Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Það er óþarfi að hafa langa framsögu fyrir þessu máli. N. hafði ásett sér að gera sem minnstar breyt. á frv., svo að ekki þyrftu að verða miklar deilur um það og að það gæti nú orðið afgr. af þinginu. Aðallega eru það tvær breyt., sem n. hefir gert við frv., og skal ég lítillega minnast á þær. Fyrsta brtt. er við 7. gr., og fer hún fram á það, að enn tryggilegar sé búið um það, að ekki safnist skuldir frá ári til árs, og einmitt strax í byrjun séu reistar skorður við, að skuldir safnist. Þó að ýmsum nm. þætti slæmt að geta ekki fylgt því, að sveitabankar lánuðu til hinna dýrari jarðyrkju- og heyskaparverkfæra, þótti n. samt rétt að nema það ákvæði úr frv., því að þar er gert ráð fyrir, að lánið megi standa allt að 5 árum. Þar að auki er sennilegt, að einstaklingar geti fengið slíkt lán úr bústofnslánadeild Búnaðarbankans. N. þótti viðsjárvert að leyfa, að lán væru framlengd um svona langan tíma, og leggur því til, að þetta hverfi úr sögunni. Þá kemur n. með till. um það, að hver félagsmaður sé skuldlaus a. m. k. einu sinni á ári. Félögin ráða því þá auðvitað sjálf, hvenær sá gjalddagi er. Þá vill n. setja ákvæði um, að það megi víkja þeim manni úr félaginu, sem sýnir vanskil. Þó getur félagsstjórnin liðkað til í sérstökum tilfellum, t. d. ef maður hefir notað lán sitt til að kaupa heyvinnuvélar, svo sem sláttuvélar eða rakstrarvélar. Þá gæti það orðið að samkomulagi milli stjórnar sveitabankans og lántakanda, að lánið mætti standa lengur en eitt ár, því slík verkfæri borga sig ekki á einu ári; og þegar um skilamenn er að ræða og, gott veð, þá ætti það ekki að vera nein hætta, en það verða sjóðstjórnir að meta. Eins er það, ef veikindi koma upp og maður verður að kosta miklu til læknishjálpar, þá gæti það verið mjög óréttlátt að reka félagsmann úr félaginu fyrir það, að hann getur ekki staðið í skilum það árið vegna svo ófyrirsjáanlegra orsaka. Með þessu höfum við þannig viljað lina aðalákvæði greinarinnar, sem fljótt á litið virðast vera ærið hörð. Ég vona, þegar hv.þdm. hafa heyrt, hvaða skilning n. leggur í frv. og þessar brtt., að till. hennar verði teknar til greina. Þá skal ég líka geta þess, að n. hefir átt tal við bankastjóra Búnaðarbankans um þetta, og þeir voru eindregið því fylgjandi, að það væri sett sem aðalregla, að félagar væru skuldlausir einusinni á ári. Þá er ein brtt. frá n., sem einnig er til frekara öryggis, en það er um veðin. Það má búast við því, að menn í sveitum hafi oft ekki annað veð fram að bjóða en lausafjárveð, og því er nauðsynlegt, að sá veðréttur sé tryggður sem bezt fyrir bankann. Í frv. var upphaflega það ákvæði, að lausafjárveð þyrfti ekki að víkja fyrir forgangskröfum í þrotabúi skuldunauts, en það var fellt úr í Ed. En bankastjórar Búnaðarbankans álitu, að þetta ákvæði ætti að vera í frv. Því hefir n. komið með brtt., sem er lík því, sem frv. var upphaflega, þannig, að þessi veð víki ekki fyrir öðru en forgangskröfum samkv. 82. gr. skiptalaganna, nr. 3, 12. apríl 1878. Ég held, að óþarfi sé að orðlengja þetta meira. Það er öllum ljóst, hve nauðsynlegt það er, að þessi veð séu vel tryggð fyrir bankann, svo að bann verði almenningi að notum. Þá er 3. brtt., sem er aðeins um staðfestingu frv., ef það verður að lögum. N. þótti rétt, þar sem Búnaðarbankinn tekur nú þegar til starfa, að einnig væri nú þegar hægt að starfrækja þessa sveitabanka. Um aðrar brtt, sem við frv. eru, ætla ég ekki að tala, fyrr en flm. þeirra hafa mælt fyrir þeim.

Héðinn Valdimarsson Ég get ekki fallizt á eina af þeim brtt., sem hv.frsm. mælti nú fyrir, því að eftir henni verður það ekki nema útfararkostnaður og skiptakostnaður, sem hefir forgangsrétt fram yfir lán út á bústofn. Þessi lausafjárveð koma til að vera rétthærri en jafnvel fasteignaveð. Skattar til ríkissjóðs, kröfur vegna fjár ómyndugra og verkalaun vinnufólks, sem samkv. gildandi skiptalögum er nokkurnveginn tryggt sem forgangskröfur við skipti, koma eftir þessari brtt. til að vera réttlægri en lánin út á bústofninn, og er það sannarlega óeðlilegt og ranglátt. Ég veit, að sveitamenn greiða verkafólki skilvíslega yfirleitt, en þó er það ekki sjaldan, að krefja verður bændur um ógoldin verkalaun í sveitum. Ég þekki það vel sem formaður verkamannafélagsins Dagsbrúnar í Reykjavík, að verkafólk þarf oft að leita til mín til að krefja bændur um kaup sitt. Ég er því á móti þessari brtt., þar sem ekkert annað er, sem tryggir rétt þessara manna, því að eins og kunnugt er ná lög um greiðslu verkakaups ekki til sveita eins og sjávar.

Halldór Stefánsson Ég hefi látið það áður í ljós við umr. um þetta frv., að ég legg ekki eins mikið upp úr nauðsyn og gagnsemi þess og margir aðrir. Það er ekki svo að skilja, að ég ætli að halda á móti frv., en mér þykir ekki vera svo mikil þörf á þessum lánum, sem flestum öðrum, vegna þess að ég þekki það ekki, að bændur, sem standa í skilum með slík lán, eigi erfitt með að fá rekstrarlán. Þvert á móti er oft keppzt um að veita þeim slík rekstrarlán. Gagnið af þessum lánum er einnig vafasamt, þar sem þau, vegna hinna tilskyldu milliliða, hljóta að kosta jafnmikið og kannske meira en þau samskonar rekstrarlán, sem menn til þessa hafa haft. Þó að brtt. mínar á þskj. 182 séu nokkuð fyrirferðarmiklar, geta þær varla talizt yfirgripsmiklar. Þær sem sé byggjast allar á einni höfuðbreytingu, sem fer fram á, að bændur geti fengið bústofnslán með líku fyrirkomulagi og rekstrarlán þau, sem frv. heimilar. Það er svo með marga bændur, að þá vantar tilfinnanlega hagkvæm lán til bústofnskaupa, en eiga þess lítinn kost að geta fengið þau, fyrr en ef það yrði nú, þegar bústofnslánadeild Búnaðarbankans tekur til starfa. Brtt. mínar fara sem sagt fram á það, að þeir milliliðir, sem sveitabönkunum er ætlað að nota, megi veita bústofnslán alveg eins og rekstrarlán. Jafnframt þessu geri ég ráð fyrir því, að þeir, sem vilja ganga í félagsskap til að fá bústofnslán, séu háðir sömu reglum og þeir, sem vilja fá rekstrarlán. Mér þykir fyrir því, að hv. landbn. skuli ekki hafa tekið brtt. mínar til athugunar, jafnmikilsvert og nauðsynlegt sem þetta er. Ég minnist þess, að þegar ég bar fram í fyrra till. svipaðar þessum að efni til, tók hæstv.forsrh. þeim mjög líklega og hét að taka þær til athugunar, og því bjóst ég satt að segja við, að hann mundi taka þetta atriði til athugunar, áður en þetta frv. var lagt fyrir þingið nú. Vera má, að hann hafi gert það, en hann hefir þá ekki getað fallizt á það, eða fundið eitthvað meira athugavert við það en hann lét uppi í fyrra, en það mun að líkindum verða upplýst síðar. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þessar brtt. meira. Þær eru allar í sambandi hver við aðra og allar sprottnar af þessu, að ég vil að greitt sé fyrir bændum að fá bústofnslán, sem ég álít þeim ennþá nauðsynlegri lán en - að mínum dómi - þessi ónauðsynlegu rekstrarlán.

Pétur Ottesen Ég á tvær litlar brtt. við þetta frv. Önnur brtt. er við 2. gr. frv. Eftir því sem orðalag þeirrar gr. er, þá gerir hún ráð fyrir því, að sveitabankarnir fái fé það, sem þeir svo lána út, frá Búnaðarbankanum, gegnum sparisjóði, samvinnukaupfélög, banka eða bankaútibú. Ég fyrir mitt leyti lít svo á, að það sé miklu heppilegra, að sparisjóðsdeild Búnaðarbankans veiti sjálf lán beint til rekstrarlánafélaga, þar sem svo stendur á, að slík félög eru í námunda við Búnaðarbankann. Mér finnst það með öllu ástæðulaust að útiloka þetta. Þvert á móti álít ég, að það eigi að koma skýrt fram, að rekstrarlánafélög geti skipt beint við Búnaðarbankann, þegar það þykir hagkvæmt. Því fremur virðist mér líka ástæða að setja þetta í frv., sem hitt er í ósamræmi við búnaðarbankalögin sjálf, þar sem gert er ráð fyrir því í 7. gr. þeirra laga, að sparisjóðsdeildir fái leyfi til þess að kaupa víxla og tékka. Þess vegna ætlast ég til þess með þessari brtt., sem ég her hér fram, að sparisjóðsdeild Búnaðarbankans veiti lán beint til rekstrarlánafélaga, þar sem það þykir hagkvæmara, og eins og ég hefi áður tekið fram, þá er því meiri ástæða til þess, þar sem orðalag frv., eins og það er nú, er ekki í samræmi við lög Búnaðarbankans. Hin brtt. er um nafnið á þessum bönkum. Ég legg til, að í staðinn fyrir „sveitabankar“ heiti þessi félög „lánsfélög“. Mér finnst það vera réttara heiti, að kalla þetta lánsfélög en sveitabanka. Býst ég við, að lánastarfsemin verði aðalverkefni þessara stofnana, en sparisjóðsstarfsemin gæti ég trúað, að yrði lítil. Þeir, sem eiga sparifé, munu heldur leggja það í banka eða sparisjóði, þar sem þeir geta gengið að því, hvenær sem þeir þarfnast, en geyma það þarna, þar sem það hlýtur að verða fastara. Ég hefi borið brtt. mínar undir bankastjórana í Búnaðarbankanum; féllust þeir á þær báðar og sögðust óska, að þær næðu samþykki. Líta þeir svo á, að samkv. l. um Búnaðarbankann sé þeim skylt að lána öllum, sem fullnægja settum skilyrðum, beint úr sparisjóðsdeild bankans, og þá eins lánsfélögum og öðrum. Vilja þeir hafa 2. gr. þessa frv. í samræmi við það. Einnig voru þeir samþykkir till. minni um nafnið á þessum stofnunum. Aðalbankastjórinn sagði mér, að hann hefði leitt þessi atriði, í tal við nefndina, og skildist mér á honum, að hann hefði jafnvel átt von á brtt. um þessi atriði frá hv. nefnd, a. m. k. um nafnið.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það leikur ekki á tveim tungum, að hugsun sú, sem liggur bak við þetta frv., hefir einróma fylgi Alþingis. Um hitt er deilt, hversu víðtæk þessi starfsemi á að vera. Fannst mér í fyrra, er þetta mál lá fyrir, koma fram of mikil tilhneiging til að þrengja starfssviðið, og var þá m. a. breytt nafni frv. Þessi sama tilhneiging fannst mér nú koma fram í ræðu hv.þm. Borgf. og einnig í annari brtt. hans á þskj. 242. Nú hefir tekizt að fá hv.Ed. til að fallast á að hafa starfssvið sveitabankanna rýmra en í fyrra, og hv. landbn. þessarar deildar hefir og fallizt á aðalatriði frv. Vil ég leggja áherzlu á, að starfssviðið verði ekki þrengt frá því, sem nú er. Út af því, sem hv.þm. Borgf. sagði um spariféð, vil ég minna á það, að til þessa hafa nærri allir sparisjóðir verið í kaupstöðum og kauptúnum og hafa þeir átt drjúgan þátt í því að soga fjármagnið úr sveitunum til bæjanna. Till. mín í þessu efni miðar því að því að halda í sveitunum peningum, sem ella munu fara að meira eða minna leyti til kauptúnanna og verða fastir í framkvæmdum þar. En hv.þm. hefir ekki borið fram neina brtt. um að fella niður heimild sveitabankanna til að taka við sparifé, svo að óþarft er að eyða um þetta fleiri orðum. En brtt.hv.þm. um nafnið miðar heldur í þessa átt, og er ég henni því mótfallinn. 1. brtt.hv. landbn. miðar og í sömu átt. Ef hún verður samþ. geta sveitabankarnir ekki veitt lán um lengri tíma til að kaupa landbúnaðarverkfæri, eins og þeim er nú heimilað í 2. mgr. 7. gr. frv. Þetta er þó ekki stórt atriði. Um kaup á meiri háttar vélum, dráttarvélum o. þ. h., ættu bændur ekki að þurfa að leita hjálpar til sveitabankanna, a. m. k. ekki meðan vélasjóðir hlaupa undir bagga með þeim. En ef menn þurfa lántil smærri verkfæra, sem þó greiðast ekki á einu ári, svo sem sláttuvéla o. fl., þá finnst mér umhendis að þurfa ætíð að leita um lán til aðalaðseturs Búnaðarbankans. Á þetta legg ég þó ekki mikla áherzlu. 2. brtt.hv. landbn. er ég fyrir mitt leyti samþykkur. Er hún um að færa 14. gr. aftur í það horf, sem hún var í upphaflega frv. En ég er í nokkrum vafa um, hvort hv.Ed. fellst á þessa breyt., því að tveir flokkar í þeirri hv. deild stóðu næstum óskiptir að því að fella þetta ákvæði úr frv. Þá eru brtt.hv. 1. þm.N.-M. á þskj. 182. Ég tók samskonar brtt. frá honum vel á síðasta þingi, og var það því ekki að ástæðulausu, að hann bjóst við, að ég hefði tekið þetta atriði til athugunar. En ég skal játa það hreinskilnislega, að þegar frv. var búið undir þetta þing, mundi ég ekki eftir brtt.hv.þm. á síðasta þingi. En ég er þeim í sjálfu sér sammála, en hefi ekki haft tíma til að sinna þeim í önnunum undanfarið. Vil ég því biðja hv.þm. að taka þessar brtt. aftur til 3. umr., svo að við getum báðir átt tal við hv. landbn. um þessa rýmkun á starfssviði sveitabankanna. Loks vil ég láta í ljós þá von, að þetta mál fái góða afgreiðslu hjá hv. deild og að hún gangi ekki of langt inn á þá braut, að þrengja starfssvið sveitabankanna.

Halldór Stefánsson Vegna tilmæla hæstv.forsrh. um að fresta brtt. mínum til 3. umr., vil ég lýsa yfir því, að ég er fús til þessa. Hygg ég, að það muni ekki síður vænlegt til þess, að till. fái áheyrn, að ég fái tækifæri til að gera nánari grein fyrir þeim við hæstv. ráðh. og hv. landbn. - En úr því að ég stóð upp, vil ég minnast á eitt atriði, sem ég gleymdi áðan. Ég sagði, að allar brtt. mínar væru bundnar saman, en þetta var ekki allskostar rétt. 2. brtt. mín getur vel staðizt, þótt hinar falli. Hún fer í líka átt og fyrri brtt.hv.þm. Borgf., auk þess sem í minni brtt. er tekið fram, að þessi lán megi veita gegnum umboðsskrifstofur Búnaðarbankans, sem getið er í 73. gr. laganna um hann. Þar sem ekki eru aðrar stofnanir fyrir hendi, er geta verið milliliðir milli Búnaðarbankans og sveitabankanna, gæti þetta orðið til að greiða fyrir viðskiptunum. Niðurlag brtt. minnar fer í sömu átt og brtt.hv.þm. Borgf., að Búnaðarbankanum sé og heimilt að veita lán til sveitabankanna milliliðalaust undir vissum kringumstæðum. Loks vil ég geta þess, að ég hefi hugsað mér rekstrarlánafélögin og bústofnslánafélögin algerlega aðskilin, með það eitt sameiginlegt, að hvorttveggja megi heita sveitabankar. En þó er ekki óhugsandi, að óhætt væri að reka starfsemi þeirra saman að meira eða minna leyti.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Ég þakka hæstv.forsrh. mjúklegar undirtektir undir brtt. landbn. Sumir nm. sáu mikið eftir að þurfa að fella burt heimild til að veita lán til 5 ára, til að kaupa hin stærri jarðyrkjuverkfæri, en eftir viðtalinu við bankastj. Búnaðarbankans fannst n. þó réttast að miða störf sveitabankanna eingöngu við rekstrarlán til eins árs. Hv. 2. þm. Reykv. gerði nokkra aths. við 2. brtt. landbn. Hélt hann því fram, að verkafólk til sveita gæti oft orðið illa úti með að fá kaup sitt goldið, ef brtt. yrði samþ. Við þetta er í fyrsta lagi það að athuga, að til sveita er mjög fátt verkafólk, ef miðað er við kaupstaði og kauptún, og ég hefi ekki heldur heyrt þess getið, að nokkur veruleg brögð hafi orðið á vanskilum á kaupi til sveita. Og þar sem menn geta átt aðgang að búrekstrarláni í sveitabönkunum, er mjög sennilegt að bændur myndu fremur en áður geta greitt verkafólki sínu kaupið jafnóðum, eða mánaðarlega. Frv. þetta í heild sinni ætti því að vera verkafólki til sveita meira til hagsbóta en tjóns, jafnvel þótt þetta ákvæði um veðin verði í því. Hinsvegar varðar það töluverðu fyrir bankana að fá þetta atriði inn í frv., svo að þeir geti tekið lausafjármuni sem veð fyrir rekstrarlánum. Vona ég því, að hv. deild samþ. þessa brtt. landbn., og er þess þá að vænta, að hv.Ed. láti undan í því atriði. Þá hafði ég ætlað mér að fara fáeinum orðum um brtt.hv. 1. þm.N.-M. á þskj. 182, en get leitt það hjá mér að mestu, þar sem hv.þm. hefir tekið brtt. sínar aftur til 3. umr. Það er rétt, að n. hefir ekki rætt þetta mál mikið, eða hvaða fyrirkomulag væri hentast á bústofnslánanum. Kom það fram hjá hv. 1. þm.N.-M., að hann taldi bezt að hafa tvennskonar félög, önnur til rekstrarlánastarfsemi, en hin til bústofnslána. Ég býst við, að það hljóti að verða haft þannig, því að það eru mismunandi skilyrði fyrir lánum úr bústofnslánadeild og rekstrarlánadeild Búnaðarbankans. N. áleit ekki rétt að bera fram brtt. um þessi nýju lánafélög; þótti réttara að fara hægt af stað og sjá fyrst, hvernig rekstrarlánafélögin gæfust. Eftirspurnin er ekki heldur mjög mikil eftir bústofnslánum, svo að ég held, að þetta gæti beðið nokkuð að skaðlausu. Einhver bústofnslánafélög munu þó vera til á Austurlandi, og er sagt, að þau hafi gefizt vel. Ættu þau að geta fengið lán beint úr Búnaðarbankanum. - En sem sagt, þá tel ég, að alltaf sé hægt að bæta þessari starfsemi við hjá sveitabönkunum eða öðrum slíkum stofnunum. - Auðvitað er það ekki nema gott og blessað, að hv.þm. og hæstv. ráðh. ræði þetta atriði við landbn. milli umr., og gæti það e. t. v. leitt til nýrra till. um málið. Þá eru brtt.hv.þm. Borgf. Landbn. hefir að vísu ekki borið sig saman um þessar brtt., en þær eru þó gamlir kunningjar. Um fyrri brtt. er það að segja, að ýmsir höfðu viljað bæta einhverju þessháttar inn í frv., en vegna þess, hve 2. mgr. 7. gr. laga um Búnaðarbanka er greinileg í þessu efni, var það álitið óþarft. Bankastjórar Búnaðarbankans hafa einnig lýst yfir því, að þeir teldu sér heimilar þessar lánveitingar án nýrra ákvæða í þá átt í lögum þeim, sem hér eru til umr. En það sakar hinsvegar ekki, þótt þetta komist í lögin, og lætur landbn. brtt. því afskiptalausa. - 2. brtt.hv.þm. Borgf. er um nafnið á þessum stofnunum. Það er atriði; sem mér virðist heldur þýðingarlítið að deila um. Það komst inn í frv. í fyrra að kalla þær „lánafélög“, en hæstv. landstj. hefir tvisvar lagt til, að hitt nafnið, „sveitabankar“, væri notað. Legg ég ekki mikið upp úr þessu atriði, en hallast þó heldur að „sveitabanka“-nafninu, af því að þessar stofnanir eiga að hafa rétt til sparifjárstarfsemi. Einnig geta komið fleiri deildir til viðbótar, og er þá bankanafnið heppilegra. En það má auðvitað segja á móti, að með þessu. verði nokkuð margir bankastjórar í landinu.

Þeir geta orðið á sjöunda hundrað

. Vil ég vona, að þetta mál nái nú fram að ganga á þessu þingi og verði til þess gagns, sem því er ætlað.

Pétur Ottesen Út af orðum hæstv.forsrh. um það, að brtt. mín um nafnið gengi í þá átt að þrengja starfssvið félaganna vil ég leyfa mér að benda honum á, að hún hefir ekkert slíkt í sér fólgið. Ég hefi ekki heldur látið nein orð falla um, að ég teldi það æskilegt. En vegna þess, sem hæstv. ráðh. sagði um það, að sparifjárdeildir „sveitabankanna“ gætu orðið til að stöðva spariféð í sveitunum, vil ég aðeins minna á, að úti um land er nú fjöldi sparisjóða. Þótt ýmsir þeirra eigi heima í kauptúnum, eru þó allmargir, sem hafa heimili sitt í sveitum. Tillögur hæstv. ráðh. verða því varla til mikilla breytinga í þessu efni, sízt þegar það er heimilað, að þessi félög hafi heimili og varnarþing í kauptúnum og veiti lán til þeirra, sem stunda ræktun þar. - Ég er allkunnugur starfsemi tveggja sparisjóða úti á landi, sem að vísu eiga heima í kauptúnum, en lána þó engu síður til sveitanna, eins og þeir eiga að gera. Hafa þeir orðið til mikils gagns fyrir bændur á sínum slóðum. Mér finnst lánsfélaganafnið eiga betur við en „sveitabanka“-nafnið. Sé ég ekkert á móti því, að félögin starfi að einhverju leyti með sparifé, þótt þau heiti lánsfélög. Ég býst við, að hæstv. ráðh. og hv.þd. kannist við það, að viss þáttur í starfsemi hinna stærri banka er kallaður innlánsstarfsemi. Hitt, sem bent var á hér áðan, að hér gætu komið upp mörg hundruð bankastjórar - 700 eða fleiri -, er nú máske ekki mikið atriði. En þó má nú samt vera, að svo fari, þegar bankastjórar í kaupstöðum hafa allt að 24 þús. kr. í árslaun, að þessir smáu bankastjórar fari að teygja sig eitthvað í áttina til þessara starfsbræðra sinna í kaupstöðunum með kröfur um launagreiðslur. Fyrri brtt. minni hefir verið vel tekið. Hv. frsm. sagði, að þetta ákvæði væri í búnaðarbankalögunum. Ég gæti því máske tekið hana aftur. En bankastjórar Búnaðarbankans óska eftir því, að þessi lög séu í sem beztu samræmi við búnaðarbankalögin. Og þar sem þetta er í samræmi við þau, þá óska ég heldur eftir því, að þetta standi líka í þessum lögum og sé því bætt inn í frv.

Héðinn Valdimarsson Hv. frsm. vildi halda fram brtt. sinni, og færði það fram henni til varnar, að lítið væri um vanskil í sveitum, enda um litlar upphæðir að ræða þar. Enda ættu bændur hægara með að greiða skuldir sínar, ef þeir ættu greiðan aðgang að lánum, sem yrði, ef þetta stæði í frv. Ef þetta álit hv.frsm. er rétt, þá er hitt og líka auðsætt, að ekki skiptir miklu fyrir sveitabankann, þótt brtt. sé ekki samþ. Samkv. skiptalögunum, 83. gr., eiga fleiri forgangskröfur í bú en þeir, sem um er getið í brtt., en það eru þeir, sem hafa forgangskröfur samkv. 82. gr. skiptalaganna. Forgangskröfur samkv. 83. gr. eiga ríkið, kirkjur, sveitafélög, stofnanir, ómyndugir o. fl. Þá eru opinber gjöld, kaupgreiðslur, læknisgjöld og m. fl., allt samkv. 83. gr. skiptal. frá 1878. En þó þessu öllu sé haldið, þá sýnist það í fæstum tilfellum geta skaðað þessa bankastarfsemi, því bæði er, að venjulega er hér um lítið að ræða, og tæpast sett á fremsta hlunn um útlán til manna. - Þessi forréttindi bönkunum til handa eru því tæplega nauðsynleg, og brtt. því óþörf.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Vegna orða hv.þm. Borgf. vil ég taka það fram, að það voru ekki mín orð, að nafnbreyting á frv. þessu í þá átt, sem hv.þm. gerir till. um, mundi valda þessum stofnunum þrenginga. Að nafninu var breytt í hv.Nd. í fyrra, var afleiðing af því, að þá var verksvið þessara stofnana þrengt allmikið frá því, sem lagt var til í stjórnarfrv. Nú hefir frv. aftur verið breytt í líkt horf og hið upprunalega var. Nafn það, sem hv.þm. Borgf. vill velja þessum stofnunum, er því orðið í ósamræmi við frv. eins og það er nú. Auk þess tel ég það verra. Það setur daufari og ófullkomnari svip á frv. og þær stofnanir, sem ætlazt er til, að rísi upp samkv. því. Og ef þessar stofnanir eiga fyrir sér að eflast, sem ég vil fastlega vona, þá verður það enn síður sannnefni. Út af því, sem hv.þm. Borgf. sagði um laun bankastjóra hér, þá vil ég geta þess, að enginn þeirra bankastjóra, sem starfa við Búnaðarbankann, hefir slík laun sem hv.þm. nefndi. Og vegna þess að sama vitleysan hefir verið margendurtekin í blöðum, þá er rétt að geta þess, að þessir bankastjórar hafa að launum: Aðalbankastjórinn 12 þús. og hinir 4 þús. kr. hvor. Auk þess fá þeir dýrtíðaruppbót, sem enn er eigi ákveðin, en kemur aldrei til að nema neinu nálægt því, sem hv.þm. og blöðin hafa nefnt.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Ég varð að víkja mér frá og heyrði því ekki alla ræðu hv. 2. þm. Reykv. Hefi ég því litlu að svara. En út af þeim erðum hv.þm., að ekki skipti miklu máli fyrir Búnaðarbankann, þótt brtt.n. um forgangskröfu sveitabankanna væri ekki samþ., þá vil ég taka það fram, að bankastjórar Búnaðarbankans lögðu einmitt mjög mikla áherzlu á, að þetta ákvæði væri sett í frv. Og þeir töldu erfitt að leggja á stað með þessar stofnanir, ef þetta yrði ekki gert. Annars mun þetta ekki hafa mikla þýðingu í framkvæmdinni. Ákvæði 83. gr. skiptalaganna tekur ekki til nema um þrotabú sé að ræða og þá eru kröfur hvort sem er oftast lítils virði. En eins og ég hefi sagt, þá hefir þetta þó frá sjónarmiði aðalbankastjóra Búnaðarbankans mikið að segja, og því tel ég rétt að samþ.brtt.

Jón Auðunn Jónsson*: Ég verð að lýsa því yfir, að ég er hissa á því, ef svo á til að ganga, að sveitabönkum sé gefinn réttur, er gangi fyrir rétti ómyndugra. Þær einu kröfur, sem samkv. brtt. eiga að ganga fyrir. kröfum sveitabankanna, eru þær, sem taldar eru í 82. gr. skiptalaganna, en þær eru: útfararkostnaður, skiptakostnaður og skiptalaun. En allar þær kröfur, sem nefndar eru í 83. gr. sömu 1., eiga að víkja fyrir rétti sveitabankanna. En í þeirri grein er, meðal annars, fé landsins, sveita, kirkna, ómyndugra o. m. fl. Ég skil varla í því, að neinn vilji ganga svo langt að láta fé ómyndugra víkja fyrir almennum veðum. Sé þetta sett í frv., hlýtur það að leiða til þess, að strangar gætur verður að hafa á þeim, sem eitthvert slíkt fé hefir undir höndum, sem um getur í 83. gr. skiptalaganna. Hjá slíkum mönnum þyrfti næstum að endurskoða mánaðarlega. Þetta kemur vitanlega til framkvæmda aðeins þar, sem um þrotabú er að ræða. Og því eru ákvæði 83. gr. sett, að fé þess opinbera og ómyndugra sé tryggt, þótt aðrar skuldir tapist. Ég veit naumast, hvar muni lenda, ef sá síður er upp tekinn að láta slíkar kröfur víkja. Ég vil því fastlega mælast til þess, að brtt. sé felld. Viðvíkjandi lánastarfsemi sveitabankanna, þá tel ég, að engin meining sé í því að veita svo há lán gegn lausafé, að nemi verði þess að fullu eða meira. Ef það er gert, þá er ég hræddur um, að sveitabankarnir tapi fé sínu, og vanséð má telja, til hve mikils hagnaðar slík útlánsstarfsemi væri fyrir bændur.

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Ég get gengið inn á það með hv.þm.N.-Ísf., að varlega beri að lána gegn lausafjárveði. En með aðhaldi því, sem er í frv., býst ég við, að svo muni verða gert. En viðvíkjandi ummælum hv.þm. um, að það sé hart, að kröfur þær, sem taldar eru í 83. gr. skiptalaganna, víki fyrir kröfum sveitabankanna, vil ég benda honum á það, að frv. þetta er upphaflega samið af góðum lögfræðingi, Böðvari Bjarkan, og að í frv. eins og stj. lagði það fram var ekkert undan skilið. En við viljum þó nú setja takmarkið við 82. gr. Það er því linun frá upphaflega frv. Að áliti Böðvars Bjarkan hefir þetta því verið vel tiltækilegt, þar sem hann lagði til, að lengra væri gengið. - Annars vona ég, að þótt brtt. verði samþ., þá muni það litlum skakkaföllum valda. Í sveitum er lítið af því fé, er um getur í 83. gr., í höndum einstakra manna.

Jón Auðunn Jónsson*: Það verður að gera við því, sem getur orðið. Og því verður einnig að gera ráð fyrir því óvenjulega. Ég vil, að þeir, sem slíkt fé hafa undir höndum, standi í skilum með það. Svo er um opinbert fé og fé ómyndugra. Fyrir kunnuga menn, svo sem bankastjórar sveitabankanna hljóta að verða, er jafnan hægt að fylgjast með fjárhag hvers eins. En fyrir sýslumann, sem skipar fjárhaldsmenn, er það erfiðara. Hagur manna getur mikið breytzt á 2–3 árum. Svo er og um fjárhaldsmenn kirkna.

Hafa einstakir menn almennt kirkjufé undir höndum?

. Ég veit um einn, sem hefir 5.000 kr. frá kirkju og gætir vel þess fjár. En það er þó sérstaklega fé ómyndugra, sem ég tel að eigi að sitja fyrir slíkum kröfum, sem hér um ræðir. Bændur hafa og ýmsa fleiri sjóði undir höndum. Svo er þar, sem brunabótafélög eru. Og þótt eigi sé um stórar fjárhæðir að ræða, þá á þó að tryggja þær sem bezt, ef illa fer.

Pétur Ottesen Út af þeim orðum hæstv.forsrh., að stofnanir þær, sem ráðgerðar eru í frv., fengju daufari svip, ef þær væru nefndar lánsfélög, í stað sveitabanka, vil ég segja það eitt, að ég hygg, að gagnsemi þeirra verði mjög hin sama, hvort nafnið sem valið er. Nafnið sjálft skiptir vitanlega engu fyrir þá, sem eiga að njóta þeirra. Hitt er vitanlega aðalatriðið, að stofnanir þessar verði sem hagkvæmastar fyrir þá, er njóta, en þó um leið sem öruggastar. Ég hygg, að það, sem ég sagði um bankastjórana, sé ekki ofmælt. A. m. k. hafa bankastjórar Landsbankans þau laun, er ég nefndi. En viðvíkjandi því, sem sagt hefir verið í blöðunum um laun bankastjóra Búnaðarbankans, þá er það að segja, að allir vita, að grunnlaunin eru 12 þús. kr. handa aðalbankastjóra og 4 þús. kr. handa hinum. En ég vænti upplýsinga um það, hve há dýrtíðaruppbót greidd hefir verið á þessi laun. Hæstv. atvmrh. sagði, að ekki væri enn slegið neinu föstu um það. En ég vil þá spyrja, hvaða dýrtíðaruppbót hefir verið greidd af launum þeirra síðan á nýári.

Lárus Helgason Ég held, að of mikill gustur hafi verið gerður um brtt.n. Það hefir verið talað eins og hér væri stór hætta á ferðum, hvernig fara mundi um opinbert fé, fé kirkna, fé ómyndugra o. fl. Ég held að slíkar fjárhæðir standi inni hjá bændum. Um fé kirkna er það víst afar sjaldgæft. Og ef svo er, þá mun það vera helzt hjá vel stæðum bændum. Yfirleitt eru þessi lán til svo stutts tíma, eins árs, að hættan er ekki sérlega mikil. Og það verður að hafa það hugfast, að ekki má gera lánskjörin of þröng og erfið, því þá minnkar líka það gagn, sem þessar stofnanir gera. Það er ekkert annað en grýla, að hér sé um mikla hættu að ræða, þótt brtt. sé samþ.N. tók þetta atriði til rækilegrar athugunar og komst að þeirri niðurstöðu, að svo væri ekki. Og ég vænti þess, að hv. d. komist að svipaðri niðurstöðu og samþykki brtt.n.

Pétur Ottesen Ég sé raunar ekki hv.frsm. landbn. En ég sný mér þá að formanni n., og af því að ég þarf að gera fyrirspurnir til n. um skilning á ýmsum ákvæðum, jafnframt því sem ég geri grein fyrir till. mínum, þá vildi ég biðja hann að skrifa hjá sér það helzta og færa frsm. Það er annars svo um þetta mál, eins og önnur, að hv.þdm. verða að greiða atkv. um það, og það er ekki alveg sama, hvernig menn greiða atkv., svo að ég vildi mælast til þess, að ef þeir vilja ekki lesa, þá vilji þeir hlusta. Því að ég geri ráð fyrir, að hv.þdm. álíti sig hingað komna til að kynna sér mál, sem lögð eru fram til umr. Hv. frsm. landbn. vildi ekki við það kannast, að það væri verulegur munur á þessum brtt., sem n. hefir flutt hér, og því frv., sem mþn. í landbúnaðarmálum flytur. Það þýðir náttúrlega ekki að vera að gera lítið úr þessum mismun. Því að það sjá allir, sem bera saman frv. og brtt., að það er enginn smáræðis mismunur á þessu tvennu. Það er nefnil. svo, að upp í þetta frv. eru tekin ýms nauðsynleg ákvæði um það, hvernig framkvæma skuli grenjavinnslu og hverjir skuli gera það. En um það vantaði nauðsynlega skilgreiningu, eins og bent var á við 1. umr., í frv. mþn. Í brtt. er kveðið skýrt á um það, að engir nema þeir, sem til þess eru ráðnir af réttum aðilum, megi fást við grenjavinnslu. Ákvæði um þetta vantar algerlega í frv. mþn. Þá er heimilað í brtt. að láta falla niður grenjaleit, þar sem engin gren eru og ekki hefir orðið vart við dýr í tug ára. En það er skylt eftir frv. að láta líka fara fram grenjaleit á slíkum stöðum. Það er alveg óþarfur kostnaður. Samkv. brtt. verða þeir, sem ætla að setja upp refaræktarbú, að fá leyfi til þess. Þess þurfti ekki samkv. frv. Þetta eru aðeins fá dæmi af mörgum um það, hvað brtt. eru skýrari og greinilegri en frv. Hv. frsm. sagði, að með brtt. væri í engu breytt til um stefnu frv. mþn. Jú, það er breytt um stefnu; það er fullkomin stefnubreyting. Ég skal benda á nokkur dæmi. Fyrst má nefna greiðslu fyrir grenjavinnslu. Í frv. eru hreppsnefndir rígbundnar við að semja um greiðslu fyrir grenjavinnslu á þann hátt, að skotmaður fái hluta af verði dýranna. Samkv. brtt. eru hreppsnefndir og aðrir hliðstæðir aðilar óbundnir og sjálfráðir um, hvernig borgun fyrir þetta skuli hagað. Í frv. er gert ráð fyrir, að skotmaður ráði vökumann. Samkv. brtt. á hreppsnefnd að ráða hann. Í frv. er mælt svo fyrir, að stjórnarráðið setji reglugerð um refavinnslu. En það er miklu hagkvæmara, að sýslunefndir geri þetta, eins og lagt er til í brtt. eftir bendingu hv. 1. þm. Skagf. Í frv. er svo fyrir mælt, að finnist gren í landareign einhvers manns, þá á landeigandi alltaf að fá hálfan hagnað af greninu. Í brtt. segir skýlaust, að allir yrðlingar, sem teknir eru á greni eða annarsstaðar á víðavangi, séu eign þess sveitarfélags eða upprekstrarfélags, sem annast grenjavinnsluna á því svæði. En í þeim tilfellum, þar sem til greina kemur skipting á ágóða af sölu yrðlinga, þá á að skipta þeim hluta ágóðans, er helgast af landinu, jafnt á milli landeiganda og ábúanda. Þetta eru allt saman stefnubreytingar, og svo mætti lengi telja. Þá ætla ég að víkja að brtt. mínum og þeim viðtökum, sem þær hafa fengið. Hv. frsm.n. er ekki kominn enn, svo að ég verð að biðja hv. form. að flytja honum orð mín. Hann benti á, að brtt. mín um að bæta þarna við sérstökum aðila, sem á að standa fyrir grenjavinnslu, þar sem svo stendur á, að fleiri hreppar en einn hafa sameiginlegan fjallskilasjóð, er á að kosta algerlega grenjavinnsluna, þá séu þeir, sem standa fyrir honum, hliðstæðir við hreppsfélög, þar sem þeir í þessu falli eru fyrir sameiginlegu upprekstrarfélögin, - hann benti á, að hægt væri að setja reglugerðarákvæði í hennar stað. Því skyldi þá ekki vera nægilegt að hafa það í reglugerðum, að hreppsnefndir skuli sjá um vinnsluna, eða, þar sem svo stendur á, að upprekstrarfélagið sjái um þetta. Trúnaðarmaður sameiginlegs fjallskilasjóðs fleiri hreppa er alveg hliðstæður aðili í þessu falli við hreppsnefndir og upprekstrarfélagið. Eigi að taka það upp í lögin sjálf, að hreppsnefndir og upprekstrarfélögin sjái um þetta, þá á líka að taka það upp í lögin, að sá maður eða þeir menn, sem hafa á hendi stjórn hins sameiginlega fjallskilasjóðs fleiri hreppa, sjái einnig um þetta, þar sem svo hagar til. Ég skil ekki, hvers vegna n. vill ekki taka þetta inn í frv., en hefir önnur alveg hliðstæð ákvæði í lögunum. Ef hún vill vera sjálfri sér samkvæm, þá sé ég ekki, að hún geti haft neitt á móti þessu. Viðvíkjandi því ákvæði í þessu frv., að einstakir menn eigi að fá hlutdeild í ágóða af refum, verð ég að segja, að mér skildist á hv.frsm. í fyrri ræðu hans, að réttur þessara einstaklinga til þessarar hlutdeildar næði til heimalanda, sem leituð eru á kostnað hreppsfélagsins. En í síðari ræðu sinni sagði hv.frsm., að þetta ætti við öll heimalönd. Mér sýnist hv.þdm. viðurkenna þetta með þögninni. Nú getur vel farið svo, og mun einnig fara svo, að ekkert verði upp úr þessu að hafa, nema kostnaðinn einn saman, nefnilega þegar engin gren finnast. Verði hinsvegar hagnaður af þessu, á landeigandi eða ábúandi að njóta hans að hálfu, án þess að nokkrar skyldur séu lagðar á hann á móti. Getur því svo farið, að landeigandi hafi drjúgan skilding upp úr þessu, þó að um engan raunverulegan hagnað sé að ræða fyrir hlutaðeigandi hreppsfélag, heldur jafnvel þvert á móti tap, peningalega séð. Grenjavinnslan getur gengið svo t. d. þrjú ár í röð, að um engan raunverulegan beinan hagnað fyrir hin hlutaðeigandi hreppsfélög eða upprekstrarfélög sé að ræða, og þó að þetta kunni að gefa eitthvað af sér fjórða árið, getur vel farið svo, að það fái ekki vegið salt á móti þeim kostnaði, sem af grenjavinnslunni spratt þau þrjú árin, sem hún gaf hreppsfélaginu eða upprekstrarfélaginu ekkert í aðra hönd. Þó að landeiganda eða ábúanda séu nú engar skyldur á herðar lagðar í þessa átt, á hann engu að síður að fá í sinn vasa helming hagnaðarins. Þetta brýtur í bág við þá reglu, að skyldur og réttindi eigi að haldast í hendur, en þeirri reglu tel ég, að fylgja eigi í þessu máli sem öðrum. Mínar till. hníga í þá átt, að þessu verði breytt þannig, að jafnvægi verði með skyldum og réttindum, og tel ég það hina beztu lausn á þessu máli að þessu leyti, ef þær næðu fram að ganga. Ég vil ennfremur benda á það, að orðalagið á brtt.n., þar sem talað er um rétt landeiganda til hlutdeildar í ágóða af grenjavinnslu, orkar mjög tvímælis, frá mínum bæjardyrum séð. Þar segir svo: „Nú eru yrðlingar teknir í heimalandi einstakra manna, og skal þá landeigandi eða ábúandi fá samanlagt hálfan ágóða af sölu þeirra yrðlinga, er skiptist jafnt á milli þeirra“. Ég vil leyfa mér að spyrja hv.frsm.n., hvort hann lítur svo á, að hreppsnefnd og þeim öðrum aðiljum, sem til greina geta komið í þessu sambandi, sé heimilt að semja við skotmann um grenjavinnslu í heimalandi einstaks manns, þannig að skotmaður fái alla þá yrðlinga, sem nást kunna, fyrir starf sitt. Hefi ég því meiri ástæðu til þess að spyrjast fyrir um þetta, þar sem þetta er nú algengur greiðslumáti fyrir grenjavinnslu. Eftir ákvæðum frv. virðist svo, sem hreppsnefndum og upprekstrarfélögum sé þetta heimilt, en ég vil leyfa mér að benda á það, að ef svo til tækist, að skotmaður, sem ráðinn væri með þessum kjörum, yrði fyrir sérstökum höppum, næði óvenju mörgum yrðlingum og hefði mikinn ágóða af grenjavinnslunni, er hætt við því, að landeigandinn, sem á að fá hálfan hagnað, en fær ekkert, færi að líta í kringum sig og athuga, hvað ákvæðið um ágóðahlut honum til handa í frv. þýddi. Hv. frsm. gekk inn á það, að rétt mundi að fella niður dýralækniseftirlit í þessum efnum, þar sem um væri að ræða eftirlit um skamman tíma, en þótti þó nauðsynlegt að fyrirskipa það, ef um veika yrðlinga væri að ræða. Yrðlingar eru svo dýr hlutur, að ég held, að það sé með öllu óþarft að vera að lögskipa mönnum að leita læknis, ef þeir eru veikir. Ég held, að menn geri þetta af sjálfsdáðum og ótilkvaddir. Eins held ég, að ef þú kaupir yrðlinga, muni það láta lækni skoða þá áður en þeim er hleypt inn fyrir girðingarnar. Mér virðist sem það sé óþarfi að setja 1. um það, að menn gæti hagsmuna sinna. Út af þeirri brtt.n., að ekki megi flytja út refi fyrr en eftir 20. sept., verð ég að segja það, að verði sú till.samþ., er sú samkeppni, sem verið hefir um sölu yrðlinga 2-3 síðustu ár, ómótmælanlega skert, ef þá ekki útilokuð með öllu. Frsm. n. benti á það, að refabúunum mundi fjölga, en ég vil benda á það, að þegar um stór refabú er að ræða, sem ráða yfir miklu fé, er erfitt fyrir einstaka menn að keppa við þau. Hefi ég að vísu ekkert á móti því, heldur tel þvert á móti gott, að refabúin dafni, en ég fæ ekki séð, að þau geti ekki gert það í frjálsri samkeppni. Ég er algerlega á móti því að leggja skatt á einstaka menn, sem leggja á sig vökur og erfiði á fjöllum úti við illan aðbúnað yfir lengri tíma, til þess að draga úr dýrbitum og þeim voða, sem búfénaði stafar af þeim. Ég geng aldrei inn á brtt., sem ganga í þá átt, að þessir menn fái minna fyrir feng sinn en í frjálsri samkeppni.

Það er verið að hlynna að hækkuðu verði á yrðlingum

. Ef verið er að hlynna að nokkru með þessu, þá er verið að hlynna að refabúunum, draga úr samkeppninni og áhuga manna fyrir grenjavinnslu. Hvað dýralækniseftirlitið snertir er það að segja, að ekki eru miklar líkur til, að það sé einhlítt. Hefi ég fengið upplýsingar um það hjá kunnugum mönnum, að dýr geta verið fædd með ýmsum erfðasjúkdómum, sem ekki þurfa fremur að koma fram fyrir 20. sept. en eftir þann tíma. Eru engar líkur til þess, að því er mér er tjáð, að dýralæknar lesi vanheilsumerkin á dýrunum fremur þótt þau séu nokkuð þroskuð. Þó að dýralækniseftirlitið, sé sjálfsagt út af fyrir sig og komi í mörgum tilfellum að notum, er ekki þar fyrir nein ástæða til að lögákveða, að ekki megi flytja út refi fyrr en eftir 20. sept. Það fór sem mig grunaði, að það var aðeins byggt á lauslegum umsögnum, að dýr myndu hækka meira í verði en sem svaraði þeim kostnaði, sem hlytist af að geyma þau. Hefir ekkert komið fram þessu til sönnunar, því að þó að slíkar upplýsingar kunni að hafa komið frá mönnum, sem að refabúunum standa, verður ekkert á því byggt vegna þess, að það hefir engan stofnkostnað í för með sér, að yrðlingum sé bætt við í búin, en hinsvegar hefir þetta mikinn kostnað í för með sér fyrir menn, sem þurfa að koma sér upp girðingum til þess að geta geymt yrðlingana. Um reikningsskilin þarf ég ekki að fara mörgum orðum. Ákvæði 8. liðar á þskj. 147 rekast á síðari málsgr. 14. gr. Í nál. er talað um það, að hreppsnefndir eða upprekstrarfélög skuli fyrir gangnaniðurjöfnunarfund, eða fjallskilafund þar, sem fleiri hreppar eiga afrétt saman, leggja fram sundurliðaðan reikning yfir tekjur og kostnað við refaeyðing í afréttar- og hrímalöndum þeirra. Slíku er ekki hægt að koma við þar, sem á þeim tíma er ekki búið að selja yrðlingana, og þótt áætlað sé, hvað mikið þeir muni seljast fyrir, verður aldrei um glögg reikningsskil að ræða. Verður því að geyma þessi reikningsskil til næsta árs, því að eðlilegast er, að reikningar þessir séu lagðir fram og endurskoðaðir af sömu mönnum og endurskoða reikninga sveitarfélaganna fyrir næsta ár. Er heldur engin ástæða til að heimta þessi reikningsskil fyrr, enda ekki hægt að koma þeim við í mörgum tilfellum. Ég hefi þá svarað hv.frsm.n., og vænti ég þess, að þeir hv.þdm., sem fylgzt hafa með í máli mínu, sjái, að till.n. eru til bóta á frv. og mínar till. til bóta á till.n., og ljái þeim því fylgi sitt. Læt ég svo útrætt um málið að sinni, þó að ýmislegt í frv. þurfi athugunar við til 3. umr., enda þótt það sé nú orðið tiltölulega fátt.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Þetta er 3. dagurinn, sem þetta mál er til 2. umr., og vil ég fyrir mitt leyti stuðla að því, að umr. mætti ljúka sem fyrst, því að ég fæ ekki séð, að þetta mál sé þess vert, að tefja þingið með því dag eftir dag. Af þessum ástæðum mun ég svara hv.þm. Borgf. færru en ef nægur tími hefði verið til stefnu. Auk þess gat ég, vegna þess að ég þurfti nauðsynlega að bregða mér frá, ekki fylgzt með allri ræðu hv.þm. Borgf. Mun ég því aðeins gera aths. við þann hluta ræðu hans, er ég hlýddi á. Hv. þm. taldi mikinn mun á frv. og brtt.n. Taldi hann ýmislegt fram, er átti að vera þessu til sönnunar, en þau atriði, sem hann nefndi, voru þannig vaxin, að þau komu að vísu skýrar fram í brtt.n., en fólust hinsvegar í frv., eins og ég tók fram í minni fyrstu ræðu. En að sumu leyti mátti líka taka þessi atriði skýrar fram í reglugerð. Hv. þm. þótti sem brtt.n. mörkuðu stefnubreyt. frá frv. Ekki fæ ég séð, að þetta sé rétt né að hv.þm. hafi fært sannanir fyrir þessari staðhæfingu sinni.

Ég minntist á 4 atriði þessu til sönnunar

. Ég heyrði það, en þau snertu ekki aðalstefnu frv., heldur voru það aðeins smærri fyrirkomulagsatriði. Sú stefna, sem liggur til grundvallar frv. og brtt.n., er sú, að sem mest trygging fáist fyrir því, að villtum refum sé eytt úr landinu og að refaræktin geti orðið að góðum, arðvænlegum atvinnuvegi. Þessi er stefna frv. og brtt.n., og hefir hv.þm. Borgf. ekki heldur vikið frá þessari stefnu í brtt. sínum nema í einu atriði. Hv. þm. Borgf. spurði sem svo, hvort heimilt væri að semja við skotmann um grenjavinnslu í heimalandi einstaks manns, þannig, að skotmaður fái alla þá yrðlinga, sem nást kunna, fyrir starf sitt. Get ég fyrir mitt leyti lýst yfir því, að ég lít svo á, að eftir till.n. sé þetta fullkomlega heimilt. Annars geta hinir nm. betur skýrt frá brtt., sem um þetta fjalla, því eins og tekið er fram í nál., hefi ég óbundið atkvæði um hana, og er hún ekki frá mér komin. Hv. þm. Borgf. sagði, að ég hefði játað, að dýralækniseftirlit þyrfti ekki með þar, sem um refaeldi væri að ræða um stuttan tíma. Þetta er ekki rétt. Ég taldi það nauðsynlegt, en lýsti hinsvegar yfir því, að n. legði ekki neina sérstaka áherzlu á þetta atriði. Ég ætla að sleppa því að fara út í ýms smærri atriði þessa máls, enda hefi ég gert grein fyrir þeim áður, og fæ ég ekki séð, að d. sé neinn gróði í því, þótt ég fari nú að taka það upp með lítið breyttum orðum. Auk þess myndi það leiða til þess, ef farið væri nú á ný að fjölyrða um hin og þessi smáatriði, að umr. yrði ekki lokið í dag, en á það legg ég mikla áherzlu. Ég vil þá að lokum minnast á eitt af þeim höfuðatriðum, sem deiluefni hefir orðið milli hv.þm. Borgf. og n., og er það till.n. um að banna útflutning yrðlinga fyrir 20. sept. Hv. þm. Borgf. heldur því fram, að ef þessi till. yrði samþ., myndi það lama samkeppnina, ef ekki útiloka hana með öllu. Fæ ég ekki skilið, hvernig hv.þm. fer að halda þessu fram. Í fyrsta lagi er hvorki um að ræða eitt eða tvö refaræktarbú hér á landi, heldur fleiri, og það stendur enn óhrakið, sem ég áður sagði, að það eru allar líkur fyrir því, að refabúunum muni fjölga og harðvítug samkeppni verði á milli þeirra. Sé ég ekki, að það sé ókleift einstökum mönnum að koma upp hjá sér refaeldi, þannig að þeir geti geymt yrðlinga til 20. sept. Virtist hv.þm. Borgf. viðurkenna, að þessi atvinnuvegur ætti allt gott skilið, og þótti mér vænt um að heyra það, en hinsvegar hélt hann því fram, að búin ættu að starfa í frjálsri samkeppni og án nokkurrar ívilnunar, en ég fæ ekki séð annað en að um fullkomna samkeppni geti verið að ræða, þó að þessar hömlur séu á útflutningnum. Það er svo með fleiri atvinnuvegi, að settar eru reglur um þá með það fyrir augum, að þeir gefi sem bezta afkomu, án þess að um nokkra einokun eða útilokun samkeppni sé að ræða. Og hv.þm. er ekki svo viðkvæmur í öllum efnum, t. d. þegar um það er að ræða að vernda kartöflurækt á Akranesi.

Hvað á þm. við?

. Ég býst við, að flestir skilji, hvað ég á við.

Það er merkilegt!

. Man þm. eftir nokkru, sem heitir gin- og klaufaveiki? Þá fæ ég ekki séð, hvernig þetta ákvæði á að geta komið niður sem skattur á þá menn, sem liggja úti á öræfum við refaveiðar.

Það ber svo að skilja, að með harðari samkeppni minnkar verðið á yrðlingunum, og bera þessir menn minna frá borði en ella myndi

. Nei, ekki þar sem um frjálst samkomulag er að ræða milli þeirra og hlutaðeigandi hreppsnefndar um það, hvað þeir skuli fá í kaup. Mér er kunnugt um það, að margir hreppar borga til skotmanna ákveðin laun og hafa haft stórtekjur í aðra hönd. Ennfremur er það ósannað mál, að verð yrðlinga lækki nokkuð vegna þessa, heldur er það aðeins staðhæfing, sem fellur um sjálfa sig. Þá talaði hv.þm. um þá uppástungu sína, að dýralæknir verði látinn skoða dýrin áður en þau væru flutt út og gefa vottorð um þau, og sagðist með því vilja koma í veg fyrir, að útlendir kaupendur gætu tínt úr beztu dýrin og sagt að þau væru frá sér, en úrkastið væri íslenzkt. Ef útlendir kaupendur gerðu þetta á annað borð, býst ég ekki við, að vottorð dýralæknis bætti nokkuð úr slíku. Hv. þm. talaði ennþá um það, er segir í nál., nú meiru muni á verði yrðlinga vor og haust en sumareldið kostar, og heimtaði sannanir fyrir því. Ég hefi ekki beinar sannanir í höndum, en hefi talað um þetta við kunnuga menn, sem ég hefi ekki ástæðu til að rengja, og þeir hafa sagt mér, að verð á yrðlingum sé að vorinu 300-500 kr. lægra en að haustinu. Láta mun nærri, að sumareldið kosti 75 kr. fyrir dýrið, og þegar dregið er frá fyrir vanhöldum, segjum 10%, sem mun láta mjög nærri, verður hreinn ágóði af að geyma dýrið til haustsins 200-400 krónur. Þótt ef til vill sé ekki hægt að fulltreysta þessum tölum, þá er þó af þeim augljóst, að það er rétt hjá n., að geymsla yfir sumarið borgi sig, enda verður þá ágóðinn í landinu sjálfu, en rennur ekki til útlendra félaga. Þá er að því gætandi, að það eru fleiri en refaræktarmennirnir, sem njóta góðs af þessu, t. d. munu allmargir kjósendur hv.þm. Borgf. hafa af því drjúgar tekjur að selja fóður handa yrðlingunum. Þegar svo þess er gætt, að fleiri hundruð dýr eru seld út úr landinu, þá getur ágóðinn, sem af þessu hlýzt, numið hundruðum þús. árlega.

Frá hverjum eru þau dýr?

. Upplýsingarnar hefi ég frá kunnugum mönnum, en að vísu eru þeir ekki margir.

Því hægra ætti að vera að nefna þá, sem þeir eru færri

. Auðvitað er það hægt, en til þess er engin ástæða. Ég hygg, að ég hafi nú lagt fram nokkrar sannanir í þessu máli, og ef hv.þm. gerir sig ekki ánægðan með það, þá hygg ég, að ekki myndi það hafa mikla þýðingu, þótt gögnin sjálf væru fengin honum í hendur. Sjálfur hefi ég séð nægileg gögn í þessu máli, en ég get ekki að því gert, þótt hv.þm. trúi mér ekki. Hv. þm. fer eins og einum manni, sem hér átti eitt sinn sæti, að eitt sinn, er hann kom á fund, þar sem rædd voru stjórnmál, þá hóf ham ræðu sína með því að taka það fram, að hann væri ekki kominn til þess að sannfærast. Hv. þm. Borgf. ætlar sér auðvitað ekki að sannfærast, hvaða rök sem færð eru í málinu. Þá vildi ég víkja nokkrum orðum að reikningunum. Ég fæ ekki annað séð en að ársreikninga megi gera, þótt framleiðsluvara sé ekki seld, því að þá færist hún bara yfir á næsta ár.

Það er skrítinn reikningur!

. Hv. þm. veit, að þetta er algengt og að t. d. verzlanir meta vörur sínar til verðs á áramótum. Eru engin vandkvæði að hafa það eins með yrðlingana, ef þeir eru óseldir þegar reikningar eru gerðir, og því hin mesta firra, að þetta komi í bága við ákvæðið um að banna útflutning fyrir 20. sept. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða frekar um þetta mál að sinni.

Hákon Kristófersson Þegar þetta mál var hér fyrst til umræðu, þá sagði ég um það nokkur orð og benti á helztu annmarka þess. Ég verð að segja, að hv.n. hefir unnið mikið að þessu frv. og lagfært það til muna, en sá böggull virðist mér fylgja skammrifi, að ekki sé sami grundvöllur undir öllu því, sem hún hefir lagt til málanna. Það eru nú komnar svo margar till. fram í málinu, að erfitt verður að átta sig á þeim öllum eða með hverjum menn eigi að greiða atkv., svo að ég vildi nú stinga upp á því, að hv.flm. og n. kæmu sér saman um þær brtt., sem fram ættu að ganga, eða m. ö. o. tækju frv. til nýrrar athugunar, ásamt brtt. þeim, sem nú eru fram komnar; mætti þá svo verða, að menn gætu áttað sig á málinu, og ekki yrði samþ. eitthvað, sem miður færi, af öllum þeim aragrúa af brtt., sem fyrir liggja. Annars verð ég að segja það, að mér finnst mjög rasað fyrir ráð fram, ef löggjafarvaldið ætlar að fara að setja ýms óþarfa ákvæði inn í þessi lög, og láta t. d. sýslunefndir, sem vitanlega hafa þessi mál alls ekki í hendi sinni nema að litlu leyti, hafa yfirumsjón með framkvæmdum hreppsnefndanna, sem allar framkvæmdir hvíla á í þessu efni, sem öðrum sveitarstjórnarmálum. Ég get ekki verið hv.frsm. sammála um það, að þetta sé ekki stórmál. Nú eru aðrir tímar en fyrir 10-15 árum, því að afurðir af yrðlingum eru nú svo miklu hærri en áður. Það verður því næsta eðlilegt, að maður geri sér ljósa grein fyrir því, hverjir eigi afurðirnar af refavinnslu og grenjum í landareign manna. Sumir vilja halda því fram, að sveitarfélögin eigi að hirða ágóðann, og hv.1. þm.N.-M. sagði m. a., að það næði ekki nokkurri átt, að þessi hlunnindi ættu að tilheyra jörðunum, því að þær væru t. d. ekki byggðar með þeim skilyrðum. Ég verð nú að segja, að mér finnst þetta nýtt að heyra., og hefði alls ekki búizt við því úr þessari átt. Það er að vísu rétt, að hreppsfélög hafa oft töluverð útgjöld sökum grenjavinnslu, en það er óþarfi fyrir hreppinn að hafa nokkurn kostnað af því. Ef svo er, þá sé ég ekki, hvaða ástæða er til þess að svipta einstaklingana afurðunum og færa þær í hendur sveitarfélaganna, sem alls engan rétt eiga á þeim. Mig minnir, að hv.þm. Borgf. hafi bent á það ósamræmi, sem er á milli 4. gr. frv. og brtt. á þskj. 147 við hana, og ég fæ ekki betur séð en að þar komi hver grundvallarhugsunin í bága við aðra. - Annars skal ég verða við þeim tilmælum, sem mér bárust frá hæstv. forseta, um að fella niður umr. um sinn.

Forseti (BSv): Það er sökum þess, að nokkrir hv.þm. verða að vera fjarverandi umr., að ég felli þær nú niður um sinn, en hv.þm. Barð. hefir fyrstur orðið á mánudag.

Héðinn Valdimarsson Ég var ekki viðstaddur í n., þegar málið var afgr., en er þó í minni hl., vegna þess að ég er mótfallinn framlengingu þessa gengisviðauka. Og það er af tveimur ástæðum. Önnur er sú, að ég áleit, að ýmsar af þessum vörum ætti ekki að tolla hærra en gert væri án gengisviðauka, og hin var sú, að ég álít, að þegar gengið er óbreytt frá ári til árs, þá eigi að festa tollhæðina, en ekki hafa sérstakan gengisviðauka. Ég legg því til, að frv. þetta verði fellt.

Fjmrh. (Einar Árnason) Eins og frv. ber með sér, hefir fjhn. flutt það fyrir mín tilmæli, og vil ég þakka henni fyrir að hafa orðið við því. Ég býst við, að flestum þm. komi saman um, að eins og nú stendur um útgjöld ríkjssjóðs, geti hann ekki misst tekjurnar af gengisviðaukanum. Það hefir verið gert ráð fyrir, að milliþinganefndin, sem starfað hefir og starfar eitthvað áfram að skattalöggjöf og tollamálum, taki þetta mál fyrir, þegar henni vinnst tími til. Mþn. hefir nú afgr. frv. um tekjuskatt og eignarskatt og jafnframt frv. um verðtoll, en um önnur tollamál hefir hún ekki getað gert till. enn. Og því er þetta frv. nauðsynlegt, til þess að ríkissjóður geti haldið þessum tekjum, þangað til n. hefir fundið annan grundvöll undir tollalöggjöf. Mér skilst, að þar sem fjhn. hefir flutt frv. þetta, þá sé þýðingarlaust að vísa því til n. aftur. Ég óska, að hv. deild láti málið ganga áfram sem greiðast.

Forseti (BSv): Ég vil samkv. áskorun nokkurra hv. deildarmanna beina þeirri ósk til hv. samgmn., að hún skili hið bráðasta nál. um frv. til laga um breyt. á vegalögunum, sem legið hefir nokkuð lengi fyrir nefndinni.

Gunnar Sigurðsson Það hefir gengið illa að ná saman fundi, en ég skal þó lýsa því yfir, að nál. mun koma um það leyti, sem refalögin verða afgr.

Forseti (BSv): Refir eru fljótir á fæti og óvíst, hvernig þessari þunglamalegu nefnd tekst að hlaupa þá uppi.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Nýjum brtt. hefir verið útbýtt á fundinum. Verð ég að því er þetta mál snertir að fara. fram á það við hæstv. forseta, að hann taki það út af dagskrá að þessu sinni; kemur þá ekki til með afbrigði.

Forseti (GÓ): Ég get orðið við tilmælum hv. 2. þm. S.-M. um að taka málið út af dagskrá að þessu sinni, og það því frekar, sem öllu er til skila haldið að við getum haft reglulega fundi sökum skorts á verkefni. Er málið hér með tekið út af dagskrá.

Frsm. (Hannes Jónsson) Eins og hv.þdm. sjá, er þetta frv. flutt að tilhlutun fjmrh., og er ekki annað en framlenging á gildandi lögum. Að sjálfsögðu getur ríkissjóður ekki misst af þeim tekjum, sem lög þessi ákveða. Þessi gengisviðauki kemur fram af áfengistolli 440 þús. kr., af tóbakstolli um 1 millj., af aðflutningsgjaldi 250 þús., af vitagjaldi 450 þús., og af afgreiðslugjaldi um 200 þús. Það verður samtals 2.320 þús. kr. Það þarf þá ekki langt mál um þetta. Allir sjá, að þegar um svo mikið fé er að ræða, verður að gera annaðhvort af tvennu, að samþykkja framlengingu þessarar löggjafar eða útvega ríkissjóði tekjur á annan hátt. Og ég held, að mér sé óhætt að fullyrða fyrir hönd n., að hún sjái sér ekki fært að leggja til, að þessara tekna yrði aflað á annan hátt frekar.