Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



* Hv. Nd. hefir gert ýmsar breytingar á frv. frá því, sem það var samþ. hjer, og skal jeg leyfa mjer að geta þeirra helstu. Þessi hv. deild fjelst á að taka bæjar- og sveitarsjóði inn í tölu þeirra, sem ásamt ríkissjóði leggja fram fje til ellistyrktarsjóðanna. Hv. Nd. hefir felt þetta niður úr frv., en í þess stað hækkað framlag ríkissjóðs úr 1 kr. á mann upp í 1,50 kr. Nemur þetta fyrir ellistyrktarsjóðina helmingi þess, sem bæjar- og sveitarsjóðum var ætlað að greiða, eftir till. þessarar hv. deildar, en er um 25 þús. kr. útgjaldahækkun fyrir ríkissjóð, eins og nú stendur. Þá hefir hv. Nd. gert breytingar á úthlutunarákvæðum frv., sem hafa það í för með sjer, að sú upphæð, sem árlega er lögð fyrir til aukningar sjóðunum, minkar um ? eða heldur meira. Fjhn. taldist svo til, að það væru 72–75 þús. kr., sem nú ganga til aukningar sjóðunum, en samkv. breytingum hv. Nd. lækkar það niður í 45 þús. kr. Loks hefir hv. Nd. gert þær breytingar á 4. gr. frv., sem n. hjer virtist sem næst því að vera missmíði eða alger missmíði, þar sem með þessari gr. er nú ákveðið, að l. skuli ganga þegar í gildi, og eru þannig gerðar breytingar á miðju reikningsári á framlagi ríkissjóðs og gjaldandanna annarsvegar, og úthlutunarreglunum hinsvegar. Fjhn. gat ekki sjeð, að þetta gæti staðist, og afrjeð því að flytja brtt. við frv., eins og það nú er, og ganga þær till. í þá átt, að færa frv. aftur til þess horfs, sem það var í, er það fór frá þessari hv. deild. Þessar brtt. eru hv. þd. kunnar að efninu til, og sje jeg því ekki ástæðu til þess að fara um þær fleiri orðum, nema hvað jeg vil geta þess, að n. sá ekki, að rjett væri að fallast á að sleppa bæjar- og sveitarsjóðunum með öllu, en hækka hinsvegar framlag ríkissjóðs, því að hún lítur svo á, að með þessari aukningu á árlegum úthlutunum úr sjóðunum, sem til er stofnað með frv. eins og það liggur hjer fyrir, sje farið að muna svo mikið um ellistyrkinn, að telja megi, að hann sje kominn inn á þau svið, sem hvíla á sveitarsjóðunum, og ljetti þeim þannig fátækraframfærið, og sje því rjett að gera sveitarsjóðina að gjaldskyldum aðilja. *Ræðuhandrit óyfirlesið.



Jeg felst á brtt. hv. fjhn. og tel þær til bóta, með því að þær færa frv. aftur til þess horfs, sem það var í, er það fór frá þessari hv. deild. Annars er jeg yfirleitt ekki ánægður með þetta frv., og hefði ekki viljað láta gera aðra breytingu á núgildandi löggjöf í þessu efni en að taka sveitarsjóðina inn í, sem þriðja aðilja. Jeg er því mjög mótfallinn, að ríkissjóðsframlagið til ellistyrktarsjóðanna sje hækkað. Það er nú að verða algengt, að þingið lögbindi tekjur ríkissjóðs meira og minna í ýmsum l. Frv., sem hjer var áður á ferðinni, er eitt af því tæi. En því meira sem þingið lögbindur tekjur ríkissjóðs á þennan hátt, því minna hefir það úr að spila til ýmissa framkvæmda, sem annars eru taldar nauðsynlegar og ákveðnar eru í fjárl., eða þá að grípa verður til þess að leggja óhæfilega háa skatta á þjóðina, til þess að geta fullnægt þessu. Það verður því að gæta varúðar í því, að bæta þannig hvað eftir annað lögbundnum gjöldum á ríkissjóð.



Það var ilt, að háttvirt Nd. skyldi breyta frumv. svo mjög, sem raun er á orðin, frá því, sem það var, er það fór frá þessari hv. deild. En jeg verð að segja, að jeg skoða það sama sem að setja fótinn fyrir, að frv. nái fram að ganga, ef brtt. hv. fjhn. verða samþ. Ekki svo að skilja, að frv. ætti ekki góða stuðningsmenn í hv. Nd., en það á þar líka andmælendur, sem settu sig á móti því, að þessum nýju gjaldendum væri bætt við, þ. e. sveitar- og bæjarsjóðunum. Hv. 3. landsk. þm. rakti þær breytingar, sem hv. Nd. hefir gert á frv. Má telja víst, að hv. Nd. haldi fast við skoðun sína í þessu máli, og fáist ekki til að falla frá brtt. sínum, nema ef vera skyldi ákvæðinu um að l. gangi strax í gildi. Jeg vænti þess því, að hv. þdm. geti fallist á að ganga að frv. eins og það nú liggur fyrir frá hv. Nd., því að ella getur svo farið, að tími vinnist ekki til að afgreiða þetta mál, ef svo er, sem mjer heyrist á flestum, að kept sje að því marki að slíta þingi fyrir Hvítasunnu. Hæstv. fjmrh. (EÁ) lýsti yfir því, að hann væri samþ. brtt. hv. fjhn., en vítti það hinsvegar mjög, að ríkissjóðsframlagið skyldi vera hækkað. Þessi hækkun, 50 aurar á mann, er ekki svo mikil, að ástæða sje til að setja hana fyrir sig. Og þar sem ellistyrktarsjóðirnir ná til allra landsmanna, fæ jeg ekki sjeð, að neinn eðlismunur sje á því, hvort þeir eru styrktir af sveitarsjóðum eða ríkissjóði. Hitt má öllum vera ljóst, að ellistyrktarsjóðirnir gera því meira gagn, því meira fje, sem þeir hafa til úthlutunar. Jeg sje ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum. Jeg vil mælast til þess við hv. fjhn., að hún sjái sjer fært að falla frá brtt. sínum, sem jeg þykist vita, að verði frv. að fótakefli, ef þær ná fram að ganga hjer í hv. deild. Geti n. ekki orðið við þeim tilmælum mínum, vænti jeg þess, að hv. þdm. sjá, hvað fram undan er, og leggist á móti brtt. n.

Flm. (Ingibjörg H. Bjarnason) Till. sú, sem jeg hefi flutt hjer á þskj. 533, þarfnast ekki mikilla skýringa fram yfir grg. þá, sem henni fylgir á sama þskj. Af henni sjest, að hún er flutt samkv. fundarsamþykt fjölmenns kvennafundar hjer í bænum 21. apríl síðastliðinn. Till. hljóðar svo: „Efri deild Alþingis ályktar að skora á atvinnumálaráðherra að undirbúa og leggja fyrir næsta þing frv. til laga um svofelda breytingu á fátækralöggjöfinni, að útilokað sje, að mæður verði að láta börn sín frá sjer fara vegna fátækraflutnings, ef þær annars eru hæfar til að ala upp börn sín“. Í sambandi við þessa till. vil jeg benda á ákvæði í 36. gr. fátækralaganna frá 1927. Þar segir svo: „Nú geta foreldrar ekki staðið straum af börnum sínum yngri en 16 ára, og má þá fátækrastjórnin taka þau frá foreldrum þeirra og koma fyrir á góðum heimilum hjá siðsömum og ráðdeildarsömum húsbændum. Þó þarf fátækrastjórn leyfi foreldra til þess að taka börnin frá þeim, nema heimilislíf foreldranna megi teljast siðspillandi fyrir börnin eða þar fari illa um þau - -“. Og í 7. gr. sömu laga segir svo: „- - Móðir óskilgetins barns hefir jafnan rjett og foreldri skilgetins barns til að hafa barn sitt hjá sjer eða ráða verustað þess“. Þrátt fyrir þessi ákvæði áðurnefndra gr. fátækralaganna eru þess dæmi, að börn eru, að afstöðnum fátækraflutningi, tekin frá foreldrum eða mæðrum þeirra og tvístrað án vilja eða samþykkis foreldra, þvert ofan í skýr lagaákvæði um þetta. Það, sem vakti fyrir þessum kvennafundi, var að fá leiðrjett það ósamræmi, sem virðist vera á milli einstakra gr. gildandi fátækralaga og framkvæmdar þeirra. Till sú, sem jeg flyt, fer fram á, að stj. láti endurskoða fátækralögin, þannig að þetta geti ekki átt sjer stað. Að það geti ekki komið til mála, að heimilum sje sundrað og börnin tekin frá foreldrum eða mæðrum án samþykkis þeirra, „nema heimilislíf foreldranna megi teljast siðspillandi fyrir börnin“. Þannig hefir mjer dottið í hug, að breyta mætti 36. gr. fátækralaganna, að því viðbættu, að þótt efnaskortur valdi því, að foreldrar geti ekki sjeð börnum sínum farborða, þá sje það ekki talin gild ástæða til að tvístra heimilunum, ef foreldrarnir eru að öðru leyti færir um að veita börnum sínum gott uppeldi. Við konur leggjum mikla áherslu á þetta. Við teljum það frá mannúðarsjónarmiði ósæmilegt að svifta mæður börnum sínum, sje annars enginn sá ljóður á ráði þeirra, sem geri þær óhæfar til að ala þau upp. Börnin eiga fylsta rjett á því að fá að vera hjá foreldrum sínum, hvort sem bæði eru á lífi eða aðeins annað. Þó að skiftingin kynni að verða ódýrari fyrir framfærslusveitina, þá má ekki líta á það, þegar hinsvegar er um að ræða verknað, sem ósæmilegur verður að teljast frá mannúðarsjónarmiði og ósamrýmanlegur þeim tíðaranda, sem nú er að ryðja sjer til rúms á ýmsum sviðum. Það er auðvitað oftast af sparnaðarástæðum, að framfærslusveit heimtar flutning á þurfamönnum og sundrar heimilum eins og oft á sjer stað við þann flutning, þannig að yfirráðum mæðra yfir börnum sínum er þá lokið. Þetta getur að vísu talist eðlilegt að nokkru leyti, ef um er að ræða móður, sem hefir 2–3 börn í eftirdragi. Þá er eðlilega erfitt að finna heimili, þar sem hægt er að koma svo mörgum fyrir saman. Og jeg veit, að í mörgum tilfellum geta börn orðið nýtir menn, þótt þau alist upp hjá óviðkomandi fólki. En það afsannar alls ekki þá kröfu, sem hjer er fram borin, og jeg vona, að hæstv. stj. og hv. Alþingi taki til greina, að börnin sjeu ekki svift rjetti sínum til að vera hjá foreldrum og njóta umönnunar þeirra. Fátækraflutningur er nú, sem betur fer, ekki eins tíður og áður var, enda í ósamræmi við anda og hugsun okkar 20.-aldarmanna, einkum þegar hann hefir í för með sjer aðskilnað móður og barna. Fundarsamþyktin frá 21. apríl er gerð til að mótmæla. að slíkt geti átt sjer stað, og till. sú til þál., sem hjer liggur fyrir, er fram komin til þess að þetta verði fyrirbygt. Jeg vona, að till. verði samþ. og hæstv. stj. sjái sjer fært að taka hana til greina. Enda er nú greinilegt ósamræmi í gildandi fátækralögum. Það, sem ein greinin bannar, það leyfir hin. Jeg skal svo ekki lengja mál mitt meira, en vona, að hv. þdm. í nafni mannúðar samþ. þessa till. og vinni þar með að því, að úr þessu ósamræmi verði bætt.



Það er altaf góðra gjalda vert, þegar hv. þm. finna hvöt hjá sjer til að bæta úr þeim göllum, sem þeir finna á löggjöfinni. Að því leyti er jeg ánægður með till. hv. 2. landsk. um fátækraflutning. En úr þessu verður ekki bætt til hlítar nema fátækraflutningur hverfi úr sögunni. Afleiðingin hverfur ekki fyr en orsökin er afmáð. En til þess að koma í veg fyrir fátækraflutning, sem jeg geri rað fyrir, að vera muni vilji hv. þm., þarf að breyta framfærsluskipulaginu, og verður sennilega ekki önnur leið fær til þess en sú, sem stungið hefir verið upp á af okkur jafnaðarmönnum, að gera landið alt að einu framfærsluhjeraði. Með því yrði komið í veg fyrir alla fátækraflutninga, sem eru þyrnar í augum allra, sem nokkurs meta mannrjettindin yfirleitt. Það er rjett hjá hv. þm., að það er fátt eins átakanlegt og ósamboðið siðaðri þjóð eins og það, að rífa upp heimilin með rótum og svifta foreldra börnum sínum. En þótt viljinn sje góður hjá hv. þm., er till. þó langt frá að vera þannig orðuð, að eftir henni náist sá árangur, sem þm. óskar eftir. Það, sem hv. þm. virðist vilja, er að afnema fátækraflutninginn. en með till. er verið að gefa hæstv. stj. heimild til að halda í þetta gamla skipulag. Þó hæstv. stj. tæki till. til greina og ljeti endurskoða fátækralögin í samræmi við hana, þá verður eftir sem áður hægt samkv. lögunum að leysa upp heimilin. Þessi refsiákvæði fátækralaganna eru alveg einstök í sinni röð. Sá, sem hefir orðið sekur um það að geta ekki framfleytt fjölskyldu sinni, er í rauninni alveg rjettlaus og algerlega á valdi fátækrastjórnar. En sökudólgum, sem brjóta hin borgaralegu lög, eru skipaðir verjendur og þeim er ekki refsað fyr en dómur er fallinn. En till. bætir hjer ekki úr. Eftir sem áður geta sveitarstjórnir ráðið því, hvort heimili er sundrað eða ekki. Eru það ekki þær, sem eiga að meta það, hvort foreldrar eru færir um að ala upp börn sín eða ekki? Þetta er alveg eins og þegar verið var að leggja það undir mat sveitarstjórna, hverjir það eru, sem eiga að hafa kosningarrjett um málefni sveita og kaupstaða. Það er alveg sama handahófsmatið, sem á að gilda áfram, og þess vegna vildi jeg mælast til við hv. þm., að hann tæki málið út af dagskrá og orðaði till. ákveðnar, svo að náð yrði þeim tilgangi, sem fyrir hv. þm. vakir. Vilji hann það ekki, þyrfti að bæta við till., sem fæli í sjer ákvæði um það, að einhver tiltekin stofnun - en ekki sveitarstj. - ákvæði, hvort heimilað skyldi að leysa upp eða ekki, og færi það eftir föstum reglum. Það, sem jeg vil leggja áherslu á, er það, að sveitarstj. yrði ekki falið þetta, því að þær eru tæplega hlutdrægnislausar í þeim úrskurðum.



Jeg skal straks taka það fram, að það, sem jeg segi, er ekki fyrir hönd hæstv. atvmrh., sem nú er veikur eins og kunnugt er, og því getur ekki nú á þessari stundu orðið tekin afstaða frá stj. hendi gagnvart þessari till. Jeg verð samt að lá á í ljós mitt persónulega álit á þessu, og það er það, að mjer finst í þessati till. felast alveg sami veiki punkturinn eins og nú er í okkar fátækralöggjöf. Það er þetta umþráttaða atriði, hvort það eigi að vera undantekningarlaust eða ekki, að foreldrar eða mæður geti haldið börnum sínum hjá. sjer. Í till. er beinlínis sleginn sá varnagli, að skilyrðið til þess, að foreldrar eða mæður geti haft börn sín hjá sjer, sje það, að þau sjeu hæf til að ala upp börn. En hver á að dæma um það? Er það sveitarstj. sú, sem kemur til með að ala önn fyrir fjölskyldunni? Annars fanst mjer hv. flm. þessarar till. tala eins og það væri daglegt brauð hjer í landi, að fólk væri flutt fátækraflutningi og börn tekin frá mæðrum og foreldrum. Jeg held, að það sje ekki ákaflega mikið um þetta og að það sje ekki fjarska mikil ástæða til að fara að gera nú straks nýjar ráðstafanir til breyt. á tiltölulega alveg nýjum lögum í þessu efni. Og jeg get ekki búist við því, að það komi mikið annað fram nú heldur en það, sem ofan á varð fyrir tveimur árum í þessum málum. Það er ekki svo að skilja, að jeg sje að mæla því bót, að börn sjeu tekin frá foreldrum sínum. En jeg þekki það vel, að mannúð gagnvart þeim, sem þurfa á hjálp að halda, er alt önnur nú en fyrir einum mannsaldri og miðar altaf í betri áttina. Og jeg held, að við getum verið sæmilega rólegir yfir ástandinu eins og það er. Það eru tvær leiðir, að mjer skilst, til þess að koma í veg fyrir fátækraflutning. Önnur leiðin er sú, sem hv. 4. landsk. benti á, að gera alt landið að einu framfærsluhjeraði. Oft hefir verið bent á það áður, en menn hafa ekki fallist á það. Hin leiðin er sú, sem mjög nálgast það sama, að dvalarsveit sje ætíð framfærslusveit. Nú hefir verið á ferð hjer í þinginu frv. um að stytta sveitfestitímann. Jeg held einmitt, að það frv. sje í rjetta átt til þess að ná þessu takmarki, sem hjer er talað um. Þetta frv. held jeg sje gengið gegnum Nd., og jeg hefði viljað óska þess, að hv. flm. till. vildi ýta undir, að það kæmi fram hjer í deildinni, og því yrði þá jafnvel breytt í þá átt, að fullnægt yrði þeim kröfum, sem hv. flm. þessarar till. vill gera um fátækraframfærslu. Þetta er aðeins mín skoðun á málinu, en má ekki skoða sem yfirlýsingu frá þeim ráðherra, sem þetta mál heyrir undir.

Flm. (Ingibjörg H. Bjarnason) Hv. 4. landsk. virtist vera ánægður með, að þessi þáltill. kæmi fram, og er það ekki meira en jeg bjóst við, þar sem hans flokkur hefir þessi mál, mannúðarmálin, ofarlega á stefnuskrá sinni. Og jeg vænti mjer því sjerstaks stuðnings frá honum og hans flokki í þessu máli. En okkur greinir nokkuð á um leiðirnar, þar sem jeg vil bæta úr því ástandi, sem er, án þess þó að raska grundvelli gildandi laga, enda fer fundarsamþykt sú, sem liggur fyrir þinginu, ekki fram á það. Jeg álít ekki stórfeldar byltingar úrlausn þessa máls, og jeg hygg, að hjer sje rjetta leiðin valin - eins og í mörgum öðrum tilfellum -, þegar stefnt er að því, að heildarlögin eða grundvöllur þeirra verði að lokum sá, sem almenningsálitið aðhyllist og telur best. Það er bent á það af hv. 4. landsk., að till. sje ekki heppilega orðuð. Jeg skal ekki um það deila. En hún er orðuð í þeim anda og á þeim grundvelli, sem fundarsamþ. gerði ráð fyrir. Jeg hefi ekki ætlað mjer að taka að mjer það mikla mál að endurskoða fátækralögin í heild, bæði vegna þess, að til þess brestur mig kunnáttu, og svo af hinu, að það er ekki langt síðan þau lágu fyrir þinginu og voru afgr. með umbótum. En þrátt fyrir þessa endurskoðun eru enn nokkrir agnúar augljósir á lögunum, og þessir, sem hjer um ræðir í 36.–37. gr., eru meðal þeirra. Hvort hægt er að laga þá með breyttu orðalagi, skal jeg ekki um segja að svo stöddu, en sje það, sem þáltill. fer fram á, tekið upp í lögin, er ráðin bót á þessum agnúum án stórfeldrar breyt. á lögunum. Jeg get ekki aðhylst þá tilhögun, að alt landið verði eitt framfærsluhjerað. Ekki heldur það, sem felst í till. þeim, sem nú liggja fyrir þinginu, að dvalarsveit verði framfærslusveit. Þá býst jeg við, að víða mundu heyrast hljóð úr horni um þungar álögur til fátækraframfæris. Það, sem hjer er farið fram á, er ekkert annað eða meira en það, að skýrt sje kveðið á um það, að heimilum verði ekki sundrað vegna fátækraflutnings. Hæstv. fjmrh. sagði, að sá flutningur væri ekki daglegt brauð. Það hygg jeg hann viti kannske miklu betur en jeg, en það er þó öllum kunnugt, að þetta kemur alt of oft fyrir ennþá. Og því liggur nú þessi fundarsamþykt fyrir frá mjög fjölmennum fundi, þar sem mættir voru fulltrúar frá ekki færri en fimtán fjölmennum kvenfjelögum þessa bæjar. Ef unnist hefði tími til að fá stuðning þessu máli víðsvegar að, þá efast jeg ekki um, að fleiri áskoranir hefðu komið. En frá stj. Sambands austur-húnvetnskra kvenna hafði jeg skjal í höndum, og vil með leyfi hæstv. forseta lesa nokkuð af því: „Nokkur kvenfjelög í Sambandi Austur-Húnavatnssýslu hafa tekið ekknastyrksmálið á stefnuskrá sína, og eru þegar hafin samskot í því augnamiði að mynda sjóð, sem á að heita Ekknastyrkssjóður Austur-Húnavatnssýslu. Vjer lítum svo á, að mál þetta sje hið mesta þjóðþrifamál, því að með því verður betur sjeð við því, að börn fátækra mæðra verði að hrekjast frá þeim, eða þau bíði tjón á heilsu sinni vegna skorts í uppvextinum“. Þessi áskorun hefir legið fyrir þinginu, og í henni felst nokkuð meira en í fundarsamþ. þeirri, sem þáltill. þessi er bygð á. Og jeg skal ganga inn á það, að jeg gæti alveg eins vel felt mig við, að stofnað væri til styrktarsjóðs með aðstoð þess opinbera og sveitarsjóða og svo einstaklingsfrumkvæði, til þess að geta á hverjum tíma, þegar vanda ber að höndum, hlaupið undir bagga. En vitaskuld liggur ekki fyrir að ræða þetta hjer. Hv. 4. landsk. sagði, að þessir fátæklingar, sem hjer um ræðir, væru ver staddir gagnvart fátækraflutningi heldur en sakamaður, sem fær sjer skipaðan verjanda. Fátæklingurinn getur ekki borið hönd fyrir höfuð sjer, ef búið er að ákveða af fátækrastjórn, að hann megi ekki lengur ráða sjálfur dvalarstað sínum. Það er einmitt þetta atriði, sem mjer finst svo ranglátt, þegar ekki liggja fyrir þær ástæður, sem rjettlæta það í einstökum tilfellum að taka upp heimili, af því að foreldrið, sem á að annast börnin, er ekki fært um það vegna einhverra galla. Kjarni máls okkar er það, að láta ekki fátækt eina orka því, að það þurfi að fremja þennan himinhrópandi órjett, að taka upp heimili og senda börn í ýmsar áttir og láta móðurina kannske ekki hafa hjá sjer nema eitt barn af mörgum. Auk þess verður hún þá einatt að vinna fyrir sjer og fær þá litlu að ráða um uppeldi barnsins. Þennan órjett hyggjumst við að fá leiðrjettan með því að taka þetta ákvæði inn í lögin, sem till. fer fram á. Enda þótt börnin oft hitti fyrir góð heimili, er það á allra vitorði, að fáir eru sem faðir, en enginn sem móðir. Og það eru hreinustu undantekningar, ef barn kemst í hendur þeirra, sem ganga því í móður stað, þegar það hefir verið svift umönnun móðurinnar. Hæstv. fjmrh. tók fram, að hann gæti ekki f. h. ríkisstj. sagt neitt um þessa till., og verð jeg að sætta mig við það svar hæstv. ráðh. Hann hjelt því fram, að þótt þessi till. yrði samþ., mundi þessi veiki punktur í fátækralögunum standa eftir sem áður. Jeg er ekki viss um, að þetta sje alveg rjett. Þó að þetta sje ekki bylting, þá er það leiðrjetting. Og leiðrjetting getur oft haft miklu meiri áhrif heldur en menn koma auga á í fyrstu. Mjer heyrðist hæstv. fjmrh. vera mjer sammála um það, að það væri ekki æskilegt að tvístra heimilum. En hann benti á, að þetta mundi vera frekar sjaldgæft. Honum er e. t. v. kunnugra um þetta en mjer. En eftir því, sem allur sá fjölmenni hópur kvenna, er samþ. fundarályktunina, leit á, er þetta víst ekki mjög sjaldgæft. Frv. það, sem hæstv. fjmrh. benti á, að væri á ferð í þinginu, taldi hann að ætti að bæta nokkuð úr þessu. Það gerir það ef til vill. En það hefir þann agnúa, sem jeg býst við, að af mörgum verði talinn ljóður á því máli, þar sem á að gera dvalarsveit að framfærslusveit. Hvað sem líður nú orðalagi þessarar till., ná vona jeg, að hv. þdm. sjái, að hjer er ekki farið fram á neina fjarstæðu, heldur leiðrjettingu. Það kann að vera, að ekki sje nógu djúpt tekið í árinni; en konur verða svo oft að sætta sig við að þokast aðeins hægt og hægt að marki í slíkri baráttu sem þessari, og töldu ekki fært að fara lengra að svo stöddu. Jeg skal rjett geta þess, að það er hafin víðtæk hreyfing hjer á landi, sem hefir leitt til þess, að kosin var nefnd, sem kallar sig mæðrastyrksnefnd. Sá fjelagsskapur var myndaður í fyrra. Að honum standa þau 15 fjelög, sem að þessari till. standa. Jeg hefi fylstu ástæðu til að vona, að þessi fjelagsskapur beri árangur, þótt hann liggi vitanlega ekki fyrir ennþá. Það er verið að safna sem bestum upplýsingum, og til þess að fá rjetta hugmynd um hið ríkjandi ástand, verður að safna þeim úr öllum áttum, en það tekur alllangan tíma. Það þótti eigi að síður tímabært að koma nú þegar fram með þann vilja, sem liggur í fundarsamþ. og till. sú, sem hjer liggur fyrir, er bygð á, og jeg finn því enga ástæðu til að taka hana aftur.



Jeg efast ekki um, að hv. flm. hefir gengið alt það besta til að hreyfa þessu máli og sömuleiðis þeim konum, sem stóðu á bak við, og jeg get verið þakklátur fyrir, að því er hreyft í þinginu. En á hinn bóginn verð jeg að taka undir með þeim, sem hafa fundið galla á till., því að mjer virðist satt að segja, að verði till. samþ. í því formi, sem hún er nú, þá kæmi hún ekki að tilætluðum notum. Það stendur sem sje í till., að skorað er á atvmrh. að gera þær breyt. á fátækralögunum, að útilokað verði, að mæður verði að láta börn sín frá sjer vegna fátækraflutnings. En orðið „fátækraflutningur“ gerir till. að mínu áliti alveg kraftlausa. Það er svo, að það er mjög óalgengt, að fátækraflutningur á foreldrum eigi sjer stað án þess að börnin sjeu flutt með. Og algengt er, að eftir að annað eða báðir foreldrar eru fluttir á sína sveit, fylgja börnin með þeim, og fá þá oft að dvelja hjá þeim. En svo eru hin tilfellin miklu fleiri, þar sem börnin skiljast frá foreldrunum án þess að nokkur fátækraflutningur eigi sjer stað. Og þó að þessi till. yrði samþ., nær hún alls ekki yfir þau tilfelli. Þess vegna held jeg, að miklu heppilegra væri, ef till. á að koma að nokkrum verulegum notum, að breyta henni á þann veg, að í stað orðsins „fátækraflutnings“ kæmi „fátæktar“, og hefi jeg hugsað mjer að leggja fram skrifl. brtt. um þetta. Þá grípur till. yfir öll þau tilfelli, þar sem eftir núgildandi lögum er hægt að skilja börn frá foreldrum sínum. Jeg leyfi mjer því að leggja þessa till. fram.



Mjer skilst þessi till. eiga að stefna að því að fyrirbyggja fátækraflutning, svo að því leyti sje jeg ekki, að orðalagið sje óheppilegt, enda segir þetta í fyrirsögninni, svo að henni þyrfti þá að breyta líka. Svo kemur annað. Þessi till. er flutt samkv. till. frá fundi kvenna, sem haldinn var hjer fyrir skömmu, og þar er það alveg greinilega fátækraflutningurinn, sem átt er við. Það stendur í grg.: „Fundurinn mótmælir því, að heimilum sje sundrað vegna fátækraflutnings og skorar á Alþingi að breyta svo fátækralögunum, að slíkt geti ekki átt sjer stað“. Mjer skilst því, að hv. flm. ætti sjerstaklega að taka þetta atriði til greina. Hinsvegar er það mál, sem hv. flm. mintist á, mæðratryggingin, alt annað mál, og það, sem hv. þm. las upp, snertir ekki þetta mál, sem liggur fyrir. En sá galli er á þessari till., sem hjer liggur fyrir, að það er verið að hrófla við fátækralögunum, en hvergi nærri tekið nógu föstum tökum. Viðskiftin milli sveitarfjelaga út úr sveitarstyrknum er undirstöðuatriði í fátækralöggjöfinni. Ef maður, sem dvelur í Reykjavík, á sveit norður í Húnavatnssýslu og þiggur styrk, þá á sveitin rjett á að fá hann sendan til sín, fari styrkhæðin fram úr 200 kr. Þetta er eitt grundvallaratriði laganna, og þetta er það, sem kallað er fátækraflutningur, og verði þessu meginatriði kipt burtu, þá breytist allur grundvöllurinn. Því getur hv. flm. ekki sagt, að hún vilji ekki byltingu. Það er einmitt tilgangur till. Eigi hún ekki við það, þá er till. meiningarlaus. Þá held jeg, að hv. flm. fari ekki nákvæmlega eftir vilja kvennafundarins. Ályktun hans, sem hv. flm. las hjer upp, er „absolut“. Till. er með undanþágu. Jeg þarf ekki að taka það fram, að hv. þm. getur væntst ærlegs stuðnings jafnaðarmanna, ef hún gerir ærlega tilraun til að fá fátækralögunum breytt. En káktilraunir eru tilgangslausar. Jeg vil skjóta því til hæstv. forseta, hvort hann vilji ekki bera till. upp í tvennu lagi, seinustu setninguna: „ef þær annars eru hæfar til að ala upp börn sín“ - sjer í lagi. Sú setning á ekki að veru í till., ef ályktun kvennafundarins er í heiðri höfð.



Jeg vildi segja hjer fáein orð út af því, að hv. flm. fór að blanda hjer inn í brjefi frá húnvetnskum konum. Eins og menn heyrðu, er það brjef var lesið upp, þá ræðir þar um alt annað mál en það, er hjer liggur fyrir. En það á sinn rjett á sjer fyrir því. Það var um að tryggja ekkjum og fátækum mæðrum ákveðinn lífeyri, eins og komið er á í löndunum í kring og rjett og skylt er að koma einnig á hjer. Jeg býst við, að það verði einn liðurinn í þeirri tryggingalöggjöf, sem ráðgert er, að hjer verði sett bráðlega. Því hefi jeg ekki viljað beita mjer fyrir því, þótt það sje gott mál og rjett. En till. ræðir um alt annað. Hún ræðir um það atriði, að tryggja það, að börn verði ekki tekin frá foreldrum sínum, þótt heimilið verði flutt fátækraflutningi. Nú er það svo, að það er nýleg löggjöf, sem um þetta fjallar, löggjöf, sem hv. flm. hefir sjálf átt þátt í að setja, löggjöf, sem hún þá ekki hreyfði neinum aths. við. Jeg veit alls ekki, hvort nokkur nauðsyn er á þessari till., því jeg hefi skilið lögin svo, að ekki væri heimilt að taka börn frá foreldrum þeirra, sjeu þau hæf til að ala þau upp. Í Húnavatnssýslu, þar sem jeg er kunnugastur, mun alstaðar vera litið svo á. Nýverið var fátæk ekkja hjeðan úr bænum flutt sveitarflutningi norður, en henni var þar fengið heimili fyrir sig og börn sín, en þau voru ekki tekin frá henni. Jeg býst því ekki við, að till. sje nokkur þörf; eigi það sjer stað, sem hún á að fyrirbyggja, þá er það lagabrot, er kæra mætti.



Jeg held, að hv. 4. landsk. hafi misskilið till. Það virðist vaka fyrir honum, að till. eigi að útiloka fátækraflutning. Jeg hefi ekki skilið hana svo, þó reyndar bendi fyrirsögnin í þá átt. Jeg hefi skilið hana svo, að það hafi vakað fyrir flm. að koma í veg fyrir, að börn væru skilin frá foreldrum sínum, þó þau kæmust á sveit. Þetta er tvent óskylt. Jeg hefi bætt við brtt. mína brtt. við fyrirsögnina, svo hún komi ekki í bág við efni till.



Jeg flyt hjer í hv. d. fyrir hönd Mentamálaráðs Íslands svo hljóðandi þáltill. á þskj. 499 „Efri deild Alþingis ályktar að skora á ríkisstjórnina að taka til íhugunar, á hvern hátt verði best sjeð fyrir húsrúmi til þess að geyma í og sýna úrval þeirra listaverka, er landið á og mun eignast framvegis, og leggja till. sínar í því máli fyrir næsta þing“. Grg. þessarar till. til þál. felst að mestu leyti í brjefi Mentamálaráðsins, sem prentað er sem fskj. á sama þskj. Skal jeg þó leyfa mjer að skýra lítið eitt nánar tildrögin að því, að þessi þáltill. er fram komin, en vegna þess að í grg. er tekinn fram mergur málsins, get jeg verið stuttorð. Þessu máli var hreyft snemma í vetur í Mentamálaráðinu, og var það þá strax þeirrar skoðunar, að nauðsynlegt væri að hrinda málinu sem fyrst af stað. Húsameistari ríkisins var þá erlendis og sneri Mentamálaráðið sjer því til Guðmundar Guðjónssonar byggingameistara, og gerði hann lauslegan uppdrátt og kostnaðaráætlun um væntanlegt listasafnshús. Þetta skýrði málið svo, að það þótti ekki fjarstæða að flytja það hjer á þingi. Er þessi þáltill. þannig til komin. Í fskj. á áðurnefndu þskj. er það tekið fram, að með l. um Menningarsjóð og Mentamálaráð hafi sú ráðstöfun verið gerð, að Mentamálaráð skyldi annast kaup á listaverkum ríkinu til handa og verja til þess ? af tekjum Menningarsjóðs. Jafnframt var svo ráð fyrir gert, að þegar þær tekjur færu fram úr meðallagi, skyldi afgangur af þessum þriðjungi lagður í húsbyggingarsjóð, er ávaxta skyldi í Landsbankanum, uns hafið væri að reisa hús yfir listasafn ríkisins. Nú hefir ríkisstj. og Mentamálaráð þegar keypt allmikið af listaverkum fyrir fje Menningarsjóðs, og er það bersýnilegt, að vöxtur listasafnsins verður nú miklu örari en áður. Mentamálaráðið sneri sjer til þjóðminjavarðar, sem hefir verið falið með stjórnarráðsbrjefi, daga. 22. jan. 1916, að hafa umsjón yfir listaverkum ríkisins. Hann tjáir í brjefi til Mentamálaráðs, að listasafnið sje í 4 deildum: 1. Málverkasafn um 300 myndir, 2. Höggmyndasafn um 16 myndir, 3. Listiðnaðarsafn um 14 munir, 4. Prentmyndir o.fl. um 1000 myndir. Síðan þessi skýrsla var gerð hefir aukist allmikið við söfn þessi (eins og jeg hefi þegar tekið fram). Ríkisstj. og Mentamálaráðið hafa, að jeg hygg, keypt samtals 35 málverk á árinu 1927, og eru 6 þeirra keypt fyrir það fje, er ætlað var í fjárl. þess árs til kaupa á listaverkum. Hin málverkin, 29 að tölu, hafa verið keypt fyrir fje Menningarsjóðs, og einnig hefir verið keypt safn af andlitsmyndum, 50 að tölu, eftir Jóhannes Kjarval málara. Á okkar mælikvarða er þetta mikil aukning við safnið eins og það var í ársbyrjun 1927. En vandkvæðin á því að láta fara vel um þessi listaverk eru þegar komin í ljós. Ef listasafnið á að koma að notum, dylst engum, að þegar verður að gera einhverjar ráðstafanir til þess að sjá því fyrir húsnæði, svo að vel geti farið um þessa góðu og dýru hluti, þar sem allur almenningur geti átt greiðan aðgang að því að sjá þá. Það játa allir, að listasöfn sjeu merkilegur og þýðingarmikill liður í menningu hverrar þjóðar, svo framarlega sem hún notfærir sjer þau. Það var því mörgum fagnaðarefni, er það var ákveðið að verja ? hluta af fje Menningarsjóðs til kaupa á listaverkum. En eins og jeg hefi þegar tekið fram, kemur ráðstöfun þessi því aðeins að notum, að reynt verði að bæta úr þeim húsnæðisskorti sem er. Með því að ríkið haldi áfram að kaupa listaverk án þess að koma um leið upp góðu húsi yfir þau, þar sem almenningur eigi greiðan aðgang að þeim og þau geymist óskemd, verður að álítast, að ekki sje nema að nokkru leyti náð þeim tilgangi, sem að er stefnt með listaverkakaupum ríkisins, og geti í því sambandi jafnvel komið til athugunar, hvort ekki væri rjettara að hætta um stund kaupum á listaverkum, meðan unnið væri að því að koma upp húsi yfir þau, sem nú eru orðin eign ríkisins. En æskilegast væri að geta unnið að hvorutveggja í senn. Það liggur í augum uppi, að engum er fjær skapi en þeim, sem Mentamálaráð skipa, að þurfa að grípa til slíks úrræðis, og mundi sú ráðstöfun koma hart niður á listamönnum vorum. Ennfremur er það ljóst, að því lengur sem það dregst að reisa hús fyrir listaverk landsins, því lengur verður þjóðin að bíða eftir notum af þeim listaverkum, sem ríkið á og mun eignast. Þegar húsameistari kom heim úr utanför sinni, leitaði Mentamálaráðið umsagnar hans. Eins og menn vita, á hann mjög annríkt og vanst honum því ekki tími til að gera uppdrátt nje kostnaðaráætlun, en nokkra úrlausn veitti hann, og vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mjer að lesa svar húsameistara til Mentamálaráðsins. Brjef hans er á þessa leið: „Eftir ósk hins háa Mentamálaráðs hefi jeg gert lauslega áætlun um, hvað kosta myndi að reisa hús yfir málverkasafn landsins, og yrði hann nálægt 60–80 þús. kr. Til skýringar skal jeg geta þess, að í ráði er að reisa eitt sameiginlegt hús við Skólavörðutorgið fyrir listasafn, þjóðmenjasafn og náttúrugripasafn. Hús það, sem nú yrði reist, yrði því nokkur hluti af fyrrnefndu safnahúsi. Mjer hefir ekki unnist tími til að gera svo fullkomið riss af þessu húsi, að jeg geti sent það með brjefinu, enda er það mikið verk, því ekki er unt að byggja neinn hluta safnahússins fyr en gerður er uppdráttur af því öllu“. Húsameistara dylst ekki, að hjer er um nauðsyn að ræða. Hann telur enga fjarstæðu að koma upp þessum hluta safnahússins. Svo framarlega sem það er vilji hins háa Alþingis, að ríkisstj. láti vinna þetta verk, gerir húsameistari að sjálfsögðu fullnaðaráætlun og uppdrætti að listasafnshúsi samkv. þáltill. Eins og jeg hefi tekið fram, horfir málið þannig við, að hinn ágæti tilgangur Menningarsjóðs, að auka listasöfn landsins, kemur ekki að tilætluðum notum sökum þess, að hvergi er hægt að finna þeirri aukningu rúm, hvorki í alþingishúsinu nje í öðrum opinberum byggingum, þar sem þessi listaverk mættu þjóðinni að sem bestu gagni koma. Að öllu þessu athuguðu hefir Mentamálaráðið falið mjer að flytja þessa till. til þál. á þskj. 499, í því trausti, að stj. taki málið til rækilegrar athugunar og leggi till. sínar fyrir næsta þing. Vænti jeg þess, að hv. þdm. sýni skilning sinn á nauðsyn þessa máls er til atkv. kemur með því að samþ. þáltill., og vona jeg, að hæstv. stj. líti sömu augum á þetta mál og sá ráðh., sem mest og best hefir stutt að því, að fje Menningarsjóðs skuli varið til kaupa á listaverkum, því að till. styður einungis að því, að sú ráðstöfun komi sem fyrst að fullum notum.