Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég tel ekki þörf á því að halda langa framsöguræðu með þessu frv. Það er í meginatriðum kunnugt hv. þdm. og því ekki þörf á að rekja hér í löngu máli þær röksemdir, sem það byggist á. Ég vil þó taka það fram, að frv. er þó að nokkru leyti breytt frá því, er það var lagt hér fram á síðasta þingi. Þá var, svo sem mönnum mun kunnugt, þetta mál afgr. frá þinginu í því formi, að menntmrh. var heimilt að veita menntaskólanum á Akureyri rétt til þess að starfrækja miðskóladeild í ákveðinn tíma. Þessi lög hefur hæstv. menntmrh. framkvæmt á þann veg, að hann hefur takmarkað heimild menntaskólans á Akureyri til þess að hafa þessa deild við s.l. haust, þ.e.a.s. haustið 1952. Ég skal ekki um það deila hér, hversu réttmætur sá skilningur hefur verið á þessari heimild. Það var að vísu skoðun stuðningsmanna málsins þá, að annað fælist í lagaákvæðinu heldur en framkvæmdin hefur reynzt, en um það tjáir ekki að deila. Ástandið er því þannig hvað varðar þennan skóla nú, að 1. bekkur þessarar deildar er ekki starfræktur í vetur. Samkv. viðtölum við hæstv. menntmrh. hefur þetta frv. nú verið formað á þann veg, að fræðslumálastjórn er heimilt, ef ástæða þykir til, að halda uppi miðskólakennslu við menntaskólana. Þetta frv. á því við alla menntaskólana jafnt, - ég segi alla, vegna þess að þeir eru í rauninni fjórir; það eru tveir menntaskólar hér í Reykjavík, þ.e.a.s. menntaskólinn og verzlunarskólinn, sem hefur rétt til að útskrifa stúdenta, menntaskólinn á Akureyri og menntaskóli, sem væntanlega rís nú upp á Laugarvatni. Svo sem hv. þdm. er ljóst af orðalagi þessa heimildarákvæðis, þá er það hvorki bundið við neinn skóla né heldur gert ráð fyrir, að í því felist nein breyt. á gildandi fræðslulöggjöf, þ.e.a.s., það er ekki gert ráð fyrir, að breytt verði tilhögun miðskólanámsins. í frv. eins og það hefur legið fyrir þinginu að undanförnu og eins og það var samþ. síðast var gert ráð fyrir, að það væri starfrækt miðskóladeild við Akureyrarskóla, tveggja vetra deild. Í þessu frv. nú er ekkert slíkt ákvæði, heldur gengið út frá því, að fræðslumálastjórn ákveði það. Og má þá gera ráð fyrir, að miðskólakennslunni við menntaskólana verði hagað á sama hátt og við gagnfræðaskóla er gert nú, þannig að í þessu frv. er ekki um að ræða neina breyt. á skólakerfinu að þessu leyti hvað tilhögun námsins snertir. Ég vænti því þess, að þeir hv. þdm., sem í fyrra voru andvígir þessu máli á þeim grundvelli aðallega, að hér væri um að ræða breyt. frá tilhögun miðskólanáms, sem væru óheppilegar vegna styttingar tímans, sem í það ætti að fara, telji sér nú fært að ljá þessu máli stuðning í þessu formi. Sú breyt. hefur einnig orðið frá því að þetta mál var síðast rætt hér í hv. deild, að gera má ráð fyrir því, að menntaskóli verði starfræktur á Laugarvatni. Og þá verður væntanlega einnig þar miðskóladeild, hvort sem hún verður talin sérstakur skóli eða miðskóladeild tilheyrandi menntaskólanum í því formi, sem hér er gert ráð fyrir. Það fer að sjálfsögðu eftir því, hvort þetta frv. verður samþ. eða ekki. Það mun naumast þykja heppilegt að fella niður það miðskólanám, sem þar hefur verið haldið uppi, enda tel ég, að það væri fráleitt, heldur mun því verða haldið áfram, annaðhvort sem sérstökum skóla eða þá sem miðskóladeild við væntanlegan menntaskóla þar. Það eru því mörg rök, sem að því hníga nú, og enn sterkari en síðast, að þessi tilhögun verði lögleidd, þannig að í þeim tilfellum, þar sem það væri talið skynsamlegt, verði skólunum heimilað að hafa þessa deild. Verði stofnsettur menntaskóli á Laugarvatni, þá er það einnig ljóst, að það minnkar verkefni menntadeildar menntaskólans á Akureyri. Og þá er mjög hætt við því - og reyndar nokkurn veginn víst, miðað við það húsrými, sem þar er, að það verður ekki nægilegt verkefni fyrir menntaskólann á Akureyri, nema honum verði heimilað að starfrækja miðskóladeild. Eins og sakir standa nú, er ekki hægt að gera ráð fyrir því í náinni framtíð, býst ég við, að slík deild yrði starfrækt hér í Reykjavík, þótt hins vegar sé eðlilegt og sjálfsagt að láta þessa heimild einnig ná til þess skóla, ef aðstæður breytast. En það virðist í alla staði óeðlilegt, þegar ekki er um að ræða neina breyt. á kennslutilhögun frá því, sem ákveðið er í fræðslulögum, að ekki skuli vera sköpuð skilyrði til þess að hagnýta það húsrými og þá kennslukrafta, sem til eru við núverandi menntaskóla. Það er sameiginlegt álit forustumanna beggja menntaskólanna hér, bæði Reykjavíkurskóla og Akureyrarskóla, sem þetta mál einkum snertir, að það sé mjög æskilegt og heppilegt að hafa starfandi miðskóladeild við skólana. Ég hirði ekki um að rekja nánar þær röksemdir hér, nema tilefni gefist til þess, enda eru þær röksemdir hv. þdm. mjög vel kunnar frá umr. um þetta mál hér að undanförnu. En ég hygg, að það liggi nokkuð ljóst fyrir, að það sé í alla staði heppilegt, ef því verður við komið, að veita menntaskólunum heimíld til að starfrækja slíka deild. Það kynnir þeim betur, hvernig miðskólanáminu er háttað. Þeir vita betur, á hvaða stigi nemendurnir eru, þegar þeir koma til menntaskólanáms, og það verður til þess að tengja betur saman þessa tvo þætti framhaldsskólanámsins. Á þessum sjónarmiðum og einnig og ekki hvað sízt vegna þeirra atvíka varðandi menntaskólann á Akureyri, sem einnig hv. þdm. eru kunnug, að þar er um mikið húsrými að ræða og stóra heimavist, sem nauðsynlegt er að geta hagnýtt til hins ýtrasta, þá vildi ég mega vænta þess, að þetta mál fengi nú góðar undirtektir hér á hinu háa Alþingi. Það er ekki hvað sízt mikil þörf á því nú, eins og hefur verið rætt hér, bæði í sambandi við siðasta mál, sem var hér á dagskrá, og einnig oftar, að svo sem málum er háttað varðandi aðstöðu nemenda til náms, þá er ekki svo lítið atriði fyrir nemendur að eiga kost á heimavist við skóla. Það er að minnsta kosti mikil nauðsyn á því, að þar sem slíkir möguleikar eru fyrir hendi, séu þeir hagnýttir og það húsrými notað til fulls, sem þar er fyrir hendi. En þessu er einmitt þannig háttað á Akureyri, að það eru slíkir möguleikar þar, að það er ekki aðeins hægt að veita þeim nemendum, sem eru í menntadeild, möguleika til heimavistardvalar, öllum þeim, sem þess hafa óskað nú á þessu hausti, heldur hafa þar einnig verið teknir inn milli 20 og 30 nemendur úr þeirri miðskóladeild, sem enn er þar starfandi. Vegna þeirra vandræða, sem eru viða um land varðandi skólabyggingar, og mikið er talað um fjárskort í því sambandi og ýmiss konar erfiðleika, þá er að sjálfsögðu augljóst mál, að það ber að hagnýta möguleikana til þess að nýta skólarúmið þar, sem það er. Og þar sem, eins og ég tók fram áðan, með þessu frv. eins og það nú liggur fyrir er ekki gert ráð fyrir neinni breytingu á tilhögun miðskólanámsins, þá vildi ég mega vona það og við flutningsmenn þessa máls, að hið háa Alþ. nú geti almennt fallizt á að heimila þá undanþágu, sem hér er gert ráð fyrir, ef ástæður eru þannig við menntaskólana, að eðlilegt verður talið og sjálfsagt að veita þeim möguleika til þess að hafa slíka deild starfandi. - Ég orðlengi svo ekki frekar um þetta á þessu stigi málsins, en vildi leggja til, að frv. yrði að þessari umr. lokinni vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Þetta mál er búið að ganga aftur þrisvar sinnum, og því ætlar að verða erfitt um að deyja endanlega. Það er alltaf vakið upp á hverju þingi, og það lítur út fyrir, að það sé ætlunin að gera það framvegis, þó að sýnilegt sé, að það sé móti, - ja, sennilega þingvilja, að þessi breyting sé gerð varanlega á skólakerfinu. Það hefur á undanförnum árum marizt í gegnum þingið, þó aðeins með því, að það væru gefnar yfirlýsingar um það, að þetta væri ekki breyting á skólakerfinu, heldur eingöngu bráðabirgðabreyting. Þegar málið var flutt í fyrsta skipti fyrir þremur árum, var því lýst yfir, að þetta væri einungis breyting, sem ekki yrði beðið um aftur af flutningsmönnum, og þetta stafaði eingöngu af því, að það vekti fyrir flm. að nota húsrými í Menntaskólanum á Akureyri. Síðan hefur það verið framlengt tvisvar, alltaf til nefndra bráðabirgða, og seinast þegar þetta marðist gegnum Ed. og við skildumst við málið á síðasta þingi, þá lýsti hæstv. menntmrh., Björn Ólafsson, yfir því, að þetta yrði ekki framkvæmt nema þannig, að þær deildir, sem þá væru komnar inn í miðskólann við menntaskólann á Akureyri, fengju að halda áfram námi upp úr, en það yrðu ekki teknir nýir nemendur. Við þetta mun nú hafa verið staðið, svo að ef þetta frv. yrði samþ., þá yrði þarna eyða á milli, af því að nú er horfið enn frá því að standa við þessa yfirlýsingu hæstv. menntmrh. Það fyrsta, sem er að þessu sinni furðulegt við búning þessa frv. og hefur alltaf verið, er það, að það er lagt til, að það komi sú breyting á l. um menntaskóla, að fræðslumálastjórnin geti heimilað, ef ástæða sé til, að halda uppi miðskóladeild við menntaskóla. Nú er skólakerfið þannig up~ byggt, að það eru í fyrsta lagi l. um fræðsluskyldu, annars staðar eru svo l. um gagnfræðanámið, í þriðja lagi l. um menntaskóla og miðskóladeildirnar, þær eru hluti af gagnfræðastiginu. Ef það væri nokkur heil brú í formi frv., þá hefði þetta átt að vera breyting á l. um gagnfræðaskóla í landinu, en ekki á l. um menntaskóla. Það á að fara að setja ákvæði um viss atriði í gagnfræðanáminn inn í l. um menntaskóla, og þarna hafa hv. flm., þó að þeir séu 6 eða 7 talsins, farið alveg húsavillt og gert brtt. við vitlaus l. og eru að gera það núna í annað eða þriðja sinn, og er alveg furðulegt. Þetta hefur þeim þó verið bent á áður af ekki ómerkari aðilum en mþn. í skólamálum, sem samdi menntamálalöggjöfina, af tveimum menntmrh. og af þm. undir umræðum málsins í þrjú skipti. En aldrei geta þeir lært þetta, að þeir eiga að gera brtt. við l. um gagnfræðaskóla, en ekki við l. um menntaskóla, þegar þeir eru að fjalla um atriði um miðskólakennsluna. Þetta er nú út af fyrir sig. Það má vel vera, að hv. fim. að þessu sinni fáist til þess að breyta frv. á þann veg undir meðförum þess, ef það fer mjög langt gegnum þingið, þannig að þegar þeir vilja fá breytta lagasetningu um miðskólanám, þá láti þeir það vera breytingu á þeim l., sem fjalla um miðskólanám, en það eru l. um gagnfræðaskóla, en ekki um menntaskóla. Þegar mþn. í skólamálum lagði til, að gagnfræðadeildir yrðu lagðar niður við menntaskólana í landinu, þ.e.a.s. menntaskólann í Reykjavík og menntaskólann á Akureyri, þá vakti það fyrir mþn. að skapa aukið jafnrétti fyrir æskulýð landsins, hvar sem hann væri búsettur, með því að menntaskólarnir yrðu beinlínis fjögurra ára skólar og engin gagnfræðadeild við þá starfandi, vegna þess að það var orðin margföld reynsla, að þegar gagnfræðadeildir voru við báða menntaskólana, þá fylltust skólarnir af nemendum neðan frá. Gagnfræðadeildirnar voru fullskipaðar nemendum, fyrst og fremst menntaskólinn í Reykjavík af ungu fólki úr Reykjavík, og menntaskólinn á Akureyri fullskipaði gagnfræðadeildina af nemendum úr Akureyrarkaupstað og nágrenninu þar. Þegar nemendur vestan af landi eða austan af landi eða af fjarlægari byggðum við þessa skólastaði sóttu svo um skólavist, þá var sagt: Ja, það er vafasamt, að það geti gengið, lærdómsdeildir skólanna fyllast af nemendunum úr gagnfræðadeildunum okkar. Og það er því aðeins hægt að fullnægja þessum umsóknum, að það verði eitthvað autt pláss, að það hætti einhverjir við námið úr gagnfræðadeildunum. Og það tókst stundum að koma nemendum inn náttúrlega, en sumum var líka synjað, af því að það var ekki pláss, skólarnir voru fylltir neðan frá af fólkinu úr viðkomandi bæjum og næsta nágrenni við skólana. Mþn. segir: Ráðið við þessu er það, að menntaskólarnir séu skólar út af fyrir sig, séu ekki með undirbúningsskóla, sem leggur þeim til nemendafjölda upp úr, og loki þannig leiðinni fyrir öðrum. - Þá er gerð sú breyting á löggjöfinni jafnframt, að stofnaðir skuli miðskólar um allt land og lokaprófið úr miðskólunum skuli vera fullgilt inntökupróf jafnframt í 1. bekk menntaskólanna. Þar með gat ungur sveinn eða stúlka úr hvaða héraði landsins, þar sem aðgangur var að miðskóla, lokið undirbúningsnáminu heima í sínu héraði og gengið undir landspróf, sem er eins alls staðar um landið og veitir fullan rétt til náms í menntaskóla. Þar með sátu allir við sama rétt og sömu aðstöðu um inngöngu í menntaskólana. Þar voru engir nemendur fyrir, sem tóku upp sætin og útilokuðu eins og áður var, og það er öllum auðsýnilegt, að þetta var til stórkostlega aukins jafnréttis, sem nú sýnist vera ein af höfuðhugsjónum flm. þessa frv. ár eftir ár að gera að engu aftur. Skil ég ekkert, hvað fyrir þeim vakir um það að koma fram með hégómaástæðu eins og þá, að það sé gott, að nemendur séu 6–7 ár í sama skólanum, og sé eitthvert sáluhjálparatriði; það held ég að engum uppeldisfræðingi takist nokkurn tíma að leiða nokkur rök að. Það er miklu fleira, sem mælir gegn því að hafa nemendur á svo ólíku þroskastigi í sama skóla, eins og gerist þegar nemendur koma 12 ára inn í skóla og eru þar fram undir tvítugt. Þeir eiga enga samleið, 12 og 13 ára piltarnir og stúlkurnar, í félagslífinu með hinum fullorðnu mönnum, og hygg ég þó, að þeir eigi að notfæra sér sama rétt og bera sömu skyldur í skólanum eins og þeir. Það hentar annað 12 og 13 ára unglingum í ýmsum þáttum í skemmtanalífi og félagslífi heldur en hinum 20 ára gamla námssveini. Leiðir af því margs konar erfiðleika fyrir stjórnendur skóla að hafa fólk á svo ólíku þroskastigi undir sömu stjórn og þátttakandi í skólalífi hlið við hlið. Ég hygg, að það sé miklu betra að hafa fólk í þrjú eða fjögur ár saman, eins og nú gerist samkvæmt hinni nýju skólalöggjöf, í miðskólunum og gangfræðaskólunum og svo aftur unglingana frá 16 ára til tvítugs í menntaskólunum út af fyrir sig. Þá er hvor tveggja hópurinn þannig settur, að hann á miklu betur samleið, sá yngsti og sá elzti í viðkomandi skóla, en með því að hafa unglinga saman frá 12 ára og upp að tvítugu. Sem skólamaður þori ég að fullyrða, að það væri líka spor aftur á bak að taka upp hið eldra fyrirkomulag að því er þetta snertir, að ætla unglingum frá 12 ára og upp til tvítugs að eiga samleið í sama skóla. Þegar verið er að segja manni það, að í þessu frv. felist því ekki breyting á gildandi fræðslulöggjöf, þá er það auðvitað sagt annaðhvort af ókunnugleika ellegar visvitandi til þess að blekkja. Þetta er vitanlega gagnger breyting á núverandi fræðslulöggjöf og er það alveg jafnt fyrir það, þó að hún sé gerð á þann afkáralega hátt að setja ákvæðin um framkvæmd kennslu á miðskólastiginu inn í menntaskólalögin. Það er algerlega í framkvæmdinni jafnþýðingarmikil og gagnger breyting á fræðslulöggjöfinni, þó að forminu sé hagað á þennan hátt. Þá sagði hv. frsm., að ef þessi breyting fengist ekki fram, þá yrði ekki nægilegt verkefni fyrir menntaskólann á Akureyri. Hvílík fásinna! Norðlendingar rökstuddu það mjög vel á sínum tíma, að þeir hefðu mikið verkefni fyrir menntaskóla Norðurlands, og það verkefni hefur síður en svo minnkað; það hefur aukizt og vaxið. Menntaskólinn á Akureyri er nú skóli með hátt á annað hundrað nemendum í lærdómsdeildunum, eða kannske um tvö hundruð. Það er alveg nægilega stór unglingaskóli. Það er alls ekki keppandi að því að gera Menntaskólann á Akureyri eða neinn skóla að skólabákni með 300-400 nemendum. Við það verður hver skóli verri skóli. Það verður miklu sterkari, nánari og persónulegri uppeldismótun, sem á sér stað í skóla, sem ekki er með yfir 200 nemendum. Munu flestir skólamenn vera sammála um það, hvar sem er í heiminum, að það sé æskilegt, að skólastofnanir séu ekki stærri stofnanir en það. Þegar menntaskólinn í Reykjavík er kominn með 400–500 nemendur, þá fullyrði ég það að, að óbreyttu kennaraliði, að óbreyttri stjórn skólans, er hann orðinn verri skóli en hann mundi vera, ef hann væri með ekki yfir 200–300 nemendum. Og það væri því sízt af öllu ávinningur í því að fara að reyna að búa til svipað skólabákn úr Menntaskólanum á Akureyri með því að tengja við hann 200–300 nemenda gagnfræðadeild. Það er líka óþarfi að ræða um þetta mál. Undirtektirnar hafa sýnt það, að málið á ekki rétt á sér. Þegar málið var flutt fyrst, þá hygg ég, að þáverandi menntmrh. hafi beitt sér á móti málinu. Síðan kom Björn Ólafsson í sæti menntmrh. Hann snerist einnig á móti málinu. Og hann tók það skýrt fram, þegar hann lét þó til leiðast að beita sér ekki gegn því í því bráðabirgðaformi, sem það var afgr. seinast, að hann væri jafnandvígur málinu eftir sem áður, en vildi þó lofa því að fara í gegn þannig, en með því skilyrði, að nýir nemendur yrðu ekki teknir framvegis í skólann og aðeins þeim, sem þá voru komnir inn í skólann, leyft að ljúka þar miðskólanáminu. Hafa nokkrir fleiri verið á móti þessari breytingu, en tveir menntmrh. í röð? Jú, fræðslumálastjóri hefur frá öndverðu verið algerlega á móti málinu og hefur lagt höfuðkapp á, að það yrði ekki látið ná fram að ganga, ekki einu sinni sem bráðabirgðabreyting. Hafa fleiri andmælt, sem hafa verið dómbærir um skólamál? Jú, mþn. í skólamálum hefur verið spurð í hvert skipti, og í hvert skipti hefur hún beitt sér af alefli á móti málinu. Frá öllum þessum aðilum hafa komið ýtarlegar grg. gegn málinu, en ekkert hefur hrokkið fyrir samtökum um það að reyna að knýja það fram í einhverri mynd. Flutningsmannahópurinn að þessu máli hefur borið svip af undirskriftasmölun í þinginu, sem er eiginlega algerlega óþingleg aðferð við flutning mála. Sjái maður 6 eða 7 flm. að einhverju máli, þá sjá menn og skilja, að menn eru að rotta sig saman um eitthvert mál, sem þeir vita að hefur ekki lífsgildi út af fyrir sig. Og þessi sönnun er prentuð ár eftir ár efst á blaði á þessu frv. Þeir vita það þess vegna ósköp vel, þessir menn, að þeir koma málinu ekki fram með því að spyrða saman tvo og tvo menn bara úr einum flokki. Það verður að ná í spyrðuband úr hverjum flokki þingsins, til þess að þeir hafi nokkra möguleika til þess að koma því í gegn, og er þó hæpið, að þeim takist það. Ég er sjálfur úr skólanum á Akureyri, gekk þar að námi í þrjú ár og þykir ekki vænna um neinn annan skóla á Íslandi heldur en Akureyrarskólann. Ég hefði aldrei látið mér detta í hug að beita mér á móti þessari breytingu, sem þarna er verið að þrástagast á, af annarri ástæðu en þeirri, að ég veit, að skólanum sjálfum sem uppeldisstofnun verður spillt með þessari breytingu, að það er gengið á jafnréttið, sem átti að tryggja og var tryggt með skólalöggjöfinni frá 1946, og þessu jafnrétti er spillt með þessu frv. Það er enn fremur verið að spilla Menntaskólanum í Reykjavík með þessu. Hann var í yfirfylltum húsakynnum, hann er í yfirfylltum húsakynnum, hann er svo yfirfylltur núna, að hann sennilega stæðist alls ekki neitt heilbrigðiseftirlit. Samt á að vera að rogast með að skapa honum heimildir til að hafa líka miðskóladeild, og þar að auki er hann orðinn allt of stórt skólabákn, þegar í viðbót við fjögurra ára menntaskóla þar er komin þriggja ára miðskóladeild neðan við, eða þó að ekki væri nema tveggja. Hann er þá orðinn 500–600 nemenda skóli í einu vetfangi, og það er allt of stór ungmennaskóli. Það er svo stór skóli, að í Reykjavíkurborg fer stjórn slíks skóla meira og minna úr böndunum og verður allt annað, en uppeldisstofnun á ýmsum sviðum. Það er einhvers konar blind keppni um það, að hægt sé að státa af hárri hausatölu í Menntaskólanum á Akureyri, sem knýr þetta frv. fram, og það er algerlega ósæmilegt að láta það vera grundvöllinn undir frv., sem á þó að heita frv. um skólamál.



Herra forseti. Það væri nú synd að segja, að ást hv. þm. Ísaf. til Menntaskólans á Akureyri lýsti sér ekki hér í miklum ákafa, því að ég satt að segja skildi ekki til hlítar, hvað það var í þessu máli, sem olli því, að þessi hv. þm. þurfti að byrsta sig og æsa svo mjög eins og raun bar hér vitni um. Hann sagði hér margt í sinni ræðu, sem ástæða væri til að gera að umtalsefni og ræða ýtarlega. Ég mun ekki hirða um að minnast þar á nema nokkur atriði, sem máli skipta. Ég vil þá fyrst víkja að því, að hv. þm. Ísaf. sagði, að þetta frv., sem hér er fram borið, væri ranglega uppbyggt að því leyti, að það væri breyt. á öðrum l. en það ætti að vera. Þetta er ekki rétt. Það er eðlilegt, að þetta frv. sé breyting við l. um menntaskólanám, af þeirri ástæðu, að hér er ekki um það að ræða í þessu frv., svo sem hv. þingmenn sjá, að verið sé að setja neinar reglur um miðskólanám, - það er gert í l. um gagnfræðanám. Hér er aðeins um það að ræða að heimila öðrum skólum að halda uppi kennslu samkv. l. um miðskólanám, þannig að það er í alla staði eðlilegt og rökrétt uppbygging þessa frv., að það sé breyt. á l. um menntaskólana. Hann hélt því fram einnig, að ég hefði sagt, að hér væri ekki um að ræða neina breytingu á fræðslukerfinu. Ég hélt því fram, að hér væri ekki um að ræða breytingu á fræðslukerfinu að því leyti til, að það væri ekki breytt formi miðskólanámsins. Það er gert ráð fyrir, að það sé jafnlangt eins og er í gagnfræðaskólunum eða miðskólunum og kennslutilhögun sé nákvæmlega á sama hátt. Munurinn er aðeins sá, að þarna er um að ræða að veita heimild til þess, að hvort tveggja þetta nám sé í sama skóla, en það séu ekki tveir aðskildir skólar. Það tel ég ekki breytingu á náminu sjálfu að uppbyggingu til á nokkurn hátt. Náminu er hagað á nákvæmlega sama hátt, í báðum tilfellum. Hv. þm. hneykslaðist mjög yfir því, að það hefðu verið allsterk samtök hér á hinu háa Alþ. um að veita Menntaskólanum á Akureyri þau réttindi að halda áfram starfsemi miðskóladeildar. En ég held, að það sé ekki til vansa, heldur fremur til sóma hv. þm., sem að því máli hafa staðið að koma í veg fyrir, að þessi ágæta menntastofnun, menntaskóli Norðurlands, væri á margan hátt eyðilögð, vil ég segja, með þeim til ætlunum, sem uppi voru í sambandi við fræðslulögin. Hv. þm. sagði, að það væri skoðun ýmissa ágætra manna, menntamanna, sem hann nefndi skólamenn, að það væri ekki heppileg tilhögun, sem hér væri farið fram á. Hann vildi jafnframt halda því fram sem unnandi Menntaskólans á Akureyri, að það væri ekki heppileg tilhögun þar. Ég vil nú leyfa mér að halda því fram, og má hver lá mér það sem vill, að það sé ekki síður að marka, heldur miklu fremur, orð og ummæli þeirra manna, sem hafa staðið að því fremstir manna að byggja upp þessa skóla. Þessir menn eru ekki síður skólamenn en aðrir, og þeim er nákunnugast um það, hvert er heppilegt kerfi í þeirra skóla. Þeir hafa reynsluna, og það er sameiginleg skoðun forustumanna og kennará beggja menntaskólanna, að óæskileg sé sú leið, sem gert er ráð fyrir í fræðslulögunum, að útiloka það, að þessir skólar geti haft miðskólakennslu innan sinna veggja. Það má stæla um það endalaust, hvor skoðunin sé réttari, hvorir séu meiri skólamenn, hv. þm. Ísaf. og aðrir ágætir menn eða forustumenn menntaskólanna. Það verður auðvitað aldrei endanlega kveðinn upp úrskurður um það; það verður alltaf matsatriði. En ég held, að það sé ekki óeðlilegt og það sé ekki órökrétt að halda því fram, að það sé a.m.k. ekki síður ástæða til að álíta, að forustumenn þessara skóla viti sínu viti og viti, hvað þeir eru að gera með þeim till., sem þeir hafa lagt áherzlu á að fá samþ. hér hvað eftir annað á hinu háa Alþ., um að komið væri í veg fyrir, að miðskóladeildirnar yrðu lagðar niður algerlega við menntaskólana. Hv. þm. sagði, að hér væri verið að vekja upp draug. Því hefði verið lofað og yfir lýst á síðasta þingi, að þetta mál yrði ekki tekið upp aftur. Því hefur nú auðvitað aldrei verið yfir lýst þá. Því hefur verið yfir lýst ef til vill áður um það, að það væri tímabundin heimild, sem væri fengin til handa Menntaskólanum á Akureyri, að starfrækja tveggja ára miðskóladeild. Ég benti á það hér í minni frumræðu, að eins og þetta mál er nú byggt upp, þá er ekki gert ráð fyrir, að Menntaskólinn á Akureyri hafi neina undanþáguheimild frá því að starfrækja miðskóla í samræmi við gildandi lög. Og það var sú undanþága, sem mest hefur verið á deilt, að það væri veitt þarna sérstök undanþága einum skóla til þess að starfrækja miðskólakennslu á annan veg, en gert væri ráð fyrir í fræðslulögunum. Varðandi það atriði, að það sé óheppilegt að hafa saman unga nemendur og hina eldri og þeir eigi ekki samleið í félagslífi, - ég verð nú algerlega að mótmæla þeirri skoðun hv. þm. Ég hef stundað nám við menntaskólann á Akureyri og setið þar bæði í gagnfræðadeild og menntadeild, og ég held, að það sé almennt skoðun nemenda frá menntaskólunum báðum, bæði fyrr og síðar, sem farið hafa í gegnum stúdentspróf þar og setið í báðum deildum þeirra, að það hafi aldrei á nokkurn hátt háð þeim, heldur miklu fremur verið þeim til stuðnings, að þeir hafa komið ungir í þessa skóla og haldið þar áfram um lengri árabil, - það hafi aldrei háð þeim á nokkurn hátt, að það hafi verið það mikill aldursmunur milli hinna elztu og yngstu í skólanum, að þeir hafi ekki getað átt samleið í félagsmálum. Það hef ég aldrei orðið var við, þannig að það eru ákaflega veigalítil rök í þessu máli. Hin rökin eru veigameiri hjá hv. þm. Ísaf., ef það væri rétt, að með því að veita þessa heimild, sem hér er farið fram á, væri verið að skapa eitthvert óréttlæti eða ójafnrétti varðandi möguleika nemenda úr gagnfræðaskólum til þess að nema við menntaskólana. Það væru veigamikil rök, ef rétt væri. En nú ber þess fyrst að gæta, að þó að sumir kynnu að halda því fram, að það væru sköpuð betri skilyrði fyrir þá, sem innan skólans eru, og þeim muni vera frekar greiddur aðgangur til framhaldsnáms í menntaskólunum, þar sem þeir eru kunnugir kennurum og líkur til, að þeir, eins og stundum hefur verið haldið fram og var haldið fram hér við menntaskólann í Reykjavík,slyppu betur varðandi próf og utanskólamenn yrðu erfiðar úti, þá vitum við allir, að á þessu er orðin sú mikla breyting, að menntaskólarnir engu fremur en gagnfræðaskólarnir hafa aðstöðu til þess að ráða um þessi próf. Þeir fá send verkefni, og það eru allt aðrir aðilar, sem ráða einkunnunum, þannig að þeir hafa engin tök á að hafa áhrif á það, hvorki til né frá, hvort þeirra nemendur innan skóla eða utanskólamenn verða þar verr úti. Auk þess er þess að gæta, að samkv. l. er gert ráð fyrir því, að þeir, sem ljúka miðskólaprófi, eigi rétt til þess að setjast í menntaskólana án prófs þaðan. Og það er augljóst mál, að ef svo yrði málum háttað, að fleiri nemendur sæktu um framhaldsskólanám í menntaskólunum heldur en hægt væri að veita þar viðtöku, þá auðvitað gefur að skilja, að fræðslumálastjórnin mundi alls ekki veita undanþágu eins og þá, sem hér greinir. Ef t.d. sækja fleiri nemendur um menntadeild Menntaskólans á Akureyri heldur en hægt er í hana að taka, meðan miðskóladeildin er starfandi, þá mundi það að sjálfsögðu valda því annaðhvort, að miðskóladeildin yrði afnumin, eða þá a.m.k., að aðsókn að henni yrði stórlega takmörkuð. Eins og frá þessu frv. er gengið, þá er einnig auðvitað opinn hvaða möguleiki sem er fyrir fræðslumálastjórn til þess að setja takmarkanir á starfsemi miðskóladeildarinnar til tryggingar því, að það komi ekki á nokkurn hátt niður á þeim, sem framhaldsnámið stunda. Af þeim sökum vil ég leggja á það megináherzlu, að þetta frv. gerir á engan hátt erfiðara um vik neinum þeim nemendum, sem óska að stunda framhaldsnám í framhaldsdeildum menntaskólanna. Mér er ekki kunnugt um, að Menntaskólinn á Akureyri, sem þetta mál hefur aðallega snúizt um, hafi synjað nemendum inngöngu í menntadeild, og það mun að sjálfsögðu ekki verða heldur þolað af fræðslumálastjórn á hverjum tíma, að það verði starfrækt þar miðskóladeild, sem verði þess valdandi, að skólinn geti ekki veitt nemendum viðtöku í menntadeild, þannig að hvernig sem á þetta mál er litið, þá er ekki með nokkrum rökum hægt að halda því fram, að hér sé verið að mismuna nemendum og skapa misjafna aðstöðu fyrir æsku menn úr miðskóladeildum til þess að njóta fram haldsnáms. Það eru engin rök fyrir því fram bærileg. Hv. þm. sagði í sinni ræðu, að þetta mál ætti erfitt með að deyja hér í þinginu, og ég vona sannarlega, að það eigi erfitt með að gera það, vegna þess að ég álít, að það væri þinginu til lítils sóma, ef það mundi verða þess valdandi, að ekki yrði hægt að halda áfram því skipulagi, sem tíðkazt hefur við þá skóla, sem einkum telja kost að því fyrir uppeldi skólanna, að það skipulag haldist. Það er bjargföst trú forustumanna Menntaskólans á Akureyri, sem aðallega hafa barizt fyrir þessu máli, og sú skoðun er styrkt af forustumönnum Menntaskólans í Reykjavík, að þetta skipulag sé hentugt og heppilegt, og ég sé ekki, að það sé nokkur ástæða til að útiloka, að heimild sé til þess fyrir fræðslumálastjórnina og menntmrh. Allra sízt ef það er rétt, sem hv. þm. Ísaf. sagði, að menntmrh. hver eftir öðrum hefðu verið andvígir þessari heimild, þá virðist mér, að það mundi ekki vera hætta á því að veita þessum mönnum möguleikana til að nota hana,því að hún mundi þá ekki verða misnotuð, ef það er rétt, að andstaða þeirra gegn málinu sé slík sem hann segir. Það er þá því frekar trygging fyrir því, að engin hætta sé á því, að þessi heimild, þó að samþykkt yrði, yrði misnotuð á nokkurn hátt, þannig að misrétti skapaðist meðal nemenda úr hinum ýmsu skólum. Ég vil því mjög mega vænta þess, að hv. þd. sjái sér fært að ljá þessu máli stuðning og afgr. það á þann eðlilega hátt, sem við teljum að felist í þessu frv.



Herra forseti. Hv. frsm. hefur nú rætt aftur um þetta frv., en ekki gat ég heyrt, að hann hefði nein rök fram að færa gegn því, sem ég fyrst og fremst tel mæla gegn þessu frv. frá uppeldislegu sjónarmiði - frá sjónarmiði skólamannsins. Í fyrsta lagi tel ég, að það raski þeirri hugsun mþn. í skólamálum, sem flokkaði skólakerfið niður í 6 ára barnaskóla, 4 ára gagnfræðaskóla, þ.e.a.s. unglingaskóla, miðskóla og gagnfræðaskóla, og 4 ára menntaskóla, og með þessu móti skapaði aukið jafnrétti öllum unglingum til handa, hvar sem þeir eru búsettir á landinu. Ég tel, að það liggi í augum uppi, að þegar búið væri að fylla neðstu bekki Menntaskólans á Akureyri og Menntaskólans í Reykjavík með nemendum fyrst og fremst úr þessum kaupstöðum, þá yrðu smugurnar færri handa nemendum, sem hefðu þó miðskólapróf í höndunum frá hinum ýmsu miðskólum víðs vegar um landið. Þá væri aftur farið að ráða húsnæði eða ekki húsnæði um það, hvort ungt fólk víðs vegar um landið fengi að mennta sig eða ekki, og það er að þessu, sem þetta frv. vissulega stefnir. Því verður ekki neitað. Hv. frsm. var hins vegar svo sanngjarn, að hann viðurkenndi, að ef þetta sjónarmið mitt hefði við rök að styðjast, þá væri það mikilvægt, og það er óneitanlega mikilvægt. Það voru margir skólamenn búnir að reka sig á þennan annmarka við gömlu fræðslulöggjöfina, að gagnfræðadeildirnar við menntaskólana voru yfirfullar, þegar sótt var - eftir skólavist við þessa skóla, og nemendur þá - tugum og hundruðum saman - fengu ekki skólavist í menntaskólunum, meðan hið gamla skipulag ríkti. Þess vegna sá mþn. í skólamálum nauðsyn bera til að fella niður gagnfræðadeildina við menntaskólana, svo að allir hefðu aðgang að óskipuðum 1. bekk menntaskólanna beggja. Jafnframt var svo tekið upp landsprófskerfið, þar sem tekið er próf, sem gildir sem inntökupróf í 1. bekk menntaskóla við hvern héraðs- eða gagnfræðaskóla, og þar var gefinn lykillinn, lykilaðstaðan var ekki bara í Reykjavík og á Akureyri lengur, heldur um allt land, þar sem gagnfræðaskóli eða héraðsskóli var til, og þá lykilaðstöðu á ekki að taka af unga fólkinu, þótt það búi fjarlægt Akureyri og fjarlægt Reykjavík. Ég tel, að þeir menn, annaðhvort vitandi eða óafvitandi, vinni illt vek, sem reyna til þess að setja lykilinn eingöngu í hendur Akureyringa og Reykvíkinga. Hinu reyndi hv. frsm. ekki heldur að mótmæla, að þegar skóli er orðinn það stór, að hann telur meira en 200–300 nemendur, þá missi hann á því sem uppeldisstofnun, en það er almennt viðurkennt af skólamönnum ; það þori ég að fullyrða. Skóli með 500–600 nemendum er of stór, þó að hin beztu skilyrði séu fyrir hendi, sem ekki er nú til að dreifa hérna í Menntaskólanum í Reykjavík, því að hann hefur hin hörmulegustu ytri skilyrði upp á að bjóða og er þar að auki orðinn allt of fjölmennur skóli til þess, að stjórn hans geti verið í fullu lagi, en samt er streitzt við að gera Akureyrarskólann líka að svo stórum skóla, eins og hann yrði sennilega, þegar hann væri með fullskipaða gagnfræðadeild, kannske margskipta. Í brbl. var í tvö fyrstu skiptin haft ákvæði um það, að ekki mættu vera nema einskiptar ársdeildir. Nú er það fallið í burt. Nú mega þær vera tví-, þrí- eða fjórskiptar, þannig að það gætu verið 10–20 gagnfræðabekkir þarna við þennan skóla í viðbót við lærdómsdeildina, sem líka getur verið með margskiptar ársdeildir. Það er sem sé verið að skapa að því rammann, að skólinn fyrir norðan geti orðið skólabákn, sem ekki hefði eins góð uppeldisskilyrði eins og skólinn hefði um langa framtið, ef hann væri eingöngu 4 ára menntaskóli. Ég fór ekki nánar út í að skýra það fyrir mönnum, hvernig á því stendur, að 12–13 ára unglingar eiga ekki að öllu leyti í félagslífinu samleið með tvítuga fólkinu. En það er þó alkunn staðreynd, svo að maður nefni eitt dæmi, að það er margur unglingurinn 18–20 ára byrjaður bæði að reykja og drekka. Skyldi það vera verulega hollt fyrir 12–13 ára unglinginn að telja sig vera í sömu stofnun með sömu réttindi og mega þó ekki, umfram allt ekki þroska sins vegna a.m.k., fara út á þessa braut með eldri félaganum? Mörg fleiri dæmi er hægt að nefna, en þetta er nægilegt til þess, að það eitt ætti að mæla móti því að hafa unglinga saman í skóla frá 12 og 13 ára og upp að tvítugu, og eldri félaginn í skóla verður alveg óumdeilanlega fyrirmynd fyrir þeim yngri í neðstu bekkjunum. Ein höfuðröksemdin fyrir því, að stjórnendur Menntaskólans á Akureyri fengu því framgengt, að árlega var tekið allmikið fé sem framlag til heimavistarhúss á Akureyri, var sú röksemd, sem var góð og gild, að aðalskólahúsið á Akureyri er timburhús - mikið timburhús - og heimavistirnar allar voru þar uppi á 2. og 3. hæð. Af eldhættu var því talið alveg óverjandi að hafa heimavistirnar í hinu gamla skólahúsi, og Alþ. lagði fram árum saman háar upphæðir, til þess að hægt væri að byggja mikið og veglegt heimavistarhús við menntaskólann á Akureyri. Nú er það aftur á móti notað sem röksemd fyrir nauðsyninni að taka upp miðskóladeildir við menntaskólann, að heimavistarhúsið á Akureyri sé og verði svo stórt og rúmmikið, þegar því sé lokið, að það komi til með að standa autt, ef ekki sé prjónað neðan við skólann með miðskóladeildum. M.ö.o., það er verið að segja hv. Alþ. það nú, að það hafi verið beðið um hluti, sem ekki hafi verið við hæfi Menntaskólans á Akureyri og ekki að þörfum. Ég tel, að þetta séu í raun og veru villurök til þess að knýja þetta fremur ómerkilega mál fram. Það er alveg áreiðanlegt, að Menntaskólinn á Akureyri er í vexti sem menntaskóli, og forráðamenn hans áttu að leggja kapp á að efla hann og stækka sem menntaskóla. Þá er sennilegt, að ekki hefði verið talin þörf fyrir að stofna þriðja menntaskólann í landinu, ef þeir hefðu beint áhuga sínum að þessu, en ekki sífellt einblint á það, að þeir vildu prjóna við skólann að neðan, en á það hafa þeir, sem stjórna skólanum, lagt höfuðkapp nú í mörg ár. Svo hefur af þessu sprottið upp menntaskóli á Laugarvatni, sem vafasamt er að hefði haft nokkru hlutverki að gegna, ef Menntaskólinn á Akureyri hefði verið efldur sem menntaskóli. En er þá eitthvert laust heimavistarpláss í heimavistarhúsinu nýja fyrir norðan? Nei, ekki eitt einasta. Skólameistarinn var hér á dögunum til þess að ýta þessu máli enn þá úr vör, því að þessum 7 flm. er ekki trúað fyrir að gera það einum núna, þó að það sé verið að fara af stað með málið í þriðja sinn. Skólameistari Menntaskólans á Akureyri er alltaf að koma hér til þess að ýta málinu úr vör. Það er meira að segja svo þungt undir fæti, að hann verður að dveljast hér um lengri tíma til þess, og hann verður meira að segja að ganga milli andstæðinga málsins og biðja þá að beita sér nú ekki móti málinu. Alltaf hittir hann mig að máli til þess að biðja mig að beita mér ekki á móti málinu. En hann sagði mér einmitt núna, þegar hann var að tala við mig seinast: „Það stóðst alveg á í haust, að við þurftum engum að neita um heimavist, en það er líka hvert heimavistarpláss skipað.“ „Er þá búið að leggja niður heimavistirnar í timburhúsinu, skólahúsinu gamla?“ sagði ég. Nei, það er enn þá fólk í heimavistunum, búandi þar víð alla eldhættuna, sem ekki var talið forsvaranlegt að láta hið unga heimavistarfólk búa við, þegar fyrir mörgum árum var beðið um fjárveitingar til heimavistarhússins. Það er sem sé full þörf á að geta lokið heimavistarhúsinu fyrir norðan, til þess að hægt sé að ná því marki, sem stefnt var að með byggingu hússins, að hætta að hafa heimavistir í timburhúsinu. Og það er markið; sem við ætluðum að stefna að fyrst og fremst. Ég býst við, að það gefist tækifæri til þess að ræða þetta mál nánar á þessu þingi. Það kemur sjálfsagt frá n., - þótt að mínu álíti ætti það að deyja hægum og rólegum dauða, sofna í n., og þá koma vafalaust í ljós undirtektir menntmrh. einn sinni enn, fræðslumálastjóra og mþn. í skólamálum. Og vafalaust verður séð svo um, að n. taki ekkert tillit til samróma álits allra þessara aðila, sem ættu þó að vera réttdæmir um skólamál og óhlutdrægir aðilar, og málið knúið út úr n. og reynt að koma því í gegnum hv. d. enn þá einu sinni. Ég gat þess ekki áðan, að málið hefur líka frá öndverðu fengið þung ámæll frá skólastjóra Gagnfræðaskólans á Akureyri, Þorsteini M. Jónssyni. Hann sýndi fram á það strax, að sínum skóla væri mikill miski gerður með framgangi þessa frv. Það mundi verða lagt höfuðkapp á það af íbúum Akureyrarkaupstaðar að koma sínum nemendum strax inn í gagnfræðadeild við menntaskólann til þess að tryggja þeim þar örugglega leið upp í gegnum þann skóla, en láta þá ekki fara í gagnfræðaskólann á Akureyri og eiga svo á hættu, að þeir kæmust ekki vegna nemendanna í gagnfræðadeildinni við sjálfan menntaskólann inn í lærdómsbekkina, því að þá er búið að fylla skólann upp úr. Og þessi hefur orðið reynslan. Nemendurnir hafa lagt meira kapp á að komast inn í 1. bekk gagnfræðadeildar við menntaskólann heldur en í hinn gagnfræðaskólann á Akureyri, og þó er viðurkennt, að Gagnfræðaskólinn á Akureyri er líka hin ágætasta stofnun. Sá skóli stendur því uppi með hið minna námshæfa fólk yfirgnæfandi, og þeirri stofnun er þannig spillt fyrir það, að hún nýtur ekki þeirra eðlilegu skilyrða, sem henni var ætlað að búa við samkv. skólalöggjöfinni. Unga fólkið þarna á ekki alveg frjálst val um þetta. Það er talinn kostur að láta þá fara strax inn í skólann, sem tryggir þeim beina braut upp úr. Þó að þessir skólar standi hlið við hlið í sama kaupstað, þá sér fólk, að ekki er fullt jafnrétti milli þeirra, sem fara inn í 1. bekk Gagnfræðaskólans á Akureyri og í gagnfræðadeild menntaskólans. Það er fyllri réttur þeirra, betur fyrir honum séð, ef þeir fara beint inn í 1. bekk gagnfræðadeildarinnar við menntaskólann. Þar með er augljóst mál, að það er gengið á rétt allra þeirra nemenda, sem byrja nám sitt og verða að stunda það í öðrum gagufræðaskólum landsins. Mótmæli Þorsteins M. Jónssonar gegn frv. hafa ekki heldur haft neina þýðingu, og verð ég þó að segja, að fáir hafa rökstutt andstöðuna við frv. betur en hann í fylgiskjölum, sem fylgdu því, að ég hygg, þegar það var flutt hérna fyrst. Þá skal ég aðeins víkja að því, sem ég hélt fram í fyrri ræðu minni. Það var um það, að miklu eðlilegra væri, að þetta frv. væri breyt. á l. um gagnfræðaskóla, því að á því skólastigi eru miðskólarnir og þetta er að öllu leyti viðvíkjandi framkvæmd á kennslu á miðskólastiginu. En þetta er aftur flutt, eins og ég áðan sagði, sem breyt. l. um menntaskóla. 3. gr. l. um menntaskóla er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Í skólanum eru 4 ársbekkir. Greinast 3 efstu bekkirnir í 2 deildir, máladeild og stærðfræðideild.“ - Þessi grein er sem sé um lærdómsdeildirnar gömlu og skiptingu þeirra í máladeild og stærðfræðideild. Í þessu frv. segir svo, að aftan við 3. gr. l. um menntaskóla komi ný mgr., svo hljóðandi: „Fræðslumálastjórn er heimilt, ef ástæða þykir til, að halda uppi miðskólakennslu við menntaskólana.“ Á þetta þarna við? Ég held ekki. Ég held, að það hefði nú farið betur á því að hafa þetta sem sérstaka grein heldur en neðanprjóning við grein um, hvernig fjögurra ára menntaskóli greinist í máladeild og stærðfræðideild. Ég get ekki látið vera að vekja athygli á því. Þetta er algerlega út í hött og algerlega við skökk lög. Vitanlega er þetta meginbreyting á framkvæmdinni á l. um gagnfræðaskóla, þann kafla, sem þar fjallar um miðskóla. Ég skal láta útrætt um þetta mál að sinni. Ég er alveg sannfærður um það, að þetta er til engra bóta fyrir Menntaskólann á Akureyri og til stórtjóns fyrir námsaðstöðu fólks viða um land, ungs fólks, sem ekkert hefur af sér gert þannig, að 6 eða 7 þm. þurfi að bindast samtökum um það á hverju þingi að skerða rétt þess. En það er gert með þessu frv. Ég mæli þess vegna á móti þessu frv. og læt að lokum í ljós þá ósk, að hv. flm. gætu séð sér fært að taka frv. aftur eða a.m.k. að sækja í sig veðrið, að það sofnaði í nefnd. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Tilgangur þessa frv. er að reyna að bæta nokkuð úr þeim vandræðum. sem verið hafa undanfarið fyrir unglinga, sem slæm efni hafa, til þess að geta haldið áfram námi og tryggt sér vinnu. Það er öllum hv. þm. kunnugt, hvernig gengið hefur til undanfarin ár. Það hefur farið mjög vaxandi atvinnuleysi hjá þjóðinni, og ég ætla hér ekki að ræða um, hvernig það atvinnuleysi kemur við þá fullorðnu og þá, sem fyrir heimilunum eiga að sjá. Það hefur oft verið gert á öðrum vettvangi og ýmsar till. frammi um að reyna eitthvað að gera til þess að bæta úr því. En í þessu frv. hef ég eingöngu haldið mér við það tiltölulega þrönga svið að reyna að tryggja, að þjóðfélagið bæti að einhverju leyti úr þessu atvinnuleysi, að svo miklu leyti sem það kemur við unglingana og þá sérstaklega þá, sem hefðu hug á því sjálfir að geta haldið áfram námi nokkru lengur, en til 16 ára aldurs. Ég held, að það blandist engum hugur um, að það sé alveg tvímælalaust þjóðarheildinni ákaflega nauðsynlegt, að sem allra flestir af þeim mönnum sem veljast til þess að halda áfram framhaldsnámi, eins og það er kallað, séu menn, sem gera það af áhuga og vinna að því af ósérplægni, en séu ekki svo að segja hálfpískaðir til þess af foreldrum, sem vilji forframa þá og koma þeim í háar stöður. Ég held, að það sé engum efa bundið, að það væri stórkostlegt tjón fyrir þjóðina, svo framarlega sem efni aðstandendanna fyrst og fremst yrðu látin ráða því, hvaða menntun menn hljóta í þjóðfélaginu, þegar 16 ára aldrinum sleppir eða þegar menn yfirleitt útskrifast úr þeim skólum, sem skylda er nú að ganga í. Hins vegar býst ég við, að hver einasti þingmaður hafi orðið þess var, hvað gerzt hefur núna tvö undanfarin ár. Það munu flestir hafa haft meiri eða minni persónuleg kynni af því. Mjög efnilegir unglingar, sem útskrifazt hafa og fyrir nokkrum árum gátu svo að segja alltaf unnið fyrir sér að sumrinu, þannig að þeir slömpuðust svona með ofur lítilli aðstoð í gegnum veturinn, hafa verið þannig staddir, sérstaklega nú í sumar, að þeir hafa gengið um, beðið um vinnu og hvergi getað fengið hana. Ég þekki sjálfur ýmsa unglinga, sem undanfarin ár hafa ýmist verið í síldarvinnu, vegavinnu eða slíku eða í vinnu hjá bændum við landbúnaðinn og hafa nú leitað alls staðar fyrir sér og hvergi getað fengið neitt. Piltar, sem hafa þótt með efnilegustu unglingum í sínum bekkjum, tekið hafa góð próf, en átt fátæka foreldra að eða jafnvel enga foreldra, hafa gengið um göturnar í bæjunum hér á Íslandi, slitið upp skónum sínum án þess að eiga til þess að sóla þá aftur, gengið jafnvel tötrum klæddir og ekki séð nokkra möguleika til þess að fá tækifæri til að vinna fyrir sér til þess að halda áfram skólanámi. Á sama tíma eru svo sumir ungu mennirnir úr auðmannafjölskyldunum hér í Reykjavík látnir skemmta sér í þessum fínu bílum auðmannanna eða ríkisins. Síðan er haldið að þeim, að þeir verði nú endilega að nema, þeir verði endilega að verða stúdentar, þeir verði endilega að fara á háskóla, það sé svo fínt, og jafnvel kostaðir aukakennarar til þess að reyna að troða í þá. Og svoleiðis er verið að reyna að knýja menn, sem engan áhuga hafa fyrir því að læra, til þess að taka próf. Foreldrarnir eiga nægileg efni. Þeir þurfa ekki að vinna. En jafnvel ef foreldrarnir eru svo skynsamir, að þeir sjá, að þeim sé betra að vinna, þá veitist venjulega auðvelt fyrir þá að skaffa þessum mönnum vinnu. Þeir hafa nóg sambönd. Og á meðan ganga efnilegir, fátækir unglingar atvinnulausir, hálfhungraðir, hálfklæðlausir og eru stöðvaðir í því að geta haldið áfram að læra. Afleiðingin verður svo, þegar hærra sækir, þegar kemur t. d. upp í háskólann og annað slíkt, að meginið af mönnunum, sem útskrifast, fer að verða menn, sem eru hálfpíndir í gegnum skóla, áhugalitlir og áhugalausir eiga ríka að, eiga góð sambönd alls staðar og er svo troðið í embætti á eftir. Og hvernig haldið þið, að þjóðfélaginu sé þjónað með þessu móti? Ég held þess vegna að það sé það minnsta, sem er raunverulega hægt að fara fram á, að þeim unglingum af alþýðustétt, sem langar til þess að læra og hafa áhuga fyrir því, sé gefinn kostur á því að mega vinna fyrir sér sjálfir að sumrinu til, til þess að geta stundað nám að vetrinum. Ég veit, að í þjóðfélögum, sem lengra eru á veg komin í félagsmálum heldur en okkar, er öll skólaganga, alveg upp í háskólana og að þeim meðtöldum, ókeypis fyrir þá, sem hafa áhuga fyrir því að læra, vegna þess að það er litið svo á, að það sé þjóðinni fyrir beztu, að sem allra flestir öðlist sem allra bezta menntun og þjóðin hafi sem allra mestu úr að velja af menntuðum mönnum. Hérna aftur á móti virðist með þeirri stefnu, sem nú er, stefnt að því, að menntunin sé raunverulega eitthvað, sem helzt eigi að stía mönnum frá, sérstaklega þó ef þeir eru fátækir, og á sama tíma eigi að gera menntunina og síðar meir trúnaðarstörfin í þjóðfélaginu að einkaréttindum fyrir þá, sem eiga ríkasta að og haldið hefur verið að skólum meira af metnaðargirnd foreldranna heldur en meira að segja þeirra sjálfra. Ég þekki marga menn af efnuðu fólki, sem hefur verið haldið að skólagöngu á móti þeirra vilja og þeim sjálfum til ógæfu, - menn, sem hefur dauðlangað til þess, þegar þeir voru strákar, að fá að vinna venjuleg verkamannastörf eða vélastörf eða ýmislegt annað slíkt og hefðu getað orðið ágætir menn á slíku sviði, hefðu þeir fengið að gera það, en af því að það þótti ekki nógu fínt, þá var verið að reyna að reka þá til þess að fara í skóla, kosta handa þeim kennara og annað slíkt, þangað til þeir sjálfir, þegar þeir voru búnir að eyða svo og svo mörgum árum ævi sinnar, reka sig meira eða minna á, tóku í taumana og fóru í það, sem hafði verið upprunalega langheppilegast fyrir þá. Ég fer ekki fram á mikið í þessu litla frv., 1. og 2. gr., og raunverulega ekki fram á annað en það, sem með núverandi lögum, ef þau væru framkvæmd og ef nokkuð skapaðan hlut væri hugsað um að reyna að framkvæma þau, ætti að vera gert. Það er lagt svo fyrir í lögunum um fjárhagsráð, að fjárhagsráð skuli miða starf sitt við það, að öllum verkfærum mönnum sé tryggð næg og örugg atvinna. En þar sem þetta er svo herfilega framkvæmt, að ekki er einu sinni um þetta hugsað hvað snertir þá menn, sem eiga fyrir fjölskyldum að sjá og vinna, þá er náttúrlega ekki við því að búast, að það sé um það hugsað, þegar unglingarnir eiga í hlut, - þeir unglingar, sem enga volduga eiga að og ekki heldur nein verkalýðssamtök til þess að berjast fyrir þeirra rétti. Eins og skiljanlegt er og nauðsynlegt, þá verða verkalýðssamtökin að einbeita sínum krafti, sinni baráttu að því að sjá fyrir því, sem er númer eitt í þessum hlutum, og það er að tryggja fjölskyldufeðrum vinnu, fyrirvinnum heimilanna, og reyna að sjá um það, að þeir menn, sem eiga velferð fjölskyldunnar á herðum sinum og hafa það á ábyrgð sinni, .að hún komist af, geti þó að minnsta kosti fengið vinnu. Það hefði e. t. v. þótt eðlilegra að fara í þessu frv. lengra, og ég mundi ekki verða á móti því, ef það fengi það góðar undirtektir, að því yrði bætt við að tryggja þessum unglingum í skólum að vetrinum til nokkurn styrk, t. d. með því að auka þá bræðrasjóð, sem er t. d. í menntaskólanum, eða aðra félagssjóði, sem ætlaðir eru til þess, ýmsa gamla sjóði, sem settir voru af ýmsum góðum og framsýnum mönnum á stofn á síðustu öld til þess að reyna að styðja fátæka unglinga hér á Íslandi til náms. En allir slíkir sjóðir hafa á þessum síðustu árum orðið að engu fyrir aðgerðir ríkisins. Ég hefði síður en svo haft á móti því og fagnað því, ef þetta frv. fengi það góðar undirtektir, að það væri hægt frekar að auka þarna við og tryggja þessum unglingum meiri styrk að vetrinum heldur en þeir fá nú. En höfuðatriðið álít ég þó hitt og það er raunverulega það minnsta, sem þjóðin getur sagt við sína æsku, þegar hún útskrifar hana úr skyldunámsskólunum: Eitt skuluð þið þó vita: Þið getið fengið að vinna fyrir ykkur til þess að öðlast menntun. - Þjóðin ætti að biðja þessa unglinga sína um að reyna að öðlast sem mesta menntun. Hún ætti þó að minnsta kosti ekki að banna þeim að fá að vinna fyrir sér að sumrinu til þess að kosta námið að vetrinum. Ég vildi þess vegna vonast til, að það, sem felst í 1. og 2. gr., fengi góðar undirtektir hjá hv. þm. Í 3. gr. legg ég til, að ríkið leggi fram nokkurt fé til þess að aðstoða þau bæjar- og sveitarfélög, sem kæmu hins vegar upp vinnu fyrir unglinga innan 16 ára aldurs. Það er vitanlegt, hve erfitt hefur verið - og það veit ég að allir eru mér sammála um - fyrir slíka unglinga að hafa vinnu að sumrinu, eins og bæði er þeim hollt og þeirra fjölskyldum oft nauðsynlegt. Og það hafa einstöku bæjarfélög, eins og t. d. Reykjavíkurbær, þegar haft góða forgöngu í þessum efnum, og mundu vafalaust fleiri bæjarfélög vilja gera slíkt. Þarna er lagt til, að ríkisstj. heimilist að verja allt að 2 millj. kr. til þess að leggja fram framlög á móti því, sem viðkomandi bæjarfélög treysta sér til að gera. Ég vildi mega vona, að þetta litla frv. fengi góðar undirtektir, bæði hér í deildinni og hjá þeirri hv. n., sem ég legg til að það fari til og ég tel eðlilegast að sé menntmn. Ég er auðvitað til viðtals um hverjar þær breytingar á því, sem betur mættu ná þeirri tilgangi, sem fyrir mér vakir, en ég vildi ákaflega mikið óska þess, að slíkt samstarf gæti um þetta náðst, að eitthvað, sem að gagni mætti verða, mætti þó koma út úr flutningi þess. - Ég vildi svo, eins og ég hef tekið fram, leyfa mér að leggja til, að því verði vísað að lokinni þessari umr. til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Ég vil með örfáum orðum lýsa yfir eindregnum stuðningi mínum við þá hugsun, sem felst í þessu frv., og tilgang þess. Ég tel hér vera um að ræða merkilegt mál, sem brýna nauðsyn beri til að nái fram að ganga í einhverju formi. Ég hafði í undirbúningi frv. um sama efni og þetta. Ég hafði að vísu hugsað mér svolítið aðra framkvæmd á málinu og skal víkja fáeinum orðum að því á eftir. Það er auðvitað ranglátt í hæsta máta að láta atvinnuleysi og efnaskort valda því, að ungur maður, sem hefur námshæfileika og námslöngun, geti ekki stundað það nám, sem hugur hans stendur til. Það er skylda þjóðfélagsins - um það er ég alveg sammála hv. flm. - að tryggja, að slíkt gerist ekki. En þetta er ekki aðeins efnahagslegt vandamál þess unglings, sem hér á hlut að máli. Þjóðfélagið sjálft hefur einnig mikilla hagsmuna að gæta af því, að unglingar, sem vilja vinna og þurfa að vinna til þess að sjá fyrir sér, eigi þess kost. Þjóðfélagið sjálft hefur mikla hagsmuni af því, að unglingar gangi ekki iðjulausir þann tíma, sem þeir þurfa ekki að vera við skólanám. Og þetta mál er ekki einvörðungu fjárhagsatriði fyrir þá æskumenn, sem hér eiga hlut að máli, og fyrir hið opinbera, heldur einnig stórkostlegt uppeldisatriði. Það hefur verið einn af meginkostunum á uppeldi íslenzks æskulýðs, að hann hefur ætíð verið vinnandi jafnframt því, sem hann hefur verið nemandi. Það er yfirleitt einkenni á íslenzkum menntamönnum, að þegar þeir hafa lokið námsbraut sinni, hversu löng sem hún annars kann að hafa orðið, og ganga til þeirra starfa, sem þjóðfélagið síðar felur þeim, þá eru þeir ekki einungis skólamenntaðir menn, heldur hafa þeir einnig gengið til þeirra sömu starfa sem vinnandi stéttir almennt ganga til, kynnzt þessum stéttum í starfi sínu og þeim störfum, sem þær vinna, og þeim verkefnum, sem þar er við að etja. Þetta hefur gefið menntun þessara manna mjög aukið gildi og gert þá hæfari til þess að sinna skyldum sínum í þágu þjóðfélagsins, heldur en ella mundi hafa verið. Ef verulegt framhald verður á því ástandi, sem ríkt hefur nú undanfarin ár, að nemendur í skólum, hvort sem er í unglingaskólum, menntaskólum eða háskóla, eigi ekki kost á að vinna þann tíma, sem þeir þurfa ekki að stunda nám, þá hefur það ekki einungis efnahagslegar afleiðingar, sem kunna að torvelda þeim námið og tefja framkvæmdir, heldur hefur það einnig uppeldislega séð mjög óheppileg áhrif, sem gæta mun síðar í störfum þessara manna, vegna þess að hætt er við, að þeir losni úr þeim lífrænu tengslum við atvinnulíf og starf þjóðarinnar, sem svo mjög eru nauðsynleg og sjálfsögð. Það er þess vegna einnig, sem ég tel mál þetta vera sérstaklega mikilvægt og í raun og veru alls ekki mál þeirra unglinga einna, sem nú á þessum árum eiga hlut að máli, heldur í raun og veru hagsmunamál þjóðfélagsins í heild. Ég vil í þessu sambandi minna á, að í frv. um atvinnustofnun ríkisins, sem þm. Alþfl. í þessari deild hafa tvíflutt og nú er flutt af þm. Alþfl. í efri deild, er einmitt að þessu vandamáli víkið. En eitt af þeim verkefnum, sem atvinnustofnuninni er ætlað, er einmitt að tryggja unglingum, einkum á aldrinum 16–20 ára, atvinnu við þeirra hæfi. Í 8. gr. frv. um atvinnustofnun segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Atvinnustofnun ríkisins skal leitast við að veita unglingum 16–20 ára, sem ekki hafa atvinnu, kost á viðfangsefnum með þeim hætti, sem ákveðið er í lögum þessum. Þegar tala þeirra unglinga á þessum aldri, sem atvinnustofnunin getur ekki vísað á atvinnu, er óveruleg að dómi stofnunarinnar, skal hún greiða fyrir því, að þeir geti stundað nám við sitt hæfi. Þegar um verulegt atvinnuleysi unglinga á aldrinum 16–20 ára er að ræða, skal atvinnustofnunin skipuleggja sérstakar vinnustöðvar eða vinnuskóla fyrir þá eða stofna til sérstakra opinberra framkvæmda, sem ella mundi ekki vera varið fé til í nánustu framtíð. Vinnutími við slíka vinnu skal ekki fara fram úr 6 stundum á sólarhring, en ef hægt er að koma því við án of mikils kostnaðar, skal henni vera samfara nám, bóklegt eða verklegt, og kennsla í íþróttum.“ Ég hygg, að hér sé drepið á þá framtíðarlausn, sem æskilegust væri í þessu máli, þ. e., að komið væri á fót atvinnustofnun ríkisins, sem m. a. skuli hafa skipulagða unglingavinnu sem eitt af hlutverkum sínum. Þar eð frv. þetta hefur verið flutt þing eftir þing án þess að hafa fengið verulegar undirtektir eða nógu góðar undirtektir af hálfu þingmeirihlutans, þannig að vafasamt er að gera sér von um, að það muni ná fram að ganga t. d. nú á þessu þingi, þá hafði ég hugsað mér að freista þess að koma fram öðru í sambandi við þetta mál, þ. e. a. s. unglingavinnuna eða skilyrði unglinga, einkum skólanemenda, til þess að vinna fyrir sér, og það var að freista þess að fá endurreistar vinnumiðlunarskrifstofurnar, sem lagðar voru niður á s. l. ári, vegna þess að núverandi stjórnarmeirihluti samþykkti hér á hv. Alþ. að fella niður allan ríkisstyrk til þessara stofnana. En svo sem kunnugt er, var það ein af helztu sparnaðarráðstöfunum hæstv. ríkisstj. á síðasta þingi að fella niður allan opinberan fjárstyrk til starfsemi vinnumiðlunarskrifstofanna, með þeim árangri, að vinnumiðlunarskrifstofurnar, sem styrktar voru af ríkinu, hafa verið lagðar niður í öllum kaupstöðum, þar sem þær áður voru starfræktar, nema í Hafnarfirði. Hafnarfjörður er eini kaupstaðurinn, sem haldið hefur áfram að starfrækja sína vinnumiðlunarskrifstofu, jafnvel þótt kaupstaðurinn væri sviptur öllum ríkisstyrk til hennar. Hér í Reykjavík starfrækir Reykjavíkurbær og vinnumiðlunarskrifstofu. Mér hefði fundizt eðlilegast, að það væri einmitt verkefni vinnumiðlunarskrifstofa að sjá unglingum fyrir atvinnu og að vinnumiðlunarskrifstofurnar væru endurreistar og þeim gert að skyldu að sjá unglingum fyrir vinnu. Í frv. því, sem hér er flutt, er þessi skylda hins vegar lögð á fjárhagsráð. Ég skal ekki andmæla því, að það sé gert, ef hv. n. eða meiri hl. Alþ. væri á þeirri skoðun, að það væri heppilegra, en ég læt þess einungis getið, að það, sem ég hafði hugsað mér í þessu efni, var, að vinnumiðlunarskrifstofurnar væru alls staðar endurreistar og þeim yrði gert að skyldu að tryggja unglingum og þó einkum námsmönnum atvinnu við sitt hæfi, þar eð ég teldi þær hafa betri aðstöðu til þess sökum kunnugleika á vinnumarkaðnum. Það væri í fyllsta samræmi við verkefni þeirra að hafa þetta með höndum, en hins vegar dálítið fjarskylt verkefni fjárhagsráðs að veita slíka fyrirgreiðslu. En þó að ég hafi talið heppilegra að fara þarna svolítið aðra leið, en lögð er til í þessu frv., þá breytir það engu um það, að ég er þeirri grundvallarhugsun, sem í frv. felst, og tilgangi þess algerlega sammála og mun því ekki flytja frv. að svo stöddu máli um hitt efnið, a. m. k. ekki fyrr en séð er, hvernig nefnd kann að taka þessu frv. En ég vildi beina því til hv. n. og taka mjög undir tilmæli hv. flm. um, að hún íhugi þetta mál rækilega. Beini ég því jafnframt til hennar, hvort hún vildi ekki hugleiða, hvort það væri ekki fært að fara þá leið, sem ég hef hér gert að umtalsefni, að endurreisa vinnumiðlunarskrifstofurnar og láta þær fá þetta verkefni, sem ég tel alveg nauðsynlegt að einhver opinber aðili hafi með höndum, þannig að því ástandi ljúki, að skólanemendur gangi sumar eftir sumar atvinnulausir án þess að geta unnið sér inn nauðsynlegt fé til vetrarnámsins og verði um leið fyrir þeim óhollu áhrifum að þurfa að slæpast, að þurfa að ganga án starfs í stað þess að komast í þau lífrænu tengsl við atvinnulífið og þjóðlífið í heild, sem í því felast að stunda vinnu jafnhliða námi.



Það fer nú að tíðkast talsvert mikið hér á Alþ., að hv. flokkar, Alþfl. og Sósfl., hafi samstöðu í ýmsum málum, það er nú kannske ekki annað en gott um það að segja, en manni dettur helzt í hug, að þetta muni aðallega stafa af verkefnaskorti hjá Alþfl. og þess vegna hafi hann tekið þann kostinn að ganga á mála hjá Sameiningarflokki alþýðu. Ég ætla ekki að deila um nauðsyn unglingavinnu, því að bersýnilegt er, að mikil nauðsyn er fyrir hana. En ég vil benda á, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, bætir ekki úr þeim vanda á nokkurn hátt að mínu áliti og þá sérstaklega af því, á hvern hátt samkv. frv. er gert ráð fyrir að koma málinu í framkvæmd. Hér er sú kvöð lögð á stofnun, sem heitir fjárhagsráð. að unglingur, sem þarf aðstoðar þjóðfélagsins til starfa, skuli hljóta fyrirgreiðslu fjárhagsráðs til þess að fá atvinnu. Ef slík fyrirgreiðsla nægir ekki, þá er fjárhagsráði skylt að tryggja unglingunum atvinnu. Þetta er alveg nýtt verkefni, sem fjárhagsráði er fengið í hendur. Ég hélt satt að segja, að verkefni þess væru nógu víðtæk, þótt ekki væri bætt á það þessari kvöð, sem ég sé ekki að það geti á nokkurn hátt leyst, eins og þessi stofnun er byggð upp. Mér finnst, að hv. flm. frv. hefði átt að byrja á því að láta breyta l. um fjárhagsráð þannig, að það gæti sinnt þessu hlutverki. En ég get ekki séð, að með þessum l., eins og þau liggja fyrir, sé hægt að setja þessa kvöð á fjárhagsráð. Það hefur engan möguleika til þess að sinna þessu. Það væri einfalt, ef hægt væri að leysa þetta þjóðfélagsvandamál með þeim einum hætti að fá fjárhagsráði vandann í hendur og segja því að leysa það, án þess að gefa því í hendur vopnin, sem það þarf til þess. Þess vegna sýnist mér, að frv., eins og það liggur fyrir, sé hvorki fugl né fiskur. Og ég get ekki séð, hvernig hv. n. getur farið að mæla með því, að fjárhagsráð taki að sér þetta verkefni, sem það hefur ekki nokkurn möguleika til að leysa. Ég hefði satt að segja búizt við því, að hv. flm. mundi koma með tillögur um stórar fjárhæðir, sem Alþ. ætti að verja í þessu skyni, og þá hefðu slíkar fjárhæðir átt að koma til ráðstöfunar fjárhagsráðs. Ég get ekki séð, að það sé lagt til í frv. Hins vegar er samkv. 3. gr. heimilað að verja allt að tveim millj. í því skyni, sem 3. gr. fjallar um, en ekki að neinu leyti í því skyni, sem 2. gr. fjallar um. Það er þó þungamiðja málsins. Mér þykir hv. flm. hafa gengið heldur illa frá þessu máli, ef hann gerir sér nokkra von um, að það njóti fyrirgreiðslu hjá þinginu.



Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni yfir góðum undirtektum hv. 3. landsk. undir frv., og mér þótti mjög vænt um þær skoðanir, sem hann lét í ljós viðvíkjandi því, en líka viðvíkjandi þeim till., sem hann var með, og því, sem hann hafði verið að hugsa um sjálfur, þá væri það ákaflega æskileg aðferð, ef hægt væri að fá það fram. Við vitum nú hins vegar báðir viðvíkjandi vinnumiðlunarskrifstofunum, þó að það væri auðvitað miklu heppilegra að láta þær hafa um þetta að fjalla á öllum stöðum á landinu, að þá er það náttúrlega ekki rétt gott útlit. Við höfum sameiginlega barizt á móti því, að þær væru allar lagðar niður, svo sem ríkisstj. kúskaði hér í gegn, og það lítur náttúrlega ekki vel út fyrir, að það yrði mögulegt að fá það í gegn að endurreisa þær núna. En sem sagt, ég vil fullvissa hann um það, að hvaða háttur sem á yrði hafður, sem næði þessum tilgangi, þá er ég alveg sammála honum. Það yrði eingöngu að fara eftir því, hvernig hægt væri að ná þessum tilgangi fram. Ég vil taka það fram út af því, sem hæstv. viðskmrh. sagði, að það virtist koma eitthvað illa við hann, að það hefur komið stundum fyrir, að Alþfl. og Sósfl. hafi staðið mjög áberandi saman um ýmis mál hérna á þinginu, og ég sá meira að segja, að blaði hv. Sjálfstfl., Morgunblaðinu, varð næstum bumbult af að sjá, að við formenn þessara flokka, sem eigum sæti í fjhn., skyldum flytja till. saman, fannst bara alveg ósköp, að annað eins skyldi nú koma fyrir. Það má vel vera, að hv. Sjálfstfl. sé eitthvað smeykur við það, ef verkalýðurinn í landinu stæði betur saman, en hann hefur gert fram að þessu, og ég held, að það sé alveg rétt af hæstv. ráðh. að vera dálítið smeykur við það. Það gæti vel orðið ýmiss konar breyting hér á, ef það mætti takast. Viðvíkjandi því, sem hæstv. viðskmrh. var að segja, að ég hefði lagt skyldur á herðar fjárhagsráði í þessu efni, ég hefði átt að breyta l. um fjárhagsráð og ég hefði átt að gefa því einhverja möguleika, aumingja fjárhagsráði, til þess að geta gert þetta, þá finnst mér satt að segja kveða við nokkuð annan tón núna hjá hæstv. ráðh. heldur en þegar hann var að tala um fjárhagsráð seinast í sambandi við bátaútvegsgjaldeyrinn. Ég hef aldrei vitað almáttugri stofnun en fjárhagsráð, - Alþingi, það var bara ekki neitt, - ríkisstjórnin, nú það var ekki nema pínulítið peð, - stjórnarskráin, það var einskis virt blað, - fjárhagsráð, það var bara fjárhagsráð, sem gat gert allt. Hvaða skatta sem átti að leggja hér á í þjóðfélaginu, hvaða gengi sem menn vildu hafa á íslenzkum gjaldeyri, hvernig sem menn vildu ráðstafa öllum íslenzkum innflutningi, hvað sem menn vildu leggja á hann, hvern sem menn vildu láta fá innflutninginn til þess að selja hann, fjárhagsráð gat ráðið því öllu saman. En núna á þetta aumingja vesalings fjárhagsráð að vera svoleiðis stofnun, að það ætti ekki einu sinni að mega fela því að sjá um, að 50, 60, 100 eða 200 ungir námsmenn gætu fengið vinnu í gegnum fjárhagsráð, og ég hefði átt að þurfa að breyta l. til þess. Á ég nú enn einu sinni að þurfa að fara að taka fjárhagsráðsl. til þess að lesa þau upp fyrir hæstv. viðskmrh.? Ég las dálítið upp fyrir hann úr þeim seinast, þegar okkur lenti saman, 11., 12. og 13. gr. Núna er hann í vandræðum með það. Hann segir, að fjárhagsráð hafi ekki neinn möguleika til þess að skipuleggja neina vinnu. Má ég þá ekki í fyrsta lagi minna hæstv. ráðh. á 2. gr. l. um fjárhagsráð, þar sem þessu ráði er gefið í hendur bókstaflega valdið yfir öllum framkvæmdum í íslenzku atvinnulífi, að samræma þær allar saman - og til hvers? Í fyrsta lagi til þess, að öll framleiðslugeta sé hagnýtt til fulls og öllum verkfærum mönnum tryggð næg og örugg atvinna. Veit hæstv. ráðh. það ekki, að í fimm ár er lögum samkv. búið að hvíla á fjárhagsráði að sjá öllum mönnum í landinu fyrir vinnu, ekki bara unglingunum, heldur líka öllum fjölskyldufeðrum og öllum þeim, sem vilja vinna? Og það er ekkert smáræðisvald, sem lagt er í hendurnar á fjárhagsráði til þess að framfylgja þessu. Í 3. gr. er alveg sagt fyrir um, hvaða vald það hafi viðvíkjandi undirbúningi að þessu öllu saman, hvernig það semji áætlun um þetta allt saman, hvernig það leggi heildaráætlun yfir þetta allt saman fyrir Alþingi, hvernig það sé lagt til grundvallar fyrir samningu fjárlaga hvers einasta árs, hvernig fjárhagsráð getur gert sínar áætlanir um allan þjóðarbúskapinn, hvernig allur innflutningur og útflutningur er fyrst og fremst undir stjórn þessa ráðs. Nú, svo er þetta fjárhagsráð aldeilis ekki valdalaust til þess að tala við stofnanir þjóðfélagsins. Má ég minna hæstv. ráðh. á, hvernig 4. gr. fjárhagsráðsl. hljóðar? Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fjárhagsráð leitar samvinnu um samningu heildaráætlunar við opinberar stofnanir, félög og einstaklinga, sem framleiðslu, verzlun, iðnað eða annan atvinnurekstur hafa með höndum, er fjárfestingu þarf til. Skulu þessir aðilar senda fjárhagsráði fyrir þann tíma, er það ákveður, áætlun um stofnfjárþörf sína, lánsfjárþörf, gjaldeyrisþörf og vinnuaflsþörf.“ - Og síðan stendur áfram: „Enn fremur skal fjárhagsráð hafa samvinnu við lánsstofnanir í landinu um samningu og framkvæmd fjárfestingaráætlunar, og ber þeim að skýra fjárhagsráði frá fjármagni því, er þær hafa yfir að ráða. Nú telur fjárhagsráð eigi nægilega séð fyrir fjárþörf fyrirtækja, er það telur nauðsyn til að stofnsetja, og skal það þá leita samvinnu við ríkisstjórn, lánsstofnanir og aðra aðila, er hlut gætu átt að máli, um fjáröflun til þessara fyrirtækja.“ Þetta er skylda, sem lögð er á herðar fjárhagsráðs. Það er lagt á herðar fjárhagsráðs og því er gefið vald til þess að sjá um það, að allir menn í landinu hafi vinnu og stofnsett sé nógu mikið af fyrirtækjum og rekinn nógu mikill atvinnurekstur, til þess að allir menn í landinu hafi vinnu, og ekki aðeins að þeir hafi vinnu, heldur líka til þess, að þeir hafi réttlátar tekjur fyrir sína vinnu. Og þetta er sú skylda lögum samkv., sem hvílir á fjárhagsráði. Og þegar fjárhagsráð framfylgir ekki þessari skyldu, þá er það að brjóta l. og fyrirgera grundvellinum, sem það á að starfa á. 5. gr., sem kemur þarna næst á eftir, gefur því vissar heimildir til þess að mega takmarka ákveðnar framkvæmdir, svo framarlega sem því virðist, að í of miklar framkvæmdir sé ráðizt og það sé ekki nægilegt vinnuafl til fyrir þessu öllu saman. Þá á að takmarka. En hver hefur svo verið praxísinn? Praxísinn hefur verið sá, að fjárhagsráð hefur einbeitt sér að því í umboði og með valdi ríkisstj. að skera þannig niður atvinnuna, að það væri ekki nóg atvinna handa öllum, heldur sárasta atvinnuleysi fyrir fjöldann allan af mönnum í landinu, sem sérstaklega hefur lent á unglingunum. Fjárhagsráð hefur allan tímann haft möguleika til þess að tala við bankana tala við ríkisstj., tala við alla þá, sem geta látið fé af mörkum hér á Íslandi og geta ráðið seðlaútgáfunni og lánsfjárveltunni. Fjárhagsráð hefur haft möguleika til þess að tala við þessa menn og til þess að skipuleggja það, að það væri nægileg atvinna. Og það, sem ég legg hér til, var ekki styrkur, að það væru gefnir svo og svo miklir peningar til þessara unglinga. Það var ekki það. Ég var ekki að biðja um náðarbrauð handa þeim. Ég var að biðja um, að þeir fengju að vinna fyrir sér. Ég var að biðja um það réttlæti, að þeir fengju að vinna fyrir sér, til þess að þeir gætu haldið áfram námi að vetrinum. Og fjárhagsráð hefur haft þær skyldur á herðum í fimm ár að sjá um þetta. Það er því ekki til neins að koma hérna og segja: Fjárhagsráð hefur ekki þetta vald. Það hefur það einmitt, það hefur alla möguleikana. Það hefur möguleika til þess að skipuleggja það, að ekki vanti sérstaka vinnu. Það hefur möguleika til þess að skipuleggja það, að bankarnir jafnvel láni fé til sérstakrar vinnu. Það hefur möguleika til þess að sjá um það, að fé sé sett í veltuna, því að það er talað um arðbæra vinnu í þessu sambandi. Og það er gengið út frá því, að þetta séu hlutir, sem eigi að bera sig. Hann talar um, að það vanti, að fjárhagsráði séu gefin vopnin. Því eru gefin vopnin. Og svo talar hann um peningavandræði. Hann áleit sjálfur seinast þegar við ræddum saman, að fjárhagsráð gæti tekið eins mikla peninga og það vildi af þjóðfélaginu og úthlutað peningunum til hverra sem það vill. En hæstv. viðskmrh. álitur kannske, að fjárhagsráð hafi bara þetta vald, þegar það ætlar að taka peninga af almenningi með ólöglegu móti, eins og bátaútvegsgjaldeyrinum, og úthluta þeim til ríkra manna í landinu, en það sé ómögulegt að útvega peninga nokkurs staðar, ef það á að fara til fátækra unglinga, til þess að þeir geti unnið fyrir sér. Ég held þess vegna, að það sé alveg óþarfi að koma með þann fyrirslátt í þessu sambandi, og ég vil algerlega vísa því frá mér. Svo framarlega sem hæstv. viðsk.- og menntmrh. ætlar að standa hér á því, að það vanti valdið hjá fjárhagsráði og ríkisstj. til þess að gera eitthvað af þessum hlutum, - þessum sömu stofnunum sem hann sagði að eigi að hafa allt vald á himni og jörðu, þegar hann ræddi um bátaútvegsgjaldeyrinn, þá er auðséð, að hér er annað á bak við og verra. Þá er það hér á bak við, að auðmannastéttin hér í Reykjavík getur ekki sætt sig við það, að efnilegir unglingar úr alþýðustétt fái að læra, fái að nema og hafi sama rétt í þjóðfélaginu eins og börn auðmannanna. Og þá er bezt að horfast í augu við það, að það dugir engin hræsni og undansláttur í því sambandi. Ég vil minna hv. þm., líka þá, sem koma til með að fjalla um þetta, að það er varla sárara til fyrir ungan mann úr alþýðustétt, sem langar til þess að læra, heldur en þegar honum er neitað um það, - neitað um það að fá að afla sér menntunar. Ég býst við, að hv. þingmenn þekki það máske margir sjálfir af eigin reynslu og margir máske af reynslu þeirra, sem tala og skrifa betur um það en nokkur okkar gerir. Ég að minnsta kosti man varla eftir átakanlegri frásögn í okkar bókmenntum heldur en þegar Stephan G. Stephansson lýsir því, þegar hann var í Víðimýrarseli sem ungur piltur og langaði til þess að læra. Það var á þeim árum, sem hann fékk lánaðar allar bækurnar hjá Jóni á Víðimýri, bækurnar, sem hann átti ekki fyrr en seint og síðar meir, en hann orti mörg af sínum beztu ljóðum út frá því sem hann mundi úr þeim bókum. Ég veit, að þið munið það allir: Hann langaði til þess að komast hingað suður til þess að læra, og eitt haustið, þegar þeir, sem efnaðri áttu að, Indriði Einarsson og ýmsir fleiri, voru að ríða suður veginn yfir Vatnsskarðið og hann horfði á eftir þeim og kastaði sér síðan niður á milli þúfnanna og grét; og þegar móðir hans kom og kallaði á hann og hann svaraði henni ekki, af því að hann vildi ekki láta hana sjá, hvað hann væri útgrátinn; og þegar hún gekk svo á hann seinna um daginn til þess að spyrja hann, hvað það hefði verið, sem að gengi; og hann sagði henni frá því; og því sagðist hann mest iðrast eftir, að hafa sagt henni það, því að mörgum árum seinna, þá hefði tilfinningin enn setið svo fast í henni, þegar hann hélt, að hún væri búin að gleyma því; og hún sagði við hann þá, að aldrei hefði sér fundizt sárari fátæktin heldur en þegar hann sagði henni þetta. Það eru ekki margir af þeim efnilegu unglingum úr íslenzkri alþýðustétt, sem hafa þann kraft að geta brotizt þannig áfram og þá snilld til þess að geta sagt frá því, sem þeir hafa lifað og hugsað, eins og Stephan hafði. Það eru margir þeirra, sem brotna saman á lífsleiðinni og fá aldrei að njóta þess, sem í þeim býr. En við skulum bara muna það, að á okkar valdi, þingmannanna, er það, hvort við búum þannig að unglingunum, sem vaxa upp, að það sé ekki skilin eftir í sál þeirra nístandi tilfinning um óréttlætið, sem þeir verða að þola, og það bætist ofan á, að þjóðfélagið sé svipt mörgum af beztu kröftum sínum, sem það gat eignazt. Ég vil sem sé lýsa ánægju minni yfir þeim undirtektum frá hv. 3. landsk., sem hér hafa komið fram. Og ég vil mega vonast eftir því, að sú hv. n., sem þetta frv. fer til. afgr. þetta fljótt og vel, taki tillit til þeirra athugasemda og till., sem hér hafa komið fram, og reyni sem mest að einbeita sér að því, að eitthvað til bóta verði í þessum málum gert, eftir hvaða leiðum sem henni finnst skynsamlegt að fara.