Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Þetta frv. er borið fram í Nd. af menntmn. þeirrar d. Gekk það greiðlega í gegnum d. og var afgr. þaðan með 4 mótatkv. Menntmn. þessarar d. hefur ekki getað orðið sammála um afgr. frv. Tveir nm. leggja til, að það verði samþ. óbreytt, en einn nm. hefur lagt fram brtt. við frv., sem er þó ekki stórvægileg. Í rauninni er óþarfi fyrir mig að láta mörg orð fylgja þessu frv. Því fylgir ýtarleg grg. og fskj. frá háskólanum og ýmsum deildum skólans, og einnig er frv. borið fram að ósk háskólaráðs. Frv. felur aðallega í sér þrjár breyt. frá gildandi l., og í raun og veru ekki nema stofnun tveggja nýrra embætta við heimspekideild. - Fyrsta breyt. er sú, að farið er fram á í 2. gr. frv., að staðfest verði embætti tveggja dósenta í viðskiptafræðum. Viðskiptadeild hefur starfað síðan 1941, en í raun og veru 1938–1940, í sameiningu við lagadeild, og er hér ekki farið fram á annað en að lögfesta tvö embætti, sem fyrir eru, og að því leyti er ekki um að ræða nein ný útgjöld fyrir ríkissjóð. Önnur brtt. er um að setja lagaákvæði um verkfræðideild, sem líka hefur starfað við háskólann síðan 1940, en þessi deild hefur aðeins starfað með stundakennurum. Með þessu frv. er ætlazt til, að stofnuð verði þrjú prófessorsembætti við verkfræðideild. Það fylgir hér með frv. skýrsla yfir kostnað við stundakennslu við þessa deild, til samanburðar við kostnað við að ráða þrjá prófessora, og er kostnaðurinn mjög líkur. Um þessa breyt. er ef til vill rétt að fara nokkrum orðum. Þegar stríðið skall á, varð mjög brýn nauðsyn á, að hægt væri að stunda verkfræðinám við háskólann til þess að spara mönnum utanfarir. Hefur ekki verið lögð áherzla á annað en að menn gætu stundað þar fyrrihlutanám, en síðan ætlazt til, að síðari hlutinn yrði numinn erlendis. Menntmn. Ed. hefur borizt till. frá verkfræðingum, sem fara fram á, að ekki verði aðeins bætt við þremur prófessorum, heldur fimm, með það fyrir augum, að menn geti lokið hér fullnaðarprófi í byggingarfræði. Rökstyðja þeir þetta mál sitt í rauninni mjög greinilega, og er því ekki að leyna, að menntmn. finnst þeir hafa mjög mikið til síns máls. Nú er mjög mikill skortur á verkfræðingum, sérstaklega í þessari grein, það vantar a.m.k. 20–30 verkfræðinga nú þegar. En við teljum samt, að með því að stofna þessi þrjú embætti sé þó vel af stað farið í bráðina og að örugglegast sé, að ekki séu skipaðir fleiri kennarar í svipinn, sem komi sér síðan upp deildinni til fullnustu. Í öðru lagi teljum við, að hætta sé á, að ef hér er . farið fram á að stofna fleiri prófessorsembætti en talað er um í frv., þá mundi málinu verða hætt í Nd., því að sú till. kom einnig fram í þeirri d., en menntmn. þeirrar d. taldi sér ekki fært að flytja það í því formi og bjóst við, að það mundi síður fást samþ. í d., svo að þótt við leggjum til, að frv. sé samþ. óbreytt, þá er það ekki af því, að við skiljum ekki nauðsynina, sem á því er að koma upp deild með fimm prófessorum, sem gætu útskrifað byggingarfræðinga. Þriðja brtt. er um að stofna tvö ný dósentsembætti í íslenzkum fræðum, annað í sögu og hitt í bókmenntum. Það þarf varla að verja löngu máli til að sannfæra hv. alþm. um, hve mikil nauðsyn er á að efla norrænudeild háskólans, og ekki heldur að rökstyðja, hve vel það á við að gera það nú á þessu ári, sama ári og lýðveldi er stofnað á Íslandi. Við höfum viljað keppa að því, að hér gæti orðið sem mest miðstöð norrænna fræða, og í raun og veru er það svo, að með stofnun heimspekideildarinnar fær háskólinn nafn sitt. Okkur er ljóst, hve álit skólans hefur aukizt með stofnun norrænudeildarinnar hér. Þessi deild hefur verið að smáaukast, og í fyrstu, árið 1918, þegar Sigurður Nordal tók við embætti sínu, þá var hann bæði prófessor í bókmenntum og málfræði. Síðan var stofnað dósentsembætti í málfræði. Aftur á móti hefur ekki verið aukið við sögu- og bókmenntakennslu, svo að þar er aðeins einn prófessor í hvoru, en enginn dósent, en það er engu minni nauðsyn á að hafa dósent í bókmenntum og sögu en í málfræði, og væri auðvelt að rökstyðja það, hversu erfitt er fyrir einn prófessor í hvoru fagi að geta komizt yfir jafnyfirgripsmikið verkefni og sögu og bókmenntir, einmitt þær greinar, sem eru verst búnar í hendurnar á kennurunum, svo að þeir hafa orðið að semja fyrir nemendur sína kennslubækur jafnóðum og þeir hafa kennt, því að enn þá er hvorki til hæfileg kennslubók í sögu né í bókmenntum fyrir stúdenta í norrænum fræðum. Nú er völ á sérlega vel hæfum mönnum, sem gætu tekið að sér þessi störf við háskólann, og væri mikið tjón, ef háskólinn færi á mis við þá. Mér er ljúft að flytja það, að stofnuð verði fleiri prófessorsembætti við verkfræðideildina, en tel ekki beina þörf á því að sinni. Ég tel, að það verði ekki heldur álitlegt fyrir framgang málsins, þar sem óvíst má telja, að frv. nái þá samþ. deildarinnar í því formi. Ég sé, að fram eru komnar brtt. á þskj. 604 frá minni hl. n., hv. þm. S.-Þ. (JJ). Þær eru í raun og veru tvær. Önnur felur í sér, að það sé ákveðið í frv., að í háskólanum séu 5 deildir, en ekki 6, eins og stendur í frv. Hann á við það, að atvinnudeildin verði ekki tekin upp í deildir háskólans. Þetta frv. mun vera svo fram komið, að háskólaráð hefur sett 6 deildir inn í það af ásettu ráði. Voru ákveðnar 5 deildir, að atvinnudeildinni meðtalinni. Og ef nú verður stofnuð verkfræðideild, þá bætist sjötta deildin við. En það er missagt, að deildirnar væru 5 að atvinnudeildinni meðtalinni. En það var með vilja gert og er aðeins framkvæmdaratriði, hvenær atvinnudeildin verður sameinuð Háskóla Íslands. Þegar ráðnir voru deildarstjórar við atvinnudeildina, var ætlazt til, að þeir yrðu síðar prófessorar við háskólann. Nú stendur til, að reist verði náttúrugripasafn, og viðkomandi skólastofum þar má taka það til athugunar að nota þær sameiginlegar fyrir atvinnudeildina, því að eðlilegt má telja, að atvinnudeildin verði þá sameinuð háskólanum og forstjóri hennar gerður að prófessor við Háskóla Íslands. Ég tel rétt, að þessi heimild standi í lögunum, eins og hún hefur gert síðan 1936, og tel því ekki rétt að samþ. brtt. minni hlutans. Hin brtt. er um það, að í verkfræðideild verði 4 prófessorar í stað 3. Í raun og veru væri háskólanum mjög ljúft að fá 4 í stað 3. Verkfræðingarnir telja, að 5 prófessora þurfi til að koma upp deild, sem útskrifi byggingarverkfræðinga. Ástæðan til þess, að ég tel ekki rétt, að d. samþ. þessa brtt., er sú, að við leggjum til, að frv. verði samþ. óbreytt og afgreitt frá d., svo að ekki þurfi að senda það aftur til Nd., því að óvíst er, hvort það næði þá samþykki deildarinnar. En við viljum, að málið verði afgreitt á þessu þingi. Við álítum, að þegar búið sé að stofna 3 prófessorsembætti við verkfræðideild, sé auðvelt að notast við stundakennara fyrst um sinn, ef háskólinn sér sér fært að koma upp fullkominni verkfræðideild. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. Háskólinn og þjóðin eru tengd sterkum böndum. Nafn háskólans og þjóðarinnar fer saman. Það er eðlilegt, að háskólinn vaxi með þjóðinni og fleiri deildir bætist við hann, eftir því sem menningarstarfsemi þjóðarinnar vex. Öll þessi d. verður að samþ. þetta frv. og efla þar með háskólann. Þá bætist þar við ein ný deild og aðrar deildir verða efldar.

Jónas Jónsson Hv. frsm. meiri hl. (KA) hefur tekið af mér ómak með því að vera líka frsm. að till. minni hl., og er það nokkuð frumlegt hér á Alþ. Ég get vísað til þess, sem skýrt kom fram hjá honum. Hann játar, að staðið hafi villa í háskólalögunum frá 1936, þar sem deildir hans séu taldar 5, en eru 4. Í frv., eins og það er, stendur, að atvinnudeildin eigi að senda rektor á fundi í háskólanum. En það kom í ljós á fundi n., þegar við ræddum við prófessora heimspekideildar, að þetta hefur aldrei gerzt og samband atvinnud. og háskólans er í raun og veru ekki neitt. Það mætti eins innlima rannsóknarstofu Þórðar Þorbjarnarsonar í Fiskifélaginu í háskólann eins og atvinnudeildina. Ég óskaði, að þetta atriði kæmi undir atkv. hér í hv. d. til að vita, hvað heimskan og vanþekkingin næðu hér langt. Það er ekki hægt að láta þetta haldast í lögunum. En þó að það yrði kannske samþ., að deildirnar séu 6 í háskólanum, er það ekki ólíkt því, ef menn samþ., að jörðin sé flöt eins og pönnukaka. Veruleikinn breytist ekkert við slíkt. Þetta yrði aðeins vitleysa og lögbrot. Frv. er heldur illa undirbúið af háskólaráði og n. Það var ætlunin að taka þar inn mann, sem ekki vildi vera prófessor, nema þá helzt í læknadeild. En þeim vitru mönnum, sem þarna voru í ráðum, þótti vanta einn á töluna í annarri deild og vildu hafa hann þar. Úr því þurfti að taka Trausta hálfgerðu traustataki, þá skil ég ekki, hví að því var farið á þann hátt, sem ljóst er af mótmælum hans og hv. alþm. hafa átt kost á að kynnast. Hugsanagangur hv. frsm. meiri hl. virtist nokkuð kynlegur, þegar hann var að tala um nýja náttúrugripasafnið, þar ættu að koma stofur, þar ætti að kenna. En ég hygg, að þegar farið yrði að kenna náttúrufræði við háskólann, kæmi náttúrufræðideild af sjálfu sér. Þá kem ég að verkfræðideildinni. Það er misskilningur hjá þessum hv. þm., að háskólaráð sé ekki fullráðið í öðru og meiru en að koma hér á fyrrihlutakennslu í verkfræði. Það er það. Og Nd. hefur gengið svo frá málinu, að ætlazt er til, að kennt sé til fullnaðarprófs í byggingarverkfræði. Hann virðist ímynda sér, að aðeins hafi verið talað um fyrri hluta. Það er játað, að alger klofningur er meðal verkfræðinga okkar um það, hvort fært sé að ráðast í það, sem frv. ráðgerir, hvort við séum ekki of fáir og smáir til þess og allt lendi í káki. Og það er ég hræddur um. En sé þetta reynt, verður að hafa það svo, að það sé frambærilegt. Nú skal ég segja hv. frsm. meiri hl. eitt, sem hann sennilega veit ekki. Talið er, að þörf sé á 2 stærðfræðikennurum a.m.k. Og þeir eru til, þeir Trausti Einarsson og Leifur Ásgeirsson. Þeir verða að sjálfsögðu prófessorar þarna, enda því aðeins fáanlegir, að þeir fái fastar stöður. Einnig fæst maður, sem æfður er við hafnargerðir, en þá vantar mann æfðan við vega- og brúagerð. Stofnunin hefur nýlega tapað tveim mönnum, sem þarna kenndu, Bolla Thoroddsen, sem varð bæjarverkfræðingur og kennir að vísu eitthvað enn, en hlýtur að hætta því, og forstöðumanni Sjóvátryggingarfél., sem kenndi þar mikið, en er nú hættur. Ég álít, að ekkert vit sé í að reyna ekki að tryggja deildinni mann, sem sé a.m.k. eins æfður í vegagerð og sá var, sem kennt hefur í þeirri grein. Nú er málið þannig komið, að ekki er sýnilegt, að menn fáist til að kenna eins mikið og þörf er á í hjáverkum, aðeins hægt að fylla þannig í smáskörð, og er þá nauðsynlegs að brtt. mín sé samþ., til að bæta úr skák. Ég vona, að hv. meðnm., sem segjast ætla að berjast á móti henni, fái heldur vitið við að bíða eftir 3. umr., og vil ég því taka brtt. mínar aftur þangað til, í þeirri von, að þeir kunni að greiða enn þá viturlegar atkv. við 3. umr. en nú.



Mér finnst hæstv. Alþ. nokkuð stórstígt í þessu frv. með fjölgun embættismanna. í frv. er gert ráð fyrir að lögfesta 7 nýja embættismenn. Að vísu er þannig ástatt með 2 af þessum mönnum, að þegar er búið að gera ráðstafanir til þess, að þeir geti setzt í embætti sín. Það eru tveir dósentar í hagfræði, sem búið virðist að ráða, svo að því verður ekki kippt til baka, enda er kennslu þannig fyrir komið í lagadeild, að þeirra verður að njóta við kennsluna. Þá kem ég inn á aðra breytingu. Þegar háskólinn var settur hjá okkur, var það hugsun margra, að það yrði einmitt norrænudeild háskólans, með málfræði sína og sagnfræði, sem mundi verða meginstoð undir það, ef háskólinn ynni sér lof og virðingu í öðrum löndum. Hér er lifandi mál til leiðbeiningar norrænunni, og hér eru ýmis þau gögn fyrir hendi, sem ekki er hægt að afla sér annars staðar. Í byrjun var lagt til fámennt kennaralið, þannig að sumum finnst ekki nógu mikill liðsafli þar til þess að deildin geti unnið það hlutverk, sem henni var ætlað að vinna, þ.e. að meginuppistöðunni í norrænum fræðum hér í álfu. Þannig hefur það staðið lengi, að ekki hefur verið bætt við mönnum nema að litlu leyti. Nú er völ á tveim mönnum í dósentsembættin. Báðir hafa þeir samið doktorsritgerðir. Önnur er mjög nákvæm og vandvirknislega gerð og óvenju mikil vinna lögð í hana. Hinn manninn þekki ég ekki persónulega, en menn, sem ég treysti til að hafa vit á því, hafa sagt mér, að það væri hið mesta tjón, ef sá maður fengi ekki að njóta sín við sagnfræði við háskólann. Það er nokkur kostnaður því samfara að stofna nú tvö ný dósentsembætti. En það dugir ekki að horfa í kostnaðinn, ef maður hefur von um, að í andlegum efnum fáist miklu meira verðgildi fyrir þjóðina en það, sem af höndum er reitt. Ég er búinn að tala um tvo liði frv. Hvað snertir þann þriðja, þá vil ég þar spyrna fótum við. Þessa fjóra embættismenn vil ég samþykkja. En að bæta svo við heilli deild með þrem prófessorum, það virðist mér engin nauðsyn. Þessi deild var aðeins stofnuð til bráðabirgða og menn ekki fastráðnir í hana. Ætlunin var, að hún starfaði aðeins, meðan stríðið stæði, til þess að undirbúa stúdenta undir verkfræðinám, svo að þeir þyrftu ekki að vera eins lengi í útlöndum. Ég get ekki séð, að nokkur nauðsyn sé að taka þennan fjölda kennara inn í einu. Við getum tekið þessa fjóra embættismenn nú og látið verkfræðideildina starfa með sama hætti fyrst um sinn. Ég fæ ekki séð, að okkur reki nokkur nauður til að breyta þessu nú. Þess vegna segi ég það, að þótt ég geti fylgt tveimur breyt. þessa frv., get ég ekki fylgt 4. gr. þess. Og ég vil segja það, að mér finnst engin nauðsyn, þótt það verði ofan á, að verkfræðideildin verði stofnuð, að hafa til að byrja með meir en einn til tvo dósenta og einn til tvo prófessora, í stað þess að gera alla að prófessorum undir eins, svo að þeir komist þegar í hæsta launaflokk. Skynsamlegast er að taka þetta í áföngum.

Magnús Jónsson Hv. þm. S.–Þ. (JJ) er ekki viðstaddur hér nú. Það gerir að vísu ekki mikið til, því að fátt er það, sem þarf að svara honum hér. Býst ég líka við, að frsm. meiri hl. (KA) sé miklu meira en fær um það. Hv. þm. S.-Þ. var að skopast að því, að háskólaráð vissi ekki, hvað margar deildir væru í háskólanum, því að í mörg ár hefði staðið í háskólalögunum deild, sem ekki væri til, atvinnudeildin. Ég vil benda hv. þm. á, að í 14. gr. laga um atvinnudeildina stendur, að með tíð og tíma skuli hún taka upp kennslu í ýmsu því, sem þar er tekið til meðferðar, og þá skyldu þeir, sem þar starfa, vera kennarar. Þar myndast því sérstök kennsludeild, sem lýtur almennum fyrirmælum og sömu skipulagningu og aðrar kennsludeildir háskólans. Og þó að í svipinn þætti rétt að setja á stofn rannsóknarstofnun, þá var gert ráð fyrir því, að á sínum tíma yrði þetta deild við háskólann. Því var eðlilegt að setja þessa deild inn í háskólalögin, þegar hún tæki til starfa, sem gert er ráð fyrir að verði á sínum tíma, og því er gert ráð fyrir því í l., að deildirnar væru fimm. Það er undarlegt, að maður, sem vill vera að kenna háskólanum, skuli ekki vita deili á því, að það kemur enginn rektor frá þessari deild; það er rektor fyrir háskólaráði, en hins vegar deildarforsetar fyrir deildunum. Ég vil svo segja það, út af till. hv. þm. um fjóra kennara í verkfræðideild, sem hann hefur nú að vísu tekið aftur, að mér virðist það mjög eðlilegt, að Alþ. haldi sér í þessum efnum að þeim till., sem frá háskólaráði koma. Eins og vitað er, eru uppi till. um miklu fleiri kennara við deildina, en eftir því sem mér er kunnugt, mælir háskólaráð með því, að þrír kennarar verði skipaðir við deildina, og þess vegna er rétt að halda sér að því. Ég vil svo aðeins taka það fram, út af ræðu hv. þm. Dal., að ég er honum sammála um, að rétt sé að taka þessi háskólamál í áföngum, en mér finnst, að með þessu frv. séu þau einmitt tekin í áföngum, og gæti þessi hv. þm. samþ. frv. a.f þeim ástæðum. Því fer svo fjarri, að hér sé um sjö ný embætti að ræða, því að eins og frsm. menntmn. lýsti yfir og eins og frv. ber með sér, er ekki í raun og veru nema um tvö ný embætti að ræða. Hitt atriðið er um það, að lögfesta skuli starfsemi, sem þegar hefur verið tekin upp, og ég held naumast, að nokkrir hv. þm. þurfi að láta sér koma til hugar, að þeirri starfsemi, sem þegar er hafin í verkfræðideild, verði hætt. Þeir, sem að þessari d. standa, hafa óskað eftir því, eins og ég held, að hv. frsm. menntmn. hafi einnig tekið fram, að fleiri kennarar verði settir við verkfræðideildina, en hér er einmitt farið fram á að taka þessi mál í áföngum, sem sé að lögfesta nú til bráðabirgða það, sem þegar er byrjað á, að búa menn undir byrjunarnám í verkfræði. Hins vegar álít ég, að rannsaka þurfi betur en gert hefur verið, hvort ástæða er til þess í náinni framtíð að taka upp við háskólann meira en fyrrihlutanám í verkfræði. Ég er enginn verkfræðingur, en maður getur sagt sér það sjálfur, að það muni verða erfitt að hafa hér því á að skipa, sem með þarf, ekki aðeins hvað viðvíkur kennurum, heldur og öllum þeim rannsóknarstofum og öllum þeim mannvirkjum, sem nauðsynlegt væri, að verkfræðingar kynntust, áður en þeir yrðu fullgildir verkfræðingar. Mér þykir einmitt ástæða til þess, að sem flest verkfræðingaefni fari utan og fái tækifæri til þess að kynnast ýmsu í þessum greinum, sem aðrar þjóðir standa okkur miklu framar í. Það sýnir einmitt, hversu mikil hófsemi er í þessu frv., að háskólaráð fer ekki fram á annað en byrjunarkennslu í þessari deild, og er heldur ekkert vit í að hætta við hana. Við vöðum nú í erlendum gjaldeyri, en þeir tímar geta komið aftur, að það þyki mikils virði, að sparaður hafi verið erlendur gjaldeyrir, og eitt ráð til þess að spara hann og jafnframt til þess að auka menntun þjóðarinnar er að kenna innan lands eins mikið og unnt er. Við ættum ekki aðeins að lögsetja þessa undirbúningskennslu í verkfræði, heldur og í ýmsum öðrum greinum, svo sem málfræði, náttúruvísindum o.fl., þannig að unnt verði hér heima að afla þjóðinni menntunar og jafnframt að spara að senda menn til útlanda fyrr en á síðasta áfanganum. Auk þessa hefur þessi undirbúningsfræðsla þann kost í för með sér, að það verður margfalt auðveldara að velja úr menn, sem styrkja á til náms í útlöndum, eftir að búið er að reyna þá hér við skólann í tvö ár. Menn hafa hingað til runnið nokkuð blint út í að styrkja nýja stúdenta til náms í útlöndum, en á þennan hátt verður auðveldara að velja þá stúdenta úr, sem skara fram úr, til þess að styrkja þá til útlanda, þannig að þeir verði fullkomnir í sinni grein. Um það atriði, hvort þrír prófessorar eða tveir prófessorar og einn dósent skuli verða í verkfræðideild, skal ég ekki dæma, en vil geta þess, að dósentsembætti við háskólann hér mun ekkert eiga skylt við það, sem kallað er dósentsembætti við erlenda háskóla. Þetta embætti hér er fullkomin námsgrein, og ég býst við, að svo verði einnig um verkfræðideildina hér, þannig að þessir menn verði allir að vera fullkomnir kennarar í sinni kennslugrein, þar sem með þessu er verið að taka upp nýja og frumlega starfsemi hér á landi. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta atriði, en mér virðist, að menn séu sammála um að fjölga kennurum háskólans, og þó sérstaklega í vísindastörfum við norrænudeildina. Ég held, að við verðum að hafa það fyrir reglu að efla þessa deild svo, að enginn vafi leiki á því, að hér sé miðstöð norrænna fræða, - að ekki stundi aðeins nám við hana Íslendingar, heldur komi hingað til háskólans allir þeir menn, sem vilja nema þessi fræði til fullnustu, og að þeir fái að njóta hér hinnar beztu kennslu. Það er enginn vafi á því, að þessir tveir menn, sem þessi tvö dósentsembætti eru ætluð, eru hvor um sig ákaflega hæfir menn til þess að taka þessi störf að sér. Þessir menn eru báðir doktorar, og ég held, að ég fari rétt með það, að sá, sem ætlað er dósentsembættið í bókmenntum, hafi tekið magisterspróf með ágætiseinkunn, og í raun og veru var svo litið á, að aðalritgerð hans mætti taka sem doktorsritgerð, sem ekki er vanalegt, og hefur hann nú haldið áfram störfum síðan og sýnt frábæran dugnað. Hinn maðurinn, sem ætlað er dósentsembættið í sögu, er einnig talinn óvenjulegum gáfum gæddur og mjög vel að sér í mannfræði og í öðrum fræðum, og ætti því einnig að tengja hann við háskólann nú þegar. Mér þykir vænt um, að þetta frv. hefur fengið hér sæmilegan byr, og vonast til þess, að það verði samþ., en það þýðir hins vegar ekki að láta sér detta í hug annað en að það, sem þetta frv. fer fram á, sé aðeins áfangi. Við verðum að búa vel að háskólanum, okkar æðstu menntastofnun, ef við ætlum lífi að halda, og nota okkur hina frámunalegu bókhneigð þjóðar vorrar til þess að gera hana fremsta allra þjóða í því að vera vel að sér. Menn, sem hafa verklegar framkvæmdir með höndum, verða þess fljótt varir, hvort vel menntaður maður er í hverju rúmi eða ekki, og oft hef ég heyrt verkstjóra tala um, að ólíkt sé að kenna þeim manni verk, sem er vel menntaður, eða þeim, sem er fáfróður. En þótt það sé ágætt, að ekki sé horft í kostnað við að mennta almenning, ber okkur ekki að gleyma því, að hátindur menningar og vísinda verður einnig að vera áberandi og vel til hans vandað, og verður því háskóli vor að uppfylla þau skilyrði. Ég sakna þess einna mest í þessu frv., að mér finnst óþarflega fátt fram tekið í því, en það er eins og hv. þm. Dal. sagði og ég get tekið undir, að bezt er að taka þessi mál í áföngum. Ég held, að við háskólann þurfi að vera fleiri tegundir af kennurum; ég held t.d., að í háskólalögunum sé alls ekki gert ráð fyrir lektorsembætti. Það væri hins vegar mjög eðlilegt, að slíkt embætti væri hér við háskólann, og gæti sá maður, sem því gegndi, verið öðrum kennurum til styrktar og kennt nokkuð, þannig að gagn yrði að hans fróðleik, en gæti auk þess búið sig undir frekara embætti.

Er ekki dr. Björn Guðfinnsson lektor við Háskólann?

Ég held, að það embætti sé ekki í háskólalögunum. Það væri mjög hentugt að hafa slíkt embætti í norrænudeildinni, sem gerði þeim manni mögulegt að stunda sín fræðistörf, jafnframt því, sem skólinn gæti notið fróðleiks hans með kennslu. Einnig væri hugsanlegt að setja inn í háskólalögin ákvæði um „extraordinaire“ kennara, þegar um er að ræða einstaka menn, sem kæra sig ekki um fast embætti við stofnunina, heldur gert ráð fyrir að skapa slíkum mönnum aðstöðu til þess að vera tengdir við háskólann á þennan hátt. Mundu þeir auka hróður stofnunarinnar fyrir fræði- og vísindastörf sín og um leið verða nemendum að gagni. Mætti t.d. nefna Bjarna Sæmundsson og dr. Hannes Þorsteinsson. - Er það því von mín, að hæstv. Alþ. og háskólaráð verði samhent um að greiða veg þessarar stofnunar sem bezt.



Herra forseti. Ég gleðst yfir þeim undirtektum, sem frv. þetta fær í þessari d.; og sé, að fjölgun kennaraembætta við heimspekideildina fær góðar undirtektir og að ekki er nema sjálfsagt að lögfesta dósentsembætti í viðskiptafræðum. Það er sérstaklega eitt atriði, sem ástæða er til að skýra örlítið frá, og er það viðvíkjandi þrem prófessorum í verkfræðideild. Einn þm., hv. þm. Dal., virðist reyndar leggja móti því, að stofnun þessara embætta fari fram nú að þessu sinni, hann vill heldur taka málið í fleiri áföngum. Það er að vísu rétt hjá honum, að þessi deild var stofnuð eftir að styrjöldin skall á, þar sem þess var þá brýn nauðsyn. Síðan árið 1940 hefur verið haldið uppi kennslu í deildinni, en aðeins sem stundakennslu, og hygg ég, að reynslan hafi nú sýnt okkur eftir þennan stutta tíma, að full ástæða sé til þess, að þetta nám fari fram hér heima. Það er að vísu rétt, sem hv. þm. S.–Þ. sagði, að það eru ekki aðeins stúdentar, er stunda hér fyrri hluta verkfræðináms, sem um er að ræða, heldur er nú verið að taka hér upp framhaldsnám í einni grein verkfræðinnar, byggingarverkfræði. Í henni stunda nú 7 stúdentar nám, 14 eru í yngri deild, og 6 tóku fyrri hluta próf á s.l. vori. Það eru því alls 27 stúdentar, sem nám stunda í verkfræði, en þar af stunda sjö stúdentar framhaldsnám í byggingarverkfræði, eins og áður er sagt, og um þá hefur ágreiningur risið innan háskólans. Menn greinir ekki á um, að hér skuli stofna deild, sem útskrifi stúdenta frá fyrri hluta verkfræðináms, en menn greinir hins vegar á um, hvort framhaldsnám skuli vera látið fara fram hér á landi eða hvort stúdentar sigli til framhaldsnáms. Meiri hluta verkfræðinganna þótti rétt að taka eina grein verkfræðinnar út úr, sem sé byggingarverkfræði, og útskrifa fullkomna byggingarverkfræðinga frá henni. En þeir hinir sömu verkfræðingar, sem eindregið mæla með framhaldsnámi í byggingarverkfræði, segja jafnframt, að það sé allt of lítið að hafa ekki nema þrjá prófessora í verkfræðideild, þar sem tveir kenna fyrri hlutann, en aðeins einn síðari hlutann, og álíta, að það þurfi tvo til að kenna fyrri hlutann og þrjá hinn síðari. Okkur þykir því rétt, meðal annars vegna þessa ágreinings um framhaldsnámið, að fara að þessu sinni ekki lengra en að stofna aðeins þrjú prófessorsembætti við verkfræðideildina og láta það ráðast síðar, hvort menn verði sammála um framhaldsnám byggingarverkfræðinnar hér á landi. Viðvíkjandi nauðsyn þess að útskrifa byggingarverkfræðinga er óþarfi að fara mörgum orðum. Um það atriði hljóta allir að vera sammála, því að einmitt á þessu sviði vantar okkur menn. Það er sannað mál, að okkur vantar að minnsta kosti 20–30 byggingarverkfræðinga, nokkra í Reykjavík, og auk þess í hvern kaupstað úti um land, svo að það er einmitt þessi grein verkfræðinga, sem við verðum nú að leggja áherzlu á að fá útskrifaða. Hv. þm. S.-Þ. vék að því, að einn af þeim mönnum, sem ætlað væri prófessorsembætti í verkfræðideild, vildi alls ekki taka það starf að sér, og hefði hann ekki vitað um, að það væri honum ætlað. Mun hv. þm. hér eiga við Trausta Ólafsson efnafræðing, en annars er hér um misskilning að ræða. Að vísu hefur Trausta ekki verið ljóst, að hans yrði sérstaklega getið í sambandi við þetta frv., en hann vissi að öðru leyti um allan undirbúning og fyrirætlanir, sem voru í sambandi við þessi mál. Háskólaráð taldi ekki rétt, að verkfræðideild yrði stofnuð með færri en þrem prófessorum við hana, enda held ég, að reglan sé sú, að ekki sé stofnuð deild með færri en þrem prófessorum. Nú er Trausti Ólafsson kennari í efnafræði við læknadeild, jafnframt því sem hann stundar störf við atvinnudeildina, og þótti ýmsum eðlilegra, að hann yrði prófessor við læknadeild en einn af þrem prófessorum við verkfræðideild. Háskólaráði hefur hins vegar fundizt réttara, að Trausti Ólafsson yrði einmitt einn af þrem prófessorum við verkfræðideild, að minnsta kosti fyrst um sinn, þangað til komizt yrði að niðurstöðu um annan kennara við þessi störf. Auk þess er af þessu sparnaður, sem sést af því, að ef Trausti yrði einn af þrem prófessorum við verkfræðideild, þá er ekki um nýtt starf að ræða, þar sem hann hefur nú þegar svipuð laun við atvinnudeildina og hann mundi hafa, ef hann yrði skipaður prófessor við verkfræðideildina. Kostnaðarauki við að hafa stundakennara eins og nú er, er mjög lítill, og er reiknað út í frv., að hann sé aðeins 3000 krónur. Ég held því, að öllu athuguðu, að rétt sé að fara að till. háskólaráðs og stofna að þessu sinni verkfræðideild með þeim þrem prófessorum, sem hér er gert ráð fyrir, en bíða eftir því, hvort samkomulag næst um framhaldsdeild í byggingarverkfræði eða ekki.



Herra forseti. Ég vildi mega beina því til hæstv. forseta, hvort hann sjái sér ekki fært að fresta að sinni, að mál þetta verði tekið til 3. umr. í deildinni. Ástæðan fyrir þessu er sú, að heilbr.- og félmn. flytur hér á sérstöku þskj. frv. til l. um stofnun prófessorsembættis í heilbrigðisfræði í læknadeild Háskóla Íslands. Fundur hefur verið haldinn í dag hjá heilbr.- og félmn. um frv. þetta, og mælir hún með samþ. þess. Ef samþ. verður að taka þetta til 2. umr., færi bezt á því að fella það inn í frv. um breyt. á háskólalögunum, sem hér hefur verið til umr. í dag, og fresta þess vegna að taka það mál til 3. umr., þangað til séð verður, hvernig þetta nýja frv. heilbr.- og félmn. færi við 2. umr. Nál. heilbr.- og félmn. kemur á morgun, svo að þetta ætti ekki að tefja málið. Um það frv., sem hér liggur fyrir, skal ég fátt segja, en ég get hins vegar ekki neitað því, að mér finnst þessir áfangar, sem hér er talað um að teknir verði með þessu frv., nokkuð stórir, og satt að segja er ég ekki alveg viss um, að ástæða sé til þess að gera svona miklar breytingar nú þegar, eins og hér er lagt til. Samkvæmt þessu frv. er gert ráð fyrir, að lögfest séu 2 dósentsembætti í viðskiptafræðum, 2 dósentsembætti við heimspekideild og enn fremur 3 prófessorsembætti í verkfræðideild, þannig að um er að ræða að lögfesta 7 fullkomin embætti við háskólann. Til viðbótar mætti svo nefna stofnun prófessorsembættis í heilbrigðisfræði í læknadeild, sem verður þá áttunda embættið. Þá er og uppi allmikil hreyfing um það meðal kennimanna að stofna eitt dósentsembætti til viðbótar í guðfræði, sem ég veit ekki, hvort till. koma fram um núna, þar eð mér er ekki kunnugt um, hvort frá þessu er fyllilega gengið. Auk þess má og benda á, að menntmn. hafa borizt till. frá kennurum verkfræðideildar háskólans, um að þeir telji þörf á að skipa fleiri fasta kennara í verkfræðideild en lagt er til í frv. Ég get ekki neitað því, að mér finnst kenna nokkurs stórhugar um þessar framkvæmdir, nema þær séu mjög aðkallandi. Um dósentsembættið í hagfræði er það að segja, að mér finnst eðlilegt að taka það upp. Sama er að segja um framlög til norrænudeildarinnar. Það er sjálfsagt að skera þau ekki við nögl. Við verðum að stuðla að því að gera hana sem fremsta á sínu sviði. Að því er verkfræðideildina snertir er ég ekki eins viss um, að ráðast eigi í þær framkvæmdir, sem farið er fram á viðvíkjandi henni. Hv. frsm. telur, að þótt þetta verði gert, sé því ekki þar með slegið föstu, að tekin verði upp fullkomin kennsla í byggingarverkfræði, þannig að hún verði fyllilega sambærileg við þá kennslu, sem fram fer í öðrum háskólum. En samkv. bréfi kennara háskólans virðist þó gert ráð fyrir því. Það má segja, að kennsla í þessari grein sé á byrjunarstigi, og fæ ég ekki séð, að við getum með þeim kennslukröftum, sem við höfum yfir að ráða, veitt þeim verkfræðingum, sem útskrifast, eins fullkomna menntun og þörf er á, til þess að þeir standi jafnfætis verkfræðingum frá öðrum háskólum. Mér er sagt, að slíkt sé ógerningur nema kennurunum sé fjölgað stórkostlega. Ég mun fylgja þessu frv. til 3. umr., en ég vil taka það fram í fyrsta lagi, að mér virðist mjög vafasamt, að um fullkomna kennslu geti verið að ræða með þeim starfskröftum, sem við eigum nú yfir að ráða, og í öðru lagi finnst mér mjög vafasamt að stofna þrjú prófessorsembætti til að framkvæma þá kennslu, sem nú fer fram við skólann.



Herra forseti. Það hefur komið fram nokkur misskilningur í sambandi við þetta frv. Þeir hv. þm., sem talað hafa, virðast sammála um, að rétt sé að lögfesta 2 dósentsembætti við heimspekideildina. En þeir virðast vera í vafa um, að rétt sé að stofna verkfræðideild með 3 prófessorum. Ég álít, að aðalefni þessa frv. sé stofnun verkfræðideildar. Ég álít það alveg óhjákvæmilega nauðsyn. Ég er sammála um myndun dósentsembættanna við heimspekideildina og um dósenta í viðskiptafræðum. Hér er ekki um neina nýja starfsemi að ræða. Frv. gerir ráð fyrir 3 prófessorum, sem annist kennslu undir fyrri hluta próf í verkfræði. Háskólinn getur nú útskrifað byggingarverkfræðinga og er þegar byrjaður á því. En spurningin er, hvort við eigum að leggja niður kennslu í verkfræði. Það er sýnt fram á í greinargerðinni af háskólaráði, að kostnaðarauki við stofnun hinna þriggja prófessorsembætta er aðeins 3000 krónur, borið saman við þá stundakennslu, sem farið hefur þar fram. Ef hv. þm. vildu gera sér það ómak, gætu þeir sannfærzt um, að ekki eru mikil líkindi til, að hægt verði að halda kennslu áfram í þessum greinum, ef það ástand, sem nú ríkir, verður látið haldast áfram. Hv. þm. Dal. sagði, að sér fyndist þetta stórt stökk og ekki væri ástæða til að gera alla þessa menn að prófessorum. En hér kemur í fyrsta lagi ekki til greina dósentsembætti, því að kennsla sú, er um ræðir, er við hæfi prófessorsembættis. Verkfræðilega menntaðir menn eru svo eftirsóttir í okkar þjóðfélagi, að ekki er hægt að fá þá til kennslu fyrir minna en prófessorslaun. Ég á erfitt með að skilja, að nokkur hv. þm. vilji láta leggja þessa kennslu niður. Verkfræðinga vantar okkur, og helzt nú, þegar mjög er takmarkað, sem menn geta stundað þetta nám erlendis vegna styrjaldarinnar. Það þarf því að komast í fast horf, til þess að fyrri hluta próf í þessari grein fáist tekið , gilt erlendis. Það er þegar tekið gilt í Ameríku. Ég get varla skilið, að menn geti ekki verið á eitt sáttir um, að þessi kennsla eigi að halda áfram, en það er ekki hægt nema þessi embætti séu stofnuð. Hitt er hægt að deila um, hvort halda eigi áfram að kenna byggingarverkfræði. Ég geri ráð fyrir, að ef til vill verði hægt að útskrifa þá, sem nú stunda nám, án þeirra breytinga á kennslukröftum, sem um ræðir í þessu frv. En til þess að hægt verði að halda þessari kennslu áfram þarf fimm kennara í verkfræði. Ég hygg, að flestir verkfræðingar séu þeirrar skoðunar, að halda beri kennslunni áfram og heppilegt sé fyrir íslenzka verkfræðinga að hafa stundað nám hér heima. Hér hafa þeir tækifæri til að kynnast íslenzkum verkefnum. Hitt er annað mál, að nauðsynlegt mundi vera fyrir þessa verkfræðinga að fullkomna sig erlendis, eins og t.d. lækna. Ég vil hins vegar ekki leggja til, að tekin verði fleiri embætti inn í þetta frv., því að á þessu stigi gæti það orðið til þess að spilla fyrir málinu og að frv. næði ekki fram að ganga. Hv. þm. S.-Þ. hefur borið fram brtt. um að hækka tölu kennaranna úr 3 í 4. Þessi hækkun mundi ekki verða fullnægjandi, ef þessir föstu kennarar ættu að annast alla kennslu. Sé ég því ekki ástæðu til, að þessi brtt. verði samþ. Áður en afráðið verður að setja fastakennara í byggingarverkfræði, þarf að fara fram frekari athugun og frekari reynsla að fást í þessum efnum, til þess að menn verði sammála um það, eins og nauðsyn þess að halda áfram kennslu undir fyrri hluta próf.



Herra forseti. Ég skal taka það fram, að allt, sem ég ætla að segja, er í fullu samræmi við það, sem sagt hefur verið fyrr um þetta mál. En af því að þetta er stórt mál, vil ég láta það heyrast, að ég hef ekki fylgt því með hangandi hendi, heldur af miklum áhuga. Þegar talað er um, að þetta sé stórt spor, það þurfi að taka þetta í áföngum, flýgur mér í hug atvik úr sögu háskólamálsins, þegar stórt spor var stigið, en það er ekki með þessu frv., heldur með stofnun háskólans. Það var stórt og djarft spor. Það er þegar fyrir löngu orðið ljóst, að ekki er hægt að einskorða háskólanám við guðfræði, læknisfræði og lögfræði. Þessar greinar komu fyrst. Síðar kom viðskiptafræði og svo verkfræðideildin. Hún var stofnuð af nauðsyn, vegna ófriðarins. Ég verð að taka undir það með þeim hv. ræðumönnum, sem hér hafa talað á undan mér, að það er sjálfsagt að efla norrænudeildina, efla sjálfa fræðadeildina sem allra mest. En þann hugsunarhátt, að ekki sé nauðsynlegt að stofna hér fullkomna verkfræðideild, skil ég ekki. Þróun síðustu ára heimtar stöðugt meiri verklega þekkingu, og við verðum því að koma á fót fullkominni verkfræðideild, sem getur útskrifað þá verkfræðinga, sem þjóðfélagið þarfnast. Menntun þeirra þarf að fara fram hér á landi. Staðhættir landsins krefjast þess, að þeir fái sérstaka íslenzka þekkingu í þessum efnum. Hana fá þeir bezta hér heima á Íslandi, og hún á bezt heima hér á landi. Ég vil geta þess til samanburðar, að til þess að geta haft marga kennara í norrænum fræðum þurfa undirstöðurnar að vera lagðar á vettvangi raunveruleikans. Svo er það eitt, sem veldur því, að ég held, að rétt sé að fylgja frv., en það eru meðmæli háskólaráðs. Ef ekki er hægt að taka tillit til þeirra, er líka hægt að véfengja starf háskólans. Mér dettur ekki í hug, að þessir menn vilji baka ríkissjóði aukin útgjöld nema fyllsta nauðsyn sé til þess. Meðal þessara manna eru prófessorar í læknisfræði. Ef við getum trúað þeim fyrir að krukka í okkar vesæla kropp, getum við eins treyst þeim í þessu efni. Það liggur skýlaust fyrir, að framgangur þessa frv. er hin mesta nauðsyn, og vil ég ekki leggja stein í götu þess með því að flytja brtt. við það, með því líka að þingtíminn styttist nú óðum.