Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til 2. umr., er um breyt. á l. um Fiskveiðasjóð Íslands, l. frá 16. maí 1955. Þetta er stjórnarfrv. og er komið frá Nd., þar sem það hefur hlotið einróma samþykki með örlitlum breytingum, sem sjútvn. þeirrar deildar lagði til að gerðar yrðu og voru einnig samþykktar samhljóða. Sjútvn. þessarar hv. d. hefur haft frv. til meðferðar, og lögðu viðstaddir nm. einróma til, að það yrði samþykkt eins og það nú liggur fyrir. Frv. felur í sér þær breytingar á gildandi lögum um Fiskveiðasjóð Íslands, að hámarksstærð skipa, sem sitja fyrir lánum úr sjóðnum, verði færð úr 200 rúmlestum í 300 rúmlestir, og í öðru lagi, að hámark lánsupphæðar að krónutölu, sem áður var ákveðið 1250 þús. til fiskiskipa og 600 þús. kr. til fiskvinnslustöðva, verði afnumið, en áfram gildi þau ákvæði, að lána megi allt að 3/4 af verði skipa, sem smíðuð eru innanlands, allt að 2/3 af verði skipa, sem smíðuð eru erlendis, og allt að 3/5 af verði fiskvinnslustöðva. Þetta eru þær einu breytingar, sem frv. í sinni upphaflegu mynd gerði ráð fyrir á lögunum um fiskveiðasjóð. Nd. hefur auk þessara breytinga lagt til, að ákvæðin í 5. gr. laganna um, hvernig lán skuli greidd út úr sjóðnum, falli niður, en ákvæði um þetta verði sett í reglugerð. Önnur breyting, sem gerð var á frv. í Nd., er aðeins lítilfjörleg orðalagsbreyting, sem ekki skiptir neinu máli. Eins og ég áður sagði, leggur sjútvn. einróma til, að frv. verði samþykkt eins og það nú liggur fyrir.



Herra forseti. Frv. til laga um húsnæðismálastofnun, byggingarsjóð ríkisins, sparnað til íbúðabygginga, breyt. á I. kafla 1. nr. 30 1952 o.fl. á þskj. 436 er stjfrv. og lagt fyrir hv. þd. 12. apríl s.l. Við 1. umr. málsins flutti hæstv. félmrh. ýtarlega og greinargóða framsöguræðu um málið, tilgang þess og um fyrri lög, er í gildi hafa verið um húsnæðismál, og þá reynslu, sem af þeim er fengin. Heilbr.- og félmn., sem fékk málið til meðferðar, hefur rætt það á níu fundum sínum. Sá háttur var nú á hafður, að félmn. neðri deildar var með að undirbúningi málsins, og eru 19 brtt. við það nú fram komnar á þskj. 541. Ég mun í stórum dráttum gera grein fyrir frv. og helztu brtt. meiri hlutans og nál. meiri bl. nefndarinnar, en hann skipa ásamt mér hv. þm. S-Þ. (KK) og hv. 1. landsk. þm. (AG). Hv. fulltrúar Sjálfstfl. í nefndinni, hv. 2. þm. Árn. (SÓÓ) og hv. 11. landsk. þm. (FÞ), urðu ekki sammála okkur um afstöðu til málsins, en hefur enn ekki unnizt tími til að skila séráliti og hafa nú óskað eftir því, að umr. yrði frestað að lokinni framsöguræðu, sem er að sjálfsögðu forseta að ákvarða. Ekki varð þess þó sérstaklega vart, að ágreiningur væri í n. um einstakar brtt., sem meiri hl. hefur nú lagt fram. Hv. stjórnarandstæðingar töldu hins vegar rétt, þegar málíð var komið á lokastig í nefndinni, að frv. ætti að berast fram sem brtt. við gildandi lög um hið almenna veðlánakerfi, og verður vart séð, hverju sú afstaða á sérstaklega að þjóna. Í öðru lagi voru þeir ósamþykkir meginuppistöðu III. kafla frv., þar sem gert er ráð fyrir skyldusparnaði ákveðinna aldursflokka til tekna fyrir byggingarsjóð ríkisins. Ég mun víkja örlítið nánar að þessari afstöðu minni hl. síðar, og að sjálfsögðu verður gerð grein fyrir henni af þeim sjálfum. Í upphafi umræðna um þetta mál voru kvaddir á fund nefndarinnar formaður húsnæðismálastjórnar, dr. Jóhannes Nordal hagfræðingur Landsbankans, og framkvæmdastjórn húsnæðismálastjórnar ásamt Jóhannesi Elíassyni lögfræðingi, er var einn þeirra, sem endanlega sömdu frv. fyrir hæstv. ríkisstj. Nefndarmönnum gafst þannig kostur á að spyrja þessa aðila um einstakar greinar frv., er ekki voru taldar nægilega ljósar, jafnframt því sem þeir gerðu sínar atbs. við einstaka liði og þá helzt framkvæmdaatriði. Að öðru leyti var frv. ekki sent til umsagnar. Frv. sjálft og helztu brtt. er rétt að skýra örlítið nánar í helztu greinum. 1. gr. frv. fjallar um skipulag húsnæðismálastofnunarinnar, og þar er jafnframt ákvæði um, að húsnæðismálastjórn, sem skipuð sé fimm mönnum, veiti stofnuninni forstöðu. Fjórir stjórnarmanna eru kosnir hlutbundinni kosningu á Alþ. til þriggja ára í senn, en sá fimmti af Landsbanka Íslands án atkvæðisréttar. Við þessa grein flytur meiri hl. n. brtt., þar sem nánar er kveðið á um skiptingu þess kostnaðar, sem óhjákvæmilegur er af störfum stofnunarinnar og starfsmannahaldi, skiptingu millí ríkissjóðs og byggingarsjóðs. 2. gr. fjallar nánar um einstök verkefni stofnunarinnar og eftir hvaða leiðum unnið skuli. Svo er þar m.a. fyrir lagt, að gerð sé nákvæm grein fyrir raunverulegri þörf landsmanna á íbúðabyggingum, hvernig þörfinni verði á sem hagkvæmastan hátt fullnægt, fylgjast með byggingarkostnaði í landinu og hverjir byggi ódýrust hús, hvaða íbúðarhúsnæði reynist bezt og hagkvæmast. Þá er húsnæðismálastjórn heimilað að láta fara fram í þessu skyni samkeppni um hagkvæmar teikningar og veita þeim lán, sem framangreind skilyrði uppfylla bezt. Þá er og í greininni nánar tiltekið um einstök atriði til framkvæmda því, að slík fyrirgreiðsla geti orðið sem mest og bezt fyrir væntanlega húsbyggjendur. Má þar m.a. benda á leiðbeiningastarfsemi fyrir húsbyggjendur, stöðlun byggingarhluta, tæknirannsóknir, endurskoðun byggingarsamþykkta, hagkvæmari innkaup byggingarefnis og að vinna við íbúðabyggingar verði sem samfelldust árið um kring og jöfnust frá ári til árs. Það er mikið hagsmunaatriði húsbyggjandans og þjóðfélagsins í heild að eiga jafnan á að skipa vönum og dugmiklum byggingarmönnum, jafnt iðnlærðum sem óiðnlærðum. Engir möguleikar eru til þess, að hægt sé að skapa slíkar sveitir manna, meðan jafnótryggt ástand og árstíðabundið ríkir og hér hefur verið um þessi mál. Það eru ómæld ódrýgindin, sem af þessu leiðir í efnismeðferð og vinnunýtingu. Það er af þessum ástæðum, sem nágrannaþjóðir okkar keppast nú við að gera byggingariðnaðinn sem óháðastan veðráttu og hafa náð í þeim efnum athyglisverðum árangri. Á meðan við Íslendingar getum ekki til fullnustu fært okkur í nyt þessa fullkomnun, er nauðsynlegt að nota þann árstíma, sem bezt er til framkvæmdanna fallinn, þ.e. sumarið, með því að lóðaúthlutun og uppdrættir húsanna liggi jafnan fyrir síðla vetrar, þannig að framkvæmdir geti hafizt snemma á vorin, og að því sé keppt, að húsin verði fokheld, áður en veðrátta versnar á haustin. Þannig vinnst tvennt: Byggingin þarf ekki að stöðvast af þeim sökum og innrétting hússins getur farið fram yfir veturinn. Vinna verður samfelldari og nýting hennar betri, þar sem unnið er við betri aðstæður. Ég fullyrði, að vegna þess, hvað framangreindum atriðum hefur lítið verið sinnt, er byggingarkostnaður nú stórum meiri en hann þyrfti að vera. Nægir í því sambandi að benda á allan þann fjölda íbúðabygginga, sem árlega er verið að byrja á að haustinu til og stendur svo hálfbyggt allan veturinn, án þess að nokkuð sé hægt að aðhafast. Það þarf ekki byggingarfróðan mann til þess að sjá það fjárhagstjón, sem af slíkum framkvæmdum hlýtur að leiða, auk þeirrar áhættu, sem byggingunni er stofnað í, t.d. vegna frosta. Í síðari hluta 2. gr. er húsnæðismálastjórn falið að beita sér fyrir úrbótum í þessum efnum. Þær brtt., sem við flytjum við þessa grein, eru að mestu orðalagsbreytingar. 4. mgr. þótti þó að athuguðu máli rétt að hafa sem heimild fyrir ráðherra án lagafyrirmæla um, hverjir skipuðu þá ráðgjafarnefnd, sem þar er hugsuð húsnæðismálastjórn til ráðuneytis um tæknileg mál. Í síðustu mgr. greinarinnar er gert ráð fyrir, að húsnæðismálastofnunin geri árlega skýrslu um íbúðabyggingar í landinu, er sýni árangur af framantöldum greinum í framkvæmd. II. kafli frv. er um byggingarsjóð ríkisins og veðlán til íbúðabygginga. Hér er um algert nýmæli að ræða, þar sem stofnaður verði sérstakur sjóður, er lúti stjórn húsnæðismálastjórnar og ætlað er að standa straum af framkvæmdum hennar, sbr. 2. gr. frv., og annast almenn útlán. Þetta stofnfé er áætlað að verði samtals um 118.2 millj. kr., sem sundurliðast skv. þeim skýringum, er frv. fylgja, þannig skv. 3. gr. frv.: Í fyrsta lagi varasjóður hins almenna veðlánakerfis, 20.9 millj. Í öðru lagi lán ríkisins til lánadeildar smáíbúða, 32.8 millj. Í þriðja lagi Aflokka bréf ríkisins, er keypt voru fyrir tekjuafgang ríkissjóðs 1955, 11.3 millj. Í fjórða lagi 2/3 hlutar stóreignaskatts, álagðs 1957, áætlað 53.2 millj. kr. Árið 1958 er áætlað, að tekjur af þessu stofnfé verði 28 millj. kr. Þá er og gert ráð fyrir 7–8 millj. kr. árlegri tekjuöflun samkv. a-d-liðum greinarinnar, en þar er gert ráð fyrir, að innheimta megi 1% aukalega af tekju-, eignarog stríðsgróðaskatti og aðflutningsgjöldum samkv. gildandi viðaukum. Lántökugjald er einnig ákveðið 1% af öllum lánum, sem húsnæðismálastjórn veitir. Í 4. gr. er gert ráð fyrir, að veðdeild Landsbankans sé heimilað að gefa út bankavaxtabréf, er nemi allt að 100 millj. kr. á ári í næstu 10 ár. Efni frv. er og allt miðað við 10 ára viðreisnaráform í húsnæðismálum, og verður það að teljast einn af höfuðkostum frv., þar sem mjög hefur skort á allt framtíðaröryggi þessara mála, og því hafa skrefin fram á við verið of stutt. Þær reglur, sem gilt hafa um útlán frá húsnæðismálastjórn, eru, að veitt hafa verið lán í hlutföllunum 2:5, þannig að tveir hlutar lánsins hafa verið vísitölulán, en hinir óháðir vísitölubreytingum. Nú er gert ráð fyrir með sölu fyrrnefndra bankavaxtabréfa, að þau skiptist í tvo jafna flokka, A og B, og B-flokkurinn verði með vísitölukjörum. Í 4. gr. frv. er og gert ráð fyrir, að meginuppistaða veðlánakerfisins starfi áfram við hlið byggingarsjóðs og tekjur þess verði sala þessara bankavaxtabréfa. Í 5. gr. er greint frá því, hvert fé kemur til útlána og framkvæmda á vegum húsnæðismálastjórnar, og sú ein brtt. við hana gerð, að útlán annarra aðila en húsnæðismálastjórnar þurfi staðfestingar hennar við, ef krafa er gerð um B-lán á móti samkvæmt 4. gr. Verður það að teljast eðlilegt með tilliti til þeirra reglna, sem 6. gr. frv. setur húsnæðismálastjórn. Þannig ætti að vera tryggt, að lántakendur sitji allir við sama borð, hvar sem lánið er annars tekið. Til þessa hefur búsnæðismálastjórn einungis haft aðstöðu til þess að koma í veg fyrir slíkar lánveitingar, en ætti með þessu að öðlast rétt til að meta lánsfjárþörf viðkomandi aðila, ef hann á að elga kröfurétt til B-lánsins. Þessi gr. eins og sú fjórða á að búa betri og traustari grundvöll undir varanlegri lausn húsnæðismálanna. 6. gr. fjallar um útlánareglur þær, sem farið skal eftir. Helztu nýmæli þar eru þau, að engum einstaklingi skuli veitt lán út á nema eina íbúð. Þá er og gert ráð fyrir, að um lánveitingar til einstaklinga verði farið eftir ástæðum umsækjenda, húsnæði, fjölskyldustærð, efnahag og hámarksstærð íbúða, en um útdeilingu lána til byggðarlaga skuli tekið tillit til jafnvægis í byggð landsins. Í fljótu bragði virðast þetta sjálfsagðar og eðlilegar takmarkanir, þegar tillit er tekið til þess gífurlega umsóknafjölda, sem upp hefur safnazt hjá húsnæðismálastjórn þau rúmlega tvö ár, sem veðlánakerfið hefur nú starfað, en óafgreiddar lánsumsóknir þar munu nú vera rúmlega 2000, auk þess mikla fjölda, sem fengið hefur örlítil byrjunarlán, allt niður í 20–25 þús. kr. Búast má og við, að umsóknafjöldi þessi aukist nokkuð nú á komandi sumri. Á meðan slíkt neyðarástand ríkir, er óverjandi að veita einstaklingi fleiri lán en út á eina íbúð og jafnframt nauðsynlegt, að tillit sé tekið til fyrrgreindra ástæðna. Ég geri fyllilega ráð fyrir því, að þó að ég reyndi hér að draga upp mynd þess raunalega ástands, sem nú ríkir hjá hundruðum fjölskyldna vegna lánsfjárskortsins, þá yrði sú mynd vefengd. Sárust er þessi neyð hjá barnflesta og fátækasta fólkinu. Það er erfitt að sannfæra sjö barna föður, sem býr í hriplekum bragga, en af harðneskju við sig og sína hefur komið upp fokheldu húsi, að hann geti ekki fengið lán, vegna þess að einum einstaklingi hafi verið veitt 10–15 lán. Framkvæmdastjórn húsnæðismálastjórnar hefur nú með tilliti til þeirra, sem í huga hafa að hefja byggingu íbúðarhúsa, auglýst, hverjar íbúðir muni sitja fyrir um lán, og ákveðið þar 360 rúmmetra takmark. Fyrir allan þorra fjölskyldna er þetta viðunanlegt húsnæði, en séu fjölskyldurnar sérstaklega fjölmennar, er gert ráð fyrir heimild til þess að víkja frá þessu marki og þá jafnframt með fyrrtaldar aðstæður í huga. Rétt þykir og við útdeilingu lánsfjárins milli byggðarlaga, að tillit sé tekið til jafnvægis í byggð landsins. Það verður að teljast eðlilegt og hagsmunir beggja aðila, að fénu verði á fyrrgreindan hátt dreift sem eðlilegast milli hinna ýmsu landshluta, því að ekki bætir það neyðarástandið við sjávarsíðuna eða t. d. hér sunnan- og suðvestanlands, þar sem ástand þessara mála er verst, að fólk flykkist hingað til búsetu, vegna þess að annars staðar fengjust ekki lán til þessara framkvæmda. Þó að allar fjáraflanir gangi að óskum, er sýnt, að nægt verkefni verður í þéttbýlinu að fullnægja eftirspurn eðlilegrar fólksfjölgunar næstu árin, þó að ekki bætist þar við stórir fólksflutningar. Við athugun í nefndinni varð samkomulag um að fella síðasta málslið, g-ið, niður, þar sem gert ráð fyrir, sé engu minni, og í mörgum föst veðlán, kæmu ekki til greina við úthlutun lána. Í mörgum tilfellum geta þessi veðlán verið það lítil, að þörfin fyrir lán þau, sem í frv. er gert ráð fyrir, sé engu minni, og í mörgum tilfellum mundi slíkt ákvæði geta komið niður á þeim, sem verst væru staddir fjárhagslega. Í 7. gr. er heimilað, að tilskildu samþykki ríkisstjórnarinnar, að lána byggingarsjóði Búnaðarbankans og byggingarsjóði verkamanna af því fé, sem frá er greint í 3. og 4. gr. og þá í sömu hlutföllum og til einstaklinga. 8. gr. fjallar um bein framkvæmdaatriði, og brtt. við þessar tvær greinar eru nánast leiðréttingar einar. Langmerkasta nýmæli frv. verður án efa talinn III. kafli þess með ákvæðum 9. og 10. gr. Í 9. gr. er gert ráð fyrir sérstakri innlánsdeild á vegum byggingarsjóðs ríkisins, er taki við frjálsum framlögum manna til þess að safna fé til íbúðabygginga, 5 þús. kr. á ári, og öðlast þeir þar með forgangsrétt til lána að öðru jöfnu, sem mega vera allt að 25% bærri en almennt gerist. Ef gert er ráð fyrir, að lántakandi hefði uppfylt framangreind réttindi og ætti auk þess rétt á fullu láni samkvæmt hámarki því, er frv. ákveður, gæti lánið orðið allt að 125 þús. kr. á slíkar íbúðir. Gert er ráð fyrir sams konar rétti þeirra, er í sveitum eða dreifbýli búa, með innlögum í veðdeild Búnaðarbankans. Fé þetta er undanþegið tekju- og eignarskatti sem eign. 10. gr. fjallar um skyldusparnað, 6% af tekjum ungs fólks á aldrinum 16 til 26 ára. Þau forréttindi eru á því fé, sem inn kemur á þennan hátt, umfram frjálsa sparnaðinn skv. 9. gr., að féð er vísitölutryggt og undanþegið tekjuskatti og útsvari og ekki framtalsskylt. Sparnaðarskyldan fellur niður í fyrsta lagi, þegar viðkomandi hefur náð 26 ára aldri, og öðru lagi gengur í hjónaband og stofnar heimili. Þegar skylda þessi fellar niður, á viðkomandi rétt á að fá sparifé sitt endurgreitt að viðbættum vöxtum og uppbót vegna vísitöluhækkunar, sem greidd er af vísitölubundnum verðbréfum á innlánstímanum. Enn fremur skulu þeir, er á þennan hátt spara, sitja fyrir að öðru jöfnu um lán, sem mega vera 25% hærri en almennt gerist. Forgangsréttindi þessi til lána eru þá bundin því skilyrði, að sparnaður þeirra, sem að byggingu hlutaðeigandi íbúðar standa, nemi a.m.k. 25 þús. kr. Þá er og í greinarlokin heimild fyrir alla þá, sem vildu byrja sparnaðinn fyrr en tilskilið er og halda honum áfram lengur. Auk þess mikla öryggis, sem skyldusparnaður þessi gefur öllum tekjum byggingarsjóðs og þá eðlilega útlánastarfseminni allri, er hann mikið öryggi fyrir alla yngri kynslóðina og knýr á um, að hugsað sé fyrir framtiðinni. Fyrir velflestu þessu fólki liggur að ganga í hjónaband og mynda heimili. Í allt of fáum tilfellum er á unga aldri hugsað fyrir þeim skyldum, sem myndun heimilis hefur í för með sér. Allt þetta fólk vildi gjarnan eiga eitthvert fé til þess að búa sem bezt að sér og sínum, bókstaflega geta lagt grundvöllinn að sjálfri heimilismynduninni, eignazt íbúð. Þau eru ekki fá hjónaböndin, sem aldrei lafa öðlazt aðstöðu til raunverulegs heimilislífs, af því að enginn möguleiki var fyrir mannsæmandi íbúð. Afleiðingarnar þekkja prestarnir, læknarnir og þeir aðrir, sem starfa að mannúðar- og líknarmálum. Á skal að ósi stemma, og þeir, sem kynnzt hafa staðreyndum þessara mála, eru ekki í vafa um, að hér verður skyldan til að koma. Vestur-Þjóðverjar hafa með góðum árangri farið inn á þessar brautir. Það var í öðru lagi um afstöðuna til þessarar greinar, sem sundur dró í nefndinni. Hv. minni hl. vildi ekki fallast á skyldusparnaðinn, en þess í stað, að upp yrði tekinn samningsbundinn sparnaður með sömu hlunnindum fyrir hvern og einn. Nú verður ekki betur séð en að 9. gr. frv. um frjálsa sparnaðinn uppfylli þessar hugmyndir minni hl. Þar er öllum heimilaður sparnaður með innlögum í sérstaka innlánsdeild með allmiklum hlunnindum, svo sem fyrr er sagt. Skyldusparnaðurinn gefur hlutaðeigandi meiri og betri möguleika í skattfríðindum og lánsmöguleikum, og tel ég það sanngjarnt. En það, sem er þó höfuðkosturinn við skyldusparnaðinn frá hinu almenna sjónarmiði, er, að hann er stærsta og öruggasta skrefið til þess, að húsnæðismálastofnunin sem slík geti gegnt því hlutverki, sem henni er ætlað samkvæmt öðrum greinum frv., en á það hefur mjög skort. Ég fæ því ekki skilið röksemdir minni hl. um að losna við skylduna á annan veg en sem þjónkun við það unga fólk, sem nú við fyrstu greiðslur taki þessari tilraun fálega. Ég fullyrði, að það unga fólk, ef til er, kann þessum tillögum eða talsmönnum þeirra engar þakkir að 10 árum liðnum. Það, sem háð hefur eðlilegri starfsemi húsnæðismálastjórnar til útlána og annarra framkvæmda, er fyrst og fremst fjárhagslegt öryggisleysi, og með flestum ákvæðum gildandi laga var aðeins miðað við tveggja ára samninga við bankana, sem gátu brugðizt. Hins vegar var yfirstjórninni ætlaður 6 ára aldur. Nú, þegar hv. alþm. hafa annars vegar reynsluna af fyrri lögum fyrir sér og svo hins vegar hina knýjandi þörf til úrbóta, virðist alger fjarstæða að ætla að draga úr nokkru því atriði, er til framfara horfir. 11. gr. fjallar um þá, sem undanþegnir eru sparnaðarskyldu. N. þótti sýnt, að þungt yrði í vöfum að fá umsagnir sveitarstjórna um hagi þess fólks, er þar greinir frá, svo sem skólafólk, iðnnema, ómagafjölda, lágar tekjur o.s.frv. Þess vegna þótti réttara að hafa þar aðgang að undirskattanefndum. Við 12. gr. er með brtt. aukinn réttur reglugerðar til ákvörðunar um innheimtuaðferðir, þar sem ekki þykir enn fullsannað, á hvern hátt innheimtunni verði bezt fyrir komið. IV. kafli frv. fjallar um útrýmingu heilsuspillandi húsnæðis. Í ákvæðum þessa kafla eru litlar breyt. gerðar frá eldri lögum. Ein brtt. er þar gerð af n. hálfu við 16. gr., þar sem lagt er til, að ef ágreiningur verði í sveitarstjórn um ráðstöfun íbúða, sem reistar eru á grundvelli þessara laga, megi vísa honum til húsnæðismálastjórnar til úrskurðar. Það verður vart talið óeðlilegt, að sá aðili, sem kemur fram fyrir ríkisins hönd, veitandi helming lánsfjárins, hafi umsagnarrétt, ef sveitarstjórn kemur sér ekki saman um, hverjir skuli hljóta tilteknar íbúðir. V. kaflinn fjallar um minni háttar breytingar á l. um byggingu verkamannabústaða, nr. 36 1952, og er að mestu breytingar, sem hækkandi verðlag hefur framkallað. Sú breyting er nú lögð til við 6. gr. l., að nú skuli fjárhagsaðstæður hlutaðeigandi miðaðar við þann tíma, sem hann kaupir íhúðina, en var áður þegar hann gerðist félagi. - Aðrar breyt. við þennan kafla eru minni háttar og velflestar orðalagsbreytingar. Ég hygg, að því verði ekki í móti mælt, að frv. sem heild er til mikilla bóta frá því, sem nú er. Einhverjum kann þó að finnast, að frv. sjálft boði ekki skjótar úrlausnar vandans, sem nú í dag er fyrir dyrum, og sé meira stílað sem varanlegri lausn í framtíðinni. Þegar þessi mál bar að í viðræðum ríkisstj. við efnahagsmálanefnd verkalýðssamtakanna í byrjun apríl, var því lofað, að á þessu ári, 1357, skyldu verða til ráðstöfunar a.m.k. 44 millj. kr. auk þess, sem innheimtist til byggingarsjóðsins. Þessi loforð eru síðan af hæstv. ríkisstj. upp tekin í grg. þessa frv. Gert er þó ráð fyrir, að byggingarsjóður Búnaðarbankans fái þar af sömu upphæð og hann hefur áður fengið árlega frá hinu almenna veðlánakerfi, eða 12 millj. kr. í A- og B-lánum. Samkvæmt þessum fyrirheitum ríkisstj. er því gert ráð fyrir, að á þessu ári verði um það bil sama upphæð til útlána og lánuð var í stjórnartíð fyrrv. ríkisstj. með veðlánakerfislögunum, en þá var úthlutað 44 millj. og 35 þús. kr. þar til í september s.l. ár. Talið er, að á næstu árum geti árlegt eigið fé byggingarsjóðs til útlána orðið um 40 millj. kr. og að eign sjóðsins í árslok 1966 nemi nær 300 millj. kr. Í sambandi við tilkomu þessa máls hér á hv. Alþ. er freistandi að fara nokkrum orðum almennt um húsnæðismál, og skal ég þá gjarnan taka fram, að það, sem ég kann að segja þar, er fyrst og fremst mínar persónulegu skoðanir. Með setningu l. um lánadeild smáíbúða, sem sett voru 1352, og síðan hins almenna veðiánakerfis með l. nr. 53 1355 var gerð tilraun með að koma nokkuð til móts við hina gífurlegu lánsfjárþörf, sem skapazt hafði við byggingu íbúðarhúsa, en um þau virtust væntanlegum húsbyggjendum allar bjargir bannaðar. Veðdeild Landsbankans hafði verið lokuð, og aðrar lánsstofnanir svöruðu ákveðið, að út á íbúðarhúsabyggingar lánuðu þær ekki. Þessi tilsvör voru að heita má alls staðar samhljóða, þegar frá eru teknar örfáar undantekningar einstakra sparisjóða, sem lánuðu lítið og til svo skamms tíma, að ógerlegt var fyrir allan þorra manna að rísa undir húsbyggingu á þeim forsendum. Svo var því komið þessum málum, að daglaunamaður átti þess engan kost að komast yfir íbúð nema hjá byggingarfélagi verkamanna, byggingarsamvinnufélögum eða byggingarframkvæmdum bæjanna, sem allt var þó miklum takmörkunum háð, einnig vegna fjárskorts. Fjárskortur til þessara framkvæmda varð sárari og tilfinnanlegri hér á landi en viða annars staðar, vegna þess að sambærilegar hlutfallstölur um, að einstaklingar eða einstakar fjölskyldur búi í eigin húsnæði eða íbúðum, munu vart finnanlegar hjá nágrannaþjóðum okkar. Þessi stefna í byggingarmálum, sem vaxin er upp með þjóðinni sjálfri og auknu fjárhagslegu sjálfstæði einstaklinganna, hefur sína stóru kostí en einnig sína miklu erfiðleika varðandi óeðlilega útþenslu bæjanna, þegar þess er gætt, að flestir vilja að sjálfsögðu búa í einbýlisbúsum. Þegar alls þessa er gætt, lá í augum uppi, að ríkisvaldinu var mikill vandi á höndum, á hvern hátt og eftir hvaða leiðum lausn þessara mála yrði fengin. Ég ætla mér ekki að rekja einstaka liði eða lagaákvæði fyrrv. ríkisstjórna, sem mörkuðu þær leiðir, sem farnar hafa verið frá setningu laganna um lánadeild smáíbúða, þ.e. síðastliðin 5 ár. Það ætti og að vera óþarfi, þar sem reynslan liggur nú fyrir. Persónulega tel ég, að höfuðágalli þessara framkvæmda hafi verið, hvernig túlkun þeirra fyrir almenningi var í upphafi og að kerfinu var ekki tryggt fé nema til tveggja ára með samningum, sem hæglega gátu brugðizt og brugðust. Fyrirsagnir og túlkun stuðningsblaða fyrrv. ríkisstj. urðu vægast sagt ekki í samræmi við þá reynslu, sem nú blasir við. Það var vitað, hve gífurleg neyð ríkti um allt lánsféð til slíkra framkvæmda, og þess vegna ekki þörf á að básúna út, að öllum, sem til íbúðabygginga legðu, yrði tryggt allt að 100 þús. kr. lán. Staðreyndin reyndist svo að sjálfsögðu vera sú, að ekki var hægt að koma til móts við nema takmarkaðan hluta þessa fólks, og eins og ég áður sagði, rúmlega 2000 umsóknir liggja nú bjá húsnæðismálastjórn, er enga fyrirgreiðslu hafa fengið, og rúmlega 1000, sem fengið hafa byrjunarlán allt niður í 15–20 þús. kr. gegn 1. veðrétti í eignum sínum. Það hámarkslán, sem í l. var talið að mætti vera 100 þús. kr., reyndist vegna hinnar gífurlegu ásóknar 70 þús. kr. á íbúð til þeirra, sem í lukkupottinn duttu. Af þessu leiddi svo að sjálfsögðu það, að gífurlega mikið fé liggur nú í ónotaðri fjárfestingu, þar sem hin hálfbyggðu hús eru, eignir hinna hryggbrotnu lánbeiðenda, sem hafa rúið sig og sína öllu fé, sem laust var, í von nm, að lán fengist síðar. Eru þær leiðir, sem markaðar eru með frv. þessu, þá lausn á öllum fyrri yfirsjónum, og er þar lært af reynslunni? Ekki væri óeðlilegt, að slíkar spurningar kæmu fram. Ég vil ekki gerast spámaður um framgang þessara mála, en höfuðkosti þeirrar stefnu, sem hér er upp tekin, tel ég vera þá, að í fyrsta lagi er nú öruggari fjárhagsgrundvöllur byggður upp en áður var og nú til 10 ára í stað 2 áður. Í öðru lagi hefur væntanlegum íbúðabyggjendum verið tilkynnt um, hvaða íbúðarstærð verði látin sitja fyrir um lán, þ.e.a.s. 360 rúmmetrana. Ákvörðun þessi tekur þó að sjálfsögðu ekki til þeirra, sem byrjað hafa framkvæmdir, áður en auglýsingin birtist, og hófu sínar framkvæmdir, án þess að nokkrar slíkar takmarkanir væru settar. Við rúmmetrafjölda þennan er húsnæðismálastjórn þó ekki bundin, ef um sérstakar ástæður er að ræða, t. d. fjölmennar fjölskyldur, eins og ég áðan sagði. Í þriðja lagi er ungu fólki á aldrinum 16–25 ára gert skylt að leggja til hliðar 6% af launum sínum samkv. því, sem áður er sagt um ákvæði 14. gr. frv. Í fjórða lagi tel ég, að ákvæði 9. gr. frv. um hinn frjálsa sparnað séu mjög athyglisverð, þó að ekki sé þar um jafnörugga tekjuhlið að ræða. Í fimmta lagi hefur framlag til verkamannabústaða á fjárl. verið hækkað úr 2 millj. kr. í 4 millj. kr., og auk þess greiðir ríkissjóður til bústaðanna á þessu ári 8 millj. kr. með sömu gjöldum frá bæjarfélögunum og verið hafa. Samtals til verkamannabústaða á því að vera hægt að verja um 12 millj. kr. á þessu ári. Í sjötta lagi eru til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis nú 4 millj. kr. á fjárl., og 5 millj. kr. munu vera til frá fjárveitingum fyrri ára. Samkv. l. þessum er það skylda viðkomandi bæjareða sveitarfélags að leggja fram jafnháa upphæð á móti ríkisframlaginu. Samtals hefur verið veitt í þessu skyni frá gildistöku þessa kafla í maí 1955 5 millj. 545 þús. kr., þar um helmingur frá því í september s.l. haust. Fjárhæð þessi er veitt til 86 íbúða í 11 byggðarlögum á landinu, þar af til 63 íbúða í Reykjavík einni. Jafnframt er það skilyrði fyrir lánum þessum, að viðkomandi heilsuspillandi íbúð sé tekin úr notkun eða rifin niður í stað hinnar nýju, sem lánið er veitt til. Þetta tel ég höfuðkost þessa frv. og vænti, að reynslan megi leiða í ljós, að hér er um stórar umbætur að ræða. Meiri hl. heilbr.- og félmn. óskar svo eftir því, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem lagðar eru fram á þskj. 541, og vísað til 3. umr.



Herra forseti. Það verður að segja hverja sögu eins og hún gengur. Mér hefur af sérstökum ástæðum ekki unnizt tími til að ganga frá nál. og brtt. minni hl. n., og leyfi ég mér því að fara þess á leit, að umr. verði frestað og málið tekið út af dagskrá til mánudags. Telji forseti ekki forsvaranlegt að fresta málinu svo lengi, mun ég að sjálfsögðu reiðubúinn að mæta hér á fundi á morgun, enda þótt ég hafi ákveðið að sækja um fjarvistarleyfi vegna brottfarar úr bænum. En ég mun fresta þeirri för, ef forseti sér sér ekki fært að taka lengri frestinn til greina.

Forseti (BSt): Eins og hv. 11. landsk. þm. (FÞ) veit, þá er nú mjög liðið á vorið, og ég hygg, að flestir eða allir þm. hafi áhuga á því, að þinginu sé lokið sem allra fyrst, úr því sem komið er. Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er í fyrri d. og á eftir þar af leiðandi mikla meðferð enn í þinginu. Ég get því ekki orðið við tilmælum hv. þm. um að fresta málinu til mánudags. Hitt skal ég gera, að fresta því til morguns og halda þá fund, og þá að sjálfsögðu get ég ekki heldur veitt honum fjarvistarleyfi frá þeim fundi, þar sem hann er frsm. minni hl. nefndarinnar. Umr. er þá frestað og málið tekið af dagskrá, en verður tekið á dagskrá á fundi á morgun.



Herra forseti. Gildandi lög um menntamálaráð Íslands og menningarsjóð eru nær 30 ára gömul. Þau voru sett að frumkvæði þáverandi menntmrh., Jónasar Jónssonar. Þegar lögin voru sett, voru þau hin merkustu nýmæli, og mun þessi lagasetning án efa verða eitt af því, sem mun varðveita nafn Jónasar Jónssonar í íslenzkri menningarsögu. S.l. þrjá áratugi hefur þó margt breytzt í íslenzku þjóðfélagi, og er nú orðið fullkomlega tímabært að taka þessi lög til endurskoðunar í ljósi fenginnar reynslu og breyttra tíma. Tekjur menningarsjóðs hafa undanfarin ár samkvæmt þeim tekjustofni, sem honum er ætlaður í gildandi l., en það eru áfengissektir og tekjur af upptæku áfengi, numið milli 500 og 600 þús. kr. Þeim ber að skipta samkvæmt ákvæðum gildandi laga í þrjá jafna hluta, og skal verja 1/3 til bókaútgáfu, 1/3 til kaupa á listaverkum til listasafns ríkisins og 1/3 til að styrkja náttúrufræðirannsóknir. Fé það, sem bæði bókadeildin og listaverkadeildin hefur haft til umráða, hefur reynzt allt of lítið og staðið þeirri merku starfsemi, sem menningarsjóði er ætlað að styrkja, mjög fyrir þrifum. Það er því einn megintilgangur þessa frv., að þar er gert ráð fyrir því, að menningarsjóði sé séð fyrir verulega auknum tekjum, þó að ákvæðin um sjálfa tekjuöflunina séu að vísu í öðru frv. Jafnframt er gert ráð fyrir nýjum verkefnum, sem menningarsjóði er ætlað að styrkja og teljast verða í samræmi við þarfir, sem skapazt hafa í þjóðfélaginu smám saman á þeim tíma, sem liðinn er síðan lögin í upphafi voru sett. Það er gert ráð fyrir því, að unnt verði að stórauka bókaútgáfuna frá því, sem verið hefur, og verja allmiklu meira fé en undanfarið hefur verið hægt til þess að búa listasafn ríkisins íslenzkum og erlendum listaverkum. Um nauðsyn á eflingu bókaútgáfunnar og listasafns ríkisins sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða, en leyfi mér að vísa til þess, sem um verkefni bókaútgáfunnar og listasafnsins er sagt í þeirri grg., sem fylgir frv. Hins vegar vil ég leyfa mér að fara nokkrum orðum um þau hin nýju verkefni, sem sjóðnum er ætlað að annast samkvæmt frv., eins og það er flutt. Í fyrsta lagi er menningarsjóði ætlað að styrkja vísindasjóð með árlegu framlagi, sem gert er ráð fyrir að nemi allt að 800 þús. kr. Er flutt samhliða þessu frv. sérstakt frv. um vísindasjóð, sem væntanlega mun koma til umr. næst á eftir þessu frv., og munu þá látnar fylgja nokkrar skýringar á því máli. Þá er hér og gert ráð fyrir nýju verkefni, að menningarsjóður láti gera íslenzkar menningarog fræðslukvikmyndir eða stuðli að gerð þeirra og styðji á annan hátt innlenda kvikmyndagerð. Meðal annarra menningarþjóða hefur gerð menningarkvikmynda fyrir löngu rutt sér til rúms, en hér á landi hefur því verkefni fram að þessu verið lítt gaumur gefinn. Á gildandi fjárlögum er að vísu nokkur fjárhæð, sem gert er ráð fyrir að verja til þess að taka kvikmyndir af kunnum Íslendingum, og menningarsjóður hefur fyrir sitt leyti hafið nokkurn undirbúning að því, að gerðar verði stuttar kvikmyndir um íslenzka listamenn, og er kvikmynd um Ásgrím Jónsson senn fullgerð. Er kominn tími til þess, að kvikmyndatæknin verði tekin í þjónustu íslenzkra menningarmála. Verkefnin á því sviði eru óþrjótandi. Það þarf að gera kvikmyndir um atvinnuvegi landsins, um þjóðhætti. Nefna má t.d. gagnsemi þess að gera kvikmynd um sögu landhelgismálsins og handritamálsins, svo að eitthvað sé nefnt. Þá er í þriðja lagi gert ráð fyrir því í frv., að menningarsjóður fái það hlutverk að styðja íslenzka tónlist og íslenzka myndlist, bæði tónlistar- og myndlistarfræðsluna og sjálfa listsköpunina. Má í því sambandi nefna, að mjög æskilegt væri, að gerðar yrðu góðar eftirlíkingar málverka í eigu listasafns ríkisins, en tækni á því sviði er orðin frábær. Mundu slíkar eftirlíkingar fyrst og fremst látnar í té skólum og öðrum opinberum stofnunum. Listaverk og listamenn mundu þannig komast með nokkrum hætti í nánari snertingu við almenning í landinu en verið hefur. Í fjórða lagi er gert ráð fyrir því, að menningarsjóður hafi með höndum eða auki stuðning sinn við iðkun þjóðlegra fræða, svo sem ættfræði, staðfræði, örnefnasöfnun, almenna menningarsögu o.s.frv. Þess má geta, að til skamms tíma hafði menntamálaráð heimild til þess að verja úr menningarsjóði nokkru fé til þess að greiða fargjöld fyrir námsmenn, fræðimenn og listamenn til annarra landa. Þegar skattfrelsi Eimskipafélagsins var afnumið fyrir nokkrum árum, hætti Eimskipafélagið að veita slík hlunnindi, sem úthlutað var af menntamálaráði, og féll þar með þessi tegund styrkveitinga af hálfu menntamálaráðs niður. Hér er gert ráð fyrir því, að upp verði aftur tekin heimild til þess að verja nokkru fé úr menningarsjóði í þessu skyni, þar sem reynslan sýndi, að það kom mörgum efnalitlum manninum að mjög góðu haldi. Enn fremur er gert ráð fyrir því, að nokkru fé verði varið til kynningar íslenzkri menningu bæði innanlands og utan. Athugun menntmrn. hefur leitt í ljós, að tekjur menningarsjóðs muni þurfi að aukast um 2 millj. kr. og verða þannig alls um 21/2 milljón, til þess að sjóðurinn geti vel sinnt hinu gamla hlutverki sínu og bætt við þeim verkefnum, sem ég vék lauslega að. Í frv. um breytingu á gildandi lögum um skemmtanaskatt, sem einnig er hér til umr. í þessari hv. d. í dag, er gert ráð fyrir því, að þessa fjár verði aflað með tveggja króna gjaldi af aðgöngumiðum að dansleikjum og einnar krónu gjaldi af aðgöngumiðum að kvikmyndasýningum, öðrum en barnasýningum. Þrátt fyrir þetta smávægilega gjald yrði aðgangseyrir að bæði kvikmyndasýningum og dansleikjum hlutfallslega talsvert lægri en hann var fyrir styrjöldina og miklu lægri en hann er af hliðstæðum skemmtunum í nágrannalöndunum. Í desember s.l. fól menntmrh. eftirtöldum mönnum að endurskoða gildandi lög um menningarsjóð og menntamálaráð: Friðfinni Ólafssyni forstjóra, sem var formaður n., Gils Guðmundssyni skrifstofustjóra, Hauk Snorrasyni ritstjóra, Jakob Benediktssyni magister og Vilhjálmi Þ. Gíslasyni útvarpsstjóra. N. varð sammála um till. sínar til rn. Þetta frv. er í öllum meginatriðum samhljóða till. n. Þess er þó að geta, að n. gerði ráð fyrir því, að í stað einstakra styrkja, sem nú eru veittir í fjárl. til nafngreindra vísindamanna, fræðimanna og listamanna, kæmi ein fjárhæð, sem rynni í menningarsjóð, en menntamálaráð úthlutaði síðan. Er þessi hugmynd til athugunar, þegar næstu fjárl. verða undirbúin. Þess má og geta, að n. varð sammála um þá tekjuöflun, sem gert er ráð fyrir að skuli standa undir hinum nýju verkefnum, sem menningarsjóður á að taka að sér samkvæmt þessu frv. Þá skal ég að síðustu fara fáeinum orðum um helztu breytingar og nýmæli laganna eða hinar einstöku greinar þeirra. Í 2. gr. er kveðið svo á, að menntamálaráð skuli gera árlega áætlun um tekjur og gjöld menningarsjóðs, en tekjum sjóðsins ekki skipt fyrir fram í ákveðnum hlutföllum á óbreytilegan hátt, eins og gert er samkv. ákvæðum gildandi laga. Í 3. gr. er fjallað um bina nýju tekjujöfnunarleið, auk þess sem gert er ráð fyrir sama tekjustofni og menningarsjóður hefur haft undanfarin 20 ár tæp. Í 4. gr. er fjallað um það, hvernig tekjum menningarsjóðs skuli varið, og hef ég áður rakið það og skal ekki um það fjölyrða meir. Þó vil ég geta þess, að í 5. gr. er það nýmæli, að skv. henni skal verja a.m.k. 5% af árlegum heildartekjum menningarsjóðs í sérstakan sjóð, er nefnist stofndeild menningarsjóðs, og er menntamálaráði heimilt að fengnu samþykki ráðh. að verja fé stofndeildar til kaupa á fasteignum, sem notaðar yrðu í þágu menningarsjóðs eða annarra menningarmála. Þessum sjóði er ætlað að vera eins konar fastur varasjóður menningarsjóðs og heimilt að varðveita hann í fasteign. Öll starfsemi menningarsjóðs og menntamálaráðs fer nú fram í leiguhúsnæði á ýmsum stöðum í bænum, og háir það starfseminni að sjálfsögðu allmikið, en sérstaklega bókaútgáfa sjóðsins krefst mikils húsnæðis. Þá er í 8. gr. gert ráð fyrir því, að starf framkvæmdastjóra sjóðsins verði föst staða, er ráðh. veiti, en menntamálaráð hefur fram að þessu ráðið framkvæmdastjóra. Að síðustu má og geta þess, að nú er skrifstofukostnaður menntamálaráðs greiddur af skrifstofukostnaði stjórnarráðsins, þ.e.a.s. úr ríkissjóði. Ákvæði um þetta eru felld niður og gert ráð fyrir því, að framvegis standi menningarsjóður sjálfur undir sínum skrifstofukostnaði. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. leyfi ég mér að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Í þessu frv. eru fólgin fjögur meginefnisatriði, og skal ég leyfa mér að rekja hvert þeirra um sig. Í fyrsta lagi eru í þessu frv. fólgnar breytingar á gildandi reglum um undanþágu undan skemmtanaskatti. Gildandi ákvæði um þetta efni hafa verið harla óskýr, svo að nokkur vafi hefur leikið á, hvernig bæri að túlka þau. Það var því mjög aðkallandi að setja um þetta skýrari og ótvíræðari ákvæði. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er haldið gildandi undanþáguákvæðum um tiltekna tegund skemmtana, en taldar eru til viðbótar kvikmyndasýningar sáttmálasjóðs og bæjarsjóða Akraness og Hafnarfjarðar, enda sé tekjunum varið á sama hátt og nú. Kvikmyndasýningar á vegum þessara aðila hafa verið undanþegnar skemmtanaskatti samkvæmt hinu almenna undanþáguákvæði gildandi laga, svo að hér er ekki um neina breytingu frá ríkjandi skipun að ræða. Það er hins vegar nýjung, að í þessu frv. er ráðh. heimilað að undanþiggja skemmtanaskatti eitt kvikmyndahús, sem rekið sé af opinberum aðila í öðrum kaupstöðum landsins. Það er og nýmæli, að hljómleikar Sinfóníuhljómsveitar Íslands skuli undanþegnir skattinum. Þykir rétt og sanngjarnt, að sama gildi um hljómsveitina í þessu efni og þjóðleikhúsið. Þá hafa og ýmis félög og stofnanir notið undanþágu frá skattinum samkvæmt hinni almennu undanþáguheimild, sem er í gildandi lögum. Í þessu frv. er ráðh. heimilað að láta flestar þessar undanþágur haldast að nokkru eða öllu leyti, en það nýmæli er í frv., að óheimilt er að veita nýjar undanþágur frá skattinum. Ætti með því móti að vera unnt að stemma stigu við þeirri þróun, að stöðugt fleiri aðilar sleppi við að greiða skattinn. Sú þróun hlýtur að hafa í för með sér, að tekjur af skattinum dragist saman og sú menningarstarfsemi, sem skattinum er ætlað að styðja, bíði tilsvarandi hnekki sökum fjárskorts, en skatttekjunum hefur aðallega verið varið til rekstrar þjóðleikhússins og til byggingar félagsheimila. Stefna þessa frv. varðandi undanþágurnar er m.ö.o. sú að láta þær undanþágur, sem veittar hafa verið í skjóli gildandi lagaákvæða ýmist samkv. dómsúrskurði eða samkv. ákvörðun ráðh., haldast, en láta þar við staðar numið og veita ekki nýjar undanþágur. Í öðru lagi felur frv. í sér breytt ákvæði um skiptingu tekna af skemmtanaskatti. Samkvæmt gildandi l. renna nú 42% skattsins í rekstrarsjóð þjóðleikhússins, 35% í félagsheimilasjóð, 15% til greiðslu á byggingarskuldum þjóðleikhússins og 8% til lestrarfélaga og kennslukvikmyndasjóðs. Þá er og innheimtur 10% viðauki við skemmtanaskattinn, og er honum varið til Sinfóníuhljómsveitar Íslands. Samkvæmt frv. skal tekjum af skattinum skipt til helminga milli rekstrarsjóðs þjóðleikhússins og félagsheimilasjóðs. Er hér aftur tekin upp sú skipting, sem leidd var í lög með samþykkt laga um félagsheimili 1947. Til greiðslu byggingarskulda þjóðleikhússins hefur, eins og ég sagði áðan, verið varið 15% af skemmtanaskatti og auk þess tekjuafgangi viðtækjaverzlunar ríkisins árin 1951–56. Í ársbyrjun 1957 átti ríkissjóður eftir að fá endurgreiddar 3 millj. kr. vegna byggingarskulda þjóðleikhússins. Í þessu frv. er ráðgert, að hagnaður viðtækjaverzlunar ríkisins renni áfram í ríkissjóð á árunum 1957–61. Skal 3/5 hlutum hans varið til að greiða byggingarskuldirnar, og ætti með því móti að vera tryggt, að þeim verði lokið í síðasta lagi árið 1961, miðað við óbreyttar tekjur viðtækjaverzlunarinnar. Heimilað er í frv. að verja allt að 2/3 hlutum tekna viðtækjaverzlunarinnar til rekstrar Sinfóníuhljómsveitarinnar, og er rekstrargrundvöllur hennar þá tryggður, miðað við það, að hún haldi 10% viðaukanum á skemmtanaskattinum, svo sem gert er ráð fyrir í frv. Skv. l. nr. 42/1955, um almenningsbókasöfn, er nú veitt fé til lestrarfélaga í fjárlögum, en þau nutu áður 4% skemmtanaskatts. Sömuleiðis hefur kennslukvikmyndasjóður notið 4% af skattinum, en gert er ráð fyrir því í frv., að frá og með næstu áramótum verði kostnaður vegna fræðslukvikmynda greiddur með fjárveitingu í fjárlögum, svo sem annar skólakostnaður. Af þessu munu þó ekki hljótast ný útgjöld fyrir ríkissjóð. Samkv. gildandi fjárl. er heimilt að greiða 450 þús. kr. rekstrarhalla á þjóðleikhúsinu. Fái þjóðleikhúsið hlutdeild sína í skemmtanaskattinum aukna úr 42% upp í 50%, munu tekjur þess aukast um 400–500 þús. kr. og því ekki vera þörf á að hafa framvegis fjárlagaupphæð til greiðslu á rekstrarhalla leikhússins. Þessi tekjuaukning ætti m.ö.o. fyllilega að geta komið í stað fjárlagagreiðslunnar. Varðandi þjóðleikhúsið er það að segja, að auk þess sem það hefur notið 42% af skemmtanaskattinum, sem á síðasta ári mun hafa numið um 2.3 millj. kr., hefur verið halli á rekstri leikhússins. Hlutdeild í skemmtanaskattinum hefur ekki nægt til þess að greiða kostnað við rekstur leikhússins, og hefur hallinn undanfarin ár verið svo sem hér segir: 1952 591 þús., 1953 210 þús., 1954 420 þús., 1955 102 þús. og 1950 734 þús., sérstaklega mikill, einkum vegna þeirra launabreytinga, sem komu til framkvæmda á því ári. S.l. fimm ár hefur rekstrarhallinn að meðaltali numið um 400–500 þús. kr., en það svarar nokkurn veginn til þess tekjuauka, sem leikhúsið fær, ef hlutdeild þess verður aukin úr 42% í 50%. Nái þessi till. fram að ganga, ættu því, miðað við reynslu s.l. 5 ára, 50% af skemmtanaskattinum að nægja leikhúsinu til rekstrar síns, þannig að sérstök fjárveiting á fjárl. til leikhússins ætti að vera óþörf. Það er kunnugt, að félagsheimilasjóður þarf mjög á auknu fé að halda, og hafa málefni félagsheimilasjóðs einmitt komið til umr. hér í þessari hv. deild fyrr á þessu þingi. Tekjur félagsheimilasjóðs, sem hafa verið undanfarin ár 35% skemmtanaskattsins, hafa numið svo sem hér segir s.l. 4 ár: 1953 1.3 millj., 1954 1.6 millj., 1955 1.6 og áætlun fyrir 1956 1.7–1.8 millj. Forráðamenn félagsheimilasjóðsins hafa áætlað, að nauðsynlegt fjárframlag í félagsheimilasjóðinn þyrfti að vera á næstu árum 2.8 millj. kr„ en það lætur nærri, að það sé einmitt sú upphæð, sem helmingur skemmtanaskattsins hefði gefið í félagsheimilasjóð á s.l. ári, því að tekjur sjóðsins urðu þá um 5 6 millj. fyrir utan viðaukann, og helmingurinn af því er einmitt 2.8 millj. Ef þessi till. nær fram að ganga, að félagsheimilasjóður fái helming skemmtanaskattsins, ætti því að vera séð fyrir fjárþörf sjóðsins, eins og forráðamenn félagsheimilasjóðsins meta hana nú. Fjárfesting til byggingar félagsheimila hefur undanfarin ár numið svo sem hér segir: 1953 3.7 millj., 1954 4.2 millj., 1955 5.9 millj. og 1956 9.6 millj., en fyrir árið 1953 var árleg fjárfesting mun minni en síðar hefur verið. Það er ekki að miða við hina gífurlegu fjárfestingu á árinu 1956, en hún hefur valdið því, að félagsheimilasjóður hefur ekki getað greitt 40%, eins og honum er ætlað, af byggingarkostnaði félagsheimila. Það vantar 3.8 millj. upp á, að félagsheimilasjóður hafi getað tekið 40% þátt í kostnaði þeirra framkvæmda, sem gerðar voru á árinu 1956. En forráðamenn félagsheimilanna og aðrir, sem þessi mál hafa kynnt sér sérstaklega á vegum ráðuneytisins, telja, að með 5–6 millj. kr. fjárfestingu á ári sé vel á haldið í byggingu nýrra félagsheimila, miðað við allar aðstæður, og ætti því 2.8 millj. kr. framlagið í félagsheimilasjóð að nægja samkv. þeim áætlunum til að sinna þeim verkefnum, sem væntanlega munu á döfinni í þessum efnum. Þá er að geta síðasta meginatriðsins í þessu frv., sem er hin nýja tekjuöflun til menningarsjóðs og vísindasjóðs, en hún er þannig, að leggja á gjald á aðgöngumiða að kvikmyndasýningum og dansleikjum, 2 kr. gjald á aðgöngumiða á dansleiki og 1 kr. gjald á aðgöngumiða á kvikmyndasýningar, aðrar en sýningar fyrir börn. Gert er ráð fyrir, að tekjur af þessu gjaldi muni nema um 2 millj. kr. Að síðustu vil ég svo geta þess, að gert er ráð fyrir, að hin nýju ákvæði um skiptingu skemmtanaskattsins komi til framkvæmda á miðju þessu ári. Þeim 8%, sem samkvæmt gildandi lögum á að verja til lestrarfélaga og kennslukvikmynda, mundi þá verða varið eingöngu til kennslukvikmyndanna, þannig að tekjur þær, sem þær fengju á hálfu árinu, yrðu jafnmiklar og þær hafa verið á öllu árinu undanfarin ár, svo að kennslukvikmyndirnar munu á þessu ári einskis í missa, þeim munu tryggðar sömu tekjur og undanfarin ár, ef frv. nær fram að ganga. Gert er ráð fyrir því, að tekin verði svipuð upphæð á fjárl. næsta árs og skemmtanaskatturinn hefur áður gefið í kennslukvikmyndasjóð. Fleiri skýringar á efni þessa frv. sé ég ekki ástæðu til að láta fylgja því nú við i. umr. Ég vildi aðeins víkja að því aftur í lok máls míns, að málefni bæði félagsheimilasjóðs og þjóðleikhúss hafa áður verið til umr. þér í þessari hv. deild. Ég veit, að hér eiga sæti menn, sem bera hag félagsheimilasjóðs alveg sérstaklega fyrir brjósti. Er það von mín, að þeir telji þá till., sem hér er flutt varðandi eflingu félagsheimilasjóðsins, vera þannig, að hún sjái sjóðnum nægilega borgið, jafnframt því sem ég treysti, að sá tekjuauki, sem þjóðieikhúsið fær með þessum hætti, nægi því einnig, til þess að hægt sé að reka þá stofnun án beinna ríkisstyrkja. Herra forseti. Ég leyfi mér að óska þess, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég fagna því, að þetta frv. er fram komið, enda þótt segja megi, að það sé reyndar á elleftu stundu og því allt í óvissu um afdrif þess á þessu þingi. Ég hef tvívegis hér í þessari hv. deild flutt frv. um, að félagsheimilasjóður fengi 50% skemmtanaskattsins, en þetta hefur ekki fengið áheyrn hér, hvorki meðal deildarmanna né í hæstv. ríkisstj. Þykir mér það miður. En ég er ekki að erfa það og fagna því innilega, að hæstv. ráðh. hefur nú loks efnt það loforð, sem hann gaf hér í byrjun þings, og flutt þetta frv. Ég vil jafnframt benda á, að hæstv. ráðh. segir í grg. frv., að þessar auknu tekjur félagsheimilasjóðs muni að líkindum nægja til þess að fullnægja þeirri brýnu þörf, sem er nú í dag á auknum tekjum sjóðsins. Þetta vil ég mjög undirstrika og jafnframt biðja hv. þm. að muna, að þetta má gera að engu, ef sú stefna verður ofan á að fjölga svo mjög þeim aðilum, sem eiga aðgang að félagsheimilasjóði, að þetta verði gert að engu. Þá vil ég einnig biðja hv. þm. að muna það og minnast þess, að félagsheimilasjóður var upphaflega stofnaður fyrst og fremst til þess að greiða götu strjálbýlisins. Þessu megum við ekki gleyma, enda er þörfin þar brýnust og mjög aðkallandi, að úr verði bætt hið allra fyrsta. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Ég fagna því, að hæstv. ráðh. hefur flutt þetta mál, og vænti þess, að það fái greiðan gang hér í þessari hv. deild og gegnum þingið.



Herra forseti. Framfarir í vísindum hafa verið meginundirstaða hinna öru framfara í atvinnu- og félagsmálum síðustu áratugina. Um gervallan heim kappkosta bæði ríkisvald og aðrir, sem til þess hafa bolmagn, að búa svo að vísindastarfsemi og vísindamönnum, að hægt sé a.m.k. að fylgjast með helztu nýjungum í atvinnulegum og menningarlegum efnum. Íslendingar geta ekki fremur en aðrar þjóðir skellt skolleyrum við þessari þróun, sem hefur verið og er að gerast í heiminum. Engin þjóð getur gert sér vonir um að vera hluttakandi í þeim almennu framförum, sem vísindi nútímans eru að leggja grundvöll að, nema hún eigi á að skipa vísindamönnum, er kunna nokkur skil á þeim atriðum, sem framþróunin grundvallast á. Hinum smærri þjóðum er engu siður brýn nauðsyn að eiga vísindamenn, sem geta átt forgöngu um hagnýtingu hinnar nýju þekkingar. Hér á landi háir fjárskortur vísindastarfsemi svo mjög, að þess eru allmörg dæmi, að ungir og efnilegir vísindamenn hafi kosið að hverfa af landi brott sökum erfiðra starfsskilyrða hér og skorts á tækjum og aðstoð. Sannleikurinn er sá, að hér á landi er mönnum enn naumast orðið nægilega ljóst gildi nútímavísinda fyrir menningu okkar og sjálfstæði. Þegar háskólinn var stofnaður á sínum tíma, skapaðist hér nokkur aðstaða til vísindastarfsemi, og hana hefur hið opinbera smám saman verið að bæta. En á allra síðustu árum og þó sérstaklega á síðasta einum eða tveimur áratugum hafa orðið svo örar framfarir, einkum á sviði náttúruvísinda og tæknivísinda, að brýna nauðsyn ber til þess að tryggja, að þær framfarir, sem á þeim vísindum munu grundvallast, fari ekki að meira eða minna leyti fram hjá okkur Íslendingum. Verkefnin, sem bíða úrlausnar íslenzkra vísindamanna, eru óþrjótandi. Auðæfi landsins eru mjög margvísleg, en flest torsótt. Vísindalegar rannsóknir á náttúru landsins og hafsins umhverfis það sem og tæknilegar athuganir á hentugum vinnslu- og nýtingaraðferðum eru bæði vandasöm og umfangsmikil verkefni, sem verða ekki leyst til nokkurrar hlítar nema með ötulu starfi úrvalsmanna á löngum tíma. Vísindalegar rannsóknir eru enn á frumstigi hér á landi, og ber brýna nauðsyn til þess að bæta skilyrði þeirra. Því frv., sem hér liggur fyrir, er ætlað að bæta úr brýnustu þörf á þessu sviði. Vísindasjóðir hafa á síðari árum verið stofnaðir í fjölmörgum löndum, og framlag bæði stórra þjóða og smárra til vísindarannsókna hefur farið mjög vaxandi með hverju ári undanfarið. Það er talið, að Bandaríkjamenn verji nú um 5000 millj. dollara árlega til vísindarannsókna, og Bretar munu verja hlutfallslega mjög svipaðri upphæð. Miðað við mannfjölda svarar þetta til þess, að hér á Íslandi væri árlega varið um 80 millj. kr. til vísindarannsókna, en segja má, að nú sé til þeirra efna varið um 9–10 millj. kr. Menn munu eflaust benda á, að ekki sé við því að búast, að smáþjóð eins og Íslendingar hafi efni á því að verja hlutfallslega jafnmiklu fé til vísindarannsókna og stórþjóðirnar Bandaríkjamenn og Bretar. En á það má og benda, að hin góðu lífskjör í þessum löndum og hin miklu menningarskilyrði þeirra eiga án efa að mjög verulegu leyti rót sína að rekja til þess, að þessi lönd hafa um langt skeið varið mjög miklu fé - mjög miklum hundraðshluta sinna árlegu tekna - einmitt til vísindarannsókna. Þetta hafa hinar smærri þjóðir og gert sér ljóst, og nágrannaþjóðir okkar á Norðurlöndum hafa á árunum eftir styrjöldina stóraukið styrk til vísindarannsókna í löndum sínum. Skal ég í því sambandi nefna, að bæði í Danmörku og Noregi voru eftir stríðið stofnaðir vísindasjóðir, nýir vísindasjóðir, þó að í þessum löndum báðum hafi verið fyrir starfandi fjölmargir sjóðir, sem höfðu það markmið að efla margs konar vísindarannsóknir. Öllum er kunnur Carlsberg-sjóðurinn danski, sem haft hefur ómetanlega þýðingu fyrir danskar vísindarannsóknir. Af dönskum sjóðum má einnig nefna Rask-Örsted-sjóðinn. Rannsóknaráði ríkisins var komið á fót í Danmörku þegar eftir stríðið eða 1946. Engu að síður töldu Danir þetta ekki nægja, og fyrir 4 árum - eða 1952 stofnuðu Danir nýjan opinberan vísindasjóð, Danska vísindasjóðinn, sem hefur yfir allmiklu fé að ráða árlega. Í Noregi hafa um langt skeið verið starfandi vísindasjóðir, sem hafa slíkt hlutverk, og vil ég nefna t.d. Nansens-sjóðinn, Norsk varekrigsforsikringsfond, gjafasjóð C. Mohr og vísindasjóðinn frá 1919. Þessa sjóði töldu Norðmenn hins vegar ekki nægilega, og 1946 voru samþykkt í Noregi lög um íþróttagetraunir, þar sem gert var ráð fyrir, að tekjurnar af þeim rynnu að mjög verulegum hluta til eflingar vísindarannsóknum í Noregi. Hafa norsk vísindi notið mjög gáðs af þeirri lagasetningu. Hér á landi hefur stofnun slíks vísindasjóðs verið rædd á ýmsum vettvangi, svo sem í rannsóknaráði ríkisins, atvmrn. og menntmrn. Á árunum 1953 og 1954 vann rannsóknaráð ríkisins að undirbúningi till. um stofnun vísindasjóðs, og lét ráðið semja frv. um málið 1955. Var frv. sent atvmrh. og menntmrh. Í því frv. var eingöngu gert ráð fyrir, að sjóðurinn styrkti rannsóknir á sviði raunvísinda. En áhugi var mikill meðal vísindamanna í húmanistískum fræðum eða hugvísindum á því, að einnig væri aukinn styrkur til rannsókna á sviði hugvísinda. Varð það að samkomulagi milli Steingríms Steinþórssonar, sem þá fór með málefni rannsóknaráðs ríkisins og atvinnudeildar háskólans, og Bjarna Benediktssonar, þáverandi menntmrh., að hinn síðarnefndi skipaði n. til að undirbúa málið frekar, og skyldi n. skipuð fulltrúum bæði raunvísinda- og hugvísindamanna. Nefndin var skipuð 24. marz 1956, og áttu í henni sæti þeir Birgir Kjaran hagfræðingur, formaður, Ármann Snævarr prófessor, dr. Björn Sigurðsson, formaður rannsóknaráðs ríkisins, dr. Júlíus Sigurjónsson prófessor og Pálmi Hannesson rektor. Nefnd þessi skilaði störfum 4. jan. 1957 og sendi menntmrn. uppkast að frv. um ví,sindasjóð ásamt ýtarlegri grg. og skýrslu um vísindasjóði í nokkrum öðrum löndum. Frekari athugun á málinu fól ég síðan nefnd þeirri, sem ég skipaði í desember s.l. til að endurskoða l. um menningarsjóð og menntamálaráð, en þeirrar n. gat ég í framsöguræðu minni með því frv. áðan. Menntmrn. hefur síðan athugað öll gögn, sem fyrrgreindir aðilar hafa safnað, og þær till., sem þeir hafa gert. Með hliðsjón af þeim og öðrum upplýsingum, sem ráðuneytið hefur aflað sér, hefur það samið það frv., sem hér liggur fyrir. Tekjur þær, sem frv. gerir ráð fyrir að vísindasjóður byggi starfsemi sína á, eru árlegt framlag úr menningarsjóði, a.m.k. 800 þús. kr. Varðandi verksvið sjóðsins er rétt að benda á, að honum er ekki ætlað að styrkja kandídata til venjulegs framhaldsnáms, heldur verða þeir að sinna ákveðnum sérfræðilegum rannsóknum eða afla sér vísindaþjálfunar. Einnig er heimilt að styrkja rannsóknarstofnanir til kaupa á tækjum, ritum eða rannsóknarefnum. Skipulag og stjórn sjóðsins verður með þeim hætti, að Alþingi er tryggð mikil hlutdeild um ráðstöfun sjóðfjárins. Verkefni yfirstjórnar sjóðsins, sem skal skipuð 7 mönnum, á að vera að skipta heildarfjárframlaginu til vísindasjóðs á milli hinna tveggja deilda hans, þ.e. raunvísindadeildar og hugvísindadeildar, þ.e. verkefni yfirstjórnarinnar skal vera að kveða á um, hversu miklu af heildartekjum sjóðsins skuli varið til styrktar raunvísindum og hversu miklu til styrktar hugvísindum. Yfirstjórnin skal enn fremur í samráði við ráðh. setja almennar reglur um verkefnaval og styrkveitingar úr sjóðnum. Af þessum 7 mönnum skulu 4 kosnir af Alþingi, deildarstjórnir sjóðsins tilnefna 2 menn, og einn er skipaður af ráðherra. Það er ekki ætlazt til, að þessi yfirstjórn úthluti sjálf styrkjum úr sjóðnum. Það er m.ö.o. ekki ætlazt til þess, að fulltrúar Alþingis annist um sjálfar styrkveitingarnar, sjálfa úthlutunina. Til þess að annast hana er gert ráð fyrir, að hvor deild sjóðsins um sig, raunvísindadeild og hugvísindadeild, fái sína sérstöku stjórn, og á sú stjórn að mestu leyti að vera skipuð fulltrúum frá vísindastofnunum, sem gera má ráð fyrir að hafi sérþekkingu til að bera til þess að vega og meta þau verkefni, sem sótt er um styrk til. Er ákveðið í 5. gr., hvernig skipa á stjórn deildanna hverrar um sig. Með stofnun vísindasjóðs ætti að vera stigið mikilvægt skref til eflingar íslenzkum vísindum. Ég gat þess í upphafi, að margar aðrar þjóðir leggi fram hlutfallslega miklu meira fé í þessu skyni en hér er gert ráð fyrir. En mjór er mikils vísir. Það er von mín, að með þessu frv. verði lagður heilladrjúgur grundvöllur að hluttöku Íslendinga í hinni miklu vísindaþróun nútímans, en sjálfstæði þjóðarinnar og menning getur oltið á því, að búið verði að vísindastarfsemi í landinu af raunsæi og myndarskap, og vart mun fjármunum betur varið með öðrum hætti. Að lokinni þessari umr. leyfi ég mér að óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.