Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Þetta frv. hefir fengið fljóta og góða afgreiðslu í hv.Nd. Ég legg til, að því verði að lokinni umr. vísað til 2. umr. og landbn.

Jón Baldvinsson Þetta frv. er, eins og hv.flm. sagði, gamall kunningi hér á þingi. Þessi hugmynd, að virkja Sogið, hefir átt miklum vinsældum að fagna hér í Rvík. Það er því skiljanlegt, að þaðan komi till. um, að þeirri hugmynd verði komið í framkvæmd. Það leit út fyrir um tíma, að enginn ágreiningur væri um það í bænum, að nú þegar væri farið að virkja Sogið, a. m. k. ekki hjá meiri hl. bæjarstj. Þó er það vitanlegt, að fyrrv. borgarstjóri, Knútur Zimsen, áleit, að ekki væri rétt að byrja nú á virkjun Sogsins, heldur ætti málið nokkurn tíma fyrir sér, þangað til rétt væri að ráðast í að framkvæma virkjunina. Það hefir talsvert verið unnið að undirbúningi þessa máls, og þá sérstaklega af einstökum mönnum. Það hefir farið fram ný athugun á því, hvar bezt væri að virkja Sogið, og það, sem ég vil láta koma fram í þessu frv., er það, að virkjunin sé ekki bundin við neinn sérstakan stað. Hv. flm. sló upp á því við mig um daginn, að ég gerðist meðflm. þessa frv., en úr því varð ekki. Alþfl. hefir verið að útbúa frv. svipaðs eðlis og þetta að öðru leyti en því, að þar er virkjunin ekki bundin við neinn ákveðinn stað. Við viljum aðeins fastákveða, að Sogið skuli virkjað, en ekki binda það fast, hvar það verður gert. Staður til virkjunarinnar yrði þá valinn eftir á á þeim stað, sem hentugastur þætti að dómi sérfræðinga, og í samráði við bæjarstj. Rvíkur og ríkisstj. Þær rannsóknir, sem Rvíkurbær hefir játið gera á Efra-Soginu, hafa verið framkvæmdar af Steingrími Jónssyni rafveitustjóra. Að þeim hefir verið fundið af ýmsum, og veit ég ekki, hvort það er með réttu eða ekki. Gerðar hafa verið nýjar till. um virkjun neðar við Sogið, einnig af sérfræðingum, en að þeim hefir einnig verið fundið. Og þegar svona stendur á, þá er erfitt fyrir leikmenn að sjá, hver þessara sérfræðinga hefir rétt fyrir sér. Þess vegna vil ég, að í frv. sem þessu sé virkjunin ekki bundin við tiltekinn stað, heldur vil ég taka þann stað, sem að vel athuguðu máli virðist hentugastur. En um það, hvernig væri hægt að fá þá vitneskju, skal ég ekki segja að svo stöddu, en mér fyndist ekki óráðlegt, að Rvíkurbær og ríkið fengi einhverja af Norðurlandaríkisstj. til að benda á mann til að athuga þetta, svo að ekki væri hægt að segja, að neinir einstaklingahagsmunir réðu því, hvar Sogið væri virkjað. Ég bendi aðeins á þetta til athugunar, án þess að ég ætli að þessu sinni að gera nokkra till. þar um. Þá er annað, sem mér hefir virzt vera deilumál í bænum og bæjarstj. Rvíkur hefir ekki heldur komið saman um, og það er, hve lengi eigi að halda áfram með virkjun Elliðaánna. Hv. 1. landsk. hefir nú haldið fram þeirri skoðun, sem ég býst við, að flokksmenn hans í bæjarstj. fylgi, að rétt sé að virkja Elliðaárnar til fulls, og með því eigi að fást 3000 hestöfl í viðbót við það, sem nú er, og alls fáist þá úr Elliðaánum 7000-7300 hestöfl. Þessari framhaldsvirkjun hefir verið fært það til ágætis, að þarna fáist ódýrt rafmagn. Mér hefir nú skilizt svo, að síðustu hestöflin séu því aðeins ódýr, að áður hafi verið lagt í mikinn kostnað við þá fyrri virkjun, sem komi svo að notum við þá síðari virkjun. Það væri því sennilega réttast við slíkan útreikning að taka meðalverð hestaflanna, en taka ekki síðustu hestöflin og segja, að þau hafi kostað svo og svo lítið, sem kemur þá bara af því, að með hinni fyrri virkjun hefir sú síðari verið undirbúin. Það sýnist a. m. k. frá leikmanna sjónarmiði, að ólíku sé saman að jafna að virkja Sogið, þetta mikla vatnsfall, sem hefir sjálfgerðan vatnsgeymi þar sem Þingvallavatn er, eða Elliðaárnar, þessa litlu sprænu, sem a. m. k. leikmönnum finnst ákaflega hæpið, að öruggt sé að byggja á. Sérfræðingar hafa líka verið ólíkrar skoðunar í því máli. Lengi vel var það, að sérfræðingar - ég veit ekki hvort það voru vatnsvirkjunarfræðingar - álitu, að ekkert þýddi að virkja Elliðaárnar. Einn rafmagnsfræðingur hér, en þó ekki fullkominn sérfræðingur á þessu sviði, hélt, að þarna mætti fá 600 hestafla raforku, en síðan eru milli 20 og 30 ár. En nú halda menn, að þarna megi fá talsverða raforku, og kann að vera, að þessi skoðanabreyting stafi af því, að menn kunna nú betur en áður að hagnýta sér vatnsorkuna, eða þá af því, að þeir, sem áður gerðu þarna athuganir, voru ekki vatnsvirkjafræðingar, en þarna er þó talið, að því aðeins megi fá rafmagn, að það verði dýrt, og einnig hitt, að alltaf verði tilfinnanlegur rafmagnsskortur, þó að þessi viðbótarvirkjun verði framkvæmd, jafnvel þótt notkuninni verði haldið niðri með háu verði. Áreiðanlegt er, að rafmagn lækkaði mikið í verði, ef tekið væri til notkunar miklu meira afl en Elliðaárnar geta látið í té. Einn allra stærsti rafmagnsnotandi hér í bænum, sænska frystihúsið, getur ekki, að því er mér hefir skilizt, fengið orku frá stöðinni hér í Rvík, og iðnaðinn vantar tilfinnanlega meiri og ódýrari orku. Þetta gerir það að verkum, að mér virðist nauðsynlegt að ráðast sem allra fyrst í virkjun Sogsins. Það er sameiginlegt hagsmunamál allra bæjarbúa. Með því móti geta menn fengið mjög mikla raforku til sinna þarfa, og vatnsvirkjafræðingunum kemur saman um, að raforku úr Soginu verði hægt að selja talsvert ódýrara en rafmagnið frá stöðinni við Elliðaárnar. Hér er því ekki eftir neinu að bíða. Mér hefir skilizt af því, sem fram hefir komið á bæjarstjórnarfundi, að hv. 1. landsk. búist ekki við, að hægt verði að virkja Sogið fyrr en eftir 9-10 ár, en ég gæti nú ímyndað mér, að á þeim tíma yrði rafmagnsskortur í Rvík alltilfinnanlegur. Eins og áður hefir verið getið um, er rafmagnsþörf Rvíkur alltaf að vaxa, og þar sem raforka er nú af það skornum skammti, að draga verður úr notkuninni með háu verði, þá má nærri geta, hvernig það verður eftir mörg ár. Annað er það líka, sem frá sjónarmiði leikmanna sýnist varhugavert við Elliðaárstöðina. Í skýrslu rafmagnsstjóra um þetta mál er sagt frá því, að vélarnar við Elliðaárstöðina séu látnar vinna meira en þær eru stimplaðar fyrir. Ég hefi ekki nóga þekkingu á þessum málum til að vita, hvort það hefir skaðvæn áhrif á þessar vélar, að þær séu að staðaldri látnar ganga með meira krafti en þær eru gefnar upp fyrir. Allir vita, að slíkt hefir mjög skaðleg áhrif á aðrar vélar t. d. mótorvélar, svo að þær endast miklu verr, ef meira er reynt á þær en þær eru gefnar upp fyrir. Frá leikmannssjónarmiði hlýtur þetta einnig að sýnast athugavert að því er rafmagnsvélarnar snertir, allt þangað til þeir, sem sérþekkingu hafa í þeim málum, upplýsa, að þetta sé vélunum ekki skaðlegt. Að öllu þessu athuguðu sýnist mér, að nú beri að hrinda virkjun Sogsins í framkvæmd sem allra fyrst, og ég vil beina þeirri áskorun til hv. 1. landsk., sem er líka borgarstjóri Rvíkur, að hann beiti sér fyrir því, að nú þegar verði byrjað á þessu verki, svo að við getum eftir 3-4 ár fengið ódýrara rafmagn en nú er hægt að fá og svo mikið, að ekki þurfi að óttast þar neinn skort. Ég skal taka það fram, að í ræðu hv. 1. landsk. kom ekkert það fram, sem benti í þá átt, að hann vildi ekki byrja undir eins á virkjun Sogsins, en þetta, sem ég hefi nú sagt, kom ég með af því, að mér hefir fundizt, að sumir flokksmenn hans í bæjarstj. væru á því að láta þetta mál bíða fyrst um sinn, en það er það, sem aðalágreiningurinn er um á milli Alþflmanna og sjálfstæðismanna í bæjarstj. Hv. flm. sagði, að Elliðaárnar fullnægðu þeirri aukningu, sem þörf væri á næstu 4 ár, meðan verið væri að reisa stöðina við Sogið. Ég held, að Elliðaárstöðvarnar fullnægi ekki þörfinni, en það verður að bjargast við það, en það er auðsætt, að frá Elliðaánum fáum við ekki nóg rafmagn, eins og sjá má af því, að það verður að halda rafmagnsnotkuninni niðri með háu verði og ýmsum takmörkunum. Það er alveg rétt, að virkjun Sogsins byggist á notkun rafmagnsins í Rvík og Hafnarfirði, sem hljóta að nota langmest af raforkunni. Þess vegna er það sjálfsagt, að Rvíkurkaupstaður verður að virkja Sogið, annaðhvort sjálfur eða í samráði og félagsskap við ríkið. Það gæti reyndar komið til mála, að ríkið eitt virkjaði Sogið, en þá yrðu þar á undan að ganga samningar um það, að Rvík fengi keypt við kostnaðarverði það rafmagn, sem hún þyrfti á að halda, en þetta er ekkert aðalatriði. Það, sem mest er um vert, er það, að á þessu verði byrjað nú þegar. Framkvæmd þessa verks skapar líka miklar atvinnubætur, og í sambandi við það sparaðist þá mikið af því fé, sem ríkið verður nú að leggja fram til að halda uppi atvinnubótum nú á þessum þrengingatímum. Ég vona því, að Alþingi fallist á það, sem er höfuðatriði þessa frv., þó að ég sé ekki samþykkur einstökum atriðum þess - og að ríkið taki á sig ábyrgð á því fé, sem þarf til fyrirtækisins, því að gera má ráð fyrir, að annars fáist ekki lán til þess eins og nú standa sakir. Það er að því leyti afarheppilegt fyrir ríkið að gera þetta nú, að þá er hægt að láta ýmsa þá staði fá rafmagn, sem ríkið hefði ekki getað komizt undan að sjá fyrir raforku fyrr eða síðar, en það hefði vitanlega orðið til miklu tilfinnanlegri útgjaldaauka fyrir ríkið, ef ekki hefði verið hægt að gera það í sambandi við þessa virkjun Sogsins. Hinu hefi ég ekki trú á, að sveitabæir geti orðið þessa rafmagns aðnjótandi, nema þá þeir, sem yrðu alveg á leiðinni þar sem þessar raftaugar liggja um. Þessar leiðslur eru svo dýrar, að það er ekki vert að vera að gylla þetta fyrir sér með því, að hver sveitabær í þessum héruðum geti orðið rafmagnsins aðnjótandi, en virkjunin er auðvitað jafnnauðsynleg fyrir því. Ég og flokksmenn mínir erum ekki búnir að ráða það við okkur, hvort við berum fram sérstakt frv., þar sem virkjun Sogsins er ekki bundin við neinn ákveðin stað, eða berum fram brtt. við þetta frv., sem ef til vill væri það einfaldasta, en það munum við ráða við okkur mjög bráðlega.

Flm. (Jón Þorláksson) Um þetta frv. get ég algerlega vísað til grg. og þess, er áður hefir verið um það rætt í hv.þd. Legg ég til, að frv. verði vísað til hv.allshn. að lokinni umr.

Tryggvi Þórhallsson Það er út af þeim orðum, sem hv. 4. þm. Reykv. lét falla hér áðan, að ég vil segja nokkur orð. Hv. þm. tók það fram, að vegna þeirra ráðstafana, sem nú eru gerðar viðvíkjandi gjaldeyrinum, eigi atvinnuvegirnir við mjög mikla erfiðleika að stríða. Ég er hv.þm. sammála um þetta, en vil einungis benda á það, að þau harðindi, sem atvinnuvegirnir eru beittir að þessu leyti, stafa ekki af innflutningshöftunum, sem hv. 3. þm. Reykv. vill leggja niður, heldur stafa þau frá hinu, að skv. heimildarlögum eru framleiðendur nú sviptir umráðarétti eftir gjaldeyrinum, og jafnframt af því, að gengisnefndin ákveður verðið á gjaldeyrinum, þannig að það er lítt mögulegt og í mörgum tilfellum ómögulegt að reka atvinnuvegina þannig, að þeir beri sig. Hv. þm. beindi svo þeirri fyrirspurn til þeirrar n., sem um þetta ætti að fjalla, gengisnefndarinnar, hvað hún segði um þetta og hvers vegna hún hefði þetta svo. Þegar slík fyrirspurn kemur fram hér á Alþingi, og það vill nú svo til, að nokkrir í þessari n. eiga hér sæti, þar á meðal ég, þá vil ég láta það koma fram, að einmitt þessari skoðun, sem hv.þm. hélt fram, hefir verið haldið fram í gengisnefndinni af mér, fulltrúa annars aðalatvinnuvegarins, að þetta væri óforsvaranleg ráðstöfun, að svipta framleiðendurna umráðarétti yfir gjaldeyrinum. Þessi skoðun hefir ekki eingöngu komið fram hjá fulltrúa annars atvinnuvegarins, heldur hjá fulltrúum beggja atvinnuveganna í n. Þrátt fyrir þessar kröfur, hefir ekki fengizt breyt. - Þetta vildi ég upplýsa út af þessari fyrirspurn, að þessu hefir verið haldið fram í gengisnefndinni af fulltrúum atvinnuveganna, en hefir ekki fengið áheyrn.

Tryggvi Þórhallsson Ég tel rétt, að till. fari í n., áður en hún verður afgr. úr d., enda þótt aðeins sé um að ræða áskorun á stj. um að láta fara fram rannsókn á málinu. Ef þetta verður samþ. svo sem hv.flm. flytur það, verður að líta svo á, sem þingið vilji stíga sporið eins stórt og hann. Ég hefi fylgzt með skoðunum manna á þessu máli. Fyrir 4-5 árum hefði engum manni dottið í hug að bera fram þetta mál á svona víðtækum grundvelli, því að svo minnisstæð var mönnum þá hættan af gin- og klaufaveiki. Ég álít það réttan meðalveg að leyfa innflutning á skepnum í ákveðnum tilgangi, svo sem nú er, en svo mikil hætta er hér á ferðum, að ekki er ráð að láta einstaklinga hafa þann innflutning með höndum. Á ríkið að hafa hann í sinni hendi eða þá Búnaðarfél. Íslands. Hv. þm. talaði um háværar kröfur utan af landi í þessa átt. Búnaðarfél. hefir, að því er mér er kunnugt, aðeins fengið 2 slíkar óskir, og er önnur þeirra mjög lítið rökstudd. Hitt er rétt, að þegar kreppa er og slíkt vandræðaástand sem nú, þá leita menn fastar á eftir einhverju, sem úr geti bætt. Er rétt að taka tillit til slíks, en má þó ekki ganga út á hættulegar brautir. Er það allt of mikil hætta að láta þetta í hendur einstaklingum. Ætti alls ekki að leyfa innflutning á fé, nema þegar sérfræðingar álíta það rétt, en þá á það að vera í höndum stj. og Búnaðarfél. Íslands. Tilraunir þær, er gerðar voru í sumar með skozku hrútana, hafa mætt meiri örðugleikum en búizt var við. Hafa áföllin orðið meiri en gert var ráð fyrir í fyrstu. Helmingurinn af hinum útlendu gimbrum reyndist ófrjóar nú fyrsta veturinn. Hafa þannig orðið mikil vonbrigðin á þessu sviði. Ég álít till. um innflutning á karakúlafé rétta, enda fer hún fram á, að innflutningurinn sé í höndum ríkisins. Vildi ég láta vísa till. til landbn.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Það er eins með þetta frv. og það næsta á undan á dagskránni (frv. um sjúkrasamlög), að ég áleit það þannig vaxið, að vert sé að taka það til nokkuð rækilegri athugunar heldur en gert hefir verið. Ég átti tal um það við hv.flm. Hafði ég frétt, að hann hefði í hyggju að bera fram brtt. við frv. Talaðist okkur þannig til, að við bærum ráð okkar saman um þær breyt, sem við teljum þörf á. En þar sem af því gat ekki orðið fyrir þessa umr., kom okkur saman um að fara fram á, að málið væri tekið út af dagskrá að þessu sinni. Á mínum till. skal ekki standa lengi. Mun ég bera þær undir hv.flm. og sjá, hvort við getum ekki brætt okkur saman. Vil ég því mælast til þess við hæstv. forseta, að hann taki málið út af dagskrá.

Flm. (Magnús Jónsson) Í fyrirspurn hv.þm. Seyðf. til hæstv. ráðh. kom fram eitt atriði í þessu máli, sem er talsvert eftirtektarvert, en það er það, að þegar byrjað er á svona ráðstöfunum, er einkanlega erfitt að stanza. Á þar við þessi gamli talsháttur, að sá, sem segir A, verði að segja B. Af þessum höftum á eðlilegri rás viðskiptalífsins leiðir, að það kemur út annar sjúkdómur í staðinn fyrir þann, sem verið er að lækna, og þá kemur B-glasið. Þegar búið er að nota B-glasið, þá kemur þriðji sjúkdómurinn fram, og þá þarf að fara að skammta, gefa út seðla út á sykur eða hvað það nú er, og þá kemur C-glasið. Þetta er einn meginókosturinn við opinberar ráðstafanir, sem eru látnar grípa truflandi inn i. - Það má vera satt, að verðlag á vörum hafi hækkað. En hv.þm. Seyðf. verður að hafa það í huga, að verðlag verður að hækka og hlýtur að hækka, þegar svona höft eru sett. Ef fyrirtækin eiga að komast áfram með helmingi eða ferfalt minni umsetningu, þá er óhjákvæmilegt, að verðlag verði að hækka, því að flestir útgjaldaliðirnir eru óbreyttir. Það er erfitt að meta það nákvæmlega, hvenær verðið er orðið óeðlilega hátt, og skal ekkert um það dæmt. Eina ráðið við þessu er nú það, að taka ekki upp A-glasið, ef ekki er nauðsyn á því. Ég hefi haldið, að afstaða Alþfl. til þessara ráðstafana hefði verið sú, að þær hefðu ekki verið nauðsynlegar, og gæti hann því verið með því að samþ. þetta frv. og leyft eðlilegum viðskiptum að falla í sinn farveg aftur. Það var sagt, að höftin hefðu orðið til stórgróða fyrir vefnaðarvöruverzlanirnar, af því að þær hefðu getað selt meira af sínum birgðum. Þar hefir sannarlega verið gefið með annari hendinni það, sem var tekið með hinni. Um leið og þær fá þessi fríðindi, þá hafa þeirra viðskipti verið lömuð með því að meina þeim að flytja inn þær vörur, sem þeim er mestur hagur í að flytja inn, og það eru nýju vörurnar. Verzlun byggð á frjálsum grundvelli hlýtur að gera ráð fyrir því, að eitthvað af vörum verði afstands, og á eðlilegum tímum verða verzlanirnar að setja þær niður til þess að geta komið þeim út á svokölluðum útsölum. Nú munu þær hafa getað selt mest af þeim fyrir talsvert meira en vant er. Ég trúi ekki, að vefnaðarvörukaupmenn, skókaupmenn eða kaupmenn yfirleitt væru svona á móti innflutningshöftunum, ef þeir græddu á þeim. Hæstv. ráðh. dró nú fram þær ástæður, sem hann hefði til að halda höftunum. Ég tók að vísu eftir þessum ástæðum í hans fyrri ræðu. Hann sagði eitthvað á þá leið, að ef verzlunarjöfnuðurinn í stað 1 millj. kr. fram yfir hefði orðið 2-3 millj. kr. undir t. d. þetta síðasta ár. hvernig hefði þá farið. Þarna finnst mér nú hæstv. ráðh. byggja á því, sem á að sanna. Það á að sanna, að innflutningshöftin hafi valdið þessu. Ég held, að það hafi svo ekki verið fleira. Mér þykir eðlileg sú ósk hans, að ég vilji skapa honum aðstöðu til að vera fjmrh. þangað til batnar um. Ég er að því með þessu, og ég óska, að hann vilji styðja mig í því að stiga þessi fyrstu spor, sem ég álít, að þurfi að stíga til að úr rætist. Ég er að bjóða honum miklar tekjur í ríkissjóðinn og þá miklu skemmtun, sem verður að því að vera þá fjmrh., og vandræðin verða eitthvað minni.

Flm. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Það eru aðeins örfá atriði í ræðu hv. 2. landsk., sem ég finn ástæðu til að koma að. Ég mun ekki fara að þessu sinni út í það, sem hann var að tala um ágreining, sem orðið hefði í bænum um það, hvort fullvirkja skyldi Sogið. Ég skoða það sem innanbæjarmál að öðru leyti en því, sem ég í framsöguræðu minni gerði grein fyrir, enda hefir það engin áhrif á afstöðu manna til virkjunar Sogsins. Ég get í rauninni alveg tekið undir það, sem hv. 2. landsk. sagði um það, að eiginlega sé ekki rétt á þessu stigi málsins að staðbinda þessa lagaheimild við ákveðið fallvatn í Soginu. Ég skal til frekari upplýsingar þar um aðeins geta þess, að fyrir aukafund, sem bæjarstj. heldur í kvöld út af þessu máli, kemur till., sem ég hefi borið fram í bæjarráðinu og þar hefir hlotið samþykki, um það, að rafmagnsveitan útvegi nú fullnaðaráætlun um virkjun við Sog, sem mun eins og nú er komið verða byggð á óhlutdrægum samanburði á öllum virkjunarmöguleikum, sem þar eru fyrir hendi. Við flm. fundum samt ekki ástæðu til þess að breyta þessu atriði við flutning málsins, en við álitum, að þetta gæti komið til athugunar í n., að rýmka orðalag frv. þannig, að heimildin verði jafnt fyrir hendi, hvort sem taka á þetta fallvatn eða eitthvað af því neðra. Þá vil ég leiðrétta það, sem hann hafði eftir mér, að ég hefði látið í ljós á bæjarstjórnarfundi, að ég byggist ekki við, að hægt væri að virkja Sogið fyrr en eftir 9-10 ár. Þetta er misskilningur, sem byggist sjálfsagt á því, að bæjarstj. gerði ráð fyrir því, að eftir 8 ár gæti Rvíkurbær einn virkjað Sogið, án þess að leita ábyrgðar ríkisins. Það er með því að halda ákveðinni stefnu í þessu máli, sem sé að fullvirkja Elliðaárnar, annaðhvort fyrir tekjuafgang smámsaman eða þegar í stað með því að taka dálítið lán, sem svo endurgreiddist á þessu tímabili. Þá yrði lokið að greiða þær veðskuldir, sem hvílt hafa á þessu fyrirtæki, rafmagnsveitu Rvíkur. Stendur þá eftir óveðbundin eign, sem kostaði upphaflega 9 millj. kr., en er nú náttúrlega búið að skrifa mikið niður bæði vegna verðfalls á upphaflega verkinu, sem unnið var fyrir 20 árum, og svo eðlilegrar fyrningar, en þegar reksturinn er í svo miklum blóma, þá yrði auðvelt fyrir það fyrirtæki að fá lán með 1. veðrétti í sér sjálfu, sem þarf til þess að virkja Sogið. Það var það, sem átt var við, þegar sagt var, að Rvík væri ekki í sjálfu sér svo nauðulega stödd, að hún þyrfti um allan aldur að vera komin upp á ríkið í þessu máli og gæti ekki framkvæmt þessa virkjun nema með aðstoð ríkisins. Hv. 2. landsk. má ekki skilja þetta á þann veg, að ég eigi við með þessu, að virkjun Sogsins eigi ekki að framkvæma fyrr. Frv. það, sem hér liggur fyrir, ber það einmitt með sér, að við flm. ætlumst til, að byrjað verði á verklegum framkvæmdum virkjunarinnar þegar á þessu ári. Það stendur beinlínis í 3. gr. frv. Því er ekki til að dreifa, að við séum að hugsa um nokkurn drátt á málinu. Hinsvegar hefi ég álitið alveg rétt, að þetta kæmi fram og yrði gerð grein fyrir, hvers Rvík á kost í þessu máli, ef henni verður neitað um ábyrgð ríkisins, sem þó er áhættulaust að veita eins og nú er ástatt. En rafveitan er ekki þannig ennþá, að hún geti sett það veð, sem þyrfti til að fá slíkt lán án ríkisábyrgðar. Ég held, að það sé ekki fleira úr ræðu hv. 2. landsk., sem ég þarf að svara. Fyrir mitt leyti finn ég eiginlega ekki neinn skoðanamun á milli okkar um þetta mál, nema ef væri í einhverjum smáatriðum eða algerðum aukaatriðum. Þetta, sem verið er að reyna að pústa upp hér í bænum um skoðanamun sjálfstæðis- og jafnaðarmanna í bæjarstj., er meira gert fyrir kjósendur en vegna ágreinings um málið.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Það má segja, að það sé viss mótsögn í því að banna óþarfann, en leyfa þó innflutning á víni og tóbaki: En ástæðurnar til þess eru þær, að það eru engar vörutegundir, sem gefa tiltölulega jafnmikla tolla og verzlunarágóða í ríkissjóð og einmitt þessar vörutegundir. Það er nú svo um hvorartveggja þessar vörutegundir, að það er heldur lítið fé, sem fer út úr landinu, sérstaklega þó til að greiða vínið, en tiltölulega mikið. kannske upp undir 70%, sem fer beint í ríkissjóð. Það er nú svo, að ríkið hugsar um sinn hag, og þess vegna er leyfður innflutningur á þeim vörutegundum, sem gefa mestar tekjur, en heldur látinn falla niður innflutningur á vörum, sem ekki gefa nema 15-20% í ríkissjóð. Ég kalla það, að vörurnar dreifðust óeðlilega, ef meira á að flytja inn af óþarfavörum, en minna af þarfavörum. Til þess að varðveita eðlilegan innflutning er nauðsynlegt að halda þessum höftum uppi.

Flm. (Steingrímur Steinþórsson) Á sumarþingi 1931 voru samþ.l., sem heimiluðu ríkisstj. að flytja inn vissa tegund af sauðfé til sláturfjárbóta. Var þetta leyfi þó takmarkað að því leyti, að aðeins mátti flytja inn holdafé frá Bretlandi og karakúlafé frá Þýzkalandi. Hefir þetta leyfi verið notað að því er snertir fé frá Bretlandi, og nú liggur fyrir þáltill. um að skora á stj. að nota einnig hina heimildina. Þó eru nokkrir örðugleikar á, að hægt sé að nota þetta eins og þyrfti að vera. Er þessu svo fyrir komið, að ríkisstj. hefir ein heimild til að koma upp búum til hreinræktar hinna erlendu sauðfjárkynja. Er hugmyndin sú, að þaðan verði seldir hrútar til þeirra bænda, er þá vilja kaupa og nota til einblendingsræktar. Nú er það séð, að bændum er gert ókleift að fá sér hrúta á þennan hátt, nema að litlu leyti, því að til þess þyrfti að setja upp slíkan fjölda sauðfjárbúa víðsvegar um land, ef fullnægja ætti á þann hátt þeirri eftirspurn, sem áreiðanlega verður eftir hrútum þessum. Held ég því, að heppilegra verði að hafa frjáls samtök í þessu efni, að leyfa einstaklingum að hafa stofnfjárrækt með höndum, auðvitað með nægilega ströngu eftirliti af ríkisins hálfu að því er kemur til sjúkdómshættu og slíks. Liggja þegar fyrir margar fyrirspurnir frá bændum og kröfur í þessa átt. Menn reyna nú, á þessum örðugleikatímum, að grípa hvert hálmstrá til þess að bæta afkomu sína. Þessi þáltill. mín, sem ég ber fram ásamt. hv.þm. V.-Sk. og hv.þm. Ak. á þskj. 92, er komin fram vegna háværra krafna um þetta. Gerum við þar ekki meira en að skora á ríkisstj. að athuga, hvort ekki mætti endurskoða l. um þetta frá 1931 og breyta á þann hátt, að auðveldara yrði gert fyrir um stofnfjárrækt. Á síðasta ári var í fyrsta sinn flutt inn brezkt holdafé, og fæst fyrsta reynsla nú næsta sumar um það, hvernig lánast að nota það til einblendingsræktar með okkar kyni. En á karakúlafé byggja menn nú miklar vonir um fjölbreyttari afkomu atvinnurekstrarins á landbúnaðarsviðinu. Er erfitt að standa á móti því að gera eitthvað í þessu efni, og verður þingið a. m. k. að sýna, að það hafi vilja á því að láta athuga málið. Mín skoðun er sú, að rétt væri að láta fara fram breytingu á l., er veittu einstaklingum möguleika á því að fá hingað erlent fé til reynslu. Þó hefi ég ekki talið rétt að svo stöddu að leggja fram frv. í þessa átt. Verður Búnaðarfélagið að sjálfsögðu látið framkvæma athugun þessa, og þá einkum sauðfjárræktarráðunautur þess, ef hv. d. samþ.þáltill. þá, er hér liggur fyrir. Sé ég svo ekki ástæðu til að orðlengja þetta. Mun ég ekki leggjast á móti því, að málinu verði vísað í n., ef óskir koma fram um það, þótt ég telji það ekki nauðsynlegt.

Flm. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Þetta frv. er gamall kunningi hér í d., því að það hefir legið fyrir 3 síðastl. þingum, og er nú flutt að mestu leyti í sömu mynd og það var í upphaflega. Tilgangur frv. er sá, að greiða fyrir því, að komist í kring virkjun á fallvatni við Sogið til afnota fyrir Reykjavíkurkaupstað og nærsveitirnar. Reykjavíkurbær á þarna hálf vatnsréttindi, og landið hinn helminginn. Frv. gerir ráð fyrir því, að Reykjavíkurbær beri einn þá erfiðleika, sem eru við framkvæmd á fyrsta stigi virkjunarinnar. Það er föst regla, ef skynsamlega er stofnað til slíkrar virkjunar, að fyrsta stig hennar sé erfiðast fjárhagslega, og hvert hestafl dýrast í byrjuninni. Þetta kemur til af því, að á þessu stigi er enn ekki til sú notkun á afurðum virkjunarinnar, rafmagninu, sem þarf til að rísa undir hinum mikla byrjunarkostnaði. Sú notkun skapast smátt og smátt. Nú stendur svo vel á, að Reykjavíkurbær hefir í nokkur ár haft rafmagnsstöð. Hér hefir því myndazt mikil og vaxandi þörf eftir raforku. Þetta bæjarfyrirtæki, rafveitan, ber sig ágætlega og er nú svo stæð, að hún getur, hvenær sem bæjarstjórn telur það hentugt, staðið undir vöxtum og afborgunum af lánsfé til fyrstu virkjunarinnar við Sogið. Þar með er sköpuð óvenjulega góð fjárhagsleg aðstaða til þess að koma slíku fyrirtæki af stað. Frv. er byggt á því, að fleiri en Reykjavíkurbúar geti haft not af þessu fyrirtæki og aðrir hlutar suðvesturlandsins geti komið inn í það sem meðeigendur, þegar þeir vilja. En þangað til þeir gerast meðeigendur, er þeim tryggð raforka úr veitunni og má verðið ekki fara fram úr því, sem rafmagnsveita Rvíkur borgar fyrir hana. Með þessu fyrirkomulagi er íbúum héraðanna sköpuð miklu auðveldari aðstaða til þess að nota sér þessi náttúrugæði en ef þau yrðu að standa undir öllum byggingarörðugleikum virkjunarinnar. Eins og grg. ber með sér, er frv. upphaflega samið af mþn. í raforkumálum, og tilgangurinn var sá, að reynt væri að leysa úr rafmagnsþörf þessara landshluta, sem Sogsvirkjunina geta notað. Í athugunum sínum komst n. að þeirri niðurstöðu, að auk Rvíkur væru nokkur fjölbyggð pláss í suðvesturhluta landsins, sem gætu lagt til sín orkutaugar frá Soginu og notið rafmagnsins þaðan, ef þau í upphafi þyrftu ekki að greiða annað en vexti og afborganir af stofnfé til þess að leggja þessar taugar, auk verðsins á raforkunni sjálfri. Í þetta frv. eru ekki tekin ákvæði um það, að útvega fé til þessara háspennutauga samtímis fé til virkjunarinnar. Ástæðan var sú, að n. taldi líklegt, að virkjunin sjálf mundi ekki taka minna en 4 ár, og þótti því ekki rétt að festa fé í byggingu þessara háspennutauga á fyrstu árum virkjunarinnar. Eðlilegast er, að þessar taugar séu lagðar þegar virkjuninni er lokið og rafmagnið fyrir hendi. Ég hefi orðið var við það, að hér í þinginu hefir það komið fram sem mótbára gegn frv., að ekki væri um leið séð fyrir því, að þessi þéttbýlu svæði á suðvesturlandinu, sem nefnd eru í grg., gætu notfært sér orkuna frá Soginu. Við flm. höfum þó lagt frv. óbreytt fram hvað þetta snertir, en tökum fram í grg., að við erum fúsir til samkomulags um það atriði, að ákvæði verði bætt inn í frv., sem tryggi það, að unnt verði samtímis virkjuninni að koma upp háspennulínum til þeirra staða á Suðvesturlandi, sem hafa aðstöðu til þess að nota raforkuna án beinna framlaga úr ríkissjóði. Næsta stig þessa máls verður svo eflaust það, að athuga, á hvern hátt má færa út taugakerfi þessarar orkustöðvar, svo að öll þau svæði, sem hún getur náð til og ekki geta staðið undir kostnaði af eigin orkustöðvum, geti notfært sér orku Sogsins. Hvað snertir afstöðu Rvíkurbæjar til þessa máls, þá vil ég taka það fram nú þegar, til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að hér í bæ hefir verið talsverður ágreiningur um það, hvort ætti að fullvirkja Elliðaárnar eða ekki, en þar er hægt að bæta við 3000 hestafla stöð. En þó að skoðanir manna séu nokkuð skiptar hvað þetta snertir, þá hefir það engin áhrif á afstöðuna til Sogsvirkjunarinnar. Þessi fyrirhugaða stöð við Elliðaárnar hefir tvennskonar hlutverki að gegna, og það hvorttveggja í sambandi við Sogsvirkjunina. Í fyrsta lagi er þá hægt að taka upp nú þegar það fyrirkomulag á sölu rafmagns, sem fyrirhugað er, þegar Sogsvirkjunin verður komin upp, t. d. er þá hægt að láta í té ódýrt rafmagn til iðnaðar og annarar notkunar, en það mundi auka eftirspurnina að miklum mun. Sú stækkun, sem með þessu yrði á rafmagnsveitu Rvíkur, yrði nóg til þess, að ekki þyrfti að bíða í 4 ár, eða þangað til Sogsvirkjunin væri fullbúin, til þess að geta sett rafmagnsverðið í bænum niður og auka notkunina. Á næstu fjórum árum þarf ekki að gera ráð fyrir meiri aukningu á raforkunotkun en svo, að Elliðaárstöðvarnar gætu fullnægt henni, ef árnar yrðu fullvirkjaðar. En eftir að virkjun Sogsins er komin fram, á stöðin við Elliðaárnar að verða varastöð Sogsstöðvarinnar, og spara jafnháa hestaflatölu í varavélum austur við Sog og hún hefir. Ef Elliðaárnar verða fullvirkjaðar, verður þar 7500 hestafla stöð. Það verður svipað einni vélasamstæðu við Sogið, og má þá hafa þar aðeins eina vélasamstæðu í stað tveggja, sem annars hefðu orðið að vera þar. - Ég tek þetta svona nákvæmlega fram hér, til þess að fyrirbyggja þann misskilning, að með því að berjast fyrir fullvirkjun Elliðaánna sé Sogsvirkjuninni að einhverju leyti skotið á frest. Eins og auðvelt er að sjá, er þetta frv. ekki samið með hagsmuni Rvíkur fyrir augum fyrst og fremst, heldur aðallega með hagsmuni hinna byggðanna, sem með þessu eru boðin þau kostakjör, sem ekki hefði verið hægt að fá með öðru móti en að komast undir handarjaðarinn á Rvíkurbæ. Ég skal svo að síðustu minna á, að samkv. útreikningi mþn. í rafmagnsmálum, sem áður hefir verið frá skýrt hér á þingi, þá eru háspennutaugar þær, sem ætla má, að geti borið sig án beins framlags af opinberu fé, frá Soginu til Eyrarbakka og Stokkseyrar og austur til Vestmannaeyja, ennfremur frá Soginu til Rvíkur, til Akraness og til Hafnarfjarðar og til plássanna á Reykjanesskaganum. Það eru því háspennulínur til þessara staða, sem átt er við í grg., sem við bjóðum til samkomulags um að samtímis verði séð fyrir fjárútvegun til þeirra. En þessar línur liggja þannig um byggðir þessara landshluta, að auk sjálfra hinna þéttbyggðu plássa er mikið af sveitabýlum, sem liggja þannig við, að þau koma af sjálfu sér í samband við þessar háspennutaugar, og loks liggja þessar háspennutaugar þannig um þetta landsvæði, að það eru ekki nema tiltölulega stuttar álmur, sem þarf að leggja út frá þeim og til þeirra, sem rafmagnið nota. Það yrðu ekki nema tiltölulega stuttir spottar móts við það, ef leggja þyrfti háspennutaugar beinlínis frá sjálfu orkuverinu við Sogið. Með þessu máli er þannig lagður grundvöllur að því að geta leyst þetta spursmál um raforkuveitu til almenningsþarfa fyrir allan suðvesturhluta landsins. Ég vonast eftir, að nú fari að nálgast sá tími, að Alþingi telji tímabært að taka þannig föstum tökum á þessu máli, að það geti farið að leiða til framkvæmdar á þessu sviði. Ég skal svo leyfa mér að leggja til, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til n. Það getur verið álitamál, hvort það eigi að fara til fjhn. eða iðnn. Það hefir áður verið fyrir fjhn. og er náttúrlega talsvert mikið fjárhagsmál, og hv. meðflm. minn óskar heldur eftir, að frv. verði vísað til fjhn., og er það því okkar till.

Flm. (Jónas Jónsson) Ég hygg, að frv. í líku formi um þetta efni hafi ekki verið flutt áður á Alþ. Síðustu mannsaldrana hefir verið stefnt að öðru en erfðafestu á jörðum í eign hins opinbera; það hefir verið stefnt að sjálfseign. Á þeirri skoðun, að sú síðarnefnda leið væri heppilegri, hefir sala þjóð- og kirkjujarða byggzt. Þetta frv. blandar sé ekkert í það, hvort þeirri sölu skuli haldið áfram eða ekki, heldur snýr sér að því að tryggja erfðafestu á þeim jörðum, sem landið á og leigir út. Það er grundvallað á þeirri skoðun, að rétt sé að tryggja ættinni ábúð og að synir og dætur geti tekið við af foreldrum sínum, eins og jörðin sé í eign ættarinnar. Þetta er aðalkjarni frv., og meðferð þingsins fer eftir því, hvort það vill stuðla að því að tengja ættirnar fastar við jarðirnar eða ekki. Því er ekki hægt að neita, að vonir manna um sjálfsábúðina hafa ekki rætzt nema að nokkru leyti. Fáar jarðir haldast í sömu ætt til lengdar, af ástæðum, sem ég hirði ekki um að fara út í hér. - Eins og sjá má á grg., er það Páll Zóphoníasson ráðunautur, sem manna mest og bezt hefir unnið að því að fræða menn um nauðsyn þessa máls, og hann á líka sinn þátt í því að undirbúa þetta frv. En þar sem hér er um nýmæli að ræða, má vel vera, að frv. sé í einhverjum atriðum ábótavant, og munum við stuðningsmenn þess taka öllum þörfum brtt. með þakklæti. Ég vil svo að lokum óska þess, að frv. verði vísað til hv. landbn. að lokinni umr.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það er sjálfsagt að rannsaka nánar, hvort venjan í þessum efnum ei sú, sem ég sagði. Ég þori ekki að staðhæfa þetta. Ég man og eftir þessu eina tilfelli, sem hv.flm. mun eiga við, og getum við talazt nánar við um það milli umr., en eins og ég áður sagði, er ég því samþykkur, að ríkið sé látið greiða þennan kostnað eins og annan kostnað af dvöl manna á refsistað, en þó því aðeins, að dómur hafi gengið um það.

Flm. (Magnús Jónsson) Þegar nýja reglugerðin um innflutningshöftin var sett seint á árinu 1931, var sú ástæða færð fram fyrir setning hennar, að Landsbankinn átti í erfiðleikum með að standa við skuldbindingar sínar erlendis um næstu áramót. Er þó strax augsýnilegt, að þessi ástæða var einskis virði, því að í okt., þegar innflutningshöftunum var skellt á, var þegar orðið svo áliðið, að höftin gátu ekki haft nein áhrif á afkomu bankans um áramót, því að meiri hl. þess, sem inn er flutt í landið, er keypt með greiðslufresti um lengri eða skemmri tíma, svo að kröfurnar á bankann voru þegar til orðnar erlendis þegar innflutningshöftunum var smellt á. Það kom og fljótt í ljós, að höftunum var ætluð lengri æfi, enda hafa þau nú staðið síðan í okt. 1931. Ég skal nú ekki gagnrýna þetta út af fyrir sig. Það getur verið réttmætt að gera á vissum tímum ráðstafanir, sem maður er ekki ánægður með almennt. Það var eðlilegt, að menn óttuðust, að gjaldeyri gæti orðið hætt, og líklegt, að þessar ráðstafanir hafi verið róandi. Hinsvegar tel ég mjög hæpið, að heimilt hafi verið að nota hin 13 ára gömlu lög á þennan hátt. Síðan 1920 hafa orðið miklar sveiflur á öllum sviðum, og þingvilji þá er auðvitað alveg einskisvirði nú. Ég vil líka henda á þá mikilverðu staðreynd, að stjórnin, sem setti innflutningsnefndina á laggirnar 1921, treysti sér ekki til að byggja á lögunum frá 1920, heldur efndi til haftanna með bráðabirgðalögum í apríl 1921. Er auðsætt, að stjórnin hefir ekki talið lögin frá 1920 fullnægjandi grundvöll undir nefndarskipun og reglugerð. Þingið 1921 vildi svo ekki samþ. þessi bráðabirgðalög, og gengu þau því úr gildi. Var farið fram á, að aðallögin yrðu numin úr gildi líka, en nefndin lagði á móti því að svo stöddu, en lét bóka, að þau mættu haldast fyrst um sinn, með því skilyrði, að óþarfar vörutegundir einar væru bannaðar. Hér er átt við vörutegundir, sem eru ónauðsynlegar yfirleitt, en ekki nauðsynjavörur, sem stj. gæti dottið í hug að banna, af því að svo mikið væri til af þeim í landinu. Stjórnin 1921 hefir því ekki treyst sér til að hyggja á ársgömlum þingvilja í þessum efnum, en stj. nú byggir á honum 13 ára gömlum, þrátt fyrir þann skilning, sem nefndin lét þá í ljós á lögunum. Því virðist stjórninni tvímælalaust hafa borið skylda til að bera fram bráðabirgðalög um þetta nú. Þessi höft hérna eru vitaskuld ekkert annað en lítill angi af þeirri haftastefnu, sem nú ríkir í þeirri veröld, sem Lloyd George hefir nýlega líkt við vitlausraspítala, þegar lítið væri á höftin og innflutningstollana. Það er einhljóða álit allra hinna beztu manna, að eina leiðin út úr kreppunni sé að afnema þetta hvorttveggja. Ég las nýlega grein eftir fjármálafræðinginn Keynes, og þar segir hann, að ef fjármálastefna geti létt þessu hvorutveggju af, sé kreppan búin. Vitanlega verður þetta að gerast af öllum, ef að haldi á að koma, og við einir orkum þar engu. En fordæmi annara þjóða í þessum efnum er jafnlítt lofsvert fyrir því. Það, sem vakir fyrir mönnum með innflutningshöftum, er venjulega einkum tvennt. Fyrri ástæðan, og sú, sem ef til vill hefir vegið mest hér, er sú, að bæta verzlunarjöfnuðinn. Hin ástæðan, sem verið hefir þung á metunum erlendis, er sú, að með þessum hætti hafa menn ætlað, að innlendur iðnaður og framleiðsla efldist og atvinna ykist. Auk þess hafa verið taldir smærri kostir, t. d. að kaupmenn geti minnkað vörubirgðir sínar, þ. e. a. s. sullað vörunum í fólkið, og að skuldir við útlönd minnki. Um verzlunarjöfnuðinn er það að segja, að það, að þjóð flytji meira út en inn, getur allt eins verið kreppuvottur eins og hið gagnstæða. Þetta getur stafað af ótrú á framkvæmdir í landinu sjálfu; menn flytja ekki inn skip, byggja lítið, flytja lítið inn af veiðarfærum eða landbúnaðarverkfærum. Óhagstæður verzlunarjöfnuður getur borið vott um framfarir: þjóðin byggir mikið og flytur inn framleiðslutæki. Þegar þjóðin flytur lítið inn, getur hún verið að éta upp birgðir, sem hún átti fyrir. Um leið og skuldir við útlönd minnka, minnkar þjóðarauðurinn heima fyrir. Nú þarf heldur ekki að halda uppi höftunum vegna óhagstæðs verzlunarjafnaðar lengur, því að hann hefir orðið hagstæður hjá okkur undir blessun kreppunnar. Eftir bráðabirgðaáætlunum hefir verið flutt út fyrir 10 millj. kr. meira en inn síðastl. ár, og þá vitanlega eitthvað grynnt á skuldum við útlönd um leið. Um hina ástæðuna til hækkaðra tolla og hafta - að slíkt verði til að efla innlendan iðnað og atvinnu -, er það að segja, að þar sem mest hefir verið að þessu gert, eins og í Ameríku, er og atvinnuleysið mest. Þetta er vegna þess, að um leið og tollarnir og höftin varna erlendum vörum inn í landið hafa þeir lamandi áhrif á alla framleiðslu með dýrtíð. Því er þetta einhver sú lakasta hagfræðikenning, sem til er. Þá á einn kostur haftanna að vera sá, að skuldir minnki í útlöndum. Þetta er auðvitað rétt. Ef kaupmaður á vörubirgðir fyrir 1 eða 1/2 millj. kr. og síðan er bannaður innflutningur á þessum vörum, er líklegt, að kaupmaðurinn selji birgðir sínar smátt og smátt og greiði þá skuldir sínar við útlönd. En hér er í raun og veru aðeins um eignabreytingar að ræða, þ. e. a. s. birgðirnar breytast í minnkaðar skuldir eða innieign. Eitt getur verið hættulegt við þetta: að það villir mönnum sýn. Skuldir við útlönd minnka e. t. v. og innieignir vaxa. En menn gæta þess sjaldnast, að einn hluti þjóðareignar hefir rýrnað um leið og hinn óx. Vörubirgðir í landinu hafa rýrnað um leið sem þessu nemur. Þá hefir verið um það rætt, hvort höftin hafi náð þeim tilgangi sínum að draga úr innflutningnum og hvort bættur verzlunarjöfnuður sé í raun og veru þeim að þakka. Eigi að skera úr þessu, dugir ekki að blína á það, hve mikið innflutningur hefir minnkað að krónutali síðan höftin komu. Til þess geta legið aðrar orsakir. Frá 1925-1927 lækkaði innflutningur um 17 millj. króna. Frá 1927-29 hækkaði hann um 24 millj. Engum höftum var til að dreifa á þessu tímabili, og er það því sjálfsagt mismunandi kaupgeta, sem breytingunum hefir valdið. Því er það engin sönnun fyrir verkun haftanna, þótt innflutningur hafi minnkað síðan 1930. Hann hefði auðvitað gert það hvort sem var. Þó vil ég ekki neita því, að höftin hafi haft einhver áhrif. Menn benda stundum til þess, að innflutningur á vissum vörutegundum sé alveg bannaður. Hver getur sannað, að það fé, sem við það hefir sparazt, hafi ekki farið fyrir aðrar vörutegundir, sem leyfðar eru. Þetta er eins og um stíflu í læk. Þó gamli farvegurinn sé tómur, er það engin sönnun fyrir því, að vatnið renni ekki til sjávar eftir sem áður. Mér dettur þó ekki í hug að segja, að innflutningshöftin hafi verið með öllu gagnslaus. Ég gæti trúað, að þau hefðu hindrað innflutning á vörum fyrir 1 millj. króna, og er það þó líklega fremur hátt áætlað. Kostirnir eru því mest á yfirborðinu. En svo koma gallarnir. Í fjárl.ræðu hæstv. fjmrh. kom það í ljós, hvílíkt afhroð ríkissjóður hefði goldið í tekjumissi, að allmiklu leyti vegna haftanna. Verðtollurinn er kominn niður í þriðjung þess, sem hann var. Að vísu hefði hann lækkað eitthvað hvort sem var, en bannvörurnar eru einmitt þær vörur, sem gefa langmestan hluta af útsöluverði sínu í ríkissjóð. Ég verð því að segja það, að úr því að verzlunarjöfnuðurinn er orðinn hagstæður og ástandið í landinu þannig, að ekki er hætta á neinu vöruflóði, en hagur ríkissjóðs hinsvegar þannig, að hann er að sliga menn með sköttum og álögum, þá sé ekki ástæða til að halda þessum lögum í gildi lengur. Innflutningshöftin koma einnig hart niður á verzlunarmannastéttinni, og mörg heimili eiga um sárt að binda af völdum þeirra. Fjölda fólks hjá verzlunarfyrirtækjum hefir verið sagt upp að öllu eða hálfu. Heimilin, hafa mörg hver misst aðalatvinnu sína eða aukatekjur, svo að ekki sé minnzt á útkomuna hjá verzlunarfyrirtækjunum sjálfum, sem þó eru háir skattgreiðendur og eiga fullan rétt á sér. Og um leið og gjaldþol fyrirtækjanna minnkar, kemur það auðvitað niður á bönkunum. Fyrir allan almenning tákna höftin óhagstæðari verzlun. Hann verður að sætta sig við lakari vöru en ella, og þó dýrari. Þetta var það, sem réð afstöðu þingsins 1921. Verðfallið, sem þá var að gerast úti í heimi, náði ekki hingað meðan höftin héldust. Það er einnig almenn regla í verzlun, að verð lækkar eftir því sem birgðir minnka. Þetta er algilt lögmál. Minnkaður innflutningur hlýtur líka að leiða af sér hækkun, vegna þess að verzlunarkostnaðurinn getur aldrei minnkað að sama skapi. Tökum t. d. skóverzlun, sem fær aðeins leyfi fyrir 1/3 af venjulegum innflutningi. Hún verður að hafa sömu húsakynnin og fyrr, getur ekki fækkað starfsfólki að mun, eða vill ekki gera það, verður að standa straum af sömu útgjöldum og skuldum og áður. Allt þetta verður að leggjast á þennan 1/3 af venjulegum innflutningi, ef verzlunin á að halda áfram. Þetta kemur auðvitað niður á kaupendunum. Það er óneitanlega dálítið hart af þeim, sem halda því fram, að dýrtíðin í Rvík sé undirrót alls böls í landinu, að viðhalda henni með slíkum ráðstöfunum sem innflutningshöftin eru. Vitanlega kemur það einnig illa niður á bönkunum og Eimskipafél. Ísl., þegar dregið er úr innflutningnum, að ég ekki tali um þau rangindi, sem hlýtur alltaf að leiða af ákvörðunum innflutningsnefndar, án þess að ég ætli að fara nokkuð út í að lýsa starfsemi nefndarinnar. Það er ómögulegt að framkvæma slíkt starf og úthluta innflutningsleyfum með fullkominni réttvísi; og þó það væri gert, þá finna menn það ekki eða skilja, sem við nefndina eiga að skipta. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta að svo komnu, en vil aðeins minnast á eitt atriði, sem margir eru svo hræddir við, ef þessar ráðstafanir eru upphafnar, það, að erlendur varningur hrúgist inn í landið. Ég skal nefna eitt dæmi, sem skýrir það að nokkru, að þessi ótti er ástæðulaus. Þegar húsaleigulögin voru afnumin hér í bænum, hafði þeim verið haldið uppi síðustu tvö árin á því, að fjöldi manna óttaðist, að um leið og þau yrðu afnumin mundi ekki verða hægt að þverfóta á götunum fyrir húsnæðislausu fólki. En þegar lögin voru loks afnumin, varð ekki vart við neinar breyt. í bænum. Ég er alveg sannfærður um, að það mundi fara á sömu leið, þó að innflutningshöftin yrðu afnumin. Það mundi ekki streyma vöruflóð inn í landið, og mætti benda á tvennskonar ástæður til varnar því. Í fyrsta lagi er það ótti innflytjenda um, að vörurnar myndu ekki seljast, og í öðru lagi, að þó þær kynnu að seljast, þá er enn meiri óvissa um, að þeir fengju þær borgaðar. Þess vegna er rétta tækifærið einmitt nú í kreppunni til þess að afnema innflutningshöftin. Þessi ótti kaupmanna og annara innflytjenda kemur í veg fyrir það, að óeðlilega mikið vöruflóð streymi inn í landið. Undanfarið hafa höftin að vísu orsakað þurrð á ýmsum vörutegundum í landinu, og má því búast við, að talsvert verði flutt af þeim til landsins, þegar höftunum léttir af. - Að lokinni umr. legg ég til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv.fjhn.

Á 20. fundi í Ed., 9. marz, var útbýtt: Frv. til l. um breyt. á sveitarstjórnarlögum, nr. 12 31. maí 1927 (þmfrv., A. 132). Á 23. fundi í Ed., 13. marz, var frv. tekið til 1. umr.

Tryggvi Þórhallsson Það gleður mig að sjá, að okkur hv.flm. ber ekki mikið á milli. Mér finnst þó till. ekki heppilega orðuð. Þar stendur: „svo að einstakir menn geti flutt inn sauðfé“. Ég legg áherzlu á, að stj. geri það. Vil ég spyrja hv.þm., hvort hann vill ekki laga orðalagið, því að þeir, sem lesa, fá aðra meiningu út úr till. en kom fram í ræðu hans. Viðvíkjandi stofnfjárræktinni hallast ég að því, að hún sé bezt komin í höndum stj. og Búnaðarfél. Verður þá auðvitað að fá til aðstoðar menn með sérþekkingu, svo að ekki verði fúskað með þetta eða okrað á því o. s. frv.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) Mér er það gleðiefni, að hæstv.dómsmrh. leggur þann skilning í l. frá 1928, að það opinbera eigi að borga kostnaðinn, ef slæpingjar eða aðrir óreiðumenn eru settir inn eftir dómi. Ef þetta er rétt, geta og sveitarfélögin komið þessum kostnaði af sér með því að heimta slíka menn dæmda, en þetta frv: er hinsvegar fram komið vegna þess, að komið hefir krafa um endurgreiðslu á dvöl manns á Litla-Hrauni samkv. dómi, og hélt ég, að ef til vill ætti að draga þá ályktun af þessu, að ríkisstj. líti svo á, að sveitarfélögunum bæri að endurgreiða þetta. Verði skilningi hæstv. ráðh. á þessum lagastað hinsvegar haldið í framtíðinni og l. framkvæmd samkv. honum, má segja, að þessi breyt., sem farið er fram á með þessu frv., sé óþörf, en eins og ég tók fram, er frv. fram borið fyrst og fremst vegna þessarar endurgreiðslukröfu, sem ég gat um, að fram hefði komið.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég býst ekki við, að þetta mál verði neitt hitamál, þó að það sé í rauninni eins stórt og önnur, sem hér eru á ferðinni. Hér er verið að reyna að búa í haginn fyrir það, að hægt sé að koma á talsambandi milli Íslands og útlanda. Þetta mun vera eitt af framfaramálunum í framtíðinni, og þess vegna er vert að gefa því vel gaum. Eins og kunnugt er, var á árinu 1926 gerður samningur að nýju við Mikla norræna ritsímafélagið um, að það skyldi hafa á hendi einkaleyfi í næstu 8 ár að því er snertir fréttaflutning milli Íslands og útlanda. Þessum samningi mátti þó segja upp annaðhvert ár síðustu 4 árin, og samkv. þeirri heimild ákvað þingið á árinu 1930 að heimila stj. að segja upp samningnum frá 1. jan. 1932. Af þessu varð þó ekki, en nú við áramótin síðustu kom til athugunar, hvort segja ætti upp samningnum eða ekki. Það valt að áliti stj. mest á tveim atriðum, - fyrst og fremst á því, hvort ritsímafélagið vildi heimila þrátt fyrir einkarétt þess, að við mættum setja upp talsamband við útlönd, ef við vildum. Hitt var það, að við þurftum að óska þess að fá einhverjar meiri tekjur af sendingu símskeyta en verið hefir, vegna þess að gengið hjá okkur hefir lækkað eins og hjá svo mörgum öðrum á síðustu tímum, en félagið reiknar sínar tekjur allar í gullfrönkum. Í tilefni af þessu var farið fram á það við Mikla norræna, að það mætti segja upp samningnum með 9 mánaða fyrirvara, í staðinn fyrir 12 mánaða, frá 1. jan. næstkomandi, en áður en uppsögnin færi fram mundi landssímastjóri fara til viðtals við félagið og reyna að fá framgengt þeim breyt., sem stj. óskaði eftir. Við þessa för landssímastjórans vannst það, að Mikla norræna ritsímafélagið hefir gengið inn á það, að við megum setja upp talsamband við útlönd án þráðar á leyfistímanum, þegar við viljum, en jafnframt er svo ákveðið, og er það nýtt ákvæði, að samningurinn með þessum breyt. haldi áfram að gilda eftir 1. jan. 1935, þó þannig, að jafnan verði hægt að segja honum upp með 9 mánaða fyrirvara, í staðinn fyrir að hann var áður eitt ár. Það er eiginlega ekki annað, sem farið er fram á í þessari till., en að Alþ. vilji samþ., að sú breyt. verði gerð á þessu leyfisbréfi, að samningurinn haldi áfram gildi sínu eftir 1. jan. 1935 þangað til honum verði sagt upp af annarhvors aðila hálfu frá 1. jan. einhvers árs. Það stendur hér í þskj. gróflega meinleg prentvilla, neðst á bls. 3: „til den 1 ste Januar, dog tidligst til den 1. Jan. 1935“. Þetta kemur greinilega fram hér í grg., þar sem sagt er: „þar til annaðhvort ríkjanna eða félagið segir því upp með 9 mánaða fyrirvara til brottfalls 1. janúar á eftir, þó eigi fyrr en 1. janúar 1935“. Annað atriði, og það er mjög mikilvægt, er, að íslenzka ríkinu er veitt heimild til þess að koma á talsambandi við útlönd, án þess að það rekist á leyfisbréf félagsins, en svo, til að gefa því eitthvað á móti, er ákveðið, að samningurinn gildi áfram, nema annaðhvort við eða þeir segi honum upp með 9 mánaða fyrirvara. Hinu atriðinu, sem ég nefndi viðvíkjandi breyt. á töxtunum, hefir ekki fengizt framgengt, nema að nokkru leyti, og það eftir krókaleiðum. Félagið var ófáanlegt til að hverfa frá því að reikna tekjur sínar eftir gullfrönkum, en til uppbótar kemur það, að gjaldið, sem við fáum fyrir að annast rekstur sæsímastöðvarinnar á Seyðisfirði, á að hækka um 3% af sæsímataxtatekjunum. Þá fáum við rúml. 30% af tekjunum fyrir að annast rekstur þessarar stöðvar. Það kostar okkur ekki svipað því eins mikið og við fáum inn fyrir það. Mætti þá verja mismuninum til þess að standast halla þann, sem ritsíminn hefir orðið fyrir vegna gengisfalls. Telur landssímastjóri, að þá megi komast af án þess að hækka skeytagjöld milli Íslands og útlanda. Held ég, að þótt málið sé nú ekki meira en þetta, þá sé samt rétt, að það sé skoðað í n. Legg ég því til, að því verði vísað til samgmn. Ég vona, að hv. dm. taki eftir því, að stj. er hér ekki að fara fram á að mega setja upp þetta talsamband. En hún gengur út frá, að henni sé heimilt að útvega sér áætlun um, hvað slíkt samband muni kosta. 1931 fór fram rannsókn á þessu, en þó er líklegt, að fram verði að fara nýr undirbúningur í málinu, eða svo lítur landssímastjóri á. Hér er því ekki farið fram á aðra heimild en til rannsóknar, og mun hún ekki verða mjög kostnaðarsöm.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) Þetta frv. er mjög fábrotið og ætti ekki að þurfa að valda miklum ágreiningi. - Má segja, að frv. sé aðeins breyt. á einu orði, en þessi orðabreyt. felur þó jafnframt í sér, að ákveðinn kostnaður, sem hingað til hefir verið greiddur úr sveitarsjóðum, verði framvegis greiddur úr ríkissjóði, og þar sem frv. að þessu leyti hefir í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð, en allar slíkar till. vekja mönnum varhuga, ekki sízt á þeim krepputímum, sem nú standa yfir, vil ég gera nokkru frekari grein fyrir frv. en í grg. þess felst. Vil ég þá fyrst lesa hér upp 51. gr. fátækralaganna frá 1927, sem frv. fer fram á áðurnefnda breyt. á. Hún hljóðar svo: „Nú sýnir þurfalingur mikla óhlýðni eða þrjózku við sveitarstjórn, eða hann sökum leti, drykkjuskapar, illinda eða óknytta eykur sveit sinni sýnileg þyngsli, og má þá sveitarstj. láta setja hann í fangelsi við venjulegt fangaviðurværi í allt að 3 mánuðum, þó því aðeins, að lögreglustjóri veiti samþykki sitt til þess í hvert sinn, eða setja hann í nauðungarvinnu með samþykki lögreglustjóra og eftir reglum, er ráðh. þar um setur. Kostnaður við fangelsisvist eftir gr. þessari greiðist af sveitarsjóði“. Gr. þessi er að efni til nákvæmlega eins og 61. gr. fátækralaganna frá 1905, en enda þótt sveitarstj. hafi þannig verið heimilt að lögum að setja óreglumenn og slæpingja í fangelsi eða þvingunarvinnu, höfðu sveitarstj. þó ekki notað sér þessa heimild, svo að mér sé kunnugt um, allt þar til vinnuhælið á Litla-Hrauni var sett. Ástæðan til þessa hefir auðvitað fyrst og fremst verið sú, að þangað til vinnuhælið var sett á Litla-Hrauni, var hér ekki til nein slík refsistofnun í landinu, er væri við hæfi þessara manna, því að ekki var líklegt, að þessir menn vendust á iðjusemi, þótt þeir væru látnir dúsa í þröngum fangaklefum eða haldið að einhæfri vinnu, þótt sá tilgangur laganna hinsvegar næðist með þessu móti, að halda þessum mönnum frá óreglu. - Með stofnun vinnuhælisins á Litla-Hrauni, með 1. nr. 26 7. maí 1928, er loks komin upp heppileg stofnun í landinu fyrir þessa óreiðumenn, enda munu sveitarstj. hafa hugsað gott til glóðarinnar með að knýja nú fram greiðslu hjá þeim á framlögðum sveitarstyrk, sem þeir ýmist hirtu ekki að greiða eða gátu ekki greitt vegna óreglu. Þótt þetta hafi og borið nokkurn árangur, hefir hinsvegar komið fyrir, að sveitarstj. hafa orðið að greiða svo skiptir hundruðum króna vegna dvalar þessara þurfalinga sinna á vinnuhælinu, og virðist það sízt sanngjarnt gagnvart fátækum sveitarfélögum, sem eru að sligast undir framfærslu þurfalinga sinna, að þurfa þannig ekki aðeins að ala önn fyrir slæpingjum og óreglumönnum samkv. ákvörðun löggjafans, heldur og einnig samkv. ákvörðun hans að greiða dvalarkostnað þessara manna á opinberri refsistofnun. Jafnframt því sem sett voru 1928 l. um vinnuhælið, voru það sama árgerðar nokkrar breyt. til bráðabirgða á hegningarlöggjöfinni og viðaukar við hana. Upp í þessa bráðabirgðabreyt. á hegningarl. eru einmitt tekin frekari ákvæði um refsingar á óreiðumönnum. Segir svo í 9. gr. þessara laga: „Nú verður vinnufær maður sveit sinni til þyngsla sökum óreglu eða slæpingsskapar, eða hann af sömu ástæðum vanrækir framfærsluskyldu sína gagnvart öðrum, sem við það verða bjargþrota, eða hann fyrir þessar sakir greiðir ekki úrskurðað meðlag með maka sínum eða barni, og skal þá refsa honum með fangelsi, ef hann vill ekki sinna forsvaranlegri vinnu, sem fátækrastj. eða lögreglustjóri vísar honum á. Ef brotið er endurtekið, má refsa honum með allt að 1 árs betrunarhússvinnu“. Þessi gr. er að efni til mjög áþekk 51. gr. fátækral. frá 1927, sem ég áður las upp, nema hvað hér aðeins er ríkar að orði kveðið, því að þessi gr. beinlínis skyldar til að refsa óreiðumönnum með fangelsi, en þetta var hinsvegar samkv. eldri gr. sett í sjálfsvald sveitarstj. sem heimildarákvæði aðeins. - Ég fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um það, að meining löggjafans með þessu ákvæði hefir verið sú, að létta þessari kvöð af sveitarfélögunum, þannig að kostnaðurinn af allri slíkri refsivist greiddist af almannafé, eins og annar kostnaður af dvöl á refsistofnun. Í auglýsingu 21. okt. 1930 um vist þurfamanna á vinnuhælinu á Litla-Hrauni er þó aðeins vitnað í 51. gr. fátækral. frá 1927, en 9. gr. 1. um bráðabirgðabreyt. á hegningarlöggjöfinni frá 1928 er hinsvegar að engu getið í þessari auglýsingu. Get ég ekki hugsað mér, að aðrar ástæður hafi legið á bak við þessa „gleymsku“ en að framkvæmdarvaldið hafi hér viljað spara á þessum útgjaldalið og þess vegna einskorðað auglýsinguna við þessa gr. fátækral. frá 1927, þar sem ákveðið er, að þessi kostnaður skuli greiðast af sveitarsjóði, en gengið framhjá nýrra ákvæðinu frá 1928, sem þó er miklu fyllra og felur í sér ákvörðun löggjafans um, að óreiðumönnum skuli refsa, en þetta samkv. eldri gr. aðeins er lagt á vald sveitarstj. sem heimildarákvæði, eins og ég áður sagði. Með því að skylda sveitarfélögin til að láta refsa óreiðumönnum hefir ríkisvaldið hinsvegar óbeint tekið á sig að bera útgjöldin vegna þessarar refsingar, sem á óreiðumenn ber að leggja, enda verður þetta ákvæði 1. annars gagnslaust, því að sveitarfélögin mundu hliðra sér hjá að koma fram refsingu á þessum mönnum, ef þau ofan á allt annað ættu að bera kostnaðinn af refsingunni. - Þetta frv. miðar í þá átt að kippa þessu í lag, og þar sem hér er ekki um tiltölulega mikinn kostnað að ræða, sé ég ekki, að það sé frambærileg ástæða til að skjóta sér undan kostnaðinum af refsidvöl þessara manna fremur en öðrum kostnaði af dvöl manna á refsistað. - Ég leyfi mér að síðustu að leggja til, að frv. verði vísað til allshn. að umr. lokinni.

Flm. (Magnús Jónsson) Ég vil aðeins benda á eitt, út af því, sem hæstv.forsrh. sagði nú og sem eiginlega sýnir, hvað við erum sammála. Hann vildi þó láta falla varleg orð um það, að það væri ekki fjarstæða, að breytingin yrði sú, að það yrði tilfærsla, ekki flutt inn eins mikið af þarfavörum, en eitthvað minna af óþörfum vörum. Ég vil í þessu sambandi benda á það, að það er ekki úr háum söðli að detta í þessu efni eins og nú er ástatt: ótakmarkaður innflutningur á vini og tóbaki, sem ég held, að séu með meiri óþarfavörum, sem til eru. Það myndi frekar mega orða það þannig, að vörurnar dreifðust á milli þeirra, sem eiga sína afkomu m. a. undir því að geta rekið sín fyrirtæki, og erfiðara yrði að hækka verðið óeðlilega, ef viðskiptin væru frjáls. Hitt er annað mál, að gjaldeyrisráðstafanir mundu sjálfsagt eftir sem áður hefta stórkostlega frjálst innflutningsmagn í heild sinni. Ég vil benda á það, að ef innflutningsnefndin ætti að starfa áfram, þá væri hún eðlilegast skipuð ráði, sem t. d. kaupmannastéttin veldi að öllu leyti. Gjaldeyrisnefndin segði svo þessari n. fyrir, hvað mikið mætti flytja inn, og finnst mér rétt, að innflytjendurnir miðluðu því á milli sín, hvaða vörur væru fluttar inn fyrir þá upphæð, sem þeim væri skömmtuð.

Fors., og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Hv. 3. þm. Reykv. kvartar um, að ég hafi ekki sannað, að innflutningshöftin hafi bætt okkar greiðslujöfnuð við útlönd. Ég tel þetta frv., sem hann flytur hér, sönnun fyrir því. Hann mundi varla flytja þetta frv., ef ekki væru miklar innflutningskröfur, sem er ófullnægt nú. Það er kunnugt, að það er geysimikið, sem innflutnings- og gjaldeyrisnefnd verður að neita um innflutning á. Hitt er ekki alveg óhugsandi, að það kynni að vera eitthvað til í því, sem hann segir, að ef höftin væru felld niður, myndu innkaupin ekki verða meiri að krónutali, heldur eingöngu tilfærsla á því, sem keypt væri. Ef þessi fullyrðing hans væri rétt, þá yrði tilfærslan sú, að meira yrði flutt inn af óþörfum vörur og minna af nauðsynjavörum. Það er sannarlega ástæða í þessu sambandi til að minnast á þá hluti, sem hv.þm. Str. og hv. 4. þm. Reykv. hafa dregið inn í þessar umr., hvaða verð eigi að vera á okkar gjaldeyri. Ég ræddi þetta ekki vegna þess, að flm. frv. barðist ekki gegn sjálfum gjaldeyrisskömmtununum. Þessar ráðstafanir eru gerðar til þess að geta staðið í skilum við útlönd og geta ráðið, hvaða verð er sett á hinn erlenda gjaldeyri. Þeirri aðstöðu, að geta ráðið þessu, fylgir sú skylda, að hafa sanngjarnt verð á þeim erlenda gjaldeyri. -Ég óska ekki að fara frekar út í þetta geysimikla viðfangsefni að þessu sinni.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég var nokkuð jafnnær eftir svar hæstv. ráðh. við fyrirspurn minni. Hann þurfti ekki að lýsa því yfir, að sú n., sem fengi málið til meðferðar, gæti eða mætti athuga, hvort ástæða væri til að gera þetta. Ég spurði um skoðun hans í þessu efni. Ég er jafnnær um hans skoðun og fyrirætlanir, þrátt fyrir svar hans til mín, ef svar skyldi kalla. Það orkar ekki tvímælis, að verðlag á mörgum vörum hefir hækkað vegna haftanna, sem ég tel óeðlileg. Getur hver maður gengið úr skugga um það, sem kaupir eitthvað af því dóti, sem hann er vanur að brúka. Það er enginn vafi á því, að innflutningshöftin hafa verið til stórgróða fyrir vefnaðarvöruverzlanirnar, og þá til jafnmikilla útgjalda fyrir þann almenning, sem er neyddur til að skipta við þær. Út af ræðu hv. 4. þm. Reykv. langar mig til að beina fyrirspurn til hans, þó að það sé kannske ekki þinglegt. Hann talaði um afstöðu þess opinbera til þeirra, sem ynnu nytsamasta hlutverkið, að leggja gjaldeyrinn til. Mér fannst ekki koma ljóst fram í ræðu þessa hv.þm., hver þessi nauðsynlega skepna er, sem leggur gjaldeyrinn til. Ég hafði haldið, að það væru sjómennirnir, sem veiddu fiskinn, fólkið í landi, sem verkaði hann, bændurnir og yfirleitt þeir, sem vinna að framleiðslunni á þeim vörum, sem sendar eru til annara landa. Mér fannst af ræðu hans, að það væru einhverjir aðrir, sem öfluðu þessa gjaldeyris. Ég tel, að eins og innflutningshöftunum hefir verið beitt, þá sé mjög þrengt hlut þeirra manna, sem leggja gjaldeyrinn til, og lífsbaráttan gerð erfiðari fyrir þá, sem þurfa að kaupa lífsnauðsynjar sínar með þessu hækkaða verði, þá sömu menn, sem stuðla að okkar framleiðslu.

Flm. (Magnús Jónsson) Ég varð fyrir vonbrigðum með ræðu hæstv.forsrh. Ég hélt, að hann hefði ýmsar mikilvægar ástæður til þess að vera með þessu máli, bæði af því að hann hefir lesið mikið um þessi efni og ætti þess vegna að vera talsvert víðsýnn, en þó sérstaklega af því, að hann er fjmrh. Mér virtist það ekki ósennilegt, að þegar hann færi að litast um eftir nýjum eða auknum tekjum í ríkissjóðinn, þá mundi hann telja það með því fyrsta, sem til mála gæti komið, að gefa verzlunina frjálsa, svo að ríkissjóður mætti njóta góðs af hinu bætta ástandi, sem þá fengist í landinu. Ég saknaði þess í ræðu hæstv. ráðh., að hann benti ekki á hættuna af því fyrir ríkissjóð, ef höftunum yrði viðhaldið. Sú hlið málsins snertir hann mest sem fjmrh. Það er alveg satt, að innflutningshaftafarganið orsakast af því, að þjóðirnar þurfa að beita hver aðra samskonar tökum. En þrátt fyrir það sé ég ekki sambandið á milli innilokunarstefnu hinna stærri þjóða og þessara innflutningshafta okkar. Mér hefir virzt, að við Íslendingar hefðum þá sérstöðu, að við mundum geta setið hjá þessum leik stórveldanna og þyrftum ekki að taka þátt í honum. Ég hefi meira að segja litið svo á, að Norðurlönd yfirleitt væru nógu lítil til þess að þurfa ekki að gripa til slíkra ráða, að girða sig með innflutningshöftum. Það þykir venjulega ókostur fyrir eina þjóð að vera lítil, en það getur líka stundum verið kostur. Ég gat þess í fyrri ræðu minni, að út af innilokunar- og haftastefnu stórþjóðanna hefði sú hugsun komið fram hjá merkum erlendum stjórnmálamanni, að það liti svo út, sem heimurinn væri sjúklingur, nýkominn út úr vitlausraspítala. Þetta liggur beinast við að skilja þannig, að spennitreyja innilokunarstefnunnar hafi verið höfuðorsök sjúkdómsins. Ef hæstv. fors.- og fjmrh. vill ekki taka í þá hönd, sem hér er fram rétt, um að afnema innflutningshöftin til ágóða fyrir ríkissjóð, þá þarf hann ekki að vænta þess, að þingmenn stökkvi upp með fögnuði til þess að samþ. nýjar álögur á landsmenn til ríkissjóðs. Hæstv. forsrh. vék tvisvar að því í ræðu sinni, að það væri, að mér skildist, sjálfsmótsögn í því, að innflutningshöftin væru öllum til skaða. Vitaskuld eru til þær ráðstafanir, sem allir hlutaðeigendur hljóta skaða af, og mætti nefna ýms dæmi þess. Bóndi, sem heyjar allt það sneggsta og það, sem fjarst er frá bæ hans, af slægjulandi jarðarinnar, hann skaðar bæði sjálfan sig og aðra með því háttalagi. Og aðra svipaða ráðstöfun mætti nefna sem dæmi. Samkv. ákvörðun fiskifræðings var það eitt sinn ákveðið, að sjómenn mættu ekki róa til fiskjar út fyrir ákveðna línu, sem dregin var tiltekinn spöl frá landi, vegna þess að þá mundu þeir stöðva fiskgengdina inn fyrir línuna. Svo lögðu þeir veiðarfæri sín innan við línuna og fengu ekki ugga úr sjó. Þó kom þar, að flokkur sjómanna hér suður á Vatnsleysuströndinni reri út fyrir línuna og hlóð báta sína. Þeir voru sektaðir fyrir brotið, en gátu ekki greitt sektirnar, og höfðu samtök um að fara heldur allir í fangelsi. Þeir komu hingað til Reykjavíkur, en fangahúsið rúmaði þá ekki. Þessi uppreisn þeirra gegn gildandi ráðstöfun leiddi það í ljós, að hún var hrein og bein vitleysa, Og uppreisnin varð til þess að opna augu vísindamannanna og ríkisvaldsins í því efni. Þó að innflutningshöftunum hafi verið viðhaldið fram á þennan dag, þá sannar það ekki, að þau séu nokkrum að gagni, því að þau geta verið byggð á röngum forsendum, eins og þær ráðstafanir, sem farið var eftir í þeim dæmum, er ég nefndi. Eins og sjá má af frv., þá hefi ég ekki lagt það til, að gjaldeyrishöftin yrðu afnumin. Ég get fallizt á, að eigi sé annað fært en að gjaldeyrisnefnd starfi áfram og hafi aðalumráð á gjaldeyri landsmanna á meðan eigi ræðst betur fram úr örðugleikunum. En ég sé enga þörf á því að láta innflutningshöft og gjaldeyrisráðstafanir fylgjast að. Við verðum alltaf að játa okkur nægja þann gjaldeyri, sem fæst fyrir innlenda framleiðslu. Hæstv. forsrh. sagði, að einstakir menn gætu keypt innlendar vörur, selt þær til útlanda og keypt erlendar vörur í staðinn, ef innflutningshöftin væru afnumin. En ég held, að þetta sé ekki hægt. Ég veit ekki betur en að þau lagafyrirmæli séu enn í gildi, sem skylda hvern þann, sem umráð hefir á erlendum gjaldeyri, að afhenda hann bönkunum til umráða. Samkv. þeim fyrirmælum mun einstaklingum vera óheimilt að verzla með erlendan gjaldeyri, og held ég, að það sé réttmætt, af þeirri ástæðu, að þessi gjaldeyrir er svo takmarkaður. Ég skal fúslega játa, að ef innflutningshöftin væru afnumin, þá er það vitanlega rétt, að það er nokkur hætta á, að verzlunarskuldir safnist erlendis. En ef svo er komið í heiminum, að ríkin sjálf geta ekki fengið lán til sinna brýnustu þarfa erlendis, má þá ekki búast við, að einstakir kaupmenn muni eiga mjög erfitt með að fá þar vörulán? Þó gæti þar verið um undantekningar að ræða, t. d. að því er snertir skranvörur og ýmsan óþarfan varning. Þetta mundi í frjálsri verzlun koma hart niður á mönnum í einstökum tilfellum, en á þjóðarbúskapinn hefir það engin áhrif. Öll stærri verzlunarhús, sem mesta þýðingu hafa þjóðhagslega séð, mundu vitanlega tryggja sér greiðslumöguleika erlendis. Og þegar á allt er litið, tel ég það fremur til góðs, að einstakir kaupmenn útvegi sér lánstraust erlendis, því að það léttir mikið á bönkunum, enda hefir það ekki þótt vinsælt hér á Alþingi, að verzlunarstéttin valsaði með fé bankanna. En innflutningshöftin hafa mjög spillt fyrir kaupmönnum um að fá rekstrarlán erlendis. Hæstv. ráðh. talaði um vandræði yfirstandandi tíma og spurði, hvort afnám innflutningshaftanna mundi verða til þess að bæta úr þeim og skapa hagstæðan verzlunarjöfnuð. Ef kaupgeta er lítil, þá bætist verzlunarjöfnuðurinn; kaupgetuleysið skapar hann beinlínis. Menn geta ekki keypt. Árin 1922 til 1923 var kreppa, sem orsakaði nokkurskonar innflutningshöft, sem kom fyrst niður á óþarfa vörum. Frakkar fundu fyrst kreppuna á því, að silfurvörur, silki og dýrar vefnaðarvörur og allskonar tízkuvörur yfirleitt fóru að seljast illa. Menn hætta fyrst að kaupa glingurvörur. Og menn færa sig svo meira og meira niður eftir óþarfavarningnum og kaupa síðast aðeins nauðsynlegustu og ódýrustu vörurnar. Kreppan verkar því eins og viturlega sett innflutningshöft í aðalatriðum. Ég álít, að þeir menn, sem reka verzlun með óþarfa varning og hafa gert það í skjóli landslaga og með löglegum hætti, megi ekki við því, að ofan á það, að kreppan bitnar hvað mest á þeim, sé því bætt, að setja slík innflutningshöft, sem verða til þess að murka alveg úr þeim líftóruna. Árið 1921 var skipuð nefnd til að rannsaka, hve mikið væri í raun og veru flutt inn af óþarfa vörum árlega, í því skyni, að bannaður yrði innflutningur á öllum slíkum vörum. Og n. komst að þeirri niðurstöðu, að aðeins 1% af innfluttum vörum í meðalári væri í raun og veru óþarfur. Það er allt og sumt. Það er alveg rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að vörubirgðir eru nokkurskonar gjaldeyrir. Ég sagði í byrjun ræðu minnar, að ég gæti gengið inn á það, eða a. m. k. skyldi ekki óskapast mikið út af því, þótt gripið væri til þessara ráðstafana snöggvast. En þær þurfa að vera háðar vissum takmörkunum. Hér eru ekki þeir auðmenn, eða öllu heldur svo heimskir menn í kaupmannastétt, að þeir hrúgi inn vörum til margra ára. Hér er ekki flutt inn nema það, sem þarf rétt í svipinn. Og þegar höftin eru búin að standa eitt ár, þá er þessi gjaldeyrir, vörubirgðirnar, búinn. Það er ekki hægt að halda uppi fyrirtækinu með nokkru móti á minni viðskiptum en þessir kaupmenn hafa haft til skamms tíma. Enda hefir innflutningsnefnd viðurkennt þetta og reynt að játa þá hafa leyfi til að hafa talsverðan hluta af þeim viðskiptum, sem þeir hafa haft til skamms tíma. Annars væri vöruafgangurinn nokkurskonar þrotabúsvara, sem mætti setja á uppboð og selja hæstbjóðanda einn góðan veðurdag. Innflutningshöftin eru nú búin að standa helzt til lengi, lengur en þessi gjaldeyrir hefir enzt. Ég skal annars ekki fara út í ýms atriði í ræðu hæstv. ráðh., sem meira eru á útborðinu heldur en meginatriði, t. d. það, að veröldinni mætti út af núverandi ástandi líkja við vitlausraspítala, þar sem menn væru í spennitreyju. En ég held, að menn megi gera vitlausa með því að láta þá vera í spennitreyju. Það eru sjálfar hömlur innflutningshaftanna, sem hafa gert veröldina og mennina svona. Það er ekki það, sem Lloyd George á við, að veröldin hafi fyrst orðið vitlaus og svo verið sett í spennitreyju, heldur öfugt, eins og ég tók fram áðan. Ég er hræddur um, að innflutningshöft og verzlunarhömlur, hvort sem það eru tollaálögur eða hvað sem það annars er, sé oft eins mikil orsök eins og afleiðing þess erfiða ástands, sem nú er í heiminum. Loks vildi ég beina einni spurningu til hæstv. fjmrh., og það er, hvort hann geti hugsað sér að halda innflutningshöftunum áfram sem áframhaldandi ástandi, og hvort það sé hans skoðun, að þjóðin hafi bezt af því að hoppa æfinlega í hafti. En ef svo er ekki, þá hvenær hann telji kominn hentugan tíma til að afnema höftin. Ég er nú þeirrar skoðunar, að það geti ekki komið til mála að láta þetta haftaástand halda áfram. Og ég álít einmitt ástand yfirstandandi tíma þannig, að bezt sé að afnema höftin nú þegar. Ef það er dregið þangað til kaupgeta fer að aukast aftur, þá væri mikil hætta á því, að mikið vöruflóð færi yfir landið allt í einu.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Hv. flm. þessa frv. hefir nú tekið sér fyrir hendur að sýna fram á það, að allir hljóti að tapa á innflutningshöftunum, og ef það skyldi vera rétt, þá vantar mig bara skýringar á því, hvers vegna þeim skuli enn vera haldið uppi. Nei, sannleikurinn er sá, að ríkisstj. og bankarnir viðhalda höftunum án þess að frá þinginu hafi komið nokkur aðvörun um, að þar verði tekið í taumana. Þessi lög frá 1921, sem hér er um að ræða, hafa verið skilin og framkvæmd á þann hátt, að takmarkaður hefir verið innflutningur á þeim vörum, sem almenningur getur komizt af án.

Ekki er það gert í anda heimildarlaganna frá 1921

. En þá vil ég segja hv.þm., að við, sem nú erum í stj., tökum vitanlega meira tillit til þess, sem núv. Alþingi vill vera láta, heldur en þingið 1921. Hv. 3. þm. Reykv. vitnaði í ræðu eftir Lloyd George um verndartolla og innilokunarpólitík Breta í sambandi við Ottawa-samningana, þar sem hann líkti veröldinni við vitlausraspítala. Ef sú samlíking hefir verið réttmæt, sem ég ætla mér ekkert að dæma um, er það þá ekki sönnun fyrir því, að það kunni að vera réttmætt og jafnvel nauðsynlegt að nota spennitreyjur á sjúklinginn. Það þýðir í sjálfu sér lítið um það að tala, hvers við mundum helzt óska í þessum efnum, þegar þjóðir þær, sem við skiptum mest við, beita verndartollum og innflutningstakmörkunum hver gagnvart annari, til þess hver um sig að kaupa sem minnst af öðrum og fyrir sem lægst verð. Af sömu nauðsyn verðum við að grípa til áþekkra ráðstafana. Við eigum ekki annars úrkosta í þessum efnum en að dansa eftir duttlungum hinna stærri þjóða. Hér er alls ekki um það að ræða, hvort við viljum hafa frjálsa verzlun eða ekki, og um það getum við enga ákvörðun tekið hér á Alþingi, hvaða aðferðum hinar stærri þjóðir beita í verzlunarmálum. Hlutskipti okkar er að bíða átekta og haga okkur eftir stórveldunum á þeim sviðum. Það mun ekki vera rétt hjá hv.þm., að innflutningshöft hjá öðrum þjóðum séu sett til verndar innlendum iðnaði. Það er ætið gert með háum tollum á erlendum iðnaðarvörum. Innflutningshöft eru sett til að tryggja það, að erlendur gjaldeyrir sé fyrst og fremst notaður fyrir brýnustu nauðsynjar og skuldbindingar gagnvart öðrum þjóðum. Hin eina orsök haftanna er sú, að erlendur gjaldeyrir nægir ekki til þess að kaupa allt, sem við viljum frá útlöndum. Þess vegna þarf stj. að gera þær ráðstafanir með innflutningshöftum, að nauðsynjavörur gangi fyrir hinum. Það er að vísu rétt hjá hv.þm., að síðastl. ár var hagstæður verzlunarjöfnuður við útlönd. En hagstæður verzlunarjöfnuður þarf ekki ætíð að bera vott um velgengni á þjóðarbúinu. Og hvað segir svo hv.þm. um það, ef ofan á allt baslið og verzlunarörðugleikana síðastl. ár hefði bætzt óhagstæður verzlunarjöfnuður? Ein af þeim ráðstöfunum, sem aðrar þjóðir hafa gripið til, er sú að hanna um lengri tíma veitingu nýrra lána út úr landi sínu, til þess að varðveita sinn eiginn viðskiptajöfnuð. Það gerir okkur ókleift að fá lán erlendis, þó við vildum, og knýr okkur til þess að skammta þann gjaldeyri, sem við höfum yfir að ráða. Þá verður spurningin aðeins um það, hvort við eigum að láta nauðsynjavörukaupin sitja fyrir óþarfanum. Gjaldeyrisskömmtunin nægir því ekki ein út af fyrir sig; hún þarf að vera samfara innflutningshöftum. Ef ekki væru höft, gæti hver, sem vildi, keypt innlendar vörur til sölu erlendis og flutt inn fyrir það hvaða erlendar vörur, sem honum sýndist. Það er ekki tiltækilegt að afnema heimildina til að takmarka kaup á óþarfavarningi; þau innkaup verða eingöngu að miðast við þann gjaldeyri, sem afgangs er, þegar lokið hefir verið greiðslum fyrir nauðsynjavörur. Ennfremur er þess að gæta, að ef höftin yrðu afnumin, og þó að gjaldeyrisskömmtunin héldist, þá mundi afleiðingin verða sú, að skuldir fyrir vörulán, sem tekin yrðu erlendis til 6, 9 og upp í 12 mánaða, hlæðust á landsmenn. Þær skuldir mundu á sínum tíma liggja eins og farg á bönkunum, verða óbærilegar og koma óorði á þjóðina. Þetta er langmesta hættan, sem yfir vofir nú. Þar sem ég hefi átt tal við erlenda fjármálamenn, í Englandi og víðar, hafa þeir látið í ljós, að ef slíkar vangreiðslur og kröfur hlæðust upp, mundi það öðru fremur spilla lánstrausti hverrar þjóðar. Ef grunur kemur upp um slíkt, eru birtar skýrslur um skuldakröfur á hendur þeirrar þjóðar, sem hlut á að máli. En á meðan við fylgdum föstum reglum og stæðum í skilum í skiptum við aðrar þjóðir, þá mundum við komast hjá slíku eftirliti. Eitt dæmi þessa hefi ég séð í „The Boardment of Oversea Trade“, viðvíkjandi ríki, sem ekki hafði getað staðið í skilum um sínar skuldbindingar. Það er rétt hjá hv. 3. þm. Reykv., að það er ekki ætíð vottur um aukna velmegun, þó að skuldir minnki út á við, ef vörubirgðir þverra í landinu. En þegar vandræði eru fyrir höndum með gjaldeyri fyrir nauðsynjavöru, hvað er þá eðlilegra en að gripið sé til hins geymda gjaldeyris í landinu? Vörur, sem safnast saman ár frá ári, eru ekki annað en geymdur gjaldeyrir, sem sjálfsagt er að nota á þessum tímum. Og er það gleðilegt, að kaupmanna- og verzlunarstéttin, sem mest hefir orðið fyrir barðinu á innflutningshöftunum, nýtur þeirra hlunninda af að selja þennan geymda gjaldeyri. Það er vitanlega ókostur við hverja verzlun, að vörubirgðir safnist saman, og útheimtir það meiri álagningu á nýjar vörur, sem inn eru fluttar. En innflutningshöftunum fylgir aftur á móti sá kostur, að minni hætta er á söfnun vörubirgða. Og þar sem hér er mestmegnis um nauðsynjavörur að ræða, er óþarfi að sýna almenningi eins mikla vorkunnsemi, þó hann þurfi að kaupa nokkuð af gömlum vörum. Hv. 3. þm. Reykv. virtist harma það, að viðskiptahöftin hömluðu fólki frá að fylgjast með tízkunni. En ég lít svo á, að það muni margt verra hljótast af kreppunni heldur en það, þó að áhrif frá erlendri tízku réni hér á landi. Hv. 3. þm. Reykv. gerði ráð fyrir, að hætta gæti af því stafað, ef bati væri í vændum á viðskiptasviðinu. Ég geri ekki sérstaklega ráð fyrir þeirri hættu, þó að verzlunin batni eitthvað meira frá því, sem enn er orðið, áður en höftin verða afnumin. Því að menn mundu ekki verja fé sínu í annað en góðar og nytsamar framkvæmdir. Og ef innflutninghöftin örva hugi manna og getu til slíkra athafna, þá hafa þau náð tilgangi sínum, og mætti líta á það sem merki þess, að kreppunni sé að létta. Þegar fram kemur verzlunarhalli gagnvart útlöndum, þá er aðalorsökin sú, að kaupgetan hefir verið of mikil, menn hafa fengið meiri peninga í hendur en verðið fyrir útfluttu vörurnar svaraði til. Það er fölsk kaupgeta. Með þeim gjaldeyri, sem kemur inn í landið fyrir útfluttar vörur, þarf að borga skuldir og ýmsar ósýnilegar greiðslur, auk þess sem notað er til innkaupa á erlendum vörum. Og það eru engin önnur ráð til að sporna við því, að of mikill gjaldeyrir sé notaður til vörukaupa, heldur en að fastsetja þann gjaldeyri, sem einstaklingar eiga og hafa ráð á. Ríkisvaldið og bankarnir hafa engin önnur ráð en innflutningshöft og gjaldeyrisskömmtun til þess að halda viðskiptajafnvægi við útlönd. Það eru þeirra vopn og verjur undir þessum erfiðu kringumstæðum. Ég skal fúslega viðurkenna, að ýmsir agnúar séu því samfara, að beita þarf þessum aðferðum. En það er ekki hægt að sýna fram á það, eins og hv.þm. hélt fram, að allir aðilar: ríkið, bankarnir, sveitarfélögin og almenningur, tapi á þessum ráðstöfunum. Þeir tapa ekki á höftunum, heldur á því ástandi, sem nú er ríkjandi, og afleiðingar erfiðleikanna eru þannig, að það verður að grípa til haftanna. Höftin eru neyðarvörn, og það gerir enginn að gamni sínu að beita þeim. Hv. þm. gerði ráð fyrir, að innflutningshöftin hefðu bætt verzlunarjöfnuð þjóðarinnar um eina millj. kr. síðastl. ár, en taldi, að það skipti litlu máli og að útkoman yrði sú sama, þó að höftin yrðu afnumin. Ef breytingin verður ekki önnur en sú, sem hv.þm. heldur fram, að innflutningur aukist aðeins á öðrum vörutegundum en nauðsynjavörum, án þess að vörukaupin aukist yfirleitt, þá er ekki neinna umbóta að vænta. Þá segi ég, að betra sé að hafa höftin, sem leyfa nauðsynjavörum inn í landið, en takmarka kaup á óþarfa vörum. Það eru nú um 30 ríki í Evrópu, sem hafa innleitt hjá sér innflutningstakmarkanir og gjaldeyrisskömmtun. Við Íslendingar erum því engin undantekning í þessu efni. Enda er það ekkert undarlegt, þó að sú þjóð, sem hefir mest viðskipti við útlönd miðað við mannfjölda, hafi gripið til slíkra ráðstafana.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég geri ráð fyrir því, að þetta frv. fari til nefndar, og óska ekki eftir, að það verði fellt við þessa umr., þótt ég muni vitanlega beita mér gegn því, eins og þegar er komið í ljós. Mér þótti gott, að hv.þm. Seyðf. minntist á þetta viðfangsefni, hvort þörf væri á lögum til ráðstöfunar gegn óeðlilegri verðhækkun í tilefni af gildandi innflutningshöftum. Eftir að upp var tekin gjaldeyrisskömmtun og innflutningshöftin sett, er sterlingspundið féll haustið 1931, setti ég nefnd 3 manna til þess að fylgjast með um verðlag á öllum nauðsynlegustu vörutegundum. Þessa n., sem hagstofustjóri var formaður fyrir, lét ég starfa eitt ár. En þar sem ekki varð vart við neina óeðlilega breyt. á vöruverði þeirra helztu nauðsynja, sem menn geta ekki komizt af án, þá var n. látin hætta störfum. Það sáust jafnan greinilegar og skýrar erlendar orsakir fyrir öllum breyt., sem urðu á verðlagi á þessum vörum. Hinu hefir minna verið sinnt, hverjar breyt. orðið hafa á verðlagi á luksusvörum. Mér hefir ekki þótt það ósanngjarnt, þó kaupmenn hefðu meira upp úr slíkum vörum en áður, enda er almenningi það í sjálfsvald sett, hve mikið er keypt af slíkum vörum. Ég er því samþykkur, að n., sem þessu frv. verður vísað til, athugi þessa hlið málsins í samráði við hagstofustjóra og þá menn aðra, sem þessum málum eru kunnugir. Hv. 3. þm. Reykv. hafði búizt við, að ég sem fjmrh. mundi óska eftir, að verzlunin yrði sem fyrst gefin frjáls, og það geri ég sannarlega. Ég óska eftir því, að það ástand skapist sem fyrst, að verzlunin geti orðið fullkomlega frjáls. En meðan slíkt ástand er ekki til, get ég vitanlega ekki óskað eftir öðru en að gerðar verði þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru út frá þessum gefnu forsendum. Innflutningsnefndin og gjaldeyrisnefndin starfa ekki þannig, að allt standi stíft við stíflugarð, sem aldrei hreyfist. Þær starfa þannig, að þær gera sér grein fyrir því, hve miklum gjaldeyri sé yfir að ráða, og fara svo með gjaldeyrissöluna eftir því, hve mikinn gjaldeyri þær hafa til að ráðstafa. Á þennan hátt er vitanlega starfað. Og náttúrlega hefi ég sagt við þessa starfsmenn, að það sé ósk fjmrn., að það sé flutt inn eins mikið af tollvörum eins og almennar ástæður leyfa og eins mikið og gjaldeyrisforðinn frekast leyfir. Það hefir alltaf, fram á það síðasta, verið látið mjög illa yfir þessu, af því að gjaldeyrisforðinn sé fullnægjandi, en ég veit, að n. hefir ekki farið lengra í að banna innflutning og sölu en nauðsyn hefir borið til. Við sjáum það á greiðslujöfnuðinum við útlönd á síðasta ári, að þá hefir hagur bankanna batnað um 1 millj. kr., út á við að vísu. En hann varð að batna, því að um áramótin þar næst áður voru lausaskuldir bankanna gífurlega miklar erlendis. Og bankarnir, sem við skiptum við, krefjast þess, að þær fari lækkandi. Við skulum hugsa okkur, að engin innflutningshöft hefðu verið, og að í staðinn fyrir það, að greiðslujöfnuðurinn varð 1 millj. kr. betri en árið áður, hefði hann orðið 2-3 millj. kr. lakari en þá. Hvar hefðum við þá staðið? Það er þetta, sem gerir muninn. Það er þessi kúfur, hvort eitthvað er upp fyrir það, sem við höfum til að eyða, sem þarf ekki að vera mikill, til þess að hann geti valdið stórtjóni. Það er þessi kúfur, sem þarf að taka af, til þess að við getum verið öruggir í viðskiptum við útlönd á þessum tímum. Fjmrh. hefir sannarlega ástæðu til að óska, að ástandið verði sem fyrst þannig, að hægt verði að gefa verzlunina alveg frjálsa. En eins og nú er ástatt, er ekki ástæða til að óska þess, að sú aðferð sé höfð um okkar erlendu viðskipti, sem gæti skapað þá hættu, að enginn erl. gjaldeyrir væri til, þegar bankarnir og ríkið þurfa að borga vexti og afborganir af erlendum skuldum. Það þarf að tryggja það, að slíkar greiðslur falli ekki niður, þegar nauðsynlega þarf að lúka þeim. Það er ástæðan fyrir því, að við verðum að skammta gjaldeyrinn, að við verðum að sjá um, að greiðslur þessar verði framkvæmdar. Á ófriðarárunum, þegar ekki fluttist eins mikið inn af sykri og ýmissi kornvörur eins og vanalega, var þetta ráð tekið, að skammta matinn, skipta honum milli fólksins, svo að eitthvað gæti orðið handa öllum og enginn yrði alveg afskiptur. Nú er aftur á móti svo ástatt, að allir geta ekki fengið eins mikið og þeir vilja af erlenda gjaldeyrinum. Til þess er hann ekki nógu mikill. Og höftin eru bara nauðsynleg viðbótarráðstöfun við gjaldeyrisskömmtunina, sem ekki verður hjá komizt. Hv. 3. þm. Reykv. gerði ráð fyrir því, að ef svo væri komið í flestum löndum, að ríkið gæti ekki fengið lán, þá mundu líka vera þrot á lánstrausti kaupmanna, svo að ekki væri hætta á því, að kaupmenn flyttu of mikið inn af vörum. En þetta er einmitt öfugt. Því að þau bönd, sem gilda í mörgum ríkjum gegn útflutningi á peningum, eru gerð vegna gjald- eyrisástandsins. En þessi sömu lönd gera allt, sem þau þora, til þess að styðja að því, að útflutningur á vörum geti verið frjáls, og lána og lána, þangað til þau reka sig á hvað eftir annað. Einmitt það gjaldeyrisástand, sem er í heiminum, orsakar það, að það er hægt að fá meiri vörulán nú en áður hefir verið. En það er eftir því verra að fá peningalán, sem meira flyzt út úr landinu af gjaldeyri og greiðslujöfnuðurinn er óhagstæðari. Hv. þm. kvartaði mikið yfir og fannst ekki rétt reglugerð sú, sem nú er gildandi um heimildina fyrir að setja innflutningshöft. En menn hafa fullan rétt til að nota gjaldeyrinn til eigin þarfa. Þetta gera auðvitað allir atvinnurekendur, sem flytja út vörur og þurfa að kaupa vörur erlendis. Þeir nota það af sínum erlenda gjaldeyri sjálfir, sem þeir þurfa til að greiða með vörur og annað erlendis. En gjaldeyrir, sem þá verður afgangs, kemur aðeins til ráðstöfunar. Ég býst við, að Samb. ísl. samvinnufél. hafi t. d. nógan erlendan gjaldeyri til að kaupa fyrir erlendar vörur. Það væri mjög hart að þurfa að afnema þennan rétt, að hver notaði sinn erlenda gjaldeyri eftir þörfum til vörukaupa. En ef innflutningshöftin yrðu afnumin, yrði að svipta einstaklinga og fyrirtæki þessum rétti. En þá vil ég heldur hafa höftin. Ég skal sízt bera það til baka, að margir eigi erfitt vegna innflutningshaftanna. Það eiga margir erfitt vegna þeirra og vegna atvinnuleysis og vegna þess að lágt verð er á afurðunum, sem framleiddar eru í landinu. Þetta er allt böl, sem ekki er gott að hjálpa við. Og höftin eru slík ráðstöfun til alþjóðarheilla, að það verður að sætta sig við það, að einstöku menn verði fyrir barðinu á þeim. Það mundi koma þyngra niður á kaupmönnum, hvað þá heldur á almenningi, ef höftunum væri sleppt. Ég vil benda hv.þm. á það, að slíkar hömlur sem þessar hafa verið settar í öllum hinum smærri ríkjum. Stóru ríkin beita meira hátollaálögum og öðrum tollum og takmörkunum. Við erum í tölu þeirra mörgu ríkja, sem verða að gera þessar ráðstafanir, og er það eftirtektarverð staðreynd, að ekki ein einasta kvörtun hefir komið fram til stjórna þessara ríkja út af slíkum hömlum, sem við höfum gert hér. Svo sjálfsagðar þykja þær. Hv. þm. spurði, hvort ég teldi, að innflutningshöftin ættu alltaf að standa. Ég hefi áður gefið það í skyn, að mín skoðun er sú, að innflutningshöftum eigi að- eins að halda uppi, þegar erlendur gjaldeyrir er að öðrum kosti ekki nægilega mikill fyrir hendi til þess að fullnægja eftirspurn. Þá spurði hann um það, hvenær mér finnist, að létta beri höftunum af verzluninni. Það er vitanlega ekki hægt að segja um það upp á dag. Það er einungis hægt að segja það, að þeim eigi að létta af, þegar gjaldeyrisskorturinn er úr sögunni. Ég býst við því, að það fari svo um höftin, að þeim verði smátt og smátt létt af, eftir því sem gjaldeyrir fæst, þangað til ríkisstj. og bankarnir álíta rétt að sleppa þeim alveg. Þá vildi ég, að tollar á óþarfavörum væru hærri en nú er, til þess að tefja fyrir innflutningi á þeim og ennfremur til þess að ná meiri tekjum í ríkissjóð. Hv. þm. býður mér ekki gull og græna skóga með því að bjóða mér frjálsa verzlun nú á þessum tímum. En hann getur boðið mér annað, og það er það, að styðja að því, að ég verði fjmrh. þangað til það ástand er skapað, að létta má af innflutningshöftunum, því að þá verða góðir tímar fyrir hvern fjmrh., sem þá verður. Sumt af því, sem ríkið verður að gera á þessum tímum, er þess eðlis, að það safnast saman í aukna innflutningsþörf, sem verður fullnægt á sínum tíma. Og þá koma peningarnir í stríðum straumum inn í ríkissjóðinn, til ánægju og vegsemdar þeim ráðherra, sem þá verður. En mitt hlutskipti er að hafa óþægindin af þeim ráðstöfunum, sem þessir tímar krefjast - vera til þess skuldbundinn. En þó að menn verði nú að þola ýms óþægindi, þá bæta slíkar ráðstafanir aðstöðu ríkisins og þar með einstaklinganna margfalt sem því nemur.

Flm. (Steingrímur Steinþórsson) Ég hefi ekkert á móti því, að till. sé vísað til landbn. En út af orðum hv.þm. Str. vil ég taka það fram, að það er ekki meining okkar flm., að innflutningurinn verði tekinn úr höndum stj. Við tókum það fram í niðurlagi till., að fullt öryggi verði að vera gagnvart því, að sjúkdómar berist ekki til landsins, og held ég ekki, að það geti orðið nema ríkisstj. annist innflutning fjárins og vörzlu þess fyrsta tímann, meðan sjúkdómshætta getur verið yfirvofandi. Dettur mér ekki í hug, að einstaklingar megi annast þetta hver út af fyrir sig, eftirlitslaust að mestu leyti eða öllu. Hv. þm. sagði, að fyrir 4-5 árum myndi engum hafa dottið í hug að bera fram slíka till. sem þessa. Getur það verið rétt. Þeim mönnum, sem eitthvað vildu reyna í þessa átt, hefir verið haldið í skefjum, ekki af hræðslu við gin- og klaufaveiki, heldur af því, að hinir ráðandi menn hafa jafnan beitt sér gegn slíku. Held ég, að vel mætti fyrirbyggja alla hættu, þótt þessi till. væri samþ. Hinsvegar veit ég fyrir víst, að ríkið getur ekki komið upp svo mörgum búum, að það geti fullnægt eftirspurn bænda eftir hrútum af þessum erlendu kynjum. Ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu, að einstakir menn eða félög geti fengið hin erlendu fjárkyn og stundað stofnfjárrækt. Álít ég það að öllu leyti heppilegri leið. Þáltill. fer fram á það eitt, að mönnum verði gefið þetta tækifæri. Leggjum við áherzlu á, að ekki verði lokaðar leiðirnar fyrir því, að menn geti hafið innlenda stofnræktun hinna erlendu kynja, svo að ala megi upp hér innanlands nægilegt af hrútum til einblendingsræktar. Þó að einstakir menn gætu fengið keypta innflutta hrúta af ríkinu, þá yrðu þær skepnur svo dýrar, að slíkt yrði ekki kleift. Væri réttara, að einstaklingar gætu sjálfir stofnað sauðfjárbú til þess að hreinrækta hið erlenda kyn, því að ríkið getur hvort sem er aldrei sett upp nægilega mörg slík bú. Rétt er það hjá hv.þm. Str., að ýmsir erfiðleikar hafa komið fram við byrjunarframkvæmdir þessar. Þó hefir verið hjá mér einn skozkur hrútur, og hefir allt gengið mjög vel með hann. Hefi ég ekki orðið fyrir neinum örðugleikum, hvorki við hirðingu hans né notkun, og get ég því gert mér góðar vonir í þessu efni. Ég vildi aðeins taka þetta fram og orða skýrar en áður, hvað fyrir okkur flm. hefði vakað.

Flm. (Vilmundur Jónsson) Frv. þetta miðar í þá átt að koma betra skipulagi á úthlutun þess fjár, sem ríkið veitir árlega til læknishjálpar fátækum sjúklingum með persónuveitingum. Hefi ég átt tal við fjvn. um málið, og tók hún vel í það. Sé ég því ekki ástæðu til að fjölyrða um frv., en geri það að till. minni, að því verði vísað til fjvn. að þessari umr. lokinni.

Bjarni Snæbjörnsson [óyfirl.]: Það eru aðeins fáein orð, sem ég vildi láta falla um frv. þetta nú við 1. umr., bæði frá minni og Hafnfirðinga hálfu. - Eins og ég drap á í umr., sem urðu hér í d. 1931 um þetta mál, og eins og hv. 2. landsk. gat um nú, þá er þessi virkjun miklu meira atriði fyrir okkur Hafnfirðinga og aðra hér í kringum Rvík heldur en nokkurntíma Reykvíkinga. Það gleður mig stórlega, að mér finnst meiri horfur á framgangi málsins nú en áður. Er það nú betur upplýst en fyrr, og er það ekki sízt vegna þeirra umr., sem fóru fram á bæjarstjórnarfundi hér fyrir skömmu. Auk þess leggjast nú sjálfstæðis- og jafnaðarmenn á eitt án þess að karpa um, hver eigi upptök málsins eða hverjir hafi hindrað framkvæmdirnar. Ég vona líka, að nægilega margir úr Framsfl. sýni þeim, sem hlunninda þessara eiga að njóta, þann velvilja að ljá málinu fylgi, bæði hér og í Nd., og láti nú ekkert verða til þess að spilla framkvæmd virkjunarinnar, svo að hún megi verða þinginu til sóma og til blessunar þeim, sem njóta eiga.

Jón Baldvinsson Ég verð að játa, að bæði þetta frv., sem hv. 1. landsk. og hv. 1. þm. Reykv. flytja, og framsaga hv. 1. landsk. bendir á þá átt, að hann óski þess nú að virkja Sogið sem fyrst. En þetta er í mótsögn við þá málafærslu, sem borgarstjórinn í Rvík hafði á síðasta bæjarstjórnarfundi, sem ég var staddur á nýlega; og það er enginn misskilningur hjá mér, að það hafi verið meiningin í ræðu borgarstjórans á þeim fundi, að Rvík ætti að virkja og nota til fulls Elliðaárnar áður en ráðizt væri í virkjun Sogsins. Og ég get fullvissað hv. 1. landsk. um það, að fleiri en ég hafa skilið ræðu hans á þann veg. Það er nú svo með Sogsmálið, að bæjarstjórnarmeirihlutinn hefir jafnan hindrað, að nokkrar framkvæmdir yrðu gerðar í því máli. Við þetta átti ég með orðum mínum um ágreining þann, sem kom fram í ræðu borgarstjórans á umræddum bæjarstjórnarfundi. En sé það svo, að hv. 1. landsk. óski nú, að þegar verði gengið til virkjunar Sogsins, þá skulum við sleppa þeim skoðanamun, sem hér hefir verið talað um. Það er skylt, að við Alþflmenn stöndum með þessu máli, og það engu síður, þótt sjálfstæðismenn verði okkur nú sammála um það. Það ætti einungis að tryggja greiðari framgang málsins, að þessir tveir flokkar sameinast um það, sérstaklega þar sem sjálfstæðismenn eiga nokkur ítök í ríkisstj. og hafa nú samstarf við framsóknarmenn, en þeir hafa stundum reynzt erfiðir í þessu sjálfsagða máli, sem ekki einungis er nauðsynjamál Rvíkurbæjar, heldur einnig margra annara staða, sem myndu njóta virkjunar Sogsins. - Það skal ekki standa á mér að gleyma fyrri ágreiningi um málið og vinna að því, að á því fáist sem fyrst heppileg lausn. Þykir mér vænt um, að hv.flm. hefir lýst yfir því, að hann muni taka til greina aths. mína um að hafa ekki virkjunarstaðinn fastbundinn í frv., því að ég álít í alla staði heppilegra að hafa slíkt ekki fastákveðið í l.

Flm. (Magnús Torfason) Það er ekki langt frv. þetta og efnið ekki mikið. Hér er farið fram á, að bætt verði við fimmta dýralækninum, sem hafi búsetu á Suðurlandi. Ég skal geta þess, að þessi krafa styðst fyrst og fremst við álit þeirra manna, sem sérstaklega hafa þekkingu á landbúnaði, og ennfremur við kröfur og beiðni þeirra manna, sem standa nú fyrir samvinnu á landbúnaðarsvæðinu þar eystra. Ég get vísað til grg. frv., en skal geta þess, að þar sem talað er um, að nauðsyn sé á dýralækni á Suðurlandi í sambandi við mjólkurbúin, þá er það svo að skilja, að ekki er talið nægilegt, að kýrnar séu skoðaðar aðeins einu sinni á ári, eins og gert er ráð fyrir í reglugerð frá 1917. Þetta eftirlit er á engan hátt fullnægjandi. Hér er ekki einungis að tala um landbúnaðaratriði, heldur einnig heilbrigðisráðstöfun, sérstaklega fyrir Reykvíkinga, sem kaupa allmikla mjólk frá búunum, og eykst það væntanlega á næstu árum. Ég vona, að þessu frv. verði vel tekið og óska, að því verði að lokinni umr. vísað til landbn.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Mér þykir aðeins eitt að þessum ræðum um innflutningshöft og gjaldeyrisskömmtun, sem hér hafa farið fram um stund, það, að enginn þm. hefir nefnt á nafn þýðingarmikinn aðila þessa máls, sem sé þá, sem leggja gjaldeyrinn til. Það er verið að deila um það, hvernig eigi að ráðstafa þessum gjaldeyri, sem umfram er árlega, en menn gleyma um leið því, að sá aðili, sem leggur gjaldeyrinn upp í hendurnar á þeim til þess að greiða með innflutninginn, er að hordeyja á þessu ári undan öllum þessum ráðstöfunum. Eins og málum er háttað hjá okkur, höfum við ekki gulltryggða mynt, og þess vegna þarf að koma til opinberra ráðstafana um þessa hluti, sem ekki er þörf á, þegar gullið er látið lagfæra örðugleika viðskiptalífsins. Nú er það svo, að þegar röskun á jafnvægi í viðskiptalífinu á sér stað vegna opinberra aðgerða, stjórnarfars, fyrir náttúruviðburði, eða hvað það nú er, og eðlileg lögmál þurfa að taka til starfa til þess að rétta hag framleiðendanna, þá verður sú lagfæring af sjálfu sér, ef myntin er gulltryggð. En eins og nú er ástatt með pappírinn hjá okkur, þá kemur ekki til mála slík leiðrétting fyrir framleiðendurna. Þá koma aftur á móti innflutningshöftin og gjaldeyrisskömmtunin, sem forða þeim atburðum frá að gerast, sem gætu gert framleiðendum fært að lifa. Þá er hugsað um þá eina, sem þurfa að halda á þeim erlenda gjaldeyri til að eyða, sem þessi aðili hefir aflað. Því er alveg gleymt, að öflun þessarar erlendu myntar er undir því komin, hvernig búið er að framleiðslunni. Hún hefir minnkað ár frá ári, og enginn veit nema hún haldi áfram að minnka, svo að þarflaust verði að deila um það, hver eigi að fá það lítilræði, sem þá verður til að skammta. Þess vegna vii ég beina því til þeirrar n., sem fer með þetta mál, að hún líti dálítið í þessa átt líka, til bændanna í landinu og til sjávarútvegsmanna, þegar hún tekur ákvörðun um það, hvað hún telur rétt að leggja fyrir d. í þessu efni. Mér fannst, að málið mætti ekki fara til 2. umr. án þess að sá langstærsti aðili málsins væri nefndur. Því að ef allt það fer í rústir, sem framleiðslan byggist á í þessu landi, þá verður að endingu ekkert til að skammta, og þá gæti svo farið, að með núv. aðstöðu til framleiðslunnar yrði þarflaust að tala um innflutningshöft og gjaldeyrisskömmtun, þegar enginn gjaldeyrir er lengur til.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég ætla að gefa þær skýringar, sem mér fannst ræða hv.þm. Ak. gefa tilefni til. Mér skildist á honum, að hann áliti, að sveitarsjóðir ættu að bera kostnaðinn af því, þegar óreiðumenn og slæpingjar eru dæmdir eftir bráðabirgðabreyt. á hegningarlögunum frá 1928. Þetta hefir þó ekki verið framkvæmt svo. Held ég, að ég megi fullyrða, að þegar slíkir menn eru settir inn eftir dómi, beri ríkissjóður allan kostnaðinn, en hinsvegar kemur kostnaðurinn á sveitarsjóðina, þegar mennirnir eru settir inn eftir beiðni sveitarfélaganna og án dóms. Ef skilyrði bráðabirgðabreyt. eru fyrir hendi, geta sveitarsjóðirnir þannig alltaf komið kostnaðinum af sér yfir á ríkissjóð með því að heimta, að maðurinn sé dæmdur eftir l. Held ég, að ákvæði fátækral., sem hv.þm. nefndi, sé sjaldan notað í slíkum tilfellum. Ég þekki a. m. k. aðeins eitt tilfelli. Hinsvegar skiptir þetta miklu máli, því að kostnaðurinn af þessu er mjög mikill, vegna þess, hve dvölin er dýr á vinnuhælinu, og ég fyrir mitt leyti vil ekki opna sveitarfélögunum leið til þess þannig að dæma barnsfeður, sem ekki geta greitt meðlag, á vinnuhælið. Það verður að skera úr því með dómi, hvort skilyrðum laganna frá 1928 er fullnægt. Það atriði má ekki leggja undir úrskurð sveitarstjórna, því að fjölmargir barnsfeður, sem ekki geta greitt, eru hvorki slæpingjar né óreglumenn.