Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Þetta frv. fór hjeðan úr deildinni yfirlætislaust og óbrotið, og fór fram á 4 þingmenn fyrir Reykjavík. En háttv.Ed. hefir nú bætt við 5. þingmannsefninu, og er enginn þess dulinn, að áhrifa Reykvíkinga hefir gætt þar, og er það sönnun fyrir því, sem jeg og aðrir hjeldu fram um það efni, er málið var rætt hjer í deildinni um daginn. Bæjarbúar hafa sent sendinefnd á fund þingsins, og hefir niðurstaðan orðið sú, að háttv.Ed. hefir fært tölu þm. Reykjavíkur upp í 5, en jeg vil ekkert um það segja, hve mikinn þátt sendinefndin hefir átt í því. En háttv.Ed. hefir gert þetta að nokkru leyti í eiginhagsmuna skyni, því hún ætlaði sjer þann, sem við bættist, og hún hefir verið svo áköf, að hún hefir ekki hlíft stjórnarskránni, því þar stendur, að 8 menn skuli kosnir úr sameinuðu þingi til Ed.Háttv. þm. Mýra (P. Þ.) hefir viljað bjarga stjórnarskránni, en hann hefir með því gert háttv.Ed. ógreiða, því hann vill, að maðurinn nýi bætist við þessa deild. Jeg ætla ekki að fara út í málið sjálft. Það hefir verið rætt svo hjer áður, að frekari umr. verða að eins endurtekningar. Jeg held enn þá við þær ástæður, sem jeg hefi flutt fram í þessu máli, og sama er um meiri hluta nefndarinnar að segja. Hann hefir leyft sjer að koma með brtt. á þgskj. 156, þess efnis að setja frv. í sama form og áður. Jeg vona, að þeir, sem greiddu atkvæði með því síðast, verði einnig til þess nú, en annars má marka áhrif Reykvíkinga á atkvæðagreiðslunni, því hún var ljós síðast, og ný rök hafa ekki komið fram, sem hefðu getað breytt skoðunum háttv.þm.

Jakob Möller Jeg vil ekki stofna til langra umr. að þessu sinni. Jeg veit ekki, hvort háttv. deildarmenn hafa lagt fullan trúnað á það við síðustu umr., að Reykvíkingum væri það alvara, að halda kröfum sínum til streitu, en nú geta þeir ekki verið í vafa lengur. Því hefir verið komið til leiðar, að frv. var breytt í hv.Ed. og það sent hingað aftur, þó að öllum væri ljóst, að það mundi ekki vera með öllu hættulaust. Mjer skildist á háttv.frsm. (Þór. J.), að hann furðaði sig á festu Reykvíkinga, en jeg skil ekki, að nokkrum manni geti þótt það undarlegt, þótt þeir vilji ekki láta traðka rjetti sínum. Þeir hafa nú snúið sjer til þingsins í því trausti, að það mundi ekki virða einróma kröfu þeirra algerlega að vettugi. Er þá að eins eftir að vita, hvernig þingið verður við því. Það hafa engin rök verið færð gegn því, að Reykjavík ætti rjettmæta kröfu til 5 eða 6 þingmanna, hvort sem miðað er við fólksfjölda eða annað. Jeg veit ekki til, að þetta hafi verið dregið í efa, nema af háttv.frsm. (Þór. J.). Hann benti á það, að hver hreppur kysi að eins einn mann í sýslunefnd, án tillit til stærðar eða fólksfjölda eða atvinnuvega, og var það vel valið dæmi af honum, því að hreppapólitíkur kennir mjög í ræðum hans um þetta mál. En það eru ekki allir hv.þm., sem vilja láta stjórnast af hreppapólitík, og fyrir þeim sannar þessi samanburður ekki neitt. Annars skýtur háttv.þm. yfir markið með þessari röksemdafærslu, því að mörg kjördæmi kjósa, eins og kunnugt er, 2 menn á þing, en enginn hreppur nema einn mann í sýslunefnd. Ef hreppadæmið ætti að vera hliðstætt, þá ætti ekkert kjördæmi að kjósa nema 1 þingmann. Kjördæmi háttv.frsm. (Þór. J.) sjálfs, Húnavatnssýsla, hefir fleiri en einn þingmann, einmitt vegna þess, að það er eitt af hinum stærri og fjölmennari kjördæmum landsins og nýtur þannig fólksfjölda síns. Er með því sýnt, að aldrei hefir verið farið eftir sömu reglu um alþingiskosningar og sýslunefndarkosningar. En ef farið er eftir fólksfjölda, þá á Reykjavík heimting á 6 þingmönnum, ekki síður en Húnavatnssýsla á 2. - Enn má sýna það með dæmum, þrátt fyrir fullyrðingar háttv.frsm. (Þór. J.), og þvert ofan í þær, að kjördæmaskipun hefir verið hagað eftir atvinnuvegum. Eða hvers vegna voru kaupstaðirnir Seyðisfjörður, Akureyri og Ísafjörður gerðir að sjerstökum kjördæmum! Auðvitað vegna þess, að þeir áttu annara hagsmuna að gæta, vegna atvinnuvega sinna, en kjördæmin, sem þeir voru áður í sambandi við. Þá hafa andmælendur hengt hatt sinn á það, að fleiri kjördæmi sjeu afskift en Reykjavík. En það er algerlega óleyfileg röksemdafærsla að halda því fram, að Reykjavík eigi að gjalda þess og þess vegna að halda áfram að vera verst sett. Þeir, sem finna til þess, að mörg kjördæmi eru órjetti beitt, ættu að verða fyrstir til að laga eitthvað, ef þess er kostur. Auk þess má geta þess, að landbúnaðarsveitirnar eru í heild sinni betur settar í þessu efni en aðrar, og gerir því ekki eins mikið til, þótt einhverjar ójöfnur sjeu á milli þeirra innbyrðis. Því verður ekki mótmælt, að Reykjavík á sjerstakra hagsmuna að gæta á þingi, og á hún því fremur heimtingu á því að hafa eins mikið atkv. um landsmál og önnur kjördæmi, og það er þeim hættulaust, því að hagsmunir Reykjavíkur koma yfirleitt ekki í bága við hagsmuni þeirra. Háttv. andmælendum frv. er eins ráðlegt að hætta alveg að reyna að færa rök fyrir sínu máli. Þeir vita það fyrirfram, að það tekst ekki. Málið er svo einfalt, að það er ekki um að villast, hvorum megin rjetturinn er. Þeir háttv.þm., sem greiða atkv. á móti frv., vita það, að þeir eru að traðka skýlausum rjetti Reykjavíkur og fremja ofbeldisverk, og þeir verða að geta horfst í augu við samvisku sína og viðurkenna það hátt og í hljóði og standa hreinskilnislega við atkvæði sitt frammi fyrir Reykvíkingum og sínum eigin kjósendum. Það er vitnað í það, að margir þm. sjeu búsettir í Reykjavík. Það er satt, en hvaða gagn er Reykjavík að því? Ef háttv.þm. gætu bent á dæmi þess, að þeir þm., sem búsettir eru í Reykjavík, hafi dregið hennar taum, þá gæti verið vitglóra í þessum framslætti, en meðan svo er ekki, þá getur þessi „ástæða“, sem háttv. andmælendur leyfa sjer að benda á, ekki átt kröfu til þess að vera tekin til greina. Hjer í deildinni eru margir hv.þm. búsettir í Reykjavík, en kosnir af öðrum kjördæmum, og að eins einn - segi og skrifa einn - þeirra greiddi atkvæði með ótvíræðum rjetti hennar til þingmannafjölgunar, en 2–3 úr öðrum kjördæmum. Á því má nokkuð marka um það, hve mjög þessir „búsettu“ þingmenn Reykjavíkur bera hag hennar fyrir brjósti! Háttv. þm. mega vera sannfærðir um það, að Reykvíkingum er full alvara að halda málinu til streitu. Um þessa kröfu hafa sameinast andstæðir flokkar í bænum, sem annars geta aldrei fylgst að málum, og jeg vil benda á það, að annar flokkurinn gerir það áreiðanlega ekki í hagsmunaskyni. Ef þingmennirnir verða 5, þá verður það til þess, að minni hluta flokkurinn, sem undir varð í kosningunum í haust, getur komið að einum þingmanni. Meiri hlutinn „græðir“ það eitt á fjölguninni, að andstæðingarnir geta þá komið að manni. Hann er því að vinna á móti hagsmunum sínum, metur rjettlætið meira en flokka, er hann nú tekur höndum saman við minni hlutann um það, að halda kröfunni um fimta þingmanninn sem fastast fram, þrátt fyrir það, að öllum mátti vera augljóst, að málinu gæti verið nokkur hætta búin af því. Jeg vona, að háttv.þm. taki sjer dæmi þetta til fyrirmyndar, því þeim dylst það væntanlega ekki, að rjettlætið heimtar, að frv. sje samþ. óbreytt.

Sveinn Björnsson Það hafa mörg orð verið töluð um þetta mál við aðra umr., og gild rök hafa verið færð fyrir rjettmæti kröfu Reykjavíkur um að fá 5 eða 6 þingmenn. Jeg ætla að reyna að forðast að rifja upp eins mikið af þessum umr. og jeg kemst hjá. Háttv. þm. muna eflaust rökin og taka eflaust tillit til þeirra, eftir því sem þeim er unt, skoðana sinna vegna. Það hefir komið til orða á mörgum undanförnum þingum, að Reykjavík fengi fleiri þingmenn, og fáir háttv.þm. hafa gerst svo djarfir, að mótmæla því, að Reykjavík hefði rjett til þess, enda segir kjósendafjöldi, skifting atvinnuvega, gjöld Reykjavíkur í landssjóð, og það, að hún er höfuðborg landsins, svo til, að ekki er um að villast. Síðasta þing gerði ráð fyrir þessari fjölgun. Það setti í stjórnarskrána ákvæði um það, að kjósa mætti hlutfallskosningu í Reykjavík. Þetta er stjórnskipulegt loforð, og jeg vona, að þeir háttv.þm., sem sátu hjer í fyrra, ætli ekki að brjóta það, þótt það hafi heyrst á einum þm. eða svo, en hann hefir vonandi engin áhrif í þessu máli, enda gat hann ekki fært nein rök fyrir fullyrðingum sínum. Háttv. þm. ætla að reyna að halda þetta loforð, en þeir tylla svo tæpt, sem verða má. Þeir vita, að hlutfallskosningar geta ekki farið fram um færri en 2, og ætla þá að láta sitja við það minsta, sem hægt er að fjölga um. Jeg vona, að mönnum skiljist það, að umr. snúast ekki um það, hvort eigi að fjölga. Það er viðurkent. Um það er deilt, hvað menn vilja komast nálægt rjettlætinu. Fráfarandi stjórn hikaði ekki við að hafa það sæmilegt; hún hikaði ekki við að leggja til, að bætt yrði við 4. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.), sem þá var og nú er, heldur fast við þetta atriði. Hann hefir notið mests trausts þingsins til að fara með stjórn landsins, og það er einkennilegt, að þeir menn, sem treysta honum svo vel um það mikilvæga starf, skuli ekki virða óskir hans meira en raun ber vitni um í þessu efni. Hann lýsti því yfir, að hann legði áherslu á stjórnarfrv., en þessari deild þóknaðist að fara eins skamt og hugsanlegt var. Málið fór upp til háttv.Ed., og henni þótti of skamt farið. Hún breytti tölunni í 5, hefir líklegast þótt rjettast að hafa þá 6, en viljað rjetta út höndina til samkomulags. Málinu er þá þannig komið. Hjá fjölgun verður ekki komist, og nú er um tvent að velja fyrir þessa deild, annaðhvort að halda áfram að þrjóskast við rökum og rjettlæti og stíga í sama sporið, eins langt frá því, sem rjett er, og hún getur komist, eða taka í útrjetta hönd hv.Ed. Það ætti að vera óþarfi að benda á það, að stjórnskipulegt hlutverk Ed. er að halda aftur af, er að sporna við því, að Nd. gangi of langt. Deildin er líka gætin; það rjetta væri 6, en hún leggur til 5. Það má ekki líta á það í þessu sambandi, þó Nd. hafi verið svo langt frá því, sem henni bar að vera. Eðlilegt hefði verið, að hún hefði lagt með fjölgun upp í 6 þingmenn, og er þá afstaða Ed. eins og búast má við af gætnari deildinni. Mjer finst Nd. mega þakka hv.Ed. fyrir, að hún hefir gefið Nd. þetta tækifæri, og ætti hún ekki að láta það ganga sjer úr greipum, en taka í höndina. Á frv. hefir ekki orðið önnur breyting í hv.Ed. en að einni tölu hefir verið breytt, og svo gerð breyting á tölu þm. í deildunum. Um þá breytingu tala jeg seinna, en hina hefi jeg talað um; það er samkomulagsbreyting, og finst mjer sjálfsagt, að deildin fallist á hana. Þetta kemst nærri rjettlæti, að þingmannatalan sje 5, og með því mundu margra ára kröfur þagna. Jeg hefi tekið eftir því, að margir hafa litið svo á, að 2 þm. væri svo lítil úrbót, að vjer værum litlu bættari eftir. Hv. Ed hefir líka komið rjettilega auga á það, að þetta væri alveg ófullnægjandi. Það hefir komið hjer til tals, að hlutfallskosningin væri til þess að gæta rjettar minni hlutans. En nú vita þeir, sem hlutfallskosningum eru kunnugir, að minni hlutinn hjer er svo staddur, ,að hann fær ekki eins mikil rjettindi, ef þingmannatalan stendur á jafnri tölu. Þeir, sem vilja fjölga þingmönnunum um 3, vilja einmitt taka nægilegt tillit til minni hlutans. Og jeg vænti, að menn taki fult tillit til þessarar úrbótar, sem hv.Ed. hefir fundið. Jeg skal jafnframt geta þess, að það er ekki alveg þýðingarlaust, hvort kjósendur í Reykjavík hafa ástæðu til þess að vera óánægðir yfir úrslitum þessa máls eða ekki. Eins og vjer vitum, hefir verið töluverður rígur milli kaupstaðarbúa og sveitamanna, og sumir hafa orðið til að ala á honum. Og jeg veit, að synjun þessa máls mundi ekki draga úr honum. Jeg veit, að sumir líta svo á, að mótþróinn gegn þingmannafjölgun Reykjavíkur eigi rót sína að rekja til þessa rígs. Þetta tel jeg mjög óheppilegt. Jeg tel hitt miklu betur farið, að gert sje sem mest að því að uppræta þennan kala. Og þess skal getið, að Reykjavík yrði sannarlega ekki of vel sett, þótt hún hefði 5 þingmenn, því að oss telst svo til, að að eins eitt kjördæmi mundi samt sem áður ver sett. Mjer þótti leitt, að hv.frsm. (Þór. J.) skyldi láta sjer þau orð um munn fara, að Ed. hefði orðið hjer fyrir áhrifum, sem væru á takmörkum góðs og ills, og sannaðist þar með ástæðan gegn því að fjölga þingmönnunum eftir höfðatölu. Nú vil jeg spyrja: Höfum við þm. Reykjavíkur beitt þessum áhrifum? Jeg neita því. Jeg hefi yfirleitt reynt að gera grein fyrir mínu máli með því að nota málfrelsi mitt hjer í deildinni. Öðrum áhrifum hefi jeg ekki beitt. - En ef þetta er rjett, að hjer sje um svo hættuleg áhrif að ræða, þá væri vitanlega rjettast, að Reykjavík hefði engan fulltrúa á þingi. Hún ætti þá að geta komið öllum sínum málum fram eftir sem áður. En jeg fæ ekki skilið, hvernig hægt er að segja, að það vegi upp á móti þessum áhrifum, hvort fulltrúar Reykjavíkur verða einum fleiri eða færri. Jeg skal ekki fara langt út í þá sálma, að skipun Ed. færi í bága við 26. gr. stjórnarskrárinnar, ef þessi breyting yrði samþykt. Jeg hygg, að það sje í fullu samræmi við stjórnarskrána, að 15 þingmenn eigi sæti í Ed. Þingmannatölu þessarar deildar má breyta með lögum. Þó að gert sje ráð fyrir, að 6 þingmenn þessarar deildar skuli vera kosnir hlutfallskosningu, þá stjórnast það ákvæði af ákvæðinu, sem á undan er komið. Hjer er alls ekki um stjórnarskrárbrot að ræða. En af því að brtt.hv.þm. Mýra. (P. Þ.) skýrir þetta nánar. þá er rjett að samþykkja hana. Jeg vænti þess, að hv. þingdeildarmenn láti að eins stjórnast af rólegri athugun er þeir fella úrskurð um þetta mál, en láti ekki stjórnast af tilfinningum nje hinu, að einhverjir kunni að hafa haft áhrif á þá.

Gunnar Sigurðsson Það er nú komið fram, að mín skoðun hefir verið rjett sú, að láta enga breytingu verða á þingmanna skipuninni fyr en kjördæmaskipunin væri öll endurskoðuð. Menn verða að sjá það, að það eru fleiri kjördæmi en Reykjavík, sem eiga heimtingu á fleiri þingmönnum, t. d. Hafnarfjörður og Árnessýsla Jeg verð þess vegna að halda fast við þá skoðun mína, að kjördæmaskipunin verði sem fyrst endurskoðuð, og þá mundi Reykjavík fá 5 eða jafnvel 6 þingmenn. En ef þingmönnum Reykjavíkur verður fjölgað um 2–4 að þessu sinni, þá treysti jeg ekki sanngirni sumra þingmannanna. sjerstaklega ekki þm. Reykjavíkur, til þess að láta önnur kjördæmi fá þá þingmannatölu. er þeim ber eftir sama mælikvarða.

Pjetur Þórðarson Jeg skal ekki fara út í þá sálma, hvort Reykjavík á meiri eða minni rjett til þingmannafjölgunar, en hitt er víst, að mikill meiri hluti þingmanna vill, að þingmönnunum verði fjölgað. Hitt er ágreiningsefni, hversu mörgum þingmönnum á að bæta við. Og það kom fram í deildinni um daginn, er málið var hjer til 1. umr., að margir vildu bæta við 2 þingmönnum. Jeg minnist þess ekki að færðar hafi verið fram neinar verulegar ástæður móti því, að Reykjavík fengi 3 þingmenn í viðbót. Jeg hefi ekki heyrt á ræðum þm., að það gæti haft neinar skaðlegar afleiðingar. Jeg verð að segja það, að við getum tekið máli þessu rólega, því að það skiftir í sjálfu sjer litlu máli fyrir deildina, hvort þingmönnunum verður fjölgað um 2 eða 3. Að þessu leyti get jeg látið mjer liggja það í ljettu rúmi, hvort verður ofan á. En þó hallast jeg heldur að breytingu Ed., að því leyti, er þingmannafjölgun snertir. Aftur á móti tel jeg það koma í bág við síðustu málsgrein 26. greinar stjórnarskrárinnar að fjölga þingsætum Ed. Og að því lýtur brtt. mín á þgskj. 151., að færa þetta í lag, ef þessi hv. deild vildi bæta við 3. þm., því þá leið, að fjölga þm.Ed. um leið og þm., kosnum hlutbundnum kosningum, er fjölgað, verð jeg að álíta ósamrýmanlega áður nefndri stjórnarskrárgr. En mjer heyrist á sumum hv.þm., að þetta skifti í sjálfu sjer ekki svo miklu máli að deilandi sje um. En jeg álít, að svona beri að skoða þetta atriði, og því sje nauðsynlegt að breyta þingmannatölunni í þá átt, sem hjer er farið fram á. Þó hefði jeg heldur kosið að heyra skoðun hæstv. forsætisráðherra á þessu atriði, áður en jeg held því frekar til streitu, að breyting þessi sje nauðsynleg. Annars er þetta víst atriði, sem deila má um, hvort sem menn eru lögfræðingar eða ekki. En jeg álít nauðsynlegt að breyta þessu í þá átt, sem brtt. mín fer fram á.

Pjetur Jónsson Mjer líst svo á, að frv. þessu verði siglt í strand og að Reykjavík eigi bæði beinan og óbeinan þátt í því, af því að hún hefir með svo miklum ofsa fylgt því fram, að þingmannatalan fari eftir kjósendatölunni. Jeg hjelt því fram áður, að það væri ástæðulaust að fara fram á svo mikið, meðan jöfnuður kæmist ekki á í þessu efni í öðrum kjördæmum. En þó að jeg hjeldi því fram, að Reykjavík mætti vel hlíta við 4 þingmenn meðan svo stæði, þá þykir mjer engin veruleg ósanngirni í, þó þeir verði 5. Jeg vil ekki setja málið í strand og mun því geta greitt atkvæði með frv. eins og það kemur frá Ed. Það var líka annað, sem hefir áhrif á skoðun mína í þessu máli. En það er, að jeg álít heppilegt, að höfð sje oddatalan, og sjerstaklega kemur það sjer vel, þegar kosið verður næst, því að hlutfallskosning á 2 þingmönnum nýtur sín ekki. En með oddatölunni nytu flokkarnir sín betur, og það álít jeg mikils virði.

Forsætisráðherra. (J. M.) Jeg vil skírskota til ræðu hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.), og vona jeg, að hv. deild láti sannfærast um það, að ekki sæmir annað en að samþ. frv. eins og það nú er. Jeg vil leggja sjerstaka áherslu á það, sem hv.þm. S.-Þ. (P. J.) sagði, að með því að bæta við 3 þm. njóta flokkarnir sín, annars ekki. Og ef Reykjavík fær nú þessa viðbót, býst jeg við, að hún láti sjer hana nægja um nokkuð langan tíma. Annars hjer áreiðanlega ekki tjaldað nema til einnar nætur. Það getur heldur ekki skift miklu máli fyrir þingið, hvort bætt er við 2 eða 3 þm., úr því bætt er við, og á það að líta, að með 2 eru Reykvíkingar harðóánægðir, en sætta sig hins vegar við 3.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg ætla að vera stuttorður, enda finst mjer þess full þörf. Hv. 2. þm. Reykv. (Jak. M.) tók það fram, að jeg mundi hafa litið svo á, að þetta væri ekki alvara Reykvíkinga, en nú væri það fram komið, svo ekki yrði efast um það lengur. En jeg verð að segja það, að jeg hefi aldrei efast um, að svo væri; jeg hefi frá því fyrsta fundið, hve miklu kappi var beitt í málinu. Hv. þm. (Jak. M.) talaði um, að ef þetta næði fram að ganga, svo sem til væri ætlast, væri engin hætta á ferðum fyrir landið.  (Jak. M.: Nei, jeg sagði, að málinu væri hætt)  . Það lá töluverður þungi í þessu hjá hv.þm. (Jak. M.), en ekki vil jeg samt skilja það sem hótun, þótt maður hafi fengið að heyra ýmislegt undanfarið. Þá sagði sami hv.þm. (Jak. M.), að skynsamleg rök hefðu ekki verið færð gegn því, að Reykjavík ætti ekki kröfu til 5 eða 6 þm. Jeg tók það fram, að kjördæmaskifting landsins hefði alls ekki verið bygð á fólksfjölda í fyrstunni, hún hefði beinlínis verið bygða á hjeraðaskipun; það var sama, hvernig atvinnuvegum íbúanna var háttað, það voru settir einn eða tveir þm., álitið rjett, að lítið kjördæmi hefði einn þm., stærra kjördæmi tvo. Það er því gersamlega rangt, að engin rök hafi verið færð í þessu efni. Ef það eru ekki rök að vísa til, hvernig hagað er kjördæmaskipun á landinu, og sýna fram á, að hjer er verið að fara inn á áður óþektar brautir, sem sje að láta fólksfjölda einan ráða, þá fæ jeg ekki sjeð, hvað eru rök. Rökþrotin eru einmitt hjá hv. 2. þm. Reykv (Jak. M.), því að hann hefir ekki fært rök fyrir því, hvers vegna aðrar reglur eigi að gilda fyrir hina hluta landsins en Reykjavík. Heldur hv.þm. (Jak. M.) t. d., að það hafi verið kjósendafjöldinn á Seyðisfirði, sem olli því, að hann var gerður að sjerstöku kjördæmi? Jeg held ekki, heldur var það sú ástæða, eins og jeg hefi drepið á, að kaupstaðurinn er sjerstakt hjerað með sjerstakri hjeraðsstjórn, og þótti því sanngjarnt, að hann hefði einnig fulltrúa á þingi. Þetta nægir til að sýna rjettmæti þess, er jeg hefi haldið fram, að það er miklu fremur hjeraðsskipun en kjósendafjöldi, sem ráðið hefir kjördæmaskiftingunni. Þetta kalla jeg rök, hvað sem öðrum finst, og meðan þessi meginregla gildir hjá oss um kjördæmaskipunina vil jeg ekki fjölga þm. Reykv. meira en í 4. Ef meiri breyting á að verða á þm. höfuðstaðarins, þarf að endurskoða kjördæmaskiftinguna alstaðar á landinu. En jeg gæti nærri trúað því, að ef fjölgað yrði þm. Reykvíkinga eins mikið og þeir hafa nú sagt sig ánægða með, myndi ekki eins flýtt endurskoðun kjördæmaskipunar, og þetta skín einnig í gegn hjá hæstv. forsætisráðh. (J. M.), og þegar jeg hefi orð hans fyrir mjer, þá verð jeg af þeirri ástæðu enn þá tregari á að ganga lengra en nefndin lagði til. Hv. 2. þm. Reykv. (Jak. M.) talaði um, að þetta væri ofbeldisverk, en hann færði engar ástæður fyrir því hvers vegna það væri það, og þess vegna eru allar hans röksemdir einskis virði, þegar litið er á þá meginreglu, sem farið hefir verið eftir við kjördæmaskiftinguna upphaflega. Reykjavík leggur svo og svo mikið til landssjóðs, segir hv.þm. (Jak. M.). En því fer þá háttv.þm. ekki fram á, að peningamennirnir fái svo og svo mörg atkvæði yfir að ráða við þingkosningar? Og svo er sami hv.þm. (Jak. M.) í öðru orðinu að tala um öreigalýðinn; hann er held jeg, að reyna að láta öllum kjósendum þykja gott að heyra til sín. - Ef þetta verður dæmt ofbeldisverk, þá held jeg að þessi aðferð Reykvíkinga verði engu síður kölluð það, þegar þeir eru að hóta að gera eitthvað stórt og hættulegt ef þeir geti ekki látið báðar deildir þingsins í vasa sinn, þegar þeir fyrst reyna til þess. Þá gat sami hv.þm. (Jak. M.) þess, að hinir kjördæmakosnu Reykvíkingar hefðu ekki verið með þessu áhugamáli bæjarins, og þó rjett í sömu andránni, að einn kjördæmakosinn Reykvíkingur hefði verið með því. Því verður ekki neitað, held jeg, að Reykvíkingar hafi áhrif á þá hv.þm., sem hjer eru búsettir, og er það að vonum; þeir eru orðnir rótgrónir hjer og hagur Reykjavíkur um leið orðinn þeirra hagur, og þeir þurfa ekki að vera neitt á móti hagsmunum síns hjeraðs eða kjördæmis, þótt þeir unni Reykjavík sanngirni. Það hefir verið talað um, að Reykjavík standi miklu betur að vígi en nokkurt annað kjördæmi, af því að þingið er háð hjer, og háttv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) fór líka að minnast á þetta, og af hverju? Af sanngirni býst jeg við. Eða getur nokkrum dottið í hug, að háttv.þm. (Sv. B.) hafi farið að tala um þetta af ósanngirni?  (Sv. B.: Jeg var að halda fram hugsanagangi háttv.frsm. (Þór. J.))  . Nei, háttv.þm. (Sv. B.) hjelt fram sínum eigin hugsanagangi. Og jeg tók það einmitt fram, að það væri sama, hvort áhrifin kæmu frá utanþingsmanni eða þm. Þessi aðstaða skiftir svo ósegjanlega miklu. En jeg er ekki með þessu að segja, að það sjeu altaf slæm áhrif, og geta þó verið skiftar skoðanir um það; t. d. sagði háttv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) við 1. umr. þessa máls, að það gæti hugsast, að það væru slæm áhrif. Háttv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) talaði um hv.Ed. með mjög miklum lofsorðum. Jeg býst við, að það hafi verið afleiðing þess, hvernig hún tók í málið, en að það sje ekki svo, að hann myndi ávalt gefa henni slíkan vitnisburð. En jeg held, að mjer sje óhætt að fullyrða, að þar hafi verið gert alt, sem hægt var, til þess að hafa áhrif á hana, og það er að minsta kosti áreiðanlegt, að hv.Ed. hefir ekki hugsað þetta mál mjög ítarlega, en það er afsakanlegt, þegar þingtíminn er næstum því á enda, en þó er nokkuð mikið að gert, finst mjer, þegar farið er að misþyrma stjórnarskránni til að koma þessu máli fram. Jeg get ekki skilið það eftir 26. gr. stjórnarskrárinnar, að Nd. eigi nokkru sinni að kjósa nema 8 þm. til Ed., auk þeirra landsk.þm., sem eiga að sitja í Ed.  (Sv. B.: Þeir eiga að vera sex)  . Það má breyta tölu þeirra með lögum, en það er ekki hægt að breyta tölu þeirra þm. með lögum, sem þingið kýs upp í Ed. Háttv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) sagði, að rjettlætiskrafan væri að minsta kosti sex, en þó gat hann gengið inn á þessa fimm, og mjer skildist nokkuð til frambúðar. Það er gott að fá samþykki fyrir þessu, því að það er í samræmi við orð hæstv. forsætisráðherra (J. M.), um að ekki þyrfti að endurskoða fljótt kjördæmaskiftingu landsins, því þá þegði Reykjavík. Jeg vil biðja alla háttv.þm. að athuga þetta. Háttv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) gat þess enn fremur, að hjer væri verið að hugsa um minsta pólitíska flokkinn í bænum, en það er vert að geta þess, að þessi misrjettur, ef hann er, á sjer ekki stað nema örskamman tíma, og þegar nú flokkarnir fylgjast að um þá „rjettlætiskröfu“, að fá einn þm. í viðbót, því geta þeir þá ekki fylgst að um það, að láta minsta flokkinn koma að einum manni? Þá var sami háttv.þm. (Sv. B.) að tala um, að hann hefði ekkert gert til að þvinga menn á sitt mál. Jeg hefi nú altaf skoðað það svo, að enginn hv.þm. hefði nokkurn þvingunarrjett yfir mjer, en hitt er náttúrlega ekki nema eðlilegt, þótt hann hafi talað við einhverja hv.þm. um, að hann vildi koma þessu áhugamáli sínu fram, og jeg býst þá líka við, að þau sjáist við atkvgr., þessi áhrif Reykvíkinga. En þar sem þeir hafa verið að mótmæla því, að þau væru til, þá hafa þeir svo átakanlega hrakið það og sannað hið gagnstæða, að ekki þarf frekar vitnanna við. Háttv. þm. S.-Þ. (P. J.) mintist á það, að hann vildi ekki hleypa málinu í strand, og því hefði hann gengið inn á það, sem háttv.Ed. gerði, en hjer þurfti engu að hleypa í strand. Dagurinn var nógur til þess að láta málið ganga bæði til Ed. og Sþ. Jeg hefi þegar svarað hæstv. forsætisráðh. (J M.), að því leyti sem hann drap á þetta mál, og finn ekki ástæðu til að orðlengja þetta meira, álít líka þessar umr. þýðingarlausar, þar sem þær hljóta að vera tómar endurtekningar á því, sem sagt hefir verið um málið áður hjer í deildinni.

Sigurður Stefánsson Jeg get tekið undir orð háttv. 2. þm. Húnv. (Þór. J.), að umr. um þetta mál sjeu ekki þýðingarmiklar, en það er af því, að það stendur sjerstaklega á fyrir mjer, að jeg verð að gera grein fyrir atkv. mínu. Jeg hefi jafnan verið því mjög fylgjandi, að Reykjavík fengi fleiri þm., sem hún náttúrlega fær á endanum, eftir langar deilur og samanburð við önnur kjördæmi, en það veit jeg fyrir víst, að ef líkt stæði á fyrir nokkru öðru kjördæmi á landinu og fyrir Reykjavík, þá mundu það verða allháværar ræður, sem fengju að heyrast úr þeirri áttinni; það getur víst hver og einn stungið hendinni í sinn eigin barm til að finna það. Jeg tel, að það sje skylda hverrar þjóðar að hlynna sem best að höfuðstað sínum. Hann leggur mest af mörkum til landssjóðs, og þar að auki öðrum landshlutum fremri, að hann hefir löngum færari mönnum á að skipa. En jeg myndi samt sem áður vera mjög á móti þessari þingmannafjölgun Reykjavíkur, ef jeg hefði einhvern tíma vitað til þess, að þm. þess bæjar hefðu einhvern tíma viljað vinna á móti rjetti hinna annara kjördæma, en það hefir aldrei borið á því, að þeir hafi beitt sjer fyrir því, að rjettur annara kjördæma væri fyrir borð borinn, og sje af þeirri ástæða um nokkurn ímugust að ræða gegn þessari þingmannafjölgun, þá verð jeg að lýsa hann algerlega ástæðulausan. Jeg var sjálfur í nefndinni og fjelst á, að fjölgun um 2 væri bót, eða að minsta kosti betra en ekki; en hins vegar taldi jeg ekki fært eða sigurvænlegt að ganga lengra, þó að sanngirni hefði mælt með. Og þess vegna greiddi jeg atkvæði með því hjer í deildinni, að þingmönnum bæjarins væri fjölgað upp í fjóra. Nú þegar háttv.Ed. hefir haft málið til meðferðar og komist að þeirri niðurstöðu, að rjett væri að fjölga þm. Reykjavíkur um 3, þá get jeg ekki varið það fyrir mjer, að háttv.Nd. beiti sjer á móti fjölguninni og taki ekkert tillit til hv.Ed. Jeg álít, að ekki eigi að deila um það frekar, þó að málið sje nú komið í það horf, að Reykjavík fær einum þingmanni fleira en hjer var samþykt, sjerstaklega þegar því má bæta við, að með þessu er engu öðru kjördæmi neinn órjettur ger, og í annan stað þessi krafa Reykvíkinga í alla staði sanngjörn. Það hefir verið talað um, að þm. Reykjavíkur mundi ekki verða fjölgað meira í bráðina. En haldi Reykjavík áfram að vaxa eins ört eins og átt hefir sjer stað síðustu árin, þá má vel svo fara, að hún geti átt heimtingu á fleirum en 5. Jeg skal að vísu játa það, að æskilegt hefði verið að geta endurskoðað öll kosningalögin og kjördæmaskipun landsins. En sanngirniskröfu tel jeg það eigi að síður að verða við kröfunni, þó að þetta kjördæmi sje tekið út úr kerfinu. Jeg verð að segja fyrir mig, að mjer finst það ekki eiga við að gera ráð fyrir því, að þm. Reykvíkinga hafi áhrif á alt þingið. Mjer finst þar óneitanlega nær höggið sjálfstæði og sannfæringu þm., enda þm. Reykvíkinga gert þar nokkuð hátt undir höfði, með því að setja þá þannig fyrir ofan aðra þingmenn. Það væri eðlilegra að segja, að við hefðum áhrif á þá, þar sem við erum fleiri. Það, sem fyrir mjer vakir, er það, að jeg vil sýna fulla sanngirni. Og þegar litið er til fólksfjöldans, þá verður varla annað sagt en hjer sje um eðlilega og sjálfsagða sanngirniskröfu að ræða. Jeg skal svo ekki fjölyrða meir um þetta, enda álít jeg, að umr. um þetta sjeu þýðingarlitlar. Jeg hefði ekki staðið upp. hefði ekki svo staðið á, að hjer þurfti að mæta háttv.Ed. á miðri leið. Þegar hjer var komið umræðum. var forseta afhent skrifleg beiðni frá 9 þm. (E. E., B. H., S. St., H. K., J. S., St. St., Þorl. J., Sv. Ó. og Þorl. G.) um, að umr. skyldi hætt þá er þeir þingmenn hefðu lokið máli sínu, er þegar hefðu kvatt sjer hljóðs. Leitaði forseti atkvæða deildarinnar, og var till. um þetta efni samþ. með 15 shlj.atkv.

Jakob Möller Jeg geng hjer af mjer dauðum, með því að taka nú þegar til máls, en vona hins vegar, að mjer verði leyft að gera „örstutta athugasemd“ ef á mig verður ráðist. Jeg sný mjer þá að háttv.frsm. (Þór. J.) og verð að segja, að hjá honum kendi enn mikils misskilnings, nálega í öllum atriðum. Hv. þm. (Þór. J.) hefir víst dreymt illa undanfarnar nætur þar sem hann sjer alstaðar „hættur“ og ógnanir. Þær hættur og ógnanir komu að minsta kosti ekki fram í minni ræðu. Jeg mintist ekkert á slíkar hættur, sem hann talaði um, heldur talaði jeg um, að mönnum hafi verið það ljóst, að þessu máli í heild sinni, þingmannafjölgun Reykjavíkur mundi vera í hættu stofnað með því að láta það koma hingað aftur til þessarar háttv. deildar. Allar hans hnútur og getsakir um æsingar og hótanir eru því gersamlega ástæðulausar; tómur misskilningur og ekkert annað. Háttv. þm. (Þór. J.) heldur áfram að berja höfðinu við steininn, þar sem hann heldur því fram, að kjördæmaskiftingin sje ekki bygð á fólksfjöldanum. En hjer held jeg á í hendinni skýrslu stjórnarinnar um kjósendafjölda í einstökum kjördæmum, sem sýnir það gagnstæða. Öll tvímenningskjördæmi landsins eru einmitt fólksflestu kjördæmin. Sú skýrsla sýnir það og sannar, að þeirri reglu hefir verið fylgt, að ákveða þingmannafjölda kjördæmanna eftir fólksfjölda. Þá er það líka fullkominn „misskilningur“ hjá hv.frsm. (Þór. J.), að kaupstaðirnir Ísafjörður og Akureyri hafi verið gerðir að sjerstökum kjördæmum „þegar þeir fengu“ kaupstaðarrjettindi og sjerstaka stjórn. Það höfðu þessir kaupstaðir fengið mörgum áratugum áður en þeir voru gerðir að sjerstökum kjördæmum. Það er því alt saman algerlega rangt, sem háttv.frsm. (Þór. J.) hefir haldið fram gegn kröfum Reykjavíkur. Þetta kjördæmi á einmitt heimting á þingmannafjölgun eins og stjórnarfrv. fór fram á, eftir þeim „principum“, sem farið hefir verið eftir áður. Og verði þessu synjað, þá verður sá sami háttv. þingm. að renna því niður, hvort sem honum fellur það vel eða illa, að þetta er ekkert annað en hreint og beint ofbeldi. Þá mintist háttv.þm. (Þór. J.) á peningavogina. Já, við skulum einmitt athuga hana dálítið betur. - Reykjavík geldur langmest í landssjóðinn af öllum kjördæmum landsins. En jeg hefi þó aldrei haldið því fram, að hún ætti að fá þingmannafjölda, sem því hlutfalli svarar, enda ætti hún þá rjett til, ekki að eins 6, heldur 26 þingmanna. En svo mikið tillit vil jeg láta taka til þessa, að skýlausum rjetti Reykvíkinga, miðað við fólksfjölda, verði ekki traðkað. Þá spurði háttv.þm. (Þór. J.), hvers vegna flokkarnir í bænum sýndu ekki hvor öðrum rjettlæti, með því að taka mann úr minni hlutanum. Það mætti alveg eins vel spyrja, hvers vegna kjósendur í Húnavatnssýslu, sem kusu hann, hafi ekki kosið einhvern annan! - Hluturinn er, að menn vilja ógjarnan láta af rjetti sínum eða gefa þann rjett eftir, sem þeir hafa fengið, þó að þeir vilji láta aðra njóta síns rjettar að fullu. Þá var ein ástæðan sú, er hann færði gegn frv. að dragast mundi endurskoðun kjördæmaskiftingarinnar, ef þetta næði fram að ganga og vitnaði þar um til orða forsætisráðh. (J. M.). En því til svara er það, að fyrst og fremst er það óvíst hvað hæstv. forsætisráðh. (J. M.) heldur þeirri stöðu lengi, og svo hjelt jeg í annan stað, að það væri þingið, en ekki forsætisráðherrann, sem rjeði þessu. Ef þingið vill, þá getur sú endurskoðun farið fram á næsta ári, hvað svo sem hæstv. forsætisráðherra segir þar um. Jeg hefi lýst því yfir sem þingmaður Reykvíkinga, að þingmenn bæjarins, hvort sem þeir verða margir eða fáir, muni verða því fylgjandi og beita sjer fyrir því, að öll kjördæmaskipun landsins verði endurskoðuð svo fljótt sem unt er, og ætti því máli að vera því betur borgið, sem þm. bæjarins væru fleiri. Jeg tel þetta mál - endurskoðun kjördæmaskipunarinnar - beint varða hagsmuni Reykjavíkur, af því að hún mundi þá fá enn fleiri þingmenn, og breytingar á kjördæmaskipuninni yfirleitt hljóta að verða í þá átt, að hagsmunum hennar yrði betur borgið. Jeg þarf ekki að vera að teygja umræðurnar lengur. Jeg hefi sýnt fram á, að alt, sem hv.frsm. (Þór. J.) hefir fært fram, er sagt út í bláinn og styðst alls ekki við reglur þær, sem farið hefir verið eftir hingað til. Hann vitnaði í hreppapólitík, og var það vel til fallið, því að afstaða hans til þessa máls stjórnast ekki af neinu öðru en hreppapólitík.

Ólafur Proppé Herra forseti. Jeg skal taka mjer til inntekta ummæli hæstv. forsætisráðh. (J. M.) um að vera stuttorður, og vænti, að aðrir hv. deildarmenn geri hið sama. Þegar frv. þetta var afgreitt til Ed., greiddi jeg því atkvæði mitt. En nú hefir hv.Ed. gert breytingar nokkrar á frv., sem vel mætti verða til þess, að frv. strandaði alveg. En jeg skal lýsa því yfir, að jeg mun heldur greiða frv. sem slíku atkvæði mitt en vera fótakefli þess eða þess valdandi, að frv. næði ekki fram að ganga á þessu þingi.

Magnús Pjetursson Jeg skal lofa að vera stuttorður líka. En úr því að menn standa upp hver um annan þveran til þess að lýsa því yfir, að þeir hafi breytt skoðun sinni, þá sje jeg heldur ekkert á móti því, að einn maður að minsta kosti standi líka upp til þess að lýsa því yfir, að hann hafi ekki breytt skoðun sinni.  (Þór. J.: Heyr!)  . Mig furðar ekkert á því þó að hv.þm. Reykv. hafi barist þannig með hnúum og hnefum fyrir þessu áhugamáli kjósenda þeirra. Og jeg lái þeim ekki, þó þeir hafi tekið nokkuð djúpt í árinni, þar sem þeir hafa haft sjálfa kjósendurna fyrir áheyrendur. Annars dettur mjer ekki í hug að vera að þvæla þær röksemdafærslur, sem komið hafa, því af slíku er komið nóg, og yrði að eins endurtekning á því, sem aðrir hafa sagt, enda get jeg skrifað undir það, sem hv.frsm. (Þór. J.) hefir sagt. En þegar jeg lít á þau veðrabrigði, sem orðið hafa, eða öll líkindi eru til að orðið hafi, í þessari deild, þá kemur manni ósjálfrátt í hug að ígrunda, hvað þessu muni valda. Jeg geri mjer í hugarlund, að við síðustu umræðurnar hafi verið komið fram með þau rök, er hægt var, fyrir meiri fjölgun, þar sem jafnrökfimir menn og háttv.þm. Reykv. lögðu sig þar fram og nutu þar að auki liðsinnis annara færra manna, enda hefi jeg ekki heyrt nein ný rök koma fram. Jeg býst við að allir geti verið á mínu máli um þetta, að þá hafi verið tjaldað öllu sem til var. Það er því bersýnilegt, að ef hv. deildarmönnum hefðu þótt rök þau er færð voru fyrir meiri fjölgun þingmanna Reykjavíkur. fullnægjandi til þess að sannfærast, þá hefðu þeir þegar við þá umræðu látið sannfærast og greitt öðruvísi atkvæði en þeir gerðu. En úr því nú ekki er um ný rök að ræða, sem breytt hafi skoðun manna, þá verður mjer að spyrja: Hvað hefir breytt henni? Er það ekki einmitt það, að nú sje að koma fram bersýnileg sönnun þess, sem reykvísku þingmennirnir hafa mótmælt, að Reykjavík hefir sinn stóra styrkleika í því, að þingið er háð í Reykjavík, og reykvískir utanþingsmenn hafa því svo gott og mikið tækifæri til að hafa áhrif á þingmenn, og að þeir nota það. Annars verð jeg að segja að mig furðar ekkert á því, þó að hv.þm. Reykv. hefðu reynt að hafa hjer áhrif utan funda, sem jeg veit að þeir hafa lítið gert, heldur finst mjer hitt undarlegt og óviðkunnanlegt að utanþingsmenn, tilkvaddir af bæjarbúum skuli hafa reynt að hafa þesskonar áhrif á þingið, skuli hafa það álit á sannfæringar- og skoðanafestu hv.þm., að betra sje að sannfæra þá með baktjaldamakki en á opnum fundum með rökræðum. Verð jeg þar að taka mjer í munn orð hv.þm.N.-Ísf. (S. St.), sem hann sagði, þegar hann var að ljetta á samviskunni, að mjer þykir hjer nær höggið sjálfstæði sannfæringar hv.þm. Jeg skal annars taka það fram að þó jeg greiði ekki atkvæði með þessari 3 manna fjölgun, þá er það ekki meining mín, að málið þurfi að stranda, þó við skiljum nú svo við það í þessari deild, að fjölgunin verði að eins um 2. Það er enn nægur tími til að afgreiða frv., þó það sje aftur sent Ed., og jafnvel þó það ætti að fara í Sþ. Jeg hefi aldrei efast um, að hv.þm. Reykv. sje alvara með að styðja að því, að kjördæmaskiftingin verði tekin til athugunar sem fyrst. En þar sem um fleiri kjördæmi er að ræða, sem gætu átt jafnar kröfur um, fjölgun. Þá er ekki að furða, þó að fylsti mælir að þeirra dómi, geti hjer ekki fengist í þetta sinn.  (Sv. B.: Fylsti mælir er 7)  . Jeg skal ekki fara út í að deila um rjettlæti þess að skifta kjördæmunum eingöngu eftir höfðatölu, því umræður eru þegar orðnar langar, og þó hefðu þær þurft að vera og átt að vera meiri ef þetta mál hefði ekki þannig komið fram á síðustu stundu. Út af ræðu hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) skal jeg taka það fram, að hjer er ekki um neina stífni að ræða. Og jeg er honum svo hjartanlega sammála um, að mál þetta eigi að taka með rólegri yfirvegun, en ekki láta tilfinningarnar eða persónulega vináttu hlaupa með sig í gönur. Og jeg vil undirstrika þau orð hans, og einmitt fyrir þá sök, að jeg tel víst ef atkvæði breytast frá því, sem síðast var að þá sje það ekki af því, að skoðanir hafi breyst, heldur frekar af því að tilfinningin hefir tekið einhverjum breytingum.  (Jak. M.: Rjettlætistilfinningin)  . Jeg veit ekki, hverskonar tilfinning það er, en finst það nokkuð hart að bera nokkrum hjer á brýn skort á rjettlætistilfinningu, þó þeir kunni að hafa aðra skoðun á einhverju máli en hv. 2. þm. Reykv. (Jak. M.). En ef það er stífni að halda fram sannfæringu sinni og standa við orð sín og skoðun, þá játa jeg, að jeg er stífur, og jeg vona, að svo muni fleirum hv.þm. farið.  (Sv. B.: Það er stífni að vilja ekki láta sannfærast)  . Ef engin ný rök hafa komið fram, þá ætti líka sannfæringin frá síðustu umræðu að vera enn þá við líði. Jeg skal að lokum taka það fram, í tilefni af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að nú ætti að beita Reykvíkinga ofbeldi, að hann ætti sem minst að nefna orðið „ofbeldi“ í sambandi við þetta mál, því það mundi eins vel eiga heima um Reykjavíkurbúa gagnvart þinginu, að minsta kosti ef dæma á eftir þeim sögum, sem gengið hafa hjer í bænum þessa daga. um fyrirætlanir viss flokks eða flokka í því skyni að hafa áhrif á þingið. Ekki ætti hann heldur að bera þm. þeim, er annarar skoðunar eru en hann í þessu máli á brýn, að þeir væru að viðhafa hjer hreppapólitík. Að vísu er hreppapólitík í þessu máli, en það eru einmitt Reykvíkingar sem nú eru að hamast í hreppapólitíkinni.

Bjarni Jónsson Það er vandi að tala þegar af kappi er rætt og erfitt að koma þá fram rjettu máli. Jeg bar fram tillögu um endurbætur sem náðu víðar en til Reykjavíkur. En hún var ekki samþykt, líklega af því að rjettlætið hefir þar verið of mikið. En þó að menn vildu ekki taka þennan stóra rjettlætisskamt, þá skil jeg ekki. hvers vegna þeir vilja ekki taka þennan litla skamt, sem hv.Ed. hefir úthlutað. Vildi jeg því mælast til, að þessi deild færi að tilmælum hennar og lofaði þessu máli að ganga fram, því þá mætti segja, að einu rjettu máli hefði þó verið komið fram af hv.Ed. Hvað þær almennu ástæður snertir, sem bornar hafa verið fram, um hlutföllin á kjósendatölunni, skal jeg taka það fram, að jeg álít, að það sje ekki kjósendatalan, heldur fólksfjöldinn, sem þar á að ráða. Því að vitanlega á þingmaðurinn ekki að gæta hagsmuna kjósenda einna, heldur á hann að gæta hagsmuna allra þeirra, sem í kjördæminu búa, auk þess sem hann á að vera þingmaður alls landsins. En varla mundi það þá verða of mikið rjettlæti, þó að Reykjavík fengi 5 þingmenn, Þá hefir mönnum orðið tíðrætt um þau áhrif, er Reykvíkingar hafi haft á þingið. Jeg skil ekki, hvað menn þurfa að kvarta undan því, þó borgarafundur hafi verið haldinn, og þó að sá fundur hafi kosið nefnd til þess að tala við þingmenn. Jeg veit ekki betur en að fjarlægir þingmálafundir geri slíkt hið sama, með því að senda erindi sín til þingsins. En ef áhrif Reykvíkinga hafa orðið of rík, þá er það síst til virðingar sagt, nje til þess að viðurkenna sjálfstæði þingmanna, því eigi gæti svo verið, nema af þeim einum sökum, að eigi eru sendir nógu sjálfstæðir menn á þing. Jeg heyri sagt, að hv.frsm. (Þór. J.) hafi tekið mig sem dæmi, þegar hann talaði um, að heimilisfestan rjeði skoðunum.  (Þór. J.: Það var ekki rjett)  .  (Jak. M.: Jú, það var rjett)  . Það var ekki sem heppilegast dæmi. Því að fáir þeir, sem búa hjer, munu jafnóánægðir með heimilisfestu sína sem jeg; mjer finst, að jeg eigi hjer aldrei heima. Og sannleikurinn er, að jeg væri hjer ekki deginum lengur, ef jeg væri ekki til neyddur, ef atvinnu minni væri ekki þannig háttað, að jeg yrði að vera hjer. Fáir eru t. d. jafn óánægðir með bæjarbrag og jeg, og ber jeg þess vegna ekki neinn hlýleik til bæjarins, af því að jeg á hjer heima. En hvað málin snertir, þegar atkvæði skal greiða, þá er mjer sama, hvort það er bryggja í Húnavatnssýslu, vegur í Langadal eða þingmenn í Reykjavík. Jeg fer þar eftir því, sem jeg álít rjett, hver svo sem í hlut á, og stæði mjer þó nær að vera hliðhollur frændum sínum þar nyrðra. En eitt ræður, og það er, hvað rjett er. Það er því ekki af hlýleik til Reykvíkinga, að jeg held því fram, að þetta sje það minsta, sem þeim verði boðið. Og nái það ekki fram að ganga nú, þá verður það á næsta þingi. Verður þá alt endurtekið, sem hjer hefir verið sagt, en með meiri ró og næði og með meira bili milli umræðna en nú hefir átt sjer stað. Hygg jeg líka, að svo hafi ekki verið til ætlast þegar kosningar fóru fram, heldur að það borgaði sig betur, að þingmenn sætu kyrrir og ynnu sín verk, svo að gagni mættu koma. Hv. þm. Stranda. (M. P.) leit til mín þegar hann mintist á rökfima menn. Jeg er honum þakklátur. En hvað gagnar rökfimi, þó að til væri, þegar menn eru ekki komnir til þess að láta sannfærast, eins og hjer virðist eiga sjer stað. Einkum þegar ekki er spurt um, hvað rjett er, heldur um afleiðingarnar, þegar að eins er hugsað um fordæmið, að ef A er gert rjett, þá verði líka að gera B rjett, en ef það væri ekki, þá sje heldur ekki ástæða til þess að gera rjett við A. Nei, rökfimi er ekki hægt að viðhafa þegar menn eru á þessum buxunum.

Sveinn Björnsson Háttv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) lýsti því yfir, að hann viðurkendi, að Reykjavík hefði fullan rjett til að fá 5 þm. eða jafnvel 6 þm. En þegar hann segir, að hann vilji ekki gera skyldu sína sem þm., með því að greiða atkv. með því, þá álít jeg, að það sje af misskilningi hjá honum, að ekki sje hægt að gera einum rjett, nema með því móti að gera öllum rjett. Jeg vona, að þegar hv.þm. fer að athuga þetta rólega, þá sjái hann villuna, sem liggur í því, að ekki sje hægt að gera einum rjett, nema maður geri öllum rjett. Þá er það hv.þm. Stranda. (M. P.). Hann talar um þetta mál eins og sá, sem ekki hefir við rök að styðjast. Hann segir, að hann furði sig ekkert á því, þótt við þm. Reykvíkinga álítum það skyldu okkar að berjast um á hæl og hnakka fyrir þessu áhugamáli kjósenda okkar, að ræður okkar sjeu að eins kjósendaræður - jeg tel óheppilegt að brúka þetta gamla orðtæki, að halda kjósendaræður - því við hefðum svo góða aðstöðu, þar sem við hefðum sjálfa kjósendurna til þess að hlusta á okkur. Hann sagði, að við hefðum við fyrri umr. málsins borið fram öll þau rök, sem við hefðum þá haft fram að bera. En þá var pöllum lokað vegna samgöngubannsins, svo þá var þessu ekki til að dreifa. Þetta gamla agn getur stundum verið gott. en á hjer ekki heima. Sami hv þm. (M. P.) slær því einnig fram, að engin ný rök hafi komið fram í þessu máli. En eitt af aðalrökunum er það, að frv. hefir tekið breytingum í háttv.Ed., og það breytingum, sem eru á rökum bygðar, og sýnt fram á, hversu heppilegar þær sjeu. Ef það er ekki ný ástæða, að önnur deildin hefir breytt frv., þá þekki jeg ekki, hvernig gengið hefir til á Alþingi. Svo vil jeg benda á atriði, sem ekki var nefnt við síðustu umr., og var þess þá kyrfilega gætt af andstæðingum mínum, að koma ekki nálægt því að mæla á móti. Hjer er um hlutfallskosningu að ræða, en hún nær ekki tilgangi sínum nema talan sje ójöfn. Þetta veit jeg að vegur talsvert hjá háttv.þm. Háttv. frsm. (Þór. J.) gerði mjer þau þægindi, að fara ekki mjög mörgum orðum um hlutfallskosninguna, en það vil jeg undirstrika, að á þetta atriði mintist hann ekki. Svo er það eitt atriði í ræðu háttv.frsm. (Þór. J.), sem jeg á ómögulegt með að skilja. Hann segir, að ef þingmannafjölguninni hjer í Reykjavík verði flýtt núna, þá muni þm. Reykv. ekki finna ástæðu til að taka fyrir nýja kjördæmaskiftingu. Hvaða ástæðu hefir hann til að halda, að við, þegar við höfum heimtað rjett fyrir vissan hluta þjóðarinnar, förum þá að berjast með hnúum og hnefum á móti rjetti annara? Jeg vil ekki liggja undir slíkum ásökunum. Kosningarjetturinn er dýrmætasti rjettur einstaklingsins, svo að hvorki Reykvíkingar nje aðrir mega fara varhluta af honum. En jeg ætla að biðja háttv.frsm. (Þór. J.) að athuga það, að hjer er ekki verið að berjast um það, hvort þingmannafjölgunin eigi að verða meiri eða minni, heldur um það, hvort það eigi að verða líkur jöfnuður með Reykjavík og öðrum kjördæmum. Þetta er sá mikilsverðasti pólitíski rjettur, sem hver frjálsborinn kjósandi á, og mætti því ætla, að hv.þm. dæmdu um það hlutdrægnislaust, með fullri sannfæringu og alvöru. Mjer finst vera of lítið tillit tekið til Ed., ef ganga á fram hjá þessari einu breytingu, sem frá henni hefir komið, og er þannig, að aðstaða þingsins breytist ekki, þó einum þm. sje bætt við. Málið er fram komið fyrir rjettmæta kröfu Reykvíkinga. Það er stutt af stjórninni og stutt af Ed., og það er á rökum bygt, að krafan er rjettmæt. Getur þá Nd. annað en fallist á hana?

Magnús Kristjánsson Þegar frv. þetta var hjer síðast til umr., gat jeg ekki verið því fylgjandi. Ekki af því, að mjer þætti það of langt farið, þó Reykjavík fengi 6 þingmenn, heldur voru það aðrar ástæður. Mjer fanst það nærri frágangssök að gera ráð fyrir 4 þm., ef kjósa ætti þá í mörgu lagi. Ef það hefði orðið ofan á, þá hefði mátt telja það hefndargjöf. Jeg álít, að þá hefði verið langt frá því, að rjettlætinu hefði verið fullnægt. Þess vegna gat jeg ekki felt mig við það, eins og það þá lá fyrir. Nú er nokkru öðru máli að gegna, því breytingar þær, sem komið hafa frá Ed., bæta nokkuð úr. Þess vegna geri jeg ráð fyrir, að jafnvel þó jeg telji það ekki viðunandi, þá geti jeg þó fallist á það, eins og það nú liggur fyrir. Jeg vil enn taka það fram, hvort þm. Reykv. vildu ekki leggja niður þingmensku, því þá yrði rjettlætinu frekar fullnægt. Jeg efast ekki um, að þeir eiga vísa endurkosningu. Jeg ætla ekki að tefja með því að fara lengra út í þessa hlið málsins. En svo er það önnur hlið málsins, sem hefir talsverða þýðingu, sem er sú, að það komi í bága við stjórnarskrána, ef frv., eins og það kom frá Ed., verður samþykt, en jeg er gagnstæðrar skoðunar, því ef það verður samþykt, þá er leystur sá vandræðahnútur, að finna rjettan skilning á 26. gr stjórnarskrárinnar. Jeg álít, að Ed. hafi komist að rjettri niðurstöðu í þessu máli, að það sje ekkert því til fyrirstöðu, að 15 þm. sjeu í Ed. Því þegar stjórnarskrármálið var hjer til umr. á síðasta þingi, þá var gert ráð fyrir því, að tölu þm. í deildunum mætti breyta með lögum, þegar tala þm. breyttist. Þá falla allar gömlu tölurnar af sjálfu sjer. Svo finn jeg ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg er nú búinn að gleyma því, sem jeg ætlaði að segja, en er nú að reyna til að komast fram úr punktum, sem jeg hefi skrifað hjá mjer, en það gengur ekki sem allra best. Hv. 2. þm. Reykv. (Jak. M.) sagði stór orð og sló um sig með blöðum, sem jeg býst við að hafi verið stjórnarskráin sjálf, en ástæður hafði hann engar nje rök fyrir sínu máli. Hann segir, að jeg hafi verið að tala um einhverjar hættur, sem væru yfirvofandi, ef Reykjavík fengi þm. fjölgað. Jeg held, að það stafi af misskilningi hjá honum, hann hefir ekki skilið mig rjett. Hann segir, að kjördæmaskifting hafi altaf farið eftir fólksfjölda, og því „principi “ verði einnig haldið í þetta skifti, en svo segir hann, að landinu verði aldrei skift í jöfn kjördæmi, og játar hann þá það, sem jeg hefi haldið fram. Svo koma ýms önnur atriði til greina. Jeg þarf t. d. ekki að hrekja það, þar sem hann talar um, að það sje ofbeldisverk unnið á Reykavík, ef synjað verður um þessa þm.-fjölgun, því jeg hefi svarað því áður. Jeg held, að hver maður í deildinni, sem þekkir málið, verði að játa, að jeg hafi barist á móti málinu vegna sannfæringar minnar og einskis annars. Hv. þm. Reykv. hafa talað hjer á móti mjer, og jeg efast ekki um, að þeir hafi líka talað af sannfæringu. Hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) gerði það, sem hann gat, til að leiða mönnum fyrir sjónir, hversu mikið rjettlæti það væri að Reykjavík fengi þessa þm.-fjölgun. Svo kom hann með 2 nýjar ástæður, sem áttu að rjettlæta það. Önnur var sú, að frv. hefði tekið breytingum í Ed., en jeg sje ekki, að það sje nein ástæða, og það hrekur ekki það, sem jeg hefi sagt. Hin ástæðan er sú, að hlutfallskosning hafi það í för með sjer, að hún njóti sín ekki til fulls nema tala þm. sje oddatala. Fyrst áttu þm. að vera 6, en nú 5. Þeir mega nú ekki lengur vera 6.  (Sv. B.: Ættu eftir fylsta rjettlæti að vera 7)  . Bágt á jeg með að trúa því, að hinn pólitíski meiri hluti í Reykjavík verði ekki svo kærleiksríkur, að láta minni hlutann komast að við þessar hlutfallskosningar, eða að minsta kosti virðist það í samræmi við kærleiksprjedikanir fulltrúa þeirra, sem meiri hlutinn hefir hjer á að skipa. Þá mintist hann á kjördæmaskiftinguna og ljet það á sjer skiljast, að það væri hans skoðun, að sama rjettlætismálið gilti úti um land og hjer í Reykjavík. En hvað meinar hann með þessu? Hann hefir barið það fram, að hjer ætti að fjölga þm., án þess að taka hið minsta tillit til annara kjördæma.  (Sv. B.: Rangfærsla)  . Það er ekki rangfærsla, og væri sæmra fyrir hv.þm. (Sv. B.) að játa það, að hann hefði farið of langt. Hv. þm. V.-Ísf. (Ó. P.) var að tala um áhrif. En viðvíkjandi því get jeg sagt, að jeg tók að eins hans eigin játningu. Hv. þm. Dala. (B. J.) mintist á það, að jeg hefði talað um hann í sambandi við málið, og gerði jeg það af því, að hann sagði, að búsettir þm. í Reykjavík hefðu aldrei greitt atkvæði með fjölgun. Í sambandi við það mintist jeg hans. Menn hljóta að finna það, að erfitt er að forsvara frekari fjölgun á þm. Reykvíkinga við kjósendur úti um land. Menn hljóta að sjá, að það er ekki rjettlætið, sem berst með þeirri fjölgun, heldur ýmsar aðrar hvatir. Hv. þm. Ak. (M. K.) mintist á stjórnarskrána, - en jeg gat ekki fallist á mál hans og er því alveg ósamþykkur.

Einar Þorgilsson Það er ekki vilji minn að bæta hjer miklu við umræðurnar. Hjer er búið að tala of mikið og slá of miklum hita í báða málsparta. Jeg vil tala um þetta með ró og stillingu. Brtt. mín við frv. til laga um þingmannakosning í Reykjavík er ekki fram komin til að mótspyrna frv., heldur sem meðstæð hliðstæða, að fá þm. fyrir Hafnarfjörð. Eins og menn vita, er það ítrekuð ósk, sem byggist á atvinnu- og staðháttum og á fjölgun kaupstaðarbúa, sem nú eru um 2000 að tölu. Með tilliti til annara kaupstaða landsins, þá sjá menn, að Hafnfirðingum ber að fá þingmann ekki síður en þeim bæjarkjördæmum, sem eru fámennari, og hafa þó fulltrúa hjer á þingi. Brtt. mín er því orð í tíma talað. Jeg er þingmannafjölgun Reykjavíkur það hlyntur, að jeg greiddi atkv. með brtt.hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.), um að þeir skyldu vera 6, og eins varatill. háttv. sama þm., að þeir væru 5. Einnig greiddi jeg till.hv.þm. Dala. (B. J.) atkv., sem fór fram á það, að breyting væri gerð á kjördæmum víðar, og álít hana að öllu leyti sanngjarnasta. Jeg álít, að hefði þingið samþykt hana, þá hefði það ekki frestað því, sem fram hlýtur að koma, og gert það í dag, sem gert verður á morgun. Mjer skilst, að margir þm. vilji spara fje landsins, en þeir hefðu átt að skilja það, að með því að samþykkja þessa till. sparaðist landinu allmikið fje, og þá hefðu þeir gert það, sem vel mátti við una um nokkuð langa framtíð. Jeg skal ekki fjölyrða um þetta, því málið er skýrt og ljóst þeim, sem á annað borð vilja skilja það; þó að mín till. nái ekki fram að ganga, þá greiði jeg atkv. með frv. eins og það kom frá Ed. Deilt hefir verið um það, hvort 26. gr. stjórnarskrárinnar væri brotin með því að setja 15 í Ed., og vil jeg engan dóm leggja á það. En eftir till. minni, að 30 sitji í Nd. og 14 í Ed., verður siglt fyrir það sker. En ef 15 eiga að sitja í Ed., þá leyfi jeg mjer að koma með brtt. við brtt. mína, og skal svo ekki orðlengja þetta frekar. Jeg vil að eins endurtaka það, að þetta er sanngirniskrafa af minni hendi, og henni verður haldið til streitu, uns hún nær fram að ganga.

Gunnar Sigurðsson Hv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) skildi ekki afstöðu mína, að jeg ætlaði að greiða atkv. móti því, að Reykvíkingar fengju 5 eða jafnvel 6 þm., þar sem jeg taldi, eð þeir mundu eiga rjett á því eftir kjósendafjölda. En hann verður að viðurkenna það, að það er rökrjett og það eina sanngjarna í þessu máli, að öðrum kjördæmum sje sýndur sami rjettur og Reykjavík, og þess vegna álít jeg, að Reykvíkingar megi vel við una að fá nú 2 fulltrúa í viðbót - þangað til athuguð hefir verið kjördæmaskipun landsins, þótt mjer, eins og jeg hefi áður tekið fram, hefði þótt sæmst að láta alla fjölgun bíða, bæði í Reykjavík og annarsstaðar, og endurskoða kjördæmaskipunina sem fyrst. Fái Reykjavík 5 eða 6 fulltrúa nú þegar, þá er það skýlaust ranglæti gagnvart öðrum hjeruðum, sem eiga hlutfallslega eins mikla heimting á fulltrúum og Reykjavík. Jeg vil taka mjer þau orð háttv. 1. þm. Reykv. (Sv. B.) í munn, er hann hafði við um mig í síðustu ræðu sinni, að jeg vona, að hann skilji þetta þegar hann fer að athuga það rólega. Úr því að við, sem erum fulltrúar sveitakjördæma, erum álitnir blindaðir af hreppapólitík í þessu máli, því getum við þá ekki eins búist við því, að þm. Reykv. sýni hreppapólitík þegar að því kemur að fjölga þm. sveitakjördæma?

Flm. (Eiríkur Einarsson) Þótt þetta sje mikið asaþing, þá lít jeg svo á, að ekki saki, þó borin sje hjer fram tillaga til þingsályktunar, er eigi felur í sjer neina fjárbeiðni. Jeg skal ekki tefja með löngum umræðum, enda þarf þess ekki, því málið ætti að vera öllum ljóst. Allir vita, hve mikil lífsnauðsyn landsmönnum er að því, að ullariðnaður leggist ekki niður, og ef einhver finnur þessari till. eitthvað til foráttu, þá væri gaman að heyra þau rök, sem hann hefir fram að færa. Það er að vísu sorgleg reynsla, að tóvinnuvjelafyrirtæki, sem hjer hefir verið stofnað til, hafa eigi reynst arðvænleg, sum hver, og því lagst niður; til þess hefir margt borið, þekkingarleysi þeirra, sem þar hafa unnið að, ófullnæg áhöld og vinnubrögð og auðvitað ekki síst ræktarleysi almennings við stuðning innlends iðnaðar. En nú þarf eigi heldur þetta neinn að hræða, því að ullarverksmiðjur, sem nú starfa í landinu, kváðu vera arðvænleg fyrirtæki. En mönnum verður að vera það hugfast, að þær ullarvinnuverksmiðjur, sem nú eru til í landinu, eru ekki nema vísir að því, sem verða skal, og allir sjá, hve mikið þessi atvinnuvegur þarf að aukast og dafna til þess að geta kept við og útrýmt hinum útlenda fatnaði. Að þetta sjeu einkafyrirtæki og eigi því ekki að berast undir landsstjórnina eða njóta tilstyrks hennar, það get jeg ekki sjeð að hafi við neitt að styðjast. Hverjum ætti að vera annara um hag landsbúa en einmitt stjórninni. Og jeg álít, að engum sje skyldara en henni að sjá um, að fje landsmanna berist ekki út úr landinu fyrir ljelega vöru eða illan og dýran klæðnað, og þess vegna finst mjer full þörf á því, að stjórnin hefjist handa og brýni það fyrir landsmönnum og styrki þá á allan hátt til að auka iðnað sinn. Liggur hjer við metnaður þjóðarinnar, þar sem landsmenn hafa til skamms tíma mestmegnis klætt sig sjálfir með ullariðnaði á heimilunum, en nú er tekið fyrir það og því um stórhnignun að ræða. Með því að auka ullariðnað í landinu væri stórt skref stigið fram á við, og engum dylst það, að það á að vera keppimark þjóðarinnar að geta klætt sig sjálf úr sinni eigin ull, í stað þess að senda hana óunna út og fá í staðinn illan klæðnað og dýran, og er auðsætt, hver búhnykkur slíkt væri fyrir landsmenn. Jeg veit, að almenningur veit þetta og vill stofna til nýrra ullariðnaðarfyrirtækja, en skortir fje, samheldni og ráð til þess að hrinda þeim af stað svo um muni. Hjer á stjórnin að koma til hjálpar með fjárframlögum, sem til hverra annara stórfyrirtækja í búnaði, því að þetta er ekki síður þýðingarmikið mál fyrir landbúnaðinn og allan almenning en það, sem í venjulegri merkingu er nefnt búnaðarframkvæmdir, svo sem áveitugerðir, túnastjettur o. s. frv. Svo á stjórnin og að öðru leyti að beita sjer fyrir málinu, liðsinna þeim einstaklingum og sameina þá, er vilja vinna því gagn. Þetta gæti stjórnin gert í samráði við Búnaðarfjelag landsins. Það vita allir, sem á annað borð vilja vita það, að landbúnaðinum fylgja engin stórvægileg uppgrip, - en því meira ríður á því, að öll tök sem menn hafa honum til bóta, verði notuð og að menn sitji sig ekki úr færi að ljetta undir með honum, þegar þess er kostur. Jeg tel engan efa á því, að þetta yrði honum til eflingar. Deyfðin og drunginn sem nú hvílir yfir öllu verður að víkja. Það tjáir ekki að leggja árar í bát og nema staðar, því þá er íslenska þjóðin á glötunarvegi. Nei. Landsmenn verða að hefjast handa og sýna það í verkinu, að þeir sjeu þess megnugir að vera sjálfstæð þjóð: þeir eiga ekki að láta sjer nægja að taka aðrar þjóðir til fyrirmyndar í orði kveðnu, heldur í nytsamlegum framkvæmdum, og verða þar sjálfir til fyrirmyndar. En til þess þarf margt að breytast. Þjóðin þarf að leggja á sig meira starf en nú virðist vilji fólksins. Þyrfti jafnvel fremur að lengja vinnutímann en stytta hann og meta meir heildarhag þjóðarinnar en tímavinnukaupið. Vænti jeg þess, að hv. þingdeild geti fallist á, að það sje ekki ótímabært, þótt vakið sje máls á þessu og landsstjórnin hvött til að beitast þar fyrir bráðum og miklum aðgerðum, og legg jeg þar með tillögu mína undir atkvæði deildarinnar.

Forsætisráðherra (J. M.) Frv. þetta er komið fram í samráði við bankana og eftir þeirra hvöt. Er þetta nauðsynleg ráðstöfun, sem síðar mun verða skýrt nánar frá. Vona jeg, að hv. deild lofi málinu að koma til umr.

Forseti: Það er leyft að taka málið á dagskrá, og er það því til umr.

Flm. (Jón A. Jónsson) Það er fyrir tilmæli hæstv. stjórnar og fjárhagsnefnda beggja deilda, að jeg og hv. 1. þm. Árn. (E. E.) tókum að okkur að flytja þetta mál. Framsaga mín mun verða nokkuð takmörkuð, því tími hefir ekki verið nægur til athugunar, sem vert væri um slíkt mál. En hv. deild veit, að hjer er um mál að ræða, sem í náinni framtíð hefir geysimikla þýðingu fyrir fjárskifti Íslands við erlend ríki. Ástæðan til, að þessarar gæslu þarf við, er sú, að við flytjum meira inn af vörum en við flytjum út. Í Danmörku er þegar komið slíkt fjárhagsráð, sem hjer er farið fram á, og jeg hygg, að það sje fylsta nauðsyn, að við setjum slíkt ráð á stofn hjer. Svo er þessu háttað í Danmörku, að bankar þar mega hvorki nje vilja flytja fje úr landi með yfirfærslu í aðra banka, nema með leyfi „Valuta“-ráðsins. Ástæðan til þess, að ráð þetta var sett á stofn í Danmörku, var sú, að Danir höfðu flutt svo miklu meira inn en út, að þeir höfðu stórskemt lánstraust sitt meðal erlendra ríkja. Með nefnd þeirri, sem hjer er farið fram á að verði sett á stofn, er um það að ræða, að gefa landsstjórninni íhlutunarrjett um peningaviðskifti Íslands við erlend ríki. Það er nauðsynlegt fyrir þjóðarhaginn að rannsaka, hver viðskifti landsmenn hafa við aðrar þjóðir, og geta stemt stigu fyrir þeim, ef þau ganga í óheillavænlega átt, og vil jeg þá sjerstaklega nefna ýmsa óþarfavöru, sem nú reyndar hafa verið sett lög um, og svo einnig það, er of mikið er flutt inn í landið í einu af einhverri nauðsynjavöru. Um þetta hefir komið fram sú skoðun, að bankarnir gætu miklu ráðið og haft gott eftirlit með þessu. En þetta er mesti misskilningur. Slík nefnd mundi hafa nákvæmar skýrslur og yfirlit yfir innflutninginn, og þá um leið landshaginn, og geta því ætíð haft gott heildaryfirlit; þetta eiga bankarnir ekki svo hægt með, enda liggur þetta svo að segja algerlega fyrir utan verksvið þeirra. Í Danmörku er það þannig, að menn geta eigi, þótt þeir eigi stórfje inni í bönkunum, fengið það yfirfært t. d. í banka í Englandi. Jeg get nú hugsað mjer, að hv. deild telji rjett manna til athafnafrelsis nokkuð skertan með þessu, en á þessum tímum mega menn vara sig að halda of fast við „principin.“ Það er auðvitað hart aðgöngu að mega ekki kaupa hvað sem er frá útlöndum fyrir sitt eigið fje, en hagur landsins allur heimtar, að það sje höfð hönd í bagga með, á slíkum tímum, sem við nú lifum á. Með þessu ætti þá í fyrsta lagi að vinnast það, að ekki þyrfti að neita um peninga til kaupa á nauðsynjavöru, en aftur á móti getur slíkt vel komið til mála með óþarfavöru. Clausen, bankastjóri í Danmörku, kveður nauðsynlegar slíkar strangar reglur, og segir hann í umsögn um „Valuta“-ráðið danska, að reglurnar nái eigi einungis til banka, hvað viðvíkur yfirfærslu til útlanda, heldur megi „privat“-menn, sem eigi fje í útlöndum, ekki láta það af hendi fyrir vörur, nema með leyfi þessa „Valuta“-ráðs. Bankarnir hjerna hafa líka sjeð hættuna og stungið upp á líkri skipun hjer og er í Danmörku. Jeg er viss um, að náist góð nefndarskipun, þá yrði það fyrsta lyftistöngin undir það, að gengi peninga vorra hækkaði eitthvað frá því, sem nú er. Þetta eru að vísu nokkur óþægindi fyrir einstaklingana, en til þess má ekki taka, er um svo brýna hagsmuni heildarinnar er að ræða, sem hjer. Það er ekki tími til að vísa þessu máli til fjárhagsnefndar, en þannig heyrðist mjer hljóðið í fjárhagsnefndinni, að þeim fyndist full þörf á slíkum ráðstöfunum.

Jakob Möller Jeg greiddi atkvæði á móti því, að þetta mál yrði tekið hjer til umræðu, og stend nú upp að eins til þess, að gera nokkra grein fyrir því atkvæði mínu. Mjer finst þetta frv. um peningamálanefnd vera hálfgert fálm út í loftið, og hugsa, að það sje ef til vill fram komið af misskilningi. Stjórnin hefir sjeð, að slíkar ráðstafanir hafa verið gerðar í nágrannalöndunum, og því haldið, að sjálfsagt væri að gera þær hjer. En ástæðurnar, sem eru til slíkra „ráða“ erlendis, eru ekki til hjer. Þar eru þær settar til að sporna við því, að peningarnir falli niður úr öllu valdi, en jeg sje ekki, að við gætum gert neinar þær ráðstafanir hjer, sem breytt gætu gengi danskrar myntar. Jeg hygg, að það væri nægilegt fyrir stjórnina að ráðfæra sig við bankana og verslunarráðið um þessi mál, en finst, að óþarft sje að skipa nú nýja nefnd til þess aðallega, að hirða einhver laun úr landssjóði, og ef til vill að baka landsmönnum ýms óþægindi og fyrirhöfn, sem hægt væri að komast hjá.

Forsætisráðherra (J. M.) Þetta mál hafði komið til umtals bæði við bankana og verslunarráð Íslands. Mintist jeg fyrst á það við bankana og verslunarráðið, hvort heppilegt mundi vera að setja slíka nefnd án laga. Eins og jeg tók fram áður, óska báðir bankarnir þessa; er það ekki vegna gengismismunarins eingöngu. Það er ekki aðalatriðið, heldur hitt, að peningum sje ekki eytt til kaupa á ónauðsynlegri vöru, en nauðsynjavara sitji má ske á hakanum. Jeg hygg, að þótt stjórnin hefði sett nefnd án laga til að gera þessar ráðstafanir, þá hefðu ráðstafanir slíkrar nefndar orðið kraftlitlar. Jeg vona því, að þingið samþykki þetta, og vil jeg í því sambandi leggja áherslu á, að bankarnir báðir telja þetta nauðsyn.

Bjarni Jónsson Jeg vissi ekki fyrst, að málaleitanir höfðu komið frá bönkunum, en jafnvel þótt svo sje, trúi jeg ekki, að slík nauðsyn sje hjer á, sem orðað hefir verið af hæstv. forsætisráðh. (J. M.) og hv.þm. Ísaf. (J. A. J.). Jeg efast um, að slíkt peningaráð geri hálft gagn á móts við það ógagn, sem það gæti gert. Mjer skilst, að þessi nefnd eigi að hafa nokkuð mikið vald, er hún á að segja um og vera síðasti dómstóll um það, hvaða vörur sjeu þarflegar eða ekki. Með þessu getur nefndin stöðvað viðskiftin við hvaða land sem er. Hún getur lagt band á verslunina þannig, að menn megi t. d. ekki skifta við neitt land nema eitt, t. d. Danmörku, undir því yfirskyni, að það væri okkur nauðsynlegt sökum gengis peninga vorra.  (Atvinnumálaráðh. (P. J.): Sá sem getur gert ilt, gerir það)  . Já, það er einmitt alveg rjett, og þess vegna er hættulegt að gefa nefndinni slíkt vald. Mjer finst ástæða til, ef þessara ráðstafana þarf við, að gefa stjórninni þá sjálfri heimild til að framkvæma þær. Jeg ætla það ískyggilegt, að stjórnin afhendi í fárra hendur mikinn hluta af því valdi, sem henni er ætlað. Hún ber altaf ábyrgð fyrir Alþingi, en þessir menn verða ábyrgðarlausir og eiga þó að stjórna öllum peningamálum landsins. Mjer þykir það einkennilegt, ef hv.þm. eru nú fúsir á að afsala sjer valdi sínu, því oft virðast þeir finna til þess, þegar um það er að ræða að láta einhverja illa launaða starfsmenn ríkisins njóta sanngirni, t. d. ef greiða á póstmönnum uppbót eða annað þess háttar. Þá finna fulltrúar þjóðarinnar til valdsins og eru tregir á að stofna fjárhag ríkisins í voða. En þeir telja það ekki voða að afsala öllum viðskiftum til fárra manna. Það getur verið nauðsynlegt að hafa eitthvert eftirlit með peningamálefnum einstaklinganna, en það á þá stjórnin að hafa, því altaf er hægt að láta hana gera skil ráðsmensku sinnar. Hún á vitanlega að hafa leyfi til að kveðja sjer til aðstoðar hæfa menn, og skal jeg með ljúfu geði samþykkja fjárveitingu í þá átt, en hún má ekki koma ábyrgðinni af sjer; það tel jeg miklu hættulegra en þær smáfjárveitingar, sem mjer er altaf brigslað um. Hjer er um það að tala, að leggja tjóður á alt viðskiftalíf manna og láta þá, sem tjóðursins gæta, vera ábyrgðarlausa, nema gagnvart hegningarlögunum. Þetta gæti verið áminning til kjósenda um að athuga vinnubrögð fulltrúa sinna. Öllu virðist snúið öfugt í þessu máli. Bankana vantar fje til þess, að heilbrigð viðskifti og framfarir þróist, en þingið sinnir því engu. Það neitar að veita afbrigði, þegar um frv. er að ræða, sem fer fram á að auka starfsfje Landsbankans. En það stendur með öndina í hálsinum út af viðskiftum við önnur lönd, hvort þar sje nóg fje fyrir hendi og hvernig því skuli varið. Ekki nóg með það. Þingið hefði sennilega, ef tími hefði til þess unnist, leyft fjegjörnum mönnum að reka hjer skattfrjálsa peningaverslunm, þegar aðrir, t. d. útgerðarmenn, verða að greiða stórfje af útgerð sinni í ríkissjóð og það án tillits til þess, hvort þeir græða eða tapa. Og nú ætlar þingið að strjúka í kvöld. Það segir við stjórnina: Þú mátt fela Pjetri eða Páli öll velferðarmál þjóðarinnar, við megum ekki vera að því að hugsa um þau. Þetta mega þeir gera, sem vilja, en jeg geri það ekki.

Atvinnumálaráðherra (P. J.) Háttv. 2. þm. Reykv. (Jak. M.) talaði um þetta mál sem fálm út í loftið. Þetta eru sterk orð, og verð jeg að mótmæla þeim. Jeg skal játa það, að jeg er ekki mikið inni í þessu máli og hefi ekki haft það til langrar íhugunar. En það eru bankarnir, sem hafa komið málinu á hreyfing og verslunarráðið er því einnig hlynt. Þegar þessar tvær stofnanir hafa lagt þetta til, þá er það undarlegt, ef hver og einn getur kallað það fálm út í bláinn. Háttv. þm. Dala. (B. J.) talaði mest um, hvað nefndin gæti gert ilt. Allir, sem eitthvert vald hafa, geta auðvitað gert ilt, ef þeir vilja hafa sig til þess, og það mun oftast vera rjett hlutfall milli þess, sem menn geta gert ilt og gott, og víst er um það, að sá, sem ekki getur gert ilt, kemur litlu góðu til leiðar. Spurningin verður því um það, hvort nefndin geti gert gagn og hvort þingið treysti stjórninni til að velja þá menn í nefndina, sem geri gagn fremur en skaða. Háttv. frsm. (J. A. J.) tók það fram, hvað slíkar nefndir gera í útlöndum og hvaða gagn þær gætu gert hjer. Þetta er ófriðarráðstöfun, því ástandið í heiminum er enn þá stríðsástand, þó friður sje saminn að nafni til. Þetta er beint framhald af því, sem gert hefir verið 1914–1917. Það hefir orðið að höggva nærri einstaklingnum og jafnvel taka af honum eignaráð, en almenningsheill hefir krafist þessa. Horfurnar hafa versnað nú um hríð; skuldir við útlönd hafa aukist, og ekki horfur á því um sumt af vörum vorum, að við getum selt þær fyrir gott verð. Síldin er óseld, og þó það heyrist, að hún muni ef til vill komast í eitthvert verð, þá er það hæpið, og enn hæpnara, að verð fáist fyrir hana fyrst um sinn. Kjötsalan hefir stöðvast, og fleira mætti nefna. Aðflutningur þar á móti minkar ekki, heldur síhækkar í verði, og eru þá ekki lengi að safnast skuldir. Við þurfum að flytja mikið inn á næstu árum, fyrst og fremst til matar og annara þarfa, og atvinnuvegirnir þarfnast stórfje. Eitt er það enn, sem kallar að, og það eru húsabyggingar. Við þurfum að bæta okkar húsakynni, nærri byggja upp alt landið. Þegar svo er ástatt, þá er full ástæða til að fara eins vel með fje sitt og hæg er, reyna að spara eftir föngum það, sem er hjákvæmilegt, til hins, sem er óhjákvæmilegt. Þess vegna er líka nauðsynlegt að hafa menn sjer til aðstoðar, sem hafa yfirlit yfir öll peningamálin og hafa vald til að kippa í taumana, ef mikið liggur við.

Eiríkur Einarsson Jeg hefi látið það í ljós við fyrri atkvgr., að jeg væri mótfallinn frv.-moldviðrinu hjer á þingi, og þykir ef til vill sumum, að nú skjóti skökku við, þar sem jeg gerist flm. þessa frv. En jeg get rjettlætt það með þeirri brýnu nauðsyn, sem á því er. Jeg skal taka það fram, að hjer hefir verið rætt frv. um bann gegn innflutningi óþarfa varnings. Þetta frv. er í fullu samræmi við það, sem jeg sagði, er hitt frv. var til umr. Jeg lagði áherslu á það, að sterk innflutningsnefnd yrði skipuð til að sjá um þessi mál, og nefndin, sem þetta frv. fer fram á, er samskonar og sú, sem jeg óskaði, þó hún heiti öðru nafni. Aðalatriðið er það að fá fasta íhlutun um innflutning til landsins. Við megum ekki sökkva okkur í skuldir og vandræði vegna gróðafíknar sumra og munaðar- og eyðslulöngunar annara. Jeg vona, að við því verði sjeð með þessari nefnd, og er þá aðaltilganginum náð. Þá ætla jeg að fara nokkrum orðum um væntanlega skipun nefndarinnar. Það hefir verið talið sjálfsagt, að nefndarmenn yrðu sóttir úr bönkunum og verslunarráðinu. Jeg vil benda á það, að verslunarráðið er samsett af kaupmönnum, og þó þeir hafi góða þekkingu á þessum málum, þá má ekki láta þá nær einráða, því það getur komið fyrir, að hagur þeirra og þjóðarinnar rekist á. Jeg vil því skjóta því til stjórnarinnar að sækja nefndarmenn, að minsta kosti einhverja, á sem óháðasta staði, ef þess er kostur. Það helsta, sem jeg finn að þessu máli, er það, hvað það er seint fram komið. Það ætti fyrir löngu að vera búið að banna innflutning á óþarfa varningi. Það hefði mátt flytja hingað heila kornfarma eða aðrar nauðsynjar, í stað þess að fylla Reykjavíkurbúðirnar með óþarfa. En það þýðir ekki að fárast um orðinn hlut. Það, sem orðið er, ætti að benda mönnum á, að kippa þurfi í taumana sem fyrst, og tel jeg sjálfsagt, að frv. nái fram að ganga.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Herra forseti! Háttv. 2. þm. Reykv. (Jak. M.) gat ekki hugsað til þess, að þessar ráðstafanir hefðu áhrif á gengi, og hæstv. forsætisráðh. (J. M.) tók í sama streng. Jeg er á alt annari skoðun. Ef við skuldum mikið, þá falla okkar peningar, ef við stöndum okkur vel, þá stíga þeir. Það, sem mest áhrif hefir í þessu efni, er hlutfallið milli innfluttrar og útfluttrar vöru. Sameiginleg myntslátta við Dani þarf ekki að koma til greina, því það eru ekki myntaðir peningar, sem stíga og falla, heldur seðlar, og þá höfum við ekki sameiginlega, þó enginn gengismunur sje á þeim. Þá var það háttv.þm. Dala. (B. J.). Honum skildist það, að nefndin ætti að ákveða, frá hvaða landi menn ættu að kaupa vörur sínar. Þetta er misskilningur. Nefndin á ekki að gera aðrar ráðstafanir en þær, sem nauðsynlegar eru, og ekki hindra annað en það, sem óforsvaranlegt er gagnvart fjárhagi þjóðarinnar. Háttv. þm. vildi gefa stjórninni þetta vald, en þá yrði líklega lítið úr framkvæmdum, nema stjórnin fengi sjer aðstoð, og þá væri það sama, hvort sú aðstoð hjeti nefnd eða annað. Stjórnin getur ekki sagt um það, hvað megi flytja inn og hvað ekki. Það á að vera verk nefndarinnar. Bankarnir eiga líka að vísa mönnum til hennar og láta þá fá umsögn hennar, hvort það, sem beðið er um, er nauðsynlegt eða tiltækilegt. Þá hjelt hv.þm. (B. J.), að þetta yrði til að hindra viðskifti okkar við Danmörku. En nefndin á að sjá um viðskifti okkar við öll lönd og beina þeim helst þangað, sem hagkvæmast er. Yfirleitt reyndi þessi hv.þm. (B. J.) að gera væntanlegri nefnd sem verstar hvatir og litla skynsemi, og með því móti fjekk hann það út úr röksemdaleiðslu sinni, að stórhættulegt væri að skipa nefndina. Ef hann hefði haft það öfugt, gert ráð fyrir, að menn með viti og þekkingu og góðum vilja yrðu skipaðir í nefndina, þá hefði hann komist að gagnstæðri niðurstöðu. Það hefir verið minst á bankamálið í þessu sambandi. Það er leiðinlegt, að ekki hefir unnist tími til að greiða úr því að þessu sinni. Jeg er sammála hv.þm. Dala. (B. J.), að nauðsynlegt sje að auka fje Landsbankans, en jeg vil ekki fara lengra út í það mál hjer. Jeg held, að nauðsynin á þessari peningamálanefnd sje auðsæ, og vona, að menn greiði atkv. með frv.

Jakob Möller Mjer kom það ekki á óvart, þó það sannaðist við frekari umræður, að það væri rjett til getið af mjer, að þessi fyrirhugaða nefndarskipun mundi vera „fálm út í loftið“. Nú er það komið á daginn. Meðmælendum frv. kemur ekki saman um, hvað nefndin eigi aðallega að hafa fyrir stafni. Þeir virðast ekki vita hvað þeir vilja, en vilja sennilega bara reyna að gera eitthvað, eins og aðrar þjóðir, án tillits til ólíkrar aðstöðu. Háttv. flm. (J. A. J.) heldur, að nefndin eigi að hafa sama verksvið og „Valutaraadet“ í Danmörku og önnur slík ráð, sem skipuð hafa verið í öðrum löndum. En þau „ráð“ hafa það verk eitt með höndum, að reyna að hafa hemil á verðfalli gjaldeyrisins. Við höfum enga sjerstaka mynt, eða gjaldeyri, og gætum því að eins haft áhrif á verðgildi danskrar myntar, að verslunar okkar við útlönd gætti að nokkrum verulegum mun í allri verslunarumsetningu Danmerkur og Íslands saman lagðri. En svo er ekki. Nefndin verður þess vegna hjegómi, ef hún á að vera verðgildisnefnd, og þá er nafnið peningamálanefnd líka villandi. Háttv. flm. (J. A. J.) staðhæfði í annan stað, að nefndin ætti ekki að hafa nein afskifti af því, við hvaða lönd menn versluðu. Hjer held jeg að háttv.flm. (J. A. J.) misskilji sjálfan sig. Nefndin á vitanlega að hafa afskifti af þessu, og t. d. forðast viðskifti við Ameríku, meðan dollarinn er svo hár, hefta vörukaup þaðan eins og frekast er unt, til þess að draga úr eftirspurninni eftir ameríska gjaldeyrinum, svo að hann falli í verði. Ef hún gerði þetta ekki, þá er fyrirsjáanlegt, að hún gæti engin áhrif haft á verðgildi myntarinnar, eins og hv.flm. (J. A. J.) þó ætlast til. Það er því augljóst, að nefndin hlýtur að leggja slíkar hömlur á viðskiftin við önnur lönd, og afskifti hennar því að verða allbagaleg. Aftur á móti neitar hæstv. forsætisráðh. (J. M.) því, að nefndinni sje ætlað að hafa nokkur áhrif á gengi myntar. Fyrir honum vakir það, að koma í veg fyrir, að peningum verði eytt til að kaupa óþarfar vörur, svo að ef til vill verði skortur á peningum til að kaupa nauðsynjavörur. En stjórnin hefir þegar fengið heimild til þess að banna innflutning á öllum óþörfum vörum, og ætti með því að vera sett nægilega undir þann leka. Af þessu finst mjer það augljóst, að hvorki hæstv. stjórn nje hv. flutningsmenn hafi gert sjer nægilega ljóst, hvað nefndin eigi að afreka, og verður nefndarskipunin þá „fálm“ eitt. Það hefir verið um það rætt, að þetta væri gert eftir tilmælum eða að ráði bankanna og verslunarráðsins. Jeg vildi gjarnan fá að vita, hvort þessi tilmæli hafa verið pöntuð, eða þau komið af sjálfsdáðum. Mjer hefir skilist það á ýmsu, að stjórnin hafi sjálf viljað fá þessa nefnd, að eins af því að aðrar þjóðir settu slíkar nefndir. En stjórnin virðist ekki hafa athugað, að hjer stendur alt öðruvísi á en í öðrum löndum, sem hafa sjerstaka mynt. Þess ber líka vel að gæta, sem hv.þm. Dala. (B. J.) hefir bent á, að þessi heimild til nefndarskipunar yrði til þess að firra stjórnina allri ábyrgð á því, sem þessi væntanlega nefnd kynni að gera, en á tímum sem þessum á stjórnin að hafa fulla ábyrgð á öllum sínum gerðum og fyrirætlunum, ekki síst þegar þær eru eins fálmkendar eins og hjer á sjer stað. Ef stjórnin kemst að einhverri ákveðinni niðurstöðu um, að brýn þörf sje á því, að gera eitthvað í þessa átt, þá getur hún gert það í samráði við bankana og verslunarráðið á sína ábyrgð. Þingið má ekki taka þá ábyrgð á sig svona fyrirfram og algerlega blindandi.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er auðvitað, að ráðstöfun sú, er hjer er farið fram á, miðar ekki sjerstaklega að því, að hafa áhrif á gengismun; það getur hún ekki haft eftir því, sem á stendur hjá oss, heldur beint til þess að sporna við óþarfri eyðslu. Mál þetta er að fyrra bragði upp tekið af bankastjórnunum hjer.

Bjarni Jónsson Mjer þótti það kynlegt, er hv.frsm. (J. A. J.) taldi það ófært, að stjórnin skifti sjer af eða hefði sjálf á hendi það starf, sem ætlað er sjerstakri nefnd. Og mjer þykir þetta því kynlegra þess vegna, að nýlega hafa verið samþ. lög, sem takmarka innflutning á óþarfavöru, þar sem ekki er gert ráð fyrir, að sjerstök nefnd hafi hönd í bagga. Og þá neyðist stjórnin til að skifta sjer af því, hverskonar vörur eru fluttar til landsins. En það er mergurinn málsins. Ef peningunum er eytt til þess að kaupa óþarfa vöru, þá á stjórnin að nota þá heimild, sem hún hefir, til þess að takmarka eða banna innflutning á vörunni. - Það væri því stjórninni að kenna, ef peningar væru ekki til í landinu, til þess að borga nauðsynjavöru. Hún hefir enga heimild til að fela það nefnd. Hv. frsm. (J. A. J.) sagði, að það væri misskilningur, að nefndin ætti að takmarka það, við hvaða lönd væri skift. En hv. 2. þm. Reykv. (Jak. M.) hefir nú sýnt fram á, að þetta er aðalhlutverk hennar. Annars vildi jeg spyrja um það, í sambandi við ákvæði 1. gr., að stjórnin ákveði starfssvið og vald nefndarinnar, hvort þetta á að skiljast svo, að stjórnin fái nefndinni takmarkalaust vald, eða takmarkast það af stjórnarskrá og samningi? Mjer skilst, að hún geti fengið henni ótakmarkað vald yfir Landsbankanum, en ekki yfir Íslandsbanka. Íslandsbanki hefir sín rjettindi, og hún gæti því að eins verið að baksa með þennan eina, magnlausa banka, sem landið á. Jeg er algerlega á móti því, að stjórninni sje leyft að afhenda nefnd það vald, sem þing og stjórn hefir. Jeg vil, að stjórnin annist þetta, en vitanlega getur hún fengið sjer bestu menn, sem völ er á, til aðstoðar, en þeir bera enga ábyrgð gagnvart þinginu, heldur að eins stjórnin. Ef nefnd væri hins vegar fengið þetta vald í hendur, gæti stjórnin skotið sjer undan ábyrgð í þessu máli, sem snertir hag þjóðarinnar. Og eins og jeg sagði áðan, leggja menn mesta áherslu á þær hliðar lífsins, sem vita að buddunni. Eins og jeg gat um áðan, hefir stjórnin fengið vald til að takmarka innflutning á óþarfavöru; þetta er nægilegt, og alt, sem þarf að gera. Annars má ef til vill minnast á það, að fyrir mörgum árum afhenti stjórnin vald sitt til nefndar, en jeg vænti, að mönnum sje það svo minnisstætt, að þeir verði mjer sammála um, að slík „delegatio“ eigi ekki að eiga sjer stað, og var hún þó í smærri stíl en hjer er gert ráð fyrir. Þessi fyrirhugaða nefnd á hvorki meira nje minna en að ráða því, hvað hver og einn kaupir. Hún getur t. d. bannað mjer að kaupa botnvörpuskip. 

Fjármálaráðherra (M. G.) Það er undarlegt, að hv.þm. skuli vilja berja það fram, að þetta frv. sje í byrjun runnið undan rifjum stjórnarinnar. Fyrir því er ekki minsti fótur. Einn af bankastjórum Landsbankans á upptökin að þessu, og lagði mikið upp úr, að það kæmist í framkvæmd, og Íslandsbanki hefir tjáð sig því eindregið fylgjandi. Það er fjarstæða, að nefnd sem þessi geti ekki haft áhrif gagnvart Íslandsbanka, því að þótt hann hafi ýms einkarjettindi, verður hann að hlíta landslögum. Og þegar nú hv.frsm. (J. A. J.) hefir skýrt frá því, að hæpið sje, að hægt sje að ráða yfir hjerlendu fje, sem er erlendis, nema nefnd sje skipuð, er undarlegt að setja sig á móti því, að stjórninni sje heimilað að gera það. Þá er um það, hvort stjórnin geti annast þetta. Jeg held, að hún geti það ekki, og að því sje rjettast að veita henni heimild með lögum til að skipa nefnd og ákveða valdsvið hennar, og gerir hún þá hvorttveggja á sína ábyrgð. En það er ókleift, að stjórnin geti annast þetta sjálf. Þetta getur orðið svo yfirgripsmikið starf. En það er algerlega rangt, að hjer sje eitthvað einstakt á ferðinni, sem ekki sje áður þekt. Vitanlega mun stjórnin rannsaka nákvæmlega, áður nefnd yrði skipuð, hvort brýn þörf væri á henni, og ekki skipa hana, ef þörfin er eigi brýn.

Jakob Möller Að því er hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hefir nú lýst yfir, þá er það eitt ætlunarverk þessarar fyrirhuguðu nefndar að sporna við óþarfri eyðslu, eða eyðslu á óþörfum vörum, eða með öðrum orðum að takmarka innflutning á slíkum vörum. Til þess hefir stjórnin fengið sjerstaka heimild í öðrum lögum. Þess vegna leyfi jeg mjer að bera fram svo felda rökstudda dagskrá: „Í trausti þess, að ríkisstjórnin geri, ef með þarf, nauðsynlegar ráðstafanir til þess að halda uppi jafnvægi í viðskiftum landsins við önnur lönd, sjerstaklega með því að banna innflutning á óþörfum vörum, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg vil undirstrika það, sem jeg tók fram í byrjun þessa máls. Jeg hefi sjeð símskeyti, sem gefur fylstu ástæðu til að ætla, að vjer ráðum ekki yfir því fje voru, sem vjer eigum erlendis, nema stjórnin gefi þar sjerstök meðmæli með, eða þar til kjörin nefnd. Og þar sem bankastjórnir beggja bankanna eru með því, að skipuð verði nefnd til þess að annast framkvæmdir málsins, þá er gersamlega ástæðulaust af deildinni að standa í móti því, að stjórnin fái heimild til að skipa þessa nefnd. Ef hægt væri að koma þessu fyrir á annan hátt, mundi stjórnin ekki skipa sjerstaka nefnd.

forseti: Þá hefir komið fram ósk um, að tekið yrði á dagskrá frv. til laga um að gera Landsbankann að hlutabanka, á þingskjali 87. En til þess þarf afbrigði, og vil jeg því spyrja hv. deild, hvort hún samþ. þau. Fyrir afbrigðum fekst ekki nægur atkvæðafjöldi.