Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í upphafi 1. umr. um frv. til fjárlaga fyrir árið 1982 vil ég fara nokkrum orðum um meginmarkmið ríkisstj. sem hafa verður í huga þegar rætt er um fjárlagafrv. og lánsfjáráætlun fyrir árið 1982. Í sem fæstum orðum sagt lúta þessi markmið að því að reka þjóðarbúskapinn á heilbrigðan hátt og án teljandi viðskiptahalla: að tryggja afkomu atvinnuveganna og fulla atvinnu um land allt; að draga verulega úr verðbólgu; að reka ríkissjóð hallalaust; að halda uppi viðunandi kaupmætti ráðstöfunartekna almennings; að efla íslenska menningu og auka félagslegt réttlæti í landi okkar. Þetta eru mikilvæg markmið, en ekki skal því neitað að þegar þeim er lýst í örfáum orðum, eins og hér er gert, er hætt við að þau hljómi innantóm nema ítarlegri grein sé fyrir þeim gerð. Þess vegna vil ég ræða hér í upphafi um þessi sex markmið í ljósi fenginnar reynslu af bráðum tveggja ára starfi núv. ríkisstj. Fyrsta meginmarkmiðið, sem ég nefndi, er heilbrigður og hallalaus rekstur þjóðarbúsins. Vissulega er æskilegast að fullur jöfnuður sé á viðskiptum landsins við önnur ríki. En á þeim tímum, þegar fjárfesting þjóðarinnar í mannvirkjum og nýjum atvinnutækjum nemur fjórðungi af þjóðarframleiðslu, er erfitt að ná jöfnuði að fullu, og minna má á að gífurlegar olíuverðshækkanir hafa valdið stórfelldum halla á viðskiptajöfnuði flestra nálægra þjóða. Áætlaður viðskiptahalli íslenska þjóðarbúsins er hins vegar aðeins 0.5% á þessu ári, en á seinustu tíu árum hefur viðskiptahallinn átta sinnum verið 5–20 sinnum meiri en nú. Viðskiptahalli, sem nemur aðein 0,5% af þjóðarframleiðslu, táknar með öðrum orðum sagt, að nær öll fjárfesting landsmann á þessu ári í nýju og glæsilegu orkumannvirki við Hrauneyjafoss, í nýjum hitaveitum víðs vegar um land, í stórfelldum framkvæmdum við Suðausturlínu og í margvíslegum fjárfestingum, t. d. skipa- og flugvélakaupum, sem munu koma okkur til góða um langt skeið, sumar jafnvel í marga tugi ára, - að nær öll þessi fjárfesting er borguð á borðið af þjóðarbúinu þegar nánar er að gáð. Menn spyrja vafalaust í þessu sambandi hvað eigi þá að segja um miklar erlendar lántökur þjóðarbúsins á þessu ári. Þær eru talsvert miklar, það er rétt. Erlendar lántökur umfram afborganir á þessu ári nema rúmlega 1000 millj. kr. En um hitt er minna rætt, að á sama tíma er áætlað að gjaldeyrisstaða landsmanna muni batna um 400 millj. kr. Menn kunna að spyrja í framhaldi af þessu hvort ekki væri rétt að draga úr erlendum lántökum úr því að ekki er bein gjaldeyrisleg þörf á svo miklu fjármagni erlendis frá. Gjaldeyrisstaðan héldist þá óbreytt, en innflutningur erlends fjármagns yrði að sama skapi minni, sem aftur á móti myndi draga úr þenslu og peningaveltu og stuðla að minnkandi verðbólgu. Svar mitt við þessari spurningu er tvímælalaust jákvætt. Æskilegast er að draga úr erlendum lántökum að því marki að gjaldeyrisstaðan haldist óbreytt. En þetta verður ekki gert með því að skera niður framkvæmdir, eins og sumum dettur kannske fyrst í hug. Eina ráðið, sem tiltækt er, er að efla skipulagðan innlendan sparnað í þágu lánsfjáráætlunar, annaðhvort úr bankakerfinu, frá lífeyrissjóðunum eða frá skattgreiðendum og neytendum. Aukin innlánsbinding bankakerfis í þágu lánsfjáráætlunar, aukið lánsframboð lífeyrissjóða til fjárfestingarsjóða og sérstök fjáröflun til að standa undir fjármagnskostnaði byggðalína, - allt eru þetta leiðir að þessu sama marki: að draga úr erlendum lántökum og efla innlendan sparnað. En hitt er víst, að engin þessara leiða er vinsæl og öll viðleitni í þessa átt mun kalla á hávær mótmæli frá ýmsum aðilum. Þessi mál verða til nánari athugunar næstu vikur og endanlegar ákvarðanir hafa ekki verið teknar. En ég ítreka þá athyglisverðu staðreynd, sem skiptir hér mestu máli, að halli á viðskiptajöfnuði er bersýnilega langtum minni en nemur tölum um erlendar lántökur eða um 100 millj. kr. á þessu ári, sem svarar til 0.5% þjóðarframleiðslu eins og áður er sagt. Á þessu sviði er því árangur okkar betri en flestra nálægra þjóða sem nú eru margar staddar í djúpum kreppudal. Þessi samanburður við nálæg ríki leiðir hugann að ástandi atvinnumála hér á landi og í nálægum löndum. Þar er sannarlega ólíku saman að jafna. Hins vegar er nú meira rætt um versnandi afkomu fyrirtækja. Ekki skal því haldið fram að ágætt atvinnuástand hér á landi sanni hitt, að afkoma í atvinnurekstri sé almennt viðunandi. Afkoma fyrirtækja er mjög misjöfn eins og oftast áður. Óvæntar sveiflur í gengi nokkurra gjaldmiðla ógna afkomu vissra framleiðslugreina. Sívaxandi fjármagnskostnaður og skortur á rekstrarfé þrengir ískyggilega að fyrirtækjum sem veik voru fyrir. Hörð barátta ríkisstj. fyrir minnkandi verðbólgu hefur einnig leitt óhjákvæmilega til þess, að sums staðar hriktir í. En rétt er að minna á að ríkisstj. hefur gert fjölmargar ráðstafanir undanfarin misseri til að auðvelda atvinnurekstrinum að brjótast gegnum aðsteðjandi erfiðleika og hún mun áfram sjá til þess að atvinnurekstur í landinu gangi með eðlilegum hætti. Erfiðleikar í atvinnurekstri leiða oft til uppstokkunar í rekstri, aukinnar hagræðingar og betri stjórnunar og var oft ekki vanþörf á. Áhyggjulaus atvinnurekstur er vondur rekstur. En hitt er að sjálfsögðu meginatriði: að tryggja fulla atvinnu í landinu. Í nær öllum nálægum ríkjum austan hafs og vestan er gífurlegt atvinnuleysi ríkjandi: 10% í Danmörku, 8% í Bandaríkjunum, 11% í Bretlandi. Víða er atvinnuleysið meira en í kreppunni miklu á fjórða áratugnum. En hér hefur tekist að tryggja fulla atvinnu með fáum undantekningum, og þegar á heildina er litið er atvinnustig hér á landi með því besta sem verið hefur. Vissulega hefur þessi athyglisverði árangur, sem náðst hefur á tímum kreppu í efnahagslífi flestra annarra þ jóða, kostað það, að ekki er hér allt eins og við hefðum viljað í efnahagslífi landsmanna. Verðbólga er enn mjög mikil. Við höfum forðast lamandi leiftursókn gegn lífskjörum og framförum en þess í stað leitast við af feta okkur út úr vítahring verðbólgunnar hægum en öruggum skrefum. Þrátt fyrir allt hefur verðbólgustríðið farið verulega lækkandi. Á árinu 1979 voru verðhækkanir um 61% frá upphafi til loka árs og 59% á árinu 1980, en verða sennilega um 40% á því ári sem er að líða. Þessu marki verður þó fyrst í árslok. Auðvitað er það rétt, sem stjórnarandstaðan bendir á, að verðbólgan 1. júní s. l. var tæp 51% miðað við seinustu 12 mánuði og liðlega 49% 1. sept. s. l. En eins og áður er sagt er það fyrst í árslok sem 12 mánaða breytingin er komin niður í 40%. Að sjálfsögðu kemur ekki heldur á óvart að aukning tekna og útgjalda ríkissjóðs sé meiri en nemur verðbólguvexti á sama tíma, en tekjur og gjöld ríkisins jukust um 60–61% fyrstu 9 mánuði ársins miðað við sama tíma í fyrra. Rekstur ríkisins fylgir fleiri lögmálum en verðlagsbreytingum. Má þar nefna fólksfjölgun, aukningu ráðstöfunartekna, veltuhraða fjármagnsins, verulega magnaukningu í útgjöldum tryggingakerfisins og ýmsar fleiri ástæður sem ekki tengjast hreyfingu framfærsluvísitölu. Í þessu sambandi er rétt að víkja örfáum orðum að einkennilegum umræðum sem orðið hafa að undanförnu um reiknitölu fjárlagafrv., en eins og kunnugt er er hún miðuð við 33% meðalhækkun verðlags og launa milli áranna 1980 og 1981. Reiknitala fjárlagafrv. hefur aldrei verið sett fram hvorki sem verðbólgumarkmið né verðbólguspá, enda var það þannig til skamms tíma, að í fjárlagafrv. var alls ekki áætlað fyrir verðbólgu komandi árs. Á seinustu árum hefur þetta þó verið gert en alltaf af varkárni. Það hefur því ekki gerst um mjög langt skeið, að tekjur og gjöld ríkisreiknings hafi verið í samræmi við fjárlagatölur. Á árunum 1971 til 1980 voru gjöldin 11.5–39.5% hærri en fjárlagatölur, oftast nærri 20% hærri, en næst fjárlagatölum komust útgjöldin á seinasta fjárlagaári, árinu 1980, þegar þau urðu 10.4% hærri en fjárlagatölur. Vonandi verður þessi munur enn minni á komandi fjárlagaári, en ekki er raunsætt að gera ráð fyrir öðru en hann verði einhver. Það er ekki mjög traustvekjandi þegar ein aðalgagnrýni stjórnarandstöðunnar á fyrirliggjandi fjárlagafrv. byggist á því, að í athugasemdum með frv. er beinlínis viðurkennt að verðbólga kunni að verða meiri en frv. gerir ráð fyrir. Það er rétt eins og verið sé að fordæma hreinskilni og heimta meira óraunsæi. Sannleikurinn er sá, að þegar vinnan við fjárlagafrv. hefst í sumarbyrjun er lengra í næsta ár en svo að nokkur von sé til þess, að unnt sé að spá nákvæmlega um verðbólgu á komandi fjárlagaári, a. m. k. meðan verðbólgan er 30–50%. Eins mun flestum ljóst að betra er að hafa reiknitölu fjárlaga fremur of lága en of háa miðað við tekju- og útgjaldakerfi ríkissjóðs. Spá um verðbólgu á komandi ári er fyrst raunhæft að gera á haustmánuðum, og hætt er við að sú spá verði ekki traust að þessu sinni fyrr en nýir kjarasamningar liggja fyrir. Því verður ekki á móti mælt, að ríkissjóður var rekinn hallalaust árið 1980 í fyrsta skipti um árabil, og raunar með umtalsverðum tekjuafgangi, eða sem nam 3.7% af útgjöldum ársins samkv. framlögðum ríkisreikningi. Flest bendir til þess, að rekstur ríkissjóðs sé áfram í viðunandi jafnvægi. Nokkur tekjuafgangur hjá ríkissjóði er eðlilegur og nauðsynlegur með hliðsjón af því, að álagðir en óinnheimtir skattar skila sér aldrei að fullu. Árin 1975–1979 var rekstrarhallinn að meðaltali 3.1% , seinasta árið, 1979, 0.4%, og verður að segjast eins og er að þeim mun skuggalegri hefur afkoman verið þegar verulegur halli taldist á ríkisreikningi að meðtöldum óinnheimtum tekjum. Viðbrögð manna við ágætri afkomu ríkissjóðs hafa verið misjöfn. Flestir hafa fagnað því, að náðst hefur jafnvægi eftir margra ára skuldasöfnun ríkissjóðs. En til eru þeir sem telja pólitískt hyggilegast að afgreiða málið með því að segja bókhaldið sé falsað. Þetta er óneitanlega afar einföld lausn, einfalt svar, en gæti reynst heldur varhugavert fyrir íslenski þingræði og þjóðmálaumræður á Íslandi ef mark væri á því tekið. Hvert er aðhald þings og þjóðar að gerðum ríkisstj. og fjmrh. ef slíkum fullyrðingum er almennt trúað? Það hvílir því þung ábyrgð á þeim sem þessu halda fram, þung skylda að sanna fullyrðingar sínar. Löggjöf um ríkisbókhald, gerð ríkisreiknings og fjárlaga frá árinu 1966 var einmitt sett til að koma í veg fyrir villandi færslu ríkisreiknings og tryggja raunhæfa og sambærilega uppsetningu fjárlaga frá ári til árs. Í þessum lögum, sem eru í 82 greinum, eru ítarleg fyrirmæli um bókfærslu ríkisútgjalda. Ríkisreikningur er saminn af ríkisbókhaldi undir stjórn ríkisbókara samkv. fyrirmælum þessara laga. Það er mikill misskilningur, að unnt sé að greiða rekstrarútgjöld með lánum eða lántökum og leyna þannig útgjöldum eða falsa afkomu ríkissjóðs. Engu breytir hvort útgjöld ríkissjóðs eru greidd með framlagi eða láni, því að í báðum tilvikum eru þau færð til útgjalda, hvort heldur í fjárlagafrv., fjárlögum eða ríkisreikningi. Rekstrarafkoma ríkissjóðs fer eftir mismun tekna og gjalda sem undantekningarlaust verður að færa eins og lög fyrirskipa. Ekki er annað vitað en það hafi verið gert lögum samkvæmt og ber sérhverjum alþm., sem fullyrðir annað, tvímælalaus skylda til að reyna að sanna mál sitt með einhverjum rökum. Því hefur verið haldið fram, að rekstrarhalli ríkissjóðs sé leyndur og felist í flutningi útgjalda yfir í lánsfjáráætlun. Með því hlýtur að vera átt við að fyrirtæki ríkissjóðs séu færð í stórum stíl úr A-hluta í B-hluta og þannig sé útgjöldum létt af ríkissjóði. Ef litið er á fjárlög fyrir árin 1980, 1981 og 1982 er ljóst að fullyrðing þessi er fjarri öllu lagi. Nokkur dæmi eru að vísu um tilflutning fyrirtækja frá A-hluta til B-hluta, en hin eru vafalaust fleiri og stærri sem felast í flutningi fyrirtækja frá B- til A-hluta. Stefnt hefur verið að því, að allur kostnaður við undirbúning nýrra raforkuvera verði greiddur af tekjum þessara orkuvera. Kostnaður þessi er því allur skráður í B-hluta. Sama gildir um orkuverið við Kröflu sem nú fyrst er farið að skila verulegri orku. Fjármagnskostnaður við Kröflu var því fluttur úr A-hluta í B-hluta. Rétt er þó að hafa í huga að öll árin, sem ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar sat að völdum, öll árin, sem hv. þm. Matthías Á. Mathiesen var fjmrh., voru fjármagnsútgjöld Kröflu færð í B-hluta, eins og nú er aftur gert, og var þó virkjunin algerlega tekjulaus á þeim tíma. Fjármagnskostnaður við stofnlínur milli landshluta, svokallaðar byggðalínur, hefur alltaf verið færður í B-hluta og svo er enn. En nú er þó í fyrsta sinn stefnt að föstum tekjustofni til að standa undir afborgunum og vöxtum af þessum linum. Á hinn bóginn fer ekki milli mála að stórfelld útgjöld hafa verið færð úr B-hluta í A-hluta í tilvikum þar sem segja má með rökum að viðkomandi aðilar standi ekki undir lántökum. Dæmi þessa eru fjárfestingar á vegum Rafmagnsveitna ríkisins, liðirnir dreifikerfi í sveitum og sveitarafvæðing, svo og framkvæmdir Flugmálastjórnar sem áður voru fjármagnaðar að hluta til með lánum í B-hluta en hafa verið fluttar í A-hluta. Enginn vafi er á því, að þessar breytingar milli A- og B-hluta sýna réttari og raunhæfari mynd af rekstri ríkissjóðs en áður var. En þær eru um leið óhagstæðar fyrir bókhald ríkissjóðs þegar á heildina er litið, og miklu fremur er um að ræða að verið sé að flytja halla úr B-hlutanum og inn í A-hluta fjárlaga. Á sama tíma hefur greiðslustaða ríkissjóðs gagnvart Seðlabanka batnað, eins og best sést á því, að skuld ríkissjóðs við Seðlabankann sem hlutfall af þjóðarframleiðslu hefur lækkað seinustu árin, var 5.2% af þjóðarframleiðslu 1975 en stefnir í hlutfall sem er innan við 2% í lok þessa árs. Vissulega er rétt að hafa í huga að skuldin við Seðlabankann er ekki eina skuld ríkissjóðs. Nú eins og alltaf áður tekur ríkissjóður lán hjá öðrum aðilum til verklegra framkvæmda, en reynt hefur verið að tryggja að afborganir lána væru hverju sinni hærri en tekin lán ríkissjóðs. Þannig var þetta ekki áður því á seinasta áratug tók ríkissjóður árlega stórfelld lán til viðbótar við vaxandi skuldasöfnun í Seðlabanka. Greiðsluafkoma ríkissjóðs hefur því einnig batnað verulega um leið og rekstrarafkoman hefur batnað. Fimmta meginmarkmiðið, sem ég nefndi, voru lífskjörin, kaupmáttur ráðstöfunartekna almennings. Augljóst er að kaupmáttur lægri launa er of lítill. Á hitt ber að líta, að ráðstöfunartekjur á mann hafa heldur farið vaxandi á þessu ári og eru nú með því hæsta sem þær hafa verið samkv. upplýsingum Þjóðhagsstofnunar, eða um 161 miðað við 100 árið 1970. 146 var kaupmátturinn árið 1974 og 149 árið 1977 en er sem sagt nú 161. Í þessu sambandi verður einnig að hafa í huga að viðskiptakjör þjóðarinnar, skiptahlutfallið í viðskiptum landsmanna við önnur lönd versnaði gífurlega á árunum 1978–1980 og er enn lægra en oftast áður á seinustu 10 árum. Viðskiptakjörin urðu aðeins tvisvar á seinustu árum lakari en þau eru nú, þ. e. árin 1975 og 1980. Satt að segja er stórmerkilegt að það skuli hafa tekist seinustu tvö árin að halda uppi einum hæsta kaupmætti ráðstöfunartekna sem nokkurn tíma hefur verið hér á landi, á þeim tíma þegar viðskiptakjör eru með því lakasta sem verið hefur seinasta áratuginn. Í þessu sambandi er sérstaklega athyglisvert að kaupmáttur elli- og örorkulífeyris að viðbættri tekjutryggingu hefur haldist á bilinu 247 til 259 miðað við 100 árið 1970 og er áætlaður á þessu ári 255. Kaupmáttur ellilífeyris hefur því hækkað um 155% á einum áratug og um 21% á seinustu fimm árum, en kaupmáttartalan var 211 árið 1976, miðað við 100 árið 1970. Sjötta markmiðið, sem ég nefndi, efling íslenskrar menningar og markviss skref á átt til aukins félagslegs réttlætis, verður að sjálfsögðu ekki metið á mælistiku tölfræðinnar. Hitt er ánægjuleg staðreynd, að á tímum vaxandi kaupmáttar ráðstöfunartekna og mikils aðhalds í rekstri ríkissjóðs hefur einnig orðið hagstæð þróun á þessu sviði. Nægir að nefna sem dæmi fæðingarorlof fyrir allar mæður, sem kom til framkvæmda á þessu ári, og hlutfallslega aukin framlög til lista- og menningarstarfsemi, eins og nánar verður vikið að síðar. Annað réttlætismál, sem varð að veruleika á þessu ári, var lækkun beinna skatta á lágum tekjum og miðlungstekjum með afnámi 11/2% sjúkratryggingagjalds af tekjum ársins 1980 upp að 61/2 millj. gkr. Skattalækkun þessi nýttist þó að fullu fyrir skattgreiðendur með tekjur allt að 12 millj. kr. Jafnhliða þessu hækkaði tekjutrygging öryrkja og aldraðra um 7% umfram almennar launahækkanir. Fjöldamörg önnur félagsleg réttindamál mætti nefna en þess gerist ekki þörf í þessum sal. Við skulum nú víkja nánar að efnahagsframvindu þessa árs og horfum fram undan og ræða fyrst um viðskiptakjörin. Efnahagsmálaumræðan á síðustu vikum og mánuðum hefur að ýmsu leyti einkennst af stöðu útflutningsatvinnuveganna. Miklar sviptingar í gengisþróun á þessu ári hafa haft margvísleg áhrif á efnahagslífið. Hækkun á gengi dollarans gagnvart Evrópumyntum og verðhækkun í dollurum á nokkrum mikilvægum sjávarafurðum hefur verið hagstæð fyrir hluta útflutningsatvinnuveganna, sérstaklega frystiútflutninginn. Breytingar á útflutningsverði eru hins vegar mjög mismunandi og þrátt fyrir hækkun í dollurum á saltfiski, mjöli og lýsi fyrri hluta ársins hefur verðið farið lækkandi á síðustu mánuðum. Á þessu ári hefur einnig orðið mikil lækkun á verði áls, kísilgúrs og kísiljárns svo og á verði ýmissa iðnaðarvara. Innflutningsverð breyttist lítið fyrstu mánuði ársins en fór síðan ört hækkandi. Olíuverð á Rotterdam-markaði hefur lengst af á þessu ári verið tiltölulega lágt miðað við heimsmarkaðsverð á hráolíu. Verðið er hins vegar í dollurum og vegna gengishækkunar dollarans hækkar olíuverð í krónum að líkindum meira en annað innflutningsverð. Þó svo gengishreyfing dollarans hafi verið þjóðarbúinu hagstæð framan af árinu 1981 er mikil óvissa um þróun gengismála. Hin háa gengisskráning dollarans mun óhjákvæmilega hafa áhrif á verð afurða sem skráð er eða samið er um í dollurum á mörkuðum utan Bandaríkjanna. Nú þegar er farið að gæta samdráttar í eftirspurn á ýmsum útflutningsafurðum. Þótt gengisbreytingar ráði miklu um viðskiptakjör kemur þó fleira til. Verð á útflutningi á erlendum mörkuðum skiptir hér verulegu máli. Ekki er nú reiknað með að markaðsverð á frystiafurðum í Bandaríkjunum fari hækkandi á árinu 1982 frá því sem nú er. Því er spáð, að verð á áli og kísiljárni fari heldur upp á við, enda þótt slíkt sé að verulegu leyti háð efnahagsþróun í heiminum og þar með eftirspurn eftir þessum málmum. Af öllum sólarmerkjum að dæma virðist sem hagstæð gengisáhrif dollarans á viðskiptakjör séu nú í hámarki. Að svo stöddu er gengið út frá því, að gengi helstu mynta haldist óbreytt innbyrðis eins og það er nú. Aftur á móti er óvarlegt, eins og málin horfa nú við, að búast við viðskiptakjarabata á næsta ári, og í þjóðhagsáætlun er gert ráð fyrir að viðskiptakjör verði 1–2% lakari en þau eru áætluð á þessu ári. Vík ég nú að utanríkisviðskiptum. Horfur eru á að þorskfiskafli 1981 verði um 450 þús. tonn, samanborið við 426 þús. tonn árið 1980. Annar botnfiskafli er einnig talinn verða nokkru meiri en í fyrra. Óvissa ríkir um loðnuaflann. En sé miðað við að loðnuaflinn á haustvertíð verði svipaður og 1980 og að fullu verði veitt upp í síldarkvóta má ætla að sjávarafurðaframleiðslan verði um 21/2% meiri en á árinu 1980. Fyrstu mánuði ársins í ár var dregið verulega úr framleiðslu á áli og kísiljárni vegna raforkuskorts. Framleiðslan á árinu verður því töluvert minni en nemur fullum atköstum verksmiðjanna. Lægð í efnahagslífi Evrópuríkja hefur einnig valdið samdrætti í eftirspurn eftir þessum málmum svo og verðlækkun. Nokkrar birgðir hafa því safnast upp í landinu. Þróun vöruinnflutnings hefur verið nokkuð sveiflukennd á þessu ári. Innflutningur var fremur lítill tvo fyrstu mánuði ársins og óx svo hröðum skrefum fram til júnímánaðar. Eftir það hefur dregið úr aukningunni og er þess að vænta, að framhald verði á því næstu mánuði. Fyrir árið allt er nú gert ráð fyrir að vöruinnflutningur í heild aukist um 1/2% að raungildi. Innflutningur skipa og flugvéla og til stóriðjuvera verður minni en í fyrra, en horfur eru hins vegar taldar á 1% aukningu almenns vöruinnflutnings. Er olíuinnflutningur talinn dragast saman um 9% að raungildi, en spáð er nær 4% aukningu annars almenns vöruinnflutnings. Niðurstaða spár um útflutning og innflutning benda til þess, að vöruútflutningur aukist um 3,5% og að útflutningsverð á föstu gengi hækki um 10%. Hér er að sjálfsögðu verið að tala um árið í ár. Aftur á móti er talið að heildarinnflutningur aukist um 1/2% og að innflutningsverð hækki um 8%. Viðskiptakjörin verða því 11/2–2% betri 1981 en á árinu 1980. Í Þjóðhagsáætlun fyrir árið 1982 er gert ráð fyrir að vöruútflutningur aukist á því ári um rúmlega 3% og að vöruinnflutningur aukist einnig en þó minna. Aukning á útflutningi skýrist af auknum útflutningi á áli og kísiljárni sem þó er að sjálfsögðu töluverð óvissa um. Bæði kemur til birgðasöfnun á þessu ári og einnig að á árinu 1982 fá verksmiðjurnar nægilegt rafmagn til þess að geta starfað með fullum afköstum. Hins vegar gætir nokkurrar óvissu um markaðsaðstæður fyrir framleiðsluna. Almennt séð eru horfur á að vöruviðskiptin við útlönd verði fremur hagstæð á komandi ári. Aftur á móti má reikna með halla á þjónustujöfnuði eins og horfur eru á að verði á þessu ári. Þegar á allt er litið er þess að vænta, að utanríkisviðskipti verði í jafnvægi á næsta ári og viðskiptahalli óverulegur eða enginn. Varðandi atvinnumál verður ekki annað sagt en að atvinnuástand hafi verið gott á þessu ári. Tekist hefur að halda uppi fullri atvinnu þótt tiltekin byggðarlög hafi óneitanlega átt í tímabundnum erfiðleikum. Í reynd hefur umframeftirspurn eftir vinnuafli verið meira vandamál hér á landi en skortur á atvinnu á undanförnum árum, einkum á vissum tímum ársins og í ákveðnum atvinnugreinum. Til að bregðast við þessum vanda er nauðsynlegt að skipuleggja framkvæmdir betur en áður og lengra fram í tímann þannig að unnt verði að laga þær að atvinnuástandi hverju sinni. Til þess að þetta markmið náist þarf samstillt átak allra aðila sem að atvinnumálum standa, opinberra aðila, samtaka einstakra atvinnugreina o. fl. Kaupmáttur launa er nú tvímælalaust meiri en hann hefði orðið án efnahagsráðstafana um áramót og horfur voru á í árslok 1980. Þetta hefur sem sagt orðið þrátt fyrir takmörkun verðbóta á laun 1. mars s. l. Hjöðnun verðbólgu hefur átt stærstan þátt í því að treysta kaupmátt launa auk óskertrar verðbótavísitölu frá 1. júní, hagstæðrar gengisþróunar og aukins kaupmáttar ráðstöfunartekna í formi skattalækkana, eins og áður var vikið að. Á árinu öllu verður kaupmáttur kauptaxta allra launþega líklega um 1% minni en á árinu 1980. Kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann verður hins vegar um 1% meiri en á síðasta ári. Fyrir dyrum standa nú kjarasamningar við flesta launþega í landinu. Ríkisstj. mun áfram leitast við að tryggja kaupmátt og bæta og jafna lífskjör í landinu. Miklu máli skiptir að í komandi kjarasamningum verði þannig á málum haldið að kaupmáttaraukning verði tryggð án þess að það leiði til þess, að verðbólga fari aftur á skrið upp á við. Í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1981 var gert ráð fyrir nokkrum samdrætti fjármunamyndunar og að því stefnt, að heildarfjárfesting yrði um 26% af þjóðarframleiðslu. Eins og nú horfir virðist fjármunamyndunin á þessu ári sem hlutfall af þjóðarframleiðslu ætla að verða heldur minni en gert var ráð fyrir í áætluninni eða rúm 25%. Á næstu árum er stefnt að stórátaki í orkuöflun og iðnaðaruppbyggingu. Á árinu 1982 verður fyrst og fremst um undirbúningsframkvæmdir að ræða, en stórum verkáföngum í orkuframkvæmdum er þó að ljúka, einkum við Hrauneyjafoss. M. a. af þessum sökum eru horfur á að fjárfesting verði lægra hlutfall af þjóðarframleiðslu 1982 en verið hefur undanfarin ár eða rétt innan við fjórðung. Þótt flestar hagstærðir efnahagskerfisins hafi í grófum dráttum breyst í takt við almenna verðlagsþróun í landinu verður varla sagt það sama um þróun peningamála. Á tólf mánuðum til ágústloka jókst peningamagn og sparifé um nær 86% þegar með eru taldir áfallnir vextir innlána. Aukning útlána frá innlánsstofnunum var um 64% á sama tímabili. Í lok ágúst var lausafjárstaða innlánsstofnana jákvæð um 186 millj. kr., en neikvæð um 138 millj. kr., fyrir ári, og hafði því batnað um hvorki meira né minna en 324 millj. kr. á einu ári. Hér eru tímamót í stöðu bankakerfisins og aukningin meiri en nokkur dæmi eru til á einu ári. Gjaldeyrisstaða bankanna hefur einnig batnað verulega á síðustu 12 mánuðum. Allt bendir til þess, að útlánaaukning innlánsstofnana á árinu verði meiri en nemur verðlags- og tekjubreytingum frá 1980–1981, enda hefur útlánageta bankanna aukist samfara auknum innlánum. Til ýmissa aðhaldsráðstafana hefur þó verið gripið til að draga úr aukningu útlána viðskiptabankanna. Í lok aprílmánaðar s. l. beitti ríkisstj. sér fyrir lagasetningu um sveigjanlega bindiskyldu innlánsstofnana hjá Seðlabankanum (lög nr. 12/1981). Með beitingu þessara lagákvæða getur Seðlabankinn dregið úr útlánagetu innlánsstofnana ef ástæða þykir til. Í júnímánuði nýtti Seðlabankinn sér heimild þessara laga með því að binda 2% heildarinnlána á sérstökum reikningi í Seðlabankanum. Bindihlutfallið hefur verið breytilegt innan ársins, en sem dæmi má nefna að í byrjun ágúst voru 230 millj. kr. bundnar í Seðlabanka með þessum hætti. Í öðru lagi voru vextir af óumsömdum yfirdrætti innlánsstofnana á viðskiptareikningum við Seðlabanka hækkaðir úr 4.75% í 5% á mánuði, sem svarar til nær 80% vaxta á ári. Þá hefur viðskiptabönkum og stærstu sparisjóðum verið gefinn kostur á skammtíma (15 daga) víxillánum frá Seðlabanka upp að vissum mörkum til þess að mæta venjulegum sveiflum í lausafjárstöðu. Verðtrygging útlána og sparifjár á að sjálfsögðu mikinn þátt í stóraukinni veltu bankakerfisins. Nú má segja að allt sparifé, sem bundið er til lengri tíma en 3 mánaða, beri jákvæða vexti. Gert er ráð fyrir að hlutfall innlána af þjóðarframleiðslu hækki í 26.5% á þessu ári úr 23.8% 1980. Horfur eru á að þessi hagstæða þróun haldi áfram á árinu 1982 og hlutfall innlána af þjóðarframleiðslu hækki í 29% og yrði þá hærra en verið hefur síðustu 8 ár. Hitt er annað mál, að á sama tíma og velta bankakerfisins hefur aukist og innlánsstofnanir hafa hagnast og styrkst hefur fjármagnskostnaður atvinnuveganna aukist ískyggilega og getur því orðið þörf á að endurskoða vissa þætti þessara mála, einkum vaxtakjör af afurðalánum. Meginþræðir þjóðarbúskaparins koma saman í niðurstöðum um þjóðarútgjöld og þjóðarframleiðslu. Samkvæmt fyrirliggjandi spám fyrir árið 1981 eru taldar líkur á að þjóðarframleiðslan vaxi um nálægt 1%. Viðskiptakjör hafa farið batnandi á þessu ári og horfur eru á að þau reynist 11/2–2% betri en í fyrra. Viðskiptakjarabatinn eykur vöxt þjóðartekna umfram vöxt þjóðarframleiðslu um nær 1% þannig að þjóðartekjur eru taldar aukast um nær 2%. Þjóðhagsspá fyrir árið 1982 bendir til þess, að þjóðarframleiðsla vaxi um nálægt 1%, en vegna versnandi viðskiptakjara verður aukning þjóðartekna minni eða um 1/2%. Þjóðartekjur á mann dragast samkv. þessu lítils háttar saman. Horfur eru á að þjóðarútgjöld vaxi ívið minna en þjóðarframleiðslan bæði á árinu 1981 og 1982. Þessi hæga aukning þjóðarútgjalda er veigamikill þáttur í því að draga úr viðskiptahalla. Samdráttur þjóðarútgjalda kemur fyrst og fremst fram í samdrætti fjárfestingar. M. a. dregur nú vafalaust jafnt og þétt úr lítt arðbærri steinsteypu- og verðbólgufjárfestingu, sem svo hefur verið kölluð. Útlit er fyrir að fjárfesting dragist saman um 4% á árinu 1981, og samkv. fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir 1982 dregst fjárfesting enn frekar saman eða sem nemur 6%. Hagtölur benda til þess, að viðskiptahallinn á árinu 1981 geti numið, eins og nefndi áðan, um 100 millj. kr. eða 0.5% af vergri þjóðarframleiðslu, en sambærilegt hlutfall 1980 var um 2.4%. Áætlanir benda til þess, að fullt jafnvægi náist á viðskiptajöfnuði á næsta ári en þó því aðeins að samanlögð samneysla, einkaneysla og fjárfesting fari ekki fram úr því sem hér er gert ráð fyrir. Ég vil þá þessu næst víkja að afkomu ríkissjóðs á því ári, sem nú er að líða. Árið 1980 og það sem af er árinu 1981 hefur afkoma ríkissjóðs verið til muna betri en árin þar á undan eins og ég hef áður stuttlega vikið að. Ef litið er á tímabilið janúar til apríl varð halli á ríkissjóði samtals 145 millj. kr. Í maímánuði varð aftur á móti afgangur sem nam 89 millj. kr. Mánuðina júní og júlí varð síðan aftur halli um 39 millj. kr., en ágúst og september koma út með afgang sem nam 34 millj. kr. Níu fyrstu mánuði ársins er því halli á ríkissjóði sem nemur 61 millj. kr. eða sem samsvarar 1.5% af tekjum ríkissjóðs, sem er hlutfallslega mjög lág tala miðað við fyrri ár, en 1979 var hallinn aftur á móti 5.7% af tekjum á þessum sama tíma. Á árinu 1980 var hliðstætt hlutfall 0.9%, en þá ber að hafa í huga að fjárlög voru fyrst afgreidd undir páska og hefur það viss áhrif á útgjaldaþróun hjá ríkissjóði yfir árið. Heildarútgjöld ríkissjóðs fyrstu níu mánuði ársins 1981 nema samtals 4111 millj. kr. og tekjur eru á sama tímabili 4050 millj. kr. Markvisst hefur verið stefnt að því að halda niðri árstíðabundnum yfirdrætti í Seðlabankanum og hefur í því efni náðst verulegur árangur á síðustu árum. Fjárlög ársins 1981 gera ráð fyrir að tekjur umfram gjöld verið 57 millj. kr. og greiðsluafgangur nemi 28 millj. kr. Er þá gert ráð fyrir að afborganir til Seðlabankans verði 100 millj. kr. Enn er of snemmt að segja til um með vissu hver verður endanleg afkoma ríkissjóðs á þessu ári. Áætlanir, sem gerðar hafa verið, benda þó til þess, að í fjármálum ríkissjóðs náist þau markmið sem sett voru í fjárlögum. Samkv. 1. gr. fjárlagafrv. fyrir árið 1982 er mismunur heildartekna og heildarútgjalda um 151 millj. kr. Heildartekjur nema alls 7799 millj. kr. samkv. frv. Beinir skattar, þ. e. tekjuskattur og eignarskattur, eru þar af áætlaðir 1356 millj. kr. eða 17.4%. Óbeinir skattar eru áætlaðir 6327 millj. kr. eða 81% af tekjum ríkissjóðs. Aðrar tekjur ríkissjóðs eru áætlaðar 117 millj. kr. eða 1.6% af heildartekjum. Heildarskattbyrði vegna skattheimtu ríkissjóðs er samkv. þessu um 28.2% af áætlaðri vergri þjóðarframleiðslu en var 28.2% í fjárlagafrv. 1981. Tekjuáætlun svo og gjaldahlið þess frv., sem hér er til umr., er reist á fyrrnefndri reiknitölu frv., þ. e. við það er miðað, að kauplag og verðlag hækki að meðaltali um 33% milli áranna 1981 og 1982. Miðað er við að tímabundnir skattar, sem lögum samkv. ættu að falla niður um næstu áramót, verði framlengdir, þó ekki sérstakt tímabundið innflutningsgjald á sælgæti og kex sem fellur niður í lok febr. 1982. Hafa þá verið tekin inn áhrif tollalækkana frá árinu 1981. Heildargjöld ríkissjóðs eru alls 7648 millj. kr. Af þessari fjárhæð renna um 3014 millj. kr. til samneyslu, 1226 millj. kr. til framkvæmda og til framkvæmdasjóða og um 3440 millj. kr. til neyslu- og rekstrartilfærslna. Í 1. gr. frv. kemur fram að heildarlánsfjáröflun nemur 1185 millj. kr. Þar af renna um 748 millj. kr. til B-hluta fyrirtækja og sjóða, en 317 millj. kr. eru lántaka vegna A-hluta frv. Af heildarlántökum eru um 520 millj. kr. innlend uppspretta lánsfjár, en um 665 millj. kr. eru fyrirhugaðar erlendar lántökur. Lánagreiðslur A-hluta frv. umfram lántökur nema alls um 79 millj. kr. Innifalið í útstreymi á lánahreyfingum, sem er alls 397 millj. kr., er afborgun lána til Seðlabanka Íslands að fjárhæð 120 millj. kr. Í frv. er að því stefnt að endurgreiðslur lána í A-hluta ríkissjóðs nemi 79 millj. kr. umfram lántökur. Afborganir af lánum eru áætlaðar 320 millj. kr. og vaxtagreiðslur 264 millj. kr., eða alls 584 millj. kr., og eru þá ótaldir vextir og afborganir B-hluta fyrirtækja. Frv., eins og það nú liggur fyrir, er með um 57 millj. kr. greiðsluafgangi. Hér á eftir verður fjallað um helstu niðurstöður tekju- og gjaldahliðar frv. svo og lánahreyfingar. Ég vík þá að tekjuáætlun ríkissjóðs 1982. Tekjuáætlun ríkissjóðs í fjárlagafrv. fyrir árið 1982 er að venju reist í fyrsta lagi á endurskoðaðri áætlun um tekjur ríkissjóðs á yfirstandandi ári, í öðru lagi á ákveðnum þjóðhags- og verðlagsforsendum og í þriðja lagi á ákveðnum forsendum um einstaka tekjuliði. Ég hef hér á undan fjallað um almennar forsendur frv. Áætlanir um helstu stofna óbeinna skatta eru miðaðar við að velta aukist um 1.0% að raungildi frá fyrra ári. Í áætlun um aðflutningsgjöld er gert ráð fyrir 2.5% aukningu almenns vöruinnflutnings og að innflutningsverð hækki um 7% í erlendri mynt en um 33% í krónum. Tekið hefur verið tillit til lækkunar gjalda á nokkrum tegundum eldhústækja og lækkunar á innflutningsgjaldi af sparneytnum bifreiðum svo og niðurfellingar á tímabundnu innflutningsgjaldi á sælgæti og kex sem ég nefndi áðan. Að öðru leyti er ekki um meiri háttar breytingar á innflutningsgjöldum að ræða og verður nánar vikið að þeim síðar. Innheimtar tekjur ríkissjóðs á árinu 1982 eru áætlaðar samtals 7799 millj. kr., samanborið við 5619 millj. kr. í áætlun fyrir árið 1981. Samkv. þessu aukast tekjur um 2180 millj. kr. eða 38.8% frá áætlaðri niðurstöðu í ár, en frá fjárlögum nemur aukningin rösklega 41%. Í frv. er talið að innheimta tekju- og eignarskatts nemi 1982 um 1356 millj. kr., samanborið við 978 millj. kr. í fjárlögum 1981 og 908 millj. kr. í endurskoðaðri tekjuáætlun 1981. Hvað varðar skattvísitölu, sem ákvarðar breytingar frádráttarliða, skattstiga, persónuafsláttar og barnabóta, er gert ráð fyrir að hún verði ákveðin 150 stig og er það í fullu samræmi við áætlaða tekjuhækkun milli áranna 1980 og 1981. Meginforsendur fyrir áætlun frv. um tekjuskatt einstaklinga á árinu 1982 er sú, að skattbyrði haldist óbreytt sem hlutfall af tekjum tekjuárs milli áranna 1980 og 1981. Auk þess er reiknað með að framteljendum fjölgi um 1%. Áætlanir um álagningu eignarskatta á árinu 1982 eru reistar á þeirri meginforsendu, að fasteignamat hækki um sem næst 45% frá des. 1980 til jafnlengdar 1981 og að verðhækkun annarra eigna sé svipuð. Verulegar breytingar á lögum um tekju- og eignarskatt eru ekki áformaðar á árinu 1982, en fyrirhugað er að frv. um staðgreiðslu skatta verði fljótlega lagt fram á Alþingi. Verði staðgreiðslufrv. að lögum nú fyrir áramót og gangi allur undirbúningur vel er hugsanlegt að hefja innheimtu skatta samkv. staðgreiðslukerfi í ársbyrjun 1983. Til þess að svo verði þyrfti Alþingi að samþykkja sérstök lög næsta haust, þ. e. haustið 1982, um upphaf staðgreiðslu og skattahlutföll miðað við áætlað verðbólgustig þegar kerfið kemur til framkvæmda. Almennar tolltekjur ríkissjóðs eru áætlaðar 667 millj. kr. á árinu 1981 og er það rúmlega 30 millj. kr. hærri upphæð en í fjárlagaáætlun. Reiknað er með svipuðu tollhlutfalli í almennum innflutningi og á árinu 1980 eða rétt tæplega 8%. Tollhlutfall í bifreiðainnflutningi er hins vegar talið aukast nokkuð frá fyrra ári vegna hlutfallslega meiri innflutnings á fólksbifreiðum en öðrum bifreiðum. Með reglugerð nr. 453/ 1981 var ákveðin 30% lækkun á innflutningsgjaldi sparneytinna bifreiða frá 1. ágúst 1981. Áætlað tekjutap ríkissjóðs af innflutningsgjaldi vegna þessarar lækkunar er 2–3 millj. á árinu 1981 og 20–25 millj. á árinu 1982. Með hliðsjón af þessu er innflutningsgjald af bifreiðum áætlað um 125 millj. í þessu frv. Heildartekjur ríkissjóðs af aðflutningsgjöldum á árinu 1982 eru áætlaðar rúmlega 900 millj. og er það um 35% hækkun frá áætlun 1981. Hlutfall tolltekna af heildartekjum ríkissjóðs verður svipað og það var í áætlun þessa árs, þó ívið lægra, og hefur það hlutfali lækkað úr 14% árið 1979 í 11.5% samkv. þessu frv. Tekjur ríkissjóðs af aðflutningsgjöldum hafa því lækkað verulega á síðustu árum. Hið sama er uppi á teningnum þegar horft er á tölur um tolltekjur af bifreiðum og raunar hafa tolltekjur af bensíninnflutningi heldur lækkað frá árinu 1979. Hvað önnur innflutningsgjöld varðar er helsta hreyfing vegna niðurfellingar tímabundins innflutningsgjalds á sælgæti og kex, eins og áður hefur komið fram. Tekjur af þessu gjaldi eru því einungis áætlaðar tæplega 3 millj. á næsta ári en eru áætlaðar um 13 millj. á þessu ári. Alls eru heildargjöld af innflutningi áætluð 1339 millj. kr. á árinu 1982, sem er 36% hækkun frá liðandi ári. Samkv. þessum áætlunum yrðu innflutningsgjöld rúmlega 17% af heildartekjum ríkissjóðs 1982 eða heldur lægra hlutfall en 1981, en hins vegar talsvert lægra en árið 1980 þegar hlutfallið var tæplega 19%. Í fjárlögum ársins 1981 voru heildartekjur af seldri vöru og þjónustu áætlaðar um 2719 millj. kr., en nú eru horfur á að þær nemi um 5% umfram fjárlagatöluna. Hækkunina má einkum rekja til breyttra verð- og veltuforsendna. Áætlun um söluskatt fyrir árið 1982 gerir ráð fyrir að innheimtur skattur verði 36% hærri en á þessu ári. Þetta eru um 33% af heildartekjum ríkissjóðs, en til viðbótar kemur orkujöfnunargjald sem rennur óskipt í ríkissjóð. Samtals nemur gjald á söluskattsstofn 2978 millj. kr., þar af til ríkissjóðs 2775 millj. kr., og eru það 35.5% af heildartekjum. Þá vík ég næst að gjaldaáætlun ríkissjóðs í fjárlagafrv. fyrir árið 1982. Heildarútgjöld á rekstrarreikningi í frv. eru áætluð 7648 millj. kr., og er það um 40% hækkun frá fjárlögum fyrir árið 1981. Eins og í frv. til fjárlaga fyrir árið 1981 er launaliður einstakra stofnana tilgreindur miðað við kauplag í upphafi fjárlagaárs. Þessi upphæð nemur 1902 millj. kr. og er 40% hærri en sambærileg upphæð í fjárlögum 1981. Enn fremur er áætluð hækkun á árinu 1982 í samræmi við forsendur frv. um kaupgjald og verðlag. Vegin meðalhækkun ársins 1982 er 12.75% og nemur 270 millj. kr. Hækkun verðbótavísitölu á árinu 1981 nemur 36% og er þá áætluð 9% hækkun 1. des. n. k., en sennilega verður hækkunin ívið minni. Samkv. því er umframhækkun launa 4%. Ekki verður hér gerð nákvæm grein fyrir umframhækkuninni sem er 4%. Lauslegt mat bendir til þess, að magnaukning nemi um 1.3%. Til viðbótar koma óbein áhrif kjarasamninga, nýir samningar við nokkrar starfsstéttir og launaskrið. Önnur rekstrargjöld nema samtals 499 millj. kr. eða 42.6% hærri upphæð en í fjárlögum 1981. Eins og komið hefur fram er miðað við 33% verðlagshækkun frá meðaltali ársins 1981 til meðaltals 1982. Við gerð fjárlaga 1981 var sambærileg hækkun áætluð 42% , en nú er hins vegar ljóst að sú hækkun verður um 50%. Tillit hefur verið tekið til þessa mismunar í þessu frv. og vanáætlun ársins 1981 bætt við hina almennu verðlagsforsendu nú. Eðlileg hækkun þessa liðar er því metin um 40%, en það felur í sér nær óbreytt útgjöld á föstu verðlagi eða óbreytt magn. Framlög til viðhalds nema samtals 233 millj. kr., og er það rösklega 50% hækkun frá fjárlagatölu 1981. Það, sem veldur mestu um hækkun umfram almenna verðlagsforsendu, er hækkun á viðhaldi vega um 56.4% og er það í samræmi við vegáætlun og stefnu Alþingis um að auka framlög til vegagerðar. Annað viðhald hækkar um 35.6% og er á hliðstæðan hátt og áður leitast við að bæta úr brýnni viðhaldsþörf og áhersla lögð á að eignum hraki ekki. Verklegar framkvæmdir eru áætlaðar 737 millj. kr. Þetta er magnaukning um 1–11/2% frá þessu ári. Sú magnaukning er aðallega vegna vegamála og í samræmi við vegáætlun, þar sem byggt er á því, að 2.1% af vergri þjóðarframleiðslu verði varið til vegamála. Framlög til fjárfestingarlánasjóða nema 438 millj. kr., og eru þessi framlög ákveðin lægri en lög gera ráð fyrir. Þó er þeirri reglu fylgt nú að framlög til sjóða hækki ekki minna en 33% frá fjárlögum 1981 og ekki meira en 40%. Telja verður að verðtrygging útlána sjóðanna hafi verulega styrkt stöðu þeirra og því ekki jafnbrýn þörf og áður að sjá þeim fyrir óafturkræfum framlögum úr ríkissjóði. Af þessum sökum verður nú enn leitað heimildar til þessarar skerðingar í frv. að lánsfjárlögum, eins og verið hefur undanfarin þrjú ár. Ég vík nú að útgjöldum ráðuneyta og nefni helst þá útgjaldaþætti þar sem útgjöld breytast að raungildi frá árinu 1981. Fjárveiting til starfsemi menntmrn. hækkar um rúmar 340.7 millj. kr., og verður hún samtals að fjárhæð 1133 millj. kr. Framlag til Lánasjóðs íslenskra námsmanna verður 117 millj. kr., sem er hækkun um 44.7% frá fjárlögum ársins 1981. Þar að auki verður aflað 50 millj. kr. lántökuheimildar handa sjóðnum. Gert er ráð fyrir að útlánageta sjóðsins verði alls um 144.9 millj. kr. og styrkveitingar verði o.8 millj. kr. Útlán sjóðsins miðast við það, að mætt verði 90% umframfjárþörf námsmanna, en fjárútvegun til styrkveitinga miðast við að unnt verði að greiða ferðastyrki námsmanna að haustlagi, sem er nýbreytni. Þetta felur að sjálfsögðu í sér aukin útgjöld meðan verið er að koma þessari tilhögun á. Framlög til stórra framkvæmdaflokka eru að öllu jöfnu hækkuð um 28% frá fjárlögum 1981 samkv. meginforsendum frv. Framlög til byggingar dagvistarheimila eru aftur á móti hækkuð meira en meginforsendur frv. gera ráð fyrir. Þannig verður fjárveiting til dagvistarheimila 15 millj. kr., sem er hækkun um 36.3% frá fjárlögum 1981, og sama gildir um framlög til flugvallaframkvæmda, sem hækka um 36%. Stefna þessarar ríkisstj. er að efla listastarfsemi í landinu og hafa því ríkisframlög til lista- og menningarmála verið aukin mjög á undanförnum tveimur árum. Þessari stefnu er fram haldið í þessu frv. og eru framlög til lista áætluð 14.5 millj. kr., en það er um 67% hækkun frá fjárlögum 1981. Í upphafi árs 1979 kynnti Rannsóknaráð ríkisins langtímaáætlun um rannsóknir og þróunarstarfsemi í þágu atvinnuveganna. Í skýrslunni kemur fram að Íslendingar verja mun minna fjármagni til rannsókna- og þróunarstarfsemi en þær þjóðir sem eru á svipuðu hagþróunarstigi og við Íslendingar. Af vergum þjóðartekjum verja Íslendingar 0.4–0.5% til rannsókna, en aðrar þjóðir 1–2.5%. Í 25. gr. laga nr. 13/1979, um stjórn efnahagsmála o. fl., segir: „Til stuðnings áætlanagerðar um atvinnuvegina skal efla rannsóknastarfsemi í þeirra þágu með hliðsjón af langtímaáætlun Rannsóknaráðs ríkisins um það efni, eins og hún verður staðfest af stjórnvöldum.“ Nú í sumar kynnti undirnefnd fjvn. Alþingis sér starfsemi einstakra rannsóknastofnana, sérstaklega með tilliti til verkefna stofnananna og fjármála þeirra. Niðurstaða undirnefndar fjvn. var á þá leið, að fjölga bæri stöðuheimildum hjá nokkrum rannsóknastofnunum auk breytinga á öðrum rekstrarliðum. Tillögum nefndarinnar hefur verið fylgt í frv. Samkv. tillögu nefndarinnar var þannig fjölgað um 16.5 stöðugildi samtals, en það ber þó að hafa í huga, að sértekjur viðkomandi stofnana hækka yfirleitt á móti þeim útgjaldaauka sem áðurnefnd stöðufjölgun hefur í för með sér. Undir safnliðnum Ýmislegt í menntmrn. er fjárlagaliður sem hefur misritast, og vil ég nota þetta tækifæri til að koma leiðréttingu á framfæri. Er það liðurinn Safnastofnun Austurlands sem byggður er á skriflegu samkomulagi ráðuneyta vegna yfirtöku landbrn. á eign safnsins, Skriðuklaustri í Fljótsdal, en framlagið á að vera 400 þús. kr. Framlag vegna útgjalda á vegum utanrrn. verður 77.5 millj. kr., sem er hækkun um 20.7 millj. kr. frá fjárlögum 1981. Hæst ber hækkun á framlögum sem falla undir málaflokkinn „Aðstoð Íslands við þróunarlöndin“, en fjárveiting til þess málaflokks tvöfaldast að krónutölu, hækkar um 103.4%, og verður framlagið tæplega 19 millj. kr. Framlag til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands, en stofnun þessi heyrir undir áðurnefndan málaflokk, hækkar þannig um 110.4% og verður rúmlega 10 millj. kr., en Alþingi hefur nýlega samþykkt lög um stofnunina. Þróunaraðstoð Sameinuðu þjóðanna hækkar um tæplega 560%° og verður 3.6 millj. kr. Má því segja að hér sé um stóraukið átak að ræða, eins og hækkun fjárveitinga til þessa málaflokks ber rækilega vitni um. Í 6. gr. fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að heimild fáist til allt að 10 millj. kr. lántöku vegna flugstöðvar í Keflavík. Samkv. stjórnarsáttmála ríkisstj. skal fara með flugstöðvarmál sem hér segir: „Áætlanir um flugstöð á Keflavíkurflugvelli verði endurskoðaðar og ekki ráðist í framkvæmdir við hana nema með samkomulagi allrar ríkisstjórnarinnar.“ Ljóst er af þessu, að eigi verður ákveðið að ráðast í framkvæmdir við flugstöðina nema allir ráðherrar samþykki, og hefur utanrrh. lagt áherslu á þá túlkun í ræðum á Alþingi. Jafnframt því að taka ákvörðun um áðurgreinda lánsfjárheimild vegna flugstöðvarinnar hefur ríkisstj. ákveðið að fela þriggja manna nefnd allra stjórnaraðilanna að taka flugstöðvarmálið til athugunar, m. a. hönnun byggingarinnar og hugsanlega áfangaskiptingu. Mun nefndin gera tillögur til ríkisstj. um það, hvernig áðurnefnd lántaka yrði nýtt. Fjárveiting til verkefna á sviði landbrn. hækkar um 102 millj. kr. og verður framlagið 338 millj. kr. Gert er ráð fyrir að bætt verði við 8 stöðugildum á fjárlagaliðnum forfalla- og afleysingaþjónusta í sveitum. Fjárveiting er því til 30 stöðugilda allt árið 1982 að viðbættum 6 stöðugildum frá 1. júlí 1982 að telja. Verða stöðugildi þannig orðin 36 talsins í árslok 1982. Liðurinn „lántökukostnaður vegna laga nr. 9/1980“ hækkar um 17.7 millj. kr., og verður framlag þannig 19.7 millj. kr. Fjárveiting þessi er til að greiða afborganir og vexti af láni sem Framleiðsluráð landbúnaðarins tók samkv. fyrrgreindum lögum, en hluti af láni þessu fellur á ríkissjóð. Núna í haust hófst að nýju skólahald við Bændaskólann á Hólum. Fjárlög 1981 gerðu því einungis ráð fyrir fjárveitingu til skólans vegna kennslu sem samsvari öðru skólamisserinu. Þetta frv. gerir hins vegar ráð fyrir skólahaldi við skólann allt árið 1982 og eru fjárveitingar miðaðar við það. Þá er að auki gert ráð fyrir stórátaki í uppbyggingu staðarins. Þannig hækkar fjárveiting vegna viðhalds og gjaldfærðs stofnkostnaðar um samtals 3.9 millj. kr. og verður fjárveiting rúmlega 4.9 millj. kr. Framlög til verkefna sem falla undir starfsemi á sviði sjútvrn. hækka um 36.4 mill j. kr., og verður fjárveiting til málaflokka rn. samtals að fjárhæð 121.4 millj. kr. Gert er ráð fyrir að stofnað verði nýtt útibú við Hafrannsóknastofnun og hefur þessu viðbótarútibúi verið valinn staður í Ólafsvík. Kostnaður ríkissjóðs vegna þessarar útibússtofnunar er að fjárhæð 217 þús. kr. Af öðrum nýmælum við Hafrannsóknastofnun má geta þess, að gert er ráð fyrir 6 lausráðnum rannsóknarmannsstöðum á viðfangsefninu Tímabundin verkefni. Stöður þessar eru þannig færðar á einn sérstakan lið, og er gert ráð fyrir að fjvn. Alþingis geri tillögu um til hvaða rannsókna stöður þessar verði nýttar á árinu 1982. Úthald rannsóknaskipa Hafrannsóknastofnunarinnar er ráðgert það sama og í fjárlögum 1981, þ. e. að hvert skip verði gert út sem svarar 9 mánuðum á árinu 1982. Þá má geta þess, að gert er ráð fyrir eflingu á starfsemi útibúa Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins. Hefur þannig verið gert ráð fyrir fjölgun um hálft stöðugildi við hvert útibúanna á Ísafirði, Neskaupstað og Akureyri. Hækkun útgjalda á málefnaflokkum félmrn. nemur samtals 73.8 millj. kr., og verður fjárveiting til rn. samtals að fjárhæð 272.2 millj. kr. Fyrirhugað er stórátak í byggingu félagslegra íbúðabygginga. Þannig verður fjárveiting til Byggingarsjóðs verkamanna 111.3 millj. kr., sem er hækkun um 48.4% frá fjárlögum 1981. Auk þess er gert ráð fyrir verulegri aukningu á lánsfjáröflun til sjóðsins. Hefur útlánageta sjóðsins þannig nærfellt þrefaldast frá yfirstandandi ári og er hún þannig áætluð 268 millj. kr. árið 1982. Gert er ráð fyrir að útlánaáætlun sjóðsins verði þannig: Í fyrsta lagi að veitt verði 80% lán til byggingar 100 leiguíbúða sveitarfélaga, í öðru lagi að veitt verði 80% lán til 110 endursöluíbúða, í þriðja lagi hafa verið samþykkt 207 lán til nýbygginga verkamannabústaða á árinu 1981, en hinn 1. ágúst 1981 voru í undirbúningi á ýmsum byggingarstigum samtals 472 íbúðir. Ekki er enn þá fullljóst hversu hratt þessum framkvæmdum kemur til með að miða á árinu 1982, en frv. gerir ráð fyrir að veitt verði 300 full lán á vegum sjóðsins. Framlag ríkissjóðs til vatnsveituframkvæmda á vegum sveitarfélaga hækkar verulega frá fjárlögum 1981. Þannig verður framlag ríkissjóðs 3.2 millj. kr., en var 1.7 millj. kr. í fjárlögum 1981, og er þetta hækkun um 88.2%. Hér er því um að ræða stórátak til að létta undir með sveitarfélögum í vatnsveituframkvæmdum á þeirra vegum. Í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum var sett á fót sérstök stofnun sem hlaut nafnið Vinnueftirlit ríkisins. Í fjárlögum fyrir árið 1981 var gert ráð fyrir að stöðuheimildir við stofnunina yrðu 18 talsins og voru fjárveitingar miðaðar við það. Nú hefur þegar fengist töluverð reynsla af starfsemi stofnunarinnar og hefur því verið ákveðið að fjölga grunnheimildum um tvær stöður. Jafnframt gerir frv. ráð fyrir verulegri aukningu á rekstrargjöldum við stofnunina, og hækka þau um 120% frá fjárlögum ársins 1981. Fjárveiting til Bjargráðasjóðs Íslands hækkar um 101.6% frá fjárlögum 1981 og verður framlagið samtals að fjárhæð 4.9 millj. kr. Fjárveiting þessi er annars vegar vegna lögbundins framlags ríkissjóðs að fjárhæð 3.4 millj. kr. og hins vegar sérstakt framlag að fjárhæð 1.5 millj. kr., sem er til að létta undir greiðslubyrði sjóðsins af svokölluðum harðærislánum sem sjóðurinn tók árið 1980. Til heilbrigðis- og tryggingarmála fara samtals um 2 778 millj. kr. Þetta er langstærsti útgjaldaþáttur frv. og um 36% af heildarútgjöldum ríkissjóðs. Útgjöld Tryggingarstofnunar ríkisins vegna lífeyris-, sjúkra- og slysatrygginga nema alls 2 071 millj. kr. Í fjárlögum nemur sambærileg fjárhæð 1 332 millj. kr. Útgjöldin hækka því alls um 739 millj. kr. eða tæp 56%. Hækkun þessa liðar er verulega umfram verðlagsbreytingar og á það sér ýmsar skýringar. Fyrst er til að nefna, að í nóvember 1980 hækkuðu almennar bætur lífeyristrygginga og tekjutrygging í kjölfar kjarasamninga þá um haustið. Fyrir þessari útgjaldahækkun var ekki áætlað í fjárlögum 1981, enda var svo litið á að útgjöld, sem af kjarasamningum stafa, skili sér að nokkru aftur í auknum tekjum ríkissjóðs af veltusköttum. Þá má nefna að fæðingarorlof kom fyrst til útgjalda undir lífeyristryggingum 1981 og voru þá áætlaðar til verkefnisins 36 millj. kr. Sýnt er að útgjöld ársins í ár verða verulega hærri vegna þessa verkefnis, og ákvarðast fjárhæð næsta árs að nokkru af þessu. Því er ekki að leyna, að útgjöld sjúkratrygginga aukast ótrúlega hröðum skrefum. Stafar þetta m. a. af aukinni starfsemi á sjúkrahúsum og hækkun daggjalda. Gallinn er þó sá, að erfitt hefur reynst að áætla rekstrarkostnað þessara sjúkrahúsa. Þegar það endurtekur sig ár eftir ár að útgjöld til daggjaldastofnana fara langt fram úr fjárlögum og árlegum verðlagsbreytingum er óhjákvæmilegt að spyrnt sé við fótum. Á vegum heilbr.- og trmrh. er verið að undirbúa frv. sem felur í sér heimild til breytinga á rekstrarframlögum til sjúkrahúsa, sem felur í sér að heimild verði veitt til þess að daggjaldasjúkrahús verði tekin inn á bein fjárlög. Einnig er full ástæða til að endurskoða stjórnunarform þessara stofnana, og hef ég þá í huga að ríkissjóður greiðir í mörgum tilfellum á bilinu 90–93% af heildarrekstrarútgjöldum þeirra. Þrátt fyrir þetta eru sjúkrahúsin stjórnunarlega rekin á ábyrgð sveitarfélaganna. Ekki er fullt samræmi í þessu. Þá vil ég sérstaklega nefna Framkvæmdasjóð aldraðra, en framlag til sjóðsin nemur 24.5 millj. kr. Sjóðurinn, sem stofnaður var með lögum nr. 49/1981, á að stuðla að byggingu húsnæðis og dvalarstofnana fyrir aldraða, og er sú upphæð, sem sjóðnum er áætluð til ráðstöfunar á árinu 1982, u. þ. b. þrefalt hærri en varið er til samsvarandi verkefna á þessu ári. Er vel við hæfi að gert sé sérstakt átak í þessum málum á næsta ári sem er alþjóðaár aldraðra. Um framlög til trygginga- og heilbrigðismála umfram það, sem þegar er getið, tel ég ekki ástæðu til að fjölyrða. Veigamesti liður þeirra útgjalda er starfsemi ríkisspítalanna, en á rekstri þeirra er ekki fyrirhuguð teljandi breyting frá því sem nú er. Fjárveiting til verkefna fjmrn. verður rétt um 700 millj. kr., sem er hækkun um 115 millj. kr. Tekinn er upp nýr fjárlagaliður á vegum rn. Er það liðurinn Húsnæðisbreytingar vegna fatlaðra, og er fjárveiting til þessa verkefnis að fjárhæð 1 millj. kr. Fjárveiting þessi er ætluð til að auðvelda fötluðu fólki aðkomu og umferð um opinber fyrirtæki og stofnanir. Þá er gert ráð fyrir fjárveitingu að upphæð 1.5 millj. kr. til viðgerðar og lagfæringar á húseigninni Laugavegi 166, sem er svokallað Víðishús. Framkvæmdir á nefndri húseign eru nú þegar farnar af stað og er fyrsti áfangi verksins fólginn í að setja nýtt þak á húsið. Jafnframt vinnur fjmrn. að athugun á því, hvaða ríkisstofnanir koma til með að fá inni í húsinu. Verið er að vinna að því að Landmælingar Íslands verði þar til húsa, og yrði það verulega hagkvæmt fyrir rekstur þeirrar stofnunar. Útgjöld til málaflokka samgrn. hækka um 230 millj. kr. og verða um 780 millj. kr. Hæst ber framlög til vegamála, en þau nema samtals 566 millj. kr., sem er hækkun um 46% frá fjárlögum 1981. Markaðar tekjur til vegagerðar, þ. e. bensíngjald, gúmmígjald og bifreiðaskattur, nema samtals 351 millj. kr. Þá er fyrirhuguð lántaka að upphæð 200 millj. kr. Fjárveiting úr ríkissjóði verður þannig 15.5 millj. kr. Heildarframlag til vegamála jafngildir þannig 2.1% af vergri þjóðarframleiðslu. Stefna Alþingis gerir ráð fyrir að auka hlut vegamála af vergri þjóðarframleiðslu um 0.1% frá því sem nú er. Þegar útgjöld til vegamála verða aukin sem þessu hlutfalli nemur verður jafnframt að gera ráð fyrir að Alþingi samþykki samsvarandi tekjuaukningu á móti. Gert er ráð fyrir nokkurri magnaukningu á framkvæmdum til flugmála, eins og áður var vikið að. Þannig hækkar stofnkostnaður hjá Flugmálastjórn um 8.2 millj. kr. og verður 31.1 millj. kr. Í frv. er yfirleitt gert ráð fyrir að framlög til einstakra framkvæmdaflokka hækki um 28%, frá þessu eru örfáar undantekningar. Eins og áður segir hækkar fjárveiting til framkvæmda í flugmálum um 36%. Fjárveiting til viðskrn. verður 507 millj. kr., sem er hækkun um tæpar 100 millj. kr. Hæst ber liðurinn Niðurgreiðslur á vöruverði, en áformaðar niðurgreiðslur verða 466 millj. kr. Áætlað niðurgreiðslustig í des. n. k. kostar á einu ári um 376 millj. kr., og eru þá eftir 65 millj. kr. til að mæta auknum niðurgreiðslum á árinu 1982. Í fjárlögum fyrir árið 1981 er olíustyrkur til húshitunar 50 millj. kr., og var gert ráð fyrir að meðalfjöldi styrkja væri um 32 000 á ársfjórðungi. Árið 1982 er hins vegar gert ráð fyrir að styrkjum fækki nokkuð frá því, sem er á þessu ári, og verði styrkirnir 27 000 talsins á hverjum ársfjórðungi, en fjárveiting nemur 30 millj. kr. Við áætlun vaxtakostnaðar er byggt á forsendum frv. um hækkun viðkomandi vísitalna að því er tekur til verðtryggðra lána og gengis, auk þess sem nettóbreyting á skuldastöðu ríkissjóðs hefur að sjálfsögðu áhrif á áætlunartöluna. Heildarvaxtakostnaður á árinu 1982 er áætlaður 264 millj. kr., og er það hækkun um 38.2% frá fjárlögum 1981. Vaxtagreiðslur til Seðlabanka Íslands eru áætlaðar 104 millj. kr., og er það hækkun um rösklega 6 millj. frá áætlun fjárlaga 1981. Vextir af lánum ríkissjóðs hjá öðrum en Seðlabanka eru áætlaðir 160 millj. og hafa hækkað um 67 millj. kr. Á vegum fjárlaga- og hagsýslustofnunar og ríkisendurskoðunar er unnið að margs háttar hagsýsluverkefnum. Á vegum hinnar fyrrnefndu hefur starfsemin m. a. beinst að skipulags- og rekstrarhagræðingu, auk þess sem tölvumál einstakra stofnana og stærri heilda taka aukið rými. Í ár hefur m. a. verið unnið að endurskipulagningu á fjármálastjórn Ríkisútvarpsins. Að beiðni dómsmrn. er unnið að úttekt á starfsemi Vinnuhælisins á Litla-Hrauni. Þau atriði, sem þar verða m. a. könnuð, eru stjórnun, skipulag og fjármál. Þessi úttekt kom beint og óbeint í kjölfar athugunar á vinnutilhögun á Kvíabryggju sem fram fór á árinu 1980. Á árunum 1980 og 1981 hefur farið fram athugun á starfsemi Landmælinga Íslands. Nær sú athugun til stjórnar, fjármála og þess að leysa húsnæðismál stofnunarinnar. Starfsemi Landmælinga hefur um nokkurt bil verið í ófullnægjandi húsnæði. Af öðrum verkefnum má nefna, að í samvinnu við skólastjóra Hvanneyrarskóla hafa rekstrarmál þess skóla verið til athugunar, m. a. með tilliti til viðfangsefnaskiptingar á starfsemi stofnunarinnar í fjárlögum. Þessu verkefni er því sem næst lokið. Í mörgum tilfellum virðist í senn æskilegt og nauðsynlegt að starfsemi stofnana, sem hafa margvíslega starfsemi á sinni könnu, sé skipt upp í hæfileg viðfangsefni. Af öðrum hagræðingarverkefnum, sem unnið er á vegum fjárlaga- og hagsýslustofnunar má nefna endurskoðun á starfsemi Fasteignamats ríkisins. Þessu verkefni lýkur væntanlega fyrri part árs 1982. Af öðrum verkefnum má nefna úttekt á málum Rannsóknarlögreglu ríkisins og Námsgagnastofnunar. Fyrir tveimur árum var talið nauðsynlegt að tölvumál ríkisstofnana og fyrirtækja yrðu sveigð í ákveðnari farveg en þau höfðu þróast í til þess tíma. Til fjáralaga- og hagsýslustofnunar var ráðinn starfsmaður með sérþekkingu á þessu sviði. Verkefnin, sem að tölvumálum snúa, eru æðimörg og sum hver yfirgripsmikil. Má þar sérstaklega nefna tölvuverkefni hjá Tollstjóraembættinu í Reykjavík. Starfsmenn á vegum fjárlaga- og hagsýslustofnunar, ríkisendurskoðunar og tollstjóraembættisins vinna nú að tölvuvæðingu embættisins, og standa vonir til þess að hraða megi allri afgreiðslu hjá embættinu, auk þess sem öll meðferð upplýsinga varðandi innflutning og tollamál verður greiðari. Að öðrum verkefnum á sviði tölvumála má nefna athugun á fjárhagsbókhaldi og áætlanagerð nokkurra stofnana og fyrirtæka. Einnig hefur færst í vöxt að stofnanir, sem þurfa að geyma miklar upplýsingar, nýti tölvutæknina. Í þessu sambandi er unnið að athugun á tölvuvinnslu fyrir rannsóknarbókasöfn, Siglingamálastofnun o. fl. aðila. Á vegum ríkisendurskoðunar hafa farið fram athuganir á starfsemi og stjórnun nokkurra ríkisstofnana. Má í því sambandi nefna skýrslu um Orkustofnun, Sinfóníuhljómsveit og Þjóðleikhús. Ríkisendurskoðun hefur einnig dregið saman upplýsingar um þróun ríkisframlaga og útgjalda til nokkurra sérsviða í ríkisrekstrinum. Lagðar hafa verið fram ítarlegar skýrslur um fjármál og starfsmannamál skattstofa og löggæslu í landinu á árunum 1976–79. Að lokum við ég víkja að fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1982. Lögð hefur verið á það áhersla, að samhliða gerð fjárlagafrv. fyrir árið 1982 væri gengið frá lánsfjáráætlun fyrir það ár. Bæði þessi þskj. voru lögð fram á fyrstu dögum þingsins, og vænti ég þess, að nú gefist Alþingi betra tóm til að fjalla um lánsfjáráætlunina en stundum áður. Þessi breytta tímasetning verður til þess að gera má ráð fyrir að áætlunin kunni að taka einhverjum breytingum fyrir endanlega afgreiðslu í ljósi breyttra aðstæðna á haustmánuðum, enda ekki ólíklegt að einhverjar af meginforsendum Þjóðhagsáætlunar, er máli skipta fyrir lánsfjáráætlun og fjárlög, taki breytingum fyrir árslok. Á árinu 1982 er fjármunamyndunin í heild talin dragast saman um 6.0% frá yfirstandandi ári og verða nær 24% af þjóðarframleiðslu. Samdrátturinn verður fyrst og fremst í fjárfestingu atvinnuveganna og einnig í orkuframkvæmdum á vegum hins opinbera. Íbúðabyggingar og byggingarframkvæmdir hins opinbera, aðrar en orkuframkvæmdir, eru taldar verða áþekkar og í ár. Þrátt fyrir aðhald í fjárfestingu er ekki talin hætta á atvinnuleysi í byggingarstarfsemi og mannvirkjagerð. Stærsta viðfangsefnið í lánsfjármálum landsmanna á næstu árum er að auka innlendan sparnað og lánsfjáröflun. Þjóðin hefur á liðnum árum orðið að treysta á erlendar lántökur við eflingu skipastólsins, byggingu orkuvera og raunar til hvers konar meiri háttar atvinnu- og orkuframkvæmda. Erlendar skuldir þjóðarbúsins eru miklar og ljóst er að þær eiga enn eftir að aukast verði fjár til framkvæmda ekki leitað innanlands í ríkara mæli en verið hefur. Verðbólguþróun undanfarinna ára hefur tvímælalaust skert eiginfjárstöðu banka og fjárfestingarlánasjóða. Nú hefur þessi öfugþróun snúist við og er þess að vænta að innlendur lánsfjármarkaður styrkist enn frekar en orðið hefur á þessu ári. Í yfirliti um opinbera öflun lánsfjár í lánsfjáráætlun kemur fram að þar er að því stefnt að auka innlendar lántökur um 46% frá lánsfjáráætlun yfirstandandi árs, en erlendar lántökur um tæp 35%. Innlend lánsfjáröflun opinberra aðila nam í lánsfjáráætlun fyrir árið 1981 um 39% heildarlánsfjárþarfar, en sambærilegt hlutfali 1982 er um 41%. Nokkurn tíma tekur að afla reynslu um hvaða aðilar innlendir geta lagt fram lánsfé til sameiginlegra þarfa umfram eigin útlán svo og að finna og þróa þær fjáröflunarleiðir sem best henta. Fram til þessa hefur einkum verið treyst á samninga við bankastofnanir og lífeyrissjóði innan ramma almennrar lagaskyldu. Með hliðsjón af verðlags- og tekjuþróun er stefnt að útgáfu og sölu spariskírteina fyrir alls 150 millj. kr. Nokkur óvissa ríkir um sölu þessara bréfa, enda hafa sparifjáreigendur nú um önnur sparnaðarform að velja. Um áætlun fjármagns frá lífeyrissjóðum gegnir öðru máli. Hin geysimikla aukning lánveitinga á vegum Byggingarsjóðs verkamanna til íbúðabygginga á félagslegum grundvelli gerir óhjákvæmilegt að leita fast eftir aukinni innlendri fjármögnun til þeirra. Hafa má hliðsjón af því, að hátt lánshlutfall sjóðsins mun létta á lánsþörf frá lífeyrissjóðunum beint til félaga sinna. Er því áformað að leita eftir hækkun lánshlutfalls lífeyrissjóðanna til opinberra þarfa úr 40% ráðstöfunarfjár, svo sem nú er lögskylt, upp í 45%. En vafalaust verður það ekki vinsæl beiðni og er það annað mál. Af þessu fé munu Framkvæmdasjóður og ríkissjóður halda hlutfalli sínu óskertu frá áætlun um 1981, en mestöll aukningin mun koma í hlut Byggingarsjóðs verkamanna. Alls er lánsfé frá lífeyrissjóðunum áætlað 531 millj. kr., þar af 476 millj. kr. til fjárfestingarlánasjóða og 55 millj. kr. til ríkissjóðs, og er þetta ríflega helmingur innlendrar lánsfjáröflunar samkv. áætluninni. Aðrir inniendir liðir eru lán Atvinnuleysistryggingasjóðs, 52 millj. kr., sem samkv. venju gengur til Byggingarsjóðs ríkisins, og skyldusparnaður ungmenna, er rennur til sama sjóðs. Hann er nú talinn nettó 23 millj. kr. Þessi sparnaður ætti að geta gefið mun meira af sér, og er unnið að því að kynna betur hin nýju ákvæði um verðtryggingu hans og skattfríðindi. Til þess að vega upp á móti þeim feiknalega kostnaði, sem er vegna fjármagnsútgjalda af byggðalínuframkvæmdum fyrri ára, er nú stefnt að því, eins og áður var nefnt, að á árinu 1982 verði lagt á sérstakt stofnlínugjald, alls 40 millj. kr. Með öllu er óeðlilegt að raforkuiðnaðurinn í landinu standi ekki undir þeim fjármagnskostnaði sem fjárfestingum er samfara. Á árinu 1981 er áætlað að notkun erlendra lána til eins árs og lengri tíma muni nema 1 735 millj. kr. Er þetta um 270 millj. kr. aukning frá spá lánsfjáráætlunar, og stafar aukningin að mestu leyti af meiri skipakaupum en áætlað var, ásamt hækkunaráhrifum gengis og verðlags umfram forsendur lánsfjáráætlunar. Að teknu tilliti til afborgana af erlendum lánum nemur nettó-lántaka erlendis um 1 035 millj. kr. Að hluta hefur þetta fé runnið til að bæta gjaldeyrisstöðu landsmanna, eins og ég vék að í upphafi míns máls, og lætur nærri að 100 millj. kr. gangi til þess að jafna halla á viðskiptajöfnuði og 400 millj. kr. til þess að bæta gjaldeyrisstöðuna. Heildarlántökur erlendis eru alls áætlaðar 2 070 millj. kr. Afborganir af löngum lánum eru áætlaðar 980 millj. kr. og hrein aukning skulda því 1 090 millj. kr. Það er um 9% af áætluðum útflutningstekjum borið saman við 12% hlutfall á árinu 1981, og 4% af áætlaðri þjóðarframleiðslu ársins 1982, borið saman við 5.1% á árinu 1981. Því verður ekki neitað að erlendar skuldir og erlendar lántökur hafa þokast upp á við á liðnum árum. Lætur nærri að erlendar skuldir nemi 36% af þjóðarframleiðslu í árslok 1981. Greiðslubyrði vegna afborgana og vaxta af erlendum lánum hefur á undanförnum árum legið á bilinu 12.8–14.1%. Á árinu 1981 kann þetta hlutfall að hækka nokkuð, einkum vegna óvenjuhárra vaxta erlendis um þessar mundir. Ég hef í þessari umfjöllun drepið á þau atriði í lánsfjáráætlun sem ég tel hæst rísa. Það er ekki sjáanleg ástæða til að fjalla hér um skiptingu ráðstöfunarfjárins milli atvinnugreina og sjóða, og nægir í því sambandi að vísa til fjárlagafrv. og fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar. Herra forseti. Framsöguræða mín er þegar orðin nokkuð löng. En fjárlagafrv. er að sjálfsögðu langstærsta mál þinsins og svo gífurlega margþætt að í raun og veru eru umr. um það ákaflega stuttar í samanburði við umr. um önnur hlutfallslega smærri mál. Þá á ég við að oft eru býsna langar umræður undir öðrum dagskrárliðum hér í þinginu um mál sem afgreidd eru í einni línu í fjárlagafrv. og kannske aldrei minnst á í fjárlagaumræðum. Ég vil þakka starfsmönnum fjárlaga- og hagsýslustofnunar fyrir frábærlega vel unnin störf fyrr og síðar og þá sérstaklega fráfarandi hagsýslustjóra, Gísla Blöndal, og þeim, sem nú gegnir þeim störfum, Magnúsi Péturssyni, sem áður hafði verið hægri hönd fyrri hagsýslustjóra. Störf manna í fjárlaga- og hagsýslustofnun eru erfið störf og oft vanþökkuð. Þeir einir, sem nærri koma, skynja til fulls hvílíkt útþensluafl og innibúandi sprengikraftur er fólginn í stofnunum ríkisins, sem auðvitað hljóta stöðugt að bera sig saman við fjölmennar stofnanir nálægra þjóða sem gegna hliðstæðu hlutverki. Enginn láir forstöðumönnum ríkisstofnana að eiga sjálfsagðan metnað fyrir hönd þess tiltölulega litla stjórnunartækis sem þeir stýra. En það þarf sannarlega mikið aðhald og öflugan vilja til jákvæðrar gagnrýni ef ekki á að ofhlaða skútuna til ófarnaðar fyrir efnahagslífið og skelfingar fyrir skattgreiðendur. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði vísað til hv. fjvn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Það kemur æ betur í ljós, eftir því sem núverandi ríkisstj. situr lengur að völdum, hversu Alþb. tókst að tryggja áhrif sín þegar við myndun ríkisstj. Það er sama hvar skyggnst er um í þjóðfélaginu. Þrengt hefur verið að einstaklingum, þrengt hefur verið að atvinnulífinu. Alls staðar blasa við erfiðleikar og ekkert það aðhafst af hálfu stjórnvalda sem styrkt getur og eflt atvinnulífið í landinu, nema síður sé, samfelldar bráðabirgðaráðstafanir í efnahagsmálum og opinber feluleikur á sviði ríkisfjármála og peningamála til þess eins að staðan sýnist betri en hún raunverulega er, dæmigerð vinnubrögð Alþb.-manna. Þegar svo fjárlagafrv. og lánsfjáráætlun 1982 eru lögð fyrir Alþingi er öllum markmiðum sleppt en falleg reikningstala notuð. Því er ljóst að fjárlagafrv. eins og það liggur nú fyrir sýnist marklaust. Fjmrh. Alþb. telur sér það hagkvæmara til þess að hann geti notað ríkissjóð eins og honum og Alþb. sýnist. Núverandi valdhafar vilja láta líta svo út að staða efnahagsmála sé um þessar mundir í góðu jafnvægi, ríkisstj. hafi tekist að ná settum markmiðum, tekist hafi að sigla fram hjá skerjum erfiðleika stóráfallalaust, meira að segja sé betra jafnvægi hér á landi á flestum sviðum efnahagsmála en hjá grannþjóðum okkar. Er þá ekki full ástæða til þess fyrir landsmenn alla að vera þakklátir ríkisstj. fyrir góð störf hennar og árangur á sviði efnahagsmála, sem hún segist hafa náð eftir erfiða baráttu við verðbólgudrauginn og fylgifiska hans? Getur þjóðin þá ekki litið björtum augum til framtíðarinnar? Eru nú ekki skilyrði fyrir blómlegu atvinnulífi landsmanna og grundvöllur fyrir bættum kjörum heimilanna í landinu? Sá bjarmi af árangursríku starfi sínu, sem hæstv. forsrh. virðist sjá þegar hann gægist út um glugga stjórnarráðsins, er samt sem áður ekki í neinu samræmi við þau vandamál sem að steðja, vandamál sem launþegarnir í landi þessu hafa við að glíma til þess að endar nái saman h já þeim, ekki heldur í neinu samræmi við þau vandamál sem við er að glíma við rekstur atvinnuveganna í landinu, ekki heldur í neinu samræmi þegar samanburður er gerður á stöðu efnahagsmála hér á landi og í nágrannalöndum okkar. En hvaða atriði eru það svo sem stjórnvöld eru að guma af og vilja telja landsmönnum trú um að skilað hafi svo góðum árangri á því hálfa öðru ári sem núv. ríkisstj. hefur setið að völdum? Í fyrsta lagi segjast stjórnarherrarnir hafa tryggt öllum landsmönnum fulla atvinnu. Full atvinna hefur verið hér á landi síðasta áratug sem betur fer. Því getur núv. ríkisstj. ekki þakkað sér neinn árangur á þessu sviði. En hvaða blikur eru hins vegar á lofti um þessar mundir í atvinnumálum landsmanna? Er tryggt að allar íslenskar hendur í þessu landi hafi vinnu næstu mánuði? Er nokkuð að óttast? Meginforsendur þess, að nóg atvinna sé í landinu, er að atvinnureksturinn geti starfað og honum séu búin eðlileg vaxtarskilyrði. Er staða atvinnurekstrar þannig í dag, að menn þurfi ekki að óttast að til stöðvunar geti komið? Hafa stjórnvöld búið atvinnuvegunum þau skilyrði sem nauðsynleg eru til blómlegs atvinnulífs? Ef litið er á þær upplýsingar, sem fyrir liggja um stöðu atvinnuveganna, kemur í ljós allt annað en það sem ríkisstj. hefur viljað vera láta. Samkeppnisiðnaðurinn er rekinn með verulegum halla, fiskveiðar eru reknar eftir síðustu fiskverðsákvörðun með 2–10% halla, hraðfrystiiðnaðurinn er rekinn með allt að 6–7% halla. Þannig er staða þessara mála og hafa sjómenn þó ekki fengið nema helming þeirrar launahækkunar sem aðrir launþegar í landinu fengu nú síðast. Þetta hörmungarástand í sjávarútvegi landsmanna blasir við á sama tíma og markaðsverð og aflabrögð eru í hámarki og verðgildi Bandaríkjadollars hefur verið hagstæðara en nokkru sinni fyrr. Í öðru lagi segir ríkisstj. að henni hafi tekist að draga úr verðbólgunni frá því sem hún hefur verið síðustu tvö árin, eða úr 60% í 40% talið frá upphafi þessa árs til loka. En hæstv. forsrh. er þekktur fyrir að fá sjálfan sig og ýmsa aðra til þess að setja á svið sjónarspil sem þeir ætlast til að almenningur leggi trúnað á. Hér hefur það verið gert. Staðreyndir málsins eru því miður allt aðrar en stjórnvöld vilja vera láta. Hækkun verðbólgunnar frá árinu 1980 til 1981 verður um 50%, eins og fram hefur komið hjá Þjóðhagsstofnun, enda þótt með talnaleik verði vísitalan frá upphafi árs til loka ekki talin nema 40%. Hækkun á almennu verðlagi, þrátt fyrir ranga gengisskráningu, hefur orðið miklu meiri en sú útreikningsaðferð, sem notuð er, gefur til kynna, enda spilað á þá útreikningsaðferð á þriggja mánaða fresti, nú síðast rétt fyrir seinustu mánaðamót með auknum niðurgreiðslum á landbúnaðarvörum til þess að fá vísitöluútreikninginn 1. des. til að passa inn í dæmið. Hækkun verðlags vegna sjálfrar myntbreytingarinnar hefur orðið umtalsverð. Því miður virðist myntbreytingin hafa haft þveröfug áhrif við það sem að var stefnt. Það er ekki hægt að merkja að meira traust sé borið til gjaldmiðils okkar nú en áður, því miður, enda hafa stjórnvöld ekkert gert til þess að svo gæti orðið, heldur þvert á móti. Ríkisstj. hefur gengið á undan með lagasetningu og notar ekki smæstu einingar gjaldmiðils síns í sambandi við útgreiðslu gjalda ríkissjóðs. Eitt gleggsta dæmið um það, hvað verðbólguútreikningar ríkisstj. gefa í raun ranga mynd af hinni raunverulegu þróun verðlagsins í landinu, er sá þáttur í útgjöldum þjóðarbúsins sem ríkisstj. sjálf fer með, ríkisútgjöldin. Hækkun þeirra hefur ekki verið í neinu samræmi við þá hækkun sem stjórnvöld segja að hafi orðið í landinu. Fyrstu níu mánuði þessa árs eru ríkisútgjöldin um 60% hærri en á sama tíma í fyrra þegar verðlagshækkanir í landinu eru sagðar vera 30%. Því miður hefur ríkisstj. ekki tekist að draga úr verðbólgunni svo að nokkru nemi, þrátt fyrir að gengislækkun dollarans hafi dregið úr verðhækkun, sem talið er að nemi 10–15%, og þrátt fyrir að ríkisstj. skerti laun með lögum um 7% 1. mars s. l. Í þriðja lagi segist ríkisstj. hafa tryggt kaupátt launa. Þjóhagsstofnunin segir að kaupmáttur ráðstöfunartekna verði svipaður á mann í ár og á síðasta ári, hins vegar verði kaupmáttur kauptaxta 2% minni í ár en í fyrra. Hvað segja verkalýðsforingjarnir sjálfir um kaupmátt launþega um þessar mundir þegar gengið er til kjarasamninga? Þeir segja að kaupmátturinn þurfi að aukast um allt að 11% til þess að ná kaupmætti kjarasamninganna 1977. Þá sögðu menn: samningana í gildi, en hafa nú lítið látið í sér heyra. Og þetta er útkoman sem þeir sjálfir segja frá. Þetta eru ekki reikningar sem aðrir menn hafa gert. Þetta eru reikningar frá þeim mönnum sem stóðu á árinu 1978 og hrópuðu, eins og ég sagði áðan: samningana í gildi. Því miður hefur ríkisstj. ekki á þessum vettvangi fremur en öðrum sviðum efnahagslífs náð árangri. Í fjórða lagi segist ríkisstj. hafa náð betri árangri en nágrannaþjóðir okkar í efnahagsmálum og getað siglt áfram fram hjá skerjum áfallalítið. Ekki sýnist ástæða til að guma mjög af því meðan verðbólgan hér á landi er 4–5 sinnum meiri en hjá næstu nágrönnum okkar og nálgast ekkert það mark sem ríkisstj. setti sér í stjórnarsáttmálanum, að um áramótin 1981–1982 yrði hún svipuð og hjá okkar næstu nágrönnum. Það er hins vegar rétt, að við höfum ekki þurft að horfast í augu við atvinnuleysi eins og hefur verið í kringum okkur. Það var ekkert nýtt, en því miður virðast allar horfur á að ekki sé þar bjart fram undan. Það, sem núv. ríkisstj. gumar hvað mest af þegar hún tíundar afrek sín, er að tekist hafi á árinu 1980 að ná jöfnuði í ríkifjármálum og skuld ríkissjóðs við Seðlabankann hafi lækkað. Þegar þessi skrautfjöður ríkisstjórnar herranna er skoðuð kemur í ljós að skuld ríkissjóðs hefur í krónum talið hækkað og rekstrarhalli var hjá ríkissjóði á greiðslugrunni. En hvaða ráðum hefur ríkisstj. beitt til þess að reyna að ná þeim jöfnuði í ríkisfjármálum sem hún gumar nú mög af? Hafa rekstrargjöld ríkissjóðs verið dregin saman til þess að spara? Hafa ríkisumsvifin verið minnkuð? Svarið er nei. Ríkisstj. hefur hins vegar viðhaldið öllum vinstristjórnarsköttunum, sem munu hafa numið um 700 millj. kr. á árinu 1980, erlendar lántökur hafa verið auknar verulega og tilfærslur gerðar í fjárlögum. En hvað er það svo sem líta ber á þegar meta skal hvernig ríkisstj. hefur tekist framkvæmd þeirra heimilda sem felast í fjárlögum ársins 1980? Í októberhefti af Hagtölum mánaðarins, sem Seðlabanki Íslands gefur út, er fjallað sérstaklega um ríkisfjármálin. Það vekur athygli þeirra sem þessa grein lesa, hvernig stangast á upphaf þeirrar greinar og þær töflur sem þar eru birtar. Þar er gerður samanburður fjárlaga og útkomu ríkisfjármála á greiðslugrunni. Slíkur samanburður er tvímælalaust hinn rétti, ef meta skal hvernig ríkisstj. hefur framkvæmt þær heimildir sem Alþingi veitir í fjárlögum. Fjárlög ársins 1980 gerðu ráð fyrir að innheimtar tekjur umfram greidd gjöld yrðu að fjárhæð 29 millj. kr. Útkoman varð hins vegar halli að fjárhæð 85 millj. kr. Gert var ráð fyrir á fjárlögum að skuldir á viðskiptamannareikningum lækkuðu um 8 millj. Hins vegar varð skuldaaukning á viðskiptamannareikningnum um 75 millj. kr. Greiðslujöfnuður átti því að verða 96 millj., þar af 81 millj. kr. við Seðlabankann. Greiðslujöfnuðurinn varð 62 millj. og við Seðlabankann 45 millj., sem er tæpur helmingur þess sem að var stefnt. Miðað við þessar tölur verður tæplega sagt að menn hafi náð settum markmiðum. En þessari grein í Hagtölum mánaðarins og þeirri fréttatilkynningu, sem fjmrh. eða fjmrn. gaf út þegar fjárlagafrv. var lagt hér fram, er ætlað að gera grein fyrir að ríkissjóður hafi skilað greiðsluafgangi á síðustu tveimur árum og náð að grynna talsvert á skuldum sínum í Seðlabankanum. Nú er staðreyndin sú, eins og ég sagði áðan, að tölulega hefur skuld ríkissjóðs við Seðlabankann hækkað á árinu 1980. En í fréttatilkynningu fjmrn. er bent á að hlutfallslega af vergri þjóðarframleiðslu hafi skuldirnar lækkað. Þetta er vitaskuld alveg rétt. Kannske er það hugsun hæstv. fjmrh. að hafa verðbólguna nógu mikla, þá lækki skuldirnar við Seðlabankann hlutfallslega af þjóðarframleiðslu og þannig sé hægt að fá út hagstæða tölu. Málið er ekki svona einfalt. Í útvarpsumr. um daginn vék hv. 1. þm. Reykv., Geir Hallgrímsson, að því, að þegar rætt væri um skuldir ríkissjóðs við eina lánastofnun án þess að taka til meðferðar skuldir ríkissjóðs við aðrar lánastofnanir kæmi að sjálfsögðu ekki út hin rétta mynd. Í þessu hefti af Hagtölum mánaðarins má sjá hver þróunin hefur verið frá árinu 1977, síðasta heilu ári sem ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar var við völd. Borið saman við árið 1980 kemur í ljós hver skuldaaukning ríkissjóðs raunverulega er. Árið 1977 er skuld ríkissjóðs við Seðlabankann 149 millj. kr. Í lok þess árs eru erlendar skuldir ríkissjóðs samkv. þessu hefti 794 millj., samtals 943 millj. kr. Ef við tökum hlutfallið af þjóðarframleiðslu er hér um að ræða 24.7%. Árið 1980 er skuldin við Seðlabankann 315 millj. kr., erlendar skuldir 3459, samtals 3774 millj. kr. eða 28.4% af þjóðarframleiðslu. Frá árinu 1977 til 1980 er því um að ræða aukningu á skuldum ríkissjóðs um 3.7% af þjóðarframleiðslunni, og ef við reiknum það út af þjóðarframleiðslu þessa árs erum að ræða aukningu skulda upp á 492 mill j. kr. Það er þessi blekking, sem hér er verið að beita, sem menn eru ekki reiðubúnir að fallast á þegar verið er að tala um ríkisfjármálin og það jafnvægi sem náðst hefur á árinu 1980. Skuldaaukningin hefur orðið mikil. Hún hefur hins vegar orðið í krónum talið í erlendum skuldum. Meira að segja, eins og ég vék að áðan, hefur aukning orðið á skuldum ríkissjóðs við Seðlabankann. En sem hlutfall af þjóðarframleiðslu í sameiginlegum skuldum ríkissjóðs við Seðlabanka og erlendis er um að ræða hvorki meira né minna en tæpar 500 millj. kr. Þegar forsendur fjárlagafrv. svo og lánsfjáráætlunarinnar eru skoðaðar verður mönnum ljóst hversu óraunhæft frv. til fjárlaga hefur verið lagt fram á hinu háa Alþingi svo og lánsfjáráætlun. Hins vegar er skylt að vekja athygli á því að lánsfjáráætlun hefur nú verið lögð fram fyrr en áður og er því til umr. um leið og 1. umr. fjárlagafrv. fer fram. Hér væri um framför að ræða ef það, sem liggur til grundvallar þessum skjölum, væru raunhæfar tölur. Í aths. við frv. vekja höfundar þess sérstaka athygli á því, að frv. sem slíkt sé nánast marklaust plagg. Með því viðurkennir sjálf ríkisstj. algert skipbrot sitt við að horfast í augu við staðreyndir í fjármálum þjóðarinnar og viðurkennir jafnframt dugleysi sitt til að nýta ríkisfjármálin til stefnumörkunar og beita ríkisfjármálunum gegn verðbólgunni. Við gátum hlustað í upphafi ræðu fjmrh. á ýmsar afsakanir hans í sambandi við þetta, en engar þeirra eru með þeim hætti að hægt sé að taka á þeim mark. Í aths. við frv. segir berum orðum að svonefnd reiknitala fjárlagafrv. sé ekki hugsuð sem spá verðlagsþróunar fyrir komandi ár og að líklegt sé að reiknitalan sé lægri en ætla megi að verðhækkanirnar muni verða á næstu árum. Það efast enginn um að rétt sé til getið hér miðað við reynsluna á þessu ári. Reiknitala fjárlagafrv, fyrir árið 1981 var 42%, en niðurstaðan um þróun mála á milli áranna 1980 og 1981 mun verða 50%. Þar sem ljóst er að framlagt frv. til fjárlaga er langt frá raunveruleikanum sýnist mér koma til greina að ríkisstj. verði að gera Alþingi grein fyrir umframgreiðslum, þegar líða tekur á árið, og leita heimildar Alþingis til greiðslu umframgjalda á komandi fjárlögum áður en Alþingi er slitið. Slík regla er viðhöfð viða þar sem menn treysta sér ekki til að gera áætlanir fram í tímann. Þá kemur ríkisstj. á miðju ári eða fyrir mitt ár með endurskoðun og leitar heimildar til umframgjalda eins og dæmið sýnist þá vera. Í þessu frv. er ljóst að núv. ríkisstj. fyrirhugar að halda áfram á braut vinstri stjórnar í skattheimtu. Ætla má að á árinu 1982 nemi vinstristjórnarskattarnir samkv. fjárlagafrv., sem lagðir verða á landsmenn, einum milljarði kr. Þá kemur fram í lánsfjáráætluninni fyrir 1982 að enn er ætlunin að auka erlendar lántökur. Nú skulu þær meira en tvöfaldaðar frá því í fyrra. Sé miðað við erlendar lántökur frá 1977 hafa þær tífaldast í krónutölu frá 1977 til 1982. Þær voru 69 millj. kr. 1977 en gert er ráð fyrir 696 millj. kr. á næsta ári. Vinstristjórnarálögurnar viljum við sjálfstæðismenn afnema og mæta þeirri tekjuskerðingu ríkissjóðs með því að draga úr þátttöku ríkissjóðs í verðmyndunarkerfinu, að frekari samdráttur verði í framlögum til stofnlánasjóða, beitt hagræðingu og þjónustufyrirtæki flutt frá ríkinu sem eru betur komin hjá einstaklingum og samtökum þeirra. Í aths. við tekjuhlið frv. er greint frá hækkun eignarskatta á árinu 1981. Eignarskattur einstaklinga hafði hækkað milli áranna 1980 og 1981 um 74%. Þá er enn fremur getið um að tekjuskattar einstaklinga hækki um rúmlega 61% frá frumálagningu 1980, og það er ætlað að halda þessari hækkun áfram í fjárlagafrv. 1982. Má ætla að hækkun þessara tveggja skattstofna umfram tekjuhækkun milli ára sé um 70 millj. kr., eða um 1000 kr. á hverja þriggja manna fjölskyldu í landinu. Hér er enn ein leið sem núv. ríkisstj. notar til þess að auka skattheimtuna á landsmenn. Þá er sú skattheimtuaðferð, sem núv. ríkisstj. hefur notað í ríkum mæli til þess að jafna í ríkisfjármálunum og kemur til með að leggjast með miklum þunga á alla landsmenn á komandi árum, en það er sú mikla erlenda lántaka sem ríkissjóður er látinn standa fyrir. Nema erlendar lántökur um 6.5% af heildarútgjöldum A- og B-hluta fjárlagafrv, fyrir árið 1982. Í frv. til fjárlaga fyrir árið 1977 námu erlendar lántökur mældar á sama hátt um 3.5%. Greiðslubyrði erlendra lána af útflutningstekjum fer stöðugt hækkandi. Á árinu 1977 nam hlutfallið 13.7%, í ár er ætlað að greiðslubyrðin nemi milli 16 og 17% og á næsta ári er gert ráð fyrir hækkun, eins og hæstv. fjmrh. gat um áðan, þannig að greiðslubyrði ársins 1982 mun nema 17–18% af útflutningstekjum. Heildarskuldir þjóðarinnar vegna erlendrar lántöku sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu var í árslok 1977 31.6%, en er ætlað að verði 37% í árslok 1982. Af þessum tölum, sem ég hef vikið að, má sjá hver þróunin hefur verið á síðustu árum. Mig furðar þegar menn koma fram og guma af góðri stjórn þegar þessar staðreyndir blasa við. Eitt þeirra meginstefnumiða, sem sjálfstæðismenn hafa barist fyrir, er að halda ríkisumsvifum í lágmarki, gæta þess að sjálfsákvörðunarréttur einstaklinga um sjálfsaflafé sé sem allra minnst skertur. Umsvif ríkisins mæld sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu hafa aukist á vinstristjórnarárunum. Á árinu 1977 námu ríkisumsvifin 27%, árið 1978 28.6%, 1979 29.5% og 1980 er hlutfallið talið vera 28.6%, 1981 28.2% og síðan er sagt að á árinu 1982 verði hlutfallið rúmlega 28%. Ef sama hlutfall hefði verið á ríkisútgjöldum 1980 og það var 1977 hefðu þau orðið um 200 millj. kr. lægri eða um 2700 kr. á hverja þriggja manna fjölskyldu í landinu. Þegar hér er talað um ríkisumsvif er miðað við fjárlög. Þessar tölur eru í raun og veru alls ekki sambærilegar með tilliti til þeirra erlendu lána sem tekin hafa verið í miklum mæli á s. l. þremur árum. Ef þær tölur eru lagðar við geta menn gert sér grein fyrir því, að hlutfall ríkisumsvifa af þjóðarframleiðslu er miklu hærra en hér hefur verið bent á. Við þm. Sjálfstfl., sem erum í stjórnarandstöðu, hefðum ekki trúað því fyrr en á reyndi að hæstv. forsrh. stæði fyrir slíkri skattheimtu. Það eru allir minnugir málflutnings hans fyrir kosningarnar 1979, að ég minnist ekki á skrif hans um fjármál ríkisins, með hvaða hætti hann teldi að fara ætti að. Ef það er borið saman við efndirnar hefur hann farið í gersamlega öfuga átt, miðað við allt það sem hann sagði 1979. En það, sem er verst við þessa auknu skattheimtu, er að hún gengur ekki til uppbyggingar í landinu, heldur fyrst og fremst til þess að mæta auknum rekstrarútgjöldum ríkissjóðs. Samkv. frv. til fjárlaga fyrir árið 1982 eru hlutföll fjárfestinga um 6%, en voru á árinu 1977 um 8%. Hér er um mikinn samdrátt að ræða. Í þessu frv. er tekin sú ákvörðun að flytja fjármagnsútgjöld vegna Kröfluvirkjunar úr A-hluta fjárlaga í B-hluta. Nema þessi útgjöld á árinu 1982 71.5 millj. kr., sem er um 1% af heildarútgjöldum A-hluta. Að sjálfsögðu er hér um eitt sjónarspilið enn að ræða til að fá út tölur sem að dómi ráðherranna sýna betri mynd en efni standa til. En það er hollt fyrir ráðh. að minnast þess og gera sér grein fyrir því, að það eru skattborgarar þessa lands sem ekki munu komast hjá því að greiða þessi gjöld, hvort sem þau eru færð í A-hluta eða B-hluta, hvort sem reiknimeistarar ríkisstj. geta með slíkri tilfærslu fært hlutdeild ríkisumsvifanna í lægri prósentu en ætti að vera. Sú stefna, sem ríkisstj. fylgir í gjaldskrármálum opinberra stofnana, er með slíkum eindæmum að furðu sætir. Það er auðvitað enn ein leiðin til að reyna að sýna betri mynd af öllu saman. Það er auðvitað einn þátturinn í hinum opinbera feluleik í peningamálum sem ríkisstj. hefur beitt. Auðvitað ber að gæta fyllsta aðhalds og hófs í hækkunum gjaldskrár opinberrar þjónustu. En menn verða að hafa í huga að ekki má þrengja svo að þessum aðilum að ekki sé hægt að viðhalda þar eðlilegri starfsemi. Gjaldskrárákvarðanir mega ekki vera á þann veg, að stjórnendur þessara opinberu fyrirtækja hætti í reynd að stjórna þeim vegna óraunhæfrar verðlagningar - nema ríkisstj. ætlist til þess, að áfram verði haldið að fjármagna rekstur þeirra með erlendum lántökum. Vegna þessarar stefnu ríkisstj. er nauðsynlegt að í fjárlögum verði ákvarðaðar gjaldskrár þessara B-hluta stofnana, sem fjármagna tekjur sínar með þjónustugjaldi, og heimildin þar með fengin. Að öðrum kosti verður áfram haldið þeirri óraunhæfu ákvarðanatöku sem átt hefur sér stað hjá vinstri stjórnum varðandi þessi mál aðeins til þess að útkoman í reikningsdæminu verði þeim hagstæðari. Í ræðu sinni áðan vék hæstv. fjmrh. að því, að einhverjir hefðu orðað að bókhaldið væri falsað. Ég held að það hafi engin haldið því fram að bókhaldið væri falsað. Það liggur hins vegar ljóst fyrir, að um tölufölsun er að ræða þegar dæmin eru sett fram eins og gert hefur verið. Það liggur ljóst fyrir, að þegar ríkissjóður er keyrður svo hart í auknum útgjöldum sem raun ber vitni og ekki er hægt að skattpína meira eða menn treysta sér a. m. k. ekki til þess að gera það í bili, þá er hlaupið til og erlendar lántökur auknar til þess eins að koma út með jöfnuði, að menn segja, í ríkisfjármálunum. Hér er um opinberan feluleik í ríkisfjármálum að ræða. Hér er um að ræða feluleik sem ekki á að liða og landsmenn verða að gera sér grein fyrir að getur ekki gengið. Það er sama hvort um er að ræða lántöku frá Seðlabanka eða erlendis frá, það eru skattborgararnir sem verða að greiða. Það eru ekki ráðherrarnir sem slíkir. Ég hef hér vakið athygli á atriðum í þessu frv. sem sýna mér a. m. k. að þetta frv. er marklaust. Ef stjórnarliðar hyggjast afgreiða fjárlög fyrir komandi ár án þess að gera verulegar breytingar á þessu frv. til þess að það verði miklu raunhæfara er verið að stíga stórt skref aftur á bak varðandi sjálfstæði Alþingis um ákvörðun útgjalda ríkissjóðs.



Herra forseti. Sú ríkisstj., sem nú situr, hefur eins og aðrar ríkisstjórnir ákveðnar lagaskyldur gagnvart Alþingi. Meðal þeirra lagaskyldna, sem hver og ein ríkisstj. hefur, er að leggja fyrir Alþingi frv. til fjárlaga ásamt þjóðhagsáætlun og fjárfestingar-og lánsfjáráætlun sem eiga að fylgja frv. til fjárl. lögum samkvæmt. Sú hæstv. ríkisstj., sem nú situr, hefur þrisvar sinnum gert tilraun til að fullnægja þessari lagaskyldu sem á henni hvílir. Það er í fyrsta skipti nú sem hæstv. ríkisstj. hefur tekist að ganga frá þessari lagaskyldu sinni á þeim tíma sem henni er ætlað að gera það. Vissulega hafði hæstv. ríkisstj. afsökun í fyrsta skipti sem hún átti að leggja fram frv. til fjárl., þá afsökun að hún tók ekki við störfum fyrr en í febrúarmánuði og átti því ekki hægt um vik að gegna þeirri lagaskyldu sinni að leggja fyrir Alþingi frv. til fjárlaga ásamt fskj. þegar í upphafi þings. Hins vegar hafði hæstv. ríkisstj. enga afsökun á s. l. hausti, þegar henni bar að leggja fram frv. til fjárlaga ásamt fjárfestingar- og lánsfjáráætlun og þjóðhagsáætlun, aðra en þá, að þegar henni bar að leggja þessi gögn sín fram á s. l. hausti hefði hæstv. ríkisstj. enn ekki orðið sammála um hvað hún ætlaði að leggja fyrir þingið. Hún gat aðeins komið frá sér fjárlagafrv. ófullburða, en fjárfestingar- og lánsfjáráætlun gat ríkisstj. ekki látið frá sér fara fyrr en eftir áramótin. En allt er þegar þrennt er. Nú hefur hæstv. ríkisstj. loksins gegnt þeirri lagaskyldu sinni að leggja fram frv. til fjárl. ásamt þjóðhagsáætlun og fjárfestingar- og lánsfjáráætlun á þeim tíma sem henni ber lagaskylda til að leggja þessi gögn fyrir Alþingi. Er út af fyrir sig ánægjuefni til þess að vita, að í þriðju tilrauninni tókst hæstv. ríkisstj. að gegna skyldum sínum við Alþingi. Hitt er svo aftur á móti önnur saga, hvort sú tillögugerð, sem felst í frv. til fjárlaga og fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, sé í alvöru gerð. Því miður er hæpið að svo sé. Á s. l. ári gat hæstv. ríkisstj. ekki komið neinni stefnumótun frá sér vegna þess að hún var ekki sammála um hver sú stefnumótun ætti að verða. Nú hefur hæstv. ríkisstj. hins vegar orðið sammála um að leggja fyrir Alþingi fjárlagafrv. og fjárfestingar- og lánsfjáráætlun sem ekki fela neina stefnumótun í sér. Ég veit því ekki hvort ástæða er til að óska hæstv. ríkisstj. til hamingju með að geta lagt slík plögg fyrir þingið. Hún hefur m. ö. o. ekki einu sinni reynt það, sem hún reyndi þó í fyrra, að gera ráð fyrir einhverri stefnumörkun í þessum tillöguflutningi sínum. Áður en ég kem að forsendum þeim sem eiga að vera fyrir þessu fjárlagafrv., en ríkisstj. hefur ekki mótað, vil ég fara örfáum orðum um þá meginstefnu sem hæstv. ríkisstj. segist hafa haft við gerð þessa fjárlagafrv. Í aths. við frv. á bls. 169 segir að eitt af meginmarkmiðum ríkisstj. sé að halda uppi viðunandi kaupmætti almennra launa. Miðað við kaupmáttarstigið 100 1977 er kaupmáttur kauptaxta verkamanna nú í okt. 106.8 stig samkv. upplýsingum Kjararannsóknarnefndar. Þegar ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar var felld í júnímánuði árið 1978 var kaupmáttur kauptaxta verkafólks á sama mælikvarða 118.8 stig og í septembermánuði það ár, þegar ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar tók við völdum, var kaupmáttur kauptaxta verkafólks 118.9 stig, hafði ívið aukist frá því að ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar var felld. Nú í okt. er kaupmáttur kauptaxta verkafólks, eins og ég sagði áðan, 106.8 stig eða 12 stigum lægri en kaupmátturinn var á því heita vori þegar íhaldsstjórn Geirs Hallgrímssonar var felld. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. fjmrh.: Telur hann að þetta sé viðunandi kaupmáttur sem þarna lýsir sér? Er flokkur hans ánægður með það og telur hann það vera viðunandi kaupmátt kauptaxta verkafólks í landinu. að hann skuli vera 12 stigum neðar en hann var, þegar ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar var felld, og rösklega 12 stigum neðar en hann var þegar Alþb. komst fyrst til valda á þessu landi á því valdaskeiði sem enn er ekki lokið? Ég mundi ekki telja slíkan kaupmátt viðunandi, en hæstv. fjmrh. lýsir yfir í aths. með lagafrv. sínu að svo sé. Hvað segir þá hæstv. fjmrh. um þá launastefnu sem í frv. er fólgin? Hæstv. ráðh. gerir ráð fyrir að sett sé sérstök fjárhæð til hliðar í frv. til fjárl. til að greiða launafólki í þjónustu ríkisins verðlagsbætur á laun á næsta ári. Í þeim áætlunum er ekki gert ráð fyrir að neinar grunnkaupshækkanir verði á árinu 1982, m. ö. o. að það kaupmáttarstig, sem nú er, 106.8 stig, haldist óbreytt allt árið 1982 vegna þess hversu viðunandi það sé. Ef marka má þessar forsendur fjárlagafrv. gerir hæstv. fjmrh. einnig ráð fyrir því varðandi þessa áætlun sína um vísitölubætur á laun á næsta ári, að launþegar fái ekki fullar vísitölubætur á fyrsta vísitölutímabili nýs árs, því að öðruvísi gengur þessi áætlun ekki upp. Hæstv. fjmrh. og ríkisstj. gera sem sé ráð fyrir því í forsendum fjárlagafrv., að kaupmátturinn rýrni enn á næsta ári frá því sem hann er, en leyfðu sér samt að fullyrða í aths. við lagafrv. að ein meginviðmiðun ríkisstj. sé að halda viðunandi kaupmætti almennra launa. M. ö. o.: það, sem hæstv. fjmrh. telur vera viðunandi kaupmátt á árinu 1982, er samkv. forsendum fjárlagafrv. minni kaupmáttur en sá sem íslenskir launþegar búa nú við. Annað meginstefnuatriði hæstv. ríkisstj. segir hæstv. fjmrh. vera að tryggja viðunandi afkomu atvinnuvega og fulla atvinnu. Finnst hæstv. fjmrh. líklegt að svo sé? Telur hann afkomu atvinnuveganna vera viðunandi? Telur hann afkomu iðnaðarins t. d. vera viðunandi? Hvað segja forustumenn Framsfl. um það? Það er ekki langur vegur frá þeim til þeirra forráðamanna sem Samband ísl. samvinnufélaga hefur valið til að stýra iðnfyrirtækjum sínum. Er það álit þessara forráðamanna að afkoma iðnrekstrarins í landinu sé viðunandi um þessar mundir? Hvernig er afkoman hjá útgerðinni? Er hún viðunandi? Þeir nýju skuttogarar, sem nú eru að streyma til landsins eftir leyfum frá hæstv. sjútvrh. Steingrími Hermannssyni, þurfa að afla meira en 16 500 tonn á ári til þess að rekstur þeirra sé í jafnvægi. Mestu aflaskipstjórar geta gert sér vonir um ca. helming af þeim afla. Afgangurinn kemur út sem hreint tap. Er það viðunandi afkoma þessa aðalatvinnuvegar landsmanna? Hvað um afkomuna í loðnuveiðunum? Hún er tryggð með erlendri lántöku. Hvað um síldveiðarnar? Þær hafa verið stundaðar á grundvelli erlendra lána. Hvað um orkuiðnaðinn sem Íslendingar segjast á hátíðum og tyllidögum byggja framtíðarafkomuvonir sínar á? Einnig sá iðnaður er rekinn með erlendum lántökum. Og það er meira að segja gert ráð fyrir því í þessu fjárlagafrv., að þessar stofnanir, bæði verksmiðjur ríkisins og orkufyrirtæki ríkisins, standi undir almennum rekstrarkostnaði á næsta ári með erlendum lántökum. Er það viðunandi afkoma í atvinnuvegunum? Hvað um hina fullu atvinnu sem hæstv. ríkisstj. er að tala um? Um þessar undir eru 150 manns á atvinnuleysisskrá í Keflavík. Er það viðunandi atvinnuástand? Alla vetrarmánuðina á s. l. vetri voru stöðugt á atvinnuleysisskrá norður á Akureyri milli 100 og 200 manns, og ekkert hefur verið gert til að tryggja að þetta fólk fái atvinnu við sitt hæfi í vetur þegar þrengja fer að byggingariðnaðinum á Akureyri og allar líkur eru á að þetta fólk fari aftur á atvinnuleysisskrá. Er þetta viðunandi atvinnuástand? Ég þekki dæmi þess úr mínu eigin kjördæmi, af tveimur stöðum þar, Bíldudal og Patreksfirði, að fólk hefur þungar áhyggjur af atvinnuástandi á þeim stöðum og má engu muna að þar verði um mjög alvarlegt ástand að ræða. Telur hæstv. ríkisstj. að þetta sé viðunandi atvinnuástand? Í hvaða veröld lífa þessir menn? Það mætti ætla stundum af ræðum hæstv. forsrh. að hann lesi ekki einu sinni blöðin. En hvað um hina ráðh.? Hvað um þá menn sem eiga að bera ábyrgð á því að leggja grundvöllinn að fjárhagslegri afkomu íslenska ríkisins á næsta ári? Lesa þeir ekki heldur blöð? Hlusta þeir ekki heldur á útvarp? Horfa þeir ekki heldur á fréttir í íslenska sjónvarpinu? Herra forseti. Þegar fjárlagafrv. er gert er það ein meginspurningin, sem ríkisstj. verður að taka afstöðu til, ein meginforsendan, sem ríkisstj. verður að reisa fjárlagagerð sína á, að hún verður að gera upp við sig hvaða stefnu hún ætli að reyna að hafa í verðlags- og launamálum á því ári sem hún gerir fjárlagafrv. fyrir. Fjárlagafrv., sem ekki tekur mið af slíkri stefnu, er út í hött vegna þess að það væri alveg eins hægt að skila auðum síðum og að prenta einhverjar tölur í tillögum að fjárlögum þar sem engin viðleitni til stefnumótunar væri mörkuð af hálfu ríkisstj. um a. m. k. að hverju hún vildi stefna í sambandi við verðlags- og launamál á því ári sem í hönd fer. Það er líka alkunna, að það er einmitt um þessar meginforsendur fjárlagagerðar sem átökin hafa hvað oftast orðið hörðust á milli flokka í samsteypuríkisstjórnum og þá ekki síst við Alþb., því að Alþb. hefur jafnan átt mjög erfitt með að gera upp við sig að hverju Alþb. vildi stefna í launa- og verðlagsmálum. Þetta var m. a. ástæðan fyrir því, að hæstv. ríkisstj. kom sér aldrei niður á tillögugerð í efnahagsmálum allt s. l. haust. Hún gat aldrei komið sér saman um að hvaða verðlags- og launaforsendum hún fyrir sitt leyti ætlaði að reyna að stefna. Auðvitað liggur ljóst fyrir að ríkisstj. ræður slíku ekki ein. Ríkisstj. ræður ekki verðlagi á erlendum mörkuðum. Ríkisstj. getur ekkert við það ráðið þó að olíuverð taki t. d. snögga og óvænta verðsveiflu upp á við. Ríkisstj. getur heldur ekkert við það ráðið hvaða launasamningar kunna að verða gerðir á vinnumarkaðinum. En ríkisstj. á Íslandi verður sjálf að hafa einhvern vilja í þessum efnum. Hún verður sjálf að hafa eitthvað til að stefna að, eitthvað til að berjast fyrir, eitthvað til að ræða um við þá aðila sem hún þarf að semja við um verðlags- og launamál. Ríkisstj., sem ekki hefur neina slíka stefnu, er auðvitað hreint rekald því að hún hefur ekkert markmið að stefna að. Það hefur ávallt verið erfitt í öllum ríkisstjórnum, sem Alþb. hefur átt sæti í, að fá Alþb. til að taka einhverja afstöðu í þessum málum, taka einhverja afstöðu í verðlagsmálum, taka einhverja afstöðu í launamálum. Hvað gerir ríkisstj. í þessu fjárlagafrv. sínu þegar hún leggur það fram á Alþingi? Hún tilkynnir Alþingi að fjárlagafrv. sé lagt fram án þess að þessi stefna sé mótuð. Alþingi fær ekkert að vita um hver sé stefna ríkisstj. í verðlagsmálum á næsta ári, hvaða verðlagsmálapólitík hæstv. ríkisstj. ætli að reyna að keppa að né heldur hver sé vilji hæstv. ríkisstj. í launamálum á næsta ári, sem hún óhjákvæmilega hlýtur að verða spurð um alveg á næstunni. Þess í stað finnur hæstv. fjmrh. upp aðferð sem er einsdæmi í allri þingsögunni og hefur aldrei fyrr sést við fjárlagagerð. Í staðinn fyrir að leggja fram einhverja forsendu í launa- og verðlagsmálum á næsta ári býr hann til nýyrðið „reiknitala“. Hann segir: Ríkisstj. hefur enga stefnu í verðlagsmálum til þess að miða fjárlagagerð sína við. - Hins vegar eru fjárlögin búin þannig til að það er notuð einhver reiknitala sem er 33%. Af hverju 33%. Af hverju ekki eins 25% eða 40% eða 100% ? Það fæst ekkert svar við því. Í vali reiknitölunnar er engin stefna mótuð, það er tekið skýrt og skorinort fram í grg. frv. að svo sé ekki. Og þá spyr ég: Hvaðan er þessi reiknitala fengin? Hver hefur valið hana? Hvernig var hún fundin og hvað þýðir hún? Þýðir hún það, að ríkisstj. hafi e. t. v. allt aðra stefnu í verðlags- og launamálum en kemur fram í frv.? Ef svo er, hvaða stefna er það þá og hvenær skyldi hún eiga fram að koma ef ekki við fjárlagagerð? Eða þýðir þetta nýyrði: „reiknitala“, að ríkisstj. hafi enga stefnu í því máli, ekkert markmið í verðlags- og launamálum? Hvers virði eru þá tillögur að fjárlagagerð sem settar eru fram án þess að hæstv. ríkisstj. a. m. k. reyni að marka sér einhverja stefnu í þessum málaflokki? Það er óneitanlega gaman að sjá hvernig ríkisstj. veltir þessum vanda fyrir sér eins og heitri kartöflu á milli handanna. Fjárlagafrv. kom fram á Alþingi fyrst af þessum þremur þskj.: fjárlagafrv., þjóðhagsáætlun og fjárfestingar- og lánsfjáráætlun. Á bls. 169 segir um þessa dularfullu reiknitölu: „Það skal tekið fram, að reiknitala fjárlagafrv. er ekki hugsuð sem verðbólguspá fyrir komandi ár?“ Hvernig er hún hugsuð þá, ef hún er ekki hugsuð sem verðbólguspá fyrir komandi ár? Hvað er þá þessi reiknitala? Hvaðan er hún fengin? Er þetta kannske talan sem Sölvi Helgason notaði til að reikna kálf í kú? Einhver ástæða hlýtur að vera fyrir því, að hæstv. ríkisstj. velur töluna 33 frekar en 35, 34, 32, 29, 50 eða 100. En hæstv. ríkisstj. tekur strengilega fram að það megi alls ekki líta svo á að þessi reiknitala, sem ég veit ekki hvað er, sé hugsuð sem verðbólguspá fyrir komandi ár því að svo sé alls ekki. Síðan heldur hæstv. fjmrh. áfram í aths. sínum og segir: „Í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1982 verða settar fram horfur um verðbólgu á komandi ári.“ Þar á stefnan að koma. Þjóðhagsáætlun var ekki komin þegar fjárlagafrv. var lagt fram, en kom nokkrum dögum seinna. Og hvað skyldi nú segja um verðbólguhorfurnar og stefnu ríkisstj. í þessum málum í því ágæta þskj. sem boðað var í aths. með fjárlagafrv. að mundi flytja þingi og þjóð stefnu í þessum málum. Þar segir ekki neitt. Þar hefur hæstv. ríkisstj. ekkert að segja um þetta og engar tillögur að gera. Þvert á móti segir hæstv. ríkisstj. í þjóðhagsáætlun sinni, á bls. 20, ef ég man rétt, að margt af þessu sé mjög óráðið. Það lá að: margt af því væri óráðið og því erfitt að setja fram spá um þessa þróun. M. ö. o: hæstv. ríkisstj. býr til fjárlagafrv. án þess að hafa markað sér nokkra stefnu í verðlags- og launamálum, sem er grundvallaratriði allrar fjárlagagerðar. Þess í stað finnur hún einhvers staðar úti í himinblámann einhverja tölu, sem vill svo til að er talan 33, og setur hana inn í tölvurnar og segir við tölvumeistarana: Nú skuluð þið reikna út frá þessari tölu, en það má enginn taka hana alvarlega. Þetta er bara reiknitala. En í Alþingi segir hæstv. ríkisstj.: Bíðið bara andartak, því að þegar þjóðhagsáætlun kemur fram skulum við setja fram stefnuna. Síðan kemur þjóðhagsáætlunin fram. Hvað segir ríkisstj. þá? Nei, því miður, þetta er gersamlega ómögulegt að gera, segir hæstv. ríkisstj. Ætli hæstv. fjmrh. tilkynni þá ekki í svarræðu sinni hér á eftir að þess sé að vænta, að þessarar stefnu, sem ekki var hægt að marka við gerð fjárlagafrv., ekki var hægt að marka við gerð þjóðhagsáætlunar, hennar sé að vænta við 2. umr. fjárlaga eða kannske í ræðu hæstv. forsrh. í sjónvarpinu á gamlárskvöld. Þar kom stefnan loksins fram á s. l. hausti og skyldi það nú ekki vera, að hún kæmi líka fram í gamlársboðskapnum núna? Það eru einkum og sér í lagi tvö atriði, sem hæstv. ríkisstj. hrósar sér af í aths. sínum með þessu fjárlagafrv. Það er í fyrsta lagi hinn stóraukni sparnaður, frjálsi sparnaður, sem orðið hefur í landinu og skapaði ríkisstj. mikla möguleika, ef hún hefði kært sig um, til þess að snúa frá erlendum lántökum yfir í hóflegar lántökur á innanlandsmarkaði. Það er annað atriðið, sem hæstv. ríkisstj. hrósar sér fyrir. Hitt er verðbólguþróunin, sem hæstv. ríkisstj. segir að stefni í það að verða 40% frá upphafi til loka ársins. Hvernig skyldi nú standa á því, að þær gleðilegu fréttir hafa gerst, að sparnaður í landinu hefur farið ört vaxandi? Skyldu ekki allir vera sammála um það, að skýringin á því sé verðtryggingarstefnan sem blessunarlega hefur nú fengið að vera nokkurn veginn í friði í landinu í rösk þrjú ár? Skyldu það ekki vera meginskýringin? Jú, ég efast um að nokkur mótmæli því. Hver var það sem fékk þá verðtryggingarstefnu samþykkta, barðist fyrir henni og fékk hana samþykkta í harðri andstöðu m. a. við flokk hæstv. fjmrh.? Það var ekki Gunnar Thoroddsen. Það var ekki Framsfl. Nei það var Alþfl. Og mikið fengum við Alþfl.-menn að finna fyrir því hjá Alþb. og formanni Framsfl., að við skyldum hafa neytt þá til fylgis við þessa þjóðhættulegu stefnu. Hvað sagði ekki formaður Framsfl. í sjónvarpi fyrir nokkrum mánuðum, þegar hann var að tala um að hann hefði látið glepjast til fylgis við verðtryggingarstefnu Alþfl. sem aldrei skyldi verið hafa? Nú er þetta orðin ein helsta rós ríkisstj. Hún hrósar sér af að geta nú uppskorið það sem Alþfl. sáði til þegar hann fékk verðtryggingarstefnuna samþykkta. Hæstv. ríkisstj. þakkar sér það, að sparnaðurinn skuli hafa farið í vöxt, eins og gerst hefur, að menn skuli hættir að stela af sparifé gamla fólksins og unglinganna. Hæstv. ríkisstj. telur það sér til tekna. En það var ekki henni til tekna, vegna þess að það liðu varla svo vísitölutímabil á Alþingi í fyrra og hittiðfyrra að ráðh. í hæstv. ríkisstj. kæmu ekki hér upp í ræðustólinn hver á fætur öðrum til að lýsa yfir hvílík þjóðarnauðsyn væri að afnema þessa verðtryggingarstefnu sem Alþfl. hefði –eins og þeir sögðu þá - illu heilli borið ábyrgð á að leiða í lög í þessu landi. Hins vegar hefur hæstv. ríkisstj. gjörsamlega vanrækt annað atriði, sem var meginatriði í till. okkar Alþfl. manna um verðtryggingarmálin, og það er að breyta útlánakjörunum þannig að létta greiðslubyrði af því fólki, t. d. því sem stendur í húsbyggingum, sem á erfitt um vik vegna þessarar stefnu. Það hefur ríkisstj. algerlega vanrækt að gera. Hún vill gjarnan halda þannig á málunum, hæstv. ríkisstj., að þakka sér árangurinn af verðtryggingarstefnunni sem hefur lýst sér í stórauknum sparnaði, en kenna okkur um dekkri hliðarnar sem felast m. a. í mikilli greiðslubyrði þeirra sem skulda, en mætavel ætti að vera hægt að laga með því einfaldlega að dreifa greiðslubyrðinni yfir lengra tímabil en gert hefur verið. Svo er það verðbólguþróunin sem hæstv. ríkisstj. segir að fari ekki fram úr 40% frá upphafi til loka árs. Með einni símhringingu upp í Þjóðhagsstofnun er hægt að ganga úr skugga um hvernig verðhækkunarferillinn hefur raunverulega verið á 12 mánaða tímabili, allt s. l. ár, frá jan. 1980 til jan. 1981, frá febr. 1980 til febr. 1981 o. s. frv. Hvernig skyldi sá verðhækkunarferill hafa verið? Hann er þannig að verðhækkanir á 12 mánaða tímabili allt þetta ár hafa verið um og yfir 50%. Og verðhækkanir á 12 mánaða tímabili, nóv. 1980 til nóv. 1981, verða líka um 50%. Síðan gerist það, þegar kemur að síðasta mánuði ársins og menn flytja sig frá viðmiðuninni nóv. 1980 til nóv. 1981 yfir í des. 1980 til des. 1981, að þá snarfellur þessi vog verðhækkana niður í um það bil 40%, ef ríkisstj. tekst að halda hjólunum gangandi fram til ársloka án þess að grípa til aðgerða sem munu óhjákvæmilega hraða snúningi verðbólguhjólsins á ný. Hvers vegna kemur þetta út? Hvers vegna verður sú mikla breyting á svo til einni nóttu, frá viðmiðuninni nóv. 1980 til nóv. 1981 yfir í desemberviðmiðun, des. 1980 til des. 1981, að verðhækkunarvogin snarlækkar úr yfir 50 niður í um það bil 40? Skýringin á því er mjög einföld. Eins og menn muna eftir tók ríkisstj. þá ákvörðun í desembermánuði s. l. - og tilkynnti það frammi fyrir þjóðinni í sjónvarpsræðu forsrh. að kvöldi gamlársdags - að ausa út í þeim mánuði gríðarlegum verðhækkunum þannig að verðhækkanir á árinu 1980 tóku stórkostlegt stökk frá nóv. til des. sama ár. Þá var ausið út verðhækkunum á einni nóttu svo að miklu munaði. Einfaldlega þess vegna gerist það, að þegar verðbólguviðmiðunin er flutt yfir mánaðamótin nóv.-des. virðist eins og verðbólguhraðinn snarminnki. En það er ekki í raun. Hraðinn á verðbólgunni er nú sá sami og hann hefur oftast verið, einhvers staðar á bilinu 9–11% á þriggja mánaða tímabili. Vel að merkja því aðeins að ríkisstj. takist að halda hjólum atvinnulífsins í gangi fram til áramóta án þess að þurfa að grípa til ráðstafana sem mundu mjög hvata verðbólguhjólinu, svo sem gengisbreytingar eða einhverra slíkra ráðstafana sem sumir telja að óhjákvæmilegar kunni að reynast á næstu vikum þó að ríkisstj. sjálf hafi gefið yfirlýsingar um að svo verði ekki. Herra forseti. Það hefur komið fram hér hjá hæstv. fjmrh. að hann er óskaplega hörundssár yfir því, að menn hafa leyft sér að benda á að til þess að sýna hagkvæma útkomu úr rekstri ríkissjóðs á pappírnum hafi hann gripið til millifærslna á milli A- og B-hluta fjárlaga sem ekki eigi sér fordæmi, t. d. við síðustu fjárlagagerð. Ég skal fúslega nefna nokkur dæmi um það og fara yfir þau með hæstv. fjmrh. til að sýna honum þetta. En áður en ég geri það ætla ég aðeins að benda á örfá atriði til viðbótar um þann veika grunn sem fjárlagafrv. hvílir á. Það er gömul kenning, að ekki skipti máli þó svo að tekjur og gjöld í fjárlagafrv. séu vanáætluð vegna þess að það sé þumalfingursregla, sem megi nokkurn veginn fylgja, að ef verðbólga reynist meiri en gert er ráð fyrir í fjárlagafrv., þá standist það nokkurn veginn á endum að tekjur og gjöld vaxi álíka mikið þannig að ekki komi til hallabúskapar hjá ríkissjóði. Til að þessi þumalfingursregla standist verður tvennt að vera alveg öruggt: 1. Öll framkvæmdalög verða að vera bundin við þá krónutölu sem fram er tekin í frv. Þau mega ekki hækka með verðþróun. 2. Allir viðhaldsliðir fjárlaga verða að vera fastir í krónutölu. Ef frá þessu er vikið, ef framkvæmdalögin eru hækkuð frá áætlun fjárlaga, standast ekki fjárlagaforsendur við verðlagsþróun og ef viðhaldsliðir eru hækkaðir til samræmis, þá fer allt úr böndunum. Og nú langar mig til þess að spyrja: Ef þessi svokallaða reiknitala, 33% verðlagsþróun á næsta ári, mun við betri athugun ekki reynast stefna ríkisstj., heldur að verðlagsþróunin muni verða öllu líkari því sem hún er í dag, eitthvað í kringum 50%, telja menn þá líklegt að hægt sé að halda framkvæmdalögum í óbreyttum fjárhæðum, miðað við 33% verðbólguvöxt, ef verðbólgan yrði í rauninni 50%? Ég er hræddur um að hæstv. fjmrh. muni reynast það ekki bara erfitt, heldur ókleift. Hvernig yrði því þá mætt? Því yrði ekki mætt með öðrum hætti en annaðhvort aukinni erlendri lántöku ellegar aukinni skattheimtu. Með sama hætti er gersamlega útilokað að takist að halda viðhaldsliðum óbreyttum í krónutölu ef spá fjárlagafrv. stenst ekki, þessi lága verðlagsspá, en verðhækkanirnar yrðu eitthvað svipaðar og þær eru í dag. Aðeins þetta eina atriði sýnir hversu veikur grundvöllurinn er undir fjárlagafrv. En látum þetta nú lönd og leið. Tökum annað dæmi. Það hefur eitt gerst til viðbótar þessu sem hefur breytt þeirri gömlu þumalfingursreglu, að ekki skipti máli, þótt áætlanir um verðþróun í fjárlagafrv. standist ekki, vegna þess að það komi í sama stað niður fyrir tekjur og gjöld. Það sem hefur breytt þessu er verðtryggingarþátturinn í lánum ríkissjóðs, þ. e. hve vaxtagreiðslur af lánum ríkisins eru orðnar gríðarlega mikill þáttur í útgjöldum ríkissjóðs. Reynsla síðustu 2–3 ára bendir til þess, að ef verðlagsforsendur fjárlaga standast ekki og reynast eitthvað hærri en fjárlagafrv. er reist á, þá fara vaxtagjöldin öll úr böndunum og útgjöld ríkisins vaxa af þeim sökum miklu meira en tekjurnar. M. ö. o.: ef þessi spá, 33% reiknitalan, reynist röng munu vaxtaútgjöldin, sem af þeirri verðþróun stafa, setja ríkissjóð yfir um eins og frá málum er gengið í þessu fjárlagafrv. Þá langar mig í þriðja lagi að benda á það, sem einnig sýnir fram á á hve veikum grunni þetta fjárlagafrv. er reist, hvernig hæstv. ríkisstj. ætlar sér að standa að lánsfjáröflun á hinum innlenda lánamarkaði. Það er gert ráð fyrir að auka skyldukaup lífeyrissjóðanna á skuldabréfum ríkisins, Byggingarsjóðs og annarra opinberra sjóða, úr 40% í 45%. Hæstv. fjmrh. sagðist vonast til að þeirri málaleitan yrði tekið vel af lífeyrissjóðunum. Þar er ekki um neina málaleitan að ræða. Fjárlagafrv. er þannig frá gengið að búið er að ráðstafa þeim peningum. Peningunum er ráðstafað í frv. M. ö. o.: verði málaleituninni ekki sinnt verður lögþvingunin, sem ríkisstj. beitir lífeyrissjóðina í dag, aukin. En hver er reynslan? Reynsla Byggingarsjóðs ríkisins er sú, að mér er tjáð, að það hafi aldrei verið erfiðara að fá lífeyrissjóði til að kaupa skuldabréf þar heldur en í ár. Hvernig er fjárhagsstaða lífeyrissjóðanna í landinu? Hæstv. fjmrh. ætti að fara nærri um það, vegna þess að Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins hefur, eins og hæstv. ráðh. veit, kippt að sér höndum um lánveitingar vegna þess að fjárhagsstaða hans er slík að hann getur ekki staðið við þau fyrirheit um lánveitingar til félagsmanna sinna sem hann hafði gefið. Finnst mönnum líklegt að þetta séu rök fyrir því, að hægt verði að auka skuldabréfakaup lífeyrissjóðanna af ríkissjóði og opinberum sjóðum eins og fjárlagafrv. gerir ráð fyrir? Í annan stað gerir hæstv. ríkisstj. ráð fyrir því, að á sama tíma og hún skyldar banka og sparisjóði til að kaupa skuldabréf af ríkissjóði og leggja þannig fram fé til rekstrar ríkissjóðs geti hún, eins og segir í aths. með fjárlagafrv., gengið þannig frá málum, að öllum framkvæmdaaðilum, sem áður hafa fengið framkvæmdalán til húsbygginga hjá Byggingarsjóði ríkisins, verði þar synjað um lán, en þeir leiti á náðir viðskiptabanka og sparisjóða. Hæstv. ríkisstj. bókstaflega tekur fram í grg. með frv. þessu að gert sé ráð fyrir að Byggingarsjóður ríkisins hætti að veita framkvæmdaaðilum, sveitarfélögum og öðrum þeim aðilum, sem standa í húsbyggingum, framkvæmdalán úr Byggingarsjóði ríkisins, eins og þessir aðilar hafa áður haft, en þeim verði þess í stað vísað á bankana. Í þriðja lagi verður ekki betur séð af orðum hæstv. ríkisstj. en hún ætlist einnig til þess, að þessir sömu bankar og sparisjóðir taki fé sitt og verji því í millifærslu til sjávarútvegsins til þess að hægt sé að halda útgerðinni gangandi fram að áramótum. Það á sem sé að ráðstafa þessu sama fjármagni til þriggja aðila. Í fyrsta lagi eiga bankarnir að ráðstafa þessu eigin fé sínu til þess að kaupa skuldabréf af ríkissjóði og skaffa ríkissjóði þannig fé. Í öðru lagi eiga þeir að taka við þeim aðilum frá Byggingarsjóði ríkisins, sem þar hafa hingað til fengið framkvæmdalán, og sinna skyldum Byggingarsjóðs ríkisins við þá. Og í þriðja lagi eiga þeir af þessum sömu peningum að ráðstafa hundruðum millj. í millifærslur yfir til sjávarútvegsins. Verður ekki annað sagt en þarna sé a. m. k. tvínotuð hver króna. Þetta er enn eitt dæmið um á hve veikum grunni þetta fjárlagafrv. er byggt. En ég ætlaði mér til gamans að fara með hæstv. fjmrh. yfir nokkur atriði í þessu fjárlagafrv. sem sýna hvílíkum bellibrögðum er nú beitt við frágang á rekstrarreikningi og greiðsluyfirliti ríkissjóðs, til þess að styðja frekar þau ummæli sem áður hafa komið fram, - ekki um það, að fjárlagafrv. sé með einhverjum hætti falsað, síður en svo. Hér er ekki um neinar falsanir að ræða eða bókhaldssvik, heldur bellibrögð af því tagi, að fjárveitingum úr ríkissjóði er breytt yfir í erlendar lántökur og fluttar úr A- hluta yfir í B-hluta til þess að á pappírnum sé hægt að sýna hagkvæmari niðurstöðu úr rekstrarreikningi ríkissjóðs er rétt er. Við skulum taka þrjú dæmi, láta það nægja í bili. Ef við flettum upp á töfluverkefni hæstv. fjmrh. á bls. 182 í fjárlagafrv. þessu, þá sjáum við í B-hluta fjárlagafrv., sem nær yfir stofnanir ríkisins sem hafa sjálfstæðan og sérskilinn fjárhag, að þar kemur tala um Kröfluvirkjun þar sem gert er ráð fyrir að framkvæmdir vegna Kröfluvirkjunar séu 63 millj. kr. og fjármagnsútgjöld 71 millj. kr. eða samanlagt 134.5 millj. kr., eitthvað þar um bil. Í grg. með frv. er sagt að tilgangurinn sé að taka allar þessar fjárhæðir að láni, bæði fjármagnsútgjöldin og framkvæmdirnar. Ekkert af þessu er nýtt. En í fjárlagafrv. liðins árs og liðinna ára hjá hæstv. fjmrh. var þessum lánveitingum skipt á A- og B-hluta þannig að fjármagnsútgjöldin voru færð á A-hluta en aðeins framkvæmdaútgjöldin á B-hluta. Nú hefur þessu bókhaldi verið breytt. Hvaða áhrif hefur það? Við skulum að gamni okkar setja þetta fjárlagafrv. að þessu leytinu til upp eins og fjárlagafrv. var sett upp á s. l. ári og fjárlagafrv. áranna þar á undan voru einnig sett upp: Þá hefði staðið á bls. 1: Greiðsluyfirlit ríkissjóðs, rekstrarreikningur, fært undir útgjöld, gjaldahlið: Fjármagnsútgjöld vegna Kröfluvirkjunar að upphæð 71 millj. kr. Það hefði hækkað gjöld á rekstrarreikningi um 71 millj. kr. og lækkað rekstrarafgang ríkissjóðs um næstum því hálfa þá upphæð sem þar er færð. Á móti hefði komið inn, undir tekin lán í A-hluta, sama upphæð í lánahreyfingum. Tekin lán hefðu þá hækkað úr 318 millj. kr. í 399.6 millj. kr. M. ö. o.: í staðinn fyrir það, eins og reynt er að sýna fram á hér hjá hæstv. fjmrh., að greidd lán ríkissjóðs séu hærri en tekin lán ríkissjóðs, hefði dæmið snúist við. Dæmið hefði snúist við. Hæstv. fjmrh. hefði tekið meiri erlend lán en hann hefði greitt. Tekin lán umfram greidd lán hefðu orðið 79 millj. kr. Allur greiðsluafgangurinn, sem hæstv. fjmrh. hrósar sér fyrir, á greiðsluyfirliti ríkissjóðs, hefði verið fenginn með erlendum lántökum. Þetta hefðu sem sé verið dæmigerð Matthíasar Á. Mathiesen fjárlög, þar sem greiðsluafgangur væri fenginn með meiri lántöku en nemur afborgunum af lánum. Í staðinn fyrir að færa fjármagnsútgjöld Kröflu með sama hætti og þau voru færð í fjárlögum og fjárlagafrv. í fyrra og árið þar áður, hefur hæstv. fjmrh. breytt bókhaldsaðferðum sínum og fært öll fjármagnsútgjöld Kröfluvirkjunar út úr A-hluta fjárlaga, út úr hinu takmarkaða ríkisbókhaldi og yfir í B-hlutann. Þetta breytir í sjálfu sér ekki miklu. Þetta breytir engu um lántökuna í heild. Þetta breytir því einu, að hæstv. ráðh. getur sýnt fram á rekstrarjöfnuð upp á 151 millj. kr. á greiðsluyfirliti ríkissjóðs, sem hefði verið rekstrarjöfnuður um nákvæmlega helmingi minni fjárhæð ef hann hefði haldið óbreyttri bókhaldsreglu frá því í fyrra. Eins og greiðsluyfirlitið er sett upp er hæstv. fjmrh. auðsjáanlega að reyna með einhverjum hætti að burðast við að geta sýnt einhverja tölu um það, að hann borgi meiri erlend lán en hann tekur. En það er ekki aldeilis svo, því að ef hann hefði ekki gert þessa bókhaldsbreytingu, ef hann hefði haldið sig við sömu færslur og gerðar voru í fyrra, hittiðfyrra og árið þar áður, þá hefði dæmið verið alveg þveröfugt. Þá hefði hæstv. ráðh. tekið meiri lán en hann greiðir, tekið tæplega 80 millj. kr. meiri lán en hann greiðir, og allur greiðsluafgangur ríkissjóðs væri fenginn með erlendum lántökum. Ég sé að þetta kemur hæstv. fjmrh. ekkert á óvart. Honum er alveg ljóst hvað hér er verið að gera. En skyldi þetta nú vera eina dæmið? Nei, þetta er ekki eina dæmið. Við skulum fletta hér saman upp á bls. 235. Ég sé að hæstv. fjmrh. þarf ekki að fletta, hann veit hvað þetta er. Hvað skyldi nú standa á bls. 235? Ég kann það ekki utan að þó að hæstv. fjmrh. geri það, svo að ég verð að fletta upp á því. Þar stendur: Um Orkusjóð, við 371, 5. línu að ofan: „Framlag til lánagreiðslna lækkar um 4.5 millj. kr. og verður 17 millj. kr. Skýring þess, að framlagið lækkar, er sú, að lánagreiðslur vegna virkjunarrannsókna falla nú niður sem sérstök fjárveiting. Þess í stað er gert ráð fyrir að virkjunarrannsóknir annist sjálfar fjárútvegun til að standa undir greiðslu vaxta og afborgana.“ Hvernig skyldi það vera gert? Jú, það er gert með erlendum lántökum. Í fyrra var framlag úr ríkissjóði í þessu sambandi 21.5 millj. Sú tala var færð á rekstrarreikning sem útgjöld ríkissjóðs og lækkaði rekstrarafkomu ríkissjóðs. Hvað gerir ráðh. nú til þess að reyna að sýna fram á hagstæða tölu? Jú, jú, hann lækkar framlagið úr ríkissjóði í þessu sambandi og lækkar þar með útgjöldin á rekstrarreikningnum, en tekur bara lán fyrir mismuninum og færir þau yfir á B-hlutann, þannig að fram kemur í færslunum, eins og þær eru gerðar hjá hæstv. fjmrh. á greiðsluyfirlitinu, að framlögin hafi verið lækkuð til lánagreiðslnanna, vegna þess að hluta af þeim hefur verið breytt yfir í lántöku samkv. B-hluta og er ein af skýringunum á því, að lántökur til B-hluta aukast um meira en 90%. Það er enginn vandi að leika sér svona með tölur til þess einfaldlega að sýna á pappírnum einhverja hagstæðari rekstrarútkomu ríkissjóðs heldur en hún raunverulega er, með því einfaldlega að breyta framlögum úr ríkissjóði, eins og hæstv. fjmrh. gerir, yfir í lántökur, þannig að þær færist ekki lengur sem rekstrarútgjöld ríkissjóðs, heldur sem lántökur í B-hluta. Á þessari sömu bls. er annað dæmi, þriðja dæmið sem er enn þá meira lýsandi um hvað hæstv. ráðh. er að gera. Það er þarna neðst á síðunni. Þar stendur: „Fjárveiting til sveitarafvæðingar lækkar um 2.3 millj. kr. og verður framlagið 2.7 millj. kr. En auk þess er gert ráð fyrir lántöku í B-hluta Orkusjóðs að fjárhæð 4.5 millj. kr. þannig að ráðstöfunarfé til rafvæðingar í sveitum nemur samtals 7.2 millj. kr.“ Þetta er nákvæmlega sama sem hér er gert. Hér er lækkuð fjárveiting úr ríkissjóði frá því í fyrra í beinum krónum til sveitarafvæðingar. Tilgangurinn er ekki að draga úr sveitarafvæðingunni. Nei, tilgangurinn er að geta fært hluta af útgjöldunum, sem voru færð á rekstrarreikning ríkissjóðs í fyrra, yfir í lántöku í B-hluta svo að þau komi ekki í ljós sem útgjöld hins takmarkaða ríkissjóðs eins og hann er færður í A-hluta fjárlagafrv. Og hvers vegna er þetta skollaleikur? Það skal ég skýra með mjög einföldu dæmi. Segja má að það sé út af fyrir sig í lagi að breyta framlagi til lánagreiðslna í Orkusjóði úr ríkisframlagi í lán, m. a. vegna virkjunarrannsókna, sem þýðir einfaldlega það, að verið er að taka þá ákvörðun varðandi virkjunarrannsóknirnar að láta væntanlegar virkjanir greiða þær upp. Má segja að það sé út af fyrir sig verjandi að flytja þetta frá fjárveitingu úr ríkissjóði yfir í skuldasöfnun á virkjunarrannsóknir í B-hluta, vegna þess að til þess sé ætlast einhvern tíma í framtíðinni, að þegar þessar virkjunarrannsóknir hafi skilað árangri og virkjanirnar eru risnar, þá taki virkjanirnar við þessum lánum og borgi þau upp. En hver á að borga sveitarafvæðinguna? Hver á að borga lánin sem Orkusjóður hefur milligöngu um að afla fyrir sveitarafvæðingu? Ég veit ekki til þess, að þeir, sem sveitarafvæðingarinnar njóta, bændur í sveitum landsins sem eru að fá styrkt dreifikerfi til sín, greiði svo mikið sem eina krónu af þessu.  Þetta eru aðeins nokkur dæmi, herra forseti, um hvernig hæstv. fjmrh. falsar ekki ríkisbókhaldið, hins vegar leikur þann leik til þess að geta sýnt hagstæðari afkomu ríkissjóðs í A-hluta að breyta ákveðnum framlögum úr ríkissjóði í lántökur, sem koma fram í B-hlutanum, og stendur svo uppi og sýnir Alþingi hagstæða afkomu sem í raun og veru er alveg þveröfug mynd ef allt væri fært upp eins og í fjárlagafrv. í fyrra. Ef gengið væri frá þessu fjárlagafrv. eins og fjárlagafrv. í fyrra mundi vera rekstrarhalli á ríkissjóði og allur greiðsluafgangurinn skýrðist einfaldlega af erlendum lántökum. - Það eru fleiri sem brosa í kampinn en fyrrv. formaður orkuráðs. Ég sé að fyrrv. fjmrh. glottir líka. Þar var ýmislegt fleira en þetta, sem ég hefði áhuga á að spyrja hæstv. fjmrh. um. Ég býst ekki við að hann svari þessi neinu. Þeir gleðilegu atburðir hafa gerst, að þó svo ekki hafi gefist tími til að marka neina stefnu um forsendur fjárlagafrv. á milli þess að frv. var lagt fram og fjárfestingar- og lánsfjáráætlun var lögð fram, þá hefur hæstv. ríkisstj. að því er virðist tekið ýmsar ákvarðanir sem væri gaman að fá að vita hvað stæði á bak við, vegna þess að fjárlagafrv. og fjárfestingar- og lánsfjáráætlun stemma ekki saman. Það er allverulegur munur á tölum þeim, sem okkur eru tilkynntar í fjárlagafrv. og hins vegar því, sem tilkynnt er í fjárlaga- og lánsfjáráætlun, þó aðeins nokkrir dagar hafi liðið á milli þess að þessi tvö skjöl komu út. Ef við flettum enn blöðum í þessari skemmtilegu bók hæstv. ráðh., á bls. 182, þá er þar tafla mikil um lánsfjárþörf ríkissjóðs samkv. frv. til fjárlaga fyrir árið 1982, eins og gert er ráð fyrir að þessi fjáröflun sé í fjárlagafrv. Á bls. 25 í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun er sama tafla en nú bara stemmir ekki saman. Það hefur eitthvað gerst í millitíðinni, hæstv. fjmrh., sem væri gaman að fá að vita hvaða ástæður lægju á bak við.  Í annan stað hefur sá gleðilegi atburður einnig gerst, að ákvörðun hefur væntanlega verið tekin - ég býst við því að svo sé - um talsverðar framkvæmdir í byggðalínum, vegna þess að fjármagnsútgjöld vegna byggðalína hafa hækkað á þeim fáu dögum, sem eru á milli þess að fjárlagafrv. og lánsfjáráætlun kom fyrir auglit okkar þm., úr 40 millj. 493 þús. í fjárlagafrv. í 100 millj. 493 þús. í lánsfjáráætlun. Það er engin smáprentvilla ef prentvilla skyldi vera.  Á bls. 14 í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun birtist önnur mjög athyglisverð staðreynd. Þar stendur: „Þá er þess að geta, að fyrirhugað er að leggja sérstakt gjald á raforkusölu eftir stofnlínum, alls 40 millj. kr.“ Hvað þýðir þetta, hæstv. fjmrh.? Þýðir þetta að til standi að hækka raforkuverð í landinu um 40 millj. kr.? Hvenær skyldi það eiga að gerast og hvaða áhrif hefur það á reiknitöluna hjá hæstv. ráðh.? Skyldi vera að reiknitalan þyrfti kannske að vera 33.5 eða 331/4, eða skiptir það kannske ekki nokkru máli? Ég vildi gjarnan að þessu gefna tilefni spyrjast fyrir um fyrirætlanir ríkisstj. um þessi efni, því hér er gert ráð fyrir að raforkunotendur í landinu borgi og þá væntanlega þeir raforkunotendur sem fá rafmagn sitt af byggðalínum. Hverjir eru þeir? Það eru raforkunotendur á Austfjörðum, á Norðurlandi og Vestfjörðum. Eiga þeir að fara að borga leigugjald fyrir línurnar, 40 millj. kr. á næsta ári?

Þú verður látinn borga líka.

Sjálfsagt verð ég látinn gera það, hæstv. fjmrh., enda hefur ekki staðið á því hjá hæstv. ríkisstj. að láta menn borga. Hins vegar hef ég forvitni á að fá að vita, hvernig hæstv. ríkisstj. ætlar sér að framkvæma þetta, og ekki síður hitt, að hæstv. ríkisstj. gerir ráð fyrir því í tekjuöflunarspá sinni á bls. 7 í fjárlagafrv., að lagt verði á og innheimt gjald til Framkvæmdasjóðs aldraðra að upphæð 13.5 millj. sem enginn veit hvernig á að afla. Það eina, sem ég get séð af þessari uppsetningu í frv., er að ráð sé gert fyrir að leggja á 1% tekjuskattsviðauka. Þetta er sambærileg tala, sem þarna er um að ræða, við það að tekjuskattur yrði hækkaður um 1 prósentustig eða að sjúkratryggingagjaldið gamla yrði innleitt á ný. Það stendur ekkert í fjárlagafrv. um hvernig á að afla þessara tekna, en það er búið að ráðstafa þeim í frv. Ég spyr: Er þarna verið að innleiða á ný gamla sjúkratryggingagjaldið, sem afnumið var í fyrra, undir öðru heiti? Er hér um að ræða 1% hækkun á tekjuskatti? Er hér um að ræða ígildi gamla sjúkratryggingagjaldsins? Ekkert kemur fram um það í fjárlagafrv. Ég vildi gjarnan að hæstv. fjmrh. væri viðstaddur því að ég hef ákveðnar spurningar að beina til hans. - Þá er einnig mjög mikið misræmi í lánsfjárþörf ríkissjóðs samkv. margumræddri töflu á bls. 182 í fjárlagafrv. og sömu töflu í lánsfjáráætlun hvað varðar Sementsverksmiðju ríkisins. Lánsfjárþörfin til Sementsverksmiðjunnar hefur vaxið á þessum fáu sólarhringum, sem liðu frá því að fjárlagafrv. var prentað þangað til lánsfjáráætlunin var prentuð, úr 10 millj. kr. í 18 millj. kr. Ég spyr: Hvernig stendur á því, að lánsfjárþörfin vegna Sementsverksmiðjunnar hefur vaxið svo gífurlega á þessum fáu sólarhringum? Og ég bæti við spurningu mína: Er ástæðan sú, að hæstv. ráðh. ætli Sementsverksmiðju ríkisins að taka erlend lán til þess að standa undir rekstrarhalla? Ég spyr að því gefna tilefni, að í lánsfjáráætluninni kemur fram að gert sé ráð fyrir að lánið sé tekið til stofnkostnaðar og rekstrar. Á nú þessi ríkisverksmiðja, til viðbótar við öll önnur opinberu og hálfopinberu fyrirtækin sem þeim örlögum hafa mátt sæta, líka að bætast í röð þeirra fyrirtækja sem greiða rekstrarhalla sinn með því að stofna til erlendrar lánatöku sem börnin okkar eiga síðan að borga. Í þriðja lagi kemur allt í einu fram í fjárfestingar- og lánsfjáráætluninni lánsfjárþörf til nýs verkefnis hjá ríkinu sem ekki er einu sinni getið um í fjárlagafrv. og virðist hafa uppgötvast á þessum fáu sólarhringum. Hvað er það? Jú, það er vegna flugumferðarstjórnar á Keflavíkurflugvelli sem ekki var gert ráð fyrir að þyrfti neinar lántökur til í fjárlagafrv., en þarf 800 þús. í lánsfjáráætlun. Ég spyr: Hvað er um að ræða? Mér finnst satt að segja ekki gott að svona breytingar skuli gerðar áður en hæstv. ráðh. flytur framsöguræðu sína og hann skuli ekki skýra þingheimi frá ástæðum þeirra betur en gert hefur verið. Ég leyfi mér enn að spyrja. Í greiðsluyfirliti ríkissjóðs, lánahreyfingum út, kemur fram að gert sé ráð fyrir að taka lán til þess að greiða hlutafjárframlög ríkissjóðs að upphæð 43 millj. 680 þús. til einhverra ótiltekinna aðila. Hvaða hlutafjárframlög eru þetta? Eru þetta væntanleg hlutafjárframlög til saltverksmiðju? Er þarna um að ræða hugsanleg hlutafjárframlög til annars jarðefnaiðnaðar? Hvað stendur þarna á bak við? Það eru engin svör gefin við því í grg. frv. Ég ítreka spurningu mína: Hvaða hlutafjárframlög eru það sem hæstv. ráðh. er hér að tala um? Þá er mjög athyglisvert að gera sér grein fyrir því, og sýnir eitt dæmið enn um þann veika grunn sem þetta fjárlagafrv. er byggt á, að gert er ráð fyrir að verðhækkanir í erlendum gjaldmiðli á næsta ári verði 7%. Miðað við að vísitala erlendra verðbreytinga á næsta ári verði 107, eins og gert er ráð fyrir í frv. á móti 100 í ár, og fjárlagavísitalan eða hækkun fjárlaga verði 33%, þá má gengisbreyting, til þess að fjárlagafrv. standist, ekki fara yfir 24% á næsta ári. Fari gengisbreyting á íslensku krónunni fram úr 24% á næsta ári er fjárlagafrv. hrunið. Hver hefur gengisbreytingin verið á s. l. 12 mánuðum? Að sögn Þjóðhagsstofnunar hefur meðalhækkun erlends gjaldmiðils á tímabilinu jan.-sept. í ár orðið 43% miðað við sama tíma í fyrra. Og hæstv. ríkisstj. gefur út fjárlagafrv. þar sem gert er ráð fyrir því, til þess að frv. standist, að gengisbreytingar á næsta ári megi ekki vera meiri en um það bil helmingur þess sem var á þessu ári. Finnst mönnum að það séu líklegar horfur? Og enn frekar er e. t. v. gaman að huga að því, að til þess að þetta fari ekki allt um koll hjá hæstv. ríkisstj. má ekki hreyfa vind í verðlagsmálum á næsta ári svo að vaxtagjöld hæstv. ríkisstj. hrynji ekki. Mig langar að vekja athygli manna á því, að á öftustu síðu grg. hæstv. ráðh. með fjárlagafrv. er sundurliðuð áætlun yfir vaxtagjöld ríkissjóðs. Þar vil ég biðja menn að taka sérstaklega eftir því, að ekki er gert ráð fyrir að ríkissjóður greiði í vexti af yfirdrætti á hlaupareikningi sínum við Seðlabanka Íslands á næsta ári meira en 7.5 millj. Tilsvarandi áætlun fyrir árið í ár er 6.1 millj., og eftir því sem mér er tjáð stenst rétt á endum að það dugi. Hæstv. ráðh. gerir ráð fyrir að vaxtagjöldin vegna yfirdráttarskuldarinnar á hlaupareikningnum við Seðlabanka Íslands hækki aðeins um 23% á næsta ári eða 10% undir reiknitölunni. Hvaða heilvita maður getur látið sér detta það í hug, að vaxtagjöld á hlaupareikningi ríkissjóðs við Seðlabanka Íslands nái ekki reiknitölu fjárlagafrv.? Ef ráðh. bara fylgdi reiknitölunni á milli ára ætti þessi fjárhæð að vera a. m. k. 6 millj. hærri en hún er, og þá færi lítið að standa eftir af rekstrarafganginum hjá hæstv. fjmrh., þegar búið er að taka tillit til þessa. Vita menn hvað mundi gerast í vaxtamálum ríkissjóðs ef verðbólgan yrði 50%, en ekki 33% Þá mundu vaxtagjöld ríkissjóðs aukast um yfir 100 millj. kr. Hvað stæði þá eftir af þessum ímyndaða rekstrarafgangi hæstv. fjmrh. sem raunar enginn er? Þá er athyglisvert að virða fyrir sér áætlun hæstv. ríkisstj. um skattbyrði beinna skatta sem kemur fram á bls. 177. Þar er talað mikið um að nú sé ætlast til að skattbyrðin verði ekki meiri á næsta ári en hún varð í ár. Það er ekki aldeilis rétt. Í fjárlagafrv. er ekki gert ráð fyrir að launatekjur heimilanna hækki nema um 33% frá árinu í ár til næsta árs. En á bls. 177 kemur fram hvað hæstv. ríkisstj. ætlar sér að taka í tekjuskatt af þessum sömu heimilum. Hún ætlar að hækka brúttóálagninguna úr 975 millj. í ár í 1482 millj. á næsta ári. Hún ætlar að draga frá þessum tölum barnabætur og persónuafslátt sem nam 297 millj. í ár og á að nema 452 millj. á næsta ári. Þetta þýðir 52% hækkun á tekjusköttum heimilanna á sama tíma og tekjurnar eiga bara að aukast um 33%. Hvernig leyfa menn sér að halda því fram, að þetta sé ekki aukning á skattbyrðinni? Hvernig leyfa menn sér að halda því fram? Það þarf enga reiknikúnst til að sjá þetta. Á bls. 177 í töflunni kemur fram hvað frv. gerir ráð fyrir að taka í tekjuskatt af íslenskum heimilum á næsta ári og hvað gert var ráð fyrir að taka í ár. Það er gert ráð fyrir að taka í tekjuskatt á næsta ári 52% meira fé en tekið var í ár á sama tíma og laun eiga samkv. áætlun sömu ríkisstj. aðeins að hækka um 33%. Hvernig geta menn kallað það óbreytta skattbyrði ef tekjuskattar af launþegafjölskyldum hækka um 52% en tekjurnar hjá þessum sömu fjölskyldum aðeins um 33%? Það er víðar sem hæstv. ríkisstj. ætlar sér að taka skerfinn sinn af fólkinu í landinu. Á bls. 180 í fjárlagafrv. koma einnig fram áform ríkisstj. um aðra skattheimtu af fólkinu í landinu. Frv. gerir ráð fyrir að tekjur þessa fólks á næsta ári aukist ekki meira en um 33%. Eignarskattarnir eiga að hækka um 48.5%. Er það óbreytt skattbyrði? Innflutningsgjöldin eiga að hækka um 35.7% þegar tekjurnar hækka um 33. Er það óbreytt skattbyrði? Skattar af framleiðslu eiga að hækka um 36.5% þegar tekjurnar hækka um 33. Er það óbreytt skattbyrði? Skattar af seldri vöru og þjónustu eiga að hækka um 37% þegar tekjurnar hækka um 33. Er það óbreytt skattbyrði? Aðrir óbeinir skattar eiga að hækka um 36.5% þegar tekjurnar hækka um 33. Er það óbreytt skattbyrði? Ýmsar tekjur ríkissjóðs eiga að hækka um 45.9% þegar tekjur fólksins í landinu hækka um 33%. Er það ekki aukin skattbyrði? Þannig stangast hvað á annað í fyrirætlunum hæstv. ríkisstj. Það, sem er sagt á bls. 5, er tekið aftur á bls. 10 og snúið í andhverfu sína á bls. 15. Herra forseti. Ég tel að ég sé búinn að fjalla í meira en nógu löngu máli um almenna stefnu hæstv. ríkisstj. og fjmrh. í þessu frv. til fjárlaga. En ég vildi aðeins í lokin minnast á örfá atriði í tillögugerð frv. sjálfs. Ég vil fyrst leyfa mér að vekja athygli manna á því, að á bls. 171 í grg. fjárlagafrv. stendur orðrétt: „Sölugjald ásamt orkujöfnunargjaldi er orðið langstærsti tekjustofn ríkissjóðs.“ Hæstv. ríkisstj. segir hér með að orkujöfnunargjaldið, sem lagt var á með allsherjarsamþykki allra þm. á Alþingi til þess að leysa ákveðinn vanda sem fólk átti við að búa vegna mjög misjafnrar aðstöðu í húshitunarmálum, þetta orkujöfnunargjald sé búið að taka og gera að almennum tekjustofni fyrir ríkissjóð. Og það stemmir líka við áform ríkisstj. um tekjuöflun og ráðstöfun þess gjalds, vegna þess að hæstv. ríkisstj. gerir ráð fyrir að hafa 190 millj. kr. í tekjur af orkujöfnunargjaldinu en nota aðeins 30 millj. kr. af þeim tekjum til þess að jafna orkuverðið í landinu. Afgangurinn, 160 millj. kr., á að renna í ríkishítina. M. ö. o.: það er verið að leika hér sama leikinn og í Vestmannaeyjagosinu á sinni tíð. Þá var samþykkt hér á Alþingi með atkv. allra þm. að leggja á sérstakt viðbótarsöluskattsstig til að liðsinna fólkinu í Vestmannaeyjum sem orðið hafði fyrir búsifjum. En það var ekki liðinn langur tími þar til þáv. fjmrh. hirti allt þetta gjald í ríkissjóð. Sama ljóta leikinn er nú verið að leika gagnvart því fólki sem á um sárt að binda vegna mikils kostnaðar við upphitun á húsum sínum og orkunotkun umfram aðra landsmenn. Fullt samkomulag náðist um það hér á þingi meðal allra þingflokka að afla fjár með sérstökum hætti til þess að styðja þetta fólk. Nú er búið að taka þann tekjustofn og hæstv. ríkisstj. hrósar sér af því, að hann ásamt sölugjaldinu sé orðinn langstærsti almenni tekjustofn ríkissjóðs. Það er líka vert að veita því athygli, á sama tíma og hæstv. ríkisstj. skammtar ýmsum fyrirtækjum ríkisins og ýmsum sjóðum ríkisins úr hnefa það fé sem þau eiga að framfleyta sér á, hvernig hæstv. ríkisstj. afgreiðir sjálfa sig. Hvernig afgreiða ráðherrar í ríkisstj. Gunnars Thoroddsens sjálfa sig? Skyldu þeir afgreiða sjálfa sig með svipuðum hætti og þeir afgreiða aðra. Við skulum aðeins líta á það. Framlag til ríkisstj. sjálfrar vex frá árinu í ár um 97%. Það þætti ekki ónýt hækkun ef það væri Byggingarsjóður ríkisins eða Sementsverksmiðjan. Þar er ekki verið að taka erlendu lánin. Framlagið til ríkisstj. sjálfrar er hækkað um 97% á milli ára. Hvaða skýring er gefin? Jú, sú skýring er gefin, að þetta sé vegna allra aðstoðarráðherranna, það sé búið að flytja þá frá aðalskrifstofu viðkomandi ráðuneyta og yfir í æðstu stjórn ríkisins, yfir á ríkisstj. sjálfa. Skyldu þá ekki fjárveitingarnar til ráðherraskrifstofanna lækka að sama skapi, fyrst búið er að taka alla aðstoðarráðherrana þar út og flytja þá í umsjá æðstu stjórnar ríkisins, ríkisstj. sjálfrar? Við skulum gá hvað fjárlögin segja okkur um það. Forsrn., yfirstjórn, útgjöldin þar vaxa um 90%. Ekki sér á að mikið hafi sparast þar þó að Jón Ormur Halldórsson hafi verið fluttur til í bókhaldi ríkissjóðs. Hvað með menntmrn.? Útgjöldin til skrifstofu menntmrh. vaxa um 42.7% á sama tíma og aðrir í ríkiskerfinu verða að sætta sig við 20–33%. Hver er ástæðan? Í fyrsta lagi aukið starfslið og í öðru lagi sú, að almenn rekstrarútgjöld menntmrh. vaxa um 44.9% á sama tíma og almenna línan hjá hæstv. ráðh. er 33%. Og hver er skýringin á því, að útgjöldin á skrifstofu menntmrh. jukust svo mjög? Jú, skýringin er sú, eins og segir í fskj. með fjárlagafrv., að farið hafi verið eftir niðurstöðum ríkisreiknings, hinni raunhæfu tölu, en ekki einhverjum áætluðum tölum. En þegar er komið að öðrum en ráðh. er ekki farið eftir niðurstöðum ríkisreiknings. Það var ekki gert um löggæsluna. Það var ekki gert um sjóðina. Það var ekki gert um stofnanir ríkisins. Nei, það var bara gert á aðalskrifstofum ráðh. Og menntmrh. var síður en svo einn þarna ásamt forsrh. Útgjöldin á skrifstofu landbrh. næstum því tvöfaldast á milli ára. Þar er líka stofnuð ný staða og þar eru önnur rekstrarútgjöld líka hækkuð langt umfram almenna verðhækkun í fjárlögum vegna þess að tekið er tillit til óska landbrh. um að menn noti nú ríkisreikninginn frá því í fyrra sem viðmiðun, en ekki fjárlögin eins og þau þá voru afgreidd. Þá eru komnir þrír. Hvað með sjútvrh.? Jú, þar er ráðinn nýr fulltrúi og þar eru önnur rekstrarútgjöld aukin langt umfram almennar rekstrarútgjaldahækkanir í fjárlagafrv. af sömu ástæðum. Beiðni sjútvrh. um, að menn notuðu nú ríkisreikninginn, en ekki fjárlögin síðan í fyrra, sem viðmiðun, var einnig tekin til greina. Þá er komið að félmrh. Útgjöldin vegna aðalskrifstofu félmrh. vaxa um 50.9%. Af hverju? Jú, fjölgun starfsliðs og það er farið eftir ríkisreikningnum í fyrra um önnur rekstrargjöld, rekstrargjöld skrifstofu ráðh. aukin langt umfram það sem gengur og gerist hjá öðrum stofnunum ríkisins. Sami ráðh., hæstv. félmrh., hefur einnig skrifstofu í heilbr.- og trmrn. Þar er einnig ráðinn nýr starfsmaður og þar verður tæplega 50% launakostnaðarútgjaldaaukning. Hæstv. fjmrh. réð sér nýjan fulltrúa og er sjálfsagt ekkert við því að segja. Gert er ráð fyrir tilsvarandi launahækkun til hans. En hann lætur við það sitja að hafa sömu tölu um almenn rekstrarútgjöld og aukningu þeirra á sinni skrifstofu og hann gerir öðrum ríkisstofnunum að sæta. Hann lætur a. m. k. ekki stjórnast af því sjálfur sem hann samþykkir fyrir hina ráðh., að áætla gjöld vegna aðalskrifstofu þeirra eftir niðurstöðum ríkisreiknings, en ekki fjárlaga. Ber vissulega að meta það við hæstv. fjmrh. En hæstv. samgrh. kemur í kjölfarið og ræður sér tvo nýja starfsmenn. Og iðnrh. getur að sjálfsögðu ekki verið minni maður og ræður sér líka tvo, enda þarf heldur betur að halda á penna í því rn. að því er manni skilst. Hæstv. viðskrh. fær óvenjulega hækkun, 60% á almennum útgjöldum á sinni aðalskrifstofu og launakostnaðarhækkun um 65.2%, þó svo að stofnanir þær, sem undir hæstv. ráðh. heyra, verði að sætta sig við aðeins helminginn af því. Það er mjög athyglisvert að sjá hvernig ráðh. hafa tekið höndum saman um að láta aðrar reglur gilda um mannaráðningar og rekstrarútgjöld á eigin skrifstofum heldur en gilda um alla aðra aðila í ríkiskerfinu. Og fyrst hann er nú kominn hér í allri sinni dýrð, hæstv. dómsmrh., þá þætti mér gaman að spyrja þann hæstv. ráðh. hvernig standi á því, að hann skuli ekki hafa - eins og með aðalskrifstofuna sína - óskað eftir að varðandi liðinn dómsmál og lögreglumál styddust menn við niðurstöðu ríkisreiknings eins og gagnvart aðalskrifstofunni hjá hæstv. ráðh. Ríkisreikningur fyrir árið 1980 sýnir að kostnaður við dómsmál og lögreglumál það ár, árið 1980, nam 205 millj. kr. miðað við myntbreytinguna sem gerð var um síðustu áramót. Fjárlög ársins á eftir, ársins 1981, gerðu ráð fyrir útgjöldum í þessu skyni upp á 204 millj. kr., eða einni millj. kr. minna en ríkisreikningurinn hafði leitt í ljós fyrir árið áður, og var þó verðbólga í landinu yfir 60%.  Þá er líka einkar athyglisvert að sjá hvernig hæstv. fjmrh., sem telur sig vera mikinn félagshyggjumann, skammtar úr hnefa þegar þarf að stýfa af ríkisframlögum til hinna ýmsu sjóða. Ég vek athygli manna á því, að hæstv. fjmrh. gefur engar upplýsingar um það núna - og er það í fyrsta sinn sem svo er gert - hvað hann ætli að skera hin lögbundnu framlög til sjóðanna mikið niður. Það hefur hingað til ávallt verið sett eitthvert mark, 10 eða 15%. Nú gerir hann það ekki. Nú tekur hann aðeins fram hvað hækkunin á milli ára megi vera mikil. Ég spyr hæstv. ráðh.: Hvað þýðir þetta með sömu viðmiðun og í fyrra, hvað þýðir þetta mikinn niðurskurð á lögbundnum framlögum til fjárfestingarlánasjóðanna? Og hvernig skammtar hann þetta? Jú, hann gerir ráð fyrir að framlög ríkissjóðs til Fiskveiðasjóðs og Stofnlánadeildar landbúnaðarins, þar sem vandinn er m. a. offramleiðsla á landbúnaðarvörum, hækki um 40%, en til Framkvæmdasjóðs öryrkja og til Byggingarsjóðs ríkisins verði hækkunin bara 33%. 40% skal Stofnlánadeild landbúnaðarins fá, þó að bændur stynji undir birgðum offramleiðslu og þarna sé um að ræða einhverja óarðbærustu fjárfestingu sem um getur, en öryrkjarnir eiga að sætta sig við 33% hækkun á milli ára. Það er fyrrv. formaður hins mikla félagshyggjuflokks, Alþb., sem þarna talar. Og það er einnig athyglisvert að sjá hvaða hlutskipti hæstv. ráðh. ætlar almennum húsbyggjendum í landinu, ekki síst miðað við þær fjálglegu ræður sem hann og formaður flokks hans hafa oft flutt um vandamál þeirra. Gert er ráð fyrir því að Byggingarsjóður ríkisins hafi 373 millj. kr. á næsta ári til að moða úr. Þar af er honum aðeins ætlað í framlögum úr ríkissjóði 57.2 millj. kr. Afganginn á Byggingarsjóður ríkisins að taka til láns, ýmist með skyldusparnaði eða hjá lífeyrissjóðunum. Hann á að taka þessa fjármuni til láns með 2% hærri vöxtum en lántakendur Byggingarsjóðs ríkisins greiða til hans. Byggingarsjóði ríkisins er ætlað að taka 246 millj. kr. að láni á næsta ári með 2% hærri vöxtum en nemur þeim vöxtum sem hann fær greidda frá þeim aðilum sem lán taka hjá honum. Þetta veldur Byggingarsjóði ríkisins vaxtatapi upp á 50 millj. kr. Hver á að bera það? Hversu margir húsbyggjendur skyldu þurfa að bíða mánuð eftir mánuð án þess að fá lán vegna þess að Byggingarsjóður ríkisins þarf að taka af sínu takmarkaða fé til að borga þetta vaxtatap? Hæstv. ríkisstj. segir í þjóðhagsáætlun sinni að á þessu ári muni byggingarkostnaður hækka um 50%. En hún gerir ekki ráð fyrir að útlánageta Byggingarsjóðs ríkisins vaxi um nema 24%. Þegar kostnaðarhækkanir í húsbyggingarstarfsemi verða 50% á að mæta því með lánveitingum sem aukast um 24%. Hvað þýðir það fyrir hinn almenna húsbyggjanda í landinu sem ekki hefur aðgang að lánveitingum Byggingarsjóðs verkamanna? Og hvað þýðir það fyrir byggingariðnaðinn, m. a. hér á höfuðborgarsvæðinu, sem á nú í vök að verjast? Þá er eitt atriði sem mig langaði til þess að vekja sérstaka athygli á. Það er mál sem ég hef oft gert að umræðuefni úr þessum ræðustól. Gert er ráð fyrir því í fjárlagafrv., að ríkissjóður greiði í uppbætur með útfluttum landbúnaðarafurðum 160 millj. kr. 16 gamla milljarða þurfa íslenskir skattborgarar að snara út með kindakjöti ofan í norska og færeyska neytendur. Síðan segir í fjárlagafrv.: „Þar með er náð að fullu 10% markinu, sem þessar útflutningsbætur mest mega vera.“ En það er ekki satt. Ætlast er til að lagt sé meira í þessu sambandi á íslenska skattborgara heldur en lög leyfa. Árið 1978 vantaði 300 millj. kr. umfram það sem lög leyfðu í útflutningsbætur. Það var greitt með sérstakri fjárveitingu úr ríkissjóði. Árið 1979 vantaði 1000 millj. meira en lög leyfðu. Það var greitt með fjárveitingu úr ríkissjóði. Árið 1980 vantaði 3000 millj. kr. meira í útflutningsbætur en lög leyfðu. Hvað var þá gert? Þá var þetta fé tekið að láni í erlendum gjaldeyri og Framkvæmdasjóður látinn hafa milligöngu um lánsfjárútvegunina, en Framleiðsluráð landbúnaðarins skrifaður lántaki. Árið 1981 voru með sama hætti teknar 1700 millj. kr. í erlendu láni í þessu skyni, Framkvæmdasjóður látinn útvega erlenda lánið og Framleiðsluráð landbúnaðarins skrifað fyrir því. Nú er komið að skuldadögunum. Hver borgar þetta lán? Er það Framleiðsluráð landbúnaðarins? Nei, það borgar ekki lánið þó að það sé skrifað fyrir því. Það hefur enga peninga til að borga þetta lán með og hefur aldrei haft. Því hefur aldrei verið ætlað að borga þetta. Hver borgar það þá? Breiðu bökin í þjóðfélaginu. Verkafólkið, sem nú er með 12% minni kaupmátt fyrir kauptaxta sína heldur en það hafði þegar Geir Hallgrímsson og ríkisstj. hans voru felld, það er látið borga afborganirnar og vextina af þessum lánum sem tekin voru og skrifuð á Framleiðsluráð landbúnaðarins í fyrra og hittiðfyrra og eru nú að gjaldfalla. Hvað nemur þessi fjárhæð miklu núna samkv. fjárlagafrv. til viðbótar við þá 16 milljarða gkr. sem á að taka af þessu fólki í ár til að borga með kindakjöti ofan í Norðmenn og Færeyinga? Hún nemur um 2 milljörðum gkr. í viðbót, afborgunin af þessum lánum sem Framleiðsluráð landbúnaðarins var skrifað fyrir í fyrra og hittiðfyrra vegna þess að lög leyfðu ekki að íslenskir skattborgarar legðu meira fram en þá milljarða sem þá voru lagðir fram. Nú er komið að skuldadögunum og reikningurinn er sendur beint heim á íslensku heimilin. Það er ekki Framleiðsluráð, sem greiðir þetta. Þess vegna eru það ekki aðeins 16 milljarðar, sem verkafólk og aðrir launþegar á Íslandi þurfa í dag að greiða með kindakjöti ofan í færeyska og norska neytendur. Þeir þurfa að greiða auk þess vexti og afborganir af erlendum lánum, sem tekin voru í þessu skyni í fyrra og hittiðfyrra og nema 2 milljörðum gkr. í viðbót. Og enn er sagan ekki sögð, vegna þess að í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun ríkisstj. er gert ráð fyrir að taka enn á þessu ári 2 milljarða gkr. í viðbót að láni erlendis í þessu skyni. Við erum að fara á vit Norðmanna, Færeyinga og erlendra þjóða og láta lána okkur í beinhörðum gjaldeyri peninga til þess að greiða með íslenskum matvælum ofan í þetta sama fólk, vegna þess að íslensk lög leyfa ekki að íslenskir skattborgarar greiði meira á þessu ári í þessu skyni en 16 milljarða kr. Og þá er snúið sér til sömu þjóða sem fá þessa matvöru gefins frá okkur og þær beðnar um að lána okkur fé til þess að greiða niður matvöruna ofan í þegna þessara þjóða. Og hverjir eiga að borga þetta? Börn okkar og barnabörn. Börn okkar og barnabörn eiga að borga þær fjárhæðir í afborgunum og vöxtum af þessum erlendu lánum sem gjaldfalla ekki á okkar tíð. Er þetta nokkurt vit lengur? Er nokkurt vit að í ár skulum við borga 20 milljarða gkr., 4 milljörðum gkr. meira en íslensk lög leyfa mest, ofan í færeyska og norska neytendur sem eru svo vinsamlegir að þeim þóknast að láta gefa sér íslenskar framleiðsluvörur? Og hvaða vit er í því að fjmrh. leyfi sér að láta skrifa aðila úti í bæ eins og Framleiðsluráð landbúnaðarins fyrir slíkri lántöku, - aðila sem ekki er, ekki hefur verið og mun aldrei verða borgunarmaður fyrir þessu fé? Hvað á það að þýða að leyfa sér að sniðganga þannig íslensk lög svo að hægt sé að leggja á bök íslensks launafólks meiri fjárhæðir en íslensk lög leyfa til þess að greiða með íslenskum offramleiddum matvælum ofan í erlenda neytendur? Og hvernig getur hæstv. fjmrh. sem fyrrv. formaður Alþb. leyft sér að leggja þessar byrðar á herðar íslenskra launþega á sama tíma og láglaunafólkið í landinu getur varla litið upp úr vinnu til þess eins að hafa í sig og á? Hvernig getur Alþb. réttlætt það fyrir lágtekjufólki á Íslandi, sem ber milli 5 og 6 þús. kr. úr býtum á mánuði og þarf að vinna ekki aðeins alla yfirvinnu sem býðst á vinnustað, heldur ganga í skúringar úti í bæ til þess að hafa í sig og á, fólki sem varla hefur getað farið í bíó, á skemmtun, keypt sér blað, átt bíl né haft almenn útgjöld eins og okkur alþm. þykir vera sjálfsögð mannréttindi fyrir okkar, - hvernig getur Alþb. leyft sér að sniðganga með þessum hætti íslensk lög, leggja á einu ári 20 milljarða kr. á bak þessa fólks og annarra launþega með offramleiddum íslenskum matvælum ofan í Færeyinga og Norðmenn? Það væri í lagi ef hæstv. fjmrh. hefði við læknasamningana sem hæstv. ráðh. gerði svo frægt varð í sumar og skilaði læknum 19–40% launahækkun, samið við þá um að þeir tækju á sig að greiða afborganirnar af þessum erlendu lánum sem notuð eru til þess að niðurgreiða ofan í útlendinga íslensk matvæli sem íslenskt verkafólk hefur varla efni á því að kaupa nema til hátíðarbrigða. Það væri í lagi ef ráðh. hefði samið um það við íslenska lækna, að þeir tækju þetta að sér. En hvernig leyfir hæstv. ráðh. sér að sniðganga íslensk lög til þess að geta komið þeirri byrði á bak fátækasta fólksins í landinu meðal annarra? Svo er það ein spurning til hæstv. ráðh. að lokum. Á bls. 210 segir um Bændaskólann á Hólum í Hjaltadal, hæstv. ráðh. ræddi um hér áðan, orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Viðhald hækkar um 2 millj. 735 þús. kr. og verður 2 millj. 990 þús. kr., sem áætlað er að verja þannig, að 2.5 millj. fara til að endurgreiða viðhaldskostnað sem stofnað var til á árinu 1981.“ Hvar er leyfi hæstv. fjmrh. fyrir því að stofna til þessarar skuldar? Hver hefur stofnað til þessara framkvæmda í leyfisleysi? Er það hæstv. landbrh. eða eru það einhverjir aðrir aðilar? Og hvar eru leyfi þeirra til að stofna til slíkrar skuldar sem nú er ætlunin að endurgreiða með því að hækka viðhaldsfé Bændaskólans á Hólum um 2.7 millj. upp í 2.9 millj. kr. Getur það viðgengist, að einstakir aðilar og einstakar stofnanir í ríkiskerfinu geti leyft sér án heimildar fjárveitingarvaldsins að stofna til útgjalda og skuldbindinga á hendur Alþingi og ríkisstj. til framkvæmda sem Alþingi og ríkisstj. hafa ekki samþykkt? Ég óska eftir því að lokum, herra forseti, að hæstv. fjmrh. svari þessari spurningu minni: Hvar var heimildin til þess að skuldbinda ríkissjóð fyrir þessari fjárhæð?



Herra forseti. Það sem mér fannst athyglisvert við ræður stjórnarandstæðinga, herra forseti, var í fyrsta lagi það, að talsmaður Sjálfstfl. sagði að þetta væri vont fjárlagafrv.  Hæstv. fjmrh. hefur gert ítarlega grein fyrir fjárlagafrv. og einstökum þáttum þess. Ég vil í upphafi máls míns gera grein fyrir þeirri almennu stefnu sem felst í fjárlagafrv. og snertir efnahagsmálin. Meginmarkmið ríkisstj. kemur fram í upphafi aths. í frv. þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Meginmarkmiðið er að draga úr verðbólgu, jafnhliða því sem áhersla er lögð á að halda uppi viðunandi kaupmætti almennra launa, tryggja afkomu atvinnuveganna og fulla atvinnu um allt land.“ Fyrsta atriðið er að mínu mati meginatriðið, þ. e. að draga úr verðbólgunni. En vandinn er meiri þegar að því kemur að svara því, hvernig eigi að gera það. Á yfirstandandi ári hefur það gerst, að verulegur árangur hefur náðst í baráttunni við verðbólguna. Ef ekki hefðu verið gerðar neinar efnahagsráðstafanir um s. l. áramót, þá töldu a. m. k. stjórnarandstæðingar að verðbólgan á þessu ári mundi verða 70–80% og sumir aðilar spáðu meiri verðbólgu. Nú deila menn um hvað verðbólgan sé mikil. Ég vil benda á það, að Seðlabankinn hefur sagt sína skoðun um það, hvað verðbólgustigið hafi verið hátt í ágústmánuði s. l., að það hefði verið 40.2%. Var það þá reiknað með þeim aðferðum, sem Seðlabankinn hefur notað í því sambandi undanfarna áratugi, er óhætt að fullyrða. En í hverju hafa þær aðgerðir verið fólgnar sem hafa haft þessi jákvæðu áhrif á þróun verðbólgunnar? Fyrst og fremst í niðurtalningu verðbólgu og aðhaldi í peningamálum, ríkisfjármálum og fjárfestingu. Niðurtalningin hefur verið fólgin í ákveðnum áfangaákvörðunum um verðlag á vöru og þjónustu, niðurtalningu verðbóta á laun, lækkun skatta á lágtekjum, lækkun aðflutningsgjalda, lækkun vaxta og aðhaldi í ákvörðunum um fiskverð, landbúnaðarvöruverð og í gengismálum. Stjórnarandstaðan hefur deilt á ríkisstj. fyrir að hún sé að safna upp vanda, hún hafi t. d. í verðlagsmálum haldið allt of þétt um verðlagið og það hafi komið niður t. d. á rekstri opinberra fyrirtækja á þann veg, að það hafi safnast þar upp vandi. Það er rétt, að beitt hefur verið stífu aðhaldi í verðlagsmálum á þessu ári. Ég er þó þeirrar skoðunar, að gætt hafi verið að því, að hægt væri að reka fyrirtæki með eðlilegum hætti. Gagnrýni á verðlagningu á opinberri þjónustu kom m. a. fram í umr. hér áður. Voru nefnd alveg sérstaklega í því sambandi Hitaveita Reykjavíkur og Landsvirkjun og sagt að ríkisstj. hafi legið á verðlagstöxtum þessara fyrirtækja. Ég vil þess vegna upplýsa það, að á árinu 1980 hækkaði gjaldskrá Hitaveitu Reykjavíkur um 72.9% og á yfirstandandi ári mun hún hækka um 36%. Samtals er hækkunin á tveimur árum um 135%. Ég hef ekki trú á að safnast hafi upp vandi af þessum ástæðum hjá Hitaveitu Reykjavíkur á árunum 1980 og 1981, enda er augljóst að svo hefur ekki verið. Ef við athugum hvaða meðferð Landsvirkjun hefur hlotið í þessu sambandi, þá hækkaði gjaldskrá Landsvirkjunar á árinu 1980 um 90.7% og á þessu ári verður hækkunin 66%, eða samtals hækkun á tveimur árum um 193%. Ég held að það verði ekki með neinu móti hægt að halda því fram með fullum rökum, miðað við þær verðlagshækkanir sem hafa orðið að öðru leyti á þessum tveimur árum, að safnast hafi upp vandi vegna þess að legið hafi verið á verðlagsákvörðunum þessara tveggja stofnana sem oft og tíðum eru tilgreindar í þessu sambandi. Þrátt fyrir árangur í verðbólgumálum þarf að tryggja mun betur en nú er rekstrargrundvöll atvinnuveganna. Ríkisstj. vinnur markvisst að því máli. Þessari stefnu niðurtalningar á að halda áfram, þ. e. að draga úr kostnaði við framleiðslu og beita almennu aðhaldi í efnahagsmálunum. Það, sem þyrfti að gera, er m. a. að telja niður eftirtalda þætti: Í fyrsta lagi að setja ákveðin verðlagsmörk sem eru í aðalatriðum við það miðuð að draga hlutfallslega jafnmikið úr verðbólgu á næsta ári og á þessu ári. Í öðru lagi með lækkun skatta á atvinnuvegunum, með lækkun launaskatts og aðstöðugjalds, svo að dæmi séu nefnd, og e. t. v. fleiri skatta. Þetta og fleira þarf að gera til að tryggja fulla atvinnu í landinu. Þá verði áfram lögð áhersla á byggðastefnu og jöfnun lífskjara án tillits til búsetu manna. Í þriðja lagi með niðurtalningu verðbóta á laun án þess að ganga á kaupmátt ráðstöfunartekna og spyrna með því gegn víxlhækkun kaupgjalds og verðlags til þess m. a. að auka kaupmátt lægri launa. Það er staðreynd, að láglaunamenn fara meir halloka en aðrir í viðskiptum við verðbólguna. Þegar af þeirri ástæðu er það í hag láglaunamönnum og efnalitlu fólki að berja verðbólguna niður. Þá álít ég einnig að rétt sé að athuga möguleika á skattalækkunum. Í fjórða lagi með lækkun vaxta. Í fimmta lagi með aðhaldi um ákvörðun fiskverðs og landbúnaðarvöruverðs. Og í sjötta lagi með aðhaldsstefnu í gengismálum, en þess verður þó að gæta, að gengisskráningu sé hagað á þann veg að tryggja eðlilegan rekstur útflutningsatvinnuvega þjóðarinnar og samkeppnisiðnaðar. Að lokum verður að gæta aðhalds í ríkisfjármálum, peningamálum og fjárfestingu. Þetta er í meginatriðum sú leið sem æskilegt væri að fylgja á næsta ári, en að sjálfsögðu verður að útfæra hana miklu nánar en ég hef gert hér í örfáum orðum. Ríkisstj. hefur lagt fram hér á Alþingi auk fjárlagafrv. bæði þ jóðhagsáætlun og fjárfestingar- og lánsfjáráætlun. Í öllum þessum gögnum koma fram margvíslegar staðreyndir um ástand í efnahagsmálum. Þar er að finna upplýsingar um þjóðarframleiðslu, þar eru áætlanir um horfur í viðskiptakjörum þjóðarinnar út á við og ýmsar fleiri upplýsingar um stöðu hagkerfisins sem verður að hafa hliðsjón af þegar heildarákvarðanir eru teknar, t. d. um kaup og kjör. Það er ákaflega áríðandi að áfram fari fram samráð milli ríkisvalds og aðila vinnumarkaðarins um kjaramálin og afkomu atvinnuveganna. Þeim mun meiri sem þessi samráð eru, þeim mun meiri líkur eru á að allir þeir aðilar, sem máli skipta, átti sig á bláköldum staðreyndum efnahagslífsins sem verður að taka tillit til við ákvarðanir í efnahagsmálum. Ef menn loka augunum fyrir þeim staðreyndum er ekki von að vel fari. Nú er verið að ganga frá meðferð þessara samningsmála milli ríkisstj. og aðila vinnumarkaðarins í samræmi við ákvæði Ólafslaga. Kjaramálin eru auðvitað mjög gildur þáttur efnahagsmála þar sem talið er að laun nemi a. m. k. 70–75% af þjóðarframleiðslunni. Raunhæf stefna í kjaramálum verður að byggjast á möguleikum fyrirtækja til að greiða hærri laun, þjóðarframleiðslu, viðskiptakjörum þjóðarinnar og öðrum þeim atriðum sem máli skipta. Það getur oft verið gagnlegt fyrir okkur að líta til annarra landa um meðferð mála og stefnumörkun, ekki síst Norðurlandanna, og athuga hvernig þær þjóðir hafa leyst sín efnahagsvandamál þegar svipað hefur staðið á hjá þeim eins og stendur á hjá okkur um þessar mundir. Á árunum 1967 og 1968 var mjög mikil verðbólga í Finnlandi og samkeppnisstaða útflutningsatvinnuveganna því slæm. Þá var alveg ljóst að nauðsyn bæri til að lækka finnska markið mjög verulega eða yfir 30%. Öllum ábyrgum aðilum í þjóðfélaginu var ljóst að ef slík gengisfelling yrði að veruleika, með þeim víxlverkunaráhrifum á verðlag og laun sem af henni leiddi, mundu efnahagsmál Finna gjörsamlega fara úr böndum. Eftir langar og mjög ítarlegar viðræður milli ríkisvalds og aðila vinnumarkaðarins var á árinu 1968 gert samkomulag sem var samþykkt í þinginu og fól m. a. í sér afnám vísitölubindingar á laun. Voru allir aðilar sammála þeirri ákvörðun, en verkalýðssambandið hafði þann fyrirvara á, að þetta væri til reynslu. Í kjölfarið tókst að koma í veg fyrir kollsteypu í efnahagsmálum og verðbólgan minnkaði verulega á næstu árum á eftir. Viðmælendur í Finnlandi voru sammála um, að afnám vísitölubindingarinnar hefði verið til hagsbóta fyrir hlutaðeigandi aðila, og töldu að rauntekjur hefðu aukist meira næstu árin á eftir en ella hefði orðið. Í Finnlandi er kjarasamningum háttað svipað og er í Svíþjóð. Launaviðmiðun er endurskoðuð í ljósi verðlagsþróunar, en ekki sjálfvirk tenging á milli launa og verðlags. Tekið er tillit til stöðu atvinnuveganna og þjóðarbúsins og möguleika á kaupmáttaraukningu án aukinnar verðbólgu. Í Noregi er laun ekki vísitölubundin. Og í Danmörku hefur um langan tíma gilt skert verðbótakerfi. Virðast Danir stefna í þá átt að hverfa frá sjálfvirku verðbótakerfi, enda hafa þeir slæma reynslu af því. Þannig er launamálum hagað á Norðurlöndum og gætum við e. t. v. eitthvað lært af þeirra reynslu þó að aðstæður séu ekki að öllu leyti þær sömu hér og þar. Eitt er þó alveg víst, að gífurleg hætta er á ferðum ef nú verður reist ný verðbólgualda í landinu. Hvernig fara t. d. atvinnuvegirnir og húsbyggjendur að því að standa undir hærri verðbótum lána en nú eru? Það er deginum ljósara, að nánast engin skilyrði eru í okkar hagkerfi eins og sakir standa til að hækka laun þegar á heildina er litið, e. t. v. lítillega í einstökum greinum og lægstu laun ef slíkt gengur ekki í gegnum allt launakerfið. Ég held að enginn, sem þekkir t. d. til rekstrargrundvallar sjávarútvegs og iðnaðar, láti sér koma til hugar að mögulegt sé að hækka rauntekjur í þessum atvinnugreinum svo að neinu nemi. Þjóðhagsspá fyrir árið 1982 gerir ráð fyrir að þjóðartekjur aukist um 1/2%. Viðskiptakjör þjóðarinnar hafa versnað um 15% á 3 árum. Þetta þýðir í almennum orðum tekjurýrnun fyrir þjóðina vegna utanaðkomandi ástæðna sem enginn ræður við. Á næsta ári er spáð 1–2% rýrnandi viðskiptakjörum. Ekki verður hægt að ætlast til að Íslendingar taki á sig gífurlega olíukreppu eins og ekkert hafi gerst. Það, sem mestu máli skiptir nú, er að verja kaupmátt ráðstöfunarteknanna í stað þess að gera óraunhæfar kröfur sem ekki er hægt að uppfylla nema með meiri verðbólgu og upplausn í efnahagslífinu. Það er mjög hætt við að aukin verðbólga við núverandi aðstæður mundi valda vaxandi rekstrarerfiðleikum atvinnulífsins og samdrætti sem hæglega gæti valdið atvinnuleysi, en atvinnuöryggi er þýðingarmeira flestu öðru í kjaramálum. Það er kaupmáttarstefnan sem skiptir öllu máli, en ekki krónutölustefnan. Þegar fjárlagafrv. var til meðferðar í ríkisstj. gerði ég grein fyrir því, að Framsfl. vildi athuga nokkru nánar skattamál atvinnuveganna. Sérstaklega nefndi ég þar til skatta eins og launaskatt, aðstöðugjald og e. t. v. fleiri skatta - og alveg sérstaklega skattstofn söluskatts á vörur, en það mál er sérstakt byggðamál og varðar hreinlega jafnrétti á þá leið, að menn greiði ekki hærri söluskatt af vörum þótt þeir búi úti á landi. Enn fremur vísa ég til ræðu minnar við fjárlagaumræðuna á s. l. vetri varðandi skatt á skrifstofu- og verslunarhúsnæði. Auðvitað dettur engum í hug að leggja til skattalækkun, hvort sem er á atvinnulíf eða skattborgara, án þess að það skapi tekjuvandamál fyrir ríkissjóð. Það er augljóst mál og þarf ekki að ræða. Það er ekki nóg að heimta skattalækkun án þess að gera sér fulla grein fyrir því - og gera öðrum grein fyrir því - að annaðhvort verða aðrar tekjur að koma í staðinn eða það verður að skera niður útgjöld á fjárlögum að sama skapi. Það leiðir hreinlega af inngöngu okkar í EFTA og fríverslunarsamningnum við Efnahagsbandalag Evrópu, að við verðum að taka rekstrarskilyrði íslenska iðnaðarins sérstaklega til rækilegrar endurskoðunar. Við höfum fengið langan aðlögunarfrest í þessum efnum þó að hann hafi e. t. v. ekki verið nægilega langur, og nú verður að taka til hendinni í þessum málum. Því verður ekki frestað nema með alvarlegum afleiðingum og samdrætti útflutningsatvinnuveganna. Þetta er kjarnaatriði sem stjórnmálamenn verða að gefa gaum að. Menn hafa talsvert misjafna afstöðu til atvinnuveganna og hvernig eigi að byggja þá upp og þróa. Ég álít að fara þurfi saman hófleg stjórn og stuðningur að ofan og góður jarðvegur fyrir atvinnulífið. Ef jarðvegurinn er ekki góður þrífst þar ekkert, hvorki atvinnurekstur né annað. Atvinnureksturinn í landinu festir ekki rætur í stjórnarráðinu, heldur í hagstæðum jarðvegi úti á meðal fólksins í hinum ýmsu héruðum landsins. Hins vegar má og á að hlúa að atvinnuvegunum úr stjórnarráðinu. En fyrst og seinast verður að skapa atvinnulífinu vaxtarskilyrði. Atvinnuvegirnir bera miklar byrðar. Ég endurtek að nauðsyn beri til að endurskoða álögur á atvinnulífið. Starfsskilyrðanefnd hefur unnið að þessum málum og hefur þegar skilað bráðabirgðaskýrslu sem verið er að vinna úr. Við verðum að hafa það fast í huga, að með inngöngu í EFTA og samningum við Efnahagsbandalag Evrópu hefur skapast nýtt viðhorf í mörgum atvinnugreinum, sérstaklega þó í iðnaðinum. Við lifum ekki lengur í lokuðu hagkerfi, heldur erum þátttakendur í stærri viðskiptaheild sem býður vissulega upp á mikil tækifæri, en þó leynast þar vissar hættur sem ber að varast. Það fer ekkert á milli mála, að við höfum haft mikið hagræði af þátttöku okkar í EFTA og af samkomulaginu við Efnahagsbandalag Evrópu. Heilbrigður grundvöllur og hagstæð rekstrarskilyrði eru sú eina aðferð sem tryggir atvinnulífinu vaxtarmöguleika í hinum nýja frjálsa viðskiptaheimi og hefur þegar skilað gífurlega miklum árangri eins og kunnugt er. Það hefur verið bent á hve sparnaður þjóðarinnar minnkaði hættulega mikið á seinasta áratug eða sem svaraði innlögum í innlánsstofnanir úr 40% niður í 21.5% af þjóðarframleiðslu árið 1978. Með setningu Ólafslaga varð hér á grundvallarbreyting þegar upp var tekin stefna verðtryggingar inn- og útlána í bankakerfinu. Af gefnu tilefni verð ég nú að undirstrika það, að það eru ákvæði í Ólafslögum sem hafa þarna gjörbreytt því ástandi sem áður var. Það verður ekki frá hæstv. utanrrh. tekið, að það eru Ólafslög sem hér eru grundvöllurinn. Það var með setningu Ólafslaga sem hér varð breyting í þessum efnum - grundvallarbreyting, þegar tekin var upp stefna verðtryggingar inn- og útlána í bankakerfinu.

Það var stefna Alþfl.

Já, Alþfl. átti sinn góða þátt í því að samþykkja Ólafslög, en þau eru nú við hann kennd og verður sjálfsagt svo um langa framtíð. Í ágústmánuði s. l. verða svo þau þáttaskil, að raunvextir voru jákvæðir í öllum flokkum bundinna innlána. Innlög í innlánsstofnanir stefna nú í tæp 30% af þjóðarframleiðslunni á næsta ári. En verðtrygging útlána leggst með ofurþunga á atvinnulífið, sérstaklega þau fyrirtæki sem eiga lítið eigið fé í rekstrinum. Af þessum ástæðum verður að gæta þess enn betur en áður, að rekstrargrundvöllur eðlilega rekinna fyrirtækja sé traustur, og jafnframt að tryggja viðunandi rekstur veikra fyrirtæka sem eru hornsteinn atvinnu og búsetu sums staðar á landinu. Að sjálfsögðu ber að leggja áherslu á að sem flest fyrirtæki beri sig og stjórnendur þeirra beri ábyrgð á rekstrinum. Það er án efa eitt af þýðingarmestu málum næstu vikna og mánaða að tryggja rekstrargrundvöll útflutningsframleiðslunnar og samkeppnisiðnaðarins. En eitt er öruggt, og það er að vaxandi verbólga torveldar allar aðgerðir til að treysta afkomu atvinnuveganna sem er forsenda batnandi lífskjara og aukins kaupmáttar launa, að ég tali nú ekki um atvinnuöryggi. Þótt miðað hafi í rétta átt í baráttunni við verðbólguna er hún enn allt of mikil hér á Íslandi eða um 40% frá upphafi til loka þessa árs borið saman við um 10% verðbólgu í löndum Efnahags- og framfarastofnunarinnar í París. Ég held það megi fullyrða að verðbólga frá upphafi til loka árs verði ekki meiri en 40% eða í kringum 40%. Það má hins vegar deila fram og aftur um hvernig á að mæla hana, og skal ég ekki að þessu sinni ræða það frekar. Auðvitað er þessi verðbólga hjá okkur hreinn háskaleikur. En menn jafnvel yppta öxlum margir hverjir, eins og ekkert sé, og reyna að telja sjálfum sér og öðrum trú um að þetta sé allt í stakasta lagi, atvinnulíf og þjóðlíf geti gengið þrátt fyrir þetta. Við höfum getað þraukað þessa óðaverðbólgu um nokkur ár og eigum það m. a. að þakka miklum afla, allt of löngum vinnutíma, vaxandi erlendum lántökum og ýmsu fleira að sjálfsögðu. Þegar aflinn hættir að vaxa, erlendar lántökur eru komnar í botn og þjóðin öll þreytt á þrældómi vakna menn sjálfsagt upp við vondan draum. Í fjárlagafrv. er miðað við 33% hækkun verðlags og launa milli áranna 1981 og 1982, en í athugasemdum segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1982 verða settar fram horfur um verðbólgu á komandi ári.“ Í þjóðhagsáætlun ríkisstj. fyrir árið 1982 segir hins vegar svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Á komandi ári mun ríkisstj. leggja höfuðáherslu á að þrýsta verðbólgunni enn verulega niður í samræmi við það meginmarkmið að koma henni svo fljótt sem kostur er niður á svipað stig og er í helstu viðskiptalöndum okkar. Ríkisstj. telur æskilegt að ná hlutfallslega svipuðum árangri á árinu 1982 og á þessu ári, en tölulegt markmið verður ákveðið, þegar betri upplýsingar liggja fyrir um þróun ýmissa þátta efnahagsmála, sem enn eru óljósir.“ Það er t. d. ekki alveg ljóst enn þá hver verðbólgan verður á þessu ári. Ég ætla að hún verði í kringum 40% frá upphafi til loka árs. Ég skal ekki slá neinu föstu um verðbólgustigið í lok ársins. Úr því sker auðvitað reynslan. Í stefnuræðu forsrh. kom fram nákvæmlega sama efnisatriði, að á komandi ári mun ríkisstj. leggja höfuðáherslu á að þrýsta verðbólgunni niður og ná hlutfallslega svipuðum árangri og í ár. Þetta er í raun og veru sú stefna sem ríkisstj. hefur látið frá sér fara og lagt fram hér á hv. Alþingi í verðbólgumálum. Árangri í baráttunni við verðbólguna verður að ná með samstilltu átaki í þjóðfélaginu og aðhaldssamri og sterkri efnahagsstjórn án þess að til atvinnuleysis komi eða gengið verði á kaupmátt ráðstöfunartekna. Þetta eru þau kjarnaatriði sem snerta almenna stefnu ríkisstj. í verðbólgumálum á næsta ári. Framsfl. telur ákaflega mikils vert, að allir þeir aðilar í þjóðfélaginu, sem taka ákvarðanir er varða framvindu efnahagsmála, stilli saman strengina að þessu markmiði í verðbólgumálum. Það er augljóst, að ef þessu marki á að ná verður að telja niður hina ýmsu verðlagsþætti, eins og ég gat um fyrr í minni ræðu, í samræmi við þessi markmið. Til þess að ná þessu markmiði í baráttunni við verðbólguna mætti ætla að verðhækkunarferill á þessu og næsta ári þyrfti að vera eitthvað á þá leið, að verðlag hækkaði í mars um 8% og svo smám saman sennilega niður í 5% seint á næsta ári. Það er eitthvað nálægt því sem verðhækkunarferillinn þyrfti að vera á næsta ári til að ná því markmiði sem ríkisstj. hefur sett fram í þjóðhagsspá og stefnuræðu hæstv. forsrh. Það þarf ekki að gera því skóna, að til þess að ná þessum markmiðum verður að nást talsvert víðtæki samkomulag í þjóðfélaginu. Styrjöld á vinnumarkaðinum raskar öllum áformum af þessu tagi og stefnir auk þess afkomu og jafnvel framtíð þjóðarinnar í talsvert verulegan vanda. Um fjárhag ríkissjóðs er það að segja, að skuld við Seðlabankann hefur sífellt verið að minnka og minnkar enn á næsta ári í samræmi við þau ákvæði fjárlagafrv. að endurgreiða 120 millj. kr. til Seðlabankans. Á hinn bóginn hafa heildarlántökur í B-hluta fjárlaga farið vaxandi og þarf að gefa þeim þætti fjárlagagerðarinnar glöggar gætur í framtíðinni. Þarna kemur ýmislegt til, svo sem byggðalínur og Kröfluvirkjun, en þessu hvoru tveggja þarf að finna fjárhagslegan grundvöll í framtíðinni. Auðvitað verður að stefna að því, að orkuneytendur standi undir þessum framkvæmdum. Þá hafa og verið tekin lán til margvíslegra framkvæmda sem flestar hverjar skila fljótlega arði. Stjórnarandstæðingar deila á ríkisstj. fyrir háa skatta. Þeir vilja lækka skatta. Ég var að enda við að segja að við í Framsfl. vildum lækka skatta á atvinnulífinu og athuga með skattalækkun. En menn verða að gera sér grein fyrir að þá verður að skera eitthvað niður á fjárlögunum eða afla nýrra tekna með öðrum hætti. Þetta eru kjarnaatriði sem verður að fylgja í sambandi við skattalækkun, og við gerum okkur fyllilega ljóst að þessi mál þarf að athuga rækilega. Í húsnæðismálum nema framlög ríkissjóðs til Byggingarsjóðs verkamanna 111.3 millj. kr. Framsfl. er þeirrar skoðunar, að stefna beri að því að sem allra flestir landsmenn geti eignast eigin íbúð. Ein af leiðunum að því marki er að auka fyrirgreiðslu til samvinnubyggingarfélaga, og leggjum við framsóknarmenn mikla áherslu á að svo verði gert. Þá er í ráði að gera stórátak í vistunarmálum aldraðra. Gert er ráð fyrir 11 millj. kr. ríkisframlagi, en auk þess er stefnt að því að tryggja Framkvæmdasjóði aldraðra tekjustofn er nemur 13.5 millj. kr. á næsta ári. Ráðstöfunarfé til byggingar sjúkra- og dvalarheimila fyrir aldraða yrði þá 24.5 millj. kr. á árinu 1982. Samgrh. hefur lagt hið mesta kapp á að auka framkvæmdir í vegamálum. Framlög til vegamála hækka verulega í frv. Gert er ráð fyrir að verja til vegamála 566 millj. kr. í samræmi við vegáætlun og er það 46% hækkun frá fjárlögum ársins 1981. Í vegáætlun er á því byggt, að til vegamála verði varið 2.1% af vergri þjóðarframleiðslu í samræmi við þál. sem Steingrímur Hermannsson samgrh. beitti sér fyrir og var samþykkt á seinasta Alþingi. Þetta hlutfall var hækkað um 0.1% við meðferð málsins á Alþingi. Í sjálfu fjárlagafrv. er nú miðað við samþykkta vegáætlun fyrir árið 1982, en gera verður ráð fyrir því, ef útgjöld til vegamála verða aukin, að Alþingi samþykki samsvarandi tekjuaukningu til vegagerðarinnar. Framsfl. er reiðubúinn að standa að slíkri tekjuaukningu til þessa mjög svo þýðingarmikla verkefnis. Það er ástæða til að vekja athygli á stórauknu vegaviðhaldi, en vegaviðhald hækkar um 56.4%, en annað viðhald um aðeins 35.6% Að sjálfsögðu er vegaviðhald inni á vegáætlun. Í 6. gr. fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að heimild fáist til allt að 10 mill j. kr. lántöku vegna byggingar flugstöðvar á Keflavíkurflugvelli. Framsfl. hefur lengi verið þeirrar skoðunar, að mjög þýðingarmikið væri að haga svo skipan mála á Keflavíkurflugvelli að hægt væri að aðskilja eins og unnt er varnarliðið og starfsemi þess frá venjulegri starfsemi og umferð Íslendinga. Stórt skref í þessa átt er einmitt að byggja nýja flugstöð sem fyrst og fremst þjóni áætlunarflugi og öðru flugi til og frá Íslandi. Allt herflug verði hins vegar annars staðar. Það er þess vegna ánægjuefni að nú skuli eiga að hrinda þessu máli af stað með því að taka inn heimildarákvæði í fjárlagafrv. í þessu skyni. Niðurstöðutölur gjalda og tekna fjárlagafrv. sýna rekstrarafgang að fjárhæð 151 millj. kr. á árinu 1982, en í fjárlögum þessa árs var rekstrarafgangur 57 millj. kr. Þá er gert ráð fyrir neikvæðum jöfnuði á lánahreyfingum að fjárhæð 79 millj. kr., og nettó- útstreymi á viðskiptareikningum er áætlað 15 millj. Þannig verður greiðsluafgangur að fjárhæð 58 millj. kr., en var um 30 millj. kr. lægri á fjárlögum 1981. Ég er þeirrar skoðunar, að þetta fjárlagafrv. sé raunhæft og ábyrgt fjárlagafrv. þótt ástæða sé til að gefa gaum að vaxandi skuldasöfnun miðað við heildartölur fjárlaganna. Um gjaldalilið frv. mætti flytja langa ræðu, en ég vísa til þess sem hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir í því efni. Það er ljóst að heildarútgjöld samkv. þessu fjárlagafrv. nema um 28.1% af áætlaðri þjóðarframleiðslu árið 1982, en í fjárlagafrv. 1981 var þetta hlutfall aðeins hærra eða sem svarar 28.2%. Ekki verður þetta hlutfall að teljast hátt ef miðað er við mörg önnur ár. T. d. er þetta hlutfall langt fyrir neðan það sem Alþfl. taldi að þyrfti að miða við skömmu áður en hann hvarf úr ríkisstj. Þá var samkomulag á milli Alþfl. og Framsfl. um að þetta þyrfti að vera undir 30%, ef ég man rétt. Ég er hérna með þetta samkomulag, sem var gert á árinu 1979 og þeir skrifa undir hv. þm. Kjartan Jóhannsson, Steingrímur Hermannsson og Ragnar Arnalds. Þar segir: „Alþfl. og Framsfl. leggja til að heildartekjur og útgjöld ríkisins fari ekki yfir 30% af vergri þjóðarframleiðslu 1980. Fulltrúi Alþb. telur að vegna óvissu í atvinnumálum og hættu á atvinnuleysi sé ekki tímabært að taka ákvörðun um heildarhlutfall fjárfestingar á árinu 1980 eða heildarútgjöld ríkisins.“ Nú er þetta hlutfall ekki aðeins undir 30%, heldur er það rétt liðlega 28%.

Enda engin óvissa í atvinnumálum.

Ég tala nú ekki um það sem skeði hér á miðjum seinasta áratug, þegar heildarútgjöld ríkisins fóru yfir 30%, allt upp í 30.4% árið 1975, en þá hafði Sjálfstfl. með fjármálin að gera. Það er alltaf nokkur vandi að velja úr einstök atriði fjárlagafrv. við 1. umr. um það. Til viðbótar við þau atriði, sem ég hef þegar drepið á, vil ég nefna örfá. Ríkissjóður mun á næsta ári leggja fram hlutafjárframlög sem nema rúmlega 43.5 millj. kr. Ég beitti mér fyrir stuðningi við Útvegsbanka Íslands, þar sem staða hans var með þeim hætti að veruleg hætta var á að hún kæmi niður á viðskiptavinum bankans. Stuðningurinn var fólginn í því, að ríkissjóður greiði vexti og afborganir af skuld bankans við Seðlabanka Íslands, að fjárhæð 7 millj. 500 þús. á ári í 12 ár. Seðlabankinn gaf Útvegsbankanum eftir tæplega 11 millj. kr. vanskilaskuld og tók auk þess að sér að greiða verulega fjárhæð í vöxtum vegna skulda við Seðlabankann. Beinn stuðningur við Útvegsbankann hefur því numið samtals nálægt 8–9 milljörðum kr. Allir, sem hafa skoðað mál Útvegsbanka Íslands á undanförnum árum, eru sammála um það, þ. á m. bankamálanefndin sem skilaði af sér 1973, að sennilega hafi bankinn aldrei frá stofnun hans átt nægilega mikið eigið fé til að geta ræki hlutverk sitt með eðlilegum hætti. Þá er í fjárlagafrv. gert ráð fyrir aðstoð við Flugleiðir hf. ef þörf krefur. Flugleiðamálið er stórmál. Fyrir forgöngu samgrh. og ríkisstj. var því afstýrt að starfsemi Flugleiða drægist verulega saman. Beinar tekjur ríkissjóðs vegna starfsemi Flugleiða nema 1.1–1.8 millj. dollara á ári. Það er auðvitað haft í huga þegar ríkissjóður tekur á sig skuldbindingar í sambandi við rekstur þessa stóra og myndarlega félags. Samkomulag er milli samgrh. og fjmrh. um að flytja sérstakt frv. um þetta mál síðar á þinginu. Mikil framlög og lántaka eru fyrirhuguð vegna byggingar þjóðarbókhlöðu og ákveðið að gera húsið fokhelt og klæða veggi 2.-4. hæðar. Er þetta mikið menningarmál fyrir bóka- og bókmenntaþjóð eins og Íslendinga. Þá er gert ráð fyrir að verja verulegu fjármagni til byggingar byggðalína og til Kröfluvirkjunar. Lánsfjárútvegun til framkvæmda við byggðalínur 1982 er alls áformuð 40 millj. 493 þús. kr. Eftir er að tímasetja framkvæmdir við Suðurlínu milli Sigöldu og Hafnar í Hornafirði og ákveða að hve miklu leyti útvega þarf fé til þeirra framkvæmda á næsta ári. Umræddu fjármagni verður varið til áframhaldandi framkvæmda við þá byggðalínuáfanga sem þegar hafa verið ákveðnir. Í töfluviðauka fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar er sýnd skipting lánsfjárins í helstu verkefni. Þannig er textinn í athugasemdum við B-hluta fjárlagafrv. Síðan þetta gerðist hefur verið ákveðið að byggja stóran áfanga Suðurlinu á næsta ári, sem kostar um 6 milljarða kr., og þar er fundinn hluti af þeirri breytingu og því misræmi sem er á fjárlagafrv. og fjárfestingar- og lánsfjáráætluninni, eins og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson kom inn á í sinni ræðu. Þá er enn fremur áformað um framkvæmdir við Kröfluvirkjun, að boraðar verði þrjár vinnsluholur á virkjunarsvæðinu. Þessar framkvæmdir munu líklega kosta 6.3 milljarða gkr. og eru að sjálfsögðu dýrar. Ég er þeirrar skoðunar, að athuga þurfi þetta mál vel við í meðferð fjárlaga og lánsfjáráætlunar hér á Alþingi. Þá er einnig gert ráð fyrir 63 millj. kr. lántöku vegna framkvæmda við Kröflu. Ég skal ekki leggja neinn dóm á hvort nauðsynlegt er að ráðast í báðar þessar framkvæmdir á næsta ári. A. m. k. er nauðsynlegt vegna öryggis Austurlands í orkumálum að hefja framkvæmdir við Suðurlinu til þess að hægt verði að taka hana í notkun veturinn 1983–1984. Hvort nauðsyn ber til að ráðast í þessar framkvæmdir við Kröflu skal ég ekki fullyrða um, en eins og ég sagði áður þarf að athuga það vel við meðferð þessara mála hér á hv. Alþingi. Samkv. fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að ráðstöfunarfé Byggðasjóðs verði á næsta ári 119.9 millj., tæpir 12 milljarðar gkr., eða 1.6% af heildarútgjöldum A-hluta fjárlaga. Það hefur slaknað nokkuð á þessu frá því sem er í lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins, þar sem gert er ráð fyrir að ráðstöfunarfé Byggðasjóðs verði árlega 2% og það sé fengið með framlögum ríkisins, lánum og tekjum sjálfs sjóðsins. Miðað við þau risavöxnu verkefni Byggðasjóðs, sem eru fram undan, þyrfti að stefna að því að auka ráðstöfunarfé hans. Það eru nokkrir útgjaldaliðir í fjárlagafrv. sem eru áberandi hæstir, svo sem tryggingamál. Framlög til almannatrygginga eru áætluð samtals 2071 millj. kr. eða yfir 200 milljarðar gkr. Ég er sannfærður um að hægt er að spara mikil útgjöld í tryggingamálum með lagabreytingum og framkvæmd mála í þá átt að greiða tryggingabætur fyrst og fremst til þeirra sem þurfa þess með. Það er stórmál að endurskoðun fari fram á tryggingakerfinu í þessa stefnu. Þetta hefur oft verið rætt áður af ýmsum - ég hef minnst á þetta í umr. um fjárlagafrv. oft áður, en það er í raun og veru engin hæfa hversu margir fá stórar fjárhæðir frá Tryggingastofnun ríkisins án þess að þurfa þess með. Tryggingafræðingar hafa séð á þessu ýmis tormerki - ég veit það, en það hlýtur að vera hægt að gera einhverjar breytingar á þessum málum í þessa stefnu. Til heilbrigðismála er varið rumum 618 millj. kr. Ég hef áður gert að umræðuefni við fjárlagaumr. að hægt ætti að vera að spara umtalsverðar fjárhæðir með því að efla útivist og íþróttaiðkun þjóðarinnar meira en nú er gert, þó að hún sé verulega mikil meðal ungu kynslóðarinnar. Á mörgum undanförnum árum hefur verið unnið verulegt starf við úttekt ýmissa þátta ríkisbúskaparins og svo er enn. Þetta starf þarf samt að efla til að auka allt aðhald og sparnað í ríkisrekstrinum. Þetta starf þarf að vera markvisst því að veruleg tregða, svo að ekki sé meira sagt, er á því innan ríkisgeirans að draga saman. Það þekkja allir hv. alþm. af margra ára reynslu. Hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir næsta ár og skal ég ekki bæta þar nema litlu við. Ég vil undirstrika tvö atriði í sambandi við fjárfestingar- og lánsfjáráætlunina: Í fyrsta lagi er meginstefnan sú, að fjárfesting verði á næsta ári sem svarar 24% af þjóðarframleiðslu. Þetta er nokkru lægra en var þegar við hv. þm. Sighvatur Björgvinsson áttum saman aðild að ríkisstj. Kannske við hefðum betur aldrei farið úr ríkisstj. Nú er þetta allt að koma fram sem þið lögðuð áherslu á á sínum tíma ásamt okkur. Þetta hefur farið lækkandi, og það er í raun og veru ekkert nema gott um það að segja vegna þess að hlutfallsleg lækkun fjárfestingar linar dálítið þá eftirspurn og þá þenslu sem óhjákvæmilega er í efnahagskerfi okkar. Í öðru lagi vil ég minna á það sem segir í inngangi að fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, að stærsta viðfangsefnið í lánsfjármálum Íslendinga á næstu árum sé að auka innlendan sparnað og innlenda lánsfjáröflun. Það er engin spurning að þetta er rétt. Auðvitað hefur langvarandi mikil verðbólga haft þau áhrif, að við höfum misst niður sparnaðinn, eins og ég kom að áðan, og er ástæða til að halda áfram í þá átt að auka sparnaðinn. Hann var við eðlilegar aðstæður 40%. Hann stefnir nú í 30% úr 20 rúmum. Þetta horfir í rétta átt. Auðvitað er nauðsynlegt fyrir þjóðina og fyrir hagkerfið, fyrir atvinnulífið, að hafa traust bankakerfi. Það er alveg nauðsynlegt af mörgum ástæðum. Hitt er svo annað mál, hvort bankakerfið er orðið nægilega sterkt og í stakk búið til að leggja af mörkum meira til lánsfjáráætlunarinnar en gert er ráð fyrir í henni. Það er gert ráð fyrir að 7% af innlánsaukningu bankakerfisins verði notuð til framkvæmda samkv. lánsfjáráætlun, 70 millj. renni til Framkvæmdasjóðs og 88 millj. til ríkissjóðs. Greiðslubyrði lána er mjög mikil. Hún verður á þessu ári líklega milli 16 og 17%, en fyrir því eru ákveðnar ástæður að hún hefur hækkað. Í fyrsta lagi hafa vextir hækkað gífurlega á hinum alþjóðlega lánamarkaði. Í öðru lagi hafa verið tekin lán og það fé lagt til framkvæmda, eins og t. d. framlög til járnblendiverksmiðjunnar sem hafa verið verulega há. Í þriðja lagi er að nefna lántökur til margra nauðsynlegra framkvæmda sem í raun og veru allir eru meira og minna sammála um að sé sjálfsagt að taka. Allt þetta hefur þau áhrif, að greiðslubyrðin verður mikil vegna þess að sparnaðurinn í þjóðfélaginu innanlands er ekki nægilega mikill. Það er þess vegna þýðingarmikið að undirstrika að stærsta viðfangsefni í lánsfjármálum þjóðarinnar á næstu árum sé að auka innlendan sparnað og lánsfjáröflun. Varðandi þau málefni, sem falla undir mitt rn., legg ég áherslu á eflingu Verðlagsskrifstofunnar, en framlög til hennar hækka verulega, enda hefur Verðlagsskrifstofan stóraukið verðlagskynningu sem hefur vakið mikla athygli. Þá hefur Verðlagsstofnun stóraukið samstarf við Neytendasamtökin og framlag vegna þeirra hefur hækkað verulega. En ég er eindregið talsmaður frjáls félagsmálastarfs neytenda með stuðningi ríkisvaldsins. Ríkisbúskapurinn er mjög stór þáttur í efnahagsmálum okkar. 28% af þjóðarframleiðslunni eru ríkistekjur. Það veltur því á miklu að stefnan í ríkisfjármálum sé skynsamleg og að fjárlagafrv. og fjárlög séu afgreidd af Alþingi þannig að það sé traustur grundvöllur undir þeirri afgreiðslu. Ég er þeirrar skoðunar, eins og ég hef sagt áður, að hér sé um að ræða ábyrgt fjárlagafrv., ekkert síður ábyrgt en oft hefur verið áður, en bendi á að lántökur eru miklar af ástæðum sem ég hef gert grein fyrir, og þarf að stefna að því að við getum fjármagnað meira af eigin framkvæmdum innanlands. Herra forseti. Það eru að vísu mörg atriði fjárlaga sem freistandi væri að ræða auk þeirra sem ég hef hér drepið á, en ég held að ég láti þetta nægja að sinni.



Herra forseti. Ég vek athygli þeirra þm., sem eftir eru við þessa umr., þessa löngu og ströngu umr., og þeirra fjölmiðlamanna, sem hér kunna að vera viðstaddir, að hæstv. viðskrh., sem var að ljúka máli sínu, flutti upp undir klukkutíma ræðu til að finna að veigamiklum atriðum í frv. ríkisstj. til fjárlaga fyrir næsta ár - veigamiklum meginatriðum. Það var mjög athyglisvert, að upp er tekin sú gamla verklagsregla í ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar á sínum tíma að einstakir þingflokkar eru farnir að hafa fyrirvara um hina og þessa þætti fjárl., mjög mikilvæga þætti, eftir því sem fram kom í máli hæstv. viðskrh. Hann sagði að Framsfl. hefði fyrirvara um ýmsar fyrirætlanir ríkisstj. um að halda áfram skattheimtu á ýmsum sviðum, eins og t. d. að því er varðaði launaskatt. Hann sagðist vera meðmæltur lækkun launaskatts, og hann sagðist vera meðmæltur því að afnema sérstakan skatt á skrifstofu- og verslunarhúsnæði. Fleira sagði hæstv. ráðh. í þessum dúr. Það er í rauninni djúpstæður ágreiningur, ef ég fæ rétt séð, um þessi atriði. Nú vil ég spyrja hæstv. fjmrh.: Ég efast ekki um að rétt sé að hæstv. viðskrh. hafi haft þessa fyrirvarð fyrir hönd Framsfl. í ríkisstj., en ég vildi gjarnan spyrja hæstv. fjmrh. hvort það hafi getað viljað til að einhverjir aðrir í ríkisstj. hafi haft fyrirvara um þessa vinstristjórnarskatta. Mér leikur mjög mikil forvitni á að vita það, og ég gæti best trúað að hæstv. ráðh. gæti rennt grun í af hverju. Hæstv. viðskrh. talaði hér mjög skynsamlega á marga lund. Hann kom inn á marga þætti sem mér var mjög að skapi. Hann sagði m. a., sem ég er honum algerlega sammála um, að atvinnuvegirnir skjóta ekki rótum í stjórnarráðinu. En hæstv. ráðh. hefur þau aðalatriði, sem vandamál atvinnuveganna stafa af, núna í hendi sér. Hann hefur þrjú meginatriði atvinnuveganna í hendi sér. Hann hefur fjármagnskostnaðinn. Hann er ráðh. bankamála og viðskiptamála. Fjármagnskostnaðurinn er að sliga atvinnuvegina, eins og hæstv. ráðh. sagði. Það hafa ekki verið gerðar ráðstafanir til þess, að atvinnuvegirnir gætu staðið undir auknum fjármagnskostnaði sem stafar af verðtryggingunni. Verðtryggingin er góð út af fyrir sig fyrir sparifjáreigendur. En þeir, sem þurfa að borga hana, þurfa að geta staðið undir henni. Þá er hæstv. ráðh. með tvö atriði sem varða atvinnuvegina. Hann segir við þann sem framleiðir innlenda vöru: Þú mátt bara selja á þessu verði, góði - þó að það sé sannanlegt mál að kostnaður þessa fyrirtækis hafi hækkað, sérstaklega vegna fjármagnskostnaðar, langt umfram það sem viðurkennt er af verðlagsyfirvöldum. Hæstv. ráðh. hefur verðlagsmálin í sinni hendi. Hæstv. ráðh. hefur líka gengismálin í sinni hendi, þannig að hann skammtar líka útflutningsatvinnuvegunum tekjur. Hæstv. ráðh. ætti að athuga betur sinn jurtagarð áður en hann fer að gagnrýna hæstv. fjmrh. eins og hann gerði hér að ýmsu leyti vel. Ég er honum sammála, en mér finnst að hæstv. ráðh. geti litið sér nær að sumu leyti hvað varðar það sem ég minnti hér á. Ég skal drepa hér á eitt atriði í sambandi við hans ræðu hvað varðar verðlagsmál; verðlagningu á þjónustu Hitaveitu Reykjavíkur. Ég er ekki mjög kunnugur því í smáatriðum, hvernig farið hefur með niðurskurð á beiðnum Hitaveitu Reykjavíkur um eðlilegar gjaldskrárbreytingar, en eftir því sem ég fæ best séð er fyrst og fremst aldrei litið á þörf þessa fyrirtækis, frekar en ýmissa annarra fyrirtækja, til þess að efla eiginfjárstöðu sína og til þess að fyrirtækið geti af eigin aflafé staðið í fjárfestingum að einhverjum hluta þannig að fyrirtækið, svo öflugt og gott sem þetta fyrirtæki er, geti af sjálfs sín aflafé staðið undir framkvæmdum og þurfi ekki að taka erlend lán að öllu leyti til þeirra. Að öðru leyti skal ég ekki ræða sérstaklega ræðu hæstv. viðskrh. Ég vona að hæstv. fjmrh. taki hana til gaumgæfilegrar athugunar og svari þeirri fsp. sem ég kom hér fram með. Þetta frv. hæstv. fjmrh. er þriðja frv. hans síðan hann varð fjmrh. Einkenni þessa frv. eru í grundvallaratriðum þau sömu og hinna frv. sem hæstv. ráðh. hefur lagt fram: Þensla ríkisútgjalda heldur áfram þrátt fyrir reikningskúnstir sem hæstv. ráðh. var að reyna að hafa í frammi. Stefnu fyrri vinstri stjórnar er haldið í skattamálum. Skattahækkunarstefnunni er haldið áfram. Hæstv. ráðh. viðurkenndi að í frv. er gert ráð fyrir að leggja nýjan skatt á orkusölu í landinu. Það er gert ráð fyrir að heimta annan skattstofn áfram, að vísu var hann heimtur í ár, en hann hafði ekki verið notaður til að bæta stöðu ríkissjóðs, þ. e. skatt í Framkvæmdasjóð aldraðra. En í grundvallaratriðum er skattahækkunarstefnu vinstri stjórnarinnar haldið áfram. Það, sem er kannske alvarlegast við þetta fjárlagafrv. - hæstv. viðskrh. viðurkenndi það og fór nokkrum orðum um, það er stóraukin lántaka, einkum erlendra lána, til þess að reka ríkissjóð og ríkisstarfsemina. Erlend lán hækka samkv. þessu frv. um 146% frá því í fyrra á því ári sem orkuframkvæmdir dragast saman að magni til um 15%. Þarna er verið að fara út á braut sem er kannske ekki neitt nýmæli. Því miður hefur þróunin verið sú undanfarin ár, einkum í tíð núv. ríkisstj., að lántökur hafa stóraukist, bæði til almennra þarfa ríkissjóðs og framkvæmda. En hér kastar tólfunum, að milli ára hækkar taka erlendra lána um 146% þegar um magnsamdrátt er að ræða í orkuframkvæmdum sem eru langfjárfrekastar eins og menn vita. Haldið er áfram niðurskurði á framlögum úr ríkissjóði af skatttekjum til framkvæmdasjóða, en það svigrúm, sem það gefur, er ekki notað til að lækka skatta, heldur til að auka umsvifalaust ríkisútgjöldin á öðrum sviðum. Allt er þetta gert til að auka ríkisumsvifin og miðstýringu í þ jóðfélaginu. Frv. felur því í sér grundvallarstefnu Alþb. í ríkisfjármálum og efnahagsmálum. Það er spegilmynd af ástandinu í atvinnumálum. T. d. er það dæmigert, að á þeim fáu dögum, sem liðnir eru síðan frv. var lagt fram þangað til lánsfjáráætlun var lögð fram, er gert ráð fyrir að auka lántökur til Sementsverksmiðju ríkisins um háa fjárhæð, verulega fjárhæð, til að standa undir hallarekstri Sementsverksmiðju ríkisins. Í umr. um daginn komu einnig fram upplýsingar frá iðnrh. um ein sex eða sjö iðnfyrirtæki í eigu ríkisins sem öll eru rekin með tapi og með slíkum lántökum. Það er kannske einna athyglisverðast við þetta frv., þegar frá er skilin þessi gegndarlausa erlenda lántaka, að í því flest alger uppgjöf ríkisstj. á því að meta hvað er fram undan í efnahagsmálum þjóðarinnar. Á það er ekkert mat lagt. Í aths. frv. segir: Reiknitala fjárlagafrv. varðandi hugsanlega hækkun. - Hvers vegna í ósköpunum, hæstv. fjmrh., fann ekki einhver embættismaður upp eitthvað skárra orðalag en þetta? Jafnvel þó að það væri ekki ætlunin að þessi reiknitala væri nein spá finnst mér alveg kasta tólfunum þegar sagt er í frv. til fjárlaga að reiknitala fjárlagafrv. sé varðandi hugsanlega hækkun á verðlagi á því ári sem fjárlög eiga að gilda. Þar segir: „Reiknitala fjárlagafrv. varðandi hugsanlega hækkun verðlags og launa er miðuð við 33% milli áranna 1981 og 1982“, eins og fram hefur komið hérna í umr. Hæstv. ráðh. reynda að afsaka þessa algeru uppgjöf ríkisstj. á að reyna að gera sér grein fyrir hvað er í vændum í íslenskum efnahagsmálum með því að segja að það hefði aldrei verið spáð um verðlagsþróun næsta árs með fjárlagafrv. Hæstv. ráðh. lagði fram á síðasta þingi frv. til fjárl. Í aths. þess segir, með leyfi forseta: Meginforsendur þessa frv. eru eftirfarandi: Forsenda nr. 4 er svona: „að verðlagshækkanir frá miðju ári 1980 til miðs árs 1981 verði um 42% sem er nokkru minni verðbólga en verið hefur nú um skeið“. - Í þessu frv., síðasta frv. sem fjmrh. lagði fyrir hv. Alþingi, gerði hæstv. ráðh. hreint fyrir sinum dyrum og kom fram með ákveðna verðlagsforsenduspá, enda var þá um það að ræða að ríkisstj. reyndi þó að gera sér grein fyrir hvað væri fram undan í efnahagsmálum. Ég benti áðan á þær auknu lántökur, sem hefði verið ráðist í undanfarið, og hver þróun hefði orðið í þessum efnum. Ég gerði nokkra athugun á þessu, hvað ríkisútgjöldin, heildarráðstöfunarfé ríkissjóðs, hefðu verið mikil á undanförnum árum, hvað tekjur ríkissjóðs hefðu verið miklar og lántökur. Þá kemur í ljós að lántökur eru í prósentum af ráðstöfunarfé ríkisins í heild, tekjum og lántökum, aðeins 6.9% árið 1978. Nú er þetta hlutfall, lántökur til viðbótar skatttekjum ríkissjóðs, 13.5% af því sem ríkið ráðstafar á árinu 1982. Heildarráðstöfun ríkissjóðs á fjármagni, bæði því, sem það hefur í tekjur, og því, sem það tekur til láns, verður ekki 28% af þjóðarframleiðslu, hæstv. ráðh., heldur 33% af þjóðarframleiðslu á þessu ári. Meginskýringin er stórauknar erlendar lántökur til þarfa ríkissjóðs. Erlend lán eru 7.7% af ráðstöfunarfé ríkissjóðs á þessu ári, en voru aðeins 2.5% 1979 og eitthvað um 3% 1978. Það er þessi mælikvarði sem er rétti mælikvarðinn á ríkisumsvifin í landinu, ekki síst þegar um það er að ræða að á mörgum sviðum eru framlög af skatttekjum skorin niður og til þess gripið að afla fjár með lántökum til að standa undir bæði greiðslum afborgana og vaxta, alls konar rekstrarútgjöldum og framkvæmdum. Auðvitað kemur þessi stefna í ríkisfjármálum engum á óvart. Eins og ég sagði áðan er hér um ómengaða stefnu Alþb. í ríkisfjármálum og efnahagsmálum að ræða. Ég hef áður vitnað í það, að formaður þingflokks Alþb. hefur ekkert legið á því, að Alþb. hafi getað komi ár sinni vel fyrir borð í þessari ríkisstj. Þannig sagði Ólafur Ragnar Grímsson, formaður þingflokks Alþb., eftir þinglok í vor: „ Efnahagsstefna ríkisstj. ber mjög svipmót þeirrar afstöðu sem Alþb. hefur haft síðan 1978.“ Þetta sagði hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson í viðtali við Þjóðviljann. Og hann sagði einnig, að það hefði verið tekið meira tillit til efnahagsstefnu flokks hans, Alþb., í þessari ríkisstj. en hinni fyrri. Í Ed. sagði hann um daginn úr sæti sínu, að vinstri stjórnin, sem þeir hafa kallað svo, hv. þm., hefði ekki verið nein vinstri stjórn. Hann átti þá að sjálfsögðu við: miðað við þá ríkisstj. sem nú situr. Þess vegna kom það mér skemmtilega á óvart að hæstv. viðskrh. skyldi gera bæði beinar og óbeinar aths. við fjárlagafrv. Ég ítreka enn, að mér er forvitni á að vita hvort fleiri ráðherrar hafa gert slíkt hið sama. Herra forseti. Ég á sæti í fjvn. og þetta frv. kemur til kasta nefndarinnar. Ég mun því stytta mál mitt. Ég tel höfuðatriði í þessu frv. vera það, að til viðbótar þeim miklu skattahækkunum, sem haldið er áfram og haldið er áfram að auka að hluta, er sérstaklega um það að ræða að farið er út í gífurlega aukna lántöku til að auka enn á ríkisumsvifin í landinu á sama tíma sem verulegur samdráttur fjárfestingar er á nær öllum sviðum samkv. upplýsingum hæstv. ríkisstj. sjálfrar. Á næsta ári er gert ráð fyrir að fjárfesting atvinnuveganna dragist saman um 9.1% og að fjárfesting í íbúðarhúsnæði standi í stað eftir að hún hefur minnkað um 2.1% 1979, 5% í fyrra og 5% í ár. Eftir að samdráttur hefur orðið í íbúðarhúsabyggingum um á annan tug prósenta að magni til á þessum árum er gert ráð fyrir að fjárfesting þar standi í stað á næsta ári og að orkuframkvæmdir minnki um 15.4%. Á þessu ári er gert ráð fyrir að stórauka lántökur til hins opinbera og alveg sérstaklega erlendar lántökur. Í framhaldi af hinu mikla skattahækkunarflóði, sem verið hefur, er gripið til þess ráðs til að auka ríkisumsvifin. Ég skal láta máli mínu lokið með þessu um vinnubrögðin að þessu frv. Ég ætla ekki að fara út í einstök atriði, en aðeins segja þetta um hvernig farið er að um Framkvæmdasjóð aldraðra í þessu frv.: Þar er gert ráð fyrir að ríkissjóður leggi þessum sjóði til 11 millj. kr. á árinu, en af liðnum til byggingar sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva er ekki ætluð nein hækkun þar á móti. Sá liður hefði átt að fá samkv. forsendum frv. um 13.5 millj. kr. hækkun, en fær aðeins 3 millj. Í rauninni er framlag ríkisins til Framkvæmdasjóðs aldraðra því ekki neitt. Ef þetta fé hefði verið notað af sjúkrahúsaliðnum hefði Framkvæmdasjóður aldraðra ekki þurft að vera til að þessu leyti. Hann fær sem sagt aðeins það fé, sem skorið er niður á öðrum lið. Þannig tekur önnur höndin af hinni í þessu frv. Þetta er aðeins örlítið dæmi um þann flumbrugang sem þarna er á ferðinni. Herra forseti. Ég ítreka svo spurningu mína til hæstv. fjmrh. um fyrirvara annarra ráðh. við afgreiðslu þessa frv. í hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. 1. umr. um fjárlagafrv. er rétt að ljúka og tíminn úti og ekki aðstaða til að fara að halda langa svarræðu, enda má segja að fátt nýtt hafi í raun og veru komið fram í þeim athugasemdum sem gerðar hafa verið við fjárlagafrv. í dag. Ég stend fyrst og fremst upp til að svara nokkrum fsp., sem fram hafa verið bornar. Kannske er einfaldast, svo maður gleymi henni ekki, að svara fyrst spurningunni sem seinast var borin upp, þ. e. hverjir hafi verið fyrirvarar einstakra ráðh. við afgreiðslu fjárlagafrv. í ríkisstj. Ég vil upplýsa hv. þm. Lárus Jónsson um það, að allir ráðh. þessarar ríkisstj. höfðu sinn fyrirvara við afgreiðslu málsins. Sá fyrirvari var ósköp einfaldlega sá, að þeir héldu sínum sérskoðunum þrátt fyrir efni frv. og að þeir væru e. t. v. ekki ásáttir um niðurstöðu mála í frv. að öllu leyti. En frv. er afgreitt einróma af ríkisstj. á þann máta sem það birtist hér og að sjálfsögðu burt séð frá því að einstakir ráðh. hafi fyrirvara um sínar sérskoðanir og hefðu allir kosið að eitt og annað í frv. væri með öðrum hætti en það er. Þetta er vafalaust ekki frábrugðið því sem áður hefur verið í ríkisstj., og vafalaust hefur aldrei komið fram fjárlagafrv., sem allir ráðh. ríkisstjórnar hafa verið fullkomlega ánægðir með, og verður vafalaust aldrei. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson bar fram fsp. um svokallað stofnlínugjald sem minnst er á í grg. með fjárfestingar- og lánsfjáráætlun. Um það er ekki í raun og veru margt fleira að segja en það sem ég gerði grein fyrir áðan, annað en það, sem ég held að hafi komið fram, að gert er ráð fyrir að þetta gjald skili 40 millj. kr. og að það verði greitt af raforkunotendum. Þetta held ég að hafi komið alveg skýrt fram í ræðu minni áðan, en um þetta var samt spurt. Kannske var spurningin þá fyrst og fremst um það, hvort gjaldið mundi leggjast á alla raforkunotendur eða hvort það mundi eingöngu leggjast á viðskiptamenn Orkubús Vestfjarða og Rafmagnsveitna ríkisins. Ef spurningin hefur verið þessi vil ég svara henni eindregið neitandi. Það kemur að sjálfsögðu ekki til greina neitt annað en kostnaður við stofnlínur umhverfis landið verði greiddur jafnt af öllum orkunotendum í landinu. Það er ekki heldur hægt að segja að einn landshluti fremur en annar njóti góðs af þessum stofnlínum. Allir landshlutar njóta góðs af þeim. Það verður vafalaust innan tíðar farið að flytja rafmagn í stórum stíl inn á Faxaflóasvæðið og inn á það svæði, sem nú afmarkast af svokölluðu Landsvirkjunarsvæði, frá orkuverum sem verða í öðrum landshlutum. Það er hins vegar rétt, að fyrst í stað komu þessar stofnlínur því fólki til góða sem býr fjarri Faxaflóasvæðinu, en eins og ég var að taka fram er enginn vafi á að dæmið mun snúast við. Er ekki eðlilegt neitt annað en þessi kostnaður verði greiddur sameiginlega af öllum landsmönnum. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson spurði að því, hvers vegna væri munur á lánsfjáráætluninni og fjárlagafrv. og hvort það gæti verið að stórar ákvarðanir hefðu verið teknar á örfáum dögum sem liðu milli þess að fjárlagafrv. var lagt fram og lánsfjáráætlunin var lögð fram. Vissulega voru nokkrar ákvarðanir teknar milli afgreiðslu fjárlagafrv. og lánsfjáráætlunar. Það voru allt atriði sem hafði verið frestað við afgreiðslu fjárlagafrv. Hitt er að sjálfsögðu fjarri lagi, að dagarnir hafi verið svo fáir sem hv. þm. var að gera skóna. Fjárlagafrv. var endanlega afgreitt í byrjun septembermánaðar. Eftir það var engu breytt í frv. og það búið til prentunar. Þannig verður þetta að vera því það er mikil vinna að koma því saman og koma því í gegnum prentun. Lánsfjáráætlunin var aftur á móti afgreidd í byrjun októbermánaðar. Það leið einn mánuður þarna á milli. Það voru nokkur atriði sem voru ekki fullfrágengin og tekin var lokaafstaða til við afgreiðslu lánsfjáráætlunar: Það var í fyrsta lagi, eins og hv. þm. vakti athygli á, ákveðinn kostnaður við þjóðarbókhlöðuna sem ekki hafði verið tekin ákvörðun um hvort yrði reiddur af hendi. Það er spurning um sérstaka klæðningu sem á að hylja þetta mannvirki, og var í athugun hvort hægt væri að komast hjá þeim mikla kostnaði sem því fylgir að klæða þjóðarbókhlöðuna með þeim hætti sem ráð er fyrir gert. Lokaniðurstaðan varð sú, að úr því sem komið væri yrði þessu ekki breytt, og því varð að hækka lánsfjárútvegun í þessu skyni þannig að framkvæmdin stöðvaðist ekki í miðjum klíðum á næsta ári. Í öðru lagi var tekin lokákvörðun um að hefjast handa um byggingu Suðurlínu á næsta ári, og við það hækkar kostnaður við byggðalínur um 60 millj. Þar á móti kemur svo aftur að fjármagnskostnaður við byggðalínur, sem áður hafði verið tekinn inn, lækkaði sem nam þeim 40 millj. sem ég var að nefna áðan. Það er rétt, að lántaka til Sementsverksmiðjunnar hækkar frá því sem ráð er fyrir gert í fjárlagafrv. Þar er gert ráð fyrir 10 millj. kr. lántöku til að auka rekstrarfé fyrirtækisins. Nú er aftur á móti gert ráð fyrir að bæta 8 millj. við vegna stofnkostnaðar við verksmiðjuna. Þessi stofnkostnaður er fyrst og fremst fólginn í því, að verksmiðjan mun nota kol í staðinn fyrir olíu. Þetta er sem sagt ákveðinn stofnkostnaður sem talinn er óhjákvæmilegur og mun skila arði á skömmum tíma. Þannig er mesti misskilningur að þarna sé viðbótarrekstrarfjáröflun, heldur er þarna um að ræða annars vegar 10 millj. til að auka rekstrarfé fyrirtækisins og hins vegar 8 millj. í stofnkostnað. Auk þess var lítið mál á ferðinni á milli afgreiðslu fjárlagafrv. og lánsfjáráætlunar, breyting á eldhúsi í gömlu flugstöðinni á Keflavíkurflugvelli til að geta framleitt þar í auknum mæli mat í flugvélar. Þessi kostnaður er tekinn inn í lánsfjáráætlunina. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson spurðist fyrir um hlutafjár- og eiginfjárframlög í fjárlagafrv. Þarna er um að ræða allmörg hlutafjár- og eiginfjárframlög, samtals að upphæð 40.5 millj. kr. Hér er um að ræða bæði hugsanleg framlög til sjóefnavinnslu, til stálbræðslu, til steinullarverksmiðju, allt samkv. sérstökum heimildum í lögum, og auk þess framlög til útgerðarfyrirtækisins Þormóðs ramma í Siglufirði og niðursuðuverksmiðjunnar Norðurstjörnunnar í Hafnafirði, en um bæði þessi hlutfjárframlög er till. um heimildarákvæði í 6. gr. frv. Þá eru hluta- og eiginfjárframlög til Landsvirkjunar, til Útvegsbankans og til Alþjóðaframfarastofnunarinnar. Fleiri hlutafjárframlög geta komið þarna til greina, og vil ég sérstaklega nefna hlutfjárframlag sem nefnt er á bls. 185 í frv., en það er hlutfjárframlag í grænfóðurverksmiðju. Hv. þm. spurði um viðhald í Hólaskóla í Hjaltadal og hvernig stæði á athugasemd, sem er í frv. um viðhaldskostnað sem greiddur verði af fjárveitingu næsta árs, og jafnframt hvar væri að fá heimild til þessara útgjalda. Það er rétt að í fjárlögum ársins 1981 er ekki kveðið á um þennan kostnað við Hólaskóla sem lagt hefur verið í. Staðreyndin er hins vegar sú, að þegar kennsla átti að hefjast í haust var útilokað að kennsla gæti hafist af heilbrigðisástæðum vegna þess hvernig húsið var og hvaða annmarkar voru á því. Þess vegna leitaði landbrn. eftir fyrirgreiðslu fjmrn. til að gera húsið upp. Þessi framkvæmd hefur bæði verið fjármögnuð með aukafjárveitingu á þessu ári að upphæð 800 þús. kr. og einnig hefur Búnaðarbankinn á Sauðárkróki lánað verktökum, sem verið hafa í vinnu á Hólum í Hjaltadal, til að vinna talsvert meira en nemur þessari aukafjárveitingu. Það er sá kostnaður sem gert er ráð fyrir að greiða á næsta ári. Ég hygg að það séu æðimörg dæmi þess á liðnum árum, að þegar sérstaklega hefur staðið á hafi verið tekin lán með þessum hætti, en að sjálfsögðu mundu verktakar ekki hafa fengist til að taka slík lán nema vegna þess að fjmrn. lýsti yfir að það mundi beita sér fyrir því, að þessi fjárveiting yrði tekin inn í fjárlög næsta árs. Að sjálfsögðu er lánið veitt af hálfu Búnaðarbankans á Sauðárkróki í trausti þess. Það eru áreiðanlega æðimörg fordæmi þessa þegar sérstaklega hefur staðið á og ekki ástæða til að fjölyrða frekar um það. Ég verð að segja annars um málflutning hv. þm. Sighvats Björgvinssonar, að hann var ærið sérkennilegur á köflum og væri þar af mörgu að taka ef tími væri til. T. d. talaði hv. þm. mjög lengi um útflutningsbætur, eins og hann hefði nánast ekki fyrr heyrt getið um þvílíkan ósóma að greiða kjöt og smjör niður í útlendinga, það væri fáheyrt með öllu. En þetta hefur víst tíðkast æðilengi og verið skiptar skoðanir um það án þess að slík ræðuhöld væru uppi höfð á Alþingi. Það er hins vegar rétt, að seinustu þrjú árin hefur Framleiðsluráð haft heimild til að taka lán til viðbótar við útflutningsbætur á fjárlögum, en þar er ekki um neina lögleysu að ræða, eins og hv. þm. leyfir sér að kalla það, heldur samkv. heimildum í lögum. Þarna er í raun og veru um að ræða vanda sem kemur upp á árunum 1979, 1980, 1981 og 1982, og það er verið að dreifa vandanum á nokkur ár. Þessar lántökur hafa yfirleitt verið miðaðar við 5 ára tímabil. Hv. þm. var hins vegar alveg upp í skýjunum þegar hann var að býsnast yfir þeim hrikalegu lánum sem þarna væru á ferðinni og talaði um hverjir ættu að borga þau. Hverjir eiga að borga þetta? spurði hv. þm. Það eru börnin okkar og það eru barnabörnin okkar. - Ég á tvö börn, en engin barnabörn, en ég verð að segja að jafnvel þó að ég eignist barnabörn geri ég ekki ráð fyrir að þau þroskist svo ört að það sé nokkur von til þess að þau taki þátt í að greiða þetta lán innan 5 ára. Auðvitað er þetta hin mesta fjarstæða. Um verðbólguna má margt segja, en það er kannske sýnishorn af málflutningi hv. þm., að þegar hann talar um hver hækkun framfærsluvísitölu sé verður hann að segja: Hún er milli 9 og 11%. Það er alveg útilokað fyrir hv. þm. að nálgast neitt sannleikann eða staðreyndir málsins þegar hann er að ræða um hver sé hækkun framfærsluvísitölu á hverju þriggja mánaða tímabili. Hann veit að 1. júní hækkaði framfærsluvísitala um liðlega 8, - ekki milli 9 og 10, ekki milli 9 og 11,- og 1. sept. hækkaði framfærsluvísitala um 8.9. Það er þó dálítið lægra en hann nefndi. 1. des. - eða 1. nóv. - er gert ráð fyrir að hækkanir verði innan við 9%. Þannig er auðvitað fjarstæða að tala í þessu tilviki um 9–11%. Ég býst við að meðalhækkunin á þessu tímabili hafi verið einhvers staðar nálægt 8.5–8.6%. Þegar við svo veltum því fyrir okkur, hver er verðbólguhraðinn á þessu augnabliki, er það rétt, að ef við miðum við 12 mánaða tímabil er í augnablikinu um að ræða tölu sem er í kringum 48–49%. Hann vildi að vísu hafa það yfir 50, sem er sama ónákvæmnin og að öðru leyti einkenndi hans málflutning, en látum það vera. Það er rétt hjá honum, að þetta fer ekki niður í 40% fyrr en í árslok. En ef við lítum hins vegar á þann verðbólguhraða sem ég var að tala um, 8.7 eða 8.8% á hverju þriggja mánaða skeiði, hvað mundi það vera ef það væri reiknað heilt ár? Það getur hv. þm. gert. Ef við t. d. tökum töluna 8.8% fáum við nákvæmlega 40% verðbólgu, 40% verðbólguhraða. Þær hækkanir, sem hafa átt sér stað í tvö skipti og eiga sér stað væntanlega eftir næstu vísitölumælingu, eru mjög nærri því að gera verðbólguhraðann 40%. Hitt var þó öllu lakara, þegar hv. þm. fór að tala um tilflutning á fyrirtækjum og kostnaði fyrirtækja úr A-hluta í B-hluta og B-hluta í A-hluta. Það var eins og hv. þm. hefði verið með vax í eyrunum þegar ég fjallaði mjög ítarlega um þetta mál í framsöguræðu minni. Hann tók ekkert tillit til þeirra röksemda, sem ég hafði þar fært fram, og gerði yfirleitt ekki minnstu tilraun til að svara þeim ábendingum sem þar komu fram. Ég nefndi í dag tvö dæmi um fyrirtæki sem hefðu verið flutt úr A-hluta í B-hluta, en svo aftur þrjú dæmi um fyrirtæki sem hefðu verið flutt úr B í A, en hv. þm. hagræddi þessu auðvitað eins og hentaði honum best með því að ræða um aðra hlið málsins og alls ekki hina sem ekki var hagstæð hans málstað. Lítum á þessi mál enn einu sinni. Það er hárrétt hjá hv. þm. að Krafla hefur núna verið flutt í B-hluta. Hún er raunar eina áberandi dæmið um slíkan tilflutning. Eins og ég benti á áður voru Kröfluvirkjun og útgjöld hennar vegna öll í B-hluta á árunum 1974–1978. Þegar verður algjör stöðvun á framkvæmdum við Kröflu, það er ekkert gert þar, þar er ákaflega lítil orkuframleiðsla, er ákveðið í nokkur ár að taka virkjunina inn í A-hluta. En nú, þegar útlit er fyrir að orkuöflun aukist þar verulega og engin ástæða er til að ætla annað en virkjunin standi undir þeim kostnaði sem búið er að leggja í hennar vegna, er hún flutt aftur í B-hluta og á að standa undir þessum útgjöldum. Ég heyrði ekki betur en að hv. þm. segði það í raun og veru alveg blákalt áðan að það væri í raun og veru eðlilegt að t. d. virkjunarkostnaður væri færður á viðkomandi virkjanir og þær væru látnar standa undir þeim kostnaði. Þegar við litum á virkjunarkostnaðinn, sem hann nefndi hérna líka, er nefnilega afar eftirtektarvert að öll árin 1980, 1981 og 1982 hefur virkjunarkostnaður verið í B-hluta, en það var greinilegt að hv. þm. gerði sér ekki grein fyrir því. Hann vitnaði að vísu í grg. frv., þar sem bent er á að ákveðinn liður hjá Orkusjóði lækki vegna þess að sá kostnaður lendir nú í B-hluta. Skýringin á því er sú, að virkjunarrannsóknir voru árið 1980 í B-hluta, árið 1981 eru þær að mestu leyti í B-hluta, en afborganir af ákveðnum lánum runnu gegnum A-hlutann í fyrra, eina árið sem það hefur gerst. Þessu er aftur breytt núna þannig að þetta er sameinað allt undir einn fjárlagalið sem heitir Virkjunarrannsóknir. Það er talið rökréttast að meðhöndla þetta allt á einn veg. Það, sem um er að ræða nú, er að þetta er allt á einum stað í B-hluta og viðkomandi virkjanir, Blönduvirkjun og Fljótsdalsvirkjun, verða látnar standa sjálfar undir virkjunarkostnaði sem hv. þm. raunar taldi eðlilegt, að því er mér heyrðist. Þarna skeikaði hv. þm. nokkuð þar sem hann áttaði sig ekki á því, að þessi kostnaður hefur undanfarin árverið að miklum meiri hluta í B-hlutanum. Ekki batnaði málið þegar kom að sveitarafvæðingunni sem hv. þm. nefndi áðan og átti að vera sérstakt dæmi um að það væri verið að flytja úr B-hlutanum í A-hlutann. Hann áttaði sig nefnilega ekki á því, að sveitarafvæðingin er í A-hlutanum að talsverðu leyti. Hún er að vísu bæði í B-hluta og A-hluta. Það er framlag í gegnum ríkissjóð upp á 2.7 millj.

2.7?

Já, 2.7.

Var áður 5.

Var áður 5.

Það lækkaði um 2.3.

Já, en hvernig var það þar áður í B-hluta og hvernig var það í frv. Sighvats Björgvinssonar sem hann flutti sjálfur árið 1980? Maður skyldi halda, úr því að hann er að hneykslast stórkostlega á því nú að hluti af þessum kostnaði skuli vera færður í B-hluta, að hann hefði sjálfur gætt þess að hafa þetta í A-hlutanum þegar hann réð fjárlagafrv. árið 1980 og lagði það fram hér fyrir hönd sinnar stjórnar. En það þarf ekki annað en að fletta upp í frv. hans sjálfs til að sjá að þar er þessi kostnaður færður í B-hluta. Mér finnst að hann hafi fyrir fram stungið algerlega upp í sjálfan sig hvað þetta atriði snertir. Það er alveg rétt, að ekki er eðlilegt að hafa þennan kostnað í B-hluta eins og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson gerði alfarið árið 1980. Þess vegna tek ég á árinu 1982 þennan kostnað að hluta til inn í A-hlutann og að hluta held ég honum áfram í B-hluta. Ég er sem sagt raunverulega að færa þarna kostnað inn í A-hluta miðað við það sem áður var. Þetta dæmi, sem hv. þm. nefnir, er einmitt dæmi um hið þveröfuga, að það er verið að taka meiri útgjöld á ríkissjóð, útgjöld sem voru í tíð Matthíasar Á. Mathiesens og í tíð Sighvats Björgvinssonar færð í B-hlutann og tekin lán fyrir. Enn eitt dæmi get ég nefnt. Það er styrking dreifikerfis í sveitum. Hvernig var þessi liður, styrking dreifikerfis í sveitum, færður þegar hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sendi frá sér fjárlagafrv.? Hann var færður í B-hluta. Hvernig var þetta í tíð Matthíasar Á Mathiesens? Jú, líka í B-hluta. Hann var raunar í B-hluta líka í mínu fyrsta fjárlagafrv., en í fyrra er þessi kostnaður í fyrsta sinn færður í A-hluta, 17 millj. í núverandi mynt og 21 millj. á þessu ári. Þarna er um að ræða stóran kostnaðarlið á þessu ári, upp á 21 millj., sem hafði í mjög mörg ár verið í B-hlutanum. Með nákvæmlega sömu rökum og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson var með áðan, að þarna er um að ræða kostnað sem ekki er hægt að segja að bændastétt landsins standi undir, er eðlilegt að taka þetta inn í ríkissjóðsdæmið og borga þetta úr ríkissjóði. Það er gert, en var ekki gert áður. Við skulum nefna enn eitt dæmi sem hv. þm. nefndi ekki. Það er flugmálastjórn. Flugmálastjórn var B-hluta stofnun, tók lán t. d. til malbikunarframkvæmda og sérstaklega til kaupa á ýmiss konar öryggisútbúnaði og hafði gert það í mörg ár aftur í tímann. Þessi kostnaður var allur í B-hluta. Hann er núna færður í A-hluta. Þannig tekur ríkissjóður á sig kostnað sem áður var tekið lán fyrir í B-hlutanum. Ég nefndi í ræðu minni að þarna væri fyrst og fremst eitt stórt dæmi, Krafla, og hún væri færð yfir í B-hlutann með ákveðnum rökum, en dæmin um hið gagnstæða væru miklu fleiri, að það væri verið að flytja kostnaðinn aftur yfir í A-hlutann. Ég vona að þessi orð mín hafi enn frekar staðfest það sem ég sagði í framsöguræðu, að að þessu leyti er auðvitað um miklu rökréttara frv. að ræða en var á fyrri árum. Herra forseti. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta frv., enda verður nægur tími til þess við 2. og 3. umr. málsins.



Herra forseti. Ég skal vera örstuttorður. Hæstv. ráðh. svaraði spurningu minni eiginlega út í hött. Hann sagði að það væri sjaldan sem allir ráðh. í ríkisstj. væru alveg ánægðir með fjárlagafrv. þegar það væri afgreitt í ríkisstj. Mér var það nokkuð ljóst. Þetta var auðvitað ekkert svar hjá hæstv. ráðh. Ég benti á að hæstv. viðskrh. hefði sagt að framsóknarráðherrarnir hefðu haft fyrirvara um ákveðin atriði, um samþykki á að halda áfram skatti á skrifstofuhúsnæði og verslunarhúsnæði og að þeir féllust á launaskatt eins og hann væri í frv. Það eru þessi ákveðnu atriði sem ég spyr hæstv. fjmrh. hvort fleiri ráðh. hafi gert fyrirvara um. Það á ekki að taka langan tíma að svara svona einfaldri fyrirspurn. Hún er um þessi ákveðnu atriði.



Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að benda á eitt atriði sem sýnir fram á hvort það er rétt hjá hæstv. fjmrh. að tilfærslan á fjármagnsútgjöldum Kröfluvirkjunar yfir í B-hluta sé í framhaldi þess að tekin hafi verið ákvörðun um að virkjunin fari sjálf að standa undir fjármagnsútgjöldum af rekstri sínum. Í B-hluta, þar sem Krafla er færð í fjárlagafrv., er hvorki gert ráð fyrir að komi fram rekstrarútgjöld né rekstrartekjur. Eins og hæstv. fjmrh. veit er rekstur Kröfluvirkjunar í höndum Rafmagnsveitna ríkisins. Í B-hlutanum, þar sem Kröfluvirkjun er færð með fjármagnsútgjöld og stofnkostnaðarútgjöld, er því ekki gert ráð fyrir nemum rekstrartekjum né rekstrargjöldum. Það er því alls ekki að sjá af þessu að farið sé að taka þá ákvörðun að Krafla eigi með einhverjum hæti að fara að standa undir þessu sjálf, heldur er beinlínis stefnt að því að áfram verði haldið þeim sið, sem haldist hefur um nokkurt skeið, þegar séð var að Krafla mundi á engan hátt geta staðið undir sér, að þetta sé greitt úr ríkissjóði með lántökum. Ég vildi vekja athygli á þessu: Ef ákvörðun hefði verið tekin um að Kröfluvirkjun ætti að fara að bera fjármagnskostnaðinn myndi að sjálfsögðu hafa komið fram í B-hlutanum að færð væru þar rekstrargjöld og tekjur.



Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þm., að rekstur Kröfluvirkjunar er ekki sérgreindur í frv. Ég vil ekkert um það fullyrða að hve miklu leyti Krafla borgar á næsta ári fjármagnsútgjöld sín. Það mun vafalaust verða eitthvað þó að það sé ekki tilgreint. Það hefur enn ekki verið áætlað, en verður kannske gert fyrir 3. umr. frv. Eins og hv. þm. veit vafalaust um er það svo, að B-hluta stofnanir eru yfirleitt teknar til nánari athugunar fyrir 3. umr. í ljósi þess rekstrar sem á þeim hefur verið á liðnu ári. Það gildir um allar B-hluta stofnanirnar, að það eru yfirleitt nokkuð gamlar rekstraráætlanir settar inn í frv. þegar það er lagt fram. Þess vegna er það rétt, að um tekjur af rekstri Kröfluvirkjunar hafa ekki verið settar fram tölur eða áætlanir á næsta ári. Þegar frv. var sett saman lágu ekki fyrir nægilega góðar upplýsingar um það atriði. Þetta skiptir kannske ekki öllu máli. Það, sem skiptir máli, er að á næstu árum, ég vil ekki endilega segja á næsta ári, en á næstu árum er gert ráð fyrir að tekjur Kröflu af raforkusölu muni fara það vaxandi að hægt sé að gera ráð fyrir að virkjunin borgi þennan kostnað í vaxandi mæli. Við vitum t. d. að Hrauneyjafossvirkjun borgar ekki nema lítinn hluta af fjármagnskostnaði við Hrauneyjafoss á fyrsta ári sínu, vafalaust ekki nema mjög lítinn hluta, og þá verður að velta því áfram með lántökum, eins og ævinlega er gert í slíkum tilvikum. Það er sem sagt tekin ákvörðun um að Krafla eigi á næstu árum að standa á eigin fótum og þess vegna er talið eðlilegt að færa þetta inn í B-hlutann, enda þótt það sé alveg rétt ábending hjá hv. þm. að ekki sé búið að taka inn í B-hlutann nákvæma greinargerð fyrir rekstri virkjunarinnar á næstu árum. Það hefur ekki heldur verið slík grg. í seinustu fjárlagafrv., en ég vænti þess, að hægt verði að ganga frá því atriði áður en frv. verður að lögum. Varðandi hitt atriðið, fyrirvarann sem enn er þráspurt um, sagði ég ósköp einfaldlega að allir ráðh. hafa að sjálfsögðu fyrirvara um að þeir mundu vilja hafa eitt og annað með öðrum hætti. Einstakir menn hafa líka þann fyrirvara, að þeir áskilji sér rétt til að athugað verði, meðan frv. er til meðferðar á Alþingi, hvort ástæða sé t. d. til að hækka fjárveitingu til þessa liðar eða hins. Ég minnist þess, að allmargir liðir voru þannig afgreiddir í ríkisstj. að menn áskildu sér rétt til að taka málið upp til nánari athugunar meðan frv. væri til meðferðar í fjvn. En ég tel að það sé engin ástæða til þess fyrir mig að fara að gefa hér einhverja skýrslu um þá fyrirvara sem einstakir ráðh. kunna að hafa haft. Ég held að það sé best að viðkomandi ráðh. svari því sjálfir hvaða fyrirvara þeir vilja kannast við og hverja ekki.



Herra forseti. Það var afskaplega einföld spurning sem ég lagði fyrir hæstv. ráðh. Ég vakti athygli hæstv. forseta og þingheims á að hæstv. viðskrh. talaði hér fyrir hönd Framsfl. og sagði skýrt og greinilega í þingsölum að ráðherrar Framsfl. hefðu fyrirvara á um ákveðin mál, um tvo sérstaka skatta. Og ég spyr hæstv. ráðh. einfaldrar spurningar: Hafa einhverjir aðrir ráðh. fyrirvara um þessa skatta? Ef hæstv.. ráðh. svarar ekki þessu, eftir að hæstv. viðskrh. hefur sagt að framsóknarmenn hafi fyrirvara um þessa tvo þætti fjárlaganna, skil ég það svo að aðrir hafi það ekki.



Herra forseti. Miðað við pólitískt ástand í landinu mundi ég frekar kalla það eldingarvara en fyrirvara sem þeir framsóknarmenn voru að lýsa áðan. Það væri kannske ástæða til að spyrja hæstv. fjmrh. hvort flokksbræður hans í ríkisstj., þeir tveir ráðh. sem gegna ráðherrastöðum í iðnrn. og félmrn., hafi ekki slíka eldingarvara líka. Ég vil enn fremur benda hæstv. ráðh. á hvað lítið er nú orðið að marka hvernig ríkisreikningurinn er settur upp og áætlun fjárlaga. Undir liðnum Landbúnaðarmál. ýmis starfsemi, er gert ráð fyrir að ríkissjóður greiði lántökukostnað að fjárhæð 2 milljarðar gkr. vegna lántöku sem aldrei hefur komið fram, hvorki á A-hluta né B-hluta fjárlaganna.

En í lögum?

En í lögum? Það skiptir engu máli. Þarna er um að ræða að þarna er lántaka, sem búið er að taka þrjú ár í röð og annar aðili en ríkissjóður er skrifaður fyrir, í þessu tilviki Framleiðsluráð landbúnaðarins. Það gæti alveg eins verið Jón Jónsson úti í bæ. Þarna er að sjálfsögðu ekki spurning um hver sé skrifaður fyrir láninu, heldur hver greiði það. Auðvitað á að skrifa lánið hjá þeim aðila sem ætlast er til að greiði afborganir og vexti. Þetta tiltekna lán hefur aldrei komið inn, hvorki í A-hluta né B-hluta, þegar það var tekið, heldur komið fram í lánsjáráætlun sem lántaka fyrir þriðja aðila úti í bæ, en það er ríkissjóður sem greiðir afborganirnar og vextina. Síðan er þessu haldið áfram í lánsfjáráætlun núna. Þá er gert ráð fyrir að það sér tekið enn nýtt lán upp á 2 gamla milljarða fyrir þennan aðila úti í bæ sem þegar hefur í höndunum tvö lán sem hann getur ekki greitt af, heldur ríkissjóður. Þarna sjá menn hvernig er hægt að leika sér með að skrifa einhvern Jón Jónsson úti í bæ fyrir lánum sem ríkissjóður ætlar sér að greiða þannig að aldrei komi fram að þau séu tekin af greiðandanum. Það er þetta sem ég leyfði mér að benda á áðan. Hæstv. ráðh. leikur í þessu frv. þann leik. Ef hann ætlar að bera saman, eins og hann gerir, fjárlagafrv., sem hann leggur fram nú, við fjárlögin, sem afgreidd voru í fyrra, og skýra fyrir þingheimi að breytingin hafi orðið svona og svona, þá má hann auðvitað ekki breyta um uppsetningu á milli samanburðanna. Þá verður hann annaðhvort að setja inn í A-hlutann sambærilegar færslur við þær sem voru í A-hlutanum í fyrra ellegar þá að taka út úr A-hlutanum í fyrra þær færslur sem hann tekur út af A-hlutanum nú. Þetta er kannske ekki stórvægilegt atriði. Þetta sýnir bara að það er hægt að færa svona hluti til innan fjárlaganna þannig að samanburður á milli ára gefi ekki rétta mynd. Ég vil svo ekki lengja þetta mál frekar. En ég ætlaði raunar að segja það í framsöguræðu minni áðan, en gleymdi því og get þá alveg eins látið þess getið núna, að ég er ekkert feiminn við að lýsa því yfir og viðurkenna að hæstv. fjmrh., Ragnar Arnalds, hefur á margan hátt staðið sig mjög vel í starfi og að ég held miklu betur en menn áttu von á eftir þá reynslu sem má segja að hæstv. ráðh. hafi fengið í embætti menntmrh., þar sem hann var allra manna aðgangsharðastur. Ég vil líka segja það, að ég öfunda hann ekki af að þurfa að standa í því erfiða hlutverki, sem hann stendur í, og þá síst að þurfa að gegna því hlutverki í ríkisstj. Það hlýtur oft að vera erfitt fyrir hæstv. fjmrh. Ragnar Arnalds að reyna að koma samráðh. sínum og flokksbræðrum í ríkisstj. í skilning um hvaða tökum þurfi að beita ríkisfjármálin, skilning sem hans flokkur hafði ekki til að bera, hvorki flokkurinn sem heild né einstakir þm. í þeim flokki, fyrr en þá að hæstv. fjmrh. Ragnar Arnalds tók við því embætti.



Herra forseti. Hv. þm. vék hér að enn nýju atriði, þ. e. lántöku Framleiðsluráðs landbúnaðarins, og vildi reyna að nota það sem dæmi um að fjárlög væru sett upp með ýmsum hætti. Hv. þm. veit að allur þorri þm. samþykkti vorið 1980 að heimila ríkissjóði að ábyrgjast lán sem Framleiðsluráð landbúnaðarins tæki. Þessi lög voru samþykkt af öllum þorra þingmanna, en þó ekki þm. Alþfl. Þetta lán var í raun og veru tekið af Framleiðsluráði landbúnaðarins, en á ábyrgð tveggja aðila, þ. e. annars vegar á ábyrgð Byggðasjóðs og hins vegar á ábyrgð ríkissjóðs. Síðan var gert ráð fyrir að ríkissjóður byrjaði að greiða sinn part í þessu á fjárlagaárinu 1982 og þá er þessi greiðsla ríkissjóðs færð í A-hluta sem kostnaður ríkissjóðs, í A-hluta og hvergi annars staðar. Ég sé því ekki annað en að þetta sé fullkomlega rökrétt og eðlilegt og komi í raun og veru ekkert því við sem við vorum að ræða áðan um A-hluta og B-hluta. Þetta er að sjálfsögðu bókfært jafnóðum og það gjaldfellur í A-hlutann og er, eins og hann réttilega nefndi, rúmlega 2 milljarðar gkr. á næsta ári. Svo vil ég að lokum þakka hv. þm. fyrir traustsyfirlýsinguna og fögur orð í minn garð og vil á móti óska honum alls hins besta í vandasömu hlutverki.