Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm: (Bernharð Stefánsson) : Enda þótt þetta sé stórt mál og hafi ekki ýkjamikið verið rætt í d. við 1. umr., þá sé ég ekki ástæðu til að hefja hér almennar umr. um það. Eins og hv. dm. er fullkunnugt, þá hefur þetta mál verið lengi á döfinni fyrir þinginu, þannig að ríkisstj. hefur haft það til meðferðar í samvinnu og samráði við flokkana. Það hefur því nú þegar fengið langa og rækilega meðferð,þó að ekki verði sagt, að svo sé sérstaklega í þessari d., en hv. dm. hafa fylgzt með því eins og aðrir þm. jafnóðum og eitthvað hefur gerzt í þessu máli. Fjhn. hefur ekki haft ýkjamikinn tíma til að athuga málið, en þó hefur hún rætt það allýtarlega á tveimur fundum, öðrum á laugardagskvöld, eftir að fundi hér var lokið, og hinum í gær. Eins og menn sjá á nál. á þskj. 765, þá er það undirskrifað af öllum nm., en það er víst tæplega hægt að komast svo að orði samt sem áður, að n. hafi orðið sammála um afgreiðslu málsins, þó að samkomulag hafi náðst um að gefa út sameiginlegt nál., en það eru þó allir nm. sammála um að ráða d. til þess að samþ. þetta frv. með breyt. En vegna þess að öll n. vill á vissan hátt mæla með málinu, þá varð samkomulag um að kljúfa ekki n., heldur skila sameiginlegu nál. En lengra náði samkomulagið ekki í n. Um brtt. fóru nm. hver sína leið, eins og sjá má á þeim þskj., sem fyrir liggja. Ég skal taka það alveg sérstaklega fram hvað mig snertir, að ég bauð meðnm. mínum þegar í stað, að ég skyldi fallast á frv. óbreytt, ef þeir vildu gera slíkt hið sama, og ég skal ekki leyna því, að ég gerði þetta með tilliti til þess, hvað nú er orðinn lítill tími til starfa fyrir d. og þingið í heild sinni. Þingslit eru ákveðin á morgun, og það er því hætta á, að þetta mál verði óafgreitt, ef það tekur nokkrum breyt. í þessari d. nú; yrði það þá að ganga til Nd. aftur, og svo má auðvitað búast við, að Nd. breyti því aftur í sitt fyrra horf og endursendi Ed. það. En þó að ég byðist þannig til að ganga að frv. eins og það nú liggur fyrir og þó að ég telji þá meðferð heppilegasta úr því sem komið er, þá er það ekki svo að skilja, að Framsfl., sem ég er umboðsmaður fyrir í fjhn., sé ánægður með frv. eins og það er. Frv. var lagt fyrir Nd. og flutt af fjhn, þeirrar d., og það var ekki lagt fyrir í þeirri mynd, sem Framsfl. hefði helzt óskað. Það bar keim af því, að umr. höfðu farið fram um málið og samkomulagsumleitanir við aðra flokka. Mér er því óhætt að fullyrða, að þær ráðstafanir, sem ætlazt var til, að gerðar væru samkv. frv. eins og það var lagt fyrir Nd., voru lágmark þess, sem Framsfl. taldi rétt að gera út af því ástandi, sam hefur myndazt í landinu og er að myndast. En Nd. dró úr þessum ráðstöfunum, sem ráðgerðar voru í frv., í mjög verulegum atriðum, að því er snertir aðra aðalfjáröflunarleiðina til þess að vinna með að hlutverki frv. Af þeirri ástæðu er Framsfl. óánægður með frv. eins og það liggur fyrir, þó að það skuli játað, að á öðrum sviðum tók það nokkrum breytingum til bóta í Nd. En þrátt fyrir þetta, þá er Framsfl. þeirrar skoðunar, að það beri að samþ. frv., því að ef það verður að 1., þá stendur ríkisstj. þó ekki jafnvarnarlaus og berskjölduð gagnvart því öfugstreymi, sem nú er í viðskiptum okkar og þjóðlífi eins og hún væri, ef ekkert væri nú gert. En það þýðir ekki að ræða um þetta, það náðist ekki samkomulag um að leggja til, að frv. yrði samþ. óbreytt, og mun ég nú hér eftir gera grein fyrir brtt., sem ég ber fram og fer í þá átt, sem Framsfl. óskar um breyt. á frv. En áður en ég hverf frá framsögu f. h. n., þá vil ég vekja athygli hér á einu atriði. Það er í 5. gr. frv. eins og hún nú er, viðvíkjandi útflutningsgjaldinu, að það kynni í fljótu bragði að verða litið svo á samkv. 1. um fiskveiðasjóð, að honum bæri ¼ hluti af útflutningsgjaldi því, sem samkv. þessu frv., ef að 1. verður, verður lagt á sjávarafurðir. En ég verð að líta svo á (og ég hef kynnt mér, að meiri hl. n. álítur það, en mér gafst ekki kostur að ræða við 3. nm. um þetta), að þetta ákvæði fiskveiðasjóðsl. geti þó .alls ekki átt við þetta frv., því að með því útflutningsgjaldi, sem ráðgert er í þessu frv., er allt öðru máli að gegna heldur en um það venjulega gjald, því að Þetta eru ekki tekjur ríkissjóðs í venjulegum skilningi, heldur á að leggja þetta gjald á í alveg sérstöku augnamiði, og ég lít þess vegna svo á, ekki sízt ef engin mótmæli koma fram gegn þeirri skoðun, að það sé alveg nóg að taka þetta fram í framsögu, að þetta umgetna ákvæði l. um fiskveiðasjóð geti ekki átt við þetta frv., þegar tekið er tillit til þess hlutverks, sem þessu útflutningsgjaldi er ætlað að hafa. Ég hef því ekki séð ástæðu til að beita mér fyrir því, að n. flytti brtt. út af þessu atriði. Þá er minni framsögu f. h. n. lokið, og skal ég þá snúa mér að því með örfáum orðum að minnast á þá brtt., sem ég flyt á þskj. 766. Eins og ég sagði fyrr, hefði ég talið öruggast, að samkomulag hefði getað orðið um að samþ. frv. óbreytt, en þetta samkomulag náðist ekki, og úr því svo er og úr því að hætta getur verið á því, að frv. verði breytt og það sent Nd. út af till. meðnm. minna, þá sá ég auðvitað enga ástæðu til annars en að þá gengju einnig atkv. um þessa till., sem ég hef borið fram og er í samræmi við frv. eins og það var lagt fyrir Nd. Efni þessara till. minna er, eins og menn sjá, það að taka upp aftur upprunalegu ákvæði frv. um aukaskatt af nettótekjum, 5% af nettótekjum með frádrætti eins og í till. greinir fyrir skylduómaga og af lágum tekjum og af fyrsta þúsundinu engan skatt. Ég þarf ekki að skýra þessa till., því að efni hennar var rætt ýtarlega í Nd., og dm. hér munu hafa fylgzt með því, og menn hafa skoðanir um það hver fyrir sig, og mér er það ljóst, að ræður breyta þar engu um. Ég veit vel, að það mun ekki vera vinsælt að bera fram slíka till. sem þessa, gjöld eru aldrei vinsæl. Hreppsnefndarmenn eru t. d. oft manna óvinsælastir, einungis vegna þess, að þeir leggja útsvörin á, þó að það sé óhjákvæmilegt að vinna það verk. Ég hef séð það í blöðum að undanförnu og heyrt menn tala um „nýju álögurnar“, og það hafa drifið að mótmæli gegn þessu frv., bæði frá verkalýðssamtökum og frá starfsmannafélagi ríkisins, og svo frá útgerðarmönnum gegn útflutningsgjaldinu. Það er alltaf auðvelt að safna mótmælum gegn útgjöldum, hvort sem það fé á að fara til almennra þarfa ríkisins eða til sérstakra framkvæmda eins og hér er um að ræða. Hver er það, sem helzt vill ekki komast hjá því að greiða gjöld? En það er annað, sem ekki er mótmælt. Það er ekki mótmælt, þegar verið er að krefjast þess, að ríkið rétti hjálparhönd til eins eða annars. Ekki var verið að mótmæla því, þegar hér voru samþ. l. um það að greiða starfsmönnum ríkisins fulla dýrtíðaruppbót samkv. vísitölu kauplagsnefndar. Ekki var því heldur mótmælt af hendi útvegsmanna, þegar þeir voru illa settir fyrir nokkru og Alþ. var að reyna að létta undir með þeirra atvinnurekstri. Þó að sumir virðist reka þá pólitík að gera miklar kröfur og mótmæla öllum skyldum, er það aðeins í áróðursskyni, því ekki er hægt að framkvæma hana. Nú er ekki ætlazt. til, að ríkið fái þetta fé til sinna framkvæmda. hað, sem menn verða að gera upp við sig, er, hvort ráðstafanirnar séu skynsamlegar fyrir þjóðarheildina og gjaldþegnana sjálfa. Í trausti þess, að svo sé, er frv. borið fram og framfylgt. Það verður að stöðva einhvers staðar kapphlaupið um að hækka allar tölur á báða bóga, a. m. k. er Framsfl. sannfærður um, að það þarf að spyrna fótum við, annars lendir þjóðfélagið fyrr eða síðar í þeim ógöngum, sem seint sést fram úr. Þess vegna má helzt ekki draga úr þeim ráðstöfunum, sem stofnað var til í frv. í fyrstu, og hef ég því tekið upp sem brtt. viðbótarskatt þann, sem um ræddi í 5. gr. frv., en felldur var niður í meðferð málsins í Nd. Í stað þessa viðbótartekjuskatts, sem á hærri nettótekjur nam allt að 5%, kom allt að 10% viðauki við þann tekjuskatt, sem nú er á lagður. Það er mikill munur á því, hvor skatturinn gefur meira. í nýafgreiddum, fjárlögum er tekju- og eignarskattur áætlaður 3 millj. kr., og veit ég ekki, hve mikið af því muni vera eignarskattur. En segjum, að þessi reikningur, sem er að nokkru leyti ágizkun um tekjur manna á s. 1. ári, sé allt of lágur og tekjuskatturinn geti numið 5 millj., þá nemur skattaukinn aldrei yfir ½ millj. kr. samt. Það er féð, sem ætlað er til stærstu ráðstafana, sem þjóðfélagið hefur lagt í nokkru sinni. Samkv. minni till. mundi fást miklu meira fé, ég vil ekki fullyrða, hve mikið, en svo að millj. króna skiptir. Möguleikarnir til að vinna á móti dýrtíðinni og styðja þá atvinnuvegi, sem kynnu af styrjaldarástæðum að verða hart úti, vaxa stórkostlega, ef brtt. mín verður samþ. Verði frv. breytt hér í d. á annað borð, tel ég, að fyrst og fremst eigi að færa það að þessu leyti til hins fyrra forms. Ég skal ekki orðlengja um brtt. meðnm. minna. Ég hef auðvitað ekkert umboð nefndarinnar til að tala um þær., né um brtt. á þskj. 769, frá hv. 5. landsk., sem ekki hefur verið tekin fyrir á nefndarfundi. Ég get ekki látið hjá líða að skjóta því að hæstv. forseta, að ég hef haft mjög lítið hljóð, ekki sakir ókyrrðar viðstaddra þdm., - þeir hafa hlustað úr sætum sínum, - heldur sakir háværra radda úr aðliggjandi herbergjum. Væri gott, að hann réði bót á því vegna þeirra þm., sem eftir eiga að tala.



Ef þetta mál hefði verið tekið fyrir á öðrum tíma þings og verulegt tóm verið til að veita því þá meðferð, sem svo stóru þjóðmáli hæfir, hefði ég sjálfsagt flutt um það dálítið inngangserindi frá almennu sjónarmiði. Hæstv. forseti hét því við fyrri meðferð frv. hér, að það skyldi leyft við þessa umræðu, en þó vil ég ekki neyta þess réttar, eins og á stendur, heldur ræða aðeins um það, er snertir brtt. mínar. Það er óviðkunnanlegt, að þegar Alþ. er búið að sitja lengur en nokkurn tíma áður, skuli þetta stórmál, sem við eigum líklega eftir að verða varir við dunurnar af eftir 10 ár, vera knúið gegnum þingið án undirbúnings og án þess, að tími vinnist til að tala um það. Það er alveg dæmalaust, hver flaustursmíð frv, er, og verða nefnd næg dæmi þess áður en lýkur. Eiginlega er aðeins um það eitt rætt, að leyfa ríkisstj. að krefja af þjóðinni óhemjumikla peninga og verja þeim svo til einhvers þarflegs, sem henni þóknast. Þótt það sé rétt hjá hv. frsm., að n. mæli með því að samþ. frv., fylgir því ekki mikil áherzla af minni hálfu. Ég trúi ekki, að verðlagið mundi hækka upp úr öllu viti héðan af, þótt ekkert væri að gert. Ég held að frumorsök verðbólgunnar sé algerlega röng skráning krónunnar. Ég gæti vel trúað, að verðlagið stöðvaðist, þegar það hefur náð vissu hámarki, þó að vitanlega komi þar fleiri ástaeður til greina en gengið. Ef í staðinn fyrir krónu er tekin upp önnur mynt miklu verðminni, skapar það óheilbrigða verðbólgu, en það er reynsla, að sú þróun stöðvast, er frá líður. Þess vegna er ég ekki svo ginnkeyptur fyrir þessu, að ég vilji samþ. þar svo að segja hvað sem er. Ég er því samþykkur, að reynt sé að vinna móti því óheillaverki, sem við vorum neyddir til í samningum við Englendinga, að skrá krónuna rangt. Með brtt. vildi ég vinna að því. Það var mjög göfugmannlegt af hv. frsm. að bjóðast til að vera með frv. óbreyttu, ef við vildum hinir sætta okkur við það án breyt. En ég geri samþykkt aðaltill. minnar að skilyrði fyrir því, að ég geti orðið með frv. Ég tel, að frv. hafi verið lagfært í Nd. Það var ekki aðeins gert af hlífð við almenning og við sóma Alþ. að samþ. ekki með þessu frv. ný skattal. þvert ofan í þau, sem þingið var nýlega búið að afgreiða, heldur tel ég, að það hafi verið gert til að firra ríkisstj. þeirri freistingu að fara ógætilega af stað í framkvæmd þessarar löggjafar. Henni voru heimilaðar of ótakmarkaðar álögur til þess að hún þyrfti að hugsa um að sjá fótum sínum forráð fjárhagslega. En meðan 1. gr. frv. er látin óbreytt, er það raunar bitamunur en ekki fjár, hvort frv. er fullkomnara nú en í upphafi eða skattaálagningarheimildin takmarkaðri en var. Ef ríkisstj. notar heimild 1. gr. ógætilega, hleðst kostnaðurinn upp, og nú eða síðar verður að ná honum upp með sköttum. Þá gagnar lítið sú lagfæring, sem Nd. hefur gert. 1. brtt. mín er umorðun á 1. gr. Þar er tvennt, sem ég vil takmarka, verkefni frv. og um leið hinn takmarkalausa kostnað, sem af víðfeðmi þess getur leitt. Mér og öðrum þm. er nokkur vorkunn, þótt okkur blöskri, þegar 1. gr. telur ráðstafanirnar eiga að ná „til viðbúnaðar gegn þeim erfiðleikum atvinnuveganna, er stafa af styrjaldarástandinu, til þess að minnka verðbólguna innan lands og draga þannig úr hækkun framfærslukostnaðar, kaupgjalds og framleiðslukostnaðar og til annarra ráðstafana, sem óhjákvæmilega nauðsynlegar kynnu að þykja af styrjaldarástæðum“. Ég hefði gaman af að vita, hvað það er í þjóðfélaginu, sem ekki má láta þessi ákvæði ná til. Hvað er það, sem ófriðurinn hefur ekki áhrif á? Hann rekst svo allt venjulegt líf hvers einstaklings í landinu, að .það getur gefið ríkisstj. tilefni til að gera í nafni þessarar löggjafar næstum hvað, sem henni dettur í hug. Viðbótin, sem Nd. samþ. við 1. gr., er ekki sem verst orðuð, en hún endurtekur allt efni fyrri hlutans, svo að það er ósamboðið virðingu Alþingis að samþ. slíka grautargerð. Þar er bætt við, - með leyfi hæstv. forseta -: „Ríkisstjórnin skal verja fé því, sem aflað er samkv. l. þessum, til þess að koma í veg fyrir, svo sem unnt er, að verðlag á innlendum og erlendum nauðsynjavörum hækki til neytenda frá því, sem nú er, og til að styðja þá framleiðendur, sem af styrjaldarástæðum eru neyddir til að selja vöru sína óeðlilega lágu verði, allt að undangenginni athugun á þeim ástæðum, sem fyrir hendi eru: Það hefði verið betra, ef hv. Nd. hefði látið þessa málsgr. nægja, en fellt upphaflegu greinina niður. Nú er þeirri þannig ruglað saman, að úr endurtekningunum verður ekkert mannamál, bara hreinasta fuglamál. Greinin er alveg dæmalaus í íslenzkri löggjöf. Það er enn of óljóst, til hvers ríkisstj. þóttist þurfa nýjar álögur, sem næmu 12, 14, 15 eða 16 milljónum króna. Rætt hefur verið um, að það gengi að nokkru leyti til að styðja atvinnuvegi, sem bera sig illa, greiða t. d. uppbætur á kjöt, sem selt er úr landi. Mér finnst það ákaflega sannsýnilegt, þótt erfitt sé að meta þarfir allra aðila rétt og skipta sanngjarnlega. En svo er t. d. minnzt á uppbót á útfluttar sjávarafurðir, segjum síld. Þá fer skörin að færast upp í bekkinn. Ef einhverjar af mestu útflutningsvörum okkar eiga að njóta stórfelldra uppbóta, hvar á þá að nema staðar? Á þá að segja við menn: Blessaður, framleiddu bara eitthvað, hvort sem það borgar sig eða ekki. Ríkið ber hallann, ef það borgar sig ekki. - Þá held ég ekki væri verra, að þeir leituðu arðvænni atvinnu, jafnvel færu í Bretavinnu. Ég hef raunar alltaf heyrt í sambandi við þetta frv., að það væri flutt til þess að koma í veg fyrir aukning dýrtíðarinnar. Það verkefni er nógu stórt. Og þess vegna er það, að ég hef borið fram þessa brtt., þar sem í 1. gr. er eingöngu miðað við það, að ríkisstj. beri að gera ráðstafanir gegn því, að dýrtíð og framfærslukostnaður í landinu aukist. Með því hefur málið fengið alveg ákveðna stefnu, þar sem það er ákveðið verk, sem til er tekið, að verið sé að vinna. Ég vil t. d. alls ekki draga hér inn í þetta mál ýmis önnur mál, sem mér virðast vera dregin hér inn í t. d. mjólkurmálið og erfiðleikar bænda í Gullbringu- og Kjósarsýslu og yfirleitt í nágrenni Reykjavíkur í sambandi við mjólkursölu, rétt eins og sú vandræðasaga hefði byrjað nú með stríðinu og verðhækkuninni. En það mál hefur verið margra ára vandræðamál, og ég álit, að það þurfi að taka það alveg ákveðnum tökum í alveg sérstöku frv., sem samþ. væri sem l. Ég spáði því síðast þegar breyt. var gerð á mjólkurl., að með þeim breyt., sem þá voru gerðar, væri stefnt út í ófæru, vegna þess að þá áttu menn að fá sama verð, að frádregnum kostnaði, fyrir mjólkina innan verðlagssvæðisins, hvort sem mjólkin komst í meira eða minna verð. Ég spáði því þá, að allir bændur á þessum h. u. b. einum þriðja hluta landsins eða meira færu bara allir að framleiða mjólk. Því að það er góður atvinnuvegur, ef menn fá neyzlumjólkurverð fyrir mjólkina, að frádregnum einhverjum kostnaði; þá varðaði þá, sem framleiddu hana, ekki um, fyrir hvað hún seldist. Ég spáði því, sem sagt, að mjólkurframleiðslan ykist. En það var þá ekki gert mikið úr því. En hvað skeður? Nú er mjólkurframleiðslan þrefalt mjólkurmagn á við það, sem hægt er að pumpa í neytendur. Og allar ráðstafanir, sem gerðar hafa verið um þetta mál, útþynnast svo hroðalega, að neytendur verða að borga stórfé fyrir mjólkina; en t. d. bændur hér í nágrenni Reykjavíkur fá ekki nema einn þriðja hluta þess verðs fyrir sína mjólk. Þetta álít ég, að þurfi að taka fyrir til rækilegrar athugunar og breyt. í sérstakri löggjöf. Eins hefur verið blandað saman við þetta mál, alveg að ég tel að ástæðulausu, erfiðleikum bænda vegna fjárpestarinnar. Það má vel, vera, að þessir aumingja menn, sem hafa nú misst fé sitt af völdum þeirrar pestar, þegar þeir sjá peningana rúlla í milljónatali, hugsi sem svo, að þeir ættu að geta fengið einhvern pening. En um þetta efni er til ýtarleg löggjöf, sem ég veit ekki betur en að hafi alveg verið endurskoðuð af hæstv. Alþ. Og ég álít, að við eigum, ef við viljum gera bændum eitthvað betra til um þetta, að athuga þá löggjöf alveg út af fyrir sig, en ekki að vera að blanda henni hér saman við, því að hún er alveg óviðkomandi þessu dýrtíðarmáli. Og það eru sjálfsagt fleiri, sem ætlað er að koma inn í þetta. Ég hef þess vegna stungið upp á því, sem sagt, að 1. gr. frv. sé skýrt um það, að verkefnið, sem eigi að sinna með þessum ráðstöfunum, sé takmarkað við það að gera ráðstafanir gegn því, að framleiðslukostnaður í landinu aukist. Ég er ekki ákaflega ginnkeyptur með þessu máli. En ég vil vera með því, úr því að ríkisstj. og ýmsir aðrir óska eftir því, en óska þessara breyt., sem ég hef tekið fram, á frv. En ég er ákaflega hræddur um það, að vegna þessa máls verði stórkostlegir örðugleikar. Ég veit náttúrlega ekki, hve vísdómsleg ráð menn finna út. Vonandi er, að forsjónin gefi hæstv. ríkisstj. mikinn vísdóm, þegar hún fer að gera sínar ráðstafanir. En ég sé ekki annað en að öllum eðlilegum grundvelli undir verðmyndun sé kippt burt með þeim ráðstöfunum, sem telja má, að hér sé stefnt að. Hingað til hafa menn fengið ákveðið verð fyrir vöru sína, eins og þeir hafa treyst sér til að selja vöruna fyrir, og það, sem takmarkar verðhækkunina, t. d. á mjólk, svo maður taki einhvern ákveðinn hlut, er það, að þegar hún hækkar, draga menn úr neyzlu hennar og reyna að finna eitthvað annað til að kaupa í staðinn fyrir hana, sem þeir telja hagkvæmara að kaupa. En ef menn vilja hækka mjólkurverðið til framleiðenda án þess að mjólkin hækki til neytendanna og einhver góður aðili borgar mismuninn, þá er horfinn allur eðlilegur grundvöllur undan verðlagsákvörðun á þessari vöru. Ef neytendur borga t. d. 70 aura fyrir lítrann af mjólk, en hún er raunverulega hækkuð upp í krónu eða jafnvel kr. 1.50, þegar talið er verð til framleiðenda og kostnaður, og þegar verðið er komið upp í t. d. kr. 1.50, þá verður farið að þyngjast undir fæti. Hvernig ætlar hæstv. ríkisstj. að finna grundvöll um þetta, þegar því er gersamlega neitað, að sá aðili, sem á að borga vöruna, eigi að fá að ráða neinu um verðið? Ég sé þar ljón á veginum. En í trausti til ríkisstj., og kannske mínu oftrausti til hæstv. stj. um að hún finni leiðir og að hún beiti áhrifum sínum til þess að þetta keyri ekki alveg fram úr hófi, vil ég vera með málinu. Þetta er þá annað höfuðmarkmiðið með minni brtt., að takmarka verksviðið. Hitt höfuðmarkmiðið er að takmarka fjárhæðina við 5 millj. kr. Ég álít, að það sé ósamboðið hæstv. Alþ. að gefa svona heimildir öðruvísi en að vita eitthvað, hvað það er að gera. Og 5 millj. kr. hafa nú stundum þótt skildingur, þegar eitthvað hefur átt að framkvæma. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að þegar búið er að takmarka tilgang frv. við það aðráða verðlagi í landinu, þá er margt, sem ríkisstj. getur gert án þess að kosta nokkru til. Hún getur barizt á móti verðhækkun með ýmsu móti, sem ekkert kostar annað en fyrirhöfn og ráðsnilld. Hún getur skert álagningu á erlendar vörur, eða a. m. k. hert á framkvæmdum þannig, að sem bezt sé tryggt, að sú vara hækki ekki. Hún getur með áhrifum sínum með því fullkomna valdi, sem hún í raun og veru hefur til þess (ef hún hefur krafta í kögglum) að hafa áhrif á innlenda verðlagið, ef hún reynir til þess ýtrasta að láta það ekki fara upp úr því, sem eftir nákvæma athugun verður að telja rétt og sanngjarnt. Hún getur sjálfsagt líka eitthvað unnið að því að lækka verðlagið með því að lækka farmgjöld að einhverju leyti. Og það er gert ráð fyrir því í frv. að lækka tolla, sem mundi stuðla að lækkun dýrtíðarinnar, en það eru náttlúrlega óbein útgjöld fyrir ríkissjóð, og vil ég því ekki nefna það með þessu. Og svo getur hún á ýmsan hátt haft áhrif með peningapólitík landsins, sem yfirleitt hefur í öðrum löndum þótt það eina, sem ætti að grípa til, þegar verðþensla hefur verið í einhverju landi, og hefur það verið framkvæmt þannig að taka peningana að nokkrum hluta úr umferð og kreppa þannig að peningamarkaðinum eins og hægt er . Og till. hefur komið fram um það að taka nokkuð af tekjum þeirra manna, sem miklar hafa tekjur, og loka þær inni hreint og beint. Þess konar peningapólitík gæti ég trúað, að yrði miklu árangursmeiri heldur en bara að taka pening af einum aðila og fá öðrum hann, sem ég held, að verði svo gagnslítið, því að með því halda peningarnir áfram að vera í umferð. Að loka peningana þannig inni væri þó eins og að rífa svolítið gat á þakið til þess að hleypa sólskini inn, en bera það ekki alltaf inn í fötum. En fyrir utan allar þessar aðferðir, sem hæstv. ríkisstj. getur haft, - og það herðir á henni að nota þær, ef hæstv. Alþ. lætur þann vilja sinn í ljós, að hún eigi að hafa þær -, þá hefur hæstv. ríkisstj. handa á milli 5 millj. kr., ef hún þarf að kosta einhverju til. Og það eru ekki litlir peningar. Og ef hæstv. ríkisstj. fer að framkvæma þetta í sumar og fram á haust og verður þá búin að gera sínar línur skýrar, sem ég býst við, að hún geti þá verið búin að, en sér þá, að þetta fé dugar ekki, þá getur hún kallað saman þing eða látið frekari framkvæmdir bíða þangað til þing kemur saman í febrúar næst, og það þing getur lagt fram skýrar till. í málinu. Ég skyldi vera miklu fúsari til að binda ekki tillag til þessara framkvæmda við vissan krónufjölda, ef línurnar væru skýrari um verksvið það, sem hæstv. ríkisstj. eftir þessu frv. á að hafa til að framkvæma þessar ráðstafanir, væri ekki svona óákveðið. En ef maður veit ekki, eftir hvaða línum á að fara eða hve margar krónur eiga að fara til þessa, þá get ég ekki eins fúslega verið með þessu. Það var nokkuð talað um það í mínum flokki, þegar þetta mál var á döfinni, að fresta Alþ. um tíma og setja fagmenn og stofnanir í að rannsaka þetta mál til þess að afla upplýsinga til að starfa eftir í málinu, og kalla svo þing saman aftur til þess að ráða málinu til lykta. Ég var með þessu, því að ég taldi ákaflega erfitt að komast niður á heppilega lausn málsins, meðan ekkert væri rannsakað í því. Ég tel, að ég hafi þar með till. minni, ef samþ. hefði verið, komið með heppilegustu lausn málsins. Ríkisstj. hefði svo, eftir að hafa prófað þær ráðstafanir, sem hún hyggst að gera með þessum 5 millj. kr., getað kallað saman þing í október, nóvember eða desember eða yfirleitt á hverjum þeim tíma, sem hún hefði álitið þörf á að tala við hv. þm. um frekari heimildir og aðgerðir í málinu. Ég fyrir mitt leyti er sannfærður um það, að málið hefði með þessu móti fengið heilbrigðari lausn heldur en með því, sem hér í frv. er stefnt að, og þetta hefði aldrei getað skaðað neitt a. m. k. Ég efast um, að þær hendur, sem nú eru útréttar eftir hjálp, kannske bara í huganum, færu vonsviknar til baka aftur, þótt að mínu ráði hefði verið hnigið, en ég mundi ekkert hafa harmað það, þótt svo hefði farið í bili. Því að við vitum það, að ef við eigum að óttast hina miklu dýrtíð, þá þurfum við ekkert síður að óttast hana, þó að við gerum ákaflega miklar ráðstafanir af þessu tagi, sem í frv. er gert ráð fyrir. Og ég er ákaflega hræddur um það, að eins og menn álíta dýrtíðina þungan bagga, þegar stríðinu er lokið, eins muni um allar þessar ráðstafanir, ef gerðar verða, sem í frv. greinir, verða erfiðleikar á að koma þeim af aftur. Skal ég svo láta þetta nægja um brtt. við 1. gr. Hinar brtt. eru svo í raun og veru ekki annað en afleiðingar af þessari 1. brtt. Það nær náttúrlega ekki nokkurri átt, að samtímis því, að heimild er ákveðin um þessar 5 millj., þá sé farið að leggja á svo eða svo margra millj. kr. útflutningsgjald. Ég vil nú láta í ljós nokkurn efa um það, að ríkissjóður muni vera fær um að snara út þessum 5 millj. kr., sem honum ber að svara út eftir frv. óbreyttu, og þess vegna er það, að ég ber fram brtt. mína, sem er nr. l,b, þ. e. a. s., að á eftir 1. gr. komi ný gr. Því að ef ég gæti trúað því, að ríkissjóður gæti borgað þessar 5 millj. kr., hefði ég ekki borið Þá brtt. fram. Þess vegna þorði ég ekki annað en að taka hér upp um leið heimild fyrir ríkisstj. til þessa, ef hún teldi hæpið, að tekjurnar nægðu, fyrir utan allar aðrar skuldbindingar, sem á ríkisstj, hvíla, til þess að svara út þessum 5 millj. kr., og legg ég til, að heimilt sé þá að leggja 5% útflutningsgjald á íslenzkar afurðir, eins og til er tekið að öðru leyti í þessari brtt. Ég vonast þó til, að ríkisstj. þurfi ekki að nota þetta alveg út í æsar, en get hugsað mér, að með þessari leið verði hægt að afla um það bil helming af þessum 5 millj., eða 2½ millj., með þessu útflutningsgjaldi. Skal ég svo ekki ræða um orðunina á þessari till. sérstaklega. Ég er fús til þess kannske að víkja einhverju við í orðalagi þessara brtt. ef eitthvað þætti þar vanhugsað. Hygg ég þó, að þessar till. geti staðizt. Ég hef svo ekki haggað neitt við 2. gr. frv., sem er um heimild til þess að ákveða farmgjöld af vörum. Ég álít þó óþarft að lögbinda þetta, því að ríkisstj. gæti náð þessu takmarki með samningum, sérstaklega þegar hún hefur vald til að gefa út bráðabirgðal., ef menn væru ósanngjarnir í þessu sambandi. Ég hef ekki heldur haggað 3. gr. Ég hef að nokkru leyti lagt samþykki mitt til þeirrar gr. með því að vera með í að samþ. tollskrána. Ég skal ekki segja um það fyrir mitt leyti, hvort of langt er gengið í 3. lið gr., þar sem um er að ræða hækkun tolls af áfengi og tóbaki. En það má nú lengi hlaða á drógina. Aftur á móti hef ég lagt til, að 4. gr. yrði felld niður, sem aðeins er af því, að ég tek 5 millj. kr. heimildina upp í 1. gr. samkv. minni brtt. 5. gr., um útflutningsgjaldið, orða ég svo um, eingöngu vegna þess, að það er óþarfi og fjarstæða að gefa heimild upp á 10% útflutningsgjald, ef heimildin er á annað borð bundin við 5 millj. kr. framlag úr ríkissjóði. 6. gr. hef ég lagt til að fella niður, af sömu ástæðu, að það er alveg óþarft að leggja á nokkurn hækkunarskatt vegna þessarar 5 millj. kr. heimildar, og satt að segja óviðkunnanlegt, þó að það sé ekkert á móts við það, sem var í frv. upphaflega. Hygg ég, að þetta geri það álit manna á Alþ. ákveðnara, að það vandi ekki svo störf sín sem vera ætti og það gæti gert, þar sem hæstv. Alþ. er nýbúið að setja vel undirbúin skattal. á þessu þingi og svo seinna á þessu sama þingi kemur með frv. um gífurlega skatta til viðbótar við það. Þó að sumir hafi nefnt 12% skattsviðaukann, þá kemur hann ekki þessu máli við, því að hann mundi renna til bæjar- og sveitarsjóða, og til þess mun ekki vera sérstök ástæða nú. Ég skal ekki neitt í þessu sambandi ræða brtt. hv. 1. þm. Eyf. (BSt), sem leggur til, að frv. verði fært til samræmis við það form, sem það hafði upphaflega. Og ef hans brtt. væri samþ., gerði hún geysimikla breyt. á frv. 7. gr. legg ég til, að felld verði niður, sem er eingöngu af því, að efni hennar er tekið upp í aðra brtt. hjá mér. Og svo að lokum legg ég til, að fyrirsögn frv. verði breytt í samræmi við þá breyt., sem ég legg til, að gerð verði á frv., og legg til, að frv. heiti „Frv. til laga um ráðstafanir gegn dýrtíð í landinu og tekjuöflun í því skyni. Ég hef nú gert grein fyrir brtt. mínum og læt útrætt um málið að sinni.



Frv. þetta er flutt í Nd. af meiri hl. fjhn. þeirrar deildar, þar sem fulltrúi Alþfl. í n. vildi ekki vera með í því að flytja frv. eins og það lá .þá fyrir. Nú hefur frv. tekið miklum breytingum til bóta í Nd. og hef ég því hér í fjhn. Ed. getað orðið sammála meðnm. mínum um að mæla með. frv. með breytingunum. Þar sem hvorugur þeirra hefur farið inn á það að ræða frv. almennt, þá mun ég einnig sleppa því og halda mér mest við þær brtt., sem ég hef lagt fram, og víkja að öðrum brtt., sem hér liggja fyrir. Ég vil strax taka það fram, að ég hefði að vísu kosið, að tryggilegar og betur hefði verið búið um l. gr. frv. heldur en nú er gert, t. d. með því að skipa sérstaka yfirverðlagsnefnd, sem hefði það með höndum að hafa nánari ákvarðanir á verðlagi erlendra og innlendra nauðsynjavara, sem landsmönnum eru seldar í landinu. En þar sem það var vitað í Nd., að um það gæti ekki fengizt samkomulag, þá hef ég sleppt því að bera fram slíka brtt. hér í því trausti, að ríkisstj. haldi sér að þeim takmörkunum, sem getið er um í niðurlagi 1. gr., og á ég þar við, að hún láti fara fram athuganir á þeim atriðum, sem þar eru nefnd, áður en nokkrar greiðslur eru lagðar fram skv. frv. Tilgangur þessa frv. er tvenns konar. Í fyrsta lagi að gera tilraunir til þess að halda niðri dýrtíðinni í landinu og koma í veg fyrir það, að vísitalan hækki, sem hefur þau áhrif, að kaupgjald og framleiðslukostnaðurinn hækkar ekki frá því, sem nú er. Og í 1. gr. frv. er ríkisstj. veitt heimild til þess, ef sérstaklega stendur á, að styðja þá framleiðendur, sem af völdum ófriðarins geta ekki selt vörur sínar fyrir framleiðslukostnaði. Sú till., sem fyrir liggur frá meðflm. mínum, hv. 1. þm. Reykv., útilokar aðeins þann möguleika, að ríkisstj. gæti, þó nauðsyn væri til þess, hlaupið undir bagga með einstaka atvinnugreinum, og vil ég benda á það í sambandi við þetta, að hv. l. þm. Reykv. taldi það goðgá, ef þyrfti, eins og hann tók fram, að greiða, uppbót á síld. Nú er að vísu hægt að veita ýmsum atvinnugreinum stuðning án þess um beinar greiðslur sé að ræða. En hins vegar er með þær ábyrgðir, sem ríkisstj. veitir, eins og aðrar ábyrgðir, að þegar þær eru veittar, þá verður að gera ráð fyrir því, að það þurfi að greiða þær, og það er vitanlega hyggilegt að hafa til þess heimild í sérstökum lögum, og afla til þess tekna, þar sem ekki er gert ráð fyrir í almennum fjárlögum, að til slíkra greiðslna komi. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að í fyrra var komið á síldarsöltun með ábyrgð ríkisstj. Að vísu var sú ábyrgð mjög takmörkuð og gerð með meðábyrgð, og ég hygg, að ef illa hefði farið, þá hefðu þær greiðslur, sem ríkið ábyrgðist, verið mjög ófullnægjandi. En sem betur fór, þurfti ekki að greiða þessa ábyrgð, en vitanlega gæti komið til þess, ef í slíka ábyrgð væri gengið, hvort sem það væri við þennan eða einhvern annan atvinnuveg. Það hlýtur einnig alltaf að vera álitamál, hvort ekki muni svara tilkostnaði fyrir ríkisstj. og þjóðfélagið í heild að styrkja atvinnuvegina, sem af einhverjum ástæðum yrðu fyrir óviðráðanlegum skakkaföllum, til þess að þeir gætu haldið áfram. Nú er það vitanlega skiljanlegt, að ríkisstj. þurfi á tekjum að halda til þess að geta framkvæmt þennan tvenns konar tilgang, sem í frv. felst, og hefur ríkisstj. í 5. og 6. gr. óskað eftir heimild til þess að fá nokkrar tekjur til að styrkja framleiðendur, sem á styrjaldartímum neyðast til þess að selja vörur sínar með óeðlilega lágu verði, og í 4. gr. er ríkisstj. heimilað að verja upphæð af tekjum þessa árs í þessu sama skyni. En með 2. og 3. gr. hyggst ríkisstj. að lækka dýrtíðina í landinu, t. d. með því að ákveða farmgjöld, þannig að þau félög, sem eiga skip, sem eru og hafa verið í förum milli landa, hafi ekki jafngífurlegan gróða af þessu og mun hafa verið s. 1. ár, en í 3. gr. er gert ráð fyrir að fella niður tolla af nauðsynjavörum, sem vitanlega hlýtur að koma neytendum til góða, og verður til þess að halda niðri dýrtíðinni og lækka útsöluverðið. Ég tel nauðsynlegt, og vil taka það skýrt fram, að ég vænti þess fastlega, að ríkisstj. taki til athugunar verðlagsákvarðanir, sem framkvæmdar eru hér, eins og sakir standa nú, og þá sérstaklega verðlagningu á vörum, sem fluttar eru inn. Mér er ekki kunnugt um, hvernig þetta verðlag er framkvæmt, en ég hef heyrt, að verðlagsnefnd ákveði sérstaka prósentu, sem seljendum er heimilt að taka í álagningu, og að þessi prósenta sé ákveðin í samræmi við þann tilkostnað, sem álitinn var, að hefði verið árið 1939. Nú vil ég benda á það hér, að það þarf ekki að vera réttur grundvöllur fyrir þessari álagningu, vegna þess að vörur hafa hækkað svo mikið, og ég tel, að það þurfi ekki sömu álagningu og þurfti árið 1939. Eins og ég tók fram áðan, er hér um tvenns konar tekjuöflun að ræða. Það er annars vegar útflutningsgjaldið og hins vegar álagning á tekjuskattinn. Ég er viss um það, að þegar menn hafa athugað útflutningsgjaldið, þá hafa menn einblínt á þær geysisölur, sem voru á síðari hluta ársins 1940 og það, sem af er 1941, og þegar talað er um 10% álagningu sem ekki of háa, þá hljóta menn að hafa miðað við það. Nú er það vitað, að fyrir liggur uppkast að samningum milli Breta og Íslendinga, og eftir því, sem fram hefur komið, þá virðist svo sem ríkisstj. muni hafa í hyggju að ganga að því samkomulagi. En með því samkomulagi er að vissu leyti fallinn grundvöllurinn undan hinu háa útflutningsgjaldi, eða því, sem menn álitu, að hægt væri að taka, og það er af þeim ástæðum, eftir því sem ég veit bezt, að Bretar munu sjálfir ætla að kaupa hér þann ísaða fisk, sem þeir flytja út, með ákveðnu verði, sem mér er tjáð, að muni vera 0.35 kr. pr. kg., og greiða þeir gjöldin, sem nú eru greidd á þessum vörum, en ekki þau gjöld, sem lögð eru á þessar vörur með þessu frv., sem hér liggur fyrir. Það er því augljóst, að þetta hlýtur að lenda á framleiðendunum, útgerðarmönnum og sjómönnum. Nú er að það að athuga, að þessir 2 aðilar hafa að mjög litlu eða engu leyti orðið aðnjótandi þess gróða, sem hefur orðið á ísfiskssölu til Bretlands síðari hluta ársins 1940 og það, sem af er 1941. Og það er af þeim ástæðum, að enginn þeirra hefur verið þess umkominn að hafa skip í förum, sem flytja þessar vörur til markaðslandsins, heldur hafa þeir selt þessar vörur fyrir ákveðið verð, en kaupandinn greitt útflutningsgjaldið og sjálfur tekið áhættuna, sem í flestum tilfellum hefur verið lítil, en gróðinn hefur verið stórkostlegri en dæmi hafa þekkzt hér áður. Ég vil þess vegna halda því fram, að það sé fullkomlega réttlátt, sem er aðalbreytingin í þessari brtt. minni, sem liggur hér fyrir á þskj. 768, að þetta gjald verði fært niður í 5% sem hámark. Hins vegar hef ég tekið það fram, að ef sérstakar söluástæður eru fyrir hendi, þá megi ákveða gjaldið 10%, og það geri ég með tilliti til þess, að ef svo færi, að erlendir menn, sem hafa skip í förum, skyldu kaupa fiskinn og flytja hann út, fá slíkt verð fyrir hann og slíka sölu sem hefur verið undanfarið, þá er ekki ósanngjarnt, en réttlátt, að láta þá greiða 10% eins og farið er fram á í þessum lögum: Ég vil einnig taka það fram, að að því er ég bezt veit, þá eru engar vörur framleiddar hér á landi, sem fluttar eru út hálfunnar eða fullunnar, aðrar en hinn nýi fiskur, sem gætu borið það gjald, 10%, sem hér er rætt um. Nú má að vísu segja, að í 5. gr. frv. eins og hún liggur nú fyrir sé heimild fyrir ríkisstj. að ákveða þetta gjald undir 10%, og mismunandi eftir því, um hvaða vörur væri að ræða, og eftir því, sem henni gott þætti á hverjum tíma. En ef það er rétt, sem ég hygg, að ríkisstj. telji sig þurfa mikla fjárfúlgu til að gera þetta, þá hygg ég, að hún muni heldur nota fyllstu álagningu á hverjum tíma, og það er þess vegna, sem ég legg áherzlu á það, að útflutningsgjaldið sé að jafnaði ekki hærra en 5%. Jafnframt þessu vil ég breyta hér ýmsu öðru í þessari áminnztu 5. gr., og er þá næsti liður í till. minni sá, að ríkisstj. sé heimilt að ákveða mismunandi gjald af hinum ýmsu útflutningsvörum. Þetta var í 5. gr. eins og hún liggur fyrir eftir 2. umr. í Nd., en ég vil bæta hér inn í „á ýmsum tímum árs“, því að ég tel nauðsynlegt, að ríkisstj. hafi þessa heimild, því að það er ekki víst, að sama vara þoli sama gjald á öllum tímum ár síns. Ég vil í þessu sambandi minnast dálítið á það, að t. d. haustvertíð á Vesturlandi og einnig Suðurlandi, eins og t. d. í Vestmannaeyjum, sem hv. þm. Vestm. getur nú betur upplýst en ég, mun tæplega þola það á þessari vertíð, að teknar verði fullar prósentur af fob-andvirðinu, þó að það verði fært ofan í 5%, sem ég nú vona. Þá legg ég og til, að útflutningsgjaldið megi aldrei vera það hátt, að það ásamt framleiðslukostnaðinum nemi hærri upphæð en söluverðið er. Ég kem þá að annarri höfuðbreytingunni við 5. gr., um það, að útflutningsgjaldið af afurðum sé reiknað af hráefninu eingöngu. Í 5. gr. eins og hún er nú á að reikna það af fobverðinu. En það er alkunnugt, að kostnaðurinn við að breyta einhverri vörutegund í fullunna vöru úr hráefni nemur oft hærri upphæð en sjálft hráefnið kostar. Ef einhver á kost á að flytja út hráefnið, t. d. frystan fisk eða frysta síld, en vill af einhverjum ástæðum breyta því í unna vöru, þá er undarlegt að refsa honum með þessum mikla skatti fyrir að veita mörgu fólki atvinnu við það. Því má svara til, að hér sé nóg Bretavinna, en á Austur- og Norðurlandi er engin Bretavinna, a. m. k. á mörgum stöðum, og þar verður engin atvinna, ef ekki verður haldið uppi fiskverkun og síldveiðum. Ég vil benda á dæmi til að útskýra þann mismun, sem er á verði á hráefni og fullverkaðri vöru : 500 kg. af ísfiski kosta 175 kr. 5% útflutningsgjald af því er kr. 8.75. Sé skippundið verkað, er óhætt að gera ráð fyrir 285 kr. verði. Útflutningsgjaldið af því yrði samkv. sama hundraðshluta kr. 14.25. Mismunurinn, kr. 5,50, er þá eins konar refsigjald fyrir að verka hvert skippund fiskjar og veita atvinnu við það að gera útflutningsvöruna verðmætari. Enn gífurlegri er þó munurinn, ef síldin er athuguð. Hráefni í þessu sambandi má kalla þá síld, sem flutt er út í ís. Það hefur ekki verið mikið að því gert frá Norðurlandi. En mér er tjáð, að faxasíld hafi verið flutt út í ís fyrir verð, sem svarar 25 kr. tunnan. 5% af því er kr. 1.25. Ef sama síld væri verkuð og sett í umbúðir og flutt út þannig, mundi hún kosta sem næst 85 kr., eða ekki undir því. 5% af því eru kr. 4.25. Það eru því 3 kr., sem framleiðandinn þarf að greiða í refsiskatt fyrir að veita atvinnu við að breyta þessu hráefni í miklu verðmætari útflutningsvöru. Við vinnslu og verkun síldar verður að gera grein fyrir hverjum einasta kostnaðarlið nákvæmlega, umbúðum, salti, kryddi, vinnulaunum o. s. frv., hverjum einasta eyri er ráðstafað. Þetta mundi því koma fram í lækkuðu verði á hráefninu, lægra síldarverði til útgerðarmanna og sjómanna, lækkuðum launum til þeirra, sem verðmætanna afla, því áður er búið að gera grein fyrir öllu, sem í þennan atvinnurekstur er lagt, og búið að greiða það eða festa andvirði þess. Þá sný ég mér að bræðslusíldinni. Ég hef heyrt, að tilboð liggi fyrir um kaup á síldarlýsi á £ 25 pr. smálest fob. Hins vegar liggur ekki fyrir tilboð í mjölið, og er því óvíst, hvernig fer um bræðslu á þessu sumri. En það ætti að vera hægt að gera ráð fyrir, að það fáist ca. £ 16 fyrir tonn af mjöli fob. Með því verði, £ 25 fyrr smál. af lýsi og £ 16 fyrir smál. af mjöli, ætti að vera hægt að greiða kr. 12 fyrir hvert mál síldar (hráefnið). Gera má ráð fyrir, að úr hverju máli síldar fáist 21 kg. af lýsi og 21 kg. af mjöli. Samkv. því verðtilboði, sem ég gat um, ætti 21 kg. af lýsi að seljast fyrir kr. 13.65, en 21 kg. af mjöli fyrir kr. 8.73. Verð unninna afurða úr einu máli síldar yrði þá samtals kr. 22,38 eða 22,40. Ef eingöngu er tekið hráefnið, miðað við 12 kr. verð, yrði 5% útflutningsgjaldið kr. 0,60. En ef tekið er saman fobverð afurðanna úr einu máli, kr. 22,40, þá væri 5% gjaldið af sama síldarmagni kr. 1.12, eða nærfellt helmingi hærra. Úr því þetta gjald á að greiðast af fobverðinu, mun útflytjandinn reikna með því eins og hverjum öðrum kostnaði. Þegar ríkisverksmiðjurnar ákveða útborgunarverð sitt, munu þær draga þetta gjald frá áður og haga greiðslu síldar samkv. því. Og einkaverksmiðjurnar munu haga verði eftir verði ríkisverksmiðjanna. Verksmiðjurnar hafa sinn fasta vinnslukostnað, sem ekki er unnt að lækka, viðhald, kol, salt, umbúðir, vinnulaun, húsnæði o. s. frv. Eini liðurinn, sem hægt er að taka þennan skatt af, er hráefnið. Og það verður gert. Eins er um saltsíldina. Þetta gjald lendir því eingöngu á útgerðarmönnum og sjómönnum. 5% útflutningsgjald af fob-verði síldarafurða táknar því kr. 1.12–1.14 lækkun á hverju máli síldar til sjómanna og útgerðarmanna. Ef hv. Ed. samþykkir ekki brtt. mínar, og frv. fer héðan óbreytt og ríkisstj. notar heimild frv. til þess að leggja á 10% útflutningsgjald, þá verður þessi skattur helmingi þyngri. Ég held, að ég hafi nú fært nægileg rök fyrir þessum lið till., sem ég raunar tel aðra aðalbreytingartill. mína. Síðasta mgr. brtt. minnar við 5. gr. fjallar um það, að aðeins megi taka útflutningsgjald af þeim vörum, sem framleiddar eru eftir að reglugerðin hefur ákveðið gjaldið, en ekki á fyrirliggjandi áður aflaðar birgðir, nema því aðeins, að þær seljist á hærra verði en áður seldar vörur, sem framleiddar voru á sama tíma, en þó aldrei nema af verðmismuninum. Það er augljóst ranglætið í því að taka útflutningsgjald af fiski t. d. vegna þess, að ekki var hægt að selja hann nýjan, og menn hafa orðið að salta þess vegna, en hefðu annars getað fengið betra verð fyrir. Ég hef heyrt sagt, að ein verstöð á Suðurlandi hafi selt allan sinn fisk nýjan á ágætu verði, en önnur nærliggjandi ekki neitt og varð að salta allan fiskinn. Nú fær hún ekki jafnhátt verð og hin, en verður auk þess að borga hátt útflutningsgjald, ef 5. gr. frv. verður samþ. óbreytt. Þá á ég aðra brtt. á sama þskj. um það að fella burt ákvæðið um, að ríkisstj. ákveði refsingar fyrir brot á lögunum og reglugerðinni, og í öðru lagi um það, að á eftir 7. gr. frv. komi ný gr., svo hljóðandi: „Brot gegn lögum þessum og reglugerðum, sem settar kunna að verða samkv. þeim, skulu varða sektum allt að 100 þús. kr., nema þyngri refsing liggi við samkv. öðrum lögum, og skal farið með mál út af slíkum brotum sem almenn lögreglumál.“ Ég er ekki svo fróður, að ég þekki dæmi til þess, að með reglugerð sé ákveðin refsing fyrir lögbrot, og flyt því þessa brtt., að mér finnst óviðeigandi, að ríkisstj. fari að taka ákvörðunarréttinn af Alþingi um það, hverjum refsingum skuli beita fyrir brot á þessum lögum, og hvað þungum. Vænti ég þess vegna, að hv. d. fallist á að breyta þessu. Því ákvæðið er, vægast sagt, óviðeigandi nú. Ég held að ég hafi nú gert nægjanlega grein fyrir þeim brtt., sem ég legg fram. Vænti ég svo, að hv. d. fallist á þessar brtt., því að ég get ekki séð, að þær séu á neinn hátt ósanngjarnar, heldur miða þær allar að því að jafna hlut þeirra, sem gjöldin eiga að greiða, og þær ákveða enn fremur, hversu langt ríkisstj. megi fara í álögum sínum. Um brtt. hv. 1. þm. Eyf. get ég verið fáorður. Hún er sama efnis og ákvæði, sem fellt var í Nd. fyrir fáum dögum. Hv. þm. segist hafa tekið. hana upp vegna þess, að ekki náðist samkomulag í fjhn. um, að frv. yrði samþ. óbreytt hér í d. eins og það kom frá Nd. Enda skilst mér, að hvorki hann né hans flokkur leggi neina áherzlu á að fá brtt. samþykkta  Ég fer svo ekki fleiri orðum um frv. að sinni. Ég hef ekki farið út í að ræða þetta mál mikið almennt. Ég hef bent á það, að ég sé óánægður með skattana og gjöldin samkv. frv., ekki svo mjög vegna þess, að þau séu of há, heldur vegna þess, hve þau koma misjafnlega niður.



Ég ætla ekki að fara að eyða tíma hv. d. með löngum orðræðum né fara út í brtt. nm. Fjhn. sendi sameiginlegt nál., en svo fara hv. nm. sinn í hverja áttina í till. sínum. Fyrsti í suður, annar í vestur og þriðji í austur. Það var út af brtt. minni á þskj. 769, sem ég vildi segja örfá orð. Þetta er ekki breyt. á sjálfu frv., heldur meira skýringartill. en brtt. við 2. mgr. 1. gr. frv., sbr. orðin „og til annarra ráðstafana, sem óhjákvæmilega nauðsynlegar kynnu að þykja af styrjaldarástæðum,“ o. s. frv., en svo er brtt. mín áframhald af þessu, og gengur út á það, að stjórn Búnaðarfélagsins láti fara fram rannsókn a því, hve mikið þurfi að greiða bændum fyrir afurðir þeirra, svo þeir geti fengið sér kaupafólk í sumar og búskapur geti borið sig. Styrjaldarástandið hefur gerbreytt öllum hlutföllum milli afurðaverðs og kaupgjalds í landinu og komið., því til leiðar, að bændur hafa ekki fengið eðlilega hátt verð fyrir afurðir sínar. Kaupgjaldið hefur tvö- eða þrefaldazt, en samkv. því yrði verð á framleiðsluvörum bænda að tvöfaldast eða þrefaldast. Þetta er ekki barlómur fyrir bændur. Ég veit að þeir kæra sig ekki um það. En þeir telja sig með réttu vanhaldna, samanborið við aðrar stéttir. Ef ekki væri um pestir og vanhöld að ræða í fé, þá hefðu margir hlotið góðan gróða, því sölur hafa verið góðar, samanborið við fyrri ár. En einmitt vegna pestanna hafa, flestir sauðfjárbændur borið mjög skarðan hlut frá borði, því þeir hafa verið að missa niður bústofninn, þegar útlitið með afurðasölu fór batnandi. Mjólkurframleiðendur hafa yfirleitt ekki haft. sæmilega afkomu á síðastl. fardagaári, og á komandi fardagaári má gera ráð fyrir, að allt fari hækkandi, sem þeir þurfa að kaupa að, en hins vegar ekki útlit fyrir verulega hækkun á mjólkurafurðum, og þó sumt hækki lítils háttar samkv. verðlagsákvæðum, þá er það samt engan veginn nógu hátt samanborið við kaupgjaldið. Það hefur sums staðar við sjávarsíðuna ferfaldazt síðan 1939. Og nóg er um ýmsa aðra vinnu , nú en sveitavinnu, a. m. k. Bretavinnu í mörgum kaupstöðum. Ef ekki verður reynt að kippa þessum málum í lag með hagsmuni bændanna fyrir augum, þá hljóta þeir, sem verst eru staddir, að flosna upp og leita til kaupstaðanna. Krafan er nú ekki hærri en að bændur beri svipað úr býtum og þeir, sem vinna fyrir kaupi í landinu. Enda er ég ekki að bera launastéttunum það á brýn, að þær vinni ekki fyrir kaupi sínu. Það er aðeins farið fram á, að bændur fái svipaðar eftirtekjur eftir sín störf og aðrir. Búnaðarfélagið á, samkv. brtt. minni, að athuga, hvernig hag bænda er háttað, en svo að gæta þess, að þeir, sem bera skarðan hlut frá borði og fá óeðlilega lágt verð fyrir afurðir sínar, hljóti uppbót á það, sem selst of lágt. Það er þetta, sem vakir fyrir mér með till. minni. Og ég hygg, að fáir muni telja þetta ósanngirni eða heimtufrekju.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Mér skildist, að það væri þegjandi samkomulag, að hv. þm. væru ekki mjög langorðir við þessa umr., og skal ég ekki brjóta þá reglu. Það eru aðeins örfáar aths. Um brtt. skal ég aðeins taka það fram, að ef einhverjar yrðu samþ. hér í d., þá er það sama og málið nái ekki fram að ganga, því hv. Nd. ræddi málið svo ýtarlega og atkvgr. var þar svo skýr, að þess er ekki að vænta, að sú d. breyti sinni afstöðu neitt. Málið mundi því daga uppi, ef þessi hv. d. gerir á því breytingar nú. Mikið hefur verið rætt og ritað um það, að nauðsyn beri til að breyta þeirri rás, sem viðburðirnir hafa tekið nú um skeið, sérstaklega að koma í veg fyrir, að verðlag og kaupgjald fari hækkandi, því að það hefur sífelld áhrif hvað á annað, og er illt að sjá fyrir endann á þeirri þróun, ef ekki er tekið í taumana. Um þetta atriði hafa allir verið sammála, jafnvel þeir, sem nú virðast vera tregastir til fylgis við þetta frv. Á þessu máli er vitanlega um tvær hliðar að gera, og það er viðurkennt af flestum, ef ekki öllum, að um tvær aðalleiðir var að velja. Önnur var sú að hækka gengi krónunnar. Hin er sú. sem í þessu frv. er gert ráð fyrir. Flestir eru sammála um það, að með verðlagseftirlitinu einu saman væri ekki hægt að komast langt. Því yrði annaðhvort að hækka gengið eða finna verulega fjáröflunarleið. Gengishækkunin er af mörgum veigamiklum ástæðum útilokuð, og mun svo verða lengi um sinn. Fyrst og fremst vegna hinna. stóru innieigna í Bretlandi, sem mundu hafa í för með sér stórtöp fyrir banka og einstaklinga.- Hinu ber ekki að neita, að þessa leið mætti fara, ef hún væri opin. Þá er svo loks hin leiðin, að afla tekna til þess að lækka verðlagið í landinu. Þessa leið hafa stjórnarflokkarnir viljað fara. Ef nokkru á að vera hægt að áorka í þessu efni, þá þarf stórfé, þar sem þetta á að nokkru að koma í staðinn fyrir gengisbreytingu. Það þarf því engan að furða á því, þótt mikils fjár þurfi við. Það væru heldur engar smáræðisbreytingar, sem kæmust á við gengisbreytingu. Það mundi skipta milljónum króna, sem hún kostaði einstaklinga og opinberar stofnanir. Frv. mitt var borið fram að mestu í samræmi við þær samningaumleitanir, sem fram fóru í flokkunum, og er þar hvergi gengið lengra en beinlínis þótti nauðsynlegt. En ef þessi hv. d. gengur lengra en hv. Nd., í því að draga úr tekjum samkv. frv., þá verður ekki mikið eftir til þeirra ráðstafana, sem svo ríkt er í hv. þm., að þurfi að koma fram. Það er ekki last þótt ég segi um suma hv. þm., að þeir vilji gera allt fyrir alla, en aldrei taka neitt af neinum. Þegar þeir halda, að það sé vinsælt að vera á móti einhverju, þá segja þeir, að þessi stéttin geti ekki greitt neitt, en svo koma aðrir og segja, að hin geti ekki heldur greitt það, sem þarf. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um slíkan málflutning. Það verða engin stórmál leyst með slíkum tökum. Mitt hlutverk varð það í hv. Nd. að sýna fram á, að skattgjaldið skv. frv. væri í alla staði réttmætt, og svo verður einnig hér, því ég tel sjálfsagt að hafa sama skattgjald og gert var ráð fyrir í frv. upphaflega, þótt e. t. v. séu ekki tök á að færa það í sama horf úr því, sem komið er. Samt hefur það orðið hlutskipti þessa Alþ. að flytja till. um almenna skattgreiðslu til þess að halda uppi gengi íslenzkra peninga. En þegar búið er að ná þessu gjaldi út úr frv., þá geta menn ekki sýnt riddaraskap sinn í því að ráðast gegn því gjaldi. Þá er ráðizt á móti því að leggja flutningsgjald á sjávarafurðir. Það skortir ekki, að þm. hér í hv. d. geysist fram til þess að rýra þessa heimild sem allra mest. Ég ætla ekki að fara út í það að ræða um einstök atriði í ræðum hv. þm., sem töluðu úr fjhn., og þá einnig ræðu hv. 10. landsk., sem átti að sanna það, að það væri ókleift fyrir þá, sem hafa útflutning sjávarafurða, að greiða nokkur útgjöld. Þó vil ég aðeins segja það, að þessum hv. þm. hlýtur að vera það ljóst, að gengi íslenzku krónunnar er hærra en það ætti að vera og sennilega hefði verið, ef Alþ. sjálft hefði ráðið skráningu krónunnar. Ef þm. viðurkenna þetta, hvernig geta þeir þá beitt sér á móti því, að ríkisstj. fái þessa heimild til þess að leggja á útflutningsgjald og verja því eins og hér er gert ráð fyrir? Því að það mundi verka á svipaðan hátt og gengishækkun krónunnar, og það, sem sú ráðstöfun nær, alveg á sama hátt. Ég vil þess vegna segja það fyrir mitt leyti, að ég vil mæla á móti þeim brtt., sem fram hafa komið, nema brtt. hv. l. þm. Eyf., sem fer í þá átt að taka aftur inn í þetta frv. ákvæði um það að leggja á almennan tekjuskatt, sem ég tel eðlilegt, og ég tel, að heimildin megi ekki vera minni til handa ríkisstj. heldur en hún var í frv. eins og það var upphaflega lagt fyrir. Það kann vel að vera vinsælt að halda því fram, að þeir, sem hér þyrftu að greiða samkv. Þessu frv., geti ekki greitt þessi gjöld og það sé ósanngjarnt að leggja þau á þá. En ég er alveg sannfærður um það, að síðar, þegar það kemur í ljós, hvernig þróun þessara mála verður, þá munu einmitt þessir menn, sem nú vilja mest draga úr þessum ráðstöfunum, óska þess, að þessi gjöld hefðu verið lögð á á þessum tíma, til þess að koma í veg fyrir þessa þróun, sem fyrirsjáanleg er. Það má vel vera, að dregið verði úr þessu máli hér í hv. d. Ég vil þá a. m. k. taka það skýrt fram, að þeir, sem nú hafa viljað reyna að koma í veg fyrir meiri þróun með þessu frv., verði ekki kvaddir til ábyrgðar út af þeirri stefnu, sem þessir menn taka, sem eru á móti þeim ráðstöfunum, sem frv. felur í sér. Ég geri svo ekki ráð fyrir, að ég muni taka hér meira til máls, ég vildi aðeins segja þessi almennu orð um málið og þær brtt., sem fyrir liggja og allar ganga í þá átt, að undanskilinni brtt. hv. 1. þm. Eyf., að rýra möguleikana til þess að fullt gagn geti orðið að framkvæmd málsins.



Herra forseti! Ég gleðst yfir þessu frv., því að ég tel það ágætt, ef ríkisstj. tekst að leysa þessi tvö höfuðvandamál, sem við höfum nú við að glíma og frumv. er ætlað að leysa. En áður en ég sný mér að því, ætla ég að tala ofurlítið um frv. almennt, og get ég ekki látið hjá líða að leiðrétta hv. 1. þm. Reykv. og að öðru leyti að lýsa hér atriði, sem ég er honum mjög ósammála um, og þá sérstaklega einu atriði, sem ég tel, að ekki megi standa ómótmælt í þingtíðindum. Hv. 1. þm. Reykv. segir, að það sé undarlegt að ætla nú að fara að leggja nýtt gjald á þegna landsins, ekki sízt þegar nýbúið sé að samþ. eins vel undirbúna löggjöf og skattalöggjöfin er. Það er von, að honum finnist þetta. Hann sat í þeirri n., sem átti að undirbúa þá löggjöf. Og þessi n. sat í nokkur ár og kom aldrei með neinar till. Ég álít, að þrátt fyrir þá vinnu, sem lögð hefur verið í þetta skattafrv., þá hafi skattalöggjöfin verið illa undirbúin og illa afgr. í alla staði. Og þegar við komum á næsta þing, sem ég vona, að við lifum báðir, þá vona ég, að hv. 1. þm. Reykv. hafi rækt það hlutverk sitt að koma með skattafrv., sem sé vel undirbúið, því enn starfar nefndin, og frumvarpið í vetur var aðeins samþ. til bráðabirgða. Í öðru lagi tel ég það alveg sérstaklega háskalega kenningu á þessum tímum, sem hv. þm. hélt fram í sinni ræðu, að hver og einn eigi að vinna að því, sem bezt borgar sig. Hvernig stæði þjóðin, ef þessu væri framfylgt nú? Það er vitað mál, að þrátt fyrir það, þótt hækkað hafi verð á landbúnaðarafurðum, og þrátt fyrir það, Þó að það komi til með að hækka enn, þá er það sú atvinnugrein í landinu, sem borgar sig langsamlega verst. Það borgar sig betur í augnablikinu að fara í Bretavinnu. Að prédika það á Alþ., að menn eigi að fara þangað, sem þeir fá mesta aura fyrir vinnu sína í dag, er herfilegur misskilningur. Í þessu sambandi sagði hv. þm., að bændur fengju ekki nema 1/3 af útsöluverði mjólkur heim til sín. Ég vil benda honum á það, að bændur fengu 30,095 aura fyrir lítrann árið 1940. Og þetta eru þær einustu upplýsingar, sem fyrir liggja. En mjólkurverðið í útsölu byrjaði á 40 aurum og endaði á 56 aurum. Ég kann ekki við þann reikning, að segja, að bændur hafi ekki fengið nema 1/3 af útsöluverði mjólkur heim til sín, því að þeir fengu ca. l5% af útsöluverði hennar. Í þessu máli virðist mér vera tvö meginatriði, að stöðva verðbólguna, sem nú er í landinu, og festa þar með vísitöluna. Ég sé fram á, að nú á næstunni hlýtur vísitalan að hækka, verði ekkert að gert. Þingið er nú búið að samþ. breyt. á húsaleigul., sem mun hafa í för með sér milli 5–10 stiga hækkun á vísitölunni. Þm. veit það, að það er nýlega búið að hækka verð á mjólk og mjólkurvörum, og hann veit líka, að það hækkar meira. Og hækkun á þessum afurðum mun hafa í för með sér tveggja til þriggja stiga hækkun á vísitölunni. Og ég sé af þessu o. fl., að á næstu tímum mun vísitalan hækka verulega, ef ekkert verður að gert. En því meira sem vísitalan hækkar og kaup á eftir, því erfiðara verður fyrir þjóðina, þegar skriðan fer að fara niður á við, allt fer að lækka. Vegna þessara afleiðinga, sem fyrirsjáanlegar eru, vil ég láta gera það, sem hægt er, til þess að draga úr því, að vísitalan hækki meira en. orðið er. Ég álít, að það sé stórt spor stigið með framkvæmd 2. gr. frv., ef frv. verður samþ., þar sem er heimild til að setja hámark á farmgjöld. Reikningar Eimskipafélags Íslands sýna, að það hefur grætt fullar fjórar millj. króna síðastliðið ár. Og ef maður gerir ráð fyrir, að á farmgjöld hefði verið lagt eins og annað vöruverð, og ef við reiknum með 50% álagningu, þá hefur almenningur þurft að borga gróða Eimskipafélagsins með 6 millj. kr., sem þýðir 6 stig á vísitöluna, sem nú er, eða 1/9 hluta hennar. Ég harma það, að ekki skuli hafa verið tekið fyrr til þeirra ráðstafana að lækka farmgjöld, og þykir leitt, að ekki skuli hafa náðst samkomulag um það innan ríkisstj. En ég vona, að þeir, sem með þessi mál fara, beiti sér fyrir því að takmarka fragtina og lækka hana verulega. Ég sé, að með þeim tolllækkunum, sem gert er ráð fyrir í 3. gr. frv., er töluvert stórt spor stigið í þá átt að lækka vísitöluna, þó að það sé miklu minna en með farmgjöldin, og mundi það ekki hafa áhrif á vísitöluna nema um 1–2 stig. En hitt er ekki síður að athuga, að einmitt nú í vor hafa atvinnuskilyrði öll stórbreytzt og allt samræmi milli tekna manna í hinum ýmsu atvinnugreinum breytzt þar með. Verkamannakaupið hér var áður miðað við, að menn hefðu mjög takmarkaða vinnu, og þegar skýrsla mþn. í atvinnumálum kom út, upplýsti hún, að meðalverkamannskaup hafði verið 1933 1880 kr. Nú hefur þetta breytzt þannig, að nú er stöðug vinna alla virka daga, sunnudagavinna og stöðug eftirspurn eftir verkamönnum í eftir- og næturvinnu, og mun nú verkamannakaupið vera komið upp í 6–8 þús. kr. Ég hef farið yfir einn staf í stafrófinu til þess að sjá, hvernig þetta lítur út, og sé, að það er almennt, að verkamenn hafi þetta kaup yfir árið. Áður vildu menn fara í sveit í fastavinnu fyrir lægra kaup en tímakaup, sem hér er borgað, vegna þess hve vinnan var ótrygg. Nú er þetta allt breytt. Nú telja þeir sig ekki þurfa þess; nú er vinnan stöðug. Og afleiðingin verður sú, að landbúnaðurinn er nú rekinn með miklu hærra kaupi en áður, og það miðað við verkamannskaup eða jafnvel hærra. Því að menn vilja ekki taka tillit til þess að hafa frítt húsnæði og fæði. Afleiðingin er augljós, að landbúnaðarafurðirnar hljóta að hækka til þess að bændur fái upp borið þó ekki sé annað en að geta greitt það, sem þeir þurfa að borga út, jafnvel þó að þeir sjálfir hafi ekki meira kaup en áður. Sú hækkun mundi aftur hafa áhrif á vísitöluhækkunina, hún á kaupið, og svo koll af kolli. Það er því ekki smáræði, sem þarf til þess að halda vísitölunni í skefjum, því að það þarf bæði fé til þess að borga þann mismun á verði, sem nú er á landbúnaðarafurðum, og því, sem þær þurfa að hækka í, ef maður vill halda þeim í sama verði og nú er. Og það þarf líka fé til þess að lækka aðrar nauðsynjar og húsaleigu, til þess að koma í veg fyrir hækkun vísitölu af hennar völdum. Þess vegna hefur hv. Nd. limlest frv. með því að fella úr því mjög réttlátan skatt, eins og skattal. voru afgr. og urðu að lögum. Ég hef gáð að því, hvernig þetta hefur komið út á mér. Í fyrra borgaði ég 1200 kr. í tekju- og eignarskatt, nú borga ég 460 kr. eftir nýju skattal. Ef ég hefði fengið þann skatt, sem Nd. felldi úr frv., hefði ég fengið í viðbót 400 kr., eða um 2/3 af því, sem ég borgaði í fyrra, og eru launin þó óbreytt. En hv. Nd. tók þetta út úr frv., og þess vegna hefur ríkisstj. miklu minna í sínum höndum til þess að takmarka verðbólguna, sem sýnilegt er, að við þurfum að mæta á næstunni. En svo þarf hún líka fé til fleira. Það er alveg vitanlegt, að sumar þær vörur, sem ekki er komizt hjá að framleiða, eru ekki seljanlegar neitt nálægt því verði, sem framleiðendur þeirra þurfa að fá fyrir þær. Englendingar hafa enn þá haldið kjötinu í sama verði hjá sér eins og var fyrir stríð. Fyrir kjöt, sem selt hefur verið þetta ár til Englands, hefur fengizt ca. ein kr. fyrir kg. Þá er ekki til annar markaður fyrir gærur og ull en til Englands eða Ameríku, og á þeim er sama verð eins og var fyrir stríð. Það er því ljóst, að ef bændur hafa verið við sitt starf og ekki hlaupið frá því, eins og hv. 1. þm. Reykv. taldi rétt, að þeir gerðu, þá þurfa þeir að fá uppbót á þetta verð sinna framleiðsluvara. Það hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að frysta inni í Englandi nokkurn hluta af verði þess ísfiskjar, sem seldur hefur verið til Englands. Og við því er ekkert að segja. En aftur á móti hefði ég talið rétt að frysta inni nokkurn hluta af þeim peningum, sem borgaðir eru fyrir vinnu hjá Bretum hér á landi. Það er alveg augljóst mál, að sú vinna er í raun og veru verðmæti, útflutt úr landinu. Og þegar sú vinna er eftirsótt, af því að menn vilja lifa eftir kenningu hv. 1. þm. Reykv., að hlaupa eftir því, sem bezt borgar sig í dag, er rétt að frysta nokkuð af verði hennar inni. Þessi vinna lamar framleiðsluna í landinu, og þá er spursmál, hvort ekki á að frysta eitthvað af peningunum fyrir hana inni. Þetta vildi ég að hæstv. ríkisstj. athugaði. Það gæti vel verið, að það gæti leyst betur úr þeirri eklu, sem nú virðist vera á fólki til sjós og lands vegna Bretavinnu, heldur en flest annað. Ég mun fylgja brtt. hv. 1. þm. Eyf., en verð á móti hinum öllum, því að þær eru allar til þess að draga úr þeirri fjárhæð, sem ríkisstj. þarf á að halda, og ég er viss um, að það fjárframlag, sem farið er fram á í frv., verður ekki of mikið. Viðvíkjandi brtt. 10. landsk. vil ég segja það, að ég treysti ríkisstj. fullkomlega til þess að hafa þann mismun á útflutningsgjaldi, sem eðlilegur er eftir söluverði varanna og tilkostnaði við framleiðsluna, og sé ég ekki, að það sé þörf á því að liða það eins í sundur og hv. 10. landsk. vill. Á brtt. hv. 5. landsk. tel ég ekki neina þörf, þó að ég viðurkenni virðingarverðan tilgang hennar, þann, að hv. þm. er það ljóst, að það þarf að gera það, sem hægt er, til að tryggja það, að landbúnaðarframleiðslan dragist ekki saman, og sérstaklega á þessum tímum, þegar svo getur farið, að við höfum ekki af öðru að lifa en landbúnaðarafurðum og fiski, sem við þó ekki lifum af einum saman. Ég vil að lokum óska þess, að brtt. hv. 1. þm. Eyf. næði fram að ganga, svo hæstv. ríkisstj. fengi meira fé til umráða heldur en gert er ráð fyrir í þessu frv., eftir að það kom til þessarar hv. d.



Mig langaði til þess að segja hér nokkur orð í umr. um þetta stóra mál, sem hér liggur fyrir, og skal ég reyna að takmarka mál mitt sem mest. Hæstv. forseti bað um, að þm. reyndu að takmarka mál sitt sem allra mest. Það lá í loftinu, þegar þingið kom saman, að nokkuð mundi verða rætt um dýrtíðarmálin og reynt að stemma stigu við því kapphlaupi, sem verið hefur hingað til milli verðlags og kaupgjalds og leitt hefur til þeirrar miklu aukningar dýrtíðar, sem orðin er. Samt varð talsverð töf á, að nokkuð kæmi fram um þetta. Það lá líka í loftinu, að koma mundi till. frá hæstv. stj., en langur tími leið, þar til nokkuð heyrðist frá henni um þessi mál. Það var ekki fyrr en síðari hluta síðasta mánaðar, að ég a. m. k. hafði nokkra hugmynd um, hverjar till. stj. ætlaði sér að gera í þessu máli, og þá voru þær till. mjög svo reikular í mörgu og margt óákveðið um það, hve mikið fé þyrfti til þessara ráðstafana og hvernig skyldi verja því. Ég var þá strax þeirrar skoðunar, að þar sem málið væri ekki betur undirbúið en þetta, ættu sérfróðir menn að taka það til athugunar og vinna úr gögnum þeim, sem hæstv. stj. hefði í höndum, en þingið ætti að senda heim og kalla það saman aftur eftir þrjár vikur eða mánuð, til þess að ráða málinu til lykta. Ég hygg, að ef horfið hefði verið að þessu ráði, hefði margt verið ákveðnara í þessu frv. en nú er. En nú er þetta frv. komið fram, og harma ég, að ekki voru fyrr gerðar ráðstafanir í þessa átt og ekki farin sú leið, sem ég benti á, því að öllum, sem um málið hugsa, er vitanlegt, að mikil hætta er á ferðum að því er snertir þetta dýrtíðarmál. Nú er frv. komið fram, og eru í því sambandi tvö atriði, sem ég vil leggja áherzlu á, að lagfæra þurfi. Annað er það, að gæta verður þess, að sama fáist fyrir sömu krónutölu af brýnustu nauðsynjum sem nú, og hitt er það, að ráðstafanir verði gerðar til, að framleiðslan í landinu dragist ekki saman. Það þarf ekki að færa rök fyrir því, að alltaf er varhugavert að fella verðgildi peninganna. Þegar þjóðstj. var mynduð og ákveðið var að fella krónuna, áleit ég, að með því væri svo stórt skref stigið, að þetta ætti ekki að gera á Alþ., heldur ætti að spyrja þjóðina um það, og yrði þá gengið til kosninga. Þetta var mín afstaða, og harma ég, að það ráð var ekki tekið. Ég er þess fullviss, að hefði það verið gert, þá hefði krónan ekki verið felld í verði. Þing hefði þá ekki komið saman fyrir haustið, en þá var stríðið skollið á, og vonir manna voru þá farnar að glæðast um það, að sjávarútvegurinn gæti grætt á stríðinu, svo að verðfelling krónunnar hefði ekki komið til greina. En nú hefur krónan verið lækkuð hvað eftir annað, eftir að hún var felld fyrst. Og með vaxandi dýrtíð hefur það orðið svo, að lítið fæst nú fyrir hana á móts við það, sem áður var. Við vitum allir, að hyrningarsteinn fjárhagsafkomu hverrar þjóðar er það, að menn spari fé, leggi það á vöxtu og hjálpi svo til, að fjárhagsstarfsemi dafni í landinu. En ef menn hætta því, má gera ráð fyrir, að menn eyði fé sínu eða hjálpi til að hækka óeðlilega í verði ýmsar eignir í landinu, af ótta við verðfellingu peninganna. Þar sem vitað er, að ekki er hægt að hækka krónuna með því einu að skrá gildi hennar hærra, er ekki önnur leið til að sporna við þessari skriðu en sú að reyna að sporna við því, að dýrtíðin í landinu vaxi. Um hitt veigamesta atriðið, nauðsynina á því, að framleiðslan í landinu dragist saman, ætla ég ekki að tala langt mál, því að það hafa margir gert hér á þingi og í blöðunum. En það eru ófyrirsjáanleg vandræði, sem hlotizt gætu af því, að framleiðslan drægist saman. Er ljóst, að við hefðum ekki of mikið að bíta og brenna, þó að framleiðslan héldist í því horfi, sem nú er, ef siglingar til landsins stöðvuðust, og þyrfti því framleiðslan að aukast. Þess vegna virðist mér þetta frv. mjög mikilvægt, og þó að það sé ekki eins og ég hefði kosið, er það spor í þá átt að fyrirbyggja þetta tvennt, sem ég minntist á, og bæta hag þjóðarinnar í framtíðinni. Hins vegar þykir mörgum, eins og minnzt hefur verið á, of langt gengið með því að krefjast mikils gjalds af útflutningsafurðum eða veita ríkisstj. þá heimild, sem í frv. getur, en hún á að fá heimild til að leggja á allt að 10% af fob-verði afurðanna. Nú er það vitanlegt mál, og hef ég heyrt það af umr., líka frá hæstv. ríkisstj., að ætlunin sé að hafa gjaldið misjafnt eftir því, hverjar vörurnar eru og hvaða verð fæst fyrir þær, eða eftir því, hvaða skatt þær þola. Ég er hv. 10. landsk. sammála um það, að frá þessum tíma til áramóta sé ekki hægt að leggja nema mjög lítið - og ef til vill ekkert - útflutningsgjald á sjávarafurðir eins og ísfisk, sem bátar afla til útflutnings. En það má segja, að á vertíðum eftir áramót séu oft, eins og var í byrjun þessa árs, svo mikil uppgrip, að hægt sé að leggja á útflutningsgjald, er sé talsverður hluti af því, sem hér er farið fram á. Eins og hann drap á, má segja um síldarafurðir og aðrar afurðir, að hæpið sé, að hægt sé að leggja útflutningsgjald á þær, ef ekki verður breytt samningum, sem gerðir hafa ver ið. En þess má geta, að togurum er heimilt að selja vöru til Englands, ef siglingar hefjast aftur, og ef sama verðlag helzt og fyrri hluta þessa árs, er ég ekki í vafa um, að sölurnar þyldu talsvert útflutningsgjald: Enn fremur er ekki útilokað, samkv. till. frá Bretum, að nokkur skip fengju að sigla til Englands með afla, sem þau hefðu keypt af öðrum. Því finnst mér ekki fráleitt, að þetta 10% gjald gæti staðizt í sumum tilfellum. Svo er hitt atriðið, sem er jafnmikils virði Hvernig verður því fé varið, sem kemur til kasta ríkisstj. að úthluta? Þar kemur fram sú skoðun mín, sem líka kom fram hjá hv. 5. landsk., en hann minntist á, að sjálfsagt væri að hafa verðuppbætur til bænda fyrir framleiddar afurðir misjafnar, því að allir vita, hve misjafnlega auðvelt er að framleiða t. d. kjöt og mjólk, eftir því, hvar á landinu er. Tökum t. d. mjólkina. Í Gullbringu- og Kjósarsýslu eru bágar horfur fyrir bændur að því er snertir þessa framleiðslu. Í Borgarfirði eru líka mikil vandræði bænda, sem verða að búa við miklar skuldir mjólkurvinnslunnar, sem þar er. En austanfjalls hefur mjólkurbúið vexti af sinni innstæðu og skuldar ekkert. Ástæður eru því mjög misjafnar. Þetta er einnig misjafnt að því er kjötið snertir, því að víða á landinu er, sem betur fer, ekki um neinar sauðfjárpestir að ræða, kjötframleiðslan gengur þar sinn vanagang, og bændur græða á búskapnum, en í þeim héruðum, þar sem fjárpestirnar ríkja, gengur búskapurinn saman, og er við búið, að margir bændur flosni upp afjörðum sínum. Mér finnst því rétt að hafa styrkinn breytilegan eftir héruðum. Ég ber svo mikið traust til þeirra ráðh. í hæstv. ríkisstj., sem eru sjálfstæðismenn, að þeir muni viðhafa fullkomna sanngirni í þessum tveim málum og undir engum kringumstæðum samþ., að sjávarútveginum verði íþyngt um of, þó að stj. fái þessa heimild. Ég býst við og vænti þess, og vildi gjarnan fá yfirlýsingu frá hæstv. stj. um það mál, að þing verði kallað saman aftur, ef verulegur ágreiningur verður innan ríkisstj. um það, hvernig haga skuli skattinum, hve hár hann skuli vera og hvernig skuli verja honum. Ég vil vita, hvort ætlunin muni vera að láta aðeins meiri hl. atkv. ráða, ef ágreiningur verður um þetta. Hér liggja fyrir brtt. frá 4 hv. þm. í þessari d. Ég segi fyrir mig, að ég er að miklu leyti sammála brtt. frá hv. 1. þm. Reykv. Ég get líka sagt um till. hv. 10. landsk., að ég get að miklu leyti fallizt á þær. En meðan ég fæ ekki annað upplýst, stend ég í þeirri meiningu, að ef nokkur brtt. verður samþ. hér í hv. d., þá sé frv. þar með dautt, en ég vil ekki undir neinum kringumstæðum stefna málinu í voða, svo að það fengi ekki afgreiðslu á þessu þingi. Mér kom því nokkuð á óvart, er hæstv. viðskmrh. mælti með því, að till. hv. 1. þm. Eyf. yrði samþ. hér í hv. d. Ég álít, að með því væri málinu stefnt í voða. Því vil ég spyrja hæstv. viðskmrh., hvort hann álíti ekki, að málinu væri stefnt í hættu með því að samþ. þessa till., því að ef hann álítur það ekki, mun ég greiða atkv. með nokkrum af þeim brtt., sem komið hafa hér fram. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð mín fleiri. En ég vonast til þess að fá svar, sérstaklega við þessum tveimur atriðum, í fyrsta lagi, hvort málinu sé ekki stefnt í voða, ef einhverjar brtt. verða samþ. hér í þessari hv. d., og í öðru lagi, hvort það sé svo, að ef ágreiningur verður innan ríkisstj. um það, hve hátt þetta gjald skuli vera á einstökum afurðum, og líka um það, hvernig skuli verja því, þá verði kallað saman þing aftur til þess að fá úr því skorið, hvað skuli verða gert.



Herra forseti! Ég verð að segja það, að niðurlag ræðu hv. þm. Hafnf. (BSn) kom mér dálítið ókunnuglega fyrir, fyrst og fremst vegna þess, að ég hef nú ekki heyrt neins staðar koma fram þá skoðun, að þessi hv. d. hefði ekki neinn rétt til þess að koma fram breyt. á málum án þess að það þar með væri dauðadæmt, og í öðru lagi vegna þess, að mér finnst, að það líti út nærri því eins og hv. þm. Hafnf. sé að fiska eftir því, að slík hótun komi fram í ræðu einhvers af hæstv. ráðh. Ég veit nú, satt að segja, ekki, til hvers verið er að vísa málum til þessarar hv. d., sem eru jafnyfirgripsmikil og þetta mál, sem hér um ræðir, ef því eiga að fylgja þau ummæli, að málið sé dautt, ef nokkur stafur í frv. er hreyfður. Það er sannarlega ekki þessari hv. þd. að kenna, að málið kemur ekki til hennar fyrr en á elleftu stundu. Og það má bæta því við, að það hefur nú verið vakað hér á Alþ. yfir minni háttar málum heldur en því, sem nú liggur hér fyrir til umr., ef marka má það, sem ýmsir hv. þm. hafa látið fara frá sér viðvíkjandi því, að þetta mál sé fyrir alla þjóðarheildina. Ég held þess vegna, að þessir útúrdúrar hjá hv. þm. Hafnf. séu allsendis óþarfir. Ég vil fyrir mitt leyti algerlega mótmæla því, að kallaðar séu fram yfirlýsingar til þess að kúga þessa hv. d. til þess að láta þetta mál afskiptalaust frá sér fara. Annars hefur nú margt komið hér fram. Og ég ætla mér ekki þá dul að koma inn á allar þær ræður, sem hér hafa fluttar verið í þessari hv. d. um þetta mál. En ég vil sérstaklega segja það við hæstv. ríkisstj., að mér finnst það dálítið hæpinn leikur að halda því fram, að hæstv. Alþ. beri ábyrgð á því, hvort allar þær ráðstafanir geti orðið framkvæmdar, sem hér eru nú hafðar fyrir augum, og að hæstv. ríkisstj. hafi nægilegt fjármagn fyrir hendi til þess að koma í veg fyrir verðbólguna, vinna bug á dýrtíðinni, bæta upp afurðir o. s. frv. o. s. frv. Ég vil í þessu sambandi minna hæstv. ríkisstj. á það, að það var fyrir alllöngu síðan nokkuð auðséð, að verðlag í landinu mundi hækka, dýrtíð aukast. Það hefur sennilega ekki verið dulið fyrir hæstv. ríkisstj. frekar en öðrum landsmönnum. Og í öðru lagi tel ég, að hæstv. ríkisstj. geti ekki með fullum rétti varpað fram ásökunum á hendur þeirra manna, sem nú vilja ekki gína yfir hverri flugu, sem frá henni kann að koma í þessu efni, af því að ég álít, að ríkisstj. sjálf hafi látið ónotuð tækifæri, og það jafnvel löngu áður en þing kom saman, til að draga úr þeim voða, sem menn þykjast nú sjá framundan og mála mjög svart. Hæstv. ríkisstj. kann að segja, að hún hafi ekki haft neitt fjármagn til þess fyrir hendi. Ég vil því þar til svara, að henni hefði verið innan handar að kalla þing saman. Það eru ekki orðin nein vandræði á þessu landi að kalla saman þessa 40–50 þm., ef mikið liggur við. Hæstv. ríkisstj. og hv. þm. yfirleitt hafa fest mjög augun við þann stórkostlega gróða á sölu sjávarafurða, sem ég ber ekki á móti, að hafi átt sér stað, og var öllum kunnur, líka hæstv. ríkisstj. Hæstv. ríkisstj. hefur gert ýmsar ráðstafanir, sem að vísu eru ekki beinar skattaálögur, en þó geta komið fram óbeint sem nokkurs konar skattur á þessar sölur, og það á milli þinga. Það er kunnugt, að snemma á þessu stríðstímabili kom í ljós, að Bretar vildu gefa eftir svo kallaðan ísfiskstoll, þá 10 af hundraði, sem menn voru vanir að borga í toll af fiski þar í landinu. Það mun hafa verið einhver fyrsta samningsniðurstaðan milli brezk-íslenzku samninganefndarinnar og Breta, að þessi tollur skyldi niður falla. Jafnframt fóru sölur togara og fiskútflutningur síhækkandi. Það hefði ekki verið fráleit ráðstöfun, ef hæstv. ríkisstj. hefði hugkvæmzt á þessu tímabili að gera einhverjar ráðstafanir til þess að svipuð upphæð hefði verið lögð í sjóð til að byrja með eins og numið hefði þessum ísfiskstolli, og sem á vissu tímabili hefði haft tiltölulega litla þýðingu fyrir útflytjendur landsins. Hæstv. ríkisstj. mun svara mér því, að hún hafi ekki haft heimild til að gera slíkt. Ég vil þá benda á, að á þessum sama tíma hafði hæstv. ríkisstj. heimild til þess að skipa stjórn, sem kölluð var útflutningsráð, til þess að úthluta leyfum fyrir útflutningi á vörum til Bretlands og annarra landa. Mér er nær að halda, að sumpart með úthlutun slíkra útflutningsleyfa og sumpart með samkomulagi við þá, sem skipin áttu og græddu stórfé á þessum ísfisksförmum, hefði þessu mátt til leiðar koma. Og hugsum okkur, að eitthvað slíkt hefði verið gert með samningum milli ríkisstj. og útflytjendanna. Það væri orðin lagleg fúlga, sem ríkisstj. hefði nú handa á milli. Hæstv. ríkisstj. taldi sér fært að láta útflytjendur gera ráðstöfun, þó að það sé kannske ekki bein innheimta fjár, sem kom niður á svipaðan hátt þessu, sem ég var að tala um, og skal ég nefna dæmi. Hæstv. ríkisstj. gerir - að vísu ekki ótilneydd - samning við Breta um það, að helmingur af öllu þorskalýsi í landinu skuli fara til Bretlands. Það er vitað, að þorskalýsisframleiðendur áttu vísan markað í Ameríku fyrir allt það þorskalýsi, sem hér er framleitt, og miklu meira. Þessi samningur kom þannig við útflytjendur, að útflutningsráð hefur gert það að skilyrði fyrir hverri sendingu á þorskalýsi til Bandaríkjanna, að viðkomandi útflytjandi leggi til hliðar þorskalýsi og hafi til reiðu til útflutnings til Bretlands; annars fær hann ekki útflutningsleyfi fyrir þessari vöru til Bandaríkjanna. Þetta er búið að baka útflytjendum þorskalýsis allmikið vaxtatap og á kannske eftir að baka þeim enn meira slíkt tap, og hver veit hvaða tap. Ég bendi ekki á þetta sem ásökunarefni á hendur ríkisstj. fyrir það, að hún neyddist til að ganga inn á þessa samninga, heldur til þess að staðfesta það, að hæstv. ríkisstjórn hefur haft, gegnum sínar mörgu undirnefndir, ýmis ráð til þess að hafa hönd í bagga um það, hvernig vara útflytjenda er seld. Þetta segi ég til þess að styðja þá skoðun, að hæstv. ríkisstj. megi ekki ásaka hv. alþm. svo mjög fyrir það, þó að þeir nú vilji, að þessi nýi skattur sé a. m. k. eðlilegur og eitthvað reglulegur og með nokkrum jöfnuði látinn koma á landsfólkið, og telji það ekki sem einhverja uppreisn móti hennar viðreisnarráðstöfunum, eins og orð hæstv. viðskmrh. virtust gefa til kynna, að ríkisstj. teldi, þar sem hann var að tala um, að hv. þm. geystust hér fram og þættust vilja gera stóra hluti, en vildu engu til þeirra fórna. Það eru nokkuð harðar ásakanir, og ekki sízt frá þeim mönnum, sem búa í hálfgerðu glerhúsi, eins og hæstv. ríkisstj. gerir að því er snertir hennar aðgerðaleysi á síðasta ári í þessum efnum um að hafa verulegan hemil á dýrtíðinni. Hæstv. viðskmrh. lýsti því yfir í sinni framsöguræðu í hv. Nd., að eftir hans meiningu yrði að fara upp í topp með útflutningsgjaldið, og að mér skildist líka hafa þessa aukalegu skattaálagningu, sem þá var í frv. Ég get mér þess til, að honum finnist, eftir því, sem nú horfir við, að þess muni ekki síður þörf að því er snertir útflutningsgjaldið nú, eftir að álaginu á tekjuskattinn hefur verið breytt, eins og frv. ber með sér, í hv. Nd. Og þetta gerir mig allvarfærinn í í því, að hæstv. ríkisstj. hafi heimildir svo ótakmarkaðar sem í frv. greinir gagnvart sjávarútvegsvörum. Ég skal ekkert vantreysta þeim góða vilja, sem fram kemur hjá hæstv. ríkisstjórn í því að reyna nú að spyrna á móti dýrtíðinni. Og fyrirfram skal ég engar spár koma með um það hvernig það megi takast. En vissulega hefði Þetta verið mun auðveldara, ef fyrr hefði verið gefinn gaumur að hugsanlegum úrlausnarleiðum í þessu efni heldur en orðið er, þegar svo horfir við eins og nú er, að það er eins og meginþunginn af útgjaldabyrðinni vegna þessara ráðstafana eigi að falla yfir á sjávarafurðirnar og þá menn, sem að þessari framleiðslu standa. Það er sannast mála, að þær brtt., sem hér liggja fyrir, eru allvíðtækar og stefna nokkuð sín í hvora áttina. Ég tel, að hv. 1. þm. Reykv. fari ekki með allsendis óhæfa till., þegar hann heldur því fram, að hæstv. ríkisstj. gæti látið sér nægja að hafa til að byrja með 5 millj. kr. heimild í þessu efni og svo aðgang að því að skattleggja sjávarafurðir upp í 5%, eins og þar stendur, af því að hún hefur alltaf þá leið opna að kalla saman þing til ákvarðana, ef henni býður svo við að horfa. Annars skal ég segja það um brtt. hv.10. landsk., að mér virðist í henni gæta mikillar sanngirni í garð þeirra, sem að sjávarútvegi standa, og ég sé ekkert við það að athuga, þó að nokkuð sé hveðið nánar á, eins og í þeirri brtt. er gert, um það, hvernig þeirri álagningu skuli hagað, sem hugsað er að leggja á sjávarafurðir. Því að vitanlega liggur ekkert fyrir frá hæstv. ríkisstj. um álagið annað en það, að hún óskar eftir að fá heimild til þess að fara með þetta útflutningsgjald upp í 10%. Hæstv. viðskmrh. talaði um, að með því sem fram hefði farið í hv. Nd. hefði verið rýrð sú áætlun, sem gerð hefði verið innan ríkisstj. um framkvæmdir í þessu efni. Mér hefur heyrzt, bæði við umr. í hv. Nd. og raunar líka hér í hv. d., að það hafi verið lýst dálítið eftir því, hvað ríkisstj. hefði í huga að gera. En hennar áætlun um það hefur enn ekki verið lögð fram. Og eins og tekið hefur verið fram við þessar umr. af hv. þm., hafa verið uppi óskir um það frá mörgum hv. þm., að það væri gefin nokkur þing. frestun og þá væri unnið að því að undirbúa slíka áætlun, áður en þing kæmi saman aftur, og eins áætlun um það, hve mikið fé þyrfti til framkvæmdanna. Þegar haldið er á þessu máli þannig, að talað er um, að hér sé verið með undirbúning einhverra ráðstafana, sem geti talizt hliðstæðar gengisbreyt., eða hækkun krónunnar, þá virðist mér ekki vera sagður nema hálfur sannleikurinn. Það er að vísu rétt, að útflytjendur, sem verða að borga svo eða svo háan aukaskatt í ríkissjóð, þeir verða fyrir sama áfalli, sem kemur fram eins og verðlækkun á þeirra vörum, eins og tilsvarandi gengishækkun hefði haft. En gengishækkun hefur allt önnur áhrif á það, hvað vara umreiknast í íslenzkum krónum. En hún hefur líka áhrif á það, hvað framleiðsluvörur kosta. Það er kosturinn við að koma slíkum jöfnuði á með gengishækkun, að um leið og greiðsla lækkar að krónutölu fyrir hvert skippund fiskjar, þá lækkar verðið líka að krónutölu á því, sem útgerðarmenn verða að kaupa af línum, salti og öðru, sem þeir þurfa til útgerðarinnar. En hér er ekki um það að ræða að hafa áhrif á verð á útlendum vörum, eins og ef um gengishækkun væri að ræða, en hins vegar er um það sama að ræða viðkomandi verði til framleiðenda á vörum þeirra eftir krónutölu í íslenzkum kr., eins og um gengishækkun væri að ræða. Það er því ekki nema hálfur sannleikurinn sagður með því að líkja þessari aðferð við gengishækkun, og á því í raun og veru ekki við að tala um slíkt í þessu sambandi. Ég get, satt að segja, ekki séð, að neinn stórvoði væri á ferðum, þó að takmarkað væri það fé, sem hér um ræðir, í bili við þessar 5 millj. kr. og lögð væri áherzla á það, sem mér finnst, að þurfi að leggja mesta áherzlu á, sem sé að styðja landbúnaðarframleiðsluna, og þá held ég, að 5 millj. kr. mundu vera alldrjúgur stuðningur í þessu efni. Þegar svo fram á það sæist, að þær mundu ekki hrökkva til, þá mætti, eins og kom fram í ræðu h,v. 1. þm. Reykv. og allmikið hefur verið rætt um í mínum flokki, kalla saman þing til frekari ráðstafana eða átaka. Hv. 1. þm. Eyf. ber hér fram brtt. um það að kippa málinu í það horf eins og það var fram borið í hv. Nd., og ég skal ekki um það segja, hvernig þeirri brtt. kann að reiða hér af. En það er alvarlega athugandi mál, frá sjónarmiði framleiðenda séð, ef allt á að standa óbreytt og engin lagfæring að fást fram á orðalagi eða skilgreiningu á till. gagnvart framleiðsluvörum sjávarútvegsins, hvort það er í sjálfu sér allsendis rétt að láta málið verða í því formi, sem það komst í í hv. Nd. Því að því verður ekki neitað, að þar hefur sjónarmið annara manna heldur en framleiðenda verið dregið fram, án þess að skeytt væri um hina hliðina, tekjuöflunarleiðina.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Hv. þm. Hafnf. spurðist fyrir um það, hvað mundi verða gert, ef ríkisstj. yrði ekki sammála um það, hvernig ætti að nota þær heimildir, sem þingið kann að fá ríkisstj. í hendur, ef þetta frv. verður samþ., og hvort atkv. mundu verða látin ráða í ríkisstj. um þetta. Sú stjórnaraðferð er ekki viðhöfð í ríkisstj., og er ekki hægt að viðhafa hana í þjóðstjórn og hún er heldur ekki viðhöfð þó að flokksstjórn sé. Því að hver ráðh. ber ábyrgð í sínum störfum fyrir Alþ. Og ef ráðh. gerir ráðstafanir, sem einhver hinna ráðh. getur ekki sætt sig við, þá getur hann sagt af sér eða óskað þess, að þing verði kallað saman til þess að skera úr því, hvort hans málstaður eða hinna verði ofan á. Þetta eru þær aðferðir, sem hægt er fyrir ráðh. að nota, en ef einhver ráðh., þó að hann sé óánægður með einhverja ráðstöfun, býst ekki við því, að meiri hluti Alþ. mundi fylgja hans stefnu, þá getur líka verið, að hann beygi sig fyrir því. En ef ágreiningur er alvarlegur, mundi það leiða til þess, að kalla yrði saman þing. Það er enn fremur rætt um það, hvort frv. yrði stofnað í hættu með því að samþ. þær brtt., sem hér liggja fyrir. Ég lít svo á, að skeika verði að sköpuðu um það, hverjar breyt. á frv. verði samþ. Það er ekki nema sjálfsagt, að vilji hæstv. Alþ. komi skýrt fram í þessu máli, og svo vel, sem meiri hluti þingsins telur sig vilja bera ábyrgð á. Ég vænti þess, að ég hafi þá svarað þessum fyrirspurnum og að hv. þm. Hafnf. geti, vegna þessarar vinnuaðferðar, sem er viðhöfð í ríkisstj., verið þess fullviss, að heimildirnar verði ekki notaðar á þann hátt, sem hugsað er, að þær verði framkvæmdar, nema með því móti, að hæstv. ráðherrar hans flakks, sem hann lýsti, að hann bæri fullt traust til, séu ráðstöfununum samþykkir. En fyrst ég þurfti að svara þessari fyrirspurn, ætla ég aðeins að segja örfá orð um þetta mál, enda þykir kannske við eiga, að það sé gert, þar sem þetta er eitt af stærstu málum þingsins. En þá vil ég í fyrsta lagi svara þeim ásökunum í garð ríkisstj., sem komu fram frá hv. þm. Vestm. Þær ásakanir hans voru í þá átt, að ríkisstj. hefði of lítið gert fyrr til þess að draga úr dýrtíðinni; hún hefði átt að sjá, hvert stefndi, og gera ráðstafanir fyrr. Hins vegar taldi hann þær kröfur, sem gerðar eru til framleiðenda nú, vera vafasamar. En hann benti á, að það hefði mátt leggja á útflutningsgjald fyrr og leggja það í sjóð. Og þessi sami hv. þm. taldi hæstv. viðskmrh. tæpast fært að leggja fram till. þær, sem hann ber fram, af því að hann byggi í glerhúsi, þar sem hann hefði ekki fyrr undirbúið þetta. En hæstv. viðskmrh. hefur, ekki aðeins á þessu ári, heldur líka á fyrra ári, komið fram með till. um það, að ríkisstj. legði á útflutningsgjald. Og kom hann með þessa till, skrifaða eftir áramótin, ég hygg, að það hafi verið í marz, en það fékkst ekki samkomulag um þessa till., og þess vegna var hún ekki framkvæmd. Enn fremur hafði komið fram till. frá honum í ríkisstj., að farmgjöldin, sem hafa viljað auka dýrtíðina í þessu landi, yrðu sett undir verðlagsákvæði eins og annað, en það fékkst ekki heldur samþ., og varð því, ekki af framkvæmdum í þessu efni. Það er því að beina skeytum sínum í skakka átt að ávarpa hæstv. viðskmrh. eins og hann gerði.

Má ég skjóta inn í? Ég undanskildi engan í hæstv. ríkisstj.

. Það hefði þó áreiðanlega verið óhætt að undanskilja hann. En vegna. þeirra vinnuaðferða, sem ég skýrði frá, er ekki hægt að koma þessu fram, og ekki heldur heimild, nema með því móti að ríkisstj. sé sammála. A. m. k. annað eða jafnvel bæði þessi atriði hafa verið upplýst í blöðum, og þar sem þessi ásökun kemur fram, sé ég ekki á móti því sem forsrh. að endurtaka þetta hér. Annars virðist mér, eftir þeim undirtektum, sem mál þetta hefur fengið, að það sé nokkuð almenn skoðun á Alþ., að í raun og veru væri eðlilegast að gera lítið eða ekki neitt í þessu máli. Undirtónninn í ræðunum er á þá lund. Viðvíkjandi verðfellingu krónunnar er það að segja, að verðgildi hennar verður ekki breytt nú, vegna þvingunarsamninga, sem við urðum að gera. En við stigum æðistórt skref í áttina til verðbólgnunar, þegar ákveðið var að kaupgjald allt skyldi hækka í fullu samræmi við vísitöluna. Og þó að fjöldi manna álíti, að það hafi verið gert fyrir verkalýðinn í þessu landi, þá segi ég fyrir mitt leyti, að ég er ekki einn þeirra manna, sem fylgdu því. Það er kannske vinsælt að hafa fylgt þeirri ráðstöfun, en ég hefði komið í veg fyrir hana, ef ég hefði haft möguleika á því. Þessi yfirlýsing má gjarnan standa hér í þingtíðindum, af þeirri einföldu ástæðu, að þessi ráðstöfun er eitt fyrsta og stærsta skrefið í þá átt að koma því ólagi á okkar fjármál, sem þau eru nú í. A. m. k. vita sumir af ráðherrunum það, að ég taldi þessa ráðstöfun svo alvarlega og stefna öllu fjármálalífi í landinu út í það öngþveiti, að ég hef aldrei verið í meiri vafa en Þá, hvort ég ætti að vera áfram í ríkisstj. Ég spyr: Í hvaða landi hefði það komið fyrir, að kaupgjald og laun væru hækkuð um 100%? Hver hefði treyst sér til þess? Það var a. m. k. sama, af hvaða flokki hagfræðingarnir væru, hvar sem maður mætti þeim; þeir voru ekki í vafa um, að þetta var ekki framkvæmanlegt, vegna þess að verðskrúfan heldur áfram að vaxa, þar til hún er óviðráðanleg eða ekki hægt að koma henni niður aftur, nema á þann hátt að stefna að hruni og byrja á nýjan leik. Þetta er a. m. k. þeirra kenning, sem mér sýnist ekki mjög mikil vandræði að skilja. Það má t. d. benda á það, að Danir gerðu þessar ráðstafanir og voru eina þjóðin um þær í byrjun styrjaldar, en tóku þær aftur með hinni hendinni. Svíar, sem m. a. hafa jafnaðarmannastjórn og 6 manna meiri hl. á þingi, létu ekki hækkunina verða nema 75%, vegna þess að þeir vita, að verkalýðurinn hefur enga blessun af verðbólgnun, - að haldið sé áfram að þenja út dýrtíðina, þangað til hrunið skellur yfir. Svíar eru allt of góðir hagfræðingar til þess að álíta þetta blessun. Slíkt myndar sjúkt ástand í fjármálalífi hvers lands, nema gagnráðstafanir séu gerðar, sem við höfum ekki þrek eða þol til að gera. Atvinnuleysið og hrunið kemur verkalýðnum í koll, eins og þjóðfélaginu öllu. Þess vegna gera Svíar ekki þessar ráðstafanir, þó að þeir hafi atkvæðamagn til þess og áreiðanlega fullan mátt til þess í sínum verkalýðsfélögum. Það er því tvímælalaust, að með þessu var stigið stórkostlegt ógæfuspor, ekki aðeins fyrir verkalýðinn, heldur fyrir alla þjóðina. Þetta var það fyrsta, sem myndaði þann straum af verðbólgu, sem við nú erum að súpa seyðið af, og þó ekki nema litið enn þá. Það er líka auðsætt, hvernig verðbólgan hagar sér; það hefur skapazt aukinn kaupmáttur og hækkuð vísitala. Það verkar ekki aðeins tölulega, heldur einnig sálfræðilega. Maður, sem sparar saman fé núna, kaupir sér bifreið; hann segist hafa grætt 8 þús. kr. Annan þekki ég sem hefur lagt 15 þús. kr. í bát, sem hann keypti dýru verði. Menn láta úti peninga núna og hugsa ekki um verð, af því að þeir sjá, að krónan lækkar: Að vísu standa okkar peningar sæmilega, og menn eru langt á undan að meta peningana minna virði en þeir eru, og þannig hraða menn stöðugt aukning dýrtíðarinnar. Við gætum unnað verkalýðnum að hafa hátt kaup, ef það hefndi sín ekki á honum síðar. Við skulum líta á þá staðreynd, að fyrir nokkru, áður en taxtakaup var hækkað, höfðu verkamenn ekki vinnu nema tvo daga af þremur í mesta lagi, en nú hafa verkamenn vinnu hvern dag. Þeir fengu þess vegna 50% hækkun í aukinni vinnu, og síðan í ofanálag vísitöluna eins og hún liggur fyrir. Þetta verkaði þannig, sem ekki hefur verið nægilega dregið fram í sambandi við atvinnurekstur bænda, að menn unnu fyrir 100 kr. á mánuði eða 1200 kr. á ári, og þótti hátt, hér í nágrenni Reykjavíkur, og lægra árskaup annars staðar, því að þetta var stöðug vinna, sem ekki er í kaupstöðunum. Nú er þetta kaupgjald 300 kr. á mánuði, og hefur því ekki hækkað um 50%, heldur þrefaldazt. Og síðan er ætlazt til, að bændur, sem kaupa vinnu þrefalt dýrar, fái hækkun á sínum vörum í samræmi við almenna vísitölu, nú 53%. Kaupgjald í sveit hefur víða þrefaldazt samanborið við fyrir stríð. Og það er sérstaklega í nágrenni við Bretavinnuna. En eitt af því, sem veldur beinlínis hræðslu við þessar ráðstafanir, er það, að bæta eigi bændum upp verð á þeirra útflutningsvörum, og kveður þetta mjög við t. d. í blöðunum, að það eigi að bjarga þannig einni stétt. Þegar þess er gætt, hvað hækkun kaupgjalds er mikil hjá bændum, og þegar þess er gætt, að þetta er stétt, sem vissulega nú - og kannske aldrei fremur en nú - er lífsnauðsynleg fyrir þetta þjóðfélag, og þegar þess er gætt, að engir samningar hafa náðst um sölu á afurðum þeirra til útlanda og ekki er útlit fyrir annað en að þeir verði að selja sínar vörur fyrir fyrirstríðsverð og borga hærri fragt (maður vonar, að ekki takist svo illa til, en það getur vel hent), hvernig getur þá nokkur hv. þm. búizt við því, að ein stétt í þjóðfélaginu eigi að lifa við slíkt réttlæti? Bændurnir mundu verða gerðir gjaldþrota í stórhópum. Nei, svo mikið réttlæti er til meðal þessarar þjóðar, að undir slíku verður þessi stétt aldrei látin búa. Enda lýsi ég yfir því, að þetta frv. á að miða að tvennum hliðstæðum ráðstöfunum: að koma í veg fyrir, að ein stétt í þjóðfélaginu, bændurnir, sem þurfa að selja til útlanda fyrir það tiltölulega lágt eða ónógt verð, fari í stórhópum á vonarvöl. Jafnframt er hinn tilgangurinn að nota þetta fjármagn til að halda niðri vörum, fluttum frá útlöndum, og innlendum vörum, seldum í landinu. Tilfellið er, að það er ekkert undarlegt, þótt það sé óvinsælt að taka peninga til að gera þessar ráðstafanir. Það er alltaf óvinsælt að innheimta peninga, hvort heldur af útflutningi eða af skattþegnum beint. Og sannast að segja efa ég, að það sé auðvelt, ef það er þá mögulegt, að gera aðrar ráðstafanir viðvíkjandi dýrtíðinni - þær, sem skynsamlegar eru, - en þær, sem eru óvinsælar í bráðina. Þjóðin er ölvuð af gróða, sem hún heldur, að hún hafi handa á milli, gætandi ekki að því, að þessir peningar geta orðið verðlitlir, ef engin ráðstöfun er gerð. Menn tala um það, að Eimskipafélagið hafi lagt upp 2–3 milljónir. Eftir nokkur ár gæti þetta verið samsvarandi einni milljón Þegar frankinn lækkaði, svo að hann að síðustu var kominn ofan í einn sjötta af fyrra verðgildi, varð afleiðingin, að aldrei var hægt að koma á skynsamlegu og heilbrigðu fjármálalífi í Frakklandi eftir það; né heldur þar, sem skriðan komst enn þá lengra, eins og gerðist annars staðar. Ég harma það, svo nauðsynlega sem ég álít þessa ráðstöfun, að enn þá skuli vera komnar fram till., sem draga úr því fjármagni, sem ríkisstj. fær handa á milli til þess að draga úr dýrtíðinni og framkvæma annað, sem frv. ræðir um. Eins og frv. var borið fram af hæstv. viðskmrh., þá taldi hann og við ráðh. Framsfl. okkur hafa ástæðu til að ætla, að það væri samkomulagsgrundvöllurinn. Það mega allir gera sér ljóst, að ef gera á ráðstafanir, sem um munar, þarf mikið fjármagn. Og engan þarf að undra, þótt ekki sé hægt á slíkum tímum sem nú eru, með þeim breyt., sem eru á öllu verðlagi, að gera nákvæma áætlun fram í tímann, hvað mikið fjármagn þurfi til þessara ráðstafana. Það eina, sem Alþingi getur gert, er að gefa ríkisstj. heimild til að gera þessar ráðstafanir. Ef menn geta ekki fengið þessari ríkisstj. þessa heimild í hendur, þá eiga þeir að fá sér aðra ríkisstj., sem þeir treysta. Því að öðruvísi en að treysta stj. nokkuð, er ekki hægt að ráða fram úr þessu. Ég mun því með mínu atkv. í þessari d. leggja á móti þeim brtt., sem komið hafa hér fram til að draga úr fjáröflun til þess að ná markmiði þessa frv. Hins vegar mun ég greiða atkv. með þeirri till., sem eykur þessa heimild til fjáröflunar, till. hv. 1. þm. Eyf.



Ég gæti nú að miklu leyti sparað mér að svara hæstv. viðskmrh., vegna þess að það, sem kom fram í ræðu hv. þm. Vestm., er mjög sama eðlis. En ég vil nú samt sem áður endurtaka það, ef ske kynni, að hæstv. ráðh. yrði þó ljósara eftir en áður, hver geysimunur er á gengislækkun og útflutningsgjaldi; þ. e. a. s. á því, hvaða áhrif, það hefur á framleiðslu landsmanna. Ef gengislækkun er, þá er að vísu tekin úr vasa útgerðarmanna sama upphæð og taka mætti með útflutningsgjaldi, sem væri jafnhátt að hundraðstölu gengislækkuninni. Ef gengislækkun er í staðinn fyrir útflutningsgjald, þá eru allar vorur, sem keyptar eru inn og koma þessari framleiðslu við, einnig lækkaðar sem sömu prósenttölu nemur. Því er geysimunur á þessu tvennu. Og það getur hver farið í sinn eigin barm, hvort hann vil ekki borga nokkrar krónur til gengislækkunar, ef honum er tryggt, að varan, sem hann kaupir til sinnar framleiðslu, lækkar að sama skapi. Það er líka rétt, sem kom fram hjá hv. þm. Vestm., að það er vanræksla - og það mikil vanræksla - af ríkisstj., að hún skyldi ekki hafa farið þá leið fyrr, t. d. síðari hluta ársins 1940 og fyrri hluta 1941, að taka útflutningsgjald af ísfiski, sem seldur var til Englands. Ég veit ekki enn af svari hæstv. forsrh., hvers vegna þetta var ekki gert, en mér er tjáð, að hann hafi lagt fram till. í ríkisstj.

Viðskiptamálaráðh.

, að þetta gjald væri tekið upp, en ekki hafi náðst samkomulag. Ef þessum hæstv. ráðh., sem hér eru staddir báðir, er það jafnmikið áhugarnál og þeir vilja vera láta, þá var vitanlega skylda þeirra seinni hluta ársins 1940 að kalla saman þing og skýra fyrir því málið, og láta síðan meiri hl. þingsins skera úr. Ég skal náttúrlega ekkert segja, hverjir ráðherrar komu í veg fyrir, að gjaldið var upp tekið, en víst er, að það var ekki ráðh. Alþfl., með því að því var lýst yfir áður, að hann hefði verið með útflutningsgjaldi hvenær sem var, eftir að þessi stórsala á ísfiski hófst, enda er á þetta bent í málgagni Alþfl. á þeim sama tíma. Ekki vil ég deila um það við hæstv. viðskmrh., hvort það sé vinsælt eða óvinsælt fyrir okkur að mæla móti því að hafa þetta gjald svo hátt sem í frv. er. En ef á að verja því aðallega til þess - eins og mér virtist koma fram í ræðu hæstv. forsrh. - að greiða bændum uppbót á sínar vörur, ef ekki fengist nægilegt með þeim 5%, sem við leggjum til, þá ætla ég, að óvinsældir af hendi þeirra, sem eiga að fá féð, mundi bitna á okkur, en hæstv. ráðh, yrði vinsæll af sinni afstöðu, og mundi mega vega þetta að jöfnu. Þá vil ég einnig benda hæstv. viðskmrh. á það, og jafnframt hv. þm. Hafnf., að ef þetta útflutningsgjald verður lagt á með þeirri upphæð, sem nú er í frv., og verði henni beitt til hins ýtrasta, sem útlit er fyrir samkv. yfirlýsingum af hendi stj. í umr. í þessari d., þá hygg ég, að sú hætta sé fyrir hendi, að framleiðslan hljóti að dragast saman. En mér skilst, að þeir báðir, hæstv. viðskmrh. og hv. þm. Hafnf., hafi lýst yfir, að þeir vildu ekki verða þess valdandi, að framleiðslan drægist saman. En hvernig ætla þeir sér að halda mönnum við atvinnu við sjávarútveginn, ef þeir bera ekki að öðru jöfnu það sama úr býtum og hægt er að fá annars staðar? Hvernig ætlast þeir til, að menn fáist til að vinna þar, fremur en þeir ætlast til að bændur beri nægilegt úr býtum, ef þeir fá ekki greiðslu úr ríkissjóði? Að þessu frv. sé nokkur hætta búin, - á slíkt vil ég ekki hlusta. Því að ég vil halda fram, að í þessari d. hljóti að vera sami réttur til að gera breyt. á frv. eins og í Nd., og að það væri í raun og veru ekkert annað en skerðing á þingmannsrétti þeirra manna, sem í þessari d. sitja, ef ætti að neyða þá til að gera enga brtt. af hættu við það, að frv. færi aftur til Nd. Og ég verð að segja um annað eins stórmál, að það væri ekki goðgá, þó að þinginu yrði frestað um einn dag, svo að hv. Nd. gæfist kostur á að fara yfir frv. eftir að breyt. hafa komið við það frá þessari d. Mér er ekki alveg ljóst, hvernig átti að skilja orð hæstv. forsrh., ef ágreiningur er innan stj. um framkvæmdir. Hann sagði, að hver ráðh. bæri ábyrgð á sinni stjórnardeild. Mér skilst þá, að ráðh., sem ekki heyrir undir að ákvarða út flutningsgjald, gæti ekki - eftir þessari skýringu hæstv. forsrh. - komið í veg fyrir, að útflutningsgjaldið væri ákveðið jafnhátt og atvmrh. vildi, sem mér skilst málið heyra undir. Þá kom hæstv. forsrh. inn á það, sem reyndar virðist vera orðin nokkurs konar trúarjátning hjá framsóknarmönnum, að það sé kaupgjaldið eitt í þessu landi, sem ræður vísitölu, og ef kaupgjaldið vaxi um 100, hljóti vísitalan líka að vaxa, mér virðist næstum að sama skapi. Ég er hissa á, að slík firra skuli yfirleitt koma fram. Að vísu er rétt,, að þetta hlýtur eitthvað að hækka vísitölu. En við verðum að gá að því, að kaupgjaldið er ekki nema lítill hluti framleiðslukostnaðarins, ef miðað er við það, sem goldið er í ákveðnu kaupi. Nú vil ég spyrja hæstv. forsrh., hvernig hann ætlar að koma í veg fyrir, að hlutur sjómanna hækki við það, að fiskverð hækkar. Hæstv. forsrh. verður að gera sér ljósan þann geysimun, sem er á hækkun vinnulauna, sem goldin eru í ákveðnu kaupi hér, og í Svíþjóð og Danmörku. Þar er það svo, að hér um bil hver einasti verkamaður, ef ekki hver einasti, í iðnunum, hefur kaup í ákveðinni krónutölu. Hann er ekki hlutarráðningarmaður, eins og á Íslandi. Það er stór hluti þjóðarinnar, sem tekur laun sín í ákveðnum hluta af aflanum, þess vegna hafa vinnulaun í krónum ekki hækkað jafnmikið hjá verkamönnum. Ég vil út af ummælum hæstv. forsrh. og þá einnig um leið hæstv. viðskmrh., minna þá á, hvernig ástandið var 1940, þegar samið var um kaup þeirra manna, sem taka sín laun í ákveðinni krónuupphæð. Þá fengu verkamenn og sjómenn ekki bætt upp laun sín nema að litlum hluta, samanborið við dýrtíðina, og hafa enda ekki fengið það síðan. Mér virðist, að það sem fram hefur komið í þessum umr. um verðlag framleiðsluvaranna, bendi til þess, að verðlag á þeim hafi ekki verið eins hátt á hinum erlenda markaði 1940 og af var látið á þeim tíma. Hæstv. forsrh. sagði, að bændastéttin gæti ekki unað við það nú, að fá ekki meira fyrir sínar afurðir heldur en þær seldust á innlendum og útlendum markaði fyrir styrjöldina. Ég veit, að þetta er alveg rétt, en verkamenn geta ekki heldur unað við það að vera eina stéttin í þjóðfélaginu, sem lætur verulegan hluta af sínum launum til þess að bæta öðrum stéttum það upp, sem hæstv. forsrh. vill neita henni (þ. e. verkamannastéttinni) um að fá.



Það fer að líða að því, að rétt sé að stytta umr., og skal ég því ekki taka þátt í þeim deilum, sem upp hafa komið. Ég verð þó að víkja nokkrum orðum að þeim, sem hafa talað síðan ég gerði grein fyrir brtt. minni. Mér þótti það mikils virði, að hæstv. viðskmrh. játaði, að þetta væri í rauninni gengismál, því að þar með hefur hann gengið inn á það, að tvær leiðir séu færar út úr þessum ógöngum. Hitt er annað mál, að það getur verið deiluefni, hvora leiðina eigi að fara. Ég skal ekkert um það segja, hvort hægt er að breyta genginu, það er svo mikil hula yfir þessum samningum við Englendinga, að jafnvel utanrmn. lætur ekkert uppi um það, hvað hún viti í þeim efnum, eða hvort hugsanlegt væri að fá genginu breytt. Hv. þm. hljóta að geta séð það, að með öðrum ráðstöfunum en gengisbreyt. er ekki unnt að gera verulegar umbaetur á þessum málum. Nú er það auðvitað, að ef ekki er hægt að framkvæma gengishækkun, þá á að fara sem líkasta leið. Ég verð þó að segja það, að ég tel frv. hafa tekið miklum breyt. til bóta frá því, sem það upprunalega var, þó að enn séu á því stórir gallar. Hv. 1. þm. N.-M. talaði hér, og mér kom dálítið á óvart sá tónn, sem var í ræðu hans, af því að ég vissi ekki til þess, að ég hefði gert neitt á hluta þessa hv. þm. En hann virtist vera mér mjög reiður út af því, að ég hafði talið það vera röskun á tekjuskattsl. þeim, sem samþ. voru á þessu þingi, ef það álag á tekjuskattinn hefði verið látið gilda, sem upphaflega var stungið upp á í þessu frv. Hv. þm. fannst það hin mesta fjarstæða, að ég skyldi tala um illa undirbúna löggjöf í sambandi við þetta frv. En ég verð að segja það, að ef nokkur löggjöf hefur verið illa undirbúin, þá er það þetta frv. eins og það upphaflega var. Þá verð ég að halda því fram, að hv. 1. þm. N.-M. hafi ekki haft heyrnartólin í sem beztu lagi, fyrst hann heldur því fram, að ég hafi sagt, að menn ættu að þjóta úr einni atvinnugreininni í aðra eftir því, sem bezt gengi með að fá vinnu. Ég held, að þessi misheyrn þm. hljóti að stafa af því, að hann sé nú orðinn syfjaður. Það, sem ég sagði, var það, að menn þyrftu að gæta hagsýni og stunda þá atvinnugrein, sem borgaði sig bezt. Þá virtist hv. þm. ekki hafa haft heyrnartólin í lagi, þegar ég talaði um mjólkurmálið, því að hann sagði, að ég hefði sagt, að baendurnir fengju ekki nema 1/3 af því, sem borgað væri fyrir mjólkina hér. Ég sagði ekki eitt einasta orð um það, en ég sagði, að búið væri með þessu mikla mjólkurskipulagi að koma því til leiðar, að 1/3 af neyzlumjólkinni færi í hverja hækkun, sem á henni yrði. M. ö. o.; að hver hækkun mjólkurinnar til neytenda deildist með þremur til þeirra manna, sem framleiða hana. Ég verð að segja það, að ég þori varla að fara út í það að deila um reikning við þennan hv. þm., en undarlegt þykir mér, það, hvernig hv. Þm. fer að fá það út, að breyt. á húsaleigul., sem samþ. var hér á þinginu, hafi þau áhrif á vísitöluna, að hún breytist um 10–15 stig. Ég verð að segja það, að þetta er hreinasta met í reikningi hjá hv. þm. Þessi breyt., sem gerð var á húsaleigul., getur numið eitthvað nálægt 10% hækkun á húsaleigunni, en fer þó náttúrlega eftir því, hvað viðgerðarkostnaður er mikill, en að þetta geti numið 10–15 stigum á vísitölunni, það er aðeins fyrir hv. 1. þm: N.-M. að fá slíkt út. Ég veit, að þessi hv. þm. er góður reikningsmaður, en að geta komið þessu svona fyrir, það er hreinasta met í reikningi. Við skulum segja, að húsaleigan, sem borguð væri hér í bænum, næmi einni millj., þá ætti hækkunin að nema um það bil 10–15 millj. kr., - en hvar ætli þetta endaði, ef þetta væri rétt hjá hv. þm? Það er anzi hætt við því, að vísitalan gengi þá út í hreinustu botnleysu, og sannast að segja. held ég, að enginn gæti fengið þetta út nema hv. 1. þm. N.-M. Ég held, að ég fari ekki öllu lengra út í ræðu hv. 1. þm. N.-M., en vil þó aðeins bæta við nokkrum orðum í sambandi við það, þegar hann talaði um, að framleiðslan mætti ekki dragast saman. Hann sagði, að það væri lífsspursmál, að framleiðsla landsmanna drægist ekki saman. Hins vegar virðist þetta brjóta í bága við þá kenningu,. að það þurfi endilega að stofna til sérstaks sjóðs til verðuppbótar á útflutt kjöt. Eftir því að dæma virðist sem svo mikið kjöt sé til í landinn, að ekki sé hægt að torga því, og veit ég þá ekki, hvort rétt er að segja, að það sé lífsspursmál að hafa svona miklar kjötbirgðir í landinu til þess að borga á það verðuppbætur. Það er rétt hjá hv. þm., að það er slæmt, ef landbúnaðurinn þarf að dragast saman, en að stórvandræði stafi af þessu, það get ég nú ekki séð. Að lokum skal ég koma að því, sem hæstv. viðskmrh. sagði, en hann lýsti því yfir, að hann , mundi. greiða atkv. með einni brtt., og með því hefur hann kveðið það niður, að menn megi ekki greiða atkv. með brtt. vegna þess, að þá þurfi frv. aftur að fara til Nd. Ég sé ekki, að það þyrfti að vera neitt athugavert við það, þó að frv. færi aftur til Nd. og þm. gæfist kostur á að athuga betur ýmsar hliðar þessa máls, sem er viðurkennt að vera eitthvert stærsta málið, sem þetta þing hefur haft til meðferðar. - Ég vil ekki ganga inn á það, sem hv. forsrh. sagði, að gengismál væru alltaf skaðleg fyrir þjóðina. Hann tók til dæmis Frakka. En þess er að gæta, að það var bara allt annað, sem skeði þar í landi; þeir vildu ekki borga skatt. Þeir eru yfirleitt ófúsir á að borga skatta. Frakkar sögðu: Við viljum heldur lána ríkinu. - Þetta fór með frankann að lokum; það verður maður að játa. En ég vil benda á aðra þjóð, sem lækkaði sinn gjaldeyri ákaflega mikið, en kom samt sínum fjármálum á góðan grundvöll með því meðal annars: Þetta voru Finnar, sú þjóð, sem stóð ein allra. Evrópuþjóða í skilum með sínar gífurlegu stríðsskuldir við Bandaríkin, og hafði lokið við að greiða þær, þegar Rússar réðust á þá, enda voru Bandaríkin mjög fús á að veita Finnum lán í styrjöld þeirra við Rússa. En Finnar felldu markið svo, að þegar ég kom til Finnlands um þessar mundir, þá gat ég fyllt alla mína vasa með peningum. En með gengisbreyt. unnu Finnar ákaflega þarft verk. Ég skal ekki fara út í þann kafla ræðu hæstv. forsrh., þar sem barlómurinn var hæstur f. h. bænda. Það er einkennilegt, en ég hef ekki talað við nokkurn bónda, sem segir ekki, að síðasta ár, 1940, hafi verið mesta veltiár. Hefur hæstv. ráðh. talað við bændur í Mosfellssveit? Bændur í Mosfellssveit eru þjakaðir af löggjöf hæstv. forsrh., og bændur í Borgarfirði líða undir aðgerðum hv. 1. þm. N.-M. Það er blandað hér saman óskyldum málum og rokið til að fá löggjöf, ef eitthvað skortir á, að mjólkurbændur í Rvík. geti komizt af. Nú dynja yfir bændur erfiðleikar vegna hins háa kaupgjalds. Mér dettur ekki í hug, að bændur eigi að selja sínar vörur fyrir það verð, sem var fyrir stríð, en borga tvöfalt kaupgjald. En það er ekki nema lítill partur af framleiðslukostnaðinum, og það er enginn að mótmæla því, að það verði bætt upp, og eftir minni brtt. er það alhægt. Hver vara verðbætir sjálfa sig, eða réttara sagt, ríkissjóður verðbætir vöruna. Það á að halda vörunum í því verði, sem talið er hæfilegt, til neytenda. Alveg eins og það hefur verið gert áður, mætti gera það nú. Mismunurinn kemur svo úr ríkissjóði til verðbóta. Hæstv. ráðh. lýsti því, og ég var honum sammála, hvernig það verkaði á menn, þegar peningagengi er að falla. Það er voðalegur dans og síaukinn hraði. Það er eins og fólkið sé ölvað, sagði hæstv. ráðh. Ég greip fram í og sagði, að ölvunin væri skýrust á frv., og það er í sannleika aðaleinkenni þess. Það þýðir ekki að bjóða fram 5 millj. Slíkt þykir smánarboð. Það á að taka millj. eftir millj. í það, sem enginn veit, hvað er. Það er þegar komið fram í seinni hluta júnímán. Þá þarf að gera margháttaðar rannsóknir og athuganir, áður en hægt er að framkvæma 1. Brátt kemur hinn stutti sláttartími og mesti bjargræðistími ársins, þegar ekki er hentugt að kalla saman þing. Það væri hægt í haust; en þessar 5 millj. eru skoðaðar sem banatilræði við málið. Ég er hv. þm. Hafnf. sammála um, að ágætt væri að hafa einn mánuð til að rannsaka ýmislegt, er að þessu lýtur. Það er sannarlega betra að hafa reynsluna og vera búinn að safna skýrslum og gögnum. Þá geta þm. valið og hafnað. Þetta legg ég megináherzluna á með mínum brtt., að ekki má samþ. svona óákveðna heimild.

Forseti (EÁrna) : Það er svo til ætlazt, að þeir, sem vakandi eru, fái kaffi á Hótel Borg kl. 1. Það mundi gleðja mig, ef menn vildu hjálpa til, að umr. gæti orðið lokið þá.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) : Ég hefði getað haft mörgu að svara, bæði meðnm. mínum og öðrum. En nú er komið fram yfir miðnætti, og þinglausnir eru ákveðnar á morgun, svo að ég ætla að neita mér um að svara ýmsu. Ræður sannfæra yfirleitt ekki og breyta ekki afstöðu manna, úr því sem komið er. Ég vil þó minna hv. meðnm. mína á það, sem þeir og vita, að hér er ekki um að ræða að samþ. 1., sem fyrirskipa að innheimta 10% af öllum útfluttum vörum. Hér er aðeins verið að samþ. heimild til ríkisstj., bæði að því er útflutningsgjaldið og skattinn snertir. Því hefur verið lýst yfir af hæstv. forsrh., að þessi heimild verði ekki notuð, nema því aðeins, að samkomulag náist með ríkisstj. Mér finnst, að þm. geti því borið nokkurt traust til þess, að ekki verði farið lengra í þessu efni en góðu hófi gegnir. Ég get ekki neitað því, að mér finnst það bera vott um lítið traust til ríkisstj., hversu mikið kapp sumir þm. leggja á að draga úr frv., en ég skal ekki fara lengra út í það. Tilefnið til, að ég tók til máls, var aðallega. ræða hv. þm. Hafnf. Mér skildist, að hans afstaða til brtt. vera mörkuð af því, að hann vildi ekki setja málið í hættu. Hann álítur, að málið þurfi að fá afgreiðslu á þessu þingi og sér það réttilega, að ef það getur ekki orðið hér í d. og málið þarf að fara til Nd. aftur, getur því verið hætta búin, þar sem nú er komin nótt og þinglausnir ákveðnar á morgun. Ég er sammála honum um þetta. En hann furðar sig á, að ég skuli þá bera fram brtt. Ég þóttist nú gera grein fyrir því atriði. Það er vegna þess, að ekki fékkst annað en að meðnm. mínir bæru fram brtt. En ef frv. verður breytt á annað borð, þá vil ég, að mínar breyt. komi líka til greina. Þá er og það, að mínar brtt. eru við 6. gr., en aðalbrtt. hv. 1. þm. Reykv. við 1. gr. og svo við 4. og b. gr. Enn fremur er aðalbrtt. hv. 10. landsk. þm. við 5. gr. og brtt: hv. 5. landsk. þm. við 1. gr. Allar þessar brtt. verða því bornar undir atkvæði á undan minni brtt. Ef eitthvað af þeim verður samþ., held ég mínum brtt. til streitu, en verði þær allar felldar, tek ég mína till. aftur. Frv. er því engin hætta búin af minni till., því hún kemur ekki undir atkv. nema því aðeins, að frv. verði breytt hvort sem er.



Ég hafði ætlað að láta umr. fara fram hjá mér, en nú er málið komið í þann vettvang, að ég get ekki látið ómótmælt ýmsu, sem fram hefur komið. Áður en ég vík að því, vil ég segja fáein orð um frv. og geta þess, að ég er því fylgjandi, að ráðstafanir verði gerðar til að reyna að hafa hemil á vaxandi dýrtíð. Hins vegar mun ég greiða vissum till. atkv. og tel það enga goðgá, þó að frv. verði breytt hér í hv. deild, þegar um svo mikilsvert mál er að ræða. Þá vil ég vekja máls á því, sem er upphaf þessa múls, að þegar þjóðstj. var mynduð árið 1939, stóð það í nánu sambandi við gengislækkunina, sem átti að vera hjálp til atvinnuveganna, og þá sérstaklega sjávarútvegsins. Um leið voru gerðar ráðstafanir, sem ég var andvígur, um að lögbinda kaupgjald hins vinnandi fólks. Þingheimur var sammála um að mynda þjóðstj., sem var falið það verkefni að framfylgja þeim ráðstöfunum, sem fólust í gengislögunum: Hún innti sín störf vel af hendi fram á árið 1940 og virtist geta haldið niðri verðlagi á nauðsynjum almennings. En á árinu 1940 varð mikil hækkun á landbúnaðarafurðum. Þess var getið af hv. 10. landsk. þm., hvað skeði með breyt. á gengisl. í árslok 1940. Verðlagið á landbúnaðarafurðunum var ekki lengur látið fylgjast með vísitölu kauplagsn., en því var lofað af ríkisstj., að það skyldi ekki verða misnotað um hækkun. á landbúnaðarafurðum, þó að verðlagið á þeim væri ekki bundið í lögunum, eins og gert var með lögunum frá 1939. Ég var svo bjartsýnn að treysta loforði hæstv. ráðherra Framsfl. um þetta efni. En 1940 gengur sjávarútvegurinn svo vel, að stórgróði varð af. Það kom fram í blöðum hæstv. ráðh., að landbúnaðurinn yrði að fá nokkurn gróða eins og sjávarútvegurinn. Bein afleiðing af þeim áróðri framsóknarblaðanna var sú, að kjöt og mjólk hækkuðu tvisvar sinnum á nokkrum mánuðum meira en kaupið sagði til um og olli því, að verkalýðurinn heimtaði fulla dýrtíðaruppbót á kaup sitt. Þetta var fyrsta sporið. Það voru mistök hjá hæstv. ráðherrum og öðrum í stjórninni, er fylgja þeim að málum, þegar stjórnin sleppti lausu verðlagi á landbúnaðarafurðum. Hún mátti vita, að það mundi hafa sínar afleiðingar. Þegar svona var komið, var eðlilegt, að launastéttirnar í landinu fengju einnig uppbætur á laun sín, og nú var kapphlaupið byrjað. En það er rétt að geta þess, hverjir gengu á undan um fulla dýrtíðaruppbót til launastéttanna. Það voru formenn Framsfl. og Sjálfstfl. í bankaráði Landsbankans, sem ákváðu fulla dýrtíðaruppbót fyrir starfslið bankans. Þetta ætti hæstv. ráðh. að muna. þar með var brautin rudd fyrir aðra launþega í landinu. Ég get ekki fallizt á þá kenningu hæstv. forsrh., að það sé kaupgjaldið, sem sé aðalliðurinn í hinni auknu dýrtíð, því að eins og hv. 10. landsk. þm. benti á, er það svo mikill minni hluti af tilkostnaðinum við framleiðsluna, og þá sérstaklega við sjávarsíðuna, að það getur ekki verið hið ráðandi afl um dýrtíðina. Hæstv. forsrh. bar saman Norðurlönd og Ísland í þessu efni og sagði, að það mundi ekki þekkjast á byggðu bóli, að menn fengju bætta dýrtíð upp í 100%. Ég er sennilega ekki eins fróður maður og hann um þessa hluti. Ég hygg þó, að í því landi utan Norðurlandanna, sem frjálsast telst, Bandaríkjunum, sé ekki mikill munur á launum og dýrtíðarvísitölu, en dýrtíðarvísitölur hef ég ekki séð nýlega frá Svíþjóð. En frá Danmörku hef ég í höndum verðvísitölur frá síðustu áramótum. Um Noreg er vart hægt að tala í þessu sambandi. Þau lönd eru ekki heldur sambærileg við Ísland í þessu efni. Utanríkisverzlun Dana hefur gengið gífurlega mikið saman síðan stríðið hófst. Það er vitanlegt, að í Danmörku hafa verkamenn fengið dýrtíðina að fullu bætta allt fram að þeim tíma, að landið var hertekið. Þó voru laun í Danmörku miklu betri heldur en hér á landi, áður en stríðið hófst. Um Svíþjóð er það að segja, að það er ekki rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að sænskir verkamenn fái aðeins 30% uppbót miðað við dýrtíð. Í Svíþjóð, eins og í flestum öðrum löndum, hafa atvinnuvegirnir dregizt mjög saman. Auk þess hefur þjóðin lagt hundruð milljóna kr. til eflingar landvarna og annarra ráðstafana vegna stríðsins. Þrátt fyrir þetta hafa verkamenn þar ¾ af dýrtíð. Þó voru þeir hærra launaðir en verkamenn annarsstaðar á Norðurlöndum, og velmegun þessarar stéttar þar meiri en hjá hinum Norðurlandaþjóðunum. Er þetta sambærilegt við okkur, sem aldrei höfum aukið eins okkar þjóðarauð? Utanríkisverzlun okkar hefur batnað svo, að við eigum tugi milljóna í eignum í staðinn fyrir skuldir. Er það nokkuð óeðlilegt, þó að verkalýðurinn í landinu segi, að það minnsta, sem hann eigi að hljóta af þeim mikla gróða og þeirri miklu velgengni atvinnuveganna, sé að fá dýrtíðina að fullu bætta. Svo kemur hæstv. forsrh. og segir: Það lá við borð, að ég segði af mér, úr því að þingið féllst á að veita launastéttum fulla dýrtíðaruppbót. Ég verð að segja það, að mér þótti vænt um að fá þessa yfirlýsingu frá hæstv. ráðh. Hún sýndi hans góða hug til verkamanna og launastéttanna í landinu. Eftir margra ára þrengingar og atvinnuleysi máttu hinar vinnandi stéttir til sjávar og sveita ekki njóta góðs af því góðæri, sem veltist yfir þjóðina. Aðeins hinir auðugustu máttu fleyta rjómann, en ekki verkalýðurinn. Þetta felst í yfirlýsingu hæstv. forsrh., og verði honum bara að góðu. Þá kemur hæstv. ráðh. og segir, að kaupið í sveitum landsins hafi þrefaldazt. Ég dreg í efa, að þetta sé rétt. Hvað viðkemur árinu 1940 er þetta a. m. k. ekki rétt. Það er alveg víst, að í byrjun heyanna, í hverjum bændur taka helzt fólk til vinnu, var ekkert þrefalt verð komið á kaupgjald. Yfirleitt mun það hafa verið svo, að bændur borguðu að vísu nokkuð hærra en áður, en ekkert í tiltölu við það, sem þeir þá fengu fyrir sínar afurðir, og er ég síður en svo að telja það eftir. En svo má ekki, gleyma því, að ofan á sæmilegt góðæri 1940, þá berast þeim upp í hendurnar 5 millj. kr., sem Bretar hafa lagt fram til verðjöfnunar á útflutningsafurðum. Það virðist sem þetta sé einskis virði. Ég er ekki viss um, hve margir bændur eru í landinu, en áætla, að þeir séu um 5 þús. Ef við deilum því, eru það 1 þús. kr. á hvern bónda. Það hefur stundum þótt laglegur skildingur.

Fá þeir það allt?

. Mér skilst, að það sé ætlazt til þess. Og ég er nú ekkert að sjá eftir því. Ég held, að sjávarútvegurinn hafi ekki ástæðu til að kvarta, og þess vegna séu ekki líkur fyrir, að það gangi til hans. Þá sagði hæstv. ráðh., að bændur verði að selja vörur sínar til útlanda með sama verðlagi og var fyrir stríð. Ég geri ráð fyrir, að þetta hafi gilt um kjötútflutning, og annað ekki. Og hvort það verður svo framvegis, hef ég ekki fengið upplýsingar um.

Það gilti um s. 1. ár.

En það hefur verið minnzt á það hér í hv. d., að það þurfi ekki margar millj. til að bæta upp þann halla; sem verður á kjötinu einu. Ég vil halda því fram, að með þeirri kaupgetu, sem nú er í kaupstöðum og kauptúnum landsins, sé ekki ólíklegt, að verkamenn og aðrir mundu vilja auka við sig kjötbita, ef verðið yrði ekki hækkað úr hófi fram. Þá þyrfti ekki að verðbæta það til útflutnings. Þegar við komum að því, hvar eigi að selja landbúnaðarafurðirnar, þá mun það verða svo, að tryggasti og bezti markaðurinn verða kauptúnin og bæirnir: Og því betri viðskiptamenn verða þessir aðilar, sem laun þeirra eru betri og vinnan meiri. Þess vegna á það að vera í „interessu“ bændanna, að kaupgetan í bæjum og kauptúnum sé sem mest, til þess að þeir fái sem beztan markað fyrir afurðir sínar þar. Þetta er yfirlýst skoðun, sem mér skilst, að framsóknarmenn hafi viðurkennt í öðru orðinu, þó þeir vilji taka það aftur í hinu. Það hefur verið talað um, að bændur fái hlutfallslega minna fyrir sitt strit en verkamenn. Þetta get ég ekki séð. Dæmið, sem ég ætla að setja upp, nær að vísu ekki langt. En áður en verðlag hækkaði, í byrjun ársins 1939, gat verkamaður fengið hér í Rvík 36 1. af mjólk fyrir dagkaup sitt, en nú 29, eða 7 1. minna en í ársbyrjun 1939. Það eru nú kannske ekki margir í láglaunastéttunum, sem hafa ráð á að veita sér smjör. En ef einhverjum datt í hug að fá það, fékk hann í ársbyrjun 1939 4 kg. fyrir dagkaupið, en nú 2½. Þetta er bara dæmi. Ég get ekki séð, að hagur verkamannsins sé neitt sérlega góður, þegar hann á að fara að kaupa þessa hluti til að næra sig á. Hæstv. ráðh, sagði enn fremur, að þjóðin væri ölvuð af gróðanum. Þessu hefur líka verið haldið fram af öðrum hv. þm., og það má kannske undirstrika þetta að vissu marki. En ég veit ekki, hvað hann hefur meint með orðinu þjóð. Sennilega þá menn, sem mest hafa grætt. En mér skilst nú, að þessi ölvun sé komin í höfuð forsvarsmanna bændanna. Það virðist sem þeim þyki gróði bændanna of lítill og þeir þurfi að græða meira. Það hefur komið berlega fram í blaði Framsfl., að bændur verði að græða, eins og útgerðarmenn og fiskkaupmenn, sem hafa fengið skyndigróða. Þá kem ég að því, sem er mergur málsins, en það er það, að þessar 13 eða 14 millj., sem hér á að skrapa saman, átti að gera á þann skemmtilega hátt að leggja 10% aukaskatt ofan á þá skatta, sem Alþingi hafði nýlega lagt á. Og í frv., eins og það fyrst var lagt fram, kom skatturinn þannig niður, að hann var tiltölulega hæstur á lág laun. Það var nú umhyggjan fyrir láglaunamönnunum. Það er vitanlegt, að Alþfl. reis í öndverðu gegn þessu.

Ég held, að Alþfl. hafi langað til að vera með því, en ekki þorað það.

Hann hefur aldrei viljað vera með því. Hann hefur verið á móti því frá byrjun.

Hv. þm. veit það vel, að þeir hættu við að ljá frv. fylgi af hræðslu.

Ég skil það mætavel, að þetta mál út af fyrir sig sé afskaplega góð „bomba “ hjá bændunum, ef einhvern tíma þarf að leita atkv. hjá þeim. Og ef til vill er það flutt í þeim tilgangi. Ég held ég hafi svarað því, sem ég tel nauðsynlegt af því, sem fram kom í ræðu hæstv. forsrh. En áður en ég sezt niður, vil ég mótmæla því, sem hv. 1. þm. N.-M, sagði um laun verkamanna hér í Rvík, ef einhver skyldi hafa trúað hans orðum. Það vita allir, að hann er í ríkisskattanefnd og á aðgang að ýmsum plöggum. En hann heldur því fram, að laun verkamanna hafi verið 7–8 þús. kr. árið sem leið. Ég leyfi mér að mótmæla þessu sem staðlausu og röngu. Til sannindamerkis vil ég geta þess, að við stofnun, sem ég vinn hjá og hefur marga verkamenn í vinnu, - þar á meðal marga, sem aldrei féll verk úr hendi neinn dag og unnu mikla eftirvinnu -, komust þeir í rúmlega 6 þús. kr. árslaun, og munu ekki aðrir daglaunamenn hafa haft betri árstekjur. Á þessu getur maður séð, hversu mikil staðleysa það er að halda því fram, að laun verkamanna hér í Rvík séu eins mikil og hv. Þm. vill telja mönnum trú um. Þetta vildi ég taka fram sem svar við hans fullyrðingum, og láta það koma í Alþt. sem svar við þeim. Nú mun komið að þeim tíma, að fundarhlé verði veitt, og skal ég láta þar með máli mínu lokið.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég vil taka það fram, að ástæðan til þess, að ég svara ekki ýtarlega, er sú, að ég vil ekki tefja fyrir málinu, þegar svona framorðið er og vegna þess að það á að slíta þinginu á morgun. En ég vil segja það út af þeirri yfirlýsingu, sem ég gaf um það, hvernig ætti að haga kaupgjaldinu, að ég ætti að fá að vera í friði með þær óvinsældir, sem hún kann að skapa. En við skulum láta reynsluna skera úr því, hvernig litið verður á það síðar. Þess vegna vil ég, að það komi opinberlega fram, hvaða skoðun ég hef á þessu máli. Ég hef mjög marga kjósendur, sem eru verkamenn, en ég kæri mig bara ekkert um fylgi, ef það er ekki í samræmi við þá skoðun, sem ég held, að sé rétt. Allur þingheimur veit, að ég hef beitt mér gegn þeirri till., sem fram hefur komið um það að lögfesta verð á landbúnaðarafurðum svo og svo hátt. Og mér kemur það jafnlítið við, þó það skapi mér óvinsældir meðal bænda, af því að ég veit, að þetta kapphlaup endar með því, að menn öðlast ekki neina fjármuni, heldur endar það á sama hátt og þegar menn elta sinn eiginn skugga. Hv. 2. landsk. þótti ákaflega vænt um að fá þessa yfirlýsingu, og við skulum ekki rökræða frekar um það. Við skulum láta reynsluna skera úr um það, hvor hefur rétt fyrir sér, - og það áður en langt um líður. Það má taka það fram, að það er ekki rétt, sem hv. þm. sagði um það, að sú kreppa, sem kom inn í viðskiptalíf Norðurlanda, hafi verið komin þegar ákveðið var að borga 75% uppbót á móti dýrtíð í Svíþjóð. Hjá ríkisstj. lágu fyrir símskeyti um þetta mál frá Svíþjóð, og ég held líka Danmörku, sem sýndu, að áður en Danmörk var hernumin og meðan báðar þessar þjóðir seldu afurðir sínar fyrir hátt verð, treystu þær sér ekki til að fara hærra en í 75%. Þessar upplýsingar lágu fyrir, þegar lögin um þetta fóru í gegnum þingið. Það er þess vegna ekki rétt, að sú kreppa, sem þessar þjóðir búa við nú, hafi verið komin yfir þær þá. Þá vitum við líka, hvaða ráðstafanir Englendingar gera til þess að koma í veg fyrir verðfellingu sinna peninga. M. a. hafa þeir fyrir 2 mán. varið til þess 100 millj. punda, og jafnframt taka þeir veltuskatt, sem ekki er reiknaður með í vísitölu, í sama tilgangi, til að vinna á móti dýrtíðinni. Ég veit, að þetta skapar óvinsældir. Mér dettur ekki annað í hug. En það er nú einu sinni svo, að ef á að stjórna þannig, að heildinni farnist sem bezt, þá verða þm. stundum að gera annað en það, sem almenningi þykir vinsælt í það og það skiptið.



Ég ætla að segja fáein orð í viðbót við það, sem ég sagði síðast, í tilefni af umr., er fram hafa farið síðan. Ég gat þess áðan, að mér finnst of stutt síðan þetta mál var tekið fyrir hér á hv. Alþ., og ég get tekið undir það með hv. þm. Vestm., að ríkisstjórnin hefði fyrir löngu átt að vera búin að leggja þetta mál hér fyrir til athugunar, en það er búið, sem búið er, og þýðir ekki að fást um það. Ég lít svo á, að nú verði að bjarga því, sem bjargað verður. Það má segja, að þetta sé gengismál, og ég álít, að svo sé, og þó ekki fáist það, sem fást mundi með hækkun krónunnar, þá er þó reynt að bæta úr að miklu leyti, að verðgildi krónunnar hækki. Það er hér talsverð bót á ferðinni, sem er svipuð og hækkun krónunnar, sem vitað er, að mun óframkvæmanlegt. Mér virtist koma fram sama skoðun hjá hv. 1. þm. Eyf. og mér í því, að þó að 10% skatturinn næði fram að ganga, yrði hann samt ekki notaður nema brýnustu nauðsyn bæri til, Til þessa treysti ég sjálfstæðismönnum í ríkisstj., og ég vænti einnig, að hæstv. ríkisstj. reyni eftir fremsta megni að halda verðlagi niðri og sjái um, að verðlagsnefnd fylgi ákvæðunum betur en hingað til. Enn fremur vona ég, að hæstv. ríkisstjórn fylgist með gerðum kjöt- og mjólkurverðlagsnefndar og sjái um, að þær vinni sitt hlutverk vel. En það er eitt atriði, sem mér finnst dálítið einkennilegt. Það er þegar hæstv. forsrh. og hæstv. viðskmrh. mæla með breytingum á frv. hér í þessari hv. d., því ég álít, að þar sem þingslit eiga að fara fram á morgun, að frv. sé þá dautt, ef nokkrar breytingar verða hér á því gerðar. Ég er samþykkur brtt. hv. 1. þm. Reykv., því ég tel, að þær falli í sömu átt og það, sem ég tel heppilegast, sem sé að takmarka fé til þessara þarfa, og að ennfremur fengist grundvöllur fyrir, hvernig því fé verði skipt. Hæstv. viðskmrh. reiknar með tugum milljóna, en ég lít svo á, að þetta sé framkvæmanlegt án svo mikils fjármagns. Bæði þyrfti ekki að verðbæta afurðir, sem hagnaður er að í ýmsum landshlutum, og það atriði kemur hér mikið til greina, og eins og nú hefur árað, það sem af er sumri, þá má gera ráð fyrir góðri afkomu um öflun heyja og annarra jarðávaxta. Og þess vegna má gera ráð fyrir því, að þrátt fyrir það, þó að kaupgjald verði hátt, þá verði samt sem áður töluverður ávinningur einmitt af því, hve árferðið er gott. Ég vil þess vegna endurtaka það, að mér virtist af ræðu hæstv. forsrh., að hann álíti, að ekki væri neitt á móti því í sjálfu sér að gera breytingar á frv. nú í þessari hv. d. Og þá vildi ég beina því til hans og annarra hv. þdm., einnig til þeirra, sem vilja gera breyt. á frv., hvort þeir séu ekki sömu skoðunar og ég um það, að málinu sé stefnt í hættu með því að samþ. á frv, breyt., þannig, að þá fáist engin afgreiðsla á því nú á þessu þingi. Og ég tek það fram aftur, að þetta mál er mér svo mikið alvörumál, að eitthvað verði gert á þessu þingi til þess að stemma stigu fyrir því, að dýrtíðin aukist, að ég get ekki fylgt neinum brtt. við frv., svo framarlega sem því er stefnt í hættu með því að breyta því. Hæstv. forsrh. hefur sagt, að fyrirhuguð séu þingslit á morgun, 17. júní, sem má fara að kalla í dag, og skilst mér frv. vera komið í mikla hættu, ef samþ. eru á því breyt. Þar sem hins vegar hæstv. forsrh. sagði, að hann hefði ekki á móti því í sjálfu sér að gera breyt. á frv., kemur þetta mér til þess að vera dálítið hikandi í þessu máli. En eins og ég hef tekið fram, hef ég mikla löngun til að fylgja a. m. k. einni brtt. við þetta frv.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Út af þessum ummælum vil ég taka fram, að ég tel alls óviðeigandi, að ríkisstjórn eða aðrir setji mál þannig fram, að menn þurfi að greiða atkv. svo eða svo til þess að setja ekki málið í hættu.: Ég tók það fram, að vitanlega yrðu menn að greiða atkv. hér um brtt. eftir sinni skoðun á málinu, og það yrði þá að setja málið í hættu, ef verkast vildi, og þeir, sem þannig greiddu atkv., yrðu að taka afleiðingunum af því. Hitt tel ég alveg óviðeigandi, að ráðh. hóti nokkru um það, að ef svo eða svo verði afgr. brtt. við mál, þá fari þetta eða hitt þannig. Ég býst við, að hv. þingmenn viti það nákvæmlega eins vel og ríkisstj., hvernig málið er á vegi statt, ef brtt. við frv. verða samþ., og tel ég ekki viðeigandi, að frá neinum ráðh, komi fram nokkrar hótanir í þessu sambandi. Og ég veit, að þessi hv. þm., sem síðast talaði, getur eins vel myndað sér skoðun um það eins og ég, hvaða afleiðingar það hefur, ef brtt. verða samþ. við þetta frv. Ég tók það fram viðkomandi atkvgr. í málinu, að málið yrði vitanlega að ganga sinn gang, og svo yrði sá meiri hluti hv. þdm., sem ákveður, hvaða afgreiðslu málið fær í hv. d. að taka afleiðingunum af því. Hv. þdm. verða að gera það upp við sína eigin skoðun og sannfæringu, hvernig þeir vilja greiða atkvæði um málið til þess að forða því frá að fá þá afgreiðslu, sem þeir kjósa, að það fái ekki.

Forseti (EÁrna) : Nú vildi ég eindregið óska þess, að hv. þdm. fari að stytta mál sitt. Þetta er orðin löng umr., og ég hef enn ekkert gert til þess að takmarka ræðutíma hv. þm. En ég vil ógjarnan, að það þurfi að vaka yfir þessu máli í alla nótt. Þess vegna vænti ég þess, að hv. þdm. stytti nú mjög mál sitt.



Herra forseti! Það eru aðeins nokkur orð, sem ég þarf að svara og leiðrétta. Ég gleðst af, því,. að hv. 1. þm. Reykv. er svo lítillátur, að hann er ánægður með sitt starf í milliþn. í skatta- og tollamálum. Það er gott að vera ánægður með það, sem lítið er. Annars skilst mér, að hvorki hann eða sumir aðrir hafi skilið, við hvað ég miðaði, þegar ég sagði, að sú breyt., sem gerð var á húsaleigul., gæti orðið til verulegrar hækkunar á vísitölunni. Þegar ég sagði það, studdist ég við grg., sem fasteignaeigendafélag Reykjavíkur sendi öllum hv. þm. Þar töldu þeir viðhaldskostnaðinn 23,5% af ársleigutekjum húsanna. Grunnvísitalan, sem byggt er á, er miðuð við 1939 og húsaleigan er um ¼ hluti af heildarútgjöldunum 1939. Í þessari grg. segja þeir enn fremur, að viðhaldskostnaður hafi hækkað, þegar þeir tala um þetta, sem er í apríl s. l., um fulla 100%. Og nú var mér sagt fyrir fáum dögum, að hann mundi hafa hækkað upp í 135%. Ef þessi kostnaður hefur hækkað úr 100% upp í 135%, miðað við 100% 1939 og það er athugað, hvaða áhrif það hefur á vísitöluna, þá munu menn komast að raun um, að þetta verkar þannig á vísitöluna að hækka hana um 5–6–8 eða jafnvel 10 stig. Það var þetta, sem ég sagði, en ég held, að hv. þm. hafi ekki skilið rétt hjá mér. Þá var það hv. 2. landsk., sem hélt því hér alveg blákalt fram, að það, hvað afurðaverðið hafi verið sett hátt í haust, hafi orðið til þess, að ekki aðeins full dýrtíðar uppbót hafi verið greidd á kaup um síðustu áramót, heldur hafi það einnig haft áhrif á grunnkaup manna hingað og þangað. Hann hélt því einnig fram, þessi hv. þm., að afurðaverðið hefði verið sett svo hátt, að bændur hefðu verið búnir að fá meira en fulla dýrtíðaruppbót, og þá hefði verið eðlilegt, að verkamenn hefðu fengið hana líka. Mjólkin er borguð mánaðarlega. Þess vegna er hún spegillinn af því, hvaða verðhækkun á afurðir bænda hafa orðið. Það þarf því ekki að taka tillit til annars en yfirstandandi tíma, þegar mjólkurverðið er sett. Meðalvísitala kauplagsn. árið 1940 var 132, miðað við 100 þrjá fyrstu mánuði ársins 1939. Miðað við sama tíma hækkaði mjólkin úr 100% 1939 upp í það að vera 129% til bænda 1940 að meðaltali. Hvor talan er nú hærri, 132 eða 129? Ég álít því, að mjólkin hafi ekki hækkað að fullu, miðað við vísitöluna. Hins vegar hækkaði kaup verkafólks það ekki heldur, því þá var einungis greitt 75% af vísitölunni sem hækkað kaupgjald: Mjólkurhækkun er því mitt á milli og sízt of há, þegar þess er gætt, að kaup í sveit hækkaði heldur 1940. Hvað kjötið snertir, þá er þar um allt annað viðhorf að ræða. Það er lagt inn á haustin, og bændur hafa enga peninga til þess að borga þarfirnar til næsta hausts aðra en þá, sem þeir fá fyrir kjötið og gæruinnleggið. En kjötið hækkar ekki eins og aðrar vörur, eftir vísitölunni mánaðarlega til bænda. Það er gert ráð fyrir, að úr Bretasjóði komi uppbót á kjöt, og ég vona, að hún verði það há, að það kjöt, er út var flutt, nái sama verði og það, er selt var í landinu. Ef þetta verður, geri ég ráð fyrir, að verðvísitala kjötsins til bænda verði 146, eða nokkru hærra en dýrtíðarvísitalan. Og þegar tekið er tillit til þess, að þetta kjötverð á að vera bændanna kaup fram á næsta haust, þangað til þeir næst fá kjöt til að selja, þá geri ég ráð fyrir, að hv. þm. sjái, að þarna var líka stillt í hóf. Það er því ekki hægt að halda því fram, að hækkun á kjötverðinu 1940 hafi haft þau áhrif, að kaupgjald hafi þurft að hækka þess vegna. Að halda slíku fram er ekki annað en tylliástæða eða að það er byggt á misskilningi. Þeir, sem hafa haldið fram, að kjötverðið hafi verið of lágt, hafa meira til síns máls heldur en hinir, sem segja, að það hafi verið of hátt, enda þó ég kannist ekki við það, að kjötverðið hafi ekki verið ákveðið með beggja hag fyrir augum, neytenda og seljenda. Þá veik hv. þm. að því, að ég hefði sagt, að meðaltalstekjur verkamanna 1940 hefðu verið 6–8 þús. kr. Ég sagði það ekki: En ég fór yfir alla, er áttu A í framtölum fyrir Reykjavík, og ég sá, að þar voru þessar tölur algengastar. Hver meðaltalstalan er, læt ég ósagt. En árið 1933 voru 1880 kr. meðaltekjur verkamanna hér. Og ef þessar tölur; hvorar fyrir sig, eru bornar saman við hlutfallið milli tekna bænda á þessum tímum, 1933 og 1940, þá er munurinn á kaupi þessara stétta augljós. Meðalbóndi hefur 67 lömb á ári og á 3½ kú og mjólk úr þeim. Það er ekki meira, sem meðalbóndi á landinu hefur. Tekjur af þessu voru árið 1933 um 2400 kr., en árið 1940 nær 6000 kr. Þetta er nettóhækkunin. Þá vil ég aðeins víkja að því, af því að það hefur hvað eftir annað komið fram hér á Alþ., og síðast hjá hv. 1. þm. Reykv., og líka hefur það komið fram í sameinuðu Alþ. hjá hv. þm. Vestm., að þeir eru að glósa um það, að það, hvernig búskapurinn boraði sig nú, sérstaklega í Borgarfirði, væri að einhverju leyti mér að kenna. En aldrei hafa þessir herrar þorað að segja, hvað þeir eiga við. En þeir eru að flíka með það og reyna að kenna mér um, að sauðfjársjúkdómarnir hafi borizt til landsins. Munu þeir þar eiga við, þegar flutt var inn karakúlféð. Ég var með því, þegar ég var spurður um það, að það væri flutt inn. En ég taldi rétt að gera það þannig, að flytja þetta fé til Málmeyjar eða annarrar byggðrar eyjar, og hafa það þar með íslenzku fé til þess að rannsaka, hvort veiki væri í því og gera tilraunir með það, hvort það mundi verða hagnaður af því að flytja það inn í landið eða ekki. Þegar þessir menn næst tala um mínar tillögur um innflutning þessa fjár, þá ættu þeir að taka þetta fram jafnframt, og svo athuga, Hver skaði hefði orðið, ef mínum ráðum hefði verið fylgt.



Ég skal ekki lengja umr. En ég sé ekki betur en að við hér í hv. Ed. séum komnir í dálitla kví. Þetta mál hefur komið til þessarar hv. d. með mikilli skyndingu. Frá því að nál. var útbýtt til okkar um málið er ekki nema tæpt dægur, og ef við getum ekki afgr. málið nú frá hæstv. Alþ., þá berst það aftur til hv. Nd. En hins vegar er það alveg óviðunandi fyrir allan landslýð, að ekki sé eitthvað gert hér í hæstv. Alþ. í þessu máli. Við verðum því að ganga frá málinu á viðunandi hátt. Hv. Nd. hefur haft betra tækifæri heldur en þessi hv. d. til þess að búa sig undir að afgr. þetta mikilsverða mál og hefur þess vegna getað lagt grundvöllinn að þessari lagasmíð eftir sínum vilja. Við eigum erfiðara með að koma okkar vilja að í þessu máli, því að ef við breytum einhverju í þessu frv. frá því, sem hv. Nd. hefur samþ., þá vofir yfir voði um það, að svo geti farið að ekkert verði úr þessu máli og að það nái ekki fram að ganga á þessu þingi frv. um þetta mál. Við hv. þm. Ed. erum því komnir hér í sjálfheldu í þessu máli. Og ég sé ekki betur en að það verði mjög erfitt að koma hér fram breyt. á málinu, en að það verði aðallega að treysta á þá hæstv. ríkisstjórn, sem nú situr, að hún taki þann hlut upp í framkvæmdum málsins, sem hyggilegastur verður. Og meira að segja, þó að við samþ. það um þetta mál hér, sem við teljum á þessari stundu hyggilegast, þá geta aðstæður eftir viku, og kannske tvo eða þrjá daga, orðið þannig, að það, sem við nú samþ. hér, væri ekki hyggilegt að framkvæma. Það er allt á hverfanda hveli á þessu landi. Og úr því að við höfum valið okkur þjóðstjórn, verðum við að treysta því, að hún dugi vel til þess að gera það, sem heppilegt er fyrir þjóðina. En ef þjóðstjórnin treystir sér ekki til að taka ákvarðanir um þau vandamál, sem að steðja, þá verður hún að kalla saman þing sér til aðstoðar, á hvaða tíma, sem það kann að verða. Það er auðvitað kostnaður við það. En í slíku stórmáli sem þessu hlýðir ekki að horfa í 30–50 þús. kr., þar sem um er að ræða meðferð á tugum millj. kr., ef hæstv. ríkisstj. treystist ekki án ráðuneytis hæstv. Alþ. til að ráðstafa því fé. Og ég segi það fyrir mig, að ef talið er, að mikið sé í húfi um afgreiðslu þessa máls, samkv. því, sem hér hefur verið rætt um, þá hygg ég, að bezt sé að beygja sig fyrir því, sem hv: Nd. hefur gert í þessu máli, þótt það sé ekki alltaf það hyggilegasta í málum, sem sú hv. d, lætur frá sér fara. Og jafnvel þó að við óskum eftir umbótum á frv., þá álít ég, að við eigum frekar að beygja okkur fyrir því, sem hv. Nd. hefur gert í þessu máli, heldur en að fara að setja málið í hættu með því að samþ. brtt. við frv. Ég er tilbúinn, ef aðrir hv. þm. vilja taka aftur sínar brtt. við frv., að taka aftur að mínu leyti brtt. við málið. hví að ef við getum ekki leyst þetta mál nokkurn veginn sæmilega, - og þó að við séum ekki ánægðir með úrlausn hv. Nd. á málinu, og það er kannske ekki von - þá mun þó vera betra að hlíta þeirri afgreiðslu í bili, heldur en að setja allt málið í voða og vanda.



Mér þykja furðulegar yfirlýsingar hv. 5. landsk. og hv. þm. Hafnf., sérstaklega þegar þess er gætt, að þær koma þvert ofan í það, sem hæstv. forsrh. lýsti yfir, að hann mundi greiða atkv. með brtt. hv. 1. þm. Eyf.

Hún verður tekin aftur, ef aðrar brtt, verða teknar aftur.

Og mér skilst, að málið væri ekki sett í voða, þó að brtt. væru samþ. á frv. Það nær ekki nokkurri átt, að hæstv. ríkisstjórn ákveði þingslit þannig, að önnur deild hæstv. Alþ. verði að gera sínar samþykktir með tilliti til þess, að ekki þurfi að breyta málinu. Og ég veit þá ekki, til hvers er verið að hafa efri deild og láta 16 þingmenn eiga þar sæti, ef þeir mega ekki greiða atkv. um mál vegna þess, að ef breyt, verða á frv., nái það ekki fram að ganga. Ég man eftir, að þetta hefur verið gert áður. En það var ekki um mál, sem skipti eins miklu afgr. á eins og er um þetta mál. Það getur ekki verið alvara hæstv. ríkisstj. að halda því fram, að hér sé um neitt sérstakt stórmál að ræða, ef hún á sama tíma álítur, að hv. Ed. hafi ekkert um það að segja, og vill, að hv. þm. þeirrar d. séu þvingaðir til þess að greiða atkv. öðruvísi en þeir sjálfir vilja um þetta mál. Um ræðu hv. 1. þm. N.-M. (PZ) vil ég segja það, að það er lengi hægt að leika sér að tölum. Ég gæti komið með tölur, sem sýna gerólíka niðurstöðu þeirrar, sem hann komst að við sinn tölulestur. Það er líka í fyrsta skipti nú, að ég heyri því haldið fram, að bóndinn, sem framleiðir kjöt, fái með greiðslu á því borgað kaup fyrir árið á eftir. Ég hef heldur heyrt, að bændur væru með því, sem þeir fá fyrir kjöt sitt, að fá kaup fyrir árið, sem þá er að líða. Mér skildist helzt á hv. þm. Hafnf., að hann kysi, að brtt. hv. 1. þm. Reykv. væru samþ. En það er ekki á valdi hæstv. ríkisstj. að framkvæma þessa brtt. hv. 1. þm. Reykv., ef hún verður ekki samþ., því að hún er gerólík að efni til þessu frv., sem hér liggur fyrir. Annars er það svo, að sá ráðh. Sjálfstfl., sem mér virðist þetta heyra undir, er ekki hér í hv. d., og þykir mér kynlegt, að hann skuli ekki vera hér. Það getur verið, að einhverjar af þessum brtt., sem fyrir liggja, yrðu teknar aftur, ef skýlausar yfirlýsingar hefðu fengizt frá honum um það, hvernig mál þetta yrði framkvæmt. Ef hæstv. ráðh. hefði gefið yfirlýsingar í sambandi við brtt. mína á þskj. 768, þá vildi ég gjarnan heyra þær áður en gengið er til atkv.



Ég var einn af þeim mönnum, sem voru í 6 manna n., og hef því komið dálítið við sögu þessa máls. Ég hélt því alltaf fram í þeirri n., og einnig á fundum í stjórnarráðinu, þar sem n. var kölluð til umr. um málið, og því sama hef ég haldið fram á fundum Sjálfstfl. hvað eftir annað, að ég treystist ekki til þess að greiða atkv. með 10% álaginu á útflutningsgjaldið. Nú skal ég við þetta bæta því, vegna þess að brtt. hv. 1. þm. Reykv. mundi hafa fullnægt mínum óskum í þessu efni, að jafnvel þótt hún hefði ekki náð fram að ganga, þá hefði ég haft tihneigingu til þess, af því að ég vil ógjarnan ganga á móti málinu, að vera þrátt fyrir það með brtt. hv. 10. landsk. og hans skilgreiningu á því, hvenær og í hvaða falli 10% gjaldinu skuli beitt, nefnilega þegar um er að ræða heilar farmsölur togara eða sölu annarra fiskiskipa, svipaðar þeim, og sem hafa gefið tilefni til þess, að þessu gjaldi er nú beint að útveginum svo að segja eingöngu. En ég hef enn ekki orðið var við það, að það hafi verið tekið undir þessa hans till. eða skýringu og skilgreiningu hans á þessu. En ef svo hefði verið, mundi það hafa getað sætt mig mikið til við þetta mál. Að lokum vil ég segja það, að ég er svo alveg stórsleginn furðu af ræðum sumra hv. þm. hér í þessu máli, sem fjallar um skattaálagningar sem nema mörgum millj. kr., og sumir hafa sagt, að þetta frv. væri komið upp í eins háa upphæð og fjárl. Það, sem mig furðar svo mjög, er, að sumum hv. þm. fallast hendur um það að láta koma fram breyt. á málinu frá þessari hv. d., vegna þess að þeir halda, að málinu sé stefnt í hættu, ef það er ekki afgr. næstum að segja á þessum klukkutíma. Það er hægt að afgr. þetta mál, þó að því væri breytt hér í hv. d., með því að þingið stæði einum degi lengur, sem ég teldi nú enga goðgá, þegar um þetta stórmál er að ræða. Mér finnst, að svona málsmeðferð og ræðuhöld hljóti að rýra ákaflega mikið álit manna á lýðræði og þingræði, ef þannig má haga gerðum og framkvæmdum í svona stóru máli, að önnur d. þingsins telji sig komna í þá kví, að hún geti ekki hreyft svo mikið sem einn staf í frv., jafnvel þó að þeir sömu menn, sem viðhafa svona ummæli, telji æskilegt, að brtt. gangi fram við frv., eins og kom fram hjá hv. þm. Hafnf. Það liggur ekkert fyrir um það, að hæstv. ríkisstj. hafi þvingað þessa menn. Og hæstv. forsrh. hefur beinlínis tekið það fram, að hann vildi ekki beita sér fyrir neinni slíkri þvingun, svo að þar með er sýnt, að því er ekki til að dreifa. Þess vegna á ég enn þú bágara með að skilja þá afstöðu, sem þessir hv. þm. taka. Það verður þá að vera svo, að þessi atvinnugrein verði að sætta sig við, að hennar málstað verði gerð þessi skil. Það verður ekki hjá því komizt, ef meiri hl. d. er alveg ófáanlegur til þess að gera nokkra leiðréttingu, sem ég teldi, að mundi fást með því að samþ. aðra hvora þeirra brtt., sem ég hef lagt hér fram. En ég ætla að bæta því við, að þrátt fyrir það, að svo fari, mun ég leggja fram brtt. við 9. umr. þessa máls, þar sem enn verður gerð tilraun til að rétta við hag smáútvegsmanna, sem hafa orðið að bera byrðar fyrir stórútgerðina mánuðum saman, meðan hægt var að fá fé í þetta, en nú fást menn ekki til að gera neina leiðréttingu á þeim skatti, sem nú á að leggja á herðar þeim útvegsmönnum, sem margir hafa af litlum gróða að miðla.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ástæðan til þess, að ég hef ekki svarað ýmsum fjarstæðum, sem hafa verið sagðar hér, er ekki sú, að ég hafi samþ. réttmæti þeirra, heldur hef ég ekki viljað munnhöggvast við þessa menn. Vil ég þar sérstaklega nefna hv. 2. landsk. og hv. 1. þm. Reykv. Ég vil bara segja það, að breyt., sem gerðar kynnu að vera á frv. nú, mundu nokkuð auka hættu á því, að það yrði óútrætt á þinginu, en það er þó ómögulegt annað en hv. þm. verði í því efni að fara eftir, hversu mikið þeir leggja upp úr því annars vegar að fá breyt. samþ. og hins vegar úr þeirri hættu, að frv. kunni að verða óafgr. Sumir hv. þm. leggja mikið kapp á að fá breyt. samþ. við frv. Það er eins og þeir vantreysti ráðh. sínum til að standa í ístaðinu fyrir sinn málstað, því að það þarf ekki nema einn ráðh. til að koma í veg fyrir, að þessi heimild sé notuð að einhverju eða öllu leyti. A. m. k. er það alveg áreiðanlegt, að afstaða eins ráðh. hefur mjög mikil áhrif á, hvernig slík heimild er notuð. Ég vil þess vegna benda mönnum á, að það ætti ekki að vera svo hættulegt að afgr. frv. óbreytt, þar sem allir þm. eru á því að gefa talsverða heimild til skattaálagningar eins og gert er ráð fyrir í frv.



Ég er að vísu efni till. samþykkur, en ég tel, að málinu öllu, eins og hv. flm. sjálfur hefur tekið fram, sé stefnt í hættu, ef brtt. verða samþ., og segi því nei.



Ég sé, að flm. till. hefur engin alvara verið með að málinu gæti stafað nokkur hætta af að samþ. brtt., og þó að ég sé till. ekki fyllilega samþykkur, vil ég prófa þetta og segi því já.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Efni þessarar till. verður uppfyllt, ef frv. verður samþ., eftir því sem hægt er og eftir því sem fé verður veitt til samkv. þessu frv. Ég segi þess vegna nei.



Af því að ég sé ekki betur en að stj. hafi á sínu valdi að láta Búnaðarfélagið rannsaka þetta, þá greiði ég ekki atkv.



Eins og ég hef lýst áður, er ég ekki fyllilega ánægður með 1. gr., en ég tel hana út af fyrir sig viðunandi og segi því já.



Enda þótt efni þessarar brtt. gæti í sjálfu sér staðizt, þá er hún stíluð þannig, að hún fær ekki staðizt, ef 1. gr. er óbreytt, svo að ég tek hana aftur.



Eins og gr. er orðuð segi ég nei. Brtt. 766 tekin aftur, en tekin upp af 10. landsk. þm. og felld með 8:2 atkv., að viðhöfðu nafnakalli og sögðu já: BrB, JJós. nei:. BSt, BSn, HermJ, IngP, JJ, MG, SÁÓ, ÞÞ. ÁJ, ErlÞ, MJ, PZ, EÁrna greiddu atkv. 1 þm. (PHerm) fjarstaddur. 9 þm. gerðu grein fyrir atkv. sínu á þessa leið:



Ég hef flutt þessa brtt. og tel, að frv. tæki miklum breyt. til bóta, ef hún yrði samþ., en þar sem mér er ljóst, að þessi brtt. er tekin upp eingöngu í því skyni að reyna að koma öllu málinu fyrir kattarnef, þá segi ég nú nei.



Þar sem þessi till. er tekin upp til þess að koma málinu fyrir kattarnef, segi ég já.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Það er vitað, að það er ekkert fylgi fyrir þessari brtt. á Alþ., og þar sem hún er tekin upp til þess að eyðileggja málið, segi ég nei.



Ég tel, að með samþykkt þessarar till. eins og nú horfir stefni til meiri jafnaðar á því, hvernig þessi gjöld yrðu borin uppi, og segi því já.



Með því að ég vil ekki eiga á hættu, að till. sé samþ., segi ég nei.



Með því að ég tek ekki þátt í atkvgr., greiði ég ekki atkv.



Með því að það er vitað, að þessi till. hafði mikinn minni hl. í Nd. og það þýðir ekki að senda frv. þangað aftur með þessari breyt., greiði ég ekki atkv.



Ég tel, að þessi till. sé nú sem fyrr ranglát og fjarstæða, og af því að ég vil ekki hafa nein óheilindi í frammi við málið, segi ég nei.



Eins og allt er í pottinn búið segi ég nei.