Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Lúðvík Jósefsson) Að undanförnu hefur allmikið verið rætt um þá þörf, sem á því er, að framleiðslutæki landsmanna verði aukin og endurnýjuð. Í því sambandi hefur verið bent allýtarlega á möguleika þjóðarinnar til framleiðsluaukningar, ef nægileg framleiðslutæki væru fyrir hendi og þeim beitt að því, sem þjóðin er bezt fallin til að framleiða. Í þessu sambandi hefur sérstaklega verið bent á að endurnýja fiskveiðaflota landsmanna. Öllum er kunnugt um það, hversu gífurlegt verkefni er þar fyrir höndum, svo úreltur sem flotinn er orðinn og ónógur. Hið sama er að segja um byggingu fiskvinnsluverksmiðja; þar er einnig um geysifjárfrekar ráðstafanir að ræða, en þörfin hins vegar brýn að ráðast í slíkar framkvæmdir. Nú er það alveg sýnilegt mál, að ef endurnýjun fiskveiðaflotans á að geta farið fram svo fljótt sem æskilegt væri og bygging nægilega margra fiskvinnsluverksmiðja, þá er þörf á því, að hið opinbera aðstoði við þessar framkvæmdir. Reynslan hefur sýnt, að einstaklingar og félög eiga oft erfitt með að ráðast í slíkar framkvæmdir eins og nýsköpun framleiðslunnar svipað því, sem talað hefur verið um undanfarið, að nauðsynlegt væri, að á kæmist. Ég býst við því, að það þurfi ekki að eyða mörgum orðum að nauðsyn þess, að fiskveiðaflotinn verði efldur og margar fiskvinnslustöðvar byggðar; hins vegar er það ekki jafnvíst, að menn séu sammála um það, hvaða leiðir eigi að fara til þess að styðja að því, að fiskveiðaflotinn verði endurnýjaður og verksmiðjur byggðar. Í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er lagt til, að farin sé sú leið, að ríkið veiti bæjar- og sveitarfélögum ríkisábyrgð fyrir lánum, sem tekin eru í þessu augnamiði. Svipaðar leiðir hafa verið farnar hér áður í ýmsum efnum og eru farnar enn í dag. Þar mætti nefna ábyrgð ríkisins fyrir lánum sveitarfélaga við að koma upp rafmagnsvirkjunum. Þar hefur ríkið talið nauðsynlegt að ganga í ábyrgð fyrir sveitarfélögin, til þess að hrinda í framkvæmd þessum mannvirkjum. Eins og það var nauðsynlegt í þeim efnum að veita ríkisábyrgð til framkvæmda, hygg ég að nauðsynlegt sé, að ríkið veiti ábyrgð fyrir lánum, sem sveitarfélögin kunna að taka til þess að endurnýja framleiðslutæki sín og til þess að breyta þeim í fullkomnara horf en þau eru nú í, því að þar er ekki síður um kostnað að ræða en við byggingu raforkuvera. Í grg. frv. er skýrt með nokkrum orðum, hvernig við flm. þessa frv. höfum hugsað okkur, að framkvæmdir yrðu í þessum efnum. Við höfðum hugsað okkur, að samþ. væri í einu lagi heimild handa ríkisstj. til að veita ábyrgð sveitar- og bæjarfélögum, sem vildu ráðast í framkvæmdir til eflingar framleiðslutækja hjá sér. En þetta er þó bundið við það, að sama sveitarfélaginu sé ekki veitt ábyrgð fyrir hærri upphæð en 5 millj. kr. Eins og ég gat um, þá kann að vera, að menn greini nokkuð á um, hvaða leiðir ætti að fara til stuðnings við þessi mál, en það er alveg víst, að það er kominn tími til að benda á þær leiðir, sem telja má heppilegastar til þess að örva framkvæmdir einstaklinga og sveitarfélaga í þessum efnum. Ég hygg líka, að þessi leið, sem hér er bent á, sé að ýmsu leyti hentug til að koma í veg fyrir það, að aukning framleiðslutækjanna og framleiðslunnar sé að meira eða minna leyti unnin fyrir gýg, þannig að menn kaupi ónýt eða slæm tæki til framleiðslunnar. Í frv. er gert ráð fyrir því að skipa fimm manna n., sem ætti að hafa eftirlit með ríkisábyrgðunum og sjá um, að féð yrði veitt til þeirra staða, sem vel eru fallnir til framleiðslu. Vitanlega getur það verið nauðsynlegt, að ríkið hafi hönd í bagga um það, hvaða framleiðslutæki verða keypt og hvar verksmiðjur verða byggðar. Ég fyrir mitt leyti er þess fullviss, að ef frv. nær samþykki, þá mun það verka á þann veg, að mörg bæjar- og sveitarfélög munu sækja um lán til þess að auka framleiðslu sína. Mörgum sveitarfélögum er það ljóst, að t. d. þau útgerðartæki, sem rekin eru þar stöðugt, eru úrelt til framleiðslu, þannig er það t. d. í fiskiþorpum úti á landi, þar sem mikill meiri hluti manna verður að stunda útgerð á opnum bátum. Þar hafa sveitarstjórnir skilið þörfina á því að nota sem bezt veiðitæki, en rekið sig á, að þau eru ekki fær um að eignast nýja stóra báta án aðstoðar frá ríkinu til þessara framkvæmda. Ég sé ekki þörf á því að hafa fleiri orð um frv., en vildi óska þess, að sú n., sem fær málið til meðferðar, vildi greiða fyrir því eftir getu, því að hér er full þörf á að gera samþykkt um stuðning ríkisins hið allra fyrsta. - Ég óska þess svo, að málinu verði vísað til 2. umr. og fjhn.

Páll Zóphóníasson Þar sem ég tel, að það verði til þess að tefja fyrir afgreiðslu launamálsins að vísa því til stj. nú, segi ég nei.

Sveinbjörn Högnason Þar sem ég tel eins og hv. 2. þm.N.-M., að þessi till. geti verið notuð sem ástæða til þess að launafrv. verði ekki afgreitt á þessu þ., en það, sem í till. felst, megi vel athuga samhliða afgreiðslu á því frv., segi ég nei.

Frsm. (Páll Zóphóníasson) Herra forseti. Allshn. hefur rætt þessa till. á þremur fundum og hefur fengið hagstofustjóra ásamt flm. til viðtals. Hagstofustjóri telur hægt að framkvæma athuganir á því, sem í till. felst, án þess að þurfi að bæta við verulega starfskröftum á Hagstofuna. Hann telur, að þá sé hægt að fá fullkomnari upplýsingar en nú eru fyrir hendi um útvegs- og landbúnaðartekjur þjóðarinnar, en hins vegar telur hann hæpið eða jafnvel víst, að með samþ.till. fáist ekki betra yfirlit yfir heildartekjur þjóðarinnar en með því að leggja skattskýrslur landsmanna til grundvallar. Allt í allt taldi hann sig meðmæltan því, að þetta yrði gert, en of nauman tímann, sem ætlaður væri í till. Hann er meðmæltur því, að slíkir útreikningar séu gerðir árlega, og óskaði eftir, að í stað júnímánaðar í till. kæmi septembermánaðar. Við berum því fram þá brtt., að í stað orðsins „júnímánuði“ á tveimur stöðum í næstsíðustu málgrein komi: septembermánuði. Með þeirri breyt. leggjum við til, að till. verði samþ.

Gísli Jónsson Herra forseti. Hv. frsm. minntist ekki á, að ég hefði ritað undir nál. með fyrirvara, og skýrði ekki alveg rétt frá gangi málsins. Ég vil því gera grein fyrir mínum fyrirvara. Hagstofustjóri var kallaður á fund n., og með honum flm., hv.þm. V-Húnv. Flm. var spurður sérstaklega að því, hvort það vekti ekki fyrir honum að fá enn nákvæmari útreikninga á þjóðartekjunum, til þess að hægt væri að ákveða nákvæmlega launin, og viðurkenndi hann, að það væri aðaltilgangurinn, en hagstofustjóri taldi, að ekki væri hægt að ná þessum tilgangi, þó að safnað væri skýrslum, og tók það fram, að þessi aðferð væri ekki eins áreiðanleg og að safna skýrslum eftir framtali, og þar að auki væri engan veginn hægt að gera þetta á þeim tíma, sem ætlaður er í till. En það atriði lagði flm. áherzlu á og taldi, að till. missti annars mjög marks. Hagstofustjóri taldi og, að afar mikið af þessu yrði að vera áætlun, að vísu frá ári til árs, sem ekki skakkaði svo mjög, að ekki mætti byggja eitthvað á því, og viðurkenndi, að þarna mætti fá fróðlegar upplýsingar eins og alltaf í skýrslum, og mælti með því, að þetta yrði gert. Að fengnum þessum upplýsingum sá ég mér ekki fært að vera sérstaklega með samþ.till. Ég tel hana meinlausa, en gagnslitla, og greiði því ekki atkv. Hér er meira um að ræða auglýsingastarfsemi en mikinn árangur, einkum þar sem því er slegið föstu, að till. nái ekki því aðaltakmarki, sem fyrir flm. vakti.

Skúli Guðmundsson Herra forseti. - Ég vil þakka hv.allshn. fyrir góða afgreiðslu á þessu máli, þar sem n. hefur lagt til, að till. yrði samþ. að mestu leyti óbreytt. Ég get lýst því yfir, að ég hef ekkert við það að athuga, að brtt.n. verði samþ. Ég get fallizt á það, að ekki sé víst, að unnt verði að ljúka þessari skýrslugerð í júnímánuði ár hvert. Ég er sammála hv.þm. Barð. um það, hvert gildi þessi þál. hafi, þar sem ég tel, að með því að telja saman alla vöruframleiðslu þjóðarinnar, fáist betra yfirlit yfir tekjur hennar en með því móti að telja saman tölur á skattskýrslum, en ég mun ekki hefja deilur um það atriði.

Flm. (Gísli Jónsson) Herra forseti. - Ég hef hér á þskj. 375 flutt þál. um að fela ríkisstj. að leita nú þegar samninga við Bandaríkjastjórn um að koma á bættum póstsamgöngum milli Íslands og Bandaríkjanna. Eftir að síðustu verzlunarsamningar voru gerðir við Bandaríkin, mun óhætt að fullyrða, að um 80% af öllum innflutningi til landsins komi frá Vesturheimi. Það hefði verið eðlilegt, að í sambandi við þessa verzlunarsamninga hefði einnig verið samið um bættar póstsamgöngur milli þessara landa, en þetta hefur ekki tekizt. Ég er með þessu ekki að ásaka hæstv.ríkisstj., heldur eru ástæðurnar þær, að það er nauðsynlegt að fá stórkostlega bætt úr þessu. Það tekur nú um tvo mánuði að fá bréflegt svar frá Ameríku, en í verzlunarviðskiptum er alls ekki hægt að nota eingöngu ritsímasamband eða slíkar skeytasendingar, heldur verður einnig að nota mjög bréfaviðskipti. Ef Alþ. sjálft ber fram eindregnar óskir um að fá úr þessu bætt, þá þykir mér mjög líklegt, að Bandaríkjastjórn muni taka vel í þau tilmæli, eftir alla þá velvild, sem Bandaríkin sýndu í okkar garð í sambandi við lýðveldisstofnunina s. l. vor, og það hlýtur öllum að vera ljóst, hve áríðandi það er, að skjótt og gott samband sé á milli þessara landa, sem eiga svo mikil viðskipti saman. Það er vitað, að þótt það taki venjulega um tvo mánuði að koma bréfum milli þessara landa, þá sjást hér í Reykjavík amerísk blöð og einkabréf, sem eru ekki nema 2–3 daga gömul. Það er vitað, að miklar flugsamgöngur eru á milli þessara landa með flugvélum hersins og það jafnvel stundum daglegar ferðir. Það þyrfti því nauðsynlega að koma því svo fyrir, að allur bréfapóstur yrði sendur sem mest loftleiðis. Einnig þyrfti að koma því í kring, að skoðun á póstinum tæki sem allra minnstan tíma. Ég geri ráð fyrir því, að nú muni vera auðveldara að fá þessu breytt en var fyrir 1–2 árum. Ég geri ráð fyrir því, að senda þurfi út mann héðan til þess að ræða við póststjórn Bandaríkjanna, og væri þá eðlilegast, að það yrði póst- og símamálastjóri. Og þótt það hafi að sjálfsögðu nokkurn kostnað í för með sér, þá er þetta svo áríðandi mál, að ekki er í slíkt horfandi. Ég vænti þess, að þetta mál fái góðar undirtektir, og vona, að hæstv.utanrrh. taki málið þegar til meðferðar og geri allt, sem í hans valdi stendur, til þess að greiða fyrir því. Ég veit ekki, hvort ástæða er til þess að vísa málinu til n., og mun ég ekki gera till. um það, en legg það á vald hæstv. forseta.

Atvmrh. (Vilhjálmur Þór) Herra forseti. - Ég er sömu skoðunar og hv.flm., að ástand það, sem ríkt hefur í póstsamgöngum milli Íslands og Ameríku, sé með öllu óviðunandi. Póststjórnin og ríkisstjórnin hafa haft fullan skilning á þessu, og fyrir alllöngu var gerð tilraun til þess að fá úr þessu bætt, en það reyndist ókleift, og þótt stjórn Bandaríkjanna tæki málinu með skilningi og vinsemd, þá varð svarið það, að ekki væri hægt eins og þá stóð að verða við þeim tilmælum að flytja póst loftleiðis hér á milli. Málið var svo enn tekið upp fyrir nokkrum mánuðum, þar eð auðsýnt þótti, að aðstæður væru breyttar, og þegar ég var í Washington fyrir rúmum mánuði, þá fylgdi ég þessu máli eftir með þeim árangri, að telja má víst, að innan skamms verði farið að flytja bréfapóst loftleiðis hér á milli. Að þetta er ekki þegar komið í framkvæmd, stafar af því, að koma þarf vissum formsatriðum í lag þar vestra, sem búizt er við, að taki nokkrar vikur, m. a. vegna þess að þetta þarf að ganga um hendur fleiri rn. í Washington, en það er því tryggt, að innan mjög skamms tíma munu því hefjast hér á milli þeir póstflutningar, sem till. fer fram á.

Flm. (Gísli Jónsson) Herra forseti. - Ég vil þakka hæstv.utanrrh. fyrir aðgerðir hans í þessu máli, en mér þætti ekki skaða að samþ.till. þrátt fyrir það, því að það væri alltaf styrkur fyrir hæstv.ríkisstj. í samningum sínum við Bandaríkjastjórn að geta sýnt, hver vilji Alþ. er í þessu máli. Ég vil því vænta þess, að till. verði nú samþ. og þá helzt án n. til þess að flýta afgreiðslu hennar sem mest.

Atvmrh. (Vilhjálmur Þór) Herra forseti. - Það er á valdi Alþ., hvort það telur ástæðu til þess að samþ.till. um það að fela ríkisstj. að gera það, sem hún er búin að gera, en ég tel ekki, að ríkisstj. þurfi nein frekari fyrirmæli um þetta. Annars er það alveg á valdi Alþ., hvað það gerir í þessu máli.

Páll Zóphóníasson Ég legg til, að þessari till. verði vísað til ríkisstj.

Flm. (Gísli Jónsson) Herra forseti. - Í tilefni af þessu vil ég benda á það, að ef brtt. koma fram, þá er æskilegt, að þær verði bornar fram skriflega. Út af ræðu hæstv. ráðh. vil ég taka það fram, að póstflutningur loftleiðis er enn ekki hafinn, og ef svo skyldi fara, að hann kæmist nú ekki í framkvæmd, þá er hæstv.ríkisstj. það mikill styrkur að hafa að baki sér skýlausan vilja Alþ. í þessu máli. Ég vil því óska þess, að till. verði látin ganga áfram, og ef hér koma fram brtt., þá óska ég þess, að þær verði bornar formlega fram.

Forseti (GSv): Þessi till.hv. 2. þm.N.-M. er formlega fram komin í ræðu hjá honum, en það er að sjálfsögðu á valdi hv.þm., hvort þeir vilja hlíta henni.

Fyrirspyrjandi (Bjarni Benediktsson) Herra forseti. - Við hv.þm. Barð. höfum leyft okkur að bera fram þessa fyrirspurn í tilefni af þál., sem Alþ. samþ. 9. febr. árið 1943, en ekki 1942, eins og stendur í þskj. Í áskorun Alþ. 9. febr. 1943 var bent á, að áskilið væri, að hæstv.ríkisstj. athugaði, hvort ekki væri gerlegt að útvega flugvélar frá Ameríku eða Bretlandi til að halda uppi flugsamgöngum við Ísland. Það mun nú auðsætt, að helzta samgöngutæki framtíðarinnar og það, sem einkum mun annast fólksflutninga yfir Atlantshaf, eru flugvélar. Okkur Íslendingum mátti þegar vera ljós nauðsyn þess að hafa flugsamgöngur, þar sem erfiðleikar og hættur við flutninga sjóleiðis höfðu margfaldazt. Nú er að vísu versti tíminn liðinn hjá, og þótt flutningar sjóveginn fari ef til vill að verða auðveldari, þá mun brýn þörf fyrir flugvélar til að annast póst- og farþegaflutninga. Nú er mér sagt, að búið sé að festa kaup á flugvél til millilandaflugs, enda þótt ég viti ekki sönnur á, að hún sé til þess ætluð. Ekki er mér kunnugt um, hvort ríkisstj. hefur staðið að þessum kaupum eða átt þar hlut að máli, en mér þykir líklegt, ef hún hefði lagt allt kapp á þetta mál í byrjun, að við hefðum ekki þurft að bíða svo lengi sem raun hefur á orðið. Nú nýlega hefur verið rætt um póstsamgöngurnar og á hvern hátt það vandamál yrði leyst, en á því væri einnig ráðin bót, ef nefnd till. bæri árangur. Nú er það auðvitað góðra gjalda vert, að herstjórnin hefur leyft að flytja sjúklinga og einstaka opinbera starfsmenn með herflugvélunum, en þó mun nokkuð á skorta, að allir hafi notið þess, sem þó munu hafa haft þess fulla þörf, því að eðlilega þurfa fleiri en opinberir starfsmenn að fara landa á milli. Ég lít svo á, að hafnbannið hafi verið sett vegna dvalar setuliðsins hér, og tel þess vegna, að það hefði átt að ráða bót á þessu, sem það og hefur gert að nokkru leyti, en ekki svo sem æskilegt hefði verið. Mér er og sagt, að stjórn setuliðsins hér muni hafa gert sitt bezta í þessu efni, en æðri stjórnarvöldum sé um að kenna. Nú töldum við þó rétt að ýta við ríkisstj. og fá vitneskju um, hvað hún hefði gert í þessu máli, og vænti ég nú, að hún gefi skýrslu sína.

Atvmrh. (Vilhjálmur Þór) Herra forseti. - Ég er á sama máli og fyrirspyrjendur um nauðsyn flugsamgangna, meðan á stríðinu stóð. Þegar eftir að þáltill. kom fram, var rætt við ríkisstjórnir beggja nefndra landa og þess farið á leit, að Íslendingar gætu fengið far milli landa. En þrátt fyrir að við bárum fram hin sömu rök og nú voru greind fengum við þau svör, að slíkt væri ekki hægt vegna takmarkaðs flugvélakosts. Síðar, þegar aðstaðan breyttist og flugvélaframleiðslan jókst, var aftur rætt um þetta, en við fengum enn hin sömu svör. Þó skal þess getið, að allmargir hafa verið fluttir í flugvélum hersins. En allir samningar hér að lútandi hafa borið neikvæðan árangur. Viðvíkjandi kaupum á flugvélum til landsins er því til að svara, að tekizt hefur, sem kunnugt er, að fá nokkrar smávélar, en stórar hafa ekki fengizt til skamms tíma. En nú hefur tekizt að festa kaup á vél til millilandaflugs, sem rúmar 24 farþega, og hefur ríkisstj. látið flugfélaginu í té þá aðstoð, er þurfti til þessara kaupa. Það skal loks upplýst, að á allan hátt hefur verið reynt að fá frekari lausn á þessu máli, en án árangurs. Ég legg ekki dóm á, hvort unnt hefði verið með einhverjum ráðum að ná frekari árangri, slíkt er og verður álitamál, þótt ég telji það mjög vafasamt.

Fyrirspyrjandi (Bjarni Benediktsson) Ég þakka hæstv. ráðh. þessar upplýsingar. Ég dreg ekki í efa, að gert hafi verið það, sem auðið var, þótt árangur hafi ekki orðið meiri, og sé ég ekki ástæðu til að segja fleira hér um.