Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Eins og tilkynnt var á síðasta þingfundi hefur forseta borist dagskrártillaga svohljóðandi: „Undirritaður gerir það að tillögu sinni, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. laga um þingsköp Alþingis, að á dagskrá næsta fundar verði þau dagskrármál sem forseti Alþingis leggur til, að því undanskildu að út af dagskrá fundarins verði tekið 382. mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga (alþjóðleg vernd).“ Þá segir: ,,Þess er óskað að tillagan verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir þetta bréf ritar Indriði Ingi Stefánsson. Fer nú fram atkvæðagreiðsla um tillöguna.

Virðulegur forseti. Þessari tillögu er ætlað að liðka til í dagskrá þingsins þannig að þau dagskrármál sem bíða geti komist að og fengið að afgreiðslu. Hér hefur ítrekað verið kvartað yfir því að við Píratar séum að halda þinginu í gíslingu í málþófi. Staðreyndin er sú að við getum það ekki. Ég hef borið frumvarpið hér saman við það að leysa utanvegaakstur með því að teikna veg eftir hjólförum. Ég held áfram með samlíkingar sem ætla má að skiljist; þetta er svipað og að sá sem situr í bílstjórasætinu saki fólkið í aftursætinu um að koma í veg fyrir að bíllinn komist áfram. Það þýðir ekki að fyrtast við þó að við bendum á að bíllinn sé ekki gír og muni ekki komast áfram án þess að við því sé brugðist. Við getum ekki tekið ábyrgð á því.

Virðulegur forseti. Þetta er orðið ansi þreytt leikrit hér með þessari dagskrártillögu og ég ætla að minna á það að hér fyrir jólin var samið um að taka þetta mál af dagskrá svo hægt væri að klára mikilvæg mál og gera hvað? Jú, að taka málið aftur til umfjöllunar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og að málið færi hér á dagskrá sem fyrsta mál eftir áramót. 

Forseti minnir hv. þingmenn á að það er bara einn sem hefur orðið í einu.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa, um lengd þingfunda, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en hvað þingsköp kveða á um. Er óskað atkvæðagreiðslu um þessa tillögu forseta?  
             Það er óskað eftir atkvæðagreiðslu um lengd þingfundar.

Virðulegi forseti. Ég horfi yfir þingsalinn og mér líður vel. Ég sé marga stjórnarliða hér í sal. Píratar hafa ítrekað kallað eftir viðveru ráðherra og stjórnarliða, þá sérstaklega meiri hluta hv. allsherjar- og menntamálanefndar, til að koma og taka þátt í þessari umræðu með okkur þannig að við getum fengið efnislega staðfestingu á því að verið sé að hlusta á þær kröfur og ábendingar sem Píratar eru að koma með hér upp í pontu. Ég geri ráð fyrir að greitt verði með lengri þingfundi og þá vona ég að meiri hlutinn láti sjá sig hér í þingsal, eða alla vega í hliðarsal, og sýni að verið sé að hlusta á okkar kröfur. Ég sé að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra er mættur á staðinn. Það er gott að sjá hann. Við höfum ítrekað kallað eftir viðveru hans og líka viðveru hæstv. mennta- og barnamálaráðherra. Ég hlakka til að sjá hvernig það verður hér inni í þingsal á eftir.

Herra forseti. Ég hef mjög takmarkaðan skilning á því hvers vegna Píratar vilja tala svona mikið um þetta mál sem er að engu orðið. Hv. þingmenn Pírata ættu að gleðjast yfir því að þeim hafi tekist á fimm árum að þynna út þetta litla útlendingamál dómsmálaráðherra að því marki að það mun ekki skipta neinu máli. Það mun ekki hafa nein áhrif nema kannski helst þau að flækja málið enn þá meira. En að því sögðu þá er svokallað málþóf hv. þingmanna Pírata ekki gagnslaust því að á meðan þeir tala þá gerir ríkisstjórnin ekkert af sér hérna í þingsal.  
            

Virðulegur forseti og þingheimur. Í þessari fyrstu ræðu minni hér á Alþingi vil ég leggja áherslu á samgöngumál á Vesturlandi. Minn heimabær Stykkishólmur er fagur ásýndar en ferðir til og frá bænum geta reynst erfiðar. Ég vil gera að umtalsefni ferjuna Baldur og Skógarstrandarleiðina. Baldur er kominn vel til ára sinna og þörf er á nýrri ferju sem stenst nútímakröfur um gæði og öryggi og getur í senn þjónustað heimamenn, ferðamenn og flutningabíla. Það er öllum óboðlegt að ferja sem gegnir jafn mikilvægu hlutverki hafi oftar en einu sinni orðið vélarvana úti á miðjum Breiðafirði. Mikil uppbygging hefur átt sér stað á suðurfjörðum og ferðamennska er í mikilli sókn á Snæfellsnesi og á Vestfjörðum. Ég kalla eftir stuðningi frá þingheimi í þessu mikilvæga máli og að hægt verði að tryggja öruggar ferjusiglingar yfir Breiðafjörð sem fyrst. Vegurinn um Skógarströnd er malarvegur og þar eru margar einbreiðar brýr. Fyrir vikið er vegurinn erfiður yfirferðar. Heimamenn í Stykkishólmi sjá hvaða bílar koma Skógarströndina, enda nær drullan nánast upp að gluggum á þeim bílum sem þaðan koma. Það er afar mikilvægt að hægt verði að aka hringinn í kringum Snæfellsnesið á bundnu slitlagi. Þá munu bættar samgöngur um Skógarströndina skipta miklu fyrir bændur á svæðinu sem og atvinnulífi í Stykkishólmi, Búðardal og víða.

Herra forseti. Ég sé að ráðherrarnir eru allir hlaupnir út. Ég hefði gjarnan viljað tala við þá en þeir hafa auðvitað takmarkaðan áhuga á störfum þingsins. En það sem ég vildi gera að umtalsefni undir þeim lið í dag er ung kona sem heitir Iva Marín Adrichem, ung söngkona og laganemi. Hún er blind og af þeirri ástæðu var hún ráðin til að leika í auglýsingu Ferðamálastofu um gott aðgengi í ferðaþjónustu. Myndbandið fór í sýningu síðastliðið haust en nú hefur hún verið klippt út úr þessu myndbandi og á víst að ráða nýjan leikara í hlutverkið vegna meintra skoðana Ivu Marínar, skoðana sem hún kannast ekki við og segir að hafi verið hermdar upp á sig án þess að hún gangist við þeim. Svarið frá Ferðamálastofu mun vera að hún hafi verið staðin að því að hafa verið meðlimur í einhverjum samtökum sem berjast eða börðust fyrir réttindum samkynhneigðra og tvíkynhneigðra en hafi að mati þessa stjórnvalds ekki rétta skoðun á öðrum málum. Í tíð mccarthyismans svokallaða í Bandaríkjunum voru leikarar og aðrir sem komu að gerð kvikmynda og sjónvarpsefnis spurðir: Ert þú eða hefur þú einhvern tímann verið meðlimur í kommúnistaflokknum? Þeir sem voru grunaðir um slíkt voru settir á svartan lista, bannað að taka þátt í gerð kvikmynda eða sjónvarpsefnis. Þó var þá um að ræða hættulegustu hreyfingu kalda stríðsins. En hér er spurningin sem stendur frammi fyrir okkur: Viljum við að á Íslandi geti ákveðið stjórnvald ákveðið að spyrja hvort einhver hafi verið meðlimur í samtökum, sem í þessu tilviki,  Iva Marín spyr: Hver er 

Herra forseti. Það er mikilvægt að gleðjast þegar vel gengur. Nú á dögunum bárust okkur jákvæðar fréttir af umhverfismálum sunnan úr Evrópu þar sem framkvæmdastjórn Evrópu tók dálítið mikilvægt skref í þágu náttúrunnar. Þar var ákveðið að það væri fullreynt með að vinna úrbætur á alþjóðaorkumálasáttmálanum, The Energy Charter Treaty, með leyfi forseta, sem framkvæmdastjórnin komst að að væri öflugt verkfæri til að grafa undan loftslagsaðgerðum innan ESB. Þessum sáttmála var komið á í kjölfar loka kalda stríðsins. Þetta var hugsað sem verkfæri til að hjálpa vestur-evrópskum ríkjum að fara inn í austurhluta álfunnar og fjárfesta þar, m.a. í uppbyggingu orkuinnviða. En vegna þess að skilningur fólks á því hvernig samfélög ættu að vera rekin var dálítið ólíkur á milli Austur- og Vestur-Evrópu á þessum tíma voru sett inn alveg ofboðslega sterk verkfæri í formi gerðardóms sem getur skorið úr um alls konar ágreining á milli fyrirtækja og ríkisstjórna, sem hljómaði kannski eins og góð hugmynd á þeim tíma en hefur í seinni tíð verið misnotað af t.d. mengandi olíurisum til að fara í mál við evrópskar ríkisstjórnir þegar þær eru að stíga góð skref í loftslagsmálum. Hollenska ríkið stendur t.d. í stappi vegna málaferla af því að það ætlar að fasa út kolum í sinni orkuframleiðslu. Ítalska ríkið er að rífast við einhverja olíubaróna um það að Ítalía vilji banna olíuleit í Adríahafi. Evrópusambandið er búið að átta sig á því að það er tímaskekkja að vera með alþjóðaverkfæri sem þjónar mengandi stórfyrirtækjum 

Virðulegur forseti. Síðast þegar ég tók til máls í störfum þingsins fjallaði ég um mikilvægi grunninnviða og að þeir myndu leika fjölþætt hlutverk í að tryggja öryggi, hagvöxt og grundvöll byggðar almennt. Ég ætla að halda áfram með það og kannski þá leggja áherslu á orðið sóun. Ef þessir innviðir eru ekki í lagi þá skapar það gríðarlega sóun í okkar samfélagi. Frá því að ég hélt þessa ræðu hefur komið í ljós bilun á rafstreng til Vestmannaeyja sem gerir það að verkum að ekki er hægt að flytja nægilegt rafmagn þangað. Það leiðir af sér að nú þarf, til að hægt sé að sinna raforkuþörf Vestmannaeyja, að hafa þar gríðarlega mikið af varaafli sem er keyrt með dísilvélum. Þá erum við búin að sóa árangri okkar í loftslagsmarkmiðunum og við erum að sóa miklum fjármunum, en þar er að hefjast þessa dagana vinnsla eftir uppsjávarveiðar sem þarf þá að knýja áfram með olíu eftir að búið var að fjárfesta í rafknúnum frystingum og bræðslum. Þar kemur því enn og aftur sóunin. Meðan innviðirnir eru ekki í lagi sem við þurfum að huga að og byggja gríðarlega mikið upp, erum við að sóa hér tækifærum til að byggja upp öflugra velferðarsamfélag og bæta okkar umhverfi í loftslagsmálum.

Virðulegi forseti. Í dag birtist frétt um breyttan raunveruleika sem við stöndum frammi fyrir hjá unglingum landsins. Nú er orðið mun algengara en áður að unglingar skaði sjálfa sig á einn eða annan hátt. Talið er að um 10–18% unglinga hafi skaðað sjálf sig einu sinni eða oftar. Þetta hefur breyst mikið á síðastliðnum árum og sjálfsskaði aukist til muna. Það er mjög mikilvægt að einstaklingar sem vinna með unglingum í skólakerfinu og í tómstundum fái mjög ítarlega og góða fræðslu um það hvernig þau eigi að bregðast við ef þau verða vör við sjálfsskaða hjá nemendum. Við þurfum að huga betur að því fólki sem er í nærumhverfi þessara barna og hjálpa því að bregðast við aðstæðum sem þessum. En við þurfum einnig að huga betur að foreldrum. Foreldrar verða mjög hissa og þá sérstaklega hrædd ef þau komast að því að börnin þeirra hafi skaðað sig og því þarf að vera mun meiri fræðsla í boði fyrir foreldra um það hvað þau geti gert og hvert þau geti leitað. Raunveruleikinn er breyttur og við þurfum að laga okkur að honum. Vandamál ungs fólks eru breytt. Hér er skólaforðun orðin mikill vandi, einangrun og einmanaleiki hafa aukist. Það þarf að bregðast við breyttum raunveruleika unga fólksins og breyttum birtingarmyndum vanda þeirra og líðanar. Því langar mig að hvetja mennta- og barnamálaráðherra og heilbrigðisráðherra til að taka þennan breytta veruleika unglinga mjög alvarlega, sérstaklega í ljósi þess að sálfræðiþjónusta er enn ekki niðurgreidd þrátt fyrir að lögin geri ráð fyrir því og sömuleiðis á enn eftir að setja nægilega mikinn kraft og fjármagn í að hlúa að geðheilsu unglinga. Forseti. Það skiptir máli að brugðist sé við strax í þessu máli.

Herra forseti. Enn á ný kem ég hingað upp til að ræða leyndina yfir greinargerð Sigurðar Þórðarsonar, setts ríkisendurskoðanda, um Lindarhvol þrátt fyrir ákvörðun forsætisnefndar um að hún skyldi birt. Munum að Lindarhvoll var fenginn til að selja milljarðaeignir sem ríkið fékk vegna stöðugleikasamkomulags eftir bankahrunið. Forseti Alþingis neitar að birta greinargerðina þrátt fyrir lögfræðiálit óháðs lögmanns um að ekkert í henni sé þess eðlis að sérstakur trúnaður eigi að ríkja. Á sama tíma og greinargerðin er í felum hjá forseta Alþingis mætti Sigurður í opið þinghald í héraðsdómi og gaf býsna greinargóða vitnaskýrslu. Sagði hann að illa hafi gengið að fá afhent nauðsynleg gögn frá Lindarhvoli um sölu á eignum almennings. Bar Lindarhvoll við bankaleynd þrátt fyrir að um væri að ræða rannsókn ríkisendurskoðanda, sérlegs eftirlitsmanns Alþingis. Einnig kom fram í vitnisburði Sigurðar að hann hafi metið það að eignin Klakki hafi verið seld á 530 milljónum undir eignarvirði. Eftir standa orð hans, herra forseti, um erfiðleika embættis Ríkisendurskoðunar við að fá afhent gögn hjá stjórnvöldum. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem embættið greinir svo frá, en Ríkisendurskoðun hefur einfaldlega ekki þau tæki og tól sem títtnefnd rannsóknarnefnd Alþingis hefur til að kalla eftir gögnum og kalla fólk í skýrslutökur. Lög um rannsóknarnefndir Alþingis veita slíkri nefnd sömu heimildir og lögregla hefur við meðferð sakamála en stjórnvöld virðast draga það í lengstu lög og jafnvel sleppa því alveg að veita þessu mikilvæga embætti upplýsingar. Þessu, herra forseti, verðum við að breyta en jafnframt hætta að leyfa stjórnarmeirihlutanum hér á þingi að koma í veg fyrir að settar verði á fót rannsóknarnefndir 

Hæstv. forseti. Öflugt menntakerfi er grundvöllur hagsældar íslensks samfélags og því er brýnt að tryggja öllum jöfn tækifæri til menntunar. Mig langar sérstaklega að ræða háskólastigið. Við eigum að hafa metnað til að bjóða upp á menntun á heimsmælikvarða. Við ættum að skoða hvar tækifærin liggja til aukins einkarekstrar, samstarfs og sameiningar nemendum og rannsóknum til heilla. Það var til að mynda heillaskref í háskólamálum fyrir 25 árum þegar Háskólinn í Reykjavík var stofnaður þar sem einkarekstur og samkeppni stuðluðu að mikilli framþróun. Staðreyndin er sú að það verður snúið að gera mikið betur með sjö háskóla. Háskólarnir hafa ekki haft sérstakan hvata fyrr en nú þegar hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra úthlutaði 1,2 milljörðum kr. til verkefna sem stuðla að auknu samstarfi við háskóla. Markmið þessarar úthlutunar er að auka gæði og samkeppnishæfni háskólanna okkar á sama tíma og við menntum betur í takti við þarfir samfélagsins, til að mynda með stórauknu fjarnámi, fjölgun í heilbrigðismenntun og STEM-greinum. Það er mikilvægt að hafa í huga að skynsamlegt er að mennta fólk í greinum sem oft eru dýrari en samfélagslega mikilvægar. Nú, þegar ýmsar raddir heyrast um stöðuna í fjármögnun háskólastigsins, er mikilvægt að skoða hvernig við aukum fjármuni sem skila auknum gæðum. Ráðherra eftir ráðherra hefur lofað nýju reiknilíkani sem aldrei hefur fengið að líta dagsins ljós. Það þarf að vera hvati í kerfinu til að styrkja tengsl háskólanna og atvinnulífsins. Það þarf að halda áfram og búa til hvata til aukinnar samvinnu til að bjóða upp á aukin gæði í háskólanámi og minnka yfirbyggingu skólanna. Það er þannig sem við sköpum aukin verðmæti og höldum ungu fólki hér á landi.

Herra forseti. Núna liggur það fyrir sem við vissum sjálfsagt flest að myndi gerast, Seðlabankinn hefur hækkað stýrivexti í enn eitt skiptið. Að þessu sinni er það alveg kýrskýrt hjá bankanum að stjórnvöld bera beina ábyrgð á hækkuninni nú en einnig er vísað í nýgerða kjarasamninga í rökstuðningi. Við í þessum sal getum að sjálfsögðu haft skoðun á því hvernig aðilar vinnumarkaðarins semja sín á milli en það er ekki okkar hlutverk að segja þeim fyrir verkum. Okkar hlutverk í baráttunni gegn verðbólgunni og háum vöxtum eru ákvarðanir sem við tökum í þessum sal. Hér getum við haft bein áhrif á ríkisfjármálin og beitt þeim með skynsamlegum hætti fyrir fólkið í landinu. Því tækifæri var hins vegar glutrað niður fyrir áramót í fjárlagagerðinni þegar ríkisstjórnarflokkarnir lögðust gegn öllum tilraunum og varnaðarorðum okkar í Viðreisn og tillögum um að auka aðhaldið og stöðva stjórnlausan útgjaldavöxtinn. Fjölmargar tillögur voru lagðar fram sem hefðu unnið með Seðlabankanum í þessu verkefni. Allar voru þær felldar, sem var sagt vera af prinsippástæðum. Þess í stað, eins og seðlabankastjóri orðaði það, hefur aðhald í ríkisfjármálum minnkað frá því sem það var áður. Þetta eru auðvitað hábölvað fyrir heimilin í landinu, blóðugt fyrir fyrirtækin í landinu og alvarlegur áfellisdómur yfir ríkisstjórninni. Í hvaða stöðu erum við í þessari baráttu þegar æðstu ráðamenn Seðlabankans segja það berum orðum að ríkisstjórnin sé stödd í öðrum veruleika en bankinn og segja fullum fetum með fótboltalíkingu að hún hafi spilað sóló og skorað sjálfsmark. Það er auðvitað ekkert nýtt að það vanti stundum jarðtengingu í Stjórnarráðið en að fá þessa faglegu hagfræðilegu greiningu frá Seðlabankanum á ríkisstjórninni er óneitanlega svolítið kröftugt. Við skulum hafa það í huga næst þegar við verslum í matinn eða tökum bensín að landinu er stjórnað af fólki sem hefur með aðgerðaleysi beinlínis unnið gegn því að þessar vörur lækki. Við ættum líka að muna þegar viðskiptabankarnir hækka vextina á húsnæðislánunum að sú hækkun skrifast á stjórnarflokkana. Við erum jú með ríkisstjórn 

Herra forseti. Í fjárlagafrumvarpi fyrir 2023 samþykkti Alþingi 750 millj. kr. viðbótarframlag til að fjármagna fleiri liðskiptaaðgerðir til að vinna niður biðlista utan sjúkrahúsa. Á Íslandi er til staðar sjúkratryggingakerfi þar sem notendum heilbrigðiskerfisins er tryggð nauðsynleg heilbrigðisþjónusta án tillits til efnahags. Markmið kerfisins er að setja notanda kerfisins í fyrsta sæti þar sem fjármagnið fylgir notandanum en ekki veitanda þjónustunnar. Þannig eiga þeir sem þurfa á heilbrigðisþjónustu að halda að geta fengið viðeigandi þjónustu innan ásættanlegs tíma. Í staðinn hafa óskýr réttindi sjúkratryggðra þar sem ekki er samið um alla framkvæmd heilbrigðisþjónustu leitt af sér langa biðlista og búið til tvöfalt heilbrigðiskerfi þar sem þeir sem hafa efni á geta borgað sig fram fyrir röðina og fengið nauðsynlega þjónustu gegn hærra gjaldi. Það á m.a. við um liðskiptaaðgerðir en fjöldi þeirra sem hafa borgað fyrir þær beint eða leitað bóta meina sinna erlendis hefur stóraukist á síðustu árum. Þannig fer fólk fram hjá sjúkratryggingunni með því að borga allan kostnað úr eigin vasa eða nýtir reglugerð um rétt sjúklinga innan aðildarríkja EES-samningsins til að fá endurgreiðslu kostnaðar frá Sjúkratryggingum vegna heilbrigðisþjónustu erlendis, sem er gríðarlega kostnaðarsamt fyrir ríkið. Eftir sitja svo þeir sem ekki hafa tök á því að borga sjálfir eða fara erlendis í meðferð. Það er til mikils að vinna fyrir Sjúkratryggingar að tryggja réttindi sjúkratryggðra svo að allir sem þurfa á heilbrigðisþjónustu að halda geti fengið viðeigandi þjónustu innan ásættanlegs tíma og niðurgreidda af Sjúkratryggingum. Forseti. Það er brýnt að fljótt verði samið um framkvæmd þessara aðgerða, vinna að samningum við frjáls heilbrigðisfyrirtæki og fjölga liðskiptaaðgerðum fyrir þann fjölda sem þjáist í biðinni, sem allra fyrst.

Virðulegur forseti. Við höfum á síðustu árum séð gríðarlegar hækkanir á húsnæðisverði. Fyrir örfáum áratugum var það vel raunhæfur möguleiki fyrir ungt fólk að safna fyrir útborgun, eignast sitt eigið húsnæði og komast í öruggt skjól. Ef við skoðum tölfræði Þjóðskrár um fasteignaverð má sjá að á síðustu tíu árum hefur verð fasteigna hækkað um sirka 170% en á sama tíma hefur vísitala neysluverðs hækkað um 40% og launavísitala um 98%. Þessar tölur þýða að ungt fólk í dag hefur ekki sömu tækifæri og við sem vorum að byrja fyrir tíu árum, hvað þá fyrir 20 árum eða fyrr. Okkur hefur mistekist. Þó að þessi þróun sé svo sannarlega ekki einskorðuð við Ísland þá hafa þær ráðstafanir sem við höfum gripið til dugað skammt. Vandinn er flókinn og margþættur. Stór þáttur er skortur á minni íbúðum, á litlum einingum sem henta fólki til að stíga sín fyrstu skref. Annar þáttur er byggingar- og viðhaldskostnaður. Vart þarf að fjölyrða um þá kosti sem fylgja stöðlum, stöðluðum stærðum og framkvæmd. Hér á Íslandi er sú sérstaða að mjög stór hluti allra glugga- og hurðaeininga er sérsmíðaður sem eykur töluvert kostnað, hvort sem litið er til nýbygginga eða viðhalds. Með stöðluðum einingum gæti húseigandi eða byggingaraðili verslað glugga eða hurðir sem hilluvöru í næstu byggingavöruverslun í stað þess að þurfa að mæla eininguna og fá sérsmíðað eftir máli. Ég hef, í því skyni að einfalda þetta ferli, lagt fram þingsályktunartillögu um að slíkir staðlar verða útbúnir með það í huga að lækka byggingarkostnað. Það eitt og sér mun ekki leysa þann vanda sem við stöndum frammi fyrir en er eitt skref í rétta átt. Ég vona að þingheimur taki tillögunni vel og sýni henni stuðning í verki hér á þingi.

Herra forseti. Í dag sáum við í enn eitt skiptið stýrivaxtahækkanir hjá peningastefnunefnd Seðlabankans um 0,5%, hækkun sem bitnar lóðbeint á heimilum í landinu. Peningastefnunefnd lýsti því líka yfir í morgun að verðbólguhorfur hefðu versnað frá síðasta fundi. Forsvarsmenn verkalýðsfélaga segja í dag við fjölmiðla að stýrivaxtahækkunin sé einfaldlega hryllileg tíðindi og rothögg fyrir lántakendur, rothögg fyrir fólkið í landinu sem skuldar og að hækkunin nú muni þýða að fólk geti ekki ráðið við sínar afborganir. Það er orðið öllum ljóst að ríkisstjórnin kynti undir verðbólguna með fjárlögum þar sem gjöld á almenning voru hækkuð og engar raunverulegar tekjur sóttar þar sem þenslan er í raun og veru. Ráðherrar ríkisstjórnarinnar voru mjög yfirlýsingaglaðir þegar fjárlagafrumvarpið var kynnt í haust þar sem þeir sögðu að fjárlögin myndu vinna gegn verðbólgu, en það varð aldeilis ekki úr. Fjárlagafrumvarp ársins 2023 gerði í upphafi ráð fyrir 89 milljarða hallarekstri þrátt fyrir þenslu, kraftmikinn hagvöxt og hátt atvinnustig. Mikilvægum fjárfestingum var hins vegar frestað og loks voru öll krónutölugjöld ríkisins skrúfuð algjörlega upp í topp. Eftir breytingar á fjárlögunum var hallinn kominn upp í 120 milljarða og það er óábyrgt að sækja ekki tekjur á móti þessum vaxandi halla. Ríkisstjórnin þarf að reka aðra ríkisfjármálastefnu sem vinnur gegn verðbólgu en ekki grípa til tilviljanakenndra aðgerða sem bitna svo á heimilum í landinu eða hjálpa alla vega ekki heimilum í landinu að bregðast við því ástandi sem nú ríkir.

Virðulegur forseti. Fyrir rétt rúmu ári sendi ég fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra um biðtíma í kynleiðréttingaraðgerðir. Svörin voru sláandi: Meðalbiðtími í heildina hefur lengst mikið síðustu þrjú árin, úr 6,6 mánuðum árið 2019 í 31,1 mánuð árið 2021. Í þessu samhengi er mikilvægt að halda því til haga að kynleiðréttingarferli í heild sinni er langt og í mörgum fösum og aðgerðarfasi er í raun oft lokahnykkurinn á því ferli. Það eru langir biðlistar á öllum stigum ferlisins þannig að þessir biðtímar endurspegla einungis hluta af löngu krefjandi ferli og bið. Vissulega lamaði heimsfaraldur starfsemi skurðsviða og hafði áhrif á biðtíma eftir öllum aðgerðum. Og ég er ekki hér til að gagnrýna það þarfa starf sem Landspítali vinnur þó að það sé þörf á umbótum hvað varðar nýtingu skurðstofa, en það er efni í aðra ræðu. Það sem er hins vegar virkilega gagnrýnisvert er skorturinn á gagnsæi og upplýsingaflæði meðan á biðtíma stendur. Það er að mínu mati lágmark að einstaklingar viti hvenær þau megi eiga von á þjónustu, hvort það séu vikur, mánuðir eða ár af bið sem þau eiga í vændum. Bið án nokkurs fyrirsjáanleika eins og staðan er í dag getur haft verulega alvarlegar afleiðingar fyrir heilsu þeirra sem um ræðir. Kvíði, félagsleg einangrun og sjálfsvígshugsanir eru algengir fylgikvillar þess að lifa í algerri óvissu. Herra forseti. Þessi skortur á svörum um biðtíma er ekki bara óboðlegur heldur skarast þetta á við 18. gr. laga nr. 74/1997, um réttindi sjúklinga, en þar er áréttuð sú skylda læknis að gefa sjúklingum sínum skýringar á því hvers vegna bið er eftir aðgerð eða annarri meðferð. Fjöldi einstaklinga sem eru á biðlista hefur tjáð sig opinberlega um afleiðingarnar af því að vera í þessari biðstöðu. Við þurfum að hlusta á þeirra upplifanir og gera betur.

Herra forseti. Með fjárlögum ársins 2023 sló ríkisstjórnin enn eitt Íslandsmetið í eyðslu, skilaði enn og aftur fjárlögum sem auka ríkisútgjöld um tugi milljarða og halla. Í kjölfarið hækkaði verðbólga í janúar í 9,9% hér á landi, þvert á þróun annars staðar í Evrópu. Um þessa stöðu hefur ríkt nokkuð hávær þögn á stjórnarheimilinu ef frá eru taldar tilraunir til að koma sökinni yfir á almenning í formi skilaboða um að fólk eyði bara miklu, sé ekki að hjálpa, skilji ekki vandann, skilji ekki að við erum öll í þessu saman. Málið er að við erum ekki öll í þessu verkefni saman að hafa hemil á verðbólgunni sem er, svo vitnað sé í orð hagfræðingsins Miltons Friedmans, einn helsti skaðvaldur í hverju þjóðfélagi. Friedman hló að þeirri fullyrðingu að neyslu almennings væri um að kenna eða launþegahreyfingunni eða fyrirtækjum. Stjórnvöld beri ábyrgðina og helsta verkefni þeirra á tímum sem þessum sé að hafa hemil á ríkisútgjöldum, að eyða ekki um efni fram. Með stýrivaxtahækkun Seðlabankans í dag standa meginvextir bankans í 6,5%. Þetta eru áttföldun frá því í maí 2021, nokkuð sem er farið að þyngja róðurinn verulega hjá fjölmörgum heimilum og fyrirtækjum landsins. Hlutverk Seðlabankans er að hafa hemil á verðbólgu með vaxtaákvörðunum. Þetta er í raun eini bolti bankans í þessari keppni en yfirstandandi keppnistímabil í baráttunni við þennan landsins forna fjanda hefur nú staðið í u.þ.b. eitt og hálft ár. Ríkisstjórnin hefur töluvert fleiri bolta til að nota en gallinn er að hún kom einfaldlega illa undirbúin til leiks. Undirbúningstímabilið var illa nýtt, leikskipulagið er lélegt, samspilið svona og svona og niðurstaðan eftir því. Boltarnir detta dauðir niður eða enda í eigin marki. Og aðhald í ríkisfjármálum komst ekki einu sinni í lið ríkisstjórnarinnar. Herra forseti. Ég lýsi eftir afreksstefnu gegn verðbólgu og samhentu, vel völdu liði sem á séns í að vinna þessa keppni fyrir okkur.

Hæstv. forseti. Ég tel ástæðu til að ræða hér um hrikalegar náttúruhamfarir sem riðið hafa yfir í Tyrklandi og Sýrlandi. Aðfaranótt 6. febrúar varð jarðskjálfti af stærðinni 7,8 á Richter-skala og svo annar stuttu síðar upp á 7,5. Þetta eru með stærstu jarðskjálftum sem riðið hafa yfir á þessari öld hér á jörðinni og afleiðingarnar eru í einu orði sagt skelfilegar. Líklegt er að um 20.000 manns hafi farist í þessum skjálftum og þau gætu vel verið fleiri, jafnvel 20–30.000 manns. Mörg hundruð þúsund manns eru nú heimilislaus og bókstaflega á vergangi um miðjan vetur í fjallahéruðum Tyrklands og Sýrlands. Fyrir Sýrlendinga er þetta auðvitað ekkert annað en hamfarir inn í öðrum hamförum sem eru borgarastyrjöldin sem þar hefur staðið í meira en áratug. Við vitum að svæðið í Norðaustur-Sýrlandi hefur verið á valdi uppreisnarmanna lengur en flest önnur svæði í Sýrlandi og þar er kannski ekki mikla hjálp að hafa frá harðstjóranum í Damaskus og við vitum líka að svæðin í Suðaustur-Tyrklandi eru fátæk og langt frá Ankara og Istanbúl og herrunum þar. Það er gott til þess að vita að íslenskir björgunarsérfræðingar séu komnir til Gaziantep til að hjálpa til við rústabjörgun, en ég vil nota þetta tækifæri og skora á þau sem eru aflögufær að leggja björgunarátakinu lið með því að leggja Rauða krossi Íslands lið. Rauði krossinn er hluti af alþjóðahreyfingu sem starfar í öllum löndum, líka í Tyrklandi og Sýrlandi, og með því að styðja við björgunaraðgerðir með fjárframlögum til Rauða krossins þá erum við örugglega að styðja við fólkið sem hefur lent í þessum hræðilegu hörmungum.

Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á því að taka undir orð hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur áðan. En að öðru. Út er komin skýrsla sem hefur að geyma stjórnsýsluúttekt ríkisendurskoðanda á lagaframkvæmd stjórnsýslu og eftirlits á sjókvíaeldi hér við land en stjórnsýsluúttektin var gerð að beiðni matvælaráðherra. Niðurstöður skýrslunnar koma ekki á óvart en það eru þó um leið ákveðin vonbrigði að fá það staðfest hversu illa hefur gengið að byggja upp umgjörð og stjórnsýslu utan um greinina. Á vorþingi 2019 var lagaramminn uppfærður og var lagt upp með það að efla frekari umgjörð um sjálfbærni fiskeldis til framtíðar. Í meðferð þingsins var byggt enn betur undir kröfur um vernd villtra nytjastofna ásamt því að gætt yrði að umhverfisvernd með mótvægisaðgerðum og ströngu eftirliti. Fiskeldi er vaxandi atvinnugrein og getur skipt sköpum fyrir okkur sem þjóð en mikilvægt er að setja skýrt og sanngjarnt regluverk í kringum það. Aðeins þannig náum fram þeim markmiðum að greinin verði sterk og öflug á sama tíma og við tryggjum sjálfbæra þróun og vernd lífríkisins. Virðulegi forseti. Undirrituð hefur ítrekað lagt fram tvær þingsályktunartillögur sem snúa að fiskeldi. Önnur snýr að því að bæta laga- og reglugerðaumhverfi sjókvíaeldis með hliðsjón af gjaldtöku af greininni, endurskoðun sem felur í sér heildarbreytingu á gjaldtöku ríkis og sveitarfélaga af fiskeldi og skýrari heimildir um töku gjalda til að standa undir nauðsynlegri þjónustu ríkis og sveitarfélaga af sjókvíaeldi. Í skýrslu ríkisendurskoðanda eru sterkar ábendingar um að mikilvægt sé að þessi endurskoðun fari þegar fram. Hins vegar lagði ég fram tillögu um eignarhald í fiskeldi sem hefur það að markmiði að koma fram með tillögur um hvernig takmarka megi samþjöppun eignarhalds á laxeldisleyfum og takmarka eignarhald erlendra aðila á laxeldisleyfum líkt og gert er í sjávarútvegi. Eignarhald laxeldisfyrirtækja á Íslandi hefur þróast þannig að mikil samþjöppun hefur átt sér stað sem getur leitt til þess að fáein fyrirtæki verði alls ráðandi. Virðulegi forseti. Ég held að við náum ekki hámarksábata úr fiskeldinu nema hafa sterka umgjörð og eftirlit með því.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki, þótt þörf væri á, að ræða um þessa kolsvörtu skýrslu Ríkisendurskoðunar um laxeldið, enda veit ég að hæstv. ráðherra mun verða í Kastljósi í kvöld og segja okkur allt frá því. En ég vil byrja á því að þakka hæstv. sjávarútvegs- og matvælaráðherra fyrir að vera hér með okkur í dag og taka þátt í þessari umræðu. Mig langar að byrja á því að hefja hana á smá yfirsýn og vangaveltum um byggðakvótann svokallaða. Mér finnst ekki úr vegi að tala um hann þar sem ég veit að 5.400 tonnum hefur verið úthlutað sérstaklega til þess og markmiðið var að tryggja í rauninni afkomu veikbyggðra sjávarbyggða í kringum landið. Þá liggur næst við að spyrja: Hvað er SFS, gamla góða LÍÚ, að landa miklu af byggðakvótanum annars staðar en þar sem honum var ætlað að styðja við viðkvæmar sjávarbyggðir? Blóðtakan er slík að byggðunum er hreinlega að blæða út. Stórútgerð samþjöppunar sem kinnroðalaust sölsar undir sig allt lífsviðurværi þessara viðkvæmu sjávarbyggða, sem á árum áður voru fullkomlega sjálfbærar í rekstri sínum þar sem þeim var ekki meinaður aðgangur að nálægum auðugum fiskimiðum. Það er orðið ansi hart, virðulegi forseti, þegar þessi fiskigarkar stórútgerðarinnar stjórna hreinlega búsetuþróun hringinn í kringum landið. Þess vegna væri ekki úr vegi að hæstv. ráðherra upplýsti okkur um það hve stóran hluta byggðakvótans SFS er raunverulega að taka til sín. Sem dæmi: Byggðakvóta var úthlutað til Þingeyrar sem Bergey átti að veiða, en raunin er sú að stórir togarar hirtu megnið af byggðakvótanum sem að megninu til hefur síðan verið unninn í Kópavogi. Byggðakvótinn á Suðureyri fer að stærstum hluta á skip, Gunnvöru, sem gert er út frá Ísafirði. Byggðakvótinn frá Djúpavogi fór á norska auðmenn sem eru í fiskeldi. Hvernig má það vera að byggðakvóta sé úthlutað til fyrirtækja í eigu erlendra aðila? Þetta var gert þvert á lög, en þegar loks komst upp um lögbrotið þá var kvótinn færður yfir til fyrirtækis í eigu innlendra aðila sem gerði í kjölfarið verktakasamning við fyrirtæki sem áður hafði ólöglega fengið úthlutað téðum kvóta. Sem sagt: leppun, eins og þar stendur. Telur ráðherra forsvaranlegt að byggðakvóti renni í jafn miklu magni og raun ber vitni til stórútgerðar? Er slíkt verklag ekki beinlínis að grafa undan markmiði byggðakvótans, þ.e. að vernda sjávarbyggðirnar? Í öðru lagi vil ég tala um mikilvægi strandveiða fyrir viðkvæma sjávarbyggðir. Það vita allir sem vita vilja hversu nauðsynlegar strandveiðar eru fyrir hinar viðkvæmu byggðir. Hávært ákall hefur verið eftir því að tryggja þótt ekki væru nema þessa margumtöluðu 48 daga sem við höfum verið að berjast við núna allt síðasta kjörtímabil að reyna að tryggja í sessi, 12 daga á mánuði - 12 daga á mánuði í þrjá mánuði. En þeir fá ekki einu sinni að velja tímann sjálfir. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað veldur? Og í raun og veru, þar sem hæstv. ráðherra ber náttúrlega höfuð og herðar yfir nákvæmlega málaflokkinn akkúrat núna: Hvað er því til fyrirstöðu? Í stað þess, eins og virðist vera samkvæmt þessum hópi sem hæstv. ráðherra skipaði, samkvæmt svokölluðum drögum sem snúa meira og minna að einhverju félagslegu, þá virðist eiga að tryggja nákvæmlega - hlutdrægir aðilar sem voru þarna, talsmenn stórútgerðarinnar í meiri hluta, gerðu lítið annað en að reyna að telja okkur trú um það í þessum drögum sínum hversu glæsilegt það væri nú hreinlega að stórútgerðin fengi að hirða til sín þessi 5,3% af heildarúthlutun aflaheimildanna. Af því að tíminn flýgur nú svo hratt og ég er samt að reyna að tala mjög hratt en ég er verða búin með tímann þá skulum við tala líka um togveiðarnar. Það var í áraraðir sem verið var að berjast fyrir því að ná dragnót og stórum togurum með mikla aflagetu og stórum vélum og stórum trollum og öðru slíku út fyrir 12 mílur. Nú hins vegar á með einu pennastriki að henda þessu öllu haugana. Nú á hvorki meira né minna en að heimila þessum stærri aflmeiri skipun að draga hreinlega, eins og ég sagði hérna á dögunum, upp í hjónarúm, en ég meinti náttúrlega bara hreinlega upp í kálgarð, en það er nú allt í lagi. Virðulegi forseti. Ég sé að tími minn er eiginlega alveg búinn. Ég get ekki einu sinni farið í vigtunina sem ég ætlaði að tala um, sem er nú eins ósanngjörn eins og hún mögulega getur verið. Þar er þrískipt kerfi. Það má segja í rauninni að útgerð sem stendur bæði að veiðum og vinnslu vigtar fyrir sig sjálf. Hún selur sjálfri sér, kaupir af sér aflann og kemur honum svo fyrir einhvers staðar erlendis og stór hluti af gjaldeyrinum fær ekki að koma til okkar og nýtast okkur að einu eða neinu leyti, fyrir utan það að núna … 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir frumkvæðið að þessari umræðu. Eins og kemur fram í inngangi hennar verðskuldar þessi umræða alveg örugglega margar sérstakar umræður og ég treysti því að hv. þingmaður muni gefa mér tækifæri til að ræða þessi mál hér oftar. En svo ég haldi mig við efni umræðunnar, í fyrsta lagi varðandi byggðakvótann og þá umræðu, þá er mjög mikilvægt að sá hluti leyfilegs heildarafla, þ.e. þessi 5,3% sem tekin eru frá fyrir verkefni af þessu tagi, nýtist sem allra best til þess að gera það sem í upphafi stóð til; að styrkja minnstu sjávarbyggðirnar sem hafa átt hvað erfiðast með að aðlagast breytingum í sjávarútvegi og þá ekki bara þeim breytingum sem stafa af fiskveiðistjórnarkerfinu sjálfu heldur líka vegna tækniþróunar, vegna stærðarhagkvæmni og annarra slíkra þátta. Þetta eru allt saman áskoranir. Það hafa auðvitað orðið margvíslegar breytingar á smærri sjávarbyggðunum frá því að núverandi kerfi var komið á fót og það þarf að gæta að þeim breytingum og meta með hvaða hætti þessar ráðstafanir uppfylla þær væntingar sem lagt var upp með til að byrja með. Ég vil nefna strandveiðar, af því að hv. þingmaður nefnir þær. Þeim var komið á í tíð ríkisstjórnar Samfylkingar og Vinstri grænna árið 2009 og aldrei hefur verið ráðstafað stærri hluta leyfilegs heildarafla í þorski til strandveiða eins og á síðasta fiskveiðiári. Þrátt fyrir það og þrátt fyrir að verð væri afbragðsgott þá þurfti Fiskistofa að stöðva veiðarnar í júlí þar sem potturinn var tómur, þ.e. sá afli sem hafði verið ráðstafað þar til. En ég vil halda því til haga, af því að það hafa verið brögð að því að ekki hafi verið gætt að nákvæmni í þessari umræðu, að enginn sjávarútvegsráðherra síðustu 14 ár hefur forgangsraðað strandveiðum eins hátt eins og gert var á síðasta ári og það er töluleg staðreynd. Ég legg áherslu á að við vöndum okkur í því að fara rétt með staðreyndir í þessari umræðu. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um vigtun sjávarafla og enn og aftur er það algerlega efni í sérstaklega sérstaka umræðu að tala um mikilvægi þess að eftirlit sé samræmt í landinu hvað þetta varðar. Ég verð að segja það, ég hef ekki mikla reynslu af sjósókn, að það kom mér á óvart hversu lítið samræmi er á milli svæða og á milli sveitarfélaga hvað þetta varðar. Það leiðir auðvitað af sér alls konar vandræði ef vigtun er með einum hætti í einu sveitarfélaginu en með allt öðrum hætti í öðru sveitarfélagi. Þetta er erfitt fyrir atvinnulífið. Þetta er erfitt fyrir þær stofnanir ríkisins sem eiga að samhæfa eftirlit og þessi áskorun, svo það sé líka nefnt, er ekki bara í vigtun sjávarafla heldur líka í nánast öllu eftirliti sem bútað er niður í mismunandi sveitarfélögum, við getum nefnt heilbrigðiseftirlit, byggingareftirlit og margt mætti hér áfram telja. Það er á hendi Fiskistofu að hafa eftirlit með þessari vigtun. En þessi tillaga sem lýtur að því að samræma vigtunina er ein af þeim sem er vikið að í bráðabirgðatillögum Auðlindarinnar okkar, sem hv. þingmaður vék aðeins að. Það er rétt að geta þess að þær tillögur eru bráðabirgðatillögur og ég hef lagt á það áherslu að þær séu til umræðu og opinnar umfjöllunar og að þar hefur ekki verið tekin afstaða til efnis eða innihalds einstakra tillagna, enda eru þær sumar þannig að þær eru ekki samrýmanlegar, þ.e. ef ein er samþykkt þá er ekki hægt að samþykkja hina. Hv. þingmaður víkur líka sérstaklega að veiðarfærum og við vitum auðvitað að áhrif veiðarfæra eru mjög misjöfn og við vitum að stór botndregin veiðarfæri eru þung og það þarf mikið afl til að draga þau og við vitum að netalínur geta skorið þara og í net geta fest sig fuglar og selir og við vitum að meiri hlutinn af plastrusli á botninum er gömul veiðarfæri. Við vitum af þessu öllu saman. En við vitum líka að við þurfum verulega á auknum rannsóknum að halda hvað þetta varðar og jafnframt að það er mikil nýsköpun og þróun í gangi í þróun veiðarfæra. Við vitum að við þurfum að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar varðandi vernd viðkvæmra vistkerfa og viðkvæmra hafsvæða en við vitum líka að okkur skortir upplýsingar hvað þetta varðar og að þar er mikilvægt að efla verulega rannsóknir.

Herra forseti. Mikið ósætti ríkir meðal þjóðarinnar um eina mikilvægustu atvinnugrein okkar, sjávarútveginn. Stór hluti almennings er á þeirri skoðun að arðinum af auðlindinni okkar, fiskinum í sjónum, sé ekki skipt á réttlátan hátt. Stórútgerðin græðir og græðir og nýliðun er nær ómöguleg í hinu harðlæsta kvótakerfi. Ljóst er að þrátt fyrir að sjávarútvegurinn sé mikilvæg atvinnugrein sem skilar þjóðarbúinu miklum verðmætum þá eru verulegar úrbætur á kerfinu nauðsynlegar. Ég er því miður ekkert sérstaklega bjartsýn á að verkefnið Auðlindin okkar muni skila raunverulegum árangri. Í besta falli verður stoppað í einstaka göt einhvern veginn til að róa okkur en stóru álitaefnin skilin eftir. Það er nefnilega svo að þau eiga að fara í umræðu á meðan minni mál, sem eru auðvitað mikilvæg líka, á að taka til framkvæmda. Eitt af því sem bent hefur verið á er að framkvæmd við vigtun sé ekki samræmd hér á landi auk þess sem eftirlit með vigtun sé verulega ábótavant. Engin ákvæði eru í íslenskum lögum um samræmda vigtun og er útgerðinni það í sjálfsvald sett hvaða aðferð hún beitir við vigtun aflans. Grunur leikur á að svindl við vigtun viðgangist jafnvel, enda er endurvigtun á afla í höndum útgerðarinnar sjálfrar. Ég skil ekki alveg hvernig það gerðist að útgerðunum sjálfum er sýnt það traust að segja til um hversu mikið veiðist. Sú tækni sem nú þegar er um borð í nær öllum bátum og skipum sem og á vinnslustöðvum gefur nákvæmar upplýsingar um magn og þyngd afla en einhverra hluta vegna er þessi tækni ekki nýtt til eftirlits og almenningur tapar. Almenningur tapar á því að stjórnvöld taki ekki á þessu.

Herra forseti. Íslenskur sjávarútvegur er burðarás í atvinnulífi um land allt og leiðandi í heiminum hvað varðar sjálfbærni, þróun og arðsemi, en hann er í daglegri samkeppni við erlendan ríkisstyrktan sjávarútveg. Það er því mikilvægt að gjaldheimta í sjávarútvegi dragi ekki úr samkeppnishæfni á alþjóðamarkaði og fjárfestingu í greininni. Það er einnig mikilvægt að tryggja stöðugleika í rekstrarumhverfi íslensks sjávarútvegs svo greinin haldi áfram að vaxa á grundvelli sjálfbærrar nýtingar fiskstofna. Í ljósi minnkandi fyrirsjáanleika í heimsmálum, eins og við höfum upplifað undanfarin ár, er enn mikilvægara en áður að sjávarútvegurinn hafi sveigjanleika í tilhögun veiða. Með öflugum sjávarútvegi vex einnig nauðsynleg nýsköpun og vöruþróun. Grundvöllur arðsemi sjávarútvegs mun byggja á samþættingu veiða, vinnslu og markaðar. Þessi ákjósanlega staða er þó eilífðarverkefni. Það verður að kortleggja áskoranir og tækifæri í sjávarútvegi og tengdum greinum og meta þjóðhagslegan ávinning fiskveiðistjórnarkerfisins. Við verðum að bera saman stöðuna hér og erlendis og leggja fram tillögur til að hámarka möguleika Íslendinga til frekari árangurs og samfélagslegrar sáttar um umgjörð greinarinnar í ljósi þess hver gæði íslenskrar fiskvöru eru fyrir stöðu greinarinnar á heimsmarkaði. Fyrir utan mikilvægi ákveðinnar festu í regluumgjörðinni verður að meta árangur af atvinnu- og byggðakvóta og strandveiðum til að styðja við atvinnulíf í landsbyggðunum. Forseti. Á undanförnum áratugum hefur verið gripið til ýmiss konar aðgerða til að gera íslenskan sjávarútveg sjálfbæran og arðbæran þannig að óvíða í heiminum er sjávarútvegur rekinn á eins hagkvæman hátt. Þessi eftirsóknarverða staða varð ekki til úr engu heldur byggir hún á rannsóknum og ákvörðunum út frá staðreyndum þeirra. Allar breytingar á kerfinu sem til umræðu eru verða að skoðast með þetta til hliðsjónar.

Frú forseti. Sé raunverulegur vilji fyrir hendi að styrkja byggð hjá þeim sveitarfélögum sem búa við fólksflótta vegna þess að kvótinn hefur horfið þá er lykilatriði að þær aðgerðir sem gripið er til stuðli að því að byggðirnar verði í því samhengi sjálfbærar. Tímabundnar aðgerðir eins og byggðakvóti eru í eðli sínu það, tímabundnar. Til að við getum náð árangri er lykilatriði að fólk geti gert áætlanir til lengri tíma frekar en skemmri. Þær aðgerðir sem við grípum til þurfa að stuðla að því frekar en að draga úr stöðugleika. Allt of oft hefur það gerst með lausnir eins og byggðakvóta að hann hverfur frá bæjarfélaginu og nýtist því ekki sem skyldi. Miklu frekar væri að skoða lausnir eins og frjálsar handfæraveiðar. Við höfum líka ekki efni á því lengur að skoða ekki hvaða áhrif þær aðgerðir sem við grípum til hafa á umhverfi og loftslag. Við verðum að tryggja það, enda hefur skammsýn nálgun á togveiðar á viðkvæmu lífríki fjarða haft skelfilegar afleiðingar. Það hefur sýnt sig að afleiðingarnar af því að hafa ekki í huga umhverfi og loftslag hafa komið niður á möguleikum byggða til sjálfbærni. Ég vil því nota tækifærið og spyrja ráðherra: Er ekki tryggt að þær aðgerðir sem gripið verður til muni stuðla að stöðugleika hjá þeim sem búa á umræddum svæðum og verða hagsmunir hvað varðar umhverfi og loftslag hafðir í huga þegar kemur að útfærslu þeirra aðgerða?

Virðulegi forseti. Sjávarútvegurinn og þau störf sem hann skapar hafa skipt sköpum fyrir byggðir um allt land í marga áratugi. Ýmsar byggðir hér á landi hafa reitt sig á sjávarútveginn til að halda sér gangandi. Iðnaðurinn útvegar störf sem er meginstoð þess að fólk vilji og geti lifað í hverju samfélagi fyrir sig. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar kemur skýrt fram að það sé markmið hennar að viðhalda og fjölga störfum í fámennari byggðum og ekki veitir af því. Flutningur sjávarútvegsiðnaðar frá smærri byggðarlögum eða mikill samdráttur getur skilið þau eftir í lamasessi sem við verðum að forðast. Við ætlum að standa vörð um fámennar byggðir, efla þær og stuðla að jafnvægi milli byggða í sveiflukenndum iðnaði. Mikilvægasta verkfæri okkar í þessum verkefnum er byggðakvótinn. Byggðakvóti styður við byggðarlög sem hafa lent í áföllum vegna breytinga á aflamarki eða samdráttar í sjávarútvegi. Einnig heldur hann heimildum í byggð og kemur í veg fyrir að iðnaðurinn hverfi úr samfélögunum. Markmiðið er að tryggja trausta atvinnu og byggð í landinu. Virðulegi forseti. Það er ekki hægt að ítreka mikilvægi byggðakvótans nógu oft. Kvótinn hefur reynst fámennari byggðum á landsbyggðinni lífsnauðsynlegur í mörgum tilvikum, byggðum sem geta vart verið samkeppnishæfar við stærri samfélög, t.d. á höfuðborgarsvæðinu eins og staðan er í dag og þá sérstaklega varðandi atvinnutækifæri. Það er ljóst að allir eiga að njóta góðs af sjávarauðlindum okkar og það hefur lengi átt við um byggðir utan höfuðborgarsvæðisins. Með byggðakvóta getum við tryggt atvinnutækifæri á sviði sjávarútvegs í fámennari byggðum, haldið þeim í byggð og tryggt fjölbreytt störf með tilkomu mikillar grósku í nýsköpun í sjávarútvegi.

Frú forseti. Ég þakka málshefjanda hv. þm. Ingu Sæland fyrir að opna á þessa umræðu og ég verð að segja að mér þykir fagnaðarefni að fleiri flokkar en Viðreisn láti sig málið varða, umbætur í sjávarútvegskerfinu. Það er ekkert launungarmál að umgjörð þessarar mikilvægu atvinnugreinar hefur verið grundvöllur ósættis og deilna áratugum saman og það kemur ekki síst niður á viðkvæmum sjávarbyggðum. Þetta er stórmál. Við byggjum lífsgæði okkar að stórum hluta á fiskveiði og sölu afurða, bæði hér á landi og á erlendum mörkuðum. Þess vegna er lífsspursmál að eyða pólitískri óvissu og ósætti sem ríkir um nýtingu þjóðarauðlindarinnar. Lausn okkar í Viðreisn er í rauninni einföld: Við viljum að nýtingarrétturinn sé tímabundinn og að markaðsgjald sé greitt fyrir aðgang að auðlindinni. Tímabindingin er nauðsynleg til að tryggja að hér ríki ekki varanlegur einkaréttur á nýtingu auðlindar sem tilheyrir allri þjóðinni og markaðsgjaldið tryggir að afgjaldið sé gegnsætt, skýrt og í samræmi við verðmæti auðlindarinnar hverju sinni. Við náum báðum þessum markmiðum og sláum tvær flugur í einu höggi með því að setja 5% af heildarkvótanum á markað á hverju ári, boðinn upp með nýtingarrétti til 20 ára í senn. Markaðurinn sér um að greitt sé hóflegt gjald fyrir aðgang að auðlindinni. Allir eru jafnir fyrir kerfinu og öllum heimill aðgangur að uppboðinu sem uppfylla á annað borð þau skilyrði að geta gert út á Íslandsmiðum. Flest ár myndi þetta skapa ríkissjóði auknar tekjur og þess vegna leggjum við til að settur sé á fót sérstakur uppbyggingarsjóður til að efla byggð utan höfuðborgarsvæðisins. Þannig tryggjum við að byggðir landsins sem standa að baki verðmætasköpun sjávarútvegsins og íbúar þeirra byggða njóti ágóðans.

Frú forseti. Ég vil fyrst þakka hv. málshefjanda fyrir að opna á þessa umræðu hér og ráðherra sömuleiðis fyrir þátttöku í henni. Það var tiltölulega mikil hryggðarmynd, að mér þótti, sem var dregin upp af hv. þm. Ingu Sæland hér áðan varðandi byggðakvótann og með hvaða hætti hann er hanteraður heilt yfir. Ég held að það sé nauðsynlegt að við skoðum það með opnum augum hvort ekki sé hægt að ná betri árangri með sanngjarnari og gegnsærri hætti hvað ráðstöfun 5,3% pottsins varðar. Í þessum tillögum sem nú liggja fyrir í þessu milliuppleggi nefndar hæstv. ráðherra þá er ein tillaga sem mig langar sérstaklega að nefna sem snýr að því að innan úr þessum 5,3% potti verði afnumdar svokallaðar skelbætur. Skelbætur er hugtak sem kannski ekki margir þekkja. En þetta nær aftur til ársins 2003, ef ég man rétt, þegar skelin hrynur í Breiðafirði vegna sýkingar sem þá kom upp. Síðan hafa verið rannsóknaveiðar um langa hríð sem hafa því miður ekki skilað þeim árangri sem vonast var eftir. En upphafið að þessu er það að 1984, hefur það væntanlega verið, voru þau fyrirtæki sem stunduðu skelveiðar þvinguð, raunverulega þvinguð, til að gefa eftir 35% af því sem í dag væru kallað þorskígildisréttindi þeirra, til að fá réttindin í skelinni. Það dytti engum til hugar að vinna mál með þeim hætti í dag. Í þessu samhengi, þó að þetta sé ekki eitt af atriðunum sem hv. þm. Inga Sæland nefndi, er nauðsynlegt að halda þessu til haga og að við skoðum 5,3% pottinn heilt yfir, út frá öllu sviðinu og reynum að forma mál þannig að hann geri sem mest gagn og sé um leið sanngjarn.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Ingu Sæland, fyrir þessa þörfu umræðu. Jafnframt vil ég þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir að vera með okkur hér í dag. Ég starfaði sem sjómaður til 40 ára. Ég upplifði á ferli mínum áhrif kvótakerfisins og hvernig það færði eigendum kvótans mikil auðæfi en af þeim skilaði sér ekkert til okkar sjómanna. Ég kem frá Stykkishólmi. Þar störfuðu áður fjórar útgerðir en í dag er aðeins ein eftir. Svipaða sögu er að segja um fjölmargar sjávarbyggðir víðs vegar um land. Kvótinn er hverfull og ákvörðun útgerðareigenda um hvort kvótinn skuli seldur, leigður eða skipin flutt getur haft mikilvæg áhrif á atvinnulíf í sjávarbyggðum. Svarið við þessu ástandi liggur í augum uppi: Við þurfum að efla strandveiðar og stuðla að því að fólk fái að stunda sjálfbærar handfæraveiðar. Strandveiðar ógna ekki lífríki sjávar eða stærð fiskstofnanna. Það á að bæta við strandveiðar og byggðakvóta, ekki taka þær af.

Virðulegi forseti. Aftur og aftur blasir við okkur sá kaldi veruleiki að stórútgerðin heldur áfram að raka til sín meginþorra veiðiheimilda í landinu og grafa undan tilvist smærri fjölskyldufyrirtækja og einyrkja sem halda uppi búsetu á stöðum sem stórútgerðin hefur skilið eftir í sárum. Aftur og aftur erum við minnt á mikilvægi þess að virða rétt sjávarbyggðanna og tryggja betur byggðafestu aflaheimilda og koma í veg fyrir að smærri sjávarbyggðir séu rúnar lífsbjörginni við uppsveiflu fárra auðmanna og fyrirtækja á veiðirétti. Ég hef áður sagt það í þessum ræðustól að það verði að grípa til aðgerða til að snúa ofan af samþjöppun veiðiheimilda. Ég hef lengi lagt mikla áherslu á mikilvægi þess að svæðisskipta veiðum á grásleppu. Þær rannsóknir og sú þekking sem aflað hefur verið undanfarin ár hefur undirstrikað þýðingu þess að taka upp svæðisskipta veiðistjórn á hrognkelsum til að tryggja sjálfbæra nýtingu stofna en einnig tryggja hagsmuni viðkomandi byggðarlaga og fjölskyldna sem byggja lífsviðurværi sitt á grásleppuveiðum. Ég fagna skrefum í þá veru. Strandveiðarnar sem komið var á í sjávarútvegsráðherratíð Jóns Bjarnasonar, ráðherra Vinstri grænna, skiptu sköpum fyrir endurreisn margra smærri sjávarbyggða vítt og breitt um landið. Vinstri græn hafa lagt á það mikla áherslu að auka frekar hlutdeild smábáta og fyrir Alþingi liggur tillaga sem ég mælti fyrir í haust, og þingflokkur Vinstri grænna stendur að, um að festa strandveiðar betur í sessi, m.a. með því að stækka í áföngum félagslegan hluta kerfisins úr 5,3% upp í 8,3%. Ástæða er til að endurskoða úthlutun og meðhöndlun aðgerða innan kerfisins og hvernig þær veiðiheimildir nýtast sem best smærri byggðarlögum og færa stærri hluta þeirra til smærri útgerða og inn í strandveiðikerfið. Koma þarf í veg fyrir að stór hluti þeirra endi hjá stærstu útgerðarfélögum landsins sem nú þegar halda á stærstum hluta allra veiðiheimilda við Íslandsstrendur.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að hrósa hæstv. matvælaráðherra fyrir að hefja vinnuna sem nefnist Auðlindin okkar og fyrir að hafa skipað starfshópa til að finna ásættanlegar lausnir á einu stærsta deilumáli í íslensku þjóðfélagi um áratugaskeið. Yfirráð fárra yfir fiskveiðiauðlindinni færir útgerðarrisum mikil völd eins og alþjóð veit og hefur deilt um. Vaxandi umsvif útgerðarrisa í atvinnulífinu er áhyggjuefni út af fákeppni og áhrifum þeirra á ákvarðanir í stjórnkerfinu og stjórnmálamenn, sem geta auðveldlega unnið gegn almannahag - að ekki sé talað um hótanir gegn fjölmiðlum og fjölmiðlafólki sem vega að lýðræðislegri umræðu. Finna þarf leiðir sem vinna gegn því að kvóti safnist á fárra hendur og tryggja jafnræði milli þeirra sem treysta á fiskmarkaði og hinna sem stunda bæði veiðar og vinnslu. Þetta er fíllinn í herberginu og nauðsynlegt að tekið sé á þessu. Breytingunum til að taka á þessu ójafnvægi má ekki ýta á undan sér þar til tíminn rennur út og ekki mega heldur koma fram útvatnaðar tillögur. Málshefjandi kom inn á vigtun afla. Við verðum í þeim efnum að efla Fiskistofu sem á að hafa eftirlit með nýtingu og meðferð auðlindarinnar en hefur því miður verið undirfjármögnuð árum saman. Ekki nóg með það, þá eru heimildir Fiskistofu ekki nægar og lög óskýr. Það skortir, frú forseti, jafnræði á milli þeirra sem treysta á fiskmarkaði til að kaupa fisk til vinnslu og hinna sem stunda bæði veiðar og vinnslu, og sjómenn sjá erlendar útgerðir selja aflann sinn á hærra verði en þær íslensku. Við vitum að svindl hefur verið upplýst þegar ísprósenta í körum er áætluð við hafnarvog og ósamræmi er á milli endurvigtunar afla í vinnslustöðvum og vigtunar á hafnarvog. Þetta er eitt af stóru málunum í sjávarútveginum sem þarf að taka á í vinnu starfshópanna. Ég vona að þeir nái að taka líka á stóru málunum í sjávarútvegi og út úr vinnunni komi vel útfærðar tillögur til þingsins, tillögur sem breyta raunverulega valdaójafnvæginu í sjávarútveginum og tryggja meira jafnræði fyrir alla.

Virðulegur forseti. Ég vil sömuleiðis þakka fyrir málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu og hæstv. matvælaráðherra að mæta hér og bregðast við. Það er flókið verkefni að fást við mótaðar leikreglur sjávarútvegs en ég sat í því verki fyrir nokkrum vikum síðan að þurfa að leita í gömlum gögnum, fletta gömlum blöðum og lesa mér til um þróun ákveðinna mála og það er ótrúlega stutt síðan við vorum með sjávarútveg sem var í fanginu á, hvort sem var ríkisstjórn eða sveitarstjórnum og bæjarstjórnum víða um landið, til að bregðast við vanda hans. Það er önnur birtingarmynd á sjávarútvegi sem blasir við úr þessum ræðustól í dag. Við höfum gripið til fjölmargra aðgerða til að efla byggðir, sjávarbyggðir í landinu. Þar hefur byggðakvótinn spilað stórt hlutverk og ég ætla ekki að gera lítið úr honum. Ég ætla að taka undir með hv. þm. Bergþóri Ólasyni, sem hér ræddi um skelbætur sem er ein útgáfan af úrræðum sem voru stunduð á þessum árum. Okkur er sannarlega ekki til setunnar boðið að leysa úr þeim málum með þeim hætti og ég styð málflutning hv. þm. Bergþórs Ólasonar í þeim efnum. En hitt vildi ég líka draga fram sem hv. þm. Hildur Sverrisdóttir ræddi hér, verðmætasköpunina. Við getum í sjálfu sér farið tvær leiðir í þessu. Við getum haft hér útgerð sem einblínir fyrst og fremst á hagkvæmni veiðanna. Við höfum ekki farið þá leið. Við höfum farið þá leið að gera mikil verðmæti úr þeim afla sem við drögum að landi með því að hagræða, með því að byggja hátæknifiskvinnslu, með því að efla störfin í landi og vinna verðmæta vöru úr þessum fiski. Það leiðir síðan af sér ýmsa aðra jákvæða hvata eins og nýsköpun þar sem framleitt er fæðubótarefni úr aukaafurðum eða jafnvel lækningavörur. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég aðeins hnykkja á áliti meiri hluta fjárlaganefndar við afgreiðslu fjárlaga fyrir jólin og ræða um málefni Hafrannsóknastofnunar, 

Virðulegi forseti. Sjávarútvegurinn er einn af lykilatvinnuvegum þjóðarinnar en jafnframt hefur lengi verið mikið ósætti meðal almennings hvað það varðar hvernig við rekum hann og hversu ógagnsætt eignarhaldið er. Ítrekað hefur verið kallað eftir aðgerðum eins og að fá allan afla á markað og að gefa handfæraveiðar frjálsar. Eftir því hafa margir aðilar, sérstaklega í minni byggðum, kallað. Þannig myndum við stuðla að því að fleiri fengju tækifæri til að stunda sjávarútveg og strandveiðar eru líklegri til að skapa afleidd störf í byggðum en togveiðar. Þannig yrðu samlegðaráhrifin mun meiri og líklegri til að verða gagnleg. Við þurfum líka að gæta þess að aðgerðir sem gripið er til nái til sem flestra en ekki örlítils hóps eins og blasir við þegar við skoðum gríðarlega samþjöppun eignarhalds í sjávarútvegi. Það eru líka gríðarlega mikil tækifæri sem felast í rafvæðingu hafna og því fylgja mikil tækifæri að endurnýja flotann á umhverfisvænni hátt. Því myndi líka fylgja mun meiri sjálfbærni með því að minnka þörfina fyrir innflutt eldsneyti sem gæti á sama tíma orðið mikilvægt skref í fæðuöryggi þjóðarinnar. Það er líka mjög mikilvægt að við gleymum ekki að huga að eftirliti og sjáum til þess að engin þeirra aðgerða sem gripið verður til gangi með ósjálfbærum hætti á sjávarauðlindina til framtíðar. Ég hvet ráðherra til að hafa þetta í huga við útfærslu á aðgerðum í sjávarútvegi og stuðla þannig að betri og víðtækari sátt um auðlindina ásamt því að styrkja búsetu í sjávarbyggðum með fjölbreytni að leiðarljósi. Ég hvet ráðherra til að flýta rafvæðingu hafna. Og: Allan afla á markað og gefa handfæraveiðar frjálsar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Ingu Sæland, og hæstv. matvælaráðherra fyrir umræðuna. Ég ætla að ræða hér um strandveiðar og mikilvægi þeirra. Strandveiðar voru heimilaðar með lögum árið 2009 og því er komandi sumar það 15. í röðinni. Landinu var skipt upp í fjögur löndunarsvæði og var hverju úthlutað hluta af heildarheimildinni. Á þessum árum frá því að strandveiðar hófust hefur veiðin og útfærslan breyst. Veiðiheimildir hafa farið úr 3.955 tonnum, sem var fyrst, og mest fór veiðin í tæp 11.200 tonn árið 2021. Heimildin var svo lækkuð á síðasta sumri og fór í rúm 10.000 tonn vegna ráðgjafar frá Hafró. Við getum því sagt að kerfið hafi fest sig í sessi og uppfyllt markmið sín. Breytingar voru gerðar á umgjörðinni árið 2019, heildaraflamark var fyrir landið allt og var einn pottur fyrir landið í heild og öllum tryggðir 12 dagar á meðan potturinn dygði. Skýrsla Byggðastofnunar, sem gerði úttekt árið 2020 eftir þessar breytingar, leiddi í ljós að yfirgnæfandi meiri hluti strandveiðimanna var almennt ánægður með þetta nýja kerfi. Vestlendingar og Vestfirðingar voru ánægðastir með breytingarnar sem gerðar voru á strandveiðikerfinu en Norðlendingar og Austfirðingar síður þótt meiri hluti þeirra teldi breytingar á kerfinu til bóta. Virðulegi forseti. Nú má finna frumvarp hæstv. matvælaráðherra í samráðsgátt þar sem bakka á með hluta af breytingunum og skipta landinu aftur upp í fjögur svæði. Þetta tel ég vera afturför. Þetta veldur í raun meiri misskiptingu milli landsvæða en núverandi kerfi býður upp á. Það verður erfitt að finna út hvaða magn á að fara á hvert svæði. Í gamla kerfinu gat mismunun á milli svæða verið sex veiðidagar á einu svæði en upp í 20 veiðidagar á öðru. Og kapphlaup á miðin hefst með ófyrirséðum afleiðingum. Við þurfum að hugsa þetta betur áður en við tökum skrefið.

Frú forseti. Hér hafa átt sér stað fínar umræður og það er fagnaðarefni að athyglinni sé beint sérstaklega að strandveiðum og mikilvægi þeirra. Þar eru að störfum smáir sjálfstæðir atvinnurekendur í afar erfiðum geira. Stefna okkar í Viðreisn samræmist hagsmunum þeirra. Áherslur okkar eru til þess fallnar að styðja við nýliðun í sjávarútvegi. Hlutverk strandveiðikerfisins er einmitt að hluta að byggja upp nýliðun og opna greinina fyrir fleirum en þeim sem eiga kvóta. Hér skipta líka máli hugmyndir Viðreisnar um uppboð 5% aflahlutdeilda til 20 ára á opnum markaði, sú lausn frelsar greinina undan því að stjórnvöld ákveði einn daginn að hækka veiðigjöld verulega og hún frelsar þjóðina undan því að stjórnmálamenn ákveði einn daginn fyrirvaralaust að lækka veiðigjöld. Almennir markaðir þar sem verðmyndun ræðst af framboði og eftirspurn blómstra. Það sama gildir ekki þegar verð eru ákveðin af nefnd embættismanna eða með lagasetningu. Slíkar ráðstafanir takmarka verðmætasköpun og hygla yfirleitt fáum á kostnað heildarinnar. Hvers vegna ætti aðgangur að fiskveiðiauðlindinni að vera verðlagður með þeim hætti? Hvers vegna ætti þjóðin ekki að njóta ágóða af auðlindinni sinni eftir lögmálum framboðs og eftirspurnar? Það er mikilvægt að ná fram sanngjörnu auðlindagjaldi sem byggist á markaðsverði og tryggir eignarhald þjóðarinnar yfir sjávarauðlindinni í stjórnarskrá með því að tímabinda samninga. Þetta er risastórt hagsmunamál sjávarbyggða. Við sjáum fyrir okkur að þessar tekjur renni til þeirra byggðarlaga sem hafa farið halloka í núverandi kerfi, að þau byggðarlög fái aukna tekjustofna til að standa undir nauðsynlegri og eðlilegri þjónustu við íbúa sína.

Frú forseti. Mér komu til hugar orð Gordons Gekkos í myndinni Wall Street eftir Oliver Stone frá 1987 hér áðan þegar ég var að velta fyrir mér mikilvægi arðsemi. Gordon Gekko talaði um mikilvægi græðginnar og að hún væri góð en arðsemin er ekki bara góð, hún er algjörlega nauðsynleg í þessu umhverfi. Við megum ekki gleyma því að sjávarútvegurinn var rekinn mannsöldrum saman með tapi. Það sem hefur gerst á undanförnum áratugum, eftir innleiðingu aflamarkskerfisins, er að í geiranum hefur farið að myndast hagnaður, sem betur fer. Það er enginn rekstur sem stendur undir sér og lifir og blómstrar til lengri tíma án þess að hann skili arðsemi og hagnaði. Það er alveg nauðsynlegt til að sjávarútvegurinn geti áfram fjárfest og stutt við þróun hinna ýmsu tengdu og mögulega við fyrstu sýn ótengdu þátta að þar séu rekstrarskilyrði einnig góð. Ég hef áhyggjur af því að innan 5,3% pottsins og þeirra lausna sem þar eru aðgengilegar sé kerfið að miklu leyti þannig formað að of lítið svigrúm fyrir arðsemi sé að myndast þannig að þeir sem þar starfa, í hvaða þætti þess sem kann að vera, hafi svigrúm til að byggja sig upp, festa sér varanlegar aflaheimildir og þar fram eftir götunum. Það gerist best með því að byggja kerfið þannig upp að svigrúm sé fyrir arðsemi. Þeir sem í þessu starfa verða að hafa borð fyrir báru rekstrarlega til þess að vera ekki alltaf bara eins og hamstur á hjólinu. Ég held að þetta verði að vera algjört lykilatriði í þeirri endurskoðun sem nú er að eiga sér stað og bara að við höfum alltaf í huga að það sé gert ráð fyrir arðsemi og helst góðri þannig að þeir sem starfa innan geirans geti byggt sig upp. Annars er þetta eilífðarslagur sem engu skilar. Höfum það í huga.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. matvælaráðherra og öllum hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í þessari umræðu. Hér hefur margt verið sagt, gagnlegt og gott. Það er eitt sem mig langar að benda á: Þegar hæstv. ráðherra talar um tölulegar staðreyndir og segir að annað eins hafi aldrei nokkurn tímann verið gert í sambandi við strandveiðarnar en í hennar tíð þá vil ég minna hæstv. ráðherra á að hennar fyrsta embættisverk í desember 2021 var að skera af þorskveiðikvótanum 1.500 tonn. Það olli náttúrlega mikilli ólgu og allt ætlaði af göflunum að ganga. Þá bætir ráðherrann ráð sitt að einhverju leyti og bætir við 1.074 tonnum. Út af standa enn þá 426 tonn. Þetta eru tölulegar staðreyndir, hæstv. ráðherra. Það er engum blöðum um það að fletta. Það er ofboðslega dapurt að heyra að við höfum orðið að setja bremsu og hætta að veiða akkúrat þarna vegna þess að potturinn hafi verið búinn. Ég vil ítreka það hér og nú að aldrei nokkurn tíma munu nokkrir einustu líffræðingar halda því fram að krókaveiði og strandveiði og veiðar á smábátum í kringum landið eigi eftir að ógna lífríkinu í sjónum og eigi eftir að koma niður á aflamagni í sjónum. Aldrei nokkurn tíma. Það skýtur skökku við að við skulum enn vera á þeim stað að vernda arðrán stórútgerðarinnar sem fer með allt of mikið af verðmætunum okkar og gjaldeyrinum okkar úr landi í stað þess að tryggja og byggja undir sjávarplássin okkar viðkvæmu hringinn í kringum landið sem nánast er að blæða út. Ég minni enn og aftur á Verbúðina, þann góða þátt sem var söguleg staðreynd og frábær heimildarsería, og skilst mér að verið sé að búa til nýja. Ég skora á hæstv. sjávarútvegsráðherra að taka í fangið stefnu síns góða flokks sem er nákvæmlega í þá átt að tryggja sjávarplássunum hringinn í kringum landið lífsviðurværi. Ég bara skora á hana að vera ekki næsti aðalleikari í nýrri Verbúð.

Virðulegur forseti. Það er nú verra að þurfa að elta ólar við tölur og meðferð á þeim og ég hvet hv. þingmann líka til að leggja inn skriflega fyrirspurn svo að við getum skipst á skeytum í gegnum þingskjöl. Það er þannig, af því að hv. þingmaður talar um 8.500 tonn, að við þau bættust um vorið 1.500 tonn og síðan 1.074 um sumarið þannig að niðurstaðan varð 11.074 tonn svo að því sé haldið til haga. Annars vil ég bara þakka hv. málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu og hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í umræðunni sem var sannarlega mjög fjölbreytt. Við fórum allt frá því að ræða um skelbætur og arðsemi og yfir í það að tala um umhverfismál. Svo komu hér sjómenn og ræddu málið út frá sinni miklu og mikilvægu reynslu og þekkingu, út frá bæði reynslunni af byggðakvótanum og af strandveiðunum. Við töluðum um fjármögnun Fiskistofu, við töluðum um mikilvægi hafrannsókna, við töluðum um tímabundna nýtingu sem hv. þm. Viðreisnar nefndi hér. Hv. þm. Pírata nefndi í sinni ræðu mikilvægi þess að halda umhverfismálunum alltaf til haga. Hér var rætt um sjávarbyggðir, byggðafestu og margar aðrar hliðar málsins. Fyrst og fremst voru hér jákvæð sjónarmið sem lutu að því víðfeðma starfi sem er í gangi á vegum ráðuneytis míns. Ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í þeirri vinnu og þeim sem það hafa verið að gera en minna okkur öll á að þegar við erum að tala um svo stóran atvinnuveg sem hér er annars vegar, svona mikil og stór inngrip í auðlindir hafsins, þá er grundvöllur þessarar nýtingar alltaf þekking á vistkerfum sjávar. Við byrjum alltaf á umhverfissjónarmiðunum, svo þurfum við að gæta að arðseminni og ekki síður samfélagsþáttum. Hinar þrjár stoðir sjálfbærrar þróunar verða að vera þarna að leiðarljósi. Ég þakka annars hv. þingmönnum fyrir góða umræðu, forseta fyrir góða fundarstjórn og hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu og treysti því að hún muni gera það ítrekað.

Forseti. Við vitum öll hversu mikilvæg mannréttindi eru, ekki eitt okkar hérna inni myndi vilja skerða okkar eigin mannréttindi eða ganga gegn jafnrétti. Við viljum öll geta leitað réttar okkar fyrir óvilhöllum dómstólum því, með leyfi forseta: „Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti“, svo ég vitni í sjálfa stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. En til hvers er stjórnarskráin? Með leyfi forseta: „Stjórnarskrá hefur að geyma helstu meginreglur um stjórnskipulag ríkis. Þar er að jafnaði að finna ákvæði um meðferð ríkisvalds, hlutverk helstu handhafa þess og samspil þeirra á milli, auk ákvæða um ýmis grundvallarréttindi borgaranna í samskiptum við ríkisvaldið og hömlur sem lagðar eru við því að á þessi réttindi sé gengið.“ Samt hefur það ítrekað gerst á undanförnum árum að gengið hefur verið á mannréttindi fólks. Ráðherrar hafa ítrekað verið fundnir sekir um brot á jafnréttislögum og pólitískt skipaðir dómarar hafa valdið því að heilt nýtt dómstig hefur verið í uppnámi í mörg ár. Hvernig getur það gerst? Jú, því ráðherrar og þingmenn eru fólk og ekkert okkar er fullkomið. Það er hvorki ásökun né afsökun heldur einfaldlega staðreynd sem ætti að hvetja okkur til þess að gera betur í dag en í gær. Við verðum því að spyrja okkur þeirrar stóru spurningar: Erum við að gera það hér? Erum við að taka skref áfram eða aftur á bak? Drögum andann djúpt og lítum inn á við. Erum við að gera betur með því að takmarka möguleika fólks til að færa rök fyrir máli sínu gagnvart stjórnvöldum með því að svipta fólk grunnþjónustu og lífsviðurværi fyrir að mæta ekki í boðað viðtal, með því að leyfa stjórnvöldum að kalla eftir heilbrigðisupplýsingum einstaklinga án þeirra samþykkis? Munum við á morgun enn vera jöfn fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til þjóðernis eða litarháttar? Það er ekki víst ef marka má umsagnir aðila á borð við Barnaheill, landlækni, Hafnarfjarðarbæ, Íslandsdeild Amnesty International, Kvenréttindafélag Íslands, Þroskahjálp, Læknafélagið, mannréttinda- og lýðræðisskrifstofu Reykjavíkur, Mannréttindaskrifstofu Íslands, Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, presta innflytjenda og flóttafólks, Samfés, Samtökin '78, Rauða krossinn á Íslandi og UNICEF, aðila sem við tökum jafnan mark á, aðila sem við hlustum á, samtök sem hæstv. forsætisráðherra Íslands telur rétt að hlusta á, a.m.k. þegar hún er í stjórnarandstöðu. Undanfarna daga höfum við Píratar ítrekað bent meiri hlutanum á allar neikvæðu umsagnirnar þar sem fram koma athugasemdir eins og í umsögn Rauða krossins á Íslandi, með leyfi forseta: „Er hér raunar lagt til að börn missi rétt til efnismeðferðar ef foreldrar þess eða umsjónarmenn teljast vera valdir að töfum. Hingað til hafa börn verið talin eiga sjálfstæðan rétt …“ Eða úr umsögn Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands, með leyfi forseta: „Hvorki virðist vísað til ákvæða stjórnarskrár né mannréttindasáttmála Evrópu (MSE) í athugasemdunum. Verður að telja þetta afar óheppilegt. Efni frumvarpsins varðar með augljósum hætti mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd.“ Vegna þessara athugasemda og fjölmargra annarra hafa Píratar biðlað til meiri hlutans á Alþingi, til þingmanna Sjálfstæðisflokksins, Framsóknar og Vinstri grænna, að útskýra mál sitt hérna í ræðustóli Alþingis. Hvers vegna leggið þið til að við samþykkjum frumvarp sem lög í þessu landi sem gengur svona á réttindi fólks? Hvers vegna er það ómálefnalegt að leggja til að málið verði sent aftur í nefnd til frekari skoðunar? Af hverju segið þið þvert nei þegar við biðjum um óháð mat á því hvort frumvarpið standist stjórnarskrá? Við kölluðum ítrekað eftir því að ráðherrar mættu í umræðuna, ráðherra mannréttinda, ráðherra barna og ráðherra félagsmála, en þau mættu ekki. Við kölluðum eftir því að stjórnarliðar mættu, sem vilja svo ólmir samþykkja þetta frumvarp að það er sett efst á dagskrá allra þingfunda þessa árs. Þau mæta hins vegar ekki. Þau ætla sér að samþykkja þessa aðför að mannréttindum þegjandi og hljóðalaust. Forseti. Þarf að segja eitthvað meira?

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um sértryggð skuldabréf og lögum um fjármálafyrirtæki. Ég ætla að fara yfir helstu atriði þessa frumvarps en með því eru lagðar til breytingar á lögum um sértryggð skuldabréf, nr. 11/2008, og lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002. Ætlunin er að innleiða efni tilskipunar (ESB) 2019/2162, um útgáfu sértryggðra skuldabréfa og opinbert eftirlit með sértryggðum skuldabréfum, og reglugerðar (ESB) 2019/2160, um breytingu á reglugerð (ESB) nr. 575/2012, að því er varðar áhættuskuldbindingar í formi sértryggðra skuldabréfa. Að auki er lagt til að veita lagagildi framseldri reglugerð framkvæmdastjórnarinnar (ESB) nr. 2021/424 frá 17. desember 2019 um breytingu á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins, (ESB) 575/2013, að því er varðar óhefðbundna staðalaðferð vegna markaðsáhættu. Innleiðing Evrópugerðanna um sértryggð skuldabréf kallar ekki á verulegar breytingar á núgildandi lögum. Veigamestu breytingarnar sem lagðar eru til með frumvarpinu eru þær að útgefendur þurfa ávallt að hafa nægt laust fé í tryggingasöfnum til að standa undir hámarksútflæði lauss fjár næstu 180 daga. Þá eru sett skilyrði fyrir frestun gjalddaga sértryggðra skuldabréfa og mælt fyrir um ítarlegri upplýsingagjöf útgefenda til fjárfesta. Auk þess er lagt til að fleiri brot en áður varði stjórnvaldssektum og að hámark sekta verði hækkað. Ég ætla aðeins að fara yfir samráð sem efnahags- og viðskiptanefnd hafði við vinnslu málsins. Nefndin fjallaði um málið, fékk á fundi sína gesti og bárust umsagnir, en nefndarálitið liggur frammi. Í umsögn Landssamtaka lífeyrissjóða voru gerðar athugasemdir við þrjú atriði frumvarpsins. Meðal þeirra var athugasemd við a-lið 4. gr., en stafliðurinn heimilar, með tilgreindum skilyrðum, að sértryggð skuldabréf séu ekki tryggð með hefðbundnu tryggingasafni heldur með sértryggðum skuldabréfum frá annarri lánastofnun í sömu samstæðu. Nefndin óskaði jafnframt eftir minnisblaði frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu varðandi málið, en þar var á það bent að hvort sem stuðst er við hefðbundna útgáfu sértryggðra skuldabréfa eða heimild a-liðar 4. gr. frumvarpsins, tryggja hefðbundnar tryggingaeignir á borð við íbúðalán að endingu greiðslur til eigenda skuldabréfanna komi til greiðsluerfiðleika útgefenda. Útgáfa á grundvelli a-liðar 4. gr. frumvarpsins geti eigi að síður haft í för með sér meiri áhættu heldur en hefðbundin útgáfa sértryggðra skuldabréfa, einkum vegna hættu á því að sú lánastofnun sem gefið hefur út sértryggðu skuldabréfin sem á að hafa í tryggingasafni standi ekki tímanlega í skilum með greiðslur af bréfunum gagnvart lánastofnuninni sem selur fjárfestum utan samstæðunnar sértryggð skuldabréf. Umrætt ákvæði byggist á heimild 8. gr. tilskipunar þeirrar sem liggur m.a. að baki frumvarpinu. Meiri hluti nefndarinnar telur ekki forsendur að svo stöddu að innleiða ákvæðið. Er það m.a. af þeirri ástæðu að óljóst er um mögulega nýtingu heimildarinnar og áhrif hennar á íslenskum fjármálamarkaði. Meiri hluti nefndarinnar leggur því til að ákvæðið verði fellt brott úr frumvarpinu. Það er rétt að fara yfir þær breytingar á frumvarpinu sem meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til en þær eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi er lagt til að a-liður 4. gr. frumvarpsins falli brott, í samræmi við það sem áður hefur komið fram hér í ræðu minni. Þá er í öðru lagi lögð til breyting er varðar gildistöku laganna, en í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að lögin öðlist gildi 1. janúar 2023. Þar sem ekki gafst nægur tími til að ljúka umfjöllun nefndarinnar um málið fyrir áramót er ljóst að fresta þarf gildistöku þess. Af greinargerð frumvarpsins og umsögnum sem bárust nefndinni er ljóst að nokkuð liggur á því að lögin öðlist gildi, m.a. svo að íslenskir bankar geti gefið út sértryggð skuldabréf sem talist geta veðhæf í Evrópska seðlabankanum og til þess að varna frekari innleiðingarhalla EES-gerða. Leggur meiri hlutinn því til að lögin öðlist gildi 1. mars 2023. Aðrar þær breytingar sem nefndin leggur til eru tæknilegs eðlis og þarfnast ekki nánari umfjöllunar. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hlutans rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Guðrún Hafsteinsdóttir, Diljá Mist Einarsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Kristrún Frostadóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir.

Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um greiðslureikninga. Með frumvarpinu er lagt til að ný heildarlög um greiðslureikninga öðlist gildi. Með lögunum verði innleidd tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2014/92/ESB frá 23. júlí 2014, um samanburð gjalda vegna greiðslureikninga, skipti á greiðslureikningum og aðgengi að greiðslureikningum með grunneiginleika. Að auki eru lagðar til breytingar á lögum um greiðsluþjónustu til að skerpa á því hvaða aðilar skuli tilgreindir og aðgreindir í skrá yfir greiðslustofnanir. Nefndin fékk kynningu á málinu frá fulltrúa fjármála- og efnahagsráðuneytisins og Samtökum fjármálafyrirtækja. Ein umsögn barst um málið frá Samtökum fjármálafyrirtækja auk minnisblaðs frá fjármála- og efnahagsráðuneytið. Greint er frá því í nefndaráliti, sem liggur frammi. Í umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja eru gerðar nokkrar athugasemdir við frumvarpið sem raktar eru í nefndaráliti. Fyrstu athugasemdir samtakanna lúta að því að tryggja þurfi að flóttamenn sem eru án viðurkenndra persónuskilríkja hér á landi geti fengið greiðslureikning og benda á þann vanda sem kunni að skapast við framkvæmd laganna vegna þeirra sem teljast óstaðsettir í hús og óska eftir að stofna greiðslureikning. Í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytis um málið kemur fram að eftir gildistöku laga nr. 62/2022 voru gerðar breytingar á lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 140/2018, í þá veru að 18. töluliður 3. gr. laganna hefur ekki lengur að geyma tæmandi upptalningu á þeim skilríkjum sem teljast til viðurkenndra persónuskilríkja. Lánastofnanir ættu því að hafa nægjanlegt svigrúm til að líta á skráningarskírteini umsækjanda, sem og dvalarskírteini, sem ígildi persónuskilríkja. Hvað varðar þá sem eru óstaðsettir í hús bendir ráðuneytið á að samkvæmt tilskipuninni beri ekki að túlka skilyrði hennar um lögmæta búsetu þröngt í ljósi meginreglu tilskipunarinnar um tryggt aðgengi að almennum greiðslureikningum á innri markaðnum án tillits til stöðu neytenda. Sé búseta neytanda skráð ótilgreind hjá Þjóðskrá ættu lánastofnanir að geta gengið að því vísu að viðkomandi hafi samt sem áður lögmæta búsetu innan Evrópska efnahagssvæðisins. Telur meiri hlutinn framangreindar athugasemdir Samtaka fjármálafyrirtækja því ekki gefa tilefni til breytinga á frumvarpinu. Þá er í umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja reifuð sjónarmið um að heimildir til þess að rifta rammasamningi um almennan greiðslureikning séu ekki nægjanlegar í frumvarpinu. Heimild til að bæta viðbótartilvikum við einhliða uppsögn rammasamningsins er bundin við þau tilvik þegar neytandi misnotar rétt sinn til að stofna og nota almennan greiðslureikning. Samkvæmt tilskipuninni geta undir slík tilvik fallið m.a. afbrot á borð við alvarleg svik gagnvart lánastofnunum með það fyrir augum að koma í veg fyrir að slík afbrot endurtaki sig. Í minnisblaði ráðuneytisins kemur fram sú afstaða að ekki verði séð að öll hegningarlagabrot geti réttlætt synjun lánastofnunar um aðgang neytanda að greiðslureikningi. Varðandi heimild til uppsagnar almenns greiðslureiknings vegna varna gegn peningaþvætti bendir ráðuneyti á að 1. tölulið 2. mgr. 17. gr. frumvarpsins nær yfir þau tilvik, en samkvæmt ákvæðinu er lánastofnun heimilt að segja upp rammasamningi ef neytandi hefur notað greiðslureikning í ólögmætum tilgangi af ásettu ráði. Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið ráðuneytisins. Í gildistökuákvæði frumvarpsins er lagt til að lögin öðlist gildi 1. janúar 2023. Sú dagsetning getur ekki staðið óbreytt. Meiri hlutinn leggur því til að lögin öðlist gildi 1. mars 2023. Meiri hlutinn telur að með því sé komið til móts við þær athugasemdir sem fram koma í umsögn Samtaka fjármálafyrirtækja um að tryggja þurfi greiðsluþjónustuveitendum svigrúm til þess að útfæra gjaldskrár samkvæmt lögunum. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í nefndaráliti meiri hlutans. Að framansögðu virtu leggur meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í nefndaráliti. Undir nefndarálit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Ágúst Bjarni Garðarsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Kristrún Frostadóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir.

Frú forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um peningamarkaðssjóði. Frumvarpið felur í sér innleiðingu reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins 2017/1131 frá 14. júní 2017, um peningamarkaðssjóði, í íslenskan rétt. Meginefni frumvarpsins er því lögfesting reglugerðarinnar og nauðsynlegra ákvæða þar að lútandi, svo sem um hvernig eftirlit fari fram, um eftirlitsheimildir lögbærra yfirvalda, aðfararhæfi ákvarðana Eftirlitsstofnunar EFTA og EFTA-dómstólsins o.fl. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Af umsögnum sem bárust nefndinni er ljóst að ágreiningur er um það hvort hér á landi séu reknir sjóðir sem falli undir skilgreiningu reglugerðarinnar á peningamarkaðssjóði. Bendir nefndin á að á þessu er sérstaklega tekið í áhrifamati í greinargerð frumvarpsins en talið er að langtímaáhrif á aðila sem reka sjóði sem kunna að falla undir skilgreininguna séu afar takmörkuð. Nefndin leggur til að a-liður 1. töluliðar og 2. töluliðar 17. gr. falli brott þar sem samhljóða breytingar voru gerðar á lögum um verðbréfasjóði og lögum um rekstraraðila sérhæfðra sjóða með lögum nr. 128/2022. Hér er um að ræða tvö ákvæði sem varða skyldu annars vegar rekstraraðila sérhæfðra sjóða og hins vegar rekstrarfélaga verðbréfasjóða til að útbúa eða útvega lykilupplýsingaskjal samkvæmt þeim lögum sem um aðilana gilda. Þá eru lagðar til minni háttar eða lagatæknilegar breytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar. Vísast að öðru leyti til ítarlegrar umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Að framansögðu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hlutans rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Ágúst Bjarni Garðarsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Guðbrandur Einarsson, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Kristrún Frostadóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir.