Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég var bundin á nefndarfundi og kom hingað skömmu eftir að farið var að greiða hér atkvæði. Ég hlýt að spyrja: Getur það verið rétt að hér hafi menn verið að afgreiða sem lög frá Alþingi frv. til lögræðislaga? Ég vil benda á að það er boðaður fundur í allshn. Nd. núna á hverri mínútu og n. er ekki farin að fjalla um málið svo það kemur ekki til greina að það sé orðið lög frá Alþingi enn þá.

Athugasemdin er of seint fram borin.

Við skulum athuga þetta en halda áfram með dagskrármálin.



Herra forseti. Ég sé að hér hafa orðið mikil mistök út af lögræðislögum svo að ég vil mælast til þess við hv. allshn. Nd. að hún haldi fundinn eigi að síður og flytji sjálfstætt frv. til breytingar á lögræðislögum ef rétt þykir.



Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því sem hér er að gerast. Hér er unnið dag og nótt og þm. fá ekki frið til að sitja deildarfundi vegna funda í nefndum. Ég var að koma af fundi ásamt félögum mínum í hv. allshn. Sþ. Það er búið að boða fund í allshn. Nd. að loknum hinum fundinum þar sem eitt mál var á dagskrá, frv. til lögræðislaga. Í trausti þess að málið yrði ekki afgreitt á meðan nm. í allshn. Nd. væru á öðrum fundi var ég satt að segja áhyggjulaus vegna þessa máls. En ég lýsi því hér með yfir að ég tel að þingið viti ekki lengur hvað það er að gera. Ég vil mótmæla þessum vinnubrögðum og ég krefst þess, krefst þess, að við fáum að hverfa af þessum fundi að lokinni þessari atkvgr., hv. allshn. Nd., og afgreiða málið eins og til stóð og eins og til var boðað. Það er ekki okkur að kenna þó að hér hafi orðið einhver mistök í dagskrá. Þetta mál var ekki komið frá okkur. Það er ekki hægt að sætta sig við svona afgreiðslu nokkurs máls. Ég held að það væri mál til komið að þingið fengi smáhlé til að hvíla sig svo að menn vissu hvað þeir væru að gera hér.



Ég hef nú ekki alveg tekið afstöðu til þessarar athugasemdar hv. þm. Ég mun gera það þegar ég hef lokið atkvæðagreiðslu nú um 8. málið og ég vona að hv. þm. bíði þolinmóð á meðan. Ég tek þá fyrir 8. dagskrármálið, kvikmyndamál.



Herra forseti. Ég tek mjög undir það sem hv. síðasti ræðumaður sagði. Það er ekki vansalaust að slík vinnubrögð séu viðhöfð á Alþingi eins og hér er um að ræða. Ég tek svo sannarlega undir það og hnykki þar á með hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur við forseta að hann fari nú að taka afstöðu til þess hvort málið er afgreitt eða ekki sem lög. Ég held að það væri rétt fyrir stjórnendur þingsins - ef ekki þeir þá við hinir óbreyttu alþm. - að fara að taka það til athugunar hvort ekki er tími til kominn fyrir hv. Alþingi í ljósi þess sem hér hefur nú gerst að fara að virða hvíldartímalögin sem sett voru hér á sínum tíma, til þess að þeir sem ráða ferðinni a. m. k. geri sér grein fyrir hvað er að gerast á hverjum tíma.



Herra forseti. Ég ætla að fá að tala um þingsköp. Í þessu tilefni spyr sú sem lítið veit og er ný á vinnustaðnum: Til hvers er verið að setja mál í n. ef það þarf ekkert að fara í n. og hægt er að afgreiða það hér inni? Er það tilfellið? Þarf þetta mál ekki í n.? Hvers vegna var það sent í n. ef það þarf ekki í n.? Hver á níu líf í þessu húsi? Ekki ég, ég á bara eitt.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður spurði athyglisverðrar spurningar til hvers alþm. greiddu atkvæði með frv. við 3. umr. í síðari deild. Til þess að setja lög í landinu. Og þegar þm. hafa sett lög í landinu þá er of seint að kalla saman nefnd.



Herra forseti. Ég held að við verðum aðeins að gera okkur grein fyrir hvernig þetta mál snýr. Sennilega má verja það að mál, sem kemur frá einni deild til annarrar, þarfnist ekki nema einnar umr. En þar sem form. allshn. Nd. hafði boðað fund um málið telur maður að sjálfsögðu ólíklegt að málið sé afgreitt fyrr en sá nefndarfundur hefur farið fram og treystir því auðvitað að form. hafi boðað til þess fundar í samráði við hæstv. forseta þingsins. Annað væri með ólíkindum. Einhver mistök hafa hér gerst, að málið skyldi koma á dagskrá og einkum og sér í lagi til afgreiðslu áður en umræddum fundi lauk.



Ég vil taka það fram að forseti lýsti eftir því að menn tækju hér til máls með venjulegum hætti. Hann boðaði það að þetta mál yrði tekið fyrir. Það kvaddi sér enginn hljóðs um þetta mál, kvaddi sér enginn máls. 



Herra forseti. Í ljósi þessa ruglings, sem mér virðist vera orðinn á þm., ætla ég að lýsa því yfir að ég mun ekki taka þátt í afgreiðslu fleiri afbrigða í kvöld. Það eru nefnilega eftir á dagskránni mál eins og kosningar til Alþingis og stjórnarskipunarlög og ég ætla að reyna að standa nokkurn veginn klár á því til hvaða laga ég vakna í fyrramálið. Þess vegna mælist ég til þess að fundi verði nú slitið og þm. og starfsmönnum þingsins gefinn kostur á því að sofa, hvíla sig. En ef svo verður ekki mun ég ekki taka þátt í afgreiðslu neinna afbrigða.



Herra forseti. Það er greinilegt að orðinn er nokkur ruglingur á þingstörfum. Vegna þess, sem hér hefur nýlega komið fram, vil ég taka fram að þegar forseti tók þetta mál á dagskrá og lýsti eftir ræðumönnum kom ég hér að forsetastól í þann mund og benti honum á að málið hefði komið frá Ed. með breytingum. Því svaraði forseti: „Ég veit það.“ Og í beinu framhaldi af því lét hann fara fram atkvæðagreiðslu um málið og taldi það samþykkt. Þannig gekk þetta fyrir sig og ég vil undirstrika að formaður allshn. benti forseta á að ekki væri rétt að afgreiða málið eins og hann gerði þar sem breytingar voru komnar frá Ed. Vitanlega er framhald málsins í hans hendi.



Það verður að taka það fram í sambandi við þetta að þó að hv. þm. hafi haft orð á því að breytingar hafi komið fram um þetta þá þarf ekki að taka það fram - það er af þeim sökum að þetta mál er hér til einnar umr. - að málinu var breytt í Ed. frá því sem það var afgreitt hér í Nd. og þess vegna var það komið hingað til einnar umr. En það lá engin till. fyrir um það að málinu yrði vísað til n. og þess vegna kom það ekki til að málinu yrði frestað þess vegna. Hitt er svo annað mál að það kann vel að vera að það séu ástæður fyrir því, eins og nú er komið, að afgreiðsla þessa máls verði tekin upp að nýju. Það er hugsanlegt. Vissulega er hægt að halda því fram að það sé ekki hægt. En allir eiga leiðréttingu orða sinna nema presturinn í stólnum. Það má vel vera að ýmsum finnist að málið hafi verið afgreitt. En ég vil bera það undir deildina hvort það sé nokkur sem hefur á móti því að þetta mál verði athugað nú hjá allshn. og allshn. gefi sitt álit á þessu máli og við höldum svo áfram okkar dagskrá eigi að síður eftir því sem kostur er. Ég vil spyrja hvort nokkur hefur á móti því að það verði gert hér í þessari hv. þd.?



Herra forseti. Aðeins til skýringar. Í þetta frv. til lögræðislaga hefur verið lögð mikil vinna í n. Ég tel að við höfum í allshn. Nd. unnið af miklum drengskap. Við höfum, stjórnarandstaðan, unnið nú síðustu daga við að koma hverju málinu af öðru fram, hvort sem um var að ræða stjfrv. eða hin ýmsu frv. einstakra þm. Við höfum lagt nótt við dag við það. Í þessu tilviki var um að ræða mjög merkilegar breytingar á frv. til lögræðislaga sem eru til mikilla réttarbóta fyrir þá sem svipta þarf lögræði, og við vorum öll sammála um að þessar breytingar væru til mikilla bóta. Þær fengu hins vegar að mínu viti ekki mikla skoðun í Ed. og frv. var sent svo til óbreytt til baka. Ég tel það afskaplega ósanngjarnt að n., sem lagt hefur þá miklu vinnu sem hér um ræðir í þetta frv., fái ekki tækifæri til þess að fjalla um það. Ég held að það hafi ekki hvarflað að formanni n. að kalla n. ekki saman vegna þessara breytinga. Það sem gerðist hér er því ákaflega kyndugt. Það hlýtur að hvarfla að manni hvort það var hreinlega með vilja gert. Reyndur forseti, eins og hv. þm. og hæstv. forseti, hefði auðvitað átt að benda formanni n. á að biðja um frest á málinu, svo einfatt var það. Við höfum unnið hér af miklum drengskap í báðum deildum og Sþ. Það er mikið að gera og menn átta sig kannske ekki í augnablikinu á hvernig best er að bjarga málum. Það er hlutverk hæstv. forseta að benda þm. á þá leið sem vænlegust er og hér var um það að ræða að formaður fengi frest á málinu. Ég vænti því þess að hv. þm. fallist á að þetta mál fái þann frest sem það átti að fá þegar í upphafi.



Herra forseti. Ég tel að afstaða forseta í þessum efnum og þessari erfiðu stöðu sé sanngjörn, en það sé hins vegar nauðsynlegt, vegna þess hvað málið er óvenjulegt og getur skapað erfið fordæmi fyrir þingið, að kannað verði nákvæmlega af forseta ásamt skrifstofustjóra Alþingis hvort nokkur fordæmi eru fyrir meðferð af því tagi sem hér er rætt um. Þess vegna legg ég til að deilum um málið verði frestað um skeið meðan menn koma sér niður á það með hvaða hætti er unnt að halda áfram með það. Ég held að það þjóni engum tilgangi að menn deili um þetta vegna þess að hér hlýtur að vera unnt að fara rækilega yfir þingsköp og þau fræðirit sem fyrir liggja, m. a. ritið Deildir Alþingis eftir Bjarna Benediktsson og önnur rit sem hér eru til, og menn átti sig á því hvernig best er að mæta þessum vanda sem vafalaust er mjög óvenjulegur. Ég tel að það sé hins vegar útilokað að hrapa að því þegar í stað að slá því föstu að málið verði tekið upp án nánari athugunar.



Herra forseti. Þetta mál, sem hér um ræðir, hefur að minni hyggju farið í gegnum þrjár umr. í Ed., þrjár umr. í Nd., eina umr. í Ed. og nú eina umr. í Nd. og var samþykkt án mótatkvæða, sem ekki skiptir efnislega máli. Hitt skiptir máli að forseti deildarinnar hefur lýst atkvgr. og jafnframt kveðið upp þann úrskurð að þetta frv. sé lög frá Alþingi. Hitt held ég að allir þm. skilji og hafi fullan vilja til að taka tillit til ef mistök hafa átt sér stað varðandi efnisatriði, að afgreiða nýtt frv. í gegnum þingið á örskömmum tíma og greiða fyrir því. En það ætla ég að biðja þdm. um að hafa í hyggju að brjóta ekki svo niður gamlar þinghefðir, fundarsköp og venjur út af smávegis misskilningi, óaðgætni, sem við getum lagfært með öðrum hætti, að hvaða þm. sem er geti hvenær sem er og hvernig sem á stendur hafið umr. utan dagskrár um það að atkvgr. skuli taka upp af meira eða minna tilefni og halda svo áfram málþófsmálum með því að halda því fram í fyrsta lagi að þingstörf gangi ekki fram með eðlilegum hætti og í öðru lagi að gefa í skyn að alþm. hafi ekki hugmynd um hvað þeir geri með atkvæðagreiðslu sinni. Ég vil vekja á því sérstaka athygli að prentuð dagskrá lá fyrir. Nm. allshn. höfðu öll þingræðisleg tök á því að koma við athugasemdum um það að atkvgr. færi fram. Ég tel að ef menn vilji taka mál til meðferðar að nýju í n., þá beri mönnum við 3. umr. að láta þeirrar óskar getið. Sá háttur hefur verið hafður á þann tíma sem ég hef verið kunnugur störfum þessa þings. En hitt, að lýsa atkvgr., sem farið hefur fram, ógilda eftir að mörg dagskrármál hafa verið afgreidd og með því halda því fram að yfirlýsing úr forsetastóli um að frv. sé orðið að lögum sé marklaus, enda þótt annað mál hafi verið tekið á dagskrá, á sér ekkert fordæmi í sögu Alþingis að fornu og nýju. En það hefur aldrei verið sá háttur hafður á í þessum sölum að nefndir Alþingis hafi ekki átt fullan kost á því að flytja frv. í sínu nafni. Ég man ekki til þess ef n. hafa verið sammála um slíkt að hinir almennu þdm., í hvorri d. sem væri, hafi reynt að bregða fæti fyrir að slík leiðrétting gæti átt sér stað.  
             Þetta er þrætubókarlist formanns Alþb. sem hann er snillingur í. Ég verð að segja þó að ég telji sjálfur að ég sé sleipur í slíkum hlutum, þá finn ég oft til minnkunar þegar ég hlusta á hann tala. Og gjarnan vildi ég hafa þegið hans röksemdafærslu í vöggugjöf, að ég gæti hvernig sem á stendur fundið rétt rök fyrir mínum málstað og látið fólk trúa því í augnablikinu. En þegar nokkur tími er liðinn, þá sjá menn í gegnum það. Svo mun einnig vera um formann Alþb. þegar hann vaknar í fyrramálið. Þá áttar hann sig á því að allt, sem hann hefur sagt um þessa hluti í kvöld, er hreinasta rugl og eins og rutl sé komið á manninn.



Herra forseti. Ég held að það sé kappsmál okkar allra nú, þegar yfir vofir að þingi ljúki senn, að ná sem bestri samstöðu um afgreiðstu þeirra mála sem enn liggja fyrir þinginu. Mér sýnist að það liggi fyrir að sú n., sem hefur þetta mál til umfjöllunar eða gæti haft það til umfjöllunar, hafi óskað eftir því að fá að fjalla um það. Í sjálfu sér er það ekki nema von að þegar svona stendur á geti það gerst að ósk af þessu tagi verði út undan. En jafnvel þó að fyrir því séu engin fordæmi í þingsögunni held ég að þinginu væri hollara við þessar aðstæður að skapa nýtt fordæmi. Ég veit að forseti er í ákveðnum vanda. Mátið hefur í sjálfu sér verið afgreitt, eins og ýmsir hafa áður bent á. En ég tel ekki að neitt sé því til fyrirstöðu að forseti láti þingið sjálft, þessa deild, úrskurða um það hvort hún vilji láta þá atkvæðagreiðslu, sem þegar hefur farið fram, ógilda liggja og vísa málinu til þeirrar n. sem hefur óskað eftir að fjalla um það og er vissulega til þess bær. Ég beini því til forseta, til þess líka að greiða fyrir þingstörfum, að skapa hér nýtt fordæmi og taka það upp og bera það undir þessa hv. deild hvort hún sé reiðubúin til þess að láta þá atkvæðagreiðslu, sem þegar hefur farið fram, hjá líða, láta hana ógilda liggja og vísa málinu til þeirrar n. sem svo gjarnan vildi um það fjalla og hafði þegar borið fram ósk um það. Ég tel ekki að það hafi gerst neitt hættulegt í þingsölum og við sköpum fordæmi af þessu tagi við þær aðstæður sem nú rísa. Ég beini því enn og aftur til forseta að bera það undir deildina hvort hún vilji láta þessa atkvæðagreiðslu standa eða ekki, hvort hún vilji gefa þeirri n., sem gjarnan vildi um þetta mál fjalla, tækifæri til þess, eins og ég er viss um að við hefðum öll samþykkt við aðrar aðstæður.



Herra forseti. Ég óska eftir að þessu máli verði frestað. Ég er ekki með því að vefengja úrskurði eins eða neins, hvorki forseta eða álit einstakra þdm. en ég tel rétt að menn athugi sinn gang og ég óska sem sagt eftir því að málinu verði frestað og tekið fyrir á nýjum fundi.



Herra forseti. Eftir að hafa ráðgast við skrifstofustjóra Alþingis er ég þeirrar skoðunar að málið verði ekki tekið upp að nýju eftir að því er lýst sem lögum frá Alþingi. En engu að síður sýnist mér sú till., sem kom fram frá hv. 3. þm. Reykv., athugunarverð og rétt að forseti ásamt skrifstofustjóra Alþingis athugi mjög vandlega hvort nokkur slík fordæmi liggja fyrir. Ég er ekki sammála því sem kom fram hjá hv. þm. Kjartani Jóhannssyni að það sé skaðlaust að taka málið upp og skapa þannig nýtt fordæmi. Ég held að við eigum að vara okkur mjög á því og þurfum að athuga til hlítar hvort fordæmi eru fyrir hendi. Ég legg eindregið til að niðurstöðu í þessu máli verði frestað og dagskrá haldið áfram og forseti fái jafnframt tækifæri til að skoða málið betur en unnt hefur verið til þessa.



Það er að sjálfsögðu rétt að skrifstofustjóri Alþingis hefur mikinn tillögurétt um það hvernig forseti kynni að úrskurða mál, hann er sérfræðingur á því sviði. En eigi að síður er úrskurðarvaldið í höndum forseta og svo mun verða áfram. Vegna athugasemda sem fram hafa komið hef ég boðið upp á það sem forseti að þetta mál verði kannað nánar. Að sjálfsögðu vildi ég hafa nánar samráð við skrifstofustjóra Alþingis um það efni og ég vænti þess að hv. þd. geti fallist á þá till. mína sem ég tel reyndar að hafi verið tekið undir af hv. 3. þm. Reykv. og þá ekki síður af hv. 3. þm. Reykn. Þess vegna mun ég nú mælast til þess við hv. þdm. að tími vinnist til að kanna þetta mál nánar og að úrskurðar verði að vænta síðar á fundinum, en að við getum haldið áfram nú eins og dagskráin segir til um. 



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 974 um frv. til l. um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis, nr. 52/1959, sbr. l. nr. 6/1966, nr. 48/1968, nr. 15/1974, nr. 37/1979, nr. 90/1981 og nr. 4/1983. Nefndin hefur athugað málið á mörgum fundum og haft samráð við ýmsa sérfræðinga. Nm. ræddu ýmsar breytingar á frv. sem til greina gátu komið. Frv. þetta er byggt á samkomulagi formanna fjögurra stjórnmálaflokka á síðasta þingi og efnislegum breytingum á frv. varð ekki komið við þar eð samkomulag náðist ekki. Nm. lýsa því hins vegar yfir fyrir hönd flokka sinna að unnið verði áfram að málinu milli þinga og niðurstöður verði lagðar fram á næsta haustþingi. Nefndinni vannst heldur ekki tími til að ræða til þrautar tilhögun persónukjörs. Það verður með sama hætti rætt á milli þinga. Með vísan til framanritaðs leggur nefndin til að frv. verði samþykkt eins og það liggur fyrir á þskj. 222 með tveimur breytingum sem fluttar eru á sérstöku þingskjali. Brtt. þær sem við flytjum á þskj. 975 eru þessar: Í fyrsta lagi: Við 1. gr. að 4. tölul. falli brott. Í stjórnarskrárlögum, sem hér verða bráðum til afgreiðslu, er fellt út lögræðisákvæðið. Í 4. lið 1. gr. kosningalagafrv. segir að þeir eigi kosningarrétt við kosningar til Alþingis sem „eru eigi sviptir lögræði“. Þess vegna hlýtur þetta ákvæði að falla brott. Önnur brtt., sem við flytjum, er við 41. gr. og felur í sér að 2. mgr. falli brott, en hún hljóðar þannig: „Þegar lög þessi hafa hlotið staðfestingu skal fella meginmál þeirra inn í lög nr. 52/1959, um kosningar til Alþingis, með síðari breytingum, og gefa þau út svo breytt.“ Þetta leggjum við til að verði fellt út með hliðsjón af því sem segir í nál. Þetta frv. er afrakstur af samkomulagi formanna fjögurra stjórnmálaflokka. Þessir formenn gerðu með sér samkomulag um afgreiðstu málsins í fyrra og gildir það við afgreiðslu málsins nú. Ekki er þar með sagt að við sem sátum í lausanefndinni séum öll fullviss um að þetta verði gallalaus löggjöf. En eins og reyndar nál. ber með sér, samkomulag formanna er virt og við leggjum til að frv. verði samþykkt óbreytt. En auðvitað þarfnast þessi lög lagfæringar síðar.



Virðulegi forseti. Ég hlýt að vekja á því athygli og raunar mótmæla hvernig hér er að verki staðið í sambandi við þau mál sem á dagskrá eru hverju sinni. Hér er tekið fyrir með afbrigðum mál sem er miklu aftar í röðinni en mörg önnur mál sem verið hafa á dagskrá þessarar deildar undangengna fundi. Mörg mál af slíku tagi væri hér hægt upp að telja, en ég nefni t. d. hafnalög sem ég sé ekki að séu á dagskrá þessa fundar. Eru þau þó að mínu mati ekkert síður nauðsynjamál en það sem hér er um að ræða. Ég nefni mál eins og frestun byggingarframkvæmda Seðlabanka Íslands, 101. mál þingsins, sem verið hefur á dagskrá marga undangengna fundi en hefur ekki verið tekið fyrir og er ekki á dagskrá þessa fundar. Svona mætti miklu fleiri mál upp telja. Ég sé ekki að þetta mál eigi að njóta neins forgangs umfram önnur mál sem borin hafa verið fram miklu fyrr á þinginu og eru a. m. k. mörg hver ekkert síður nauðsynleg en það mál sem hér er um að ræða. Ég mótmæli því, herra forseti, en vil taka það sérstaklega fram, af því að núverandi virðulegur forseti situr í forsetastól, að þessu er ekki beint til hans, þessu er að sjálfsögðu beint til þeirra sem hér ráða ferðinni í þessum efnum. Ég krefst þess að þau mál sem miklu fyrr hafa verið lögð fram og hafa verið á dagskrá funda í Nd. marga undangengna daga og allt upp í vikur, njóti a. m. k. sambærilegs réttar og það mál sem hér er um að ræða. Ég vil því, virðulegi forseti, mælast til þess að þetta mál verði ekki tekið fram yfir önnur til umræðu hér, allra síst ef hér á að halda uppi næturfundi.



Vegna athugasemdar hv. 3. þm. Vestf. vil ég taka fram að ég geng út frá að dagskrá 96. fundar hafi verið ákveðin í samráði við aðalforseta þessarar deildar. Ég skal vissulega koma athugasemd hv. 3. þm. Vestf. á framfæri við aðalforseta deildarinnar. Næstur á mælendaskrá í því máli sem hér er á dagskrá, kosningar til Alþingis, er hv. 4. landsk. þm.



Virðulegi forseti. Það fer einkar vel á því að hefja 2. umr. um þetta mál er kvöldar. Við munum öll hvernig 1. umr. um þetta mál hófst. Þá var nú ekki eins bjart úti fyrir. Það var síðustu nóttina fyrir þingslit fyrir jól, líklega einhvern tíma milli kl. 3 og 4 um morgun, að íslenska flokkakerfinu varð skyndilega mjög brátt og ákvað að mæla fyrir kosningalögum. Það hefur raunar aldrei fengist almennilega útskýrt hvers vegna svo mikið lá á, en formanni stærsta stjórnmálaflokks á Íslandi var fengið það hlutverk að stíga hér í ræðustól um miðja nótt til að mæla fyrir þessu máli. Síðan hefur heldur lítið farið fyrir því. Umræðan um það hefur á engan hátt endurspeglað þá staðreynd að hér er um að ræða eitthvert afdrifaríkasta mál sem þetta þing fæst við. Umræðan um þetta mál hefur á engan hátt speglað þá staðreynd að þetta er mál sem fleirum kemur við en lausanefnd hv. þm. Páls Péturssonar og kannske þingflokkum nm. Þetta mál varðar nefnilega það hvernig við hugsum okkur að framfylgja venjulegum reglum um lýðræði í framtíðinni hér á landi. Þess vegna er það á vissan hátt táknrænt að 2. umr. um þetta skuli hefjast við svipaðar kringumstæður og sú fyrsta, í tímaþröng rétt fyrir þinglausnir eða þingfrí, eins og var fyrir jólin, þegar menn eru orðnir aðþrengdir. Menn hafa margar athugasemdir fram að færa, menn hafa margt og mikið um málið að segja, en nauðirnar reka þá síðan inn í dilkinn og þeir eru múlbundnir. Þeir mega ekki segja neitt og kannske þora þeir ekki að segja neitt. Þjóðin hefur ekkert fengið að fylgjast með þessu. Það hafa engar fréttir komið um það hvað reiknimeistarar lausanefndar hv. þm. Páls Péturssonar hafa haft um málið að segja. Það hefur engin kynning farið fram meðal almennings, það hefur ekkert verið skrifað um þetta mál í fjölmiðlum. Það var nýlega einhvers staðar í Þjóðviljanum frétt um það að Alþb. hafnaði Droop. Það spurði mig gömul kona: „Hver er þessi Droop? Er þetta aðmíráll á vellinum?“ Alþb. hafnaði Droop með 6 atkvæðum gegn 4. Og hver er þessi Droop? Það hefur ekki komið fram nein skýring á því hver Droop er. Ég held að þó ekki væri annað þá ætti þjóðin skilið að vera leidd í sannleikann um leyndardóma Droops, að henni sé sagt frá því að Droop er ekki aðmíráll á Keflavíkurflugvelti, heldur er hann löngu dauður reiknimeistari, sem dundaði sér við að búa til formúlur til þess að finna út hvernig væri hægt að fullnægja flokkum þegar þeir eru að bögglast við að búa sjálfum sér til umboð, stundum í trássi við vilja þjóðarinnar. Þetta er eitt lítið dæmi um það hvað menn vita lítið um þessi mál. BJ hefur ekki auðnast frekar en þjóðinni að fylgjast með reiknimeisturunum. Atvikin höguðu því svo til að við áttum ekki fulltrúa í lausanefndinni í Nd. sem fjallar um málið. Við höfðum af þessu talsvert þungar áhyggjur á tímabili, þegar það leit út fyrir að hér kæmi málið út með miklum brtt. þeirra Droop og félaga, og við ættum fyrir höndum mikla og erfiða vinnu að setja okkur inn í allar þær reikniformúlur. Hins vegar losuðu flokksforingjarnir okkur við þá raun vegna þess að eftir alla þessa reikninga stöndum við aftur í nákvæmlega sömu sporum og við stóðum desembernóttina fyrir jól þegar mælt var fyrir málinu. Það hafa verið mikil átök og erfiðar fæðingarhríðir, en það eina sem fæddist á öllum þessum tíma var sú staðreynd að flokkarnir gátu ekki komið sér saman um það hvernig þeir ættu að ganga frá þessu þannig að öllum þeirra sérhyggjuathugasemdum og óskum væri fullnægt. Ég held að menn hljóti að velta því fyrir sér hvort þjóðinni komi þetta yfirleitt alls ekki neitt við. Síðast þegar þetta mál var svolítið til umræðu hafði fólk á þessu þó nokkurn áhuga. Það var fyrir kosningarnar í vor. Og það fékk um það svolitla upplýsingu. Ekki þó vegna þess að flokksforingjarnir hefðu áhuga á að kynna fólki hvað þeir voru að bauka í bakherbergjunum, heldur vegna þess að kosningar voru í aðsigi og íslensk pólitík var að ýmsu leyti í dálítið undarlegri kreppu. Það var reikul ríkisstj. og það voru mikil átök og það hékk á samkomulagi um þetta mál hvenær þinglausnir á þeim tíma yrðu. Þess vegna voru það aðgangsharðir fréttamenn sem píndu svolítið út úr flokksforingjum um það hvað þeir væru að bauka. Nú er hins vegar engin slík fréttamennska í gangi. Menn hafa áhyggjur af öðru. Það eru ónýtar kartöflurnar sem þeir eru að borða í augnablikinu og þess vegna er það mál þeim öllu hugleiknara en hvernig lýðræðinu vegnar í landinu þeirra í framtíðinni. Hvað sem þessu líður þá stendur eftir sú auma staðreynd að við höfum ekkert fengið að fylgjast með þessum hræðilegu þjáningum, sem við áttum þó fullan rétt á. Ég held að þegar þeir Jefferson og Hamilton og þeir félagar voru forðum að fást við þessi mál hafi verið um þau öllu meiri upplýsing en nú er. Þá skiptust menn á sendibréfum og ég hef lesið um þetta í „Jeffersons samlede værker“, þar sem segir frá þeirri miklu hugarþjáningu sem hann gekk í gegnum við það að reyna að búa til fyrir þjóð sína sæmilega lýðræðislegar reiknireglur, við að skapa umgjörð um það lýðræði sem var að fæðast á þessum árum í Frakklandi og Bandaríkjunum. Ef við víkjum aftur að hlutverki þingflokks BJ í þessu máli þá kom þingflokkurinn fyrst að málinu þegar honum var boðin þátttaka í nefndinni sem átti að yfirfara frv. og huga að stafsetningu og kommum. Við höfnuðum því höfðinglega boði, en þykjumst þó standa sæmilega réttir eftir, vegna þess að við höfum hugað að stafsetningu og kommum í því frv. sem lá fyrir þarna fyrir jólin, og það eru sáralitlar breytingar sem orðið hafa altan þennan tíma frá því að mælt var fyrir því desembernóttina löngu. Hvað skyldi hafa vafist fyrir þeim, flokksforingjunum, þessa erfiðu daga með reiknimeisturum Háskólans þegar þeir voru að reyna að reikna sig í gegnum þessi ósköp? Skyldu það hafa verið áhyggjur af því hvernig vilji þjóðarinnar ætti auðveldast með að komast í gegnum reiknimaskínurnar og inn á þing? Skyldu það hafa verið áhyggjur af því að það væri kannske svolítið ámælisvert að fólk hefði verulega misjöfn áhrif á starfsemi löggjafarsamkundunnar eftir því hvar það býr? Ekki skilst manni þó að þetta hafi haldið fyrir þeim verulegri vöku. Þó að okkur hafi ekki hlotnast sú gæfa að fá að vera þarna með höfum við heldur á tilfinningunni að það hafi verið önnur vandamál sem vöfðust frekar fyrir þeim. Ég hef lúmskan grun um að þar hafi komið upp ýmis staðbundin vandamál, menn hafi kannske haft áhyggjur af framtíð sinni og félaga sinna, vegna þess að ekki geta allir gengið að bankastjóraembættum þó þeir verði leiðir á potinu hér. Það var augljóst að áhyggjur flokksforingjanna voru meiri en þjóðarinnar. Þeir gengu hér voteygðir og slitlegir um sali og áhyggjur þeirra augljóslega þungar, ekki vegna fólksins heldur vegna afkomu og úrræða flokkanna sem þeir eru sjálfir fulltrúar fyrir. Svo fæðist gripurinn. Hér sitjum við nú eftir allan þennan tíma, eftir eins vetrar þing, nýtt þing. Við sitjum bundin af einhverju gömlu samkomulagi sem var samið á öðru Alþingi undir algerlega fáránlegum aðstæðum vegna þrýstings um yfirvofandi þingslit og yfirvofandi kosningar. Og þetta nýja þing, þessir djörfu fulltrúar okkar, þeir hörfuðu í þetta gamla skjól, þeir hörfuðu inn í sömu dilkana og þeir voru reknir í í tímanauðinni fyrir síðustu kosningar. Við 1. umr. þessa máls fór ég um þetta nokkrum almennum orðum. Það var 7. mars. Ég man að ég velti því upp að nú væri árið 1984 og það væri dálítið fróðlegt að velta því fyrir sér hversu langur tími liði á milli kosningalagabreytinga í landinu. Þetta eru mikil átakamál og þó að þau valdi kannske ekki verulegum átökum með þjóðinni, þá valda þau sýnu meiri átökum með stjórnmálaflokkunum eins og við höfum séð núna að undanförnu. Raunin er náttúrlega sú að menn treysta sér af þessum ástæðum afar sjaldan að glíma við þessi mál. Nú er u. þ. b. aldarfjórðungur síðan tekið var á þessu máli síðast og ef þetta mál verður afgreitt núna er ég hræddur um að flokksforingjarnir, minnugir þeirra þrauta sem þeir hafa átt af því í vetur, verði ekki beinlínis gírugir til að takast á við það í sumar. Mér sýnist þó að í nál. frá lausanefndinni standi að nm. lýsi því yfir fyrir hönd flokka sinna að unnið verði áfram að málinu milli þinga og niðurstöður verði lagðar fram á næsta haustþingi. En ég hef enga ástæðu til að ætla að mönnum vegni neitt betur þá. Ég er nokkurn veginn viss um að ef þetta mál verður lagt fyrir aftur á komandi haustþingi þá gerist eitthvað svipað og gerðist s. l. haust, að einhverja haust- eða vetrarnóttina í tímaþröng fyrir næstu jól stígur hér upp í stól talsmaður annaðhvort stjórnarskrárnefndar, lausanefndarinnar eða einhvers flokksins og mælir fyrir þessu. Síðan fer málið í n. og svo takast flokkarnir á, engjast og teygjast hálfan vetur og útkoman verður engin. Ef það líða að meðaltali 25 ár á milli þess að menn takist á við þessi mál þá gætum við sagt sem svo: Ef það verður nú gert eitthvert bráðabirgðasamkomulag, ef menn slá sér nú saman inn í einhvern dilkinn og gera einhvers konar samning um þetta núna út frá þessum reglum, út frá öllum þessum sérgæskuhagsmunaforsendum, sem þeir hafa fjallað um þetta mál út frá hingað til, þá gætum við hugsanlega séð fram á að sitja uppi með þá breytingu - ég vil kannske ekki segja endilega næsta aldarfjórðunginn en allavega næstu 10–15 árin. En hvaða ár er eftir 15 ár? Eftir 15–16 ár er komið árið 2000. Og hvaða hugmyndir höfum við Íslendingar sem verðum þá vonandi komnir inn í upplýsingaöldina, inn í nýtækniöldina - hvaða hugmyndir höfum við þá um framkvæmd lýðræðis? Hvort sem mönnum líkar betur eða verr, þá eru nú þegar í löndunum allt í kringum okkur að verða miklar breytingar á stjórnarháttum og starfsháttum ríkisstjórna og löggjafarsamkunda. Í Bandaríkjunum, svo við tökum dæmi, hefur orðið sú breyting að ákvarðanir um mál, sem varða fólk, eru ekki lengur teknar á sambandsþinginu í Washington. Ákvarðanirnar eru teknar í fylkisþingum, heima í héraði, kannske í sveitarstjórnum, í borgarstjórnum, kannske í hverfastjórnum eða kannske bara í litlum hverfafélögum. Þetta er breytingin sem er að verða. Og þetta er kannske það sem skiptir mestu máli. Viljum við vera með? Viljum við fylgjast með því sem gerist annars staðar? Hvar er undirbúningurinn? Hvar er hugsunin að þessum breytingum? Hún kemur hvergi fram í þeim gögnum sem hæstv. n. hefur lagt fram um þetta mál. Ég held að framtíð barnanna okkar og framtíð okkar sjálfra væri hræðilegur ógreiði gerður ef íslenska flokkakerfinu tækist núna að pína í gegn einhverja bráðabirgðalausn, sem hæfði þeirra héraðskóngum, en gleymdi því að þessi lausn gildir um framtíð sem er að taka stórkostlegri breytingum en nokkur framtíð fólks hefur tekið á þessu landi hingað til. Það er af þessum ástæðum sem við megum ekki láta það takast. Við verðum að þvinga þessa foringja til að hugsa um hagsmuni fólksins í landinu og að láta hagsmuni flokkanna og gæðinganna, héraðskónganna eiga sig um stund. Þetta er það sem skiptir mestu máli. Það er tímaspursmál hvenær þessi valddreifing, sem ég talaði um áðan, verður óumflýjanleg. Og hún mun koma vegna þess að við erum ekki eyland. Við erum hluti af umheiminum og við erum í farangri grannþjóðanna og við neyðumst til að taka þeim breytingum sem verða í grannlöndunum í kringum okkur. Hins vegar verða þessar breytingar þeim mun sársaukafyllri fyrir okkur þeim mun óundirbúnari sem við erum. Þess vegna ber okkur skylda til að byrja nú þegar að undirbúa okkur fyrir þessa framtíð. Vegna þess að þó að við sem hér erum og foringjarnir, sem hérna spranga um sali, hafi kannske ekki verulegar áhyggjur af framtíðinni þá munu börnin okkar hafa þær. Börnin okkar munu hafa þessar áhyggjur og það er nóg að gert að við erum að verða búin að setja framtíð barnanna okkar á nauðungaruppboð erlendra skulda þó við búum ekki svo í haginn að þeim sé gert ómögulegt að hafa sjálfsögð áhrif á stjórnarhætti í landinu í framtíðinni. Þess vegna verðum við að halda vöku okkar og koma í veg fyrir að héraðapotið valdi óbætanlegu tjóni. Hvers vegna eru þessar breytingar að verða allt í kringum okkur sem ég er að tala um? Hvað er á seyði? Það sem skiptir mestu máli er að þeirri hugsun vex sífellt fiskur um hrygg að fólk, sem verður fyrir áhrifum ákvörðunar sem er tekin, á að taka þátt í að taka þessa ákvörðun. M. ö. o., ef á að taka ákvörðun heima hjá okkur, í byggðartaginu okkar um það hvort byggður verði skóli eða sundlaug þá eigum við að taka þátt í þeirri ákvörðun. Við eigum að geta sagt hvort við viljum skóla eða hvort við viljum sundlaug. Þetta er kallað þátttökulýðræði. Þetta er héraðskóngum íslenskra stjórnmála hulin bók. Þeir telja sér helst til hróss, eins og hefur komið fram í umr. hér á þingi og í útvarpi, að þeir hafi mátt til þess að stýra á móti straumnum. Það er þeirra ímynd þingmennskunnar og karlmennskunnar, að hafa mátt og hafa kjark til þess að stýra á móti straumnum. Og það er þess vegna sem þeir hafa kvatt þá Droop og félaga sér til liðsinnis við að finna reiknireglur til að koma í veg fyrir það að fólkið í landinu hafi hér þau áhrif sem því ber. Hvað er það sem einkennir lýðræðislega framkvæmd á Íslandi í dag? Það sem einkennir lýðræðislega framkvæmd eru flokkarnir. Það er alls ekki fólkið. Það eru flokkarnir. Ég sagði litla dæmisögu hér við 1. umr. þessa máls og ég ætla að segja hana aftur. Ég var í nokkur ár í Leikfélagi Kópavogs. Þar var oft unnið vel og mikill áhugi og menn lögðu á sig miklar þrautir við að koma ýmsum skúespilum á svið. En hvenær haldið þið að líflegast hafi verið í Leikfélagi Kópavogs? Var það þegar þeir sýndu Lénharð fógeta? Eða var það þegar þeir stórgræddu á því að sýna Tíu litla negrastráka, sem þessi ríkisstj. mætti nú taka til sín? Nei, það var þegar einu sinni átti að kjósa í stjórn Leikfélags Kópavogs og það flaug sá kvittur að sjálfstæðismenn væru að fá meiri hluta í stjórn félagsins. Það varð allt vitlaust. Það var hringt og það var skrifað og það var smalað. Framsókn og Sjálfstfl. börðust um völdin í Leikfélagi Kópavogs.  Ég man eftir öðru svona dæmi. Í vetur urðu harðvítug átök í útvarpsráði vegna þess, að mig minnir, að Jón Múli hafði verið með eitthvert einkaframtak í leiðréttingum á texta í auglýsingum. Þetta varð hið versta flokkspólitíska mál. Það var ekki málkennd eða málsást Jóns Múla sem var talin valda þessu. Það var auðvitað hitt, að hann var talinn hinn versti kommi. Og út af þessu urðu hinar heitustu umræður úti í þjóðfélaginu. Þetta er svolítið dæmi um það hvernig stjórnmálaflokkarnir eru með alla anga úti um allt stjórnkerfið, í sveitarstjórnum, í ríkiskerfinu, í peningastofnununum, í bönkunum, í öllum framkvæmdastofnunum landsins. Þar eru þeir. Angar þessara kolkrabba eru úti um allt. Þá spyr kannske einhver: Er nokkur von að batni? Ég hef mikið velt þessu fyrir mér: Er nokkur von að batni? Ég held að það gæti ýmislegt breyst til batnaðar. Til allrar hamingju er íslensk pólitík svolítið að breytast. Hún er t. d. að breytast á þann hátt að það eru komnir upp þm. sem hafa sínar eigin aflstöðvar, eru ekki undir flokksmaskínurnar og íþróttafélögin og blaðberana komnir, heldur ganga fyrir eigin vélarafli, ef svo má að orði komast. Við höfum ágætt dæmi um þessa stjórnmálamenn. Við þekkjum dæmi um þá og vitum að þeir eru ekki þrælar flokksvélanna heldur ganga þeir fyrir einhverju öðru eldsneyti. Þessu valda m, a. prófkjörin. Það er ekki lengur á valdi einhverrar flokksklíku heima í afdal eða einhvers staðar í úthverfinu hver verður frambjóðandi heldur er það á valdi fólksins. Þetta er eitt dæmi um það sem er að breytast. Annað dæmi er náttúrlega ýmislegt sem við sjáum í kringum okkur þar sem angapoturum stjórnmálaflokkanna virðast svolítið vera að fatast tökin. Eitt dæmi er t. d. það að Alþb. tókst ekki, þó þeir reyndu mikið í vetur, að sveigja eða pína Alþýðusambandið að vilja sínum í sambandi við launamálin. Það var eitt lítið dæmi. Og eitthvað fataðist flokkapoturunum í sambandi við Búnaðarbankann. Þar varð dálítið sprell sem ekki hefur áður orðið. Yfirleitt hafa flokksforingjarnir haft föst tök á sínum mönnum og ráðið því vel og dyggilega hvaða stefnu og hvaða afstöðu og hvaða ráðningar þeir hafa í frammi. En í þetta skiptið skripluðu þeir eitthvað á skötunni vegna þess að útkoman úr Búnaðarbankaráðningunum varð ekki eins og þeir ætluðu sér. En þá tóku flokksforingjarnir sig greinilega í akt og söfnuðu liði og næst þegar atlagan var gerð, sem gerðist þegar ráðinn var bankastjóri í Útvegsbankanum, þá gættu þeir eins: þeir gættu þess að láta ekki fólkið vita. Þeir afgreiddu það í skjóli náttmyrkurs rétt fyrir helgi. Það vissi enginn nema þeir sem fá að vera í reykfylltu þingflokksherbergi Sjálfstfl. hvað var á seyði. Síðan kom það í ljós, þegar þjóðin var að éta sínar skemmdu kartöflur, hvað hafði skeð. Það var kominn nýr bankastjóri í Útvegsbankanum, einn af þm. Sjálfstfl. Það versta var að það bitnaði á fjölskyldu formannsins. En eitthvað varð undan að láta þegar í veði var heiður flokkakerfisins. Það hafði um stund verið á nokkru undanhaldi, menn höfðu tekið sér bessaleyfi úti í bæ til að fara ekki að vilja þess. Næst gerðu þeir leifturárás um nótt, Blitzkrieg kallaði Hitler það forðum - Blitzkrieg og rúllaði yfir hálfa Evrópu án þess að nokkur fengi vörnum við komið. Nú hefur það gerst, hef ég heyrt, ég hef að vísu ekki fyrir því sannanir, að fjölskyldur íslenskra flokksformanna hafa myndað hagsmunasamtök til þess að koma í veg fyrir að svona ósköp geti aftur átt sér stað. Það mun því ekki bitna aftur á fjölskyldum flokksformannanna þó að þeim fatist angapotið þegar að því kemur að útvega störf eða ellilífeyri innan ríkiskerfisins. Við skulum vona að fjölskyldur þeirra geti andað léttar. En málið er það að það þarf ekki að mynda neitt hagsmunafélag. Það þarf bara að gæta þess að fólkið í landinu fái að vita hvað er að gerast. Þá koma ekki fyrir svona slys. Fólkið í landinu getur nefnilega haft vit, jafnvel fyrir flokksforingjunum. Þannig höfum við tekið dæmi um það að Alþýðusamband Íslands hafnaði leiðsögn Alþb. í samningamálunum og bankamenn höfnuðu forsjá Sjálfstfl. og Framsfl. í sambandi við bankastjóraráðningar í Búnaðarbankanum. Þannig eru glætur, getum við sagt, það eru nokkrar glætur. Kannske á fólk sér viðreisnar von, kannske hefur það smugu ef það sofnar ekki á verðinum. En það er fleira en flokkarnir sem einkennir þessa lýðræðislegu framkvæmd í landinu. Við höfum hér ákveðið kerfi sem þeir vinna inni í, miðstýringarkerfi sem lýsir sér þannig t. d. að frá miðjunni er stjórnað öllu í sjávarútvegsmálum, í efnahagsmálum, í verðlagsmálum allra atvinnugreina landsins. Við höfum þetta í skólamálum, við höfum þetta í vegamálum, það var síðast verið hér á Alþingi að greiða um það atkv. í kvöld hvernig ætti að leggja vegi út á landi. Grundvöllurinn að öllu þessu kemur úr meðaltalsmaskínum, sem eru hér á ýmsum bæjum í stjórnarráðum og efnahagsstofnunum, þar sem menn búa til tölur sem standa ekki í neinu sambandi við fólk. Þessar tölur eru síðan notaðar til að búa þessu fólki til framtíð og nútíð án nokkurs tillits til þess hvernig þessu fólki líður. Fólk verður eining og þessi eining er hluti af meðaltali. En það hefur enginn spurt eininguna hvernig henni liði, þannig að einingin getur verið að drepast úr sulti og seyru þó að meðaltalið segi að henni eigi að liða ágætlega vel. Þetta er dæmi um það sem gerist þegar fólkið fær ekki að ráða högum sínum. Eitt er það sem hefur valdið mönnum hér miklum áhyggjum. Það er ójafn atkvæðisréttur. Það er nefnilega staðreynd að fólk sem býr í Reykjavík og í kringum Reykjavík hefur ekki nema svona eins og kannske fjórðungs atkvæði á við fólk sem sums staðar annars staðar býr. Um þetta hefur orðið mikil umræða og um þetta hefur verið umræða alveg síðan á dögum Jeffersons. Það hefur alla tíð valdið mönnum svolitlum erfiðleikum að finna hvernig þeir ættu að ráða fram úr þessu. Þessi umræða hefur talsvert verið uppi hérlendis að undanförnu og er það vei. Menn hafa, að vísu í trássi við flokksforingjana sem ekki hafa leyft neinar slíkar umræður, laumast til í skjóli myrkurs að lesa með vasaljós undir sænginni ýmislegt um grundvallaratriði eins og t. d. jafnan atkvæðisrétt og þar fram eftir götunum. Og þá kemur ýmislegt fram í dagsljósið. Það kemur t. d. fram í dagsljósið að í Eimreiðinni, 6. árg. 1900, undir ritstjórn dr. Valtýs Guðmundssonar, birtist ágætisgrein eftir Pál Briem sem heitir „Um kosningar“. Ég ætla að lesa nokkrar glefsur úr þessari grein vegna þess að það er manni þó nokkur hugarhægð að verða þess áskynja að einhvern tíma hafi þó verið til menn á Íslandi sem veltu fyrir sér grundvallaratriðum, þó að þeim myrkursæknu flokksforingjum sem hafa um þetta mál fjallað núna síðasta árið hafi ekki hlotnast sú gæfa. Í þessari grein segir Páll Briem m. a.: „Eins og mönnum er kunnugt er Íslandi allmjög stjórnað af kosnum mönnum, af mönnum sem landsmenn kjósa til Alþingis, í amtsráð, sýslunefndir hreppsnefndir, sóknarnefndir, bæjarstjórnir o. s. frv. Í stað þess að landsmenn stjórni sér sjálfir beinlínis kjósa þeir aðra menn til þess að stjórna. Slíkt þekktist eigi í fornöld. Í Aþenuborg, Spörtu, Rómaborg og annars staðar þar sem sjálfstjórn átti sér stað var venjan sú að borgararnir stjórnuðu sér sjálfir. Þeir urðu að koma sjálfir á fundi og greiða þar atkvæði.“ Síðan segir: „Englendingar hafa gefið öðrum fyrirmynd. Nálega allar siðaðar þjóðir hafa tekið upp þing með kosnum mönnum á líkan hátt og Englendingar hafa. Jafnvel vér Íslendingar höfum fengið Alþingi vort að miklu leyti sniðið eftir þjóðþingi Englendinga. Landinu er að miklu leyti stjórnað af kosnum mönnum. Þeir samþykkja lögin. Þeir ákveða hvað vér eigum að greiða til almennra þarfa. Nauðugir viljugir verðum vér að opna peningabudduna og leggja fram meira og minna fé eftir ákvæðum kosinna manna. Vér getum meira að segja ekki látið svo upp í okkur sykurmola eða sopið á kaffibolla að þeir hafi ekki haft þar einhver áhrif. Kaffi- og sykurtollurinn, sem var samþykktur á Alþingi árið 1889, nam árið 1895 meira en 2 kr. á hvert mannsbarn á öllu landinu. Það er óhætt að segja að heill landsins og hvers einstaks manns í landinu sé að meira og minna leyti komin undir stjórn landsins og þá einnig undir því hvernig þeir menn beita valdi sínu sem kosnir eru af landsmönnum til þess að sitja á þingum, í ráðum, í nefndum o. s. frv. Fyrir því er það nokkurs vert að menn gjöri sér ljóst hvernig kosningar eiga að vera til þess að geta náð tilgangi sínum. En áður en vér tökum það til athugunar þurfum vér að skoða dálítið hvers vegna allar þessar kosningar eiga sér stað.“ Þetta er skrifað árið 1900. Þá er hér á ferðinni maður sem hefur af því augljósa ánægju að velta fyrir sér á opinberum vettvangi hvernig haga beri kosningum. Ég efast um að hann hafi setið á lokuðum fundi úti í Þórshamri við að skrifa þessa grein. Áfram segir Páll Briem: „En áður en vér tökum það til athugunar (þ. e. hvernig kosningarnar eiga að vera) þurfum vér að skoða dálítið hvers vegna allar þessar kosningar eiga sér stað. Þegar dregur að kosningum fara kjósendurnir að verða meira og minna órólegir. Þó að einhver vilji vera í friði dugir það ekki því að aðrir koma að utan og sunnan til þess að ónáða hann og fá hann til þess að vera með og leggja sitt atkvæði á metaskálarnar. Stundum fylgja kosningunum mestu róstur og skammir og illindi. Þeir sem ekki hafa kosningarréttinn og standa því að miklu leyti utan við, eins og til að mynda á sér stað um konur, furða sig á þessu og óska jafnvel að engar kosningar væru til og að vandamenn sínir væru a. m. k. lausir við þær. En ég held að það séu ekki mikil líkindi til þess að þessar óskir verði uppfylltar, því að ef vér litumst um í heiminum, þá sjáum vér fljótlega að kosningarnar eru stöðugt að verða víðtækari og víðtækari.“ „Á síðari árum hefur kosningarréttur manna verið svo aukinn að jafnvel gegnir furðu,“ segir Páll Briem. „Árið 1866 lagði Gladstone fyrir enska þingið frumvarp til laga um að veita 400 þúsund mönnum kosningarrétt til þings. Þingmenn felldu frumvarpið en í varnarræðu sinni mætti Gtadstone til þingmanna: „Þér getið lagt frumvarp vort í gröfina, en það sem vér setjum á leiði þess eru orðin: Exoriatur aliquis nostris ex ossibus ultor, sem útleggst: Hefnari skal rísa upp af beinum vorum og vér erum öldungis sannfærðir um að þau orð munu rætast.“ Síðan segir Páll Briem: „Þér getið ekki barist gegn framtíðinni. Tíminn er með oss. Hinar ríku vættir þjóðfélagsins ganga fram með tign og veldi, háreysti ræðumannanna getur ekki stöðvað þær eitt augnablik eða beygt, en þessar ríku vættir eru ykkur andvígar, en oss eru þær hjálparvættir.“ Þetta var það sem Páll Briem hafði um mál að segja og hann var ekkert að fara í neinar felur með þetta. Hann skrifaði þetta í Eimreiðina sem skv. titilsíðu var í eigu nokkurra Íslendinga. Þessu var dreift út á meðal bókelskandi manna og menn gátu fræðst af þessu og tekið sínar eigin ákvarðanir, myndað sér afstöðu, rætt eins og upplýstir menn um kosningar, rætt eins og upplýstir menn um það hvernig kosningarrétti ætti að vera háttað. Ég held að flokksforingjarnir í dag ættu að taka sér þetta svolítið til hliðsjónar. Síðar í greininni segir Páll Briem: „Eins og kunnugt er hafa bændur hér á landi öll ráð við kosningar til þings. Eins og tekið hefur verið fram er venjan sú, að sá flokkurinn sem ræður vill skara eld að sinni köku, en getur ekki litið á málið frá hlið þeirra sem þeir ráða yfir. En eru nú bændur hér á Íslandi lausir við þetta fremur öllum öðrum? Ég efast um það. Ég skal nefna eitt dæmi. Árið 1861 lagði stjórnin fyrir Alþingi tilskipun um vinnuhjú. Þá settu alþingismenn inn í tilskipunina ákvæði um að húsbóndinn mætti refsa hjúi sínu án dóms og laga. Oss mundi nú þykja það ofboð geðslegt eða hitt þó heldur að sjá húsbændur vera að berja vinnuhjú sín, alveg án dóms og laga. Þetta var samt samþykkt á Alþingi 1861 með 17 atkvæðum gegn - segi og skrifa einu atkv. Stjórnin neitaði tilskipuninni um staðfesting og taldi þetta ótilhlýðilegt, svo að Alþingi hætti við þetta. En er það nú ekki auðséð að á Alþingi 1861 hafa það verið húsbændur, sem hafa ráðið, en ekki vinnuhjúin? Það er margt í löggjöf vorri um vinnuhjú, lausamenn og húsmenn, sem aldrei mundi hafa verið samþykkt nema af húsbændum. Og það þarf jafnvel ekki að leita lengra en til Alþingis 1897. Þá voru samþykkt lög um vinnuhjú, lausamenn og húsmenn með svo hamlandi og íþyngjandi lögreglufyrirskipunum að stjórnin sá sér eigi fært að leggja lögin fyrir konung til staðfestingar.“ Síðar í þessari grein segir Páll Briem: „En ef það er rétt, að kosningarréttur sé veittur mönnum réttlætisins vegna, þá getum vér leitt út af því ýmsar setningar, og skulum vér nú nefna þrjár aðalsetningarnar: 1. Kosningarnar eiga að vera þannig, að kjósendunum sé mögulegt að neyta kosningarréttarins, og að þeim sé gjört það nokkurn veginn jafnauðvelt. 2. Kjósendurnir eiga að geta kosið þá sem bjóða sig fram, framboðana, eftir eigin sannfæringu. 3. Atkvæði sérhvers kjósanda á að hafa fullt gildi í hlutfalli við önnur atkvæði, eigi aðeins að því er snertir þann mann er hann vill kjósa, heldur og þann flokk er hann fylgir að málum. Vér verðum nú að íhuga hverja af þessum meginreglum út af fyrir sig.“ Þarna hefur Páll Briem lagt fram ákveðnar frjálslyndar forsendur, getum við sagt, fyrir því sem hann telur að menn eigi að leggja til grundvallar þegar þeir fjalla um þessi mál. Síðar í greininni fjallar Páll Briem um hver áhrif kjördæmið hafi og hvernig það sé að kjósa í kjördæmum, það er að segja í einstökum litlum kjördæmum, miðað við það að kjósa í einu stóru. Hann segir: „Það er nærri því eins og það sé óþekkt í kosningalögunum að til sé neitt sem heitir föðurland. Þegar kjósandinn á að fara að neyta kosningarréttar síns þá finnur hann það ekki, því það er allt brytjað í sundur í smástykki, sem eru kölluð kjördæmi. En þó að ég búi í einu kjördæmi, þá er það eigi framar föðurland en stólfóturinn er stóll.“ Páll Briem segir að þó hann búi í einu kjördæmi þá sé það ekki frekar föðurland hans en stólfóturinn sé stóll. „Kjördæmaskiptingin kemur beinlínis í bága við föðurlandið. Föðurland mitt er Ísland, en hvorki þessi hreppur eða þetta hérað sem ég er búsettur í. Af ást til föðurlandsins get ég verið hjartanlega andstæður öllum hreppapólitíkusum“ - árið 1900 eru menn búnir að finna upp orðið hreppapólitíkus. Páll Briem segir: „Af ást til föðurlandsins get ég verið hjartanlega andstæður öllum hreppapólitíkusum, og þó er það hreppapólitíkin sem er löghelguð með kosningalögunum. Hreppapólitíkin hefur aldrei haft gott orð á sér, enda má með sanni segja að hún geti verið hættuleg fyrir föðurlandið. Sérstaklega hefur hún reynst háskaleg fyrir alla skynsamlega fjárhagsstjórn í löndunum. Hin stórkostlega óstjórn í fjármálum, sem nú þjakar menn í mörgum löndum, á að ýmsu leyti rót sína að rekja til hreppapólitíkurinnar. Og hvers er annars að vænta? Hvert kjördæmi vill skara eld að sinni köku, en þegar hvert fyrir sig vill fá sína sneið af landsjóðnum, þá geta menn gert sér í hugarlund hvort ævinlega verður litið á hag landsins í heild sinni.“ Þetta er síðan 1900. Síðan segir hann: „Ef þingmannsefnin í .einhverju kjördæmi vilja eingöngu líta á hag þess, þá er ekki ólíklegt að þeir hafi meiri hlutann með sér, en þeir sem vilja líta á hag ættjarðarinnar neyðast e. t. v. til að gefa slíkum mönnum atkvæði sitt eða til að greiða ekkert atkvæði.“ Þarna er farið að velta fyrir sér nákvæmlega sömu atriðunum og við erum að velta fyrir okkur enn í dag, hreppapólitík, kjördæmaskipan, sem veldur óstjórn í peningamálum, svo ég vitni aftur í þetta: „Hin stórkostlega óstjórn í fjármálum, sem nú þjakar menn í mörgum löndum, á að ýmsu leyti rót sína að rekja til hreppapólitíkurinnar. Og hvers er annars að vænta? Hvert kjördæmi vill skara eld að sinni köku, en þegar hvert fyrir sig vill fá sína sneið af landsjóðnum, þá geta menn gert sér í hugarlund hvort ævinlega verður litið á hag landsins í heild sinni.“ Það sem mjög vakir fyrir Páli Briem í þessari grein, er það sem kemur núna fram. Hann segir: „Þriðja krafan er svo: Atkvæði sérhvers kjósanda (hvort sem hann hefur eitt eða jafnvel fleiri, eins og í Belgíu) á að hafa fullt gildi í hlutfalli við önnur atkvæði, eigi aðeins að því er snertir þann mann sem kjósandi velur, heldur og að því er snertir þann flokk er hann fylgir að málum. Eins og ég tók fram í upphafi þessa máls, var svo í fornöld að borgararnir tóku sjálfir þátt í stjórn þjóðfélagsins. Þeir komu saman á þjóðsamkomum og greiddu þar atkvæði um þjóðmálefnin. Meiri hlutinn réði, en á þjóðsamkomunni gátu allir borgarar tekið til máls og rætt málin frá öllum hliðum. Nú kjósa menn sér fulltrúa og ræða málin á fulltrúaþingum. Það á auðvitað meiri hluti að ráða, en það á að vera hægt að ræða málin frá öllum hliðum eins og á þjóðsamkomum borgaranna.“ Síðan segir: „Hinn frakkneski stjórnvitringur Mirabeau sagði svo 1789: „Fulltrúaþingin eru fyrir þjóðina alveg hið sama sem landsuppdrátturinn er fyrir landið; í stóru sem smáu eiga þessar ímyndir að sýna sömu hlutföll sem frummyndirnar.“ Þetta ætti að vera svo, en það er ekki svo, og allra síst þar sem eiga sér stað venjulegar meirihlutakosningar í kjördæmunum.“ Síðan segir: „Kosningalögin jafna ranglætinu niður og við það hugga þeir sig sem hafa sljóva réttlætistilfinningu.“ Hann segir: „Ég ætla að nefna einar kosningar sem fóru fram 1890 í svissneska smáríkinu Tessin. Atkvæði flokkanna voru hér um bil alveg jöfn, en samt sigraði annar flokkurinn í 75 kjördæmum af 110. Minni hlutanum þótti þetta svo mikið ranglæti að hann gerði uppreisn.“ Hér erum við að lesa upp úr 85 ára gamalli grein þar sem Páll Briem var að velta fyrir sér stórmálum í sambandi við kosningarrétt og skammaðist sín ekkert fyrir það og gerði það fyrir opnum tjöldum og skrifaði um það. Síðan segir: „Sænskur vísindamaður, dr. Cassel, hefur skrifað ritgjörð um hlutfallskosningar og sýnt þar fram á hversu það sé ástæðulaust að láta atkvæði þingmanna hafa jafnt gildi. Eftir því sem nú sé, þá skipti engu hvort þingmaðurinn hafi mörg atkvæði eða fá. Afleiðingin af þessu sé sú, að atkvæði missi sitt hlutfallslega gildi og verði ekki bætt úr því nema því aðeins að atkvæði hvers þingmanns hafi gildi eftir þeim atkvæðafjölda sem hann hefur fengið við kosninguna.“ Þetta er nú dálítið slungið. Hérna stingur dr. Cassel, sem hefur skrifað einhvern tíma fyrir 1900, upp á því að það sé höfð svona nokkurs konar gengisskráning á atkvæðum þingmanna eftir að þeir koma inn á þing. Og hvernig færi ef við bærum saman gengið hjá hæstv. fjmrh. og hjá hæstv. forsrh.? Hver ætli yrði gengismunurinn á atkvæðum hæstv. fjmrh. og forsrh.? Ég held að þar mætti finna álitlega fúlgu í gengismunarsjóð. Ég held að menn verði nú að fara að velta þessum möguleika fyrir sér, ef ekki fæst sú sjálfsagða leiðrétting að gengi atkvæða landsmanna verði jafnt út frá kosningaaðferðinni, að við verðum hreinlega að taka upp gengisskráningu á atkvæðum þm. eftir að þeir eru komnir inn. Ég held að menn ættu að lesa svolítið meira eftir dr. Cassel. Af lestri þessarar greinar kemur augljóslega fram hverja óbeit höfundur hefur á því poti og þeim ójafna atkvæðisrétti sem fylgir kjördæmafyrirkomulaginu með stórkostlega misjöfnum atkvæðarétti. Hann leiðir að því ýmis rök að landið eigi að vera eitt kjördæmi og einungis þannig geti atkvæðisréttur manna orðið sæmilega jafn. Og að þessu eigum við eftir að koma nánar, því að sem betur fer hafa Íslendingar skrifað um jafnan atkvæðisrétt meira síðan árið 1900. Það eru til menn þrátt fyrir allt sem hafa haft áhuga á jöfnum atkvæðisrétti s. l. 85 ár og þeir hafa látið á sér kræla. Ég mun koma að því síðar. Við ættum kannske að líta hér á ágætis gögn, sem eru líka gömul, þar sem er einn af okkar þekktustu stjórnmálamönnum fyrri ára, Héðinn Valdimarsson. Hann er að tala um frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá konungsríkisins Íslands nr. 9 frá 18. maí 1920, flm. Héðinn Valdimarsson. „Kröfurnar í baráttunni fyrir þingræðinu hafa hér sem annars staðar byggst á því að þjóðin sjálf, allir fulltíða menn hennar, ættu að ráða málum sínum. Þá fyrst er lýðræði komið, er fulltrúar flokkanna á þingi þjóðarinnar eru í réttu hlutfalli við þann fólksfjölda er hefur kosið þá. Aðeins þannig getur þjóðin sjálf skipað sína eigin stjórn,“ segir Héðinn Valdimarsson. „Í stjórnarskrá Íslendinga er ekki lýðræði í þeirri merkingu sem forgöngumenn þess mundu ætlast til. Að sumu leyti stafar þetta af breytingum í atvinnuvegum þjóðarinnar, en að nokkru er það meinsemd sem komin er af röngum grundvelli undir skipun kjördæma. Þessu frv. er ætlað að ráða bót á þessum helstu göllum á núverandi skipulagi kosningarréttarins og tryggja lýðræði í landinu. Aðalefni þess er að komið verði á almennum og jöfnum kosningarrétti; allir fulltíða menn hafi kosningarrétt.“ Síðan segir Héðinn Valdimarsson: „Jafn verður hann ef landið verður gert að einu kjördæmi í stað hinna mörgu sem nú eru og hlutfallskosningar hafðar. Þá verður þingið betra verkfæri í hendi þjóðarinnar til að koma fram vilja hennar, þó verður það enn betur tryggt með því, að æðsta atkvæði um ýmis málefni liggi hjá þjóðinni sjálfri.“ Hér erum við að lesa 65 ára gamalt mál. Það er flokksforingi sem kemur fram og ræðir opinskátt um lýðræði. Hann er ekkert að fara í felur. Hann segir: „Þá er hitt atriðið ekki síður merkilegt, að kosningarrétturinn verði jafn, þ. e. a. s. hver einstaklingur þjóðfélagsins fái jafnan kosningarrétt við hina. Orsökin til þess ójafnaðar, sem nú er kominn í þessum efnum, er að þjóðarhagirnir hafa breyst svo mjög síðan þetta ákvæði kom inn í stjórnarskrána. Þá mátti heita að allir landsmenn lifðu af landbúnaði og í sveitum og er kjördæmaskiptingin enn byggð á þeim grundvelli. Síðan hefur sjávarútvegur og vaxandi verslun og iðnaður dregið menn til kaupstaðanna, svo að nú lifir rúmur helmingur landsmanna í kaupstöðum og kauptúnum. En kjördæmaskipunin hefur ekki breyst að sama skapi. Nú er svo komið, að Reykjavík hefur t. d. ekki nema helming þeirra þingmanna sem hún ætti heimting á eftir fólksfjölda, en við annað verður ekki miðað. Það er ekki hægt að kjósa svo og svo marga þingmenn eftir fjölda nautgripa í kjördæminu." Héðinn Valdimarsson segir: „Það er ekki hægt að kjósa svo og svo marga þingmenn eftir fjölda nautgripa í kjördæminu, eða fyrir báta í því o. s. frv., heldur verður að miða við mannfjöldann og hann einan.“ Héðinn Valdimarsson hafnaði atkvæðisrétti fyrir nautgripi og báta. Ég vil að það komi hér skýrt fram. „Aftur á móti eru nú ýmis kjördæmi, svo sem Austur-Skaftafellssýsla, Norður-Múlasýsla o. fl., sem hafa hlutfallslega allt of fáa kjósendur til þess að eiga rétt á sérstökum þm. Hægt er að hugsa sér ýmsa möguleika til að bæta úr. þessu ástandi.“ Síðan er hér haldið áfram. Ég ætla ekki að þreyta þm. með allt of löngum lestri, en mér sýnist ljóst á meðferð þessara mála hingað til að eitthvað hafi skort á efnislegan undirbúning, þannig að ég ætla að taka mér svolítið bessaleyfi til að tína hér til ýmis atriði frekar frá gengnum forustumönnum í íslenskum stjórnmálum. Héðinn Valdimarsson segir: „Það eru því kaupstaðabúar og einkum verkalýðurinn sem geldur þessa rangláta skipulags. Með núgildandi stjórnarskrá er níðst á þeirri stétt manna. Ástandið hér minnir á það ástand sem var á Englandi nálægt 1830, þótt það væri enn verra. Af breytingu atvinnuveganna þar í landi var kjördæmaskipunin orðin þannig, að á einum stað kusu 21 kjósandi þingmann og á öðrum jafnvel einir sjö menn. Þetta leiddi auðvitað til margs konar ranglætis og spillingar, eins og uppboðs á atkvæðum í þessum litlu kjördæmum. Urðu þar miklar deilur út af kosningarréttarmálinu, því að hin ráðandi stétt vildi ekki sleppa völdum sínum, sem á ranglætinu byggðust. Það var ekki fyrr en lá við byltingu að þessu var breytt.“ Síðan kemur hér mjög merkilegt atriði í ræðu Héðins Valdimarssonar, sem ég held að eigi fullt erindi til samtímans, ekki síst vegna þess að nú er til umræðu að hugsanlega verði greitt þjóðaratkvæði um bjór. Ýmsir þm. hafa hafnað þeirri aðferð og sagt að þm. verði að hafa þor til þess að ganga gegn þjóðinni. En Héðinn Valdimarsson sagði, með leyfi forseta, árið 1920: „Síðasta atriðið í brtt. mínum, er máli skiptir, er þess efnis að þjóðaratkvæði um hvaða þingmál sem er skuli fram fara hvenær sem 3500 kjósendur óska þess. Í ýmsum lýðfrjálsum löndum gilda slík ákvæði eigi einungis um þau mál, er heyra undir þing og stjórn, heldur einnig um þau mál er heyra undir bæja- og sveitarstjórnir.“ Árið 1920, þátttökulýðræði. „Ég skal til dæmis nefna það, að svo er þessu háttað í Sviss og Ástralíu, og ég hygg að mér sé óhætt að fullyrða að svona sé það í Finnlandi líka. Slíku ákvæði er vitanlega ekki beitt nema um stórmál sé að ræða. Þjóðaratkvæði þekkist nú hér í stjórnarskránni um breytingu á sambandslögunum og hefur verið beitt um bannlögin, en hér er lengra gengið, þar sem kjósendum er leyft frumkvæði um atkvæðagreiðslu um málin ef þau eru þingmál. Styðst þetta við það, að meiri hluti þjóðarinnar eigi að ráða fram úr stærstu vandamálunum og hafa æðsta úrskurðarvaldið þar, eins og í fornöld var hjá öllum germönskum þjóðum. Þetta ákvæði miðar að því að styrkja lýðræðið í landinu og er hollt aðhald fyrir þm., til þess að nota ekki umboð sitt til að greiða atkvæði á þingi þvert ofan í vilja kjósendanna.“ Og þetta væri nú gott að heyra fyrir þm. sem berja sér á brjóst og telja það merki karlmennsku og þingmennsku og þors og djörfungar að ganga gegn vilja kjósenda sinna. „Áður en ég skil við þetta mál vil ég minnast örfáum orðum á frv. það til stjórnarskrárbreytinga sem hæstv. stjórn ber nú fram í hv. Ed., og verð ég þá fyrst að lýsa yfir því, að ég undrast stórlega að slíkt frv. skyldi eigi vera borið undir hv. Nd. fyrst.“ Hér fer Héðinn greinilega út í deilumál ársins 1920, sem ég ætla ekki að rekja frekar að sinni, en ég sakna þess mjög að allur sá tími sem íslensku flokksforingjunum hefur gefist síðan þetta mál varð fyrst til, allur sá tími hefur farið forgörðum í þeirra höndum, til að fá þjóðina til að taka þátt í því að móta framtíðarstefnu í þessum málum. Þeir hefðu átt að taka sér fordæmi þessara manna til hliðsjónar. Það eru fleiri sem hafa skrifað um þetta mál sem betur fer. Þó nokkur umræða varð um þessi mál á síðasta ári, og reynt hefur verið að vekja menn svolítið til umræðu um þau á þessu ári. Nýlega birtist í blöðunum grein eftir Garðar Sverrisson sem heitir „Gegn Alþingi fermetranna“. Með leyfi forseta, þá byrjar hún svo: „Getur málamiðlun um mannréttindin verið réttlætanleg?“ Það sem hér er verið að velta fyrir sér er sú umræða þegar því er haldið fram að þar sem augljóslega skortir ýmislegt á um opinbera þjónustu og aðstöðu o. þ. h. úti á landsbyggðinni þá sé það réttur þess fólks að hafa tiltölulega þyngri kosningarrétt heldur en fólkið sem býr í Reykjavík og á Reykjanesi. Í greininni er haldið áfram: „Getur málamiðlun um mannréttindi verið réttlætanleg? Þessari spurningu hefur mikill meiri hluti alþm. svarað játandi. Röksemd þeirra er (opinberlega) fyrst og fremst sú að fleira sé mannréttindi en jafn kosningarréttur, t. d. jafn aðgangur allra landsmanna að þjónustu ýmiss konar. Auk þess segja þeir að misvægi atkvæða komi í veg fyrir meiri búferlaflutninga en þegar hafa átt sér stað á þessari öld. Um þessa röksemdafærslu er það að segja að búseta í dreifbýli og þéttbýti hlýtur alltaf að hafa ákveðin sérkenni, kosti og galla. Almenn þjónusta hlýtur t. d. alltaf að vera mun fjölbreyttari þar sem fólkið er flest. Annað væri stórfurðulegt, enda þekkist það hvergi í veröldinni. Á hinn bóginn hefur svo þéttbýlið ákveðna ókosti, svo sem hávaða, þrengsli, dýrt húsnæði, fjarlægð frá vinnustað, árekstra og alls kyns ónæði. Pólitískt brask með atkvæðisrétt manna fær aldrei breytt þessum ofureðlilegu einkennum. Sú fullyrðing er alröng að búseta fólks í dreifbýli eða þéttbýli sé einhver mælistika á lífskjör þess. Í Reykjavík eru t. d. hlutfallslega stærstir hópar láglaunafólks, einstæðra foreldra, fatlaðra, sjúkra og aldraðra. Þetta fólk er stór hluti þeirra Íslendinga sem stjórnmálamennirnir treysta ekki fyrir fullum atkvæðisrétti. Jafnvel þótt satt væri að lífskjör fólks réðust af því hvort það byggi í dreifbýli eða þéttbýli er ekki þar með sagt að atkvæðavægi eigi að ráðast af því. Jafn kosningarréttur hefur í gegnum tíðina verið eitt helsta baráttumál lýðræðissinnaðra stjórnmálamanna. Þeir telja skoðanir sínar ekki svo heilbrigðar og réttar að þeir vilji þröngva þeim upp á fólk með ólýðræðislegum aðferðum. Þvert á móti vilja þeir knýja baráttumál sín í gegn með því að afla þeim meirihlutafylgis. Ef við teljum rétt eða hagkvæmt að ríkið reki einhverja tiltekna byggðastefnu þá gerum við það einungis með því að afla þeirri skoðun okkar nægilegs fylgis. Ef við viljum að ríkið aðstoði einhvern tiltekinn hóp einstaklinga þá gerum við það ekki með því að margfalda atkvæðavægi þess hóps heldur með því - og því einu að afla þessari skoðun okkar meirihlutafylgis. Þetta er algert grundvallaratriði. Áður fyrr var kosningarréttur manna háður efnahag og kynferði. Víða erlendis var hann, og er sums staðar enn, bundinn ákveðnum litarhætti. Nú í ár er nákvæmlega hálf öld liðin síðan fátækir menn, svokallaðir sveitarómagar, fengu kosningarrétt. Enn í dag, 50 árum síðar, höfum við ekki horfið frá því siðleysi að úthluta borgurunum ójöfnum atkvæðisrétti. Þegar til kosninga kemur eru Íslendingar flokkaðir í fullgilda kjósendur og undirmálskjósendur. Sumir Íslendingar eru taldir hæfari en aðrir til að haga sér skynsamlega í kjörklefanum. Samkvæmt stjórnskipan íslenska ríkisins eru þm. aðeins kjörnir til að setja landinu almenn lagafyrirmæti. Þeir eru ekki, skv. reglum stjórnskipunar, kjörnir til þess að bæta aðstöðu ákveðinna hópa með hagsmunapoti. Þó ekki væri nema af þessari ástæðu einni geta misjafnir eiginleikar eða búseta aldrei verið grundvöllur misjafns atkvæðisréttar. Verkefni alþm. er að takast á um skoðanir og löggjöf, um rétt og rangt. Annað er í verkahring borgaranna. Staðreynd er að minni hluti þjóðarinnar hefur meiri hluta á Alþingi. Þegar þessi þingmeirihluti fjallar um atkvæðisrétt er hann öðrum þræði að fjalla um eigin stöðu og atvinnu. Það er því alls óvíst, þótt það sé ekki aðalatriði málsins, hvort þessir menn eru að tjá tilfinningar og skoðanir umbjóðenda sinna. En jafnvel þótt svo kynni að vera þá stendur alltaf eftir sú staðreynd að þessi meiri hluti talar ekki í umboði meiri hluta þjóðarinnar. Til að leita svara við því hvort meiri hluti þjóðarinnar vilji að minni hluti hafi áfram meirihlutavald verður að spyrja hana sjálfa í kosningum þar sem hver maður hefur eitt og jafnt atkvæði. Þessi aðferð er betri, þó hún sé ekki fullkomin, því áhöld eru um það hvort það samræmist lýðræðislegri stjórnskipan að meiri hlutinn geti ákveðið leikreglur sem kveða á um að minni hlutinn eigi að ráða. Aðferð þessi er þó augljóslega skárri en sú að selja þm. sjálfdæmi í málinu, enda er það löngu viðurkennd réttarregla að menn dæmi ekki í eigin sök. Á Alþingi hafa fulltrúar gömlu flokkanna gert samkomulag um áframhaldandi atkvæðamisvægi. Þeir eru að versla með grundvallarmannréttindi. Enn þá skal meiri hlutinn eftirláta minni hlutanum að ákveða leikreglurnar. Sú spurning hlýtur að vakna hvers vegna meiri hluta þjóðarinnar er ekki treystandi fyrir meiri hluta á þingi.“ Ég vil endurtaka þetta: Hvers vegna er ekki meiri hluta þjóðarinnar treystandi fyrir meiri hluta á þingi? „Hvaða skoðanir meiri hlutans eru svo óheilbrigðar og vitlausar að þær megi ekki verða að lögum? Við þessari spurningu krefjumst við undanbragðalausra svara. Kjarni málsins er sá að misvægi atkvæða er mannréttindabrot og mannréttindabrot má ekki binda í stjórnarskrá. Í 21. gr. mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna, sem samþykkt var á Allsherjarþinginu 1948, segir svo orðrétt: „Vilji þjóðarinnar skal vera grundvöllur að valdi ríkisstjórnar. Skal hann látinn í ljós með reglubundnum, óháðum og almennum kosningum, enda sé kosningarréttur jafn og leynileg atkvæðagreiðsla viðhöfð eða jafngildi hennar að frjálsræði.““ Þarna hefur 21. gr. mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna sýnt okkur hver vilji þeirra samtaka er, sem við teljum okkur í skálaræðum afar hólpna að vera meðlimi að. Síðast í dag, í umr. um skýrslu utanrrh., var lögð á það mikil áhersla að við þyrftum að lifa í samræmi við þennan sáttmála og við ættum að efla það hugarfar með okkur og öðrum sem í þessum sáttmála er lýst. Hvernig stöndum við svo við það ákvæði í 21. gr. mannréttindayfirlýsingarinnar að kosningarréttur skuli vera jafn? Þar hefur okkur heldur betur brugðist bogalistin. Garðar Sverrisson heldur áfram: „Til þessarar skýru og tæpitungulausu yfirlýsingar er enn fremur vísað í inngangi að mannréttindasáttmála Evrópu sem fullgiltur var af Íslands hálfu þann 29. júní 1953. Okkur ber því skylda til að haga löggjöf okkar í samræmi við þennan sáttmála.“ Ég vil segja það að við erum aðilar að þessum greinum mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna og mannréttindasáttmála Evrópu. Að sjálfsögðu geta þessir sáttmálar ekki orðið bindandi fyrir okkar löggjöf. Alþm. eru einungis bundnir af sannfæringu sinni. En það eru orðin tóm að halda því fram í veislum með ungmennafélagsglampa í augunum að við lifum í samræmi við þetta og við viljum að aðrar þjóðir geri það, þegar við gerum það ekki einu sinni sjálf. Garðar Sverrisson heldur áfram: „Þessu til viðbótar má til fróðleiks minna á dóm sem hæstiréttur Bandaríkjanna kvað upp árið 1964. Fjallað var um hvort misvægi atkvæða eftir búsetu fengi staðist í kosningum til löggjafarþings í Alabama. Í forsendum dómsniðurstöðu segir m. a. svo: „Þingmenn á löggjafarþingi eru fulltrúar fyrir fólk, ekki fyrir tré eða akra. Þingmenn eru kosnir af kjósendum, ekki bóndabæjum eða efnahagslegum hagsmunum.“ - „Eigi þátttaka allra borgara í stjórn ríkisins að bera fullan árangur hlýtur þess að verða krafist að rödd sérhvers þeirra hljómi jafnsterkt við val fulltrúa á löggjafarþing ríkisins. Þetta og ekkert minna er forsenda fyrir nýtískulegum og lífvænlegum stjórnarháttum og þessa og einskis minna krefst stjórnarskráin.“ „Ég vil segja hér í þessu sambandi að ekki veit ég hvort hæstiréttur Bandaríkjanna hafði lesið það sem Héðinn Valdimarsson skrifaði í íslenskum þingtíðindum árið 1920, þegar hann sagði að nautgripir og bátar hefðu ekki kosningarrétt, en hæstiréttur Bandaríkjanna hefur greinilega komist að sömu niðurstöðu, þar sem hann segir í dómsorðum: „Þingmenn á löggjafarþingi eru fulltrúar fyrir fólk, ekki fyrir tré eða akra. Þingmenn eru kosnir af kjósendum, ekki bóndabæjum eða efnahagslegum hagsmunum.“ Þetta ættu menn nú að hafa til hliðsjónar. Niðurlag greinar Garðars Sverrissonar er eins og hér segir undir millifyrirsögninni „Fulltrúar fermetra gegn fólki“: „Fulltrúar gömlu flokkanna vilja málamiðlun um mannréttindi. Af persónulegum og pólitískum hagsmunaástæðum vilja þeir ekki taka afstöðu með þeim grundvallarmannréttindum að sérhver íslenskur kjósandi hafi jafnan kosningarrétt. Ójafn kosningarréttur gengur þvert á allar heilbrigðar hugmyndir um jafnrétti og lýðræði. Þetta misrétti er einnig í æpandi mótsögn við algengustu hugmyndir manna um valddreifingu. Með valddreifingu hljóta menn að eiga við það að völdum sé dreift til fólks en ekki í holt og hæðir. Við hljótum að krefjast þess að þm. séu fulltrúar fyrir fólk en ekki fermetra. Það er lágmarkskrafa að allir borgarar ríkisins hafi jafnan rétt gagnvart lögum og leikreglum. Við megum ekki lengur láta fulltrúa fermetranna þvælast fyrir lýðræði á Íslandi.“ Svo mörg voru þau orð. Í þessu sambandi er einkar skemmtilegt að lesa grein, sem Jón Steinar Gunnlaugsson hæstaréttarlögmaður skrifaði í Morgunblaðið þegar það tókst að pína fram úr flokksforingjunum svolitla umræðu nokkrar dagstundir um kosningamál. Hann segir: „Nú hefur verið lagt fram á Alþingi frv. um breytingu á því ákvæði stjórnarskrárinnar sem varðar kosningareglur í alþingiskosningum.“ Þetta er skrifað s. l. vor og það er verið að fjalla um það blessaða frv. sem skaut upp kollinum eftir neðanjarðardvöl sína á Alþingi í vetur. „Nú hefur verið lagt fram á Alþingi frv. um breytingu á því ákvæði stjórnarskrárinnar sem varðar kosningareglur í alþingiskosningum. Því frv. fylgja til kynningar drög að frv. að kosningalögum. Kosningareglurnar, sem í frv. þessum birtast, komu ekki fram opinberlega fyrr en fyrir nokkrum dögum og hafa þær því ekki verið kynntar ítarlega. Mun samt sem áður standa til að afgreiða stjórnarskrárbreytinguna með hraði, enda lítill tími til stefnu þar sem þingstörfum á að ljúka innan fárra daga.“ - Eitthvað kannast maður nú við situasjónina. „Sá sem þetta ritar hefur unnið nokkuð að lögfræðilegum undirbúningi frv. þessara á vegum Sjálfstfl. Persónulega er ég þó mjög andvígur þeim tillögum sem þar birtast. Sú andstaða er ekki á því byggð að á tillögunum séu lagatæknilegir gallar.“ - Hann hefur greinilega ekki tekið eftir þeim göllum sem kommunefndin fann við nýlega yfirferð, þar sem hún lagfærði kommur og stafsetningarvillur. „Aðrar ástæður koma þar til. Hef ég kynnt þingflokki sjálfstæðismanna rökin fyrir þeirri afstöðu. Ég tel að þau eigi einnig erindi til atmennings og birti þau því hér. Skal þess getið að Finnur Torfi Stefánsson héraðsdómslögmaður, sem unnið hefur að hinni lögfræðilegu hlið málsins fyrir þingflokk Alþýðuflokksins, gerði þeim flokki sams konar grein fyrir andstöðu sinni.“ Í þessari grein Jóns Steinars Gunnlaugssonar hrl. er vikið að ýmsum ágætum hlutum sem við höfum vikið að hér áður, eins og t. d. mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna og ákvæði hennar um jafnan kosningarrétt. Í grein hans segir: „Ekki er ástæða til að eyða löngu máli í að rökstyðja hvers vegna það er viðurkennd lýðræðisleg krafa og mannréttindamál að atkvæði skuli vera jafnt. Með misjöfnum atkvæðisrétti erum við að flokka borgarana. Við erum að segja að einhverjir verðleikar manna eigi að valda því að þeir teljist gildari borgarar en aðrir. Þetta hefur ekki verið gert áður. Þá höfðu menn ekki atkvæðisrétt nema þeir hefðu nokkuð undir sér. Og ekki þótti þá ástæða til að konur mættu kjósa. Við höfum fyrir löngu horfið frá þessum hugmyndum. Það sem nú er fært fram sem réttlæting fyrir misvægi atkvæða eru e. t. v. öfgarnar í hina áttina. Nú virðast borgarar eiga að fá áhrifameiri atkvæðisrétt ef þjóðfélagsleg aðstaða þeirra er verri en annarra. Að vísu er svo sem ekki heil brú í þeirri röksemdafærslu þar sem misvægið sem menn vilja hafa á atkvæðavægi er ekki í neinu samræmi við þann mælikvarða sem notaður er í orðum. Má sem dæmi nefna að aðstöðumunur manna er mikill innan sömu kjördæmanna án þess að við því sé séð með misvæginu. Og svo hitt, að ýmislegt annað en búseta hefur áhrif á aðstöðu manna og efnahagslega afkomu og efnahagslegt gengi. Ef taka ætti þessar röksemdir alvarlega yrði að fylgja þeim aðferð við að vega einstaka menn og meta til að finna út atkvæðisþunga þeirra. Þessu til viðbótar skal svo bent á það, sem e. t. v. skiptir mestu máli um þessi rök, að þm. eru samkvæmt stjórnskipan ríkisins kosnir til að setja landinu atmenn lagafyrirmæli.“ Hér er vakin athygli á tveimur býsna mikilvægum atriðum. Í fyrsta lagi er vakin athygli á því að jafnvel þó að reynt sé að bæta íbúum í einhverju kjördæmi upp t. d. félagslega eða atvinnulega aðstöðu, þá getur verið kannske meira misvægi innan þess kjördæmis heldur en er milli þess kjördæmis og segjum R-kjördæmanna svokölluðu. Þá kemur kannske upp sú þörf að fara að flokka menn niður innan kjördæma og þá þurfum við kannske að koma upp einhvers konar gengisskráningu, skrá sérstakt atkvæðagengi, kannske eftir skattskýrslu eða eftir búsetu eða eftir hæð og þyngd, það má vafalaust hafa ýmsar aðferðir til þess. Þetta er ein leiðin til þess að reyna að ná fram þessu máli. Ég held að það sé mjög erfitt að færa fyrir því gild fagleg rök að mismunur á félagslegum eða atvinnulegum aðstæðum geti nokkurn tíma réttlætt mismunandi atkvæðisrétt, vegna þess að ef við ætlum að beita þessum rökum áfram þá yrðum við að setja einhverja reglu sem segði t. d. að vegalengd til skóla, hver km gilti 1/100 úr atkvæði til viðbótar. Síðan gætum við kannske reynt að meta á einhvern hátt atvinnuástand, reynt að meta það til punkta, kannske ættum við að koma okkur upp punktakerfi til þess að meta atkvæðisrétt. Við erum með punktakerfi í ýmsum lífeyrissjóðum. Kannske geta menn safnað sér punktum til atkvæðisréttar. Ég held að ef menn ætla í raun og veru að taka það gilt að misjöfn aðstaða í atvinnulegu og félagslegu tilliti geti réttlætt mismunandi atkvæðavægi verði menn að búa til einhvern skala. Og hvernig ætla menn að búa til skala? Á að telja það í fermetrum malbiks? Á að telja það í fermetrum ómalbikaðra vega? Á að telja það í vegalengd frá Reykjavík? Á að telja það í lengd símalina frá Reykjavík? Hvernig ætlið þið að telja þetta? Hvernig á að meta þetta? Það er ekki hægt. Við getum ekki tekið þessi rök og útfært þau. Ég held að menn þurfi ekkert að óttast það að íslenska þjóðin komi ekki til með að standa með öllum sínum bræðrum og systrum hvar sem þau búa. Það sem íslenska þjóðin þarf að fá er fullt og óskorað tækifæri til að segja álit sitt á því hvaða aðferðum eigi að beita, eins og segir í grein Garðars Sverrissonar. Hvaða sjónarmið fólks á Reykjavíkursvæðinu eru svo vitlaus og óheilbrigð að þau megi ekki njóta sín til fulls á löggjafarsamkundunni? Ég meinti þetta ekki persónulega til hv. þm. sem gekk fram hjá ræðustóli. Þetta var almennt innlegg inn í þetta undarlega mál. Allir Íslendingar eru eins og sveitamaður sem er nýkominn til kaupstaðarins. Við eigum öll frændur og við eigum öll frænkur úti á landi og foreldrar okkar eru vaxnir upp úr þessu umhverfi. Það mun því aldrei koma til þess að stofnað verði hér til illinda milli dreifbýlis og þéttbýlis. En fólkið hérna í þéttbýlinu hefur fullan og óskoraðan rétt á að láta sín sjónarmið hafa fullt vægi á löggjafarsamkundu þjóðarinnar. Annað er ósamrýmanlegt öllum grundvallarreglum sem vestræn þjóðfélög starfa eftir. Og það birtist á ýmsan hátt. Það birtist í mannréttindayfirlýsingu hvort sem er Evrópuráðs eða Sameinuðu þjóðanna. Þetta hlýtur að vera sú grundvallarregla sem við fylgjum. Ef íslensku flokkarnir ætla að fara að þvinga þjóðina til að búa við eitthvað annað þá er það hneyksli. Hvorki meira né minna en hneyksli. Og ef þessir flokkar ætla svo í kjölfarið á þeirri misbeitingu að halda þessu leyndu, halda áfram að mæla fyrir þessum málum um miðjar nætur, halda áfram að steinþegja um grundvallaratriði málsins, ef íslenskir flokksforingjar ætla aldrei að opna munninn um grundvallaratriði íslenskrar þjóðskipunar þá erum við illa sett. Nú sitja þeir múlbundnir í samtryggingarjafnvægi, allsherjarjafnvægi, og þeir skammast sín allir. Þeir vita að þeir hafa brugðist í því hlutverki sínu að finna á þessu máli viðunandi lausn. Og þeir segja: Við ætlum að fresta því til haustsins. Ég segi - og vísa til ágætra hugmynda sem einhverjir í Framsfl. birtu: Það á að taka þetta mál frá Alþingi. Það á að setja stjórnlagaþing, sem er kjörið með jöfnum atkvæðisrétti allra landsmanna, og þetta stjórnlagaþing á að fjalla um þetta mál. Vegna þess að í tvígang hefur fjórmenningunum mistekist, í tvígang hefur þeim mistekist. Hvað eigum við að láta þá ganga hér upp í stól margar nætur í myrkrinu til þess að segja að þeir ætli að fresta þessu? Íslensk þjóð á meira skilið. Það var í fyrravetur gerð tilraun, mjög virðingarverð tilraun til þess að fá fram umræðu um stjórnskipun og stjórnarskrá. Þá skrifuðu greinar þeir Halldór Guðjónsson, Jónas Gíslason, Páll Skúlason, Sigurður Líndal, Vilhjálmur Árnason og Þórður Kristinsson. Þeir skrifuðu þessar greinar undir nafninu „Lýður“, kannske til þess að reyna að fá landslýð til að huga svolítið að þessu máli. Þar kennir margra góðra grasa. En ég ætla að eiga þau atriði sem þar er vikið að til góða vegna þess að nóttin er löng og ég veit að ýmsir vilja komast hér að til að gera grein fyrir sínum hugmyndum um þessi mál. Ekki væri nú verra ef einhver fjórmenninganna kæmi hér upp og segði til dæmis ofurlítið frá samskiptum þeirra við aðmírál Droops og hvernig og hvers vegna þeirri viðureign lyktaði með ósigri fjórmenninganna. Hvers vegna við erum engu nær en við vorum desembernóttina myrku þegar nýbakaður formaður Sjálfstfl. fékk það hlutskipti að varpa þessu máli inn í heljarmyrkur íslenskra flokka.



Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli á því að klukkan er að byrja að ganga eitt og við höfum nú, bæði þm. og aðrir starfsmenn þingsins, þurft að vera hér fram eftir á hverju einasta kvöldi þessar vikur og ég tel að það sé ansi langt gengið ef fundur á að standa hérna fram eftir öllu enn eitt kvöldið. Ég vil því mælast til þess að forseti frestaði fundi svo að starfsfólkið og þm. geti fengið eðlilega hvíld. Það hafa staðið yfir nefndarfundir síðan snemma í morgun og hafa verið þingfundir hér á hverju kvöldi þessa viku og ég tel að við séum hér gjörsamlega að ofbjóða sérstaklega starfsfólki þingsins sem á mjög erfiða daga.



Vegna athugasemdar hv. 7. landsk. þm. skal vissulega undir það tekið að það er liðið á nóttu og undanfarin kvöld hafa verið hér langir fundir. Hugmyndin var að ljúka þessari umr. og þau skilaboð fékk ég þegar ég leysti aðalforseta deildarinnar af. Ég skal koma þessari athugasemd þegar í stað á framfæri við aðalforseta deildarinnar og láta vita innan tíðar hvort hægt er að verða við ósk hv. þm.



Herra forseti. Það mál sem er nú hér til umr., frv. um kosningar til Alþingis, er af sama stofni og það mál sem stendur hér næst á dagskránni, frv. til stjórnarskipunarlaga. Ég ætla því að leyfa mér að ræða þessi mál eitthvað í samhengi og vona að ég fari ekki mjög út fyrir efnið. Það er fyrst athyglisvert í sambandi við þetta stóra og mikilvæga mál að það virðist vera samantekin ráð hjá fjórum stærstu flokkum þingsins að taka ekki til máls. Kemur það mjög undarlega fyrir sjónir að svo skuli háttað, jafnmikilvægt og þetta mál er. Eitthvað virðist vera óljóst og jafnvel gruggugt þegar flokkarnir finna sig knúna til þess að þegja í svona mikilvægu máli. Og sannleikurinn er sá að ferill flokkanna í þessu máli er þeim ekki til sóma. Ég vil benda á að stjórnarskrá Íslands hefur verið í endurskoðun nánast í fjörutíu ár og enn hefur ekkert komið fram um breytingar nema um að færa kosningaaldurinn niður í 18 ár og svo þessi breyting á úthlutun þingsæta úr kjördæmum. Öll önnur mál, eins og breytingar á stjórnarskránni um skipan Alþingis, bráðabirgðalög, þjóðaratkvæði o. s. frv. sem er knýjandi nauðsyn að breyta og endurskoða, hafa ekki komist frá stjórnarskrárnefndinni eftir allan þennan tíma. Sú spurning vaknar hvort flokkakerfið beinlínis ráði við þessi mál. Ef er svo komið í málefnum Íslendinga að þeir flokkar, sem fara með völd í landinu, geti ekki náð saman um nauðsynlegar breytingar á stjórnarskrá Íslands þá vaknar spurningin hvort þjóðfélag okkar sé þá ekki illa sett. Breytingar eru boðaðar en eftir fjögurra áratuga reynslu virðist ekki auðvelt að leggja trúnað á að þessar breytingar séu væntanlegar. Ég vil líka benda á að í því samkomulagi sem lagt hefur verið fram frá stjórnarskrárnefnd á þskj. 974, segir svo, með leyfi virðulegs forseta: „Frv. þetta er byggt á samkomulagi formanna fjögurra stjórnmálaflokka frá síðasta þingi og efnislegum breytingum á frv. varð ekki komið við þar eð samkomulag náðist ekki. Nm. lýsa því hins vegar yfir fyrir hönd flokka sinna að unnið verði áfram að málinu milli þinga og niðurstöður verði lagðar fram á næsta haustþingi.“ Síðan kemur rúsínan í pylsuendanum, ég vitna enn í þetta þskj.: „Nefndinni vannst heldur ekki tími til þess að ræða til þrautar tilhögun persónukjörs. Það verður með sama hætti rætt á milli þinga.“ Nú er það ljóst að nefndin hefur haft fyllilega nægan tíma, en hún hefur ekki komið þessu frá sér enn og það er borin von að þessar breytingar birtist á haustþinginu. Því hagar svo til að ein þjóð býr í þessu landi og öll okkar barátta beinist að því að veita þegnunum jafnrétti á allar lundir. Við reynum að bæta kjör þeirra sem búa í dreifbýlinu með margvíslegum fjárfestingum, með uppbyggingu í skólamálum, félagsmálum og á allar þær lundir sem nútímaþekking og tækni leyfir. Um þetta er alger samstaða. Hins vegar skýtur svo skökku við að þegar kemur að því að jafna atkvæðisrétt manna þá eru menn ekki reiðubúnir til þess heldur telja að atkvæðisrétturinn eigi að miðast við búsetu í landinu. Viðhorf af þessu tagi er auðvitað með öllu óverjandi því hér er blandað saman algerlega óskyldum málum. Ég vil enn minna á það, eins og ég gerði í ræðu minni við fyrstu umr. um stjórnarskipunarlög, að það hefur ávallt verið háð barátta í sögu mannkynsins fyrir því að allir einstaklingar hefðu jafnan atkvæðisrétt. Við þekkjum sögu kvennabaráttunnar þar sem konum var lengi meinaður atkvæðisréttur sökum þess að talið var að þær hefðu svo rangar hugmyndir um stjórnmál og kynnu ekki neina hluti í þeim efnum og skylt væri að halda þeim utan við stjórnmálin. Það eru ekki nema áttatíu eða níutíu ár síðan konur fengu atkvæðisrétt hér á Íslandi, en enn er barátta kvenna víða um heim að fá atkvæðisrétt. Trúarbrögð eru eitt af þeim málum sem hefur talið mönnum heimilt að mismuna fólki í atkvæðisrétti. Þetta þekkjum við víða um lönd, t. d. á Sri Lanka og Indlandi og víðar. Litarháttur - við þekkjum það í Suður-Afríku. Síðan kemur meginatriðið sem eru sjálf eignin, hún hefur verið grundvöllur þeirrar baráttu sem háð hefur verið um aldir gegn því að jafna atkvæðisrétt. Ekki er nema rúm öld síðan þetta tókst á Íslandi, að láta ekki eign hafa áhrif á atkvæðisrétt manna. Enn er eitt eftir og það er þessi búseta. Þeir, sem búa í dreifbýlinu, telja að þeir búi við lakari kjör og þar af leiðandi eigi vægi atkvæða þeirra að vera meiri. Ég er algerlega andvígur svona hugtakaruglingi og tel að það eigi að jafna aðstöðumun Íslendinga í dreifbýlinu eftir öðrum leiðum, með sjálfsstjórn í eigin málum, með nýju skiputagi, tryggja fólkinu jöfn lífsréttindi. Það verður ekki talið að húshitunarkostnaður á Vestfjörðum geti heimilað það að búa til misvægi atkvæða í landinu. Fleira mætti telja af því taginu. Ég tel því að það sé mannréttindamál, grundvallaratriði, að allir hafi sama atkvæðisrétt. Nú er því ekki að leyna að þetta nýja kosningalagafrumvarp er til bóta, reynt er að koma til móts við þessa kröfu um jöfnun atkvæðisréttar með því að fjölga þm., ekki síst í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi. Engu að síður þykir mér þessi jöfnun ekki nægileg. Og sú aðferð, sem hér er höfð við úthlutun þingsæta og kölluð er „regla stærstu brota“ eða „meðaltalsaðferð“, getur leitt til þess að jafnvel þm. úr Reykjavík og Reykjaneskjördæmi geta verið fluttir út á landsbyggðina þar sem skakkar kannske þúsund eða þúsundum atkvæða. Sem augljóst dæmi má geta þess að Alþfl. hefði ekki fengið nema einn þm. í Reykjaneskjördæmi við síðustu kosningar í staðinn fyrir tvo eins og honum ber. Það getur ekki verið réttlátt að 11 000 kjósendur Alþfl. í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi fái aðeins þrjú þingsæti. Að því leyti er þetta síst til bóta. Hér eru því svo miklir vankantar á að ég get ekki stutt þetta frv. Það er segin saga að þeir sem ráða vilja ekki láta af völdum. Það kostaði mikla baráttu að veita konum fullan atkvæðisrétt, á sama hátt að sjá til þess að verkamenn fengju atkvæðisrétt - og hann var ekki bundinn við þingfararkaup - og það hefur kostað mikla baráttu að ná jöfnuði á öllum sviðum. Það eru alltaf til öfl sem standa gegn jafnréttinu í krafti falsaðra hugtaka og tilbúinna röksemda. Það er hér einnig í dag og kvöld. Það er ekki hægt að styðja frumvörp sem tryggja misréttið, sem tryggja ójöfnuð. Það kemur berlegast í ljós þegar flokkarnir fjórir, sem standa að þessu, láta ekkert í sér heyra um það efni. Ætla mætti að þeir viti skömmina upp á sig. Ég lít svo á að grundvallaratriðið í þessu máli sé að landið sé eitt kjördæmi og allir Íslendingar hafi sama atkvæðisrétt. Þannig verður það síðar meir. Þó að ráðaöfl og íhaldsöfl standi nú að þessu fylkingarfyrirbæri misréttisins, þá koma þeir tímar að búsetublekkingin víkur fyrir réttlætinu og jöfnuðinum á sama hátt og konum var mismunað áður fyrr og eignarmenn lögðust á atkvæðisréttinn og töldu sig vita betur. Og það segi ég þinginu að eftir nokkra daga, þegar við erum komin undir græna torfu hvenær sem það gerist, koma tímar með breyttum viðhorfum. Þá fá allir menn jafnan atkvæðisrétt hvort sem mönnum líkar það betur eða verr. Ég vil því segja og endurtaka að hér á landi býr ein þjóð og stjórnmálamenn hafa enga heimild til að mismuna fólkinu á þann hátt sem hér er gert með ójöfnuði í atkvæðisrétti. En þeir sem ráða vilja ekki láta af völdum sínum og það verður því þeir sem ráða ferðinni enn um sinn. En það koma dagar þegar þetta verður skoðað í sögulegu ljósi sem einn kafli í baráttusögu mannsins fyrir jafnrétti og lýðræði. En ég styð ekki þetta frv.



Herra forseti. Við upphaf þessarar umr. í kvöld kvaddi ég mér hljóðs um þingsköp og gerði að umræðuefni þá meðferð mála sem hér er viðhöfð, gerði þar athugasemdir og mótmælti því að það mál, sem hér er nú til umr., væri tekið fram yfir önnur mál sem verið hefðu á dagskrá deildarinnar marga undangengna fundi í röð, nær svo vikum skiptir um hver, og eru að mínu áliti ekkert síður nauðsynleg. Af því að hæstv. aðalforseti þessarar deildar er nú kominn í stólinn vil ég ítreka þessi mótmæli mín að starfsemi á Alþingi og skipulag sé með þeim hætti að einstaka mál, sem seint eru fram komin eða síðar en önnur, séu tekin á dagskrá fundar og öðrum, sem verið hafa á dagskrá deildarinnar marga undangengna fundi, sé sleppt, ekki einu sinni sett á dagskrá. Ég vil enn fremur ítreka það, sem hér hefur komið fram, að það er Alþingi ekki sæmandi að ætla starfsfólki . þingsins að vinna undir þeim kringumstæðum sem það er búið að gera undangengin kvöld og nætur, mörg í röð. Ég vildi gjarnan beina því og raunar gera kröfu til þess við hæstv. forseta að þessum fundi verði ekki fram haldið lengur. Þetta er raunar fjórða kvöldið í röð sem hér eru haldnir fundir. Hvað svo sem mönnum finnst um þm. sem slíka sjálfa þá er þetta ekki bjóðandi starfsfólki þingsins. Ég vildi gjarnan spyrja hæstv. félmrh. hvort hann hafi lagt blessun sína yfir það brot sem mér sýnist hér verið að fremja á lögum um hvíldartíma sem tiltölulega nýlega hafa verið sett á Alþingi, hvort hæstv. félmrh., sem yfirmaður þeirrar lagaforsendu og lagasetningar, gildandi laga í landinu, hefur lagt blessun sína yfir það að með þessum hætti séu brotin landslög á starfsfólki þingsins.



Herra forseti. Ég vil eindregið taka undir þær óskir, sem hér hafa komið fram, um að fundi verði nú frestað þannig að bæði þm. og ekki síður starfsfólk þingsins, eins og hv. þm. Karvel Pálmason benti á, geti fengið þá hvíld sem því er af líffræðilegum ástæðum nauðsynleg. Því tek ég eindregið undir þá ósk og þær óskir fleiri þm. sem hér hafa komið upp í kvöld.



Herra forseti. Ég fór fram á það hér áðan við forseta, sem þá sat í forsetastól að fundi yrði frestað. Ég vildi ítreka þessa ósk þar sem aðalforseti er nú kominn. Ég vildi þá líka spyrja í leiðinni hvort þetta sé í rauninni eðlilegt að halda starfsliði hér við vinnu fram á nætur fjögur kvöld í röð, hvort fordæmi væru fyrir slíkum vinnubrögðum og hvort það væru engin ákvæði í þingsköpum eða reglugerðum sem geta hindrað slíkt. Ég vil einnig spyrja að því hver ræður því að svona er unnið og hverjir krefjast þess að fundir standi svona lengi, hvort það eru formenn flokkanna sem ráða því.



Herra forseti. Út af ummælum hv. síðasta ræðumanns vil ég upplýsa að á fundi þingflokksformanna í dag beindi Alþfl. því til annarra flokka að ekki yrði haldinn kvöldfundur í kvöld með tilliti til þess hversu margir kvöldfundir hafa verið haldnir í röð og hafði þá í huga ekki fyrst og fremst heilsufar eða ástand þm. heldur ekki síst það álag sem er lagt á starfsmenn þingsins. Þetta vildi ég að kæmi fram, en það var ekki orðið við þessari ósk.



Virðulegi forseti. Ég vil taka undir þessa ósk sem fram hefur komið og benda á það einnig að mér finnst Alþingi setja niður að ætla sér að afgreiða þetta mál hér á næturfundi. Það var talað fyrir þessu máli upphaflega á næturfundi og mér finnst þetta til háborinnar skammar fyrir Alþingi, fyrir utan það álag sem skapast á alla. Það sýndi sig best við afgreiðslu máls fyrr í kvöld að starfslið og alþm. eru hreinlega ekki í stakk búnir til þess að vita hvað verið er að gera. Í gær var beðið um hlé af fundartæknilegum ástæðum, væntanlega til að raða plöggum og öðru slíku. Ég held að kominn sé tími til þess að fólk fái að sofa almennilega nótt einu sinni og koma hér í sæmilegu ástandi á morgun til að ræða þetta mikilvæga mál.



Út af þessum umr. vil ég skýra frá því að þess var farið á leit við forseta þessarar deildar af a. m. k. þremur þingflokksformönnum, ég hygg að ég fari rétt með það, það voru þingflokksformenn Alþb., Sjálfstfl. og Framsfl. sem fóru mjög ákveðið fram á það við forseta að þessi fundur yrði haldinn, þ. e. að fundur yrði haldinn í þessari hv. deild að loknum fundi í Sþ. Forseti varð við þeirri ósk og ráðfærði sig að sjálfsögðu einnig við skrifstofustjóra þingsins um það hvort annmarkar væru á því af þingsins hálfu, af hálfu starfsliðsins, að anna svo miklu álagi sem hér væri um að ræða. Eftir nokkur samtöl um þetta þar sem m. a. ýmsir af þingflokksformönnum voru viðstaddir voru ekki taldir neinir meinbugir á því að halda slíkan fund. Nú er því ekki að leyna að forseti þessarar deildar hefur haft áhyggjur af því að hér væri e. t. v. helst til mikið álag á starfsfólk að ræða. En eftir að svo ákveðin ósk hefur komið fram frá þremur þingflokksformönnum og eftir að hafa ráðfært sig við skrifstofustjóra þingsins um það hvort starfsmenn gætu annað þessu mikla starfi þá taldi forseti ekki rétt að hafna því að boða til þessa fundar. Að því hefur einnig verið spurt hvort fordæmi séu fyrir svo mörgum og tíðum kvöld- og næturfundum. Hygg ég að slík fordæmi séu býsna mörg. Hitt er satt að á síðari árum hefur verið reynt að takmarka þetta nokkuð og verið samkomulag um það. En ég vil einnig í því sambandi nefna að það hefur verið mjög ákveðið um það rætt við forseta að haga svo störfum að þingi mætti ljúka n. k. laugardag. Ef þess á að vera nokkur kostur að koma fram þeim mörgu málum sem fyrir liggja þá verður ekki hjá því komist að bregða út af þeirri venju, sem það reyndar er og er í öllu siðuðu samfélagi að menn vinni fyrst og fremst á daginn. Það hefur því miður orðið að bregða út af því og forseti sér ekki möguleika á því að fresta þessum fundi eða slíta honum nú heldur að mál gangi áfram eins og áformað hefur verið. Enn eru hér tvö mál til meðferðar og allmargir á mælendaskrá og því verður fundinum haldið áfram.



Herra forseti. Ég vil aðeins benda á það að ef á að halda fast við þetta að ósk þriggja flokksformanna þá segir það sig sjálft að þessir ágætu flokksformenn verða að gera svo vel að vera viðstaddir. Hvernig geta mennirnir krafist þess að við séum að þusa hér yfir tómum stólum. Og hvar eru þessir menn? Svona mikilvægt mál verður ekki afgreitt meðan menn eru einhvers staðar annars staðar úti í bæ eða heima hjá sér eða annars staðar. Þeir verða að gera svo vel að vera hér og það er alveg lágmarkskrafa að þessir ágætu herrar sitji hér yfir þessari umr. Ég óska eftir því við hæstv. forseta að ef hann ætlar að halda þessum umr. áfram geri hann svo vel og kalli á þessa hv. þrjá flokksformenn.



Herra forseti. Það var gott að fá þær upplýsingar sem hæstv. forseti veitti hér. Ég vissi raunar fyrir að af hálfu Alþfl. var óskað eftir því sérstaklega að ekki yrði kvöldfundur í kvöld í ljósi þess sem hér hefur verið greint og formaður flokksins gat um áðan. En komið hefur í ljós skv. upplýsingum forseta að þrír þingflokksformenn a. m. k. hafi óskað eftir þessum fundi. Ég lít svo á að það hljóti þá að vera þingflokksformenn Alþb., Framsóknar og Sjálfstfl.

Það er rétt.

Enginn þessara þingflokksformanna, sem óska eftir því að þm. og starfsfólk sitji hér við vinnu eða standi eða rölti, hefur gert svo lítið að vera viðstaddur þessa umr. og tiltölulega fáir af þeim mönnum, sem bera ábyrgð á þessu máli og flytja það, hafa verið viðstaddir þessa umr. Það er lágmarkskrafa, a. m. k. siðferðisleg, að þeir, sem krefjast þess að fólk vinni hér að næturlagi kvöld eftir kvöld, séu sjálfir viðstaddir þá vinnu. Hvað því viðkemur að hæstv. forseti hafi borið starfsþrek starfsfólks í þinginu undir skrifstofustjóra er ekkert nema gott um það að segja. Mér dettur ekki í hug að neinn af því ágæta starfsfólki sem hér er neitaði að vinna. En álagið getur eigi að síður verið orðið of mikið undir þeim kringumstæðum sem hér hafa ríkt undangengin kvöld og nætur. Þá upplýsti hæstv. forseti að ákveðið hefði verið eftir því óskað við sig að ljúka þingi á laugardag. Ég vil gjarnan fá þær upplýsingar frá hæstv. forseta hver það er sem borið hefur fram svo ákveðnar óskir um það að ljúka starfi þingsins á laugardag að hér verði að halda fólki að vinnu nótt eftir nótt vegna þeirrar óskar einnar. Þetta held ég sé nauðsynlegt að fá fram og ég ítreka mótmæli við því að haldið sé áfram fundi í nótt. Það er greinilegt ef forseti ætlar að verða við þessu, að mínu mati fáránlegu, kröfu þremenninganna og þeirra sem óskað hafa eftir að þingi ljúki á laugardag þá verður fundur hér talsvert langt fram eftir nóttu og trúlega ekki bara í nótt heldur næstu nætur. Ég get mér þess til af ummætum víða að að ástæða fyrir þessari ósk sé sú að æði margir hæstv. ráðherrar þurfi að bregða sér bæjarleið í næstu viku. En mér kemur á óvart að eindregin ósk um fundarhöld, eins og hér hefur komið fram, komi frá óbreyttum þm. þó þingflokksformenn séu eða formenn stjórnmálaflokks. Það er Alþingi ekki sæmandi og ekki nein rök fyrir vinnubrögðum þeim sem hér hafa verið viðhöfð, ekki bara núna heldur oft áður, að ráðherrar þurfi að fara úr landi einhvern tiltekinn dag og miða verði starfstíma þingsins við það. Slíkt er hneisa. Það hefur komið fyrir æðioft að ráðherrar hafi farið úr landi og þingi hefur verið haldið áfram. Það er engin ný bóla þó að slíkt gerðist nú enn einu sinni og væri það þó skömminni til skárra og meiri sómi þingsins að halda áfram störfum þó svo ráðherrarnir væru ekki viðstaddir. Ég ítreka svo að lokum þessa spurningu mína til hæstv. félmrh.: Hvaða álit hefur hann á því sem hér hefur verið að gerast og er að gerast, að mínu viti augljóslega broti á lögum um hvíldartíma? Hvaða álit hefur hæstv. félmrh., sem yfirmaður þess málaflokks í landinu, á slíku? Ég krefst þess að hæstv. ráðh. segi sitt álit um þetta hér því að það getur ekki verið ætlan ráðh. eða stjórnvalda að skikka aðra til þess að hlíta þessum reglum en leggja sjálfir blessun sína yfir það að þær séu brotnar þar sem þeir geta ráðið því. slíkt er ekki sæmandi. Þetta hefur að vísu komið fyrir, að ég held, nokkrum sinnum áður og verið harðlega gagnrýnt en ekki verið tillit til þess tekið. En hver veit nema núv. hæstv. félmrh. sé öðruvísi þenkjandi en aðrir þeir sem á undan honum hafa verið eftir að lögin tóku gildi. Nú eru þau tiltölulega ný að ég best man. 



Herra forseti. Ég hef ekki verið lengi hér í þingsölum, en ég er búinn að vera hér í 17 ár og í þessi 17 ár fullyrði ég að það hafi ekki verið fjórir næturfundir í sömu viku. Ég þekki ekki þingsöguna og skal ekki fullyrða hvernig það hefur verið áður en ég kom inn í þessa sali. Ég man eftir því að þegar fyrrv. formaður Alþb., Lúðvík Jósepsson, var hér aftók hann með öllu að það yrðu fleiri en tveir næturfundir eða kvöldfundir í viku. Menn geta borið það saman við það sem nú er að gerast hér. Ég held að þeir sem stjórna hér hafi engan sóma af því að stjórna á þann hátt sem nú er gert. Þetta mál var tekið til 1. umr. kl. 3 að nóttu. A. m. k. fór það fram hjá mér að það yrði tekið þá til umr. og ég hygg að það hafi farið fram hjá fleirum. Nú á að keyra þetta áfram fjórða kvöldið í röð sem hér eru næturfundir. Ég a. m. k. stend í þeirri trú að þarna sé verið að slá met, a. m. k. s. l. 17 ár. Ég veit það, þó að ég ætli ekkert að skýra frá því, að það er óhæfilegt álag á starfsfólki þingsins og hefur verið þessa daga. Það er lítil tillitssemi gagnvart því hvernig málum er hér komið. En ég get vel verið hér í nótt og ég ætla að biðja forseta að taka mig á mælendaskrá.

Forseti (Ingvar Gíslason) Hv. 5. þm. Reykv. óskaði eftir því að formenn þingflokkanna og forustumenn yrðu hér við og þeir hafa nú gengið í salinn. Þá kom fram spurning frá hv. þm. Karvel Pálmasyni um það hverjir hefðu rætt um það við forseta þessarar deildar að þinginu yrði slitið á laugardag. 

Jóhanna Sigurðardóttir Herra forseti. Ég vil eindregið taka undir þær óskir, sem hér hafa komið fram, um að þessum fundi verði ekki haldið áfram lengur. Það þarf ekki að hafa mörg orð um að það hafa verið á undanförnum dögum haldnir hér margir kvöldfundir. Þetta er fjórði kvöldfundurinn sem haldinn er. S. l. mánudag vorum við hér til kl. 01:18, s. l. þriðjudag vorum við hér til kl. 00:15 og í gærkvöld vorum við hér til kl. rétt fyrir eitt og nú stefnir í það að við eigum langa nótt hér fram undan ef fer sem horfir að það eigi að halda þingfundum áfram. Það hefur verið upplýst hér að stefnt sé að því að ljúka þessu þingi á laugardaginn kemur og það án þess að það liggi fyrir eða það hafi verið lagt fyrir þingflokkana nákvæmlega hvaða mál það eru sem stjórnarflokkarnir leggja áherslu á að fá afgreidd fyrir þingslit og eins eru það auðvitað mörg mál sem stjórnarandstaðan er með sem hún leggur áherslu á að fá afgreidd fyrir þingslit. Ég fæ ekki séð að hægt sé að viðhafa eðlileg vinnubrögð á þeim tveim dögum sem nú eru til stefnu ef það er virkilega meiningin að ljúka þingi á laugardaginn. Við hv. þm. hljótum að gera þá kröfu að þau mál, sem við afgreiðum hér, fái eðlilega og vandaða meðferð í þinginu og umfjöllun og það er auðvitað lágmark, ef það er virkilega meiningin að ljúka störfum á laugardag, að hæstv. forsrh. geri þinginu nákvæmlega ljóst hvaða mál það eru sem lögð er áhersla á að fá afgreidd. Þegar það liggur fyrir er auðvitað fyrst hægt að leggja mat á hvort það sé raunhæft að ætla að stefna að að ljúka þingi á laugardaginn. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. forseta að því hvort það liggi fyrir og hvort það sé brýnt að halda hér fundum áfram svo lengi með tilliti til þeirra mála sem á að afgreiða. Og þegar jafnþingreyndur maður og Stefán Valgeirsson upplýsir að það hafi aldrei fyrr gerst að haldnir hafi verið fjórir kvöldfundir í röð held ég að sé rétt, herra forseti, að við fáum það upplýst hjá skrifstofustjóra hvort það sé virkilega reyndin að við séum að slá met í kvöld.

Það er fjarri öllu lagi.

Þetta upplýsir hv. þm. Stefán Valgeirsson og hæstv. iðnrh. mótmælir því þannig að rétt er að fá úr því skorið. - En ég vil eindregið fara þess á leit við þá sem gert hafa eitthvert samkomulag um að slíta ekki þessum fundi fyrr en lokið er umr. um það mál sem hér er á dagskrá, hvort þeir geti þá ekki komið sér saman um að hafa aðra meðferð á því máli þannig að við þurfum ekki að sitja hér í alla nótt. Þingið á að taka sér þann tíma sem það þarf til þess að afgreiða mál og það er ótækt að ætla sér að gera það á tveim dögum, að mínu mati, ef eðlilega á að standa að málum.



Herra forseti. Mér þykir rétt að ég geri grein fyrir þeim fundum sem verið hafa undanfarnar vikur um þinglokin. Ég hef sjálfur átt, hygg ég, þrjá ef ekki fjóra fundi með formönnum þingflokka og forsetum þingsins. Ég gerði grein fyrir því á fyrsta fundi, líklega fyrir svona þremur vikum eða meira, þremur fjórum vikum, að það væri tillaga ríkisstj. að þingi lyki næst komandi laugardag, 19. maí. Ég verða að segja að þeirri tillögu var vel tekið og ekki hefur einn einasti formaður þingflokks andmælt. Kom fram eindreginn vilji, vil ég segja, hjá þeim sem þarna hafa mætt að vinna þannig á þinginu að þetta tækist. Síðasti fundurinn var kl. hálf tvö í dag. Á þeim fundi kom fram ein athugasemd við að halda kvöldfund í dag, frá formanni Alþfl. Það var sú eina, en hann tók jafnframt fram að hann mundi ekki mótmæla því þótt kvöldfundur yrði. Einnig kom fram á þessum fundum sú skoðun að unnt ætti að vera að ljúka þinginu næst komandi laugardag. Ég hef hins vegar fyrir a. m. k. viku boðið upp á að við hefðum mánudaginn upp á að hlaupa. Þannig hefur verið ákveðinn vilji til að vinna eins og ríkisstj. hefur lagt til. Hitt er svo alveg ljóst að ef einstakir þm. í einhverjum þingflokkum virða ekki þetta samkomulag og halda uppi eins löngum tölum og hefur verið í kvöld, þá mun þetta ekki takast þrátt fyrir góðan vilja forustumanna þingflokkanna. Ég vil einnig vekja athygli á því að þegar á fyrsta fundinum var tekin saman skrá yfir þau þingmál sem ríkisstj. vildi gjarnan að færu í gegn. Ég hygg að það hafi nú alltaf verið svo um slíkar skrár að eitthvað hafi dottið út af. T. d. hafa stjórnarandstæðingar á okkar fundum talið að einstök mál gætu ekki farið í gegn og við höfum þá yfirleitt sætt okkur við það. Ég nefni t. d. útvarpslögin, sem var gerð athugasemd við og talið að ekki mundi kleift að fá í gegn. Við sættum okkur við það. Þannig hefur þetta verið gert með samkomulagi. Stjórnarandstaðan hefur lagt fram mjög hóflegan lista yfir mál sem við viljum einnig stuðla að að fái framgang. Ég hef því ekki kynnst öðru þingi þar sem betri samstaða hefur verið með þeim mönnum sem hafa lagt á ráðin um hvernig ljúka eigi þingi fyrir ákveðinn tíma. Ég andmæli því að ekki hafi stundum fyrr verið unnið á kvöldin. Ég minnist þess, þessi ár sem ég hef verið hér, að í lok þings hefur verið unnið oft kvöld eftir kvöld, oft töluvert lengur en nú er, og vel má fletta því upp. Ég veit ekki hvort það gæti orðið til að leysa þetta mál ef við settumst niður nokkrir saman núna, ég er tilbúinn til þess, með formönnum þingflokka, og við athuguðum hvort hægt væri að komast að samkomulagi um að ljúka fljótlega á meðan einhverjar umr. halda áfram, og við skulum vera fljótir að því, en ég tek fram að það er allt háð því að samkomulag náist innan viðkomandi þingflokka við einstaka þm.



Herra forseti. Ég hef núna rætt við nokkra þm. um það hvort ekki væri möguleiki á að ná hér samkomulagi um að ljúka fundarstörfum fljótlega upp úr þessu. Ég fer nú fram á að 2. umr. um kosningalagafrv. og stjórnarskipunarlögin megi ljúka hér í nótt og það helst sem fyrst, atkvgr. verði frestað til morguns og 3. umr. fari þá fram í upphafi fundar á morgun. Þessa tillögu geri ég þá í trausti þess að menn hefji ekki sama leikinn á morgun, heldur taki sér hóflegan tíma í 3. umr. um þessi mál. Þeir sem ég hef rætt við hér nú fyrir skömmu, og ég þarf ekkert að vera að nafngreina neinn, hafa tekið vel í þessa hugmynd. Ég spyr þá sem þegar eru á mælendaskrá hvort þeir gætu ekki stytt mál sitt ef við mættum ljúka með sómasamlegum hætti þessari umr. núna sem fyrst.



Herra forseti. Sú spurning leitar nú mjög á og mér finnst vera gersamlega ósvarað hvaða knýjandi nauðsyn beri til að ljúka þingi á laugardaginn. Mér er alveg óskiljanlegt hvers vegna við getum ekki verið hér á hinu háa Alþingi þangað til við höfum lokið störfum. Ég get ímyndað mér að með skynsamlegri áætlanagerð gætum við lokið þeim um mánaðamótin. Ég held að menn séu fastir hér í gamalli hefð þegar menn riðu til Alþingis fyrir nokkrum áratugum og urðu að komast heim til að sinna búfé sínu. Ég held að menn hljóti að búa nokkru öðruvísi nú til dags og ég veit ekki betur en þjóðþing t. d. hinna Norðurlandanna ljúki yfirleitt ekki störfum fyrr en fyrstu dagana í júní. Ég óska eftir að fá svar við því hvers vegna þingi þarf að ljúka á laugardaginn. Auðvitað er það gersamlega siðlaust hvernig búið er að fara með starfsfólk Alþingis þessa síðustu daga. Ég býst við að við öll finnum illilega fyrir þreytu, en við getum þó setið í sætum okkar og hvílt okkur öðru hverju. Það getur starfsfólkið ekki, enda bar svo við hér í gærkveldi að starfsfólkið náði ekki að anna því sem á það var lagt. Annað vil ég segja. Hér biðja menn um að þm. stytti nú mál sitt um þetta hjartans mál hluta þingmanna, sem er ekki hjartans mál annarra - ég vil taka það skýrt fram - og að mínu viti með allra þýðingarminnstu málum þingsins. Hvers vegna skyldu menn stytta mál sitt? Hvað ber til að menn fá ekki að ræða þetta gífurlega þýðingarmikla mál sem menn leggja alla áherslu á? Auðvitað verður málið útrætt. En við skulum ekkert gleyma því að það eru mörg fleiri mál hér í þinginu sem þarfnast verulegrar umræðu og ég tel satt að segja að útilokað sé að ljúka þingi á laugardaginn. Ég vil allavega fá svar við því hvers vegna það er svo mikilvægt. Ég vil að lokum taka það fram að áður en þessum fundi lýkur, og saknaði ég nú illilega ýmissa þingvanra manna eins og hæstv. iðnrh. fyrr í kvöld sem fyrrv. forseta þessarar deildar, vil ég fá svar við því hver verður úrskurður á þeim endalokum máls sem urðu fyrir slysni hér í kvöld. Ég hygg að hæstv. iðnrh. hafi ekki verið í salnum. Ég vil í örstuttu máli segja honum hvað gerðist. 



Herra forseti. Auðvitað er samkomulagi háð hvenær þingi er slitið, og menn geta haldið áfram að spyrja hvenær þingi eigi að ljúka, í maílok, júnílok og svo áfram. En hv. þm. spurði um afdrif 2. dagskrármálsins - og það er um þingsköp, herra forseti.

Það er nú forseta að svara fyrir það.

Um?

Um þingsköp í því efni.

Í því efni, já. Þegar frv. gengur milli deilda til einnar umr. gengur það formálalaust til nefndar.

Gerði það það?

Það hef ég úrskurðað áður sem forseti Nd. Ef það á að takast inn á dagskrá þarf afbrigða við ef n. ekki skilar áliti. Nú vildi þannig til, skilst mér, að n. hafði ekki lokið störfum um málið, en málið var samt tekið á dagskrá. En athugasemd var ekki gerð um að málið yrði tekið til umræðu, þannig að hér var ekki um þingsköp að tefla, heldur afgreiddi forseti með löglegum hætti málið sem lög frá Alþingi. Sú atkvæðagreiðsla og afgreiðsla verður ekki endurtekin, þannig að lokaafgreiðslan um þetta hefur farið fram, á því er enginn vafi, en mistök, sem forseti er alveg ábyrgðartaus um, hafa kannske átt sér stað í meðferð málsins áður en lokaafstaðan er skýr. Ég ætla svo ekki að blanda mér í þrætur um þingsköp og málsmeðferð og þinglok yfirleitt, um slíkt semja menn og ef nauðsyn ber til verða menn að gefa sér tíma til þess að sinna þingstörfum umfram allt. Þannig hefur þetta verið um langa hríð og bitnaði það nú á ýmsum hér á næstliðnum árum að þungt var þetta í vöfum og erfitt og orkaði tvímælis hvernig þinglok yrðu, en það endaði þá með því að gott samkomulag náðist.



Í framhaldi af þessum orðaskiptum sér forseti ástæðu til að taka nú af sinni hálfu til máls um þetta sérstaka mál sem rætt var hér fyrr á fundi í kvöld. En það skeði á fundi þessarar hv. deildar að gerðar voru athugasemdir við þingsköp í þá veru að ekki hefði af forseta hálfu þess verið gætt að fá þingnefnd til nýrrar athugunar frv. sem endursent hafði verið Nd. vegna breytinga í hv. Ed. Þeirri kröfu var hreyft að atkvgr. um þetta mál, þ. e. um frv. til lögræðislaga sem hér er á dagskrá þessa fundar, yrði tekin aftur og málinu vísað til allshn. Forseti hefur tekið sér frest til að kanna sem allra nánast réttmæti þessarar kröfu og efni þessa máls. Að lokinni þeirri athugun telur forseti að ekki sé efni til að endurtaka þessa atkvæðagreiðslu. Það verður ekki séð að neinir formlegir meinbugir hafi verið á atkvgr. né þeirri yfirlýsingu forseta að málið hafi verið samþykkt sem lög frá Alþingi. Fyrir forseta var ekki lögð ósk um að vísa málinu til n. auk þess sem telja verður að með atkvgr. hafi þd. og þdm. ekki gert kröfu um slíka málsmeðferð. Þegar svo stendur á hefur forseti á valdi sínu að láta mál ganga fram án þess að því máli sé vísað til n. Með skírskotun til þessa úrskurðar forseti að atkvgr. skuli standa, svo og sú yfirlýsing að málið hafi verið afgreitt sem lög frá Alþingi. Að öðru leyti og af sanngirnisástæðum vill forseti lýsa yfir því að honum þykir mjög miður að svo skyldi þurfa að fara að hv. 10. landsk. þm. var ekki viðstödd þegar atkvgr. fór fram, og það því fremur að hv. þm. Guðrún Helgadóttir var í góðri trú um að þetta mál fengi ekki svo skjóta afgreiðslu sem raun bar vitni. Um það atriði var forseta þó alls ókunnugt og var hann því einnig í sinni góðu trú um að hv. þdm. sættu sig við málsmeðferðina eins og að hún var.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. greindi svo frá áðan, að ég skildi, að samkomulag væri milli þingflokka um að ljúka þingi n. k. laugardag. Ég kannast ekki við að hafa staðið að slíku samkomulagi í þingflokki Alþfl., samkomulagi um að ljúka þingi n. k. laugardag. Hitt skal fram tekið, og ætti raunar öllum að vera ljóst, að þingflokkur Alþfl. hefur nú sem fyrr leitast við að sýna tillitssemi, lipurð og góðvild í þingstörfum til að létta undir með hæstv. ríkisstj. í þeim mörgu tilfellum sem þess hefur þurft með til að koma málum hér áfram. En það ber ekki að líta á það sem samþykki þingflokks Alþfl. við því að ljúka þingi n. k. laugardag. Formaður þingflokksins, hv. þm. Eiður Guðnason, og formaður flokksins, hv. þm. Kjartan Jóhannsson, hafa báðir ítrekað það oftar en einu sinni að Alþfl. líti svo á að þing eigi að sitja þann tíma sem það telur sig þurfa til að ljúka málum með eðlilegum hætti. Það kallast ekki, að mati þingflokks Alþfl., að afgreiða má1 með eðlilegum hætti, sem hér liggja fyrir til afgreiðslu, að slíta þingi á n. k. laugardag. Ég kannast ekki við þetta, hæstv. forsrh. Það má vel vera að hæstv. forsrh. hafi „boðið upp á það“, eins og hann orðaði það, að hafa mánudaginn upp á að hlaupa. Það er naumast að það þarf að hraða þingslitum. Það getur hlaupið á einum starfssólarhring. Svo sagði hæstv. forsrh. að hann hefði haldið þrjá til fjóra fundi með formönnum þingflokka og dreg ég ekki í efa að það sé rétt, en mér vitanlega, og tek ég þá undir það sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, hæstv. varaforseti deildarinnar, sagði hér áðan, hefur ekki komið frá hæstv. ríkisstj., eins og kannske oftast áður, ákveðinn listi með þeim málum sem hæstv. ríkisstj. teldi að þyrfti að afgreiða áður en þingi lýkur. Sá listi hefur ekki enn, það ég best veit a. m. k., verið birtur þingflokki Alþfl. endanlega. Menn fengu á sínum tíma lista með nokkrum tugum, kannske allt upp í hundrað málum, en auðvitað var það ekkert endanlegt. Svo segir hæstv. forsrh.: Auðvitað tekst ekki að ljúka þingi á laugardag ef þm. setja hér á langar tölur og virða ekki samkomulag. Það er alger óhæfa, hæstv. forsrh., að tala með þessum hætti. Það er auðvitað lágmarkskrafa óbreyttra þm., ég tala nú ekki um þeirra sem lítt eða ekkert hafa fylgst með því máli sem hér er nú á dagskrá og til umr., að þeir fái tíma til að ræða málið með eðlilegum hætti, burtséð frá þeim skoðunum sem þeir á því hafa, það er allt annað mál. Meira að segja ég, sem a. m. k. hef fengið að fylgjast nokkuð með málinu þó að ég sé ekki samstíga þeim sem vilja keyra málið hér áfram, síður en svo, tel mig þurfa tíma, og ætla að taka mér tíma, til að ræða þetta mál. Það er auðvitað enginn vandi, eins og hv. þm. Ólafur G. Einarsson sagði hér áðan, að ljúka öllum störfum þingsins á morgun ef menn fá ekkert að tala og þingið á að vera afgreiðslustofnun fyrir hæstv. ríkisstj.

Ég sagði það ekki, þm. góður.

Hv. þm. sagði að það væri enginn vandi og óskaði eftir samkomulagi um að ljúka nú þessari umr. Umr. sjálf er búin að standa í rúma tvo klukkutíma um þetta stórmál sem þeir sem að því standa telja það vera. Hann bætti svo við: menn taki sér hóflegan tíma við 3. umr. svo henni geti lokið innan tiltölulega stutts tíma. - Ég tel það gersamlega útilokað og nánast óhæfu að ætlast til þess af þm. að þeir nánast þegi í máli sem þessu, gersamlega útilokað og ástæðulaust. Kannske þeir, sem að þessu máli standa hér, hafi gert ráð fyrir því að málið færi fljótlega í gegnum umr. af því að þeir sem hvað mest hafa nú talað hér í þinginu undanfarna fundi hafa ekki látið í sér heyra. Kannske það hafi verið ástæðan fyrir því að menn töldu að málið gengi fljótt hér í gegnum umr. að hv. þm. Svavar Gestsson, sem hvað mest hefur látið í sér heyra undanfarin kvöld, hefur ekki opnað munn í þessu máli í kvöld og meira segja láta þeir sem mest keyra á þetta mál og kvöldfundi og næturfundi ekki sjá sig innan þingdeildarinnar. Menn skulu ekki reikna með því að þetta mál verði keyrt hér í gegn svo til umræðulaust, enda víðs fjarri að nokkur ástæða sé til þess. Ég tek undir með hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur, og erum við þó ekki oft sammála, að ég held að menn séu fastir í gamalli hefð og telji sig nauðbeygða til þess að verða að komast heim fyrir sauðburð.

Þær eru löngu byrjaðar.

Það var ekkert sagt um að hann væri ekki byrjaður. Þeir telja sig þurfa að komast heim fyrir sauðburð, hæstv. iðnrh., það er allt annað mál að þeim hefur ekki tekist það enn. Ég held að menn verði að krefjast þess af Alþingi, að minnsta kosti krefst almenningur í landinu þess, að það taki sér tíma til að ljúka með skikkanlegum hætti afgreiðslu þeirra mála sem hér liggja fyrir. Nógu langt hygg ég að almenningur telji sumarfrí alþm. þó að menn séu ekki næstum því upp á klukkutíma að fastsetja þann dag sem þingið á að sendast heim vegna annarlegra ástæðna að mínu viti. Því hefur ekki verið mótmælt hér af neinum, sem ég sagði áðan, að hin raunverulega ástæða er sú hversu margir hæstv. ráðh. þurfa að bregða sér bæjarleið í næstu viku. En það eru ekki gild rök og engar ástæður fyrir því að senda Alþingi heim, nema þá því aðeins að því hafi tekist að ljúka störfum með skikkanlegum hætti. Enn ítreka ég þá ósk og raunar áskorun til hæstv. forseta að hann virði nú okkur vesalingana hina, sem ekki höfum spjótin á honum daglega og keyrum hann áfram, að hann virði okkar ósk og beiðni að þessu sinni og láti þá þremenninga sem hann upplýsti að hann hefði nánast á bakinu til þess að knýja þetta mál og keyra hér í gegn . . .  Enn óska ég eftir því að hæstv. félmrh. þegi ekki þunnu hljóði þriðja skiptið sem hann er um það beðinn að láta álit sitt í ljós um hvort honum finnist þessi vinnubrögð gagnvart starfsfólkinu, sleppum þm., gagnvart starfsfólki þingsins eðlileg miðað við lögin um lágmarkshvíldartíma. Nú er hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson, formaður Verkamannasambandsins, sem átti stóran hlut að setningu þessarar löggjafar, kominn í salinn og vonandi væri að hann fengist þá upp úr stólnum til að segja sitt álit.

Ég vil spyrja hv. þm. hvort hann mundi ekki vilja fresta ræðu sinni þar til forseti kallar saman fund að nýju eftir að hafa frestað honum um stund til að ræða þessi mál.

Að sjálfsögðu skal ég verða við því, hæstv. forseti.

Forseti hefur ákveðið að fresta þessum fundi um stund þannig að mönnum gefist tækifæri til að ræða þessi mál.

Leyfðu honum að ljúka ræðu sinni. Hann er alveg að verða búinn.

Hæstv. forseti. Ég skal ljúka þessu með því að ítreka enn að ég óska eftir áliti hæstv. félmrh. á þeim vinnubrögðum sem hér er beitt gagnvart starfsfólkinu.

Hann er alveg samþykkur þeim.

Hafi hæstv. iðnrh. umboð hans í þessu efni sem og kannske fleirum ...

Ég vil spyrja hv. ræðumann hvort hann vildi ekki fresta ræðu sinni þar til að loknum frestinum.

Hann er búinn. Hvers slags er þetta?

Ég vil spyrja hæstv. forseta hvort ræðumanni sem hefur nú orðið sé ekki heimilt að svara frammíköllum hæstv. ráðh. Það væri lágmarkskurteisi við ræðumann að fá að svara frammíköllum hæstv. iðnrh. og fyrrv. hæstv. forseta Nd.

Þetta er rétt.

En ég heyri að hæstv. félmrh. er búinn að biðja um orðið, þannig að það hefur tekist að fá hann hingað upp.