Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Klukkan 1.30 í dag fer fram umræða utan dagskrár um stöðu útflutnings- og samkeppnisgreina. Málshefjandi er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Hæstv. forsætisráðherra Halldór Ásgrímsson verður til andsvara.

Frú forseti. Í gær gaf hæstv. forsætisráðherra út lýsingar sínar á þeim tildrögum sem leiddu til þess að Ísland, eða öllu heldur forustumenn í ríkisstjórn Íslands lýstu yfir stuðningi við innrás Breta og Bandaríkjamanna í Írak. Margvíslegar upplýsingar sem þar komu fram eru þess eðlis að það er algjörlega nauðsynlegt að ræða þær í þessum sal við hæstv. forsætisráðherra. Hæstv. forsætisráðherra hefur hins vegar ekki tök á því að vera hér viðstaddur. Hann er úti á landi og ég ætla þess vegna ekki í neina efnislega umræðu um þetta en óska hins vegar eftir því við hæstv. forseta að til þess að greiða fyrir því að við í stjórnarandstöðunni getum rætt þessi alvarlegu mál við hæstv. forsætisráðherra hlutist hæstv. forseti til um það að síðar í dag verði boðað til nýs fundar eftir að hæstv. forsætisráðherra er kominn frá Ísafirði. Hann er á leiðinni þaðan núna og þá getum við rætt þessi mál við hann og hreinsað loftið eftir atvikum, ef það er þá hægt. Þetta er ósk okkar í stjórnarandstöðu, frú forseti, og okkur þætti vænt um ef hægt yrði að fá svör við henni.

Forseti hefur, að höfðu samráði við formenn þingflokka, fallist á þessa ósk. Um eittleytið í dag verður settur nýr fundur og þá gefst þingmönnum tækifæri til að ræða við hæstv. forsætisráðherra um það efni sem hv. þingmaður nefndi.

Frú forseti. Ég þakka forseta fyrir þessa viturlegu ákvörðun, og sanngjörnu. Ég held að öll rök mæli með því að okkur gefist kostur á að eiga orðastað við hæstv. forsætisráðherra um þetta efni, og þótt fyrr hefði verið. Það er búið að vera bagalegt að hæstv. forsætisráðherra hefur valið að ráðstafa tíma sínum annars staðar en hér í þinginu þessa viku. Við höfum heyrt frá honum úti á landi, á viðskiptaþingi og víðar þar sem hann hefur jafnvel verið að senda þingmönnum tóninn eða ræða mál sem á sama tíma hafa verið til umfjöllunar á þinginu. Svona er þetta. Eftir að hæstv. forsætisráðherra kom úr skíðaleyfi sínu hefur hann valið að ráðstafa tíma sínum annars staðar en hér á þingi. Það er því ekki seinna vænna en að við sjáum framan í hæstv. forsætisráðherra hér á þingi eftir hádegið og eigum þess kost að ræða við hann, m.a. þau ummæli sem hann lét falla í fréttaviðtölum í gærkvöldi um aðdraganda hinnar dæmalausu ákvörðunar um stuðning Íslands við Íraksstríð. Ég fagna því og þakka forseta fyrir viðbrögðin.

Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar. Hver þingflokkur hefur 20 mínútur til ráðstöfunar fyrir þingmenn sína en þingflokkur ráðherra þó 30 mínútur. Ráðherra hefur að auki þrjár mínútur, ef hann svo kýs, við lok umræðunnar og verða þá leyfð andsvör.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að hér skuli efnt til umræðu um geðheilbrigðismálin og umræðunni gefinn sá tími sem þarf til að ræða jafnmikilvægan málaflokk. Það er brýnt að geta rætt efnislega um þessi mál af yfirvegun því að fyrir utan að takast á um einstaka þætti geðheilbrigðisþjónustunnar skiptir miklu máli að ræða meginatriði þeirrar stefnu sem fylgt er í málaflokknum. Mig langar fyrst til að taka fram að þegar til lengri tíma er litið er sennilega mesta breytingin og mikilvægasti áfanginn sem náðst hefur á þessu sviði á undanförnum árum að viðkvæmninni eða leyndarhjúpnum sem málaflokkurinn var hulinn árum saman hefur að sumu leyti verið svipt í burtu. Menn eru ekki lengur feimnir við að tjá sig um geðheilbrigðismálin og þeir sem haldnir eru geðsjúkdómum á hinum ýmsu og mismunandi stigum sýna bæði hugrekki og þor með því að fjalla sjálfir um sjúkdóma sína og gera þá sýnilegri en áður var. Þeim ber að þakka og eins þeim fjölmiðlum sem hafa átt þátt í að setja geðheilbrigðismálin á dagskrá með vönduðum hætti. Alhæfingar eiga síst við þegar geðheilbrigðismál eru annars vegar. Sjúkdómarnir eru margir, aðstæður einstaklinganna mismunandi og mikilvægt að hafa hugfasta nauðsyn fjölbreytilegra úrræða. Fyrir utan að standa vel að rekstri hinna hefðbundnu geðdeilda og tryggja með því hefðbundin úrræði, sem gert hefur verið, er því afar brýnt að hlúa að því sérstaklega sem verið er að gera utan þess sem hefðbundið gæti talist. Á þetta höfum við lagt áherslu undanfarin missiri. Við erum að tala um mjög fjölbreytilegan hóp sjúklinga og við höfum verið að bregðast við með því að sníða meðferðarúrræðin að fjölbreytilegum þörfum sjúklingahópsins, auk þess að leggja áherslu á að gera geðsjúkum kleift að búa við eðlilegar aðstæður úti í samfélaginu. Á þessu tvennu hefur stefnan í geðheilbrigðismálum hvílt. Ríkisstjórnin hefur fyrir sitt leyti sett geðheilbrigðismálin í forgang í þeim skilningi að reynt hefur verið að mæta þörfinni fyrir þjónustu með auknum fjárveitingum og nýjum úrræðum í takt við þær áherslur sem fagfólk hefur talið áhrifaríkastar til að mæta þeim vanda sem virðist fara vaxandi. Virðulegi forseti. Daglegar umræður um geðheilbrigðismálin hafa oft markast nokkuð af deilum um fjárveitingar. Það er skiljanlegt þar sem þjónustan byggist á þeim. Þótt málaflokkurinn sé vissulega flóknari en svo tel ég rétt að fara yfir nokkur atriði í þessu sambandi og skoða framlögin og þær aðgerðir sem gripið hefur verið til síðustu missirin. Á fjárlögum ársins 2002 voru veittar 40 millj. til átaks á sviði geðheilbrigðismála. Fjárveitingin skiptist þannig að 20 millj. kr. tengdust starfsemi sjúkrahúsa og 20 millj. starfsemi heilsugæslustöðva. Á fjárlögum ársins 2003 voru síðan veittar 10 millj. kr. til hálfs árs reksturs hreyfanlegs hjúkrunarteymis. Fagteyminu var ætlað það verkefni að fylgja eftir alvarlega geðsjúkum einstaklingum í samráði við geðhjálp á heimilum þeirra eftir útskrift af sjúkrahúsi og er það skipað tveimur hjúkrunarfræðingum og tveimur öðrum starfsmönnum auk geðlæknisvaktar. Í fjáraukalögum þetta ár var veitt fé til fjögurra verkefna. Í fyrsta lagi 20 millj. kr. til átaksteymis. Teymi þetta fékk það hlutverk að einbeita sér að bráðatilvikum, stytta bráðabiðlista eftir þjónustu barna- og unglingageðdeildar og veita sérhæfða geðheilbrigðisþjónustu utan spítalans með heimsóknum til unglinga í vanda. Í öðru lagi var veitt tímabundin fjárveiting, 27 millj., til að efla sérstaklega geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga í samræmi við tillögur heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra. Í þriðja lagi voru veittar 45 millj. kr. sem tímabundið stofnframlag til stækkunar legudeildar barna- og unglingageðdeildar og í fjórða lagi voru veittar 5 millj. kr. á fjáraukalögum 2003 til fjölgunar greiðslueininga sérfræðilækna á sviði barnageðlækninga á því ári. Framlaginu var ætlað að bæta úr brýnni þörf á aukinni þjónustu á sviði barnageðlækninga og einingum barnageðlækninga fjölgað tímabundið það ár um 30 þús. Á fjárlögum ársins 2004 voru svo veittar 11 millj. kr. til reksturs hreyfanlegs hjúkrunarteymis sem ég gat um hér að framan. Kemur sú fjárhæð til viðbótar 10 millj. kr. framlagi á árinu 2003. Í öðru lagi voru veittar 20 millj. kr. til að hefja rekstur sérhæfðrar deildar fyrir alvarlega geðsjúka en sakhæfa einstaklinga. Í þriðja lagi og í tengslum við þessa fjárveitingu voru veittar 90 millj. sem tímabundið stofnframlag til að koma upp þessari sérhæfðu deild fyrir alvarlega sakhæfa geðsjúka. Í fjórða lagi voru veittar 76 millj. til að efla starfsemi barna- og unglingageðdeildar í samráði við tillögur heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra. Hér er enn verið að leggja fé til að stækka barna- og unglingageðdeildina við Dalbraut, til flutnings göngudeildar í landsbyggðarþjónustu og heimaþjónustu. Í fimmta lagi voru veittar 20 millj. kr. til að koma á fót samstarfsteymi sálfræðings, félagsráðgjafa og iðjuþjálfa í heilsugæslunni. Tilgangur með stofnun samstarfsteymisins er að efla heilsugæsluþjónustu með þátttöku þessara fagstétta í fyrsta stigs þjónustu. Sérstaklega er teyminu ætlað að efla þjónustu sem tengist börnum og unglingum með geðræn vandamál og fjölskyldum þeirra þótt verkefni þess sé ekki bundið við þennan hóp einvörðungu. Það er ánægjulegt að geta sagt frá því hér að samstarfsteymi af þessu tagi tók til starfa í Grafarvogi nú í janúar. Markmiðið er að veita geð- og sálfélagslega þjónustu vegna vanda barna og fjölskyldna þeirra. Er þetta gert í samræmi við áherslur okkar í heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu en rík áhersla hefur verið lögð á þennan þátt af því að einmitt á þessu sviði hefur skort meðferðarúrræði. Heilsugæslustöðin í Grafarvogi varð fyrir valinu þar sem stöðin sinnir fjölmennasta barnahverfi landsins. Í sjötta lagi voru veittar 5 millj. kr. til að fjölga greiðslueiningum barnageðlækna varanlega frá og með árinu 2004. Framlaginu var ætlað að bæta úr brýnni þörf á aukinni þjónustu á sviði barnageðlækninga og var einingum fjölgað um 30 þús. í samræmi við þá fjölgun eininga sem áður er getið. Af sömu ástæðu var í samningum við sérfræðilækna sem undirritaðir voru nú í janúar tekið sérstakt tillit til geðsjúkra með því að auka enn svigrúm geðlækna til að sinna samtalsmeðferð við skjólstæðinga sína. Ef við beinum síðan sjónum okkar að árinu 2005 eru í fjárlögum þess árs veittar 42 millj. kr. til heilsugæslunnar til að efla geðheilbrigðisþjónustu á þessu fyrsta stigi heilbrigðisþjónustunnar sem allir eru sammála um að sé afar mikilvægt. Heildarfjárveitingunni, 42,1 millj. kr., var skipt niður á fimm verkefni nýverið og tengjast þau öll grunnþjónustunni. Þar af renna 12 millj. kr. til heilsugæslunnar í Reykjavík til að auka þjónustu geðteymis heimahjúkrunar og til að auka þjónustu á heilsugæslustöð Miðbæjar. 12 millj. kr. verður varið til að standa undir tilraunaverkefni um sálfræðiþjónustu í heilsugæslunni. Um er að ræða þjónustu og þjálfun starfsmanna vegna meðferðarhópa á heilsugæslustöðvum á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðinni. 9 millj. kr. verða nýttar til að gera þjónustusamninga við heilsugæslustöðvar á landsbyggðinni um geðheilbrigðisþjónustu við börn og ungmenni. 5,4 millj. kr. renna til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja til að efla þjónustu við börn með geðræn og sálfélagsleg vandamál og 3,7 millj. kr. renna til Miðstöðvar heilsuverndar barna í þeim tilgangi að efla geðheilbrigðisþjónustu miðstöðvarinnar. Í öðru lagi voru veittar 12 millj. kr. til þverfaglegs hóps til að mæta bráðavanda geðsjúkra. Í þriðja lagi 64 millj. kr. til að auka framlag til reksturs sérhæfðrar deildar fyrir alvarlega geðsjúka en sakhæfa einstaklinga, til reksturs vettvangsteymis og til að styrkja geðsvið Landspítala – háskólasjúkrahúss. Tekið skal fram að hér er um endurráðstöfun fjár að ræða, 90 millj. kr. stofnframlag 2004. Þar á meðal var 64 millj. kr. ný fjárveiting en 26 millj. kr. var ráðstafað af byggingarlið heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins. Ný framlögð kostnaðaráætlun Landspítala – háskólasjúkrahúss gerir ráð fyrir að spítalinn þurfi 76 millj. kr. til reksturs sértæku geðdeildarinnar, til reksturs vettvangsteymisins og styrkingar geðsviðsins. Ráðuneytið hefur til ráðstöfunar í þessi mál samtals 84 millj. kr. Við 2. umr. um fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2005 voru 76 millj. kr. fluttar til Landspítala – háskólasjúkrahúss af safnlið ráðuneytisins til að mæta rekstrinum frá upphafi árs 2005. Virðulegi forseti. Hér hefur verið getið um nokkrar þær aðgerðir og framlög til þeirra sem ráðherrar og ríkisstjórn hafa lagt til og Alþingi hefur samþykkt í því skyni að mæta vanda sem upp hefur komið í þjónustunni við geðsjúka til að styrkja þær stofnanir sérstaklega sem hafa veitt geðsjúkum þjónustu og til að beina þjónustunni inn á brautir sem fagfólk, geðsjúkir og aðstandendur telja að skili bestum árangri. Stærsta stofnunin sem veitir geðsjúkum þjónustu er geðsvið Landspítala – háskólasjúkrahúss en starfsemi þess hefur verið til endurskoðunar undanfarið ár sem og skipulag og fyrirkomulag þeirrar sérhæfðu öryggisdeildar fyrir alvarlega geðsjúka, sakhæfa einstaklinga sem ég minntist á hér að framan. Að teknu tilliti til tillagna sérfræðinga var ákveðið að sérhæfð öryggisgeðdeild verði á Kleppi. Vegna stofnsetningar sérhæfðu öryggisgeðdeildarinnar er nauðsynlegt að endurskoða nýtingu á húsnæði geðsviðs Landspítala – háskólasjúkrahúss og um leið óhjákvæmilegt að gera ýmsar tilfærslur á starfsemi innan geðsviðsins, þar með talið að flytja starfsemi vímuefnadeildar frá Teigi á Hringbraut og flytja verkefni frá geðsviði Landspítala – háskólasjúkrahúss til svæðisskrifstofu fatlaðra. Einnig er nauðsynlegt að gera allnokkrar breytingar og endurbætur á húsnæði geðsviðsins. Þær framkvæmdir eru nú í gangi. Miðað við að sérhæfða öryggisdeildin taki til starfa innan skamms er byrjað að ráða starfsfólk og undirbúa faglegan rekstur og umfang starfseminnar. Því er stundum haldið fram að skorin hafi verið niður framlög til reksturs geðsviðs Landspítala – háskólasjúkrahúss. Það er ekki rétt. Framlög til reksturs geðsviðs Landspítala – háskólasjúkrahúss voru 2,1 milljarður rúmur á árinu 2002, þau voru rúmlega 2,2 milljarðar árið 2003 og í fyrra voru framlögin um 2.360 millj. Á sama tíma voru framlögin til BUGL aukin úr tæpum 309 millj. kr. árið 2002 í tæpar 365 millj. kr. í fyrra. Framlag til geðsviðs Landspítala – háskólasjúkrahúss hafa þannig verið aukin, einkum til barna- og unglingageðdeildarinnar sem þýðir að þjónusta geðlækna við skjólstæðinga sína hefur verið að aukast bæði innan og utan spítalans. Af því að minnst er á barna- og unglingageðdeildina er rétt að nefna að nýbygging hennar er í undirbúningi og næsta skref er grenndarkynning. Nokkrar tafir hafa orðið á vinnunni, m.a. vegna þess að hæð byggingarinnar er heldur meiri en gert var ráð fyrir á þessu svæði. Stjórnendur eru þó vongóðir um að þetta hindri ekki framgang málsins og að byggingarframkvæmdir geti hafist seinna á þessu ári. Þegar rætt er um geðheilbrigðismál verður að minnast á þátt lyfja í þjónustunni. Niðurgreiðsla hins opinbera á lyfjum er að sönnu áhrifarík í heilbrigðisþjónustunni við landsmenn og gleymist oft þegar rætt er um aðgerðir hins opinbera. Það greiðir t.d. niður geðdeyfðarlyf fyrir 700–800 millj. kr. á ári. Hlutur Tryggingastofnunar ríkisins í öllum geð- og taugalyfjum er tæplega 1.700 millj. kr., þ.e. tveir þriðju alls þess sem rekstur geðsviðs Landspítalans kostar. Virðulegi forseti. Eitt brýnasta verkefnið sem við stöndum frammi fyrir í geðheilbrigðismálunum er að efla forvarnir, meðferð og samþættingu á þjónustu við börn og unglinga sem stríða við geðraskanir og hegðunarvanda. Ég nefndi samhæfingu þjónustunnar vegna þess að reynslan hefur kennt okkur að aðeins þannig getum við bætt þjónustuna. Til að kortleggja og setja fram hugmyndir um hvernig þetta yrði best gert ákvað ég að ráða verkefnisstjóra til heilbrigðisráðuneytisins sem falið var að gera tillögur um samþættingu þjónustunnar sem aftur er liður í stefnumótun fyrir málaflokkinn. Verkefnisstjórinn tók til starfa fyrir réttu ári og skilaði skýrslu með úttekt sinni og tillögum síðari hluta ársins. Ég hef kynnt mér skýrsluna ítarlega og tillögurnar sem þar eru settar fram. Þar er gefið glöggt yfirlit yfir tiltæk meðferðarúrræði og á hverra vegum þjónustan er veitt, eðli þjónustunnar og helstu brotalamir auk tillagna til úrbóta. Þrír aðstoðarmenn ráðherra hafa fjallað um helstu þætti skýrslunnar undanfarið í því skyni að taka formlega afstöðu til tillagnanna, fara nákvæmlega yfir þær, skoða þær í víðu samhengi og reyna að sjá fyrir áhrif þeirra á þjónustuna og skipulag ef þær koma til framkvæmda. Samhliða starfi verkefnisstjórans hefur verið að störfum nefnd á mínum vegum til að fjalla um málefni barna og unglinga með geðraskanir og stefnumótun á því sviði. Ég vænti þess að sú nefnd muni á næstunni skila mér tillögum sínum. Ef ég vík að Arnarholti flutti starfsemin þaðan núna um mánaðamótin og sameinaðist öðrum einingum geðsviðs. Var það í samræmi við stefnu framkvæmdastjórnar Landspítala – háskólasjúkrahúss að fækka útstöðvum spítalans. Síðustu vistmenn Arnarholts fluttust fyrir skemmstu í sambýli að Flókagötu 31. Öllu starfsfólki í Arnarholti hefur verið boðin vinna á öðrum deildum geðsviðs og meiri hlutinn þegið það. Vistmenn sem dvöldu í Arnarholti voru ýmist geðfatlaðir, þroskaheftir eða fatlaðir eftir vefræna sjúkdóma. Við sameiningu Landspítalans og Sjúkrahúss Reykjavíkur árið 2000 dvöldu rúmlega 50 sjúklingar á deild 34 í Arnarholti. Í upphafi árs 2004 hafði þeim fækkað í rúmlega 30 og í desember það ár í 20. Sjúklingar hafa útskrifast á hjúkrunarheimili, á aðrar deildir spítalans á öldrunarsviði, geðsviði og í Kópavogi en einnig á sambýli á vegum geðsviðs Landspítala – háskólasjúkrahúss eins og t.d. Esjugrund. Samið var um það sambýli fyrir skemmstu. Ég vil minnast á heilbrigðisþjónustu fyrir fanga en hún er veitt í öllum fangelsum landsins, þ.e. á Litla-Hrauni, Kvíabryggju, kvennafangelsinu í Kópavogi, fangagæslunni við Skólavörðustíg og fangagæslunni á Akureyri. Þjónustan er í flestum tilvikum innt af hendi af heilbrigðisstarfsmönnum nálægra heilbrigðisstofnana sem sinna verkefninu samkvæmt samningi við ráðuneytið. Ráðuneytinu er vel ljós þörf fyrir að þessi þjónusta sé sem öflugust í hvívetna, bæði almenn læknis- og hjúkrunarþjónusta og ekki síst geðlæknaþjónusta. Því hefur verið lögð mikil áhersla á að afla fjárveitinga til að efla geðlæknisþjónustu á komandi ári, bæði við Litla-Hraun og réttargeðdeildina á Sogni en þar vistast einnig sakhæfir fangar um skemmri tíma. Á fimmtu milljón króna hafa verið lagðar fram á þessu ári til að bæta geðheilbrigðisþjónustu á Litla-Hrauni og réttargeðdeildina á Sogni. Ráðuneytið telur að áfram þurfi að vinna að uppbyggingu þessarar þjónustu við fanga á komandi árum, bæði innan þessara stofnana og innan þeirra heilbrigðisstofnana sem þjónustuna veita. Ég vil víkja að ráðstefnu sem nýlega var haldin í Helsinki og að þeirri nýju hugsun sem þar kom fram. Í janúar var haldin þar á vegum svæðisskrifstofa Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar fyrsta ráðherraráðstefna um geðheilbrigðismál. Ráðstefnan var um margt afar áhugaverð. Þar voru kynntar nýjar hugmyndir manna um geðheilbrigðisþjónustu í álfunni. Framlag Íslands á fundinum vakti nokkra athygli, geðræktarverkefnið sem þekkt er og ekki síður þau sjónarmið sem Geðhjálp og Hugarafl hafa haldið á lofti. Til að gera langa sögu stutta var á þessum ráðherrafundi samþykkt yfirlýsing ráðherranna um sérstaka aðgerðaáætlun til ársins 2010. Grunntónninn í hvoru tveggja má segja að sé að hverfa frá því að byggja upp stór geðsjúkrahús og flytja þjónustuna frekar nær þeim sem hún á að þjóna, auka þátt og vægi notendanna og aðstandendanna í meðferð og stefnumótun og taka tillit til þess að auka vægi geðheilbrigðissjónarmiða við lagasetningu sem tekur til vinnuverndar og almennrar stefnumótunar í heilbrigðisþjónustunni. Það er alveg ljóst að sú stefna sem mörkuð var á ráðherraráðstefnunni í Helsinki mun hafa áhrif á þróun geðheilbrigðisþjónustunnar hérlendis á næstu árum. Að henni lokinni kallaði ég fulltrúa þeirra stofnana sem tóku þátt í ráðstefnunni og umfram allt fulltrúa þeirra samtaka sem gæta hagsmuna notendanna til skrafs og ráðagerða um það hvernig við hér á Íslandi getum og ættum að þróa þær hugmyndir sem fram komu á þessari merkilegu ráðstefnu. Ég hef hugsað mér að kalla saman þennan Helsinkihóp aftur á næstunni, einfaldlega vegna þess að nauðsynlegt er að taka mið af þeim vegvísi sem heilbrigðismálaráðherrar Evrópu komu sér saman um í janúar. Við þurfum að endurskoða hlutverk stofnana, við þurfum að gera þjónustuna notendavænni og við þurfum ávallt að huga að geðheilbrigðisþættinum þegar við setjum okkur almenn markmið í heilbrigðisþjónustunni. Ég vil undirstrika að við þurfum að efla samstarfið við fulltrúa notendafélaganna og að því mun ég stefna. Ég endurtek þakkir mínar fyrir að fá tækifæri til að fara nokkrum orðum um helstu þætti geðheilbrigðisþjónustunnar. Ég vona og veit að þær umræður sem hér eiga eftir að verða munu verða málefnalegar og vísa okkur fram á veginn í þessum mikilvæga málaflokki.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þá skýrslu um stöðu geðheilbrigðismála sem hann flutti. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir, þingflokksformaður Samfylkingarinnar, óskaði ásamt þingflokksformönnum hinna stjórnarandstöðuflokkanna eftir skýrslunni frá hæstv. ráðherra í kjölfar utandagskrárumræðu minnar við ráðherra 14. október um stöðu geðsjúkra og þjónustu við þá. Ýmislegt hefur verið gott gert eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra í skýrslunni, ýmislegt annað í farvatninu og ýmis vinna í gangi hjá hæstv. ráðherra. Það er gott að heyra að hann tekur ástandið í málaflokknum alvarlega og beitir sér fyrir auknu fé til hans. Félagasamtök, einstaklingar og hópar hafa komið að þessum málaflokki í auknum mæli með athyglisverðar nýjungar. Ég fagna því sérstaklega. Geðræktarverkefnið, Notandi spyr notanda, gæðaátak geðsjúkra, Rauði krossinn, Klúbburinn Geysir, Geðhjálp - svona mætti lengi telja. Þetta framtak er mjög dýrmætt og má ekki vanmeta. Umræðan er líka öll opnari eins og hæstv. ráðherra benti á og það er mjög jákvætt. Markmið okkar í heilbrigðisáætlun til 2010 er að bæta aðgengi og fjölga meðferðarúrræðum í geðheilbrigðisþjónustunni. Þarna þarf heldur betur að taka til hendinni, enn frekar en nú er gert. Sem dæmi um ástandið liggja fyrir í dag, þann 10. febrúar, samtals 390 beiðnir á geðsviði um meðferð á Reykjalundi. Í október nefndi ég í ræðu minni að þar biðu 380 sjúklingar og þar á hefur lítil breyting orðið. Biðin er á annað ár. Enn er líka algengur biðtími eftir tíma hjá geðlækni 3–5 mánuðir en vonandi lagast það á næstu mánuðum í kjölfar aðgerða ráðherra. Göngudeildarúrræði vantar tilfinnanlega enn þá þrátt fyrir viðbótarfjárveitingar og sömuleiðis meðferðarúrræði með lyfjagjöf og eftirfylgni. Staðan hjá skólabörnum með geðraskanir er mjög slæm. Þar þarf verulegar úrbætur, þar vantar allar skilgreiningar á öllum þremur þjónustustigunum. Ráðgjafarþjónustan er lítil sem engin fyrir þennan hóp, löng bið er eftir þjónustu barna- og unglingageðdeildar og lítil sem engin eftirfylgni þegar börn koma þaðan út. Það er auðvitað afleitt ástand. Heilbrigðisráðherra hefur sjálfur sagt að börn sem glíma við alvarlegar hegðunar- og geðraskanir geti átt erfiða framtíð fyrir höndum ef ekki tekst að grípa skjótt inn í vanda þeirra með viðeigandi úrræðum. Erfiðleikar í skóla, skortur á jákvæðum félagstengslum vegna lítillar samskiptafærni, brostin fjölskyldutengsl, aukin hætta á vímuefnanotkun og líkamleg og andleg vanlíðan eru allt þekktar afleiðingar hegðunar- og geðraskana. Skapast getur vítahringur sem erfitt verður að rjúfa ef ekki verður brugðist við tímanlega. Allir tapa þegar svo illa tekst til, barnið sjálft, fjölskylda þess og samfélagið í heild. Ég tek heils hugar undir þetta og legg áherslu á hættuna á vímuefnaneyslu og það að börnin leiðist út í glæpi ef ekki hefst meðferð snemma. Markmiðin í heilbrigðisáætlun til 2010 er að geðheilbrigðisþjónustan nái til 2% barna á aldrinum 0–18 ára óháð búsetu. Þar er enn nokkuð langt í land. Við erum enn undir 1% að öllum líkindum, kannski eitthvað um 0,7%, en ég virði svo sannarlega viðleitni ráðherra með teyminu á heilsugæslustöðinni í Grafarvogi sem er reyndar tilraunaverkefni. Ég fagna því teymi sannarlega, mikil þörf er fyrir það og hefur verið í nokkurn tíma en við verðum auðvitað að gera betur, og ég spyr hæstv. ráðherra: Er áformað að koma slíkum teymum á í öðrum heilsugæslustöðvum, og hvenær þá? Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt starf og brýnt að efla það. Hæstv. ráðherra hefur verið að reyna að ná niður lyfjakostnaði ríkisins sem er virðingarvert. Í þessum geira, geðheilbrigðisgeiranum, hefur lyfjanotkun barna aukist geigvænlega og það er að hluta til vegna þess að önnur úrræði eru ekki í boði. Lyfjanotkun hjá börnum með geðraskanir hafa áttfaldast á fimm árum. Danskur sálfræðingur sem var hér á dögunum benti á að lyf væru skammtímalausn hjá börnum og að þau réðust ekki að rótum vandans þótt þau slægju á einkennin. Hann hvatti okkur Íslendinga til að nota annars konar meðferðir vegna geðraskana barna en lyfjameðferð. Við eigum að líta til reynslu nágrannaþjóða okkar og læra af henni. Fréttir eins og við heyrðum á dögunum um að 10% fimm ára barna séu með geðraskanir og að ársgömul börn séu á þunglyndislyfjum eru ógnvænlegar. Við ætlum að auka meðferðarúrræðin fyrir 2010. Þá má minna á þá alvarlegu stöðu að það vantar algjörlega úrræði fyrir börn með miklar geðraskanir. Það er staðreynd í dag og við það verður ekki unað. Norðmenn hafa sett geðheilbrigðisþjónustu við börn í forgang og þeir bjóða upp á ókeypis þjónustu og hafa náð að meðhöndla 3% barna á meðan við erum enn þá undir 1%. Vinna hefur verið í gangi í heilbrigðisráðuneytinu og tillögugerð um samþættingu eða samhæfingu þjónustunnar, greindar helstu brotalamir og tillögur til úrbóta um hver skuli veita hvaða þjónustu. Það er mjög mikilvægt að þessi vinna fari að skila sér svo ástandið skáni. Við vitum að þjónustu vantar og ákvörðun um það hver skuli veita hvaða þjónustu er líka ekki til staðar. Á meðan svo er líða börnin. Ég minni á að þó að fjárveitingar séu góðar leysa þær ekki allan vanda því skipulagið verður að vera í lagi. Ég vil nefna í þessari umræðu stöðu fjölskyldunnar sem þarf að styrkja, en staða hennar hefur veikst á undanförnum árum. Það er mikilvægt að hún geti lagt sitt af mörkum til að bæta ástandið og henni verði gert kleift að taka á þessum heilbrigðisvanda sem hrjáir fleiri börn hér á landi en í nágrannalöndunum. Við ætlum að fækka geðröskunum um 10% og sjálfsvígum um 25% samkvæmt heilbrigðisáætlun sem við samþykktum á Alþingi og gildir til ársins 2010 eins og ég hef áður nefnt hér. Til þess þarf átak og til þess þarf stefnumótunin að vera í lagi. Ég vil nefna annan stóran heilbrigðisvanda sem er þunglyndi og annar geðrænn vandi vegna offitu sem farin er að hrjá bæði börn og fullorðna. Það er mál sem þarf að taka á á heildstæðan hátt. Það eru að verða miklar samfélagsbreytingar í þjóðfélagi okkar sem hafa ýmsar geðraskanir í för með sér og fá þau börn sem líða fyrir það ekki meðhöndlun sem skyldi í heilbrigðisþjónustunni. Börn með flókin fjölskyldumunstur sýna meiri þunglyndiseinkenni svo dæmi sé tekið um þetta, en það sýna nýjustu kannanir. Ég vil líka nefna hér menntunarmál geðsjúkra og átak í að koma geðsjúkum út í lífið aftur eftir meðferð. Um slíkt má ekki ríkja óvissa eins og gerðist í vetur vegna verkefnis Fjölmenntar og Geðhjálpar. Það er ólíðandi ástand fyrir svo viðkvæman hóp að þurfa að búa við óvissu um framtíð sína í þeim efnum. Ég hef nokkuð minnst á það hér í máli mínu, virðulegi forseti, að það vanti heildarstefnumótun í málaflokknum þótt vinna sé í gangi hjá hæstv. ráðherra og ég fagna því að hann ætlar að taka á þessum málum sérstaklega á næstunni. Ég fagna einnig undirritun hans fyrir okkar hönd þann 14. janúar í Helsinki þar sem hann undirritaði yfirlýsingu og aðgerðaráætlun í geðheilbrigðismálum til næstu 5–10 ára ásamt 52 öðrum ráðherrum í Evrópu að frumkvæði Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og ég heyri á hæstv. ráðherra í skýrslu hans að hann ætlar að halda áfram þeirri vinnu. Í þessari áætlun er byggt á 12 meginatriðum, svo sem mannréttindum geðsjúkra, baráttu gegn fordómum, að færa meðferð af stofnunum og út í samfélagið, menntun starfsfólks í þessum heilbrigðisgeira og því að færa meira vald til notenda þjónustunnar og aðstandenda þeirra. Hæstv. ráðherra sagði að þetta mundi hafa áhrif á þróun geðheilbrigðismála hér á landi. Ég fagna því en vil spyrja hæstv. ráðherra í lok máls míns: Hvenær hyggst hann fara í þá vinnu? Hann sagði hér í skýrslunni að hann mundi gera það á næstunni. Hvenær á næstunni og hvernig hyggst hann koma þessari geðheilbrigðisáætlun í framkvæmd? Hverjir verða kallaðir til? Hvernig verður þessari vinnu hagað? Hér er mikilvægt verk sem bíður og ég hef miklar væntingar til þess að það komi sem fyrst í framkvæmd. Ég vil í lokin þakka hæstv. ráðherra fyrir þá yfirferð sem hann fór með í skýrslu sinni áðan.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir þakkir til hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir skýrslu hans um geðheilbrigðismál sem hann flutti áðan en þar komu einmitt fram þær áherslur sem ríkisstjórnin hefur lagt í þennan málaflokk á síðustu árum. Virðulegi forseti. Fyrir stuttu las ég minningargreinar um mann sem hafði varið stærstum hluta ævi sinnar, yfir 30 árum, á sjúkrahúsi vegna líkamlegrar fötlunar eftir slys á unglingsaldri. Sjúkrahúsið varð heimili hans. Síðustu 10–15 ár ævi sinnar bjó hann hins vegar á sambýli. Minningargreinarnar báru þess ljós merki að það var ekki fyrr en hann öðlaðist sjálfstæða búsetu utan sjúkrahússins sem hann fór að verða virkur þátttakandi í lífinu, varð gerandi í stað þess að vera þiggjandi og fór að nýta styrkleika sína til að vinna að þeim þröskuldum sem fötlun hans setti honum. Þessi saga er gott dæmi um þær hugmyndafræðilegu breytingar sem orðið hafa í þjóðfélaginu á síðustu áratugum gagnvart þeim sem ganga ekki heilir til skógar og þurfa stuðning velferðarþjónustunnar. Þar fara sjónarmið um mannréttindi og mannvirðingu saman við hagkvæmnissjónarmið um að rétt og skynsamlegt sé að stuðla að því að fólk búi á eigin heimili eins lengi og kostur er með þeim stuðningi sem þarf. Þessi viðhorf hafa náð til þeirra sem eru líkamlega sjúkir eða fatlaðir. Þau hafa hins vegar ekki í sama mæli rutt sér rúms innan geðheilbrigðisþjónustunnar. Stofnanamenning hefur verið ríkjandi innan þess geira heilbrigðisþjónustunnar allt fram á þennan dag þótt ákveðin skref megi greina í rétta átt á síðustu árum eins og kom einnig fram í ræðu hæstv. heilbrigðisráðherra áðan. Tölur um stöðu geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi benda til að ekki hefur vantað viljann til að gera vel, en áherslurnar hafa þó verið einhæfar. Þannig eru hlutfallslega fleiri rými fyrir geðsjúka á stofnunum hér á landi en á öðrum Norðurlöndum, t.d. helmingi fleiri en bæði í Danmörku og Noregi. Samt hefur sjúkrarýmum fyrir þennan sjúklingahóp hér á landi fækkað um 25% frá árinu 1997. Hið sama á við um legutíma geðsjúkra á spítölum sem er lengstur hér á landi af öllum Norðurlöndum. Meðallegutími á Íslandi er 55 dagar en hann er stystur í Noregi fyrir sama sjúklingahóp, 22 dagar, eða 40% af því sem tíðkast hér á landi. Þannig er bæði neysla og kostnaður vegna notkunar geðlyfja mestur hér á landi af Norðurlöndum, sem bendir til þess að aðgengi fólks að meðferð með lyfjum er gott, en hvort tveggja er þó merki um of einhæfar áherslur í geðheilbrigðismálum. Við leggjum of mikla áherslu á stofnanaþjónustu við geðsjúka í stað þess að styðja þá til aukinnar sjálfshjálpar með áherslu á þjónustu og stuðning utan stofnana með búsetu á heimilum, sambýlum og öðrum sérhæfðum meðferðarúrræðum. Þjónusta sjúkrahúsa á fyrst og fremst að vera bráðaþjónusta, aðra meðferð á að veita utan stofnana og á göngu- og dagdeildum. Við leggjum of mikla áherslu á meðferð með lyfjum á kostnað viðtalsmeðferðar og annarrar stuðningsmeðferðar sem rannsóknir sýna að beri jafngóðan ef ekki betri árangur, ekki síst þegar bæði meðferðarúrræði eru notuð samhliða. Þannig niðurgreiðir TR eingöngu meðferð geðlækna en sambærileg viðtalsmeðferð á vegum sálfræðinga er ekki niðurgreidd. Þá er einnig vert að draga fram að ýmislegt bendir til að mikla fjölgun öryrkja síðustu ár megi rekja til fjölgunar þeirra sem búa við geðsjúkdóm og njóta örorkulífeyris og örorkubóta. Leiddar hafa verið líkur að því að þeir sem búa við skerta starfsgetu vegna geðsjúkdóma hafi í auknum mæli,vegna aukinna krafna um vinnuframlag í samfélaginu, hætt á vinnumarkaði og sótt um bætur hjá TR. Velferðarkerfið virðist því grípa þá fljótt og veita þeim nauðsynlegan fjárhagslegan stuðning, en á hinn bóginn má velta fyrir sér hvort endurhæfingarúrræði skorti. Alþjóðavinnumálastofnunin, ILO, hefur metið það svo að árlegur kostnaður samfélaga innan Evrópusambandsríkja vegna geðsjúkdóma, sé varlega áætlaður um 3–4% af þjóðarframleiðslu. Þá er tekið tillit til kostnaðar vegna meðferðar, minnkaðrar framleiðni og fráveru frá vinnu, örorkulífeyris, örorkubóta og minni lífslíka. Ef við yfirfærum þessar tölur á íslenskar aðstæður, þýðir það að árlegur samfélagslegur kostnaður vegna geðsjúkdóma á Íslandi sé um 25–30 milljarðar kr. Beinn kostnaður vegna meðferðar er hins vegar aðeins lítill hluti af þessu og má m.a. benda á breska rannsókn sem bendir til þess að beinn kostnaður vegna þunglyndis sé eingöngu 4%, annað er samfélagslegur kostnaður. Á ráðstefnu heilbrigðisráðherra í Evrópu um geðheilbrigðismál sem haldin var á vegum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar í Helsinki í síðasta mánuði, var brotið blað í geðheilbrigðismálum. Þar skuldbundu ráðherrarnir sig til að leggja áherslu á þjónustu við geðsjúka og geðfatlaða utan stofnana í samfélaginu, m.a. í þeim tilgangi að veita þeim betri lífsgæði, auka sjálfsákvörðunarrétt þeirra og virkja til þátttöku í lífinu. Þessi ráðstefna mun, ef að líkum lætur, hraða nauðsynlegum áherslubreytingum í geðheilbrigðisþjónustu hér á landi og mátti heyra það á hæstv. heilbrigðisráðherra áðan. Fyrir nokkru heimsótti ég öll sambýli fyrir geðsjúka í Reykjavík. Var ég sannfærð fyrir, en þessar heimsóknir staðfestu í mínum huga mikilvægi þess að færa þjónustu við geðsjúka frá stofnanaþjónustu í ýmis búsetuform utan stofnana. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það að búseta í eigin herbergi með eigin hluti í kringum sig, í sambýli við aðra í sambærilegri stöðu og með góðum stuðningi fagfólks og annars starfsfólks, er mun heppilegri kostur en að búa á stofnunum um lengri eða skemmri tíma. Í þessum sambýlum voru einstaklingar, margir mjög veikir, sem höfðu áður dvalið langdvölum innan stofnana. Þeir væru þar enn ef þessi kostur stæði þeim ekki til boða. Margir þeirra eru í nánu sambandi við heilbrigðisstofnanir og þurfa að vistast þar tímabundið ef ástand versnar, en þeir hafa festu í þessum sambýlum. Það er samdóma álit fagfólks að félagslegur stuðningur við geðfatlaða til sjálfstæðrar búsetu eykur sjálfstæði þeirra og vellíðan, dregur úr tíðni innlagna og dregur úr tíðni innlagna á geðdeildir. Þannig er það bæði hagkvæmara þjónustuform og heppilegra frá meðferðarlegu sjónarmiði en sjúkrahússvist, að því gefnu að sjúkdómurinn sé í því jafnvægi að viðkomandi geti verið utan stofnana. Virðulegi forseti. Í grein sem ég skrifaði í Morgunblaðið um vanda geðfatlaðra og geðsjúkra haustið 2003 dró ég fram upplýsingar frá Landspítala – háskólasjúkrahúsi, en þar biðu um 90 geðfatlaðir eftir viðeigandi úrræðum utan spítala, á hjúkrunarheimilum, sérhæfðum búsetuúrræðum, sambýlum eða vönduðum heimilum. Mikill skortur hefur verið á slíkum úrræðum. Ég bendi á að í svari hæstv. félagsmálaráðherra við fyrirspurn minni um búsetu geðfatlaðra á síðasta þingi, kom fram að um 90 geðfatlaðir einstaklingar eru á biðlista eftir félagslegum úrræðum utan stofnana, þar af 53 í heimahúsum og 26 í sjúkrastofnunum. Samt passa þessar upplýsingar ekki alveg saman því þeir voru 90 inni á Landspítala einum saman. Vegna skorts á öðrum úrræðum að sjúkrahússvist lokinni eru þessir einstaklingar sviptir möguleikum á að njóta meiri lífsgæða við aðstæður sem henta þeim betur og eru þar að auki ódýrari fyrir samfélagið. Það er ljóst að verulegur munur er á kostnaði við að veita sama einstaklingi þjónustu utan eða innan sjúkrahúsa. Samkvæmt stjórnunarupplýsingum frá LSH frá árinu 2003, var kostnaðurinn á legurými á geðdeildum spítalans að lágmarki 29 þús. kr. á dag, eða 10,6 millj. kr. á ári. Til samanburðar er kostnaður ríkisins milli 1 og 2 millj. kr. ári vegna rýmis á sambýli og 4,5 millj. kr. á hjúkrunarheimilum. Breyttar áherslur í málaflokknum eru því ekki aðeins æskilegar út frá mannúðarsjónarmiðum, heldur ekki síður þjóðhagslega hagkvæmar. Þetta er það sem kallað er „win-win situation“. Allir eru betur settir eftir og svigrúm skapast til að veita öðrum þjónustu fyrir það fé sem sparast. Nærtæk skýring á þessum seinagangi á áherslubreytingu í málaflokknum er að ábyrgð á málefnum geðfatlaðra er skipt á milli tveggja ráðuneyta. Þannig eru geðfatlaðir sem eru á sjúkrahúsum skjólstæðingar heilbrigðisstofnana, sem lúta heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, en málefni geðfatlaðra utan sjúkrahúsa falla undir félagslega kerfið samkvæmt lögum um málefni fatlaðra, sem eru á forræði félagsmálaráðherra. Ábyrgðinni er því skipt og oft vísar hver á annan með þeim afleiðingum að þeir sem þjónustuna þurfa geta orðið undir og að auki verði kostnaður meiri fyrir samfélagið og allir tapa. Það er því ánægjulegt að hæstv. félagsmálaráðherra og hæstv. heilbrigðisráðherra hafa brugðist snarlega við þessum upplýsingum og hafa skipað starfshóp til þess að greiða fyrir auknum úrræðum í félagslegri þjónustu við geðsjúka og fjölga plássum á sambýlum. Það má hins vegar ekki skilja orð mín svo að ekkert hafi áunnist í geðheilbrigðismálum hér á landi hin síðari ár. Því fer fjarri. Þannig hafa frjáls félagasamtök sjúklinga og aðstandenda þeirra tekið höndum saman, með góðum stuðningi fagfólks, einkafyrirtækja og stjórnvalda, og breytt umræðu um geðheilbrigði og geðheilbrigðismál með þeim árangri að landlægir fordómar gagnvart geðsjúkum hafa verulega minnkað. Verkefnið Geðrækt, sem var grasrótarstarf en er nú undir Lýðheilsustöð, hefur unnið kraftaverk í viðhorfsbreytingu í samfélaginu gagnvart geðsjúkum og tek ég þar undir með hæstv. heilbrigðisráðherra áðan. Í þessu sambandi get ég þó ekki stillt mig um að nefna hlut Morgunblaðsins og ritstjóra þess, Styrmis Gunnarssonar, sem hafa ötullega veitt málefnum geðsjúkra stuðning með ýmsum hætti með umfjöllun sinni, sem hefur verið málaflokknum til framdráttar. Þeir sem láta sig málið varða hafa alla tíð getað treyst á stuðning og velvilja blaðsins og ritstjóra þess. Það ber sérstaklega að þakka. Velvilji hæstv. heilbrigðisráðherra hefur einnig verið sýnilegur í málaflokknum. Þannig hefur t.d. verulega aukið fjármagn verið veitt til tiltekinna verkefna á síðustu árum, m.a. vegna stuðnings og þjónustu við börn og ungmenni sem glíma við geðvandamál og tilraunaverkefni í heilsugæslu í geðverndarmálum, sem nýlega voru sett á laggirnar lofa góðu. Í þessu sambandi ættum við Íslendingar að líta til Noregs en þeir hafa sett upp staðbundnar geðheilsustöðvar sem veita fjölbreytta og alhliða þjónustu við geðsjúka, með það að markmiði að styðja þá til aukinnar sjálfshjálpar utan stofnunar. Það hefur komið fram hjá ræðumönnum á undan mér að Norðmenn hafa náð verulega góðum árangri í geðheilbrigðismálum. Þótt mér hafi verið tíðrætt um áherslubreytingar í þjónustu við geðsjúka í ræðu minni megum við ekki gleyma því að geðheilbrigðisþjónustan snýr ekki eingöngu að meðferð og stuðningi við þá sem glíma við geðsjúkdóma. Geðheilbrigðisþjónusta snýr ekki síður að geðrækt, þ.e. að efla einstaklinginn til að taka á heilbrigðan, jákvæðan og uppbyggilegan hátt á verkefnum lífsins, að forvörnum, að berjast gegn fordómum, mismunun, á félagslegri útskúfun geðsjúkra og að endurhæfingu þeirra. Að lokum, virðulegi forseti. Það er mikil gerjun í gangi í þessum málaflokki hér á landi í dag. Nú ríður á að virkja þessi öfl og færa þjónustuna í þann farveg að þeir sem hennar njóta og aðstandendur þeirra finni að viðhorfsbreytingin sem við köllum eftir leiði til raunverulegra breytinga á aðstæðum þeirra sem byggist á skilningi á þörfum þessara einstaklinga. Ég legg þó ríka áherslu á að við föllum ekki í þann pytt sem margar þjóðir hafa lent í, sem er að draga úr áherslu á stofnanaþjónustu án þess að nægileg úrræði utan stofnunar hafi verið byggð upp. Þá er verr af stað farið en heima setið.

Hæstv. forseti. Ég vil líkt og aðrir hv. ræðumenn þakka fyrir þessa umræðu, þakka fyrir skýrslu hæstv. heilbrigðisráðherra sem var allrar athygli verð. Það sem vekur kannski mesta athygli manns í umræðunni núna eru þær nýju yfirlýsingar frá ráðherrafundinum í Helsinki. Það eru veruleg tíðindi að ráðherrarnir skuli nýverið hafa ritað undir, ekki bara viljayfirlýsingu, heldur líka beina tímasetta aðgerðaáætlun í málaflokknum. Það skiptir verulegu máli að aðgerðaáætlun þeirri verði framfylgt og hún verði samþættuð þeim áætlunum sem við vinnum eftir nú þegar og er ég þá fyrst og fremst að tala um okkar gildandi heilbrigðisáætlun til 2010. Hv. þingmenn hafa bent á ákveðna ágalla í okkar gildandi heilbrigðisáætlun, kannski sérstaklega hvað varðar málaflokk um málefni geðsjúkra. En eins og kom fram í máli hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur erum við búin að setja okkur það markmið að við ætlum að fækka geðröskunum um 10% fyrir árið 2010 og sjálfsvígum um 25% fyrir árið 2010. Rétt er að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvernig miði í þessum málum því það er skoðun margra og hefur komið fram í umræðunni að hér séu kannski óraunhæf markmið eða aðferðirnar sem við beitum til að ná þessum markmiðum séu ekki að gefa nægjanlegan árangur. Því væri rétt að inna hæstv. ráðherra eftir því á hvern hátt hann telji miða í þessum málum. Ég átti þess kost í vikunni sem leið að sitja hluta af afar athyglisverðri ráðstefnu sem haldin var í Reykjavík um hegðunarvanda og geðraskanir barna og unglinga. Undirtitill þessarar ráðstefnu var Forvarnir, meðferð og samþætting þjónustu. Ráðstefnan var haldin á vegum Barnaverndarstofu, barna- og unglingageðdeildar Landspítala – háskólasjúkrahúss, Miðstöðvar heilsuverndar barna og landlæknisembættisins. Ég verð að segja, virðulegur forseti, að það sem ég náði að hlusta á af þeim fyrirlestrum sem þarna voru haldnir var afar athyglisvert. Mig langar sérstaklega til að gera í máli mínu grein fyrir nokkrum sjónarmiðum sem komu fram í erindi Tore Andreasen, sem er starfandi sálfræðingur í Noregi, en hann fjallaði um það hvað virkaði í meðferð hegðunarvanda og geðraskana hjá börnum fyrst og fremst og hvað ekki. Reyndar fjallaði hann ekki bara um börn, hann fjallaði líka um fullorðna geðfatlaða. Hann miðaði við eða gekk út frá rannsóknum, alþjóðlegum rannsóknum, sem gerðar hafa verið, sérstaklega um meðferð barna á stofnunum. Helstu áhersluþættirnir sem Norðmenn eru núna í sínum nýju starfsháttum að draga fram en komið hefur fram í máli þeirra sem hafa talað á undan mér að það eru nýjungar í gangi í Noregi sem er alveg nauðsynlegt að við gefum verulegan gaum að. Samkvæmt upplýsingum Tores Andreasens skiptir heildarsýnin mestu máli, þ.e. sú nálgun sem kerfið gerir ráð fyrir að sé þegar upp kemur vandamál af geðheilbrigðislegum toga. Þá þarf strax á fyrsta degi að líta til þriggja þátta við upphaf meðferðar, þ.e. þriggja þátta að undanskildum sjúklingnum eða einstaklingnum sem á við erfiðleikana að stríða. Það þarf að horfa til fjölskyldu. Það þarf að horfa til vina og vinahóps og horfa þarf til skólans. Það er algjörlega nauðsynlegt að samþætta þessa þrjá aðila, þessa þrjá hópa, inn í meðferð einstaklingsins frá fyrsta degi. Ég held að bara þetta atriði sé eitthvað sem við þurfum að taka í ríkara mæli inn í okkar nálgun á þessum málum. Ég held að þetta tilheyri endurskoðun okkar, nauðsynlegri endurskoðun á hugmyndafræðinni sem við vinnum eftir. Það hefur margoft verið leitt í ljós með rannsóknum að ekki nægir að einstaklingurinn einn og sjálfur fái meðferð því það er svo margt annað sem mótar hans vanda. Í Noregi hafa verið settar á stofn nýjar stofnanir sem eru að innleiða þessar nýju aðferðir og þær ganga út frá því að byrjað er á meðferð inni á heimili viðkomandi einstaklings, sérstaklega ef um börn er að ræða. Þar er ástand mála greint. Þar fer greiningin fram. Síðan ef úrræðin eru ekki næg á heimilinu, í meðferð sem fram á heimilinu er gripið til stofnanavistunar. Það sem mér þykir athyglisverðast í þessum upplýsingum sem komu fram á umræddri ráðstefnu frá Noregi varðandi innlagnameðferð er að henni fylgir í öllum tilfellum skilgreind eftirmeðferð. Það er ekki hægt að hugsa sér lengur í Noregi meðferð geðsjúkra á stofnunum nema skilgreind eftirmeðferð fylgi. Ég lít á það sem svo að þetta sé eitt af þungavigtaratriðunum sem við þurfum líka að taka til meðferðar hér, því ástand mála í okkar ranni er þess eðlis að við höfum ekki haft bolmagn til að sinna eftirmeðferð. Við þekkjum eflaust flest í þessum sal dæmi um börn og unglinga með geðraskanir sem hafa samt sem áður verið að stunda nám í almennum grunnskólum, vegna þess jú að við rekum ákveðna menntastefnu sem gengur út frá skóla án aðgreiningar, en við vitum að geðsjúk börn eiga verulega erfitt uppdráttar innan skólakerfisins, í skólunum sjálfum. Það helgast að hluta til af því að stuðningsfulltrúar sem þessum einstaklingum eru ætlaðir endast illa í störfum. Ástæðan er auðvitað sú að starfið er afar erfitt og ekki er gert ráð fyrir að menntaðir einstaklingar sæki í þessi störf. Þetta eru láglaunastörf sem mjög erfitt er að halda fólki í vegna þess að álagið á viðkomandi einstaklinga er einfaldlega of mikið. Auðvitað eru þeir sjúklingar eða þau börn og unglingar sem þurfa á svona stuðningsfulltrúum að halda missett, veit ég það vel, en í öllu falli eru of mörg tilfelli alvarlegra dæma um að stuðningsfulltrúarnir tolla ekki í starfi sínu, einstaklingarnir halda áfram í skólunum, bekkirnir og einstaklingarnir sjálfir þrífast illa saman af þessum sökum vegna þess að stuðningurinn er ekki nægur; úrræðin eru ekki næg. Í þessum málaflokki er alveg ljóst að við verðum að taka til hendinni og viðhafa nýjar aðferðir, búa til nýja sýn, stefna inn á nýjar brautir, nýja hugmyndafræði í þessum efnum. Við þurfum að sameina kraftana við að móta heildstæða stefnu. Mér finnst allt of mikið bera á því að við séum að stofna til átaksverkefna eða tilraunaverkefna, eins og kom fram í máli hæstv. heilbrigðisráðherra. Hann getur um alls kyns verkefni sem fá fjármuni á aukafjárlögum. Þetta er auðvitað ekki nógu góð stefna. Þetta er ekki hluti af þeirri heildstæðu mynd sem við viljum sjá. Við erum ekki að nýta alla hæfustu einstaklingana okkar til þess að yfirsýnin verði sem best. Ég legg því mesta áherslu á að við endurskoðum þá hugmyndafræði sem unnið er eftir í þjónustu og meðferð við geðsjúka. Þar þurfum við að líta til hluta eins og þjálfunar starfsfólks og til þess þáttar sem ræðumenn á undan mér hafa nefnt, lyfjaþáttarins. Það er verulega umhugsunarvert þegar hæstv. heilbrigðisráðherra upplýsir að á ári niðurgreiði Tryggingastofnun geðdeyfðarlyf um 700–800 millj. kr. og það jafngildi tveimur þriðju hlutum af rekstri geðdeildar eða geðsviðs Landspítala – háskólasjúkrahúss. Bara staðreynd á borð við þá vekur til umhugsunar um hvort vægi lyfjanna í meðferðinni sé ekki orðið fullmikið og hvort ekki sé orðið verulega aðkallandi að horfa þar til annarra leiða. Það vill svo til að í gær átti ég samtal við hæstv. heilbrigðisráðherra um annars konar meðferðarúrræði, þ.e. listmeðferð. Listmeðferð er sjálfstætt meðferðarform sem hentar afar vel fyrir geðsjúka, fyrir börn og unglinga með geðraskanir og hegðunarraskanir og fyrir þann hóp einstaklinga sem hæstv. heilbrigðisráðherra nefndi líka, fyrir fanga. Í morgun var staddur í heimsókn hjá allsherjarnefnd Alþingis nýr yfirmaður fangelsismála í landinu, Valtýr Sigurðsson, og tók hann m.a. meðferðarúrræði fyrir fanga til umfjöllunar. Við ræddum aðeins um möguleika á annars konar úrræðum fyrir fanga, t.d. listmeðferð, sem hefur reynst afar vel í fangelsum í nágrannalöndum okkar. Ég hvet því hæstv. heilbrigðisráðherra til að taka til skoðunar, alvarlegrar skoðunar, þau öflugu meðferðarúrræði sem til eru, sem þekkt eru í nágrannalöndum okkar, sem við höfum ekki verið að nýta okkur sem skyldi. Af því ég nefni fanga læt ég það verða lokaorð mín í þessum umræðum, hæstv. forseti, að vekja athygli hæstv. heilbrigðisráðherra á því að meðferð fanga þarf kannski ekki endilega að fara fram inni í fangelsunum. Ég bið hæstv. heilbrigðisráðherra að hugleiða hvort ný öryggisgeðdeild á Kleppi geti ekki jafnframt rúmað meðferð fyrir geðsjúka fanga og hvort það sé ef til vill þegar öllu er á botninn hvolft áhrifaríkara og skili betri árangri en hitt að þjónusta geðsjúka fanga í fangelsunum.

Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi máls byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir þá skýrslu sem hann flutti í upphafi umræðunnar í morgun. Það er algjörlega ljóst á upptalningu hæstv. ráðherra á fjármunum sem í þetta hafa farið að þar er vaxandi fjármagn veitt, en þar er þörfin líka mikil og við náum ekki utan um þetta vandamál sem skyldi. Þegar umræðan stóð sem hæst í þjóðfélaginu um málskotsrétt forseta um mánaðamótin júní/júlí 2004 var ráðherrum í ríkisstjórn Íslands send eftirfarandi áskorun um menntun og starfsendurhæfingu geðsjúkra. Bréf þetta var dagsett 29. júní, með leyfi forseta: „Stjórn Geðhjálpar skorar á menntamálaráðherra, félagsmálaráðherra og heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra að tryggja nú þegar framhald á starfsemi Fjölmenntar og Geðhjálpar um menntun og starfsendurhæfingu geðsjúkra. Enn hefur ekki verið tryggð fjárveiting til verkefnisins þrátt fyrir viðurkenningu á mikilvægi þess. Yfir 100 einstaklingar hafa nú beðið í óvissu um nokkurra mánaða skeið um afdrif menntunar sinnar og starfsendurhæfingar í haust. Öllum kennurum og starfsfólki hefur verið sagt upp störfum. Þetta ástand hefur skapað öryggisleysi hjá nemendum, kennurum og aðstandendum.“ Sagði í þessari ályktun. Um það leyti sem sumarþinginu lauk var allt enn þá í óvissu og í viðtali í Morgunblaðinu við Svein Magnússon, framkvæmdastjóra Geðhjálpar, kom m.a. fram, með leyfi forseta: „Vaxandi fjöldi einstaklinga hefur sóst eftir viðkomandi námi og endurhæfingu en á fyrstu önn útskrifuðust 60 manns, á annarri um 80 og nú síðast rúmlega 110 manns. Haustið 2002 var könnuð þörfin fyrir kennslu af þessu tagi. Niðurstaðan og viðræður við fagfólk gaf til kynna að um 175 einstaklingar á höfuðborgarsvæðinu mundu hafa áhuga á að nýta sér slíkt tilboð.“ Taldi Sveinn að um miklu fleiri einstaklinga væri að ræða en þeir einstaklingar væru ekki í neinum tengslum við geðheilbrigðiskerfið. Síðan sagði í viðtalinu í, með leyfi forseta: „Sveinn telur að endurhæfingarþáttur verkefnisins sé óumdeildur og því til staðfestingar bendir hann á persónubundnar staðfestingar frá fagfólki innan heilbrigðisgeirans. „Það er alveg sama hvað viðkomandi heitir, hver hann er og í hvaða ástandi hann er, þetta verkefni skiptir sköpum varðandi bata, viðhald á geðheilbrigði og að virkni einstaklinganna komist á. … Þær þrjár annir sem verkefnið hefur staðið yfir hafa meðal annars leitt það af sér að einstaklingar hafa komist í þá virkni að halda áfram námi og í kjölfarið komist út í almenna menntageirann. Það er vísbending um hvaða jákvæðu áhrif þetta hefur sem og að hér erum við að fá inn einstaklinga sem hafa verið algerlega óvirkir vegna veikinda sinna sem tengjast náminu sem slíku, hafa ekki getað lesið og ekki getað skrifað. Aðrir hafa dottið út úr framhalds- eða háskólum og hefur verið gert kleift að brúa það bil sem á skortir varðandi framhald. Þetta hefur það í för með sér að þessir einstaklingar hafa komist skör ofar í þessari þörf sem allir hafa og samfélagið kallar eftir til þess að lifa bærilegu lífi og framlegð í sameiginlega sjóði.““ Undir þessi viðhorf tek ég heils hugar. Við verðum að leggja grunninn til hagsbótar fyrir framtíðina. Stjórnvöld þurfa að huga að því hvort unnt sé að vinna með fyrirtækjum að því að ráða geðsjúka til starfa til að efla þátttöku þeirra á vinnumarkaði. Þar hafa félagasamtök komið að með góðum árangri, t.d. klúbburinn Geysir. Það er staðreynd að fjölgun öryrkja má að stórum hluta rekja til fjölgunar ungs fólks með geðsjúkdóma. Það þarf að styðja til sjálfshjálpar með aðstoð í námi og starfi ef mögulegt er. Það er forvarnaverkefni sem getur skilað þjóðarbúinu miklu. Það skapar ákveðinn vanda að fleiri en eitt ráðuneyti sinna þeim málaflokkum sem snúa helst að geðsjúkum. Veikindi þeirra falla undir heilbrigðisráðuneytið, atvinnu- og búsetumál undir félagsmálaráðuneytið og menntamál undir menntamálaráðuneytið. Oft þarf því að leita til tveggja til þriggja ráðuneyta og því er erfiðara að bjóða fólki upp á heildarlausnir. Á síðasta hausti var endurflutt á Alþingi tillaga til þingsályktunar af þingmönnum Suðurkjördæmis um að gengið yrði frá samningum um stofnun sérkennslu- og meðferðardeildar fyrir börn með geðrænan og félagslegan vanda. Ráðherrum heilbrigðis- og menntamála var ætlað að finna lausnir eins og þær sem nánari grein var gerð fyrir í greinargerð. Þetta var 24. mál þessa þings og var rætt 9. nóvember. Þá kom margt fram um þann mikla og vaxandi vanda sem við er að fást. Ljóst er af þeim upplýsingum sem þar var vitnað til og af greinargerð með málinu að það þolir ekki bið. Umsagnir um málið frá Akranesi, Akureyri, Siglufirði ásamt frá Fræðslumiðstöð Reykjavíkur og Félagi íslenskra sérskólakennara mæltu allar með því að vel og hratt yrði unnið að þeim lausnum sem best dygðu á hverju landsvæði. Bent er á að aðferð og úrræði sem henta á einum stað þurfi að skoða vel því að aðstæður eru misjafnar. Það verður m.a. að skoða út frá aldri, ástandi og þörfum geðfatlaðra. Í ljósi þess að vandinn var þekktur þá var svar heilbrigðis- og tryggingaráðuneytisins nokkuð furðulegt, svo ekki sé meira sagt, þegar óskað var umsagnar þess um þingsályktunartillöguna. Þaðan bárust þessi skilaboð, með leyfi forseta: „Ráðuneytið telur ekki tilefni til að gefa umsögn að svo stöddu þar sem heilbrigðis- og tryggingaráðherra mun tjá sig um þingsályktunina í umræðum á Alþingi ef þurfa þykir.“ Það gerði hæstv. heilbrigðisráðherra í morgun og sagði m.a. að mikil þörf væri á nýjum vistunar- og meðferðarúrræðum. Allir sem þekkja til málefna geðfatlaðra virðast sammála um að vandinn geti aðeins vaxið frekar á þessu sviði í næstu framtíð. Þeir telja ekki undan því vikist að setja til þeirra mála mun meira fjármagn og auka þjónustuna í takt við fjölgun geðfatlaðra. Það virðist einnig ljóst að mestur árangur næst ef nógu snemma er brugðist við, á barns- eða unglingsaldri. Greining vandans er því lykilatriði og snörp viðbrögð með markvissri þjónustu og kennslu eru líklegust til að fá það besta fram hjá hverjum geðfötluðum einstaklingi síðar á ævinni. Það er honum sjálfum til gæfu og gengis og vandamönnum og að sjálfsögðu í þágu þjóðfélagsins sem nýtir þá starfskrafta sem ella færu fyrir lítið og þjóðin bæri af því meiri kostnað. Þjálfun, gæfa og geta eru verðmæti hjá geðfötluðum sem öðrum. Mörg úrræði standa til boða og margt hefur verið gert, eins og hæstv. ráðherra vék að í morgun. Á geðsviði Reykjalundar hafa um 400 manns verið á biðlista. Áætlað er að, verði ekki gripið til aðgerða, 600 manns verði á þeim biðlista á næsta ári. Allar beiðnirnar eru vel ígrundaðar, beiðnir frá læknum þar sem um er að ræða fárveikt fólk. Fjármagn hefur verið óbreytt samkvæmt þjónustusamningi við heilbrigðisráðuneytið þar sem einungis er gert ráð fyrir 130–150 komum á ári. Heilbrigðisráðherra hefur viðurkennt að brýnt sé að bregðast við þessum vanda. Í ræðu heilbrigðisráðherra í morgun var farið yfir að á fjöldamörgum sviðum þyrfti að takast á við það mikla vandamál sem hér um ræðir. Hann vék m.a. að starfsemi Landspítala – háskólasjúkrahúss og hvað þar þyrfti að gera á heilbrigðissviði. Ég tek undir það sem hæstv. heilbrigðisráðherra sagði, að miklir fjármunir hafi verið settir í þessi mál á undanförnum árum. Vandinn er hins vegar vaxandi og virðist sem við verðum að taka enn frekar á en gert hefur verið. Ég heiti heilbrigðisráðherra stuðningi mínum við að reyna að takast á við þann hluta málsins að afla frekara fjár í málaflokkinn. Besti árangur sem við náum í þessum málum fæst ef við hefjumst nógu snemma handa á ferli hvers einstaklings, reynum að gefa honum tækifæri til að nýta þá hæfileika sem hann hefur, þjálfa hann, efla og styrkja þannig í raun þjóðfélagið til framtíðar og nýta hæfileika hvers einstaklings, geðfatlaðra sem annarra.

Frú forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. heilbrigðisráðherra þá ítarlegu skýrslu um geðheilbrigðismál sem hann flutti okkur. Mér finnst það liggja í augum uppi að þörf sé á lengri tíma, eins og hér er gert ráð fyrir, til að fjalla um svo mikilvægan málaflokk. Ég ætla líka, vegna þess að umræðunni er gefinn lengri tími en venja er, að þá sé síður hætta á að umræðan sé í einhvers konar upphrópana- eða fyrirsagnastíl, eins og hefur sýnt sig það sem af er umræðunni. Ég tel að geðsjúkir eigi annað og betra skilið og málefnaleg umræða um þessi mál sé mjög nauðsynleg. Ráðherra gerði í ræðu sinni ítarlega grein fyrir auknum framlögum til geðheilbrigðisþjónustunnar á síðustu árum og að mínu mati eru þær fjárhæðir vitnisburður um þann forgang sem geðheilbrigðismál hafa verið sett í en þau eru líka til marks um síaukin framlög til heilbrigðismála, öfugt við það sem allt oft er sagt eða gefið til kynna, að verið sé að skera niður til þess málaflokks. En ráðherra gerði jafnframt í meginatriðum grein fyrir þeirri stefnu sem fylgt er í þessum málaflokki. Hann gerði og grein fyrir nýjum úrræðum í þjónustunni í takt við áherslur sem fagfólk á þessu sviði, geðsjúkir og líka aðstandendur þeirra hafa talið árangursríkastar. Mikil áhersla er lögð á að efla og auka fyrsta stigs þjónustu og sérlega þjónustu við börn og unglinga með geðraskanir og með geðræn vandamál og einnig við fjölskyldur barnanna. Forsendur fyrir mati á umfangi viðfangsefna geðheilbrigðisþjónustan eru m.a. að byggt hefur verið á erlendum upplýsingum, að 85% allra barna séu í góðu andlegu ástandi og hafi ekki neina þörf fyrir geðheilbrigðisþjónustu. Gengið er út frá því að 12–15% barna séu með vægar geðraskanir og þurfi aðstoð og eigi að rúmast innan hinnar almennu þjónustu heilbrigðiskerfisins, félagslega kerfisins og skólakerfisins. Það á vissulega að sinna öllum börnum og unglingum. Ein af forsendunum er að 2–5% barna eigi við alvarlegar hegðunar- eða geðraskanir að stríða og að þeim nægi ekki almenn þjónusta, ekki sú almenna þjónusta sem skólar, heilsugæsla og félagskerfið veitir. Þessi börn þurfa sérhæfðari aðferðir og mun öflugri úrræði en grunnþjónustan getur veitt. Það eru einmitt þessi börn sem við tölum gjarnan um sem áhættuhóp. Þessi börn eru í áhættu með að misfarast í lífinu og ná ekki að lifa því til fulls. Varðandi þjónustu fyrir þessi börn lengi verið bent á þörfina fyrir heildstæða skipulagningu á geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn og unglinga með geðraskanir. Í gagnmerkri og umbúðalausri skýrslu verkefnisstjóra um samhæfingu í málefnum barna og unglinga með geðraskanir er þessu viðfangsefni gerð mjög góð skil. Eins og fram kom fyrr í dag í ræðu eins hv. þingmanns var fjallað um skýrsluna á mjög fjölmennri ráðstefnu fagfólks á þessu sviði sem haldin var á Grand hóteli. Í skýrslunni er m.a. gerð grein fyrir því fyrirkomulagi sem við höfum búið við, fyrirkomulagi sem ég vil kalla kerfisvillu. Eina af þeim kerfisvillum leiddi af nýrri reglugerð um sérfræðiþjónustu grunnskóla sem sett var samhliða því að sveitarfélögin tóku við grunnskólunum fyrir um tíu árum. Svo virðist sem þrátt fyrir yfirfærslu grunnskólans til sveitarfélaganna hafi á einhvern hátt áfram verið ætlast til að ríkið mundi sinna meðferðinni, að það héldi áfram að sinna meðferðarþætti þjónustunnar, sem sérfræðiþjónusta skóla sem ríkið rak hafði sinnt fram að því. Villan var sú að það voru ekki gerðar neinar ráðstafanir til að tryggja að stofnanir ríkisins, heilsugæslan eða barna- og unglingageðdeild tækju við hinni nauðsynlegu þjónustu. Hverjar urðu afleiðingarnar af þessari breytingu, þessari nýju reglugerð frá 1995 eða 1996? Afleiðingarnar urðu mun lengri biðlistar eftir vistun á sérhæfðustu stofnununum sem við rekum samhliða því að settar voru reglur um að einungis tilteknar greiningar gæfu aðgang að greiðslu sérstaks kennslukostnaðar úr jöfnunarsjóði og líka greiðslu umönnunarbóta frá Tryggingastofnun ríkisins. Fyrir þessa kerfisbreytingu, fyrir þessa reglugerð, var megináherslan í þjónustunni á greininguna en íhlutunin og meðferðin urðu út undan. Ástæðan fyrir því, frú forseti, að ég hef orð á þessu er þríþætt. Í fyrsta lagi vil ég sýna með glöggu dæmi þörfina á því að við byrgjum brunninn. Mér dettur í hug, um leið og ég segi þetta, að það er gjarnan haft orð á því í norrænu samstarfi félaga á borð við Heimili og skóla, að börn eru ekki endurunnin. Þau ganga einu sinni í gegnum hvert aldursskeið og verða ekki endurunnin. Umönnun þeirra getum við ekki sinnt eftir á. Í öðru lagi hef ég orð á þessu til að árétta þörfina fyrir samhæfingu, samvinnu þjónustu- og fagaðila og heildstæða sýn á vinnu þeirra ráðuneyta sem þjóna börnum og unglingum með geðraskanir. Einnig er brýnt að réttur taktur sé í samstarfi ráðuneytanna, ríkisins og sveitarfélaganna. Í þriðja lagi, frú forseti, hef ég orð á þessu dæmi til að sýna fram á þörfina fyrir þær áherslur í stefnumörkun og fjárveitingum til málaflokksins sem hæstv. ráðherra gerði grein fyrir í ræðu sinni. Til marks um þær áherslur eru auknar fjárveitingar til heilsugæslunnar, grunnþjónustu heilbrigðiskerfisins, til að efla þverfaglegt samstarf og fyrsta stigs þjónustu við börn og unglinga með geðraskanir og jafnframt þjónustu við börnin og fjölskyldur þeirra. Áhersla er lögð á samþættingu geð- og sálfélagslegrar þjónustu vegna vanda barna og fjölskyldna með sérstaka áherslu á fyrirbyggjandi starf og að börn fái þjónustuna sem yngst og fjölskyldurnar sem fyrst. Með því að grípa inn í fyrr en við höfum gert má koma í veg fyrir að málin þróist á verri veg og einnig forðast aukið álag á dýrari úrræði, sérhæfð og dýrari úrræði eins og t.d. barna- og unglingageðdeildina. Í þeirri stefnu felst, eins og hæstv. heilbrigðisráðherra kom inn á, viðurkenning á mikilvægi sterkrar tengslamyndunar barna í bernsku við foreldra sína, mikilvægi þess að styrkja börnin sem best og aðstoða foreldrana. Sjálfstætt starfandi sérfræðingar hafa sinnt mikilvægu hlutverki í vinnu með börn og unglinga með geðraskanir mörg undanfarin ár, m.a. vegna þess að grunnþjónustan hefur ekki virkað sem skyldi, svo sem ég hef þegar fjallað um. Þeir sérfræðingar eru aðallega barnalæknar, barna- og unglingageðlæknar, sálfræðingar og félagsráðgjafar. En einungis læknar starfa eftir samningum við Tryggingastofnun ríkisins og því er annars vegar ljóst að sérfræðingar á þessu sviði starfa á mjög mismunandi kjörum og svo hitt að þjónusta þessara sérfræðinga er mjög misaðgengileg fyrir börn og fjölskyldur þeirra. Einmitt þetta hefur mörg undanfarin ár verið eitt af áhersluatriðum samstæðrar og háttvirtrar heilbrigðis- og trygginganefndar hér á Alþingi, þ.e. að bæta aðgengi að öðrum sérfræðingum og ekki síst að þjónustu sálfræðinga, bæði innan og utan heilsugæslunnar. Ætla má að það sé öðru fremur til þess fallið að draga úr notkun þunglyndislyfja sem nú nýlega hefur enn og aftur verið varað alvarlega við. Frú forseti. Ég vil að lokum nota þetta tækifæri til að fagna því sérstaklega að nú er að hefjast rekstur sérhæfðrar öryggisdeildar fyrir alvarlega geðsjúka en sakhæfa einstaklinga. Hæstv. ráðherra sagði frá því í ræðu sinni fyrr í þessari umræðu og hann sagði líka frá því að byrjað væri að ráða starfsfólk og undirbúa faglegan rekstur og umfang starfseminnar sem ákveðið var að ráði sérfræðinga að verði á Kleppi. Hins vegar liggur það nú fyrir og ekki síst eftir fund sem við áttum í allsherjarnefnd í morgun með nýjum forstöðumanni Fangelsismálastofnunar að andstætt við það sem við mörg töldum er þessari starfsemi ekki ætlað að þjónusta geðsjúka fanga. Þrátt fyrir aukna heilsugæslu og almenna heilbrigðisþjónustu við fanga þarf að gera betur í geðheilbrigðisþjónustu við þá og að mínu mati þarf að tryggja að geðsjúkir fangar geti afplánað refsingu sína á viðeigandi sjúkrastofnun. Þetta er vandi eða viðfangsefni sem enn er ekki að fullu leyst. Við verðum að ráða bót á þessu án frekari tafa og mér sýnist einsýnt að það verði gert í tengslum við þær breytingar sem standa til á lögum um fullnustu refsinga og ýmsar úrbætur á aðbúnaði fanga sem stefnt er að samhliða. Mig langar að lokum að þakka þeim einstaklingum sem hafa sýnt hugrekki, komið fram og fjallað um sjúkdóma sína á þessu sviði, og líka félögum þeirra og aðstandendum. Framlag þeirra vegur þungt í því að auka skilning og eyða gamalgrónum fordómum í garð geðsjúkra sem ég held að við getum öll verið sammála um að hefur verið einn versti óvinur málaflokksins áratugum saman.

Frú forseti. Ár eftir ár virðast málefni geðsjúkra einstaklinga vera í uppnámi og við heyrum meira að segja af ófremdarástandi í málefnum geðsjúkra barna og unglinga. Eins og ég hef áður bent á er nauðsynleg þjónusta við geðsjúka einstaklinga hluti af grunnskyldu ríkisvaldsins og á að vera mun ofar í forgangsröðuninni en jarðgöng, sendiráð, búvörusamningar eða gæluverkefni ráðherra. Framlög til barna- og unglingageðdeildar Landspítalans eru litlu hærri en það sem sendiherrabústaðurinn í Berlín kostaði. Sjálft sendiráðið í Berlín fékk hins vegar tæplega þrisvar sinnum hærri upphæð en BUGL. Ég bendi á þetta vegna þess að þetta kemur allt úr sama potti og því er þetta spurning um forgangsröðun. Á hverjum tíma glíma um 50 þús. Íslendingar við geðraskanir af ýmsum toga. Um fimmta hvert barn í landinu er talið eiga við geðheilsuvandamál að stríða og fleiri einstaklingar fremja sjálfsvíg árlega hérlendis en þeir sem deyja í umferðarslysum. Af hverju erum við þá með margra mánaða biðlista eftir geðheilbrigðisþjónustu? Ég bara spyr, hæstv. heilbrigðisráðherra. Formaður Félags foreldra og áhugafólks um geðraskanir barna og unglinga hefur ítrekað staðfest að kerfið hafi einfaldlega brugðist og í raun hafi ríkt ófremdarástand í geðheilbrigðismálum barna og unglinga hér á landi. Hann telur að úrræði fyrir börn og unglinga skorti á öllum þjónustustigum og að Ísland standi hinum Norðurlöndunum langt að baki. Hér á landi er gert ráð fyrir að 0,5% barna með geðheilsuvandamál fái viðunandi þjónustu en hann benti á að annars staðar á Norðurlöndunum væri þetta hlutfall 2%, þ.e. fjórum sinnum hærra. Eins og fram kemur í nýbirtri skýrslu verkefnisstjóra hæstv. heilbrigðisráðherra um samþættingu þjónustu við börn með geðraskanir eru meðferðarúrræði af skornum skammti og fjármagn takmarkað í þennan málaflokk. Þarna eru birtar fjölmargar tillögur en þeim var skilað til hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir mörgum mánuðum, þ.e. í lok ágúst, og er því ástæða til að kalla eftir efndum og ítarlegri skoðun ráðherrans á þeim tillögum sem þar er að finna. Hann ætti að hafa haft nægan tíma til að fara yfir það í ljósi þess hvenær hann fékk skýrsluna. Eins og hv. þm. Margrét Frímannsdóttir hefur margoft bent á er sömuleiðis nauðsynlegt að taka til skoðunar stöðu þeirra barna á grunnskólaaldri sem búa við alvarlegan geðrænan og félagslegan vanda. Börn með geðrænan vanda eiga að njóta kennslu á grunnskólastigi eins og lög gera ráð fyrir en samhliða verða þau að fá meðferð við sjúkdómi sínum. Eins og staðan er í dag er þessu þó ekki sinnt eins og það ætti að vera. Af hverju er það svo, hæstv. heilbrigðisráðherra? Börn og unglingar með geðraskanir eru þó ekki eini hópurinn sem þarf úrbætur. Enn eru alvarlegar brotalamir þegar kemur að sakhæfum geðsjúkum einstaklingum. Sogn er gert fyrir ósakhæfa fanga en fangelsin eru ekki gerð fyrir einstaklinga með geðræn vandamál. Þrátt fyrir það eru samkvæmt upplýsingum frá Fangelsismálastofnun um 6–8 slíkir einstaklingar innan fangelsisins. Við þurfum sérstakt úrræði fyrir þessa fáu einstaklinga en nýja deildin á Kleppi ku ekki taka á móti geðsjúkum föngum. Vandinn verður því áfram til staðar. Sömuleiðis hefur verið bent á þá fáu einstaklinga sem þurfa sérstaka hjálp og stunda t.d. þrálátt einelti á hendur sínum nákomnustu. Framkvæmdastjóri Geðhjálpar sagði nýlega að þessi hópur virtist hvergi eiga heima í kerfinu. Af hverju er það svo, hæstv. heilbrigðisráðherra? Við þurfum að leysa þessi vandamál. Við eigum að auka þátttöku og aðkomu geðsjúkra að ákvarðanatöku sem hefur áhrif á líf þeirra og meðferð. Við eigum að virkja starfsemi eins og klúbbinn Geysi og Hugarafl og semja við sálfræðinga. Við eigum að efla geðheilbrigðisþjónustu innan heilsugæslunnar um allt land og auka þjónustu utan stofnana ásamt því að einfalda kerfið til muna svo að geðsjúkir geti fengið þjónustuna á einum stað. Við þurfum að auka teymisvinnu og eftirfylgni, eyða biðlistum og útrýma fordómum. Við þurfum að rannsaka þunglyndi eldri borgara. Ég hef lagt fram þingmál um að það sé nauðsynlegt í ljósi þess að þunglyndi eldri borgara er að einhverju leyti falið hér á landi, er ógreint og hefur ýmsa sérstöðu gagnvart öðru þunglyndi. Frú forseti. Við uppflettingu í þingtíðindum kemur í ljós að það er nánast árlegur viðburður að rætt sé á Alþingi um hagsmuni geðsjúkra og þær brotalamir sem sá flokkur Íslendinga býr iðulega við. Það segir ýmsa sögu um málið. Ég vona að ég muni upplifa þann dag einhvern tíma að ekki verði lengur nauðsynlegt að ræða þetta mál á þingi og það uppnám sem málefni geðsjúkra virðast ætíð vera í. Leysum þessi mál í eitt skipti fyrir öll.

Frú forseti. Það eru fjölmargir Íslendingar, börn, ungmenni, eldra fólk og reyndar fólk á öllum aldursstigum, sem þekkja geðraskanir af eigin raun eða meðal nákominna ættingja og vina. Hópurinn er líklega stærri en við þekkjum. Geðröskun er ekki ávallt sjúkdómur í merkingu sem almenningur eða jafnvel læknar skilgreina. Geðröskun á einhverju tímabili ævinnar hendir okkur allflest og má m.a. rekja til ýmiss konar áfalla, sorgar, félagslegs umhverfis, svo sem eineltis, streitu eða kvíða fyrir verkefnum. Leitt er að vita til þess að í okkar litla þjóðfélagi er til fólk sem hefur af ýmsum ástæðum ekki getu, þekkingu eða jafnvel dómgreind til að meta hvenær það er hjálpar þurfi eða hvernig unnt sé að komast úr vítahring vanlíðanar á sálu eða geðraskana. Aðeins það að viðurkenna fyrir öðrum að maður eigi í vandræðum með sálartetrið sitt er erfitt, og skilningur og umburðarlyndi á slíkri vanlíðan er enn minni en ef fólk er með tannpínu eða liggur í flensu. Þolendur geðraskana einangrast að auki mun meira félagslega en fólk með aðra sjúkdóma. Heilbrigðistryggingakerfið okkar er barn síns tíma, a.m.k. í stuðningi við fólk með geðraskanir, og í raun hvetur kerfið ekki til aðstoðar fyrr en viðkomandi er orðinn svo mikill sjúklingur að hann, sakir andlegrar líðanar og atvinnuleysis, kemst á örorkubætur. Því má segja að möguleikar á örorkubótum sé ávísun á ódýra þjónustu fyrir geðsjúklinga og á stundum nánast hvatning til að sækja um bætur í stað þess að halda sjálfstæði sínu og atvinnu með tímabundinni opinberri fjárhagslegri aðstoð sem er miðuð við fjárhag eða aðrar aðstæður viðkomandi. Þótt fram hafi komið í þessari umræðu að Íslendingar eigi hlutfallslega flest sjúkrarúm fyrir geðsjúka miðað við nágrannalönd og að meðallegutími sé einnig lengstur hérlendis má ekki einfaldlega álykta sem svo að við séum eftirbátar þessara granna okkar. Sem dæmi má spyrja hvort geðsjúklingar séu veikari við innlögn en gengur og gerist hjá samanburðarþjóðum. Þróun í göngudeildarþjónustu á sjúkrahúsum og utan þeirra, á einkastofum lækna, ekki síst geðlækna, og flestra á samningi við tryggingar, er ekki aðeins leið til sparnaðar heldur auðveldar sjúklingum að eiga eins eðlilegt líf og unnt er. Fjöldi sjúkrarúma er ekki endilega mælikvarði á skilvirka starfsemi og meðferð heldur verður að líta til annarra þátta, svo sem valkosta fyrir mjög veika einstaklinga. Við verðum sífellt að fylgjast með öllum úrræðum í takt við tímann. Ýmsir hópar sem ekki er sinnt sem skyldi eru lítið sýnilegir og halda sig til hlés. Meðal hópa sem þó eru eitthvað sýnilegir má nefna marga sjúka einstaklinga sem ganga um götur Reykjavíkur og víðar og eru bæði sjálfum sér og öðrum hættulegir sakir geðraskana. Þetta fólk fær ýmist ekki inni á viðeigandi stofnun eða það er þarna úti í samfélaginu þar sem því bjóðast ekki viðhlítandi úrræði. Enn fremur má ætla að aldraðir mjög sjúkir einstaklingar séu vistaðir á bráðageðdeildum og fái ekki inni á almennum hjúkrunarstofnunum vegna röskunar á högum þeirra sem fyrir eru. Taka t.d. flestar geðhjúkrunardeildir í nágrannalöndum við svona sjúklingum en á Íslandi er þeim haldið inni á bráðadeildum. Hópur fólks sem barist hefur af krafti fyrir bættri geðheilsu árum saman en hefur gefist upp á kerfinu eða hefðbundnum meðferðarúrræðum er líklegast einnig mun stærri en áætlanir segja til um. Á síðustu árum hefur umræða um geðraskanir og geðsýki aukist til muna og fjölmargir rita greinar í dagblöð og önnur rit um þessi mál. Meðal þeirra er Ingólfur Sveinsson geðlæknir. Hann sagði í Morgunblaðinu í nóvember um ástæður mikillar fjölgunar öryrkja að læknar Tryggingastofnunarinnar hafi sjálfir bent á að mikil fjölgun öryrkja á síðustu árum eigi sér rót meðal ungs fólks og nauðsynlegt sé að sporna við fjölgun öryrkja með geðræn vandamál á þeim aldri, meðhöndla geðröskun á fyrstu stigum og leggja áherslu á starfsendurhæfingu þeirra sem hafa eða eru að missa fótfestu á vinnumarkaði. Enn fremur er reynslan að það sé fremur sjaldgæft að þeir sem hafa komist á örorku komist af henni aftur jafnvel þótt heilsan batni. Örorkuvítahringurinn gerir vart ráð fyrir að fólk nái smám saman að brjóta sér leið út úr honum. Núverandi trygginga- og örorkukerfi mætti kalla nánast gildru þegar menn eru einu sinni komnir inn í það kerfi. Ég nefni nokkur dæmi aftur. Tryggingalæknir hefur opinberlega talið sjúkradagpeninga skammarlega lága. Þegar fólk verður fyrir tímabundnum veikindum hverfa ekki fjárskuldbindingar þess sem yfirleitt eru miðaðar við laun viðkomandi en ekki er gert ráð fyrir hugsanlegum sjúkdómum og fjárhagserfiðleikum samhliða þeim. Hafi fólk ekki langa og góða atvinnusögu og ekkert stéttarfélag bak við sig eru sjúkradagpeningar oft einu tekjurnar, þ.e. um 25.500 kr. á mánuði. Vegna þessa verður til hvati til að leita sér betra fjárhagslegs öryggis og komast á örorkubætur. Sem afleiðing af núverandi fyrirkomulagi eru örorkubætur sagðar kostakjör miðað við sjúkradagpeninga þótt lífeyrir með tekjutryggingu nemi aðeins rúmlega 70 þús. kr. á mánuði eftir skatta. Viðbótarhlunnindi fylgja þó örorkubótum eins og kunnugt er. Reglur um sjúkratryggingar greiddar frá Tryggingastofnun virðast vera eins konar eftirspurnarverðstýringartæki sem ekki er síst beint að efnaminni einstaklingum þar sem tryggingarnar þrýsta á ákveðið val með því að styðja ekki fjárhagslega við meðferð allra við sama greiðsluhlutfall. Þar bendi ég á samning Tryggingastofnunar þar sem ýtt er undir að menn leiti til heimilislækna fremur en sérfræðinga. Enn fremur er mjög þröngur kvóti sjálfstætt starfandi sérfræðinga fyrir fjölda sjúklinga og greiðslur frá Tryggingastofnun. Fjölmargir geðsjúklingar eru andsnúnir því að taka inn geðlyf ef annar kostur er fyrir hendi. Þetta á ekki síst við um fólk með geðraskanir á byrjunarstigi. Í dag gefst ekki kostur á stuðningi frá Tryggingastofnun til þeirra og ekki heldur þeirra sem óska eftir sálfræðiþjónustu. Þrátt fyrir mikla notkun geðlyfja verður þó að telja þjóðhagslega heppilegt að sjúklingar fái lyfin sín og geti með hjálp þeirra haldið sjálfstæði sínu og þátttöku í atvinnulífinu jafnt sem á öðrum sviðum þjóðfélagsins. Alltaf má reikna með talsverðum fjölda sem þarfnast lyfja en þau verða að vera á viðráðanlegu verði. Algengt er að greiðsluþátttaka sjúklings sé allt að 20–25 þús. kr. á mánuði. Hlutur sálfræðinga er afar mikilvægur en þeir eru ekki inni í endurgreiðslu trygginga. Það er sífellt verið að auka mikilvægi hlutverks sálfræðinga annaðhvort sem meðferð á fyrsta stigi eða sem viðbótarmeðferð, samtalsmeðferð í samvinnu við geðlækna. Útseldur taxti sálfræðinga er algengur um 6 þús. kr. og upp úr án nokkurrar aðstoðar og því ekki á allra færi að nýta sér þjónustu þeirra. Hvað skal þá til bragðs taka? Ég tel nauðsynlegt að reyna enn einu sinni að hugsa öll úrræði til hjálpar geðsjúkum snemma í sjúkdómsferli. Meðferð og lyf eru í stöðugri þróun og við þurfum að horfa til annarra lækninga en hefðbundinna lækninga samkvæmt kokkabókum í nútímaþjóðfélagi. Við verðum að vera opnari fyrir nýjungum í geðlækningum, ekki síst af því að það er feimnismál hjá mörgum. Þess vegna verður fagfólk að eiga frumkvæðið. Við verðum einnig að endurskoða tryggingakerfi okkar, ekki aðeins gagnvart geðsjúkum heldur allri heilbrigðisþjónustunni. Við afnámum eyrnamerktan skatt á heilbrigðismál fyrir löngu en hugsanlega væri rétt að koma honum af stað aftur. Áhugamenn um heilbrigðisþjónustuna hafa margir hvatt til þess. Við verðum líka að þora að spyrja hvort við eigum ekki rétt á nánari skilgreiningu á þeim kröfum sem við gerum til þessara trygginga okkar, hvort viðbótartrygging skuli vera í boði ef fólk er ekki sátt við rammann sem tryggingar okkar gefa samkvæmt slíkri skilgreiningu. Kannski mætti meta frelsi til viðbótartrygginga sem hlutverk klársins sem dregur vagninn og flýtir fyrir betur skilgreindri, jafnvel aukinni og víðtækari heilbrigðisþjónustu en sameiginleg  Frú forseti. Meiri þörf er á fleiri og faglegri umræðum um þróun heilbrigðisþjónustu við geðsjúka og aðra sjúklinga og við þurfum að koma að þeim hugmyndum fordómalaust og leita sameiginlegra og þverpólitískra lausna. 

Hæstv. forseti. Íslendingar eru afskaplega lítið fyrir að bíða í biðröðum og ef það hendir þjóðina að þurfa að bíða á umferðarljósi lengur en í 10–20 sekúndur þá vakna samstundis kröfur um mislæg gatnamót með slaufum og úrræðum sem kosta iðulega milljarða króna eða mörg hundruð millj. kr. Þetta er afstaða Íslendinga og íslenskra stjórnvalda til biðraða. Það á ekki við þegar aldraðir eða geðsjúkir eiga í hlut. Þá stendur svolítið á viðbótarframlaginu. Hér hefur farið fram ágæt málefnaleg umræða þar sem ýmis sjónarmið eru viðruð. Það er mjög gott. En staðreyndin sem við búum við er sú að málefni geðsjúkra eru því miður í ólestri þrátt fyrir ýmislegt sem vel hefur verið gert. Það er nefnilega staðreynd að mörg hundruð einstaklingar eru á biðlistum. Það er staðreynd að fólk þarf iðulega að bíða í 3–5 mánuði eftir viðtali við sálfræðing eða geðlækni og þegar viðtölin hafa farið fram þá hefst einnig bið eftir vistun eða úrræðum. Þetta eru staðreyndir sem við megum ekki horfa fram hjá. Hæstv. ráðherra heilbrigðismála rakti það í ræðu sinni hvernig útgjöld til geðheilbrigðismála hefðu aukist á undanförnum árum úr 2,1 milljarði í 2,2 og í 2,3. Formaður heilbrigðisnefndar, einnig úr Framsóknarflokki, hv. þm. Jónína Bjartmarz, kom hér upp og sagði að geðheilbrigðismál hefðu verið forgangsmál hjá stjórnvöldum. Er það virkilega svo? Ber það vott um sérstakan forgang að hlutur geðdeilda í rekstrarkostnaði spítalanna hafi minnkað á undanförnum árum? Hann var 1996 10,6%, 2003 kominn í 8,8% og á árinu 2003 í 8,1%. Þetta ber ekki vott um að þessi mál séu forgangsmál hjá ríkisstjórninni. Eða ber það vott um að geðheilbrigðismál séu forgangsmál hjá ríkisstjórninni þegar sólarhringsvistun, þ.e. legurýmum á spítölum fækkar úr 271 1996 niður í 199 á árinu 2003 og eru komin niður í 178 á árinu 2004? Ber þetta vott um forgang þessara mála? En varðandi þessa nýju hugmyndafræði sem boðuð er, og mér finnst góðra gjalda verð, að draga úr stofnanaþættinum eftir því sem kostur er og leita annarra úrræða, búa fólki sem á við geðsjúkdóma að stríða skilyrði sem líkjast betur og eru í takt við eðlilegt líf hvort sem það er á sambýlum eða á annan hátt, þá get ég tekið undir með hv. þm. Ástu Möller þegar hún sagði að ef við skerum niður í stofnanaþættinum án þess að þessi úrræði séu fyrir hendi er verr af stað farið en heima setið. Ég tek undir það vegna þess að þetta er að sjálfsögðu lykilatriði. Kerfisbreytingarnar einar réttlæta ekki þennan niðurskurð eða þessa fækkun rýma á spítölunum vegna þess að það kemur fram að á sama tíma og þetta gerist eykst ásóknin í bráðaþjónustuna. Hún fer vaxandi. Með öðrum orðum: Fólki er vísað út úr stofnunum en þarf síðan að leita hjálpar á bráðavakt og í bráðaþjónustu. Ber þetta vott um að ríkisstjórnin hafi sett geðheilbrigðismál í forgang, að það séu forgangsmál hjá ríkisstjórninni að leysa vanda geðsjúkra? Ég tel að svo sé ekki. Það breytir að sjálfsögðu ekki hinu að sitthvað af því sem verið er að gera er góðra gjalda vert eins og ég gat um í upphafi. Ég fagna því t.d. að menn setji á fót teymisvinnu í Grafarvoginum eins og hér var lýst. Þetta er reyndar mjög í ætt við það sem Vinstri hreyfingin – grænt framboð lagði áherslu á fyrir síðustu alþingiskosningar. Þar settum við það fram sem sérstakt forgangsverkefni, stuðningsteymi í hverju heilsugæsluumdæmi fyrir fólk með félagslega eða geðræna röskun. Ég tek undir það sem margir hv. þingmenn hafa sagt við umræðuna að það er ekki nóg að greina vandann í samfélaginu eða hjá einstaklingnum, eftirmeðferð þarf að fylgja og raunveruleg meðferð og endurhæfing þar sem margir koma að. Að sjálfsögðu hljótum við að horfa á þessi mál með hliðsjón af hagsmunum og þörfum einstaklingsins sem á við sjúkdóminn að stríða en hann býr líka í umhverfi inni á heimili, á aðstandendur, fjölskyldu og stundum er það nauðsynlegt úrræði fyrir þessa fjölskyldu að sjúklingurinn eigi möguleika á innlögn á stofnun. Þegar við drögum úr þeim úrræðum eru við að ganga á rétt þessara aðila því þó að hugmyndafræðin hljómi vel og ég sé henni fylgjandi, þessum áherslubreytingum, megum við ekki gleyma þessu. Ég held að allir sem til þekkja, sem eiga við geðsjúkdóma að stríða sjálfir eða eru aðstandendur eða vinir, og þurfa að reyna það á sjálfum sér að bíða vikum og mánuðum saman eftir úrræði, hafi afskaplega litla þolinmæði fyrir umræðu af því tagi sem við eigum hér og gefi lítið fyrir yfirlýsingar Framsóknarflokksins um að þessi mál séu í forgangi. Ég hef fullan skilning á þeim sjónarmiðum. Ég tek undir með hv. þm. Láru Margréti Ragnarsdóttur að því leyti að nauðsyn er á þverpólitískri samstöðu um úrlausn þessara mála. Þótt við höfum mismunandi aðkomu að þessum málum og mismunandi hugmyndir um hvernig við eigum að bera okkur að þá er það staðreynd að taka þarf miklu fastar á þessum málum. Ég fyrir mitt leyti lýsi því yfir fyrir hönd flokks míns, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, að við munum styðja hæstv. ráðherra heilbrigðismála í viðleitni hans til að taka fastar á þessum málum því á því er brýn þörf.

Virðulegur forseti. Ég þakka heilbrigðisráðherra fyrir greinargóða skýrslu um geðheilbrigðismálin og ástandið í þeim. Jafnframt þakka ég fyrir mjög málefnalega og fína umræðu sem hér hefur farið fram. Hér er líka hugmyndaauðgi sem hæstv. ráðherra getur nýtt sér í framhaldi af vinnunni í ráðuneytinu. Það er auðvitað að ýmsu að hyggja í þessum málaflokki eins og hér hefur komið fram en ég vil kannski gera að meginumræðuefni stöðu barna með geðrænan vanda og þar ber hæst staða þessa hóps t.d. í skólakerfinu. Ég vil líka minna á mjög áhugaverða þingsályktunartillögu sem hér hefur legið frammi frá hv. þm. Margréti Frímannsdóttur sem fjallar m.a. um sérkennslu- og meðferðardeild fyrir börn með geðrænan og félagslegan vanda. Slíkt er nefnilega afar mikilvægt. Sumir mundu kannski segja að slík sérgreining væri örlítið afturhvarf en ég held að taka þurfi á þessum vanda á mörgum stöðum vegna þess t.d. eins og þar segir: „Hefðbundinn skóli með ákveðinni stundaskrá, hefðbundinni lengd kennslustunda og frímínútna er kerfi sem gagnast nemendum með geðrænan eða félagslegan vanda illa eða alls ekki. Jafnframt líður sumum þessara ungu nemenda illa vegna þess flókna og síbreytilega félagslega veruleika sem skólinn endurspeglar. Slök félagsfærni, léleg sjálfsmynd, ábyrgðarleysi eða árásargirni leiðir til tíðra árekstra við aðra í leik og starfi og samveru með fjölskyldunni. Í verstu tilvikum verða þessir nemendur utangarðsfólk, með enga framhaldsmenntun, háðir fíkniefnum, hneigjast til afbrota, glíma við geðsjúkdóma og með stopula atvinnu. Hætta er á að þeir geti ekki séð sér farborða og haldið heimili á fullorðinsárum. Kostnaður samfélagsins vegna erfiðleika þeirra getur orðið verulegur. Til að reyna að koma í veg fyrir að svo fari þurfa sumir nemendur mikinn sérstuðning og annað umhverfi en þekkist almennt í grunnskólum hérlendis.“ Það er afar mikilvægt að öll kerfi vinni að tillögum fyrir þennan hóp. Ég vann m.a. að skýrslu vegna ungra afbrotamanna þar sem við í rauninni gátum rakið það að ef gripið hefði verið fyrr inn í það ferli væri búið að fyrirbyggja það til framtíðar. Margir hafa nefnt þá gagnmerku ráðstefnu sem var um daginn um hegðunarvanda og geðrasakanir ungmenna. Þar kom fram að 10% barna eiga við geðrænan eða félagslegan vanda að etja, ofvirkni og annað slíkt. Talan er afar há en skýringin getur auðvitað verið sú að við erum orðin miklu duglegri að greina, eins og hefur líka komið fram hér. Við erum orðin mjög dugleg að greina og allir vilja greina en það dugar skammt ef engin úrræði eru á hinum endanum og hv. þingmaður Ögmundur Jónasson nefndi þetta meðal annars. Það dugar ekki að vera með ofboðslega fína greiningarvinnu á öllum stöðum ef ekki er hægt að bregðast við því í kerfunum, þá er það til mjög lítils. Við sjáum þetta mjög oft með jaðarkrakka sem eru ekki í þessum þunga enda. Það skiptir afar miklu máli að t.d. sálfræðingar og félagsráðgjafar geti líka unnið þá greiningarvinnu og sett inn minni háttar stuðning fyrir fjölskyldurnar án þess að þær þurfi endilega að fara allar í hið þunga kerfi. Við þurfum að hugsa mikið í lausnum en ekki endilega í vandamálum. Það er kannski hvað brýnast núna. Við vitum vel að með því að sinna börnunum sem allra fyrst erum við að fyrirbyggja til framtíðar þannig að þar ættum við auðvitað að setja meira fjármagn inn. Við sjáum líka að heilsugæslan og frumvinnan gegnir þar lykilhlutverki og samstarf við BUGL meðal annars. Mig langar líka að gera annan hóp að umræðuefni og það eru fangarnir, en nokkrir þingmenn hafa einnig minnst á þá. Það eru ríkar mannúðarástæður til að sinna þeim hópi afar vel. Hann þrífst illa í fangelsunum og illa í vinnu þannig að það er mjög mikilvægt að við mætum þeim hópi. Að lokum, herra forseti, er þriðja stoðin grasrótar- og notendasamtökin, bæði foreldrasamtök og Geðhjálp. Þar liggur fyrir mikil vitneskja um kerfin og gallana á kerfinu. Ég veit að það er mikill vilji í ráðuneytinu að vinna mjög náið með notendahreyfingunum því þar er púlsinn, þar er fólkið með áhyggjurnar, þar brýtur verulega á og afar mikilvægt að sinna því. En samstarf, samvinna, samþætting, teymisvinna milli ráðuneyta og láta ekki detta milli skips og bryggju er mikilvægast og ég vona að við berum gæfu til þess að vinna áfram á þann hátt.

Hæstv. forseti. Ég vék að því fyrr í máli mínu að ég tæki heils hugar undir þau sjónarmið sem ég vitnaði til, að bregðast þyrfti snemma við vandamálum varðandi geðraskanir og af því yrði bestur árangur. Ég tek því undir orð hv. þm. Jónínu Bjartmarz að það getur verið erfitt og jafnvel ómögulegt að lagfæra þjónustu eða þjálfun sem ekki var veitt barni á réttum aldri eða á þeim aldri sem það þurfti á þjónustunni, þjálfuninni og leiðbeiningunni að halda. Þetta vildi ég ítreka vegna þess að eftir því sem ég hef kynnt mér málaflokkinn betur sýnist mér að sífellt fleiri mæli með því að reynt sé að takast á við vandamál geðfatlaðra nógu snemma, reyna að greina þau og takast á við þau á ungum aldri einstaklinganna með það að markmiði að ná meiri árangri og fá meira út úr einstaklingnum þegar lengra líður á ævina og koma viðkomandi einstaklingi í þjóðfélagið sem þjóðfélagsþegni sem getur starfað þar og lifað á sem heilbrigðastan hátt. Þetta er gert með margvíslegum hætti eins og á sambýlum þar sem verið er að þjálfa fólk upp til þess að geta tekið þátt í þjóðfélaginu og koma því til þess þroska að það geti búið eitt og starfað í þjóðfélaginu okkur öllum til hagsbóta og sjálfum sér og sínum til ánægju. Undir þessi sjónarmið tek ég og held að mikið sé í það leggjandi að vinna að þessum málum snemma og leggja þannig grunninn fyrir framtíðina. Ég held að það hljóti þegar upp er staðið að færa þjóðfélagi okkar mestan ávinning og mestan árangur. Ég vil hins vegar taka undir það sem fram kom í máli hæstv. ráðherra í morgun þegar hann talaði um notkun geðlyfja og hversu mikið væri notað af þeim í þjóðfélaginu og nefndi niðurgreiðslur ríkisins upp á 700–800 millj. Ég held að mjög ríkar ástæður og vandleg greining þurfi að vera áður en menn fara að nota geðlyf í miklum mæli og sú umræða sem fram fer í þjóðfélaginu um að börn séu ofvirk og sett á geðlyf o.s.frv. vekur manni ugg að sumu leyti. Maður spyr sig að því hversu eðlilegt það sé og hversu vönduð sú greining og meðferð sé sem mælir með því að börn séu sett á lyf þó þau séu kölluð ofvirk eða ofsafengin eða hafi viðbrögð sem slík. Sá sem hér stendur man megnið af æsku sinni. Mér er nær að halda að púkarnir sem ólust upp með mér á Stakkanesinu á Ísafirði, sá hópur hefði aldeilis verið greindur ofvirkur á sínum árum og sumar þær athafnir sem við aðhöfðumst hefðu ekki verið taldar falla undir algjöra heilbrigði þess hóps. Sem betur fer hlutust ekki stórkostleg slys af, að vísu missti einn okkar nokkra fingur við sprengjutilræði á sjálfum sér.  Það er því ýmislegt sem mér finnst þurfa að skoða vel, sérstaklega þegar verið er að beita lyfjum á mjög unga einstaklinga. Mér finnst að fara þurfi fram afar vönduð vinna og vönduð greining lækna og fagfólks áður en notkun geðlyfja hefst á mjög ungum einstaklingum í miklu magni. Ég tek þar af leiðandi undir þau orð sem hæstv. ráðherra vék að í morgun að full ástæða væri til að skoða notkun geðlyfja hér á landi og hversu mikið við nýtum af geðlyfjum. Ég vil einnig, hæstv. forseti, víkja að vandamáli geðsjúkra fanga í máli mínu. Þar er auðvitað talsvert úrræðaleysi á ferðinni og ekki auðvelt að finna út hvar á að vista slíkt fólk. Það má líka halda því fram, eins og segir í ályktun Geðhjálpar, með leyfi forseta: „Þess eru dæmi að geðdeildir neiti sjúklingum um vistun og meðferð sem er í senn mannréttindabrot og lögbrot. Dæmdum einstaklingi, sem gert hefur ítrekaðar tilraunir til sjálfsvíga innan fangelsisveggja, hefur verið neitað um aðgengi að nauðsynlegri geðheilbrigðisþjónustu en er þess í stað vistaður í einangrunarklefa í fangelsi.“ Síðan segja samtökin: „Geðhjálp skorar á stjórnvöld að bæta til muna geðheilbrigðisþjónustu fanga. Samtökin fagna því að í undirbúningi er sérstök geðdeild sem ætlað er að sinna erfiðustu sjúklingum og benda á að bregðast verði við þegar í stað við þeim málum sem uppi eru nú.“ Hér er auðvitað verið að víkja að mjög alvarlegu máli og vandmeðförnu. Það er ekki einfalt að draga línurnar hvenær við erum að tala um geðsjúkt fólk og hvenær við erum að tala um fíkniefnaneytenda með geðraskanir eða geðveilu. Hvar liggja línurnar milli afbrotafólks í neyslu og afbrotamanna með geðveiki? Þær eru ekki skýrar og verða sjálfsagt aldrei skýrar og ekki auðvelt að finna réttu úrræðin fyrir þann hóp fólks. Hitt er algjörlega ljóst, því miður, að vandamálin sem tengjast aukinni fíkniefnaneyslu í þjóðfélagi okkar munu tengjast geðröskunum og geðveilum fólks í framtíðinni og þar af leiðandi mun þurfa sérstök vistunarúrræði fyrir slíkt fólk, oft á tíðum síbrotafólk. Við höfum reynt að takast á við þetta vandamál með ýmsum hætti, m.a. með meðferðarstofnunum eins og Byrginu og Krýsuvík og mörgum fleiri stofnunum. En vandamálið er vel þekkt í þjóðfélagi okkar og okkur tekst ekki að takast á við það eins og vera þyrfti. Ég er ekki beinlínis að ásaka stjórnvöld í þessu máli, ég er bara að benda á að vandamálið er stórt og er ekki auðleyst. Það breytir því ekki að við þurfum að reyna að takast á við það með öllum mögulegum ráðum sem við teljum fær. Ég held að það sé mjög áhugavert að styðja samtök sem eru að takast á við fíkniefnameðferðir og meðferð fólks sem hefur lent í mikilli og langvarandi notkun fíkniefna. Ég vék að sérúrræðum í máli mínu í morgun fyrir nemendur með geðraskanir og félagslegan vanda og vil láta það verða lokaorð mín við umræðuna að ég held að það verði bestur árangur af því að bregðast snemma við og koma fólki sem þarf á því að halda í réttan farveg með réttum úrræðum.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þá ágætu umræðu sem verið hefur um geðheilbrigðismálin. Ég vil fyrst víkja að nokkrum beinum spurningum sem ég fékk. Í fyrsta lagi var spurt hvenær áformað væri framhald af þeirri vinnu sem hafin er í Grafarvoginum með því að koma þar upp teymi við heilsugæsluna. Við munum sjá hvernig reynslan verður af þessari vinnu - ég er sannfærður um að hún verði góð - og útfæra það síðan vonandi á fleiri stöðvum, en við munum fyrst sjá hvernig vinnan fer af stað. Í öðru lagi var spurt hvenær ég hyggist fara í framhaldsvinnu með þær ályktanir sem samþykktar voru og aðgerðaáætlun sem samþykkt var í Helsinki. Því er til að svara að ég hef þegar kallað á þann hóp sem sat þá ráðstefnuna og hef átt einn fund með honum og við fórum yfir niðurstöðurnar. Ég hygg að innan mjög skamms tíma, talið í vikum fremur en mánuðum, kalli ég á hópinn aftur og formi það starf sem við þurfum að vinna í framhaldi af ályktuninni. Reyndar er ályktunin og aðgerðaáætlunin ekkert á skjön við það sem við höfum unnið að á undanförnum árum og mánuðum. Menn minntust á Fjölmennt og framhald þess starfs. Ég tel að það sé komið í farveg. Vandamálið þar var að þetta var eitt af því sem var á gráu svæði á milli ráðuneyta. Þetta var rætt í ríkisstjórn fyrir áramót og var skoðun ríkisstjórnarinnar að eðlilegt væri að vista þetta sem viðauka við þjónustusamning Fjölmenntar. Ég hef ekki trú á því að við þurfum ekki að ræða geðheilbrigðismál í þinginu framvegis, að þessi mál verði leyst í eitt skipti fyrir öll. Við höfum verið að auka þjónustu utan stofnana á mörgum sviðum og það er einmitt í samræmi við þá nýju hugmyndafræði sem uppi er í þessum málum og ég reyndi að rekja í framsöguerindi mínu. Hvort þetta er í forgangi? Það sem við leggjum vinnu í er í forgangi og það sem við leggjum aukna fjármuni í samkvæmt málskilningi mínum, en nóg um það.

Virðulegi forseti. Ég benti í ræðu minni á að ábyrgð á málefnum geðsjúkra er skipt á milli tveggja ráðuneyta, annars vegar heilbrigðisráðuneytisins, sem varðar málefni geðsjúkra innan heilbrigðiskerfisins, og hins vegar félagsmálaráðuneytisins, sem varðar málefni sömu einstaklinga um leið og þeir eru komnir út fyrir stofnanirnar. Fagfólk hefur bent á að hin skipta ábyrgð skapi hindranir og sé til þess fallin að minnka samfellu í þjónustu, seinka viðbrögðum við aðstæðum, bæði einstaklinga og hópa, og leiða til óþarfa kostnaðar. Því langar mig að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hver afstaða hans sé til þess að málefni geðsjúkra á öllum stigum færist á ábyrgð eins ráðherra eða hvernig telur hann að best sé að takast á við þær hindranir sem felast í því að ábyrgðinni er skipt á milli tveggja ráðuneyta.

Herra forseti. Það er alltaf frekar til óþæginda þegar ábyrgðin skiptist á milli tveggja ráðuneyta, það er alveg ljóst. En við höfum átt ágætt samstarf upp á síðkastið við félagsmálaráðuneytið og erum að láta fara yfir búsetumál geðsjúkra. Ég tel eðlilegt að búsetumálin, eins og önnur búsetumál fatlaðra, tilheyri félagsmálaráðuneytinu og ég held að það séu engar deilur um það. Við þurfum að ná utan um vandann og vinna að honum á sama hátt og unnið hefur verið að búsetumálum fatlaðra, að veita þeim búsetu í samfélaginu. Við höfum verið með vinnuhóp, eins og fram kom í umræðunni, í þessum málum sem ég vona að ljúki störfum á næstu vikum.

Virðulegi forseti. Mér er kunnugt um að verið er að vinna í búsetumálum geðfatlaðra á vegum ráðuneytanna og tel það vera af hinu góða. En það er oft þannig að þegar ábyrgðinni er skipt vill fólk lenda á milli stafs og hurðar og ég held að einmitt þessi málaflokkur hafi liðið fyrir að fram til síðustu tíma hafi ekki verið nægjanlega mikið samstarf á milli þessara tveggja ráðuneyta. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra aftur: Hvað telur hann vera í veginum fyrir því að málefni þessa sjúklingahóps, sem er sami hópurinn hvort sem hann fellur undir heilbrigðisráðuneytið eða félagsmálaráðuneytið, falli undir einn ráðherra til að skapa ákveðna samfellu í þjónustu við sjúklingahópinn?

Herra forseti. Ég tel ekki neitt vera í vegi fyrir því en þar er komið að stærra máli, verkaskiptingu ráðuneytanna almennt. Við viljum endurskoða hana. Ég er ekki þeirrar gerðar að ég vilji t.d. hanga eins og hundur á roði á öllum verkefnum ráðuneytisins. Ég tel því fulla þörf á að endurskoða verkaskiptinguna. Við gerðum það varðandi Fjölmennt og komumst að niðurstöðu um hvar verkefnið ætti að vistast og ég tel að það hafi verið áríðandi. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson kom inn á að ég hefði verið lengi að lesa skýrsluna margumræddu frá verkefnisstjóranum. Ég er löngu búinn að lesa hana en hins vegar er skýrslan um að samþætta verkefni þriggja ráðuneyta og jafnvel sveitarfélaga. Þetta tekur því allt sinn tíma 

Herra forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Mun eingöngu hópurinn sem sat ráðstefnuna í Helsinki vinna að aðgerðaáætluninni hjá okkur? Ég tel mjög mikilvægt að notendahópar sem víðast að komi að þeirri vinnu og óska eftir því að ráðherra svari þessu. Ég vil einnig fá svar frá honum í lok umræðunnar: Hvað hyggst hann gera í geðheilbrigðisþjónustu fyrir fanga? Í síðasta lagi kalla ég eftir svörum frá hæstv. ráðherra um greiðsluþátttöku Tryggingastofnunar í viðtalsmeðferð hjá sálfræðingum. Heimildin er komin í lög en hefur ekki verið nýtt þrátt fyrir mikla þörf, fyrir utan tilraunaverkefni í heilsugæslunni sem ráðherrann minntist á í skýrslu sinni. Ég hefði gjarnan viljað fá svör við þessum þremur þáttum frá hæstv. ráðherra áður en umræðunni lýkur.

Herra forseti. Það er ekki ætlunin að binda starfið við hópinn sem sat ráðstefnuna. Ég hef verið í samráði við hann um hvernig við eigum að fylgja vinnunni eftir og hvaða aðila við eigum að kalla til. En það voru öflugir fulltrúar og ágætir sem sátu ráðstefnuna. Varðandi geðþjónustu við fanga höfum við unnið að því að efla geðþjónustuna við stofnanir á Suðurlandi. Það er verkefni sem við erum með í höndunum núna. Að lokum varðandi samninga við sálfræðinga höfum við ekki yfir að ráða fjármunum til að taka upp samninga við þá á þessu stigi og höfum einbeitt okkur að því að efla sálfræðiþjónustuna í heilsugæslunni. Við erum að stíga það skref núna.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég minni á að í umræðunni kom fram að við eyðum 800 millj. kr. í niðurgreiðslu lyfja. Oft er vísað á lyf vegna þess að önnur úrræði vantar, m.a. viðtalsmeðferð. Þess vegna hvet ég hæstv. ráðherra til að taka á þeim málum og huga að því hvernig hann forgangsraðar fjármagni. Einnig kom fram að lyfin ráðast ekki að vandanum, sérstaklega hvað varðar börnin með geðraskanirnar, þannig að ég hvet hæstv. ráðherra til að taka á því. Það er mjög mikilvægt að hraða þjónustunni sem vantar við fangana og ég fagna því að hæstv. ráðherra ætlar að taka notendahópana inn í umræðuna um áætlunina frá því í Helsinki. En ég spyr hæstv. ráðherra: Hvenær fer vinnan í gang og hvenær gerir hann ráð fyrir að henni verði lokið hvað varðar yfirlýsinguna og aðgerðaáætlunina frá því í janúar sl.?

Herra forseti. Ég tel reyndar að vinnan sé þegar komin í gang. Við eigum hins vegar eftir að forma hana betur og ég vonast til þess að það verði gert á næstu vikum. Aðgerðaáætlunin og yfirlýsingin er svo margþætt og ítarleg að ég hef ekki dagsetningar á því hvenær við munum ljúka verkinu. En það er fullur vilji í ráðuneytinu að vinna að þessum málum af fullum krafti, enda er yfirlýsingin ekki mikið á skjön við það sem við höfum verið að gera. Það er auðvitað mikil skipulagsbreyting að minnka stofnanir og beita úrræðinu utan stofnana, 

Hæstv. forseti. Ég vil árétta það sem fram kom í máli mínu áðan að það er rangt að málefni geðsjúkra sé forgangsverkefni hjá stjórnvöldum. Ég er heldur ekki viss um að það standist mjög nákvæma skoðun sú yfirlýsing hæstv. ráðherra að allt sem ríkisstjórnin leggi aukið fjármagn til hljóti að teljast til forgangsverkefna hjá henni. Það er mjög mikilvægt að skoða málin heildstætt. Ég vakti athygli á því í ræðu minni áðan að hluti geðsviðsins innan sjúkrastofnana landsins hefur farið minnkandi borið saman við aðra þætti. Árið 1996 var það 10,6% hjá Landspítala – háskólasjúkrahúsi eða sambærilegum stofnunum á þeim tíma og komið niður í 8,1% árið 2003. Einnig hefði rýmum fækkað stórlega á árabilinu 1996–2003, um 70 rúm. Á sama tíma fjölgar þjóðinni 

Herra forseti. Fram kom í skýrslunni sem ég flutti í upphafi fundar að framlög til geðsviðs Landspítalans hafa hækkað. Hv. þm. Ögmundur Jónasson upplýsir að hlutfall geðsviðsins af framlögum til Landspítalans hafi lækkað. Það sýnir einfaldlega að við höfum verið að auka fjármuni til Landspítalans, enda er það staðreynd málsins að það er fleira en geðsviðið sem við höfum aukið fjármuni til. Við höfum aukið fjármuni til starfseminnar, bætt verulegum fjármunum í grunn Landspítala – háskólasjúkrahúss ár eftir ár. Stofnunin sinnir rándýrri starfsemi sem er alveg lífsnauðsynleg og er endastöð í heilbrigðiskerfinu og kallar 

Hæstv. forseti. Ég held að við eigum að fara varlega í að meta gæði þjónustu í ljósi fjárframlags til hennar. Ég hef vakið athygli á því áður að dýrasta heilbrigðiskerfið í heiminum er bandaríska kerfið. Hlutfallslega eru einkareknar stofnanir, öldrunarstofnanir hér á landi miklu dýrari fyrir skattborgarann en samfélagslega reknar stofnanir. Þetta er staðreynd. Ef við skoðum málið hins vegar með tilliti til fjárútláta stjórnvalda mætti ætla að þjónustan hafi batnað að sama skapi, en það er ekki þannig. Ég er að vekja athygli á því að hlutfallslega hefur minni fjármunum verið varið til geðheilbrigðismála innan heilbrigðiskerfisins en annarra. Í því sambandi vísa ég í skýrslur sem reiddar hafa verið fram af hálfu ráðuneytisins og Landspítala – háskólasjúkrahúss og er m.a. vitnað í í greinum eftir Tómas Helgason, prófessor í geðsjúkdómum.

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það þarf ekki alltaf að vera jafnaðarmerki á milli þjónustunnar og þeirra peninga sem veitt er í hana. Við höfum m.a. unnið að breytingum þjónustunnar á þessu sviði og öðrum. Þjónusta utan stofnana er oft persónulegri og betri og kostar ekki jafnmikla fjármuni, eins og fram hefur komið í ræðum hv. þingmanna í umræðunni. Það er því ekki jafnaðarmerki þarna á milli. Aðalatriðið er að stefnan sé ljós og að við vinnum að málinu á sem flestum sviðum. Þetta er flókinn málaflokkur, afskaplega viðkvæmur og þarfnast aðgerða á fjölmörgum sviðum.

Herra forseti. Mergur málsins er kannski sá, sem sjá mátti á orðaskiptum hæstv. ráðherra og hv. þingmanns áðan, að það er ekki endilega svo að þó að meira fjármagn sé veitt til heilbrigðisþjónustu þýði það endilega meiri þjónustu eða meiri gæði. Hitt er óumdeilt að framlög til heilbrigðismála hafa verið að aukast allverulega sl. ár og ég minni á 8 milljarða kr. aukningu á milli áranna 2004 og 2005. En erindi mitt í þennan ræðustól varðar orðaskiptin áðan, hvort það færi ekki best á því til að auka og bæta þjónustuna, að verkefni félags- og heilbrigðisráðuneyta væru unnin í einu ráðuneyti. Í því tilfelli vil ég minna á það sem við höfum öll talað um í ræðum okkar, um nauðsynina á samhæfingu. Ég læt mig ekki dreyma um að það verði einhvern tíma eitthvert eitt ráðuneyti geðsjúkra á Íslandi eða ráðuneyti barna og unglinga með geðraskanir. Þess vegna er svo brýnt að vera með samhæfingu og ég vil spyrja ráðherrann um hvort ekki sé þörf á samhæfingu í starfi hans og dómsmálaráðherra þegar kemur að geðsjúkum föngum.

Herra forseti. Það er vissulega þörf á samhæfingu ráðuneyta sem koma að þessum málum. Við höfum reyndar verið með nefnd í gangi sem hefur aðstoðað í erfiðum málum, t.d. varðandi sviptingar á sjálfræði. Dómsmálaráðuneytið, félagsmálaráðuneytið og heilbrigðisráðuneytið hefur komið þar að. Þetta sameiginlega starf hefur gefið góða raun eins og öll samhæfing og ég tel ástæðu til að þróa hana.

Herra forseti. Þjónustuþörf geðsjúkra, barna og fullorðinna með geðraskanir varðar öll ráðuneytin. Öðru fremur er oftast talað um heilbrigðis- og félagsmálaráðuneyti en hvað börn og unglinga varðar megum við heldur ekki gleyma þýðingu skólans og þjónustu við þessi börn og unglinga í nærþjónustunni. Hafandi í huga þær miklu framfarir og þá aukningu sem hefur orðið á heilbrigðisþjónustu við fanga finnst mér standa út af borðinu að við gerum ráð fyrir að geðsjúkir fangar geti afplánað refsingu sína á þar til gerðri stofnun og vil spyrja hæstv. ráðherra um það. Við eigum annars vegar þegar við tölum um börn og unglinga við hóp sem telur þúsundir en í þessu tilviki skilst mér að um sé að ræða um sex eða átta einstaklinga að jafnaði. Þrátt fyrir aukna þjónustu, heilbrigðisþjónustu og geðheilbrigðisþjónustu sem sinnt er af heilsugæslustöðvum, Sogni og fleirum tel ég brýna þörf á að koma þessu á fót og gerði ráð fyrir að það yrði á Kleppi.

Herra forseti. Ég tel vissulega þörf á því að bæta þjónustuna við fanga og gera þær breytingar sem líklegar eru til að vinna að því. Ég hef vitneskju um að núverandi fangelsismálastjóri hefur áhuga á þessu og hefur m.a. komið til okkar áhyggjum sínum af geðheilbrigðisþjónustu í fangelsum. Ég hef fullan skilning á að vinna þurfi að málinu. Einnig er mikil þörf á því í sambandi við skólana að samstarf sé á milli ráðuneyta. Verkefnisstjóri okkar hafði það einmitt með höndum að gera um það tillögur og erum við að fara yfir þær núna.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um verðbréfaviðskipti sem er 503. mál þingsins á þskj. 767. Með frumvarpi þessu sem samið var í þremur nefndum á vegum viðskiptaráðuneytisins verða innleiddar tilskipanir Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2003/6 um markaðssvik, nr. 2004/25 um yfirtökutilboð og nr. 2003/71 um útboðs- og skráningarlýsingar, undirtilskipanir framkvæmdastjórnarinnar um markaðssvik og reglugerð framkvæmdastjórnarinnar um markaðssvik. Auk þess eru í frumvarpinu ýmis ákvæði til fyllingar tilskipununum og reglugerðinni. Tilskipun nr. 2003/6/EB fjallar um innherjaviðskipti og markaðsmisnotkun eða markaðssvik. Tilskipunin miðar að því að samræma reglur er lúta að innri markaði á sviði fjármála í Evrópu og styrkja tiltrú fjárfesta á verðbréfamörkuðum, m.a. með því að mæla fyrir um bann við innherjasvikum og markaðsmisnotkun. Meðal þess sem kveðið er á um í markaðssvikatilskipuninni er hvað geti talist viðurkennd markaðsframkvæmd og hvað falli undir innherjaupplýsingar vegna afleiðna á hrávörumarkaði. Þá er kveðið á um hvenær útgefendum skráðra verðbréfa beri að setja saman og uppfæra innherjalista. Gert er ráð fyrir því í tilskipuninni að hvert aðildarríki tilnefni einn eftirlitsaðila, þ.e. stjórnvald, sem fylgist með því að ekki sé brotið gegn ákvæðum tilskipunarinnar, en talið er að í því felist bæði einföldun og aukið réttaröryggi fyrir þátttakendur á markaði. Einnig er kveðið á um valdheimildir viðkomandi stjórnvalds í tilskipuninni og hvaða aðilum beri að upplýsa eftirlitsaðila um viðskipti sín með verðbréf sem skráð eru á skipulegum verðbréfamarkaði. Þá eru ákvæði í tilskipuninni um hvenær og hvernig starfsmönnum fjármálafyrirtækja beri að tilkynna eftirlitsaðila um viðskipti með verðbréf sem talist geta grunsamleg með tilliti til reglna um innherjasvik og markaðsmisnotkun. Tilskipun nr. 2004/25/EB um yfirtökutilboð miðar að því að samræma og styrkja reglur um yfirtökutilboð í Evrópu og tryggja jafna meðferð og aukin réttindi hluthafa í yfirtökum. Sett eru lágmarksskilyrði sem ná bæði til skyldubundinna tilboða og almennra valfrjálsra tilboða, en aðildarríkjum er heimilt að setja fleiri skilyrði og strangari ákvæði en kveðið er á um í tilskipuninni. Í tilskipuninni er kveðið á um tilboðsskyldu aðila sem nær yfirráðum í félagi og er þar sérstaklega tekið fram að tilboðsskylda geti myndast vegna samstarfs milli aðila. Sett eru skilyrði um lágmarksverð og greiðslumáta, sem og um upplýsingagjöf tilboðsgjafa um tilboð og skyldur stjórnar í félagi sem tilboðið tekur til. Þá er í tilskipuninni einnig kveðið á um að setja skuli reglur um samkeppnistilboð, breytingar á tilboði og afturköllun tilboðs, sem og um upplýsingaskyldu tilboðsgjafa varðandi niðurstöður tilboðs. Í tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2003/71/EB um lýsingar þegar fjármálagerningar eru boðnir í almennu útboði eða skráðir í kauphöll er m.a. fjallað um þær lágmarksupplýsingar sem fram þurfa að koma í lýsingu þegar verðbréf eru boðin í almennu útboði eða skráð í kauphöll en tilskipunin miðar m.a. að því að tryggja fjárfestavernd, virkni fjármálamarkaðarins í Evrópu og gagnsæi. Með tilkomu þessarar tilskipunar á að verða auðveldara og ódýrara fyrir evrópsk fyrirtæki að hasla sér völl á sameinuðum markaði í Evrópu enda munu fjárfestar hafa aðgang að samhæfðum og samræmdum upplýsingum sem þeir eiga að geta reitt sig á. Hæstv. forseti. Áður en lengra er haldið vil ég í stuttu máli útskýra hið svokallaða Lamfalussy-ferli sem notað er hjá Evrópusambandinu við lagasetningu á sviði fjármálamarkaðar. Árið 2000 setti ráð ESB á fót nefnd sérfræðinga til að meta skilvirkni í lagasetningu á verðbréfasviði. Nefndin var kölluð nefnd vísdómsmanna á sviði evrópskra reglna á verðbréfamarkaði. Nefndin skilaði skýrslu árið 2001. Í skýrslunni var gagnrýnt hversu hefðbundin lagasetning hefði brugðist seint og illa við framþróun og breytingum á verðbréfamörkuðum. Hvatt var til breytinga á undirbúningi og setningu reglna til að auka einsleitni og samræmi í starfsemi verðbréfamarkaða, bæta samkeppnishæfni fjármálafyrirtækja og fjármagnsmarkaða og til að stuðla að auknum hagvexti og atvinnu. Lagt var til að ferli við setningu og framkvæmd reglna yrði greint í fjögur stig, þ.e. rammareglur, framkvæmdaráðstafanir, samstarf og framfylgd. Nánar tiltekið voru tillögurnar um stigin fjögur eftirfarandi: Á 1. stigi eru settar tilskipanir eða reglugerðir sem kveða á um undirstöðuatriði í löggjöfinni. Framkvæmdastjórnin leggur fram tillögu að slíkri gerð eftir víðtækt samráð við hagsmunaaðila. Tillagan fer til afgreiðslu hjá ráðinu og Evrópuþinginu í samræmi við sameiginlegu meðferðina. Jafnframt taka ráðið og Evrópuþingið til afgreiðslu tillögu framkvæmdastjórnarinnar um það hvernig og að hve miklu leyti skuli útfæra efni gerðarinnar í tæknilegum reglum á næsta stigi. Á 2. stigi setur framkvæmdastjórnin tæknilegar reglur sem útfæra lagareglur á 1. stigi til samræmis við þróun verðbréfamarkaða. Evrópska verðbréfanefndin er framkvæmdastjórninni til ráðgjafar á þessu stigi. Á 3. stigi vinnur hin evrópska samstarfsnefnd verðbréfaeftirlita að því að efla samræmda framkvæmd í aðildarríkjunum á þeim reglum sem settar hafa verið á 1. og 2. stigi. Á 4. stigi vinnur svo framkvæmdastjórnin að því að tryggja að aðildarríkin framfylgi ESB-reglum á verðbréfasviði. Nefndin taldi einnig að aukið næmi fyrir markaðsþróun, skemmri tími við útfærslu tæknilegra reglna og nánara samráð við markaðsaðila mundi hafa veruleg áhrif á ESB-reglur á verðbréfasviði. Til að ná fram aukinni einsleitni og samræmingu yrði megináherslan ekki lengur lögð á gagnkvæma viðurkenningu heldur á virkt inngrip inn í reglur og framkvæmd aðildarríkjanna á þessu sviði. Á fundi evrópska ráðsins í Stokkhólmi 2001 var Lamfalussy-skýrslan samþykkt. Evrópuþingið lýsti í upphafi yfir efasemdum um að tillögurnar tryggðu nægjanlega gagnsæi og samráð stofnana ESB. Þingið féllst þó á tillögurnar árið 2002. Hæstv. forseti. Frumvarpið er yfirgripsmikið og í því eru lagðar til fjölmargar breytingar á lagaákvæðum um markaðssvik, yfirtökur og útboðs- og skráningarlýsingar. Frumvarpið leiðir ekki til meiri háttar breytinga á grundvallarreglum um verðbréfaviðskipti heldur eru lagaákvæði um þessa þætti verðbréfaviðskipta gerð mun ítarlegri. Er það í samræmi við þær tilskipanir sem frumvarpinu er ætlað að innleiða. Með ítarlegri lagaákvæðum er markmiðið að stuðla að samræmdum innri markaði með verðbréfaviðskipti því minna svigrúm verður fyrir sérreglur í hverju ríki EES-samningsins. Í tilskipunum um markaðssvik annars vegar og útboðs- og skráningarlýsingar hins vegar er kveðið á um eitt lögbært yfirvald og nákvæm fyrirmæli eru um hegðun þátttakenda á markaðnum. Í tilskipun um yfirtökur er hins vegar meira svigrúm gefið fyrir sérreglur einstakra aðildarríkja. Helstu breytingar frá gildandi rétti í frumvarpinu eru eftirfarandi: Skýrari ákvæði eru um að skylda til að gera yfirtökutilboð geti myndast vegna tengsla eða samstarfs milli aðila. Sett eru ný ákvæði um lágmarksverð í tilboði. Stjórn félags sem yfirtökutilboð tekur til er óheimilt að taka ákvarðanir sem haft geta áhrif á tilboð nema með fyrirframsamþykki hluthafafundar. Stjórn félags sem yfirtökutilboð tekur til skal semja og gera opinbera greinargerð þar sem fram kemur álit hennar á tilboði og áhrifum þess á hagsmuni félags og störf stjórnenda og starfsmanna, sem og staðsetningu starfsstöðva félags. Ákvæði um markaðsmisnotkun eru ítarlegri en í núgildandi lögum. Markaðsmisnotkun er m.a. ætlað að ná yfir viðskipti sem tryggja eiga óeðlilegt verð eða búa til verð á fjármálagerningum og viðskipti sem byggð eru á tilbúningi eða þar sem blekkingu er beitt. Þá er lagt til að dreifing upplýsinga sem gefa framboð, eftirspurn eða verð fjármálagerninga ranglega til kynna verði talin fela í sér markaðsmisnotkun. Nokkrar breytingar eru á ákvæði um innherjasvik. Lagt er til að ákvæðið nái einnig til þeirra tilvika þegar aðilar búa yfir innherjaupplýsingum á grundvelli ólögmæts atferlis. Ákvæðið tekur hins vegar ekki til viðskipta innherja þegar fullnægt er gjaldfallinni samningsskyldu til að afla eða ráðstafa fjármálagerningum sem stofnað var til áður en innherjinn komst yfir innherjaupplýsingar né heldur þegar fylgt er beinum fyrirmælum viðskiptavinar um ráðstöfun fjármálagerninga. Lagt er til að sömu reglur gildi um útboðslýsingar annars vegar og skráningarlýsingar í kauphöll hins vegar. Ákvæði frumvarpsins eiga aðeins við um útboð þar sem fjárhæðir eru yfir 210 millj. kr. en ráðherra getur í reglugerð kveðið á um útboð þar sem fjárhæðir eru á bilinu 8 millj. kr. til 200 millj. kr. Lýsingu verður hægt að birta annars vegar sem eitt skjal og hins vegar sem þrjú aðskilin skjöl, útgefandalýsingu, verðbréfalýsingu og samantekt. Útgefendur skráðra verðbréfa skulu a.m.k. árlega setja saman skjal sem inniheldur eða vísar til allra upplýsinga sem þeir hafa gefið út eða gert aðgengilegar almenningi á síðustu 12 mánuðum. Lagt er til að gagnsæi í eftirliti Fjármálaeftirlitsins með verðbréfaviðskiptum verði aukið. Fjármálaeftirlitinu verður, að öðru jöfnu, heimilt að birta opinberlega niðurstöður í málum eða athugunum sem varða ákvæði laga um verðbréfaviðskipti. Eftirlitsheimildir Fjármálaeftirlitsins eru auknar í samræmi við tilskipun um markaðssvik. Þannig getur Fjármálaeftirlitið undir ákveðnum kringumstæðum stöðvað atvinnustarfsemi tímabundið, krafist þess að skipulegur verðbréfamarkaður stöðvi tímabundið viðskipti með fjármálagerninga, krafist kyrrsetningar eigna og fengið aðgang að gögnum síma- og fjarskiptafyrirtækja. Lagt er til að Fjármálaeftirlitinu verði heimilað að fela skipulögðum verðbréfamarkaði eftirlitsverkefni á sviði verðbréfamarkaðar og veita honum upplýsingar vegna slíkra verkefna. Hæstv. forseti. Verði frumvarp þetta til laga um breytingu á lögum um verðbréfaviðskipti óbreytt að lögum telur fjárlagaskrifstofa fjármálaráðuneytisins að frumvarpið muni ekki hafa áhrif á afkomu ríkissjóðs. Ég mælist til þess að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina yfir þetta frumvarp. Mig langar til að varpa fram hér spurningum til hæstv. viðskiptaráðherra um eina efnisgreinina í frumvarpinu. Í e-lið 20. gr. frumvarpsins er fjallað um gagnsæi í störfum Fjármálaeftirlitsins. Þar kemur fram að Fjármálaeftirlitinu sé heimilt að birta opinberlega niðurstöður í málum og athugunum sem varða ákvæði laganna. Úr því að Fjármálaeftirlitinu er falið það hlutverk að hafa eftirlit með því sem fram fer á þessum markaði og Fjármálaeftirlitið hefur náttúrlega það hlutverk að bregðast við ýmsu sem miður fer á markaðnum, t.d. innherjasvikum og öðru slíku þá velti ég því fyrir mér hvort hæstv. ráðherra telji ekki eðlilegra að kveða á í ákvæðinu um skyldu Fjármálaeftirlitsins til þess að birta niðurstöður sínar með sambærilegum hætti og Samkeppnisstofnun gerir til að mynda varðandi sínar ákvarðanir og áfrýjunarnefnd samkeppnismála varðandi sína úrskurði. Ég mundi telja svona fyrir fram að með því að skylda eftirlitið eða gera eftirlitinu að birta niðurstöður sínar opinberlega án þess þó að farið væri gegn viðskiptahagsmunum einstakra fyrirtækja sem til athugunar eru þá mundu lögin með þeim hætti hafa meiri varnaðaráhrif gagnvart þeim sem eftir þeim þurfa að starfa heldur en ákvæðið gerir eins og það er orðað nú. 
             Það væri gott að fá sjónarmið hæstv. ráðherra varðandi þetta atriði.

Hæstv. forseti. Þetta er ágætisfyrirspurn í rauninni og ekki óeðlileg. Samkvæmt tilskipuninni er þetta með þessum hætti, þ.e. eins og hér er kveðið á um og ég tel að það gæti orkað tvímælis vegna hagsmuna markaðarins t.d. eða vegna persónuverndar að hafa þetta eins og hv. þingmaður viðraði hér, þ.e. að það væri skylda. Ég tel að varnaðaráhrif af þessu ákvæði eins og það er í frumvarpinu séu augljós og hef alla vega fram til þessa talið að þau væru næg með því að hafa textann eins og raun ber vitni. Ég tel eðlilegt að þetta sé eitt af því sem verði rætt í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. En mér finnst að það þurfi að vera virkilega sterk rök fyrir því að breyta textanum í þá veru sem hv. þingmaður nefndi.

Herra forseti. Ég tek alveg undir það með hæstv. ráðherra að auðvitað verða rökin að vera sterk fyrir þeim breytingum sem ég var hér að tala um eða þeim atriðum sem ég var að benda á. Ég tel að þau hafi nú komið fram í mínu máli, þ.e. að með því að breyta ákvæðinu má halda því fram að líklegra sé að lögin hefðu varnaðaráhrif gagnvart þeirri háttsemi sem frumvarpinu og lögunum er ætlað að beinast gegn. Ég vil hins vegar taka það skýrt fram út af því sem kom fram í andsvari hæstv. ráðherra að ég var ekki að tala fyrir því, og ég tók það sérstaklega fram, að allar upplýsingar sem Fjármálaeftirlitið aflar sér komi fram í niðurstöðum þeim sem það birtir. Ég tók það sérstaklega fram að ekki mætti við slíka birtingu ganga lengra en nauðsyn krefur og ég vil alls ekki, svo það sé alveg á hreinu, að með þessari birtingu sé gengið gegn hagsmunum fyrirtækjanna, viðskiptahagsmunum og öðru því sem leynt þarf að fara. Ég er einfaldlega að tala um þá meginreglu, og það getur styrkt löggjöfina og frumvarpið að það verði meginregla, að niðurstöðurnar séu birtar en að ekki sé einungis kveðið á um að Fjármálaeftirlitið hafi heimild til þess að birta niðurstöður sínar.