Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Í framhaldi af umræðu í þingsal í síðustu viku um skýrslubeiðni frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur og fleirum um breytingar á skipulagi og framkvæmd skimunar fyrir krabbameini í leghálsi vill forseti geta þess að heilbrigðisráðherra, í bréfi til forseta, hefur óskað eftir fjögurra vikna viðbótarfresti til að skila skýrslunni. Þá hefur jafnframt verið tilkynnt um það að Haraldur Briem, fyrrverandi sóttvarnalæknir, muni koma að vinnu við gerð skýrslunnar sem óháður aðili að beiðni heilbrigðisráðherra og hafa þingflokkar verið upplýstir um það mál. Í framhaldi af umræðum sem hér urðu í gær um svör við fyrirspurnum er rétt að geta þess að þingfundaskrifstofa hefur reglubundið samband við ráðuneytið þegar fyrirspurnir eru komnar fram yfir tíma og innir eftir væntanlegum svörum og/eða leggur áherslu á að beðið sé um lengri frest ef ekki er unnt að verða við honum. Forseti hyggst einnig hafa sérstaklega samband við ráðherra eða ráðuneyti varðandi þær fyrirspurnir sem lengst er um liðið frá því að fram komu. Það mun enn vanta svör við um 14 fyrirspurnum sem bárust á tímabilinu október til febrúarloka. Þegar svo langt er um liðið telur forseti ástæðu til að grípa til sérstakra ráðstafana til að ýta á eftir svörum. En annars má upplýsa um það að staðan á þessum málum almennt er síst lakari en hún hefur oft verið um þetta leyti árs.

Forseti vill jafnframt upplýsa um fundahald í dag, að reikna má með því að það verði samtals þrír þingfundir. Helgast það af því að til stendur að freista þess að gera að lögum í dag það mál sem útbýtt var og forseti nefndi áðan. Á fyrsta fundi verða, auk starfa þingsins og sérstakrar umræðu, atkvæðagreiðslur. Má ætla að farið verði niður að máli 17 á dagskránni. Þá verður því frestað sem eftir stendur og það tekið út af dagskrá og settur nýr fundur með því frumvarpi sem forseti nefndi áðan og snýst um brýnar ráðstafanir vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Og loks er það þriðji fundurinn þar sem til stendur að freista þess að gera það mál að lögum og þá haldið áfram við eftirstæða dagskrá eftir atvikum.

Virðulegur forseti. Sagan geymir ýmis dæmi þess að ný tækni og nýjar vörur og nýir viðskiptahættir sem þeim fylgja rjúfi einokun á ákveðnum sviðum og það þótt að ríkisvaldið sé alveg staðráðið í því að halda einokunarstöðu sinni. Með aukinni netverslun undanfarinna ára hefur einokun Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins til að mynda verið rofin að því leyti að Íslendingar geta núna með einföldum hætti pantað áfengi frá öðrum smásölum en ÁTVR, en þó aðeins frá erlendum smásölum handan hafsins með tilheyrandi óhagræði fyrir viðskiptavini hér á landi vegna tíma og kostnaðar sem fylgir þessum flutningi yfir hafið. Undanfarna daga hefur verið sagt frá því í fréttum að franskt fyrirtæki, Santewines SAS, bjóði Íslendingum nú að kaupa vín á vef sínum og fá það afhent samdægurs eða næsta virka dag. Samkvæmt upplýsingum á vef fyrirtækisins er birgðahald fyrirtækisins hér á landi sem útskýrir stuttan afgreiðslutíma. Það er rétt að halda því til haga að fyrirtækið skilar, að því að mér skilst, öllum áfengissköttum til ríkissjóðs og áfengisverslunarinnar og gætir einnig að aldri viðskiptavina. Nú vaknar sú spurning, virðulegur forseti: Til hvers erum við að halda í þessa einokunarverslun ríkisins? Til hvers höldum við þessum einokunartilburðum áfram? Þeir virðast eingöngu hafa þau áhrif að fyrirtæki sem gætu verið stofnuð hér á landi eru stofnuð erlendis og greiða þar tekjuskatt ef vel gengur. Varla trúa menn því að það breyti einhverju um drykkjuvenjur hvort vefverslun er skráð til heimilis í Búrgundí eða hér á landi. Virðulegur forseti. Við eigum að færa þessa verslun heim í hérað, frá Búrgundí í Bústaðahverfið, svo dæmi sé tekið. Kominn tími til fyrir löngu.

Virðulegi forseti. Verðtryggingin hefur áhrif á hagkerfið okkar umfram fjárhagslega hagsmuni neytenda sem taka verðtryggð lán til húsnæðiskaupa. Verðtryggð lán hafa kerfislæg áhrif sem eru neikvæð, til að mynda draga þau úr biti verkfæra Seðlabankans, t.d. vaxtahækkunum. Þau belgja út eignir bankanna án þess að þeir þurfi að hækka vexti sérstaklega eða gera eitthvað annað sem gæti haft áhrif á eftirspurn. Svo eru auðvitað til kenningar um það, trúverðugar að mínu mati, að verðtryggingin sjálf búi til vítahring verðbólgu. Nú búum við svo vel að u.þ.b. helmingur lána er verðtryggður. Það hefur í gegnum tíðina ávallt verið meira og auðvitað var lengi vel ekki hægt að fá óverðtryggð lán. Nú eru óverðtryggð lán í mikilli stórsókn og verða það fyrirsjáanlega vegna þess að vextir eru blessunarlega lágir. Virðulegi forseti. Að afnema verðtryggingu með lögum, já, banna hana, þarf að gera með tilliti til áhrifa slíkra breytinga á hagkerfið sjálft. Þess vegna er núna tækifærið, á meðan óverðtryggð lán eru í sókn og verðtryggð lán í vörn, til að stuðla að lagabreytingum sem eru til þess fallnar að afnema verðtryggingu. Hvort það verður gert á einu bretti eða yfir aðeins lengra tímabil er mögulega önnur spurning en þó, með hliðsjón af aðstæðum núna, hallast ég að hinu fyrrnefnda, að við eigum hreinlega að gera ný verðtryggð lán ómöguleg samkvæmt lögum. Ég hef hvorki tíma né kannski þolinmæði hlustenda til að fara yfir allt sem er slæmt við verðtryggingu eða nákvæmar ástæður þess að við ættum að afnema hana, en punktur minn er sá að núna er góður tími til að fara út í slíkar breytingar ef Alþingi hefur hug á að fara í þær á annað borð.

Virðulegur forseti. Um helgina skók okkur sem samfélag ný bylgja #metoo. Ég veit ekki hvort maður á að gráta eða fagna þegar slíkar bylgjur koma upp á yfirborðið. Líklega hvort tveggja. Sögurnar eru hryllilegar en við þurfum þó að fagna því að þær komi upp á yfirborðið. Líklega er bylgjan komin til að vera. Hryllilegt er að vita til þess að okkar annars góða samfélag sé með þann ljóta blett sem kynferðislegt ofbeldi og áreiti er. Við þurfum að hlusta á þessar sögur. Við þurfum að læra og við þurfum einfaldlega að gera betur. Þrátt fyrir átak í að efla rannsóknir kynferðisbrotamála og hraða afgreiðslu þeirra erum við samt ekki að gera nógu vel. Við þurfum að gera betur. Við þurfum ávallt að veita þolendum skjól og aðstoða þá. En hvað með gerendurna? Við heyrum sögurnar. Þær eru alls konar. Stundum um hryllilegt ofbeldi, stundum þannig að upplifun einstaklinganna virðist vera mjög ólík. Hvernig vinnum við með þessa meinsemd? Er refsivörslukerfið okkar þannig búið að það geti tekist á við verkefnið? Hvernig aðstoðum við gerendur við að hætta að beita ofbeldi?

Virðulegi forseti. Ég er mikill aðdáandi Ruth Bader Ginsburg, hæstaréttardómara í Bandaríkjunum. Hún var brilljant lögfræðingur, klók og kona snjallra tilsvara. Hún var skipuð dómari í Hæstarétti árið 1993 og varð seinna leiðtogi frjálslynda armsins í Hæstarétti. Sem lögmaður vann hún þannig að hún valdi lítil mál til að láta reyna á mikilvæg atriði sem höfðu víðtækari áhrif en málin sjálf gáfu til kynna. Þannig náði hún fram breytingum. Styrkleiki hennar fólst í því að hún skynjaði lagalegar en um leið pólitískar afleiðingar dóma réttarins. Fyrir ekki svo löngu var í fréttum mál kennara sem vildi fá uppsögn sína dæmda ógilda. Ástæða starfslokanna var sú að kennarinn var orðinn 70 ára gamall. Kennarinn taldi ómálefnalegt að aldurinn einn réði því að hann fengi ekki lengur að kenna. Þar blasir kannski við spurningin, hin pólitíska spurning, hin samfélagslega spurning: Hvaða áhrif hefur það á faglegt skólastarf að eldri og reyndari kennarar eigi að hætta störfum bara vegna þess að þeir vakni upp 70 ára einn daginn? Hvernig rímar það við eðli starfsins, þ.e. kennslu og að miðla kannski visku í leiðinni? Kennarinn tapaði málinu, var dæmdur úr leik vegna aldurs. Mér varð hugsað til uppáhaldsdómarans þegar ég las þennan dóm, hvernig hún hefði teiknað upp röksemdirnar kæmi svona dómsmál inn í hennar sal. Þar gilti þessi regla að vísu ekki og 70 ára reglan hefði leitt til þess að hún hefði ekki dæmt nein mál síðustu 17 árin af ferli sínum. Það hefði verið alvarlegur missir fyrir bandarískt samfélag. Hún sat sem dómari til dauðadags, lést 87 ára að aldri, og komu margir af hennar þýðingarmestu dómum síðustu árin. Hvaða lærdóm og reynslu drögum af því? Nú er Reykjavíkurborg farin að vinna að stefnu um sveigjanleg starfslok, að veita fólki meira valfrelsi um starfslok.  
            

Virðulegi forseti. Eftir langa og stranga jarðskjálftahrinu á Reykjanesi hófst eldgos í Geldingadölum í Fagradalsfjalli um klukkan korter fyrir níu föstudagskvöldið 19. mars 2021. Fleiri gossprungur opnuðust en engin hætta steðjar að byggð vegna gossins eins og staðan er. Nú hefur gosið aukið kraft sinn og mikil aukning er í hraunflæði þess. Það liggur fyrir að í náttúruhamförum þar sem okkur, almennum borgurum, finnst eins og ástandið sé viðráðanlegt og lítil hætta steðji næstu byggð, gæti hættan samt verið skammt undan. Það er mikilvægt að viðbragðsaðilar og þeir sem þurfa að bregðast hratt við ef ástandið breytist hafi þekkingu og reynslu til að bregðast við. Í síðustu viku var leitað til ríkisstjórnar og umhverfisráðuneytis um að afla reynslu og þekkingar á uppbyggingu á varnargarði. Það gæti þurft að byggja varnargarð síðar til að verja mikilvæga innviði eða íbúabyggð á Reykjanesskaga verði breytingar á gosinu og opnist sprungur nær byggð. Nú þegar liggur fyrir útfærsla á hugsanlegum prófunum á mögulegum hraunrennslisvörnum í Merardölum út frá núverandi gosi í Geldingadölum. Tilgangur þessa prófana er að afla reynslu og þekkingar á uppbyggingu varnargarða sem gæti þurft að byggja síðar til að verja mikilvæga innviði, eins og áður segir. Virðulegur forseti. Bæjarráð Grindavíkur leggur áherslu á að þær aðstæður sem nú eru til staðar í Merardölum verði tafarlaust nýttar til að framkvæma prófanir á hraunrennslisvörnum og að tilskilin leyfi fáist til framkvæmda. Vonandi komast þau mál í höfn. En eftir því sem ég kemst næst hefur ekki fengist leyfi til að gera slíkar prófanir. Ég verð að segja eins og er að það nær auðvitað ekki nokkurri átt ef umhverfisráðuneytið eða ríkisstjórn Íslands stendur í vegi fyrir að slík leyfi séu gefin. Má í því sambandi benda á að prófanir á hraunrennsliskælingu með sjó voru gerðar í Surtsey árið 1965, sem kom að góðum notum í Heimaeyjargosinu 1973.

Forseti. Enn og aftur er spurt: Af hverju kæra þessar konur ekki? Spurningin ætti hins vegar að vera: Af hverju treystum við okkur ekki til að kæra? Hér eru nokkrar ástæður sem er gott að hafa í huga: Endalausar sögur af lögreglufólki sem hlær þolendur kynferðisofbeldis út af lögreglustöðinni. Dómarar sem gefa beint og óbeint í skyn að þetta hafi verið okkur að kenna því að við drukkum of mikið. Kærum er vísað frá vegna skorts á sönnunargögnum þó að við hefðum gert allt rétt, þ.e. það sem réttarkerfinu finnst að við eigum að gera eftir að okkur er nauðgað; fara á neyðarmóttökuna, tala við lögreglu og lækna og fá svo ávítur fyrir að hafa ekki verið nógu skýrar. En það er bara svolítið erfitt að vera skýr þegar heilinn og líkaminn er í áfalli. Það er líka svolítið erfitt að vera skýr þegar gerendur eru okkur svo nákomnir að við hættum á að missa allt okkar bakland frá okkur ef við segjum eitthvað eða að starfsferill okkar, orðspor og fjárhagslegt bakland verði fyrir óafturkallanlegum skaða fyrir að segja frá. Við kærum ekki því að réttarkerfið segir okkur að þegja. Við kærum ekki því að ef við dirfumst að gera það er okkur úthúðað í samfélaginu. Ef við segjum frá erum við útskúfaðar frá fjölskyldum og vinum. Spurningin ætti að vera: Af hverju hætta þessir góðu gerendur ekki bara að áreita, nauðga, lítillækka og valda óafturkallanlegum skaða á lífi kvenna og kynsegin? Skömmin er ekki þolenda. Skömmin er gerenda og réttarkerfis sem hefur gjörsamlega brugðist þolendum kynferðisofbeldis og neitar að taka ábyrgð á þeim varanlega skaða sem það hefur valdið á kynslóðum kvenna og kynsegin sem treysta ekki kerfinu til að ná fram réttlæti.

Hæstv. forseti. Við höfum rannsakað hagi ungs fólks með markvissum hætti síðan 1992. Síðastliðin 22 ár hafa Rannsóknir og greining staðið fyrir rannsókninni „Ungt fólk“. Árið 1998 höfðu 42% 15 ára barna orðið drukkin síðastliðna 30 daga og nú, 20 árum síðar, er sú tala komin niður fyrir 6%. Vímuefnaneysla var vaxandi vandamál í íslensku samfélagi en þeirri þróun var snúið við. Það tókst með skipulögðum hætti. Í niðurstöðum nýjustu rannsóknar á meðal ungmenna í 8., 9. og 10. bekk kemur í ljós að aðeins einn af hverjum þremur nemendum metur líkamlega heilsu sína góða. Aðeins helmingur nemenda telur sig oft eða alltaf fá nægan svefn og aðeins um einn af hverjum fjórum nemendum metur andlega heilsu sína góða. Viðfangsefni ungs fólks í dag eru önnur en fyrir 20 til 30 árum og það þarf að bregðast við með jafn markvissum hætti og fyrir 20 árum. En ungu fólki sem upplifir hræðslu fjölgar. Þeim nemendum fjölgar sem hafa lítinn áhuga á því sem þeir eru að gera. Þeim nemendum sem hafa litla matarlyst fjölgar. Þeim nemendum sem upplifa sig eina fjölgar og einnig þeim sem eru daprir og niðurdregnir. Þeim nemendum fjölgar talsvert sem meta bæði líkamlega og andlega heilsu sína sæmilega eða slæma. Hvernig fyrirmyndir erum við fullorðna fólkið? Hvaða gildi eru ríkjandi í samfélaginu? Eru það gleði, lífsvilji, einlægni og nægjusemi? Í fjölmiðlum og á samfélagsmiðlum tröllríður samkeppni, samanburður, yfirráð, öfund, fjárfesting og græðgi. Ættum við fullorðna fólkið að tileinka okkur barnslegri eiginleika til að bæta tilveruna? Við eigum að hlúa að börnunum okkar og verða betri fyrirmyndir barna og ungmenna. Veltum því fyrir okkur hver hin nýju viðfangsefni unga fólksins okkar í dag eru.

Virðulegur forseti. Síðustu vikuna hefur fjöldi fólks, þá aðallega kvenna, sýnt mikið hugrekki og sett reynslu sína af kynbundnu ofbeldi á samfélagsmiðla. Ég vil byrja á því að þakka þeim fyrir hugrekkið. Það er ekki auðvelt að berskjalda sig opinberlega. Það er ekki auðvelt að vinda ofan af nauðgunarmenningu. Við erum í annarri bylgju #metoo. Þetta er sem sagt í annað sinn á nokkrum árum sem samfélagsmiðlar ljá konum rödd og körlum sem voru líka lengi raddlausir vegna þöggunar og druslurskömmunar, vegna viðhorfa sem hafa verið meinsemd í samfélagi okkar og ýta við okkur til að horfa framan í okkur sjálf sem samfélag, blákalt. Núna hefur skapast nokkur umræða um hvers vegna fólk stígur fram á samfélagsmiðlum, hvort réttlætanlegt sé að birta svo miklar upplýsingar að gerandi sé nánast persónugreindur án þess að málið rati nokkurn tímann á borð lögreglu. En á sama tíma fáum við upplýsingar um að Landsréttur mildi dóma í 40% kynferðisbrotamála sem fara fyrir dóminn, 40%. Til samanburðar eru 25% dóma í ofbeldis- og fíkniefnabrotum mildaðir. Skyldi engan undra að þolendur séu tregir til að leita réttar síns ef þetta eru kveðjurnar frá dómstólum landsins. Þó að þrjú ár séu síðan við hér í þessum sal breyttum almennum hegningarlögum á þá vegu að samþykki væri sett í forgrunn í kynferðisbrotamálum er sönnunarbyrðin í þeim málum enn þá allt of þung. Í ofanálag eru þolendur sem stíga fram sakaðir um að sverta mannorð gerenda sinna. Það er umræða sem við þurfum að uppræta strax. Það eru gerendur sem sverta sitt eigið mannorð þegar þeir beita ofbeldinu. Við þurfum öll að líta í eigin barm, við þurfum að standa með öllum þolendum, ekki síst þeim sem standa okkur næst, og horfast í augu við gerendur sem við kunnum að þekkja og gera þeim ljóst að við tökum afstöðu gegn ofbeldi. Herra forseti. Ég vil aftur þakka öllum þeim sem sýnt hafa hugrekki með því að segja sína sögu. Ég sé ykkur. Ég trúi því að við séum öll að hlusta og nú þurfum við að takast á við þetta saman. Ég stend með ykkur.

Virðulegi forseti. Í morgun stóð Vegagerðin fyrir málþingi um þjóðvegi á hálendinu. Ég fagna því enda er eitt af verkefnum Vegagerðarinnar samkvæmt samgönguáætlun að móta stefnu um hönnun vega á hálendi Íslands. Málþingið markar tímamót í þeirri vinnu þar sem kallað var eftir skoðunum ólíkra hópa á málefninu, hvernig þeir sæju fyrir sér vegi á hálendinu, hvar þeir ættu að vera, hvernig og hverjum þeir skyldu þjóna. Á hálendinu er stórt vegakerfi í afar misjöfnu ástandi. Hér er því um að ræða mjög mikilvægt málefni óháð því hvernig stjórnsýslu á hálendinu er háttað. Vegagerðin ber ábyrgð á stofnvegum hálendisins og neti landsvega sem tilheyra þjóðvegakerfinu. Þar fyrir utan liggja vegir og vegslóðar hingað og þangað, þ.e. vegir sem hafa einkum verið lagðir af sveitarfélögum og nytjaréttarhöfum, svo sem bændum, veiðimönnum og orkufyrirtækjum. Vegirnir hafa í mörgum tilfellum verið lagðir með aðkomu ríkisvaldsins í gegnum stuðning styrkvegasjóðs en mörg dæmi eru um vegi þar sem almannafé hefur ekki komið við sögu. Sveitarfélög sem fara með stjórnsýslu á hálendinu bera ábyrgð á skráningu þessara vega og að ákvarða samhliða hverjir þeirra eru opnir almennri umferð. Málþingið var gott en ég saknaði umræðu um vegi norðan Vatnajökuls. Ég álít að eitt af brýnu verkefnunum varðandi umferð á hálendinu sé að taka stefnumarkandi ákvörðun um tengingu hálendisins norðan Vatnajökuls við Sprengisandsleið með stofnvegi. Þar þarf bæði að velja heppilegustu leiðina og ákvarða hvernig veg eigi að leggja. Ef vilji er til að tryggja aðgengi að náttúruperlum eins og Kverkfjöllum, Herðubreið og Öskju án þess að spilla náttúru verður að fara í það verkefni.

Herra forseti. Ísland á sérstakt samband við Palestínu en Ísland var fyrsta vestræna ríkið sem viðurkenndi sjálfstæði og fullveldi Palestínu með samhljóða samþykkt Alþingis árið 2011. Við höfum einnig söguleg tengsl við Ísraelsríki frá stofnun þess árið 1948 en vegna þeirra tengsla skoraði ég á ríkisstjórnina fyrir tæpu ári, ásamt hv. þingmönnum Rósu Björk Brynjólfsdóttur, Loga Einarssyni og Silju Dögg Gunnarsdóttur, að beita sér fyrir friðsamlegum lausnum á deilum þar á milli en ekkert hefur heyrst í þá veruna. Á meðan ríkisstjórn Íslands gerði ekkert hélt ástandið í Palestínu áfram að versna en helsta birtingarmynd þess þessa dagana eru deilur umhverfis Sheikh Jarrah í Jerúsalem þar sem Ísraelar hafa ákveðið að víkja burt palestínskum fjölskyldum og leyfa landnemum að setjast þar að, þvert á alþjóðalög og mannréttindi. Það þarf varla að nefna að nauðungarflutningar af þessu tagi hafa sögulega verið meðal verstu glæpa gegn mannkyni, hvort sem litið er til frumbyggja í Bandaríkjunum, Tartara á Krímskaga og í Úkraínu og í Kákasus eða allra hinna fjölmörgu tilfella þar sem slíkt hefur verið gert. Það þarf heldur ekki að nefna að slíkir nauðungarflutningar eru oft undanfari, eða eiga sér stað samhliða, þjóðarmorða líkt og þekkt er í tilfellum Kúrda, Armena og allt of margra annarra þjóða, því miður. Af þessum ástæðum vil ég nota tækifærið til að undirstrika fyrri áskorun á ríkisstjórnina um að taka til hendinni í málefnum Palestínu en jafnframt að skora á þingið að klára sem fyrst að samþykkja tvær þingsályktunartillögur sem liggja fyrir þinginu, annars vegar um fordæmingu á þjóðarmorðum á Kúrdum og hins vegar á sambærilegum þjóðarmorðum á Armenum, enda er mikilvægt að það sé alveg kristaltært að glæpir gegn mannkyni líðist ekki og að heimsbyggðin fylgist vel með.

Herra forseti. Í 1. gr. laga um réttindi sjúklinga segir, með leyfi forseta: „Óheimilt er að mismuna sjúklingum á grundvelli kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.“ Í 3. gr. segir, með leyfi forseta: „Sjúklingur á rétt á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma er völ á að veita.“ Í 5. gr.: „Sjúklingur á rétt á upplýsingum um heilsufar, þar á meðal læknisfræðilegar upplýsingar um ástand og batahorfur …“ Mig langar, herra forseti, að máta þessi lagaákvæði inn í sögu konu sem 1. október síðastliðinn fór í brjóstamyndatöku og leghálsskoðun. Um miðjan nóvember fékk hún tilkynningu um að leghálssýni væri ekki eðlilegt og hún fékk beiðni um að fara inn á .is síðu til að komast að þeim upplýsingum. Hún fór í aðra rannsókn 16. desember síðastliðinn og sýni úr þeirri rannsókn var sent til Danmerkur. 22. febrúar síðastliðinn fær hún úrskurð um að hún sé með svokallaða HPV-greiningu og þurfi því á enn annarri rannsókn að halda. Hún fór í enn eina rannsóknina 8. mars síðastliðinn og sýni var tekið og sent til Danmerkur. Nú verð ég að spyrja hvort þessi saga passar inn í lagarammann sem ég fór yfir áðan. Og ég verð að spyrja hvort þessi saga, vegna þess að hún er ein af þúsundum, herra forseti, og þúsundir annarra séu grundvöllur fyrir umboðsmann Alþingis til að hefja frumkvæðisrannsókn á viðskiptum kvenna 

Virðulegur forseti. Afmælisgjöf ríkisstjórnarinnar í tilefni af 60 ára afmæli Öryrkjabandalags Íslands er ný þýðing á samningi Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Í umræðunni um þýðinguna hér á Alþingi í gær var talað um að ekki væri hægt að lögfesta samninginn af hálfu ríkisstjórnarinnar fyrr en rétt þýðing væri komin á samninginn sem er rangt og ekkert annað en enn einn útúrsnúningurinn. Besta afmælisgjöf til ÖBÍ hefði verið að lögfesta samninginn eins og átti að vera búið að gera í desember síðastliðnum ef farið hefði verið eftir samþykktum hér á Alþingi. Ef við hér á Alþingi værum nú þegar búin að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks eins og okkur ber þá væri staða öryrkja á Íslandi mun betri í hinni eilífu baráttu við kerfið sem kerfisbundið brýtur lög og réttindi á þeim. Skerðingar hafa aukist og það þrátt fyrir að nú sé 65 aurar á móti krónu skerðing í gangi, sem er bara smáplástur á krónu á móti krónu skerðinguna sem var. Með leyfi forseta, orðrétt úr ræðu Þuríðar Hörpu Sigurðardóttur, formanns Öryrkjabandalagsins, í tilefni afmælisins: „Kominn er tími til að þeir múrar sem reistir hafa verið af stjórnvöldum milli fatlaðs fólks og þátttöku þess í samfélaginu verði brotnir niður, þar eru skerðingar efstar á blaði. Íslendingar eiga heimsmet í að beita fatlað fólk óhóflegum skerðingum og skattlagningum, þar er ekki gætt meðalhófs. Engin önnur þjóð beitir þennan samfélagshóp jafn grimmilegum aðgerðum. Afraksturinn er sá að hluti fatlaðs fólks býr við ævarandi skort, fátækt sem eltir það inn í ellina, kúgað, niðurbrotið og vonlaust.“ Þar segir einnig: „Aldraðir fá sömu útreið, þau sem búa á hjúkrunarheimilum eru of dýr í rekstri, of dýr fyrir samfélagið sem þau sjálf skópu.“ Virðulegur forseti: Girðum upp um okkur réttlætið hér á Alþingi, samþykkjum strax samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Flokkur fólksins berst af öllu afli gegn mismunun, óréttlæti og mun áfram berjast með öllum ráðum við að mylja niður múra fátæktar. Að þýða samning Sameinuðu þjóðanna er ekki nóg. Tökum samning Sameinuðu þjóðanna úr frosti og lögfestum hann.

Herra forseti. Á nýafstöðnum landsfundi Vinstri grænna var mikið rætt um nýsköpun og fjölbreytni í henni. Áhersla á nýsköpun og rannsóknir er lykilatriði í því að fjölga stoðum undir íslenskt efnahags- og atvinnulíf og að Ísland leggi sitt af mörkum í baráttunni við loftslagsvána í alþjóðlegu samhengi. Stuðningur við nýsköpun og fjölbreytt atvinnulíf hefur verið mikilvægur þáttur í stefnu Vinstri grænna frá upphafi. Undanfarin ár hefur hreyfingin lagt áherslu á stuðning við sprotafyrirtæki og umhverfi nýsköpunar þannig að hugmyndir gætu orðið að veruleika, jafnframt að hlúð væri sérstaklega að litlum og meðalstórum fyrirtækjum sem komin væru af sprotastigi en væru enn þá í uppbyggingu. Sérstök áhersla hefur verið lögð á endurgreiðslur vegna rannsóknar- og þróunarkostnaðar fyrirtækja og á mikilvægi nýsköpunar í almannaþjónustu. Þá hefur verið lögð áhersla á eflingu grunnrannsókna og hlutverk þeirra sem forsendu fyrir frjóu nýsköpunarstarfi á Íslandi. Markáætlun hefur verið stórefld og henni beitt til að takast á við áskoranir vegna loftslagsvár og tæknibyltingar og áhrifa á vinnumarkað, heilbrigðistækni og lýðheilsu, svo eitthvað sé nefnt. Gjörbylting hefur orðið á umhverfi nýsköpunar, en við þurfum alltaf að gera betur. Nýsköpun getur verið með stóru sniði og hún getur verið með smáu sniði. Hún birtist í tækninýjungum, nýjum aðferðum, þjónustu og bættu verklagi. Nýsköpun drífur framþróun samfélagsins áfram, eykur velsæld og stuðlar að fjölbreyttu atvinnulífi, eins og við þekkjum. Ég held að nýsköpun eigi eftir að styrkja byggðirnar mjög á komandi árum með öllum þeim tækninýjungum sem eru, ekki bara í einhverju sérstöku tækniumhverfi heldur líka með fjölbreytni í þeim atvinnuvegum sem við höfum í dag, að það verði einnig nýsköpun í eldri atvinnuvegum. Það á eftir að styrkja mjög atvinnulíf úti um allt land.

Herra forseti. Ég þakka góð orð um að hafa atbeina um að koma ráðherrum til að svara skriflegum fyrirspurnum og ég geri eina slíka fyrirspurn hér að umtalsefni. Það er raunar svo langt síðan ég sendi inn skriflega fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra að það liggur við að ég sé búinn að gleyma því um hvað sú fyrirspurn snerist. Liggur við en þó ekki alveg vegna þess að þetta er mikilvægt mál sem gott hefði verið að hafa svör við nú þegar Alþingi er að fást við fjölmiðlafrumvarp hæstv. menntamálaráðherra. Ég lagði fyrirspurnina fram þann 7. desember, hún er í þremur liðum og hún er á þessa leið. „1. Hafa íslensk stjórnvöld af sjálfsdáðum, eða í samvinnu við önnur EFTA-ríki, metið hvaða þýðingu löggjöf um skattlagningu á stafræna þjónustu, eins og Evrópusambandið og OECD eru að skoða, hefði á Íslandi? 2. Hefur verið lagt mat á það hvort íslenskt skattumhverfi sé í stakk búið að innleiða nauðsynlegar breytingar til að slík skattlagning, þvert á landamæri, virki með skilvirkum hætti á Íslandi? 3. Telur ráðherra ekki mikilvægt að hafin sé strax vinna við gerð á íslenskri löggjöf um skattlagningu á stafræna þjónustu svo að Ísland verði tilbúið í breytingar með öðrum þjóðum á Evrópska efnahagssvæðinu þegar að þeim kemur?“ Ég veit ekki, hæstv. forseti, hvað veldur því að hæstv. fjármálaráðherra þverskallast við að taka saman svör við þessum spurningum en þær varða grundvallaratriði í rekstrarumhverfi fjölmiðla hér á landi og þá hrikalega skekktu samkeppnisstöðu sem þeir búa við gagnvart alþjóðarisum sem starfrækja samfélagsmiðla og greiða enga skatta og engin laun 

Herra forseti. Fyrir Alþingi liggur frumvarp ríkisstjórnarinnar um að kaup og varsla á takmörkuðu magni ávana- og fíkniefna, svokallaðra neysluskammta, verði heimiluð. Rétt í þann mund sem þjóðin er að brjótast út úr veirufaraldrinum áformar ríkisstjórnin að efna til eiturlyfjafaraldurs sem mun koma þyngst niður á ungu fólki. Læknar og lögregla leggjast fast gegn frumvarpinu. Embætti landlæknis ítrekar nauðsyn þess að meta áhrif, bæði tilætluð og óvænt. Tillaga sem þessi muni hafa áhrif á aðra einstaklinga og hópa en tilgreindir séu í frumvarpinu. Landlæknisembættið bendir á að í frumvarpinu komi hvergi skýrt fram tillaga eða áætlun um auknar forvarnir. Í niðurlagi spyr embættið: Hver er ávinningurinn með þessari breytingu? Læknafélag Íslands bendir á að hvergi í frumvarpinu sé gert ráð fyrir neinum hliðaraðgerðum sambærilegum þeim sem gripið hefur verið til í öðrum löndum sem hafa farið þá leið að lögleiða neyslu fíkniefna. Þá bendir Læknafélagið á að frumvarpið geri ekki tilraun til að skilgreina hvað sé neysluskammtur. Að mati ríkislögreglustjóra er, með því að gera vörslu fíkniefna refsilausa, gengið lengra en markmið frumvarpsins er, þ.e. hin svokallaða afglæpavæðing neysluskammta til eigin nota. Ríkislögreglustjóri leiðir í ljós að í þeim ríkjum sem talin eru hafa hvað mildasta löggjöf um fíkniefni er varsla fíkniefna refsiverð. Lögreglustjórinn á Norðurlandi segir, með leyfi forseta: „Það er mat embættisins að hörðum refsingum sé ekki beitt fyrir vörslu fíkniefna á Íslandi. Þá er á það bent að neysla er ekki óheimil heldur varsla, sala, kaup o.s.frv.“ Af síðasttöldu umsögninni sést að frumforsenda málsins, að hverfa beri frá hörðum refsingum, stenst ekki. Þær eru ekki fyrir hendi. Samþykkt frumvarpsins væri eins og villidýri væri sleppt lausu á æskulýð landsins. Slíku slysi verður að afstýra.

Herra forseti. Við byrjum á þessari sérstöku umræðu og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að gefa sér tíma í hana. Við lítum á sjálfbærni sem lykilorð í sjávarútvegi. Hún leiðir aftur að þolmörkum stofna, sem setur okkur aflamörk sem verða þá ákveðin á grunni vandaðra rannsókna. Rannsóknir á nytjastofnum snúast m.a. um að afla staðgóðrar þekkingar á útbreiðslu tegunda, áætla stofnstærð, rannsaka nýliðun, vaxtarhraða, aldursdreifingu og loks veiðihæfni veiðarfæranna ásamt umhverfisáhrifum þeirra, og ég legg mikla áherslu á það. Hafrannsóknastofnun heldur utan um slíkar rannsóknir hér á landi. Hún er með yfir 4 milljarða ársveltu og stundar samvinnu við erlendar rannsóknarstofnanir og tekur þátt í evrópskum rannsóknarverkefnum, svo ég nefni eitthvað. Sem náttúrufræðingur hef ég haft áhyggjur af nýtingu stofna á borð við hrognkelsi, sæbjúgu og humar, og hef raunar ekki skilið það nýtingarmynstur sem sést hefur síðastliðinn áratug eða svo. Allt þetta eru afar mikilvægir stofnar fyrir byggð í landinu og afkomu margra strandveiðibæja okkar. Hrognkelsaveiðar ná stærðargráðunni 7.000 tonnum á ári. Það eru um 20.000 tunnur af hrognum og útflutningsverðmæti hafa farið yfir 3 milljarða þegar vel árar. Spurningar vakna þá um veiðiþol þessa stofns. Nothæft mat á þessum stofni er byggt á tiltölulega fáum tugum fiska sem veiðast í togararöllum, og svo á veiði á grunnsvæði að einhverju leyti líka. Ég spyr: Hvernig er hægt að bæta í þá mynd sem við höfum af nytjaþoli grásleppu með þessi gögn í höndum? Auk þess að spyrja svona spurningar er ástæða til að minna á að það verður að nýta veidd hrognkelsi að fullu. Þar þarf e.t.v. nýsköpun til svo betur takist en hingað til. Ég auglýsi því í raun og veru eftir auknum rannsóknum á stofnstærðinni og betri nýtingu. Sæbjúgu er nokkuð nýr nytjastofn. Tegundin heitir brimbútur og er plægð upp með þeim hætti að farið er langt fram úr veiðiráðgjöfinni síðastliðinn áratug. Veitt hefur verið frá 1.000 tonnum árið 2009 upp í 5.000–6.000 tonn á allra síðustu árum, en veiðiráðgjöfin hefur sveiflast í kringum 2.000 tonn, eða u.þ.b. þriðjung aflans sem veiddur er. Tegundin lifir m.a. á grýttum botni eða klettum sem plógar fara ekki mjúkri snertingu um. Þá spyr maður: Hvað er til ráða? Verðum við ekki að styrkja veiðiráðgjöfina og vita þá meira um bæði umhverfisáhrif og áhrif þeirra veiða á stofninn, sem lítið er vitað um hve stór er við landið, og í raun og veru vaxtarhraða hans og útbreiðslu yfir höfuð? Loks er það leturhumarinn góði, sá verðmæti stofn. Veiðar námu 2.500 tonnum á ári á árunum 2004–2010, en hröpuðu niður í 728 tonn árið 2018, og á árunum 2020 og 2021 hljóðaði veiðiráðgjöfin upp á 214 tonn og 143 tonn. Þannig að það eru ekki stór orð að tala um hrun þessa stofns. Ég kann ekki skýringar á því en ég leyfi mér að benda á ofveiði. Ég bendi á umhverfisóvænan veiðibúnað, þung troll og umhverfisbreytingar í hafinu, breytingu á hitastigi og seltu sjávar, og aukna setmyndun í sjó vegna meira rennslis jökulvatna. Þetta geta allt verið hugsanlegar orsakir. En ég spyr þá aftur: Hvað er til bragðs að taka? Ef við eflum rannsóknir þá er spurningin: Hvernig? Notum við frekar gildrur til veiða en troll? Hvað þurfum við að skilja til að vita betur um þennan verðmæta stofn? Nú er hafinn áratugur hafsins á vegum Sameinuðu þjóðanna, 2021–2030. Við þurfum að styrkja bláa hagkerfið á þessum tíma. Við þurfum að bæta sjálfbærniviðmiðin. Við þurfum að efla hafrannsóknir og síðast en ekki síst þurfum við að finna betri leiðir til að nýta sjávarafurðir á öllum stofnum á sjálfbæran hátt.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir þá umræðu sem hér er að hefjast. Hann beindi til mín þremur spurningum og ég leitaði eftir ráðgjöf hjá Hafrannsóknastofnun til svars við þeim. Ég styðst við þau svör í þeim orðum sem ég læt falla hér á eftir. Stofnmat og veiðiráðgjöf grásleppu byggist á stofnmælingu botnfiska sem gerð er að vori. Í þessum leiðangri, sem hefur verið farinn allt frá árinu 1985 til yfirstandandi árs, hafa að meðaltali fengist um 950 grásleppur á ári. Hrognkelsi hafa verið á þessum stöðvum í 28–53% tilvika. Að meðaltali hefur verið farið á 570 mælipunkta á hverju árabili og staðan er þannig að það fást færri rauðmagar á þessum stöðvum en grásleppur, þeir eru til muna færri. Hafrannsóknastofnun vill þar með ekki fallast á að stofnmat hennar í grásleppu byggist á tiltölulega fáum fiskum. Það er hins vegar mat Hafrannsóknastofnunar að vísitala um stærð grásleppustofnsins frá stofnmatinu gefi góða mynd af stærð og þróun stofnstærðar og byggir stofnunin veiðiráðgjöfina á þessari vísitölu. Hún bendir á að góð fylgni hafi verið á milli afla á sóknareiningu og vísitölunnar sem stuðst er við, þ.e. stofnmælingar botnfiska að vori. Til staðfestingar þessu má nefna að vísitalan í ár var sú hæsta frá upphafi mælinga, enda hafa aflabrögð verið með eindæmum góð. Bent er á að stofnmælingin fangi vel sveiflur í stofnstærð. Til viðbótar þessu eru tveir árlegir rannsóknarleiðangrar sem eru í gangi, sem eru netarall og makrílleiðangur sem farinn er í júlí. Tekið er undir það sem hv. þingmaður nefnir hér varðandi bata í rannsóknum, og við viljum meina að þar séu aðallega fjögur atriði undir; frekari þróun á aldursgreiningu grásleppu, nánari rannsóknir á hrygningarstofni, mat á hrygningardauða, rannsóknir á stofnerfðafræði hrognkelsis og útbreiðsla mismunandi stofnhluta. Rannsóknir á flestum þessara þátta eru í gangi eins og fjármagn leyfir hverju sinni í fjárlögum Hafrannsóknastofnunar. Í mati á veiðiþoli sæbjúgna hefur verið stuðst við afla á sóknareiningu veiðiskipa en slík nálgun hefur ýmsa annmarka. Til að styrkja veiðiráðgjöf sæbjúgna var því ákveðið á síðasta ári að bæta við stöðluðum togum og myndavélasniðum á sæbjúgnaslóð í grunnslóðarleiðangri til að hægt yrði að nálgast betur mat á breytingum í stofnstærð sæbjúgna, óháð veiðum. Vonir Hafrannsóknastofnunar standa til að á næstu árum verði hægt að byggja ráðgjöfina á þessum gögnum en að sjálfsögðu tengist það fjármögnun stofnunarinnar hverju sinni. Varðandi humarinn þá var aðferðum við stofnmælingar á honum breytt 2016, frá því að notast við mælingu með humarvörpu í að telja humarholur með neðansjávarmyndavélum. Það er í samræmi við það sem Alþjóðahafrannsóknastofnunin hefur mælt með til stofnmælinga. Jafnframt var á árinu 2018 hafist handa við að safna humarlifrum í þessum leiðangri til að fá mat á hugsanlega nýliðun stofnsins. Síðastliðið haust var ráðist í atferlisrannsóknir á humri til að fá mat á virkni hans og notkun á holum en slíkt getur varpað ljósi á óvissuþætti í stofnmati. Við styrktum þessar rannsóknir sérstaklega af ákveðnum lið frá ráðuneytinu. Hafrannsóknastofnun getur ekki fallist á að orsakir þess að afli í humri hefur dregist saman séu óþekktar og í raun ekki óumdeildar heldur því að viðvarandi nýliðunarbrestur hefur verið í humarstofninum undanfarin 16 ár. Stofninn hefur minnkað hratt á undanförnum árum. Það sjáum við bæði í gögnum sem og hjá veiðiskipum þrátt fyrir tækniframfarir í veiðum. Stofninn er talinn hruninn, þ.e. undir varúðarmörkum, og ljóst er að ef ekki kemur fram sterkur árgangur í humri munu líða a.m.k. 5–10 ár þangað til hans fer verulega að gæta í veiðum á ný og ástand stofnsins að skána. Ráðgjöf stofnunarinnar hefur miðast við þessa stöðu undanfarin ár, þ.e. mjög takmarkaðar veiðar og lokun svæða til að draga úr álagi á humarslóð.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Hér er til umræðu viðkoma og rannsóknir á grásleppu, sæbjúgum og humri. Mig langar að nefna grásleppuna. Veiðar á henni hafa verið í þessu formi frá stofnstærðarrannsókn 2012, eitthvað svoleiðis. Sitt sýndist hverjum um þær breytingar að setja grásleppuna í þetta form, sem meðafli í troll í togararalli. Þó verður að viðurkennast að ráðgjöf Hafró var mun stærri núna en undanfarin ár og það sannast að veiðin hefur aldrei verið eins mikil og núna. Því er eitthvað að marka þetta þó að ugglaust mætti gera miklu betur. Mig langar til að nota seinni mínútu mína í að tala um fisktegund sem er ekki á dagskrá. Það er lúðan. Bein veiði á henni var bönnuð 2012, eitthvað svoleiðis, og sett í reglugerð hvernig ætti að umgangast hana sem meðafla í ýmis veiðarfæri, þar á meðal línu, net og troll. Ég hef lagt það til, af því að það er algerlega bannað að landa henni sem meðafla á línu, að leyft yrði að landa henni sem meðafla til að hjálpa Hafrannsóknastofnun að sjá viðkomu hennar og vöxt. Hún hefur aukist gríðarlega sem meðafli, alveg gríðarlega. Hafrannsóknastofnun kvartar yfir því að ekki sé til fjármagn til að rannsaka og annað slíkt. Ef slík löndun væri leyfð myndi það verða til þess að það sæist á einhvern hátt hver viðkoma lúðunnar er. Ég er alveg öruggur á því að stór hluti þess 

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu um nytjastofna í sjó við Ísland, um þrjár fríðleiks- og gæðategundir. Það er ýmislegt sem bendir til að vísindamenn hafi ekki þau verkfæri sem til þarf svo hafa megi fullnægjandi yfirsýn um stærð og viðgang stofna og hvaða takmarkanir og möguleikar felist í að nytja þá. Hrognkelsa- eða grásleppuveiðar eru lifandi dæmi, mikilvægur þáttur í atvinnulífi á ákveðnum landsvæðum í fleiri mannsaldra. Eitt ágreiningsefnið er hreinlega stærð og hegðun grásleppustofnsins, það hversu slaklega við höfum rannsakað þessa og fleiri tegundir og á hæpnum forsendum, við veiðiráðgjöf jafnvel stuðst við gamlar afladagbækur eins og vísindagögn, frá þeim tíma þegar allt aðrar verkunaraðferðir tíðkuðust. Tilraunaveiðar á sæbjúgum hófust svo árið 2003. Þær jukust hratt og skiluðu mestu á land fiskveiðiárið 2017/2018 eða ríflega 5.400 tonnum. Árið eftir sló heldur betur í bakseglin og Hafró ráðlagði ekki meira en 1.730 tonn. Engu að síður reyndist veiðin nærri helmingi meiri eða um 3.200 tonn á síðasta ári. Á Flateyri er verið að setja upp um þessar mundir verksmiðju sem áætlað er að veiti allt að 10 manns vinnu allt árið við sæbjúgnavinnslu. Á sama tíma er verið að takmarka veiðarnar á öllum svæðum undan Vestfjörðum niður í sirka 300 tonn en var vel á annað þúsund tonn þegar mest var. Hvað segir þetta? Um humarveiðarnar þarf ekki að fara mörgum orðum. Þar hefur verið algjört hrun, nú er veiðin 6–7% af því sem veitt var fyrir áratug. Blasir ekki við, herra forseti, að verið er að ganga á þessa stofna og fleiri með ósjálfbærum hætti? Þarf ekki að bæta verulega rannsókn á lífríki sjávar við Ísland og tryggja Hafrannsóknastofnun aðstöðu og fjármagn  Herra forseti. Er þetta fiskveiðistjórn sem ástæða er til að guma af á heimsvísu?

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni, frumkvæðið að þessari umræðu. Því meiri upplýsinga sem okkur tekst að afla um vistkerfi hafsins og einstakar tegundir, þeim mun meiri möguleikar skapast á sjálfbærum nytjum, vernd lífríkis og vistkerfa og verðmætasköpun úr auðlindum hafsins. Ísland á þess vegna á öllum tímum að leggja áherslu á að rannsaka lífríki hafsins, bæði stofna sem við nýtum nú þegar og aðrar tegundir. Hér í dag eru hrognkelsið, grásleppan, humarinn og sæbjúgun sérstaklega til umræðu. Hrognkelsi hefur líklega verið nytjað frá upphafi Íslandsbyggðar en sæbjúgun og humarinn síður enda lífverur sem lifa á meira dýpi og voru lítt aðgengilegar meðan við réðum yfir minni tækni. Hugleiðingar sem vakna hjá mér varðandi fyrirkomulag þekkingaröflunar, þegar nýting hefst á nýjum stofni þar sem hvorki er til staðar vísindaleg þekking frá Íslandsmiðum né reynsluvísindi sjómannsins, eru hvort við eigum einhverjar verklagsreglur um samstarf frumkvöðla og Hafrannsóknastofnunar um þekkingaröflun þegar nýting nýrra stofna hefst. Hæstv. ráðherra, er ekki fullt tilefni til slíks samstarfs og sérstaks verklags? Tilraunaveiðar á sæbjúgum hófust árið 2003. Mest fór heildaraflinn í 5.000–6.000 tonn en í ár eru útgefin leyfi aðeins 2.200 tonn og síðustu ár. Ráðgjöf Hafró er samsett úr mati á veiðiþoli ólíkra svæða og heimilda til tilraunaveiða utan þeirra sem ná þá mest 50 tonnum í hverju hólfi. Ég velti fyrir mér hvernig sé svo unnið úr þessum upplýsingum til að auka þekkingu á stofninum. Það er svo annað mál að eðlilegt væri að kvótasetja veiðarnar og því legg ég áherslu á að atvinnuveganefnd geri atlögu að því að afgreiða fyrirliggjandi frumvarp um veiðar á sæbjúgum þótt það sé hluti af öðru stærra og umdeildara máli.

Virðulegi forseti. Þetta er ánægjuleg umræða og allt það. Hæstv. ráðherra fór stuttlega yfir það sem er í gangi í sambandi við rannsóknir hjá Hafrannsóknastofnun í tengslum við þær tegundir sem hér er spurt um. Hv. þm. Sigurður Páll Jónsson nefndi lúðuna sérstaklega, og þótti mér ræða hans athyglisverð. Ég verð að segja að mér finnst í þessari umræðu ákveðinn skortur á umræðu um loftslagsbreytingar og þau áhrif sem þær munu hafa á hafið og hafa nú þegar á hafið. Mér finnst umræðan einkennast mikið af spurningunni um ofveiði, eðlilega. Það er jú þess vegna sem við erum með kvótakerfi, þ.e. til að forðast ofveiði. En við stöndum frammi fyrir því að næstu áratugina verða miklar breytingar á hafinu, sem og á öðrum vistkerfum jarðarinnar. Sumt af því þekkjum við eitthvað, sumt þekkjum við ekki neitt og annað getum við getið okkur til um út frá líkindareikningi. Það eru þættir eins og súrnun sjávar, hækkun hitastigs, breytt fæðuúrval fyrir tegundirnar og þess háttar, fyrir utan auðvitað tækniframfarir í veiðum. Ég velti fyrir mér hvort einnig hefði mátt spyrja, og ég varpa því fram til hæstv. ráðherra í þessari ræðu, hvort í rannsóknum sem stuðst er við við veiðiráðgjöf í framtíðinni, næstu áratugi, þurfi ekki að fara að leggja sérstaka áherslu á það við hverju við getum búist eftir áratug, eða tvo eða þrjá eða fjóra, vegna loftslagsbreytinga og þeirra áhrifa sem við vitum að þær munu hafa á lífríki sjávarins. Ég hygg nefnilega að þótt við höfum alltaf þurft að rannsaka þessar tegundir, alveg óháð loftslagsbreytingum, sé núna meiri ástæða til að gefa í þegar kemur að rannsóknum. Það snýst ekki bara um ólíka hagsmuni í tengslum við spurninguna heldur líka þá staðreynd að hér etjum við kappi við sameiginlegan óvin sem loftslagsbreytingar eru.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir athyglisverða umræðu sem einmitt þrýstir okkur sem hér erum inni og mótum stjórnsýsluna og lagaumhverfið til þess að vanda okkur nákvæmlega á þessum tímum. Ég vil taka heils hugar undir þau orð sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson lét falla áðan um loftslagsbreytingar. Um leið er það undirliggjandi tónn hjá hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni varðandi mikilvægi þess að við vöndum okkur við rannsóknir, að við styðjum við helstu vísindastofnanir okkar, sem að mínu mati er Hafrannsóknastofnun í þessu tilviki og svo er hægt að tala um aðrar vísindastofnanir eins og Háskóla Íslands. Ég tel lykilatriði að við gerum allt sem í okkar valdi stendur til að auka sjálfstæði Hafró, líka frá hagsmunaaðilum, það er náttúrlega gömul saga og ný, þannig að hún geti fengið sjálfstæði til rannsókna á fjárhagslegum grunni, einnig til að fara í skoðun á vistkerfi sjávar, hvaða áhrif loftslagsbreytingar hafa, því að þetta hefur gríðarleg áhrif til skemmri og lengri tíma. Þetta hefur líka áhrif á trúverðugleika okkar sem fiskveiðiþjóðar. Það er það mikilvæga. Þrátt fyrir að við hæstv. sjávarútvegsráðherra deilum um hvað sé eðlilegt gjald, deilum um hvert auðlindaákvæðið í stjórnarskrá eigi að vera, þá erum við sammála um að við eigum að halda áfram á þeirri farsælu leið sem að mínu mati var mótuð fyrir nokkuð löngu síðan, þ.e. að byggja á sjálfbærum veiðum sem styðjast við vísindalega ráðgjöf. Þetta er rauði þráðurinn í fiskveiðistjórn okkar. Við megum ekki fara að slaka á þeim þræði eða jafnvel klippa í sundur og stagbæta hann síðan eftir á. Varðandi humarinn, sæbjúgun, hrognkelsin, grásleppuna þá eru ákveðin teikn á lofti sem augljóslega segja okkur að við höfum ekki stutt nægilega við Hafrannsóknastofnun og beint sjónum okkar nægilega að því hvernig við getum byggt upp til skemmri og lengri tíma í þessu. 

Virðulegur forseti. Varðandi grásleppu þá vitum við að hún hrygnir á grunnslóð uppi í fjöru en elst síðan upp í efstu lögum sjávar í óravíddum úthafsins. Stofnstærð þessarar fisktegundar er tómt rugl, sem sést best á þeirri gríðarmiklu hrognkelsisgengd sem verið hefur við strendur landsins nú í vor og stendur enn yfir og virðist ekkert lát á. Aflabrögð hafa verið langt umfram þær væntingar sem lesa mátti út úr svokallaðri ráðgjöf vísindamanna Hafrannsóknastofnunar. Nær væri að þeir væru látnir einbeita sér að rannsóknum á líffræði og gögnum um útbreiðslu hrognkelsa en að þeir sitji langdvölum og reikni út allt vit í stofnstærðum sem byggja á óhaldbærum gagnagrunni. Það er af og frá að grásleppubátar geti nokkru sinni ofveitt þennan stofn. Veiðar úr honum fara fram við ströndina og strandlengja Íslands er gríðarlega löng og fráleitt að nokkrar netalagnir þar sem veiðist í fáeinar vikur að vori skipti nokkru máli. Hins vegar er spurning hvort ekki mætti skoða enn betur en nú er gert veiðistærð hrognkelsis sem meðafla í flotvörpu fiskiskipa, bæði heildarmagn og líka lengdardreifingu og aldur þeirra hrognkelsa sem þannig veiðast, og í úthafinu. Þær upplýsingar gætu skilað dýrmætum gögnum um útbreiðslu hrognkelsa í úthafinu. Þeirra yrði aflað með rannsóknum sem færu fram um borð í flotvörpuskipunum og væri grásleppumeðaflinn þá tekinn til rannsóknar og skráningar. Forseti. Vissulega þarf að endurmeta allar okkar rannsóknir á hrognkelsum og taka þær til gagnrýninnar endurskoðunar með umbætur í huga. Það gildir reyndar um allar okkar haf- og fiskrannsóknir. Sem fiskveiðiþjóð getum við ekki leyft okkur annað en að stórefla líffræðilegar og vistfræðilegar rannsóknir í hafinu umhverfis Ísland. Við í Flokki fólksins viljum meira af slíkum rannsóknum en minna af gagnslausum úttektum sem byggjast á álíka rugli og þegar Sölvi Helgason var sagður hafa reiknað tvíbura í konu og var annað barnið svart en hitt hvítt. Slíkt á ekkert skylt við alvöruvísindi. Virðulegur forseti. Vitanlega þarf að gera gangskör að því að auka rannsóknir á öllum tegundum hér við land, ekki síst á líffræði þeirra og útbreiðslu, á vistkerfi hafsins og umhverfi Íslands. - Ég kem í seinni ræðu að humri og sæbjúgum.

Herra forseti. Auðlindanýting þarf auðvitað að byggja á sem bestri vísindalegri þekkingu og einnig því að þekking þeirra sem hafa nýtt auðlindina í áranna rás, sjómanna, sé nýtt. Veiðistýring staðbundinna tegunda þarf því alltaf að byggja á öflugum grunnrannsóknum á mismunandi tegundum, hvort sem um ræðir hrognkelsi, sæbjúgu, ígulker eða humar. Vissulega vakti það upp spurningar um áreiðanleika ráðgjafar Hafró og á hvaða grunni ráðgjöfin væri byggð þegar ráðgjöfin fyrir veiðiárið í ár hækkaði um 74% á milli ára en á síðasta ári voru veiðar stöðvaðar í bullandi veiði þegar veiðar norðvestanlands voru rétt að byrja. Rannsóknir sem byggst hafa á togararalli vekja því miklar efasemdir einar og sér. Horfa þarf til öflugra rannsókna á grunnslóð. Sjávarlíftæknifyrirtækið Biopol á Skagaströnd hefur stundað rannsóknir á hrognkelsum í samstarfi við sjómenn og Hafró frá árinu 2008. Mikilvægt er að nýta sem best þær rannsóknir og þá vísindalega þekkingu sem þar hefur byggst upp. Nýting og veiði á sæbjúgum og ígulkerjum á eftir að aukast og ásókn í enn frekari nýtingu þessara tegunda mun kalla á miklum mun meiri rannsóknir allt í kringum landið. Uppbygging fyrirtækja í þessum greinum kallar á staðbundna veiðistýringu sem byggð er á svæðisbundnum rannsóknum. Miklar áhyggjur hafa verið af ástandi humarstofnsins síðustu ár og þar hefur verið kallað eftir enn frekari rannsóknum á lélegri nýliðun humars og áhrifum öflugra togveiðarfæra sem fara illa með botninn og humarholurnar. Aukinn smáhumar í afla nú gefur þó von um að nýliðun sé eitthvað að aukast en áhugavert er að fylgjast með tilraunaveiðum sem eru nú út af Breiðafirði með humargildrum á svæðum þar sem slíkar veiðar hafa ekki verið stundaðar áður. Vera má að alls kyns gildrur verði meðal þeirra veiðarfæra sem eiga eftir að taka meira pláss í fjölbreyttum veiðarfærum þegar fram líða stundir.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir þessa umræðu og ráðherranum fyrir skjót svör. Ég vil byrja á því að segja þá skoðun mína að Hafrannsóknastofnun hafi ekki nægilegt fjármagn eða svigrúm til að sinna öllum þeim rannsóknum sem við myndum vilja sjá. Grásleppa, sæbjúgu og humar eru hluti þeirra tegunda sem þarfnast meiri tíma og fjármagns til rannsókna. Grásleppan er rannsökuð í togararallinu sem gefur mynd af stöðu stofnsins en þó ekki nægilegar upplýsingar að margra mati. Sæbjúgun hafa lítið verið rannsökuð en nokkuð byggt á veiðum annarra þjóða og rannsóknum á þeim stofni og atferli hans. Í upphafi þessa kjörtímabils voru að frumkvæði mínu haldnir fundir í atvinnuveganefnd með Hafró, útgerðarmönnum og humarverkendum vegna slæmrar stöðu humarstofnsins. Nú er svo komið að stofninn er hruninn. Fyrir nokkrum árum var algengt að í fimm tíma togi væri aflað 200–300 kg af humarhölum. Nú er svo komið að eftir fimm tíma tog er afurðin um 5 kg á humarbleyðum á þessari vertíð. Reyndir sjómenn og skipstjórar með áratugareynslu þekkja ekki lengur humartogslóðirnar sem þeir fiskuðu svo vel á á árum áður. Það þarf að auka rannsóknir á því hvort of stór skip og of þung veiðarfæri hafa þau áhrif á búsvæði humarsins að þau skemmist. Virðulegi forseti. Þegar humarveiðar voru að dragast upp veiddist eingöngu stór humar. Engin nýliðun var í stofninum og það hræddi menn. Loftslagsbreytingar, segja sumir. Íslenskur humar í köldum sjó hrygnir einu sinni á tveggja ára fresti þegar sami stofn hrygnir einu sinni á ári í hlýrri sjó, þannig að það hefur ekki þau áhrif. Um leið og við eflum rannsóknir á þessum stofnum þarf að hafa í huga reynslu okkar bestu manna í skipstjórastétt sem þekkja humarmiðin eins og lófann á sér. Virðulegur forseti. Um leið og við verðum að auka getu Hafró til rannsókna og mats á fiskstofnum og afrakstri af þeim 

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu. Það er aldrei of mikið rætt um sjávarútveg enda er sjávarútvegur enn þá ein af okkar helstu undirstöðuatvinnugreinum. Þess vegna er þessi umræða einnig mikilvæg. Ég tek undir það með málshefjanda að auka eigi rannsóknir á þeim stofnum sem hér voru nefndir, þ.e. á sæbjúgum, humri og grásleppu. Ég vil einnig nota tækifærið og benda á að ég tel að stórauka eigi rannsóknir á loðnu, atferli hennar og hrygningar- og göngumynstri. Það er alkunna að hrun hefur orðið í humarstofninum á síðasta áratug. Nær engin nýliðun hefur verið í humarstofninum frá 2010 til 2011, en eldri humar hefur haldið uppi veiðunum nokkur ár þar á eftir. Nú er svo komið að við veiðum einungis innan við 10% af því sem var hér fyrir 10–12 árum, þannig að það er eitthvað mikið að gerast. Sóknargeta togaranna hefur stóraukist, togarar á humri eru orðnir miklu aflmeiri og með meiri toggetu en fyrir bara nokkrum árum. Þetta hefur óneitanlega áhrif á búsvæði humarsins og það þarf auðvitað að rannsaka. Hverjar sem orsakirnar eru fyrir hruni stofnsins, sem getur auðvitað endað í því að þessar veiðar verði alfarið bannaðar um tíma, hefur á svipuðum tíma einnig verið hrun í sandsíli og sjófugli á sunnanverðu landinu og líka í keilu og blálöngu, en sumir þessara stofna virðast hafa verið að ná sér síðastliðin ár þannig að þetta er ekki einungis bundið við humarinn. Ég vil ljúka máli mínu á að benda á að humarveiðar eru mjög mikilvægar við suðurströndina, sérstaklega á Höfn í Hornafirði og í Vestmannaeyjum. Ég legg til að þingið taki það einnig til umræðu hvernig bregðast eigi við því þegar atvinna, vegna svo mikilvægrar tegundar, fellur svona skart og mikið á einstaka landsvæðum.

Herra forseti. Allt í kringum okkur eru gjöful fiskimið. Veiðar og vinnsla sjávarfangs er ein af helstu undirstöðum í uppbyggingu velferðarríkisins á Íslandi. Stefna stjórnvalda í sjávarútvegi á að stuðla að sjálfbærri og ábyrgri nýtingu lifandi náttúruauðlinda í hafi, byggt á sterkum vísindalegum grunni. Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi, SFS, hafa tekið til umsagnar tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir árin 2022–2026 og er þar margt áhugavert sem ég get tekið undir. Þar ræða þau m.a. um að þegar efnahagsleg niðursveifla er í gangi, og þá sérstaklega tengt Covid, séu allir markaðir sérlega viðkvæmir og sala sveiflukennd. Þá sé þörf á að horfa til fleiri tækifæra. Þau telja afar mikilvægt að efla og bæta verulega rannsóknir á lífríki sjávar og að Hafrannsóknastofnun verði tryggt fullnægjandi fjármagn til nauðsynlegra rannsókna. Hér er ég mjög sammála. Í nýrri fjármálaáætlun 2022–2026 kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Útgjaldaáætlunin byggist alfarið á stefnumörkun gildandi fjármálaáætlunar og fjárlögum 2021 og hefur einungis verið uppfærð vegna veigameiri breytinga sem leiða af uppfærðri þjóðhagsspá og í einstaka tilvikum breytingum Alþingis við 3. umr. fjárlaga sem ekki hafði verið tekið tillit til í gildandi áætlun.“ Herra forseti. Vandaðar rannsóknir eru forsenda þess að auðlindin okkar í hafinu verði nýtt á ábyrgan og sjálfbæran hátt. Því er borðleggjandi að útgjöld til Hafrannsóknastofnunar geta skilað margföldum ávinningi. Auknar rannsóknir á nýtingu fjölmargra minni fiskstofna verður að stunda með ásættanlegum hætti. Það gæti skilað mörgum tækifærum um allt land og ýmis tækifæri gætu sprottið upp í brothættum byggðum. Rannsóknir á nýtingu fjölmargra minni fiskstofna hafa aldrei verið stundaðar með ásættanlegum hætti. Það er ekki nægilega gott. Nauðsynlegt og löngu tímabært er að gerðar verði ráðstafanir með myndarlegri eflingu rannsókna.

Virðulegi forseti. Þetta er góð umræða og mikilvæg og ætla ég í þessari seinni ræðu að víkja aðeins að hrognkelsunum. Við lítum oft þannig á að hrognkelsi sé fiskur sem ferðist lítið, haldi sig á grunnsævi og jafnvel alla tíð í sömu fjörunni. Það er þó fjarri lagi. Hann lifir á hörðum botni á 20–200 m dýpi en utan hrygningartímans finnst hann oft langt úti í hafi. Það hefur verið ákveðinn vandræðagangur uppi með mat á veiðiþoli stofnsins síðustu ár en þó hefur verið farið í ákveðnar leiðréttingar, m.a. við mat á veiðinni, aftur í tímann. Rannsóknir á stofnstærð og afkomu hrognkelsisins hafa þrátt fyrir það, eins og fram kom í máli hæstv. ráðherra áðan, sýnt nokkuð gott samræmi í niðurstöðum á stofnstærðarmati og grásleppuveiðinni á hverju vori. Reynslan sýnir samt að það er full ástæða til að horfa jafnframt til fleiri mælikvarða til að ná betra samhengi í fjölbreyttar upplýsingar sem fyrir liggja og til að móta mælikvarða til að vakta stofninn til framtíðar. Sjávarlíftæknisetrið BioPol á Skagaströnd hefur frá 2008 fengist við rannsóknir á lífsháttum og hegðunarmynstri hrognkelsa og einmitt sýnt fram á umfangsmikil ferðalög einstakra fiska með ströndum landsins á hrygningartíma, sem hafa komið mörgum á óvart. Það leiðir hugann að ýmiss konar nýrri tækni sem á eftir að auka tækifæri til hafrannsókna, svo sem ýmiss konar tækni við fjarkönnun sem á bæði að geta nýst á yfirborði sjávar og á botninum. En síðan, eins og fram hefur komið í umræðunni, er mjög mikilvægt að hvetja til nýsköpunar við að nýta allan þann feng sem að landi kemur, öðruvísi náum við ekki sjálfbærni. Að lokum: Ættu íslenskar rannsóknastofnanir eins og Hafrannsóknastofnun ekki að leggja meira upp úr almennri fræðslu og upplýsingagjöf, skrifum á mannamáli, um stöðu einstakra tegunda til að efla almenna þekkingu á hafinu?

Virðulegi forseti. Það er algjörlega eðlilegt og viðbúið að hagsmunir togist á þegar við þurfum að takmarka nýtingu einhverrar auðlindar til að halda í auðlindina sjálfa. Þá finnst eðlilega einum of mikið nýtt og öðrum of lítið nýtt. Hygg ég að það sé mjög skýrt og ríkt tölfræðilegt mynstur milli þess hvaðan fólk kemur að þeirri spurningu og hvað því finnst. Hér er spurt hvort ekki þurfi að auka rannsóknir á ýmsum tegundum og endurskipuleggja þær. Svarið við þeirri spurningu hygg ég að sé einfaldlega: Jú, að þess þurfi, það sé við hæfi. Ég hlýddi vel á ræðu hæstv. ráðherra og fannst það ekki koma skýrt fram í svari hans, sem mér finnst mikilvægt að sé mjög skýrt.  En sömuleiðis, eins og kom fram í ágætri ræðu hv. þingmanns Miðflokksins áðan, er upplifunin á sjónum oft önnur en sú sem veiðiráðgjöfin segir til um. Það ástand eitt og sér er óheppilegt, virðulegi forseti. Það er langtum betra að veiðiráðgjöfin sé byggð á gögnum og þekkingu og rannsóknum sem eru óyggjandi í augum allra sem að borðinu koma, en þá þarf Hafrannsóknastofnun að hafa fjárhagslega burði til að sinna þeim rannsóknum sem sinna þarf. Þetta er ekki sagt til þess að draga úr annars ágætri hugmynd hv. þingmanns Miðflokksins áðan. Í öllu falli fæ ég ekki betur séð en að svarið sé: Já, það þarf að auka rannsóknir í þessum efnum, ekki síst til að auka nýtingu auðlindarinnar og fara betur með hana.

Virðulegi forseti. Sæbjúga og leturhumar - víkjum fyrst að sæbjúganu. Nokkrir bátar hafa stundað veiðar á þeim undanfarin ár. Sæbjúgu eru hryggleysingjar sem vart eða ekki er hægt að aldursgreina og skipta í árganga. Eflaust skortir töluvert á rannsóknir á þessum lífverum og útbreiðsla þeirra er að miklu leyti ókönnuð. Fylgjast þarf grannt með afla í sóknareiningu á skilgreindum veiðisvæðum en líka stærðarsamsetningu aflans. Vafi leikur á að rétt sé að setja kvóta á þessar veiðar þar sem ekkert er vitað um stofnstærð eða þróun á henni. Sóknarnýting með vistvænum veiðarfærum og vökulu auga fyrir afla í sóknareiningu er skynsamlegri leið til sjálfbærrar nýtingar. Þá má líka spyrja hvort ekki sé ástæða til að reyna að kanna hvort og þá hvernig þeir plógar sem dregnir eru eftir hafsbotninum skaða annað lífríki á botninum eða hvort veiðarnar leiði til vistkerfisbreytinga. Þó ber að geta þess að Bergur Garðarsson, skipstjóri á Akranesi, sem er frumkvöðull í þessum veiðum, segir í samtali við Fiskifréttir í maí 2019, að menn hafi tekið upp plóga sem ganga á hjólum í stað skíða og það fari betur með botninn. Í sama viðtali segir að svo virðist sem kvótasetningin hafi leitt til rányrkju á miðunum þar sem menn hafi verið að draga ítrekað sömu blettina til að ná sér í veiðireynslu sem gæti legið til grundvallar við kvótasetningu. Hvað þarf að hvíla bleiðurnar lengi eftir að dregið hefur verið á þeim? Ljóst er að tíminn og reynslan hefur kennt mönnum ýmislegt varðandi sæbjúgað og vonandi fylgist Hafrannsóknastofnun grannt með. Þá að humrinum. Þar hefur veiðin gjörsamlega hrunið og stofninn með. Hvað veldur? Nýliðunarbrestur. En af hverju? Er kynþroska humar horfinn vegna ofveiði eða rányrkju? Eða eru það náttúruöflin vegna afráns annarra tegunda, svo sem þorsks og kannski makríls. Hvað með þau veiðarfæri sem notuð hafa verið? Vekja má athygli á fyrirspurn hv. þm. Ingu Sæland til hæstv. sjávarútvegsráðherra um humarveiðar á 149. löggjafarþingi 2018–2019. Þar kemur ýmislegt áhugavert fram 

Herra forseti. Ég biðst afsökunar á því að hafa farið með rangar upplýsingar um fjölda fiska í togararalli þegar kom að hrognkelsunum, ég hef bara fengið rangar upplýsingar um það. En það er auðvitað ánægjulegt ef góð aflabrögð eru fram undan og hafa verið. Það gæti kannski skrifast á hlýnun sjávar að einhverju leyti. Við verðum auðvitað að haga ráðgjöfinni í samræmi við aflabrögð og annað og það er nægt tilefni til frekari rannsókna á þessum sviðum. Hvað humarinn varðar þá lofar ný rannsóknartækni góðu, en ég ætla samt sem áður að halda því fram að um ofveiði hafi verið að ræða, einkum vegna þess að verið er að breyta um veiðiaðferð og taka mjög stór og þung troll í notkun. Samdrátturinn í sæbjúgum bendir til ofveiði og þar verður að stilla veiðinni í hóf. 2.000 tonn eru jafnvel of mikið. Hver veit það? Það vantar verulega í þær rannsóknir. Loftslagsbreytingar. Ég ræddi það einmitt í inngangsræðu minni hversu mikilvægar þær eru og umhverfisbreytingar sem þeim fylgja. Það er jú þannig að það eru oftast samþættar orsakir sem valda því að fiskstofnar eða aðrir dýrastofnar í náttúrunni hrynja skyndilega og við þurfum að gæta þess að einblína ekki á eitthvað eitt heldur komast að því hvað þarna er, hvort sem er hvað varðar humarinn eða sæbjúgun. Niðurstaða mín er einfaldlega sú að við megum ekki slaka á, heldur tryggja nægt fé, tæki og mannafla til öflugri sjávardýra- og umhverfisrannsókna en verið hefur. Ég vil að við aukum við þær og ég vil líka að við sjáum til þess að sjálfbærni sé ekki bara hugtak á góðum dögum heldur sé hún raunverulega bjart leiðarljós í öllum náttúrunytjum á Íslandi, ekki síst í sjávarnytjum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hefur átt sér stað og sérstaklega málshefjanda, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni. Hér hefur verið töluvert rætt um umhverfismálin og loftslagsmálin og áhrif þess á það sem við erum að gera varðandi rannsóknir og þá vil ég nefna, og er þá m.a. að bregðast við orðum hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar, að nú er væntanleg skýrsla frá Hafrannsóknastofnun sem unnin er að minni beiðni og er um umhverfis- og vistkerfisbreytingar í hafinu umhverfis Ísland. Meginspurningin þar er hvað sé að gerast í hafinu og þar á að ræða helstu áskoranir sem við blasa sem stafa af völdum loftslagsáhrifa. Stofnunin mun draga þar upp mögulegar sviðsmyndir og hvernig best verði brugðist við með tilliti til þeirra áherslna sem stjórnvöld verða að leggja á komandi árum í þágu rannsókna á þessari mikilvægu auðlind okkar. Það er vel og ég tel að það sé mikill samhljómur í þingsal í þessari umræðu eins og oft áður um að við eigum að styrkja grunnrannsóknir eins vel og við mögulega getum hverju sinni. Við höfum eðlilega skiptar skoðanir á fiskveiðistjórnarkerfinu en ég vil ítreka að fiskveiðistjórnarkerfið á Íslandi er í raun tvíþætt. Annars vegar er þetta líffræðileg og lífræn stjórnun og hins vegar er þetta stjórnun á veiðum á grunni þess sem við ákveðum hvert heildaraflamark á að vera. Við komum okkur saman um það á grundvelli vísindalegrar ráðgjafar og sem betur fer fylgjum við henni í öllum megindráttum. Síðan eru átökin um stjórnun veiðanna. En skilaboð stjórnvalda hingað til til sjávarútvegsfyrirtækjanna hafa verið: Hámarkið afrakstur þessarar takmörkuðu auðlindar eins mikið og þið mögulega getið og þið hafi töluvert frelsi til þess. En að sjálfsögðu eru alltaf skiptar skoðanir pólitískt um það hversu langt eða skammt eigi að ganga í þeim efnum. Ég þakka kærlega fyrir þá umræðu sem hér hefur átt sér stað.

Forseti. Ég vona bara heitt og innilega að þýðingin verði ekki til þess að lögfesting verði sett í frost á vegum ríkisstjórnarinnar. Ég óttast langmest að þetta verði eina afmælisgjöf ríkisstjórnarinnar til Öryrkjabandalags Íslands á 60 ára afmælinu, þ.e. þýðingin en ekki lögfestingin. Ég vona heitt og innilega að lögfestingin verði ekki fryst bara vegna þess að við erum komin með góða þýðingu.

Herra forseti. Vissuð þið að fyrir tveimur árum samþykkti Alþingi að það bæri að lögfesta samninginn um réttindi fatlaðs fólks? Vissuð þið að fyrir hálfu ári átti ríkisstjórnin að vera búin að leggja fram frumvarp um lögfestinguna? Vissuð þið að ríkisstjórnin er framkvæmdarvald og henni ber að framfylgja vilja þingsins? Vissuð þið að ekkert frumvarp um lögfestingu er komið fram frá ríkisstjórninni þrátt fyrir skýran vilja þingsins? Ríkisstjórnin hefur ekkert val hér að mínu mati. En er þessari ríkisstjórn virkilega alvara að láta þetta mál af öllum, mál sem snertir mannréttindi fatlaðs fólks og öryrkja á Íslandi, mæta afgangi? Þetta mál sem við vorum að greiða atkvæði um hér er um þýðinguna, gott og vel, en lögfestingin er eftir. Ég auglýsi eftir lögfestingu á frumvarpinu sem við erum öll búin að samþykkja að ríkisstjórnin leggi fram. Hvar er frumvarpið, hæstv. forsætisráðherra?

Herra forseti. Það er mikið fagnaðarefni að við séum að fara að greiða atkvæði um nýja þýðingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks vegna þess að fyrri þýðing hefur verið gagnrýnd af samtökum fatlaðs fólks og fagfólki. Það er algjört grundvallaratriði, og ég furða mig dálítið á þeirri umræðu sem hér hefur verið, fyrir okkur sem berjumst fyrir lögfestingu á samningnum að það liggi fyrir þýðing sem sátt ríkir um. Það er því mikið fagnaðarefni að við séum að greiða hér atkvæði um þýðinguna og í umfjöllun nefndarinnar kom fram að það ríkir sátt um hana, bæði meðal þeirra sem málið varðar sérstaklega sem og fræðafólks á málefnasviðinu.

Virðulegi forseti. Þetta er mikilvægt skref en þó einungis hænuskref í átt að því að við náum að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk. Við þurfum að lögfesta hann, það var ákveðið og samþykkt á þessu þingi fyrir tveimur árum að það ætti að gera. Allir greiddu því atkvæði, nema tveir þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem studdu ekki það mál. Það er ekki mikið eftir af tímanum og það er fullt af málum sem ríkisstjórnin hrúgar hingað inn og ég hefði talið það ekki bara æskilegt heldur nauðsynlegt og virðingarvert að ríkisstjórnin hefði kynnt hér til leiks frumvarp sem myndi lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það hefði verið bragur á því. Ég mun segja já við þessu máli. En þetta er bara eitt skref. Við þurfum að stíga mun stærra skref í þágu fólksins okkar, í þágu þeirra sem mest þurfa á því að halda og í samræmi við ótvíræðan vilja löggjafarvalds okkar Íslendinga.

Herra forseti. Þetta er fjórða frumvarpið sem við erum að samþykkja á þessu þingi sem snýr að kynrænu sjálfræði og réttindum fólks með kynhlutlausa skráningu, sem breytt hefur kynskráningu sinni. Þetta er gríðarlegt fagnaðarefni og við höfum verið að gera ofsalega mikilvægar breytingar til að tryggja mannréttindi í okkar samfélagi. Ég fagna því svo sannarlega að hér sé atkvæðataflan algræn og við séum þar með búin að ljúka fjórum frumvörpum sem lúta að þessum málaflokki.

Herra forseti. Ég segi já við þessu en mig langaði bara aftur að taka fram, eins og ég gerði hér síðast, að fara verður fram heildarendurskoðun á þeim lagabálkum er varða persónurétt. Það er ekki nóg að uppfæra einungis orðalagið heldur þarf að líta á þetta allt heildstætt þannig að réttindi fyrir öll haldist inni í lögunum og nái yfir okkur öll.

Virðulegur forseti. Ég hef átt í bölvuðum vandræðum með að gera upp hug minn um það hvernig ég ætla að greiða atkvæði við lokaafgreiðslu þessa máls. Eins og frægt er orðið er ég mikill talsmaður þess að hafa sérstakt, ytra, sjálfstætt og gott eftirlit með störfum og starfsháttum lögreglu. Það er að hluta til markmið þessa frumvarps að auka það litla eftirlit sem er til staðar. Mér er skapi næst að sitja hjá við afgreiðslu málsins vegna þess að mér finnst ekki nóg að gert. Mér finnst málið því miður einkennast af því viðhorfi hérlendis að lögreglunni sé í meginatriðum einfaldlega treystandi. Það er ekki spurningin, virðulegi forseti, heldur hvers eðlis stofnunin er. Hún er valdastofnun sem fer með það hlutverk að beita fólk líkamlegu valdi eftir þörfum. Það er mikið vald og þarf mikið eftirlit með því. Ég ætla að splæsa grænu á þetta frumvarp í þetta sinn en ég vildi koma hér upp og lýsa þessum fyrirvara mínum og þeirri skoðun minni að halda verði áfram að auka eftirlit með starfsemi lögreglu.

Forseti. Ég vil gera grein fyrir því af hverju ég ætla að sitja hjá í atkvæðagreiðslu um þetta frumvarp. Ég er sammála hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni um að það sé virkilega gott að verið sé að gera þessar breytingar á þessari nefnd, en þetta er mjög lítið skref. Í 6. gr. frumvarpsins kemur einfaldlega fram að heimilt sé að veita erlendum lögreglumönnum lögregluvald á Íslandi. Þessi grein er ekki útskýrð nægilega vel. Ekki er settur góður rammi um hvað þetta þýðir og mér finnst það ekki góð lagasetning þegar mörgum ólíkum lagagreinum er splæst saman í eitt frumvarp og við þurfum annaðhvort að segja já eða nei við þeim öllum.

Herra forseti. Það er rétt sem kom fram í máli hv. þm. Olgu Margrétar Cilia að það eru nokkrir aðgreindir þættir í þessu frumvarpi sem felur í sér breytingar á lögreglulögunum. Hér er ekki um að ræða heildarendurskoðun á þessari löggjöf heldur er verið að takast á við þrjá afmarkaða þætti. Það er verið að koma á fót eða renna stoðum undir lögregluráð til að auka samstarf lögregluliða. Það er verið að tryggja lagastoð fyrir samstarfi við erlend lögregluyfirvöld, m.a. með heimildum til erlendra lögreglumanna þó að það sé alltaf á forræði íslenskra stjórnvalda. Í þriðja lagi er verið að styrkja stöðu eftirlitsnefndar um störf lögreglu. Allt eru þetta framfaramál og þess vegna styð ég frumvarpið.

Virðulegi forseti. Það er mikið fagnaðarefni að við séum að ganga frá þessu máli. Ég segi: Endurreisn starfsnámsins er hafin. Þetta frumvarp er mikið réttlætismál og fagnaðarefni fyrir allt menntakerfið, sérstaklega nemendur. Það felur í sér aukið jafnræði til náms. Frumvarpið er liður í aðgerðaáætlun til að efla starfs- og tæknimenntun í landinu og er unnið í samráði við fjölda hagaðila. Þetta er mikið fagnaðarefni og vil ég þakka hv. allsherjar- og menntamálanefnd kærlega fyrir alla vinnuna og öllum þeim sem hafa komið að þessu.

Virðulegur forseti. Ég tek undir með hæstv. ráðherra, ég held að það sé mikið fagnaðarefni að við séum að samþykkja þetta hér og ég styð það heils hugar. Sjálf hef ég flutt sambærilegt mál, nr. 269 á þskj. 300, um breytingar á þessum sömu lögum sem ganga út á það sama. Hér er önnur nálgun sem unnin hefur verið í meira samstarfi við háskólasamfélagið og því ber að fagna. Þess vegna styð ég þetta mál heils hugar.

Herra forseti. Við greiðum nú atkvæði um breytingar á umferðarlögum sem ná til ýmissa atriða, að einfalda ferla, skýra orðalag tiltekinna lagaákvæða og greiða fyrir innleiðingu reglugerða Evrópusambandsins. Lagðar eru til breytingar á 15 greinum umferðarlaganna sem nú eru í gildi frá 2019, flest jákvætt og þjónar vel tilgangi sínum. Þó getur þingflokkur Samfylkingarinnar ekki stutt breytingar á a-lið 1. gr. frumvarpsins þar sem lagt er til að hámarkshraði í vistgötum verði hækkaður. Þingflokkurinn styður því breytingartillögu hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar um að ákvæðið verði óbreytt frá því sem nú er.

Herra forseti. Í gildandi umferðarlögum er hámarkshraði í göngugötum og vistgötum 10 km eða sem næst gönguhraða vegna þess að þannig tryggjum við öryggi óvarinna vegfarenda í þessum sameiginlegu rýmum gangandi fólks og bíla. Í frumvarpinu er lagt til að hækka þennan hraða úr 10 km í 15 km af þeim ástæðum einum, að því er virðist, að það er til aukins hagræðis fyrir ökumenn sem gætu átt á hættu að aka of hratt og fá sekt vegna þess, jafnvel ökuleyfissviptingu ef þeir keyra þeim mun hraðar. Þetta er öfug þróun á röngum forsendum og því er hér lagt til að fella brott þetta ákvæði frumvarpsins og standa með þeim 10 km hámarkshraða sem er í gildandi lögum.

Forseti. Mig langar bara að þakka hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fyrir gott og samhent starf í þessum efnum og óska okkur öllum til hamingju með að loka þessum hálfrar aldar gamla kafla varðandi Heiðarfjall. Við getum verið stolt af því.