Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist eftirfarandi bréf: "Alþingi, 24. febrúar 1986. Þar sem ég er á förum til útlanda og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Sjálfstfl. á Austurlandi, Tryggvi Gunnarsson skipstjóri, Vopnafirði, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Sverrir Hermannsson, 3. þm. Austurl." Tryggvi Gunnarsson hefur setið á þingi á þessu kjörtímabili og kjörbréf hans hefur verið rannsakað. Ég býð Tryggva velkominn til starfa á Alþingi.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. meiri hl. hv. félmn. Nd. Það nál. er á þskj. 525, en meiri hl. flytur jafnframt brtt. á þskj. 526. Minni hl. nefndarinnar eru tveir og skila þeir báðir sérstöku nál. á tveimur þskj. og jafnframt skila þeir inn brtt. á tveimur þskj. Munu hv. frsm. minni hl. gera grein fyrir viðhorfum þeirra. Það er afar brýnt, herra forseti, að þetta frv. fái afgreiðslu úr þessari hv. deild þegar í þessari viku því að helst þyrfti frv. að verða að lögum í næsta mánuði ef hv. Alþingi hyggst á annað borð samþykkja nýtt frv. um sveitarstjórnarmál. Ástæða þess að það verður að hraða þessu máli er sú að þegar í næsta mánuði ber félmrn. að senda sveitarstjórnum bréf þar sem sagt er frá frestum og framlagningu kjörskrár, en framlagningu kjörskrár vegna kosninganna 31. maí 1986 þarf að auglýsa í síðasta lagi 27. mars n.k., eða með öðrum orðum tveimur mánuðum og þremur dögum fyrir kjördag skv. 19. gr. laga nr. 52/1959, með síðari breytingum. Félmn. hefur fjallað mjög ítarlega um þetta mál. Frv. var fyrst lagt fram á síðasta þingi og sendi nefndin þá Sambandi ísl. sveitarfélaga, landshlutasamtökum og sýslunefndum frv. til umsagnar. Félmrn. hafði áður fengið umsagnir fjölda sveitarstjórna og voru þær nefndarmönnum tiltækar. Þær umsagnir voru reyndar um frv. eins og gengið var frá því af hálfu svokallaðrar endurskoðunarnefndar sem sett var á löggina fyrir nokkrum árum til þess að endurskoða sveitarstjórnarlögin. Auk þessara umsagna sem fengust frá áðurtöldum aðilum bárust aðrar umsagnir, en ekki vannst tími til þess á síðasta þingi að afgreiða málið úr nefnd. Þetta frv. var síðan endurflutt snemma á þessu þingi og númer málsins er 54. Jóhann Einvarðsson, aðstoðarmaður ráðherra og fyrrum bæjarstjóri, vann með nefndinni og enn fremur kom á nokkra fundi Steingrímur Gautur Kristjánsson borgardómari og gaf hann lögfræðilegar ráðleggingar í málinu, en Steingrímur Gautur Kristjánsson var á sínum tíma formaður svokallaðrar endurskoðunarnefndar. Á fund nefndarinnar kom fjöldi manna, eins og sagt er frá í nál. meiri hl., og er óþarfi að telja allan þann fjölda upp. Ég vil þó geta þess sérstaklega að þrír löggiltir endurskoðendur lásu kaflann um fjármál sveitarfélaga sérstaklega yfir og starfsmenn Hagstofunnar lásu kaflann um kosningar til sveitarstjórna. Vil ég þakka þessum aðilum fyrir aðstoðina. Meiri hl. nefndarinnar leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem meiri hl. gerir tillögu um á sérstöku þskj., nr. 526. Langsamlega stærsta og veigamesta breytingin, sem þar er gert ráð fyrir að verði á frv., varðar það að IX. kafli frv. er felldur brott, en hann fjallar um lögbundið samstarf sveitarfélaga. Þess í stað er gerð sú breyting á 6. gr. frv. að þar er gert ráð fyrir að héraðsnefndir komi í stað sýslunefnda og kaupstaðir geti fengið aðild að þeim héraðsnefndum. Þannig er opnuð leið til að sameina héraðsnefndir, tvær eða fleiri, og jafnvel hluta þeirra ef hagkvæmt þykir, t.d. af landfræðilegum ástæðum. Eins og allir vita hefur sú þróun átt sér stað hér á landi á undanförnum árum og áratugum að stærri sveitarfélögin hafa sóst eftir því að fá kaupstaðarréttindi, einkum og sér í lagi til þess að komast hjá því lögþvingaða samstarfi sem á sér stað í sýslunefndum. Í X. kafla frv. er gert ráð fyrir samvinnu sveitarfélaga, hvort sem hún byggir á frjálsu samkomulagi sveitarfélaga eða er samkvæmt nýrri grein sem meiri hl. gerir tillögu um á þskj. 526 og er það 39. brtt. meiri hl. nefndarinnar. Ef þetta samstarf er lögbundið skal um stofnun byggðasamlaganna fara eftir ákvæðum X. kafla með þeim frávikum sem kunna að felast í viðkomandi lögum. Í reynd má segja að ákveðin hefð hafi skapast í samstarfi sveitarfélaganna, en rétt þykir að vekja athygli á nauðsyn greiðra upplýsinga frá samtökum þeirra til einstakra sveitarstjórna, t.d. með því að senda þeim fundargerðir stjórna samtakanna og fleira í þeim dúr. Þetta er auðvitað gert til þess að tryggja það að sveitarstjórnarmenn í þeim sveitarfélögum sem eiga aðild að byggðasamlögum geti sinnt sinni eðlilegu eftirlitsskyldu. Þannig er reynt að koma til móts við minni hlutann, hvort sem það er minni hlutinn í sjálfum byggðasamlögunum, af því að sveitarfélag er lítið, eða vegna hins að minni hlutinn í einstökum sveitarfélögum á ekki mann í stjórn viðkomandi byggðasamlags. Þess skal getið að nefndin reyndi eftir mætti að finna nýtt orð í stað byggðasamlags en það tókst ekki og er kannske ekki brýn nauðsyn að breyta þessu hugtaki í lögunum þar sem gera má ráð fyrir að einstök byggðasamlög verði nefnd fyrst og fremst eftir verkefnum sínum. Hugtakið byggð, sem samnefnari eða sameiginlegt heiti fyrir sveitarfélögin, er notað í frv. og ekki er lagt til að það breytist, en á sínum tíma féllst Samband ísl. sveitarfélaga á að þetta hugtak yrði viðurkennt sem samnefni fyrir sveitarfélögin. Eins og öllum er kunnugt hafa menn ýmsar skoðanir á því hvort leggja skuli niður sýslunefndir eða ekki. Í þessu frv. og með þeim brtt. sem meiri hl. gerir á sérstöku þskj. er gert ráð fyrir að sýslunefndir verði lagðar af. En til að koma til móts við sveitarfélög, sérstaklega í þeim sýslum þar sem ekki eru kaupstaðir, er í 43. brtt. á þskj. 526 gert ráð fyrir að umboðsmönnum ríkisins, sem oftast eru sýslumenn, sé gert skylt að annast framkvæmdastjórn fyrir héraðsnefndir, sem taka við verkefnum sýslunefnda, sé þess sérstaklega óskað, enda greiðist kostnaður vegna framkvæmdastjórnarinnar eða annarrar aðstöðu af viðkomandi héraðsnefnd. Með þessum hætti er komið til móts við þau sjónarmið að breytingin frá sýslunefndarfyrirkomulaginu til aukinnar sjálfsstjórnar sveitarfélaga og samstjórnar þeirra á milli fái að þróast í ákveðinn, tiltekinn tíma. Það er gert ráð fyrir því í tillögum meiri hl. að sýslunefndarmenn verði kjörnir á grundvelli gildandi laga við sveitarstjórnarkosningar í ár en umboð þeirra verður tímabundið, eða aðeins til loka ársins 1987. Er þá gert ráð fyrir að sýslunefndir og oddvitar þeirra verði nokkurs konar skilanefndir sem taki að sér það starf að koma væntanlegum lögum í eðlilega framkvæmd. Í tillögum meiri hl. er ekki gert ráð fyrir svokölluðu millistjórnarstigi. Tillögur meiri hl. byggjast á því að stjórnsýslustigin séu tvö, annars vegar ríkið og hins vegar sveitarfélögin, en reynt er með ýmsum hætti að ýta undir samvinnu sveitarfélaga og sameiningu en án þess að það sé gert með lögþvingun. Þetta lýsir sér m.a. með því að meiri hl. nefndarinnar gerir ekki brtt. um lágmarksíbúatölu sveitarfélags en leggur til að hún verði eins og gert er ráð fyrir í frv. og miðist við 50 íbúa. Auðvitað mæla fjölmörg rök með því að sveitarfélög verði í framtíðinni stærri, jafnvel þótt engar blákaldar röksemdir hafi komið fram, hvorki hér á landi né annars staðar, um að litlum sveitarfélögum sé verr stjórnað en þeim stærri. Það sem hins vegar hlýtur að leiða til erfiðleika er að tekjur sveitarfélaganna eru ákaflega mismiklar eins og dæmin sanna og hefur reyndar verið fjallað um á öðrum vettvangi. Það er hins vegar skoðun okkar, sem stöndum að meirihlutaálitinu, að ekki sé tími til kominn að stækka sveitarfélögin með lögþvingun, en eins og ég sagði áður er lagt mikið upp úr því að samvinna sveitarfélaganna aukist og þau verði sameinuð með frjálsum hætti og þá í vissum tilvikum undir forustu ríkisvaldsins og þá að sjálfsögðu félmrn. Ef ég rek í stuttu máli, herra forseti, nokkrar helstu brtt., sem koma fram á þskj. 526, er eðlilegast að byrja fyrst á kjördeginum. Í 5. brtt. meiri hl. nefndarinnar á þskj. 526 er lagt til að sveitarstjórnarkosningar fari fram fjórða hvert ár, síðasta laugardag í maí. En þau sveitarfélög sem smæst eru geta þó sótt um frest og er þá kosið annan laugardag í júní í þeim sveitarfélögum sem sækja um þann frest, enda eru það sveitarfélög þar sem stærsti hluti íbúanna býr utan kauptúna. Ástæðan fyrir því að hér er farin sú leið að velja tvo kjördaga í stað eins, sem yrði þá skylt að hafa yfir landið allt, er sú að ekki fara saman sjónarmið þéttbýlisins og dreifbýlisins í þessum efnum. Eftir að kjördagur var færður af sunnudögum og á laugardaga má gera ráð fyrir því að erfiðara sé fyrir fólk á þéttbýlli stöðunum að kjósa, og þess vegna er ráð fyrir því gert að aðalkosningadagurinn sé í maí, áður en ferðalög fólks verða jafnalgeng og þegar sumarið hefst fyrir alvöru, í júní- og júlímánuði, en við vitum jafnframt að maímánuður er ákaflega erfiður í sveitum þar sem sauðfjárbúskapur er stundaður. Við gerum ráð fyrir, og um það fjallar 7. brtt. á þskj. 526, að kosningarréttur í sveitarstjórnarkosningum miðist við lögheimili á sama degi, hvort sem kosningar fara fram í maí eða júní. Þetta er auðvitað gert til að draga úr líkum á því að sami kjósandi geti kosið í tveimur sveitarfélögum en á undanförnum árum og áratugum hafa verið einhver brögð að því. Í 12. brtt. á þskj. 526, sem er brtt. við 42. gr. frv., er lagt til að aukinn meiri hluta þurfi til að ákveða að sveitarstjórnarmenn gæti þagnarskyldu skv. sérstakri ákvörðun, en þetta breytir að sjálfsögðu ekki þagnarskyldu sem byggist annaðhvort á lögum eða eðli máls. Skv. 51. gr. frv. geta fundir sveitarstjórna gert ályktun ef meiri hluti sveitarstjórnarmanna er viðstaddur, enda ráði afl atkvæða úrslitum. Í 16. brtt. á þskj. 526 gerir meiri hl. þá tillögu að fellt sé niður ákvæði þess efnis að nauðsynlegt sé að meiri hluti viðstaddra þurfi að samþykkja tillögu til að hún verði ályktun sveitarstjórnar. Ég vil vekja sérstaka athygli á þessu: Það er nægilegt að meiri hluti sveitarstjórnarmanna sé viðstaddur og taki þátt í atkvæðagreiðslunni en ekki skylt skv. tillögum meiri hl. nefndarinnar að meiri hluti samþykki fram komna tillögu til þess að hún teljist ályktun sveitarstjórnarinnar. Í 18. brtt. meiri hl., sem er við 54. gr., er tekið af skarið um það að ályktanir sveitar- og borgarafunda séu ekki bindandi fyrir sveitarstjórn. Hins vegar er því ákvæði ekki breytt að almenn atkvæðagreiðsla getur verið bindandi hafi sveitarstjórn ákveðið slíkt fyrir fram. Í 22. brtt. meiri hl. nefndarinnar á þskj. 526, sem er við 65. gr. frv., er fellt niður það skilyrði að ályktun nefnda um fjárútlát þurfi að berast sveitarstjórn í sérstöku erindi til afgreiðslu. Látið er nægja að skylda sveitarstjórnir til að setja og fylgja eigin samþykktum í þessu efni. Mér er kunnugt um það að ýmsir sveitarstjórnarmenn telja ástæðu til þess að lögbinda að sérstakt erindi fylgi fundargerðum frá nefndum sem starfa á vegum sveitarstjórna til þess að sveitarstjórnir geti tekið af skarið um fjárútlát sem nefndir hafa ákveðið en hafa ekki hlotið afgreiðslu hjá viðkomandi sveitarstjórn. Með brtt. meiri hl. eru sveitarstjórnir skyldaðar til þess að setja í sínar samþykktir hvernig afgreiða skuli slík erindi frá nefndum og síðan er þeim skylt að fara eftir slíkum samþykktum. Í 26. brtt., sem er við 76. gr., er fjallað um áætlanir um rekstur, framkvæmdir og fjármál sveitarfélaga. Það er skoðun meiri hl. nefndarinnar að slíkar áætlanir verði aðeins til lauslegrar viðmiðunar, enda er útilokað að gera raunhæfar áætlanir vegna óvissu um verðbreytingar, tekjubreytingar og ríkisframlög sem aðeins eru ákveðin frá ári til árs. Mín skoðun er sú að þetta ákvæði og reyndar ákvæðið í 77. gr. hefðu gjarnan mátt falla brott, en þar sem mikill áhugi er á því hjá sveitarstjórnarmönnum, til þess að áætlanir allar verði betri en hingað til hefur verið, að lögþvinga sveitarstjórnir til þess að setja upp slíkar rammaáætlanir amast ég ekki við þessu ákvæði. En ég vil undirstrika það sérstaklega að þessar áætlanir geta aldrei orðið annað en mjög lauslegar vegna þess að ytri skilyrði ýmiss konar geta breyst á svipstundu. Þetta þekkja sveitarstjórnarmenn og reyndar allir landsmenn, ekki síst á tímum eins og við lifum nú á, þegar ríkisvaldið tekur ákvörðun um að skera niður framkvæmdir og þá framlög í sameiginlegar framkvæmdir ríkis og sveitarfélaga. Þá geta slíkar ákvarðanir, slíkar sérstakar sparnaðarákvarðanir, gjörbreytt öllum áætlunum sem þegar er búið að gera hjá viðkomandi sveitarstjórn. Þess vegna er út í bláinn að ímynda sér að hægt sé að gera slíkar áætlanir þannig að eitthvert vit sé í þeim. Eins og ég hef sagt áður lásu þrír endurskoðendur og einn fyrrum sveitarstjóri kaflann um fjármál sveitarfélaga. Ýmsar breytingar eru gerðar á þeim kafla, sem ég ætla ekki að ræða hér, en það er von okkar sem stöndum að þessum brtt. að kaflinn eins og hann lítur út eftir að brtt. hafa verið lagðar fram sé betri en hann var í frv. þegar það var lagt fram og geti gert verulegt gagn fyrir þá sem starfa á vegum sveitarstjórna, annaðhvort sem kjörnir fulltrúar eða starfsmenn einstakra sveitarfélaga. Við gerum ekki tillögu um efnisbreytingar á 107. gr. frv., sem fjallar um byggðasamlög sem byggjast á frjálsu samstarfi sveitarfélaganna. Meiri hl. nefndarinnar telur hins vegar ástæðu til þess að í hverjum samningi sem gerður er á milli sveitarfélaga um samstarf á grundvelli byggðasamlagsfyrirkomulagsins séu ákvæði um upplýsingaskyldu samlagsstjórnar til sveitarstjórnarmanna í viðkomandi sveitarfélögum. Má t.d. benda á í því sambandi hve nauðsynlegt það er að fundargerðir og allar upplýsingar, sem ástæða er til að gangi til sveitarstjórnarmanna í einstökum aðildarsveitarfélögum, verði sendar þeim. Slík skylda á að tryggja aðhalds- og eftirlitshlutverk sveitarstjórnarmanna og er sjálfsögð gagnvart minni hlutanum sem ekki á aðild að stjórnum byggðasamlaga. Í frv. ríkisstj., í 114. gr. í XI. kafla, sem nefnist "Stækkun sveitarfélaga", stendur nú, með leyfi forseta: "Með lögum þessum er stefnt að því að öll sveitarfé lög verði, eftir því sem við verður komið, svo fjölmenn og styrk að þau geti rækt öll þau verkefni sem þeim eru falin með lögum þessum eða öðrum lögum og tekið að sér önnur verkefni í samræmi við óskir íbúa sinna. Stefnt er að því að dregið verði úr samrekstri ríkis og sveitarfélaga við framkvæmd einstakra verkefna og að þau verði í auknum mæli falin sveitarfélögum einum til úrlausnar." Meiri hl. nefndarinnar þótti þetta orðalag varla vera þess eðlis að það ætti heima í lögum og gerir þess vegna tillögu til breytinga á þessu ákvæði. Meiri hl. telur hins vegar afar mikilvægt að þeim atriðum, sem þarna eru felld út úr frv., þeim stefnuatriðum verði fylgt í raun. Við teljum að draga þurfi úr samrekstri ríkis og sveitarfélaga og einstök verkefni verði í auknum mæli falin sveitarfélögunum einum til úrlausnar og bendum á að ný verkefna- og tekjuskipting sé eðlilegt framhald af setningu þessara laga. Brottfall þessarar málsgr. úr greininni þýðir þess vegna ekki að við séum á móti efnisatriðum málsgr., þvert á móti. Hins vegar teljum við ekki ástæðu til þess að þetta orðalag, jafnóákveðið og það er, verði fest í lögum. Í 45. lið brtt. meiri hl. eru bráðabirgðaákvæði, m.a. um sveitarstjórnarkosningar á þessu ári. Þessi tillaga þarf reyndar ekki skýringa við, en þess skal þó getið að kosningar í ár fara samkvæmt þessari brtt. fram 31. maí og 14. júní og gilda þá sömu reglur um kosningar 14. júní eins og eru í núgildandi lögum að öðru leyti en því að kjördagur er færður fram um tvær vikur. Í frv., sem er á þskj. 54, er í athugasemdum getið um þau meginsjónarmið sem endurskoðunarnefndin hafði að leiðarljósi við samningu frv. og er ástæðulaust að endurtaka þau hér. Varðandi helstu nýmæli í frv., þá halda þau sér þótt brtt. meiri hl. verða samþykktar, að öðru leyti en því að nýkjörin sveitarstjórn tekur við störfum 15 dögum eftir kjördag en ekki fyrsta dag næsta mánaðar eftir kjördag, en það er í raun og veru engin efnisleg breyting. Eins verður breyting á 8. lið upptalningarinnar á bls. 28 í athugasemdum frv., sem hlýst af því að felldur er niður IX. kafli frv. en í staðinn gerð brtt. um 6. gr. frv. og einnig að inn komi ný grein sem verði þá á eftir 107. gr. í frv. eins og það lítur út nú. Með nál. meiri hl. á þskj. 525 er fskj. sem ég vil vekja athygli á. Steingrímur Gautur Kristjánsson borgardómari samdi þessa skýrslu, þessa upptalningu, á grundvelli tölvuútskriftar frá Skýrsluvélum ríkisins og Reykjavíkurborgar sem dagsett var 13. febr. á þessu ári. Við teljum að með þessari upptalningu sé verið að auðvelda mönnum sem um þetta mál fjalla að gera þær breytingar sem nauðsynlegt er að gera þegar og ef þetta frv. verður samþykkt. Herra forseti. Eins og ég hef þegar sagt í mínu máli þá eru ekki gerðar tillögur um það af hálfu meiri hl. að stækka sveitarfélögin með lögbundnum hætti. Við teljum að frv. ásamt þeim brtt. sem við höfum lagt til séu til bóta og auðveldi samstarf sveitarfélaga, hvort sem þau eru stór eða smá, og hvetji til þess að þau sameinist, annaðhvort alveg eða þá um einstök verkefni. Við teljum - eins og sjálfsagt minni hlutarnir einnig - að starfinu sé ekki lokið þótt þetta frv. verði að lögum, en álítum að hér sé stigið fyrsta skrefið sem verði til þess að fleiri verði stigin á eftir. Herra forseti. Meiri hl. nefndarinnar leggur til að frv. verði samþykkt með þeim brtt. sem meiri hl. flytur og leggur áherslu á að hægt verði að afgreiða málið úr deild í þessari viku vegna þess hve tíminn er skammur. Ég vil einnig nota tækifærið, herra forseti, til þess að þakka minni hl. nefndarinnar fyrir það að leyfa umræðu um þetta mál hér í dag með afbrigðum, sem er mjög óvenjulegt þegar um jafnstórt mál er að ræða með jafnmörgum brtt., og sömuleiðis vil ég þakka þeim þingflokkum sem ekki eiga aðild að nefndinni fyrir að láta þessi vinnubrögð viðgangast.



Herra forseti. Mikil umræða hefur farið fram á undanförnum árum á Alþingi á vettvangi sveitarstjórna og víða í þjóðfélaginu um brýna nauðsyn þess að auka sjálfsstjórn og sjálfsforræði sveitarfélaga. Um það virðist a.m.k. í orði kveðnu ríkja einhugur að efla beri sjálfsstjórn landsbyggðarinnar, auka valddreifingu og draga úr miðstjórnarvaldi með því að færa aukin verkefni, tekjur og sjálfsákvörðunarrétt til sveitarfélaganna. Rökin fyrir slíkri nýskipan byggðamála er augljós og þarf ekki að fara um mörgum orðum. Sú gagnrýni er vissulega réttmæt, sem frá landsbyggðinni kemur, að ákvörðunartaka um málefni einstakra sveitarfélaga og byggðarlaga hafi í auknum mæli sogast til höfuðborgarsvæðisins. Þar séu hin raunverulegu völd, ákvarðanir teknar og fjármagni stýrt og skammtað til landsbyggðarinnar, í stað þess að aukin völd og ákvarðanataka samfara framkvæmd og fjárhagslegri ábyrgð á verkefnum séu hjá heimamönnum úti á landsbyggðinni sem betur þekkja til staðhátta og hvernig fjármagn og tekjur hvers sveitarfélags nýtist best til uppbyggingar og framfara í hverju sveitarfélagi og byggðarlagi fyrir sig. Með þessu aukna miðstjórnarvaldi frá höfuðborgarsvæðinu og valdboði þaðan um dreifingu fjármagns til landsbyggðarinnar hefur öll ákvarðanataka, stýring og dreifing fjármagns verið handahófskennd og langt frá því að nýtast landsbyggðinni sem skyldi. Í ljósi þeirra umræðna sem orðið hafa um nauðsyn þess að auka valddreifingu, efla og styrkja sveitarfélögin og færa þeim aukin verkefni, fjármagn og ákvörðunarrétt í eigin málum, þá hefði mátt ætla að ný sveitarstjórnarlög, sem hér eru nú til afgreiðslu, tækju mið af þeim sjónarmiðum. Gífurleg vinna hefur verið lögð í endurskoðun sveitarstjórnarlaganna, en nefnd vann að því máli á árunum 1981-1984. Segja má að með þeim tillögum, sem endurskoðunarnefndin lagði til, hafi verið stigið ákveðið skref að þeim markmiðum, sem ég hef hér lýst, sem þó eru langt frá því að vera fullnægjandi. Þegar frv. var lagt fram á Alþingi hafði ráðherra gert töluverðar breytingar á því frá tillögum endurskoðunarnefndar og ber sérstaklega að átelja það að ráðherra hafi látið undan þrýstingi og lækkað lágmarksíbúatölu sveitarfélaga í 50 úr 100, sem var tillaga endurskoðunarnefndar. Auk þess gerði ráðherrann umtalsverðar breytingar á héraðsskipan frá tillögum endurskoðunarnefndarinnar. Þegar við framlagningu frv. hafði því ráðherra gert breytingar á frv. frá tillögum endurskoðunarnefndar sem í raun ganga þvert gegn yfirlýstum markmiðum um að styrkja og efla sveitarfélögin og gera þeim fært að takast á við aukin verkefni og skapa nauðsynlega forsendu fyrir því að færa aukin völd, verkefni og ákvarðanatöku til sveitarfélaganna. Nú við afgreiðslu frv. úr nefnd er þannig staðið að málum af hálfu meiri hl. að skrefið er stigið enn lengra aftur á bak og enn úr því dregið að stuðlað sé að því með nýjum sveitarstjórnarlögum að efla og styrkja sveitarfélögin og gera þau að þeim öflugu heildum sem nauðsynlegt er til þess að þau hafi bolmagn og styrk til að takast á við aukin verkefni. Meiri hl. félmn. leggur til í sínum tillögum að kaflinn um lögbundið samstarf sveitarfélaga í frv. falli niður. Alþfl. taldi kaflann að vísu gallaðan í veigamiklum atriðum en telur að skynsamlegar hefði verið að málum staðið ef gerðar hefðu verið á honum breytingar sem fælu í sér fækkun héraða, beinar kosningar til héraðsstjórna og aukin verkefni þeirra. Meiri hl. félmn. hefur þó gert ýmsar tillögur um breytingar og lagfæringar á frv. varðandi starfsreglur og fjármál sveitarfélaga sem flestar horfa til bóta og sem Alþfl. mun styðja við atkvæðagreiðslu um málið. Meginniðurstaðan sem lesa má úr brtt. nefndarinnar er að Sjálfstfl. og Framsfl. hafa sameinast um að gera engar meiri háttar breytingar eða uppstokkun á stjórnsýslunni sem stuðlað hefðu að nýskipan byggðamála. Samkvæmt frv. áttu héraðsnefndir með lögbundnu samstarfi sveitarfélaganna að taka við verkefnum sýslunefndar. Var kveðið allítarlega á um slíkt lögbundið samstarf sveitarfélaganna í IX. kafla frv., m.a. skiptingu landsins í 18 héruð, hvernig kosningu væri háttað til héraðsþinga og verkefni héraðsþinganna. Þennan kafla leggur meiri hl. til að fella niður en í staðinn komi almennt ákvæði um að verkefni þau, sem sýslunefndum séu falin með lögum, skuli falla til sveitarfélaga og héraðsnefndir myndaðar um lausn verkefna þessara. Að öðru leyti er einungis vísað til X. kaflans um hvaða ákvæði skuli gilda um héraðsnefndir en sá kafli fjallar um frjálsa samvinnu sveitarfélaga sín á milli. Það er því í veigamiklum atriðum mjög óljóst og raunar undir hælinn lagt hvernig eða innan hvaða marka héraðsnefndir starfa sem taka eiga við af sýslunefndum, enda segir í grg, með frv. um X. kafla, en ákvæði hans eiga samkvæmt tillögum meiri hl. að gilda um héraðsnefndir sem taka við verkefnum sýslunefndar, að samvinna sveitarfélaga, af því tagi sem ráð er fyrir gert í þessum kafla, sé ekki bundin við sveitarfélög innan sýslu eða kjördæmis heldur gangi hún í mörgum tilvikum þvert á slík mörk. Síðan segir að samvinna sveitarfélaga af þessu tagi sé venjulega bundin í stofnsamningum, en ekki hafi verið sett um hana almenn ákvæði í lögum. Geti það því í ýmsum tilvikum valdið vandkvæðum, t.d. þegar ágreiningur kemur upp milli sveitarstjórna, sem að slíkri samvinnu standa, og þegar aðstæður breytast vegna þróunar byggðar og verkefna. Eftir stendur síðan aðeins kaflinn um samvinnu sveitarfélaga, þ.e. byggðasamlög, sem í veigamiklum atriðum er mjög óljós og gallaður því að með ákvæðum frv. að því er slíka samvinnu varðar er sveitarfélögum settur mjög óljós lagalegur rammi. Enda er það nokkuð sérkennilegt, ef út í það er farið, að binda þurfi í lög frjálsa samvinnu sveitarfélaga með ákvæðum eins og segir t.d. í 106. og 107. gr., að sveitarfélög geti haft samvinnu sín á milli um framkvæmd einstakra verkefna, og að sveitarfélög geti myndað byggðasamlög sem taki að sér einstök verkefni. Auk þess er engin tilraun gerð í frv. eða í tillögum meiri hl. til að tryggja rétt minni hlutans í slíku samstarfi því að einungis er kveðið á um að í samningi sem gerður er um byggðasamlag skuli vera ákvæði m.a. um stjórn samlagsins og kjör fulltrúa til hennar, fjölda þeirra og kjörtímabil. Ég tel því að þessi nýju sveitarstjórnarlög muni enga verulega breytingu boða á vettvangi sveitarstjórnarmála og lítil tilraun sé gerð með ákvæðum þessa frv., ekki síst eftir breytingu þá sem meiri hl. vill á því gera, til að koma á þeim stjórnkerfisbreytingum í sveitarstjórnarmálum sem í reynd muni skila landsbyggðinni aukinni sjálfsstjórn og ákvörðunarrétti um málefni byggðarlaganna. Þótt svo illa hafi tekist til í því máli sem ég hér hef lýst er þó að finna ýmis ákvæði í frv. og tillögum meiri hl. sem eru til bóta. Má þar nefna ýmis ákvæði um starfshætti og starfsreglur sveitarstjórna, svo og fjármál sveitarfélaga, eins og ég hef áður lýst. En veigamesta breytingin er þó, auk þess að leggja niður sýslunefndir, ákvæðið um 18 ára kosningaraldur og kjörgengi sem sérstaklega ber að fagna. Að því er kjördaginn varðar þá telur Alþfl. eðlilegra að miða við einn kosningadag, þ.e. síðasta laugardag í maímánuði, en ekki að ákvæði séu um tvo kosningadaga eins og meiri hl. leggur til. Alþfl. hefur þó ekki gert athugasemd við þá tilhögun sem ráð er fyrir gert í komandi kosningum en telur eðlilegra að nú við endurskoðun sveitarstjórnarlaga hefði verið lögfest að eftir næstu kosningar væri einn og sami kjördagurinn um land allt. Herra forseti. Nauðsynlegt hefði verið að samhliða því frv., sem hér er til afgreiðslu um ný sveitarstjórnarlög, lægju einnig fyrir tillögur um tekjustofna sveitarfélaga og skýra verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Það er auðvitað grundvallaratriði sem eðlilegt er að ræða nú og taka afstöðu til þegar sveitarstjórnarlögin eru til meðferðar á hv. Alþingi. Ég vil beina því til hæstv. félmrh. hvenær vænta megi tillagna á Alþingi um tekjustofna sveitarfélaga, hvaða meginhugmyndir séu uppi í því efni og hvað sé fyrirhugað að því er verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga varðar. 1. minni hl. flytur á þskj. 528 tvær veigamiklar brtt. við frv. Ég vil, með leyfi forseta, vitna í hluta nál. 1. minni hl. sem skýrir þær brtt. sem ég hér mæli fyrir, en þar segir svo m.a., með leyfi forseta: "Alþfl. telur brýnt að gerð verði róttæk uppstokkun á stjórnkerfi sveitarstjórnarmála með nýskipan byggðamála. 1. minni hl. mun því nú við afgreiðslu frv. leggja fram brtt. en með samþykkt þeirra yrði veigamikið skref stigið til að ná þeim markmiðum. Þessar tillögur fela í sér eftirfarandi: 1. Að lögboðin verði stækkun sveitarfélaganna með nýjum ákvæðum um lágmarksíbúafjölda þeirra. Lágmarksíbúafjöldi í sveitarfélagi verði 400 nema í algjörum undantekningartilvikum þegar landfræðileg sérstaða kallar á aðra skipan. 2. Að félmrh. skipi nefnd til að gera tillögur um skipan nýrra stjórnsýslueininga á héraðsgrundvelli og frv. þar að lútandi verði lagt fyrir Alþingi veturinn 1988-89. Við það skal miðað að stjórn héraðanna verði kjörin beint af atkvæðisbærum íbúum þeirra og að þau hafi sjálfstæða tekjustofna og verkefni, sem nú eru í höndum ríkisins eða sveitarfélaga, verði færð til héraðsstjórnanna. Skýr verka- og tekjuskipting liggi fyrir milli stjórnsýslustiga og tryggt að saman fari ákvörðunarvald, framkvæmd og fjárhagsleg ábyrgð. Ljóst er að fámennustu sveitarfélögin hafa ekki það bolmagn sem þarf til að ráða við þau mörgu verkefni sem íbúarnir gera kröfu til að sveitarfélagið annist. Þegar þessi verkefni eru ekki leyst af hendi leita margir íbúanna burt og vangeta sveitarfélagsins eykst. 400 manna sveitarfélag, sem hér er lagt til að lögboðið verði sem lágmark, hefur talsverða getu til átaka í framfaramálum byggðarinnar og skapar forsendu fyrir því að færa aukin völd, verkefni og áhrif til sveitarfélaganna. Jafnframt því að stækka sveitarfélögin þarf að lögbjóða samstarf þeirra á héraðsgrundvelli. Má minna á tillögur endurskoðunarnefndarinnar um ný sveitarstjórnarlög og sérálit fulltrúa Alþfl. og Alþb. í þeirri nefnd um beina kosningu til héraðsnefnda. Slíkar stjórnsýslueiningar hafa verið nefndar þing, ömt eða fylki og hugmyndin hefur verið að fá þeim í hendur ýmis verkefni sem leysa verður í héraði, svo sem heilbrigðismál, mál framhaldsskóla, svæðaskipulag, almannavarnir, atvinnumál og menningarmál. Að undanförnu hefur hugmyndinni um slíkt millistig í stjórnsýslunni - þriðja stjórnsýslustigið - vaxið fylgi og vart hefur orðið áhuga á henni víðs vegar um landið og fer það saman við vaxandi óánægju með aukna miðstýringu í Reykjavík." Síðan segir, með leyfi forseta: "Þó að þriðja stjórnsýslustigið kosti eitthvað í rekstri getur það líka sparað mikla fjármuni með bættri nýtingu á stofnunum og ýmiss konar rekstri í héraði. Meiri hl. félmn. leggur til að kaflinn um lögbundið samstarf sveitarfélaga í frv. falli niður. Alþfl. taldi kaflann að vísu gallaðan en hefði viljað gera við hann brtt. um fækkun héraða, beinar kosningar til héraðsstjórnar og aukin verkefni þeirra frá því sem er í frv. Meirihlutavilji virðist þó ekki vera á Alþingi fyrir svo mikilvægri breytingu og einsýnt að samkomulag getur ekki tekist um aðra viðunandi skipan á stjórn héraðanna að þessu sinni. 1. minni hl. vill þó freista þess að flytja brtt. við frv. þess efnis að með ákvæði til bráðabirgða verði sérstakri nefnd falið að semja tillögur um þetta efni og skila áliti nægilega tímanlega til þess að Alþingi geti sett lög um héraðsstjórn sem taki gildi við upphaf þess kjörtímabils sveitarstjórna sem hefst árið 1990. Á það verður einnig að leggja megináherslu að fyrir liggi skýr verka- og tekjuskipting milli stjórnsýslustiga. Áherslu ber enn fremur að leggja á að fækkað verði sameiginlegum verkefnum ríkis og sveitarfélaga og verkefni færð í auknum mæli til hinna nýju stjórnsýslueininga - samfara því að tryggt verði að saman fari ákvörðunarvald, framkvæmd og fjárhagsleg ábyrgð. Það er skoðun 1. minni hl. að náist samstaða um slíkt ákvæði til bráðabirgða sé veigamikið skref stigið til að efla og styrkja sjálfsstjórn landsbyggðarinnar." Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta frv. fleiri orð og hef lokið máli mínu, herra forseti.



Herra forseti. Það liggur nú við að ég geti gert síðustu orð hv. síðasta ræðumanns að mínum og haft mína ræðu ekki lengri. Ég sé ekki ástæðu til að hafa mjög mörg orð um þetta frv. einfaldlega vegna þess að hér eru ekki þau tíðindi á ferðinni að til þess sé sérstök ástæða. Það væntu þess margir að umtalsverðar breytingar yrðu - ekki aðeins á sveitarstjórnarlöggjöf heldur og jafnvel hinni almennu stjórnskipun í landinu eða uppbyggingu hennar - þegar því verki, sem hafið var fyrir mörgum árum síðan, að endurskoða sveitarstjórnarlöggjöfina, lyki með lagasetningu hér á Alþingi. Það liggur nú fyrir í frv. þessu og þó sérstaklega eftir þær brtt. sem meiri hl. hefur flutt við það að þetta verður ekki. Höfuðeinkenni þessara breytinga verða litlar breytingar og engin stórtíðindi eru hér á ferðinni. Það sem mestum tíðindum sætir er að með öllu er gefist upp við að lögfesta nokkuð um samstarf sveitarfélaga eða almennt um stjórnsýsluna milli ríkisins og sveitarfélaga, þann hluta stjórnsýslunnar sem eðli málsins samkvæmt liggur þar á milli. Það er eiginlega forðast að nefna það nema þá í mjög almennum orðum og á engan hátt bundið það skipulag sem á því skal vera. Þetta er heldur neyðarleg lending, herra forseti, í ljósi þeirrar miklu umræðu sem farið hefur fram á undanförnum árum og í ljósi þeirrar miklu vinnu sem endurskoðunarnefndin var búin að leggja akkúrat í þetta atriði. Það er ýmislegt fleira í niðurstöðum meiri hlutans sem veldur vonbrigðum, t.a.m. niðurstaðan um kjördag. Menn höfðu vænst þess að nú næðist sameiginleg niðurstaða hér á þinginu um einn kjördag í sveitarstjórnarkosningum fyrir allt landið. Kostir þess eru ótvíræðir að hafa það þannig en mér sýnist alveg ljóst að enn um sinn verði kosið á mismunandi tímum í landinu í hinum einstöku byggðarlögum í ljósi þeirrar niðurstöðu sem meiri hl. hefur sett hér fram í formi brtt. Mér er ljóst að ýmsir höfðu margt við það að athuga að festa niður annan laugardag í júní sem sameiginlegan kjördag allra landsmanna til sveitarstjórna en það var þó sú niðurstaða, það samkomulag sem náðst hafði og þetta frv. gerir ráð fyrir. En meiri hl. hefur nú fallið frá því og flytur brtt. um annað. Fyrir utan þetta sem ég hef hér nefnt er ég andvígur nokkrum brtt. sem meiri hl. flytur við frv. Ég tel þær vera til hins verra frá því sem frv. gerir ráð fyrir og ástæða er til að gagnrýna það að meiri hl. sjái ástæðu til að hrófla við ýmsum viðkvæmum atriðum sem náðst hafði samkomulag um eftir mikla umræðu og víðtæka málamiðlun í endurskoðunarnefndinni. Sú niðurstaða, að fella með öllu út úr frv. IX. kaflann, þar sem gert var ráð fyrir héraðsnefndum, og setja nánast ekkert í staðinn nema eitt orð, vekur nokkra undrun, herra forseti. Þeir sem eru kunnugir gildandi lögum um sveitarstjórnir muna eflaust og vita eflaust að í þeim er alllangur kafli sem fjallar um sýslufélög og sýslunefndir. Þar er ítarlega kveðið á um ýmsa hluti í sambandi við þeirra störf og þeirra skyldur en þetta ætlar virðulegur meiri hl. að leysa með því að setja inn eina stutta grein þar sem nýrri stofnun er gefið nýtt nafn. Nefndum sem taka skulu við verkefnum sýslufélaganna eða sýslunefndanna er gefið nafnið héraðsnefndir og sagt að þær skuli mynda um lausn þeirra verkefna sem áður voru á höndum sýslunefnda, taka við eignum og skuldum eftir ástæðum. Þá er sagt að kaupstaðir geti átt þar aðild og síðan er bætt við, með leyfi forseta, í 2. brtt. meiri hl.: "Um héraðsnefndir gilda ákvæði X. kafla eftir því sem við getur átt." Og hvað er þessi X. kafli, herra forseti? Jú, það er sá kafli þar sem settur er almennur rammi um samvinnu sveitarfélaga, mjög almennt orðaður. Þar segir t.d. um stjórnun byggðasamlaga, sem þar er fjallað um, að í samningi sem gera skuli um byggðasamlög skuli vera ákvæði m.a. um stjórn samlagsins og kjör fulltrúa til hennar, fjölda þeirra, kjörtímabil, um varafulltrúa og annað sem máli skipti. Hliðstæð eru mörg ákvæði þessa X. kafla og í hann er sem sagt vitnað. Héraðsnefndirnar skulu taka sér þennan kafla til fyrirmyndar eftir því sem ástæða er til og eftir því sem við getur átt svona hverju sinni. Þannig er þetta mál leyst og það vekur nokkra athygli. Ég held að öll þessi ákvæði séu mjög óljós, herra forseti, og satt best að segja býður manni í grun að ekki verði ýkja miklar breytingar á því fyrirkomulagi sem viðgengist hefur um áratuga skeið því m.a.s. er í 43. brtt. meiri hl. boðað að ef þessar komandi héraðsnefndir óski þess skuli umboðsmaður ríkisins annast framkvæmdastjórn fyrir þessar nefndir enda sé kostnaðurinn greiddur af héraðsnefnd. Og þá er nú orðið stutt í það að sýslumaður sitji og stjórni sinni sýslunefnd eins og verið hefur. Þannig er þessi lending mjög á einn veg, herra forseti, og sætir litlum tíðindum nema þá helst fyrir það hversu litlar breytingar hér eru á ferðinni eftir allt saman. Aðrar brtt. meiri hl. sem ég vil sérstaklega nefna og ég tel vera til bölvunar, til hins verra frá því sem frv. gerir ráð fyrir, er t.a.m. 16. brtt. við 51. gr. Ég lýsti því í félmn. að ég væri alfarið andvígur því að fella út úr 3. málsgr. 51. gr. setninguna: "Engin tillaga hlýtur þó samþykki í sveitarstjórn nema meiri hluti viðstaddra sveitarstjórnarmanna samþykki hana." Mér er kunnugt um það, herra forseti, að um þetta atriði, akkúrat þetta atriði, fóru fram mjög miklar umræður í endurskoðunarnefndinni og það varð þar sameiginleg niðurstaða að þetta væri rétt að hafa einmitt svona og það væri til bóta fyrir starfið í sveitarstjórnunum að þetta bindandi ákvæði væri þar inni að þessu leyti til að tryggja að lýðræðislegar ákvarðanir væru þar teknar með eðlilegri ábyrgð þess meiri hluta sem að þeim stæði hverju sinni. Maður getur stillt upp ýmsum dæmum, ef þessi setning er tekin burtu, um það hversu fáir menn geta í undantekningartilfellum borið ábyrgð á meiri háttar ákvörðunum sveitarstjórna ef ekkert slíkt atriði er inni í lögunum. Ég tel í hæsta máta óeðlilegt að meiri hlutinn skuli fella þetta ákvæði í burtu og ég lýsi vonbrigðum mínum yfir því. Þá vil ég einnig nefna 18. brtt. meiri hl., við 54. gr., þar sem fjallað er um almennar atkvæðagreiðslur og almenna borgarafundi eða sveitafundi. Meiri hl. hefur ákveðið að fella burtu í 4. málsgr. viðaukasetninguna "nema hún hafi fyrir fram ákveðið að svo skuli vera", þ.e. nema sveitarstjórn hafi fyrir fram ákveðið að ályktanir gerðar á almennum borgarafundi eða sveitarstjórnarfundi skuli vera bindandi séu þær það ekki. Þetta hefur meiri hl. ákveðið að fella niður og þá stendur eftir einfaldlega í 4. málsgr.: "Ályktanir slíkra funda eru ekki bindandi fyrir sveitarstjórn." Þar með er í mínum huga í raun búið að gera þessa fundi næsta tilgangslitla og taka í burtu þann höfuðkost smárra eininga í stjórnsýslunni, sem ég tel eiga að vera fyrir hendi eins og í litlum sveitarfélögum, að geta kallað beint til ábyrgðar og beint til ákvarðanatöku íbúana þar sem aðstæður leyfa svo. Það er einmitt það fyrirkomulag, sem tíðkað hefur verið um langa hríð í minni sveitarfélögum, að stærri málum er hægt að skjóta til íbúa annaðhvort með almennri atkvæðagreiðslu eða með almennum sveitarfundi. Mér sýnist að þessi niðurstaða meiri hl. geri þetta ákvæði harla marklaust. Í raun væri með öllu óþarft að nefna þessa fundi sérstaklega falli þetta ákvæði niður úr lögunum því að fundafrelsi gildir að sjálfsögðu í landinu og sveitarstjórnir geta boðað sína íbúa til fundar eins og aðrir aðilar. Það er ástæðulaust að nefna sérstaklega í frv. úr því að þetta ákvæði er tekið í burtu. Ég nefni þetta, herra forseti, vegna þess að röksemdaforustumenn virðulegs meiri hluta hafa iðulega tíundað að ástæðulaust sé að telja fram í lögum það sem sé sjálfsagt og eðlilegt og önnur lög heimili. Þess vegna finnst mér í raun að þeir hefðu getað sparað sér ómakið úr því að þeir eru að þessu á annað borð.  Fleira mætti nefna af þessum brtt. sem ég tel síst vera til bóta. Margar þeirra eru það þó að sjálfsögðu, t.a.m. brtt. við kaflann um fjármál sveitarfélaga. Þar eru margar þarfar lagfæringar á ferðinni. Ég vil aðeins nefna 107. gr. þar sem fjallað er um samvinnu sveitarfélaga og sérstaklega um stjórn byggðasamlaga. Við þá grein hefði að mínu mati annaðhvort þurft að flytja brtt. eða flytja sérstaka grein sem kvæði nánar á um hvernig þessum byggðasamlögum og héraðsnefndum, að svo miklu leyti sem þær eiga að taka mið af þessum kafla, skuli stjórnað. Í brtt. sem ég flyt er tekið á þessu tiltekna atriði. Það var rætt í félmn. hvort mögulegt væri að flytja brtt. eða bæta þar inn ákveðnum ákvæðum t.a.m. til að tryggja aðild minnihlutaaðila að stjórnun slíkra stofnana, byggðasamlaganna, eða jafnvel tryggja aðild heilla sveitarstjórna eða hreppsnefnda sem væru í miklum minni hluta í slíku samstarfi og ættu jafnvel ekki fulltrúa þar að. Meiri hl. taldi ekki ástæðu til þess og við það situr, en ég hef sem sagt á þskj. 530 flutt sérstaka brtt. um nýja grein sem komi þarna og fjalli um þetta atriði. Þá vil ég nefna 41. brtt. meiri hl. um 114. gr. þar sem fjallað er um stækkun sveitarfélaga. Það er XI. kafli frv. Þar hefur meiri hl. ákveðið að flytja brtt. um nýja grein sem orðist svo, með leyfi forseta: "Ráðuneytið skal vinna að stækkun sveitarfélaga með samruna fámennra sveitarfélaga í stærri og öflugri heildir. Skal ráðuneytið vinna að þessu í samráði við einstök sveitarfélög, Samband ísl. sveitarfélaga og landshlutasamtök sveitarfélaga." Þetta kemur í stað þeirrar 114. gr. sem í frv. er. M.a. er þar felld út setning sem hv. frsm. félmn., 2. þm. Reykv., vék reyndar að á nokkuð sérkennilegan hátt. Þar inni í er setningin til að mynda: "Stefnt er að því að dregið verði úr samrekstri ríkis og sveitarfélaga við framkvæmd einstakra verkefna og að þau verði í auknum mæli falin sveitarfélögunum einum til úrlausnar." Einnig er dregið úr þeirri áherslu sem löggjafinn leggur á stækkun sveitarfélaga greinilega með þeim texta sem meiri hl. leggur til að komi í stað þeirrar 114. gr. sem í frv. er. Hvort tveggja tel ég vera mikla afturför frá þeim texta sem frv. gerði ráð fyrir. Mér fundust rök hv. frsm. satt best að segja harla sérkennileg þegar hann tók það sérstaklega fram að um leið og meiri hl. legði til að fella þessa setningu niður úr lögunum tæki hann fram og vildi undirstrika að hann teldi að þetta ætti engu að síður að gera, að þessu skyldi engu að síður unnið og að þessu skyldi engu að síður stefnt. Svona röksemdafærslu er ég harla óvanur að hlusta á, herra forseti, að menn skuli mæla fyrir brtt. um að ákveðin atriði skuli felld niður úr lagatexta, en taka það sérstaklega fram í leiðinni að mikil þörf sé á því að eftir þessu sé samt unnið og þessu sé hrint í framkvæmd. Þetta er nokkuð óvenjulegt. Og ástæðan kom svo hjá hv. frsm. Jú, þetta voru ekki nógu skýr og afdráttarlaus ákvæði, ekki nógu ákveðin ákvæði um þetta tiltekna atriði. Þá eru auðvitað tvær leiðir færar og mér sýnist að meiri hl. hafi valið þá sem er miklu verri og miklu óeðlilegri, þ.e. að gefast upp við að reyna að koma þessum texta í það ákveðið horf að þeir gætu sætt sig við hann, kveða það skýrt að að þeir gætu unað þeim texta. Í staðinn fella þeir hann burt með öllu og fyrir vikið er þetta sérstaka tiltekna atriði hvergi nefnt í lögunum. Það er auðvitað mikil afturför, herra forseti. Sé þetta eindreginn vilji og eindregin stefna meiri hl., eins og mér skildist á hv. frsm. meiri hl. félmn., er mjög miður að þeim skuli bregðast svo íslenskan að þeir treysti sér ekki til þess að koma því í eðlilegan lagatexta og hafa það í frv. Það er mjög miður. Eiginlega harma ég að þeir skuli ekki hafa reynt að fara í smiðju til einhverra kunnáttumanna, t.a.m. hv. 2. þm. Norðurl. e. sem stundum hefur látið sig málfar á þessu frv. nokkuð varða, og fá hann í lið með sér til að reyna að koma þessum texta í skiljanlegt horf. Ég verð satt best að segja og vona, herra forseti, að menn endurskoði þetta ofurlítið og leiði að því hugann hvort ekki sé hægt að finna setningu eða tvær sem koma þessu markmiði, þessum vilja meiri hl., og vel að merkja mínum einnig því að ég styð þetta að sjálfsögðu, í skiljanlegan texta og setja hann aftur inn í frv. verði tillaga meiri hl. samþykkt. Ég tel mjög slæmt ef hvort tveggja gerist í senn að út úr frv. verður felld sú áhersla sem í því var á stækkun sveitarfélaga, sá vilji löggjafans sem þar átti að koma fram skv. frv. um stækkun sveitarfélaga og það tiltekna atriði að stefna skuli að því að draga úr samrekstri ríkis og sveitarfélaga og að meiri verkefni færist út til sveitarfélaganna til úrlausnar og framkvæmdar. Ég gæti nefnt fleiri af brtt., en þetta eru þær sem ég tel helstar vera og ekki til bóta frá frv. eins og það liggur fyrir. Ég sé ekki röksemdir til að breyta frv. að þessu leyti. Þvert á móti. Ef menn á annað borð færu að hrófla við texta 114. gr. væri ástæða til að kveða þar fastar að orði. Ég vil nú, herra forseti, gera nokkra grein fyrir þeim brtt. sem ég flyt sérstaklega. Ég vil í fyrsta lagi taka fram að auðvitað væri ástæða til að breyta þarna ýmsu. En ég hef valið þann kost að taka nokkur mikilvæg atriði, sem ég tel ekki viðunandi eins og frv. og brtt. meiri hl. liggja fyrir, og flytja brtt. um þau sérstaklega. Þá er það í fyrsta lagi við 5. gr. þar sem kveðið er á um lágmarksíbúatölu sveitarfélaga. Það hefur lengi verið í lögum að lágmarksíbúatala sveitarfélaga skyldi vera 100. Það er skoðun Sambands ísl. sveitarfélaga að svo skuli vera og sú skoðun kom víða fram að eðlilegt væri að stefna að því að minnstu einingarnar yrðu a.m.k. ekki fámennari en 100. Niðurstaða meiri hl. hefur orðið sú að flytja enga brtt. og láta frv. eins og það liggur fyrir um 50 gilda án nokkurra viðbótar- eða bráðabirgðaákvæða. Þessari niðurstöðu finnst mér erfitt að kyngja, herra forseti, vegna þess að burtséð frá þeirri sjálfsögðu kröfu að almennt skuli menn ráða sínum málum sjálfir, hvort sem þeir eru í litlu sveitarfélagi eða stóru, eru agnúarnir og erfiðleikarnir, sem því eru samfara í nútímaþjóðfélagi að vera með jafnsmáar einingar sem eiga að hafa jafnmikilvæg verkefni með höndum og þetta frv. gerir ráð fyrir, yfirgnæfandi. Ég hef því flutt brtt. um að þarna verði áfram miðað við töluna 100 eins og verið hefur í lögum, en þó með ákvæði til bráðabirgða sem fylgi frv. og gefi nokkurn aðlögunartíma að þessari tölu vegna þess að það eru allmörg sveitarfélög sem liggja á þessu bili með íbúafjölda, á bilinu 50-100. Þeim yrði skv. þeim brtt. sem ég flyt gefinn fimm ára aðlögunartími þangað til ákvæðið um 100 tæki gildi eða fram í ársbyrjun ársins 1991. Ég tel ekki óeðlilegt að standa svo að málum, herra forseti, og vonandi yrði það þá til þess að ekki þyrfti með lögum að grípa til sameiningar nokkurra sveitarfélaga, enda hef ég verið slíkum aðgerðum andvígur og því tel ég eðlilegt að standa svo að því að setja fram vilja löggjafans í þessu efni að gefa þarna ákveðinn aðlögunartíma. En talandi um sameiningu sveitarfélaga með lagaboði er þó ljóst og liggur fyrir að talan 50 er mun hærri en íbúafjöldi fámennustu sveitarfélaganna hvort sem er þannig að hér er á stigsmunur en ekki eðlis. Í öðru lagi flyt ég brtt. við 11. gr., herra forseti, og hún er um þann fjölda sem vera skal í sveitarstjórnum miðað við íbúafjölda viðkomandi sveitarfélaga. Eins og frv. lítur út eru í sveitarfélögum þar sem íbúar eru 50 þús. eða fleiri 15-27 aðalmenn í stjórn, í sveitarfélögum þar sem eru 10-50 þús. íbúar eru 11-15 aðalmenn. Mér hefur fundist þessi uppröðun, herra forseti, eins og 11. gr. lítur út í frv., nokkuð óeðlileg. Það sem ég tel sérstaklega óeðlilegt er hvernig bilið breikkar eftir því sem sveitarfélögin stækka. Það eru í því tilfelli að íbúar séu orðnir 50 þús. eða fleiri allt frá 15 og upp í 27 aðalmenn í bæjarstjórn. Það er að mínu viti óeðlilega mikið bil að þarna geti munað 12 fulltrúum. Það má einnig nefna að í Reykjavík, sem hér er sérstaklega til umfjöllunar því að hún er eina sveitarfélagið á landinu sem nær þessari stærð, gætu borgarfulltrúar samkvæmt þessu orðið fæst 15, en skv. gildandi kosningalögum gætu þm. Reykjavíkur, sem einnig er kjördæmi, orðið fleiri en þetta eða allt að 19. Þetta er að mínu mati í hæsta máta óeðlilegt, herra forseti. Ég sé engin rök fyrir því að sveitarfélag þurfi ekki a.m.k. jafnmarga borgarfulltrúa og viðkomandi kjördæmi á þingmenn. Það er ekki samræmi heldur í þeirri dreifingu fulltrúa sem gert er ráð fyrir þar sem munar tveimur í sveitarfélögum þar sem íbúar eru færri en 200 eða 200-999. Það munar fjórum í þeim sveitarfélögum þar sem íbúar eru á bilinu 1000-50 000. En bilið er tólf þegar íbúar eru 50 000 eða fleiri. Þetta er í hæsta máta óeðlileg dreifing að mínu mati, herra forseti. Ég hef því flutt brtt. sem gerir ráð fyrir að þessi dreifing verði á eftirfarandi hátt, með leyfi forseta: "Í sveitarstjórn skal fjöldi sveitarstjórnarmanna standa á oddatölu og vera innan þeirra marka sem hér greinir: Þar sem íbúar eru innan við 200 3-5 aðalmenn, þar sem íbúar eru 200-999 5-7 aðalmenn, þar sem íbúar eru 1000-9999 7-11 aðalmenn, þar sem íbúar eru 10 000-19 999 11-15 aðalmenn, þar sem íbúar eru 20 000-49 999 15-21 aðalmaður og þar sem íbúar eru 50 000 eða fleiri 21-27 aðalmenn." 3. brtt. er um nýja grein sem komi á eftir 106. gr. og verði þá 107. gr. og hljóði svo (og þessi grein kæmi í X. kaflann, um samstarf sveitarfélaga): "Kosningu fulltrúa í stjórnir byggðasamlaga og héraðsnefnda og ákvörðun um fjölda stjórnarmanna, svo og kosningu fulltrúa á ársfundi landshlutasamtaka, skal haga þannig að tryggð sé lýðræðisleg dreifing fulltrúa og eðlileg aðild meiri hluta og minni hluta í sveitarstjórnum. Eigi sveitarstjórn eða minni hluti í sveitarstjórn ekki kjörna fulltrúa í stjórn byggðasamlags eða héraðsnefndar, sem sveitarfélag er aðili að, skal þeim heimilt að skipa a.m.k. einn sameiginlegan fulltrúa með málfrelsi og tillögurétti til að sitja stjórnarfundi." Þessi till. er flutt að því gefnu tilefni, herra forseti, að mér þykja ákvæðin um stjórnun byggðasamlaga og sömuleiðis það litla sem sagt er í lögunum um héraðsnefndir og landshlutasamtök öll með einu marki brennd, sem sagt því að hvergi er tekið á þeim mikla vanda, sem verið hefur í allri uppbyggingu þessa samstarfs, að lýðræðislegt umboð þeirra stjórna sem með málin fara er með engu móti tryggt. Þetta hefur stundum verið orðað þannig að hér sé á ferðinni samstarf meiri hluta meiri hlutanna og minnihlutaaðilar og jafnvel minnstu sveitarfélögin eigi hér enga aðild að. Það er alveg ljóst og verður væntanlega í vaxandi mæli, herra forseti, að mikið af þeim verkefnum sem lögunum samkvæmt eru á ábyrgð og eiga að vera hjá sveitarfélögunum verða í raun framkvæmd í gegnum þessi byggðasamlög því að þegar er fyrir mjög víðtækt samstarf milli sveitarfélaga sem væntanlega gengur inn í þetta nýja skipulag byggðasamlaga. Þannig verður e.t.v. meiri hluta af fjármunum viðkomandi sveitarfélaga og meiri hluta af verkefnum þeim sem þau hafa á sinni könnu ráðstafað í gegnum þessi byggðasamlög en ekki af sveitarstjórnunum sjálfum. Það gefur þá auga leið að mjög mikilvægt er að sem allra lýðræðislegast sé staðið að stjórnun þeirra og eðlilegt umboð stjórnanna frá fulltrúum í viðkomandi sveitarfélögum sé tryggt. Þetta er ekki gert á nokkurn hátt eins og að þessu er staðið í frv. Ég les aftur, með leyfi forseta, þau ákvæði um stjórnun byggðasamlaga sem eru í X. kaflanum, 107. gr., en þar segir: "Sé um að ræða varanlegt samvinnuverkefni sveitarfélaga, svo sem rekstur skóla og heilbrigðisstofnana eða brunavarnir, geta sveitarfélög myndað byggðasamlag sem tekur að sér framkvæmd verkefnisins." Hér mun brtt. vera frá meiri hl. um að í staðinn fyrir byggðasamlag komi byggðasamlög, enda er gert ráð fyrir því að hér verði um mörg byggðasamlög að ræða en ekki eitt byggðasamlag. Síðan segir: "Í samningi sem gera skal um byggðasamlag skulu vera ákvæði m.a. um stjórn samlagsins og kjör fulltrúa til hennar, fjölda þeirra, kjörtímabil, um varafulltrúa og annað sem máli skiptir í því sambandi." M.ö.o. er hér ekki sagt neitt um hvernig skuli stjórna þessum byggðasamlögum. Það er allt skilið eftir gersamlega opið. Sama gildir um héraðsnefndirnar, það litla sem þær eru nefndar, svo ekki sé minnst á landshlutasamtök sveitarfélaga. Þessi höfuðókostur frv. og laganna, ef af verður, er mér mikill þyrnir í augum, herra forseti, vegna þess að menn höfðu uppi hugmyndir um að koma á þriðja stjórnsýslustigi eða lögbundnu samstarfi sveitarfélaga þar sem lýðræðislega væri staðið að stjórnun. Nú hefur verið endanlega gefist upp við það og þá sitja eftir allir þeir ókostir þessa samstarfs eins og það hefur víða verið án þess að reynt sé að girða fyrir það á nokkurn hátt með þessu frv. Ég tel því eðlilegt að flytja brtt. sem gerir annars vegar ráð fyrir að sett sé inn í lögin almenn markmiðssetning um að það skuli leitast við að standa svona að samningum og uppbyggingu þessara samlaga og slíkt almennt ákvæði í lögum yrði þeim minnihlutaaðilum eða minni sveitarstjórnum sem hér gætu átt undir högg að sækja tvímælalaus vörn. Einnig tel ég eðlilegt að fari svo engu að síður að minnihlutaaðilar í pólitískt kjörnum sveitarstjórnum, hugsanlega í stórum sveitarfélögum, eigi enga aðild að stjórnum þessara byggðasamlaga eða minni sveitarstjórnir sem taka þátt í samstarfi margra sveitarfélaga komi ekki manni inn í stjórnir slíkra samtaka, þá sé ótvírætt ákvæði í lögunum um að þeim beri réttur til að skipa fulltrúa með málfrelsi og tillögurétti til að sitja stjórnarfundi slíkra byggðasamlaga. Það er mín skoðun, herra forseti, að með öllu sé óviðunandi að við afgreiðum frv. eins og það liggur fyrir með brtt. minni hl. án þess að nokkur trygging komi inn í lögin að þessu leyti. Ég minni á og bendi á að framar í frv. eru sett inn ákvæði sem tryggja minnihlutaaðilum aðgang að byggðaráðum eins og það mun heita í þessu frv. þegar sveitarstjórn heldur ekki reglulega fundi yfir sumartímann. Þetta ákvæði er sett inn í frv. að gefnu tilefni vegna þess að það hafa verið dæmi um að fulltrúum minni hlutans hafi verið gersamlega haldið utan við þessar stofnanir svo mánuðum eða jafnvel árum skiptir. Þeir hafa jafnvel ekki fengið póst hvað þá annað sem þessum stofnunum berst. Það varð um það almenn samstaða í endurskoðunarnefndinni að setja inn tryggingarákvæði hvað þetta varðar og því tel ég fyllilega eðlilegt og ekki síður ástæðu til að koma hliðstæðu ákvæði inn í kaflann um stjórnir byggðasamlaga. Ég endurtek það sem ég sagði áðan, herra forseti, að það er mjög líklegt að mjög veigamiklir hlutar af verkefnum sveitarfélaganna, hinna minni sveitarfélaga, verði í framtíðinni unnir í gegnum slík byggðasamlög og héraðsnefndir og að minnstu af tekjum þeirra sveitarfélaga verði í raun eytt á heimaslóð. Þar af leiðandi gæti farið svo að stjórnir þessara byggðasamlaga yrðu jafnvel þýðingarmeiri og valdameiri stofnanir en sveitarstjórnirnar sjálfar, a.m.k. hvað einstaka málaflokka varðar. Ég hef einnig flutt brtt. við 114. gr. sem er eðlileg leiðréttingartillaga. Ég er andvígur, eins og ég áðan sagði, brtt. meiri hl. um nýjan texta í 114. gr. og legg til að hún verði felld og frv. látið halda sér eins og það er. Ég flyt því brtt. sem nauðsynleg er til lagfæringar á þeim texta sem þar er nú. Í stað orðsins "héraðsnefnd" þurfa að koma orðin: einstök sveitarfélög. Þær héraðsnefndir sem þetta frv. fjallar um eru allt aðrar héraðsnefndir en brtt. meiri hl. gera ráð fyrir. Þá er það 5. brtt. við 122. gr. svohljóðandi: "Á eftir orðunum "sameiningu sveitarfélaga" komi: jafnframt skal ráðuneytið hlutast til um aðstoð við sveitarfélög úr ríkissjóði í sama tilgangi þar sem sérstakar ástæður mæla með slíku." Hér er vikið að því að í 122. gr. er fjallað um framlög úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga til að greiða fyrir sameiningu sveitarfélaga og skal ráðuneytið, þ.e. félmrn., hlutast til um slíkt. Ég tel ekki síður ástæðu til þess að inni í lögunum sé ákvæði sem opni fyrir að einnig geti komið til aðstoð úr ríkissjóði þegar sérstakar ástæður mæla með slíku. Ég feldi þá eðlilegt að félmrn. hefði einnig milligöngu um að koma óskum um slíkt á framfæri. Ég held að það sé mjög mikilvægt að menn dragi hvergi af sér í þeirri viðleitni að ýta undir sameiningu og greiða fyrir sameiningu sveitarfélaganna. Ég held að það sé ekki nóg að nefna Jöfnunarsjóðinn einn í þessu sambandi, enda sé ég því ekkert til fyrirstöðu að ríkissjóður geti komið þarna til aðstoðar einnig þar sem sérstakar ástæður mæla með. Að síðustu er svo ákvæði til bráðabirgða tengt þeirri brtt. sem ég flyt við 5. gr. um lágmarksíbúafjölda í sveitarfélagi. Ég hef þegar kynnt hana. Hún frestar gildistöku tölunnar 100 fram í ársbyrjun 1991, en frá og með gildistöku laganna og til þess tíma skal lágmarksíbúatalan vera 50. Þessar eru þær brtt. mínar, herra forseti, sem ég hef nú kynnt og ég ætla þá að lesa það nál. sem 2. minni hl. félmn. hefur sent frá sér og er svohljóðandi: " Félmn. hefur haft frv. til sveitarstjórnarlaga til umfjöllunar um hríð. Mikill fjöldi umsagna og athugasemda við frv. hefur borist og hefur nokkurt tillit verið tekið til þeirra. Ýmsar ábendingar hafa einnig komið fram á fundum nefndarinnar með fulltrúum hagsmunaaðila. Fulltrúar stjórnarflokkanna í nefndinni hafa boðað allmargar brtt. við frv. Eru þær helstar að fella með öllu niður IX. kafla frv. um héraðsnefndir. Virðist þá liggja ljós fyrir sú niðurstaða að engar umtalsverðar breytingar verða á uppbyggingu stjórnsýslunnar aðrar en þær að sýslunefndirnar skipta um nafn. Þau markmið verkefna og valddreifingar sem ýmsir höfðu vonað að næðu fram að ganga í tengslum við ný sveitarstjórnarlög eru að engu orðin. Að svo miklu leyti sem tekið er á þeim hluta stjórnsýslunnar er liggur milli ríkisvalds og einstakra sveitarfélaga er sá höfuðókostur áfram við lýði að lýðræðislegt umboð byggðasamlaga, héraðsnefnda eða landshlutasamtaka frá íbúum viðkomandi svæða er ekki á neinn hátt tryggt. Ákvæði um byggðasamlög eru óljós og fjöldi þeirra og stærð gætu orðið mjög breytileg frá einu svæði til annars og hlýtur það að valda erfiðleikum. Sem vænta mátti er þó ýmislegt til bóta í frv. frá gildandi lögum um sveitarstjórnir. Brýnt er orðið að koma í lög ákvæðum um 18 ára kosningaraldur og kjörgengi í samræmi við löngu markaða stefnu þar um og er reyndar ekki vansalaust hversu seint þær breytingar eru á ferðinni með hliðsjón af komandi sveitarstjórnarkosningum. Engu að síður er það skoðun undirritaðs að það sé ýmsum vandkvæðum bundið að afgreiða frv. nú og má í því sambandi nefna: 1. Ekkert bólar á niðurstöðum úr því starfi sem staðið hefur yfir við endurskoðun laga um tekjustofna sveitarfélaga. Og þar sem tekjumöguleikar sveitarfélaga skipta mestu um alla möguleika þeirra til að ráða við verkefni sín er þetta mjög bagalegt. Einnig þyrfti að marka stefnu um samskipti ríkis og sveitarfélaga, og þar með talda verkefnaskiptingu, til að heildarmynd fengist af samskiptum ríkis og sveitarfélaga og verkefnum sem ný sveitarstjórnarlög gætu tekið mið af. 2. Þar sem stjórnarflokkarnir hafa nú ákveðið að fella niður með öllu IX. kafla frv. um lögbundið samstarf sveitarfélaga án þess að nokkuð komi í staðinn er ljóst að gefist er með öllu upp við að skipa með lögbundnum hætti meðferð þeirra verkefna sem liggja milli ríkis og sveitarfélaga eða færa mætti frá ríkisvaldinu til svæða eða landshluta - og í flestum tilfellum eru ofvaxin einstökum sveitarfélögum. Það er skoðun 2. minni hl. að leggja hefði átt meiri vinnu í að fara yfir tillögur endurskoðunarnefndarinnar og leita samstöðu meðal stjórnmálaflokka um mögulega útfærslu á millistjórnsýslustigi, bundnu svæðum eða landshlutum. En ljóst er að samþykkt þessa frv. breytir engu í þá átt að færa verkefni og vald frá höfuðstöðvum miðstjórnarvaldsins út um landið. 3. Þegar IX. kafla frv. hefur verið kippt burtu er auðséð að það heildarskipulag, sem endurskoðunarnefndin og væntanlega einnig höfundar þessa frv. höfðu í huga, er hrunið. Ákvæðin um byggðasamlög eru að ýmsu leyti gölluð og of takmörkuð og yfirtaka sveitarfélaga eða héraðsnefnda á verkefnum sýslunefnda eru lítt úttærð - á sama tíma og fella á niður öll ákvæði gildandi laga um sýslufélög. 2. minni hl. er andvígur nokkrum þeirra brtt. sem fulltrúar meiri hl. hafa boðað, sérstaklega þeim sem veikja í einhverju tilliti stöðu minnihlutahópa til að hafa aðgang að stjórnsýslu sveitarfélaganna og hafa áhrif í samræmi við styrk sinn. Undirritaður flytur nokkrar brtt. við frv. Þær helstu eru að marka með greinilegum hætti vilja löggjafans í þá átt að sveitarfélögin stækki og eflist á næstu árum. Talið er eðlilegt að gefa nokkurn aðlögunartíma, en að honum liðnum skuli öll sveitarfélög í landinu orðin með 100 íbúa eða fleiri. Einnig er talið rétt undir vissum kringumstæðum að ríkisvaldið geti komið til aðstoðar og hjálpað til við sameiningu sveitarfélaga með fjárframlögum. Nokkrar breytingar eru lagðar til á fjölda aðalmanna í sveitarstjórnum miðað við íbúatölu. Óeðlilegt er að fjöldi fulltrúa í kaupstað með yfir 50 þús. íbúa geti sveiflast á bilinu allt frá 15 til 27 eða um 12 fulltrúa eins og gert er ráð fyrir í frv. Þá eru einnig sett inn ákvæði sem eiga að stuðla að lýðræðislegri aðild minnihlutahópa að stjórn byggðasamlaga, héraðsnefnda og landshlutasamtaka. Niðurstaða 2. minni hl. er sú, að fengnum nauðsynlegum lagfæringum á frv. þessu sem fluttar eru sérstakar brtt. um, að það sé til bóta frá gildandi lögum svo langt sem það nær. Ljóst er engu að síður að lög um sveitarstjórnarmál hljóta að koma til endurskoðunar innan tíðar samfara breyttri verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og endurskoðun á tekjustofnum sveitarfélaga. 2. minni hl. leggur því til að frv. verði samþykkt með breytingum sem fluttar eru á sérstöku þskj."



Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að flytja hv. félmn. sérstakar þakkir fyrir þá miklu vinnu sem hún hefur lagt í meðferð þess lagabálks sem hér er til 2. umr. Það var alveg ljóst í upphafi að endurskoða þyrfti ýmis ákvæði þessa frv., en ég vil taka það fram að ekkert frv. hefur fengið eins mikla umfjöllun á undanförnum árum og einmitt það sem hér um ræðir, bæði á vegum endurskoðunarnefndarinnar og eins eftir að það kom frá henni, en þá var það sent hverjum einasta sveitarstjórnarmanni á Íslandi, sýslunefndarmönnum o.s.frv., og beðið um viðbrögð og sömuleiðis rætt um það á ýmsum ráðstefnum sem haldnar hafa verið um þessi mál og landshlutasamtakafundum. Það er alveg ljóst að þetta frv. hefur aukið á umræðuna um þörfina á því að stuðla að breyttu stjórnsýslukerfi hér á landi og viðhorf til þeirra mála hafa skýrst í þeirri miklu umræðu sem um þessi mál hefur farið fram. Ég vil leggja áherslu á að þetta frv., svo mikilvægt sem er að það verði að lögum, opnar áframhaldandi umræður um þessi mál og gerir viðhorfin til þeirra skýrari þannig að menn geri sér grein fyrir því hver á sínu svæði á hvað ber að leggja meiri áherslu til framtíðar en áður hefur þekkst. Ég tek það fram að ég geri mér grein fyrir því að auðvitað hlýtur umræðan, eftir að þetta frv. er orðið að lögum, að beinast fyrst og fremst að því hvaða ákvörðun á að taka í sambandi við hið svokallaða þriðja stjórnsýslustig. Samþykkt þessa frv. lokar á engan hátt fyrir það heldur eykur þvert á móti þörfina á þeirri umræðu og ákvörðunartöku. Ráðuneytið mun að sjálfsögðu, eftir að þetta frv. verður að lögum, leggja gífurlega mikla vinnu og áherslu á aukið samstarf sveitarfélaga og sameiningu þeirra í stærri heildir til að taka við auknum verkefnum sem allir eru sammála um að hljóti að verða viðfangsefni á næstu misserum og árum. Það er ljóst, eins og hefur raunar komið fram í umræðunni, að margir hv. þm. tengja þetta mál við endurskoðun á lögum um tekjustofna sveitarfélaga sem hefur farið fram um nokkurt skeið. Það er eðlilegt því að auðvitað er ljóst að um leið og aukin verkefni færast til sveitarfélaga þurfa tekjustofnar að vera fyrir hendi. Ég get sagt það hér að þessi endurskoðun er núna á lokastigi og áformað er að leggja frv. um tekjustofna sveitarfélaga fyrir í byrjun næsta mánaðar eða það tímanlega að það sé í samræmi við breytta skipan um þingsköp og hægt verði að taka það til umræðu og skoðunar og senda það út svo að taka megi það til lokaafgreiðslu á næsta þingi. Sömuleiðis er alveg ljóst að umræðan um breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga er komin á það stig að það þarf að fara að vinna úr henni og taka ákvörðun. Það eru uppi áform um að viðkomandi ráðuneyti ásamt Sambandi ísl. sveitarfélaga muni taka það mál til sérstakrar umfjöllunar núna í vor og sumar og reyna að einangra þetta mál þannig að hægt sé að taka ákveðna málaflokka sem fylgja þá lokaákvörðun um breytta tekjustofna sveitarfélaga. Ég sé ekki ástæðu, herra forseti, til að lengja þessar umræður. Ég skil áhuga manna fyrir þessu máli. Þetta er mál sem snertir hvert einasta mannsbarn í þessu landi. Ekki skal ég draga úr þeim rökum sem hér hafa komið fram um að auka vald sveitarfélaganna úti um landið og efla sjálfstæði þeirra og þannig valddreifingu. Það er sú stefna sem ég vil fylgja og tel mig fylgja. Í frv. sem hér er til lokaafgreiðslu er einmitt ýmislegt sem opnar fyrir þá stefnu og gerir auðveldara að vinna að þeim málum eftir að þetta frv. verður að lögum. Ég endurtek svo þakkir mínar til félmn. og til þeirra aðila sem að þessu frv. hafa komið. Ég vænti þess að það sem kom fram í framsöguræðu hv. frsm. meiri hl., 2. þm. Reykv., verði tekið til greina og greitt verði fyrir því að þetta frv. verði að lögum sem allra fyrst til þess að hægt sé að gera þær stjórnarfarslegu aðgerðir sem til þarf til þess að þau komi til framkvæmda á þessu vori.



Herra forseti. Enn þá einu sinni hefur okkur tekist að láta umræðuna fara fram um annað en það sem fólkið í landinu er að tala um. Það hefur verið heldur magurt á efnisskrá undanfarið, en nú eru sveitarstjórnarmál á dagskrá. Sveitarstjórnarmál hafa verið brennandi umræðuefni í mörg misseri allt í kringum landið á fundum, jafnvel sérstakra samtaka sem hafa verið stofnuð um þessi efni. Svo kemur stjfrv., afgreitt úr nefnd, og það er skilið eftir aðalmálið. Það er sleppt samviskusamlega úr allri þeirri umfjöllun því sem fólkið í landinu hefur áhuga á, en það er hvernig það geti raunverulega aukið völd sín, hvernig það geti aukið umsvif sín, hvernig það geti náð til sín völdum sem hafa safnast saman í stofnanaveldi, hvort sem er í Reykjavík eða annars staðar. Þetta frv. hérna kemur þar ekkert nærri. Hæstv. ráðh. segir að þetta frv. skapi jarðveg eða opni fyrir umræður um það mál. Ef þessi ríkisstjórn og ef þetta þing vildi vera í einhverju sambandi við það fólk sem þó kaus bæði þingmenn og ráðherra til þessara starfa ættu þingmenn og ráðherrar að vera að ræða um þriðja stjórnsýslustigið, um valddreifingu. Þannig hefur okkur tekist að sleppa aðalatriðinu. Um þetta frv. er að þessu mæltu afar lítið gagnlegt eða gott hægt að segja. Eins og ég segi er skilið eftir aðalatriðið, en það er um valddreifingu, um það hvernig fólkið í landinu fái að ráða meiru um sína hagi. Það sem eftir stendur eru ýmiss konar tæknileg atriði sem ég efa ekki að eru mörg hver til ágætra bóta. Mér sýnist á nál. að það hafi fjöldi fólks verið kallaður til viðræðu og um þetta hafi fjallað margir mætustu menn. Eins og ég segi efa ég ekki að í heildina bæti samþykkt þessa frý. á einhvern hátt framgang hinna tæknilegu atriða sveitarstjórnarmála, en það sem varðar lýðræði og það sem varðar hið raunverulega samband fólks og stjórnvalda er samviskusamlega skilið eftir. Það tel ég að sé aðalatriði þessa máls. Um allan hinn vestræna heim er fólk nú að krefjast þess í stórauknum mæli að endurheimta og ná til sín völdum sem það hefur misst til ýmissa stjórnvalda, hvort sem það eru sveitarstjórnir eða landsstjórn. Þessi viðleitni birtist á mjög mörgum sviðum. Það eru stofnuð íbúasamtök sem vilja ráða meiru um skipulag síns nánasta umhverfis. Það eru stofnuð foreldrafélög þar sem foreldrar vilja ráða miklu meiru um það sem gerist í skólunum. Það eru stofnuð verkalýðsfélög innan fyrirtækjanna þannig að verkafólkið geti ráðið miklu meiru um starfsemi fyrirtækjanna, um það umhverfi sem því er þar búið og um þau laun sem þessi fyrirtæki greiða fólkinu. Íbúar á tilteknum landsvæðum vilja meiri völd og vilja ráða meiru um eigin hagi. Þannig verðum við vör við mjög stóra og víðtæka hreyfingu þar sem fólk sækir eigið forræði í hendur þeirra sem hafa tekið það, hvort sem það eru ríkisstjórnir eða ráðuneyti eða einstakar stofnanir. Hin pólitísku markmið þessarar hreyfingar eru einfaldlega að auka áhrif fólks á stjórnkerfin og færa ákvarðanatöku nær þeim sem þessar ákvarðanir varða. Röksemdirnar fyrir þessari auknu þátttöku almennings eru ýmsar. Í fyrsta lagi telja menn að valddreifingin sé til varnar borgurum. Þeir geti betur varið sig annaðhvort gegn aðgerðum eða jafnvel aðgerðaleysi stjórnvalda, menn gleymi því aldrei að stjórnvöld eru till borgaranna vegna. Í öðru lagi telja menn að því fleiri sem eiga þátt í að taka ákvörðun og móta hana, þeim mun betri verði hún og þeim mun líklegra sé að íbúarnir virði afleiðingar og niðurstöður þeirrar ákvörðunar. Nú hnussar náttúrlega í mörgum kerfiskarlinum. Það er nefnilega orðin viðtekin trú að best sé að sem fæstir taki ákvarðanirnar, þannig séu þær bestar og þannig sé einhver von að þær standi. En raunin er sú að þannig teknar ákvarðanir reynast illa vegna þess að fólk virðir þær ekki. Þær eru ekki teknar í samræmi við vilja fólksins. Í þriðja lagi er talið að þátttaka í stjórnun á þennan hátt þroski fólk. Með því að eiga hlutdeild að stjórninni, með því að taka ákvarðanir sem þar þarf að taka finnur fólk til aukinnar ábyrgðar og öðlast meiri þekkingu og meiri skilning á málefnum samfélagsins. Í fjórða lagi má líka segja að aukin þátttaka borgaranna eða valddreifing varði í sjálfu sér réttindi þeirra og skyldur og þurfi ekki neina aðra sérstaka réttlætingu, hvorki efnahagslega né félagslega. Það sé einfaldlega réttur og meira en réttur því að það sé skylda borgaranna að taka sem mestan þátt í öllum ákvörðunum sem eru teknar. Ef við lítum á þessi rök er raunar komið svo að það er mikilvægasta verkefni íslenskra stjórnmála að brjóta upp þá miðstýringu sem hér hefur ríkt á öllum sviðum. Þetta er mikilvægasta verkefni íslenskra stjórnmála. Þess vegna er alveg makalaust að það skuli einmitt vera það sem vantar í frv. til sveitarstjórnarlaga. Málum hefur þannig verið stýrt að í stað þess að treysta einstaklingum, fyrirtækjum eða landshlutum til eigin stefnumörkunar og sjálfsbjargar er efnahagslífi stjórnað með almennum stórvirkum ráðstöfunum sem ekkert tillit taka til raunverulegra aðstæðna í landinu. Að baki þessum ákvörðunum eru notaðar lífvana reiknitölur úr meðaltalsmaskínum ríkisstofnana sem koma hvergi nærri fólki. Við höfum ágæt dæmi þessa dagana þar sem er verið að reyna að reikna yfir menn einhvers konar kjarabót. Hún er fólgin í því að með því að þeir Ásmundur Stefánsson og Magnús Gunnarsson taka upp alls konar tölur um líf og þjáningar fólks í þessu landi geta þeir reiknað út að það náist 4 eða 5% bót lífskjara með einhverjum tilteknum aðgerðum. Málið er að það skiptir ekki nokkru máli fyrir manninn sem fær 17 þús. kr. á mánuði hvort hann fær 17 þús. eða 17 680. Hans vandamál veltur ekki á 700 kr. sem fást með 4% kauphækkuninni. Hans vandamál veltur miklu frekar á 7 þús. kr. sem hann þyrfti eða kannske 70 þús. kr. Þarna er dæmi um að það er verið að fjalla um fólk. Það eru einhverjir menn sem loka sig einhvers staðar inni og fara að fjalla um fólk og líf þess út frá einhverjum tölum í staðinn fyrir að fólkið fái sjálft að segja sitt álit og ráða því og marka það hvernig ákvarðanir eru teknar um líf þess. Það er þessi hugsunarháttur sem þarf að brjóta niður hvort sem er í sveitarstjórnarmálum eða annars staðar: Það er um þetta sem menn eiga að vera að tala í sambandi við sveitarstjórnarlög, hvernig hægt sé að hleypa fólki til valda. Það má rekja fjöldamörg dæmi um valdaafsal fólksins. Við höfum t.d. núna þá niðurstöðu að bændur eiga stærð búa sinna undir útreikningum einnar nefndar í höllinni við Hagatorg og þeir eiga verðlag afurðanna undir ákvörðunum annarrar nefndar. Kemur þetta einhvers staðar nálægt bændum? Þetta er í tölvu vestur á Hagatorgi. Sjávarútvegurinn sækir aflamark sitt í ráðuneytið, hann sækir vörugæði í Ríkismatið og verðmætið í verðlagsráðið. Svona ráða menn miklu um eigin hag í útveginum. Áhugafólk um nýsköpun í atvinnuháttum um allt land þarf að fara bónarveg að vörslumönnum sjóða eða í bönkum eða vörslumönnum ýmissa þeirra stofnana sem menn hafa komið á fót til að ráða fyrir aðra. Sveitarstjórnarmenn þurfa að koma árlega suður og sækja sporslur í ríkissjóðinn og síðan þurfa þeir að útskýra þarfir hundraða og jafnvel þúsunda sveitunga sinna á 15 mínútum ef þeir eru heppnir. Ef þeir eru heppnir fá þeir 15 mínútur hjá fjvn. til að útskýra þarfir allra umbjóðenda sinna og reyna að útskýra þær fyrir mönnum sem sitja víðs fjarri verkefnunum og hvorki eiga að fylgja né raunar geta fylgt skattfénu þannig út í smæstu verk. Það er t.d. um þá hluti í sambandi við sveitarstjórnarmál og samstarf sveitarfélaga og ríkisvalds sem við þurfum að tala. Þess vegna er mjög miður að því skuli vera sleppt í umræðum um frv. til sveitarstjórnarlaga. Afleiðing þessarar stefnu er margvísleg. Þær afleiðingar sem sérstaklega varða sveitarstjórnir og landshluta eru t.d. þær að þessi miðstýring hefur drepið fjölbreytileika, frumkvæði og tilraunir fólks. Stjórnkerfið virðist álíta að það séu ráðherrarnir og starfsmenn þeirra í kringum Arnarhólstúnið sem viti meira um málefni sveita og héraða en heimafólkið sjálft. Það er leitast við að beita sömu aðferðum við lausn mála hvar sem er á landinu. Það eru t.d. sett lög í félagsog skólamálum sem er nánast ómögulegt að framfylgja í sumum landshlutum. Tilraunir heimamanna til eigin útfærslu og nýjunga stranda gjarnan á lögum og reglugerðum sem henta einhvers konar meðalaðstæðum, einhverjum útkomum úr reiknimaskínum, en alls ekki raunveruleikanum sjálfum. Þar kemur á endanum að sjálfsbjargarviðleitni fólks minnkar og menn fara að bíða hjálparinnar "að sunnan". Þannig hafa Akureyringar t.d. beðið eftir álverksmiðju um árabil og Austfirðingar bíða enn þá eftir kísilmálmverksmiðjunni. Hvað halda menn að það hafi skaðað Austfirðinga eða Akureyringa að bíða sífellt eftir frumkvæði, eftir einhverri aðgerð að sunnan í sambandi við álverksmiðju eða í sambandi við kísilmálmverksmiðju? Á meðan öll þau mál eru í pípunum einhvers staðar láta menn fara fram hjá sér eða leita ekki að alls kyns nýjum tækifærum til eigin athafna. Það er t.d. um slíka hluti sem menn ættu að vera að ræða í sambandi við sveitarstjórnarmál, hvernig er hægt að renna stoðum undir, eins og það heitir í 17. júní ræðunum, frumkvæði heimamanna. Þessi miðstýring hefur gert sveitarfélögin allt of háð duttlungum ríkisvalds. Enda þótt það sé á stefnuskrá hverrar einustu ríkisstjórnar sé að auka sjálfstæði sveitarstjórna er það svo að völd, verkefni og tekjur sveitarfélaganna sveiflast til eftir geðþótta ríkisstjórna og meiri hluta Alþingis hverju sinni. Nú hafa nýju ráðherrarnir, Ásmundur Stefánsson og Magnús Gunnarsson, t.d. samið um að lækka útsvör. Völdin liggja því víða annars staðar en hjá sveitarstjórnum þó að um sé að ræða einungis þau mál sem sveitarstjórnirnar einar eigi að hafa völd á og fólkið. Þó að allir flokkar hafi talað um nauðsyn aukins frumkvæðis og sjálfsstjórnar sveitarfélaganna hefur stjórnlyndið ævinlega borið alla flokka ofurliði þegar þeir hafa komist sjálfir í þá aðstöðu að ráða ríkisstjórn. Þessar miðstýringartilhneigingar hafa síðan valdið því að ríkisstj. og stofnanir hennar einbeita sér að lausn alls kyns smáverkefna í stað þess að móta heildarstefnu og langtímaaðgerðir. Það sést t.d. á því að pósthólf og skrifborð ráðherra, opinberra embættismanna og þingmanna eru full af alls kyns smáverkefnum úr heimahéruðum sem augljóslega á að vinna og leysa heima fyrir. Ríkisvaldið er því að glíma við að leysa alls kyns staðbundin vandamál sem í mörgum tilfellum eru orðin til vegna þess að reynt er að leysa þau úr fjarlægð. Fjarstýringin skapar vandamálin sem menn taka aftur upp og senda suður og reyna að fá leyst fyrir sunnan. Þetta smámálaþvarg veldur því að stefnumótun og önnur nauðsynleg pólitísk verkefni sitja á hakanum. Þessi miðstýringarhefð veldur því að ákvarðanir eru teknar af embættismönnum sem eru fjarlægir kjósendum og aldrei gerðir ábyrgir gagnvart þeim. Þetta þekkjum við t.d. úr samtökum sveitarfélaga sem hafa verið sett upp víða um landið og eru mörg hver ágætisstofnanir að því leyti að þau sinna verkefnum sem einhver þarf að sinna og þarf stærri einingar til að sinna en hafa verið fyrir hendi á mörgum stöðum á landinu. En málið er að þeir sem stjórna þessum samtökum eru yfirleitt ráðnir embættismenn viðkomandi sveitarfélaga og á engan hátt ábyrgir gagnvart fólkinu. Bæjarstjórar eða bæjarritarar eru ráðnir til vinnu af þeim sem mynda meiri hluta á viðkomandi stöðum og setjast síðan í stjórn þessara samtaka og fara að höndla um líf fólks í raun, jafnvel ábyrgðar- og umboðslausir. Samþjöppun valdsins og samtrygging flokkakerfisins í kringum þetta vald gerir fólki gjarnan ómögulegt að ná til þeirra embættismanna sem þó eru sífellt að taka ákvarðanir um líf sama fólks. Þannig verður það að þessir aðilar, sem í rauninni eru í vinnu hjá kjósendum og ættu að vera í þeirra þjónustu, hafa sest í sæti valdsmannanna og eru oft varðir af pólitískum tengslum eða frændsemi. Við getum rakið fleiri dæmi. Eitt sem við vitum um miðstýringuna er að hún er eðli sínu samkvæmt fjarlæg verkefnunum. Hún einkennist af alls kyns þungu skrifræði. Miðstjórnin kemur áhrifum sínum til skila með stórum og þunglamalegum stofnunum eins og Rafmagnsveitum ríkisins, Innkaupastofnun ríkisins, skipulagsstjóra, húsameistara ríkisins, Skógrækt ríkisins og Húsnæðisstofnun ríkisins svo að nokkur dæmi séu nefnd. Í öllum þessum dæmum mætti stórlega auka valddreifingu og í mörgum tilfellum mætti hreinlega leggja þessar stofnanir niður, en þær eru angar á meiði forsjárhyggjunnar og miðstýringarinnar. Það mundi æra óstöðugan að fara að telja upp öll einkennin sem við sjáum í peningastarfsemi í landinu, en það eru sveitarstjórnarmál líka. Það eru ærnar ástæður til að flytja völd og verkefni til fólks á heimaslóð og sum viðfangsefnin eru þess eðlis að vegna umfangs og kostnaðar þarf til þeirra. stærri einingar en sveitarfélögin eru núna. Sameining sveitarfélaga hefur ekki sýnt að hún geti leyst þann vanda. Það er búið að tala um sameiningu sveitarfélaga í langan tíma, en það virðist ekki ganga vegna þess að ýmsar félagslegar, sögulegar og jafnvel landfræðilegar ástæður koma í veg fyrir að þessar sameiningartilraunir gangi upp. Menn hafa reynt að leysa þennan sameiningarvanda með því að hefja upp samstarf sveitarfélaga, eins og ég lýsti áðan. Samtök sveitarfélaga hafa verið sett á fót og hafa reynst ágætlega sem samráðsvettvangur og til að sinna einhverjum tilteknum þjónustuverkefnum. En þau líða fyrir skort á lýðræðislegu skipulagi. Við getum ekki liðið það. Við megum ekki setja upp stofnanir eins og samtök sveitarfélaga, horfa upp á að þau taki til sín sífellt fleiri verkefni og hafi sífellt meiri áhrif á líf fólks en við yppum öxlum yfir því að þar skortir hið lýðræðislega samband á milli kjósenda og þeirra sem fara með valdið. Kjósendur hafa í mörgum tilfellum ekkert um verkefnin að segja og áhrif einstakra sveitarfélaga eru ekki í hlutfalli við íbúafjöldann. Svo sitja í stjórnunum embættismenn sem eru ekki ábyrgir gagnvart kjósendum. Þannig skipuð ráð eða stjórnir geta aldrei komið í stað kjörins stjórnvalds. Það er svo komið að menn ræða sífellt meir um kosti þess að koma á fót þriðja stjórnvaldsstiginu, fylkinu, amtinu eða hvað sem menn vilja það kalla. Það er bara tímaspursmál hvenær það kemur. Það held ég að geti ekki gerst aftur að það setjist við völd ríkisstjórn sem skili af sér frv. til sveitarstjórnarlaga og taki ekki á þessu aðalmáli. Þó að það sé á vissan hátt orðið einkenni íslenska stjórnkerfisins að takast á við aukaatriði og láta aðalatriðin eiga sig held ég að í þessu tilfelli, þegar við komum að þessu aðalatriði þriðja stjórnsýslustigsins, líði fólk ekki öllu lengur að það sé hundsað. Það er m.a.s. orðið þannig að það eru til samtök með þúsundum fólks um allt land sem fjalla nánast um þetta atriði og ekkert annað, sem krefjast þess að það sé tekið á þeirri lýðræðislegu kröfu fólks að fá að ráða á heimaslóð. En ríkisstj. svarar því þannig að sleppa því úr sveitarstjórnarlagaumfjölluninni. Kostir þriðja stjórnvaldsins eru t.d. þeir að það verður nægilega stórt og öflugt til að taka völd og verkefni frá ríkisvaldi og jafnvel frá sveitarfélögum og sinna þeim þannig að fólk fái þar einhverju um ráðið. Í öðru lagi mun þetta stjórnvald losa okkur úr vandkvæðum sameiningarinnar sem hefur reynst illframkvæmanleg eins og áður segir og getur verið óþörf og jafnvel skaðleg. Mörg núverandi sveitarfélög eru hæfileg þjónustueining og þau þurfa ekki að sameinast neinum til að sinna ágætlega t.d. sorphreinsun, heilsugæslu eða einhverju slíku. Þá eru þjónustuvandamál hinna dreifðu byggða. Þau leysast ekki með sameiningu. Við leysum ekkert vandamál einnar dreifbýllar sveitar með því að sameina hana tveimur eða þremur jafndreifbýlum sveitum. Þar felst vandamálið hreinlega í fjarlægðinni sem er svo mikil að skapar vandamál. Vandi þeirra leysist ekki með sameiningunni einni saman. Þar þarf annað að koma til. Í þriðja lagi er hinn mikli kjarni þriðja stjórnvaldsins sá að þar munu kjósendur ráða stefnumálum fylkisstjórnarinnar. Það mun hafa mjög mikil áhrif á alla stjórnmálaumræðu í landinu.

Þar sem nú er kominn fundartími þingflokka vildi ég gjarnan spyrja hv. þm. hvort hann eigi miklu ólokið af ræðu sinni.

Ég á þó nokkuð eftir, herra forseti.

Þá held ég að sé rétt að þessu máli verði frestað.

Umr. frestað.