Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta er komið frá hv. Ed. og var þar endanlega samþ. með örlitlum breyt., sem nánast eru leiðréttingar. Um málið hafa á undanförnum vikum orðið allmiklar umr. á opinberum vettvangi og því sjálfsagt óþarft að endurtaka margt af því, sem þar hefur verið sagt, ásamt því, sem fram kom í umr. í hv. Ed., og skal ég því eftir föngum reyna að stytta mál mitt hér, sem kostur er. Og til að lengja ekki að óþörfu framsögu fyrir frv. mun ég fyrst og fremst reyna að halda mig við þau atriði í undirstöðu og aðdraganda frv., sem ekki er gerð sérstök grein fyrir í grg. þess og sérstökum aths. ásamt fskj. Bæði grg. og frv. hefur nú verið gerð opinber í dagblöðum og því almenningi ljós, og hafa hv. alþm. haft allgóða aðstöðu til að kynna sér efni frv. og grg. þess, frá því að það var lagt fram. Síðan á miðju s.l. ári hefur það verið ljóst, að ný og alvarleg viðhorf voru að skapast í sjávarútveginum og þar með í öllu efnahagslífi landsins, þótt í einstökum atriðum hafi ekki fengizt í þeim endanleg niðurstaða, fyrr en verulega leið á árið, svo sem nánar mun gerð grein fyrir síðar. Á undanförnum árum hafði verðlag á útflutningsafurðum landsins farið síhækkandi og varð þessi hækkun sérstaklega mikil á árinu 1965. Áhrifa af nýrri tækni og vaxandi gengd fiskistofna og einkum síldveiða gætti mjög á undanförnum árum eða á sama tímabili. Jafnframt höfðu orðið verulegar tæknilegar framkvæmdir í fiskvinnslu, ekki sízt í hraðfrystiiðnaðinum. Þessi hagstæða þróun lagði raunhæfan grundvöll að miklum og almennum launahækkunum, meiri aukningu almennrar velmegunar en á flestum öðrum þróunarskeiðum íslenzks efnahagslífs. Á sama tíma skapaði hún hins vegar einnig erfiðleika hjá þeim greinum atvinnulífsins, þar sem ekki var um jafnmikilsverðar tæknilegar breytingar að ræða eins og t.d. í þorskveiðum báta og togara. Þegar kom fram á árið 1966, varð hins vegar fljótlega ljóst, að verðlag á útflutningsafurðum landsmanna mundi ekki halda áfram að hækka, og síðari hluta ársins tók við mikið verðfall á mjöli og lýsi og frystum fiski. Þessi nýju viðhorf í efnahagsmálum gerðu það nauðsynlegt, að komizt væri hjá frekari hækkunum á verðlagi og framleiðslukostnaði innanlands. Beitti ríkisstj. sér fyrir þessu með setningu laga um verðstöðvun í nóvembermánuði s.l. Var að því stefnt með þessum lögum, eins og þá var frá greint, að verðlag héldist um eins árs skeið a.m.k. óbreytt frá því, sem það hafði verið í ágústmánuði s.l. Þegar þessi lög voru sett, var það hins vegar ljóst, að hversu þýðingarmikil sem setning þeirra væri fyrir sjávarútveginn, mundi frekari ráðstafana vera þörf til þess að tryggja eðlilegan rekstur hans á þessu ári. Nauðsyn bar til þess, að tekjur sjómanna á þorskveiðum hækkuðu til jafns við þá hækkun, sem aðrar starfsgreinar í landi höfðu notið vegna hækkunar á kaupgreiðsluvísitölu, frá því að fiskverðið var síðast ákveðið í ársbyrjun 1966. Á hinn bóginn töldu fiskvinnslustöðvarnar sér um megn að taka á sig nokkra frekari hækkun á fiskverði og fyrirsjáanlegt, að þær mundu ekki af eigin rammleik geta staðizt afleiðingar verðfallsins. Miðað við óbreytt aflabrögð og fiskverð jókst rekstrarkostnaður báta lítið eitt á árinu 1966, þótt kaupgjaldshækkanir yrðu nokkrar. Það kaupgjald er þó tiltölulega lítill liður í rekstrarkostnaði bátanna. Til að styrkja rekstrargrundvöll útgerðarinnar, til þess að jafna þann mismun, sem orðið hafði á kjörum sjómanna á þorskveiðum og annarra starfshópa, tilkynnti ríkisstj. yfirnefnd verðlagsráðsins, áður en til ákvörðunar fiskverðs kom upp úr s.l. áramótum, að hún væri reiðubúin til að beita sér fyrir því, að á árinu 1967 yrði greidd 5% viðbót á verð landaðs afla, annars en síldar og loðnu. Með tilliti til þessarar yfirlýsingar ákvað yfirnefndin, að fiskverð skyldi standa óbreytt frá því, sem verið hafði árið 1966. Með 5. gr. frv. þess, sem hér er nú lagt fram, er þessari yfirlýsingu ríkisstj. fylgt eftir. Sú viðbót, er þannig skal greiða á fiskverð, skiptist á þann hátt, að 5% greiðist mánuðina marz–apríl, en 11% aðra mánuði ársins. Auk þessarar uppbótar á fiskverð hefur verið ákveðið, að eins og á tveimur undanförnum árum verði varið 20 millj. kr. til verðbóta á línu- og handfærafisk. Það er gert ráð fyrir þessum verðbótum í 3. gr. frv. Eins og Alþ. er kunnugt, hafa einnig ýmsar aðrar ráðstafanir verið gerðar í samráði við till. bátaútgerðarnefndar til að bæta hag þessarar útgerðar, t.d. með lengingu lána, frestun afborgana af lánum o.fl. Í samræmi við þessar till. n. er einnig gert ráð fyrir að greiða viðbótaruppbætur á línufisk á s.l. hausti, og veitir 4. gr. frv. heimild til þeirra greiðslna. Þeim greiðslum fer nú senn að ljúka, og eru líkur til, að 35 aura verðuppbætur komi til viðbótar þeim 25 aurum, sem áður höfðu verið áætlaðir til greiðslu á hvert kg þessa fisks. Þar sem till. n. og ráðstafanir samkv. þeim hafa ýtarlega verið ræddar hér nú fyrir skömmu á hv. Alþ., er óþarft að endurtaka það, sem þá var sagt hér. Það er rétt að benda sérstaklega á það, að megintilgangur nál., sem afhent var í júlímánuði s.l., var um hækkun fiskverðsins. Þær ráðstafanir til styrktar fiskveiðum, sem hér hefur verið gerð grein fyrir, hafa mikla beina og óbeina þýðingu fyrir sjálfa fiskvinnsluna einnig. Eigi að síður var það ljóst í byrjun ársins, að verðfallið erlendis var svo mikið, að vinnslustöðvunum hlaut að vera um megn að bera byrðar þess án sérstaks stuðnings. Athuganir, sem Efnahagsstofnunin hefur gert á afkomu frystihúsanna, benda til þess, að hún hafi farið batnandi á árunum 1960–1965 og verið góð, en versnað 1966 vegna minnkaðs hráefnis og hækkandi rekstrarkostnaðar á árinu. Hér hefði þó ekki verið um það vandamál að ræða, sem fiskiðnaðinum sjálfum hefði ekki verið viðráðanlegt, ef hið mikla erlenda verðfall hefði ekki komið til sögunnar. Verðlag á frystum fiski erlendis hefur hækkað jafnt og þétt á undanförnum árum. Á árunum 1961–1964 nam þessi hækkun um 6% á ári til jafnaðar. Á árinu 1965 varð síðan mjög mikil hækkun á verði fiskblokka í Bandaríkjunum. Verðhækkunin hélt áfram fyrri hluta ársins 1966, þ.e.a.s. verðhækkun sú, sem orðið hafði í Bandaríkjunum á árinu 1965, orsakaði hækkun freðfisksverðsins til Sovétríkjanna einnig. Á miðju s.l. ári fór markaðsverð í Bandaríkjunum hins vegar að lækka, og á s.l. hausti varð mikið verðfall á fiskblokkum. Verðfalls þessa tók ekki að gæta fyrr en seint á árinu 1966. Þó má gera ráð fyrir, að meðalútflutningsverð ársins 1966 reynist allmiklu hærra en meðalverð ársins 1965. Hefur sú hækkun verið áætluð tæplega 7% eða milli 61/2 og 7%. Verðlækkunin í Bandaríkjunum orsakaði, að í samningunum um sölu til Sovétríkjanna, er gerðir voru á síðustu dögum desembermánaðar s.l., náðist ekki jafnhátt verð og áður. Nam verðhækkunin í þeim samningum um 7% frá því verði, sem í gildi hafði verið í fyrri samningum, og samkv. upplýsingum um verðlag um áramótin 1966–1967 og áætlun um magn seldra afurða, sem útflytjendur hafa lagt fram, má gera ráð fyrir, að verð um áramótin s.l. hafi verið um 11% lægra en meðalverð ársins 1966. Um s.l. áramót var verðfalls á freðfiski í neytendaumbúðum lítið farið að gæta á Bandaríkjamarkaði. Þó gerðu freðfiskframleiðendur ráð fyrir því, að verðfallið mundi breiðast út til þessara afurða, jafnvel svo, að þær lækkuðu um 15–30% frá því, sem var á árinu 1966. Hins vegar gerðu framleiðendur ekki ráð fyrir því, að frekara verðfall yrði á blokkum frá því, sem var um áramótin. Reynslan hefur hins vegar orðið sú, að það verðfall hefur haldið áfram fram að þessu, því miður. Verð á fiski í neytendaumbúðum hefur einnig haldið áfram að lækka, enda þótt sú lækkun enn sem komið er sé a.m.k. minni en framleiðendur gerðu ráð fyrir. Nær verðlækkunin þó einnig til ýsu, en ýsa hafði um langt árabil verið einna verðstöðugasta fisktegundin, sem á þeim markaði var. Ef sú verðþróun, sem framleiðendur gera ráð fyrir í söluáætlun sinni, reynist raunhæf, mundi meðalverðlækkunin á freðfiski á árunum 1966 –1967 reynast um 20%. Um allmargra ára skeið hefur neyzla í Bandaríkjunum á fiskstautum svonefndum og fiskréttum aukizt mjög ört. Hefur því eftirspurn eftir fiskblokkum til framleiðslu þessarar vöru aukizt jafnt og þétt. Á hinn bóginn fóru þorskveiðar í Norður-Atlantshafi talsvert minnkandi á árunum 1960–1964, og var ekki búizt við, að á því yrði veruleg breyting. Þegar kom fram á árið 1965, fór að gæta skorts á fiskblokkum í Bandaríkjunum. Leiddi það til verðhækkunar, spákaupmennsku vegna ótta við enn frekari hækkanir. Um áramótin 1965–1966, þegar verðið var í hámarki, voru íslenzkir útflytjendur vongóðir um, að hið háa verðlag mundi haldast, þar sem þeir bjuggust ekki við auknu framboði á fiskblokkum á Bandaríkjamarkaði. En hér fór einnig öðruvísi en ætlað var. Hið háa verðlag í Bandaríkjunum virðist hafa leitt til aukins framboðs frá ýmsum löndum á þeim markaði. Komu nú mörg ný lönd til sögunnar. Fjölgaði þeim löndum, er flytja frystar fiskafurðir á Bandaríkjamarkað, úr 6 í 17 á einu ári. Birgðir af frystum fiskafurðum í Bandaríkjunum jukust þegar mikið síðari hluta ársins 1965. Á fyrri hluta ársins 1966 voru þær orðnar miklu meiri en eðlilegt getur talizt. Á hinn bóginn virðist svo, að aukin neyzla fiskstauta og fiskrétta hafi stöðvazt, a.m.k. í bili. Allt þetta gerir það að verkum, að telja verður horfur á Bandaríkjamarkaði mjög óvissar á yfirstandandi ári, svo að ekki sé dýpra í árinni tekið. Í þessu sambandi er vert að hafa það í huga, að það er verðlagsþróunin á Bandaríkjamarkaði, sem ræður úrslitum um útflutningsverð íslenzkra frystiafurða. Freðfiskurinn er nú ekki seldur í teljandi magni til annarra landa en Bandaríkjanna og Sovétríkjanna. En verðið í Sovétríkjunum hefur reynzt á undanförnum árum fylgja verðinu á Bandaríkjamarkaði í stórum dráttum, þótt sveiflur séu á þeim markaði, þ.e. Sovétmarkaðinum, mun minni en á Bandaríkjamarkaði. Sölusamtökin hafa að mestu hætt sölu á brezkum markaði vegna mikilla tollaívilnana, sem nú eru innan landa Fríverzlunarbandalagsins, og hinir háu tollar Efnahagsbandalags Evrópu koma að mestu í veg fyrir freðfisksölu til aðildarríkja þess, a.m.k. svo að nokkru nemi. Undireins og fiskverð hafði verið ákveðið upp úr áramótunum s.l., tók ríkisstj. upp viðræður við fulltrúa frystihúsaeigenda um aðgerðir til stuðnings frystihúsunum vegna verðfallsins. Tilnefndir voru fulltrúar frá báðum aðilum, er kanna skyldu allar aðstæður í þessu efni. Voru þeir Bjarni V. Magnússon framkvstj. fyrir hraðfrystihús á vegum Sambands ísl. samvinnufélaga, Eyjólfur Ísfeld Eyjólfsson framkvstj. Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, Jóhannes Nordal seðlabankastjóri og Jónas H. Haralz forstjóri fyrir hönd ríkisstj. tilnefndir í þessa n. Taldi ríkisstj. frá upphafi, að leita ætti úrlausnar í vandamálum frystihúsanna annars vegar í bættri uppbyggingu iðnaðarins og fjárhagslegri endurskipulagningu hans, en hins vegar í því að létta byrðinni af verðfallinu. Um þessi tvö atriði hafa viðræður fulltrúa ríkisstj. og frystihúsanna snúizt að undanförnu, og hefur í þeim viðræðum náðst samkomulag um þær aðgerðir, sem þetta frv. felur í sér. Þetta samkomulag hafa Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna og hraðfrystihús á vegum Sambands ísl. samvinnufélaga staðfest, þótt þau telji í þeim efnum, að ríkisstj. gangi allt of skammt til móts við óskir þeirra um fjárhagslegan stuðning við þennan iðnað. En samkomulagið er fólgið í eftirfarandi: Ríkisstj, gefur kost á 55–75% verðtryggingu á árinu 1967, miðað við endanlegt verðlag ársins 1966, á þeim frystum afurðum, sem undanfarandi hagræðingarfjárgreiðslur hafa náð til. Verðtryggingin miðast við flokka fisktegunda og greiðist frystihúsunum jafnóðum og sölusamtökin greiða fiskandvirðið. í öðru lagi: Afurðalán verði óbreytt í krónutölu frá því, sem var á árinu 1966. Í þriðja lagi: 75% hagræðingarfjár verði greitt við veðsetningu afurða, og er það nýmæli. Hagræðingarfé verði óbreytt frá árinu 1966. Í samræmi við samkomulag þetta er svo ákvæði 6., 7. og 8. gr. frv. Þar er gert ráð fyrir því, að stofnaður verði sérstakur sjóður í því skyni að bæta frystihúsunum verðfallið að hluta. Sjóður þessi fengi 140 millj. kr. af tekjuafgangi ársins 1966 til ráðstöfunar og gæti hann orðið vísir að almennum verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins, eins og nánar verður vikið að hér á eftir. Er gert ráð fyrir, að bætur verði greiddar vegna verðfalls á frystum fiskafurðum, öðrum en síldarafurðum. Aftur á móti ná bæturnar ekki til annarra frystra afurða en fiskafurða, þ. á m. ekki til frysts humars og rækju. Almenna reglan er sú, að sjóðurinn greiði 55% af verðfalli því, er verða kann á árinu 1966 og 1967. Sé verðfallið meira en 5%, hækka verðbæturnar um 2% fyrir hvert 1%, sem verðið lækkar umfram 5%. Þannig greiðast 65% við 10% verðfall og 75% við 15% verðfall. Ekki er gert ráð fyrir, að frekari hækkun verðbóta eigi sér stað, þannig að 75% greiðist, hversu mikið sem verðið annars fellur umfram 15%. Verðbæturnar skulu reiknast eftir meginflokkum fisktegunda hverrar fyrir sig. Í 8. gr. frv. er gert ráð fyrir hagræðingarfé, 50 millj. kr., á sama hátt og greitt var á s.l. ári, og er Seðlabanka Íslands í samráði við Landsbanka og Útvegsbanka Íslands falin úthlutun þessa fjár. Eins og sjá má af því, sem hér hefur verið rakið, hafa sveiflur á verðlagi erlendis á undanförnum árum valdið fiskiðnaðinum og þjóðarbúinu í heild ýmsum erfiðleikum, sem Íslendingar hafa oft áður orðið að horfast í augu við. Miklar og öruggar verðhækkanir hafa ýtt undir hækkanir á kaupgjaldi og hráefnisverði, en reynslan sannar, að þessir liðir lækka ekki aftur nema að litlu leyti, þótt verðlækkanir eigi sér stað á erlendum mörkuðum. Jöfnun þessara verðsveiflna er því mikið hagsmunamál fyrir fiskiðnaðinn. Jafnframt er nú mikil nauðsyn á endurskipulagningu á allri uppbyggingu frystiiðnaðarins. Með þessu frv. er ekki lagt til, að endanleg ákvörðun verði tekin um stofnun jöfnunarsjóðs. Hins vegar er gert ráð fyrir, að sá sjóður, sem settur verði á laggirnar vegna verðfalls á frystum afurðum, geti orðið vísir að slíkum sjóði og undirstaða hans, ef ákveðið verður að stofna hann að undangenginni nákvæmri athugun, og persónulega sýnist mér, að öll þróun bendi til, að brýn nauðsyn sé á stofnun slíks sjóðs. Það ætti þessi síðasta reynsla okkar að sanna okkur. Meginmarkmið slíks verðjöfnunarsjóðs yrði að jafna þær sveiflur, sem verða á verðlagi afurðaflokka milli framleiðsluára. Við mat á verðbreytingum yrði að miða við meðaltalsverð sömu afurða á árunum næst á undan, sé verð á ákveðnum tíma hærra en það meðallag, skal greitt í sjóðinn, en úr honum sé það lægra. Slík verðjöfnun yrði aðeins hluti verð sveiflnanna, e.t.v. ekki nema helmingur þeirra. Fyrir fiskiðnaðinn yrðu verðlagsbreytingarnar þar með mun minni. Slíkur verðjöfnunarsjóður gæti, ef vel reyndist, einnig náð til annarra framleiðslugreina sjávarútvegsins. Er það og hagsmunamál allra greina sjávarútvegsins, að dregið sé svo sem kostur er úr hinum miklu verðsveiflum. Er augljóst, að skipulag og starfsreglur slíks verðjöfnunarsjóðs verða ekki ákveðnar nema eftir rækilega athugun og rannsókn, svo sem lagt er til í fskj. með frv. Yrði þar að kanna eðli þess vandamáls, sem þar er við að etja, og þá reynslu, er fengizt hefur af sams konar starfsemi annars staðar í heiminum. Þar sem svo greinilega hefur verið gerð grein fyrir þessum hugmyndum í fskj. með frv., sem ber fyrirsögnina: „Aðgerðir til endurskipulagningar hraðfrystiiðnaðarins“, tel ég ekki þörf á því að lengja framsöguræðu mína nú með tilvitnunum í það, sem öllum hv. alþm, hefur gefizt kostur á að kynna sér. Skal hér áréttað, að æskilegt væri þó, að þessari athugun væri lokið fyrir haustið, þannig að á næsta Alþ. mætti leggja fram frv. til l. um verðjöfnunarsjóð, ef sú athugun, sem fyrirhugað er nú að gera í þessum efnum, leiddi það í ljós, eins og ég áðan sagði, að nauðsyn væri á stofnun slíks sjóðs. Athuganir Efnahagsstofnunar benda til, að afkoma saltfisks- og skreiðarverkunar á árunum 1964 og 1965 hafi verið tiltölulega góð, þar sem verðlag á þessum afurðum hefur enn hækkað á árinu 1966 og ekki er vitað um verðlækkanir nú á þessum afurðum. Má gera ráð fyrir, að afkoman breytist lítið á árinu 1966, og a.m.k. nú verður ekki séð, að um alvarlegar horfur sé í þeim efnum að ræða. Í l. um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins, er samþ. voru á síðasta Alþ. og reyndar árið þar áður einnig, var heimilað að greiða 10 millj. kr. til verðuppbóta á útflutta skreiðarframleiðslu. Vegna hins hagstæða verðlags á skreið að undanförnu þykir ekki ástæða til þess nú að ráðstafa fyrir fram þessari fjárhæð til uppbóta á skreiðarframleiðslunni. Á hinn bóginn má gera ráð fyrir, að sérstök vandamál muni skapast vegna útflutnings annarra afurða, og er þá mikilvægt, að fé sé fyrir hendi til lausnar slíkum vanda. Það er fyrir því séð í 9, gr. þessa frv., og gert er ráð fyrir, að þessari fjárhæð og þeim 80 millj. kr., sem ætlaðar eru til aðstoðar við sjávarútveginn samkv. 16. gr. B. 15, - áætlað er, að sú fjárhæð verði notuð til ótiltekinna verðuppbóta á útfluttar sjávarafurðir af öðrum fiski en síld og loðnu eftir reglum, sem sjútvmrh. setur. Sennilega munu þær ráðstafanir, sem hér um ræðir og gerð hefur verið grein fyrir, hafa í för með sér allt að 310–320 millj. kr. útgjöld fyrir ríkissjóð. Það eru 100 millj. kr. vegna 8% viðbótar við fiskverðið, 140 millj. kr. vegna framlags til verðjöfnunar frystra fiskafurða og 80 millj. kr. vegna annarra ráðstafana. Í 16. gr. B. 15 í fjárl. fyrir árið 1967 er gert ráð fyrir 80 millj. kr. til aðstoðar við sjávarútveginn. Vegna þess, að væntanlega yrði stofnaður varanlegur sjóður, þ.e. verðjöfnunarsjóður, telur ríkisstj. nú rétt, að framlagið til verðjöfnunar verði greitt af tekjuafgangi ársins 1966. Í fjárl. ársins 1967 er ekki gert ráð fyrir fjárframlagi til þeirra 8% verðuppbóta á fiskverð, sem frv. heimilar, ef samþ. verður, enda þá ekki séð, þegar fjárlög voru afgr., um þá nauðsynlegu hækkun fiskverðs, sem raun varð á, eftir að fjárlög höfðu verið samþ., og ekki varð heldur séð fyrir um niðurstöður á verðlagi útflutnings, endanlegar niðurstöður þess á mikilvægum mörkuðum eins og í Sovétríkjunum, en samningurinn við Sovétríkin var gerður allra síðustu dagana í desembermánuði s.l. Vegna verðstöðvunarstefnu ríkisstj. kemur skattahækkun ekki hér til greina. Verður því að lækka útgjöld sem þessum greiðslum svarar. Í 2. gr. frv. er leitað eftir heimild Alþ. til þess að lækka um 10% greiðslur á fjárl. 1967 til verklegra framkvæmda og framlög til verklegra framkvæmda annarra aðila. Þá er óskað eftir heimild til að lækka greiðslu til jöfnunarsjóðs sveitarfélaga fyrir árið 1966 um 20 millj. kr. frá því, sem er ákveðið í l. nú. Vegna áðurnefndra lækkana á greiðslu á framlögum til verklegra framkvæmda er áætlað, að útgjöld ríkissjóðs lækki um 65 millj. kr. nú. Í fjárl. ársins 1966 var ætlað, að greiðslur til jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna á árinu 1967 mundu nema 162.8 millj. kr., en vegna aukins vöruinnflutnings og viðskipta er nú gert ráð fyrir, að þessi upphæð verði því sem næst 186 millj. kr. 20 millj. kr. af þeim 23 millj., sem tekjur jöfnunarsjóðs reyndust hærri en áætlað var, munu því ganga til greiðslu uppbótar á fiskverðið. Áætlað er, að framlag til ríkisábyrgðasjóðs á árinu 1967 reynist 15 millj. kr. lægra en gert var ráð fyrir í 20. gr. fjárl. Samtals lækka því útgjöld ríkissjóðs um 100 millj. kr. vegna þessara aðgerða. Það er þegar ljóst af þeim ályktunum, sem hlutaðeigandi samtök, annars vegar útgerðarmenn og sjómenn og hins vegar samtök hraðfrystiiðnaðarins, sölusamtök hraðfrystihúsanna og Samband ísl. samvinnufélaga, hafa gert, að með framangreindum ráðstöfunum er verið að rétta hönd, að því er ætlað verður, í tímabundnum erfiðleikum, að þau telja, en þessar ráðstafanir gangi mun skemmra til aðstoðar en nauðsynlegt er að þeirra dómi talið að gera nú. Af hálfu þessara aðila verður ríkisstj. því vart sökuð um að hafa um of lausa fjármuni hins opinbera þessum grundvallaratvinnuvegi til stuðnings. Aðilar í þjóðfélaginu, sem telja, að lengra hefði átt að ganga í þessum efnum, hljóta því óhjákvæmilega að taka á sig þær skyldur að benda á aðrar leiðir til tekjuöflunar, sem meira fé hefðu gefið án nýrrar skattaálagningar á almenning. Ríkisstj. hefur heitið því undir umr. um fjárlög og frv. til verðstöðvunar á s.l. hausti, að forðazt yrði að grípa til almennra skattahækkana, og við það hefur verið staðið þrátt fyrir þá erfiðleika, sem útflutningsatvinnuvegirnir eiga nú við að etja og innlend stjórnvöld verða vart með rökum sökuð um. Ef okkur greinir ekki á um það atriði, að ríkisstj. hafi ekki reynzt of eftirgefanleg, eins og stundum hefur verið sagt, er að vísu eftir hin hlið málsins, þ.e. eftir hvaða leiðum fjárins er aflað. Þeir, sem kynnu að hafa þar aðrar skoðanir, munu væntanlega benda á þær leiðir, og koma þær þá að sjálfsögðu til umr. og athugunar. Frv. þetta er till. ríkisstj. til lausnar aðsteðjandi vanda í grundvallaratvinnuvegi landsmanna nú að vel yfirveguðu máli, eftir að skipzt hefur verið á skoðunum við hlutaðeigandi aðila og mikil vinna hefur af mörkum verið lögð af færustu fulltrúum beggja aðila til að finna lausn vandans. Ég lít svo á, að þetta frv. sé staðfesting á því samkomulagi, sem þar náðist. Ég vil svo í lok máls míns nú flytja öllum þeim, sem lagt hafa fram ómetanleg störf í ýtarlegum rannsóknum og viðræðum, þakkir fyrir störf þeirra að þeirri tillögugerð, er í frv. þessu felst. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar en þegar hefur verið gert um frv. að svo komnu máli og legg til, að því verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Mér þykir rétt að gera í stuttu máli grein fyrir þeim rökum, sem eru að baki ákvörðunum varðandi fjárhagshlið þessa máls. Hæstv. sjútvmrh. hefur gert ýtarlega grein fyrir efni málsins að öðru leyti og orsökum þess, að það hefur þótt óumflýjanlegt að grípa til umræddrar aðstoðar við sjávarútveginn, bæði útgerðina sjálfa og hraðfrystihúsin, og hef ég engu þar við að bæta. Hann hefur einnig í stórum dráttum gert grein fyrir því, hvernig hugsað er að afla þess fjár, er til þarf. Ég mun því í þessum orðum, sem ég hér segi, einkum gera grein fyrir orsökum þess, að hinar mismunandi leiðir eru valdar í sambandi við fjáröflunina. En þegar fjárlög voru hér til afgreiðslu í desembermánuði, þótti ýmsum hv. þm. þar á skorta, að ekki væri gert ráð fyrir aukinni fjáröflun eða fjárráðstöfunum til aðstoðar sjávarútveginum, og töldu, að það lægi í augum uppi, að þar þyrfti meira til að koma. Ég svaraði því þá til, að ekkert lægi fyrir um það á því stigi, hverrar aðstoðar væri þörf. Hins vegar lægi það nokkurn veginn ljóst fyrir, að ekki mundi auðið að skerða þá aðstoð, sem veitt var á s.l. ári, miðað við verðfall og aðra erfiðleika, sem þá voru sjáanlegir, þannig að í fjárl. sjálfum er gert ráð fyrir 80 millj. kr., sem var ósundurliðað og gert ráð fyrir að yrði ráðstafað með sérstökum l., eins og gert hefur verið undanfarin ár. Í þessu frv. eru ákvæði, þar sem lagt er til að ráðstafa þeim peningum með sama hætti og gert var á s.l. ári, og þarf ekki meira um það að segja. Við verðlagsákvörðun um áramótin kom hins vegar í ljós, að það mundi með engu móti vera hægt að ná saman endum varðandi fiskverðið eða samkomulagi um það með nokkrum hætti, nema ríkissjóður tæki á sig viðbótarskuldbindingar, sem næmu þeirri verðhækkun, sem ákveðin var á fiskverðið, þar eð ljóst væri, að hraðfrystihúsin gátu enga hækkun á sig tekið. Með þessu frv. er lagt til, að sú upphæð, sem nemur um 100 millj. kr., verði greidd úr ríkissjóði á þessu ári og verði þeim útgjöldum mætt með þrennum hætti. Í fyrsta lagi með því að lækka um 10% framlög til verklegra framkvæmda á vegum ríkisins. Í öðru lagi með því að skerða um 20 millj. kr. þann hluta af verðtolli og söluskatti, sem ganga á til sveitarfélaganna af þessum tekjustofnum á s.l. ári. Og í þriðja lagi þykir athugun leiða í ljós, þótt að vísu megi segja, að það sé nokkuð djarft að ætla svo miðað við ýmsar aðstæður, að ríkisábyrgðasjóður muni ekki þurfa á að halda um 15 millj. kr. af því, sem fyrirhugað er að greiða til hans á þessu ári, og megi því gera ráð fyrir, að sú fjárhæð sparist. Varðandi þennan síðasta lið er orsökin sú, að á s.l. ári var afkoma ríkisábyrgðasjóðs það góð, að hann þurfti ekki á að halda öllu því fé, sem ráðstafað var til hans á því ári, og mun það hafa numið um 20 millj. kr., sem ríkisábyrgðasjóður hafði ekki ráðstafað af því framlagi, en hins vegar var talið rétt að greiða allt framlagið til hans, sem ákveðið var á fjárl. þess árs. Með hliðsjón af þessu þykir því mega gera ráð fyrir, að hann geti staðizt útgjöld og áföll ársins í ár með svipaðri fjárhæð og í fyrra og ekki muni því þurfa að koma til, að greiða þurfi þessar 15 millj. kr. Svo sem hv. þm. er kunnugt, hefur hagur ríkisábyrgðasjóðs farið batnandi, og sú nýja skipan, sem tekin var upp með l. um ríkisábyrgðasjóð og nýjum reglum um ríkisábyrgðir, hefur skilað það góðri raun, að framlag ríkissjóðs til sjóðsins hefur farið lækkandi undanfarin ár. Í fjárl. ársins 1967 var í það ráðizt að hækka framlög til verklegra framkvæmda um 65–70 millj. kr. frá fjárl. ársins 1966. Hefði legið fyrir, þegar fjárl. voru afgreidd, að það mundi þurfa að grípa til þeirra viðbótarútgjalda, sem hér er um að ræða, lá það í augum uppi, að grípa hefði orðið til þess að skerða þær fjárveitingar, sem voru ólögbundnar, og þá hefði naumast til þess komið, að hefði verið auðið að framkvæma þessa hækkun á framlögum til verklegra framkvæmda. Það, sem lagt er til að gera hér í þessu frv., er því að taka aftur, ef svo má segja, þessa hækkun. En það er ástæða til að leggja áherzlu á það, að hér er ekki um neina skerðingu að ræða frá því, sem raunverulega var varið til verklegra framkvæmda árið 1966, síður en svo, heldur má gera ráð fyrir því, að framkvæmdaféð nýtist betur einmitt vegna verðstöðvunarinnar, því að undanfarin ár hefur að sjálfsögðu verðbólguaukningin höggvið allveruleg skörð í framkvæmdaféð. Þá er í annan stað gert ráð fyrir því, að 20 millj. kr. umframtekjur jöfnunarsjóðs sveitarfélaga á s.l. ári verði teknar til að mæta þessum aðgerðum. Það er vert að leggja í því sambandi áherzlu á, að það er ekki gert ráð fyrir að skerða að neinu leyti framlagið til jöfnunarsjóðsins á árinu 1967, og kemur jöfnunarsjóðnum þar til góða sú mikla tekjuhækkun, sem áætluð er á því ári, bæði á verðtolli og söluskatti, miðað við árið 1966. Meginhluti af tekjuauka ríkissjóðs á milli áranna 1966 og 1967 hefur runnið til þess að mæta auknum útgjöldum vegna verðstöðvunarinnar. Og með hliðsjón af því, að það er tvímælalaust hin mesta nauðsyn fyrir sveitarfélögin, að verðstöðvunin komist á, og kemur í veg fyrir það, sem hefur gerzt undanfarin ár, að á miðju ári hafi æ ofan í æ þurft að gera sérstakar ráðstafanir til nýrrar tekjuöflunar fyrir sveitarsjóðina vegna verðhækkana, sem orðið hafa á fjárhagsárinu, sem nú er komið í veg fyrir með verðstöðvuninni, að þau þurfi að standa andspænis, þykir sanngjarnt og eðlilegt, að þau leggi einnig af mörkum þann hluta af þeim umframtekjum, sem þau höfðu á árinu 1966 og þau gátu ekki gert ráð fyrir í sínum fjárhagsáætlunum, þannig að hér kemur ekki til neinnar skerðingar á þeirra gerðu fjárhagsáætlun. Þetta er ástæða til að leggja áherzlu á, vegna þess að því hefur stundum verið haldið fram, að þessi ráðstöfun með töku þessa fjár merkti það, að sveitarfélögin þyrftu að taka upp aftur fjárhagsáætlanir sínar fyrir árið 1967. Það er misskilningur, vegna þess að það er ekki gert ráð fyrir að skerða það fé, sem fjárlög áætla þeim á þessu ári. Hins vegar tel ég ástæðu til að leggja áherzlu á það, að hér má ekki skoða þessa ákvörðun sem fordæmi um skerðingu á jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Það, sem við stöndum andspænis hér, eru sérstakar aðgerðir í sambandi við verðstöðvunina, og þar verður að taka á síg ýmsar kvaðir í því sambandi, og þó að sem sagt þessi úrræði hafi orðið að velja í þetta skipti, er einmitt með því að taka ekki ákveðinn hluta af framlaginu 1967, heldur af afganginum frá 1966, lögð áherzla á, að það sé ekki ætlunin að skerða þessa greiðslu í grundvallaratriðum, þar sem hér er um að ræða greiðslur, sem eru algerlega hliðstæðar rekstrarútgjöldum ríkissjóðs, og hefði auðvitað ekki komið til, hefði verið um það vitað, þegar fjárlög voru afgreidd, að því yrði mætt með öðrum hætti en sérstakri tekjuöflun eða lækkun útgjalda. Tel ég, að það komi ekki til neinna mála, að þessu sé mætt með því að ráðstafa til þess tekjum með öðrum hætti en þeim að afla annaðhvort nýrra tekna til ríkissjóðs til að mæta þeim eða skerða útgjöld ríkissjóðs, takmarka þau, eins og hér er gert. Ég álit, að enda þótt til hefði verið greiðsluafgangur hjá ríkissjóði til að mæta þessum gjöldum, hefði ekki verið réttlætanlegt að nota þann greiðsluafgang í því skyni. Þar til kemur svo, að um slíkan greiðsluafgang er ekki að ræða, sem ég skal síðan víkja að fáum orðum. Hinn þáttur málsins er framlagið til hraðfrystihúsanna, en þar er gert ráð fyrir, að settur verði á laggirnar sérstakur sjóður og ríkissjóður leggi fram stofnfé þessa sjóðs og taki á sig vissa ábyrgð varðandi greiðslur, ef tiltekið verðfall verður á útflutningsframleiðslunni á árinu. Hér er því um áætlunarfjárhæð að ræða, sem enn er ekki vitað, að hve miklu leyti þurfi að koma til útborgunar. Við skulum vona, að það þurfi ekki nema að takmörkuðu leyti og að verðfallið verði ekki það varanlegt, en alla vega er hér um nokkuð annars eðlis útgjöld að ræða, útgjöld, sem gert er ráð fyrir að verði í eitt skipti fyrir öll sem stofnfé þessa sjóðs, og af þeim sökum er fremur verjanlegt að taka fé af greiðsluafgangi til þess að mæta þess konar útgjöldum. Það er því lagt til, að af greiðsluafgangi verði varið 140 millj. kr. sem áætlunarfjárhæð til þess að mæta útgjöldum í sambandi við myndun þessa sjóðs. Ég skal játa það fúslega, að hér er um næsta hæpna ráðstöfun að ræða engu að síður, þó að það megi verja hana, eins og ég áður sagði, að nota greiðsluafganginn í þessu sambandi, en það hefur þó þótt óhjákvæmilegt að gera þetta, til þess að auðið verði að forðast nýjar skattaálögur. Nú munu hv. þdm. vafalaust spyrja sem svo í þessu sambandi, úr því að farið er að tala hér um ráðstöfun á greiðsluafgangi ríkissjóðs, hver sé raunverulegur greiðsluafgangur ríkissjóðs á árinu 1966. Ég er ekki reiðubúinn að nefna þá tölu nákvæmlega hér, en þinginu mun verða gerð grein fyrir afkomu ríkissjóðs nú innan skamms. Það mun hins vegar þá koma glögglega í ljós, að það er ekki auðið að ráðstafa meira fé af greiðsluafgangi en umræddum 130–140 millj. kr. í þessu skyni. Það hefur þegar verið ráðstafað með aðgerðum Alþ. 30 millj. kr. af greiðsluafgangi vegna hagræðingar eða framleiðnisjóðs landbúnaðarins, og þegar það er haft í huga, að vanskilaskuldir ríkissjóðs vegna greiðsluhalla áranna 1964 og 1965 nema um 350 millj. kr., eða nettó um 250 millj., þegar frá eru dregnar þær 100 millj., sem lagðar voru til hliðar af greiðsluafgangi ársins 1963, til þess einmitt að mæta slíkum áföllum, þá er það ljóst, þegar við stöndum andspænis þessum skuldum, sem eru með algerlega óeðlilegum hætti og hljóta að verða að jafnast, þegar efnahagur ríkissjóðs leyfir það, þá er ekki um að ræða frekari greiðsluafgang til þess að mæta þeim ráðstöfunum, sem hér er gert ráð fyrir. Þótt menn kynnu að vilja ganga svo langt, sem ég tel af fjárhagslegum og efnahagslegum ástæðum að væri fráleitt, að mæta öllum útgjöldum í sambandi við þetta frv. með því að nota greiðsluafganginn í því sambandi, þá er ekki um slíkar upphæðir að ræða. Ég tel eftir atvikum, að það megi teljast vel viðunandi, sem hér hefur tekizt að setja saman till. um og eftir atvikum að fá menn til að una við. Það er vitanlegt, að útgerðin er ekki ánægð með sinn hlut, en það liggur líka í augum uppi, að það verður að fara eins hóflega í slík útgjöld og styrki og auðið er, því að það verður ekki gert með öðrum hætti en leggja það á borgarana og skerða þá kjör þeirra að einhverju leyti til þess að mæta slíkum útgjöldum. Ég tel, að þegar í senn hafi tekizt að ná viðhlítandi samkomulagi og menn uni eftir atvikum við þær ráðstafanir, sem hér eru gerðar, annars vegar og hins vegar að leggja fram hátt á 3. hundrað millj. kr., án þess að til komi nokkrir nýir skattar, að menn geti bærilega við unað. Og það hefur, að ég hygg, ekki áður tekizt að gera slíkar ráðstafanir, án þess að það leiddi af sér stórfelldar nýjar álögur, sem þá aftur hafa skapað nýja og aukna erfiðleika. En samhliða því, að þetta er hér gert og að menn gera sér vonir um, að hægt verði að ná allverulegum árangri með verðstöðvunaraðgerðum og að þessi verðlækkun útflutningsframleiðslunnar verði ekki svo varanleg, að það fari ekki innan tíðar að segja til sín, að til einhverrar verðhækkunar komi, þá ætti, þó að ekki sé hægt að fullyrða neitt um það efni, að vera þó viss ástæða til þess að gleðjast yfir því, að tekizt hefur þó að ná þessari lausn, sem hér er gert ráð fyrir.



Herra forseti. Frv. það um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins, sem hér er verið að ræða, hlýtur að vekja til umhugsunar um þá stjórnarstefnu, sem hér hefur verið ríkjandi undanfarandi ár. Frv. er ætlað að koma í veg fyrir meiri háttar stöðvun í þorskveiðum og hraðfrystiiðnaði hér á landi um nokkurt skeið. Hér er óumdeilanlega um bráðabirgðaaðgerð að ræða, og fer víðs fjarri, að rekstrargrundvöllur sé nú fyrir hendi fyrir þessar mikilvægu framleiðslugreinar í meðalárferði hvað aflabrögð og viðskiptakjör á erlendum mörkuðum snertir. Hvernig stendur á því, að svona er komið eftir margra ára samfelld aflauppgrip í sjávarútveginum, ef á heildina er litið? Talsmenn hæstv. ríkisstj. vilja kenna verðfalli því, sem varð á síðari hluta árs 1966 á frystum fiskafurðum, um þetta ástand. Vissulega hefur það haft sín áhrif. En ég tel, að hinar raunverulegu orsakir liggi aðallega annars staðar og þá fyrst og fremst í þeirri óðaverðbólgu, sem hér hefur verið, í því skipulagsleysi, sem einkennt hefur uppbyggingu atvinnuvega okkar undanfarandi ár, á viðreisnartímabilinu, og í minnkandi þorskafla miðað við sóknareiningu. Að kenningin um verðfallið síðari hluta ársins 1966 sé ekki rétt sem meginástæða fyrir ráðstöfunum þeim, sem verið er að fá lögfestar, má m.a. marka af því, að strax á árinu 1964 var 43 millj. kr. varið til uppbóta á framleiðslu frystra fiskafurða til frystihúsanna, 1965 33 millj. kr. og á árinu 1966 50 millj. kr. Á árunum 1964 og 1965 var um mjög verulega hækkun á frystum fiski að ræða á erlendum mörkuðum, sem þó nægði frystihúsunum ekki til þess að greiða hækkandi hráefnisverð og standa undir innlendum hækkunum framleiðslukostnaðarins, án þess að aðstoð þyrfti úr ríkissjóði. Enn fremur má á það minna, að 1964 var talið óhjákvæmilegt að greiða 6% uppbót á nýfiskverðið úr ríkissjóði allt það ár til þess að standa straum af hækkandi útgerðarkostnaði bátanna og bæta upp kjör sjómannanna á þorskveiðum. Þessar staðreyndir ásamt ýmsu öðru fleira sýna vel, að þrátt fyrir hækkandi verðlag á erlendum mörkuðum hefur orðið að veita verulegan fjárhagsstuðning til vissra greina sjávarútvegsins og fiskiðnaðarins að undanförnu, enda vita allir, sem vilja vita, að afkoma þessara framleiðslugreina nú er mjög bágborin. Þær hafa orðið fórnarlömb þeirrar þróunar, sem hér hefur verið að gerast undanfarandi ár, og upp á það hefur verið horft af skilningssljóum augum valdhafanna, af því að góðærið í ýmsum greinum hefur forðað þjóðarskútunni frá strandi til þessa. En er mikil fyrirhyggja í slíku? Geta Íslendingar verið tómlátir um þorskveiðarnar og hraðfrystiiðnaðinn, saltfiskverkunina og skreiðarverkunina? Ég fyrir mitt leyti svara því afdráttarlaust neitandi. Ég vil nú í fáum orðum reyna að greina frá meginástæðunum fyrir því óheillaástandi, sem nú ríkir í mikilvægum greinum sjávarútvegs og fiskiðnaðar. Hæstv. sjútvmrh. hefur ítrekað hér á hv. Alþ. talað um tímabundna erfiðleika hjá þessum atvinnugreinum án þess að færa fyrir því nokkur rök. Af ræðu þeirri, er hann hélt hér áðan, þar sem hann talaði um verðfallið á bandaríska markaðnum og um erfiðleika þá, sem sjávarútvegurinn á við að stríða vegna markaðsbandalaganna í Evrópu, þá sýnist mér, að leiða megi þá niðurstöðu af þeim orðum, að hér geti því miður verið um meira en tímabundna erfiðleika að ræða. Það var yfirlýstur megintilgangur hæstv. ríkisstj. í upphafi valdaferils síns að koma málum þannig fyrir, að framleiðslustörfum og viðskiptalífi landsmanna væri skapaður traustari, varanlegri og heilbrigðari grundvöllur en atvinnuvegirnir hefðu átt við að búa undanfarandi ár. Alveg sérstaklega var tekið fram í hinni góðu bók, Viðreisn, sem nú virðist ófáanleg af óskiljanlegum ástæðum, að útflutningsframleiðslan skyldi rekin hallalaust án bóta og styrkja. Hin marglofaða viðreisnarstefna átti að tryggja þetta. Í dag, rúmum 7 árum frá því að fyrirheit þetta var gefið, ásamt ýmsum fleirum, því að stjórnarherrarnir voru í þann tíma ákaflega ósparir á loforðin, þá má sjá í hnotskurn af fjárl. yfirstandandi árs, hversu gersamlega viðreisnarstefnan hefur brugðizt í meginatriðum. Af tekjum ríkissjóðs 1967, sem áætlaðar eru á fjárl. rúmir 4.7 milljarðar, ganga 1 milljarður 276 millj. kr. til uppbóta og niðurgreiðslna á vöruverði innanlands, en tilgangurinn með niðurgreiðslunum er að sjálfsögðu sá að halda niðri kaupgjaldsvísitölunni og koma þannig í veg fyrir kauphækkanir, sem menn telja, að stofnatvinnuvegirnir fái ekki undir risið. Þessi upphæð skiptist þannig, að um 320 millj. kr. ganga til sjávarútvegsins og hæstv. sjútvmrh. gerði grein fyrir því áðan, hvernig sú fjárhæð skiptist. 248 millj. kr. ganga til þess að verðbæta útfluttar landbúnaðarvörur og um 708 millj. ganga til niðurgreiðslna á vöruverði innanlands. Er hér þá aðeins talið það eitt, sem í þrengstu merkingu er talið undir níðurgreiðslur og uppbætur, en auðvitað kemur fleira til sem fjárstuðningur við atvinnuvegina úr ríkissjóði. Þessar eru þá staðreyndir hinna köldu talna um hinn trausta grundvöll atvinnulífsins, sem viðreisnarstjórnin ætlaði að leggja. Það er ómögulegt að afsaka lélega aðstöðu atvinnuveganna nú með einhverjum verðfallsútskýringum, ef á heildina er litið. Gylfi Þ. Gíslason, hæstv. viðskmrh., upplýsti þannig nýlega hjá kaupmannasamtökunum í Reykjavík, eða nánar tiltekið 28. febr. s.l., að þjóðarframleiðsla á mann hefði aukizt um 3.7% á tímabilinu frá 1960 til 1965, en aukning þjóðartekna hefði á sama tíma numið árlega 5.7% á mann vegna síbatnandi viðskiptakjara ár frá ári á öllu þessu tímabili. Ég gat um í upphafi ræðu minnar, að meginástæðurnar fyrir erfiðleikunum í sjávarútveginum væru aðallega þrenns konar. Í fyrsta lagi og meginástæðan er sú gífurlega verðbólga, sem hér hefur ríkt undanfarandi ár. Í öðru lagi má rekja erfiðleikana í vissum greinum útvegsins til minnkandi þorskfiskafla og skyldra tegunda. Og í þriðja lagi má rekja það til þess skipulagsleysis, sem hefur ríkt bæði í sjávarútveginum og öðrum atvinnugreinum landsmanna um atvinnuuppbyggingu. Ýmis fleiri atriði koma til greina, sem ég hef ekki tíma til nú að víkja að, en ég skal reyna að gera í nokkrum orðum grein fyrir þessum staðhæfingum mínum. Undanfarin ár hefur dýrtíðarvöxturinn verið með eindæmum á Íslandi, í V.-Evrópu og N.- Ameríku. Afleiðingar þessa segja til sín á flestum sviðum þjóðlífsins og þá ekki hvað sízt í undirstöðuatvinnuvegi þjóðarinnar, sjávarútvegi og fiskiðnaði, sem er eini gjaldeyrisaflandi atvinnuvegur landsmanna, svo að nokkru nemi. Á árunum 1960–1965 hækkaði neyzluvöruverðlag hér um 12.4% að meðaltali á ári, á sama tíma og verðlagshækkun í helztu viðskiptalöndum okkar nam aðeins 1/4 hluta þessarar hækkunar. Tilkostnaðurinn við útflutningsframleiðsluna hækkaði að sjálfsögðu nokkuð tilsvarandi, eða nálega 3–4 sínnum meira hjá okkur en hjá helztu keppinautum okkar um markaðina. Augljóst er, að slík þróun hlýtur fyrr eða síðar að leiða til alvarlegra vandræða innanlands, til stöðvunar í stofnatvinnuvegum þjóðarinnar og atvinnuleysis, sem Íslendingar hafa síðustu árin verið blessunarlega lausir við. En á s.l. vetri virðist því miður á vissum svæðum landsins hafa bólað á því að nýju. Þannig er mér t.d. vel kunnugt um, að nokkuð víða í mínu kjördæmi hefur á þessum vetri verið um tilfinnanlegt atvinnuleysi að ræða, sérstaklega hjá kvenfólki. Undanfarin ár hafa síldarútgerðin og fiskiðnaðurinn getað tekið á sig þennan stórhækkaða framleiðslukostnað sökum stórfelldra aflauppgripa og hagstæðrar verðlagsþróunar í markaðslöndum okkar. Á árunum 1960–1965 hefur aflamagnið þannig vaxið um 50.9%, en mjög misjafnt á einstakar fisktegundir. Þannig hafa síldarafurðir aukizt um 300–400% á tímabilinu, en magn frysts fisks aðeins um 6.7%. Rétt er að hafa í huga, þegar þessi magnvöxtur er virtur, að tilkostnaðurinn við öflun hans hefur stórvaxið, skipin eru stærri og dýrari, veiðarfæri og veiðitæki sömuleiðis, en athyglisvert er, að fjöldi starfandi sjómanna, sem þennan aukna afla hefur sótt í greipar Ægis, hefur haldizt svo til óbreyttur allt þetta árabil. En að vísu hefur síldveiðitíminn lengzt og vinna síldveiðisjómannanna þar af leiðandi aukizt. Á þessum árum hefur meðalverð útfluttra sjávarafurða hækkað að meðaltali um 45%, en nokkuð misjafnt eftir verkunartegundum og fisktegundum. Þetta tvennt, aukning aflamagns og hækkandi markaðsverð, hefur ásamt umtalsverðri hagræðingu í rekstri fiskvinnslustöðvanna gert útflutningsatvinnugrein þessari fært að standa undir hækkandi framleiðslukostnaði. En öllum hugsandi mönnum hefur verið það ljóst lengi, að þetta kynni að breytast fyrr en varði, og nú virðist að þessu komið, um sinn a.m.k. Fregnir berast nú um verulegt verðfall á frystum fiski og raunar fleiri afurðum, en frystur fiskur var árið 1965 næststærsti liðurinn í útflutningi okkar, að upphæð 1700 millj. kr., aðeins fiskimjöl og lýsi var stærri þáttur, en á honum hefur líka orðið nokkurt verðfall, þó að það sé farið að hækka aftur. Við vitum að sjálfsögðu ekki, hvort verðfall þetta verður áframhaldandi. Við vonum, að svo verði ekki, en við verðum þó að játa, að um það ráðum við sáralitlu eða engu. Það fer að mestu eftir velgengni keppinauta okkar í austri og í vestri, hvernig verðlagið þróast fyrir okkur á frysta fiskinum. Í þessu sambandi vil ég minna á og undirstrika þann fasta ásetning ýmissa þjóða, t.d. Rússa, Pólverja, A.-Þjóðverja o.fl., að verða sjálfum sér nógir í náinni framtíð um fiskafurðir og gerast öflugir útflytjendur fisks til annarra landa og þannig keppinautar okkar um markaðina. Það hefur þegar borið á þessu. Mér er t.d. kunnugt, að við erum farnir að mæta samkeppni á nokkrum mörkuðum frá Rússum í sambandi við sölu saltaðrar síldar héðan frá Íslandi, og eru því miður mjög miklar horfur á því, að sú samkeppni eigi eftir að fara vaxandi. Þegar þessar staðreyndir eru virtar, þá er ljóst, hversu gífurlegt áfall og blóðtaka það er þessari atvinnugrein, að óðaverðbólgan hefur ætt jafnhratt áfram og raun ber vitni á viðreisnartímabilinu nær öllu. Menn deila um orsakir verðbólgunnar, en um eitt ætti ekki að þurfa að deila, og það er það, að eðli málsins samkvæmt verður ríkisstj. og sá þingmeirihluti, er hana styður, að teljast ábyrg fyrir þessari óheillaþróun, enda margt það í sjálfri stjórnarstefnunni, sem beinlínis hefur stuðlað að þessu, en tímans vegna vil ég ekki rekja það nánar nú, enda hef ég gert það æðioft við ýmis önnur tækifæri. Af þeim fáu orðum, sem ég hef sagt um áhrif verðbólgunnar á sjávarútveginn, ætti öllum að vera ljós skaðsemi hennar á hagsmuni hans. Í rökréttu framhaldi af því má fullyrða, að hver sú ríkisstj., sem mistekst að halda verðbólgu í skefjum, vegi að undirstöðu blómlegs sjávarútvegs og það þeim mun meir, því verr sem henni gengur í baráttunni við verðbólguna. En fleiri höfuðvandamál er við að glíma í þessari atvinnugrein nú en verðbólguna. Hráefnisskortur frystihúsa á þorski og skyldum tegundum hefur verið tilfinnanlegur að undanförnu, og nú er svo komið, að mörgum frystihúsum hefur verið lokað, og ómögulegt er að fullyrða um, hversu mörg þeirra kynnu að verða opnuð aftur. Ástæður hráefnisskortsins eru tvær aðallega: Í fyrsta lagi verðbólguvöxtur síðustu ára, sem eyðilagt hefur grundvöllinn undir hagkvæmum rekstri þeirra fiskibáta og togara, sem hafa aflað vinnslustöðvunum hráefnis á undanförnum árum. Í öðru lagi er um að ræða minnkandi afla á hverja sóknareiningu, sem virðist mega rekja til ofveiði á helztu nytjafiskum á Íslandsmiðum. Mig langar til að víkja örfáum orðum að þessu hvorutveggja. Ég átti sæti í svokallaðri bátanefnd, er athugaði sérstaklega vandamál báta undir 120 smálestum að stærð. Við unnum að athugun þessari fyrri hluta s.l. árs og skiluðum mjög ýtarlegri álitsgerð um þessi mál til sjútvmrh. um mánaðamótin júní–júlí s.l. Í fáum orðum sagt, þá er niðurstaða okkar þessi: Með því að bera saman afkomu meðalbáts á vetrarvertíð árið 1962 annars vegar og árið 1965 hins vegar, þá sást, að afkoma bátsins hefur á þessu tímabili versnað um 13%. Til þess að bæta þetta upp, hefði fiskverð á árinu 65 þurft að hækka um 18%. Frá og með 1. jan. 1966 hækkaði fiskverð um 15.5% fyrir utan sérstakar aukagreiðslur á línufisk, sem námu 50 aurum á kg. Þetta dæmi sýnir, að þrátt fyrir umtalsverða hækkun fiskverðs á þessum fjórum árum, sem hækkandi verðlag erlendis hefur gert fiskvinnslustöðvunum fært að greiða auk aðstoðar frá ríkissjóði, hefur hækkandi útgerðarkostnaður bátsins, fyrst og síðast af völdum vaxandi verðbólgu, gleypt hana og talsvert umfram það. Annað atriði, sem veldur lélegri afkomu smærri bátanna, er sú breyting, sem orðin er á göngu síldarinnar. Fyrir nokkrum árum var algengt, að 60–70 tonna bátar og stærri færu norður á síldveiðar að aflokinni vetrarvertíð og stunduðu veiðar fram á haust með sæmilegum árangri. Að aflokinni sumarvertíð tók við haust- og vetrarvertíð síldar við Suðvesturland. Nú hefur síldin horfið af norðurslóðum og heldur sig langt úti í hafi út af Austfjörðum, og öll síldin er horfin úr Faxaflóa og við Suðvesturland s.l. þrjú ár. Minni bátarnir hafa með því svo til alveg misst af síldveiðunum, en sitja margir hverjir uppi með rándýran síldveiðiútbúnað, sem kemur þeim að engu gagni nú. Reynt hefur verið að bæta úr þessum dauða tíma með því að gera út á dragnót og togveiðar, og hefur það gefizt misjafnlega, en skapar þó mikla vinnu í frystihúsum, sérstaklega á sumrin. Við þessar aðstæður er ljóst, að útgerð smærri bátanna, sem að meginhluta hafa aflað hráefnis til frystihúsanna, er vonlaus nú. Þeir geta ekki keppt við stóru síldarskipin um hinn takmarkaða fjölda sjómanna, og endurtekið rekstrartap þeirra ár eftir ár hefur komið fram í því, að vanskil á greiðslum stofn- og rekstrarlána hrúgast nú upp í lánastofnunum landsins. Þannig er mér kunnugt um það, að 1. júní s.l. námu vanskil smærri báta á afborgunum einum saman hjá fiskveiðasjóði tæpum 54 millj. kr. Ofan á þessa erfiðleika bátanna bætist svo minnkandi aflamagn á þorskveiðum, sem ég gat um áður. Sem dæmi þessa nefni ég, að á vetrarvertíð 1964 fiskuðu 393 bátar 234146 lestir, en á síðustu vetrarvertíð, 1966, fiskuðu 397 bátar 173982 lestir, eða rúmum 60 þús. lestum minna. Fiskifræðingar slá því nú föstu, að meira sé tekið úr íslenzka þorskstofninum en hann þoli. Í grein Jóns Jónssonar fiskifræðings í tímaritinu Ægi frá 1. marz s.l., þar sem hann skýrir niðurstöður, sem fram komu á ráðstefnu North East Atlantic Fisheries Commission, er á voru fiskifræðingar margra þjóða, kom fram, að á tímabilinu frá 1954–1964 hafi sóknin í íslenzka þorskstofninn aukizt um 87%, en heildarafli þó minnkað um 22%. Á valdatíma hæstv. ríkisstj. hefur togaraútgerðin verið í stórfelldri afturför. Á rúmum 7 árum hefur togurum í rekstri fækkað úr rúmum 40 í um 20 skip nú. Togararnir hafa undanfarandi ár aflað mikils hluta af því hráefni, sem frystihúsin hafa fengið, og mikið af afla þeirra hefur einmitt borizt húsunum á þeim tíma, þegar bezt hefur hentað fyrir þau, þ.e.a.s. þegar lítið hefur verið um framboð fisks af smærri bátunum. Öryggið fyrir frystihúsin, sem felst í blómlegum rekstri togaranna, er því ákaflega mikið. En engin endurnýjun hefur orðið í togaraflota okkar allt tímabil viðreisnarstjórnarinnar. Margir þeirra hafa verið seldir úr landi eða liggja bundnir og yfirgefnir inni á sundunum hér við Reykjavík. Þeir fáu, sem enn þá eru í rekstri, eru reknir með miklu tapi og liggur við stöðvun. Halldór Halldórsson skipstjóri á metaflaskipinu Maí frá Hafnarfirði hefur lýst því yfir í viðtali í dagblaði nýlega, að þótt íslenzkur togari afli fyrir 100 þús. kr. á dag, sé tap á útgerðinni á honum, en enskur togari eða þýzkur togarí, sem aflar helmingi minni dagsafla, virðist skila góðum arði samkv. upplýsingum Halldórs. Þannig er ástandið í togaraútgerðinni hjá okkur í dag. En menn skyldu minnast þess vel, þrátt fyrir að erfiðlega gangi þar nú, að með tilkomu togaranna inn í íslenzkt atvinnulíf er fyrsti vísirinn lagður að stórvirkum vinnuafköstum hér á Íslandi. Og togararnir hafa sennilega átt meiri þátt í þeirri uppbyggingu, sem verið hefur hér síðustu áratugina en flest önnur framleiðslutæki landsmanna. Þess vegna er það furðulegt skilningsleysi að hafa horft upp á án þess að aðhafast að ég kalla nokkuð til þess að rétta við hag þeirra, að þessi stórvirku framleiðslutæki væru svo að segja að grotna niður og útgerð þessara skipa að syngja sitt síðasta vers. Ég fagna vissulega síðbornum yfirlýsingum hæstv. sjútvmrh., sem hann gaf hér í hv. Ed. s.l. föstudag, þar sem hann tilkynnti, að hæstv. ríkisstj, mundi beita sér fyrir kaupum á 3–4 nýtízku skuttogurum. En um þá yfirlýsingu má segja, að hún kemur allt of seint. Hæstv. ríkisstj. telur frelsi í viðskiptum og framkvæmdum æðsta takmark sitt, fyrir því verði allt annað að víkja. Ekki vil ég gera lítið úr frelsinu, fjarri sé mér það. En allt frá því að fjölgun varð í mannheimi með tilkomu Evu er það viðurkennd staðreynd, að einhverjar reglur verða að gilda í sambúðarmálum mannanna, jafnt í viðskiptum og framkvæmdum sem á öðrum sviðum. Ríkisstj. ber m.a. að reyna að sjá til þess, að landsgæði séu nýtt og framkvæmdum hagað þannig, að sem flestum verði að notum. Undir engum kringumstæðum ber ríkisstj. að láta afskiptalausa þróun, er sannanlega vegur að rótum sjálfra stofnatvinnuvega þjóðarinnar, sem átt hefur sér stað undanfarin ár. Það er fráleitt, að efnahagslíf okkar þoli til lengdar það ástand, að ríkisstj. eigi tilvist sína og síns meiri hluta undir því að afla síaukinna fjármuna í ríkissjóðinn með hömlulausum og raunar hvöttum innflutningi af hálfu ríkisstj., innflutningi bæði þarfra og óþarfra vara, svo að hægt sé að ná inn nægum tekjum í ríkissjóðinn af innflutningi og dæla svo út úr honum í síauknum mæli styrkjum og uppbótum til þess að forða frá því, að atvinnuvegirnir stöðvist alveg. Í frábæru erindi, sem Magni Guðmundsson flutti í þættinum um Daginn og veginn síðastliðinn mánudag, vék hann að þessu á mjög svo eftirminnilegan hátt og sýndi vel fram á þann vítahring, sem við Íslendingar stöndum í í dag með efnahagsmál okkar. Ég vil hvetja hv. alþm., hafi þeir ekki hlustað á það erindi, að reyna að verða sér úti um það. Það skipulagsleysi, sem sjávarútvegurinn hefur búið við undanfarandi ár í sambandi við uppbyggingu sina, líkt og aðrir atvinnuvegir, sökum skorts á heildarstefnu og forustu hæstv. ríkisstj., er orðið honum og þjóðinni æðidýrt. Ekkert samræmi hefur verið á milli fjárfestingar í fiskvinnslustöðvum annars vegar og fjárfestingar til aukningar á veiðiflotanum, sem afla hefur átt hráefnis. Jafnvel hv. þm. Sjálfstfl., þess mikla frelsisflokks, eru nú farnir að sjá, að svona getur þetta ekki gengið. Það sannar flutningur frv. þeirra um fiskimálaráð, sem lagt var fram hér í hv. Nd. að ég held s.l. fimmtudag. Þar er lagt til í því frv., að heildarskipulag sé tekið upp og heildarstefna mörkuð í sambandi við uppbyggingu sjávarútvegsins, og má þakka, þótt að vísu komi þetta nokkuð seint, að þessi viðurkenning liggur þó fyrir. Við stjórnarandstæðingar munum í kosningabaráttunni deila harkalega á hæstv. ríkisstj. fyrir ástand mála í þjóðfélaginu og höfum þá þetta plagg frá stuðningsmönnum stjórnarinnar í höndunum. Þetta frv. um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins er það fjórða í röðinni, sem flutt er fyrir forgöngu hæstv. ríkisstj. til stuðnings sjávarútveginum í einni eða annarri mynd á valdatímabili hennar. Eins og ég vék að í upphafi ræðu minnar, hefur allt frá og með árinu 1964 orðið að gera einhverjar ráðstafanir til stuðnings sjávarútveginum. Einhverjir kynnu því að vilja álykta sem svo, að sjávarútvegurinn sé vandræðaatvinnuvegur, sem þjóðin gæti jafnvel verið án. Oft hef ég heyrt greinda og mæta menn segja í hálfgerðum hneykslunartón: Á nú enn þá einu sinni að fara að styrkja sjávarútveginn? - Staðreyndin er þó sú, að sjávarútvegurinn er enn þá a.m.k. langgjöfulasti atvinnuvegur þjóðarinnar og sá, er flest annað í þjóðfélaginu byggist á. Fiskimiðin umhverfis landið eru mesta auðlind þjóðarinnar og framleiðni í sjávarútvegi er nú meiri en í nokkrum öðrum atvinnuvegi, ef á heildina er litið. Það, sem veldur erfiðleikum hans, eins og ég hef reynt að sýna fram á, eru fyrst og fremst afleiðingar rangrar stjórnarstefnu, sem í grundvallaratriðum er sjávarútveginum fjandsamleg. Sjávarútvegurinn er í þeirri aðstöðu að þurfa að selja framleiðslu sína svo til alla á erlendum mörkuðum og hlíta því verði, sem þar fæst í harðri samkeppni við aðra framleiðendur sjávarafurða. Hann býr ekki við vernd, sem felst í háum aðflutningsgjöldum og innflutningsbanni samkynja varnings. Það er enginn verðbólgumarkaður, sem ákvarðar laun og afrakstur þeirra, er í sjávarútvegi starfa og fiskiðnaði. En þeir þurfa að kaupa allt til rekstrar sins á verðbólgumarkaðsverði hér innanlands. Hæstv. ríkisstj. gerir mikið úr þeim fjárhæðum, sem nú á að verja til stuðnings sjávarútveginum með frv. þessu. En það er minna um það rætt, að á s.l. ári einu fékk ríkissjóðurinn í hreinar umframtekjur á milli 800 og 900 millj. kr. með því fyrst og fremst að leggja tolla á hvers kyns innflutning til landsins, sem gjaldeyrisöflun sjávarútvegsins gerir mögulegan. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um frv. að þessu sinni. Ég mun við 2. umr. málsins víkja að einstökum greinum þess og þá öðru því, sem mér finnst tilefni til þess að gera aths. við og fram kom í ræðum þeirra tveggja hæstv. ráðh., sem talað hafa fyrir frv. hér í dag.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir allmiklum fjárgreiðslum úr ríkissjóði til stuðnings sjávarútveginum. Hæstv. sjútvmrh. gerði ráð fyrir því í ræðu sinni, að hér væri um að ræða fjárupphæð, sem næmi eitthvað rúmi. 300 millj. kr. og greiða á á yfirstandandi ári. Mér sýnist, eins og ég mun koma nánar að síðar, að margt bendi til þess, að hér geti verið um allmiklu meiri fjárgreiðslur að ræða en hæstv. ráðh. gerir ráð fyrir. En það er eins og hefur verið sagt í þessum umr., það er ekki óeðlilegt, þegar frv. af þessu tagi liggur hér fyrir, að þá reyni menn að gera sér nokkra grein fyrir því, hvernig á því stendur, að það þarf að grípa til slíkra ráðstafana sem þeirra, sem í þessu frv. felast, og það á endurtekinn hátt svo að segja árlega. Þeir hæstv. ráðh., sem hér hafa talað í þessu máli, vilja halda því fram, að ástæðurnar til þess, að nú þarf að hlaupa undir bagga með sjávarútveginum, séu þær, að verðlag á erlendum mörkuðum á framleiðsluvörum sjávarútvegsins hafi lækkað og það sé vegna þessa verðfalls, sem nú þurfi að gera þessar ráðstafanir. Því verður ekki neitað, að um allmikið verðfall er að ræða á sumum útfluttum sjávarafurðum, og slíkt verðfall hlýtur auðvitað að valda þessari framleiðslugrein talsverðum örðugleikum. En það getur ekki verið, að þessir hæstv. ráðh. trúi því í raun og veru, að erfiðleikar íslenzks sjávarútvegs í dag stafi allir af þessari verðlækkun, sem hér er um að ræða. Ég trúi því varla, að þeir hafi ekki gert sér betur grein fyrir því, hvernig ástatt er í íslenzkum sjávarútvegsmálum en svo, að þeir vilji reyna að halda því fram, að allur vandinn sé aðeins bundinn við þessa verðlækkun, sem þarna er um að ræða. Nei, hér er um miklu meira vandamál að ræða og víðtækara en það, sem aðeins stafar af þeirri verðlækkun á nokkrum tilgreindum útflutningsvörum, sem allar horfur eru nú á, að muni dynja yfir. Mig langar til þess að rifja upp í fáum orðum nokkur athyglisverð efni um stöðu sjávarútvegsins í dag, eins og þetta litur út frá mínum sjónarhól séð, og ég hygg, að æðimargir í landinu sjái nú hið sama. Við skulum fyrst taka þann þáttinn í okkar sjávarútvegsmálum, sem tengdur er við okkar togaraútgerð. Hvernig er það komið? Þar er óumdeilanlega um þá staðreynd að ræða, að í upphafi viðreisnartímabilsins, á árinu 1960; voru hér gerðir út á Íslandi 46 togarar, en nú er talið, að það sé hægt að ræða um útgerð á 16–17 skipum. Hér er ekki um neina smáræðisbreytingu að ræða. Ekki hefur þessi breyting orðið vegna þess, að á þessu tímabili hafi sótt að okkur mikil verðlækkun á framleiðslu þessa þáttar sjávarútvegsins. En sem sagt, á viðreisnartímanum nú s.l. 7 ár hefur þetta verið að gerast, að íslenzki togaraflotinn hefur verið að eyðast, íslenzk togaraútgerð hefur verið að leggjast út af. Og hver hafa svo verið ráð hæstv. ríkisstj. til þess að hamla gegn þessari ógæfuþróun. Jú, ráðin hafa verið þessi m.a.: Fyrir nokkrum árum flutti ríkisstj. hér frv. á Alþ. um það að stórhækka álögur á bátaútveg landsmanna í gegnum aflatryggingasjóð, til þess að hægt væri að miðla togurunum ákveðnum peningum úr aflatryggingasjóði þannig frá bátaflota landsmanna. Á þennan hátt var skotið til togaraútgerðarinnar nokkrum milljónatugum, og þannig stendur þetta enn í dag. Togararnir fengu þarna auðvitað smávægilega hjálp, sem ómögulega gat leyst þá úr þeim vanda, sem þeir voru komnir í. En sem sagt, ráðið, sem ríkisstj. fann, var þetta, að ætla bátaútgerð landsmanna að standa undir þessum vanda. Ríkisstj. kunni fleiri ráð til þess að reyna að bæta að nokkru hag togaraútgerðarinnar. Þá var það fundið út að láta bátaflotann í landinu og einkum og sérstaklega þann hluta bátaflotans sem stundar síldveiðar, raunverulega taka að sér í gegnum ákveðið útflutningsgjald, síhækkandi útflutningsgjald, að borga vátryggingaiðgjöld togaraflotans í landinu. Og þannig hefur þetta verið nú í allmörg ár, að það má segja, að í öllum aðalatriðum sé bátaflotinn í landinu látinn borga vátryggingaiðgjöld togaraflotans, auðvitað með tilheyrandi erfiðleikum fyrir þær greinar sjávarútvegsins, sem voru látnar standa undir þessum greiðslum. En ríkisstj. þóttist vera með þessu að hjálpa togaraútgerðinni, og vissulega var skotið að íslenzkri togaraútgerð nokkurri fjárfúlgu á þennan hátt. En svo gerði ríkisstj. meira. Á sama tíma og þetta gerðist, og þessar greiðslur voru vitanlega togaraútgerðinni algerlega ófullnægjandi og voru svona tilkomnar, framkvæmdi ríkisstj. sína almennu stefnu í efnahagsmálum, sem leiddi til þess, að útgjöld togaraútgerðarinnar í landinu, eins og útgjöld annarrar útgerðar, hlutu að fara stórkostlega hækkandi. Vextir af lánum voru stórhækkaðir, lánskjör voru gerð miklu verri en þau voru áður, föst lán voru yfirleitt stytt. Þau lán, sem höfðu verið veitt sem stofnlán um margra ára skeið sem 20 ára lán, voru færð með lögum eða tilskipunum ríkisstj. niður í 15 ár. Hin, sem höfðu verið í 15 árum, voru færð niður í 12 ár o.s.frv. Og nú í dag býr togaraútgerðin við það, eins og reyndar aðrar greinar sjávarútvegsins, að í ýmsum tilfellum verða þessir aðilar, þegar þeir geta fengið stofnlán í sambandi við sínar framkvæmdir, sem þeir þurfa allajafna að standa í, þá verða þeir í mörgum tilfellum að borga vexti, sem eru 10% af stofnlánum. Hér var vitanlega um að ræða almenna stefnu í peningamálum, sem þýddi stórkostlegar álögur á framleiðsluna í landinu og þar með á togaraútgerðina líka. Þá má einnig minna á það, að á þessu tímabili hefur ríkisstj. hvað eftir annað hækkað söluskatt og ýmsar álögur, sem allar hlutu að koma út í hækkandi verðlagi í landinu, og hækkandi verðlag bitnaði auðvitað á togaraútgerð landsmanna, sem svona stóð nú á fyrir, eins og öðrum atvinnuvegum landsmanna. Þessi stefna ríkisstj., sem rekin hefur verið á undanförnum árum í efnahagsmálum, hefur svo leitt til þess, sem allir vita, að verðlag í landinu hefur tvöfaldazt á nokkrum árum. Þetta síhækkandi verðlag hefur vitanlega bitnað m.a. þannig á togaraútgerðinni, sem hefur verið að veslast upp, að hún hefur orðið að borga t.d. í launakostnað hærri fjárhæðir en hún hefði annars þurft, því að hún hefur orðið að reyna að fylgjast nokkuð með í þeim almennu kauphækkunum, sem orðið hafa í landinu í beinu hlutfalli við hækkandi verðlag. Ég tel, að það sé enginn vafi á því, að það sé engu öðru að kenna, hvernig komið er fyrir íslenzkri togaraútgerð, heldur en rangri stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum og sinnuleysi hennar um það, hvað þurfti að gera í málefnum togaranna. Við stóðum frammi fyrir því á þessu tímabili, viðreisnartímabilinu, frá 1960 –1966, að við þurftum auðvitað að gera hliðstæðar ráðstafanir í okkar togaramálum og aðrar togaraþjóðir. Það var að ganga yfir mjög mikil breyting á gerð skipanna og veiðitækni allri, og við urðum að taka þátt í þessu eins og aðrir, en það var ekki gert hér á landi. Við Alþýðubandalagsmenn höfum flutt till. hér þing eftir þing um það, að ráðizt verði í endurnýjun togaraflotans og þá einmitt á þeim grundvelli, sem markaður hefur verið hjá öðrum þjóðum, sem sóttu fram í þessum efnum, að við notfærðum okkur hina nýju tækni og nýju aðstöðu til veiða. En okkar till. hafa ekki fengizt samþ. um þetta efni. Þær hafa ýmist verið felldar, þegar þær hafa verið fluttar sem brtt., og ef við höfum flutt hér sjálfstæð frv., hafa þau verið látin sofna í nefnd. Afrek ríkisstj. eru sem sagt þessi: Hún getur státað af því, að hún er um það bil að verða búin að drepa íslenzka togaraútgerð. Það er sannleikur málsins. Upp á síðkastið hefur ríkisstj. séð það eitt ráð til hjálpar togaraútgerðinni að vilja hleypa þessum fáu togurum, sem eftir eru, svo að segja upp í harða land, vegna þess að þeim hefur auðvitað ekki dugað það, að þeir hafa nú undanþágur til þess að veiða víða við landið upp að 4 mílum og annars staðar upp að 6 mílum mikinn hluta af árinu, - það hafa verið uppi till. um það frá hæstv. ríkisstj., það hefur ekki farið á milli mála, hverjar hennar óskir hafa verið í þeim efnum, að leysa vanda togaranna, hinna stóru skipa, með því að hleypa þeim enn nær landi en þeir hafa haft leyfi til, fá að veiða þar. En þó vita auðvitað allir, að það hefði ekki getað bjargað íslenzkri togaraútgerð, eins og nú er komið fyrir henni. Það hefði hins vegar getað spillt mikið fyrir öðrum. Með þessu frv., sem hér liggur fyrir, hugsar ríkisstj. sér að halda áfram gömlu og góðu stefnunni gagnvart togaraútgerðinni, halda áfram því ástandi, að bátaútvegurinn eigi að rétta togaraútgerðinni nokkurn styrk í gegnum aflatryggingasjóð, að bátaútvegurinn eigi að standa undir erfiðleikum togaranna með greiðslum úr aflatryggingasjóði og að svo megi gjarnan koma til viðbótar smágreiðslur beint úr ríkissjóði, en annars skuli þar vera um óbreytta stefnu að ræða og áframhald á þessari líka skemmtilegu þróun, sem ég var nú að lýsa um málefni togaranna. Svona er þá ástatt um þennan þáttinn í okkar sjávarútvegsmálum. Við skulum svo víkja hér að öðrum þætti. Hvernig er þá ástandið í málefnum bátaflotans? Það hefur nýlega farið fram nokkur athugun á málefnum bátaflotans af sérstakri stjórnskipaðri n., sem vann allmikið í þessari athugun og hefur sent frá sér nokkuð langt og mikið álit um þessi mál, og það fer ekkert á milli mála, að það hefur verið álit þessarar n., að hagur bátaflotans í landinu, báta sem eru undir 120 rúmlestum að stærð, sé illa kominn. Það er auðvitað ekkert um það að villast, að þessi hluti bátaflotans er í rýrnun, hann fer minnkandi ár frá ári og þátttaka hans í útgerð fer minnkandi, bátunum beinlínis fækkar. Hér er ekki um endurnýjun að ræða, og útgerðartíminn styttist með hverju ári sem líður vegna mikilla erfiðleika, sem þessi hluti útgerðarinnar á við að stríða. Þeir erfiðleikar, sem kvartað er undan af eigendum þessa hluta bátaflotans, stafa ekki af þeim verðlækkunum, sem menn eru nú að gera ráð fyrir að muni skella á varðandi frosinn fisk á erlendum mörkuðum á árinu 1967. Þessir erfiðleikar hinna minni báta voru allir komnir til, áður en um var að ræða þessa verðlækkun á mörkuðunum. Hver er þá ástæðan til þess, að það hefur hallað svona undan fæti hjá þessum hluta útgerðarinnar á undanförnum árum? Hver er ástæðan til þess? Ástæðan er ekki sú, sem maður hefði getað haldið samkvæmt því, sem orð féllu hér hjá hæstv. sjútvmrh. og fram kemur í grg. með þessu frv., að fiskverðshækkun hafi orðið mjög mikil eða jafnvel of mikil á undanförnum árum, vegna þess að markaðsverðið erlendis hafi hækkað mjög mikið. Að því hefur verið látið liggja, að vegna þess að markaðsverðið hefur hækkað mikið á undanförnum árum erlendis, þá hafi það leitt til hækkandi kaupgjalds í landinu og of mikillar hækkunar á fiskverði. Þetta er hreinlega að snúa staðreyndunum við að mínum dómi. Svona liggja málin ekki. Sannleikurinn er sá, að það hefur verið reynt að hækka kaupgjald í landinu til samræmis við þá hækkun á almennu verðlagi, sem orðin var sem bein afleiðing af ríkisstjórnarstefnunni. Síðan hefur verið reynt að hækka fiskverð til báta þannig, að það veitti sjómönnum ekki miklu lakari kjör í samanburði við aðrar vinnustéttir. Það er ekkert um það að villast, að bæði hið almenna kaupgjald verkafólks hefur ekki fylgt á eftir verðlagshækkuninni að fullu og fiskverðið til bátanna hefur ekki einu sinni fylgt á eftir því, að það gæti veitt sjómönnum hliðstæða kauphækkun og verkamennirnir hafa fengið. Hér hefur því ekki verið um það að ræða, að fiskverðið á undanförnum árum hafi hækkað jafnvel of mikið. Það hefur alltaf legið aftur úr. Að þessari niðurstöðu komst m.a. þessi mþn., sem athugaði sérstaklega um afkomu hinna minni fiskibáta. Hún tók strax eftir því, að á undanförnum árum hefur fiskverðið til bátanna alltaf verið ákveðið of lágt með tilliti til hins almenna verðlags í landinu og í rauninni lækkandi. Ástæðurnar til þess, að afkoma þessa hluta sjávarútvegsins hefur farið versnandi, liggja fyrst og fremst í þeirri stefnu, sem ríkisstj. hefur haldið uppi í efnahagsmálum. Ríkisstj. hefur gert hvað eftir annað ráðstafanir, sem hafa orðið til þess að íþyngja þessum þætti framleiðslunnar. Ég hef áður bent á t.d. ráðstöfun eins og þá að stórhækka vextina, allar vaxtagreiðslur þessarar útgerðar. Fiskveiðasjóður Íslands, sem er einn af stærstu stofnlánasjóðum, sem starfa í okkar landi, er fyrst og fremst byggður upp af fjármagni, sem sjávarútvegurinn hefur lagt honum til sjálfur. Fiskveiðasjóður gat því veitt stofnlán til sjávarútvegsins með hagstæðum kjörum, og hann gerði það um langan tíma, en þegar viðreisnarstefnan var tekin upp, var ákveðið með beinni fyrirskipun í gegnum Alþ., að það skyldi hækka stofnlánavexti hjá fiskveiðasjóði um 2% til bátanna, algerlega án þess að það væri nokkur þörf á slíkri ráðstöfun. Hér var bara um aukabagga að ræða, sem verið var að leggja á útgerðina. Þá var einnig ákveðið að stytta stofnlán bátanna frá því, sem áður hafði verið, en það þýddi auðvitað í framkvæmd aukin útgjöld, aukin árleg útgjöld. Þessi pólitík hefur verið framkvæmd alveg þvert í gegn, enginn þáttur hefur þarna mátt liggja eftir. Þannig hefur það t.d. verið, að dráttarvextir hjá fiskveiðasjóði, - þó að þeir væru mjög háir, voru þeir nokkru lægri en dráttarvextir á ýmsum öðrum lánum veittum í landinu, m.a. á víxlum og öðru slíku, það var rekið í gegnum Alþ. með ofsa, að það skyldi hækka dráttarvextina líka á þessum lánum og auka enn álögurnar á bátaútveg landsmanna. Og það var grátlegt til þess að vita, að þeir menn, sem sátu hér á Alþ. og töldu sig vera forsvarsmenn sjávarútvegsins, skyldu vera látnir greiða atkvæði með því eins og hinir. Þannig hefur stjórnarstefnan í efnahagsmálum hreinlega miðað að því að auka álögurnar á sjávarútveginn, að íþyngja honum, og stefnan hefur því í vaxandi mæli leitt til þess, að slík vandamál koma upp eins og við stöndum frammi fyrir nú. Og hin almenna verðbólgustefna, sem hér hefur verið ríkjandi um margra ára skeið, hefur leitt til þess, að fiskverðið til bátanna hefur alltaf verið lækkandi í hlutfalli við annað verðlag í landinu, en það þýddi auðvitað í framkvæmd versnandi afkomu þessarar atvinnugreinar. Mþn., sem ég hef hér minnzt á og í áttu sæti menn úr öllum þingflokkum, komst að þeirri niðurstöðu, að árið 1965 hefði fiskverðið þurft að vera 18% hærra til bátanna en það var, til þess að bátarnir héldu jafnræði við það, sem það var á árinu 1962. Það er mjög sennilegt, að þetta of lága fiskverð þýði fyrir bátaflotann í landinu upp undir 200 millj. kr. þetta ár. Á meðan þessu fór fram, hvar var þá sjútvmrh. á Íslandi? Tók hann eftir þessu? Gerði hann sér grein fyrir þessu? Gerði hann einhverjar athugasemdir við þetta? Nei, hann virtist hvorki sjá né heyra. Hann lét þetta allt yfir ganga, og síðan hefur tilhneigingin verið sú að reyna að skýra þetta á eftir með því, að hér væri um óviðráðanlegar ástæður að ræða. Það er rétt að gera hér alveg fulla grein fyrir því, að það er stefna hæstv. ríkisstjórnar á undanförnum árum í efnahagsmálum, sem hefur leitt af sér þennan vanda. Það hafa svo komið hér fram á Alþ. ýmsar till. um það, hvað gera mætti m.a. til þess að bæta nokkuð hag þessa bátaflota, og m.a. komu fram allmargar till, frá mþn., sem athugaði um afkomu bátanna. En reynslan hefur orðið sú, að ríkisstj. tekur ekki undir neina af þessum till., gerir blátt áfram ekkert í þá átt að reyna að leysa vanda bátanna á þann hátt, sem gæti orðið eitthvað til frambúðar. Eitt af því, sem mþn. benti á, var það, að bátar undir 120 rúmlestum að stærð ættu í nokkrum erfiðleikum margir hverjir vegna breytinganna, sem orðið hafa á síldveiðum landsmanna undanfarandi ár. Það sem sagt liggur fyrir, að margir bátar af stærðinni 70–120 rúmlestir höfðu keypt sér alldýr tæki til þess að taka þátt í síldveiðum, höfðu útbúið sig með hinni nýju kraftblökk, og þeir höfðu keypt dýr síldarleitartæki og ráðizt í ýmiss konar annan útbúnað og keypt sér veiðarfæri til þess að taka þátt í síldveiðum. En svo hafa málin þróazt þannig, að þessi tæki notast ekki þessari útgerð, en útgerðin situr uppi með tækin og að sjálfsögðu með þau lán, sem stofnað var til vegna kaupa á þessum tækjum. Og eins og komið er, er vitanlega nauðsynlegt að gera sérstakar ráðstafanir til þess að létta þessum bagga af þessari útgerð með alveg sérstökum ráðstöfunum. En þó að mþn. gerði tillögur í þessa átt, hefur enn ekkert verið aðhafzt af hálfu ríkisstj. til þess að leysa þennan vanda - ekkert. Mér sýnist því, að það hafi ríkt á undanförnum árum sama sinnuleysið, sami sljóleikinn varðandi hagsmunamál þessa hluta sjávarútvegsins, bátanna, eins og varðandi togaraútgerðina. Þar hefur allt verið látið dankast. Og meira að segja álögur, sem lagðar hafa verið á bátana á óréttmætan hátt til þess að standa undir vandamálum togaranna, hafa ekki einu sinni fengizt af teknar. Enn eru bátarnir látnir standa undir þeim álögum. Við skulum svo víkja með nokkrum orðum að ástandinu hjá frystiiðnaðinum. Hvernig er ástandið þar? Jú, það liggur alveg óumdeilanlega fyrir, sem oft hefur verið sagt hér í þessum umræðum og öðrum, að verðlag á útfluttum fiskafurðum hefur farið mjög hækkandi á undanförnum árum, allt fram á síðari hluta s.l. árs. Og verðhækkanirnar voru eiginlega ótrúlega miklar í mörgum greinum. Þetta hefði auðvitað átt að leiða til þess, að fiskiðnaður okkar hefði búið við tiltölulega góða afkomu. En reynslan sýnir allt annað. Reynslan sýnir það, að afleiðingarnar af stefnu ríkisstj. í efnahagsmálum hafa orðið fiskiðnaði landsmanna svo dýrkeyptar, að nú verður að hlaupa undir bagga með þýðingarmestu grein fiskiðnaðarins, til þess að sú grein leggist ekki alveg út af. Það mun láta nærri, að verðlag t.d. á frosnum fiski hafi hækkað á liðnum 4 árum um um það bil 40%. Nú er hins vegar talað um verðlækkun, sem gæti numið 10–20%. Það sjá því allir, að verðlagsþróunin, þegar litið er yfir 4–5 ára tímabil, hefur í rauninni ekki verið óhagstæð, jafnvel fyrir frysta fiskinn, sem nú á í mestum erfiðleikum. En þá verðlækkun, sem nú er um að ræða, getur þessi iðnaður ekki tekið á sig, vegna þess að útgjaldaaukningin hefur verið svo gífurlega mikil í þessari atvinnugrein á undanförnum árum, að það er búið að eyða öllum tekjuaukanum, sem kom frá hækkandi afurðaverði á erlendum mörkuðum, það er búið að eyða þeim tekjuauka til þess að standa undir síhækkandi útgjöldum á öðrum sviðum eða yfirleitt innlendum útgjöldum. Og það fer ekkert á milli mála, að það er hægt að rekja þessi hækkandi útgjöld, t.d. frystihúsanna, alveg beint til þeirrar stefnu, sem ríkisstj. hefur rekið í efnahagsmálum. Og ríkisstj. hefur haldið sig við þessa stefnu alveg fram á þessa stund. Ég minnist þess t, d., að þegar fyrir ári eða rúmlega ári var verið að afgreiða fjárlög, kom hér hæstv. fjmrh. og gerði kröfur um það, að ýmsir tekjustofnar ríkisins yrðu gerðir drýgri fyrir ríkissjóð en þeir höfðu verið áður og ýmsum útgjöldum yrði létt af ríkissjóði, af því að ríkissjóður þyrfti á því að halda. Í þessum efnum krafðist hæstv. fjmrh. þess m.a., að létt yrði af ríkinu greiðslum, sem nema í kringum 40 millj. kr. á ári, vegna halla, sem hafði verið á rafmagnsveitum ríkisins og ríkissjóður hafði fengið tekjur til þess að standa undir, því að hann var búinn að standa undir slíkum greiðslum í mörg ár og hann hafði fengið sínar tekjur til þess að standa undir þessum greiðslum. En fjmrh, sagði: Ég vil losna við þessi útgjöld, og það verða aðrir að borga þau, af því að það þarf að bæta hag ríkíssjóðs. - Og hann fékk sitt mál fram og stóð fyrir því að hækka allt rafmagnsverð í landinu sem þessu nam. Afleiðingin varð svo sú, að rafmagnsverðið m.a. stórhækkaði hjá frystiiðnaði landsmanna - stórhækkaði. Hækkunin var mjög misjöfn á hinum ýmsu stöðum, en mjög víða var hér um tilfinnanlega hækkun að ræða. Ég minnist þess, að ég benti hér á við umræður um þetta mál, að þessar ráðstafanir af hálfu ríkisstj. hlytu að leiða til þess að íþyngja enn meir en þá var orðið útflutningsatvinnuvegum landsmanna, því að þótt þetta bætti í svipinn hag ríkissjóðs, hlyti þetta að þýða, að útgjöld annarra í landinu hlutu að hækka sem þessu næmi. Og það er enginn vafi á því, að þær ráðstafanir, sem gerðar voru um þetta leyti, munu hafa hækkað tekjur ríkissjóðs á milli 200 og 300 millj. kr. En þær hafa líka aukið útgjöld annarra aðila í landinu um sömu upphæð. Og einn er sá aðili, sem yfirleitt getur ekki velt slíkum hækkunum af sér, en það er sá aðili, sem á öll sín viðskipti við erlenda markaði, þ.e. útflutningsframleiðslan. Hún sat eftir með baggann að langmestu leyti. En fjmrh. fékk sitt fram, og tekjur ríkissjóðs voru auknar, og í árslokin gat hann svo auðvitað státað af því og ríkisstj. öll, að tekjur ríkissjóðs hefðu reynzt miklar. Þær munu hafa farið 800 eða 900 millj. kr. fram úr áætlun. Og þó að útgjöld ríkissjóðs hafi líka farið 300–400 millj. fram úr áætlun, voru eigi að síður eftir í kassanum, þegar upp var staðið, 400–500 millj. kr.  Fundarhlé. Herra forseti. Ég hafði fyrr í ræðu minni vikið að nokkrum aðalþáttum sjávarútvegsins, hvernig ástatt væri fyrir þeim rekstrarþáttum nú og hvaða ástæður lægju til þess, að svo væri komið sem komið er fyrir þessari atvinnugrein. Ég hafði sýnt fram á, að það, sem mestu veldur um erfiðleika sjávarútvegsins, er röng stefna ríkisstj. á undanförnum árum í efnahagsmálum í mörgum greinum, en þau vandamál, sem nú eru að koma upp vegna verðfalls á frosnum fiski á erlendum mörkuðum, eru í rauninni alveg umfram þann almenna vanda, sem ég var hér að gera að umtalsefni og steðjar að þessari atvinnugrein. Þegar núv. stjórnarflokkar tóku við stjórn sjávarútvegsmála og byrjuðu að framkvæma sína nýju stefnu, viðreisnarstefnuna, mátti segja, að hagur sjávarútvegsins í landinu væri mjög sæmilegur, enda er það viðurkennt af öllum sjávarútvegsmönnum. Árið 1958 var sjávarútveginum mjög hagstætt ár. Afli var þá mikill, og þá voru málefni sjávarútvegsins leyst það ár með víðtækum samningum við útvegsmenn, og við þá samninga var staðið í öllum greinum, og það mátti þá segja, að jafnt hagur togaraútgerðarinnar sem annarrar útgerðar í landinu þá og annarrar fiskvinnslu væri tiltölulega góður. Það ár var almennt talið, að togararnir hefðu skilað talsverðum tekjuafgangi. Sama var að segja um árið 1959, það var tiltölulega mjög hagstætt ár fyrir íslenzka útgerð, og einnig það ár var togaraútgerðinni gott ár. Þegar viðreisnarstefnan var því tekin upp, áttu öll skilyrði að vera tiltölulega hagstæð til þess, að hún hefði getað heppnazt. Sá vandi, sem þá var við að glíma, var það, hvernig ætti að koma fyrir í íslenzku hagkerfi þeirri millifærslu, sem átt hafði sér stað með millifærslukerfinu þá um nokkurra ára bil, og það gerði ríkisstj. með nýrri skráningu á verðgildi íslenzkrar kr., fyrst á árinu 1960 og síðan aftur á árinu 1961. En þessar gengisbreytingar áttu að tryggja það, að eftir þær ætti sjávarútvegurinn almennt séð að búa við ekki lakari kjör en hann hafði búið við áður eftir uppbótakerfinu. Og síðan kom til stefna viðreisnarinnar og hefur staðið allan tímann þar til nú, og það er ekki undan því að kvarta, að þessi viðreisnarár hafi verið óhagstæð varðandi árferði. Það mun enginn reyna að halda því fram, að erfiðleikar sjávarútvegsins á þessu tímabili stafi af illu árferði. Og þá er í rauninni engu öðru til að dreifa en því, að það eru þau kjör, sem við höfðum búið þessari atvinnugrein á þessum árum, það eru þau, sem eru röng. Sem sagt, við upphaf tímabilsins hafði staðið tiltölulega vel hagur bæði báta, togara og fiskiðnaðar í landinu. Afkoman var tiltölulega góð reikningslega séð, og síðan hefur verið um gott árferði að ræða öll árin, en samt er svona komið, eins og bent hefur verið hér á, um afkomu sjávarútvegsins. Það er því í rauninni engu öðru til að dreifa en því, að stefnan, sem ríkt hefur í landi okkar í efnahagsmálum og verðlagsmálum almennt séð, hefur verið þessari atvinnugrein óhagstæð. En það virðist nú vera svo, að hversu oft sem þetta er sagt þeim mönnum, sem standa að viðreisnarstefnunni, breytir það sáralitlu. Þeir a.m.k. halda áfram að þræta, og þeir lemja höfðinu við steininn og virðast enn vilja halda sér í þessa alröngu stefnu. Þegar maður lítur aftur til hinna erlendu markaða, hafa, eins og hér hefur oft verið bent á í þessum umr., öll skilyrði þar verið hin hagstæðustu á þessu tímabili. Það er ekki aðeins, að frosni fiskurinn hafi stórhækkað á þessum árum á erlendum markaði. Saltfiskurinn hefur hækkað enn meir. Skreiðin hefur hækkað tiltölulega mikið, þó ekki eins mikið og þessar tvær framleiðsluvörur. Og yfirleitt aðrar útfluttar sjávarafurðir hafa hækkað mikið í verði. Það hefur verið mjög hagstætt árferði að þessu leyti til. Hins vegar verður maður að játa það, að hin almenna viðskiptastefna, sem ríkisstj. hefur haldið uppi, hefur líka reynzt sjávarútveginum óhagstæð og hefur m.a. komið fram í sambandi við markaðsmálin. Ég hef áður bent á það, að mjög þýðingarmiklir og góðir markaðir, sem við höfðum unnið okkur upp, t.d. í löndum Austur-Evrópu, hafa nú glatazt vegna viðskiptastefnu ríkisstj. Það er mjög eftirtektarvert dæmi, dæmið um markaðinn í Tékkóslóvakíu, þar sem Íslendingar höfðu á nokkrum árum unnið sér upp markað fyrir frosinn fisk, sem var á milli 7 og 8 þús. tonn á ári. Þetta er land, sem hvergi liggur að sjó, og það mun því mjög seint verða sjálfu sér nóg um öflun á fiskmeti. Þetta var því mjög þýðingarmikill markaður, ekki sízt þegar það er haft í huga, að þessi markaður borgaði meira fyrir fiskinn okkar en nokkur annar markaður. En viðskiptastefna ríkisstj. hefur leitt til þess, að nú erum við búnir að glata þessum markaði. Nú seljum við svo að segja ekkert af frosnum fiski til Tékkóslóvakíu, vegna þess að stjórnin hefur skipulega unnið að því og margsinnis hælt sér fyrir það að hafa náð árangri á þessu sviði, að hún væri að reyna að brjóta niður verzlunina við vöruskiptalöndin. Þetta hefur reynzt útflutningsframleiðslunni óhagstætt. Hún hefur því orðið í þessum greinum að víkja af hagstæðum mörkuðum, sem hún hafði þarna unnið sér upp, og leita inn á miklu óstöðugri og verri markaði. Mjög skýrt dæmi kom fram í þessum efnum nú á s.l. hausti. Ég veit ekki, hvort hv. alþm. hafa veitt því athygli, að einmitt um það leyti, sem einna mest var að veiðast af síld á Íslandi og það flæddi eiginlega svo að segja út úr öllum döllum af síld, kom tilkynning um það, að frystihúsunum væri bannað að frysta meira af síld en þau þá höfðu gert. Nú lá það þó fyrir, að það var búið að frysta um þetta leyti miklu minna magn af síld en gert hafði verið um mörg ár. Hvernig stóð á þessu? Jú, það stóð þannig á því eins og fram hefur komið m.a. í samþykktum frá samtökum frystihúsamanna, þar sem þeir hafa verið að mótmæla stefnu ríkisstj. í viðskiptamálum við tiltekin lönd, sem leitt hafa þetta af sér. Það gerist sem sagt á s.l. sumri, að viðskmrn. ákveður, að nú skuli nýir viðskiptasamningar gerðir á þeim grundvelli við Tékkóslóvakíu og Pólland eftir kenningum þeirra Jóhannesar Nordals o.fl., að nú skuli öll viðskipti Íslendinga við Pólland og Tékkóslóvakíu vera gerð upp á frjálsum gjaldeyrisgrundvelli, þ.e.a.s. ef það halli eitthvað á í viðskiptunum á vissu tímabili, átti sá aðili, sem hallaðist á, að borga í frjálsum gjaldeyri. Útflytjendur, m.a. frystihúsamenn, bentu ríkisstj. á það hvað eftir annað, að þessi breyttu samningaviðhorf mundu leiða til þess, að þessar þjóðir keyptu ekki af okkur jafnmikið af frosinni síld og þær hefðu gert til þessa, en til þess höfðu þær skuldbundið sig með samningum til tiltekins tíma. En þegar þær stóðu orðið frammi fyrir því, að þær áttu að eiga viðskipti við Íslendinga á frjálsgjaldeyrisgrundvelli, mátti búast við því, að þær notuðu sinn gjaldeyri, sem þær eignuðust hér, til þess að kaupa aðrar vörur, sem þær höfðu um langan tíma sótzt hér meira eftir að fá, en ekki fengið, eins og m.a. síldarmjöl og síldarlýsi og fleiri vörur. Það stóð ekki á því, að reynslan sýndi, hvor hefði á réttu að standa, þeir, sem stjórnuðu Seðlabankanum, og þeir, sem réðu í viðskrmn., eða framleiðendurnir, sem mótmælt höfðu þessari nýju stefnu. Útkoman varð eins og frystihúsamenn höfðu sagt, hún varð til þess, að Pólverjar svo að segja hættu að kaupa frosna síld og Tékkóslóvakía hætti sömuleiðis. Við töpuðum þessum mörkuðum, en við sáum hins vegar, að á sama tíma voru sendar sendinefndir frá Norðmönnum, keppinautum okkar, til þessara landa, og þeir hirtu þessa markaði frá okkur. En við, mitt í miðju síldarfiskiríinu, gátum sem sagt staðið frammi fyrir því, að við hættum að notfæra okkur síldina á þennan hátt, sem við höfðum gert áður. Frelsið í viðskiptamálunum getur verið dýrt. Það getur kostað peninga. Menn geta beinlínis glatað niður mörkuðum, sem þeir halda því aðeins, að þeir taki eitthvert tillit til allra aðstæðna varðandi framleiðslumál eða önnur viðskipti. En þetta hefur hæstv. ríkisstj. vitað, að hún var t.d. í þessum tilfellum og í mörgum fleirum að gera ráðstafanir, sem hlutu að verða útflutningsframleiðslunni kostnaðarsamar. En ríkisstj. skeytti ekkert um það. Hún fór þvert gegn þeim ráðleggingum, sem framleiðendurnir beindu til hennar, og hún fór eins og fyrri daginn eftir kenningum þeirra Seðlabankamanna og þeirra, sem réðu ríkjum í viðskmrn., en það voru fyrst og fremst innflytjendur í landinu, kaupsýslumenn. Hún fór eftir þeirra kenningum, en það varð til þess að gera hag útflutningsframleiðslunnar lakari en hann var áður. Auðvitað er enginn vafi á því, að íslenzka þjóðarbúið hefur tapað á framkvæmd þessarar stefnu, því að þegar við eigum nægilegt af síldarskipum fyrir og við eigum öll veiðarfæri, sem við þurfum á að halda, og við höfum mannafla og við höfum frystihúsin ónotuð, var það vitanlega fengur fyrir okkur að geta margfaldað verð síldarinnar með því að frysta hana og flytja hana út þannig, í stað þess að geta ekki hirt hana, láta hana liggja ónotaða, eins og útkoman varð á s.l. hausti. Það er auðvitað í miklu fleiri greinum, sem svona er að farið. En það er ekki verið að minnast á það, hvað þetta viðskiptafrelsi kostar okkur mikið, þegar því er beitt m.a. þannig, að það er ekkert tillit tekið til hagsmuna útflutningsframleiðslunnar. Það má skjóta því inn í í leiðinni, að það er státað mikið af því, að við eigum gjaldeyrisvaras jóð erlendis, sem nemur í kringum 2000 millj. kr. Og út af fyrir síg getur verið gott að eiga nokkurn gjaldeyrisvarasjóð, m.a. til þess að tryggja liðleg viðskipti. En menn verða líka að gera sér grein fyrir því, að við borgum mikið fyrir það að eiga þennan sjóð. Hvað halda menn, að við fáum í vexti fyrir þessar 2000 millj., sem við geymum í bönkum erlendis? Meðaltalsvextirnir, sem við fáum fyrir þessa upphæð, liggja á milli 3 og 4%. En á sama tíma borgar Seðlabankinn hér heima þeim aðilum, sem binda féð hjá honum á móti þessari fjárhæð, 8–9% í vexti. Hann tapar á því að eiga þessa upphæð upp undir 40 millj. kr. á ári.  Það er rétt að gera sér grein fyrir því, að þessi pólitík varðandi hin frjálsu gjaldeyrisviðskipti kostar líka sitt. Þó getur það verið réttlætanlegt að taka á sig slíka bagga sem þessa varðandi vaxtamismuninn, en þá fyrst kastar tólfunum, þegar við förum að haga okkar málum þannig, að við getum ekki nýtt okkar framleiðslumöguleika, við getum ekki nýtt þau tæki, sem við eigum. Vegna þessarar viðskiptastefnu höfum við verið að glata mörkuðum, en þannig hefur verið haldið á þessum málum að undanförnu. Þegar svo hæstv. ríkisstj. stendur frammi fyrir því, að sjávarútvegurinn er kominn í þann vanda, sem hann er kominn í, á hún ekki önnur úrræði en grípa til uppbótagreiðslna, sem hún hafði þó algerlega fordæmt sem alveg forkastanlega leið. Hún verður að grípa til þess nú eftir 7 ára viðreisn. Ríkisstj. vill láta svo vera, að þetta sé nú aðeins til eins árs eða svo og hér sé ekki um ýkjaháa fjárhæð að ræða. En fjárhæðin, sem hún notar í uppbótagreiðslur, er miklu hærri en hún vill vera láta. Hæstv. sjútvmrh. talaði hér um, að þessi millifærsla gæti verið samkv. þessu frv. í kringum 310–320 millj. kr. Ég held, að það megi búast við því, að þessi greiðsla verði miklum mun hærri. Og auðvitað er réttmætt að leggja þarna við einnig þær aðrar fjárgreiðslur, þó að þeirra sé ekki sérstaklega getið í þessu frv., sem eru algerlega af sama toga spunnar og eru uppbótagreiðslur alveg eins og þessar. Ég skal nefna m.a. nokkrar greiðslur, sem nú eiga sér stað. Samkv. þessu frv. er gert ráð fyrir því að greiða til sérstakrar fiskverðshækkunar 100 millj. kr., og samkv. þessu frv. er gert ráð fyrir því að greiða í svonefnt hagræðingarfé til frystihúsanna og fiskiðnaðarins 80 millj. kr. Þá er gert ráð fyrir samkv. þessu frv. að leggja fram fé til verðtryggingar til þess að mæta verðfallinu, sem frystihúsin verða fyrir, gert ráð fyrir því að leggja fram 140 millj. kr., en það er aðeins áætlunarupphæð, vegna þess að í frv. er beinlínis gengið út frá því, hvernig á að reikna verðlækkunina, og samkv. frv. er ríkissjóður skuldbundinn til þess að borga alla verðlækkunina, þó að hún fari langt yfir 140 millj. kr. Og þá þarf vitanlega bara að bæta við fé. Ef t.d. er miðað við þá áætlun, sem frystihúsamenn hafa gert, sem þeir telja sé líklegast að megi búast við um verðlækkun á yfirstandandi árí, reikna þeir með því, að verðlækkunin verði 20%. Hvað yrðu þá ábyrgðir ríkissjóðs miklar samkv. því? Ekki undir 180 millj. kr. miðað við það framleiðslumagn, sem hér gæti komið til greina eða hefur verið nú síðustu árin. Þá mundu þessar 140 millj. ekki duga. Sannleikurinn er sá, að 140 millj. kr. mundu samkv. ákvæðum þessa frv. ekki duga til þess að standa undir meiri verðlækkun en þeirri, sem fyrir lá, að orðin var um áramótin s.l., eða rétt um 12% : 11.8%. En síðan hefur verðið lækkað talsvert mikið. Auðvitað veit maður ekki um það, hvernig þessi verðlækkun kemur til með að standa á frosna fiskinum allt árið 1967. En þeir, sem þar þekkja bezt til, hafa reiknað með því, að verðlækkunin yrði ekki undir 20%, og þá yrði hér um að ræða greiðslur samkv. þessu frv., sem ríkissjóður væri skuldbundinn að standa við, upp á 180 millj. kr. Til viðbótar við þessar fjárhæðir er svo um raunverulegar styrkjagreiðslur að ræða til togaranna gegnum aflatryggingasjóð og á annan veg frá ríkinu, þannig að það er ekki hægt að reikna þar með minna en 50–60 millj. kr. Ef reiknað er eftir sömu reglum og gert var hér á uppbótatímanum fyrir viðreisn, á vitanlega að taka hér einnig inn í uppbótakerfið allar vátryggingagreiðslurnar, eins og þær voru teknar þá, þó að sérstakt innheimtukerfi sé nú byggt upp til þess að afla tekna í þetta vátryggingakerfi. En þar er um að ræða greiðslu á hverju ári, sem mun fara nokkuð yfir 200 millj. kr. Ég held því, að beinar greiðslur til sjávarútvegsins, sem flokkast verða undir uppbótakerfi eða millifærslukerfi eða hvað menn vilja kalla það, á hliðstæðan hátt og áður var, verði ekki undir 600 millj. kr. á árinu 1967. Til viðbótar við þetta koma svo allar almennar niðurgreiðslur á vöruverði og útflutningsuppbætur á landbúnaðarafurðir, svo að upphæðin, sem fer í millifærslukerfið, er ekki orðin neitt smáræði. Og það, sem hefur verið að gerast í þessum efnum, er þetta: Ár frá ári þarf að bæta við þetta kerfi, þarf að auka við það með ýmsum hætti, og þessi er þá útkoman hjá mönnunum, sem ætluðu að bjarga þjóðinni undan uppbótakerfinu. En menn hafa nú ýmsa tilburði í frammi til þess að reyna að dylja þetta, telja þetta ekki allt saman fram, og þar undir má flokka skilgreiningu þá, sem hér kom fram hjá hæstv. fjmrh. um mismunandi leiðir til fjáröflunar í sambandi við hinar einstöku greinar þessa frv. Fyrst setur hann upp dæmið og segir: Það þurfti auðvitað að afla fjár til þess að standa undir greiðslunum á þessum 100 millj., sem áttu að fara í það að hækka fiskverðið til bátanna. Þar er um beina greiðslu að ræða, hrein útgjöld. Og af því varð að fara þá leið að lækka framkvæmdafé ríkissjóðs um 65 millj. kr. og tekjur bæjar- og sveitarfélaga í landinu um 20 millj. kr., samtals 85 millj. kr., og svo voru eftir 15 millj. kr., sem ekki notuðust nú alveg upp hjá ríkisábyrgðasjóði, og þannig fengust þessar 100 millj. Aftur á móti, segir hæstv. fjmrh., á að gilda allt annað um verðtrygginguna á afurðaverðinu. Til þess þurfti ekki að afla fjár með sama hætti, vegna þess að þar er raunverulega verið að mynda sérstakan sjóð, þar er raunverulega verið að mynda sérstakan verðjöfnunarsjóð, eða stefnt er að því. En þetta er algerlega rangtúlkun bæði á frv., eins og það er orðað, og þeim samningi, sem gerður hefur verið við frystihúsamenn. Sannleikurinn er sá, að greiðslurnar vegna verðfallsins á afurðunum á að greiða framleiðendunum beint út úr þessum sjóði og þær eru óendurkræfar. Þeir, sem hafa fengið þessar greiðslur vegna verðfallsins, hafa fengið þetta fé í sinn kassa og eru alls ekki skyldugir til þess að skila því aftur, ekki frekar en hinir, sem fá hækkað fiskverð. Hér er um beinar, óafturkræfar greiðslur að ræða. Á ákveðnu stigi samninganna á milli fulltrúa ríkisstj. og fulltrúa frystihúsanna reyndi ríkisstj. að hafa þetta á hinn veginn. Hún kom fram með till. um það, að hún legði fram 130 millj. kr. í sérstakan verðjöfnunarsjóð og sjóðurinn ætti þessa peninga, og ef greitt yrði úr sjóðnum til þeirra, sem yrðu fyrir verðfallinu, ætti sjóðurinn áfram peningana og það yrði að skila honum þessum peningum aftur síðar, m.a. af hækkandi útflutningsverði á afurðum, þegar það kæmi til. En þessu neituðu frystihúsamenn alveg þverlega og sögðust aldrei semja upp á þessi býti. Þeir sögðu alveg skýrt og skorinort: Verði verðfall, fáum við okkar greiðslu, sem er endanleg greiðsla, og þar með búið. - Þeir gengu hins vegar inn á það, að ef ekkert verðfall yrði, þyrfti ekki heldur að greiða neitt. En það er vegna þess, að menn reikna núna með því, að það verði verðfall. Allt útlit er á því. Og þannig standa málin núna. Þá verða menn vitanlega að áætla upphæðina, og ég hef ekkert við það að athuga fyrir mitt leyti, að hæstv. ríkisstj. áætli þessa upphæð 140 millj. kr. eða gangi út frá því, að verðfallið muni nema kringum 12%. Það getur Vissulega orðið minna, og það gæti líka orðið meira. Þetta er áætlunarupphæð, og það er líka réttmætt að tala um það, að það gæti orðið hugsanlega einhver afgangur af þessum 140 millj., af því að verðfallið væri ekki svona mikið, og þá ætti sá afgangur að verða stofnsjóður að væntanlegum verðjöfnunarsjóði, ef hann verður þá myndaður. En það er vitanlega algerlega rangt, þegar hæstv. fjmrh. reynir að túlka þetta á þann veg hér fyrir þinginu, að þessar 140 millj., séu raunverulegur stofnsjóður, þetta sé stofnfé að ákveðnum sjóði. Það er beinlínis Verið að gera ráð fyrir því, að það þurfi að greiða út þetta fé vegna verðlækkunar, sem menn vita af nú í dag. Það er því enginn munur á þessari greiðslu og greiðslunni vegna fiskverðsins. Og þegar hæstv. fjmrh. gengur inn á það eða þeir sérfræðingar, sem hann hefur sér við hlið, að það megi taka þessar 140 millj. kr. af greiðsluafgangi ríkissjóðs árið 1966, mátti vitanlega alveg nákvæmlega á sama hátt taka þær 65 millj., sem nú á að taka af framkvæmdafé ríkisins vegna fiskverðsins, af greiðsluafgangi ríkissjóðs á árinu 1966, og það mátti líka taka þær 20 millj., sem nú á að taka frá sveitarfélögunum, það mátti vitanlega taka þá upphæð líka á sama hátt af greiðsluafgangi ríkissjóðs á árinu 1966. Hér er alveg greinilega um falsrök að ræða. En hitt mun vera sönnu nær, að þær 400–500 millj., sem hæstv. fjmrh. er með í kassanum hjá sér líklega enn sem afgang frá árinu 1966, að þar eru nokkuð langir fingur, sem eru að krækja utan um þessar fjárhæðir hjá honum og vilja fá þær, og þeir, sem ráða málum í Seðlabankanum og virðast ráða æðimikið yfir ríkissjóði líka, þeir segja: Þessa upphæð ætla ég að fá. - Þeir eru búnir að taka þetta frá, það virðist vera svo, að hæstv. ríkisstj. ráði ekki sjálf yfir þessari upphæð lengur. En hið rétta er auðvitað það, að ríkissjóður oftók á árinu 1966, hann tók of miklar tekjur inn á því ári, miðað við sínar þarfir. Hann varð því þess valdandi á árinu 1966, að verðlag í landinu hækkaði meira en það þurfti að hækka, og af því átti hann vitanlega að skila þessari fjárhæð til baka til þeirra, sem stóðu varnarlausir fyrir verðhækkunaröldunni, sem yfir skall. Það voru einmitt útflytjendur. Það var það réttmætasta að skila þessari upphæð til þeirra. Hún átti ekki að fara í Seðlabankann, það er alrangt. Hann þurfti ekki á þessu fé að halda. En hitt virðist nú vera sjónarmið hæstv. ríkisstj., að plokka heldur af því fé, sem búið er fyrir nokkrum mánuðum að ákveða að átti að fara til opinberra framkvæmda, og kroppa svolítið af því fé, sem átti að fara til sveitarfélaganna í landinu, heldur en að taka þessa fjárhæð af þeim greiðsluafgangi, sem fyrir lá og var vissulega til ráðstöfunar. Ég verð svo að lýsa yfir þeirri undrun minni, að hæstv. fjmrh. skuli enn halda hér fyrir Alþ. upplýsingum um það, hver var raunverulegur greiðsluafgangur hjá ríkissjóði á s.l. ári. Ég efast ekkert um það, að hann hefur þessar upplýsingar, a.m.k. svo nákvæmar, að þær séu frambærilegar hér á hv. Alþ. Þeir, sem stjórna Seðlabankanum, eru búnir að gera svo upp allt heila ríkisbúið, að þeir geta sagt nokkurn veginn - og hafa birt um það tölur í blöðum, hver sé afkoma þjóðarbúsins í heild á árinu, og þá efast ég ekkert um það, að hæstv. fjmrh. getur lesið það út úr bókhaldi ríkisins, hver muni verða nokkurn veginn greiðsluafgangurinn hjá ríkissjóði á árinu 1966, enda virtist hæstv. utanrrh., form. Alþfl., vita þetta nokkurn veginn, þegar hann var að tala við blaðamenn í sjónvarpi hér fyrir nokkru. Það kom svolítið á hæstv. ráðh., þegar um þetta var talað, og sagði hann, að það væri nú kannske ekki búið að skýra frá þessu annars staðar, en að það væri ekkert með það, að það væri á milli 400 og 500 millj. kr., sagði hann. Ég álít, að ekki sízt þegar slíkt mál sem þetta liggur hér fyrir til afgreiðslu á Alþ. og um það er einnig að ræða að ráðstafa m.a. 140 millj. kr. af greiðsluafgangi s.l. árs, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir, en manni er jafnhliða sagt, að það sé ekki hægt að taka af þessum greiðsluafgangi til viðbótar 85 millj. kr., af því að þær séu ekki til, þá álít ég, að það hvíli á hæstv. fjmrh. sú skylda að skýra Alþ. frá því, hver þessi greiðsluafgangur var. Ég tók eftir því, að hæstv. ráðh. sagði hér, eins og haft var eftir honum í Ed., að að svo komnu máli vildi hann ekki skýra Alþ. frá þessu, því að þetta lægi ekki svo algerlega fyrir, en Alþ. yrði skýrt frá þessu innan tíðar. Hvers vegna að vera að dylja fyrir Alþingi þessar staðreyndir, þegar nauðsynlegt er einmitt fyrir Alþingi að fá að vita um þetta mál? Þetta tel ég mjög óviðeigandi, og ég vil því vænta þess, að hæstv. ráðh. skýri hér frá því, hver er talinn muni verða greiðsluafgangurinn hjá ríkissjóði á árinu 1966. Það er svo út af fyrir sig táknrænt um stefnu hæstv. ríkisstj., að þegar hana vantar nú 85 millj. kr., skuli hún grípa til þess að skera niður fjárframlög til verklegra framkvæmda á vegum opinberra aðila. Sjálf hefur þó ríkisstj. viðurkennt það í skýrslum, að á undanförnum árum hefur einmitt borið á því, að sá þáttur framkvæmdanna í landinu, sem er tengdur við opinbera aðila, þ.e.a.s. ríki og sveitarfélög, hefur fremur farið minnkandi, hlutfallslega miðað við heildarfjármunamyndun í landinu, en þeir þættirnir, sem eru á valdi einstaklinga og hlutafélaga og annarra slíkra aðila, hafa aftur jafnt og þétt farið vaxandi. Einmitt þegar þetta liggur fyrir, sér ríkisstj. ástæðu til þess að skera niður framlög til verklegra framkvæmda hjá þessum aðilum, hjá hinum opinberu aðilum, en gerir engar ráðstafanir til þess að draga úr fjárfestingunni hjá öðrum, engar. Í sambandi við þetta mál er svo vikið að því, að ríkisstj. hugsi sér að láta taka til sérstakrar endurskoðunar uppbyggingu hraðfrystiiðnaðarins í landinu, og það er kunnugt, að fulltrúar ríkisstj. í samningum við frystihúsaeigendur, þeir Jóhannes Nordal og Jónas Haralz, hafa sent frá sér hugmyndir um það, hvað fyrir þeim vaki í þessum efnum, og það, sem þeir telja m.a. brýnast, var m.a. þetta, - það var fyrsti punkturinn í því, hvað gera skyldi. Fyrsti punkturinn í því, hvað gera skyldi varðandi frystiiðnaðinn í landinu við endurskipulagninguna, hann hljóðaði þannig: Að finna lausn á þeim vandamálum, sem stafa af of mikilli framleiðslugetu í hraðfrystiiðnaðinum. Þar lá aðalvandinn í, að við eigum orðið frystihús, sem geta framleitt allt of mikið. Næsti punktur hljóðaði á þessa leið: Unnið verði að sameiningu frystihúsa, þar sem það þykir henta, en annars staðar verði óarðbær og illa staðsett hús lögð niður. Það er ekkert um að villast, að það, sem þessum mönnum kemur fyrst til hugar, er að draga verulega úr framleiðslugetu frystihúsanna í landinu og leggja talsvert af frystihúsum niður. Ég er á nokkuð annarri skoðun í þessum efnum. Ég held hins vegar, að það væri mikil þörf á því beinlínis að auka afkastagetu frystihúsanna víða á landinu. En ég skal játa það, að að óbreyttum öllum aðstæðum er vitanlega ekki þörf á öllum þessum frystihúsum, ef svo á að halda áfram, að togaraflotinn verði látinn eyðast að fullu og öllu, a.m.k. fyrir íslenzkan fiskiðnað. Og ef bátaflotinn verður látinn ganga saman, sá bátafloti, sem þjónar fyrst og fremst fiskiðnaðinum, eins og hann hefur gengið saman á undanförnum árum, og starfstími bátanna verður látinn styttast jafnt og þétt, eins og hann hefur verið að styttast, þá höfum við auðvitað ekkert við fleiri frystihús að gera, þá má eflaust fara að loka einu og einu, og þá, held ég, að þau lokist eitt og eitt eða hvert af öðru af sjálfu sér. En mín skoðun er sú, að það sé hægt að nýta okkar frystihús miklu betur en gert er, ef rétt er staðið að málunum og ef ríkisvaldið vildi beita áhrifum sínum til þess að gera það kleift. Ég held, að við eigum að vinna að því að stórauka togaraútgerð okkar og alveg sérstaklega með það fyrir augum, að sá togarafloti geti lagt á land heilfrystan fisk til endurvinnslu í frystihúsum landsins, en það mundi síðan skapa frystihúsunum allt aðra rekstrarmöguleika en þau hafa haft. Slík vinnsla sem þessi er þegar byrjuð hér í löndunum í kringum okkur, eins og t.d. í Noregi, og það er enginn vafi á því, að þessi vinnsla á mikla framtíð. Það hefur þegar tekizt alveg að leysa þann tæknilega vanda, sem við þetta er bundinn í sambandi við gæði vörunnar, en það tekur vitanlega nokkurn tíma að byggja upp þessa vinnslu að nýju, og það þarf talsvert fjármagn til þess, og þegar við hverfum að því, þurfum við sannarlega á öllum þeim afköstum að halda, sem við höfum í frystihúsum landsins nú í dag. Ég held líka, að það muni reynast mönnum heldur erfitt að ætla að sameina mörg frystihús í landinu, sem nú eru auðvitað smá og dreifð, vegna þess að fiskverin við landið eru smá og dreifð, sjórinn er sóttur af fiskimönnum allt í kringum landið og það þarf því óhjákvæmilega á mörgum vinnslustöðvum að halda. Hitt er svo annað mál, að það er ekki nema eðlilegt, að í fiskiðnaði okkar í öllu því skipulagsleysi, sem ríkt hefur í okkar framkvæmdum, hafi orðið alls konar misvöxtur á undanförnum árum og að víða hafa risið upp fiskverkunarstöðvar, sem ekki eiga rétt á sér til frambúðar. Slíkt getur vitanlega átt sér stað og hefur átt sér stað. En það er ekkert aðalatriði varðandi þau vandamál, sem þessi iðnaður á nú við að stríða. Það er enginn vafi á því, að frystiiðnaður okkar Íslendinga er eini iðnaðurinn, sem hér er rekinn, sem er fullkomlega samkeppnisfær við hliðstæðan iðnað í nágrannalöndum okkar. Allt fram til þessa er ekkert um það að villast, að frystiiðnaðurinn á Íslandi hefur staðið mun framar en frystiíðnaðurinn í Noregi. Það var eina grein sjávarframleiðslunnar, þar sem við vorum verulega fremri en Norðmenn. Við framleiddum árlega mun meira magn af frystum fiski en þeir, en þeir framleiddu tvöfalt magn á við okkur bæði af saltfiski, skreið og saltsíld og annarri sjávarvöru, en af frosnum fiski stóðum við þeim fremri, og þeir sendu menn hingað til Íslands til þess að kynna sér uppbygginguna hjá okkur, og það er enginn vafi, að við höfðum í þessum efnum forskot á margan hátt. En þrátt fyrir þetta vil ég ekki draga úr því, að það sé þörf á því áfram hjá okkur, eins og verið hefur, að betrumbæta margt í rekstri frystiiðnaðar okkar. Á því er mikil þörf. En það sýnir að mínum dómi skammsýni ráðunauta ríkisstj. að vilja fyrst grípa til þess, þegar erfiðleikar steðja að frystiiðnaðinum, að minnka afköst frystiiðnaðarins í landinu. Í sambandi við endurskipulagningu hraðfrystiiðnaðarins er svo talað mikið um verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins, og menn tala um þennan verðjöfnunarsjóð, sem þeir eru að draga upp í huga sér, sem eitthvert allsherjar hjálpræði. Og menn segja ákaflega fallega: Ef við hefðum svona verðjöfnunarsjóð, gæti hann tekið af allar þessar óþægilegu verðsveiflur, sem átt hafa sér stað t.d. á undanförnum árum í okkar útflutningsframleiðslu. - En hvað meina menn í rauninni með þessu? Þeir hljóta að meina það, að þegar verðlagið t.d. á frosnum fiski fer hækkandi á erlendum mörkuðum, ætla þeir sér að taka nokkurn hluta af þessari verðhækkun og leggja til hliðar, láta hann ekki ganga út í fiskverðið, láta hann ekki ganga til sjómannanna. En alveg óumdeilanlega eiga fiskvinnslumenn og fisköflunarmenn í landinu þessa peninga, sem fengizt hafa fyrir afurðirnar á erlendum vettvangi gegnum hækkað verð. Út af fyrir sig er vel hægt að hugsa sér þessa aðferð, að nokkur hluti af verðhækkuninni sé lagður í sérstakan sjóð, en þá verður vitanlega að setja um það sterkar reglur, að þessi sjóður komi sömu aðilum að notum, þegar á þarf að halda, og hann verði fullkomlega undir stjórn þeirra, sem hann eiga. Það mun ekki reynast neitt léttaverk að ætla að taka nokkurn hluta af útflutningsverðinu, sem eftir allri okkar uppbyggingu í okkar sjávarútvegi er að hálfu leyti eign sjómannanna í landinu, að taka þessa upphæð af þeim. Þeir munu reyna að sjá um það í gegnum sín samtök, að þessi hluti verði ekki tekinn, að hann verði í mesta lagi geymdur og að hann komi réttum aðilum að gagni, þótt síðar verði. Það kemur líka fljótt í ljós, þegar þessi mál eru rædd við sérfræðinga ríkisstj., að það er ekki í rauninni þetta, sem þeir meina. Það, sem þeir greinilega meina er það, að þeir vilja halda enn lengra áfram á þeirri braut, sem þeir hafa þegar komizt inn á, illu heilli, að skattleggja vissar greinar framleiðslunnar til stuðnings við aðrar greinar hennar. Núna er það kerfi í gangi, að útfluttar síldarafurðir eru skattlagðar stórkostlega umfram aðrar útfluttar sjávarafurðir, þessi skattlagning er tekin í ákveðinn sjóð og honum ráðstafað til greiðslu til allt annarra framleiðslugreina. Á þennan hátt er verið að snuða bæði síldarsjómenn og síldarútgerðarmenn í gegnum þetta kerfi, og það er það, sem vakir fyrir þessum verðjöfnunarsjóðsmönnum nú, það er að geta raunverulega á einn eða annan hátt látið vissa þætti sjávarútvegsins standa undir vandamálum annarra þátta. Menn hafa að vísu sagt, þegar farið var að ræða þessi mál frekar, að þeir ætluðust til þess, að hinar einstöku framleiðslugreinar hefðu sína sérdeild í sjóðnum, en svo mættu bara deildirnar lána hver annarri eftir þörfum. Þetta kerfi þekkjum við alveg nákvæmlega frá aflatryggingasjóði og vitum, hvernig það hefur gefizt. Þetta er bara leið til þess að færa yfir á milli framleiðslugreinanna, og þetta er það þægilega kerfi, sem sumir efnahagssérfræðingar okkar hugsa sér að byggja hér upp, að ef sem sagt gengur illa með rekstur togaranna í landinu, m.a. vegna rangrar efnahagsstefnu, þá á að segja annaðhvort við smábátamenn eða frystihúsamenn, ef það gengur aðeins betur hjá þeim: Nú stýfum við þennan litla hagnað, sem getur komið út hjá ykkur, tökum hann af ykkur og færum hann yfir til togaranna. - Þar með er málið leyst. En með slíku útjöfnunarkerfi, miðað við uppbyggingu atvinnulífsins, eins og það er á Íslandi nú í dag, þá mundu menn fljótlega kála íslenzkum sjávarútvegi algerlega, það yrðu ekki margir, sem tækju þátt í honum, miðað við þá áhættu, sem í honum er núna, ef slíkt kerfi yrði byggt upp. Ef ætti að hverfa að því að byggja upp verðjöfnunarsjóð til þess að miðla nokkuð á milli, þegar verðið er tiltölulega hagstætt á erlendum mörkuðum, og á hinum tímanum, þegar verðið er óhagstætt, yrðu þessir verðjöfnunarsjóðir raunverulega að vera margir og sjálfstæðir og undir stjórn þeirra, sem þar eiga hlut að máli. En hvernig haldið þið, að þessum sjóði yrði stjórnað, ef það yrði búið til eitt svona samsull hér? Hver halda menn, að yrði formaðurinn? Hver er formaðurinn í flestum peningastofnunum í landinu, flestum sjóðum, sem nú eru settir á fót? Ætli menn fari ekki nokkuð nærri um það, hver það er, og ætli menn fari ekki nokkuð nærri um það, hverjir mundu stjórna þessum sjóði, ef honum yrði komið upp? Nei, það er mikill misskilningur, að þær verðhækkanir, sem hafa orðið á undanförnum árum, t.d. á frosnum fiski og saltfiski, að þær verðhækkanir, sem orðið hafa á þessum árum, hafi verið bölvaldurinn í íslenzkum efnahagsmálum undanfarin ár. Nú eru hér til menn, sem segja, að vegna þess að þessar miklu verðhækkanir komu til og vegna þess að þær fengu að fara út í hagkerfið og hækka fiskverðið of mikið og stóðu undir of mikilli kauphækkun, þar frá stafi öll ólukkan. Svona liggur þetta ekki. Vandinn stafar ekki af þessum ástæðum. Vandinn hefur stafað af þeirri stefnu, sem hefur verið látin viðgangast í íslenzkum efnahagsmálum eða beinlínis framkvæmd að yfirlögðu ráði í sumum tilfellum hér innanlands á undanförnum árum. Nú hefur það sem sagt heitið viðskipta- og verzlunarfrelsi, að margir þeir aðilar, sem ráða yfir verðmyndunarkerfinu í landinu í gegnum sölu á vörum og þjónustu og ekki síður þjónustu, hafa mátt verðleggja eftir eigin vild, og vegna þess hefur verðlagið í landinu m.a. stórhækkað umfram það, sem þurft hefði, og vegna hinnar almennu fjármálastefnu ríkisstj. Það er ekki verðhækkunin á útflutningsvörum þjóðarinnar, sem hér hefur verið bölvaldurinn. Ég held, að hæstv. ríkisstj. verði að gera sér grein fyrir því, að sá vandi, sem nú steðjar að íslenzkum sjávarútvegi, stafar af allt öðru en verðlækkunum á frosnum fiski, sem menn reikna með að muni skella á á þessu ári, og af því leiðir, að ríkisstj. hlýtur að verða að gera sér grein fyrir því, að ráðstafanir af því tagi, sem felast í þessu frv., geta vitanlega ekki dugað nema í stuttan tíma, þær bjarga aðeins í stuttan tíma. Það kann að vera, að ráðstafanir í þessa átt bjargi því m.a. fram yfir kosningar á næsta sumri, að meginhluti framleiðslunnar haldi áfram. Ég held þó fyrir mitt leyti, að það sé enginn vafi á því, að þó að togaraútgerð okkar fái þær krónur, sem henni eru ætlaðar samkv. þessu frv., þá taki hún ekkert að hjarna við þrátt fyrir það. Og ég býst líka við því, að það verði ósköp svipað með bátaútveginn í landinu. Hann verður að vísu gerður út á þessari vertíð, eða a.m.k. yfir þá mánuði, sem mest aflast. Hins vegar býst ég við því, að þeir hætti nú næstum að segja allir með vorinu, sem hætt geta. Þeir hafa ekki meiri áhuga á útgerð en svo, miðað við þann rekstrargrundvöll, sem bátaútvegurinn býr við, og ég óttast því, að það geti farið svo, miðað við þessar ráðstafanir, að afkoma fiskiiðnaðarins í landinu á árinu verði tiltölulega léleg. En þetta kann nú samt að drasla fram yfir kosningar. En hvað gerist svo? Hvað gerist svo, eftir að málin eru komin á þann veg, sem allir vita? Hvernig hugsar hæstv. ríkisstj. sér að halda áfram? Hún vill kannske afgreiða það mál á þann hátt, að um það þurfi hún ekkert að segja nú fyrir kosningar, það megi gera það mál upp síðar. Það er auðvitað býsna flókið mál að ætla að tilgreina það nákvæmlega, hvað skuli gera til viðréttingar íslenzkum sjávarútvegi í öllum greinum. En á því leikur enginn vafi að mínum dómi, að það, sem fyrst þarf að gera af öllu, það er að viðurkenna þá staðreynd, að sú meginstefna, sem ríkt hefur í efnahagsmálum okkar að undanförnu, fær ekki staðizt lengur, þar þarf að verða breyting á. Stefnan t.d. í vaxtamálum og lánveitingamálum til framleiðsluatvinnuveganna er alröng, og þeir, sem ráða ríkisfjármálunum, verða að gera sér grein fyrir því, að þeir mega ekki stuðla að hækkandi verðlagi í landinu nema þá til fulls samræmis við það, sem útflutningsatvinnuvegirnir þola. Þeir eiga ekki að hafa svo þröng sjónarmið, að þeir segi með einhverjum einstefnuakstri: Ríkiskassinn þarf á meiru að halda, því næ ég í þessar tekjur, hverjar sem afleiðingarnar kunna að verða varðandi verðlagsmyndunina í landinu og hvaða afleiðingar, sem af þessu verða svo fyrir útflutningsframleiðsluna. - Þeir, sem stjórna fjármálum ríkisins, eða viðkomandi ríkisstj. verður að miða rekstur ríkisbúsins við það, að hann valdi ekki útflutningsatvinnuvegunum þeim þyngslum, sem þeir fá ekki undir risið. Það þarf m.ö.o. að gera ráðstafanir til þess að reyna að halda verðlaginu innanlands sem mest í skefjum, og það tel ég fyrir mitt leyti, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki gert á undanförnum árum. Og þó að hún hafi gripið til þess nú að fyrirskipa verðstöðvun, held ég fyrir mitt leyti, að þó að slík verðstöðvun sé góðra gjalda verð, á meðan hún stendur, hvíli sú verðstöðvun nú á brauðfótum, hún fái ekki staðizt til lengdar. Það þarf nefnilega að gera ýmsar aðrar ráðstafanir með verðstöðvun, sem gera hana raunverulega, þannig að hún fái staðizt, en það hefur ekki verið gert. Ég skal svo ekki ræða frekar um þetta mál hér við 1. umr. Það gefast eflaust tækifæri til þess að ræða hér einstakar greinar þessa frv. nánar, þegar það kemur úr nefnd.



Herra forseti. Ég skal, eins og ég sagði, ekki gefa sérstakt tilefni til framhaldsumræðna um málið. Það stendur þannig á, að ýmsir þm. eru vant við látnir, sem þó hefðu jafnvel óskað að vera viðstaddir þessar umr. Ég get þó ekki látið hjá líða að minna á örfá atriði og þá sérstaklega í ræðu hv. 5. þm. Austf. (LJós), sem eðlilegt er að mínu viti að leiðrétt séu, áður en málið fer til nefndar. Í fyrsta lagi vil ég leiðrétta þann misskilning, sem af orðum hans hefði mátt ráða, að hann taldi með í uppbótaupptalningu sinni hér áðan, sem hann taldi nú vera eitt merki um það, hve afvega ríkisstj. væri komin af sinni upphaflegu stefnu, að inni í þessum uppbótum taldi hann tryggingagjöldin til vélbáta. Ég vil minna á það, sem ég veit að hv. þm. veit líka, eða það a.m.k. mátti skilja það af ræðu hans, að hann teldi þau þarna með. Þetta eru gjöld, sem útvegurinn sjálfur greiðir, og eru því ekki gjöld þess opinbera í þeim skilningi, að það geti talizt uppbætur af hálfu ríkisins. Þá taldi hann, að ég hefði í framsöguræðu minni hér áðan lagt á það áherzlu, að sá vandi, sem hér er við að etja, lægi allur í því, að orðið hefði verðlækkun á allra síðustu mánuðum ársins, eins og hann orðaði það. Þetta er ekki rétt eftir haft. Ég sagði hins vegar það, sem ég skal lesa hér upp aftur, af því að ég hafði mína framsöguræðu skrifaða, þar segir erðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Hér hefði þó ekki verið um það vandamál að ræða, sem iðnaðinum sjálfum hefði ekki verið viðráðanlegt, ef hið mikla erlenda verðfall hefði ekki komið til sögunnar:“ Síðan lýsti ég því, að önnur atriði kæmu hér til greina, sem væru meðverkandi, og ég tel rétt, að þetta komi nú fram. Annað atriði, sem hv. þm. minnti á og hv. 4. þm. Reykn. hafði einnig orð á í sinni ræðu, sem voru fullyrðingar frá umr., sem fóru fram í Sþ. hér á dögunum um það, að ekkert hefði verið gert, ekkert hefði verið hugsað fyrir framkvæmdum á neinum af tillögum vélbátaútgerðarnefndar, og því til stuðnings var bent á það sama atriði, sem bent var á í hv. Ed, undir umræðum um þetta mál þar, þar var sérstök áherzla lögð á það, að tillaga vélbátaútgerðarnefndar nr. 3, sem er svo, með leyfi hv. forseta: „Nefndin mælir með því, að fram verði látin fara sérstök athugun á erfiðleikum þeirra útgerðarfyrirtækja, sem sitja uppi með dýran síldveiðiútbúnað, en geta ekki haft not af honum, eins og síldveiðum er nú háttað,“ - réttilega var frá því skýrt, að hér væri fyrst og fremst átt við minni vélbátana hér sunnan- og suðvestanlands. Nefndin leggur sem sagt til, að fram verði látin fara athugun á því, - hvað bætur í þessum efnum þyrftu að vera miklar. Það, sem rn. hefur í þessum efnum gert, er nákvæmlega eftir fyrirsögn nefndarinnar. Hún hefur falið Fiskifélaginu að gera þessar athuganir. Ef þetta er eina ásökunin um slæma framkvæmd á tillögum vélbátaútgerðarnefndar, þá uni ég glaður við það. Ég segi, ég uni glaður við það, ef ásakanir eru ekki aðrar, því að ég hef þá reynslu af Fiskifélaginu og veit, að hv. þm. sem forveri minn í þessu starfi hér veit það einnig, að þeim er vel treystandi til að leysa þetta verkefni, þá athugun, sem nefndin lagði til, vel og drengilega af hendi. En hv. þm. vék einnig að því, og stöðvaðist þá við niðurstöður nefndarinnar um ástandið í fiskverðsmálunum árið 1965, hann valdi það ár sérstaklega og taldi sem rétt er, að nefndin hefði álitið, að fiskverðið þyrfti að vera 18% hærra en það var þá, og samkv. samanburði nefndarinnar taldi hann, að staða þess báts, sem nefndin vitnar til, það er 72 rúml. bátur, hefði verið 13% lakari en hún var 1962. Hins vegar hljóp þm. yfir það, að verulegur ávinningur varð til bóta í þessa átt á næsta ári á eftir, þ.e.a.s. árið 1966. En í byrjun þess árs var með sama hætti reiknað. Sá halli, sem þá á að vera á stöðu bátsins, er um 7.64% og hefur því batnað um nálega helming á þessu tímabili. Þetta vildi ég einnig, að kæmi fram, því að það er að vísu rétt, þarna er dálítið bil óbrúað enn, en hefur verulega unnizt í bataátt með þeirri breytingu, sem þarna hefur á orðið, og þrátt fyrir þær verðlækkanir, sem orðið hafa á erlendum mörkuðum. Hv. þm. segir, að 1958 hafi verið ágætt ár fyrir togaraútgerðina og hún hafi þá staðið í miklum blóma. Ekki man ég nú nákvæmlega, hvenær það útgerðarfyrirtæki, sem hv. þm. er skyldastur, hætti sinni togaraútgerð og seldi sitt síðasta skip, en ég hygg, að það hafi verið í kringum þetta árabil, sem þarna er nefnt, þannig að jafnmiklir fjármálamenn og þeir eru nú í Neskaupstað, þá veit ég, að þeir hefðu haldið þessari útgerð áfram, ef þeir hefðu talið, að vígstaðan væri eins góð og hv. þm. vildi vera láta hér áðan. En þeir tóku það ráð, sem fleiri tóku síðan á eftir þrátt fyrir þær hagsbætur, sem áttu að felast í tvennum gengislækkunum þarna á eftir, að leggja niður útgerð sína og hætta þeim rekstri og breyta yfir í aðrar starfsgreinar. Enn eitt atriði, sem hv. þm. talaði hér um og mér fannst vera þyngsta ásökunin í garð hæstv. ríkisstj., en það var sú ásökun hans, að vegna kröfuhörku og frekju ríkisstj. í viðskiptamálum hefði verið glatað einum af mjög dýrmætum mörkuðum okkar, þ.e.a.s. í Tékkóslóvakíu, þ.e.a.s. kröfuhörku um að leggja niður vöruskiptaverzlunina og taka síðan upp gjaldeyrisviðskipti. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef haft, síðan þessi orð voru sögð, er mér tjáð, að hjá þremur af Austur-Evrópuþjóðunum hafi orðið alger stefnubreyting í þessum efnum að þeirra eigin vilja sjálfra, þ.e.a.s. Póllands, Rúmeníu og Tékkóslóvakíu. Og fyrirkomulagsbreyting í þessum efnum varðandi þessi lönd er komin eftir tillögum þessara landa sjálfra, sem íslenzka ríkisstj. hefur að sjálfsögðu fallizt á og íslenzk stjórnvöld eru sammála um, a.m.k. meðan þeirri stefnu er framfylgt, sem nú er í þessa átt. Það er e.t.v. ekki í mínum verkahring sérstaklega að verja álit þeirra sérfræðinganna, Jóhannesar Nordals og Jónasar Haralz, sem hv. þm. gerði að sérstöku umræðuefni hér áðan, fylgiskjal með þessu frv., þar sem hann segir, að helzti ókosturinn á og undirrót þessa vanda sé of mikil framleiðslugeta frystihúsanna. Þetta er vægast sagt hagrætt orðum og þá um leið meiningu. Ég geri ráð fyrir, að það fari ekki á milli mála, að það, sem þessir aðilar eiga við, er fyrst og fremst hin lélega nýting þeirrar framleiðslugetu, sem er fyrir í landinu, og þeim vanda er mögulegt að mæta á fleiri en þann hátt einan, sem hv. þm. lét skína í, að það yrði að leggja frystihúsin niður unnvörpum. Þarna er, eins og ég sagði áðan, vægast sagt verið að snúa út úr. En það er önnur hlið þessa máls, sem ekki snertir hvað sízt skjólstæðinga hv. þm., og hún er fiskverðið sjálft. Það skyldi nú ekki koma við fiskverðið í landinu á hverjum tíma hin lélega nýting frystihúsanna í landinu? Að minnsta kosti voru um það mjög skýrar og skilmerkilegar yfirlýsingar frá sjómannasamtökunum á s.l. vori, að þau teldu eina af verstu undirrótum of lágs síldarverðs vera hina lélegu nýtingu á síldarbræðslunum í landinu, og sýndu fram á það með rökum, að ef þessar verksmiðjur allar væru í fullum notum, hefði þrátt fyrir óvenjulega mikla síldveiði verið aðeins um rúmlega mánaðarvinnslu að ræða fyrir allar verksmiðjurnar. Þetta töldu þeir koma illa við sig, þegar verið væri að finna út meðalafkomu síldarvinnslustöðvanna í landinu, sem það og gerir. Hið nákvæmlega sama átti sér stað hér, þegar um hraðfrystihúsin er að ræða. Og enginn, a.m.k. veit ég eða tel mig vita það um okkur báða, að hvorugur okkar vildi leggja til, enda margítrekaði þm. það í sinni ræðu, að hann teldi fiskverðið allt og lágt. En er þá ekki rétt að athuga, hvaða ástæður það eru, sem til þess liggja, og ég veit reyndar, að þær eru margar, en ein af meginástæðunum er hin lélega nýting á vinnslustöðvunum, og gildir þá það sama bæði í síldarvinnslunni og hraðfrystiiðnaðinum í landinu. Hv. þm. sagði, að millifærsla og hugmyndir þeirra, sem mestu réðu, eins og hann sagði, um væntanlegan verðjöfnunarsjóð, mundu kála íslenzkum sjávarútvegi endanlega á skömmum tíma og hans skoðun væri sú, að ef ætti að hugsa um þessa leið að einhverju leyti, þyrftu þessir sjóðir að vera margir undir sjálfstæðri stjórn. Um þessi efni hefur engu verið slegið föstu. Það hefur aðeins verið farið fram á það, að hlutaðeigandi aðilar fengjust til viðræðna um slíkan verðjöfnunarsjóð. Og ég heyrði sem betur fer hv. þm. ekki andmæla því, að þeir gætu átt rétt á sér. Sú hugmynd, sem að baki þessu liggur, er fyrst og fremst til tryggingar þeim aðilum, sem þarna hafa átt í erfiðleikum, og verður a.m.k. á þessu stigi málsins ekki sagt, að nein undirmál séu í þeim hugmyndum. Þá taldi þm., að komið hefði fram í umr. um þessi mál, - ég vitna nú ekki til neins sérstaklega eins í því, - að aðalrót þessara erfiðleika, sem hér væri við að etja í landinu í dag, að mér skildist, hefði verið á undanförnum árum of hátt fiskverð eða of hátt verð á afurðum okkar erlendis, það framkallaði aftur verðbólgu og launakapphlaup í landinu. Ég hef engan heyrt fullyrða það, og þvert ofan í þessa fullyrðingu sagði ég í minni framsöguræðu, að þetta væri ein meginundirstaðan undir því, að við teldumst vera með launahæstu löndum og beztu afkomu almennings samkv. skýrslum alþjóðasamtakanna. Það er tvímælalaust undirstaðan undir því, að efnahagur okkar er með þeim blóma, sem hann hefur verið hjá almenningi, hve vel hefur gengið að selja þessar afurðir okkar á erlendum markaði, en einmitt vegna þess verður áfallið, þegar fer að vindast ofan af þessu aftur, enn þá erfiðara. Almenningur óskar eðlilega eftir, að þessi þróun geti haldið áfram, og það er svolítið erfitt að verða að sætta sig við það að þurfa að stöðvast í bili, en ég talaði um það áðan í minni framsöguræðu, sem hv. 4. þm. Reykn. taldi, að ég hefði þó ekki leitazt við að sanna, að ég vonaði, að hér væri um tímabundna erfiðleika að ræða í íslenzkum sjávarútvegi, og styðst ég þar bara við reynslu sögunnar. Við höfum áður orðið að horfast í augu við það, að verðlækkun yrði á íslenzkum sjávarafurðum erlendis, og við höfum yfirstigið þessi vandamál af eigin rammleik á undanförnum árum og áratugum, og ég efast ekki um, að íslenzka þjóðin er reiðubúin til að gera það einnig nú. Þrátt fyrir og ekki sízt vegna þess góðæris, sem ríkt hefur á undanförnum árum, er almenningur betur undir það búinn að mæta tímabundnum erfiðleikum en hann var oft hér á árunum áður, þegar atvinnuleysi herjaði stóran hluta ársins. Eitt, og það skulu vera mín lokaorð að þessu sinni, eitt fannst mér skorta á þessar ræður hv. stjórnarandstæðinga beggja. Þeir gerðu mjög ljóslega grein fyrir frá sínum sjónarhóli séð, hvað þessum till. væri áfátt, og ef til vill gæti það bjargað einhverju í bili, ef til vill stöðvaðist ekki flotinn og ef til vill mundu fiskvinnslustöðvarnar baslast fram yfir kosningar, eins og það var orðað áðan, og við fengum mjög skilmerkilega að vita, hvað þeim fannst að þessum hlutum. Hinu stendur á enn, og væntanlega kemur það fram, þegar hv. n. hefur fengið aðstöðu til að athuga einstaka liði þessa frv. betur, en það væri ástæða til þess, og hv. þm., sem báðir eiga sæti í þeirri n., sem málið fer til, fá ástæðu til að kanna einstaka liði þess betur en mér hefur kannske tekizt að útskýra hér og kanna það til hlýtar, að þeir komi þá fram með, hvaða aðrar leiðir átti að fara, hvaða aðrar leiðir komu minna við almenning en þetta frv. gerir ráð fyrir og hverjar aðrar leiðir hefðu verið þeim aðilum, sem hér er verið að rétta hönd, heillavænlegri en sú úrlausn, sem í frv. þessu felst.



Herra forseti. Það voru aðeins nokkur orð í tilefni af ræðu hæstv. sjútvmrh. og þeim aths., sem hann gerði við það, sem ég sagði. Hann vildi ekki telja með hinum almennu uppbótagreiðslum til sjávarútvegsins þær greiðslur, sem nú ganga til hans í gegnum vátryggingakerfið, vegna þess að þar sé um að ræða tekjur, sem sjávarútvegurinn sjálfur leggi til, eða fjárhæðir, sem hann leggur sjálfur til. En vitanlega á að telja þessar greiðslur með í hinu almenna millifærslu- og uppbótakerfi, eins nú og gert var á uppbótatímabilinu áður, hvernig svo sem tekna er aflað út af fyrir sig til þessara greiðslna. Þegar uppbótakerfið, sællar minningar, var í algleymingi, átti vitanlega að leggja ýmis gjöld á beinan og óbeinan hátt á sjávarútveginn, hann slapp vitanlega ekki við álögur í ýmsu formi í gegnum sérstakan bátagjaldeyri og sérstaka tolla á ýmsum vörum, sem inn voru fluttar o.s.frv. Það var vitanlega aflað þarna allmikilla tekna, og sjávarútvegurinn varð að leggja nokkuð af þeim til líka, eins og hann hefur verið látinn leggja þessa fjárhæð til. Hér er auðvitað greinilega um uppbótakerfi að ræða eða millifærslukerfi, það er verið að taka hér af einum aðila og færa yfir til annars. Ef t.d. hver starfsgrein hefði nákvæmlega fengið sitt til baka úr þessum sjóði, það sem hún leggur í hann, hefði verið hér um allt annað mál að ræða, en þannig er þetta ekki. Það er því jafnréttmætt að telja þetta með uppbótagreiðslunum nú og það var á uppbótatímabilinu áður, að telja til þeirra nákvæmlega hliðstæðar greiðslur. Þá minntist hæstv. ráðh. á það, að hann hefði orðið við þeim tilmælum mþn., sem athugaði um afkomu bátaútgerðarinnar, sem lagði til, að sérstakar ráðstafanir yrðu gerðar til þess að létta útgjöldum af bátunum vegna ýmissa tækja og útbúnaðar, sem þeir hafa þurft að kaupa sér til útgerðar, sem þeir geta ekki lengur stundað, og ráðh. segir, að hann hafi falið Fiskifélaginu að athuga þetta mál. Jú, það má vel vera, og ég efast ekkert um, að það sé rétt, sem hæstv. ráðh, segir, að hann hefur þegar framsent þetta til Fiskifélagsins. En ég miðaði aðeins við þá staðreynd, að þessi mþn. gerði sínar till. í júnímánuði 1966 og enn er ekki farið að bóla á neinum framkvæmdum í þessum efnum, nema þá að setja niður nýja n. til að athuga málið. Ég gat vitanlega ekki miðað við neitt annað en það, að enn hefur sem sagt ekkert verið gert til þess að létta þessum vanda af útgerðinni. Þá vék hæstv. ráðh. að því, eða mér fannst, að hann vildi draga það eitthvað í efa, að afkoma togaraútgerðarinnar á Íslandi hefði verið sú, sem ég vildi vera láta á árunum 1958–1959. Þetta getur hann nú sannfært sig um með því bara að skoða reikninga frá útgerðarfyrirtækjum frá þessum tíma. Og hann hélt, að hann gæti sannað það, að þetta hefði verið á annan veg, með því að benda á, að togaraútgerðin í Neskaupstað hefði litið öðruvísi á þessi mál á þessum tíma, því að þá hefðu menn þar hætt við togaraútgerð. Það er mesti misskilningur. Einmitt á þessum árum vorum við að kaupa nýtt skip. En hitt var annað mál, að þegar kom fram á árið 1961, þóttumst við hafa séð nóg og lært nóg og seldum okkar skip og hrósuðum happi yfir að gera það, en lenda ekki í viðreisnarmyllunni með það. En sá, sem keypti af okkur, þykist hins vegar ekki hafa ástæðu til að hrósa happi. Hann fékk út af fyrir sig nýtt og glæsilegt skip, en hann hefur hins vegar þurft að tapa mikið á því síðan. Nei, hið rétta var það, að árin 1958 og 1959 voru, eins og ég sagði, hagstæð fyrir íslenzka togaraútgerð miðað við þær uppbótagreiðslur, sem þá voru í gildi til togaranna, en síðan fór að halla undan fæti mjög hjá útgerðinni, og þar til komu ekki aðeins þær ráðstafanir, sem ég minntist hér á í ræðu minni, heldur margar aðrar ráðstafanir frá hálfu ríkisstj., sem voru m.a. togaraútgerðinni mjög í óhag. Mér dettur t.d. í hug eitt, sem rétt er að minnast á. Það er aðeins dæmi um það, hvernig má tína þetta upp, jafnóðum og manni dettur þetta í hug. Árið 1961 ákvað ríkisstj. aðra gengislækkun, og þá fann hún upp á því, sem engin ríkisstj. hefur fundið upp á fyrr, að hún ákvað að taka í ríkissjóð gróða af gengisbreytingunni upp á 150 millj. kr. Hún sagði: Öll sú verðhækkun, sem verður í krónum talið af þeim fiskbirgðum, sem liggja í landinu óseldar, skal renna í ríkissjóð. Við hirðum þá upphæð. - En t.d. togaraeigendur, sem þá voru nýbúnir að kaupa sér ný og dýr skip erlendis, þeir auðvitað stórtöpuðu á gengislækkuninni, því að skuldir þeirra jukust í íslenzkum krónum talið að sama skapi. Þeir sátu uppi með þessar auknu skuldir, en ríkiskassinn hirti þennan afgang, sem þarna kom út, og það var reyndar gert undir því fororði, að ríkissjóður hefði haft mikil útgjöld af ýmsum ríkisábyrgðum, sem menn hefðu ekki greitt, og upphæðin átti að renna í ríkisábyrgðasjóð, eins og sagt var. Þá spurðu menn: Á þá ekki þessi upphæð upp á 150 millj. kr., sem ríkinu áskotnast á þennan hátt, á þá ekki að telja það sem greiðslu útvegsmanna á þessum ábyrgðum, sem höfðu skollið á ríkinu? - Nei, nei, nei. Þið skuluð skulda eftir sem áður sömu fjárupphæðirnar og af þeim verður síðan að reikna vexti siðar meir. - Og það hefur verið gert. Þetta hefur m.a. gert það, að togarinn Maí stendur í þessari geysilega háu upphæð og verður að borga vexti af öllu saman og er ekki rekstrarhæfur í dag. En þetta var sem sagt ein af fjöldamörgum ráðstöfunum ríkisstj., sem voru útveginum í óhag, af því að þar gilti fullkomið skilningsleysi af hálfu stjórnarvaldanna. Þá vék hæstv. sjútvmrh. að því, að hann hefði kynnt sér það, að sú stefnubreyting, sem tekin var upp á s.l. sumri í viðskiptasamningum við Pólland og Tékkóslóvakíu, hafi verið tekin upp vegna þess, að þessi lönd hafi sjálf óskað eftir þessu. Ég vil bara ráðleggja hæstv. ráðh. að líta á þau bréfaskipti, sem fram fóru á milli t.d. Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna og viðskmrn., og alla þá fundi, sem þar fóru fram á milli, þar sem útvegsmenn mótmæltu þessu harðlega, og það stóð lengi svo, að þeir ætluðu ekki einu sinni að taka þátt í því að hafa mann í þeirri samningan., sem átti að semja við þessi lönd, vegna þess að viðskmrn. íslenzka tilkynnti, að það ætlaði sér að taka upp kröfuna um að breyta viðskiptasamningunum á þennan hátt. Það getur vel verið út af fyrir sig, að Pólverjar og Tékkar hafi gjarnan viljað breyta til þarna, það er ekkert óhugsandi, vegna þess að viðskiptastefnan, sem rekin hefur verið við þessi lönd, hefur verið þannig, að það er í rauninni búið að gera alveg ómögulegt að halda við gömlu viðskiptastefnunni, það er þeim orðið óhagstætt af þeim ástæðum. Seinast þegar samið var við Rússa, fóru þeir líka að fitja upp á þessu. Þeir sögðu: Við erum tilbúnir að skipta um og fara yfir á frjáls gjaldeyrisviðskipti. - Ég tók þátt í þeim samningum og veit ósköp vel, hvað þar fór fram. Þar varð það ofan á, að menn skyldu ekki hverfa að þessari frjálsgjaldeyrisstefnu í samningunum við Rússa, og ríkisstj. lét undan í þeim efnum, af því að útflytjendur voru á móti því, þeir vissu, að þetta mundi verða þeim kostnaðarsamt. En þeir, sem stefndu raunverulega að því, vildu fá þessi viðskipti sem mest út úr sögunni, vildu hins vegar breyta þarna til líka. Það var vitanlega ekkert út í bláinn, að aukafundur á vegum Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna nú á þessu hausti sendi frá sér mótmæli út af þessari stefnu, sem þarna var upp tekin. Þá vildi hæstv. ráðh. láta liggja að því, að ég hefði hér hallað til orðum þeirra eða hagrætt orðum þeirra Jóhannesar Nordals og Jónasar Haralz um það, hvað þyrfti að gera í endurskipulagningarmálum hraðfrystiiðnaðarins. Ég hallaði engum orðum til, ég las nákvæmlega upp orðrétt till., sem þeir hafa sett fram, dags. 23. jan. 1967, ég las upp tvo fyrstu liðina orðrétt. Þeir hljóðuðu svona, eins og ég las þá. Þar voru þeir ekki að ræða um það, að nýting frystihúsanna væri ónóg, heldur fyrst og fremst orðuðu þeir það þannig, að þeir segja bára, að það sé of mikil framleiðslugeta frystihúsanna í landinu og það þurfi því að vinna að því að leggja hús niður. Það er nú ekki tími til þess hér að fara að ræða um nýtingu á fiskvinnslustöðvum okkar eða síldarbræðslum, sem hæstv. ráðh. fór hér að minnast á, en þar fara menn að mínum dómi með svo mikla fjarstæðu, að það er furðulegt, að maður skuli þurfa að eltast við slíka fjarstæðu. Jafnvel hæstv. ráðh. fer enn að tala um, að það sé svo léleg nýting á síldarverksmiðjum okkar í landinu, að það haldi níðrí síldarverðinu, og allt er fengið út með því, að menn leggja saman afköst allra síldarverksmiðja í landinu, jafnt síldarverksmiðjanna á Snæfellsnesi og Bolungarvík sem hér við Faxaflóa, Sandgerði og á öðrum slíkum stöðum, leggja saman afkastagetu allra síldarverksmiðja í landinu og finna það út, að út af fyrir sig, ef þær hefðu allar gengið af fullum krafti, hefðu þær getað unnið síldarafla landsmanna á hagkvæmari hátt en nú hefur veríð gert. Ég hef svarað því stundum til, að þetta væri nákvæmlega sama fjarstæða og að segja það, að við tökum aflamagnið, sem aflakóngurinn Eggert Gíslason leggur á land á sínum báti, deilum því í heildaraflamagn landsmanna og segjum: Íslendingar þurfa ekki að hafa fleiri báta en 50, þar með búið. Hitt er allt saman umfram það, sem þörf er á. Svona er þetta ekki, því að það er með öllu útilokað að vinna síldaraflann á þennan hátt. Hið sanna er, að það, sem hefur verið að koma fram hjá okkur og mun því miður koma fram í enn auknum mæli, er, að við verðum að skilja mikið síldarmagn eftir í sjónum, sem við hefðum getað veitt miðað við bátaflota og afkastagetu veiðimanna okkar, vegna þess að við höfum ekki á réttum stöðum verksmiðjur til þess að taka við þessum afla. Það mætti kannske nota aðeins 50 skip til þess að veiða og nota svo alla hina bátana til að flytja síld allt í kringum landið og koma henni í þær verksmiðjur, sem ekki eru í gangi, vegna þess að þær eru svo langt frá miðunum. Menn hafa einmitt verið uppi með till. um, að það væri verið að byggja of mikið af síldarverksmiðjum á Austurlandi nú á síðustu árum, og sérfræðingar ríkisstj. draga enga dul á, að þeir hafa gert till. um það að stöðva þetta með lögum, að menn héldu áfram að byggja síldarverksmiðjur þar, en menn standa frammi fyrir því, að afkastageta síldarverksmiðjanna á Austurlandi er minni en afkastageta síldarverksmiðja t.d. hérna við Faxaflóa eða á Suðvesturlandi. En á Austurlandi, þar berst aðalaflinn að landi og þar þarf að hafa verksmiðjur til þess að vinna hann, en þó hafa sérfræðingar okkar lagt fram till. um að koma í veg fyrir með lögum, að menn byggðu þar verksmiðjur. Þeir höfðu auðvitað gert ýmsar ráðstafanir líka til þess að reyna að draga úr því, að menn keyptu sér síldarskip og byggju sig út til þess að ná í þennan mikla afla, og það veit ég, að hæstv. ráðh. hlýtur að vita, að nú er búið að gera þannig ráðstafanir af hálfu opinberra aðila, að það er í rauninni komið svo, að það geta ekki aðrir keypt sér góð síldarskip en forrík fyrirtæki. Aðrir geta það raunverulega ekki, því að það er búið að búa til slík ókjör, að það er orðið erfiðara að kaupa inn síldarskip en nokkuð annað til Íslands. Ég hef bent á það áður, aðeins sem dæmi um þetta, að þó að útvegsmaður hér geti gert samninga við byggingarstöð í Noregi um það, að hún veiti lán, sem nemur 70% af byggingarverði skipsins til 7 ára, það tekur venjulega a.m.k. eitt ár að smíða skipið, má hann ekki gera samning um það að smíða slíkt skip eða kaupa slíkt skip, nema hann komi með allan þann þriðja part, sem bankarnir hafa ákveðið, að viðkomandi kaupandi eigi að leggja fram, eða nú í kringum 6–7 millj. kr. af nýtízkuskipi, leggi alla upphæðina inn í banka, um leið og byggingarsamningurinn er undirskrifaður. Byggingarfyrirtæki úti í Noregi er ekki að heimta þessa peninga. Það samþykkir að taka við þeim bara eftir hendinni, meðan á byggingu stendur. En bankakerfið á Íslandi segir: Ef þið viljið fá leyfi til þess að mega undirskrifa svona samning, komið þið með alla peningana og leggið þá inn í bankann. Og þegar maður spyr viðskiptabankana: Hvað á þetta eiginlega að þýða? Hvað ætlið þið að gera við þessa peninga, 6–7 millj., löngu áður en þarf að borga þetta upp í byggingu bátsins? - Þá segja þeir: Seðlabankinn heimtar af okkur helminginn af þessari upphæð, sem á að liggja á bundnum reikningi hjá Seðlabankanum. Við fáum bara hinn helminginn til þess að valsa með, meðan á byggingunni stendur. - Svona reglur hafa verið settar ein eftir aðra til þess að torvelda það, að menn geti komizt í það að kaupa sér síldarskip eða önnur slík skip. Og svo kemur m.a. þetta fræga ábyrgðargjald; sem hér hefur verið minnzt á, að þegar það liggur fyrir, að jafnríkur stofnlánasjóður og fiskveiðasjóður tekur ábyrgð á því, að þetta 7 ára lán sé tekið út í Noregi, skuli borgað á réttum gjalddögum, af því að hann tekur að sér að veita hér innanlandslán í þessu skyni, þá kemur það upp, að viðskiptabanki hér, annaðhvort Landsbankinn eða Útvegsbankinn verður að koma í millihöndina, taka að sér hina formlegu ábyrgð til byggingarstöðvarinnar í Noregi, hafa á bak við sig loforð fiskveiðasjóðs. En hvað taka viðskiptabankarnir fyrir að gera þetta, sem er í rauninni ekkert nema blátt formið? 1% á ári af allri upphæðinni og næla sér þannig í um 400–500 þús. kr. upphæð á meðalfiskibát, sem nú er keyptur til landsins, fyrir hreinlega ekki neitt. Auðvitað hefur þetta ekki farið fram hjá hæstv. ríkisstj. Hún hefur vitað þetta, hún hefur horft á þetta. Hún hefur samþ. þetta. Svona er auðvitað hægt að telja upp alveg óendanlega mikið af atriðum, sem öll sanna það, að stefna ríkisstj. á undanförnum árum hefur verið íslenzkum sjávarútvegi óhagstæð, hefur valdið sjávarútveginum auknum útgjöldum, auknum erfiðleikum. Og það er meginástæðan til þess, að svo er komið sem komið er. Verðfallið er svo til viðbótar það, sem nú er við að glíma.



Herra forseti. Það er nú ekki ástæða til þess fyrir mig að eyða mörgum orðum að því, sem kom fram í svarræðu hæstv. sjútvmrh. áðan. Ég hafði í ræðu þeirri, sem ég flutti fyrr í dag, leitazt við að færa rök að því, að meginástæðan fyrir þeim erfiðleikum, sem nú er við að stríða í sjávarútveginum, sem frv. það, sem hér er til 1. umr. í Nd., ber glöggan vott um, mætti rekja til afleiðinga sjálfrar stjórnarstefnunnar. Ég reyndi að sýna fram á, að sú óðaverðbólga, sem leitt hefur af sjálfri stjórnarstefnunni, og það skipulagsleysi, sem verið hefur í framkvæmdum í landinu, hafi orðið sjávarútveginum erfitt, en hann er í þeirri aðstöðu, að hann á erfitt með að víkja sér undan ýmsum kröfum, sem verða til við slíkt ástand. Hæstv. ráðh. reyndi ekki að koma neitt inn á kjarna þessa máls í svarræðu sinni, heldur vék hann að nokkrum aukaatriðum, sem að mestu leyti var beint til hv. 5. þm. Austf., en þó að nokkru leyti til mín. Ég ætla að reyna í örfáum orðum að víkja að þeim atriðum, sem að mér var beint í ræðu hæstv. ráðh. Ég vil þó gjarnan ítreka áskorun til hans um að ræða þær ásakanir, sem ég hef hér flutt og fleiri um, að kjarna vandamálanna megi rekja til sjálfrar stjórnarstefnunnar. Hæstv. ráðh. vék að því, að ég hefði talið, að hann hefði ekki fært fyrir því nein rök, að þeir erfiðleikar, sem sjávarútvegurinn býr við nú, mættu teljast til tímabundinna erfiðleika, eins og hann hefur margoft staðhæft. Mér finnst, að fyrir þessari staðhæfingu skorti öll rök af hálfu ráðh. Hann vék að ýmsum atriðum í ræðu sinni, sem mér finnst, að renni stoðum undir þá skoðun mína og margra annarra, að vandamálin nú séu að ýmsu leyti erfiðari en oftast áður. Hann nefndi t.d. þá þróun, sem nú er í viðskiptalífinu, bæði í Evrópu og Ameríku, þar sem þjóðirnar eru nú að hópast í ýmiss konar tollabandalög eða fríverzlunarbandalög til þess að búa í haginn fyrir sjálfar sig og þrengja aðstöðu þeirra, sem utan við þessi bandalög standa og þurfa að selja inn á þeirra markaði. Hver svo sem skoðun okkar kann að vera á því, hvernig við Íslendingar eigum að snúast við þeim vanda, sem þarna er upp að rísa, hygg ég þó, að við getum orðið sammála um, að hér sé um mikið nýmæli að ræða, sem sjávarútvegurinn sem aðalútflutningsvegur þjóðarinnar hefur ekki staðið áður frammi fyrir. Hæstv. ráðh. lýsti því, hvernig við værum að tapa markaðinum í Englandi á frystum fiski einmitt fyrst og fremst af þessari ástæðu. Hann gaf þær upplýsingar, að á árinu 1965, held ég, að hann hafi sagt, frekar en 1966, hefði þeim fiskveiðiþjóðum, sem selja frystan fisk á Bandaríkjamarkaði í samkeppni við okkur, fjölgað úr 6 í 15. Þetta er líka nokkuð nýtt fyrir okkur, því að ég hygg, að ásetningur margra þjóða um að auka fiskveiðiflota sína og vera sjálfum sér nógar um fiskiafurðir hafi aldrei verið jafnákveðinn og nú, og við megum því búast við mjög aukinni og harðnandi samkeppni fyrir sjávarútveginn á erlendum mörkuðum. Þetta er líka nokkuð nýtt og gefur tilefni til þess að vera uggandi um framtíðarhorfur í þessum atvinnuvegi, nema alveg sé breytt um með sjálfa stjórnarstefnuna. Hæstv. ráðh. spurði um það, hvaða aðrar leiðir kæmu til álita til lausnar þeim vandamálum, sem nú er við að stríða og frv. um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins á að lagfæra um sinn. Flokksbræður mínir í Ed. hafa lagt til þar, að þær 85 millj. kr., sem verja á á árinu 1967 til þess að standa undir hækkuðu fiskverði, verði teknar af greiðsluafgangi ríkissjóðs 1966. Ég er þeirri till. fylgjandi og mun gera hana að till. okkar framsóknarmanna í sjútvn., þegar málið kemur þangað. En það má segja, að fleiri leiðir geti komið til álita í þessu sambandi. Við höfum hér tveir hv. þm. Framsfl. lagt það til að bæta aðstöðu bátaflotans, sem nú er sannarlega mjög léleg, með því að létta af honum þeim útgjöldum, sem á hann hafa verið lögð á undanförnum árum, á valdatíma hæstv. ríkisstj. Sú till. hefur ekki fengið góðar undirtektir af hálfu hæstv. ríkisstj. Þeir ráðh., sem talað hafa í því máli af hálfu ríkisstj., hafa lýst sig andvíga því frv. Þannig held ég, að ef vilji væri fyrir hendi og ef nægur skilningur ríkti í röðum þeirra, sem ráða málefnum landsins nú um sinn, á þörfum sjávarútvegsins, á þýðingu hans fyrir þjóðarbúið, væri hægt að fara ýmsar aðrar leiðir en þetta frv. gerir ráð fyrir til þess að rétta við hag hans. Ég sé svo ekki ástæðu til þess á þessari stundu að gera frv. frekar að umræðuefni. Það gefst tækifæri til þess bæði í hv. sjútvn. og eins þegar málið kemur hér aftur til 2. umr.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Hv. 5. þm. Austf. talaði um það í hálfgerðum lítilsvirðingartón, að ég hefði eiginlega falið það verkefni, sem hann taldi mig hafa vanrækt, úr till. vélbátaútgerðarnefndar nýrri n., bætt einni n. við, það væru öll afrek rn. í þessum málum. Ég vil nú biðja hv. þm. um að fletta upp í sjálfu nál., sem hann hefur vitnað svo oftlega til, og sjá, hvað þar stendur. En í lok þess 3. liðar, sem ég áðan minntist á og er till. um endurskoðun á þessu efni, segir svo: „Leggur n. til, að rn. fell sérstakri n. þetta verkefni.“ Og í stað þess að kjósa þessa n. var ákveðið að fela það Fiskifélaginu, sem ég hygg, að sé sízt lakari afgreiðsla málsins. Ég skal fúslega gangast inn á það, enda veit hv. þm. það mun betur en ég, að það hafi ekki verið 1958, heldur síðar, hann segir 1961, sem togaraútgerð í Neskaupstað lagðist niður. En án þess að ég vilji ýfa upp það stórmál, sem reynzt hefur svo viðkvæmt í umr. hér á Alþ., og ætla mér ekki að gera það, eru nú fleiri menn í landinu, sem telja sig hafa vit á togaraútgerð og vandamálum þeirrar útgerðargreinar. Þeir hafa ekki farið dult með það, þessir aðilar, að þær ráðstafanir, sem samkomulag tókst um 1958 að frumkvæði hv. þm, sem þáv. sjútvmrh., að togararnir skyldu víkja af ákveðnum veiðisvæðum, þeir telja, að þessi brottvikning þeirra af þessum veiðisvæðum hafi verið eitt alvarlegasta áfallið, sem þessi útgerð hafi fengið. Ég skal ekki leggja á það persónulegt mat, enda má sjálfsagt endalaust um það deila, hvert það tjón hefur orðið. En þessar fullyrðingar hafa menn um hönd, sem eru nánast bundnir við íslenzka togaraútgerð og hafa haft afskipti af henni, frá því að hún hóf fyrst göngu sína hér á landi, svo að það virðist nú vera, að þeir aðrir, sem kunnuga telja sig togaraútgerð, telji, að það sé ýmislegt fleira en stjórnarstefnan í landinu, sem hafi orsakað það, að miður hafi gengið í þeim efnum. Varðandi þau orðaskipti, sem við höfðum átt, hv. þm. og ég, um nýtingu fiskvinnslustöðvanna og síldarverksmiðjanna, leyfi ég mér að benda, eins og ég gerði áðan, til fjöldamargra samþykkta sjómannasamtaka um þetta efni og nú síðast til síldarskipstjóra, sem er mjög vel látinn og mjög vel metinn maður í hópi þeirra manna og er gerkunnugur þessum málum, en það er Páll Guðmundsson, er ritar grein í sjómannablaðið Víking um þessi efni, og hann fer ekki dult með sínar skoðanir á því, af hverju hið lága síldarverð sé hér á landi. Varðandi önnur atriði, sem hv. þm, gat um, sé ég nú ekki ástæðu til þess að taka þau hér upp aftur, enda flest af því endurtekning á því, sem áður hefur verið rætt. En í sambandi við erfiðleikana, sem þm. taldi á því að afla sér fiskibáta, það væri helzt ekki nema á valdi forríkra fyrirtækja, eins og hann sagði, þá er nú rétt að minna á það, að ekki hvað sízt hans eigið flokksblað hefur deilt hart á ríkisstj, fyrir að leyfa ótakmarkaðan innflutning á jafneinhæfum skipum og síldarflotinn sé. Það er ekki ein, heldur margar greinar, þar sem þetta mál hefur verið tekið fyrir. Ég skal ekki segja, hvort það er flokksmál ráðh. fyrrv., en þær eru að vísu undir nafni birtar, þessar greinar, en því hefur verið mjög haldið fram og ég hygg í forustugreinum blaðsins líka, að þar væri stefnt inn á mjög hættulega braut, þó að ég hafi þar aðra skoðun á. Ég tel, að þennan flota megi nota til ýmissa annarra veiða en síldveiða eingöngu og í því felist ekki hætta. Ég minni á það, að þessar ádeilur hefur maður orðið að lesa. Að öðru leyti tel ég ekki þörf . á að svara því, sem fram hefur komið í málinu.



Herra forseti. Í þessu frv. felast ákvæði um algera endurskoðun á öllum þeim reglum, sem gilda um samskipti ríkis og sveitarfélaga um byggingu og rekstur þeirra skóla, sem byggðir eru og reknir sameiginlega af ríki og sveitarfélögum. Gildandi lög um þetta efni eru frá árinu 1953 og hafa allir, sem þessum málum eru kunnugir, verið á einu máli um, að tímabært sé orðið að láta fara fram gagngera endurskoðun á þeim reglum, sem um þessi efni gilda. Þetta frv. hefur lengi verið í undirbúningi og unnið hefur verið mjög rækilega að því. Það var í apríl 1965, að ég skipaði n. til þess að endurskoða gildandi lög, og sú n. starfaði í eitt ár, lauk störfum í apríl 1966. Í henni áttu sæti Knútur Hallsson, deildarstjóri í menntmrn., sem var formaður n., Björn Halldórsson, skrifstofustjóri Reykjavíkurborgar, samkv. tilnefningu borgarstjórans í Reykjavík, Hafsteinn Baldvinsson, þáv. bæjarstjóri, samkv. tilnefningu Sambands ísl. sveitarfélaga, Tómas Gunnarsson, sem þá var fulltrúi í fjmrn., samkv. tilnefningu fjmrh., Aðalsteinn Eiríksson, fjármálaeftirlitsmaður skóla, Einar Bjarnason, ríkisendurskoðandi, og Helgi Elíasson fræðslumálastjóri. Má því segja, að upphaflega hafi unnið að þessari endurskoðun allir þeir embættismenn, er samkv. eðli málsins hljóta ýmist að þekkja þau mál, sem hér er um að ræða, eða hafa áhuga á skynsamlegri skipan þeirra. Það frv., sem þessi n. samdi, var síðan athugað mjög rækilega, bæði í menntmrn. og fjmrn., og kom okkur fjmrh. saman um að fela enn nokkrum embættismönnum að fara rækilega yfir frv. fyrri n. Önnuðust það starf Birgir Thorlacius, ráðuneytisstjóri, Knútur Hallsson, deildarstjóri, Runólfur Þórarinsson, deildarstjóri í fræðslumálaskrifstofunni, Höskuldur Jónsson, deildarstjóri í fjmrn., og Torfi Ásgeirsson, skrifstofustjóri Efnahagsstofnunarinnar. Það eru þessir síðast nefndu menn, sem eru aðalhöfundar frv. eins og það liggur hér fyrir. En enn fremur hefur verið haft náið samráð við Samband ísl. sveitarfélaga, Reykjavíkurborg og Kópavogskaupstað, þ.e.a.s. tvö stærstu sveitarfélögin, sem eru aðilar að skólabyggingum. Megintilgangur þessa frv. er sá að koma á einfaldari reglum um samskipti ríkis og sveitarfélaga, bæði að því er snertir stofnkostnað og rekstrarkostnað. Svo sem kunnugt er, gildir nú sú regla um skiptingu stofnkostnaðar þeirra skóla, sem ríki og sveitarfélög byggja saman, að ríkið greiðir helming af byggingarkostnaði heimangönguskóla, en 3/4 af byggingarkostnaði heimavistarskóla. Þeirri reglu er haldið í frv., að ríkið greiði helming af byggingarkostnaði heimangönguskóla, en hins vegar er hlutdeild ríkisins hækkuð upp í 85% í byggingarkostnaði heimavistarskóla. En auk þess er gert ráð fyrir því, að ef tvö eða fleiri sveitarfélög sameinast um byggingu heimavistarskóla, skuli ríkið greiða allan kostnaðinn við heimavistarhúsnæðið. Það nýmæli er tekið upp í frv., að greint er á milli kennsluhúsnæðis í skólabyggingu og heimavistarhúsnæðis í skólabyggingu, þ.e.a.s. það verður hætt að telja skóla annaðhvort heimavistarskóla eða heimangönguskóla. Ríkið greiðir ávallt helming af kostnaði við þann hluta byggingarinnar, sem notaður er við kennslu, en 85% eða jafnvel 100% af kostnaði við þann hluta byggingarinnar, sem er heimavist. Með því að kveða svo á, að ríkið skuli borga allan stofnkostnaðarhluta vegna heimavistar, ef tvö eða fleiri sveitarfélög sameinast um skólabyggingu, er að því stefnt, að sveitarfélög sameinist í enn ríkari mæli en þó á sér nú stað um byggingu heimavistarskóla í dreifbýlinu. Þá er og sú mjög mikilvæga breyt. gerð í þessu frv., að gert er ráð fyrir, að því verði hætt, að ríkið greiði ákveðinn hundraðshluta af byggingarkostnaði skóla, hver svo sem byggingarkostnaðurinn kann að reynast. En þannig hafa gildandi reglur allt til þessa dags verið og eru enn þann dag í dag. Ég tel, að hér sé um að ræða langmikilvægasta og langmerkasta nýmæli þessa frv. Gert er ráð fyrir því, að komið verði á fót í menntmrn. sérstakri byggingadeild, þar sem starfi sérfróðir menn, verkfræðingur, arkitekt, húsameistari og byggingaeftirlitsmenn, og verði það m.a. verkefni þessarar deildar, að semja reglur um það, hver sé eðlilegur byggingarkostnaður skóla, þar sem hann er fyrirhugaður, m. ö. o., setja reglur eða norm um það, hvað teljast megi eðlilegur byggingarkostnaður skóla af ýmsum tegundum. Síðan er ákveðið, að ríkið borgi helming, 85% eða 100% af byggingarkostnaði skólans samkv. þessum normum, samkv. þessum reglum. Hlutaðeigandi sveitarfélög hafa forgöngu um skólabygginguna eftir sem áður. Ef sveitarfélaginu tekst að byggja ódýrar en hinar almennu reglur byggingadeildarinnar segja til um, er það hagnaður hlutaðeigandi sveitarfélags. Ef það hins vegar kýs að byggja dýrar eða af einhverjum ástæðum byggir dýrar, er það á ábyrgð hlutaðeigandi sveitarfélags sjálfs og verður það að greiða kostnaðinn við það. Allir, sem um þetta hafa fjallað, eru á einu máli um, að hér væri stigið mjög mikilvægt spor í framfaraátt. Þessar reglur mundu hvetja til þess að byggja hagkvæmt og byggja ódýrt. En ef það tekst að byggja hagkvæmara og ódýrara en nú á sér stað eða hefur átt sér stað á undanförnum árum, má gera ráð fyrir, að það taki skemmri tíma en ella að fullnægja réttmætri eftirspurn eftir viðbótarskólahúsnæði. Að því er snertir rekstrarkostnað skólanna, skiptingu hans, gilda nú um það mjög flóknar reglur. Ríkið greiðir nú eða greiddi 1964 (síðustu endanlegu tölur, sem fyrir liggja) 64% af rekstrarkostnaði barnaskóla í kaupstöðum. Það borgar 71% af rekstrarkostnaði heimangönguskóla utan kaupstaða og 76% af rekstrarkostnaði gagnfræðaskóla. Hlutdeild ríkisins í rekstrarkostnaði skólanna hefur heldur farið minnkandi á undanförnum árum samkv. þeim reglum, sem gilt hafa. Það er ekki tilgangur þess frv. að breyta kostnaðarhlutfallinu milli ríkisins og sveitarfélaganna, heldur er tilgangurinn sá að gera reglurnar, sem um skiptinguna gilda, einfaldari. Það er svo til ætlazt, að engin breyt. eða a.m.k. mjög lítil breyt. verði á hlutdeild ríkisins annars vegar og sveitarfélaganna hins vegar í rekstrarkostnaði skólanna. Sú litla breyt., sem verður, er frekar ríkinu í óhag, þ.e.a.s. sveitarfélögunum í hag, vegna þess að á undanförnum áratug hefur þetta hlutfall raskazt á hinn veginn. Meginreglan, sem nú kemur til með að gilda, er sú, að ríkið greiðir öll laun, bæði laun fastakennara og stundakennara, við alla skóla, sem ríki og sveitarfélög reka saman, en öðrum rekstrarkostnaði er skipt eftir tiltölulega mjög einföldum reglum, og fer hlutdeildin í kostnaðinum fyrst og fremst eftir því, hvort skólinn er lítill eða stór. Á árinu 1962 samþykkti Alþ. lög, sem heimiluðu ríkissjóði að taka að sér rekstur héraðsskólanna svonefndu og samkv. þeim l. hafa allir héraðsskólarnir nema einn, Laugaskóli, verið afhentir ríkinu, sem síðan hefur annazt eitt allan rekstur þeirra og sömuleiðis staðið eitt straum af öllum viðbótarbyggingarkostnaði, sem stofnað hefur verið til í sambandi við héraðsskólana. Með þessum l. er aftur gerð nokkur breyt. í þessu efni. Það er gert ráð fyrir því, að ríkið eitt skuli ljúka þeim byggingarframkvæmdum við alla héraðsskólana, sem nú standa þar yfir. Það er einnig gert ráð fyrir því, að ríkið skuli halda áfram að leggja út eða greiða allan rekstrarkostnað þeirra héraðsskóla, sem það nú rekur, en hins vegar er í l. ákvæði um það, að ríkið getur endurheimt venjulegan sveitarfélagshluta af rekstrarkostnaði þessara skóla hjá sveitarfélagi því, sem á nemanda í skólanum. Um héraðsskólana munu því í grundvallaratriðum gilda alveg sömu reglur og um alla aðra gagnfræðaskóla í landinu, þannig að ríkið annars vegar og sveitarfélögin hins vegar standa undir rekstri þeirra. En það verður ekki eitt ákveðið sveitarfélag eða nein ákveðin sveitarfélög, sem greiða sveitarfélagshlutann í rekstrarkostnaði héraðsskólanna, heldur þau sveitarfélög, sem eiga nemendur í héraðsskólunum. Hliðstæð regla er líka sett um gagnfræðaskóla, sem hafa nemendur úr öðrum skólahéruðum. Því skólahéraði, sem rekur gagnfræðaskóla, sem hefur nemendur úr öðrum skólahéruðum, er veittur réttur til þess að innheimta hjá sveitarfélagi nemandans sveitarfélagshlutann af rekstrarkostnaði þessa gagnfræðaskóla. Hlýtur þetta að teljast eðlilegt, að þau sveitarfélög, sem ekki hafa sjálf komið á fót gagnfræðaskóla, taki nokkurn þátt í rekstrarkostnaði þeirra gagnfræðaskóla, sem veita nemendum þessara sveitarfélaga gagnfræðamenntun. Þá vil ég geta þess, að það er nýmæli í frv., að menntmrn. geti ákveðið listskreytingu skólamannvirkja, að fenginni umsögn hlutaðeigandi sveitarstjórna, og skuli kostnaðurinn við listskreytinguna teljast til stofnkostnaðar. Er heimild til þess, að listskreytingin megi kosta allt að 2% eða til hennar megi verja allt að 2% af stofnkostnaði skólamannvirkis, en þó ekki meira en ½ millj. eða 500 þús. kr. á hvern einstakan skóla. Eins og haft hefur verið náið samráð við sveitarfélögin, samband sveitarfélaganna og stærstu sveitarfélögin, við undirbúning þessa frv., er einnig talið æskilegt að hafa við framkvæmd málanna sem allra nánast samstarf við sveitarfélögin, og er, því lagt til í frv., að komið verði á fót fastri samstarfsnefnd menntmrn. og Sambands ísl. sveitarfélaga, sem fá skuli til meðferðar öll framkvæmdaatriði varðandi þetta mál. Með þessum orðum held ég, að ég hafi vikið að því, sem telja má meginatriði, kjarna þessa frv., og skal við svo búið láta sitja. Það er skoðun allra þeirra manna, sem að undirbúningi málsins hafa unnið, allra þeirra manna, sem um málið hafa fjallað, að hér sé mikið nauðsynjamál á ferðinni og mundi vera til mikilla bóta, að sú nýskipan, sem hér er gert ráð fyrir, komi sem fyrst til framkvæmda. Ég legg því mikla áherzlu á, að hið háa Alþ. afgreiði þetta mál nú, áður en þingstörfum lýkur. Að svo mæltu vil ég leyfa mér að leggja til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr. og til hv. menntmn.



Herra forseti. Með frv. þessu er lagt til, að ríkisstj. verði heimilt að selja hafnarsjóði Grýtubakkahrepps landspildu úr landi Grenivíkur, allt að 7 ha að stærð, er verði athafnasvæði fyrir nýja höfn í Grenivík. Náist ekki samkomulag um verð hins selda lands, skuli það ákveðið af tveimur dómkvöddum mönnum. Eins og fram kemur í grg. með frv., hefur að undanförnu verið unnið að hafnargerð við Grenivík á vegum hreppsnefndarinnar og hafnarnefndar. Þessu verki hefur miðað allvel áfram, og telur nú hreppsnefndin og hafnarnefnd nauðsyn bera til þess, að hreppurinn fái eignarhald á nauðsynlegu landrými í kringum þessa höfn. Frá Grenivík hefur verið rekin töluvert mikil útgerð á undanfarandi árum, og er þess að vænta, að hún eigi frekar eftir að aukast, en þar er nú í smíðum lítið frystihús. Ég legg svo til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. landbn.