Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Herra forseti. Ég þarf ekki að vera orðmargur um þetta frv. Fyrir 2 árum lá fyrir sams konar frv. um framlengingu á lögum um eyðingu svartbaks. Reynsla tveggja ára sýndi nauðsyn þessa, þar sem augljóst var, að þetta hafði haft mikil áhrif og æðarvarp hafði aukizt mikið, en áður var svo komið, að ungi sást varla orðið í mestu varpeyjunum. En þar sem l. hefur verið beitt, hefur orðið mikil breyting til batnaðar, þar sem ég þekki til bæði í Dala- og Barðastrandarsýslu. Kostnaðurinn við þetta hvíldi að nokkru leyti á sýslusjóði og nokkru leyti á ríkissjóði, og hafa sýslunefndirnar ekki kvartað undan kvöðum, sem af þessu leiddu, en það sýnir, að þeir telja frv. til bóta fyrir samhérunga sína, sem vilja koma sér upp varpi. Þetta er einn alskemmtilegasti atvinnuvegur hér á landi, vegna þess að hér er fuglinn ekki alinn upp í þeim tilgangi að drepa hann að einu ári liðnu, heldur til þess að gera hann að skemmtilegu húsdýri. Í þeim tilgangi hafa menn laðað fuglinn að sér, heim í gluggagættir húsa sinna og strokið honum sem hverju öðru húsdýri. En fuglinn hefur tekið það sem sína öruggu vernd. Ég orðlengi þetta svo ekki frekar, en legg til, að málinu verði vísað til 2. umr. og landbn.

Frsm. (Jónas Jónsson) : Eins og ég tók fram við 1. umr., er þetta frv. með nákvæmlega sömu ummerkjum og skilið var við það í þessari d. fyrir ári síðan. Fyrir óhapp náði það ekki samþykki í Nd., og er nú málið komið áleiðis aftur til Ed. Ég býst við, að ekki þurfi að viðhafa miklar umr. um þetta, en þó vil ég aðeins nefna lauslega nokkra þá staði, sem hér um ræðir, og vil fullyrða, að á bak við hvert af þessum nöfnum stendur ákveðinn vilji til að hrinda skólunum áleiðis. Skólinn á Hallormsstað er orðinn gömul stofnun, en bygginguna þarf nauðsynlega að stækka, og sama máli gegnir um skólann á Akri í Norður-Þingeyjarsýslu, þar er einlægur vilji á bak við, að þessu verði hrundið í framkvæmd. Laugar eru elztar af þessum skólum, og stendur þar til nokkur viðbótarbygging. Laugalandsskóli er ágæt stofnun, sem þarf að stækka. Skólinn nálægt Varmahlíð í Skagafirði er einkafyrirtæki, sem mjög dugleg ung kona byrjaði að reka á eign sinni, rétt hjá Varmahlíð. Þessi stofnun hefur verið svo góð, að þótt hún geti ekki tekið nema 20 stúlkur, bárust þangað 200 umsóknir. Blönduós er mjög gömul og virðuleg stofnun, og á Reykhólum stendur til að gera heilan skólabæ, og eru um það margar till. fyrir þinginu. Helgafell í Snæfellsnessýslu er gamall sögustaður, sem auk þess hefur áskotnazt veruleg fjárhæð að gjöf frá konu einni í Ameríku, sem hefur séð um skólann og gaf þessa fjárhæð til minningar um mann sinn. Þá er það skólinn við Stafholtsveggjahver í Borgarfirði, fyrir Mýra- og Borgarfjarðarsýslu, og Laugavatnsskóli í Árnessýslu, þar sem fyrirhuguð eru mikil samskot, en ekki byrjað á þeim enn þá, Skógar í Rangárvallasýslu og Kirkjubæjarklaustur á Síðu. Þar er sjóðsmyndun mikil í sýslunni, sem bundin er við það, að komið verði þar upp kvennaskóla. Að svo mæltu legg ég til, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það var í fyrra.



Eins og áður hef ég nú sýnt lit á því að vilja fylgja þessu frv., enda hef ég skrifað undir álit menntmn. fyrirvaralaust, og táknar það, að ég álít, að réttmætt sé að lögfesta frv. að öllu leyti eins og það er. En það, sem veldur því, að ég vildi segja nokkur orð, er það, að ég álít réttmætt að bæta inn í frv. aðeins einu atriði, án þess að raska á nokkurn hátt því, sem stendur í frv. Þetta, sem ég tel réttmætt að fella inn í frv. og hefur hvatt mig til þess að gera það, er áskorun frá réttum hlutaðeiganda. Það er, að einum stað sé bætt við, Hveragerði í Ölfusi, og leyfi ég mér því að bera fram skriflega brtt. um, að það sé gert. Þarna í Hveragerði hefur starfað húsmæðraskóli um nokkur síðustu ár og starfar enn, sem er stofnaður, reistur og rekinn af einkar duglegum ábúanda, sem hefur sýnt framúrskarandi fórnfýsi. Forstöðukona þessa skóla, sem heitir Árný Filippusdóttir, hefur leitað áður til þingsins um styrk, og hefur það orðið við þeim tilmælum eins vel og það hefur getað. En sá stuðningur hefur hvergi nærri hrokkið til, og henni þykir hart að vera tekin út úr kerfinu og þurfa alltaf undir högg að sækja. Mér finnst, að hún hafi þar við svo mikla sanngirni að styðjast, að ekki sé gott að mæla því á móti. Þetta er mikil bygging og dýr, sem er til orðin vegna mikils dugnaðar forstöðukonunnar, og fá færri þar inntöku á hverju hausti en vildu þangað komast, en skólinn tekur um 30 nemendur með þeirri stækkun, sem þar hefur átt sér stað. Og ég veit, að margir kynnu því illa, sem hafa reynt það, að þar er um góða húsmæðrafræðslu að ræða, ef skólinn yrði settur hjá. Ég get að svo komnu látið máli mínu lokið og vænti þess, að hv. d. geti fallizt á að fella Hveragerðisskólann inn í kerfið.



Ég vil í sambandi við þær umr., sem hér fara fram um húsmæðrafræðslu í sveitum, vekja athygli á því, að ég tel, að þessi l. þyrftu breyt. á fleiri vegu en þann, sem hér um ræðir. L. um húsmæðrafræðslu í sveitum eru frá árinu 1938, og þar er þessum skólum skapaður fjármálagrundvöllur til þess að starfa á, grundvöllur, sem ég geri ráð fyrir, að hafi mátt telja allgóðan þá, en ég hef grun um, að sé að verða skólunum býsna ótraustur nú. Eftir l. um húsmæðrafræðslu er svo ákveðið, að ríkissjóður skuli greiða til þessara skóla 450 kr. ár hvert af 15 fyrstu nemendunum, en 400 kr. á hvern nemanda, sem er umfram 15, náttúrlega að viðbættri þeirri hækkun, sem nemur verðlagsvísitölu. Nú er vísitalan að nálgast 300 stig, eða m. ö. o., þetta framlag nálgast það nú að vera þrefalt. Nú ætla ég að halda því fram og styðst þar við reynslu, að kostnaður við skólana, t. d. viðhald þeirra og annar kostnaður, sem skólarnir þurfa að hafa, hafi miklu meira en þrefaldazt síðan 1938. En taki maður út af fyrir sig kennsluna eina, þá er það svo nú, eftir að launalögin eru komin til framkvæmda, að kennslukostnaðurinn hefur ekki það sem venjulega er kallað margfaldazt, heldur hefur hann tífaldazt og jafnvel meira en tífaldazt, þegar launalögin eru komin til fullra framkvæmda. Ég vildi benda á þetta. Ég þykist vita, að menntmn. viti um þetta, og efast ekki um, að hv. flm. þessa frv. veit vel, að kostnaður þessara skóla hefur aukizt mjög mikið, miklu meira en nemur verðlagsvísitölu. Þetta frv. er að vísu alveg sérstaklega um það að taka inn í l. nýja skólastaði, en ég vek nú samt eftirtekt á þessu, ef hv. flm. vildi íhuga þetta atriði. Mín skoðun er sú, að því fleiri skólar sem teknir eru inn í l. og taka til starfa, því brýnni nauðsyn er á því að ganga miklu betur frá þeim fjárhagsgrundvelli, sem þessir skólar hvíla á, en nú er gert. Mér skilst, að annaðhvort verði þessir skólar að fá utan við l. og reglur stórlega hjálp frá ríkinu eða það reki að því, að þeir verði að hætta störfum. Þetta vildi ég taka fram í sambandi við mál það, sem hér er til umræðu.



Það var atriði, sem hv. 1. þm. N.-M. tók fram, sem ég vil minnast á, en við erum báðir kunnugir í þessum efnum. Ég er sömu skoðunar og hv. þm., að úr því að farið er að breyta l. um húsmæðrafræðslu í sveitum, þá verði ekki hjá því komizt að ákveða öðruvísi um þann styrk, sem ríkisvaldið sjálft veitir til þeirra skóla. Með launalögunum, sem gerð voru, jukust mjög útgjöld þessara skóla, og hrekkur ekki til sá lögboðni styrkur með uppbótum, sem nú er lagður til þeirra. Ég vil hins vegar taka undir það með hv. þm., að menntmn. athugi fyrir 3. umr. þetta atriði og komi með brtt. einnig um það með þessum l. Ég held, að það sé ekki síður nauðsynlegt en þær breyt., sem nú liggja fyrir hér í þessu frv. Mér finnst það frv., þó að það sé sennilega vel hugsað, hvað fjárhagshliðina snertir frekar gálaust, því að eftir því, sem hv. frsm. segir, þurfa þeir skólar, sem nú eru til, stækkunar við og endurbóta. Flesta af þessum skólum, sem hann taldi upp, t. d. skólann í Borgarfirði, er nú verið að byggja, og verður að greiða stórfé úr ríkissjóði til þess að reisa þann skóla. Við vitum, að ríkið verður að greiða 3/4 til hvers skóla, sem reistur er þannig. Hér er farið fram á að byggja nú 7 nýja skóla. Svo kemur brtt., að mér skilst, um þann áttunda, og eftir því, sem fyrir lá í Nd., verða þetta 9–10 skólar. Það má því gera ráð fyrir a. m. k. 9 skólum, sem bætt verði við. Það má gera ráð fyrir því, að ríkissjóður verði að greiða í stofnkostnað og byggingarkostnað allt að 1 millj. kr. fyrir hvern skóla, og þá er verið að binda þann skó á ríkissjóð, sem verður alltaf 8–10 millj. kr. Með sama verðlagi verður ekki hjá því komizt, að rekstrarkostnaður við hvern skóla verði yfir 100 þús. kr., og skilst mér þá, að þetta nálgist 1 millj. kr. á ári í rekstrarkostnað. Er þá hér verið að binda ríkissjóði alltaf 10 millj. kr. bagga, sem í framtíðinni er sem stofnkostnaður, fyrir utan þær miklu aðgerðir, sem þarf að gera víða, og það hefur verið þannig um þessa skóla, að erfitt hefur verið um fé úr ríkissjóði til endurbóta á þeim. En ég álít, að fyrst verði að greiða úr ríkissjóði það fé, sem búið er að heimila til þeirra skóla, sem þegar eru komnir upp, en vera ekki að vasast í því að koma upp nýjum fyrirtækjum og hafa svo allt hálfkárað. Eins og nú stendur, er sæmileg aðsókn að skólunum, en verði fjárhagslegir erfiðleikar, er ég sannfærður um, að allir þessir skólar fá ekki fylli sína af nemendum, þar sem í kaupstöðunum er hægari aðstaða, og verður þá hver þeirra um sig búinn að koma upp sínum skóla og jafnvel kauptúnin, svo að ég hygg, að það verði full samkeppni á milli skólanna og erfiðleikar á ýmsan hátt. Ég vil því óska þess, að hv. menntmn. athugi, hvort ekki sé rétt að breyta fyrirkomulaginu um styrk til skólanna frá því, sem nú er, og í öðru lagi vil ég beina því til hv. form. fjvn., hvort þeir í fjvn. hafi svo fullar hendur fjár, að flói út af, og hvort það sé hægt að gera framtíðina svo glæsilega; að við getum veifað tugmilljóna frv. Þó að það séu ekki tugir milljóna á einu ári, þá safnast þegar saman kemur.



Ég vil segja það út af ummælum hv. 1. þm. N.-M., er tekið var undir af hv. þm. Dal., að það er fullkomin ástæða til þess í n. að taka þessa hlið til athugunar, ef ekki á eingöngu að treysta á launal. Hv. form. n. er ekki hér staddur, en ég hygg, að hann sé okkur samdóma um það, að það sé rétt að taka launamálið til 3. umr., og þá býst ég við, af því að það er stórt mál og partur af launal., að þá yrði að ræða það við þm. úr þeim héruðum, þar sem skólarnir eru, því að það er mála sannast, að launal. hafa að nokkru leyti kippt grundvellinum undan hinni gömlu aðstöðu. Mér fannst ástæða til að gera ráð fyrir því, að stj. beitti sér fyrir launahliðinni á málinu, en þar sem fram hafa komið óskir um þetta frá mönnum, sem standa a. m. k. að tveim skólum, þá sýnist mér eins rétt að gera það nú í þessari hv. d. til 3. umr. Sömuleiðis hefur hv. 2. þm. Árn. borið fram brtt., sem að hans tilmælum mætti bíða til 3. umr., með því að hún er nokkuð einstaks eðlis, um að lögleiða 2 skóla í sömu sýslu. Að vísu er verið að gera ráð fyrir slíkum breyt. hér í Reykjavík, en þar er nokkuð önnur aðstaða, þar sem hér eru um 40 þús. manns. En ég skal ekki fjölyrða um þetta frekar, þar sem það verður til athugunar til 3. umr. Vildi ég óska eftir því, að aðalmálið gæti komizt í gegn við þessa umr., en brtt. yrðu undirbúnar og athugaðar milli umræðna.



Ég hafði ekki veitt því eftirtekt, að hv. 2. þm. Árn. hafði frestað brtt. sinni til 3. umr., og ég get því að mestu leyti sparað mína ræðu. Þó að ég þekki ekkert til þeirrar konu, sem hefur stofnað þennan skóla, þá vildi ég aðeins segja það, að ég var á fundi, sem haldinn var þar fyrir skemmstu. Forstöðukonan var þá ekki heima, en ég hef sjaldan orðið eins hrifinn af að sjá umgengni eins og í þessum skóla. Allt var svo þokkalegt og listrænt mótað, að ég hef varla komið í húsnæði, þar sem það er eins áberandi. Fyrst er húsið mjög glæsilegt að utan, en þegar inn kemur, er varla nokkur hlutur, sem ekki er alveg sérmótaður, jafnvel stólarnir, og bök þeirra eru prýdd íslenzkum spakmælum. Það er einn og sami svipur eins og var í gömlu íslenzku baðstofunum, en þó er þetta alveg mátulega stælt til þess að það verði ekki að neinni heimsku. Það er alveg tízkustofa, björt og þægileg, en þó er formið þannig, að manni fannst sem maður væri í sveit á Íslandi, alls konar útsaum prýddi þar hvern hlut. - Ég vildi aðeins skýra frá þessu, áður en þessi till. kemur til athugunar, að hér er óvenjulegur starfskraftur á ferðinni, sérstaklega þegar það er athugað, að þessi kona hefur brotizt í þessu af litlum efnum og heldur litlum fjárstyrk, og ég álít ákaflega illa farið, ef ætti að fjölga húsmæðraskólunum, að slíkur starfskraftur fengi ekki að njóta sín í því að móta húsmæðraefni okkar. Ég veit ekki um það, hvort það kynni að vera vegna þessa skóla, en ég held það vel farið, að till. sé tekin aftur til 3. umr. Það eru viss skilyrði, sem uppfylla þarf um eignahald, stjórn skólans og annað slíkt, sem verður að athuga, enda býst ég við því, þó að þessi brtt. væri komin inn, þannig að húsmæðraskóli skyldi vera í Hveragerði, að þá væri það ekki sú skylda, að það yrði að vera, hvort sem það væri hægt eða ekki. Að sjálfsögðu yrði að vera samkomulag við núverandi eigendur stofnunarinnar, en það sýnist eftir húsmæðraskólalöggjöfinni, að skólarnir eigi að vera sjálfseignarstofnanir, eign héraða eða sýslufélaga. Það stendur meira að segja hér í frv. Ég vil svo segja það almennt út af því, sem hefur verið talað um þetta launaspursmál, að ég held, að það mættu þá nokkuð margir skólar víkja á undan húsmæðraskólunum. Þetta eru þeir heilbrigðustu skólar fyrir helminginn af þjóðinni, og maður verður að undrast það, hvað þessir skólar hafa verið fáir. Allur þorrinn af skólum landsins er til undirbúnings ýmsu því, sem eftir eðli málsins verður starf okkar karlmannanna, af því að alltaf verður starf alls þorra kvenna að verða húsmæður, og er engin furða, þó að menn vakni til meðvitundar um það, að það þurfi fræðslu með að verða húsmóðir. Þó að ekki sé litið á þetta nema frá fjárhagshliðinni, þá er engin furða, þó að átakið sé stórt, þegar það byrjar. Þó að það sé gott að vita fótum sínum forráð, held ég samt, að það fari svo, að ekki verði hægt að skera við nögl fjárframlög, sem til þess fara. Það liggur fyrir þinginu frv. um skólakerfi varðandi húsmæðrafræðsluna í landinu, en ég sé ekki, að samþykkt þessa frv. mundi á neinn hátt spilla fyrir því, þó að hitt frv. yrði á sínum tíma samþ. Ég hygg, að þessir staðir, sem hér eru nefndir, mundu allir falla inn í þau skilyrði, sem sett yrðu inn með þeim almennu l., og kemur fram í 2. gr. þeirra, hvaða skilyrði þarf til þess að húsmæðraskólar séu stofnaðir, og ég hygg, að allir þessir staðir mundu koma þar inn í. Ég skal svo ekki lengja þetta frekar, en vil aðeins óska þess, að menn almennt líti vingjarnlega á þessa löggjöf og þá þörf, sem er hér óneitanlega á ferðinni.



Herra forseti. Út af því, sem hv. form. Dal. skaut hér fram, að ég sem form. fjvn. gæti upplýst við þessa umr., hvort við hefðum svo fullar hendur fjár, að út af flyti, þá skal ég nokkuð skýra frá því í sambandi við fræðslumálin. Það munu liggja fyrir upplýsingar um það frá fræðslumálastjóra, að það muni Þurfa að byggja á næsta ári skóla fyrir um 9 millj. kr. í ýmsum héruðum landsins, og er þá átt við gagnfræðaskóla, héraðsskóla og húsmæðraskóla, sem þegar eru í l. Auk þess mun liggja fyrir, að það þurfi að byggja menntaskóla bæði í Reykjavík og á Akureyri, áframhald sjómannaskólans og ef til vill einhverja fleiri iðnskóla, svo að það má gera ráð fyrir, að það verði gerð krafa um 15 millj. kr. í náinni framtíð til skólabygginga. Ég er þeirrar skoðunar, að menntun alþýðunnar sé eitt af því, sem sé nauðsynlegast fyrir íslenzku þjóðina. Það hefur þegar sýnt sig, að hvar sem íslenzka þjóðin hefur orðið að beita hyggindum sínum út á við, hefur sú menntun komið að góðu haldi, og ekki síður inn á við. Það verður því ekki deilt um það, að landið verður að horfast í augu við þessar staðreyndir: Það þarf að koma skólunum upp, og það þarf að reka þá. Hitt er annað atriði, sem hv. þm. N.-M. benti á, að nauðsynlegt er að koma þessu í eitthvert fast kerfi og taka til athugunar öll lög um skólafræðslu, þannig að þær samþykktir, sem gerðar eru á Alþ. í hvert skipti, eyðileggi ekki heildarframkvæmdir í málinu, og ég hygg, að þegar svo er komið, að hugsað er til þess að hefja það grettistak að byggja nýja skóla fyrir 15 millj. kr., þá verði að taka þetta mál upp frá grunni og athuga, hvernig hægt er að afla fjár til að reka þessa skóla. Kemur þá einnig til greina, hvort hægt er að skipta byrðinni milli ríkis og sveitarfélaga. Vildi ég beina því til hv. menntmn., hvort hún vildi ekki hafa forgöngu í því, að þessi mál yrðu athuguð frá grunni. Þess er ekki að vænta, að kröfurnar falli niður um fleiri húsmæðraskóla. Sumpart er það þörfin og sumpart þykir það réttlætismál: Það sættir sig ekkert hérað við það í framtíðinni að verða að bera byrðar og greiða gjöld í ríkissjóð, en vera afskipt um lífsþægindi, sem eiga að koma, hvort sem það eru skólar, vegir eða annað. Þessi háttur hefur verið hafður á hér á hæstv. Alþ., að hlaða á ákveðin héruð, ekki í einu atriði, heldur í öllum atriðum. En þau munu halda áfram að koma með sínar kröfur og ekki hætta við fyrr en þær eru uppfylltar. Hvað viðvíkur húsmæðraskólanum í Hveragerði; verð ég að mæla með því, að hann sé tekinn upp í þetta frv. og verði síðasta málsgr. í brtt. n., en því aðeins, að um leið sé sett inn, að heimilt sé að taka hann eignarnámi, ef ekki takast samningar. Ég vil einnig upplýsa það, að það hefur verið sótt um byggingarstyrk og rekstrarstyrk til fjvn. fyrir þessa skóla, og fjhn. hefur litið svo á, að hér væri fordæmi um mjög mikinn dugnað og hagsýni, eins og form. fjhn. hefur minnzt á, svo að fjvn. hefur fallizt á að mæla með 20 þús. kr. byggingarstyrk á þessu ári og rekstrarstyrk, og sýnir það, að það á ekki að láta þessa skóla vera fyrir utan þetta frv., ef það nær fram að ganga. Hvað svo viðvíkur erfiðleikum, sem launal. skapa þessum skólum, þá skal ég í því sambandi upplýsa það, að það liggur fyrir fjvn. krafa frá héraðsskólunum um 220 þús. kr. greiðslu úr ríkissjóði vegna launal. og 300 þús. kr. krafa fá gagnfræðaskólunum. Þarf þá ekki að reikna með, að húsmæðraskólunum verði ætluð lægri upphæð en héraðsskólunum. Þarna eru þá komnar 700 þús. kr., sem meiri hl. fjhn. beggja og meiri hl. Alþ. vill verja í þessu skyni vegna launal. Í sambandi við þetta er eitt, sem er athugavert og ástæða er til, jafnvel á þessu þingi, að fá kippt í lag, ekki hvað sízt vegna þessa máls, en það er viðvíkjandi héraðsskólunum og gagnfræðaskólunum. Við, sem setið höfum og athugað þessi gögn, höfum komizt að raun um, að ýmisleg fríðindi hafa verið veitt kennurunum; áður en launal. komu í gildi. Þeir hafa verið látnir hafa ýmsar upphæðir með aukakennslu og ýmsu öðru til þess að bjarga því, að þeir sætu ekki við smánarlaun, þegar aðrir höfðu sæmileg laun í landinu. En eftir að þessir menn voru settir upp í það há laun með launal.., að aðeins einhver lítill hluti Alþ. vildi ganga að því, halda þeir öllum þessum fríðindum, en til þess var ekki ætlazt. En það er ekki aðeins, að þeir haldi þessum sömu fríðindum við héraðsskólana, heldur halda þeir þeim með sömu hlutfallslegu hækkuninni og er á láununum sjálfum. Ég ætla, að þetta séu svo stórár upphæðir, að hv. alþm. verði undrandi, ef þeir kynna sér það. Það eru til staðir á landinu, þar sem kennarar háfa yfir 40 þús. kr. í laun við skólann yfir árið. Til fjvn. hafa komið sundurliðaðir listar yfir stundakennsluna, og eru kennslustundirnar frá 8 og upp í 24 á viku, og sumir komast upp í 36 stundir, en það var ákveðið á sínum tíma, að það væri fyllsta álag að láta viðkomandi kennara kenna 18 stundir á viku. En nú er vitað, að þessir menn hafa tekið að sér að kenna 36 stundir og komast þá yfir 40 þús. kr. með laun sín og ofan á bætast 10 þús. kr. fyrir það, sem þeir kenna í öðrum skólum. Þessi gögn liggja öll fyrir, og er vel þess vert að athuga þau í sambandi við fræðslumálin og fræðsluskyldu í landinu. Um leið og ég held því fram, að það sé nauðsynlegt og óhjákvæmilegt fyrir þessa fátæku þjóð að mennta alþýðu sína sem bezt, svo að hún verði bezt menntaða alþýða í heimi, held ég því líka fram, að jafnframt þurfi að stilla í hóf því, sem greitt er óþarflega, til þess að ná þessu marki. Ég tel hér farið svo langt út fyrir takmarkið, að ekkert vit sé í að láta þessi mál vera svona framvegis, sem stafar af því, að það var verið að bjarga þessum málum á þeim tíma, þegar þessir menn sátu með mjög, lítil kennslulaun. - En þetta hefur komið fram í fleiri stofnunum en við kennsluna, en það gefst sennilega tækifæri til að ræða það á öðrum vettvangi. En það má líka koma hér fram, til þess að viðkomandi aðilar geti gert þær nauðsynlegu ráðstafanir til þess að kippa þessu í lag. Ég vil svo að síðustu mælast til þess, að frv. nái fram að ganga, en jafnframt séu gerðar allar þær ráðstafanir, sem unnt er að gera í sambandi við þessi mál, til þess að hægt sé að ná þeim árangri, sem ætlazt er til að ná með þessu frv.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Ég hef alveg nýlega fengið uppkast að þessu frv., sem hv. sjútvn. flytur hér fyrir stjórn Stríðstryggingarfélags íslenzkra skipshafna, og hef þess vegna ekki getað tekið afstöðu til málsins. Ég geri þó ráð fyrir, að mikið af þeim lagabreyt., sem hér liggja fyrir, sé framhald af löggjöf, sem sett var um þetta á síðasta þingi, og mun ég ekki ræða málið neitt almennt á þessu stigi. Ég vil þó benda á, að í 3. kafla þessa frv., 22. gr., er ákvæði um skyldur stríðstryggjenda til þess að kaupa lífeyri fyrir allt að helming af dánarbótum. Ég tel, samkvæmt nýfengnum upplýsingum, að þetta ákvæði sé mjög óheppilegt og komi ekki heldur að tilætluðu haldi. Hæstbjóðandi mun ekki hafa greitt nema 4% af höfuðstóli. Ég hef óskað eftir að fá frá stjórn stríðsslysatrygginganna skýrslu um þessi mál, og vonast ég til þess að fá hana í hendur næstu daga. Þætti mér æskilegt, að hv. n. tæki þetta atriði til athugunar á milli umr. og að málið yrði sérstaklega athugað fyrir 3. umr. Vegna óska farmanna hefur stjórn trygginganna ákveðið að halda þeim áfram, og tel ég það vel farið, því að enn eru ýmsar hættur á höfunum, sem gera stríðsslysatryggingu nauðsynlega. Annars tel ég að vel mætti athuga möguleika á að lækka iðgjöldin. Ég álít, að málið gæti vel farið til 2. umr. með þeim aths., sem ég hef vikið að. Því miður mun ég ekki geta verið viðstaddur við þessar umr. lengur, þar eð ég verð að víkja af fundi.

Frsm. (Gísli Jónsson) : Herra forseti. Á Alþ. 1943 voru gerðar stórkostlegar breyt. á l. um stríðsslysatryggingar íslenzkra skipshafna. Þáverandi ríkisstj. lagði fram till. um að tryggja aðilum hinn mikla ágóða, sem orðið hafði af tryggingunum síðan stríðið hófst. Ef frv. hefði verið samþ., hefði þessir aðilar fengið um 6 millj. kr. í hreinan ágóða. Flestir þessara aðila, eða um 90%, voru aðeins ábyrgir, en höfðu ekki lagt neitt fram. Okkur ofbauð að sjá þessar aðfarir með miklar fjárhæðir og gerðum ítrekaða tilraunir til þess að breyta l. í annað horf, og var það gert og var síðan að samkomulagi, að félagið tæki annað verkefni að stríðinu loknu. Breyt. frá 1943 miðaði að því að ákveða, hvernig skyldi haga þessu, þegar ekki væri lengur þörf fyrir tryggingarnar. Og nú hefur þessu verið breytt þannig, að þetta fé hefur verið greitt út í bréfum og er stofninn 6 millj. kr. Þessi félagsskapur hefur haft mikil áhrif á vátryggingagjöld, sem greidd hafa verið til erlendra aðila, vegna þess að þessi félög hafa getað boðið á móti. Enn fremur hafa þau fengið aðstöðu til að bjóða í erlenda endurtryggingu, án verulegrar áhættu. Nú er svo komið, að nauðsynlegt hefur orðið að breyta l., eins og hér er farið fram á. Sjútvn. hefur tekið frv. til athugunar og bar fram sem sérstök l., en aðeins kaflann um endurtryggingu. - Í þessu frv. eru 3. og 4. kafli óbreyttir frá því sem var, og 2. kafli, nema síðasta gr., sem er eingöngu um nafnabreyt. Þótti sjálfsagt að breyta um nafn, þar eð verksviðið er breytt. - 2. gr. er 2, og 3. gr. l. frá 1943, til þess að samrýma framtíðarhlutverk félagsins. - 3. gr. er um það, hvernig skuli ganga frá inneignum, sem fyrir eru. Þessi skilyrði hafa nú verið uppfyllt. - Um 4. gr. er það að segja, að hún samsvarar I., II., og IV. lið 4. gr. l. frá 1943. Það þótti eðlilegt, að stofnaður yrði sérstakur arðgreiðslusjóður, þannig að hægt væri að greiða 6% í arð á ári, en það er vitaskuld aðeins fyrirkomulagsatriði. - 5. gr. var bráðabirgðaákvæði frá 1943. Hún er þýðingarlaus nú, og féll því niður. Það sama gildir um 6. gr. frá 1943, en í stað hennar kemur niðurlag 4. gr. - Um 7. gr. er það að segja, að hún hefur nú verið orðuð um til samræmis við núverandi ástand. - Úr 8. gr. var fellt niður það, sem nú var orðið þýðingarlaust. - 9. gr. hefur verið breytt til samræmis við nauðsyn, sem leiddi af breyttum starfsháttum félagsins. Aðalbreyt. er stofnun sérstaks arðjöfnunarsjóðs, en bónussjóður hverfi. Meðan félagið hafði mikla áhættu vegna stríðsslysatrygginga, varð að hafa iðgjöldin svo há, að þau gætu nokkurn veginn tryggt félagið fyrir tjóni, sem að höndum gæti borið, þess vegna er eðlilegt, að þeir, sem greiddu hin háu iðgjöld, fengju bónus, því að þetta var álitleg fúlga árlega. En nú, þegar hættan er horfin og iðgjöld lækka þar af leiðandi niður í svo mikið sem fært þykir, er ekki ástæða til þess að hafa bónus lengur og því ráðgert, að bónussjóður verði látinn hverfa og fé það, sem í honum er, verði greitt til þeirra aðila, sem hann eiga. - 10. gr. er eins og 10. gr. frá 1943. Í 11. gr. er rýmkuð heimild félagsstjórnar til ávöxtunar á fé, sem er umfram áhættuféð. Reglurnar, sem settar eru í þessari gr., eru í samræmi við það, sem er hjá tryggingafélögum á Norðurlöndum. Ég get upplýst hér, að sjútvn. hefur lítið farið út í kaflann um stríðstryggingar og stríðsslysabætur og ekki athugað, hvort gera þyrfti á honum breyt., og er hann því shlj. og í núgildandi l. En við yfirlestur í dag og umsögn hæstv. ráðh. sést, að breyta þarf 20. gr. og lækka gjöldin, sérstaklega ef bónussjóður verður afnuminn. Mun sjútvn. taka þetta til athugunar milli umr. Ég vil ekki, að greiðsla til þessara bóta falli niður meðan áhættuþóknun er greidd. L. ákveða, að ef að höndum ber slys, sem enginn veit, hvernig er, þá greiðist fyrir það úr þessum sjóði. - Í II. í 22. gr. er talað um lífeyriskaup. Ákveðið er, að aðeins helmingur sé greiddur út strax. Framkvæmd á þessu er mjög athyglisverð. Rætt var 1943 við stjórn félaganna og við félmrh. um, að ríkissjóður tæki undir sig þessi viðskipti. En hér verður að hafa annan hátt á, vegna þess að nú er von um, að slys verði fá í framtíðinni, því að samfara því, að þessum störfum lýkur, mun verða minni nauðsyn að breyta þessu ákvæði. 1943 fengum við því um þokað, að ekki var einungis boðið út hér á landi, heldur einnig erlendis. Þetta bar þann árangur, að hvergi eru betri lífeyriskaup en hjá þessu félagi, sem greiðir 4% af stofni. Það er mjög æskilegt, að frv. fái skjóta afgreiðslu á þessu Alþ., og óska ég, að því verði vísað til 2. umr.