Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) : Fjhn. hefur borið tölur frv. saman við ríkisreikninginn 1939 og ekki fundið neitt við þær að athuga. Aðeins einni aths. endurskoðenda hefur verið beint til Alþingis, um ríkisútgáfu skólabóka. Í tilefni af því kallaði n. til sín framkvæmdastjórn þessarar útgáfu og formann þeirrar nefndar, sem skipuð er til þess að sjá um útgáfuna, og hefur n. fallizt á, að óhreyft sé látið standa í þetta sinn það fyrirkomulag, sem haft hefur verið á útgáfu og reikningum útg., en n. sýnist hins vegar ástæða til, að næst verði bætt úr ýmsum ágöllum. Sérstaklega hafa bækurnar þótt koma of seint, og hefur það tafið kennslu meinlega. En slíkt eru framkvæmdaratriði, og við vitum, að þessir menn, sem við töluðum við, hafa áhuga fyrir því, að þetta sé lagfært eins og hægt er. Annars virtist mér og fleirum í n., að stjórn þessarar útgáfu ætti að vera í höndum fræðslumálastjórnar landsins, fremur en í höndum nefndar, sem í rauninni ber enga ábyrgð. Nú er svo áliðið þingtíma, að of seint er að koma fram breyting á þessu, og verður það að bíða betri tíma. Nefndin leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Eins og hv. frsm. gat um, er enginn ágreiningur hjá fjhn. um að mæla með, að ríkisreikningurinn verði samþ. óbreyttur. En í tilefni af ágreiningi, sem á eldri rætur, þykir mér rétt að segja nokkur orð. Undanfarin ár hefur verið vísað til Alþingis nokkuð mörgum aths. En það sýnir sig, að Alþingi hefur ekkert með það gert. Nú hefur því verið slegið fram af einum þeim embættismanni, sem sætt hafði aðfinnslum í þessum aths., að þar sem Alþingi hefði ekki sinnt málinu, gæti þetta ekki verið aðfinnsluvert hjá sér. Þegar aukagreiðslur til embættismanna verða hærri en hin eiginlegu laun þeirra, eða þegar einum þeirra eru borgaðar nokkrar þúsundir fyrir að semja símaskrána eða búa til prentunar, þá er að sumu leyti eðlilegt, að þögn Alþingis um þá hluti, þótt þeim sé vikið undir dóm þess, sé skoðuð sem samþykki. En sá misskilningur má þó ekki festa rætur. Því höfum við tekið upp þá venju, að setja aths. til athugunar framvegis fyrir þá, sem hlut eiga að máli, og fyrir ríkisstjórnina, því að hún hefur betri tök á því en Alþingi hefur í önnum þingtímans. Fáein einstök atriði vil ég nefna. Víða í reikningum ber tölunum ekki saman við ríkisreikninginn. Þegar við gerðum aths. um það; kom alltaf sama svarið: Það eru reikningar, gerðir upp á mismunandi tíma. - En það er mjög athugavert atriði, hvernig hægt er að koma á samræmi í reikningsfærslu og miða við sama tíma. Sem endurskoðunarmaður vil ég eindregið mælast til þess og að reikningum sé lokið eins fljótt og kostur er. Hjá ýmsum stofnunum eða gjaldheimtumönnum ríkisins hefur innheimta dregizt. Útistandandi skuldir fara vaxandi ár frá ári og nema stórfé. Aðfinnslum er svarað út í hött af ráðuneytum, þegar hjá þeim er leitað svara og aðgerða. Þegar tekið er tillit til þess, sem strikað hefur verið út af töpuðum skuldum, hafa þær enn vaxið þrátt fyrir góðæri. Þá verður að minna á, að 340 þús. kr. krafa um stuðning til héraða, sem bíða tjón af mæðiveikinni, er enn óinnheimt frá þeim héruðum, sem hafa ekki beðið tjón af henni. Fjárhald sumra einstakra stofnana er á líkum vegi og áður; þótt stríðið hafi raunar haft þar nokkur áhrif. Ríkisútvarpið hefur t. d. engum breytingum tekið í því efni, þótt ráðh. lofaði, að það skyldi verða athugað. Hvanneyrarbúið og bændaskólabúin bæði skila mjög ófullkomnum reikningum, og vænti ég, að ríkisstj. sjái til þess, að því verði kippt í lag á næsta ári. Með þessum fáu orðum vildi ég aðallega ítreka það og skýra, sem ég hef sagt, að við höfum tekið upp nýjan hátt um aths. okkar í þeirri von, að betri aðgæzla verði þá höfð framvegis en var á árinu 1939.

Frsm. (Bergur Jónsson) : Þetta frv. er fram borið í samræmi við þál. frá 17. maí. Allshn. hefur athugað frv. og leggur til, að það verði samþykkt með 3 breyt. 1. brtt. er við 6. gr. og er að nokkru leyti efnisleg. Í henni er gert ráð fyrir, að ríkisstjóri megi ekki hafa önnur störf á hendi, enda þótt ólaunuð séu. Hinar brtt. eru orðabreytingar. Í frv. er ekki tekið fram, frá hvaða degi ríkisstjóri sé kosinn, en það mun vera meiningin að geta þess í dagskrá, þegar kosning fer fram, frá hvaða tíma starfstími hans hefst.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Frv. þetta er að vísu flutt af meiri hl. hv. fjhn., og bjóst ég við, að frsm. n. mundi fylgja því úr hlaði. En grb. ber með sér, að það er flutt að minni tilhlutun. Í daglegu tali hefur þetta verið kallað dýrtíðarmálið. Það er á allra vitorði, að þau efni hafa verið til meðferðar hjá ríkisstj. og í flokkunum, frá því að Alþ. byrjaði störf sín í vetur. Hins vegar hafa komið fram nokkuð mismunandi skoðanir á því, hvort eða hve mikið vinna ætti að lausn málsins og einnig hver leið væri heppilegust til að hafa áhrif á þróunina í þessum efnum. Þrátt fyrir þessar umleitanir um málið hefur ekki fengizt samkomulag um það, hvaða leið sé skynsamlegust í einstökum atriðum. Það var um miðjan maí, að ríkisstj. fannst rétt, að skríða skyldi til skarar. Voru þá valdir í dýrtíðarnefnd tveir þm. úr hverjum stjórnarflokkanna og þeim afhent uppkast að frv. til að vinna úr. Áður en þingfundir hófust eftir hvítasunnu, afhenti nefndin frv. uppkast, sem nú hefur verið birt í einu dagblaði bæjarins. Það er byggt á sama grundvelli og uppkastið, er hún tók við frá ríkisstj. í fyrstu. En ýmsir nm. höfðu sérstöðu. Frv. var meira ábending en lausn vandans. Þar sem ekki var unnt að ná samkomulagi á þeim stutta tíma, sem til umráða var, var það ráð tekið, að ég sendi fjhn. Nd. þetta frv. og óskaði eftir, að það væri flutt í þinginu, sérstaklega til þess, að sá skriður kæmi á málið, að úrslit fengjust á einhvern hátt. Alþingi gat ekki lokið störfum án þess að til skarar skríði með þetta mál. Hvernig sem fer, vildi ég að málið fengi þá afgreiðslu, að Alþ. gæti orðið lokið fyrir næstu helgi, eða 14. þ. m. Það finnst mér vorkunnarlaust eftir allar þær umr., sem fram hafa farið um þessi efni í flokkunum. Eins og ég tók fram í bréfi til fjhn., er þetta frv. ekki eins og ég mundi hafa flutt það af eigin hvötum, og ekki eins og verið hefði, ef ég hefði aðeins tekið tillit til skoðana Framsfl., heldur er reynt að taka tillit til manna í öllum flokkum og eins þess, sem fram kom í sex manna nefndinni. Ég geri mér því von um, að frv. geti í aðalatriðum orðið samningsgrundvöllur, þótt sjálfsagt sé að gera ráð fyrir breytingum. Um almennar horfur á framkvæmd málsins vil ég tala síðar og einnig hitt, hvort mér finnst hægt að draga nokkuð úr þeim ráðstöfunum, sem frv. gerir ráð fyrir. Ég held, að nú megi segja, að sú þróun, sem hér hefur átt sér stað, hafi valdið flestum mönnum nokkrum áhyggjum. Um það eru ekki deildar meiningar, að í óefni stefnir, þegar kaupgjald og verðlag halda stöðugt áfram að hækka hvort annað á víxl. Ég vil minna á, að fram til ársloka 1940 voru í gildi lög, sem leyfðu kauphækkun, er nam allt að 85% vísitölunnar og ekki meir, en síðan var kaupgjaldið með frjálsum samningum hækkað svo sem nam 100% vísitölunnar og fylgir henni þannig eftir. Þingið og ríkisstofnanir samþykktu þetta fyrirkomulag á sínum launagreiðslum, og nær það til opinberra starfsmanna yfirleitt. Ýmsar stofnanir, eins og Landsbankinn, höfðu áður tekið upp þetta fyrirkomulag á sínum launagreiðslum. Það er náttúrlega þægilegt fyrir marga að geta látið sér standa á sama, hvað varan kostar, því að þeim mun fleiri krónur fái þeir í laun. Og framleiðendur gætu kannske talið, að þeim mætti standa á sama um kaupgjaldið, ef vörurnar seljast þeim mun dýrar sem það verður hærra. Mér er ekki grunlaust um, að þetta kalli sumir harla gott fyrirkomulag og haldi, að með slíkri hækkun skapist aukin verðmæti. Þótt þetta geti litið vel út, fylgja því stórkostlegar hættur fyrir atvinnulífið, og það skyldi enginn ímynda sér, að með slíku kapphlaupi verði sköpuð ný verðmæti. Þó að við getum leikið okkur með þessar tölur, ráðum við hvorki nú né síðar verðlagi á íslenzkum vörum erlendis, og þótt sumar þær vörur hafi nú hækkað þar mjög, aðrar ekki, munu þær fara lækkandi, þegar áhrif styrjaldarinnar verða minni. Því hærra verðlag og kaupgjald sem við sköpum innan lands, því stórfelldara verður tap framleiðslunnar, þegar lækkunin kemur, svo að bein hætta er á, að atvinnuvegirnir stöðvist. Þá yrði áreiðanlega erfiðara en nú að bæta úr afleiðingum þeirrar óheillaþróunar, sem hafin er. Þá yrði mikið atvinnuleysi óumflýjanleg afleiðing og stöðnun á flestum sviðum. Þá yrði annað hvort að fella gildi krónunnar enn eða lækka stórkostlega kaupgjaldið í landinu með þvingunarráðstöfunum, ef ekki fengist um það samkomulag. Því hærra kaupgjald og verðlag nú á stríðstímunum, því meiri örðugleikar síðar. Það liggur í augum uppi, eins og ég hef drepið á, að þróunin gengur ákaflega mikið í þá átt að skapa hér háan framleiðslukostnað og hátt kaupgjald og mikinn kostnað við atvinnurekstur, og það getur ekki endað öðruvísi en með stórkostlegum erfiðleikum, þegar verð lækkar á erlendum gjaldeyri. Síðast, þegar við stóðum frammi fyrir svipuðum erfiðleikum og hér verða eftir stríðið, en það var fyrir tveimur árum síðan, 1939, þá tókum við það ráð að lækka verðgildi íslenzku krónunnar, vegna þess að kaupgjald og framleiðslukostnaður var í raun réttri hærra en hægt var að borga af rekstri framleiðslunnar. Ég geri ráð fyrir því, að menn sjái þá hættu, sem er því samfara, ef menn verða nú þegar að fara að ganga út frá því, að gengi krónunnar verði fellt eftir styrjöldina, ofan á það, sem áður er komið í þeim efnum, og flestir kannast við, hversu auðvelt það er að samræma kaupgjald við afkomu framleiðslunnar á krepputímum, - eða hitt þó heldur. Nú kann að líta svo út, að þetta, sem ég hef sagt, sé talað frá sjónarmiði atvinnurekenda einhliða. Það er mesti misskilningur, því að þegar allt kemur til alls, er ekki hægt í þessu sambandi að slíta sundur hagsmuni framleiðenda og hag þjóðarinnar í heild sinni. Það getur litið vel út fyrir launamann og verkamann að fá fullar bætur vegna dýrtíðar og að kaupið hækkar í samræmi við verðlagið. En hvernig verður svo viðhorf verkamanna, þegar næsta stíg þessarar þróunar kemur með samdrætti framleiðslunnar, vegna þess að framleiðslukostnaður er orðinn of mikill og ekki fæst það verð á erlendum markaði, sem þarf? Þá kemur atvinnuleysið. Þá er ekki lítið atriði fyrir alla launþega landsins, og ekki sízt verkamenn, hvort hægt hefur verið að halda niðri verðlaginu og kaupgjaldinu meðan verðbólgan var mest. Það verða menn að gera sér ljóst, að engum launamanni er neinn greiði gerður með því að búa til fyrir hann einhverjar háar launatölur á pappírnum, ef hann þarf þeim mun fleiri krónur til þess að lifa af. Eitt af því, sem er allra nauðsynlegast í nútíma þjóðfélagi, er, að menn glati ekki trúnni á gjaldmiðil þann, sem þeir nota. Í staðinn fyrir vöruskiptaverzlunina, þegar menn áður skiptust á því, sem við köllum raunveruleg verðmæti, þá eru viðskiptin nú byggð á því að nota gjaldmiðil, eða peninga: Undirstaða þess, að þjóðfélag eins og okkar geti staðið á eigin fótum fjárhagslega, er sú að landsmenn eyði ekki jafnharðan öllum verðmætum, sem til þeirra berast, og að menn þori og vilji eiga peninga til þess að auka fjármagn það, sem nauðsynlegt er til nýrra framkvæmda í landinu. Nú vita allir, að eftir því sem verðlag hækkar, eftir því rýrnar raunverulegt verðgildi peninga. Og ef þar við bætist trú á það, að verðgildi peninga lækki enn meir síðar, er í því fólgin stórkostleg hætta á, að alls konar kæruleysi í peningamálum festi rætur með þjóðinni, hætta á því, að menn líti á peninga sem lítilsverða hluti, með þeim afleiðingum, sem af því verða, ekki aðeins nú, heldur einnig framvegis. Það er ekki lítil meinsemd fyrir þjóðina, ef sú skoðun festir rætur, að bezt sé að eyða öllum fjármunum, sem menn komast yfir, vegna ótta um, að þeir verði svo lítils virði. Það er sama, frá hvaða sjónarmiði litið er á þetta mál. Það eiga allir að vilja gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir eða draga sem mest úr þeirri hækkun, sem á sér stað á verðlagi og kaupgjaldi, einmitt nú, meðan verðbólgan er mest. En til þess þarf meira en orðin tóm. Og þá er spurningin: Hvernig er hægt að gera ráðstafanir til þess að vinna í þessa átt, - hvaða leiðir eru hugsanlegar og hvers árangurs er að vænta af þeim? Eftir því, sem fram hefur komið um þetta mál, bæði innan stjórnarinnar, frá þeim mönnum, sem ríkisstj. hefur leitað álits hjá um þessi efni, og eins hjá þeim, sem af eigin hvötum hafa ritað um þessi mál, þá virðist það liggja í augum uppi, að hér sé aðeins um tvær aðalleiðir að ræða. Önnur leiðin er sú, að hækka gengi íslenzku krónunnar, til þess þannig að hafa áhrif í þá átt, að verðlagið og kaupgjaldið hækki minna en ella, og þá einnig og kannske engu síður til þess að hafa þá fremur einhverja möguleika síðar að breyta verðgildi krónunnar aftur til lækkunar, ef hagsmunir þjóðarinnar krefjast þess, þegar verðlag fer aftur lækkandi. Hin leiðin, sem kemur til mála, er sú, að innheimta eða taka verulega fjármuni, þar sem þeir nú eru mestir, og verja því fé beinlínis til þess að halda niðri innanlandsverðlaginu í landinu og þar með kaupgjaldinu. Um fyrri leiðina, sem ég minntist á, gengishækkunina, er það að segja, að á síðasta ári fóru fram samningar milli brezku og íslenzku ríkisstjórnanna um viðskipta- og fjárhagsmál. Eitt af því, sem í þessu sambandi var af Breta hálfu lögð áherzla á, var að semja um það við Íslendinga, hvaða verðhlutfall skyldi vera á milli íslenzku krónunnar annars vegar og sterlingspundsins og dollars hins vegar. Íslenzka stjórnin áleit það heppilegra fyrir Íslendinga að hafa ekkert slíkt ákvæði í samningum milli landanna og áleit, að það ætti að vera mál Íslendinga sjálfra, hvernig þeir skrásettu sína krónu í hlutfalli við sterlingspund og aðra erlenda mynt. En Bretar héldu fast fram sinni skoðun á málinu. Niðurstaðan varð sú, að í samningunum við Breta var ákveðið, að það gengi, sem þá var, skyldi standa óbreytt, nema um annað semdist milli ríkisstjórnanna síðar. Af þessum ástæðum hefur sú leið ekki verið okkur opin að breyta skráningu krónunnar. Bretar hafa eigi viljað fallast á breytingu í þeim efnum. Af því hefur svo aftur leitt hitt, að ekki hefur verið gert upp hér á hæstv. Alþ., hvort Alþ. hefði viljað fara gengishækkunarleiðina, ef hún hefði verið opin. Ég get ekki sagt um það hér á þessu stigi, hvort þessi leið verður útilokuð til frambúðar eða ekki. En hún hefur verið það, og það verður að gera ráð fyrir, að hún sé það, þangað til annað liggur fyrir. Þegar af þeirri ástæðu hefur það ekki heldur verið gert upp í ríkisstj. til hlítar, hvort hún fyrir sitt leyti mundi hafa viljað leggja til gengisbreytingu, ef sú leið hefði verið opin. Sé ég því ekki ástæðu til þess, að ég gefi hér yfirlýsingu um mína skoðun í því efni, þar sem málið hefur legið þannig fyrir og liggur þannig fyrir enn. Hitt er aftur á móti ljóst, að eftir því, sem lengur dregst að gera slíka ráðstöfun, eftir því verður það örðugra, vegna þess, hversu ört hækka innieignir íslenzkra banka erlendis. Það er augljóst, að eftir því, sem bankainnieignir verða meiri, eftir því verður það reikningslega tap, sem kemur fram við það, að gengið breytist, meira, og erfiðara að koma slíkum breytingum við; jafnvel þó að menn telji þær nauðsynlegar. Ef horfið yrði að því að breyta gengi ísl. krónu meðan innieignir bankanna eru mjög stórfelldar, þá yrði með engu móti hægt fyrir bankana að bera óstuddir þann halla, sem þar kæmi fram. Yrði þjóðfélagið að einhverju leyti að hlaupa þar undir baggann og jafna honum niður á landsmenn á einhvern hátt. Þar sem þannig hefur verið ástatt um aðra leiðina í þessum málum, þá hefur allur undirbúningur hnigið í þá átt, að undirbúa hina leiðina, sem ég nefndi: Innheimtu fjár, sem varið yrði til þess að reyna að hamla á móti hækkun dýrtíðarinnar og þar með hækkun kaupgjaldsins. Hefur þá orðið fyrst fyrir að álykta, að eðlilegt væri, að útflytjendur, sem nú hafa undanfarið, og vonandi fá enn, þó að það sé ekki að fullu vitað, - fengið mjög gott verð fyrir sína vöru, og einmitt fengið þetta háa verð að eigi svo litlu leyti í skjóli þess, hve íslenzka krónan hefur verið lágt metin í hlutfalli við sterlingspundið, leggi eitthvað verulegt af mörkum til þess að koma í veg fyrir þá háskalegu rás viðburðanna, sem ég hef lýst. Hér má og minna. á, að þegar aftur fer að halla undan fæti, má búast við, að það komi einmitt erfiðast niður á þeim framleiðendum, sem framleiða fyrir erlendan markað, og þeir eigi því ekki hvað minnst undir því, að nauðsynlegar ráðstafanir séu gerðar. Þess vegna er lagt til í þessu frv., að lagt verði á sérstakt útflutningsgjald, allt að 10%, þ. e. heimilt verði að leggja það á allar útfluttar afurðir, og fénu, sem með því móti innheimtist, sé síðan varið sérstaklega til þess að lækka dýrtíðina, eða koma í veg fyrir hækkun hennar, væri sennilega réttara að segja. Það mætti segja, að þessi ráðstöfun, að taka sérstakt gjald af útfluttum afurðum, kæmi þá í staðinn fyrir hækkun á gengi íslenzku krónunnar. Á síðasta ári var afkoma útflytjenda, a. m. k. þeirra, sem fluttu út sjávarafurðir, með eindæmum góð, og má vera, að ef þetta mál hefði komið fram meðan siglingar gengu óhindrað til Bretlands og verðlag var jafngífurlegt á fiski og það var síðari hluta síðasta árs og fyrri hluta þessa árs, þá hefði verið látið nægja að leggja til, að innheimt yrði útflutningsgjald og heimildin til þess þá höfð rýmri en nú er lagt til. En nú hafa þessi mál tekið töluvert aðra stefnu. Það liggur í augum uppi, að afkoma útflytjenda verður ekki eins glæsileg á næstunni eins og hún var síðasta ár og framan af þessu ári. Valda því ástæður, sem óþarft er að rekja hér nánar. Hitt liggur og nokkuð í augum uppi, að sá stríðsgróði, sem svo hefur verið kallaður, þ. e. það peningamagn, sem inn í landið flýtur í sambandi við ófriðinn og þau viðskipti, sem við höfum nú, bæði með vörusölu til Bretlands og í sambandi við setuliðið hér, muni dreifast meira meðal þjóðarinnar en stríðsgróðinn gerði á síðasta ári, vegna þess að allt kaupgjald hefur nú hækkað mjög verulega. Þess vegna er einnig lagt til í frv., að fyrir utan útflutningsgjaldið verði aflað tekna til þessara ráðstafana af almennum gróða landsmanna. Það er gert út frá því sjónarmiði, að ef gera á nauðsynlegt átak til þess að stöðva dýrtíðina eða hafa áhrif á,. að hún hækki minna en ella, þá duga til þess engir smámunir og að þá verða sem flestir að leggja eitthvað af mörkum. Enn fremur ber þess að minnast, að ekki er réttmætt að ætlast til þess, að útflytjendur einir leggi fram fé til þessara ráðstafana. Það má einnig alveg sérstaklega benda á það í þessu sambandi, að það eru ekki aðeins útflytjendur, sem fá meiri tekjur að krónutölu vegna hins lága gengis krónunnar, heldur allir landsmenn, og þá ekki sízt þeir, sem fá greiðslur með mörgu móti frá hinu erlenda setuliði, sem starfar hér. Höfuðáherzlu vil ég leggja á það, að nægilegt fjármagn fæst aldrei nema báðar þessar fjáröflunarleiðir séu notaðar. Ég geri ráð fyrir, að ýmsum leiki hugur á að fá fram breyt. á ýmsum atriðum í sambandi við þetta almenna gjald, sem hér eru sett ákvæði um í frv., og má vel vera, að samkomulag geti tekizt um breyt. í því efni, svo framarlega sem þær draga ekki verulega úr tekjuvonum af skattinum. Ég vil gera nokkra grein fyrir því, hvers vegna þetta gjald er hugsað á lagt jafnt á allar hreinar tekjur, eftir að kemur upp að vissu marki. Hér hafa nýlega verið afgr. skattal. frá þinginu. Í þeim skattal. hafa verið ákaflega mikið lækkaðir skattar á þeim, sem hafa meðaltekjur, og talsvert á hærri meðaltekjum. Hins vegar hækkuðu mjög skattar á hærri tekjum, svo sem réttmætt var. Ég tel, að með þessari afgr. skattal. - og ég fór ekkert dult með það, þegar sú afgreiðsla var undirbúin - hafi of langt verið gengið í því að lækka skatta á þeim, sem hafa meðaltekjur og nokkuð þar yfir. Hins vegar mun það svo hafa verið sameiginlegt álit flestra þingmanna, að eigi vær í auðvelt að ganga lengra í skattaálagningu á hæstu, tekjur nema með gerbreyttu fyrirkomulagi, sem ekki fékkst samkomulag um að taka upp. Af þessum ástæðum er ekki í þessu frv. gert ráð fyrir stighækkandi skatti, heldur er frv. byggt á því, að þingið sé búið áður að gera mismun á skattgreiðslum meiri en ástæða sé til að óbreyttum grundvelli skattaálagningarinnar. Þess vegna er það talið eðlilegt, að þessi skattur sé jafn af hverju hundraði, þegar komið er yfir visst hámark skattskyldra tekna. Ef skatturinn væri lagður á eftir öðrum skattaálagningarreglum, mundi skatturinnverða töluvert hærri af háum tekjum en flestir hv. þm. mundu sætta sig við. En af miðlungstekjum mundi skatturinn verða lægri með því móti en ég fyrir mitt leyti teldi eðlilegt. Ég ætla að nefna eitt dæmi til þess að skýra þetta nánar í skattal., sem afgr. voru hér af þinginu, er gert ráð fyrir, að allar tekjur séu lækkaðar með umreikningi áður en skattur inn er lagður á, um það, sem verðvísitalan sýnir, að verðlag hefur hækkað. Einstaklingur með 10 þús. kr. tekjur mundi hafa átt að borga án Þessa umreiknings 720 kr. í skatt, en af því að þessi umreikningur var samþ. á Alþ., ætti þessi maður að borga 420–430 kr. Mér finnst það ekki ná nokkurri átt, að einhleypur maður með 10 þús. kr. tekjur eigi að borga einar 420 kr. til opinberra þarfa, eins og nú standa sakir. Þegar allir eru í rauninni sammála um, að almennri fjárhagslegri þróun í landinu stafi stór hætta af því gífurlega aukna peningaflóði, sem hefur orðið á stuttum tíma, þá er ekki nokkurt vit í að lækka skatta á einhleypum manni með Þessar ástæður úr rúmum 700 kr. í rúmar 400 kr. Það er bókstaflega skylda Alþingis að koma í veg fyrir þetta, og það væri blátt áfram sorglegt tímanna tákn, ef menn veigruðu sér við að samþykkja þessar tillögur mínar um tekjuöflun. Það mun láta nærri, ef þetta frv. verður samþ. eins og það liggur fyrir, að þessi maður mundi þurfa að borga rúmar 300 kr. í viðbótarskatt til þess að halda niðri dýrtíðinni. M. ö. o., hann yrði að borga, að þessum skatti viðbættum, álíka mikið og hann hefði orðið að borga án „umreiknings“ eftir skattal., sem nú gilda. Ég legg mikla áherzlu á, að þessi skattur verði samþ., að hann byrji með fullri hæð á miðlungstekjum og sé jafn hundraðshluti á tekjum þar yfir, og vil ég athuga að ákveða fastar um persónufrádrátt en gert er ráð fyrir í frv., til þess að koma í veg fyrir, að skatturinn geti orðið tilfinnanlegur fyrir þá, sem hafa verulegan fjölskylduþunga. Ég hef nú gert nokkra grein fyrir málinu almennt og tekjuöflunarleiðunum, en ætla nú að víkja að því, hvernig ég fyrir mitt leyti hugsa mér, að því fé yrði varið, sem ætlunin er að innheimta skv. frv. Það er skemmst frá því að segja, að ég hef hugsað mér, að því yrði fyrst og fremst varið til þess að lækka útsöluverð á brýnustu nauðsynjum, bæði erlendum og innlendum. Það er hægt að hugsa sér framkvæmd á því með ýmsu móti. Tökum t. d. innlendu vörurnar. Þeir, sem sér staklega hafa það trúnaðarhlutverk að ákveða verðlag á þeim, mundu dæma, eins og verið hefur, um það, hvað vær í hið sanngjarna og eðlilega verðlag, en síðan mundi ríkisstj. verja fé, eftir því sem hægt væri, til þess að reyna að lækka þetta verð til neytenda og koma þannig í veg fyrir, að það þyrfti að verka með fullum þunga til hækkunar á vísitölunni. Ég get tekið dæmi: Nú hefur nýlega verið ákveðið af mjólkurverðlagsnefnd, að verðlagið þyrfti að hækka um 7 aura lítrinn. Ég hef hugsað mér, að það yrði sennilegast eitt fyrsta verk. stj., ef frv. yrði samþ., að gera Það upp við sig, hvort hún hefði nóg fjárráð til þess að lækka útsöluverð mjólkurinnar um þessa 7 aura og koma þannig í veg fyrir, að vísitalan hækkaði. Viðvíkjandi erlendum vörum er hægt að hugsa sér ýmiss konar aðferðir, t. d. að velja úr fáeinar vörutegundir, sem allir nota. Á þeim væri síðan, eins og hér liggur fyrir till. um frá fjhn., felldur niður tollur til bráðabirgða og síðan greiddur beinlínis úr dýrtíðarsjóði einhver hluti af flutningsgjaldi, en um leið mundi verðlagsnefnd setja fast verð á vöruna. Yrði þá gengið eftir, að verzlunarálagningin yrði eins lítil og rannsókn sýndi, að frekast væri hægt að komast af með. Hve langt væri hægt að komast í því að stöðva þá þróun, sem verið hefur um skeið, er erfitt að segja, en hitt er hægt að segja; að allar þær ráðstafanir, sem gerðar eru í þessa átt, verka til þess að gera erfiðleikana minni síðar og til þess að halda uppi verðgildi peninganna. Það er því engu tapað, því undir öllum kringumstæðum mundi verðlagið og vísitalan hafa hækkað meira, ef ráðstafanir hefðu ekki verið gerðar. Þess vegna þarf enginn að óttast, að með þessu móti yrði nokkrum fjármunum kastað á glæ, því allt mundi þetta verka í eina og sömu átt, einmitt til þess að draga úr þeim háskalegu afleiðingum, sem fyrirsjáanlegar eru af áframhaldandi ótakmarkaðri hækkun verðlags og kaupgjalds. Það mundi svo m. a. fara eftir verðlaginu í öðrum löndum, hvort hægt yrði að stöðva hækkun vísitölunnar eða lækka hana. Það er engu hægt að spá um það fyrirfram, en hitt er ljóst, að allar þessar ráðstafanir gera ástandið betra en það hefði orðið, ef ekkert hefði verið aðhafzt. Ég vil mjög alvarlega benda mönnum á, að það þarf verulega fjármuni til þess að hægt sé að gera sér vonir um það, sem kalla mætti nægilegan árangur í þessu efni. Þetta er ósköp eðlilegt, þegar tillit er tekið til þess, að þessar ráðstafanir ættu að koma í staðinn fyrir gengishækkun. Mönnum hættir við að láta sér vaxa í augum þá flutninga á fé manna á milli, sem gerðir eru með því, sem kalla mætti beinu móti (sköttum), en taka minna eftir því, sem gert er, þegar gildi peninga er breytt, enda þótt séu með einu pennastriki gerðar enn stórfelldari ráðstafanir. Menn mega því ekki láta sér vaxa í augum, þótt hér þurfi mikils við. Ég vil sérstaklega taka það fram, að ég tel fulla þörf á því að nota allar heimildirnar, sem hér er gert ráð fyrir, að fullu til þess að gera nauðsynlegar ráðstafanir í þessum málum. Eins og ég hef áður sagt, er ég fús til að ræða breytingar á frv., en ekki þær, sem draga úr fjáröflunarmöguleikum, nema það sé þá bætt um leið. Þá skal ég að lokum koma að öðrum þætti þessa máls, sem er engu síður mikilsverður. Eins og gerð er grein fyrir í grg. frv., þá er ráðgert, að ríkisstj. hafi ekki aðeins heimild til þess að verja fé til þess að reyna að lækka dýrtíðina innanlands, heldur standi einnig opið að verja fé til þess að styðja þær framleiðslugreinar, sem erfiðlega gengur vegna óhagstæðra viðskiptaskilyrða. Hér er byggt á því, að það sé óeðlilegt, að framleiðandi, sem verður fyrir því óhappi, að hans vara hækkar ekki nægilega í verði þrátt fyrir styrjöldina, beri einn af því skaðann, en annar, sem verður fyrir því happi, að hans vara margfaldast í verði, njóti þess algerlega. Það er gert ráð fyrir, að hægt sé að verja af þessu fé til þess að bæta upp verð þeirra afurða á erlendum markaði, sem verða útundan að því er verðlag snertir, og það er bezt að taka það fram, að það er nokkur hætta á því, að þetta geti átt sér stað og allar líkur til þess, að verulegra fjármuna verði þörf í þessu skyni. Ríkisstj. mun vera sammála um, að nauðsynlegt sé að hafa heimild til þess að afla fjár til að jafna metin, ef svo kynni að fara, að einhverjar framleiðsluvörur yrðu út undan í þessum efnum. Þetta er rétt að taka skýrt fram, vegna þess að slíkar ráðstafanir eru nokkuð annars eðlis en þær, sem ég hef mest rætt, en engu síður mikilsverðar og nauðsynlegar. Ég minntist á það áðan, að þetta frv. væri ekki að efni til eins og ég mundi hafa haft það, ef ég hefði borið það fram eins og mér fyndist nauðsynlegt að taka á þessu máli. Ég skal sérstaklega taka það fram í því sambandi, að eins og nú er komið, mundi ég hafa álitið eðlilegt að gera ráðstafanir til að festa kaupgjaldið eins og það er nú. Það er að segja, að ekki væri leyfilegt að hækka grunnkaupgjald nema um 53% frá því, sem það er nú. Það hefði ég talið nauðsynlega byrjun eins og málin standa nú, og að jafnframt yrði gert allt, sem unnt væri, til þess að koma í veg fyrir hækkun vísitölunnar. Þetta vil ég segja sem mína persónulegu skoðun. Ég hef ekki lagt þetta til, af því að ég veit, að því fer alls fjarri, að um það mundi nást samkomulag. Ég hef því ekki viljað blanda því inn í flutning málsins: Ég skal ekki reyna meir á þolinmæði hv. þm. Ég geri ráð fyrir, að margir vilji taka til máls; og hef orðið þess var, að margir eru þegar búnir að kveðja sér hljóðs. Ég vildi skjóta því til hæstv. forseta, að mikils virði væri það, ef hægt væri að ljúka 1. umr. nú í dag. Þá vildi ég beina því til fjhn. d., að hún taki málið til athugunar á fundi hjá sér, enda þótt því verði ekki til hennar vísað, þar sem meiri hl. hennar hefur flutt það, og taki málið til meðferðar í kvöld og á morgun. Einnig vildi ég skjóta því til n., hvort hún vildi ekki leita samvinnu við fjhn. Ed. til þess að auka líkurnar fyrir því, að málið fái skjóta afgreiðslu. Það er búið að ræða málið mjög mikið í flokkunum - og það ætti að vera hægt að ráða því til lykta svo snemma, að þingstörfum yrði lokið fyrir helgi.



Áður en Alþingi, sem nú situr, hófst, átti Alþýðublaðið stutt viðtal við mig um aðalmál Alþingis. Ég lýsti þá yfir því, að ég teldi eitt af aðalmálum þingsins að koma í veg fyrir, að dýrtíðin yxi og, ef unnt væri, að koma því til leiðar, að hún stöðvaðist algerlega, en verðlag í landinu jafnaðist, til þess að þegar hallaði undan fæti síðar yrði brekkan ekki eins brött upp að klífa fyrir atvinnuvegina. Snemma á árinu 1939 var eins og hv. þm. er kunnugt, gengi íslenzkrar krónu lækkað með löggjöf. Samtímis voru gerðar ráðstafanir til að hafa hemil á verðlagi á íslenzkum framleiðsluvörum og á kaupgjaldi í landinu. Á Alþ. 1940 var þessari löggjöf breytt nokkuð, þó á þann veg, að kaupgjaldið var bundið og mátti ekki hækka yfir vissa hundraðstölu af auknum framfærslukostnaði, en það ákvæði, að verðlag á íslenzkum framleiðsluvörum skyldi fylgja kaupgjaldinu, var numið í burtu. Afleiðingin varð sú, eins og allir vita, að á árinu 1940 hækkuðu þessar vörur mjög verulega í verði, ekki eftir neinum sérstökum reglum, sem bundnar væru við kaupgjaldið, en kaupgjaldið fór eftir ákveðnum reglum í löggjöfinni, sem giltu til ársloka 1940. Strax þegar þetta misræmi komst á milli kaupgjaldsins annars vegar og verðlags ísl. framleiðsluvaranna hins vegar, kom upp sú alda, að kaupgjaldinu yrði ekki haldið niðri samtímis því, sem unnt væri að hækka verð á þessum framleiðsluvörum eftir geðþótta. Um áramótin 1940–1941 gengu úr gildi þau ákvæði 1. um gengisskráningu, er náðu til kaupgjaldsins. Upp úr því voru gerðir kaupgjaldssamningar, um land allt með frjálsu móti, þar sem þeirri meginreglu var fylgt, að kaupgjald skyldi hækka í samræmi við vaxandi dýrtíð. Þar sem kaupgjaldið var mjög lágt fyrir, urðu nokkrar hækkanir einnig á grunnkaupi. Þó varð engin breyting á grunntaxta í Hafnarfirði eða Reykjavík, en þar giltu þau ákvæði, að kaupið skyldi hækka mánaðarlega eftir verðlagsvísitölu. Um þetta leyti reið á vaðið Landsbanki Íslands um að hækka kaup hjá mönnum í þjónustu bankans í samræmi við þau kjör, er launastéttirnar fengu með samningum. Í bankaráði eiga sæti formenn tveggja stærstu þingflokkanna, þeir hæstv. atvmrh. (ÓTh) og hv. þm. S.-Þ. (JJ), og stóðu þeir að þessari fyrstu hækkun.

Ég var ekki á fundi, þegar þetta var samþ., en flokksbróðir hæstv. félmrh., Jónas Guðmundsson, var viðstaddur og greiddi atkv. með hækkuninni

. Ég tek orð hæstv. ráðh. trúanleg, að hann hafi ekki verið á þessum fundi, en hitt veit ég, að hann á sæti í bankaráði Landsbankans ásamt hv. þm. S.-Þ. og hefur eflaust verið kunnugt um þessa ákvörðun þess, en annars var ég ekki að geta þessa hæstv. ráðh. til lasts, síður en svo. Upp úr því myndast föst regla um að laun þegar almennt fái uppbætta mánaðarlega vaxandi dýrtíð, og var það viturlega gert. Starfsbræður mínir í ríkisstj. eru mér kannske ekki sammála, en ég hygg, að þetta hafi orðið til þess, að ríkisstjórnin og löggjafarvaldið fara nú að líta í kringum sig, hvaða ráðstafanir megi gera til þess að halda niðri dýrtíðinni í landinu. Ég gat þess í upphafi orða minna, að ég hafi sagt við Alþýðublaðið áður en þetta þing hófst, að það bæri að taka til vendilegrar athugunar, hvaða ráðstafanir Alþingi ætti að gera til þess að koma í veg fyrir, að dýrtíðin yxi óhæfilega. Þetta er meining allrar ríkisstj. og hefur hún oft rætt þetta mál. Það má líka segja, að allir stuðningsflokkar stjórnarinnar hafi verið á einu máli um, að brýn þörf væri aðgerða í þessu skyni og að þetta væri atriði, sem snerti ekki einungis þann tíma, sem nú er að líða, heldur engu síður framtíðina, þegar aftur hallaði undan fæti og atvinnureksturinn gæti ekki eins vel borið sig og áður. Þetta væri því sameiginlegt hagsmunamál atvinnurekenda og launþega. Grundvöllurinn fyrir þessu máli er því vissulega sá, að allir vildu, að ráðstafanir væru gerðar í ákveðna átt, til þess að hamla á móti dýrtíðinni, og það þurfti ekki að leiða til þess, að allir væru sammála um leiðina að því marki. En af þessu, sem ég nú hef sagt, leiðir, að aðalatriði þessa máls, sem hér liggur fyrir í frumvarpsformi, er að gera ráðstafanir til þess, að verðlag á nauðsynjavörum almennings hækki ekki frá því, sem nú er. - Þetta er aðalatriðið, og að því ber að keppa. Nú hefur hæstv. viðskmrh. lýst yfir því, að þetta mál hafi verið mikið rætt innan ríkisstj. og að árangurinn af þeim umræðum - ef árangur skyldi kalla - væri frv. það, sem hér liggur fyrir. Hann lýsti jafnframt yfir því, sem og rétt er, að hann hafi sent frv. til n. til þess að koma því á framfæri, og gerði þá grein fyrir málinu í bréfi til nefndarinnar og einnig í ræðu sinni, að um þetta mál væri ekki enn fullkomið samkomulag milli flokkanna, en hann hefði valið þá leið, sem hann teldi geta orðið grundvöll til þess að skapa samkomulag á Alþingi um lausn málsins. Ég legg engan dóm á það, hvort frv. er líklegt til þess að verða grundvöllur fyrir samkomulagi um málið. Þess er getið í grg. frv. á þskj. 703, að það sé aðaltilgangur frv. að ná því marki, að verð á nauðsynjavörum hækki ekki. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það verður því að gera allt, sem unnt er, til þess að halda útsöluverði innlendrar og erlendrar nauðsynjavöru til neytenda sem stöðugustu og koma í veg fyrir, að þær hækki til neytenda, jafnvel þótt innflutningsgjald erlendrar vörn hækki og innlendir framleiðendur þurfi að fá hærra verð fyrir afurðir sínar.“ Hér er í grg. gripið á höfuðatriði málsins. En því miður er ekkert í frv. sjálfu, sem sé rökrétt afleiðing af því atriði grg., sem ég nú hef lesið, að reyna að tryggja, að verðlag á íslenzkum framleiðsluvörum hækki ekki. Það má segja, að það sé ekkert í frv., sem sé á þann veg, að Alþingi og landsmenn geti verið öruggir um, að með samþykkt frv. náist það mark, sem að er keppt. Og þá er ég kominn að höfuðgalla frv.: Það eru engin sérstök ákvæði í frv., sem tryggja það, að verðlag á íslenzkum framleiðsluvörum og jafnvel verðlag á aðfluttum vörum hækki ekki. Um aðfluttar vörur gilda þau lög, að setja má hámarksverð á útsöluverð þeirra, og hér er starfandi verðlagsnefnd, sem nokkuð hefur neytt þeirrar heimildar, sem í þeim lögum felst, en mörgum virðist, að framkvæmd þessara laga sé ekki jafnröggsamleg og efni stóðu til. Hér er, eins og nú standa sakir, óvenjuleg velmegun meginhluta þjóðarinnar, og menn spyrja þá ef til vill ekki svo mjög, hvað nauðsynjavaran kosti, heldur hvort hún sé fáanleg. Þegar svo er, er eðlilegt, að eftirlit af hálfu þess opinbera geti slappazt, þar sem ekki kemur nein alda frá neytendum því til styrktar. Nú skortir ekki heimild í þessu skyni hvað snertir verðlag á aðfluttum vörum, og er því aðalatriðið, að því verði beitt sem skeleggast og af sem fullkomnustum skilningi. Vænti ég, að svo verði gert í framtíðinni. Þó hefur nokkuð skort á, að fullkomin yrði framkvæmd um þetta mál, þar sem ekki hefur verið heimild til að setja undir sérstaka verðákvörðun farmgjöld á aðfluttum vörum. Með frv. er lagt til, að svo verði gert. Hvað verðlag á íslenzkum framleiðsluvörum snertir er það svo, að það hlítir ákvörðun vissra nefnda, sem starfa skv. gildandi lögum þar um. Þessar nefndir eru þannig skipaðar, að búast mætti við, að meiri hluti þeirra hefði tilhneigingu til að haga verðlaginu á þann veg, að þeir, sem vörurnar framleiða, bændurnir, hefðu sem mestan hagnað, án umhugsunar um neytendur yfirleitt. Ekkert ákvæði er í frv., sem tryggi það, að verðlag á íslenzkum afurðum haldist stöðugt eða hækki ekki frá því, sem nú er á íslenzkum markaði. Ég verð að segja, að hvað þetta snertir hefur frv. verulega hrakað frá því, sem það var eins og 6 manna þingnefndin, sem um þetta mál fjallaði af mikilli árvekni, gekk frá því. Þessi n. starfaði í eina viku og kom sínum hugmyndum á framfæri við ríkisstjórnina, og gripu margar þær till. meira á höfuðatriði þessa máls en frv. gerir, sem nú liggur fyrir. - Í þessum till. var gert ráð fyrir því, að ríkisstj. hefði lokavaldið um ákvörðun verðlags á ísl. afurðum. Þar var gerð tilraun til að færa málið í það horf, að sú stjórn, sem fara ætti með framkvæmd þessa máls, hefði það í sínum höndum og bæri á því fulla pólitíska ábyrgð gagnvart þingi og þjóð, en ákvörðunarvaldið yrði tekið úr höndum þeirra nefnda, sem enga pólitíska ábyrgð bera á því gagnvart alþjóð manna. Þó að ég teldi, að unnt væri að koma þessu enn betur fyrir, var hér um merkilega tilraun að ræða. Þó að ríkisstjórnin væri einhuga um að gera öruggar ráðstafanir gagnvart verðhækkun íslenzkra afurða, þá hefur hún samt ekki samkv. frv. fullt vald til þess. Það, sem skortir í þessu máli og er mjög stórt atriði, er, að ríkisstj. eða annar valdhafi í landinu, sem er sambærilegur við ríkisstj. á þessu sviði, hafi þetta í sínum höndum, og ákveði verðlag landbúnaðarafurða til almenningsþarfa í landinu sjálfu. Þetta er frá mínu sjónarmiði höfuðgallinn á frv. ef þétta verður látið óbreytt, opið og óráðið af hálfu ríkisvaldsins. Ef í málinu næðist samkomulag, sem tryggt gæti, að þetta vald væri í höndum manna, sem bera pólitíska ábyrgð gagnvart alþjóð, eða að verðlagið verði tryggt með lögum, svo það hækki ekki, því öryggi landsmanna felst í að halda því niðri, og að þessu marki eiga allir að stefna, - þá teldi ég náð mikilsverðu grundvallaratriði til þess að halda niðri verðbólgu í landinú. Þetta finnst mér skorta í frv., og vænti þess, að þessu verði breytt til bóta áður en frv. fer í gegnum þingið. Ef samkomulag næðist um það, þá þyrfti til þess allmikla fjárfúlgu til framleiðsluverðlauna og annarra ráðstafana í svipaða átt, og þá er ég kominn að því atriði, á hvern hátt sé bezt að afla fjár í þessu skyni. Í frv. er bent á þrjár leiðir. Fyrsta leiðin er, að ríkisstj. sé heimilað að verja ákveðinni fjárupphæð af tekjum ríkissjóðs til þessara þarfa. Í öðru lagi, að ríkisstj. sé heimilað að leggja sérstakt útflutningsgjald á íslenzkar afurðir, sem fluttar eru úr landinu. Í þriðja lagi með því að leggja skatta á hreinar tekjur ársins 1940. Fyrir réttum mánuði síðan afgreiddi hv. Alþ. skattalöggjöf, sem var ávöxtur af samkomulagi milli flokka þeirra, er að ríkisstj. standa. Að vísu voru menn ekki alls kostar ánægðir með frv., en samkomulag tókst þó eftir nána yfirvegun af ríkisstj., Alþ. og n. þeim, er með málið höfðu að gera. Þá var lagður grundvöllur að skattalöggjöfinni, og sýnist næsta óeðlilegt og óviðeigandi, að þeim grundvelli væri breytt eftir aðeins einn mánuð. Grundvallarröskun á þessu samkomulagi á sér engan rétt, nema aðstæður væru gerbreyttar, eða aðrar stefnur í skattamálum væru ráðandi á Alþingi, og þá eðlilegast eftir nýjar kosningar. Af þessu leiðir, að mjög yrði óeðlilegt, ef sama Alþ., sem setti þessa löggjöf, færi að umturna henni mánuði síðar. Ef brýna nauðsyn ber til þess, þá er það neyðarúrræði, sem er lítið skemmtilegt fyrir alla, sem hlut eiga að máli. Nú er það svo, að tekjur ríkissjóðs eru óvenjulega góðar. Um framtíðina fær enginn spáð, því að hún er hulin meiri þoku en nokkru sinni fyrr. Þó er varla hægt að slá því föstu, að nánasta framtíð verði verri, þó ekki sé heldur hægt með nokkurri vissu að spá fram í tímann. Í þeirri skattalöggjöf, sem nýlega var samþ., voru sett ákvæði um stríðsgróðaskatt, sem er mjög eðlilegur skattur. Í hlut ýmissa stétta hefur fallið gróði. Það má segja, að utanaðkomandi áhrif hafi hrúgað auðnum á vissar stéttir; því er hið eðlilegasta og sjálfsagðasta, að hluti af þessum gróða renni í almenningsþarfir. Þennan skatt á að nota til að koma á jafnvægi í verðlagi hér, og sex manna nefndin hafði opin augu fyrir því og benti á þetta atriði í till. sínum. Búast má við, að tekjuafgangur verði hjá ríkissjóði á yfirstandandi ári, og því er það sanngjarnt að nota þær tekjur ríkissjóðs, sem ekki verða notaðar til lögbundinna útgjalda, til að halda niðri verðlaginu og stemma stigu fyrir hinni geysilegu verðbólgu, sem nú á sér stað. En ef þetta fé reynist nú ekki nægilegt, hvar á þá að fá fé til viðbótar? - Við vitum ekki, hvort þetta muni vera nægilegt, og hæstv. fjmrh. gæti að öllum líkindum ekki gefið upplýsingar um það, enda þótt hann hafi manna bezt yfirlit yfir það, hversu mikið fé væri handbært úr ríkissjóði í þessu skyni. Heimildin, sem talað er um í frv., er 5 milljónir kr. Eru 5 millj. nóg? Um það er ekki hægt að segja. Órannsakað er að miklu leyti, hvað mikið þyrfti til að halda nauðsynjavörum niðri. Greinagóðir merin hafa látið í ljós það álit, að til þess að stöðva verðbólguna, þyrfti að verja fé til verðuppbóta á mjólk og kjöt, sem selt er í landinu, að afnema toll á kornvörum og að hálfu leyti af sykri, og síðan þyrfti að greiða til skipafélaganna fé, til að halda við óbreyttum farmgjöldum á nauðsynjavörum til landsins. - Áætlað var af þessum mönnum, að framangreindar ráðstafanir mundu kosta rúmlega 6 millj. kr., eða dálítið meira en heimild ríkisstjórnarinnar er ákveðin til ráðstöfunar á fé úr ríkissjóði samkv. 3. gr. frv. Vegna þess þarf ríkisstjórnin væntanlega að fá rýmri heimildir til tekjuöflunar og fjárframlaga, og þá er komið að því, á hvaða hátt hún geti aflað fjár til viðbótar. Í frv. var minnzt á tvær leiðir. Í fyrsta lagi útflutningsgjaldið, sem áður hefur verið drepið á, og í öðru lagi með því að leggja skatt á nettótekjur. Hvað útflutningsgjaldið snertir, þá er það gamalt mál, sem hefur verið rætt fyrr bæði á Alþingi og einnig á opinberum vettvangi, og tel ég eðlilegt, að þeirrar leiðar verði leitað. Verðlag á mörgum útfluttum afurðum hefur verið á árunum 1939, 1940 og það, sem af er árinu 1941, mjög hátt, svo ástæða er því fyrir hendi til að leggja útflutningsgjald á þessar vörur. Framtíðin er mjög óviss eins og stendur, en hv. þm. vita, að nú standa yfir samningar milli íslenzku og brezku ríkisstj. um sölu sjávarafurða í Bretlandi. Um þessa samninga er ekkert hægt að segja að svo komnu máli, en ég tel ekki ástæðu til að örvænta og vona, að verðlag á útfluttum vörum verði þannig, að ástæða sé til að nota útflutningsgjald að allverulegu leyti. Ég geri ráð fyrir, að hv. þm. fallist á að veita ríkisstj. heimild til að leggja á útflutningsgjöld, en vera má, að ágreiningur verði um það, á hvern hátt beri að leggja á þessi gjöld, á hvaða vörutegundir og hversu hátt á hverja fyrir sig. Aftur á móti gæti komið til mála, að ekki væri hægt að leggja útflutningsgjald á. sumar íslenzkar afurðir, t. d. íslenzkt kjöt, sem selt yrði á brezkum markaði, því að verðlag á því gæti orðið svo, að útflutningsgjald yrði útilokað. Enn fremur eru fullar líkur til þess, að sumar sjávarafurðir þoli ekkert útflutningsgjald, t. d. niðursuðuvörur, fiskiflök og sumar síldaraf- urðir. Á sumar þessar vörur þyrfti ef til vill, í stað þess að leggja gjald á þær, að greiða á þær verðuppbætur, og þyrfti þess vegna að hafa handbært fé í þessu skyni. - En ég er því fylgjandi, að ríkisstj. hafi fulla heimild í þessu atriði, en gætti þess um leið, að útflutningsgjaldið yrði sem réttlátast. Þá er það þriðja leiðin til tekjuöflunar, nefnilega skattaleiðin. Ég tel það mjög skynsamlegt hjá sex manna nefndinni, að taka fram, að fyrst skuli nota fé úr ríkissjóði vegna aukinna tekna hans. Í öðru lagi, ef það nægði ekki, að grípa þá til útflutningsgjaldsins á þann hátt, sem sanngjarnt teldist, og ef það yrði ekki nægilegt, þá væri spurning um, hvort ekki beri að leita fjár með sköttum. Ég tel ekki alveg útilokað, að það, yrði gert, en þó þannig, að fjárins væri aflað réttlátlega. Þó er það neyðarúrræði að þurfa að fara að breyta skattalöggjöfinni svona fljótt, enda þótt allt stæði nú ljósar fyrir augum manna en þegar þessi löggjöf var sett fyrir mánuði síðan. Það hefur verið talað um launaskatt. Ég tel það hina mestu fjarstæðu, því þá yrðu teknar út úr vissar stéttir þjóðfélagsins, en öðrum sleppt, og í því felst hið mesta óréttlæti. Launastéttirnar hafa ekki fengið neinn stríðsgróða. Fastlaunamennirnir fá ekki meira en áður, - þeirra grunnlaun hafa ekki hækkað, en þeir hafa fengið dýrtíðaruppbót vegna stríðsins, og mér er óhætt að fullyrða, að sú uppbót sé ekki svo há, að þeir standi jafnvel að vígi og áður. Einhleypir launamenn bera kannske meira úr býtum með uppbótinni, en ég fullyrði, að fjölskyldumenn fá ekki borið uppi dýrtíðina. Nú er fjöldinn allur fastlaunamanna, sem eru illa launaðir, t. d. barnakennarar og ýmsir innan verzlunarstéttarinnar, og ef fara á að leggja skatt á það fólk vegna stríðsgróða, þá er það að fara aftan að siðunum. Það er að níðast á fólki, sem var áður illa statt, og er jafnvel enn verr statt nú. Ég vil því slá föstu, að launaskatturinn er hin ranglátasta leið til tekjuöflunar. Hann kemur með ofurþunga á mikinn hluta launastéttanna, sem ekki geta borið uppi skattinn. Hæstv. viðskmrh. sagði, að skattar væru nú mjög lágir. Þeir eiga líka að vera lágir. Beinir skattar hafa verið háir hér á Íslandi undanfarin ár, enda hefur verið erfitt að afla fjár til almenningsþarfa. Við þessu er ekkert að segja, þegar þannig árar, að annað er ekki mögulegt. Í sambandi við aukna beina skatta af tekjum manna hefur það verið flutt fram til stuðnings, að margar stéttir hafi fengið sérstakan gróða af stríðsástæðum, og fyrir þessar sakir sé sérstakt góðæri í landinu. Menn gera sér ekki grein fyrir, hve aðstaða stéttanna til að hagnast á þessarar tegundar góðæri er geysilega mismunandi. Hjá vissum vörumiðlunarstéttum og iðnrekendum í landinu hefur orðið mikill gróði, og þeir, sem framleitt hafa og selt á brezkum markaði ísfisk og fleiri sjávarafurðir, hafa hagnazt vel. Það er gott. Þessar stéttir þola þá mestan þungann. Hins vegar eru launastéttirnar. Þær bera nokkru meira úr býtum en stundum áður, og þó takmarkað. Sumt lausavinnufólk hefur borið nokkuð meira úr býtum vegna óvenju mikillar vinnu, einkum í sambandi við verklegar framkvæmdir brezka setuliðsins, - í hinni svonefndu Bretavinnu. Og menn verða að gæta þess, þegar þeir sjá ofsjónum yfir, að vinnandi menn hafi nóga atvinnu og menn streymi að þeirri atvinnu austan úr Rangárvallasýslu, ofan úr Borgarfirði og allt norðan úr Skagafirði og hafi gott kaup, að því fer fjarri, að þeim sé tryggð atvinna til langframa. Þeir, sem hafa haft mestar tekjurnar, hafa unnið helga daga jafnt sem virka og oftast langan vinnutíma. Og get ég ekki skilið, hví menn þurfa að telja eftir, að þeir njóta þarna um takmarkaðan tíma þeirrar atvinnu, sem þá hefur löngum skort á undanförnum árum, og noti kaupið til að rétta sig úr kútnum. Það er þröngsýni að einblína á það eitt, að þarna komi inn nokkrar krónur, sem klófesta megi með þessum skatti. Uppbót þessara láglaunamanna fyrir árin öll, síðan kreppan hófst, er ekkert um of. Það er kunnugt, að margir fjölskyldumenn hafa orðið að safna skuldum, eftir því sem lánstraust leyfði, hafa ekki getað haldið við húsbúnaði sínum, fötum heimilisfólks né staðið í skilum án mikilla örðugleika með afborganir húskofa síns eða. íbúðar, sem þeir hafa ráðizt í að kaupa. Aðkomumenn, sem hér hafa vinnu, eiga ekki síður þörf fyrir sína peninga. Ég þarf ekki að rekja dæmi um þetta. Ekki þarf mjög að fjölyrða um þann augnabliksgróða, sem vissar stéttir í námunda við Bretavinnuna hafa fengið. Það er á hinn bóginn satt, að sjómenn á bátum hafa haft góðar tekjur. En þeir hafa verið niðri við sultarmark mikinn hluta síðasta áratugs, og nú, er þeir hagnast, kemur ríkisvaldið með sinn hramm að taka þessa aura, sem þeim áskotnast. Ég hef sagt, að það sé athugavert, hvernig hækka mætti beina skatta. Þó þætti mér það sæma því Alþingi bezt, sem eytt hefur 4 vikum eða meira af þingtímanum til að semja og setja nýjar og betri reglur en áður um skattlagning, að það færi ekki nú þegar að gerbreyta þeim grundvelli og leggja á tekjuskatt, sem þverbrýtur bæði orð og anda laganna um tekju- og eignarskatt. Mig furðar þess vegna satt að segja á því, að ábyrgir menn skuli láta leiðast til að koma fram með sumt, sem er í þessu frv. Hinn nýi skattstigi var samningsmál milli flokka og samþykktur, að ég held, mótatkvæðalaust. Það má því fullyrða, að Alþingi sé sammála um þann grundvöll skattlagningarinnar og beri á honum sameiginlega ábyrgð. Þess vegna er eðlilegt, að mönnum hafi flogið í hug að heimila ríkisstj. álag á þann skatt, sem ákveðinn er samkvæmt honum, vitanlega þannig, að ríkisstj. notaði ekki þá heimild nema að því leyti, er nauðsyn krefur. Ég hika ekki við að fullyrða, að þetta væri eðlilegasta leiðin. Ég skal ekki segja, hve miklar tekjur það muni gefa og færi það að sjálfsögðu eftir því, hvað hundraðsgjald álagsins væri hátt, en þó held ég, að þær gætu skipt milljónum, ef álagið væri verulegt. Með því væri ekki raskað þeim grundvelli, sem skattalögin ákveða og ég tel afar þýðingarmikinn. Í frv. hæstv. viðskmrh. er grundvellinum öllum raskað og á þá lund, sem er mjög leiðinleg fyrir löggjafarþing. Þar er ekki tiltekinn ákveðinn hundraðshluti, er skatturinn skuli nema, heldur mjög mismunandi og allt upp í 78% af tekjuskattinum á lágum tekjum og hvergi lægri en 50% af tekjuskatti, ef miðað er við einhleypa menn. Á hjónum getur hann farið upp í 190%. Ef þetta nær samþykki, má heita, að ekki standi steinn yfir steini í nýju skattal.; og hvar er virðing þess þings, sem veltir þannig óðar því, sem það læzt hafa verið að byggja? Þá er að snúa að hinni hlið frv., notkun fjár, sem aflað er í því skyni, sem frv. tiltekur. Það á að nota það til að halda niðri verðlagi í landinu og í öðru lagi til að styrkja framleiðslu þeirrar útflutningsvöru, sem ber sig ekki sem stendur, þótt lífvænleg sé til frambúðar. Í þriðja lagi er heimildin fyrir beinum sköttum og er réttlætt með því, að þeir gangi til að lækka neyzluvörur þeirra, sem skattinn greiða. Ég er hræddur um, að menn fái enga fullvissu í því efni, að skattgreiðsla þeirra komi þeim sjálfum beint að gagni í nauðsynjakaupum. Þó að landsmenn létu af höndum bæði útflutningsgjaldið og hinn sérstaka tekjuskatt, fyndist mönnum það svipað og hverjar aðrar opinberar álögur, meðan ekki er greinilegar kveðið á um notkunina en gert er í frv. Af því leiðir, að fólkið verður óánægt, og setning og framkvæmd slíkra laga mundi jafnan orka mjög tvímælis. Tvennt er það, sem fullnægja þarf með 1. um dýrtíðarmálin. Það þarf að vera öruggt, að framkvæmd 1. verði til að hindra vöxt dýrtíðarinnar, halda henni niðri. Og í öðru lagi verður fjárins til þess að vera aflað á réttlátan hátt. Að þessari lausn málsins vill Alþýðuflokkurinn vinna. En hann vill ekki vinna að því að afla fjár á óréttlátan hátt og án þess, að því fylgi nokkurt öryggi um, að dýrtíðinni verði haldið niðri.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Starfsbræður mínir tveir í ríkisstj. hafa nú talað alllangt mál, en ég læt mér nægja fá orð og tel, að meðan samningar standa yfir um málið innan ríkisstj. og flokkanna, fari bezt á því, að við, sem í samningunum stöndum, höldum öllum leiðum opnum. Vildi ég reyna að eyða misskilningi um málið án þess að fara um of út í einstök atriði þess. Ég skal gefa hæstv. félmrh. öll hrósyrði fyrir hans ágætu og snjöllu ræðu, þótt ég vilji áskilja mér rétt til að taka allt aðra afstöðu í flestum atriðum og sé honum víst að engu leyti samdóma. Um undanfara þessa máls get ég vísað til ræðu hæstv. viðskmrh. og að nokkru leyti til félmrh. Höfuðatriðið ætti að vera öllum ljóst, að það þarf að berjast á móti dýrtíðinni með ráðum, sem eitthvað duga, og styðja þá framleiðslu, sem ekki svarar kostnaði í bráð, þótt lífvænleg sé í framtíðinni. Haldi kapphlaupið um að hækka alla hluti áfram, vitum við ekki, hve ört vísitalan getur stigið. Fyrr en varir kemst hún í 200, kannske litlu eftir það í 300, og enginn ræður við neitt, þegar svo er komið. Þjóðarógæfu þeirri verður að afstýra, annars bíður okkar sú barátta, sem ég efast um, að nokkur slétt þjóðfélagsins komizt yfir án þess að bíða ægilegt afhroð. Ef kaupgjald og vísitala hækka hvort annað með óstöðvandi þróun, bitnar það mest á verkalýðnum í landinu. Íslenzk framleiðsla á fyrir höndum að stórfalla í verði eftir þetta stríð. Þá kemur að því, að vísitöluhækkunin bætir ekki hag verkamannsins. Hann verður þá að mæta síversnandi árferði, sem hlýtur að leiða af sér minnkandi atvinnu. Það má segja, að það sé gott, meðan hann getur tekið kauphækkun í réttu hlutfalli við dýrtíðarvísitölu. En þegar atvinnuleysið heldur innreið sína og 2 vinnudagar eða 1 koma í stað hverra 4 daga áður, skaðast hann, ef að er gáð, á svo háum kauptaxta, sem lamar alveg mjög margar atvinnugreinar. Um embættismanninn er hið sama að segja. Við versnandi árferði neyðist löggjafinn til að taka af honum þá fullu dýrtíðaruppbót, sem nú hefur verið veitt, þótt dýrtíðin sjálf kunni þó að haldast óbreytt. Öll úrræði í þessum málum, sem ekki miða að því að draga úr dýrtíð, eru neyðarúrræði og skammgóður vermir. Ég er að einu leyti sammála hæstv. félmrh. í gagnrýni hans á frv. Áhrif þess á dýrtíðina eru ekki nógu vel tryggð. Í tillögum sex manna nefndarinnar var svo fyrir mælt, að úrskurðarvald um verðlagsákvæði skyldi vera í höndum ríkisstj. Það hefði ekki skipt mjög miklu í framkvæmdinni frá því, sem er. Því fer fjarri, að ríkisstj. sé áhrifalaus í nefndum þeim, sem ákveða verðlagið, því að hún skipar formann þeirra. Ef það er rétt hjá hæstv. félmrh., að samtímis þeim ráðstöfunum, sem nú er lagt til að gera, þyrfti að festa verð á íslenzkum vörum seldum innanlands, yrði ekki hjá því komizt að festa kaupgjaldið um leið, því að það er að verulegu leyti undirstaða verðlagsins og ógerningur að festa verð t. d. á mjólk og kjöti, nema bændum gefist kostur á vinnuafli án sívaxandi kauphæðar. Það hljóta allir menn að sjá, að ef kaupgjald lækkar ekki, verður að láta íslenzka framleiðsluvöru hækka að sama skapi. Ef þróunin færi þannig, að einhver nefndin, sem ríkisstj. hefur ekki áhrif á nema óbeint, margfaldaði verð vörutegundar, mjólkin yrði t. d. sett á 4–5 kr. lítrinn, yrði að greiða verðmismuninn á því og núv. verði úr þeim opinbera sjóði, sem frv. stofnar til. Hitt verður að segja, að ein slík nefnd gæti eyðilagt mikið og mætti ekki fá að leika lausum hala, ríkisstj. yrði þar að neyta íhlutunarvalds, sem hún raunar hefur, og taka fast í taum. Það er kannske of mikil bjartsýni að gera sér vonir um algera stöðvun dýrtíðarinnar, auk þess sem marga óvænta hluti getur borið að höndum. En mikið má, ef vel vill. Ég er eindreginn stuðningsmaður þess, að sú tilraun sé gerð, sem frv. fjallar um. Ég áskil mér að sjálfsögðu rétt til þess að reyna að koma fram breytingum og mun snúast gegn því, ef nauðsynlegustu lagfæringarnar fást ekki, því að slík löggjöf gagnar aldrei ve1, ef þeir gallar fylgja, sem skapa henni fjandskap verulegs hluta þjóðarinnar. Ég er þeirrar skoðunar, að hækka ætti íslenzka krónu, ef unnt væri. Ég stóð fast með því að verðfella hana 1939, því að þá sá ég ekki önnur ráð til hess, að framleiðsla til útflutnings gæti borið sig. Þeir, sem þá vildu fella, hljóta nú, þegar flest er gerbreytt, að hneigjast að því að hækka krónuna. Meginhluti íslenzkrar framleiðslu stendur nú þannig, að hann mundi fá borið hækkun, og þann skell, sem hann fengi af henni, mundi hann hljóta að fá fyrr eða síðar, þegar verðlag. hrapar. Þegar vel árar þannig, er tíminn til að bæta þeim tjónið aftur, sem biðu það við gengislækkunina, og það er ekki margt auðmanna í þeim hópi, heldur oft peningalitlir menn, sem mega ekki við því, að spariskildingarnir rýrni, og þjóðfélagið má ekki við því, að menn missi trúna á, að eitthvað þýði að spara. Ég skal játa, að þótt Bretinn vildi heimila okkur sjálfræði um hækkun krónunnar, væri eftir að ráða fram úr ýmsum vandamálum í því sambandi. Við megum ekki alveg gleyma þeim 5–6 millj. £, sem við eigum frystar í Bretlandi, og getum engu breytt, nema við treystum okkur til að verðfella þær. Um þær leiðir, sem liggja til fjáröflunar í þessu máli, skal ég vera stuttorður. Ég vildi lýsa yfir því, að mér var ljóst, þegar við afgreiddum skattalögin á þessu þingi fyrir 4 vikum, að eftir var að ganga - frá þessum dýrtíðarmálum og tekjuöflun þeirra vegna, og ég hélt, að öllum hv. þm. hefði verið það ljóst, að. þau mál lágu fyrir til athugunar og hlutu að koma til kasta þingsins á eftir. Ég vil einnig taka fram, að ég vissi vel, að það gat komið til mála að leggja á nýjan tekjuskatt, alveg eins og komið gat til mála að leggja nýtt gjald á útfluttar vörur. Ég hélt, að allir hefðu fylgzt með því nokkurn veginn, hvað undirbúningi þessa máls leið, og koma því á óvart ýmsar raddir, sem nú heyrast. - Með þessu er ég enga yfirlýsing að gefa um það, hvort ég vilji leggja á einhvern tekjuskatt eða ekki. Ég geng ekki að því atriði frv. eins og það er og áskil mér rétt til að reyna fyrir mér um brtt. í ríkisstjórn og þingflokkum, áður en málið verður afgr. til 3. umr. Þó að mér beri sem fulltrúa eins helzta fiskútflutningskjördæmis á landinu að gæta þess, að álögur á þann útflutning séu ekki þörfum meiri, tel ég svo mikla þjóðarnauðsyn á fjáröflun þessa frv., að hagsmunir einstakra kjördæma megi þar engu ráða. Vonir eru nú um þann fiskmarkað erlendis, að menn þoli nokkurt útflutningsgjald. Það er miklu betra, að menn verði að eftir láta ríkinu þannig hluta hagnaðar síns en fá í hendur fulla greiðslu og verða svo seinna að borga því þennan hluta í hækkuðum beinum skatti. Hið opinbera segir í síðara dæminu: Þú hefur ástæðu til að halda, að reikningur þinn sé upp gerður, en það er misskilningur, hluta minn úr tekjum þínum á ég eftir að taka. - Ég er ekki í vafa, hvor leiðin er heppilegri, en sínum augum lítur hver á silfrið. Ég hef af ásettu ráði sneitt hjá að ræða mjög einstök atriði, til þess að loka ekki fyrir mér neinum leiðum í samningatilraunum þeim, sem yfir standa um málið. Ég vil þó taka fram vegna greinargerðar frv., að ég er ekki sammála um það, að því fé, sem aflað verður eftir þessum tekjuöflunarleiðum, verði varið til verðuppbóta á marga útflutningsliði íslenzkra afurða. Ég vil t. d. láta verðuppbæta mjólk af þessu fé og geri það að ófrávíkjanlegu skilyrði fyrir fylgi við frv., að þeir framleiðendur fái vissulega rétt sinn, hvort sem verðjöfnunarnefnd sýnist svo eða ekki. Verði nú þetta frv. að lögum í einhverju formi, tel ég, að eftir sé að ákveða nánar innan ríkisstj., hvernig þessu fé skuli verja og til hverra hluta. Það má búast við, að með breyttum kringumstæðum komi alveg ný viðhorf í þessu máli og breytingarnar taki bæði til innheimtu teknanna og framkvæmda. Ég skil þessa löggjöf svo, að framkvæmd hennar verði í einstökum atriðum borin undir hina ýmsu ráðherra og um flest atriði verði teknar sameiginlegar ákvarðanir í ríkisstj. Að öðru leyti vil ég koma brtt. mínum á framfæri við hv. fjhn. beggja þd., sem ég tel eðlilegt, að fjalli um málið, og síðan verði leitað samkomulags.



Ég get mjög stytt mál mitt eftir hina snjöllu ræðu hæstv. félmrh. En þar sem ég gat ekki tekið þátt í flutningi frv. sex manna nefndarinnar, verð ég að gera grein fyrir afstöðu minni. Okkur Alþflm. er fullkomlega ljóst, í hvert óefni dýrtíðin stefnir, ef ekki eru gerðar ráðstafanir til úrbóta. Ég hygg, að Alþfl. hafi fyrstur vakið máls á því og krafizt aðgerða á síðastl. hausti, þannig að kallað yrði saman aukaþing til þess að ná samkomulagi um framkvæmdir og fjáröflun. Ég harma það, að því var ekki sinnt, en ef nú er tekið í taum, er betra seint en aldrei. Fyrr hefði það verið miklu auðveldara. Ég vildi ekki vera meðflm. að frv., ekki af því, að mér þætti lítil nauðsyn á, heldur af því, að eins og frv. er lagt fyrir, eru heimildir þess of víðtækar og óákveðnar - og sumpart svo ófullnægjandi, að ekki er nærri nóg trygging fyrir því, að þær komi að fullum notum. Um veilurnar í röksemdafærslu þeirra, er að frv. standa, get ég að mínu leyti vísað til þess, sem hæstv. félmrh. sagði. Fyrst er það, hve óhemjuvíðtækt vald á að gefa ríkisstj., hún getur með reglugerð ákveðið allt, sem henni sýnist um útflutningsgjaldið. Ég verð að segja, að þinglegra hefði verið að tiltaka þetta allt miklu nánar í l., en til þess skortir þetta seint útungaða frv. allan undirbúning. Til dæmis um verklagið á þessu má taka það, að útflutningsgjald á að taka af útfluttum landbúnaðarafurðum eins og öðrum útfluttum vörum til að bæta upp verðið á sömu útfluttu vörunum. Það væri ekki alveg handónýtt að styðja sem flestar atvinnugreinar með svona viturlegum ráðsályktunum. Um þessi efni er ég þó í aðalatriðum sammála hæstv. viðskmrh. í ræðu hans. En ég gæti hugsað mér, að hægt væri að fara hærra með gjaldið en í 10% í einstökum tilfellum. Ef siglingar með ísaðan fisk halda áfram og verð lækkar ekki, kæmi það t. d. þar til mála. En allt er það í óvissu, unz vitað er um samninga okkar við Breta, þá sem yfir standa. - Ekki er síður víðtæk heimildin, sem frv., sem hér liggur fyrir, veitir ríkisstj. til að leggja skatt á hreinar tekjur. Það tók 8–10 vikur af þingtímanum að koma sér saman um þau skattalög, sem nú eru nýgengin í gildi. Það var niðurstaða samkomulags með öllum flokkum. Því fór að vísu fjarri, að allir væru sammála og ánægðir, en menn beygðu sig fyrir nauðsyninni að lögfesta það, sem allir gátu sætt sig við í grundvallaratriðum: En ég vil mótmæla því hjá hæstv ráðh., að þm. hafi yfirleitt verið kunnugt um þær fyrirætlanir hjá ríkisstj. að knýja fram í flýti, síðar á þinginu skattalög, sem röskuðu öllum grundvelli hinna fyrri, gerðu m. ö. o. hið nýfengna samkomulag um skattalögin að engu. Þessu frv., sem nú er lagt fram, var ekki hreyft, fyrr en búið var að samþ. frestun kosninga til Alþ. Þá kemur frv. og er um skatt, sem enginn veit, hve hár verður, nema á ómagalausu fólki, viðskmrh. einn fær að vita, hver ómagafrádráttur á að vera, svo að enginn viti, hvað hér á að samþykkja. Með þessari óútreiknanlegu heimild á Alþingi nú tafarlaust að afsala sér árangri 8–10 vikna þingræðisstarfs. Slíka heimild getur þingið að minni hyggju ekki veitt. Það verður ekki sagt, hve hár skatturinn á að vera nema fyrir einhleypinga og barnlaus hjón. Ég vil nú taka dæmi um hann á misháum tekj um, samanborið við núgildandi tekjuskatt: Einhleypir: Nettó- Nýr Tekju- Álag á tekjur skattur skattur tekjuskatt 2000 5 7.92 63 % 4000 35 44.88 78 – 6000 105 147.84 71– 8000 205 325.38 63 – 10040 305 551.76 55 – 12000 405 808.50 50 – 15000 555 1407.12 39 – Hjón: 2000 5 0 4000 35 18.48 189% 6000 10.5 76.56 137 – 8000 205 214.60 96 – 10000 305 412.50 74 – 12000 405 650.10 62 – 15000 555 1122.00 49– Það þarf ekki að fara í neinar grafgötur með það, að þessi skattur er fyrst og fremst á lagður sem sérstakur skattur á lágtekjur og miðlungstekjur, þar sem nokkur ívilnun var veitt við breyt. þær, sem þingið samþ. fyrir nokkru. Að því er ómagafólk snertir, er ekki hægt að sjá, hvaða skatt því er ætlað að greiða. Hæstv. viðskmrh. hefur það vinsæla hlutverk að úthluta því fólki sinn skammt, af sinni náð og mildi. Ég álít að slík afgreiðsla sem þessi sé alveg óhugsandi og ósæmileg fyrir þingið eftir það, sem hér er á undan gengið í skattamálunum. Ég sagði, að ég hefði ekki viljað bera frv. fram, af því að sú heimild, sem það veitir, sé ófullnægjandi. Stj. er ekki veitt heimild umfram það, sem nú er, til að ráða verðlagi í landinu. Samkv. l. um meðferð og sölu mjólkur og rjóma skal útsöluverð á mjólk og mjólkurafurðum ákveðið af 5 mönnum, 2 frá mjólkursamlögunum, 2 frá bæjar- eða sveitarstjórn og oddamanni, skipuðum af landbrh. Í kjötverðlagsn. eru skipaðir 5 menn til eins árs. Landbrh. skipar einn mann, sem er formaður, 2 velja seljendur og framleiðendur og tveir eru valdir af bæjarstj. eða sérstökum stofnunum með hliðsjón af sjónarmiðum neytenda, eins og í mjólkurverðlagsn. En reynslan er sú í báðum þessum n., að oddamaðurinn hefur talið sig fyrst og fremst umboðsmann og fulltrúa annars aðilans, þ. e. a. s. bændanna.

Þessu mótmæli ég

. Það er nú samt satt. Síðastl. haust kom upp deila um verðlagið. Meiri hl. n. samþ. ákveðið verð, og hækkunin nam frá 60 til 100% á kjötinu. Á sama tíma var bannað með l., að kaupgjald hækkaði um meira en 27%. Um þetta var ágreiningur í n. og blaðaskrif. Ég minnist þess, að meiri hl. kjötverðlagsn. kom á framfæri greinargerð í útvarpinu, og var þar talið svo, að fulltrúar bænda skipuðu meiri hl. n., og ég man ekki betur en að hið sama kæmi fram í grein í Tímanum eftir sjálfan landbrh. Þetta er kannske ekki óeðlilegt, því að n. var skipuð með það fyrir augum, að nauðsynlegt væri að tryggja bændum hærra verð, en þetta er engu að síður herfilegur misskilningur á hlutverki n. Hún á bara að hafa alþjóðarhag fyrir augum og ekkert annað. Svipað er það í mjólkurverðlagsn. Nú má enginn skilja orð mín svo, að mér finnist ekki sjálfsagt, að bændur fái það verð, sem gerir þeim mögulegt að halda áfram búrekstri sínum, en það mega ekki vera einhliða ákveðnir fulltrúar þeirra, sem ráða öllu um verðið. Í stuttu máli tel ég, að í þessu efni skorti skynsamleg ákvæði um, hversu skuli fara að við ákvörðun verðlags í landinu. Ég skal reyna að stytta mál mitt, en ég vil aðeins drepa á það, sem frá mínum bæjardyrum séð er gerlegt að framkvæma í þessu efni. Ég fellst á það, sem í frv. stendur um framlag ríkissjóðs og einnig um útflutningsgjald. Ég tel sjálfsagt, að sú heimild sé veitt, vegna þess að þeir, sem höfðu mestar tekjur og gróða síðastl. ár, eru útflytjendurnir, og þeir eru líka í fremstu víglínu, þegar verðfallið skellur á. Ég tel einnig, að ef með öllu verður ókleift að fá nægilegt fé eftir þeim leiðum, sem drepið hefur verið á, sé ekki ógerlegt að byggja á nokkrum tekjuskatti í sama skyni, en þó því aðeins, að grundvellinum undir skattaákvörðununum sé í engu raskað frá því samkomulagi, sem orðið hefur hér á Alþingi. Það er í l. heimild til að innheimta tekjuskatt með 12½% viðauka, og ef til vill mætti hækka þann viðauka nokkuð. Að því er snertir ráðstafanir til verðlækkunar og festingar verðlagsins væri eðlilegt að taka inn í þetta frv. ákvæði um afnám tolla á þeim vörum, sem hafa mest áhrif á vísitöluna, og að gefa ríkisstj. heimild til að ákveða flutningsgjaldið með íslenzkum skipum. Gróði Eimskipafélags Ísl. síðastl. ár hefur verið 200% af hlutafénu, eða yfir 3 millj. kr. Til viðbótar má telja h. u. b. eina millj., sem telst sjóðsmyndun með eigin ábyrgð. Eimskipafélagið hefur nú ekki alla flutninga hér, en á öðrum skipum er eflaust eitthvað hliðstæður ágóði. Þetta veldur miklu um verðlag í landinu. Það fer mjög miður, að ekki skuli fyrr hafa verið reynt að hafa hönd í bagga með þessu. Eimskipafélagið er að vísu þjóðþrifafyrirtæki og alls góðs maklegt, en hagur félagsins er svo eftir síðasta reikningi þess, að skipin eru öll skrifuð niður í sama og ekkert. Þess fjárhagur er því tryggur, og að láta það halda áfram á gróðabrautinni er óeðlilegt eins og á stendur. Varðandi verðlagið á útlendum vörum get ég sagt það, að ég tel tvímælalaust bezt að taka upp landsverzlun á helztu nauðsynjum og fela bæjar- og sveitarfélögum úthlutun þeirra með vissri álagningu. Mikið umstang og mikill kostnaður yrði á þann hátt sparað. Það hefur komið í ljós, að allmikið skortir á, að það hafi lánazt að safna birgðum innanlands, en það hefði þó verið hægt, ef í tíma hefði verið tekið það ráð. En allar líkur til birgðasöfnunar eru betur tryggðar með landsverzlun. Ég er enginn ofsatrúarmaður í þessu efni, en á þetta vil ég benda, og ég efast ekki um, að margir munu vera mér sammála. Ef þessi leið verður á hinn bóginn ekki farin um ákvörðun verðlags á útlendum vörum, verður að fella burt þau ákvæði, sem nú eru í 1. og fella niður ýmsa vöruflokka. Það eru mér og fleirum vonbrigði, að ekki hefur náðst meiri árangur af starfi verðlagsn. en raun er á. Ég hygg, að við hennar ákvarðanir sé ekki alltaf tekið tillit til aukinnar veltu. Ég hygg, að með því fengist aukið öryggi, að skipuð verði sérstök ríkisverðlagsn., jafnt fyrir útlendar og innlendar vörur, sem kosin væri af þinginu eftir flokkum. Það má segja, að ekki sé um stóran mun að ræða frá því, sem er, sem sé að fela ríkisstj. æðsta valdið. En ríkisstj. er svo störfum hlaðin, að þetta er örðugt fyrir hana, að fylgjast til fulls með öllu. Hún yrði að hafa sérstaka menn fyrir sig og gæti ekki fullkomlega kynnt sér rök þeirra í hverju máli, en yrði hins vegar að bera ábyrgðina gagnvart Þinginu. Þá væri eðlilegra að skipa sérstaka n., sem væri sjálf ábyrg gagnvart þinginu. Um annan þáttinn á þessari hlið málsins, nefnilega að ákveða uppbætur á framleiðsluvörur, tel ég, að til þess að ákveða þær, verði að fela sér fróðum mönnum að búa til grundvöll, sem hægt er að byggja á við að brúa bilið á milli framleiðslukostnaðar á innlendum vörum og útsöluverðs.

Hverjir eru sérfróðir?

Hér er til búreikningaskrifstofa, landbúnaðarins, hagfræðingar, mjólkurverðlagsn. og kjötverðlagsn. Þessar n. ættu að hafa einhver gögn í höndum, sem hagfræðingarnir gætu unnið úr. Ef grundvöllurinn er fundinn, er auðvelt að fylgjast með breyt. og reikna út eftir þeim. Hér er um miklar fjárhæðir að ræða, og ef allar þessar aðgerðir eiga að koma að gagni, er nauðsynlegt, að þeir, sem fé leggja fram, viti, að það sé notað til þess að lækka dýrtíðina, en ekki til að greiða óþarfar uppbætur ýmsum stéttum í landinu. Allt á að gera eftir ákveðnum reglum, að undangengnum nákvæmum rannsóknum. Þá hef ég gert grein fyrir, af hvaða ástæðum ég gat ekki verið meðflm. þessa frv., og í samræmi við það hef ég drepið á ýmis úrræði til þess, að tilganginum geti orðið náð.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég skal nú lofa þeim, sem á eftir mér eru á mælendaskrá, að verða ekki langorður. Hæstv. félmrh. hélt hér langa ræðu og lýsti yfir því, að hann teldi mjög nauðsynlegt að gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir aukning dýrtíðarinnar, en ágreiningurinn væri einungis um leiðirnar til þess. Mér fannst öll hans langa ræða svo einhliða, að hann geti ekki búizt við, að röksemdaleiðsla hans verði talin fullnægjandi. Hann taldi enga trygging fyrir því, að verðlag gæti lækkað eða haldizt óbreytt með þessum ráðstöfunum, og aðallega virtist hann óttast verðhækkun íslenzkra afurða, sem seldar eru á innlendum markaði. Hana vildi hann fyrirbyggja með því að taka úrskurðarvald verðlagsákvörðunar úr höndum nefnda þeirra, sem þar hafa verið gerðar að dómstólum og eru skipaðar fulltrúum neytenda jafnt sem framleiðenda og oddamanni frá ríkisstjórninni. Ríkisstj. getur með atkvæði oddamanns ráðið miklu um þá hlið dýrtíðarvarnanna, sem nefndirnar annast, svo að þar virðist ekki brýn þörf breytinga. - Hvorki hæstv. ráðh. né hv. þm. Seyðf. minntist hins vegar á það einu orði, að hætt væri við, að kaupgjald í landinu yrði spennt of hátt og að það hækkaði dýrtíðina, og þó er ekkert meiri né óviðráðanlegri þáttur í dýrtíðinni. Þetta kalla ég einhliða sjónarmið. Hvers vegna á að neita sumum stéttum um að hækka söluvöru sína, en leyfa launastéttunum að fá síhækkandi laun eftir fullri vísitölu dýrtíðarinnar og þó meira, ef svo bíður við að horfa? Ég er reiðubúinn til þess að fylgja því, að rammar skorður séu reistar gegn ótakmarkaðri hækkun innlendrar framleiðslu innan lands, en jafnframt verður að gera slíkt hið sama um kaupgjaldið. Menn hafa minnzt á það, að frv. sex manna nefndarinnar væri allt annað og betra en þetta frv. Það eru aðeins tvö veruleg atriði, sem á milli ber annað er það, að hér er ekki gert ráð fyrir; eins og í hinu frv., að ríkisstj. geti hækkað gengið, en upplýst er, að það mál liggur að svo stöddu utan við svið þessarar lagasetningar. Hitt er vald ríkisstj. til verðlagsúrskurða, en upplýst er, að íhlutunarvald ríkisstj. er þegar allvíðtækt, og varhugavert að leggja þar inn á nýja braut, er ekki rekur nauðsyn til, nema þá séu um leið reistar skorður við kaupgjaldshækkunum. Í öðrum atriðum er aðeins stigmunur á þessum frv., og munar það mestu, að útflutningsgj. má samkv. þessu frv. nema allt að 10%, en samkv. hinu aðeins 5% að jafnaði og í sérstökum tilfellum allt að 10%. Þó að hæstv. félmrh. væri stórorður um frv., virtist hann fallast á eða vera tilbúinn að ganga inn á almennan skatt til þess að hamla dýrtíðinni. Hann taldi þingið ekki geta æru sinnar vegna samþ. þetta frv., af því að skattstigi hefði verið ákveðinn í 1. um tekju og eignarskatt á þessu þingi. Þessa röksemd er ekki hægt að taka fullkomlega alvarlega, því að þá ætti eins að vera óleyfilegt að samþ. nýtt útflutningsgjald, af því að fyrr á þinginu hafa verið samþ. lagaákvæði, sem þau efni snerta. Allir vissu það, þegar tekju- og eignarskattsl. voru samþ., að dýrtíðarmálin var eftir að leysa og til þess mundi þurfa fé. Bæði hæstv. ráðh. og hv. þm. Seyðf. hafa fundið mjög að því, að hér sé gengið of langt í því að skattleggja miðlungstekjur og lágar tekjur. En ef litið er á frv., sést, að t. d. einhleypur maður með 5 þús. kr. tekjur mundi aðeins greiða 65 kr. viðbótarskatt. Fyrir einhleypa menn með 7000 kr. nettótekjur yrði skattaukinn 155 kr., og fyrir einhleypan mann með 10000 kr. tekjur yrði skattaviðaukinn rúml. 300 kr. Þess vegna finnst mér það næsta broslegt, þegar ýmsir hv. þm., og jafnvel ráðherrar, eru að tala um, að með þessu sé hinn ógurlegi hrammur ríkisvaldsins að grípa fram fyrir hendurnar á mönnum og ætli nú að fara að reyta af mönnum þau fríðindi, sem þeim voru veitt í hinum nýju skattalögum. Í því sambandi vil ég benda hv. jafnaðarmönnum á það, að það mun láta mjög nærri, þegar búið er að leggja skattaviðaukann samkv. þessu frv. við skattinn samkv. skattal., sem verið var að afgreiða hér í þinginu fyrir skemmstu, að þeir til samans séu álíka háir og sá skattur, sem menn greiddu eftir skattalögunum frá 1935, en þá löggjöf hafa jafnaðarmenn samþykkt. Ég get ekki fullyrt, að þetta sé í öllum tilfellum jafnmikið, af því ég hef ekki haft tíma til að rannsaka það sérstaklega, en mér sýnist í fljótu bragði, að þetta láti mjög nærri. En hv. þm. Seyðf., sem sagði, að hér væri allt of langt gengið, vil ég segja það, að með samanlögðum skatti og skattaviðauka þessa frv. er a. m. k. lítið lengra gengið en í frv., sem hann hefur sjálfur flutt hér á Alþingi á sínum tíma. Ég vil einnig beina því til Alþfl.-manna yfirleitt, að það situr sízt á þeim, sem alltaf segjast vera að berjast fyrir afnámi tollanna og fyrir beinum sköttum, að vera að gera veður út af þessu frv., vegna þess að þar er gert ráð fyrir beinum skatti. Hitt er annað mál, að ég get vel þolað það, að skattgjaldinu sé breytt í frv. á lægstu tekjum, ef samkomulag yrði gert í þá átt, en ég vil alvarlega benda á, að betra væri að hafa persónufrádráttinn fyrir ómaga ríflegri heldur en að sleppa alveg skattgjaldinu á lægri tekjur skattskyldar. Ég held sem sé fast við það, að mér finnst, að skatturinn á einhleypum eigi ekki og megi ekki vera minni en gert er ráð fyrir hér í frv., að viðbættum skatti samkv. skattal., en mætti þá heldur lækka á fjölskyldumönnum. Þá vildi ég enn á ný sérstaklega leiðrétta þann misskilning, sem virðist ríkjandi hjá sumum hv. þm., að það sé einhver reginmunur á þessu frv. og frv. sex manna nefndarinnar. Á þessum tveim frv. er enginn grundvallarmunur, í hæsta lagi nokkur stigmunur, eins og ég hef áður sýnt fram á. Að því er snertir það atriði, sem nú veldur gagnrýni helzt - almenna skattinn - þá er munurinn á þessu frv. og frv. sex manna nefndarinnar mjög óverulegur. Mér skildist, að allir fulltrúar í n. gætu vel hugsað sér að leggja á slíkt almennt gjald, til þess að standast þann kostnað, sem lagt verður í til að berjast gegn dýrtíðinni, t. d. lækkun tolla o. s. frv. Virðist nú hins vegar bera nokkuð á því, að sumir þm. vilji hörfa frá þessu, þegar á hólminn er komið.



Þetta frv. er, eins og hæstv. félmrh. lýsti framtíðinni, nokkuð í þoku. Tvennt er þó skýrt í frv. Í fyrsta lagi, að stjórnin fær tugi millj. kr. til umráða í nýjum sköttum, og í öðru lagi ótakmarkaða heimild til að ráðstafa þessu fé eftir eigin geðþótta. Fyrsta grein er nokkurs konar greinargerð fyrir frv. Þar er talað almennt um viðbúnað gegn erfiðleikum atvinnuveganna, að minnka þurfi verðbólguna í landinu og draga þurfi úr hækkun framfærslukostnaðar og kaupgjalds. Þetta er svo loðið og óskýrt orðalag, að furðu sætir. Og þar sem ekki finnst nein nánari skýring á þessu, hvorki í öðrum greinum frv, sjálfs né grg., þá kemur ekki til mála, að nokkur þm. með snefil af ábyrgðartilfinningu greiði atkv. með frv., eftir allt, sem á undan er gengið hér á Alþingi. Í 2. gr. er sagt, að ríkisstj. skuli heimilt að ákveða hámark farmgjalda af vörum, sem fluttar eru með íslenzkum skipum. Stjórnin hefði fyrir löngu getað fengið slíka heimild, ef viljinn hefði verið fyrir hendi. 3. gr. er svo hljóðandi: „Í því skyni, er í 1. gr. getur, er ríkisstj. heimilt að verja allt að 5 milljónum króna af tekjum ríkissjóðs á árinu 1941“. Í sambandi við þessa grein má minna á það, að ríkisstj. hefur handbærar aðrar 5 millj. kr., sem greiða á útflytjendum í uppbót vegna markaðstaps. Þar eru komnar 10 millj. Í 4. gr. er gert ráð fyrir afurðaslætti, eða útflutningsgjaldi allt að 10% af fob-verði afurðanna. Ef á ári verður 104 millj. kr. útflutningur, þá verður þessi skattur 10 millj. kr. Þá hefur stjórnin 20 millj. til „viðbúnaðar erfiðleikunum“. Nú getur útflutningurinn orðið 150 millj. ef allt gengur að óskum. Þá gæti útflutningsgjaldið numið allt að 15 millj. kr. Þá er í 5. gr. talað um sérstakap tekjuskatt. Það gjald er ekki gott að segja, hve miklu getur numið, en ætla má, að það skipti milljónum. Samkv. þessu felst í frv. heimild til ríkisstj. til að skattleggja almenning í landinu um allt að 25 millj. kr. til viðbótar öllum tekjuliðum fjárl., sem nema svipaðri upphæð. En þetta er aðeins tekjuhliðin. Í frv. er hvergi með einu einasta orði á það minnzt, hvernig eigi að verja þessum gífurlegu fjárfúlgum. Þá vík ég að ræðu hæstv. viðskmrh. Hún var að innihaldi ákaflega áþekk greinargerð frv., og er mér því nær að halda, að hann hafi samið hana sjálfur, þótt meiri hluta fjhn. sé eignuð hún. Aðalatriðið í hans augum virtist vera, að Alþingi tæki að spyrna á móti kauphækkunum. Hvað eftir annað er staglazt á því í grg. frv., að hreinn voði sé fyrir dyrum vegna þess, að kaupgjald sé allt of hátt í landinu. Í grg. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Aðalefni þessa frv., er það, að ríkisstj. er gefin heimild til þess að gera ráðstafanir til að draga úr verðbólgunni innanlands og koma, eftir því sem unnt er, í veg fyrir frekari hækkun framfærslukostnaðar og kaupgjalds“. Athyglisverð er og í grg. þessi setning : „En það er ekki einungis um „stríðsgróða“ að ræða hjá þeim, sem selt hafa vörur sínar á erlendum markaði við háu verði, heldur hafa tekjur mjög margra stóraukizt beinlínis vegna ríkjandi styrjaldarástands“. Hér er minnzt á það, að fleiri hafi gott af „blessuðu stríðinu“, eins og þeir vilja kalla svo, heldur en útflytjendur, og mun vera átt við launþegana. Þá sný ég mér að 10% útflutningsgjaldinu, hvernig það verður í framkvæmd að því er snertir sjómennina. Gjaldið á að leggja á fobverð afurðanna. Það hefur í för með sér, að smáútvegsmenn og hlutamenn bera einir allt gjaldið, því að þeir selja, eins og kunnugt er, fiskinn fiskkaupmönnum fyrir ákveðið lágmarksverð. Fiskkaupmennirnir munu hafa allan vilja og einnig öll tök á að draga þessi 14% frá, er þeir ákveða fiskverðið, þannig að allur þessi stóri skattur lendir á þeim framleiðendum, sem ekki hafa aðstöðu til að selja afurðir sínar á erlendum markaði sjálfir. Milliliðirnir sleppa alveg við þennan eða annan tilsvarandi skatt. Enda hefur það víst líka verið meiningin, að braskararnir fái að halda sínum feng óskertum. Þetta er svo athyglisvert og einkennandi fyrir alla stefnu og viðleitni núverandi ríkisstjórnar: Að gleyma því aldrei að tryggja bröskurum og fjárplógsmönnum allan ágóðann af verzlun með framleiðslu landsmanna, en velta jafnframt öllum þunga skatta og skyldna á bak fátækustu erfiðismannanna á sjó og landi. Ég skal taka eitt nýtt dæmi til þess að sýna, hvernig ákvæði eins og þetta yrði í framkvæmdinni, ef frv. þetta yrði að lögum. Eitt skip seldi fyrir fáum dögum ísfisksfarmi í Englandi fyrir 900 þús. kr. Fyrir þennan farm hafði útflytjandinn greitt í mesta lagi 300–400 þús. kr. 14% gjaldið er reiknað af kaupverðinu hér. En af 500–600 þús. kr. söluhagnaði útflytjandans er ekki greiddur einn einasti eyrir skv. þessu frv. Þessi braskari, sem hér á í hlut, þarf því ekkert að greiða, nema á sínum tíma e. t. v. 5% tekjuskattsálagið, ef ekki verður þá einnig fundin kænleg lögskýring til að létta þeirri „þungu byrði“ af ;,framtaki einstaklingsins“. En smáútvegsmaðurinn og hlutamaðurinn verða að láta af hendi 14. hluta afla síns, og greiða síðan að auki tekjuskattsálagið af „sínum stríðsgróða!“ Þá sagði hæstv. viðskmrh., að almenningur væri orðinn mjög áhyggjufullur út af hinu síhækkandi kaupgjaldi. Ég skal játa, að ég skildi ekki vel, hvað hann átti við. En ég geng út frá, að hann hafi verið að tala fyrir munn atvinnurekenda. Það er orðið svo, að þegar núverandi ráðh. og ríkisstjórn tala um þjóð eða almenning, þá meina þeir ekki alla alþýðu manna, heldur einungis stórgróðamennina. Það er víst eitthvað annað fremur en launahæðin, sem verkamenn og aðrir starfsmenn þurfa að kvarta yfir. Ætli það sé ekki fremur ástæða til hins gagnstæða. Það er alkunnugt, og var nú seinast rétt áðan viðurkennt af hæstv. félmrh. hér í þessum umr., að verðvísitalan sé alls ekki í samræmi við dýrtíðina. Ég man vel, að ég tók eftir því, að fyrst þegar vísitalan var reiknuð út skv. gengislögunum, voru teknar með ýmsar vörur, sem almenningur notar mjög lítið eða ekkert af, en höfðu ýmist ekkert hækkað eða beinlínis lækkað mikið frá því árinu áður; eins og t. d. tómatar. Þar af leiðandi var vísitalan ekki rétt mynd af framfærslukostnaðinum eins og hann var í raun og veru. Enda urðu allir hissa, þegar kauplagsnefnd gaf út þá niðurstöðu, að dýrtíðin hefði ekki vaxið nema um 2%. Þá var viðskmrh. auk félmrh. mjög að hampa því í sínum ræðum, að allar þessar ráðstafanir væru gerðar til þess að mæta erfiðleikunum, þegar hrunið kæmi yfir þjóðina að stríðinu loknu, og að þetta vær í ekki sízt gert til þess að tryggja verkamenn gegn því atvinnuleysi, sem þá mundi koma yfir þjóðina. Mikið var einnig talað um nauðsyn þess að safna peningum og leggja á skatta í þessu skyni. Atvmrh. sagði, að það háskalegasta, sem komið gæti fyrir þjóðina, væri það, ef hún tapaði trúnni á peningana. Enn þá munu menn hafa þá trú á peningunum, að ég þykist vita, að flestir verkamenn, bændur og launamenn vilji gjarnan hafa úr svo miklu að spila fyrir vinnu sína, að þeir geti lagt nokkuð af núverandi tekjum sínum til hliðar, til þess að mæta sínum eigin erfiðleikum síðar meir. Og þetta er ekki undarlegt, þegar peningarnir flæða svo yfir landið, að margir vita ekki aura sinna tal. Hins vegar mun allur almenningur ekki hafa enn þá áttað sig á því, hve lítils virði þeir peningar eru, sem nú eru greiddir fyrir vinnu og afurðir landsmanna. Atvmrh. veit það eins vel og 2 og 2 eru 4, að engum fjármálamanni dettur í hug að geyma peninga sína á banka, ef annars er kostur. Hann mun því sjálfur skilja ofur vel, að peningainnstæða í banka er ekki mikils virði. Heldur sendir hann og stéttarbræður hans sendimenn út um allt land til þess að kaupa upp jarðir og húseignir, sem bændur og aðrir fasteignaeigendur kynnu að fást til að selja. Þess vegna þarf umfram allt að glæða trú almennings, bænda og annarra, sem einhverjar fasteignir eiga, svo þeir fáist til að selja eignir sinar fyrir hinar sviknu krónur. En hitt ber þegar að taka fram, að braskið mun aldrei þroska þessa þjóð né leiða hana út úr ógöngunum. Eins og kunnugt er, samdi þessi ríkisstj. um það við Breta að festa gengi ísl. krónunnar við sterlingspundið, og síðan hefur verðgildi krónunnar fallið með því. Hernaðarútgjöld Breta vaxa með hverjum degi, og skuldir þeirra vaxa að sama skapi og erfiðleikar þeirra í ófriðinum. Og það er vitað, að pundið fellur í samræmi við það. Og þó að Bretar ynnu styrjöldina, og það innan skamms, þá mundi pundið falla samt og aldrei komast í sitt skráða gengi hér, 22,22 ísl. kr. Bankarnir eiga tugi milljóna kr. innstæður í Englandi. Segjum svo, að sterlingspund félli um helming. Þá mundu bankarnir tapa helmingnum af innstæðum sínum í Englandi. En þó að bankarnir gerðu ekki annað nú en að bókfæra á réttu gengi innstæður sínar í Englandi, mundi koma í ljós, að hagur þeirra er næsta bágborinn. Atvmrh. gaf að vísu í skyn í sinni ræðu, að opin leið væri til þess í samningum við Breta að breyta gengisskráningu krónunnar í réttara horf, en hann væri persónulega andvígur því. Mig furðar ekki á því. Enginn maður innan þessara veggja né utan hefur haft annan eins hagnað af þeirri ráðstöfun að halda pundinu í 26.22 kr. og þessi ráðherra. Hann og stéttarbræður hans hafa dregið tugi milljóna kr. af því fé, sem hefði getað orðið til þess að draga úr dýrtíðinni í landinu, ef gengið hefði verið rétt skráð í samræmi við bættan viðskiptajöfnuð okkar við önnur lönd. Það mun koma á daginn, að bankarnir eiga eftir að súpa seyðið af þessu braski. En þá er það ríkið, sem ber ábyrgðina á bönkunum, og það mun eins og að vanda velta töpunum yfir á hið breiða bak almennings. Ef Alþingi hefði viljað bæta þjóðinni þann órétt og tap, sem hún hefur orðið fyrir vegna hinnar röngu gengisskráningar, þá hefði það átt að svipta braskarana hinum illa fengna stríðsgróða með þungum eignarskatti og hækka síðan gengi krónunnar. Þegar þingi er lokið, álít ég, að þm. ættu að ganga fram fyrir landsmenn og skýra þeim drengilega frá því, að krónan sé vonarpeningur, og segja þeim, sem einhverjar fasteignir eiga, að þeir skuli varast að selja þær, jafnvel þótt stórfé sé í boði. Menn verða að varast það framar flestu öðru að láta tæla út úr sér það litla, sem þeir eiga, fyrir hinar fölsku Kveldúlfskrónur. Hæstv. viðskmrh. lýsti því í ræðu sinni, að hann væri óánægður með þetta frv. sitt að því leyti, að hann fékk því ekki ráðið að festa hækkun kaupgjaldsins við 53% verðvísitöluna, hvað mikil sem dýrtíðin yrði. Ég verð að segja, að við ýmsu mátti búast úr þessari átt, en við svo takmarkalausri óskammfeilni hafði jafnvel ég ekki búizt. Hér í þinginu hafa þeir flokkar meiri hluta, sem eitt sinn nefndu sig „fulltrúa hinna vinnandi stétta“. Mér er ekki ljóst, hvernig Alþfl. og Framsfl. geta leyft þessari ríkisstjórn, sem þannig hagar sér, að sitja við völd deginum lengur. En þeir skeyta hvorki um skömm né heiður og eru sennilega orðnir svo „handjárnaðir“, að þeir verða að beygja sig skilyrðislaust undir vilja Ólafs Thors og annarra stórgrósera í ríkisstjórninni. Og svo hugsa þeir víst sem svo, að ef þeir gefi stjórninni þessar 25 milljónir kr. að auki öðrum tekjum, þá muni eyrir og eyrir geta hrokkið ofan í vasa þeirra sjálfra. Hafi þm. verið ósjálfstæðir áður og oft og einatt „handjárnaðir“, þá mun það sannast, að „handjárnin“ munu halda enn betur, eftir að Þeir hafa sjálfir, með samþykki sínu við kosningafrestun einræðisstjórnarinnar, firrt sig allri aðstöðu til að leggja málin undir dóm kjósendanna í landinu. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, er enginn stafkrókur um það í þessu frv., hvernig Þessum miklu peningum skuli varið. En þótt bein ákvæði skorti um, það þarf ekki að draga í efa, að þeim verður að mestu varið í eiginhagsmunaskyni einræðisstjórnarinnar, í kjördæmabrask, pólitískar mútur o. s. frv., því reynslan hefur sýnt og sannað, að þessir einræðisherrar, sem með völdin fara, eru gersneyddir allri sómatilfinningu og hafa ekki minnsta snefil af ábyrgðartilfinningu gagnvart þjóðinni. Ég mun ekki að svo komnu máli lengja umr. um þetta. Ég geri ráð fyrir, að það fari um þetta eins og ýmislegt fleira, að menn dansi nauðugir. Það er nú mjög stutt síðan meiri hl. þessarar hv. d. greiddi atkv. með því að vísa máli frá samkv. till. hæstv. atvmrh., þrátt fyrir það, að málið var afgr. af þinginu og samþ. af því við fimm umr. í báðum deildum þingsins. Og ég geri ráð fyrir, að að því er þetta frv. snertir, þá sé það ákveðið, hvort sem sumir hv. þm. eru mótfallnir því eða ekki, að ríkisstj. fái sínar 25 millj. kr. og fái að nota þær eftir geðþótta, hvort sem þær renna til vildarvina ríkisstj. eða verða frystar inni í Englandi með öðrum sterlingspundum, sem þar liggja.



Herra forseti! Ég veit að sönnu ekki, hvort hv. þm. þurfa á því að halda að hlýða á mál manna hér í þessari hv. d. En sannleikurinn er þó sá, að þetta mál, eins og það er til komið og eins og umr. er um það hagað, þarfnast þess mjög, að sem flestir hv. þm., sem taka vilja þátt í ákvörðun um það, fylgist með í öllum atriðum. Ég vil nú, án þess að lengja mikið þessar umr. nú á fyrsta stigi málsins, því að það er nú til l. umr., láta þess getið, að aðdragandi málsins er að vísu ekki svo merkilegur eða fullkominn, að hæstv. ríkisstj. geti hrósað sér af miklu þar. Þar með er ekki sagt, að þetta mál hafi ekki verið til meðferðar hjá hæstv. ríkisstj. um nokkra hríð, og kannske nokkuð lengi. En fyrir hæstv. Alþ. eða hv. þm. og jafnvel fyrir þingflokkunum hefur málið legið mjög takmarkaðan tíma, og ekki nema þá í ígripum. En eins og kunnugt er, var það þó tekið fyrir, og það varð að sameiginlegu ráði ríkisstj. og þingflokkanna, sem að henni standa, að þetta mál skyldi athugað nokkru betur en áður hafði gert verið, af færri mönnum, og var þá tekið það til bragðs að fela 6 mönnum, tveimur úr hverjum fl., sem styðja ríkisstj., að athuga málið í vikutíma, frá því um miðja vikuna fyrir hvítasunnu og þar til eftir hátíð. Þessi n. starfaði eins og fyrir hana var lagt og skilaði síðan til ríkisstj. sínum till., sem voru að vísu í tvennu lagi að nokkru leyti, þannig að frv. voru tvö. Það frv., sem aðallega gæti komið hér til umr., er það, sem nokkuð er tekið úr af þeim till., sem liggja hér fyrir í frv. hæstv. viðskmrh. En það er aðeins nokkuð, sem þar er tekið. Nokkur fleiri voru þau atriði, veigamikil, sem sex manna n. vildi koma fram með og lagði til, að tekin yrðu til athugunar, og þá af þeim tekið það til meðferðar í Alþingi, sem helzt mætti við hlíta. En það er ekki svo, að þessi n. - ef ég mætti frá því skýra - hafi ætlazt til þess, að málið allt gæti verið jafngott, hvernig sem úr hennar till. yrði unnið, því að hennar till. voru þannig, að þær voru bindandi hver við aðra, þannig að ef reytt var mikið úr þeim, gat það orðið falsmynd af vilja n., sem fram kæmi eftir það. Nú er það svo, að tvö þýðingarmikil atriði a. m. k. eru tekin upp í fyrirliggjandi frv. af því, sem dýrtíðarn. hafði lagt til. Og það er ákvörðunin um útflutningsgjaldið og ákvæðið um skatt á hreinar tekjur. En það var langt frá því, að það væri skilningur allra þeirra, sem í n. voru, að svo mætti að fara sem hér er þó gert í þessu frv. Nú voru vinnubrögð þessarar dýrtíðarn. þannig, að unnið var saman, og svo var í einstökum atriðum gert ráð fyrir, að þau yrðu meira og minna lögð til grundvallar, þó að nokkuð væri fleirþætt það, sem menn komust að niðurstöðu um, að væri þannig, að sumt eða jafnvel flest af því hlyti að verða tekið upp í þá löggjöf, sem ætti að setja um þetta efni. Sú grind, sem fyrir n. var lögð af hálfu ríkisstj. um þetta mál, hefur verið rædd, en lítið rannsökuð af flokkunum, og er hún í raun og veru mest áberandi í frv. hæstv. viðskmrh., sem hér liggur fyrir, og miklu meir áberandi en till. dýrtíðarn. eins og þeim var skilað til hæstv. ríkisstj., Þessar till., sem dýrtíðarn. skilaði til ríkisstj., í þeim tveimur álmum, sem ég nefndi, voru á sömu línu eins og sá rammi, sem ríkisstj. hafði verið að vinna með. En í raun og veru var það ekki mikið annað, sem sameiginlegt var í till. n. og þessu frv., og allt öðruvísi. er með þær till. farið hér en þær voru frá n., hvort sem allir nm. vildu binda sig við það orðalag eða ekki. Nefndarmenn gerðu það upp með sér, að þeir væru óbundnir um að taka annað orðalag upp eða jafnvel ýmis ákvæði, sem ekki fundust í till. n., eða þá að skáka eitthvað til um þau. En mér er óhætt að fullyrða, að n. öll vildi, að þessar till. yrðu gaumgæfilega athugaðar, og ég býst við, að meiri hl. n, hafi viljað fara þá leið að halda af þessum till. miklu meiru en hæstv. viðskmrh, hefur viljað taka í sitt frv. Frá mínu sjónarmiði er frv. hæstv. viðskmrh. mjög einhliða. Og ég er dálítið hissa á því, að hann skyldi bera fram svona einhliða frv. í svona margþættu máli, því að ekki vantar aðeins í það ýmis höfuðákvæði, sem dýrtíðarn. lagði fram, heldur eru þau ákvæði, sem hæstv. ráðh. hefur tekið, allt öðruvísi með farin og frá þeim allt öðruvísi gengið, miklu lélegar og lauslopalegar, þannig að engar hömlur verða þar á. Og ákvæðin um útflutningsgjaldið og skattinn eru einmitt þau ákvæði, sem öllum hv. þm. þykja í raun og veru varhugaverð og mest var áberandi, að n. gæti ekki komizt að sameiginlegri niðurstöðu um. Og þó að nm. væru óbundnir um það í einstöku falli, þá var þó línan þessi, að ganga þannig frá þessum till., að ekki skyldi hafa það sem aðalatriði að leggja á og innheimta þessa skatta, og skal ég víkja nánar að því. Í fyrsta lagi taldi n. og var öll á því máli, að sjálfsagt væri að víkja frá því, sem ríkisstj. hafði áður haft með höndum, þannig að byrja að tala um fjárplógsaðferð, byrja á því að fyrirskipa - í orðalaginu að heimila - að innheimta skatta, og hafa svo það ákvæði, að ríkissjóður ætti að leggja fram nokkra fjárfúlgu, og svo loks að tala um tilganginn. Það er bert, að það ber að tala um tilganginn fyrst, hvað eigi að gera við það, sem innheimtu álaga þarf til. Í sjálfu sér var það svo, að fyrir n. var það og er enda enn mjög á huldu, hvað það er, sem þarf að gera. í 1. gr, þessa frv. - og tek ég þá þær till., sem dýrtíðarn. skilaði - er farið inn á það á þann hátt, að þetta eigi að vera. til viðbúnaðar gegn þeim erfiðleikum atvinnuveganna, sem gætu stafað af styrjaldarástandinu, o. s. frv. Ég býst við því, að þó að hæstv. viðskmrh. og ýmsir fleiri jafnvel hefðu nú verið spurðir hér um það, hvernig væri hægt að gera frekari grein fyrir þessu, þá muni það erfiðleikum bundið að svara því. Því að þegar ýmsir menn úr þeirri n., sem ég tala hér um, leituðust við að fá botn í þetta, þá var enginn, hvorki utan þings né innan, ekki ríkisstj., ekki hagfræðingar, hagstafan né skattstjóri, engir menn eða stofnanir, sem til náðist, sem gátu reiknað út eða tiltekið nokkuð ákveðna upphæð, sem hér þyrfti með. Aðeins var það, að ríkisstj. taldi, að það væri rétt að ætla fé ýmsu af þessu, sem 1. gr. talar um, og að sumu leyti sé það óhjákvæmilegt, ef sama ástand ríkir, sem nú er, að til þessara ráðstafana, sem í 1. gr. getur, þurfi fé. Það kom fram í n., að ýmsir töldu, að hér væri nú þegar svo um búið, að nokkurs fjár væri von, - það væri þegar fullvíst, að á þessu ári, 1941, kæmu í ríkissjóð miklar tekjur, að áliti sumra, sem nærri stóðu þeirri stofnun (ríkissjóði), yfirfljótanlegar tekjur, með þeim ákvæðum um tekjuöflun, sem þegar gilda, og mætti því ætla, að eitthvað talsvert mikið yrði til þess að ráðstafa til viðbúnaðar gegn erfiðleikum, sem af þessu óvenjulega ástandi stafa. Og í annan stað var þegar á þinginu búið að samþ. löggjöf, sem þegar var staðfest og komin til framkvæmda, um þennan skatt, sem hér hefur verið nefndur í umr. og ekki virðist hafa verið nógsamlegur gaumur gefinn, sem sé stríðsgróðaskattinn. Og þessi skattur er eingöngu lagður á vegna ástandsins, styrjaldarinnar, og einmitt til þess að fé sé fyrir hendi til þessara nota, sem talað er um, til að veita viðnám erfiðleikum, sem beinlínis stafa af styrjöldinni. En þessum skatti, sem nemur milljónum, er alls ekki á þessu ári neitt ráðstafað, það hafa ekki verið gerðar neinar áætlanir um hann í fjárl. þetta ár, og engin áætlun um það, hvernig honum skuli varið, öðruvísi en ég hef greint. Það lá því nærri, frá sjónarmiði sumra í n., að ætla stríðsgróðaskattinn til þessara þarfa. Og ýmsir töldu, að þetta gæti nægt með öðrum tekjum til þess að veita viðnám erfiðleikunum af styrjaldarastandinu. Og svo kemur þarna í viðbót, að vel má tala um að gera ástandið þolanlegra en nú horfir með ýmsum öðrum ráðstöfunum, þannig að ekki þyrfti eins mikils fjár til uppbótar eins og menn tala um. Og það eru vitanlega margvíslegar ráðstafanir, sem hér geta komið til greina. Vel má tala um einhverja fjáröflun til þessa með tollum á ónauðsynlegum vörum, sem menn kalla stundum velmegunarvörur. En inn á þetta hefur nú hæstv. ríkisstj. eða hæstv. viðskmrh. alls ekki viljað fara, og var það þó önnur almenna tillagan af þeim, sem lagðar voru fram af hálfu n., þó að nm. hefðu alls ekki bundið sig við það. En það, sem flestir hv. nm. voru á ýmsan hátt sammála um, að mætti gera til þess að leiðrétta ástandið, er vitanlega það að koma einhverju öðru lagi á það, sem verkaði á undirstöðu vísitölunnar, því að það er greinilegt, að ef tekst að lækka ýmislegt af þeim greinum, sem þarna eru undirstaða, hefur það sín áhrif á verðlag og kaupgjald, og við það skapast meira jafnvægi, meira sjatn í þessari bólgu, sem eðlilega er áhyggjuefni fyrir þá, sem með þessi mál eiga að fara. N. vikur að þessu, en hæstv. ráðh. hefur ekki viljað taka neitt með af þessu, sem vænta mætti, að gæti orðið til mikillar leiðréttingar í þessu falli. Og eitt er enn, sem menn eru alls ekki sammála um, en vel mætti orða og ákveða, - og ég er einn af þeim mönnum, sem telja það nauðsynlegt og ríkisstj. haldkvæmt að fá þá heimild -, og það er heimild sú, sem getur í 2. gr. frv. þess, sem dýrtíðarn. skilaði. Verð ég að biðja hæstv, forseta velvirðingar á því, þó að ég fari við þessa 1. umr. málsins nokkuð inn á einstök atriði þess; finnst mér það óhjákvæmilegt á Þessu stigi málsins, og getur þá líka sparað síðar umr. um málið. Því að öll atriði málsins koma til greina almennt, þegar gefa skal yfirlit um málið í heild, og hér er ekki hægt að skilja einstök atriði frá höfuðefninu, því að í þessu má vel segja, að hver einstök gr. eigi að vera höfuðatriði. En í 2. gr. hess frv. var heimild fyrir ríkisstj. til að skrá íslenzka krónu í samræmi við viðskiptaástandið, þ. e. a. s. hækka gengi krónunnar. Mér hefur heyrzt hæstv. viðskmrh. telja mikil tormerki á því, að það væri hægt, án þess þó að skilja hann svo, að hann sé í raun og veru þessu mótfallinn. Því að ég býst við, að hann hafi gert nokkrar tilraunir til að fá þetta mál leyst úr þeim viðjum, sem það nú ei í, og vitnað hefur verið f, að það mundi vera að meira eða minna leyti á valdi þeirrar þjóðar, sem við nú verðum að semja við um viðskipti okkar: En mér er það, eins og fleirum og sjálfsagt hæstv. viðskmrh. líka, í raun og veru óskiljanlegt, að Bretar telji sig nauðbeygða til þess að halda Íslendingum við rangt og skaðlegt gengi síns gjaldeyris, vegna þess að í raun og veru græða þeir ekkert á því, og viðskiptin vitanlega lagast þá eftir því, hvernig gengið veltur. Verði einhver munur á þeirra reikningum, eftir því hvort gengi okkar er hagstætt okkur eða óhagstætt, þá er það svo hverfandi litið í þeirra búskap, að ekki tekur tali að reikna það með. En það er mjög svo rétt, sem hæstv. ráðh. hefur sagt, en Það er ekki hv. þm. að kenna, að eftir því sem lengur dregst og hefur dregizt að fara inn á þetta svið og taka þetta föstum tökum, eftir því verður það erfiðara og eftir því verður það dýrara að leiðrétta gengið. Og hæstv. ráðh. tók réttilega fram, sem hann virtist þó ekki vilja taka afleiðingunum af, að annaðhvort yrði að taka þetta föstum tökum eða að ógöngurnar yrðu enn meiri. Ef það er erfitt í dag, verður það enn erfiðara á morgun o. s. frv. Miklar fúlgur eru nú erlendis í enskum peningum. Íslenzkt fé liggur þar bundið, og enginn veit, hvað úr verður. En bankarnir eiga einnig mikið fé hér, og þeir mundu bera skarðan. hlut frá borði, ef gengið á íslenzku krónunni væri hækkað, en sterlingspundið lækkað. En það er skellur, sem verður að meira eða minna leyti að lenda á þjóðinni og á landinu. Og spurningin verður sú, hvort betra muni að taka á sig þann skell fyrr eða eiga undir högg að sækja um það, að allsherjarskellur dynji á, sem ekki verði leiðréttur og ekki lendi aðeins á bönkunum og fjárfúlgum erlendis, heldur verði ókjör og dýrtíð innanlands, sem ekki verði leiðrétt, svo að fyrir liggi ekki annað en fyrirsjáanlegt hrun. Þó að tvennt sé ef til vill erfitt, jafnvel illt, þá ber að hafa opin augu fyrir því, ef annað tveggja er skárra, en annað verra getur skollið yfir, að skárri leiðin sé því valin. Ég tel, að það sé ekki á neinn hátt skaðlegt, þó heimild sé fyrir ríkisstj. til þess að fara inn á þessa braut. Hún gerir það ekki nema hún telji það gerlegt og frá víðtækara sjónarmiði hagkvæmt. En hins vegar gæti það haft áhrif til þess að sýna, hvað fyrir hæstv. Alþ. vakir, og þar af leiðandi, hvað fulltrúar þjóðarinnar telja hentast, að gæti orðið niðurstaðan. Ef menn kvíða því, að Bretar sitji mjög við sinn keip, gæti þessi heimild orðið til þess að sýna þeim, að sérstakur vilji þingsins væri fyrir því að koma þessu máli fram. Heimildin gefur til kynna, að málið á að takast ákveðnum tökum. Þessu hefur nú hæstv. ráðh. algerlega sleppt, - virðist ekki hafa þorað inn á það í frv. sínu. Mætti þó e. t. v. gera ráð fyrir því, að ríkisstj. léti af sinni hræðslu við þetta og gengi inn á það með þingmönnum að fá að hafa þessa heimild. Næst þessu tók dýrtíðarn. ákvarðanir um það, sem hún taldi, eða flestir hennar, að gæti að haldi komið um verðlag. Og hér hefur verið talað um verðlag og nokkuð mikið bundið sig við að festa verðlagið á innlendum afurðum. En í þeirri gr., sem hér um fjallar frá n. hálfu, er skýrt tekið til, að það er allt verðlag, á innfluttum vörum og innlendum afurðum, og má taka enn meira til. Þessar heimildir eru sem sé ekki aðeins um innlendar afurðir, heldur um allt verðlag. Og n. taldi, að þessu væri bezt fyrir komið, og reyndar því aðeins tryggt með því móti, að ríkisstj. hefði líka vald til þess a. m. k. að ráða um það, hvernig undirstaðan yrði undir þeim ákvörðunum, sem hún fær heimildirnar til. Frá mínu sjónarmiði er á slíkum erfiðleikatímum öðru máli að gegna en á venjulegum tímum, því að þessar verðlagsn., sem nú starfa lögum samkvæmt, eru einmitt miðaðar við venjulega og eðlilega tíma. Hæstv. ráðh. talar um, að þessu sé vel fyrir komið af ríkisstj. hálfu, þar eð hún tilnefni formenn þessara n., svo sem kjötverðlagsn. og mjólkurverðlagsn., en við í mínum flokki, til dæmis, höfum aldrei viðurkennt þessa menn sem heppilega. Þegar komið er í óeðlilegt ástand, eins og það, sem nú er, verður að krefjast þess, ef hæstv. ríkisstj. ætlar að skjóta sér bak við formenn þessara n., að þeir njóti þá að minnsta kosti almennara trausts en þessir formenn, sem hér er um að ræða, telja sig einmitt einhliða fulltrúa einnar, að vísu mikilsverðrar stéttar í landinu. Þetta stríð krefst vissulega óvenjulegra ráðstafana. - Hv. þm. geymi sínar ræður, þar til þeir taka hér til máls, væntanlega þá á eftir mér. (Nokkur kliður heyrðist í salnum.) - En ýmsir hafa talið, að þessar verðlagsn. ættu ekki rétt á sér, því að í rauninni ættu allir þræðir, er ástand er jafnóvenjulegt og nú, að koma saman á einum stað, ef nokkurt vit ætti að verða í því, hvernig úr yrði rakið síðar. Það er talað um, að það sé hlutverk þeirra að ákvarða það verðlag, er innlendir framleiðendur verði að fá til þess að geta haldið uppi rekstri sínum. Hins vegar er talað um það verð, sem kaupendur geti sætt sig við að greiða fyrir vöruna. Þarna getur myndazt bil á milli, og það er þetta bil, sem hægt væri að segja, að brúa ætti þegar um það er rætt, hvert ætti að láta þetta mikla fé og hvers vegna verið væri að leggja á fólkið nýjar álögur. En þegar talað er um þetta verðlag, er það engan veginn fullnægjandi öllum, að þessar verðlagsn. séu starfandi alveg sjálfráðar og sem fulltrúar einnar stéttar eða tveggja. Hæstv. ríkisstj., sem á að bera ábyrgð fyrir Alþ., getur ekki látið við þetta sitja, nema á undan hafi gengið rannsókn á því, hvort þessar verðlagsn. hafi í rauninni sett verð á vörum eins og þarf og vera ber. Nær engri átt að tala, svo sem hæstv. viðskmrh. gerir, eins og þessar n. ættu að. dæma eða vera æðsti dómstóll. Hinn æðsti dómstóll í þessum málum verður að vera þannig, að Alþ. geti við hlítt, og ríkisstj., sem á að þjóna öllum þeim flokkum, er að henni standa, verður að skilja það, að hér eru sameinuð mörg sjónarmið, illu heilli kannske, og taka verður tillit til allra, er við þetta fyrirkomulag eiga að hlíta, sumir með sannri ánægju sjálfsagt, aðrir með nokkru minni ánægju. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. skilji þetta. En hér er um dálítið annað að ræða en það, er hann sagði, að nauðsynlegt væri þá líka að taka inn í frv. ákvæði um það, að ríkisstj. mætti ráða kaupgjaldinu. Það gæti að vísu verið rétt við ákveðin skilyrði, að Alþ. og ríkisstj. tækju þau mál í sínar hendur. En hér er aðeins um það að ræða að ákvarða verðlag. Hæstv. ráðh. talaði í sömu andránni um launafólk, að það gæti þvingað fram kaupbætur og launabætur. Hvernig? Embættismenn hafa að undanförnu búið við launakjör, sem ákveðin voru árið 1919, og hafa þeir engin tök á að breyta þeim. Það er því nokkuð út í hött að segja, að ríkisstj. megi ekki setja ákvæði um verðlag án þess að koma þar undir alls konar málum öðrum, svo sem t. d. kaupgjaldsákvörðunum. En heimildin til handa ríkisstj. um úrskurðarvald í verðlagsákvörðunum var frá sjónarmiði okkar flestra, sem í n. vorum, höfuðatriði, sem sett var í frv. á undan öllum heimildarákvæðum til fjáröflunar. Átti þetta að tryggja það, að ekki yrði rasað að þessum málum. Í þessa gr. er einnig tekin upp heimild til handa ríkisstj. til að gera ákvörðun um lækkun farmgjalda aðfluttra vara, eða festa þau yfirleitt eða jafnóðum og þurfa þykir, eða á misjafnan hátt, eftir því sem heppilegast telst, þannig að sem mest. áhrif hafi til lækkunar á verði nauðsynjavara. Hæstv. ráðh. hefur tekið upp í of stuttu máli eitt ákvæði um þetta í frv. sitt, þar sem segir, að ríkisstj. skuli heimilt að ákveða farmgjöld af vörum, sem fluttar eru til landsins með íslenzkum skipum. En hér ber þess að gæta, að engan veginn er sjálfsagt að ráðast á farmgjöldin og lækka allt af handahófi. Getur verið ástæða til að lækka á sumum vörutegundum, en ekki á öðrum, o. s. frv. Enn er ákveðið í sömu andrá hér í frv. n., að jafnframt sé notuð heimild í 1. um tollskrá, nr. 62 30. des. 1939, þar sem ríkisstj. er heimilað að „normera“ farmgjöldin. Það vita allir, að farmgjöld fara upp úr öllu valdi á stríðstímum, ef þau eru ekki ákvörðuð af öðrum en þeim, sem græða vilja á þeim, og er það þá að fara úr öskunni í eldinn að leggja tolla ofan á þannig hækkuð farmgjöld. Við leggjum nú til, að farið sé inn á þá braut að lækka farmgjöldin einnig með þetta fyrir augum. Við viljum hér leiðrétta ákveðið ástand, sem ríkjandi er. Nú liggja hér fyrir hv. Alþingi frv. um breyt. á tollskránni, þar sem lagt er til, að niður sé felldur tollur á kornvöru og sykri, svo sem nauðsynjavörum landsmanna. Þetta hefur allt bein áhrif um það að lækka verðvísitöluna, en hún hefur svo aftur áhrif um ýmislega aðra lækkun, svo sem á kaupgjaldi og framfærslukostnaði. Um það erum við sammála að leggja til, að varið sé allt að 5 millj. kr. af tekjum ríkissjóðs 1941 til þeirra hluta, er um getur í 1. gr. frv., og er ákvæðið um þetta samhljóða í báðum frv. En með þessu er þó ekki nema hálfsögð sagan, því að þegar lengra kemur og um tekjuöflunarleiðirnar er að ræða, þá er allt miklu meir bundið hjá n. Það var álit ýmissa af nm., að taka bæri þetta „successivt“, að ekki mætti byrja á vitlausum enda, aðeins til að ná inn fé á einhvern hátt, og reiða sig algerlega á verðlagsn., sem miðaðar. eru við eðlilega tíma. N. fellst á heimild til handa ríkisstj. að leggja á með reglugerð sérstakt útflutningsgjald af íslenzkum afurðum, en þó því aðeins, að óumflýjanlega nauðsyn þyki til bera. Hæstv. ráðh. vill ekki hlíta þessu skilyrði.

Hv. þm. hlýtur að sjá, að þessi nauðsyn er þegar fyrir hendi.

Nei, það þykjast ekki allir sjá svo glöggt, að búið sé að rannsaka allt ástandið. Minna má á það hér og í þessu sambandi, að milljónir króna komu í ríkissjóð á fyrra ári, svokallaðar Bretabætur, og einhvers staðar hlýtur það fé að lenda. Hér er nú ekki um voðalegra skilyrði að ræða en það, sem ég og ýmsir aðrir vilja setja, að sagt sé: “ef óumflýjanlega nauðsyn þykir til bera“, og var ég að vona, að hæstv. ráðh. tæki þetta orðalag upp í frv. sitt, en það hefur ekki orðið. Auk þess hefur hæstv. ráðh., eins og hann gat um sjálfur, vikið frá till. n. um hæð þessa útflutningsgjalds. N. taldi, að 5% væri nóg, en ef alveg sérstakar söluástæður væru fyrir hendi, mætti þó fara hærra og ákveða gjaldið allt að 10%. Skyldi það vera á valdi ríkisstj., hvort hún vildi nota sér þann fjárplóg, en ef hún veldi þá leiðina, yrði hún auðvitað að svara til saka og standa fyrir sínu máli. Hefði hún ekki þurft að óttast þetta svo mjög, því að það hefur verið farið vel með þessa stj. af flokkum þeim, er að henni standa, eins og vænta mátti, því að samstjórn getur ekki blessast að öðrum kosti, en þess verður þá jafnframt að krefjast, að fleiri fái einhverju um þetta að ráða en hæstv. ríkisstj. sjálf, svo sem sjálft Alþingi. Einnig hefur n. annað orðalag en hæstv. ráðh. þar sem hún talar um, að gjald þetta megi aðeins taka af þeim útfluttu afurðum, sem framleiddar eru eftir að það hefur verið ákveðið með reglugerð, en ekki af fyrirliggjandi áður öfluðum birgðum, nema sýnt sé, að þær seljist hærra verði en aður seldar vörur, er framleiddar voru á sama tíma, og þá einungis af verðmuninum. Ég tel það ekki skaða, þó að ákveðið sé, að taka megi gjald þetta af áður öfluðum birgðum, ef áður nefndu skilyrði er fullnægt, samkvæmt þeirri reglu, að rétt sé að taka gjald af miklum gróða, og þeir, sem selt hafa fisk til Bretlands að undanförnu, hafa mikið grætt. Hefði mátt vera búið að leggja þetta gjald á nokkru fyrr. Þá vil ég að lokum benda á það, að sú leiðin, sem síðast er talin í frv., var að dómi n. jafnframt sú, sem síðast mætti fara og aðeins ef óumflýjanlega nauðsyn þætti til bera. Taldi n. að ekki mætti grípa til þess að leggja beinan skatt á almenning, fyrr en allt annað hefði verið athugað. Er nýbúið að tala um það, að gert hafi verið samkomulag um þessa skatta, sem lögleiddir hafa verið á þessu þingi, og féllust víst allir hv. þm. á það, a. m. k. í orði kveðnu, að við þetta skattafyrirkomulag mætti hlíta og þá ívilnun, sem lágtekjumönnum var ákveðin. Ég hélt, að þetta hefði verið gert með fullu tilliti til ástandsins. Og þó að ég og aðrir taki neyðarúrræðum, þar sem þau eru óhjákvæmileg, verða einhverjar hömlur að vera á þessu. Má vera, að þeir menn, sem fyrir þessu verða, deyi ekki út af, þó að þeir greiði þennan aukaskatt, en alltaf er varhugavert að leggja á skatta, ef ekki er fyllsta gætni viðhöfð. Og þess ber að gæta, að hér er um heimild að ræða. Þegar samþ. hafa verið l., sem eru skilyrðislaus, vita allir, á hverju þeir mega eiga von, en öðru máli gegnir um heimildarl. Allir menn voru nú sammála um, að rétt væri, að það væri borið fram a. m. k. sem till. til hæstv. ríkisstj., að þegar að þessum skatti kæmi, þá væri ákvæðið um hann ekki orðað hömlulaust eins og í frv. hæstv. ráðh.: „ Ríkisstj. er heimilt“ o. s. frv., heldur væri tekið fram: „ef óumflýjanlega nauðsyn þykir til bera, og ríkissjóð skortir fé til þeirra ráðstafana“. Hér átti, með öðrum orðum, að vera tröppugangur í þessu, það átti að, vera „successivt“. Ekkert af þessu kemur fram í frv. hæstv. viðskmrh., sem ég tel vera að öðru leyti mjög einhliða. Og yfirleitt eru settar allt of litlar tryggingar fyrir framkvæmd 1. bæði í orðalaginu og sjálfum ákvæðunum. Þetta má að sjálfsögðu bæta í meðferð málsins, og tel ég vafalaust, að flestir hv. þm. vilji vinna að því að bæta úr þessu og reisa þær skorður, sem að mínu áliti eru ekki aðeins nauðsynlegar, heldur alveg sjálfsagðar. Ég tel það líka sjálfsagt, að hv. þm. vilji sjálfra sín vegna ganga sem bezt frá þessu máli. Ég tel það líka heppilegast fyrir hæstv. ríkisstj., að hún hafi í þessu máli ákveðinn og yfirlýstan þingvilja til að styðjast við. Ég tel einnig rétt, að stj. viti fullkomlega af því, að hún mun fá sinn dóm fyrir framkvæmd þessara mála. Hún mun fá sinn dóm frá þinginu, hvort sem hún leggur meira eða minna upp úr þeim dómi. Það má auðvitað deila um einstök atriði þessa máls, svo sem það til dæmis, hvert hámark viðbótarskattsins skuli vera, en ég tel, að menn ættu að geta komið sér niður á eitthvað í því efni. Ég tel 5% hámark mjög hæfilegt. Ég játa hins vegar, að eitthvað mætti frá því víkja, en ég tel, að ekki megi mikið að því kveða, ef um sanngirni á að vera að ræða. Eins má deila um það, hvort aðrar aðferðir ætti að taka upp. En hvað sem þessu líður, álít ég sjálfsagt að taka málið föstum tökum frá grunni og búa svo um hnútuna, að við getum sagt, að ekki sé ætlunin að rasa neitt um ráð fram. Það verður að taka tillit til allra ástæðna í þessu máli, ekki aðeins þess, sem veita á fé til, heldur líka þeirra, sem taka á féð frá. Ég þarf ekki að lengja þetta mál frekar. Það getur vel verið, að einhverjum hv. þm. þyki ég hafa verið nógu langorður. En ég taldi sjálfsagt og óhjákvæmilegt að taka þetta fram af minni hálfu og fleiri þm., sem unnu saman í n. að þessu máli.



Ég vil þakka formanni „vandræðanefndarinnar“, sem starfaði hér yfir hátíðina, hv. þm. V.-Sk., fyrir þá ágætu skýrslu, sem hann gaf um störf n., sem hefði þó gjarnan mátt koma fyrr við umr. Ég þarf sem Alþfl.-maður litlu við það að bæta, sem hæstv. félmrh og hv. þm. Seyðf. hafa sagt um þetta mál. Það hefur verið á það bent, að þetta frv. hafi að áliti n., komið til hennar mjög illa undirbúið. N. hefur hins vegar reynt að gera sitt til að bæta úr þessu. En hæstv. viðskmrh. hefur ekki litizt á brtt. n. og breytt frv. aftur, að því er ég tel í áttina til hins verra, eða nokkuð í þá átt, sem hann hafði til ætlazt í fyrstu. Eins og frv. var, þegar það kom til n., var það í raun og veru miðað við gullaldartímabil í okkar framleiðslu, sem sennilega er nú hjá liðið. Ég ætla, að frv. hafi aðallega verið miðað við það, að unnt væri að taka a. m. k. 10% af útflutningsverðmæti og ná á þann hátt í ríkissjóð einhverju af þeim háu togarasölum, sem áttu sér stað aðallega á tímabilinu frá því í sept. 1840 og þangað til flutningar stöðvuðust nú í vor, og svo hitt, að jafna að einhverju leyti þann halla, sem landið kann að hafa orðið fyrir með því að kaupa pundin raunverulega á of háu verði.

Er pundið of hátt keypt í dag?

. Ég geri ráð fyrir því.

Þá þolir framleiðslan eins þetta gjald nú

. Það er annað mál. Það er ekki víst, að framleiðslan þoli gengishækkun. Það geta legið ýmsar ástæður til þess, sem ég ætla, að ég þurfi ekki að skýra fyrir hæstv. ráðh. Við vitum það allir, að það hafa verið gerð tilboð ekki alls fyrir löngu um sölu á öllum íslenzkum sjávarafurðum til Bretlands. Í þessu tilboði hefur verið miðað við núverandi gengi. Ég er alveg í vafa um, að þetta tilboð sé á þann veg, að þessar afurðir þoli nokkurt útflutningsgjald til viðbótar. Um eina vörutegund a. m. k. er mér kunnugt, að svo lágt verðtilboð er gefið, að ráðh., sem hlut átti þar að máli, lofaðist til að heita sér fyrir því, að útflutningsgjöld þessarar vöru yrðu lækkuð um helming, til þess að hægt yrði að halda framleiðslu hennar áfram. Þetta frv., eins og það var lagt fyrir n. og eins og það liggur hér fyrir, hefur valdið mér miklum vonbrigðum. Ég hef ekki vitað til þess fyrr, að hæstv. viðskmrh. hafi lagt fyrir þingið illa undirbúin frv. í stórmálum, en það hefur honum nú orðið á. Og þetta er því alvarlegra, þegar litið er á það, um hversu stórar fjárhæðir hér er rætt. Ef þetta frv. gæfi eitthvað svipaðar tekjur sem ætlazt mun vera til, þá væri það fast að því jafnmikið og áætlað er, að ríkissjóður fái í tollum og sköttum á næsta ári. Raunar virðist það vera svo, að enginn viti, hvað mikið fé er tilætlunin að innheimta, og það virðist enginn vita, hve mikið er ætlunin að borga út samkvæmt frv. Ef reiknað er með þeim 5 millj., sem gert er ráð fyrir, að teknar verði úr ríkissjóði, þá lítur út fyrir, að útborganirnar mundu nema upp undir 15 millj. kr. En í fjárlagafrv. eins og það var eftir 2. umr., eru allir skattar og tollar, þar í talin útflutningsgjöld, áætlaðir 18905000 kr. Fjvn., 9 manna n., hefur setið yfir því allan þingtímann að gera till. um, hvernig þessu fé skuli varið, sem tekið er í ríkissjóð með sköttum og tollum. Frv. hefur farið í gegnum 3 umr., og þm. hafa meira og minna brotið heilann um það, hvernig tekjum ríkissjóðs yrði heppilegast varið. Þegar litið er til þessa, má sjá, að það er engin smáræðis heimild eða vald, sem ríkisstj. fer fram á, þegar farið er fram á heimild til að innheimta ótakmarkaðar upphæðir, án þess gerð sé veruleg grein fyrir, hvernig þessu fé skuli varið. Í frv. sjálfu, eins og það var, þegar það kom til n., var eiginlega ekki hægt að finna neitt út úr því, að ætlunin væri að minnka verðbólguna innan lands, en vísað að nokkru leyti til grg. En í sannleika sagt er grg. sú, sem fylgdi frv. upphaflega, og sú, sem fylgir því enn, þannig úr garði gerð, að ýmis atriði stangast við frv. og önnur sýnast frv. óviðkomandi. Því er m. a. slegið föstu, sem vel getur orðið, að þegar stríðinu lýkur, verði hér kreppa og að þá verði mikið verðfall á útflutningsvörum landsmanna. Einnig er því slegið föstu, að ef kaupgjaldið sé miðað við framfærslukostnaðinn, þá megi telja tvímælalaust, að atvinnuvegirnir rísi ekki undir því. Það er talað um í grg. frv., að vegna hins slæma ástands, sem ríkjandi sé í verðlags og kaupgjaldsmálum, þá verði tekjuskiptingin mjög ójöfn. Ég get ekki séð, að hvaða leyti þetta frv. miðar að því að jafna tekjuskiptinguna, nema þá hjá lágtekjumönnum, enda er eins og sumir flokksmenn hæstv. viðskmrh. hafi ekki séð , annað undanfarnar vikur en það, hvað tekjur verkafólks hafi hækkað mikið, en alveg gleymt hátekjumönnunum. Það virðist líka vera aðalmarkmið þessara manna með frv. að jafna tekjurnar milli lágtekjumannanna. Ég hef ekki getað komið auga á þessi voðalegu peningauppgrip hjá almenningi. Ég hef að vísu séð, að sjómenn á bátunum hjá okkur fyrir vestan, jafnvel hásetar, hafa komizt upp í 8 þús. kr. tekjur árið sem leið. En þetta eru líka menn, sem árum saman eru búnir að berjast við sult, menn, sem hafa haft 2, 3 og upp í 4 þús. kr. tekjur. Þetta eru menn, sem í mörg ár hafa safnað skuldum og ekki getað klætt fjölskyldur sínar. Þó þessir menn fái eitt ár svolítið ríflegri tekjur, þá sé ég ekki, að það þurfi að gefa Alþ. sérstakt tilefni til að sjá ofsjónir yfir því og fara að tala um tekjujöfnun milli lágtekjumanna. Það er í grg. talað um ýmislegt fleira, sem virðist ekki koma þessu máli neitt við, eða a. m. k. samþykkt þessa frv. mundi ekki hafa nein áhrif á það. Það stendur t. d. hér, að vegna síhækkandi framfærslukostnaðar séu menn tregir til að leggja fé í framleiðsluna.

Er hér ekki eitthvað slitið úr samhengi hjá hv. þm.?

Ég er nú að ræða málið almennt, en til þess að slíta ekkert úr samhengi hjá hæstv. ráðh. skal ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa hér orðrétt kafla úr grg. frv. „Afleiðingar þess ástands, sem nú er ríkjandi í verðlags- og kaupgjaldsmálum, geta ekki einungis orðið mjög alvarlegar fyrir atvinnuvegna og þjóðarheildina, þegar stríðinu lýkur og aftur fer að halla undan fæti, heldur verka þær einnig nú þegar að ýmsu leyti mjög óheppilega. Hinar miklu verðhækkanir raska mjög hlutfallinu milli eigna og skulda, peningaverðmæti rýrna tekjuskipting verður mjög ójöfn, og í kjölfar þessa siglir svo ýmiss konar spákaupmennska og brask, sem hefnir sín síðar, þegar aftur koma eðlilegir tímar. Mjög dregur úr sparnaðarviðleitni allri, þar eð verðgildi peningaverðmæta fer minnkandi sökum hækkandi verðlags, og er hætt við, að menn noti þær tekjur sínar til neyzlu, sem annars hefðu verið lagðar til hliðar, og jafnvel kjósi heldur að eyða sparifé sínu en láta verðgildi þess rýrna sí og æ. Festing fjár í nýjum atvinnufyrirtækjum er og minni en ella mundi verða, sökum hins mikla og síhækkandi framleiðslukostnaðar og beinlínis vegna þess, að nánast er ókleift að koma upp nýjum framleiðslutækjum, sökum skorts á efni til þeirra hluta. Þarna eru taldar tvær ástæður fyrir því, að lítið fé sé fest í nýjum atvinnufyrirtækjum. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða, að fyrri ástæðan á sér ekki verulega stoð, en hins vegar er seinni ástæðan rétt.. Ástæðan fyrir því, að menn kaupa ekki skip, hefur fram að þessu ekki verið síhækkandi framfærslukostnaður, heldur hitt, að ekki hefur verið hægt að fá keypt skip. Þetta ætla ég, að hæstv. viðskmrh. viti svo vel, að hann þurfi ekki að vera að færa fram aðrar ástæður fyrir þessu. Það er alkunnugt, að menn vilja gjarnan leggja það fé, sem þeir eiga, í ný atvinnufyrirtæki, hvort heldur væri í skipakaup eða skipabyggingar, af því menn álíta, að þó að þeir þurfi að afskrifa allmikið af stofnkostnaðinum, þá sé fénu betur varið á þennan hátt en að eiga það í sparisjóði. Ég skal ekki ræða þetta mál mikið frekar. Það hafa verið færð svo mörg rök að því hér í d., að ekki verður á móti mælt, að þetta frv., sem á að vinna að því að draga úr erfiðleikum atvinnuveganna og minnka dýrtíðina, er ekki nægilega undirbúið af hálfu hæstv. ráðh. Og ég verð að harma það með hv. þm. V.-Sk., að hæstv. ráðh. hefur séð ástæðu til að færa frv. í verra horf en það var, þegar það kom frá „vandræðanefndinni“. Það má vel vera, að eitthvert samkomulag fáist um að færa þetta aftur til betra vegar. Væri sérstaklega æskilegt, að fjhn., sem mun fá þetta mál til meðferðar, athugi gaumgæfilega till. 6 manna n. um verðlagseftirlit, því að ef það er virkilega ásetningur hæstv. stj. að reyna að hafa einhvern hemil á verðlagi í landinu, þá tel ég, að til þess að slíkt megi takast, verði að koma verðlagseftirlitinu öðruvísi fyrir en nú er, annaðhvort með því að ríkisstj. fái úrskurðarvald um verðlagseftirlit eða þá það, sem ég teldi heppilegra, að sett yrði sérstök n., skipuð óhlutdrægum mönnum, sem hefði úrskurðarvald í þessum málum og ekki reyndi að skara eld að köku einstakra stétta, en hefði það sjónarmið eitt að reyna að halda niðri dýrtíðinni í landinu. Ég skal taka það fram, að ég á ekki þar með við á neinn hátt, að gengið verði á rétt bænda. Mér hefur fundizt á flokksmönnum hæstv. viðskmrh., að ekki væri hægt að framkvæma hlutlaust verðlagseftirlit nema á þann hátt. Við höfum aldrei alþýðuflokksmenn sýnt það, að við höfum viljað sitja yfir rétti bænda, heldur miklu fremur veitt þeirra málum liðsyrði, og ég þori að fullyrða, að í þingflokki Alþfl. er enginn, sem vill þrengja þeirra kosti. En þegar farið er fram á svo stórar heimildir sem gert er með þessu frv., er ekki nema eðlilegt, að heimtaðar séu einhverjar tryggingar fyrir því, að því fé, sem hér er um rætt, verði varið til alþjóðar heilla, en ekki farið með það á þann hátt, að það hljóti að vekja mjög mikla andúð hjá þeim, sem taka á féð hjá. Að öðru leyti hefur þessu frv. verið breytt til hins verra, þar sem talsverðar breyt. hafa verið gerðar á ákvæðunum um útflutningsgjaldið. Og þó að svo kunni að vera, að hæstv. ríkisstj. sé í standi til að fara með þessi ákvæði svo vel megi við una, þá er það ekki síður nauðsynlegt fyrir ríkisstj. en þm., að þar sem hér liggur fyrir stærsta heimild til að leggja á útgjöld, sem líklega eru dæmi til, að veitt hafi verið í einu lagafrv. öðru heldur en fjárl., þá sé svo búið um alla hnúta, að ekki veki tortryggni og sundurlyndi þegar á fyrsta stigi málsins.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég get ekki stillt mig um að segja örfá orð um það, sem hv. þm. Ísaf. sagði nú um þetta mál. Hann og aðrir hafa slegið því fram órökstuddu og á ósæmilegan hátt, eftir því sem ég bezt fæ séð, að mál þetta sé illa undirbúið af hálfu ríkisstj. Ég held því fram, að málið hafi verið undirbúið eins og hugsanlegt sé, að mál af þessu tagi geti verið undirbúið. Það er ekki hugsanlegt að leysa slíkt mál sem þetta, nema með heimildum handa ríkisstj. Það er ekki hægt að setja nákvæm ákvæði um, hversu því fé skuli varið, sem aflað er til þess að vinna gegn dýrtíðinni. Það getur enginn hv. þm. fært rök. fyrir því, að þetta sé hægt. Annaðhvort er að játa, að bezt sé að láta allt „dankast“ afskiptalítið eða afskiptalaust með öllum afleiðingum, sem af því hljóta að leiða, eða viðurkenna, að ekki er hægt að afgr. þetta mál með öðru móti en heimildum til ríkisstj., þannig að hún hafi talsvert rúmar hendur í þessum málum. Málið er ekki illa undirbúið. Það hafa legið skýrslur fyrir ríkisstj., sem sýna greinilega, að ef á að orka verulega á verðvísitöluna, þarf til þess mikla fjárhæð. Við vitum, að það þarf hundruð þúsunda til þess að hreyfa vísitöluna um eitt stig, þó að við vitum það ekki nákvæmlega, enda fjárþörfin mismunandi eftir því, hvaða vörur eru verðlækkaðar á innanlandsmarkaðinum. Þetta kemur fram af skilríkjum, sem legið hafa fyrir ríkisstj. Þess vegna er það líka helber misskilningur, að það sé hægt að orka verulega á dýrtíðina án þess að hafa verulega fjármuni undir höndum. Við þetta eru þær till. miðaðar, sem hér liggja fyrir. Það getur verið afsakanlegt, þó að hv. þm. vaxi í augum að gera svona stórfelldar ráðstafanir. En þegar þess er gætt, að þær eiga að koma í staðinn fyrir gengishækkun og verka í stað hennar, þá er ljóst, að ekki nægja neinir smámunir, svo að gagni komi. Ég vil taka hér fram, að það getur vel verið, að hv. þm. takist að klípa svo utan úr þessum heimildum, sem hér liggja fyrir till. um, að þær verði ófullnægjandi fyrir ríkisstj. til þess að starfa eftir með sómasamlegum árangri. Þá eru það hv. þm., sem bera ábyrgð á afleiðingunum. Ég geri nú ráð fyrir, að hv. þm. Ísaf. hafi talað fyrir hönd þeirra útgerðarmanna, sem líta til Alþf1., en hinir Alþfl.-menn, sem talað hafa, fyrir verkamennina, því að þeir hafa sagzt geta gengið inn á hærri útflutningsgjaldsheimild en gert er ráð fyrir í frv. En mér skilst, að hv. þm. Ísaf. geti ekki fallizt á, að komið geti til mála að hækka útflutningsgjaldið nokkuð frá því, sem nú er: Það getur vel verið, að það sé vinsælt nú að halda ræður af því tagi, sem hv. þm. Ísaf. gerði, og halda því fram, að útgerðin þoli ekki útflutningsgjald og enginn geti neitt af mörkum látið til þess að sporna við dýrtíðinni. En ég er ekki eins viss um, að þessi afstaða verði jafn vinsæl síðar, né þessum hv. þm. til framdráttar, þegar það fer að sýna sig, hvað það kostar að hafast ekkert að í þessum málum. Þá getur verið, að launamenn og útgerðarmenn og aðrir fleiri óski þess heitt og innilega, að þeir hefðu borgað núna jafnvel meira en 5% eða 10% af verði útfluttra afurða og önnur þau gjöld, sem lagt er til í þessu frv., að á menn verði lögð, til þess að koma í veg fyrir þá hækkun á framfærslu- og framleiðslukostnaði og það hrun, sem fyrirsjáanlega verður, ef ekkert er aðhafzt. Það getur verið, að hv. þm. geti dregið svo úr frv., að lítið verði eftir af því, að það komi ekki að tilætluðum notum og ekki verði hægt að framkvæma það á neitt líkan hátt og þörf er á. En þá eru það þeir, sem bera á því ábyrgðina, en ekki hinir, sem hafa bent á það, að ef eitthvað á að gera, sem um munar í málinu, þá þarf til þess að hafa verulegt fé. Ef menn eru einlægir í því, að það verði að gera einhverjar ráðstafanir til þess að lækka dýrtíðina, þá verða þeir að fylgja þeim till. til tekjuöflunar, sem fram koma, eða benda á aðrar leiðir, sem geta náð sama marki. En það er þýðingarlaust að halda því fram eins og sumir hv. þm. gera, að þeir vilji gera átak til þess að draga úr dýrtíðinni og hækkun framleiðslukostnaðarins og framfærslukostnaðarins, - halda því fram í öðru orðinu, en mæla í hinu orðinu gegn tekjuöflunarleiðunum án þess að benda á aðrar leiðir í þeirra stað.

Er hæstv. ráðh. að tala við mig?

Ég átti sérstaklega við sessunaut hv. þm. V.-Sk., einn manninn úr sex manna n., hv. þm. Ísaf., en borið hefur mjög á þessu sama hjá fleirum, og ég hef grun um, að hv. þm. V.-Sk. sé tregur til þess að fylgja róttækum aðgerðum í þessum málum.



Það verða ekki mörg orð. En í umr. um þetta frv. hefur mjög verið minnzt á starf þeirrar sex manna n., sem skipuð var af þingflokkunum fyrir skömmu og hefur verið kölluð dýrtíðarn., þó að hv. þm. Ísaf. teldi sig hafa verið í einhverri vandræðanefnd. Ég vildi nú sem einn af þessum sex mönnum segja um þetta nokkur orð, sérstaklega um vinnubrögð n., frá mínu sjónarmiði. Þessir sex menn komu saman til skrafs og ráðagerða um þetta vandamál. Þeir komu fram með ýmis sjónarmið, og nokkuð ólík. Og eftir að n. hafði velt málinu fyrir sér í tvo eða þrjá daga, fór form. n., hv. þm. V.-Sk., sem hefur nú í langri ræðu skýrt nokkuð frá starfi n., að rita niður þær uppástungur, sem fram höfðu komið í n., og setti hann það síðan í frv. form, sem svo var afhent ríkisstjórn. Ég gat, því miður, ekki sinnt þessum nefndar störfum allan tímann. En mér er kunnugt um það, að ríkisstj. mun hafa verið skýrt frá því, þegar þessar till. voru afhentar henni, að enginn nm. mundi vera samþykkur öllum atriðum í þessum till. Af því að þetta er rétt, tel ég vafasamt, að hér sé hægt að tala um álit eða till. n. sem heildar, því að um sameiginlegar till. þessarar n. var ekki að ræða. Ég sá þetta svo kallaða frv. n. eftir að það hafði verið afhent hæstv. ríkisstj., og þar varð ég var við, að voru í nokkur atriði, sem ég var ekki sammála. Og aðrir nm. munu e. t. v. hafa verið ósamþykkir öðrum atriðum. Og þetta eru einmitt atriði, sem gerð hafa verið að umtalsefni hér í þessum umr. Annað var um tekjuskattinn og þann skattstiga, sem hafði verið settur í þetta nefndarfrv. Ég taldi, að þar vær í of langt gengið í því að draga úr skattinum á lágar tekjur og tel það miklu nær sanni eins og till. eru um það í frv. hæstv. viðskmrh., sem nú liggur fyrir, þó að ég hefði kosið, að gjaldið hefði verið haft hærra en þar er gert ráð fyrir, eða það fyrr látið komast upp í hámark. Hitt atriðið var það, sem sett var í álit n., að ríkisstj. hefði úr skurðarvald um gerðir þeirrar n., sem hefur með höndum að ákveða verð á landbúnaðarafurðum. Það hefur komið fram hjá mörgum hv. ræðumönnum, að þeir sakni þessa ákvæðis í þessu frv., og þeir telja, að það ætti að vera í frv., sem hér liggur fyrir. Og ýmsir telja, að þá mundi fyrst verulegur árangur nást í þessu efni, ef þetta verðlagseftirlit væri falið einum dómstóli, sem færi með þetta úrskurðarvald. Á þann hátt talaði hæstv. félmrh. og sömuleiðis hv. þm. Seyðf., sem talaði um það, að ein n., kosin af aðalflokkum þingsins, ætti að hafa með höndum verðlagsákvörðun bæði á erlendum og innlendum vörum. Hæstv. félmrh. taldi, að eins og þessum málum væri fyrir komið nú, væri enginn aðili, sem bæri pólitíska ábyrgð og hefði úrskurðarvald þar um, það væri í höndum annarra manna. Hv. þm. V.-Sk., sem var form. n., veik að þessu og tók það réttilega fram, að þetta var lítið rætt í sex manna n., en hann gat þess, að einstakir menn í n. hefðu haldið því fram, að þessar verðlagsn., sem nú ákveða verð á landbúnaðarafurðum á innlendum markaði, ættu varla rétt á sér, eins og nú væri ástatt, heldur ætti að koma ein nefnd, sem ef til vill væri undir ríkisstj. gefin beinlínis, og talaði hv. þm. V.-Sk. um einn æðsta dómstól í þessum efnum. Út af þessu vil ég taka fram, að það kæmi ekki til mála, frá mínu sjónarmiði, að setja slíka n. á laggirnar, sem ætti að ákveða verð á landbúnaðarafurðum, og þar með í raun og veru að ákveða kaupgjald bænda landsins, nema sá dómstóll hefði vald til þess að ákveða kaupgjald annarra stétta í landinu. Þessu hélt ég mjög ákveðið fram í n. En það hafði fallið niður að taka það atriði með í þær till., sem sex manna n. afhenti hæstv. ríkisstjórn. Ég vildi því láta þetta koma hér fram við þessa umr. í tilefni af því, sem hv. meðnm. mínir hafa um þetta sagt. Ég skal taka það fram um það frv., sem hér liggur fyrir, að vitanlega tel ég, að vel megi tala um ákveðnar breyt. á því. En ég tel, að þetta frv. sé stórum betra að ýmsu leyti heldur en það svo kallaða frv. sex manna n., sem afhent var hæstv. ríkisstjórn. Og ég er þar á allt annarri skoðun heldur en formaður sex manna n., hv. þm. V.-Sk., og hv. þm. Ísaf., sem einnig hefur talað um þetta mál og störf þeirrar n.

Haraldur Guðmundsson Hæstv. viðskmrh. veik nokkrum orðum að mér í ræðu sinni, sem ég vil nokkru svara. Get ég þó stytt mál mitt, því að því var að verulegu leyti svarað af hv. þm. V.-Sk. Hæstv. viðskmrh. tók svo til orða, að sér þætti undarlegt, að ég bæri mikinn ótta í brjósti fyrir því, að verðlag á landbúnaðarafurðum hækkaði nú, en væri ekki smeykur um, að kaupgjald mundi hækka. Reynslan hefur sýnt, að ástæða hefur verið til að óttast það fyrr. En það er rétt, sem hv. þm. V-Sk. sagði, að allt kaupgjald væri bundið til næstu áramóta og í sumum tilfellum lengur. Svo að það er víst, að engar breyt. verða á því á þessu tímabili. Kaup mikils hluta launamanna er ákveðið með l. Og áður en kaupsamningar verkafólks renna út, verður farið að sýna sig, hver árangur verður af því, sem hér er gert ráð fyrir í þessu frv. Og ef hann verður sá, sem menn gera ráð fyrir, er engin ástæða til að óttast kauphækkun, sem neinu nemi. Þá spurði hæstv. viðskmrh., hvernig væri hægt að hugsa sér meira ósamræmi en með því, að sumum stéttum sé bannað að auka sínar tekjur, en að öðrum mönnum sé þetta leyft og laust látið. Ég verð að segja það, að hæstv. viðskmrh. er býsna gleyminn, því að ég veit ekki betur en að allt árið 1940 væri kaup verkafólks og embættismanna bundið í 1. En illu heilli var í byrjun þessa árs fellt niður það ákvæði gengisl., að kauphækkun landbúnaðarins ætti að hlíta sömu reglum og kaupgjald verkafólks. Það var gert í trausti þess, að gefnu tilefni, að til slíkrar hækkunar mundi ekki koma á þeim afurðum, a. m. k. að því er snerti kjötið. En ég upplýsti í minni fyrri ræðu, hvernig þar var farið að, að á, síðasta hausti var hækkun gerð á kjötverðinu úr 60% upp í 100% frá hví, sem var haustið áður. En kaupgjald fjölmennustu stéttar landsins var bundið með 1., þannig að ómögulegt var að hækka það meira en um 27%, og aðeins á síðustu mánuðum ársins. - Hæstv. viðskmrh. leggur til í frv. því, sem hér liggur fyrir, að farmgjöld verði ákveðin með 1., og kemur það út sem skattur á tekjur eða lækkun á launum þeirra manna, sem við þá vöruflutninga vinna. Við þetta er það að athuga, að engan veginn var ráð fyrir því gert í n., að tekjur væru bundnar. Við töluðum að vísu um, að nauðsynlegt væri að festa útsöluverð, en einmitt það fé, sem gert er ráð fyrir að afla með því, sem frv. þetta gerir ráð fyrir, er ætlað að nota til þess að jafna þann mismun, sem yrði á verði innlendra afurða, sem bændum væri nauðsynlegt að fá fyrir þær, og því verði hins vegar, sem eftir yrði, þegar kostnaður er dreginn frá útsöluverði. Það fer svo aftur eftir því, hversu mikið fé verður til umráða til þeirra hluta, hverjar breyt. verða á afurðaverði bænda. sem þær n., sem hér hafa verið nefndar, mjólkurn. og kjötverðlagsn., hafa ákveðið. En mér þykir býsna einkennilegt, ef hæstv. viðskmrh. vill, að þetta mál nái fram að ganga, að hann slær því föstu, að allir þeir, sem óska eftir því, að þetta frv. verði samþ. og telja, að nauðsynlegt sé að ákveða verðið á innlendum afurðum að tilhlutun þess opinbera, séu á móti því, að þær ráðstafanir séu gerðar í því sambandi, sem ég hef mælt með. Ég vísa því fyrir mitt leyti algerlega á bug. Þessar n., sem nú ákveða verðið á þessum afurðum, hafa verið skipaðar með allt annað sjónarmið fyrir augum heldur en hér er um að ræða og hér þarf að taka til greina. Hæstv. ráðh. man það kannske, að ég og minn flokkur stóðum á sínum tíma að því með honum og hans flokki að samþ. kjöt- og mjólkurl. og styðja að því, að það yrði unnt að framkvæma þau, sem reyndust, ýmsir erfiðleikar á, m. a. af því að framkvæmd þeirra var kannske ekki svo hagað í einstökum atriðum sem æskilegast hefði verið, - kannske segi ég. En megintilgangur þeirrar löggjafar var að tryggja bændum öruggara og bætt verð frá því, sem áður var: L. um grænmetisverzlun báru þetta sérstaklega greinilega með sér, því að þar var ákveðið markaðsverð, sem bændum var tryggt fyrir sína vöru. Og ég hef sýnt fram á það áður, að á sjónarmið framleiðenda hefur verið mjög ríkt litið í þessum n., og ég hygg, að engin breyt. verði á því, að óbreyttri skipun þessara n. eins og þær nú eru skipaðar. Ég tel því höfuðnauðsyn að gera þær breyt. á þessu frv. í fyrsta lagi, að verðlagsákvörðunum verði á annan veg fyrir komið en nú er, og í öðru lagi, að gerðar verði ráðstafanir til þess, að grundvöllur verði fundinn, sem hægt sé að byggja á útreikning á framleiðslukostnaði bænda og þeirra annarra framleiðenda, sem framleiða kjöt og mjólk, þannig að hægt sé á einhverju að byggja og við eitthvað að miða, þegar fé er úthlutað, en ekki á mati manna, meira eða minna lítið rökstuddu. Þá sagði hæstv. ráðh., að sig furðaði mjög á því, að mönnum skuli vaxa í augum að leggja, eins og hann orðaði það, á einhleypan mann með 10 þús. kr. tekjur rúmar 300 krónur með þessum skatti. 10 þús. kr. hjá manni nú svara til 7500 kr. tekjum fyrir stríð. Og það skal játað, að í því eina tilfelli er þetta ekki til að býsnast yfir. En mig furðar nokkuð á því, að hæstv. viðskmrh. skuli ekki muna eftir nema einhleypum mönnum í þessu sambandi. Og ýmsar leiðir eru farnar til þess að klípa af þeirra tekjum á einn eða annan hátt. En það má kannske finna fleiri leiðir, og þá skal ekki standa á mér. En hæstv. ráðh. minntist ekki á hjón með 4000 kr. tekjur, sem eftir að skattur hefur verið tekinn af þeim eftir skattal., sem samþ. voru í vetur, mundu, eftir þessu frv. hæstv. viðskmrh., ef samþ. verður eins og að er, verða að greiða 189% hækkun á skattinum.

Þá er tekjuskatturinn lítill

. Ég skal nú gefa hv. þm. upplýsingar um þetta. Af 4 þús. kr. hreinum tekjum hjá barnlausum hjónum er skatturinn samkv. 1. kr. 18,45, en 4 þús. kr. hreinar tekjur nú svara til rösklega 3 þús. kr. tekna fyrir stríð. Ég verð að segja, að þegar búið er að höggva djúpt skarð í slíkar tekjur með sköttum og útsvari, sýnist ekki réttlátt að leggja mikið á þær. Aftur á móti nemur þessi nýi skattur hlutfallslega miklu minni upphæð af háu tekjunum. Nú er þess að gæta, að ekki eru öll hjón barnlaus, og því fleiri sem börnin eru, þess meira verður hlutfallið, svo framarlega sem ekki er meiri frádráttur fyrir hvern ómaga en nú er samkv. tekjuskattsl. Í þessu sambandi minntist hæstv. viðskmrh. á till, mínar, þegar ég var í milliþingan. í skattamálum. Það er rétt, að í þeirri löggjöf, sem núv. Alþ. hefur samþ., er skattstiginn svipaður því, sem hann var í minni till., að öðru leyti en því, að hann var áætlaður nokkuð hærri af þeim tekjum, sem stríðsgróðaskatturinn kemur á. Þar eru ýmsar aðrar frádráttarreglur, sem hæstv. ráðh. kannast við. En hér er gert ráð fyrir sama skatti af 7 þús. kr. og 100 eða 200 þús. kr. Það er mjög fjarri því, að við teljum þessa aðferð rétta, að leggja jafnháa skatta á háar og lágar tekjur, enda er ekki nokkur sanngirni í því. Nú segir hæstv. viðskmrh., að ekki sé frekar gengið á snið við Alþ., þó að hróflað sé við tekjuskattinum, heldur en ef lagt væri á útflutningsgjald. Þetta er mjög fjarri sanni. Hann veit vel, að í þingbyrjun var rætt um útflutningsgjald, en alls ekki um launaskatt eða þennan nýja tekjuskatt, fyrr en nú síðustu dagana, eftir að búið var að fresta þingkosningum. Ég veik að því í minni ræðu, að ég hefði hugsað mér hærra útflutningsgjald en 10%. Ég tók líka fram, að væru siglingar teknar upp á ný til Englands með ísaðan fisk, miðað við verðlag nú upp á síðkastið, er möguleiki til þess að leggja á hærra útflutningsgjald en 10%. Hvort þær vonir rætast, fer eftir því, hvernig samningarnir takast við Bretann. Hæstv. viðskmrh. drap á í sinni ræðu, sem annars upplýsti mjög lítið, að eina milljón þyrfti til að breyta um eitt stig í vísitölunni. Þetta kann að vera rétt, en ég vil lenda á, að þó ekki náist nema 10% lækkun á verði þess varnings, sem vísitalan miðast við, þá mun hún lækka um 15 stig. Þetta hlyti aftur að leiða af sér mjög verulega lækkun á kaupgjaldi og framleiðslukostnaði, og þannig yrði þeim straumi snúið við. Ég hafði hugsað, að hæstv. ráðh. mundi gera nokkra grein fyrir því, hversu mikið fé hann teldi, að þyrfti að leggja fram til næstu áramóta, ef eitthvað væri hægt að draga úr dýrtíðinni. Mér virðist þurfa í þessu skyni 6 til 10 millj. kr. og mætti vænta verulegs árangurs af þessu fé, ef það yrði réttilega notað til verðjöfnunar í landinu, vegna þess að hvert stig, sem vísitalan lækkar um, kemur fram sem lækkandi kaupgjald og framleiðslukostnaður í landinu. Nú eru mjólkurvörur og fiskur meginþunginn af þeim matvörum, sem notaðar eru hér í Rvík. og ef verðlagið á þessum vörum er stöðvað, mætti strax vænta verulegs árangurs.

Finnur Jónsson Hv. þm. Seyðf. hefur að mestu leyti tekið af mér ómakið með að svara hæstv. viðskmrh. Ég hafði hneykslað hann, með því að láta í ljós efa um það, að útflutningsafurðir þyldu þau útflutningsgjöld, sem gert er ráð fyrir, að ríkisstj. leggi á samkv. þessum 1. Ég benti á í þessu sambandi, að í frv. virðist vera miðað við það gullaldartímabil, sem var fyrir og eftir síðustu áramót. Ég benti einnig á - og það er hæstv. ráðherrum kunnugt - að nýbúið er að gera Bretum tilboð um sölu á meginþorra okkar útflutningsafurða, og virðist þar hafa verið miðað við núverandi gengi, enda mundi það ekki breyta útflutningsgjaldinu svo neinu nemi. Það er vitanlega ekki hægt að færa nein rök í þessu máli, hvorki með eða móti, vegna þess að það er ekki opinbert, en bæði mér og hæstv. viðskmrh. er vel kunnugt um það. En spá mín er sú, að þar sé ekki mikilla tekna að vænta, nema því aðeins, eins og hv. þm. Seyðf. benti á, að um háar sölur væri að ræða hjá þeim togurum, sem sigla með afla sinn til útlanda. En til þess að ná því þyrfti að setja önnur ákvæði inn í þetta lagafrv. Að ég hafði aðrar skoðanir á þessu en sumir flokksbræður mínir, virtist vekja hneykslun hæstv. viðskmrh., en þetta stafar af því, að ég þekki betur þarfir útgerðarinnar en sumir þeirra. Hæstv. viðskmrh. hélt því fram, að mál þetta væri eins vel undirbúið og hægt væri, en þessu mótmæli ég algerlega. Ég vil benda honum á, ef honum er það ekki ljóst sjálfum, að hann hefur aðeins að einu leyti tekið til greina till. hinar svokölluðu dýrtíðarnefndar, en að öðru leyti var málið mjög illa undirbúið af hans hálfu. Hæstv. viðskmrh. virðist hafa gleymt innflutningnum, enda er ekki á hann minnzt.

Ég hafði fyrir löngu lagt fram lagafrv. um þetta efni í ríkisstj.

. Ég veit ekki hversu oft hæstv. viðskmrh. hefur vakið máls á þessu atriði í ríkisstj., en hann verður að viðurkenna, að hann hefur ekki haft kjark til að leggja fram sams konar frv. fyrir Alþ. eins og hann segist hafa gert í ríkisstj. En eins og hæstv. ráðh. hafði lagt þetta frv. fyrst fyrir, hafði hann alveg gleymt innflutningnum og ekki munað eftir neinu öðru en útflutningnum. Hann hefur ekki heldur gert neinar ráðstafanir til þess að hafa betri tök á innflutningnum með því að samræma verðlagið í landinu, sem nauðsynlegt er til að draga úr dýrtíðinni. Ég vil að síðustu segja hæstv. viðskmrh, það, að vilji hann heyja alvarlega baráttu gegn dýrtíðinni, þá verður hann að byggja á þeim grundvelli, sem dýrtíðarnefnd leggur til og hann hefur að einu leyti tekið upp í sitt frv. Annars vona ég, að ég hneyksli ekki hæstv. ráðh. í þetta sinn, þó að ég telji frv. hans að öðru leyti óforsvaranlega illa undirbúið.

Forseti (JörB) : Eins og getið var um á 73. fundi þessarar hv. d., barst forseta svo hljóðandi áskorun: „Við undirritaðir óskum hér með eftir, að frv. til laga um bygging sjómannaskóla á þskj. 397 verði tekið til umræðu og afgreiðslu á næsta fundi, sem haldinn verður í neðri deild Alþingis. Alþingi, 6. júní 1941. Finnur Jónsson, Gísli Guðmundsson, Ásg. Ásgeirsson, Bergur Jónsson, H. Guðmundsson, Vilm. Jónsson. Til forseta neðri deildar Alþingis.“ Samkvæmt ákvæðum 43. gr., þingskapa fer fram atkvgr. um það, hvort þetta mál skuli tekið á dagskrá.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég tel að það nái engri átt að fara að samþ. það nú að taka fyrir mál, sem á aðeins eftir að ganga í gegnum eina umr., fram yfir stórmál, sem eiga eftir sex umr., og segi því nei.

Forseti (JörB) : Samkv. þessari atkvgr. er málið tekið á dagskrá, og liggur það þá fyrir til 3. umr. (A. 397, 551).

* Frsm. (Finnur Jónsson) : Við sex þm. fluttum áskorun þessa til hæstv. forseta um að taka þetta mál á dagskrá, vegna þess að okkur skildist það, að það væri ætlunin að láta það ekki koma fyrir á þessu þingi framar. En þar sem þetta mál hefur hlotið mjög einróma afgr. þingsins, töldum við flm. frv., að það mundi á engan hátt geta orðið til þess að tefja þingstörf, þó að málið yrði tekið fyrir nú, þar sem ekki er vitað, að ágreiningur sé um að málið eigi fram að ganga. Að vísu hefur hæstv. atvmrh. flutt brtt. við fjárl., um heimild til að leggja fram 500 þús. kr. til sjómannaskólabyggingarinnar á árinu 1942, og sú heimild hefur verið samþ. En ég fæ ekki séð, að hún komi neitt í bága við þetta frv., því að þó svo sé, að hún sé nokkuð rýmri heldur en gert er ráð fyrir í þessu frv., þá mun það að sjálfsögðu á engan hátt gera það að verkum, að frv. sé þar með óþarft. Hæstv. atvmrh. lofaði því við umr. um fjárl. nú, að hann mundi á næsta þingi leggja fram frv. um byggingu sjómannaskóla, að mér skildist, ef þetta frv. næði ekki samþykki þingsins. En það er vitanlegt, að þó að heimilt sé á árinu 1942 að leggja fram fé til skólans, þá virðist fyrir þá, sem vilja koma málinu í framkvæmd, vera enn ríkari ástæða til þess að setja 1. um málið á þessu þingi, svo að fyrsta greiðsla verði innt af hendi til skólabyggingarinnar á þessu ári, einmitt því ári, þegar við vitum, að ríkissjóður hefur nokkuð rúmar hendur. Fyrir þá, sem vilja koma þessu máli sem fyrst í framkvæmd, virðist því vera einsætt að samþ. þetta frv., sem hér liggur fyrir. Og vil ég eindregið leggja til, að svo verði gert.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Eins og ég gat um við 1. umr. þessa máls hér í hv. d., þá var það tilgangur minn, að ríkisstj., eða a. m. k. atvinnumálaráðun., mundi hlutast til um það, að flutt væri frv. um sjómannaskóla á þessu þingi. Farmannasambandið hafði snúið sér til atvinnumálaráðun. og beint til þess ósk um það, að það hlutaðist til um, að slíkt frv. yrði flutt. Þetta var s. l. haust. Ráðuneytið gaf þá fyrirheit um að gera þetta eftir að það fengi til þess samþykki fjármálaráðuneytisins. Í öndverðu hafði ég hugsað mér, að þetta mál yrði í mjög óskyldum búningi þeim, sem það er í þessu frv., og kom það fram í blaði hér í Reykjavík s. 1. haust, eftir að séð varð, að afkoma útgerðarinnar mundi verða betri heldur en áður en skattfrelsisl. voru sett, en áður en vitað var, að hún yrði svipað því eins góð og raun varð á. Ég taldi þá rétt að greiða fjárfúlgu nokkra til þess að upp yrði komið veglegum verustað fyrir starfsemi sjómanna hér í höfuðstaðnum, bæði sjómannaskóla og skóla fyrir þær stéttir sjómanna, sem skóla sækja, og hafði ég hugsað það miklu víðtækara heldur en að miða það eingöngu við skólastarfið. Eftir að útgerðin fór að græða verulega, þótti bæði mér og öðrum réttmætt að afnema skattfrelsisl., sem gilt höfðu fyrir útgerðina, og þar með var af minni hendi horfið frá þeirri till., sem ég hafði hugsað mér að bera fram. En hins vegar var því slegið föstu milli mín og hæstv. fjmrh., að þetta frv. yrði borið fram á þinginu. En þá hlupu tveir hv. þm. vinstri flokkanna fram fyrir skjöldu, þótt þeir vissu um ætlun mína í þessu efni, og við það get ég ekki sætt mig. Tel ég það frv. hafa verið illa undirbúið. Eftir því frv. átti ríkið að leggja fram 100 þús. kr. á ári til byggingar sjómannaskóla. Þetta hafði verið lagað, og heimildin í frv. er komin upp í 300 þús. kr. á ári, þar til byggingarkostnaði er að fullu lokið. En ég hef talið réttara, að þetta mál fái annað form. Ég vil ekki afsala hæstv. Alþ. að hafa endanlega meðgerð með það, hvernig þessu máli er komið fyrir: En eins og þetta frv. ber með sér, hefur hvorki þing né stjórn endanlegan rétt til þess að ráða yfir lausn málsins, ef n., sem. valin er af vissum aðilum, kemur sér saman um stað fyrir skólann, um fyrirkomulag hans og byggingu. Ég tel rétta meðferð þessa máls þá, sem nú er orðin að nokkru leyti, að Alþ. sýni sinn vilja með því að veita stj. fjárfúlgu í fyrsta skipti til þessa. Ég lagði til, að brtt. yrði samþ. við 16. gr. fjárl. um 500 þús. kr. fjárveitingu til þessarar skólabyggingar á næsta ári, en til samkomulags við hv. fjvn. gekk ég inn á að flytja till. af 16. gr. á 22. gr. fjárl., sem er heimildargr., en lýsti þó jafnframt yfir, að þetta skipti að því leyti engu máli, að hæstv. fjmrh. hefði tilkynnt mér, að ef þess yrði nokkur kostur, mundi ríkissjóður alveg jafnt leggja fram fé, hvort sem fjárveitingin væri á 16. gr. eða heimildin á 22. gr. Svo er haldið áfram að leika þann leik hér á hæstv. Alþ. að hafa þetta mál til þess að fegra sig með. Um leið og ég tók aftur mína brtt., tóku sósíalistar (Alþfl.-menn) upp þessa till., þó að þeir vissu, að öll ríkisstj., og þar með hæstv. félmrh., sem er þeirra flokksmaður, var með því, að þessi upphæð var flutt af 16. gr. og yfir á 22. gr. Ég ætlaði að standa við það, sem ég hafði heitið, um að flytja þessa till. frá 16. gr. yfir á 22. gr., og ætlaðist til, að Alþfl. gerði það líka, eins og aðrir stuðningsflokkar ríkisstjórnarinnar. Ég mun nú, áður en þessu máli lýkur, bera fram till., sennilega rökst. dagskrá. Vil ég biðja hæstv. forseta að sjá svo til, að ég fái tóm til að semja hana áður en umr. lýkur nú, en ég hugsa mér, að hún verði á þá lund, að þar sem Alþ. hafi heimilað ríkisstj. að leggja fram 500 þús. kr. til byggingar sjómannaskóla, og þar sem þetta frv. hafi ekki fengið nægilegan undirbúning, og þar sem sýnt þyki, að málið líði ekki neitt tjón við það, þótt löggjöf um það verði frestað, vegna þess að á þessu ári verði hvort sem er ekki auðið að hefjast handa um byggingu skólans, og þar sem ríkisstj. hafi lofað að leggja málið vel undirbúið fyrir næsta þing, taki deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Ég heiti því, að ef þessi leið verður farin, þá mun ég undirbúa þetta mál í samræmi við forráðamenn sjómanna og leggja þetta mál fyrir næsta þing á þann hátt, sem vel er við unandi.

Frsm. (Finnur Jónsson) : Ég taldi rétt, ásamt þeim, sem skrifað hafa undir þessa áskorun um að taka þetta mál á dagskrá, að hv. þd. skæri úr því, hvernig það skyldi afgr. Ég tel ákaflega litla ástæðu til þess fyrir hæstv. atvmrh. að beita sér á móti þessu frv., þótt það sé flutt af tveimur hv. þm. Önnur ástæða sýnist í raun og veru ekki vera fyrir andstöðu hans gegn frv. Það er orðinn lítill réttur hv. þm., ef þeir eiga, vegna þess að einhver ráðh., jafnvel þótt hæstv. atvmrh. sé, hefur sagt, að hann mundi flytja frv. um sama efni, ef þm, eiga af þessum ástæðum að halda aftur þeim frv., sem þeir vilja flytja og koma í framkvæmd. Ég mótmæli því alveg, að hv. þm, hafi ekki frelsi til að leggja fram þær till., sem þeim sýnist, þegar þeir vita, að þær fara í sömu átt og vilji þeirrar ríkisstj., sem þeir styðja. Það hefur líka komið í ljós, að þetta frv. á mjög eindregið fylgi, ekki aðeins meiri hl. hv. þdm., heldur mikils þorra þm., þar sem það hefur farið gegnum þrjár umr. í hv. Ed. og tvær umr. í þessari hv. d., andmælalaust og fengið eindregin meðmæli hv. sjútvn. í báðum d. Ég neita því alveg, að þetta frv. geti að einu eða neinu leyti tekið nokkurt vald úr höndum þingsins, og ég óska eftir því, ef hæstv. atvmrh. vill halda fast við sín ummæli um það, að hann færi einhver rök fyrir því. Þetta frv. sýnir þvert á móti mjög eindreginn þingvilja í þessu máli. Það hefur sýnt sig við allar þær umr., sem það hefur farið í gegnum, og samhljóða því eru álit beggja sjútvn. Alþ. Mér koma þau ummæli hæstv. atvmrh. mjög einkennilega fyrir, að það hafi verið einhver leikur að styðja að því, að heimild yrði tekin upp til þess að greiðslan til sjómannaskólans árið 1942 yrði tekin upp á 16. gr. fjárl., en ekki færð á 22. gr. Hvers vegna lagði hæstv. atvmrh. þá til í fyrstu, að heimildin yrði tekin upp á 16. gr.? Var það einhver leikaraskapur hjá hæstv. atvmrh.? Mér þætti mjög leitt, ef ætti að skilja ummæli hans svo, að hann hafi ekki flutt sína till. í alvöru hér í fyrstu. Annars er heimild á 22. gr. ekki líkt því eins vafalaus og fjárveiting á 16. gr., jafnvel þó að fyrir liggi alls konar yfirlýsingar. Við höfum m. a. heyrt á hv. frsm. fjvn., að hann beindi þeirri eindregnu ósk til ríkisstj. að fara mjög varlega í hækkun á heimildum 22. gr. fjárl. Mér skilst, að um þetta mál sé í sjálfu sér enginn ágreiningur, heldur séum við sammála um, að þetta eigi að komast í framkvæmd. En hæstv. atvmrh. virðist vilja fresta framkvæmd málsins um eitt ár, og að mér sýnist algerlega að nauðsynjalausu og gegn vilja mikils þorra þingmanna, sem hafa látið sitt álit í ljós um Það, að þetta mál kæmist fram óbreytt, að undanteknu því, að hv. þm. N.-Þ. hefur áskilið sér rétt til að flytja brtt. viðkomandi ákvörðun staðar fyrir þennan skóla, og þessi hv. þm. hefur gert þessa brtt, Ágreiningurinn sýnist þá vera eingöngu um þetta, hvort það eigi að fresta þessu máli um eitt ár eða ekki, og láta hæstv. atvmrh. hafa undirbúning málsins á hendi, sem mikill þorri hv. þm., með fylgi sínu við frv., sem hér liggur fyrir, er nú þegar búinn að láta í ljós álit um, að sé nægilega undirbúið. Nú getum við vitanlega ekkert um það sagt, hvernig ástandið muni verða á árinu 1942. Við getum ekki um það sagt, hvort möguleikar verða á því að hefja undirbúning undir byggingu sjómannaskóla þá, þó að við vitum það, að nú á þessu ári eru nægir möguleikar til þess. Þannig, að þó að hæstv. atvmrh. sjálfsagt ekki ætlist til þess, þá getur frestun um eitt ár á þessu máli orðið til þess að fresta því um óákveðinn tíma, í stað þess að samþ. þetta frv. og tryggja þar með, að hafizt verði handa um byggingu sjómannaskóla þegar á þessu ári. Ég skal ekki að nauðsynjalausu teygja þessar umr., en ég vil geta þess, að ég veit ekki betur en að atkvgr. hér í d. hafi sýnt það, að meginþorri dm. sé þessu frv. samþykkur. Það kæmi mér því mjög á óvart, ef rökstudd dagskrá frá hæstv. atvmrh. yrði samþ.

Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Það er alveg rétt sem hæstv. atvmrh. tók fram, að stj. er öll á einu máli um það að setja inn á 22. gr. fjárl. heimild til þess að greiða til byggingar sjómannaskóla ½ millj. kr. En ég sé ekki, að það á nokkurn hátt raski því, að á þessu þingi verði sett löggjöf um byggingu skólans. Mér hefur virzt, að innan ríkisstj. væri áhugi fyrir því, að það yrðu gerðar allar þær ráðstafanir, sem unnt væri, til þess að flýta fyrir byggingu skólans, og ég veit, að hæstv. atvmrh. hefur látið það álit sitt í ljós innan ríkisstj., að hann vildi að því stuðla, að skólinn yrði sem allra fyrst byggður. Hæstv. atvmrh. er það ljóst, ekki síður en öðrum, sem til þekkja, að ástandið eins og það er með skólahúsið er vissulega ekki til frambúðar, og það ríður mjög á því, að hafizt verði handa sem fyrst um byggingu nýs sjómannaskóla hér á landi. Ég sé því ekki betur en að það geti mjög vel farið saman, að á þessu þingi verði sett löggjöf um byggingu stýrimannaskóla og einnig hitt, að ríkisstj. verði veitt heimild til þess að leggja fram allverulega upphæð til þessarar hyggingar á næsta ári, - ég er ekki í nokkrum vafa um það. Ég var fylgjandi því, að till. væri aðeins heimildartill. (á 22. gr.), en ekki sett inn á 16. gr. fjárl., eins og til var ætlazt, og það var vegna þess, að mér var kunnugt um það, að innan ríkisstj. var almennur áhugi fyrir því, að hafizt yrði handa svo fljótt sem unnt væri um byggingu stýrimannaskóla. Hins vegar vildi ég fyrir mitt leyti, að heimilað yrði, að ríkisstj. fengi allmikla fjárfúlgu til umráða og vildi einnig, að sett yrðu 1. á þessu þingi um bygginguna. Annað mál er það, hvort hæstv. atvmrh. vildi t. d. flytja einhverja brtt. við þetta frv., sem fyrir liggur, og ég álít það ekki aðalatriðið, hvort frv. verður samþ. í þessu formi. Aðalatriðið frá mínu sjónarmiði er, að þetta þing samþ. löggjöf um byggingu skólans, því að það flýtir fyrir framkvæmd málsins. Mér er það ljóst, að hæstv. atvmrh. hefur áhuga á því, að skólinn verði reistur, en ég teldi miklu betra að fá löggjöf um þetta mál nú á yfirstandandi þingi.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Út af ræðu hæstv. félmrh. hef ég ekkert annað að segja en það, að ég tek undir öll hans ummæli önnur en þau, að það sé æskilegt, að frv. verði samþ. á þessu þingi. Ég er alveg sannfærður um það, að þó að þetta frv. verði samþ., þá verður ekki hægt að hefjast handa um byggingu skólans á þessu ári. Það yrði komið fram í júnímánuð, þegar frv. yrði að l., þá væri eftir að skipa þá n., sem gert er ráð fyrir í frv., einnig væri eftir að ákveða staðinn, þar sem skólinn ætti að standa, að því búnu yrði farið að hugsa um teikninguna, og þegar öllu þessu væri lokið, yrði komið fram á haust eða vetur, og þá fer enginn að hefjast handa um byggingu. Af þessu er það einnig ljóst, að við höfum ekki aðstöðu til þess í dag að hefja byggingu á þessu stórhýsi, þó að við hefðum til þess næga peninga. Það er heldur ekkert launungarmál, að það er mjög ákveðin andstaða af þeirri þjóð, sem við þurfum að hafa viðskipti við, um það, að við útvegum okkur annan gjaldeyri en sterlingspund til þess að kaupa efnivið, sem þarf til byggingar á slíku stórhýsi sem hér um ræðir. Nú geri ég mér samt vonir um það, að ríkisstj. mundi sæta annarri meðferð en aðrir, sem vildu byggja, ef hún ætlaði sjálf að koma upp stórhýsi. En það kemur samt sem áður að þessu sama, það er komið sumar, teikningin er ógerð og enginn efniviður til í landinu. Hitt vil ég fullyrða, að það getur á engan hátt tafið framgang málsins, þó að frv. yrði látið bíða til næsta þings, það ynnist þá nægur tími til þess að undirbúa málið rækilega, þangað til næsta þing kemur saman. Það mætti spyrja, eins og hv. þm. Ísaf. gerði, og þá einnig á nokkurn hátt hæstv. félmrh., hvað sé þá í rauninni á móti því að samþ. þessar framkvæmdir, og af hverju ég gæti ekki látið mér nægja að bera fram brtt. Það gæti vel verið, að mér, tækist að koma fram brtt., sem gæti leiðrétt þann búning frv., sem ég er óánægður með. Annars vegar hef ég það í hendi minni að láta samþ. frv. og flýta þar með byggingu skólans, en hins vegar trúi ég betur þeim mönnum, sem ég ætla að láta fjalla um málið, til þess að finna rétta leið til úrlausnar heldur en sjálfum mér, og það er af þeirri ástæðu, að þeir eru hæfari til þess að finna réttari úrlausn en ég. - Hv. þm. Ísaf, spyr, að hverju leyti þetta frv. sé illa undirbúið. Það kann að vera, að það sé margt í frv., sem ég vildi gagnrýna, en ég skil ekki þá sérstöku nauðsyn á þessu stigi málsins, en ég vil benda á það, að samkv. ákvæðum 3. gr. frv., þá hefur Alþ. alveg sleppt þessu máli úr hendi sinni hvað snertir ákvarðanir um staðarval, stofnkostnað og fyrirkomulag um byggingu skólans. Með samþykkt þessa frv. hefði atvmráðun. ekki neitt úrskurðarvald í þessu máli, það er aðeins n. sjálf, sem getur ráðið því, hvernig þessar framkv. verða, og það tel ég óeðlilega lausn á málinu. Ég get í rauninni vísað til þess, sem hæstv. félmrh. sagði um 16. gr. og 22. gr. (fjárl.). Hv. þm. Ísaf. spurði, af hverju ég hefði lagt til, að heimildin yrði sett á 18. gr. fjárl. í staðinn fyrir 22. gr., úr því að það væri enginn munur á því, á hvorri gr. þessi heimild væri. Eftir að ég hafði fengið yfirlýsingar um hugarfar stj. til málsins og heyrt yfirlýsingu hæstv. félmrh. í d. og einnig þær staðhæfingar hæstv. fjmrh., að hann teldi það engu máli skipta, á hvorri gr. heimildin væri, þá gerði ég engan mun á því, hvort heimildin er á 16. eða 22. gr. fjárl. Ég get svo látið máli mínu lokið og vísað til þess, sem ég hef áður sagt, að ég tel málinu á engan hátt verr borgið, þó að frestað verði framkvæmdum með þessa byggingu. Ég álít, að bygging skólans muni hefjast nákvæmlega á sama tíma, hvort þetta frv. verður samþ. eða því vísað frá með rökstuddri dagskrá. Ég ber því fram svo hljóðandi rökstudda dagskrá: „Með því að Alþingi hefur heimilað ríkisstj. að leggja fram úr ríkissjóði á næsta ári 500 þús. kr. til byggingar sjómannaskóla, og með því að sýnt er, að samþ. bessa frv. verður eigi til þess að flýta fyrir byggingu skólans, enda málið eigi hlotið nægilegan undirbúning, en ríkisstj. hefur hins vegar heitið að undirbúa málið og leggja fyrir næsta Alþingi, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“

Forseti (JörB) : Mér hefur borizt till. til rökst. dagskrár frá hæstv. atvmrh. Hafa hv. dm. þegar heyrt hana, og tel ég því óþarft að lýsa henni frekar. Liggur till. þessi þá einnig fyrir til umr.



Ég ætla ekki að ræða almennt um það mál, sem hér liggur fyrir. Það er búið að því allverulega. En það er eitt atriði, sem komið hefur fram við þessa umr. í sambandi við afgr. fjárl., sem mér finnst Alþ. geti ekki látið fram hjá sér fara, án þess að á það sé bent. Það hafa komið fram yfirlýsingar frá ríkisstj. við afgr. þessa máls og einnig við afgr. fjárl., sem ég fyrir mitt leyti get ekki látið ómótmælt. Í gær, þegar verið var að greiða atkv. um fjárveitingu til hafnargerðar suður með sjó, þá lýsti hæstv. atvmrh. yfir því, að það væri alveg sama, hvort hún yrði samþ. eða ekki, bann mundi hafa það að engu. Nú í dag lýsir sami hæstv. ráðh. yfir því, að hann hafi yfirlýsingu frá fjmrh. um það, að hann mundi nákvæmlega á sama hátt láta fara fram þessa greiðslu, hvort sem fjárveitingin stæði á 16. gr. fjárl. eða á 22. gr., sem er aðeins heimildargr. fyrir ríkisstj. Með öðrum orðum, það er alveg sama, hverju þingið lýsir yfir, þessi hæstv. ráðh. ætlar að hafa það að engu. Ég verð að segja það, að mér finnst tími til þess kominn fyrir Alþ., að það láti ekki bjóða sér slíkt. Það getur vel verið, að hæstv. ráðh. sjái ekki mikinn mun á því, hvort fjárveitingin er samþ. af alþm. eða hvort hún er veitt sem heimild til stj. Ég viðurkenni ekki, að það sé skylt að greiða slíka heimild nema fé sé fyrir hendi, en hins vegar ber vitanlega að greiða það, sem Alþ. hefur samþ. Þetta, að ráðh. gangi svo langt að lýsa yfir því, að það sé sama, hvort Alþ. samþ. að einhver greiðsla fari fram eða ekki, hann muni hafa það að engu, er slík óskammfeilni, að hæstv. ráðh. verður að láta sér skiljast það, að Alþ, lætur ekki bjóða sér slíkar yfirlýsingar.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Það er gott, að lög og réttur eiga sér enn málsvara hér í þessu landi, en það er broslegt að heyra, hver málsvarinn er. Það fer mjög í taugar þessa saklausa lambs, að ég hafði það eftir hæstv. fjmrh., að hann mundi leyfa sér að greiða vissa fjárveitingu, sem Alþ. vill láta greiða. Það sýnir meðferð sjómannaskólafrv. á Alþ. Ég hafði leyft mér þá skelfilegu dauðasynd, að dómi þessa sakleysingja, að hafa það eftir hæstv. fjmrh., að hann mundi greiða þessa upphæð, þó að til þess væri ekki nema heimild, ef peningarnir væru til. Ég býst við því, að þó að upphæðina ætti að greiða eftir 16. gr., þá hefði fjmrh. ekki greitt hana, ef peningarnir yrðu ekki til, - sem þessi hv. þm. virtist þó gera ráð fyrir, að gert yrði. Ég get þess vegna tekið ummæli hæstv. fjmrh. út úr þessum umr. Hitt nær náttúrlega ekki nokkurri átt, að ég ætli að hafa að engu vissa samþ. í fjárl. eins og t. d. fjárveitinguna til hafnargerðar á Suðurnesjum. Ég held, að það hafi verið frá því skýrt við umr., en þessi hv. þm. var þá ekki í d., að hér væri miðað við að byggð yrði landshöfn, þannig að í staðinn fyrir, að ríkið leggur venjulega fram 1/3, þá leggi ríkið í þessu tilfelli fram allan kostnað. Af því leiðir, að af þessari höfn verður ríkið að standa undir vissum kostnaði og verður að hafa vissar tekjur. En nú fór hv. 1. þm. N.-M. fram á, að ef þessi höfn yrði byggð sem landshöfn, þá skyldi lóðaleiga ekki hækka frá því, sem nú er. Hugsum okkur, að nú ætti að byggja höfn, sem kostaði 5 millj. kr., og við gerðum það fyrir hv. þm. N- M. að samþ. hans till. Það liggur þá í hlutarins eðli, að ef byggja á höfn fyrir fleiri millj. kr., þá leiðir af því, að leiga fyrir landið, sem liggur að höfninni, verður hærri en hún var áður en höfnin var byggð. En annað mál er það, að ríkið ætti að geta eignazt löndin, sem að höfninni liggja. Ég held, að ég hafi með þessu borið af mér ámæli hv. þm.

Frsm. (Finnur Jónsson) : Þó að það væri freistandi að ræða um það, sem gerðist í gær, viðvíkjandi hafnarmálinu á Suðurnesjum, mun ég leiða slíkt hjá mér, þar sem búið er að binda hendur ríkisstj. í því máli. Það er rétt, að samkvæmt till. á ekki að veita fé úr ríkissj. fyrr en hafnarl. liggja fyrir, eins og hefur verið frá því að Alþ. byrjaði að veita til hafnargerða. Ég lofaði því, að ég skyldi ekki hafa umr. langar, og ég skal halda mér við það loforð. Ég vil aðeins benda hæstv. atvmrh. á það, að sá undirbúningur, sem hér er gert ráð fyrir í frv. um sjómannaskóla, mundi alveg verða eftir á næsta ári, ef ekki yrðu samþ. l. um byggingu sjómannaskóla nú á þessu þingi. Það, sem hægt er að gera nú, yrði allt eftir, þannig að það hníga öll rök að því, að till. hæstv. atvmrh. sé fram borin til þess að fresta málinu um byggingu sjómannaskóla, a. m. k. eins og frá henni er gengið. Og færi það svo, að fjárhagsástæður versnuðu, þá yrði að fresta byggingunni um óákveðinn tíma. Þessu getur hæstv. atvmrh. á engan hátt mótmælt: Hvað viðvíkur undirbúningi þessa máls að öðru leyti, fæ ég ekki betur séð en að gert sé ráð fyrir, að þarna séu kvaddir til ráða allir þeir sérfræðingar, sem líkur eru til, að bezt hafi vit á þessum málum, nema húsameistari ríkisins. En til hans getur að sjálfsögðu sú n. leitað, sem fær málið til meðferðar. Sjútvn. Ed. hefur og í ráðum með sér um breyt. á frv. meðal annars skólastj. stýrimannaskólans, sem mjög hefur hugsað þessi mál og er þeim allra manna bezt kunnugur. Ég get ekki á það fallizt, að það hnígi nein rök að því, að það beri að samþ. hina rökstuddu dagskrá hæstv. ráðh., heldur beri að samþ. frv., þar sem það er sýnt, að mikill meiri hl. þm. vill, að málið nái fram að ganga á þessu þingi. Menn deila um það, hvort þm. eigi að hafa rétt til þess að láta sínar skoðanir í ljós og fylgja þeim, eða hvort ríkisstj. eigi að taka allan rétt af þm. Ég fyrir mitt leyti mótmæli því algerlega, að ríkisstj. eigi að taka þennan rétt af þm. eða rýra hann á nokkurn hátt.



Ég vakti athygli á framkomu hæstv. atvmrh. í þessu máli og öðrum og sýndi fram á það, hvernig hann hefði viljað hafa þingviljann að engu, ekki einungis nú, heldur einnig oft áður. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri næsta broslegt að heyra, hver málsvarinn væri, um leið og hann skyggndist að ráðherrasæti hæstv. fjmrh., og mér skildist, að það væri vegna þess, að það var ekki maður í ráðherrasæti, sem kom fram með þetta. Honum fannst það undarlegt, að almennur þm. skyldi vera málsvarinn. Þetta bar víst að skilja á þann veg. En ég vil láta hæstv. ráðh. vita það, að þm. þykjast enn hafa sinn rétt til þess að bera fram sínar aðfinnslur. Alþ. hefur ekki enn þá afsalað sér neinum rétti í þeim efnum, hvað það samþykkir. Hæstv. atvmrh. var að tala um það, að mig hefði vantað hér í d., þegar hann hefði gefið sína yfirlýsingu, en ég held, að það farist engum síður en honum, af þeim sem sæti eiga hér á Alþ., að tala um það, að þm. séu fjarverandi, því að það er hreinasta undantekning að sjá hann hér á Alþ. í vetur, - það er hrein og bein undantekning. Þess vegna hefur hann sýnt það með sinni framkomu, að orð hans og athafnir eru í fullu samræmi hvort við annað. Hæstv. ráðh. hneykslast jafnvel á því, ef þm. bera fram frv., þannig að það hallast ekki á um yfirlýsingar eða athafnir í þessu efni. Hæstv. ráðh. sagði, að hann hefði það eftir fjmrh., að hann mundi greiða þessa upphæð, þó að það væri ekki nema heimild, og það væri nákvæmlega sama, hvort þetta væri greitt eftir 16. eða 22. gr. fjárl. Ég verð að álíta, að í slíkum yfirlýsingum felst það, að það skipti engu máli, hvort ríkisstj. hefur heimild til að gera eitthvað, eða hvort Alþ. samþ. að gera það. Þetta veit ég, að hæstv. ráðh. skilur vel, a. m. k. hefur hann mikið álit á sinni dómgreind. Hann sagði, að hugsun mín væri óljós og að ekki væri gott að átta sig á því, hvað ég væri að fara. Þetta get ég vel skilið í sambandi við það, að hann telur, að ráðh. hafi skarpari hugsun heldur en venjulegur þm.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Ég hef nú tekið eftir því, að þessum hv. þm. (SvbH) hefur liðið illa oftast, þegar ég hef komið hér í deildina á þessu þingi. Ég held, að þessum þjóni Drottins sé þannig farið, að hann þoli aldrei lengi við að fara aðeins með boðskap hans í kirkju sinni og líferni, heldur þurfi hann hér á Alþingi að þjóna öðrum herra, skemmta skrattanum. Það er eins og að gefa krakka sætindi að gefa honum tilefni til að viðhafa illt orðbragð og þjóna eðli sínu. Ég vil ekki gefa honum neitt aukið tilefni þess við umr. þessa máls, aðeins benda á, að hneykslunarhellan var ekki önnur en sú í þetta sinn, að ég hafði sagt f. h. fjmrh., að hann ætlaði að leyfa sér að borga út peninga, sem Alþingi er búið að leyfa í fjárl., að borgaðir séu út. Umr. (atkvgr.) frestað um stund, en var fram haldið síðar á fundinum.



Ég hef að sönnu greitt atkv. með þessu frv. til síðustu umr. og er því að sjálfsögðu mjög fylgjandi, að sjómannaskóli sé byggður. En þar sem frestun á lagasetningu er ekki hættuleg og þegar er búið að samþ. fjárveiting til að byrja að reisa skólann og ríkisstjórnin hefur lýst yfir því, að hún muni leggja fyrir næsta Alþingi frv. til l. um þetta efni, segi ég já.



Ég tel þetta frv. alls ekki nægilega ve1 undirbúið, þar sem enginn uppdráttur eða kostnaðaráætlun liggur fyrir, framlag til byggingar samkv. 4. gr. frv. hefur ekki verið tekið upp í fjárl. neina á 22. gr., en sú heimild er þannig, að ríkisstjórnin má ekki nota hana, nema ríkissjóður hafi fé til umráða umfram lögboðnar greiðslur og fjárveitingar samkv. öðrum gr. fjárl. Segi ég því já.



Þar sem ég ber ekki það traust til þess manns, sem þessa till. ber fram og ber ráðherranafn, að hann geti eða muni undirbúa málið betur en gert er í þessu frv., - enda hefur ekki komið fram árangur af þeim undirbúningi, sem hann lézt hafa undir höndum, - þá segi ég nei.



Mér virðist, að meðferð þessa máls á þinginu hafi verið bæði óþingleg og leiðinleg. Vil ég því losna við það sem fyrst og segi já.



Ég hef fylgt þessu frv. í því skyni, að það næði fram að ganga, en ekki af tómum yfirdrepskap. Ég get ekki fallizt á frestun þessa stórmáls enn um eitt ár eða um óákveðinn tíma og segi nei.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Út af orðum, sem fallið hafa við afgreiðslu málsins, vil ég taka fram, að ég mun fylgja því fram með kappi, að það verði bæði vel og réttilega undirbúið fyrir næsta Alþingi, þótt þetta frv. verði ekki að l., heldur afgreitt með dagskránni, sem ég sé nú, að verður samþ. Vona ég, að það verði málinu sízt til tafar og segi já.



Þar sem frv. er svo úr garði gert, að vel má vera, að hvorki Alþingi né ríkisstjórnin hefði nokkra vissu um að ráða framkvæmd verksins og tilhögun allri á síðan, segi ég já við þessari dagskrártillögu.