Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BF): Forseti vill taka fram út af fundartíma sameinaðs Alþingis, að samkv. tilmælum hefur það verið kannað meðal þm., hvort vilji væri fyrir því að færa tímann aftur til kl. 2. Virðist vera meiri hluti fyrir því meðal hv. þm. Hins vegar vill forseti benda á, að þetta getur þýtt, að það þurfi að boða til fleiri funda í Sþ. en verið hefur, og væntir forseti þess, að því verði þá tekið vel af hv. þm.



Herra forseti. Þegar þáltill. þessi var rædd í hv. Sþ. á síðasta fundi þess, kom ég fram með þá ábendingu, að aðeins væri um að ræða tvo landshluta, þ.e. Suðurland og Vesturland, sem eftir væri að gera byggðaáætlun fyrir. Ég gat þess þá, að ég mundi beita mér fyrir því, að þm. Sunnl. flyttu brtt. við þá þáltill., sem hér liggur fyrir, og höfum við fjórir þm. Sunnl. lagt fram till. í þessu sambandi. Hún er á þskj. 53 og er efnislega þannig, að Alþ. álykti að láta gera till. um framkvæmdaáætlun fyrir Suðurland jafnframt því, að áætlun yrði gerð fyrir Vesturland. Ég tel, að frekari rökstuðning fyrir þessari till. þurfi varla. Þau rök, sem færð eru fyrir till. um Vesturlandsáætlun, geta að mörgu leyti einnig átt við till. fyrir Suðurlandsáætlun. Á ég bæði við samgöngumál, menningarmál o.fl. Ég benti á það í ræðu minni á síðasta fundi Sþ., að eftir að Vestfjarðaáætlun kom fram, mundu fylgja á eftir till. þm. úr öðrum kjördæmum þess efnis, að einnig yrðu samdar byggðaáætlanir fyrir fleiri landshluta. Þetta hefur nú gerzt og það alveg eðlilega, að ég tel, og er nú svo komið, eins og ég hef bent á, að aðeins Vesturland og Suðurland eru eftir. Hv. 6. þm. Reykv. kom í ræðustól á síðasta fundi Sþ., þegar þetta mál var rætt, og lýsti ánægju sinni yfir því, að nú skyldu ég og fleiri þm. vera fylgjandi áætlunargerðum í þessu sambandi. Ég veit ekki, hvernig þessi ágæti þm. lítur á áætlunargerð. Mér skilst, að hann geri engan greinarmun á, hvort um áætlunargerðir eða áætlunarbúskap er að ræða, en ég vil undirstrika það, að ég greini þar mjög mikið á milli, og ég tel, að þar sé um næsta óskyld mál að ræða. Ég held, að hver einstaklingur, jafnvel þó að hann hafi engan atvinnurekstur, geri að vissu marki áætlun um sín fjármál, og þeir, sem atvinnurekstur hafa, þurfa auðvitað að gera ýmiss konar áætlanir í sambandi við sinn rekstur. Þetta gera sveitarfélög líka, og ég tel, að áætlunargerð í sambandi við uppbyggingu í vissum landshlutum eigi vissulega rétt á sér. Það er með okkur sem aðrar þjóðir, að það kemur í ljós, að fólk sækir meira en góðu hófi gegnir til búsetu í höfuðborg landsins. Ég tel að þetta eigi við Reykjavík, eins og það á við höfuðborgir annarra nálægra landa, bæði Norðurlanda og víðar, að talið er, að höfuðborgirnar byggist of ört upp, fólkið flytji of ört frá dreifbýlinu til þéttbýlissvæðanna, höfuðborganna og þar í grennd. Ég tel, að þær byggðaáætlanir, sem unnið er að, og þær byggðaáætlanir, sem hér er lagt til, að gerðar verði, miði að því að bæta aðstöðu fólksins í dreifbýlinu, halda því frekar kyrru þar en að það flosni upp og flytji í þéttbýlið við Faxaflóa, þar sem það telur, að sé betri aðstaða til búsetu. Ég tel, að byggðaáætlun eigi að vega þarna upp á móti og gera aðstöðu til búsetu ekki lakari, að því leyti sem hægt er, í dreifbýlinu en í þéttbýlinu hér við Faxaflóann. Þetta er ástæðan fyrir því, að ég hef fylgt þeim áætlanagerðum, sem legið hafa fyrir á hv. Alþ. um byggðaáætlanir fyrir Vestfirði og einnig um Norðurlandsáætlun, og ég er einn af flm. till. um það, að byggðaáætlun verði einnig gerð fyrir Vesturlands- og Suðurlandskjördæmi. Áætlunarbúskap lít ég allt öðrum augum. Í áætlunarbúskap, eins og við þekkjum hann t.d. frá þeim ríkjum, þar sem kommúnistar ráða, er það ríkið, sem gerir áætlun um rekstur alls þjóðarbúsins og ég tel ekki og hef aldrei getað sannfærzt um, að það skipulag hentaði okkur Íslendingum betur en það skipulag, sem við búum við, þó að við förum að vissu marki að gera áætlun um einstök atriði í sambandi við rekstur sveitarfélaga, eins og einstaklingar gera í sambandi við sinn rekstur. Þetta er það, sem ég tel, að skilji á milli áætlunargerðar og áætlunarbúskapar, eins og við þekkjum hann frá þeim löndum, sem kommúnistar ráða og reka þjóðarbúið eftir alveg fyrir fram mótaðri áætlun, þar sem ríkið ræður raunverulega öllu, bæði atvinnurekstri og má segja einstaklingunum einnig, og ef hv. 6. þm. Reykv. hefur verið að vona, að ég væri að færast nær því, sem samþingismenn hér á Alþ. kalla Þjóðviljaklíkuna, þá verð ég að valda honum miklum vonbrigðum, því að ég held, að ég hafi aldrei verið fjær því að láta mér detta í hug, að það væri vettvangur eða skipulag, sem hentaði íslenzka þjóðfélaginu.



Herra forseti. Af því að byggðaáætlanagerð heyrir að nokkru leyti undir mig eins og sakir standa, - því að framkvæmdaáætlanir heyra sem slíkar undir fjmrh., og auk þess vill svo til, að ég er formaður stjórnar Atvinnujöfnunarsjóðs, sem lögum samkvæmt hefur fengið það verkefni að athuga, að hve miklu leyti ástæða sé til slíkra áætlanagerða, - þá langar mig til þess að segja um þessa till. nokkur orð, áður en hún fer til n. og biðja hv. n. að íhuga ýmis atriði í sambandi við þetta mál, sem ég tel nauðsynlegt að hafa í huga. Tillagan, sem hér er flutt, er fyrst og fremst um að gera framkvæmdaáætlun fyrir Vesturland, viðaukatillagan er um að gera framkvæmdaáætlun fyrir Suðurland. Mér þykir ekki ólíklegt, að einhverjum renni blóðið til skyldunnar og leggi jafnvel til að gera framkvæmdaáætlun fyrir Reykjavík og aðra fyrir Reykjaneskjördæmi, þannig að þetta fer að verða dálítið flókið mál við að fást, og kemur þá auðvitað upp á teninginn, hvort ekki eigi að snúa þessu upp í einhverja allsherjaráætlunargerð fyrir landið í heild. Allir hv. þm. vita, hvert er upphaf þessara áætlanagerða, og það er nauðsynlegt að skilja þá hugsun, sem þar lá á bak við, til þess að geta tekið ákvarðanir um hugleiðingar sem þessar, ekki sízt ef þær eru útfærðar svo langt sem hér er gert. Fyrsta hugmyndin um áætlunargerð er í sambandi við þáltill. hér á Alþ. um að gera ráðstafanir til þess að stöðva fólks- flótta frá Vestfjörðum, og það er Vestfjarðaáætlunin, sem sumir hafa stundum haldið fram, að væri ekki til, að öðru leyti liggur ljóst fyrir, að framkvæmdur hefur verið hluti þeirrar áætlunar, þ.e. samgönguáætlun Vestfjarða, og rammaáætlun var gerð varðandi aðra þróun mála, um atvinnumál og ýmsa aðra þætti byggðauppbyggingar á Vestfjörðum. Þetta var gert með hliðsjón af því ástandi, sem þá var viðurkennt á hinu háa Alþ., að Vestfirðir hefðu sérstöðu um, vegna þess að þaðan væri meiri fólksflótti, eins og það var orðað, heldur en frá öðrum byggðarlögum á landinu og hætta á því, að þarna yrði óeðlilegur samdráttur byggðar. Næsta skref áætlunargerðar er svo svo kölluð Norðurlandsáætlun, sem gerð er í sambandi við samkomulag ríkisstj., verkalýðsfélaga og vinnuveitenda á Norðurlandi, á svæðinu frá Strandasýslu til Vopnafjarðar, vorið 1965, og ég hygg, að þá hafi einnig verið viðurkennt af öllum hv. þm., að Norðurland væri í sérstakri aðstöðu vegna þeirra miklu atvinnuerfiðleika, og hins geysilega aflabrests, sem verið hafði þá á þessu svæði a.m.k. um áratugsbil, þannig að allt atvinnulíf hafði stórlega raskazt. Þetta er ástæðan til þess, að Norðurlandsáætlunargerð var hrint af stað og hefur hún skilað þeirri niðurstöðu, að fyrir liggur atvinnumálakafli þeirrar áætlunar og yfirlit um mannfjöldaþróun á Norðurlandi, sem í rauninni er einnig mjög fróðlegt yfirlit um mannfjölda, sem draga má af mjög fróðlegar ályktanir um mannfjöldaþróun yfirleitt í landinu og flutning til þéttbýlissvæðanna. Báðar þessar áætlanir voru ákveðnar á þann veg, eins og ég gat um, að ríkisstj. var falið að framkvæma þessa áætlanagerð, af mjög eðlilegum ástæðum, vegna þess að það var enginn aðili í landinu, sem hafði það verkefni að sjá um slíka áætlanagerð. Eftir að ákvarðanir hafa verið teknar um þessar tvær áætlanir, hefur verið sett löggjöf um Atvinnujöfnunarsjóð, þar sem beinlínis er ákveðið, að Atvinnujöfnunarsjóður láti, eftir því sem ástæða þykir til miðað við ástandið á hverjum tíma og ef sérstök hætta er á jafnvægisröskun í byggð hér og þar á landinu, gera áætlanir, annaðhvort allsherjaráætlanir eða á takmörkuðum sviðum fyrir stærri eða smærri svæði landsins, í því skyni að vinna gegn slíkri þróun, og er þá gert ráð fyrir því, að Efnahagsstofnunin vinni fyrir sjóðinn, eftir því sem nauðsynlegt er, að gerð slíkrar áætlunar. Atvinnujöfnunarsjóður hefur ekki tekið ákvörðun um frekari áætlanagerð síðan hann var settur á laggirnar, aðra en Norðurlandsáætlun, vegna þess að á það hefur verið bent, að nauðsynlegt væri að framkvæma hana og ljúka henni til þess að sjá, hvaða erfiðleikar kæmu fram við gerð slíkrar áætlunar og draga af henni lærdóma, er að gagni kæmu við gerð annarra áætlana af svipuðu tagi, en þetta er fyrsta byggðaáætlun, sem gerð er á Íslandi af innlendum aðilum. Og það er engum efa bundið, að einmitt gerð þeirrar áætlunar, sem sumum hefur nú þótt dragast nokkuð lengi, en er nú komin þetta langt, leiddi í ljós margvíslega erfiðleika, sem hafa beint hugum manna inn á það, að rétt væri að vinna að þessari áætlunargerð að ýmsu leyti með öðrum hætti og ekki gera jafnheilsteyptar áætlanir eins og þar var gerð tilraun til að gera. Atvinnujöfnunarsjóður hefur á þessu sumri tekið til athugunar gerð samgönguáætlunar fyrir Austurland og jafnframt hefur verið tekið til athugunar og Efnahagsstofnunin beðin að kanna, hvort ekki væri tiltækilegt að ljúka atvinnumálaþætti Vestfjarðaáætlunar. Samgöngumálaáætlun fyrir Austurland mun vera tiltölulega einfalt mál, vegna þess að inn í þær áætlanir hefur komið heildaráætlun, sem unnið hefur verið að á ýmsum sviðum, m.a. áætlun um samgöngumál fyrir landið allt, svo kölluð Kampsax-áætlun, sem er komin á lokastig, og sömuleiðis hefur verið unnið að skólabyggingaáætlunum fyrir landið allt, þannig að tiltölulega auðvelt ætti að vera að átta sig á þeim vandamálum innan tíðar, en samgönguáætlunin er það langt komin, að talið hefur verið tiltölulega mjög auðvelt á skömmum tíma að gera samgönguáætlun fyrir Austurland, og Atvinnujöfnunarsjóður hefur einmitt ákveðið að óska eftir því við Efnahagsstofnunina, að hún ljúki gerð slíkrar áætlunar, til að sjóðurinn geti haft hana til hliðsjónar og séð, hvaða vandamál er þar við að fást. Ýmsum köflum Norðurlandsáætlunar er heldur ekki lokið, en það er einmitt niðurstaða Efnahagsstofnunarinnar í þeim þáttum Norðurlandsáætlunar, sem lokið er, að eðlilegt sé, að að þessum málum verði unnið á vegum Atvinnujöfnunarsjóðs í framhaldi af þeirri áætlun, sem þegar er lokið um atvinnumálin og að ekki sé rétt að vinna að þessu með þeim hætti, sem gert hefur verið, nema að takmörkuðu leyti. Ég held, að þróunin sé að færast í þá átt, að meira verði unnið að takmörkuðum áætlunargerðum fyrir einstök byggðarlög, þar eð víða hefur verið ákveðið af einstökum sveitarfélögum að gera framkvæmdaáætlanir. Austfirðingar hafa sjálfir - eða Fjórðungssamband Austfirðinga, - ráðizt í að gera framkvæmdaáætlun fyrir Austfirði, sem vafalaust verður mikilvægt gagn til þess að átta sig betur á þörfum þess landshluta. Vel má hugsa sér, að rétt sé að gera einhverja slíka könnun á vissum þáttum mála á Vesturlandi og Suðurlandi líka. Það má ekki skilja orð mín sem nein andmæli gegn því. En ég held, að eins og málum er háttað nú a.m.k., sé vert fyrir þá n., sem fær þessi mál til íhugunar, að gera sér grein fyrir, á hvaða stigi áætlunargerðin er og hvað viðhorfin hafa breytzt í þessum efnum, frá því að ákveðin var gerð Norðurlandsáætlunar og Vestfjarðaáætlunar, og það er í rauninni ekki eðlilegt, finnst mér, að ríkisstj. sé falið að framkvæma heilsteypta áætlunargerð fyrir einstök byggðasvæði úr þessu, heldur eigi það að metast af Atvinnujöfnunarsjóði, eftir því sem atvik standa til hverju sinni, hvaða landsvæði hafi mesta þörf fyrir áætlunargerð, og ekki sízt verður nauðsynlegt að gera þetta mat, ef á að stefna í þá átt að vinna nú að áætlunargerð fyrir svo að segja öll kjördæmi landsins. Og ég vek athygli á því, sem ég áðan sagði, að það verður að taka þetta í skrefum. Það er engin leið annars. Þetta er svo víðtækt vandamál, sem hér er um að ræða, að við höfum ekki nokkurn mannafla á Íslandi til þess að vinna að þessum áætlunargerðum, nema þá á löngum tíma. Og við reynum þar að velja og hafna, eftir því sem nauðsynlegast er hverju sinni. Þetta vildi ég, herra forseti, aðeins láta koma fram til upplýsingar um það, hvernig þessi mál standa í dag, ekki til að mótmæla einu né neinu af því, sem hér hefur verið sagt, heldur til þess að reyna að gera mönnum ljóst, hvernig að þessu hefur verið unnið. Ég tel mjög æskilegt, að stefnt verði í þá átt, sem nú hefur verið gert á Norðurlandi, að stofna samtök sveitarfélaganna þar. Ég hygg, ef ég man rétt. að þeir á Vesturlandi hafi jafnvel stofnað slík samtök. Á Austurlandi munu þau vera komin. og vel má hugsa sér, að þau verði stofnuð á Vestfjörðum og Suðurlandi og síðan yrði það spurning um samvinnu milli slíkra samtaka og Atvinnujöfnunarsjóðs, að hve miklu leyti og á hvaða sviðum slíkar áætlanir yrðu gerðar og síðan reynt að vega og meta, hvar brýnust væri þörfin hverju sinni, því að ekki verður unnið að öllu í einu.



Herra forseti. Eins og fram kemur í grg. fyrir þeirri þáltill., sem hér er til umr., till. til þál. um Vesturlandsáætlun, eru rúmlega 6 ár liðin frá því að Alþ. samþykkti hliðstæða framkvæmdaáætlun fyrir Vestfirði. Með hliðsjón af þeirri þróun, sem þá hafði átt sér stað á Vestfjörðum, samdrætti í atvinnulífinu, sem leiddi af sér, að fólkinu í þessum landshluta fór stöðugt fækkandi, svo að við lá, að heil byggðarlög legðust í auðn, var öllum ljóst, að við svo búið mátti ekki standa. Óhjákvæmilegt var að gera stórátak til eflingar og viðreisnar alhliða uppbyggingu á Vestfjörðum, og það var gert. Enda þótt enn sem komið er sé þeim framkvæmdum, sem fyrirhugaðar voru, ekki að fullu lokið, eins og hér hefur komið fram, fer það varla fram hjá íbúunum eða þeim, sem ferðast um Vestfirði í dag, að þar hafa miklar framkvæmdir átt sér stað á undanförnum árum og þá hvað mest í samgöngu- og hafnarmálum. Eins og þegar hefur komið fram í umr. um þetta mál, er það samkv. lögum um Atvinnujöfnunarsjóð, sem samþ. voru á Alþ. vorið 1966, að stjórn þess sjóðs beri að beita sér fyrir slíkum áætlunargerðum, sem þessi þáltill. felur í sér. Fyrsta verkefni Atvinnujöfnunarsjóðs í þessum efnum var svo að fela Efnahagsstofnuninni að gera Norðurlandsáætlun. Þeirri áætlunargerð mun að verulegu leyti vera lokið eftir því sem upplýst er, og fyrir tilkomu hennar hafa þegar á þessu ári átt sér stað ýmsar framkvæmdir á Norðurlandi. Þá hefur verið upplýst í umr. um þetta mál, að stjórn Atvinnujöfnunarsjóðs hafi nú þegar falið Efnahagsstofnuninni að gera framkvæmdaáætlun á Austurlandi, þ.e. um það, sem snýr að samgöngumálum. Ég tel víst, að þegar því verki verður lokið og jafnvel fyrr, komi röðin að Vesturlandsáætlun, eins og þessi þáltill. felur í sér. Það er því mikið álitamál, hvort ekki hefði verið réttara, að Alþ. beindi áskorun sinni til stjórnar Atvinnujöfnunarsjóðs í stað ríkisstj., eins og tillgr. kveður á um. Með þeim tekjum, sem Atvinnujöfnunarsjóði eru tryggðar umfram það, sem lög kveða á um, að veitt skuli í fjárlögum ár hvert, en það eru tekjur af framleiðslu álversins í Straumsvík, kunna að liggja meiri möguleikar í margs konar uppbyggingu víðs vegar um landið en menn gera sér almennt grein fyrir í dag. Það er því augljóst mál, að á komandi árum verður Atvinnujöfnunarsjóður þess umkominn að efla á ýmsan hátt atvinnulífið í landinu miklu meira en átt hefur sér stað á undanförnum árum. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1970 var gert ráð fyrir, að tekjur þessar næmu um 30 millj. kr., og telja kunnugir, að sú upphæð muni vera vanáætluð og það muni vera um 37 millj. kr., sem muni vera óhætt að áætla, að komi frá álverinu til Atvinnujöfnunarsjóðs á árinu 1967, eftir að sú endurskoðun, sem átt hefur sér stað, hefur farið fram og er í beinu sambandi við þá verðlagsbreytingu, sem átt hefur sér stað á verðlagi þessarar framleiðslu. Með auknum framleiðsluafköstum álversins, eins og nú er gert ráð fyrir, hækka verulega tekjurnar á næstu árum. Þannig er á sama hátt gert ráð fyrir því, að á árinu 1971 verði þessar tekjur sjóðsins 44 millj. kr. og á árinu 1977 verði þær komnar upp í 55 millj. Það er því augljóst mál, eins og ég áðan sagði, að á komandi árum verður Atvinnujöfnunarsjóður þess umkominn að efla á ýmsan hátt atvinnulífið í landinu miklu meira en átt hefur sér stað á undanförnum árum. Það kom fram hjá hv. flm. í framsögu fyrir till., að um tíma hafi allar opinberar ráðstafanir, sem gerðar voru til styrktar atvinnulífinu í landinu, verið við það miðaðar, að þær næðu ekki til aðstoðar við atvinnuvegina á Suðvesturlandi. Slíka framkvæmdastefnu tel ég ranga og vona, að til þess komi ekki á ný, að landshlutum verði þannig mismunað, enda kom í ljós, að á slíkri framkvæmd voru ýmsir meinbugir, sem erfitt er að komast fram hjá. Hitt er svo annað mál og það verður alltaf svo, að erfiðleikarnir eru mismunandi miklir í hinum ýmsu landshlutum, og því er nauðsynlegt að taka sérstakt tillit til þess, þegar um opinberar ráðstafanir eða vissa aðstoð er að ræða. Ég tel, að á þessa þáltill. beri að líta sem einn lið í þeim framkvæmdaáætlunum, sem ráðgerðar hafa verið. Það er ljóst, að þegar margt kallar að, er erfitt að koma öllu í framkvæmd, og það hlýtur að taka nokkurn tíma að gera þær allsherjar framkvæmdaáætlanir, sem ætlað er, að nái yfir allt landið. Ég vil þó leyfa mér að vona, að gerð Vesturlandsáætlunar sé á næsta leiti og mun því styðja að samþykkt þessarar þáltill., a.m.k. efnislega.



Herra forseti. Ég hef ástæðu til að þakka fyrir, hve góðar efnislegar undirtektir þessi till. mín um gerð framkvæmdaáætlunar fyrir Vesturland hefur fengið hjá hv. þm. Á það hefur verið bent, að Atvinnujöfnunarsjóður hafi fengið það verkefni að gera slíkar áætlanir, og er það að sjálfsögðu rétt. Ég hugleiddi nokkuð, hvort þessu máli ætti að beina beint til sjóðsins, en mér fannst, að það væru eðlileg vinnubrögð, eins og algengast er, að Alþ. beindi áskorunum sínum beint til ríkisstj. sem æðsta aðila framkvæmdavalds, en ekki til einstakra undirnefnda. Það er þess vegna, sem ég stílaði till. eins og hún er. Það var ekki hugmynd mín að leggja til neins konar breytingar á þeirri skipan áætlunargerða, sem þegar er til. Út af áminningum ýmsum, sem hæstv. fjmrh. flutti, vil ég minna á, að ég hef látið koma fram í grg. og framsögu, að ég tel, að slík áætlunargerð fyrir Vesturland eigi að sjálfsögðu að gerast í beinu framhaldi af því, sem þegar hefur verið gert og hagnýta eigi þann lærdóm, sem hægt er að fá af gerð Vestfjarða- og Norðurlandsáætlunar. Tilgangurinn með tillöguflutningi sem þessum er að sjálfsögðu að vekja athygli á því, hvernig staðan er í mínu kjördæmi. Mér hefur fundizt, að ástæða væri til þess, ekki sízt af því, að það eimir hjá ýmsum enn dálítið eftir af þeim hugsunarhætti, sem hv. síðasti ræðumaður gerði að umtalsefni, að héruðin, sem eru nærri mesta þéttbýlinu, hljóti að vera svo vel á vegi stödd, að þau þurfi engrar aðstoðar við. Ég þykist hafa bent á það með flutningi þessarar till., að hin síðustu kreppuár hafa leitt í ljós, t.d. í stórum hlutum Vesturlandskjördæmis, að þar er atvinnuöryggi svo lítið og þörfin fyrir margvíslegar framkvæmdir til að styrkja atvinnulíf og afkomu svo brýn, að það er full ástæða til þess að beina athygli að þeim vandamálum. Ályktunargerð á Alþ. er að verulegu leyti til þess að vekja athygli á málum, koma þeim á framfæri, fá þau rædd og hafa þannig áhrif á þau. Og sá tilgangur var mér efst í huga, því að ég gerði mér vel ljóst, eins og hv. síðasti ræðumaður sagði, að svona till. yrði ekki framkvæmd á einni nóttu. Það mun þurfa að renna allmikið vatn til sjávar, áður en hún verður að veruleika og þurfa fleiri að koma þar við sögu. Þess vegna er það von mín, að till. hafi beint athygli að því vandamáli, sem fyrir mér vakir, og ég hef ekkert nema gott um það að segja, að Sunnlendingar bætist í hópinn og geri mína grg. að einhverju leyti að sinni. En ég vil vænta þess, að fjvn., sem væntanlega fær þessa till. til meðferðar, taki mál þessi til ítarlegrar athugunar og að þær umr., sem hér hafa farið fram um till. og vissulega sýna mikinn áhuga á þessum málum, verði til þess að ýta frekar á eftir því, að við reynum að nota skynsamlega nútíma áætlunargerð bæði fyrir einstök landsvæði og fyrir einstaka liði atvinnulífs, samgangna og annarra þátta á þessum svæðum og vinnum þannig frekar en hingað til skipulega að því að auka framfarir til að bæta afkomu einstaklinga og atvinnuvega og styrkja byggð í okkar landi.



Herra forseti. Þegar þessi till. var rædd á miðvikudaginn var, lýsti ég ánægju minni yfir því, að hér kæmu upp í ræðustól menn úr öllum stjórnmálaflokkum og lýstu stuðningi sínum við áætlunarvinnubrögð. Og ég vakti sérstaka athygli á því, að þar í hópi væri hv. þm. Guðlaugur Gíslason, 3. þm. Sunnl., því að hans flokkur og forustumenn hans hafa haft allt annað uppi í almennum áróðri. Þeir hafa sagt, að það væri ekki verkefni opinberra aðila og ekki félagslegt verkefni að leggja á ráðin um þróun atvinnuveganna, heldur ættu einstaklingar að gera það með hinu fræga frumkvæði sínu. Hv. þm. Guðlaugur Gíslason sagði áðan, að í þessum aths. mínum væri misskilningur fólginn. Ég gerði ekki greinarmun á áætlunargerð og áætlunarbúskap. Hann kvaðst vera fylgjandi áætlunargerð, en algerlega andvígur áætlunarbúskap. Þessi greinarmunur, sem hv. þm. gerir, er auðvitað barnaskapurinn einber. Því aðeins hefur áætlunargerð nokkurt gildi, að henni sé fylgt eftir með athöfnum, og athafnir, sem fylgja í kjölfar áætlunargerðar, eru áætlunarbúskapur. Það stoðar lítið að safna skýrslum um atriði, láta þær hrúgast upp, ef menn nota ekki skýrslurnar, ef menn nota ekki þá vitneskju, sem í þeim er, til þess að framkvæma skynsamlegt verk. Og þróunin alls staðar í nágrannalöndum okkar hefur verið á þá leið, að áætlunarbúskapur í ýmiss konar myndum hefur verið í stöðugum vexti. Það þýðir ekkert að koma hingað og mála upp einhverja grýlu á vegg og segja, að áætlunarbúskapur sé ekkert annað en stjórnarfarið í Sovétríkjunum og öðrum austantjaldsríkjum. Auðvitað dettur engum heilvita manni í hug, að Íslendingar eigi að apa eftir stjórnarfar þessara ríkja eða nokkurra annarra. Við verðum að meta aðstæðurnar í okkar eigin landi og leggja á ráðin í samræmi við þær aðstæður. Áætlunargerð og áætlunarbúskapur hefur verið vaxandi í löndunum allt umhverfis okkur. Þessi hagstjórnaraðferð er mjög mikið notuð í ýmsum ríkjum Vestur-Evrópu, t.d. er áætlunarbúskapur veigamikill þáttur í atvinnulífi Frakka. Og nú að undanförnu hefur verið unnið einmitt á grundvelli áætlunargerðar og áætlunarbúskapar alveg sérstaklega á landsvæði, þar sem aðstæður eru býsna líkar og þær eru hér á Íslandi, þ.e. í Norður-Noregi. Þar hefur verið unnið mjög merkilegt starf á þessu sviði, starf, sem við getum tvímælalaust lært mjög mikið af. Og ég held, að þm. verði að horfast í augu við þetta af fullu raunsæi. Það þýðir ekkert fyrir þá að gera greinarmun á milli atriða, sem ekki er hægt að skilja á milli. Ef menn vilja áætlunargerð, hlýtur ástæðan að vera sú, að þeir vilja, að athafnir fylgi, og þar með eru þeir komnir út í áætlunarbúskap, hvort sem þeir telja sig tilheyra einum flokki eða öðrum. Hæstv. fjmrh. virtist vera örlítið uggandi áðan yfir þessum almenna áhuga á áætlunargerð og áætlunarvinnubrögðum um allt land og hann reyndi í ræðu sinni að slá dálítið á þennan áhuga. Hann sagði, að hér væru ekki aðstæður til þess að halda allt of langt á þessari braut. Okkur vantaði til þess bæði menn og fjármuni, og hann virtist vera þeirrar skoðunar, að það ætti frekar að hörfa til baka á þessu sviði og taka aðeins fyrir einstök takmörkuð landsvæði, þar sem upp væri komið raunverulegt hallærisástand og hætta væri á fólksflótta, að áætlunarvinnubrögð ættu einvörðungu að vera til þess að bjarga, þegar upp væri komið algert neyðarástand. Þetta held ég, að sé algerlega fráleit kenning. Ég held, að eins og nú er komið, verðum við einmitt að halda áfram á þeirri braut, sem menn hafa verið að marka í kjördæmunum, og stefna að áætlunarvinnubrögðum að því er varðar alla þróun atvinnuveganna á Íslandi. Ég minntist á það á miðvikudaginn var, að það er til lítils að gera skynsamlegar áætlanir um vegagerð, um samgöngumál að öðru leyti, um skólamálin og um aðrar nytsamlegar þarfir, ef atvinnuvegirnir blómgast ekki og eru sú undirstaða, sem verður að vera í öllum slíkum þjónustustörfum. Við fáum enga skynsamlega byggðaþróun, nema atvinnuvegirnir séu svo öflugir, að þeir standi undir slíkri þróun. Og ég minnti á það seinast, að hv. Alþfl., helmingur ríkisstj., hefði vanrækt að berjast fyrir því að koma fram stefnu sinni á þessu sviði. Sú vanræksla er þeim mun háskalegri, sem fyrir liggur, að Framsfl. telur sig í fyrsta sinn á tilveruskeiði sínu vera fylgjandi áætlunarbúskap. Hann hefur ekki verið það fyrr en nú, þegar hann er búinn að vera í stjórnarandstöðu í 10 ár. Þá er hann farinn að taka upp fjölmargar og æ fleiri hugmyndir íslenzkra sósíalista og gera þær að sínum. Þetta er ákaflega ánægjuleg þróun. En mér finnst, að Alþfl. ætti að hagnýta sér þessa aðstöðu. Ég minnti á það seinast, að ef Alþfl. stendur með stefnu sinni á þessu sviði, er stórfelldur þingmeirihluti fyrir því að tekin verði upp allsherjar áætlunargerð fyrir þjóðarbúskap Íslendinga. Og sérstaklega held ég, að Alþfl. mætti hugsa þetta mál, vegna þess að honum hefur verið falið að fara með mjög veigamikinn þátt í þjóðarbúskap Íslendinga, sjávarútvegsmálin. Á Alþfl. hvílir ábyrgðin á þróun sjávarútvegsins undanfarin 10 ár. Og sú þróun hefur ekki verið ánægjuleg, eins og hv. þm. vita. Mig langar til að minna hér á þingi á nokkrar staðreyndir, sem komu fram í borgarstjórn Reykjavíkur fyrir nokkrum dögum. Guðmundur Vigfússon, borgarfulltrúi Alþb., rakti þar mjög mikilvægar staðreyndir um þróun sjávarútvegs á Íslandi undanfarinn áratug. Hann minnti þar m.a. á, að árið 1960 voru skráðir 60 botnvörpungar í landinu, samtals 36 458 brúttólestir. Af þessari tölu botnvörpunga voru 48 stærri togarar, en 12 voru þessir svo kölluðu austur-þýzku tappatogarar. En árið 1968, eftir að Alþfl. hafði farið með stjórn þessara mála í 8 ár, voru skráðir botnvörpungar aðeins 28, samtals 21104 brúttólestir. Á þessu sama tímabili hafði togurum í Reykjavík fækkað úr 25 í 16, en raunar eru það aðeins 13 eiginlegir togarar. Og ef maður tekur önnur fiskiskip en botnvörpunga, voru þau alls árið 1960 í öllu landinu 708, og 1964 voru þau orðin 801, en 1968 hafði þeim fækkað á nýjan leik í 731, hafði fækkað um 70 skip á 4 árum. Og hlutur Reykjavíkur var þar langsamlega verstur. Árið 1960 voru bátar undir 100 lestum, sem eru mjög mikilvægir vegna frystiiðnaðarins, 634 á öllu landinu, en aðeins 520 árið 1968. Þeim hafði fækkað um 114. Og þessi fækkun hafði einnig bitnað að mestu leyti á Reykjavík. Það er hægt að telja margar fleiri staðreyndir um þessa þróun sjávarútvegsmála. Og allir hljóta að vera sammála um það, að þessi þróun hefur veikt ákaflega mikið hina efnahagslegu undirstöðu þjóðarbúskaparins á Íslandi. En ef menn eru sammála um slíkt mat, þá leiðir af því, að það verður að gera ráðstafanir til þess að bæta úr því. Og ef einstaklingar hafa annaðhvort ekki getu eða bolmagn til þess að gera það, þá verður að koma til opinbert frumkvæði. Þá verður ríkisvaldið að hafa forustu um að tryggja þá þróun í slíkum undirstöðuatvinnugreinum, að það sé í samræmi við óskir okkar um þróun þjóðarbúskaparins. Þess vegna held ég, að það verkefni, sem nú blasir við, sé ekki fyrst og fremst að flytja till. um fleiri byggðaáætlanir eða fara þá leið, sem hæstv. ráðh. minntist á áðan, að smækka þessar áætlanir niður í þá staði eina, þar sem neyðarástand er. Ég held, að við verðum að fara hina leiðina og byggja upp áætlunarkerfi, sem nái til allrar atvinnuþróunarinnar á Íslandi, safna þar nauðsynlegum gögnum og reyna að gera langtímaáætlanir um þróunina á því sviði, þar sem saman er fellt opinbert frumkvæði og einkafrumkvæði og frumkvæði samvinnuhreyfingarinnar. Við verðum að athuga það, að þróunin í undirstöðugreinunum er forsenda fyrir þjónustugreinum og öðrum slíkum verkefnum. Og ef við látum ekki undirstöðugreinarnar þróast, þá er það tómt mál að vera að gera áætlanir um önnur atriði. Ég hef að undanförnu verið að undirbúa það að leggja fyrir hv. Alþ. frv. um áætlunarráð ríkisins. Slík frv. hafa oftsinnis áður verið flutt á þingi í ýmsum myndum, en þetta frv. verður dálítið breytt frá því, sem verið hefur, í samræmi við þá reynslu, sem fengizt hefur einmitt á síðustu árum víða um lönd, og ég hef reynt að hafa það einnig í samræmi við hinar sérstöku aðstæður á Íslandi. Ég hygg, að hugmyndirnar í þessu frv. séu ekki mjög frábrugðnar ýmsum þeim hugmyndum, sem fram hafa komið í yfirlýsingum, stefnuskrám og ræðum hv. forustumanna Alþfl. Ég vil því vænta þess, að þegar þetta frv. kemur fram, átti Alþfl. sig á því, að honum ber samkv. yfirlýsingum sínum að láta þetta mál vera býsna ofarlega á verkefnaskrá sinni.



Herra forseti. Þar sem ég er mjög eindregið fylgjandi samþykkt þeirrar till., sem hér liggur fyrir, og einnig þeirrar brtt., sem er á þskj. 53, þá vona ég, að það verði ekki misskilið, þó að ég bendi hv. þm. á, að þetta mál ber að með einkennilegum hætti hér á hv. Alþ. Það hafa verið gerðar framkvæmdaáætlanir fyrir Vestfirði og Norðurland og að því er manni er sagt stendur til að gera eina fyrir Austurland, og nú flytur einn hv. þm. Vesturl. till. um að gera framkvæmdaáætlun fyrir Vesturland í þeim tilgangi að bæta afkomu einstaklinga og atvinnugreina og auka byggð á svæðinu á næstu árum. Fjórir hv. þm. Sunnl. flytja við þetta brtt. um það, að þessi till. nái einnig til Suðurlands, og það eru að mínum dómi eðlileg og sjálfsögð viðbrögð af þeirra hálfu og ég mundi hafa óskað að vera meðflm. þeirrar till., ef frá henni hefði ekki verið gengið, áður en ég tók sæti á hv. Alþ. Einn af þm. Reykv. benti svo á það í umr., að það þurfi ekki síður að gera framkvæmdaáætlun fyrir Reykjavík. Þannig kemur hver af öðrum og leggur til, að gerðar séu framkvæmdaáætlanir fyrir sín kjördæmi. Nú kemur fram í þessu sambandi hvað eftir annað, að auðvitað eru þau svæði, sem menn um þessar mundir hafa talið hentugt að kalla kjördæmi og verða sjálfsagt ekki lengi í því formi, næsta ólíkleg til að vera endilega hentugar einingar fyrir þessar framkvæmdaáætlanir. Auk þess hlýtur það að vekja nokkra furðu, að menn skuli þurfa að flytja á hv. Alþ. till. af þessu tagi, þar sem hér ætti að vera um sjálfsagða hluti að ræða, að áætlanagerð í þjóðfélaginu væri slík, að slíkar till. þyrfti ekki að vera að flytja fyrir einstök svæði ár eftir ár, og mér virðist þess vegna, að gangur þessa máls, sem ég hef verið að rekja, varpi ákaflega skýru ljósi á vöntun, alvarlega vöntun í okkar þjóðfélagi, sem við ættum að snúa okkur að að ráða bót á, í stað þess að setja bætur á flíkina með þeim hætti, sem gert hefur verið á undanförnum árum. Ég verð þó að taka undir það, sem hæstv. fjmrh. sagði hér áðan, að það er vissulega hægt að hafa þessar áætlanir fyrir stærri svæði en gert hefur verið, t.d. landið allt, og einnig fyrir smærri, að taka fyrir minni byggðarlög og þá væntanlega af sérstökum tilefnum. Mér virðist, að það væri æskilegt, að hv. Alþ. gæti tekizt á við þessi vandamál á breiðari grundvelli en gert hefur verið um hríð, og til þess að vekja athygli á því hef ég rakið málið með þessum hætti, sem ég hef gert. Mig langar svo að bæta við nokkrum orðum að gefnu tilefni í þeim umr., sem hér hafa farið fram. Ég verð að segja, að þó að ég sé þakklátur hv. 3. þm. Sunnl. fyrir flutning þeirrar brtt., sem hann hefur flutt ásamt öðrum þm. kjördæmisins, þá fór því talsvert fjarri, að mér líkaði tónninn í þeirri framsöguræðu, sem hann flutti. Í þeim orðaskiptum, sem hann átti við hv. 6. þm. Reykv. um áætlunarbúskap og áætlanagerð og um stjórnarkerfið í Rússlandi og stjórnarkerfið hér, komst hann að þeirri niðurstöðu, sem mér þótti rétt og góð, að okkar kerfi væri miklu betra, en þá bætti hann við þessum orðum, sem ég skrifaði eftir honum, að það væri betra, „þó að við þurfum að vissu marki að gera áætlanir.“ Það var auðvitað galli á gjöf Njarðar, að við skyldum þurfa að gera það að vissu marki. Ég verð að segja, að þeir menn, sem nálgast áætlanavandamálið með því hugarfari, sem þessi setning bar vott um, eru ekki líklegir til þess að leysa þau mál á farsælan hátt. Þessi tónn minnir mig á viðræður, sem ég átti í þessum ræðustól fyrir allmörgum árum við nokkra flokksbræður hv. 3. þm. Sunnl., þar sem ég minnist þess, að einn hv. þm. þess flokks, sem jafnframt er hagfræðiprófessor, líkti áætlunargerð við veðurspá. Ég er hins vegar alveg sammála hv. 6. þm. Reykv. um það, að áætlanir eiga að vera annað og meira en veðurspár. Það á að gera eitthvað við þær, og þær eiga að fela í sér stefnumörkun, þær eiga að fela í sér markmið, sem unnið er að. Ég held, að það sé ákaflega óheppilegt, ef farið er með áætlanir, sem gerðar eru á þann hátt, að það getur verið deilumál meðal alþm. í mörg ár, hvort þær séu yfirleitt til eða ekki. Hæstv. fjmrh. minnti á það í ræðu sinni áðan, að það hefðu verið menn, sem hefðu vefengt, að Vestfjarðaáætlunin hefði verið til. Maður skyldi ætla, að það væri ekki mikill vandi að koma í veg fyrir, að slíkt væri vefengt. Það er ákaflega einfalt ráð til þess og það er bara að birta áætlanirnar, og ég álít, að áætlanir af þessu tagi komi ekki að hálfu gagni, nema þær séu birtar. Þær eiga ekki bara að vera leikföng ráðh., embættismanna og sérfræðinga. Þær eiga að vera stefnumörkun fyrir þjóðina alla. Ég skal ekki lengja þessar umr. meira, herra forseti, en mig langaði til þess við þetta tækifæri að undirstrika þessi atriði, sem ég hef oft áður gert að umtalsefni í sambandi við umr. af þessu tagi, að áætlunargerðin sjálf á að vera tæki til þess að draga fram þarfir og finna úrlausnir, marka stefnu. Það á að birta þær öllum til upplýsinga og leiðbeininga, og það á að fylgja þeim eftir í framkvæmd, þannig að þær verði annað og meira en pappírinn einn, sem þær eru festar á.



Herra forseti. Í þessum umr., sem eru orðnar alllangar, hefur hv. 6. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, skipað sér í sérstakan flokk. Ræður hans hafa í fyrsta lagi borið þess merki, að hann hafi öllu meiri áhuga á því að nota tækifærið til að gera pólitíska árás á Alþfl. en að ræða þetta mál almennt, eins og allir aðrir þm. hafa gert. Svo er hann eini þm., sem í umr. hefur tekið afstöðu beinlínis og ótvírætt á móti till., gerði það í einni af síðustu setningunum, sem hann lét út úr sér í seinni ræðu sinni. Hv. þm. hefur í báðum ræðunum lagt á það mikla áherzlu að ráðast á Alþfl. fyrir það, að hann hafi brugðizt hugsjón sinni um áætlunargerð og hvatt mjög til þess, að Alþfl. herti á um þessi mál, af því að Framsfl. mundi hafa skipt um skoðun síðan hann sat í ríkisstj. Ég vil minna hv. þm. á það, sem hann vafalaust veit vel, að vinstri stjórnin komst ekki ýkja langt í áætlanagerð. Það var ekki mínum flokki að kenna og ekki hans flokki að kenna, heldur Framsfl., sem nú á að hafa tekið sinnaskiptum. Þess vegna bið ég hv. þm. að afsaka það, þó að ég sé ekki allt of trúaður á, að Framsfl. muni reynast eins áhugasamur um þessa hluti, ef hann kemst aftur í ríkisstj. eða til valda, eins og hann er í stjórnarandstöðu. Ég vil benda hv. þm. á, að í tíð núverandi ríkisstj. hafa verið stigin mörg og mikilvæg skref í áttina til að taka upp áætlanagerð á Íslandi. Í tíð þessarar ríkisstj., þar sem Alþfl. hefur verið þátttakandi, hafa verið teknar upp framkvæmdaáætlanir ríkisins, þ.e. val á milli stórverkefna og útvegun fjármagns til þeirra, sem nú eru svo fastur liður í árlegum búskap, að menn geta varla ímyndað sér, hvernig hægt var að komast af án þeirra áður fyrr. Það hafa verið gerðar umræddar landshlutaáætlanir, Vestfjarðaáætlun og Norðurlandsáætlun, eitthvað af Austurlandsáætlun. Unnið hefur verið að umfangsmikilli skólaáætlun. Komið hefur verið upp Atvinnujöfnunarsjóði, sem hefur þetta verkefni og er að koma sér upp aðstöðu til þess að vinna að því. Komið hefur verið upp efnahagsmálastofnun, þar sem eru margir sérfróðir menn, sem þegar hafa mikla reynslu í því að vinna að áætlanagerð. Sett hafa verið lagafyrirmæli um vegáætlun, sem hefur gersamlega breytt allri meðferð vegamála og ákvörðunum um framkvæmdir. Og það hafa verið sett í lög ákvæði um hafnaáætlun. Ef litið er á þetta af nokkurri sanngirni, vil ég leyfa mér að halda fram, að það sé algert öfugmæli að tala um, að þeir stjórnarflokkar, sem verið hafa í ríkisstj. undanfarin ár, hafi brugðizt í einu eða neinu gagnvart áætlanagerð. Að sjálfsögðu hefði Alþfl. viljað ganga lengra í áætlunargerð, en það er nú einu sinni venja í samsteypuríkisstj., eins og allir íslenzkir stjórnarflokkar vita af reynslu sinni, að enginn einn flokkur fær öllum vilja sínum framgengt, heldur er þar farið bil beggja. Ég vil að lokum leyfa mér að halda fram, að þessi ríkisstj. hafi komið upp sterkari hagstjórnartækjum en áður hafa verið til í þessu landi, hagstjórnartækjum, sem gera ríkisvaldinu kleift að hafa miklu víðtækari og meiri áhrif á efnahagslíf þjóðarinnar en áður hefur verið. Ég skal ekki flokka þau mál, sem ég hef bent á, undir neina „isma“, en þetta er eins og um margar fleiri hugmyndir, sem einu sinni voru umdeildar, að þær vinna smám saman viðurkenningu. Hér hefur þokazt svo verulega í rétta átt, að það er ekki annað en áróðursofstæki í hv. þm. að flytja ræðu eftir ræðu í sambandi við þessa till. til að ráðast á Alþfl. í þessu efni. Þegar Alþb. eða fyrirrennarar þess hafa verið í ríkisstj., þá hefur ekki miðað nálægt því eins langt í áætlunargerð og gert hefur undanfarin ár.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umr. að neinu ráði, en vegna þess að mér fannst koma fram hjá hæstv. fjmrh., að hann teldi það einhvers konar gamanmál eða jafnvel fjarstæðu, að einhverjum dytti í hug, að það þyrfti að gera framkvæmdaáætlun fyrir Reykjavík, þá langar mig til þess að segja það sem mína skoðun, að eins og atvinnumálunum í Reykjavík er háttað, tel ég það síður en svo nokkra fjarstæðu, þó að Reykvíkingar álíti, að það þyrfti að líta á þeirra mál eitthvað betur en gert hefur verið undanfarin 30 eða 40 ár undir forsæti Sjálfstfl. Það er alveg rétt, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði um atvinnuástandið við sjávarsíðuna. Það er ekki eitt einasta orð rangt í því, sem hann sagði um bátafjöldann og um togarafjöldann, og til þess að menn haldi ekki, að það sé bara vegna þess, að togurum hafi fækkað og bátum fjölgað, sem atvinnuástandið er núna eins og það er, þá ætla ég að leyfa mér að bæta þeim upplýsingum við, að árið 1958 var heildaraflamagnið á Íslandi um 580 þús. tonn, ef ég man rétt. Þá var sá hluti, sem landað var og unnið úr í Reykjavík, 20.8%, eða um 120 þús. tonn. Árið 1968 var aflamagnið á öllu landinu mjög svipað, það var einnig þá um 580 þús. tonn, en þá var hlutur Reykjavíkur í þessu aflamagni 11.9%, eða 64 þús. tonn, svo að jafnvel þó að einhverjum kynni að detta í hug, að það skipti ekki svo miklu máli, að togaraútgerð frá Reykjavík hefði dregizt saman, vegna þess að annað hefði komið í staðinn, þá er það ekki rétt, vegna þess að þessar tölur eru sannar og réttar, og þær sýna hlut Reykjavíkur í útgerðinni og þróun þeirra mála á undanförnum 10 árum. Þessar tölur eru teknar upp úr skýrslu, sem hafnarstjórinn í Reykjavík hefur gert, og ég hef áður látið þær í té á borgarstjórnarfundi. Þeim hefur ekki verið mótmælt, og ég hygg, að þær séu örugglega réttar. Og ég vil aðeins bæta því við, að hvorugt þessara ára var nokkurt síldarmagn að ráði í Reykjavík, sem hefði náttúrlega getað skekkt myndina að talsverðum mun. En því er ekki til að dreifa. Hins vegar er ég ekki sammála hv. 6. þm. Reykv. um það, að Alþfl. sé einum um þessa þróun að kenna. Þó að vissulega megi ýmislegt segja um stjórn hans á sjávarútvegsmálunum undanfarinn áratug, þá verðum við þó að hafa í huga, að það er ekki hann fyrst og fremst, sem ber ábyrgð á stjórn Reykjavíkur. Þar eru aðrir sekari. Og ég vil - til þess að bera nú sannleikanum vitni á hv. Alþ. - geta þess, að borgarfulltrúar Alþfl. hafa margsinnis lagt til, að Bæjarútgerðin yrði efld og henni fengin ný skip til umráða, en það hefur ekki náð fram að ganga þrátt fyrir stuðning annarra minnihlutaflokka. Það er enn fremur mjög athyglisvert fyrir okkur Reykvíkinga, að Atvinnujöfnunarsjóður hefur á undanförnum árum lánað til þess að kaupa atvinnutæki úr Reykjavík. Ég er ekki að lá mönnum, þó að þeir vilji fá atvinnutæki í sín byggðarlög og ætla ekki að gera það að árásarefni, hvorki á einn né annan. Og ég vil líka viðurkenna það, að hér fyrr á árum, allt fram til undanfarinna kannske tveggja ára, gat það verið mjög eðlilegt að styrkja atvinnurekstur annars staðar jafnvel á kostnað okkar hér, en það er alls ekki hægt að réttlæta það lengur, eftir að atvinnuleysið er hvergi meira á landinu en í Reykjavík í tölum talið og jafnvel óvíða hlutfallslega meira en það var t.d. á s.l. vetri, og margir óttast, að svo kunni enn að fara á þessum vetri. Ég held því, að það sé síður en svo ástæða til þess að gera það að gamanmálum, að Reykvíkingum dettur í hug, að það þurfi að líta á málefni þeirra á hv. Alþ. Ég hef ekkert á móti því og skil það mjög vel, að fulltrúar annarra kjördæma fari fram á það og óski þess, að mál þeirra séu tekin til athugunar og áætlanir séu um þau gerðar. Það er eðlilegur hlutur. En mér finnst óeðlilegt, ef Reykjavík ein á að gleymast í því sambandi. Þó að ég fallist eindregið á þá skoðun, sem hv. þm. Helgi Bergs, hv. 2. þm. Sunnl., sagði áðan, að vitanlega eru núverandi kjördæmi engan veginn þannig afmörkuð, að það sé endilega víst, að framkvæmdaáætlanir eigi að miðast við þau ein, heldur eru þar alls konar atvik önnur, sem geti spilað inn í. Ég held því, að það sé fullkomlega eðlilegt, að þessar till., bæði um Vesturland og Suðurland, fái samþykki, en jafnframt vil ég minna á það, að í fleiri horn er að líta.



Herra forseti. Það er eiginlega nauðsynlegt, að hv. 6. þm. Reykv. sé viðstaddur, því að ég ætlaði að gera aths. við hans talnafræði, en sú talnafræði er farin að verða mjög þekkt á hv. Alþ. og komin upp í milljarða, ef hann fer í raforkumálin. En við hinir ófróðari talnamenn vildum halda okkur við það, sem stendur í bókum á þrykki og lesa beint upp úr þeim og fara þess vegna rétt með tölur. En hann talaði um bátaflotann og þá óheillavænlegu þróun í sjávarútvegsmálum, sem hefði orðið á undanförnum árum og vildi kenna Alþfl. um ófarnaðinn. Þó man ég það, að bátar komu svo títt til landsins á sumum tímum, að varla þótti í frásögur færandi í blöðum né útvarpi. En nú er Bleik brugðið og nú muna menn ekki eftir þeim góða flota, sem kom á árunum 1960–1966 og virkilega gaf þjóðinni mikið í aðra hönd. En þegar maður les beint úr skýrslum um bátaflotann, skal líka geta um rúmlestatölu, þ.e. heildarstærð flotans, en lesa ekki aðeins fjölda báta, því að það segir ekki nema hálfan sannleikann. Ég vil leiðrétta hv. 11. þm. Reykv. með það, að það er aðeins sagður hálfur sannleikur, þegar maður les um tölu báta. Það þarf líka að vita stærð þeirra. En hér áður hafði hv. 6. þm. Reykv. lýst yfir því, að bátaflotinn í dag væri mjög einhæfur. Ég veit ekki, hvað hann á við með orðinu einhæfur, þegar sama skip getur stundað allar veiðar. Það tel ég vera og við, sem störfum við þennan atvinnuveg, fjölhæft skip, en ekki einhæft skip, þó að það hafi verið notað fyrst og fremst undanfarin ár fyrir síldveiðar, meðan síldin var og hét, en er í dag hið ágætasta togskip, mjög gott til línuveiða, úthafsveiða og einnig netaveiða við landið, sami bátur án mikils tilkostnaðar og sumir með engum tilkostnaði í breytingar fyrir viðkomandi veiðiaðferð. Slíkt skip tel ég fjölhæft og vil leiðrétta það í eitt skipti fyrir öll á hv. Alþ. En ég ætla að lesa hér úr skipaskrá 1959, með leyfi forseta. Þar segir: „61 fiskiskip yfir 100 rúml. eru 10 316 rúml.“ Árið 1968 eru fiskiskip yfir 100 rúmlestir að stærð 203 og 42780 rúml. Það er fjórföldun að stærð til. Þetta er léleg þróun, kallar hv. þm. Það er nú öðru nær. Togurum hefur hins vegar fækkað verulega. Togarar eru skráðir í árslok 1959 43, fjölgaði síðan og komust upp í 60, þó með talin 250 tonna skipin 12, sem sumir kalla síldveiðiskip í öðru orðinu og togara í hinu orðinu. En 1968 eru togarar taldir 28, 20 þús. rúml., svo að rúmlestatalan hefur hvergi nærri fallið niður í samræmi við tölu þeirra, sem eðlilegt er, því að við vitum það, að nýju togararnir voru 1000 tonna skip á móti hinum, er voru rúmlega 600 lesta. Engu að síður er það gleðiefni, að svo almennur áhugi er orðinn fyrir togaraútgerð í landinu, að þjóðin. er við því búin að veita togurum eðlileg rekstrarskilyrði. En þeir tímar voru á Íslandi, að talið var eðlilegt að ýta togurum út fyrir og skapa þeim verri skilyrði en mörgum öðrum fleytum. Ég vil ekki lengja þennan umræðutíma, sem er orðinn skemmtilega langur um till. En ég vil taka undir þau orð Benedikts Gröndal, að gildi áætlunarbúskapar hér á Íslandi er og hefur farið vaxandi, og það er gleðilegt til þess að vita, að menn eru að verða æ hlynntari slíkri þróun, því að hún er nauðsynleg og eðlileg.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Vesturl. taldi, að ég hefði markað sérstöðu í þessum umr. með því að hafa annan tón í máli mínu en aðrir hv. þm. og að ég notaði þetta tækifæri til pólitískra árása á Alþfl. Það, sem fyrir mér vakti, var að vekja athygli á því, að það er til lítils að semja áætlanir um ýmsa þróunarliði í einstökum landshlutum, ef ekki er gerð áætlun um þróun sjálfra atvinnuveganna, sjálfrar undirstöðunnar. Það er ekki rétt hjá hv. þm., að ég hafi tekið afstöðu á móti þessari till. Það gerði ég ekki. Ég hef lýst yfir því, að ég telji, að slíkar byggðaáætlanir geti verið mjög gagnlegar. Hitt sagði ég og það er skoðun mín, að ég tel, að slíkar byggðaáætlanir komi fyrir lítið, ef ekki er tryggt, að þróun atvinnuveganna verði það öflug, að hún geti risið undir þeim framkvæmdum, sem gert er ráð fyrir í einstökum byggðarlögum. Hv. þm. rifjaði upp, að Framsfl. hefði ekki fengizt til þess að standa við fyrirheitin um áætlunargerð í vinstri stjórninni og hann sagðist ekki vera allt of trúaður á þá stefnubreytingu, sem Framsfl. hefur gert grein fyrir síðan. Við skulum láta trú okkar liggja á milli hluta. En væri ekki ráð fyrir hv. þm. og flokk hans að láta reyna á þetta? Fyrir liggja á þingi fjölmargar yfirlýsingar og till. um það, að Framsfl. sé meðmæltur áætlunarvinnubrögðum. Og er þá ekki sjálfsagt að láta reyna á það, hvort hugur fylgir máli, með því að Alþfl. noti þá aðstöðu, að hann er hreinlega tungan á vogarskálinni? Hann getur tryggt þingmeirihluta fyrir slíkri stefnu, ef Alþfl. vill, ef honum er nokkur alvara með þetta stefnumál sitt. Mér er fullkomlega ljóst, að í tíð núv. ríkisstj. hafa verið tekin upp ýmiss konar vinnubrögð, sem tengd eru áætlunarbúskap. Efnahagsstofnun og ýmsir aðrir aðilar hafa staðið fyrir miklu nákvæmari og vandaðri skýrslugerð um alla mögulega þætti en áður var. Þetta er mér fullkomlega ljóst. En slík vinnubrögð koma fyrir lítið, ef þeim er ekki fylgt eftir með athöfnum. Ég vil minna hv. 5. þm. Vesturl. á kjörorð hins nýja forsrh. Svía, sem stundum er talinn flokksbróðir þessa hv. þm., a.m.k. í Alþýðublaðinu. Hans kjörorð er: Stjórnmál eru vilji. Þau eru ekki skýrslugerðir, heldur vilji. Allar þessar skýrslur, sem hrúgað er upp, koma fyrir lítið, ef ekki er vilji til þess að hagnýta þær til þess að breyta ástandinu á Íslandi. Það, sem hins vegar hefur farið aftur á bak tíð núv. stjórnar miðað við það, sem áður var, er það, að ríkisstj. aðhyllist þá kreddu, að stjórnarvöld megi ekki hafa forustu um uppbyggingu atvinnuvega á Íslandi. Þetta er nýjung í stjórnmálasögu síðasta áratugs. Þegar atvinnulíf Íslendinga var endurbyggt í stríðslok, hafði ríkisvaldið forustu um kaup á 32 togurum. Ríkisvaldið hafði forustu um að endurnýja farskipaflotann og bátaflatann og ríkisvaldið hafði forustu um uppbyggingu fiskiðnaðarins. Í þessu tóku þátt ekki aðeins Alþfl. og Sósfl., heldur einnig Sjálfstfl. Í stjórn, sem síðar var mynduð, sem Sósfl. tók ekki þátt í, hafði ríkisvaldið einnig forustu um kaup á nýjum togurum. En þetta hefur ekki mátt síðan viðreisnarstjórnin var stofnuð. Það hefur ekki mátt vera opinbert frumkvæði að því að kaupa nokkur atvinnutæki á Íslandi. Fyrir það hefur verið algerlega lokað. Og þess vegna er þarna um að ræða stórfellda afturför þrátt fyrir alla skýrslugerðina, þrátt fyrir öll þau vönduðu vinnubrögð, sem menn kunna að ástunda í ýmsum stofnunum í þjóðfélaginu. Þessi vinnubrögð verða til einskis, ef þeim er ekki fylgt eftir með athöfnum. Ég missti því miður af mestum hluta ræðu þeirrar, sem hv. 5. landsk. þm. hélt áðan, en mér skildist, að hann væri að vefengja það, að rétt væri hjá mér, að samdráttur hefði orðið í sjávarútvegi á Íslandi að því er varðar bátaflotann a.m.k. Ég held, að það sé alveg augljós staðreynd, að bátaflotinn hefur orðið miklu einhæfari en áður var. Það getum við m.a. markað á því, þótt hv. þm. hristi höfuðið, að framleiðsla á freðfiski minnkaði um þriðjung á Íslandi á sama tíma og hún tvöfaldaðist og þrefaldaðist í nágrannalöndum okkar. Ástæðan fyrir þessu var sú, að frystihúsin skorti hráefni, vegna þess að ekki var um að ræða bátaflota, sem sinnti þörfum þeirra. Við höfðum forustu á sviði flakaframleiðslu áður. En nú erum við komnir aftur úr, ekki aðeins Norðmönnum, heldur einnig Dönum, einmitt vegna þess að þarna hefur verið um að ræða afturför í þjónustunni við fiskiðnaðinn. Og sú þróun hefur raunar einnig gerzt í tíð hæstv. núv. ríkisstj., að við höfum gert meira að því en áður var að selja afurðir okkar sem hráefni handa öðrum. Það hefur verið gert meira að því að eftirláta erlendum aðilum að vinna úr því ágæta hráefni, sem við öflum, Útflutningur okkar er í ríkara mæli hráefni en áður var. Ég var áðan með tölur um það, hvernig þróun sjávarútvegsins hefði verið. Mig langar til að minna hérna á dálítið fróðlegar tölur, sérstaklega um Reykjavík, vegna þess að hér er atvinnuástandið alvarlegast og hér er þessi skortur á áætlunarvinnubrögðum í sambandi við atvinnulífið tilfinnanlegastur og getur haft mjög háskalegar afleiðingar. Þessar tölur, sem mig langaði til þess að segja hv. þm. frá, eru um vertíðarafla í Reykjavík frá 1964 til ársloka 1968. Og þá er miðað við þann afla, sem landað er frá áramótum til 15. maí. 1964 lönduðu hér 65 bátar 32 750 lestum. 1965 lönduðu 87 bátar 31500 lestum. 1966 lönduðu 63 bátar 22 600 lestum. Árið 1967 lönduðu 29 bátar 9 719 lestum og 1968 32 bátar 7 000 lestum. Það er komið ofan í svo til 1/5 hluta af því, sem var 1964. Og eru menn svo nokkuð undrandi á því, að verkafólk í Reykjavík er uggandi um framtíðina, og finnst hv. 5. þm. Vesturl. stætt á því lengur að láta tilviljun og gróðavonir einstaklinga ráða því, hvort hér eiga áfram að vera atvinnutæki til þess að tryggja framleiðslu?



Herra forseti. Gróið land og lífið í sjónum umhverfis landið hafa frá fyrstu tíð verið undirstöður mannlífs á Íslandi. Þessa verður því að gæta sem sjáaldurs augna sinna. Fleira kemur að sjálfsögðu til í nútíma búskap, svo sem hagnýting orkulinda og hreint loft. Ómengað vatn og sérkennileg og fjölbreytileg fegurð landsins munu reynast sístækkandi þættir í þjóðarauði Íslendinga, ef skynsamlega verður á haldið og þessu dýrmæti ekki spillt fyrir andvaraleysi og handvömm. Þetta hygg ég heppilegt að rifja upp fyrir sér við sem flest góð tækifæri. Því geri ég það hér. Vísindamenn okkar hafa komizt að raun um, að enn fýkur meira og blæs upp af landinu en grær að nýju og má því segja, að enn haldi landið áfram að fjúka undan fótum landsmanna. Nú vitum við þetta, og sérfræðingar okkar þekkja leiðir til þess að snúa vörn í stórsókn og þolir slíkt enga bið, því að sjálf undirstaðan er í húfi. Mikið hefur verið gert og mjög gott forustustarf unnið af frammámönnum okkar í þessum greinum, sem ekki er tóm að rekja hér á örfáum mínútum, og þeim hefur tekizt með stakri lagni og áhuga í samstarfi við áhugamenn að vekja áhugaöldu um landgræðsluna, sem ómetanlegt mun reynast, ef hyggilega og af framsýni er á málum haldið af öllum þeim, sem hér verða að eiga hlut að. Má í þessu sambandi minnast, hvernig áhugamenn í mörgum byggðarlögum landsins hafa nú sem sjálfboðaliðar hafizt myndarlega handa í þessu, bæði í byggð og óbyggðum og beitt í því skyni margs konar félagssamtökum. Af öllu þessu vekur það þó mestan fögnuð, að æskufólkið tekur vaxandi ástfóstri við þetta verkefni með ungmennafélagshreyfinguna í fararbroddi, sem raunar alla tíð hefur haft ræktun landsins á oddinum. Veltur nú mjög á, að yfirvöld landsins, þing og stjórn, efli þetta starf og styðji fyrir sitt leyti sem mest má verða til hvatningar og örvunar. Er svo að sjá sem sú hlið málsins þurfi skoðunar við og því flyt ég þessa fyrirspurn. Til nánari skýringar á tilefni hennar vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa nokkrar línur úr grein í síðasta hefti Skinfaxa, málgagni ungmennafélaganna, þar sem gerð er grein fyrir landgræðslustarfi þess félagsskapar, oft í samstarfi við önnur félög og áhugafólk, sem nánar greinir í ritinu. Í þessari grg. segir svo í Skinfaxa, með leyfi hæstv. forseta: „Hér er um að ræða aukningu landgræðslustarfsins miðað við s.l. ár. Þó hefði þetta sjálfboðaliðsstarf ungmennafélaganna getað orðið a.m.k. tvöfalt meira, ef fé hefði verið fyrir hendi til kaupa á fræi og áburði. Landgræðsla ríkisins hefur takmarkað fé til kaupa á þessum hlutum og framboð ungmennafélaganna til landgræðslustarfsins er miklu meira en tilsvarandi fjárveiting ríkisvaldsins til efniskaupa“. Ég tel nú alveg víst, að Alþ. vilji mikið til vinna, að öll sjálfboðavinna, sem hugsanlegt er að fá til þess að græða upp örfoka land, komi að fullum notum. Alþ. þarf á hinn bóginn að vita, hvað til þarf, og því flyt ég þessa fsp., sem svo hljóðar, með leyfi hæstv. forseta: „Hvað telur ráðh. (landbrh.), að hækka þyrfti fjárveitinguna til landgræðslu, miðað við reynsluna s.l. sumar, til þess að þeir, sem sá vilja í sjálfboðavinnu í örfoka land, geti átt kost á að fá ókeypis fræ og áburð?“



Herra forseti. Til þess að geta svarað þessari fsp., sem hv. 1. þm. Austf. ber hér fram, sneri ég mér til landgræðslustjóra og fulltrúa hans, Ingva Þorsteinssonar, sem sér aðallega um gróðurverndarstarfið, og spurðist fyrir hjá þeim, hvert þeirra álit væri, því að þeir hafa á undanförnum árum gert áætlun um það, hve mikið fjármagn þyrfti til þessara hluta. Þannig var það í marzmánuði s.l., að Ingvi Þorsteinsson gerði áætlun um, hvað líklegt væri, að þyrfti að nota á sumrinu 1969. En eins og kunnugt er, var framboð af ungu fólki til þessa starfs svo miklu meira á s.l. sumri en búizt var við, miklu meira en á árinu 1968 og meira á árinu 1968 en hafði verið á árinu 1967. Til þess að geta svarað þessari fsp. þótti mér sjálfsagt að snúa mér til þessara tveggja ágætu manna, sem þessu eru kunnugastir og biðja þá um áætlun um það, hvað líklegt væri, að þyrfti til þessarar starfsemi á sumrinu 1970. Og með leyfi hæstv. forseta er hér það, sem landgræðslustjóri hefur um þessi mál að segja, og tel ég rétt að lesa það allt upp, enda þótt það sé kannske í óþarflega löngu máli: „Samkvæmt samtali við yður, hr. landbrh., 22. þ. m. vil ég upplýsa eftirfarandi: Vegna þátttöku sjálfboðaliða við sáningu og áburðardreifingu á örfoka land s.l. sumar hef ég í þessu sambandi tekið saman ýmsar nótur og reikninga, sem Landgræðslan hefur greitt vegna þessarar starfsemi, svo sem flutning á áburði og fræi, póst og ýmsan kostnað. Þessi kostnaður er orðinn um 200 þús. kr. og var mér tjáð af Pálma Péturssyni, gjaldkera rannsóknastofnana atvinnuveganna, að ýmsir reikningar væru ókomnir til innheimtu. Þar sem liðlega 100 tonnum af fræi og áburði var dreift s.l. sumar á þennan hátt, verður beinn kostnaður Landgræðslunnar, fyrir utan áburð og fræ, ekki undir 2 þús. kr. á tonn og verður það að teljast mjög mikill kostnaður, þegar miðað er við hagkvæmari aðferðir og sér í lagi við notkun flugvéla, sem reyndist s.l. sumar um 800 kr. á tonn, þ.e. rekstur flugvélarinnar, viðhald og afskriftir. Þar, sem hagkvæmast er að bera á, t.d. í Gunnarsholti, hefur dreifingarkostnaður aðeins orðið 200–300 kr. pr. tonn. Ef flugvélin hefði dreift þessu magni í viðbót, hefði það kostað um 30 þús. kr., þar sem allir liðir flugvélarinnar, nema kaup flugmanns og benzín, hefðu orðið óbreyttir. Áburðurinn og fræið, sem dreift var af sjálfboðaliðum s.l. sumar, kostaði um 1 millj. kr. Ég tel, að auðvelt væri að fá meiri þátttöku af hendi sjálfboðaliða, þar sem þessar ferðir eru í og með byggðar upp sem skemmtiferðir,“ það eru hans orð, - „en að sama skapi mundi hinn beini kostnaður Landgræðslunnar aukast, þar sem staðirnir yrðu fleiri. Ef t.d. á næsta ári ætti að tvöfalda þessa starfsemi, þyrfti að auka fjárveitingu til Landgræðslunnar um 1.2–1.4 millj. kr. frá því, sem nú er gert ráð fyrir í fjárlagafrv. fyrir árið 1970. Mestumhluta af þeim áburði og fræi, sem sjálfboðaliðarnir hafa dreift, hefur verið dreift á opnum svæðum, svo að viss sveitarfélög hafa notið góðs af til beitar. Væri því ekki úr vegi, að þessir aðilar, hrepps- og sveitarfélög, legðu eitthvað af mörkum, t.d. flutninga á áburði og fólki og annan beinan kostnað við þetta starf. Minna má á, að þar sem Landgræðslan hefur borið á gróið land með flugvél fyrir sveitarfélögin, greiða viðkomandi aðilar áburðinn, en ef sáð er í lítt gróið land, leggur Landgræðslan til sáðvörur og áburðinn að hálfu leyti. Þarna þyrfti að vera meira samræmi, svo að ekki skapist óánægja. Árangurinn hjá þessu sjálfboðafólki hefur verið mjög misjafn, enda á byrjunarstigi. Kemur það mest til af röngum dreifingartíma og vali á landi, sem verður að breytast til hins betra. Í þessu sambandi vil ég minna á áhugasamtök, svo sem Lions-klúbbinn Baldur í Reykjavík, sem hefur tekið fyrir ákveðið uppblásturssvæði við Hvítanes í Biskupstungum. Þessir aðilar borga áburðinn, en Landgræðslan dreifir honum, enda hagkvæmt vegna þess, að það er gert á sama tíma og áburðardreifing er framkvæmd á Haukadalsheiði í Biskupstungum. Ég tel sjálfsagt að nýta og virkja þennan vinnukraft og legg þar mest upp úr almenningsálitinu að fá skilning fólksins á málefninu, sem er mjög mikils virði. Hagkvæmt væri fyrir Landgræðsluna að beina þessum vinnukrafti til að stinga niður rofabörð þar sem erfitt er að koma að vélum og sér í lagi að safna melfræi að hausti, sem verður ekki framkvæmt nema með mannshöndinni.“ Þetta er það, sem landgræðslustjóri hefur um málið að segja. Hann telur, að það þurfi að hækka fjárveitinguna í þessu skyni um 1.2-1.4 millj. kr. Ingvi Þorsteinsson segir hins vegar nokkuð svipað, en þó ekki að öllu leyti. Sumarið 1963 hófst samvinna milli Landgræðslu ríkisins og Ungmennafélags Íslands um skipulagningu sjálfboðavinnu við uppgræðslu lands og heftingu gróðureyðingar. Tveim árum áður hafði slík samvinna tekizt milli Landgræðslunnar og Lions-hreyfingarinnar á Íslandi. Tilgangurinn var öðru fremur sá að vekja athygli landsmanna á hinni alvarlegu gróður- og jarðvegseyðingu, sem hér á sér stað. Enn fremur að kanna, á hvern hátt bein þátttaka kæmi að sem beztu gagni. Síðan hefur Landgræðslan, bæði í samvinnu við ungmennafélagshreyfinguna og önnur samtók, skipulagt slíkar landgræðsluferðir eftir því sem fjármagn hefur leyft. Hefur starfinu verið beint að þeim svæðum, þar sem gróðureyðingin er örust, bæði á hálendi og láglendi. Frá upphafi var áhugi fyrir þátttöku í þessu starfi mjög mikill og hefur síðan farið ört vaxandi. Sumarið 1968 var varið um 600 þús. kr. af fjármagni Landgræðslu ríkisins í þessu skyni og var þá dreift rúmlega 70 tonnum af áburði og fræi. Þá taka um 220 manns þátt í ferðunum, aðallega frá ungmennafélögum víðs vegar um landið. Á þessu ári var varið um 900 þús. kr. af fjárveitingu Landgræðslunnar til sjálfboðastarfsins, það var í samræmi við áætlun, sem ég gerði í marzmánuði s.l., og sveitarfélög og einstaklingar lögðu fram um 100 þús. kr. Var sáð 130 tonnum af áburði og fræi og varð árangur sem fyrr með ágætum, enda var ekki vætu vant. Um 600 manns tóku þátt í ferðunum í sumar, bæði frá ungmennafélagshreyfingunni og öðrum óskyldum félögum og samtökum. Greiddu þau að langmestu leyti sjálf kostnað við ferðirnar og var hlutur Landgræðslunnar í honum aðeins um 30 þús. kr. Nær öllu fjárframlaginu var því varið til áburðar- og frækaupa. Óskir almennings um þátttöku í landgræðslustarfinu fóru s.l. sumar langt fram úr því, sem gert hafði verið ráð fyrir. Hefði verið unnt að sá allt að helmingi meira magni en gert var, með þeirri aðstoð, sem bauðst, ef fjármagn hefði verið fyrir hendi. Þó var ekki eingöngu unnið að sáningu, heldur einnig öðrum nauðsynlegum störfum, svo sem uppsetningu girðinga, söfnun melfræs o.fl. Samkv. þessu er áætlað, að til þess að Landgræðsla ríkisins geti fullnýtt það sjálfboðavinnustarf, sem stendur til boða á næsta ári, þyrfti að auka fjárveitinguna í því skyni úr 900 þús. kr. í 2.5 millj. M.ö.o.: álit Ingva er, að auka þurfi framlagið um 1.6 millj., en landgræðslustjóri telur, að 1.2–1.4 millj. þurfi til þess og ber því ekki mikið á milli. Sú reynsla, sem fengizt hefur með þessu starfi, sýnir, að: 1. Almenningur hefur mikinn áhuga á beinni hlutdeild í landgræðslustarfinu. 2. Bein þátttaka er bezta leiðin til þess að vekja skilning á því, hve alvarlegt vandamál gróðureyðingin er. 3. Þrátt fyrir tækni nútímans er full þörf fyrir mannshöndina við þau mörgu verkefni, sem óunnin eru á sviði landgræðslu á Íslandi. Þetta er það, sem fulltrúi landgræðslustjóra hefur um málið að segja og má segja, að þeir séu báðir sammála um það, að nýta beri það vinnuafl, sem þannig býðst og sem verður til þess að auka skilning almennings á þessum málum. Og ég er þeim innilega sammála um þetta. Nú er það svo, að á fjárlögum yfirstandandi árs eru 12.9 millj. kr. til landgræðslu og gróðurverndar. Í frv., sem nú liggur fyrir Alþ. til fjárl. fyrir árið 1970, er þessi upphæð 13.6 millj., hefur verið hækkuð um 700 þús. Þar af mun vera vegna launahækkana um 200 þús., þannig að hækkun til starfseminnar er því einungis 1/2 millj. Nú fer það eftir því, hvort menn vilja draga þessa 1/2 millj. frá eða hugsa sem svo, að Landgræðslunni veiti ekkert af þeirri upphæð, en alla vega er það svo, að það sýnist vanta 1–11/2 millj. kr. til þess að hægt sé að fullnægja eftirspurninni í þessu starfi á næsta sumri, og liggur það alveg ljóst fyrir. Í sambandi við það, sem hv. fyrirspyrjandi sagði hér áðan, að nú reyndi á það, hvað Alþ. vildi um þetta segja eða þeir ráðamenn, sem hafa með þetta að gera, þá vil ég taka það fram, að þetta er nýjung í starfi Landgræðslunnar og á undanförnum tveimur árum hefur verið farið eftir þeirri áætlun, sem gerð hefur verið af þeim mönnum, sem hafa með þessa framkvæmd að gera. En áætlunin hefur á engan hátt staðizt og eins og Ingvi Þorsteinsson segir í sínu bréfi, þó var framboðið á vinnukraftinum miklu meira, helmingi meira en reiknað var með, og þá var vitanlega ekki nægjanlegt fé til þessarar starfsemi. En jafnvel þótt fjárveitingin á þessu ári væri ekki nema 12.9 millj., þá hefði það vitanlega komið til álita, hvort ekki hefði átt að verja meiru í þessu skyni af heildarfjárhæðinni en gert var, ef það hefði legið fyrir s.l. vor í marz–aprílmánuði, þegar áætlunin var gerð, að það þyrfti svo mikið til þess að geta nýtt þennan vinnukraft. Ég segi: Það hefði verið álitamál, hvort ekki hefði verið rétt að taka meira af heildarfjárhæðinni. En það er vissulega ánægjulegt, að það eru ekki aðeins hv. alþm., sem allir eru sammála um nauðsyn þess að auka fjárveitingar til landgræðslu, heldur virðist almenningsálitið vera komið alveg að einum punkti í þessu máli, að það vilja allir eitthvað á sig leggja, eins og sagt hefur verið, til að uppfylla skyldurnar við þjóðfélagið og græða upp fósturjörðina. Vísindamönnum ber nú ekki alveg saman um það, hvort gróðureyðingin er í dag meiri en það, sem upp er grætt. Það skiptir vitanlega miklu máll, hvort svo er. Ég hef talað við vísindamenn, sem telja, að við munum vera búnir að snúa vörn í sókn og það muni gróa upp fullt eins mikið og það, sem eyðist. En jafnvel þó að við værum sannfærðir um, að við græddum meira upp árlega en það, sem eyðist, þá á það ekki að verða til þess, að við teldum ekki samt sem áður nauðsynlegt að auka þessa starfsemi. Og fjárframlög til þessarar starfsemi hafa aukizt ár frá ári, ekki aðeins í krónutölu, heldur raunverulega og þess vegna er það, að við teljum, að það hafi verið hafin sókn, ekki aðeins varnarsókn, heldur hafi miklu meira áunnizt í gróðurmálum en uppblæstri nemur. Og við skulum vona, að skoðun þeirra vísindamanna, sem það segja, sé réttari en hin, en jafnvel þótt svo væri, er vissulega nauðsynlegt að nýta alla þá orku og alla þá fjármuni, sem fáanlegir eru í þetta málefni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þessar upplýsingar, og vil svo aðeins segja, að mér finnst að menn ættu að sameinast um, að það geti ekki komið fyrir aftur, að það fólk, sem vill vinna í sjálfboðavinnu að landgræðslu, verði að hörfa frá vegna skorts á fræi og áburði. Það er nú augljóst, að þá þarf að breyta fjárlögum, ef þetta á að vera öruggt, og ég mundi vilja leggja til, að það verði farið alveg eftir till. landgræðslufulltrúans í því efni og sett sérstök fjárveiting í þessu skyni, sem ekki yrði blandað saman við annað, svo að enginn þyrfti að metast um, hvað í þetta ætti að fara. Og þessar 21/2 millj., sem þarf í þetta, eru auðvitað alger hégómi samanborið við það stórkostlega menningarstarf, sem leysist úr læðingi, ef þetta er lagt fram af ríkisins hálfu, og svo allt það beina gagn, sem af þessu verður. Sennilega er það langsamlega bezta fjárfesting, sem ríkið getur lagt í, að leggja þetta fé fram. Satt að segja þykir mér slæmt, að það skyldi koma fyrir s.l. ár, að þetta var ekki lagt fram, ég verð að segja, hvað sem fjárveitingunni leið, þegar um þvílíka fjárhæð var að ræða og slíkt málefni. En sleppum því og sameinumst um að bæta úr þessu og laga fjárlögin í þessu skyni, þegar þar að kemur, og ég vona að hv. fjvn: hafi forustu í því, með góðum stuðningi hæstv. ráðh., sem hér hefur raunar verið lýst.

Jónas Árnason Herra forseti. Fsp. sú, sem hér er á dagskrá, er vissulega tímabær, því að hún leiðir til umræðna um mjög þýðingarmikið mál. En ég held, að erfitt sé að gefa tæmandi svar við henni, þó að hæstv. ráðh. hafi að vísu nefnt hér ákveðnar tölur í því sambandi, eftir landgræðslustjóra og Ingva Þorsteinssyni. Mér virðist, af lítils háttar afskiptum, sem ég hef haft af þessum landgræðslumálum, að lítil takmörk séu fyrir því, hve mikil sjálfboðavinna stæði til boða á þessum vettvangi, ef fyrir hendi væri afl þeirra hluta, sem gera skal, fjármagn af hendi hins opinbera til þess að skaffa sjálfboðaliðunum nóg af ókeypis áburði og fræi. Ég get tekið sem dæmi, að nú í sumar skipulögðum við, nokkrir félagar í Ungmennasambandi Borgarfjarðar, með ágætri aðstoð frá góðum mönnum hjá Landgræðslunni, landgræðsluferð á melana í Leirársveit, og til þátttöku í þessari ferð fengust hvorki fleiri né færri en 60–70 manns, án nokkurrar teljandi fyrirhafnar. Þessi hópur vann þarna einn sunnudag í júní, setti niður girðingarstaura umhverfis svæðið, sem er u.þ.b. 23 ha., og sáði fræi í rúman helming þessa svæðis, eitthvað u.þ.b. 13 ha. Fræ það og áburður, sem við fengum þarna til afnota að þessu sinni, nægði sem sé ekki til þess að sá í nema rúman helming þessarar girðingar. Þrem vikum seinna fórum við svo 20 saman til þess að strengja vírinn á girðinguna. Það var unnið heilt kvöld og fram á nótt. Nú er eftir að setja trérenglur á vírinn milli stauranna, en börn og unglingar í Leirárskóla munu bráðlega vinna það verk undir stjórn eldri ungmennafélaga í hreppunum þarna í grenndinni. Verk þetta hefur sem sé gengið mjög vel og verið til mikillar ánægju fyrir alla þátttakendur, og árangurinn orðið eftir því. Núna í haust veitist okkur sú ánægja að líta yfir hvanngræna breiðu á u.þ.b. 13 ha. svæði, þar sem í vor var aðeins ber og blásinn melur. En ef nægilegt fræ og áburður hefði verið fyrir hendi, þá mundi þetta svæði, þetta græna svæði, vera u.þ.b. helmingi stærra. Sjálfboðaliðar í Ungmennasambandi Borgarfjarðar hefðu auðvitað viljað ljúka alveg við verkið, þ.e. sú í allt þetta svæði í sumar. Næsta sumar eru þeir reiðubúnir að gera það, og þá stendur einnig til að fara landgræðsluferð á sandana í Hítardal, og mér kæmi ekki á óvart, þó að fá mætti á að gizka 100 manns til þátttöku í þeirri ferð. Framboð á sjálfboðaliðum, þarna a.m.k., og svo hygg ég að sé víðast hvar á landinu, er sem sé það mikið, að þeir, sem eiga að útvega fjármagnið til þessara hluta, mega svo sannarlega taka á honum stóra sínum, ef þeir vilja ekki láta upp á sig standa í málinu. Ég hef kvatt mér hljóðs hér í þessu sambandi til þess að leggja áherzlu á þetta. Það er mjög erfitt að áætla það, hvað þurfi mikið af fræi og áburði, en víst er, að það þarf mikið til þess að fullnægja eftirspurninni. Áhuginn fyrir þessum málum er orðinn það mikill og vilji manna til þess að vinna sjálfboðastörf á þessum vettvangi. Ég hef kvatt mér hljóðs, líka í sambandi við mál, sem í fljótu bragði kann að virðast óskylt þessu máli, en er þó við nánari athugun nátengt því. Núna undanfarin tvö ár hafa komið hingað til lands brezkir herflokkar, 3–400 manns í hvorum herflokknum, til þess að stunda heræfingar á svæðum sérstaklega völdum til þeirra athafna. Það fer ekki á milli mála, að af þessu brölti verða margs konar spjöll á gróðri landsins, og þegar seinni herflokkurinn var hérna, - ég held, að það hafi verið í aprílmánuði s.l., - þjösnuðust ýmsir garpar úr honum á þungum hertrukkum sínum jafnvel yfir ræktað land. Bændur, sem urðu fyrir spjöllum af þessu, sendu athugasemdir í blöðin og mótmæltu harðlega. Vegagerðarmenn okkar hafa tekið upp þann góða sið, eflaust samkvæmt fyrirmælum frá hæstv. samgmrh., sem er jafnframt landbrh., þeir hafa tekið upp þann góða sið að sá grasfræi, þar sem verk þeirra valda spjöllum á gróðri. Hæstv. landbrh. hefur að vísu ekki með hernaðarmálefni að gera, en mér hefði ekki fundizt óviðeigandi, að hann hefði komið þeim tilmælum til þess ráðh., sem hefur með þau málefni að gera, að setja Bretunum þau skilyrði, að þeir fylgdu þeirri reglu, sem vegagerðarmönnum okkar er gert að fylgja, að sá grasfræi í þau svæði, þar sem þeir hafa spillt gróðri með brölti sínu. Slíku hefur því miður ekki verið að heilsa, en hitt er víst, að lítil samkvæmni er í því að hvetja okkur Íslendinga til að græða upp landið á sama tíma og útlendingum er leyft að spilla gróðri þess með hernaðarbrambolti. Það er þess vegna fróm ósk mín og vinsamleg tilmæli til hæstv. landbrh., og ég þykist þar tala fyrir munn allra þeirra, sem hafa heillazt af landgræðsluhugsjón hans og annarra góðra manna, vinsamleg tilmæli, að hann beiti áhrifum sínum í ríkisstj. til þess að herflokkar, hvort heldur brezkir eða annarra þjóða, fái ekki framar að spilla gróðri lands okkar með brölti sínu. Hernaðarþarfir annarra þjóða samrýmast ekki brýnni þörf okkar sjálfra til þess að græða upp land okkar.