sem hefur orðið til þess að þær hafa ekki heldur átt rétt á greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði. Að mati fjármálaráðuneytisins er áætlaður kostnaður vegna þessara breytinga um 10 millj. kr. á ári, en á undanförnum árum hafa greiðslur Fæðingarorlofssjóðs vegna veikinda mæðra á meðgöngu verið á bilinu 100–135 millj. kr. Hæstv. forseti. Ég hef nú rakið helstu breytingar á lögum um fæðingar- og foreldraorlof sem hér eru lagðar til. Eins og ég gat um í upphafi er frumvarpið einkum lagt fram til að bregðast við athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA við ákvæði gildandi laga sem varðar samlagningu starfstímabila foreldra sem flytjast milli ríkja sem eiga aðild að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Einnig er í frumvarpinu lögð til innleiðing á tilskipun Evrópusambandsins um lengingu foreldraorlofs og loks eru tillögur um breytingar sem ætlað er að skýra og styrkja framkvæmd laganna. Ég tel að þetta frumvarp feli í sér ýmiss konar réttarbætur sem mikilvægt er að festa í lög og vonast eftir góðum undirtektum þingsins, en vísa frumvarpinu að lokinni umræðu til umfjöllunar hv. félags- og tryggingamálanefndar og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. velferðarráðherra fyrir þessa yfirferð. Mig langar að spyrja hann út í 14. gr. þar sem stendur m.a., með leyfi forseta: „Foreldri sem nýtur greiðslna samkvæmt lögum um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna getur ekki á sama tímabili“ o.s.frv. Ég spyr: Á þetta við um foreldra sem eiga langveik börn fyrir, eru heima og sinna þeim vegna fötlunar þeirra eða langvarandi veikinda? Ef slík móðir verður þunguð á tímabilinu og eignast barn, missir hún þá greiðslur sem felast í því að annast þetta fatlaða barn og fer eingöngu á laun úr Fæðingarorlofssjóði? Ef þetta er rétt skýring bið ég hæstv. ráðherra að útskýra það. Í öðru lagi stendur í sömu grein: „Foreldri sem nýtur orlofslauna eða greiðslna vegna starfsloka …“ Segjum sem svo að starf hjá opinberri stofnun sé lagt niður og kona þar nýtur biðlauna samkvæmt lögum. Hafi hún verið í starfi fyrir 1997 á hún rétt á því, verði starf hennar lagt niður, að njóta biðlauna. Segjum sem svo að hún fari í fæðingarorlof á þessu 12 mánaða tímabili. Nýtur hún þá og getur lokið töku biðlauna sem eru 12 mánuðir og síðan hafið töku fæðingarorlofs? Eða skerðist sá tími sem konunni er heimilt að vera í fæðingarorlofi vegna þess að hún er á biðlaunum af því að starf hennar var lagt niður? Ég óska eftir því að hæstv. velferðarráðherra útskýri frekar hvað felst í þessum tveimur síðustu málsgreinum 14. gr.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur fyrir spurningarnar. Af því að ég hef hér formann og fleiri félaga úr félags- og tryggingamálanefnd treysti ég á að þeir taki spurningarnar með mér og hjálpi mér að svara þeim þegar þangað er komið. Ég skil þetta þó klárlega þannig að með langveiku barni sé átt við það barn sem bætur eru hugsanlega greiddar vegna í tengslum við fæðinguna en ekki vegna annarra barna. Það er minn skilningur og ég treysti á að sá skilningur verði þá skerptur við afgreiðslu málsins í nefnd. Sama gildir með starfslokin, fæðingarorlof er ákveðinn réttur sem er bundinn við ákveðinn tíma og hann hverfur ekki við ákveðin starfslok eða greiðslur. Það er ekki hægt að taka greiðsluna á sama tíma. Það er áfram minn skilningur, en eins og ég segi treysti ég á að félags- og tryggingamálanefnd skoði þessi mál sérstaklega þannig að hún leiti a.m.k. að réttri niðurstöðu og að þessi túlkun mín fáist þá staðist eins og lagafrumvarpið er. Ég tel mikilvægt að fólk sem er á 12 mánaða biðlaunum fái ekki skerðingu á fæðingarorlofi sem því nemur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. velferðarráðherra fyrir túlkun hans á greininni og vænti þess að þeir fulltrúar hv. félags- og tryggingamálanefndar sem hér eru taki túlkun ráðherrans til greina. Ég vænti þess að hún eigi að vera í þessa veru, að fólk missi ekki þau réttindi sem það hefur og tapi ekki á því að eignast barn á einhverju ákveðnu tímabili vegna einhverra aðstæðna sem urðu til áður en blessað barnið fæddist. Ég þakka hæstv. velferðarráðherra fyrir að túlka sinn skilning á frumvarpinu og vænti þess að hv. félags- og tryggingamálanefnd taki þessa túlkun til skoðunar og skerpi enn frekar á því sem sagt er í lögunum þannig að það orki ekki tvímælis hvað hér er átt við.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um fæðingar- og foreldraorlof. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvernig standi á því að foreldraorlofið er svona lítið notað og að fólk almennt séð þekkir það ekki. Mér sýnist á þessu frumvarpi að við séum komin að mörkum þess flækjustigs sem almenningur getur skilið. Við erum að tala um fæðingarorlof milli landa. Maður sem kemur frá einhverju landi syðst í Evrópu, Evrópusambandinu, kemur til Íslands og þá þarf hann að fá upplýsingar hjá stjórnvöldum og stjórnsýslunni þar um hvað hann hefur greitt þar, fengið í laun og annað slíkt. Þegar ég reyni að sjá þetta fyrir mér, herra forseti, eru skeytasendingarnar orðnar ansi skrautlegar og flóknar. Ég hugsa að foreldraorlofið sýni okkur og sanni að kerfið er orðið flóknara en almenningur ræður við. Foreldraorlofið sem er mjög sniðugt og felst í því, fyrir þá sem ekki vita, að foreldrar geta tekið ólaunað leyfi án þess að missa stöðuna, eiga rétt á því eftir vissum reglum. Það hefur nánast ekkert verið notað þó að það sé mjög mikilvægt. Ef menn tengdu saman fæðingarorlof og foreldraorlof og síðan ekki síst greiðslur sveitarfélaga vegna umönnunar barna sem hleypur á 100 þús. kr. á mánuði, ef það mætti greiða foreldrunum þær værum við komin með kerfi þar sem fólk gæti annast barnið sitt í tvö, þrjú ár án þess að tapa miklu í tekjum. Það gæti annast börnin sín sjálft sem ég tel að mörgu leyti mjög heppilega lausn.

Hæstv. forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni, bæði textinn sem hér birtist og sú umfjöllun sem er í þessu lagaumhverfi er býsna flókið. Það kann að vera að flækjustigið sé orðið of mikið. Það er þó þannig að þegar við förum utan og færum með okkur réttindi er mjög mikilvægt að það sé á hreinu hvaða réttindi fylgja okkur og að hve miklu leyti við eigum rétt á þjónustu frá því landi sem við búum í, annaðhvort á Norðurlöndunum eða innan EES-svæðisins. Þarna er verið að taka utan um það umhverfi þannig að það sé með skýrum hætti hægt að fjalla um hvaða réttur fylgir viðkomandi einstaklingum, hvernig um hann er fjallað og með hvaða hætti hægt sé að tryggja að menn njóti þess réttar sem gert er ráð fyrir óháð þjóðerni. Ég kann í sjálfu sér ekki að svara því hvers vegna þetta foreldraorlof er almennt lítið notað. Ég hef ekki gert neina könnun á því og/eða fengið neinar upplýsingar um það. Það er mjög forvitnilegt og athyglisvert og að mörgu leyti ánægjulegt sem tengist fæðingarorlofinu hvað atvinnuþátttaka er mikil á Íslandi. Þrátt fyrir atvinnuleysi erum við með hvað mesta atvinnuþátttöku í Evrópu. Það segir okkur að fólk virðist sækja mjög í að vera á vinnumarkaði og velur þessa leið. Kannski er það líka vegna þess að við erum með afar gott kerfi í leikskólaþjónustu almennt í landinu, það getur haft áhrif á þetta. Ég treysti sem sagt á að menn fari vel yfir þetta. Þarna er fyrst og fremst verið að reyna að skýra og skerpa ákveðin atriði sem hafa komið upp varðandi framkvæmdina annars vegar og hins vegar þessi EES-ákvæði þar sem verið er að tryggja rétt milli landa.

Virðulegi forseti. Ég vildi nota þetta tækifæri til að gera stuttlega grein fyrir breytingartillögu sem er að finna á þskj. 1291 og er frá mér. Það frumvarp sem hér er til umfjöllunar, og hefur verið til umfjöllunar í hv. félags- og tryggingamálanefnd, lýtur að því að koma í veg fyrir að þeir sem nýta leiðsöguhunda sér til aðstoðar í daglegu lífi lendi í vandræðum í fjöleignarhúsum, og fái að halda þá. Þetta tengist máli sem kom upp í tengslum við einn þeirra fimm leiðsöguhunda sem hér eru á landinu og er sannarlega góðra gjalda vert og full ástæða til að þakka félags- og tryggingamálanefnd fyrir að hafa afgreitt það með þeim hætti sem hún hefur gert. Þannig háttar til að þegar fjöleignarhúsalögin voru sett var upphaflega gert ráð fyrir því að einfaldur meiri hluti í húsfélagi gæti sett reglur um gæludýrahald í fjöleignarhúsi. Við meðferð þingsins varð sú breyting á þessu ákvæði að nú þarf samþykki allra íbúa í hverju fjöleignarhúsi fyrir gæludýrahaldi og reglum þar að lútandi. Það er skoðun mín að hér hafi verið gengið of langt í breytingum. Það geta vissulega verið rök fyrir því að góð samstaða þurfi að vera í húsfélagi um reglurnar en ég hygg að of langt sé gengið með því að einn íbúi í stóru fjölbýlishúsi geti haft neitunarvald gagnvart öllum öðrum sem þar búa í þessum málum. Þess vegna hef ég lagt til að farið sé bil beggja svo að segja, þ.e. að aukinn meiri hluti í húsfélagi geti gert samþykkt um gæludýrahald og reglur þar að lútandi. Þar er síðan gert ráð fyrir því að sömu ákvæði gildi um þá sem eiga við bráðaofnæmi að stríða eins og nefndin hefur gert ráð fyrir varðandi leiðsöguhundana. Það er sérstakt mál sem kallar á sérstaka úrlausn vegna þess að bráðaofnæmi er alvarlegt mál sem taka verður fullt tillit til í þessum efnum. Að því slepptu eigi almennt að mega treysta því að aukinn meiri hluti í húsfélagi setji reglur sem samstaða sé um hjá þorra íbúa og þannig sé gætt meðalhófs í þessum efnum en einhver einn geti ekki beitt alla aðra í húseigninni neitunarvaldi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hjörvar fyrir þessa breytingartillögu við frumvarp til laga um breytingar á lögum um fjöleignarhús. Eins og þingmaðurinn fór ágætlega yfir í ræðu sinni hafði upphaflega staðið til að aðeins þyrfti aukinn meiri hluta til að leyfa hundahald en það endaði þannig í meðförum þingsins að einn íbúi í húsfélagi getur sett sig upp á móti gæludýrahaldi í húsinu og þannig komið í veg fyrir að aðrir íbúar fái að halda gæludýr á heimilum sínum. Ég tel að nái tillaga hv. þm. Helga Hjörvars fram að ganga verði lífið bæði skemmtilegra og fjölbreytilegra en ég tel jafnframt mikilvægt að það er þetta mikill meiri hluti sem þarf að samþykkja - fólk hefur helst áhyggjur af því, í sambandi við gæludýrahald í fjöleignarhúsum, að það geti orðið enn meira íþyngjandi að búa með fólki sem ekki sýnir öðrum virðingu í umgengni ef það heldur að auki gæludýr, og ég ber fulla virðingu fyrir þeim sjónarmiðum. Þarna verðum við að ætla að 2/3 íbúa hússins geti haft dómgreind til að meta hvort viðkomandi aðili sé hæfur til að halda dýr. Þá vil ég líka geta þess, af því að þetta er rýmkunartillaga, þó að hún gangi ekkert óhóflega langt - ég held að það sé mikið meðalhóf í þessari tillögu þingmannsins - að verið er að skerpa á reglum, t.d. kemur hér fram að hundar og kettir megi ekki vera í sameign eða á sameiginlegri lóð nema þegar verið er að færa dýrin að og frá séreign, þau skuli ávallt vera í taumi og í umsjón manns sem hefur fulla stjórn á þeim. Og lausaganga hunda í sameign eða á sameiginlegri lóð telst alvarlegt brot samanber 4. mgr. Ég verð að játa að mér þótti helst til langt gengið í þessum reglum og fagna því mjög þessari breytingu sem gerir það að verkum að líkur aukast á því að fólk fái að halda hunda og ketti í íbúðum sínum en gerir jafnframt meiri kröfur til þess að það sýni tillitssemi í umgengni við aðra íbúa hússins. Ég mun því styðja þessa tillögu hv. þingmanns.

Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hv. formann félags- og tryggingamálanefndar, Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, um leiðsögu- og hjálparhunda þar sem sagt er að þeim aðilum sem þurfi á slíku að halda sé heimilt að halda slíkan hund óháð fyrirmælum og takmörkum þessara laga, sem ég get reyndar sjálf fúslega fallist á. Nú getur háttað þannig til að í stigagangi, þar sem ekki er sérinngangur að hverri íbúð, búi einstaklingur sem hefur hastarlegt ofnæmi fyrir hundum, hvort heldur þeir eru leiðsöguhundar eða blindrahundar eða annars konar hundar. Hvernig telur löggjafinn að bregðast eigi við þannig að ekki sé gengið á rétt þess einstaklings samhliða því að réttur þess sem þarf á hundi að halda, vegna þess að hann er blindur eða fatlaður að öðru leyti, sé virtur? Hvernig er hægt að búa þannig um hnútana af hálfu löggjafans að báðir aðilar standi jafnréttháir? Mun þá löggjafinn setja inn tilmæli eða eitthvað í þá veru? Eða hvernig hyggst löggjafinn í raun tryggja réttindi þeirra tveggja einstaklinga sem þar búa? Ég vil taka það fram, frú forseti, að þetta geta verið öfgatilfelli, einstök tilfelli og sjaldgæf tilfelli, en þau geta engu að síður komið upp og þau þarf að skoða. Áður en löggjafinn ákveður að setja lög þess eðlis verður að velta því máli upp og skoða með hvaða hætti hægt yrði að bregðast við ef slíkt kæmi upp.

Herra forseti. Hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir kemur hér inn á hið stóra álitaefni þessa frumvarps. Nú er það þannig að það er alltaf mjög erfitt að tryggja réttindi eins aðila þannig að það sé ekki á kostnað réttinda annarra. Ég held að við séum öll sammála um að þetta er ákaflega mikilvægt mál fyrir einstaklinga sem búa við fötlun af einhverju tagi og þurfa á leiðsögu- og hjálparhundum að halda til að stórauka lífsgæði sín og tækifæri til að taka þátt í því daglega lífi sem okkur sem höfum fulla sjón og þurfum ekki á slíkum leiðsöguhundum að halda finnst sjálfsagt. Í upphaflega frumvarpinu var það þannig að væri manneskja með hastarlegt ofnæmi og lyf gætu ekki hjálpað viðkomandi yrði slíkt mál viðfangsefni kærunefndar fjöleignarhúsa. Eftir að hafa farið ítarlega yfir málið var það mat okkar að ekki væri hægt að neyða fólk til lyfjatöku. Af hálfu ofnæmislækna kom fram - nú man ég ekki hverjir þeir voru en það stendur í nefndarálitinu - að hastarlegt ofnæmi fyrir hundum er mjög sjaldgæft þannig að tiltölulega litlar líkur eru á að í einu og sama húsinu mætist þeir tveir einstaklingar. Ef svo óheppilega vill til að það gerist og samvistir við hundinn eru þeim með ofnæmið óbærilegar, og hann getur framvísað læknisvottorði þar um, verður það kærunefndar fjöleignarhúsamála að fjalla um það mál.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur svarið. Kærunefnd fjöleignarhúsamála á þá að skera úr um málið ef svo óheppilega vildi til að slíkt dæmi kæmi upp. Kærunefnd fjöleignarhúsamála á þá að kveða upp úrskurð um annars vegar læknisfræðilega stöðu einstaklings sem hefur hastarlegt ofnæmi og hins vegar fötlun einstaklings sem þarf á hjálparhundi að halda. Virðulegur forseti. Ég veit að þetta kann að þykja langsótt og ég ítreka að ég styð það að þeir sem vegna fötlunar sinnar þurfa á leiðsöguhundi að halda hafi rétt til þess. En við þurfum líka að virða hinn einstaklinginn sem í hlut á ef slík staða kæmi upp, einstakling sem gæti þá staðið frammi fyrir því að þurfa að fara úr því húsnæði sem hann hefur kosið að búa í. Ég verð að viðurkenna, virðulegur forseti, að mér finnst sérkennilegt að senda slíkt til kærunefndar fjöleignarhúsamála. Ég velti því fyrir mér sem verið var að ræða hér í dag, um réttindagæslu fatlaðra, hvort einhverju mætti breyta í því frumvarpi og að fleiri aðilar þyrftu að koma að málum ef úrskurða þyrfti í jafnsértæku máli og slíkt mál gæti orðið komi það upp einhvers staðar á landinu.

Herra forseti. Eins og ég kom að í fyrra andsvari mínu er þetta að vissu leyti hið stóra álitamál í frumvarpinu. Það er talið að um fimm blindra- og leiðsöguhundar séu á Íslandi í dag. Verði fjöldinn sambærilegur á við Noreg yrðu þeir um 25. Bráðaofnæmi er ákaflega óalgengt þannig að við skulum vona að mjög ólíklegt sé að þegar búi tveir einstaklingar í sama húsnæði, annar með bráðaofnæmi og hinn við það að fara að fá sér blindrahund. Ég hugsa að oftast komi til þess í málum af þessu tagi að annar hvor aðilinn sé að flytja í húsið, og þá verður vinna kærunefndarinnar auðveldari. Auðvitað er kærunefnd fjöleignarhúsamála ekki sérfræðingur í málum af þessu tagi. En hún á, ef því er að skipta, að leita lausnar að fengnu áliti ofnæmislækna, leiðsögu- og hjálparhundaþjálfara og sérfræðinga á öðrum sviðum. Þó að við höfum hér ekki geirneglda lausn á málinu eru hverfandi líkur á því að tveir einstaklingar í sama húsnæði séu í þeim aðstæðum að annar sé að fara að fá sér blindrahund og hinn sé með bráðahundaofnæmi. Gerist það, þá fer það fyrir kærunefnd fjöleignarhúsamála og verði sá aðili sem verður undir í því máli ósáttur getur hann að sjálfsögðu farið með mál sín fyrir dómstóla. Ég vona svo sannarlega að til þess þurfi þó ekki að koma.

Herra forseti. Ég vil aðallega ræða breytingartillögu hv. þm. Helga Hjörvars við þetta mál. Nú er það svo að þegar allir íbúar húsnæðis skulu samþykkja eitthvað er alltaf til slíkt fólk sem langar til að vera mikilvægt og segir nei. Í fjölbýlishúsum og víðast hvar eru nágrannarnir yfirleitt indælasta fólk og besta fólk en þó bregður stundum við að svo er ekki. Það getur komið upp sú staða að menn finni einhverja ánægju í því að hafna slíkri beiðni jafnvel þegar um blindrahund er að ræða, sem mér finnst virkilega dapurlegt. Það er mjög dapurt að hv. Alþingi þurfi að ræða svona mál. Tillagan, sem gengur út á það að 2/3 eigenda - væntanlega eftir fjölda, ekki eftir eignarhlut - eigi að samþykkja, er ágæt nema að því leyti að þetta tíðkast þannig að menn ganga mann af manni og ræða við hvern fyrir sig, það er sem sagt ekki fundur sem tekur ákvörðun um þetta, og þegar búið er að safna 2/3 af eigendum með þessum hætti telja þeir sér borgið að flytja inn hund. Þetta gæti farið öðruvísi ef húsfundur tæki ákvörðun um það, en ég ætla ekki að leggja til að verði gert því að það er allt of viðamikið. Hins vegar gæti húsfundur væntanlega afturkallað slíkt leyfi ef til kæmi. Ég hygg að ég muni styðja tillögu hv. þm. Helga Hjörvars vegna þess að hún kemur í veg fyrir þetta vald sem einum íbúa er falið, að standa á móti bara út af leiðindum sínum, og kallar fram meiri samstöðu í húsfélaginu. Ég hugsa því að ég styðji þessa tillögu en ég á dálítið eftir að melta það með mér hvort svo verði.

Herra forseti. Ég kem upp til að fjalla um breytingartillöguna við frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjöleignarhús, nr. 26/1994, með síðari breytingum. Ég vil sérstaklega af því tilefni fagna breytingartillögu frá hv. þm. Helga Hjörvar og lýsa yfir fullum stuðningi við hana. Mér finnst það stundum hafa gleymst svolítið í umræðunni undanfarin ár um gæludýrahald í fjöleignarhúsum að það séu mannréttindi að eiga og halda gæludýr þó að sjálfsögðu með þeim fyrirvörum sem setja þarf vegna heilsu nágranna og hugsanlegs ónæðis og annars. Við skulum ekki gleyma því að gæludýr, sérstaklega hundar og í mörgum tilvikum kettir, eru fjölskylduvinir og verða mjög hjartfólgnir sínum eigendum. Í sumum tilvikum koma þessi blessuðu dýr í stað barna og oft í stað vina, þau eru félagsskapur gömlu fólki og þau eru aðstoð við fatlaða, ekki síst sérþjálfaðir blindrahundar og hundar sem hægt er að þjálfa til þess að aðstoða hreyfihamlað fólk. Auðvitað er sjálfsagt að taka tillit til þarfa og mismunandi afstöðu fólks. Það er til fólk sem er með dýraofnæmi og það er til fólk sem er hrætt við hunda og ketti og með alls kyns fóbíur, og að sjálfsögðu þarf að reyna að taka tillit til slíkra þátta. En við vitum líka af leiðindadæmum sem komið hafa upp og orðið opinber í umræðunni, að oft er ákveðin stífni og óbilgirni, nágrannaóbilgirni, sem veldur því að gamall maður getur ekki haft hundinn sinn eftir að hann neyðist til að flytja í kjallaraíbúð í fjölbýlishúsi eða að fötluð manneskja á þess ekki kost að hafa hjá sér sérþjálfaðan hund. Ég tel að þær breytingartillögur sem hér eru lagðar fram séu mjög til bóta. Þær virða rétt og meirihlutavilja í fjöleignarhúsum um leið og þær engu að síður auka réttindi þeirra sem kjósa og vilja hafa og halda gæludýr. Eins og ég sagði ég lít svo á að þetta sé að mörgu leyti mannréttindamál og tillagan sé til þess fallin að virða sjónarmið beggja aðila og þó meira og betur meirihlutaviljans í hverju fjölbýlishúsi eins og tillagan gerir ráð fyrir. Ég fagna þessu og mun greiða þessari tillögu atkvæði mitt þegar hún kemur til atkvæða.

Ég mæli fyrir framhaldsnefndaráliti meiri hluta menntamálanefndar um frumvarp til laga um fjölmiðla. Nefndin fjallaði um málið að nýju milli 2. og 3. umr. og beindi sjónum sérstaklega að ákvæðum um vernd heimildarmanna, réttinn til andsvara, skipan fjölmiðlanefndar og ritstjórnarlegt sjálfstæði. Það er álit meiri hlutans að ákvæðið um vernd heimildarmanna í 25. gr. frumvarpsins sé afar mikilvæg réttarbót fyrir starfsmenn fjölmiðla. Þar eru dregnar nokkrar varnarlínur um heimildarmenn blaða- og fréttamanna í því skyni að standa vörð um tjáningarfrelsi fjölmiðla og upplýsingastreymi til almennings um mikilvæg en viðkvæm samfélagsmál sem hætta er á að mundu ella liggja í þagnargildi ef heimildarverndarinnar nyti ekki við. Ég tel að heimildarmannaverndin sé mikilvæg á öllum tímum í lýðræðissamfélögum eins og okkar en mér liggur við að segja að hún sé lífsnauðsynleg við núverandi aðstæður þegar almenningur á kröfu á að fá sem gleggsta mynd af þeim atburðum sem leiddu til fjármálahrunsins og eftirleiks þess. Í frumvarpinu er vísað til þess að heimildarverndinni verði einungis aflétt með samþykki viðkomandi heimildarmanns eða höfundar eða á grundvelli 119. laga um meðferð sakamála. Í þeirri grein segir efnislega að vitni í sakamáli sé óheimilt að upplýsa um heimildarmann nema í þeim tilvikum þegar dómari telur að vitnisburður geti ráðið úrslitum um niðurstöðu máls og ríkari hagsmunir séu af því að spurningum verði svarað en trúnaði haldið t.d. um nafn heimildarmanns. Hér vil ég leggja sérstaka áherslu á að meiri hlutinn er þeirrar skoðunar að tilefni sé til að styrkja enn frekar heimildarverndina í umræddri grein sakamálalaganna. Leiðin sem meiri hlutinn bendir á er að afmarka nánar undanþáguákvæði 3. mgr. 119. gr. laga um meðferð sakamála með því að skýra nánar þau tilvik sem geta leitt til þess að dómari beiti undanþáguákvæðinu þannig að ljóst muni vera að því skuli ekki beitt nema í undantekningartilvikum og eingöngu þegar um er að ræða vitnisburð er ráðið getur úrslitum í dómsmálum sem tengjast alvarlegustu glæpum. Þar væri eðlilegt að líta til fordæma frá Mannréttindadómstóli Evrópu sem hefur lagt þunga áherslu á vernd tjáningarfrelsis og heimildarmannavernd og það sé einungis þegar um er að ræða glæpi á borð við morð, manndráp, nauðgun, misnotkun barna eða landráð sem það komi til greina að aflétt verði heimildarvernd með dómi. Meiri hlutinn vekur sérstaka athygli á því að í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu hefur komið fram að viðskiptahagsmunir séu ekki nægjanleg rök til að aflétta heimildarvernd og leggur meiri hlutinn til að íslensk löggjöf endurspegli sams konar viðhorf með vísan til almannahagsmuna. Það er rétt að fram komi að menntamálanefnd vinnur nú að minnisblaði með þessum sjónarmiðum um styrkingu á heimildarvernd og mun vísa því til frekari meðferðar hv. allsherjarnefndar. Ég geri mér því vonir um að innan tíðar munum við sjá frumvarp um breytingu á lögum um meðferð sakamála í þessa veru. Meiri hluti nefndarinnar leggur til breytingu á 36. gr. frumvarpsins um réttinn til andsvara í þá veru að birting slíkra andsvara skuli lúta samræmdri reglu óháð því hvert miðlunarform fjölmiðils er, þ.e. hvort um prentmiðil, ljósvakamiðil eða aðra miðla er að ræða, en ekki séu mismunandi kvaðir lagðar á fjölmiðla eftir miðlunarformi þeirra eins og gert var ráð fyrir í frumvarpinu sjálfu. Meiri hlutinn leggur jafnframt til breytingu á ákvæði 8. gr. frumvarpsins sem fjallar um skipan fjölmiðlanefndar. Tillaga meiri hlutans er sú að Blaðamannafélag Íslands tilnefni einn fulltrúa í nefndina en samstarfsnefnd háskólastigsins tilnefni þá á móti einn fulltrúa í stað tveggja. Með þessu vill meiri hlutinn taka undir þau sjónarmið sem komið hafa fram í máli umsagnaraðila þess efnis að mikilvægt sé að einstaklingar með starfsreynslu úr blaða- og/eða fréttamennsku eigi sinn fulltrúa í nefndinni. Hins vegar er rétt að árétta þau sjónarmið sem einnig komu fram í málsmeðferð nefndarinnar og í nefndaráliti meiri hluta menntamálanefndar þess efnis að nefndarmenn séu ekki í hagsmuna- eða fjárhagstengslum við aðila sem falla undir gildissvið laganna svo ekki megi draga óhlutdrægni þeirra í efa. Af þessu leiðir að hér er við það miðað að umræddur fulltrúi Blaðamannafélags Íslands sé ekki núverandi starfsmaður fjölmiðils sem nefndinni er gert að hafa eftirlit með. Virðulegi forseti. Nefndin tók upp milli 2. og 3. umr. 24. gr. frumvarpsins um ritstjórnarlegt sjálfstæði og þá sérstaklega spurninguna um hvort styrkja bæri ákvæðið með því að tengja það viðurlögum. Það mun hafa verið hluti af pólitísku samkomulagi í nefnd fulltrúa allra þingflokka sem skilaði merkri skýrslu árið 2005 um fjölmiðlamál að tengja ákvæðið ekki viðurlögum, en ég fagna því sérstaklega að nú skuli hafa skapast grundvöllur fyrir samstöðu um að styrkja þetta mikilvæga ákvæði enn frekar með því að tengja það viðurlögum í formi dagsekta. Ég vil þakka sérstaklega minni hluta menntamálanefndar fyrir ábendingu í þessa veru í minnihlutaáliti sínu fyrir 2. umr. málsins. Tilefni þessarar breytingartillögu er sá skilningur nefndarmanna að reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði séu afar mikilvæg forsenda fyrir auknu trausti almennings í garð fjölmiðla í landinu. Að lokum leggur meiri hlutinn til nýtt ákvæði til bráðabirgða sem kveður á um að þar til skipað hefur verið í fjölmiðlanefnd skuli útvarpsréttarnefnd vera við störf og sinna lögbundnu hlutverki sínu samkvæmt lögum nr. 53/2000. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem ég hef reifað og er gerð tillaga um í sérstöku þingskjali. Undir álit meiri hlutans rita Þráinn Bertelsson, Oddný G. Harðardóttir, Margrét Tryggvadóttir, með fyrirvara, Björn Valur Gíslason og sá sem hér stendur.

Virðulegi forseti. Það er aðallega tvennt sem ég ætla að fjalla um hér í dag, annars vegar um reglur um flutning á myndefni og hins vegar um samkeppni á auglýsingamarkaði. Frumvarp til laga um fjölmiðla sem nú er til umræðu var upphaflega lagt fram á 138. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu og var lagt fram að nýju með nokkrum breytingum. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis var bent á mikilvægi þess að koma á faglegu eftirliti með fjölmiðlum. Markmiðið með því væri að tryggja að þeir sinntu af ábyrgð hlutverki sínu í lýðræðisríki með almannahagsmuni að leiðarljósi. Viðbrögð löggjafans voru að setja á laggirnar stjórnsýslunefnd til að sinna þessu hlutverki. Virðulegi forseti. Mikil gagnrýni hefur komið fram á valdsvið fjölmiðlanefndar, að það sé of vítt og illa skilgreint. Samkvæmt frumvarpinu er ekki hægt að skjóta ákvörðunum fjölmiðlanefndar til annarra stjórnvalda. Auk þess að taka fyrir þau mál sem til hennar er skotið getur nefndin tekið upp mál að eigin frumkvæði og hefur hún sérstaka rannsóknarheimild. Í krafti þess getur hún krafið fjölmiðla um gögn vegna ætlaðra brota gegn fjölmiðlalögum. Í VII. kafla í nýju fjölmiðlafrumvarpi er fjallað um reglur um flutning myndefnis. Þar er talað um flutningsskyldu og flutningsrétt á myndefni. Þessar greinar eru óljósar og ég ætla að benda á að í 55.–57. gr. laga um fjarskipti er líka fjallað um flutning á hljóðvarps- og sjónvarpsefni. Í nefndaráliti minni hlutans í menntamálanefnd kemur fram að minni hlutinn telur nauðsynlegt að huga að því hvort ekki sé skynsamlegra að binda reglur um hljóð- og myndmiðla samkvæmt tilskipun Evrópusambandsins í lög með breytingum á lögum nr. 81/2003, sem eru lög um fjarskipti, frekar en með rammalögum um fjölmiðla. Að minnsta kosti þarf að fara fram umræða um það. Það er of óljóst hvert hlutverk fjölmiðlanefndar er í þessu samhengi og hvenær leitað er til Póst- og fjarskiptastofnunar, hver í raun er eftirlitsaðilinn. Að mati nefndarmanna minni hlutans skarast hlutverk fjölmiðlanefndar við aðrar stofnanir, m.a. Neytendastofu og Póst- og fjarskiptastofnun. Eftirlitsaðilar dreifiveitna eru í öðru samhengi undir eftirliti Póst- og fjarskiptastofnunar og fyrirtækin eru vön að starfa innan ramma þeirra, en það getur skapað réttaróvissu hvor stofnunin beri eftirlitsskylduna. Öll skynsamleg rök hníga að því að tryggja eðlilega og sanngjarna samkeppni á fjölmiðlamarkaði sem og á öðrum mörkuðum. Núverandi ríkisstjórn hefur ekki lagt áherslu á það í mörgum málum. Engin tilraun er gerð í fjölmiðlafrumvarpinu til þess að jafna samkeppnisstöðu fjölmiðla og fremur er þrengt að starfsemi þeirra. Í nefndaráliti minni hlutans kemur fram að gera verður alvarlega athugasemd við að lagt sé fram frumvarp til laga um rammalöggjöf um fjölmiðla án þess að með nokkrum hætti sé tekið á málefnum Ríkisútvarpsins. Einkarekin fjölmiðlafyrirtæki, eins og Skjár einn og Stöð 2, hafa þurft að berjast fyrir tilvist sinni í erfiðu rekstrarumhverfi í ósanngjarnri samkeppni. Eina fjölmiðlafyrirtækið sem heldur velli í kreppunni er Ríkisútvarpið sem fjármagnar sig með afnota- og þjónustugjöldum, 3,5 milljörðum, og auglýsingatekjum sem nema 1,5 milljörðum. Með forskoti í afnotagjöldum fær Ríkisútvarpið að keppa við einkarekin fyrirtæki innan sömu greinar. Þó að sumir segi að rekstur RÚV sé erfiður eru hin fjölmiðlafyrirtækin enn þá verr stödd vegna þeirrar yfirburðastöðu sem RÚV hefur á auglýsingamarkaði. Í nefndaráliti minni hlutans um frumvarpið kemur m.a. fram að í umsögn Samkeppniseftirlitsins um frumvarpið komi fram hörð gagnrýni á að ekki skuli tekið á samkeppnishömlum á fjölmiðlamarkaði sem eru afleiðing af stöðu Ríkisútvarpsins. Vitnað er til álits eftirlitsins nr. 4/2008, um samkeppnishömlur sem stafa af stöðu og háttsemi Ríkisútvarpsins á markaði fyrir sölu auglýsinga í ljósvakamiðlum. Þar kemur m.a. fram að Ríkisútvarpið hafi boðið yfir 80% afslátt af listaverði. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur sérstaklega bent á að undirboð fyrirtækja sem veita útvarpsþjónustu í almannaþágu geti ekki samræmst hlutverki þeirra og mundi undir öllum kringumstæðum hafa áhrif á viðskiptakjör á markaðnum og samkeppni sem færi gegn almannahagsmunum. Niðurstaða Samkeppniseftirlitsins er því einföld: „Telja verður því að þessi háttsemi RÚV feli ekki í sér sanngjarna samkeppni í skilningi EES/EB-samkeppnisréttar.“ Stjórnvöld keppast við að skekkja ýmislegt í þjóðfélaginu. Þau auka skattheimtu á Íslendinga almennt, nota skattféð til að standa undir rekstri ríkisfjölmiðils en virðist skorta kjark til að gera það sem rétt er og draga ríkið út af sjónvarpsauglýsingamarkaði. Það er hjákátlegt að leggja fram frumvarp sem tekur ekki á yfirburðastöðu RÚV á auglýsingamarkaði. Það þarf að endurskoða samkeppnisumhverfi á fjölmiðlamarkaði á Íslandi til að sanngjörn samkeppni gildi í rekstri sjónvarpsstöðva. Í byrjun desember 2008 lagði hæstv. menntamálaráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir fram frumvarp á Alþingi þar sem hún ætlaði að taka mikilvægt skref í átt að réttlátri samkeppni á fjölmiðlamarkaði og takmarka umsvif Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði. Í frumvarpinu var mikil von, þar kom fram skýr pólitískur vilji til þess að leiðrétta samkeppnisumhverfi einkarekinna sjónvarpsstöðva. Það frumvarp var skref í rétta átt. Menntamálanefnd Alþingis treysti sér ekki til að afgreiða frumvarp hæstv. menntamálaráðherra. Ástæðan sem gefin var upp í fjölmiðlum var tvíþætt, annars vegar að fjöldi athugasemda hefði borist, m.a. frá kvikmyndagerðarmönnum, auglýsendum og auglýsingagerðarmönnum. Hins vegar var gefin upp sú afstaða að óskynsamlegt væri að setja takmörk á ríkisfjölmiðilinn á auglýsingamarkaði nema reglur um eignarhald á fjölmiðlum væru settar samhliða. Starfsmenn menntamálaráðuneytisins hafa unnið að því að skoða möguleika á takmörkun á umsvifum Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði frá 2008 - og hver er niðurstaðan? Ég vona að í framtíðinni verði á Íslandi fjölbreytt fjölmiðlaflóra og að eignarhald verði dreift. Skilyrði fyrir því að það geti gerst er sanngjarnt samkeppnisumhverfi. Í því eiga hæfileikar stjórnenda sjónvarpsstöðvanna að ráða velgengninni. Enn og aftur á það að skipta mestu máli hvað lagt er af mörkum til dagskrárgerðar. Til að fá fjárfesta að borðinu þarf rekstrargrundvöllur fjölmiðla að vera traustur og samkeppnin sanngjörn. Ekkert einkarekið fyrirtæki getur keppt við ríkisfyrirtæki sem fær árlega 3 þús. milljónir í forgjöf frá skattgreiðendum - hvað sem dagskrárefnið er gott.

Forseti. Nú er verið að mæla fyrir áliti hinnar háu umhverfisnefndar um frumvarp sem fjallar um landupplýsingar og er m.a. borið fram til að innleiða, eins og það heitir, merka Evróputilskipun sem upp á ensku er kölluð INSPIRE-tilskipunin og er um notkun á miðlun landupplýsinga. Hér er ekki bara verið að uppfylla einhverjar Evrópukröfur heldur líka samræma framboð íslenskra stofnana á stafrænum landupplýsingum eins og við höfum kosið að kalla það, m.a. með því að opnuð verður sérstök gátt sem Landmælingar Íslands sjá um. Þar verður á einum stað hægt að nálgast allar þær landupplýsingar sem á þarf að halda til ýmissa verka og safnað er eða stofnað til á opinberum vegum. Nefndin er einhuga í þessum efnum, einhuga um þetta mál og mælir með að það verði samþykkt. Hún flytur nokkrar breytingartillögur sem m.a. varða orða- og hugtakanotkun tölvusviðs og upplýsingamála þannig að auðvitað verður fyrir töluvert af hugtökum og orðum sem eru venjulegu fólki framandi. Eins og ég sagði áðan má nefna að við teljum réttara að tala um stafrænar landupplýsingar en landupplýsingar, m.a. í nafni hinna væntanlegu laga, vegna þess að landupplýsingar eru skilgreindar sem upplýsingar um staði á jörðu, á hafi og í lofti, en þær upplýsingar geta verið með margvíslegum hætti og þetta frumvarp tekur aðeins til þeirra stafrænu. Við leggjum líka til að orðalag verði lagað með þeim hætti í nafni frumvarpsins og á öðrum stöðum í því þar sem fjallað er um grunngerð, sem er þýðing á innviðum eða strúktúr, við ræðum um grunngerð fyrir landupplýsingar en ekki grunngerð landupplýsinga þar sem ekki er um að ræða strúktúr landupplýsinganna sjálfra eða innviði þeirra heldur þann farveg sem þær geta fallið í. Í framhaldi af þessum íslenskulegu hugleiðingum leggur nefndin til að áréttað verði í frumvarpinu og hinum væntanlegu lögum að textagögn skuli vera á íslensku eins og hægt er og að það sé óhjákvæmilegt um lýsigögn sem eru þau gögn sem eiga að greiða notendum leið að upplýsingum. Efnislega verður að nefna að við fjölluðum í nefndinni nokkuð um ákvæði 10. gr. frumvarpsins um samræmingarnefnd. Í stuttu máli er það niðurstaða umhverfisnefndar að þessi samræmingarnefnd starfi til bráðabirgða og undirbúi fyrstu aðgerðaáætlunina í þessum efnum en leggist síðan af sem formlegt fyrirbrigði þó að við leggjum áherslu á að samstarfið haldi áfram undir forustu Landmælinganna og þá einkum á milli stofnana en síður ráðuneyta sem tilnefna menn, einkum í fyrstu nefndina. Við ræddum töluvert um kostnað. Margir hafa af honum áhyggjur sem nefndin tekur í sjálfu sér undir en bendir þó á að frumvarpið er vel undirbúið, að ég segi ekki óvenjuvel undirbúið, og í samráði flestra þeirra sem við sögu koma í framtíðinni í þessum efnum. Ætlunin er að byggja þetta upp hægt og hægt auk þess sem ekki er gert ráð fyrir í frumvarpinu að nýrra upplýsinga verði aflað heldur verði þær upplýsingar sem fyrir eru samræmdar og framboð á þeim þannig að hér er með góðu skipulagi hægt að vinna töluvert verk án þess að það kosti mjög mikið. Ég ætla nú ekki að rekja allt nefndarálitið, það liggur fyrir, en það má nefna af því sem þar stendur, og er þá meðal niðurstaðna nefndarinnar, að við fjölluðum nokkuð um persónuverndarmál í tengslum við frumvarpið. Það er ljóst, eins og ég sagði áðan, að um landupplýsingagáttina væntanlegu verður ekki veittur aðgangur að öðrum gögnum en þeim sem þegar eru opinber hjá einstökum stofnunum eða verða það. Það er þó þannig að persónuhelgi getur stafað ákveðin hætta af því að aðgangur verði greiðari en áður að opinberum gögnum og að hægt sé að samtengja þau með ýmsum hætti. Það er ekki víst að öll þau gögn sem fyrir liggja hjá stofnununum standist kröfur sem nú gilda að þessu leyti. Nefndin hvetur þess vegna til þess að forráðamenn stofnana og fulltrúar í samræmingarnefndinni hyggi vel að innihaldi og umbúnaði gagna sem aðgangur veitist nú að um gáttina, ekki síst gagna á heilbrigðissviði sem sérstaklega var hugað að í þessu efni. Við leggjum til breytingar á frumvarpinu sem kunna að virðast miklar við fyrstu sýn en eru þó, fyrir utan þær sem hér hefur verið gerð grein fyrir, einkum lagatæknilegar, málfarslegar og til skýringar, margar ábendingar ýmissa umsagnaraðila sem flestir voru mjög jákvæðir gagnvart frumvarpinu. Má segja að enginn þeirra hafi lagst beinlínis gegn meginefni þess. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem áður var talað um. Undir nefndarálitið skrifa auk þess sem hér stendur hv. þm. Jónína Rós Guðmundsdóttir, Álfheiður Ingadóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Birgitta Jónsdóttir og Skúli Helgason, og með fyrirvara þau Birgir Ármannsson, Vigdís Hauksdóttir og Kristján Þór Júlíusson.

Hæstv. forseti. Ég tek undir það sem fram kom í ræðu hv. formanns umhverfisnefndar, að um málið hefði náðst prýðileg sátt í umhverfisnefnd eftir ágæta vinnu. Það er rétt sem fram kom í máli hv. formanns, að ég ásamt tveimur öðrum þingmönnum stjórnarandstöðuflokka í nefndinni árituðum nefndarálitið með fyrirvara. Ég vildi geta þess að ástæða fyrirvarans var kannski fyrst og fremst sú að okkur þótti ekki nægilega skýrt hvaða kostnaður mundi hljótast af lögfestingu þessa frumvarps, hvernig hann mundi falla til og hverjir ættu að bera hann. Það veldur því þó ekki að við leggjumst gegn frumvarpinu heldur undirrituðum við nefndarálitið með fyrirvara út af þeim þætti. Ég vil nota tækifærið til að halda því til haga. Ég tek trúanlegar upplýsingar um að ekki verði um neinn gríðarlegan kostnað að ræða. Ég tel samt fullvíst að hann verði nokkur og hefði talið að skýrari upplýsingar í þeim efnum hefðu þurft að liggja fyrir þegar umhverfisráðuneytið kom með málið inn í þingið.

Forseti. Umhverfisnefnd hefur fjallað um þetta mál, lesið um það umsagnir og fengið gesti á sinn fund um það. Meginefni þess er í tvennu lagi, annars vegar er verið að laga núgildandi flokkunar- og merkingarkerfi okkar og Evrópusambandsins að heimskerfinu, svonefndu GHS-kerfi Sameinuðu þjóðanna, og hins vegar eru stigin frekari skref að því að flokkun efna og efnablandna verði færð yfir á framleiðslufyrirtækin. Það er talið mikilvægt að þessar reglur taki gildi á sama tíma hérlendis og annars staðar í Evrópu til þess að tryggja samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja. Við gerum ekki miklar athugasemdir við þetta frumvarp og líkar það vel. Við ræddum líka um kostnað af frumvarpinu, kannski vegna þess að það kom fram í umsögn Umhverfisstofnunar að þangað þætti ekki nægilegt fé vera væntanlegt til að standa að kynningu og framkvæmd eins og tilhlýðilegt væri. Á þeim tíma sem við höfðum málið til umfjöllunar brást umhverfisráðuneytið við þessu með því að heita frekari ráðstöfunum til að tryggja að þetta gæti orðið. Nefndin telur að þannig sé frá gengið að þetta eigi að vera í lagi og treystir því að svo verði. Þetta kemur íslenskri menningu og tungu við að því leyti að kveðið er á um að texti merkinga skuli vera á íslensku. Í 2. gr. frumvarpsins stendur hins vegar „nema kveðið sé á um annað í reglugerð“. Eftir þessu var spurt þegar gestir komu frá umhverfisráðuneytinu á fund nefndarinnar og þær skýringar gefnar að hér væri um fullkomin undantekningartilvik að ræða og þá einkum þegar texti á merkingum væri eingöngu ætlaður sérfræðingum. Nefndin gerir sig ánægða með þá skýringu. Við leggjum til smávægilegar breytingar á frumvarpinu, einkum lagatæknilegs eðlis, og bættum það örlítið að málfari. Við leggjum að öðru leyti til að frumvarpið verði samþykkt. Undir það rita auk mín hv. þingmenn Birgir Ármannsson, Auður Lilja Erlingsdóttir, Vigdís Hauksdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Skúli Helgason og Birgitta Jónsdóttir; þau Birgir Ármannsson og Vigdís Hauksdóttir með fyrirvara. Fjarverandi við afgreiðslu málsins og vissu þó vel um hana og fylgdust með voru hv. þingmenn Ólína Þorvarðardóttir og Kristján Þór Júlíusson.

Hæstv. forseti. Eins og í málinu sem rætt var á undan undirritaði ég nefndarálitið með fyrirvara. Sá fyrirvari lýtur einnig að kostnaði. Nú liggur auðvitað fyrir, eins og hv. formaður umhverfisnefndar greindi frá í ræðu sinni, að umhverfisráðuneytið hyggst beita sér fyrir fjárveitingum til þess að mæta auknum kostnaði hjá Umhverfisstofnun og allt gott um það að segja. Einhver kostnaður kann að falla á sveitarfélög. Að einhverju leyti eru verkefnin sem frumvarpið felur í sér þegar til staðar þannig að það ætti ekki endilega að verða svo mikill viðbótarkostnaður. En það verður líka að horfa til þess að ákveðinn kostnaður getur orðið hjá fyrirtækjum sem framleiða eða selja vörur sem um ræðir. Það er kostnaður sem rétt er að vera meðvitaður um. Ég held að miðað við innleiðingu á alþjóðlegum reglum verði ekki hjá því komist að til kostnaðar komi þannig að athugasemd mín lýtur ekki að því að hér sé um að ræða einhverja óhæfilega tilhneigingu til að leggja álögur á fyrirtæki sem síðar geta lent á neytendum, heldur vildi ég nota tækifærið með því að setja bæði fyrirvara í nefndarálitið og eins með því að taka til máls í dag til að benda á að um er að ræða kostnað sem rétt er að allir aðilar, þingmenn og aðrir, séu meðvitaðir um. Ég vildi hins vegar skjóta því atriði að í umræðunni að umhverfisráðuneytið sem og önnur ráðuneyti, trúlega öll, mættu vera meðvitaðri um það við samningu og framlagningu frumvarpa hvaða kostnaður kunni að koma til hjá öðrum aðilum en ríkinu verði frumvörpin að lögum. Nú gilda ákveðnar reglur eins og að fjárlagaskrifstofu ber að meta kostnað fyrir ríkissjóð, en í mörgum tilvikum er um að ræða kostnað sem fellur á aðra aðila í samfélaginu og þá held ég að ráðuneyti þurfi almennt að vera betur á verði og vinna hugsanlega heimavinnuna aðeins betur til að það liggi skýrar fyrir í upphafi hvaða kostnað má ætla að aðrir aðilar í samfélaginu þurfi að bera vegna framlagningar og samþykktar einstakra frumvarpa.

Forseti. Ég get að mörgu leyti tekið undir orð hv. þingmanns um kostnaðinn. Þetta er almennur vandi eins og hann rakti og við þurfum ekki að beina spjótum okkar sérstaklega að umhverfisráðuneytinu. Það er ekki nógu góð grein gerð fyrir kostnaðarþættinum í þeim frumvörpum og þingmálum sem hingað koma. Það er kannski vegna þess að menn kunna ekki að meta hann. Það er ekki lagaskylda að meta kostnað nema þann kostnað sem fellur á ríkið. Það er gert á fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins sem maður finnur að ráðuneyti, starfsmenn og ráðherrar, eru dauðhrædd við vegna þess að álit frá þeirri skrifstofu verður þingmönnum oft tilefni hvassrar gagnrýni. Kannski er það vegna þeirrar gagnrýni sem ráðuneytisstarfsmenn og ráðherrar eru feimnir við að rekja þann kostnað sem á aðra fellur þrátt fyrir sérstakt ákvæði í þingsköpum um kostnað fyrir sveitarfélög, sem ég man satt að segja ekki eftir að hafi verið virkjað í frumvörpum og kannski er það okkur þingmönnum að kenna. Síðan væri æskilegt að fá kostnaðarmat fyrir fyrirtæki, almenning og stofnanir sem þurfa að vinna eftir lögunum. En það þyrfti þá að fylgja því að við á þingi, í nefndum og í umræðu tækjum slíku kostnaðarmati af heilbrigðri skynsemi og án þess að nota slíkt mat til að hakka þingmálið í spað eins og flytjendur og starfsmenn þeirra eru yfirleitt hræddir um að verði gert.

Hæstv. forseti. Eins og oft áður erum við hv. formaður umhverfisnefndar sammála í þessum efnum. Það er mikilvægt og ætti í rauninni að vera reglulegur þáttur í undirbúningi allra lagafrumvarpa að leggja mat á þá þætti sem við höfum rætt um. Raunar hygg ég að í handbók sem gefin var út fyrir fáeinum árum í samstarfi Stjórnarráðsins og þingsins hafi verið kveðið á um að einhvers konar mat af þessu tagi færi fram áður en frumvörp væru lögð fram. Í þeirri handbók eru auðvitað ekki bindandi tilmæli, ákvarðanir eða neitt sem hefur lagagildi. Bókin er hins vegar gagnleg og mætti vera ofar í bunkum á borðum ráðuneytisstarfsmanna og ráðherra þegar frumvörp eru undirbúin. Það er rétt sem hv. þingmaður nefndi varðandi sveitarfélögin, að gert sé ráð fyrir því að mat á kostnaði sveitarfélaga fari fram en ákvæðið hafi lítt verið virkjað. Auðvitað hefur þetta verið gert í störfum þingnefnda eins og við þekkjum mætavel í umhverfisnefnd. Við nefndarmenn höfum bæði fengi í hendur upplýsingar frá sveitarfélögum og kallað eftir upplýsingum sem varða þessa þætti, en óneitanlega væri hagræði að því að kostnaðarmat kæmi fram um leið og mál eru lögð fram í þinginu. Ég verð hins vegar að nefna annað eða önnur ákvæði sem hafa eiginlega rykfallið síðustu árin sem væri hægt að nýta í ákveðnum tilvikum, í ákveðnum frumvörpum. Það er þegar frumvörp varða opinberar eftirlitsreglur. Þá eru í gildi lög þar sem gert er ráð fyrir 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til lokafjárlaga fyrir árið 2009 frá meiri hluta fjárlaganefndar. Fjárlaganefnd hefur farið yfir frumvarpið og fengið á sinn fund gesti frá fjármálaráðuneyti og frá Ríkisendurskoðun. Ákvæði um lokafjárlög er að finna í 45. gr. laga um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997. Þar segir að með ríkisreikningi sem lagður er fram á Alþingi skuli fylgja frumvarp til lokafjárlaga honum til staðfestingar. Þar skuli leitað heimilda til uppgjörs á skuldum eða ónotuðum fjárveitingum sem ekki eru fluttar milli ára. Jafnframt skuli leggja fram sérstaka skrá ásamt skýringum yfir geymdar fjárheimildir og um þá aðila sem hafa farið fram úr fjárheimildum ársins. Heimilt sé að greiða slíka umframgreiðslu af fjárveitingu næsta árs. Einnig skuli gerð grein fyrir ónýttum lántökuheimildum liðins árs. Í 44. gr. laganna kemur fram að ef leita þurfi heimilda fyrir fjárráðstöfunum af því tagi sem fjallað er um í greininni og grípa þarf til eftir samþykki fjáraukalaga skuli þeirra leitað í lokafjárlögum. Öðrum óskum um breyttar heimildir til fjárráðstafana skuli jafnan vísað til ákvörðunar Alþingis í tengslum við afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta ár. Ákvæðið felur í sér í reynd að litið er á lokafjárlögin sem eins konar síðbúin fjáraukalög. Frumvarpið er eins og tíðkast hefur í þremur greinum. Í 1. gr. eru tilgreindar þær breytingar sem verða á fjárheimildum árið 2009 vegna frávika ríkistekna frá áætlun fjárlaga. Á rekstrargrunni nema þær 1.096,9 millj. kr. Í 2. gr. er birt yfirlit yfir afgangsheimildir og umframgjöld í árslok sem falla niður og flytjast því ekki yfir á næsta ár. Á rekstrargrunni er um að ræða 6.422,7 millj. kr. lækkun. Í 3. gr. frumvarpsins segir að lögin öðlist þegar gildi og sé ríkisreikningur fyrir árið 2009 þar með staðfestur í samræmi við 45. gr. laga um fjárreiður ríkisins. Staða fjárheimilda í árslok verður eftirfarandi á rekstrargrunni: Til ráðstöfunar á árinu 2009 voru 590.962,5 millj. kr. Útgjöld samkvæmt ríkisreikningi námu 578.781,6 millj. kr. og staða fjárheimilda í árslok var því jákvæð um 12.180,9 millj. kr. Meiri hluti fjárlaganefndar gagnrýnir hversu seint ríkisreikningur fyrir árið 2009 er lagður fram en hann var lagður fram í júní 2010. Skýrsla Ríkisendurskoðunar um reikninginn var ekki lögð fram fyrr en í desember eða um hálfu ári eftir að reikningurinn var lagður fram og frumvarp til lokafjárlaga ekki fyrr en í mars 2011. Í 45. gr. laga um fjárreiður ríkisins er tekið fram að með ríkisreikningi skuli fylgja frumvarp til lokafjárlaga honum til staðfestingar. Ýmsar tæknilegar ástæður eru m.a. fyrir því að þetta hefur ekki gengið eftir, svo sem uppgjör á mörkuðum tekjustofnum. Einnig má nefna í þessu sambandi að sömu aðilar vinna frumvarp til lokafjárlaga og vinna að frumvarpi til fjárlaga. Vegna vinnuálags við þessi tvö umfangsmiklu verkefni er vinnuálag á starfsfólk það mikið að erfiðleikum veldur að skila báðum verkum á tilsettum tíma. Meiri hlutinn leggur áherslu á að fundin verði lausn á þessum málum þannig að hér eftir verði frumvarp til lokafjárlaga lagt fram samhliða ríkisreikningi. Á undanförnum árum hefur ekki verið fullt samræmi á milli höfuðstóls fjárlagaliða eins og hann er sýndur í ríkisreikningi og stöðu yfirfærðra fjárheimilda samkvæmt lokafjárlögum eins og ætti að vera. Mismunur fyrir árið 2009 er 2,7 milljarðar kr. og liggur hann aðallega í útgjöldum til lífeyristrygginga. Þá má nefna að engar upplýsingar eru veittar um stöðu bundins eigin fjár í frumvarpi til lokafjárlaga en þær eru nauðsynlegar til að meta stöðu stofnana gagnvart fjárheimildum. Nauðsynlegt er að vinna lokafjárlög og ríkisreikning samhliða þannig að niðurstöður séu samhljóða. Í lögum um fjárreiður ríkisins er hvergi vikið að því hvort eða hvernig skuli breyta fjárheimildum stofnana í þeim tilvikum sem ríkistekjur eru færðar hjá þeim. Um er að ræða markaðar tekjur og aðrar rekstrartekjur stofnana sem falla til á árinu og eru í reynd aðrar en áætlað var í fjárlögum og fjáraukalögum ársins. Þess í stað hefur sú venja skapast að breyta fjárheimildum með lokafjárlögum til samræmis. Stofnanir njóta þess þá í auknum fjárheimildum ef slíkar tekjur reynast hærri en áætlað hafði verið og svo öfugt. Ríkisendurskoðun hefur fjallað um þetta og telur afar óheppilegt að ekki skuli kveðið á um það í fjárreiðulögum með hvaða hætti fjárheimildum skuli breytt reynist þessar tekjur stofnana aðrar en fjárlög og fjáraukalög gerðu ráð fyrir. Undir þá gagnrýni tekur meiri hluti fjárlaganefndar. Núverandi skipan mála þýðir að formleg fjárheimild er ekki veitt fyrr en eftir að viðkomandi fjárlagaár er liðið og þá er oftast búið að stofna til útgjalda í samræmi við væntingar um fjárheimildir sem þó hafa ekki verið samþykktar formlega af Alþingi. Þessi framsetning hefur m.a. leitt til þess að útgjaldastýring hjá hlutaðeigandi stofnunum hefur reynst torveldari en hjá þeim sem ekki hafa slíkar tekjur. Við mat á árangri þessara stofnana gagnvart fjárlögum er oftar en ekki litið til afkomu þeirra frekar en að bera saman útgjöld samkvæmt fjárlögum og reikningi. Þá er verulegt ósamræmi í því hvaða stofnanir eru fjármagnaðar með mörkuðum tekjum og hverjar ekki. Á þessu þarf að skerpa með stefnumótun. Meginreglan hefur verið sú að afgangsheimildum og umframgjöldum í rekstri stofnana er ráðstafað til næsta árs. Sama gildir um heimildir til fjárfestingar þegar framkvæmdum er ólokið. Fjárheimildir á liðum fyrir tilfærsluframlög, t.d. framlög til almannatrygginga, falla hins vegar almennt niður í árslok enda eru þau útgjöld í flestum tilfellum lög- eða samningsbundin og verður ekki stýrt nema með breytingum þar á. Sama gildir um fjárlagaliði þar sem útgjöldin ráðast af hagrænum eða reikningshaldslegum þáttum og lúta ekki fjármálastjórn tiltekins stjórnsýsluaðila, svo sem lífeyrisskuldbindingar og afskriftir skattkrafna. Heimildir falla einnig niður ef verkefni er lokið, ef verulega hefur verið dregið úr þjónustu frá því sem gert var ráð fyrir í fjárlögum eða ef sýnt þykir að kostnaður við verkefni hafi verið ofmetinn í fjárlögum. Einnig er miðað við að niður falli afgangsheimildir í almennum stofnanarekstri og öðrum reglubundnum rekstrarverkefnum sem eru umfram 10% af fjárlagaveltu viðkomandi verkefna nema sérstakar ástæður og skýringar liggi fyrir því að mati fjármálaráðuneytisins og að höfðu samráði við fagráðuneyti. Ríkisendurskoðun hefur bent á að flutning fjárheimilda á milli ára þurfi að lögfesta og að afnema eigi sjálfvirkan flutning á heimildum. Meiri hlutinn tekur undir þetta og leggur einnig á það áherslu að reglur um flutning fjárheimilda yfir áramót verði hluti af reglugerð um framkvæmd fjárlaga þannig að aðilar viti hvernig tekið verði á þessum málum til framtíðar. Meiri hlutinn tekur einnig undir gagnrýni Ríkisendurskoðunar um að óheppilegt sé að samþykkja breytingar á ónýttum fjárheimildum stofnana eftir á. Almenna reglan ætti að vera sú, svo lengi sem fjárheimildastaða er flutt milli ára, að ávallt sé fyrirsjáanlegt hvaða afgangsheimildir flytjist til næsta fjárlagaárs og hvaða umframútgjöld skerði fjárheimildir næsta árs. Ríkisendurskoðun gerir athugasemdir við að í ríkisreikningi skortir á að skuldbindinga sé getið. Um er að ræða skuldbindingar vegna yfirtöku Arion banka hf. á innstæðum í SPRON hf. Ekki var getið um þessar skuldbindingar í ríkisreikningi fyrir árið 2009 og telur Ríkisendurskoðun það ámælisvert. Fjármálaráðuneytið hefur gefið skýringar á þessu sem byggjast á því að þar sem ríkissjóður hefur með almennri yfirlýsingu lýst því yfir að hann ábyrgist allar innstæður í íslenskum bönkum og þar með talið þessar, hefði verið álitamál hvort sérstaklega skyldi tiltaka ábyrgð á þessum innstæðum í skýringum með ríkisreikningi en ekki ábyrgð á öðrum innstæðum á grundvelli neyðarlaganna. Álit meiri hlutans er að mikilvægt sé að í skýringum með ríkisreikningi verði allra skuldbindinga getið sem leitt gætu til útgjaldaaukningar ríkisins. Þó að aðstæður hafi verið og séu vissulega enn um margt óvenjulegar vegna aðgerða á grundvelli neyðarlaganna og sérstakra aðstæðna í efnahagslífinu er nauðsynlegt nú sem áður að gegnsæi sé um stöðu ríkisfjármála og mikilvægt að allar skuldbindingar séu skráðar og eftirlit með þeim virkt. Eðlilegar kröfur eru gerðar um skýr og gegnsæ vinnubrögð við stjórn ríkisfjármála sem og annars staðar í opinberri stjórnsýslu. Til að mæta þeim er nauðsynlegt að setja fram skriflegar reglur og leiðbeiningar um ýmis mál er snúa að framkvæmd fjárlaga og reikningshaldi. Ríkisreikningsnefnd vinnur nú að endurskoðun verklagsreglna er varða bundið eigið fé, annað eigið fé, markaðar tekjur og aðrar rekstrartekjur stofnana. Einnig er unnið að samræmi við framkvæmd flutnings fjárheimilda á milli ára. Meiri hlutinn fagnar þessu og hefur óskað eftir því að fá að fylgjast með störfum nefndarinnar sem hyggst leggja fram tillögur og áætlanir varðandi þessi atriði fyrir árslok ársins 2011. Meiri hlutinn bendir á að vinnubrögð við framkvæmd fjárlaga, þar með talið uppgjör og reikningsskil, hafa verið ámælisverð árum saman og gerir kröfur um breytingar. Tekin verði ákveðin skref í þá átt að bæta verklag þannig að tryggt verði að helstu annmarkar við framkvæmdina fram að þessu verði leystir áður en ríkisreikningur ársins 2010 verður lagður fram til staðfestingar með frumvarpi til lokafjárlaga. Fjárlaganefnd mun skila skýrslu til Alþingis um skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings árið 2009. Nefndin mun setja þar fram athugasemdir og ábendingar um verklag og verkferla er varða framkvæmd fjárlaga og fjalla um helstu athugasemdir Ríkisendurskoðunar við reikninginn. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt og ríkisreikningur fyrir árið 2009 þar með staðfestur. Ásamt þeirri sem hér stendur rituðu undir nefndarálitið hv. þingmenn Björn Valur Gíslason, Björgvin G. Sigurðsson, Þuríður Backman, Sigmundur Ernir Rúnarsson og Ásmundur Einar Daðason.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir yfirferð hennar á lokafjárlögum. Okkur greinir ekki mikið á um vinnubrögðin en ég ætla samt aðeins að koma inn á þau við hv. þingmann og fá að spyrja um það sem kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans um vinnubrögð við ríkisreikning og lokafjárlögin. Þetta er í raun og veru eitt og sama plaggið, lokafjárlög eru bara þingskjal til að hægt sé að samþykkja ríkisreikninginn. Fram kemur í nefndaráliti meiri hlutans að við þurfum að breyta þessu og flýta þeim breytingum, enda ástæða til, nú ræðum við lokafjárlög fyrir árið 2009. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvort hún geti tekið undir það sjónarmið mitt að fjárlaganefnd gefi bara út skýr fyrirmæli um að við ríkisreikningi verði ekki tekið af hálfu nefndarinnar nema lokafjárlög fylgi með. Það verði ekki flóknara en það. Það er búið að ræða þetta margoft en því miður hefur ekki orðið nein breyting á. Í öðru lagi, sem tengist kannski þessari spurningu, hefur starfshópur verið starfandi í fjárlaganefnd sem á að endurskoða fjárlagagerðina. Hann hefur því miður ekki fundað nógu oft að mínu mati og er ekki kominn eins langt í þeirri vinnu og ég hefði viljað. Ég vil því spyrja hvort hv. þingmaður geti tekið undir það með mér að mjög mikilvægt sé að sá starfshópur fari að herða vinnuna og komast framar í tímann svo við getum breytt þessu fyrir næsta fjárlagaár og ákveðið hvernig við ætlum að haga eftirliti með fjárlögum þannig að við séum ekki, eins og núna í þessu tilfelli, að samþykkja lokafjárlög fyrir árið 2009 á miðju ári 2011. Í raun og veru er hægt að segja sem svo að hluti af lokafjárlögum 2009, eins og hefur verið í gegnum tíðina, er í raun og veru ekkert annað en síðbúin fjáraukalög.

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að vinnulaginu þarf að breyta. Ég tók með mér lista yfir hvenær lokafjárlög hafa verið samþykkt frá 1999. Þá kemur í ljós að aðeins árið 2005 hefur styttri tími liðið frá því að árinu lýkur þar til að lokafjárlög eru samþykkt en lokafjárlög ársins 2005 voru samþykkt 16. mars 2007. Það er því alveg ljóst að vinnulagið hefur verið svona allt of lengi og í rauninni er ekki farið eftir lögunum eins og hv. þingmaður benti á áðan. Mér finnst mikilvægt að fjárlaganefnd leggi sitt af mörkum til að breyta þessu. Hvort við eigum að gefa út einhver fyrirmæli og segja: Við tökum ekki við lokafjárlögum eða ríkisreikningi alveg sama hvað á dynur, vil ég ekki segja neitt um á þessari stundu. Hins vegar er ég tilbúin til að vinna að þessu verki. Ég get hins vegar skilið það, þó að þessi krafa hafi verið gerð í fjárlaganefnd í fyrra, að starfsmennirnir sem unnu að þessu verki og voru á fullu við að reyna að bjarga fjármálakerfi landsins á árinu 2009, hafi notað hefðbundin vinnubrögð en ekki tekið upp breytt vinnubrögð. En núna ætti að vera tækifæri til að breyta þessu. Ég er líka sammála því að hópurinn sem vinnur að framkvæmd fjárlaga og starfar innan fjárlaganefndar þarf að leggja sig fram. Ég vil þó benda á að frá því í október í fyrra höfum við verið önnum kafin, fyrst við fjárlagagerðina og síðan við Icesave-lögin, en við höfum tíma til þess núna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Mín skoðun er hins vegar alveg kristaltær, það ber að breyta vinnubrögðunum og þess vegna vildi ég vita hvort hv. þingmaður væri tilbúinn til að gefa bara út þau fyrirmæli að við tækjum ekki við ríkisreikningi. Það er mjög sérstakt að lokafjárlögin, sem eru í raun og veru bara þingskjal með ríkisreikningi, skuli ekki vera lögð fram samhliða eins og lög gera ráð fyrir. Ég held því að það væri skynsamlegt af nefndinni að setja slík fyrirmæli en ég virði sjónarmið hv. þingmanns hvað þetta varðar. Hv. þingmaður svaraði þessu nú mjög vel sjálf þegar hún fór yfir að einungis einu sinni í mjög langan tíma, síðan 1999, hafa lokafjárlög verið lögð fram fyrr á þinginu, það voru lokafjárlög ársins 2005. Mig langar líka að beina einni spurningu til hv. þingmanns um svokallaðar sértekjur og markaðar tekjur. Nú hef ég lengi haft þá skoðun að allar stofnanir eigi að vera inni í fjárlögum eða fjáraukalögum, hvoru tveggja, með skýran ramma um fjárhagsútlát frá þinginu og þá einnig sértekjur og markaðar tekjur, sem eru oft á tíðum orðnar mjög hátt hlutfall af tekjum einstakra stofnana. Hver er skoðun hv. þingmanns á því? Tekur hún undir með mér að setja þurfi allar þessar tekjur inn í ríkissjóð og hafa þannig alveg kláran fjárlagaramma fyrir hverja og eina stofnun? Síðast en ekki síst vil ég spyrja hv. þingmann, vegna þess að við erum að vinna núna með skýrslu ríkisreiknings sem fjárlaganefnd hefur ákveðið að gefa út, um eitt mál sem stendur þar dálítið út af borðinu að mínu viti, það er málefni sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins sem við fengum ábendingu um frá Ríkisendurskoðun. Getur hv. þingmaður tekið undir það með mér að við þurfum að vinna það mál lengra til að fá botn í það svo hægt sé að skila því til þingsins?

Virðulegur forseti. Varðandi mörkuðu tekjurnar tel ég betra að fjárlög ráði og afgangur, ef einhver er, gangi í ríkissjóð. Þá er ég í rauninni að segja að 1. gr. lokafjárlaganna ætti að vera óþörf. En auðvitað tekur langan tíma að breyta þessu og við þurfum að setja niður stefnu um markaðar tekjur og meðferð þeirra og jafnræði á milli stofnana hvað þetta varðar. Þetta á líka við um afgangsheimildir. Varðandi markaðar tekjur getur afkoman ráðið meiru en hvað stendur í fjárlögunum og þetta þurfum við að setja niður og tryggja jafnræði á milli stofnana. Ég held að við getum ekki leyst þetta á nokkrum vikum, ég held að ákveðið ferli þurfi að eiga sér stað til að koma þessu í lag. En auðvitað hljótum við að vera sammála því að fjárlögin eiga að ráða en ekki hvernig málin með markaðar tekjur kunna hugsanlega að æxlast. Sama á við um afgangsheimildir og ef stofnanir fara fram úr heimildum eða eiga afgang. Þetta þurfum við að setja fastar niður þannig að aðilar viti að hverju þeir ganga. Varðandi málefni landbúnaðarráðuneytisins er ég alveg sammála hv. þingmanni um að við þurfum að skoða það betur. Þar standa spurningar út af sem við þurfum að fá á hreint. Ég bind miklar vonir við skýrslu fjárlaganefndar en sú vinna er að hefjast. Ég trúi því að þar munum við geta nýtt okkur dæmi úr 

Virðulegi forseti. Við erum að ræða hér frumvarp til lokafjárlaga sem er að mörgu leyti dálítið sérstakt vegna þess að í raun og veru ættum við að vera að ræða samhliða um ríkisreikning. Það hefur hins vegar orðið niðurstaða um það og án ágreinings í hv. fjárlaganefnd að hún skili sérstakri skýrslu um ríkisreikning sem byggir töluvert á skýrslu Ríkisendurskoðunar um ríkisreikning 2009. Mér er ekki kunnugt um að það hafi verið gert fyrr þó að ég ætli ekki að fullyrða neitt um það. Mér finnst það þó bera merki um að hv. fjárlaganefnd ætli að breyta vinnubrögðum og koma á framfæri þeim upplýsingum sem klárlega koma fram í skýrslum Ríkisendurskoðunar. Því miður hefur þeim í allt of langan tíma ekki verið fylgt nægjanlega eftir. Það sem er líka dálítið sérstakt við þetta er að nú erum við að ræða lokafjárlög ársins 2009. Við erum stödd hér nánast á miðju ári 2011, einu og hálfu ári seinna. Mín skoðun er sú að það þurfi að breyta þessu verulega og færa þetta framar í tíma. Ég teldi að hv. fjárlaganefnd ætti að setja sér það markmið að ríkisreikningur fyrir árið 2010 yrði afgreiddur í haust og síðan ríkisreikningur fyrir árið 2011 árið 2012. Allir sjá og heyra hversu vitlaus þessi tímaröð er og ef við breytum henni ekki mun hv. núverandi fjárlaganefnd ekki afgreiða nema hugsanlega ein lokafjárlög í viðbót. Annars lendum við í því að við samþykkjum lokafjárlög fyrir árið 2010 en hvorki 2011 né 2012. Það yrði ekki fyrr en eftir þingkosningarnar 2013 sem þau yrðu afgreidd. Það sjá allir hversu fáránlegt það er. Ég er framsögumaður 1. minni hluta, virðulegi forseti. Frumvarp til lokafjárlaga er eingöngu lagt fram til að Alþingi geti samþykkt ríkisreikning. Því er ekki ætlað að sýna aðra niðurstöðu en fram kemur í ríkisreikningi. Samþykki Alþingi frumvarp til lokafjárlaga með annarri niðurstöðu má að mati Ríkisendurskoðunar færa rök fyrir því að taka þyrfti upp ríkisreikning, áritaðan af ríkisendurskoðanda, og breyta honum til samræmis við samþykkt lokafjárlög. Mismunur á milli fjárheimilda lokafjárlaga og ríkisreiknings ársins 2009 nemur að þessu sinni um 2,7 milljörðum kr., en eftir að tekið hefur verið tillit til liða sem felldir eru niður er frávikið óverulegt. Engu að síður er framsetning frumvarpsins með frávikum ekki í samræmi við tilgang frumvarpsins. Í umræðum innan hv. fjárlaganefndar um lokafjárlög 2008 var mikill samhljómur meðal nefndarmanna um að það yrði síðasta árið sem frumvarpið yrði lagt fram með mismun. Þeirri skoðun var komið á framfæri við fjármálaráðuneytið en engu að síður eru fyrir hendi sömu vankantar frumvarpsins að lokafjárlögum ársins 2009. Ríkisreikningur fyrir árið 2009 var lagður fram í lok júní 2010. Hann var áritaður af Ríkisendurskoðun en stofnunin gaf ekki út endurskoðunarskýrslu fyrr en í desember 2010. Lokafjárlög voru síðan ekki lögð fram fyrr en í mars 2011. Í 45. gr. laga um fjárreiður ríkisins segir: „Með ríkisreikningi sem lagður er fram á Alþingi, sbr. 7. gr., skal fylgja frumvarp til lokafjárlaga honum til staðfestingar. Þar skal leitað heimilda til uppgjörs á skuldum eða ónotuðum fjárveitingum sem ekki eru fluttar milli ára. Jafnframt skal leggja fram sérstaka skrá ásamt skýringum yfir geymdar fjárheimildir og um þá aðila sem hafa farið fram úr fjárheimildum ársins.“ Í nefndaráliti meiri hlutans sem fylgdi lokafjárlögum 2008 kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Meiri hluti fjárlaganefndar vekur athygli á að frumvarpið var ekki lagt fram um leið og ríkisreikningur 2008 þrátt fyrir að skylt sé að gera það samkvæmt fyrrgreindum lögum. Meiri hlutinn gerir þá kröfu að úr þessu verði bætt.“ Ekki er að sjá að fjármálaráðuneytið hafi tekið mikið mark á álitinu hvað þetta varðar. Reyndar má bæta því við að í nefndaráliti fjárlaganefndar með frumvarpi til lokafjárlaga 2007 segir: „Fjárlaganefnd leggur áherslu á að markvisst verði unnið að því að vinnu við gerð frumvarps til lokafjárlaga verði hraðað innan hvers árs þannig að leggja megi það fram samhliða ríkisreikningi.“ Það er því skoðun 1. minni hluta að nefndin og Alþingi eigi framvegis ekki að taka við ríkisreikningi nema farið sé að lögum og frumvarp til lokafjárlaga fylgi ríkisreikningi. 1. minni hluti telur að ekki verði raunhæfar úrbætur á þessu ferli fyrr en ríkisreikningur verður gefinn út fyrr á hverju ári en nú er og telur í því sambandi að horfa eigi til 1. mars ár hvert. Núverandi fyrirkomulag er fullreynt og hefur ekki reynst nothæft. Eðlilegt er að fyrirmælum laga um hvenær leggja beri fram ríkisreikning verði breytt í þessa veru. Í lok árs 2009 voru fjárheimildir jákvæðar um tæpa 12,2 milljarða sem svarar til um 2% af heildarfjárheimildum ársins. Þessari stöðu má skipta upp í 41,3 milljarða afgangsheimildir og 29,1 milljarðs kr. umframgjöld. Meginregla í frumvarpinu er að afgangsheimildum og umframgjöldum í rekstri stofnana, sem eru innan viðmiða sem tilgreind eru í frumvarpinu, sé ráðstafað til næsta árs. Fjárheimildastaðan á liðum fyrir tilfærsluframlög fellur hins vegar almennt niður í árslok. Hið sama gildir um fjárlagaliði þar sem útgjöld ráðast af hagrænum eða reikningshaldslegum þáttum og lúta ekki fjármálastjórn tiltekins stjórnsýsluaðila. Í 45. gr. laga nr. 88/1997 kemur fram að í lokafjárlögum skuli gerð grein fyrir ónýttum lántökuheimildum liðins árs. Í frumvarpinu kemur fram að lántökur hafi verið 47,3 milljörðum kr. innan heimilda. 1. minni hluti telur að ekki sé gerð nógu góð grein fyrir þessum málum og það sé ekki í samræmi við fyrirmæli laganna að vísa til nánari skýringa í ríkisreikningi og skýrslu Ríkisendurskoðunar um endurskoðun ríkisreiknings þar sem lesandi laganna á að geta áttað sig á þeim skýringum sem skylt er að veita í frumvarpinu sjálfu. Í 1. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á fjárheimildum stofnana og verkefna frá áætlun fjárlaga og fjáraukalaga vegna frávika markaðra skatttekna og annarra ríkistekna sem markaðar eru stofnunum. Er þar leitað eftir heimild Alþingis fyrir því að ráðstafa þessum tekjum til viðkomandi stofnana eða verkefna, ýmist í samræmi við það hverjar tekjurnar urðu samkvæmt reikningsuppgjöri eða metinni fjárþörf. Fjárlaganefnd hefur oft fjallað um þessar breytingar. Í frumvarpi til lokafjárlaga 2007 segir m.a.: „Fjárstjórnarvaldið er í höndum Alþingis, sbr. 41. og 42. gr. stjórnarskrárinnar. Skv. 41. gr. má ekkert gjald greiða úr ríkissjóði nema heimild sé til þess í fjárlögum og fjáraukalögum. Í 42. gr. stjórnarskrárinnar segir að í fjárlagafrumvarpi skuli vera fólgin greinargerð um tekjur ríkisins og gjöld. Á þessum grunnreglum er jafnframt hnykkt í 21. gr. fjárreiðulaga. Samkvæmt þessum lagafyrirmælum ber m.a. að leita heimilda til greiðslna úr ríkissjóði, eftirgjafa á kröfum og til hvers konar samninga um fjárhagslegar skuldbindingar fyrir ríkisstofnanir. Þessar ákvarðanir eru teknar í fjárlögum eða eftir atvikum í fjáraukalögum. Á sama hátt er það Alþingi eitt sem getur breytt ákvörðunum af þessu tagi. Með hliðsjón af þessum skýru fyrirmælum verður að telja engum vafa undirorpið að nauðsynlegt sé að afla sérstakrar heimildar Alþingis til þess að breyta ákvörðunum um greiðslur eða framlög úr ríkissjóði samkvæmt fjárlögum í þeim tilvikum þegar markaðir tekjustofnar skila meiru eða rekstrartekjur ríkisstofnana í A-hluta reynast hærri en fjárlög gerðu ráð fyrir. Vettvangurinn til þess að taka ákvarðanir af þessu tagi og birta þær er í fjárlögum eða fjáraukalögum en síður í lokafjárlögum. Það fer einfaldlega mjög illa á því að veita stofnunum t.d. heimild til að ráðstafa umframtekjum á tilteknu rekstrarári löngu eftir að því er lokið.“ Þrátt fyrir að nefndarmenn hafi verið sammála þessum viðhorfum í gegnum árin hefur nefndin ekki tekið af skarið með því að taka á málinu. Í frumvarpinu nú er gert ráð fyrir að fjárheimildir verði hækkaðar af þessum sökum um tæplega 1,1 milljarð. Þar af nemur hækkun á einstökum fjárlagaliðum ríflega 1,7 milljörðum en lækkun á fjárheimildum annarra liða 642 milljónum. 
             „Á undanförnum árum hefur verið nokkuð um það að stofnanir ríkisins afli hærri sértekna en gert var ráð fyrir í áætlunum fjárlaga. Þær hafa síðan ráðstafað þeim að eigin vild. Að mati fjárlaganefndar ber að afla heimilda fyrir ráðstöfun þessara tekna.“ Engu að síður er ekki að sjá nokkur merki þess að hjá meiri hluta fjárlaganefndar sé vilji til að grípa í taumana og breyta þessum málum. Virðulegi forseti. Ef þingið samþykkir lokafjárlögin núna fyrir þetta ár vakna ýmsar spurningar, og það er það sem við viljum koma á framfæri í þessu nefndaráliti okkar, sem snúa að því að Alþingi sé eins konar afgreiðslustofnun eins og stundum hefur verið sagt. Það er búið að eyða því fé sem hér er verið að fjalla um og við getum ekki breytt því. Þess vegna er svo mikilvægt að við breytum og áréttum þau vinnubrögð að í lokafjárlögum sé ekki verið að færa til stóra tekjustofna. Það eru ákveðnar reglur sem er sagt að farið sé eftir en í lokafjárlögunum kemur reyndar fram að það sé líka ákveðið hlutlægt mat sem veldur manni nokkrum ótta, sem snýr þá að því að hugsanlega sitji ekki allir við sama borð. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt að þessu verði breytt, þ.e. að ekki sé verið að sækja um eftiráheimild til að ráðstafa fjármunum Því til áréttingar að við skynjum ekki vilja hjá meiri hluta Alþingis til að breyta þessum vinnubrögðum er sú staðreynd að fyrir örfáum dögum var samþykkt frumvarp sem sneri að landlækni og lýðheilsu. Þar var tekin ákvörðun um að ráðstafa 30 milljónum af geymdum fjárheimildum þessara stofnana vegna kostnaðar við flutning. Það er tekið af því sem þessar tvær stofnanir eiga í árslok 2010. Samt sem áður er ekki búið að afgreiða lokafjárlög fyrir árið 2009. Það sjá allir hversu vitlaus vinnubrögð þetta eru. Þessu verður að breyta. Sú umræða hefur oft farið fram í þingsal að eðlilegra væri að það yrði tilkynnt að framkvæmdarvaldið tilkynnti til fjárlaganefndar hvað væri t.d. í pípunum um fjáraukalög. Síðan væri hægt að safna því saman og flytja fjáraukalagafrumvörp jafnvel oftar í staðinn fyrir að þeir hv. þingmenn sem sitja í fjárlaganefnd lesi tilkynningar frá framkvæmdarvaldinu um hverju sé búið að ráðstafa sem ekki eru til fjárheimildir fyrir. Síðan er sagt að viðkomandi ráðherrar muni flytja tillögur um það í fjáraukalagafrumvarpi. Þá er búið að ráðstafa fjármununum án þess að Alþingi hafi nokkurn hlut komið að því. Alþingi á í rauninni engan annan kost en að samþykkja viðkomandi gjörning. Þessu verður að breyta. Hvað varðar sértekjur og markaðar tekjur er það mín skoðun og ég hef ekki farið leynt með hana að það er sennilega mjög mikilvægt að við setjum hverja einustu stofnun í fjárlög sem fylgja þá að sjálfsögðu fjáraukalög vegna þess að Alþingi ákveður með afgreiðslu fjárlaga og fjáraukalaga 2009 að til að mynda ákveðnar stofnanir muni hafa ákveðin umsvif í rekstri. Það kemur t.d. fram í ríkisreikningi núna. Síðan er til að mynda ein stofnun sem bætir sértekjum við sig upp á rúmar 300 millj. kr. Sértekjur þessarar stofnunar eru orðnar upp undir 40% af heildartekjum stofnunarinnar. Og nú er þessi stofnun búin að ráðstafa þessum sértekjum án þess að Alþingi hafi nokkuð um það að segja, bara ekki neitt, heilar 300 milljónir. Þetta er ekki stofnun sem starfar í heilbrigðisgeiranum, löggæslunni eða menntakerfinu sem við viljum hlífa. Það er ekki ágreiningur um það á Alþingi að þessum stofnunum skuli hlífa. Ég þori eiginlega að fullyrða að mjög fáir hv. þingmenn lesa eitt stykki ríkisreikning, enda eru það nokkur hundruð blaðsíður, og þeir vita því nánast ekkert hvað er verið að samþykkja. Þá samþykkja menn hér nokkur hundruð milljónir eða jafnvel milljarða og enginn veit hvorki í þennan heim né annan nema einstaka þingmenn í hv. fjárlaganefnd. Þetta er bara samþykkt sisona. Svo rífast hér hv. þingmenn dögum og jafnvel vikum saman við fjárlagagerðina á haustin um hvort þessi stofnun eigi að fá 1 milljón, 2 milljónir eða 5 milljónir eða 10 milljónir. Svo er skúbbað niður nokkur hundruð milljónum bara til og frá. Þessum vinnubrögðum verður að breyta. Þess vegna er svo mikilvægt að allar sértekjur og markaðar tekjur sem eru umfram fari inn í ríkissjóð, það er ekki flóknara en það. Það eru ákveðnar reglur sem segja að viðkomandi stofnanir geti fært 2% á milli ára og að hámarki safnað upp í 20%. Við erum með nokkur ráðuneyti sem safna upp í 50%. Það er ekkert farið eftir þessu alls staðar. Þess vegna þarf að vera alveg skýrt hvernig unnið er að þessum málum. Ég vænti þess að þessu verði breytt. Það er hluti af því verklagi sem ég bind mjög miklar vonir við að hv. fjárlaganefnd breyti. Ég er algjörlega ósammála því sem kom fram í máli hv. þingmanns sem talaði á undan mér að við eigum að bíða eftir því hvað einhverjar nefndir sem eru að endurskoða fjárreiðulög og annað munu gera. Við eigum að segja nákvæmlega hvernig við viljum hafa hlutina til að hv. fjárlaganefnd geti sinnt eftirlitshlutverki sínu. Það er algjörlega óþolandi að einstakar stofnanir geti verið með sértekjur og ráðstafað þeim sjálfar. Í þessum reikningi eru m.a.s. sjóðir að safna peningum og þar tekur Alþingi ákvörðun um að viðkomandi sjóður megi nota ákveðið fjármagn. Síðan er sjóðurinn bara búinn að eyða tvöfalt meiru en stendur í fjárlögum og fjáraukalögum ársins 2009 sem er verið að afgreiða hér og nú, á miðju ári 2011. Ég lít svo á að þegar tekin er ákvörðun um að einhver stofnun eða sjóður hafi ákveðið fjármagn eigi stofnunin eða sjóðurinn að vera innan þess ramma. Það eru nefnilega ekkert allar stofnanir sem hafa sértekjur eða markaðar tekjur. Það er hlutur sem verður að fara sérstaklega yfir. Virðulegi forseti. Þá ætla ég aðeins að fara hér yfir það sem snýr að svokallaðri bankaendurreisn, sem er það sem ég hef stundum kallað bankabix því að það er ekki nokkur leið að hendur reiður á þessu öllu saman og mjög flókið að koma sér inn í þessa hluti þó að maður leiti eftir öllum gögnum og lesi allt sem maður fær um það. Það gerðist á þinginu í vetur að hv. forsætisnefnd Alþingis fór fram á það við Ríkisendurskoðun að tekin yrði saman skýrsla. Það er mjög sérstakt að forsætisnefnd láti vinna svona. Það hefði verið eðlilegra að hv. fjárlaganefnd gerði það. Í bréfi fjármálaráðuneytisins til nýja Kaupþings banka, dags. 20. ágúst 2009, kemur fram að ríkissjóður ber fjárhagslega ábyrgð gagnvart bankanum ef greiðslufall verður af skuldabréfi að fjárhæð 96,7 milljarðar kr. Það var gefið út vegna samnings milli nýja Kaupþings banka og Dróma um endurgreiðslu skuldar og veðsamninga vegna skuldbindinga í samræmi við ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Í samningi fjármálaráðherra við skilanefnd Kaupþings banka frá 17. júlí 2009 er því lýst yfir að stjórnvöld muni halda Kaupþingi banka og nýja Kaupþingi banka skaðlausum vegna kröfu þess síðarnefnda á hendur Dróma. Þann 3. september 2009 afhenti fjármálaráðuneytið Arion banka bréf þar sem staðfest er að ríkið muni tryggja bankanum ákveðna lausafjárfyrirgreiðslu. Þar með liggur fyrir staðfesting þess að ríkið muni lána Arion banka allt að 75 milljarða kr. í ríkisskuldabréfum gegn veði í skuldabréfum í SPRON. Ekki liggur fyrir hvaða heimild er fyrir því samkvæmt lögum nr. 125/2008 að gefa út ríkisábyrgð sem þessa. Fyrir liggur almenn yfirlýsing ríkisstjórnar um ábyrgð á innstæðum í íslenskum bönkum. Grundvallarmunur er á slíkri almennri yfirlýsingu og beinum aðgerðum, svo sem bréf fjármálaráðuneytisins ber með sér. Að mati 1. minni hluta er það ekki í samræmi við góða stjórnsýsluhætti að þessarar ríkisábyrgðar sé ekki getið í ríkisreikningi og lokafjárlögum. Virðulegi forseti. Það kemur líka fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem farið er yfir það að Ríkisendurskoðun gerir alvarlegar athugasemdir við það hvar fjármálaráðuneytið og hæstv. fjármálaráðherra hafði heimild til að laga eiginfjárhlutfallið í Sjóvá um 11,6 milljarða kr. Það er hlutur sem kemur væntanlega fram í skýrslu hv. fjárlaganefndar í sambandi við ríkisreikninginn þannig að við, fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í fjárlaganefnd, munum fara betur yfir það þegar skýrsla fjárlaganefndar um ríkisreikninginn verður flutt í þinginu því að þá er mjög mikilvægt að hv. fjárlaganefnd skili inn til þingsins því verki sem hún á svo sannarlega að vinna þannig að allir hv. þingmenn geti gert sér grein fyrir því hvað í raun og veru er að gerast. Það mun ég fara betur yfir þegar sú skýrsla verður flutt.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi máls míns geta þess að frumvarp til lokafjárlaga er ásamt ríkisreikningi afar mikilvægt tæki fyrir þingið til að fylgjast með fjárreiðum ríkisins, bæði ríkissjóðs, einstakra stofnana og annarra sem undir eftirlitið heyra. Eins og fram kom í máli hv. þm. Ásbjörns Óttarssonar áðan fer mikill tími þingsins á hverju hausti í að ræða fjárveitingar til hinna ýmsu liða í fjárlögum og oft verða miklar deilur um upphæðir sem ekki eru miklar í heildarsamhenginu. Sama á stundum við en þó ekki alltaf í sambandi við afgreiðslu fjáraukalaga. Hins vegar hefur sá þáttur sem lýtur að eftirliti með því að þeim fyrirmælum sem finna má í fjárlögum og fjáraukalögum sé fylgt eftir, sá eftirlitsþáttur með fjárreiðunum hefur fengið minni athygli í störfum þingsins en æskilegt er. Ég tek mark á þeim yfirlýsingum sem hafa komið fram bæði í nefndarálitum og ræðum um að þingmenn séu sammála um að úr þessu verði að bæta, vinnubrögð verði að bæta í þessum efnum. Fjárlaganefndarmenn lýsa því yfir að þeir hyggist beita sér fyrir því að úr verði bætt og það er afar jákvætt því að við erum á svo mörgum sviðum um þessar mundir að ræða það hvernig við getum virkjað þingið betur í eftirlitshlutverki sínu. Þar hlýtur náttúrlega fjármálaþátturinn, fjárlagaþátturinn og fjárreiðuþátturinn, að vera með því mikilvægara sem við erum að fást við, eitt af mörgu sem við þurfum að sinna vel og ef til vill betur en gert hefur verið á undanförnum árum. Fjárveitingavaldið er auðvitað hjá þinginu, eitt af meginhlutverkum þingsins er að ákveða fjárveitingar úr ríkissjóði og taka ákvarðanir um þær fjárhagslegu skuldbindingar aðrar sem á ríkissjóði lenda eða geta lent. Ákvarðanir í þeim efnum eiga ekki í grundvallaratriðum að vera teknar af framkvæmdarvaldinu. Framkvæmdarvaldið á að fylgja eftir þeim ákvörðunum sem þingið tekur en því miður hefur það verið lenska um langa hríð að í mörgum efnum hefur þingið ekki verið með á hendi það frumkvæði í þessum efnum sem þjóðskipan okkar gerir ráð fyrir. Þannig er allt of mikið um það að hinar raunverulegu ákvarðanir um útgjöld á vegum ríkisins séu teknar í ráðuneytum eða jafnvel einstökum stofnunum. Það er of algengt að ráðherrar eða undirmenn þeirra taki slíkar ákvarðanir og komi síðan til þingsins eftir dúk og disk og afli heimilda eftir á fyrir útgjöldum sem ekki hefur bara verið stofnað til heldur búið er að inna af hendi, greiðslur sem búið er að inna af hendi. Það er allt of algengt. Þetta er ekki nýtt vandamál en þetta er vandamál engu að síður sem þarf að taka á. Sama má segja um aðrar fjárhagslegar skuldbindingar sem ríkinu er komið í, ef við getum orðað það svo. Í tengslum við það frumvarp sem hér er til umræðu kemur þar helst til skoðunar það sem lýtur að fjármálastofnunum þar sem ég er þeirrar skoðunar að gengið hafi verið of langt miðað við þær lagalegu heimildir sem fyrir hendi voru. Ég ætla ekki við þessa umræðu að fjalla um hvort þær ákvarðanir sem voru teknar voru réttar eða rangar, hvort ríkið átti að takast á hendur jafnmiklar skuldbindingar vegna þeirra fjármálastofnana sem hér hafa verið ræddar og raun bar vitni, ég ætla ekki að fara í það. Í sjálfu sér vissum við það þegar við setningu neyðarlaganna haustið 2008 að til aðgerða af þessu tagi kynni að koma en við gerðum okkur ekki grein fyrir í hve miklum mæli það væri. Á því ári sem við erum með hér undir, árið 2009, kom hins vegar að því að framkvæma þurfti ýmis af þeim áformum sem uppi voru í sambandi við aðstoð, aðstoð við fjármálastofnanir eða aðstoð vegna falls fjármálastofnana. Mér virðist ljóst af því sem hér hefur komið fram í ræðum og nefndarálitum að aðferðin við að taka slíkar ákvarðanir hafi ekki verið rétt, að það hafi í rauninni ekki verið fylgt réttum reglum þegar fjármálaráðuneytið tók ákvarðanir og gaf yfirlýsingar í þeim efnum, og margar af þeim ákvörðunum hefðu annaðhvort þurft að eiga skýra stoð í lögum eða að slíkrar heimildar hefði þurft að afla hjá þinginu. Ég vek athygli á því, hæstv. forseti, að í gögnum málsins kemur fram að Ríkisendurskoðun hefur gert margvíslegar athugasemdir við þetta. Ég held að engum dyljist að Ríkisendurskoðun hefur gert afar alvarlegar athugasemdir við það hvernig að þessu málum var staðið, alvarlegar athugasemdir þegar talað er um ámælisverð vinnubrögð og þess háttar. Það þarf mikið til að koma og það er eitthvað sem þarf að læra af. Ég ætla ekki að halda uppi langri umræðu um þetta en mér fannst mikilvægt að koma þessum almennu sjónarmiðum á framfæri. Það skiptir máli í þessu sambandi að við séum meðvituð um það, alþingismenn, hvar fjárveitingavaldið liggur, hvar á að taka ákvarðanir um fjárveitingar, að ráðuneyti, ráðherrar eða forstöðumenn ríkisstofnana gangi ekki sjálfala og taki sínar ákvarðanir og komi síðan til okkar eftir dúk og disk og fái eftirásamþykki fyrir einhverju sem þegar er orðinn hlutur. Í því sambandi skiptir máli að þær áætlanir sem gerðar eru í fjárlögum séu bæði raunhæfar og skynsamlegar, að vel sé að verki staðið í sambandi við fjárlagagerðina sjálfa, en það skiptir líka máli að heimildir sem krefjast fjáraukalaga séu afgreiddar eins jafnóðum og hægt er. Og jafnframt auðvitað að lögð sé vinna í það eftirlit sem felst í því að ríkisreikningur og lokafjárlög koma til meðferðar í þinginu, að það sé eftirfylgni fyrir hendi, og eins og rætt hefur verið í þessari umræðu að sá tími verði styttur sem líður frá lokum fjárlagaársins og þangað til þessi þingskjöl og þingmál koma hér til umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 65/1974, um ávana- og fíkniefni, og lyfjalögum, nr. 93/1994, með síðari breytingum. Það felst í flutningi leyfa og undanþágna til Lyfjastofnunar og gjaldtöku. Heilbrigðisnefnd fékk á sinn fund Áslaugu Einarsdóttur og Laufeyju Helgu Guðmundsdóttur frá velferðarráðuneytinu. Þá bárust umsagnir frá Lyfjastofnun ríkisins, ríkislögreglustjóra og tollstjóranum í Reykjavík. Í frumvarpinu er lagt til að veiting leyfa og undanþágna til inn- og útflutnings á ávana- og fíkniefnum verði flutt frá velferðarráðuneytinu til Lyfjastofnunar. Einnig er í frumvarpinu lagt til að greiða skuli gjald fyrir slík leyfi og undanþágur. Í frumvarpinu er ekki mælt fyrir um efnislegar breytingar á lögum um ávana- og fíkniefni heldur eingöngu verið að flytja framkvæmd verkefnisins frá velferðarráðuneyti til Lyfjastofnunar. Lyfjastofnun hefur sértækt eftirlit með ávana- og fíknilyfjum og liggur því beinast við að veiting leyfa og undanþágna eigi betur heima á verksviði hennar en ráðuneytisins. Samkvæmt upplýsingum nefndarinnar eru undanþágur veittar lyfsölum, lyfjaframleiðendum og heildsölum. Einnig nota lögregla og rannsóknastofur örlítið af ávana- og fíkniefnum til samanburðar við ólöglega innflutt ávana- og fíkniefni og til rannsóknar. Samkvæmt upplýsingum nefndarinnar er efnunum almennt fargað að viðstöddum starfsmanni Lyfjastofnunar og lögreglu en nefndin telur að skoða þurfi sérstaklega förgun efna sem rannsóknastofur nota í starfi sínu því að fram til þessa hefur ekki verið fylgst með því hvort og þá hvernig rannsóknarstofur eyða þeim efnum sem þær nota til rannsókna. Í frumvarpinu er jafnframt heimild til gjaldtöku sem gerir ráð fyrir að Lyfjastofnun fái heimild til að innheimta gjald fyrir umrædd leyfi og undanþágur. Fram til þessa hefur sá háttur ekki verið hafður á en eðlilegt má telja að fyrir slíkt leyfi sé greitt í ljósi þeirrar vinnu sem leyfisveitingar og undanþágur hafa í för með sér fyrir stjórnvöld. Eðli málsins samkvæmt ættu umsækjendur að bera þann kostnað og er það í samræmi við erlenda framkvæmd slíkra laga. Nefndin leggur hins vegar mikla áherslu á að gjaldið taki eingöngu mið af raunkostnaði sem hlýst af vinnu við veitingu leyfa og undanþágna. Heilbrigðisnefnd leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 4. gr. orðist svo: Lög þessi öðlast þegar gildi. Undir þetta nefndarálit skrifa Þuríður Backman, sem er formaður heilbrigðisnefndar, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Siv Friðleifsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Ragnheiður Ríkharðsdóttir. Virðulegi forseti. Ég hef mælt fyrir nefndaráliti heilbrigðisnefndar í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndarálit á þskj. 1265, um 50. mál, frumvarp til laga um breyting á lögum um umgengni um nytjastofna sjávar. Nefndarálitið er frá minni hluta sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fjölda umsagnaraðila. Markmið frumvarpsins er að hámarka arð þjóðarinnar af auðlindum sjávar og efla atvinnustarfsemi innan lands. Þá er markmið þess jafnframt að auka aðkomu og yfirsýn íslenskra stjórnvalda yfir viðskipti með sjávarafurðir, hvort sem þær eru veiddar innan efnahagslögsögunnar eða tilheyra íslenskum deilistofnum. Framangreind markmið eru útfærð á þann hátt í frumvarpinu að gert er ráð fyrir breytingum á fjórum lagabálkum. Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar á lögum um umgengni við nytjastofna sjávar sem að meginstefnu fela í sér að allur sjávarafli, utan fullunnins frysts afla, rækju, humars og uppsjávarfisks, sem veiddur er úr íslenskum fiskstofnum og deilistofnum, skuli seldur á innlendum uppboðsmarkaði sjávarafla. Þá er gert ráð fyrir því að áfram verði heimilt að selja afla í beinum viðskiptum til innlendrar fiskvinnslu en þá skuli verð á milli útgerðar og fiskvinnslu ákvarðast af markaðsverði söludagsins eða síðasta þekkta markaðsverði á uppboðsmarkaði. Í öðru lagi er stefnt að breytingum á lögum um Verðlagsráð sjávarútvegsins í því skyni að draga úr hlutverki þess á þann hátt að verðákvarðanir þess taki aðeins til rækju, humars og uppsjávarfisks en ekki annars sjávarafla og verð á óunnum sjávarafla skuli ákveðið með sölu á uppboðsmarkaði. Í þriðja lagi gerir frumvarpið ráð fyrir breytingum á lögum um uppboðsmarkaði sjávarafla í því skyni að meginreglan um frjálsa verðmyndun sjávarafla á markaði fái aukið vægi. Í fjórða lagi gerir frumvarpið ráð fyrir breytingum á lögum um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins þannig að aðeins verði þar kveðið á um hvert skiptaverðmæti afla skuli vera þegar fiskiskip sem vinna afla um borð landa í erlendri höfn samkvæmt heimild Fiskistofu, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga um nytjastofna sjávar. Í umsögn Viðskiptaráðs Íslands kemur m.a. fram að frumvarpið feli í sér tilraun til að ýta undir atvinnusköpun á Íslandi sem sé góðra gjalda verð. Þó telur ráðið að frumvarpshöfundar missi sjónar á því að verðmætasköpun skiptir mestu máli fyrir þjóðarbúið. Þá hafnar ráðið hugmyndum um að ríkið stýri sölu og vinnslu sjávarafla eins og frumvarpið geri ráð fyrir enda sé það mat ráðsins að núverandi fiskveiðistjórnarkerfi þjóni hagsmunum þjóðarinnar vel. Landssamband íslenskra útvegsmanna telur að með frumvarpinu sé ætlunin að taka fram fyrir hendur samtaka sjómanna og útvegsmanna sem hafi það verkefni að semja um kaup og kjör auk þess sem ætlunin sé að banna siglingar með ísfisk á erlendan markað sem eigi sér yfir hundrað ára sögu. Byggðastofnun virðist aftur á móti telja að ef frumvarpið verði að lögum geti það bætt samkeppnisstöðu innlendrar fiskvinnslu og þannig aukið atvinnu víða um land. Þá fagna Samtök fiskframleiðenda og útflytjenda þeim breytingartillögum sem koma fram í I. kafla frumvarpsins enda telji samtökin með honum stigin skref í rétta átt til þess að leiðrétta þá samkeppnislegu mismunun sem samtökin telja innbyggða í lagaumgjörð fiskveiða og vinnslu. Benda samtökin á að svokallað verðlagsstofuverð hafi jafnan verið umtalsvert undir því verði sem fæst fyrir sjávarafurðir á opnum mörkuðum. Aðilar sem stunda bæði veiðar og vinnslu sjávarafla fái hráefni á lægra verði en aðrar fiskvinnslur. Slíkt skekki samkeppnisstöðu aðila í fiskvinnslu enda veiti fyrirkomulagið handhöfum aflaheimilda forskot í samkeppni sem þeir geti nýtt til þess að halda verði á opnum fiskmörkuðum háu og undirbjóða fullunna vöru til erlendra kaupenda. Að auki benda samtökin á að það feli í sér ákveðið forskot í samkeppni að fá úthlutaðar aflaheimildir þar sem með því móti sé eigendum aflaheimilda tryggt hráefni til vinnslu umfram aðra. Telja samtökin framangreinda tilhögun andstæða jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, hún vegi að atvinnufrelsi manna og sé andstæð markmiðum samkeppnislaga. Aðrar athugasemdir umsagnaraðila vörðuðu einstök ákvæði frumvarpsins eða þau ákvæði sem talið var að vantaði í frumvarpið. Í umsögn Sjómannasambands Íslands kemur fram, í athugasemdum við 2. gr. frumvarpsins, að nokkur hluti afla sem fluttur er óunninn úr landinu sé fluttur út fullvigtaður til fiskvinnslu erlendis og að í lögum séu ekki sett takmörk við slíku. Bendir sambandið á að ekki séu ákvæði í frumvarpinu sem ætlað sé að koma í veg fyrir að íslensk fiskvinnslufyrirtæki kaupi afla og sendi hann síðan óunninn úr landi eftir fyrstu sölu. Að lokum hafnar sambandið þeirri hugmynd að banna fyrstu sölu á óunnum fiski á erlendum fiskmörkuðum. Þess í stað mælist sambandið til þess að bein viðskipti með óunninn fisk til fiskvinnslu erlendis verði takmörkuð eða stöðvuð. Í athugasemdum Viðskiptaráðs Íslands við 3. gr. frumvarpsins kemur m.a. fram það álit ráðsins að frumvarpið feli í sér mikla takmörkun á vali útgerða á því hvert þær selja afla sinn og leggi á þær skýra kvöð um að selja afla á innlendum markaði. Telur ráðið slíkt ekki geta falið í sér hagkvæma lausn fyrir íslenskt þjóðfélag enda hljóti útgerðarmenn að vera best hæfir til þess að hámarka verðmæti afla. Gagnrýnir ráðið að frumvarpið feli í sér atvinnustefnu sem takmarki verulega möguleika á hámörkun verðmæta og bendir á að slík hámörkun sé markmið sem stefna beri að. Í umsögn Sjómannasambands Íslands um a-lið 3. gr. frumvarpsins kemur fram sú skoðun sambandsins að allan afla eigi að selja á uppboðsmarkaði innan lands eða á erlendum fiskmörkuðum sem fengið hafa leyfi Fiskistofu til vigtunar á afla. Virðist sambandið þannig telja að verðmyndun allra tegunda sjávarafla eigi að fara fram á markaði. Sjómannasambandið telur fyrsta skrefið í þá átt vera að setja ákvæði í lög um fjárhagslegan aðskilnað fiskveiða og fiskvinnslu. Viðskiptaráð Íslands gerir hins vegar þær athugasemdir við framangreindan lið 3. gr. frumvarpsins að með honum sé verið að takmarka möguleika á að aðili geti samið um hagstæðara verð fyrir afla en ella og telur að með því séu stjórnvöld að taka yfir stjórn á sölumarkaði fyrir sjávarafla. Fiskistofa telur lokamálslið a-liðar óljósan og bendir á að sé markmiðið með frumvarpinu að gefa stjórnvöldum heimild til þess að hafa aðkomu að beinum viðskiptum með sjávarafla þurfi að kveða skýrar á um slíkt. Í umsögnum Matís ohf. og Fiskistofu kemur m.a. fram að í b-lið 3. gr. frumvarpsins sé ekki gert ráð fyrir að hausskorinn karfi og haus- og sporðskorin grálúða teljist til fullunnins afla á frystiskipi. Benda þau á að grálúða og karfi séu oftast unnin með þeim hætti og seld sem fullunnin vara á markaði og hið sama eigi við um stóra rækju. Í umsögnum Samtaka fiskframleiðenda og útflytjenda, Sjómannasambands Íslands og Samtaka íslenskra fiskimanna kom m.a. fram að ekki væri lengur unnið samkvæmt lögum um Verðlagsráð sjávarútvegsins og því væri eðlilegt að þau yrðu felld úr gildi. Bentu aðilarnir á að samtök þau sem lögin tilgreindu sem kaupendur afla væru í flestum tilvikum ekki til í dag og að ráðið hefði ekki komið saman í yfir áratug. Af þeim sökum m.a. hefðu breytingar á lögunum enga þýðingu. Í athugasemdum við 9. gr. frumvarpsins segist Sjómannasambandið alfarið hafna þeirri grein enda sé kjarasamningum sjómanna stefnt í voða með henni hvað skiptakjör varðar. Í umsögn Fiskistofu lýsir stofnunin áhyggjum sínum af því að í lög um uppboðsmarkaði sjávarafla vanti ákvæði sem setji takmarkanir við eignaraðild að fiskmörkuðum og lágmarksskilyrði sem uppfylla þurfi þannig að tryggt verði að fiskmarkaðir geti með fullnægjandi hætti sinnt þeim verkefnum sem þeim er ætlað að hafa. Framangreind sjónarmið umsagnaraðila voru ítrekuð á fundum nefndarinnar. Þá kom þar einnig fram það álit að fyrirkomulagið sem frumvarpið gerði ráð fyrir dreifði arði af sjávaraflaauðlindinni, væri líklegt til að stækka kaupendahópinn á fiskmörkuðum og gæti leitt til hærra verðs sem aftur leiddi til þess að tekjur ríkissjóðs mundu hækka. Þá var á það bent að fyrirkomulag frumvarpsins gæti leitt til þess að komið yrði til móts við sjómenn sem orðið hafa fyrir verulegri skerðingu vegna afnáms sjómannaafsláttar. Nokkrar umræður urðu um málið innan nefndarinnar og voru skiptar skoðanir á afgreiðslu þess. Minni hluti nefndarinnar telur þó liggja fyrir að gera þurfi talsverðar breytingar á frumvarpinu ef það eigi að verða að lögum, enda um margflókið mál að ræða sem hefur snertifleti við verulega mikilvæga og viðkvæma hagsmuni. Að undanförnu hefur innan sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins verið unnið að gerð frumvarps til nýrra laga um stjórn fiskveiða. Sú vinna byggir m.a. á starfi endurskoðunarnefndar um stjórn fiskveiða sem í áttu sæti fulltrúar hagsmunaaðila í sjávarútvegi auk fulltrúa allra stjórnmálaflokka á Alþingi. Það er mat minni hlutans að sala þess afla sem aflað er á grundvelli fiskveiðiheimilda sé það tengd stjórn fiskveiða að ekki verði með sanngirni ætlast til þess að stjórn fiskveiða verði tekin til endurskoðunar nema í sama mund verði haft í huga hvaða leiðir séu færar til þess að selja veiddan afla. Er það meðal markmiða í fiskveiðistjórnarlögunum að stuðla að hagkvæmri nýtingu nytjastofna og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Er það álit minni hlutans að það fagráðuneyti sem hefur yfirumsjón með mótun reglna er varða sjávarafla komist vart hjá því að taka framangreind mál til skoðunar með heildstæðum hætti. Þá telur minni hlutinn sérstakt tilefni til þess að lýsa áhyggjum af því að íslenskir fiskverkendur sem ekki hafa yfir fiskveiðiheimildum að ráða virðast ekki sitja við sama borð og erlendir kaupendur sjávarafla þegar kemur að öflun hráefnis til vinnslu. Af þeim sökum telur nefndin fullt tilefni til að gerð verði úttekt á samkeppnislegum áhrifum og þjóðhagslegri hagkvæmni útflutnings óunnins sjávarafla enda geti niðurstöður slíkrar úttektar legið til grundvallar mögulegum breytingum á reglum um uppboð og verðmyndun sjávarafla. Tryggja þarf að innlendir fiskverkendur sem ekki hafa yfir veiðiheimildum að ráða sitji við sama boð og aðrir fiskverkendur. Í ljósi alls framangreinds leggur minni hlutinn til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Hv. þingmenn Róbert Marshall, Sigurður Ingi Jóhannsson, Ólína Þorvarðardóttir og Helgi Hjörvar voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir þetta nefndarálit rita Lilja Rafney Magnúsdóttir, formaður sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar og framsögumaður, hv. þm. Björn Valur Gíslason og hv. þm. Atli Gíslason.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2010–2013, sem er á þskj. 1239. Þingsályktunartillaga þessi var fyrst lögð fram á 138. löggjafarþingi. Lauk iðnaðarnefnd þá afgreiðslu málsins en það hlaut ekki lokaafgreiðslu á Alþingi. Er tillagan nú endurflutt óbreytt en nefndin byggir einnig á þeirri vinnu sem fór fram á 138. löggjafarþingi. Ég vil þó segja að það merkilegasta sem kann að hafa gerst í meðförum núverandi iðnaðarnefndar á þessari þingsályktunatillögu eru þær breytingartillögur sem meiri hlutinn leggur til, sem sagt að forsætisráðherra flytji Alþingi fyrir hönd ríkisstjórnar sinnar munnlega skýrslu um framgang byggðaáætlunar sem og stöðu byggðamála í landinu. Meiri hlutinn leggur til að það verði gert í upphafi ársins 2012 en þá er hálfnað það tímabil sem byggðaáætlun á að taka til. Meiri hlutinn telur að með þessu sé gefið gott tækifæri til að ræða þróun byggðamála í landinu á Alþingi. Á fund í þingskapanefnd, sem fjallar um ný fundarsköp fyrir Alþingi, mætti fyrrverandi hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir þegar verið var að tala um meðferð þingsályktunartillagna. Mér finnst athyglisvert að í eina af tillögunum þar hafi verið skrifað að þingsályktunartillögur fengju meira vægi, að þær færu til ákveðins ráðherra, þeim yrðu gerð ákveðin skil og að jafnvel fengi viðkomandi nefnd skýrslu viðkomandi ráðherra til sín og gæfi um hana umsögn til frekari umræðu. Enn fremur gerir meiri hlutinn tillögu um að bæta kafla við meginmarkmið áætlunarinnar, um jöfnun lífsskilyrða fyrir alla landsmenn án tillits til búsetu þeirra. Meiri hlutinn leggur til að fyrstu aðgerðir sem gripið verði til séu að leitast við að jafna húshitunarkostnað landsmanna og taka upp flutningsjöfnun á vörum fyrir almenning og fyrirtæki á landsbyggðinni. Meiri hlutinn sækir þessa hugmynd sína í byggðaáætlun Norðmanna en þeir hafa fengið heimild frá Eftirlitsstofnun EFTA til að endurgreiða hluta flutningskostnaðar til og frá ýmsum byggðarlögum í Norður- og Vestur-Noregi. Meiri hlutinn hvetur iðnaðarráðherra til að útfæra nánar reglur þessu að lútandi. Þetta eru þær tvær meginbreytingartillögur sem núverandi nefnd gerir á þessari tillögu. Ég vil geta þess hér, virðulegi forseti, að þó að það séu þrjár eða fjórar vikur síðan málið var tekið út úr iðnaðarnefnd er athyglisvert að á fundi ríkisstjórnarinnar á Ísafirði var m.a. talað um þá tvo þætti sem við gerum hér að okkar aðaltillögu, má segja, um jöfnun lífskjara, þ.e. að jafna húshitunarkostnað landsmanna og taka upp flutningsjöfnun á vörum fyrir almenning og fyrirtæki í landinu. Það má því segja að nefndin hafi verið forsjál að setja þetta inn og ríkisstjórnin snögg að taka tillit til þeirra tillagna sem koma frá hv. iðnaðarnefnd. Þetta tel ég eitt það merkilegasta sem nefndin vann núna við þessa byggðaáætlun. Virðulegi forseti. Með tillögunni er enn fremur lagt til að unnið verði að framkvæmd stefnumótandi byggðaáætlunar fyrir árin 2010–2013 þannig að hún verði hluti af heildstæðri sóknaráætlun fyrir alla landshluta. Með aðgerðunum er leitast við að lýsa markmiðum og stefnu ríkisstjórnarinnar í byggðamálum, áætlunum um aðgerðir og tengsl byggðastefnu við almenna stefnu í efnahags- og atvinnumálum og áætlunum á sviði opinberrar þjónustu í landinu. Í byggðaáætluninni eru skilgreind sjö lykilsvið og undir hverju þeirra eru tillögur um aðgerðir og eftirfylgni. Einnig fylgir áætluninni greinargerð Byggðastofnunar um ástand og horfur í byggðaþróun. Með aðgerðunum er leitast við að ná samhljómi með annarri áætlanagerð og aðgerðum stjórnvalda. Lykilsviðin átta eru sett fram í tillögunni sjálfri en nánar útfærð í athugasemdum. Þar er jafnframt greint frá meginhugmynd að baki hverri aðgerð, ábyrgðaraðilum, öðrum hugsanlegum þátttakendum og tímasetningu aðgerðanna. Meginmarkmið tillögunnar er að bæta skilyrði til búsetu, nýsköpunar og sjálfbærrar þróunar í öllum landshlutum, efla menntun, menningu, samfélög og samkeppnishæfni byggða og bæja landsins með margvíslegum aðgerðum. Virðulegi forseti. Þetta eru háleit og góð markmið. Oft hafa verið háleit og góð markmið í byggðaáætlunum en því miður hefur ekki alltaf verið farið eftir þeim. Nefndin bindur nú vonir við að farið verði eftir þessum tillögum. Nefndin mun líka fylgja málinu vel eftir. Nefndin áréttar að þrátt fyrir að byggðaáætlun fyrir árin 2010–2013 sé ekki samþykkt fyrr en núna er vinna við fjölmarga þætti hennar hafin og nokkrum verkefnum hennar lokið. Nefndinni þótti því rétt að fara stuttlega yfir stöðu einstakra verkefna undir hverju lykilsviði. Það er getið um það í nefndarálitinu, virðulegi forseti, allir þeir þættir eru þar raktir og vísa ég til þess í upphafi nefndarálitsins. Framkvæmd stefnumótandi byggðaáætlunar er ætlað að vera hluti af Sóknaráætlun 20/20 en 7. janúar sl. samþykkti ríkisstjórnin tillögur stýrihóps sóknaráætlunar undir heitinu Ísland 2020. Í áætluninni eru 20 mælanleg markmið um samfélagslega þróun og tillögur að aðgerðum til að vinna að þeim. Einn tilgangur sóknaráætlunarinnar er að samþætta opinberar áætlanir sem miða að því að efla atvinnu, menntun og endurskipulagningu opinberrar þjónustu. Með þessu á að stuðla að betri nýtingu fjármuna og öflugu samstarfi stjórnsýslustiga og stofnana, þvert á ráðuneyti. Lögbundnar áætlanir sem skal samþætta eru samgönguáætlun, fjarskiptaáætlun, áætlanir í ferðamálum, áætlun um orkubúskap þjóðarinnar, hagnýtingu orkulinda og annarra jarðrænna auðlinda landsins o.s.frv. Allar þessar áætlanir hefur Alþingi fengið til meðferðar en þær á sem sagt að samþætta hvað þetta varðar. Meiri hlutinn áréttar að á Alþingi hvílir lagaskylda um að afgreiða byggðaáætlun, samanber 7. gr. laga nr. 106/1999, um Byggðastofnun, en þar er kveðið á um að iðnaðarráðherra leggi fyrir Alþingi tillögu til þingsályktunar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir fjögurra ára tímabil. Einnig telur meiri hlutinn mikilvægt að byggðaáætlun fái framgang nú svo hægt verði að halda áfram að hrinda einstökum þáttum hennar og aðgerðum í framkvæmd. Frestun á afgreiðslu byggðaáætlunar mundi skaða framkvæmd einstakra aðgerða hennar, m.a. framkvæmd vaxtarsamninganna sem eru veigamesti málaflokkur byggðaáætlunar. Tveimur þriðju fjárveitinga hennar er einmitt varið til þeirra. Virðulegi forseti. Ég vísa í kafla um landshlutasamtök sveitarfélaga en sný mér að öðrum þáttum í nefndarálitinu og les úr því þar sem farið er í ýmsa þætti sem unnir hafa verið á undanförnum árum. Meiri hlutinn fagnar miklum áföngum og sigrum í vegaframkvæmdum undanfarin ár þar sem mikið hefur áunnist og leggur áherslu á áframhaldandi vegaframkvæmdir þar sem vegasamband er ófullkomið og erfitt, t.d. á sunnanverðum Vestfjörðum og á leiðinni til Norðfjarðar og til Seyðisfjarðar. Rétt er að benda á aðrar mikilvægar framkvæmdir, eins og nýjan veg yfir Hornafjarðarfljót og að klára Suðurstrandarveg. Meiri hlutinn leggur líka áherslu á mikilvægar framkvæmdir á minna förnum vegum vítt og breitt um landið þar sem meiri hlutinn telur að höfuðáherslu eigi að leggja á lagningu bundins slitlags. Einnig varð nokkur umræða í nefndinni um almenningssamgöngur en þær eru nátengdar þeirri umræðu sem hefur verið um byggðamál og framkvæmdir í vegamálum. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið sem fram hafa komið um að efling byggðarkjarna og stækkun þjónustu- og atvinnusvæða kalli á að almenningssamgöngur verði endurskipulagðar og stórefldar enda eru þær þáttur í búsetu í byggðum landsins. Nefndin ræddi einnig hagkvæmni strandflutninga á Íslandi, kosti þeirra og galla. Það er mat meiri hlutans að fara verði gaumgæfilega yfir þessi mál heildstætt og að nauðsynlegt sé að meta alla óvissuþætti í þessu sambandi. Meiri hlutinn fagnar líka framkvæmdum Fjarskiptasjóðs undanfarin ár þar sem tekist hefur að koma háhraðatengingum til nær allra staða sem nutu þeirra ekki á markaðslegum forsendum. Átak stjórnvalda í þessum efnum með stofnun Fjarskiptasjóðs skipti sköpum og er gott dæmi um mikið og þarft verk sem unnið var í framhaldi af fjárveitingum til þess. Íslendingar eru nú meðal fremstu þjóða hvað þessa þætti varðar. Átakið hefur stórbætt búsetuskilyrði í hinum dreifðu byggðum landsins. Rafræn upplýsingatækni er framtíðin og hana ber að efla sem mest því að hún er án nokkurra hindrana og landamæra. Hún nýtist landsbyggðarfólki einna mest og færir stjórnsýslustofnanir nær neytendum. Umræða var í nefndinni um alla þá endurskipulagningu sem þarf að gera á ýmsum stoðkerfum þjóðfélagsins eftir efnahagshrunið hið mikla árið 2008, svo sem í bankakerfinu. Meiri hlutinn leggur ríka áherslu á að gætt verði að mikilvægu hlutverki banka og opinberrar þjónustu í hinum dreifðu byggðum landsins við endurskipulagningu og bendir m.a. á að huga að samrekstri slíkrar þjónustu sem lið í að viðhalda starfsemi á landsbyggðinni. Þetta á við um t.d. bankastofnanir, pósthús, heilbrigðisstofnanir, sýslumenn, lögreglumenn, menntastofnanir og ýmsar fleiri stofnanir. Meiri hlutinn tekur undir þá ábendingu umsagnaraðila að mikilvægi menntunar og fræðastarfs, rannsókna og þróunar á vettvangi þekkingarsetra í landshlutunum sé ótvírætt fyrir eflingu byggða og markvissa stefnumótun í þeirra þágu. Sé litið til langtímaþróunar munu þessar áherslur skila hvað mestum árangri í nýsköpun, eflingu samfélaga og jöfnun búsetu. Á hinn bóginn komu einnig fram athugasemdir um að stjórnsvið byggðaáætlunar hefði þrengst frá því að iðnaðarráðuneytið tók við stjórnsýslu málaflokksins og það hafi m.a. leitt til þess að byggðaáætlunin taki fyrst og fremst mið af málaflokkum ráðuneytisins. Meiri hlutinn bendir á að hafa verður hugfast við gerð áætlana að kröfur samtímans kalla á sífellt nánara samstarf þvert á ráðuneyti og að mikilvæg forsenda skilvirkrar stjórnsýslu sé að áætlanir sem eiga upptök sín í mismunandi ráðuneytum séu samþættar og framkvæmd þeirra samræmd. Meiri hlutinn tekur undir það sjónarmið að mikilvægt sé að stilla saman strengi landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis þegar mótuð er byggðastefna til framtíðar, ekki síst í ljósi gjörbreyttrar stöðu höfuðborgarsvæðisins í kjölfar efnahagshrunsins. Þar var þenslan mest og samdrátturinn því mest áberandi. Meiri hlutinn telur að forsenda árangursríkrar byggðastefnu sé náið samstarf höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar og telur að sú aðferðafræði sem lögð er til grundvallar í undirbúningi Sóknaráætlunar 20/20 og byggist á víðtæku samráði við heimamenn í héraði um stefnumótun sé til eftirbreytni og líkleg til að skila verkfæri sem nýtt verður á markvissan hátt. Mikilvægustu atvinnugreinar á landsbyggðinni eru sjávarútvegur og landbúnaður sem hafa mátt búa við samdrátt undanfarin ár. Aldrei verður nógu oft ítrekað og áhersla lögð á mikilvægi þessara atvinnugreina og vöxt og viðgang þeirra. Því leggur meiri hlutinn áherslu á að endurskoðun fiskveiðistjórnarkerfisins verði hraðað sem mest og þeirri óvissu sem er um framtíðarkerfi sjávarútvegs eytt sem fyrst. Meiri hlutinn minnir á nær samdóma niðurstöðu endurskoðunarnefndar og telur hana góðan leiðarvísi að lausn þessa áratugadeiluefnis meðal landsmanna. Nú er einstakt tækifæri til að ná sátt um framtíðarkerfi fiskveiða sem nauðsynlegt er að nota til að skapa sem mesta sátt til framtíðar. Minnt er jafnframt á mikilvægi AVS-sjóðsins til atvinnusköpunar í sjávarútvegi og aukins virðis sjávarfangs og telur meiri hlutinn að hann eigi að efla til frekari nýsköpunar og aukinna útflutningstekna með frekari fullvinnslu og nýjum atvinnugreinum. Meiri hlutinn leggur áherslu á aukið mikilvægi landbúnaðar á Íslandi eftir efnahagshrunið haustið 2008 og telur að allra leiða verði að leita til að efla íslenska framleiðslu og spara þar með dýrmætan gjaldeyri. Meiri hlutinn leggur áherslu á að garðyrkjubændum verði áfram tryggt lágt raforkuverð og hvetur til frekari nýsköpunar í matvælaframleiðslu landsmanna um leið og hugað er að rekstrarskilyrðum hefðbundins landbúnaðar. Á sama hátt vekur meiri hlutinn máls á því að víða um land er góð reynsla af samstarfi og samræmingu vaxtarsamninga og menningarsamninga. Slík samlegð, varðandi mannahald, stefnumótun o.fl., er skynsamleg og líkleg til að skila meiri árangri en með aðgreiningu þessara verkefna. Menning og listir hafa á síðustu árum orðið einn eftirtektarverðasti vaxtarbroddurinn í samfélagi byggðanna hringinn í kringum landið. Aukið vægi þessara greina í félags- og atvinnulífi hefur allt í senn aukið lífsgæði í byggðunum, sjálfsvitund og sjálfstraust íbúa og laðað að æ fleiri ferðamenn sem víða hefur getið af sér fjölbreyttari atvinnutækifæri en áður voru til staðar. Nú eru í gildi menningarsamningar við alla landshluta þar sem mennta- og menningarmálaráðuneyti og iðnaðarráðuneyti leggja fjármuni til verkefna á móti sveitarfélögum og framkvæmdaraðilum. Tilgangur menningarsamninga er að efla menningarstarf á viðkomandi landsvæði og beina stuðningi ríkis og sveitarfélaganna við slíkt samstarf í einn farveg ásamt því að tryggja sem best frumkvæði og áhrif heimamanna við forgangsröðun verkefna og auka samstarf þeirra við framkvæmd og stefnumótun menningarmála. Samstarf þetta hefur skilað miklum ávinningi víða um land til samræmis við stefnumótun í fyrri byggðaáætlunum. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið sem fram komu í umsögnum um að mikilvægt sé að gera menningu og skapandi greinum hærra undir höfði í áætluninni. Aukning á opinberri starfsemi er einn þeirra þátta sem hefur mikla þýðingu fyrir byggðaþróun. Óhætt er að fullyrða að störf á vegum hins opinbera hafa mikla þýðingu fyrir vinnumarkaðinn á landsbyggðinni, m.a. vegna þess að þau eru ekki eins háð ytri sveiflum og önnur störf. Meiri hlutinn vill í þessu sambandi árétta mikilvægi þess að þegar ný störf verða til hjá hinu opinbera sé nauðsynlegt að þau verði jafnt til úti á landsbyggðinni og á höfuðborgarsvæðinu. Þessu tengt bendir meiri hlutinn á að rannsóknir hafa sýnt að launamunur kynjanna er meiri á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæðinu, samanber rannsókn Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands um kynbundinn launamun á íslenskum vinnumarkaði. Nefndin áréttar að mikilvægt er að leita leiða til að útrýma svæðisbundnum launamun kynjanna. Meiri hlutinn vekur að lokum athygli á byggðaáætlunum nágrannalandanna og telur að þar megi leita að stefnu og hugmyndum. Sem dæmi hika Norðmenn ekki við að jafna lífskjör þegna sinna með aðgerðum í gegnum skattkerfið. Í Svíþjóð er niðurgreiddur flutningskostnaður. Þar er líka veittur afsláttur af raforkuverði og launatengd gjöld eru lægri á vissum svæðum. Ekki fer á milli mála að sænska byggðastefnan tekur mjög mið af því að landið er aðili að Evrópusambandinu. Við inngöngu Svía í Evrópusambandið var tekið tillit til norðlægrar legu landsins hvað varðar landbúnað og byggðamál. Þar er einnig tekið tillit til hinna sérstöku skilyrða sem einkenna strjálbýl svæði í Norður-Svíþjóð sem og mikilvægis borga fyrir samkeppnishæfni svæða og landsins alls. Sérstök áætlun nær til dreifbýlis þar sem tekið er á efnahagslegri, félagslegri og umhverfislegri þróun. Strjálbýlu svæðin í Norður-Svíþjóð eru sérstök stuðningssvæði í byggðalegu tilliti. Meiri hlutinn leggur til að þeir þættir sem hér hafa verið nefndir úr byggðastefnu nágrannalanda okkar verði teknir til athugunar hjá stjórnvöldum við frekari útfærslu á komandi byggðaáætlunum og sóknaráætlunum landsins. Betur má ef duga skal í byggðamálum okkar Íslendinga. Virðulegi forseti. Ég vil svo enda mál mitt á því að geta aftur um þær tvær breytingartillögur sem núverandi iðnaðarnefnd hefur gert á þessari þingsályktunartillögu, þ.e. í fyrsta lagi að forsætisráðherra, fyrir hönd ríkisstjórnar sinnar, flytji Alþingi munnlega skýrslu um framgang byggðaáætlunar, og auðvitað Sóknaráætlunar 20/20, sem og um stöðu byggðamála í landinu. Meiri hlutinn leggur til að það verði gert í upphafi ársins 2012 þegar þetta tímabil er hálfnað. Meiri hlutinn telur að með því sé gefið gott tækifæri til að ræða þróun byggðamála í landinu á Alþingi en á það hefur skort að mínu mati, og okkar, undanfarin ár þar sem byggðaáætlun hefur verið samþykkt og sett til framkvæmda en lítið sem ekkert rætt um framgang hennar á viðkomandi tímabili. Hér verður sem sagt breytt um, viðkomandi forsætisráðherra þarf að flytja þinginu skýrslu frá öllum ráðuneytunum um framganginn og þá er hægt að ræða málið hér. Þá er ágætt að ljúka máli sínu á því sem ég held að sé eitt af því merkilegasta sem þarna er sett inn, og er ég þá ekki að gera lítið úr meginatriðunum átta í áætluninni, sem eru öll mjög metnaðarfull, en hér kveður við nýjan tón þar sem meiri hlutinn gerir tillögu um að bæta kafla við meginmarkmið áætlunarinnar, um jöfnun lífsskilyrða fyrir alla landsmenn án tillits til búsetu þeirra. Þar leggjum við sem sagt til að fyrstu aðgerðir sem gripið verði til séu að leitast við að jafna húshitunarkostnað landsmanna. Það hefur komið fram á Alþingi og annars staðar að hann er mjög misjafn, allt að 70% munur eftir því hvort verið er að hita húsnæði í dreifbýli eða á höfuðborgarsvæðinu. Síðast en ekki síst er tillaga að taka upp flutningsjöfnun á vörum fyrir almenning og fyrirtæki á landsbyggðinni. Við erum ákaflega stolt af henni og hún hefur oft verið rædd hér. Meiri hlutinn sækir þessa hugmynd sína í byggðaáætlun Norðmanna - og Svía eins og ég gat um áðan - en þeir hafa sem sagt fengið heimild Eftirlitsstofnunar EFTA til að endurgreiða hluta flutningskostnaðar til og frá ýmsum byggðarlögum í Norður- og Vestur-Noregi. Meiri hlutinn leggur áherslu á það hér vegna þess að þar eru sett inn markmið, talað um hver beri ábyrgð á viðkomandi atriðum og hver skuli vinna þau. Þá leggur meiri hlutinn til að iðnaðarráðherra verði falið að útfæra þessar reglur nánar. Við tókum málið út úr iðnaðarnefnd fyrir þremur eða fjórum vikum og settum það hér inn. Ég gat um það í upphafi máls míns að ríkisstjórnin tók þessi tvö atriði upp á fundi sínum vestur á Ísafirði og gerði að sínum, húshitun og flutningsjöfnun, og að þau verði sett í forgang. Það kemur sem sagt fram í þessari tillögu eftir umræðu í nefndinni. Þetta er mjög mikilsvert atriði, virðulegi forseti, og ég hygg að það sé auðvelt. Við tölum um að iðnaðarráðherra verði falið að útfæra þetta. Það er nefndarvinna í gangi um garðyrkjubændur og það þarf ekkert nema að útvíkka þá nefnd. Ég hef átt samtal við hæstv. iðnaðarráðherra um að útvíkka hana þannig að hún fjalli um húshitunarkostnaðinn í dreifbýlinu. Svo er hægt að vitna í skýrslu sem tekin var saman af vinnuhópi í upphafi ríkisstjórnarsamstarfs Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar, þá var skrifuð mikil og góð skýrsla um hvernig eigi að koma flutningsjöfnun á. Ég held að ekki þurfi nema að fara í skúffurnar og dusta rykið af þeirri skýrslu og finna þar góðar tillögur. Undir þetta nefndarálit skrifa auk mín sem hér stend Sigmundur Ernir Rúnarsson, Jón Gunnarsson, með fyrirvara, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Þráinn Bertelsson, Tryggvi Þór Herbertsson, með fyrirvara, Magnús Orri Schram og Gunnar Bragi Sveinsson, með fyrirvara. Hérna er sem sagt nefndarálitið og þessar breytingartillögur gerðar af átta nefndarmönnum í hv. iðnaðarnefnd.

Hæstv. forseti. Ég fagna þingsályktunartillögu um byggðaáætlun 2010–2013 og þeirri vinnu sem liggur þar til grundvallar, en mikið og gott starf hefur farið fram og margir komið þar að. Ég fagna því enn fremur að byggðaáætlunin skuli vera hluti af heildstæðri sóknaráætlun fyrir alla landshluta og að ýmsar opinberar áætlanir verði samþættar, svo sem með gerð áætlana um aðgerðir og tengsl byggðastefnu við almenna stefnu í efnahags- og atvinnumálum og áætlunum á sviði opinberrar þjónustu. Það mun leiða til aukins samstarfs þvert á ráðuneyti, stofnanir og aðra hagsmunaaðila. Með samþættingunni skapast meiri heild, tölfræðigögn verða aðgengilegri, upplýsingaöflun verður markvissari og betri yfirsýn fæst yfir þær aðgerðir sem fara á í. Einnig verður auðveldara að greina styrkleika og veikleika svæða sem og samkeppnishæfni þeirra sem gerir alla framkvæmd og eftirfylgni markvissari. Öll viljum við búa við góð lífskjör, næga atvinnu, fjölbreytt atvinnulíf, góðar samgöngur, sterka samfélagsgerð, menningu, menntun og góða þjónustu. Margt hefur áunnist en margt er enn ógert. Mér eru sérstaklega hugleikin málefni landsbyggðarinnar en hár flutningskostnaður hefur verið ein af samkeppnishindrunum fyrirtækja á landsbyggðinni. Þetta er gríðarlegt hagsmunamál fyrir landsbyggðina og hafa forsvarsmenn fyrirtækja kallað eftir aðgerðum til að lækka flutningskostnaðinn en gripið í tómt. Mörg fyrirtæki á landsbyggðinni hafa brugðið á það ráð að flytja fyrirtæki sín nær höfuðborgarsvæðinu, þ.e. nær aðalmarkaðssvæðinu, á meðan önnur reyna að halda starfsemi sinni í heimabyggð. En því miður fer flutningskostnaður beint út í verðlag og lendir að lokum á neytendum. Oft var þörf en nú er nauðsyn og með síhækkandi eldsneytisverði verður að bregðast við þessum vanda. Við eigum að horfa til nágranna okkar á Norðurlöndunum. Þeir hafa staðið frammi fyrir sama vanda. Norðmenn hafa t.d. fengið heimild frá Eftirlitsstofnun EFTA til að endurgreiða hluta flutningskostnaðar til og frá ýmsum byggðarlögum í Norður- og Vestur-Noregi. Svíar hafa einnig niðurgreitt flutningskostnaðinn. Það verður að bregðast við þessari þróun og skoða hvaða leiðir eru færar. Nú er tækifæri. Það er sjálfsögð krafa að lífsskilyrði séu þau sömu um land allt. Við eigum ekki að sætta okkur við að fólk á landsbyggðinni búi við lakari kjör. Fækkun íbúa á landsbyggðinni er töluverð. Mismunandi aðstæður liggja þar að baki en skortur á atvinnutækifærum á þar stóran þátt. Við eigum að leita tækifæra til að stuðla að flutningi til landsbyggðarinnar en ekki frá henni. Norðmenn hafa brugðið á það ráð að jafna lífskjör þegna sinna með aðgerðum í gegnum skattkerfið og nýta allar þær heimildir sem mögulegar eru til að styðja við þau svæði sem eiga undir högg að sækja. Styrkir eru veittir til lítilla nýstofnaðra fyrirtækja og er horft sérstaklega til fyrirtækja í eigu kvenna. Í nyrstu héruðum Noregs, Finnmörku og Norður-Troms, þar sem fækkun íbúa hefur verið viðvarandi hefur ásamt ívilnunum í gegnum skattkerfið verið veittur afsláttur af endurgreiðslu námslána, undanþága frá greiðslu gjalda af rafmagni, lægri skattar á einstaklinga og hærri barnabætur. Í Svíþjóð hefur verið veittur afsláttur af raforkuverði og launatengd gjöld eru lægri á vissum svæðum. Fjölbreytt atvinnulíf og atvinnutækifæri eru mikilvægir þættir byggðastefnu en það verður að segjast eins og er að atvinnutækifærin á landsbyggðinni eru oft einhæf og fá. Fjölmargir brottfluttir einstaklingar vilja snúa heim t.d. eftir nám en hafa ekki tækifæri til þess þar sem atvinnutækifærin eru ekki til staðar. Enn fremur vilja fjölmargir flytjast út á land vegna vinnu en vandamál getur skapast ef makinn fær ekki vinnu. Opinber störf hafa mikla þýðingu fyrir vinnumarkaðinn á landsbyggðinni m.a. vegna þess að þau eru ekki eins háð ytri sveiflum og önnur störf. Það er því mikilvægt þegar ný störf verða til hjá hinu opinbera að þau verði til jafnt úti á landsbyggðinni og á höfuðborgarsvæðinu. Ráðuneytin og undirstofnanir þeirra mættu einnig skoða í meira mæli hvort þau gætu ekki ráðið til sín sérfræðinga sem staðsettir væru á landsbyggðinni, en með nútímatækni hafa fjarlægðir styst og með skipulagningu starfa má vel koma þessu við. Hluti af byggðaaðgerðum í Noregi hefur verið flutningur opinberra stofnana frá Ósló og út á land. Þessar áherslur hafa verið mismiklar og breytilegar en reynslan af flutningi stofnana hefur verið góð. Ef ég tek dæmi frá Háskólanum á Akureyri er það óásættanlegt að horfa á eftir fólki sem útskrifast úr háskólanum burt úr bænum vegna þess að það fær ekki starf við hæfi. Samgöngur skipta miklu máli fyrir tengingu byggða. Bættar samgöngur og stytting leiða skiptir miklu fyrir byggðaþróun í landinu. Ef ég horfi á mitt svæði verð ég að segja að Héðinsfjarðargöng hafa svo sannarlega sannað gildi sitt. Þau hafa ekki aðeins stækkað atvinnusvæðið heldur hefur ferðaþjónustan notið góðs af. Einnig hafa göngin nýst sem varaleið þegar Öxnadalsheiðin hefur verið ófær. Miklar væntingar eru gerðar til Vaðlaheiðarganga en það styttist í að byrjað verði á þeim. Þau munu skipta miklu máli fyrir búsetu og atvinnusvæðið austan Eyjafjarðar. Það er mikil gróska í menningarlífi landsbyggðarinnar. Ég tel að tilkoma menningarsamninganna hafi skipt þar miklu máli. Sama má segja um vaxtarsamningana en mikil ásókn hefur verið í þá. Því er nauðsynlegt að efla þessa samninga. Virðulegi forseti. Að lokum langar mig til að lýsa yfir ánægju minni með að sérstakt tillit er tekið til ferðaþjónustunnar og aukins vægis hennar í byggðaáætluninni, en oft hafa sjónarmið og hagsmunir hennar átt undir högg að sækja þegar komið hefur verið að ákvarðanatöku um uppbyggingu atvinnulífsins. Í auknum mæli er horft til ferðaþjónustunnar sem vaxtarbrodds atvinnulífsins. Ferðaþjónustan er ört vaxandi og sóknarfærin eru fjölmörg. Þegar byggðastefna til framtíðar er mótuð þarf að skoða hvert svæði fyrir sig með tilliti til landsins í heild. Landsbyggð og höfuðborgarsvæði verða að ganga í takt. Við höfum orðið óþægilega vör við ríg á milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis, sérstaklega með tilliti til vegagerðar. Umræðan hefur einkennst af annaðhvort eða en ekki bæði og eins og hún ætti að vera. Við verðum að láta af slíkum hugsunarhætti. Það eru forréttindi að fá að búa á landsbyggðinni og það er eftirsóknarvert að búa þar. Þess vegna tel ég að leggja eigi áherslu á að lífsskilyrði séu sem jöfnust um allt land og að valfrelsi sé til búsetu.

Frú forseti. Ég ætla aðeins blanda mér í umræðu um nefndarálit hv. iðnaðarnefndar um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2010–2013 og vil ég segja það fyrst að ég tek undir öll helstu efnistök og helstu áherslur sem koma fram í áliti hv. iðnaðarnefndar. Eins og fram kemur í álitinu er markmiðið með þingsályktunartillögunni um stefnumótandi byggðaáætlun að unnið verði að framkvæmd áætlunarinnar þannig að hún verði hluti af heildstæðri sóknaráætlun fyrir alla landshluta. Þar eru skilgreind sjö lykilsvið sem lögð eru til grundvallar og undir hverju þeirra eru tillögur um aðgerðir og eftirfylgni. Í nefndarálitinu eru síðan rakin ýmis efnisatriði og áhersluatriði sem nefndin leggur sérstaka áherslu á og eins og ég sagði er ég sammála þeim efnistökum í öllum meginatriðum. Sérstaklega tek ég undir þá hluta nefndarálitsins þar sem fjallað er um vegaframkvæmdir, menntun, fræðastarf og rannsóknir og síðan þær hugleiðingar sem koma fram í sambandi við byggðastefnu til framtíðar, opinbera starfsemi og jöfnun lífsskilyrða. Eins og nefndin bendir réttilega á í áliti sínu er ástæða til þess að fagna áföngum sem náðst hafa í sambandi við vegaframkvæmdir undanfarin ár þar sem mikið hefur áunnist. Ég fagna sérstaklega þeirri áherslu sem nefndin leggur á og hnykkir hér á varðandi áframhaldandi vegaframkvæmdir þar sem vegasamband er ófullkomið og erfitt, eins og t.d. á sunnanverðum Vestfjörðum og á leiðinni til Norðfjarðar og Siglufjarðar eins og hér er tekið sérstaklega fram.  Þetta er líka grundvöllur þess að það sé yfirleitt hægt að standa við markmiðin um samþættingu áætlana og samstarf og eflingu byggðakjarna og samstarf þeirra á milli, t.d. þegar stefnt er að því að reyna að sameina atvinnusvæði, og auk þess varðar þetta auðvitað alla byggðastefnu til framtíðar. Ég er því ánægð með þá áherslu sem nefndin leggur á samgöngur í þessu sambandi og tek undir þau sjónarmið með nefndinni að efling byggðarkjarna og stækkun þjónustu- og atvinnusvæða kalli ekki aðeins á bættar samgöngur heldur einnig á uppbyggingu almenningssamgangna og endurskipulagningu þeirra þar sem þess er þörf. Í byggðaáætlun er líka lögð áhersla á menntun, fræðastarf og rannsóknir, sérstaklega varðandi rannsóknir og þróun á vettvangi þekkingarsetra í landshlutunum sem auðvitað hafa ótvírætt gildi til að efla byggðirnar, gera þær aðlaðandi til búsetu og auka nýsköpunarmöguleika og þróunarstarf t.d. í atvinnulífinu. Í þessu samhengi vil ég minna á tvær þingsályktunartillögur sem ég flutti fyrr í vetur í þinginu sem vörðuðu það að sérgreina og skilgreina landshlutana sérstaklega með tilliti til sérstöðu þeirra og möguleika í menningar-, fræða- og rannsóknarstarfi, sérstaklega með tilliti til möguleika til nýsköpunar og þróunarstarfs. Og til að fjármunir nýtist sem best þegar verið er að veita fé úr opinberum sjóðum til sérstakra átaksverkefna og verkefna sem eiga að efla þróunar- og rannsóknarstarf þá skilgreini menn þau út frá sérstöðu svæða og þeim möguleikum sem fyrir eru og því starfi sem fyrir er, má segja, þannig að byggt sé á þeim sprotum sem þegar eru sprottnir. Þetta vildi ég nefna í þessu samhengi vegna þess að umræðan um þetta hefur ekki verið mjög áköf en ég held að þetta hafi ótvírætt gildi. Það er full ástæða til að taka líka undir það sjónarmið, eins og nefndin gerir, að stilla þurfi saman strengi landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis þegar byggðastefna er mótuð til framtíðar. Við lifum í dreifbýlu landi þar sem hefur orðið mikil og ör þéttbýlisþróun á undanförnum áratugum og það hefur haft miklar breytingar á lífskjörum og almennum lífsskilyrðum í för með sér. Að mörgu leyti hefur sú þróun orðið á kostnað landsbyggðarinnar og það þarf að huga að því. Efling byggðar er ekki eitthvert rómantískt gæluverkefni eða rómantísk hugsýn, efling byggðar snýst auðvitað um það að virða rétt fólks til að velja sér búsetu. Eins og hér er réttilega bent á eru mikilvægustu atvinnugreinarnar á landsbyggðinni frumatvinnugreinar eins og sjávarútvegurinn og svo auðvitað landbúnaðurinn. Nefndin leggur áherslu á það að endurskoðun fiskveiðistjórnarkerfisins verði hraðað sem mest til að eyða óvissu um framtíðarkerfi sjávarútvegsins. Undir það má taka að það má ekki dragast neitt úr hömlu að ganga til þeirra breytinga en meiru varðar þó að mínu viti að vanda til verksins, það er ekki nóg að hraða því. Í því skyni tel ég líka ótvírætt að menn megi ekki missa sjónar af markmiðunum með þeim breytingum sem fyrirhugaðar eru, þ.e. að litið sé á fiskimiðin sem þjóðarauðlind í eigu þjóðarinnar, að þjóðin njóti sjálf arðs af auðlind sinni, að um atvinnugreinina verði skapaðar sanngjarnar leikreglur þar sem atvinnufrelsi, jafnræði og nýliðunarmöguleikar séu hafðir í öndvegi og greininni þar með sköpuð traust rekstrarskilyrði til lengri tíma um leið og gætt verði að þjóðhagkvæmni greinarinnar. Þetta er auðvitað undirstöðuatvinnugrein og það skiptir máli að vel sé að henni búið og hún byggi á eðlilegum og þjóðhagkvæmum og samfélagslegum leikreglum. Mig langar líka aðeins að ræða hér um opinbera starfsemi og þá áherslu sem lögð er bæði í byggðaáætluninni og í nefndarálitinu á aukna opinbera starfsemi. Þetta er auðvitað eitt af því sem hefur mikla þýðingu fyrir byggðirnar og eins og hér er réttilega bent á eru störf á vegum hins opinbera nokkuð sem skiptir verulegu máli fyrir vinnumarkaðinn á landsbyggðinni. Í þessu samhengi vil ég minna á það sem er reyndar ekki minnst á í nefndarálitinu en menn kannast auðvitað við og það er stefnan ágæta um störf án staðsetningar. Það getur verið sársaukafullt og erfitt að flytja stofnanir sem eru orðnar til á einum stað en það er lítið mál þegar verið er að innleiða ný störf og taka upp nýja þjónustu og nýja opinbera starfsemi að koma henni fyrir utan borgarmarka. Það getur skipt verulegu máli. Það er nokkuð sem ég tel fullt tilefni til að minna á. Það er líka gaman að sjá hér samanburð við nágrannalöndin, bæði Noreg og Svíþjóð, sem ekki hika við að jafna lífskjör þegna sinna með aðgerðum í gegnum skattkerfið og eins með niðurgreiðslum á flutningskostnaði og öðrum aðgerðum til að jafna lífskjör, afslætti á raforkuverði og þess háttar. Ég tek undir með þeim sem hér hafa talað að full ástæða er til að taka sér þetta til fyrirmyndar og hafa til hliðsjónar við framkvæmd og mótun byggðastefnu hér á landi því að við getum lært mikið af nágrönnum okkar í því samhengi. Við eigum að vera óhrædd við að horfa til nágrannaþjóða þegar svo ber undir. Við þurfum ekki alltaf að finna upp hjólið sjálf. Sérstaklega vil ég þó lýsa ánægju með þá breytingartillögu sem lögð er til í nefndarálitinu og lýtur að því sem kannski er mest um vert, að jafna lífskjör Íslendinga án tillits til þess hvar þeir búa og þar sem lagt er til að bæta kafla við meginmarkmið áætlunarinnar um jöfnun lífsskilyrða fyrir alla landsmenn. Og þar er talað sérstaklega um sem fyrstu aðgerðir að leitast verði við að jafna húshitunarkostnað og taka upp flutningsjöfnuð á vörum fyrir almenning og fyrirtæki á landsbyggðinni. Þessu fagna ég sérstaklega og árétta það eins og ég sagði áðan að efling byggðar er ekki rómantísk hyggja heldur spurning um virðingu fyrir búsetuvali fólks og skilningur á því að við erum ein þjóð í einu landi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni fyrir orð hans og þeim sem talað hafa í þessu máli. Við ræðum tillögu til þingsályktunar og hún er þó nokkuð mikið plagg, það verður að segjast eins og er. Ég efast ekki um að þeim hugmyndum sem haldið er á lofti fylgi góður hugur. En það þarf meira en góðan hug, það þarf að láta hlutina ná fram að ganga því að það er kannski saga byggðaþróunar og byggðastefnu á Íslandi að góðum hug hafa ekki alltaf fylgt miklar efndir. Það á vonandi eftir að breytast. Sá fyrirvari sem ég hafði gagnvart þessu máli sneri fyrst og fremst að því að við erum að mínu viti í hálfgerðu rugli með byggðamálin þegar við fjöllum um þau á tveim stöðum. Við erum með tillögu til þingsályktunar, svo erum við með eitthvað sem heitir 20/20 – Sóknaráætlun fyrir Ísland. Það þvælist svolítið hvort fyrir öðru að mínu viti. Engu að síður ber okkur að leggja fram þessa ályktun og við gerum það. Ég þakka formönnum iðnaðarnefndar fyrir hvernig þau hafa haldið á þessu máli. Hlustað hefur verið á það sem við höfum haft fram að færa og það kemur fram í nefndarálitinu. Ég vil líka taka undir það sem fram kom áðan hjá hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur að byggðamál er ekki pólitísk hugsýn, þau eru grafalvarlegt mál. Þau snúast um jafnrétti fólks í landinu, jafnrétti til atvinnu og að hafa jafnan aðgang að þeirri lífsbjörg sem allir telja sjálfsagða. Ég ætla að nefna örfá atriði, frú forseti. Ég tel mikilvægt að við stöndum þétt við landshlutasamtök sveitarfélaga og að mínu viti eigum við að reyna að gera það sem við getum til að gefa þeim meira vægi þegar kemur að atvinnuþróun heima fyrir. Vegaframkvæmdir eru gríðarlegt byggðamál hreinlega í því sambandi að tengja byggðir landsins við vegakerfið þannig að flestir geti komist landshorna á milli eða einfaldlega fengið til sín vörur og þjónustu. Í því sambandi má einnig nefna flugsamgöngur því að þær eru ekki síður mikilvægar. Það er svolítið sérstakt að ræða flugsamgöngur í því sambandi að þær eru mjög mikilvægur þáttur þegar við ræðum um flutning opinberra stofnana út á land. Það hefur sýnt sig, t.d. á þeim stað þar sem ég bý, að það er mikilvægt fyrir þessar stofnanir að hafa flugsamgöngur. Menntun og háskólar eru gríðarlega mikilvægur þáttur. Við þurfum vitanlega að feta einhverja skynsemisbraut í því hvernig við byggjum um menntakerfið, framhaldsskólakerfið og háskólana, en því er ekki að leyna að þar sem slík starfsemi er hefur hún mjög jákvæð áhrif á mjög stóru svæði. Ég tel að einhver besta byggðaaðgerð sem stjórnvöld geta gripið til fyrir utan vegaframkvæmdir og slíkt sé að flytja opinber störf út á land, efla þau og helst að reyna að fjölga störfum í þeim stofnunum sem fyrir eru. Í breytingartillögum nefndarinnar er lagt til að forsætisráðherra flytji skýrslu á Alþingi um framgang byggðaáætlunar, að það verði fyrst gert árið 2012. Það er mjög mikilvægt að það nái fram að ganga, með því hefur Alþingi ákveðið aðhald á framkvæmdarvaldinu, sem er mjög mikilvægt. Það er erfitt fyrir framkvæmdarvaldið að hafa lítið fram að færa ár eftir ár. Einnig fagna ég mjög þeirri tillögu sem við komum okkur saman um, að við bætist texti þar sem lögð er áhersla á að jafna húshitunarkostnað og flutningskostnað. Það eru ein brýnustu hagsmunamál landsbyggðarinnar þegar horft er á heildarmyndina, það skiptir gríðarlega miklu máli. Frú forseti. Það þarf vilja til að standa vel að byggðamálum. Það er nóg til af hugmyndum, nóg til af skýrslum, nóg til af rómantískri hugsun í byggðamálum. Það þarf góðan vilja og það þarf að sýna hann í verki. Að lokum, frú forseti, minni ég á að sveitarfélögin hringinn í kringum landið eru mikilvægir þættir þegar við ræðum byggðamál. Þau þarf að efla og styrkja. Með þeim orðum læt ég ræðu minni lokið.