Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Kristjánsson) [óyfirl.]: Það er orðið æðilangt síðan málið lá hér fyrir, og geri ég ráð fyrir, að mörgum okkar sé það orðið nokkuð fyrnt. En þegar við málið var skilið, hafði landbn. fjallað um það og lagt fram sínar till. Og það er skjótast frá að segja, að n. varð öll sammála um að leggja það til við d., að hún samþ. frv. með nokkrum breyt. Breyt. sú, sem n. leggur til, að samþ. verði á 1. gr. frv., er mjög lítilfjörleg. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp gr., sem hljóðar svo: „Til hafnarbóta á Siglufjarðarhöfn veitist úr ríkissjóði allt að 50 þús. kr. árlega næstu 4 ár, gegn tvöföldu framlagi úr hafnarsjóði Siglufjarðar. Fé þetta greiðist bæjarstjórn Siglufjarðar hlutfallslega við framlag hafnarsjóðs til fyrirtækisins.“ - N. hefir lagt til, að á eftir orðunum „næstu 4 ár“ bætist inn: þegar fé verður veitt til þess í fjárl. Þá hefir n. öll lagt til, að 2. gr. frv. félli niður og greinatalan breytist skv. því það eru margar ástæður til þess, að rétt þykir að leggja til, að þessi gr. falli niður, en hún hljóðar svo: „Fjármálaráðherra heimilast að ábyrgjast fyrir ríkissjóð allt að 400000 kr. lán, er Siglufjarðarkaupstaður kann að fá til hafnarumbóta á Siglufjarðarhöfn.“ Gera má ráð fyrir, að Siglfirðingar verði ekki sérstaklega óánægðir með það, því n. hefir borizt svo hljóðandi skeyti frá bæjarfógetanum á Siglufirði: Ef ríkisábyrgð er í hafnarlögunum og ætla má, að það verði hafnarlögunum að falli, þá sleppa ríkisábyrgð.“ M. ö. o., bæjarfógetinn á Siglufirði fellst á það, að gr. um ríkisábyrgð falli niður, ef það þykir líklegt, að sú gr. verði frv. að falli. Skv. þessu og líka af ýmsum öðrum ástæðum hefir n. lagt til, að gr. verði felld niður. Þá hefir n. lagt til að gera lítilfjörlega breyt. við 6. gr. frv. Þar stendur svo, að hafnarnefndina skipi 3 menn, kosnir innan bæjarstj. á sama hitt og aðrar nefndir bæjarstj., og 2 menn utan bæjarstj., annar úr tölu kaupmanna, en hinn úr tölu sjómanna eða útgerðarmanna. Þetta, að hinir 2 menn, sem kosnir skulu utan bæjarstj, skuli vera úr hópi kaupmanna og sjómanna eða útgerðarmanna, leggjum við í n. til, að falli niður, því það byggist í gömlum ástæðum - sem nú eru úr sögunni -, þegar Siglufjörður var að mestu leyti skipaður mönnum úr þessum 2 stéttum. Um 10. gr. frv. varð n. ekki sammála og kom sér saman um, að einstakir nm. skyldu hafa óbundnar hendur að gera breyt. við þá gr. Í þessari gr. er nýmæli, sem Siglfirðingar telja mjög mikils virði. Svo er sem sé háttað í Siglufirði, að gjalda til kaupstaðarins er aðallega aflað með útsvarsálagningu á framleiðendur, en eins og öllum er kunnugt, er fjöldi þeirra aðkomumenn. Nú hafa útsvarslögin gert það að verkum, að þessar tekjur hafa mjög rýrnað Eftir því, sem skýrsla endurskoðanda bæjarreikninganna hermir, þá er nær helmingur af allri framleiðslu á Siglufirði undanskilinn útsvarsskyldu, eða 13772 smál., að verðmæti 3118 þús. kr., eru útsvarsskyldar, en 13838 smál., að verðmæti 2919 þús. kr., eru ekki útsvarsskyldar. Þetta veldur því náttúrlega, að það er mjög erfitt fyrir kaupstað, sem þarf jafnmikið í kostnað að leggja sakir fjölmennis, einkanlega yfir vertíðina, að afla sér tekna, nema það yrði of þungbært fyrir þá menn, sem samkv. útsvarslögunum eru útsvarsskyldir. Þess vegna hefir bæjarstj. Siglufjarðar farið fram á, að hún mætti hækka vörugjaldið um 100%. Það er ekki hægt að hafa mikið á móti því, að þessi kaupstaður hækki vörugjald sitt, því þar hagar þannig til, að nær því allt, sem þangað kemur, er notað á staðnum. Hér er því öðru máli að gegna heldur en þegar farið er fram á að leggja hliðstæð gjöld á vörur, sem koma til bæja, sem eiginlega eru hafnarbæir fyrir stór héruð, þannig að gjaldið leggst í fjölda manna utan bæjarins. En hér er ekki slíku til að dreifa, því svo að segja allt, sem til bæjarins flyzt, er notað þar á staðnum. - En svo mundi vörugjaldið koma niður á útfluttum vörum líka, og ég verð að segja, að þegar búið er að undanskilja þessa framleiðslu - sem aðkomumenn eiga - að mestu leyti útsvari, þá sé ekki ósanngjarnt, þó kaupstaðurinn fái einhver lítil gjöld af þeim í þessu formi. Og hér er farið fram á að mega innheimta vörugjaldið tvöfalt, þangað til öðruvísi kann að verða ákveðið með almennum lögum. Um þetta segir svo í 10. gr. frv.: „þangað til öðruvísi kann að verða ákveðið með almennum lögum, skal bæjarstjórn Siglufjarðar heimilt að ákveða hækkun á núverandi vörugjaldi um allt að 100%, og jafnframt, að sú hækkun gangi til nauðsynlegra útgjalda bæjarsjóðs. 16 er bæjarstjórn heimilt að undanskilja sérstakar vörur frá hækkuninni, enda séu almennar neyzluvörur ávallt undanskildar hækkun“. Við þessa gr. eru komnar fram 2 brtt., og eru þær báðar frá mönnum í sjútvn. Frá hv. 3. landsk. og hv.þm. Ísaf. er komin fram till. um tað, að fella niður þennan kafla úr gr., m. ö. o. leyfa ekki Siglfirðingum neina hækkun á vörugjaldi. En við hv.þm. Vestm. höfum komið fram með brtt. um þetta sama efni, sem er á þskj. 296 og á þá leið, að í stað þess kafla 10. gr., sem ég hefi nú lesið upp, komi: Þangað til öðruvísi kann að verða ákveðið með almennum lögum, skal bæjarstjórn Siglufjarðar heimilt að ákveða hækkun á núverandi vörugjaldi um allt að 100% af síldarmjöli, síldarolíu og fiskmjöli, um 50% af öllum öðrum vörum. Gengur hækkun þessi til nauðsynlegra útgjalda bæjarsjóðs.“ - Ég þykist vita það, að hv.þm. muni vera sammála um, að það verði að gera bæjar- og sveitarfélögum hægt að innheimta gjöld, svo þau geti fullnægt lögskipuðum útgjöldum. Og það er vitanlegt, að ef mjög mikið af atvinnurekstri á einhverjum stað er undanskilið útsvarsskyldu, þá verður þetta nær eða alveg ómögulegt. Nú stendur svo sérstaklega á um Siglufjörð, að bærinn hefir blásizt mjög mikið út fyrir aðsókn aðkomumanna. Það er því sanngjarnt, að bænum sé gert mögulegt að standa við þær skuldbindingar, sem á honum hvíla lögum samkv., en það sé ég ekki, að geti orðið nema bæjarstj. fái heimild til þess að innheimta einhver ný gjöld. Ég skal svo ekki hafa þessa framsögu lengri, en vil f. h. n. mæla eindregið með því, að þetta frv. verði samþ. með þeim breyt., sem n. hefir borið fram sameiginlega. Hinsvegar tel ég eigi hægt undan því að komast að heimila Siglfirðingum að innheimta vörugjald það, sem hér er farið fram á. Vona ég, að hv.þdm. sansi sig á því, að það verður að gera bænum fært að standa við þær skuldbindingar, sem á honum hvíla.

Páll Þorbjörnsson Eins og hv. síðasti ræðumaður gat um, hefir sjútvn. öll orðið sammála um nokkrar breyt. á frv., og hefir hann lýst þeim. Hinsvegar áskildu nm. sér rétt til þess að bera fram sérstakar brtt. við 10. gr. frv. Ég og hv.þm. Ísaf. berum fram brtt., bar sem við leggjum til, að heimildin til að leggja á sérstakt vörugjald á Siglufirði verði felld niður. Aftur á móti bera hv. 6. þm. Reykv. og hv.þm. Vestm. fram till. um að tiltaka nokkru nánar heldur en gert er í frv. nú, hvernig leggja skuli þetta vörugjald á. Og það, sem sérstaklega einkennir till. þessara manna, sem hingað til hafa talið sig hér málsvara útvegsmanna, er það, að þann skatt, sem hér er um að ræða, vilja þeir leggja þyngst í herðar útvegsmönnunum. Þeir vilja láta leggja 100% vörugjald á síldarmjöl, síldarolíu og fiskmjöl, en 50% í aðrar vörur. Það er eftirtektarvert, að þeir undanskilja t. d. saltsíld undan 100% gjaldinu, en taka aftur á móti síldarmjöl, síldarolíu og fiskmjöl undir þann skala. Nú mun þannig háttað allri framleiðslu þessara vörutegunda á Siglufirði, að það eru útgerðarmenn og sjómenn, sem hljóta að fá á sig allan kostnaðinn af hinu hækkaða vörugjaldi til hafnar- og bæjarsjóðs. Hinsvegar er braskaralýðurinn, sem kemur til Siglufjarðar á hverju ári og kaupir síld ákveðnu verði til söltunar, undanskilinn þessari 100% hækkun. Nú kom fram í ræðu hv. 6. þm. Reykv., að hann hugði, að það væri sérstök ástæða til þess, að Siglufjarðarbær fengi þessa heimild til álagningar vörugjalds, þar sem segja mætti, að innfluttar vörur til Siglufjarðar dreifðust eigi víðar, af því að bærinn væri engin sölumiðstöð. Þetta er í sjálfu sér rétt. En það ber líka að líta á það, að norður til Siglufjarðar safnast í hverju ári fjöldi fólks hvaðanæfa af landinu. Þessi aukni skattur leggst þá einnig á það. Og ef aðgætt er, hvernig ríkisvaldið hefir einmitt sérstaklega búið að þessum bæ, Siglufirði, þá verður því ekki neitað, að hvergi á landinu hefir verið gert eins mikið til þess að auka atvinnu eins og þar. Það er ekki hægt að benda á einn einasta stað á þessu landi, þar sem hið opinbera hefir lagt eins mikið fé í atvinnufyrirtæki eins og þar. Svo milljónum króna skiptir af ríkisfé er bundið í síldarverksmiðjunum á Siglufirði. Þó er þannig um búið, að aðeins 20 aðkomumenn mega vinna í þeim á móti hartnær 200 Siglfirðingum, og útilokað, að það hlutfall breytist. Jafnframt má líta á það, að Siglfirðingar sjálfir eiga næstum engin fiskiskip. Eitt skip af síldveiðiflotanum í sumar var í eigu bæjarbúa og auk þess mjög nákomið bæjarstj., en það treysti sér ekki til að leggja upp síld í ríkisverksmiðjurnar, sem sótzt var eftir að fá þangað, heldur fór með hana vestur á Djúpuvík. Ef ofan á þetta á að heimila Siglfirðingum að leggja sérstakan skatt á útgerðarmenn, sem koma með atvinnutæki sín þangað norður, þá finnst mér farið að mismuna Siglufjarðarbæ nokkuð mikið fram yfir aðra landshluta. Það mun láta nærri, að þetta vörugjald, ef samþ. verður í þeirri mynd, sem þeir hafa lagt til, hv. 6. þm. Reykv. og hv.þm. Vestm., verði milli 40 og 50 þús. kr. skattur á ríkisverksmiðjunum á komandi árum. Og það má öllum vera ljóst, sem þekkja til, hvernig starfræksla þeirra er byggð upp, að þessi skattur myndi eingöngu koma fram í lækkuðu verði á síldinni til framleiðendanna. Ég vil vænta þess, að brtt. okkar hv.þm. Ísaf. verði samþ., því hún á fyllsta rétt í sér; því fyllri rétt, þar sem af ríkisvaldinu er sérstaklega þannig búið í haginn fyrir það bæjarfélag, sem hér á hlut að máli, að það megi sjá sér borgið fjárhagslega. Ég sé svo ekki ástæðu til að orðlengja um þetta að sinni. Ég býst við, að fleiri hafi eitthvað fram að færa með eða móti, og gefst mér þá e. t. v. tilefni til að taka til máls aftur.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Ég vildi beina því til hv.flm. brtt, hvort þeir vildu ekki taka þær aftur til 3. umr. Ef flm. sjá sér ekki fært að taka aftur till. á þskj. 296 og 315, mun ég fara fram í það við hæstv. forseta, að hann taki málið út af dagskrá.

Gísli Guðmundsson Ég get í rauninni fallið frá orðinu, því ég bað um það aðeins til að bera fram þá sömu ósk, sem hæstv.atvmrh. hefir nú borið fram til hv.flm. brtt, um að taka þær aftur til 3. umr.

Pétur Ottesen Ég get raunar tekið undir, að það mætti fresta frekari umr. um þetta mál, ef það yrði ofan á að taka aftur brtt. eða taka málið af dagskrá samkv. framkominni ósk. Ég vildi aðeins láta það koma fram af minni hálfu þegar vita þessa umr., að mér virðist það varhugaverð breyt, sem verið er að fara fram á í þessu frv., og sem ég ætla, að skjóti hér í fyrsta sinni upp höfðinu. Ég á við það, að fara að nota hafnarsjóði kaupstaðanna sem almennan gjaldstofn fyrir bæjarfélögin. Hingað til hafa okkar hafnarlög verið þannig byggð upp, að í þeim hafa eingöngu verið ákveðin gjöld, sem leggja megi á til ákveðinna þarfa, þ. e. a. s. þarfa hafnanna út af fyrir sig. Út af þessu hefir ekki verið brugðið, þó hafnarlögum hafi fjölgað, heldur hefir þeim verið haldið innan þessa ramma. Það er fyrst í þessu frv., að farið er út fyrir þennan ramma, og vildi ég nota tækifærið til þess að vekja athygli á, að það getur verið nokkuð varhugavert og komið misjafnlega og ranglega niður, ef breytt er um aðferð og veitt í hafnarlögum slík heimild sem hér er um að ræða. Ég viðurkenni fyllilega, að erfiðar ástæður kaupstaða og kauptúna reka mjög eftir því, að nokkur lausn fáist á því vandamáli, að meiri tekna þarf að afla í bæjar- og sveitarsjóði heldur en víða eru möguleikar fyrir eins og nú standa sakir. Það líður ekki á löngu áður en Alþingi verður með fullkominni alvöru að taka undir þær kröfur, sem streyma að frá kaupstöðum og sveitarfélögum, og leysa þetta spursmál. Þegar fara saman, eins og að undanförnu, erfiðleikar atvinnuveganna við það, að nálega allir tekjustofnar eru hirtir í ríkissjóð, þá er ekki undarlegt, þó þröng sé í búi hjá mörgu sveitarfélagi. En leiðin til þess að leysa úr þessu hlýtur að verða nokkuð önnur og almennara eðlis en sú, að leyfa einstökum bæjarfélögum að afla sér tekna gegnum hafnarsjóð. Því er ég á móti 10. gr. þessa frv. og mun einnig greiða atkv. á móti brtt. í þskj. 296, og standa á móti allri tilhneigingu manna til þess að afla bæjarfélögum tekna með þessari aðferð. Hitt finnst mér undarlegt, að ein af þremur brtt., sem n. öll kemur sér saman um, fer fram á að kippa burt heimildinni fyrir því, að ríkissjóður ábyrgist nokkurn hluta af því fé, sem kaupstaðurinn þarfnast til hafnargerðar sinnar. Ef taka ætti upp að kippa slíkri heimild út úr hafnarlögum, sem ekki er búið að byggja upp hafnir samkv. þá er það vitanlega sama og loka fyrir allar slíkar framkvæmdir. Hitt gæti verið athugunarefni, innan hvaða takmarka þessi heimild þyrfti að vera, hvort ekki væri ástæða til að setja hana innan þrengri ramma heldur en verið hefir; en að kippa henni alveg burtu er sennilega sama og stöðva allar framkvæmdir á þessu sviði, a. m. k. meðan ríkissjóður er tekinn ábyrgur fyrir slíkum lánum.

Forseti (JörB): Því hefir verið beint til hv.flm. brtt, hvort þeir gætu ekki fallizt á að taka þær aftur til 3. umr.

Frsm. (Sigurður Kristjánsson) Ég vildi heldur æskja þess, að málið sé tekið út af dagskrá, ef það kemur í sama stað niður.

Flm. (Páll Hermannsson) Eins og getið er um í hinni stuttu grg., sem fylgir frv., er það flutt eftir ósk fiskiræktarfélags Fljótsdalshéraðs. Þegar lögin um lax- og silungsveiði voru sett á Alþingi 1932, þá var þar um allmikið verk að ræða, því að sá lagabálkur er umfangsmikill. Og ég hygg, að ýmsum hafi þá verið ljóst, að þessi lög mundu þurfa ýmiskonar lagfæringar við áður en langt um liði. Á undanförnum þingum hafa líka komið fram nokkrar till. til breyt. á lögunum, enda þótt þær hafi ekki verið samþ., að ég ætla. Þetta frv. fer fram á lítilsháttar breyt. á einu atriði í 8. kafla laganna, sem fjallar um fiskiræktarfélög. Í þessum kafla er gert ráð fyrir, að stofna megi félagsskap til þess að auka lax- og silungsveiði í ám og vötnum, svo kölluð fiskiræktarfélög. Gert er ráð fyrir, að hver einstaklingur í þessum félögum mæti á fundum, þó þeir að vísu megi gefa öðrum umboð til að mæta þar fyrir sig. En það er ekki ætlazt til þess, að félögin skiptist í deildir eða að félagsfundir skuli vera fulltrúafundir, eins og tíðkast í öðrum samvinnufélagsskap. Ég hygg, að það hafi varla verið gert ráð fyrir jafnvíðlendu félagssvæði eins og er á Fljótsdalshéraði. En þar hefir nú verið stofnað fiskiræktarfélag samkvæmt lögum þessum, sem nær yfir 9 hreppa. Á þessu svæði eru töluvert á annað hundrað jarðir, og ábúendur þeirra jarða eiga sæti á félagsfundum, og eiga samkv. l. að taka þar beinan þátt í meðferð félagsmála. Það kom strax í ljós, að þetta var afaróhentugt og þunglamalegt í framkvæmd, og er hæpið, að hægt sé að halda félagsskapnum starfandi í þessu formi. Að vísu má halda því fram, að bjargast megi við það ákvæði laganna, þar sem félagsmönnum er heimilt að gefa öðrum umboð til þess að fara með atkv. sitt á félagsfundum; en reynslan hefir sýnt, að það hefir yfirleitt verið trassað og gefizt illa, og þar af leiðandi verið erfitt að halda félagsskapnum starfandi. Út af þessari reynslu hefir stjórn fiskiræktarfélags Fljótsdalshéraðs óskað eftir því, að bætt verði inn í lögin ákvæði um, að fiskiræktarfélög megi skiptast í deildir, þar sem félagssvæði eru stór, og að félagsfundir skuli vera fulltrúafundir. Ég geri ráð fyrir, að þetta frv. fari til n., en þar sem málið liggur svo ljóst fyrir, má vænta þess, að n.afgr. það fljótt. Við flm. frv. höfum flutt þetta mál nákvæmlega í því formi, sem stjórn fiskiræktarfél. Fljótsdalshéraðs óskaði eftir. Má vera, að það þurfi einhverra endurbóta við, sem þá kunna að koma fram í nefndinni. - Ég óska, að frv. verði vísað til 2. umr. og landbn.

Magnús Torfason Ég kveð mér ekki hljóðs sakir þess, að ég mæli mér að leggja stein í götu þessa frv., heldur þvert á móti til þess að ýta undir það, að frv. verði fært til réttari vegar. Því miður sé ég ekki, að hæstv. landbrh. sé viðstaddur, og ég kem ekki heldur auga á formann landbn. En ég vænti þess, að hér séu einhverjir inni af mönnum, sem skipa landbn. Það er við síðasta lið gr., sem ég vildi gera aths. Þar stendur: „Einnig skulu þeir hafa ferðakostnað eftir sanngjörnum reikningi, er ráðuneytið úrskurðar.“ - Eftir réttu máli virðist mér, að í þessu ætti það að liggja, að því aðeins, að yfirkjötmatsmenn sendi sanngjarnan reikning, fái þeir hann borgaðan. Þetta er að ég hygg nýmæli í l. Það mun yfirleitt ekki standa þannig orðað, heldur aðeins, að menn fái ferðakostnað greiddan samkv. reikningi, er ráðuneytið úrskurðar. Og hvernig sem menn vilja skilja þetta, þá held ég, að engin ástæða sé til annars en reikningarnir verði sanngjarnir, þegar þeir eru úrskurðaðir. Ef það væri ekki, þá er verið að drótta því að landbúnaðarráðuneytinu, að reikningar séu ósanngjarnir eftir að þeir hafa verið úrskurðaðir. Ég segi þetta ekki sérstaklega með tilliti til þessa ráðuneytis, því þetta nær til allra ráðuneyta, sem eiga að úrskurða þessa reikninga. Þess vegna hygg ég, að réttast væri að sleppa orðinu „sanngjörnum“ úr og fari bezt á því. - Í öðru lagi stendur hér, að yfirkjötmatsmenn eigi að fá 4 kr. fyrir fæði og húsnæði fyrir dag hvern, sem þeir eru frá heimilum sínum vegna yfirmatsins. Ég tel þetta ekki fullnægjandi. Það er ekki unnt að fá fæði og húsnæði, a. m. k. ekki á gististað, fyrir 4 kr. á dag og ég býst við, að engum sæmilegum manni, sem er á ferðalagi fyrir það opinbera, detti í hug að rétta húsráðanda 4 kr. fyrir næturgistingu og mat kvölds og morgna. Yfirleitt hélt ég, að hugsunin með þessu væri sú, að yfirmatsmennirnir fengju uppborið kostnað sinn af ferðalögum, og get ég ekki annað séð en að það sé sanngjarnt og eigi svo að vera. En ef þeir fá ekki uppborið kostnað sinn, þá þýðir það vitanlega, að það geti orðið til þess að draga úr ferðalögum yfirkjötmatsmannanna, en það mun ekki vera hugsunin, að þeir ræktu þessi erindi sín slælega, heldur þvert á móti, að þeir gegndu slíkum erindum með fullri alúð og samvizkusemi á allan hátt. Ég hefi ekki hugsað mér að koma fram með neina brtt. að svo stöddu, því ég hefi talið réttast að landbn. taki þetta til athugunar sjálf og leiðrétti það.