Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hafa tvö bréf. Hið fyrra hljóðar svo: „14. febr. 1985. Páll Pétursson, 2. þm. Norðurl. v., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum get ég ekki sótt þingfundi á næstunni. Leyfi ég mér því með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að vegna forfalla 1. varamanns taki 2. varamaður Framsfl. í Norðurl. v., Brynjólfur Sveinbergsson mjólkurbússtjóri, Hvammstanga, sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti, með ósk um að fram fari í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Ingvar Gíslason, forseti Nd.“ Þessu bréfi fylgir svohljóðandi símskeyti: „Til forseta neðri deildar Alþingis. Vegna sérstakra anna get ég ekki tekið sæti Páls Péturssonar á Alþingi að þessu sinni. Sverrir Sveinsson.“ Enn fremur fylgir kjörbréf Brynjólfs Sveinbergssonar. Hitt bréfið sem borist hefur hljóðar svo: „14. febr. 1985. Árni Johnsen, 3. þm. Suðurl., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum get ég ekki sótt þingfundi á næstunni. Vegna setu 1. varamanns á Alþingi nú og forfalla 2. varamanns óska ég eftir að 3. varamaður Sjálfstfl. í Suðurlandskjördæmi, Óli Þ. Guðbjartsson skólastjóri, Selfossi, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti, með ósk um að fram fari í Sþ. rannsókn á kjörbréfi varamanns. Salome Þorkelsdóttir, forseti Ed.“ Þessu bréfi fylgir svohljóðandi símskeyti til skrifstofu Alþingis: „Vegna anna get ég ekki tekið sæti Árna Johnsens í fjarveru hans. Guðmundur Karlsson.“ Þessu bréfi fylgir kjörbréf Óla Þ. Guðbjartssonar. Með því að svo er ástatt að hvorki Óli Þ. Guðbjartsson né Brynjólfur Sveinbergsson hafa áður setið á Alþingi þarf að rannsaka kjörbréf þeirra. Er þess farið á leit við hv. kjörbréfanefnd að nefndin taki kjörbréfin til meðferðar. Á meðan verður fundinum frestað í 5 mínútur. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur yfirfarið kjörbréf Brynjólfs Sveinbergssonar mjólkurbússtjóra á Hvammstanga en þess er óskað að hann taki nú sæti á Alþingi í stað Páls Péturssonar sem er fjarverandi vegna utanfarar í opinberum erindum. Fyrir liggur bréf 1. varamanns Framsfl. í Norðurl.v., Sverris Sveinssonar, þar sem hann staðfestir að hann geti ekki tekið sæti á Alþingi nú. Kjörbréfanefnd hefur yfirfarið kjörbréfið og hefur engar afhugasemdir fram að færa og mælir með því að það verði samþykkt. Þá hefur kjörbréfanefnd yfirfarið kjörbréf Óla Þ. Guðbjartssonar skólastjóra á Selfossi, sem er 3. varamaður Sjálfstfl. í Suðurlandskjördæmi, en þess er óskað að hann taki nú sæti á Alþingi í fjarveru Árna Johnsens sem er á förum utan í opinberum erindum. Fyrir liggur að 2. varamaður Sjálfstfl. í suðurlandskjördæmi, Guðmundur Karlsson, á þess ekki kost að taka sæti á Alþingi nú. Kjörbréfanefnd hefur afhugað kjörbréfið og hefur engar athugasemdir fram að færa og leggur til að það verði samþykkt.



Með því að hvorki Brynjólfur Sveinbergsson né Óli Þ. Guðbjartsson hafa setið áður á Alþingi undirrita þeir nú drengskaparheit að stjórnarskránni. Brynjólfur Sveinbergsson, 2. þm. Norðurl. v. og Óli Þ. Guðbjartsson, 3. þm. Suðurl., undirrituðu drengskaparheit um að halda stjórnarskrána.



Það er upplýst, sem átti að vera vitað, að Brynjólfur Sveinbergsson hefur setið áður á Alþingi og var því ekki nauðsynlegt að vinna nú drengskaparheit að stjórnarskránni. En það hefur ekkert slys skeð. Óli Þ. Guðbjartsson hefur unnið drengskaparheit að stjórnarskránni. Ég býð Óla Þ. Guðbjartsson og Brynjólf Sveinbergsson velkomna til starfa á Alþingi.



Herra forseti. Grein í Morgunblaðinu frá 8. febr. 1985, sem ber heitið „Látið veggina í friði“, hefur vakið athygli mína á breyttum vinnubrögðum varðandi verkaskiptingu hér í húsinu og varðar 11. gr. þingskapa. Ég vil, með leyfi forseta, lesa hér um verksvið skrifstofustjóra: „Hann skal aðstoða forseta, er þeir ráða þingskrifara og aðra starfsmenn, og gera tillögur um það. Hann skal standa fyrir öllum reikningum Alþingis og útgáfu og útsendingu Alþingistíðindanna, lesa prófarkir af þeim og ráða útsölumann þeirra og annast geymslu á þeim og skjalasafni Alþingis og bókasafni, hafa umsjón með alþingishúsinu, munum þess og alþingisgarðinum, jafnt milli þinga sem um sjálfan þingtímann, og sjá um að allt sé í lagi í þinghúsinu þegar þing kemur saman.“ Það fer ekki á milli mála að skv. þessari grein er skrifstofustjóra falið allt eftirlit með þinghúsinu. Því vil ég spyrja hæstv. forseta í tilefni þeirrar greinar sem ég vitnaði hér í og fjallar um sendibréf, ef sendibréf skyldi kalla, til þm. og hengt hefur verið upp í símklefum frá forseta Ed. spurning mín til hæstv. forseta er á þessa leið: Hefur skrifstofustjóri Alþingis ráðið hæstv. forseta Ed. til að hafa eftirlit með símaklefum þinghússins? Hefur verið gert samkomulag um það af forsetum að pappírssneplar með orðaleppum verði hengdir upp hér og þar í þinghúsinu til að koma á framfæri aðfinnslum? Mér þykir eðlilegt að um þetta sé spurt því að það er á margan hátt hægt að lítillækka þm. og mér virðist að það hafi náðst nokkuð góður árangur í því með þeim vinnubrögðum sem viðhöfð hafa verið.



Það skal tekið fram að hv. 5. þm. Vestf. hefur farið rétt með það sem hann vitnaði til, 11. gr. þingskapa. En hv. þm. lauk ekki þeirri mgr. sem hann vitnaði í. Á eftir því sem hv. þm. las upp stendur: Í öllum þessum störfum sínum skal skrifstofustjóri háður eftirliti forsetanna og skulu þeir semja og setja erindisbréf handa honum og öðrum starfsmönnum þingsins.“ Það eru forsetar þingsins sem bera ábyrgð á skrifstofustjóra Alþingis.



Herra forseti. Má ekki telja það eðlileg vinnubrögð forseta, telji þeir að í eftirlitsskyldum sínum við skrifstofustjóra þurfi þeir að koma á framfæri aðfinnslum, að þeir snúi sér beint til skrifstofustjórans? Og í annan stað: Er eitthvað það í erindisbréfinu sem breytir því sem hér stendur í greininni og færir til eftirlitsrétt með húsinu og búnaði þess?



Herra forseti. Ég kem nú hér í ræðustól sem forseti Ed. Þetta var nokkuð undarleg uppákoma hjá hv. 5. þm. Vestf. að finna hvöt hjá sér til að fara hér í ræðustól til að gera athugasemd af þessu tagi. Ástæðan fyrir því að forseti Ed. setti þennan bréflappa inn í símaklefana var augljós og það vita hv. þm. best sjálfir. Ástæðan var sú að ég taldi að það væri drengilegra að gera slíka afhugasemd á þessum stað. Þetta var í raun og veru mín athugasemd og tilmæli um að gæta sín þegar við erum í símaklefanum að nota pennana ekki til þess að krota á veggina heldur á blöðin sem eru á borðunum. Og þetta var ekki gert með leyfi eins eða neins en mér þótti rétt að gera slíka athugasemd undir nafni. Hitt er svo annað mál að það grunaði forseta Ed. ekki að þetta yrði hvati fyrir fréttamenn til þess að birta frétt í blaði og þar liggur kannske hundurinn grafinn.



Herra forseti. Þetta er að vísu mikið alvörumál, sem hér er hreyft, en þó held ég að væri nú lausn að hraða afgreiðslu þess svo að hv. Alþingi gæti komist að minna mikilvægum málum. En í 12. gr. þingskapa stendur orðrétt með leyfi forseta: „Í forföllum forseta ganga varaforsetar að öllu leyti í þeirra stað.“ Nú veit ég ekki betur en hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson sé einn af varaforsetum þingsins svo að ég legg til að hann beiti þá því valdi sínu í fjarveru forseta næst þegar þar kemur málum og láti þá taka þessa lappa niður og er þá málið leyst.



Herra forseti. Ég tel rétt að það komi fram að mér hefur orðið enn meira á en hæstv. forseta Ed. Ég tók mér það vald í gær að minnast á það við skrifstofustjóra Alþingis að mér þætti illa farið borð það er við sitjum við hér frammi. Mér er þó ljóst að til þess hafði ég ekkert umboð og ekkert vald þar sem ég er enginn forseti. Ég tel rétt að það komi þá fram, ef mannleg samskipti eru svo hér innan þings að það er brot á þingsköpum ef menn gefa hvor öðrum bendingar um það sem miður fer í þinginu, þá tel ég mér skylt að játa þessa yfirsjón, herra forseti.



Herra forseti. Ég vil beina því til hv. 4. þm. Reykn. hvort hún viti til þess að þm. hafi krotað á veggi í símaklefunum og þá hverjir. Það er grundvallaratriði að stunda ekki hópdóma og mér finnst undarlegt ef þær leikreglur eiga að takast upp.



Herra forseti. Ég neyðist til að koma hér aftur og svara þessari fsp. hv. 5. þm. Vestf. Þessi margumræddi bréflappi minn var ekki stílaður til annarra en þeirra sem koma inn í símaklefana. Það var ekki sérstakt ávarp til þm. umfram aðra. Þetta var almennt til þeirra sem nota símaklefana.



Herra forseti. Eins og allir vita, þá er ein af þekktustu útflutningsvörum Bandaríkjamanna kölluð American graffiti. Hún er einmitt sams konar veggmálverkalist eins og hér er til umr. og hefur gert ýmsa atburði í amerískri sögu nokkuð fræga. Nú veit ég að hæstv. ríkisstj. er að leita með logandi ljósi að tækifærum til að efla íslenskan útflutningsiðnað. Væri nú ekki ráð fyrir hæstv. ríkisstj. að athuga hvort ekki mætti flytja þetta margfræga Icelandic graffiti út og fela einhverri til þess kjörinni nefnd að skoða það mál vandlega sem þátt í þeim 25 liðum efnahagsráðstafana sem hæstv. forsrh. var að flagga með í sjónvarpinu nýlega?



Það hafa ekki fleiri kvatt sér hljóðs um þingsköp og er mál til komið að umr. þessari linni. Þessi umr. er glöggt merki þess hvernig þingsköp eru misnotuð þegar hafin er slík umr. Það er talað um af hv. 5. þm. Vestf. að það sem skeð hefði í símaklefunum væri til óvirðingar Alþingi. Ég held að við hljótum öll að telja, og ég veit að hv. 5. þm. Vestf. hlýtur að vera sammála um það, að þessi umr. sé ekki til virðingar Alþingi.



Herra forseti. Ég vil aðeins taka undir þessa till. um varnir gegn fisksjúkdómum í fiskeldisstöðvum og vötnum sem er hin þarfasta till. Við Íslendingar erum göslarar, sagði vinur Kjartans Jóhannssonar hv. alþm. Ekki veit ég hvort það er heilagur sannleikur. Mín skoðun er nú sú að sá göslaraháttur, sem kemur fram í illa undirbúnum framkvæmdum og atvinnustarfsemi, stafi fyrst og fremst af fæð okkar og smæð. Við höfum ekki nægjanlegt fjármagn og opinberir sjóðir hafa ekki lagt til fjármagn til þess að nýsköpun fái nægjanlega undirbyggingu. Auðvitað vonum við að á þessu verði breyting og bindum vitanlega vonir við þróunarsjóð þann sem er í uppbyggingu. En ég vil aðeins víkja að öðru og það eru ólík viðbrögð stjórnvalda og þeirra aðila sem standa að fiskirækt. Þegar sjúkdóms verður vart hjá einkaaðilum er öllu slátrað hjá þeim. En ríkið hefur ekki sýnt jafnskjót viðbrögð. Er þó að mínu mati um enn alvarlegri hlut að ræða þar sem smitsjúkdóms hefur orðið vart í eldisstöð ríkisins í Kollafirði en þaðan er seiðum dreift víðs vegar um landið. Ég hef ekki heyrt þess getið að ákvörðun hafi verið tekin um viðbrögð í þessu máli og það vekur furðu og jafnvel kvíða. Við hljótum að vona og ætlast til þess að opinber stofnun sýni ekki minni ábyrgð en einkaaðilar í fiskirækt. Væri fróðlegt að fá upplýsingar um þessi mál nú við þessa umr. Því spyr ég hæstv. landbrh. hver eigi að verða viðbrögð við þeim vágesti sem vart hefur orðið í eldisstöð ríkisins í Kollafirði.



Herra forseti. Strax þegar það hafði komið í ljós að fisksjúkdómur var kominn upp í Kollafirði var ákveðið að ekki yrði leyfður neinn flutningur á hrognum, seiðum eða laxi þaðan svo að ekki væri hætta á því að hann bærist hér eftir út úr stöðinni. Jafnframt var lögð áhersla á að reyna að rannsaka eins og kostur væri hvernig þessum málum væri háttað, hversu víðtækur þessi sjúkdómur væri, til þess að gera sér betur grein fyrir því hvað væri rétt að aðhafast. Að undanförnu hefur verið óskað eftir því að Alþingi veitti aukið fjármagn til fisksjúkdómarannsókna. Á fjárlögum þessa árs var bætt við nýrri stöðu. Að því leyti er aðstaðan betri nú en áður hafði verið. Ég óskaði jafnframt eftir því við fisksjúkdómasérfræðinginn að hann gerði tillögur um á hvern hátt væri hægt að bæta þar betur úr. Hann gerði lista yfir þau tæki sem væru nauðsynleg í því skyni, hann lagði hann fram, má segja, strax. Jafnframt var honum veitt heimild til að kaupa þessi tæki. Enn fremur er nú verið að bæta aðstöðu hvað húsnæði varðar við tilraunastöð Háskólans í meinafræði að Keldum þar sem þessar rannsóknir fara fram að svo miklu leyti sem það er gert á rannsóknarstofu. Jafnframt óskaði ég eftir því, eins og ég sagði, að eins víðtæk rannsókn færi fram á þessu sviði og kostur væri og þá sérstaklega á því hvort sjúkdómurinn væri í laxi utan Kollafjarðar. Sýkingin er langmest í laxi sem hefur gengið í stöðina á síðasta sumri. Það er því augljóst að hann er á þann hátt utan stöðvarinnar. Áður en frekari ráðstafanir eru ákveðnar er mikilvægt að gera sér grein fyrir því hvar þess má vænta að þessi sjúkdómur geti komið upp. Hann hefur áður komið upp tvisvar, í Elliðaánum í annað skiptið og í hitt skiptið í Laxalóni. Að þessu starfi er unnið ötullega af þessu starfsliði og jafnframt var lögð áhersla á að reynt yrði að útvega meira starfslið eftir því sem fisksjúkdómafræðingur gerði tillögur um.



Herra forseti. Ég vil skýra frá því að nú alveg nýlega var undirritað setningarbréf sérfræðings í fisksjúkdómum á tilraunastöð Háskólans í meinafræði á Keldum. Það var gert enda þótt formlega væri ekki að öllu leyti búið að ganga frá þeirri stöðuheimild. Vegna þess hve málið er brýnt var þetta gert. Undirritaði ég slíkt bréf nú alveg nýlega. Vonast ég til þess að það geti orðið til að greiða fyrir úrlausn í þessu máli.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Þetta mál, sem hér er til umr., er gífurlega mikilvægt. Á því leikur ekki minnsti vafi að hér á Íslandi eru betri skilyrði til fiskiræktar en kannske nokkurs staðar annars staðar. Frumskilyrði er að reyna að koma í veg fyrir sjúkdóma í fiskum, hvort heldur er vatnafiskum eða sjávarfiskum, þegar farið verður að rækta þá líka, sem auðvitað verður gert áður en mjög langt um líður. Þess vegna er ekki nægilegt að hafa tvo fisksjúkdómafræðinga að störfum. Þeir verða að vera mun fleiri. Sjálfsagt munu fiskiræktarmenn, þegar fram í sækir, hafa sína eigin fisksjúkdómafræðinga að einhverju leyti. En á meðan þessi atvinnugrein er í frumbernsku hlýtur ríkið fyrst og fremst og raunar alltaf að hafa þar hönd í bagga og yfirsýn og eftirlit með öllum fiskiræktarstöðvum. Við megum hins vegar ekki kippa okkur allt of mikið upp við það þó að einhvers staðar komi upp sjúkdómar. Því miður er það svo með fiskirækt eins og alla aðra ræktun að það er ekki hægt að gera ráð fyrir því að aldrei þurfi að meðhöndla þar sjúkdóma. Það er ekkert land til sem stundar fiskirækt þar sem ekki koma upp einhverjir sjúkdómar. En þá verður að bregðast skjótt við, annaðhvort með niðurskurði, ef sýkin er mjög hættuleg, eða þá með lækningum, en flestir þessir sjúkdómar eru sem betur fer mjög vel læknanlegir ef nægilega snemma er gripið í taumana. sem betur fer er þessi tegund nýrnaveiki sem hér hefur orðið vart ekki hin versta. Þetta er bakteríusjúkdómur. sú baktería er í náttúrunni og við komumst aldrei fram hjá því. Hún er í laxfiskum einungis og þrífst ekki annars staðar. Mér er sagt að hún geti jafnvel verið í loðnunni sem laxar éta svo og svo mikið af á sínum ferðalögum. Við komumst sem sagt aldrei frá því að einhverjir sjúkdómar láti á sér kræla. Eins er það með þessa svokölluðu kýlaveiki, sem hefur orðið hér vart líka, að vísu mjög veikt afbrigði þess sjúkdóms, ekki mjög hættulegt. Sú baktería er einnig í náttúrunni, bæði hér og annars staðar. Hægt er að hindra það í mjög mörgum tilvikum að hún berist í eldisstöðvar eða berist í fisk en ekki alltaf. Það getur alltaf hent. En sem betur fer er það líka mjög vel læknanlegur fisksjúkdómur. Aðrir eru miklu skæðari sem aðrar þjóðir hafa þurft að glíma við. En sem sagt, aðeins þessi örfáu orð. Fiskiræktin er framtíðin. Innan örfárra ára gætum við stóraukið okkar gjaldeyristekjur. Ég hef leyft mér að segja að á næsta áratug gætum við tvöfaldað þær með fiskiræktinni einni saman. Sjá víst allir hvernig lífskjör yrðu þá hér miðað við það sem þau eru í dag, sérstaklega þegar það er haft í huga að við fiskiræktina er svo til engin gjaldeyrisnotkun. Ef við framleiðum fóðrið sjálf úr loðnumjölinu, ef við teljum loðnumjöl og rækjuskel, sem hent er í sjóinn en er meginuppistaðan í fiskfóðrinu, íslenska afurð, þá er engin gjaldeyrisnotkun í bókstaflegri merkingu önnur en vítamín í fóðri. Hitt er allt innlendur kostnaður nema auðvitað við byggingar stöðvanna, þá þarf einhvern tiltölulega mjög lítinn erlendan gjaldeyri. Þetta er slíkt stórmál að ekkert áhorfsmál er að það á að fjölga fisksjúkdómafræðingum. Þeir eru til fleiri sem eru vel menntaðir og eru núna að koma frá námi strax á þessu ári. Þá hljótum við að bæta við 2–3–4 mönnum og veita það fé til þessarar starfsemi sem nauðsynlegt er.



Herra forseti. Ég vil aðeins þakka hæstv. ráðherrum fyrir upplýsingarnar og taka einlæglega undir orð hv. síðasta ræðumanns, sem ég veit að er mjög fróður um þessi mál, og leggja áherslu á að við þurfum að sýna enn meiri aðgát og efla varnir gegn þessum alvarlega sjúkdómi sem getur haft óbætanlegar afleiðingar fyrir okkur.



Herra forseti. Sú till. sem ég mæli hér fyrir hljóðar svo: „Alþingi ályktar að kjósa fimm manna nefnd til þess að undirbúa og semja frv. um skipan framleiðslustjórnar, verðlagningar og sölumála í landbúnaði svo og annars þess sem lög nr. 95/1981, um Framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarafurðum o.fl. taka til. Markmið laganna verði að auka frjálsræði í viðskiptum, tryggja viðskiptalegt aðhald að vinnsluaðilum og að sem stærstur hluti hins endanlega söluverðs skili sér til bænda.“ Síðan kemur að kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði og till. um það hvenær áliti verði skilað. Þau lög, sem hér um ræðir, munu vera nokkuð gömul að stofni til og þau fjalla um Framleiðsluráð landbúnaðarins. Það er ekkert smáræðisverkefni sem Framleiðsluráð landbúnaðarins hefur á hendi skv. þeim lögum sem hér um ræðir. Það hefur á hendi verðmiðlun, það hefur yfirstjórn með kvótakerfi, það hefur á hendi yfirstjórn kjarnfóðurgjalds, það ræður verðjöfnun á mjólk, það gerir tillögur varðandi verðlagningu og þar fram eftir götunum. Nánar til tekið getur Framleiðsluráðið ákveðið verðmiðlunargjald af kindakjöti sem renni til sláturhúsanna vegna þess að fjármagnskostnaður þeirra sé mismunandi eða þá að fjarlægðin frá sláturhúsum á markaði sé mismunandi. Í öðru lagi getur það ákveðið verðmiðlunargjald af kindakjöti vegna þess að það sé mislangt frá búunum til sláturhúsanna. Í þriðja lagi getur það ákveðið verðjöfnunargjald til sláturhúsanna vegna stórgripaslátrunar og þá í tvennu lagi, annars vegar vegna nautgripa og hins vegar vegna hrossa, vegna þess að fjármagnskostnaður sé mismunandi eða fjarlægð á markað sé mismunandi. Það getur sömuleiðis ákveðið verðmiðlunargjald er renni til bændanna vegna stórgripaslátrunar vegna þess að það sé mislangt að fara í sláturhúsið. Það getur í fimmta lagi ákveðið verðmiðlunargjald, og gerir það, sem fari til verðmiðlunar milli mjólkursölusvæða vegna þess að vinnslukostnaðurinn vegna fjármagnskostnaðar sé mismunandi í hinum mismunandi mjólkurbúum. Það getur í sjötta lagi, og gerir, ákveðið verðmiðlunargjald sem gangi til þess að jafna flutningskostnað á mjólkinni frá bændum til samlaganna. Í sjöunda lagi getur það ákveðið sams konar verðmiðlunargjald á egg og í áttunda lagi getur það ákveðið sams konar verðmiðlunargjald á kartöflum. Það getur ákveðið verðjöfnunargjald á mjólk til verðuppbóta á vörur þær sem Framleiðsluráðið telur þörf á að verðuppbætur fari til. Það getur líka ákveðið stofngjald til að standa undir stofnkostnaði nýrra mjólkurstöðva og ef það telur að þessar mjólkurstöðvar séu á traustum grunni reistar á ríkissjóður að styrkja stofnkostnaðinn að 1/4 með ríkisframlagi. Það gerir tillögur til landbrh., sem hann getur þá ákveðið hvernig með skuli fara, um framleiðslugjald sem getur verið misstórt eftir bústærð. Það gerir líka tillögur til ráðh. um kjarnfóðurgjald og hvernig eigi að verja því í verðuppbætur til þeirra sem draga úr búrekstri, að því er helst verður séð. Og það gerir tillögur til landbrh. um kvóta í sambandi við kvótakerfi og um mishátt verð sem menn fá fyrir afurðir sínar með tilliti til þess hvernig kvótinn er afmarkaður. Hlutverk Framleiðsluráðs er enn fremur að gera tillögur til sexmannanefndar um það hver sé kostnaður af vinnslu og dreifingu annars vegar kjötafurða og hins vegar mjólkurafurða. Það á líka að gera tillögur til sexmannanefndar um hver sé svokallaður geymslukostnaður. Framleiðsluráðið á líka að gera tillögur til sexmannanefndar um hver smásöluálagning eigi að vera. Og á hverjum tíma getur Framleiðsluráðið tilkynnt til sexmannanefndar að það hafi uppi óskir um að verðlagningu verði breytt. Framleiðsluráðið gefur líka ákveðið mishátt útborgunarverð til framleiðenda, t.d. eftir árstíðum, og það er hlutverk Framleiðsluráðsins að verðskrá landbúnaðarvörur. Hlutverk Framleiðsluráðsins hefur enn ekki verið tíundað til fullnustu því að Framleiðsluráðið ákveður hvaða mjólkurstöðvar skuli vera við lýði í landinu og ákveður mjólkursölusvæði. Og sláturhús verða ekki rekin öðruvísi en með leyfi Framleiðsluráðsins. Framleiðsluráðið hefur meira vald að því er varðar sláturhúsin en einungis það að þau megi reka og þar stunda slátrun því að Framleiðsluráðið hefur heimild til að ákveða hvað hvert sláturhús megi slátra mörgum sauðum, liggur mér við að segja, hversu miklu magni hvert sláturhús megi slátra. Það er líka hlutverk Framleiðsluráðsins að ákveða hversu miklu sé haldið eftir af verði á kjöti til að standa undir verðmiðlun. Það er enn fremur hlutverk Framleiðsluráðsins að ákveða takmarkanir á kjötflutningum milli staða eða svæða ef því þykir það við þurfa og það á að ákveða styrki til mjólkurflutninga milli svæða ef því þykir ástæða til. Þetta eru nokkur af þeim atriðum, kannske flest þau helstu, enda orðin allmörg, sem Framleiðsluráðið hefur á sinni könnu. Ég treysti mér ekki til að fullyrða að hér sé fulltíundað, en menn sjá af þessari upptalningu að vald Framleiðsluráðsins er æðimikið og það eru mörg gjöldin sem Framleiðsluráð getur ákveðið að leggja á, það eru mörg tækin sem það hefur vald yfir. Þó hef ég ekki minnst á það sem snýr að útflutningi því að í lögunum um Framleiðsluráðið eru einmitt ákvæði um, að til að tryggja greiðslu á þeim halla sem bændur kunni að verða fyrir af útflutningi landbúnaðarafurða skuli til þeirrar tryggingar vera varið fjárhæð sem svari 10% hið hæsta af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar viðkomandi verðlagsár. Það stendur hvergi í þessum lögum að Framleiðsluráðið fari með þetta fé. Það stendur hvergi beinlínis í þessum lögum. Einungis er tekið fram að Hagstofan skuli reikna þá fjárupphæð sem hér um ræðir. Hins vegar rekur mig minni til þess að Framleiðsluráðið hafi fengið leyfi til að taka lán til að standa undir verðuppbótum umfram það sem þessar útflutningsbætur, eins og þær eru ákveðnar af Alþingi, risu undir á sínum tíma. Ég stend því í þeirri meiningu að Framleiðsluráðið hafi líka dálítið með útflutningsbæturnar að gera, enda kemur fram annars staðar í lögunum að það geti ákveðið verðjöfnunargjald til þess að standa undir kostnaði eða skakkaföllum sem menn verða fyrir vegna þess að ekki fáist fullt verð fyrir landbúnaðarvörurnar í útflutningi. Þau lög sem hér um ræðir innihalda að sjálfsögðu mörg önnur ákvæði. Það eru t.d. ströng ákvæði um það í 28. gr. laganna, að ef kaupmaður eða verslun vilji fá leyfi til sölu á mjólk, rjóma eða skyri sé þeim sem hafi hlotið slíkt leyfi skylt að hafa ávallt á boðstólum allar vörutegundir sem mjólkursamsala og mjólkursamlögin hafa til sölu á hverjum tíma. Ekki veit ég hvers vegna þetta er gert, en manni þykir kvöðin rík, einkum þegar til þess er litið að Mjólkursamsalan í Reykjavík er nú farin að framleiða ýmsar vörur sem tæpast verða taldar mjólkurafurðir. Er þá skv. þessari grein öllum þeim verslunum sem vilja hafa mjólk til sölu skylt að taka þær aðrar vörur til sölu sem Mjólkursamsalan í Reykjavík framleiðir. Það eru líka ákvæði um það hér og kannske eðlileg að enginn megi kaupa eða selja búfjárafurðir eða garðávexti á öðru verði en því sem ákveðið er í þessum lögum. Á þessu trúi ég að mann hafi slakað eins og. kunnugt er. Eins og ég sagði eru þessi lög að stofni til nokkuð gömul og þau hafa hlotið ýmsar endurbætur. En úr því að hér er um svo víðtækt vald að ræða er kannske rétt að líta á hverjir fara með þetta vald. Framleiðsluráðið er skipað sjö mönnum, kosnum af Stéttarsambandi bænda á fulltrúafundi þess, en auk þess fjórum mönnum sem koma frá eftirtöldum aðilum: Frá SÍS, þ.e. þeirri deild sem fer með landbúnaðarafurðir, frá Mjólkursamsölunni í Reykjavík, frá Sláturfélagi Suðurlands og einum fulltrúa frá mjólkurbúunum utan mjólkursölusvæðis Reykjavíkur og Hafnarfjarðar. Auk þess eru ákvæði um að þegar þeir fjalli um garðávexti, egg eða hross skuli fulltrúar frá viðkomandi samtökum fá að sitja fundina, en þeir hafi ekki atkvæðisrétt. Þegar litið er á hlutverk Framleiðsluráðsins eins og það er skilgreint í lögunum er það einkar fróðlegt að skoða. Í 1. tölul. 2. gr. er sagt að það sé verkefni Framleiðsluráðs að fylgjast með framleiðslu, sölu og vinnslu landbúnaðarvara. Ekki verður gerð nein aths. við það svo framarlega sem þessi stofnun er fyrir hendi. Í öðru lagi skal það stuðla að eflingu landbúnaðarframleiðslunnar. Ekki veit ég hvernig ber að skilja þetta, en vafalaust hefur legið til grundvallar á sínum tíma að menn hefðu hug á því að auka landbúnaðarframleiðsluna. Nú er öld svolítið önnur en þegar lögin voru sett í upphafi og sjálfsagt álitamál hvort þessi tilgangssetning stenst að öllu leyti miðað við núverandi aðstæður. Í þriðja lagi á Framleiðsluráðið að stuðla að umbótum í vinnslu og meðferð varanna og í fjórða lagi að vinna að aukinni hagnýtingu markaða. Allt er þetta góðra gjalda vert. En í fimmta lagi er það hlutverk Framleiðsluráðsins skv. þessum lögum að vinna að því að beina framleiðslu landbúnaðarins að þeim framleiðslugreinum sem landbúnaðinum eru hagfelldastar og samrýmast best þörfum þjóðarinnar á hverjum tíma. Mér er það stórlega til efs, ef við lítum yfir undangenginn áratug, að Framleiðsluráðið hafi haft þetta markmið nægilega vel í huga miðað við þær ógöngur sem við erum komin í með framleiðslumál landbúnaðarins. Lögin taka til margs konar atriða sem varða þau stjórntæki sem Framleiðsluráðið hefur yfir að ráða og ég taldi upp hér áðan í svo mörgum liðum að varla varð tölu á komið, enda voru verðmiðlunar- og verðjöfnunargjöldin af margvíslegum toga eins og fram kom. En í þessum lögum eru líka nánari ákvæði um verðlagningaraðferðina og kemur þá sexmannanefnd til sögunnar. Sú sexmannanefnd sem hér um ræðir átti að vera skipuð annars vegar fulltrúum framleiðenda og hins vegar neytenda þó að neytendur hafi verið tregir til setu í nefndinni og þess vegna séu komin inn ákvæði um hvernig með skuli fara þegar neytendur tilnefna ekki fulltrúa sína og er þá tilnefningarvaldið hjá ráðh. Sexmannanefnd ákveður skv. þessum lögum afurðaverðið til framleiðenda og heildsöluverð og smásöluverð og hún ákveður verðlagsgrundvöll sem gildir til tveggja ára hverju sinni. Í verðlagsgrundvellinum er fólgin upptalning á þeim rekstrarþáttum sem menn telja að tilheyri búvöruframleiðslunni, hversu mikil notkun sé á kjarnfóðri eða áburði og þar fram eftir götunum, hversu mikil notkun sé á hinum ýmsu rekstrarþáttum. Að því er varðar verðlagningu þessara þátta er hins vegar heimild til að endurskoða verðlagningu þáttanna ársfjórðungslega og það sama gildir ef ástæða þykir til að breyta verðlagningu á kaupi bóndans. En það sem er sérstakt við þessa verðlagningaraðferð er það að flest af því sem sexmannanefnd á að byggja verðákvarðanir sínar á á að gerast skv. tillögum frá Framleiðsluráðinu sem jafnframt hefur á hendi skv. lögunum gagnasöfnun varðandi mörg þau atriði sem á á að byggja, svo sem eins og varðandi vinnslu- og dreifingarkostnað, geymslukostnað og hæfilega smásöluálagningu. Það er skoðun okkar flm. að fyllsta ástæða sé til þess og hafi reyndar verið fyrir löngu að endurskoða þessi lög. Þessi till. hefur vakað í hugum okkar og við höfum í sjálfu sér talað fyrir tillögum af þessu tagi mjög oft áður. Við teljum nauðsynlegt að það stjórnkerfi sem við lýði sé taki mið af núverandi aðstæðum. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þá gagnrýni sem uppi hefur verið í þjóðfélaginu varðandi yfirstjórn landbúnaðarmála. Það er í rauninni einkenni núverandi kerfis að verð á landbúnaðarvörum til neytenda er hátt, en verð til bænda verður að teljast lágt í mörgum tilvikum. Þeim sem utan við standa sýnist hins vegar, og reyndar hef ég það úr samtölum við marga bændur, að milliliðir, vinnslustöðvar, hafi allt sitt á þurru og vel það og ekki virðist vera neinn svikkur á því hversu mikið þessir aðilar geti lagt í fjárfestingu á sama tíma og margir bændur berjast í bökkum. Það er m.a. af þessum sökum sem vinnslu- og dreifingarkerfi landbúnaðarins og stjórnkerfið hefur sætt vaxandi gagnrýni á undanförnum árum. Margt hefur komið upp á yfirborðið í þeirri gagnrýni og þeim athugunum sem framkvæmdar hafa verið. Fyrir skömmu framkvæmdi Hagvangur fyrir ríkisstj. athugun á kostnaði við framleiðslu einstakra mjólkurafurða. Þá kom í ljós að því væri ekki einu sinni haldið til haga í bókhaldi vinnslustöðvanna. Verðmyndun á hinum einstöku mjólkurafurðum, þ. á m. kakómjólk og mangósopa, sem var mikið deiluefni á síðasta ári, fékkst aldrei upplýst, um það vissu menn ekki neitt. Þorvaldur Búason hefur ritað mikið um sláturkostnað og hann hefur leitt rök að því að mikill dulinn hagnaður sláturhúsanna hafi átt sér stað á undanförnum árum og því meiri sem verðbólgan var meiri. Þetta lá m.a. í því að skil til bænda komu seint og fé var varðveitt hjá sláturleyfishöfum og þeir höfðu möguleika til verðbólgugróða af þeim fjármunum sem þeir höfðu á milli handanna. Það er ekki nýtt heldur að menn hafi haft áhyggjur af lélegri nýtingu fjárfestingar í vinnslustöðvum landbúnaðarins. Auðvitað getur verið vandi að nýta sumar af þessum vinnslustöðvum þannig að vel sé, svo sem eins og sláturhúsin. En það hafa fleiri atriði verið tínd til í þeim efnum, eins og mikil afkastageta og mikil stórhýsi í Borgarnesi, svo dæmi séu tekin og mætti víðar til telja. Enn sjáum við rísa margar dýrar stórbyggingar fyrir vinnslustöðvar og dreifingarstöðvar í landbúnaði án sýnilegs fjárskorts til framkvæmdanna þrátt fyrir samdrátt og þrengingar á mörgum öðrum sviðum þjóðlífsins. Það er skoðun okkar flm. að öllum atvinnurekstri sé hollt að njóta viðskiptalegs aðhalds. En það má einmitt færa rök að því að slíkt viðskiptalegt aðhald skorti að því er vinnslustöðvar landbúnaðarins varðar og skýringanna á því, sem ég gerði að umtalsefni áðan, sé að hluta til að leita í því að hið viðskiptalega aðhald í þessari grein sé minna en æskilegt verði að teljast. Menn sjá það af öllum þeim verðjöfnunar-, stofngjöldum, framleiðslugjöldum og þar fram eftir götunum, sem Framleiðsluráðið getur lagt á, að viðskiptalegur árangur hjá einni vinnslustöð nýtist henni ekki nema að hluta. Við getum orðað það svo: Þeir sem standa sig illa, þeir sem hafa fjárfest um of, verða styrktir, ekki bara til fjárfestingarinnar heldur líka í framhaldinu, og hafa verið styrktir til að standa undir fjármagnskostnaði. Það kann að vera - og er ekki ólíklegt-að meðan á uppbyggingunni stóð og hér var sífellt verið að auka framleiðsluna, eins og rétt var á sínum tíma, hafi jöfnunaraðgerðir af þessu tagi átt fyllsta rétt á sér og verið eðlilegar og skynsamlegar. En við búum við allt aðrar aðstæður eins og stendur. Þess vegna er nauðsyn að taka þetta til endurskoðunar. Markmiðið með þeim lögum sem í gildi eiga að vera og markmiðið með þeirri endurskoðun sem við erum að leggja til að hér verði framkvæmd hlýtur að vera og á að vera að auka hagkvæmni í vinnslunni og stuðla þannig að því að sem stærstur hluti hins endanlega afurðaverðs skili sér til bænda og að neytendum verði ekki gert að greiða óeðlilega hátt verð. Það er skoðun okkar flm. að ein leiðin til þess að stuðla að þessu sé að auka frjálsræði og einmitt, eins og ég gerði að umtalsefni hér áðan, að tryggja viðskiptalegt aðhald, enda kemur það fram í grg. með þessari till. Það eru æðimörg ár liðin síðan Gylfi Þ. Gíslason gerði að umtalsefni að offramleiðsla í landbúnaði væri vandamál á Íslandi og gæti orðið vaxandi vandamál. Hann var þá og Alþfl., hverrar stefnu Gylfi túlkaði, stimplaður sem óvinur bænda, það væri ljótt að hafa á orði að það gæti verið vandamál að of mikið væri framleitt af landbúnaðarvörum. Við höfum líka, Alþfl.-menn, oft á undanförnum árum flutt till. og haft uppi málflutning um að þessi óheyrilegi útflutningur og öll þessi gjöld sem á þjóðina væru lögð vegna hans væru byrðar sem við gætum ekki borið, þetta væri óskynsamlegt og hér væri nauðsynlegt að grípa í taumana. Þá höfum við gjarnan verið stimplaðir óvinir bænda og ýmsir ritsnillingar og skriffinnar hafa verið sendir út á völlinn til að vaða elg og standa í rauninni í vegi fyrir skynsamlegri umræðu um þessi mál. Þeir hafa farið offari, ýmsir þeir skriffinnar, og það hefur enginn mátt æmta eða skræmta um landbúnaðarmál utan kerfis landbúnaðarmafíunnar, ef ég má orða það svo, utan þess kerfis sem fer með stjórn þessara mála, öðruvísi en þar risu upp hver á fætur öðrum ýmsir frammámenn og segðu mönnum að þeir hefðu ekki hundsvit á því sem þeir væru að tala um. Loksins, tíu til fimmtán árum of seint, eru menn að vakna til vitundar um að stefnan hefur verið röng, sú stefna sem hefur verið fylgt í þessum efnum, framleiðslustefnan sé orðin úrelt, henni hefði þurft að breyta langtum fyrr. Þarna er seint í rassinn gripið, eins og sagt er, og hefur kostað okkur ómælda peninga og kostar bændastéttina nú verulegar þjáningar og fórnir. Eftir þennan aðdraganda er yndislegt að sjá einn af þeim hagfræðingum sem eru í þjónustu Sambandsins lýsa eins og sólargeisla út úr því myrkviði sem þaðan hefur birst á undanförnum árum þegar fjallað hefur verið um þessi mál. Ég á hér við Guðmund Stefánsson, en eftir hann hafa birst greinar sem eru byggðar á erindi sem hann hefur flutt um þessi mál. Ég get ekki stillt mig um, herra forseti, að vitna nokkuð til þessara greina og fara með hluta úr þeim. Ef bændasamtökin hefðu borið gæfu til þess að hlusta á málflutning okkar Alþfl.manna fyrr og halda uppi málefnalegri og skynsamlegri umræðu er ég sannfærður um að við stæðum langtum betur nú en ella. Og það er athyglisvert að sjá í þessum greinum hversu margt af því sem við höfum haft uppi orð um og flutt tillögur um er tekið undir af þessum greinarhöfundi, Guðmundi Stefánssyni. Hann getur þess í upphafi fyrri greinar sinnar að það hafi verið fljótlega upp úr 1960 sem viðvaranir fóru að heyrast um offramleiðslu, og hann bætir við: „... en engar ráðstafanir voru gerðar til að hafa hemil á framleiðslunni og allt fram til 1978 jókst framleiðsla búvara, enda þótt þá væri löngu ljóst að markaðslegar forsendur væru ekki fyrir allri þessari framleiðslu, hvað þá fyrir framleiðsluaukningu.“ Hér er réttilega mælt, en þetta er harður dómur um Alþingi, um það stjórnkerfi sem við lýði hefur verið í landbúnaði, að það skyldi taka það 18 ár að taka aðeins við sér. Hann bendir á það í grein sinni að á árunum frá 1978 hafi hins vegar náðst verulegur árangur í þessum efnum. Það er auðvitað rétt og ljóst af framleiðslutölum að miðað við þá feikna framleiðslu sem þá var hefur náðst árangur, þó að hann sé ekki nægilegur, í því að hafa stjórn á heildarframleiðslumagninu og draga úr því. En í þessu sambandi gerir Guðmundur einnig að umtalsefni afurðasölufyrirtækin. Hann bendir á að þegar samdráttur verði í framleiðslunni, eins og hafi átt sér stað frá 1978 og augljóslega þarf að verða eitthvað meiri miðað við þá stöðu sem nú er, hljóti að koma upp erfiðleikar hjá afurðasölufyrirtækjunum. Hann segir að það hafi reyndar komið í ljós erfiðleikar vegna þess að vanskil hafi aukist hjá mjólkurstöðvum og sláturleyfishöfum og þeir eigi í vaxandi erfiðleikum á báðum þessum stöðum við að greiða bændum fullt verð fyrir afurðir sínar og þess vegna „er full ástæða til að endurskoða skipulag mjólkuriðnaðarins“. Og um þetta atriði segir hann: „sum mjólkursamlögin eru orðin óþörf séð frá þeim sjónarhóli að án þeirra verði neytendum á viðkomandi svæði ekki séð fyrir nýmjólk. Sum hinna minnstu mjólkursamlaga mætti og á að leggja niður.“ Þetta er maður sem hefur kynnt sér sérstaklega hverjar aðstæður ríkja í landbúnaðinum. Sama er uppi á teningnum að því er sláturhúsin varðar. Hann segir varðandi þau: „Ég held. .. að slíkur samdráttur fari illa með hvert fyrirtæki og á það jafnt við um mjólkursamlög sem sláturhús.“ Og hann segir: „Hér er endurskipulagningar þörf og margar þær forsendur sem lágu því til grundvallar að sláturhúsin voru staðsett eins og er í dag og eins mörg og raun ber vitni eru ekki til staðar lengur.“ Forsendurnar undir úthlutun sláturleyfanna eru sem sagt hrundar að áliti greinarhöfundar sem á vel til að þekkja í þessum efnum. Og hann bætir við: „Það er landbúnaðinum meginnauðsyn að nýta þær fjárfestingar sem fyrir hendi eru eins og nokkur kostur er.“ Hér erum við einmitt komin að því atriði, sem ég gerði að sérstöku umtalsefni áður, að léleg nýting fjárfestingar í vinnslu og dreifingu hefði verið gagnrýnisefni og það er áreiðanlega fyllsta ástæða til að taka þessi mál nýjum tökum og tryggja betri nýtingu fjárfestingarinnar. Greinarhöfundur segir líka í grein sinni að það sé sammerkt með íslenskum landbúnaðarrannsóknum að aðaláherslan hafi verið lögð á framleiðsluþáttinn. Það er auðvitað í samræmi við þá stefnu sem var réttilega mörkuð fyrir fjórum áratugum um nauðsyn þess að auka framleiðsluna. En nú eru önnur viðhorf uppi og einmitt á þeim forsendum bendir hann á nauðsyn þess að hyggja betur að ýmsum öðrum rannsóknarþáttum en einmitt þessum í framhaldinu. Hann segir að þó að rannsóknir að því er varði framleiðsluþáttinn séu eflaust góðar og gegnar telji hann að nauðsynlegt sé að leggja aukna áherslu á markaðs- og hagfræðirannsóknir og auk þess sé ástæða til að taka sérstaklega til skoðunar og leggja aukna áherslu á bútæknirannsóknir, ekki síst vinnu- og verktæknirannsóknir og rannsóknir á framleiðsluvörum landbúnaðarins. Þetta eru áreiðanlega orð að sönnu, miðað við þær aðstæður sem við búum við nú, og þetta sannar enn frekar en ég hef áður gert hér nauðsyn þess að taka málin í heild til endurskoðunar, að flytja áhersluna, vegna þess að það er harla óskemmtilegt að ætla sér að vera eingöngu með skömmtunarkerfi eins og kvótakerfið er eða taka af mönnum útflutningsbæturnar eins og hlýtur að gerast, þó væntanlega í áföngum því annað yrði allt of harkalegt. Menn verða sem sagt að laga sig að þeim aðstæðum sem eru ríkjandi núna. Í þessu sambandi gerir greinarhöfundur, Guðmundur Stefánsson, líka að umtalsefni opinber framlög til landbúnaðarins. Þetta er eins og upp úr ræðu eftir krata hér á Alþingi, ekki bara á þessu ári, heldur á mörgum undanförnum árum. Hann bendir á að framlög af hálfu ríkisins virðist vera æðimikið bundin við hinar hefðbundnu búgreinar. Hann segir: „Grænfóðurrækt hefur aukist verulega á þessum árum“ - sem eru 1976–1984 - „en nýræktir hafa dregist saman. Engu að síður voru veitt framlög að upphæð 14.3 millj. árið 1984 vegna nýræktarframkvæmda 1983. Þá voru greiddar á sama hátt 11 millj. vegna grænfóðurræktar.“ Svo segir hann: „Þetta er gert á sama tíma og á öðrum vígstöðvum er barist þrotlausri baráttu fyrir að halda framleiðslunni í skefjum og helst draga úr henni. Þá má nefna,“ segir hann, „að 1984 voru greiddar rúmar 20 millj. vegna skurðgraftar, þar af tæpar 8 millj. vegna nýframkvæmda. Framlög til byggingar votheyshlaða voru árið 1984 4.1 millj. kr., en vegna þurrheyshlaða rétt rúmar 2.8 millj. Þetta hlutfall hefur haldist svipað mörg undanfarin ár þrátt fyrir margar yfirlýsingar um að efla þurfi votheysgerð eins og reynslan reyndar sýnir að er nauðsynlegt.“ Og greinarhöfundur heldur áfram: „Nú er ég ekki að hafa á móti því að hið opinbera veiti fjármuni til uppbyggingar í hefðbundnum búgreinum. Það er hins vegar umhugsunarefni að á sama tíma og viðurkennt er að nýsköpunar sé þörf og að efla þurfi nýjar búgreinar, þá er, mælt á verðlagi ársins 1984, varið 76 millj. árið 1983 til stuðnings og uppbyggingar á hefðbundnum búskap í formi jarðabótaframlaga. Sama ár veitti Framleiðnisjóður 2.4 millj. til loðdýraræktar og 1.9 millj. til fiskiræktar og veiðimála. Til hefðbundinna búgreina veitti sjóðurinn 1.5 millj. og til vinnslustöðva í landbúnaði 3.6 millj.“ Og greinarhöfundur bætir við: „Allir hljóta að sjá að hér er ærið bil milli orða og athafna. Framlög hins opinbera hafa í reynd eingöngu stutt hinn hefðbundna búskap, en nýgreinar, þar sem menn eygja vaxtarmöguleika, eru að mestu látnar afskiptalausar.“ Og hann heldur áfram: „Það er erfitt að skilja hvers vegna reynt er að stuðla að aukinni grænfóðurræktun, hvers vegna verið er að styðja nýrækt og framleiðslu þegar allt þetta stuðlar að framleiðslu vara sem ekki er markaður fyrir og offramleiðsla á. Það er mitt álit,“ segir hann, „og ég veit að fjölmargir eru því sammála, að allt styrkjakerfi hins opinbera þarfnist endurskoðunar. Ég held að nauðsynlegt sé að stórauka opinber framlög, a.m.k. næstu árin meðan uppbygging á sér stað, en hitt er ekki síður nauðsynlegt að þessum fjármunum sé varið í samræmi við nýja stefnu í landbúnaði, til að styrkja hana og stuðla að framgangi hennar.“ Ég tek vissulega undir það sem hér er sagt. Í seinni grein sinni fjallar Guðmundur Stefánsson m.a. um verðlagningu og það sem nú er farið að kalla markaðsfærslu búvara. Þar bendir hann á að verðlagning búvara hafi í meginatriðum haldist óbreytt í 40 ár þótt ýmsar minni háttar breytingar hafi verið gerðar. Hann telur að þetta hafi hentað vel hér á árum fyrr en á síðari tímum hafi aðstæður breyst, einkum á þá lund að neytendur geri kröfu um aukna þjónustu, og þessi viðhorf geri það m.a. að verkum að verðlagning sexmannanefndar hefur oft verkað stíf og erfitt að laga hana að breyttum verslunarháttum. Hér kemur vissulega fram sjónarmið sem er í samræmi við þá þáltill. sem ég hér flyt og þau orð sem flutt voru henni til stuðnings. Hann bendir líka á að því sé ekki að neita að ekkert nýtt hafi gerst í markaðsfærslu t.d. á kinda- og nautakjöti og hann bendir á að flestir séu að komast á þá skoðun að ekkert selji sig sjálft og þess vegna sé nauðsyn á hugarfarsbreytingu í markaðsmálum. Ég minnist þess, herra forseti, að hafa hér fyrr, bæði á þessu þingi og á síðustu þingum, gert sérstaklega að umræðuefni það sem ég hef kallað sölumál landbúnaðarafurða og nauðsyn þess að aðlaga þær að markaðinum. Það hefur átt við bæði innanlands og jafnframt, svo framarlega sem við erum að selja landbúnaðarafurðir til útlanda, að við gerðum það á hinum erlendu mörkuðum. Greinarhöfundur segir síðan að hann telji að það sé nauðsynlegt að gera verðlagningu á búvörum liprari, þannig að auðveldara sé að aðlaga hana þörfum og einkennum markaðarins hverju sinni. Þetta er auðvitað hin hliðin á því máli sem fjallað er um í þeirri þáltill. sem ég mæli hér fyrir. Í framhaldi af þessu og þeim nýju aðstæðum sem uppi eru í landbúnaðinum fjallar greinarhöfundur um lánamálin. Þá kemst hann að þeirri niðurstöðu að einmitt þar hafi líka verið fylgt rangri stefnu. Hann telur að það séu hæpin vinnubrögð hjá stofnlánadeildinni, og ég tek undir það, að neita nýbúgreinum um lán á þeim grundvelli að þær hafi ekki greitt til deildarinnar. Þetta er vissulega alveg rétt. Ef menn hafa áhuga á því að nýjungar komist á verða menn auðvitað að stuðla að því. Ekki er þess að vænta að grein sem ekki hefur verið til hafi nokkurn tíma greitt til deildarinnar. Hann segir að það sé mikið áhyggjuefni að ekki sé meira fjármagn látið ganga í nýbúgreinar og það sé ljóst að lán til hefðbundinna búgreina séu langfyrirferðarmest og hafi haldist að raungildi nokkuð jöfn á undanförnum árum. Það liggur sem sagt í því sem hér er sagt að breyta hefði átt um stefnu. Ég er sammála að veita auknu fé í hinar nýju búgreinar og þá á kostnað hinna hefðbundnu að einhverju leyti og þá út frá þeim forsendum að það er ekki framleiðslustefna sem á að gilda lengur, heldur verður að gilda markaðsstefna í landbúnaðinum og við stjórn þeirrar greinar. Framleiðslustefnan er orðin úrelt og markaðsstefnan verður að taka við. Í framhaldi af þessu gerir greinarhöfundur að umtalsefni þá leiðbeiningarþjónustu sem bændur njóta. Þá bendir hann á réttilega að fjöldi bænda og flestir ráðunautar hafi alist upp við og verið menntaðir við önnur skilyrði og aðrar aðstæður en nú eru. Framleiðslustefnan, þar sem meiri ræktun, stærri byggingar, meiri afurðasemi og aukin framleiðsla voru lykilorðin, hefur ráðið ríkjum á undanförnum árum. Að þessu leyti eru aðstæður að öllu leyti breyttar núna. Hann segir: „Erlendir markaðir fyrir kjöt og mjólkurafurðir hafa brugðist.“ Það er vissulega rétt. Á það var bent af hálfu Alþfl. upp úr 1960 hver hætta væri í þessum efnum, en með þeim niðurgreiðslum sem nú eru hjá Efnahagsbandalagi Evrópu er gersamlega óhugsandi að við fáum nema lítið brot af kostnaðarverði fyrir þær landbúnaðarafurðir sem við hér framleiðum, þannig að enn frekar hafa stoðirnar kippst undan því að skynsamlegt sé að selja landbúnaðarafurðir á erlendum markaði. Þess vegna segir hann: „Vandamál bænda eru nú miklu fremur rekstrarlegs eða hagræns eðlis en tæknilegs. Þeir þurfa í síauknum mæli leiðbeiningar um búreikninga, rekstraráætlanir, fjárfestingar, greiðsluáætlanir.“ Hann leggur til, og ég tel að það sé rétt, að áhersla verði nú lögð á þessa þætti. Hann bendir einnig á að ráðunautarnir séu ekki menntaðir í rekstrarfræðum og þess vegna þurfi sérstakt átak að því er þann þátt leiðbeiningar og ráðgjafar varði og hann gagnrýnir enn að of lítil áhersla hafi verið lögð á leiðbeiningar í nýjum búgreinum sem ætlað var að bæta upp samdrátt í hefðbundnum greinum. Komum við þá aftur að því atriði sem ég gerði að umtalsefni í umr. um aðra þáltill. sem varðaði varnir gegn fisksjúkdómum. Þar hafði ég eftir norskbúsettum fyrrverandi skólabróður mínum að Íslendingar væru göslarar og þeir mundu áreiðanlega fara með fiskiræktina í vaskinn eins og svo margt annað. Ég leyfði mér að segja að í því fælist svolítið sannleikskorn. En í þessum orðum liggur nákvæmlega það sama og við Stefán Valgeirsson gerðum að umtalsefni í þeirri umr., nefnilega að hinar nýju búgreinar, hvort heldur það er minkarækt, refarækt, laxarækt, fiskirækt, hvað eina sem það er, eru atvinnugreinar sem krefjast kunnáttu, natni og nákvæmni og til þess verða menn að læra. Þess vegna er ömurlegt til þess að hugsa að leiðbeiningastarfsemi í þessum greinum, rannsóknarstarfi, uppeldisstarfi, kennslustarfi, verklegri kennslu, skuli ekki hafa verið sinnt, enda höfum við fengið að sjá áföllin í minkaræktinni, í refaræktinni og reyndar í laxaræktinni líka. Í lokaorðum sínum segir greinarhöfundur að hann hafi í stuttu máli rakið þá stefnubreytingu sem hafi verið að eiga sér stað og bætir svo við: „Ég held að flestir geti verið sammála um að „kerfið“ hafi í mörgum, allt of mörgum, tilfellum ekki brugðið við sem skyldi.“ Ég leyfi mér að bæta því við að ég flokka undir kerfið Alþingi, löggjafarsamkomuna, ríkisstj., Framleiðsluráðið og sexmannanefnd. Hann heldur áfram: „Ég held líka að landbúnaðurinn sé enn mitt inni á breytingaskeiði og að mikilvægt sé að hann komi sem sterkastur út úr því gagnvart þjóðfélaginu í heild. Á því veltur í raun framtíð landbúnaðarins sem öflugs atvinnuvegar sem keppt getur við annað atvinnulíf um vinnuafl og veitt þeim sem við hann starfa sambærileg kjör og aðrir atvinnuvegir gera.“ Hér er einmitt komið að lykilatriðinu sem hefur legið allt of mörgum hulið allt of lengi og staðið landbúnaði fyrir þrifum. Greinarhöfundur heldur áfram: „Til þess að þetta geti orðið er nauðsynlegt að horfst sé mjög ákveðið í augu við þann vanda sem við er að eiga.“ Tími er nú til kominn að menn geri það, segi ég. Menn hafa verið að tala um þetta allar götur síðan 1960 og vandinn hefur verið að magnast stig af stigi í framleiðslustjórninni, í sölumálum, í leiðbeiningarstarfseminni, í því að koma upp nýjum búgreinum. Verkin tala ekki nægilega skýru máli. Greinarhöfundur heldur áfram: „Það er ljóst að ekki eru við núverandi aðstæður möguleikar á að greiða öllum þeim sem hefðbundna búvöruframleiðslu stunda þau laun né veita þeim þau kjör sem viðunandi geta talist.“ Þetta er harkalegt. En sé þetta rétt, sem er ástæða til að ætla að sé, knýr það á um skjót viðbrögð til þess að þeir aðilar sem búskapinn stunda lendi ekki í algerum ógöngum. Greinarhöfundur heldur áfram: „Annaðhvort fækkar bændum við þessa framleiðslu verulega eða þeir fara í auknum mæli að stunda aðra atvinnu með búskapnum.“ Þegar Gylfi Þ. Gíslason eða aðrir talsmenn Alþfl. stunduðu uppsetningu af þessu tagi fengu þeir aldeilis að heyra það hér í þingsölunum. En nú sést að þeir sögðu það sem var satt og það sem var rétt og sáu örlítið fram á veginn. Sannleikurinn er stundum óþægilegur. Þetta er staðreynd þessa máls og þetta gerist nema aðrar búgreinar komi í stað þeirra sem menn hafa stundað fram að þessu. Greinarhöfundur heldur reyndar áfram og segir: „Spurningin er bara hvort þeir eiga almennt kost á nokkurri annarri vinnu og hvort þá sé um nokkuð annað að ræða en ganga frá eignum og atvinnu og setjast að á mölinni. Ef koma á í veg fyrir þá þróun er nauðsynlegt að hefja markvissari nýsköpun atvinnutækifæra í sveitum og efla þá kosti sem vænlegir eru til vaxtar. Fjármagni þarf að beina í auknum mæli til nýrra búgreina, en gæta þess þó jafnframt að eðlileg endurnýjun geti átt sér stað í hinum hefðbundnu. Styrki og framlög sem beinlínis ganga í berhögg við tilgang framleiðslustjórnar ber að afnema og beina því fjármagni til nýsköpunar.“ Þegar við þm. Alþfl. höfum talað um þessa styrki á undanförnum árum höfum við fengið orð í eyra, en hér eru sérfræðingar landbúnaðarins að segja nákvæmlega þau orð sem við höfum verið að koma á framfæri á undanförnum árum. Ráð hefði nú verið að hlusta betur og taka upp alvarlega og málefnalega umræðu um málið þegar við höfum gert þetta að umtalsefni en að standa í fúkyrðum og skömmum og leigja jafnvel sérstaka skriffinna til þess eins og gert hefur verið af hálfu bændasamtakanna. Greinarhöfundur heldur áfram: „Ég tel að allt of stór hluti kerfisins“ - og ég leyfi mér að túlka það svo aftur að kerfið séu þeir aðilar sem ég taldi upp hér áðan, Alþingi, ríkisstj., Framleiðsluráð, - “hafi nýtt illa þann tíma sem hefur verið til umþóttunar og nánast hjakki í sama fari.“ Það er galli, herrar mínir og frúr. Það nánast hjakkar í sama farinu. Greinarhöfundur heldur áfram: „Á þessu þarf að verða breyting. Stjórnvöld verða að vera reiðubúin til að marka ákveðna stefnu í atvinnumálum og þar með talið stefnu í málefnum landbúnaðarins. Þau verða að hafa þor til að framfylgja þeirri stefnu sem mörkuð er og hinir ýmsu hlutar landbúnaðargeirans verða að haga starfsemi sinni í samræmi við þá stefnu sem ríkir á hverjum tíma og vera reiðubúnir til að takast á við sífellt ný og breytileg verkefni. Ef það er ekki gert, þá blasir við stöðnun og stöðnun fylgir hrörnun. Það er því landbúnaðinum lífsnauðsyn að vera sífellt í sókn og hann verður að sækja þangað sem eitthvað er að sækja.“ Með þeim orðum lýkur Guðmundur Stefánsson grein sinni. Ég verð að segja, herra forseti, að mér fannst þessi grein svo athyglisverð og bera svo af ýmsu því sem maður hefur fengið að sjá frá svokölluðum sérfræðingum í landbúnaðarmálum á undanförnum árum að fyllsta ástæða væri til að tíunda hana nokkuð greinilega. Sannleikurinn er sá, að þessi grein kemur í rauninni tíu árum of seint. Sannleikurinn er sá, að sú stefnubreyting sem hér er beðið um hefði átt að eiga sér stað fyrir langalöngu. Þá hefðum við ekki upplifað allar þær þjáningar sem menn hafa þurft að þola í þessari grein á undanförnum árum. En gert er gert. Og þó að það sé hryggilegt til þess að vita hversu mjög menn tíðka það hér á Íslandi að sofa á verðinum og horfa ekki fram á veginn, eins og þetta dæmi sannar, verðum við að taka á þeim viðfangsefnum sem við stöndum frammi fyrir á hverjum tíma, jafnvel þótt við vitum að það sé í rauninni verið að gera það allt of seint. Herra forseti. Ég skal ekki fjölyrða meira um þessi mál á þessu stigi. En þau orð sem ég hef hér látið mér um munn fara og sú grein sem ég hef hér til vitnað hljóta að vekja menn til umhugsunar um nauðsyn skynsamlegrar umræðu um þessi mál, nauðsyn þess að uppstokkun eigi sér stað. Nú hef ég heyrt nýverið að á vegum hæstv. landbrh. færi fram endurskoðun á lögunum um Framleiðsluráð landbúnaðarins og nýs lagafrv. væri að vænta bráðlega. Ég hef að vísu heyrt það áður. Það er ekki í fyrsta skipti sem sagt er að það frv. muni koma bráðlega. En hverjir eru það sem eiga að hafa samið það frv. til l., hlýt ég að spyrja, ef það er þá að fæðast? Eru það kerfiskarlarnir sem hafa staðið vörð um það kerfi sem hefur verið við lýði og atað alla þá óhróðri sem hafa viljað málefnalega umræðu um þau vandamál sem hér er við að stríða og hafa óttast að hér stefndi í ógöngur eða eru það nýir menn með ferskar tillögur, góðar hugmyndir? Eru fulltrúar neytenda í hópi þeirra sem standa að samningu þessa frv.? Er hér á ferðinni sú bylting sem nauðsynleg er, sú uppstokkun sem nauðsynleg er til þess að ná raunverulegum árangri og tryggja stefnumörkun? Í upphafi máls míns gerði ég að umtalsefni ótal liði sem Framleiðsluráðið ætti að taka ákvörðun um, varðandi gjaldtöku, varðandi verðlagningu, varðandi kostnaðarþætti, varðandi sláturhús, varðandi mjólkurbú og þar fram eftir götunum. Ég tel augljóst að þetta kerfi eigi að einfalda. Ég held að jafnvel þótt frv. komi frá hæstv. landbrh. um þetta efni á næstu vikum sé engu síður ástæða til þess fyrir Alþingi að kjósa sérstaka nefnd, eins og hér er gerð ályktun um, til að skoða þessi mál sérstaklega og líta á þau. Það getur vel skeð að hér verði samþykkt á Alþingi breyting á lögum um Framleiðsluráð landbúnaðarins. Það getur vel verið að það verði skref í rétta átt. Ég held að þetta sé svo stór málaflokkur og varði Alþingi svo miklu að eðlilegt sé að Alþingi kjósi, eins og hér er gert ráð fyrir, sérstaka nefnd til að skoða það, jafnvel þótt einhver breyting yrði samþykkt á lögunum í þessu tilfelli. Hitt er svo annað mál að jafnvel þótt frumvörp séu lögð fram er ekki víst að þau verði samþykkt á þeim vikum og mánuðum sem lifa þings til vors og þá gæti verið fyllsta ástæða til þess fyrir Alþingi að hafa einmitt starfandi nefnd til að skoða þetta frv. til þess þings sem næst kemur á eftir. Þess vegna, herra forsefi, fel ég að hvað svo sem líður þeirri endurskoðun á framleiðsluráðslögunum, sem sagt hefur verið nú eins og oft áður að væri í gangi í landbrn., eigi að samþykkja þá þáltill. sem ég mæli hér fyrir og njóta góðs af þeim möguleikum, sem sú till. veitir, að Alþingi taki ákveðið frumkvæði í þessum efnum. Herra forseti. Að lokinni umr. legg ég til að till. verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykn. hefur flutt allítarlega ræðu um landbúnaðarmál sem vissulega má segja að eðlilegt sé þar sem hér er um yfirgripsmikinn og mikilvægan málaflokk að ræða. Sumt get ég tekið undir í hans ræðu, en öðru get ég ekki samsinnt. Einu atriði vil ég sérstaklega mótmæla harðlega strax í upphafi, það er að forsvarsmenn bændasamtakanna stundi glæpastarfsemi og kalla megi þá mafíu. Eins og kom fram í máli ræðumanns eru þessi mál til umfjöllunar hjá ríkisstj. og landbrn. Það verður lagt fram frv. um breytingar á framleiðsluráðslögunum síðar á þessu þingi og þá mun þetta mál verða ítarlega rætt. Ég vil þó minnast á örfá atriði í tilefni af ræðu hv. þm. Það er rétt að framleiðslustefna mótaði framleiðsluráðslögin þegar þau voru sett. Þá var of lítil framleiðsla búvara í landinu fyrir innanlandsmarkaðinn og þá ríkti í öllum löndum sú stefna að auka framleiðslu og reyndar ekki aðeins í landbúnaði heldur á öllum sviðum. Þess vegna var eðlilegt að sú framleiðslustefna setti svip sinn fyrst og fremst á framleiðsluráðslögin. síðustu 25 árin hefur annað atriði verið grundvöllur, má segja, að framleiðsluráðslögunum. Það er stefna Alþfl., sem hann mótaði í samstjórn með Sjálfstfl. árið 1960, að taka upp útflutningsuppbætur. Með því var búið að skapa markaðstryggingu fyrir svo mikla búvöruframleiðslu að það hlaut að setja mjög svip sinn á landbúnaðarstefnuna næstu árin og meðan þær væru í gildi. Það er því næsta furðulegt að segja að Alþfl. hafi farið að benda á hættu af þessu upp úr 1960, á sama tíma sem hann lögleiðir þetta fyrirkomulag. Hv. 3. þm. Reykn. virðist hins vegar skilja að þegar búið er að setja þetta ákvæði og á það treyst í áratugi er erfitt að kippa því snögglega í burtu. Hv. 3. þm. Reykn. vildi gera lítið úr þeirri vinnu sem nú er verið að leggja fram til að byggja upp nýja atvinnustarfsemi í sveitum. Ég vil benda á að á síðasta ári var stuðningurinn við loðdýraræktina margfaldaður. Þá var veittur öflugur stuðningur til skipulegrar uppbyggingar fóðurstöðva um landið og lánveitingum úr stofnlánadeild var fyrst og fremst beint til loðdýraræktarinnar og var rúmlega 50 millj. kr. varið í þessu skyni. Vissulega er ekki hægt að kippa öllu öðru í burtu allt í einu. T.d. verða alltaf eigendaskipti að jörðum. Það gildir jafnt um jarðir þar sem stunduð er loðdýrarækt og önnur framleiðsla. Til þess þarf allverulegan hluta af lánsfé stofnlánadeildar. Enn fremur er um að ræða ýmsar fleiri framkvæmdir í sveitum sem byrjað er á og nýtast ekki að fullu nema þeim sé haldið áfram. En ég get tekið undir að þarna þurfi að sýna fyllstu gát. Í ræðu sem ég flutti á aðalfundi Stéttarsambands bænda 1983 lagði ég áherslu á að áður en lánveitingar yrðu ákveðnar lægju fyrir stofnkostnaðar- og rekstraráætlanir um framkvæmdir. Framlög úr ríkissjóði til landbúnaðarins eru einnig í endurskoðun. Ég hef lagt áherslu á að í fyrsta lagi hljóti þau að miðast við þann búrekstur sem á að fara fram á hverri jörð og í öðru lagi þær greinar sem menn telja mesta þörf á uppbyggingu í. En þó að þarna þurfi að leita nýrra leiða, nýrra verkefna, mega menn ekki svelta þær búgreinar, mjólkur- og kjötframleiðslu, sem menn hafa byggt á á undanförnum árum. Þar þurfa menn einnig að njóta viðunandi afkomu og eðlilegt viðhald verður að eiga sér stað þar. Reynt hefur verið að auka þekkingu á sviði nýrra búgreina. Kennsla hefur verið tekin upp við báða bændaskólana í loðdýrarækt og við Bændaskólann á Hólum í fiskeldi. Leiðbeiningarþjónusta hefur einnig verið aukin á þessu sviði. Vissulega er rétt að ráðunautar og aðrir þurfa að fylgjast með nýjungum og verða þannig sem best færir um að gegna sínu starfi. Það er þó athyglisvert að benda á í þessu sambandi að í Noregi er forstöðumaður rannsókna í fiskeldismálum fyrrv. aðalsérfræðingur Norðmanna í sauðfjárrækt og hann lagði áherslu á að í nýjum búgreinum yrðu að gilda sömu lögmál og í öðrum búskap. Ég held að reynslan hér á landi, a.m.k. í loðdýraræktinni, hafi sýnt að ekki fór að ganga vel fyrr en farið var að vinna á sama hátt í öðrum búgreinum af bændum sjálfum og í tiltölulega smáum stíl til að byrja með. Því fer víðs fjarri að það sé einhver löstur fyrir þá sem ætla sér að vinna við nýjar búgreinar að hafa þekkingu á öðrum búskap. Segja má að það sé grundvallaratriði. Augljóst er að það er sameiginlegt hagsmunamál framleiðenda og neytenda að hafa sem mesta hagkvæmni í búrekstri og vinnslu og dreifingu búvara. Það held ég að bændum sé betur ljóst en öllum öðrum. Þess vegna hafa þeir reynt á undanförnum áratugum að skipuleggja þá starfsemi út frá því sjónarmiði. Öllum ætti að vera augljóst hversu þýðingarmikil skipulagningin er. Það var gerbreyting t.d. þegar Mjólkursamsalan var stofnuð fyrir 50 árum og hver og einn bóndi hætti að flytja mjólk sína til neytandans í Reykjavík, heldur var tekin upp skipulögð vinnsla og dreifingarkerfi. En vissulega hafa viðskiptahættirnir breyst og eru alltaf að breytast. Hv. 3. þm. Reykn. las upp eitt atriði, um skyldu mjólkurbúða til að hafa allar framleiðsluvörur á boðstólum. Um það leyti sem framleiðsluráðslögin voru sett munu það hafa verið sex tegundir af mjólkurvörum sem Mjólkursamsalan framleiddi, en núna eru þær orðnar á annað hundrað. Vissulega er eðlilegt að slíkt lagaákvæði falli niður, enda hygg ég að því hafi ekki verið framfylgt á síðustu árum. Þeim ákvæðum mun verða breytt við þá endurskoðun sem nú stendur yfir eins og vitanlega mörgum þeim ákvæðum sem nú eru í lögunum. Eins og ég sagði ætla ég ekki að flytja langt mál um þáltill. að þessu sinni, en fullyrði að við þá endurskoðun sem nú er verið að vinna að og kemur fram á Alþingi sem nú situr verður reynt að taka tillit til hinna breyttu sjónarmiða, breyttu aðstæðna. Það verður reynt að samræma sjónarmiðin því að vissulega stangast óskir manna stundum á. Mér fannst það ákaflega athyglisvert sem núverandi landbrh. Dana sagði við mig. Hann mun hafa verið ráðh. u.þ.b. tvö ár. Hann sagði að sín landbúnaðarstefna hefði verið sú að hafa sem allra minnst afskipti af landbúnaði. Samt hefði það orðið hlutskipti sitt að taka upp miklu meiri stjórnun þar en nokkur fyrirrennara hans hefði gert vegna þeirra aðstæðna sem landbúnaðurinn býr við í Danmörku eins og í öllum okkar nágrannalöndum. Við þeim erfiðleikum sem nú er við að etja verður vitanlega að bregðast af festu og ríkisvaldið verður að styðja eins og kostur er að bændur komist fram úr þeim erfiðleikum. Það er ekki aðeins nauðsynlegt bændanna vegna, heldur þjóðfélagsins alls.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykn. hefur flutt langa ræðu sem ég mun ekki ræða efnislega að þessu sinni, aðeins víkja að örfáum atriðum. Þessi ræða var hófsamlega flutt, svo sem oft er hjá þessum hv. þm., og ýmislegt var þar réttilega sagt. Á hinn bóginn var annað sett fram með þeim hætti að a.m.k. mátti orka tvímælis. Ég ætla hins vegar ekki að rifja upp þær deilur um landbúnaðarstefnuna sem staðið hafa á undanförnum árum og þátt Alþfl. í þeim deilum og ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þau smekklegu orð hv. flm., 3. þm. Reykn., að helst hafi ekki mátt víkja að málefnum landbúnaðarins án þess að settir hafi verið ýmsir skriffinnar í að vaða elginn og þeim hafi öllum verið stjórnað af landbúnaðarmafíunni. Ég vil aðeins segja um þetta atriði, þó ég beini því ekki sérstaklega til þessa hv. þm., að ýmsir aðrir en skrifinnar á vegum landbúnaðarins hafa vaðið elginn um landbúnaðarmál með þeim hætti að það hefur orðið þeim sjálfum til vansæmdar. Þó ég sé ekki að kenna þá við eina mafíu eða aðra er mér ekki grunlaust um að undir þetta megi flokka einstaka menn sem tengdir hafa verið Alþfl. Ég vil hins vegar segja í tilefni af tilvitnunum hv. þm. í greinar Guðmundar Stefánssonar búnaðarhagfræðings og erindi sem þessi starfsmaður bændasamtakanna flutti á ráðunautafundi, að þar er margt mjög vel og réttilega sagt þó að í sumum greinum megi kenna að farið sé nokkuð offari og annað orki tvímælis. Ég tek sem dæmi, án þess að nefna tölur, skiptingu fjármagns, lánsfjár og framlaga á milli hefðbundins búrekstrar og svokallaðra nýbúgreina. Ég tel, sem kom líka fram í máli hv. 3. þm. Reykn., að við höfum ekki mátt fara hraðar, svo dæmi sé tekið, í uppbyggingu loðdýraræktar hér á landi en gert hefur verið. Við höfum orðið fyrir óhöppum í þeirri grein, minkastofninn, sem var fluttur inn, var sýktur. Við höfum þurft að leggja í mikinn kostnað við að útrýma þeim sjúkdómi. Við höfum varðandi þann þátt loðdýraræktarinnar sem snýr einkum að refarækt og hófst hér á árinu 1979 þurft að byggja upp í landinu sjálfu þekkingu og reynslu sem eru mikilvægustu undirstöður þess að hægt sé að reka þennan atvinnuveg með árangri. Þess vegna var, a.m.k. á þeim árum sem ég var þessum málum kunnugastur, ekki hyggilegt að fara hraðar en gert var í því að byggja upp þessa atvinnustarfsemi meðan við vorum að afla okkur reynslu og þekkingar innanlands. Það er hins vegar svo komið að við höfum þegar náð verulegum árangri á þessum sviðum, reynsla hefur safnast upp, við erum sífellt að öðlast nýja og nýja þekkingu. Ungir menn hafa sótt þekkingu til annarra landa og við höfum byggt upp möguleika innanlands til að mennta menn í þessum greinum. Þess vegna er svo komið að undirstaðan er fengin í loðdýrarækt og við erum að ná meiri tökum á því í krafti þeirrar reynslu og þeirrar menntunar sem við höfum aflað okkur. Á þetta ber að líta þegar horft er til þess hvernig fjármagni hefur verið skipt á milli einstakra greina landbúnaðarins, eins og hér var vitnað til, því að vitaskuld er það svo að þeir sem stunda aðra þætti landbúnaðar en hér er um rætt eru svo margfalt fleiri en þeir sem fram til þessa hafa unnið að loðdýrarækt og hinum svokölluðu nýbúgreinum. Það er enn fremur skoðun mín að hið opinbera, ríkisvaldið og kerfið, eigi ekki með framlögum og lánveitingum að beita sér fyrir uppbyggingu í t.a.m. loðdýrarækt á eigin vegum umfram það sem gert hefur verið, umfram það sem bændurnir sjálfir vilja standa fyrir. Það á að fylgja eftir því sem fram kemur að frumkvæði bændanna sjálfra, styðja það frumkvæði og gefa því frumkvæði möguleika til að dafna og veita fjármagn í samræmi við það. Hin opinbera uppbygging á ekki að ná lengra en svo að byggja upp eins og gert var með uppbyggingu kennsluaðstöðu á Hólum og. nú síðast, sem er á þessu fjárlagaári, með því að veitt er fé til uppbyggingar loðdýrahúss á Hvanneyri, þannig að þar geti einnig hafist verkleg fræðsla í þessum efnum. Hin opinbera starfsemi á ekki að ná lengra en svo að leggja grundvöll að þekkingaröflun, fræðslu, jafnvel tilraunastarfsemi, svo og að veita eðlilega aðstoð þegar sérstök óhöpp verða eins og í sambandi við sjúkdóma og úfrýmingu þeirra. Að öðru leyti ber að fylgja eftir frumkvæði bændanna sjálfra og gefa bændunum svigrúm. Ég vænti þess að þegar hv. 3. þm. Reykn. skoðar málið frá þessum sjónarhóli séum við sammála því að ég held að hv. þm. sé ekki það mikill krati - hann notaði sjálfur það orð - að hann vilji færa þessa atvinnustarfsemi undir ríkisforsjá. Hið sama má að verulegu leyti segja um fiskiræktina. Ég beitti mér fyrir því á sínum tíma að veita styrki ýmsum ungum mönnum sem sóttu nám í fiskirækt til annarra landa. Ég hygg að af því hafi orðið verulegt gagn, þessa hafi verið full þörf. Ég beitti mér einnig fyrir því að byggt var upp kennslubú í fiskirækt á Hólum í Hjaltadal sem ég efa ekki að verður og hefur orðið undirstaða þekkingaröflunar í þessari grein. Einnig í þessari grein er það þekkingin, natni, eins og ræðumaður sjálfur orðaði það, og samviskusemi í meðferð þessa rekstrar sem ræður úrslitum um hvernig útkoman verður. Mér er ekki kunnugt um að verulega hafi staðið á lánveitingum í þessari grein fyrr en, eins og hv. ræðumaður nefndi einnig, upp kom deila á milli fulltrúa fiskeldisstöðva í landinu og fulltrúa veiðimála og veiðiréttar annars vegar og Stofnlánadeildar landbúnaðarins hins vegar um greiðslur þessarar greinar landbúnaðarins til Stofnlánadeildar landbúnaðarins. Í ályktunum frá þessari grein landbúnaðarins, þeim sem veiðimálum sinna og þeim sem stóðu að fiskirækt, óskuðu þeir jafnvel eftir að verða leystir undan því að greiða framlög til stofnlánadeildar og þá jafnframt að afsala sér rétti til lána sem stofnlánadeildin veitti og taka sín lán annars staðar. Skömmu áður en ég fór úr landbrn. leysti ég þetta mál til bráðabirgða. Ljóst var að það ástand gaf ekki staðið nema skamma hríð og mér er ekki nægilega kunnugt um hvernig að því hefur verið staðið síðan. En þarna eru augu manna að opnast æ meir fyrir því að við eigum mikla möguleika, eins og lýst var úr þessum ræðustóli í dag, sem við þurfum að vera reiðubúnir að geta mætt með stuðningi, einkanlega lánsfé, því það er heppilegt, ef við getum byggt upp nýjar atvinnugreinar í landinu, að þær þurfi ekki að byggja á framlögum. Ríkisstj. hefur ákveðið að hluti af því fé, sem svokallaður þróunarsjóður á að fá til ráðstöfunar skv. því sem fram kemur í frv. til lánsfjárlaga og í fjárlögum, renni til nýjunga og hagræðingar í landbúnaði, en þetta fé svarar til 55–60 millj. kr. Ég held að margt væri hægt að ræða í tengslum við þær tilvitnanir sem fram komu í grein Guðmundar Stefánssonar, en ég skal spara það. Ég vil aðeins undirstrika, sem ég hef í mörg ár lagt á ríka áherslu, ég segi nærri megináherslu á, að öll framleiðsla verður að byggjast á því að hún seljist. Hún hlýtur að verða að byggjast á markaði. Þess vegna ber að sinna markaðnum með nýrri tækni í vinnslu og með sölutækni á þann máta sem frekast er unnt til að geta þjónað markaðnum sem best og nýtt hann fyrir innlenda framleiðslu. Hér á ég bæði við innlendan markað og eins að svo miklu leyti sem framleiðsla okkar landbúnaðar getur orðið gjaldgeng á erlendum markaði. Það hlýtur að verða að byggja á þessum atriðum og vil ég gjarnan undirstrika það sem fram kom í tilvitnunum hv. 3. þm. Reykn. Hann sagði einnig að vandinn hafi verið sífellt að vaxa síðan 1960. Þarna er nokkuð rúmt yfir farið a.m.k. Það var tekið á þessum vanda að nokkru með lagabreytingum 1979, en síðan með breytingum á þeim lögum og skörpum stjórnvaldsaðgerðum 1980 sem höfðu veruleg áhrif. Þær komu fram í því að innanlandsframleiðsla mjólkur minnkaði úr 120 millj. lítra í 102–103 millj. lítra og var þá við hæfi innlenda markaðarins. Stóð svo í 2–3 ár a.m.k. Það er þess vegna ekki hægt að segja að vandinn hafi sífellt verið að vaxa frá 1960, heldur hefur a.m.k. á þessum hluta vandans verið tekið, þó að nokkuð hafi slakað á aftur á síðasta ári varðandi þessa framleiðslugrein. Ég held að ég fari ekki út í að ræða efnislega ræðu hv. 3. þm. Reykn. að þessu sinni. Þó kom fram undir lok ræðu flm. að hann hefði heyrt nýverið, eins og hann orðaði það, að nefnd væri að starfi til að endurskoða þau mál sem till. greinir. Þessi nefnd hefur verið að starfi í u.þ.b. eitt ár. Það er mikið vanmat hjá hv. þm. ef hann telur þessi mál það einföld og auðleyst, eins og hér kemur fram í tillgr. sjálfri, að unnt sé að skila niðurstöðum í máli af þessu tagi fyrir 1. apríl 1985. Þó þessi till. flm. kynni að verða samþykkt fyrir miðjan næsta mánuð er það mikið vanmat og sýnir ókunnugleika hans á þessum málum. Hins vegar vil ég segja að ég tel ekki tilefni til þess að Alþingi kjósi nefnd til að vinna verk sem önnur nefnd á vegum landbrh., á vegum stjórnarflokkanna, er að vinna. Í þeirri nefnd eiga sæti fjórir mætir alþm., sem ég ber fullt traust til, og vinna að þessu verki ásamt aðstoðarmanni hæstv. landbrh. Ég vil a.m.k. sjá hvort niðurstaða þessarar nefndar kemur ekki til okkar áður en önnur nefnd er kosin af hv. Alþingi til að gegna sama hlutverki. Það var ekki síst þetta sem ég vildi láta koma fram. Hitt er víst og ljóst að nú eru, að ég ætla, allir sammála um, eins og sýnir sig á yfirlýsingum stjórnarflokkanna og á því starfi sem verið er að vinna á þeirra vegum, að nauðsyn er á endurskoðun framleiðsluráðslaganna, sem þessi till. fjallar um, og þeirra mála sem tengjast framleiðsluráðslögunum og framkvæmd þeirra. Ég tel að sú vinna sem í gangi er á vegum stjórnarflokkanna hafi það að markmiði að mæta þeim nýju viðhorfum sem uppi eru í þessum málum. Eins og ég sagði áður ber ég fullt traust til þess að það starf takist, þannig að sú löggjöf sem Alþingi væntanlega afgreiðir að þeirri vinnu lokinni feli í sér að móta nýjan lagaramma um framleiðslustjórn, um verðlagningu, sölumál, sölutækni og markaðsmál landbúnaðarins. Ég ætla ekki að bæta við þetta þó hér sé um efni að ræða sem gæti kallað á mjög miklar og ítarlegar umr., en aðeins láta þá skoðun mína koma fram að till. þessi er óþörf og virðist flutt - ef ókunnugleiki hv. þm. er ekki meiri en ég ætla - til að æfa sig í ræðuhöldum á hv. Alþingi, en ekki til neins annars.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að halda langa ræðu um þessa till. þó að e.t.v. sé ekki vanþörf á því að ræða þessi mál. Ef hægt er að ræða þau mál þannig að reynt sé að fara ofan í saumana á þeim vandamálum sem blasa við og ef það yrði einnig til þess að við öll, hv. alþm., mundum skilja þessa hluti betur að umr. lokinni væri ekki vanþörf á slíkri umr. En ég geri ráð fyrir að undirbúningslítið sé ég ekki maður til að taka það þannig í gegn að það yrði að því gagni sem þyrfti að verða. Í upphafi vil ég minna hv. 3. þm. Reykn. á að fyrir 1960 voru samningar um að landbúnaðurinn mætti hækka verð innanlands til að hægt væri að flytja út eitthvað af framleiðslunni og bændur fengju þannig sæmilegt heildarverð fyrir sína framleiðslu. Um það var samið og stóðu að því viðreisnarflokkarnir, Sjálfstfl. og Alþfl., á sínum tíma að taka upp það kerfi sem hefur síðan gilt í þessum málum. Ég geri ráð fyrir að hv. þm. Kjartan Jóhannsson sé ekkert að firra Alþfl. ábyrgð á þessum málum frekar en aðra, ég ætla honum það ekki, en ég vil úf af hans orðum minna á þessa staðreynd. Það er mikill misskilningur, að mér sýnist, sem kom fram, ef ég hef skilið þm. rétt, í sambandi við vinnslustöðvarnar. Í sambandi við vinnslustöðvarnar er það þannig að þeir bændur sem framleiða t.d. mjólk á ákveðnu svæði standa að öllu leyti að vinnslu og dreifingu á mjólkinni. Þar sem ég þekki til er þetta gert upp eins og hvert annað fyrirtæki. Það er kannske hægt að deila um hvort hægt væri að reka vinnslustöðvarnar einhvern veginn öðruvísi, það er alltaf hægt að deila um alla hluti, en þetta er gert upp. Þessi mál væri hægt að endurskoða. Alþingi gæti látið endurskoða þessa reikninga til að komast að hinu sanna í þessu efni. En ég er alveg sannfærður um að í ljós kæmi að það eru allt aðrar ástæður en menn telja sem valda því að vinnslu- og dreifingarkostnaður er það hár sem raun ber vitni. Ég vil líka undirstrika að fyrir 2–3 árum, þegar þetta var kannað, var vinnslu- og dreifingarkostnaður hærri í öllum nágrannalöndunum en hér. Það ættu menn að athuga. Það er verið að tala um að verið sé að verðjafna á milli mjólkurbúanna sérstaklega. En það eru ýmsar ástæður fyrir því. Lögum var breytt - ég man ekki hvort það var 1978 eða 1979 - þannig að það mætti einnig verðjafna fjármagnskostnaði. Það var vegna þess að sum mjólkursamlögin byggðu til að framleiða ákveðnar vörutegundir sem var mikið dýrara að framleiða en aðrar, einmitt til þess að það væru ekki allar stöðvarnar að fjárfesta í því sama. Þegar á heildina er litið var þessi fjárfesting langtum minni með þessu móti en ef hver og ein vinnslustöð hefði farið að fjárfesta í því að geta framleitt allar þessar tegundir. Það er að mörgu að hyggja í þessu efni. Það kom fram í umr. á Alþingi á dögunum að sláturkostnaður hefði verið áætlaður allt of lágur. Þessi kostnaður er m.a. svona mikill vegna þess að ekki hefur fundist leið til að nýta sláturhúsin nema 7–8 vikur á ári. Það er erfitt viðfangs þar eð heilbrigðisyfirvöld gera ákveðnar kröfur um byggingu þessara húsa. Það eru bundnar hendur þeirra sem með þessi mál fara og ekki á þeirra valdi hvernig bygging og rekstur fer fram í þessum húsum. Ég sé mig neyddan til að benda á þetta. Stofnlánadeildin neitaði ekki neinum manni sem bað um lán í sambandi við loðdýrarækt á síðasta ári. Ég vil að það komi fram. Meira að segja þó að þeir hefðu ekki sótt um fyrir tilskilinn tíma fengu allir sem báðu um lán til að fara út í að byggja og setja á stofn loðdýrabú. Um hitt er ég sammála hv. 3. þm. Reykn., að tíminn frá 1959 hefur ekki verið notaður sem skyldi í þessum efnum. Ég kom fram með þá tillögu þá að breyta jarðræktarlögunum og fá þannig peninga til að breyta framleiðslunni í landbúnaði. En ekki var staðið við að láta þá fjármuni af hendi, þrátt fyrir lagafyrirmæli, fyrr en á síðasta ári. Þá var það í fyrsta sinn gert. Það var látið af hendi miðað við greiðsluna sem átti að vera á því ári en ekki þann hala sem hafði skapast. Það var bagalegt að svo fór vegna þess að í sauðfjárrækt hefur orðið mikill samdráttur, jafnvel yfir 20% í mörgum héruðum. Þá gefur það auga leið að erfitt verður fyrir þá sem eiga við að búa, þeir halda ekki kaupi. Ef að menn eygja ekki aðra tekjumöguleika er það líklegt að æðimargir gefist upp á næstu árum. Þess vegna er nauðsyn að taka á þessum málum öðruvísi en hefur verið gert og langtum ákveðnara. Hv. þm. talaði um að nauðsynlegt væri að nýir menn með ferskar tillögur kæmu að þessu frv. til að semja nýtt frv. miðað við þær aðstæður sem eru fyrir hendi. Það er ágætt að til séu menn með ferskar tillögur en þeir þurfa að hafa einhverja innsýn og skilja þessi mál. Þetta eru flókin og vandasöm mál og ef illa tekst til með löggjöf í þessu efni gæti það orðið alvarlegt áfall, ekki einungis fyrir landbúnaðinn heldur fyrir þessa þjóð, því að mikið kostar það okkur ef verulegir fólksflutningar yrðu t.d. til suðvesturlandsins og margar byggðir færu ef til vill í eyði, eins og horfir í þessum málum. Hv. 1. þm. Norðurl. v. talaði um að einhver deila væri á milli stofnlánadeildar og þeirra sem eru í fiskirækt í sambandi við lán til þeirrar atvinnugreinar. Ég vil einungis minna hv. þm. á að eins og lögin eru í dag er ekki heimild fyrir því að lána öðruvísi en hver og ein framleiðslugrein greiði ákveðið gjald í stofnlánadeild. Það þarf þá að breyta lögunum. Það þýðir ekki að saka stofnlánadeildina um að hún hagi sér þannig. Stjórn stofnlánadeildar verður að fara að lögum. Gjaldið var lækkað til þessara greina fyrir um 3–4 árum  Það er margt hægt að segja um horfurnar fyrir landbúnaðinn. Ég hef þá trú að ef við ekki getum rekið blómlegan landbúnað á Íslandi verði þéttbýliskjörnunum víða um land líka hætt. Ég held að við getum aldrei lifað menningarlífi í þessu landi öðruvísi en að nokkuð blómlegur landbúnaður sé rekinn hér. Ef menn hafa trú á því á annað borð ættu hv. alþm. að sameinast um að búa þannig að þessum atvinnuvegi að hann hafi svipuð kjör og aðrir. Það verður ekki gert með því að svelta stofnlánadeildina. Stofnlánadeildin getur ekki frekar en aðrir lánað, hvorki til hefðbundinna búgreina né nýrra, fjármuni sem hún ekki fær í hendur. En ég sé ekki annað en að ef þær upphæðir standast sem stofnlánadeildin á að fá verði ekki mikið gert á árinu 1985, a.m.k. ekki af nýjum framkvæmdum, því miður. Ég hef þá trú, miðað við það sem er að gerast í kringum okkur, að það sé e.t.v. styttra í það en margir halda að við höfum möguleika á að flytja út vörur frá landbúnaðinum. Það er að grípa um sig, a.m.k. sums staðar í kringum okkur, ótti vegna þeirrar miklu mengunar sem er í þessum löndum. Það kom fram hjá Sigurði Markússyni á fundi þar sem ég hlustaði á hann ekki alls fyrir löngu að skýringin á því að við getum haldið uppi þessu háa fiskverði í Bandaríkjunum sé m.a. sú að Bandaríkjamenn vita að hér er hreint og ómengað land. Sé rétt að það sé orðið hluti af verði fiskjarins, menn vita að vatn hér og aðstæður eru slíkar, hvers vegna er þá ekki hugsanlegt að einnig sé hægt að selja landbúnaðarvörur á meira verði en hefur verið gert hingað til? Það er nú orðið þannig, m.a.s. á Norðurlöndum, að mörg fiskivötnin og margar árnar eru dauðar af mengun. Þær eru orðnar fiskilausar. Skógarnir í Evrópu, þriðjungurinn af þeim, eru að deyja. Þannig er nú ástandið. Það getur vel verið að ég reynist ekki sannspár í þessu efni, en sé hitt rétt, sem Sigurður Markússon hélt fram, að Bandaríkjamenn líti þannig á að rétt sé að gefa okkur meira fyrir fiskinn af þessum ástæðum þá gæti hitt ekkert síður staðist.

Flm. (Kjartan Jóhannsson) Hæstv. forseti. Ég vona að ekki hafi komið forseta mjög á óvart að ég tæki til máls aftur í þessu máli.

Engan veginn. Það var staðreynd að enginn hafði kvatt sér hljóðs, en þess var getið óðar sem hv. þm. gaf merki. En það er ekki sjálfgefið að menn þurfi endilega að tala tvisvar eða þrisvar. Það er í valdi hvers og eins og forseti gengur ekki út frá neinu fyrirfram.

Þetta var bara hugboð. Herra forseti. Mér fannst það allskrýtið hjá hæstv. ráðh. og öðrum þm. sem hér töluðu og hafa víðtæka reynslu í landbúnaði að þeir skyldu gera það að umtalsefni að hér væri um málaflokk að ræða sem væri eðlilegt að fjallað væri ítarlega um, eins og ég var raunar að gera að umtalsefni að nauðsynlegt væri, en segja jafnharðan að þeir ætluðu samt ekki að gera það. Ég held að það sé mikið atriði að fram fari ítarleg og skynsamleg umræða um þetta mál. Orð þeirra voru mér því í sjálfu sér vonbrigði og mér þykja þau einkennileg þegar menn hafa þá skoðun, eins og kom fram hjá öllum þeim þremur ræðumönnum sem hér töluðu, hæstv. ráðh., hv. þm. Pálma Jónssyni og hv. þm. Stefáni Valgeirssyni, að nauðsynlegt væri að um þetta færi fram ítarleg og skynsamleg umr. Hv. þm. Stefán Valgeirsson sagði ekki vanþörf á að ræða þessi mál, svo að notuð séu hans orð, en að því sögðu kikna þeir niður og segja: Við ætlum nú samt ekki að gera það. Við ætlum ekki að fara hér út í þá ítarlegu umr. sem við teljum nauðsynlegt að fari fram á þessum vettvangi. Í þessu þykir mér felast verulegur þverbrestur og ekki samræmi. Ég hefði einmitt haldið að nauðsynlegt væri að menn ræddu þessi mál ítarlega og málefnalega, eins og ég gerði reyndar að umtalsefni í framsöguræðu minni fyrir þessari þáltill. Í ræðu hæstv. ráðh. kom ekkert fram um hver væri stefna ráðh. að því er varðaði endurskipan mála sem eru á vegum Framleiðsluráðsins eða endurskoðun laganna um Framleiðsluráð. Hæstv. ráðh. hlýtur að hafa á þessu einhverja skoðun. Þetta hefði verið eðlilegur vettvangur, staður og stund til að gera grein fyrir því hver stefnan ætti að vera í þessum efnum. Mér finnst eðlilegt og sjálfsagt að ráðh. geri þinginu nú grein fyrir því til hvaða áttar eigi að stefna í þessum efnum og ekki eingöngu með þeim óljósu orðum að það eigi að færa sig eitthvað nær nútímanum eða taka meira tillit til aðstæðna eins og þær eru núna. Ég held að mönnum hljóti að vera það forvitnismál hvers konar endurskoðun er að fæðast í þeirri nefnd sem er starfandi á hans vegum. Ég ætla þá líka að segja að ég held að það sé ljóður á starfsháttum í sambandi við nefndir af þessu tagi að menn skuli ekki einmitt hafa uppi opinbera umræðu samtímis. Betur sjá augu en auga og menn hafa gott af því, þegar verið er að fjalla um svona mál, að heyra fleiri sjónarmið, heyra með- og mótrök fyrir hinum ýmsu þáttum og átta sig þannig betur á málinu. Einnig af þeirri ástæðu og til að tryggja framgang skynsamlegri niðurstöðu í þeirri nefnd sem að starfi er hefði verið bæði skynsamlegt og rétt, að ráðh. gerði þinginu og þar með alþjóð grein fyrir því, þar með bændum í landinu og neytendum, hvað sé á döfinni. Ég skildi reyndar ekki sumt í ræðu hæstv. ráðh. Hann talaði um það í sambandi við loðdýrarækt að menn ættu ekki að líta á það sem löst þó að menn hefðu þekkingu á öðrum búskap. Ég veit ekki hvaðan hæstv. ráðh. hefur það að einhverjir gangi með þá skoðun að ef menn hafi góða þekkingu á sauðfjárbúskap eigi þeir alls ekki að fást við loðdýrarækt. Þetta er alveg þveröfugt við það sem t.d. kom fram í ummælum mínum í umr. um till. sem varðaði sjúkdóma í fiski. Þá gerði ég einmitt að umtalsefni að ýmsir kunningjar mínir í sveit, bændur í sveit, hefðu svarað því til, þegar ég spurði þá hvernig stæði á því að svona áfallagjarnt væri í loðdýrabúskapnum, bæði að því er varðaði minkaræktina og síðar í refaræktinni, að það væri svo rík tilhneiging til að setja búskussana í þessar nýju greinar. Þeir, sem hefði ekki gengið vel í sauðfjárbúskap eða öðrum hefðbundnum búskap væru þá kannske styrktir eða studdir til að hefja búskap í hinum nýju greinum, en búskussar væru alltaf búskussar. Þetta sögðu vinir mínir, sem ég hef hitt, til sveita. Nú er fyrir þá sem þykjast hafa og ég veit að hafa mikla þekkingu á þessu sviði að svara fyrir hvort þetta feli í sér að ég telji það einhvern löst í sambandi við loðdýrarækt að menn hafi þekkingu á öðrum búskap. Ég tel svo ekki vera þvert á móti. Það er líka fyrir þá sem þekkingu hafa á þessu sviði að upplýsa hvort hér sé um rétta tilgátu að ræða, sem ég varpaði hér fram vegna þess að ég hafði heyrt hana, að hluti af skýringunni væri þessi. Hvað sem því líður kom fram að þeir þm. Stefán Valgeirsson og Pálmi Jónsson og ég held líka hæstv. ráðh. voru sammála mér um að það þyrfti natni og þekkingu í þessari búskapargrein alls ekki síður en öðrum. Af þeim orsökum sagði hv. þm. Pálmi Jónsson að það hefði legið í orðum mínum, sem rétt væri, að ekki hefði mátt fara hraðar í uppbyggingu í loðdýraræktinni en gert hefði verið. Það getur vissulega verið rétt. En í fyrsta lagi hefðu menn getað byrjað fyrr og í öðru lagi fer ég ekki ofan af þeirri skoðun minni að menn hefðu getað byrjað öðruvísi. Menn hefðu getað byrjað á því að afla þeirrar þekkingar, vitneskju og rannsókna sem voru grundvöllur þess og forsenda að vel tækist til. Sú fjárfesting sem menn hefðu lagt í af þeim sökum þurfti ekki að hlaupa á mörgum hundruðum eða tugmilljónum kr., en hún hefði áreiðanlega skilað sér mjög vel. Eins er það í sambandi við fiskiræktina. Við erum búin að tala hér um fiskirækt í meira en áratug en að því er þekkingaröflunina varðar, að því er menntunina varðar, að því er „uppeldið“ varðar til þess að stunda þennan búskap höfum við farið hræðilega hægt af stað. Ég tel það ekkert stórvirki þó að sett hafi verið upp deild við Bændaskólann á Hólum í fiskeldi. Aðalatriðið er að þeir sem fara í þessa starfsemi eigi kost á því að læra til þess sem um er að ræða. Þeir gerðu það báðir að umtalsefni, hæstv. landbrh. og hv. þm. Stefán Valgeirsson, að fyrir 1960 hefði verið leyft að hækka verð innanlands vegna útflutnings, en síðan hefðu verið sett ný lög, sem Alþfl. stóð að, varðandi útflutningsbætur. Þetta er rétt. Ég hef aldrei mótmælt því. Ég skal ekki um það segja hversu skynsamlegt þetta hafi verið fyrir næstu árin, 1960–1965. Hins vegar var alveg ljóst að árið 1965 var komið fram hversu varasamt þetta væri. Það var þegar árið 1965, fyrir 20 árum, komið fram hversu vafasamt og varasamt þetta væri. Fyrir 20 árum, hugsið þið ykkur! Það er kannske ekkí nema von að hv. þm. Stefán Valgeirsson tæki svo til orða að tíminn frá 1959 hefði ekki verið notaður sem skyldi. Það er nefnilega mergurinn málsins. Og þetta er að gerast aftur og aftur hjá okkur. Tíminn er illa notaður, menn horfa ekki fram á veginn. Hv. þm. Stefán Valgeirsson gerði líka að umræðuefni að ég hefði spurt hvort í þeirri endurskoðun sem væri í gangi á vegum hæstv. landbrh. væru þá ekki einhverjir nýir menn með ferskar hugmyndir. Ég endurtek þá skoðun mína að það sé nauðsynlegt. En ég gerði auðvitað ekki ráð fyrir því að þarna væru að verki einhverjir heimskingjar sem ekkert skildu, eins og mér fannst liggja í orðum hv. þm. Stefáns Valgeirssonar þegar hann sagði að nauðsynlegt væri að mennirnir hefðu innsýn og að þeir skildu það sem um væri verið að fjalla. Annaðhvort væri nú! Það er grundvallaratriði. Mér finnst ekki að menn geti verið með svona málflutning, hv. þm. Stefán Valgeirsson. Ég verð reyndar að segja að þarna finnst mér brydda á því, sem menn hafa oft fengið að heyra ef þeir hafa vogað sér að tala um landbúnaðarmálefni, að þeir hefðu ekkert vit á því ef þeir voru ekki úr þeim kjarna sem hefur ráðið málum í þessari grein á undanförnum árum og áratugum. Það hefur að mínum dómi verið röng nálgun hjá þeim sem hafa verið í forsvari í landbúnaðinum.

Þú hefur ekki hlustað á málflutning minn.

Hv. þm. Stefán Valgeirsson sagði hér áðan að það væri ekki vanþörf á að ræða þessi mál ef reynt væri að fara ofan í saumana á þeim vandamálum sem blasa við. Og það er það sem ég hef verið að biðja um. En síðan veigra menn sér við að ræða málið, þ. á m. hv. þm. Stefán Valgeirsson. Hæstv. landbrh. gerði hér aðeins að umtalsefni að hann hefði skipað nefnd í þetta mál og víst hafði ég heyrt það nefnt áður og gat þess í framsöguræðu minni. Það var reyndar rangt með farið hjá hv. þm. Pálma Jónssyni að ég hefði sagt að ég hefði einungis nýverið heyrt um þessa nefnd. Ég tók svo til orða að ég hefði nýlega heyrt um að hún væri að störfum, en ég hefði að vísu oft heyrt það áður að hún væri að störfum og hún væri rétt að ljúka störfum. Og það getur vel passað við það að nefndin sé ársgömul eða rúmlega það. Sannleikurinn er sá að annað veifið, þegar menn taka hér einhver mál upp til umfjöllunar, hvort heldur það er þetta mál eða annað, þá er ævinlega viðkvæðið að nefnd sé að störfum og hún sé alveg að ljúka við. En það vill stundum dragast. Stjórnarskrárnefnd er búin að vera að störfum í 40 ár svo að dæmi sé tekið. Þar er líka ein nefndin sem er alltaf að störfum allt árið að ljúka sér af. En ekkert hefur gerst. En í sambandi við þessa umræddu nefnd.langar mig til að ítreka þá spurningu til hæstv. landbrh. sem ég bar fram hér áðan og ég skal þá bera hana fram með öðrum hætti. Ég spurði: Hvaða aðilar eru í þessari nefnd, hverjir eru í nefndinni? Eru það fulltrúar neytenda? Eru það fulltrúar kerfiskarlanna eða eru það nýir menn með ferskar hugmyndir? Nú vil ég bara fá að vita nöfnin á þessum mönnum. Ef ekki er hægt að svara spurningunni eins og hún var borin fram í upphafi, þá vil ég fá að vita nöfnin á þeim aðilum sem sitja í þessari nefnd svo að ég geti þá dæmt um það sjálfur í hvaða kategóríu eða flokki þeir eigi heima af þeim flokkum sem ég nefndi. Í máli hæstv. ráðh. kom fram að kollegi hans í Danmörku hefði sagt að hann vildi hafa sem minnst afskipti eða sem minnsta stjórnun í landbúnaðarmálum en hefði þó neyðst til harðari stjórnunaraðgerða en nokkur af forverum hans. Ég spyr nú hæstv. ráðh.: Er þetta líka skoðun núv. hæstv. ráðh., að það sé skynsamlegt að hafa sem minnst afskipti og sem minnsta stjórnun í þessari grein? Við skulum a.m.k. spyrja hvort hann vilji hafa stjórnunina sem einfaldasta og skýrasta. Það skiptir máli í þessu sambandi vegna þess að flóknari lög með eins mörgum ákvörðunum og margbreytilegum og eru í þessum framleiðsluráðslögum er varla að finna. Þær eru slíkur frumskógur að ýmsir þeir sem eru vel að sér í efnahagsmálum hafa hreinlega játað það fyrir mér að þeir botni ekki í því hvernig það sé allt framkvæmt sem í lögunum standi.  En það er svolítið skrýtið með lögin því að hv. þm. Stefán Valgeirsson sagði að Stofnlánadeildin yrði auðvitað að fara eftir lögum og þess vegna gæti hún ekki veitt lán til þeirra sem ekki greiddu gjöld til deildarinnar. En hæstv. landbrh. sagði að tiltekin grein, sem væri í lögunum, væri auðvitað svo vitlaus að það væri ekki farið eftir henni. Hún er um það að í öllum þeim verslunum, ekki bara mjólkurbúðum, en í öllum þeim verslunum sem hefðu mjólkurafurðir til sölu skyldi selja allar þær vörutegundir sem mjólkursamsölurnar á viðkomandi svæði hefðu upp á að bjóða. Ég er alveg sammála hæstv. ráðh. um það að þetta er afskaplega vitlaus lagagrein miðað við núverandi aðstæður. En ég held að það gildi bara nákvæmlega sama um lagagreinina sem hv. þm. Stefán Valgeirsson var að vitna í. Hún er alveg hræðilega vitlaus og hefur líklega alltaf verið, ekki bara núna, vegna þess að ef menn ætla að stuðla að framþróun í greininni verða menn auðvitað að vera reiðubúnir að veita fjármagn í þær nýjungar sem eru að koma upp. Og það sem nýtt er getur ekki hafa greitt áður til sjóðsins. Hv. þm. Pálmi Jónsson, sem ég veit nú reyndar ekki hvort er hér í húsinu lengur, sagði að ég hefði sagt að vandinn væri sífellt að vaxa. Og það var á hv. þm. Pálma Jónssyni að skilja að þar færi ég rangt með því hann hefði minnkað. Það er rétt að offramleiðslan í mjólk og kjöti er ekki jafnmikil núna og hún var 1978. En vandinn í landbúnaðinum er ekkert minni núna en áður að ýmsu öðru leyti. Þetta verður ekki bara mælt í mjólkurstöðuvötnum, smjörfjöllum eða kindakjötshólum. Þetta verður líka mælt í afkomu bændastéttarinnar. Og við skulum bara sjá hvað Hákon Sigurgrímsson framkvæmdastjóri hefur um þetta að segja, hvort vandinn hafi stórlega minnkað. Hann hefur minnkað á einu sviði en hann hefur líka verið fluttur til, því að Hákon Sigurgrímsson segir í grein í Tímanum 12. febr., og hún mun vera ættuð af þessari sömu ráðstefnu búnaðarráðunauta og sú grein sem ég vitnaði til hér áðan: „Bændur hafa verið neyddir til þess að draga úr framleiðslunni án þess að geta hækkað verð afurðanna eins og þurft hefði til þess að mæta tekjutapinu. Hækkanir rekstrarvara og launa hafa á undanförnum misserum verið það miklar að þær, ásamt minnkandi niðurgreiðslum, hafa fullnýtt verðþol búvaranna. Ekkert svigrúm hefur verið til þess að velta áhrifum samdráttarins út í verðlagið. Það hefur því að mati forustumanna bænda verið skárri kostur fyrir bændastéttina fram að þessu að taka á sig tekjutapið vegna samdráttarins en að eiga á hættu stórfelldan samdrátt í búvörusölunni vegna of hás verðlags. En að mínu mati hefur þessi gata nú verið gengin á enda. Bændur hafa dregist svo aftur úr öðrum stéttum tekjulega að ekki verður lengur við unað.“ Og hefur þá vandinn bara horfið og gufað upp eins og hv. þm. Pálmi Jónsson var að tala um hér áðan? Ekki aldeilis. Hann brennur aldeilis á baki bændanna núna. Ég hef orðið margoft var við það að þeir eru margir í öngum sínum yfir því ástandi sem ríkir vegna þess að framleiðslustjórnunin tekur ekki nema á takmörkuðum þáttum. En það er athyglisvert að líta á þessa grein Hákonar Sigurgrímssonar varðandi önnur atriði. Hann segir t.d. varðandi hagkvæmni: „Andvaraleysi verðbólguáranna varðandi fjárfestingar, kaup á aðföngum og um mat á því hvað hagkvæmt er verður að hverfa. Þetta á einnig við um sölukerfi landbúnaðarins sem ekki hefur enn lagað sig að þeim breyttu aðstæðum sem samdráttur í framleiðslunni skapar.“ Það var helst að skilja hér áðan á orðum Stefáns Valgeirssonar að menn ættu ekkert að vera að tala um hvernig þetta væri hjá vinnslustöðvunum, þetta væri allt svo gott, og því um líkt. Menn gætu fengið að endurskoða reikningana, Alþingi gæti fengið að endurskoða reikningana og þar fram eftir götunum. Það væri ekki ástæða til að vera með neina gagnrýni. Ég er ekki einn með þessa gagnrýni. Hún hefur komið hér fram frá Hákoni Sigurgrímssyni framkvæmdastjóra meðal annarra. Ég veit ekki betur en hann sé í trúnaðarstöðu hjá samtökum bænda. Gripið fram í: Og Framsfl. líka.) Það getur vel skeð. Ég skipti mér ekki af því hvar menn eru í pólitík ef þeir skrifa skynsamlega. Hann ber að vísu ákveðinn ugg í brjósti varðandi þær breytingar, sem hann telur nauðsynlegt að verði gerðar, og segir að örfáir áhrifamiklir einstaklingar í bændastétt hafi snúist gegn sumum grundvallaratriðum stefnunnar þar sem þeir telji að þau komi um of við eigin pyngju. En ég ætla að vona að það verði ekki einhverjir slíkir sérhagsmunir sem ráði ferðinni og verði til þess að bregða fæti .fyrir þá endurskoðun sem er nauðsynleg í greininni. En Hákon Sigurgrímsson bendir líka á það að ýmislegt, sem menn hafi lagt til grundvallar, geti nú orðið erfitt að halda sig við. Hann segir: „Eins og áður er vikið að hefur landbúnaðarstefnan fram til þessa einkennst af ríkri viðleitni til þess að viðhalda byggð í landinu.“ Svo segir hann: „Ljóst er að við þær aðstæður, sem nú hafa skapast, er ekki hægt að hafa það sjónarmið í öndvegi í jafnríkum mæli og hingað til. Byggðastefnu er ekki hægt að reka á kostnað bændastéttarinnar einnar. Sá samdráttur, sem þegar er orðinn í hinum hefðbundnu búgreinum, gerir það að verkum að ekki eru lengur verkefni og viðunandi tekjumöguleikar fyrir alla þá sem nú vinna við þessa framleiðslu.“ Þetta er vandamálið miðað við þessi orð framkvæmdastjórans. Ég held að ég haldi mig alveg fast við það að vandamálið hafi farið sívaxandi allar götur síðan 1965. Í orðum hv. þm. Pálma Jónssonar kom líka fram harla einkennilegt atriði. Hann var að velta því fyrir sér hvort ég mundi ekki vera talsmaður þess að ríkið færi að reka refabú og minkabú. Ja, ég gat ekki skilið manninn öðruvísi. Hann sagði að kerfið ætti ekki að beita sér fyrir uppbyggingu á eigin vegum, að opinber uppbygging ætti ekki að ná lengra en að afla þekkingar og veita aðstoð í áföllunum. Í framhaldi af þessu fór hann að tala um ríkisrekstur og því um líkt. Ég skil ekki hvaðan maðurinn hefur þetta. Ég veit ekki til þess að ég hafi nokkurn tíma látið að því liggja, og fjarri er það mér að ætlast til þess, að ríkið færi að reka refabú eða minkabú. Ég veit ekki hvaðan maðurinn hefur þetta. En það er annað. Hann sagði að landbúnaðurinn ætti ekki að vera undir ríkisforsjá. Vel að merkja. Gefur ekki verið að það sé einmitt það sem hefur verið að hjá okkur að landbúnaðurinn sé og hafi verið undir allt of mikilli ríkisforsjá? Allir þeir framleiðslustyrkir, ræktunarstyrkir, skurðgraftarstyrkir o.s.frv., sem ég gerði hér að umtalsefni áðan og búnaðarhagfræðingurinn gerði að umtalsefni, er það ekki ríkisforsjá? Eru útflutningsbæturnar ekki ríkisforsjá? Það skyldi þó ekki vera að það væru einmitt þeir sem hafa ráðið mestu í þessum efnum, þm. Sjálfstfl. og Framsfl., sem hafi stefnt landbúnaðinum í allt of mikla ríkisforsjá við vaxandi og stöðuga gagnrýni frá Alþfl.? Það skyldi þó ekki vera?

Viltu ekki telja Alþfl. með?

Það er ríkt í huga hv. þm. Stefáns Valgeirssonar að Alþfl. hafi haft áhrif á landsstjórnina á áratugnum frá 1960–1970, sem var að mörgu leyti ágætt skeið.

Menn gleyma því.

En þm. ætti þá ekki heldur að gleyma því að Alþfl. varaði við því strax á miðjum 7. áratugnum, fyrir 20 árum, að það kerfi sem við byggjum við væri gallað og varasamt og að sú ákvörðun, sem hann hefði staðið að 1960, væri varasöm. Það sagði Alþfl. strax þá og hann er búinn að segja það í 20 ár. Ég held að það væri gott ef einhverjir aðrir viðurkenndu mistök sín og tækju til hendinni í því sem þarf að gera frekar en halda sig alltaf við einhverja atburði sem gerðust fyrir 30–40 árum. Herra forseti. Það kom líka fram í ræðu hv. þm. Pálma Jónssonar að hann teldi að sú till. sem hér væri flutt væri óþörf. Ég er ekki sammála honum. Mér er alveg sama þó að það sé í gangi einhver endurskoðun á vegum rn. Í svona mikilvægum málaflokki tel ég að það sé fyllsta ástæða til þess fyrir þingið að fara að eigin frumkvæði ofan í saumana á þessu máli. Auk þess hefur maður orðið þó nokkra reynslu af því að hvenær sem mál eru borin upp af ýmsu tagi hér á þinginu og þingið hefur áhuga á því að láta rannsaka þau, setja í þau nefnd, þá á að afgreiða það með því að það sé einhver nefnd að störfum og hún sé alveg að klára. Þetta geta menn þulið hér ár eftir ár án þess að menn sjái nema stöku sinnum einhvern árangur af því. Ég ítreka spurningar mínar til hæstv. ráðh. um að hann geri grein fyrir því hverjir eru í þessari nefnd, sem er starfandi í þessu máli, og geri þinginu grein fyrir því hver skoðun hans sé um það í hvaða átt eigi að þróa þessi mál, hver sé stefna hans varðandi þá uppstokkun sem hann stendur þó fyrir. Það er líka annað í þessu efni. Meðan ekki liggur fyrir hver sú stefna sé, sem verið er að vinna að í nefndinni, höfum við ekki hugmynd um hvort hún er að skapi þingsins. Það er fráleitt að þingið láti afgreiða sig með því að það sé einhver nefnd að störfum sem enginn veit hvað er að gera eða hvert er að stefna eða hvað hún vill. Þess vegna er fyllsta ástæða til þess, hvað sem öllu líður, að samþykkja þessa till. Ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta mál, herra forseti. En ég hefði gjarnan kosið að þeir ræðumenn sem tóku hér til máls og þeir sem mest vit hafa á þessum málum hefðu látið ljós sitt skína vegna þess sem þeir sögðu sjálfir um nauðsyn þess að fram færi ítarleg umr. um málin. Það er ég sannfærður um að ítarleg og skynsamleg umr. um þetta mál er landbúnaðinum til framdráttar og þjóðinni til heilla rétt eins og samþykkt þessarar þáltill. gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Ég ætla ekki að flytja framsöguræðu fyrir frv. um Framleiðsluráð landbúnaðarins, en ég vænti að ég muni gera það síðar á þessu þingi. En til þess að fræða hv. 3. þm. Reykn. um það hver sé stefna mín, Framsfl. eða ríkisstj. vil ég benda honum á atvinnumálastefnu sem Framsfl. samþykkti fyrir stuttu. Ef hann hefur hana ekki í höndunum skal ég afhenda honum hana. Þar er skýrt markað hvert ætlunin er að stefna. Spurt var hverjir hafi unnið að þessum málum. Það kom fram í máli hv. 1. þm. Norðurl. v. áðan að aðstoðarmaður minn í landbrn. hefur leitt þetta starf og þm. úr báðum stjórnarflokkum. 



Herra forseti. Sú þáltill. er ég mæli fyrir á þskj. 475 um jöfnun vöruverðs hljóðar svo, með leyfi herra forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að beita sér fyrir aðgerðum til að jafna verð á vörum í landinu í því skyni að draga úr því misræmi sem er í vöruverði eftir búsetu manna. Sérstaklega verði athugað: 1. Áhrif flutningskostnaðar á vöruverð. M.a. verði kannað hve mikil áhrif skattlagning á flutninga hefur á vöruverð úti á landi. 2. Rannsakað verði hvernig bætt skipulag vöruflutninga og jöfnun flutningskostnaðar tryggi sem best jöfnuð í vöruverði.“ Þessi þáltill. um að leitað verði leiða um meiri jöfnun vöruverðs varðar mikilvægan þátt í lífsafkomu fólks úti á landsbyggðinni. Ástæða þess að ég flyt þessa till. er að ég tel íbúa smærri og afskekktari byggðarlaga bera skertan hlut frá borði bæði hvað varðar vöruverð, vöruval og þjónustu á því sviði. samið er um kaup og kjör fyrir alla landsmenn og því sanngirnismál að hlutur landsbyggðarinnar sé sem réttlátastur í þessum efnum sem öðrum svo að lífskjör fólksins í landinu séu sem líkust, enda hefur margt verið gert gott í þá átt. Verðjöfnun á olíu og bensíni var lögfest þann 18. febrúar árið 1953. Verðjöfnunargjald er á áburði og sementi og það sama á við um landbúnaðarvörur. Flutningskostnaði á þeim vörutegundum sem ég hef nefnt er jafnað út og því ætti ekki að vera ýkja erfitt að nota svipaðar reglur við jöfnun verðs á öðrum nauðsynjavörum. Ýmis framleiðslufyrirtæki hérlendis hafa tekið upp jöfnun flutningskostnaðar og selja vöruna á sama verði hvert sem hún er send. Vert er svo að minnast þeirra ágætu þm. sem unnið hafa að framgangi þessa máls á árum áður og hverju þeir fengu ágengt. Fyrir 15 árum var þessu máli hreyft á þingi en þá varð lítið um framkvæmdir. Á 93. löggjafarþingi árið 1972 var enn flutt þáltill. svipaðs efnis. Voru flm. þeir Matthías Bjarnason, Sverrir Hermannsson, Guðlaugur Gíslason og Halldór Blöndal. Í till. þessari var lagt til að Alþingi skipaði fimm manna milliþinganefnd til þess að - og vísa ég í áðurnefnda þáltill., með leyfi hæstv. forseta: „1. Kanna þátt flutningskostnaðar í mismunandi vöruverði í landinu. 2. Skila áliti um hvort tiltækt væri að jafna kostnað við vöruflutninga með stofnun og starfrækslu vöruflutningasjóðs þannig að verð á allri vöru verði hið sama á öllum stöðum á landinu sem vöruflutningaskip sigla til og flugvélar og vöruflutningabílar halda áætlun til.“ Þessi milliþinganefnd átti einnig að gera tillögur um bætt skipulag vöruflutninga á sjó, landi og í lofti með tilliti til breyttrar tilhögunar frá helstu viðskiptaborgum Íslands erlendis til hinna ýmsu hafna hér á landi. Nefndinni var gert að hraða störfum svo að frv. yrði lagt fyrir næsta þing. Þetta var árið 1972 eða fyrir 13 árum síðan. Þessi nefnd skilaði síðan niðurstöðum sínum eftir mikla vinnu í október 1976 eða sem sagt fyrir rúmum átta árum. Í kjölfar þessarar athugunar á bættum samgöngum og jöfnun vöruverðs var ýmsu góðu komið til leiðar. Menn voru sammála um að stofnun Verðjöfnunarsjóðs vöruflutninga væri ekki sú leið er fara ætti. En stórt átak var gert í skipulagningu á rekstri Ríkisskips með tilkomu bættra flutningshátta í formi gámaflutninga. Það annaðist starfsmaður nefndarinnar, núverandi forstjóri Ríkisskips, Guðmundur Einarsson, sem vann af miklum dugnaði í þessu máli. Þarna er átt við ferðir á fasta viðkomustaði í kringum landið. Flóabátar gegna og mikilvægum þætti í þessum flutningum. Einnig áunnust úrbætur í landflutningum en ekki nægileg skipulagning þeirra innan landsfjórðunganna og mun ég víkja að þeim þætti á eftir. Á síðustu árum hefur orðið umtalsverð aukning á innflutningi varnings erlendis frá til þess landsfjórðungs er varan á að fara til. Þar vil ég nefna siglingar Norrænu og skiparekstur Austfars hf. á Seyðisfirði. Þessir flutningar eru til mikilla hagsbóta fyrir Seyðisfjörð og ekki síst fyrir atvinnuvegina í fjórðungnum. Ávinningur þessarar nefndar verður að teljast allgóður og því vek ég máls á þessu. Ég tel að halda verði áfram skipulagðri vinnu að þessum málum uns takmarkinu er náð og verðlag sé sem jafnast. Þjónusta verslunarinnar þarf að geta náð því takmarki að fullnægja þörfum neytandans og það gerist hér á stór-Reykjavíkursvæðinu. Eftir að álagning var gefin frjáls hefur skapast eðlileg samkeppni. Á svo stórum markaði sem hér er verður veltuhraðinn meiri og því skapast möguleikar á hagstæðu vöruverði og meira vöruúrvali. Íbúar minni byggðarlaganna búa ekki við þau skilyrði að geta litið á það sem sjálfsagðan hlut að geta farið út í búð og keypt það sem þá vanhagar um, gengið á milli stórmarkaða og tryggt sér sem hagkvæmust innkaup. Þar verður að láta sér nægja eina matvöruverslun eða í mesta lagi tvær verslanir sem keppa verða um þann þrönga markað er hér um ræðir. Þessar verslanir búa auk þessa við stopular samgöngur og oft samgönguteppur að vetrarlagi en verða samt að tryggja neytandanum þær brýnustu nauðsynjar sem við getum ekki án verið. Vil ég í því sambandi benda á staði þar sem vegum er aðeins haldið opnum tvo daga í viku yfir vetrartímann. Aðra daga er aðeins um fólksflutninga með snjóbíl að ræða og sums staðar ekki einu sinni það, alger einangrun ríkir. Það er augljóst að þegar ungt fólk velur sér stað til búsetu þarf það að vega og meta nokkur stór atriði. Efst á blaði eru atvinnumöguleikar. Þá koma húsnæðismál, heilbrigðisþjónusta, menntunaraðstaða, samgöngur og síðast en ekki síst verslun og þjónusta. Allir þessir þættir verða að vera í góðu lagi til að búseta teljist fýsileg. Sem betur fer eru mörg byggðarlög vítt og breitt um landið sem uppfylla öll ofangreind skilyrði, þó með þeirri undantekningu að þjónusta, svo sem á neyslu vöru, er þar miklum mun dýrari. Í örlítilli könnun sem ég framkvæmdi í gær í matvöruverslun úti á landi og í stórmarkaði í Reykjavík kom eftirfarandi munur í ljós: Kjúklingar í stórmarkaði 202,90 kr., landsbyggðin 272 kr. Appelsínur í stórmarkaði 46,60 kr., landsbyggðin 67 kr. Epli 54 kr., landsbyggðin 63 kr. Laukur í stórmarkaði 30,60 kr., verslun á landsbyggðinni 44,80 kr. Egg í stórmarkaði 113 kr., landsbyggðinni 165 kr. Grænar baunir 19,90 kr. í stórmarkaði, 27,40 kr. á landsbyggðinni. Kaffi í stórmarkaði 42,90 kr., verslun á landsbyggðinni 48 kr. Tómatsósa í stórmarkaði 24,50 kr., verslun á landsbyggðinni 34,10 kr. Ef ég legg saman allar þessar prósentur, sem munar á verðinu þarna á milli, kemur út að meðalverðmunurinn er 35%. Þessar vörur kosta í stórmarkaði 534,40 kr. en í verslun á landsbyggðinni 721,30 kr. Þetta þýðir að húsmóðir sem verslar fyrir helgina í Reykjavík í stórmarkaði fyrir 2000 kr. þarf, til að fá sömu vöru úti á landi, að greiða 2700 kr. Hún þarf sem sé að vinna einn vinnudag aukalega í frystihúsinu í hverri viku. Það er ekki ætlun mín að halda því fram að allur þessi gífurlegi verðmunur komi til vegna flutningskostnaðar. Þarna spila auðvitað mörg önnur atriði inn í. Þetta dæmi ætti þó að sýna okkur að allar aðgerðir til lækkunar vöruverðs á landsbyggðinni eru lóð á vogarskálina til að sporna við þeirri miklu búseturöskun sem nú á sér stað. Flutningskostnaðurinn verður þá alltaf stór liður því að póstverslun er oft það eina sem grípa verður til. Flutningur með flugvél er að sjálfsögðu dýrastur en fljótastur þangað sem flogið er, en það eiga ekki allir því láni að fagna að hafa flugvöll. Dæmi um kostnað ætla ég aðeins að nefna. Undir 0.4 kg kostar í Egilsstaði 137 kr., 5–9 kg 198 kr. og 10–14 kg 256 kr. Ef flytja þarf stærri stykki, eins og 100 kg, kostar það 1466 kr. Og ef mikið liggur á og óskað er eftir hraðsendingu er þessi upphæð tvöfölduð, eða 2932 kr. Oft verður að grípa til þessarar lausnar ef um varahlut í atvinnutæki er að ræða. Ég hélt satt að segja að flugvélin flýtti sér ekkert meira þó að hraðsending væri innanborðs. Þessi taxti er lítils háttar breytilegur eftir landshlutum en sá munur er óverulegur og verður ekki tíundaður hér. Þessa fljótvirku þjónustu kemst enginn landsbyggðarþegn hjá að nota. Vanti þig varahlut í þvottavélina þína, trilluna eða togarann er ekki um annað að ræða en grípa til símans ódýra og panta. Ég ætla að nefna lítið dæmi. Það er örugglega afar algengt að öðru leyti en því að hluturinn var ódýr en það er tiltölulega dýrast að fá litla vöru ódýra senda. Það var pantað eitt stk. plasthjól í þvottavél. Vöruverðið er 25 kr., akstur á flugvöll 100 kr., flutningsgjald 137 kr., póstkrafa 50 kr., hóflegur símreikningur 65 kr. Samtals eru þetta 377 kr. fyrir utan tímann sem þetta tók og óþægindin er af þessu hlutust. Með flutningabílum er töluverður munur á flutningsverði eftir ákvörðunarstöðum á landinu ef um lítið magn er að ræða. En ef flutningarnir eru yfir 100 kg jafnast flutningsgjöldin út. Skipaútgerð ríkisins býður ódýrustu flutningsgjöldin en þar koma inn í tekjur hafnanna, svonefnd vörugjöld. Verðskrá þeirra sundurliðast þannig: Flutningsgjaldið fyrir 100 kg er 137 kr., útskipun verður 78 kr., vörugjaldið 17 kr., uppskipun 78 kr. og vörugjald 18 kr. Samtals eru þetta 330 kr. Skipaútgerðin er rekin með ríkisstyrk svo að þar má segja að komi inn í flutningsstyrkur. En þetta gagnast ekki öllum landsmönnum. Þar sem skip koma aldrei verður að leita annarra leiða. Póstflutningar eru ódýrastir en um leið oft afar óhagstæðir innan sama landsfjórðungs. Dæmi um þetta langar mig aðeins að nefna. Bréf og bögglar sem fara eiga frá Djúpavogi til Breiðdalsvíkur eru fyrst sendir til Hafnar í Hornafirði, þaðan til Reykjavíkur, frá Reykjavík til Egilsstaða, þaðan er pósturinn fluttur með bifreið, trúlega sérleyfi, til áfangastaðarins. Tekur þetta allt sinn tíma og geta menn séð að af þessu geta skapast mikil óþægindi ef mikið liggur á og pósturinn er áríðandi. Dæmi eru og um það að flutningabílarnir keyri hver á eftir öðrum til sama áfangastaðar og renni hver af öðrum upp að dyrum hjá kaupmanninum, einn með mjólkina, annar brauðið og sá þriðji með grænu baunirnar. Sama má segja um dreifingu á bensíni og olíu. Skipin losa hvert frá sínu olíufélagi á nálægum höfnum og olíuflutningabílar mætast svo á miðri leið á sömu áfangastaðina. Þessu verður að breyta og skipuleggja allt upp á nýtt. Það er staðreynd að með því að tryggja flutningsaðilum - hér á ég við skip og bíla trygga frakt mánaðarlega, má lækka flutningskostnaðinn allverulega. Um leið hlýtur verulegur rekstrarkostnaður að sparast hjá flutningafyrirtækjunum og ætti það að verða öllum í hag. Ég legg til í þáltill. minni að kannað verði hver áhrif skattlagning á flutninga hefur á verðmyndun vörunnar. Það gefur auga leið að því oftar sem skipa þarf upp vöru eða skipta um flutningstæki og/eða greiða vöruna í póstkröfu, því meiri kostnaður leggst á hana í formi flutningsgjalda, vörugjalda, póstkröfukostnaðar og fleira. Því er nauðsynlegt að gæta ýtrustu hagkvæmni í allri skipulagningu á vöruflutningum og póstþjónustu á Íslandi. Herra forseti. Eins og ég minntist á í upphafi máls míns er tilgangur þessarar þáltill. að jafna kjör manna hvar á landinu sem þeir búa. Jöfnun vöruverðs er aðeins einn áfangi á þeirri leið. Ég vil í því sambandi nefna jöfnun húshitunarkostnaðar og raforku sem ekki eru síður brýn mál. Það er ósk mín og von að þm. taki þessu máli vel og ég vona að sú nefnd sem fær málið til umfjöllunar afgreiði það á fljótan og farsælan hátt. Legg ég svo til að málinu verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um bann við geymslu og notkun kjarnorkuvopna á íslensku yfirráðasvæði, sem liggur hér fyrir á þskj. 239 og er 204. mál þingsins. Meðflm. mínir eru hv. þm. Páll Pétursson, Stefán Benediktsson, Sigríður Dúna Kristmundsdóttir og Geir Gunnarsson. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hefja nú þegar undirbúning að löggjöf um bann við geymslu og notkun á hvers konar kjarnorkuvopnum hér á landi, jafnt á tímum friðar sem ófriðar. Bannið nái einnig til siglinga með kjarnorkuvopn, flutninga í lofti eða á annan hátt um eða yfir íslenskt yfirráðasvæði. Í samræmi við ófrávíkjanlega yfirlýsingu Alþingis um bann við geymslu og notkun kjarnorkuvopna á Íslandi verði aldrei staðsettar í landinu hersveitir sem sérþjálfaðar eru í meðferð kjarnorkuvopna, né heldur neinum þeim búnaði fyrir komið sem nauðsynlegur er fyrir notkun þeirra. Kveðið verði sérstaklega á um að eftirlit af Íslands hálfu með framkvæmd laganna verði tryggt.“ Við lifum í heimi sem er í vissum skilningi kominn á lánaðan tíma þar sem nú hafa um alllangt skeið staðið tveir risar sinn hvoru megin okkar og Atlantshafsins og hlaðið upp sífellt stórfelldari eyðingarvopnum sem fyrir löngu eru orðin nægilega máttug til að tortíma öllu lífi á jörðinni mörgum sinnum á örfáum klukkustundum. Þetta er ógnvekjandi staðreynd sem ekkert mannsbarn getur látið afskiptalausa. Síst af öllu við Íslendingar sem erum flækt inn í þennan ljóta leik vegna þátttöku okkar í hernaðarbandalagi. Til eru að vísu þeir sem mæla kjarnavopnum bót. Þeir segja sem svo að tilvist þeirra hafi haldið friðinn í stórum hluta heims allt frá síðustu heimsstyrjöld, að ógnarjafnvægið, hræðslan við tortímingarmátt andstæðingsins, hafi komið í veg fyrir heljarglímu risanna. Fyrir þessu kann að vera unnt að færa einhver rök, en hljóta ekki allir menn að vera sammála um að núverandi þróun getur aðeins leitt til glötunar? Ef vígbúnaðarkapphlaupið heldur áfram á þeim aukna hraða sem Reagan-stjórnin hefur nýverið lofað, vopnakerfin verða sífellt fullkomnari og flóknari, hlýtur þá ekki í sífellu að aukast hættan á því að kjarnorkustyrjöld hefjist, annaðhvort af slysni eða vegna þess að einhverjir hreinlega þoli ekki spennuna lengur? Kjarnavopn eru glæpur gegn mannkyninu, tilvist þeirra er óþolandi ógnun við allt líf á jörðinni. Við skuldum börnum okkar og afkomendum öllum að gera hvað við getum til að beina risaveldunum af þeirri braut sem þau eru nú á og aðeins getur leitt til tortímingar. Um þetta hygg ég að flestir Íslendingar geti verið sammála. Þeir eru líka sammála um að kjarnorkuvopn skuli ekki vera á Íslandi né þeim beitt héðan til árásá á önnur lönd. Fyrir því liggja bæði skoðanakannanir um vilja þjóðarinnar svo og margendurteknar yfirlýsingar ráðamanna allt frá því að herstöð var komið á fót á Keflavíkurflugvelli. Við erum ekki sammála um herstöðina en því ber að fagna að við getum a.m.k. sameinast um að hún skuli ekki vera kjarnorkumiðstöð. Þess vegna ættu allir að geta sameinast um þá till. sem hér liggur fyrir. En þá munu menn spyrja: Er nokkur þörf fyrir slíka till.? Er ekki Ísland kjarnorkulaust svæði hvort sem er? Hæstv. utanrrh. mun vafalaust standa hér upp og fullyrða að svo sé. Hér séu ekki og muni ekki verða kjarnorkuvopn nema með leyfi Íslendinga. Þetta kann að vera rétt að vissu marki, en þar með er ekki allt sagt ef Íslendingar vilja vera sjálfum sér samkvæmir í þeirri stefnu sem Ólafur Jóhannesson orðáði svo á Alþingi 1979, með leyfi forseta: „Eitt grundvallaratriði varnarmálastefnu Íslands er að þar verði ekki staðsett kjarnavopn nema með leyfi Íslendinga.“ Þá verða þeir að fjarlægja undanþágumöguleikann, koma í veg fyrir að hægt verði að veita slíkt leyfi. Ég held að það væri flestum Íslendingum óbærileg tilhugsun að slíkt leyfi yrði hugsanlega veitt. Þess vegna er ég þeirrar skoðunar að rétt sé að fyrirbyggja að unnt sé að veita það. Auk þess höfum við enga tryggingu fyrir því að Bandaríkjamenn spyrðu okkur leyfis ef í harðbakkann slær, einkum með tilliti til þeirrar staðreyndar að það er ófrávíkjanleg stefna Bandaríkjanna að segja bandamönnum sínum ekki sannleikann um hvar þeir staðsetja kjarnavopn. Mergurinn málsins er sá að herstöðin á Miðnesheiði hefur á margvíslegan hátt verið búin undir það að taka við kjarnavopnum og beita þeim. Meðan svo er hefur íslenska þjóðin enga tryggingu fyrir því að svo kunni ekki að fara að land þeirra verði gert að kjarnorkuherstöð þvert ofan í allar yfirlýsingar stjórnvalda. Ég vil aðeins rekja nokkur atriði varðandi þennan kjarnorkubúnað. Á Keflavíkurflugvelli hafa nýlega verið staðsettar 18 orrustuvélar af gerðinni F 15, en þær geta borið kjarnavopn. Í öðru lagi eru þar staðsettar 9 P3C Orion kafbátaleitarvélar sem geta borið kjarnorkudjúpsprengjur af gerðinni B-57, en þær er einnig hægt að búa Harpoon stýriflaugum með kjarnaoddum. Í þriðja lagi eru vopnageymslur fyrir B-57 kjarnasprengjur í herstöð einni sem Macrihannish heitir á Vestur-Skotlandi. Bandaríkjaforseti hefur gefið sérstaka heimild til þess að 48 B-57 sprengjur verði fluttar til Íslands á stríðstímum. Tilvist þessarar heimildar hefur ekki verið vefengd heldur einungis endurtekið þetta ónýta loforð um að Bandaríkjamenn muni ekkert gera nema með leyfi Íslendinga og mun ég aðeins koma að því síðar. Þessi heimild hefur í för með sér að á Keflavíkurflugvelli er fyrir hendi aðstaða til að taka við þessum kjarnavopnum og beita þeim, m.a. sérstök sprengjubyrgi og sérþjálfaður mannafli. Bandaríkjamenn hafa gert áætlanir um að framleiða yfir 4000 stýriflaugar sem sumar verða búnar kjarnaoddum til að koma fyrir um borð í skipum og kafbátum. Stórum hluta þessara vopna verður komið fyrir í hafinu kringum okkur sem hernaðaráætlanir og framkvæmdir Bandaríkjanna eru að gera að einu almesta spennusvæði austurs og vesturs. Af þessu má sjá að herstöðin á Miðnesheiði er í eðli sínu kjarnorkustöð, hvað sem yfirlýsingum íslenskra og bandarískra stjórnvalda líður. Till. okkar um að gera Ísland að kjarnorkuvopnalausu svæði er fram komin vegna þessara staðreynda, vegna þess að við teljum að það sé eina leiðin til að Ísland verði í raun kjarnorkuvopnalaust land, en einnig vegna þess að við teljum að brýna nauðsyn beri til að sporna gegn því æðisgengna vígbúnaðarkapphlaupi sem er að færa mannkynið fram á ystu nöf. Framlag Íslands gæti þá m.a. verið að lýsa landið kjarnorkuvopnalaust svæði. Sú aðgerð yrði að fela í sér algera tryggingu fyrir því að hér verði aldrei notuð kjarnavopn undir nokkrum kringumstæðum. En hvað er kjarnorkuvopnalaust svæði? Um það eru nokkuð skiptar skoðanir hvað raunverulega eigi að felast í samkomulagi um slík svæði. En það er ljóst að fyrir Íslendinga mundu einhliða yfirlýsingar stjórnvalda vera harla gagnslitlar. Ég vil leyfa mér að setja hér fram skilgreiningar á lágmarkskröfum um kjarnorkuvopnalaus svæði sem Jens Evensen notaði í fyrirlestri árið 1982. Skilyrði hans eru m.a. þessi: „Það eða þau ríki sem ákveða að gerast kjarnorkuvopnalaus svæði taka á sig þjóðréttarlega skyldu til að framleiða ekki kjarnavopn né staðsetja þau á landsvæði sínu né leyfa öðrum ríkjum að staðsetja þau á landsvæði sínu, hvort sem er í lofti, láði eða á landi. Kjarnorkuveldin verða á móti að skuldbinda sig til að virða hið kjarnorkuvopnalausa svæði og lofa að beita ekki kjarnavopnum né hótunum um notkun þeirra gegn löndum á svæðinu. Koma verður upp alþjóðlegu eftirlitskerfi til að tryggja að allir aðilar standi við skuldbindingar sínar. Nota þarf hin kjarnorkuvopnalausu svæði til að skapa í heiminum slökunarástand, létta spennunni af vissum heimshlutum og búa þannig í haginn fyrir batnandi samskipti þjóða og viðræður sem gætu leitt til afvopnunar.“ Þessi sjónarmið Evensens eru bæði skiljanleg og skynsamleg, en vígbúnaðarkapphlaupið æðir áfram. Jafnvel frá því að þessi fyrirlestur var fluttur hafa sjónarmið manna breyst og þjóðþing þriggja Norðurlandanna hafa nú samþykkt að lýsa lönd sín kjarnorkuvopnalaus svæði, Danmörk, Færeyjar og Grænland. Markmiðið er að Norðurlöndin öll verði lýst kjarnorkuvopnalaust svæði og þegar hefur verið lögð fram till. til þál. um að kjósa nefnd til að kanna hugsanlega þátttöku Íslands í umr. um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Ég er meðflytjandi þeirrar till. en lít á hana sem varatill. nái sú till., sem ég mæli hér fyrir, ekki fram að ganga, þar sem ég lít svo á að hún nái allt of skammt. Ég tel að umr. um þessi mál sé nær tæmd. Ég held að nú sé kominn tími til aðgerða. Á fjölmörgum fundum með Norðurlandaþjóðum hefur sú skoðun komið fram að torvelt sé að hafa Ísland með í kröfu Norðurlandaþjóða um að Norðurlöndin verði lýst kjarnorkuvopnalaust svæði. Ástæðan er sú að Ísland er eina landið sem hefur herstöð í landi sínu og það herstöð annars stórveldisins. Þeim mun mikilvægara er þá að fyrir liggi skýr vilji Alþingis um að í þeirri herstöð séu ekki og verði ekki kjarnorkuvopn á friðartímum né ófriðar. Um þetta hljóta allir að geta verið sammála og þar til nýlega töldu stjórnvöld þetta eflaust tryggt. En koma Williams Arkins til Íslands fyrir nokkrum mánuðum breytti þeirri fullvissu í óvissu og uppljóstranir hans um leyfisveitingar bandarískra stjórnvalda um flutning kjarnorkuvopna til landsins eru enn á dagskrá, nú síðast í stórblaðinu The New York Times miðvikudaginn 13. febr., þ.e. í gær. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Bandaríkin hafa gert áætlun um að flytja kjarnorkuvopn til Kanada, Íslands, Bermúda og Puerto Rico á hættutímum að sögn embættismanna Reagans-stjórnarinnar og skv. opinberum skjölum þar sem áætlunin er sett fram.“ Nýlegar fréttir í erlendum blöðum um að áætlanir þessar séu til staðar hafa skapað vandræði í Washington vegna þess að bandarískir embættismenn höfðu ekki upplýst viðkomandi stjórnvöld um málið. Tilvist áætlananna var staðfest fyrir stjórnvöldum í viðkomandi löndum eftir að blöð höfðu skrifað um málið að sögn embættismanna í Washington jafnvel þótt áætlanirnar hafi verið í gildi í allt að áratug. Enn fremur segir þar: „Skv. fréttum afhenti herra Arkin Steingrími Hermannssyni forsrh. Íslands leyndarskjölin um kjarnorkuvopnaflutninginn frá 1975 snemma í desember 1984 og hann krafðist opinberlega skýringar frá Washington. Þann 7. desember sagði Geir Hallgrímsson utanrrh. Íslands að ef bandarískur forseti hafi gefið heimild til slíkra vopnaflutninga, þá væri það „hreint brot á varnarsáttmálanum“ á milli landanna. Þar átti hann við samkomulagið frá 1951 um herstöðina í Keflavík, þar sem segir m.a.: „Þjóðernisleg samsetning herafla og þau skilyrði, sem honum er gert að hlíta við notkun aðstæðna á Íslandi skv. þessum samningi, skulu ákvarðast í samkomulagi við Ísland.“ Embættismenn í Washington sögðu að Ísland hefði kannað afstöðu Danmerkur og Noregs varðandi uppsetningu kjarnorkuvopna á hættutímum, og komist að því að þau mundu geta samþykkt slíkt, en ekki án sérstakrar samþykktar. Embættismenn í Washington sögðu að þeir væru ekki vissir í sinni sök um afstöðu Íslands til hugsanlegrar uppsetningar vopnanna, en þeir töldu þó að íslensk stjórnvöld teldu sig hafa fengið næga skýringu.“ Þetta segir í grein í stórblaðinu The New York Times, en hana skrifar Leslie H. Geld, fyrrv. háttsettur embættismaður í utanrrn. Carters, fyrrv. Bandaríkjaforseta. Í lok greinarinnar segir, með leyfi forseta, ég tel ástæðu til að leyfa mönnum að heyra þetta: „Þegar embættismenn stjórnarinnar voru spurðir að því í dag hvernig stjórnvöld í Washington mundu bregðast við frekari uppljóstrunum um kjarnorkuvopnaáform Bandaríkjanna, sögðu þeir að sendiráðum Bandaríkjanna í öllum löndum þar sem kjarnorkuvopn eða ákvörðun um slík vopn væri til staðar hefðu verið sendar eftirfarandi leiðbeiningar: „Eins og við höfum oftar en einu sinni lýst yfir opinberlega, þá er það stefna bandarískra stjórnvalda varðandi uppsetningu kjarnorkuvopna í öðrum löndum að hún sé í fullu samræmi við fyrirliggjandi tvíhliða samninga á milli ríkjanna og í samræmi við ákvörðun þjóðarleiðtoga NATO-ríkjanna sem samþykkt var í París 1967, þar sem ákveðið var að „uppsetning þessara vopnabirgða og eldflauga og aðstaða til notkunar þeirra verði ákveðin í samræmi við varnaráætlanir NATO og með samkomulagi við viðkomandi ríki.“ Embættismennirnir sögðu að m.ö.o. væri bandaríska stjórnin að segja að héðan í frá muni hún upplýsa, hafa samráð og leita tilskilins samþykkis viðkomandi ríkisstj. fyrir öll áform um uppsetningu kjarnorkuvopna á hættutímum.“ Þetta eru vissulega ánægjuleg tíðindi ef þeim er unnt að treysta. Menn hafa talað hér um að óþarfa mál hefði verið gert hér á hinu háa Alþingi vegna komu Williams Arkins. Ég held að menn hljóti nú að endurskoða þá afstöðu verulega. Við Íslendingar skulum ekki láta neinn veikjast í vafa um hver er vilji okkar í þessum efnum. Við skulum ekki láta embættismenn í Washington halda að við teljum okkur hafa fengið nægar skýringar. Það er ljóst að Bandaríkjastjórn hefur farið gróflega á bak við íslensk stjórnvöld í öllum atriðum varnarsáttmálans. Hún hefur nú viðurkennt til hvers Orion-P3 eldflaugarnar á Keflavíkurflugvelli eru ætlaðar og þess vegna verður að krefjast að þær verði fjarlægðar nú þegar. Þess verður einnig að krefjast að rannsókn fari fram á öllum framkvæmdum bandaríska hersins á Íslandi með tilliti til hugsanlegrar nýtingar á þeim til notkunar eða geymslu kjarnorkuvopna. Um þetta getur ekki verið neinn ágreiningur. Enginn Íslendingur vill lána land sitt undir gereyðingarvopn og mér dettur ekki eitt augnablik í hug að það vilji stjórnvöld heldur. En það er ljóst að við stöndum höllum fæti við að fylgjast með því sem stórveldin hafa í hyggju og ég held að það hljóti að vera sjálfsögð krafa allra Íslendinga að fenginn verði erlendur óháður aðili eða aðilar til að ganga úr skugga um hvað raunverulega fer fram á Keflavíkurflugvelli. Það er ljóst að vilji norrænna stjórnmálamanna til að lýsa Norðurlönd kjarnorkuvopnalaust svæði fer ört vaxandi. Ráðstefna, sem haldin var að frumkvæði danskra jafnaðarmanna undir leiðsögn Anker Jörgensen í Kaupmannahöfn á s.l. ári, var til marks um það. Á fundi nú á dögunum létu jafnaðarmannaflokkarnir á Norðurlöndum og norræn verkalýðssamtök, samtök sem kalla sig SAMAK, frá sér fara yfirlýsingu þess efnis að ríkisstjórnir Norðurlandanna ættu nú þegar að gera áætlun um Norðurlönd sem kjarnorkuvopnalaust svæði. Innan nokkurra daga hefst hér á Íslandi Norðurlandaráðsþing. Það er enginn vafi að þar verða þessi mál verulega til umr. þó að enn sé ekki unnt að álykta um utanríkismál á þingi Norðurlandaráðs. Á þessum fundi í Osló flutti Anker Jörgensen tillögu um að halda norrænan þingmannafund um Norðurlönd sem kjarnorkuvopnalaust svæði nú í haust. Sú hugmynd kom raunar fram á áðurnefndum fundi í Kaupmannahöfn. Varla er ástæða til að ætla annað en þessi fundur eigi sér stað og það er svo sannarlega frumkvæði sem ber að fagna. Það ber einnig að fagna því að kjarnorkuveldin hafa nú tekið upp viðræður um afvopnun að nýju. Meðan svo er er von til þess að við fáum að líta til framtíðar mannkynsins með bjartari augum. Herra forseti. Ég sagði í upphafi ræðu minnar að við lifðum nú í heimi sem kominn væri á lánaðan tíma. Ég skora á hið háa Alþingi að leggja gömul og ný flokkspólitísk ágreiningsmál til hliðar og taka höndum saman um að verja rétt hvers einasta Íslendings til að taka þátt í baráttunni fyrir heimi þar sem gereyðingarvopnum er hafnað. Aldrei hefur Alþingi Íslendinga fengið mikilvægara verkefni og aldrei hefur ábyrgð þess verið meiri. Ég trúi því og treysti að það rísi undir þeirri ábyrgð meðan til þess gefst tækifæri. Fái það óvit, sem vígbúnaðarkapphlaupið er, að æða áfram kann svo að fara að fulltrúar þjóðarinnar fái ekki annað tækifæri. Tíminn er okkur ekki lengur léður og skuldadagarnir kynnu að vera skammt undan fyrir vitund og vilja eða fyrir slys. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu. Ég legg til að þeirri þáltill., sem ég hef hér mælt fyrir, verði vísað til 2. umr. og hv. utanrmn. Hana bið ég að greiða fyrir skjótri afgreiðslu þessa máls.



Herra forseti. Ég mun ekki að þessu sinni ræða þessa till. í einstaka atriðum, en tel þó rétt að fara nokkrum orðum um mál það er hún fjallar um og sömuleiðis víkja örfáum orðum að málflutningi hv. þm. síðasta ræðumanns, Guðrúnar Helgadóttur. Við getum öll verið sammála um það að kjarnavopn eru hættuleg og ef þeim verður beitt, þá er fyrir höndum fimbulvetur mannkynsins. Þess vegna skiptir öllu máli að koma í veg fyrir að þeim verði nokkurn tíma beitt. Atlantshafsbandalagsríkin, sem við Íslendingar erum aðilar að, hafa lýst því yfir að þau muni aldrei undir neinum kringumstæðum beita valdi að fyrra bragði, hvorki atómvopnum eða hefðbundnum vopnum. Hættan er því ekki frá Atlantshafsbandalagsríkjunum, heldur er hættan sú að önnur ríki grípi til þessa örþrifaráðs. Ég er ekki með neinar getsakir í þeim efnum. Við gerum okkur væntanlega öll grein fyrir því að mestu máli skiptir að stórveldin tvö komi sér saman um afvopnun og einkum fækkun og helst afnám allra kjarnavopna. En það gera þau ekki meðan annaðhvort telur á sig hallað í þeim efnum eða sér ógnað af kjarnavopnum. Sem betur fer horfir nú betur en áður hvað snertir samningaviðræður stórveldanna um fækkun kjarnavopna. Reagan forseti Bandaríkjanna hefur sett sér og samninganefnd Bandaríkjanna og Bandaríkjunum það lokatakmark, að öllum kjarnavopnum verði útrýmt í heiminum. En þótt mestu máli skipti að þessi tvö stórveldi setjist að samningaborðinu og komist að niðurstöðu og síðan hefjist handa um framkvæmd afvopnunar, þá er því miður því svo farið í heiminum að fleiri lönd ráða yfir þeirri þekkingu sem nauðsynleg er til að búa til kjarnavopn og raunar hafa sum önnur lönd þegar búið sér til kjarnavopn. Ég var á fundi um daginn þar sem einn ræðumanna taldi að það væri ekki mesta hættan að stórveldin gripu til kjarnavopna heldur væri mesta hættan sú að einhver þau önnur ríki, sem yfir kjarnorkuvopnum ráða, yrðu fyrst til í þeim efnum og af því báli mundu fljótlega kvikna önnur stærri, því að auðvitað er ekki unnt að heyja takmarkaða kjarnorkuvopnastyrjöld, það er óhugnanleg blekking. Því skiptir öllu máli, eins og ég nefndi áðan, að til kjarnavopna eða til vopna yfir höfuð verði ekki gripið í stórstyrjöld sem jafna má til heimsstyrjaldanna tveggja sem háðar hafa verið á þessari öld þótt raunsæi hljóti að leiða til þess að væntanlega verður ófriði ekki með öllu útrýmt í veröldinni eins og þau mörgu vopnuðu átök og styrjaldir, sem háðar hafa verið víðs vegar í heiminum frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar, bera vitni um þótt við hér í okkar heimshluta höfum notið friðar. En ástæðan til þess að ég rifja upp er að það er ekki takmark í sjálfu sér að útrýma kjarnavopnum einhliða, krefjast einhliða afvopnunar, ef gagnaðili stendur grár fyrir járnum og getur sett öðrum þá kosti sem hann kýs. Við hljótum að miða að gagnkvæmri afvopnun undir tryggu alþjóðlegu eftirliti sem sér um að afvopnunin sé í raun framkvæmd. Við viljum ekki að einhver einn aðili geti sett öðrum sína úrslitakosti um það hvernig haga skuli málum heima fyrir og í samskiptum þjóðanna. Af þessu leiðir að til þess að tryggja frið með frelsi verðum við að líta á málin á breiðum grundvelli og ekki takmarka athugun málsins við okkur Íslendinga eina vegna þess að örlög okkar eru bundin örlögum annarra þjóða. Ég efast um að það sé út af fyrir sig nokkur þörf á því að Alþingi með sérstakri samþykkt kveði svo á um að við Íslendingar viljum ekki geyma kjarnavopn á okkar landi. Það er yfirlýst stefna stjórnvalda allt frá því að kjarnavopn urðu til og sú stefna íslenskra stjórnvalda hefur verið ítrekuð hvað eftir annað eins og raunar er gerð nokkur grein fyrir í greinargerð með þeirri till. til þál. sem hér er til umr. Ég get vel fallist á þá frásögn og mætti raunar gera hana ítarlegri og nákvæmari og tíunda enn fleiri yfirlýsingar sem íslensk stjórnvöld hafa gefið um það að við Íslendingar viljum ekki kjarnavopn á okkar landi. En þess vegna er það því meira undrunarefni að hv. flm. Guðrúnu Helgadóttur sýnist vera umhugað um að telja bæði okkur trú um og öðrum - og það er auðvitað hættulegra og í það minnsta varasamara - að herstöðinni á Miðnesheiði, eins og hv. þm. komst að orði, megi jafnvel líkja, ef ég tók rétt eftir sem ég vona nú að hafi ekki verið, við kjarnavopnahreiður. Þetta er undarleg árátta hjá hv. þm. sem segist vilja Ísland kjarnavopnalaust og veit að Ísland er kjarnavopnalaust og tíundar í grg. þáltill. sinnar að stjórnvöld á Íslandi, hvaða afstöðu sem menn hafi til varnarliðsins á Miðnesheiði, hafi sagt og skuldbundið sig til að Ísland væri kjarnavopnalaust. Hvers vegna þá þessi árátta að telja sjálfum sér og öðrum trú um að herstöðin á Miðnesheiði sé kjarnavopnahreiður? Í hvaða tilgangi er þessi málflutningur í raun og veru viðhafður? Hann er fordæmanlegur að mínu mati, því að e.t.v. kunna einhverjir annars staðar í heiminum að trúa þessum orðum sem hafa við engin rök að styðjast. Hv. þm. vék nokkuð að kjarnavopnalausum svæðum og þ. á m. að umr. um kjarnavopnalaus Norðurlönd. Ég hef aðstöðu til að ræða það mál sérstaklega þegar þáltill., sem flutt er sérstaklega um könnun á þátttöku okkar Íslendinga í kjarnavopnalausu svæði á Norðurlöndum, kemur hér til umræðu og meðferðar. En ég vil á þessu stigi málsins aðeins ítreka það, sem fram hefur komið af minni hálfu áður, að ávallt þegar þetta málefni ber á góma hef ég tekið skýrt fram að ég teldi að við Íslendingar ættum að vera þátttakendur í þessari umr. um kjarnavopnalaus Norðurlönd. Um leið hef ég látið þá skoðun í ljós að það út af fyrir sig að lýsa Norðurlönd kjarnavopnalaus hefði litla þýðingu ef annað og meira fylgdi ekki með. Norðurlöndin eru kjarnavopnalaus og þau hafa lýst því öll yfir að kjarnavopn væru þar ekki geymd. Það væri þess vegna nær að leggja áherslu á að fá fram yfirlýsingu annarra ríkja, sem nú geyma kjarnavopn, um að þau gerðust kjarnavopnalaus. Þá væri um framfarir í afvopnun heimsins að ræða. Ég hef enn fremur tekið fram að það væri sjálfsögð ráðstöfun og sjálfsagt skilyrði af hálfu Norðurlandanna að gera þá kröfu til Sovétríkjanna sem næsta nágranna margra þeirra að kjarnavopnum sem að Norðurlöndum er beint frá Sovétríkjunum væri útrýmt, þ.e. að Sovétríkin lýstu yfir kjarnavopnalausu svæði á Kólaskaga og í Eystrasalti og Eystrasaltsríkjunum svo að dæmi sé nefnt. Ég hef enn fremur bent á það að það væri lítið gagn í yfirlýsingu um kjarnavopnalaus svæði ef afleiðingin yrði eingöngu sú að sami fjöldi kjarnavopna yrði áfram til staðar eða jafnvel yrði aukinn fjöldi kjarnavopna til staðar eftir slíkar yfirlýsingar um kjarnavopnalaus svæði. Og þessi samþjöppun kjarnavopna yrði e.t.v. til þess að afleiðingin yrði að þeim yrði frekar beitt á sjó úti eða á ferð í hafinu. Við Íslendingar höfum bent á þá hættu að auðlindir sjávar yrðu eyðilagðar þó ekki væri nema að slys bæri að höndum ef sú verður þróunin. Allt þetta verður að skoða. Þessu til viðbótar vil ég líka láta þess getið að eins og ég er þeirrar skoðunar að það sé blekking að tala um takmarkað kjarnavopnastríð þá er ég býsna smeykur um að það sé ákaflega mikil blekking að álíta að yfirlýsing um kjarnavopnalaus svæði geri gagn þegar í algleyming heljarorustu er komið. Ég held að þarna megi draga samasemmerki á milli e.t.v., að þarna sé um sams konar blekkingu að ræða, takmarkað kjarnavopnastríð og yfirlýsingu um kjarnavopnalaus svæði. Ef um það væri að ræða að kjarnavopnalaus svæði væru liður í afvopnun kjarnorkuveldanna, þáttur í einhverjum framförum í afvopnunarmálum, þá tel ég nokkuð hafa áunnist. En við skulum gæta þess að blekkja okkur ekki í þessum efnum heldur gera það einmitt að skilyrði fyrir yfirlýsingum sem taki til allrar framtíðar, að við viljum að þær séu raunhæfar og geri gagn, að samhliða eigi sér stað allsherjar afvopnun stórveldanna og kjarnavopnavelda yfir höfuð. Við skulum einnig hafa það í huga að einmitt slíkt skilyrði knýr kjarnavopnaveldin til að gera raunhæfar ráðstafanir til afvopnunar en einhliða yfirlýsingar geta tafið fyrir að kjarnavopnaveldin geri nokkuð í málinu og sýni nokkurn lit afvopnunar. Ef kjarnavopnaveldin eru þeirrar skoðunar að þau geti ein stjórnað framvindu í þessum málum, annaðhvort þeirra stjórnað ferðinni eða þau bæði setið að þessum ógnarvopnum, þá e.t.v. sýna þau engan lit afvopnunar eins og mannkyninu er nauðsynlegt. Ég kemst ekki hjá því, herra forseti, að víkja nokkuð að tilvitnunum hv. þm. í góðkunningja okkar, Mr. Arkin, sem hingað kom í heimsókn í desember s.l. Enn á ný ganga ummæli hans aftur, en þó nokkuð í breyttri mynd. Fyrir nokkrum árum var vitnað til þessarar sömu heimildar og þá fullyrt að kjarnavopn væru á Íslandi á friðartímum. Þegar Mr. Arkin kom hingað í heimsókn í desember s.l. tók hann fyrst af öllu fram að það væri rangt, hann hefði haft rangt fyrir sér þegar hann dró þá ályktun. Hér væru áreiðanlega engin kjarnavopn geymd. Ég bið nú hv. þm., Guðrúnu Helgadóttur, að taka a.m.k. mark á þessum ummælum Arkins úr því hún vitnar til hans og vera ekki að gera því skóna sem ekki er. Í desember afhenti Mr. Arkin forsrh. og mér plagg sem hann taldi hafa inni að halda heimild Bandaríkjaforseta um að flytja kjarnavopn hingað til Íslands á ófriðartímum án leyfis íslenskra stjórnvalda. Mánuði síðar kom þetta mál upp í Kanada. Þá hafði fréttaritari hljóðvarpsins samband við Mr. Arkin og þá sagði Mr. Arkin, eftir að hafa beðíð fréttaritarann um frest til að athuga málið betur, að hann hefði nú endurskoðað ályktunina sem hann dró í desember og tók það fram að sennilega væri það í þessu plaggi annars staðar að Bandaríkjastjórn eða hermálaráðuneyti Bandaríkjanna eða bandaríski herinn hefði því aðeins þessa heimild forsetans ef fengið væri áður leyfi íslenskra stjórnvalda til slíks flutnings kjarnavopna á ófriðartímum. Og enn höfum við nú, mánuði eftir Kanadauppákomuna, nýja skýringu og skilyrði, þ.e. að hafi Mr. Arkin haft skjal undir höndum sem byggja megi á þá sé ekki um að ræða heimild Bandaríkjaforseta til varnarmálaráðuneytis Bandaríkjanna eða Bandaríkjahers að flytja kjarnavopn til Íslands að fengnu leyfi íslenskra stjórnvalda, heldur þurfi nýja heimild Bandaríkjaforseta áður en hafist er handa um slíkan flutning, þ.e. að þarna sé algerlega um áætlun að ræða sem sé gerð til þess að vera viðbúin öllum hugsanlegum og jafnvel „óhugsandi tilvikum“. Þannig hefur komið í ljós þessa tvo mánuði síðan Mr. Arkin var hérna - að ég nú ekki segi frá fyrstu staðhæfingu hans fyrir örfáum árum, að hér væru geymd kjarnavopn á friðartímum - að jafnvel skv. hans eigin skýringum sé um hvert skilyrðið á fætur öðru að ræða og undir öllum kringumstæðum bundið leyfi íslenskra stjórnvalda. Það er auðvitað mál út af fyrir sig hvort menn eru þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að hafa varnir hér á landi og þar af leiðandi varnarlið. En ég held að við Íslendingar séum allir sammála um að hér verði ekki geymd kjarnavopn. Og ef við erum sammála um það að hér verði ekki geymd kjarnavopn finnst mér það ekki þjóðhollt að telja sjálfum sér trú um að svo sé gert og breiða það út meðal annarra þjóða sem einhverjar gætu e.t.v. gert sér það að átyllu ef illa færi og til átaka kæmi, og afsakað sig með því gagnvart umheiminum ef slíkar þjóðir gripu til óhæfu- og voðaverka gagnvart Íslandi. Það er enginn málflutningur sem betur er fallinn til að gera Ísland að skotmarki ef til átaka kemur en einmitt þessi málflutningur. Ég veit að hv. þm. Guðrún Helgadóttir gerir þetta ekki viljandi og gerir sér ekki grein fyrir hvaða áhrif hennar málflutningur gæti mögulega haft ef einhverjir tækju mark á honum. En ég bið hv. þm. að hugleiða það. Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, að orðlengja frekar um þessa þáltill. á þessu stigi málsins. Utanrmn. fær hana til meðferðar ásamt öðrum þeim þáltill. sem hér hafa verið fluttar, m.a. um kjarnavopnalaust svæði á Norðurlöndum, svo og till. um frystingu kjarnavopna og fleiri slíkar tillögur. Ég hef áður látið í ljós að þegar þessum till. öllum hefur verið vísað til utanrmm. vil ég leggja áherslu á að utanrmn. komi sér saman um meðferð þeirra og afgreiðslu. Í því sambandi hef ég bent á að það væri æskilegt að Alþingi Íslendinga kysi nefnd til þess að fara rækilega ofan í öll þessi mál, bæði hvað snertir þátttöku Íslands og hlutverk til þess að leggja afvopnunarmálum í heiminum almennt lið og hvað Íslendingum er best gert í þeim efnum svo að þeir megi í framtíðinni lifa bæði í friði og njóta frelsis.



Herra forseti. Ég vil taka undir síðustu orð hæstv. utanrrh. Ég held að það sé ákaflega áríðandi í þeirri stöðu sem Ísland er að utanrmn. og Alþingi geti skilað sameiginlegu áliti um þau mikilvægu mál sem hér er um fjallað. Það er ánægjuefni að utanrrh. skuli taka þetta sérstaklega fram og ég vænti þess að innan skamms verði skipuð sú nefnd sem hann hefur nú nefnt og áður nefnt er taki þessi mál til heildarathugunar. Ég held að það sé skoðun allra sem um þessi mál fjalla að hér skuli ekki vera kjarnavopn. Þetta er grundvallaratriði og hver utanrrh. á fætur öðrum hefur undirstrikað þetta og núv. utanrrh. ekki síður en aðrir. Hitt er annað mál að e.t.v. eru skiptar skoðanir um leiðir að því marki að tryggja öryggi Íslands sem best má verða og hver staða landsins skuli verða í samskiptum þjóðanna. Ég held að það ætti þó að vera samkvæði allra að hlutverk Íslands á að vera að draga úr spennu eftir því sem mögulegt er hér á Norður-Atlantshafi og þá einkum Norðaustur-Atlantshafi. Þetta á að gera í náinni samvinnu við þær þjóðir sem eiga lönd að og hagsmuna að gæta á þessu svæði. Þar nefni ég til Norðurlöndin, Bretland, Kanada, Bandaríkin og Sovétríkin. Framsóknarmenn hafa oft ítrekað þá skoðun að Íslendingar eigi að hafa forgöngu um að ræða þessi mál, efna til ráðstefnu um þessi mál þar sem um þau verði fjallað af öllum þeim aðilum sem hagsmuna eiga að gæta. Það er hárrétt hjá hæstv. utanrrh. að einhliða yfirlýsingar um kjarnorkuvopnalaus svæði eru lítils virði. Eins og forsrh. Svía, Olof Palme, sagði, er hann var hér í opinberri heimsókn fyrir nokkrum vikum, er slík yfirlýsing marklaus nema stórveldin viðurkenni hana á einhvern hátt. Mín skoðun er sú að Ísland eigi að vera aðili að öllum umræðum um kjarnorkuvopnalaus svæði á Norðurlöndum og að vera með í umræðum og helst að standa fyrir umræðum um hvernig draga megi úr spennu á Norðaustur-Atlantshafi. Það er enginn vafi á því að þetta svæði er hernaðarlega mjög mikilvægt og mikilvægi Íslands, sem oft er talað um, er auðvitað fyrst og fremst af því að hér er herstöð. Það er staðreynd sem við getum ekki gengið fram hjá. Það hlyti að kosta nýja mjög flókna samninga að leggja niður þá herstöð og ég tel að það verði ekki gert nema í sambandi við allsherjarsamkomulag stórvelda og ríkja, bæði austan hafs og vestan, um afvopnun og öryggismál. Það eru ýmsar spurningar sem koma upp í hugann í sambandi við þessa till. til þál. um bann við geymslu og notkun kjarnorkuvopna á íslensku yfirráðasvæði og það eru allalvarlegar spurningar. Í fyrsta lagi hlýtur maður að spyrja: Hvað eru hættutímar? Við hvaða aðstæður er hugsanlegt að Bandaríkjastjórn eða Bandaríkjaforseti óski eftir að hér verði komið fyrir kjarnavopnum? Við höfum reynslu af því að við ráðum ekki, Íslendingar, svo miklu um það hvað taldir eru hættutímar. Á tímum Kóreustríðsins kom hingað bandarískt herlið og eftir á held ég að það hafi sýnt sig að þeir tímar voru kannske ekki eins stórlega hættulegir hér í Evrópu og um tíma var látið í veðri vaka. Í öðru lagi er það spurningin: Getur það skaðað Ísland og hagsmuni Íslands á nokkurn hátt þó einhliða verði lýst yfir að ekki skuli höfð hér kjarnavopn, hvorki á friðartímum né tímum ófriðar? Ég hef í raun svarað þessu fyrir mitt leyti, en þetta er auðvitað mál sem þarf að ræða og kanna í sambandi við allsherjarúttekt á þessum málum. Ef það getur orðið til þess að auka líkurnar á því að dragi úr spennu á þessu svæði, að hægt sé með því að minnka hernaðarumsvif, er að sjálfsögðu jákvætt að Íslendingar gefi slíka yfirlýsingu. Ef það yrði hins vegar til þess að aukinn þrýstingur yrði á öðrum sviðum, varðandi önnur hernaðarmálefni á Íslandi væri verr farið en heima setið. Þó að kjarnorkuvopn séu slæm og reyndar það slæm að manni finnist oft og tíðum næsta óhugsandi að til þeirra verði nokkru sinni gripið - sá möguleiki er þó því miður ekki útilokaður - þá eru annar vopnabúnaður og önnur tegund herbúnaðar einnig hættulegt fyrir fámenna þjóð á hjara veraldar. Ég held að ég lengi ekki mál mitt. Þetta kemur til utanrmn. og ég vænti þess að þar verði unnið af mikilli alvöru að þessum málum. Ég veit reyndar að bæði hæstv. utanrrh., formaður utanrmn. og nm. hafa mikinn hug á því að sinna þessum málum rækilega þannig að unnt sé að standa að sameiginlegri yfirlýsingu allra flokka um þessi mál. En að lokum vil ég aðeins geta þess í sambandi við fréttir síðustu daga varðandi áætlanir, áform og möguleika á flutningi kjarnavopna til Íslands að ég held að það hljóti að vera grundvallaratriði fyrir öryggi Íslands og fyrir alla umræðu um íslenska hagsmuni, frelsi, sjálfstæði og möguleika til þess að hafa hönd í bagga um framvindu mála að Íslendingar og íslenskir ráðamenn þekki til hlítar allar áætlanir sem snerta Ísland og stöðu þess, bæði á friðartímum og ófriðartímum. Það held ég að sé sú lexía sem margnefndur Mr. William Arkin kenndi okkur.



Herra forseti. Menn hljóta að spyrja þegar stórveldin standa ekki bara grá fyrir járnum, heldur grá fyrir kjarnorkuvopnum: Hvað er öryggi? Ég held að það sé alveg ljóst að við þessar aðstæður er það svo að ef til kjarnorkustyrjaldar milli þessara stórvelda kemur er ekkert öryggi til, engu verður þyrmt, það er allt búið. Þetta þýðir í mínum huga að við getum ekki talað við þessar aðstæður um öryggi Íslands. Það er ekki til lengur sem hugtak, eitt sér og sjálfstætt. Það sem er í húfi er öryggi allra. Það er sameiginlegt öryggi þeirra sem byggja veröldina eða a.m.k. norðurhvel jarðar. Eina öryggið, eina leiðin er að kjarnavopnum verði aldrei beitt því að það eru ekki til neinar varnir gegn slíkum vopnum. T.d. eru hugmyndir Reagans Bandaríkjaforseta um varnarviðbúnað í geimnum mjög gagnrýndar nú vegna þess að slíkt kerfi sé hæpið að unnt sé að búa til og reyndar líka vegna þess að það geti verið óskynsamlegt að gera það. Það gæti jafnvel aukið freistinguna ef það tækist að einhverju leyti. Og í þriðja lagi gæti það orðið til þess að efna til nýs kapphlaups. En hvað sem því líður er við þessar aðstæður ekki til neitt einstakt og sjálfstætt öryggi fyrir einhvern landskika, heldur er einungis til sameiginlegt öryggi allra sem byggja norðurhvelið a.m.k. Ég held við verðum að skoða allar tillögur, sem koma fram um öryggismál og þar með varnarmál Íslendinga, m.a. út frá þessum sjónarpunkti. Nú liggur alveg ljóst fyrir að Íslendingar vilja ekki hafa hér staðsett kjarnavopn og eru til um það margfaldar yfirlýsingar. Ég hef líka verið talsmaður þess að unnið yrði að því að Norðurlöndin yrðu lýst kjarnorkuvopnalaust svæði, en þá vitaskuld með það að markmiði að það yrði til þess að draga úr spennunni en stæði ekki eitt sér. Það er ekki gagn við þessar aðstæður að einhliða yfirlýsingu sem enginn hefur skuldbundið sig til að virða. Allar hugmyndir um kjarnorkuvopnalaus svæði verða að beinast að því að draga úr spennunni og ná til víðtækara svæðis, vera gagnkvæmar og hafa það að markmiði að reyna að auka öryggið. Ég hef reyndar talið að það væri þá æskilegt og reyndar mjög æskilegt að jafnframt yrði dregin slík rein kjarnorkuvopnalauss svæðis alla leið frá Norðurhöfum og suður á Balkanskaga, þar sem mætast austrið og vestrið eins og þau eru skilgreind í okkar daglegu umræðu, m.a. vegna þess að ég held að það sé ekki skynsamlegt að hlaða upp vopnunum á þessu svæði þar sem þau eru svo nálægt andstæðingunum. En hvað sem menn gera í þessum efnum held ég að nauðsynlegt sé að það gerist með skilningi og þátttöku beggja aðila, báðir aðilar taki þátt í því og leggi sitt af mörkum og ábyrgist það sem menn eru að gera. Er nokkuð verra að gefa yfirlýsingu eins og þá sem hér er gerð tillaga um? spurði hv. síðasti ræðumaður, Haraldur Ólafsson. Gerir það nokkuð til? Já, ég held að það sé verra. Ég held að það sé verra vegna þess að hér er um einhliða yfirlýsingu að ræða sem ekki krefst neins af umhverfi sínu. Ég held að hér séu skref eftir sem við eigum að nota til að draga úr spennunni, til að fá raunverulegan árangur í afvopnunarmálum, til að reyna að auka öryggið, til að það verði dregið úr áhættunni, og það verði liður í víðtækara samkomulagi. Hvað eina sem við gerum í þessum málum verðum við að leggja nokkrar mælistikur ef það á að horfa til framfara, ef það á að vera partur af því að öryggið aukist sem einungis er til í þeim skilningi að það sé sameiginlegt öryggi. Verður síður stríð ef við gerum eitthvað tiltekið? Það á að vera mælikvarði númer eitt. Ég held að sé Ísland lýst kjarnorkuvopnalaust sé stuðlað að því að það verði síður stríð ef það er liður í stærra samhengi, en ekki ef það er gert eitt sér. Í öðru lagi hlytum við að spyrja: Verður þessi aðgerð, hver svo sem hún er af okkar hálfu, til þess að draga úr spennu? stuðlar það frekar að jafnvægi, dregur það úr tortryggni? Ég óttast að einhliða skref af því tagi sem hér er gerð tillaga um muni í rauninni vekja tortryggni, muni ekki verða til þess að auka jafnvægi, muni ekki verða til þess að draga úr spennu. Og í þriðja lagi hlytum við að spyrja: Stuðlar það að afvopnun? Ísland er kjarnorkuvopnalaust. Það mundi ekki vera um afvopnun í þeim skilningi að ræða. En ef þetta er gert einhliða og eitt sér án þess að nokkuð annað gerist jafnframt hefur ekkert gerst nema það að menn hafa gefið þessa yfirlýsingu. En ég vil að þegar og ef svona yfirlýsing verði gefin hafi hún verið liður í því að afvopnunarskref væru stigin, að hún beinlínis yrði til þess að stuðla að afvopnun. Herra forseti, þetta eru mín viðhorf til þessa máls.



Herra forseti. Það er nú svo mjög liðið á þennan fund að erfitt er að segja allt sem ástæða er til að segja eftir þær ræður sem hér hafa verið haldnar. Ég skal því reyna að stytta mál mitt mjög. Hæstv. utanrrh. gefur mér ástæðu til þess að fá það á tilfinninguna að allar tilraunir til að ræða þessi mál hér á hinu háa Alþingi séu næsta gagnslitlar. Hér sýnast menn halda áfram að berja hausnum við steininn. Hæstv. utanrrh. var mjög hneykslaður á að ég skyldi gefa til kynna að herstöðin í Keflavík væri kjarnorkuvopnahreiður vegna þess að hér væru ekki kjarnorkuvopn. Ég hef aldrei sagt að hér væru kjarnorkuvopn og ég hef ástæðu til að trúa því að svo sé ekki. Það er bara ekki mergurinn málsins. Það er löngu sannað að hér er uppbygging í gangi og hefur verið fyrir móttöku kjarnorkuvopna ef á þyrfti að halda og enginn heilvita maður mótmælir því að Orion P-3 flugvélarnar séu til þess gerðar að bera kjarnorkuvopn. Í umræddri grein í The New York Times, sem er virt blað og ég held að full ástæða sé til að taka þó nokkurt mark á, segir svo, með leyfi forseta: „Embættismenn óttast,“ segir blaðið, „að fleiri uppljóstranir af þessu tagi geti valdið því sem þeir kalla „ofnæmi fyrir kjarnorkuvopnum“, en merki þessa ofnæmis“ - ef við notum þeirra orðalag - „hafi komið fram á Nýja-Sjálandi og í Vestur-Evrópu nýverið. Kjarnorkuvopnin, sem yrðu flutt til landanna fjögurra, þ.e. Bermúda, Puerto Rico, Kanada, Íslands, eru kjarnorkudjúpsprengjur, svo kallaðar B-57 sprengjur. Hver þeirra hefur um 10 kíló tonn af sprengikrafti sem er samsvarandi 10 þús. tonnum af TNT og er aðeins minna en Hiroshima-sprengjan. Þessum sprengjum yrði varpað úr P-3 Orion flugvélum til þess að eyðileggja kafbáta eða hefta leið þeirra. Þessar vélar eru yfirleitt“, segir blaðið, „árið um kring staðsettar í löndunum fjórum.“ Hvers vegna skyldi nú þessi tegund flugvéla vera staðsett í löndunum fjórum? Er ekki full ástæða til að halda að það sé vegna þess að þessi leyfi, sem Bandaríkjastjórn hefur gefið án vitundar íslenskra stjórnvalda til að flytja kjarnorkusprengjur til landsins, á svokölluðum hættutímum, séu ástæðan fyrir veru þessara véla hér t.d.? Ég nenni ekki að munnhöggvast við hæstv. utanrrh. um manninn William Arkin, ég hef engan sérstakan áhuga á honum sem persónu. Ég veit að hann er ekki í Alþb., hann hefur aldrei farið með mér í Keflavíkurgöngu, hann er ekki einn af félögum mínum. William Arkin er vísindamaður, sem vinnur við vísindastofnun og það er eðli vísindalegra rannsókna að reyna að hafa það sem réttara reynist. Þess vegna er fullkomlega fáránlegt að vera alltaf að tala um það að maðurinn skuli hafa viðurkennt að hann hefði rangt fyrir sér. Það væri slæmur vísindamaður sem ekki gengist við því að ákveðinn grunur, sem hann hefði haft, hefði ekki verið á rökum reistur. William Arkin er Bandaríkjamaður, hann er ekki andstæðingur Bandaríkjastjórnar, hann er sérfræðingur í vígbúnaði, hann er sérfræðingur í kjarnorkuvopnum og hann er að rannsaka ástand þeirra mála en ekki að stunda ólitískan áróður. Þetta er ákaflega mikilvægt atriði. Ég held að það sé hárrétt sem hv. þm. Haraldur Ólafsson sagði hér áðan, að okkur beri að þakka komu hans hingað vegna þess að vissulega hefur sú umr., sem varð hér á hinu háa Alþingi, valdið því að Bandaríkjastjórn verður eflaust að endurskoða afstöðu sína til þess hvað hún telur sig geta gert með hliðsjón af varnarsáttmálanum. Menn hengja sig endalaust í það að það sé gagnslaust að lýsa ákveðin lönd og svæði kjarnorkuvopnalaus, það verði að fara fram tvíhliða samningur jafnframt. Auðvitað þurfa stórveldin að semja, um það verður ekki deild. En ég get ekki skilið hvernig það getur verið til skaða að einstök ríki taki af allan vafa um að þau vilji ekki leyfa kjarnorkuvopn í ríkjum sínum og á löndum sínum, hvorki í friði né ófriði. Ég tel því að það sé fjarstæða, sem hv. þm. Kjartan Jóhannsson 3. þm. Reykn. sagði áðan, að till. sú, sem hér hefði verið mælt fyrir, sé verri en ekki. Hér var minnst á Olof Palme. Olof Palme hefur gefið út sem sína skoðun í norrænum dagblöðum núna allra síðustu daga eftir fundinn í Osló hjá SAMAK að hann telji að nú verði norrænar ríkisstjórnir að vinna að drögum að samþykkt um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Palme hefur sagt það afdráttarlaust. Sama hefur Anker Jörgensen sagt. Báðir hafa þeir sagt að í kjölfar þess verði að sjálfsögðu að fara fram umr. milli stórveldanna en einhvers staðar verður að byrja á að stöðva þá skelfingu sem vígbúnaðarkapphlaupið er. Það er engin tilviljun hvaða lönd hafa verið hér til umr. sem hugsanlegar kjarnorkubirgðastöðvar Bandaríkjamanna. Ef við hefðum hér kort af heiminum væri auðvelt að sjá hvers vegna þessi lönd hafa verið valin. Utanrrh. hæstv. talar eins og hann geri sér ekki ljóst hvers vegna Ísland er svo áhugavert í augum Bandaríkjamanna og eflaust Sovétmanna líka. Ástæðan fyrir því að mér verður tíðræddara um vígbúnaðarkapphlaup Bandaríkjamanna er einfaldlega sú að við erum hér með bandaríska herstöð. Ég býst við að ég mundi tala í nákvæmlega sömu veru og verða tíðræddara um Sovétríkin ef Sovétríkin hefðu hér herstöð. Um þessi mál er ekki lengur hægt að ræða á svo móðursýkislegan hátt sem hér var gert á árum áður. Sú fræðsla, þær upplýsingar sem borist hafa frá ýmsum aðilum á síðustu árum hafa sem betur fer breytt þessari umr. Menn vita meira um hvað verið er að gera í vígbúnaðaruppbyggingunni í heiminum. Mér er það lítið áhugamál að pexa hér um hvort kjarnorkusprengjur Sovétmanna séu æskilegri en Bandaríkjamanna, ég held að þar sé enginn munur á. Í skandínavískum blöðum las ég í dag að friðarsamtök, sem heita Traktat nå í Noregi, hafi nýlega ákveðið að fulltrúar þeirra heimsæktu til skiptis nokkrum sinnum nú á þessu ári leiðtoga Sovétríkjanna og forseta Bandaríkjanna. Fyrsta heimsókn er nú afstaðin til Moskvu. Þar fengust þær yfirlýsingar frá sovéskum stjórnvöldum að Chernenko teldi að það ætti að stöðva vígbúnað úti í geimnum. Þessu ber auðvitað að fagna. Við skulum vona að honum sé alvara um það. En það er ákaflega erfitt að trúa á friðarvilja stórveldanna þegar svo er komið að jörðin nægir ekki fyrir kjarnorkuvopn þeirra heldur verður að taka geiminn líka. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að Alþingi Íslendinga lýsi því yfir að það sé vilji þess að Ísland verði um aldur og ævi kjarnorkuvopnalaust svæði. Alþingi Íslendinga hefur aldrei ályktað um það. Vissulega hafa utanrrh. þjóðarinnar sagt það hver á fætur öðrum, en hið háa Alþingi hefur aldrei ályktað um það. Mér er fyrirmunað að skilja hvernig sú ályktun sem slík gæti hugsanlega verið til skaða. Herra forseti. Hér er orðið æðifátt í salnum og næsta þýðingarlítið að endurtaka enn einu sinni það sem oft hefur verið sagt um þessi mál. Ég mun því láta þetta nægja að sinni. En ég trúi því og treysti að hv. utanrmn. taki nú á þessum málum af myndarskap. Því verður ekki á móti mæli - og það er ekki sagt hæstv. núv. utanrrh. né forverum hans til lasts - að við höfum ástæðu til að vantreysta stórveldunum í þessum viðskiptum. Í tíu ár hefur legið fyrir leyfi Bandaríkjastjórnar til að flytja kjarnorkuvopn til Íslands á hættutímum án þess að íslensk stjórnvöld hafi haft hugmynd um. Af þessu hljótum við að verða að læra. Við verðum að gera kröfu um að engin slík leyfi verði veitt, það sé lýðum ljóst að Alþingi Íslendinga hafnar slíku og mótmælir slíku og með samþykkt þessarar till., sem hér hefur verið mælt fyrir í kvöld, eru a.m.k. tekin af öll tvímæli um vilja Alþingis, vilji þjóðarinnar liggur fyrir.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Mér þykir vænt um að hv. þm. Guðrún Helgadóttir lýsti því yfir, gagnstætt því sem mátti skilja á fyrri ræðu hennar, að hér væru ekki kjarnorkuvopn, en hins vegar væri hætta á því að sá vopnabúnaður sem hér væri fyrir hendi gæti nýst kjarnorkuvopnum. Nú er það svo að nútíma vopna- og varnarbúnaður er margur þess eðlis að hann getur væntanlega borið kjarnavopn sem önnur vopn og við því verður út af fyrir sig ekkert gert. Orion-flugvélarnar eru, að því er mér skilst, vel útbúnar til kafbátaleitar og það er það starf sem þær inna af hendi við okkar strendur. Ég undrast ef nokkur Íslendingur vill ekki fylgjast með hverjir eru við strendur landsins innan okkar efnahagslögsögu. Til þess er leikurinn gerður að hafa eftirlit með umferð umhverfis landið að við öflum okkur þessarar vitneskju. Ég tel það lágmarksskilyrði fyrir sjálfstæða þjóð að afla slíkrar vitneskju. Þá þótti mér líka ágætt að hv. þm. gerir sér grein fyrir því að Ísland, því miður, er á þeim stað á hnettinum að aðstaða þar er hernaðarlega mikilvæg. Það er einmitt ástæðan fyrir því að við verðum að hafa varnir hér á landi þannig að frelsi okkar sé ekki skert og sjálfstæði okkar ekki ógnað. Ég vil svo að lokum segja að hv. þm. lét þess getið að hún talaði aðeins svona í garð Bandaríkjanna vegna þess að Bandaríkin hefðu hér herstöð. Hún mundi tala alveg eins í garð Sovétríkjanna ef Sovétríkin hefðu hér herstöð. Ég er ansi hræddur um að hv. þm. hefði engin tök á að að tala svona í garð Sovétríkjanna ef Sovétríkin hefðu hér herstöð vegna þess að þá væri hún múlbundin, hér væri ekki málfrelsi. Ég lýk orðum mínum með því að biðja hv. þm. að hugsa um þessa grundvallarforsendu fyrir öryggi okkar og sjálfstæði. Svar fjármálaráðherra við fyrirspurn Jóhönnu Sigurðardóttur um lífeyrisgreiðslur úr Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, á þskj. 342. Fyrirspurnin hljóðar svo: Hver var að meðaltali elli-, örorku- og makalífeyrir sem Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins greiddi sjóðsfélögum á árinu 1984, sundurliðaður eftir aldri og kyni? Jafnframt er óskað að fram komi fjöldi lífeyrisþega og starfsaldur í hverjum aldurshópi fyrir sig, einnig sundurgreindur eftir kyni. Svar: Meðaltal elli-, örorku- og makalífeyris sem Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins greiddi sjóðsfélögum á árinu 1984, sundurliðað eftir aldri, kyni og fjölda lífeyrisþega: Fæðingar- Karlar: Fæðingar- Konur: ár E F M F Ö F ár E F M F Ö F 1884 111 398 1 1886 69 246 1 88 58 326 1 88 174 723 1 89 158 309 1 89 65 958 1 91 218 796 5 90 115 478 1 92 220 493 4 91 78 930 2 163 519 5 93 86 621 4 92 103 551 3 94 110 479 8 93 61 666 2 98 361 3 95 165 861 7 94 178 365 1 119 385 9 96 118 500 7 95 116 475 2 128 923 7 97 136 758 12 139 383 2 96 153 904 3 101 181 9 98 240 608 16 97 192 296 6 144 856 9 99 113 086 19 98 97 966 5 114 870 15 1900 163 641 13 99 102 427 8 107 059 12 01 151 615 25 1900 117 579 8 120 665 14 02 180 777 36 01 117 390 8 110 206 10 03 161 426 31 02 135 055 14 123 584 22 04 156 122 43 151 018 1 03 123 133 6 115 168 17 05 157 597 49 04 111 741 11 140 191 22 06 165 476 55 8 670 1 05 109 259 17 147 234 26 07 155 412 49 06 112 674 16 144 114 31 08 156 442 56 26 458 1 07 104 859 20 154 468 32 09 139 640 70 141 913 1 08 99 340 22 135 340 29 10 132 681 58 48 318 1 09 96 633 21 127 141 30 11 169 113 86 122 797 2 10 119 981 23 147 549 14 12 153 524 70 38 925 1 11 108 207 36 115 743 30 13 159 341 89 132 988 3 12 115 609 39 140 236 36 14 130 006 65 13 101 143 24 149 256 28 15 164 296 38 64 323 1 14 88 600 20 112 835 36 16 157 742 40 268 911 1 15 99 344 21 132 124 28 17 135 226 45 116 278 2 16 94 942 20 107 504 33 18 156 790 37 31 671 3 17 100 757 19 131 950 35 19 154 469 26 87 904 1 105 294 4 18 123 485 11 128 701 27 20 140 446 18 43 906 1 112 490 5 19 121 172 5 114 617 22 34 684 1 21 142 515 12 35 094 3 130 585 7 20 151 587 7 120 647 23 138 649 4 22 162 111 17 72 115 3 21 115 665 6 114 291 49 38 840 3 23 141 640 12 125 776 9 22 151 725 4 113 247 26 112 845 3 24 105 658 5 85 965 2 69 905 2 23 54 087 2 112 378 24 83 913 1 25 63 964 1 97 243 3 24 109 959 2 176 299 16 67 773 2 26 49 605 2 77 065 3 25 99 230 17 34 378 2 27 59 590 2 89 269 3 26 138 225 18 42 058 3 28 137 299 1 27 101 889 18 42 542 2 29 32 129 2 57 549 3 28 219 456 10 43 398 3 30 68 811 2 56 987 3 29 15 323 3 111 420 13 49 633 2 31 89 628 3 30 111 410 21 56 472 1 32 118 911 4 31 78 526 13 82 412 2 33 86 001 1 32 96 320 10 144 667 1 34 55 712 1 39 423 2 33 84 878 7 35 9 187 1 42 290 1 34 104 395 7 36 70 906 2 35 89 576 8 52 514 3 37 135 764 2 41 139 3 36 65 033 10 37 196 1 38 39 426 1 37 109 774 2 39 8 114 1 38 74 288 11 40 35 042 1 39 75 977 8 41 76 271 2 43 372 1 40 84 642 5 51 452 1 42 31 844 2 35 809 1 41 35 446 2 46 763 1 Fæðingar- Karlar: Fæðingar- Konur: ár E F M F Ö F ár E F M F Ö F 43 60 946 1 42 60 822 5 30 341 1 44 62 983 2 43 106 212 1 46 685 4 46 55 246 1 44 56 111 4 47 54 993 2 45 52 081 1 24 125 1 48 41 457 1 46 30 983 1 52 64 325 1 47 34 829 2 55 11 108 1 48 117 717 7 49 26 017 1 50 28 815 3 51 48 561 1 52 17 364 1 53 52 105 2 55 52 218 2 57 36 423 1 Heildarmeðaltal: 154 544 73 850 87 968 108 472 119 782 74 965 Skammstafanir: E = Ellilífeyrir M = Makalífeyrir Ö = Örorkulífeyrir F = Fjöldi lífeyrisþega