Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Atvmn. hefur fjallað um till. til þál. um nýtingu og rekstrargrundvöll sláturhúsa sem lögð var fram á þskj. 98, en flm. þeirrar till. voru þeir hv. þm., 2. þm. Austurl. Helgi Seljan og 5. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson. N. leitaði umsagna allmargra aðila um þessa till., Búnaðarfélags Íslands, Stéttarsambands bænda, Framleiðsluráðs landbúnaðarins, landbrn. og Stofnlánadeildar landbúnaðarins. Það var nokkuð samdóma álit þeirra sem leitað var til að rétt væri að slík athugun færi fram sem getið er um í till. Hins vegar komu fram athugasemdir við orðalag till., sérstaklega að því er snertir áherslur varðandi þá athugun sem lagt er til að framkvæmd verði. Í till. er lögð sérstök áhersla á að endurbæta eldri sláturhús en umsagnaraðilar töldu yfirleitt að erfitt væri að slá því föstu, a. m. k. fyrir fram, heldur væri rétt að það væri tekið til athugunar án þess að niðurstaða væri gefin í skyn fyrir fram. Af þessum ástæðum leggur n. til að till. verði breytt eins og fram kemur á þskj. 760 og tillgr. orðist svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta athuga hvernig bæta megi rekstrargrundvöll sláturhúsa, m. a. með því að tryggja sláturhúsunum önnur verkefni, svo að lengja megi nýtingartíma þeirra. Enn fremur verði kannað hvort hagkvæmt sé að endurbæta eldri sláturhús, svo að viðunandi sé, eða ráðast í nýbyggingar.



Herra forseti. Með tilliti til þess að verkefni þings hrannast nú upp vildi ég leyfa mér að beina þeim tilmælum eða þeirri ósk til hæstv. forseta að hann sjái svo um að nefndir Sþ. starfi með eðlilegum hætti. Sá sem hér stendur hefur reyndar ekki yfirsýn yfir störf allra nefnda Sþ. en ég veit með vissu að liðinn er óeðlilega langur tími, allt of langur tími núna milli funda hv. allshn. þessarar deildar og orðið mjög brýnt að hún haldi fund þar sem fáar nefndir í Sþ. hafa um jafnmörg mál að fjalla. Og því, eins og ég sagði, vildi ég leyfa mér að biðja um að hæstv. forseti sæi svo um að störf yrðu tekin upp með eðlilegum hætti.



Vegna orða hv. 8. þm. Reykv. minni ég á áminningu hv. aðalforseta Sþ., Þorv. Garðars Kristjánssonar, hér fyrir nokkru, áminningu til nefndarformanna um að hraða verkum sínum. Ég tek undir þau orð hans. Ég vænti þess að nefndir starfi vel að málum til þingloka sem ekki munu langt fjarri ef svo fer fram sem horfir og nauðsynlegt að þar taki allar nefndir nokkuð jafnt á varðandi þau mál sem eftir eru í afgreiðslu.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði svohljóðandi: „Með vísun til laga nr. 70 frá 17. maí 1982, um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, ályktar Alþingi að veita ríkisstj. heimild til að taka ákvörðun um að reisa og reka kísilmálmverksmiðju við Reyðarfjörð og leita samvinnu við erlenda aðila um eignaraðild.“ Hinn 5. apríl s. l. barst iðnrh. svohljóðandi bréf frá stjórn Kísilmálmvinnslunnar hf.: „Stjórn Kísilmálmvinnslunnar hf. sendi iðnrh. í jan. 1983 skýrslu um starfsemi félagsins og þær athuganir sem hún hafði þá gert skv. fyrirmælum í lögum nr. 70/1982 um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Niðurstöður þeirrar skýrslu voru eftirfarandi: „Stjórn Kísilmálmvinnslunnar hf. telur á grundvelli þessarar skýrslu að - Kísilmálmverksmiðja á Reyðarfirði geti verið vænlegur kostur í innlendri orkunýtingu, - stefna eigi að gangsetningu verksmiðjunnar á árunum 1986–1988, en allan undirbúning á næstunni beri að miða við það að fyrsti ofn hennar taki til starfa 1986,“ - ég vek athygli á því að þetta bréf er með skýrslu sem send var í janúar 1983, -„ákvörðun um tímasetningu innan framangreindra marka skuli tekin af stjórn félagsins á grundvelli upplýsinga um þróun markaðsmála og með hliðsjón af almennri þróun efnahagsmála í heiminum, - auka þurfi hlutafé félagsins, - verð raforku til Kísilmálmvinnslunnar hf. skuli vera sambærilegt og til hliðstæðra fyrirtækja. - vinna eigi markvisst að því á næstunni að fá til samstarfs við íslenska ríkið aðra eignaraðila, innlenda og erlenda.“ Eins og rn. er kunnugt um“ - segir áfram í bréfi stjórnar Kísilmálmvinnslunnar frá 5. apríl - „hefur stjórn Kísilmálmvinnslunnar hf. unnið að frekari undirbúningi og athugunum vegna þessa máls og vísast í því efni m. a. til bréfa og greinargerða, dags. 24. maí, 1. júní og 25. nóv. 1983. Forhönnun verksmiðjunnar er nú lokið og nýir stofnkostnaðarútreikningar liggja fyrir, sbr. meðfylgjandi skýrslu. Einnig liggja fyrir nýjar verðspár og hefur stjórn Kísilmálmvinnslunnar hf. því gert nýja arðsemisútreikninga sem sendir eru rn. með bréfi þessu. Á grundvelli fyrirliggjandi verðspár staðfesta hinir nýju útreikningar að kísilmálmverksmiðja á Reyðarfirði geti verið vænlegur orkunýtingarkostur. Reiknuð arðsemi verksmiðjunnar er nú meiri en áður var talið og er meginskýringin þess sú að áætlaður stofnkostnaður hefur lækkað sem og ýmsir rekstrarliðir. Stjórn Kísilmálmvinnslunnar hf. telur eðlilegt að yfirstandandi eignaraðildarkönnun og pólitískum ákvörðunum um framtíð fyrirtækisins verði hraðað eftir föngum, enda er áframhaldandi óvissa um málið kostnaðarsöm og getur haft óheppileg áhrif á atvinnulíf á Austurlandi.“ Undir bréf þetta rita f. h. stjórnar Kísilmálmvinnslunnar Geir H. Haarde formaður og Geir A. Gunnlaugsson framkvæmdastjóri. Á vegum stóriðjunefndar og með þátttöku fulltrúa úr stjórn Kísilmálmvinnslunnar hf. hefur málið verið kynnt undir forustu Birgis Ísi. Gunnarssonar hv. þm., formanns nefndarinnar, fyrir erlendum stóriðjufyrirtækjum. Án þess að nokkuð teljist öruggt á þessu stigi máls má fullyrða að vaxandi áhugi er fyrir aðild að slíku fyrirtæki. Það er og mat þeirra sem að þeirri kynningu hafa staðið að ákvörðun eins og sú sem felst í þessari þáltill. muni auka líkur þess að árangur náist í viðræðum við hugsanlega sameignaraðila. Með vísun til þessa og álits stjórnar Kísilmálmvinnslunnar hf. þykir nú rétt að óska eftir heimild Alþingis til handa ríkisstj. að taka ákvörðun um að reisa og reka slíka verksmiðju og leita samvinnu út fyrir landsteina. Hinn 2. maí s. l. barst mér grg. frá stóriðjunefnd um stöðu könnunar á eignaraðild að Kísilmálmvinnslunni hf. Einnig fékk í ég hendur sem trúnaðarmál lista yfir fyrirtæki sem haft hefur verið samband við og svör þeirra. Í bréfi stóriðjunefndar segir svo m. a.: „Ljóst er að viðræður við a. m. k. einn aðila eru nú að færast af könnunarstigi yfir í raunverulegar samningaviðræður og er því nauðsynlegt að undirbúinn verði af hálfu íslenskra stjórnvalda samningsgrundvöllur og efnisleg afstaða tekin til m. a. eftirfarandi atriða: Raforkuverðs og annarra atriða raforkusamnings, fyrirkomulags skattgreiðslna fyrirtækisins og eignarhlutdeildar Íslendinga.“ Ég mun nú, með leyfi hæstv. forseta, vitna áfram í grg. stóriðjunefndar: „Fyrstu störf nefndarinnar voru að undirbúa kynningu á áætlun um byggingu og rekstur kísilmálmverksmiðju á Íslandi og safna upplýsingum um fyrirtæki sem talið væri að gæti haft áhuga á eignaraðild að verksmiðjunni. Samið var við Chase Econometrics að gera í samvinnu við Kísilmálmvinnsluna hf. kynningarbækling um framleiðslu kísilmálms á Íslandi. Gerð hans var lokið í nóv. s. l. og nefndist hann Fjárfestingarkostir í kísilmálmi á Íslandi. Í bæklingnum er lýst möguleikum á framleiðslu kísilmálms á Íslandi, horfum um þróun markaðar fyrir kísilmálm og gerð grein fyrir meginþáttum íslensks efnahagslífs. Jafnframt þessu var unnið að gerð lista yfir þau erlendu fyrirtæki sem talið var líklegt að gætu haft áhuga á aðild að byggingu og rekstri kísilmálmverksmiðju á Íslandi. Var þar að verulegu leyti stuðst við upplýsingar Kísilmálmvinnslunnar hf. en Chase Econometrics aðstoða nefndina hvað varðar fyrirtæki í Bandaríkjunum og Kanada. Í desember og janúar s. l. var kynningarbæklingurinn ásamt bréfi sendur um 25 fyrirtækjum í Bandaríkjunum, Kanada, Evrópu og Japan. Síðan hefur bæklingnum verið dreift til fjölmargra annarra aðila, bæði innlendra og erlendra. Þá hefur Kísilmálmvinnslan hf. gert tvö viðbótarkynningarrit um verksmiðjuna sem afhent hafa verið nokkrum þeim aðilum sem rætt hefur verið við. Fyrra ritið, Icelandic Silicon Metal Project Basic Information, inniheldur ýmsar tölulegar upplýsingar, en hið síðara, Icelandic Silieon Metal Project Description lýsir nánar verksmiðjunni á Reyðarfirði. Þá er í undirbúningi grg. á ensku um arðsemisreikninga þá er gerðir hafa verið fyrir verksmiðjuna. Nefndin hefur átt viðræður við ýmsa aðila í Bandaríkjunum, Evrópu og Japan til að kynna þeim nánar áætlanir um byggingu og rekstur verksmiðjunnar, stefnu ríkisstj. í því máli og til þess að kanna nánar afstöðu þeirra aðila sem sýnt hafa málinu áhuga. Í viðræðum við fulltrúa hinna ýmsu aðila hefur verið lögð áhersla á að um væru að ræða kynningarviðræður. Greint hefur verið frá áhuga íslensku ríkisstj. að fá til samstarfs um byggingu og rekstur verksmiðjunnar erlenda aðila, einn eða fleiri. Leitað væri eftir virkum aðila sem gegn óverulegri þátttöku hefði einkarétt á sölu afurða verksmiðjunnar. Á þessu stigi væri afstaða til meiri- eða minnihlutaaðildar, eða hve stór þátttaka íslenska ríkisins gæti orðið, ekki mörkuð. Greint hefur verið frá því að framleiðslukostnaður raforku frá nýjum virkjunum á Íslandi væri 18–20 millj. á kwst. og væri það grundvöllur raforkuverðs til verksmiðjunnar. Í öllum áætlunum og arðsemisreikningum væri miðað við 18 millj. Endanlegt raforkuverð ákvarðaðist þó af ýmsum atriðum svo sem kaupskylduákvæðum hluta afgangs- og forgangsorku og hvernig gangsetning verksmiðjunnar félli að byggingu virkjana. Gera yrði ráð fyrir því að raforkuverðið yrði verðtryggt. Til greina kæmi að tengja raforkuverðið að einhverju leyti markaðsverði kísilmálms og taka tillit til erfiðari greiðslustöðu verksmiðjunnar fyrstu árin meðan afborganir lána væru hvað mestar. Kynnt hefur verið núverandi skattgreiðslufyrirkomulag Íslenska álfélagsins hf. og Íslenska járnblendifélagsins hf. en tekið fram að skattgreiðslur kísilmálmverksmiðjunnar yrðu eitt af þeim atriðum sem nánar yrðu rædd við eignaraðila. Auk þess hefur verið skýrt frá fjölmörgum tæknilegum og fjárhagslegum atriðum varðandi verksmiðjuna. Af hálfu flestra viðmælenda hefur verið lögð áhersla á að raforkuverðið og verðhækkunarákvæði væru mjög ákvarðandi um hagkvæmni verksmiðjunnar. Einnig væri mikilvægt hvaða tryggingar væru gefnar fyrir því að samningurinn um raforkusöluna yrði haldinn af hálfu Íslendinga. Þeim fyrirtækjum, sem haft hefur verið samband við, má skipta í þrjá meginflokka, notendur, framleiðendur og seljendur. Svör fjölmargra þessara aðila liggja nú fyrir en nokkrir hafa málið enn þá til athugunar. Með hliðsjón að því á hvaða stigi þetta mál er telur nefndin ekki rétt að greina frá því nú við hvaða aðila haft hefur verið samband eða er verið að ræða við um hugsanlega eignaraðild en vill þó koma eftirfarandi á framfæri: Öll fyrirtæki í frumáliðnaði, sem haft hefur verið samband við, hafa svarað því til að þau hefðu ekki áhuga á því að fjárfesta í kísilmálmverksmiðju. Fyrirtæki, sem starfrækir verulega úrvinnslu úr áli, notar verulegt magn af kísilmálmi og er jafnframt söluaðili, hefur málið til ítarlegrar athugunar og er svara þess að vænta á næstunni. Framleiðandi á silikonefnum og stórnotandi á kísilmálmi hefur lýst sig reiðubúinn til viðræðna um þátttöku í verksmiðjunni með það í huga að leggja fram bæði tækniþekkingu og hlutafé. Samsteypa fyrirtækja, sem framleiðir kísilmálm og önnur skyld efni, er tilbúin til frekari viðræðna um eignaraðild þegar skilmálar samnings um raforkuverð liggja fyrir. Á næstunni verða kynningarviðræður við annan framleiðanda sem sýnt hefur málinu áhuga. Fyrirtæki í Japan, sem bæði eru notendur og seljendur, hafa haft málið til nánari athugunar. Þá hafa nokkur verslunarfyrirtæki lýst áhuga á minni háttar þátttöku gegn einkasölu eða einkaumboðsrétti á afurðum verksmiðjunnar. Af framangreindu er ljóst að könnun á erlendri eignaraðild að Kísilmálmvinnslunni hf. er ekki lokið, en nú þegar liggur fyrir svar frá fyrirtæki sem er reiðubúið til viðræðna um þátttöku í byggingu og rekstri verksmiðjunnar. Annað fyrirtæki er tilbúið til frekari viðræðna þegar ákvæði álsamnings liggja fyrir. Nokkur fyrirtæki eru með málið til ítarlegrar athugunar og er svara þeirra að vænta á næstunni. Nefndin telur að áframhaldandi viðræður við ofangreind fyrirtæki leiði í ljós hverjir verði heppilegustu viðsemjendur um byggingu og rekstur verksmiðjunnar. Nefndin telur rétt að fram komi það álit hennar að samningsstaða í viðræðum við mögulega eignaraðila muni styrkjast ef Alþingi veiti ríkisstj. með þál. ákvörðunarvald um framgang málsins, sbr. lög um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði nr. 70/ 1982.“ Eins og fram hefur komið hafa verið gerðir arðsemisreikningar fyrir kísilmálmverksmiðjuna. Í inngangi fyrir grg arðsemisreikninga segir svo: „Í skýrslu um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, sem stjórn Kísilmálmvinnslunnar hf. sendi iðnrh. í janúar 1983, hefur verið gerð grein fyrir athugunum og niðurstöðum stjórnarinnar. Á vegum Kísilmálmvinnslunnar hefur síðan verið unnið að frekari undirbúningi og athugun vegna byggingar verksmiðjunnar. Í maí 1983 var gerður samningur við vestur-þýska fyrirtækið Mannesman Demag sem tryggir verksmiðjunni allan helsta vél- og rafbúnað á hagstæðu verði. Með samningi þessum var veruleg lækkun á áætluðum stofnkostnaði verksmiðjunnar. Forhönnun verksmiðjunnar var lokið í mars s. l. Á grundvelli hennar og aðstæðna á fyrirhuguðu verksmiðjusvæði hefur stofnkostnaðaráætlun verið endurskoðuð. Hvort tveggja liggur fyrir í sérstakri skýrslu, Silicon Metal Plant Reyðarfjörður/Iceland, Basic Engineering Report. Frá ársbyrjun 1983 hefur verð á kísilmálmi farið hækkandi. Fylgst hefur verið með markaðsþróuninni, aflað frekari upplýsinga um kísilmálmmarkaðinn og fengin ný markaðsspá frá Chase Econometrics. Á framangreindum grundvelli hafa verið gerðir nýir arðsemisreikningar fyrir kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði og er forsendum þeirra og niðurstöðum nánar lýst í skýrslu þessari.“ Ég vík því næst að arðsemisreikningunum sjálfum en um þá segir svo m. a. í grg. stjórnar Kísilmálmvinnslunnar: „Skv. rekstraráætlun er framleiðslukostnaður verksmiðjunnar fyrsta rekstrarár hennar 36 655 kr. á tonn eða 1261 Bandaríkjadalur á tonn og skiptist á eftirfarandi hátt og er þá miðað við kísilmálm til áliðnaðar: Hráefni 13 426 kr. á tonn, raforka 7057 kr. á tonn, laun 3254, annar kostnaður 2822. Breytilegur kostnaður alls 26 559 kr. á tonn. Fjármagnskostnaður er reiknaður 3463 kr., afskriftir 6633 og framleiðslukostnaður alls fyrstu rekstrarár kr. 36 655 eins og fyrr segir. Þegar lokið er greiðslu stofnlána og vélbúnaður hefur verið afskrifaður lækkar framleiðslukostnaður og verður hinn síðari hluta tímabils 26 963 á tonnið. Flutningskostnaður, sölulaun og tollar eru skv. áætluninni 2956 á tonn, eða 102 Bandaríkjadalir. Meðalsöluverð á afurðum verksmiðjunnar þarf því að vera um 1363 dollarar á tonn í upphafi rekstrartíma en 1098 Bandaríkjadalir á tonn í lok hans til þess að um hallalausan rekstur verði að ræða. Það má geta þess að reiknað er með að heildarskattgreiðslur yfir rekstrartímabilið að fasteignaskatti undanskildum nemi 2326 millj. kr. Framlegð upp í afskriftir og fjármagnskostnað er að jafnaði 15 400 kr. á tonn eða 530 Bandaríkjadalir og framlegð að jafnaði um 34% af heildarveltu. Á grundvelli þeirra forsendna sem að framan greinir um .markað, fjármögnun og reksturskostnað hafa athuganir á hagkvæmni kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði verið endurskoðaðar. Niðurstöður þeirrar endurskoðunar sýna að arðsemi heildarfjárfestingar í verksmiðjunni er í megintilviki 15.8% fyrir skömmtun, 12.6% eftir skömmtun og 18.5% af eigið fé. Arðsemi þessi er verulega betri en skv. skýrslu stjórnar Kísilmálmverksmiðjunnar hf. frá janúar 1983, en þá eru sambærilegar tölur 11.2% fyrir skömmtun, 15.8 nú, 8.2% eftir skömmtum, 12.6 nú og 10.2% af eigin fé en 18.5% nú. Meginorsakir þessarar auknu arðsemi eru einkum lægri stofnkostnaður, eða 65 millj. Bandaríkjadala í stað 70.5 millj. Bandaríkjadala, og lækkun á hráefniskostnaði, launum, flutningskostnaði og tekjuskatti. Skv. rekstrarreikningum verður um tap að ræða á fyrsta starfsári verksmiðjunnar. Stafar þetta fyrst og fremst af því að á fyrstu tveimur árunum er gert ráð fyrir því að veittur verði viðbótarafsláttur frá markaðsverði. Afsláttur þessi er veittur til þess að kynna framleiðslu verksmiðjunnar og einnig er rétt að gera ráð fyrir því að ekki verði framleitt á fullum afköstum fyrstu tvö rekstrarárin og tekur afslátturinn að hluta tillit til þess. Í þessu sambandi ber að hafa í huga að gangsetning verksmiðjunnar í lok ársins 1987 er hagstæð miðað við fyrirliggjandi markaðsspár. Í markaðsspánni er gert ráð fyrir markaðssamdrætti árið 1987 en að verð fari hækkandi aftur árið 1988. Þegar sjóðstreymi skv. rekstraráætluninni er athugað ber að hafa eftirfarandi í huga: Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því að tveggja ára greiðslufrestur verði á hluta fjárfestingarlánanna. Slíkt greiðslufyrirkomulag lána er forsenda viðunandi greiðsluafkomu fyrstu árin. Í öðru lagi er reiknað með að rekstrarfjárþörf verði fjármögnuð með láni sem áætlað er 225 millj. kr. á fyrsta ári og hækkar síðan í um 350 millj. kr. Útreikningar á rekstrarafkomu og arðsemi eru gerðir á föstu verðlagi og þar af leiðandi eru vextir sem reiknað er með áætlaðir raunvextir. Þegar um árlegar verðhækkanir er að ræða verður arðsemi lakari vegna aukinnar rekstrarfjárþarfar þó að gert sé ráð fyrir að tekju- og rekstrarliðir hækki jafnmikið. Skattar sem greiðast eftir á svo sem eins og aðstöðugjald, eignarskattur og tekjuskattur bæta þetta þó upp að einhverju leyti.“ Ég legg mikla áherslu á að þáltill. þessi hljóti samþykkt hins háa Alþingis nú og hef reyndar ríka ástæðu til að ætla að um hana náist mjög víðtæk samstaða. Ef stjórnarandstæðingar líta svo á að með samþykki till. sé verið að gefa ríkisstj. víðtækt vald í stórmáli er rétt að minna á þá augljósu staðreynd að áður en framkvæmdir við verksmiðjuna hefjast mun ríkisstj. að sjálfsögðu leita til hins háa Alþingis um leyfi til lántöku og annarrar fjármagnsútvegunar. Ég legg svo til, herra forseti, að till. verði vísað til atvmn. þegar og umr. þessari verði frestað.



Herra forseti. Sú þáttill. sem hér er til umr. er skýr og skilmerkileg. Hún hljóðar upp á það að veita ríkisstj. heimild til að ákveða fyrir hönd þjóðarinnar að reisa nýtt þungaiðnaðarfyrirtæki hér á landi, margumrædda kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, og hún hljóðar upp á það að ríkisstj. sé heimilt að ákveða að sú verksmiðja verði reist fyrir erlent fjármagn, en rekin með niðurgreiddu íslensku vatnsafli og ódýru íslensku vinnuafli sem á hvergi sinn líka í norðurálfu eins og nú er komið málum hér á landi. Þessi þáltill. hljóðar upp á þetta þótt leita þurfi heimilda Alþingis til að taka erlend lán til að hefja rekstur verksmiðjunnar. Það má segja að nú sé skammt stórra högga á milli í stóriðjumálum. Í gær var afgreitt til 3. umr. í hv. Ed. frv. til l. um járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði. Það frv. felur í sér heimild til að taka nýjan erlendan aðila inn í það tapfyrirtæki án þess að til álita komi að hækka um svo mikið sem eitt mill orkuverð til fyrirtækisins. Og í dag stöndum við frammi fyrir þáltill. þar sem kveðið er á um heimild til að reisa annað slíkt þungaiðnaðarfyrirtæki enn á ný með þátttöku erlendra aðila og enn á ný án þess að leitast verði við að ná raforkuverðinu upp í svo mikið sem framleiðsluverð orkunnar nemur hér á landi, ef marka má það sem stendur á 1. bls. í grg. með till., en þar stendur, með leyfi forseta: „Verð á raforku til Kísilmálmvinnslunnar hf. skuli vera sambærilegt og til hliðstæðra fyrirtækja.“ Íslenskur almenningur má sem sagt samkv. þessu búast við því að eiga að halda áfram að niðurgreiða dýrum dómum orku til meira eða minna erlendra fyrirtækja. Hvernig geta menn borið fram slíka till. einn daginn og tala síðan af hita og þunga um það hinn daginn að nauðsynlegt sé að lækka og jafna hitunarkostnað almennings, eins og menn hafa verið að gera undanfarið í hv. Ed.? Slíkur málflutningur á sér enga stoð á meðan á þennan veg er á málum haldið og sá tvískinnungur, sem kemur fram í máli þeirra sem hann við hafa, er með ólíkindum. Jafnstaðlaus er sá málflutningur, sem löngum hefur verið hafður uppi og sem fram kemur í grg. með þessari þáltill., að stóriðju beri að reisa hér á landi vegna þess að hún sé vænlegur orkunýtingarkostur. Ef stóriðja er vænlegur orkunýtingarkostur, hvers vegna hefur hún þá aldrei getað keypt orkuna á svo mikið sem framleiðsluverði? Hvers vegna þarf að borga með orkunni til fyrirtækja sem reist eru að því er sagt er til þess að nýta hana? Mér er lífsins ómögulegt að fá raunveruleikann í orkuverðsmálum og þessa röksemdafærslu til að ganga upp. Út úr þessu dæmi fæ ég aðeins eina útkomu: tap á orkubúskap landsmanna. Og hver borgar þetta tap? Það hefur almenningur hér á landi gert árum saman og má nú samkvæmt þessari þáltill. búast við að taka á sig enn þyngri byrðar í þeim efnum þegar við bætist nýtt orkufrekt fyrirtæki sem borga þarf með. Einnig má búast við að götin í ríkisfjármálunum haldi áfram að stækka af þessum sökum og að taka þurfi fleiri og meiri erlend lán til að stoppa í þau. Ég spyr: Er þetta nokkurt vit? Að orkuverðsmálum slepptum er spurning um aðra hagkvæmni og arðsemi að þeim iðnaði sem hér um ræðir. Ef marka má orð hæstv. iðnrh. er hér um sambærilegan iðnað að ræða og þann sem er að finna í járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga. Fjárhagsstaða þess fyrirtækis hefur að undanförnu verið til umr. í hv. Ed. og hafa menn farið mörgum orðum um hið stórfelda tap sem verið hefur á þessum rekstri á undanförnum árum þrátt fyrir að fyrirtækið hafi keypt orkuna á niðurgreiddu verði og starfsræksla þess verið á alla lund eins og best verður á kosið. Menn hafa einnig í þessu sambandi rætt um gagnsleysi rannsókna til að segja af eða á um atvinnurekstur af þessu tagi og talað um byggingu járnblendiverksmiðjunnar sem gríðarleg fjárfestingarmistök, einhver hin mestu hér á landi að Kröfluvirkjun undanskilinni, svo eitthvað sé nefnt af þeim fjölmörgu neikvæðu atriðum sem tiltekin hafa verið varðandi rekstur járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga. Samt komst meiri hl. hv. þdm. að þeirri niðurstöðu að járnblendiverksmiðjuna yrði að styrkja og að miklu skyldi kosta til til þess að halda rekstrinum áfram, þ. á m. að taka skyldi japanska fyrirtækið Sumitomo inn í reksturinn þó nefnt sé í sama orðinu að hinir framsæknu og forsjálu Japanir séu um þessar mundir að flytja stóriðjurekstur sinn úr landi til að rýma til fyrir arðbærari og hugnanlegri léttiðnaði heima fyrir. Í dag, rétt um sólarhring síðar, stöndum við frammi fyrir þáltill. sem hljóðar upp á heimild til að reisa annað sams konar fyrirtæki hér á landi. Hvers konar endileysa er þetta? Hvernig er hægt að komast að þeirri niðurtöðu að stóriðju af þessu tagi skuli haldið áfram hér á landi og ný sett á laggirnar á meðan tínd eru til um leið mörg og þung rök fyrir hinu gagnstæða? Sú þráhyggja sem endurspeglast í íslenska stóriðjudraumnum á sennilega vart sinn líkan á byggðu bóli ef áfram gengur svo sem eftir hefur rekið. Ég minnist áðan á þá framsæknu iðnaðarþjóð Japani. Í því sambandi er fróðlegt að athuga það sem segir í grg. með frv. um járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga, en þar stendur á bls. 6, með leyfi forseta: „Með tilliti til þessa“, þar er verið að tala um hátt raforkuverð í Japan, „hefur það verið á stefnuskrá félagsins“, þar er átt við Sumitomo, „að koma á fót viðskiptasamböndum erlendis til að tryggja þetta efni", þar er átt við kísiljárn, „fyrir viðskiptavini sína og þá helst á frambúðargrundvelli. Að athuguðu máli hefur það verið mat félagsins að áhættusamt væri að taka þátt í byggingu alveg nýrrar verksmiðju vegna hins háa stofnkostnaðar sem því væri samfara. Hefur félagið því fremur leitað eftir samstarfi við nýlega og vel búna verksmiðju sem samkeppnishæf væri, bæði með tilliti til stofu- og rekstrarkostnaðar.“ Það er sem sagt skoðun Japananna að of áhættusamt sé að leggja í byggingu nýrrar verksmiðju af því tagi sem við erum að fjalla um hér. Og þá er það spurningin: Því ættum við að fara að taka þá áhættu að reisa nýja verksmiðju af þessu tagi? Varla er um mikið áhættufé að ræða í ríkissjóði um þessar mundir og væri fróðlegt að heyra hvað hæstv. fjmrh. segir um það - eða getur það e. t. v. verið að Sumitomo sé líka með í spilinu hvað varðar kísilmálmverksmiðjuna á Reyðarfirði? Í grg. með frv: um járnblendiverksmiðjuna er það tiltekið, með leyfi forseta, „að hið nýja samstarf við Sumitomo búi yfir margvíslegum möguleikum sem engin leið er að sjá yfir nú.“ Þetta er á bls. 4 í grg. Nú væri fróðlegt að fá að heyra hjá hæstv, iðnrh. hver hin erlendu stóriðjufyrirtæki eru sem talað er um á bls. 2 í grg. þáltill. um kísilmálmverksmiðjuna. Þar er talað um að fulltrúar úr stjórn kísilmálmverksmiðjunnar hafi kynnt málið fyrir erlendum stóriðjufyrirtækjum. Hver eru þessi fyrirtæki? Það kom fram í máli hæstv. iðnrh. áðan að að mati stóriðjunefndar væri ekki æskilegt að láta slíkt uppi á þessu stigi málsins, en stóriðjunefnd er ekki enn þá orðin löggjafarvald hér á landi. Ég tel harla hæpið að ætlast til þess að þingheimur samþykki þáltill. eins og þessa án þess að vita nokkurn skapaðan hlut um við hvern er hér verið að ræða. Jafnframt væri fróðlegt að fá það betur upplýst en ráðh. gerði áðan hvernig arðsemisútreikningar varðandi kísilmálmverksmiðjuna á Reyðarfirði hafa breyst og hversu traustar þær verðspár eru sem liggja til grundvallar þeim útreikningum því það er ekki ýkjalangt síðan hæstv. iðnrh. hélt því fram héðan úr þessum ræðustól að rekstrargrundvöllur fyrirtækisins fengi ekki staðist. Hér hafa greinilega orðið snöggar veðurbreytingar og tel ég nauðsynlegt að ráðh. upplýsi þingheim um hvernig á þeim standi. Eins og ég sagði í upphafi máls míns hljóðar þessi þáltill. upp á heimild til að hefja enn á ný stóriðjuframkvæmdir hér á landi. Það má segja að hér á Alþingi Íslendinga megi finna þrjár meginstefnur í stóriðjumálum, svo sem ég hef áður minnst hér á. I fyrsta lagi er sú stefna sem hæstv. iðnrh. túlkar og sem felst í því að byggja hér upp stóriðju með meirihlutaeignaraðild erlendra aðila. Sú stefna, sem hljóðar upp á sölu úr landi með þessum hætti á íslensku vatns- og vinnuafli, er fyrir mér nánast það sama og að selja sjálfstæði þessarar þjóðar í hendur erlendra aðila. Af slíkum viðskiptum höfum við ríkulega neikvæða reynslu þar sem eru viðskipti okkar við Alusuisse sem alþjóð eru kunn. Í öðru lagi er sú stefna í stóriðjumálum sem þm. Alþb. túlka hér og sem felur í sér að hér skuli sett á laggirnar stóriðja, en með meirihlutaeignaraðild Íslendinga. Ég er hæstv. iðnrh. hjartanlega sammála, eins og ég hef áður sagt, um að þetta er afleit stefna þótt ekki sé það að öllu leyti á sömu forsendum. Ég hygg að við séum sama sinnis, ég og hæstv. ráðh., um að Íslendingar hafi ekki og muni ekki hafa fjárhagslegt bolmagn til að standa að slíkum fyrirtækjum sjálfir né fái þeir nokkru ráðið á þeim markaði þar sem stóriðjuframleiðsla er seld, eins og saga járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga tekur af öll tvímæli um. En svo skilja leiðir okkar hæstv. ráðh. Á meðan hann, og Alþb. með honum, vill auka enn stóriðjurekstur hér á landi, þá vil ég ekki sjá neinn þungaiðnað hér innanlands og er það þriðja stefnan í stóriðjumálum hér í þinginu. Ég vil ekki frekari stóriðju hér á landi vegna þess að það þýðir í reynd aukin fjárhagsleg ítök erlendra aðila hér á landi, sem sumir hverjir eru voldugri á alþjóðavettvangi en smáríki á borð við Ísland. Það höfum við séð á óyggjandi máta í samskiptum okkar við Alusuisse. Í öðru lagi hefur stóriðja hér löngum verið rekin með bókfærðu tapi, sbr. járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga og álverið í Straumsvík, þannig að ég sé ekki hver er fjárhagslegur ávinningur af slíkum atvinnurekstri. Í þriðja lagi er hér um mengandi og náttúruspillandi iðnað að ræða, og væri fróðlegt í þessu sambandi að fá að heyra frá hæstv, iðnrh. hvernig ætlað er að hátta mengunarvörnum við þessa kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Í fjórða lagi þýðir aukin stóriðja enn auknar virkjunarframkvæmdir, en eins og menn vita hefur vegna stóriðjusjónarmiða verið farið of hratt í slíkar framkvæmdir á undanförnum árum eins og erlendar skuldir íslenska þjóðarbúsins sanna. Hlutdeild Landsvirkjunar í erlendum skuldum Íslendinga nemur nú þegar 60%. Ef þessi kísilmálmverksmiðja verður reist þýðir það enn auknar erlendar lántökur til þess að hægt sé að byggja nýjar virkjanir sem síðan er allt útlit fyrir að muni selja verksmiðjunni orkuna undir framleiðsluverði. Það er þessi fjárfestingarstefna sem leitt hefur okkur út á þá heljarþröm sem fjárhagur íslenska þjóðarbúsins er nú á, eins og víðfræg fjárlagagöt sýna og sanna. Þessi fjárfestingarstefna á greinilega að halda áfram og skiptir þá engu hvaða ríkisstjórn situr að völdum á Íslandi. Upp í götin á svo að fylla með smámunum á borð við tannlækningar skólabarna - smámunum við hliðina á því gífurlega fjármagni sem um er að ræða í stóriðju- og virkjanamálum. Efnalegur hagur Íslendinga næstu áratugi mun sannarlega fara eftir því hvað gert verður eða látið ógert í stóriðju og virkjanamálum, og er uggvænlegt hversu fáir þm. sjá ástæðu til að sitja hér við þessa umr. og taka þátt í henni. Í fimmta lagi er sérhvert atvinnutækifæri í þungaiðnaði margfalt dýrara en á öðrum atvinnusviðum. Vil ég nú fá upplýst frá hæstv. iðnrh., ef tök eru á, hvað áætlað er að sérhvert atvinnutækifæri við kísilmálmverksmiðjuna á Reyðarfirði komi til með að kosta. Í sjötta lagi eru allar líkur á að aukin stóriðjuuppbygging leiði það af sér að önnur atvinnuuppbygging á Íslandi verði látin sitja á hakanum og það með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Ég hef áður nefnt það hér í þinginu að það viti þeir sem vita vilja að stóriðja er gamaldags og úreltur atvinnu- og framleiðslukostur. Öll framsæknustu iðnaðarríki heims eru nú að flytja þungaiðnað sinn úr landi, og þau flytja hann til þróunarlandanna og landa eins og Íslands sem reyndar má færa rök fyrir að flokkist til þróunarlanda frá efnahagslegu sjónarmiði. Ef við Íslendingar ætlum að ná okkur upp úr þeirri einhæfni sem í dag einkennir efnahagslíf okkar gerum við það ekki með því að taka við erlendri stóriðju, heldur með því að þróa hér innlendan iðnað, léttiðnað, byggðan á okkar eigin vitsmunum og þekkingu og helst okkar eigin hráefni líka. Sem dæmi um slíkan iðnað má nefna rafeindatækni ýmiss konar, líftæknina sem mikið hefur verið rætt um og tækni við fullvinnslu matvæla. Enn fremur vil ég enn benda á að við Háskóla Íslands fara fram margvíslegar rannsóknir sem leitt gætu til stórkostlegra möguleika á þessum sviðum, en sem hafa á undanförnum árum búið við mikið fjársvelti. Ef svo heldur áfram í þessum efnum gerum við okkur ekki einungis seka um dugleysi heldur einnig um heimsku, eins og haft hefur verið á orði. Herra forseti. Eins og fram hefur komið í máli mínu er ég andvígur þessari þáltill. af tveimur ástæðum: Í fyrsta lagi felst engin framtíð í stóriðju hér á landi, þvert á móti. Hún mun leiða okkur í enn meiri ógöngur á flestum sviðum en við höfum hingað til þurft að reyna. Í öðru lagi er ég andvíg þessari þáltill. vegna þess að hún hljóðar upp á heimild til aukinna erlendra ítaka í íslensku efnahagslífi. Af slíku höfum við neikvæða reynslu og það ríkulega neikvæða reynstu þar sem eru samskipti okkar við Alusuisse og má mikið til vinna að sú reynsla verði okkur víti til varnaðar. Einnig er ljóst að ef við tökum hér við erlendri stóriðju í stórum stíl mun sú stóriðja taka til sín stóran hluta af þeirri orku sem framleidd er í landinu, sem aftur þýðir að lítið verður afgangs til að fullnægja þörfum íslenskrar atvinnuuppbyggingar sem þá er líklegt að látin verði sitja á hakanum. Og hvar erum við þá stödd? Ef íslenskir atvinnuvegir fá ekki að þróast sökum orkuskorts, heldur verði orkan veitt erlendum aðilum til atvinnuuppbyggingar hér á landi, þá er hætt við því að allar meiri háttar ákvarðanir í íslensku atvinnu- og efnahagslífi verði teknar af erlendum aðilum. Og hvar er þá komið sjálfstæði lítillar þjóðar við ystu höf? Það vil ég biðja þingheim að íhuga.



Herra forseti. Hér er á dagskrá stórmál þar sem er till. til þál. um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Ég vil lýsa ánægju minni með að hreyfing er komin á þetta mál hér í þinginu. Þess er að vænta að í kjölfar þessarar till. styttist sá tími þar til ákvarðanir verða teknar um þetta fyrirtæki sem undirbúið hefur verið á undanförnum árum. Þetta þýðir ekki að ég sé með þessum orðum mínum að skrifa upp á eitt og annað sem fram kom hér í ræðu hæstv. iðnrh., sem ég mun gera nokkrar aths. við, en ég tel að enn sem komið er liggi a. m. k. ekkert það fyrir sem gerir mig öndverðan því að styðja af fullum hug uppbyggingu þessa fyrirtækis sem unnið var að undirbúningi að á þeim tíma sem ég gegndi starfi iðnrh. Það er ánægjulegt til að vita að ítrekuð athugun mála varðandi þetta fyrirtæki, þar sem fleiri hafa komið við sögu eftir því sem tími hefur liðið, benda til þess að áætlanir um þessa verksmiðju, eins og þær voru lagðar fyrir þegar hér var lagt fram frv. til l. um kísilmálmverksmiðjuna seinni hluta vetrar 1982, þær áætlanir hafa fengið staðfestingu við frekari athugun. Eins og fram kom í ræðu hæstv. ráðh. hér áðan þá benda líkurnar fremur til þess að grunnur þessa fyrirtækis sé traustari en menn gerðu sér vonir um þegar lög voru samþykkt um verksmiðjuna og einnig þegar óskað var staðfestingar Alþingis á þessari framkvæmd með þáltill., sem ég mælti fyrir hér í hv. Sþ. 4. mars 1983 að ég hygg að hafi verið, en sem ekki varð útrædd vegna þingrofs sem kom fljótlega þá í kjölfarið. Nú er það vissulega svo að spásagnir um afkomu fyrirtækja fram í tímann eru alltaf óvissu háðar. Það skulum við hafa í huga. En það gildir ekki aðeins um stórfyrirtæki. Það á einnig við um minni rekstur og annan rekstur, ekki síst í sambandi við fyrirtæki sem keppa á útflutningsmarkaði og þurfa að sætta sig við sveiflur sem þar eru gjarnan. Ég minni á það, að þegar þetta fyrirtæki var undirbúið og frv. flutt um það hér á þinginu var af ásettu ráði af iðnrn. hálfu á þeim tíma leitast við að hafa forsagnir um afkomuhorfur og rekstrarhorfur þessa fyrirtækis varfærnar, til þess að vera ekki að gylla þá möguleika sem fyrir gætu legið í sambandi við fyrirtæki sem þetta. Ég tel að það sé skynsamlegur háttur að hafa vaðið þannig fyrir neðan sig og ég vona sannarlega að miðað við að þetta fyrirtæki verði reist, svo sem vonir standa til, þá reynist þær hugmyndir sem menn hafa gert sér um afkomumöguleika þess á rökum reistar. Þegar hæstv. núv. ríkisstj. tók við þessu máli hafði það gerst rétt í þann mund að stjórn fyrirtækisins hafði gengið frá samningum um ofna og aðalvélbúnað verksmiðjunnar og tekist að semja um verulega lækkun á þeim búnaði frá því sem gert hafði verið ráð fyrir í stofnkostnaðaráætlunum um verksmiðjuna. Ég tel það miður að það skuli hafa dregist til þessa dags að ákvarðanir væru teknar um að hefja framkvæmdir við fyrirtækið á grundvelli gildandi laga, m, a. vegna þess að nú er hagstæður tími til fjárfestinga, eins og þessir samningar um vélbúnað verksmiðjunnar bera vott um, og líkur á að hinn innlendi kostnaður, sem er um helmingur af áætluðum stofnkostnaði verksmiðjunnar, fáist einnig með hagstæðari kjörum, m. a. í sambandi við útboð, en líklegt er og vonandi er að eftir eigi að standa til frambúðar. Við skulum vænta þess að sú láglaunastefna sem kemur inn í þessa reikninga og ýmislegt sem henni tengist í íslensku þjóðlífi sé ekki til frambúðar. Ég vil nefna það hér, m. a. vegna ræðu hv. 11. þm. Reykv. hér áðan, að það er verulegur misskilningur þegar menn eru að draga samasemmerki á milli þessa fyrirtækis og járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga. Það er kannske ekki nema eðlilegt að menn rugli reytum nokkuð saman í umræðu um þessi fyrirtæki, það fyrirtæki og þessa fyrirhuguðu verksmiðju, vegna þess að hér er um tæknilega skylda framleiðslu að ræða. Vélbúnaður og uppbygging svona fyrirtækis tæknilega séð er ekki ósvipuð og einnig hvað stærð snertir, en ég vil fullyrða að það hefði engum dottið í hug, a. m. k. ekki mér á sínum tíma, að bera fram till. um fyrirtæki af því tagi sem hefði ekki skárri rekstrarhorfur og framtíðarmöguleika en járnblendiverksmiðjan á Grundartanga, sem Alþb. var andvígt að reist yrði á sínum tíma, ekki síst vegna afkomumöguleika og þess hvernig horfði með rekstrarafkomu að mati þm. Alþb. Eins og auðvelt er fyrir menn að kynna sér af gögnum sem fyrir liggja um kísilmálmverksmiðjuna þá er hér um allt annan markað að ræða og allt annað markaðsverð í sambandi við afurðir, og það er það sem skiptir að sjálfsögðu meginmáli, svo og hvað menn halda um þróun markaðar á þessu sviði. Og þó að hér sé um þungaiðnað að ræða, sem kallar á mikla fjárfestingu að baki hverju starfi, þá er það svo að miðað við veltu, annars vegar járnblendiverksmiðju á Grundartanga og hins vegar þessarar fyrirhuguðu verksmiðju, hygg ég að muni a. m. k. helmingi, sé raunar tvöfaldur munur á fjárfestingu á bak við hvert atvinnutækifæri miðað við veltu fyrirtækisins, þannig að hér er engan veginn réttmætt að draga samasemmerki á milli þessara fyrirtækja. Ég skil hins vegar fyllilega áhyggjur þeirra sem líta yfir reynslu Íslendinga af stóriðjubúskap og stóriðjufyrirtækjum til þessa og þá sérstaklega álversins í Straumsvík og járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga, einnig varðandi þau viðskipti sem snúa að orkuverðinu hjá þessum fyrirtækjum. Því var það að undirbúningur að þessari verksmiðju, þar sem Alþb. réði ferðinni í ríkisstj. Gunnars Thoroddsens á sínum tíma, var með allt öðrum hætti en verið hafði í sambandi við undirbúning hinna fyrirtækjanna. Á þetta legg ég áherslu, og án þess að fara langt út í þá sálma minni ég á það, að gert var ráð fyrir því að hér yrði um íslenskt fyrirtæki að ræða, fyrirtæki sem ekki væri talin þörf á að útlendingar tengdust með eignaraðild, þó svo að í lögum um verksmiðjuna sé slíkt ekki útilokað varðandi minnihlutaeignaraðild annarra en íslenska ríkisins. Þá var að þessu verkefni unnið þannig, að Íslendingar væru læsir á forsendur þessa fyrirtækis, tæknilega og markaðslega. Það er að mínu mati forsenda fyrir því að við getum náð árangri í þessum þætti atvinnuuppbyggingar í landinu, stóriðjurekstri, að við vitum hvað hér er á ferðinni, að við þekkjum sem best og höfum full tök á þeim forsendum sem ráða rekstrarafkomu slíkra fyrirtækja. Það hefur sýnt sig að Íslendingar eru vel færir um að reka slíkt fyrirtæki, byggt á aðfluttri tækni eins og var í járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga og raunar í álverinu í Straumsvík, og standa þar síst að baki því besta sem er að finna í sambandi við getu vinnuafls, enda er það ekki í frásögur færandi svo vel menntir sem Íslendingar almennt eru og vel verki farnir. Miðað við það að við náum tökum á hinum þáttunum, sem okkur er engin ofætlan ef menn ætla sér það, hafa til þess vilja og stilla þannig saman kraftana að hægt sé að taka á þessum málum út frá íslenskum forsendum, og við beitum okkar hugviti til þess bæði að ná tökum á tækni og markaði, þá óttast ég það ekki þó að við að vissu marki bætum hér við stóriðju, en með allt öðrum formerkjum en verið hefur til þessa í landinu. Og til að ljúka þessu með forsendurnar, eins og þær voru lagðar þegar leitað var lögfestingar á þessu fyrirtæki, minni ég á það, að gert var ráð fyrir því að orkuverðið stæði hið minnsta undir framleiðslukostnaði. Ég heyrði ekki annað í ræðu hæstv. iðnrh. hér áðan en að fyrir því væri enn ráð gert, enda tel ég það algera forsendu fyrir því að skynsamlegt sé að leggja út í slíka uppbyggingu, að við þurfum ekki að greiða þar með orkunni. Af því höfum við dýrkeypta reynslu. Á því á ekki að vera framhald. Hv. þm. sigríður Dúna Kristmundsdóttir virðist aðhyllast stefnuna annaðhvort-eða ef marka má hennar orð hér áðan. Annaðhvort er að láta útlendingana hirða þetta, sem hún þó í hinu orðinu er mótfallin, eða að við eigum alls ekki að fara út í stóriðju. Hún virðist ekki vilja taka undir þá stefnu sem Alþb. mælir með í þessum efnum, að við tökum á nýtingu orkunnar til iðnaðaruppbyggingar með sama hætti og gert hefur verið og gera ber í sambandi við annan atvinnurekstur í landinu. Ég hef stundum líkt orkusölustefnunni við þau sjónarmið sem heyra mátti um aldamótin þegar því var haldið fram að Íslendingar ættu ekki sjálfir og hefðu ekki bolmagn til að fara út í togaraútgerð í landinu. Reynslan hefur sýnt hvers við höfum verið megnugir á því sviði. Ég tel að málflutningur þeirra, sem ekki hafa trú á því að Íslendingar ráði við orkunýtingu hér með skynsamlegum hætti og þannig að arðbært verði fyrir þjóðina, sé af svipuðum toga og raddirnar sem heyrðust varðandi sjávarútveginn um aldamótin síðustu. Um leið og ég lýsi yfir þeirri von minni að samstaða megi takast um afgreiðslu þessarar þáltill. hér á Alþingi fyrir lok þingsins hlýt ég að ítreka þann fyrirvara sem við Alþb.-menn höfum við eignaraðild erlendra fyrirtækja að stóriðjurekstri hér í landinu og það grundvallarskilyrði sem við höfum sett í þeim efnum sem lágmarksskilyrði, að íslenska ríkið eigi a. m. k. meiri hluta í slíkum fyrirtækjum og Íslendingar eigi að stefna að því að ráða þar algerlega ferðinni. Þar verði ekki um sýndarforræði að ræða, heldur forræði í reynd eins og frekast er kostur, einnig varðandi markaðinn. Ég vil minna á það, að 2. gr. laga nr. 70/1982, um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, hljóðar svo með leyfi hæstv. forseta: „Til samvinnu um stofnun eða starfsemi hlutafélags skv. 1. gr. skal ríkisstj. heimilt að kveðja aðra aðila sem áhuga hafa á málinu. Þó skal ekki minna en 51% af hlutafé félagsins jafnan vera í eigu ríkisins og stjórn þess skipuð fulltrúum ríkisins að meiri hluta. Verði gerðir samstarfssamningar milli ríkissjóðs og annarra hluthafa skal leggja slíka samninga fyrir Alþingi til staðfestingar.“ Þetta eru ákvæði laga um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, þeirra laga sem vísað er til í þeirri till. sem hér er til umr. Af þessum lagaákvæðum leiðir það, að þarflaust er, fyllilega þarflaust, að taka inn í þáltill. sem þessa eða óska sérstakrar heimildar til að leita samvinnu við erlenda aðila um eignaraðild á meðan slíkar áþreifingar eru aðeins á byrjunarstigi, og þær geta ekki verið annað á meðan Alþingi tekur ekki til þeirra afstöðu skv. gildandi lögum. Ríkisstj. þarf enga sérstaka heimild Alþingis til að kanna slíka möguleika, ef hún hefur trú á því að það sé skynsamlegt, eins og er ríkjandi viðhorf á þeim bæ. Það kemur mér einnig nokkuð kynlega fyrir sjónir að sérstaklega skuli vera talað um samvinnu við erlenda aðila um eignaraðild. Vísa ég þá til þess sem segir í ályktun stjórnar Kísilmálmvinnslunnar hf., sem verið er í raun að taka afstöðu til, niðurstaðna hennar frá því í janúar 1983, þar sem hvatt er til þess að kanna um eignaraðild innlendra aðila fleiri en ríkisins. En mér er ekki kunnugt um að eftir slíku hafi verið leitað eða könnun verið gerð á slíku, sem full ástæða væri þó til að gert verði. Ég tel auðsætt að sú stefna núv. hæstv. ríkisstj. að leita samstarfs við útlendinga um rekstur þessa fyrirtækis hefur orðið til þess að tefja fyrir framgangi málsins til þessa. Ríkisstj. hefur ekki verið í stakk búin til að taka ákvarðandi á málinu vegna þess að hún hefur ekki leitt neitt til lykta í sambandi við þær áþreifingar sem hún stendur fyrir í sambandi við erlenda eignaraðild. Þannig er það í raun undir viðhorfum útlendinga komið, enn sem komið er, hvenær ákvörðun er tekin um framkvæmdir við þetta fyrirtæki, fyrirtæki sem að mínu mati og okkar Alþb.-manna er fyllilega á færi okkar Íslendinga að standa að óstuddir með eignaraðild og rekstur. Ég vænti þess að sú viðleitni, sem hæstv. ríkisstj. hefur uppi í sambandi við þessi efni, leiði ekki til þess að gerðir verði samningar um eignaraðild erlendra fyrirtækja á borð við það sem við höfum reynsluna af í sambandi við járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga. Það er skýrt dæmi um samninga sem ekki fullnægja þeim kröfum og skilyrðum sem við Alþb.-menn setjum í þessum efnum, því að þótt íslenska ríkið hafi þar meiri hluta þá hafa hinir erlendu aðilar vildarkjör og eru ráðandi um markaðsfræðslu fyrirtækisins. Sem dæmi um þau vildarkjör sem þar var samið um við samstarfsaðilann Elkem nægir að benda á, fyrir utan raforkuverðið, svo afleitur sem sá samningur er varðandi það og augljóslega á verulegu undirverði, nefni ég tæknisamninginn um það fyrirtæki, sem færir samstarfsaðilanum 3% af veltu fyrirtækisins fyrir þætti sem Íslendingar með auðveldum hætti geta komist yfir án þess að semja um það með svo fráleitum hætti eins og þessi tæknisamningur ber vott um. Ég nefni það aftur vegna þess að hér er um ekki ósvipuð fyrirtæki að umfangi að ræða og tæknin er á marga lund hin sama, þegar hefur verið tryggt með samningum um kaup á búnaði til verksmiðjunnar að við getum fengið þá tækni sem þarf, og höfum reyndar tryggt okkur aðgang að henni með þessum kaupum og þjónustu framleiðanda, og þurfum ekki á neinum slíkum tæknisamningi að halda, sérsamningi um tæknimálin. Ég tel að Íslendingar og þeir aðilar sem að Kísilmálmvinnslunni hf. hafa unnið séu þegar fullfærir og fulllæsir á þá þætti sem máli skipta um rekstur þessa fyrirtækis. Og ég vil vara við því að við falbjóðum þá þekkingu sem við nú þegar höfum öðlast við undirbúning þessa fyrirtækis þeim aðilum sem hæstv. iðnrh. er nú að láta ræða við. Ég vara við því að við gefum upp í slíkum áþreifingum vitneskju og þekkingu og áform sem geta orðið þessu fyrirtæki til skaða í framtíðinni. Við þurfum að gæta vel að okkar hagsmunum í þeim efnum. Herra forseti. Ég þarf ekki að lengja mál mitt nú þó að margt mætti um þetta segja. Ég minni á það, að bygging kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði er ekki aðeins vænlegur kostur í orkunýtingu að mati okkar Alþb.-manna, ef rétt er á málum haldið, og ég tek þar undir með stjórn fyrirtækisins, sem hefur tekið undir það mat í sínum ályktunum, heldur hefur þannig verið staðið að þessu máli að það geti verið vænlegur liður í byggðaþróun í landinu með því að velja þessu fyrirtæki stað á Austurlandi, í landsfjórðungi sem býr yfir um þriðjungi af hagkvæmasta virkjanlegu vatnsafli landsins. Eins og ég mun hafa orðað það, þegar ég mælti fyrir frv. til l. á sínum tíma um þetta fyrirtæki, þá er tími til þess kominn að nýting orkunnar hefjist í þeim landsfjórðungi þar sem svo mikla virkjanlega orku er að finna og skynsamlegt að byrja þar ekki með stóru stökki heldur með viðráðanlegu fyrirtæki einnig út frá félagslegum forsendum. Ég vil svo að endingu hvetja núv. stjórnvöld til að reyna að ná áttum í sambandi við eignaraðildarmál þessarar verksmiðju og reyna að læra af reynslunni í þeim efnum. Ég hvet til þess að áþreifingar um aðild erlendra aðila að þessu fyrirtæki verði ekki til þess að tefja fyrir ákvörðunum um framkvæmdir við verksmiðjuna frekar en orðið er, því að hér er um fyrirtæki að ræða sem er fyllilega viðráðanlegt fyrir Íslendinga og hæfilegt viðfangsefni til að spreyta sig á sem íslenskt fyrirtæki og ástæða til þess, miðað við aðstæður og allar forsendur, að hafist verði handa fyrr en seinna.



Ég hafði hugsað mér að reyna að ljúka umr. um þetta dagskrármál, þótt stórt sé, fyrir það þingflokksfundarhlé sem beðið hafði verið um. Ég vil enn freista þess að ljúka umr. um þetta mál, þótt þegar séu þrír á mælendaskrá auk hæstv. iðnrh. Að öðrum kosti hlýt ég að fara að ósk formanns þingflokks Framsfl. og gefa fundarhlé.



Herra forseti. Ég skal reyna að virða það að stytta mál mitt. Hins vegar get ég ekki orða bundist og finn mig knúinn til að koma í ræðustól eftir að hafa heyrt ræðu hv. 11. þm. Reykv. Fullyrðingar hennar um þetta mál svo og fullyrðingar um stóriðjumál almennt gera það að verkum að ekki er hægt að láta því ómótmælt hér. Sannleikurinn er sá, að sú ræða var svo full af misskilningi, mistúlkunum og rangfærslum að ekki verður látið ómótmælt. Ég ætla að drepa á örfá atriði sem gefa tilefni til athugasemda. Við skulum átta okkur á því fyrst hvernig stendur á að að því hefur verið stefnt í alllangan tíma hér á Íslandi að efna til orkufreks iðnaðar, að stofna iðnfyrirtæki hér á landi sem nýta mikla orku. Ástæðan fyrir því er auðvitað sú, að við Íslendingar búum við mjög einhæft atvinnulíf. Við erum gríðarlega háðir innflutningi. Við Íslendingar erum sennilega háðari innflutningi en nokkur önnur þjóð á vesturhveli jarðar og til þess að geta staðið undir þeim innflutningi þurfum við að geta framleitt vörur í stórum stíl til útflutnings. Það hefur okkur tekist hingað til með fiskframleiðslu. Okkar sjávarútvegur hefur verið sú stoð sem við höfum byggt okkar útflutning á. Hins vegar er alveg ljóst að það eru miklar sveiflur í sjávarafla frá ári til árs, bæði í aflamagni og markaðir sveiflast upp og niður. Við höfum gamalt íslenskt máltæki: svipull er sjávarafli. Við Íslendingar verðum mjög áþreifanlega varir við það með vissu árabili, nokkuð reglulega. Menn hafa því verið að leita að öðrum leiðum til að geta framleitt vörur til útflutnings í stórum stíl. Við Íslendingar erum ekki ríkir af náttúruauðæfum. Við höfum fiskinn í sjónum, en að öðru leyti eigum við ekki mikil náttúruauðæfi. Við höfum hvorki málma né hráefni eins og margar þjóðir. Við höfum að vísu mikið af góðu fólki. Við höfum mikla þekkingu innanlands, sem við eigum að sjálfsögðu að nota okkur í sem ríkustum mæli. Hins vegar eigum við eina náttúruauðlind, Íslendingar, sem við höfum verið að leitast við að nýta okkur í vaxandi mæli á undanförnum árum, og það er sú mikla orka sem felst í fallvötnum okkar og reyndar einnig í gufunni í iðrum jarðar og hinu heita vatni. Við eigum þar gríðarlega mikil auðæfi ónotuð, Íslendingar. Það hefur verið rannsakað af okkar færustu sérfræðingum hversu mikið við getum virkjað af hagkvæmu vatnsafli og hagkvæmu gufuafli og það borið saman við hversu mikið við höfum þegar nýtt af þessu afli. Íslenskir vísindamenn telja að mjög hagkvæmt sé að virkja um 30 terawattstundir hér á landi, en ein terawattstund er um 1000 gígawattstundir. Blönduvirkjun er ca. 725 gwst., svo að ég nefni tölu til samanburðar. Við getum sem sagt með hagkvæmum hætti virkjað 30 terawattstundir eða 30 þús. gwst. í vatnsafli og við getum með hagkvæmum hætti virkjað 20 þús. gwst. eða 20 terawattstundir í gufuafli. Það eru samtals um 50 terawattstundir sem auðvelt ætti að vera að virkja. Þá er um að ræða fjárhagslega hagkvæmar virkjanir og búið að taka fullt tillit til náttúruverndarsjónarmiða. Þá er ekki reiknað með að fara í neinar þær virkjanir sem deilur hafa staðið um undanfarin ár vegna náttúruverndarsjónarmiða. Nú þegar höfum við virkjað 4.2 terawattstundir eða um 8% af því afli sem nú rennur óbeislað og ónýtt engum til gagns til sjávar eða rýkur upp í loftið. Við höfum gert áætlanir um virkjanir, sem við teljum að sé allstór biti í háls, fram til næstu aldamóta og ætlum við að virkja nokkuð hratt og virkja stórt. Þá á ég við t. d. Fljótsdalsvirkjun, Blönduvirkjun, Sultartangavirkjun og allar þær virkjanir sem við höfum haft á teikniborðinu að undanförnu. Sú viðbót er einungis 4.3 terawattstundir. Um næstu aldamót eða þegar líður að næstu aldamótum værum við einungis búin að virkja um 15% af hagstæðu virkjanlegu afli hér á Íslandi ef þessi djarflega spá rætist. Af þessum tölum má sjá að við höfum gríðarlega mikla möguleika fólgna í orku landsins og af þessum tölum má einnig sjá að það er fráleit staðhæfing, sem hér er haldið fram, að sala orku til stóriðju taki frá öðrum möguleikum í atvinnulífi okkar. Þegar við erum að tala um að vera búnir að virkja 15% af vatnsafli okkar um næstu aldamót gerum við ekki ráð fyrir öðru en að hluti af því fari til stóriðju. Þvert á móti gefur stóriðjan okkur möguleika til þess að virkja í stærri skrefum, reisa tiltölulega ódýrari virkjanir en við mundum reisa einungis fyrir heimamarkað, hvort sem það er hinn almenni heimilismarkaður eða almennur iðnaður. Sannleikurinn er sá, að þó að við höldum mjög vel á spöðunum að byggja upp almennan iðnað hér á landi, sem við auðvitað eigum að gera, er ljóst að aukning orkunotkunar fyrir hvers konar almennan iðnað yrði mjög lítil samanborið við þetta og við mundum að sjálfsögðu ekki virkja nema lítið brot af því sem hér er talað um ef við ætluðum eingöngu að hugsa um heimamarkað og hinn svokallaða almenna iðnað. Þá á ég við bæði lífefnaiðnað, rafeindaiðnað og hvað annað sem tilgreint hefur verið. Ég held því að sú fullyrðing sé alveg fráleit að við séum að taka eitthvað frá öðrum hugsanlegum atvinnumöguleikum okkar með því að huga að virkjunum til stóriðju. Það er líka röng fullyrðing, sem sett var fram, að framsæknar iðnaðarþjóðir flytji nú stóriðjuna úr landi og komi henni fyrir hjá þróunarríkjum. Ég heyri þessu stundum haldið fram og þessu var slegið fram í ræðu áðan, en þessi fullyrðing er alröng. Það þarf ekki annað en kafa örlítið ofan í þessi mál til að sjá hvað er að gerast. Það er rétt að Japanir hafa lokað hverju stóriðjufyrirtækinu á fætur öðru hjá sér. En hvers vegna hafa Japanir gert það? Þeir hafa þraukað alveg fram á síðustu stundu og reynt að halda opnum stóriðjufyrirtækjum, eins og t. d. kísilmálmverksmiðju, en urðu að gefast upp haustið 1983. Ástæðan er gríðarlega hátt orkuverð. Þeir búa ekki að vatnsorku eins og við, heldur framleiða þeir raforku fyrst og fremst með olíu og að einhverju leyti með kolum. Fyrir liggur að rafmagnsverðið þar hefur hækkað svo gífurlega að sú vara sem þeir framleiða úr þessum verksmiðjum stenst ekki samkeppni á alþjóðamarkaði. Svipað er að gerast í Evrópu. Að vísu er allmikið af stóriðjufyrirtækjum í Evrópu og þeim sem þar eru fyrir er haldið gangandi. Hins vegar eru ekki líkur á að í Evrópu verði byggt mikið af slíkum fyrirtækjum til viðbótar. Hugsanlega þó eitthvað í Noregi. Það er eina landið sem hefur einhverja möguleika enn. Í Bandaríkjunum er svipaða sögu að segja, en ástæðan er sú, að þar er framleiðsla raforku orðin svo kostnaðarsöm að það er ekki hægt að reka stóriðjufyrirtæki með þeim kostum. Aukningin í Bandaríkjunum byggist fyrst og fremst á kjarnorkuknúnum raforkuverum, og reyndar að hluta til í Evrópu einnig, þar sem verðið á raforkunni er einhvers staðar upp undir 40 mill á kwst. Það er að sjálfsögðu ljóst að stóriðjan getur ekki notað sér það miðað við aðra kosti sem slík fyrirtæki eiga varðandi raforkuöflun. Hins vegar keppa ýmsar framsæknar iðnaðarþjóðir að því að fá orkufrekan iðnað til sín. Ég vil t. d. nefna Kanadamenn. Við teljum til nokkurs skyldleika við Kanadamenn, höfum við þá tengsl eins og allir þekkja, og ég vil ekki telja Kanada þróunarríki. Þar býr rótgróin menningarþjóð með fjölþættan iðnað. En sannleikurinn er að Kanadamenn eru núna, eins og í fiskinum reyndar, okkar hörðustu keppninautar um að laða til sín fyrirtæki sem þurfa að nota mikla orku. Þeir eru mjög grimmir á þeim markaði, bjóða gull og græna skóga ef fyrirtæki vilji komi til Kanada. Það sýnir náttúrlega hversu röng sú fullyrðing er að framsæknar iðnaðarþjóðir séu að stugga orkufrekum iðnaði frá sér. Sama gildir um Ástralíu. Ástralía er framsækin iðnaðarþjóð. Ástralíumenn gera mikið af því að reyna að laða til sín orkufrekan iðnað og eiga þeir þó ekki möguleika á jafnöruggri og jafnódýrri orku og við Íslendingar, svo að dæmi sé nefnt. Þessi fullyrðing hv. þm. er því alröng. Ástæðan fyrir því að stóriðja er á undanhaldi í Japan, Bandaríkjunum og Evrópu er hið gríðarlega háa orkuverð og að þjóðirnar þar eru búnar að nýta upp möguleika sína til að framleiða nýja raforku með vatnsafli. Þær eru nú háðar fyrst og fremst olíurafstöðvum, kjarnorkurafstöðvum eða kolarafstöðvum sem eru miklu, miklu dýrari í rekstri. Þess vegna er þróunin nokkuð að breytast. Þetta gerir m. a. að verkum að við Íslendingar stöndum betur að vígi, að mínu mati, nú en oft áður til þess að gera hagstæða samninga um stóriðju. Við Íslendingar eigum að hætta þeim leik að láta þau atvinnutækifæri, sem við höfum hér á landi, vinna hvert gegn öðru, eins og allt of mikið er ríkjandi í öllum málflutningi um atvinnumál hér á landi. Menn stilla því gjarnan þannig upp að þeir vilja annaðhvort landbúnað eða sjávarútveg, annaðhvort iðnað eða sjávarútveg, annaðhvort iðnað eða landbúnað, almennan iðnað eða stóriðju. Við eigum að nýta alla þessa möguleika okkar út í ystu æsar ef við ætlum okkur að búa á Íslandi við sambærileg lífskjör og nágrannaþjóðir okkar njóta. Ef við gerum það ekki er hætta á að fólksflótti bresti á hér á landi. Við verðum að nýta okkur alla þá möguleika sem við höfum, hvort sem það heitir orkufrekur iðnaður, almennur iðnaður, sjávarútvegur eða landbúnaður. En við eigum ekki að stilla upp þeim kostum sem við höfum, sem eru því miður ekki of margir, alltaf hverjum gegn öðrum. Ég er áhugamaður um orkufrekan iðnað, en ég tel mig ekki síður vera áhugamann um að efla lífefnaiðnað á Íslandi eða efla hér rafeindaiðnað. Mér dettur ekki í hug eitt augnablik að fara að stilla þessum möguleikum upp hverjum gegn öðrum. Það er margt sem gæti gefið tilefni til frekari aths., en ég skal verða við tilmælum forseta að stytta mál mitt. Það var spurt um það, hver væru þau fyrirtæki sem rætt hefði verið við í sambandi við kísilmálmvinnsluna á Reyðarfirði. Ég vil skýra örlítið betur hvers vegna við höfum talið að ekki væri æskilegt að gefa upp þau nöfn á þessu stigi. Um 7–8 fyrirtæki lýstu áhuga á því að ræða frekar við þá sem að þessu starfa á vegum iðnrn. Þessi fyrirtæki voru í Bandaríkjunum, Japan og Evrópu. Sum þessara fyrirtækja hafa sjálf óskað eftir því að ekki sé upplýst að slíkar viðræður eigi sér stað. Það er einnig okkar mat, sem í þessum viðræðum stöndum að það geti skaðað viðskiptahagsmuni okkar og samningamöguleika að leggja öll spilin á borðið og upplýsa hvaða fyrirtæki það eru sem viðræður hafa átt sér stað við. Við höfum átt um það góða samvinnu við fjölmiðla. Ég skal geta þess að ýmsir fjölmiðlar hafa óskað eftir upplýsingum. Við höfum þá skýrt fyrir þeim að við teljum það ekki heppilegt á þessu stigi að upplýsa það opinberlega. Auðvitað kemur að því fyrr en síðar að upplýsa verður hver þessi fyrirtæki séu. Ég tek það jafnframt fram að sjálfsagt er að afhenda fulltrúum þingflokka upplýsingar þessar sem trúnaðarmál og sjálfsagt er að fara ofan í það rækilega í þingnefnd, þar sem þetta mál kemur til umfjöllunar, hvaða fyrirtæki þetta eru. En ég óska þess mjög eindregið, og vænti slíks að þessum skýringum fengnum, að þm., sem auðvitað hljóta að hafa íslenska hagsmuni í huga öðru fremur, knýi okkur ekki til að gefa upplýsingar sem að okkar mati geta skaðað samningsstöðu okkar og aðstöðu alla í þessum málum.



Herra forseti. Hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson hefur sennilega ekki heyrt þann kafla ræðu minnar hér áðan sem fjallaði um nauðsyn þess að ná íslensku efnahagslífi upp úr núverandi einhæfni þess og þá kosti sem ég nefndi í því sambandi. Með tilliti til óska forseta um stuttar ræður nú vísa ég hv. þm. á Alþingistíðindi og sé ekki ástæðu til að endurtaka ræðu mína. Þar getur hann í ró og næði lesið um þá kosti sem ég nefndi og nauðsyn þess, sem ég talaði um, að við reynum að auka fjölbreytni íslensks atvinnulífs. Um það getum við verið hjartanlega sammála. Hv. þm. talaði fagurlega um allt okkar mikla vatnsafl, og sannarlega erum við Íslendingar rík þjóð að eiga alla þessa fossa. En það kostar dálítið að virkja vatnsaflið og þess vegna skiptir öllu máli hvernig við höldum þar á fjárfestingarmálum og gerum ekki þau mistök sem við höfum áður gert í þeim efnum. Um það fjallaði ræða mín og eins og ég sagði sé ég ekki ástæðu til að endurtaka hana. Þm. taldi óvíst að framsæknar iðnaðarþjóðir séu að stugga orkufrekum iðnaði frá sér og nefndi í því sambandi hátt orkuverð í Japan, Bandaríkjunum og Evrópu. Sannarlega er orkuverðið hátt í þessum löndum. Mér skilst að orkuverð í Japan sé t. d. um 60 mill á hverja kwst. af raforku. En hefur það aldrei hvarflað að hv. formanni stóriðjunefndar að það kunni að vera ákveðin pólitík af hálfu þessara þjóða að hafa orkuverðið svona hátt svo þær geti óhindrað samið um flutning á stóriðju úr sínum löndum til annarra landa? Það langar mig til að biðja hv. þm. að skoða sem möguleika. Þm. taldi að það gæti skaðað hagsmuni Íslands í þeim samningaviðræðum sem fyrir hendi eru ef opinberlega væri greint frá því við hverja er verið að semja. Ég geri ráð fyrir að þm. leggi þar á sitt mat, en vildi gjarnan fá að vita, og þá fara með sem trúnaðarmál, við hvaða aðila þarna er verið að ræða. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, fyrrv. hæstv. iðnrh., talaði um það hérna áðan að kísilmálmverksmiðjan á Reyðarfirði og járnblendiverksmiðjan á Grundartanga væru ekki sambærileg fyrirtæki. Það er ekki ýkja langt síðan hv. núv. iðnrh. og hv. þm. voru ekki á sama máli um að svo væri. Ég læt hæstv. núv. iðnrh. og fyrrv. hæstv. iðnrh. eftir að deila um það, nema ef vera kynni að hæstv. núv. iðnrh. sé búinn að skipta um skoðun í því efni. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði að eftir því sem hann hefði skilið hæstv. iðnrh. ætti orkuverðið að standa undir framleiðslukostnaði. Ég held að við hljótum öll að vera sammála um að það er ekki mjög viturleg ráðstöfun að selja orku til fyrirtækja undir framleiðslukostnaði. Ég vildi óska að þetta væri rétt, þar sem allar líkur eru á að þetta mál fari í gegnum þingið þótt Kvennalistaþingkonur greiði atkv. gegn því. En eftir því sem stendur á bls. 1 í grg. með þáltill. er því miður ekki svo ljóst að svo muni verða því að eins og ég sagði áðan stendur þar: „Verð á raforku til kísilmálmvinnslunnar skal vera sambærilegt og til hliðstæðra fyrirtækja.“ Ég hlýt að álíta svo - þetta er nú mjög stutt - að hér sé átt við hliðstæð fyrirtæki hér á landi og við vitum að þar er raforkan seld undir framleiðslukostnaði. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson taldi að ég væri þeirrar skoðunar að í þessum málum væri annaðhvort eða, annaðhvort að láta útlendinga hirða þetta allt saman eða þá ekkert, engin stóriðja. Nú þykir mér sem hv. þm. sé farinn að heyra mjög illa, og er hann annars ekki vanur að heyra illa, þannig að e. t. v. hef ég stutt á viðkvæman blett á hv. þm. En því miður er ekki hægt að snúa út úr þessu. Afstaða mín er skýr og einföld. Ég vil enga frekari stóriðju hér á landi og alls engin - ég endurtek: alls engin ítök erlendra aðila í íslensku efnahagslífi frekar en orðið er, sem ég harma. Ég hef fulla trú á því að Íslendingar ráði við orkunýtingu hér, en ekki á sviði stóriðju eins og reynslan sýnir. Stóriðja er þar að auki óarðbær og úreltur atvinnukostur, eins og ég nefndi. Það má segja að stóriðja var hugmynd gærdagsins. Nú er kominn nýr tími og nýr dagur risinn. Og það er kominn tími til að þm. átti sig á því að þessi nýi dagur er risinn í iðnaðarmálum - ekki Íslands enn, heldur heimsins.



Herra forseti. Hér er um mikilsvert mál að ræða, þar sem er þessi till. til þál. á þskj. 715. Þetta er mikilsvert mál og afdrifaríkt og getur orðið okkur afdrifaríkt um árabil. Það varð t. d. afdrifarík ákvörðun þegar Alþingi ákvað að reisa járnblendiverksmiðju á Grundartanga. Það væri betra að þessu fyrirtæki vegnaði skár en Grundartangaverksmiðjunni hefur vegnað til þessa. Þó að bjartsýnismenn séu enn að spá fallega fyrir fyrirtækinu, og vonandi sé eitthvað að léttast byrðin af því, þá höfum við öðlast þar dýrkeypta reynslu. Ég held að við getum slegið því föstu að þetta þjóðfélag rís ekki undir mörgum svona fallít verksmiðjum. Þess vegna væri betur að þessu fyrirtæki vegnaði skár og væri betur undirbúið en Grundartangaverksmiðjan sem þó var reist að ráði færustu sérfræðinga. Ég kemst ekki hjá því að vekja athygli Alþingis á því að þessi þáltill. er ekki í nákvæmu samhengi við áður gerða samþykkt Alþingis í lögum um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði. Þar hljóðar 3. gr. þannig, með leyfi forseta: „Í sambandi við hlutafélag skv. 1. gr. er ríkisstj. heimilt að leggja fram allt að kr. 25 millj. í hlutafé í félaginu á árinu 1982 og taka lán í því skyni. Áður en ráðist verður í framkvæmdir við verksmiðjuna og hlutafé félagsins aukið skal stjórn félagsins gera eftirfarandi: a) Undirbúa frekari hönnun verksmiðjunnar og leita tilboða í byggingu hennar og búnað. b) Gera ítarlega áætlun um stofnkostnað og rekstrarkostnað, svo og nákvæma framkvæmda- og fjármögnunaráætlun, og gera aðrar þær athuganir er máli skipta. c) Undirbúa samninga um orkukaup, tækniaðstoð og sölu afurða verksmiðjunnar eftir því sem þurfa þykir. Stjórn félagsins skal gera skýrslu um starfsemi félagsins og athuganir og skal sú skýrsla lögð fyrir næsta Alþingi. samþykki Alþingi niðurstöður skýrslunnar er ríkisstj. heimili að leggja fram allt að 200 millj. í hlutafé til viðbótar. Þegar ákvörðun um að leggja fram viðbótarhlutafé hefur verið tekin er ríkisstj. heimilt að kveðja aðra aðila til samstarfs skv. 2. gr. laganna.“ Svo hljóðaði 3. gr. laga um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði sem samþykkt voru á Alþingi 7. maí 1982. Ég átti þá sæti í iðnn. Nd. og var kunnugur þessu máli og hef fylgst nokkuð með því síðan. Ég held að það hafi ekki verið hugsun okkar, sem stóðum að þessum varnagla um að Alþingi þyrfti að leggja blessun sína yfir þetta mál aftur, því að þó að við værum í sjálfu sér jákvæðir vegna hugmyndarinnar um byggingu þessarar verksmiðju, flestir eða allir sem stóðu að þessum varnagla, þá voru þar margir lausir endar sem við vildum fá að festa betur en þá lá fyrir. En enn er þetta nokkuð í lausu lofti og það sem við höfum við að styðjast þegar okkur er uppálagt að samþykkja hér till. til þál. sem hljóðar svo: „Með vísun til laga nr. 70 frá 17. maí 1982,“ - þ. e. lögin sem ég var að lesa úr - „um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, ályktar Alþingi að veita ríkisstj. heimild til að taka ákvörðun um að reisa og reka kísilmálmverksmiðju við Reyðarfjörð og leita samvinnu við erlenda aðila um eignaraðild.“ Í grg. er vitnað í skýrslu sem að vísu er orðin nokkuð gömul og hefur nú verið endurskoðuð en liggur hér ekki fyrir við afgreiðslu þessa máls. Í grg. segir, með leyfi forseta: „Á grundvelli fyrirliggjandi verðspár staðfesta hinir nýju útreikningar að kísilmálmverksmiðja á Reyðarfirði geti verið vænlegur orkunýtingarkostur.“ Ég undirstrika þetta orðalag, „geti verið vænlegur orkunýtingarkostur“. Ég er ekki að draga í efa að þetta geti verið vænlegur orkunýtingarkostur en ekki er nú sannfæringarkraftur að baki þessari ályktun. Þar af leiðir að mér sýnist að það hefði að skaðlausu þurft að skoða þetta mál áfram. Ég vil taka það fram að hér er einungis um heimild að ræða. Það verð ég að segja að ég ber mikið traust til hæstv. núv. iðnrh. Ég hef miklu betra traust á fjármálaviti hans en hæstv. fyrrv. iðnrh. þó góður hafi verið. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson er ekkert gefinn fyrir praktískar áætlanir. Hann var í sinni ráðherratíð góður að eyða fé en hann var ekki eins hugsunarsamur um að afla. Þess vegna held ég að þessari heimild sé skár borgið í höndum hæstv. núv. iðnrh. þó að ég sé hins vegar ekki -  Það kom hér fram í ræðu hv. fyrrv. iðnrh., Hjörleifs Guttormssonar, að hann var mjög óánægður yfir því að hér skyldi vera dregið fyrr í þessum umr. samasemmerki á milli járnblendiverksmiðju og kísilmálmverksmiðju. Ég vek athygli á að þegar var verið að taka ákvörðun um byggingu járnblendiverksmiðju í þessari stofnun lágu fyrir góðir útreikningar, miklu nákvæmari og betur grundaðir útreikningar, meira að segja í tvígang, stórkostlega vel hannaðir útreikningar um hvað sú verksmiðja mundi skila í þjóðarbúið. Þar gætti mikillar bjartsýni sem því miður hefur reynst óraunhæf. Ég vonast til að þessar bjartsýnu velviljuðu spár Austfirðinga og annarra áhugamanna um byggingu þessarar verksmiðju standist og af þessu fyrirtæki geti orðið einhvern tíma í framtíðinni. Mér þykir verra hvað horft hefur verið framhjá mengunarþætti þessa máls, en fyrir honum hefur augunum að mestu leyti verið lokað, því miður. Ég held að Reyðarfjörður sé viðkvæmt svæði og vel geti svo farið að þar verði ekki heppilegt svæði undir mannabústaði í nábýli við þessa verksmiðju. En til þess að svona fyrirtæki eigi rétt á sér verður það að geta borgað orku sem það þarf að nota með sæmilega réttu orkuverði. Það má ekki borga með þessari orku. Rafmagn frá nýjum virkjunum verður of dýrt til þess að nota það í þessu fyrirtæki, svo framarlega sem gengið er út frá þeim spám sem stjórn félagsins hefur lagt til grundvallar. Ekki borgar sig að virkja nema markaður finnist fyrir orkuna og ekki borgar sig að selja orkuna nema að fá kostnaðinn að verulegu leyti uppi borinn. Þarna er um nokkurn vítahring að ræða. Ég vek athygli á því í framhaldi af hástemmdri ræðu hv. þm. Birgis Ísl. Gunnarssonar um þá auðlind sem við eigum í orkunni að 50–60% af orkuverðinu er þrátt fyrir allt erlendur kostnaður, því miður. Þegar þessi auðlind er komin í nýtanlegt horf er hún kannske ekki nema að hálfu leyti íslensk. Við megum ekki steypa okkur í skuldir til þess að reisa orkuver sem síðan tapa á orkusölu. Þess vegna er nauðsynlegt að vanda bæði áætlanir um orkuver og áætlanir um orkunýtingu og reyna að hafa af þessu sem heildstæðasta mynd og sem allra raunhæfasta. Ég hefði áhuga á því að eyða hér nokkrum mínútum, en neita mér um það í bili, að ræða eignarhald á svona fyrirtækjum. Um það mætti tala langt mál. Ég held að okkur sé, við fyrirtæki slík eins og þetta, mjög mikilvægt að hafa virk yfirráð yfir öllum þáttum framleiðslunnar. Þó að hér sé að minni hyggju verið að taka lokaákvörðun um byggingu kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði er þetta enn skv. orðanna hljóðan einungis heimild. Ég vil láta það verða mín lokaorð að þessi heimild verði vonandi skynsamlega notuð og hún verði heldur látin ónotuð en óskynsamlega notuð.



Herra forseti. Ég vil þakka þeim sem tekið hafa undir með till. þessari og víkja örfáum orðum að þeim fsp. og athugasemdum sem fram hafa komið. Ég tók fram í framsöguræðu minni að í viðræðum við eignaraðila hugsanlega hafi verið greint frá því að framleiðslukostnaður raforku frá nýjum virkjunum á Íslandi væri talinn 18–20 mill á kwst. og væri það grundvöllur raforkuverðs til verksmiðjunnar. Í öllum áætlunum arðsemisútreikninga er reiknað með 18 millum. Þetta er þess vegna lágmarkskostnaðurinn og auðvitað verður lögð á það höfuðáhersla að framleiðslukostnaði verði a. m. k. náð. Við höfum reynslu af eldri samningum og vonandi kemur sú reynsla okkur til góða nú. Um hvernig því verði fyrir komið, hvort menn kjósa það ráð, vegna eðlis þessara verksmiðja í upphafi að þær eru yfirleitt reknar með halla, að um eitthvað lægra verði samið allra fyrstu árin og síðan mjög hækkandi er allt annað mál. En þegar til lengri tíma er litið hlýtur framleiðslukostnaðurinn að vera hið algjöra lágmark í orkusölusamningunum. Ég geymi mér það að ræða járnblendiverksmiðjuna sem hv. 5. þm. Austurl. og hv. 11. þm. Reykv. viku einnig að. Við fáum bráðlega trúlega tækifæri til að ræða hina nýju samninga sem við höfum gert við Sumitomo í Japan og Elkem í Noregi. Um það er aðeins það að segja að þessi verksmiðja hefur verið okkur þung í skauti. Þeir útreikningar sem upphaflega voru gerðir og áætlanir stóðust ekki. Hins vegar er náttúrlega til lítils að harma stöðugt liðna tíð og gera ekkert annað. Það er engin ástæða til að klappa þann steininn núna, þegar við einmitt höfum náð því marki að allt bendir til þess að sú verksmiðja verði rekin með hagnaði í fyrsta skipti, muni verða arðbært fyrirtæki sem veitir fjölda manns atvinnu og aflar okkur ómældra gjaldeyristekna. Auðvitað lærum við af þeirri reynslu sem járnblendiverksmiðjan hefur orðið okkur. En núna sjáum við bjartari tíma fram undan vegna þess fyrirtækis líka. Hv. 11. þm. Reykv. spyr eðlilega: Hvers vegna eigum við að taka áhættu af að reisa slíka verksmiðju? Það er einmitt að þessu leyti sem við erum sammála, að ég vil taka sem allra minnsta áhættu í þessu efni. Ég ætla ekki að hefja deilur við hv. 5. þm. Austurl. eða Alþb.-menn um þann grundvallarágreining sem er milli flokka okkar í þessu efni. Þar sem Alþb. kallar það hina íslensku stefnu að Íslendingar eigi slík fyrirtæki einir og út af fyrir sig og þeir hafi á því alla áhættu, þá er ég annarrar skoðunar, að við eigum að hætta sem minnstu til en hirða afraksturinn af sölu orkunnar og gjaldeyrinn vegna reksturs fyrirtækisins. Mér er fullkunnugt um ákvæði laga um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði um að Íslendingar skuli eiga a. m. k. 51% í henni. Ég ætla að vona að ég beri gæfu til þess að bera fram brtt., lagabreytingu við þau lög, þar sem væri kveðið á um að minnka hlutdeild okkar svo sem eins og 50% eða svo. Hv. 2. þm. Norðurl. v. talar um mikilvægi hinna virku yfirráða. Við skulum ræða þau atriði með hvaða hætti við getum átt aðild að þessu án þess að hætta fjármunum okkar um of.  Hv. 4. þm. Reykv. Birgir Ísl. Gunnarsson gat þess að að sjálfsögðu geta nöfn þessara fyrirtækja ekki orðið leyndarmál gagnvart hv. þm., þingnefndum eða þingflokkum. Þegar eftir því verður kallað, og hvort heldur sem er, þá verður þingflokkum afhentur listi yfir þessi fyrirtæki sem trúnaðarmál. Aðeins verða ekki gefnar upplýsingar í heyranda hljóði, eins og okkar fundir fara fram á. Hv. 11. þm. Reykv. spurði hvaða breytingar hefðu átt sér stað sem gerðu þetta álitlegra fyrirtæki en þegar ég sat fyrir svörum trúlega um framhaldið á haustdögum. Það er frá því að segja að mikil breyting hefur orðið á. Það er hækkandi markaður á þessum afurðum, stofnkostnaður hefur verulega lækkað frá því sem upprunalega var ætlað og fleiri atriði koma til þessarar sögu. Því er haldið fram að litið hafi verið fram hjá mengunarvörnum. Ég veit ekki hvaða mönnum koma slíkar upplýsingar. Það er eftir því sem ég best veit alrangt. Það er einmitt lögð höfuðáhersla á að mengunarvarnir séu með þeim hætti að engin hætta sé á mengun náttúru eða umhverfis. Ég skal ekkert um það dæma hvort Reyðarfjörður er öðrum kostum búinn í þessu efni en flestir aðrir staðir við sjávarsíðu á Íslandi. En þessar rannsóknir halda því fram. Og það verður engin stóriðjuverksmiðja reist á Íslandi þar sem er beinlínis hætta á mengun og náttúruspjöllum það er alveg áreiðanlegt, hvorki við Reyðarfjörð eða Eyjafjörð. Það er ekki ætlan manna, enda hefur þessum vörnum fleygt svo fram að engin hætta er á að til þessa dragi. Það er mesti misskilningur hjá hv. þm. Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur að þessi stefna í stóriðjumálum og virkjunarmálum hafi leitt okkur fram á heljarþröm í fjármálum. Það eru allt önnur atriði óspilunarsemi og óráðsíu sem því hafa ráðið á undanförnum árum. Kostnaður við hvert atvinnutækifæri við kísilmálmverksmiðjuna er hár. Kostnaður við byggingu verksmiðjunnar er áætlaður 2000 millj. kr. Ef við ætlum að ársverkin séu um 130, þá geta menn séð að þetta eru háar tölur, 15–16 millj. sjálfsagt, hvert atvinnutækifæri. Þetta er nú hugarreikningur, þannig að ég tek ekki ábyrgð á þessu, en hann er hár, við vitum að í þessum iðnaði er kostnaður við hvert atvinnutækifæri mjög hár, enda er það aðallega orkan sem knýr þessar miklu verksmiðjur og vinnulaun afar lítill hluti af reksturskostnaði þeirra. Ég held að ég geti stytt mál mitt. Ég vil aðeins benda á að vitanlega, eins og ég tók fram í framsöguræðu minni, mun Alþingi hafa framvegis hönd í bagga með þessu máli af skiljanlegum ástæðum, þar sem ríkisstj. þarf að sækja til þess um heimildir til lántöku og fjármálaútvegunar yfirleitt. Þessi heimild sem gefin er hér er til handa allri ríkisstj., en ekki til handa iðnrh. einum, og ætti hv. 2. þm. Norðurl. v. að vera þeim mun meira í rónni þar sem þar koma fleiri til með heimildina í sínum höndum. Nefnd mun að sjálfsögðu athuga hvort telja verður að mikil misvísun sé í þessari heimildarályktunartillögu og hljóðan laganna sjálfra, en eins og ég segi og legg áherslu á: vegna laganna og framkvæmdar málsins kemur málið auðvitað eftir hendinni fyrir hið háa Alþingi til ákvörðunar eftir því sem kaupin gerast á eyrinni um framkvæmdir og fjármuni til framkvæmda.



Herra forseti. Umr. um þá þáltill. sem á dagskrá er er að mörgu leyti athyglisverð. Eftir umr. að dæma mætti ætla að hv. alþm. hafi ekki mikið velt því fyrir sér hver atvinnumálastefna þjóðarinnar eigi að vera á næstu árum, hvernig við viljum að byggðin í landinu verði í næstu framtíð og hvernig við getum haft áhrif á þau mál. Menn tala hér í hv. deild út og suður án sýnilegra markmiða. Ég tel mikilvæga hagsmuni í húfi fyrir þjóðina í heild að sú stefna sé mörkuð að byggðin haldist með líku sniði og hún er nú. Umr. hefur leitt í ljós að ótrúlega margir hv. alþm. virðast leggja mestallt traust sitt á orkufrekan iðnað þrátt fyrir þá reynslu sem fengist hefur og margs konar áhættu sem þeim atvinnurekstri fylgir. Menn voru bjartsýnir um afkomu Grundartangaverksmiðjunnar þegar ákvörðun var tekin um byggingu hennar. Hagnaðinn átti að nota til uppbyggingar annars staðar í landinu og óspart vitnað til ýmissa vitringa innlendra og erlendra um hvað sá atvinnurekstur sé álitlegur. Og enn eru teknar ákvarðanir um svipaðan atvinnurekstur og vitnað í og leitað ráða hjá sömu aðilum og um byggingu Grundartangaverksmiðjunnar þrátt fyrir reynsluna. Hollt væri fyrir hv. alþm. að lesa umr. sem fram fóru á Alþingi er ákvörðun var tekin um byggingu Grundartangaverksmiðjunnar. En hver er reynslan? Um síðustu áramót var rekstrarhalli þar orðinn rúmar 1200 millj. og framkvæmdastjóri verksmiðjunnar taldi allt útlit fyrir 20–40 millj. norskra kr. halla á árinu 1984. Það getur vel verið að mönnum finnist vera bjart yfir slíkum rekstri en ég get ekki tekið undir það. Varðandi mengunarhættu tel ég að enga tryggingu sé hægt að gefa. Í því sambandi má benda á t. d. að gerð var breyting á álverksmiðjunni í Straumsvík sem átti að tryggja mönnum að ekki væri nein mengunarhætta eftir þá breytingu. Reynslan er ólygnust. Hún var sú að eftir breytinguna fóru mengunarmörkin yfir hættumörk. Þó að menn fái sérfræðinga, hvaðan sem þeir koma í þessu efni, hef ég a. m. k. þær upplýsingar að hægt sé að fá ýmsa sérfræðinga ef þeim er vel borgað til þess að gefa jákvæðar skýrslur um málið. Ég treysti a. m. k. engu í því efni miðað við þá reynslu sem við höfum. Varðandi Grundartangaverksmiðjuna vil ég benda hv. þm. á að kynna sér í hvaða sérfræðinga var vitnað þegar þessi mál voru í umfjöllun fyrir einum 10 árum og hver reynslan hefur orðið. Ég man ekki betur en talað væri um að byggja upp atvinnulíf á Íslandi með gróðanum af þessari verksmiðju. Það verður víst lítið byggt fyrir þessar 1200 millj. sem tapið hefur orðið. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv: þm. Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur áðan að bent hefur verið á að hið háa orkuverð í sumum löndum væri e. t. v. til að losna við ákveðin fyrirtæki burt vegna þeirrar mengunar sem er í þessum löndum. Manni er líka sagt að skógarnir í Mið-Evrópu séu víða illa farnir og jafnvel að deyja af mengun. Þá er ekki ólíklegt, að þessar þjóðir vilji losna við þau fyrirtæki sem menga mest. Nú er ég ekki að ræða um þessa verksmiðju á Reyðarfirði, heldur þau orð sem hafa verið látin hér falla. Hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson, formaður stóriðjunefndar, talaði um að sumir settu þetta þannig fram að menn vildu annaðhvort landbúnað, sjávarútveg eða iðnað og settu þetta hvað upp á móti öðru. Ég kannast ekki við þetta. En því getur hæstv. iðnrh. treyst að við framsóknarmenn munum vera tilbúnir að ræða skynsamlegar tillögur. En við viljum ekki flana að neinu. Ég hef lagt töluverða vinnu í að afla mér upplýsinga hjá þeim mönnum sem best þekkja og ég ætla að halda því áfram því hér er mikið í húfi. Það vil ég segja við hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarsson, sem ég kann mjög vel við að starfa með, að ég var mjög óánægður með það sem kom fram hjá honum í hans máli, þ. e. við megum ekki taka við neinu sem að okkur er rétt sem getur skaðað náttúru landsins. Hvernig ætlar formaður stóriðjunefndar að fullvissa þjóðina um að þarna sé ekki hætta á ferðum? En víða úti í löndum vilja menn nú losna við t. d. álverksmiðjur og þess háttar verksmiðjur. Þessi stóriðja er eiginlega á fallandi fæti, þeir vilja losna við hana. Þeir vilja nýta sína orku á öðrum sviðum. Það er komið að því að þeir þurfi að endurbyggja margar af þessum verksmiðjum og mengunarvandamálið er það mikið á öllum sviðum að þeir vilja losna við það sem verst er.

Hver er mengunin frá járnblendinu í Hvalfirði?

Ég er ekki dómbær á það, hv. þm. Gunnar Schram. En við sjáum að það er mengun af verksmiðjunni í Straumsvík þrátt fyrir það sem þar hefur verið gert til að koma í veg fyrir mengun. Heilbrigðiseftirlit ríkisins hefur skoðað þessi mál og fellt um það sinn dóm. Við hljótum þrátt fyrir frómar óskir að taka meira mark á reynslunni. A. m. k. geri ég það.



Herra forseti. Ég skal ekki efna til almennra umr, um þessi stóru mál en vil þó taka fram að allir munu nú sammála um að tækni í að eyða mengun fleygi fram. Þetta mál hefur auðvitað sína þýðingu fyrir Austurland. Það er yfirgnæfandi meiri hluti fylgjandi þessu máli í þeim byggðum sem hlut eiga að því, eins og kunnugt er. Hins vegar hef ég aldrei verið því fylgjandi að byggja verksmiðju af þessu tagi nema líkur séu á því að það fyrirtæki geti borið sig, vegna þess að ef það ber sig ekki leggst það niður og þá er verr af stað farið en heima setið. Varðandi verksmiðjuna á Grundartanga er það rétt, sem komið hefur fram, að verið hefur stórhalli á þeim rekstri fram að þessu. Ég skal ekki leggja neinn lokadóm á hvernig þeim rekstri reiðir af þegar upp er staðið. Það hafa verið mjög óhagstæðir tímar, miklu óhagstæðari tímar til slíks rekstrar en menn gerðu ráð fyrir þegar verksmiðjan var byggð, og það er kannske fyrst og fremst það sem hefur farið úrskeiðis í þessu efni. En við skulum vona að það stóra fyrirtæki og þýðingarmikla verði að lokum rekið með hagnaði og verði rekið áfram því að það hefur auðvitað mikla þýðingu í ýmsum efnum. Stóriðjan sem slík er auðvitað þáttur í enn þá stærra máli, þar sem eru okkar raforkumál, okkar orkuöflun. Við búum við mjög dýrt rafmagn í dag. Ég skal ekki leggja dóm á hvernig hægt er að komast frá því máli, hvernig við getum fengið ódýrara rafmagn með öðrum hætti en þeim að virkja stórt. Ég dreg mjög í efa að við getum í framtíðinni framleitt ódýrt rafmagn nema með því að virkja stórt. Ég held að það sé almennt viðurkennt að stórvirkjanir skiti ódýrara rafmagni en smærri virkjanir þó að frá því séu auðvitað fjölmargar undantekningar. En ég held að það sé viðurkennt sem aðalreglan. Ef það er svo að við getum ekki framleitt ódýrara rafmagn en við gerum nú öðruvísi en að virkja stórt erum við komnir að þeim þætti hvernig á að tryggja markað fyrir þá orku. Þá kemur inn í dæmið m. a. stóriðjan og annar atvinnurekstur. Það er dýrt að framleiða rafmagn í okkar landi og dreifa því. Við erum svo skelfilega fámennir og dreifðir. Og svarið við því að framleiða ódýrara rafmagn kann að felast í því að virkja stórt. Þetta er spurning um ákvörðun. Þetta er spurning um hvort menn vilja framleiða dýrt rafmagn eða ódýrara rafmagn og taka þá á sig vissa ókosti sem kunna að vera því samfara að framleiða ódýrt rafmagn. Þetta eru valkostir og menn verða að gera upp við sig hvað menn vilja gera. Ég vil upplýsa það hér, sem hefur raunar komið fram í blöðum, að aðalfundur miðstjórnar Framsfl. gerði ályktun um þetta mál á fundi sínum fyrir nokkrum dögum og beindi því til ríkisstj. að því yrði hraðað. Ég er fylgjandi erlendri aðild að þessu fyrirtæki. Ég held að það sé traustara og tryggara að erlend eignaraðild komi þarna til. Að hve miklu leyti? Það er spurning. Það fer eftir því hvernig samningum er hægt að ná. Mér fannst hæstv. iðnrh. nokkuð stórtækur þegar hann lagði það allt að því til eða bauð upp á það að minnka íslensku aðildina úr 51% niður í 1%. Hins vegar held ég að það hafi mátt skilja mál hans svo að hann hafi átt við 50% minnkun ef hann þarf á því að halda seinna, þannig að aðildin gæti þá orðið 25 eða 26%.

Passar það framsókn?

Það getur vel verið að það passi framsókn, það fer eftir atvikum. Eins og ég sagði áðan álít ég að það fari eftir því hvernig samningar bjóðast hve mikil erlenda aðildin eigi að vera. Ég hef ekki neina fordóma í því sambandi. Ég er fylgjandi þeirri stefnu almennt séð í þessum málum að Íslendingar leitist við að eignast þau fyrirtæki sem hér er um að tefla. Hvað það á að gerast á löngu tímabili er annað mál. Ég held að það hafi verið skynsamleg stefna hjá Norðmönnum. Þeir höguðu sínum málum þannig leng í vel að þeir eignuðust smátt og smátt þessi fyrirtæki. Ég held að það sé skynsamleg stefna að eignast meira eftir því sem mönnum vex fiskur um hrygg. Ég vonast til þess að Alþingi samþykki þessa þáltill., en vil taka það fram enn þá einu sinni að ég álít hreint óráð að byggja svona verksmiðju og reka svona fyrirtæki nema líkur séu á því að hægt sé að gera það með árangri, þannig að fyrirtækið geti borið sig. Ég held að flestir séu sammála um að svona fyrirtæki muni ekki bera sig fyrsta kastið. Ég held að flestir séu sammála um að það þurfi sinn tíma til þess. Mér hefur heyrst á þeim sem starfa í þessum málum að það sé vaxandi áhugi fyrir erlendri aðild. Það hlýtur að vera vegna þess að menn hafi meiri trú á því að hægt sé að reka fyrirtæki af þessu tagi með sæmilegum árangri.



Herra forseti. Ég hef hér af tilviljun undir höndum handrit að skýrslu minni um stöðu og starfsemi ríkisfyrirtækja og hlutafélaga á árinu 1983, sem tilheyra starfssviði iðnrn. og ég mun útbýta á hinu háa Alþingi innan fárra daga. Í sambandi við orð hv. 3. þm. Norðurl. e. vil ég taka fram um járnblendiverksmiðjuna að meðaltalsstarfsmannafjöldi árið 1983 var 167 manns í verksmiðjunni. Það er stór vinnustaður og það er glæsilegur vinnustaður og fyrir þá sem hafa komið þangað hlýtur það að vekja mikla athygli hversu hreinsibúnaðurinn er mikilvirkur. Þessi vinnustaður - menn sáu varla handa sinna skil ef þeir komu inn í slíka verksmiðju til að mynda í Noregi hér á árum áður - er nú með þeim hætti að allir ljúka hinu mesta lofsorði á fráganginn. Þegar menn hafa uppi varnaðarorð vegna mengunarhættunnar eru þau orð ævinlega í tíma töluð, en miðað við þær stórstígu framfarir sem hafa orðið á því sviði held ég að menn geti látið mjög huggast. En við megum einskis láta ófreistað í því að ganga úr skugga um að við hættum engu til, að við verjum og gætum náttúru landsins og þess mikla auðs sem í henni er fólginn. Þetta á að vera mögulegt, að sigla fyrir öll sker og boða í þessu sambandi. En við þurfum að grandgæfa málin og fá allar upplýsingar sem treysta má í því efni. Sá bati sem varð á rekstri járnblendiverksmiðjunnar árið 1983 hefur haldið áfram á árinu 1984. Fjárhagsáætlun, sem gerð var í nóv. 1983, gerði ráð fyrir tapi á árinu 1984 sem næmi um 36 millj. kr., en nú er sýnt að afkoman verður mun betri.  Þegar ég tala um birtu fram undan í rekstri þessa félags er það auðvitað afstætt þegar við höfum í huga hvernig þessi ósköp hafa gengið til allt frá upphafi reksturs verksmiðjunnar þar sem hefur legið við borð að snaraðist alveg um á fyrirtækinu og það hætti rekstri, enda hafa fyrirsvarsmenn þjóðfélagsins haft á orði að það væri næsta við að stöðva og loka. En þannig standa sakir ekki í dag. Það hafa tekist samningar við erlenda aðila, Sumitomo í Japan, um aðild að félaginu og við höfum tryggt rekstur um ófyrirsjáanlega framtíð. Þegar menn minnast þess að fyrir þremur árum var heildarársframleiðsla þessarar nýjustu verksmiðju í heiminum 32000 tonn af kísiljárni, en nú stefnir í 58 þús. tonn hljóta menn að hafa leyfi til að kalla það glæsilegar framtíðarhorfur. Þegar menn hafa í huga að þetta fyrirtæki skilar nettó 430 millj. kr. í erlendum gjaldeyri hljóta menn að sjá að hér er verðmætt fyrirtæki á ferðinni. Það er úr sögunni allur bölmóðssöngur varðandi þetta fyrirtæki. Þess vegna er það að ég vík að þessu nú af þessu gefna tilefni frá hv. þm. Stefáni Valgeirssyni. En ég vil svo ítreka þakkir mínar til þeirra sem hafa tekið undir tillögugerð mína og ríkisstj. um að við fáum auknar heimildir til að hraða undirbúningi til þess að taka ákvörðun um byggingu þessarar verksmiðju á Reyðarfirði. Það er byggðajafnvægismál líka. Og það er alveg áreiðanlegt að nú þurfum við að taka til höndum í þeim efnum, ég og hv. 3. þm. Norðurl. e., því að það eru vissar blikur á lofti í byggðajafnvægismálunum okkar. Þetta er einn þáttur þess. Ég legg líka áherslu á að ég hef ekki stórbrotnar hugmyndir um að girða þetta land hringinn í kringum með járngrýtis- eða málmgrýtisverksmiðjum. Þær eru ekki að mínum dómi stórbrotnar þær hugmyndir sem ég hef á þessari öld. Það væri kannske í hæsta lagi tvöföldun álversins í Straumsvík, kísilmálmverksmiðja á Reyðarfirði og álverksmiðja við Eyjafjörð - að segja ef við verðum 100% vissir um að sú verksmiðja kæmi aldrei til með að spilla því dýrðarumhverfi sem við þekkjum norður þar. Það verðum við að vera ella gerum við það ekki. Við göngum úr skugga um þetta.

Sagði ráðh. 100%?

Ó já, ég nefndi þá tölu - eða hefur hv. þm. aldrei heyrt minnst á það í matematík? Ég ítreka að sú staða er nú orðin í könnunum okkar um eignaraðild og rekstur þessa fyrirtækis að nú er ástæða til þess að greikka sporið. En enn er ýmislegt ógert, enn er ýmislegt óathugað. Og Alþingi þarf ekki að kvíða því að það muni ekki geta fylgst með málum og einnegin getur það tekið í taumana ef því svo sýnist að ríkisstj. ætli að fara öðruvísi með þetta umboð sem nú er óskað eftir en því sjálfu líst.



Herra forseti. Ég ásamt hv. þm. Ólafi Jóhannessyni, Jóni Sveinssyni, Ólafi Þ. Þórðarsyni, Stefáni Guðmundssyni, Guðmundi Bjarnasyni og Þórarni Sigurjónssyni flutt svohljóðandi till. til þál. um tengsl fræðslukerfis og atvinnulífs: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta athuga hvernig unnt er að tengja fræðslukerfið, einkum Háskóla Íslands, við atvinnulíf landsmanna framar því sem nú er.“ Á fjárlögum árið 1984 er varið 2.6 milljörðum kr. til fræðslumála af 18.2 milljarða niðurstöðutölum fjárlaga. Það er því varið um 14.3% af heildarútgjöldum fjárlaga til fræðslumála á yfirstandandi ári. Þetta sýnir hve geysistór útgjaldaliður fræðslumálin eru á fjárlögunum, hve útgjöld þjóðarinnar til fræðslumála eru stór þáttur sem verður að nýta sem best, m. a. á hagnýtan hátt. Það mætti e. t. v. orða það þannig að byltingunni í vélvæðingu sem náði hámarki eftir s. l. heimsstyrjöld sé nánast lokið og framhaldið sé öllu heldur þróun. Á síðustu áratugum hafa helstu atvinnuvegir þjóðarinnar, svo sem sjávarútvegur, landbúnaður, iðnaður, verslun og þjónusta, tekið flókna véltækni í þjónustu sína, þ. á m. margbrotnar og vandmeðfarnar tölvur, og ekki er séð fyrir endann á þeirri þróun. Því er augljóst að atvinnulífið kallar í sífellt vaxandi mæli á aukna starfskunnáttu og þekkingu á því er varðar meðferð, gæslu og viðhald hinna flóknustu véla og vélbúnaðar af ýmsu tagi. Það er því eðlilegt að spurt sé: Er þjóðin nægilega vel að sér í þessum greinum? Hefur fræðslukerfið fylgt þróuninni nægilega vel eftir eða er ástæða til að endurskoða nánar tengslin milli fræðslukerfisins og þarfa atvinnulífsins? Er fræðslukerfið nægilega aðlagað brýnustu þjóðfélagsþörfum? Þessum spurningum og raunar mörgum fleirum þarf að svara. Ef við lítum í kringum okkur og athugum helstu atvinnutæki íslensku þjóðarinnar blasir við hin flóknasta og margþættasta tækni af ýmsum gerðum. En verðmætustu atvinnutækin eru áreiðanlega fiskiskipastóllinn sem er mjög nýtískulegur þótt skipin eldist með ári hverju. Deilt er um stærð hans og mætti margt um það segja og hefur margt verið um það sagt, kannske helst til margt. Ég álít hann ekki of stóran til að hagnýta það hráefni sem hægt er að afla hér við landið ef aflinn væri fluttur í vinnslu ferskur og í fyrsta flokks standi. Það eru verulega ónýtt tækifæri í fiskveiðum og alltaf of mikil brögð að því að komið sé með lélegt hráefni að landi. En það þarf stóran og vel útbúinn fiskiskipaflota til þess að flytja hráefnið að landi þannig að hægt sé að segja að það sé í fyrsta flokks ástandi. Það ætti raunverulega ekki lengur að tengja nafnið aflakóngur við þá sem fiska flestu tonnin heldur við þá sem skila verðmætustu hráefni að landi með sem minnstum tilkostnaði. Ákaflega mikil breyting hefur orðið á rekstri útgerðar á tiltölulega stuttum tíma. Nægir þar að nefna olíuverðshækkanirnar árin 1973 og 1979 sem hafa í raun og veru valdið nýjum viðhorfum í rekstri útgerðarinnar. Með hliðsjón af því og sífellt bættri tækni bæði til að finna fiskinn, til allra verka um borð og til að vinna hráefnið og nýta það þarf æ meiri þekkingu á meðferð hinna flóknustu tækja. Sífellt er verið að vinna að ýmsum þáttum útgerðar. Tæknideild Fiskifélags Íslands er t. d. þátttakandi í norrænu rannsóknarverkefni á sviði orkusparnaðar í fiskveiðum á vegum Norfolk sem tæknideildin er aðili að. En tæknideildin hefur ásamt Fiskveiðasjóði allar götur frá 1975 unnið að útvegun búnaðar til mælinga á olíunotkun fiskiskipa. Á miðju ári 1976 hófust mælingar um borð í ýmsum fiskiskipum. Um seinustu áramót voru orkunotkunarmælar um borð í 268 skipum en mælarnir eru nær allir íslenskir. Talið er að notkun þessara mæla hafi sparað 3.5% af heildarnotkun almennt. Erfiðara er að segja beint til um sparnað við sjálfar veiðarnar. En til mikils er að vinna því að 1% olíusparnaður á íslenska fiskiskipaflotanum jafngildir 16 millj. kr. Margir eru þeirrar skoðunar að flest skip okkar séu mjög óhagkvæm með tilliti til orkusparnaðar. Það eru mörg atriði í gerð skipanna sem hér skipta verulegu máli. Mætti þar nefna atriði eins og t. d. perustefni, skrúfugerð og margt og margt fleira. Hver er hlutur Háskóla Íslands og vísindamanna okkar í þessum málum um það hvernig á að gera fiskiskip nútímans? Það væri t. d. verðugt verkefni fyrir vísindamenn og fræðslukerfi að standa að hönnun fiskiskipa og vélbúnaðar sem gæti mætt kröfum nýrra tíma og nýrrar tækni þannig að hægt sé að halda úti skipum með góðum árangri. Ef litið er til fiskvinnslunnar, sem er ein af stærstu atvinnugreinum þjóðarinnar, þá hefur tækninni fleygt fram með ótrúlegum hraða. Komnar eru til sögunnar hinar flóknustu vélar og tæki og nú seinast tölvan í öllu sínu veldi. Eins og ég sagði áður hefur verið rætt mikið um fiskiskipaflotann, stærð hans og fiskistofnanna, og að sjálfsögðu er rétt að ræða þau mál. Ég held þó að ef málin eru skoðuð af réttsýni komi í ljós að hlutur fiskiskipaflotans ásamt þeim stórstígu framförum í fiskvinnslu, sem hafa orðið á seinasta áratug, í okkar þjóðarframleiðslu, okkar þjóðartekjum, sé gífurlega stór og verulega mikill þáttur í því að á seinasta áratug, áratugnum 1970–80, jukust þjóðartekjur Íslendinga verulega umfram það sem var meðaltal efnuðustu þjóða heimsins, þ. e. þeirra þjóða sem ern aðilar að OECD eða Efnahags- og framfarastofnuninni. Svo haldið sé áfram og komið að stjórnuninni þá hefur tæknin og tölvan leyst af hendi á fljótvirkan hátt hin ýmsu störf og skapað ný viðhorf í stjórnunarmálum. Sama má segja um landbúnaðinn eins og fiskveiðar og fiskvinnslu. Flóknar og stórvirkar vélar eru þar sífellt að koma til sögunnar og hafa margfaldað afköstin. Það þarf býsna mikla þekkingu og kunnáttu í meðferð tækja og véla til þess að búa vel nú á dögum. Ekki þarf í þessu sambandi að ræða háþróað iðntækniþjóðfélag nútímans með hinum flóknustu og fíngerðustu tækjum og tilfæringum. Það sama hefur skeð í verslun og raunar hvers konar þjónustu. Má t. d. nefna samgöngutæki, vegagerð, byggingartækni o. s. frv. Auðvitað fer fram margþætt tilraunastarfsemi sem snertir atvinnulífið. En það er einnig þörf á að efla verkmenntun og starfskunnáttu á fleiri sviðum en þeim sem sérstaklega snerta vélabúnað og tækni. Margs konar önnur menntun og starfsþjálfun getur komið atvinnulífinu að gagni. Þ. á m. er brýnt að efla hönnunarmenningu þjóðarinnar, þjálfun sölumanna, stjórnunarfræði og fleiri greinar hagnýtrar verkmenningar og síst er að vanmeta nauðsyn skipulegrar þjálfunar starfsmanna í fyrirtækjum, enda nauðsynlegt að efla verkmennt þjóðarinnar á öllum stigum starfsskiptingar atvinnulífsins en ekki í hinum hærri þrepum einum saman. Slík rækt við almenna verkmenntun mun leiða af sér trausta verkmenningu þjóðarinnar og gera hana hæfari til stórra átaka í arðbærri framleiðslu af ýmsu tagi. Ég tók eftir því fyrir einum 30 árum síðan þegar ég var við framhaldsnám við bandaríska háskóla að háskótarnir í Bandaríkjunum gera mjög mikið að því að hafa samvinnu við hin ýmsu fyrirtæki í atvinnulífinu um þjálfun og menntun starfsmanna. Ungir menn á uppleið í hinum ýmsu stóru fyrirtækjum eiga kost á því að sækja námskeið við háskólana til þess að fylgjast með öllum nýjungum í sínum greinum. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að ein af ástæðunum fyrir því að Bandaríkin eru langsterkasta framleiðsluþjóðfélag heimsins er að þau hafa tengt fræðslukerfið, háskólana, tilraunastarfsemina o. s. frv. nánum tengslum við atvinnulífið. Sama er auðvitað að segja um margar stórþjóðir aðrar. Ég nefni þjóðir eins og t. d. Breta, Vestur-Þjóðverja og Frakka. Þrátt fyrir þörfina á sérhæfðu námi í nútímaþjóðfétagi má ekki missa sjónar á því hlutverki skólanna að koma nemendum almennt til nokkurs þroska. Ég greindi frá því áður að kostnaður ríkisins við fræðslumálin næði 14.3% af fjárlögum. En lítum svolítið nánar á framhaldsskólastigið og reynum að gera okkur grein fyrir því hvernig það hefur þróast á undanförnum árum. Í ljós kemur að á 7. áratugnum voru útskrifaðir milli 500–600 stúdentar á hverju ári. Árið 1981 munu þeir hafa verið nálægt 1300. Stúdentar Háskóla Íslands eru nú að því er mér hefur verið tjáð 4140 talsins og stúdentar við erlenda háskóla um 2200. Það eru því nær 6500 stúdentar sem eru við nám í háskólum innanlands og utan eins og sakir standa. Árið 1983 útskrifuðust 409 kandídatar úr Háskóla Íslands. Fyrir 1970 munu líklega hafa verið 6 skólar sem útskrifuðu stúdenta, 4 menntaskólar, Verslunarskólinn og Kennaraskólinn. Nú eru stúdentsprófsskólar taldir a. m. k. 20, líklega 9 fjölbrautaskólar, 8 menntaskólar, tveir verslunarskólar og einn einsbrautarskóli, þ. e. Kvennaskólinn í Reykjavík. En til viðbótar hafa fjölmargar skólabrautir sem liggja áleiðis upp í framhaldsstigið og eru síðan tengdar brautum stúdentsprófsskóla. Þá hefur námið tekið miklum breytingum, t. d. stúdentsprófsnám. Í stað tveggja deilda menntaskóla liggja nú a. m. k. 25 námsbrautir til stúdentsprófs. Þá hefur bekkjakerfið verið lagt niður í mörgum skólum og áfangakerfi komið á í staðinn. Það er dálítið athyglisvert að framhaldsskólanám er ekki samræmt í landinu og ekki liggur fyrir hvaða námsbrautir með t. d. sama nafni í tveimur skólum eru að miklu leyti með sama námsefni. Það eru á ferðinni mörg kerfi og vil ég nefna nokkur: Framhaldsskólakerfið á Norðurlandi sem er nokkuð vel samræmt og mikið og stöðugt samráð og samstarf á milli skólanna, kerfi fjölbrautaskólanna á Suðvesturlandi utan Reykjavíkur, framhaldsskólanna á Austurlandi og Menntaskólans í Hamrahlíð, kerfi Fjölbrautaskólans í Breiðholti, kerfi Menntaskólans í Reykjavík, kerfi Menntaskólans við sund og kerfi Verslunarskóla Íslands. Til viðbótar við þessi ýmsu kerfi starfa svo nokkrir litlir skólar, hver með sínu kerfi. Þar má nefna Menntaskólann í Kópavogi, á Laugarvatni, Ísafirði og fleiri. Nú er ég ekki að tala fyrir því að allir skólar eigi að vera í sama farinu og með sama kerfi, en það gæti verið spurning hvort þetta er ekki of laust í reipunum og væri ástæða til þess að taka þessi mál til endurskoðunar. Ég hef ekki séð neins staðar á neinum stað upplýsingar um þessi skólakerfi eða námsleiðir eða hvaða efni er kennt í hverju skólakerfi. Full ástæða væri til þess að fyrir lægju upplýsingar, helst nákvæmar upplýsingar um hvernig þessi mismunandi skótakerfi eru í raun og veru. Það gæti verið, eins og ég sagði áður, þörf á því að samræma þessi kerfi að einhverju leyti frá því sem nú er. Vegna þessara mismunandi skólakerfa er dálítið erfitt fyrir Háskólann að fylgjast með undirbúningi þeirra nemenda sem koma til náms. Framhaldsskólarnir kvarta undan lélegum undirbúningi grunnskólans. Háskólinn kvartar undan lélegum undirbúningi sumra stúdenta. Margir skólamenn álíta að auka ætti sambandið milli hinna ýmsu skólastiga þannig að t, d. Háskólinn þekkti betur til þekkingar væntanlegra nemenda. Hinn merki skólamaður Guðmundur Arnlaugsson, fyrsti rektor Menntaskólans í Hamrahlíð, sagði efnislega í ræðu sem hann flutti á ráðstefnu BHM 26. nóv. s. l. að við upphaf kennaraferils síns fyrir stríð hefðu nemendur oft brotist áfram af dugnaði og elju við erfiðar aðstæður. Hann sagði að þegar hann bæri þessa gömlu vini sína saman við slakasta hluta nemenda í seinni tíð, sem létu berast með straumnum án verulegs áhuga eða hugsunar, gæti hann ekki varist þeirri hugsun að víst væri þessu fólki hollt að ögn erfiðara væri að komast hjalla af hjalla í skólakerfinu. Hann sagði og orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Ég held að framhaldsskólinn verði að sætta sig við að vera víður inngöngu og reyna að gera sem best við alla sem í hann koma. En ég held jafnframt að hann ætti að vera þröngur útgöngu, hann ætti að gera talsverðar kröfur til nemenda sinna og ekki hika við að láta þá hverfa úr skólanum sem ekki sinna þeim kröfum.“ Þetta er almennt um skólakerfið, engin tæmandi úttekt, það er langt frá því, en á þetta er minnst til að skýra nauðsyn á rækilegri úttekt þessara mála. Sjálfsagt og rétt er að viðurkenna það að fræðslukerfið hefur um margt leitast við að fylgjast með tímanum og ýmislegt hefur verið og er vel gert í þessum efnum. Margir sérskólar starfa á tæknisviðum og búa nemendur undir vandasöm störf í þágu atvinnuveganna. Má þar nefna t. d. Vélskóla Íslands, Stýrimannaskólann, Tækniskólann, búnaðarskólana og þar með Búnaðarháskólann á Hvanneyri, iðnskólana, Fiskvinnsluskólann og ýmsa fjölbrautaskóla með brautir á véla- og tæknisviði. Ýmiss konar námskeið fara einnig í vöxt. Útgerðartækni hefur verið kennd við Tækniskólann síðustu 6–7 árin, en annars hefur kennslu í sjávarútvegsgreinum lítið verið sinnt til þessa á æðsta stigi fræðslumála. Þó er þetta okkar þýðingarmesti atvinnuvegur. Sama má raunar segja um iðnaðinn. Þó er ástæða til þess að geta um að verkmenntaskóli tekur til starfa á Akureyri núna í haust, en þessum skóla er ætlað að verða annar meginskólinn á framhaldsskólastigi á Akureyri auk Menntaskólans á Akureyri og taka við hlutverki Iðnskólans á Akureyri, Hússtjórnarskólans og framhaldsdeildar gagnfræðaskólans. Það mun hafa verið í lok ágústmánaðar 1981 sem þáv. menntmrh., Ingvar Gíslason, tók fyrstu skóflustunguna við fyrsta áfanga þessa skóla sem tekur til starfa núna í haust. Þessi skóli verður framhaldsskóli sem tekur við nemendum að loknu grunnskólaprófi og verður starfræktur skv. námsskrá um framhaldsskóla á Norðurlandi. Þær námsbrautir sem helstar verða kenndar við skólann verða: heilsugæslusvið sem útskrifar sjúkraliða í samvinnu við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri, hússtjórnarsvið, einkum í formi námskeiða auk matvælabrauta, tæknisvið, þ. e. almennt samningsbundið iðnnám, verklegt nám í málm-, raf- og tréiðnum, framhaldsnám í vélsmíði og húsasmíði, tvö fyrstu stig vélstjóranáms, auk framangreindra deilda Tækniskóla og tækniteikningar, uppeldissvið og viðskiptasvið. Þessi skóli er hugsaður þannig að hann eigi fyrst og fremst að veita fólki starfsréttindi í atvinnulífinu. Ætlunin er að taka upp fleiri námsbrautir þegar meira húsnæði verður til staðar í skólanum. Núv. hæstv. menntmrh. gaf út heimild í nóv. s. l. til skólans um að hann mætti útskrifa þegar á fyrsta starfsári sínu stúdenta á viðskiptasviði og síðar á uppeldis- og heilbrigðissviði. Þá er rétt að geta þess að fyrrv. menntmrh., Ingvar Gíslason, skipaði nefnd undir forustu Valdimars K. Jónssonar, prófessors, á grundvelli þáltill., sem Guðmundur Karlsson fyrrv. alþm. flutti og fékk samþykkta hér á Alþingi, um að koma á fót kennslu í sjávarútvegsgreinum við Háskóla Íslands. Þessi nefnd hefur skilað áliti og er það til umfjöllunar hjá rn., samtökum sjávarútvegsins og fleiri aðilum. Þá er rétt að geta þess einnig, að á síðasta ári var ráðinn endurmenntunarstjóri við Háskóla Íslands og hefur hann staðið fyrir endurmenntunarnámskeiðum fyrir verkfræðinga og tæknifræðinga. Iðntæknistofnun hefur einnig í undirbúningi námskeið fyrir unga menn sem gegna vandasömum störfum í iðnaði. Það sem ég hef nú minnst á er engin tæmandi upptalning á skólastarfinu heldur er hér aðeins drepið á nokkra þætti til að skýra það mál sem ég er að tala fyrir. Núv. hæstv. menntmrh., Ragnhildur Helgadóttir, lýsti því yfir þegar hún tók á s. l. ári við ráðherrastörfum að hún hefði áhuga á tengslum milli fræðslumála og atvinnulífs. Þegar í júlímánuði s. l. skipaði hún fjölmenna nefnd um tengsl atvinnulífs og skóla. Þessi till. til þál. er því ekki flutt sem gagnrýni á menntmrh. seinustu ára, sem ég hygg að allir hafi haft áhuga á þessu máli, heldur í þeim tilgangi að freista þess að Alþingi lýsi yfir vilja sínum í þessum mikilvægu málum. Ýmsar skoðanir eru á lofti um það hvernig Alþingi skuli haga vinnubrögðum sínum. Sumir vilja að Alþingi starfi allt árið með tiltölulega stuttum hléum. Ég er í þeim hópi sem tel farsælt að Alþingi starfi frá byrjun okt. fram í byrjun maímánaðar, að sjálfsögðu með jóla- og páskaleyfum. Hins vegar vildi ég gjarnan sjá fleiri nefndir þm. starfa milli þinga, eða svokallaðar milliþinganefndir sem tíðkuðust meira hér áður fyrr. Mjög lítið hefur verið um það að settar hafi verið á fót milliþinganefndir til þess að starfa að þýðingarmiklum málum, a. m. k. nú á seinni árum. Ég er þeirrar skoðunar að þetta verkefni sé svo viðamikið og svo brýnt að vel takist til um löggjafarstarf í því að tengja saman fræðslukerfið og atvinnulífið að æskilegt væri að sett yrði á fót mþn. í þessu máli. Það er spurning hvort ætti að gera það strax eða hvort það ætti að gera t. d. á næsta þingi, t. d. í haust og nefndin starfaði svo áfram því að ekki hvarflar að mér að hægt sé að ljúka starfi af þessu tagi á stuttum tíma. Það tekur langan tíma og þarf að vanda vel til þess. Ef nefnd yrði skipuð í málið í haust og hún starfaði svo á milli þinga eftir þingið næsta vetur gæti hún áreiðanlega hagnýtt sér það starf sem nefndin, sem er að starfa að þessum málum, skilar frá sér og gæti stuðst við þá starfsemi, en það eru fyrst og fremst sérfræðingar í skólamálum sem starfa í þeirri nefnd. Þm. gætu stuðst við það starf varðandi upplýsingaöflun og fleira sem að gagni gæti komið í sambandi við þessi mál. Ég vildi gjarnan beina því til þeirrar hv. nefndar, sem fær þetta mál til meðferðar, að hún athugi í samráði við menntmrh. hvort skynsamlegt væri að setja milliþinganefnd í þetta mál. Ég er í dálitlum vafa um það en ég legg til að málinu verði vísað til hv. atvmn. Mér finnst það eðlilegt þar sem hér er í raun og veru um að ræða öðrum þræði mál sem mjög snertir atvinnulífið og legg til að henni verði vísað þangað. Ég vil svo ljúka máli mínu, herra forseti, með því að ítreka og undirstrika það að ég álít að Íslendingar hafi ekki enn þá náð nándar nærri nægilegum tökum á því að tengja skóla- og fræðslukerfið við atvinnulíf landsmanna. Mér er sagt að þessarar þróunar gæti einnig talsvert víða í Evrópu. Hins vegar held ég að Ameríkumenn hafi í þessum efnum náð meiri og sterkari tökum á sínum fræðslumálum en flestar aðrar þjóðir. Það er svo allt annað mál að deila má um fræðslukerfi þeirra Ameríkumanna að ýmsu öðru leyti því að þetta er aðeins einn þáttur fræðslumálanna. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu og legg til að eftir umr. verði málinu vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Fyrir þessari till. mætti gjarnan hafa langa framsögu, en ég skal reyna að hafa hana mjög stutta. Hún er um skipulagt átak til aukinnar sjúkra- og iðjuþjálfunar í heilsugæslunni og er þannig: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að beita sér fyrir skipulegu, samræmdu átaki til þess að koma sem bestri sjúkra- og iðjuþjálfun inn á heilsugæslustöðvar landsins sem allra fyrst. Kannað verði rækilega hversu tengja megi þessa þætti sem best við kennslu í heilsurækt í efstu bekkjum grunnskólans. Efldir verði möguleikar Vinnueftirlits ríkisins til að vinna að fyrirbyggjandi aðgerðum á vinnustöðum þar sem leiðbeint yrði sem gleggst um grundvallaratriði réttra vinnubragða og vinnustellinga jafnhliða bættri vinnuaðstöðu. Leitað skal samráðs um þetta átak við samtök launafólks og vinnuveitenda, svo og þau félög heilbrigðisstétta sem málið varðar sérstaklega.“ Ég ætla ekki að fara yfir grg., heldur lesa upphaf hennar þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Meginatriði löggjafar okkar um heilsugæslu snýr að hinum fyrirbyggjandi aðgerðum, að koma í veg fyrir sjúkdóma, hindra þá í stað þess að vera sífellt að fást við afleiðingarnar með misjöfnum árangri. Vissulega hefur þar mikið áunnist í mörgum greinum og má nefna krabbameinsleit og athuganir á þeim sjúkdómi alveg sérstaklega, svo og rannsóknir og eftirlit varðandi hjartasjúkdóma. Ómetanlegt starf hefur þar verið unnið, enda forvarnarstarfið ævinlega árangursríkast ef rétt er að staðið. Vitanlega má þó enn betur gera og virkja heilbrigðisstéttir og sjálfboðaliða, svo og fyrst og fremst allan almenning til enn stærri átaka í forvarnarstarfi og á enn fleiri sviðum en nú er.“ Ég læt þetta nægja, en til áhersluauka varðandi þetta er þessi till. flutt. Í grg. er vikið að því hver ástæða er fyrir þessari till. að öðru leyti, en ég hirði ekki um að taka þá löngu grg. upp, sem þar er, heldur vík ég að örfáum atriðum í tengslum við þetta, - bendi þó á það eitt, að hér geta margir að unnið, skótarnir alveg sérstaklega fyrir utan heilsugæslustöðvarnar og heilbrigðisstéttirnar í heild sinni, skólarnir alveg sérstaklega varðandi sína heilsurækt, vinnueftirlitið til þess að fara nánar ofan í vinnuaðstöðuna á vinnustöðunum enn frekar en nú er varðandi bæði vinnubrögð og vinnustellingar, eins og segir í ályktuninni, og einnig er þetta slíkur hagur fyrir samtök launafólks og vinnuveitenda, fyrir launafólk í landinu og vinnuveitendur almennt, að víða hafi slíkir aðilar, þar sem ég hef kynnt mér mál í öðrum löndum, gert stórátak á því sviði að koma inn á vinnustaði hjá sér ákveðinni sjúkra- og iðjuþjálfun og telja sig hafa þar hið mesta gagn af varðandi betra heilsufar fólksins, betri vinnuafköst og meiri vinnuánægju almennt. Í grg. segir reyndar að flm. hafi leitað til sér fróðari aðila um þetta efni og því verði gerð skil í framsögu. Hér læt ég nægja að vísa til þess sem segir í grg. Hér er um býsna flóknar fræðigreinar að ræða, sem ég hygg að sé ekki auðvelt að skilgreina í stuttu máli, svo að ég vel þann kost í samráði við þá aðila sem hér kunna gleggst skil á og eiga langa skýrslu í fórum sínum hér að lútandi að stikla aðeins á því stærsta. Í fyrsta lagi er rétt að víkja að námskröfum sem gerðar eru til iðjuþjálfa og sjúkraþjálfa. Hér er orðið um býsna erfitt nám og fjölþætt að ræða og það liggur mikil starfsþjálfun að baki. Menntunarkröfurnar eru þær, að til þess að komast í þessar greinar báðar þarf stúdentspróf og síðan er nám á háskólastigi. Hjá sjúkraþjálfurum er þetta þannig, að þetta geta verið 2–3–4 ár a. m. k., eftir því hversu langt er farið og mikið numið. Ég hlýt í því sambandi að vekja athygli á þeim miklu takmörkunum sem eru á fjölda þeirra sem inngöngu fá árlega í Háskólann í sjúkraþjálfun, alveg sér í lagi með tilliti til þess skorts sem hefur verið á lærðum sjúkraþjálfurum þó úr hafi nokkuð ræst hin síðustu ár. Endurhæfingarstöðvar okkar hafa t. d. til skamms tíma verið með erlenda sjúkraþjálfara, ágæta starfskrafta, en flestir hafa þeir horfið til síns heima, og nú mun þannig ástandið í Háskólanum að þar mun aðeins 16–18 hleypt inn á þessa braut árlega. Það heltast alltaf einhverjir úr lestinni. Ég hygg að það sé rétt að núna í vor muni aðeins 10 útskrifast á sama tíma og ég hef það fyrir satt að Gigtarfélaginu gangi illa að fá sjúkraþjálfara á sína nýju ágætu stöð og er þó þörfin ærin. Nú draga læknar, sem best hafa hér vit á, ekkert úr því hversu mikla nauðsyn ber til þess að fá enn fleiri sjúkraþjálfara til starfa alveg sér í lagi svo að snúa megi sér að fyrirbyggjandi aðgerðum jafnhliða þjálfun og endurhæfingu. Hér er því eitthvað ekki sem skyldi þegar svo mjög er þrengt að um inntöku nemenda í þessa grein, svo þýðingarmikil sem hún er talin. Varðandi iðjuþjálfa gildir það hins vegar, eins og ég sagði áðan, að þar er stúdentspróf vissulega forsendan og síðan kemur þriggja ára háskólanám, erlendis vel að merkja, því að iðjuþjálfabraut er ekki til hér á landi. Það er enn erfiðara að fást við það nám, enda miklu færri í þeirri stétt. Það er rétt að víkja að stöðu þessara stétta innan heilbrigðisþjónustunnar. Ég vitna þar í lög og bendi á að bæði sjúkra- og iðjuþjálfun er meðal verkefna heilsugæslustöðvanna, sbr. 19. gr. heilsugæslulaganna 1. töluliðs sem orðast svo, með leyfi forseta: Á heilsugæslustöð eða í tengslum við hana skal veita þjónustu eftir því sem við á - og hér segir í fyrsta lagi: almenn læknisþjónusta, hjúkrunarþjónusta, sjúkraþjálfun, iðjuþjálfun o. s. frv. Hér er skýrt að orði kveðið. Í tölulið 3 er talað um læknisfræðilega endurhæfingu, sem er vart hugsanleg án þessara stétta. Varðandi starfsstéttirnar er enn ekkert í lögum um iðjuþjálfa, enda er þar um alltof fámenna stétt að ræða enn þá. Iðjuþjálfar óskuðu hins vegar eftir því í endurskoðun laga um heilbrigðisþjónustuna á síðasta þingi að þeim yrði bætt inn í upptalningu starfsstétta á heilsugæslustöðvum. En mönnum þótti nóg í þeim áfanga að bæta sjúkraþjálfurum við því að 1. tölul. 17. gr. laganna hljóðar nú svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ráða skal hjúkrunarfræðinga, ljósmæður og sjúkraþjálfara til starfa vð heilsugæslustöðvar og skulu þeir skipaðir af ráðh. að fenginni umsögn stjórnar viðkomandi heilsugæslustöðvar og taka laun úr ríkissjóði.“ Lagastoðin er mjög ljós hvað þetta snertir, sérstaklega þó varðandi sjúkraþjálfarana eins og ég tók fram, en iðjuþjálfun er hins vegar einn viðurkenndra þátta starfsins á heilsugæslustöðvum. Það vita þó allir að hvort tveggja er enn allt um of dauður bókstafur og raunar eru hin stærri sjúkrahús landsbyggðarinnar hvergi nærri með þá endurhæfingarþjónustu sem vera skyldi, hvað þá hin smærri eða sjúkrahús eða sjúkraskýli. Ég get þó ekki stillt mig um að benda á að sjúkrahúsið í Neskaupstað þar sem er nú um stundir hin ágætasta þjónusta af þessu tagi, en hún kann að vera mjög tímabundin. Hún er rómuð af öllum sem þar þurfa að ná sér eftir margvísleg slys eða veikindi, en óvíst er um hversu lengi þeir starfskraftar, sem þar eru, munu halda þar starfi sínu áfram, vonandi sem lengst. Ég bendi einnig á dæmi frá mínu heimasvæði, einnig frá heilsugæsluselinu á Breiðdalsvík, ekki einu sinni heilsugæslustöðinni, þar sem sjúkraþjálfari er í vetur og hefur slíkar annir að til hennar sækir fólk frá Djúpavogi, Stöðvarfirði og Fáskrúðsfirði og biðlistinn lengist stöðugt. Dómur fólksins eystra, hvort sem er í Neskaupstað eða á Breiðdalsvík, svo að ég taki þessi tvö dæmi, eða á Egilsstöðum, þar sem þessi þjónusta hefur verið öðru hverju er allur á einn veg og margir hafa þar fengið verulega bót sem þeir annars, og þar legg ég áherslu á, hefðu þurft að sækja til endurhæfingarstöðvar með ærnum kostnaði fyrir sig og ríki ekki síður, vegna þess að þegar fólk fer á þessar endurhæfingarstöðvar eru þar ólíkt meiri upphæðir að veði varðandi daggjöld þeirra stöðva, sem ríkið greiðir að fullu. Gildi þessa starfs úti á stöðvunum fer því ekki milli mála og m. a. sagan frá Breiðdalsvík varð mér enn frekari hvatning til að vekja á þessu máli verðskuldaða athygli, en aðalástæðan til þess er sú persónulega reynsla sem ég hef því miður þurft að hafa af þýðingu þessara stétta. Ég veit af eigin raun hversu miklu þær geta skilað ef þar er vel að málum staðið. Ég veit líka að æðstu yfirvöld heilbrigðismála hafa mikinn áhuga á átaki í þessum efnum, vissum áföngum sem unnt væri að ná, en mér er líka sagt að allar tilraunir í þá átt að framfylgja 17. gr. laga um heilbrigðisþjónustu hafi strandað á s. l. hausti vegna algerrar synjunar á stöðum sjúkraþjálfa á heilsugæslustöðvum þó að hæstv. heilbrmrh. hafi leitað þar mjög eftir að fá ákveðnar stöðuheimildir þar. Ég skil þessa synjun illa því að virk sjúkraþjálfun á heimastað skilar ótrúlega miklum sparnaði, ekki síst þegar til lengri framtíðar er litið. Það er langt liðið á þetta þing og vart unnt að telja till. þessa annað en kynningartillögu rétt til að vekja athygli á brýnu og þörfu máli, áherðingu á þeim lagaákvæðum sem fyrir eru og hvatning til að gera átak í þessum málum um leið og bent er á þá fjölmörgu aðila sem að málinu ættu réttilega að koma, svo sem samtök vinnuveitenda og launþega. Kynning þessi meðal almennings er brýn og ætti að vera sjálfsagður þáttur í heilsurækt skólanna, eins og ég sagði áðan, og almennri heilsurækt um leið. Það er full ástæða til að fylgja þessu máli eftir og verði ekki tök á því eða virðist ekki til þess tími nú að afgreiða málið, eins og ég reikna svo sem með, þá mun það endurflutt að ári því að fullvissa mín er sú að fátt gerir þingið þarfara en það að leggja aukna áherslu á forvarnarstarf í okkar heilbrigðismálum. Ég vil svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til að að loknum þessa hluta umr. verði þessari till. vísað til hv. allshn.