Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseta hafa borist bréf frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1631, um raforkumál í Kjósarhreppi, frá Gísla Rafni Ólafssyni, á þskj. 1667, um endurvinnslu vara sem innihalda litín, frá Indriða Inga Stefánssyni og á þskj. 1621, um ráð, nefndir, stjórnir, starfshópa og stýrihópa, frá Bryndísi Haraldsdóttur. Einnig hefur borist bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1727, um kínverska rannsóknamiðstöð, frá Andrési Inga Jónssyni. Að lokum hafa borist bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 1789, um netöryggi, frá Indriða Inga Stefánssyni, á þskj. 1799, um endurmat útgjalda, frá Bryndísi Haraldsdóttur og að lokum á þskj. 1808, um framhaldsskóla, frá Vilhjálmi Árnasyni.

Frú forseti. Ég kem hér upp til að vekja athygli þingheims á opnu bréfi sem Hjálmtýr Heiðdal, formaður Félagsins Ísland – Palestína, hefur ritað og stílar á hæstv. ráðherra Katrínu Jakobsdóttur og Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur. Þar minnir formaður Félagsins Ísland – Palestína ráðherra í ríkisstjórn Íslands á að Palestínumenn, íbúar Palestínu, hafa nú í 75 ár beðið eftir réttlæti, sjálfstæði, sjálfsögðum mannréttindum og öðrum þeim lýðréttindum sem þau eiga jafn mikinn rétt á og við sem búum á Íslandi. Höfundur bréfsins vitnar til orða hæstv. ráðherra, með leyfi frú forseta: „Dýpsta hugmyndafræðilega baráttan á okkar tímum snýst um mannréttindi og snýst um lýðréttindi og lýðræðismál“, hefur hann eftir forsætisráðherra. „Við getum haft áhrif á það hvernig sagan endar. Það kallar á hugrekki, visku, auðmýkt og leiðtogahæfni“, vitnar höfundur í orð hæstv. utanríkisráðherra. Ég get tekið undir orð þessara ráðherra eins og höfundur bréfsins gerir einnig, en þau eiga við um okkur öll. Þau eiga við um allar þjóðir, öll ríki sem eru hernumin, allar þjóðir sem eru hernumdar, þau sem sæta kúgun og þau sem njóta ekki fullra mannréttinda og sjálfsstjórnar. Því vil ég nota tækifærið hér af tilefni þessa opna bréfs frá Hjálmtý Heiðdal, formanni Félagsins Ísland – Palestína, til utanríkisráðherra og forsætisráðherra, til að minna hv. þingheim á að hér var viðurkennt sjálfstæði og fullveldi Palestínu árið 2011, sjálfstæði og fullveldi Palestínu innan landamæranna frá því fyrir sex daga stríðið árið 1967. Þegar sú ályktun var samþykkt hér við mikinn fögnuð og mikla gleði, svo það sé líka rifjað upp, þá vorum við reyndar líka að fagna í anda arabíska vorsins sem ekki fór eins og við kannski héldum þá. En það er mjög mikilvægt að við sofnum ekki á verðinum og við styðjum sjálfstæði Palestínu alla daga þó svo að aðrir atburðir á alþjóðavettvangi; stríð, átök og annað slíkt, birgi kannski sýn um sinn. Palestínumenn hafa beðið í 75 ár. Ísland ber ábyrgð á því að ákveðið var að stofna Ísraelsríki árið 1948 og þá var því lofað að Palestína skyldu fá sitt sjálfstæða ríki. Það loforð verðum við að efna og okkur ber skylda til að beita okkur fyrir því.

Frú forseti. Ég vil þakka Guðrúnu Hafsteinsdóttur, hv. formanni efnahags- og viðskiptanefndar, fyrir að taka vel í að eiga við mig orðastað í dag. Tilefnið er að í dag rennur út undanþága varðandi tollfrelsi á vörum frá Úkraínu. Bændasamtökin hafa lýst andstöðu við að þessi stuðningur við Úkraínu sé framlengdur en innflutningur þaðan mun hafa farið úr 25 millj. kr. í 94 millj. kr. frá því að undanþágan tók gildi fyrir ári síðan. Aukningin er fyrst og fremst í innflutningi á kjúklingakjöti og nemur heildarmagnið sirka 2% af markaðnum. Fyrir ári var efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis einhuga um afgreiðslu undanþágunnar og vitnaði til orða forseta Úkraínu í nefndaráliti sínu, með leyfi forseta: „Þess vegna er mikilvægt fyrir frjálsar þjóðir heims að Úkraína verði ekki skilin eftir á berangri og berjist þar ein og afskipt við Rússland. Það er mikilvægt að allar þjóðir leggi hönd á plóg.“ Mig langar líka að vitna í svar úkraínsks kollega sem lýsti í samtali mikilvægi þess að hjól atvinnulífsins snerust áfram í Úkraínu: Þannig náum við að greiða hermönnum okkar og heilbrigðisstarfsmönnum laun. Án þess er baráttan töpuð. Framlenging þessarar tollaundanþágu er örlítið lóð á þá vogarskál og mikilvægt að það verði ekki stöðvað vegna skammtímahagsmuna þröngra hópa í íslensku atvinnulífi. Bæði Evrópusambandið og Bretland, sem líkt og Ísland svöruðu kalli Úkraínu fyrir ári, hafa framlengt undanþáguna og í gær kom fram í svari Katrínar Jakobsdóttur forsætisráðherra við fyrirspurn formanns Viðreisnar að hún er hlynnt því að Ísland geri það líka. Mér skilst að Bjarni Benediktsson, fjármálaráðherra, hafi ekki enn vísað til efnahags- og viðskiptanefndar frumvarpi um framlengingu á þessari aðstoð og ég hef áhuga á að heyra hvort hv. þingmaður, formaður nefndarinnar, eigi von á því að fjármálaráðherra leggi slíkt mál fram. Ef ekki, kemur til greina að hv. formaður eigi frumkvæði að því sjálf að efnahags- og viðskiptanefnd fari fram með málið? Hvort heldur er, 

Virðulegi forseti. Það hefur legið fyrir að við lok maímánaðar muni stuðningur við Úkraínu í formi niðurfellingar tolla falla niður á vörum sem eru að öllu leyti upprunnar í Úkraínu. Þetta var tímabundin aðgerð sem Alþingi samþykkti einróma síðasta vor. Er tillagan var samþykkt í fyrra var þar tekið fram að innflutningur frá Úkraínu væri óverulegur og því um mikilvægan en jafnframt táknrænan stuðning að ræða. Á þessu ári sem liðið er hefur margvísleg vara verið flutt til landsins en þó langmest af alifuglakjöti. Eftir því sem næst verður komist fór innflutningur á alifuglakjöti frá Úkraínu á síðasta ári úr 25 milljónum í 94 milljónir, eða sem nemur 80 tonnum á kjúklingakjöti, og það sem af er þessa árs hafa um 200 tonn verið flutt inn til landsins. Samtals nam heildartollverð innfluttra vara frá Úkraínu á síðasta ári 827 milljónum; jókst um 277 milljónir. Langmest er flutt inn af iðnaðarvöru, t.d. fatnaði, húsgögnum, járni, stáli og rafmagnstækjum. Eins og áður sagði þá er af landbúnaðarvörum langmest flutt inn af alifuglakjöti en einnig sólblómafræ, sólblómaolía, sveppir og bláber. Í gær sagði hæstv. forsætisráðherra að það væri ábyrgðarhluti að fylgjast vel með þeim áhrifum sem þessi innflutningur kann að hafa á innlenda framleiðslu. Ég deili þeirri skoðun með forsætisráðherra. Það liggur alveg fyrir að það er mikill vilji Alþingis til að halda áfram stuðningi við Úkraínu af öllum okkar mætti. Nefndin er með málið til skoðunar. Hins vegar getur það ekki hafa verið ætlun okkar þingmanna að raska verulega og tefla í tvísýnu rekstrargrundvelli íslenskra bænda með tímabundinni ráðstöfun.

Frú forseti. Dauðadómur fyrir að stunda kynlíf með einstaklingi af sama kyni, 20 ára fangelsi fyrir að tala fyrir hinseginleika - já, frú forseti, þetta er hluti af löggjöf sem kollegar okkar í Úganda samþykktu fyrir um tveimur mánuðum og forseti landsins skrifaði undir fyrr í vikunni. Þessi lög, sem eru klárt brot á alþjóðlegum mannréttindasáttmálum, gera það að verkum að Úganda er nú orðið eitt hættulegasta land í heimi fyrir hinsegin einstaklinga og stuðningsfólk þess að búa í og heimsækja. Mikilvægt er að Ísland sendi skýr skilaboð til yfirvalda í Úganda um að við líðum ekki slík stórfelld brot á mannréttindum og að ákvarðanir eins og þessar hafi afleiðingar sem stjórnvöld í Úganda finni fyrir. Ísland er lítið ríki en rödd okkar á vægi á alþjóðavettvangi, er sterkari en íbúafjöldinn segir til um. Þessi skilaboð þurfa að vera meira en fordæming á samfélagsmiðlum. Þau þurfa að vera diplómatísk, efnahagsleg og pólitísk. Önnur lönd sem við berum okkur saman við eru alvarlega að íhuga að stöðva þróunaraðstoð, kalla heim sendiherra og gera takmarkanir á ferðafrelsi þeirra þingmanna sem stóðu að þessari löggjöf. Mikilvægt er að við vinnum með líkt þenkjandi þjóðum í viðbragði okkar. Ég hef ásamt öðrum nefndarmönnum í utanríkismálanefnd óskað eftir því að utanríkisráðuneytið mæti á fund nefndarinnar til að fara yfir það hvernig ríkisstjórn Íslands ætlar að bregðast við þessum skýru mannréttindabrotum í Úganda, sem er eitt af þremur samstarfslöndum okkar í Afríku. Ísland, sem eitt af þeim löndum sem hefur tryggt ein bestu réttindi hinsegin fólks heima fyrir, þarf að sýna að við erum ekki bara að gera það í orði heldur líka á borði. Við þurfum að sýna að við erum forystuþjóð í baráttu fyrir réttindum hinsegin fólks um allan heim.

Forseti. Í fjölmiðlum í dag hafnar ríkislögreglustjóri því að nokkrar vísbendingar séu um að kerfislæg spilling þrífist innan lögreglunnar. Tilefni ummælanna er nýútkomin meistararitgerð í stjórnun og stefnumótun sem lýsir m.a. spillingu, ófaglegum ráðningum og frændhygli innan lögreglunnar. Það er því afar áhugavert að ríkislögreglustjóri telji þessar rannsóknarniðurstöður ekki fela í sér neina vísbendingu um spillingu innan lögreglunnar. Þessi viðbrögð þurfa hins vegar ekki endilega að koma á óvart. Þau eru raunar í takt við algeng viðbrögð lögreglunnar hér á landi við ábendingum, gagnrýni og annars konar aðhaldi. Lögreglan á Íslandi hefur vanist því að ekkert raunverulegt eftirlit sé með störfum lögreglu hér á landi. Við Píratar höfum um árabil kallað eftir sjálfstæðu eftirliti með störfum lögreglu eins og tíðkast í nágrannalöndunum en allar tilraunir til þess hafa strandað hjá meiri hluta ríkisstjórnarinnar hér á þingi. Fyrir nokkrum árum var lítillega brugðist við þessum ábendingum með því að setja á fót hina svokölluðu nefnd um eftirlit með störfum lögreglu. Nefnd þessi hefur hins vegar engar valdheimildir og takmarkaða rannsóknargetu og hefur hún raunar sjálf lýst hlutverki sínu nánast sem póstflokkunarstöð þar sem hún tekur við kvörtunum yfir störfum lögreglu, yfirfer þær og sendir síðan til viðeigandi lögregluembætta til úrvinnslu þar. Jafnvel þetta litla en mikilvæga hlutverk nefndarinnar virðist síðan til lítils þar sem lögreglan tekur ábendingar nefndarinnar ekki alvarlegar en svo að ítarlegum og alvarlegum athugasemdum í einu stærsta lögreglumáli sem komið hefur upp hér á landi var stungið ólesnu ofan í skúffu og tilvist þeirra ekki rifjuð upp fyrr en rannsóknarblaðamenn fóru á stúfana og fóru að spyrja spurninga. Þegar ekkert raunverulegt eftirlit er með störfum lögreglu hlýtur traust almennings til hennar að byggjast m.a. á því hvernig tekið er á gagnrýni og vandamálum sem upp koma. Því eru ítrekuð viðbrögð lögreglunnar í þá átt að blása á ábendingar og áhyggjur af brotalömum nokkurs konar því alls ekki til þess að minnka áhyggjurnar. 

Virðulegur forseti. Nýleg könnun Félagsvísindadeildar Háskóla Íslands sýnir svart á hvítu stöðu þeirra verst settu í okkar samfélagi, veiks fólks sem hefur ekki efni á lyfjum, mat, læknisþjónustu. Hvaða afleiðingar hefur það fyrir fólk að lifa í ævarandi fátækt? Fólk sem þarf að lifa áratugum saman í fátækt tapar árum af ævi sinni. Könnun sýndi það að fólk sem þarf að lifa við viðvarandi fátækt getur tapað nokkrum árum og allt upp í áratug af ævi sinni. Það er okkur til háborinnar skammar að vera með þannig kerfi. En á morgun er skerðingardagurinn mikli. Þá er fólk skert hjá Tryggingastofnun ríkisins, sumir alveg ótrúlegum upphæðum. Sumir eru að skerðast vegna þess að þeir höfðu ekki sett og gátu ekki sett inn réttar upphæðir t.d. frá lífeyrissjóði. Hvaða afleiðingar hefur það ef þú ert að fá lífeyrissjóðsgreiðslur tvö, þrjú ár aftur í tímann og þetta kemur allt í einni bendu inn í kerfið? Jú, þú lendir í alls konar sköttum, hátekjuskatti, þú verður fyrir skerðingum, keðjuverkandi skerðingum. En til þess að fá þetta leiðrétt þarftu að vera snillingur í því að kæra. Annars er þetta tapað fé vegna þess að þessar hækkanir eru allar teknar af þér ári seinna, þannig að þetta er mjög ósanngjarnt. Einstaklingur sýndi mér í gær skerðingarnar sínar. Á sama tíma og viðkomandi er að fá tugþúsundir króna skerðingar þá er hún líka að fá tugþúsunda króna hækkun á leigu. Einstaklingur með barn spyr: Hvernig á ég að fara að þessu? Hvað á ég að gera? Ég hef ekki efni á leigunni, ég hef ekki efni á að fæða börnin mín og ég hef ekki efni á að borga til baka skerðingarnar. Kannski að þessi ríkisstjórn myndi vilja vakna og upplýsa þennan einstakling og segja honum hvað hann á að gera. Og af þessu gefna tilefni: Ríkisstjórn, hættið að skatta fátækt.

Frú forseti. Áform hæstv. innviðaráðherra og borgarstjórans í Reykjavík, um að byggja nýtt hverfi í Skerjafirði til að þrengja að Reykjavíkurflugvelli og ýta honum á endanum í burtu úr Vatnsmýrinni, hafa sætt talsverðri gagnrýni og ekki að ástæðulausu. En nú hefur gagnrýnendum þessa verkefnis bæst óvæntur liðsauki, eins og hæstv. forseti veit væntanlega. Hæstv. umhverfisráðherra hefur gagnrýnt þessi áform nokkuð harkalega og tekið undir með íbúasamtökum í Skerjafirði, Prýðisfélaginu Skildi, sem berst gegn því að þarna verði grænt svæði fjarlægt. Hefur hæstv. ráðherra sagt að tilefni sé til að stöðva þessi áform. Nú höfum við auðvitað heyrt hæstv. ráðherra og hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans halda einu og öðru fram án þess að þeir hafi fylgt því eftir. En í þessu tilviki verðum við að vona að hæstv. umhverfisráðherra sé alvara með yfirlýsingum sínum gagnvart íbúasamtökunum og almennt - þetta kom fram í fréttum Stöðvar 2, Bylgjunnar og Vísis - með það að hann muni skerast í leikinn. Þrátt fyrir að málið sé komið til borgarinnar, eftir að innviðaráðuneytið féllst á áformin af óskiljanlegum ástæðum, þá muni hæstv. umhverfisráðherra skerast í leikinn. Ég hvet hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans, einkum Framsóknar og Sjálfstæðisflokks, til að fylgja þessu eftir, ræða við sína ráðherra, hvort sem það er hæstv. innviðaráðherra eða umhverfisráðherra, og tryggja að ekkert verði af þessum áformum um 

Frú forseti. Ég hef dálitlar áhyggjur af hæstv. umhverfisráðherra. Ég hef áhyggjur af því að hann sé ekki algerlega í tengslum við raunveruleikann. Það lýsir sér í hvert einasta sinn sem við ræðum loftslagsmál hér í sal. Þetta eru ekki bara áhyggjur af velferð ráðherrans sjálfs heldur áhyggjur sem við hljótum að hafa sem Alþingi vegna þess að hann fer með málaflokk loftslagsmála fyrir hönd ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Þetta rof ráðherrans við raunveruleikann birtist kannski skýrast í því þegar hann sagði hér fyrir stuttu að ef öll ríki heims stæðu sig eins og Ísland í loftslagsmálum þá væri nú bara allt í glimrandi gengi. Það er öðru nær, frú forseti. Hvað segja tölurnar okkur? Ísland losar einna mest allra þjóða og losun gróðurhúsalofttegunda er að aukast á vakt ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Hún jókst milli 2020 og 2021 samkvæmt tölum Umhverfisstofnunar og gert er ráð fyrir frekari aukningu 2022. Og það er ekkert sem bendir til annars en að hún aukist enn á þessu ári, allt á vakt þessarar ríkisstjórnar. Þegar Umhverfisstofnun birti þessar tölur nú í vor gerðist sá fáheyrði atburður að ráðuneytið setti ofan í við stofnunina, birti á vef sínum áréttingu á því að það væri bara allt í lukkunnar velstandi, að Umhverfisstofnun væri með óttalega bjánalegar tölur af því að hún væri að miða við úrelta aðgerðaáætlun sem miðaði við gamlan metnað. En staðreyndin er, frú forseti, að aðgerðaáætlunin er það sem liggur fyrir og hún er úrelt, hún er þriggja ára gömul. Ráðherrann er alltaf að segja að nú þurfi fólk að hlaupa hraðar en hann hleypur ekki hraðar sjálfur en svo að í hálft ár hefur legið inni í ráðuneyti hans skrifleg fyrirspurn um það hvenær hann ætli að segja Sameinuðu þjóðunum hvað Ísland ætli að gera í loftslagsmálum. Það hefur legið fyrir í þrjú ár að uppfæra þurfi landsmarkmið Íslands 

Frú forseti. Ég ætla hér að ræða ákveðin mál sem hefur verið á dagskrá og mál sem verður á dagskrá í dag, þ.e. um matvælastefnu og landbúnaðarstefnu sem matvælaráðherra lagði fram og hafa verið til umfjöllunar í hv. atvinnuveganefnd. Það er vissulega ánægjuefni að á þessum fallega vordegi, er mér óhætt að segja, séum við að ræða um framtíð matvælaframleiðslu og landbúnaðar hér á landi. Það er mjög mikilvægt fyrir framleiðendur matvæla hér á landi að stjórnvöld sendi skýr skilaboð til þeirra sem í stafni standa um það að stjórnvöld hafi trú og horfi til framtíðar með þeim sem framleiða matvæli. Það er hverri þjóð mjög mikilvægt að hlúa að matvælaframleiðslu sinni og horfa til þess að vera sjálfri sér næg í fæðuframboði. Við eigum mikið verk eftir óunnið hér á landi er kemur að því að geta sagt að við séum sjálfbær þjóð varðandi fæðuöflun. Vissulega erum við öflug í sjávarútvegi en við eigum mikið í land í því er snýr að fæðuöryggi þjóðarinnar og varðar landbúnaðarframleiðslu. Það er því mikið fagnaðarefni fyrir alla áhugamenn og þá sem vinna við framleiðslu matvæla að stjórnvöld sendi þessi skýru og góðu skilaboð út í feltið, eins og sagt er.

Virðulegur forseti. Síðastliðinn laugardag varð ég þess heiðurs aðnjótandi að halda ræðu við opnum menningarhússins Flóru þetta árið sem staðsett er í hinu merka húsi Sigurhæðum á Akureyri, hvar þjóðskáldið Matthías Jochumsson bjó. Mér er nefnilega hugleikin menning og menningarstarfsemi á landsbyggðinni. Starfsemin sem rekin er í þessu sögufræga húsi hefur gefið því nýtt hlutverk og veitir með því aðgengi að menningararfi sem annars væri á bak við luktar dyr. Starfsemin er þannig einn hluti, sannarlega mikilvægur og nauðsynlegur, grósku í annars miklu menningarlífi Norðurlands. Hinn hlutinn varðar þann menningararf sem víða er óaðgengilegur, oftar en ekki vegna fjárskorts eða skorts á stefnumótun. Menning hefur aðdráttarafl, það vitum við og það upplifðum við held ég mjög mörg t.d. í Covid þegar við komumst ekkert og fengum svo tónlist heim í stofu í gegnum sjónvarpið okkar. Víða höfum við séð sveitarfélög úti um land blómstra í kjölfar þess að stefna hefur verið sett á að gera t.d. upp hús, opna söfn og önnur menningartengd verkefni sem gefa viðkomandi stað nýjan blæ sem er aðlaðandi og um leið heillandi. Það er því mikið kappsmál fyrir landsbyggðina að halda þétt utan um starfsemi menningar og lista og eins og dæmin sýna þá er til mikils að vinna. Ég verð að segja það að nú fram undan er stór helgi mjög víða, t.d. í minni heimabyggð, sjómannadagshelgin, þar sem hefðum er haldið á lofti, farið í róðra, farið í koddaslag og ýmislegt annað þar sem fjölskyldan nýtur saman. En, virðulegi forseti, stór hluti af menningarstarfsemi er líka á höfuðborgarsvæðinu enda býr þar meginþorri landsmanna. Þrátt fyrir það tel ég að víða mætti gera betur þar líka í þessum efnum. En á landsbyggðinni er að finna í ríkulegum mæli menningararf og sögu þjóðarinnar. Veigamikill þáttur í því að efla slíka starfsemi er að byrja snemma, að menningarlæsi og miðlun menningar kynslóð fram af kynslóð verði jafn sjálfsagður hluti af námi og danska eða stærðfræði. Það er ekki síst mikilvægt nú þegar fólk af erlendum uppruna auðgar samfélagið okkar í ríkum mæli því að við viljum að allt fólk sem hingað kemur, öll þau sem leita hér skjóls, 

Virðulegur forseti. Umræða um efnahagsmál hefur verið allsráðandi í samfélaginu undanfarnar vikur og skyldi engan undra. Stýrivextir hækka, matarkarfan hækkar, útgjöld heimilanna hækka og væntanlega munu vextir bankanna einnig hækka í kjölfar stýrivaxtahækkunar. Sumir þurfa að græða meira, virðist vera. Í allri umræðu um efnahagsmál verður að horfa á stóru myndina. Heilt yfir búum við í góðu samfélagi hér á landi og staða okkar á langflestum sviðum er góð. Það segja flestar tölur. Við búum í samfélagi þar sem náungakærleikur ríkir og samkennd með öðru fólki er ofar öllu. Við stöndum saman og hjálpumst að við að gera gott samfélag betra. Þetta sjáum við víða þegar á bjátar. Þýðir þetta að við sem samfélag stöndum ekki frammi fyrir áskorunum? Nei, við stöndum frammi fyrir áskorunum. Það eru svo sannarlega miklar áskoranir til staðar og alger óþarfi að fara í felur með það. Þetta er sameiginlegt verkefni okkar allra. Við glímum við mikla verðbólgu í landinu líkt og löndin í kringum okkur og fólk er farið að finna verulega fyrir því. Ég hef áður fjallað um þessi mál, bæði í ræðum hér á Alþingi og í greinum, en við megum ekki missa sjónar á því að til eru lausnir við þessum áskorunum, þó engar skyndilausnir sem breyta eða leysa úr stöðunni á einum degi eða nokkrum vikum. Þetta er langhlaup og við munum komast í mark. Fram undan eru áskoranir á húsnæðismarkaði. Við glímum við ákveðið ójafnvægi í dag sökum þess að of lítið hefur verið byggt af íbúðum síðustu 10–15 ár. Í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar eru háleit markmið um byggingu íbúða á næstu árum og hefur hæstv. innviðaráðherra nú þegar kynnt metnaðarfull markmið hvað það varðar og gert samninga. En það þarf meira til og samhliða þessu þarf að gera almenna markaðnum kleift að taka þátt í þeirri uppbyggingu sem nauðsynleg er á næstu árum.

Virðulegi forseti. Eins og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson fór hér yfir áðan undirritaði forseti Úganda á dögunum þá löggjöf heims sem gengur lengst í andstöðu við réttindi hinsegin fólks. Lögin voru samþykkt á þingi Úganda í mars með yfirgnæfandi meiri hluta. Löggjöfin hefur þegar vakið upp hörð viðbrögð og fordæmingu, bæði innan Úganda og frá alþjóðasamfélaginu. Skilaboð forseta þingsins í Úganda voru þau að með þessu væri þjóðin að verja menningu sína og gildi. Einn helsti stuðningsmanna málsins í þinginu sagði það vera táknrænan sigur yfir Evrópu og Bandaríkjunum. Stefna Íslands í þróunarsamvinnu byggir á mannréttindamiðaðri nálgun en Ísland starfrækir sendiráð í Úganda þar sem við höfum verið í þróunarsamvinnu frá árinu 2000. Þessi nálgun byggir á þeirri forsendu að mannréttindabrot séu orsök annarra vandamála í þróunarríkjum, t.d. misskiptingar fátæktar eða spillingar, en ekki afleiðing þeirra. Mannréttindi eru þannig grundvallarforsenda þess að hægt sé að leysa úr áskorunum þróunarríkja til frambúðar. Raunveruleg staða mannréttinda í Úganda er mjög bágborin og fer síst batnandi. Hinsegin fólk í Úganda óttast nú um líf sitt sem aldrei fyrr. Nýja löggjöfin er enda uppskrift að enn frekari og kerfisbundnum brotum í garð þess. Þessar vendingar hafa verið og verða áfram til umfjöllunar hjá okkur í utanríkismálanefnd. Mér þykir það borðleggjandi að við þurfum að ígrunda vel næstu skref í samstarfi okkar við Úganda og hafa um það samráð við okkar vinaþjóðir sem starfa líka í landinu. Ef staða mannréttinda heldur áfram að versna þrátt fyrir áratuga samvinnu við og milli okkar líkt þenkjandi ríkja er e.t.v. kominn tími til að beina kröftum okkar þangað sem jarðvegur er fyrir raunverulegum breytingum og framþróun.

Herra forseti. Um helgina barst okkur þingmönnum tölvuskeyti frá Þorgeiri Eyjólfssyni sem nú er sestur í helgan stein en hefur þó sem betur fer tíma til að skoða og ígrunda ýmsar tölulegar upplýsingar. Þorgeir benti okkur þingmönnum á í þessu bréfi, og sýndi gögn þar að lútandi, línurit, að árið 2022 var fylgni á milli bólusetninga og umframdauðsfalla. Ég hef rætt þetta hér í þinginu áður við hæstv. heilbrigðisráðherra en ekki veitt athygli miklum viðbrögðum við þeim vangaveltum af ráðherrans hendi. En það er auðvitað alveg furðuleg staða að við séum hér í þinginu á lokametrum þessa þingvetrar enn að velta fyrir okkur í nefnd því markmiði að klára ný sóttvarnalög fyrir þinglok, á sama tíma og við höfum ekki unnið greiningar á þeim áhrifum sem núgildandi sóttvarnalög höfðu, það hvernig þeim var beitt og áhrifum þeirra ákvarðana sem teknar voru bæði hvað varðar bólusetningar, ýmsar takmarkanir á atvinnulífi, skólastarfi og heimilum og þar fram eftir götunum. Við hér í þinginu eigum að gera kröfu um það að stjórnvöld, ríkisstjórnin, hafi frumkvæði að því að framkvæma ítarlega úttekt, ítarlega rannsókn, ítarlegar greiningar, á því hver áhrif sóttvarnaaðgerða raunverulega voru, og þá auðvitað af öðrum en þeim sem héldu á þeim aðgerðum og stýrðu. Ég leyfi mér að vitna til bréfs Þorgeirs Eyjólfssonar, með leyfi forseta, þar sem segir: „Að framkvæma tölfræðigreiningu með gegnsæjum hætti er nauðsynlegt til að slá á áhyggjur stórs hóps Íslendinga sem vill vera öruggur um að ekki hafi verið gerð mistök þegar almenningur var bólusettur með nýrri gerð lyfja sem hraðað hafði verið í gegnum samþykktarferli að takmörkuðum prófunum gerðum.“ Við eigum að taka þetta til okkar því að þetta er algert risamál sem við höfum ekki litið til 

Frú forseti. Að undanförnu hefur Samfylkingin og raunar allir stjórnarandstöðuflokkarnir gagnrýnt ríkisstjórnina fyrir andvara- og aðgerðaleysi andspænis gríðarlegum vanda í efnahagsmálum sem bitnar illa á mjög einstökum hópum. Við höfum kallað eftir viðbrögðum ríkisstjórnar en þegar spurt er út í mögulegar aðgerðir í óundirbúnum fyrirspurnum hafa oddvitar ríkisstjórnarinnar sagt fátt annað en að þylja upp aðgerðir síðustu sex ára sem þau telja sér á annað borð til tekna, jafnvel þó að það sé augljóst að sumar af þessum aðgerðum séu ekki til þess fallnar að bregðast við aðstæðum nú. Því brá nú nýrra við í umræðu um efnahagsmál í gær þegar hæstv. innviðaráðherra sakaði þingheim um að dvelja í fortíðinni. Hann sagði m.a., með leyfi forseta: „Þegar maður hefur hlustað hér á forsvarsmenn nokkurra stjórnarandstöðuflokka þá verður að viðurkennast að maður fyllist ákveðnu svartnætti. Hér er búið að mála mjög dökka mynd af stöðunni á Íslandi.“ Og svo bætti hann við seinna í ræðunni: „Við eigum í raun og veru að hætta að horfa í baksýnisspegilinn …“ Frú forseti. Þetta er einmitt vandamálið með sjálfan hæstv. ráðherra. Það er nefnilega plagsiður ráðherra ríkisstjórnarflokkanna að vera ævinlega í sagnfræði í óundirbúnum fyrirspurnum þegar spurt er um áform, þó að það sé allt í lagi svo sem að halda hlutunum í samhengi. Ég tek undir með þeim sem segja að við þurfum að horfa fram á við en það er fyrst og fremst ríkisstjórnin sem þarf að axla ábyrgð og bregðast við með miklu kröftugri hætti og aðgerðum heldur en hún hefur gripið til hingað til og við í Samfylkingunni munum að sjálfsögðu styðja góð verk hennar.

Virðulegur forseti. Það hefur ekki farið fram hjá okkur að það eru stór og mikilvæg verkefni fram undan við að takast á við efnahagsástandið. Staðan á vinnumarkaði er þar einn þáttur af mörgum. Því lýsi ég yfir miklum áhyggjum af þeim fréttum sem voru að berast núna, að ríkissáttasemjari muni láta af störfum á morgun. Það er alvarlegt. Því getur maður ekki annað en velt fyrir sér, þar sem það eru mjög erfiðar kjarasamningsviðræður á vinnumarkaði fram undan, hvort ríkissáttasemjari hafi metið það þannig að stjórnvöld séu að senda hann með tóma verkfærakistu inn í þessar samningaviðræður þar sem ekki er brugðist við þeirri niðurstöðu dómstóla að lagasetningin hafi ekki verið kláruð til enda hér á sínum tíma og því séu þau verkfæri sem ríkissáttasemjari taldi sig hafa ekki virk, varðandi miðlunartillögu og annað slíkt. Ég held að við þurfum að íhuga þetta vel hér á þinginu áður en þingið fer í frí, hvort embætti ríkissáttasemjara sé með tóma verkfærakistu og hvernig það sé að fara inn í svona erfiðar samningaviðræður við þær aðstæður og get ég ekki annað en lýst miklum áhyggjum yfir þessu. Við þurfum að takast á við þetta sem og mörg önnur mikilvæg verkefni núna sem fram undan eru til að takast á við verðbólguna og þá stöðu sem upp er komin í efnahagsmálunum, sem við þurfum náttúrlega líka að gera með mörgum öðrum leiðum, sem er fyrst og fremst, sem er stóra verkefnið hjá okkur, að sýna aukið aðhald og taka þannig ábyrgð þannig.

Virðulegur forseti. Ég er hér ásamt fleiri þingmönnum að fara fram á það að forsætisráðherra flytji Alþingi skýrslu um árangur okkar í móttöku og aðlögun erlendra ríkisborgara. Við erum að óska eftir heildstæðu yfirliti um hvernig börnum gengur í námi, hvernig þeim gengur í grunnskólum og hvernig þau skila sér í framhaldsskóla og háskóla eftir uppruna. Einnig er óskað eftir yfirliti um atvinnuþátttöku erlendra ríkisborgara, hvar þeir standa í launatíundinni og hver efnahagsleg og samfélagsleg áhrif erlendra ríkisborgara eru. Þá er óskað eftir umfjöllun um hlutverk og væntan árangur af nýju hlutverki samhæfingarstjóra í móttöku flóttafólks í forsætisráðuneytinu. Aldrei hafa fleiri erlendir ríkisborgarar búið hér á landi. Þetta er fólk sem kemur hingað til lands vegna þess að það vill búa á þessu fallega landi og taka þátt í okkar góða samfélagi. Það er full ástæða til að fara yfir þetta mál, átta sig á því hvar við erum að gera vel en líka hvar við getum gert enn betur.

Virðulegur forseti. Við erum að greiða atkvæði um aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum 2023–2027 og fjármálaáætlun til 2030. Þetta er eins og að við séum að fá einhvern flottan konfektkassa en inni í konfektkassanum er ekki einn einasti moli. Allir góðir molarnir koma eftir nokkur ár og það eftir næstu kosningar, frá næstu ríkisstjórn, á sama tíma og okkur ber og við þurfum að setja fjármagn inn í geðheilbrigðismálin. Það er neyðarástand og við ættum að vera að gera þetta núna í dag, það sem við ætlum að gera eftir nokkur ár. Ég bara skil ekki svona, að við skulum leyfa okkur að setja inn svona áætlun án þess að koma henni strax í framkvæmd og fjármagna hana strax.

Hæstv. forseti. Fyrir réttu ári samþykktum við hér á Alþingi stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030. Þeim tímamótum fylgjum við eftir hér með samþykkt aðgerðaáætlunar 2023–2027. Að baki þessum mjög svo jákvæðu skrefum er nokkur aðdragandi og liggur mikil vinna að baki, allt frá vel heppnuðu geðheilbrigðisþingi árið 2020, með aðkomu fjölda fólks og fulltrúa stofnana og samtaka, breiðri aðkomu hagaðila í víðtæku samráði. Það er þakkarverð vinna. Ég fagna sérstaklega þessum áfanga hér og þakka hv. velferðarnefnd gott starf og samstöðu þingsins í þessum mikilvæga málaflokki og ég hlakka til að vinna að framkvæmd þeirra fjölmörgu aðgerða sem við samþykkjum hér og með þeim breytingum og ábendingum sem meiri hlutinn leggur til. Ég vil líka taka fram að það er mjög brýnt að fjármagna sérnám geðheilbrigðisstétta sem hraðast.

Frú forseti. Þingflokkur Samfylkingarinnar styður aðgerðaáætlunina og mun styðja hana í atkvæðagreiðslunni á eftir. Ég vil þó koma hér upp til að gera grein fyrir fyrirvara fulltrúa okkar í velferðarnefnd, hv. þingkonu Oddnýjar G. Harðardóttur, en hún ritaði undir nefndarálitið með fyrirvara um fjármögnun áætlunarinnar, hvort tveggja í fjármálaáætlun til næstu fjögurra ára og ekki síður í fjárlögum þessara sömu ára.

Forseti. Við Píratar fögnum því að ríkisstjórnin ætli að beita sér fyrir bættri geðheilsu landsmanna og við styðjum þær aðgerðir sem áætlað er að ráðast í á næstu árum. Það er mikið af góðri vinnu sem liggur að baki áætluninni en það eru mikil vonbrigði að áætlunin er ekki fullfjármögnuð í fjármálaáætlun til næstu fjögurra ára. Án fjármögnunar er ljóst að mörg markmið aðgerðaáætlunarinnar munu hvorki koma til framkvæmda né skila tilætluðum árangri. Eins virðist skorta skilning á því hversu áríðandi það er að bregðast við vaxandi biðlistum og geðheilbrigðisvanda sem fyrst. Til dæmis eru einu áformin til að taka á manneklu að efla sérnám geðlækna og geðhjúkrunarfræðinga og fjármagna kandídatsár sálfræðinga, en samkvæmt kostnaðaráætlun ráðuneytisins á ekki að fjármagna að fullu þá aðgerð fyrr en árið 2030. Ég og hv. þingkona Oddný G. Harðardóttir höfum lagt fram breytingartillögu sem flýtir fjármögnun á þeim mikilvæga lið sem við vonumst til að fá stuðning fyrir hér í þessum þingsal. Ég fer betur yfir það í atkvæðaskýringu aðeins á eftir.

Forseti. Ég vil bara að það sé alveg skýrt að í gögnum málsins um fjármálaáætlun til næstu fimm ára kemur fram að það séu 200 milljónir sem gert er ráð fyrir í geðheilbrigðisáætlun á næstu tveimur árum, 100 milljónir hvort árið fyrir sig. Það vantar 3 milljarða í viðbót til að þessi geðheilbrigðisáætlun sé fjármögnuð á tímabili fjármálaáætlunarinnar. Lög um opinber fjármál eru mjög skýr með það að ríkisstjórnin þarf að koma fram með áætlun um lög, það þarf að kostnaðarmeta þau og fjármagna þau. Það er eitt að leggja fram fjármálaáætlun án fjármögnunar á þessari geðheilbrigðisáætlun og samþykkja hana hérna í þingsal, það er sjálfsagt að samþykkja hana hér í þingsal, en það gerist ekkert nema það sé fjármagn. Það er sama ríkisstjórnin sem er að gera hvort tveggja, leggja fram þessa áætlun með því kostnaðarmati sem þar er undir og leggja fram þessa fjármálaáætlun þar sem peninginn vantar. Þannig að ég hlakka til að sjá breytingartillögur meiri hlutans á fjármálaáætluninni núna þegar þessi geðheilbrigðisáætlun verður vonandi samþykkt.

Virðulegi forseti. Já, við greiðum hér atkvæði um aðgerðaáætlun í málefnum geðfatlaðra. Það skiptir máli að fram sé komin aðgerðaáætlun. Þá er eitthvert plagg til að vinna eftir. Eitt er að leggja fram stefnu og þær hafa verið lagðar fram ansi margar að undanförnu, en það er þá komin aðgerðaáætlun. Eftir henni er þá hægt að vinna í framhaldinu þó að mörg okkar sem sitjum í hv. velferðarnefnd hefðum viljað sjá meira fjármagn og höfum m.a. gert athugasemdir við það hvað þetta varðar en einnig um aðgerðaáætlun í málefnum aldraðra. En þá er aðgerðaáætlunin til og við höfum þá bara tækifæri til þess að halda áfram að berja á hæstv. heilbrigðisráðherra um að redda peningum í þennan málaflokk eins og þarf að gera til þess að láta þetta ná fram að ganga. Við í Viðreisn styðjum þessa áætlun.

Frú forseti. Ég ætla að fagna því að við séum komin með þessa áætlun þó að mér finnist, eins og fleirum, dálítið skrýtið að það skuli ekki fylgja henni meiri fjármunir að sinni, en í henni felst ákveðin viðurkenning á því sem ég held að við hljótum öll að vera meðvituð um. Geðheilbrigðismál á Íslandi eru töluvert áhyggjuefni. Um það bil helmingur öryrkja, að okkur skilst, glímir við geðræn vandamál og örorkan felst á geðsviðinu. Þetta hefur verið hálfgert olnbogabarn, því miður, í heilbrigðiskerfinu allt of lengi. Við gætum að mínu viti kannski varið hluta af þessum 200 milljónum til að ráðast strax í rannsókn á því hvað veldur þessum vandamálum sem fara ört vaxandi; og geðlyfjaneysla sömuleiðis með því hæsta sem þekkist í heiminum. Ég fagna því að verið sé að taka þennan málaflokk alvarlega og mun greiða þessu atkvæði. - Jakob segir já.

Forseti. Aðgerð 2.B.1 í aðgerðaáætluninni snýst um að sérnám heilbrigðisstétta í geðheilbrigðisfræðum verði fullfjármagnað. Þarna fellur undir uppbygging og fjármögnun ákveðins fjölda stöðugilda í geðhjúkrun, geðlækningum og klínískri sálfræði eða það sem kallast kandídatsár. Kandídatsárið er aðalkostnaðarliðurinn í þessari aðgerð en ráðuneytið áætlar að það kosti rétt rúmlega 300 millj. kr. að fullfjármagna. Þarna gætu um 40 nýútskrifaðir sálfræðingar komið til starfa í opinbera heilbrigðiskerfinu, létt undir biðlistum og á sama tíma eflt þekkingu og reynslu nýrra sálfræðinga til muna. Það er fráleitt að ekki standi til að fullfjármagna þessa aðgerð fyrr en árið 2030, kæri þingheimur, 2030. Ég og hv. þingkona Oddný G. Harðardóttir höfum lagt fram breytingartillögu sem orðast sem svo að sérnám heilbrigðisstétta í geðheilbrigðisfræðum verið fullfjármagnað án tafar. Ég legg til og vona svo innilega að þingmenn samþykki þessa tillögu - þau ætla ekki að gera það, 

Virðulegur forseti. Ég styð þessa tillögu. Það er sorglegt til þess að vita að hún verði felld. Að gera þetta einhvern tímann í framtíðinni kann ekki góðri lukku að stýra. Í málinu í heild verðum við að átta okkur á því að ef við setjum ekki fjármuni í geðheilbrigðismálin þá erum við að framleiða öryrkja inn í framtíðina. Við erum á sama tíma að tala um að breyta kerfinu, taka á vandanum sem varðar öryrkja, en við ætlum ekki að fjármagna það kerfi sem flestir öryrkjar eru að detta inn í, geðheilbrigðismálin. Ég skil ekki svona vinnubrögð. Ég styð þessa flottu áætlun en ég er gjörsamlega orðlaus yfir því að ríkisstjórnin ætli bæði að hunsa það að fjármagna þetta fyrr en einhvern tímann í framtíðinni og að geta fjölgað starfsfólki í kerfinu, með því að hafna þessari tillögu.

Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um breytingartillögur meiri hlutans, sem í rauninni velflestir nefndarmenn í velferðarnefnd standa að, um þetta mikilvæga mál, aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum. Eins og kom fram í umræðunni í gær eru mörg verkefni í áætluninni hafin og nefndin fann það mjög vel að það er fullur hugur samstarfsaðila á bak við þær aðgerðir sem þarna er verið að fara af stað með. Í rauninni eru einu efnislegu breytingarnar sem hér er verið að greiða atkvæði um þær að verið er að bæta samstarfsaðilum inn í ákveðnar aðgerðir, annars vegar að embætti landlæknis verði þátttakandi í starfi sem varðar fyrstu daga barnsins og hins vegar að lögreglan og sveitarfélög komi til samstarfs í forvörnum vegna sjálfsvíga.

Frú forseti. Um leið og þingflokkur Miðflokksins fagnar því að hér séu gerð drög að því að samþykkja fyrstu matvælastefnu sem samþykkt hefur verið þá þykir okkur matvælastefnan eins og hún liggur hér fyrir heldur mikið orðagjálfur miðað við það sem æskilegt væri. Í ljósi þess að hér segir, með leyfi forseta, í greinargerð að stefnan verði „höfð til hliðsjónar við stefnumótun í landbúnaði, sjávarútvegi og fiskeldi …“ þá höfum við áhyggjur af þremur greinum af þessum a–j-greinum þar sem m.a., með leyfi forseta, er talað um að „framleiðsla sem byggist á nýtingu lifandi auðlinda standist öll viðmið um sjálfbærni nýtingar og hafi vísindi vistkerfisnálgunar og varúðar að leiðarljósi“. Ég vildi gjarnan vita hvað felst í þessari varúð í ljósi orða hæstv. matvælaráðherra, til að mynda gagnvart hvalveiðum og ýmissi annarri auðlindanýtingu. Í ljósi þessa mun þingflokkur Miðflokksins sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu og fylgjast með með hvaða hætti þessari væntanlega fljótlega nýsamþykktu matvælastefnu verður beitt.

Virðulegur forseti. Ég vil við þetta tilefni þakka hv. atvinnuveganefnd fyrir vinnuna og fyrir að leggja mikla alúð við þetta mikilvæga verkefni. Hér erum við að tala um stefnu sem getur verið góður grunnur og leiðandi í ákvarðanatöku fyrir landbúnað, sjávarútveg, fiskeldi og aðra þætti matvælaframleiðslunnar. Hér er undirstrikað mikilvægi umhverfissjónarmiða og sjálfbærni matvælaframleiðslu til lengri framtíðar. Fæðukerfi heimsins losa gríðarlegt magn gróðurhúsalofttegunda og það er mikilvægt að skoða okkar hlut í því samhengi. Þess vegna er kolefnishlutleysi, sem er sérstakt markmið í matvælaframleiðslu, afar mikilvægt. Hér er jafnframt lögð áhersla á heilnæmi, gæði, fæðuöryggi en ekki síst vistkerfisnálgun, og vegna þess að um það var sérstaklega spurt er hér líka lögð áhersla á varúðarreglu umhverfisréttarins.

Frú forseti. Ég ætla leyfa mér að vitna í greinargerð með þessari stefnu: „Matvælastefnu er ætlað að vera leiðandi í ákvarðanatöku til að stuðla að aukinni verðmætasköpun í matvælaframleiðslu hér á landi, tryggja fæðu- og matvælaöryggi og auka velferð fólks í sátt við umhverfi og náttúru.“ Þetta er nokkuð sem ég hygg að við getum öll verið sammála um. Ég lýsi því alla vega yfir að þingflokkur Viðreisnar er það en þessi stefna, sem lýsir sameiginlegri sýn stjórnvalda, sameiginlegri sýn ríkisstjórnarflokkanna þriggja, er þeirra stefna. Viðreisn hefur einfaldlega töluvert aðra sýn á það að mörgu leyti hvernig við náum þessum markmiðum og í ljósi þess munum við sitja hjá við afgreiðslu þessa máls.

Frú forseti. Hér greiðum við atkvæði um matvælastefnu til ársins 2040. Sá galli er á þessari fallegu stefnu að það fylgja henni engar aðgerðir, engin aðgerðaáætlun. Það er svolítið sérstakt. En engu að síður, vegna þess að þetta er fallega orðað plagg og allt gott um það að segja, ætlum við í Flokki fólksins að greiða atkvæði með því. En því miður eru aðgerðir stjórnarflokkanna, og þá sérstaklega Vinstri grænna, ekki í samræmi við þessa aðgerðaáætlun því aðhöfuðstefið í aðgerðaáætluninni á að vera sjálfbærni. Hér í gær var samþykkt að hleypa togskipum á óheftu afli inn á grunnslóðina, sem er auðvitað algjörlega í andstöðu við matvælastefnuna sem við erum að ræða hér. Það fór auðvitað svo að það treystu ekki allir þingmenn Vinstri grænna sér til að styðja þá stefnu, enda er hún í algerri andstöðu við það sem flokkurinn hefur boðað.  
            

Virðulegi forseti. Ég fagna því að hér eru greidd atkvæði um matvælastefnu til ársins 2040. Við Íslendingar erum fyrst og fremst matvælaframleiðsluþjóð og höfum verið það frá örófi alda. Það er hluti af sjálfstæði okkar sem þjóðar sem og þjóðaröryggi að hér sé öflug matvælaframleiðsla þar sem unnið er að matvælaöryggi, sjálfbærni og að tryggja framleiðslu sem og búsetu um land allt. Þessi stefna er liður í því að sjá til þess að við verðum áfram öflugir matvælaframleiðendur og ég lýsi stuðningi við þessa stefnu.

Frú forseti. Við fögnum því að verið sé að setja stefnu til ársins 2040, reyndar dálítið langt fram í framtíðina. Margt á eftir að breytast á þessum tíma og við söknum þess einmitt úr þessari stefnu að hún sé mun markvissari, mun framsýnni varðandi t.d. loftslagsbreytingar og annað. Það vantar í hana alls konar mikilvæga hluti eins og t.d. umfjöllun um lífræna ræktun. Það sem er hins vegar verst er að í breytingartillögu meiri hlutans, 5. lið, er það fellt brott að setja upplýsingar um kolefnisspor á matvæli, sem við teljum mjög mikla afturför frá því sem lagt var til upphaflega með þingsályktuninni þar sem þetta mun gera neytendum erfiðara fyrir að átta sig á því hvenær þeir eru að kaupa vöru sem hefur slæm áhrif á loftslagið og hvenær varan hefur góð áhrif á loftslagið.

Forseti. Ágætisorð hér og þar í þessari stefnu og svoleiðis en vantar upp á ýmislegt. Það er eitt sem er í þessari stefnu sem ég myndi vilja að fólk kannski áttaði sig aðeins á. Ef það á að framfylgja stefnunni eins og textinn er núna þá mun það óhjákvæmilega þýða að það verði að gera breytingar á lausagöngu búfjár. Það er ekkert … 

Virðulegi forseti. Ég vil bara byrja á því að þakka samstarfsfólki mínu í atvinnuveganefnd fyrir vinnslu þessa máls og við höfum náð hér saman um bara ljómandi góðar breytingartillögur að mínu mati. Ég vil í ljósi umræðunnar nefna að aðgerðaáætlun kemur jú gjarnan í kjölfar þess að stefnan er sett, það er hefðbundið ferli. Ég vil líka nefna það hér að breytingar gerast hratt, ekki síst þegar kemur að lausnum er varða mælingar á ýmsum þáttum, af því að hér var m.a. nefnt að við ættum að fá upplýsingar um innihald matvæla. Ég styð eindregið að við eigum að leggja fjármuni í að það verði enn þá auðveldara fyrir fólk að lesa, ekki síst að geta helst skannað með símanum allt innihaldsefni. Þegar kemur að því að við höfum kolefnisspor sem styður við innlenda matvælaframleiðslu, því að það er ekki þannig núna að innlendir matvælaframleiðendur sitji við sama borð og þau erlendu matvæli sem hér eru flutt inn, eins og í kjöti, þá getum við eiginlega ekki sagt það með sanngjörnum hætti að við getum mælt það eins og staðan er. En það er sannarlega það sem koma skal.

Virðulegi forseti. Ég held að við gerum okkur flest grein fyrir mikilvægi stefnu sem þessarar og mikilvægi þessarar greinar og sérstaklega á róstusömum tímum hinum síðari áttum við okkur betur og betur á hugtakinu matvælaöryggi. Það hefur ekki verið sérstaklega mikið í umræðunni þangað til bara á síðustu misserum. Það gladdi mig í nýlegri heimsókn til útlanda að sjá á ný „Icelandic fish“ á auglýsingaspjöldum. Við búum að hreinum höfum, hreinu lofti, hreinu vatni og hreinum matvælum almennt en það sem vantar aðeins upp á er kannski að við búum að sátt um matvælaframleiðslu. Mér finnst það afleitt og ég þekki marga góða sjómenn, útgerðarmenn og bændur sem liggja undir stöðugri gagnrýni varðandi fyrirkomulagið í þessari matvælaframleiðslu. 

Frú forseti. Bara örstutt því að klukknahljómurinn á bak við mig fékk mig til að gleyma lokaorðunum hér áðan: Sökum þeirra vankanta sem við bentum á í þessari stefnu þá höfum við, þingflokkur Pírata, ákveðið að sitja hjá í þessu máli.

Herra forseti. Við erum nú að fara að greiða atkvæði um Seðlabanka Íslands, fjármálaeftirlitsnefnd. Þetta snýr þannig að mér að mér finnst einhvern veginn að þegar við erum að kalla til ráðgjafa til að leiðbeina okkur í málum að þá sé á þá hlustað. Mér þykir það vera athyglisvert að við erum í raun og veru að setja fram frumvarp áður en álitsgerð ráðgjafanna kemur fram. Það er ýmislegt sem þyrfti að skoða í þessari álitsgerð, m.a. um stöðu seðlabankastjóra sjálfs þar sem verið er að gera athugasemd við það að völd hans gætu hugsanlega verið of mikil. En einhverra hluta vegna lá svo mikið á að koma frumvarpinu fram að það var ekki beðið eftir því að ráðgjafarnir legðu fram sína álitsgerð. Þess vegna er í raun og veru ekki hægt að greiða atkvæði um þetta og Viðreisn mun ekki gera það í dag.

Virðulegi forseti. Í þessu frumvarpi er verið að fara eftir áliti sem kom frá sérfræðinganefnd sem skipuð var lögum samkvæmt. Hér er verið að gera breytingar sem eru til þess fallnar að rétta af ábyrgðarkeðju þegar kemur að málefnum Seðlabankans til að tryggja réttaröryggi við töku ákvarðana. Það komu einnig ábendingar frá annarri sérfræðinganefnd og það er fjallað um það í meirihlutaáliti að við beinum því til ráðuneytisins að það skoði þær ábendingar og það kann vel að gerast inn í framtíðina. En það sem mér finnst skipta meginmáli hér í dag er að það er verið að skerpa á hlutverki fjármálaeftirlitsnefndar og verið að tryggja réttaröryggi við töku ákvarðana á sviði fjármálaeftirlits.

Frú forseti. Það er vissulega rétt að frumvarpið byggist að miklu leyti á niðurstöðu úttektarnefndar sem forsætisráðherra skipaði en þegar Alþingi samþykkti sameiningu Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins var ákveðið líka að þrír erlendir óháðir aðilar yrðu látnir gera ytra mat á sameiningunni og á bankanum. Frumvarpið var lagt fram áður en sú skýrsla lá fyrir þótt vitað væri að hún væri skammt undan, enda þegar hún kom var hún að sumu leyti í ósamræmi við fyrri skýrsluna. Það er margt ágætt í þessu frumvarpi en það er annað sem þarf að skoða miklu betur. Það hefði miklu betur farið á því að nefndin hefði rekið frumvarpið beint aftur upp í ráðuneyti og beðið ráðuneytið að endurskoða þetta með tilliti til seinni skýrslunnar. Samfylkingin mun þess vegna ekki greiða þessu atkvæði.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd utanríkismálanefndar fyrir tillögu til þingsályktunar um að fordæma ólöglegt brottnám úkraínskra barna. Ályktunargrein tillögunnar hljóðar svo: „Alþingi fordæmir harðlega ólöglegt og kerfisbundið brottnám úkraínskra barna á hernumdum svæðum rússneska hersins í Úkraínu og flutning þeirra, jafnt innan þeirra svæða og til Rússlands og Belarúss. Það er eindregin afstaða Alþingis að rússnesk stjórnvöld skuli þegar í stað láta af brottnámi barna sem brýtur í bága við alþjóðleg mannúðarlög og telst stríðsglæpur, eins og nýlega hefur verið áréttað í yfirlýsingu leiðtogafundar Evrópuráðsins í Reykjavík. Jafnframt beri með öllum tiltækum ráðum að tryggja að þeim börnum sem flutt hafa verið til Rússlands eða Belarúss, eða innan hernuminna svæða í Úkraínu, verði tafarlaust komið til foreldra sinna eða annarra forráðamanna undir eftirliti alþjóðasamfélagsins og að rússnesk stjórnvöld og aðrir gerendur verði dregin til ábyrgðar.“ Tillaga þessi er lögð fram í kjölfar funda utanríkismálanefndar með úkraínskum þingmönnum, annars vegar með Olenu Kondratiuk, varaforseta úkraínska þingsins, og Mariiu Ionovu á Alþingi 12. maí og hins vegar með Mariiu Mezentsevu og Yevheniiu Kravchuk, sem sitja fyrir hönd Úkraínu á Evrópuráðsþinginu, á Alþingi 16. maí. Tillagan svarar ákalli Úkraínumanna um að bregðast sérstaklega við ólöglegu og kerfisbundnu brottnámi rússneska hersins og aðila á hans vegum á úkraínskum börnum. Talið er að þúsundir barna hafi verið numdar á brott og fluttar innan hernámssvæðis rússneska hersins í austanverðri Úkraínu og til Belarúss og Rússlands þar sem hluti þeirra hefur verið nauðungarættleiddur til rússneskra fjölskyldna. Markmiðið virðist vera að slíta börnin frá tungumáli sínu og menningu og rjúfa þar með tengsl þeirra við úkraínskt þjóðerni. Alþjóðasamfélagið og stofnanir þess hafa fordæmt brottnám á úkraínskum börnum harðlega á liðnum mánuðum. Þannig hafa Sameinuðu þjóðirnar, Evrópuráðið, Evrópuþingið og Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu fordæmt framferði rússneska hersins. Skemmst er að minnast fordæmalausrar handtökuskipunar dómara Alþjóðlega sakamáladómstólsins frá 17. mars sl. á hendur Vladímír Pútín, forseta Rússlands, og Mariu Alekseyevnu Lvovu-Belovu, umboðsmanni barna í Rússlandi, fyrir stríðsglæpi vegna brottnáms úkraínskra barna. Fyrir liggur ítarleg skýrsla og ályktun Evrópuráðsþingsins nr. 2495 frá 27. apríl sl., um brottnám og nauðungarflutninga úkraínskra barna og annarra óbreyttra borgara til Rússlands eða til hernuminna svæða innan Úkraínu. Í ályktun Evrópuráðsþingsins kemur m.a. fram að vegna stríðsaðstæðna sé erfitt að meta umfang brottnáms úkraínskra borgara, þar á meðal barna, en allt bendi til þess að um mörg þúsund tilvik sé að ræða. Samkvæmt upplýsingum frá úkraínskum stjórnvöldum höfðu þau skráð 19.384 tilvik brottnuminna barna um miðjan apríl sl. Þá kemur fram að markmið brottnámsins virðist vera að afmá Úkraínu og úkraínska sjálfsmynd og menningu með því að útsetja börn fyrir rússneskri tungu, menningu, áróðri, söguskoðun og bæla jafnframt úkraínska tungu og menningarvitund. Evrópuráðsþingið undirstrikar að flutningur barna með valdi frá einum hópi til annars í þeim tilgangi að útrýma með öllu eða að hluta þjóð, þjóðernishópi, kynstofni eða trúflokki sem slíkum teljist hópmorð samkvæmt sáttmála Sameinuðu þjóðanna um ráðstafanir gegn og refsingar fyrir hópmorð frá 1948. Þá skal nefnd yfirlýsing leiðtogafundar Evrópuráðsins í Reykjavík 16.–17. maí sl. um stöðu barna í Úkraínu. Í yfirlýsingunni er lýst þungum áhyggjum af fregnum af drápum, misþyrmingum og kynferðislegri misnotkun barna og ólöglegum flutningi þeirra af hálfu rússneska hersins innan hernuminna svæða í Úkraínu, og til Rússlands og Belarúss. Hvatt er til margvíslegra aðgerða til að tryggja réttindi og vernd úkraínskra barna og til þess að þeir sem brotið hafi gegn þeim verði dregnir til ábyrgðar. Virðulegi forseti. Ísland hefur frá upphafi fordæmt tilefnislausa og ólöglega innrás Rússlands í Úkraínu og lýst yfir eindregnum stuðningi við úkraínsku þjóðina og þarlend stjórnvöld. Ísland tekur fullan þátt í alþjóðlegum þvingunaraðgerðum gegn Rússlandi, styður við mannúðaraðgerðir Sameinuðu þjóðanna og annarra stofnana og tekur á móti fólki á flótta frá Úkraínu. Þá hefur Ísland haft milligöngu um loftflutninga ýmiss konar búnaðar í tengslum við varnir Úkraínu, lagt fram fjármuni í sjóði sem nýttir hafa verið til margháttaðs stuðnings við Úkraínu og fleira mætti telja. Frá því að ólögleg innrás Rússlands í Úkraínu hófst hefur hún verið harðlega fordæmd hér á Alþingi. Í því sambandi skal vísað í yfirlýsingu forsætisráðherra og fulltrúa allra þingflokka á innrásardaginn 24. febrúar 2022, yfirlýsingu forseta Alþingis og forsætisráðherra þegar Vólódímír Selenskí, forseti Úkraínu, ávarpaði alþingismenn og íslensku þjóðina 6. maí 2022, og yfirlýsingu forsætisráðherra og fulltrúa allra þingflokka 23. febrúar 2023 í tilefni þess að ár var liðið frá upphafi árásarstríðsins. Auk þess skal nefnd ályktun Alþingis frá 23. mars sl. þar sem Alþingi lýsti því yfir að hungursneyðin í Úkraínu, Holodomor, sem stóð yfir frá 1932 til 1933, hafi verið hópmorð. Þó sú ályktun fjalli um atburði sem áttu sér stað fyrir tæpum 90 árum síðan þá kallast hún á við samtímann. Loks ber að nefna ákvörðun Alþingis frá því fyrr í dag um festa kaup á færanlegu neyðarsjúkrahúsi til notkunar fyrir særða hermenn og færa úkraínsku þjóðinni. Virðulegi forseti, Með samþykkt þessarar tillögu utanríkismálanefndar myndu þingmenn bregðast við ákalli Úkraínu um að Alþingi fordæmi ólöglegt og kerfisbundið brottnám úkraínskra barna og ítreka þannig enn og aftur samstöðu sína og stuðning við úkraínsku þjóðina á þessum erfiðu tímum.

Frú forseti. Ég kem hér upp fyrir hönd þingflokks Samfylkingarinnar til að lýsa yfir eindregnum stuðningi okkar allra við þá tillögu sem hér er til umræðu. Hún er að sjálfsögðu flutt af allri hv. utanríkismálanefnd, eins og fram kemur í tillögugreininni, og fjallar um að Alþingi Íslendinga fordæmi ólöglegt brottnám úkraínskra barna frá landi sínu, heimilum og fjölskyldum. Hv. framsögumaður tillögunnar og hv. formaður utanríkismálanefndar, Bjarni Jónsson, notaði einnig orðið „kerfisbundið“ þegar hann lýsti þessu brottnámi hér áðan í ræðu sinni og ég velti því fyrir mér hvort það ætti að ítreka það enn frekar við samþykkt tillögunnar, að stríðsrekstur rússneskra stjórnvalda í Úkraínu og allt sem honum fylgir er ekki aðeins ólöglegur að alþjóðalögum, hann virðist líka vera kerfisbundinn stríðsglæpur, jafnvel hópmorð. Það skiptir máli að það komi fram að svona hlutir gerast ekki í neinu tómarúmi, þeir gerast vegna fyrirmæla, vegna skipulagningar og áætlana sem eiga sér rætur í innsta kjarna stjórnkerfisins í Rússlandi. Það þarf í sjálfu sér ekki að hafa mörg orð um greinargerð þessarar tillögu. Hún lýsir því vel hver staðan er og hvernig okkur ber að bregðast við henni. Mér finnst það vera við hæfi að Alþingi Íslendinga gangi fram fyrir skjöldu til varnar þeim börnum og ungmennum sem hafa verið brottnumin. Það er stríðsglæpur að afmá þjóðerni, tungumál, menningu og sögu. Það er stríðsglæpur árið 2023, rétt eins og það var stríðsglæpur árið 1941 eða 1931. Við verðum að gera ekki bara okkar eigin samfélagi heldur samfélagi þjóða ljóst að við vitum hvað er að gerast, við fylgjumst með því og við fordæmum það og þegar þessu stríði lýkur þá verða æðstu stjórnendur rússneska ríkisins og hersins dregnir fyrir dómstóla til að standa skil á gjörðum sínum. Það verður að gerast. Það var einmitt þess vegna sem alþjóðlegi sakadómstóllinn gaf út handtökuskipun á forseta Rússlands, Vladímír Pútín, og umboðsmann barna í Rússlandi fyrir stríðsglæpi vegna brottnáms úkraínskra barna. Það sætti nokkrum tíðindum eins og hér hefur fram komið en það voru um leið mjög mikilvæg skilaboð til alþjóðasamfélagsins, auðvitað til Úkraínu og fólksins þar, en ekki síður til þeirra sem lögðu í þetta ólöglega innrásarstríð og hafa kallað þessar hörmungar yfir Úkraínu á síðasta rúma ári. Ég held, frú forseti, að það þurfi ekki að hafa mörg orð um það hér hvaða áhrif það hefur á börnin og ungmennin sem í þessu lenda til langframa að vera numin á brott með þessum hætti. Þau sem komist hafa til baka hafa sjálf lýst í fréttum og fréttaviðtölum örvæntingunni og hræðslunni sem greip þau og við vitum að við þurfum að ná þeim til baka, ef svo má segja. En það þarf líka að sjá til þess að þegar úkraínsku börnin verða öll komin aftur heim til sín þá styðjum við áfram við Úkraínu og það starf sem þar þarf að fara fram af því að starfið eftir stríðið skiptir líka mjög miklu máli, sálgæslan, aðhlynningin, heilbrigðisþjónustan og allt það sem það fólk, þau börn og ungmenni sem í þessu hafa lent, mun þurfa á að halda. Ég treysti því að stuðningur íslenskra stjórnvalda og okkar allra við Úkraínu og í baráttunni gegn ólöglegu innrásarstríði standi eins lengi og þarf. Það krefst úthalds, það krefst framsýni og það krefst líka staðfestu og því fagna ég mjög að þessi tillaga liggi hér fyrir og geri ráð fyrir því, þar sem hún er flutt af allri hv. utanríkismálanefnd, að hún fái afgreiðslu á yfirstandandi þingi og sendi þar með afgerandi skilaboð út til alþjóðasamfélagsins um afstöðu Alþingis Íslendinga og Íslendinga, landsmanna, þess fólks sem býr í okkar góða landi, til hins fordæmanlega, ólöglega og kerfisbundna brottnáms úkraínska barna.

Frú forseti. Eftir innrás Rússa í Úkraínu hafa Rússar flutt þúsundir úkraínskra barna með valdi til svæða undir stjórn þeirra og úthlutað þeim rússneskum ríkisborgararétti, ættleitt þau með valdi inn í rússneskar fjölskyldur og skapað hindranir fyrir sameiningu þeirra við foreldra sína og heimaland. Sönnunargögnum um þetta hefur verið safnað í rannsóknum á vegum alþjóðlegra stofnana og hópa, þar á meðal skrifstofu mannréttindafulltrúa Sameinuðu þjóðanna, Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn, Amnesty International og Missing Children Europe. Sameinuðu þjóðirnar hafa lýst því yfir að þessar brottvísanir teljist stríðsglæpir. Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn hefur gefið út handtökuskipun á hendur Vladímír Pútín Rússlandsforseta sem hefur beinlínis stutt þvingaðar ættleiðingar, m.a. með því að setja lög til að auðvelda þær. Auk þess hefur dómstóllinn gefið út handtökuskipun á hendur barnaréttindastjóra Rússlands. Maríu Lvovu-Belovu, fyrir þátttöku hennar í þessum aðgerðum. Samkvæmt alþjóðalögum, þar á meðal sáttmála Sameinuðu þjóðanna um ráðstafanir gegn og refsingar fyrir hópmorð frá 1948, teljast aðgerðir eins og þessar þjóðarmorð ef þær eru gerðar með ásetningi að tortíma þjóð eða þjóðernishópum í heild eða hluta, þar með talið að afmá þjóðareinkenni þeirra. Úkraínsku börnunum hefur verið rænt af rússneska ríkinu eftir að foreldrar þeirra höfðu verið handteknir af rússneskum hernámsyfirvöldum eða þau drepin drepinn í innrásinni eða eftir að hafa orðið viðskila við foreldra sína á stríðssvæðunum. Börnum hefur einnig verið rænt frá úkraínskum ríkisstofnunum á hernumdu svæðunum, þar á meðal barnaheimilum og munaðarleysingjahælum. Áætlanir um fjölda barna sem numin hafa verið á brott eru á bilinu 16.000–300.000. Ég ætla að endurtaka þetta, 16.000–300.000 börn. Langflestum barnanna sem hefur verið rænt hefur verið rænt frá suður og austurhluta Úkraínu eða frá héruðunum Kherson, Kharkív, Saporísja, Dónetsk, Lúhansk og Míkolaív. Örugglega fór ég rangt þarna með framburð á einhverjum héruðum, frú forseti. Samkvæmt vitnisburði sem rannsóknarnefndir á vegum Sameinuðu þjóðanna hafa aflað hafa sum barnanna upplifað slæmar aðstæður, ófullnægjandi umönnun og ofbeldi á meðan þau hafa verið undir forsjá rússneska ríkisins. Börn sem hafa náð að komast aftur til Úkraínu hafa borið vitni um harðar refsingar og erfið lífsskilyrði á meðan þau voru í Rússlandi. Úkraínsk stjórnvöld hafa einnig haldið því fram að sum börn hafa orðið fyrir kynferðislegri misnotkun eftir að hafa verið flutt með valdi til Rússlands. Samkvæmt grein í New York Times hafa rússneskir embættismenn haldið því skýrt fram að markmið þeirra sé að skipta út hvers konar tengslum barnanna við heimili þeirra í æsku og föðurland eða móðurland fyrir ást til Rússlands. Við komuna til Rússlands er börnunum komið fyrir á heimilum og þau heilaþvegin t.d. með því að telja þeim trú um að foreldrar þeirra séu dánir eða hafa yfirgefið þau eða hati þau. Fyrir hönd þingflokks Pírata þá lýsi ég yfir eindregnum stuðningi við þessa þingsályktunartillögu. Það er sönn ánægja að hér á Alþingi er algjör samstaða um það að fordæma harðlega þessa skelfilegu atburði og verða þar með fyrst þjóðþinga til að gera það. Frú forseti. Slava Ukraini.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að fagna þessari tillögu sem hér er fram komin. Því miður er hún ekki komin til af góðu og er afar sorglegt að fá upplýsingar um það hvernig hefur verið farið með börn í Úkraínu. Tillagan krefst tafarlausrar athygli alþjóðasamfélagsins og er að mínu viti þannig úr garði gerð að hér hefur Ísland tækifæri til að taka forystu í mannúðarmáli. Tillagan ætti þar af leiðandi að vekja verðskuldaða athygli. Verði hún samþykkt hér á Alþingi, sem ég vonast til að verði á komandi dögum, sýnir hún ákveðið fordæmi. Brottnám rússneska hersins á úkraínskum börnum af hernumdum svæðum í Úkraínu og flutningi þeirra, bæði innan þeirra svæða og til Rússlands og Belarúss, er hér með harðlega mótmælt. Sá sem hér stendur vonar að við sem störfum í þessum þingsal komum til með að samþykkja þessa tillögu samhljóða. Ég efast reyndar ekki um það eitt augnablik, enda hefur hjarta okkar slegið með úkraínsku þjóðinni alla daga frá því að Rússar réðust inn í landið. Íslensk stjórnvöld og öll íslenska þjóðin hefur fordæmt tilefnislausa og ólöglega innrás Rússa í Úkraínu og lýsti yfir eindregnum stuðningi við úkraínsku þjóðina og þarlend stjórnvöld. Í kjölfarið munu vonandi fleiri þjóðþing leggja fram og samþykkja samhljóða tillögu sem þessa. Nefndarmenn í utanríkismálanefnd áttu áhrifaríkan fund með úkraínskum þingmönnum þegar leiðtogafundurinn var haldinn hér á landi í maí, eins og framsögumaður hefur nefnt, og var það mat nefndarmanna og framsögumanns að það væri sannarlega tilefni til að koma með tillögu sem þessa. Rán á börnum er svívirðilegt athæfi og gengur nærri hjarta okkar. Líkt og komið hefur fram er talið að um 20.000 úkraínskum börnum hið minnsta hafi verið rænt af heimilum sínum og verið ættleidd eða komið fyrir í fóstri hjá rússneskum fjölskyldum og fréttir berast af því að þau hafi verið beitt miklu harðræði og ofbeldi. Hér er um að ræða hræðilegan harmleik sem snertir unga og viðkvæma einstaklinga. Þetta athæfi er skýrt brot á réttindum og velferð saklausra barna sem alþjóðasamfélagið getur ekki og má ekki loka augunum fyrir. Þessi fordæming okkar á brottnámi úkraínskra barna er ekki aðeins sprottin af siðferðilegum toga heldur er einnig mikilvægur liður í að viðhalda þeim meginreglum sem við sem samfélag höfum sett okkur um réttlæti, samúð og mannréttindi. Þá gerum við vitaskuld þá skýlausu kröfu að rússnesk stjórnvöld og rússneska hernámsliðið sem ber ábyrgð á þessum hryllingi bindi tafarlaust enda á brottnám barna með skjótum og afgerandi hætti. Svört og ítarleg skýrsla Evrópuþingsins um brottnám og nauðungarflutninga úkraínskra barna og annarra óbreyttra borgara til Rússlands eða til hernumdu svæðanna innan Úkraínu staðfestir alvarleika málsins þótt erfitt sé vegna stríðsástandsins að meta umfangið með fullkomnum hætti. En ástandið er sannarlega grafalvarlegt. Verið er að slíta gríðarlegan fjölda úkraínskra barna frá fjölskyldum sínum og verið með kerfisbundnum hætti að afmá Úkraínu og úkraínska sjálfsmynd þeirra og menningu með því að útsetja þau fyrir rússneskri tungu, menningu, áróðri og söguskoðun. Líkt og kemur fram í greinargerð með tillögunni hefur Evrópuþingið undirstrikað að flutningur barna með valdi frá einum hópi til annars í þeim tilgangi að útrýma með öllu eða að hluta þjóð, þjóðernishópi, kynstofni eða trúflokki sem slíkum teljist hópmorð. Er það undirstrikað í samþykktum Sameinuðu þjóðanna. Með þessari tillögu fordæmum við ekki aðeins rán á börnum heldur förum við einnig fram á að allar leiðir verði virkjaðir til að tryggja að öllum þeim börnum sem hafa verið tekin á brott frá fjölskyldum sínum verði komið aftur til foreldra eða annarra nákominna svo fljótt sem auðið er. Í því samhengi þarf alþjóðasamfélagið að veita þeim fjölskyldum sem hafa orðið fyrir þessum harmleik allan þann stuðning sem hægt er að veita. Auk þess þarf að tryggja með öllum tiltækum ráðum velferð þessara barna og þau fái, þegar þau verða flutt aftur til síns heima, viðhlítandi umönnun sem er í takt við þann harmleik sem þau hafa gengið í gegnum. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég segja að það er að mínu mati skylda okkar sem samfélags að fordæma harðlega brottnám úkraínskra barna og ég held ég tali fyrir allan þingflokk Framsóknarflokksins svo sannarlega að við komum til með að styðja þetta þarfa mál. Ég vænti þess, eins og ég hef nefnt hér í ræðu minni, að þingheimur geri það og samþykki tillöguna samhljóða.

Virðulegur forseti. Við eigum okkur hér á Íslandi sögu um átök um eignir, land og landgæði sem leiddu til upplausnarástands og vígaferla sem endaði með því að Noregskonungur var til kvaddur til að koma á skikk. Eitt er að berjast um landsvæði og gera ágreining um slíkt. Það að taka börn náunga síns, gera þau brottræk og fela þau frá foreldrum sínum er sannarlega eitt það viðbjóðslegasta sem maður getur ímyndað sér að myndi henda mann sjálfan. Og á þeim skala sem þetta er á átakasvæðunum er tilhugsunin yfirþyrmandi um líðan barnanna og líðan foreldranna sem hér eiga hlut að máli. Að sjálfsögðu erum við öll sammála um þá þingsályktunartillögu sem hér er fram borin og ég efast ekki um að þingheimur verður á grænu í þeirri atkvæðagreiðslu. Ég vil þakka formanni utanríkismálanefndar og nefndarmönnum fyrir einhuginn sem speglaðist í því að þetta var samþykkt samhljóða og allir sem komu að á einu máli. En getum við lært eitthvað af þessu? Getum við horft á þetta sem einhvers konar skilaboð eða lexíu til okkar sjálfra um hvað er þarna í gangi? Eftir seinni heimsstyrjöldina voru ýmsar stofnanir settar á stofn; NATO, Sameinuðu þjóðirnar. Í dag telja Sameinuðu þjóðirnar 100.000 starfsmenn í fjölmörgum löndum og fyrst á dagskrá Sameinuðu þjóðanna við stofnun var að koma í veg fyrir stríð af þeim toga sem við erum nú hrokkin upp við, ekki svo langt undan. Um miðja síðustu öld var heiminum stjórnað af nokkrum svona viðlíka villimönnum og þeim sem stýra för í gamla Bjarmalandinu í dag. Ég nefni Stalín, ég nefni Hitler, ég nefni Maó og ýmsa fleiri sem á öllum mælikvörðum okkar yrðu dæmdir kolgeðveikir. Það sem ég er að vísa í núna er kannski: Gæti þetta ástand sem þarna er og þessi ein hryllilegasta birtingarmynd af því, sem er þessi barnastuldur og kerfisbundna áætlun um að nema brott úkraínsk börn, fara með þau í annað umhverfi, til annars fólks, ekki verið til þess fallið að vekja okkur upp við það að þrátt fyrir allar stóru stofnanirnar og allt það sem átti að vera öryggisnet og öryggisveggir gegn því að svona gæti yfir höfuð gerst, getur hér 2022, 2023, 2024, 2032, hvenær sem er, hent og við höfum engin ráð til að stöðva galskapinn og brjálæðið og viðbjóðinn? Þá held ég að við ættum bara að huga að því að maðurinn er alltaf einn, við erum eyland. Við skulum ekki vera svo bernsk og einföld að halda að það verði passað upp á okkur við hvaða aðstæður sem er. Við skulum huga að varnarkerfum okkar sjálfra sem myndu mögulega geta fyrirbyggt svona harmleiki hér á þessu landi, þessum girnilega konfektmola grænu orkunnar og allsnægtanna efst á hnattkúlunni. En maður sendir hlýjustu strauma og við vonum að þetta taki enda, þessi harmleikur taki enda, þessi harmleikur sem hlýtur að vera þungbærastur þeim sem kannski hafa fengið að lifa af en hafa misst börnin sín í hendur villimanna. Ég fagna þessu framlagða máli hér og við í Flokki fólksins styðjum það að sjálfsögðu.

Frú forseti. Frá því að innrás Rússa hófst í Úkraínu í febrúar í fyrra þá höfum við því miður orðið vitni að ótrúlegum stríðsglæpum, ótrúlegri grimmd, hreint ótrúlegri illsku af hendi Rússa í þessu stríði. Við höfum horft upp á þjáningar úkraínsku þjóðarinnar í þeirri varnarbaráttu sem hún háir nú fyrir tilverurétti sínum. Í öllum þessum stríðsglæpum verður að taka mið af því sem við höfum séð berast í skýrslum frá Evrópuráðinu. Við fundum það líka mjög sterkt þegar hluti utanríkismálanefndar fundaði með tveimur úkraínskum þingmönnum hér í aðdraganda leiðtogafundar Evrópuráðsins hvað brottnám barna frá hernumdum svæðum í Úkraínu er mikill viðbjóðslegur stríðsglæpur. Það er hreint með ólíkindum. Það er erfitt að lýsa því hvað þessar tvær ágætu þingkonur voru að reyna að segja okkur, reyna að fá okkur til að skynja og skilja hvaða harmleikur er að eiga sér stað í Úkraínu um þessar mundir. Það er því ekki bara rétt að Alþingi taki þessa þingsályktunartillögu til efnismeðferðar og samþykki hana, það er hreinlega brýnt að gera það eins og sakir standa. Það er brýnt að Alþingi stígi fast til jarðar og fordæmi þessa viðbjóðslegu glæpi. Þetta er ekki eingöngu táknrænn stuðningur við málstað Úkraínumanna og baráttu þeirra við Rússa, hann hefur þýðingu á alþjóðavettvangi og verður vonandi öðrum löndum, öðrum þjóðþingum, hvatning til svipaðra aðgerða. Það er ástæða til þess að fagna því hversu mikil samstaða hefur náðst í utanríkismálanefnd, hversu einróma allir nefndarmenn eru í þessu máli sem veit á það að þetta mál hljóti eðlilega, hraða og skjóta umfjöllun og svo samþykkt hér á Alþingi. Ég leyfi mér að tala fyrir hönd þingflokks Sjálfstæðisflokksins og segja að þar er stuðningurinn einróma. Það verður, þegar þetta mál verður samþykkt, mikilvægt að koma því á framfæri sem allra fyrst og sérstaklega til rússneskra stjórnvalda til áréttingar á því hvar Ísland stendur í þessu stríði. Að lokum er líka rétt að nefna það að stuðningur íslenskra stjórnvalda, stuðningur Alþingis og íslensku þjóðarinnar við úkraínsku þjóðina, eins og kemur fram í þessu tiltekna máli, er margþættur. Hann getur átt sér ýmsar birtingarmyndir. Hann getur falist í beinum fjárframlögum, beinum stuðningi með þeim búnaði, tækjum og tólum sem Ísland hefur yfir að ráða. Hann getur verið í þeirri mynd að við skjótum skjólshúsi yfir þá Úkraínumenn sem hingað leita skjóls og gerum það eins vel og við getum. Stuðningurinn er margs konar og væntanlega, ef heldur fram sem horfir, því miður, og stríðið dregst á langinn, þá hef ég trú á því að Alþingi og íslensk stjórnvöld muni halda áfram stuðningi sínum við úkraínska þjóð.

Frú forseti. Ég kem hingað upp til að lýsa yfir eindregnum stuðningi við þetta mál. Mér skilst að það sé ekki alvanalegt að Alþingi gefi yfirlýsingar af þessu tagi. Líkt og kom fram í máli hv. þingmanns hér áðan þá er þessari yfirlýsingu sannarlega ætlað að vera það sem kallað var táknrænn stuðningur við Úkraínu. Það sem ég hins vegar tel mikilvægara sem felst í þessari þingsályktunartillögu er fordæming stríðsglæpa og brota á alþjóðlegum mannúðarlögum. Í þjóðarétti búum við nefnilega við þá sérstöðu að það er í sjálfu sér ekkert yfirvald. Þegar ég var í laganámi þá fannst mér þjóðaréttur, sem er í rauninni bara þau lög og þær reglur sem gilda á milli þjóða en hver þjóð um sig hefur síðan forræði yfir sínum innri lögum og reglum, vera áhugaverður og þetta svið vegna þess að það er í rauninni almennt ekkert yfirvald og þá byggjast þær reglur og þau viðmið og viðbrögðin við brotum á þeim reglum og viðmiðum, á okkar viðhorfum, sameiginlegu viðhorfum til rökstuðnings og samskipta fyrst og fremst. Í rauninni má segja að þó að í þjóðarétti séu það þjóðir og ríki sem eigi samskipti þá kristallast hvergi jafn skýrt að öll stjórnmálaleg samskipti eru mannleg samskipti. Hvers vegna skiptir þá þetta máli? Það sem við erum að gera með þessari yfirlýsingu er eitt af því fáa sem hægt er að gera með friðsamlegum hætti til þess að viðhalda þeim viðmiðum og gildum sem við höfum komið okkur saman um. Það er ákveðin sérstaða líka við ákveðna tegund þjóðréttarreglna sem taldar eru hafa gildi um öll ríki heims, hvort sem þau hafa skrifað undir það sjálf eða ekki með sérstökum samningum. Þar á meðal eru ýmsar reglur sem lúta að því hvernig skuli komið fram við almenna borgara í stríðsástandi og annað slíkt. Það sem er að gerast núna með þessu ólöglega og kerfisbundna brottnámi barna af hálfu rússneska hersins frá hernumdum svæðum í Úkraínu er brot á slíkum grundvallarreglum. Ég er ekki mikill aðdáandi stríðsátaka og er mikill friðarsinni og tel mannkynið fullfært um að komast á þann stað að við getum leyst úr okkar deilum með öðrum hætti. Í þjóðarétti og í samskiptum þjóða eru ákveðnar reglur sem gilda í stríði. Það eru annars vegar reglur sem gilda þegar ekki er um stríð að ræða, utan stríðsátaka, og aðrar reglur sem gilda um stríðsátök, sem snúast um það hvernig skuli berjast fyrir sínum réttindum, fyrir sjálfstæði og öðru slíku. Þær reglur lúta ekki síst að því að tryggja það að þegar þjóðir eiga í ágreiningi, ríki eiga í einhvers konar átökum eða eitt ríki ræðst á annað og hitt reynir að verja sig eða eitthvað slíkt, þá bitni það ekki á almennum saklausum borgurum umfram það sem nauðsynlegt er og í rauninni á það náttúrlega bara alls ekkert að gera það þótt það geri það sannarlega. Hér er kerfisbundið verið að nema börn á brott og sannarlega uppi áhyggjur af því að það sé verið að misnota þessi börn. En það er líka verið að reyna að brjóta á bak aftur þá þjóð sem ráðist hefur verið á. Það er einn af þeim hlutum sem eru taldir algerlega óásættanlegir við hvaða aðstæður sem er. Þetta eru reglur sem ekki má brjóta undir neinum kringumstæðum og eru ekki frávíkjanlegar undir neinum kringumstæðum. Sama máli gegnir um það að ráðast á grunninnviði, hvað skal segja, gagnaðila - í þessu samhengi er erfitt að finna réttu orðin til að lýsa því sem er í gangi. Það er líka alltaf brot. Eins og ég nefndi hér áðan þá skilst mér að það sé kannski ekki óheyrt en tiltölulega óvanalegt að Alþingi fordæmi hluti af þessu tagi. Ég er frekar á þeirri skoðun að við ættum að gera meira af því vegna þess að það skiptir máli. Þetta er ekki bara, eins og það var orðað hérna áðan, táknrænn stuðningur í Úkraínu. Þetta er líka yfirlýsing um að þetta séu reglur sem þjóðum beri að virða. Þetta er okkar viðhorf, þetta eru okkar viðmið, þetta eru reglur sem ekki má brjóta. Það er það sem skiptir máli og það skiptir enn meira máli í kerfi þar sem eru ákaflega takmarkaðar leiðir til þess að draga þá sem brjóta reglurnar til ábyrgðar. Það er sannarlega áskorun í þjóðarétti eins og öllum er kunnugt um. Ein leiðin er sannarlega sú ofbeldisfulla, þessar innrásir, sem ég held að allir séu sammála um að sé eitthvað sem við ættum að vera búin að hverfa frá nú til dags. En það er hins vegar ekki þannig. Við erum ekki komin þangað. Þá gilda þessar reglur. Ég styð því þetta mál eindregið. Í umræðum um það, svona í kaffispjalli hér og þar sem þetta hefur verið nefnt, bæði innan þings og utan, þessi tillaga að að Alþingi fordæmi þetta með formlegum hætti og önnur ríki hafa gert það og fleiri aðilar, þá kemur stundum upp sú athugasemd að það sé nú alveg fullt af hræðilegum hlutum sem eru að gerast. Fólk er útsett fyrir mansali og annað slíkt og það er gríðarlega mikið af ofbeldi og óreiðu sem er afleiðing átaka af þessu tagi. Sérstaða þessara skelfilegu atburða í því samhengi er sú að þarna er ríki í rauninni opinberlega og hefur viðurkennt að vera að gera það sem það er að gera. Rússnesk stjórnvöld hafa gengist við því sem þau eru sökuð um, að einhverju leyti, þó svo að þau noti sannarlega önnur hugtök yfir það. Það er ekkert óalgeng leið til þess að reyna að verja eitthvað slíkt, að kalla það einhverju öðru nafni. Það er talað um að verið sé að bjarga þessum börnum sem séu bara munaðarlaus, þó að sýnt hafi verið fram á það að þau séu það mörg hver bara alls ekki, og þó að þau væru það þá er ekki neitt sem réttlætir þær aðgerðir sem þarna eru í gangi. Það sem skiptir þess vegna máli við að fordæma þetta er að þetta snýst um samskipti ríkja og við sem Alþingi Íslendinga erum ein grunnstoða íslenska ríkisins og það skiptir máli að við segjum það upphátt að við samþykkjum þetta ekki. Mig langar því að fagna þessari tillögu. Ég styð hana heils hugar og ég held ég endurtaki það bara og muni geta staðið við það að ég er á þeirri skoðun að við ættum að gera meira af því að lýsa yfir stuðningi okkar við grundvallarviðmið og grundvallargildi í samskiptum þjóða.

Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um landbúnaðarstefnu til ársins 2040, frá meiri hluta atvinnuveganefndar. Eins og fram kemur í nefndarálitinu fékk nefndin á sinn fund talsvert af gestum og eðli máls samkvæmt umsagnir sem finna má hér í álitinu. Eins og heiti tillögunnar gefur til kynna þá felst í henni stefnumörkun í landbúnaðarmálum fram til ársins 2040. Enda þótt margvísleg löggjöf hafi verið sett um landbúnað og málefni tengd landbúnaði á undanförnum árum og áratugum hefur Alþingi ekki áður sett langtímastefnumörkun um þessa grein þar sem lýst er þeim meginmarkmiðum sem stefnt skuli að í íslenskum landbúnaði og sem móti löggjöf um greinina. Að því leyti til markar þessi þingsályktunartillaga tímamót. Haustið 2021 lagði þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, Kristján Þór Júlíusson, fram heildstæða landbúnaðarstefnu undir heitinu Ræktum Ísland, sem var afrakstur samvinnuverkefnis stjórnvalda, bænda, neytenda og fulltrúa atvinnulífsins sem stóð yfir í um þrjú ár. Þessi þingsályktunartillaga sækir margt í þetta stefnuskjal sem og búvörulög og búvörusamninga fyrri ára. Meðal mikilvægra markmiða í tillögunni má nefna sjálfbærni í nýtingu náttúruauðlinda, landnýtingu sem taki mið af ástandi og getu vistkerfa og verndun og eflingu líffræðilegrar fjölbreytni, framleiðslu heilnæmra afurða og fæðuöryggi. Þá er auðvitað bara fátt eitt talið af því sem fjallað er um í þessari þingsályktunartillögu og snýr að náttúru Íslands, íslensku samfélagi og þýðingu landbúnaðar fyrir íslenskt samfélag. Nefndin fjallaði m.a. um tengsl landbúnaðar við aðra landnýtingu, t.d. skógrækt, og síðan var líka rætt um mikilvægi skipulagsmála og skipulagsvalds fyrir sambúð þeirra atvinnugreina sem nýta landgæði og einnig fyrir náttúruvernd. Það var líka rætt um sjálfbærni íslensks landbúnaðar kom til umræðu sem og vistvernd og rætt var um leiðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda vegna landbúnaðar og vinna gegn óheillaþróun í loftslagsmálum almennt. Það kom fram fyrir nefndinni að landbúnaður hefur ótvíræða þýðingu fyrir sjálfbærni íslensks samfélags þar sem landbúnaðargreinarnar nýta innlendar auðlindir í verulegum mæli til að framleiða neysluvarning sem landsmenn geta ekki verið án eða vilja nota í mataræði sínu. Meiri hlutinn áréttar að það er ávallt keppikefli að íslenskar landbúnaðarafurðir standist ýtrustu kröfur um heilnæmi, að framleiðsla þeirra sé næg og framleiðsluhættir svo tryggir að fæðuöryggi verði aldrei í uppnámi. Jafnframt telur meiri hlutinn mikilvægt að þess sé gætt að allt dýrahald sem fram fer í atvinnuskyni lúti kröfum um velferð og aðbúnað dýra og markmiðum um haldbæra landnýtingu. Meiri hlutinn tekur undir að tryggja þurfi að stuðningur hins opinbera við innlenda landbúnaðarframleiðslu styrki og fjölgi stoðum landbúnaðar á grunni sjálfbærrar nýtingar í þágu loftslagsmála, umhverfis- og náttúruverndar og fjölbreytni í ræktun. Þá þurfa áherslur í styrkjakerfi landbúnaðar að styðja við fjölbreytta framleiðslu landbúnaðarafurða og auka þarf áherslu á jarðrækt og aðra landnýtingu, skógrækt, endurheimt vistkerfa, náttúruvernd og landvörslu á grunni efnahagslegrar, félagslegrar og umhverfislegrar sjálfbærni. Möguleikar bænda á að varðveita, vinna að endurheimt landgæða og að vörslu lands geta tryggt verðmæt almannagæði. Þá eru miklir möguleikar til framleiðslu fjölbreyttari landbúnaðarafurða, til að mynda nytjajurta með eflingu kornræktar. Fjölbreyttari landbúnaður og landbúnaðarframleiðsla má ekki verða á kostnað og getu til framleiðslu á mjólk, kjöti, grænmeti og annarri matvöru. Fjölbreyttari landbúnaður krefst öflugs stuðnings, a.m.k. í upphafi, eins og nú er gert ráð fyrir í kornrækt. Að því þarf að huga þegar ætlunin er að auka fjölbreytni eða breyta áherslum. Við í meiri hlutanum tökum undir að huga þurfi sérstaklega að því að auðvelda kynslóðaskipti og nýliðun við ráðstöfun opinbers fjár eða við aðrar aðgerðir til að efla stoðir landbúnaðar. Það er líka mikilvægt að viðskiptakerfi með heimildir til bindingar kolefnis miði að því að tryggja bændum réttlátan hlut af framlagi þeirra, með þeim aðferðum sem bú þeirra kunna að ráða yfir. Hraða þarf vinnu vegna reiknaðrar losunar frá búfjárhaldi og ræktunarlandi. Mikilvægt er að tryggja réttlát umskipti í tengslum við loftslagsmál þannig að fjárhagslegri afkomu bænda sé ekki raskað vegna aukinna krafna í loftslagsmálum. Við í meiri hlutanum teljum að það þurfi að horfa til hvata sem verðlauni árangur í loftslagsmálum fremur en íþyngjandi krafna. Meiri hlutinn tekur undir með umsagnaraðilum að búvöruframleiðsla hefur yfirleitt langan framleiðsluferil og því er nauðsynlegt að allar breytingar taki mið af langtímamarkmiðum og á þeim hraða að landbúnaður hafi möguleika á eðlilegri aðlögun að breyttum áherslum. Að sama skapi þarf stuðningur við landbúnað að skapa stöðugan og traustan grundvöll fyrir innlenda matvælaframleiðslu og fæðuöryggi. Einnig tekur meiri hlutinn undir þau sjónarmið sem matvælaráðherra hefur haft uppi í tengslum við endurskoðun búvörusamninga, sem er að gera ekki grundvallarbreytingar á samningunum. Við fjölluðum einnig um möguleika neytenda á að velja neysluvöru á sínum forsendum og hafa með því í senn áhrif á eigin neyslu og framleiðslu landbúnaðarafurða og er það afar mikilvægt að mati meiri hlutans, því að við sem neytendur gerum jú kröfu um áreiðanlegar upplýsingar, m.a. um uppruna, framleiðsluaðferðir og innihald landbúnaðarvarnings sem á markaði er. Hér þurfa bæði framleiðslu- og úrvinnslugreinar í landbúnaði að mæta þessum kröfum skilyrðislaust. Neytendur kjósa einnig fjölbreytni í vöruframboði og landbúnaður á Íslandi verður að vera fær um að svara þeim kröfum eins og aðstæður framast leyfa. Við tökum undir að opinber stuðningur við landbúnað eigi að markast af þessum sjónarmiðum og öðrum sem lúta að því að tryggja eðlileg tengsl framleiðenda og neytenda á frjálsum markaði. Tengsl landbúnaðar og byggðaþróunar komu líka til umræðu á vettvangi nefndarinnar enda landbúnaðurinn kjölfestuatvinnugrein í ýmsum byggðum landsins. Við í meiri hlutanum viljum árétta mikilvægi þess að þróa aðra starfsemi samhliða landbúnaðinum sem geti styrkt búsetu í sveitum og einnig menntunarleiðir með sama markmið í huga. Í þingsályktunartillögunni er gert ráð fyrir því að gerðar verði áætlanir og birtar til fimm ára í senn. Fyrir nefndinni komu fram ábendingar um að þarna hefði mátt kveða fastar að orði um framkvæmdaáform og fjármagn sem þessar áætlanir ættu að byggjast á. Því beinum við því til ráðherra að hafa framangreint í huga við gerð áætlana. Við teljum einnig mikilvægt að Alþingi marki stefnu í landbúnaðarmálum til langs tíma sem byggist á náttúru- og umhverfisverndarsjónarmiðum, hafi sjálfbærni að markmiði og sé til þess fallin að landbúnaður dafni og þjóni hagsmunum íslensks samfélags sem allra best í samtíð og framtíð. Meiri hlutinn álítur að fyrirliggjandi þingsályktunartillaga stuðli að þessum sjónarmiðum sem hér hafa verið reifuð. Við í meiri hlutanum leggjum til nokkrar breytingar sem finna má hér í breytingartillögu sem fylgir nefndarálitinu. Undir nefndarálitið rita hv. þingmenn, auk þeirrar sem hér stendur, Berglind Ósk Guðmundsdóttir, Friðjón R. Friðjónsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Teitur Björn Gunnarsson, Þórarinn Ingi Pétursson og Berglind Ósk Guðmundsdóttir. Ég vil þakka nefndinni fyrir gott samstarf um þessa mikilvægu stefnu því að ég tek undir það sem hér er reifað, það er gríðarlega mikilvægt að við höfum góða og skýra stefnu í svo mikilvægu málum sem landbúnaðarmál eru. Það sem helst hefur verið reifað hér er að við höfum hér fæðuöryggi, sem við hljótum öll að vera sammála um að skiptir verulegu máli. Þar undir er auðvitað þessi stuðningur, að styrkja og styðja við nýsköpun en líka að það verði skilgreindar lágmarksbirgðir matvæla í landinu á hverjum tíma. Svo eru það auðvitað loftslagsmálin og líffræðilega fjölbreytnin sem hér er undir, en svo ræddum við líka talsvert, eins og við gerðum um matvælastefnuna, um neytendahlutann. Þar eru, eins og ég sagði hér bæði í gær og í atkvæðaskýringu áðan, margar leiðir til þess að upplýsa neytendur en kannski einna skilmerkilegast að gera það með merkingum á vöru sem hægt er að skanna eða eitthvað slíkt. Það eru til lausnir sem við þurfum ekki að finna upp og eiga ekki að þurfa að vera mjög íþyngjandi í sjálfu sér fyrir matvælaframleiðendur og landbúnaðinn. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt, ekki síst í ljósi þess aukna innflutningi matvæla sem við búum við. Við erum líka svo heppin hér á Íslandi að sýklalyfjanotkun í framleiðslu, m.a. í sauðfjárrækt og öðrum atvinnugreinum, er í algeru lágmarki og það hlýtur að vera eitt af því sem við teljum okkur til tekna og skiptir gríðarlega miklu máli fyrir heilnæmi vörunnar. Við þekkjum auðvitað þá umræðu, ekki bara hér á landi heldur líka í löndunum í kringum okkur, að uppruni innfluttrar vöru virðist ekki endilega alltaf vera á hreinu. Þarna held ég að séu gríðarleg tækifæri til þess að styðja við íslenskan landbúnað. Ég held að við eigum að efla enn frekar notkun íslenska fánans á vörum með þeim skilyrðum sem um það gilda þannig að það liggi fyrir að sú vara sem merkt er með þeim fána sé sannarlega íslensk en ekki, eins og komið hefur fram, flutt til landsins og marineruð og sett í umbúðir og sögð vera - eða a.m.k. ekki upplýst um að hún sé ekki íslensk, við skulum orða það þannig, eða búnir til úr vörunni hamborgarar af því að hakkavélin er boltuð hér í einhverri tiltekinni vinnslu. Allt þetta skiptir máli. Ég held að tilfinning fólks fyrir þessu sé að aukast ár frá ári og krafan einnig. Mér finnst þetta vera mikilvægt og að við nýtum þessar tækniframfarir til þróunar, bæði í framleiðslunni yfirleitt en líka til að koma upplýsingum til neytenda. Síðan er mikilvægt atriði hér þar sem verið er að ræða um menntun, rannsóknir og þróun. Það er jú partur af því að þessar greinar sem falla undir landbúnaðinn nái að þroskast og þróast í takt við breytta tíma því breytingarnar eru talsverðar eins og við öll þekkjum. Þess vegna er ánægjulegt að hér er lögð áhersla á, hvort sem um er að ræða starfsmenntun eða háskólamenntun, að það sé tryggt að slík menntun sé í boði. Síðan er auðvitað líka mikilvægt að rannsóknarstarf fari fram og við setjum í það aukna fjármuni eins og við höfum verið að gera og talandi um kolefnismál þá fer nú fram m.a. rannsókn í Landbúnaðarháskóla Íslands á Hvanneyri þar sem þau eru undir. Ég held að þetta sé eitt af því sem kemur til með að skipta gríðarlega miklu máli bæði í nánustu framtíð en líka til lengri framtíðar. Ég veit að hér eiga eftir að koma margar ræður um það sem hér er undir og sem tilheyrir kannski einstökum þáttum þessarar stefnu en það er auðvitað brýnt að hugsa þetta heildstætt og taka inn í alla þá þætti sem hér eru undir. Ég tel að við séum að ná utan um það, hvort sem það eru loftslagsmálin, líffræðileg fjölbreytni, neytendurnir, menntunin, hringrásarhagkerfið. Ég held að við séum, svona eins og hægt er á hverjum tíma, að ná nokkuð vel utan um þetta. En ég hlakka til umræðunnar og vona að hún verði málefnaleg og trúi því að flestir fagni því að við séum hér komin fram með löngu tímabæra landbúnaðarstefnu.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka framsögumanni fyrir afbragðsgóða og skýra framsögu í þessu ágæta máli. En það sem mig langaði að ræða hér örstutt við hv. þingmann er hvort það mætti ekki taka til umræðu frekar, einmitt í tengslum við þetta málefni, uppsöfnun auðmanna á landi og jafnvel erlendir auðmenn hafa eignast 1,4% af íslensku landi. Er ekki tímabært að einhverju leyti að brjóta þetta eignarhald upp? Ef menn ætla að ná fram ágætum markmiðum þingsályktunartillögunnar sem felast m.a. í nýliðun, þá getur enginn sem ætlar að fara í landbúnað, hefðbundinn eða annan, keppt við uppkaup auðmanna sem hafa ómælda sjóði að grípa í. Einnig hvað varðar matvælaöryggið, að tryggja að ræktarland lendi ekki í höndunum á einhverjum sem ætla að nota íslenskt landbúnaðarland sem einhverjar sportlendur. Ég held að þetta sé eitthvað sem sé mjög þarft að ræða opinskátt hér á hinu háa Alþingi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég var einmitt framsögumaður á máli um þetta sem hv. þingmaður nefnir á síðasta kjörtímabili, þ.e. uppsöfnun auðmanna eða kaupa auðmanna á landi. Það er alltaf hægt að gera betur í þeim málum en þar náðum við þó sannarlega utan um það að ekki er hægt að eiga nema ákveðinn hektarafjölda, mig minnir að þannig hafi það verið skilgreint. Ég hef líka áhyggjur af þessu. Mér finnst það skipta rosalega miklu máli. Mér finnst líka skipta máli að við skilgreinum land, ég tek undir það. Við þurfum að skilgreina land og það er vinna í gangi við það og sveitarfélögin þurfa að gera það líka, að ákveða í rauninni hvað eigi að vera ræktarland, hvað er land sem við getum notað undir skógrækt eða hvað annað við viljum gera. Ég hef t.d. áhyggjur af því að einkaaðilar eru að selja lönd til fyrirtækja sem eru að kolefnisjafna sig. Það getur verið gott út af fyrir sig en það er jafnvel gert án þess að sveitarfélög séu sérstaklega að huga að því að þetta sé heppilegasta landið til skógræktar. Hafandi sagt það þá er ég skógræktarkona. Þetta skiptir allt saman afskaplega miklu máli, að það sé ljós á bæjunum þar sem hægt er að vera, að aðilar verði ekki hreinlega leiguliðar á jörðum sem auðmenn eru að kaupa upp, það er þó betra að vera með ábúð en ekki, en það kemur í veg fyrir það að menn geti endurnýjað hjá sér eða keypt ný tæki eða tól af því að þeir hafa ekkert að veðsetja. Þannig að ég tek undir áhyggjur hv. þingmanns af uppsöfnun á landi, hvort sem þar eru erlendir eða íslenskir auðmenn, skiptir ekki máli, eða fyrirtæki. Þetta þurfum við að vakta. En við komum málinu í gang á síðasta kjörtímabili.

Frú forseti. Málið er brýnt og ég tel að þetta þurfi að ræða. Auðvitað erum við hér með málamyndaplagg þriggja flokka að einhverju leyti þó svo að hæstv. matvælaráðherra sé skrifaðar fyrir því, okkar ágæti matvælaráðherra. En þetta er málamyndaplagg og það kemur örlítið á óvart að við sjáum ekki skýrari línur frá Vinstri grænum hvað þetta varðar af því að hæstv. forsætisráðherra hefur kveðið skýrt á um að það skuli taka á þessum málum. Vissulega höfum við séð það að einhverju leyti, með þeim breytingum sem voru gerðar varðandi forkaupsrétt á landi. En ég held að þetta sé eitthvað sem væri nauðsynlegt að fá opna umræðu um. Var einhver fyrirstaða innan ríkisstjórnarinnar við að taka á þessu máli? Ég er alveg sannfærður um að þjóðin styður að það sé tekið á þessu, það sé ekki þannig að nokkur prósent séu í eigu bresks eða kínversks auðmanns. Þetta er eitthvað sem ég held að allir ættu að vera sammála um því að þetta er auðvitað einnig matvælaöryggismál. Ef við meinum eitthvað með matvælaöryggi þá getum við ekki sætt okkur við það að hér séu ræktarlönd tekin undir einhverja sportveiðimennsku eða frístundabyggð örfárra auðmanna utan úr heimi.

Virðulegi forseti. Nei, það var enginn ágreiningur um þetta mál á síðasta kjörtímabili. Ég held að við höfum náð ágætlega utan um þetta, 1.000 hektarar. Kannski má segja að við séum oft að eltast við það sem áður hefur gerst og það má segja einmitt að þessi lög hefðu þurft að vera komin fyrir löngu síðan, um takmörkun á eignarhaldi á jörðum. En þau náðu sannarlega í gegn á síðasta ári og það er í kringum 1.000 hektarar sem fólk má eiga. En það er mikilvægt að halda því til haga að það er ekki endilega ríkisins að skilgreina ræktarland eða hvað er sumarbústaðaland eða annað slíkt, það eru sveitarfélögin sem eiga að skilgreina það sem undir þau heyrir, hvað er ræktarland og hvað er fyrir íbúabyggð, sumarbústaði eða sportveiðimennsku eða guð má vita hvað. Það eru fyrst og fremst sveitarfélögin. En svo auðvitað þekkjum við það að víða til sveita er það þannig að menn eiga bara heilu landsvæðin. Fólk getur ekki farið til berja nema biðja um leyfi. Það er arfur frá gamalli tíð sem erfitt er við að eiga í dag og ég er ekki viss um að við náum endilega utan um það sisvona að vaða inn á þann eignarrétt. Það getur verið talsvert snúið. En ég tel að stóra málið í þessu sem hv. þingmaður er hér að nefna er að koma í veg fyrir að einn og sami aðilinn geti eignast risastórt land og út um allar koppagrundir, þ.e. sameiginlegt, því að það telst jú sameiginlegt nema menn fari í einhverjar aðrar leiðir í því. Ég tel okkur hafa náð þokkalega vel utan um það á síðasta kjörtímabili. En umræða um þessi mál á sannarlega alltaf að vera til staðar því að það er ekki gott ef við lendum í því að land og ræktarland fari undir eitthvað allt annað en við kysum.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir góða framsögu og góða samvinnu í atvinnuveganefnd. Það er eitt sem slær mig smá; hér fyrr í dag vorum við að samþykkja matvælastefnu til sömu ára og þar gerði meiri hlutinn breytingartillögu þar sem kolefnissporsmerkingar voru teknar út úr kröfunni um matvæli. En hins vegar virðist vera, ef ég skil rétt, að bæði liður 7.3 og 7.4 auk liðar 2.2 geri það að verkum að landbúnaðarvörur munu fá kolefnissporupplýsingar á sig. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann: Fyrst meiri hlutanum finnst mögulegt að gera þetta fyrir landbúnaðarvörur, af hverju ekki fyrir allar aðrar vörur sem matvælastefnan hefði náð yfir?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Eins og ég hef sagt hér þegar við höfum verið að ræða þessi mál þá er auðvitað útskýringin sú að það er verið að huga að leiðum til að auðvelda þetta, eins og segir í lið 7.4. Það er alltaf markmið okkar. Í hinu málinu var kveðið dálítið fastar að orði þar sem kolefnissporið var beinlínis sett sem krafa. Þarna erum við hv. þingmaður á sama máli, að ég tel, þ.e. við viljum að þetta sé það sem öll matvæli komi til með að bera, að við getum séð þessar upplýsingar um kolefnissporið. Þess vegna er engin ástæða til að taka þetta út af því að við viljum auðvelda neytendum að sjá þetta og, eins og kemur fram hér líka, íþyngja ekki framleiðendum, bændum, í því hvernig farið verður að þessu, eins og kemur fram í nefndarálit okkar um þessi mál. Ég held að við séum sammála því. Eins og kemur líka fram í lið 2.2, um loftslagsmálin, þá er það markmið okkar að leggja mat á losun á öllu, og, eins og sagt er hér í lið 2.3, með leyfi forseta: „Aukið verði við rannsóknir og vöktun á áhrifum íslensks landbúnaðar á loftslag og aðlögunar hans að loftslagsbreytingum.“ Það er líka sagt í fyrri hlutanum að ef stjórnvöld ætla að ná þessum markmiðum þurfi að vera hægt að leggja reglulega mat á losun vegna matvælaframleiðslu. Það er það sem við höfum gert. Við erum búin að leggja aukið fé í þessa hluti til að geta náð þessu fram og þar af leiðandi tel ég að þetta fari alveg saman og aðgerðaáætlanirnar báðar muni miða að því um leið og við fáum einhverjar tölur sem eða viðmið sem við teljum að samræmist íslenskri framleiðslu.

Frú forseti. Ég og hv. þingmaður verðum sennilega að vera bara ósammála um það að taka þetta út úr hinni stefnunni, það hafi ekki verið rétt ákvörðun, alveg sama hvernig það var orðað. Það eru 17 ár sem á að vera hægt að nota til þess að uppfylla þessi skilyrði og ég ætla rétt að vona að við verðum búin að finna réttar leiðir fyrir þann tíma. En mig langar að tala um annan hlut sem tengist þessari stefnu. Þetta er að sumu leyti stefna sem setur háleit markmið og er að fjalla um atvinnugrein sem því miður mun eflaust þurfa að breytast á næstu áratugum vegna breyttra loftslagsskilyrði og annars. Í yfirlestri mínum á fjármálaáætlun til næstu fjögurra ára þá virðist mér hins vegar skorta allt fjármagn til þess að framkvæma þessar aðgerðir. Þvert á móti er fjármagnið að lækka vegna þess að sértækar aðgerðir eru að hverfa og það er verið að gera breytingar á búvörusamningum. Mig langar að heyra hvort hv. þingmaður hafi ekki áhyggjur af því að við séum ekki að fjármagna þetta nægilega til að ná þessum markmiðum, sérstaklega loftslagstengdu markmiðunum sem er m.a. bent á í fjármálaáætlun, að það eigi að vera orðinn 38% samdráttur í losun árið 2028. Í dag er hann 3%. Þannig að mig langaði sérstaklega að spyrja, af því að hv. þingmaður er líka í fjárlaganefnd, hvernig hún líti á þennan hluta, að ná þessu fram.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég vil ekki segja að því miður þurfi landbúnaðurinn að breytast vegna loftslagsmála. Ég held að það sé bara mjög gott af því að aðlögunarhæfni bænda er mjög mikil og hefur þurft að vera í gegnum tíðina. Ég tel að þeir hafi fyrir löngu hafið þá vegferð að taka þátt í loftslagsaðgerðum og eru með samninga við ríkið um slík verkefni. Þannig að bændur taka þátt í því að vinna margs konar verkefni tengd loftslagsmálum. Ég verð nú að benda fólki á að kynna sér frábært bú í Vopnafirði, hvar ungt fólk er í kolefnisplús, ef við getum orðað það svo. Þannig að þetta er hægt. Þetta kostar auðvitað gríðarlega yfirlegu og alls konar útfærslur og annað slíkt og eflaust ekki hægt hjá öllum strax. Þetta tekur allt tíma. En ég held að bændur séu mjög mikið með okkur í liði í að vinna að þessum markmiðum. Ég hef líka miklar áhyggjur af því að við verðum ekki búin að ná þessum markmiðum, maður er alveg raunsær með það. En við getum samt ekki gefist upp. Við þurfum auðvitað að leggja okkur fram og hafa trú á því að við getum gert þetta, að tækninni fleygi líka þannig fram að við getum gripið til aðgerða sem kannski verða til þess að hlutirnir geta gengið hraðar fyrir sig. Varðandi fjármunina þá er það sannarlega rétt hjá hv. þingmanni að það eru sértækar aðgerðir þarna inni sem er gert ráð fyrir að verði í ákveðinn tíma. Það er í sjálfu sér ekki óeðlilegt. Það getur vel verið að þegar kemur að því að þessu tilraunatímabili ljúki þá þurfum við að taka það upp og segja: Ókei, við viljum halda þessu áfram af því að þetta er verkefni sem er gott - eða við segjum að það gangi ekki upp. Það er eitthvað sem kemur á hverjum tíma. En varðandi framlög til aðgerðaáætlunar sem við eigum eftir að fá fram, sannarlega, í hvaða formi við ætlum að forgangsraða, 

Frú forseti. Landbúnaður er grundvöllur atvinnusköpunar og byggðafestu víða í hinum dreifðu byggðum ásamt því að spila lykilhlutverk í fæðuöryggi þjóðarinnar. Á sama tíma hefur landbúnaðurinn verið að glíma við margvíslegar áskoranir undanfarin ár og áratugi sem taka þarf tillit til. Rekstrarumhverfið er ekki eins og best verður á kosið og því miður er afkoma bænda enn þá arfaslök. Greinin á því töluvert mikið undir stefnu stjórnvalda og það skiptir máli hvernig haldið er á spilunum, það sé vandað til verka. Sú stefna sem hér er til grundvallar miðar að því í stórum dráttum, að ég tel. Vissulega er þetta almenn stefnumörkun til 17 ára. Það nær yfir alla vega fjögur kjörtímabil en við verðum að hafa í huga að það skiptir greinina og bændur miklu máli að það sé skýr sýn af hálfu stjórnvalda hvert skal stefna og hvernig, þannig að það sé festa og fyrirsjáanleiki í þessari grein. Heilt yfir er það sem ég er ánægður með í þessari þingsályktunartillögu að þetta er almenn stefnumörkun sem tekur af öll tvímæli um að styðja við íslenskan landbúnað. Þetta er mikilvægt atriði. Það skiptir máli. En það skiptir líka máli hvernig það er útfært. Það skiptir máli að það sé virkt og lifandi samtal við bændur og aðra hagaðila sem koma að þessu máli. Ég tel að ef við berum gæfu til að tryggja íslenskum landbúnaði hagstætt og gott rekstrarumhverfi sem bætir afkomu bænda til muna þá getum við séð sömu þróun í landbúnaði og við höfum séð undanfarna áratugi eiga sér stað í sjávarútvegi. Við getum séð fyrir okkur sviðsmynd þar sem koma fram stærri og öflugri fyrirtæki, stærri og öflugri rekstraraðilar sem geta byggt á útflutningi ásamt því að treysta stöðu sína á innlendum markaði og byggt á sérstöðu íslensks landbúnaðar. Það eru tækifæri til nýsköpunar, betri nýtingu á hráefni og það eru frekari tækifæri til atvinnuuppbyggingar sem byggir á þekkingu og reynslu í landbúnaðinum. Frú forseti. Það er í sjálfu sér erfitt að sjá fyrir nákvæmlega hvernig þetta mun gerast. Það er ekki endilega hlutverk okkar stjórnmálamanna að sjá það fyrir. Það er erfitt að sjá hvernig starfsemi, hvaða fyrirtæki það eru sem munu ná bestum árangri í þessum geira. Ég rifja það stundum upp sem mér var einu sinni kennt um Sviss og Svisslendinga, af hverju þeir eru svona umfangsmiklir í lyfjaiðnaði. Það má rekja til þess að í Sviss byggðu þeir á mikilli þekkingu á efnaiðnaði sem var til staðar í landinu allt frá 18. og 19. öld þar sem Svisslendingar voru framarlega í að lita m.a. ull og klæði. Þetta segir okkur með öðrum orðum að það þarf að hlúa að frumframleiðslunni. Það er á þeim grunni sem nýsköpun og aðrar tækniframfarir geta orðið. Ég tel að tækifærin séu til staðar svo lengi sem þessi grundvöllur, þessi rekstrargrundvöllur sé rétt lagður. Í þeim aðstæðum sem uppi eru í dag, svo sem möguleikanum á því að rekja uppruna vöru, hreinleika hennar og öryggi, þá felst í þessu samkeppnisforskot sem getur gegnt lykilhlutverki fyrir framþróun í íslenskum landbúnaði. Við skulum líka átta okkur á því þegar við ræðum um rekstrarumhverfi greinarinnar að umhverfið í dag er því miður með þeim hætti að greininni er gert erfitt að ná fram stærðarhagkvæmni og bæta þannig rekstrarstöðu sína. Það getur verið erfitt að fá fjármagn til að ráðast í nauðsynlegar endurbætur á framleiðslutækjum og öðrum búnaði. Við skulum líka átta okkur á því að löggjöfin býður ekki upp á það sama svigrúm fyrir íslenskan landbúnað til hagræðingar eða samstarfs eins og ríkir í nágrannalöndunum okkar sem starfa eftir ESB-löggjöfinni. Heilt yfir, frú forseti: Byggðir landsins þar sem bændur eru í framlínunni eiga að geta og þurfa að geta nýtt sér þessa möguleika á sínum forsendum. Það er ekki svo að okkur vanti dugandi og áræðið kunnáttufólk, sá hópur víða um land er stór, en það verður að vera hægt að nýta tækifærin. Til þess þurfa nauðsynlegir innviðir að vera til staðar, svo sem samgöngur, fjarskipti, rafmagn og það þarf að vera aðgengi að fjármagni til nýsköpunar og framþróunar. En fyrst og fremst, frú forseti, þarf að ríkja stöðugleiki og sátt við rekstrarumhverfið. Sé þetta til staðar eru sóknarfærin um land allt. Frú forseti. Nefndarálitið sem hér liggur fyrir frá meiri hluta atvinnuveganefndar og ég styð tekur á ýmsum þáttum tillögunnar og það er vel. Það bárust allmargar umsagnir og margvísleg sjónarmið voru reifuð og ég ætla í þessum hluta ræðu minnar rétt að tæpa á nokkrum atriðum sem ég tel að sé gagnlegt að hafa til hliðsjónar þegar við rýnum þessa tillögu og hvernig eftirfylgni hennar verður af hálfu stjórnvalda. Fyrst er það að segja um markmið og tilgang stefnunnar eins og hún birtist okkur í þingsályktunartillögunni að það er í sjálfu sér allt gott og blessað. Ég er þá að vísa til markmiða um sjálfbærni í nýtingu náttúruauðlinda, landnýtingu sem taki mið af ástandi og getu vistkerfa, verndun og eflingu líffræðilegrar fjölbreytni, framleiðslu heilnæmrar afurða og fæðuöryggis svo fátt eitt sé nefnt. En það er algerlega tómt tal að ætla að stefna að þessum markmiðum eða ná þeim ef rekstrargrundvöllur greinarinnar er ekki til staðar, ef afkoma bænda er ekki þannig að þeir sjái hag í því að leggja á sig, taka áhættu og innleiða nýja tækni. Ef þessi grundvöllur er ekki til staðar þá mun ekkert af þessum göfugu og fínu markmiðum nást. Ég tel málið vera svo einfalt. Það er líka vert að nefna það að í þessari stefnu sem birtist í þingsályktunartillögunni er að einhverju leyti vikið frá eða það er ekki sami tónn og við sjáum í búvörulögum sem er sú stefna sem stjórnvöld leggja til grundvallar í samningum sínum við bændur. Það ákvæði búvörulaga sem ég er að tala um er eftirfarandi, með leyfi forseta, „að stuðla að framförum og aukinni hagkvæmni í búvöruframleiðslu og vinnslu og sölu búvara til hagsbóta fyrir framleiðendur og neytendur“. Ég átta mig vel á því að það er verið að slá nýjan tón í þessari þingsályktunartillögu, tón sem byggir á góðri skýrslu sem ber heitið Ræktum Ísland og þáverandi hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra lét gera. Það er nú ekki, eins og kemur fram í álitinu, heildstæð landbúnaðarstefna heldur miklu frekar drög að landbúnaðarstefnu enda er sú stefna sem birtist í þessari þingsályktunartillögu að mörgu leyti byggð á þessari skýrslu. Það er margt jákvætt þar að finna eins og í þessari þingsályktunartillögu en ég nefni það bara að þó að það sé verið að leggja áherslu á sjálfbærni, aukna landnýtingu og annað, þá verður ekki hægt að skilja frá mikilvægi rekstrarhæfis og afkomu bænda. Það er algjört lykilatriði. Þess vegna vil ég árétta þetta hér þannig að við lestur þessarar þingsályktunartillögu og framfylgni stjórnvalda á henni sé þessu atriði haldið til haga. Annað sem var töluvert til umfjöllunar í nefndinni sneri að loftslagsbókhaldi landbúnaðarins og kemur m.a. fram í umsögn og kynningu Bændasamtaka Íslands. Meiri hluti hv. atvinnuveganefndar kemur inn á þetta í álitinu og við segjum á þá leið að hraða þurfi vinnu vegna reiknaðrar losunar frá búfjárhaldi og ræktunarlands, frú forseti. Hér er mildilega tekið til orða, vissulega. En minn skilningur er sá, eftir alla umfjöllunina í nefndinni, að ef það á að nást fram kolefnishlutleysi í landbúnaði eftir einhver ár þá er alveg augljóst að við þurfum að leggja grunninn rétt. Upphafspunkturinn í þeirri vinnu þarf að vera rétt lagður frá byrjun. Það þarf sérstakt bókhald og sértækt bókhald um losun í landbúnaði. Dæmi um þetta er, eins og var sagt í umfjöllun nefndarinnar, að losun í landbúnaði samkvæmt núverandi kerfi, því ófullkomna skráningarkerfi, tekur eingöngu til, eins og ég skil þetta, búfénaðar, áburðar og landnýtingar. Ef bóndi fer í orkuskipti og skiptir út olíutraktor fyrir rafmagnstraktor, mjög jákvætt mál og gott, þá telur það ekkert í loftslagsbókhaldi landbúnaðarins. Það fellur undir einhvern annan flokk, vinnuvélar og eitthvað slíkt. Með þessu er ég að árétta, frú forseti, mikilvægi þess stjórnvöld klári þá vinnu að ná utan um hvernig við horfum á losun í landbúnaði þannig að það myndist ekki í upphafi rangir hvatar eða einhver vitleysa sem leiðir okkur út í skurð. Að síðustu, frú forseti, vil ég koma aðeins inn á þá breytingartillögu sem er að finna í nefndarálitinu og meiri hluti atvinnuveganefndar leggur til, breytingu á 10. lið stefnunnar er varðar stuðningskerfi landbúnaðarins. Ég tel það skynsamlegt. í ljósi þess að við erum með stefnu til 17 ára, að binda ekki hendur stjórnvalda um of og að orðalagið undir þessum kafla sé skýrt um þau markmið og þær áherslur sem stjórnvöld vilja ná fram en það sé ekki fyrir fram, án samtals og samvinnu við bændur og aðra hagaðila, fastmótað eða það sett niður hver kröfugerð ríkisins eigi að vera þegar gengið er til endurnýjunar á búvörusamningi. Það er málsgrein í nefndarálitinu sem útskýrir þetta og ég vitna til, með leyfi, frú forseti: „Að sama skapi þarf stuðningur við landbúnað að skapa stöðugan og traustan grundvöll fyrir innlenda matvælaframleiðslu og fæðuöryggi. Einnig tekur meiri hlutinn undir þau sjónarmið sem matvælaráðherra hefur haft uppi í tengslum við endurskoðun búvörusamninga, sem er að gera ekki grundvallarbreytingar á samningunum.“ Hvað þýðir þetta, frú forseti? Minn skilningur er sá að við skulum fara varlega. Við skulum fara varlega ef einhver hefur þær fyrirætlanir að kollvarpa í einu vetfangi stuðningskerfi því sem er við lýði í dag. Það er nefnilega þannig að þegar var verið að gera búvörusamninga fyrir sjö, átta árum síðan, 2016, þá fólust í þeim samningum töluverð nýmæli sem sneru að stuðningskerfi við mjólkurframleiðendur annars vegar og hins vegar við sauðfjárbændur, að afnema ætti kvótakerfið í mjólkurframleiðslu og trappa niður með öllu greiðslumarkið í sauðfjárræktinni. En stuttu seinna, eftir þá samninga, þá sáu bændur að sér, eins og ég skil þetta, og sneru algerlega við blaðinu. Kúabændur hafa horfið frá því og ályktað um að ná fram breytingum á samningunum með endurskoðun þeirra og hverfa frá því að kollvarpa stuðningskerfinu í mjólkuriðnaðinum. Það sama er nú upp á teningnum í sauðfjárræktinni, hjá sauðfjárbændum sem hafa að undanförnu, eins og ég skil þetta, sammælst um að skora á ráðherra, nú síðast fyrir síðustu áramót, að hætta niðurtröppun á greiðslumarki í búvörusamningunum. Þetta er mikilvægt, frú forseti, af því að við erum með þessari landbúnaðarstefnu fyrst og fremst að treysta á dugnað og áræðni bænda. Það eru þeir sem spila lykilhlutverk í því að landbúnaðurinn vaxi og dafni íslenskri þjóð til heilla.

Frú forseti. Við erum hér að ræða landbúnaðarstefnu til ársins 2040 og þetta er víst fyrsta slíka þingsályktunartillagan um þessa öldnu atvinnugrein sem hefur fylgt þjóðinni frá upphafi. Það er ýmislegt í þessari þingsályktunartillögu sem er vert að ræða og þá ekki hvað síst markmiðin, því að þau eru háleit, virkilega háleit. Fyrsta markmiðið er að Ísland verði í fremstu röð ríkja í framleiðslu heilnæmra landbúnaðarafurða og síðan að nýting náttúruauðlinda í landbúnaði verði ávallt sjálfbær, fæðuöryggi verði ávallt tryggt og margt fleira. Mjög falleg og göfug markmið í fjölmörgum liðum sem ég ætla ekki að telja upp en framsögumaður fór ágætlega yfir hér fyrr í umræðunni. En það sem skortir á, frú forseti, eru leiðir að markmiðum. Það er engin aðgerðaáætlun sem liggur fyrir. Það er mjög sérstakt að vera hér að ræða áætlun einn og hálfan áratug og jafnvel lengra fram í tímann án þess að boða einhverjar aðgerðir. Hvað ætla menn að gera á morgun eða hinn og hvað þá á næsta ári? Það er ekkert sem liggur fyrir annað en bara mjög háleit markmið. Það eru mjög háleit markmið hvað varðar kolefnisjöfnun, það á að verða algerlega kolefnisjafnað 2040, en það er ekkert sagt um hvert markmiðið er 2025 í jöfnun á kolefni. Það á að gera þetta kolefnishlutlaust 2040 en hvað verður á næsta ári? Þannig að það sem skortir verulega á hér eru mælanleg markmið. Við höfum mjög háleit markmið en ekki mælanleg markmið sem eru nær í tíma. Hér er svolítið verið með fagurgala án þess að vera með raunverulega áætlun til umræðu. Það er ekki bara sá sem hér stendur og við í Flokki fólksins sem höfum gert athugasemd við þetta heldur hafa þær raddir einnig komið úr landbúnaðarsamfélaginu. Húnaþing vestra bendir á í umsögn að það skorti verulega á að það sé sagt hvaða leiðir menn ætla að fara og sömuleiðis frá mínu ágæta sveitarfélagi, Sveitarfélaginu Skagafirði, kemur það skýrt fram að það vanti hvernig eigi að framkvæma þessa göfugu stefnu sem hér er. Það vantar sem sagt skýrari markmið, hvað á að gera núna á næsta ári og þarnæsta en það vantar ekki loforðin um hvað eigi að gera 2040. Það er mjög ólíklegt að þeir sem leggja þetta fram, hvort sem það er hæstv. matvælaráðherra eða hinir ágætu þingmenn í atvinnuveganefnd, þurfi að standa reikningsskil á þessu plaggi. Þess vegna væri, held ég, miklu gagnlegra, frú forseti, að við hefðum hér einhverjar stikur til að fikra okkur eftir til að komast að þessu háleita markmiði um að Ísland verði í fremstu röð ríkja í framleiðslu heilnæmra landbúnaðarvara, að við höfum einhverjar stikur nær í tímanum. Þegar maður hefur þetta fyrir framan sig en ekki neinar vörður á þessum tímaás þá boðar það ekkert sérstaklega gott. Það komu fjölmargar athugasemdir hvað þetta varðar um þetta ágæta mál og við verðum að muna eftir því að þetta er fyrsta þingsályktunartillagan sem flutt er um þessa atvinnugrein sem skiptir afar miklu máli, eins og hefur verið talað um hvað varðar byggðasjónarmið, atvinnuöryggi þjóðarinnar og svo má lengi telja og einnig sjálfsímynd þjóðarinnar, tel ég vera. Hvað er Ísland án þess að það séu réttir, það sé smalamennska? Þetta eru hluti af sjálfsmyndinni, sjálfsvirðingu og menningarverðmætum landsins. Það eru fleiri þættir sem væri þarft að ræða hér, einnig út frá ímynd landbúnaðarins. Við í Flokki fólksins við höfum lagt áherslu á dýravelferð og kannski hefði sá kafli mátt vera veglegri í þessari þingsályktunartillögu og einhverjar vörður á leiðinni þangað, hvert við viljum stefna hvað það varðar. Það er því miður ákveðið áhugaleysi í atvinnuveganefnd að fá þann viðkvæma málaflokk í umræðuna og færa hann til betri vegar. Það er ekki hægt að draga úr því. Hér var rætt af þingmönnum að það sem væri gott við þessa stefnu væri fyrirsjáanleikinn. Ég get ekki tekið undir það að þessi stefna boði fyrirsjáanleika. Það fylgja stefnunni engir fjármunir. Það fylgja henni engar aðgerðir. Auðvitað tekur maður undir það þegar hv. þm. Teitur Björn Einarsson nefnir það hér að menn eigi að varast bókhaldsbrellur í loftslagsmálunum og kolefnishlutleysi og öllum þessum útreikningum og sérstaklega tel ég það vera varhugavert þegar kemur að málum sem koma frá hæstv. matvælaráðherra. Nú ætla ég ekki að segja að hún hafi ekki lagt fram frumvörp af góðum hug, t.d. hvað varðar aflvísinn þar sem hún leyfði ótakmarkað afl við togveiðar upp í grunnsævi. Hv. þingmaður varaði þarna við traktorum og við deilum þeirri skoðun hvað varðar ýmis mál sem hafa komið úr matvælaráðuneytinu að þar skorti uppi á ýmislegt og kappið hafi borið skynsemina ofurliði, alla vega í málum sem snúa að stjórn fiskveiða. Svo var ýmislegt talið upp hvað varðar bókhaldsbrellurnar sem eru svolítið skrýtnar í umræðunni um þessa kolefnisútreikninga alla sem eru flestu fólki illskiljanlegir. En það eru fleiri þættir sem er vert að ræða hér og tengsl þessarar landbúnaðarstefnu við önnur frumvörp sem hafa verið lögð hér fram á síðustu dögum. Það er ekki samhljómur í þeim. Við vorum hér á dögunum að samþykkja ný raforkulög þar sem var samþykkt ákvæði um óskilgreindan kostnað á dreifbýlið. Ef einhver í dreifbýlinu ætlar að tengjast inn á raforkukerfið er hægt að leggja á óskilgreindan viðbótarkostnað. Það er alveg ljóst hvað það varðar að það er ekki óskilgreindur viðbótarkostnaður t.d. á bónda sem hyggst fara í orkuskipti, það kom bara skýrt fram í umsögn frá Landsvirkjun og Bændasamtökum Íslands að það gæti augljóslega orðið þrándur í götu þess að orkuskipti næðu fram. Það er þá kannski ekki heldur til að greiða fyrir því að menn nái eitthvað í áttina að þeim háleitu markmiðum sem koma fram í þessari þingsályktunartillögu, þ.e. að landbúnaðurinn verði kolefnishlutlaus árið 2040. Það færi betur á því að menn reyndu að samþætta hlutina hér á hinu háa Alþingi, t.d. breytingar á raforkulögum, landbúnaðarstefnuna, byggðastefnuna og fleiri stefnur. En það fór eins og það fór. Auðvitað vonast maður til þess að menn gæti hófs í þessum viðbótarkostnaði. En það vekur samt undrun að þingmenn landsbyggðarinnar, sem eru í atvinnuveganefnd sem eru margir hverjir velviljaðir landbúnaðinum, skyldu ekki staldra við í því máli, einmitt í ljósi þess að þeir voru að ræða hér landbúnaðarstefnu til ársins 2040 þar sem menn ætla að ná fram gríðarlegum árangri í því að gera landbúnaðinn kolefnishlutlausan, í stað þess að drífa það mál í gegn. Það er auðvitað sérkennilegt. Það verður mögulega aftur tekið, ólíkt ýmsu öðru. Vonandi sjá menn að sér og þeir sem hafa það vald að leggja óskilgreindan kostnað á dreifbýlið muni gæta hófs varðandi þann kostnað allan vegna þess að það er auðvitað vandmeðfarið. Ef einhver ryður brautina með einhverju nýbýli og hefur þar atvinnustarfsemi og þarf að greiða gríðarlega háan viðbótarkostnað, mun hann þá ekki fást greiddar til baka ef fleiri fylgja á eftir? Það eru ýmis svona sjónarmið sem fengust bara ekkert rædd. Það eru fleiri mál sem landbúnaðarstefnan tengist og við höfum aðeins tæpt á því sem sneri að uppkaupum á ræktarlandi. Það er auðvitað ólíðandi að á annað prósent lands sé komið í eigu eins auðmanns sem hefur yfir því að ráða og getur gert við það sem honum sýnist. Það er auðvitað ekkert í samræmi við matvælaöryggi og allt tal um það. Það er ekki heldur í samræmi við þá ímynd, sjálfsímynd sem Íslendingar vilja hafa að stór hluti lands sé jafnvel í eigu útlenskra auðmanna, Kínverja eða Englendinga. Þetta er eitthvað sem við eigum ekkert að sætta okkur við. Ég skora á menn að skoða það. Það eru miklu fjölmennari þjóðir sem gera miklu strangari kröfur til eigu jarðnæðis og nýtingu þess, og þá er ég að vísa til okkar gömlu herraþjóðar, Dana, sem fara skynsamlega hvað það varðar og einnig eru strangari reglur þar um kaup á fasteignum. Ég er á því að þetta þurfi að fara gaumgæfilega yfir. Ég ítreka það, frú forseti, að það er auðvitað bagalegt að vera að ræða fyrstu þingsályktunartillöguna um landbúnað án þess að vera með einhverjar aðgerðir. Ég er hissa, ég er undrandi á því að hæstv. matvælaráðherra skuli ekki reyna að einhverju leyti að skreyta umræðuna með einhverjum aðgerðum. En það kemur fram í þessu plaggi að það mun ekki verða lögð ein króna aukalega, alla vega ekki nú um stundir, til að hrinda þessari stefnu í framkvæmd. Það er auðvitað undarlegt en það er nú eins og það er. Það eru fleiri mál sem ég tel vert að ræða sem snúa þessari stefnu. Málefni sjávarjarða hafa verið til umræðu en sjávarjarðir eru nýttar til dúntekju og fleiri þátta. Það hafa komið fram áhyggjur af breytingum á lögum um hrognkelsaveiðar þar sem verið er að færa fiskinn inn í gjafakvótakerfið, alveg þvert á stefnu matvælaráðherra. Hún virðist vera haldin einhverju kvótaæði þegar kemur að stjórn fiskveiða. Ef hún hefur spurnir af einhverri nýrri fisktegund þá er eins og hún vilji umsvifalaust færa hana í kvóta. Nú er komið að grásleppunni hjá henni og þar eru engar stærðartakmarkanir á skipum í því frumvarpi sem liggur hér fyrir og hún vill hleypa þess vegna 50, 60 tonna skipi í grásleppuveiðar með fjölda neta. Það er kannski í takt við önnur frumvörp sem ég tel vera lögð fram af óvitaskap hæstv. ráðherra, algjörum óvitaskap. Til dæmis vil ég nefna þetta kapp hennar í loftslagsmálum, að hleypa aflmiklum skipum upp í fjörur landsmanna, það er eitthvað sem ég held að eigendur sjávarjarða ættu að staldra við og skoða. Eins og ég segi þá hefði maður auðvitað viljað hafa hér aðgerðaáætlun, ekki hvað síst ef menn fara af stað með háleit markmið eins og að íslenskur landbúnaður verði kolefnishlutlaus árið 2040, þá hefði verið sjálfsagt mál að menn hefðu haft einhverja stiku til að miða sig við, vita hvar menn ætla að vera árið 2024 eða 2025. En það er ekki að sjá í þessari áætlun og það er miður, frú forseti. Svo ég dragi þetta saman í lokin þá er hér um að ræða fallega áætlun um landbúnaðarmál, háleit markmið, en það eru engar boðaðar aðgerðir þannig að þegar öllu er á botninn hvolft er þetta frekar ódýrt, alla vega á það ekki að kosta eina krónu ef hægt er að taka mark á því sem stendur hér í þingsályktunartillögunni.

Frú forseti. Hér ræðum við þingsályktunartillögu um landbúnaðarstefnu til ársins 2040 og sömuleiðis nefndarálit meiri hluta atvinnuveganefndar. Það ber að þakka að við erum þó komin á þann stað að við erum farin að ræða hér fyrstu landbúnaðarstefnuna sem kemur hér til skjala Alþingis og hefur verið í vinnslu hjá hv. atvinnuveganefnd nú í vetur. Það er tæpt á mörgu og farið ágætlega yfir marga hluti í stefnunni. Vissulega hefði verið gott að hafa aðgerðaáætlun við ýmsa liði en það kemur fram sömuleiðis í nefndaráliti og greinargerð sem fylgir að það verði horft til þess að að uppfæra ýmsa liði á fimm ára fresti. Ég tel að við séum að taka hér gott fyrsta skref og sérstaklega í ljósi þess að hér í gær og bara núna áðan þá tókum við umræðu um og greiddum atkvæði um matvælastefnu þannig að við erum komin með ágætan vegvísi til framtíðar um það hvert við stefnum. Það er líka mjög mikilvægt að hafa það í huga að með þessari landbúnaðarstefnu sem um ræðir núna og matvælastefnu sömuleiðis eru stjórnvöld að segja að þau ætli að standa með innlendri matvælaframleiðslu og landbúnaði á Íslandi. Ef við hlaupum yfir nokkur atriði í stefnunni þá ber fyrst á góma 15 stafliði þar sem farið er yfir það að framtíðarsýnin í landbúnaði taki til umhverfis, samfélags og samkeppnishæfni og síðan er það rakið í þessum 15 stafliðum, sem ég ætla svo sem ekki að eyða tíma í að fara yfir heldur tæpa á öðrum atriðum í stefnunni. Það er mikilvægt að fara yfir þá punkta sem lögð er sérstök áhersla á og þar kemur fyrst fæðuöryggi þjóðarinnar. Það er náttúrlega grunnur hverrar sjálfstæðrar þjóðar að geta tryggt fæðuöryggi sitt. Fæðuöryggi er vissulega ákveðin áskorun fyrir okkur sem búum hér á eyju norður í Atlantshafi. Við höfum ekki sömu tækifæri og suðrænar þjóðir til akuryrkju en vissulega er það samt þannig að við höfum bætt okkur verulega, sérstaklega hvað varðar garðyrkju. Við höfum sérstöðu miðað við aðrar þjóðir er varðar ylrækt og gróðurhús og þar getum við gert mun betur. Við erum ágætlega sett í framleiðslu á tómötum, gúrkum og paprikum. Við erum í sjálfu sér bara að framleiða nægilegt magn af papriku, en við getum bætt mikið í hvað varðar tómata og gúrkur, við erum einungis að framleiða sirka helming af því magni sem landinn neytir. Þar eru vissulega tækifæri. Þegar kemur að garðyrkjunni, útiræktun á grænmeti, hafa menn gefið töluvert eftir. En með aðgerðum og hvatningu til garðyrkjubænda hafa bændur verið að nýta sér tæknina og verið að nýta önnur yrki líka sem standast þá veðráttu sem hér geisar stundum, þó að nú í dag sé fallegur dagur og sérstaklega á Norðurlandi, þar er náttúrlega mun betra veður en á Suðurlandinu en það er svo sem ekkert nýmæli. En aftur á móti eru gríðarleg sóknartækifæri fyrir okkur er kemur að akuryrkjunni, þ.e. að framleiða korn. Uppi er áætlun á vegum hæstv. matvælaráðherra upp á 2 milljarða til næstu fjögurra ára um eflingu kornræktar og þar eigum við mikið inni. Til skepnufóðurs erum við að nýta um 180.000 tonn á ári en erum einungis að framleiða um 7.000 tonn þannig að þar eigum við mikið inni. Í þessari stefnu er rætt um loftslagsmál og það hefur verið töluverð umræða hér bæði í dag og í gær um kolefnishlutleysi landbúnaðarins. Það eru mikil tækifæri, bæði er varðar það að draga úr losun og í mótvægisaðgerðum sem snúa að landgræðslu og skógrækt. Það eru vissulega mikil tækifæri fólgin í því skrefi sem verður vonandi stigið með sameiningu Landgræðslunnar og Skógræktarinnar, mikilvægi þess að renna saman þeim kröftum sem þar koma til í því verkefni sem fram undan er því að við eigum nóg af landi, Íslendingar. Það er eitt af því fáa sem við eigum nóg af, það er nóg til að landi sem veitir ekki af andlitsupplyftingu með landgræðslu og skógrækt. Sömuleiðis getum við nýtt það sama þegar sprottinn verður upp skógur og melar orðnir algrónir, þá er þar vissulega verið að binda kolefni. Það eru líka áskoranir er snúa að því hvernig við nýtum landið. Það var umræða hér áðan, hv. þm. Sigurjón Þórðarson ræddi eignarhald á landi sömuleiðis. En fyrst og fremst er landnýting og það hvernig við ætlum að nýta landið til framtíðar, skipulagsmál sveitarfélaga og það er ekki á hendi ríkisins. Það er mjög mikilvægt að sveitarfélög klári sína skipulagsvinnu og skilgreini hvað er landbúnaðarland og standi vörð um landbúnaðarland til framtíðar því að það veit enginn sína ævi fyrr en öll er, eins og sagt er. Það á við um ansi mikið af landi hjá okkur að við höfum farið svolítið frjálslega með það, virkilega gott ræktarland þegar land annars staðar hefði kannski getað nýst betur til landgræðslu eða skógræktar. Ég vil ítreka það, virðulegur forseti, að það eru fyrst og fremst sveitarfélögin sem þurfa að klára sína vinnu hvað þetta varðar. Þegar við fjöllum um rekstrarskilyrði, afkomu bænda og fleira þá er hægt að grípa niður í mjög góða ræðu sem var flutt hér áðan af hv. þm. Teiti Birni Einarssyni, hann fór ágætlega yfir það í sinni ræðu. Ég ætla aðeins að hnykkja betur á því sem kemur að afkomunni. Ef við ætlum að horfa til nýliðunar í landbúnaði þá er númer eitt, tvö og þrjú að þeir sem stunda landbúnað hafi afkomu af því sem þeir eru að gera. Afkoma bænda í dag er því miður á mörgum sviðum óviðunandi. Það væri mjög fróðlegt í ljósi þess sem stundum hefur verið rætt um og snýr að styttingu vinnuviku og þess háttar, að menn veltu fyrir sér hversu margar vinnustundir bændur þessa lands eru að vinna á viku. Margir hverjir eru í fullu starfi utan bús sem hér áður fyrr var meira en fullt starf að sinna þannig að menn eru í tveimur störfum til þess eins að framleiða mat. En það er lykilatriðið í allri nýliðun að menn hafi afkomu af því sem þeir eru að gera og auk þess þurfum við að taka verulega til endurskoðunar aðgang að fjármagni og aðgang að fjármagni til nýliða til að kaupa jörð með öllu tilheyrandi. Þetta er gríðarleg fjárbinding. Við þurfum í því ljósi mjög þolinmótt fjármagn. Þetta er langur framleiðsluferill og kostnaðarsamur og það er hægt að segja líka að það er ekki alltaf fyrir hendi mikil og öflug launageta heima fyrir. En ef við horfum til þess og við berum gæfu til þess að stíga það skref að hafa ákveðna fyrirgreiðslu til nýliða og að afkoman í greininni sé ásættanleg þá hef ég ekki áhyggjur af nýliðun í landbúnaðarstétt. En hvernig förum við að því að tryggja það að menn hafi afkomu af því sem þeir eru að gera? Ég ætla að nefna bara eitt atriði í því samhengi sem er verulega stórt og er á hendi löggjafans, þ.e. að menn hafi heimildir til samstarfs og samvinnu og geti hagrætt í sínum rekstri. Við vitum að þessi leið var farin í mjólkurframleiðslunni og hefur skilað ákveðnum ábata en í sauðfénu t.d. er þetta ekki fyrir hendi. En það er lykilatriði í því breytta starfsumhverfi landbúnaðarins hér á landi að menn fái þessar heimildir, rúmar heimildir til samstarfs og samvinnu, bændum og neytendum ekki síst til til góða. Virðulegur forseti. Það ber nú stundum þannig við að maður gleymir á hverju maður ætlar að byrja í ræðunni og vissulega gleymdi ég algerlega að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir framsöguna á málinu og sömuleiðis fyrir gott samstarf í hv. atvinnuveganefnd. Það hefur verið fróðlegt og gott og áhugavert að vinna þetta. Þótt sumum hv. þingmönnum hafi fundist þetta mál vera bara bundið við einn flokk, og vissulega er það matvælaráðherra sem leggur málið, fram þá er það nú þannig að áhugi flestra þingmanna, held ég, sérstaklega ríkisstjórnarmegin, hefur verið ansi mikill á málinu. Ég verð að minnast á það að ágætur hv. fyrrverandi þingmaður og núverandi bæjarstjóri á Akranesi hafði töluvert til málanna að leggja, það má ekki gleyma því, og er að sjálfsögðu starfandi bóndi líka eins og sá sem hér stendur. Það er tekið á þáttum í þessari stefnu þar sem við mörkum leiðina til framtíðar. Það verður að segjast eins og er að í öllu þessu róti sem við eigum við í dag, þessu alþjóðaróti, megum við aldrei gleyma upprunanum og á hvaða grunni við byggjum velferðina. Það er frumframleiðsla númer eitt, tvö og þrjú. Það er undirstaða þess að við getum haft hér velferðarsamfélag. Landbúnaður er að sjálfsögðu ekkert annað en frumframleiðsla og ef við treystum grunninn enn frekar í því - og ég tel að það sé verið að stíga það góða skref til framtíðar með þessari stefnu - þá getum við vonandi eftir 17 ár horft til þessa og sagt: Þetta var góður dagur hér á Alþingi þegar við fjölluðum um landbúnaðarstefnu, hér í síðari umræðu. Vonandi kemur hún til atkvæða fljótlega. Það eru hérna atriði, virðulegur forseti, sem á eftir að minnast á. Ég ætla nú ekki að fara yfir þau öll en það er mjög mikilvægt að við horfum með gagnrýnum augum á það stuðningsfyrirkomulag sem við erum með í landbúnaði. Ég ætla bara að leyfa mér að segja að ég tala af ágætri reynslu þegar kemur að stuðningskerfi landbúnaðarins. Ég verð að segja það að þrátt fyrir að hafa komið að gerð búvörusamninga í fyrra lífi þá er það í sjálfu sér ekkert endilega eina rétta leiðin varðandi það hvernig við bindum niður stuðninginn. Við þurfum að horfa til þess að lykillinn að afkomu landbúnaðarins byggir ekki á því hvað menn hafa í stuðning frá hinu opinbera. Afkoman byggir á því að menn fái greitt vel fyrir þær afurðir sem þeir framleiða. Það er lykilatriði. Við getum komið að með ýmsu móti, við getum haft ákveðinn stuðning sem felst í því að menn borgi út á land eða hvernig sem við viljum sjá það, en við verðum alltaf að haga stuðningnum þannig að hann sé hvetjandi fyrir bændur til þess að framleiða góðar og hollar afurðir. Það er lykilatriði. Lykilatriðið er ekki það hversu mörg ærgildi menn eiga eða því um líkt, heldur að það sé hvati til þess að framleiða næg matvæli, það er númer eitt, tvö og þrjú, og að menn hafi afkomu af því sem þeir eru að gera. Þá þurfa líka stjórnvöld að horfa til þess hvernig starfsumhverfið er í greininni. Það geta verið til margar leiðir, þó að ég hafi svo sem komið inn á eina leið áðan, en hún þarf heldur ekkert að vera sú eina rétta í stöðunni. Við eigum að vera ófeimin við það að ræða um stuðning landbúnaðarins og velta því fyrirkomulagi fyrir okkur. Vissulega þurfa bændur að koma að því með stjórnvöldum en það fyrirkomulag sem við höfum á þeim stuðningi í dag er ekki meitlað í stein. Og landbúnaður er ekki bara kjöt og mjólk, langt í frá. Það er akuryrkjan, garðyrkjan og sömuleiðis er landbúnaður skógrækt og landgræðsla. Það er landbúnaður. Það eru tækifæri til verðmætasköpunar fyrst og fremst í því að nýta auðlindina, landið. Síðan eru það afurðirnar sem við nýtum sem tryggja okkur afkomu. Virðulegi forseti. Mér finnst þessi þingsályktunartillaga um landbúnaðarstefnu til ársins 2040 marka nokkuð vel þann veg að grunnurinn að framtíðinni byggir á því að nýta auðlindir landsins til góðra verka, þ.e. að framleiða matvæli og aðrar afurðir, hvort sem það í kornrækt, garðyrkju, trjárækt eða hverju sem er. Númer eitt, tvö og þrjú er það að landbúnaður byggir á nýtingu auðlinda á landi og þessi þingsályktunartillaga um landbúnaðarstefnu nær ágætlega til hennar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir prýðisgóða ræðu. Í ljósi þess að maður kemur ekki að tómum kofanum þar sem hv. þingmaður er þegar kemur að þekkingu og reynslu í þessum málaflokki þá langar mig að spyrja um tvennt hérna í fyrri umferð og vil beina athyglinni að því sem kemur fram í 7. kafla tillögunnar um neytendur þar sem segir, með leyfi forseta: „Sérstaklega verði hugað að leiðum til að auðvelda neytendum að velja vörur eftir eigin gildum og afstöðu til landbúnaðarframleiðslu, m.a. með bættum upplýsingum um uppruna, innihald og kolefnisspor landbúnaðarafurða.“ Við höfum gjarnan rætt hér í þingsal og tekist á um, ef við erum í stuði, upprunamerkingar og uppruna innfluttra landbúnaðarvara. En hér erum við að tala um innlenda vöru. Það hefur löngum verið kvartað undan því að það hafi ekki tekist, neytendur hafi ekki alveg haft tök á því að kynna sér upprunann. Það er alveg ljóst að neytendur eru í ríkari mæli að gera slíkar kröfur og við getum t.d. horft á þá þróun sem er að gerast í fiskeldinu, hvernig neytendur velja sína vöru. Það er ekkert endilega rétt eða rangt þar, þeir bara hafa áhuga á að vita þetta. Ég velti því fyrir mér hvað hv. þingmaður hefur um það að segja, hvort hann sé sammála mér í því að það sé líka mikilvægt að koma þessu á í innlendri matvælaframleiðslu og veita neytendum möguleika á að kynna sér upprunann. Og þegar maður er kominn á þessar slóðir er óhjákvæmilegt að spyrja um afstöðu til lausafjárgöngu sauðfjár. Telur hv. þingmaður að það sé framtíðin í matvælaframleiðslunni okkar og landbúnaðarstefnu að neytendur hafi valið og mun það skipta máli? Hvað segir hv. þingmaður um það, hokinn af reynslu og sjálfur bóndi?

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir góðar spurningar og ég reikna með að ég komist nú bara yfir aðra spurninguna í fyrri umferð. Ef við snúum okkur að neytendunum og merkingu matvæla þá er það bara eitt allra stærsta atriðið varðandi virðingu framleiðenda fyrir neytendum að vera ekki að villa um og þar af leiðandi, hvort sem um er að ræða innflutt matvæli eða innlend, er lykilatriði að varan sé rétt merkt. Við höfum verið að ræða hérna kolefnisfótspor og þess háttar og vonandi verður það framtíðin að við getum sýnt fram á það sömuleiðis, hvort sem er á innlendum matvælum eða erlendum. Þetta er bara eitt af stóru verkefnunum og því miður hefur það gengið of hægt. Við erum búin að vera að eiga við merkingar á matvælum í mörg ár. Það eru ekki nema tvö ár síðan eða þrjú að það kom samhæft merki sem væri hægt að nota á allar innlendar matvörur. En lykilatriðið er að neytandinn þurfi ekki stækkunargler eða túlk til að átta sig á því hvaðan varan er og hver uppruni hennar er, hvort sem hún er erlend eða innlend. Lykilatriðið gagnvart neytandanum er að framleiðandinn komi fram við hann eins og hann vill að neytandinn komi fram við sig, þ.e. velji sína vöru, og til þess að neytendur velji þá vöru sem framleiðandi er að selja, hver sem hann er, þá þarf alltaf að segja satt og rétt frá. Þar af leiðandi eru merkingar lykilatriði.

Frú forseti. Ég þakka andsvarið kærlega. Svo ég útskýri af hverju ég fór frá upprunaspurningunni beint yfir í lausafjárgöngu þá er það eiginlega þessi spurning: Á meðan hún er við lýði, torveldar hún ekki upprunamerkingu lambakjöts? Það var eiginlega það. En ég er aðeins með viðbót og hv. þingmaður fór eiginlega sjálfur í lokakafla ræðu sinnar inn á það sem ég hafði hugsað mér að spyrja hann um og það tengist þessu sem kemur fram hér um að landbúnaðar á Íslandi verði að vera fær um að svara kröfu neytandans eins og framast er unnt, eins og aðstæður framast leyfa. Það lýtur náttúrlega ekki síst að hvernig aðbúnaður bænda er. Hv. þingmaður kom inn á að afkoma þeirra er því miður of oft óviðunandi. Þannig að mig langar eiginlega að koma með einfalda spurningu, en ég átta mig hins vegar á því að svarið er kannski ekki einfalt: Styðja núgildandi búvörusamningar við þetta markmið, þ.e. styðja við að bændur séu í stakk búnir til að svara nýjum og breyttum kröfum neytenda?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni góðar spurningar. Ég ætla að víkja að lausagöngu búfjár og hvort það sé framtíðin. Það má betur gera hvað það varðar, skal ég alveg segja. Er það framtíðin að fé verði bara lokað af á litlum túnum? Ég held ekki. Hitt er svo annað mál að við getum alveg séð fyrir okkur að viss svæði verði beitarsvæði fyrir sauðfé en ekki að sauðkindin geti vaðið um allt. Ég held að það liggi fyrir að sú breyting verður á næstu árum og áratugum, hún verður væntanlega hægfara en hún gerist, held ég. Til að mæta þörfum neytenda þá er það vissulega hluti af markaðssetningu lambakjöts - og þekki ég hana nokkuð vel - sérstaklega gagnvart erlendum ferðamönnum, að kindin er búin að vera frjáls síðan 874, hefur gengið frjáls um. Það er hluti af því. Það er vissulega líka þannig að ef rétt er staðið að þessum hlutum, að fé sé sleppt á ákveðin svæði og þær eru bara þar, þá er þetta bara allt í himnalagi að mínu viti. En vissulega er mikil brotalöm mjög víða þar sem lausaganga veldur ákveðnum usla, við getum orðað það þannig, og hefur verulega neikvæð áhrif á þessa framleiðslu. Til framtíðar litið þá myndi ég segja að við horfum frekar á afmörkuð svæði og á því svæði verði lausafjárganga leyfð en annars staðar verður hún bönnuð. Það er málefni sveitarfélaganna að ákveða hvernig það verði gert.

Frú forseti. Mig langar að byrja þessa ræðu á því að þakka hv. þm. Þórarni Inga Péturssyni sem var hér á undan mér. Þegar kemur að landbúnaðarmálunum er alltaf gott að hafa einhvern sem lifir í þessum heimi og hv. þingmaður er jú, ég tel mig hafa reiknað það rétt út, síðasti bóndinn á Alþingi. Hér voru ansi margir bændur til forna. Það er ánægjulegt að heyra að það eru góðir hlutir í þessari landbúnaðarstefnu. En það sem ég hef helst við þessa stefnu að athuga er að það er voða lítið um fastar mælingar á því hvert eigi að ná í þessum tíu mismunandi viðfangsefnum. Þetta eru svona almennar setningar um að bæta þetta eða hvati verði skapaður til að gera hitt en ansi lítið um markmið sem hægt er að mæla og tímasetja. Þar sem um 17 ára stefnu er að ræða þá skulum við vona að það verði ekki eins og með margt annað, t.d. eins og í geðheilbrigðisstefnunni sem við ræddum fyrr í dag, að öll fjármögnunin á öllum aðgerðunum komi eftir næstu kosningar. Með öðrum orðum þá er komin ný ríkisstjórn og þá geta menn bara hætt við og gert eitthvað annað. Þetta er hættan við að búa til svona langa stefnu. Það er samt gott að geta sett sér einhver markmið og það er mikilvægt að við hugsum frá grunni hvernig við ætlum að tryggja matvælaframleiðslu hér á landi og tryggja að bændur geti starfað, eins og hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson orðaði það, á grundvelli þess að það sem þeir starfa við sé arðbært, þannig að þeir geti lifað af því að vera bændur. Það er ekki hægt í dag og það er allt of mikið um styrki og ýmislegt annað. Það sem við þurfum að gera til að ná fram sumum af þessum markmiðum sem eru sett fram hérna er að vera tilbúin að hugsa út fyrir þann eldgamla ramma sem búvörusamningar eru. Það að þetta gekk vel að gera þetta svona fyrir 20–30 árum síðan þýðir ekki að það þurfi að vera ramminn sem við fylgjum um alla framtíð. Ég held að það sé mikilvægt að ríkið og bændur séu tilbúnir að setjast niður og hugsa upp á nýtt það hvernig við getum tryggt bændum framtíð hér á Íslandi. Tökum þennan kassa sem við erum föst inni í dag og finnum leiðir sem hleypa að nýsköpun, hleypa að nýjum aðferðum, hleypa að hugmyndafluginu þannig að við fáum fleiri bændur sem leiða okkur í áttina að bæði kolefnislausum landbúnaði og lífrænni framleiðslu. Af hverju gátu bændur eins og uppi í Kjós farið út í lífræna framleiðslu fyrir 20 árum síðan? Jú, af því þeir vildu hugsa út fyrir kassann, vildu ekki vera fastir í sömu aðferðafræði og við höfðum verið hér í mörg ár. Eins og bóndinn orðaði það sjálfur, fyrst var hlegið að honum en í dag er verið að spyrja hann: Hvernig á að gera þetta? Hvað ert þú að gera? Já, við þurfum að brjóta nýjar leiðir í gegnum þetta og finna okkar framtíðarumhverfi þar sem við tryggjum fæðuöryggi, við tryggjum að loftslaginu sé haldið góðu, tryggjum líffræðilega fjölbreytni, hringrásarkerfið og allt það fallega sem eru fögur orð um hérna. En við þurfum að finna leiðina til að komast þangað og hún er ekki í núverandi kössum.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir yfirgripsmikla og góða ræðu um þarft þingmál. Það væri fróðlegt að heyra hvað hv. þingmanni finnst um þessa verkefnisstjórnun sem við horfum nú á af hendi hæstv. matvælaráðherra. Það á að ná fram kolefnishlutleysi 2040. Síðan erum við ekki með neinn vegvísi á þessari leið, enga stiku, engin mælanleg markmið á leiðinni. Þetta kemur mér spánskt fyrir sjónir. Það væri gott að fá afstöðu hv. þingmanns hvað þetta varðar. Mætti ekki að einhverju leyti bæta þetta? Síðan hinn þátturinn, að vera ekki með neinar aðgerðir, það hefði gert þetta að trúverðugra og betra plaggi að hafa aðgerðir, tel ég vera.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég benti á það í ræðu minni og einnig í ræðum um aðrar stefnur og aðgerðaáætlanir að mér finnst mega bæta það hvernig þetta er sett fram. Hafa vegvísa, kallaði hv. þingmaður það, en kannski markmið, töluleg markmið, mælanleg markmið, tímasetningar. Annars getum við bara sagt að við ætlum að klára alla þessa liði 2040. Þetta þarf að laga. Við gerum það kannski ekki með þessa stefnu en ég lét alla vega ráðuneytið heyra það vel þegar fulltrúar þess komu fyrir nefndina að ég myndi vilja sjá útskýringar t.d. á því hvernig allir þessir liðir ættu að nást fram. Ég nefndi í því samhengi að það hefði komið stefna um uppbyggingu þekkingarsamfélagsins frá hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra þar sem akkúrat var farið dýpra í hlutina og ég benti á að það væri gott dæmi. Svo var það seinni spurning þingmanns. 

Frú forseti. Já, þetta er sérkennilegt og ég tek undir með hv. þingmanni að þetta er undarlegt verklag sem er haft í matvælaráðuneytinu. Ef það væri bara í þessu máli þá myndi maður kannski að horfa fram hjá því, en það var líka þannig í gær í matvælastefnunni að það var fátt um vörður á leiðinni. Síðan tel ég það líka vera áhyggjuefni fyrir þessa ríkisstjórn og verkstjórn hæstv. forsætisráðherra að það koma hér alls konar frumvörp sem stangast á. Við vorum hér að ræða t.d. raforkulög og þau ganga þvert gegn byggðastefnunni, þar er óskilgreindur kostnaður sem á að leggjast á dreifbýlið, og leggjast einnig gegn því að við náum fram þessari stefnu sem við erum að ræða hér í dag. Þetta er áhyggjuefni, sérstaklega þegar það eru frumvörp eða þingsályktunartillögur til umræðu í þinginu sem hafa það að markmiði að samþætta áætlanir, þá horfir maður upp á svona, ekki bara í dag heldur líka í gær. Það er örugglega tækifæri í að bæta þetta verklag og ég tek undir það sjónarmið sem kom fram í ræðunni að það færi betur á því að hafa markmiðin aðeins lágstemmdari en hafa einhverja leið að þeim.

Frú forseti. Varðandi seinna andsvar hv. þingmanns þá verð ég nú að viðurkenna að það er komið svolítið síðan ég las stefnuskrár allra flokkanna. Ég gerði það þegar ég var að taka ákvörðun um að fara út í stjórnmálin og ákveða fyrir hvaða flokk ég myndi vilja bjóða mig fram. Ég get því ekki rætt stefnur ríkisstjórnarflokkanna í þaula eins og hv. þingmaður virðist geta gert. En ég mundi hins vegar hver seinni spurning hv. þingmanns var í fyrra andsvarinu og hún var um hvort ekki vantaði aðgerðir. Jú, það er þannig að það eru lagðar fram aðgerðaáætlanir eftir að stefna hefur verið samþykkt. Það verður svo sannarlega áhugavert, væntanlega á haustþingi, að sjá aðgerðaáætlun í landbúnaði til nokkurra ára. Ég hvet, líkt og hv. þingmaður, ráðuneytið til þess að vera þar með mælanlegar, tímasettar og, svo við gleymum því ekki, fjármagnaðar aðgerðir til þess að við getum tryggt að við séum á leiðinni í rétta átt í þessari annars ágætu stefnu til næstu 17 ára.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjölmiðla, nr. 38/2011 (stuðningur við einkarekna fjölmiðla). Meginefni frumvarpsins er að framlengja gildistíma ákvæða um stuðning við einkarekna frétta- og dagskrármiðla vegna kostnaðar sem fellur til við miðlun frétta og fréttatengds efnis og umfjöllunar um samfélagsleg málefni. Lagt er til í frumvarpinu að gildistími ákvæðanna verði framlengdur um tvö ár. Þá eru gerðar breytingar á gildandi ákvæðum laganna sem felast m.a. í breyttri skipan úthlutunarnefndar og heimild til að afla álits sérfróðra aðila. Þá er lagt til nýtt ákvæði sem mælir fyrir um að aðrir opinberir styrkir sem umsækjandi hafi hlotið verði almennt dregnir frá þeirri fjárhæð sem telst stuðningshæfur kostnaður. Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Greint er frá því í nefndaráliti sem liggur frammi. Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar árétta sérstaklega: Nefndin fjallaði um þær breytingar sem hafa orðið á fjölmiðlamarkaði síðustu ár sem hafa orðið til þess að rekstrargrundvöllur einkarekinna fjölmiðla hefur veikst. Meðal annars hefur tilkoma samfélagsmiðla og tæknirisa haft áhrif á markaðinn og dreifingu auglýsingatekna. Með 1. gr. frumvarpsins er markmið stuðnings við einkarekna fjölmiðla undirstrikað, þ.e. að styrkja lýðræðishlutverk fjölmiðla með fyrirsjáanlegu stuðningskerfi. Meiri hlutinn tekur undir framangreint og leggur áherslu á mikilvægi lýðræðishlutverks fjölmiðla. Fyrir nefndinni var m.a. fjallað um það að styrkir til einkarekinna fjölmiðla væru í reynd samfélags- og lýðræðislegir styrkir en ekki hefðbundnir atvinnustyrkir. Meiri hlutinn telur þörf á að styðja við markaðinn og jafna stöðu íslenskra fjölmiðla gagnvart samkeppni við erlenda miðla, ekki síst vegna smæðar íslensks málsamfélags, enda er það menningarlegt hlutverk fjölmiðla að styðja við tungumálið. Fyrir nefndinni var rætt um að vöxtur samfélagsmiðla og tæknifyrirtækja hafi valdið straumhvörfum á auglýsingamarkaði og veikt stöðu einkarekinna fjölmiðla verulega. Á sama tíma hefur Ríkisútvarpið haldið sinni sterku stöðu á auglýsingamarkaði í skjóli þeirrar miklu dreifingar sem miðlar Ríkisútvarpsins hafa. Þessu til viðbótar hefur prentkostnaður og heimsmarkaðsverð á pappír hækkað hratt sem kemur prentmiðlunum afar illa. Fyrir nefndinni kom fram að margir hinna einkareknu fjölmiðla telja yfirburði Ríkisútvarpsins takmarka tekjuöflunarmöguleika einkarekinna fjölmiðla umtalsvert og finnst mikilvægt að Ríkisútvarpið víki af þeim markaði. Aftur á móti voru aðrir umsagnaraðilar sem töldu að slík ráðstöfun myndi ekki endilega skila sér í auknum auglýsingatekjum annarra miðla. Meiri hlutinn telur að áður en tekin er ákvörðun um grundvallarbreytingu á veru Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði þurfi að fara fram ítarleg rannsókn og greining á fjölmiðla- og auglýsingamarkaðnum í heild sinni til að tryggt sé að auknar auglýsingatekjur skili sér sannarlega til einkarekinna fjölmiðla hér á landi. Meiri hlutinn telur aftur á móti að full ástæða sé til að endurskoða rekstur Ríkisútvarpsins hvað auglýsingadeildina varðar og telur æskilegt að hún verði lögð niður og auglýsendur geti pantað auglýsingar í gegnum vef Ríkisútvarpsins þar sem fyrir liggur verðskrá sem ekki er veittur afsláttur af. Í stjórnarsáttmála Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs kemur fram að ríkisstjórnin ætli sér að efla starfsemi einkarekinna fjölmiðla og styrkja lýðræðishlutverk fjölmiðla. Því telur meiri hlutinn mikilvægt að stjórnvöld haldi áfram að styðja við einkarekna fjölmiðla, en leitist við að gera það með óbeinum hætti, svo sem með því að fjölga tekjuöflunarmöguleikum þeirra eða með skattalegum ívilnunum. Til frambúðar ætti að hverfa frá beinum styrkveitingum ríkisins til fjölmiðla enda stangast það á við eitt af meginhlutverkum fjölmiðla sem er að veita stjórnvöldum aðhald. Umsagnaraðilar voru almennt sammála því að það er mikilvægt að styðja við einkarekna fjölmiðla. Helsta gagnrýnin sem fram kom í umsögnum var mikilvægi þess að ganga lengra og skoða víðtækari beinan og óbeinan stuðning við einkarekna fjölmiðla, m.a. stöðu þeirra á auglýsingamarkaði, skattumhverfi og frekari stuðning. Meiri hlutinn tekur undir nauðsyn þess að móta heildstæða stefnu til lengri tíma og tryggja fyrirsjáanleika fyrir rekstrargrundvöll einkarekinna fjölmiðla. Nú stendur yfir vinna við gerð fjölmiðlastefnu í menningar- og viðskiptaráðuneyti þar sem stefna verður mörkuð til næstu ára. Þá fagnar meiri hlutinn því að menningar- og viðskiptaráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra hafi sett á laggirnar tvo starfshópa, annar fjallar um gjaldtöku á erlendar streymisveitur og hinn um málefni Ríkisútvarpsins. Þeim er báðum ætlað að skila niðurstöðum eigi síðar en 1. júlí nk. Nauðsynlegt sé að marka stefnu í málaflokki fjölmiðla þar sem tekist er á við áskoranir í rekstrarumhverfi fjölmiðla. Þar gæti ítarleg greining á stöðunni á fjölmiðlamarkaði hjálpað til við að marka stefnuna. Frumvarp þetta er lagt fram með það að markmiði að framlengja gildistíma ákvæða um stuðning við einkarekna fjölmiðla á meðan unnið er að útfærslu á framtíðarfyrirkomulagi á rekstrarumhverfi og stuðningi við fjölmiðla. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi þess að ráðist verði í mikilvægar úrbætur á rekstrarumhverfi fjölmiðla samhliða framlengingu á gildistíma þessarar löggjafar, með það að markmiði að þær verði innleiddar fyrir lok gildistímans. Í þeirri vinnu er nauðsynlegt að allt rekstrarumhverfi fjölmiðla sé undir, skipulag og skyldur Ríkisútvarpsins og fjármögnunarmöguleikar fjölmiðla og skattar og gjöld á fjölmiðla svo dæmi séu tekin. Í því samhengi bendir meiri hlutinn á þær tillögur sem nefnd um rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla skilaði í janúar 2018, þar sem er m.a. fjallað um endurgreiðslukerfi, stöðu á auglýsingamarkaði og skattumhverfið og stuðning við textun og talsetningu. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um mikilvægi ritstýrðra fjölmiðla vegna aukins magns falsfrétta og upplýsingaóreiðu sem gæti mögulega haft áhrif á lýðræði þjóðríkja. Telur meiri hlutinn því mikilvægt að þetta mál nái fram að ganga, sem og fjölmiðlastefna stjórnvalda sem ráðherra málaflokksins hefur boðað á næsta löggjafarþingi ásamt þeim breytingum á starfsemi Ríkisútvarpsins sem fjallað hefur verið um hér að framan. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar leggur til breytingar á frumvarpinu. Lagt er til að ákvæði X. kafla B sem mæla fyrir um stuðning við einkarekna fjölmiðla og féllu úr gildi við áramót verði tekin upp að nýju, ásamt þeim breytingum sem mælt er fyrir um í frumvarpinu. Auk þess er lagt til að lögin öðlist þegar gildi. Þá leggur meiri hlutinn til að staðbundnir fjölmiðlar, utan höfuðborgarsvæðisins, hljóti sérstakt 20% landsbyggðarálag ofan á þann styrk sem þeir annars fengju úthlutað. Alþingi samþykkti í fjárlögum fyrir árið 2023 að veita 100 millj. kr. viðbótarframlag til stuðnings við einkarekna fjölmiðla. Við útfærslu leiðarinnar er horft til þess markmiðs sem lýst er í áliti meiri hluta fjárlaganefndar, þ.e. að styrkja og efla staðbundna fjölmiðla utan höfuðborgarsvæðisins. Breytingartillagan fellur vel að því markmiði að styrkja frekar staðbundna fjölmiðla og lýðræðislega umræðu á landsbyggðinni. Loks telur meiri hlutinn, samhliða breytingu sem mælir fyrir um stuðning við staðbundna fjölmiðla utan höfuðborgarsvæðisins, mikilvægt að koma til móts við staðbundna miðla óháð staðsetningu. Á grundvelli laga um fjölmiðla merkir staðbundinn fjölmiðill landshluta-, héraðs-, hverfis- eða bæjarmiðil sem hefur fyrst og fremst staðbundna efnisskírskotun og höfðar aðallega til notenda sem hafa tengsl við útbreiðslusvæði miðilsins. Samkvæmt 62. gr. g er mælt fyrir um skilyrði sem einkareknir fjölmiðlar þurfa að uppfylla til að geta fengið stuðning og er m.a. mælt fyrir um að prentmiðlar skulu koma út að lágmarki 20 sinnum á ári. Í því skyni að auka möguleika staðbundinna miðla, óháð staðsetningu, til að sækja um styrk leggur meiri hlutinn til breytingu þar sem þröskuldurinn er lækkaður svo að staðbundnir prentmiðlar þurfi að koma út 12 sinnum á ári til að vera styrkhæfir. Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir. Undir álit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar rita, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Bryndís Haraldsdóttir, Birgir Þórarinsson, Jódís Skúladóttir og Jóhann Friðrik Friðriksson. Hæstv. forseti. Fjölmiðlar gegna gríðarlega mikilvægu hlutverki í lýðræðissamfélögum. Síðastliðin ár hafa íslenskir fjölmiðlar þurft að mæta ýmiss konar áskorunum og stöðu þeirra hefur hrakað. Fjölmiðlar veita stjórnvöldum nauðsynlegt aðhald og borgurum upplýsingar. Meiri hluti hv. allsherjar- og menntamálanefndar leggur það til að horft verði til þess að núverandi fyrirkomulag sé einungis til bráðabirgða þó að því fylgi ýmsir kostir. En það að þessi tillaga sé lögð fram þýðir ekki að við séum að leggja til að hætta að styrkja fjölmiðla. Fjölmiðlar eru hornsteinn lýðræðisins og það er mjög mikilvægt að við höldum því til haga og gætum að því að hér séu fjölmiðlar sem geti sinnt sínu hlutverki.

Virðulegur forseti. Störf í fjölmiðlum árið 2013 voru 2.238. Árið 2020 voru þau 876. Þetta eru tölur sem lýsa algeru niðurbroti fjölmiðla. Nú síðast lagði Fréttablaðið upp laupana. Þetta er slæm staða og hún á m.a. rætur að rekja til þess að hér hefur ekki verið rekin eða mörkuð skýr stefna þegar kemur að rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla. Á undanförnum árum hefur þó hæstv. menningarráðherra, Lilja Alfreðsdóttir, beitt sér fyrir ákveðinni breytingu, að hér verði komið upp styrktarkerfi út frá hlutlægum viðmiðum og fyrirsjáanlegum leikreglum til að styðja við einkarekna fjölmiðla. Stóru fréttirnar í því nefndaráliti sem hv. þm. Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir mælti fyrir hér rétt í þessu eru auðvitað þær að hér virðast hv. þingmenn Framsóknarflokksins og Vinstri grænna vera komnir í lið með Sjálfstæðisflokknum í þeirri vegferð að kæfa í fæðingu þessar tilraunir hæstv. menningarráðherra, úr Framsóknarflokknum, til að koma á slíku kerfi. Ég er mjög hissa á þessu. Ég ætla að lesa hér upp úr nefndarálitinu, með leyfi forseta: „Til frambúðar er mikilvægt að horfið verði frá beinum styrkveitingum ríkisins til fjölmiðla enda stangast það á við eitt af meginhlutverkum fjölmiðla sem er að veita stjórnvöldum aðhald.“ Hvað í ósköpunum meinar meiri hluti nefndarinnar með þessum orðum? Nú hefur styrktarkerfi af þessu tagi 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutímann.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir andsvarið. Ég tek undir áhyggjur hv. þingmanns varðandi fjölda blaðamanna og þá þróun sem hefur átt sér stað síðastliðin ár. Varðandi þessa setningu í nefndarálitinu sem hann nefndi þá var umræða um þetta í nefndinni. Við fengum fjölda gesta fyrir nefndina og það kom skýrt fram í umsögnum margra aðila sem komu fyrir nefndina að þó að beinir styrkir væru góðir og það væru afskaplega margar tillögur til staðar þá væri þetta kannski ekki það hentugasta fyrir alla. Þar af leiðandi þyrfti að skoða ýmsar tillögur. Ég vil bara nefna það að starfshópurinn sem kannaði bætt rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla kom með átta tillögur og við teljum að það væri mjög gott að það yrði skoðað vel hvaða áhrif þessar tillögur myndu hafa á alla fjölmiðla. Þetta er mál sem væri gott að taka fyrir þegar fjölmiðlastefnan verður tekin fyrir hér á þingi.

Virðulegur forseti. Hér er tekið mjög afdráttarlaust til orða, með leyfi forseta: „Til frambúðar er mikilvægt að horfið verði frá beinum styrkveitingum ríkisins til fjölmiðla enda stangast það á við eitt af meginhlutverkum fjölmiðla sem er að veita stjórnvöldum aðhald.“ Telja hv. þingmenn í meiri hluta nefndarinnar að fjölmiðlar sem hljóta styrki t.d. á hinum Norðurlöndunum, geti ekki veitt stjórnvöldum aðhald? Hvaða endemis vitleysa er þetta? Og að skattstyrkir séu einhvern veginn ópólitískir styrkir sem dragi hins vegar ekki úr aðhaldshlutverkinu? Ég ætla að biðja hv. þingmann um að útskýra fyrir okkur hér í þinginu hvað í ósköpunum átt er við. Ef styrktarkerfi er til þess fallið að draga úr aðhaldi fjölmiðla gagnvart stjórnvöldum, hvernig stendur þá á því að það var einmitt lagt til í þeirri skýrslu starfshóps sem hv. þingmaður nefndi hér áðan að komið yrði upp slíku styrktarkerfi? Það er ekki nema ár síðan að hæstv. menningarráðherra hér úr Framsóknarflokknum talaði af ástríðu hér á Alþingi fyrir slíku styrktarkerfi, 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið öðru sinni. Hér kemur fram í nefndarálitinu: „Því telur meiri hlutinn mikilvægt að stjórnvöld haldi áfram að styðja við einkarekna fjölmiðla, en leitist við að gera það með óbeinum hætti, svo sem með því að fjölga tekjuöflunarmöguleikum þeirra eða með skattalegum ívilnunum.“ Beinir styrkir geta verið góðir. Það fylgja öllum kostunum, því sem er talað um hér, kostir og gallar. Öllum.  
            

Forseti minnir hv. þingmenn á að það er einn sem hefur orðið og það er ræðumaður í púlti.

Frú forseti. Ég þakka ágæta framsögu. Ég ætla að byrja á að segja að það slær mig svolítið hvað þetta er gamaldags texti í nefndarálitinu, ef hægt er að tala um nokkurra ára gamlar tilvísanir sem gamaldags. Það sem ég meina er að við erum enn þá, sex árum eftir að þessi ríkisstjórn kom til valda og ætlaði að laga fjölmiðlana, að vísa í öra tækniþróun á fjölmiðlamarkaði og hrun prentmiðla og auglýsingamarkað RÚV, vísa í það eins og þetta séu staðreyndir sem hafi komið fram við vinnu þessarar nefndar undanfarnar vikur. Það olli mér vonbrigðum. Í ljósi þess að það sem kemur fram núna er framlenging á styrktarákvæði og svo er vísað í, rétt eins og í fyrra og árið þar áður og árið þar áður, í komandi skjal - forseti, ég er ekki búin með tvær mínútur.

Það er ein mínúta.

Tvær mínútur í fyrra og ein mínúta í seinni.

Ekki þegar það eru fjórir.

Nú sló forseti mig út af laginu. Er það svo að þetta hafi verið það sem kom fram meðal gesta, að það sé ekki hægt að fara í neinar breytingar fyrr en að einhverjum tíma liðnum, tveim árum, af því að enn þurfi að safna upplýsingum? 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutíma sem er ein mínúta þegar andsvör eru fjögur og biðst afsökunar á því að klukkan var í rugli í fyrsta andsvari hér í fyrri lotu. En ræðutíminn er ein mínúta.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir andsvarið. Fyrir nefndinni komu fram ótrúlega mörg ólík sjónarmið og það var nú bara þannig að gestir voru oft ekki sammála. Byggðist það að vissu leyti á því að okkur skortir gögn í ýmsum málum. Það er nú verið að vinna að því að miklu leyti í tengslum við fjölmiðlastefnuna og það er ekki orðið opinbert. Það er m.a. það sem verið er að skoða, þ.e. það sem þeir tveir starfshópar sem eru að störfum núna eru að taka fyrir. Þeir eru að taka fyrir nútímaleg mál eins og skattlagningu á streymisveitur. Ég hef mjög gaman af því að það hefur verið talað um að þetta sé gamaldags, það er ekki oft sagt í tengslum við mig. En þetta nú er samt bara staðan, að við erum ekki með nægilega mikið af gögnum í dag. Það var t.d. talað um auglýsingarnar, hvernig dreifingin á þeim verði núna fyrst Fréttablaðið varð gjaldþrota. Það eru ekki til upplýsingar um auglýsingamarkaðinn hér í heild.

Frú forseti. Þetta er áhugavert í ljósi þess að fyrir ári síðan þegar þingmaður Viðreisnar, Sigmar Guðmundsson, lagði fram tillögu um heildarendurskoðun á rekstrarumhverfi fjölmiðla sagði ráðherra fjölmiðlamála, Lilja Alfreðsdóttir: Það þarf ekki að safna fleiri upplýsingum, þetta liggur allt fyrir, nú kemur stefnan. Það er ágætt að átta sig á því að það var misskilningur. Þá langar mig rétt núna til að nýta tímann - og ég sé að ég á heilar 37 sekúndur eftir, ég er með augun mjög stíft á þessu - og mér þætti vænt um útskýringu á því hverju það breytir í hinu stóra samhengi hlutanna þegar kemur að auglýsingamarkaði að leggja auglýsingadeild RÚV niður en halda áfram á óbreyttri braut varðandi sölu auglýsinganna sjálfra. Hvað í ósköpunum er átt við hér að það þurfi fyrst ítarlega rannsókn og greiningu á fjölmiðla- og auglýsingamarkaði í heild til að hafa skoðun á því hvernig og hvort RÚV á að vera á auglýsingamarkaði en vera grjóthörð í því að það eigi að leggja auglýsingadeildina niður? Ég vona að mínúta dugi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir andsvarið öðru sinni. Það var mjög mikil umræða um RÚV, Ríkisútvarpið, hjá nefndinni sem var að vissu leyti áhugavert af því að það er ekki einkarekinn fjölmiðill og þetta frumvarp varðar stuðning við einkarekna fjölmiðla. Það sem margir gestir frá einkareknum fjölmiðlum sem komu fyrir nefndina ræddu voru áhrif söludeildar RÚV á þeirra markaðssvæði. Þegar ákveðnir viðburðir ættu sér stað væri verið að hreinsa upp þá styrki sem fyrirtækin ættu. Þau eru bara með ákveðið fjármagn sem fer í auglýsingar á hverju ári og stór hluti þess fjármagns fór í auglýsingar hjá RÚV og þar af leiðandi var lítið eftir fyrir héraðsmiðla eða annað. Þar af leiðandi kom þessi tillaga fram. - Ég er búin með tímann.

Frú forseti. Ég er með tvær spurningar. Önnur er svona: Hvers vegna að fresta því sem hægt er að gera strax? Hvers vegna er ekki bara byrjað á því að taka RÚV af auglýsingamarkaði? Mér finnst það blasa við. Gíra RÚV niður. Mér finnst það bara vera augljóst mál miðað við stöðuna sem uppi er í staðinn fyrir að fara í enn frekari skattheimtu. Síðan er það hinn þátturinn sem væri fróðlegt að fá að heyra afstöðu þingmannsins til, en það er útvarpsgjaldið sem er nefskattur. Það er í eðli sínu mjög ósanngjarnt, það leggst jafn þungt á einyrkjann og stórfyrirtæki. Allt í kringum þetta er nú þannig að mér finnst að það þurfi bara rækilega endurskoðun, gíra RÚV niður, minnka hér skattþörf ríkisins og fá eðlilegri lögmál á þennan markað. Það að vera að rukka Eflingarkonuna og auðmenn landsins um jafn hátt gjald er stórundarlegt.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni fyrir andsvarið. Eins og ég nefndi hér áðan þá kemur Ríkisútvarpið í rauninni í þessu máli ekki við og við erum þar af leiðandi ekki að fara að leggja fram tillögur um að taka RÚV alfarið af auglýsingamarkaði í þessu mál þar sem það er mun stærri ákvörðun en það sem við erum að nefna hér. Það er starfshópur að skoða stöðu Ríkisútvarpsins og það er mjög mikilvægt. Hópurinn er að fara að skila sinni niðurstöðu núna 1. júlí og ég býst við því að þær niðurstöður sem koma frá þeim starfshópi verði teknar fyrir í fjölmiðlastefnunni og þá eru þetta bara mjög stórar pælingar sem verða teknar fyrir hér í haust.

Frú forseti. Ég get ekki alveg tekið undir það að þetta komi RÚV ekkert við. Ef RÚV yrði tekið af auglýsingamarkaði þá myndi væntanlega vænkast hagur þeirra fjölmiðla sem stjórnarmeirihlutinn vill styrkja og sumir þingmenn hér inni vilja jafnvel styrkja enn meira. Ég tel að það sé svolítið ódýrt að segja að þessi mál séu algerlega ótengd. En þá er það hin spurningin sem ég vonast til þess að hv. þingmaður hafi ráðrúm til að svara hér á eftir og hafi einhverja afstöðu til. Hún snýr að útvarpsgjaldinu sem leggst með jafn miklum þunga á einstakling sem rekur t.d. pípulagnimgaþjónustu, konuna í Eflingu og svo auðmanninn. Þetta er svolítið sérstakt og ég tel að það eigi að fjármagna RÚV með öðrum og sanngjarnari hætti.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni fyrir andsvarið öðru sinni. Við erum hér að tala um frumvarp sem varðar stuðning til einkarekinna fjölmiðla. Þetta er mjög áhugaverð umræða og þetta er bara umræða sem gæti tekið marga klukkutíma varðandi ráðstöfun útvarpsgjalds og á hverja það leggst og hvort það sé að skila sér á þann hátt sem við viljum að það skili sér. En það kemur þessu frumvarpi ekki við en myndi gera það í haust varðandi fjölmiðlastefnuna og þetta er bara umræða sem ég legg til að við tökum þá.