Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg vildi óska þess, að málið væri tekið út af dagskrá, með því að jeg hefi ekki sjeð brtt. á þgskj. 106 fyr en nú, en vil bera mig saman við fjárhagsnefndina áður en jeg tek afstöðu til þessara brtt.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg get ekki komist hjá að geta um till., er jeg bar fram á aukaþinginu í vetur, þess innihalds, að þá þegar væri tekið að vinna kol, sökum þess, að jeg þóttist sjá, að þess mundi brátt þörf, sakir aukins kafbátahernaðar og enn ríkara hafnbanns á Englandi. Mönnum þótti þá, sem ver fór, útlitið ekki svo ískyggilegt, að þeir vildu sinna till. Hefði hún verið samþykt þá, væru nú til talsverðar birgðir af kolum. Jeg bar ekki till. þessar fram fyrir fordildar sakir, heldur af einlægum vilja, og af því, að jeg þóttist sannfærður um, að svo mundi fara, sem farið hefir. Kann jeg þá að hafa varpað ómildum orðum að mönnum, og var það ekki af illvild, heldur af því, að þunglega var tekið í þetta mál, sem jeg taldi nauðsynjamál, og svo hefir reynst. Það var vel tekið í að rannsaka, en ekki framkvæma. Nú mun varla þörf að orðlengja, því að fyrirsjáanlegt er, að menn muni verða eldiviðarlausir í vetur, bæði til að elda mat og halda á sjer hita. Nú má það heita dagleg fregn, að sökt sje skipum þeim, sem flytja kol og aðrar nauðsynjavörur til landsins fyrir landsstjórn eða einstaka kaupmenn. Þá hygg jeg, að allir vilji fylgja bjargráðanefnd að því að láta vinna kol til eldiviðar mönnum. Kunnugt er, að stjórnin er þegar byrjuð að láta nema kol á Tjörnesi, og mun hún ætla sjer að fjölga þar verkamönnum. En landsstjórnin hefir látið gera meira en þetta. Hún hefir auk þess látið Guðmund Guðmundsson, Bárðarsonar, jarðfræðing í Hrútafirðinum, rannsaka kolalög í Steingrímsfirði. Hefir hann fundið þar álitleg kolalög á nokkrum stöðum. Sum af bestu lögunum eru á landssjóðsjörðum, svo að landssjóður þyrfti hvorki að kaupa námurjettinn, nje taka hann eignarnámi eða á leigu. Hefði að sjálfsögðu átt að leggja kapp á að vinna kol á þessum stað líka. Þaðan er að minsta kosti hægra að flytja kolin en frá Tjörnesi, og er það ekki lítill kostur. Torvelt mun nú að vísu reynast að útvega verkfæri eða nægilegan mannafla til að vinna þessar námur eða aðrar. En á þeim neyðartímum, sem nú standa yfir, má einkis láta ófreistað, til að ráða fram úr vandræðunum. Það þarf að gera gangskör að því að leita uppi það, sem til er í landinu af stáli og járni og öðru því, sem til verkfæra má nota, og viða saman það, sem unt er að fá. Hvað fólksskortinum viðvíkur, þá verður ef til vill erfiðara að bæta úr honum. En mjer finnast tímar þeir, sem nú vofa yfir, vera svo alvarlegir, að það gæti nú varla talist goðgá að skylda menn til að vinna, ef ekki tekst að fá vinnukraft á annan hátt.  (M. Ó.: Þegnskylduvinnan)  . Jeg hefi aldrei ætlað mjer að svifta nokkurn mann frelsi sínu, með því að skipa honum að moka mold út um heiðar og móa. Þótt til þess yrði gripið í lífsnauðsyn, eins og nú er, að skylda menn til vinnu, þá á það ekkert skylt við þegnskylduvitleysuna, sem háttv. sessunautur minn (M. Ó.) minnir á. Til þess, að stjórnin geti aukið framkvæmdir sínar við kolanám, þarf hún að sjálfsögðu á fje að halda, og verður þingið að heimila henni það. Jeg bar tillöguna undir hæstv. landsstjórn, áður en jeg lagði hana fyrir deildina, og var þess óskað, að bætt væri við hana heimild til að verja fje úr landssjóði til undirbúnings og framkvæmda. Varð nefndin að sjálfsögðu við þeirri ósk, og því kemur tillagan fram í þeirri mynd, sem hún er nú. Í till. er talað um að byggja torfbæi yfir verkamenn. Mjer er kunnugt um, að stjórnin hefir hugsað sjer að láta vinna við kolanám að vetrinum til, að minsta kosti við Tjörnesnámuna, enda mun þess full þörf. Verður þá ekki hjá því komist að byggja skýli yfir verkamennina. Stungið er upp á torfbæjum, því að bæði eru þeir hlýrri en timburhús, og svo mundi bæði dýrt og erfitt að fá timbur til byggingar. Eru torfbæir nefndir að eins til að gefa bendingu um byggingarefni, sem óþarft virðist að ganga fram hjá, þegar svona stendur á. Jeg tel mig ekki þurfa að fjölyrða meir um þetta mál að sinni. Mönnum er það vafalaust öllum ljóst, hvílík nauðsyn ber til að grípa til einhverra ráða, til að afstýra vandræðunum, sem nú vofa yfir. - Því ber að vísu ekki að gleyma, að það eru fleiri en landsstjórnin, sem hugsa fyrir mönnum og gera ráðstafanir til að bæta úr eldsneytisskortinum. Flestum mun vera kunnugt um fyrirhyggju bæjarstjórnarinnar hjer í Reykjavík, sem lætur nú vinna af kappi að mótekju handa aumingjum þeim, sem nóg fje hafa til að borga móinn fyrirfram. En við hinir aumingjarnir, sem erum ekki svo vel stæðir, verðum að leita athvarfs einhversstaðar annarsstaðar. Mun þá varla um önnur úrræði að gera en að styðja landsstjórnina til að afla kola handa okkur, eins og tillagan fer fram á.

2080Atvinnumálaráðherra (S. J.) Mjer þykir mjög vænt um, að till. þessi er komin fram. Það hefir vakað fyrir stjórninni, að nauðsyn bæri til að vinna sem mest af íslenskum kolum. Tillagan herðir á þessari hugsun stjórnarinnar og hvetur til frekari aðgerða. En tillagan gerir meira en þetta. Hún heimilar fje til undirbúnings, sem ómögulegt er hjá að komast, ef nokkuð á að auka framkvæmdirnar að mun, og hjá því getur ekki farið, að það fje nemi töluverðri upphæð. Mjer þótti vænt um að heyra, að hv.þm. Dala. (B. J.) virðir það, sem stjórnin hefir gert, en tók vægum höndum á því, sem hún hefir ekki gert. Jeg get að eins bætt því við það, sem hann tók fram, að stjórnin hefir látið rannsaka og vinna nokkuð í kolanámu á Tjörnesi. Enn fremur vil jeg taka það fram, að þó að tillagan komist svo ákveðið að orði, að fylt verði eldsneytisþörf landsmanna, þá er varhugavert að taka þau orð ofbókstaflega eða byggja ofmikið á þeim. Þótt stjórnin væri öll af vilja gerð, þá er ekki líklegt, að hún geti látið vinna nóg kol til að fullnægja allra þörfum. Jeg tek þetta fram til þess, að enginn skuli treysta svo á kolanám landssjóðs, að hann láti undir höfuð leggjast að afla sjer eldsneytis annarsstaðar eða spara það. Nei, menn ættu ekki að láta neitt tækifæri ónotað til að afla sjer eldiviðar. Það er og verður erfitt að fullnægja allri þörf, einkum þar eð verið er að gera tilraun með kolin á skipunum, til að drýgja þann litla forða af skipakolum, sem til eru í landinu, ef þau skyldu reynast nothæf á skipum, til að halda við glóðinni, þegar lítil gufa er notuð.

Jörundur Brynjólfsson Það er út af ummælum háttv.þm. Dala. (B. J.) um mótekju bæjarstjórnar, sem jeg kveð mjer hljóðs. Eftir þeim ummælum að dæma hefir háttv.þm. (B. J.) ekki verið skýrt rjett frá, hvernig fyrirtæki þessu er háttað. Bæjarstjórnin hefir sem sje ákveðið að taka upp svo mikinn mó, sem unt er. Og þótt þeim væri gefinn kostur á að leggja fram fje til fyrirtækisins, sem gátu, þá var hinum ætlaður mórinn líka. Bæjarstjórnin hefir, meira að segja, gert ráð fyrir að taka móinn saman og geyma hann og láta flytja hann heim til manna í vetur, eftir því sem menn óska. Gefst þá öllum kostur á að kaupa þann mó, sem verður umfram pantanir, meðan birgðirnar endast. Hjer er því mishermi í ræðu háttv.þm. (B. J.), sem stafar vafalaust af því, að honum hefir verið skýrt rangt frá, en það gat jeg ekki látið hjá líða að leiðrjetta.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Í ræðu minni er ekkert mishermi. Það er helber misskilningur hjá háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.), eins og það er líka misskilningur hjá honum, að hann sje hjer nokkur fulltrúi fyrir bæjarstjórn Reykjavíkur. Jeg er ekki heldur að dæma bæjarstjórnina; verk hennar dæma hana.

Jörundur Brynjólfsson Háttv. þm. (B. J.) getur þó ekki borið fyrir það, að hann sagði, að bæjarstjórn Reykjavíkur hugsaði ekkert um þá, sem gætu ekki borgað móinn fyrirfram. Þetta er ekki rjett með farið. Og fyrst að jeg er í bæjarstjórninni, get jeg ekki látið það óleiðrjett.

Frsm. (Bjarni Jónsson); Skilur ekki þm. (J. B.), að jeg fór alveg rjett með. Það er ekki til neins fyrir bæjarstjórnina að vera að rífast hjer.

Jörundur Brynjólfsson Mjer finst, að menn verði að heimta það af þm. (B. J.), að hann skýri rjett frá fyrirtækjum bæjarstjórnar, ef hann minnist á þau á annað borð, en þoli hógværar leiðrjettingar að öðrum kosti.

Forsætisráðherra: Jeg vildi leyfa mjer að skjóta því til háttv.flm. (S. S.), hvort ekki væri rjettara að fara aðra leið. Jeg held, að þingsályktun nægi ekki til að selja landseign. Jeg vil biðja háttv.flm. (S. S.) að athuga það, að t. d. þjóðjarðir hafa aldrei verið seldar nema með lagaheimild.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Til svars aths. hæstv. forsætisráðherra skal jeg geta þess, að mjer hafði dottið í hug, að þegar till. væntanlega hefði verið samþ. í báðum deildum, þá yrði tekin upp í fjárlögin heimild til sölunnar. En ef það álíst ekki tryggilegt eða í samræmi við lög, vil jeg gjarnan ganga inn á að laka málið út af dagskrá að þessu sinni.

Forsætisráðherra (J.M.): Jeg býst ekki við, að ólöglegt sje að fara þessa leið. Þessi leið hefir áður verið farin, að selja eftir heimild í fjárlögunum. En mjer virðist nóg að ræða þetta mál, er fram kæmi brtt. við fjárlögin. Hitt er nýmæli og auk þess tvíverknaður, sem mjer sýnist óþarfur.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Til þess að vekja engan úlfaþyt út af þessu óska jeg, að málið verði tekið út af dagskrá. Jeg er alveg jafnfús til að flytja það í frumvarpsformi.