Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist svo hljóðandi bréf frá Ríkisútvarpinu: „Vegna fyrirspurna og óska frá hlustendum fer Ríkisútvarpið þess hér með á leit, að heimilað verði að útvarpa frá 1. umr. um efnahagsmálafrv. forsrh. sem fram á að fara síðdegis í dag. Verði á það fallist óskar útvarpið þess jafnframt af hagkvæmnisástæðum að gert verði um það bil hálfrar klukkustundar hlé á umr. um kl. 16 og útvarpi verði lokið um kl. 18.30. Þessari ósk er hér með komið á framfæri við yður. Virðingarfyllst. Andrés Björnsson, útvarpsstjóri.“ Hér er um að ræða málaleitan samkv. 60. gr. þingskapa, sem gerir ráð fyrir að Ríkisútvarpið geti farið fram á að útvarpa umr. frá Alþ. Ég vil leyfa mér að gera það að till. minni, að d. samþykki þessa málaleitan, enda skiptist ræðutími sem jafnast milli flokka.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., flyt ég sem þm. í þessari hv. þd., en það á sér langan og merkilegan aðdraganda innan ríkisstj., sem ég mun þó ekki á þessu stigi rekja ítarlega. Það er flutt með samþykki bæði Framsfl. og Alþfl. Alþb., þriðji stjórnarflokkurinn, vildi ekki standa að flutningi þess sem stjfrv., þar sem hann gat ekki fallist á ákvæði VIII. kafla frv. sem fjallar um verðbætur á laun, svo sem þau eru úr garði gerð, og höfðu þó verið gerðar á þeim verulegar breytingar, m. a. samkv. ábendingum launþegasamtaka og ekki hvað síst Alþýðusambandsins. Þessi afstaða ráðh. Alþb. kom samstarfsflokkunum nokkuð á óvart, þar sem þeir höfðu fyllstu ástæðu til að ætla að samkomulag hefði náðst um frv. innan ríkisstj. Ég flyt því þetta frv. óbreytt og í þeirri mynd sem það var, sem ég taldi vera niðurstöðu samkomulags og málamiðlunar milli ríkisstjórnarflokkanna. Ég legg á það áherslu, að hér er um málamiðlun að ræða og því ýmis atríði öðruvísi en ég og Framsfl. hefðum kosið, ef ekki hefðu komið til sjónarmið samstarfsflokkanna. Ég minni á að í febrúarmánuði voru gerð opinber frv.-drög um sama efni, sem ég lagði þá fram í ríkisstj. og hv. þdm. hafa haft tækifæri til að kynna sér. Með samanburði má sjá að margvíslegar breytingar hafa verið gerðar og er það árangur samráðs, sem haft var við samtökin á vinnumarkaðinum, og samkomulags innan ríkisstj. Það er athyglisvert að þótt Alþýðusamband Íslands hafi mótmælt verðbótaákvæðum frv. samþykkir það fyrir sitt leyti samráðstilhögun þá, sem frv. gerir ráð fyrir, en samráð var einmitt haft við þá um þetta mál með þeim hætti sem þar er gert ráð fyrir. Hins vegar ætlast enginn til þess af Alþýðusambandinu eða öðrum hagsmunasamtökum að þau gerist sjálf aðilar að till. sem þeir telja ganga gegn hagsmunum þeirra, eins og þeir eru metnir á líðandi stund. Ég hefði kosið að mál þetta væri hér flutt sem stjfrv. En þótt stuðningur Alþb.-ráðh. við málið hafi bilað á elleftu stundu flyt ég það óbreytt í þeirri von að þeir sýni því í reynd stuðning á þingi, þegar öll kurl eru komin til grafar og málið og málavextir allir kannaðir hér á hv. Alþ. Ég vona að slík könnun geti leitt til samkomulags stjórnarflokkanna og til sem víðtækastrar samstöðu um frv. Ég ætla að allir hv. þdm. fallist á að þetta mál sé þess eðlis að það eigi erindi inn á Alþ. og ekki hefði reynst heppilegt að halda áfram umr. um það utan þings með þeim hætti sem gert var, án þess að það kæmi til kasta Alþ. Vera má að við athugun málsins komist menn að þeirri niðurstöðu, að ágreiningurinn um verðbótakaflann sé í reyndinni ekki eins alvarlegur og menn hafa ætlað, þ. e. a. s. um það atriði hans, sem hlýtur að vera höfuðatriði frá sjónarmiði launþega, þ. e. um sjálfan kaupmáttinn, þegar á allt árið er lítið, þó að ráðh. væru ekki í stakk búnir til að leysa þann hnút. Ég sný mér þá að efni frv. Í aths. við frv. til l. um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu, sem samþ. var sem lög nr. 103 í lok nóvembermánaðar s. l., var tekið fram, að lagasetningunni væri ætlað að vera liður í þeirri viðleitni að ná fram varanlegum breytingum í efnahagsmálum sem kæmu til framkvæmda þegar á árinu 1979. Þar sagði m. a.: „ Ríkisstj. er sammála um, að mótun samræmdrar stefnu um aðgerðir á öllum sviðum efnahagsmála, sem ráðið geti úrslitum um verðbólguþróun á næstu missirum, skuli vera algert forgangsverkefni. Fyrir utan langtímastefnu í verðlags- og launamálum, verður að marka samsvarandi stefnu í ríkisfjármálum, peningamálum, fjárfestingarmálum og skattamálum.“ Í aths. með viðnámsfrv. var einnig vikið að þeim meginaðgerðum sem ríkisstj. hygðist beita á árinu 1979. Var því lýst, að beita þyrfti víðtæku aðhaldi að breytingum verðlags og launa og að nauðsynlegt væri að vísitöluviðmiðun launa yrði breytt í því skyni að draga úr víxlhækkun verðlags og kaupgjalds og þar með úr verðbólgunni. Enn fremur var í aths. lögð áhersla á nauðsyn jafnvægis í ríkisfjármálum og niðurskurðar á ríkisrekstrarútgjöldum og tekið fram að heildarfjárfesting á árinu 1979 skyldi ekki vera meiri en sem næmi 24–25% af vergri þjóðarframleiðslu. Jafnframt var í grg. lýst yfir aðhaldssamri stefnu í peningamálum, þar sem útlánaþörf hankanna og bindiskylda Seðlabankans yrði ákveðin þannig að peningamagn í umferð yrði í samræmi við stefnuna í launa- og verðlagsmálum almennt. Með viðnámslagafrv. frá nóvembermánuði s. l. var þannig boðuð samræmd heildarstefna í efnahagsmálum þjóðarinnar fyrir árið 1979 og næstu ár. Á grundvelli þessarar stefnumörkunar lögðu stjórnarflokkarnir á fyrstu vikum þessa árs fram tillögur sínar í efnahagsmálum. Sérstök ráðherranefnd, sem ríkisstj. skipaði að tillögu forsrh., vann mikið starf að því að samræma till. flokkanna. Í febrúarmánuði s. l. lagði forsrh. fram í ríkisstj. drög að frv. til l. um efnahagsmál. Þessi frv.-drög voru samin á grundvelli þeirrar stefnu, sem mörkuð var í grg. viðnámslagafrv., og þeirra till. sem ráðh.-nefndin lagði fram. Jafnframt hafði forsrh. hliðsjón af till. formanns vísitölunefndar varðandi verðbólgukafla frv., en nefndin lauk störfum um miðjan febrúar. Ríkisstj. leitaði umsagnar aðila vinnumarkaðarins um frv.-drögin, og á grundvelli þess samráðs og umfjöllunar í ríkisstj. og stjórnarflokkunum voru gerðar á þeim talsverðar breytingar, m. a. að því er varðar ákvörðun verðbóta á laun. Einnig var bætt við sérstökum kafla um þróun atvinnuvega og hagræðingu í atvinnurekstri. Markmið stefnunnar í efnahagsmálum og þessa frv. er að tryggja næga og stöðuga atvinnu, að halda verðhækkunum í skefjum, að stuðla að jafnvægi í viðskiptum við önnur lönd og greiða fyrir félagslegum og efnahagslegum framförum og bættum lífskjörum alls almennings. Frv. stefnir jafnframt að því, að ráðstafanir stjórnvalda í efnahagsmálum séu jafnan við það miðaðar, að stefnt sé að framangreindum markmiðum án þess að efnahagslegu jafnvægi sé raskað eða fjárhagslegu öryggi þjóðarinnar út á við teflt í tvísýnu. Með þeim ráðstöfunum, sem frv. kveður á um, er stefnt að því að draga úr verðbólgu án þess að atvinnuöryggi sé stefnt í hættu. Jafnframt er stefnt að jafnvægi í efnahagsmálum þjóðarinnar án þess að kaupmáttur launa sé skertur. Hér er því um að ræða samræmdar aðgerðir á flestum sviðum efnahagsmála, sem ekki horfa einungis til næstu mánaða, heldur næstu missira og ára. Þótt mikilvægt sé að draga úr verðbólgu verður árangur á því sviði einungis mikilsverður ef jafnframt er tryggð full atvinna. Þetta er meginsjónarmiðið, sem frv. þetta er byggt á. Frv. kveður á um róttækar breytingar á stjórn ríkisfjármála og fjárfestingar, á sviði peningamála, launa- og kjaramála og verðlagsmála og stuðlar að aukinni sveiflujöfnun í sjávarútvegi. Enn fremur er gert ráð fyrir að endurskoða þá sjálfvirkni sem færst hefur í aukana á ýmsum sviðum efnahagsmála á undanförnum árum og kann að hafa átt talsverðan þátt í aukningu verðbólgu og gert skynsamlega stjórn í efnahagsmálum erfiðari en ella. Veigamikið atriði þeirrar heildarstefnu, sem mótuð var í grg. með viðnámslagafrv., er að dregið verði að mun úr verðbólgu á þessu ári og hinu næsta. Meginatriði þess frv., sem hér er lagt fram, felst í markvissri tilraun til þess að hamla gegn verðhækkunum á þessu ári og raunar næstu árum með kerfisbreytingum og aðgerðum á mörgum sviðum efnahagslífsins. Í desembermánuði s. l. setti Þjóðhagsstofnun fram spá um þjóðarhag á árinu 1979, og var spáin m. a. byggð á grundvelli þeirrar verðlags- og launastefnu sem sett var fram í viðnámslagafrv. í nóv. Niðurstaða þessarar spár Þjóðhagsstofnunar var sú, að vöxtur þjóðarframleiðslu yrði um 1–1.5% á árinu 1979 og vöxtur þjóðartekna yrði svipaður, þar sem þá var gert ráð fyrir óbreyttum viðskiptakjörum á þessu ári. Horfurnar fyrir árið 1979 um aukningu þjóðarframleiðslu og tekna eru nú tvísýnni en þegar desemberspáin var gerð. Viðskiptakjör hafa snarsnúist til hins verra á síðustu vikum, og veldur þar mestu mikil hækkun olíuverðs umfram það sem reiknað var með á síðustu mánuðum ársins 1978. Síðustu áætlanir benda til þess, að viðskiptakjör séu um þessar mundir mun lakari en þau voru á árinu 1978, og hefur þó verið tekið tillit til verðhækkunar á frystum fiskflökum á Bandaríkjamarkaði og verðhækkunar á frystum fiskflökum til Sovétríkjanna. Þótt hin stórfellda hækkun olíuverðs kunni að ganga til baka að einhverju leyti siðar á árinu og viðskiptakjörin gætu skánað, bendir flest til þess að viðskiptakjörin verði til muna lakari að meðaltali á þessu ári en í fyrra, e. t. v. um 6–7%. Því eru horfur á að þjóðartekjur muni standa í stað hið mesta og gætu jafnvel dregist saman á þessu ári, þótt framleiðsluaukning verði svipuð og áður var spáð. Brýnt er að tekið verði tillit til þessara atriða við ákvörðun verðbóta á laun þannig að öfugþróun viðskiptakjara valdi ekki hækkun launa. Í frv. er lagt til að tekið verði tillit til breytinga á viðskiptakjörum við ákvörðun verðbóta. Andstreymi í ytri skilyrðum þjóðarbúsins gerir enn brýnna en áður að traustu jafnvægi sé náð í hagkerfinu og búið í haginn fyrir framfarir sem byggja á innlendum auðlindum. Í þjóðhagspánni í des. var reiknað með 2% aukningu sjávarafla og hefur þeirri spá ekki verið breytt. Hins vegar er ljóst, að til þess að þessi spá gangi eftir þurfa að verða verulegar breytingar á sókn í hina ýmsu fiskstofna, einkum ef gripið verður til strangari takmarkana á þorskveiðum en var í fyrra, eins og boðað hefur verið. Í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun ríkisstj. er gert ráð fyrir að fjármunamyndun dragist saman um 7% að raungildi frá fyrra ári. Í þeirri áætlun er reiknað með að á þessu ári verði rösklega 182 milljörðum kr. varið til fjárfestingar. Er það innan við fjórðung af áætlaðri þjóðarframleiðslu ársins og því innan þeirra marka sem að er stefnt með frv. þessu. Þessi spá felur í sér um 11% samdrátt í fjárfestingu atvinnuveganna, sem skýrist fyrst og fremst af því, að fiskiskipainnflutningur minnkar mikið og framkvæmdir við járnblendiverksmiðju verða aðeins helmingur þess sem var 1978. Þótt spáð sé samdrætti í fjárfestingu fellur hann að svo miklu leyti á innflutning, einkum skipainnflutning, að minna dregur úr byggingarstarfsemi og mannvirkjagerð innanlands. Bygging íbúðarhúsa er þannig talin munu verða svipuð á þessu ári og í fyrra. Enn fremur er í fjárfestingar- og lánsfjáráætluninni gert ráð fyrir 5% samdrætti í framkvæmdum hins opinbera. Þó er gert ráð fyrir verulegum umsvifum á ýmsum sviðum framkvæmda sem til framfara horfa, t. d. á sviði orkumála og samgangna. Í fjárfestingaráætlun þessari er reiknað með 34% hækkun byggingarvísitölu milli áranna 1978 og 1979. Í ljósi þeirrar miklu verðhækkunar á olíuvörum, sem orðið hefur að undanförnu, og þeirrar launastefnu, sem m. a. er fylgt í þessu frv., má hins vegar búast við að verðhækkunin verði meiri en áður var reiknað með og gæti þetta orkað að nokkru leyti til rýrnunar á raungildi framkvæmdafjár og þar með ívið meiri samdráttar í fjárfestingu eða e. t. v. um 7–7.5%. Í frv. eru hins vegar settir fyrirvarar þess efnis, að jafnan skuli horft til þess að ráðstafanir þær, sem í því felast, stefni atvinnuöryggi ekki í hættu. Forsendur desemberspárinnar um þróun kauptaxta voru þær, að hækkun kauptaxta færi ekki fram úr 5% á þriggja mánaða fresti. Við endurskoðun áætlunar um breytingar verðlags og verðbótagreiðslna á laun hefur bæði verið tekið mið af hinni stórfelldu hækkun olíuverðs, sem nú er fram komin, og ákvæðum þessa frv. Í frv. er gert ráð fyrir að versnun viðskiptakjara á árinu valdi ekki verðbótahækkun launa. Er talið að áhrif olíuverðshækkunarinnar einnar gætu leitt til 7–8% versnunar viðskiptakjara á þessu áti miðað við 1978, en sé reiknað með nokkurri hækkun útflutningsverðs umfram verð á öðrum innflutningi en olíu yrði viðskiptakjararýrnunin nokkru minni en sem nemur áhrifum olíuverðshækkunar, eða 6–7% milli 1978 og 1979. Viðskiptakjarafrádráttur frá hækkun verðbóta mun hafa áhrif á verðbótagreiðslur í júní og yrðu þær af þeim sökum 2.5–3% minni en ella, en ekki er gert ráð fyrir frekari viðskiptakjaraáhrifum á árinu. Í frv. þessu eru einnig gerðar till. um að þær ráðstafanir, sem gerðar kynnu að verða til að jafna þann aðstöðumun sem olíuverðhækkunin veldur, skuli ekki valda launahækkun. Hins vegar eru ekki settar beinar skorður við verðbótahækkun á árinu. Í ljósi þeirra breytinga, sem orðið hafa á þjóðarhag að undanförnu, telur ríkisstj. óráðlegt að hækka grunnlaun á árinu 1979 og hyggst beita sér fyrir því í samkomulagi við samtök launafólks að fallið verði frá 3% hækkun grunnkaups hjá opinberum starfsmönnum sem ráðgerð er 1. apríl n. k. Ég vænti þess, að allir hljóti að sjá að ef sú launahækkun kæmi til framkvæmda mundi hún draga dilk á eftir sér. Ofangreindar forsendur um þróun verðlags og launa eru á ýmsan hátt óvissar, ekki síst vegna þeirrar óvissu sem ríkir um framvindu verðlagsmála, einkum olíuverðs, en samkv. þeim má ætla að kauptaxtar hækki um 34–35% að meðaltali á árinu. Að meðtalinni fjölgun fólks í vinnu gætu atvinnutekjur því hækkað um 36–37%, en ráðstöfunartekjur sennilega ívið minna, eða um 35%. Áðurnefndar forsendur um launabreytingar svo og ákveðnar forsendur um hækkun innflutningsverðlags benda til þess, að framfærslukostnaður geti e. t. v. hækkað um 32–33% frá upphafi til loka árs, en meðalhækkun milli 1978 og 1979 yrði þá um 33–34%. Samkv. þessu má ætla að kaupmáttur ráðstöfunartekna í heild aukist aðeins, eða e. t. v. um allt að 1%, en í fyrri spám var reiknað með að hann stæði í stað frá fyrra ári. Í ljósi þessarar kaupmáttaraukningar mætti búast við því, að einkaneysla yrði nokkru meiri að magni en á árinu 1978. Sé litið á þróun kaupmáttar og einkaneyslu árin 1977 og 1978 virðist líklegt að um nokkra aukningu verði að ræða á þessu ári, e. t. v. um 2–3% á mann og 3–4% í heild. Einkaneysla jókst minna en kaupmáttur á árinu 1977 og í fyrra fylgdust breytingar kaupmáttar og einkaneyslu sennilega nokkurn veginn að. Kaupmáttur jókst nokkuð á síðari hluta árs 1978 miðað við það sem var á fyrri hluta ársins, og er líklegt að það hafi áhrif á einkaneysluútgjöld á þessu ári þannig að þau aukist ívið meira en kaupmáttur. Séu þessar lauslegu spár um einstaka þætti þjóðarútgjalda, útflutning og innflutning dregnar saman verður niðurstaðan sú, að þjóðarframleiðsla gæti aukist um 1.5% , en vegna versnandi viðskiptakjara sé í mesta lagi unnt að reikna með að þjóðartekjur standi í stað. Gangi þessar spár eftir virðist mega halda sem næst jöfnuði í viðskiptum við útlönd á árinu 1979, en sá jöfnuður gæti þó hæglega snúist í halla ef sjávarafli verður minni en hér er reiknað með eða útflutningur tregari eða ef innflutningseftirspurn eykst að mun með vaxandi kaupmætti. Áhersla skal á það lögð, að lítið má út af bera til þess að útkoman á árinu verði önnur og lakari en hér er gert ráð fyrir. Ljóst er að víða er teflt á tæpasta vað, ekki síst um jafnvægið í utanríkisviðskiptum og afkomu atvinnuvega. Þau umsvif, sem hér er stefnt að í þjóðarbúskapnum á árinu 1979, ættu að nægja til þess að tryggja fulla atvinnu, ef marka má fyrri reynslu. Hætta er hins vegar á að hugsanlegt framhald öfugþróunar verðlags, m. a. af völdum olíuverðshækkunar, grafi undan rekstrargrundvelli atvinnuveganna og valdi atvinnubresti. Ríkisstj. mun verða á varðbergi gagnvart þessum hættum í atvinnumálum og snúast við þeim eftir því sem þörf krefur. Þetta mat á efnahagshorfunum á þessu ári sýnir glöggt þann búskell sem þjóðarbúið hefur þolað vegna stórhækkunar olíuverðs að undanförnu. Ekki síst af þessum sökum verður sá árangur, sem að er stefnt með þessu frv., minni en ella á þessu ári, einkum hvað varðar hjöðnun verðbólgu. Mikilvægara er þó í þessu sambandi að þær ráðstafanir og ekki síður þær breytingar á stjórnarháttum í efnahagsmálum, sem felast í till. þessa frv., horfa til mun lengri tíma en til loka þessa árs og fela í sér að ná megi varanlegum árangri í baráttunni við verðbólguna og stjórn efnahagsmála almennt, ef vel er á haldið. - Það verður auðvitað verkefni þn. að kanna nánar allar þær spár og forsendur sem hér hefur verið vikið að. Ég mun nú gera stuttlega grein fyrir efni einstakra kafla frv., en vísa að öðru leyti til ítarlegra aths. sem frv. fylgja. I. kaflinn fjallar um almenna stefnumörkun í efnahagsmálum, þar sem annars vegar er kveðið svo á, að ráðstafanir stjórnvalda í efnahags- og fjármálum skuli jafnan miðaðar við helstu markmið efnahagsstefnunnar, án þess að efnahagslegu jafnvægi sé raskað eða fjárhagslegu öryggi þjóðarinnar út á við teflt í tvísýnu. Hins vegar er þar kveðið á um skipulega gerð þjóðhagsáætlunar á hverju ári til viðmiðunar við stefnumótandi ákvarðanir í efnahagsmálum. Forsrh. mun fyrir hönd ríkisstj. gera grein fyrir þjóðhagsáætlun þeirri eða þjóðhagshorfum, sem ríkisstj. leggur til grundvallar stefnu sinni í efnahagsmálum, á sama tíma og stefnuræða hans er flutt á þingi. Með þessu móti fæst skýr undirstaða undir umræðu og ákvarðanir á einstökum sviðum efnahags- og fjármála í störfum þingsins. Í II. kafla frv. er mælt fyrir um reglubundið samráð stjórnvalda við samtök launafólks, sjómanna, bænda og atvinnurekenda í efnahags- og kjaramálum. Er það í samræmi við þá meginstefnu ríkisstj., að árangursríkri og farsælli stjórn efnahagsmála verði ekki komið á nema í nánu samráði við aðila vinnumarkaðarins. Meginverkefni á samráðsfundum yrði að fjalla um helstu þætti efnahagsmála og mörkun efnahagsstefnu í því skyni að leggja grundvöll að samræmdum ákvörðunum um efnahagsmál. Þá yrðí einnig fjallað um þjóðhagsog framkvæmdaáætlanir hins opinbera, tekjustefnu og forsendur þeirra. Loks yrði fjallað um önnur þau atriði sem horfa til framfara á sviði atvinnu- og kjaramála og raunar efnahagsmála almennt. Gert er ráð fyrir að nánari reglur um samráð verði settar í reglugerð eftir því sem þurfa þykir. III. kaflinn fjallar um ríkisfjármál. Ákvæði hans skiptast í þrjá þætti: í fyrsta lagi ákvæði er lúta að gerð fjárl. og heildarstjórn ríkisfjármála; í öðru lagi eru ákvæði um breytingu ríkisfjármála á árunum 1979 og 1980 í því skyni að setja ríkisumsvifum hæfileg mörk til þess að stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum og þar með draga úr verðbólgu, í þriðja lagi eru ákvæði er varða eftirlit með framkvæmd fjárl. og hagsýslustarfsemi, í því skyni að auka aðhald og hagkvæmni í ríkisrekstri og draga úr útgjöldum. Í kaflanum er lagt til að með fjárlagafrv. ár hvert verði lögð fram áætlun til næstu þriggja ára eftir lok þess fjárlagaárs sem fjárlagafrv. tekur til. Áætlun þessi skal vera vísir að langtímafjárlögum. Ekki er þó ætlast til að áætlunin verði bindandi, heldur er henni ætlað að sýna þá meginstefnu sem móta á í ríkisfjármálum og fjárlagafrv. er hluti af. Með þessu móti fengist betri yfirsýn yfir stefnuna í ríkisfjármálum, sem styrkir þær ákvarðanir er varða tekjuöflun og skiptingu útgjalda á fjárl. Jafnframt verður gleggra hvaða mörk þarf að setja ríkisfjármálum og hvaða svigrúm er fyrir hendi til framkvæmda, uppbyggingar og endurbóta á sviði opinberrar þjónustu. Áætlunargerð sem þessi er að auki ein meginforsenda þess, að raunhæft sé að taka á föstum og reglubundnum eða sjálfvirkum fjárframlögum samkv. öðrum lögum en fjárl. svo og mörkuðum stofnum eins og till. er gerð um í 8. gr., en í henni er lagt til að tekin verði til endurskoðunar á þessu ári helstu lagaákvæði af því tagi. Sú till. miðar fyrst og fremst að því að auka svigrúm ríkisstj. og Alþ. til að hafa áhrif á fjárfestinguna í landinu. Þau sjálfvirku framlög og þær mörkuðu tekjur, sem hér um ræðir, hafa í raun bundið nokkuð hendur fjárveitingavaldsins og skert möguleika þess til að marka og framfylgja ákveðinni stefnu í efnahagsmálum og fjárfestingarmálum, sérstaklega með virkri beitingu ríkisfjármálanna. Hér er að því stefnt, að ákvarðanir um þessi fjárframlög verði teknar til endurskoðunar og það kannað að hve miklu leyti fjárframlög til þessara þarfa skuli framvegis ákveðin með fjárl. ár hvert og til frambúðar í langtímaáætlun samkv. 7. gr. Þau fjárframlög, sem verið hafa lögbundin og hér um ræðir, nema samtals 14.2 milljörðum kr. á fjárl. ársins 1979. Þeir tekjustofnar, sem ráðstafað hefur verið til sérstakra þarfa, nema alls 18.1 milljarði kr. á fjárl. ársins 1979. Eru þá undanskilin ýmis framlög og stofnar, og má þar nefna framlög atvinnurekenda til almannatrygginga og gjaldskrár þjónustufyrirtækja. Í greininni er lögð áhersla á að tillit sé tekið til félagslegra markmiða og samráð haft við hagsmunaaðila við endurskoðunina. Með aths. með frv. er lögð fram skrá–fskj. - yfir helstu framlög og tekjustofna sem hér um ræðir. Þegar menn athuga þá skrá geri ég ráð fyrir því að menn komist að þeirri niðurstöðu að ýmsum þeirra lagaákvæða verði ekki breytt. Þá er í þessum kafla einnig gerð till. um að niðurgreiðslu landbúnaðarafurða verði sett ákveðið hámark fyrir hverja afurð og miðist hámarkið við verð til framleiðenda. Ljóst er að niðurgreiðslur fela jafnan í sér röskun á verðhlutföllum gagnvart öðrum vörum, auk þess sem mismiklar niðurgreiðslur á einstökum búvörum raska verðhlutföllum innbyrðis. Í þessu er fólgin sú hætta, að hvatt sé til framleiðslu á vörum, sem offramboð er á, og niðurgreiðslurnar seinki og torveldi þær breytingar sem þurfa að eiga sér stað í samsetningu framleiðslunnar eigi hún að geta staðist til lengdar. Með þessari till. er leitast við að ráða hér nokkra bót á, bæði hvað snertir röskun verðhlutfalla gagnvart öðrum vörum og eins gagnvart öðrum búvörum. Er gert ráð fyrir að þessu markmiði verði náð í áföngum á árunum 1979, 1980 og 1981. Sú viðmiðunarregla, sem hér er gert ráð fyrir, er einföld í meðförum þegar um er að ræða afurðir, svo sem mjólk og kjöt, þar sem unnt er að hafa beina viðmiðun við verð til bænda. Um aðrar afurðir, sem meira eru unnar, svo sem rjóma, smjör og ost, er þetta ekki eins einfalt, en helst hefur verið gert ráð fyrir að niðurgreiðslur megi mest nema þar sama hlutfalli af heildarkostnaðarverði og á mjólk og kjöti. Að sjálfsögðu er gert ráð fyrir að fjárhæðum, er verja skal til niðurgreiðslna á þessu ári samkv. fjárl., verði ekki breytt. Í 10. gr. frv. er að finna ákvæði um framkvæmd þeirrar lækkunar ríkisútgjalda um 1 milljarð kr. sem heimild var veitt fyrir í fjárl. Í 11. gr. er stefnumarkandi ákvæði um heildarumfang ríkisfjármála á árunum 1979 og 1980. Lögð er áhersla á að við núverandi efnahagsástand verði ríkisfjármálunum beitt til þess að stuðla að jafnvægi í þjóðarbúskapnum, en með fyllsta tilliti til atvinnuástands. Loks eru í 12. og 13. gr. tillögur um endurbætur á eftirliti með framkvæmd fjárl. og aukna hagsýslustarfsemi í því skyni að auka aðhald í ríkisrekstri og tryggja sem hagkvæmasta meðferð opinberra fjármuna. Þessi ákvæði yrðu til fyllingar gildandi ákvæðum laga nr. 61/1931, um ríkisendurskoðun, og laga og reglugerðar um Stjórnarráð Íslands frá 1969. Gert er ráð fyrir að Ríkisendurskoðun fylgist með framkvæmd fjárl. í umboði Alþingis. Í framhaldi af þessari till. hyggst ríkisstj. beita sér fyrir því á þessu ári að sett verði ný lög um Ríkisendurskoðun er feli í sér grundvallarbreytingu á stöðu stofnunarinnar og hlutverki hennar. Gert er ráð fyrir að Ríkisendurskoðunin starfi í nánum tengslum við fjvn. og undirnefnd hennar. Lögð er aukin áhersla á hagsýslustarfsemi ríkisins í því skyni að auka hagkvæmni og sparnað í ríkisrekstri. Læt ég nægja að vísa þar um til aths. Í IV. kafla frv. er fjallað um fjárfestingar- og lánsfjáráætlanir ríkisstj. er lagðar skulu fyrir Alþ. í tengslum við fjárlagafrv. Verða þær lagðar fram samtímis, væntanlega í einu lagi eins og gert var árið 1979. Í kaflanum eru ákvæði um að í fjárfestingar- og lánsfjáráætlunum skuli setta fram heildaráætlanir um opinberar framkvæmdir og Fjármögnun þeirra og ákvarðanir um framkvæmdaframlög og framlög til fjárfestingarlánasjóða og útlánaáætlanir fjárfestingarlánasjóða, auk þess sem ákvæði eru um undirbúning áætlananna og nauðsynleg atriði vegna framkvæmdar þeirra. Einnig eru í kaflanum ákvæði, sem ætlað er að leggja áherslu á nauðsyn þess að draga úr fjárfestingarútgjöldum og þau verði innan við fjórðung af þjóðarframleiðslu á þessu ári. Einnig er ákveðið að stefna að meira aðhaldi í erlendum lántökum en verið hefur á undanförnum árum. Í kaflanum eru einnig ákvæði um að útlánareglur og lánskjör fjárfestingarlánasjóða verði samræmd á þessu ári. Það er nauðsynlegt að fjárfestingar- og lánsfjáráætlanir séu lagðar fram um leið og fjárlagafrv. til þess að fyrir liggi heildaryfirlit yfir fjármunamyndun og fjármögnun í samhengi þjóðhagsáætlunar, þegar fjárlagafrv. er til meðferðar á Alþ. Áætlanirnar eru gerðar til eins árs í senn, en þegar fram í sækir er nauðsynlegt að þær verði gerðar til nokkurra ára í senn, en verði jafnframt endurskoðaðar árlega. Að þessu verður stefnt á árunum 1979 og 1980. Þá er gert ráð fyrir að áætlununum fylgi stefnumótun í meginatriðum fyrir næstu 3 árin eftir gildistíma þeirra, og er þetta til samræmis við ákvæðin um langtímafjárlög í 7. gr. frv. Í 15. gr. frv. eru skilgreindir nánar einstakir þættir fjárfestingar- og lánsfjáráætlana í samræmi við það markmið sem sett er í 14. gr., og leyfi ég mér að vísa til greinarinnar um það. Í þessari grein er loks mælt fyrir um mat á mannaflaþörf áætlaðra framkvæmda í heild og að sérstaklega verði metið atvinnuástand við byggingarstarfsemi og mannvirkjagerð, þar sem sveiflur í atvinnustigi koma yfirleitt fyrst fram. Í 16. gr. er kveðið á um lagasetningu um lántökuheimildir, ábyrgðarheimildir og aðrar nauðsynlegar fjáröflunarráðstafanir, og sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um það, nema undirstrika að fjárfestingar- og lánsfjáráætlunum skal einnig fylgja rammaáætlun um erlendar lántökuheimildir einkaaðila, sem langlánanefnd skal framfylgja, en á undanförnum árum hefur skort á að erlendar lántökur einkaaðila væru metnar út frá slíkri rammaáætlun. Aðkallandi er að efla áætlanagerð um einstakar greinar opinberra framkvæmda. Í 17, gr. er ákvæði þess efnis. að einstök rn. undirbúi slíkar áætlanir hvert á sínu verksviði, en fjárlaga- og hagsýslustofnun samræmi undirbúning og gerð þessara áætlana. Aðrar stofnanir, svo sem Framkvæmdastofnun, Orkustofnun og Þjóðhagsstofnun, munu einnig geta lagt lið í þessum efnum, en frumkvæðið er hjá rn. Nauðsynlegt er að því verði sem fyrst komið á, að áætlanir hvers árs verði gerðar innan ramma áætlana til nokkurra ára, til þess að unnt verði að marka stefnu í fjárfestingarmálum og ríkisfjármálum til lengri tíma en árs. Samhliða þarf að leggja áherslu á að bæta tæknilegan og fjárhagslegan undirbúning einstakra verka. Í 18. gr. er fjallað um atvinnuvegaáætlanir. Áætlanir um þróun einstakra greina atvinnulífsins eru á verksviði Framkvæmdastofnunar samkv. núverandi skipulagi, en frumkvæði og þátttaka frá hlutaðeigandi rn. er hér einkar mikilvæg. Þróun atvinnulífsins er í ríkum mæli háð stefnu og aðgerðum stjórnvalda, ekki síst þar sem lánveitingar bæði til stofnlána og rekstrarlána eru að mestu leyti á vegum banka og fjárfestingarlánasjóða í opinberri eigu. Mikilvægt er að settir séu upp könnunarreikningar um þróun einstakra greina á næstu árum til þess að taka megi ákvarðanir um lánveitingar og önnur atriði er hagi atvinnugreinanna varða, með yfirsýn yfir stöðu og þróun greinanna og gildi einstakra verka og framkvæmda. Nokkurt starf hefur verið unnið á þessu sviði af Framkvæmdastofnun, Rannsóknaráði ríkisins og einstökum rn. Virðist eðlilegt að frumkvæði og ábyrgð á áætlunargerð um einstakar atvinnugreinar sé hjá viðkomandi rn. í samvinnu við samtök greinanna sjálfra, en þau njóti aðstoðar Framkvæmdastofnunar og Þjóðhagsstofnunar við verkið. Hlutverk Þjóðhagsstofnunar væri þá fyrst og fremst að láta í té upplýsingar og sjónarmið varðandi almenna efnahagsþróun og tengja áætlanir annarri áætlunargerð. Verkefni Framkvæmdastofnunar væri hinsvegar að gera sérstakar kannanir og áætlanir fyrir einstakar greinar, en einnig, í samvinnu við Seðlabankann, að semja fjáröflunar- og útlánaáætlanir fyrir fjárfestingarlánakerfið, sem gera mætti markvissari væru þær tengdar atvinnuvegaáætlun. Í 19. gr. er fjallað um undirbúning lánsfjár- og fjárfestingaráætlana og vísa ég til þess sem þar segir. Í 20. gr. eru heildarfjárfestingu sett mörk á árinu 1979. 21. gr. frv. fjallar um útlánareglur og lánskjör fjárfestingarlánasjóða, en þær ráða miklu um framgang stefnunnar í fjárfestingarmálum og því er nauðsynlegt að marka skýra stefnu í þessu efni sem miði að því að einfalda og samræma öll lánskjör sambærilegra lána, einkum að því er varðar nafnvexti, verðtryggingu og lánstíma. Með ákvæði þessarar greinar er stefnt að því að ljúka þessu starfi á þessu ári. Starfsemi fjárfestingarlánasjóðanna hefur einkennst af því, að útlán þeirra hafi í of ríkum mæli ráðist af sjálfvirkum reglum, t. d. sem ákveðinn hundraðshluti af framkvæmd, ef vissum skilyrðum er fullnægt, en í of litlum mæli af kröfum um arðsemi einstakra framkvæmda. Þessu verður að breyta með því að afnema eftir því sem fært þykir hinar sjálfvirku útlánareglur, en koma í staðinn á samræmdum reglum um arðsemismat á einstökum framkvæmdum. Með sama hætti þarf að kanna lagaákvæði um framlög ríkissjóðs til fjárfestingarlánasjóða eftir sjálfvirkum reglum og athuga hvort ekki eigi að taka í staðinn upp beinar fjárveitingar á fjárl. Í þessu sambandi þarf einnig að skoða verkefni einstakra sjóða með tilliti til félagslegra markmiða. Í V. kafla frv. eru ákvæði um atvinnuvegaáætlanir til nokkurra ára í senn og frumkvæði rn. að gerð þeirra. Mælt er fyrir um hvernig samræma skuli áætlanagerð, form áætlananna á Alþ. og rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Þá eru ákvæði um fjáröflun til hagræðingar í undirstöðugreinum atvinnulífsins og skýrslugerð um fjárfestingu í atvinnuvegunum. - Ákvæði þessa kafla geta orðið mikilvæg, þegar til lengri tíma er lítið, og ég vil sérstaklega benda á 22. gr., sem er þar aðalákvæði. Efni VI. kafla er tvíþætt. Í fyrsta lagi eru settar fram almennar viðmiðanir fyrir stjórn peningamála og ákvörðun gengis og vaxta. Í öðru lagi eru gerðar ákveðnar tillögur um hvernig beita skuli stjórntækjum peningamála gegn verðbólgu til jafnvægis í efnahagsmálum á þessu og næsta ári. Í 28. og 29, gr. er áréttuð sú skylda Seðlabankans að vinna að því að peningamagn í umferð og heildarútlán séu í samræmi við stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum. Þá er ákveðið að Seðlabankinn skuli gera áætlun til tveggja ára um breytingar á helstu peningastærðum og um lánamarkaðinn í heild á grundvelli þjóðhagsáætlunar, sbr. I. kafla frv. þessa. Í 30. gr. er gerð till. um viðmiðun fyrir aukningu peningamagns á næstu tveimur árum, vegna þess að ýmsar utanaðkomandi breytingar geta haft áhrif á þessa stærð. Verður hér að vera um stefnuyfirlýsingu að ræða fremur en alveg ákveðið mark. Hins vegar er það ákveðinn vilji ríkisstj., að peningamálum verði beitt á virkari hátt en verið hefur til viðnáms gegn verðbólgu. Til þess að svo megi verða þarf að gera breytingar á nokkrum helstu stjórntækjum peningamála, auk þess sem jafnvægi í ríkisfjármálum er mikilvæg forsenda þess að aukning peningaframboðs sé hófleg. Í lok greinarinnar er settur sá fyrirvari, að víkja megi frá markmiðum hennar ef óvæntar breytingar verði í þjóðarbúskapnum. Í 31. gr. er lagt til að bætt verði inn í Seðlabankalögin ákvæði um viðmiðun gengisskráningar íslensku krónunnar á hverjum tíma. Brýnt er að þessi almenna viðmiðun sé bundin í lög þegar um jafnmikilvægt hagstjórnartæki og gengisskráningu er að tefla. Í 32. gr. er gerð till. um að tekin verði upp í áföngum á þessu og næsta ári almenn verðtrygging, en vextir verði jafnframt lækkaðir verulega. Hin öra verðbólguþróun hérlendis að undanförnu hefur eðlilega leitt til þess, að leitað er leiða til að leiðrétta skekkju af völdum verðbólgunnar á ýmsum sviðum efnahagslífsins. En tilfærsla eigna frá þeim, sem skulda í peningum með vöxtum, sem liggja undir hraða verðbólgunnar, til hinna, sem geyma fé sitt á vöxtum undir verðbreytingum, er e. t. v. einn alvarlegasti fylgikvilli verðbólgunnar. Auk eignatilfærslu fylgir því ástandi, sem hér hefur ríkt, óhófleg eftirspurn eftir lánsfé og jafnframt brenglar verðbólga mat á framtíðargildi fjárfestingar þegar raunverulegur vaxtakostnaður kemur ekki fram í lánskjörum. Leiðirnar til að verjast þessu eru tvær: hækkun nafnvaxta eða verðtrygging með lágum vöxtum. Hækkun nafnvaxta og lækkun eftir verðbólgustigi hefur ýmsa ókosti sem verðtrygging hefur ekki, einkum ef hraði verðbólgunnar er breytilegur. Á hinn bóginn er ljóst að verðtrygging eftir á hentar ekki öllum lánsviðskiptum til skamms tíma. Í þessari grein er lagt til að stefnt verði að verðtryggingu - og þar með jákvæðum, en lágum raunvöxtum - með vaxtaákvörðun Seðlabankans á næstunni. Hér er um vandasamt verk að ræða sem hlýtur að taka nokkurn tíma að koma á, en í frv. þessu er mörkuð skýr stefna í þessu efni. VII. kaflinn fjallar um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár. Það er eitt af markmiðum ríkisstj. í peningamálum að tryggja örugga ávöxtun sparifjár með því að verðtryggja sparifé landsmanna og almannasjóða. Í lögum um verðtryggingu fjárskuldbindinga, nr. 71/1966, er gert ráð fyrir verulegum takmörkunum á notkun verðtryggingarákvæða í lánsviðskiptum. Í tillögum þessa kafla felst að þau ákvæði, sem hér er gert ráð fyrir, komi í stað laga nr. 71/1966. Það er meginstefna þessara tillagna, að tekin verði upp sem almennust verðtrygging á inn- og útlánum. Með samþykkt þeirra væru því sett almenn lagaákvæði um ákvörðun verðtryggingar, bæði í viðskiptum innlánsstofnana og utan þeirra, en nánari reglur varðandi verðtrygginguna yrðu settar af Seðlabankanum með sama hætti og vextir eru ákveðnir. Gert er ráð fyrir, að verðtrygging útlána verði einkum með þeim hætti að verðbótaþáttur vaxta leggist við höfuðstól láns í lok hvers vaxtatímabils. Þetta hefur þau áhrif, að raunverulegri greiðslubyrði afborgana og vaxta er dreift sem jafnast á lánstímann. Þessi aðferð er þó ekki framkvæmanleg að því er varðar viðskiptavíxla og verður því að taka tillit til verðtryggingar við ákvörðun forvaxta og verðbótaþáttar þeirra. Ég mun nú ekki fara nánar út í einstök ákvæði í kaflanum. Þau eru mörg hver tæknilegs eðlis. Þó er rétt að undirstrika að í 36. gr. eru sett sérstök ákvæði um rekstrar- og afurðalán atvinnuveganna, þannig að ríkisstj. skuli ákveða hvaða reglur skuli gilda um verðtryggingu þeirra, að fengnum tillögum Seðlabankans. Í VIII. kafla er fjallað um greiðslu verðbóta á laun. Tillögur þessa kafla eru byggðar á aths. viðnámslagafrv. frá því í nóv. 1978, á starfi vísitölunefndar og samráði við samtök launafólks. Með tillögum frv. eru settar almennar reglur um verðtryggingu launa. Hins vegar er gert ráð fyrir því, að um grunnkaup verði samið í kjarasamningum. Kveðið er á um greiðslu verðbóta á þriggja mánaða fresti miðað við breytingar sérstakrar verðbótavísitölu sem reiknast eftir framfærsluvísitölu. Þó er dregin frá framfærsluvísitölu sú hækkun hennar eða lækkun sem leiðir af breytingum búvöruverðs vegna breytinga á vinnulið verðlagsgrundvallar búvöru, breytingum vegna áhrifa olíuverðshækkana umfram beina rýrnun viðskiptakjara og breytingum á áfengis- og tóbaksverði. Auk þess er nýmæli í þessum kafla, að gert er ráð fyrir sérstökum tímabundnum frádrætti frá breytingum verðbótavísitölu, ef viðskiptakjör þjóðarbúsins rýrna frá viðskiptakjarastigi ársins 1978, en frádráttur þessi fellur niður ef viðskiptakjör batna og gæti þá snúist í viðbót. Við endanlega gerð þessa kafla hefur verið tekið verulegt tillit til ábendinga frá samtökum launafólks, bæði í vísitölunefnd og í skriflegum umsögnum um upphafleg frv.-drög forsrh. Í 47. gr. er fjallað um gildistíma og tíðni verðbótagreiðslna og kveðið á um greiðslu verðbóta á þriggja mánaða fresti miðað við breytingar sérstakrar verðbótavísitölu sem kauplagsnefnd reiknar á sama tíma og vísitölu framfærslukostnaðar. Í 48. gr. er fjallað um grunn verðbótavísitölunnar, þar sem kveðið er á um að hún skuli reiknuð eftir framfærsluvísitölu og miðast við grunntöluna 100 miðað við febrúarvísitölu 1979. Hér er vísitala sett á 100 í eitt skipti - auðvitað alls ekki gert ráð fyrir því að hún sé sett á 100 hvern útreikningsdag. Í 49. gr. er fjallað um hugsanleg frávik við útreikning verðbótavísitölu eftir framfærsluvísitölu. Í fyrsta lagi skal draga frá framfærsluvísitölu þá hækkun hennar eða lækkun er leiðir af breytingum búvöruverðs milli útreikningsdaga vísitölunnar er leitt hefur af breytingum á vinnulið verðlagsgrundvallar búvöru og stafa af launahækkun á almennum vinnumarkaði. Hér er um að ræða að takmarka víxlhækkanir launa og verðlags, þar sem þær eru augljósastar og reyndar lögboðnar, en þessi leiðréttingarliður hefur verið í gildi að meira eða minna leyti allt frá 1950. Í öðru lagi skal draga frá framfærsluvísitölu þá hækkun sem verða kynni á sköttum - eða jafngildi annarra fjármálaráðstafana - annars vegar til að draga úr áhrifum olíuverðshækkunar á hag þeirra heimila, sem helst verða fyrir barðinu á henni, og hins vegar til að draga úr því öryggisleysi sem olíuverðshækkunin veldur í þeim atvinnugreinum sem hvað mest eru háðar olíu. Þykir sanngirnismál að ráðstafanir til þess að jafna nokkuð aðstöðumun, sem af þessu hlýst, valdi ekki hækkun verðbóta. Gert er ráð fyrir að eftir því sem þörf krefur verði flutt sérstök lagafrv. um ráðstafanir í því skyni að jafna aðstöðumun heimila og einstaklinga og draga úr áhrifum olíuverðshækkunar á afkomu fyrirtækja og atvinnugreina til þess að tryggja að hún valdi ekki atvinnubresti. Ríkisstj. hefur þegar gert grein fyrir almennum viðhorfum til olíuvandans og hefur þegar beitt sér fyrir lagasetningu vegna fyrstu áhrifa hans á hag fiskveiða. Á næstunni mun hún leggja fram tillögur um fleiri ráðstafanir á þessu sviði. Í þessu ákvæði felst ekki út af fyrir sig heimild til neins konar skattlagningar. Þar verða auðvitað að koma til lög hverju sinni. Í þriðja lagi er lagt til að breytingar á áfengis- og tóbaksverði hafi ekki áhrif á verðbætur. Hafa svipuð ákvæði, en þó nokkuð breytileg, verið um nokkurt skeið í kjarasamningum. - Gert er ráð fyrir að kauplagsnefnd setji nánari reglur um framkvæmd þessarar greinar. Í 50. gr. er að finna það nýmæli, að við útreikning verðbótavísitölu skuli tekið tillit til versnandi ytri aðstæðna í þjóðarbúskapnum er leiðir af hækkun innflutningsverðs umfram hækkun útflutningsverðs. Hér er kveðið svo á um útreikning verðbótavísitölu, að rýrni viðskiptakjör þjóðarbúsins frá viðskiptakjarastigi ársins 1978, þannig að innflutningsverð hækki umfram útflutningsverð, skal draga frá hækkun verðbótavísitölu 30% þeirrar hlutfallstölu sem viðskiptakjararýrnuninni nemur. Hlutfallstalan 30% er valin með tilliti til hlutfalls vöruinnflutnings af þjóðarframleiðslunni, að áli undanskildu. Við mat á viðskiptakjaraviðmiðun verðbóta frá 1. júní 1979 skal byggt á viðskiptakjaravísitölu Hagstofu Íslands og Þjóðhagsstofnunar fyrir fyrsta ársfjórðung 1979 að 2/3, en að 1/3 á mati á viðskiptakjörum á grundvelli dagverðs á helstu útflutnings- og innflutningsvörum eftir miðjan apríl 1979. Hliðstæð tímaviðmiðun skal gilda fyrir síðari verðbótaútreikning á gildistíma laganna. Batni viðskiptakjörin eiga þau með hliðstæðum hætti að verka til hækkunar verðbótavísitölu, sbr. 2. mgr. 50. gr. Til grundvallar ákvæðum þessarar greinar liggur sú skoðun, að eðlilegt sé að taka tillit til ytri skilyrða þjóðarbúsins vegna versnandi eða batnandi viðskiptakjara við útreikning verðbótavísitölu. Gert er ráð fyrir að kauplagsnefnd setji nánari reglur um tilhögun viðskiptakjaraviðmiðunar verðbótavísitölu. Drög að slíkum reglum voru samin á vegum svonefndrar vísitölunefndar og birt í skýrslu um störf hennar frá 14. febr. 1979. Væntanlega yrði á þessum drögum byggt er kauplagsnefnd setur reglurnar endanlega. En það má einmitt undirstrika, að framkvæmd þessa verðbótakafla alls er mjög undir ákvörðunum kauplagsnefndar komin, og er það undirstrikað í 51. gr. Í IX. kafla er fjallað um vinnumarkaðsmál. Þar er kveðið á um stofnun sérstakrar vinnumálaskrifstofu innan félmrn., þar sem samræmd verði upplýsingasöfnun og skýrslugerð um atvinnumál launafólks í landinu öllu. Enn fremur beiti vinnumálaskrifstofan sér fyrir ráðstöfunum, í því skyni að greiða fyrir tilfærslum starfsmanna milli atvinnugreina, veiti öryrkjum og unglingum aðstoð við að finna vinnu við þeirra hæfi og geri till. um úrbætur á sviði atvinnumála. Loks er það nýmæli í þessum kafla, að atvinnurekendum er gert skylt að tilkynna vinnumálaskrifstofunni og viðkomandi verkalýðsfélagi með fyrirvara ráðgerðar breytingar í rekstri er leiði til uppsagnar starfsfólks. Þá er vinnumálaskrifstofunni falið að fylgjast náið með þróun atvinnumála og gera tillögur um úrbætur í þeim efnum. Þannig er í þessari grein sumpart nánar um að ræða útfærslu á starfi sem þegar hefur verið hafið, en einnig kveðið á um ýmis nýmæli á þessu sviði í því skyni að koma á samræmi og bættri skipan atvinnumála. Þannig er t. d. í 54. gr. um merk nýmæli að ræða, þar sem atvinnurekendum er gert skylt að tilkynna vinnumálaskrifstofunni og viðkomandi verkalýðsfélagi með tveggja mánaða fyrirvara fyrirhugaðan samdrátt eða aðrar þær varanlegar breytingar á rekstri er leiða til uppsagnar fjögurra starfsmanna eða fleiri, þannig að úrræða megi leita í tæka tíð. Með þessu ákvæði er leitast við að tryggja betur en nú er unnt atvinnuöryggi launafólks, en svipuð ákvæði er t. d, að finna í sænsku vinnumálalöggjöfinni. Í X. kafla er fjallað um verðlagsmál. Vegna tímatakmarkana læt ég nú nægja að vísa til aths. varðandi skýringar á einstökum greinum. Sama verð ég líka að gera varðandi XI. kaflann, sem fjallar um Verðjöfnunarsjóð og Aflatryggingasjóð. XII. kafli þarfnast ekki skýringar. Vegna fyrirkomulags umr, hef ég orðið nokkuð að takmarka skýringar á einstökum greinum frv., en þeim verður þá e. t. v. hægt að koma að síðar. Herra forseti. Ég hef nú lokið því að gera grein fyrir efni frv. þessa í einstökum atriðum. Ég held að óhætt sé að segja að frv. feli í sér merka tilraun til þess að ná tökum á verðbólgunni og þeim óstöðugleika sem einkennt hefur íslenskt efnahagslíf, um leið og komið er á skipulegu samráði við samtök launafólks, bænda, sjómanna og vinnuveitenda og lagður grunnur að skynsamlegri áætlunargerð á sviði efnahagsmála. Auk þess felur frv. í sér tilraun til þess að taka með nýjum tökum á þeim sérstöku vandamálum sem að okkur steðja þessa dagana, þar sem er annars vegar stórfelld hækkun olíuverðs og nauðsyn þess að sveigja sókn fiskiskipa frá ofveiddum fiskstofnum til vannýttra stofna á Íslandsmiðum. Í samstarfsyfirlýsingu ríkisstj. segir m. a., að vinna skuli að gerð þjóðhags- og framkvæmdaáætlunar sem marki stefnuna í atvinnumálum, fjárfestingarmálum, tekjuskiptingu og kjaramálum. Jafnframt verði mörkuð stefna um hjöðnun verðbólgu í áföngum og ráðstafanir ákveðnar sem nauðsynlegar eru í þessu skyni, m. a. endurskoðun á vísitölukerfinu, aðgerðir í skattamálum og mótun nýrrar stefnu í fjárfestingar- og lánamálum. Þær ráðstafanir, sem gripið var til í sept. s. l., mörkuðu fyrsta áfanga þessa verks. Með ráðstöfununum í nóv. og des. s. l. var þessu verki fram haldið og í reynd hafinn annar áfangi þess starfs sem um er fjallað í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Meginefni þessa frv. er í fyrsta lagi að marka stefnu í efnahagsmálum til næstu ára, í öðru lagi að bæta skipulag og stjórntæki efnahagsmála í landinu, í þriðja lagi að grípa til ráðstafana þegar í stað á sviði fjármála, peningamála, launamála, verðlagsmála og sveiflujöfnunar í sjávarútvegi sem svari kalli á líðandi stund, í fjórða lagi að búa í haginn fyrir efnahagslegar framfarir og bætt lífskjör í landinu á grundvelli auðlinda lands og sjávar. Það má segja að verðbólguhjöðnunarmarkmiði viðnámslaganna frá í nóv. sé ekki náð með þessu frv. Það er sumpart af því að tekið hefur verið tillit til ábendinga umsagnaraðila, en sumpart af því að atvinnuöryggi hefur verið sett í efsta sæti. En ég vil vara við því að einblína í þessu sambandi aðeins á verðbótakaflann. Önnur ákvæði í frv. eiga að stuðla að hjöðnun verðbólgu, þó að áhrif þeirra séu ekki mælanleg fyrir fram. Forsenda þess, að unnt verði að koma á bættri skipan við stjórn efnahagsmála, er að dregið verði úr verðbólgunni með samræmdum aðgerðum sem þannig séu valdar að hvorki sé atvinnuöryggi teflt í tvísýnu né efnahagslegu jafnvægi eða fjárhagslegu öryggi þjóðarinnar út á við raskað. Til þess að slíkar ráðstafanir beri tilætlaðan árangur þarf skilning og víðtækt samráð og samstarf allra þeirra sem hlut eiga að máli. Verðbólgan hefur á undanförnum árum fært íslenskt efnahagslíf og ýmsan opinberan rekstur svo úr skorðum að lífskjör hafa ekki batnað í kjölfar ytri skilyrða, þar sem hún rýrir beinlínis vöxt þjóðartekna og þar með þjóðarhag. Til lengdargeta kjör launþega því aðeins batnað að þjóðartekjur vaxi. Við viljum halda því aðalsmerki íslenskra efnahagsmála á undanförnum árum að allir hafi næga atvinnu. Það tekst okkur ekki ef verðbólgan fær óáreitt að naga að rótum þjóðlífsins og atvinnuöryggis. Út henni verður að draga. Afleiðingar verðbólgu bitna á þjóðfélaginu í heild, en þegar til lengdar lætur fyrst og fremst á launþegum og sparifjáreigendum. Til þess að tryggja örugga undirstöðu farsældar og framfara í landinu þarf að koma varanlegu jafnvægi á í efnahagsmálum. Það er megintilgangur frv. þessa. Herra forseti. Ég vona að afgreiðslu þessa máls verði hraðað eftir því sem kostur er. Ég tel eðlilegt að viðkomandi nefndir beggja deilda vinni saman að athugun málsins. Þær munu fá í hendur allar fram komnar umsagnir. Ég leyfi mér svo að óska þess, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og til hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Uppruna þess frv., ef frv. skyldi kalla, sem hér er til umr., verður líklega að rekja til Alþfl. Hæstv. forsrh. sagði áðan aðdragandann hafa verið langan og merkilegan. Langur hefur hann a. m. k. verið. Eins og menn minnast lagði Alþfl. fram frv. í Alþýðublaðinu fyrir jól og því var síðan vísað til nefndar í Framsfl. Þegar síðari útgáfur þessa skjals með áorðnum breytingum eru bornar saman við frumritið verður að játa að upphaflega gerðin ber í einu og öllu af hinum síðari, enda þótt réttilega væri á það bent, er hún fyrst sá dagsins ljós, að margt væri skrýtið í kýrhausnum. En hvað sem um Alþfl.-frv. má segja er þar gerð tilraun til að horfast í augu við staðreyndir og leita leiða til að kljást við verðbólgudrauginn sem hér hefur riðið húsum síðan hæstv. forsrh. myndaði hina fyrri ríkisstj. sína 1971. Hitt er svo annað mál, að úrræði Alþfl. manna hefðu engan vanda leyst, hvorki í bráð né lengd, því að þau byggja frá upphafi til enda á alrangri forsendu, þ. e. a. s. þeirri að kerfið margnefnda geti leyst allan mannlegan vanda, aðeins ef það sé styrkt, eflt og falin forsjá, falið alræði í efnahagsmálum. Má í því sambandi t. d. nefna að þeir Alþfl.-menn hugsuðu sér að fá Seðlabanka og ríkisvaldi í hendur 40% alls sparifjár landsmanna og í samvinnu við Kerfið bjuggu þeir til lítið raunalegt kerfi í vaxta- og peningamálum. Þangað má rekja snilliyrði eins og það sem lögfesta átti, að raunvextir verði jákvæðir. Litla kerfið átti síðan í áföngum að byggja á verðbótaþáttum vaxta, vaxtaaukalánum, vaxtaaukum og hvað það allt saman hét. Um þetta spunnust, eins og menn minnast, kátbroslegar umr. milli hv. þm. Vilmundar Gylfasonar og Lúðvíks Jósepssonar, þar sem sá síðar nefndi benti á að við 50% verðbólgu mundu 40% vextir reka hana áfram, en hinn fyrr nefndi, að þá væri bara að elta drauginn. Og þá fundu snillingarnir upp hugtakið „neikvæðir raunvextir“. Þá dámaði mér ekki, eins og þar stendur. Þá er rétt að minna kjósendur Alþfl. frá í fyrra á 5. gr. frv.-draga þeirra, þar sem segir orðrétt, með leyfi forseta: „Með tilliti til sérstakrar skattlagningar verðbólgugróða skulu stjórnvöld á árunum 1979 og 1980 láta kanna eignamyndun einstaklinga og fyrirtækja í skjóli verðbólgu undanfarinna ára.“ Í tengslum við þessa hugsjón Alþfl. flutti svo hæstv. viðskrh, frv. til l. um peningaskipti, svo að hvergi skyldi króna sleppa undan aðgerðum réttvísinnar. Auk þess boðuðu Alþfl.-snillingarnir svo harðsnúnari verðlagsákvæði og höft en nokkru sinni áður. Þeir héldu - og halda sjálfsagt enn, að það sé leiðin til að kljást við verðbólgu. Þeir boðuðu, og boða enn, verulega kjaraskerðingu. Þar eru þeir raunsæir, því að versnandi kjör hljóta að verða fylginautur þess einkennilega samblands stjórnleysis og ofstjórnartilburða sem nú einkenna störf og starfsleysi hæstv. ríkisstj. Þetta var sem sagt upphafið að endalokunum og nú er komið að þeim. Frv. forsrh., eins og það er kallað, hefur séð dagsins ljós, síðasta útgáfa. Lítum á það. Fljótt er hægt að fara yfir sögu. I. kafli, sem fjallar um ýmiss konar áætlanir og skýrslugerðir, segir ekki neitt, eins og ljóst varð af orðum hæstv. forsrh. áðan. - Hann las æðimargt úr frv. og grg. Engin var það skemmtilesning og endurtek ég lítið af því og er honum þakklátur fyrir að koma til skila þeirri endaleysu sem þar stendur í ýmsum greinum. II. kafli í svonefndu eldhúsfrv. Ólafs, sem raunar var aldrei lagt fram á þingi, fjallaði um stofnun kjararáðs. Í lokaútgáfunni var hausinn höggvinn af, hætt við að stofna ráðið, en verkefni þess látin standa í lögunum, ef þessi ósköp verða þá einhvern tíma að lögum en eftir standa spakmæli eins og t. d.: „Verkefni samráðs þessa skal m. a. vera“ og: „Samráðsfundi má halda bæði með fulltrúum einstakra samtaka og fulltrúum ríkisstj. og öllum samráðsaðilum í senn.“ Það á sem sagt að festa það í lögum landsins, að ríkisstj, og einstökum ráðh. sé heimilt að tala við hvern sem er án þess að vitum verði við komið. III. kafli er sagður fjalla um ríkisfjármál. Þar er talað um áætlanir og skýrslur fyrir þjóðhagsárið, næstu þrjú ár o. s. frv., o. s. frv. „Skal að því stefnt að sýna m. a.“, segir orðrétt, „dæmi um líklega þróun . . . samræmi heildarstefnu“ o. s. frv., o. s. frv. Í 11, gr. á svo að koma til móts við krata. Þar er sagt að miða skuli að því, að heildartekjur og útgjöld í fjárl. haldist innan marka sem svara til 30% af vergri þjóðarframleiðslu. Þessi tala var raunar komin niður í 28% í tíð fyrri ríkisstj., en látum það vera. Kratarnir eru sælir í sinni vitleysu og það er auðvitað fyrir mestu. 3. gr. í frv. þeirra hljóðaði svona, með leyfi hæstv. forseta: „Skylt er“, ég endurtek, „skylt er að halda heildartekjum og heildarútgjöldum ríkisbúskaparins innan við 30% af vergri þjóðarframleiðslu á árunum 1979 og 1980“. En í 11. gr. núverandi frv. er talað um að miða við þetta og svo er bætt við smásetningu um að frá þessu skuli þó víkja, ef o. s. frv., o. s. frv. Og það eru raunar alls staðar, þar sem á kratahugsjónir er yfirleitt minnst, settir fyrirvarar. Allt, sem inn er sett fyrir krata, er samstundis tekið út aftur fyrir komma. En í þessum kafla skýtur allt í einu upp grein sem gæti þýtt eitthvað, það er 9. gr. Þar er talað um að niðurgreiðsla landbúnaðarafurða skuli ekki vera hærri en svo, að útsöluverð hverrar afurðar til neytenda verði lægra en svarar verði til framleiðenda. Gerði hæstv. forsrh. nokkra grein fyrir þessu áðan. En um þetta segir í aths. með frv., að niðurgreiðslur þyrftu þá að lækka um 5.4–6.7 milljarða. Það er bara svona, kynni nú einhver launþeginn að segja. Eru ekki niðurgreiðslurnar aðalhagsbótin okkar? Er ekki ríkisstj. okkar alltaf að lækka vöruverð okkur til hagsbóta og svo til þess að halda í skefjum vísitölunni, svo að kaupið rjúki ekki upp úr öllu valdi? Eða var þetta allt saman misskilningur? Var tölvan kannske mötuð vitlaust? Þetta sneri að neytendunum, en hvað sneri að bændum? Um landbúnaðarmál er ekkert annað í þessu frv. Þó liggur fyrir að í vor er hugmyndin að skattleggja bændur um svo sem eins og 1 milljón hvern eða rúmlega það, og reynt er að tildra upp ofstjórnarkerfi í málefnum bænda sem riðið gæti fjölda þeirra að fullu. En ríkisstj. og hæstv. landbrh. vita ekkert um vandamál í landbúnaði eða vilja ekki um þau vita. Er þar þó um að ræða svo stórfelldan vanda að honum verða auðvitað engin skil gerð í þessari umr., en Alþ. þyrfti sannarlega að taka þar til hendinni. Í V. og V. kafli frv. eru með þeim hætti að langt er fyrir neðan virðingu Alþingis svo mikið sem að ræða þá, þótt hún sé stundum talin takmörkuð. En þeir eru sagðir fjalla um fjárfestingar- og lánsfjáráætlanir og framfarir í atvinnuvegunum. Hæstv. forsrh. gerði sér lítið fyrir og ræddi svolítið um þessa kafla og menn heyrðu þær raddir og ætti það að nægja. Raunar má segja það sama um VI. kaflann þar sem fjallað er um stjórn Seðlabankans á peningamálum. Það, sem í kaflanum segir, er allt þegar í lögum, ýmist í 3. eða 4. gr. Seðlabankalaganna. Raunar orðaði hæstv, forsrh. það svo áðan, og það var hreinskilnislegt, að það væri „áréttað“ í sambandi við peningamál. Það voru orð að sönnu, því að allt er þetta fyrir í lögum. En þá er komið að kafla sem óneitanlega segir eitthvað. Það er VII. kaflinn, sem fjallar um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár, en þar er gert ráð fyrir að allvíðtæk verðtrygging verði upp tekin. Vissulega mundi það geta verið liður í aðför að verðbólgunni, ef aðrar forsendur væru fyrir hendi og traust stjórnarfar. Allt er málið þó klætt kerfisbúningi og fléttað ofstjórnaræði. Engu að síður er það góðra gjalda vert, að stjórnarflokkarnir allir skuli lýsa fyllsta stuðningi sínum við verðtryggingu fjárskuldbindinga, enda má segja að það sé kaldhæðni að ganga ætíð á eftir erlendum sparifjáreigendum og biðja þá að fjármagna íslenskar framkvæmdir með fullri verð- og gengistryggingu á sama tíma sem íslenskum sparifjáreigendum er það fyrirmunað. Strax á haustþinginu lögðu sjálfstæðismenn fram þingmál sem varða þennan þýðingarmikla þátt efnahagsmála. Þar er gert ráð fyrir afnámi laga um bann við verðtryggingu fjárskuldbindinga og valdsvið Seðlabanka mjög takmarkað - gert svipað og í öðrum vestrænum ríkjum. Þar er um að ræða frjálsræðisstefnu í peningamálum sem gengur í berhögg við ofstjórnarstefnu núverandi valdhafa, enda er þetta liður í þeirri heildarstefnumörkun Sjálfstfl. sem landslýð hefur verið kynnt og verður betur kynnt áður en til kosninga verður gengið. Hér má þó gjarnan skjóta því inn, þótt það auki eitthvað á angur vinstri manna, að óeiningin, sem þeir segja vera í Sjálfstfl., er ekki meiri en svo, að báðar þær till., sem á þingi hafa verið lagðar fram, um fjármálastjórnina og heildarstefnu í efnahags- og atvinnumálum, voru einróma samþykktar í þingflokki, efnahagsmálanefnd og miðstjórn Sjálfstfl. Sjálfstfl. er þess vegna albúinn að takast á við vandamálin hvenær sem er og leysa þau í anda frjálshyggju - í fyllstu andstöðu við vinstri vitleysurnar. Verður þar um svipaðar aðgerðir að ræða og árið 1960, en þær entust sem kunnugt er á annan áratug. Þó er gert ráð fyrir meira frjálsræði en þá var og enn öflugri atvinnuuppbyggingu sem tryggt getur batnandi lífskjör, og megináhersla er lögð á að höggva að rótum ofstjórnarvaldsins og færa fjármuni til almennings, gagnstætt skattáþján þeirri sem nú ríkir. En hvað sem kerfisdýrkun stjórnarflokkanna líður hljóta sjálfstæðismenn að fagna þeirri hugarfarsbreytingu sem í VIL kafla frv. birtist, enda er hann í rauninni það eina sem bitastætt er í í þessu langa og mikla þskj., að því þó undanskildu að næst er fjallað um verðbætur á laun og stjórnarflokkarnir allir ásáttir um að breyta vísitölugrundvelli og draga með þeim hætti úr víxlhækkunum kaupgjalds og verðlags. Ekki eru þeir þó sammála um hve mikil kjaraskerðingin eða kaupránið, svo að notuð séu þeirra eigin orð, skuli vera. En allir eru þeir sammála um að þar þurfi að taka til hendinni en hressilegar en fram að þessu hefur verið gert. Aðeins er um það deilt, hvort næsta kjaraskerðing eigi að vera svo sem eins og 5% eða 7%, og svo er deilt um hvað eigi að kalla þetta, hvaða búning eigi að færa það í. Og ríkisstj. riðar til falls út af svo sem tveim hundraðshlutum - einum blóðmörskepp í sláturtíðinni. Við sjálfstæðismenn höfum gefið þessari stjórn starfsfrið og við höfum lagt okkur fram um að greiða fyrir þingstörfum, þótt alger upplausn hafi verið í stjórnarliðinu, eins og t. d. síðustu dagana fyrir jól. Þá hefðu engin mál náð fram að ganga, hvorki fjárlög né annað, ef stjórnarandstaðan hefði ekki lagt nótt við dag til að greiða fyrir þingstörfum og bjarga því sem bjargað yrði, svo að heitið gæti að þjóðarskútan væri þó á kili, en ekki á hvolfi. Og nú langar mig að gefa stjórnarflokkunum eitt gott ráð, enn eitt ráð, sem ég hygg að mundi leysa þessa 2% deilu þeirra sem svo erfið er úrlausnar. Það þarf bara eina grein í viðbót við hinar 66, hygg ég þær vera. Hún kæmi í lok vísitölukaflans og hljóðaði eitthvað á þessa leið: „Þrátt fyrir kauprán samkv. þessum kafla skulu láglaunamenn halda þeim kjörum sem þeim voru tryggð með maílögunum 1978.“ Þannig væru kjör þeirra, sem lakast eru settir, og raunar mikils fjölda launamanna, að fullu tryggð og kjaraskerðing vinstri stjórnarinnar lenti á þeim sem betur geta þolað hana. Þetta er sem sagt veganesti sem ég vil gefa sáttasemjaranum mikla, landsföðurnum og sameiningartákni vinstri aflanna fyrir næsta ríkisstjórnarfund. Annars á ég von á því, að um þessa hlið mála verði svo rækilega fjallað hér af öðrum, kannske í bróðerni, að engu þurfi ég við að bæta. En við sjáum hvað setur. Höldum þá áfram skoðun umbúðanna um vísitöluskerðinguna. IX. kafli er um svokallaðar félagslegar ráðstafanir og heitir: „Um vinnumarkaðsmál.“ Þar er enn fylgt þeirri mörkuðu stefnu að færa hefðbundin völd verkalýðsfélaganna inn í stjórnarskrifstofur og ríkiskerfið. Íslensku verkalýðsfélögin eiga ekki lengur að vera að bjástra við neina samningsgerð við vinnuveitendur. Þroskinn þarf að komast á svipað stig og er í sósíalistaríkjum, þar sem velviljað ríkisvald leysir allt saman. Þar semja sjálfkjörnir verkalýðsforingjar við flokkinn sinn og tryggja hag alþýðu. Hún þarf þar hvergi nærri að koma og síst af öllu að ómaka sig á fundi í félögum. Ef þeir kynnu að vera haldnir, sem ástæðulaust er raunar, er það bara til þess að fá stimpil á aðgerðir sem þegar eru ákveðnar af fínu mönnunum í stjórnarráðinu og palisanderskrifstofunum sem verkamenn eru látnir kosta. Og sjá ekki launamenn hve dýrðlegt þetta allt saman er og elskulegt? Félagslegar ráðstafanir hér og félagslegar ráðstafanir þar, kjörin batna dag frá degi, verðlagið er alltaf að lækka, verðbólgan er dauð eða svo til, engir félagsfundir og verkfallastúss. Svona er sósíalisminn unaðslegur. Og allt er þetta oddvitanum blessuðum að þakka, sem sameinaði verkalýðinn undir framsóknarstjórn. Þá er komið að X. kafla frv. sem fjallar um verðlagsmál. Í upphaflegu frv. Ólafs var gert ráð fyrir að flýta gildistöku nýju verðlagslaganna, en í síðustu útgáfunni eru þau hreinlega afnumin eða allt sem máli skiptir í þeim. Þetta mun gert að kröfu hæstv. viðskrh., sem mun hafa álitið að sér yrði fremur vært í ráðherrastóli eftir stórfelldar kjaraskerðingar ef hann hyrfi frá villu síns vegar í verðlagsmálunum. En í þessari d. lýsti hæstv. viðskrh. því yfir skýrt og skilmerkilega á s. l. hausti, að hann mundi sjá til þess, að af viðskrn. hálfu yrði hraðað öllum undirbúningi svo að nýju lögin gætu tekið gildi á tilskildum tíma. En svona smásvik eru ekki bara réttlætanleg í röðum kommúnista, þau þykja þar sniðug. Þá er komið að lokum frv. og þar flaug síðasta skrautfjöður kratanna. Þeir ætluðu sér að breyta ákvæðum um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins þannig að hann yrði betra stjórntæki en nú er og þjónaði betur hinum upprunalega tilgangi að jafna verðsveiflur á erlendum mörkuðum. Lúðvík gerði sér þá lítið fyrir og bætti við einni setningu svo hljóðandi: „Við ákvarðanir sínar skal sjóðsstjórnin einnig líta til afkomu viðkomandi sjávarútvegsgreina“ o. s. frv. Opið er því frv. líka í þennan endann og það kemur sér vel fyrir sjútvrh. Alþfl., því að hann hefur nú greitt bætur á loðnu, þó að bæði verðlag og aflabrögð hafi verið með eindæmum góð, í stað þess að styrkja Verðjöfnunarsjóðinn, eins og kratar hafa mjög gumað af að væri eitt meginbaráttumál þeirra. Og ég leyfi mér að spyrja hæstv. sjútvrh., sem talar síðar í umr., hvað þessari algeru kúvendingu, algeru stefnubreytingu Alþfl. hafi valdið, hvers vegna þeir vilji nú ekki lengur styrkja Verðjöfnunarsjóð þegar mjög góð vertíð er og verðlag stöðugt og gott, heldur greiða þá líka með útveginum. Þeir hafa sem sagt horfið frá þessari stefnu. Og væntanlega svarar ráðh. því, hvað valdið hafi. Og svo kemur í lokin ein loforðagreinin, sem ég held að ég verði að lesa, með leyfi forseta. Hún er svona: „Á árinu 1979 verði lög um Aflatryggingasjóð tekin til gagngerrar endurskoðunar með það fyrir augum, að sjóðurinn gegni því hlutverki sínu að jafna aflasveiflur sem best við þær aðstæður, sem nú eru, m. a. vegna takmarkana á sókn í mikilvæga fiskstofna. Í þessu sambandi verði m. a. heimilað að beita fjármagni sjóðsins til þess að bæta upp verð á þeim tegundum, sem vannýttar kunna að vera, og leggja í því skyni sérstakt gjald á afla af þeim tegundum, sem taldar eru ofnýttar.“ Þarna er svo sem ekki um að ræða neitt smámál, auðlindaskattur með öðru. En greinin segir raunar ekkert annað en að lög verði sett. Það á sem sagt að lögfesta rétt einu sinni að lög verði sett. Þetta er í samræmi við þá lögskýringu sem hæstv. forsrh. og lagaprófessor gaf í umr. um desemberlögin, þar sem 2. og 3. gr. þeirra laga byrjuðu á orðunum: Ríkisstj, mun gera þetta og hitt. - Hann kallaði þetta loforðagreinar, loforðaparagrafa og sagði þetta altítt í rétti margra þjóða, m. a. s. væri loforðagreinar að finna í stjórnarskránni. Enginn lögfræðingur, sem ég hef spurt, og eru þeir þó margir síst lakari fræðimenn en prófessorinn, kannast við þessi ósköp. Auðvitað skilur hvert mannsbarn að það, sem er á ferðinni bæði nú og áður, er samsuða af grg. embættismanna og stjórnmálamanna sem síðan er hrúgað upp í lagaform og settar á kaflafyrirsagnir og númerað. Þetta á ekkert skylt við heilbrigða löggjöf. En skrumskæling íslenskrar löggjafar er auðvitað líka heimil þegar verið er að sætta stríðandi öfl og þjóna alþýðunni. Loforðagreinar skulu það heita, dengjum því í lagasafnið og svíkjum svo allt saman. Það var lóðið. - En þetta er svo sem ekkert meira en sú yfirlýsing dómsmrh. síðustu ríkisstj. nú nýverið, þess sem dómsmrh. var í ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar, að hann hafi staðið að lagasetningu sem einungis þekkist í lögregluríkjum. Ég hef nú rakið efni þessarar frumvarpsnefnu hæstv. forsrh. Það er útþynning þess fræga frv. sem sagt var að hæstv. forsrh. hefði lengi haft í eldhúskróknum heima hjá sér. Hann sýndi það um síðir, en þá brugðust kommarnir ókvæða við. Hæstv. forsrh. glotti og sagði að þeir hefðu aldrei lesið frv. og vissu ekkert hvað í því stæði, en leyfði þeim svo að krukka í það og síðan krötunum aftur með alkunnum afleiðingum. En hvað sem um Alþb.- mennina má segja hygg ég að þeir hafi lesið betur en hæstv. forsrh. og ekki verði um þá sagt eins og Odd þann, sem lítt kunni til lestrar, en var upp með sér og drýldinn og vildi lítið láta vita af vankunnáttu sinni. Einu sinni bað hann um bók þar sem hann var gestkomandi. Honum var lánað Nýja testamentið. Oddur læst lesa nokkra stund, lítur svo upp úr bókinni og segir: „Mikill maður var Bósi, drepur hann enn.“ Ef einhver einn maður ætti þetta svonefnda frv., hefði samið það og gengið frá því, sem raunar mun ekki vera rétt, þá er ég ansi hræddur um að fólkið mundi velja honum heiti eins og t. d. Bögu-Bósi. En spurningin er svo hin, hvern drepur Bósi næst? Það mun framtíðin bera í skauti sér. Sigurvegarar 1978 hafa afturkallað allar dagskipanir. Nú er ekki hrópað: Samningana í gildi, meiri kaupmátt, betri kjör. - Síst af öllu dettur þessum mönnum í hug launajöfnunarstefna eins og sú sem fyrrv, ríkisstj. barðist fyrir, enda eru þeir slíkir snillingar í löggjafarmálum að í fárviðrinu, sem geisað hefur í stjórnarherbúðunum, hreinlega fauk þakið af þegar Kjaradómur fjallaði um launamál BHM, og fjmrh. sá sitt óvænna og tilkynnti að þakið á BSRB hefði líka hrunið. Nú seg,ja stjórnarherrarnir: Við þurfum að keppa að sama kaupmætti og 1978. Við þurfum að nálgast kjörin á tíma síðustu ríkisstj. - Þegar betur er að gáð var þetta allt heldur skárra hjá Geir Hallgrímssyni, en þeir vita bara ekki hvernig þeir eiga að fara að því að tryggja svipuð kjör og þjóðin þó bjó við þegar þeir tóku völdin, og síst af öllu munu þeir þiggja það ráð sem ég gaf þeim áðan, að hverfa að þeirri stefnu sem mörkuð var í maílögunum í fyrra, með því að þá var aðallega hugsað um láglaunafólkið. En það lætur ekki svo mikið í sér heyra hvort sem er. Líf stjórnarinnar gæti aldrei byggst á slíku fólki. Þess vegna svarar ekki kostnaði að hugsa um það. Í annan stað segjast þeir svo berjast hetjubaráttu við verðbólgudrauginn. Fyrst stóð til að á þessu ári yrði verðbólgan komin niður í hvorki meira né minna en 30%. Nú tala þeir um 35–40%. Engum dettur víst í hug, nema þá blindum reiknimeisturum, að þar verði staðnæmst, ef áfram stefnir sem horfir um stjórnarhætti. En hvar er þennan verðbólgudraug að finna? Menn segja að hér hafi verið stöðug verðbólga síðan á stríðsárunum, og víst er um það, að verðlag hefur jafnt og þétt heldur farið hækkandi. En allan síðasta áratug var sæmilega stöðug þróun hér á landi og verðbólga ekki ýkjamikil, yfirleitt þetta frá 3–10%, eða áþekk og í nágrannalöndunum. En hvenær tók þá verðbólgudraugurinn völdin? Hvers vegna er þetta allt svona miklu erfiðara á áttunda áratugnum en hinum sjöunda? Verðbólgudraugurinn tók völdin sama daginn og Ólafur Jóhannesson, hæstv. forsrh., myndaði hina fyrri vinstri stjórn sína árið 1971. Hún kom verðbólgunni í hvorki meira né minna en 54 stig. Síðasta ríkisstj. kom verðbólgunni um tíma niður í 26%, en aðgerðir hennar voru brotnar á bak aftur með sólstöðusamningunum 1977, enda verður að játa að verðbólgudraugurinn var á kreiki í þeirri stjórn líka, þótt hann sæti þar ekki í öndvegi. Og hvar er verðbólgudrauginn nú að finna? Því svari hver fyrir sig. Frv. þetta er fyrst og fremst umbúðafrv. Það eru umbúðir um þá kjaraskerðingu sem stjórnarflokkarnir allir eru sammála um að framkvæma. Allir höfðu ráðh. samþykkt milli 6 og 7% kjaraskerðingu til viðbótar þeim kauplækkunum sem áður höfðu verið framkvæmdar. Reynt hefur verið að færa þetta allt saman í einhvers konar stefnumörkunarbúning, en umbúðirnar um kjaraskerðinguna ætíð verið gegnsæjar. Og þetta síðasta frv., umbúðafrv., er rétt eins og það sé klætt í „sellofan“. Einn þm. Alþfl. líkti stjórnarstefnunni nýlega við nýju fötin keisarans. Sú samlíking er ekki nógu góð. Það þarf ekkert barn til að benda fullorðnu fólki á allsnekt ríkisstj. Þótt sjónin sé ófögur, má nú enginn undan líta. Það skulu verða mín síðustu orð, herra forseti, fengin að láni frá Blöndal sýslumanni Húnvetninga: „Enginn má undan líta.“



Herra forseti. Hér liggur fyrir til umr. afar sérstætt þingmál. Það heitir frv. til l. um stjórn efnahagsmála, án þess að það geti þó leitt til nokkurrar skynsamlegrar stjórnar efnahagsmála þótt samþykkt yrði. Það er flutt af hæstv. forsrh. án þess þó að hæstv. ríkisstj. styðji það. Hæstv. forsrh. hefur nú mælt fyrir frv. án þess að fram hafi komið nokkur skýring á málinu fremur en í skjalinu stendur. Ríkisstj. tók við störfum 1. sept. s. 1, í þeim tilgangi að berjast gegn verðbólgunni. Þetta þskj. er árangurinn af starfi hennar í hátt á sjöunda mánuð. Segja verður sem er að árangurinn er harla lítill og raunar enginn. Ríkisstj. setti sér sjálf ýmsa eindaga til lausnar efnahagsmála, sem frægt er orðið, en hvert úrslitadægrið af öðru leið án þess að ríkisstj. tækist að koma sér saman um efnahagsfrv. Ýmsar efnahagsfrv.-nefnur frá stjórnarsinnum eða ráðh. höfðu þó verið á umboðslausum þeytingi vítt og breitt um landið meðal allra annarra en þeirra sem í almennum þingkosningum höfðu verið til þess kjörnir að fara með mál þjóðarinnar. Alþ. og ríkisstj. fara saman með landsstjórnina samkv. stjórnskipan Íslands. En þessi ríkisstj. tekur sér vald til þess að sniðganga þriðja hluta Alþ. Í umr. á Alþ. um miðjan febr. hefur hæstv. forsrh. sjálfur sagt að hann telji stjórnarandstöðuna á Alþ. engan samráðsaðila ríkisstj. Leynir sér ekki hvaða andi svífur þarna yfir vötnunum. - Má minna á að í stjórnarandstöðunni eru 20 þm. Sjálfstfl., kjörnir í lýðræðislegum kosningum til þess að eiga hluta að landsstjórninni, og á bak við þá stóðu í síðustu kosningum um 40 þús. kjósendur, nánar tiltekið 39 982, og hefðu verið enn fleiri ef sjálfstæðismenn hefðu ekki verið næstu 4 árin á undan í ríkisstj. með Framsfl. Þar kom þó í síðustu viku, að hæstv. forsrh. landsins leitaði til Alþ. um efnahagsmálin, en þó ekki fyrr en allt um þraut. Þetta kallaði málgagn eins stjórnarflokksins, Þjóðviljinn, í fyrirsögn ritstjórnargreinar s. l. föstudag. „Að gefast upp við að stjórna“, en svo hét leiðarinn. Sannleikurinn var auðvitað sá, að Þjóðviljanum gramdist að svo leit út sem forsrh. hefði gefist upp við að láta stjórnast, og það líkaði þeim ekki í Alþb. Nú hefur sjálfur forsrh. landsins setið nokkra daga beygður undir vandarhöggum samráðh. sinna úr Alþb. fyrir að ganga í berhögg við hina raunverulegu húsbændur á heimilinu með framlagningu þessa frv. Í framlagningu þessa frv. felst í raun yfirlýsing af hálfu forsrh. um það, að ríkisstj. hans ráði ekki við efnahagsvandann sem hún var stofnuð til að leysa. Næsta skrefið hefði vitanlega átt að vera að biðjast lausnar fyrir ríkisstj. Engan þarf að undra þótt kommúnistar víkist undan þeirri lýðræðisskyldu að fjalla um málin á Alþ., það er í samræmi við eðli þess flokks. En hitt er torskildara, hvernig hæstv. forsrh. getur varið það fyrir sjálfum sér, fyrir þinginu og þjóðinni að una þessum viðbrögðum félaga sinna í hæstv. ríkisstj. Í umr. utan dagskrár í Sþ. s. l. fimmtudag las Alþb. ráðh. Svavar Gestsson bókun Alþb.-ráðh. á ríkisstjórnarfundi, en hún hafði raunar áður verið kynnt landslýð í fjölmiðlum. Þar sagði m. a.: „Við mótmælum því harðlega að frv. það um efnahagsmál, sem rætt hefur verið á undanfarandi ríkisstjórnarfundum verði lagt fram af forsrh. einum, eins og greint hefur verið frá í fjölmiðlum. Það er mikill hnekkir fyrir stjórnarsamstarfið að þannig skuli að málum staðið og slíkt getur torveldað að samkomulag náist milli stjórnarflokkanna um þau ágreiningsatriði frv. þessa sem óleyst eru, einkum verðbótakafla þess. Vinnubrögð af þessu tagi eru algert einsdæmi og þau eru í fullri andstöðu við yfirlýsingu stjórnarflokkanna á s. l. hausti um samráð við verkalýðshreyfinguna.“ Það má segja, herra forseti, að sínum augum líti hver á silfrið. Í bókuninni bera síðan Alþb.-ráðh. samráðh. sínum ýmis ósannindi á brýn, en slíkt er orðið daglegt brauð í samskiptum stjórnarflokkanna, eins og glöggt mátti heyra í orðaskiptum þeirra hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar og Sighvats Björgvinssonar, formanns þingflokks Alþfl., í umr. í Sþ. á fimmtudaginn var. Í niðurlagi bókunar kommúnistaráðherranna segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „S. l. mánudag hótaði hæstv. forsrh. því að leggja frv. fram sem stjfrv. tveggja stjórnarflokka gegn mótmælum þriðja flokksins. Þessu höfum við harðlega mótmælt og höfum jafnframt lýst því yfir á fyrri fundum ríkisstj., að verði frv. samþykkt óbreytt í andstöðu við Alþb. munum við að sjálfsögðu segja af okkur ráðherrastörfum.“ Þetta sögðu Alþb.-ráðh. og margt fleira. Vafalaust verður samþykkt einhver málamyndabreyting á frv., enda ekki trúlegt að Alþb.-menn víki sjálfviljugir úr valdastólum. En þessar yfirlýsingar sýna þrennt: Í fyrsta lagi fullkomna fyrirlitningu Alþb. á því lýðræðislega hlutverki og skyldu sem stjórnskipan okkar ætlar Alþ. og ríkisstj. Í öðru lagi fullkomna vissu Alþb. um að því sé óhætt að auðmýkja hæstv. forsrh. með þessum hætti, því að hann bresti þor til að vísa á bug Alþb., hinu raunverulega húsbóndavaldi í ríkisstj. Í þriðja lagi eru lyklavöld í stjórnarráðinu meira virði en stjórn efnahagsmála, eða nokkur málefni yfirleitt. Allt þetta getur verið kjósendum til leiðbeiningar og varnaðar þegar þar að kemur, og hefur þá það gagn hlotist af framlagningu frv, þótt ekki sé annað. En þetta ástand á stjórnarbænum hefur verið ærið hávaðasamt og það svo, að aðrir, utan stjórnarflokkanna, hafa tæpast getað yfirgnæft þann gauragang sem þar var, og er það skiljanlegt, eins og sjá má af frekari skýringum sem ég mun nú flytja og leita þá liðsinnisstjórnarblaðanna um það leyti sem ríkisstj. varsett á laggirnar. Ég vík að örfáum atriðum. Hinn 1. sept. birtist á forsíðu Þjóðviljans mynd af hæstv. forsrh., Ólafi Jóhannessyni, undir hinni djarflegu fyrirsögn: „Meiri hluti þjóðarinnar vildi þetta.“ Í textanum lýsir hæstv. forsrh. mjög mikilli ánægju með að stjórnarmyndunartilraun hafi tekist og segir síðan, með leyfi hæstv. forseta: „Stjórnarmyndunarmálin voru komin í slíka sjálfheldu, að það hefði verið til mikillar vanvirðu fyrir Alþ. ef ekki hefði tekist að mynda stjórn núna.“ Í Þjóðviljanum daginn eftir kemur útlegging á því, hver raunverulega myndaði ríkisstj. Þar segir svo í upphafi leiðara, með leyfi hæstv. forseta: „Enginn vafi leikur á því, að Lúðvík Jósepsson á stærri hlut í myndun vinstri stjórnar en nokkur annar maður.“ Í miðjum leiðaranum: „Og það var Lúðvík og enginn nema hann sem hlaut traust framámanna í launþegahreyfingunni, sem nauðsynlegt var til fyrirheita um vinnufrið til loka næsta árs.“ Það leynir sér ekki, herra forseti, við hverja er átt. Það var auðvitað átt við þá sem höfðu rétta pólitíska yfirsýn að mati Þjóðviljans. Í lok leiðarans segir, með leyfi forseta: „Lúðvík var ekki að mynda þessa ríkisstj. sjálfum sér til upphefðar, heldur til styrktar launafólki í landinu. Hins vegar væri það fölsun staðreynda að láta hlut Lúðvíks ekki koma í ljós.“ Formaður þingflokks Alþfl. segir í Tímanum þennan sama dag, að hann hafi greitt atkv. á móti myndun þessarar ríkisstj., enda sé hann á móti þeim hugmyndum, komnum frá Alþb., að unnt sé að stjórna efnahagsmálum á Íslandi út frá skammtímalausnum Lúðvíks Jósepssonar. „Og þetta ættu vinstri menn að hafa lært af reynslunni að er gersamlega útilokað,“ segir Sighvatur Björgvinsson, formaður þingflokks Alþfl. Það er því eðlilegt að Tíminn beri klæði á vopnin hinn 3. sept. „Af fullum þunga“, eins og leiðarinn heitir, og ég leyfi mér að vitna í, með leyfi hæstv. forseta: „Annars vegar hafa framsóknarmenn eðlilega tekið að sér það þjóðholla hlutverk að laða starfskrafta annarra flokka fram til nýtra starfa fyrir þjóðarheildina, draga úr ágreiningi, en miðla málum, svo að nauðsynlegri gætni og hófsemi verði fylgt. Þessu hlutverki hefur á stundum fylgt sú kvöð að sitja undir ónytjuorðum. Þau hafa horfið eins og döggin, en verkin standa eftir.“ Herra forseti. Við sjáum hvað gerist í dag. Hv, þm. hafa séð sýnishorn af þeim daggarperlum sem réttar eru milli ráðh. En lítum á verkin, sem standa eftir, þ, e, þetta frv. Hv. 5. þm. Norðurl. v. hefur gert grein fyrir afstöðu sjálfstæðismanna til efnisatriða frv. þessa. Í heild má um það segja, að verði það samþykkt yrði þar um algeran aðskotahlut í allri íslenskri löggjöf að ræða, svo hjárænulegt er það og undarlegt að allri gerð. Mest af hinu langa máli þess er um atriði sem alls ekki eru framkvæmdaatriði, annað er þegar í lögum og enn annað vitagagnslaust til þess að vinna bug á verðbólgunni. En um þau atriði, er einhverju skipta, er engin samstaða í ríkisstj. og verða þau ekki framkvæmd þegar af þeirri ástæðu. Sú gagnsemi, sem af framlagningu þessa frv. gæti hlotist, væri helst sú að opna augu manna fyrir því, hve fráleitt það er að meiri hluti þjóðarinnar geti viljað þessa ríkisstj. Hæstv. forsrh. sagði í niðurlagi ræðu sinnar: Verðbólguhjöðnunarmarkmiði viðnámslaganna frá því í nóv. er ekki náð. - En hæstv. ráðh. varaði við að einblína á verðbótakaflann. Önnur ákvæði frv. geta haft áhrif, sagði hæstv. ráðh., þótt þau séu ekki mælanleg. En í upphafi máls síns vitnaði hæstv. forsrh. til þessara orða, sem raunar eru frá því í haust: „ Ríkisstj. er sammála um, að mótun samræmdrar stefnu um aðgerðir á öllum sviðum efnahagsmála, sem ráðið geti úrslitum um verðbólguþróun á næstu missirum, skuli vera algert forgangsverkefni.“ - Þetta algera forgangsverkefni hefur mistekist og forsenda þessa frv. er því ekki fyrir hendi, forsenda stjórnarsamstarfsins brostin. Ríkisstj. er margklofin í öllum meginmálum og getur því enga forustu veitt í landsmálum. Hinn 1. sept. sagði hæstv. forsrh. að það væri Alþ. til vanvirðu ef þessi ríkisstj. hefði ekki verið mynduð. Í dag, herra forseti, er það Alþ. til vanvirðu ef þessi ríkisstj. fer ekki frá. Tími er til þess kominn að almenningur taki nú í taumana og tryggi landinu starfhæfa stjórn í anda frjálshyggju til gæfu og öryggis fyrir lifandi og starfandi fólk í stað þeirrar kerfisofstjórnar, að ég ekki segi ráðstjórnar, sem við nú búum við og hvílir á burðarási Alþb., eins og einn hv. Alþb.-þm. orðaði það í haust, undir forustu hæstv. forsrh. Ólafs Jóhannessonar og með aðstoð Alþfl. Við þurfum nýtt Alþ. sem skilur ætlunarverk sitt og hefur kjark til að leysa það verk af hendi með þinglegum og lýðræðislegum hætti.



Herra forseti. Í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir til umr., finnst mér ekki úr vegi að rifja nokkuð upp það ástand, sem ríkti hjá okkur fyrir rúmu ári, nánar tiltekið þegar hér á hinu háa Alþingi voru afgreiddar svokallaðar efnahagsráðstafanir, sem fólust í samþykkt lagasetningar um þau efni í febr. 1978. Undanfari þeirrar lagasetningar var skipun svokallaðrar verðbólgunefndar, sem skipuð var haustið 1977 fyrir tilstuðlan þáv. forsrh., Geirs Hallgrímssonar, formanns Sjálfstfl. Fyrrgreind nefnd var skipuð fulltrúum allra þingflokka og fulltrúum allra launþegasamtaka landsins, hvar í stétt sem þeir stóðu, og mun sjaldan hafa verið haft af ríkisvaldsins hálfu samband við aðila vinnumarkaðarins af meiri trúnaði og einlægni en fólst í störfum fyrrgreindrar verðbólgunefndar. - Á þessar staðreyndir minnist ég hér vegna þess að í kosningabaráttunni sumarið 1978 var margstaðhæft af andstæðingum Sjálfstfl. að „ekkert samráð“ hefði verið haft við launþegasamtökin um febrúarlögin eins og þeir orðuðu það. Ljóst er af skýrslu verðbólgunefndar að vandamálið, sem við var að etja, duldist engum. Af óteljandi yfirlýsingum ráðamanna allra stjórnmálaflokka og hagsmunasamtaka, jafnt launþega sem vinnuveitenda, lá fyrir skýlaus yfirlýsing allra þessara aðila um að verðbólgan í þjóðfélaginu væri höfuðóvinur þess. Eðlilegur rekstur atvinnuvega þjóðarinnar og þar með talið atvinnuöryggi almennings væri í bráðri hættu, ef ekki væru gerðar án tafar nauðsynlegar öryggisráðstafanir. Þrátt fyrir þessar samhljóða yfirlýsingar hinna mörgu hagsmunaaðila var þó sá ljóður á, að ekki tókst að skapa almenna samstöðu þessara aðila um nauðsynlegar og réttlátar varnaraðgerðir í þessum vandasömu málum. Enginn vafi er á því, að þar gætti tilhneiginga svokallaðra verkalýðsflokka til þess að misnota aðstöðu sína hjá launþegasamtökunum þessum flokkum til pólitísks ávinnings. Eftir að margítrekaðar tilraunir af hálfu stjórnvalda til að skapa almenna samstöðu um nauðsynlegar viðnámsaðgerðir gegn verðbólguvandanum milli stjórnmálaflokka og aðila vinnumarkaðarins höfðu reynst árangurslausar stóðu mál þannig hjá þjóðinni að það hlaut að falla í hlut stjórnvalda að gera nauðsynlegar ráðstafanir til björgunar. Þegar svo er komið hjá einu þjóðfélagi, að krónuhækkun kaups um 60–70% milli ára gefur ekki nema 8–10% kaupmáttaraukningu, en veldur hins vegar óstöðvandi verðbólguhraða, sjá allir viti bornir menn að stefnt er í hreina ófæru sem getur ekki endað nema á einn veg, að gjaldmiðillinn lætur undan, krónan minnkar stöðugt og endalokin verða allsherjar efnahagslegt hrun. Með efnahagsráðstöfunum þeim, sem samþ. voru á Alþ. í febr. 1978, var reynt að takast á við þessi mál af djörfung og festu. Til hins ítrasta var þess freistað að þeir, sem breiðust hefðu bökin, bæru þyngstu byrðarnar, og hinum, sem minni máttar voru, var hlíft eftir því sem unnt var, þó að um leið væri viðurkennd sú staðreynd að ef umtalsverður árangur á að nást í baráttunni við hinn sameiginlega óvin þjóðarinnar, verðbólguna, sem ekki hvað síst var afleiðing af óstjórn vinstri stjórnarinnar sem sat hér að völdum 1971–1973, verða allir að fórna einhverju, hjá því verður ekki komist. Strax og ráðstafanir ríkisstjórnarflokkanna tóku gildi hófust gegn þeim hatrammar og hömlulausar mótmælaaðgerðir, pólitísk öfl, sem því miður eiga allt of mikil ítök í samtökum launþega, sáu sér leik á borði til að rangtúlka, afflytja og bera fram alls konar villandi upplýsingar um efnahagsaðgerðir stjórnarflokkanna. Tókst andstæðingum þáv. ríkisstjórnarflokka á þann veg að villa almenningi svo sýn að þessum lífsnauðsynlegu viðnámsaðgerðum stjórnvalda til bjargar efnahagslífi þjóðarinnar allrar var mætt með slíkum mótmæla- og lögbrotaaðgerðum að slíks ofstækis eru fá dæmi, þó að af mörgu slíku sé að taka hjá okkur í þessum málum á liðnum árum. Einnig skal á það bent, að aldrei fyrr munu stjórnmálaflokkar hafa misnotað aðstöðu sína í launþegasamtökunum af jafnmikilli fólsku og gerræði og viðhaft var strax við gildistöku febrúarlaganna. Nægir í því sambandi að benda á yfirgripsmikil ólögleg skyndiverkföll, sem hófust strax um mánaðamótin febr.-mars, víðtækt útflutningsbann á allar helstu útflutningsafurðir landsmanna og innflutningsbannið á olíu. Með þessum gerræðislegu ráðstöfunum, sem áttu eftir að hafa í för með sér stórkostlegt fjárhagslegt tjón fyrir þjóðina í heild, var beinlínis gerð tilraun til þess að skera á lífæð þjóðarinnar, slíkt var ofstækið og það allt af pólitískum uppruna. Það er mál manna, að mjög hafi verið líkt á með þeim Alþb.- og Alþfl.-mönnum komið um skömm og heiður í sambandi við allt það gerningaveður sem þessir flokkar skópu í sambandi við efnahagsmálin, enda uppskera þessara flokka af hinni miklu formyrkvunar- og gerningastarfsemi, sem þeir viðhöfðu, allsvipuð, þó að fengur Alþfl. af þessari þokkaiðju hafi verið eitthvað ríflegri. Eftir stendur sú staðreynd, að aldrei mun í íslensku þjóðlífi hafa tekist að blekkja jafnmarga á jafnskömmum tíma þegar um almennar kosningar hefur verið að ræða, eins og þessum flokkum tókst í kosningunum 1978. Ég hef talið rétt að rifja þessi mál upp allnákvæmlega með hliðsjón af þeirri fullyrðingu núv. stjórnarflokka, sem sýknt og heilagt eru að halda því fram að allar aðgerðir núverandi valdhafa byggist fyrst og fremst á svokölluðu nánu samráði við launþegasamtök landsmanna. Slíkt eru hin mestu öfugmæli. Það er fyrir löngu komið í ljós að slíkt samráð er hjóm eitt sem ekki byggist á neinu raunverulegu samráði eða samstarfi við launþegahreyfinguna í heild, eins og glögglega hefur komið fram hjá hæstv. forsrh., heldur er aðeins nú sem fyrr megináherslan lögð á það hjá stjórnarflokkunum, og á það alveg sérstaklega við um Alþb. og Alþfl., að halda pólitískri aðstöðu innan launþegasamtakanna. Það er aðalatriðið. Afkoma, hagsmunir allra hinna fjölmennu launþega, hinna ýmsu launþegasamtaka, skipta hér litlu máli. Höfuðmálið er pólitískur ávinningur þessara flokka hverju sinni, þó að slíkur ávinningur náist með blekkingum einum. Lítið hefur orðið úr loforðum núv. stjórnarflokkanna um „samningana í gildi“. Enn er við lýði hið svokallaða kauprán þeirra og kjaraskerðing. Hins vegar hefur bæst við stórkostleg hækkun almennra skatta, innflutningsgjöld hafa verið stórhækkuð og veruleg gengislækkun framkvæmd. Hliðarráðstafanir telja stjórnarflokkarnir sig hafa gert til þess að láta líta svo út að þeir hafi ekki svikið öll fögru loforðin sem þeir gáfu fyrir kosningarnar. En svo óskiljanlegar og vandreiknaðar eru þessar aðgerðir, hvort heldur er á sviði efnahagsmála eða svokallaðra félagslegra úrbóta, að einn af varaþm. Framsfl., sem hefur mikla þekkingu til að bera á sviði efnahagsmála, hefur haft um þessar ráðstafanir eitt orð, sem honum fannst lýsa ráðstöfunum þessum skýrast, en það er orðið „sullumall“. Er það almennt mál manna að þar hafi umræddur aðili mjög vel hitt naglann á höfuðið. Skjalfastar sannanir liggja hins vegar fyrir um það, að hefði febrúarráðstöfununum svokölluðu verið mætt - þó ekki hefði verið nema með hlutleysi, að maður tali ekki um með velvild og skilningi hlutaðeigandi aðila vinnumarkaðarins, væri kaupmáttur launa svipaður og hann nú er. Þá hefði ekki þurft - og ég bið hlustendur að taka vel eftir því - að gera þær gífurlegu skatthækkanir og jafnstórfellda gengislækkun og framkvæmdar voru af núv. stjórnvöldum - og það sem kannske er hvað þýðingarmest, að væntanlega hefði fullur jöfnuður - ég endurtek: fullur jöfnuður náðst í ríkisfjármálunum. En eins og öllum er kunnugt vantar milljarðatugi á núgildandi fjárlög til þess að greiðslujöfnuði verði náð og það þrátt fyrir gífurlega aukna skattbyrði á einstaklinga og fyrirtæki. Staðreyndin er einnig sú, að ýmsar ríkisstofnanir skortir marga milljarða til þess að þær geti staðið undir rekstri eins og hann hefur verið ákveðinn af núv. stjórnvöldum, en með því móti er kaupgjaldsvísitölunni haldið niðri og kaupmáttarstigi almennings haldið uppi á reikningslega fölskum forsendum. Hér fer ríkisstj. nákvæmlega að eins og fyrri vinstri stjórnir. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að fjölyrða um einstaka kafla og greinar þessa frv., sem hér liggur fyrir til umr. Hv. 5. þm. Norðurl. v. og hv. 5. þm. Reykv. hafa í ræðum þeim, sem fluttar hafa verið á undan, gert frv. greinargóð skil. Um frv. í heild má segja, að það markist fyrst og fremst af margvíslegum mismunandi sjónarmiðum. En við lestur þess verður maður þess greinilega var, að markmið frv. er umfram allt að þjóna þeim tilgangi að reyna að halda saman þeim sundurlyndu flokkum sem nú standa að stjórn landsins og, að því er best verður séð, eiga það nú eitt sameiginlegt að hanga í ráðherrastólunum svo lengi sem unnt er. Það liggur hins vegar alveg ljóst fyrir, að umræddir flokkar hafa gersamlega misst tök á því að stjórna málefnum þjóðarinnar á þann veg að atvinnuvegir þjóðarinnar megi þróast og starfa með eðlilegum hætti. Öll er stefna frv. óljós, hikandi og sundurlaus. Yfirleitt mótast ákvæði frv. af því að hindra eðlilegt, frjálst framtak einstaklinga og fyrirtækja. Hvergi finnst minnsti vottur af hvatningu til athafna eða framkvæmda. Í sumum greinum frv. er beinlínis að finna brigðmæli um áður markaða stefnu sem flm. þess, hæstv. forsrh., stóð þó að. Á ég þar við kaflann sem snertir verðlagsmál og framkvæmd þeirra. Að vísu var í svokallaðri samstarfsyfirlýsingu núv. stjórnarflokka ákvæði um frestun á gildistöku vissra þýðingarmikilla ákvæða hins nýja frv. um verðlagsmál sem samþ. voru á síðasta þingi, en þar var aðeins um frestun að ræða og í þessari hv. d. gaf hæstv. viðskrh. yfirlýsingu í þá átt, að ráð væri gert fyrir því að umrædd ákvæði tækju fullt gildi síðar. Þá byggir frv. þetta mjög á ákvæðum væntanlegra reglugerða í sambandi við framkvæmd frv., ef það verður samþ. Það er hvorki meira né minna en fimm rn., nærri því helmingur allra rn., ætlað með reglugerðum að setja nánari ákvæði um framkvæmd hinna og þessara kafla frv., eins og það er orðað í því. Slík málsmeðferð sýnir best viðurkenningu flm. frv., hæstv. forsrh., á tómleikanum og vansmíðinni sem er á þessum mikla frv.-bálki. Stjórn með tilskipunarvaldi er ætlað að sitja í öndvegi. Íslendingar hafa langa reynslu af því að láta stjórna sér með tilskipunum og hana ekki góða. Ekkert er það í þessu frv. sem bendir til þess, að hinar nýju tilskipunarreglur muni reynast þjóðinni neitt betur en fyrr. Það ber því allt að sama brunni: Hvar sem maður ber niður í þessu frv. og hvernig sem reynt er að skilgreina efni þess er grundvallarbygging þess grautur af þeim ósamstæðu skoðunum sem þeir flokkar styðjast við sem standa að stjórn þeirri sem núv. hæstv. forsrh. veitir forustu. Í samstarfsyfirlýsingu núv. stjórnarflokka, sem gefin var út við myndun núv. hæstv. ríkisstj., stendur svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Hún (þ. e. ríkisstj.) mun einbeita sér að því að koma efnahagsmálum á traustan grundvöll og tryggja efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar, rekstrargrundvöll atvinnuveganna, fulla atvinnu og treysta kaupmátt launa.“ Hvernig hefur núv. stjórnvöldum tekist að framkvæma þetta aðalatriði stjórnarsáttmálans? Staðreyndirnar blasa við. Stjórnin hefur gersamlega brugðist þessu hlutverki sínu, og það sem meira er: engri, blátt áfram engri eðlilegri verkstjórn hefur verið komið á innan ríkisstj. um skynsamlega framkvæmd mála. Ætli það sé ekki einsdæmi í stjórnarsamstarfi á Íslandi, að þannig fari að formaður ríkisstj. og aðalverkstjóri verði í áheyrn alþjóðar að skýra frá algeru samstöðuleysi innan stjórnar sinnar í þýðingarmestu málum þjóðarinnar? Með því að taka þann kost að standa einn að flutningi þessa frv. hefur hæstv. forsrh. beinlínis staðfest að liðsmenn hans í ríkisstj. láti ekki að stjórn, þ. e. að almennri yfirstjórn og stefnumörkun í málefnum þjóðarinnar verði ekki við komið. Allt er þetta vegna sundurlyndis og sundrungar stjórnarflokkanna, sem ekki geta komið sér saman um nokkurn skapaðan hlut. Þegar svo er komið, er þá nokkur furða þó að spurt sé hvort nú sé ekki mælirinn fullur? Það liggur fyrir að innan ríkisstj. og stuðningsflokka hennar er ekki fyrir hendi sá kjarkur og dugur sem nauðsynlegur er til að taka á og leysa allra þýðingarmestu og vandasömustu málefni þjóðarinnar á hættutímum, þegar úrlausn þeirra þolir enga bið. Þegar svo er komið sem nú hefur verið lýst er það hið minnsta sem hægt er að fara fram á við þessa úrræðalausu valdamenn, að þeir a. m. k. sýni þann kjark og manndóm sem þarf til þess að mæta til dóms hjá þjóðinni, sem sækja og verja mál sín í almennum kosningum og síðan sæta þeim úrskurði sem þjóðin kann að kveða upp í frjálsum lýðræðislegum kosningum. Þetta er það minnsta sem hægt er að krefjast af þeim villuráfandi ráðamönnum, sem nú sitja í valdastólunum. Þeim er stefnt fyrir dómstól þjóðarinnar og þeirri stefnu ber þeim að hlýða.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur lagt fram lagafrv. um stjórn efnahagsmála o. fl. Frv. þetta er ekki stjfrv., heldur er það flutt af ráðh. einum. Þetta er heldur óvenjuleg málsmeðferð, ekki síst í svo stóru og afdrifaríku máli. Við ráðh. Alþb. höfum mótmælt þessum vinnubrögðum og teljum þau óhyggileg. Að sjálfsögðu eiga stjórnarflokkarnir allir að standa sameiginlega að frv. um efnahagsmál - og það hefði vafalaust orðið ofan á ef ríkisstj. hefði tekið sér nokkurra daga frest til að leysa málið. En við lokaafgreiðslu þessa máls í ríkisstj. var lítill sveigjanleiki sýndur af hálfu samstarfsflokka Alþb. Neitað var frekari viðræðum um ágreiningsmál, sem upp kom rétt undir lokin. Öllum samráðum við fulltrúa launþegahreyfingarinnar var hafnað. Neitað var viðræðum við forustumenn Alþýðusambands Íslands og almennt neitað öllum frekari samningaviðræðum. Þannig var málinu siglt í strand meira af kappi en forsjá og öllum á óvart. Afleiðingin er að sjálfsögðu sú, að fullt samkomulag verður hálfu torfengnara en ella hefði verið. Þessi niðurstaða er þeim mun dapurlegri þegar haft er í huga að aðeins vantaði herslumuninn á að fullt samkomulag væri fengið. Frv. það, sem hæstv. forsrh. flytur hér, er í raun og veru samkomulagsfrv. stjórnarflokkanna allra, ef VIII. kafli frv., um verðlagsbætur á laun, er undanskilinn. Þetta frv. byggir raunar í meginatriðum á sameiginlegu áliti þriggja ráðh. sem skiluðu skýrslu sinni til ríkisstj. 1. febr. s. l. Í þessari ráðherranefnd náðist samkomulag um 31 tillögu um aðgerðir í efnahagsmálum. Í tillögum þessum var fjallað um flesta þætti efnahagsmála, ríkisfjármál, peningamál og atvinnumál, en hæstv. forsrh. tók síðan að sér að setja saman frv. með hjálp embættismanna sinna. Þegar frv. forsrh. sá dagsins ljós 12. febr. s. l. kom í ljós að hann hafði í fjölmörgum atriðum farið út fyrir þann samkomulagsgrundvöll sem fyrir lá af hálfu ráðherranefndarinnar. Hann hafði í ýmsum efnum þrætt þá línu, sem samkomulag var um milli Alþfl. og Framsfl., þótt fyrir lægi að Alþb. væri á allt annarri skoðun og væri alls ekki reiðubúið að skrifa upp á slíka stefnu. Þess voru jafnvel dæmi, að í frv. hæstv. forsrh. væri hlaupið eftir hugmyndum sem Alþfl. hafði einn lagt áherslu á og fulltrúi Framsfl. í ráðherranefndinni hafði talið fásinnu að samþykkja. Þessi vinnubrögð hæstv. forsrh. komu mjög á óvart og eiga vafalaust lengi eftir að verða mönnum nokkur ráðgáta. Eðli sínu samkv. hlutu þau að tefja verulega fyrir því að samkomulag gæti tekist, hlutu að valda því að hávær átök hæfust milli stjórnarflokkanna á opinberum vettvangi. Það kom líka á daginn að í stað þess að afgreiða efnahagsmálin upp úr miðjum febrúar, eins og ráðgert hafði verið og allir áttu von á að loknum störfum ráðherranefndarinnar, hefur tekið rúman mánuð að ná samkomulagi um meginatriði frv. og vantar þó enn herslumuninn. Við Alþb.-menn brugðumst hart við þegar frv. hæstv. forsrh. var lagt fram fyrir rúmum mánuði. Frv. þetta var líka verulega gallað, m. a. vegna þess að það samrýmdist ekki tveimur meginstefnumiðum þessarar ríkisstj., að tryggja fulla atvinnu í landinu og viðhalda þeim lífskjörum láglaunafólks sem um samdist í seinustu kjarasamningum. Þetta frv. var hlaðið af ískyggilegum tilhneigingum til að framkalla atvinnuleysi, eins og síðar verður nánar vikið að, og þótti mörgum með ólíkindum að framsóknarmaður hefði lagt þar hönd á plóginn. Einum mánuði síðar hafa náðst fram stórfelldar breytingar á frv. þessu. Mörgum greinum þess hefur verið verulega breytt. Verstu ákvæði þess hafa verið strikuð út og tveir nýir kaflar komið inn í frv. Endanlegt samkomulag var því loksins í augsýn. Ekkert gat því réttlætt það, að forsrh. færi að flytja frv. í eigin nafni áður en allir þættir samkomulagsins væru komnir á hreint. Þessi vinnubrögð eru þeim mun óeðlilegri þegar haft er í huga að lengi hefur legið fyrir um hvað væri hægt að ná samkomulagi í vísitölumálinu og um hvað ekki. Síðan ráðherranefndin var að störfum hefur verið vitað að samkomulag gæti fyrst og fremst tekist um að setja verðbótavísitölu í 100 í eitt skipti og taka kerfisbundið tillit til viðskiptakjara að 30 hundraðshlutum. Þessi niðurstaða lá í loftinu þegar í fyrri hluta febrúar, en þegar hæstv. forsrh. lagði frv. sitt fram 12. febr. s. l. sáu allt aðrar hugmyndir dagsins ljós. Þar voru þræddar margvíslegar tillögur sem fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar voru þegar búnir að hafna í vísitölunefndinni, enda miðuðu þær bersýnilega að því að brjóta niður það varnarvirki launafólks sem verðtrygging launa felur bersýnilega í sér. Afleiðingin af þessum óheppilega tillöguflutningi varð svo sú, að vísitölunefndin leystist upp og samkomulag við fulltrúa launamanna náðist ekki að sinni. Mánuði síðar, þegar samkomulag var loksins í augsýn um breytt frv., voru þessi mál komin nokkurn veginn í fyrra horf og við það var miðað að gera tvær meginbreytingar á verðbótavísitölu: að setja í 100, eins og það er kallað, og taka mið af viðskiptakjörum að 30 hundraðshlutum. Við ráðh. Alþb. höfðum hins vegar margfaldan fyrirvara á því, að um nánari útfærslu þessara breytinga yrði að hafa samráð við fjölmennustu heildarsamtök launafólks. Hér var um tæknilega útfærslu málsins að ræða sem hlaut að skipta verulegu máli, en þegar á reyndi neituðu samstarfsflokkar okkar öllum samráðum við launþegasamtökin um þennan þátt málsins, og sérstaklega neituðu ráðh. Alþfl. að taka nokkurt tillit til ábendinga sem fram komu frá miðstjórn Alþýðusambands Íslands. Sá texti, sem fyrir lá, var auðvitað ekki sá eini sem til greina gat komið. Þessi texti var undirbúinn af embættismönnum, og það var fyrst á mánudag að ráðh. varð almennt ljóst hvað á bak við hann bjó. Þetta var einfaldlega óhagstæðasti kosturinn sem völ var á frá sjónarmiði verkalýðshreyfingarinnar, eins og ég mun nánar víkja að síðar, og fól í sér 2–3% meiri kjaraskerðingu en menn höfðu almennt gert ráð fyrir að fylgdi þessum breytingum. Í þennan texta embættismanna hélt Alþfl. dauðahaldi fram á seinustu stund og neitaði öllum brtt., stórum og smáum. Nú var það bersýnilega ekki lengur aðalatriði, hvort mótuð yrði efnahagsstefna til langs tíma. Nú virtist það skipta öllu fyrir Alþfl., hvort honum tækist að raga niður tekjur láglaunafólksins um nokkur prósentustig. Í þessu skyni virtist flokkurinn reiðubúinn að fórna hverju sem var, jafnvel stjórnarsamvinnunni. Hver væri svo ávinningurinn af slíkri þrákelkni, ef stjórnarsamvinnunni væri fórnað? Afleiðingin yrði stjórnarkreppa, efnahagsleg ringulreið og ófriður á vinnumarkaði. Verðbólgan mundi æða aftur upp og árangursrík barátta stjórnarflokkanna gegn verðbólgunni á undanförnum mánuðum væri meira eða minna unnin fyrir gýg. Það er þetta sem heitir að henda barninu út með baðvatninu. Menn gerast svo gráðugir í að skera niður fleiri og fleiri prósentur, að áður en þeir vita af hafa þeir breytt góðum vinnufriði í opið stríð við launafólk í landinu. Hver man ekki eftir slagorðum Alþfl. í seinustu kosningum um kjarasáttmála? Þetta var gott slagorð meðan verið var að fiska atkv. En hvernig birtist kjarasáttmáli Alþfl. í reynd? Kjarasáttmáli Alþfl. er einhliða lögbinding kjaraskerðingar í trássi við verkalýðshreyfinguna. Kjarasáttmáli Alþfl. er í því fólginn að hundsa algerlega ábendingar miðstjórnarmanna í Alþýðusambandi Íslands, hvort sem þeir koma úr flokki þeirra eða öðrum flokkum. Frekar skal samstarfi stjórnarflokkanna stefnt í bráðan voða en að gefið sé ráðrúm til að ræða við fulltrúa þessara fjölmennustu samtaka launamanna. Og þegar allt er svo komið í hnút, eins og var á þriðjudaginn var, þá er hlaupið í fjölmiðlana til að ljúga því að fólki að þrátt fyrir umtalsverða kjaraskerðingu muni kaupmáttur launa fara vaxandi á þessu ári. Líklega trúðu furðulega margir þessum fjarstæðukenndu fullyrðingum fremur en að treysta heilbrigðri skynsemi. Og hverju eiga menn ekki að trúa þegar fréttastofur útvarps og sjónvarps endurtaka þessa fjarstæðu að eigin frumkvæði hvað eftir annað? Staðreynd málsins er hins vegar sú, að vegna kaupránslaganna, sem sett voru fyrir einu ári og afnumin voru á s. l. hausti, er allt útlit fyrir að meðalkaupmáttur á þessu ári geti verið 1% hærri en meðalkaupmáttur á síðasta ári. Það er mál sem ekki varðar þetta frv., heldur skýrist einfaldlega af stórfelldri kjaraskerðingu á fyrri hluta seinasta árs. En afleiðingar þessa frv. eru ótvírætt þær, að kaupmáttur launa fer verulega rýrnandi frá því sem var á fyrsta ársfjórðungi, eins og hver maður getur sagt sér sjálfur og þarf ekki reiknimeistara til. Það, sem á milli ber í þessari deilu, svarar til 3–4% í kaupi. Mörgum þykir það mikið, öðrum ekki. En munurinn er bersýnilega ekki meiri en svo, að ekki sé unnt að fara bil beggja. Satt að segja tel ég að þegar á allt er litið séu vinnubrögðin, sem viðhöfð hafa verið, það versta við þetta frv. Við Alþb.-menn erum eindregnir stuðningsmenn þessa samstarfs. Við munum gera allt sem í okkar valdi stendur til að sættir geti tekist og frv. fái afgreiðslu með ákveðnum breytingum. En við látum ekki ganga yfir okkur. Sjónarmið og ábendingar samtaka launafólks verður að taka til meðferðar með jákvæðu hugarfari og reyna samningaleið þegar á milli ber. Við Alþb.-menn getum ekki unað því, að heildarsamtökum launafólks Alþýðusambandi Íslands - sé sýnd sú lítilsvirðing sem fólst í viðbrögðum ráðh. Alþfl. og Framsfl. við bréfi miðstjórnar Alþýðusambands Íslands s. l. mánudag. Í þingflokki Alþb., stjórn verkalýðsmálaráðs og framkvæmdastjórn hefur aldrei verið minnsti ágreiningur um að sjónarmið miðstjórnar Alþýðusambandsins hlytum við að styðja. Á fjölmennum fundi þessara stofnana með þeim miðstjórnarmönnum, sem náðist til s. l. mánudag, var alger eining um að Alþb. stæði ekki að flutningi þessa frv. nema tekið yrði tillit til sjónarmiða miðstjórnar Alþýðusambandsins um vísitölumálið. Um þetta var alger eining, enda var þessi afstaða í fullu samræmi við margyfirlýsta fyrirvara okkar ráðh. á fyrri fundum í ríkisstj. Tröllasögur dagblaða um átök og ágreining á þessum Alþb.-fundi milli stuðningsmanna og andstæðinga ríkisstj. eru alger uppspuni frá rótum, eins og þeir fjölmörgu geta vitnað um sem sátu þennan fund. En áður en ég vík nánar að atburðarásinni þessa seinustu daga, áður en frv. var lagt fram, vil ég fjalla um nokkur helstu efnisatriði þess og almennt um málefnaágreining stjórnarflokkanna þessa seinustu tvo mánuði. Ég hef áður nefnt að í ráðherranefndinni var samstaða um rúmlega 30 efnisatriði. Hins vegar kom það strax fram þar, að áherslur flokkanna væru nokkuð mismunandi. Allir flokkarnir lögðu áherslu á sparnað og samdrátt í útgjöldum með einum eða öðrum hætti. Allir voru þeir sammála um að spara í ríkisrekstri, enda vafalaust víða unnt að auka hagkvæmni hjá hinu opinbera. En munurinn á afstöðu flokkanna lá einkum í því, að Alþfl. vildi stuðla að sem mestum samdrætti í framkvæmdum og draga með ýmsum hætti úr kaupmætti launa með breytingum á vísitölukerfi, en við Alþb.-menn lögðum mesta áherslu á sparnað í milliliðakerfi og í rekstri atvinnuveganna. Við bentum jafnframt á að markvissar hagræðingaraðgerðir, einkum á sviði sjávarútvegs og iðnaðar, eins og ég mun nánar víkja að á eftir, væru brýnasta verkefnið í íslenskum efnahagsmálum og þar mætti ná fram sparnaði á tiltölulega skömmum tíma sem næmi tugum milljarða kr. Við töldum sem sagt vænlegast að móta efnahagsstefnu til langs tíma með róttækum kerfisbreytingum sem stuðluðu að minni yfirbyggingu, minni tilkostnaði og meiri framleiðslu. Núv. ríkisstj. setti sér þrjú meginmarkmið þegar hún kom til valda: að tryggja fulla atvinnu, tryggja óskert lífskjör og draga verulega úr verðbólgu. Þessi markmið eru öll mjög mikilvæg og þá ekki síst tvö þau fyrri. Verðbólgan er á niðurleið. Við höfum þegar náð umtalsverðum árangri í baráttunni við verðbólguna. Við skulum ekki fórna atvinnuörygginu eða lífskjörum almennings í örvæntingarfullri tilraun til að draga hraðar úr verðbólgu en unnt er að gera með þolanlegum og skaplegum hætti. Hlutfall fjárfestingar miðað við þjóðarframleiðslu er í algeru lágmarki á þessu ári, um 25%, og hefur ekki orðið lægra síðan á kreppuárunum 1969–1970 í tíð viðreisnarstjórnar. Núverandi atvinnuástand verður að heita viðunandi miðað við árstíma, en má þó ekki tæpara standa. Við Alþb.-menn höfum samþykkt þetta fjárfestingarhlutfall til bráðabirgða sem lið í baráttunni gegn verðbólgu, en við neitum frekari samdrætti í framkvæmdum og neitum raunar að fallast á þetta fjárfestingarhlutfall sem varanlega viðmiðun. Við teljum okkur skylt að vera vel á verði gagnvart atvinnuleysisvofunni. Þann draug viljum við hiklaust berja niður hvar sem hann birtist, a. m. k. meðan það er í okkar valdi. Fjögur atriði í frv. forsrh., sem hann lagði fram um miðjan febrúar, voru bersýnilega að nokkru í ætt við atvinnuleysisdrauginn og hefðu ískyggileg samdráttaráhrif umfram það sem orðið er ef þau yrðu að lögum. Ekkert þessara atriða var að finna í sameiginlegu áliti ráðherranefndarinnar. Í þessu efni fór hæstv. forsrh. langt út fyrir þann ramma sem sameiginleg niðurstaða ráðherranefndarinnar markaði. En öllum þessum fjórum atriðum hefur nú verið breytt eftir mánaðar samningaþóf stjórnarflokkanna og er það vel. Fyrst vil ég nefna vaxtamálin. Í ráðherranefndinni var það afstaða Alþb., að við gætum fallist á verðtryggingu lána sem tekin væru til lengri tíma en tveggja ára. Það er svo með skammtímalán, að enginn munur er á verðtryggingu annars vegar og háum vöxtum hins vegar þegar skammtímalán eiga í hlut. Við erum og höfum alltaf verið algerlega á móti því, að háir vextir yrðu settir á rekstrar- og afurðalán. Í fyrsta frv. hæstv. forsrh. var gengið út frá því sem meginreglu, að öll lán yrðu verðtryggð með einum eða öðrum hætti. Þetta hefði óhjákvæmilega þýtt, að mjög háir vextir hefðu einnig orðið á rekstrar- og afurðalánum og hvers konar skammtímalánum. Þessi ráðstöfun hefði haft lamandi áhrif á margvíslegan smárekstur. Ég er ekki í neinum minnsta vafa um að hundruð fyrirtækja hefðu orðið að draga saman seglin og segja upp starfsliði sínu ef þessi hefði raunin orðið á, þessi hefði orðið niðurstaðan. Afleiðingin hefði sem sagt óhjákvæmilega orðið almennur samdráttur í atvinnulífi. Nú hefur verðtryggingarkafla frv. verið breytt á þann veg, í samræmi við málamiðlun stjórnarflokkanna, að gengið er út frá því að sérstakar reglur gildi um rekstrar- og afurðalán. Náskylt þessu atriði er það ákvæði fyrra frv. hæstv. forsrh. að hækka bindiskyldu úr 25% í 30%. Það var mat okkar Alþb.-manna, að hefði ákvæði þetta orðið að lögum hefði það haft þær afleiðingar að frysta um 7–10 þús. millj. kr., eftir því hvernig reiknað er og við hvað miðað er, af ráðstöfunarfé banka og sparisjóða. Áhrif þessara aðgerða hefðu óhjákvæmilega orðið stórfelldur samdráttur í atvinnulífi. Þjónusta bankakerfisins hefði dregist verulega saman. Nú er hins vegar samkomulag um það milli stjórnarflokkanna, að þessi grein skuli felld niður, og hún er ekki í þessu síðara frv. sem hæstv. forsrh. flytur. En samanlagt hefðu þessi tvö atriði, sem ég hef nú nefnt, ef þau hefðu orðið að lögum, óhjákvæmilega stuðlað að verulegu atvinnuleysi hér á landi að nokkrum tíma liðnum. Þriðja atriðið þessu skylt er það ákvæði 30. gr. frv., að peningamagn í umferð skuli bundið þeim takmörkum að það aukist ekki um meira en 25% frá upphafi til loka árs, að teknu tilliti til árstíðabundinna sveiflna. Ef ákvæði þetta væri tekið bókstaflega og verðbólgan í þjóðfélaginu frá upphafi til loka árs væri 30% hlyti afleiðingin að verða neyðarástand í bankakerfinu. Það var vissulega aðalkosturinn við þetta frv.-ákvæði, að enginn virtist gera ráð fyrir að þetta ákvæði yrði nokkurn tíma tekið alvarlega. Bankastjórar Seðlabankans höfðu m. a. lýst yfir í viðtölum við ráðherranefndina í janúar að hvergi á byggðu bóli fyndust lagaákvæði af þessu tagi, og í ráðherranefndinni taldi hæstv. landbrh., Steingrímur Hermannsson, að fráleitt væri með öllu að lögfesta ákvæði í þessa átt. Það er vissulega alveg ljóst, að þetta ákvæði var komið inn í frv. hæstv. forsrh, á sínum tíma fyrst og fremst til þess að friða ákveðna menn í Alþfl., án þess að menn gerðu ráð fyrir að efni þess hefði nokkurt raunverulegt gildi. En til þess að tryggja að þessi grein verði merkingarlaus og geti með engum hætti orðið til skaða hefur sem betur fer verið bætt þessum orðum inn í frvgr. ég les viðbótina, með leyfi forseta: „Frá þessum markmiðum má þó víkja, ef óvæntar breytingar verða á þjóðarbúskapnum, t. d. þannig, að atvinnuöryggi sé í hættu, eða ef séð er, að forsendur þjóðhagsspár um verðþróun á árinu 1979 standist ekki.“ Nú veit auðvitað hver einasti þm. hér í salnum, að þessar forsendur eru þegar brostnar, og þarf þá enginn að hafa frekari áhyggjur af framkvæmd þessarar lagagreinar. Fjórða ágreiningsatriði, ákvæði 11. gr. frv., að á árinu 1979 skyldu ákvarðanir í ríkisfjármálum við það miðaðar að heildartekjur og útgjöld á fjárl. héldust innan marka sem svaraði til 30% af vergri þjóðarframleiðslu og sama mark yrði 1980. Fjárlög 1979 hafa þegar verið afgreidd, eins og öllum er vonandi kunnugt um, og það er því einungis hjákátlegt að Alþ. ætli nú að setja lög um það, hvernig afgreiða skuli fjárlög fyrir árið 1979. Hitt ákvæðið er raunverulegt efnisákvæði, hvernig þessum málum skuli hagað á árinu 1980. Í fyrsta frv. forsrh. var beinlínis tekið fram, að sömu mörk skyldu þá gilda. Vissulega er ekki um það að ræða, að framkvæmd þessa ákvæðis hefði í för með sér samdrátt frá því fjárfestingarhlutfalli sem nú er ríkjandi. Fjárlagatölur ársins 1979 reiknaðar í hlutfalli við áætlun um verga þjóðarframleiðslu á verðlagi þessa árs leiða til þeirrar niðurstöðu að hlutfallið sé nú 28.5% , og því er hér nokkurt svigrúm fyrir hendi. Hitt er ljóst, að atvinnustarfsemi getur dregist saman af ýmsum ástæðum. Það hefur því verið sjónarmið okkar Alþb.-manna, að í því væri fólginn mikill öryggisventill að ríkisvaldið gæti aukið umsvif sín ef atvinnuleysi vofði yfir. Með lögbindingu væri hins vegar verið að binda hendur ríkisstj. með óeðlilegum hætti. Því höfum við neitað svo afdráttarlausu ákvæði um heildarútgjöld og tekjur ríkisins á árinu 1980. Nú hefur hins vegar orðið málamiðlunarsamkomulag milli stjórnarflokkanna um að orða þessa grein með þeirri viðbót varðandi markmiðið á árinu 1980, að frá því skuli víkja ef óvæntar og verulegar breytingar verði í þjóðarbúskapnum og sérstaklega ef ætla megi að hætta sé á atvinnuleysi. Þetta teljum við viðunandi breytingu og hefðum ekki verið reiðubúnir að samþykkja frvgr. í hinum fyrra búningi. Fimmta meiri háttar ágreiningsefni varðar framlög til sjóða og félagslegra verkefna sem bundin eru í lögum. Alþfl. hefur um margra mánaða skeið lagt allt kapp á það í samvinnu og viðræðum stjórnarflokkanna, að öll framlög til sjóða og félagslegra framkvæmda, sem bundin eru í lögum, skyldu numin úr lögum, en ákveðin í fjárl. hverju sinni. Við Alþb.-menn höfum hins vegar verið andvígir slíkri ákvörðun. Vissulega getum við fallist á að lagaákvæðum af þessu tagi verði nokkuð fækkað, en í mörgum tilvikum er um að ræða framlög til félagslegra réttindamála, t. d. framlög í Byggðasjóð, framlög í Byggingarsjóð, Vegasjóð, Félagsheimilasjóð eða til ýmiss konar menningarmála. Við erum ekki reiðubúnir, án þess að hafa athugað málið miklu nánar, að slá því föstu að fé til þessarar starfsemi og þessara mála renni í ríkiskassann, en síðan eigi þingmeirihl. að slumpa á hverju ári á þá upphæð sem gangi til þessara þarfa hverju sinni. Ríkisstjórnir koma og fara og hreinskilnislega sagt óttumst við að framlög til félagsmála og ýmiss konar þjóðþrifamála mundu hugsanlega minnka verulega, ef þessi breyting yrði gerð. Við viljum því engu slá föstu nema að nánar athuguðu máli, og við fögnum því að orðalag þessarar greinar er á þann veg, að þessi framlög skuli tekin til endurskoðunar og kannað að hve miklu leyti þessi framlög verði framvegis ákveðin með fjárl. ár hvert. Sjötta meiri háttar ágreiningsefnið í viðræðum stjórnarflokkanna hefur snúist um fjárfestingarmálin. Í ákafanum að skera niður fjárfestingar ríkisins til félagslegra þarfa hafa ýmsir samstarfsmenn okkar viljað gleyma því, að framkvæmdir ríkisins eru aðeins lítill hluti af heildarfjárfestingunni. Fjárfestingar annarra aðila eru harla skipulagslausar og oft mjög óhagkvæmar. Við höfum því lagt þunga áherslu á að komið yrði á heildarstjórn fjárfestingarmála, en samstarfsflokkar okkar hafa því miður ekki verið ýkjaopnir fyrir miklum breytingum á þessu sviði. Þó er nú kominn inn í þetta frv. nýr kafli, V. kafli, sem komið hefur inn í frv. við seinustu meðferð þess í ríkisstj., og við í Alþb. teljum að þessi kafli sé mjög til bóta. Þar er fjallað um framfarir í atvinnuvegum og hagræðingu í atvinnurekstri. Þar segir, í 22. gr., að rn. einstakra atvinnuvega skuli hafa forgöngu um gerð atvinnuvegaáætlana hvert á sínu sviði. Við áætlanagerðina skuli sérstaklega miðað að frekari vinnslu og bættri nýtingu innlendra hráefna og kannaðar hugmyndir og gerðar áætlanir um nýjar atvinnugreinar er treyst gætu undirstöðu þjóðarbúskaparins. Í 23. gr. er um það fjallað, að ráðh. viðkomandi atvinnugreina ásamt forsrh. annist nauðsynlega samræmingu við gerð atvinnuvegaáætlana. Við Alþb.-menn teljum að þarna sé fenginn nokkur vísir að raunverulegu áætlunarráði. Þessir aðilar eiga að sjá til þess, að samræmi sé milli atvinnuvegaáætlana og fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar, en í 19. gr. kemur skýrt fram, að undirbúningur fjárfestingar- og lánsfjáráætlana sé á vegum ríkisstj. og að ríkisstj. leggi fyrir Alþ. slíkar áætlanir fyrir eitt ár í senn og skuli þær fylgja fjárlagafrv. Öll eru þessi ákvæði mjög til hins betra og við fögnum því að þessi breyting hefur verið gerð á frv. Við undirbúning þessa frv, höfum við Alþb.-menn lagt mjög þunga áherslu á stóraukna hagræðingarstarfsemi. Ég held að það sé ekki um deilt að íslenskur atvinnurekstur sé mjög óhagkvæmur og illa búinn að tækjum og vélum. Með skipulagsbreytingum og hagræðingu, einkum í sjávarútvegi og almennum iðnaði, væri vafalaust unnt að stórauka verðmæti framleiðslunnar og draga úr framleiðslukostnaði. Við teljum því að þau ákvæði, sem finna má í 26. gr. frv., séu til mikilla bóta, en þar er gert ráð fyrir að til hagræðingar í undirstöðugreinum atvinnulífsins skuli ríkisstj. útvega sérstaklega 1000 millj. kr. að láni á þessu ári og 2000 millj. á næsta ári. Ákvæði um sparnað í milliliðakerfinu eru því miður nær engin í þessu frv. Við Alþb.-menn höfum ítrekað gert kröfu til þess að dregið sé úr þeim gífurlega kostnaði sem núverandi milliliðakerfi hefur í för með sér. Við höfum bent m. a. á að eðlilegt sé að rækileg athugun fari fram á vöruflutningum til landsins og frá landinu með það fyrir augum að draga úr kostnaði við þessa flutninga og lækka þannig almennt vöruverð í landinu og minnka útgjöld útflutningsaðila. Við höfum í öðru tagi lagt til hvað eftir annað að boðinn yrði út innflutningur á vissum stórum vöruflokkum og útboðsskilmálar yrðu í samræmi við lægsta verð á erlendum mörkuðum. Við höfum enn fremur lagt það til, að komið yrði á einfaldara og ódýrara rekstrarkerfi í olíusölumálum. Fyrsta skrefið í þá átt yrði stofnun olíuheildsölu ríkisins. Olíuheildsalan hefði svo með höndum öll innkaup til landsins á bensíni og hvers kyns olíuvörum til brennslu og smurnings og annaðist flutning á þeim til birgðastöðva í landinu og ræki slíkar innflutnings- og birgðastöðvar. Við höfum ennfremur lagt það til, að knúið yrði á um lækkun vátryggingagjalda, m. a. með útboði á stórum tryggingaþáttum, og að sett yrðu í lög ströng starfsskilyrði fyrir tryggingafélög, þeim fækkað og iðgjöld lækkuð. Því miður hafa þessar tillögur okkar ekki átt enn sem komið er upp á pallborðið hjá samstarfsflokkum okkar. Í ráðherranefndinni var ákveðið að leggja til að nefnd yrði skipuð til að gera tillögur um skipulag olíuverslunar í landinu. Ég vænti þess, að tillaga þessi komi til framkvæmda fyrr en síðar, en ég harma hins vegar að í frv. skuli ekki vera nein ákvæði sem stuðla að því að draga verulega úr þeim gífurlega kostnaði sem núverandi milliliðakerfi hefur í för með sér. Um viðskiptamál er nokkuð fjallað í frv. þessu, enda hafa þau mál verið mjög til umr. nú í seinni tíð. Í fyrsta frv. hæstv. forsrh. var gert ráð fyrir varðandi hin nýju verðlagslög, sem samþykkt voru með stuðningi Framsfl. og Sjálfstfl. og með atkvæðum eins eða tveggja þm. Alþfl. á þingi fyrir einu ári, að framkvæmd þeirra laga yrði flýtt um tvo mánuði. Nú stóð það að vísu aldrei til af hálfu okkar Alþb.-manna að þessi lög tækju gildi óbreytt. Við höfðum ávallt gert ráð fyrir því, að þessi lög yrðu tekin til endurskoðunar áður en þau kæmu til framkvæmda. Það er því alrangt, sem fram kom áðan í máli hv. þm. Eyjólfs Konráðs Jónssonar, að gefin hafi verið fyrirheit um að þessi lög kæmu til framkvæmda óbreytt. Þá hefur hann misskilið málin heldur en ekki. Það datt okkur Alþb:-mönnum aldrei í hug. En nú hefur verið fjallað um þessi mál og í því nýja frv., sem hér liggur fyrir, eru gerðar verulegar breytingar á lögum þessum. Í gildandi lögum er það meginreglan, að álagning skuli vera frjáls nema í undantekningartilvikum. Í því frv., sem hér liggur fyrir, er þessu hins vegar..snúið við, enda segir í 3. mgr. 58. gr., með leyfi forseta: „Það skal vera meginregla að vöruverð sé háð verðlagseftirliti og verðlagsákvæðum. Þó getur verðlagsráð, að fengnu samþykki ríkisstj., heimilað að fella einstaka vöruflokka undan verðlagsákvæðum.“ Frjáls álagning er hér aðeins hugsanleg sem undantekningartilvik. Ég þarf víst engum að segja það, að við teljum að þessi breyting á frv. sé mjög verulega til bóta. Herra forseti. Því miður leyfir tími minn ekki að farið sé yfir öll þau ákvæði sem tekið hafa breytingum við meðferð ríkisstj. og umr. seinasta mánuðinn um þetta frv. Ég hef hins vegar dregið hér fram helstu ágreiningsmálin. En þó hef ég lítið vikið að seinasta ágreiningsefninu, sem enn bíður úrlausnar, þ. e. að kjaramálum og að verðbótaákvæðum frv. Það hefur áður komið fram í máli mínu, að um seinustu helgi hafði tekist samkomulag um alla kafla þessa frv. nema VIII. kaflann. Varðandi þann kafla hafði þó tekist óformlegt samkomulag á þann veg, að einu breytingarnar, sem yrðu gerðar á núverandi verðbótakerfi, miðuðust við að verðbótavísitala yrði sett í 100 og tekin yrði upp viðmiðun við viðskiptakjör. Við ráðh. Alþb. höfðum hins vegar margfaldan fyrirvara á orðalagi þessara ákvæða og hvernig tæknilegri útfærslu málsins yrði háttað. Auðvitað var óhjákvæmilegt að ræða þessi mál nánar við hagfræðinga Þjóðhagsstofnunar og þá ekki síður við forustumenn launþegasamtakanna og hagfræðilega ráðunauta þeirra áður en endanlegar ákvarðanir yrðu teknar. Ýmis tæknileg atriði hlutu að orka tvímælis, enginn gat verið í vafa um það. Einföld setning, sem lætur lítið yfir sér, getur búið yfir talsverðri kjaraskerðingu þótt lítið beri á, og einmitt þannig var það í þessu tilviki. Tímans vegna get ég aðeins leyft mér að nefna hér eitt atriði af mörgum sem verið hafa til umr. og snerta tæknilega útfærslu málsins, en það er það atriði sem varðar viðmiðun við viðskiptakjör. Við Alþb.-menn höfðum fallist á að við útreikning verðbótavísitölu verði tekið eðlilegt tillit til breytinga á viðskiptakjörum. Það er ekki eðlilegt að ef verðlag á innfluttum vörum hækkar snögglega upp úr öllu valdi fái þjóðin öll kauphækkun út á það, þá fái sérhver launamaður það borið uppi í hækkuðu kaupi. Við föllumst fúslega á að breytingar, sem sníða af þær hækkanir eða lækkanir sem verða á vísitölu viðskiptakjara, séu skynsamlegar frá efnahagslegu sjónarmiði. Þær stuðla að efnahagslegu jafnvægi og leiða til þess að sveiflur í verði vöru, sem við flytjum inn á hverju ári og raunar á hverjum degi, jafnist frekar út í efnahagskerfi okkar en að þær magnist upp. Nú seinustu mánuði hafa viðskiptakjör farið versnandi. Vissulega hlýtur viðmiðun við viðskiptakjör þá að hafa einhverja kjaraskerðingu í för með sér til bráðabirgða. En viðskiptakjörin geta allt eins farið batnandi þegar fram líða stundir, eins og þau hafa gert, og þá mundi þessi tenging við viðskiptakjör verða kjarabót, en ekki kjaraskerðing. Það er einnig staðreynd að viðskiptakjör hafa farið hægt og þétt batnandi seinustu áratugi. Við teljum því að verkalýðshreyfingin geti óhrædd fallist á kerfi af þessu tagi. Í fyrsta frv. forsrh. var við það miðað, að mæling viðskiptakjara yrði miðuð við meðalviðskiptakjör 1978 annars vegar og hins vegar sem síðari tímapunkt við viðskiptakjör á seinasta ársfjórðungi 1978 að miklum meiri hluta til. Þessi tilhögun hefði táknað minni hækkun verðbóta á laun sem numið hefði rúmu 1 prósentustigi þegar tillaga forsrh. var lögð fram í febrúarmánuði. Í síðari útgáfu frv. hafa allar dagsetningar hvað þetta atriði snertir verið færðar fram um þrjá mánuði, þannig að nú er talað um fyrsta ársfjórðung 1979 í staðinn fyrir fjórða ársfjórðung 1978, nú er talað um 1. júní í staðinn fyrir 1. mars o. s. frv., að undanskildu einu atriði, þ. e. a. s. við hvað grunnviðmiðun viðskiptakjara miðist. Við ráðh. Alþb. bentum strax á að eðlilegast væri að breyta grunnviðmiðun viðskiptakjaranna í samræmi við þá breytingu á dagsetningum sem þegar hafði verið gerð í frv., þannig að í staðinn fyrir 12 mánuði ársins 1978 væri miðað við viðskiptakjör á 9 mánuðum ársins 1978 og þremur fyrstu mánuðum ársins 1979. Við töldum að eðlilegt væri, úr því að öllum dagsetningum hafði verið hnikað til sem svaraði þremur mánuðum og þær færðar fram, að þessi dagsetning væri einnig háð nákvæmlega sömu breytingu. Þetta töldum við eðlilega og sanngjarna kröfu. Þannig reiknuð hefði viðskiptakjaraviðmiðunin valdið hliðstæðri skerðingu og áður hafði verið reiknað með, eða 1.3 hundraðshlutum. En samstarfsflokkarnir héldu fast við það að breyta ekki grunnviðmiðun viðskiptakjaranna, því að með því að halda fast í þessa einu dagsetningu og breyta öllum hinum verður kjaraskerðingin 3%, en ekki rúmlega 1%, þegar aðrar dagsetningar hafa verið færðar fram. Það er sem sagt vísvitandi valin sú tæknilega útfærsla sem mestri skerðingu veldur. Sama gildir um ýmislegt annað orðalag í verðbótakafla frv. Þar hallar alvarlega á rétt launafólks til verðbóta, svo að samanlagt verður kjaraskerðingin, sem fólgin er í þessum kafla frv., rúm 6%. Auðvitað var óhjákvæmilegt að ræða þessi tæknilegu og flóknu atriði, sem ég hef nú gert að umtalsefni, við fulltrúa verkalýðshreyfingarinnar. Auðvitað kom ekki til greina að velja óhagstæðustu útgáfuna á þessu ákvæði. Það var okkar fyrirvari, þegar frv. var öðru sinni sent út á mánudag fyrir einni viku, m. a. til miðstjórnar Alþýðusambands Íslands, að þetta yrði að ræða nánar. Þá höfðu forustumenn Alþýðusambands Íslands haft þennan texta til athugunar að mínu frumkvæði í rúman sólarhring og hagfræðilegir ráðunautar miðstjórnarinnar höfðu þá haft ráðrúm til að átta sig á ýmsum kjaraskerðingaráhrifum þess texta sem fyrir lá. Á fundi þingflokks, miðstjórnar og framkvæmdastjórnar Alþb., þar sem einnig voru saman komnir fulltrúar í stjórn verkalýðsmálaráðs Alþb., greindum við ráðh. Alþb. frá þessum margyfirlýstu fyrirvörum okkar, og það var þá einróma niðurstaða fundarmanna að fyrirliggjandi texti verðbótakaflans væri óviðunandi með öllu. Hins vegar brá svo við á ríkisstjórnarfundi þetta sama kvöld, að ábendingum miðstjórnar Alþýðusambandsins var algerlega hafnað og hafnað að taka upp viðræður um tæknilega hlið málsins. Á fundi þingflokks Alþb. og stjórnar verkalýðsmálaráðs daginn eftir, þ. e. a. s. s. l. þriðjudag, var samþykkt í samráði við okkur ráðh. flokksins og með öllum greiddum atkv. gegn tveimur - þessir tveir vildu ganga lengra - að leggja fram till. í ríkisstj. um málamiðlun, þar sem lagfærð yrðu þrjú af þeim fimm atriðum sem deilan stóð um. Það var síðan gert. En ráðh. Alþfl. neituðu enn á ný að fallast á nokkra minnstu breytingu á þessum kafla frv. Auðvitað hefði verið eðlilegast, þegar hér var komið, að leggja frv. fram án þessa kafla, meðan samkomulag var ekki fengið, og gefa sér tíma til að semja um málið, en sú varð ekki niðurstaðan og því er nú málið allt erfiðara viðfangs en ella hefði verið. Ég hef gert grein fyrir atburðarás seinustu daga eins og hún kemur okkur Alþb.-mönnum fyrir sjónir, og ég hef fjallað hér um þær breytingar sem orðið hafa á efnahagsfrv. í seinasta mánuði. Vissulega hefðum við Alþb. menn viljað gera miklu meiri breytingar á þessu frv. Það er ekkert launungarmál að ýmislegt í frv. er okkur lítt að skapi. En við höfum sannarlega reynt að teygja okkur til hins ítrasta til að samkomulag gæti tekist. Á hitt er og að líta, að stórfelldar breytingar hafa verið gerðar á frv. í samræmi við óskir okkar, og það ber alls ekki að vanmeta. Þó er augljóst að margt vantar í frv. þetta. Hér er ekki að finna þá markvissu fjárfestingarstjórn sem við höfum lagt hvað þyngsta áherslu á. Hér eru ekki nein ákvæði, eins og ég rakti áðan, um sparnað í hagkerfinu, t. d. endurskipulagningu olíusölu eða vátryggingarmála, fækkun banka eða róttækar ráðstafanir til lækkunar á verði innfluttra vara. Hér eru ekki heldur nein ákvæði um skattamál, eins og við höfum þó margoft gert kröfu til, eða skattlagningu stóreigna, sem ýmsir hafa komist yfir á ótrúlega skömmum tíma í krafti verðbólgu seinustu ára. En þrátt fyrir alla þessa annmarka, þrátt fyrir ófullkomleika þessa frv. og þrátt fyrir megna óánægju með vinnubrögð í ríkisstj. við undirbúning þessa máls erum við Alþb.-menn reiðubúnir til að samþykkja frv. með nokkrum breytingum, sem úrslitum hljóta að ráða. Ég held að það leyni sér ekki, að allur þorri fólks vill að þessi stjórn sitji áfram. Mér virðist margt benda til þess, að núverandi stjórnarsamstarf njóti stuðnings langt út fyrir raðir þeirra manna sem talist geta stuðningsmenn einhvers stjórnarflokkanna. Ástæðan er einfaldlega sú, að fólk veit og sér að ef þessi stjórn færi frá tæki við stjórnleysi og efnahagsleg ringulreið um margra mánaða skeið. Fólk óttast efnahagslegt öngþveiti eins og það sem var að skella yfir þjóðina s. l. haust þegar þessi stjórn tók við. Fólk óttast atvinnuleysi ef allt fer í hnút. Fólk hræðist þá íhaldsstjórn sem hugsanlega tæki við að nokkrum tíma liðnum. Menn fagna þeim vinnufriði, sem skapast hefur á undanförnum mánuðum, og menn finna að þessi ríkisstj. hefur ein möguleika til að ná upp því samstarfi milli ríkisvalds og verkalýðshreyfingar sem þarf að vera til staðar á erfiðum tímum. Þess vegna eru þeir býsna margir sem horfa til okkar með þá von í brjósti, að okkur takist að setja niður þessar deilur og semja um þann ágreining sem enn ógnar framtíð þessa stjórnarsamstarfs. Við Alþb.-menn teljum að þessir þrír flokkar geti unnið saman og eigi að vinna saman. Að vísu skal það játað að þriggja flokka stjórn er vafalaust erfiðari í framkvæmd en tveggja flokka stjórn. Samningar verða tímafrekari og flóknari, þegar þrír eiga að semja, og ágreiningsefnin að sama skapi erfiðari viðfangs. En við verðum að sætta okkur við hlutina eins og þeir eru. Hitt kemur á móti, að þessir þrír flokkar eiga margt sameiginlegt. Ekki er þó unnt að loka augunum fyrir því, að í Alþfl. er hópur manna sem hefur verið andvígur þessari ríkisstj. frá öndverðu. Þessi hópur á talsverð ítök í þingflokknum og þó enn meiri í flokksstjórn og hefur haldið uppi látlausum skæruhernaði á hendur þessari ríkisstj. allan starfstíma hennar með stöðugum kröfum um að lagt sé í styrjöld við verkalýðshreyfinguna og samtök bænda. Ráðh. Alþfl. eru ekki í þessum hópi. Þeir hafa aftur og aftur lent í minni hl. í sínum flokki og verið beygðir undir ok þessa íhaldssama hóps. Samkomulag um þetta frv. og þar með um framtíð ríkisstj. veltur sem sagt algerlega á því, hvort þeir menn verða ofan á innan Alþfl. sem ekkert vilja gefa eftir í einu eða neinu og stefna því bersýnilega að stjórnarslitum nú þegar, eða þá hitt, hvort þau öfl í flokknum ná aftur forustunni sem vilja áframhaldandi samvinnu. Í máli mínu hér á undan hef ég nokkuð gagnrýnt hæstv. forsrh. fyrir meðferð hans á þessu máli. Það verður að segja hverja sögu eins og hún er. Laumuleg meðferð ágreinings í svo mikilvægu máli er ekki í neinu samræmi við tímans kall. Hitt vil ég láta koma fram, að við Alþb. menn treystum forsrh. fullkomlega til að beita sér nú fyrir nauðsynlegri málamiðlun, svo að frv. þetta nái fram að ganga. Hann hefur traust okkar og við væntum forustu hans á lokastigi þessa máls. Vissulega hefði hann ekki átt að leggja frv. fram einn og í andstöðu við stærsta stjórnarflokkinn. Hann hefði fremur átt að fresta afgreiðslu málsins og standa fyrir frekari viðræðum um verðbótakafla frv., m. a. við miðstjórn Alþýðusambands Íslands. Hitt hefur komið skýrt fram í máli mínu, að forsrh. var bersýnilega reiðubúinn að ganga til móts við málamiðlunartillögur okkar Alþb.-ráðh. á seinasta ríkisstjórnarfundinum sem fjallaði um frv. Þar stóðu framsóknarmennirnir ekki í veginum, en það voru ráðh. Alþfl. sem neituðu allri málamiðlun. Ég er ekki í vafa um að nú á lokastigi málsins væri auðvelt fyrir Framsfl. og Alþb. að ná samkomulagi, sem báðir flokkar geta við unað, um lausn þeirra ágreiningsmála sem eftir standa. Ég veit líka að margir Alþfl. menn gera sér fullkomlega grein fyrir því, að verði flokkur þeirra áfram ósveigjanlegur í afstöðu sinni til málamiðlunar og verði þannig valdur að því að kollvarpa þessari ríkisstj. uppsker hann litlar þakkir í þeim kosningum sem á eftir munu fylgja. Staðreyndin er sú, að fólk er ekki ákaft í kosningar, ekki ákaft í að fella þessa stjórn og ekki ákaft í að skerða kjör láglaunafólks um 6–7% á sama tíma og „þökin“ rjúka af launum hátekjumanna, sem flestir fá nú 5–10% kauphækkun. Þetta skilja forustumenn Alþfl. og því er full ástæða til bjartsýni um framgang þessa frv. þegar nokkrar breytingar hafa verið gerðar á því.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir, á sér þó nokkurn aðdraganda. Í desembermánuði s. l. setti Alþfl. fram hugmyndir sínar um þetta efni í frv.-formi, um leið og hann knúði á um að slíkt frv. yrði flutt. Fyrirliggjandi frv. er þannig skilgetið afkvæmi frv. Alþfl. og framtaks Alþfl. frá því í desembermánuði s. l. og í því frv., sem hér er til umr., er að finna flest þau atriði sem fram voru sett í frv. Alþfl. frá þessum tíma. En menn kunna að spyrja: Hvers vegna hefur Alþfl. lagt slíkt kapp á að flutt yrði frv. um efnahagsstefnu og efnahagsstjórn? Svarið er einfalt. Til þess að árangur náist þarf samræmt átak á mörgum sviðum efnahagslífsins. Þessi sjónarmið Alþfl. hafa nú hlotið stuðning með flutningi fyrirliggjandi frv. Auðvitað er þetta frv. málamiðlun milli ýmissa skoðana og ekki að öllu leyti eins og Alþfl. hefði helst kosið, en í því er þó að finna merka stefnumótun. Alþfl. hefur því lýst yfir stuðningi við frv. eins og það liggur fyrir, enda hefur verið um það fjallað í helstu stofnunum flokksins, svo sem flokksstjórn, þingflokki og verkalýðsmálaráði. Undanfarin ár og missiri hafa einkennst af linnulausum umr. um efnahagsmál. Látlaust er talað um að koma verðbólgunni niður eða stemma stigu við verðbólgunni. Látlaust er talað um að draga úr erlendri skuldasöfnun. En árangurinn hefur látið á sér standa. Þegar markmiðin eru rædd eru allir sammála, en þegar kemur að framkvæmdinni hefur samstaðan reynst minni, bæði milli flokka og úti í þjóðfélaginu, og á meðan bíða framfaramálin. Þegar menn skoða frv. það, sem hér er til umr., held ég að menn eigi að skoða það í ljósi þessarar linnulausu umr. og hvernig hafi til tekist á undanförnum árum. Hvernig tókst t. d. til hjá seinustu ríkisstj.? Hefur hún mikið til að guma af? Á stjórnartímabili hennar var verðbólgan á bilinu 32-53% á ári hverju. En hvað hefur þá verið að? Jú, að menn hafa ekki sameinast um að beita þeim tækjum, sem nauðsynleg eru, með samræmdum hætti og talið um markmið eins og að draga úr verðbólgu og erlendri skuldasöfnun hefur því reynst marklítið. Og enn er verðbólgan geigvænleg. Sumir græða á henni, en aðrir tapa og þeir tapa mest sem verst eru settir og ekki hafa aðgang að bankakerfinu og alls konar fyrirgreiðslum. Menn benda á að þetta frv. sé að ýmsu leyti sérstætt og það er rétt. Þetta frv. er í sjálfu sér einstætt. Það er einstætt vegna þess að þau viðfangsefni, sem við er að fást, eru geigvænleg. Það er einstætt vegna þess að aldrei áður hefur verið gerð tilraun til þess að taka á efnahagsmálunum með þessum hætti. Við kunnum því vel, Alþfl. menn, að þannig sé um þetta frv. rætt rétt eins og sagt var um frv. okkar frá því í des., því að við lifum á einstæðum tímum og við meiri óvissu og erfiðari aðstæður en oftast áður. Gömlu aðferðirnar hafa ekki dugað. Þess vegna er þörf nýrra aðferða. Þetta frv. vísar til réttrar áttar. Ég mun ekki fjalla um alla þætti frv., en vil minna á nokkra þeirra. Þar er að finna atriði sem varða bætta hagstjórn, eins og það að fjárlög og lánsfjáráætlun skuli lögð fram samtímis og afgreidd samtímis á grundvelli þjóðhagsáætlunar. Það er einmitt misræmi í þessum efnum og skortur á heildaryfirsýn sem hefur orðið til þess að fjárlög ríkisins og lánsfjáráætlun hafa ekki orðið þau stjórntæki sem þau geta verið og nauðsynlegt er að þau séu. Fjárl. hafa togað í norður og lánsfjáráætlun í suður, og hin þjóðfélagslegu markmið, atvinnan, verðlagsþróunin og erlend skuldasöfnun, hafa þá gleymst. Þær forsendur, sem fyrir hendi eru í þjóðarbúskapnum, hafa svo legið á milli hluta. Þessar aðferðir hafa leitt til ófarnaðar. Þær eru stjórnleysið uppmálað. Í II. kafla frv. er fjallað um samskipti stjórnvalda við samtök launafólks, sjómanna, bænda og atvinnurekenda. Með því er ætlað að tryggja að samráð geti verið á milli þessara mikilvægu heildarsamtaka og ríkisvaldsins. Í frv. er enn fremur að finna takmörkun á niðurgreiðslum og markmið sem eru sett fram til þess að draga úr niðurgreiðslum í áföngum. Þessi ákvæði eru mikilvæg, af því að ótæpilegar niðurgreiðslur skekkja verðmyndunina og framleiðsluna til lengri tíma litið og þær bjóða heim misnotkun eins og dæmin sanna. Þá eru í frv. ákvæði sem varða takmörkun á ríkisumsvifum, þannig að heildartekjur og heildargjöld ríkisins skuli ekki fara yfir 30% af vergum þjóðartekjum. Þetta er beinlínis trygging gegn ótæpilegri skattlagningu. Í frv. eru ákvæði um að draga úr peningamagni í umferð, um að koma á raunvöxtum í áföngum á næstu tveimur árum og um verðtryggingu sparifjár og útlána. Þá er gert ráð fyrir uppskurði á sjóðakerfinu og bundnum framlögum ríkisins. Í frv. er fjallað um vinnumarkaðsmál sem feli í sér upplýsingamiðlun til þess að auðvelda yfirsýn yfir vinnumarkaðinn. Þá eru líka kaflar um launastefnu og þar með verðbætur á laun, verðlagsmál, atvinnuvegaáætlanir og jöfnunarsjóði sjávarútvegsins. Þeir, sem halda því fram, að þetta frv. fjalli einungis um verðbætur á laun, fara vissulega villir vegar. Mörg merkustu ákvæði frv. eru einmitt um önnur efni. Ég tek það í fyrsta lagi, að sett skuli fram tiltekin töluleg markmið, tiltekin viðmiðunaratriði til þess að miða stjórn efnahagsmála við á næstu árum. Þau markmið eru auðvitað sett án þess að atvinnu sé stefnt í hættu, enda beinlínis tilgangurinn að treysta atvinnuöryggið í bráð og lengd. Ég vísa algerlega á bug öllum fullyrðingum um að stefnt sé að atvinnuleysi. En verðbólgan og stjórnleysið getur hins vegar lagt atvinnuvegina í rúst. Ég tek það líka sem stefnumarkandi atriði, tímamótaatriði, að koma skuli á jákvæðum raunvöxtum í áföngum. Ég tel það líka til tímamótaatriða að upp skuli tekið ákvæði um að ná heildarendurskoðun á sjóðakerfinu og taka viðjar hinna bundnu framlaga ríkisins til endurskoðunar. Allt eru þetta baráttumál. Alþfl., og ég ítreka það enn og aftur, að þeir, sem einskorða umr. sínar við verðlags- og launamál og gera því skóna að það sé meginefni frv., renna enn skeið hinnar gömlu steinrunnu og ófrjóu umræðu um efnahagsmál sem hefur haldið þjóðinni og stjórnmálunum í viðjum á undanförnum árum. Út úr því eigum við að brjótast. Lítum nánar á nokkur þessara atriða. Við Alþfl.-menn höfum barist fyrir því að upp verði teknir jákvæðir raunvextir jafnframt því sem greiðslubyrðin yrði lækkuð á lánum og henni dreift yfir lengri tíma. En hvers vegna höfum við barist fyrir þessu máli? Jú, vegna þess að þá peninga, sem menn fá að láni, eiga menn að greiða til baka í sömu verðmætum og þegar þeir fengu þá að láni. Annars er hreinlega um skuld að ræða. Og þeir, sem eiga sparifé, eiga að fá eðlilega ávöxtun af því. Annars er frá þeim stolið. En fleira kemur til. Ef á að stjórna fjárfestingunni verða vextir að vera jákvæðir, annars brestur kerfið og skömmtunarvald bankastjóra og sjóðsstjórna verður yfirgnæfandi. Fjárfestingin leitar ekki þangað sem hún skilar mestum afrakstri í þjóðarbúið, mestu til vinnandi handa, heldur leitar hún til þeirra sem eiga gott samband við bankastjóra og sjóðsstjóra. Hinir jákvæðu raunvextir fela því í sér margþætta bragarbót eða í fáum orðum sagt: betri fjárfestingarstjórn og aukið réttlæti. Talsmenn Sjálfstfl. hafa tjáð sig bæði með og móti þessu ákvæði og í rauninni flúið í það skjól að segja sem svo, að bankarnir skuli ákveða stefnuna fyrir Sjálfstfl. Við Alþfl.-menn höfum háð harða rimmu við aðra flokka um þetta mál. Þeir, sem berjast gegn þessu máli, vilja áframhaldandi spillingu, vilja áframhaldandi óstjórn. Þá er í frv. ákvæði um að halda peningamagninu í skefjum. Óheft seðlaprentun, sem ekkert stendur á bak við, kyndir undir verðbólguna og hún getur einungis endað með því að erlend skuldasöfnun aukist. Lítum svo á ákvæðið um uppskurð á sjóðakerfinu. Tilgangur þess er tvíþættur. Annars vegar á það að vera til að samræma lánskjörin milli sjóðanna, en eins og nú er ræður happa- og glappaaðferðin því, hvers konar kjör eru á lánum. Í öðru lagi þarf að breyta útlánareglum sjóðanna þannig að lánsfé fari til þeirra hluta sem skila þjóðfélaginu áleiðis til heftra mannlífs, fari í þjóðhagslega arðbæra fjárfestingu og félagslegar framfarir. Er t. d. nokkurt vit í því að lánsfé til gaddavírsgirðinga skuli vera með niðurgreiddum kjörum á sama tíma og lánsfé til uppbyggingar við fiskvinnslu skuli vera með ströngum kjörum, eða lán til jarðakaupa skuli vera með niðurgreiddum kjörum, en lán til uppbyggingar í iðnaði skuli vera með þungum kjörum? Uppskurðurinn á hinum bundnu framlögum ríkisins er ekki síður mikilvægur. Mörg þessara framlaga eru samkv. lögum sem sett voru fyrir löngu. Markmiðið með þeim á sínum tíma kann að hafa verið góðra gjalda vert, en þjóðfélagið hefur breyst og við þurfum að stefna að annars konar uppbyggingu en átti við þá. Ég nefni t. d. jarðræktarframlög. Er nokkurt vit í því að bundin skuli ákveðin framlög til jarðræktar á sama tíma og vitað er að um offramleiðslu er að ræða á landbúnaðarvörum, sem leiðir til þess að alþýða þessa lands verður að greiða með útflutningi á þessum sömu landbúnaðarafurðum? Eins og þjóðfélagsuppbyggingin er núna er greinilega óviturlegt og óhagkvæmt að ýta með þessum hætti undir enn frekari offramleiðslu. Sama gildir t. d. um framlög til framræslu samkv. jarðræktarlögum. Útflutningsuppbætur á landbúnaðarafurðir hafa verið greiddar eftir sjálfvirku kerfi, þannig að almenningur í landinu er skattlagður til að greiða með útflutningi á þeim. Þetta ákvæði þarf greinilega endurskoðunar við. Það hefur verið snúið út úr þeim ákvæðum frv., sem lúta að hinum bundnu framlögum og endurskoðun þeirra, og látið sem svo, að endurskoðunarákvæðin þýddu í öllum tilfellum að ekkert fé færi til þeirra verkefna sem hér um ræðir. Þetta er hið argasta öfugmæli. Engum hefur t. d. dottið í hug að hætt yrði að tryggja fé til Byggingarsjóðs ríkisins, og allra síst hefur það verið í hugum Alþfl.-manna. En það er meginatriði, að sjóðakerfi þetta og framlög verði tekin til endurskoðunar í ljósi þess, að þjóðfélagið hefur breyst síðan lögin um hin margvíslegu framlög voru sett, og til þess að auka hagstjórn. Einmitt þess vegna höfum við talað fyrir því, að þau skuli ákveða í sem ríkustum mæli í fjárl. hverju sinni. Sjálfvirkni framlaga og útlána án tillits til arðsemi er verðbólguhvetjandi og dregur úr lífskjarabótum. XI. kafli frv. fjallar um jöfnunarsjóði sjávarútvegsins, annars vegar um Verðjöfnunarsjóð og hins vegar Aflatryggingasjóð. Varðandi Verðjöfnunarsjóðinn eru gerðar tvær breytingar. Gert er ráð fyrir að ákvörðun um verðgrundvöll liggi fyrir áður en Verðlagsráð sjávarútvegsins fjallar um fiskverð, og í annan stað er ákvæði um að við ákvörðun þessa skuli það meginsjónarmið ríkja að líta á markaðsaðstæður, en ekki horft beinlínis á afkomu fiskvinnslunnar, heldur einungis að svo miklu leyti sem það samrýmist tilgangi sjóðsins og raunverulegri verðjöfnun. Með þessu móti er ætlunin að girða fyrir misnotkun á sjóðshugmyndinni, en eins og kunnugt er hafa ákvarðanir oft verið af því tagi að sjóðurinn væri rekinn sem eins konar styrktarsjóður eða millifærslusjóður úr ríkissjóði, og er skemmst að minnast þess ástands sem ríkti í þessum efnum á s. l. sumri. Breytingar á lögum um Aflatryggingasjóð snúa einungis að almennum reglum um bótarétt, en á vegum sjútvrn. er nú unnið að endurskoðun á starfsemi Aflatryggingasjóðs í heild. Tilgangur Aflatryggingasjóðs og hlutverk er að tryggja afkomu sjómanna og útgerðar þegar aflabrest ber að höndum. Segja má að þær breytingar, sem hér eru settar fram, feli það í sér að taka ekki einungis tillit til aflabrests af náttúrlegum orsökum, heldur einnig aflabrests sem rakinn verður til manna og er af manna völdum. Þannig eru ákvæði um bætur til skips og áhafnar, þegar nauðsynlegt er talið að minnka sókn til verndar mikilvægum nytjafiskstofnum, og um að taka sérstakt tillit til langvarandi og staðbundins aflaleysis, er stafar af breytingum á fiskgengd. Með þessu er í reynd aukið svigrúm til aðgerða í fiskveiðimálum sem brýn þörf er á um þessar mundir. Af sama toga eru ákvæði um endurskoðun á lögum sjóðsins með það fyrir augum að sjóðurinn gegni hlutverki sínu sem best við þær aðstæður að beina þurfi sókn úr ofnýttum stofnum í vannýtta stofna, og gert ráð fyrir lagasetningu til að heimila að bæta upp verð á vannýttum tegundum og leggja sérstakt gjald á ofnýttar fisktegundir. Í því felast líka auknir möguleikar til fiskveiðistjórnar. Einn kafli frv. fjallar um launamál og um hann hefur verið meira rætt en alla aðra. Launamálastefna er þó ótvírætt hluti af efnahagsstefnu, hvað sem tautar og raular. Allir flokkar, allar ríkisstjórnir hafa með einum eða öðrum hætti haft afskipti af launamálum, þrátt fyrir allt tal um annað. Sé um sekt að ræða í þessum efnum, þá er hún því sameiginleg. Talsmenn Alþb. hafa nú á seinustu dögum gert mikinn hávaða út af þessum kafla sem ráðh. flokksins tóku þó þátt í að ganga frá fyrir rúmri viku. Offors Alþb.-mannanna verður einungis skýrt með ástandinu innan þeirra eigin flokks. Allir skynsamir menn vita auðvitað að þegar dregið er úr verðbólgu dregur úr peningalaunahækkunum. En það er ekki peningafjöldinn í umslaginu sem skiptir máli, heldur hvað fæst fyrir peningana. Það má ekki blanda saman kjörum og peningalaunum, eins og hæstv. menntmrh. gerði áðan og nefndi ýmsar prósentur í því sambandi. Við höfum dæmin fyrir augunum. Á s. l. ári hækkuðu peningalaun um 55%, en kaupmátturinn jókst aðeins um fáein prósentustig, eða álíka og þjóðartekjur. Menn eru engu bættari með hækkun peningalauna sem jafnharðan er aftur tekin í verðbólgunni. Menn eru m. a. s. verr settir, því að peningarnir nýtast verr, menn vita ekki hvað hlutirnir kosta og eyðslan verður skipulagslaus. Þess vegna er það kjarabót í reynd að draga úr verðbólgunni, og það er kaupmáttur launanna sem gildir. Með frv., eins og það er, er unnt að auka lítillega kaupmátt launa á árinu 1979 frá árinu 1978 eða - ef menn vilja heldur nota þá viðmiðun - að viðhalda svipuðum kaupmætti og laun höfðu í febrúarmánuði s. l. Við Alþfl.-menn höfum lagt sérstaka áherslu á þetta kaupmáttarmarkmið jafnframt markmiðinu um verðbólguhömlur. Það slaknar á peningalaunahækkunum, en yfir árið í heild næst með þessu móti að auka kaupmáttinn lítillega, eða um nálægt 1%, sem er sömu stærðar og áætlaður vöxtur þjóðartekna. Og reyndin hefur verið sú, að á undanförnum árum hefur kaupmáttaraukningin verið nálægt vexti þjóðarteknanna. Það hefur verið útkoman á endanum. Tölur, sem fara fram úr því sem í frv. felst, eru eintómur vindur. Þær þýða einungis örari verðbólgu, örara gengissig eða gengisfellingar og aukna skuldasöfnun erlendis, hvað sem endalausum prósentureikningi líður. Þeir, sem tala fyrir hærri tölum, eru því að tala fyrir aukinni verðbólgu. Kaupið verður ekki búið til úr engu. Sé stefnt að hærri tölum stefna menn um leið að verðminni krónum. Sé stefnt að hærri tölum er verið að stefna að aukinni skuldasöfnun erlendis og rýrari lífskjörum í framtíðinni. Það er auðvelt að líta einungis einn mánuð eða tvo fram á veginn. En í því er fólgin argasta blekking sem hefnir sín þegar til lengdar lætur. Atvinnuvegir og atvinnuöryggi standa tæpt þegar verðbólgan geysist áfram með ógnarhraða. Hvert spor, sem stigið er til að draga úr verðbólgunni, treystir atvinnuöryggið og stefnir að réttlátara þjóðfélagi. Fyrirliggjandi frv. er byggt á samkomulagi, sem gert var í ríkisstj. næstsíðasta laugardag. Þetta samkomulag var líka t. d. staðfest af einni aðalmálpípu Alþb., Ólafi Ragnari Grímssyni, í viðtali við Vísi s. l. mánudag, eða fyrir réttri viku. Í því viðtali er hvergi minnst á ósamkomulag, þar er hvergi minnst á fyrirvara. Þeim mun einkennilegra er því nú á seinustu dögum að hlusta á hið hótunarfulla tal um endalausa fyrirvara frá Alþb.-ráðh. Samkomulag breytist í mótmæli og mótmæli síðan í margfalda afturvirka fyrirvara og hótanir, og atburðarásin er svo skýrð að nýju eins og gert var áðan. Sjálfstfl. segir hins vegar að flokkarnir, sem lofuðu samningana í gildi, séu nú sífellt að fikta við samningana. Alþfl. tekur þetta ekki til sín. Við bentum á það í kosningastefnuskrá okkar, að það kostaði átak að komast út úr verðbólgunni og það kostaði byrðar. En meðal annarra orða: Hver stóð að og gerði þessa samninga? Það var fyrrv. ríkisstj., ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. Og hverjir afskræmdu þessa sömu samninga sem þeir sjálfstæðismenn virðast bera svo mikla umhyggju fyrir núna? Það var ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. Fyrst gera þeir samninga, svo svíkja þeir samninga og afskræma, en núna þykjast þeir bera sérstaka umhyggju fyrir þessum samningum og tala nú um frjálsa kjarasamninga. Ég spyr: Verða þeir eftir sama mynstri og á ferli seinustu ríkisstj.? Herra forseti. Alþfl. styður þetta frv. og framlagningu þess. Hann hefði gjarnan kosið að frv. væri snarpara vopn í efnahagsstjórn og í viðureign við verðbólguna. En frv. er byggt á samkomulagi sem flokkurinn vill standa við, og aðrir flokkar eiga að gera slíkt hið sama. Hótunartali öllu vísum við til föðurhúsanna.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Það, sem í fyrstu gaf launþegasamtökunum gildi í huga þeirra er raðir þeirra fylltu, var hin raunhæfa barátta er einkenndi allt starf þeirra. Það var í raun og sannleika barist fyrir réttinum til að lifa og geta lifað eins og frjáls maður. Sigur í þeirri baráttu er löngu unninn. Barátta hins vinnandi manns á síðari árum hefur langtum fremur snúist um að lifa betra lífi en áður, lifa öruggara, fyllra lífi en áður..Og fyrir því ber samtökunum að berjast um ókomin ár, án tillits til þess hverjir sitja í ráðherrastólum, því sú barátta er enn þá einn helsti aflgjafi til bættra lífskjara. Innan verkalýðshreyfingarinnar er oft deilt um leiðir að markinu og oft og tíðum eiga menn erfitt með að átta sig á því, hvaða valkostur er bestur. Ekki er sagan mjög til leiðsagnar í þessum efnum, því að margbreytileiki aðgerða og stefnumótunar er svo afskaplega mikill. Á seinni árum er það þó athyglisvert, að verkalýðshreyfingin hefur átt í stöðugum útistöðum við óvinveitt ríkisvald. Það hefur sett mark á baráttuna, og ekki er að efa að margur maðurinn telur það sína helstu skyldu að vera á móti ríkisvaldinu hverju sinni. Slíkur hugsunarháttur þjónar ekki verkafólkinu í landinu. Slík vinnubrögð eru til þess eins fallin að rýra áhrifamátt verkalýðshreyfingarinnar. Hjá nágrönnum okkar í Evrópu hefur tekist mjög gæfuríkt samstarf milli verkalýðshreyfingar og vinveitts ríkisvalds. Þessi samvinna hefur fært launþegum mjög verulegar kjarabætur, öryggi og farsæld. Þar þykir sjálfsagt að verkalýðshreyfingin skoði málin frá öllum hliðum án fordóma og fullyrðinga. Þar og reyndar víðast hvar í heiminum þekkist ekki sú kommúnistíska árátta að saka fólk og flokka um hefndarhug og illgirni í garð launafólks. Slíkur málflutningur er ekki heldur tekinn alvarlega, og það er skoðun mín að sá svartnættisáróður, sem Alþb. hefur haft uppi, og tilbúinn ágreiningur verði talinn ómerkur og einskis verður þegar fólk veit hið sanna. Ekki fer á milli mála að höfuðágreiningur stjórnmálaflokkanna á undanförnum mánuðum hefur markast af afstöðunni til verðbólgunnar. Annars vegar er Alþfl., sem einn íslenskra stjórnmálaflokka ber ekki ábyrgð á 40–50% verðbólgu. Hins vegar eru verðbólguflokkarnir þrír, sem allir hafa það sameiginlegt að hafa kynt undir verðbólgunni og magnað hana á allan hátt. Það kostar vissulega átök þegar breyta þarf til. Við Alþfl.- menn gengum til kosninga með fyrirheit um gerbreytta efnahagsstefnu. Við unnum mikinn sigur. Fólkið vildi greinilega breytingu. Við sögðum fólki að við mundum berjast á móti verðbólgunni, það mundi kosta stundarfórnir, en árangurinn mundi skila betri lífskjörum, öruggari atvinnu, betri framtíð. Þrátt fyrir mikinn kosningasigur dugði það engan veginn. Við bundum þó sterkar vonir við þá staðreynd, að verkalýðsflokkarnir höfðu næstum meiri hluta á Alþ., með því þingfylgi væri hægt að ráðast gegn óvættinum mikla, verðbólgunni. Strax að kosningum loknum hófust því viðræður. Í ljós kom að ágreiningur var sáralítill hvað hugsjónamálin snerti. Það kom þó brátt fram, að vilji til samstarfs var mjög blandinn. Ljóst var að gera þurfti ráðstafanir, sem um stund urðu óvinsælar. Það var þessum mönnum ógeðfellt. Þeir höfðu aldrei þurft að axla ábyrgð og voru því vanbúnir til slíkra verka. Það var ekki fyrr en Verkamannasamband Íslands tók af skarið, að þessi ríkisstj. var mynduð. Það hefur gengið á ýmsu í þessu samstarfi og hinir ábyrgðarlausu hafa ráðið of miklu. Við búum nú við niðurgreidda verðbólgu. Fjallháir skattar hafa verið lagðir á fólkið í landinu, en samt sér ekki til lands. Verkalýðshreyfingin hefur unað því hvað eftir annað að krukkað hafi verið í kaupið, án þess að nokkur viðleitni hafi verið uppi um að móta heildstæða efnahagsstefnu til langs tíma. Nú er komið að því að það verði gert. Deilurnar um efnahagsfrv. eru í reynd deilur um það, hvort halda eigi áfram á þeirri braut að krukka aðeins í kaupið eða hvort móta eigi heildstæða efnahagsstefnu. Það er mikil ógæfa fyrir íslenska verkalýðshreyfingu að verkalýðsflokkarnir tveir skuli ekki koma sér saman. Og það er furðulegt að nú, þegar öll skilyrði eru fyrir hendi, skuli ekki reynt til hins ítrasta að ná sáttum. Það eru vissulega mörg ljón í veginum. Það, sem nú gerir erfitt um samstarf við Alþb., eru þau botnlausu óheilindi og vingulsháttur í afstöðu þess til mála. Það er aldrei neinum treystandi, það er aldrei að vita við hvern verið er að semja. Þeir slá úr og í í takt við breytingar á sjávarföllum. Í þeim samningum, er átt hafa sér stað um margumrætt efnahagsfrv., hefur kjarni deilumálanna alls ekki verið um það, hvort kaupmáttur eigi að vera meiri eða minni. Það skiptir ráðh. Alþb. engu. Deilt er um það, hvort verðbólgan eigi að vera meiri eða minni. Alþfl.-menn og Alþb.-menn hafa talað sitt hvort tungumálið. Alþfl.-menn hafa þó ætíð talað um kaupmáttinn, en kommarnir um fleiri krónur. Þeir hafa á undanförnum vikum verið eins konar brjóstvörn braskara í landinu. Þeir hafa heimtað meiri verðbólgu, þeir hafa krafist óhreyttrar stefnu, þeir vilja í raun „Geirismann“ ómengaðan, sem er helst í því fólginn að láta reka á reiðanum. Þeir vilja að þjóðarskútan verði stjórnlaus, að ferill þessarar ríkisstj. verði ferð án fyrirheits. Þó eru það nokkur atriði sem þeir hafa staðnæmst við - atriði sem furðu gegnir að þeir skuli setja á oddinn. Á undanförnum mánuðum hafa átt sér stað magnaðar deilur um raunvaxtastefnuna. Alþfl.-menn hafa haldið því fram, að slík stefna gæti hægt á verðbólgu og minnkað eignatilfærslu frá fátækum til ríkra. Alþb.-menn hafa barist á móti eins og oft áður. Þeir vilja í rauninni óbreytt kerfi, engar breytingar. En viti menn: Einn daginn gleyptu þeir raunvaxtastefnuna með einu skilyrði. Það skilyrði kom okkur jafnaðarmönnum mjög á óvart. Þeir kröfðust þess, að atvinnurekendur þyrftu ekki að greiða háu vextina, það skyldu aðeins þeir fátæku gera. Braskararnir yrðu að hafa sitt, þeir skyldu undanskildir. Um það ber 36. gr. frv. glöggt vitni. Það hefur og gert erfitt um vik, að innan Alþb. eru uppi feikilegar og illvígar deilur. Annars vegar og í minni hl. eru þeir sem vilja styrka samhenta stjórn sem tekur á vandamálunum með hagsmuni verkalýðshreyfingarinnar fyrir augum. Hins vegar eru hinir pólitísku geldingar sem hafa á undanförnum árum hlaupist frá æskuhugsjónum sínum og gerst talsmenn eigin metnaðar og framagirni. Það er þessi manngerð sem mestu ræður í Alþb. í dag - manngerð sem í raun er sama um allt annað en sjálfa sig. Þeir líta á stjórnmál sem eitt allsherjar spilverk án markmiða, án fyrirheits. Svo langt hafa þessir geldingar komist, að nú gína þeir yfir framkvæmdastjórn flokksins, og hefur einn þeirra komist í þá lykilstöðu að heita ritstjóri málgagnsins, sem í tíð Magnúsar Kjartanssonar bar mikla reisn og hafði sitthvað til málanna að leggja. Nú hefur þessi pólitíski geldingur komið þessu blaði niður á svið lágkúrunnar, sem helst er í því fólgið að ráðast að verkalýðshreyfingunni og forustumönnum hennar með dylgjum og ósannindum. Það er skiljanlegt að Alþb.-menn almennt séu ekki ánægðir með þetta lið. Menn spyrja líka hvernig á því standi að mætir menn eins og Guðmundur J. Guðmundsson eru settir í skuggann, svo að þetta tætingslið geti baðað sig í ljóma yfirborðsmennskunnar. Menn spyrja líka hvernig á því standi að maður eins og Ásmundur Stefánsson er barinn niður, svo að Coca Cola-drengurinn í ráðherrastólnum geti notið sín. Það er ekki óeðlilegt að hrikti í svona flokki. Og það eykur ekki tiltrúna hjá viðsemjendum og reyndar almennu flokksfólki þegar það kemur í ljós að samningar standa ekki, þegar það kemur í ljós að ráðh. vissu ekki hvað þeir höfðu samþykkt og hvað ekki. Minni hl. í Alþb., hugsjónamennirnir, gerir sér hins vegar ljóst að hlaupi Alþb. nú úr ríkisstj. vegna tilbúins ágreinings við Alþfl. er líklegt að fjandmenn verkalýðshreyfingarinnar nái völdum. Þeir vita sem er, að almennt verkafólk vill þessa ríkisstj. - að fólk gerir sér grein fyrir því, að hugsanlega þarf nú að færa nokkra fórn til að koma efnahagsmálum á réttan kjöl. Við höfum búið við stjórnleysi til þessa. Það er athyglisvert að á tímabili og þar til 1971 voru lífskjörin í landinu betri en gerðist á Norðurlöndum. Þegar verðbólgan tók heljarstökk fóru lífskjörin að versna. Nú búum við við mun verri lífskjör en nágrannar okkar t. d. í Færeyjum. Það er staðreynd, sem ekki verður umflúin, að verðbólgan hefur meiri áhrif á kaupmáttarrýrnun en nokkuð annað. Verðbólgan er versti óvinurinn og einkum þeirra er ekki geta spilað á hana. Það er hinn óbreytti alþýðumaður sem verst verður úti. Hinir, sem betur mega sín, hagnast á verðbólgunni. Það er raunalegt, að okkur í verkalýðshreyfingunni hefur ekki tekist, þrátt fyrir ýmsa viðleitni, að auka kaupmátt launa með þeim aðferðum sem við höfum notað. Ef við skoðum línurit um kaupmátt launa verkafólks, sjáum við að línuritið er eins og sagarblað. Það gengur upp og niður. Þegar samningum hefur verið lokið, hækkar strikið, en daginn eftir og í hæsta lagi eftir viku snarlækkar strikið. Þannig hefur þetta gengið. Við höfum í raun háð arðlausa kjarabaráttu. En ekki skeður það af tilviljun. Hér hafa ríkt dáðlausar ríkisstj. sem hafa verið tilbúnar til að koma aftan að verkalýðshreyfingunni með hroka valdsins. En núna er tækifærið - tækifæri sem kannske býðst aldrei aftur. Við getum nú breytt hinni arðlausu kjarabaráttu þannig að árangur náist, þannig að kaupmáttur aukist, að félagslegar umbætur fáist, að atvinnuöryggi verði tryggt, meðan höfuðfjandinn, verðbólgan í landinu, er barinn niður. Á því er ekki nokkur vafi, að hjá flokksmönnum verkalýðsflokkanna beggja er mikill og sterkur vilji fyrir því að tækifærinu mikla verði ekki glutrað niður. Það er almenn krafa að deilur um smáatriði verði settar niður, en hin stóru verkefni tekin fyrir. Fólkið í landinu botnar ekkert í þessu ómerkilega pexi. Það vill fórna peði fyrir mann. Það vill gjarnan fórna nokkru, svo að mögulegt verði að skapa heilbrigt efnahagslíf í landinu. Ályktanir berast nú frá verkalýðsfélögum og samböndum víða að í landinu. Alls staðar er þess krafist að samstarfinu verði haldið áfram. Alls staðar er þess getið, að annað væri svik við verkalýðshreyfinguna. Við skulum vona að Alþb. sjái að sér. Við skulum vona að hugsjónamennirnir beri hina pólitísku geldinga ofurliði. Takist það mun íslenskt alþýðufólk geta horft fram til betri tíma, öruggari framtíðar og bættra lífskjara.



Herra forseti. Frv. það, sem hér hefur verið lagt fyrir Alþingi, er mikilsverður sigur fyrir Alþfl. Alþfl. hafði forgöngu um frv.-smíð af þessu tagi og lagði frv. sitt fram í desembermánuði s. l., eins og menn minnast. Frv. það, sem hér er til umr., tekur mjög mið af frv. Alþfl. og er mjög svipað í allri uppbyggingu. Alþfl. þakkar kosningasigur sinn frá síðasta ári fyrst og fremst því að hann lagði aðaláhersluna á baráttuna gegn verðbólgunni og lagði þá fram raunhæfar tillögur til lausnar á þeim vanda. Þetta kosningaloforð hefur Alþfl. tekið mjög alvarlega í þessu ríkisstjórnarsamstarfi. Mörgum finnst að hann hafi tekið þetta einum of alvarlega, en þm. Alþfl. og Alþfl. hafa haldið uppi látlausum áróðri fyrir því að lagður yrði hornsteinn að ráðstöfunum sem sýndu varanlegan árangur í baráttunni við verðbólguna, og þetta frv. er árangur af þeirri baráttu, þótt vissulega sé margt í því sem betur mætti fara að mati Alþfl.-manna. Þó hefur Alþfl. lýst yfir að hann styðji þetta frv. Þess ber að geta, að ríkisstj. hefur náð verulegum árangri í baráttunni gegn verðbólgunni. Þegar ríkisstj. tók við 1. sept. s. l. var verðbólgan 52%, en nú er hún um það bil 35%. Hins vegar ber að geta þess, að margt er í farvatninu, hækkanir ýmsar, svo og þær olíuverðshækkanir sem átt hafa sér stað undanfarið. En eitt mikilsverðasta atriðið í þessu frv. er það, að byltingarástandið í Íran eigi ekki að valda því að kaup hækki á Íslandi. Þó er gert ráð fyrir mjög verulegum hliðarráðstöfunum út af olíuverðshækkuninni til að létta byrði þeirra sem hita hús með olíu. Mig langar í nokkrum orðum að drepa á ýmsa þætti þessa frv. Í þessu frv. er gert ráð fyrir því að hagstjórn verði aukin til mikilla muna. Þetta eru langtímaráðstafanir og kostir þessara áætlana, sem lagðar eru fram í frv., koma ekki fram fyrr en eftir 1–2 ár, þannig að sú ríkisstj., sem þá situr, mun uppskera það sem nú er verið að sá. Það er ekkert vafamál, að þau atriði í frv., sem lúta að almennri hagstjórn, munu verða mikilsverð tæki við stjórn efnahagsmála í framtíðinni. Veigamikið atriði í frv. er uppskurðurinn á sjóðakerfinu sem kallaður er svo. Fjárlög íslenska ríkisins eru með þeim ósköpum gerð, að Alþ. og fjárveitingavaldið hefur mjög lítið svigrúm til að ráðstafa tekjum ríkisins, þar sem mjög mikill hluti af ríkisútgjöldum er bundið í sérstökum lögum til einstakra sjóða. Í frv. er gert ráð fyrir gagngerri endurskoðun á þessu kerfi með það fyrir augum að fella niður þessi bundnu framlög, svo að fjárveitingavaldið geti ákveðið á hverjum tíma framlög til sjóða eftir því sem samrýmist almennri efnahagsstefnu. Einn veigamesti kafli frv. fjallar um verðtryggingu inn- og útlána. Flestir vita að rýrnun sparifjár í landinu hefur verið með eindæmum síðustu ár. Þetta hefur valdið mjög miklum samdrætti í sparnaði, sem er raunar ekkert skrýtið þar sem fólk vill frekar fjárfesta fyrir fjármuni sína heldur en brenna þá upp á verðbólgubálinu, þar sem enn hefur ekki verið boðin viðeigandi ávöxtun sparifjár. Meginhugsun þessa frv. er sú, að innlán verði verðtryggð svo og útlán með fullri verðtryggingu og lágum vöxtum. Er þá fyrst og fremst miðað við lán til fjárfestingar. Þetta er stefnuatriði, sem Alþfl. hefur lagt mjög mikla áherslu á frá því í kosningabaráttunni á síðasta ári og í störfum sínum hér á Alþ. Það er ekkert vafamál að það mun reynast mjög drjúgt tæki í baráttunni gegn verðbólgunni ef þessi kafli frv. verður framkvæmdur eins og þar er gert ráð fyrir. Jafnframt er gert ráð fyrir því í frv., að aukningu peningamagns í umferð verði ákveðin takmörk sett, en verðbólga undanfarinna ára hefur því miður oft verið fjármögnuð með prentun seðla sem lítið eða ekkert stendur á bak við. Það er vissulega ánægjulegt fyrir Alþfl. að þetta stefnuatriði hans er nú komið inn í þetta frv. og samkomulag hefur náðst um þessa stefnu innan ríkisstj., enda er þetta einn af þeim köflum í frv. sem ekki er umdeildur milli stjórnarflokkanna. Vert er þó að geta þess, að samkomulag náðist í ríkisstj. á laugardaginn fyrir 9 dögum um alla kafla þessa frv., sbr, yfirlýsingar forvígismanna Alþb. í blöðum um þær mundir, þótt ráðh. Alþb. neiti nú að standa við það samkomulag. En það er innanflokksmál Alþb. sem það verður sjálft að ráða fram úr. Það má vissulega segja að nú er einungis einn kafli frv. sem er umdeildur milli hinna þriggja stjórnarflokka, og það er vísitölukaflinn. En vert er að geta þess, að allir hinir kaflarnir, ellefu að tölu, lúta einnig að mjög mikilvægum atriðum í hagstjórninni. Meginstefna frv. hvað varðar launamál er að viðhalda kaupmætti og auka hann aðeins, en ekki láta peningalaunahækkanir, sem ekkert stendur á bak við, slá ryki í augu sér, eins og reynt hefur verið að gera á undanförnum dögum af ákveðnum aðilum í þjóðfélaginu. Í þessu frv., sem hér er til umr., er lítið fjallað um skattamál, enda hefur ekki gefist tími til að taka öll atriði efnahagsmála inn í þetta frv. Fólk á vafalaust eftir að undrast það mikið, þegar það fær skattseðlana sína í vor, hve skattarnir hafa hækkað mikið. Þessir hærri skattar eru ekki vegna þess að einhver skattpíning eigi sér stað, heldur er aðalástæðan sú að tekjur hækkuðu mjög mikið á milli áranna 1977 og 1978 eða um rúmlega 50%. Því verða skattar mun hærri í krónutölu í vor þó að hlutfallslega sé skattbyrðin mjög svipuð. Þó hafa skattar verið lækkaðir ívið á lægri tekjum, en hækkaðir á þeim hærri. Því viðbótarfjármagni, sem kemur í skattlagningu, hefur verið varið að langmestu leyti til niðurgreiðslna sem koma launþegum vel. Jafnframt hefur skattaeftirlit verið hert í tíð núv. stjórnar og mátti lesa í blöðunum fyrir nokkru að hópur skattaeftirlitsmanna hefði verið ráðinn, og er það liður í stefnu þessarar ríkisstjórnar. Alþfl. hefur lagt mikla áherslu á skattamál í málflutningi sínum og ekki fengið öllu því framgengt sem hann vildi. En aðaláherslan hefur verið lögð á hert skatteftirlit til að fyrirbyggja skattsvik. Ríkisstj. hefur gert þessa stefnu að sinni, enda er hér ekki um að ræða einkastefnu Alþfl. Unnið er að því að endurskoða þau skattalög sem sett voru í tíð fyrrv. stjórnar. En eins og hefur komið fram í máli hæstv. forsrh. á öðrum vettvangi er um að ræða mjög mikla vankanta á þeim lögum sem ástæða er til að breyta og nú þegar er unnið að. Þess má geta í sambandi við stefnu ríkisstj., að menn hafa e. t. v. ekki veitt því athygli, að gengi íslensku krónunnar gagnvart dollar hefur haldist mjög stöðugt það sem af er árinu. Vissulega eru blikur á lofti hvað varðar olíuverðshækkanir. Í því sambandi er rétt að geta þeirrar farsælu lausnar við ákvörðun fiskverðs nú nýverið, þegar tekið var tillit til fyrstu hækkunar á olíu. Er þar mótuð stefna sem hægt er að fylgja í framtíðinni, þ. e. að taka olíuverðshækkanir út úr skiptaverði. Frv. þetta, sem forsrh. hefur nú lagt fram á Alþ., ber merki mikilla samráða. Það hefur verið haft samráð við öll helstu hagsmunasamtök vinnumarkaðarins og borist hafa neikvæðar umsagnir frá vinnuveitendum og mjög sterkar aths. við einn kafla frv. frá launþegum. Nú er það svo, að samráð þýðir ekki það að taka eigi valdið af Alþ. Það eru alþm. sem eru kjörnir til að stjórna þessu landi, og alla vega ætla þm. Alþfl. ekki að láta segja sér fyrir verkum hvað varðar störf þeirra hér á þingi. Hins vegar erum við fúsir eins og aðrir þm. að hlusta á aths. við störf okkar eða við frv. sem við erum að fjalla um og taka tillit til þeirra aths., ef okkur sýnist svo. Þess má geta varðandi þetta frv., að því hefur verið breytt í veigamiklum atriðum frá því að það var lagt fram í ríkisstj. 12. febr. s. l. Miðað við frv.-drög frá því um miðjan febr. hefði verðbólgan á árinu 1979 orðið innan við 30%, en nú má reikna með að þessi tala verði 33–34%. Óbreytt ástand, eins og manni virðist að sumir vilji, þýðir yfir 40% verðbólgu á þessu ári. Ljóst er að Alþfl. mun ekki taka þátt í því að verðbólgan fari svo upp. Þetta frv. er því merki um samráð og samvinnu og er hornsteinn að góðu efnahagslífi hér á næstu árum. Því væntum við þess, að þetta frv. fái fljóta afgreiðslu hér á þingi. Alþfl. mun stuðla að hraðri meðferð þessa máls.



Herra forseti. Núv. ríkisstj. hefur nú setið í rúmlega 61/2 mánuð og efnahagsmálin hafa allan þennan tíma og reyndar miklu tengur yfirskyggt flestöll önnur mál á þinginu. Það var vissulega engin furða þótt fyrstu mánuðirnir færu til þess að finna lausnir þeirra mála, því að enn muna allir hversu ógæfulegur viðskilnaður ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar var á þeim þegar sú stjórn fór frá. En ég ætla ekki að fara að rifja það upp hér fyrir mönnum. Þau mál eru svo fersk enn þá að ég veit að flestir sjálfstæðismenn hafa enga löngun til að fara út í kosningar núna. Þeir munu vilja bíða eftir því að þessi ríkisstj. hjari nokkru lengur, til þess að þau vandamál og þau mistök, sem þeir eiga sök á, máist nokkuð út áður en til kosninga kemur. Þetta frv., sem hér er nú til umr., hefði vissulega þurft að vera komið fram fyrir 4 mánuðum a. m. k., í stað þess frv. um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu sem við samþykktum hér í lok nóvembermánaðar. En þjóðin veit ósköp vel hvers vegna þá og síðan hefur ekki verið staðið við það heit sem er að finna í 2. gr. samstarfsyfirlýsingar stjórnarflokkanna frá 31. ágúst s. l. um breytta efnahagsstefnu. Þrátt fyrir það að allir viðurkenndu að sú óðaverðbólga, sem tröllriðið hefur efnahagslífi þjóðarinnar á síðustu árum, væri meginbölvaldur og alþýða landsins yrði verst úti ef áfram yrði haldið á sömu braut, þá hafa Alþb.-menn sífellt svikist um að vinna að framtíðarlausn á þessum illa vanda. En þegar þeim hefur nú tekist að afskræma frumvarpsdrög hæstv. forsrh. frá því í febr., þá loksins laugardaginn 10. mars samþykktu ráðh. Alþb. þetta frv. Það breytir svo engu hvað þeir hafa sagt síðar með nýjum bókunum. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, sessunautur minn í þessari d., hefur í blaðaviðtali 12. mars lýst því yfir að samkomulag var orðið um þetta mál. En að þeir umsnerust algerlega á einni helgi, það hlýtur að vera innanfélagsmál þeirra, heimilisböl. Enn ein afleiðingin af langloku efnahagsmálanna, sem staðið hefur frá þingbyrjun, er sú, að bráðnauðsynleg mál komast ekkert áfram. Bæði í þinginu og hjá ríkisstj. hrúgast upp mál án þess að fá afgreiðslu. Ráðh. geta staðið að því að samþykkja eitt í dag og svíkja það á morgun með útúrsnúningum og bókunum á ríkisstjórnarfundum. Mig langar til að nefna nokkur mál og sýna ykkur afleiðingarnar af vinnubrögðunum. Ef við tökum t. d. fyrst landbúnaðarmálin, þá horfum við á að birgðir landbúnaðarafurða hrúgast upp í fjöll og offramleiðslan eykst stöðugt þrátt fyrir að geymslukostnaðurinn á ári sé meiri en hægt er að fá fyrir sömu vöru á erlendum markaði, sbr. smjörið sem við vitum öll um. Hæstv. landbrh. lagði á fyrstu vikum þingsins frv. fyrir Nd. sem ætlast var til að leysti a. m. k. að nokkru leyti vanda offramleiðslunnar. Og þar sem vandinn var vissulega brýnn var óskað eftir að málið fengi greiða meðferð í þinginu. En enn þá er málið ekki komið í gegnum Nd., hvað þá í gegnum þessa hv. ágætu deild. Stjórnlaus vitleysa gengur sinn gang. Seint á sumri hétum við því, að bankakerfið í landinu skyldi tekið til endurskoðunar og bönkum fækkað, skipulag olíusölu og vátryggingarmála endurskoðað sem og lyfjaverslunar, en vitanlega hefur lítill tími unnist til þeirra mála. Við vorum einnig að heita því að djúphiti í jörðu og virkjunarréttur fallvatna yrði gerður að þjóðareign, en þetta bíður síns tíma og sá tími verður langúr ef þessi ríkisstj. okkar, sem enn þá hjarir, svíkst um að standa við þetta loforð sitt, því hægri stjórn á Íslandi mun aldrei gera það. Nú rennur til sjávar heitt vatn úr iðrum jarðar og við bíðum eftir að fá að virkja það, en getum ekki, því að einkarétturinn á vatninu úr iðrum jarðar hindrar að hægt sé að virkja það. Því brennum við fokdýrri olíu. Mér er tjáð að tími minn sé útrunninn í þessum umr. En ég verð að benda á það, að svona er fjölda mála komið nú. Lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn liggur á borði ríkisstj. Þrátt fyrir mikinn dugnað hæstv, félmrh. kemst hann ekki þaðan. Við höfum ekki tíma til þess, því að við erum alltaf að staglast á efnahagsmálunum og þar gengur hvorki né rekur. En þrátt fyrir hótanir Alþb.-manna, þá vona ég þó að þeir sjái að sér og standi ekki við það að eyðileggja þessa stjórn sem er þó, þegar allt kemur til alls kannske, skásti möguleikinn sem við höfum um langa framtíð.



Herra forseti. Ég væri að tala þvert um hug mér, ef ég segði um það 61/2 mánaðar samstarf núv. stjórnarflokka: Ó, þetta var indælt stríð. - Vissulega hefur verið stríð, nær samfellt stríð, en það hefur ekki verið indælt, það hefur verið sorglegt, því að í raun hafa bræður borist á banaspjót. Alþb. og Alþfl., fulltrúar hins breiða hóps launþega, hafa ekki náð að vera samstiga til sóknar í þjóðmálum, flokkarnir sem voru sigurvegarar síðustu alþingiskosninga og kjósendur þeirra að stærstum hluta ætluðust til að ynnu saman heilshugar. Sífelldur ágreiningur um það, hvernig taka skuli á efnahagsmálum þjóðarinnar til úrbóta, hefur gert ríkisstj. fjölmörg önnur mál seinunnin til þjóðþrifa eða sem verra er: ekki unnin. Og ég þykist þess fullviss, að mörgum áhorfanda og áheyranda sé illskiljanlegt hve þessi ágreiningur er sílogandi. Þótt einn eldurinn sé vaðinn til samkomulags virðist annar taka við. Segja má að sá eldurinn, sem við erum nú að reyna að vaða til úrlausnar vandamálum þjóðarinnar, sé þriðji eða fjórði í röðinni síðan núv. ríkisstj. var mynduð. Í kosningastefnuskrá Alþfl. á s. l. vori lagði hann megináherslu á gerbreytta stefnu í efnahagsmálum, þannig að horfið yrði frá skuldasöfnun erlendis, hallarekstri á ríkissjóði, atvinnuvegirnir efldir gegnum skipulega áætlunargerð og endurskipan, svo að full atvinna væri tryggð og þar með kjör almennings traust. Flokkurinn lagði áherslu á að straumhvörf yrðu að gerast í stjórn peningamála, m. a, að peningar gengju á raunverði á milli sparenda og framkvæmenda eða eigenda, launamál öll þyrftu endurskoðunar við svo og lengd og tilhögun vinnutíma, allt í samráði við aðila vinnumarkaðarins undir leiðsögn ríkisvaldsins. Alþfl. lagði sérstaka áherslu á það sjónarmið sitt, að besta kjarabót launþegum til handa og þar með í raun meginhluta alls almennings í landinu væri umtalsverð lækkun verðbólgu, þar eð mönnum væri mikilsverðara raunvirði þess, sem þeir öfluðu, heldur en krónutöluhæðin. Jafnframt þessu leyndi Alþfl. enga því, að þessar lagfæringar allar mundu kosta þjóðina umtalsverðar fórnir meðan þær væru að komast á, en þær fórnir mundu seinna vinnast meir en upp í betra efnahagsástandi, blómlegra atvinnulífi og traustari launakjörum þegar frá liði. Við, sem í framboðseldinum stóðum s. l. vor, urðum ekki annars varir en Alþb. deildi í meginatriðum þessum skoðunum með okkur, og hin gífurlega fylgisaukning Alþfl. í kosningunum varð ekki skilin á annan hátt en þann, að umtalsverður hópur landsmanna gerði skoðanir og stefnu Alþfl. að sínum. Við urðum þess líka greinilega vör, að kjósendur Alþfl. og Alþb. ætluðust til þess að stærstum hluta, að þessir tveir flokkar stæðu saman að nýrri ríkisstj. með annaðhvort Sjálfstfl. eða Framsfl. Við Alþfl.-menn horfðum fremur á aðild Sjálfstfl. vegna meira fylgis hans í röðum launþega, Alþb. meir á aðild Framsfl., þar sem það taldi þar meira vinstra samstarfs að vænta. Þetta kom strax fram í kosningaslagnum, en málefnaágreiningur var að hverfandi hluta. Okkur Alþfl.-mönnum kom því mjög á óvart þegar áþreifingar um nýja stjórnarmyndun hófust eftir kosningarnar, hve ósamvinnuþýðir Alþb.-menn reyndust og hve lítið þeir töldu sig bundna af óskum kjósenda frá okkar sjónarhóli séð. Þeim virtist allt önugt og tilfyndni þeirra um ágreining fannst okkur blöskrunarleg. Nærtækasta skýringin var sú, að það hefði orðið Alþb. slíkt áfall að Alþfl. hefði komist upp að hliðinni á því um fylgi og þm.-fjölda, að það gæti með engu móti lítið raunsætt á hlutina, og frómt frá sagt hefur okkur Alþfl.-mönnum æ síðan fundist Alþb. leggja orku sína meir í það að finna upp á ágreiningi heldur en að leita samkomulags af heilindum. Og það er ákaflega slítandi í samstarfi að geta aldrei treyst á ábyrgðarkennd, heilindi né samstarfseinlægni samstarfsaðila. Persónulega held ég að vandræði Alþb. séu djúpstæðari en öfundin og afbrýðin ein út í kosningasigur Alþfl. Við skulum rifja upp tvö grundvallaratriði: Annars vegar það, að Alþfl. hefur frá upphafi sínu að hornsteinum jafnaðarstefnu sem stefnir að þjóðfélagsumbótum eftir leiðum óheftra skoðanaskipta, frjálsra almennra kosninga og þingræðis. Alþfl. er og hefur verið umbótaflokkur, ekki byltingarflokkur. Hins vegar var upphafskjarni núverandi Alþb., Kommúnistaflokkur Íslands, sem var hreinræktaður byltingarflokkur með Kommúnistaflokk Rússlands og byltingu hans að fyrirmynd. Síðan fékk hann brot úr Alþfl. sér til styrktar og tók þá upp nafnið Sameiningarflokkur alþýðu, Sósíalistaflokkurinn, enn síðar bættust honum leifar Þjóðvarnarflokks og nýtt brot úr Alþýðuflokki og kallast upp frá því Alþb. Loks kom síðast inn í þessa fylkingu brot úr svonefndri Möðruvallahreyfingu. En frumkjarninn virðist alltaf hafa verið hinn sami, eins konar æðsta ráð flokksins, Kommúnistaflokkur Íslands, sem hafði að markmiði umbyltingu ríkjandi þjóðskipulags og telur þann stjórnmálaflokk, sem leitar fastast umbóta innan þess, Alþfl., háskalegastan þránd í götu sinni. Hvað sem hin opinbera rödd Alþb. mælir er þetta grundvallarskoðun æðsta ráðsins innan þess, hinna raunverulegu kommúnista, kjarnans, sem ræður Alþb., að Alþfl. sé höfuðandstæðingurinn þegar til kastanna kemur. Þetta er hið raunverulega innanmein Alþb. sem stór hluti Alþb.-manna ýmist veit ekki um eða neitar að gera sér fyllilega ljóst og dylur að sjálfsögðu trúlega fyrir kjósendum sinum, heldur miklar fyrir sér og þeim umbótavilja sinn, sem vissulega er ríkulega fyrir hendi hjá mörgum þeirra, enda margt mætra manna innan raða Alþb. svo sem allra annarra flokka. En þetta dulvitaða innsta eðli Alþb., að umbætur tefji aðeins fyrir umbyltingu sem koma eigi, varð æðsta ráðinu í Alþb, kosningasigur Alþfl, slíkt reiðarslag að það hefur fram á þennan dag verið Alþb. alger hindrun til góðra samstarfsverka, og vil ég þó staðhæfa að greindari og hyggnari menn flokksins sjái vel að gott samstarf núv. stjórnarflokka sé það sem almenningur vonast eftir að takist til gagns fyrir land og þjóð. Þess vegna mælist ég til þess hér og nú, að þessi vængur Alþb. íhugi af heilindum og ábyrgðartilfinningu þetta efnahagsfrv., sem hér liggur frammi, og fái sem flesta liðsmenn sína til hins sama. Formaður Sjálfstfl. hefur gefið þá yfirlýsingu í aðalmálgagni flokksins, að Sjálfstfl. muni greiða atkv. gegn þessu efnahagsfrv. hér í þinginu. Engum þarf að koma slíkt á óvart. „Sjálfstæðið“ veit um sjúkleika núv. stjórnarsamstarfs, afbrýðisemi Alþb. í garð Alþfl. og vangaveltur innsta ráðs þess um að kannske sé efnahagsöngþveitið besta vatnið á myllu Alþb.-valda. „Sjálfstæðið“ stenst því ekki þá freistingu að hóa í lætin. En eins og Alþb. gengur með innanmein óeiningar og sundurþykkju ætti „sjálfstæðið“ ekki að leyna sig því, að það gengur með líkan kvilla. Draumur „sjálfstæðisins“ um mikinn kosningasigur á vori komanda, ef kosið yrði, kynni að verða því mikill blekkingardraumur. Flokkur, sem er sjálfum sér sundurþykkur svo sem Sjálfstfl. er nú og hefur verið um skeið, vinnur varla stóra sigra nema í þykjustunni.