Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bernharð Stefánsson) : Fjhn. hefur nú athugað þetta frv., og, eins og sjá má á nál. hennar á þskj. 277, mælti hún með því með lítils háttar breyt. Þetta frv. miðar að því að ráða nokkra bót á launakjörum hreppsnefndaroddvita, og álítur fjhn., að það sé hin mesta þörf á því að gera svo, því að það er vitanlegt, að störf hreppsnefndaroddvita aukast ár frá ári, og meðfram vegna löggjafar, sem kemur frá Alþingi, og annarra ráðstafana. Það er t. d. ekki lítið, sem störf hreppsnefndaroddvita hafa aukizt við matvælaskömmtunina, sem var tekin upp í stríðsbyrjun. Laun þessara starfsmanna hafa verið lítil og voru ákveðin fyrir 14 árum þannig, að þau skyldu vera 5 kr. fyrir hvern fullan tug hreppsbúa og önnur ekki. En víða hefur það verið svo, að hreppsnefnd hefur með samþykki hlutaðeigandi sýslunefndar ákveðið hreppsnefndaroddvitanum innheimtulaun af útsvörunum, og hefur það bætt töluvert úr skák. Þetta frv. gengur út á það að hækka hin föstu laun hreppsnefndaroddvita um helming, þannig að þau verði 10 kr. á ári fyrir hvern fullan tug hreppsbúa, en auk þess skuli greiða þeim 2% af innheimtum útsvörum. Nú er fjhn. kunnugt um það, að einstaka oddvita hafa áður af hreppsnefnd og með samþykki hlutaðeigandi sýslunefndar verið ákveðin hærri innheimtulaun en 2%. Með því að samþykkja frv. óbreytt, gat því farið svo um suma oddvita, að kjör þeirra bötnuðu ekki neitt, því þó að fasta þóknunin hækki um helming, þá kynni hundraðshlutinn af útsvörunum að lækka, ef skilja mætti þetta ákvæði í 1. gr. frv. um 2% þannig, að þetta væri fast gjald. Það skyldi greiða 2%, hvorki meira né minna. Þessi litla breyting, sem fjhn. ber fram, er þá aðeins um það, að auk þess sem launin eru hækkuð upp í 10 kr. fyrir hvern fullan tug hreppsbúa, beri oddvitum minnst 2% af útsvörunum í innheimtulaun. Það verður þá eins og áður að því leyti, að það verður komið undir samningum við hreppsnefndina og hlutaðeigandi sýslunefnd, hvort oddvita verður greitt meira en 2%. Vildi n. koma í veg fyrir, að þetta væri skilið sem hámark. Verði frv. að l. með þessum breyt., þá ber að greiða oddvitanum 10 kr. fyrir hvern fullan tug hreppsbúa og 2% af innheimtum útsvörum, ef ekki eru ákveðin hærri innheimtulaun.



Herra forseti! Ég kveð mér ekki hljóðs til þess að mæla á móti þessu frv., því að ég er í sjálfu sér með því, en til þess að benda á það, að ég held, að n. þyrfti að taka til athugunar að breyta 1. gr. frv. enn. Eins og hún er orðuð nú, þá virðist það vera skýlaust, að oddvita beri að fá 10 kr. á hvern tug íbúa og 2% í innheimtulaun. En nú er það svo á allmörgum stöðum á landinu, að oddvitinn innheimtir ekki útsvörin, en það er falið sérstökum manni, Á þá oddvitinn að fá þessi 2% líka, en sá, sem innheimtir, ekki neitt? Þetta held ég, að þurfi lagfæringar við, svo það komi skýlaust fram, hvort oddvita ber að fá þessi 2%, hvort sem hann innheimtir útsvörin eða ekki, eða hvort þetta eiga að vera innheimtulaun og ganga til þess manns, sem innheimtir útsvörin. Ég vildi biðja hv. n. að athuga þetta, þar sem þetta getur orkað tvímælis.



Ég held, að frv. þurfi engrar breytingar við fyrir þessar sakir. Ef ég man rétt, þá er svo ákveðið í sveitarstjórnarl., að oddvitinn eigi að innheimta útsvörin og hafa yfirleitt það og aðrar framkvæmdir hreppsnefndarinnar með höndum. Að vísu er hreppsnefnd heimilt að fela öðrum hreppsnefndarmönnum tiltekin störf, þar á meðal innheimtu útsvara. En slíkt mun jafnan gert með samkomulagi við oddvita, og verður þá sjálfsagt einnig samkomulag um þóknun fyrir störfin. En oddvita ber, samkv. sveitarstjórnarl., skylda til að inna öll þessi störf af hendi, og því eðlilegast að miða laun hans við það, að hann geri svo. Hitt virðist ekki þörf, að ákveða í lögum þóknun fyrir störf, sem unnin eru samkv. samkomulagi. Ég hef ekki sveitarstjórnarlögin hér við höndina, og er því kannske ekki rétt að fullyrða, hvað stendur í þeim, en ég hef sjálfur verið lengi hreppsnefndaroddviti og man ekki betur en oddvita beri yfirleitt að annast um, að ákvarðanir hreppsnefndar séu framkvæmdar, og meðal annars að sjá um innheimtu útsvara, og hlýtur það því að vera sérstakur samningur, þegar annar sér um innheimtu þeirra.



Herra forseti! Eins og sjá má á nál. 259, þá er n. ekki á einu máli um afgreiðslu þessa máls. Einn hv. nm. vill samþ. þetta frv. óbreytt, en hann er ekki hér viðstaddur til að gera grein fyrir sinni afstöðu í þessu máli. Hins vegar höfum við tveir í n., ég og hv. 9. landsk., ekki viljað ganga inn á að lögfesta frv., fyrr en sýnt er, að frv. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum nái fram að ganga á þinginu. Það er ekki svo að skilja, að við höfum brugðið fæti algerlega fyrir þetta mál. En við teljum, að þetta mál og annað mál, sem er á ferð hér í þinginu, sem fjallar um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum, séu svo skyld mál, að ekki sé hægt að gera þar upp á milli, nema að svo miklu leyti sem hitt frv., um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum, er nú í fyrsta skipti á ferð sem löggjöf, en þetta mál, sem hér liggur fyrir til umr., er um umbætur á löggjöf, sem þegar er fyrir um húsmæðrafræðsluna í sveitunum. Þetta mál er gamalkunnugt hér í hv. þd., og þarf ég ekki að rekja gang þess hér. En ég verð að segja það frá mínu brjósti, að svo bezt getum við fylgt auknum framlögum til húsmæðrafræðslunnar í sveitum, að hæstv. Alþ. sýni fullkomlega lit á því að koma á löggjöf um og styðja á mjög svipaðan hátt húsmæðrafræðsluna í kaupstöðunum, því að þar sem svo örðugt hefur verið um framgang þessa máls fyrir kaupstaðina, viljum við tryggja okkur það, að hér verði nokkurs konar kaup kaups, þannig að við snúum bökum saman um það, að við styðjum þá, sem bera þetta mál fyrir brjósti fyrir sveitirnar, og að þeir hinir sömu styðji einnig okkur um að koma áfram löggjöf um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum. Að svo komnu máli mun ég greiða þessu frv. atkv. til 3. umr. og sjá, hvað setur um gang hins málsins, sem ég gat um, og hraða þess við afgreiðslu í þinginu.



Ég er alveg sammála þeim, sem skrifað hafa hér undir nál. þetta með fyrirvara. Það er af því, að ég er sammála um, að það sé ekki nema mjög eðlilegt, að við, sem falið hefur verið umboð fyrir kaupstaði, og náttúrlega ýmsir þeir, sem hafa umboð fyrir sveitirnar líka, sem líta með sanngirni á þetta mál, álítum, að rétt sé, að bæði þessi frv., sem fyrir þinginu liggja, annað um húsmæðrafræðslu í sveitum og hitt um sama efni varðandi kaupstaðina, megi hafa samflot um afgreiðslu hér á hæstv. Alþ. Mér hefði þótt vissara, að n. hefði notað sinn meiri hl, til þess að afgr. ekki þetta mál fyrr en frv. um húsmæðrafræðslu fyrir kaupstaði hefði verið komið til þessarar d. og væntanlega þessarar sömu n. Hins vegar er vitað, að svo einstök valmenni eiga sæti hér í þessari hv. d., að það þarf ekki að beita neinu slíku harðræði, og væri nóg, ef hæstv. forseti vildi stilla svo til, að þetta mál sigldi ekki svo mjög hraðbyri, að hitt málið fengi ekki ráðrúm til þess að fylgja því eftir, sem ég fyrir mitt leyti set sem skilyrði fyrir því, að ég fylgi þessu máli hér, til þess að samræmi komist á um fjárframlög til húsmæðraskólanna í sveitum og kaupstöðum. Þetta frv. fer fram á að breyta framlaginu til stofnunar húsmæðraskóla í sveitum úr helmingi og í 3/4 hluta stofnkostnaðar. Og mér finnst þá ómögulegt að neita því, að það er hróplegt ranglæti að styrkja ekki sams konar skóla í kaupstöðunum með því að samþ. það frv., þar sem tekið er upp það framlag, sem þykir nú óviðunandi fyrir sveitirnar. Í grg. frv. er gerð grein fyrir því, hvers vegna farið er fram á að hækka þetta framlag í samræmi við það, sem á við um héraðsskólana. Ég get ekki séð betur en að það sama gildi í fullum mæli um framlagið til húsmæðraskólanna í kaupstöðunum. En það er tekið fram í grg. frv., að aukin verkleg kennsla í þessum skólum heimti dýrara húsrúm. Sama á við um húsmæðraskólana í kaupstöðunum, nema frekar væri, því að það er gert ráð fyrir því í sambandi við þá skóla, að þeir séu nokkurs konar kennaraskólar fyrir húsmæðrafræðsluna. Og þar sem á að kenna kennurum, má nærri geta, að það þurfi enn frekari kennslutæki heldur en við venjulega húsmæðraskóla. Í öðru lagi er það tekið fram sem ástæða fyrir því, að hækka þurfi framlagið til húsmæðraskólanna, að þeir þyrftu að geta orðið gististaðir yfir sumartímann. Þetta á engu síður við í kaupstöðunum, ekki sízt í Reykjavík. Ég álít, að ef ætti að setja upp mikið húsrúm fyrir slíka skóla, þá væri mjög hentugt, ef hægt væri að nota slíkar skólabyggingar fyrir gistihús að sumrinu. Því að alveg eins og menn leita úr kaupstöðunum upp í sveitirnar á sumrin, leita menn til Reykjavíkur á sumrin, því að á venjulegum tímum koma margir útlendingar til landsins, og mikil eftirspurn er þá eftir húsnæði fyrir ferðamenn. Stúdentagarðurinn hafði ákaflega mikinn styrk af því, að hann var svo útbúinn, að hægt var að nota hann sem gistihús fyrir ferðamenn. Þriðja ástæðan, sem færð er hér fram í grg. frv. fyrir réttmæti hækkunarinnar til skólanna, er, að nú hvíli skuldabyrðar á þeim, sem þeim væri um megn að rísa undir. Má búast við því, að það eigi ekki síður við um húsmæðraskólana í kaupstöðunum. Ég vil leyfa mér að skjóta því til hv, n., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, að hún samræmi þessi tvö mál, þegar hitt húsmæðrafræðslumálið, fyrir kaupstaðina, kemur til þessarar hv. d.



Mér þykir nú þetta dálítið undarlegt með þennan fyrirvara, sem tveir af hv. nm. hafa sett við sínar undirskriftir undir nál., og óneitanlega væri dálítið fróðlegt að fá að vita, hvort þeir eru með málinu eða móti. Frv. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum er komið til 3. umr. í hv. Nd., það er komið lengra í þeirri d., sem það byrjaði í, heldur en þetta frv. er komið hér, sem flutt var í þessari d. Og ef þetta mál á að bíða eftir frv. um húsmæðrafræðsluna í kaupstöðum, sem er í Nd., og hafa samflot með því, eins og hv. þm. hafa talað um, þá gæti náttúrlega svo farið, að frv. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum yrði samþ. hér í hv. d. til fullnustu og þetta frv. einnig samþ. út úr d., en að þá væri Alþ. slitið daginn eftir eða eitthvað um það, þannig að það yrði eingöngu frv. um húsmæðraskólana í kaupstöðunum, sem yrði þá að 1., en ekki þetta frv. Ég hefði kunnað miklu betur við það, að það hefði verið tekin hrein afstaða til þessa máls, annað hvort með eða móti málinu, en því hefði ekki verið blandað á þennan hátt saman við annað mál, sem ekki stendur á neinn hátt verr að vígi heldur en þetta mál, eins og ég hef nú sýnt. En góðra gjalda vert er það, að þetta mál á þó, eftir vilja þeirra hv. nm., sem skrifað hafa undir nál. með fyrirvara, að fá að ganga óhindrað til 3. umr. En ég segi það, að ef það á svo að bíða eftir því, að þetta mál, sem er í hv. Nd. enn þá, komist hér til 3. umr., þá er það að öllum líkindum síðasta umr. þess máls, sem þá fer fram. En þá eru a. m. k. þrjár umr. eftir um þetta mál, sem hér liggur fyrir á dagskránni. Ég held, að það væri nú óhætt fyrir þá, sem bera húsmæðraskólana í kaupstöðum fyrir brjósti, að lofa þessu máli að ganga héðan út úr hv. d. Þeirra skoðanabræður geta þá í Nd. tekið það í einhvers konar gíslingu til tryggingar því, að hitt málið gangi fram hér í þessari hv. d.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég sé, að í nál. er mælt með framgangi þessa máls, þó því aðeins, að trygging sé fyrir því, að frv. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum verði lögfest á þessu þingi. Og er þá víst ætlunin, að þetta mál gangi til 3. umr. eftir því, sem komið hefur fram hér í umr. En í sambandi við það vil ég taka það fram, að ég tel það alveg fullvíst, að frv. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum verði að 1. á þessu þingi. Það er ætlazt til þess, og því er fylgt alveg óskipt af allri ríkisstj. Og ríkisstj. hefur lofað því að beita sér sérstaklega fyrir því, að svo verði. Því að húsmæður hér í bænum hafa sýnt ákaflega mikinn áhuga á því að koma húsmæðraskóla á stofn hér í Reykjavík, og hans er hér mjög mikil þörf. Bæði húsmæðurnar, eins og ég sagði, og margar stofnanir einnig hafa sýnt þann áhuga á þessu nauðsynjamáli, að ég tel alveg sjálfsagt, að málið verði afgr. á þessu þingi. Ég spurðist fyrir um málið í gær eða dag, og ég hygg, að ekki verði mikill dráttur á því, að það verði afgr. í Nd. Það má geta þess í sambandi við það mál, að áhugi fyrir því virðist vera mjög almennur hér í bænum, og það hefur safnazt mikið gjafafé fyrir málið, m. a. hefur búnaðarþing sýnt áhuga sinn fyrir því máli með því að taka þátt í gjöfum. Ég hefði ekki búizt við, að það yrði dregið í efa, að málið gengi fram.



Ég hef ásamt hv. 2. landsk. (SÁÓ) skrifað undir nál. með fyrirvara, sem hann hefur gert grein fyrir. En eftir þá ræðu, sem hæstv. forsrh. nú flutti, verð ég fyrir mitt leyti að telja, að fengin sé mikil trygging fyrir því, sem við gerðum að skilyrði fyrir fylgi okkar við þetta frv. Mun ég því óhikað greiða því atkv. til 3. umr. Það stendur svo á, að frv. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum er nú til 3. umr. í hv. Nd. Og mér þætti fara vel á því, að það kæmi næsta dag á dagskrá hér í hv. d., og að þetta mál kæmi ekki til 3. umr. fyrr en við í n. gætum athugað hitt frv., hvort við gætum ekki orðið sammála um það. Eftir ræðu hæstv. forsrh. virðist mér þeim tilgangi náð, sem við tveir nm. vildum ná með því að skrifa undir nál. með fyrirvara.

Sigurjón Á. Ólafsson Hv. 9. landsk. (ÁJ) hefur tekið fram nokkuð af því, sem ég vildi segja. Því til viðbótar vil ég þó segja það við hæstv. forsrh. - þ. e. a. s. ef hann má vera að að hlusta á það - út af því, sem hann sagði hér, að ég að sjálfsögðu legg mikið upp úr hans orðum um framgang frv. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum, sem við berum fyrir brjósti. En ég vil segja, að það er ekki að ástæðulausu, að við höfum komið fram með þennan fyrirvara. Hæstv. ráðh. er það kunnugt, að á tveimur eða þremur þingum hefur málinu verið hreyft hér í hv. d., en það hefur hér litla áheyrn fengið. En sem betur fer, er viðhorfið til þessa máls nú orðið breytt, eins og ræða hæstv. ráðh. nú bar vott um. Þannig að telja má víst, að framgangur þess sé tryggður. En mér er alveg ókunnugt um afstöðu hv. form. menntmn. til þess máls, og hann hefur svo mikið vald sem form. n., að hann getur dregið málið á langinn, svo að það gæti tafið málið hér í hv. d. Nokkur ótti er hjá okkur þessum tveimur, sem skrifað höfum undir nál. með fyrirvara, um, að hv. form. menntmn. hafi ekki mikinn áhuga fyrir frv. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum. Ég get svarað hv. 1. þm. Eyf. (BSt) því, að ég held, að það sé komið skýrt fram, hvort við þessir tveir þm. séum með eða móti málinu, sem hér liggur fyrir. Við erum með málinu.

Andinn er þá reiðubúinn

. En ég vil ekki gera upp á milli þegnanna í þjóðfélaginu  Svo vil ég að síðustu minnast þess, sem hv. 1. þm. Reykv. minntist á, að það er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt., að svipað framlag verði veitt fyrir húsmæðraskóla í kaupstöðum eins og slíka skóla í sveitum. Því væri hægt að koma inn í frv. í hv. Nd., svo að ekki þyrfti að hrekja það á milli d.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Um það, að sagt er, að afstaða sé breytt hér á þingi gagnvart húsmæðrafræðslunni í kaupstöðum, vil ég segja það, að það sé ekki frá minni hendi. Því að það hafa farið fram samtöl um þetta mál milli ríkisstj. og þeirra kvenna, sem hafa beitt sér fyrir því, að húsmæðraskólar kæmust hér á fót. Og það hefur alltaf verið lögð áherzla á það í þeim samtölum, allan þann tíma, sem um þetta hefur verið talað, að þegar hér í bæ væri sýndur áhugi og félagssamtök kvenna, og sá áhugi kæmi fram í því, að lagt væri fram fé á líkan hátt til þess málefnis eins og lagt hefur verið fram fé til húsmæðraskólanna í sveitunum, þá mundi ekki standa á, að fé væri lagt fram af því opinbera fyrir þetta mál. Nú er meira um peninga heldur en venjulega, enda eru meiri samtök um þetta mál hér í bænum heldur en verið hefur nokkurn tíma áður. Þegar þessi félagssamtök töluðu við mig í vetur, var því lofað af mér og ríkisstj. allri, að þetta mál, frv. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum, gengi fram. Ég hygg, að ég fullyrði ekki of mikið, þó að ég segi, að það sé vissa fyrir meirihl.-fylgi við þetta mál hér á Alþ. nú. Við, sem erum í ríkisstj., reynum alltaf að lofa með sem mestri gát, því sem lofað er, en svo víst hef ég talið, að þetta mál hefði mikils meiri hl. fylgi á Alþ., að þessar konur hafa nú þegar keypt hús hér í bænum og lagt út fyrir það fé í því trausti, að þetta frv. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum yrði samþ. á þinginu nú. Og ég get sagt hiklaust, að ég vildi ekki, að það kæmi fyrir, þar sem þetta er gert í samráði við mig og ríkisstj., að það frv. yrði ekki samþ. Ég álít því hv. d. hafa fulla tryggingu fyrir því, eftir þessar upplýsingar, að frv. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum verði að l. Þessar upplýsingar gef ég að gefnu tilefni, en álít hins vegar ekki sérstaklega sanngjarnt, að frv. verði afgr. saman, eins og um hefur verið talað hér. Viðvíkjandi því, sem sagt hefur verið hér um samræmingu styrkjanna til þessara skóla, tel ég auðvelt að finna leið til þess að breyta hinu frv. í Nd., til þess að þessi samræming fáist. Það má geta þess, að það hefur komið fram nokkur ágreiningur um það, hvort styrkinn ætti að miða við nemendatölu. Á því ætti að gera hámark, því að skólar, sem hafa 12 til 20 eða jafnvel 30 nemendur, eru vitanlega tiltölulega dýrari í rekstri, miðað við nemendatölu, heldur en skólar með 100 nemendum. En ég býst við og hef talið sjálfsagt, að þessir skólar hefðu sömu kjör við að búa af hálfu þess opinbera á báðum stöðum, í sveitum og kaupstöðum.



Mér þykir mjög vænt um, að hæstv. forsrh. tekur svo skýra afstöðu til frv. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum og fullyrðir, að það nái fram að ganga. En ég kvaddi mér hljóðs áður en hann sagði sín síðustu orð hér. Og eins og ég gat um, þá er mér ekki nóg að vita aðeins, að frv. gangi fram, heldur hvernig það gengur fram. Ég álít, að þegar löggjöf er sett um þessa skóla, þá eigi hún að vera í samræmi gagnvart húsmæðraskólunum í sveitum annars vegar og sömu skólum í kaupstöðum hins vegar. Þess vegna hef ég óskað þess, að hv. menntmn. þessarar d. hefði fengið að láta í ljós sitt álit og gera sínar brtt., ef einhverjar yrðu, við frv. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum, sem nú er í hv. Nd., áður en þetta frv., sem hér liggur fyrir, verður sent burt úr þessari hv. d. Skal ég svo láta mér lynda, eftir að n. hefur tekið afstöðu til þess frv., þó að það verði svo látið bíða hér eitthvað. Því að ef breyt. verða á því gerðar, þá er það ekki alveg búið, því að þá þarf það að fara héðan aftur. Þessi frv. ættu að hafa samflot um að verða afgr. jafnt frá hæstv. Alþ., og ekki aðeins í þeim skilningi, að þau væru bæði afgr. frá þinginu sem 1., heldur einnig um það, hvernig þau eru afgr. Það er langt frá því, að í þessu liggi tilraun til þess að láta frv. um húsmæðrafræðslu í kaupstöðum sigla hraðbyri og verða að l., en tefja þetta frv., sem hér liggur fyrir. En þessi frv. eiga að afgreiðast bæði í einu.

Það geta þau ekki

. En eftir því, sem hæstv. forsrh. sagði síðast, skildist mér, að frv. um húsmæðraskóla í kaupstöðunum náði fram að ganga, og meira að segja, að fullt samræmi yrði haft um fjárframlög til þeirra skóla, miðað við framlög til slíkra skóla í sveitum. En það var sérstaklega stofnkostnaðurinn, sem ég hreyfði umr. um í minni fyrri ræðu. En út frá því, sem hv. 1 þm. Eyf. sagði, þá er mikill munur á þessum frv., þar sem húsmæðraskólar í sveitum eru til og hafa sína löggjöf, en frv. það, sem hér liggur fyrir, er um að breyta einu atriði þeirrar löggjafar, um stofnkostnaðinn, en hitt frv. er um að stofna skólana. Og það er ekki undarlegt, þó að við, sem berum hið síðarnefnda frv. fyrir brjósti, séum dálítið smeykir, þó að hæstv. forsrh. hafi nú létt af okkur óttanum. En ég vil samt vita, hvað hv. menntmn. gerir við frv. um húsmæðrafræðsluna í kaupstöðum, vegna þess sérstaklega, að hv. form. menntmn. er hér ekki við til þess að segja álit sitt og frá sjónarmiði n. um málið. Þetta eru aðeins tilmæli um það, að hinu málinu, sem er í hv. Nd., verði hraðað eins og mögulegt er.