Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þeir hv. þm. Austf., sem hér hafa talað, hv. 1. þm. Austf. og hv. 4. þm. Austf., hafa báðir haldið því fram, að það frv., sem hér er til umr., væri stjórnarskrárbrot, það hefði verið óheimilt samkv. stjórnarskrá lýðveldisins að gefa brbl. út með því efni, sem í þeim er, og hv. 4. þm. Austf. bætti því við, að annað frv., sem þessu er nátengt, en að vísu er hér ekki til umr., væri einnig stjórnarskrárbrot. Ég vildi fara um þessar fullyrðingar nokkrum orðum. Mér skilst, að fullyrðingarnar um, að þetta frv. sé stjórnarskrárbrot, byggist á ummælum, sem viðhöfð voru í sameinuðu þingi af hálfu hv. 3. þm. Norðurl. v. (ÓlJ) nú fyrir nokkru. Að því er skilið varð, var hugsunargangur hans sá, að jafnvel þótt segja mætti, sem hann vildi út af fyrir sig vefengja, að brýn nauðsyn hefði verið til þess að gefa út brbl. um nýja gengisskráningu, þá gæti það ekki með neinu móti talizt brýn nauðsyn né fengi staðizt, að ríkisstj. með útgáfu brbl. tæki af Alþingi það vald, sem það hefði haft til gengisskráningarinnar. Hér er undarlega málum blandað, vegna þess að ríkisstj. sviptir Alþingi ekki neinu valdi með þessu, heldur er það efni frv., að ríkisstj. felur öðrum aðila en sjálfum sér það vald, sem hún hefur. Það er óumdeilt, að ríkisstj. hefur með atbeina forseta heimild til þess að gefa út brbl. á milli þinga, og þar á meðal, ef hún sjálf metur, að brýn nauðsyn sé fyrir hendi, til þess að kveða á um nýja gengisskráningu. Þetta vald hefur því jafnvel frá sjónarmiði þeirra manna, sem þessum athugasemdum hreyfa, ríkisstj. ótvírætt. Það, sem hún gerði með brbl., var því að láta Seðlabankann fá það vald, sem hún ein hafði ella, eins og á stóð. Og Alþingi hefur vitanlega í hendi sér að fella þetta frv. eða breyta því, jafnskjótt og það kemur til, ef það er þessari skipan andvígt, alveg á sama hátt og Alþingi hefur vald til þess, hvenær sem er, að kveða sjálft á um nýja gengisskráningu eða annað fyrirkomulag hennar en ákveðið er með brbl. Þessu valdi Alþingis hefur ekki á nokkurn hátt verið haggað eða breytt með útgáfu þeirra brbl., sem hér er um að ræða. Það fær heldur engan veginn staðizt, að ekki megi með brbl. gera aðra skipan um ákvörðun einhvers atriðis heldur en Alþingi hefur kveðið á með sérstökum lögum. Jafnvel þó að Alþingi hafi áskilið sér að hafa úrslitavald í þeim efnum, ef það er gert með einföldum lögum, settum á Alþingi, þá fær breyting á þeirri ákvörðun með brbl. fyllilega staðizt. Það er einungis, ef stjórnarskráin sjálf felur Alþingi eitthvert vald, sem ekki má taka það vald af Alþingi með setningu brbl. Að öðru leyti er bráðabirgðalöggjafinn í þessu algerlega óbundinn. Sú hugsun, sem kom fram hjá hinum hv. 3. þm. Norðurl. v., hvílir því á mjög einkennilegum misskilningi á því, sem hér er um að ræða, og er mjög furðulegt, að svo stjórnvanir menn sem þessir tveir hv. þm. Austf. skyldu taka þann misskilning upp og ekki átta sig á, að fullyrðing hv. 3. þm. Norðurl. v. fékk ekki staðizt. Það er svo annað mál, sem ég mun víkja að á eftir, hvort það eftir atvikum hafi verið skynsamleg og eðlileg ráðstöfun af ríkisstj. að fela Seðlabankanum þetta vald sitt, eins og á stóð. Það er allt annað mál. En það er ljóst, að með brbl. er ekki nein valdskerðing gagnvart Alþingi framin. Þá hélt hv. 4. þm. Austf. því fram, að hin brbl., sem eru ekki hér til umr., en blönduðust mjög inn í hans mál og raunar hjá þingbróður hans, hv. 1. þm. Austf., einnig, - hv. 4. þm. Austf. hélt því fram, að þau brbl. væru stjórnarskrárbrot. Hann færði að vísu engin rök fyrir þeirri fullyrðingu. Ég get ekki skilið, að hún geti í hans huga stuðzt við annað en ákvæði 40. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir: „Engan skatt má á leggja né breyta né af taka nema með lögum. Ekki má heldur taka lán, er skuldbindi ríkið, né selja eða með öðru móti láta af hendi neina af fasteignum landsins né afnotarétt þeirra nema samkvæmt lagaheimild.“ Mér skilst, - hv. þm. leiðréttir mig, ef ég misskil, - að hann byggi á þessu ákvæði, að ekki megi með brbl. leggja á skatt, breyta honum né taka af. Þessi hugsun fær ekki með neinu móti staðizt. Hér er ekki verið að takmarka vald bráðabirgðalöggjafans, sem í þessu fer að öllu með sams konar vald og hinn almenni löggjafi, heldur er þessari 40. gr. beinlínis beint gegn ákvæðum settum í fjárlögum, sem sett eru á annan veg heldur en með venjulegum lögum, og efni þessa ákvæðis er, að ekki megi breyta skattalöggjöfinni með einföldu fjárlagaákvæði. Nú er það að vísu annað mál, að öll atriðin í 40. gr. hafa ekki verið virt af Alþingi sem handhafa fjárlagavaldsins. Þannig vitum við, að heimildir til lántökuábyrgða og ráðstafana á einstökum eignum ríkisins hafa stundum verið veittar í fjárlögum. Þetta hefur ætíð verið talið varhugavert og stangast á við 40. gr. stjórnarskrárinnar nú og tilsvarandi ákvæði hennar áður, en hefur verið tíðkað um marga áratugi, og má nú segja, að það sé að því leyti orðið venju helgað. En það atriði skiptir ekki máli í þessu sambandi. Ætlunin var aldrei með 40. gr. að takmarka vald bráðabirgðalöggjafans í þessu. Og það er ekki nein ný fullyrðing mín, að sú hafi ekki verið ætlunin, heldur stendur þannig á, að einmitt, að því er ég hygg, síðustu brbl., sem flokkur þessa hv. þm. stóð að og undirrituð voru af hæstv. þáv. félmrh., Hannibal Valdimarssyni, brbl. nr. 68 1957, fjalla um breytingu á lögum um útsvör og veita heimild til annarrar aðferðar við útsvarsálagningu, sem ýmist gat leitt til hækkunar eða lækkunar frá því, sem verið hafði, og voru því, ef skilningur hv. 4. þm. Austf. væri réttur, fullkomlega sams konar stjórnarskrárbrot og hann nú telur þau brbl., er hann fullyrti um skýringarlaust í sinni löngu ræðu í gær að ekki fengju staðizt samkvæmt stjórnarskránni. Og enginn skyldi halda, jafnvel þó að hæstv. fyrrv. félmrh. hafi gefið þessi brbl. út, að það hafi verið gert af fljótræði, því að einmitt í næstu brbl. á undan, brbl. nr. 67 1957, um útflutningssjóð, sem öll þáv. hæstv. ríkisstj. stóð að, eins og raunar hinum einnig, en brbl. nr. 67 eru undirrituð af sjálfum hæstv. forsrh. í umboði allrar ríkisstj., þar er einnig breytt ákvæðunum um gjöld til útflutningssjóðs, tekin af sum gjöld, er áður höfðu verið, og hefði því sú lagasetning verið ótvírætt stjórnarskrárbrot, ef þessi skilningur, sem hæstv. þáv. sjútvmrh., Lúðvík Jósefsson, nú heldur fram, fengi staðizt. Það er því alveg ótvírætt, að meðan þessi hv. þingmaður hafði aðstöðu til þess að hafa meiri áhrif á gang mála og ákvarðanir ríkisstj. en hann gerir nú, þá fylgdi hann í þessum efnum þveröfugum skilningi við þann, sem hann prédikar þessa dagana, og er hann raunar ekki einn um það, því að hans kæri þingbróðir, hv. 1. þm. Austf., hefur alveg sömu aðferð í sínum málflutningi. Hann talaði um það með mikilli vandlætingu, að menn yrðu að fara varlega í útgáfu brbl. og ekki beita þeim, nema mjög brýna nauðsyn bæri til. Útgáfa þeirra ætti nánast að vera algert undantekningarfyrirbæri, er sem allra sjaldnast ætti að grípa til. Þegar litið er á þróun útgáfu brbl. hér á landi, kemur hins vegar í ljós, að engin stjórn hefur verið ákafari í útgáfu brbl. en einmitt sú stjórn, sem hv. 1. þm. Austf. fyrst átti sæti í og sat hér frá miðju ári 1934 og næstu ár á eftir. Á fyrstu tveimur mánuðunum, sem sú stjórn sat, gaf hún út hvorki fleiri né færri en 8 brbl. - á fyrstu tveim mánuðunum. Og 1936, þegar hv. þm. enn var í stjórn ásamt hv. 2. þm. Vestf., Hermanni Jónassyni, þá gaf sú stjórn út 13 brbl. á einu ári, og hygg ég, að engin stjórn, hvorki fyrr né síðar, hafi komizt hærra í útgáfu brbl., hvorki á einu ári en þessi stjórn 1936 né á skemmri tíma um meiri afköst í útgáfu brbl. en þessir herrar hina tvo fyrstu mánuði síns valdatímabils. Og því fer fjarri, að hægt sé að líta sem nokkur bernskubrek hjá þeim tveim hv. þingmönnum á dugnað þeirra við bráðabirgðalöggjöfina 1934 og 1936, vegna þess að þeir hafa á sínum valdatíma síðan ætíð verið óhræddir og ófeimnir að grípa til útgáfu brbl., hvenær sem þeim leizt, alveg án tillits til þess, með hverjum þeir hafa verið í stjórn í það og það skiptið. Í þessu sambandi er eftirtektarverðast, vegna þess að nú koma athugasemdirnar fram af hálfu þessara tveggja hv. þingmanna og frá hv. 4. þm. Austf., að þegar þeir voru allir saman nýkomnir í vinstri stjórnina 1956, voru meðal fyrstu brbl. - ekki þau fyrstu - brbl. um lögfestingu kaupgjalds í landinu. Venjulega er svo að heyra, þegar sumir þessara manna tala, og ekki sízt þegar hv. 4. þm. Austf. talar og hans félagsbræður, sem það sé fáheyrt og ósæmilegt, að við kaupgjaldi sé yfirleitt haggað með löggjöf, jafnvel þó að hún fari fram með fyllilega formlegum og rækilegum hætti á Alþingi. En við fyrsta tækifæri, sem þeir sjálfir voru í stjórn, gripu þeir til brbl. til festingar á kaupgjaldi í landinu í félagsskap við hv. 1. þm. Austf. og hans flokksbræður. Þegar á þetta er litið, er ljóst, að það kemur óneitanlega einkennilega fyrir eyru manna að heyra varúðarorð og aðvaranir þessara hv. þm. til annarra, sem miklu skemmra hafa gengið í útgáfu brbl., þótt þeir hafi þar einnig verið óhræddir, þegar til þurfti að taka. Það er einkennilegt að heyra þessa menn með hinar miklu aðvaranir, einmitt þá, sem ófeimnastir og hvatvísastir hafa verið í beitingu slíkrar löggjafar, þegar þeir töldu brýna þörf til. Það er svo enn annað mál, að fyrr og síðar hefur það tíðkazt á Íslandi og aldrei sætt neinni alvarlegri gagnrýni, að úr hinum vandasömustu málum hefur verið leyst með útgáfu brbl. Það er eins og vant er, að stjórnarandstæðingar hafa sett út á þetta, stjórnin og hennar fylgismenn varið, en venjan hefur ætíð verið hin sama nú um mannsaldurs skeið. Ég skal aðeins rifja upp nokkur helztu deilumál, sem voru ekki síður orsök mikils ágreinings á sínum tíma heldur en gengisskráningin nú, sem ráðið hefur verið fram úr með útgáfu brbl. 1915 og 1916 voru gefin út brbl. um aukningu seðlaútgáfu Íslandsbanka, sem þá var eitt heitasta deilumál á Alþingi og í stjórnmálum þjóðarinnar í heild. 1931 voru gefin út brbl. um skiptameðferð á búi síldareinkasölu Íslands. Mætti a.m.k. hv. 3. þm. Reykv. muna eftir því. 1934 komu brbl. um meðferð og sölu mjólkur, og þá lá svo mikið á að gefa brbl. út, en sá, sem undirritaði þau, var hæstv. þáv. forsrh., Hermann Jónasson, að þó að meginefni laganna ætti ekki að koma í gildi fyrr en löngu eftir að Alþingi var saman komið, voru engu að síður gefin út brbl. 1936 voru gefin út brbl. um stjórn síldarverksmiðja ríkisins, sem var mikið deilumál, 1939 um breytingar á verkamannabústaðalögunum, 1941 um breyt. á hegningalögum til verndar gegn háttsemi skaðlegri íslenzkum hagsmunum í sambandi við hernámið og ýmis atvik, sem þá komu fyrir, sem ástæðulaust er að rifja frekar upp nú, 1942 um gerðardóm í kaupgjalds- og verðlagsmálum, eitt allra mesta deilumál, sem upp hefur komið á okkar dögum á Íslandi, sem varð meira að segja til þess, að þáverandi ríkisstj. klofnaði, 1945 um verðlagningu landbúnaðarafurða, búnaðarráð, sama ár um togarakaup ríkisins, hina svokölluðu nýsköpunartogara, 1951 um lagagildi varnarsamnings milli Íslands og Bandaríkjanna, 1956 um festingu kaupgjalds. Menn þurfa ekki annað en að heyra þessa titla nefnda, þeir sem eru kunnugir stjórnmálasögu Íslands, til að gera sér grein fyrir, að allt hafa þetta á sínum tíma verið hin mestu og hörðustu deilumál. Og það er þess vegna algerlega út í hött, þegar er verið að tala um það nú sem einhverja varhugaverða nýjung, þótt brugðizt sé við raunverulegum og alvarlegum vanda í þjóðfélaginu, eins og blasti við í sumar, og gefin út brbl. til þess að koma í veg fyrir yfirvofandi hættu og fjárhagsþröng í landinu. Hv. 1. þm. Austf. sagði, að einmitt ákvæðið um það, að veita skyldi Seðlabankanum rétt til að skrá gengi gjaldeyrisins, minnti menn á, að svipað ákvæði hefði á sínum tíma verið í frv., sem Framsfl. og Sjálfstfl. stóðu að, en þeir hefðu fallið frá við frekari athugun málsins á þingi, og sýndi það vel, hverja þýðingu það gæti haft, að mál væru borin upp á þingi, en ekki afgreidd með brbl. Auðvitað hefur það sina þýðingu, að mál séu rædd á þingi. En þm. eru, - og það vitum við allir, sem á þingi höfum verið, - þeir eru ekki síður bundnir við tillögur ríkisstj., hvað þá samninga milli tveggja stjórnarflokka, um ákveðna lausn mála heldur en við brbl., sem eru ekkert annað samkvæmt þeirri venju, sem hér hefur komizt á, heldur en samningur milli þeirra flokka, sem hverju sinni standa að ríkisstj. og ríkisstj. eru búnar að tryggja sér þinglegan meiri hluta fyrir, áður en brbl. eru sett, alveg eins og ríkisstj. 1950, ríkisstj. Steingríms Steinþórssonar, hafði þá tryggt sér þinglegan meiri hluta fyrir því ákvæði, að gengisskráningin skyldi fengin Landsbankanum og ríkisstjórninni, og meira að segja þar sem það var ákveðið, að í hvert skipti, sem almenn kauphækkun yrði í landinu, skyldi Landsbankinn taka málið upp til nýrrar athugunar og senda ríkisstj. greinargerð sína og tillögur um málið, og það var einmitt þetta atriði, sem sérstaklega þótti varhugavert við meðferð málsins, að það var lögð skylda á bankann og þar með ríkisstj. að taka gengisskráninguna upp til nýrrar athugunar hverju sinni, eftir að almenn kaupgjaldsbreyting hefði átt sér stað í landinu. Það var bent á það, vissulega með réttu, að það væru ýmis fleiri atriði, sem kæmu til athugunar og hefðu áhrif á gengisskráningu, heldur en kaupgjaldið eitt. Og að því leyti verða allir að viðurkenna, að ákvæðið frá 1950 var ekki eins fullkomið og skyldi. Einmitt þetta atriði varð til þess, að þrátt fyrir þinglegan meiri hl. var ákvæðið fellt niður, og leyfi ég mér til staðfestingar á því og til skýringar á því, sem þá gerðist, að lesa upp, með samþykki hæstv. forseta, ummæli þáv. hæstv. forsrh., Steingríms Steinþórssonar, sem hann viðhafði hinn 18. marz 1950 í Ed. Alþingis. Þá segir hann: „Stjórn Alþýðusambands Íslands hefur rætt þetta mál við ríkisstj. undanfarna þrjá daga í fullri vinsemd, þó að andstæðar skoðanir hafi komið fram og báðir aðilar hafi haldið á sínu máli af fullri festu. Það var tekið fram, þegar ríkisstj. tók við völdum, að hún vildi hafa sem bezt samkomulag við verkalýðssamtökin í landinu, og hefur ríkisstj. nú rætt þetta mál allýtarlega við Alþýðusambandið til að kynna sér kröfur verkalýðsins í þessum efnum. En niðurstaðan varð sú, að ríkisstj. sá sér ekki fært að ganga til móts við kröfur ASÍ, sem bar fram kröfur, sem höfðu verið samþykktar á nýafstöðnum fundi þess, nema að nokkru leyti. En með 1. og 2. brtt. á þskj. 461 telur ríkisstj. sig ganga nokkuð til móts við þann vilja, sem kom fram hjá Alþýðusambandinu. Það kom í ljós, að það var allmikill þyrnir í augum verkamanna, ef 2. gr. frv. stæði svo áfram. Mörgum innan ríkisstj. var óljúft að breyta því ákvæði, sem í henni felst, svo sem nú er gert, en þó var það gert til samkomulags, en svo virtist sem ASI teldi, að í henni fælist kaupbinding.“ Það var þetta ákvæði um það, að Landsbankinn skyldi með samþykki ríkisstj. ákveða gengið og taka það upp til athugunar hverju sinni að nýju, eftir að almenn kaupbreyting hefði átt sér stað. Síðan segir hæstv. þáv. forsrh.: „Ég skal taka það fram, að ríkisstj. hefur gert þessar breytingar á frv., sem hér um ræðir, í því trausti, að þá verði sýnd meiri viðleitni af verkalýðnum til að gera ekki róttækar ráðstafanir, fyrr en séð er, hvernig þessar ráðstafanir, sem hér eru gerðar, gefast.“ Þarna er beinlínis lýst yfir, að það sé í trausti þess, að ASÍ vinni af hollustu og drengskap að kaupgjaldsmálunum í landinu með ríkisstj., sem breytingarnar eru gerðar. Ef sú forsenda er úr sögunni, er um leið úr sögunni sú ákvörðun þingmeirihlutans að falla frá því samkomulagi, sem gert hafði verið um að lögfesta þessa nýju skipan. Nú er það alveg eins og hv. 1. þm. Austf. hélt fram í ræðu, er hann hélt í okt. 1955. Þá tókst allt sæmilega í þessum málum, á meðan lýðræðissinnar voru við völd í verkalýðshreyfingunni. Það var ekki fyrr en 1954, að kommúnistar náðu þar völdum, sem út af brá, því að þá, eins og hv. 1. þm. Austf. hélt fram 1955, var hætt að vinna að þessum málum með kaupgjaldsmálin sjálf og hvað verkalýðnum væri fyrir beztu í þeim efnum efst í huga, heldur var tekið að beita verkalýðshreyfingunni og Alþýðusambandinu sem tæki í hinni pólitísku baráttu á móti þáverandi ríkisstj. Hv. 1. þm. Austf. fannst það vera mjög fordæmanlegt, sem rétt var. En þá var hann líka sjálfur í ríkisstj. og skildi betur en hann virðist nú gera, hversu þjóðhættuleg slík misbeiting verkalýðsfélaganna er. Það, sem átti sér stað í sumar og hv. þm. staðfesti mjög í sinni löngu ræðu og hann var að reyna að afsaka sig umfram allt með öllum sinum ásökunum á aðra, það var, að nú var það ekki einungis, að verkalýðshreyfingunni væri misbeitt af kommúnistum til þess að reyna að torvelda eðlilegt stjórnarfar í landinu, heldur hafði hún nú fengið nýjan bandamann í skemmdarverkunum, sjálfan hv. 1. þm. Austf., og það var þetta lítt heilaga samband, sem réð þeim aðgerðum, sem í sumar urðu bein orsök til þess, að ef efnahagur þjóðarinnar átti ekki að nýju að komast í kaldakol, varð að gera breytingar á gengisskráningunni. Það er því alveg ljóst, að þær forsendur, sem voru fyrir því, að Alþingi 1950 féll frá sinni fyrirætlan um að færa gengisskráningarvaldið frá Alþingi til annarra aðila, voru nú brostnar, og einn af höfuðsökudólgunum í því var hv. 1. þm. Austf. og hans ráð, sem miklu réðu. Það var einnig mjög athyglisvert, að svo snjall maður í rökfærslu sem hann annars er skyldi verða svo gersamlega tvísaga í öllum sínum málflutningi sem hann varð, ekki einungis að hann neitaði sinni fortíð jafnrækilega og ég hef nú sýnt með þeim tilvitnunum í brbl., sem ég hef gert að umræðuefni, en við erum ekki svo óvanir á seinni tíð að heyra hinn endurfædda 1. þm. Austf. tala töluvert öðru vísi en hann áður gerði, en jafnvel í sömu ræðunni gat ekki þessi tvíklofningur persónunnar látið vera að láta í sér heyra. Hv. þm. hélt því fram snemma í ræðu sinni, að kaupgjaldshækkanirnar og áhrif þeirra hefðu skapað svo alvarlegt ástand í landinu, að ríkisstj. hefði í raun og veru ekki átt um neitt annað að velja en að segja af sér. Henni hefði borið að segja af sér og láta rjúfa þing og efna til nýrra kosninga. Ástandið í þjóðfélaginu hefði verið orðið svo alvarlegt. En þegar hann var búinn að tala í eitthvað einn og hálfan klukkutíma, var komið töluvert annað hljóð í strokkinn, því að þá sagði hann, að hann og aðrir ráðamenn í samvinnuhreyfingunni, - mér skildist hann ekki ráða þar miklu, af því að þar væru um 30 þús. manns, - að þetta fólk hefði með skynsamlegum ákvörðunum lagt grundvöllinn til þess, að ríkisstj. hefði áhyggjulaust getað stjórnað hér áfram í friði og velgengni með vinnufrið tryggðan í tvö, ef ekki þrjú ár, ef hún hefði ekki gripið til sinna hefndarráðstafana. Þá áttum við að skilja það, að þessir prýðismenn hefðu af einskærum velvilja til ríkisstj. lagað svo erfiðar kringumstæður, að ríkisstj. hefði áhyggjulaust getað tekið við því, sem hv. 1. þm. Austf. og hans félagsbræður lögðu upp í hennar hendur. En hvernig kemur þetta heim við það, sem hann var búinn að segja nokkrum kortérum áður, að ástandið hefði verið svo alvarlegt, að við hefðum átt að segja af okkur eftir alla þessa okkur auðsýndu velgerninga? Hv. þm. hefur bæði í þessari ræðu og áður fyrr farið mörgum orðum um, að það hefði verið algerlega ástæðulaust að fella gengið eða gera ráðstafanir til gengisfellingar þrátt fyrir kauphækkanirnar. Hann hefur lýst því nánast sem hefndarráðstöfunum, sem ótrúlegu gerræði og öðru fleira. En hvað segja nú hlutlaus vitni í þessum efnum? Hvað segja þeir, sem bezt mega vita og með sannindum hafa sagt frá því, hvað gerðist í herbúðum hv. 1. þm. Austf., áður en ákvarðanirnar um samstarf samvinnufélaganna við kommúnista var tekið upp? Þar höfum við umsögn sjálfs formanns Sambands ísl. samvinnufélaga, æðsta manns samvinnuhreyfingarinnar á landinu og mesta valdamannsins á Akureyri, þar sem voru gerðir þeir kaupsamningar, sem úrslitum réðu í þessu efni. Skömmu áður en þeir samningar voru gerðir, lýsti Jakob Frímannsson yfir, að af almennum kauphækkunum mundi leiða gengislækkun, þetta tvennt mundi fara saman.

Hvar kom þessi yfirlýsing fram?

Hún kom fram í fréttabréfi, sem gefið var út. Hv. þm. hefur kannske verið veikur, svo að honum er vorkunn, þó að hann hafi ekki lesið það, en þetta hefur oft verið endurprentað og því yfir lýst.

Hvaða fréttabréfi?

Ég kann nú ekki nöfn á öllum þeim áróðurspésum, sem SÍS gefur út fyrir peninga alþjóðar, og tel víst, að hv. þm. hafi betri aðgang að þeim en ég, og ég skyldi ekki verða hissa á því, þótt þessi pési fyndist í einhverri skjóðunni hjá hv. þm. Og vel veit ég, að hann heldur upp á þau plögg, sem hann telur hafa þýðingu. En það er a.m.k. gott að heyra nú, að hann vill ekki kannast við, að þessi yfirlýsing hafi verið gefin. Það sýnir, hversu drepandi yfirlýsingin er fyrir allan málflutning hv. þm., hversu öruggt sönnunargagn hún er fyrir því. að þessir menn fóru með opnum augum að því, sem þeir gerðu, og vissu, hver afleiðingin mundi verða. Jakob Frímannsson er enginn skynskiptingur. Hann vissi ósköp vel, hver afleiðing mikillar kauphækkunar mundi verða. Hann sá rétt fyrir. En hann vissi líka af reynslunni, af viðbrögðum hv. 1. þm. Austf. 1956, að ámóta mikil kauphækkun og um var samið í sumar var til þess löguð að valda algerum þáttaskilum í íslenzkum stjórnmálum. Hv. 1. þm. Austf. sagði þá í ræðu, sem ég vitnaði áðan til, að kauphækkunin, sem gerð var 1955, hefði brotið blað í íslenzkum efnahagsmálum. Og hann fylgdi því eftir, vegna þess að hún varð til þess, að hann á árinu 1956 ákvað, að hætta skyldi samvinnu við sjálfstæðismenn og tekin upp samvinna við það, sem hann kallaði þá verkalýðsflokk, það var í því tilfelli Alþýðuflokkurinn, einfaldlega af þeim sökum, að Sjálfstæðisfl. og Framsfl. réðu ekki saman við verðbólguþróunina, þess vegna yrði að leita annarra afla í þjóðfélaginu til þess að reyna að leysa þennan vanda. Þetta gat út af fyrir sig verið pólitísk hugsun, og eftir á má segja, að þjóðin hafi af fáu haft betra en þeirri reynslu, sem hún fékk 1956 og á næstu árum á eftir. En hv. þm. tjáir ekki að halda því nú fram, að kauphækkunin 1961 hafi verið svo lítil, að hún hefði eiginlega ekki átt að hafa nein áhrif, þegar hann sjálfur er staðinn að hvað hörðustum ummælum um tilsvarandi kauphækkun 1955 og meiri kúvendingu í íslenzkum stjórnmálum en nokkur annar maður hefur gert um áratugi einmitt af þeim sökum, hversu hann taldi afleiðingarnar af kauphækkuninni 1955 vera alvarlegar. Hv. þm. segir: Það var svo komið, að allir sáu, að það var ómögulegt að lifa á kaupi hinna lægst launuðu. - Þess vegna varð að eiga sér stað kauphækkun, a.m.k. hjá hinum lægst launuðu, og þá talar hann um þá lægst launuðu í landinu eins og þeir hafi haft 4000 kr. tekjur á mánuði. Nú spyr ég þennan töluglögga og stjórnreynda mann: Hvað voru margir menn á landinu, sem áttu að lifa af 4000 kr. á mánuði, og hvernig var afkoma almennings í raun og veru? Samkv. þeim skýrslum, sem óvefengdar eru, var almennt kaupgjald verkamanna á árinu 1960 hér í Reykjavík eitthvað nærri 75 þús. kr., þó að ekki séu taldar með fjölskyldubætur. Það má segja, að þetta sýni, að þeir hafi þurft að vinna mikið. Það er vafalaust rétt. En það sýnir þá einnig, að sú fullyrðing, sem hv. þm. hefur hvað mest þrástagazt á, að hér hafi átt sér stað mikill samdráttur í landinu, er gersamlega út í bláinn. Hvernig hefði verið hægt að fá slíkar meðaltekjur hér í Reykjavík, ef atvinnuleysi hefði átt sér stað, ef ekki hefði verið mjög mikil eftirspurn eftir vinnuafli? Það má einnig segja: Mönnum veitir ekki af 75 þús. kr. kaupi. - Það er út af fyrir sig alveg rétt. En hvað segir hv. þm. sjálfur um afkomu fólksins, þegar hann gætir ekki að sér. Hinn 12. júlí í sumar birtist viðtal við hv. þm, í Tímanum, eftir að hann var nýkominn af yfirreið um Austfirðingafjórðung. Nú munum við öll, sem hér erum inni, og raunar landslýður allur eftir þeim ósköpum, sem hv. þm. hafði spáð, sérstaklega fyrir Austfirðingafjórðungi, eftir kjördæmabreytinguna og að hin nýja stefna væri til komin í framhaldi hennar. Á mörgum átti samdráttarstefnan að bitna hart, en á engum eins og vesalings Austfirðingunum í kjördæmi hv. þm. En hinn 12. júlí segir hv. þm.: Afkoma er góð. Hún hefur verið góð í vor. -  Og þá komum við að því, sem er eftirtektarverðast í þessu öllu, að það var ekki efnt til kauphækkananna í sumar, verkfallanna, vegna þess, að viðreisnin hefði mistekizt, heldur vegna þess, að hún hafði tekizt miklu betur en vonir stóðu til. Allir þm. og raunar miklu fleiri vita það, að hv. stjórnarandstæðingar voru innilega sannfærðir um það, strax þegar viðreisnarlöggjöfin var sett snemma árs 1960, að hún fengi með engu móti staðizt. Þeir töldu, að í henni fælust svo magnaðar og harðúðugar samdráttarráðstafanir, að það hlyti að koma upp mjög alvarlegt atvinnuleysi í landinu og að öðru leyti mundu atvinnurekendur einnig rísa upp og mótmæla þessum aðgerðum, þannig að viðreisnin hlyti að stöðvast af sjálfu sér, að óhugsandi væri, að ríkisstj. gæti staðizt fram yfir áramótin 1960–61. Henni yrði ókleift að koma flotanum úr höfn snemma árs 1961, svo að þá væru síðustu forvöð fyrir því, að ríkisstj. hlyti að gefast upp. Það er alvitað, að innan Alþb. var mikill ágreiningur um það, hvort ætti strax á árinu 1960 að grípa til hinna pólitísku verkfalla eða láta þau bíða. Það er kunnugt, að hv. 4. þm. Austf. var mjög andvígur því, að til verkfalla væri gripið á árinu 1960. Hann fullyrti þá við sína félagsbræður, eins og hv. 1. þm. Austf., að ríkisstj. hlyti að steypast af sjálfu sér og þess vegna þyrfti ekkert annað að gera en að bíða. Þeir sögðu þá í sinn hóp, að það væri ljóst, að almenningur mundi, áður en yfir lyki, kenna þeim um öngþveitið, sem stofnaði til þess með nýjum verkföllum, og þess vegna hlyti það að bitna á Alþb. og eftir atvikum Framsókn, ef til verkfalla væri lagt, fyrr en sýnt væri, að viðreisnin væri komin algerlega út um þúfur. Það var í þessari öruggu trú, sem hv. 4. þm. Austf. beitti sér fyrir því á landssambandsfundi útgerðarmanna fyrir hér um bil ári að hvetja þá til sem allra mestrar kröfugerðar. Hann fordæmdi þá, eins og hann vitanlega hafði rétt til, allar aðgerðir ríkisstj. og taldi hag bátaútgerðarinnar svo bágan, að óhugsandi væri, að hún gæti haldið áfram nema með stórkostlegum styrkjum úr ríkissjóði. Það var hins vegar trú hans, að ef útgerðarmenn almennt fengjust til þess að leggja slíkt róðrabann á ríkisstj. eins og hann vann að og raunar átti hlut að því að komst á á einum stað, eins og hann hældist um hér í gær, þá mundi ríkisstj. ekki fá staðizt, heldur verða að segja af sér. Öll þessi ráðagerð fór út um þúfur, nema hvað hv. þm. tókst að valda Vestmannaeyingum og raunar þjóðarbúinu öllu ómældu tjóni með þeirri róðrastöðvun, sem að hans undirlagi var þar efnt til. Vertíðin gekk hins vegar mun betur en þessir herrar höfðu álitið, og þegar þeir sáu í sumar, að það væri komið fast að því að ná því jafnvægi, sem að var stefnt, var gripið til hinna pólitísku verkfalla. Þá var gripið til þess vopns, sem þeir frá fyrstu tíð töldu sig hafa í bakhöndinni og þeir yrðu að grípa til, ef önnur úrræðu dygðu ekki. Við sjáum það svo, okkur til frekari fróðleiks, að austur í Moskvu heldur Krúsjeff nákvæma dagbók um öll verkföll í heiminum og greinir þar nákvæmlega á milli, hvers eðlis þau séu, hvort þau séu af kaupgjaldsástæðum eða af pólitískum ástæðum, og fullyrðir, að 73% verkfalla á árinu 1960 hafi verið af pólitískum ástæðum. Hann fer ekki dult með, að honum líkar sú tegund verkfalla mun betur en hin, svo að við vitum, að það er mjög í anda hinna ókistulögðu valdhafa í Moskvu, sem þessir herrar hegða sér, þegar þeir nú og fyrr hafa reynt að efna til pólitískra verkfalla á Íslandi. Hitt kemur okkur undarlegar fyrir sjónir, að hv. 1. þm. Austf. skuli ganga í þennan félagsskap, svo sem hann hefur gert, enda var auðheyrt á ræðu hans nú á dögunum og ekki síður af ræðu hans við 1. umr. fjárlaga, að hann talaði meir í afsökunartón og ergelsis en nokkru sinni áður, og sannaði það franska máltækið, að sá, sem afsakar sjálfan sig, ásakar sig. Hann veit ósköp vel, í hvaða skyni þessi leikur var gerður, en honum er engin vorkunn, vegna þess að hann veit þetta og hann er óbundinn. Hann hefur frjálsan vilja, sem ekki allir hafa, því miður.

Er það þá ekki bara enn ámælisverðara fyrir það?

Þá kemur að úrræðinu, sem hv. 1. þm. Austf. sagðist hafa lagt upp í hendurnar á stjórninni með því að greiða fyrir þessum hagkvæmu kaupgjaldssamningum, og það var, að vandinn hefði ekki verið annar en að auka útlán og lækka vexti. Hvað eru nú margir þm., sem hafa gleymt öllum prédikunum hv. 1. þm. Austf. um, að það verði að verjast verðbólgu með varfærni í útlánum? Ef margir þm. hafa gleymt því, þá eru þeir ólíkir almennum kjósendum, vegna þess að hvar sem maður kemur og ekki eingöngu í framsóknarmanna hóp, af því að sumir fleiri en framsóknarmenn muna, hvað hv. þm. hefur sagt, þá hafa menn orð á því, að hv. 1. þm. Austf. tali hin síðari missiri allt öðruvísi en hann gerði áður, þegar hann ár eftir ár brýndi fyrir mönnum, að það yrði að halda verðbólgunni í skefjum með varfærni í bankaútlánum. Og hv. þm. veit auðvitað öllum öðrum betur, að ef með einhverju átti að magna hér verðbólgu og hleypa öllu í strand á sem allra skemmstum tíma, þá var það ráð helzt fyrir hendi til viðbótar aukinni peningaumferð um 500–600 millj. kr. á ári að lækka vexti og auka útlán. Þá hefði á skömmum tíma öll gjaldeyriseign þjóðarinnar horfið eins og dögg fyrir sólu, við verið komnir í óbotnandi skuldir út á við, áður en varði. Það er e.t.v. hægt að telja einstökum mönnum, sem hafa hagsmuni af því að hafa lága vexti, eins og margir hafa, trú um, að það sé óþarft böl að hafa háa vexti. En það er alveg fullvíst, að það þarf ekki að prédika mikið um þetta fyrir hv. 1. þm. Austf., vegna þess að hann man enn svo mikið af því, sem hann áður hélt fram, að hann veit, að ef þessi aðferð hefði verið höfð, þá var það sama og hella olíu á eld. Það var beint tilræði við fjárhagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Hér kemur aftur að því, að þó að hv. þm. léti svo í seinni hluta ræðu sinnar sem hann og hans félagsbræður hefðu verið að reyna að greiða götu stjórnarinnar og gera henni auðveldara að stjórna með kaupgjaldssamningunum, er þeir beittu sér fyrir í sumar, þá sagði hann réttara, þegar hann hélt því fram í upphafi ræðu sinnar, - þá sagði hann réttara um sinn eigin hug, er hann taldi, að eftir kaupgjaldshækkanirnar hefði slíkur vandi verið skapaður, að stjórnin mundi nú loksins neyðast til að fara frá og gefast upp. Hann treysti því, að það væri búið að tefla málum þjóðarinnar í slíkan vanda, að við mundum viðhafa sömu aðferðina og þeir félagar, hann og hv. 2. þm. Vestf., Hermann Jónasson, þegar þeir, eins og alræmt er orðið, gáfust upp, hlupust burt frá vandanum hinn 4. des. 1958, enda er nánast skoplegt að heyra suma ræðumenn framsóknarmanna hér, bæði í útvarpsumr. og almennum umr. á Alþ., þegar þeir öðru hvoru spyrja af hjartans einfeldni: Af hverju gefizt þið ekki upp? Af hverju farið þið ekki að eins og Hermann okkar? - Það er von, að þá langi ekki til þess að vera einir um að eiga Hermann. Hann er ekki svo girnilegur að þessu leyti, þó að hann sé góður að öðru. En það verður áreiðanlega bið á því, að aðra stjórnmálaflokka fýsi að eiga slíkan viðskilnað við vandamál þjóðarinnar eins og Framsfl. átti 4. des. 1958. Um ræðu hv. 4. þm. Austf. get ég verið stuttorður. Ég sýndi fram á nokkur dæmi um það, hversu málflutningur hans væri haldlaus varðandi það, er hann sagði um brbl. og það er í raun og veru dæmi um hans málflutning í heild. Hann lagði á það mjög ríka áherzlu, að það hefði verið tekið tillit til verðlækkunar á fiskimjöli 3 viðreisnarlöggjöfinni 1960, og vitnaði þar í ummæli um það, að reiknað væri með lægra verði á þessari vörutegund en áður hafði verið. Það er alveg rétt. En hv. þm. gleymir því, að verðlag á fiskimjöli tók að lækka síðari hluta árs 1959, en sú breyting var hægfara. Í janúar 1960, þegar útreikningar varðandi gengislækkunina voru gerðir, töldu menn ekki sjást nein merki þess, að stórkostlegt verðhrun væri fram undan, sem bezt má sjá á því, að sá aðilinn, sem átti að fylgjast með útflutningsverðinu, útflutningsnefnd sjávarafurða, sem ég hygg að hv. þm. hafi átt einhvern fulltrúa í, hafi þá ekki viljað samþykkja nema smávægilega lækkun frá því, sem verðið hafði verið hæst á miðju ári 1959. Og þegar útreikningarnir voru gerðir, var því ekki unnt að miða við annað verðlag en það, sem útflutningsyfirvöldin höfðu ákveðið sem lágmarksverð fyrir fyrirframsölur vertíðarinnar 1960. Það kom hins vegar í ljós, áður en langt um leið, að verðhrunið skalt yfir miklu stórkostlegra en nokkurn gat órað fyrir. Lækkunin, þegar kom fram á árið, var yfir 40% frá því, sem áætlað hafði verið í janúar 1960, byggt á lágmarksútflutningsverði nefndarinnar. Lækkunin frá hæsta verði 1959 nam um 47%. Síðan í fyrra hefur verðið hækkað aftur, en er samt yfir 18% lægra en í janúar 1960 og nær 25% lægra en árið 1959, þegar það var hæst. Þetta sýnir, hvernig tilvitnanir og rökfærslur hv. 4. þm. Austf. eru gersamlega á stráum byggðar. Hann vitnar í einstök ummæli í greinargerðum og ummælum, en gáir ekki að því, hvað á bak við þau stendur, segir ekki nema minnstan hluta sögunnar, og hálfur sannleikur er oft, eins og í þessu tilfelli, verri en hrein ósannindi, vegna þess að ósannindin liggja augljósar fyrir. En hv. þm. reynir með því að skjóta inn einstaka sannleikskorni öðru hvoru að gera sína villandi frásögn ögn trúlegri en hún ella mundi vera. Annars er fróðlegt að heyra þennan hv. þm. lýsa því sældarástandi, sem hér hafi í raun og veru verið á s.l. vori og allt í himnalagi, atvinnuvegir staðið með miklum blóma. En hvernig stenzt þetta við fullyrðingar hv. þm., sem hann viðhafði fyrir áramótin í fyrra, þegar hann fullyrti, að sjávarútvegurinn væri svo illa staddur, að hann yrði að fá stórkostlega styrki úr ríkissjóði? Hann veit og að bátaútvegsmenn fengu síðan verulega kauphækkun, eins og hann gat um. Engu að síður ætlast hann til þess, að þeir hefðu getað tekið á sig, án þess að að væri gert, þá miklu kauphækkun, sem varð í sumar. En það er ekki nóg, að ærin mótsetning felist í þessu, heldur lýsir hann því í öðru orðinu, að atvinnuvegirnir hafi staðið með fullkomnum blóma og mikilli velgengni, en hins vegar hafi viðreisnin verið komin í strand. Það er að vísu rétt, að 1958 fór svo, að efnahagskerfið var komið að hruni þrátt fyrir hið mesta afla- og velgengnisár, sem nokkurn tíma hafði gengið yfir íslenzku þjóðina. En það var vegna þess, að þá var brugðizt rangt jafnvel við velgengninni, þannig að stjórnendurnir gáfust upp, þó að í lófa hefði átt að vera lagið, ekki sízt með þeirra valdi yfir verkalýðshreyfingunni, að leysa allan vanda. En þeir kunnu engin ráð. Þeir gáfust upp. Þeir hlupu með af skútunni undir forustu hv. 2. þm. Vestf., Hermanns Jónassonar. Þeim tókst að breyta góðæri í ráðleysi, vegna þess að þeir kunnu engin ráð til þess að fara með málefni þjóðarinnar. Það er sams konar ástand, sem hv. þm. er að reyna að gefa í skyn að ríkt hafi á þessu ári, að það hafi í raun og veru verið hin mesta velgengni, en þó hafi allt verið komið í strand fyrir stjórninni. Um þennan hv. þm. gildir það sama, sem ég sagði áður um hann og hv. 1. þm. Austf., að þeir beittu sér fyrir kauphækkunum í sumar vegna þess, að þeir sáu, að annars mundi viðreisninni vegna of vel, annars mundi það jafnvægi nást fyrr og betur, er menn kepptu eftir, heldur en nokkur hafði vonað. Það var til þess að hindra, að þetta gæti komið fyrir, að kauphækkanirnar voru gerðar. Hv. þm. var fyrir fram kvíðandi um, að illa mundi fara fyrir þeim, sem ábyrgð bæru á þessu. Það mun og sannast, að sú verður raunin, að almenningur mun, áður en yfir lýkur, sannfærast um, hver veldur þeirri truflun á efnahagslífinu, sem leiddi af kauphækkununum í sumar. Það voru þeir, sem bera ábyrgð á þeim pólitísku verkföllum, sem efnt var til og ekki höfðu stoð í efnahagslífinu. Nú talar hv. þm. um, að það sé stefnt til einnar veltu til, og hv. 1. þm. Austf, hefur einnig gefið slíkt í skyn. Vel má vera, að þessir hv. þm. hafi það í huga. Það er eftir að sjá, hvort þeim tekst að fá fólk með sér í slíka hryggðargöngu. Um það er bezt, að hvorugur okkar spái neinu fyrir fram né neinu um þau viðbrögð, sem gegn slíkum tiltektum ber að gera. En ég segi, að miklu nær væri hv. þm. og hans félagsbræðrum, sem sannarlega hafa nú rækilegra tilefni en nokkru sinni fyrr til þess að skoða sinn huga og athuga, hversu illilega þeir hafa verið blekktir og ginntir á undanförnum árum, - þeim væri nær að nota það tilefni til þess að íhuga ekki einungis stöðu sína gegn hinum útlendu valdhöfum, heldur einnig afstöðu sína til hinna íslenzku mála og endurskoða þann trúnað, sem þeim ber að sýna því fólki, er þeim hefur veitt traust innan verkalýðshreyfingarinnar. Hv. þm. talaði um, að ósamið væri um fiskverð og ágreiningur mundi koma upp um það á milli bátasjómanna, útvegsmanna og fiskkaupenda. Hér er vissulega um vandamál að ræða, sem er til íhugunar, hvernig leysa megi, og hv. þm. sýndi raunar á síðasta þingi, hvernig hann telur að leysa beri, með því frv., sem hann flutti þá. Æskilegast er, að aðilar geti komið sér saman um hagkvæma lausn þvingunarlaust, og verður áreiðanlega að því unnið af hálfu ríkisstj. af fullu kappi, alveg eins og ríkisstj. er fús til samvinnu við hvern sem er, sem vill raunverulega vinna að því að bæta kjör allra vinnandi manna í landinu og það má segja, að sé meginþorri þjóðarinnar. Það er hægt að finna ýmis ráð til þess með betri skipan á vinnu, með ákvæðissamningum og fleiri þvílíkum úrræðum, ef vilji beggja aðila er fyrir hendi. Það er vissulega þess vert og verður að treysta því í lengstu lög, að menn reyni nú slík úrræði til hlítar, áður en í ný pólitísk ævintýri verður lagt, svipuð og í sumar átti sér stað með kauphækkunarherferð kommúnista og framsóknarmanna þá. Þjóðin hefur með réttu og mun með réttu fordæma þær aðgerðir, en hún mun fagna öllu því, sem í raun og veru horfir til þess, að öllum almenningi í þessu landi geti liðið betur en áður.



Herra forseti. Það er nú mjög liðið á fundartímann, svo að mér gefst ekki tækifæri til að ræða um ýmis þau atriði, sem ég hefði viljað ræða um og einkum voru í sambandi við ræðu hv. 1. þm. Austf., er hann hélt hér s.l. föstudag. En það eru þó nokkur atriði, sem ég get ekki látið hjá líða að minnast á, með því að ég tel, að þau megi ekki standa í þingtíðindum, án þess að þeim sé mótmælt og þau raunverulega vítt. Skal ég reyna að stytta mál mitt, eftir því sem unnt er. Þegar reynt er að draga saman í stuttar niðurstöður þau atriði, sem hv. þm. kom inn á í sinni löngu ræðu, má segja, að niðurstaðan hafi verið sem hér segir: 1) Stjórn og stjórnmálaflokkar verða umfram allt að halda þingræðinu í heiðri og mega ekkert aðhafast, sem rýrt geti álit þingsins hjá þjóðinni. 2) Þess vegna má stjórn aldrei gefa út brbl., nema það sé óhjákvæmilegt og vitað, að fyrir þeim sé meirihlutafylgi á Alþingi, án þess að flokksforustan þvingi til þess þm. að fylgja máli gegn vilja sínum. 3) Í þessu máli hafi ríkisstj. ekki getað fengið stuðningsmenn sína til að fallast á gengislækkunina og því hafi hún orðið að þvinga þá á flokksfundum, án þess að þing væri kallað saman, til þess að lofa þar að fylgja málinu á Alþ. Það sé rangt að afgreiða mál þannig í þingflokkunum undir pressu frá foringjum flokkanna. Út af þessu vil ég leyfa mér að mótmæla þeim ásökunum, sem hv. 1. þm. Austf. beinir hér gegn okkur þm., sem styðjum ríkisstj. Ég tel, að manni, sem setið hefur svo lengi á þingi sem hann hefur gert, sem er formaður þingflokks, hefur setið í fjöldamörg ár sem ráðherra, sé mikill vansi að láta slík ummæli frá sér fara hér á Alþingi, að bera jafnþungar sakir á meiri hl. hv. alþm., að þeir hafi verið þvingaðir til þess að fylgja málum gegn vilja sínum og það máli, sem svo alvarlegt er, eins og hér er til umr. Út af þessu vildi ég leyfa mér að skýra frá hér, hvernig þetta mál var undirbúið af hæstv. ríkisstj. Þegar henni var ljóst, að kaupgjald hafði hækkað um allt land, samningar hefðu verið gerðir um allt að 15% kauphækkun, kallaði hún suður til Reykjavíkur á sinn fund alla þá þingmenn, sem hana styðja, og lagði fyrir þá þennan vanda, sem við það hafði skapazt í efnahagsmálum þjóðarinnar, að kaupgjald allt hafði hækkað, svo sem ég hef þegar minnzt á. Það var engu leynt fyrir hv. þm., þótt það væri ekki í þingsölunum, heldur á flokksfundum, eins og getið er um. Þar ríkti fullt málfrelsi og fullt atkvæðafrelsi og engin tilraun gerð til þess að hafa áhrif á afstöðu þm., en þeir hins vegar beðnir um að gera sínar aths. við þær ráðstafanir, sem hæstv. ríkisstj. var að gera, og tjá það alveg þvingunarlaust, hvort þeir væru samþykkir slíkum ráðstöfunum eða andvígir þeim. Að mjög athuguðu máli var það samróma samþykkt í þingflokki Sjálfstfl. án nokkurrar þvingunar frá ríkisstj. að fylgja málinu eins og það var lagt fyrir og hefur verið lagt fyrir Alþ. á þskj. 15, sem nú er hér til umr. Ég skal ekkert segja um, hvaða aðferðir hafðar eru í Framsfl. um slík mál. Ég ætla ekki að hafa um það neinar getgátur. En ég á ákaflega bágt með að trúa því, að slík ummæli, eins og hv. 1. þm. Austf. hafði hér um meðferð þessa máls, stafi af öðru en því, að þetta sé orðin rótgróinn vani í hans eigin flokki. En slíkt þarf hann ekki að bera á aðra flokka, þó að það sé þannig ástand í hans eigin þingflokki. Um sjálfa gengisfellinguna vildi ég leyfa mér að segja þetta: Það var ekki til umr. að taka afstöðu til þess, hvort ætti að fella gengið eða ekki, þegar brbl. voru gefin út. Gengið var fallið. Það var fallið með þeim samningum, sem höfðu verið gerðir og hv. 1. þm. Austf. átti mjög sterkan þátt í. Það er því ekki hæstv. ríkisstj., sem ber ábyrgð á því, að gengið hafi fallið í landinu á þessu ári, heldur einmitt allur Framsfl. og allur kommúnistaflokkurinn, þ.e.a.s. öll stjórnarandstaðan. Þar höfðu þeir fulla samvinnu. Þeir einir bera ábyrgð á þeim gerðum í efnahagsmálunum. Hitt, að skrá gengið opinberlega, hið raunverulega gengi, eins og það hafði verið fellt af þessum mönnum, sem ég er að lýsa, það var það, sem var til umr., og það var það, sem menn áttu að gera út um við sig, hvort það væri æskilegt að skrá hið rétta gengi, eftir að það hafði fallið við aðgerðir þessara manna, skrá það þegar eða bíða seinni tíma. Um það var enginn ágreiningur í Sjálfstfl., og ekki heldur, að ég hygg, þótt ég hafi ekki verið þar á fundum, í Alþfl., að það væri ekki einungis rétt, heldur alveg óhjákvæmilegt til þess að forðast frekari vanda að gera þjóðinni ljóst, hvaða áhrif kauphækkunin hefði haft á efnahagsmálin, og skrá hið rétta gengi eins og það væri reiknað út af Seðlabankanum. Það var því ekki um neina þvingun að ræða af hálfu hæstv. ríkisstj. á okkur þingmenn, sem stóðum að þessu máli. Um hin atriðin, að halda uppi heiðri þingsins, það verður aldrei of mjög brýnt fyrir hv. þingmönnum og það verður aldrei heldur of vel brýnt fyrir Framsfl. og sízt af öllu of vel brýnt fyrir formanni þingflokks Framsfl. Mér gefst ekki tími til þess nú að rekja ýmislegt af því, sem hefur skeð í þingsögunni þau árin, sem ég hef setið á þingi eða síðan ég kom fyrst á þing 1942, en það þarf ekki að fletta mörgum blöðum þingsögunnar til þess að sjá þar, að það hefur enginn flokkur og enginn maður gengið lengra í því að minnka heiður þingsins heldur en hv. 1. þm. Austf. í samfélagi við hv. 2. þm. Vestf. Gefst mér e.t.v. einhvern tíma tækifæri til þess að færa óhrekjandi rök fyrir þessum ummælum. Ég vil þó þegar benda á, að 30. marz 1949 var hér einhver alvarlegasta stund í Alþingi, þegar mjög alvarlegu máli var ráðið til lykta og úti fyrir stóð hópur manna til þess að kasta grjóti á hæstv. forseta og skít og eggjum í þinghúsið og hafði nokkru áður sent inn á borð til alþm. umslag með íleppi í, sem átti að vera tákn þess, að þeir væru leppar Bandaríkjanna í sambandi við afgreiðslu þess máls, og átti að hafa mjög áhrifarík áhrif á afstöðu þeirra í atkvgr., og öll þessi herferð var undirbúin af kommúnistaflokknum og var reyndar á ábyrgð formanns þess flokks, hv. 3. þm. Reykv., og hv. 4. þm. Austf., þótt þeir sjálfir hefðu ekki tekið þátt í því skítkasti. En svo liðu nokkrar stundir, - og hverjir voru það svo, sem færðu þessa sömu menn inn í ráðherrastóla á Íslandi og sjálfan formann kommúnistaflokksins, hv. 3. þm. Reykv., beint upp í forsetastól neðri deildar Alþingis? Var það ekki Framsfl.? Var hægt að sýna Alþingi Íslendinga meiri lítilsvirðingu en var gert með þessum ákvörðunum? Ég sé, að fundartíminn er liðinn, hæstv. forseti. Ég mun láta þessi orð nægja í þetta skipti, en fæ e.t.v. tækifæri síðar til þess að taka fram ýmis önnur dæmi, þar sem Framsfl. hefur slegið flest met í að minnka virðingu Alþingis.

Flm. (Gísli Jónsson) Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að bera hér fram frv. til l. um breyt, á l. um hafnarbótasjóð á þskj. 73, að við 2. gr. l. bætist ný mgr., er orðast svo: „Af hverju nýju skipi, sem flutt er til landsins eða smíðað innanlands og er 5 brúttósmálestir, skal greiða í hafnarbótasjóð 2% af kostnaðarverði þess. Skal gjaldið innt af hendi, um leið og skrásetning skipsins fer fram og haffærisskírteini útgefið. Helmingi þessara tekna sjóðsins skal varið til hafnarbóta og lendingarbóta samkv. 4. gr. laganna, en helmingi þeirra til þess að koma upp og starfrækja þurrkví í Reykjavík, er rúmi a.m.k. 18 þús. smálesta skip.“ Eins og fram er tekið í grg. frv., er fátt nauðsynlegra þjóð, sem býr við brimótta strönd, á líf sitt og afkomu alla undir fiskveiðum og farmennsku, en góðar hafnir, sem hægt er að flýja til í illviðrum. En þó að það sé höfuðnauðsyn að skapa á þann hátt fari og farmönnum öruggt skjól til þess að hverfa að, þegar stormar æða úti fyrir og ekkert verður aðhafzt, þá kemur þó óneitanlega margt fleira til, sem knýr á um miklar og hraðar framkvæmdir í hafnarmálum meðal þjóðarinnar. Það þarf ekki að leita lengra aftur í tímann en til ársins 1941 til þess að sjá hinar öru breytingar í hafnarmálum Íslendinga. Fram til þess tíma höfðu hafnarmál höfuðstaðarins verið í því ástandi, að hér varð að skipa upp og út öllum vörum og öllu fólki í uppskipunarbátum. Getur sú kynstóð, sem þekkti ekki þessa erfiðleika af eigin raun, varla skilið, hvernig yfirleitt var hægt að búa við slíkt ástand. Sú þróun og uppbygging, sem orðið hefur hér, síðan hafnarskilyrðin voru bætt svo, að umskipa megi flestum vörum við hafnarbakka, hefði aldrei getað orðið, ef höfuðstaðurinn hefði orðið að búa við þau hafnarskilyrði, sem hann bjó við fram til ársins 1914. Þetta á þó ekki aðeins við um höfuðborgina, heldur á það og við svo að segja flesta aðra staði á landinu. Að vísu voru sumir þeirra svo gerðir frá náttúrunnar hendi, að hafnir þóttu þar sæmilegar, miðað við þær kröfur, sem þá voru gerðar. En þó hefur orðið að verja milljónum króna til flestra þessara staða, til þess að þeir mættu uppfylla kröfur nýja tímans, bæði hvað snertir skjól og vinnuskilyrði. Á öðrum stöðum og þó einkum þeim, er lágu vel við fiskveiðum og þar sem stutt var á hin fengsælustu mið, voru aðstæður allar margfalt lakari og kostnaðarsamt að byggja þar öruggar hafnir, en í þetta hefur verið ráðizt með miklum dugnaði og bjartsýni, en útgjöld öll og erfiðleikar jafnan endurgreiðzt í batnandi lífskjörum fólksins og auknu verðmæti útflutningsvöru landsmanna. Á mörgum þessum stöðum rísa nú upp blómlegar byggðir, þar sem lífskjör fólks batna með ævintýralegum hraða. Alþingi hefur jafnan haft djúpan skilning á þeirri þörf, sem er á því að bæta og byggja upp hafnir umhverfis landið allt. Eru eigi færri en 140 hafnir á hafnalögum, sem svo að segja atlar eru styrktar úr ríkissjóði að 40–50% af byggingarkostnaði auk ábyrgðar á þeim hluta, sem á vantar, ef lán verður að taka til verksins. Til þessara framkvæmda hafa verið greiddar úr ríkissjóði um 17 millj. kr. árlega á s.l. þremur árum. En þetta er þó aðeins fimmti hluti þess, sem hafnarmálastjóri telur að nauðsynlega þurfi til hafnarframkvæmda árlega á næstu fimm árum, ef vel eigi að vera. Er því ljóst, að hér þarf meira til að koma en þær upphæðir, sem nú eru teknar á fjárlög til hafnarframkvæmda, ef unnt á að vera að mæta hinum mjög svo aðkallandi þörfum í framkvæmd hafnarmála. Nú er það ljóst, að til þess standa ekki miklar vonir, að ríkissjóður auki svo framlag til hafnarmála á næstu árum, að nægilegt verði til þess að mæta þörfum, né að sveitar- og bæjarsjóðirnir megni að leggja á móti framlögum ríkissjóðs sinn lögbundna hluta, og með því að jafnvist er, að á því eru margvíslegir erfiðleikar að fá nægileg lán til þessara framkvæmda með aðgengilegum kjörum, bæði hvað snertir lánstíma og vexti, verður að afla fjár til þeirra að öðrum leiðum, ef ekki á að dragast um of að koma þessum nauðsynlegu umbótum í framkvæmd. Með þetta fyrir augum og fullviss þess, að engu fé er betur varið en því, sem fer til þess að byggja upp og bæta hafnir í landi voru, sem allt í senn veita skjól fari og farmönnum, forða tjóni á lífi, limum og eignum, bæta vinnuskilyrði og afköst, draga úr rekstrarkostnaði við öflun og útflutning á útflutningsvöru og bæta nýtingu þeirra auðlinda, sem þjóðin um langan aldur byggir afkomu sína á, legg ég til, að hafnarbótasjóði séu tryggðar nýjar tekjur á þann hátt, sem fyrir er mælt í 1. gr. frv. Mér er það vel ljóst, að fyrstu andmæli gegn frv. kunna að verða þau, að útvegurinn sé í dag hlaðinn nógum bögglum, þótt ekki sé verið að bæta við hann enn einum pinkil, og að það væri nær að bera fram tillögur um að létta af honum einhverjum hluta af þeim þunga, sem á honum hvílir, heldur en bæta við hann. En sé málið brotið til mergjar, er ljóst, að með því að samþykkja frv. þetta óbreytt er einmitt verið að bæta hag útvegsins og létta þá byrði, sem á honum hvílir nú, eins og ég skal nú færa rök fyrir. Hagur útgerðar eins og annarra fyrirtækja fer jafnan eftir því, hvort unnt er að afla meiri tekna en útgjöldin nema eða hvort unnt er að halda útgjöldunum svo niðri, að tekjurnar verði meiri en gjöldin. Með tilvísun til þessara staðreynda ber að athuga, hvaða möguleikar sýnast til þess að auka tekjur útvegsins eða draga úr kostnaðinum, ef frv. verður að lögum. Ber þá fyrst að hafa í huga, að rekstrarkostnaður útvegsins hækkar aðeins við lögfestingu þessa tekjustofns hafnarbótasjóðs um þá upphæð, sem nemur vöxtum af því fé, sem nýtt skip kostar meira vegna ákvæða frv., að viðbættum aukakostnaði við að vátryggja skipið þeim mun hærra, sem nemur gjaldinu til hafnarbótasjóðs, önnur hækkun á rekstrarkostnaði kemur ekki til greina vegna lögfestingar þessara gjalda, og þó aðeins á rekstri þeirra skipa, sem smiðuð eru innanlands eða flutt til landsins, eftir að frv. yrði að lögum. Rekstur annarra skipa, þ.e. allra þeirra skipa, sem þegar eru fyrir í landinu, hækkar ekki um einn einasta eyri við að lögfesta þetta gjald, sem hér um ræðir. Hins vegar mun rekstur þeirra skipa verða mun hagkvæmari beinlínis vegna þeirra breytinga, sem hér er lagt til að gerðar verði á lögunum um hafnarbótasjóðinn, eins og ég skal sýna fram á síðar. Skulu hér aðeins tekin tvö dæmi, sem sýna, hversu mikil sú hækkun kæmi til með að vera á rekstri skipanna, sem yrðu að greiða þetta gjald til hafnarbótasjóðs, ef frv. verður að lögum. Af mótorbát, sem fluttur yrði inn eða smíðaður innanlands, eftir að frv. yrði lögfest, og væri að verðmæti 5 millj. kr., mundi hækkun á kostnaði nema um 100 þús. kr. Árlegir vextir af þeirri viðbót yrðu þá 9 þús. kr., að viðbættum 5 þús. kr. í hækkuðum vátryggingaiðgjöldum, að óbreyttum vöxtum og vátryggingarkjörum. Þessi útgjaldaliður yrði því þannig aðeins 14 þús. kr. Væri hér um að ræða togara eða önnur skip, sem inn væru flutt og kostuðu 30 millj. kr., næmi heildaraukning árlegra útgjalda af þessum ástæðum 84 þús. kr. Hækkun eða lækkun á þessum lið færi svo eftir því, hvort kaupverð þeirra skipa, sem gjaldið eiga að greiða, er hærra eða lægra en kaupverð þeirra skipa, sem ég hef tekið hér dæmi um. Skal því næst athugað, hvaða líkur eru til þess, að gjaldaliðir útgerðarinnar mundu lækka, ef frv. næði fram að ganga, svo og hvaða líkur eru fyrir því, að tekjur útgerðarinnar hækkuðu fyrir sömu aðgerðir. Tveir veigamiklir gjaldaliðir útgerðarinnar eru í dag tryggingargjöld og viðhaldskostnaður. Lágmarksiðgjöld munu nú vera um 5% af tryggingarupphæðinni og af sumum skipum nokkru hærri. Hæð tryggingargjalda fer jafnan eftir því, hve mikil tjón verða á hinum tryggðu verðmætum og hve mikið kostar að bæta þau tjón. Því fleiri öruggar hafnir, sem skip og bátar eiga kost á að hafa not af og flýja til í illviðrum, og því betur sem þau eru varin þar fyrir tjónum, því meiri möguleikar eru á lækkun iðgjalda. Og því betri aðbúnaður sem skapaður er við viðgerðir á skipum, því ódýrar og fljótar verður verkið unnið. Því fé, sem hafnarbótasjóði er ætlað hér, á beinlínis að verja til beggja þessara hluta: að bæta hafnirnar og bæta aðstöðu alla við skipaviðgerðir hérlendis. Þætti mér ekki ólíklegt, að með þessu mætti lækka vátryggingargjöld almennt á flotanum um allt að því helming. Það er engin bjartsýni að ætla, að með þessum aðgerðum einum mætti lækka um allt að helming tryggingariðgjöldin og mjög verulega viðhaldskostnað. Þá mundi útgerðin og stytta verulega þann tíma, sem jafnan fer til viðgerða, og á sama hátt einnig lækka útgjöld útgerðarinnar. Þá er og ljóst, að þeim mun fleiri öruggum höfnum sem komið er upp sem næst fengsælustu miðunum, því meira sparar útgerðin í olíu, í sliti á vélum og skipum og í tíma til sóknar á miðin, samtímis sem aflamagnið margfaldaðist, miðað við það að þurfa að sækja lengri vegalengdir á sömu mið og geta síðan oft ekki hagnýtt þau sem skyldi. Þá má og benda á, að því fyrr sem lokið er að fullu hafnarframkvæmdum á einum stað, því fyrr getur sú höfn lækkað hafnargjöld sín, er eigi þarf þá lengur að gera ráð fyrir öðrum útgjöldum við höfnina en almennum rekstrargjöldum og venjulegu viðhaldi. Allt eru þetta liðir, sem bæta stórlega hag útgerðarinnar, koma öllum eldri skipum til góða án nokkurs framlags og vega miklu meira til hagsbóta fyrir hin nýju skip en þær kvaðir, sem frv. leggur á þau, ef það verður að lögum. Vegna þess ákvæðis í frv., að helmingi teknanna skuli varið til þess að koma upp og starfrækja þurrkví í Reykjavík, er rúmi allt að 18 þús. smálesta skip; vil ég taka þetta fram: Þegar fyrst voru hafnar framkvæmdir hér í Reykjavík um að koma hér upp öruggri höfn, lagði ríkissjóður til þeirra framkvæmda aðeins 800 þús. kr. Er það sá eini styrkur, sem ríkissjóður hefur veitt til allra þeirra fjárfreku framkvæmda, sem hafnarsjóður Reykjavíkur og Reykjavíkurbær hefur lagt í og engan veginn er fullkomið enn. Má í því sambandi m.a. benda á, að enn verða öll þau skip, sem olíu flytja til Reykjavíkur frá útlöndum, að leggja utan hafnarinnar og dæla þaðan olíunni í geyma á landi. Samkvæmt upplýsingum, sem milliþn. í sjávarútvegsmálum fékk um kostnað við olíu og dreifingu á henni árið 1958, er reiknað með, að löndun olíunnar þannig kosti 4 kr. á hverja smálest. Jafnskjótt og þessi skip geta lagzt að hafnarbakka og dælt þaðan olíunni beint á geyma, mun þessi kostnaður að mestu leyti hverfa, en hann mun nú nema um eða yfir 1 millj. kr. á ári, og með byggingu þurrkvíar, eins og ákveðið er hér í frv., og þeirra mannvirkja, sem henni tilheyra, mundi þessi vandi verða leystur og þessi kostnaðarliður falla að mestu niður. Til allra annarra hafnarframkvæmda, hvar sem er á landinu, leggur ríkissjóður 40-50% óafturkræft framlag, en til þeirra teljast einnig dráttarbrautir og þurrkvíar. Árið 1943 var skipuð milliþn. til þess að athuga möguleika á því að koma hér upp fullkominni skipasmiðastöð. Var nefndin sammála um, að frumskilyrði fyrir því að koma hér upp slíkri stöð væri, að komið yrði jafnframt upp þurrkví. Benti nefndin á, að eðlilegast væri, að þessum mannvirkjum yrði komið upp í Reykjavík, að staður yrði valinn við Elliðaárvog og þar þegar tryggt hæfilegt athafnasvæði, er eigi yrði tekið til annarra afnota, hvað svo sem, liði að koma sjálfum mannvirkjunum í framkvæmd. Í framhaldi af þessu er hafnarlögum fyrir Reykjavík breytt á þingi 1943, þannig að ríkissjóður skuli greiða til hafnargerðar, skipakvía, dráttarbrauta og annarra mannvirkja í sambandi við skipasmíðastöð við Elliðaárvog 2/5 kostnaðar gegn 3/5 frá hafnarsjóði Reykjavíkur, og auk þess er ríkissjóði heimilað að ábyrgjast lán til þeirra framkvæmda, á sama hátt og gert er fyrir aðra hafnarsjóði á landinu. Sjálf framkvæmd verksins skyldi að sjálfsögðu vera gerð af hafnarsjóði Reykjavíkur, enda yrði hann eigandi mannvirkjanna, svo sem venja er til um aðrar hafnargerðir á landinu. Hafnarstjóri Reykjavíkur taldi sig ekki hafa áhuga á að koma þessum mannvirkjum upp með þeim kjörum, sem að framan greinir. Var málinu því ekkert hrundið í framkvæmd og ekkert hreyft fyrr en á þinginu 1950. Er þá samþykkt þar ályktun um að fela ríkisstj. að láta fara fram athugun á því, hvar á landinu sé ódýrast og hentugast að koma upp þurrkví, er taki allt að 18 þús. smálesta skip, og gera kostnaðaráætlun um byggingu slíkrar þurrkvíar. Voru frumáætlun og teikningar gerðar samkvæmt fyrirmælum Alþingis, og liggja öll þau gögn fyrir til afnota, þegar þessu nauðsynjamáli kynni að verða hrundið í framkvæmd. Leiddu þessar athuganir í ljós, að aðeins tveir staðir á landinu, Reykjavík og Hafnarfjörður, gætu komið til greina til að staðsetja slík mannvirki á. Hinn 12. ágúst 1954 skipaði ráðuneytið tvo menn til umræðna við bæjarfélögin um þetta mál á grundvelli þál., og hófust þær umræður og málaleitanir 6. sept. s.á. og stóðu til 17. jan. 1955. Eftir þessar umræður fengu samninganefndarmennirnir bréf frá hafnarstjórn Hafnarfjarðar og hafnarstjórn Rvíkur, og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa þessi erindi bæði: „Árið 1954, hinn 22. okt., kom hafnarnefnd til fundar á skrifstofu bæjarstjóra klukkan 51/2 síðdegis. Fyrir var tekið: Bæjarstjóri skýrði frá því, að hann hefði mætt á fundi með nefnd þeirri, sem ríkisstj. hafði skipað til að athuga möguleika á byggingu þurrkvíar í Hafnarfirði og Reykjavík. Emil Jónsson var einnig mættur á fundinum sem vitamálastjóri. Spurðu nefndarmenn, með hvaða kjörum viðkomandi bæjarfélög vildu láta land undir væntanlega þurrkví og hve stórt, og enn fremur, hvort þeir vildu taka þátt í byggingu þurrkvíarinnar og síðan rekstri hennar og þá að hve miklu leyti. Varðandi fyrstu spurninguna, þá samþykki hafnarnefnd að mæla með því við bæjarstjórn, að land undir þurrkvína og nauðsynleg mannvirki í sambandi við hana yrðu látin af hendi endurgjaldslaust, en stærð þess er talin samkvæmt teikningu 5 hektarar. Nefndin vill í þessu sambandi benda á, að nauðsynlegur varnargarður fyrir þurrkvína hefur þegar verið byggður, og mun því ekki þurfa á frekari skjólvirkjum að halda en þegar eru til. Varðandi viðgerðarbyggingu, þá vill nefndin taka fram, að hún er fús til þess að ræða um að taka að sér byggingu hennar, ef ekki eru talin nægileg þau mannvirki, sem þegar eru fyrir hendi á staðnum. Um þátttöku hafnarsjóðs í byggingar- og rekstrarkostnaði þurrkvíarinnar að öðru leyti, þá vili nefndin talta fram, að hún telur ekki á þessu stigi málsins hafnarstjórn þess umkomna að gera bindandi tilboð um slíkt, meðan engar rekstraráætlanir liggja fyrir. Fleira ekki tekið fyrir. Fundi slitið. Illugi Guðmundsson, Loftur Bjarnason, Stefán Gunnlaugsson, Emil Jónsson, Jón Gíslason: Frá Reykjavíkurhöfn fékk nefndin eftirfarandi bréf : „Eftir að hafa athugað málavexti viðvíkjandi væntanlegri þurrkví í Vatnagörðum í Reykjavík teljum við, að ganga megi út frá því sent vísu: 1) Að Reykjavíkurbær óski eftir því, að þurrkví verði byggð á þessum stað. 2) Að þess sé enn fremur óskað, að munnvirki þetta verði byggt samkvæmt gildandi hafnarlögum, þó þannig, að framlag ríkissjóðs til sjálfrar þurrkvíarinnar verði 90% af byggingarkostnaði. 3) Að Reykjavíkurbær muni leggja ókeypis landssvæði til mannvirkjanna og ætla hæfilegt land til athafna og annarra mannvirkja, sem gerð yrðu í Vatnagörðum vegna staðsetningar þurrkvíarinnar. 4) Að Reykjavíkurhöfn, sem samkvæmt lið 2 yrði eigandi þurrkvíarinnar, sé reiðubúin til að taka að sér rekstur hennar. 5) Að þess sé óskað, að önnur mannvirki, sem gerð yrðu í Vatnagörðum sem bein afleiðing þurrkvíarinnar, nytu 40% framlags úr ríkissjóði. Reykjavík, 15. jan. 1955. Guðmundur Guðmundsson, Jón Axel Pétursson.“ Af þessum undirtektum varð nefndarmönnum ljóst, að ekki mundi auðið að svo stöddu að ná samkomulagi um að hrinda þessu mikla nauðsynjamáli í framkvæmd. Alþingi mundi tæplega verða fúst til þess að láta ríkissjóð leggja fram 90% af stofnkostnaði, án þess þó að hann yrði a.m.k. meðeigandi í mannvirkjunum. Þá kom og til viðbótar, að ýmsar breytingar urðu á Alþingi og ríkisstj. árið 1956 og að þeir menn, sem þá réðu mestu um framgang mála, sýndust ekki hafa sérstakan áhuga á að koma þessu máli í framkvæmd. Það ástand, sem ríkir hér nú og lengi hefur ríkt í þessu máli, er vorri framgjörnu þjóð, sem á flestum öðrum sviðum lyftir Grettistökum, engan veginn til sæmdar og öllum aðilum til stórtjóns. Íslenzkir iðnaðarmenn hafa í hvívetna sýnt, að þeir standi ekki að baki stéttarbræðrum sínum meðal annarra þjóða, séu þeim sköpuð sams konar skilyrði, bæði hvað snertir vélakost og verklega aðstöðu. Lengi var það svo, að mikill hluti viðgerða á skipum var fluttur úr landi beinlínis vegna þess, að hér var engin sambærileg aðstaða, og urðu því viðgerðir hér bæði dýrari og tóku miklu lengri tíma. Nú hefur þetta gerbreytzt hvað snertir allar vélaviðgerðir. Eru íslenzkir iðnaðarmenn þar orðnir fullkomlega samkeppnisfærir við erlenda aðila, bæði hvað snertir verð og afköst og gæði. Þó er það svo, að hér skortir enn lyfti- og flutningatæki, þegar um þungar vélar er að ræða, en það skapar vélaiðnaðinum margvislega erfiðleika. Um plötuviðgerðir og almennar botnviðgerðir á skipum horfir allt öðruvísi við. Vegna ófullnægjandi aðstöðu erum vér langt á eftir öðrum þjóðum, bæði hvað snertir verðlag og afköst, og stafar það allt af skorti á þurrkví og þeirri aðstöðu, sem henni mundi fylgja. Það verður því að stefna að því alveg markvisst að koma hér upp þurrkví og skapa hér viðgerðaskityrði eins og þau þekkjast bezt meðal annarra þjóða. Þegar svo er komið, munu iðnaðarmenn vorir, hvar sem er á landinu, engan veginn standa að baki stéttarbræðrum sínum erlendis. Frv. það, sem ég hef hér borið fram, er stórt spor að þessu marki, ef samþ. verður. Það mundi m.a. brúa það bil, sem er á milli þess, er Alþingi hefur þegar lögfest um aðstoð til þessara framkvæmda, sbr. breytingu þá, sem gerð var á hafnarlögum Reykjavíkurbæjar, og þess, sem Reykjavíkurbær hefur boðizt til þess að gera, sbr. það bréf, sem ég þegar hef lesið hér upp. Þegar þessu mikla nauðsynjamáli hefur verið hrundið í framkvæmd og þurrkvínni komið upp, mun það sannast, að þá segi menn líkt og menn segja nú um hafnarframkvæmdirnar almennt: Hvernig var hægt áður að komast af án þessara framkvæmda? Ég vona, að mér hafi með þeim rökum, sem ég hef fært hér fram fyrir málinu, tekizt að sanna, að með þessu frv., ef að lögum verður, er ekki verið að binda útveginum neina bagga, heldur þvert á móti verið að leggja grundvöll að betri afkomu hans um alla framtið, og vænti ég þess því, að málið mæti fullum skilningi og frv. verði afgreitt sem lög á þessu þingi. Ég vil leyfa mér, hæstv. forseti, að óska þess, að eftir þessa 1. umr. verði frv. vísað til 2. umr og hv. sjútvn.

Lúðvík Jósefsson Hæstv. forseti. Með frv. þessu er lagt til að leggja nýjan skatt á allar nýbyggingar skipa í okkar landi. Gert er ráð fyrir því, að jafnt skip, sem smíðuð eru innanlands, og hin, sem smíðuð eru erlendis fyrir Íslendinga, verði samkv. frv. skattlögð til hafnarbótasjóðs um 2% af kostnaðarverði. Það er alveg augljóst af framsöguræðu þeirri, sem flm. frv. flutti fyrir þessu frv., að meginástæðan til þess, að þetta frv. er flutt, er sú, að honum finnst, að seint hafi gengið að fá því til leiðar komið að koma upp þurrkví hér á Íslandi til þjónustu fyrir skipaflota landsmanna. Ég er flm. þessa frv. fullkomlega sammála um, að það hefur gengið allt of seint, og það er í rauninni skömm til þess að vita, að svo grátlega seint skuli hafa gengið að þoka því ágæta máli áleiðis að byggja hér þurrkví til þjónustu fyrir skipaflota okkar. En ég er hins vegar honum ekki sammála um þá leið, sem hann velur til þess að reyna að hrinda þessu máli áleiðis. Það er alveg augljóst mál, að það, sem tafið hefur framkvæmdir í þessum efnum, er fádæma skilningsleysi þeirra, sem fara með málefni Reykjavíkurbæjar. Þeir hafa satt að segja ekki lakari aðstöðu til þess að hrinda þessu nauðsynjamáli áleiðis heldur en aðrir bæir á landinu hafa til þess að gera hliðstæðar framkvæmdir hjá sér, sem þeir eru að gera. Það er greinilegt, að það er eðlilegast, að þurrkví verði byggð hér í Reykjavík. Það er mjög margt, sem mælir með því, að hér verði hún staðsett fremur en annars staðar. Að vísu hefðu getað komið til greina staðir hér í næsta nágrenni við aðaliðnaðarstöðvarnar í Reykjavík, en langt frá þeim er ekki hægt að fara með slíkt mannvirki sem þetta. En Reykjavíkurbæ hefur staðið til boða sama fyrirgreiðsla til þess að koma þessu mannvirki áleiðis og aðrir bæir hafa til skyldra fyrirtækja eða framkvæmda, eins og til þess að byggja þar dráttarbrautir og vélaverkstæði o.þ.h. Reykjavíkurbær hefur átt kost á því að fá úr ríkissjóði 2/5 hluta eða 40% af stofnkostnaði þessa mannvirkis, og fyrir hinum hlutunum, 60%, sem Reykjavíkurbær eða Reykjavíkurhöfn hefði átt að leggja fram, hefði hún getað fengið ríkisábyrgð samkv. gildandi lögum eins og aðrir. Það var og er vandalaust að útvega bæði erlendis og innanlands lán til þess að standa undir þessum 60% af stofnkostnaðinum. Og það er sú leið, sem átti að fara, og hún er hreint ekki meira átak fyrir Reykjavík en fyrir marga staði úti á landi, sem hafa verið að ráðast í milljónaframkvæmdir til þess að koma upp dráttarbrautum hjá sér. En svar það, sem hv. flm. las hér upp frá hafnarstjórninni í Reykjavík um afstöðu hennar til þessa máls, sýndi bezt þann skilning, sem þar er uppi á þessu mikla nauðsynjamáli, þar sem hafnarstjórnin í Reykjavík vill hér ekki að koma, nema ríkissjóður leggi fram 90% af kostnaði mannvirkisins eða miklu meira en til allra annarra hafnarframkvæmda í landinu, og samt sem áður átti Reykjavíkurbær að eiga mannvirkið á eftir. Þetta er auðvitað með sérstöku orðalagi hrein neitun á því að sinna þessu verkefni. Þá leið, sem hv. flm. þessa frv. leggur til, að farin verði, að skattieggja allar nýbyggingar skipa í landinu til þess að hrinda þessu máli áleiðis, tel ég alveg fráleita. Sannleikurinn er sá, að það er búið að gera þær ráðstafanir, að það er mjög örðugt fyrir menn að ráðast í nýbyggingar fiskiskipa. Venjulegur vertíðarbátur kostar með því verðlagi, sem nú er orðið, á milli 5 og 6 millj. kr. Þó að takist að fá öll þau lán, sem heimilt er að veita úr stofnlánasjóðum hjá sjávarútveginum, þarf sá aðili, sem kaupir sér nýjan bát nú, samt sem áður að hafa handbært fé upp á um 2 millj. kr. til þess að geta keypt slíkan bát. Og það er ekki nóg með það, þó að þessar 2 millj. til þess að kaupa sér venjulegan fiskibát væru handbærar, heldur eru einnig sett þau sérstöku ákvæði í reglugerðir hjá bönkunum, að enginn getur keypt sér t.d. fiskibát erlendis frá nú, nema hann útvegi einnig 7 ára lán á hinum hlutanum af stofnverði bátsins, þeim sem aðilinn hefur ekki til í reiðufé. Stofnlánasjóðir sjávarútvegsins hér innanlands hafa skorazt undan því að veita þessi lán um alllangan tím,a, og það þarf því að, útvega allmikil erlend lán líka til þessara kaupa. Það er því raunverulega orðið svo, að það stappar nærri því, að búið sé að loka fyrir það, að hægt sé að kaupa ný fiskiskip til landsins, eins og nú háttar. Það er því sannarlega ekki á það bætandi með því að fara að fitja upp á nýjum sköttum til þess að gera byggingar t.d. fiskiskipa enn þá dýrari en þær eru nú, miðað við þær aðstæður, sem við eigum nú við að búa. Sú túlkun hjá hv. flm. þessa frv., að þar sem nokkur hluti af þessu gjaldi eigi að ganga til uppbyggingar hafna í landinu og annar hluti til þess að koma upp þurrkví, þá muni slíkt bæta svo aðstöðu fiskiskipaflotans í framtíðinni, að það muni einnig spara honum útgjöld, ég geri ekki mikið úr þessu a.m.k. fyrstu árin. Ég veit, að það tekur langan tíma. Og í þeim efnum vil ég aðeins minna á þá einkennilegu staðreynd, að eina höfnin í landinu, sem talin er fullkomin og góð, Reykjavíkurhöfn, er samkvæmt opinberum skýrslum hjá þeim, sem fara með vátryggingarmál bátaflotans í landinu, talin hættulegasti staðurinn við allt Ísland eða þar sem mest tjón gerist. Nei, tjónin hverfa ekki að fullu og öllu, jafnvel þó að okkur takist að bæta okkar hafnir. Þar grípur margt fleira inn í. Og það er alveg áreiðanlegt, að jafnvel þó að það mætti takast að ýta nokkuð áfram þeim hafnarframkvæmdum í landinu, sem unnið er að, nú á næsta áratug, og það yrði vissulega öllum skipaeigendum til góðs, - það skal ég játa, - þá þýðir vitanlega ekkert annað en horfast í augu við það, að þau gjöld, sem lagt er til að leggja á nýsmíði skipa samkv, þessu frv., mundu þýða það, að erfiðara reyndist fyrir menn að kaupa ný skip, eins og ástatt er nú, og að rekstrarkostnaðurinn yrði meiri a.m.k. í nálægri framtið. Ég met alveg fyllilega þann vilja, sem fram kemur í þessu frv. hjá hv. flm. fyrir því að koma upp þurrkví. Ég veit, að hann er áhugamaður í þeim efnum og hann skilur flestum mönnum betur, að það er mikil þörf á því fyrir skipaflota landsmanna að komið verði upp bættri aðstöðu til skipaviðgerða og skipaviðhalds í okkar landi, og við þurfum að fá þurrkví. En hinu held ég að bæði hann og aðrir verði að gera sér grein fyrir, að það verður varla komizt hjá því að ætlast til þess, að þeir, sem ráða málefnum Reykjavíkur, sýni skilning á þessu máli, þegar á að byggja slíka stöð hér í Reykjavík. Þeir geta ekki skotið sér lengur en þeir eru búnir að gera undan þessu verkefni. Og þetta verkefni er ekkert erfiðara fyrir þá en hliðstæð verkefni eru fyrir marga aðra staði á landinu, þar sem þeir eru nú að ráðast í sínar hafparframkvæmdir eða ráðast í byggingu dráttarbrauta, sem eru mjög kostnaðarsamar hjá þeim mörgum. Ég er ekki heldur svo svartsýnn, að ég álíti það ekki kleift fyrir Reykjavíkurbæ að fá hartnær 60% af stofnkostnaði þurrkvíar með sæmilega hagstæðu láni erlendis og hérlendis, ef reynt væri að fá slíkt lán. Ég álít, að þetta sé fyllilega fært. Ef málið er hins vegar svo erfitt viðureignar, að forustumenn Reykjavíkur skilja það ekki og vilja ekki leysa verkefnið, er auðvitað næsta atriðið það, að ríkið leysi þennan vanda, að það verði ríkisjóður, sem byggir þurrkví og rekur hana, og þá verður ríkið að útvega lán í þessu skyni og leggja ákveðinn hluta á hverjum fjárlögum fram til þess að koma upp slíku mannvirki sem þessu. Í þessum efnum vil ég líka minna á, að það er að verða sérkennilegt hér í okkar landi, að þegar um nauðsynjamál fyrir t.d. okkar sjávarútveg er að ræða, þá er alltaf lagt til, að skattleggja skuli sjávarútveginn sérstaklega í því skyni. Þegar þarf að afla hér fjár til stofnlána sjávarútvegsins, svo að hægt sé að halda uppi eðlilegum lánum til þess að endurnýja fiskiskipaflota landsmanna, eru lögð sérstök gjöld á sjávarútveginn í því skyni. Ef þarf að byggja þurrkví, hugsa menn sér að leggja sérstakan skatt á sjávarútveginn. En þessu er ekki svona varið með marga aðra atvinnuvegi í landinu. Þeir geta fengið sitt stofnfé að láni úr hinu almenna bankakerfi landsins. Og það er þjóðarinnar allrar að standa undir slíku. Ég veitti því athygli, að erlendur sérfræðingur, sem leit hér á þessi mál nú fyrir stuttu og hefur skrifað langa ritgerð um þau, benti einmitt strax á þetta, hvaða ástæða væri til þess að vera alltaf að skattleggja sjávarútveginn sérstaklega í sambandi við eðlileg stofnlán, eins og það ætti ekki að vera þjóðarinnar í heild að taka þátt í því að leggja fram fé í því skyni. Ég vil því fyrir mitt leyti vara við þeirri stefnu, sem kemur fram í þessu frv., sem miðar að því að leggja hér nýjan skatt á sjávarútveginn. Ég álít, að þar sé verið á rangri leið. Hitt tek ég undir, sem frv. fjallar um, að reyna að þoka áfram því mikla nauðsynjamáli að byggja hér þurrkví. Það er nauðsynjamál, og það er sjálfsagt að reyna að leita að einhverjum ráðum til þess að ýta því máli áfram. En sú leið, sem lögð er til í þessu frv., er mjög a annan veg en ég hefði kosið. Þetta vildi ég láta koma fram hér strax við 1. umr. þessa máls og vænti, að sú nefnd, sem nú fær þetta mál til meðferðar, hugleiði þessi orð mín.



Herra forseti. Eins og ég tók fram í framsöguræðu minni, komu mér ekkert á óvart slik mótmæli sem hér komu fram frá hv. 4. þm. Austf. En ég tel, að hann hafi ekki fylgzt með þeim rökum, sem ég færði fyrir því, að hér væri raunverulega ekki verið að leggja skatt á útveginn, heldur væri verið að krefja um fé, sem kæmi margfalt aftur og létti undir með útveginum, eins og ég tók skýrt fram í minni ræðu. Ef hann hefði hlustað á það og metið þau rök eins og vera ber, þá hefði ræða hans orðið allt önnur. Þetta er einmitt einn liðurinn í því að byggja upp framtíð útvegsins, lækka útgjöldin við viðgerðir, tjón o.s.frv., og mig furðar eiginlega á, að h,ann skuli láta þau orð sér um munn fara nú, að hann gerði ekki ráð fyrir, að það verði mikill árangur af þessu fyrst um sinn. Ég held, að það væri heppilegt fyrir hv. fjvn. að hafa þetta í huga, þegar á að svara óskum um fjárframlög til hafnarbóta í kjördæmi hv. 4. þm. Austf., það þurfi ekki að flýta afgreiðslu þess máls, því að það sé álit hv. 4. þm. Austf., að það verði ekki mikill árangur fyrst um sinn, þó að það séu látnar nokkrar milljónir í hafnir þar. Annars væri hann ekki samkvæmur sjálfum sér í málflutningnum. En þó voru það einkum aðdróttanir til Reykjavíkurhafnar, sem ég vildi segja hér um nokkur orð. Ég teldi ranglátt, ef þetta gjald ætti að tögfestast, að láta ekki helminginn af því gjaldi fara til Reykjavíkurhafnar, og það er ekki gert að óathuguðu máti. Að sjálfsögðu mundi þetta gjald tekið af þeim skipum, sem flutt yrðu inn til Reykjavíkur, svo sem af nærri öllum verzlunarflotanum, og það gjald gæti vel verið engu minna en það, sem tekið er af fiskiskipaflotanum. Og það væri frá mínu sjónarmiði algerlega rangt, að gjald, sem tekið væri af skipum, hvort sem það væri fiskiskip eða flutningaskip, út gerðum héðan frá Reykjavík, gengi að fullu og öllu til þess að bæta hafnir úti á landinu og styðja ekkert þá aðkallandi þörf, sem ég hef rætt hér um að þurfi að styðja í Reykjavík. Ætlazt er til, að helmingur gjaldsins fari beint til Reykjavíkur til þess að leysa ákveðinn vanda, en hinn helmingurinn út um landið eða í hafnir utan Reykjavíkur. Og ég hygg, að ef væru teknar upp skýrslur um það, hvað hefur verið flutt inn til Reykjavíkur á undanförnum - segjum 20 árum, þá sé það bróðurparturinn af öllum innflutningi til landsins. Og væri það nokkur sanngirni að láta reykvíska eigendur borga þetta gjald í hafnarbótasjóðinn og njóta einskis aftur? Þetta teldi ég alveg fráleitt. Ég tel og, að þurrkví sem byggð yrði í Reykjavík, væri ekki byggð fyrir Reykjavík eina. Hún væri engu síður byggð fyrir þá menn utan af landinu, sem þurfa og verða að nota slíkt mannvirki, og þess vegna sé ekki heldur eðlilegt, að ekki sé látið renna til þeirra framkvæmda það gjald, sem hér um ræðir. Ég skal ekkert segja um það, hvort andstaða Reykjavíkur við þetta mál stafar eingöngu af því, að hún telji sér þetta ekki skylt. Ég hygg, að það stafi miklu frekar af því, að hún hefur þurft í mörg horn að lita um hafnarframkvæmdir, og það sanna bezt ummæli hv. 4. þm. Austf., þegar hann segir, að enn þá sé þó Reykavíkurhöfn lélegasta höfnin á landinu. Og þá sýnir það, hve nauðsynlegt er að verja til hennar stórkostlegum fjárupphæðum, en til þeirra framkvæmda hefur Reykjavík aldrei tekið einn einasta eyri úr ríkissjóði, nema þær 800 þús. kr., sem ég gat um í upphafi. Þau rök hv, þm., að ekki megi verja helmingi fjárins til Reykjavíkur, fá því ekki staðizt frekar en ummæli hans um, að hér sé verið að leggja nýjan skatt á útveginn. Hvorug af þessum rökum fá staðizt. Ég vildi því óska þess, að hann, sem hefur haft mjög með sjávarútvegsmál að gera, vildi endurskoða afstöðu sína til þessa máls og fylgja frv., þegar það kemur aftur úr nefnd.