Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Utanrmn. hefur fjallað um samkomulagið milli Íslands og Noregs um fiskveiði- og landgrunnsmál á tveim fundum sínum. Á þriðjudag í fyrri viku fjallaði n. um drög að samkomulagi sem hæstv. utanrrh. skýrði í einstökum atriðum á nefndarfundi, og fóru þá nokkrar umr. fram meðal nm. um efni þessara samkomulagsdraga. Eins og kunnugt er voru samkomulagsdrögin lögð fram í raun sem þáltill. um heimild til handa ríkisstj. að gera það samkomulag sem í drögunum fólst. Umr. um þessa þáltill. voru allítarlegar hér á fundi Sþ. á föstudaginn var og till. síðan vísað til utanrmn. eins og vera ber, en n. hélt fund á laugardagsmorgni um þessa þáltill. Það kom í ljós í umr. í n. að allir nm. mundu vilja leggja til að samkomulagsdrögin yrðu samþykkt og þar með þáltill. um heimild til handa ríkisstj. að gera það samkomulag sem í drögunum fólst, nema hvað einn nm., Ólafur Ragnar Grímsson, kvaðst vera andvígur þeirri heimild til ríkisstj., sem í þáltill. fælist, og kvaðst mundu skila séráliti sem nú er fram komið. Með tilvísun til ítarlegra umr. um þetta mál á föstudaginn og raunar áður hér í Sþ. taldi meiri hl. utanrmn., allir nm. nema Ólafur Ragnar Grímsson, fullnægjandi að skila því nál. sem er á þskj. 565 og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin hefur rætt tillöguna og leggja undirritaðir nefndarmenn til að tillagan verði samþykkt. Einn nefndarmanna, Ólafur Ragnar Grímsson, mun skila séráliti.“ Fyrir hönd þeirra nm., sem standa að þessu nál., vil ég aðeins þessu til viðbótar láta það koma fram, að það var samdóma álit okkar allra, að á grundvelli þessa samkomulags væri auðvitað nauðsynlegt að vinna áfram að því að tryggja réttindi Íslendinga bæði til fiskveiða og landgrunns. Sjálft samkomulagið gerir ráð fyrir því, að svo sé gert hvað fiskveiðar snertir. Þótt allákveðin ákvæði séu varðandi loðnuveiðar í þessum efnum, þá er einnig ljóst að hvað þær snertir þurfa margvísleg samskipti á milli þjóðanna að eiga sér stað og tryggja þarf niðurstöðu sem sé í samræmi við þá kröfu sem við Íslendingar höfum gert um jafnrétti þjóðanna til loðnuveiða á því svæði sem um er að ræða. Það er enn frekar ljóst af ákvæðum samkomulagsins að áfram þarf að vinna að því að tryggja rétt Íslendinga til ákveðinna fiskveiða annarra fiskstofna. Og loks er í samkomulaginu gert ráð fyrir ákveðinni málsmeðferð varðandi skiptingu landsgrunnsréttinda. Af öllu þessu leiðir, að á grundvelli samkomulagsins þarf að vinna áfram að því að tryggja réttindi Íslendinga. Ég þarf ekki að fara fleiri orðum um það, svo augljóst sem það er af ákvæðum samkomulagsins sjálfs. Ég vil svo aðeins þessu til viðbótar fyrir hönd okkar þm. Sjálfstfl. ítreka það, að strax á árinu 1978 var af hálfu Sjálfstfl., sem þá eins og nú var í stjórnarandstöðu, lagt til, að teknar væru upp viðræður um réttindi Íslendinga á Jan Mayen svæðinu, og haft frumkvæði að því, að málið var tekið upp á Alþingi og í landhelgisnefnd, þar sem lagðar voru til aðgerðir og ákveðin stefnumótun til að tryggja sem best íslenska hagsmuni. Sjálfstfl. telur að till. hans hafi verið tekið af fálæti og seinlæti sem hefur leitt af sér afdrifaríkan drátt í málinu. Þetta forustuleysi stjórnvalda jafnframt sundurþykkju í stjórnarherbúðunum hefur óneitanlega veikt stöðu Íslendinga í samningunum við Norðmenn. Því er ekki náð þeim árangri í samkomulaginu sem gengið var frá í Osló 10. þ. m. sem við höfðum gert okkur vonir um og efni stóðu til, bæði hvað snertir fiskveiðiréttindi og landgrunnsréttindi. En á hinn boginn er það skoðun Sjálfstfl., að það verði til að stefna hagsmunum Íslendinga í meiri tvísýnu, ef samkomulaginu yrði hafnað og við viljum ekki taka slíka áhættu. Við sjálfstæðismenn ítrekum að við teljum nauðsynlegt að vinna áfram á grundvelli samkomulagsins að því að ná fullum rétti Íslendinga, því jafnræði á við Norðmenn sem áskilið var í yfirlýsingu Jóns Þorlákssonar, þáv. forsrh., 27. júlí 1927. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um mál þetta á þessu stigi og ítreka till. utanrmn., að till. til þál. um heimild fyrir ríkisstj. að staðfesta samkomulag milli Íslands og Noregs um fiskveiði- og landgrunnsmál hljóti samþykkt sameinaðs Alþingis.



Herra forseti. Eins og fram kom í umr. um þetta mál fyrir nokkrum dögum og einnig birtist í því nál., sem ég hef skilað sem minni hl. utanrmn., tel ég að það samkomulag, sem nú er lagt til að verði staðfest, sé hvorki í samræmi við grundvallarstefnu Íslendinga í málinu né veiti Íslendingum tryggingar fyrir því, að lágmarkshagsmuna þeirra á svæðinu sé gætt í framtíðinni. Íslendingar hafa sýnt Norðmönnum fyllstu sanngirni í þessu máli. Við höfum lagt fram ítarlegar aðalkröfur, sem hafa falið í sér hugmyndir og tillögur um sameiginleg yfirráð, sameiginlega fiskveiðilögsögu, sameiginlega stjórnun á nýtingu auðlinda hafs og hafsbotns og helmingsrétt okkar til veiða á öllum fiskstofnum svæðisins. En Norðmenn hafa neitað þessum kröfum öllum. Þeir hafa til viðbótar neitað öllum höfuðatriðum þeirrar millileiðar sem íslenska samninganefndin í Osló var einhuga um að bjóða þeim. Í staðinn liggur hér fyrir samkomulag sem felur í sér fulla viðurkenningu á yfirráðarétti Norðmanna án þess að veita Íslendingum neinar þær tryggingar sem nauðsynlegar eru. Ég tel að það sé ekki hægt að una því, að slík séu endalok þeirrar deilu sem verið hefur milli Íslands og Noregs um Jan Mayen, nánast allt frá því að ríkisstj. Jóns Þorlákssonar 1927 grundvallaði stefnu Íslendinga af mikilli framsýni. Ég hef þess vegna flutt á sérstöku þskj., nt. 577, brtt. við þessa þáltill. sem felur það í sér, líkt og ég gerði tillögu um strax í Osló, að óskað verði eftir áframhaldandi viðræðum við ríkisstj. Noregs um réttindi þjóðanna til stjórnunar og nýtingar á auðlindum hafs og hafsbotns á Jan Mayen svæðinu. Þessar viðræður hafi það að markmiði, að Íslendingar öðlist lágmarkstryggingar varðandi fimm þætti: Í fyrsta lagi rétt til ákvörðunar um hámarksafla loðnu, afdráttarlausan rétt, og Norðmenn viðurkenni hann í viðræðum við þriðja aðila, og verði þá einkum haft í huga Efnahagsbandalag Evrópu eftir útfærsluna við Austur-Grænland. Í öðru lagi, að hlutfall Norðmanna af heildarafla loðnu verði bundið við svæðið utan efnahagslögsögu Íslands og taki ekki breytingum nema með samþykki íslenskra stjórnvalda. Í þriðja lagi, að Norðmenn viðurkenni jafnaðarrétt Íslendinga til veiða á öðrum flökkustofnum en loðnu, svo sem á kolmunna og síld og á staðbundnum fiskstofnum á Jan Mayen svæðinu. Í fjórða lagi, að samningar við Íslendinga um skiptingu landgrunnsins á svæðinu frá efnahagslögsögu Íslands og til Jan Mayen séu forsenda þess, að Norðmenn geti lýst yfir 200 mílna efnahagslögsögu við Jan Mayen. Í fimmta lagi, að allar rannsóknir og vinnsla, einkum á olíu á landgrunni Jan Mayen svæðisins, verði háðar samþykki Íslendinga eða óháðs úrskurðaraðila til að tryggja að lífríki hafsins verði ekki stefnt í hættu. Jafnframt er því lýst yfir í þessari till., að Alþingi treysti því, að með tilliti til sögulegs réttar Íslendinga á Jan Mayen svæðinu, efnahagslegs mikilvægis þess fyrir þjóðina og vináttu Noregs og Íslands muni norsk stjórnvöld sýna Íslendingum þá sanngirni að fallast á áframhaldandi viðræður um framangreint tryggingarákvæði. Í raun þarf ekki að fara mörgum orðum um þessa tillögu. Í henni eru tilgreind mikilvægustu tryggingarákvæðin sem ég lýsti við upphafsumr. málsins að skorti í þetta samkomulag. Ég tel það vanmat á samningastyrkleika Íslendinga, vanmat á því, sem ætla má að sé raunverulegur sáttavilji Noregs í málinu, að telja það nú til lykta leitt með því að samþykkja það samkomulag sem gerð er till. um að hér verði samþykkt. Ég vil enn fremur vekja athygli á því, að ég hef enga trú á að þótt það samkomulag, sem hér er lagt til að verði staðfest, hljóti staðfestingu Alþingis og hliðstæðra stjórnvalda í Noregi sé þar með lokið deilum Íslendinga og Norðmanna um fiskveiðar á Jan Mayen svæðinu og um landgrunnið á Jan Mayen svæðinu. Ég held þvert á móti, án þess að það sé tími hér til að rökstyðja það ítarlega, að efnisatriði málsins séu þau, að strax við útfærsluna við Austur-Grænland og af ýmsum öðrum ástæðum muni Íslendingar þurfa þegar á næstu mánuðum og misserum að eiga áfram í deilum við Norðmenn um skiptingu fiskstofna á þessu svæði og um skiptingu landgrunnsins. Í þeim deilum höfum við hins vegar, ef þetta samkomulag verður samþ., spilað út okkar sterkasta trompi, þ. e. að veita Norðmönnum viðurkenningu á 200 mílna lögsögu í kringum Jan Mayen, og þar með samþykkt þá útþenslustefnu Norðmanna á hafsvæðinu kringum Ísland og Grænland sem fyrrv. utanrrh. Benedikt Gröndal gerði réttilega að umræðuefni hér um skýrslu utanrrh. s. l. laugardag. Ég fæ satt að segja ekki skilið hvernig sömu menn, sem lýsa hér stórum orðum - ég tek það fram, stærri orðum en ég hef nokkurn tíma notað - útþenslustefnu Norðmanna á hafsvæðinu hér norður af Íslandi, geta samþykkt það samkomulag sem hér liggur fyrir. Ég tel þess vegna nauðsynlegt að af þessu tilefni komi fram skýr og afdráttarlaus yfirlýsing um það, eins og er í áliti minni hl. utanrmn., að kröfugerð Íslendinga allt frá yfirlýsingu ríkisstj. Jóns Þorlákssonar 1927 og til síðustu daga viðræðnanna í Osló standi áfram óhögguð til þess að íslensk stjórnvöld hafi í framtíðinni fulla aðstöðu til að taka málið upp að nýju ef það reynist rétt, sem ég tel að muni vera, að þetta samkomulag leysi á engan hátt þær deilur sem hafa staðið á milli landanna. Ég ítreka þess vegna þá skoðun mína, að ég tel fyrri kröfur þjóðarinnar í málinu enn þá í fullum rétti, þar með þá yfirráðaréttarkröfu sem fólst í yfirlýsingu Jóns Þorlákssonar 1927 hvað snertir ráðstöfun auðlinda eyjarinnar og hafsvæðisins þar í kring. Ég vil enn fremur vekja athygli þingheims á því, að fyrir nokkrum vikum komu fram upplýsingar um það, að innan tíðar, jafnvel örfárra ára, eins eða tveggja ára, muni vera tæknilega framkvæmanlegt að bora eftir olíu á hafdýpi líku því sem er á landgrunni Jan Mayen svæðisins. Innan íslensku samninganefndarinnar hefur hingað til verið talið að slíkt yrði ekki mögulegt fyrr en eftir nokkra áratugi. Þó kom fram í Osló vitneskja frá einum íslenskum embættismanni um það, að hann hefði heyrt þess getið af hálfu Norðmanna, að innan eins eða tveggja ára yrði tæknilega mögulegt að framkvæma olíuboranir á Jan Mayen svæðinu. Þær upplýsingar, sem birtast í alþjóðlegu tímariti og hafðar eru eftir þekktum rannsóknaraðilum á þessu sviði, fela það í sér, að tæknilega væri framkvæmanlegt að hefja olíuboranir á Jan Mayen landgrunninu innan eins, tveggja eða þriggja ára eða á kjörtímabili núv. Alþingis. Enn fremur kemur þar fram, að við þær aðstæður, þegar borað er á slíku dýpi, muni reynast nánast ógerlegt að stöðva olíuleka sem fram kæmi. Í þessari grein er því líkt við martröð að slíkt óhapp ætti sér stað við olíuboranir á hafsvæði líku því sem er á landgrunni Jan Mayen svæðisins. Allir þeir, sem þekkja til mikilvægis fiskstofnanna fyrir Íslendinga og það svæði, sem þessir fiskstofnar fara um, geta gert sér í hugarlund hvers konar ógnaróhapp það yrði fyrir íslenska þjóð ef slíkt ætti sér stað á Jan Mayen svæðinu. Þessar nýju tæknilegu upplýsingar gera enn mikilvægara en áður að Íslendingar öðlist í samningum við Norðmenn fullar tryggingar fyrir því, að þeir aðhafist ekkert það á þessu svæði, sem stofnað geti lífríki svæðisins í hættu, nema með samþykki Íslendinga, eða eins og orðað er í þeirri brtt. sem ég flyt á þskj. 577: óháðs úrskurðaraðila, sem við mundum fyllilega treysta og gæfi úrskurð um að engar slíkar hættur væru fyrir hendi. Þetta mál hefur mjög verið rætt utan þings og innan, og ég tel ekki ástæðu til að lengja þær umr. hér þótt margt mætti um þetta málefni segja. Ég verð þó að segja það að lokum, að mér fannst frekar ósmekklegt hjá frsm. meiri hl. utanrmn., þótt það sé út af fyrir sig ekki mitt mál, að hann skyldi nota tíma sinn hér sem samnefnari þessa meiri hl. Sjálfstfl., Alþfl. og Framsfl. til þess í senn að hæla Sjálfstfl. af hinni svokölluðu forustu hans í þessu máli og um leið ásaka samherja sína nú í málinu fyrir aumingjaskap þeirra. Það sýndi ansi skemmtilega þverbrestina í því samstöðuliði sem hér hefur myndast í þessu máli, að hv. þm. Geir Hallgrímsson skyldi sjá sig til knúinn, um leið og hann mælir fyrir sameiginlegu áliti fulltrúa þessara þriggja flokka, að reyna að afsaka uppgjöf Sjálfstfl. í málinu með því að koma einhverju aumingjaskaparorði á fyrrv. og núv. utanrrh. Mér fannst þetta ósmekklegt, og ég vil segja það hér og sagði það við 1. umr. þessa máls, að í öllum þeim viðræðum, sem ég tók þátt í, héldu báðir utanrrh. Íslands, Benedikt Gröndal og Ólafur Jóhannesson, af fullri djörfung og vel og rækilega á þeim grundvallaratriðum sem Íslendingar hafa sett fram í þessu máli, þótt okkur greindi á að lokum, á síðustu stundum málsins, hvernig með það skyldi fara, og þótt okkur greini á um mat á því, hvort nú eigi að hætta samningum eða halda áfram. Lítilfjörlegar ásakanir formanns Sjálfstfl. um aumingjaskap þessara manna og annarra í þessu máli duga Sjálfstfl. á engan hátt til þess að afsaka það, að það er hann umfram alla aðra sem hefur hlaupist frá skýrari og afdráttarlausari stefnu en Sjálfstfl. hefur mér vitanlega haft í nokkru einasta máli öðru á undanförnum misserum. Sú málsmeðferð, sem utanrrh. landsins tveir hafa haft á þessu máli síðan samkomulag var í landhelgisnefnd í júlí og ágústmánuði 1978, er þvert á móti alveg gagnstæð því sem hv. alþm. Geir Hallgrímsson var að láta liggja að hér áðan. Þótt mig greini á hér á lokastigi við núv. hæstv. utanrrh. og fyrrv. hæstv. utanrrh., þá vil ég þó frábiðja þingheimi svo lítilfjörlegan málflutning sem kom fram áðan í framsöguræðu fulltrúa meiri hl. utanrmn.



Herra forseti. Það hafði ekki verið ætlun mín að eyða þingtíma í frekari umr. um þetta mál, svo lengi og ítarlega sem um það hefur þegar verið fjallað. En sú framsöguræða, sem flutt var af hálfu meiri hl. utanrmn., gerir mér ókleift annað en að standa upp og flytja harðorð mótmæli. Það er fyrir neðan allar hellur og langt fyrir utan venjur og kurteisisskyldur á Alþingi. Þegar menn eru frsm. fyrir fleiri en einn flokk tala þeir um það sem flokkarnir hafa sameiginlegt í málinu, en flytja ekki illkynjaðan áróður frá eigin flokki. Hv. 1. þm. Reykv. talaði hér sem frsm. fyrir hönd síns flokks, Framsfl. og Alþfl. í utanrmn. En hann gat ekki staðist það í miðri ræðu sinni að kúvenda og byrja að tala eins og áróðursmaður Sjálfstfl. og flytja þann boðskap sem hann raunar hafði sjálfur komið að í fyrri umr. Boðskapurinn er í stuttu máli á þá lund, að Sjálfstfl. hafi haft alla forustu í þessu máli. Það er eins og venjulega, aðalatriðið er að þeir geti stolið ærunni af öllum öðrum, enginn hafi komið nálægt málinu nema þeir. Af þessu tilefni verð ég að rekja hér örfá atriði í sambandi við gang málsins. Stjórn Ólafs Jóhannessonar kom til valda í sept. 1978, rétt eftir að loðnuveiðunum við Jan Mayen lauk það sumar. Augljóst var þá þegar að þetta mál mundi eiga nokkurt framhald og rétt væri að taka vel eftir því og athuga hvert það framhald gæti orðið. Ég hafði ekki verið nema örfáar vikur í starfi utanrrh. þegar „diplómatisk“ sambönd voru fyrst sett í gang, sem er eðlileg byrjun, og þegar byrjað var að skrifa greinargerðir um þetta mál í Fiskifélaginu, sjútvrn. og víðar þar sem sér kunnáttu er að fá. Fyrir utan það, sem sendiherrann í Osló kannaði með viðræðum, bæði við utanrrh. og sjútvrh. Noregs, gafst tækifæri til þess nokkru seinna um haustið að ég hitti Frydenlund á fundi erlendis og ræddi við hann. Það fyrsta, sem ég sóttist eftir, var að tryggja að Norðmenn færðu ekki út án þess að hafa rætt Jan Mayen málið ítarlega við okkur Íslendinga fyrst. Það vill svo til, að nokkrum vikum áður en þessar umræddu og ágætu tillögur Sjálfstfl. voru afgreiddar hér á Alþingi hafði ég fengið loforð utanrrh. Noregs fyrir því, að Noregur mundi ekki færa út án þess að hafa rætt við okkur fyrst. Það vill einnig svo til, að ég á þetta loforð skriflegt ef Sjálfstfl. er tregur til að trúa því. Hv. 1. þm. Reykv. sagði,- ég man ekki hvort það var í ræðunni áðan eða fyrir helgina, - að það hefði ekki verið fyrr en á miðju sumri 1979 sem einhver áhugi vaknaði á málinu. Ég vil benda honum á að málið var rætt í ríkisstj. og samþ. þar að endurreisa landhelgisnefnd, sem ekki hafði starfað um nokkurt skeið eftir að við færðum út í 200 mílur. Þetta gerðist, að ég hygg, í janúarmánuði 1979, rétt um áramótin.  Síðan var unnið áfram að málinu á hverjum þeim vettvangi þar sem tækifæri gafst og alveg sérstaklega af ýmsum starfsmönnum og stjórnmálamönnum hér heima. Fyrsti fundurinn, sem hægt er að kalla fund um þetta mál, var síðan haldinn í Kaupmannahöfn í aprílmánuði 1979, þá þegar um vorið. Þar voru utanrrh. Íslands og Noregs og þar komu líka formenn sendinefnda Íslands og Noregs á Hafréttarráðstefnunni, en fundur þeirrar ráðstefnu stóð einmitt yfir í Genf þá daga. Í júní var síðan haldinn fundur Norðmanna og Íslendinga hér í Reykjavík sem allir muna, þegar ekki náðist árangur og Norðmenn flugu heim án þess að hafa meðferðis það sem þeir höfðu ætlað sér að fá frá okkur. Málið komst síðan í hámæli þá um sumarið og komu fram ýmsar till. frá ýmsum aðilum, bæði í landhelgisnefnd og í ríkisstj. Norðmenn höfðu fengist til þess, að því er við höldum fram, að fallast á 90 þús. tonna markið á loðnuveiðum þeirra, en þar sem heildarsamkomulag náðist ekki héldu þeir því fram, að þessi tala væri ekki bindandi. Við sendum mjög hörð mótmæli, þegar þeir fóru yfir það mark, nálguðust 100 þús. tonn. Það fór svo, að þeir veiddu um 125 þús. tonn áður en norsk yfirvöld stöðvuðu veiðarnar. Það er enginn kominn til með að segja að þeir hefðu ekki getað veitt 200 eða 300 þús. tonn, ef ekkert samband hefði verið við þá haft, ef engar samningaviðræður hefðu farið fram og ef sá aðdragandi, sem ég hef getið, hefði ekki átt sér stað. Ég tel því eins og hv. síðasti ræðumaður, - og telst sjálfsagt til tíðinda þegar við erum sammála, - að ummæli hv. 1. þm. Reykv. í sambandi við málið og árás hans á hina flokkana og alveg sérstaklega þá sem stóðu að þeirri ríkisstj., sem mynduð var í sept. 1978, sé ódrengileg og algerlega tilefnislaus. Þótt ég vilji á engan hátt gera lítið úr hlut Sjálfstfl. í landhelgismálum fyrr og síðar og líklega var hann meiri fyrr en síðar, þá vil ég mótmæla þessum tilraunum til þess að útbreiða það, að hinir flokkarnir og stjórn Ólafs Jóhannessonar hafi á nokkurn hátt sýnt þessu máli fálæti eða seinlæti, hvað þá þeirri ásökun, að við höfum dregið úr þeim árangri sem nú hefur náðst. Ég mótmæli þessu algerlega og lýsi undrun minni yfir því, að slíkur málflutningur heyrist frá þeim manni sem flutti hann hér. Hann á sennilega rætur sínar einhvers staðar annars staðar.



Herra forseti. Ég þakka hv. utanrmn. fyrir afgreiðslu hennar á málinu. Hún hefur afgreitt það fljótt og meiri hl. með því að leggja til að samkomulagið verði samþykkt. Ég tel mjög mikilvægt að þetta mál nái nú fram að ganga og það tefjist ekki. Þess vegna vil ég ekki vekja neinar deilur um það, þó að orð hafi fallið sem gætu gefið tilefni til þess. Hér er um að ræða anga af landhelgismáli. Við Íslendingar höfum unnið mikla sigra í landhelgismálum. Af því er mikil saga. Það hefur verið okkur styrkur í öllum þeim átökum, að það hefur myndast samstaða: samstaða á Alþingi, samstaða meðal þjóðarinnar. Við hefðum ekki náð þeim árangri sem við höfum náð ef svo hefði ekki verið. Þess vegna er það að mínum dómi þrátt fyrir allt mjög mikilvægt að sem víðtækust samstaða verði hér á Alþingi um afgreiðslu þessa máls, þó að það liggi fyrir að einn nm. í utanrmn. hefur skilað sérstöku áliti þar sem hann mælir gegn samþykkt þessa samkomulags. Enn þá sér ekki fyrir endann á landhelgismálum Íslendinga og eru fram undan vandasöm mál á því sviði. Það er von mín, að í því geti áfram haldist að Íslendingar, bæði þing og þjóð, standi sem mest saman, en fari ekki að pexa um aukaatriði. Ég held að það væri kominn tími til að Alþingi gerði ályktun um það, að samin skyldi á hlutlægan hátt saga landhelgismála Íslendinga. Það er mín bjargföst sannfæring, að enginn verði stór af því að ætla að eigna sér þar eitthvað sérstaklega. Við höfum sem betur fer allir staðið saman í þessari miklu baráttu. Þetta vildi ég segja og hvetja enn til samstöðu um afgreiðslu þessa máls. Vegna viðhorfa, sem komið hafa fram hjá hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni, bæði í nál. og ræðuhöldum hér á þinginu, verð ég til öryggis að taka það fram, að ég mótmæli í einu og öllu túlkun hans. Ég ætla ekki að fara að tefja tímann á því að fara að rekja það eða fara nánar út í það, en ég geri þetta til öryggis vegna þess að túlkun hans og sjónarmið gætu orðið skaðleg vopn í hendi andstæðings ef til kæmi.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt aths. eða kannske grg. að gefnu tilefni og nokkurri nauðsyn. Ég vil segja í fyrsta lagi, að ég sætti mig illa við þá málsmeðferð að Alþ. sé aðeins gefinn kostur á að segja já eða nei við svo gott sem gerðum hlut. Það er vond aðferð. Eðlilegra og raunar sjálfsagt hefði verið að fresta samningaviðræðunum, leggja útkomuna fyrir þing og ganga síðan frá samkomulagi. Í öðru lagi vil ég segja það, að ég sætti mig ekki við meðferð málsins í okkar flokki. Ég mun hins vegar ekki gera grein fyrir því á þessum stað nema eftir því verði leitað af ábyrgum aðilum í flokknum. Ég mun ekki ræða málið efnislega. Ég vil þó segja, að þrátt fyrir galla í samkomulaginu eru þar mjög sterk atriði fyrir okkur Íslendinga og ég tel háskalegt, ef margir málsmetandi menn leggja sig í framkróka að túlka samningsgreinarnar okkur í óhag á opinberum vettvangi. Að lokum vil ég taka það fram, að þessar aths. mínar og væntanleg afstaða í málinu eru alls ekki vantraust á störf fulltrúa Alþb. í samningaviðræðunum við Norðmenn.



Herra forseti. Aðeins örfá orð að gefnu tilefni. Ég greindi hér frá nál. og afgreiðslu n. á þeirri þáltill., sem hér er til umr., sem frsm. meiri hl. utanrmn. Ég gerði grein fyrir þeim almennu viðhorfum, sem allir meirihlutamennirnir stóðu að, og ég gerði skýran greinarmun á því, sem ég sagði í því hlutverki, og svo aftur þegar ég gerði grein fyrir afstöðu og viðhorfum þm. Sjálfstfl. Ég gerði það til þess að spara tíma. Mér hefur skilist að það væri áhugamál ríkisstj. og stjórnarliða að ljúka Alþingi sem fyrst, og það var samkomulag í þingflokki sjálfstæðismanna að ég reyndi að gera almenna grein fyrir viðhorfum þeirra til málsins til þess að þeir hefðu síður ástæðu til þess að kveðja sér hljóðs í þessu máli. En ég tek það fram, að þessi orð mín ber ekki að skilja svo að þm. Sjálfstfl. séu ekki frjálsir að því að taka hér til máls og gera grein fyrir afstöðu sinni í þessu máli. Það liggur í hlutarins eðli. Við sjálfstæðismenn erum fylgismenn málfrelsis. Og það er út af fyrir sig ánægjulegt og gleðilegt, að einu sinni kemur þó fram að Alþb., sem ekki er þekkt að því að vera málsvari lýðræðis og skoðanafrelsis í öllum tilvikum, sýnir í þessum umr. að einn þm. þess hefur þó dug og kjark til að mótmæla málflutningi og ég vil segja ósmekklegum og ástæðulausum getsökum formanns þingflokks Alþb. Við gagnrýnum formann þingflokks Alþb. áreiðanlega á mismunandi forsendum, hv. þm. Garðar Sigurðsson og ég, en engu að síður erum við jafnóánægðir með málflutning formanns þingflokks Alþb. Ég skal svo láta stjórnarliðana um það að deila sín á milli um svo mikilvægt mál sem landhelgismálið er. En það hefur ekki staðið á Sjálfstfl. að fylkja liði um sameiginlega hagsmuni landsmanna í landhelgismálum. Sjálfstfl. er ekkert feiminn við að segja, að hann hafi haft forustu í þeim efnum, og telur það ekki á neinn hátt til þess fallið að varpa skugga á aðra flokka eða stofna til missættis eða ósamkomulags. Ég hlýt að gera þá kröfu til allra þingflokka og þm., og við gerum þá kröfu gagnkvæmt hver til annars, að menn skoði málin á hlutlægan hátt og taki efnislega afstöðu, en ekki á grundvelli þess, hver hafi frumkvæði í málum hverju sinni. Í þeim anda höfum við sjálfstæðismenn tekið afstöðu í þessu máli. Okkur hefur ekki dottið í hug að nota þetta mál til þess að sýna sérstaklega fram á sundrung ríkisstjórnarflokkana eða torvelda framgang samkomulagsins eða stuðla að falli ríkisstj. vegna þessa máls út af fyrir sig. Hins vegar hef ég nefnt það í ræðu minni á föstudaginn var og get ítrekað það enn, að væri samkomulagið ekki samþykkt, þá ættu auðvitað stuðningsmenn samkomulagsins innan ríkisstj. að segja af sér. Ef samkomulagið verður samþykkt, þá ættu auðvitað andstæðingar samkomulagsins meðal stuðningsmanna stjórnarliðsins að segja af sér, vegna þess að hér er um mikilvægt mál að ræða sem í hugum manna ætti að varða slit á stjórnarsamstarfi ef nokkur alvara fylgdi þeim orðum sem hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson lét sér um munn fara áðan. En honum er kannske engin alvara frekar en Alþb. mönnum er alvara þegar þeir eru að fjölyrða um utanríkis- og varnarmál landsins, en fylgja því, sem þeir segja, ekki fram innan ríkisstj. í stjórnarathöfnum. Ég held svo að það sé ekki nokkur ástæða að eyða einu orði til að svara hv. þm. Benedikt Gröndal umfram það sem ég hef þegar gert og hann getur tekið til sín.



Það efni till. að óska eftir áframhaldandi viðræðum er í fullu samræmi við þá grg. sem ég gaf áðan. Ég segi því já.



Herra forseti. Í nafni þingflokks sjálfstæðismanna vil ég gera eftirfarandi grein fyrir atkv. Eins og kunnugt er hafa sjálfstæðismenn haft forustu um að tryggja réttindi Íslands á Jan Mayen svæðinu. Telur flokkurinn samkomulagið, sem gert var við Norðmenn í Osló, áfanga á leiðinni til þess jafnræðis Íslendinga og Norðmanna á svæðinu sem Jón Þorláksson, þáv. forsrh., áskildi Íslendingum 27. júlí 1927. Sjálfstfl. harmar viðbrögð stjórnvalda við tillögum hans, sem lýst hafa sér í fálæti og seinlæti sem leiddu af sér afdrifaríkan drátt í málinu. Þetta forustuleysi stjórnvalda jafnframt sundurþykkju í stjórnarherbúðunum hefur veikt stöðu Íslendinga í samningunum við Norðmenn. Í þeirri stöðu, sem mál þetta er nú komið, er það samt álit Sjálfstfl. að það stefni hagsmunum Íslendinga í tvísýnu ef samkomulaginu yrði hafnað. Því styðja sjálfstæðismenn samkomulagið og lýsa jafnframt yfir, að þeir munu á grundvelli þess halda fast á rétti Íslands og berjast áfram fyrir sanngjarnri og réttlátri lausn mála á Jan Mayen svæðinu. Ég segi já.



Herra forseti. Ég vek athygli á því, að hér erum við að taka afstöðu til samkomulags, sem er niðurstaða af löngum undirbúningi og miklum viðræðum sem fram hafa farið. Ég tel það með eindæmum ósmekklegt, eins og Sjálfstfl. hefur gert, að halda við það tækifæri upp ásökunum á hendur öðrum um vilja- og áhugaleysi, ekki síst þegar þær ásakanir eiga ekki við rök að styðjast. Ég tel slíkan málflutning ekki auka virðingu eða reisn Sjálfstfl. og var þó ærin ástæða til þess að auka þar eitthvað við. Ég segi já.



Herra forseti. Með vísun til grg. hv. 1. þm. Reykv., sem bæði var sönn og smekkleg, segi ég já.



Herra forseti. Samkv. 9. gr. laga um Framkvæmdastofnun ríkisins skal ríkisstj. gefa Alþingi árlega skýrslu um starfsemi hennar. Ársskýrslu fyrir árið 1979 hafa þm. þegar fengið í hendur. Starfsemi Framkvæmdastofnunar ríkisins hefur verið með sama hætti og undanfarin ár. Framangreind skýrsla er hin áttunda í röðinni og er þar að finna grg. um þá málaflokka sem stofnunin hefur haft með höndum, upptalningu allra lánveitinga og töflur til glöggvunar. Á vegum áætlanadeildar eru nú í vinnslu ýmsar skýrslur varðandi einstaka atvinnuvegi, orkumál, samgöngumál, húsnæðismál o. fl. Safnað hefur verið upplýsingum um fjármunamyndun frystihúsanna og áfram er unnið að fiskiskipaáætlun. Þá var settur á fót starfshópur um skipasmíðaiðnað á s. l. ári. Stofnunin annast aðild Íslands í norrænni nefnd um hagrænar samgöngurannsóknir. Athugun á samgöngumálum Suðurlands var samstarfsverkefni samgrn., Vegagerðar ríkisins og áætlanadeildar. Á vegum byggðadeildar var aðaláhersla lögð á gerð iðnþróunaráætlana. Framkvæmdasjóður Íslands og Byggðasjóður eru starfræktir innan lánadeildar. Lánadeild tekur við umsóknum um lán úr sjóðunum, annast athugun þeirra og úrvinnslu og sér um afgreiðslu þeirra lána sem samþykkt eru af stjórn stofnunarinnar. Deildin hefur með höndum bókhald sjóðanna og skýrslugerð vegna þeirra, innheimtu lána og gætir hagsmuna sjóðanna í lánamálum. Lánadeild veitir ýmsum fyrirtækjum aðstoð og ráðgjöf varðandi framkvæmdir og fjármögnun og fjallað er um ýmis vandamál fyrirtækja, sem að nýframkvæmdum standa, og annarra, sem þarfnast endurskipulagningar og leita til framkvæmdastofnunar um aðstoð. Í Byggðasjóði voru samþykkt 502 lán, samtals að fjárhæð 5959 millj. Af þeim voru tvö lán sérstaks eðlis: 1480 millj. kr. lán til Orkusjóðs til greiðslu skulda vegna byggðalína og 200 millj. kr. lán til veðdeildar Búnaðarbanka Íslands vegna lausaskulda bænda. Heildarútlán Framkvæmdasjóðs voru 14 477 millj. kr. Auk þess var á vegum sjóðsins sérstök lánveiting, 1250 millj. kr. vegna verkefna í skipasmíðaiðnaði, Í lögum um Framkvæmdastofnun ríkisins segir, að það sé hlutverk Framkvæmdasjóðs að beina fjármagni til aðkallandi framkvæmda sem æskilegar eru taldar fyrir þjóðarbúið að dómi stjórnar Framkvæmdastofnunar. Þessu hlutverki gegnir sjóðurinn fyrst og fremst með því að veita fé til helstu fjárfestingarlánasjóða atvinnuveganna sem síðan veita lán til einstakra framkvæmda. Lánveitingar Framkvæmdasjóðs til fjárfestingarlánasjóða árið 1979 námu 13 654 millj. kr. Að öðru leyti vil ég vísa til hinnar prentuðu ársskýrslu Framkvæmdastofnunar ríkisins.



Herra forseti. Ég tel samkv. venju rétt að láta örfá orð fylgja skýrslu þeirri um meðferð dómsmála sem lögð var á borð hv. alþm. fyrir skömmu. Skýrsla þessi, sem hér liggur frammi, tekur aðeins til einkamála og sakamála. Hún tekur hins vegar ekki til skipta, fógetagerða og uppboðsmála. Þá tekur hún ekki til meðferðar mála fyrir Hæstarétti. Með bréfi, dags. 30. jan. s. l., óskaði dómsmrn. eftir upplýsingum um þessa málaflokka sem kynnu að vera til meðferðar hjá dómstólum landsins. Spurt var um í fyrsta lagi einkamál, sem þingfest hefðu verið fyrir 1. jan. 1978 og ólokið var 1. jan. 1980, og í öðru lagi um sakamál, sem ákært hafði verið í fyrir 1. jan. 1979 og ólokið var 1. jan. 1980. Mál eru talin upp eftir umdæmum, fyrst einkamál, og er þar getið þingfestingardags, númers máls og aðila, og síðan sakamál, og er þar getið dagsetningar ákæru, auðkennis máls og tegundar brots. Skýrslan byggir á upplýsingum frá viðkomandi embættum. Á síðari árum hefur færst í vöxt að starfsmenn dómsmrn. hafa farið í eftirlitsferðir með embættum landsins. Hefur þetta veitt embættunum aukið aðhald við afgreiðslu mála og er nú að því stefnt að slíkar eftirlitsferðir verði farnar til hvers embættis a. m. k. annað hvert ár og í sum embætti árlega. Þá á skýrsla sem þessi, sem lögð er fyrir Alþingi, sinn þátt í auknu aðhaldi. Ber þessi skýrsla og þess merki, sé hún borin saman við fyrri skýrslur, að óloknum málum virðist fækka. Tilgangur með skýrslu sem þessari er fyrst og fremst að kanna hvort einhvers staðar eigi sér stað óeðlilegur dráttur á afgreiðslu mála, auk þess aðhalds sem hún veitir og áður er getið. Rétt þykir að geta hér nokkurra mála. Hjá embætti bæjarfógetans í Vestmannaeyjum eru til meðferðar 8 sakamál frá árinu 1972 og eldri. Skýringin á drætti þessara mála er sú, að mikil röskun varð á starfsemi embættisins í kjölfar eldgossins í Heimaey 1973, og munu a. m. k. sum þessara mála hafa glatast þá. Þá er elsta einkamálið frá árinu 1969 við embætti yfirborgardómarans í Reykjavík, þingfest 4. des. 1969. Í því máli gekk dómur 13. des. 1971, en með dómi Hæstaréttar 12. nóv. 1973 var málinu vísað til héraðsdómara að nýju. Eftir var að leita úrskurðar matsnefndar sbr. lög nr. 11 frá 1973, og gekk úrskurður nefndarinnar, 1. maí 1976 og var málinu þá frestað til frekari gagnaöflunar. Munnlegur málflutningur fór fram 30. nóv. 1979 og var málinu þá enn frestað til frekari gagnaöflunar. Dómur var síðan kveðinn upp 21. mars s. l. Ekki þykir ástæða til að fjölyrða frekar um einstök mál, en yfirleitt má segja að gangur þeirra hafi verið með eðlilegum hætti. Má segja, að meðferð mála fyrir dómstólum hér á landi sé á réttri braut ef litið er til þess tíma sem meðferðin tekur, því að heldur virðist meðferðartíminn styttast en lengjast.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að tilkynna hér, eins og oft hefur áður verið gert í þinglok, að ríkisreikningur, A-hluti, fyrir árið 1979 er nú fullgerður af hálfu ríkisbókhalds og verður dreift hér til þm. innan skamms tíma, síðar í dag a. m. k. Jafnframt verður hann fenginn yfirskoðunarmönnum til meðferðar. Eins og kunnugt er eru gjöld og tekjur ríkisreiknings gerð upp á grundvelli áfallinna gjaldaskuldbindinga og álagðra tekna, sem mjög oft fer ekki saman við greiðslur á þessum liðum, en fjárlög eru hins vegar í aðalatriðum byggð á greiðsluhreyfingum. Jafnframt skal minnt á að stofnkostnaður er færður til gjalda á rekstrarreikning strax við kaup eða framkvæmd, en fjárfesting er ekki færð til bókar á efnahagsreikning og síðan afskriftir færðar þaðan á gjöld á endingartíma eignarinnar. Helstu niðurstöðutölur A-hluta ríkisreiknings fyrir árið 1979 eru þessar: Gjöld urðu 249 146 millj. kr. og tekjur 248 036 millj. kr. Gjöld umfram tekjur urðu því 1 110 millj. kr., sem er 7774 millj. kr. óhagstæðari niðurstaða en gert er ráð fyrir í fjárl. Árið áður var hallinn lítið eitt hærri eða 1609 millj. kr. Greiðsluafkoma ríkissjóðs við bankakerfið, fyrst og fremst Seðlabankann, var hagstæð um 2250 millj. kr., en í fjárl. var gert ráð fyrir 7595 millj. kr. greiðslubata. Árið 1978 var hins vegar um halla að ræða að fjárhæð 379.5 millj. Að teknu tilliti til gengismunar og verðbóta á lánum við Seðlabankann hækkaði skuld ríkissjóðs við bankann um 2332 millj. kr. á árinu. Með hliðsjón af þeim breytingum, sem urðu á síðasta ári á verðtryggingu lána, og tilkomu lánskjaravísitölu um mitt ár 1979 var ákveðið að bókfæra öll vísitölubundin lán í árslok 1979 samkv. þágildandi vísitölum. Áður höfðu lán A-hluta ríkisins verið tilgreind á nafnverði. Hækkun skulda af þessum ástæðum nam 26 267 millj. kr. Í þessari fjárhæð er hækkun margra ára aftur í tímann. Gengisbundin lán hafa ávallt verið færð upp í árslok miðað við gildandi gengi og var svo einnig gert nú. Endurmatsjöfnuður varð því á árinu mjög há fjárhæð, eða 29 052 millj. kr. miðað við 11 307 millj. kr. á árinu 1979. Skuldir umfram eignir A-hluta ríkisins námu í árslok 1979 60 931 millj. kr. og höfðu hækkað á árinu um 30 162 millj. kr. og þar af, eins og áður sagði, um 26 267 millj. vegna uppfærslu vísitölubundinna lána vegna margra ára. Í þessu sambandi er þess að geta, að efnislegir fjármunir A-hlutans, eins og fasteignir, vélar og áhöld teljast ekki með eignum í þessu uppgjöri. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að gera grein fyrir efni ríkisreiknings sem dreift verður á borð þm. síðar í dag. Ég tel hins vegar ástæðu til að fara hér örfáum orðum til viðbótar um stöðu ríkissjóðs að loknum 4 fyrstu mánuðum þessa árs. Upplýsingar um gjöld og tekjur ríkissjóðs í lok aprílmánaðar liggja nú fyrir. Samkv. þeim var rekstrarjöfnuður neikvæður um 6.6 milljarða kr. á fyrstu 4 mánuðum ársins. Rekstrarjöfnuðurinn var þó heldur hagstæðari en á sama tíma undanfarin ár. Það eru einkum tvö atriði, sem öðrum fremur eru þessu valdandi. Í fyrsta lagi sköpuðust mjög sérstakar aðstæður á fyrstu mánuðum þessa árs, þar sem fjárlög voru ekki samþ. fyrr en komið var fram að páskum. Ýmis þau fjárframlög, sem venja er að inna af hendi á fyrstu mánuðum ársins, komu ekki til útborgunar fyrr en eftir samþykkt fjárlaga, þar sem þau rúmuðust ekki innan þeirrar greiðsluheimildar sem Alþingi hafði samþykkt. Var hér fyrst og fremst um að ræða framlög til stofnkostnaðar ásamt framlögum til ýmissa sjóða og styrkja. Í öðru lagi má rekja þessa bættu útkomu til þess, að markvisst hefur verið unnið að því í fjmrn. að draga úr árstíðabundnum halla ríkissjóðs, en hann hefur á undanförnum árum verið mestur fyrstu mánuði ársins. Hefur þessi viðleitni borið nokkurn árangur. Gjöld ríkissjóðs á fyrstu 4 mánuðum ársins urðu 102.3 milljarðar kr., en tekjur námu 95.7 milljörðum kr. á sama tíma. Rekstrarjöfnuður frá áramótum til aprílloka varð því, eins og ég hef áður greint frá, neikvæður um 6.6 milljarða kr. Til samanburðar má geta þess, að á sama tíma á s. l. ári varð rekstrarjöfnuður neikvæður um 13 milljarða kr. Skuldaaukning ríkissjóðs við Seðlabankann varð nokkru meiri en nemur mismun gjalda og tekna þar sem halli varð á lánahreyfingum á tímabilinu. Skuld ríkissjóðs við bankann jókst um 7.6 milljarða kr. En til samanburðar má geta þess, að á fyrstu 4 mánuðum ársins 1979 jukust skuldir ríkissjóðs við bankann um 11.4 milljarða kr. Greiðsluáætlun hefur verið gerð í fjmrn. og byggist hún á niðurstöðum fjárl. Samkv. henni er að því stefnt, að í lok nóv. verði skuldastaðan við Seðlabankann orðin svipuð og hún var um s. l. áramót. Ég taldi rétt að þessar upplýsingar kæmu hér fram áður en þing lýkur störfum sínum nú á næstu dögum.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. fjmrh. þá grein sem hann gerði fyrir niðurstöðum ríkisreiknings og að það hefur tekist nú að halda þeirri reglu, sem á var komin, að ríkisreikningurinn yrði lagður fram áður en þingi lyki. Eins og fram kom í því, sem hæstv. fjmrh. sagði, er útkoman neikvæð um 1 milljarð 110 millj. kr. eða 1110 millj. kr. 1979, en var hins vegar gert ráð fyrir jákvæðri útkomu upp á 6 milljarða 664 þús. millj. kr. Er hér um að ræða verri útkomu upp á 7.7 milljarða. Þessu til viðbótar upplýsti ráðh., sem kemur heim og saman við það sem fram kemur í skýrslu Seðlabankans, að skuld við Seðlabankann hækkaði á árinu um 2.5–2.6 milljarða kr. Það er verri staða um áramótin sem nemur yfir 10 milljörðum kr. heldur en fjárlög ársins 1979 gerðu ráð fyrir. Hér er um að ræða nákvæmlega þá útkomu sem við stjórnarandstæðingar gerðum ráð fyrir með tilliti til þeirra fjárlaga sem samþ. voru og að vísu var talið af þáv. ríkisstj. og ríkisstjórnarmeirihluta að um hrakspár okkar væri að ræða. En hér er í ljós komin sú staðreynd sem við töldum blasa við, ef þannig væri frá fjárl. gengið. Þá er enn fremur í þessu staðfest það sem okkur hæstv. fyrrv. fjmrh. Sighvat Björgvinsson greindi á rétt um áramótin. Það voru bókfærsluatriði. Hann svaraði mér þá og sagði að væri til skoðunar með hvaða hætti ætti að færa upp í sambandi við áramótin verðbótaþátt lána. En ég hélt því fram, að hér væri ekki um að ræða neitt sem menn gætu komið sér saman um eftir á, hér væri um að ræða eina reglu og að verðbótaþáttur þessara lána skyldi færður upp um áramót nákvæmlega eins og gengisbreytingar á gengistryggðum lánum. Og það hefur auðvitað orðið staðreyndin, svo sem bæði kemur fram í skýrslu Seðlabankans og í ríkisreikningi fyrir árið 1979. Ég vil enn fremur þakka ráðh. fyrir upplýsingar um stöðu ríkissjóðs fyrstu 4 mánuði ársins. Eins og hann réttilega gat um er hér um að ræða óvenjulegt ástand og ég held að útkoman sé að því leyti til kannske ekki nákvæmlega eins og hún annars hefði orðið. En þess er líka að geta, að fyrri hluti árs er ævinlega erfiður hjá ríkissjóði og ég held að hjá því verði aldrei komist. Ef hins vegar verður hægt að ná því marki sem hann vék að varðandi stöðu ríkissjóðs við Seðlabankann í nóv., þá væri vel. En ég held því miður að eins og um hnútana er búið og hefur verið búið náist það ekki, en við verðum að sjálfsögðu að vona það besta. Staðreyndin kemur svo til með að sýna hver útkoman verður. Ég endurtek að það er gott að sú regla hefur verið haldin, að ríkisreikningurinn hefur verið lagður á borð alþm. áður en þingi lýkur.