Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1983, en frv. hefur þegar verið afgreitt frá Nd. Eins og kunnugt er hefur sá háttur verið hafður á á undanförnum árum að lögð hefur verið fram svonefnd fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir hvert ár, en jafnhliða því hefur verið lagt fram sérstakt frv. til lánsfjárlaga þar sem aflað er heimilda til að taka megi þau lán sem ekki hefur þegar verið aflað heimilda fyrir. Lánsfjáráætlun er síðbúin að þessu sinni og eru ástæðurnar fjölmargar og þá fyrst og fremst sú óvissa sem hefur verið ríkjandi bæði í efnahagslífi landsmanna og í pólitísku lífi. Það eru mjög óvenjulegir tímar sem við búum við nú. Samdráttur hefur nú orðið meiri í þjóðarframleiðslu en dæmi eru um um mjög langt skeið og þetta mikla samdráttarástand, sem er jafnvel hér á landi orðið meira en í flestum nálægum löndum þó að þar hafi vissulega ríkt mikil kreppa, hefur skapað sérstakar aðstæður. Það er eðlilegt að kvartað hafi verið yfir því að ekki skuli lagt fram sérstaki þskj. nefnt fjárfestingar- og lánsfjáráætlun. Á hinn bóginn ber á það að líta að grg. með frv. til lánsfjárlaga er miklu ítarlegri nú en nokkru sinni fyrr og má með fullum rétti segja að í grg. sé að finna flestallar þær töflur sem vani hefur verið að birta í svokallaðri fjárfestingar- og lánsfjáráætlun. Jafnframt er þar að finna upplýsingar um áætlaða heildarfjárfestingu eða fjármunamyndun í efnahagslífi þjóðarinnar á því ári sem hafið er. Fjárfestingar- og lánsfjáráætlun mundi hins vegar vafalaust vera greinarbetra yfirlit yfir lánsfjármál líðandi árs. en þar mundu ekki koma fram nemar þær upplýsingar um efnisatriði þess máls, sem hér er um að ræða, sem þörf væri á til að hægt væri að taka þær ákvarðanir sem felast í þessu frv. Ég geri ráð fyrir að eftir að lánsfjárlög hafa verið afgreidd verði unnið frekar að fjárfestingar- og lánsfjáráætlun þannig að unnt sé að gefa þinginu skýrslu um þau mál og mun hún þá vera lögð fram á nýju þingi, hvenær svo sem það kemur saman. En hér liggur sem sagt fyrir að afgreiða frv. til lánsfjárlaga. sem fyrst og fremst felur í sér heimildir fyrir ríkissjóð til lántöku á árinu 1983 vegna A- og B-hluta ríkissjóðs, auk heimilda fyrir Framkvæmdasjóð Íslands og fyrir fyrirtæki með eignaraðild ríkissjóðs og fyrir sveitarfélög til erlendrar lántöku. Í þessu frv. eru breytingar á lögum um fjárfestingarlánasjóði og ákvæði um hámarksframlög til nokkurra verkefna í samræmi við markaða stefnu í fjárlögum fyrir árið 1983 og leitað heimilda til viðbótarlántöku vegna ársins 1982. Samkv. þessu frv. er gert ráð fyrir að heildarfjárhæð erlends lánsfjár nemi um tæpum 3390 millj. kr., eins og frv. var lagt fram í Nd. Þessi upphæð hefur lítillega hækkað við meðferð málsins í Nd., en þar skeikar ekki miklu. Hitaveitur hafa fengið aukna lántökuheimild frá því sem áður hafði verið ákveðið og er rétt að upplýsa að þar er fyrst og fremst um framlengingu að ræða. Þar er ekki um raunverulegar nýjar lántökur að ræða, heldur að verið er að breyta lánum sem þegar hafa verið tekin í lán til lengri tíma. Á þetta fyrst og fremst við lán, sem Hitaveita Akureyrar hefur fengið að taka, að fjárhæð allt að 70 millj. kr. eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt, en þessi lántökuheimild bættist við við meðferð málsins í Nd. Þar er sem sagt ekki um nýja lántöku að ræða. Eins og ég sagði eru heildarlántökur á árinu áætlaðar tæpar 3390 millj., en í lánsfjárlögum fyrir árið 1982 var hliðstæð tala um 2256 millj. kr. Hækkunin milli ára er 50%. Sú stefna er mörkuð í þessu frv. að erlendar lántökur verði við það miðaðar að skuldir aukist ekki að raungildi á árinu 1983. Í grg. frv. er gerð grein fyrir hvernig þessi viðmiðun er síðan reiknuð út út frá þeim forsendum sem frv. er miðað við og er gert ráð fyrir 6% verðbólgu í viðskiptalöndum okkar. Miðað við þá útreikninga sem þar er að finna og miðað við þær tölur sem lágu fyrir í desembermánuði um föst erlend lán, sem þá voru að meðalgengi í árslok talin verða 13 630 millj. kr., mættu erlendar lántökur ekki fara yfir 3439 millj. kr. á árinu 1983 til þess að unnt væri að segja að erlendar lántökur ykjust ekki að raungildi sínu á árinu 1983. Eins og hér hefur komið fram er lántökuheimildin miðuð við að erlendar lántökur verði lægri fjárhæð en ég hef hér nefnt eða 3390 millj. kr. tæpar. Rétt er að geta þess, að í fskj. 9 á bls. 15 í frv. til lárisfjárlaga kemur fram önnur tala um heildarupphæð erlendra lána en miðað er við hér í grg. Er hún þar talin vera samkv. nýjustu upplýsingum Seðlabanka Íslands um 14 700 millj. kr. En eins og ég hef áður nefnt var hér í grg. rætt um að erlend lán væru á meðalgengi ársins 1982 talin vera í árslok 13 630 millj. Munurinn á þessum tveimur tölum liggur fyrst og fremst í því, að lægri talan er frá því í des., en hærri talan er alveg ný og miðast við allra seinustu upplýsingar. Sé hærri talan og sú nýrri notuð til viðmiðunar verður svigrúm til erlendrar lántöku á árinu 1983 heldur meira en það sem gert er ráð fyrir í grg. og þar af leiðir að enn meiri líkur eru á að unnt verði að halda við þá meginviðmiðun, sem fram er sett í grg. frv., að skuldir aukist ekki að raungildi á árinu 1983. Jafnvel þótt í ljós komi að eitthvað sé vanáætlað í þessu frv., eins og raunar var bent á við umr. um málið í Nd., t.d. að lántökur einkaaðila verði ívið meiri en hér er gert ráð fyrir, þá má ætla að eftir sem áður eigi erlendar lántökur að geta orðið innan þess ramma sem hér er settur fram, þ.e. að erlendar skuldir aukist ekki að raungildi á árinu 1983. Ljóst er að fjármunamyndun í landinu er þrengri stakkur skorinn nú en oft áður. Að mati Þjóðhagsstofnunar gæti fjármunamyndun á árinu 1983 numið um 2526% af vergri þjóðarframleiðslu, en það er svipaður hundraðshluti og á árinu 1982. Hins ber að gæta, að altar hundraðstölur sem ganga út frá spám um þjóðarframleiðslu og útflutningstekjur 1983 verða hærri vegna samdráttarins en ella væri. Gleggsta dæmið um áhrif sveiflna í þjóðhagsstærðum eru hundraðstölur um skuldabyrði og greiðslubyrði þjóðarinnar út á við, en þessar tölur hafa að sjálfsögðu farið hækkandi um leið og deilitalan í hlutfallinu þjóðarframleiðsla hefur farið lækkandi. Í fskj. 8 er sýnt að horfur eru á að fjárfestingar atvinnuveganna dragist saman um 7.6% frá árinu 1982. Svipuðu máli gegnir um byggingar og mannvirki hins opinbera. Þar er spáð rúmlega 9% samdrætti. Íbúðabyggingar hafa aftur á móti ekki dregist saman frá því sem var á árinu 1981 og horfur eru á að íbúðabyggingar geti orðið í raun áþekkar því sem var 1982. Hér veldur fyrst og fremst átak í byggingu íbúða á félagslegum grundvelli og aukin framlög ríkissjóðs til Byggingarsjóðs ríkisins. Ástæðan fyrir því að fjármunamyndun sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu helst nokkuð svipuð og verður svipaður hundraðshluti og var árið 1982, þrátt fyrir að fjárfestingar atvinnuvega og byggingar hins opinbera dragast saman, er að sjálfsögðu sú, að fjárfestingar og fjármunamyndun eru látnar dragast saman í réttu hlutfalli við þann samdrátt sem hefur orðið í þjóðartekjum. Við það helst að sjálfsögðu hlutfall fjármunamyndunar af þjóðarframleiðslu óbreytt, þar sem tölurnar bæði fyrir ofan og neðan brotastrikið dragast saman með hliðstæðum hætti. Við meðferð málsins í Nd. voru þær breytingar helstar gerðar, að bætt var inn í frv. lántökuheimild fyrir Hitaveitu Akureyrar, eins og ég hef nú þegar greint frá, að fjárhæð allt að 40 millj. kr., en eins og ég sagði er þar fyrst og fremst um framlengingu á þegar teknu láni að ræða. Aðrar breytingar eru nú ekki stórvægilegar. 7. gr., sem nú er orðin 6. gr. frv., var breytt á þann veg að ekki einungis sveitarfélögum væri heimilt að taka lán á árinu 1983, eins og þar segir, heldur sveitarfélögum og fyrirtækjum þeirra. Þá var bætt inn í frv. nýrri grein, sem varð 8. gr., að fjmrh. væri heimilt fyrir hönd ríkissjóðs að ábyrgjast með sjálfskuldarábyrgð lán Byggðasjóðs að fjárhæð allt að 5 millj. kr. vegna smíði fiskiskipa innanlands. Hér mun vera um að ræða byggingu tveggja tiltekinna báta og er upphæðin við það miðuð að einungis verði um að ræða sjálfskuldarábyrgð á lánum Byggðasjóðs vegna þeirra. Af öðrum ástæðum er rétt að benda sérstaklega á nýja grein, sem varð 28. gr. frv., en þar segir: „Lánsfé samkv. lögum þessum skal ráðstafa í samræmi við fjárlög fyrir árið 1983. Að því leyti sem ákvæði laga þessara fela í sér viðbót við heimildir fjárlaga skal því fé ráðstafað að höfðu samráði við fjvn. Alþingis, og skal núverandi fjvn. starfa þar til önnur hefur verið kjörin.“ Með þessu ákvæði er farið inn á nýja braut, þar sem lántökur hafa fram að þessu ekki verið bornar sérstaklega undir fjvn. áður en þær hafa verið afgreiddar, en viss rök mæla með því að nú sé afbrigðilegur háttur hafður á, þar sem ekki hefur tekist að veita Alþingi það svigrúm til umfjöllunar um lánsfjáráætlun og lánsfjárlög sem æskilegt væri, og finnst mér því að þessi viðbót Nd. við lánsfjárlögin eigi fyllsta rétt á sér. Ég vil taka það fram í þessu sambandi að það mundi hins vegar vera nokkuð tafsamt ef fjvn. þyrfti að koma saman oft í hverri viku til að fjalla um mál af þessu tagi, því að mál þau sem hér um ræðir eru til afgreiðslu flesta daga ársins, og ég hygg nú að fjvn.-mönnum, sem eru að hefja kosningabaráttu og hafa í mörg horn að líta, fyndist ekki að sér væri mikill greiði gerður ef þeir væru kvaddir til funda oft í hverri viku til að fjalla um þessi mál. En auðvitað verður reynt að safna þeim málum saman sem hér um ræðir.

En ef einhverjir þeirra féllu í kosningunum?

Það verður reynt að safna þessum málum saman og bera þau undir fjvn. í nokkrum áföngum. Það skal líka tekið fram, að hér er fyrst og fremst um samráð að ræða. Fjvn. á þess kost að segja álit sitt á fyrirhuguðum lánveitingum, en lánveitingarnar eru sem sagt ekki háðar samþykki nefndarinnar og nefndin hefur ekki neitunarvald gagnvart einstökum lánveitingum. En þarna er um samráð að ræða, sem verður að teljast mjög eðlilegt þegar haft er í huga að Alþingi hefur haft fremur skamman tíma til meðferðar málsins. Herra forseti. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál, en legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. fjh.- og viðskn. og það er ekki um annað að ræða en óska eftir sem hraðastri afgreiðslu málsins.



Herra forseti. Ég minnist þess að fyrir nokkru, þegar hæstv. núv. viðskrh. var fjmrh. og mælti fyrir lánsfjárlögum á Alþingi, viðhafði hann þau orð að það frv. væri ekki síður stefnumótandi fyrir einstaka þætti efnahagsmálanna en sjálf fjárlögin. Ég held að hann hafi þá kannske fyrst notað orðin frv. til lánsfjárlaga. Ég vek athygli hv. Ed. á því að þegar hæstv. fjmrh. mælti fyrir þessu frv. viðurkenndi hann það, enda ýmsar brtt. Nd. í þá veru, að hér væri raunar um hálfkarað verk að ræða og það í máli sem varðar svo mjög alla stefnu í efnahagsmálum, eins og hæstv. núv. viðskrh. vakti athygli á, og ég er honum hjartanlega sammála í þeim efnum. Ég ætla ekki að viðhafa mörg orð við þessa umr. Ég á sæti í þeirri nefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar. En ég vil aðeins ræða nokkuð um þau vinnubrögð sem viðhöfð hafa verið við undirbúning þessa máls. Á sameiginlega fundi fjh.- og viðskn. beggja deilda komu að venju ýmsir aðilar til viðræðna út af þessu máli. Þar komu m.a. fulltrúar frá Seðlabankanum og þeir gerðu margvíslegar aths. við þetta frv. og þá grg., sem hæstv. fjmrh. nefndi, sem fylgdi því, en auðvitað er margt i þessari grg. sem á vantar miðað við þær upplýsingar, sem komu fram í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, sem ekki hefur séð dagsins ljós eins og hann tók fram. Margar þessar aths. Seðlabankans voru mjög alvarlegs eðlis og alls ekki hefur verið upplýst enn hvernig á því standi að margar þær upplýsingar sem fram koma í fskj. með þessu frv., fái ekki staðist að mati þessara manna. Sama má segja um fulltrúa Þjóðhagsstofnunar. Ég held að ég hafi skrifað orðrétt niður það sem forstjóri Þjóðhagsstofnunar sagði. Hann sagði: „Nú er öðruvísi að þessu máli staðið en áður. Það hefur verið miklu minna samráð við okkur um undirbúning þessa máls en áður.“ Ég leyfði mér að viðhafa þau orð að kannske væri rétt að afgreiða þrenn lánsfjárlög frá Alþingi, lánsfjárlög sem hæstv. ríkisstj. legði fram, lánsfjárlög sem Seðlabankinn legði fram og lánsfjárlög sem Þjóðhagsstofnun legði fram, því að þessar upplýsingar, sem komu fram frá þessum aðilum, voru það ólíkar að kannske hefði verið ástæða til að gera þetta. En auðvitað er þetta ekki mælt í alvöru, heldur sem dæmi um hvernig þetta mál er í pott búið. Ég vil nefna hér eitt dæmi, án þess að fara út í fleiri efnisatriði um þetta mál við þessa 1. umr. Ég hef í höndum drög að spá um greiðslujöfnuð við útlönd frá Seðlabankanum, sem hefur ekki verið endurskoðuð, við höfum ekki fengið nýja spá um greiðslujöfnuð við útlönd í fjh.- og viðskn. Í þessari spá er gert ráð fyrir að staða þjóðarbúsins versni við útlönd um 2000 millj. kr., hvorki meira né minna. Það skakkar talsvert miklu, hæstv. ráðh., miðað við forsendur þessa frv. Hæstv. ráðh. talaði hér um að stefnt væri að því með þessu frv. að staða þjóðarbúsins versnaði ekki við útlönd í erlendum lántökum, að erlendar nýjar lántökur væru nánast þær sömu og afborganir af erlendum lánum. Í þessari greiðslujafnaðarspá er gert ráð fyrir að lántökur verði 3500 millj. kr., en afborganir ekki nema 2300 og að gjaldeyrisstaðan versni um 800 millj. kr., þ.e. staða þjóðarbúsins versni við útlönd um hvorki meira né minna en 2 milljarða kr. Þannig er nú þetta mál vaxið og þannig eru þær upplýsingar sem hv. Alþingi á að fá. Annars vegar segir í grg. að það sé stefnt að því að staða þjóðarbúsins versni ekki. Á hinn bóginn segja ríkisstofnanir að það séu allar líkur á að hún versni um 2000 millj. kr. Ég vil taka fram að hér er um að ræða drög að spá frá Seðlabankanum, sem var gerð einhvern tíma nálægt áramótum að ég held, en hún er með nákvæmlega sömu hugmyndum um erlendar lántökur og nýjar lántökur eru í þessu frv., en þar er gert ráð fyrir verulegum viðskiptahalla. Ég held að allir sem þekkingu hafa á íslenskum efnahagsmálum séu þeirrar skoðunar að viðskiptahallinn verði verulega meiri en spáð var um áramót. Niðurstaða þessarar spár er sú, að staða þjóðarbúsins versni um 2 milljarða kr. Mér er nokkuð vel kunnugt um vinnubrögð í hv. fjh.og viðskn. og ég þarf þess vegna ekki að fara þess á leit við hana sem hæstv. utanrrh. fór fram á út af ákveðnu máli hér, sem varðaði ríkisábyrgð um 50 millj. kr. Hér er verið að fjalla um nokkra milljarða. Upplýsingar sem komið hafa fram á sameiginlegum fundum fjh.- og viðskn. Ed. og Nd. eru eins og ég hef hér bent á. Ég tel því æskilegt að skoða þetta mál og ég tel þetta mál lýsandi dæmi um að hæstv. ríkisstj. getur ekki verið alvara að ætla sér, eins og hún hefur sagt síðustu viku, að ljúka þingi núna í kvöld. Ég trúi því ekki að menn með fullu viti stefni að því með mál eins og þetta, undirbúið eins og það er. Ég vil að lokum segja að ég er hæstv. ríkisstj. sammála um að auðvitað þarf að afgreiða mál eins og lánsfjárlög, svo stefnumarkandi mál sem það er, frá Alþingi áður en því lýkur. Það verður að gerast með skaplegri hætti en mér sýnist að í horfi nú. Ég lýsi mig reiðubúinn að vinna að þessu máli og ætla ekki á einn eða annan hátt að tefja framgang þess, en ég tel að það verði að skoðast nánar í hv. nefnd.



Herra forseti. Það eru víst orð að sönnu, sem standa í nál. frá minni hl. fjh.- og viðskn. Nd., að það ríki sérstæðar aðstæður: Eins og hv. Ed. er kunnugt er meiningin sú, að lánsfjáráætlun verði lögð fram með fjárlögum, en hún er alls ekki lögð fram og þetta lánsfjárlagafrv. með margvíslegri vansmíð. Eins og kemur fram í fskj. með brtt. frá Halldóri Ásgrímssyni er áætlað að innlend lánsfjáröflun verði um 200 millj. lægri en gert hafði verið ráð fyrir í sambandi við fjárlög. Það kemur reyndar líka fram í þessum gögnum og hafði komið fram í n., að þau lánsloforð sem ríkisstj. hefur þegar veitt til fjárfestinga í atvinnurekstri væru um 500–600 millj. kr. hærri en gert væri ráð fyrir í frv. til lánsfjárlaga. Þetta verða að teljast mjög sérstæðar aðstæður. Við höfum verið þeirrar skoðunar, Alþfl.-menn, að það bæri nauðsyn til að skoða þessi lánsfjárlög mjög vandlega og að þingið ætti að afgreiða þau með eins eðlilegum og réttum hætti og frekast væru tök á og taka til þess þann tíma sem þyrfti. Það er nóg vandræðaástand í þjóðfélaginu þó að lánsfjárlög séu ekki líka afgreidd til bráðabirgða, eins og hefur verið gert í Nd. þingsins. Reyndar kemur fram þversögn og stefnuleysi í því að afgreiða frv. til lánsfjárlaga, sem greinilega er ekki í neinu samræmi við þau loforð og þær yfirlýsingar sem ríkisstj. hefur gefið. Ef hugmyndin er sú, að fjárfestingin verði þessu minni í atvinnuvegunum og verði að ganga á bak einhverra þeirra vilyrða sem hafa verið gefin, þá verður auðvitað að gera ráðstafanir til að ógilda ákvarðanir sem þegar hafa verið teknar af hálfu ríkisstj. Öðruvísi er gagnslaust að vera með svo lága tölu fyrir þennan lið í frv. til lánsfjárlaga. Þá væri ekki hægt að standa við þær tölur sem hér er verið að tala um að séu nauðsynlegt markmið fyrir þetta ár, og ekki skal það dregið í efa. Það er álit okkar Alþfl.-manna líka að takmörkun á erlendum lántökum og stöðvun á skuldaaukningu í erlendum lánastofnunum sé brýnt nauðsynjamál. Ef þetta frv. til lánsfjárlaga verður afgreitt í þeim búningi sem það er í nú, án þess að grípa til þess að skera frekar niður í opinbera geiranum eða ógilda ákvarðanir sem þegar hafa verið teknar af hálfu ríkisstj., þá mun þetta markmið ekki nást, þá er þetta plagg ekki til mikils. Mér sýnist líka, herra forseti, að það gæti verulegrar þversagnar í nál. frá minni hl. fjh.- og viðskn. Nál. hefst á því, sem er nú viðtekin venja að segja og margir taka undir þótt illa gangi að standa við það, að við ríkjandi aðstæður eigi að takmarka erlendar lántökur til hins ítrasta. Um miðbik plaggsins er bent á að lántökur þessar, sem áformaðar eru í frv., séu eitthvað vanáætlaðar. Ég tel 500–600 millj. kr. vanáætlun æðimikið. En undir lok þessa álits frá minni hl. fjh.- og viðskn. Nd. er það fært fram sem rökstuðningur fyrir þeirri skemmri skírn sem hér er verið að gera, að með þessu móti sé gert ráð fyrir að leita eftir heimildum til viðbótar í lántökum síðar á árinu. Upphafið fjallar um að það þurfi að takmarka lántökurnar og þess vegna séu hér fluttar svo litlar niðurskurðartillögur, sem eru ekki mjög stórtækar, en niðurlagið fjallar um að þessi háttur afgreiðslunnar sé til þess að menn geti leitað eftir viðbótarlántökum síðar á árinu. Þá eru markmið fjmrh. og nefndarinnar fokin út í veður og vind. Á þessu vildi ég vekja athygli, herra forseti, nú þegar við 1. umr. um þetta mál.



Herra forseti. Eins og fram kemur í þskj. er þetta frv. flutt af menntmn. Nd. í samráði við menntmrh. Þetta er gamall kunningi hér i Ed. og þess mun vænst að það sé hægt að afgreiða það áður en þingi lýkur.



Herra forseti. 

Það er rétt.

Hér er um að ræða mjög óvenjulegt mál, svo að ekki sé meira sagt. Það verður að hafa í huga að við erum nú að ljúka þingi. Innan skamms verður þing rofið og efnt til kosninga. Það er þess vegna ljóst að stutt er eftir af þeim tíma sem þm. halda umboði sínu. Síðan fara fram kosningar og kosið verður nýtt Alþingi, sem hefur auðvitað nýtt umboð og verður sjálfsagt allt öðruvísi skipað en það Alþingi sem nú situr, og veit auðvitað enginn hvernig það verður skipað eða hvernig það tekur á málum. Till. til þál. um samkomudag Alþingis að loknum næstu kosningum hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi lýsir yfir þeim vilja sínum, að þing verði kvatt saman eigi síðar en 18 dögum eftir að næstu kosningar hafa farið fram.“ Síðan er stutt grg. með þessari ályktun á þessa leið: „Þar sem allt útlit er fyrir að breyting á stjórnarskránni verði samþykkt í samræmi við samkomulag fjögurra flokka um að þing verði rofið og efnt til nýrra kosninga, þykir flm. þessarar till. nauðsynlegt að Alþingi lýsi yfir“ o.s.frv. Síðar kemur fram í þessari grg. að í stjórnarskrárnefndum beggja deilda þings hafi komið skýrt fram að fulltrúar Alþfl., Alþb. og Sjálfstfl. teldu óhjákvæmilegt að þing kæmi saman fljótlega eftir næstu kosningar og áskildu þeir sér rétt til að flytja frv. eða tillögu um það efni, lagafrv. um það efni. Spurningin er hvort slík tillögugerð hefur lagagildi. Ef litið er á stjórnarskrána, og það er kannske ástæðan fyrir því að ég hef kvatt mér hljóðs um þingsköp og efni þess máls sem hér er á dagskrá 

Ég óska eftir því að það verði þögn í salnum. Ég óska einnig eftir því að hér fari fram umr. um þingsköp, sem knöppust að sjálfsögðu, og bið hv. ræðumann að taka tillit til þess, sem ég vænti að hann geri.

Já, herra forseti, það er sjálfsagt. Ég skal halda áfram minni ræðu, en þá verð ég náttúrlega að hafa frið til þess að tala í samfelldu máli án þess að vera truflaður af hv. þm. Í stjórnarskránni, 22. gr. hennar, segir beinlínis, með leyfi hæstv. forseta: „Forsetinn stefnir saman Alþingi ár hvert og ákveður, hvenær því skuli slitið.“ Forseti lýðveldisins stefnir saman Alþingi, segir stjórnarskráin. Samt er gert ráð fyrir því í grg. fyrir þessari till. til þál. að þm. hafi áskilið sér rétt til að flytja frv. eða tillögur þessa efnis. Það er alveg ljóst af þessu, sem ég hef nú tilgreint um stjórnarskrána, að það kemur ekki til mála, er gersamlega útilokað, að flytja lagafrv. um að Alþingi skuli koma saman á tilteknum degi á sama tíma sem það stendur í sjálfri stjórnarskránni að forseti lýðveldisins stefni saman Alþingi. Það er alls ekki hlutverk Alþingis að gera það. Það er samkv. okkar stjórnskipunarlögum og stjórnarskrá hlutverk forseta lýðveldisins. Nú hafa flm. þessa máls valið aðra leið í þessu efni en að flytja lagafrv. - þá leið að flytja till. til þál. Það er miklu vægari leið, þó að hún sé ákaflega óviðfelldin og allt að því móðgandi fyrir forsetaembættið þar sem það er skýlaust kveðið á um í stjórnarskránni að forseti lýðveldisins skuli stefna saman Alþingi. Ekki er till. því sérlega þingleg þegar af þeirri ástæðu. Það má kannske segja að svona till. hafi í sjálfu sér sáralítið gildi, vegna þess að það er forsetinn, að tillögu forsrh. þess sem situr hverju sinni, sem kallar saman Alþingi. Þess vegna er það, að þeir sem að till. standa, ef þetta ætti í sjálfu sér að hafa nokkurt innihald og gildi, þyrftu hreinlega að búa til nýjan forsrh. Þeir þyrftu að mynda ríkisstjórn og nýr forsrh. tæki við og hinn nýi forsrh. legði það til við forseta lýðveldisins, að Alþingi yrði kallað saman á tilteknum degi. Þá fyrst hefði þetta eitthvert gildi í sjálfu sér. Málið, eins og það er lagt fyrir hér, hefur í raun og veru sáralítið gildi vegna þess að það er ekki í samræmi við það sem ætlast er til með því beina ákvæði stjórnarskrárinnar að forseti stefni Alþingi til funda. Málið er því að mínu mati óþinglegt og óeðlilegt. En það er kannske ekki það sem skiptir höfuðmáli í þessu efni. Það skiptir auðvitað höfuðmáli hvað býr á bak við tillöguflutninginn. Ég skal ekki segja um hvort þessir þrír flokkar eru þegar byrjaðir stjórnarmyndunarviðræður. Það er ekki óeðlilegt að halda að svo sé og að þeir séu að gefa Alþingi og þjóðinni til kynna með þessum tillöguflutningi að svo sé, þeir vilji ráða því saman hvenær Alþingi verði kvatt saman að loknum kosningum. En sá er hængur á því, að það veit enginn hvernig nýtt Alþingi verður skipað. Það veit enginn hvaða flokkar fara þar með meiri hl. Þess vegna er þetta mál í rauninni reifað með ákaflega óvenjulegum hætti. Eins og ég sagði áður liggur við að hér sé um að ræða móðgandi till. við embætti forseta landsins. Ég vildi, herra forseti, við upphaf þessarar umr. vekja athygli á að þessi till., sem hér um ræðir, er örugglega ekki í anda þess sem stjórnarskrá lýðveldisins segir skýrum stöfum.



Út af fram komnum aths., sem hér hafa verið uppi, vildi ég mjög gjarnan óska þess að menn styttu mál sitt um þingsköp varðandi þessa till. og færu sem minnst út í efnislegar umr. um hana, því að hún kemur til umr. á eftir, og að sjálfsögðu að ræðumenn fái einnig gott hljóð til að flytja sitt mál.



Herra forseti. Eins og kunnugt er hafa allir flokkarnir, þ. á m. Framsfl., komið sér saman um það að það eigi að kjósa. Hins vegar virðist Framsfl. ekki hafa áhuga á að hið nýja þing komi saman, en væntanlega hefur það verið kosið til að koma saman. Ég vísa algerlega á bug þeim aðdróttunum sem hæstv. viðskrh. hafði hér uppi áðan varðandi hvað byggi á bak við. Ég tel að það sé einsýnt að flokkar í þingi geti haft skoðun án þess að það þurfi að vera fellt undir einhverja einokun hjá framsóknarmönnum. Ef flokkarnir hafa þá skoðun að þeir telji að þing eigi að koma saman geta þeir látið þann vilja sinn koma fram hver og einn og saman eftir því sem þeim hentar og þurfa ekki að bíða eftir löggildingu frá Framsfl.



Herra forseti. Ég skal ekki tala nema um þingsköp þó að hér hafi verið farið út fyrir þingskapaefni. Það er ekki hægt að láta ómótmælt skýringum hæstv. viðskrh. á túlkun stjórnarskrárinnar um það, að ekki sé heimilt fyrir Alþingi að setja lög um það hvenær Alþingi kemur saman. Það vill svo til, og ætti ekki að þurfa að minna á það, að í 35. gr. stjórnarskrárinnar er tekið fram hvenær Alþingi kemur saman, en jafnframt að þessu megi breyta með lögum. Nú kemur Alþingi saman ár hvert, en ekki samkv. beinum ákvæðum stjórnarskrárinnar um það heldur samkv. lögum frá 1967, þannig að allt tal hæstv. viðskrh. um þetta efni virðist mér vera út í hött.

Reglulegt Alþingi.

Reglulegt Alþingi, segir hæstv. ráðh. Ég vitnaði til 35. gr. stjórnarskrárinnar og þar er talað um reglulegt Alþingi. En hæstv. ráðh. virðist vera að gera því skóna að annað gildi um aukaþing og ákvæði um það eru í 22. gr. stjórnarskrárinnar. Ég skal ekki fara að deila hér um hver er réttur skilningur á því, en tel persónulega að það samrýmist ekki annað stjórnskipun og anda stjórnarskrárinnar en að Alþingi geti tekið ákvörðun um að mæta til aukaþings.

Hvað segir um þetta í 22. gr.?

Það segir í 22. gr. að forseti lýðveldisins kveðji Alþingi til aukafundar þegar nauðsyn ber til, hæstv. utanrrh. Það segir líka í 22. gr., ef ég má minna hæstv. ráðh. á það: „Forsetinn stefnir saman Alþingi ár hvert og ákveður, hvenær því skuli slitið.“ Það er þegar um reglulegt Alþingi er að ræða. Ég sagði að ég ætlaði ekki að fara hér út í deilur um hvort leyfilegt sé samkv. stjórnarskránni að setja lög um að Alþingi komi til aukafunda, en ég hef sagt mína skoðun í því efni. En þetta skiptir bara ekki máli varðandi þá till. sem hér á að taka til umr. Þar er um að ræða þáltill., en ekki frv. að lögum, þannig að allt tal hæstv. viðskrh. er þess vegna út í hött. En aðalatriðið hjá honum virtist mér - og þá var honum mest niðri fyrir - þegar hann var að tala um hvað byggi á bak við þessa þáltill., en umr. um það eru ekki umr. um þingsköp svo að ég skal ekki fjölyrða um það.



Herra forseti. Á þskj. 562 höfum við fimm þm. flutt till. þess efnis, að Alþingi lýsi yfir þeim vilja sínum að þing verði kvatt saman eigi síðar en 18 dögum eftir að næstu kosningar hafa farið fram. Flm. þessarar till. eru þeir þm. sem þrír flokkar, Alþb., Alþfl. og sjálfstfl., völdu til að sitja í stjórnarskrárnefnd hv. Ed. Í þeim umr. sem farið hafa fram milli flokkanna á undanförnum vikum hefur komið skýrt fram að það var ríkur vilji til þess að þing kæmi saman fljótlega að loknum kosningum. Þessi skoðun kom fram á viðræðufundum formanna flokkanna. Hún kom einnig fram á sameiginlegum fundum stjórnarskrárnefnda beggja deilda þessa þings. Það hefur jafnframt komið fram að einn stjórnmálaflokkur hér á Alþingi er ekki reiðubúinn að lýsa vilja sínum í þessu efni, að þing komi saman fljótlega eftir kosningar, en þrír aðrir flokkar telja nauðsynlegt að það komi saman. Rétt er að vekja athygli á því, að ef fylgt væri reglubundnum hætti með þinghald mundi liða rúmlega hálft ár frá því að þessu þingi lýkur og þar til nýtt þing kæmi saman 10. okt. Ég held að það séu margir áratugir síðan svo langur tími hafi liðið milli þinghalds. Starfshættir Alþingis á okkar dögum og krafa þjóðarinnar um aukið og reglubundið þinghald samrýmist á engan hátt því, að það liði rúmlega hálft ár frá því að þing lýkur störfum nú og þar til það kæmi saman aftur í haust. Til þess að fyrirbyggja allan misskilning um það efni hafa þessir þrír flokkar því talið nauðsynlegt að lýsa yfir þeim vilja sínum að þing kæmi saman innan 18 daga eftir að næstu kosningar hafa farið fram svo að tryggt sé að þinghaldið verði með eðlilegum hætti. Það eru mörg verkefni sem bíða næsta þings. Það hefur verið vakin athygli á því úr þessum ræðustól fyrr í dag af hæstv. viðskrh. að það þurfi að mynda ríkisstjórn í þessu landi. Formaður Framsfl. hefur lýst því yfir hvað eftir annað að það sé eitt fyrsta verkefnið eftir kosningar að mynda nýja ríkisstjórn. Er rétt að vekja athygli á að það voru ráðh. Framsfl. sem fyrstir hófu það tal opinberlega að mynda þyrfti nýja ríkisstjórn að loknum kosningum. Hæstv. ráðh. Pálmi Jónsson hefur einnig lýst því yfir að hann telji rétt að ríkisstj. segi af sér strax að loknum kosningum. Það er á margan hátt eðlilegt að þing komi þá saman fljótlega eftir kosningar, fyrst svo víðtækar skoðanir eru uppi, eins og fram hefur komið hjá hæstv. ráðh. sjálfstfl. og Framsfl. í þessari ríkisstj., um að það þurfi að mynda nýja ríkisstj. Jafnframt er ljóst að fjölmörg vandamál á sviði efnahagsmála og atvinnumála bíða úrlausnar. Það væri í hæsta máta óeðlilegt að ráða þeim til lykta með brbl. í apríl- eða maímánuði og láta svo liða til október- eða nóvembermánaðar þar til nýtt þing fengi tækifæri til að fjalla um þau. Vegna ástandsins í efnahags- og atvinnumálum og þeirrar nauðsynjar að setja lög um þau efni, sem gerðu kleift að framkvæma aðgerðir til úrbóta í efnahags- og atvinnumálum, er þessi till. flutt. Síðast en ekki síst hefur það verið venja við tvennar undanfarnar breytingar á kjördæmaskipun og stjórnarskrá, bæði 1959 og 1942, að Alþingi kæmi saman fljótlega á eftir til að fjalla um ný kosningalög í samræmi við þær breytingar. Þessir þrír flokkar telja því eðlilegt að þeim hætti verði einnig fylgt nú. Herra forseti. Eins og fram kemur í grg. þarf flutningur þessarar till. ekki að koma á óvart. Efni hennar hefur verið marglýst í viðræðum á milli flokkanna á undanförnum vikum og mánuðum. Þess vegna höfum við talið eðlilegt að flytja þessa till. hér og nú.



Herra forseti. Þessi till., sem hér liggur fyrir, gefur ekki ein sér tilefni til margra orða. Það má segja að hún geri hvorki gagn né skaða nema eitthvað annað og meira byggi á bak við. En það er einmitt það sem grunsemdir hafa vaknað um. Menn hafa viljað túlka það svo, að hún væri viljayfirlýsing um að þessir flokkar vildu og teldu að fram ættu að fara tvennar kosningar á sumri komanda. Nú er það náttúrlega þeirra mál að ákveða það á sínum tíma, ef þeir eru þeirrar skoðunar, sem ég mun víkja aðeins að síðar. En till. sjálf gefur, eins og ég sagði, ekki tilefni til þess að um hana sé farið mörgum orðum út af fyrir sig. Það eru stjórnarskrárákvæði um aukaþing og ég geri ráð fyrir að enginn haldi því fram að hér sé ætlunin að boða til reglulegs þings, heldur geri ég ráð fyrir að menn séu sammála um að það sé aukaþing sem hér er um að tefla. Það stendur skýrum stöfum í 22. gr. stjórnarskrárinnar að forseti lýðveldisins kveður Alþingi til aukafundar þegar nauðsyn er til. Þetta stendur í framhaldi af því sem segir um reglulegt Alþingi, þannig að um það er auðvitað engum blöðum að fletta að það er forseti sem stefnir saman aukafundum Alþingis. Hann gerir það að sjálfsögðu með undirskrift og á ábyrgð forsrh. En það stendur skýrt í stjórnarskránni að það á ekki að efna til slíks aukaþings nema nauðsyn beri til og það er auðvitað forseti sem metur á ábyrgð forsrh. hvort slíka nauðsyn beri til aukaþings eða ekki. Þegar þing er rofið er öryggisákvæði í 79. gr. um að Alþingi skuli koma saman innan 8 mánaða frá því að kom til þingrofs. Það er nú svo, og ég vona að það verði ekki deilumál hér þegar menn athuga málið betur, að vald forseta samkv. niðurlagi 22. gr. stjórnarskrárinnar verður ekki skert né takmarkað. Það verður ekki gert með lögum. Það má með lögum breyta samkomudegi reglulegs Alþingis og það hefur verið gert. Það er reyndar fast ákvæði nú í lögum sem ákveður samkomudag Alþingis, en það á auðvitað á engan hátt við um aukaþing. Það væri út í bláinn og gæti ekki staðist ef það væri farið að setja lög um að aukaþing skyldi koma saman á einhverjum ákveðnum dögum. Það stangast á við það, sem segir í stjórnarskránni, að aukaþing skuli koma saman þegar nauðsyn ber til. Það má segja að það sé ekki þingið sjálft sem metur þá nauðsyn, heldur sé það forsetinn, eins og ég hef sagt, sem metur þá nauðsyn á ábyrgð forsrh. Þessu ákvæði verður ekki breytt með lögum. Þá liggur í augum uppi að því verður því síður breytt með þál. Á þessu vildi ég vekja athygli. Þess vegna er það, að þessi þál. og sú viljayfirlýsing sem í henni felst er í raun og veru markleysa, sem vel getur verið að forseti taki tillit til. Um það skal ég ekkert segja. Það er ekki á mínu valdi. En það er algerlega undir hans mati komið.  Það er enginn vafi á því í mínum huga að það verður kallað saman aukaþing eftir þessar kosningar. Hvort það gerist innan 18 daga frá kosningum eða ekki er undir mati forseta komið, hvort hann telur nauðsyn til þess eða ekki. Þingið getur ekki bundið hendur forseta að þessu leyti. Það er aðeins hægt að breyta þessu með stjórnarskrárákvæði. Það hefur verið venja oft og einatt að í stjórnarskrárbreytingum og lögum um stjórnarskrárbreytingar hefur verið bráðabirgðaákvæði einmitt um þetta atriði, þar sem er tekið fram um þetta atriði. Þegar stjórnarskrárgjafinn vill ekki láta það vera á valdi forseta eins og það er eftir stjórnarskránni tekur hann það fram, en löggjafinn getur ekki gert það. Lægra stjórnvald getur auðvitað ekki bundið hendur æðra stjórnvalds. Það er einungis æðra stjórnvald sem getur bundið hendur lægra stjórnvalds. Ég sé að hv. þm. Vestf. brosir og það er gott. Ekki veitir af að létta lundina í þessum þingsal. Ekki veit ég hvað honum hefur þótt broslegt við þetta, en hann upplýsir það í ræðu á eftir.

Það er broslegt hvað ráðh. ætlar sér að tala lengi marklausar þingræður.

Ja, ég hef talið nauðsynlegt að gera hv. þm. grein fyrir því hvernig ég lít á þetta mál og ég veit ekki annað en ég hafi fullt málfrelsi til þess. 

Meira málfrelsi.

Já, ég hef meira, ef í það fer, og það getur komið sér vel ef þyrfti að stinga upp í hv. þm. Þingið getur ekki bundið hendur sjálfs sín með viljayfirlýsingum, það held ég líka að sé nokkuð viðurkennt, ekki einu sinni þó að það sé sama þingið, hvað þá fráfarandi þing, sem ætlar að binda hendur þings eftir nýjar kosningar; sem kann að vera skipað allt öðrum mönnum. Það er nú svo, að það er aldrei neitt öryggi í kosningum og það veit enginn hverjum kann að skila inn á þing og hverjir liggja eftir úti. Menn geta talið yfirgnæfandi líkur á því að þessi eða hinn fljóti áfram inn og aðrir muni ekki komast. Staðreyndin er sú, að um þetta er aldrei hægt að fullyrða neitt og allra síst í talsverðu umróti sem nú er í stjórnmálum. Ollum er kunnugt að fleiri flokkar verða t.d. í boði. Maður veit ekkert hvaða fylgi þeir kunna að fá og hve margir nýir þm. koma til með að skipa hið nýkjörna þing. Þess vegna er augljóst að fráfarandi þing getur ekki gefið nýkjörnu þingi nein fyrirmæli. Það er álíka fráleitt og ef fráfarandi ábúandi færi að senda orðsendingu til viðtakandi leiguliða um að hann skyldi nytja túnið svona og svona eða ekki. Ég hef talið nauðsynlegt að benda á þessi atriði til að sýna fram á hvers vegna ég tel þessa yfirlýsingu markleysu. Ég tel, eins og ég sagði áðan, að það muni að sjálfsögðu verða kvatt saman aukaþing og það muni verða gert fljótlega. Það getur vel skeð að þau tímamörk, sem þarna eru sett, séu ekki alls óeðlileg. Það getur staðið þannig á. En hitt er jafnvíst að það getur staðið svo á að það sé réttlætanlegt að kvaðning aukaþings dragist nokkuð. Setjum svo að það verði mynduð stjórn mjög fljótt eftir kosningar. Þá geri ég ráð fyrir að sú stjórn vildi gjarnan fá ráðrum til að undirbúa mál fyrir þing áður en það er kvatt saman. Þess vegna finnst mér óeðlilegt í mesta máta að ætla að reyna að setja skorður í þessu efni þannig að það ætti að vera hægt að hnika þessu til. Nú er það að vísu svo, að það er ekkert slíkt í þessari till. Hún bindur ekki þannig. Það verður alveg á valdi þess sem við tekur að ákveða hvernig að er farið. Þess vegna er það, eins og ég gat um, að þessi till. gerir engan skaða og gagn sé ég ekki að hún geti gert. Ég sé sem sagt ekki að það sé ástæða til þess nú, ef það væri meiningin og það hefur verið meiningin eftir því sem fram hefur komið í málflutningi tillögumanna eða þess sem hefur talað fyrir till. nú, að ákveða samkomudag Alþingis. Ég sé ekki að það sé nein ástæða til þess fyrir fram. Það verður gert, þegar kosningar hafa farið fram, af þeim sem bær er til þess og það er engin ástæða til þess að það dragist úr hömlu. Hitt er svo það, að vaknað hafa grunsemdir um það og ekki að ástæðulausu, vegna þess að yfirlýsingar í þá átt mun hafa mátt sjá eða heyra, að það ættu að fara fram tvennar kosningar á sumri komanda. Miðað við ummæli ýmissa stjórnarandstæðinga að undanförnu um ástand í þjóðfélagsmálum og þá ekki hvað síst efnahagsmálum mætti ætla að það væri meiri ástæða til einhvers annars en tvennra þingkosninga á sumri komanda. Þau ummæli fela í sér að vísu ýkjur og alhæfingar, sem ég tek ekki undir nema að nokkru leyti. Það er rétt að ástandið er alvarlegt á ýmsa vegu, ekki hvað síst í efnahagsmálum og atvinnumálum, og þeir munu fáir verða til þess að neita því hér á Alþingi að það þurfi að gera ráðstafanir í þeim efnum og það þurfi að taka á þeim málum á annan veg en gert hefur verið að undanförnu, það þurfi að taka á þeim málum sem allra fyrst. Og þeir munu verða margir sem telja æskilegt að eftir kosningar myndist nýr starfhæfur meiri hl. sem getur staðið að ríkisstjórn þannig að það ástand sem hefur staðið nokkuð lengi standi ekki öllu lengur, að ríkisstj. sé í sjálfheldu og þeir flokkar sem standa að ríkisstjórn geti ekki komið fram nauðsynjamálum. Ég held að það sé þetta sem sá meiri hl. sem hlýtur að myndast eftir nýjar kosningar verður að snúa sér að og það sé það sem verður að hafa forgang umfram það að efna til annarra alþingiskosninga alveg á næsta sumri. Það má vel vera að meiri hl. takist að ganga frá slíkum tillögum. Það má vel vera að þær tillögur fáist samþykktar eða staðfestar á því aukaþingi, sem kemur saman, og það getur vel verið að þá megi efna til nýrra kosninga. Ég útiloka alls ekki að það geti farið fram tvennar kosningar. En ég segi: Það er ekki tími til þess nú að vera að ákveða slíkt, hvorki beint né óbeint né gera gælur við þá hugmynd. Fyrst skulum við reyna að koma efnahagsmálum í það ástand sem þörf er á og bjarga því sem bjargað verður. Ég er alveg viss um að hv. 1. flm. þessarar till., hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, tekur undir hvert orð af þessu sem ég sagði vegna þess að hann tók það svo skilmerkilega fram í ágætri og athyglisverðri ræðu, sem hann flutti hér á dögunum í sambandi við fjáröflun til vegamála, að það hefði ekki verið tekið á málum eins og þörf væri á og það stæði upp á okkur ráðh., ekki síst þá sem veita forstöðu ráðuneytum sem þurfa á miklu fé að halda, að sýna aðhald í þessum efnum og taka málin á annan veg en gert hefur verið. Ég er honum sammála um þetta. Ég er honum sammála líka um að það hafi kannske ekki verið alveg 100% skynsamleg aðferð sem beitt var þegar aðflutningsgjöld á bíla voru lækkuð og svo var aftur farið að leggja á gjöld með öðrum hætti. Öllum getur nú yfirsést og það kemur líka fyrir á þessu stjórnarheimili. En það eru miklir erfiðleikar sem við er að etja. Um það eru allir sammála. Stjórnarsinnar viðurkenna að það séu tímabundnir erfiðleikar sem við er að fást, þó að stjórnarandstæðingar máli þá náttúrlega sterkari og svartari litum en eðlilegt er. Þeir erfiðleikar eiga fyrst og fremst auðvitað rætur sínar að rekja til aðstæðna og ástæðna sem okkur eru óviðráðanlegar, eins og aflarýrnunar og sölutregðu og annars slíks og ýmiss konar óróleika í efnahagsmálum veraldarinnar. Samt dettur mér ekki í hug að halda því fram að sumt megi ekki rekja til þess að núverandi stjórn og stjórnarflokkar hafa ekki haft tök á þessum málum, sem stjórnarflokkar þurfa að hafa, og hafa þess vegna ekki getað gert þær ráðstafanir sem hefði þurft. Og stjórnarandstaðan hefur verið svo skammsýn að leiða aldrei hugann að því að komast í stjórnarstóla eftir næstu kosningar og þyrfti þá e.t.v. að fara að huga eitthvað að þessum málum. Það hefði hún betur gert stundum og tekið undir skynsamlegar ráðstafanir sem hér hefur verið hreyft og hafðar eru á orði. Ég ætla ekki að fara að saka einn eða neinn í þessu efni, en þetta eru staðreyndir sem hér liggja fyrir. Þess vegna er það sjónarmið okkar framsóknarmanna að það þurfi að nota tímann til annars en vera að bollaleggja um tvennar kosningar, án þess að við viljum útiloka á nokkurn hátt að það geti komið til þess að það sé hægt að láta þær fara fram á þessu sumri. Mín skoðun er sú, að þar sem hér er verið að innleiða að nokkru nýja skipan sé eðlilegt að það dragist ekki óeðlilega að nýjar kosningar fari fram. En það á ekkert skylt við að ákveða endilega nú hvenær slíkt skuli gert. Nú verð ég að segja að það er ekki gert með þessari till. Hún er ekki um tvennar kosningar, heldur um að aukaþing skuli koma saman innan ákveðins tíma. En það eru vissar grunsemdir sem hafa vaknað og það væri vissulega ánægjulegt ef menn gætu risið hér upp og skýrt það skilmerkilega að þær grunsemdir væru ekki á neinum rökum reistar, það hvarflaði ekki að neinum að fara að efna til nýrra þingkosninga fyrr en búið væri að laga ýmislegt sem aflaga fer í þjóðfélaginu. Það er sú yfirlýsing sem ég vildi gjarnan fá. Þessi ályktun er ekki þess eðlis að ég hafi nokkra tilhneigingu til að vera að tefja hana með málþófi. En hún er samt það einstæð í þingsögunni fyrir margra hluta sakir að það er ástæða til að eyða örfáum orðum að henni. Það tíðkaðist á árum áður, vissulega ærið oft, að þáltill. væru fluttar í deildum, enda fóru störf Alþingis þá yfirleitt fram í deildum, en ekki Sþ. En sá háttur hefur hins vegar komist á á síðari árum að þáltill. væru fluttar í Sþ., en ekki í deildum. Samt sem áður tíðkaðist líka oft að fluttar væru tillögur í deildum. Þá báru þær yfirleitt forskriftina: neðri deild Alþingis lýsir yfir eða efri deild Alþingis lýsir yfir. En þó hefur alltaf verið gert ráð fyrir að þáltill. gætu gengið á milli deilda og það er auðvitað meiningin í þessu tilfelli, sem hér er um að tefla, vegna þess að hér stendur: Alþingi lýsir því yfir. Þess vegna er ætlast til þess að þessi till. gangi nú til Nd. og hljóti þar samþykki líka og allt er í lagi með það. En þá ber svo einkennilega til, að það er þarna niðri í Nd. samhljóða till. og hún verður náttúrlega líka að koma upp í Ed. og verða samþ. hér. Það er þá meiningin að Alþingi samþykki tvær shlj. ályktanir um þetta efni. Þetta held ég að sé einsdæmi. Þetta ber kannske vitni um að það væri fullmikið óðagot á flm. Þetta er aukaatriði sem ekki skiptir miklu máli.  Ég skal nú, herra forseti, fara að ljúka máli mínu því að ég sé ekki ástæðu til að orðlengja miklu frekar um þetta. Ég vil þó endurtaka það, sem ég hef sagt, að ég er þeirrar skoðunar að það verði að sjálfsögðu fljótlega kallað saman aukaþing. Ég tel það alveg sjálfgefið að núv. ríkisstj. segi af sér þegar að loknum þessum alþingiskosningum og þá verði að hefjast handa um að mynda nýja ríkisstj. Það verður svo á valdi þeirrar ríkisstjórnar, sem þá kann að verða mynduð, hvenær auka Alþingi verður kvatt saman, en sjálfsagt er að það verði fyrr en síðar. En út af þessum grunsemdum, sem ég hef gert hér nokkuð að umtalsefni, langar mig til að beina spurningum til hv. 1. flm. Það er í fyrsta lagi þessi einfalda spurning: Ber að túlka þessar tillögur, sem svo mikið hefur verið haft við að þær hefur þurft að flytja í báðum deildum, sem viljayfirlýsingar um tvennar kosningar á sumri komanda? Ég hugsa að fólki almennt þyki fróðlegt að fá að heyra það og heyra þau rök sem fyrir því eru færð ef svo kynni að vera.  En þá ætla ég að spyrja annarrar spurningar. Telur hv. 11. þm. Reykv. tvennar kosningar á næsta sumri heppilegar Ég fer alls ekki fram á það að hann svari þessu með jái eða neii strax á stundinni, alls ekki. Það er jafnvel vel líklegt að viðhorf manna til þeirra spurninga mótist dálítið af því hvernig kosningaúrslitin verða og hvernig þau koma við menn. Um þau getur ekki nokkur lifandi maður spáð nokkru. En það er að mínum dómi mjög æskilegt fyrir kjósendur að fá að heyra og vita um viðhorf manna til þessa, viðhorf frambjóðenda í þessum kosningum, því það verða þeir sem koma til með að koma inn á þing. Það er ekki eins mikils virði að fá að vita um hvað þeir menn, sem nú sitja á þingi, hafa um þetta að segja. Ég læt nú máli mínu lokið. Ég geri að sjálfsögðu ráð fyrir að þessari umr. verði frestað og þessi till. gangi til nefndar eins og venjulegt er. Þetta er ekki till. flutt af nefnd og þetta er ekki till. flutt af neinum meiri hl. nefndar, heldur aðeins af einstaklingum, þannig að hún á að fara til nefndar réttum reglum samkv. - Ja, nú versnar í því. Ég sé að hv. 1. flm. hristir höfuðið. Þá vil ég treysta á réttsýni forseta og mælist til þess að forseti ráðfæri sig við skrifstofustjóra um hvort svona till. eigi að fara til nefndar eða ekki. Ég mun algerlega beygja mig fyrir úrskurði þeirra um það efni.



Herra forseti. Till. sú til þál. sem hér er til umr. er, eins og raunar hefur komið fram hér í umr. áður, ákaflega óvenjuleg till. Það er ekki nóg með að efni till. sé óvenjulegt, það er ekki nóg með að till. stríði nánast gegn beinum fyrirmælum stjórnarskrárinnar, í öllu falli anda stjórnarskrárinnar, það er ekki nóg með að hún sé gerð af Alþingi sem er að ljúka kjörtímabili innan kannske einnar til tveggja vikna, svo maður nefni einhver mörk í þessu efni. Nýtt Alþingi kemur að loknum kosningum og till. á að tala fyrir munn þess Alþingis, sem verður allt öðruvísi skipað en þetta þing, sem enginn veit raunar hvernig verður skipað fyrr en kosningaúrslit liggja fyrir. Till. er ekki aðeins óvenjuleg að efni og formi að þessu leyti til, heldur er hún næsta einkennilega fram borin á þingi. Það mun vera mjög fátítt, ef það er ekki einsdæmi, að bornar séu fram í báðum deildum nákvæmlega eins till. Þegar afgreiðslu þeirra er lokið í deildum er hrókerað og till. sem er í Nd. og er nákvæmlega samhljóða gengur til Ed. til afgreiðslu þar. Þetta nálgast að vera skrípaleikur. Auðvitað á svona till. heima í Sþ. Ég hefði áhuga á því að flutningsmenn till. gerðu grein fyrir því hvers vegna þeir haga tillöguflutningi á þessa leið, hvers vegna till. er ekki flutt í Sþ, eins og sjálfsagt er að gera um slíka till. sem þessa. g er ekki að segja að hér séu brotin þingsköp og þingskapalög, en örugglega þingvenja. Ég álít að þetta sé óþingleg meðferð máls af þessu tagi. Þess vegna mundi ég vilja óska eftir því að flm. till., hver sem er; gerðu grein fyrir því hvers vegna þeir hafa talið nauðsynlegt að hafa þennan hátt á um meðferð málsins hér á hv. Alþingi. Það hefur áður verið rakið hversu fráleit þessi till.- gerð er. Ég hef heyrt lítinn málflutning fyrir till. Vitanlega er rétta málsmeðferðin og aðferðin sú, að þeir sem vilja halda á málum eins og hér er gert ráð fyrir myndi ríkisstjórn í landinu. Það er auðvitað það eina rétta. Forsrh. þeirra geri síðan tillögu til forseta á sínum tíma um að þing verði kallað saman o.s.frv. Það er auðvitað hin rétta leið í þessum efnum. Það er sú leið sem farin hefur verið þegar svona mál fara í gegnum Alþingi, kosningar og síðan Alþingi aftur. Þetta er auðvitað það sem býr að baki till. sem hér er til meðferðar. Þessir flokkar þrír hafa í raun og veru gert með sér leynisamkomulag um myndun ríkisstjórnar eftir kosningar.  Það er svo með búskap í stjórnmálum eins og í lífinu sjálfu, að hann á sér sinn aðdraganda. Menn hafa séð samdrátt til að byrja með. Stundum er það svo að menn taka eftir samdrætti t.d. á dansleikjum. Það hefur ekkert farið fram hjá mönnum að þeir hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson og Ólafur Einarsson hafa dansað pólitískan vangadans um alllangan tíma. Menn fer nú að renna grun í það sem á eftir hlýtur að koma.

Vilt þú kannske rekja næturheimsóknir ráðh. til stjórnarandstöðunnar á undanförnum árum?

Ég veit ekki hvar þessi vangadans hefur verið stiginn. Þessi pólitíski vangadans hefur verið í skúmaskotum á Alþingi um langa hríð og menn verða varir við að atlotin verða innilegri eftir því sem að tíminn líður. Þannig má segja að þessir tveir hv. þm. stígi nú villtan pólitískan vangadans. En það er nokkur feimni í kringum þetta allt saman. Þó álít ég að trúlofunin hafi í raun og veru verið auglýst þó þeir séu ekki búnir að setja upp hringa beint. En hún hafi verið auglýst með þeirri till. sem hér er til meðferðar. Það verður líklega að telja þá trúlofaða. 

Er ráðh. að mynda væntanlega ríkisstj.?

Nei, ég er að gera grein fyrir því, ef hv. þm. hefur ekki fylgt þræðinum í þessu, að undir þessari till.-gerð býr auðvitað samkomulag flokkanna um tvennar kosningar á þessu sumri. Ég ætla ekki hv. alþm. þessara flokka það að ætla að notast við núv. hæstv. ríkisstj. til þess arna. Ég ætlast til þess að þeir sjái sóma sinn í því að gera þetta sjálfir í stað þess að ætla að nota núv. hv. ríkisstj. til þess að sjá um framkvæmdina fyrir sig. 
            

Þögn í salnum, viðskrh. hefur orðið.

Mér heyrðist nú ekki betur á atkvgr. hér í Sþ., sem fór fram fyrir nokkrum mínútum, að á þeim sem í ríkisstj. eru væri ekkert fararsnið. Hins vegar var kominn nokkur brestur í þetta þar sem var afstaða hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar, en það sannar bara þá pólitísku trúlofun sem ég hef verið að gera grein fyrir hér, hvað sem að undir býr að öðru leyti. 

Ég óska eftir því að menn hafi hljóð hér í salnum og hæstv. viðskrh. fái að halda fram máli sínu.

En það liggur í hlutarins eðli, þegar um svo stóralvarlegt mál er að ræða eins og þetta, sem er raunar stærsta mál þjóðarinnar, breytingar á stjórnarskránni, að auðvitað er eðlilegt að menn taki það alvarlega þegar menn bindast samtökum um hvernig á að halda á málinu. Ég er sannfærður um að það býr miklu meira undir en menn vilja vera láta. Nú eru ýmsir fleiri fletir á þessu máli öllu og það er erfitt að ræða þetta mál án þess að gera grein fyrir því við hvaða aðstæður þetta mál er flutt og hvernig með það er farið. Ég held að það fari ekki á milli mála að ástand í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar, eftir þá atburði sem gerst hafa nýlega, er með þeim hætti að öllum ábyrgum mönnum er ljóst að það verður að stinga við fótum og það verður að tryggja að sérstaklega undirstöðuatvinnuvegir þjóðarinnar verði reknir með eðlilegum hætti. Ég held að flestir séu þeirrar skoðunar, að eins og nú er orðið sé veruleg hætta á því að verulegar truflanir komi til í rekstri undirstöðuatvinnuveganna, nema gerðar verði ráðstafanir til að koma í veg fyrir það. Það er ástæða til að rekja í nokkrum orðum, það væri hægt að gera það í löngu máli, en ég skal ekki gera það við þetta tækifæri, hvað hefur verið að ske í þessum málum. Það sem hefur skeð er raunar einfaldlega það innan ríkisstj., að ekki hefur náðst samkomulag um aðgerðir gegn vaxandi verðbólgu í landinu. Og ástæðan fyrir því að samkomutag hefur ekki náðst er einfaldlega að Alþb., einn af stjórnaraðilunum, hefur ekki fengist til að taka þátt í ráðstöfunum til viðnáms og lækkunar verðbólgu. Þetta hefur varað um alllangan tíma. Það var auðvitað ljóst, eftir að sótt var með miklu kappi á breytingar á stjórnarskránni, svo miklu kappi að það vannst ekki mikill tími til þess að sinna öðrum málum, eins og t.d. efnahags- og atvinnumálum, að aðgerðaleysi mundi hafa alvarlegar afleiðingar í för með sér. Við í Framsóknarflokknum töldum og teljum enn að það hafi komist á samkomulag stjórnaraðila í ágústmánuði í sumar um að gera viðnámsráðstafanir gegn verðbólgu. Þessar ráðstafanir voru aðallega þær, að gengið var lækkað seinni partinn í ágúst. Það voru sett brbl. um viðnám gegn verðbólgu, sem allir þekkja og ég þarf ekki að rekja efni þeirra hér, það voru ákveðnar láglaunabætur til að reyna að viðhalda kaupmætti lægri launa miðað við önnur laun, það var lengt orlof í landinu og það átti að gera breytingar á viðmiðunarkerfi launa, vísitölukerfinu, og það var samið um að það yrði gert. Við í Framsóknarflokknum studdum að sjálfsögðu þessar ráðstafanir, eins og t.d. láglaunabætur, og lengingu orlofs, í þeirri trú að vísitölumálið gengi fram eins og um hafði verið samið og auglýst hafði verið. Þess vegna stóðum við að því að afgreiða þau mál hér í þinginu, þegar þau höfðu verið afgreidd, bæði láglaunabæturnar og lengingu orlofs. Þá átti eftir að afgreiða vísitölumálið, en þá heyktist Alþb. á gerðum samningum og hljóp frá málinu. Stjórnarandstaðan hljóp undir árar með Alþb. í raun og veru í þessu máli og gerði því leikinn tiltölulega auðveldan að hindra framgang þess. Þetta hafði þau áhrif að 1. mars s.l. skall yfir verðbólgualda sem áreiðanlega mun stofna rekstrargrundvelli atvinnuveganna í landinu í stórkostlega hættu. Ég dreg í efa að það líði langur tími án aðgerða svo að ekki komi til stórkostlegra truflana í rekstri ýmissa undirstöðugreina. Við í Framsfl. gerðum tilraun til þess á seinustu stundu að í bili yrði beitt niðurgreiðslum fram yfir kosningar til þess að veita viðnám svipað eins og gert var með brbl. 1974 fyrir kosningar þá. Okkar ætlun var auðvitað sú, að viðmiðunarfrv. gengi fram og viðbótarhækkanirnar kæmu ekki til 1. mars og síðan væri hægt að beita niðurgreiðslum 1. apríl fram yfir kosningar, þannig að leikur nýrrar ríkisstjórnar, sem tæki við eftir kosningar, væri léttari eins og nú er komið. Þegar þetta allt er haft í huga er alveg ljóst, þegar mistekist hefur að fá samkomulag um viðnámsaðgerðir gegn verðbólgu, að ástandið í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar verður með þeim hætti næstu mánuði að hreinn háski er á ferðum. Þess vegna teljum við í Framsfl. að það eigi að leggja áherslu á það fyrst og seinast að takast á við efnahagsmálin, gera ráðstafanir til viðnáms og lækkunar verðbólgu og að það sé nauðsynlegt þegar að loknum kosningum að það verði mynduð sterk ríkisstjórn í landinu sem geti tekist á við þessi bráðnauðsynlegu verkefni. En í staðinn fyrir þetta, á meðan átökin fóru fram um hvort unnt væri að ná samkomulagi um viðnámsaðgerðir, - og þó er auðvitað vísitölufrv. meira en viðnámsaðgerðir nú. Það er aðgerð sem hefur varanleg áhrif áfram, þó að okkur sé það ljóst að það sé áfangi sem sé allt of skammur í þessum málum. Það þarf róttækar breytingar á þessu kerfi öllu saman til þess að unnt sé að ná valdi og stjórn á efnahagsmálunum og atvinnumálunum - voru menn í óða önn að fást við að breyta stjórnarskránni, fjölga þm. um þrjá, í stað þess að snúa sér að þeim bráðnauðsynlegu verkefnum, sem við blasa á sviði efnahags- og atvinnumála. Nú er ljóst að það sem vakir fyrir flm. þessarar till. er fyrst og seinast að drífa á tvennar kosningar í sumar án þess að þeir sjálfir geri ráðstafanir til þess að tekið sé á efnahags- og atvinnumálunum. Það er engu tíkara en flm. hugsi sér að nú sé ríkisstj. góð, nú eigi hún að sitja og standa fyrir málum. Þessu var allt öðruvísi farið t.d. 1959. Þá gerðu tveir flokkar með sér samkomulag, Sjálfstfl. og Alþfl., um viðnámsaðgerðir fyrst, fyrst og fremst viðnámsaðgerðir í eitt ár í efnahags- og atvinnumálum, á meðan verið var að gera breytingar á stjórnarskránni. Það voru allt öðruvísi vinnubrögð. Það voru ábyrg vinnubrögð. Að vísu höfðu þessir flokkar þá ekki meiri hluta til þess að koma þessum viðnámsaðgerðum fram árið 1959. Og efnahagsráðstafanirnar, sem þeir beittu, höfðu ekki meiri hluta þessara tveggja flokka hér í þessari hv. þd., þannig að Framsfl. þurfti þá að taka afstöðu til þess hvort hann hleypti þeim ráðstöfunum í gegn, og það gerði hann.  Það voru dálítið öðruvísi móttökur sem brbl. ríkisstjórnarinnar frá því í sumar fengu hjá stjórnarandstöðunni hér í haust, þegar hún lýsti því yfir í blöðum, á Alþingi, eftir að það kom saman, og við öll möguleg tækifæri að hún mundi fella brbl. og heimtaði að brbl. yrðu lögð fyrir Alþingi sem fyrst, svo að færi gæfist á að fella þau. Það var mikið hark út af þessu, eins og menn muna, og Sjálfstfl. lagði ofurkapp á það. Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu, að fella lögin. Síðan breyttist staðan og sjálfstfl. sneri af einhverjum ástæðum við blaðinu og barðist nú hatrammri baráttu gegn því að lögin gengju fram þvert ofan í það sem sagt var og lýst yfir á haustdögum. Það er nú svo, að lægðirnar í pólitíkinni alveg eins og í veðrinu breytast því það kom enn ein lægð. Það hefur kannske verið hæð því að það var þó afstöðubreyting til bóta þegar Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu sat að lokum hjá við brbl., en það tók þá sex mánuði að átta sig á þessu.

Menn skipta nú um skoðun á skemmri tíma en sex mánuðum.

Þegar vísitölufrv. var lagt fram hefði maður haldið að Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu tæki slíku máli fegins hendi og styddi það. Þetta er skynsamleg ráðstöfun. Þetta er ráðstöfun sem er nákvæmlega í þeim anda sem Sjálfstfl. hefur fylgt í þessum málum.

Var það þess vegna sem Framsfl. flutti þetta?

Ja, það voru allir stjórnaraðilar sammála um það, hv. þm., og menn gerðu samninga um það á s.l. sumri og fengu menn til að samþykkja ýmsar hliðarráðstafanir. eins og láglaunabætur og lengingu á orlofi, en svo þegar kom að því að efna samkomulagið um vísitölumálið, sem var nú fyrsti punkturinn í þessu samkomulagi frá því í ágústmánuði. heyktist Alþb. heldur betur í hnjáliðunum. Niðurstaðan varð sú, að þeir gengu frá málinu. En Sjálfstfl. í stjórnarandstöðu, maður skyldi ætla að hann hefði haft áhuga á að taka þarna í til þess að styrkja rekstrarstöðu atvinnuveganna í landinu 

Ég vil biðja menn að hafa hljóð í salnum á meðan þessar umr. fara fram.

Ég kann nú betur við að sjá hv. þm. í sínu sæti í salnum.

Ja, það er svo sér á parti.

Það er sér á parti. En ekki hefur hv. þm. dregið þetta sæti. Honum hefur verið ætlað sæti annars staðar og veglegra sæti kannske, uppi við háborðið.  Þessi 15% verðbótahækkun, sem varð núna 1. mars, vigtar manninum, sem hefur 10 000 kr. mánaðarlaun, 1500 kr., manninum sem hefur 50 000 kr. vigtar hún hins vegar 7500 kr., þannig að hálaunamaðurinn fær 7500 kr. til að mæta þessum verðbólgustraum, en sá sem hefur 10 000 kr. fær í sinn hlut 1500 kr. Þetta er réttlæti vísitölunnar. Það er nokkurn veginn ljóst að ekki er samstaða í núverandi hæstv. ríkisstjórn til þess að taka á í efnahagsmálunum. Það er nokkurn veginn ljóst að Alþb. ætlar sér ekkert að taka þátt í neinum aðgerðum, af því Alþb.-menn þora það ekki fyrir kosningar. Þeir halda að þeir fái atkvæði í kosningunum með því að gera ekki neitt, ekki nokkurn skapaðan hlut, þó þeir sitji í stjórn landsins, þó að ástand atvinnumála sé með þeim hætti að það er líklegt að það verði vaxandi atvinnuleysi í landinu ef ekki verður gripið í taumana. Þeir ætla sér ekkert að gera, það er augljóst, en þeir sitja samt sem fastast.

Hefur ráðh. orðið fyrir vonbrigðum með það?

Ég hef orðið fyrir vonbrigðum með að Alþb. skyldi ekki standa við samninga, sem voru gerðir á s.l. sumri, og ég hef orðið fyrir vonbrigðum með að Alþb. hefur ekki verið til viðtals um ráðstafanir í efnahags- og atvinnumálum nema sjaldan. Hæstv. utanrrh. hefur lýst því réttilega og sagt að þær hafi komið of seint og sjaldan. Þetta er alveg rétt, en hvers vegna komu þær seint og hvers vegna komu þær sjaldan? Það var vegna þess að menn voru að glíma við Alþb. daginn út og daginn inn, mánuð eftir mánuð, ár eftir ár, að fá það til þess að taka þátt í nauðsynlegum efnahagsaðgerðum. Það er heldur ömurlegt hlutskipti þeirra Alþb.-manna í sambandi við efnahagsmálin og tregðu þeirra á að taka þátt í nauðsynlegum aðgerðum.  Ég hafði trú á að það væri kannske hugsanlegt að fá Alþb. til þess að taka þátt í raunhæfum ráðstöfunum í efnahags- og atvinnumálum. Og svo ég komi nú að stjórnarsamningnum. Það vantaði svo sannarlega ekki yfirlýsingarnar í stjórnarsamninginn. En hvar eru aðgerðirnar? Hvar eru raunhæfar aðgerðir, sem þurftu að koma til til þess að sá árangur næðist sem þar er gert ráð fyrir? Að sjálfsögðu er skylt að taka það fram að á síðasta ári urðu mjög skjót umskipti í efnahagsmálum í umheiminum, meðal þeirra þjóða, sem við skiptum fyrst og fremst við. Þjóðarframleiðsla Íslendinga minnkaði verulega eða að því er talið er og áætlað 9–10% á tveimur árum. Þá voru einnig gerðir nýir kjarasamningar á s.l. ári, eins og kunnugt er. Það er talið að þeir kjarasamningar, þegar talað er um heildina, hafi falið í sér raunveruleg útgjöld fyrir atvinnulífið í landinu og það opinbera sem nema um 12% þegar orlofið er tekið með, kannske 12–14, segja sumir. Á sama tíma sem þessi viðbótargjöld verða lækka þjóðartekjur um milti 5–10%. Það vantar þarna á allt að 20% til að brúa þetta bil. Auðvitað er augljóst hvernig bilið er brúað. Það er brúað með stóraukinni verðbólgu. Ég er ekki að segja að það sé hægt að kenna ríkisstjórninni um þetta þrennt, alþjóðlega kreppu í efnahagsmálum, verðlækkanir á sumum okkar útflutningsafurðum, sölutregðu, stórkostlega aflarýrnun og samdrátt þjóðartekna og síðan óraunhæfa kjarasamninga. Það er ekki hægt að kenna ríkisstj. um þetta að mínum dómi. Það kemur til viðbótar við tregðu Alþb. til þess að taka þátt í virkum ráðstöfunum í efnahagsmálum og gegn verðbólgu og upplausn. Það er auðvitað ljóst að það sem býr að baki þessari till., sem hér er til meðferðar, er sá vilji flokkanna, sem standa að till., að halda tvennar kosningar í sumar. Það er jafnljóst að ef tvennar kosningar verða haldnar í sumar verða seinni kosningarnar sjálfsagt ekki fyrr en einhvern tíma í júlímánuði, þykir mér líklegt, - í fyrsta falli snemma í júlímánuði. Það hefur verið svo eftir alþingiskosningar undanfarin ár, margar alþingiskosningar, að það hefur tekið æðilangan tíma að mynda nýja ríkisstjórn eftir kosningar. Það hefur yfirleitt tekið um tvo mánuði. Það tók um tvo mánuði 1974, það tók um tvo mánuði 1978, það tók um tvo mánuði og rúmlega það 1979–80. Það má því eins ætla að ekki verði búið að mynda nýja ríkisstjórn í landinu, ef tvennar kosningar verða haldnar, fyrr en seinnipart ágústmánaðar.  Ef flokkarnir, sem standa fyrir tvennum kosningum, mynda ekki ríkisstjórn og taka ábyrgð á ástandi efnahags- og atvinnumála á meðan bera þeir auðvitað ábyrgð á því sem skeður á þessum tíma. Þeir hljóta að gera sér það ljóst. En það hefur ekki bryddað á því að þeir vildu ljá máls á þátttöku í aðgerðum sem eru nauðsynlegar til að koma í veg fyrir alvarlegar truflanir í efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar. Nú er það sjálfsagt mál, sem komið hefur fram hér í þessum umr., að þing verði kallað saman. Það gefur auga leið, en að ákveða það nú með þessum hætti, sem er náttúrlega engin ákvörðun, þetta er auðvitað hrein markleysa í sjálfu sér, er hið fyllsta ábyrgðarleysi, að mínu mati, vegna þess að það gerir enginn sér grein fyrir því hvernig ástatt verður í þessum málum seinni hluta aprílmánaðar. Það gerir enginn sér grein fyrir því nú. Hér er auðvitað um að ræða áhuga á allt öðru en því að takast á við efnahags- og atvinnumál. Flokkarnir hafa fyrst og seinast áhuga á að drífa kjördæmamálið í gegn og kjósa án þess að hafa þrek í sér til að taka nú þegar ábyrgð á málefnum landsins og mynda ríkisstjórn. Það væri ábyrg afstaða, eins og Alþfl.-menn gerðu 1959.  Það er þetta sem við höfum gagnrýnt í Framsfl. Við höfum gagnrýnt það og höfum lagt áherslu á að þegar búið er að kjósa verði teknar ákvarðanir, væntanlega af nýrri ríkisstjórn, um hvenær þing verði kallað saman og kosningar haldnar á nýjan leik. Það er auðvitað alveg ljóst að þessi nýi þingmeirihluti, sem hér er á ferðinni, er að réttu lagi skyldugur til að undirbúa mál fyrir nýtt Alþingi, sem hann leggur áherslu á að kallað verði saman stuttu eftir kosningar. Þetta er þá kannske þannig að í þessum tillöguflutningi felist ákvörðun um stjórnarmyndun eftir kosningar sem standa fyrir því að undirbúa tillögugerð m.a. í efnahags- og atvinnumálum fyrir nýtt þing. Ég geri ráð fyrir að sá undirbúningur mála sé þegar hafinn, vegna þess að það er ólíklegt að menn geti unnið það verk á 18 dögum. Og það eru talsverð tíðindi fyrir þjóðina að heyra þessar trúlofunarfréttir flokkanna, sem eru áreiðanlega undanfari myndunar ríkisstjórnar sem mundi standa fyrir málum, kalla saman þing og halda nýjar kosningar þegar þeirri ríkisstjórn finnst það tímabært.



Herra forseti. Ég þarf ekki með mér mjög stóran bunka af blöðum hingað upp vegna þess að ég hef ekki lagt í vana minn að tefja svo mjög störf þings. Mér hefur nú skilist þessa allra síðustu daga að mönnum liggi ýmislegt á hjarta og hafi viljað svo mjög þoka ákveðnum málum áleiðis, en þeir sem hæst hafa talað í þeim efnum og gert mestar kröfurnar til þess eru sömu mennirnir og hafa hvað eftir annað og æ ofan í æ tafið störf þingsins með málæði utan dagskrár. Þar á ég fyrst og fremst við hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson. Sú till., sem hér liggur fyrir, er út af fyrir sig merkileg till. Þarf ekki mörgum orðum um hana að fara frekar því það hefur verið gert af þeim sem hafa talað á undan mér. En eitt vekur þó sérstaka athygli mína í þessari tillögu. Það er það, að af fimm flm. þessarar þáltill. sýnist mér að þrír og þó trúlega fjórir af þessum hv. þm. muni ekki koma til með að sitja á Alþingi eftir næstu kosningar. Það segir mér nokkra sögu hvers lags ofurkapp er lagt á að binda samkomudag Alþingis nógu rækilega. Ég sé ekki betur og ég heyri ekki betur en e.t.v. muni aðeins einn af flm. þessarar till. sitja á Alþingi eftir kosningarnar í apríl. Ég sé því glöggt og við sjálfsagt öll hvað vakir fyrst og fremst fyrir hv. flm. Það er að það verði gengið svo tryggilega frá að kosið skuli aftur og það sem allra fyrst í von um að þá verði eitthvað skárra fiskirí og kannske verði hægt að fleyta einhverjum af þessum fallkandídötum inn á þing að nýju. En ég verð að segja að mér finnst það sjálfum, þennan stutta tíma sem ég er búinn að starfa í Alþingi, alveg skaðlaust fyrir Alþingi þó að eitthvað af þessum mönnum biði utan þings einhvern tíma. Ég held að menn verði bara að hafa biðlund og biða. Það verður kannske kallað til þeirra seinna, en mér finnst að það eigi að hafa sinn eðlilega framgang. Ég tala nú ekki um hvað það er miklu skynsamlegra að láta þá bíða fyrir utan og vinna heldur að því að það verði mynduð sterk ríkisstjórn í þessu landi. sem vill og þorir að takast á við þau vandamál sem úrlausnar bíða. Hins vegar er það ljóst orðið öllum í þessum þingsölum og náttúrlega þjóðinni allri, sem hefur fylgst með fréttum af Alþingi. hvað hér er að gerast. Hér er verið að mynda nýja ríkisstjórn og þátttakendur í henni eru Sjálfstfl.. Alþb. og Alþfl. Það er ekkert vafamál að þessir flokkar ætla sér að taka höndum saman að afloknum kosningum i apríl og mynda stjórn. Það fer kannske ekkert illa á því. það er stutt öfganna á milli, og það kemur manni svo sem ekkert á óvart. Svo langt er þetta komið að formaður þingflokks Alþb. gefur það út í Sþ. hvað standi til í herbúðum Sjálfstfl.. þeir séu í óða önn að undirbúa kosningastefnuna, og hann segir okkur frá því í þinginu hverjir það eru úr liði Sjálfstfl. sem muni taka þátt í að undirbúa kosningabaráttu Sjálfstfl. Gríðarlega er formaður þingflokks Alþb. kominn langt til Sjálfstfl. Aðalatriðið finnst mér í þessu máli vera að að afloknum kosningum verði mynduð ríkisstjórn sem styðst við meiri hl. á Alþingi - stjórn sem vill og þorir að takast á hendur þá ábyrgð sem þarf. Það eru þeir þm. sem kosnir verða í apríl sem eiga að taka ákvarðanir um framvindu mála þá. en ekki menn sem eru að láta af þingmennsku nú.



Herra forseti. Ég vildi óska eftir því að hæstv. viðskrh. yrði sóttur. Ég þyrfti að segja eina setningu við hann. En áður en ég geri það vil ég hugga hv. þm. Stefán Guðmundsson með því að það eru engar hugleiðingar tengdar framboðum þeirra sem að þessari till. standa sem liggja þar að baki. Hugleiðingar hans um að mönnum sé hugstætt það efni að þeir kunni ekki að verða á næsta þingi og það sé hvatinn að þessum till.-flutningi eru æðisérkennilegar. Hv. þm. Stefán Guðmundsson er sá eini þm. þessarar hv. deildar sem hefur hlotið þau örlög að samþingsmaður hans, Ingólfur Guðnason, hefur ákveðið að bjóða fram sérstakan lista til að tryggja að hv. þm. Stefán Guðmundsson verði ekki á næsta þingi. Það er kannske skiljanlegt að hv. þm. Stefáni Guðmundssyni sé þetta efni sérstaklega hugleikið. Gamalt máltæki segir „Margur heldur mig sig“. Ég held það verði eingöngu að líta á ummæli hans í þessu ljósi. Það hefur hvergi gerst nema hjá Framsfl. í Norðurlandi vestra að þingbræður úr sama flokki séu þannig á sig komnir að einn þeirra tekur sig sérstaklega út úr og býður fram lista til að reyna að tryggja að hv. þm. Stefán Guðmundsson verði ekki á næsta þingi. Það er hins vegar ekkert samhengi í þeim rökum að telja að till. um að þing komi saman sé háð vissu um það að þeir sem hana flytja verði ekki á næsta þingi. Hann hefði frekar mátt álykta öfugt, ef menn væru að gefa sér þá forsendu að menn væru fyrst og fremst að hugsa um það. Þessi till. er óskaplega einföld. Hún er eingöngu viljayfirlýsing um hvenær Alþingi eigi að koma saman. Hæstv. utanrrh. hefur lýst því yfir að þessi till. sé markleysa, hún geri engum skaða, geri heldur ekkert gagn og fleiri orð féllu í þá veru, en hv. þm. Stefán Guðmundsson sagði hins vegar að þetta væri merkileg tillaga. Ekki er nú alveg samræmi í þeim málflutningi.

Hún er merkileg vegna flm.

En það er hins vegar mikill misskilningur, sem fram kemur hjá hæstv. ráðh. Tómasi Árnasyni og reyndar einnig hæstv. ráðh. Ólafi Jóhannessyni, að að baki þessari till. liggi einhver ákvörðun um ríkisstjórn. Það er mesti misskilningur. Hugleiðingar Tómasar Árnasonar um miklar viðræður á milli manna, sem í þessum flokkum eru, um myndun ríkisstjórnar eru líka mikill misskilningur. Hins vegar hefur oft frést af ferðum hæstv. viðskrh. Tómasar Árnasonar, þegar dálítið hefur gefið á bátinn í ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens. Þá hefur frést af því að hæstv. viðskrh. hefur um leið verið kominn í viðræður við sjálfstæðismenn í stjórnarandstöðu og Alþfl. og farið að gera sig líklegan til að biðja þá að koma með sér í nýja ríkisstjórn.

Hef ég fengið keppinaut?

Nei, hæstv. ráðh. hefur ekki fengið keppinaut. Ástæðan fyrir því að ég bað um að hæstv. viðskrh. yrði hér viðstaddur var sú, að ræða hans leiddi til einnar augljósrar niðurstöðu. Það var tvennt sem hæstv. ráðh. sagði í sinni ræðu efnislega: Annað var að mynda verður nýja ríkisstjórn í landinu, það verður að hafa forgang. Seinna atriðið var að rökstyðja mjög rækilega hvílíkur ógerningur væri að hafa Alþb. með í ríkisstjórn, hve illa Alþb. reyndist í ríkisstjórn. Þegar þessir tveir efnisþættir eru lagðir saman kemur skýrt í ljós að ætlun hæstv. ráðh. er greinilega að reyna að mynda ríkisstjórn eftir kosningar án Alþb. Hann vill hafa frið til þess frá Alþingi. Hann vill ekki láta Alþingi tefja fyrir sér í þeirri ætlun sinni. Þessi tvö markmið, sem hann lýsti hér í sinni ræðu og var það eina sem hans ræða í raun og veru fjallaði um, það að mynda sterka ríkisstjórn og að mynda ríkisstjórn án Alþb. eru greinilega markmið Framsfl. Framsfl. óttast að verði Alþingi við störf um það leyti muni kannske ganga erfiðlega fyrir þá að ná þessari ætlun sinni fram. Ég fagna því vissulega að hæstv. ráðh. Tómas Árnason skuli hafa haft hreinskilni til þess að lýsa þessu svona skýrt yfir hér í umræðunum, að markmið Framsfl. sé að mynda sterka ríkisstjórn eftir kosningar án Alþb. Ég virði menn sem tala af slíkri hreinskilni. Það er ánægjulegt að fá það hér skýrt fram. Það skyldi þó ekki vera að forsrh.-efni í þessari nýju ríkisstjórn Framsfl. án Alþb. sé sessunautur hæstv. viðskrh., Ólafur Jóhannesson.



Herra forseti. Þegar ég flutti ræðu mína áðan heyrðist í salnum tuldrað: Þetta er einkennileg lögskýring. Ég átti von á að þeir sem töluðu slíkt í hljóði kæmu hér upp og skýrðu í hverju þessi einkennilega lögskýring væri fólgin. Ég sýndi fram á að niðurlag 22. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir að forseti kveðji Alþingi saman til aukafundar ef nauðsyn ber til, stæði öldungis óbreytt þrátt fyrir að þessi viljayfirlýsing - skulum við segja - þessa Alþingis verði samþykkt. Þetta er einföld lögskýring, en jafnvel einfaldar lögskýringar þarf stundum að lemja inn í höfuðið á mönnum. En ég tek það svo, að þeim hafi gefist tími til að melta þetta og þeir hafi áttað sig og þögn sé sama og samþykki. Það hafa engin andmæli komið fram gegn þessari lögskýringu. Ég gerði ennfremur að umtalsefni þann einkennilega hátt sem er á flutningi þessa máls í báðum deildum. Till. eru fluttar samhljóða í hvorri deild fyrir sig, sem ætlað er að ganga á milli deilda. Kannske er þá meiningin að Alþingi sendi frá sér þær ályktanir eða felli. Það hefur ekki verið gerð nein tilraun til þess hér að gefa skýringar á því, af hverju þessi einkennilegi máti er á hafður. Hins vegar gerði hv. 11. þm. Reykv. tilraun til þess í Sþ. í gær að gera grein fyrir því, en þær skýringar, verð ég nú að segja, voru ekki haldbetri en nýju fötin keisarans, og allir vita hvert skjól var í þeim. Ég bar upp tvær spurningar til hv. 1. flm. Ég bar ekki upp spurningu um það, hvort það ætti að fara að mynda nýja ríkisstjórn. Ég bar í fyrsta lagi upp spurningu um hvort þessi samþykkt á þessari viljayfirlýsingu táknaði að þeir sem að henni stæðu, væru með því að boða og vildu hafa tvennar alþingiskosningar í sumar. Ekkert svar.

Það er rangt hjá ráðh. Hann fékk svarið strax.

Það tekur enginn mark á svari þar sem gjammað er fram í fyrir ræðumönnum, enda er það ekki fært þannig til bókar að það sjáist í þingskjölum hver hefur talað þau orð.

Það er sjálfsagt að endurtaka það í ræðustólnum fyrir ráðh.

Já, ég spurði ennfremur og í öðru lagi að því, hvort það væri skoðun og viðhorf hv. þm., 11. þm. Reykv. persónulega að hann vildi hafa tvennar alþingiskosningar í sumar, og gerði það raunar að gefnu tilefni eftir að hann hafði skotið þessu eina litla orði, sem er svo ólíkt honum, inn í mína ræðu. Ég verð að segja að það er nú sjaldan að þessum hv. ræðumanni verði orðs vant, þ.e. 11. þm. Reykv., en það var hógvær maður sem stóð hér í ræðustól áðan. Ég var eiginlega farinn að örvænta um að hann ætlaði nokkuð að láta til sín heyra. Það er bara eins og allur vindur hafi farið úr honum í ofstopanum í Sþ. áðan. Það er jafnvel svo, að stærstu vindbelgir geta sprungið ef of mikið er á þá reynt og gat kemur á þá. Ég hef lýst því áður, að með tilliti til þess að þetta breytir í engu þeim ákvæðum stjórnarskrárinnar, sem um kvaðningu aukaþings gilda, og með tilliti til þess að það verður algerlega á valdi forseta, í reyndinni á valdi þess forsrh. sem þá situr við völd, hvenær aukaþing verður kallað saman, þá er þetta markleysa. Þess vegna er það síður en svo að þessi þáttill. sé nokkurt hitamál fyrir okkur framsóknarmenn. Við göngum út frá því sem gefnu að þessi till. nái fram að ganga og hún verði samþykkt af þeim þremur flokkum sem að henni standa. Það er sjálfsagt mál og ekkert við því að segja. En hún er hitamál fyrir þá. Það er bersýnilegt af því sem hér hefur gerst í þingi og þeim óróa sem vakinn var upp í Sþ. fyrir skömmu þar sem allt, ekki framtíðarheill þjóðarinnar en allur gangur mála á Alþingi, var undir því komið að þessi till. næði fram að ganga, það væri bara ekkert hægt að gera fyrr en búið væri að afgreiða hana. Þessi till. er vissulega kappsmál þeirra sem að henni standa, en hún er síður en svo kappsmál og hitamál frá hendi okkar framsóknarmanna. Við látum samþykkt hennar okkur í léttu rúmi liggja. En við teljum óeðlilegt að vera á þessu stigi að ákveða samkomudag þings fyrir fram þegar menn vita svo lítið um framtíðina, jafnvel þó með þessari viljayfirlýsingu sé aðeins verið að gera ráð fyrir ákveðnum samkomudegi aukaþings. Þess vegna munum við greiða atkv. gegn till., en það er ekki annað en það sem oft kemur fyrir að menn greiða atkv. gegn því sem þeir eru ekki samþykkir þó að ekki sé um nein stórmál að ræða. En þó að litlar skýringar hafi komið fram á málsmeðferðinni á þessari till. hefur komið fram sú skýring að hún sé fylgifiskur við stjórnarskrárbreytingu. Stjórnarskrárbreyting sú, sem hér er langleiðina komin, hefur verið gerð með samkomulagi allra flokka. Það hefur að ég hygg ekki gerst fyrr á Alþingi að hafi verið staðið þannig að stjórnarskrárbreytingu í því samstarfi og því samkomulagi og þeirri málamiðlun sem menn hafa staðið að, og er óskemmtilegur endir að egna þannig til ósamkomulags um algert aukaatriði og óþarft í því sambandi. En hvað sem því líður verð ég að segja það, og ég held að allir hv. deildarmenn hljóti að fallast á það, að úr því að þetta er túlkað sem fylgifiskur við stjórnarskrármálið hefði verið rökréttara að afgreiða það að fullu áður en farið er að afgreiða þennan fylgifisk. Látum það vera að hann hefði fram komið, en að fara að leggja þessa ógnaráherslu á það að hann sé afgreiddur áður en sjálft stjórnarskrármálið er afgreitt, það vekur furðu. Á dagskrá hv. Ed. er 3. umr. um stjórnarskrárbreytinguna, 1. málið. Eins og ég sagði rétt áðan hefði það verið það eina rökrétta að afgreiða það mál áður en farið er að afgreiða þetta, sem sagt er að sé fylgifiskur við stjórnarskrármálið. Hvað sem því líður vænti ég þess að jafnskjótt sem þessi ályktun hefur verið afgreidd verði 1. dagskrármál, stjórnarskrármálið, afgreitt á þessum fundi.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka til máls við þessa umr. og síst af öllu að draga hana, en þar sem hæstv. utanrrh. hefur á mig skorað að skýra hvað ég átti við þegar ég greip fram í fyrir honum og sagði að mér fyndist lögskýring hans einkennileg verð ég sjálfsagt að greina frá því í hverju það var fólgið. Hæstv. ráðh. sagði í þessum stól að báðar till. yrðu að ganga á milli beggja deilda og verða samþykktar í þeim báðum, en bætti að vísu inn í í síðari ræðu sinni: það verður kannske að gera það. Það er auðvitað alveg ljóst að ef þessi till. verður samþykkt hér gengur hún til Nd. og þar verður hún væntanlega samþykkt, en ekki hin. Þetta veit hæstv. ráðh. Þessi lögskýring hans er fáránleg,. algerlega út í bláinn. Það vakti dálitla athygli áðan að hæstv. ráðh. rann í skap og það allillilega. Hann leyfði sér að kalla einn ákveðinn hv. þm. vindbelg. Ég held að það orð sé ekki þinglegt. Það hefði átt að víta ráðh. fyrir það orðbragð, svo mikið er honum sýnilega niðri fyrir. Og það kom í enda ræðunnar það sem undir bjó. Ég veit ekki hvers vegna hæstv. ráðh., sem er búinn með sínum flokki að hindra í allan dag að hér fengist málið sem nú er til umræðu tekið á dagskrá, vill fara að taka til við 3. umr. um stjórnarskrárbreytinguna. Kynni að vera að sú skuld sem hann á að gjalda hæstv. forsrh. væri enn í einhverju ógoldin, en hann skýrði frá í viðtali nýlega að hann hefði átt skuld að gjalda hæstv. forsrh.? Er kannske hugmyndin að nota það sem átyllu, ef stjórnarskrárfrv. verður afgreitt og samþykkt núna á þessum fundi, til að rjúfa þing hér í kvöld? Kynni það að vera skýringin? Spyr sá sem ekki veit. En allavega er einkennilegt hvað ráðh. er mikið niðri fyrir og minnir óneitanlega á árið 1974. En að því er varðar málflutning framsóknarmanna í þessu máli, sem hér er til umr., hef ég verið að velta því fyrir mér hver ósköpin hafi yfir þennan flokk komið og hans leiðtoga. Ég hélt að það væri kannske helst það að formaður flokksins hefði rétt einu sinni talað af sér í þessu máli. Það hefur ekkert komið fram sem réttlætir einhverjar ágiskanir um að það sé búið að ákveða að mynda stjórn þeirra þriggja flokka sem að þessu standa o.s.frv. Þvert á móti hefur því verið neitað af öllum aðilum. Það trúir ekki einn einasti maður því á landinu að það sé búið að mynda einhverja slíka stjórn, enda var hæstv. viðskrh. að segja áðan að það tæki a.m.k. tvo til þrjá mánuði o.s.frv. Hver getur skýringin á þessum ósköpum verið? Varla það að Framsóknarflokkurinn sé alveg ákveðinn í því að verða utan stjórnar hvað sem tautar og raular. Ég held ekki. Ég held að Framsóknarflokkurinn vilji vera í stjórn. En skyldi það nú vera að skýringin væri ofureinföld? Það eru kosningar fram undan og Framsfl. vill auðvitað fá eins mikið fylgi og unnt er. Er skýringin sú, að frambjóðendur flokksins hafi gert sér grein fyrir að helsta vonin til að framsóknarhjörðinni verði haldið saman sé sú, að menn þurfi ekki að óttast að framsókn verði áfram í stjórn. kannske svipaðri stjórn og nú hefur verið? Ég finn enga aðra skýringu á þessu. Þeir eru að reyna að lemja það inn í fólk að þeir verði ekkert í stjórn. þess vegna sé óhætt að kjósa þá, að flokksmenn Framsfl. geti kosið sinn gamla flokk að því að þeir séu öruggir um að hann verði ekki í stjórn og hann verði áhrifalaus. Ég finn enga aðra skýringu. Hún hlýtur að vera þessi. Og þetta hlýtur fólk að sjá alveg á næstu dögum.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að tala hér aftur, en það er greinilegt að hæstv. utanrrh. er mikið kappsmál að fá að hlýða á ræðu mína um þetta mál. Færi nú betur að það hefði löngum verið svo. Það hefur ekki alltaf verið svo að hæstv. utanrrh. hafi verið kappsmál að hlýða á mínar ræður. Man ég þá tíð. að vísu fyrir mörgum árum, að honum var kappsmál að ég segði sem minnst.

Föðurleg umhyggja.

Það er greinilegt að sú föðurlega umhyggja bar ekki mikinn árangur. Enda er hæstv. utanrrh. eini formaður stjórnmálaflokks á Íslandi sem hefur afrekað að láta fylgi flokksins minnka um þriðjung frá því að hann tók við og þar til að hann skilaði formennskunni af sér. Betur hefði því verið að föðurhlutverkið gagnvart flokknum hefði verið ræki sem skyldi. Það fór ekki fram hjá neinum að hæstv. ráðh. var reiður mjög. Ekki gekk það upp í hans ræðu að telja þetta annars vegar ómerkilegt mál og merkingarlaust og hins vegar lýsa því yfir að þetta mál jafngilti því að egna til ósamkomulags hér í þinginu. Hins vegar var greinilegt að hæstv. ráðh. lýsti öðru yfir en formaður Framsfl. og aðrir talsmenn Framsfl. hafa gert undanfarna daga. m.a. hæstv. viðskrh. Það hefur vakið undrun okkar margra að því hefur verið lýst yfir af hálfu Framsfl. að þessi till., sem hæstv. utanrrh. kallar merkingarlausa og léttvæga, hefur engu að síður af ýmsum talsmönnum Framsfl. verið talin tilefni til þess að þeir gengju út úr ríkisstj., ef hún yrði samþykkt. Formaður flokksins hefur meira að segja lýst því yfir af þessu tilefni að hann hafi lengi langað út úr þessari ríkisstj. og fagni því jafnvel að fá nú á grundvelli þessarar till. tækifæri til að fara út úr ríkisstj. Nú kemur það fram hjá hæstv. utanrrh. að Framsfl. hefur ekkert slíkt í hyggju. Það kom fram hjá hæstv. ráðh. áðan að auðvitað mundi Framsfl. taka því ef þessi till. yrði samþykkt. Enn einu sinni hefur það gerst, sem sumir hafa kallað, að blaðrið í formanni Framsóknarflokksins hefur reynst markleysa. Enda hafa fáir lagt trúnað á þessar stóru yfirlýsingar um brottgöngu úr ríkisstj. vegna þessarar till. Að því leyti var ræða hæstv. utanrrh. merkileg að hann var fyrst og fremst að tala til formanns Framsfl. Hann var enn einu sinni að gera tilraunir til þess hér á Alþingi að ala upp núverandi formann Framsfl. Kannske er það sams konar föðurleg umhyggja eins og hann taldi sig á sínum tíma sýna mér. Það er alveg sjálfsagt að endurtaka það fyrir hæstv. ráðh. hér úr ræðustól að það ber alls ekki að túlka þessa till. sem viljayfirlýsingu um tvennar kosningar. Það er alveg skýrt. Hins vegar spurði hæstv. ráðh. að því, hvort ég teldi persónulega að aðrar kosningar væru heppilegar í sumar. Ég hef ekki tekið afstöðu til þess á hvaða dagsetningu slíkar kosningar eiga að fara fram. Ég hef hins vegar verið þeirrar skoðunar, að það væri óeðlilegt að er þjóðþingið hefur samþykkt nýja skipun á kosningum í landinu færi þingmeirihluti að byggja ríkisstjórn á skipulagi sem þegar er búið að ákveða að eigi að heyra sögunni til. Það hefur reyndar verið venjan á undanförnum áratugum þegar slíkar breytingar hafa verið gerðar, 1942 og 1959. Mér heyrðist hæstv. ráðh. reyndar fyrr í dag, þegar þessi till. kom til umr., ekki vera fjarri þeirri skoðun að óeðlilegt væri að það liði langur tími þar til hið nýja skipulag væri framkvæmt. Það verður hins vegar matsatriði hvenær þær kosningar eiga að fara fram. Eins og ég gerði skýra grein fyrir í minni framsöguræðu eru það fyrst og fremst þrenns konar málefni sem verður að vinna að að loknum þessum kosningum. Það er myndun nýrrar ríkisstjórnar. Það eru aðgerðir í efnahagsmálum. Það er umfjöllun um það kosningalagafrv. sem tilheyrir þessari stjórnarskrá. Ég er ekki, né neinn annar, í stöðu til þess að meta hér og nú hvað þetta tekur langan tíma. Það er hins vegar ljóst að hæstv. viðskrh. hefur endurtekið það oft hér í kvöld að það er Framsfl. mikið kappsmál að mynda sem fyrst ríkisstjórn án Alþb. Það er auðvitað merkilegasti atburðurinn við þessa yfirlýsingu, að hæstv. viðskrh. skuli hafa tekið svona af skarið. Hins vegar vil ég vekja athygli á því í tilefni af öllum þessum umr. um ríkisstj., og menn geta velt því fyrir sér sér til skemmtunar, að ráðh. Framsóknarflokksins hafa lýst því yfir að þessi ríkisstj. ætti að segja af sér. Þeir hafa hins vegar talið að þeir ættu ekki að gera það fyrr en eftir einn og hálfan til tvo mánuði. Hæstv. ráðh. Pálmi Jónsson hefur líka lýst því yfir að þessi ríkisstj. ætti að segja af sér strax eftir 23. apríl. Það liggja alveg skýrt fyrir yfirlýsingar frá tveimur aðilum þessarar ríkisstj. um að þessi ríkisstj. eigi að segja af sér. Ég veit ekki til þess að nokkur talsmaður Alþb. hafi lýst því yfir að þessi ríkisstj. ætti að segja af sér. Ég skil því ekki hvaðan allar þessar hugleiðingar hjá hæstv. ráðh. um viðræður okkar við stjórnarandstöðuna ættu að vera spunnar. Það eru þeir en ekki við sem hafa lýst því yfir að það væri bráðnauðsynlegt að fara að mynda aðra ríkisstj. en þessa. Ef einhverjir eru búnir að gera það upp við sig skýrt og klárt opinberlega að þeir vilji vista sig annars staðar eru það ráðh. Framsfl. og hæstv. ráðh. Pálmi Jónsson. Hæstv. utanrrh. vék að því áðan að honum fyndist sérkennilegt að 3. umr. um stjórnarskrárfrv., sem fjallar um breytingu á kjördæmaskipuninni, færi ekki hér fram. Ég get tjáð hæstv. ráðh. það hvað mig snertir og fleiri, að við höfum áskilið okkur rétt til að taka til máls í þeirri 3. umr., þegar að henni kemur, m.a. í tilefni af þeirri ræðu sem hæstv. ráðh. Tómas Árnason flutti hér á sínum tíma. Ennfremur höfum við talið það sjálfsagða kurteisi við hæstv. forsrh. Gunnar Thoroddsen að það stjórnarskrárfrv., sem hann hefur hér flutt, verði tekið til umr. í þessari hv. deild áður en 3. og lokaumr. um hitt stjórnarskrármálið fer fram. Ég heyri greinilega á hæstv. utanrrh. að hann er ekki þeirrar skoðunar að sýna eigi hæstv. forsrh. þessa kurteisi. Hæstv. forsrh. hefur lagt fram frv. um stjórnarskrána - viðamikið frv., byggt á vinnu margra manna. Hann hefur óskað eftir því að mæla fyrir því frv. Hæstv. forseti þessarar deildar hefur tilkynnt okkur að hann muni verða við þeirri ósk innan tíðar. Við töldum sjálfsagt og eðlilegt, þegar við fjölluðum um þessi mál á samvinnufundum forseta og formanna þingflokkanna, að 1. umr. um stjórnarskrárfrv. hæstv. forsrh. færi fram áður en endanlegri afgreiðslu þingsins á stjórnarskrármálum lýkur. Það er af minni hálfu ásamt hinni ástæðunni, um rétt til þess að fjalla um kjördæmamálið við 3. umr., meginástæða þess að það sé rétt hjá hv. Ed. að bíða með afgreiðslu 3. og lokaumr. frv: sem snertir kjördæmaskipunina þar til 1. umr. um stjórnarskrárfrv. hæstv. forsrh. hefur farið fram.



Herra forseti. Það hefur vakið athygli mína í þessum umr. að málflutningur okkar framsóknarmanna hefur beinst að því að sýna fram á að samkv. stjórnarskránni stefnir forseti saman Alþingi að sjálfsögðu með atbeina forsrh. Ég hef ekki orðið var við að tillögumenn þessarar till. hafi tjáð sig um þetta efni þegar við höfum gagnrýnt að það væri allt að því verið að grípa fram í fyrir hæstv. forseta lýðveldisins með þessum hætti. Ég lít svo á, að þessi gagnrýni af okkar hálfu, þegar höfð er í huga þögn hv. flm., eigi við fyllstu rök að styðjast og þeir geri sér nú ljóst, þegar þeir fara að hugsa og athuga málið, að það er á verksviði forseta lýðveldisins að stefna Alþingi saman, en ekki Alþingis. Alþingi getur gert þetta óbeint með því, eins og ég orðaði það áður, að búa til nýjan forsrh. Þó það standi ekki berum orðum í stjórnarskránni að forsrh. leggi til við forseta hvenær Alþingi komi saman er það samt viðtekin stjórnskipuleg venja og ég tek eftir því að í frv. hæstv. forsrh. að nýrri stjórnarskrá er þetta skýrum orðum tekið fram. Þess vegna er það að menn hafa talið að það búi eitthvað annað og meira undir þessari till.-gerð, það sé annað og meira á bak við þessa till.-gerð, sem sé fólgið í því, að meiningin sé að mynda stjórn og auðvitað verður þá nýr forsrh., hvort sem það verður hæstv. núv. forsrh. eða einhver annar, til þess að leggja til við forseta hvenær Alþingi verður kallað saman. Ég tók eftir því að hv. 5. landsk. þm. gerði að umræðuefni till.-flutninginn að formi til og sagði að það væri meiningin, eins og hann orðaði það, að eftir að till. yrði samþykkt hér í hv. Ed. yrði henni vísað til Nd. En hann sagði hins vegar að það hefði engum lifandi manni dottið í hug að till. sem er nákvæmlega eins og flutt er í Nd. yrði vísað til Ed. Þá er mér spurn: Til hvers voru till. fluttar í báðum deildum? Hver var ástæðan fyrir því?

Að þær væru í báðum deildum og spara tíma.

Hver er ástæðan fyrir því? Það hefði mátt spara tíma með því að flytja þær í einu lagi og í einni till. í Sþ., en þar á auðvitað till. af þessu tagi heima, ef hún á yfir höfuð nokkurs staðar heima hér á Alþingi. Ég vil leyfa mér að beina þeirri spurningu til hv. 5. landsk., og óska eftir því að hann svari henni úr ræðustól, en ekki innan úr hliðarherbergjum, hvort það sé vilji Sjálfstfl. að standa fyrir tvennum kosningum í sumar. Hann svari henni hreinskilnislega, hvort Sjálfstfl. ætti sér að standa fyrir tvennum alþingiskosningum í sumar, öðrum væntanlega seinni partinn í apríl og hinum sjálfsagt í júlímánuði eða hvenær sem það nú verður. 

Ég var bara að aðstoða ráðh. við að orða hugsanir sínar.

Þá vekur það grunsemdir um að þarna sé hundurinn grafinn. Ég beini þessari spurningu formlega til hv. þm. og til þess að þurfa nú ekki að taka aftur til máls mun ég túlka svar hans, ef það verður ekki afdráttarlaust og ég tala nú ekki um ef hann svarar spurningunni alls ekki, á þá leið að það sem vakir fyrir Sjálfstfl. sé að halda tvennar kosningar, aðrar í vor og hinar í sumar.



Herra forseti. Í annars heldur lélegri ræðu hæstv. utanrrh. var einn kafli ágætur, þar sem hann fjallaði um hver ástæða væri til að hafa aðrar kosningar á árinu og þá hvenær, það sæju menn betur þegar úrslit lægju fyrir. Ég vitna til þess kafla í ræðu hans, sem var prýðilegur, og tel að sjálfstæðismenn séu honum sammála í því efni.



Herra forseti. Samkvæmt skýlausu ákvæði í 22. gr. stjórnarskrár Íslands er sú verkaskipting ákveðin að forseti Íslands ákveður hvort nauðsyn beri til að kveðja Alþingi saman til aukafundar. Eftir okkar stjórnskipun þýðir þetta auðvitað að slík ákvörðun er tekin að fenginni till. forsrh. og á hans ábyrgð. Þegar kosningar hafa farið fram hér á landi hefur það alloft gerst að Alþingi hefur ekki verið kallað saman strax eða skjótlega að loknum kosningum, heldur hafa viðræður verið teknar upp á milli flokka og stjórnmálamanna um stjórnarmyndun, og ef' skjótlega hefur skapast nokkuð skýr meiri hluti, sem vill mynda stjórn, hefur hann alloft óskað eftir að hafa þann hátt á að Alþingi verði ekki kallað saman alveg á næstunni til þess að ný ríkisstjórn fengi betri tíma til að undirbúa mál undir Alþingi. Ég tel ástæðu til í sambandi við þessa till. að rekja nokkuð, ekki aðeins hvernig stjórnarskrárákvæðið er heldur hver háttur hefur verið hafður hér á. Þegar þessum kosningum, sem fara fram 23. apríl, er lokið kemur það vafalaust til athugunar hjá forseta Íslands og forsrh. hvern hátt skuli hafa á i þessu efni og veltur þá náttúrlega mjög á því hvort meiri hl. kann að skapast þá skjótlega eftir kosningar og vitanlega mundi sá meiri hl. gera sína till. í því efni. Að þessu athuguðu. sem ég hef sett hér fram, og með hliðsjón af því eins og nú horfir, þá geri ég ráð fyrir að það falli í minn hlut að kosningum loknum að gera till. til hæstv. forseta í þessu efni. Miðað við allar aðstæður tel ég ekki rétt að greiða atkv. um þessa till.



Herra forseti. Þingræðið er grundvallarregla í stjórnskipun Íslendinga. I till. um nýja stjórnarskrá er þessi skilningur áréttaður eins og hann birtist í tveimur þskj. hér á Alþingi nú. Samkv. þessari grundvallarreglu ber framkvæmdavaldinu að fara eftir og hafa hliðsjón af vilja Alþingis á hverjum tíma. þótt hitt sé rétt. að að formi til taka framkvæmdavaldshafar ákveðnar ákvarðanir. Grundvallarreglur stjórnarskrárinnar eru hins vegar þær. að hafi vilji þingsins komið fram er hann meginforsenda þeirra ákvarðana sem taka ber. Þess vegna teljum við, sem að þessari till. stöndum, eðlilegt og rétt í samræmi við þingræðislega grundvallarreglu okkar stjórnskipunar að Alþingi lýsi vilja sínum. og ég segi því já.

Viðskrh. (Tómas Árnason: ) Herra forseti. Eins og komið hefur fram í umr, um þetta mál er ótvírætt að íslenska stjórnarskráin, stjórnarskrá lýðveldisins. mælir svo fyrir að forseti lýðveldisins skuli stefna saman þingi. Ég álít því með tilliti til þessa ákvæðis að þessi till., sem hér verða greidd atkv. um. sé í raun og veru óþingleg, vegna þess að hún brýtur í bága við anda stjórnarskrárinnar og raunar skýlaus fyrirmæli hennar. Eins og hefur verið tekið fram er auðvitað aðferðin sú fyrir meiri hluta þings að fá vilja sinn fram í þessu efni með því að mynda ríkisstjórn og að forsrh. þeirrar ríkisstjórnar gerir till. til forseta lýðveldisins um að kalla saman þing. Ég skírskota að öðru leyti til málflutnings hæstv. forsrh. um þessa till. og segi nei.



Herra forseti. Það er grundvallarregla samkv. stjórnarskránni að það er Alþingi sem ræður hvenær það kemur saman. og vitna ég til 35. gr. stjórnarskrárinnar i því efni. Þar er að vísu talað um reglulegt þing, en það leiðir af þessu að það er eðlilegt að Alþingi geti einnig tekið afstöðu til þess. hvenær aukaþing á að koma saman. Með samþykkt þessarar till. lýsir Alþingi því yfir að aukaþing skuli koma saman. svo sem þar er ákveðið. og í trausti þess að það verði farið að vilja Alþingis í þessu efni segi ég já.