Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í dag er 14. okt. Ég vil minna á að myndlistarmenn hafa gert þennan dag að sérstökum baráttudegi sínum. Þeir vilja með því berjast fyrir réttindum sínum og viðurkenningu þjóðfélagsins á störfum myndlistarmanna. Ég vil í tilefni af þessum degi flytja myndlistarmönnum hamingjuóskir og þakkir fyrir framlag þeirra til menningarauka í þjóðfélaginu, umhverfisfegrunar og bætts smekks fólksins í landinu. Tilbrigði listarinnar eru mörg og listtjáning kemur fram á ýmsa vegu: í tali og tónum, leiktjáningu og dansi og margs konar annarri list, þ. á m. myndlist. Ég segi ekki að myndlistin sé í sjálfu sér æðri öllum listgreinum en hitt er víst, að myndlist og mótunarlist, sjónlistir setja hvað mestan svip á mannlegt umhverfi allra listgreina þannig að menn lifa með myndlistinni langt umfram það sem gerist um aðrar listgreinar. Þetta er á engan hátt nýlunda í lífi manna. Þetta er ekkert nútímafyrirbæri. Myndlistin er að kalla jafngömul mannkyninu, líklega elsta listform mannsins. Og það er athyglisvert við myndlistina hversu langlíf hún er, þ. e. hversu myndlistarverk fá notið sín og geta staðið fyrir sínu öld af öld, árþúsundir eftir árþúsundir. Þetta sannar, svo að varla verður um deilt, að mannkyninu er myndlistin næstum að segja í blóð borin. Hún liggur í eðli mannsins, má segja. Myndlistargáfan, formskynið er hvort tveggja í senn frumstæð náttúruhvöt mannsins og vitni um hugvit hans og þroska og sköpunarmátt. Allir menn eru að einhverju leyti gæddir þessari gáfu, a. m. k. þeim hæfileika að njóta þess sem fagurt er og vel gert og listrænt þó að ekki verði þeir taldir til listamanna. Listamenn eru þeir sem hafa sjálfa náðargáfuna að búa til listræn verk sem menn vilja sjá og menn vilja hafa í kringum sig. Myndlistarmenn inna af hendi mikilvæg störf í þjóðfétaginu. Hlutverk þeirra er m. a. að fegra mannlegt umhverfi, og það geta myndlistarmenn gert á margvíslegan hátt, á miklu fleiri vegu en fólk gerir sér alltaf grein fyrir. Sannleikurinn er sá, að hversdagslegustu hlutir eiga form sitt, útlit sitt eftir hugviti listamanna. Það getur átt við um íbúðarhús og innanstokksmuni, bíla og báta, fatnað og nauðsynleg áhöld fyrir daglegt amstur manna. Listamaðurinn er því gagnlegur þjóðfélaginu í þeirri merkingu sem praktískir menn leggja í orðið gagnlegur. Myndlistarmaðurinn ræður yfir gáfum og þekkingu sem þjóðfélagið hefur brýna þörf fyrir, og ef svo er, þá er ekkert sjálfsagðara en að þjóðfélagið geri sitt til þess að nýta þessar gáfur og þekkingu og leitist jafnframt við að koma til móts við þarfir listamannsins fyrir skapandi vinnu og fyrir réttlátt gjald fyrir vinnu hans. Ég hlýt annars að undirstrika það sem flestum Íslendingum er efst í huga, að frumskylda þjóðfélagsins gagnvart listamanninum er að tryggja honum frelsi, tryggja honum tjáningarfrelsi. Það er þess háttar grundvallarforsenda sem óþarfi er að ræða nánar við þetta tækifæri. Um það held ég að flestir, ef ekki allir séu sammála. En þar næst kemur skyldan til þess að sjá listamanninum fyrir starfi við sitt hæfi. Það frv. sem hér liggur fyrir, er viðleitni í þá átt að sjá myndlistarmönnum fyrir starfi, sem hæfir þeim. og að tryggja jafnframt listræna fegrun opinberra mannvirkja, gera þau ánægjulegri og verðmeiri. Þetta tvennt er höfuðtilgangur þessa frv. Herra forseti. Eins og segir í 1. gr. þessa frv. er ætlunin að stofna sjóð sem hafi það markmið að fegra opinberar byggingar með listaverkum. Nafn sjóðsins skuli vera Listskreytingasjóður ríkisins. Gert er ráð fyrir að þessi sjóður hafi sjálfstæðan fjárhag og eigin stjórn. Í 2. gr. er mælt fyrir um það, hverjar tekjur sjóðsins skuli vera. Það er þá í fyrsta lagi árlegt framlag ríkisins, og það er að sjálfsögðu aðaltekjustofn þessa sjóðs sem þarna er fyrirhugaður. Segir í greininni að framlagið skuli nema 1% álagi á samanlagðar fjárveitingar ríkissjóðs í A-hluta fjárlaga til þeirra bygginga sem ríkissjóður stendur einn að eða með öðrum. Einnig er gert ráð fyrir að sjóðurinn hafi vaxtatekjur og í þriðja lagi, aðrar tekjur. Eins og augljóst má vera er höfuðatriðið í sambandi við tekjur sjóðsins árlegt framlag ríkissjóðs sem mundi vera 1% álag á samanlagðar fjárveitingar ríkissjóðs í A-hluta til bygginga sem ríkissjóður stendur einn að eða með öðrum. Þetta er auðvitað aðalatriðið. En e. t. v. gæti sjóðurinn einnig haft vaxtatekjur, og ég hygg að eðlilegt sé að gera ráð fyrir, að sjóðurinn geti einnig haft aðrar tekjur en þetta beina ríkissjóðsframlag. Einnig er gert ráð fyrir því í þessu frv., í 3. gr., að framlag ríkissjóðs skuli vera sérliður í fjárlögum og að hann ákvarðist að höfðu samráði við byggingadeild menntmrn. og fjárlaga- og hagsýslustofnun fjmrn. Þetta er gert með tilliti til þess, að byggingadeild menntmrn. fer að öllu jöfnu með mjög stóran hluta byggingarmála á vegum ríkissjóðs í A-hlutanum og að sjálfsögðu fjallar fjárlaga- og hagsýslustofnun fjmrn. einnig mjög um þau efni. Ég hygg að það sé hyggilegt að hafa samráð við þessar tvær stofnanir áður en Alþingi ákveður hvert framlagið skuli vera. Þetta er að sjálfsögðu reikningstala, samlagningartala, en eigi að síður verður að byggja hana á eðlilegri útreikningsaðferð. Þetta eru í rauninni höfuðatriði þessa máls, að stofna skuli þennan sjóð og að tekjurnar skuli vera sem hér segir, þarna sé um að ræða sérlið á fjárlögum og að sjóðurinn starfi sjálfstætt, hafi sjálfstæðan fjárhag og eigin stjórn. Nú er það svo að vissulega er engin nýlunda að mönnum komi til hugar að verja fé til fegrunar opinberum byggingum. Það er engin nýlunda, og reyndar má segja að sé í lögum og hafi um skeið verið í lögum ákvæði um þau efni. Þá minni ég fyrst og fremst á grunnskólalögin, 27. gr. grunnskólalaganna, og einnig á 10. gr. laga um skólakostnað. En ég hlýt að segja það sem er, að það hefur reynst ákaflega örðugt að framkvæma þetta áhugamál um listskreytingu á grundvelli þeirra lagagreina sem hér um ræðir. Það hefur komið í ljós í framkvæmdinni, að það reynist mjög erfitt. Í báðum tilfellum má segja að sveitarstjórnirnar séu frumkvæðisaðilar í þessu efni. En það hefur í reyndinni orðið svo að sveitarstjórnirnar hafa ekki sýnt þessu máli neinn verulegan áhuga, þannig að miklu minna hefur orðið úr því, að fé væri varið samkv. þessum greinum til listskreytinga, heldur en vænta hefði mátt. Þetta frv., sem ég legg hér fram sem ríkisstjórnarfrumvarp, er m. a. byggt á reynslu undanfarandi ára af því að framkvæma þau lagaákvæði sem nú eru í gildi um þessi efni. Ég legg nokkuð mikla áherslu á þetta atriði: hversu erfiðlega hefur gengið að framkvæma þennan lagabókstaf. Hitt er þó augljóst, að þessi ákvæði í grunnskólalögum og skólakostnaðarlögum benda til þess, að lengi hefur verið á Alþingi fullur skilningur á að þetta mál gangi fram og að ríkissjóður, hið opinbera, kosti listskreytingu opinberra bygginga. Ég geri mér því mjög góðar vonir um að þetta mál eigi hljómgrunn meðal alþm., þ. á m. þetta atriði sem ég er að benda á, að framkvæmd þessara mála verði lagfærð, verði endurskoðuð, eins og hér er gerð tillaga um, með tilliti til þeirrar reynslu sem við höfum haft af því að framkvæma þær lagagreinar sem hér um ræðir. Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, að hafa öllu fleiri orð um þetta. Þetta mál var kynnt hér í fyrra á þinginu þó að það væri mjög síðla þings að vísu og því litlar umr. um það, en það hlaut eigi að síður kynningu hér í þinginu og kynningu annars staðar á opinberum vettvangi þannig að menn eru trúlega kunnugir því í öllum höfuðatriðum. En ég legg mikið upp úr því, að nefnd, sem fær þetta frv. til athugunar, vinni vel að framgangi þessa máls. Að sjálfsögðu legg ég þetta mál ekki fram þannig að ekki komi til greina að breyta þar út af í einhverju sem í frv. stendur, það er fjarri því. Af minni hálfu er það ekkert metnaðarmál að allt verði með þeim ummerkjum sem í frv. er, heldur fyrst og fremst að sjálft málefnið nái fram að ganga og hægt verði á auðveldan og skynsamlegan hátt að framkvæma þá stefnu, sem ég hygg að eigi mikinn hljómgrunn hér á Alþingi, að verulegu fé sé varið til listskreytinga opinberra bygginga. Þess má auðvitað geta og það kemur fram í athugasemdum sem fylgja frv. og fskj., að annars staðar á Norðurlöndum gilda reglur um listskreytingar opinberra bygginga. Það er að vísu ljóst af lestri þessarar skýrslu, að reglurnar eru mismunandi eftir löndum, og ekki hefur verið kostur að kópera að öllu leyti einhverjar tilteknar reglur sem um þetta gilda annars staðar á Norðurlöndum, heldur valdi ég þá leið að finna aðferð sem hentað gæti okkur hér á landi. Þetta bið ég hv. nefnd, sem kemur til með að athuga þetta, að skoða einnig, hvernig þetta er framkvæmt annars staðar, m. a. til þess að fá sannfæringu fyrir því, að hér er um málefni að ræða sem hvarvetna hefur hljómgrunn og er talið til eðlilegrar starfsemi ríkisins. Herra forseti. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en ég legg til að þegar þessari umr. er lokið gangi málið til hv. menntmn.



Herra forseti. Á tveimur síðustu löggjafarþingum höfum við þrír þm., ég, hv. 7. landsk. þm., Halldór Blöndal, og hv. 3. þm. Reykn., Ólafur G. Einarsson, flutt frv. til laga um listskreytingar opinberra bygginga þar sem gert er ráð fyrir að skylt sé að verja til listskreytinga opinberra bygginga fjárhæð er nemi 1–2% af byggingarkostnaði mannvirkis. Síðan var skilgreint nánar í frv. hvað væri átt við með opinberum byggingum í þessum skilningi. Þessi frv. hafa verið til meðferðar h já menntmn. þessarar hv. deildar, og á síðasta þingi mun hafa verið allmikið unnið að þessu frv., sem við þremenningar fluttum, og m. a. leitað umsagna ýmissa aðila og þær liggja þegar fyrir. Við hljótum því að fagna því, að hæstv. menntmrh. skuli nú hafa tekið frumkvæði í þessu máli með því að bera fram frv. til laga um Listskreytingasjóð ríkisins, en það frv. stefnir að sama marki og við vildum stefna að með okkar frv. þó að með nokkuð öðrum hætti sé. Aðalmunur þessara tveggja frv. er sá, að hér er lagt til að stofnaður sé sérstakur sjóður, Listskreytingasjóður ríkisins. Sú leið kann að vera eðlileg. Hún er þó ekki einhlít eða sjálfsögð. Sjálfum finnst mér að allt of mikið sé að því gert hér á hv. Alþingi að stofna sjóði um hvers konar verkefni sem vinna þarf að. Slíkir sjóðir skipta orðið tugum. Hver slíkur sjóður er raunverulega lítil stofnun í sjálfu sér með sérstakri stjórn og einhverri aukaskriffinnsku í kringum sig og aukakostnaði. Ég vil þó ekki hafna þeirri leið algjörlega, en tel að sú nefnd, sem um þetta kemur til með að fjalla hér í deildinni, hv. menntmn., reyni að íhuga hvort þetta sé sú rétta leið sem þarna er lögð til. Það er annað líka sem hræðir mig svolítið í þessu sambandi, og það er sú regla sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur tekið upp þegar um er að ræða lögbundin framlög til ýmissa sjóða sem stofnaðir hafa verið til þess að styrkja þörf málefni. En það er sú regla að flytja hér á hv. Alþingi frv. um; að þrátt fyrir ákvæði laga um að leggja skuli svo og svo mikið fjármagn til viðkomandi sjóðs, þá skuli skerða það framlag að þessu sinni. Þetta þekkjum við þm. og þannig hefur þetta verið núna á síðustu tveimur þingum. Ég tel því að það sé öruggara að búa þannig um hnútana, eins og gert er í því frv. sem við þremenningar fluttum, að skylt sé að verja til hverrar byggingar ákveðinni prósenttölu - við getum rætt nánar um hvað hún eigi að vera - af byggingarkostnaði mannvirkis, - það sé öruggara til þess að ná því markmiði sem við allir, sem um þessi mál fjöllum og höfum áhuga á, viljum stefna að, en það er að fegra umhverfið í kringum okkur, tryggja að í öllum opinberum byggingum sem víðast um landið verði listamönnum fengin verkefni til þess að gera umhverfið mannlegra. Öll vitum við að slík listaverk verða ómetanlegur þáttur í umhverfinu og skapa fegurra og betra mannlíf. Ég vil líka benda á að ekki er í þessu frv., sem hæstv. menntamrh. hefur hér kynnt, ákvæði um skyldu til þess að leggja fram fjármagn til þeirra opinberu bygginga sem þetta frv. fjallar um, heldur er það nánast lagt í vald sjóðsstjórnar sem vafalaust verður skipuð hinum mætustu mönnum. En ég vek athygli á að í 9. gr. frv. stendur að verja megi til listskreytinga bygginga, sem lög þessi ná til, fjárhæð sem svarar til 1% álags á framlög ríkisins. Þetta hlýtur að sjálfsögðu að fara eftir því fjármagni sem verður í sjóðnum hverju sinni. Þarna gæti sú hætta verið fyrir hendi, að kröftunum yrði beint um of að ákveðnum byggingum og meira fjármagn veitt til þeirra, en aðrar byggingar látnar sitja á hakanum. En það, sem við vildum stefna að með okkar frv., var að þetta dreifðist sem mest. Opinberar byggingar eru þær stofnanir þar sem flestir landsmenn ganga um garð og geta því átt þess kost að njóta slíkra listaverka. Ég skal ekki fjölyrða um þetta frekar. Ég fagna því, að þetta mál skuli enn komið á hreyfingu með þessum hætti. Við þremenningar höfum lagt fram okkar frv. að nýju og það kemur væntanlega á dagskrá þessarar hv. deildar mjög fljótlega og fer þá til hv. menntmn. þannig að bæði þessi frv. verði þar til athugunar og þá sé hægt að skoða þau og taka tillit til þeirra sjónarmiða og skoðana sem í þeim báðum felast.



Herra forseti. Það er út af fyrir sig ánægjulegt að hæstv. menntmrh. skuli endurflytja nú frv. sitt um Listskreytingasjóð ríkisins. Á hinn bóginn mun það tefja fyrir afgreiðslu málsins að sú nefnd, sem Alþingi fól ríkisstj. að skipa á s. l. vori til að kanna starfskilyrði myndlistarmanna, hefur enn ekki verið skipuð. Hef ég raunar flutt um það fsp. á sérstöku þskj. og skal þess vegna ekki ræða það mál nánar hér. En ég vil vekja athygli á því, að sú till. er miklu víðtækari og tekur yfir meira svið en það frv. sem hér er lagt fram, og erfitt er að hugsa sér hvernig sömu menn og lögðu þá ályktun fram geta nú tekið sérstakan þátt út úr að óathuguðu máli. Ég sem sagt harma að þessi nefnd skuli ekki hafa verið skipuð og þá óhjákvæmilegu töf sem málið í heild hlýtur að verða fyrir af þeim sökum. Ég geri mér á hinn bóginn vonir um að í menntmn. náist samstaða um að setja fram ákveðnar till. fyrir fjárlagaafgreiðslu þannig að hægt verði að gera ráð fyrir fjármagni til listskreytingar í fjárlögum næsta árs og síðan verði sami háttur hafður á um þetta mál og um Framkvæmdasjóð aldraðra, að nánari útfærsla á hugmyndunum bíði þess tíma að nauðsynlegur undirbúningur og athuganir hafi farið fram. Eins og hv. 6. þm. Reykv. drap á áðan eru mörg álitamál í þessum efnum og mikil spurning hvort frv. til laga um Listskreytingasjóð ríkisins sé fullnægjandi, hvort ekki þurfi að fara þar miklu ítarlegar út í ýmsa þætti, eins og t. d. um það, hvort ekki sé ástæða til, að slíkur sjóður, ef af honum yrði, sinnti þjóðlegri listskreytingu í ríkum mæli. Ég vil nefna í því sambandi að það hafa einkum verið einstaklingar sem hafa sýnt lofsvert framtak í þeim efnum, og minni ég þar sérstaklega á Ragnar í Smára sem hefur lyft grettistaki varðandi þau atriði. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Við munum að sjálfsögðu fjalla um þetta frv. í menntmn. og ræða ítarlega með hvaða hætti starfsgrundvelli fyrir myndlistarmenn verði best fyrir komið. Ég harma hins vegar að ekki skuli hafa verið farið að vilja Alþingis um skipun nefndar til að kanna starfskilyrði myndlistarmanna. Ég harma þá töf sem óhjákvæmilega er af þeim sökum. Ég vil svo rétt segja það til gamans, að á myndlistarþingi í vor, þar sem ég var staddur, mætti ráðuneytisstjóri menntmrn. fyrir hönd menntmrh. Hann fór þar mörgum orðum um hið lofsverða framtak sem núv. hæstv. menntmrh. hefur sýnt í þessum málum, og skal ég ekki lasta það. En það vakti athygli mína á hinn bóginn, að ráðuneytisstjóranum þótti það ekki heyra til tíðinda né fréttaefnis á þessari ráðstefnu að Alþingi skyldi hafa samþykkt sérstaka ályktun um málið. Það þótti mér eftirtektarvert, og veit ég ekki hvort hann var þar einn í ráðum.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. - Það er í fyrsta lagi út af síðustu orðunum, að starfsmenn mínir í ráðuneytinu hafa leyfi til að undrast þegar þeim sýnist án þess að spyrja mig um leyfi. Ég vil þakka þeim hv. þm. sem hafa rætt þetta mál. Ég veit að báðir þeir hv. þm., sem þetta ræddu, eru miklir áhugamenn um þessi mál og hafa sýnt það á undanförnum árum, og ég vænti mér vissulega góðs samstarfs við þá um framgang þessa málefnis. Og eins og ég sagði flyt ég þetta frv. engan vegin þannig að ég telji ekki að þar megi ýmsu breyta. Aðalatriðið er að Alþingi verði á eitt sátt um það, hvernig þessum málum skuli fyrir komið. Og ég legg enn áherslu á það, að þau ákvæði, sem eru nú í skólalöggjöfinni um þetta, eru ákaflega ófullkomin og erfitt að vinna eftir þeim. En það, sem ég vildi sérstaklega minnast á, er ábending hv. þm. Halldórs Blöndals um það, að ekki sé enn búið að skipa nefndina sem átti að kanna starfsskilyrði myndlistarmanna. Ég get upplýst hv. þm. um það, að ég hef gert margar tilraunir til þess að fá tilnefningar frá tilnefningaraðilum í þessu sambandi, en þær tilnefningar hafa ekki borist mér enn þá. Hef ég þó haft nokkurn eftirrekstur í því bæði fyrr og síðar, eftir að þetta mál var samþykkt hér á þinginu.