Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ráðherrann (Kristján Jónsson) Eg skal ekki vera langorður. Það voru að eins 2-3 athugasemdir, sem eg vildi gera, áður en málið fer í nefnd og það eru líkar athugasemdir og eg gerði í Neðri deild. Það getur raunar verið, að það sé fullkominn óþarfi og að þingdeildarmenn hafi gert sér grein fyrir því, sem eg ætlaði að benda á, en mér finst samt réttara að taka það fram sérstaklega. Það, sem eg fyrst vildi benda á, er það, að tekjuhallinn er eftir frumvarpinu nú 281 þúsund krónur. Ennfremur skal eg benda á það, að ein af allra verulegustu tekjugreinum frumvarpsins er án efa sett of hátt. Það er áfengistollurinn, sem eg á við. Eftir það að eg hefi borið mig saman við þá menn í stjórnarráðinu, sem bezta þekkingu hafa á þessu máli, hefi eg komist að þeirri niðurstöðu, að hann muni vera settur nálægt því 110 þúsund kr. of hátt. Þá hafa og nú fyrir skömmu verið afgreidd aukafjárlög héðan úr deildinni, þar sem bætt er við 102 þús. kr. útgj. fyrir landsjóð - og þau útgj. verða að líkindum hækkuð enn. Hér höfum vér því fast að 500 þús. kr. tekjuhalla eða nákvæmara tiltekið c 493 þús.kr. tekjuhalla. Ennfremur vil eg benda á það, að ýms lög eru nú afgreidd frá þinginu, sem hafa kostnað í för með sér. Peningaforði landssjóðs er nú ekki nema um 250 þús. kr Hann hefir að vísu aukist eitthvað þessa dagana. Áður kom það sjaldan fyrir, að hann væri lægri en 400-600 þús. kr. Skuld landssjóðs við ríkisféhirzluna mun nú vera um 470 þús. kr. Peningaforði landssjóðs er því ekki nægilegur til að greiða þessa skuld eina, sem heimta má af oss, hvenær sem vill. Að því er snertir lánveitingaheimildirnar úr viðlagasjóði, þá vil eg leyfa mér að taka það fram, eins og eg gjörði í háttv. neðri deild, svo að menn ekki vaði í neinum reyk um það efni, að eg get ekki séð að nokkuð verði lánað úr viðlagasjóði, hvorki nú eða næstu ár. Það er búið að lofa einu láni, háttv.þm. Akureyrar veit um það, en það mun verða full erfitt að greiða það af hendi og ekki til að tala um að frekara verði lánað. Viðlagasjóður er nú eftir því sem skrifstofustjórinn á 3. skrifstofu hefir skýrt mér frá, um 1750 þús. kr. Einn háttv.þm. í neðri deild sagði nýlega að hann væri 1900 þús. kr., en það hlýtur að liggja í því, að hann hefir talið peningaforða landssjóðs með, sem er um 200 þús. kr. Eg hefi spurt 3. skrifstofu rétt nýlega um þetta, og 1750 þús. kr. hlýtur að vera rétta upphæðin. Viðlagasjóður er orðinn of hár. Það stafar af því, að tvö til þrjú undanfarin ár hefir of mikið verið lánað af peningaforða landssjóðs, og þannig sett fast í viðlagasjóði. Það hefir verið lánað út fram yfir vexti og afborganir, sem tilheyra viðlagasjóði, og þannig gengið á peningaforða landssjóðsins. Annars ætla eg ekki að fjölyrða meir um fjárlögin að þessu sinni. Eg vildi að eins láta deildinni í té þessar upplýsingar og nefnd þeirri sem hafa mun þetta langmerkasta mál þingsins til meðferðar.

Lárus H. Bjarnason Fjárlaganefndin má vera hæstv. ráðherra þakklát fyrir upplýsingar þær sem hann gaf, og sem vafalaust eru á sæmilegum rökum bygðar. En þó að málið líti nú svona út frá sjónarhól hæstv. ráðherra. þá hygg eg að það megi líta á það nokkuð á annan veg, ekki á tölurnar útaf fyrir sig heldur á fjárhagsástand landsins í heild sinni. Eg vil fyrst leyfa mér að bera saman núgildandi fjárlög 1910-11 við stjórnarfrv. fyrir 1912-13 og frumvarp neðri deildar sem hér liggur fyrir. Eftir fjárlögunum 1910-11 voru tekjurnar 2,930,000 kr. Eftir stjórnarfrumvarpinu voru ráðgerðar tekjur 1912-13 2,894,000 kr. og eftir frumvarpi neðri deildar eru tekjurnar áætlaðar 2,887,000 kr. Eg tel alstaðar í þúsundum réttum. Eins og menn sjá, er lítill munur á tekjum eftir frumvarpi stjórnarinnar og frumvarpi neðri deildar Þá eru gjöldin eftir núgildandi fjárlögum 2,994,000 kr., eftir frumvarpi stjórnarinnar 2,906,000 kr. En eftir frumvarpi neðri deildar eru gjöldin 3,168,000 kr. Tekjuhalli á núgildandi fjárlögum er áætlaður 63,000 kr.; var af fráfarandi stjórn áætlaður 11,000 kr. fyrir 1912-13. En eftir frumvarpi neðri deildar er hann áætlaður 281,000 kr. Þessar tekjuhallatölur út af fyrir sig eru ekki nægilegar til að lýsa fjárhag landsins. Og skal eg í því sambandi minna á, að tekjuhallinn á núgildandi fjárlögum, 63 þús. kr., kvað vera nærri því borgaðar til fulls með tekjuafgang frá fyrri hluta fjárhagstímabilsins, árinu 1910. Þetta hefi eg eftir háttv.þm. Suður-Þingeyinga (P. J.), sem aftur hefir það úr skýrslum úr stjórnarráðinu. 281 þús. kr. er að vísu nokkuð mikill tekjuhalli. En þetta er sízt að undra, þegar þeirri aðferð er fylgt ár eftir ár að demba kostnaði við framtíðarfyrirtæki, sem óbornir eiga að njóta góðs af, ekki síður en núlifandi, á fjárhagstímabil það sem yfir stendur. Eg benti á það í neðri deild 1907 (Alþt. 1907, bls 231), að það væri ekki rétt aðferð að skella öllum símakostnaðinum á 1 eða 2 fjárhagstímabil. Þá var tillögu minni um að taka lán til frambúðarfyrirtækja ekki sint, en nú sé eg að líkt princip hefir verið tekið upp í neðri deild af háttv. þingm. Suður-Þingeyinga um símalagningar. Þessi regla ætti að gilda um öll meiriháttar frambúðarfyrirtæki, hverju nafni sem nefnast. Aðferð sú sem hingað til hefir verið beitt tíðkast nú heldur hvergi nema hér, og væri óskandi að háttv. stjórn tæki upp hinn nýja siðinn. Ef maður lítur á, hvað veldur tekjuhallanum eftir frumvarpi neðri deildar, sést það fljótt, að gjaldaaukningin kemur aðallega fram á 4 greinum, 13., 14., 15. og 16. grein, sérstaklega þó á 13. grein. Þar nemur hækkunin 120 þús. kr. Þessi 120 þús. kr. aukning kemur aðallega niður á þjóðvegi og vitafyrirtæki, sem vér núlifandi menn erum ekki skyldari til að bera en eftirkomendurnir, heldur að eins eftir tiltölu við þá. Þá er 14. grein með 64 þús. kr. hækkun, mest til aukinnar alþýðufræðslu. Þá er 15. grein með 20 þús. kr hækkun til vísinda og bókmenta og bitlinga. 16. grein hækkar gjöldin um 67 þús. kr. og eru það aðallega 2 atriði, sem hækkuninni valda, 25 þús. kr. styrkur til hafnarbryggjugerðar í Hafnarfirði og 15 þús. kr. til Landsbankans, eftirgjöf á leigum af láni. Mikill meiri hluti hinna auknu útgjalda ganga til þarfafyrirtækja, en meinið er sumpart það að öllu er skelt á stutt tímabil og þó ekki hugsað um aukning teknanna, ekki einusinni hugsað til bóta fyrir þær tekjur, sem feldar hafa verið niður. En þó að þetta sleifarlag hafi verið haft í frammi, þá verður þó líkl. enginn tekjuhalli yfir fjárhagstímabilið 1910-11. (Sig. St.: Hver veit það?) Það veit að vísu enginn með vissu, en það er líklegt, úr því að árið 1910 eitt hefir gefið af sér nægilega mikið upp í áætlaðan tekjuhalla beggja áranna. Það er jafnvel líklegt að árið 1911 verði ekki lakara en 1910, svo að það verði fremur eitthvað umfram í árslokin 1911. Eg verð og að minna á, að lánin, sem svo mikil áherzla var lögð á hér, ekki alls fyrir löngu, má ekki telja sem eyðsluskuld. Seinna lánið gefur af sér sömu vexti og fyrir það eru gefnir. Og fyrra lánið var mestmegnis lagt í fyrirtæki símans, sem gefur af sér um 5½%. Þó vil eg strax bæta því við, svo það ekki valdi misskilningi, að 35 þúsundin til norræna ritsímafélagsins eru ekki dregin frá, áður en þessi 5½% eru reiknuð. Þessi vaxtahæð af símanum er samkvæmt skýrslu landsímastjórans til fjárlaganefndarinnar. Háttv. þingm. Ísafj.kaupst. gjörði of mikið úr skuldunum. Eg tel mig ekki skulda, ef eg á eins mikið útistandandi og aðrir eiga hjá mér og fæ sömu rentu af því og eg geld. Viðlagasjóðurinn er nú 1750 þús. kr., þó að uppétinn væri sagður í tíð Hannesar Hafsteins. Hagur landsins við lok ársins 1911 er því að mínu áliti fremur góður en hitt. Eg skal reyndar játa, að það getur valdið dálitlum óþægindum í svip fyrir ráðherra, að mikið er fast í viðlagasjóði, en hægt ætti þá að vera að fá bráðabirgðarlán út á viðlagasjóð. Og satt að segja sé eg ekki mun á því, að taka fé af vöxtum úr viðlagasjóði, og hinu, að láta það standa þar kyrt, en lána í þess stað það sem með þarf, að eins að lánsvextirnir séu ekki hærri en þeir, sem innvinnast. Eg sný ekki aftur með það, að hagur landsins í árslok 1911 verði fremur góður. En þar með er ekki sagt, að hann verði góður við árslok 1912 og því síður við árslok 1913. Þótt engin breyting yrði gjörð á aðflutningsbannslögunum, þá hygg eg að töluverðar tekjur muni verða af áfengi 1912. Kaupmenn munu flytja töluvert inn undir árslokin 1911 og af þeim innflutningi rennur tollur fram undir árslokin 1912, hvort sem það nú verður nær áætlun hv. ráðherra eða n.deildar. Um 1913 er alt erfiðara að spá, nema því að eins að bannfrestunar frumv. gangi fram í annarihvorri myndinni. Jafnvel þó að þeim væri að eins frestað um eitt ár, þá tel eg víst að inn mundi fást nægilega mikið til síðara árs fjárhagstímabilsins. Eg held því að hagur landsins verði ekki slæmur við árslok 1913, ef breytingartillaga mín um eins árs frestun á aðflutningi áfengis nær fram að ganga. En engu að síður er bráðnauðsynlegt að vinda bráðan bug að því að auka tekjur landsins, og að minsta kosti má það ekki líðast að forsómað sé að fylla í skarð áfengistollsins. Eg býst við að efri deild muni ekki auka tekjuhallann mikið. Hún mun fremur færa til upphæðirnar. En þótt tekjuhallinn yrði rúmlega 281 þús. kr„ þá er í rauninni ekkert að óttast, sem stendur, enda þó að nú megi síður en áður búast við því að tekjurnar fari fram úr áætlun bæði vegna fulldjarfrar áætlunar og missis áfengistollsins. Að endingu get ekki stilt mig um að geta tveggja nýmæla, sem fjárlagafrumvarpið flytur í þetta skifti. Eg á við lögfestinguna á Thore-samningnum og erindisbréfi viðskiftaráðunautsins. Slík nýmæli munu ekki þekkjast annarstaðar, enda munu einkennilegar ástæður valda þeim. Og þykist eg reyndar skilja þær og fleira, sem nú er að gjörast, þó að ekki hafi eg orð á því að svo stöddu.

Sigurður Stefánsson Þeir komu sér ekki sérlega vel saman um fjárhaginn hæstv. ráðherra og háttv. 5. kgk. Hæstv. ráðherra vildi telja tekjuhallann 500 þús. kr. en háttv. 5. kgk. ekki nema 281,000 eins og hann er í fjárlagafrumvarpi neðri deildar. Eg fyrir mitt leyti vil nú miklu fremur halda mér við áætlun hæstv. ráðherra, hvað sem líður áfengistollinum. Eg get ekki verið samdóma háttv. 5 kgk. um það, að enginn tekjuhalli muni verða við árslok 1911. Hann byggir áætlun sína um hinn góða fjárhag á því að tekjurnar muni reynast meiri en áætlað er. Það get eg ekki álitið hyggilegt. Það er ekki rétt að reikna með hærri tekjum en áætlaðar eru, þó reynslan hafi oft orðið sú, að þær færu fram úr áætlun. Eg vil segja, að þingið hafi hingað til farið mjög gætilega og hyggilega í því að áætla tekjurnar ekki of hátt. Hefði það gert það mundi landið vera sokkið í stórskuldir og viðlagasjóður uppétinn. Þó að tekjurnar hafi oft farið fram úr áætlun, þá er það að byggja í lausu lofti að svo verði alt af. Eg hygg meira að segja, að nú sé búið að teygja þær svo hátt, að lítil líkindi eru til að þær fari mikið fram úr áætlun, auk þess sem við því má búast, að hinir síhækkandi tollar á aðfluttum vörum freisti manna til allmikilla tollsvika og mun ekki trútt um, að þegar sé farið að bóla á því, þótt lítt hafi uppvíst orðið. Hinn góði fjárhagur, sem háttv. 5 kgk. talaði um, var eingöngu bygður á því, að tekjurnar mundu renna örara inn 1911, en það tel eg hæpið, einkum og sér í lagi ef skýrsla ráðherrans er rétt, að ein tekjugreinin sé áætluð um 100 þús. kr. of hátt. Það er rétt hjá háttv. 5. kgk., að það eru tekjurnar, sem einkum eru áætlaðar, gjöldin eru miklu fastari og vissari. Þess vegna tel eg það skyldu þingsins að miða þau við tekjurnar. Háttv. 5. kgk. benti á nýja stefnu, þá, að leggja plön fyrir símalagningum, vegagerðum o. s. frv. Það væri náttúrlega ákjósanlegt, en þegar maður lítur á, hvernig þessi plön hafa reynst í framkvæmdinni, þá sést að þau hafa verið einskis virt. T. d. vegalögin, þar átti að vera plan, vegunum skift í landssjóðsvegi, sýsluvegi og hreppavegi. En hvað verður svo? Það er eftir sem áður komið til þingsins með fjárbeiðnir hreppa og sýsluvega, og fé veitt til þeirra og lögin þannig gerð að pappírslögum. Eg ímynda mér að eftir þeirri hreppapólitík, sem nú er, mundi reka að því sama, þótt farið yrði t. d. að setja lög um það, í hverri röð eigi að leggja símana. Bygðalögin, sem ekki ættu að fá símann stax, mundu leita til landssjóðs um styrk til að leggja hann, og þingið svo fara með símalagningarlögin eins og vegalögin. Eg segi ekki að þetta sé óeðlilegt, þegar litið er til fátæku héraðanna, í raun og veru, en það er óheppilegt fyrir fjárhag landsins að þingið virði einkis sín eigin lög. Það verða ekki mörg ár þangað til viðlagasjóður er alveg horfinn, ef hann er skertur til muna ár eftir ár. Eg fyrir mitt leyti álít alls ekki hættulegt, þó að hann sé skertur dálítið við og við, en eg verð að segja, að það væri illa farið, ef hann yrði alveg uppétinn á fáum árum. Og eg tek það fram, að viðlagasjóðurinn kemur í rauninni ekki nema að hálfu gagni, þar sem hann stendur fastur í útlánum og ómögulegt að grípa til hans, þó að á liggi, nema þá að örlitlu leyti. Og þar við bætist, að svo getur farið, að sum af þessum útlánum fáist alls ekki. Eg hefi fulla ástæðu til að halda, að sum lánin séu ekki svo vel trygð sem skyldi. Það getur margt borið til þess og eg er ekkert að kenna stjórninni um það eða neinum einstökum mönnum, þó að svona kunni að vera ástatt um sum lánin. En gildi viðlagasjóðsins fer nokkuð að minka, þegar þetta er aðgætt, fyrst það, að landssjóður getur ekki gripið til hans, hvað sem á liggur, og verður heldur að taka lán, ef til vill með hærri rentum en hann fær sjálfur af útlánunum, og í öðru lagi að sum af þessum lánum í eru miður vel trygð. Háttv. 5. kgk. þm. ber aðallega fyrir brjósti að útvega landinu nægar tekjur þetta eina ár 1912. En mér er spurn, hvernig á sú stjórn, sem á að semja næstu fjárlög, að fá tekjur og gjöld til að standast nokkurn veginn á? Eg hygg, að hún hafi engin ráð til að undirbúa fjárlög nema með stórkostlegum tekjuhalla. Því að þá verður komin alger eyða fyrir áfengistollinum, eða landssjóður er með öðrum orðum algerlega búinn að missa tekjur, sem hafa numið kringum 400 þús kr. á hverju fjárhagstímabili. Með hverju á stjórnin að fylla þessa eyðu? Það hefir verið sagt, að það megi búa til ný skattalög á aukaþinginu, sem væntanlega verður haldið 1912. En eg trúi því ekki, að því þingi, þó að það verði haldið, vinnist tími til að gera slík lög úr garði, svo vel úr garði sem skyldi. Enn fremur má minnast á það, að jafnframt því sem landssjóður verður sviftur þessum miklu tekjum, má búast við að allmikil ný útgjöld bætist á hann, nfl. til Reykjavíkurhafnar. Það er ómögulegt að búast við því, að það fyrirtæki verði arðberandi beinlínis. Eg neita því ekki, að það verði til óbeins hags fyrir landið, en það getur ekki gefið af sér svo mikla beina vexti, sem þarf að svara út af láni því sem verður tekið til að koma fyrirtækinu á stofn. Að þessu leyti má setja hafnargerðina alveg á bekk með vegalagningum, brúargerðum o. fl. slíkum fyrirtækjum, sem ekki eru beinlínis arðberandi. Þó að höfnin kunni að geta borið sig sjálf í framtíðinni, þá er óhugsanlegt, að landssjóði græðist nokkrar tekjur af henni fyrstu árin að minsta kosti. Eg skal ekki fara neitt út í frestun bannlaganna að þessu sinni. En viðvíkjandi því sem háttv. 5. kgk. þm. sagði skal eg að eins geta þess, að fjárhagur landsins kunni að slamrast nokkurnveginn af, ef bannlögunum er frestað eitt ár, þá veitir sannarlega ekki af þriggja ára frestun til frekari tekjuauka fyrir landssjóð. Og eg sé ekki, hvað er á móti því að hafa frestinn þetta langan, nema menn óttist að það kunni að verða of mikið af peningum í kassanum. En eg fyrir mitt leyti er alveg óhræddur um það að fjárhagur landssjóðs verði of góður. Allra sízt get eg skilið, hvers vegna hæstv. ráðherra er á þeirri skoðun að hafa frestinn styttri. Honum ætti að vera það kærast, sem gætnum og góðum fjármálamanni, að tekjur landssjóðs verði sem rífastar, enda tók hann það fram í prógramræðu sinni um daginn, að hann vildi stuðla að því, að þingið gengi svo frá fjárlögunum að þau yrðu skapleg, þ. e. þannig að útlit væri fyrir að fjárhagur landssjóðs batnaði. Eg veit, að hann hefir mælt þetta af heilum hug, og eg geng að því vísu að sú stjórn, sem á að semja næstu fjárlög, verði meðmælt frestun bannlaganna, því að annars yrði hún að byggja á skattalögum, sem ekki eru enn orðin til, með öðrum orðum byggja vonir sínar um sæmilegan fjárhag framvegis á algerðri óvissu. Eg tek það fram, að eg álít ekki að þing og stjórn skilji sómasamlega við fjárlögin, ef nokkur tekjuhalli verður á þeim. Fyrsta skilyrðið fyrir góðum búskap er þetta, að tekjur og gjöld standist á, ekki að eins í bráðina, þetta fjárhagstímabil, sem nú fer í hönd, heldur og einnig framvegis. Tekjurnar mega ekki minka, þær verða miklu fremur að fara vaxandi, til þess, að þing og stjóm þurfi ekki að kippa að sér hendinni vegna fjárskorts og hætta að veita fé jafnvel til stórnauðsynlegra fyrirtækja. Þó að það hafi fleyzt furðanlega hingað til að hafa tekjuhalla á fjárlögum, þá getur að því borið, hvenær sem er, að tekjurnar reynist minni en gizkað er á. Þá yrði að grípa til viðlagasjóðs og það gengi fljótt á hann, þó að ekki væri tekið meira en svo sem 2-3 hundr þús. kr. árlega, eða þá að taka lán á lán ofan og má hver lofa þann búskap fyrir mér; eg geri það ekki.

Ráðherra (Kr. J.) Ég vildi leyfa mér að segja fáein orð, sérstaklega í sambandi við ræðu hv. 5. kk. þm. Hann hefir skilið orð mín svo, að ég hafi verið að mála fjárhag landsins dökkum litum. En þetta er ekki rétt. Það sem ég benti á voru að eins peningaástæður landssjóðs, eins og þær eru nú. Ég er ekkert hræddur um það að þetta land geti ekki vel borið útgjöld sín. En það geta verið þær kringumstæður, að landssjóður sé í peningaþröng í augnablikinu, og þá verður auðvitað að taka tillit til þess og skapa fjárlögin eftir því. Það var að eins þetta, sem ég vildi benda á, en hitt var vissulega eigi meining mín, að neitt væri að óttast um fjárhagslega framtíð þessa lands. Í sambandi við þetta skal ég einnig minnast á annað atriði í ræðu háttv. 5. kk. þm. Hann kvaðst vera hræddur um, að tekjur landsjóðs væru áætlaðar fullhátt. Mér er kunnugt um fjárhagsáætlanir þingsins alt frá árinu 1875, og það er eftirtektavert, að framan af hefir jafnan verið lögð áherzla á að áætla tekjurnar aldrei hærri en full vissa var fyrir að þær mundu reynast. Þetta kom fótum undir landsbúskapinn. En á síðari árum, einkum á síðasta 15 ára tímabili, hefir orðið breyting á þessu. Þá hefir þingið orðið að víkja frá þessari meginreglu og einkum síðan á aldamótum hafa tekjurnar verið teygðar meira og meira, svo að nú orðið er ekki hægt að reiða sig á, að tekjurnar nemi neinu fram yfir það, sem áætlað er í fjárlögum. Miklu fremur má óttast, að tekjurnar nái eigi áætlunarupphæð. - Út af því sem hefir verið talað um vínfangatollinn sérstaklega, skal ég geta þess að tekjurnar af honum reyndust tæpar 200 þús. kr. árið 1908, en 1909 ekki nema ( rúml. 176 þús kr. Og ég hefi spurt mig fyrir um það í stjórnarráðinu, hve miklu hann muni nema fyrir árið 1910, og fengið það svar, að hann mundi verða lítið yfir 180 þús. kr. Að því er snertir lántöku landssjóðs, þá er ég alveg sammála háttv þm. um það að ekki sé neitt athugavert við að taka lán til arðberandi fyrirtækja. Það er auðvitað fullkomlega rétt pólitík. Í því ljósi skoða ég lán þau, sem landið hefir tekið eða kann að taka til símalagninga, því að reynsla hefir sýnt að símarnir borga sig vel. Enn fremur getur verið fullkomlega rétt að taka lán til fyrirtækja, sem ekki er hægt að búast við að borgi sig, ef þeim er svo varið, að þau verði að skoðast bráðnauðsynleg fyrirtæki, sem ekki megi fresta að koma í framkvæmd. Ég fer ekkert út í það hér, hver þau fyrirtæki kunna að vera. Það er auðvitað þingið, sem sker úr því í hverju einstöku tilfelli, hvort fyrirtækið er svo nauðsynlegt, þó að það sé ekki beint arðvænlegt, að það sé rétt að koma því í framkvæmd með lánsfé. Aftur á móti má alls ekki taka lán til þess að nota það sem eyðslufé. Það er algerlega óforsvaranlegt að jafna mismun á árlegum tekjum og gjöldum landsins með lánsfé. Það var minst á það hér í deildinni áðan, að sum af lánum viðlagasjóðsins mundu vera ótrygg. Eg hefi nýlega spurt mig fyrir um þetta hjá einum af háttv.þm. neðri deildar, sem hefir rannsakað þessi lán allnákvæmlega. Hann sagði, að lánin mundu yfirleitt vera trygg. Þau lán, sem helzt væru ótrygg, væru hin svokölluðu skipalán, en af þeim væri þó ekki nema eitt verulega illa trygt. Það hefir nokkuð tapast af þessum lánum, en af þeim sem eftir voru taldi hann að eins þetta eina verulega athugavert. En svo eru önnur lán, sem að vísu geta altaf verið nokkuð athugaverð, nfl. lán til sveitafélaga. Þar kemur auðvitað alt undir því, hvernig sveitafélögin standa sig. En svo framarlega sem landið í heild sinni á framtíð fyrir höndum, þá verður maður að vona hið sama um hin einstöku sveitafélög, og því er ekki ástæða til að óttast, að þessi lán tapist. Eg fyrir mitt leyti álít slík lán örugg. Í sambandi við viðlagasjóð skal ég taka það fram, að landssjóður skuldar af láninu, sem var tekið til að kaupa bankavaxtabréf, um 1,450,000 kr., en upp í það eru ekki til bankavaxtabréf, nema fyrir 1,300,000 kr.; það hefir eigi verið keypt meira af bréfum fyrir lánsféð. Hitt hefir orðið að að eyðslufé landsjóðs, og gengið upp í kostnað við lántökuna. Af símaláninu gamla skuldar landssjóður nú 450 þús. kr. Þetta eru þá skuldir, sem nema til samans nálægt 2 miljónum. En að vísu eru þessi lán að mestu leyti arðberandi. Úr því að tveir háttv. þm hafa minst á frestun aðflutningsbannslaganna, skal ég lýsa því yfir fyrir mitt leyti, að ég álít vel tiltækilegt að fresta þeim nokkuð, eins og kringumstæður standa nú til. Og ég get ekki álitið að neinn háski stafi af því fyrir málið. En hvað tímann snertir, þá hefði ég helzt kosið að fara mitt á milli þeirra tveggja tímalengda, sem stungið hefir verið uppá, nfl. að fresta banninu um 2 ár. Ég tel óþarft að fresta því um 3 ár, til 1. jan. 1915, og heldur stutt að fresta því að eins um eitt ár. Annars bjóst ég ekki við, að þetta mál kæmi neitt til umræðu í dag, og skal ekki heldur fara lengra út í það að sinni. Að eins skal ég taka það fram, að ég tel slíka frestun svo gersamlega hættulausa fyrir málið sjálft, að hver maður ætti að geta tekið henni með mestu hugarró, ef menn annars komast að þeirri niðurstöðu, að hér sé hagkvæmt ráð til að bæta úr fjárkröggum landssjóðs. Og ég get sagt fyrir mitt leyti, að ef ég hefði tekið þátt í umræðum um bannlagamálið á síðasta þingi, þá mundi ég hafa lagt til að samþykkja ekki bannlögin að því sinni, heldur fresta því þar til menn væri búnir að koma sér niður á, hvernig væri heppilegast að fylla það skarð, sem aðflutningsbannlögin höggva í tekjur landsjóðs. Eg tók ekki þátt í umræðum þá, en ég get vel lýst þessu yfir nú, þrátt fyrir það, að mér er kunnugt um, að kjördæmi mitt, eða sumir hlutar þess, eru á meðal áköfustu bindindishéraða landsins, og aðflutningsbanninu mjög fylgjandi.

Sigurður Hjörleifsson Með því að enginn þeirra háttv.þm., sem talað hafa, hefir stungið uppá, að vísa málinu til nefndar þeirrar, sem hefir verið skipuð hér í deildinni til að íhuga fjármál landsins, þá skal ég leyfa mér að gera þá uppástungu. En það er ýmislegt í umræðunum, sem eg vildi minnast dálítið á. Fyrst er það, að hæstv. ráðherra vildi halda því fram, að tekjurnar af vínfangatollinum væru of hátt áætlaðar á þessu frv. En hann færði engin rök fyrir því, önnur en þau, að einhverjir menn í stjórnarráðinu hefðu tjáð sér, að víntollurinn hafi verið svo og svo mikið fyrir neðan áætlun á árinu 1910. Eg get ekki verið honum sammála um, að tollurinn sé of hátt talinn á þessu fjárlagafrumvarpi. Vitanlega má þræta um það, og reynslan ein getur skorið úr því. En úr því að tollurinn nam þó 180 þús. kr. síðastliðið ár, 1910, þá þykir mér undarlegt, ef það er of hátt að áætla hann 330 þús. kr. á næsta fjárhagstímabili, þó að vín verði ekki flutt lengur en til 1. jan. 1912. Mér þykir undarlegt. ef löngun manna til víns er ekki svo mikil, að tollurinn geti numið þessu, þegar á að fara að birgja sig upp með vín, sumir til lífstíðar og vínsalarnir til 3 ára verzlunar með vín. Því að vitanlega verður tollurinn af þessum birgðum, allur eða rétt-allur, einmitt greiddur á næsta fjárhagstímabili, en ekki því sem nú stendur yfir. Hinsvegar er ég alveg samdóma hæstv. ráðherra um það, að tekjuhallinn, eins og hann er nú á þessu fjárlagafrv., er ískyggilega mikill. Það heggur ekki lítið skarð í viðlagasjóð, ef það þarf að ganga á hann, til þess að borga tekjuhalla á fjárlögum uppá 280 þús. kr. Og það er eðlilegt að hæstv. ráðherra þyki þetta ilt, því að hann tók það fram, þegar er hann settist í ráðherrastól, að hann vildi stuðla að því, að samin yrðu sæmileg fjárlög. Og það tel eg fullkomlega rétt. Eg vil ennfremur benda á það, að þó að útgjaldaliðurinn sé nú orðinn þetta hár, þá má búast við, að hann hækki enn meir áður þingið gengur frá fjárlögunum til fulls. Það má búast við því, að Efrideildarmenn hafi ýmsar fjárkröfur fram að bera, engu ómerkari eða óþarfari en þær, sem samþyktar hafa verið í Neðri deild. Að vísu má einnig búast við því, að deildirnar felli nokkuð af fjárveitingum, hvor fyrir annari. En þá er sameinað þing eftir og má að sjálfsögðu gera ráð fyrir að meira eða minna af slíkum fjárveitingum gangi aftur fram þar. Tekjuhallinn verður því sjálfsagt engu minni, ef ekki meiri, en nú er gert ráð fyrir í þessu frv. og því er full ástæða til að líta svo á, að ástandið sé ekki glæsilegt, og þurfi að bæta úr því á einhvern hátt. Í því sambandi hefir verið minst á frestun aðflutningsbannsins. Ég held að það sé nú ekki vert að byggja mikið á þeim tekjuauka; það er ekki víst, að sú uppástunga nái fram að ganga. Ég fyrir mitt leyti vona að áætlunin um tekjur af vínfangatolli á fjárl. reynist rétt, eða ekki of há, en hitt vona ég líka, að ekki verði um neinn tekjuauka af frestun bannlaganna að ræða. - En ég vil benda á að vel getur svo farið, að það verði í raun og veru hæstv. ráðherra sjálfur, sem mest veltur á um það, hvernig þetta þing gengur frá fjármálum landsins. Efri deild hefir möguleika til að skera niður allar þær tillögur, sem kynnu að koma frá neðri deild til aukningar á tekjum landsins; í neðri d. er nú á ferðinni frv., sem mundi auka tekjurnar verulega, og ef það frv. kemur hingað í deildina, getur vel verið að það verði að nokkru leyti á valdi hæstv. ráðherra að skera úr því með atkvæði sínu, hvort frv. á að ganga fram eða ekki. Ég á við frv. um farmgjald, sem nú liggur fyrir n. d. Verði það fyrirsjáanlegt, að sú aukning á tekjum landsins fái ekki framgang, þá horfir óneitanlega illa við um fjárhaginn, og þá er ekki annað að gera fyrir þessa deild en að skera niður sem mest af fjárveitingum neðri deildar og bæta sem fæstum nýjum við. Þá er að minnast á eitt atriði af því, sem háttvirtur 5. konungkjörinn bar fram, en það er um símaeign landsjóðs. Það er rétt að eign landsjóðs hefir vaxið mikið við símann, þó að lán sé öðru megin, en þar sem hann færir til 5½%, sem síminn gefi af sér, eru slíkar tölur nærri villandi, þó út séu gefnar af símastjóra. Því hvaða meining er í að taka ekki tillit til þeirra 35 þúsunda, sem við borgum til Stóra Norræna. Enn er þess að gæta, að ýms héruð hafa lagt mikið til símans og annast að mun reksturskostnað. Enn er ótalin fyrning, því þó símanum sé haldið við, svo að hann sé nothæfur þá leiðir það af sjálfu sér, að nokkuð verður að gera fyrir fyrningu. Þegar á alt er litið, er ekki af miklu að státa um símann. Hinar svo kölluðu beinu tekjur fara að verða heldur litlar. Símaeignin gefur enn þann dag í dag mjög litlar tekjur, sorglega litlar %, ef rétt er reiknað, og það er sorglegt að hafa þetta ekki nákvæmt. Það væri mjög þarft verk, ef stjórnin gæti útvegað rétta og ábyggilega áætlun, sérstaklega þegar verið er með „plön“ fyrir þinginu um nýjar símalagningar. Það er ekki gott að þurfa að byggja á plönum, sem sýna að eins aðra hlið málsins, eins og mönnum hættir við; en þetta er hrein og bein fásinna. Eg vil brýna fyrir hinni háttvirtu deild þann sannleika, að þó að við veittum núna ekki afarmikið til verklegra nytsemdarframkvæmda í fjárlögunum, þá er ekki með því dregið úr framförum í landinu, þar sem næsta þing er haldið svo snemma á fjárhagstímabilinu að veita má fé til margskonar nauðsynjafyrirtækja á fjáraukalögunum, ef þá yrði sýnt að eitthvert fé yrði til þess. En það er næsta óvarlegt að ausa nú út þessum væntanlegu landsjóðstekjum alveg í óvissu, eins og hitt líka er ánægjulegt að geta veitt mikið fé í fjáraukalögum til þarflegra fyrirtækja, þegar það er sýnt að efni eru til þess. Á síðasta þingi var sjálfstæðismönnum hér í deildinni brigzlað um það, að þeir væru að svíkja framsóknarviðleitni þjóðarinnar, af því, að þeir vildu fara gætilegar í fjárframlögum en flestir hinna. Slík brigzlyrði geta ekki staðist fyrir dómi nokkurs þess manns, er ber minsta skyn á fjármál landsins.

Steingrímur Jónsson Af því að það hafa orðið talsverðar umræður um þetta mál, vil eg einnig segja nokkur orð. Eg get að mestu verið sammála háttv. 5. kgkj. um að fjárhagsástandið í lok 1911 sé í raun og veru allgott, og býst eg við að tekjuhallinn á gildandi fjárlögum vegist nokkurn veginn upp. Þó upphæðir séu veittar á fjáraukalögum 1908-09, þá eru þær ekki til útgjalda nú, og því að eins hér að telja það, sem veitt er á fjárlögunum og fjáraukalögum 1910-11. Þá getum við einnig verið sammála um að símaeignin gefur góðan arð. Til símalagningarinnar var tekið 500 þúsund króna lán, og er nú eftir af því ógreitt (við árslok 1911) 433 þús. kr. Svo tók landsjóður lán til veðdeildabréfakaupa og vona eg að það verði eigi byrði fyrir fjárhag landsins. Eg álít að sjálfsagt sé að taka lán til allra arðberandi fyrirtækja, og það þó ekki fáist af þeim fullkomlega þeir vextir, er borga verður. Þessu verður að dreifa á lengri tíma, og láta fyrirtækið vinna fyrir sér. Og síminn hefir sýnt að hann getur unnið fyrir sér. Háttv. þm. Ak. sagði, að hann gæfi ekki af sér 5½% og er það svo að þetta er ekki nákvæmlega rétt, en aftur voru nokkrar af aðfinslum háttv.þm. gjörsamlega staðlausar. Þær 35 þúsund krónur, sem við greiðum hinu stóra norræna símafélagi, koma ekki innlenda símanum við, en að það fyrirtæki gefur sæmilega góða vexti má sjá í ársskýrslum félagsins. Það er heldur ekki rétt, að ekki sé tekið tillit til viðhaldsins. Viðhaldskostnaður er auðvitað greiddur af tekjunum, áður en talað er um arðinn af símanum. En viðhaldskostnaður á síma er einmitt mestur fyrstu árin og vita þeir það sem kunnugir eru; en hve mikið þurfi að gera fyrir rýrnun veit eg ekki. Þá er annað atriði, sem eg vildi minnast á, og það er hvort rétt sé að taka lán til vegagjörða, brúa og þvíumlíks - til fyrirtækja, sem gefa ekki beinan arð en borga sig óbeinlínis. Eg geri ráð fyrir að það sé viss regla fyrir því, hvað leggja þarf árlega til vega, til viðhalds, nauðsynlegra umbóta og aukningar vegakerfisins. Meðan ekki er lagt fram meira en þessu nemur, má ekki taka lán. Öðru máli er að gegna um höfn í Reykjavík. Til þess fyrirtækis er sjálfsagt að taka lán. Eg álít fjárhagsástandið gott og ekki ástæða til kveinstafa, en fjármálapólitik landsins er nú að komast í athugavert horf. Á undanfarandi þingum hafa stöðugt verið vaxandi kröfur og lýsir milliþinganefndin í skattamálum því bezt í áliti sínu. Tekjur hafa að vísu aukist, en ekki nægilega, og hefir því orðið að grípa til bráðabirgðar tollauka. Milliþinganefndin í skattamálum sýndi fram á að landsjóður þyrfti að fá áreiðanlegan tekjuauka um 200 þús. kr. á ári, og er það alveg rétt; minna má það ekki vera. En hvað hefir síðasta þing og þingið í ár gert í þessu máli ? Í stað þess að útvega þennan tekjuauka, hafa þau felt í burtu með bannlögunum 200 þús. kr. eða þó öllu heldur 300 þús. kr., því samkv. tolllögunum frá 1909 mátti áætla áfengistollinn svo hátt, þó hann að vísu hafi reynst minni árið 1910. Það er eins og komið sé gat á landsjóðinn. Hér er komin að sú fjármálapólitík, sem getur eyðilagt á stuttum tíma allgóðan fjárhag. Þingmenn geta ekki farið heim í góðu skapi nema bætt sé úr þessu. Þá eru símalögin, sem nú liggja fyrir neðri deild. Slík lög, er skipa símamálunum, líkt og vegalögin vegamálunum, hefðu átt að koma miklu fyrr. Sjálfsagt er að símar þeir, sem lagðir verða framvegis, verði lagðir fyrir lánsfé, en fjárlögunum verði ekki íþyngt með því, svo skera þurfi niður framlög til árlegra þarfa. Hvað hefir þá þetta þing gert og hvað getur það gert til að fylla upp í þá eyðu, sem orðin er? Nýfráfarin stjórn hefir lagt fyrir þingið frumvarp um hækkun á vitagjaldi, erfðafjárskatti og á aukatekjum. Þessi frumvörp býst eg við að verði að lögum og munu þau gefa 65-70 þús. kr. tekjuauka á fjárhagstímabilinu. Auk þessa liggur fyrir háttvirtri neðri deild frumvarp um farmgjald, sem menn vita ekki um hvaða tekjur muni gefa, og óvíst hvort það nær fram að ganga. Talað er um, að það geti gefið 180 þúsundir á ári, en en það verður að líkindum langtum minna. Annars ómögulegt að segja með vissu hvað það verður. Verzlunarskýrslurnar eru ekki gerðar svo, að á þeim sé hægt byggja útreikning, er nokkuð sanni í þessu efni. Þá liggur fyrir þessari háttv. deild frumvarp um frestun á framkvæmd bannlaganna. Eg hefi áður lýst skoðun minni á þessu máli. Að eins skal eg taka það fram, að allir bannvinir ættu að taka þessu vel, það var þeirra skylda að sjá fyrir tekjuaukanum.

Sigurður Hjörleifsson Það er að eins örlítil athugasemd, sem eg vildi gera við ræðu háttvirts framsögumanns fjárlaganna. Hann sagði, að það væri rangt að telja þær 35 þúsundir króna, sem borgaðar eru á ári hverju til stóra norræna. Eg vil benda á að vegna útlenda sambandsins hefir landsíminn meiri tekjur, þar sem hann fær % af því sem fer gegnum sæsímann. Það er því fullkomlega rétt að telja líka þann kostnað hér með. Þá vil eg einnig benda honum á, að viðhaldskostnaður og fyrningarkostnaður er sitt hvað. En því er verið að tala um þetta í sambandi við þær 5½%, sem verið er að slá fram? Enginn þorir víst að halda því fram, að tekjurnar hafi verið 5½% fyrstu árin, og sé rétt reiknað, eins og öllum dánumönnum bæri að gera, þá eru tekjurnar heldur ekki 5½% þetta síðasta ár, þó verið sé að guma með þá tölu, ekki nærri því það. Þá kem eg að aðalatriðinu. Mér virðist að mönnum vaxi heldur í augum þær tilraunir, sem gerðar er til þess að fylla það skarð, sem orðið er við lögin um aðflutningsbannið, og á því stagast, að þetta skarð hefði átt að fylla áður en lögin voru samþykt. En nú víkur því einmitt svo við, að mótspyrnan gegn auknum tekjum hér í þinginu á alla rót sína að rekja til óvildarinnar gegn aðflutningsbanninu, og ef hefði átt að auka tekjurnar áður, þá hefði eðlilega kveðið hér við sama tón, og allar tilraunir til tekjuauka, af öðru en áfenginu, verið taldar óhæfa; þannig stendur á þeirri mótspyrnu, sem hér er í þinginu gegn farmgjaldinu, og að segja, að farmgjaldið sé ómögulegt af því að ekki sé hægt að áætla nákvæmlega um tekjur af því, er fásinna. Hvað vitum við t. d. um tekjurnar af útflutningsgjaldinu, ef satt skal segja. Þær tekjur eru í sjónum og geta brugðist. Hitt er raunar líka í óvissu um aðflutningsgjaldið, þótt aðflutningur til landsins fari reyndar árlega vaxandi, og eru þær tekjur því sízt óvissari en þær sem í sjónum eru.

Steingrímur Jónsson Eg benti á það áðan, að fjöldi af þeim vörutegundum, sem farmgjaldið er lagt á, eru ekki vegnar. Háttvirtur þingmaður veit að allar kornvörur, kol og salt, sem er vegið og má hafa nákvæma áætlun um, er undanþegið gjaldinu. Hefðu allar þær vörur verið teknar með, var um annað mál að ræða. Samþ. í einu hljóði að frumvarpið gengi til 2. umræðu. Vísað til nefndar í frumvarpinu til fjáraukalaga í einu hljóði.

Sigurður Gunnarsson Vegna þess að mál þetta er nokkuð yfirgripsmikið vil eg leyfa mér að stinga upp á, að 5 manna nefnd sé kosin í það.

Sigurður Gunnarsson Þetta mál lá hér fyrir deildinni á síðasta þingi, en varð víst aldrei útkljáð. Nú hefir það verið lagt fyrir háttv.Ed. sem stjórnarfrumvarp, en í alt öðru formi, en það var á síðasta þingi. Eg vil því leyfa mér að stinga upp á, að 5 manna nefnd verði skipuð í málið, er því hefir verið vísað til 2. umr.

Jón Þorkelsson Eins og háttv.þm. Snæf. (S. G.) gat um, lá þetta frv. fyrir deildinni á síðasta þingi - eg hafði þá æru að flytja það þá - en það féll þá í efri deildinni - því að mönnum gat ekki skilist það, að kristlausir menn ættu að vinna öðruvísi eið en kristnir. Þó var samþykt þingsályktunartillaga um að skora á stjórnina að leggja líkt frumvarp fyrir þetta þing - og það er víst sú eina þingsályktunartillaga, sem fráfarin stjórn hefir getað komið í framkvæmd. Frv. er því afleiðing af þingsályktun síðasta þings. Stjórnin lagði það fyrir háttv.Ed., en í alt öðru formi en það lá fyrir síðasta þingi, því þá var vel frá því gengið um orðfæri. Frumvarp stjórnarinnar er miklu lakara um það far, máttlausara og smekklausara, og hefir það þó skánað dálítið í Ed. Eg vil samt ekki ráða til að fella frumvarpið, en álít rétt að setja það í nefnd. Þetta hefi eg hér tekið fram til minningar um það, hve lítið nýfráfarin stjórn hefir getað sint skipunum þingsins og tekið þær til greina.

Framsögum. (Jón Jónsson 1. þm. S.-Múl.): Háttv. þm. hafa víst kynt sér nefndarálitið, og er þar gerð nokkur grein fyrir ástæðum, enda er málið kunnugt frá fyrri þingum, og treysti eg á velvild deildarinnar, og að það mæti engri mótspyrnu. Vil eg eigi orðlengja það, en að eins vekja athygli á því, að viðaukatillagan er nauðsynleg til þess að ekki komi til þess, að landssjóður þurfi að greiða læknislaunin, fyr en héraðið hefir í raun og veru fengið lækni.

Framsögum. (Jón Jónsson 1. þm. S.-Múl.): Eg hefi heldur ekki ástæðu til að orðlengja um þetta frv. og get látið mér nægja að vísa til nefndarálitsins og vona að málið fái góðar undirtektir eins og næsta mál á undan (Norðfjarðarhérað).

Sigurður Gunnarsson Eg vil leyfa mér að stinga uppá, að 3 manna nefnd sé kosin í þetta mál.

Pétur Jónsson Þegar fræðslulögin voru á ferðinni hér á þinginu, var eg sízt hvatamaður þess, að fræðsluskylduákvæðið gengi í gegn. Min skoðun var, að bezt mundi að leggja þetta atriði í vald sveita eða fræðsluhéraða með samþyktarheimild, en ekki með almennri lagaskyldu. En úr því þetta varð nú ofaná, og lögunum hefir ekki verið breytt gersamlega í þessu efni, þá álít eg það óheppilegt, að ráðast á tilgang laganna, sem var sá, að koma sem fyrst skipulagi á fræðslumálin, með stöðugri frestun. Ef framkvæmd er dregin ár frá ári, án þess að koma á fræðslusamþyktum, þá er tilgangi laganna kollvarpað. Og það er eg hræddur um, að sé meining háttv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.). Þegar lögin voru til umræðu fyrst, var eg sömu skoðunar og hann er nú, en nú, þegar búið er að samþykkja þau, og langt á leið komið að fullnægja þeim, álít eg óheppilegt að fresta framkvæmd þeirra enn. Eg hefi heldur ekki orðið var við svo mikla örðugleika á því, að koma þeim á. Eg get upplýst háttv.þm. um það, að að eins 30 -40 hreppar eiga eftir að búa til fræðslusamþyktir, í flestum þeirra munu þær í smíðum, og frá mörgum eru þær komnar í hendur stjórnarinnar. Það er líka búið að gefa mönnum svo langan umhugsunar- og undirbúningstíma, að eg álít óþarfa vegna þessara fáu hreppa, að gefa lengri frest. Fræðslumálastjóri hefir líka ferðast um landið og hvatt menn til framkvæmda í stað þess að reka áfram með harðri hendi. Eg vil því leggja til, að þetta frv. verði felt.

Flutnm. (Jón Jónsson N.-Múl.): Eg gerði grein fyrir því við 1. umr. málsins, hvers vegna eg sæi ekki ástæðu til, að nefnd væri kosin í það. Það var athugað svo vel á síðasta þingi, sem félst á að fresta nokkrum ákvæðum laganna um hríð. Eg hefi nú leyft mér að koma fram með frumv. þess efnis, að framkvæmd skólaskylduákvæðisins sé dregin á langinn 2 ár enn þá. Það er farið fram á í frumv., að 15. gr. laganna komi ekki í gildi fyr en eftir 2 ár. 15. gr. hljóðar svo: Fræðslusamþyktir skulu samdar og samþyktar í hverju héraði eigi síðar en svo, að þær geti legið fyrir yfirstjórn fræðslumála til staðfestingar 1. janúar 1910, ella er héraðið frá byrjun næsta skólaárs skylt til annaðhvort að halda uppi farskóla þannig löguðum, að hvert barn á skólaaldri geti fengið að minsta kosti 2 mánaða fræðslu á ári, eða, ef fræðslunefnd kýs það heldur, að ráða kennara, einn eða fleiri eftir þörfum, til eftirlits með heimafræðslu. Ef fræðslunefnd kýs heldur að halda uppi farskóla, skulu foreldrar og þeir aðrir, er hafa börn á skólaaldri til framfærslu, skyldir til að láta þau njóta farkenslunnar, og gilda um undanþágur frá farskólaskyldunni og brot gegn henni, sömu reglur og settar eru, að því er skólahéruð snertir, í 6. gr., um samskonar efni, með þeirri einni breytingu, að fræðslunefnd kemur í stað skólanefndar. Þetta frumv. hefi eg komið fram með vegna þess, að skólaskylduákvæðið hefir víða vakið allmikla gremju. Menn hafa verið óánægðir út af því, að þeir séu neyddir til að hafa farskóla í sveitum, hvort sem fræðslunefnd hefir lagt það til eða ekki. Það er líka mismunandi, hvernig hægt er að framkvæma þetta til sveita, þar sem strjálbygt er og slæm húsakynni. Vitaskuld þurfa börnin fræðslu, en mín og margra annara meining er, að holt sé heima hvað, og eg ber það traust til almennings, að hann sjái börnum sínum fyrir nægilegri fræðslu á bernskuskeiðinu, þótt þeim sé ekki dembt á barnaskóla. Eg legg meiri áherzlu á að hafa góðan unglingaskóla, þar sem börnunum verður kenslan að miklu meiri notum, þegar þau eru orðin þroskaðri, en á barnaskólum, sem þeim er troðið í á unga aldri og verður lítið úr fræðslunni. Eg vil því vona, að háttv. deild fresti ákvæðinu enn um hríð, einkum þar sem óskir hafa komið um það á þingmálafundum. Eg álít réttara að bíða dálítið, svo að það sjáist, hvort menn af sjálfsdáðum vilja fylgja ákvæðinu eða ekki. Ef sú verður reynslan, að þeir vilja það ekki, þá álít eg ekki rétt að neyða menn til þess.

Jóhannes Jóhannesson Eg vil að eins benda háttv. flutningsm. (J. J. N.-M.) á, að samkvæmt fjárlögunum 1912-1913, er numinn burtu allur farkennarastyrkur. Þeir hreppar, sem þessa styrks vilja njóta, verða því að flýta sér að koma hinu nýja fyrirkomulagi á hjá sér fyrir árslok. Eg vil því skjóta því til háttv. flutningsmanns, að hann taki frumv. aftur.

Jón Þorkelsson Þrátt fyrir góð kynni og gott álit á fræðslumálastjóranum, hygg eg, að þetta frumv. hafi við nokkur rök að styðjast. Eg hefi raunar ekki verið viðriðinn fræðslumál og það hefir háttv.þm. Vestm. (J. M.) ekki verið heldur, síðan þessi fræðslulög 22. nóvember 1907 komust í gildi. En eftir því, sem eg hefi orðið áheyrsla og áskynja um, hygg eg, að þessi lög séu ein hin óvinsælustu lög, sem út hafa gengið á þessu landi. Eg miða ekki við það, þótt þjóðin hafi gengið undir þau með nauðung, ef til vill mest fyrir kapp og forgang einstakra manna; þau eru jöfn landplága fyrir því. Það mætti og vera þessu til stuðnings, að fyrverandi ráðherra (B. J.) lagði einmitt fyrir þingið nýtt frumvarp um fræðslumál, en það hefir hann án efa gert af því, að honum hafa ekki þótt þessi lög frá 22. nóvbr. 1907 hentug og vegna kvartana almennings Þess vegna álít eg rétt að fresta framkvæmd laganna og greiði því atkvæði með frumvarpi þessu og mundi greiða atkvæði með frumv., sem færi fram á, að nema lögin alveg úr gildi. Yfir höfuð á illa við hér á landi ströng löggjöf um barnafræðslu. Heimilisfræðsla hefir hér jafnan verið góð, og þá aðferð tel eg hollasta. En með þessum fræðslulögum frá 1907 er settur á menn gífurlegur kostnaður. Enn er það og, að með slíkri fræðslu verður alt steypt í sama mótið, ef kenslan annars hefir nokkur áhrif, sem eg er í miklum vafa um, að öðru en þá heldur til spillis. Þetta mentunargutl og gukt, sem verið er að troða inn í fólkið, er ein spillingin, sem er að færast yfir landið. Fólkið þarf ekki þessa mentun alla, ef mentun skyldi kalla. Það þarf að læra það, sem því er holt og þarflegt er, það þarf að læra að vinna. Sú er líka raun á, að unglingarnir vita ekkert þegar kenslunni er lokið, og eru fyrir löngu leiðir á kenslustaglinu. Þetta eitt hefst upp úr skólunum, auk þess sem þeir hafa drepið þá forvitni og fræðafýsn, sem haldist hefir með þjóð vorri fram á vora daga, og hafa áunnið það, að margir unglingar fást ekki til að líta í bók, eftir að þeir eru úr skólanum slopnir.

Flutningsmaður (Jón Jónsson N.-Múl.): Eg get ekki orðið við óskum háttv. samþingismanns míns, um að taka frumv. aftur. Eg ber það fram samkvæmt óskum manna úr kjördæmi mínu og jafn vel þótt svo hafi verið gengið frá fjárlögunum nú, að erfitt verði að fá farkenslustyrk, þá er samt ekki útilokað, að ákvæði verði sett inn í fjárlögin aftur. Mér finst í raun og veru sjálfsagt, að það standi á fjárlögunum, þangað til allir hreppar hafa haft not af því. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) sagði, að eg hefði verið að ráðast á tilgang fræðslulaganna, en það er ofmælt hjá háttv.þm., eins og liggur í augum uppi af því, að eg fer ekki fram á neina breytingu á lögunum, heldur er að eins um frest á framkvæmd eins ákvæðis þeirra að ræða. Það er hægur hjá að klemma á þjóðina nýjum lögum og segja svo, þegar farið er fram á að breyta þeim, að bezt sé að bíða og vita, hvort ekki lagist. Almannarómur hefir ætíð eitthvað við að styðjast. Þótt lögin séu að ýmsu leyti góð, þá er þetta ákvæði þó á móti anda manna víðsvegar um land. Háttv. samþm. minn (Jóh. Jóh.) sagði, að rétt væri að taka frumv. aftur vegna fjárveitingar þeirrar á fjárlögunum, sem ætluð er farskólum. En eg sé enga þörf á því, að taka frumvarpið aftur. Eftir fræðslulögunum er skylt að styrkja farskóla, hvar sem þeir eru. Þetta frumv. getur því alls ekki hindrað það, að slíkir skólar komist á fót. Það er einkum þetta, sem eg legg áherzluna á, að þetta er mikill kostnaður fyrir sveitarsjóðina og í strjálbygðum héruðum getur það verið mjög tilfinnanlegt og erfitt að koma barnaskólum á laggir. Það er satt, að í lögunum er heimiluð heimafræðsla, ef hún er jafn góð hinni lögboðnu. Eg vil sem minst eiga undir fræðslunefnd; eg vil að vér ráðum sjálfir, hvað vér álítum börnum vorum fyrir beztu. Þannig eru margir skapi farnir og vilja heldur kosta kennslu á börnum sínum heima hjá sér, heldur en að hlíta ákvæði einstakra manna, sem máske ekkert vit hafa á fræðslu og beita harðneskju þar ofan á. Sjá því allir, hve fráleitt þetta ákvæði er.

Jón Þorkelsson Þessi fræðslulög 22. nóvember 1907, þetta þjóðráð háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.), sem hann á sínu máli mundi vilja kalla »landráð«, sem þau og eru af mörgum talin, ættu sennilega að afnemast eða umsteypast með öllu, og frestunin á þeim til 1914 ætti, ef til vill, að verða til að afmá allvíða fræðslusamþyktir þær, sem eru á komnar. Út af orðum háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) um fjárveitingu til farskólanna, skal eg geta þess, að þeirri fjárveitingu mætti kippa burtu, þegar fjárlögin koma hingað aftur úr Ed. Annars hirði eg ekki að vera að yrðast við háttv. 1. þm. Eyf. Hann tekur sér nærri, að komið er við fræðslulögin, enda urðu þau til á stjórnarárum hans og hann hefir barist fyrir þeim með oddi og egg.

Flutnm. (Jón Jónsson N.-Múl.): Út af ummælum háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) um að fræðslusamþyktir væru víðast komnar á, þá er ekki svo alstaðar, þar sem fræðslunefndir eru þó komnar. Eg get bent á dæmi um það austan úr Fljótsdalshéraði. Þar var komin fræðslunefnd, kennari ráðinn, en vantaði fræðslusamþykt. Eftir úrskurði fræðslumálastjórans varð að borga kostnaðinn úr sveitarsjóði, þótt efamál sé um, hvort þetta sé rétt. Ef víðar er farið svona að, álít eg lögin mjög bagaleg. Það er ómildilega að farið að beita lögunum bæði með góðu og illu, hvort sem mönnum er ljúft eða leitt. Eg heyri, að háttv. 2. þm. S.Múl. (J. Ól.) segir, að það sé sjálfsagt. Eg hélt, að hann væri frjálslyndari maður en svo, að hann vildi þvinga menn til að búa við slík lög. Eg vil taka það fram, til að fyrirbyggja allan misskilning, að það er ekki meiningin hjá mér að draga úr framkvæmd laganna á þeim stöðum, þar sem þau eru þegar komin á, heldur að eins fresta þeim, þar sem þau eru ekki komin á.

Framsm. (Pétur Jónsson) Eg hefi gert svo mikla grein fyrir þessu máli í nefndarálitinu, að eg þarf ekki að fara mörgum orðum um málið. Sem kunnugt er hefir legið fyrir tilboð frá sýslunefndum Múlasýslna, að þær vildu selja landssjóði Eiðaskólann, með því skilyrði, að þar yrði framvegis rekinn bændaskóli upp á landsins kostnað, líkt og á Hólum og Hvanneyri nú. Milliþinganefndin í landbúnaðarmálinu lagði til, að skóli þessi væri lagður niður sem bóklegur skóli, en þar væri haldið við verklegri búnaðarkenslu á sumrum, og þingið félst á þetta og hefir veitt styrk einungis til verklegrar kenslu. En sýslurnar hafa haldið skólanum uppi síðan með líku sniði og á bændaskólunum er og vilja nú losna við veg og vanda af því. Það er sjálfsagt, að þó alþingi samþykki frumv. það, sem hér liggur fyrir um stofnun húsmæðraskóla á Eiðum, þá er þar í fólgið einungis tilboð þingsins um slíkan skóla. Haldi t. d. Múlasýslur því fast fram, að hafa þar bændaskóla og ekki annað, verður ekkert úr framkvæmd um húsmæðraskóla á Eiðum. En haldi þær aftur á móti ekki því máli til streitu, þá verður stofnaður þar húsmæðraskóli. Húsmæðraskólamálið hefir fengið talsverðan undirbúning hér á þingi. Fyrst var flutt frumv. 1907 og samþykt í Nd. um húsmæðraskóla á Norðurlandi, en dagaði uppi í efri deild. Þar næst var málið til meðferðar 1909 hjá landbúnaðarnefndinni, og þá samið nefndarálit og samþykt þingsályktunartillaga um að stjórnin undirbyggi og rannsakaði málið til næsta þings. Um aðgerðir stjórnarinnar í því efni er þinginu ekkert kunnugt um. Eg vona nú, þar sem nefndin hefir orðið sammála um að snúast að þessu ráði, að mál þetta sæti ekki mótstöðu hjá hinni háttv. deild, enda fyllilega réttmætt og rétt, að þingið hugsi um, að konur geti átt kost á að búa sig undir æfistarf sitt, jafnt og karlar.

Bjarni Jónsson Eg ætlaði að koma með brtill. við frumv. þetta, ef tími hefði til unnist. En með þeim hraða, sem öll mál eru nú rekin hér á þingi, þá þarf meiri mann en mig til að kynna sér öll gögn og afla sér nægilegra upplýsinga um hvert mál á örfáum dögum. Austfirðinga vantar bændaskóla, en húsmæðraskólinn ætti að sjálfsögðu að vera fyrir alt land, en með því að setja hann að Eiðum, mundi hann verða að eins fyrir Austfirðingafjórðung. En eg skal geyma mér frekari ummæli til 2. umr., og jafnframt rétt til að koma þá fram með brtill.

Framsm.(Pétur Jónsson): Gagnvart ummælum háttv.þm. Dal. (B. J.) skal eg taka það fram, að Austfirðingafjórðung vantar engu síður húsmæðraskóla en bændaskóla. Það bætir aftur á móti úr bændaskólaþörfinni þar, að ætlast er til að haldið verði þar uppi verklegri búnaðarkenslu eftir sem áður, og að það eru til bændaskólar í landinu, þó langt sé tilsóknar, en enginn húsmæðraskóli. Hins vegar skal eg játa, að skólinn er máske ekki eins vel settur og æskilegt væri, en engan veginn svo illa settur, að það þurfi að verða málinu að tjóni. Þetta verður ekki stór skóli hvort eð er; en þær konur, sem hingað til hafa orðið að sækja til útlanda í svona skóla, eiga þó léttara að sækja þennan.

Bjarni Jónsson Eg ætla mér ekki að ræða þetta mál neitt við þessa umr., en mun skýra frá því við 2. umr., hver skoðun mín er í þessu efni. Þó skal eg geta þess, að húsmæðraskóli er að mínu áliti alveg eins bráðnauðsynleg stofnun, og bændaskóli, en eg hefði helzt kosið að slá tvær flugur í einu höggi, og hafa bæði húsmæðra- og bændaskóla á þessum sama stað. Kvenfólk hefir ekki síður en karlmenn þörf á að læra að búa vel; það getur svo oft komið fyrir, að þær verði að öllu leyti að standa fyrir búi, t. d. ekkja, sem heldur áfram búskap að bónda sínum látnum. Um leið gæti kvenmaðurinn á þessari stofnun lært húsmóðurstörf. Þá yrði raunar meira verkefni skólans, en árangurinn yrði líka mikið meiri, og kostnaðurinn tiltölulega minni við það, að sameina þessar tvær kenslugreinir á einum stað, því að bókleg kensla yrði öll sameiginleg og þyrfti eigi að fjölga kennurum. Eg skal ekki fara út í þetta mál frekar að sinni, en mun, eins og eg sagði, skýra nákvæmar frá skoðun minni við 2. umr.

Jón Jónsson (1. þm. M.-Múl.): Eg er framsögumanni þakklátur fyrir, hve vel hann hefir stutt þetta mál, og vona nú, að þetta mál fái góðar undirtektir. Eg hefi fallist á þessa stefnu, þótt eg sé ekki beinlínis ánægður með hana. Það liggur í hlutarins eðli, að eg hefði heldur viljað fá bændaskóla á Eiðum, en hins vegar játa eg fyllilega, að húsmæður þurfa engu síður en bændur að fá einhverja mentun, og að því leyti álitamál, hver skólinn er þarfari. Hér er heldur um enga stefnubreyting að ræða, heldur fylgt fram stefnu, sem áður hefir verið haldið fram hér á þingi um búnaðarfræðslu.

Hannes Hafstein; Mér kemur það kynlega fyrir, að háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) skyldi kalla fræðslulögin landplágu. Eftir hans orðalagi, sem hann svo oft og ötullega hefir barist fyrir í tillögum sínum hér á þinginu, hefði mátt búast við, að hann léti ekki sæma að nefna þau minna en þjóðplágu. Og það má, ef til vill, búast við þingsályktunartillögu frá honum, sem breyti nafninu í þessa átt. En hvað sem um það er, þá er það víst, að það er regluleg þingplága að heyra aðrar eins ræður, eins og þá, sem hann nú hélt um fræðslulögin, og sumar aðrar ræður hér um frestun ákvæðisins um fræðslusamþyktir. Fræðslusamþyktir eru nú komnar á í 166 hreppum, svo að eins rúmir 30 hreppar eru eftir, og er þó víst um marga af þeim, að þeir gangast undir lögin á næsta ári, ef þeir verða ekki hindraðir frá því með nýjum lögum. Það er að brjóta niður alla virðingu fyrir lögum og lagasetningu, að láta lítinn minni hluta landsmanna komast upp með það ár frá ári, að láta vera að fullnægja lögunum, og löggjafarvaldið sjálft löghelgi undanfærsluna með nýjum og nýjum frestunarlögum, alveg að ástæðulausu, að öðru en því, að lögin finna ekki náð í augum einstakra manna.

Jón Magnússon Eg er samdóma háttv. flutnm. (J. J. N.-M.), að óþarft sé að skipa nefnd í þetta mál. En það er af nokkuð öðrum ástæðum. Eg lít svo á, að hvaða skoðun sem menn hafa á fræðslulögunum, þá eigi að fella þetta frumv. Eg skil ekki þau rök háttv. flutnm., að sjálfsagt sé að fresta framkvæmd laganna nú, þótt nefnd á seinasta þingi hafi álitið sjálfsagt að fresta því þá um tvö ár. Það er líka hið stakasta ranglæti við þá hreppa, sem þegar hafa komið þessu fyrirkomulagi á hjá sér, vegna þess að þeir hafa haldið, að þingið mundi ekki altaf vera að hringla með þau lög, sem það hefir einu sinni samþykt. Nú sem stendur, eru það að eins 34 hreppar, sem ekki hafa tekið upp ákvæði laganna enn, og það er búist við, ef alþingi leggur ekki hindranir í veginn, með stöðugum frestunum, að lögin komist í framkvæmd í öllum hreppum á þessu ári. Jafnvel þótt menn líti að eins á lögin sem bráðabirgðarlög, þá er samt ástæða til að taka strax upp ákvæði þeirra og lofa þeim að sýna sig. Það er ósanngjarnt að láta 20 hreppa vera undanþegna, þegar allir aðrir hreppar hafa hlýtt lögunum. Hvað mótspyrnuna og óánægjuna með lögin snertir, þá hygg eg, að hún sé meira í orði en reynd, og það sýnir sig einmitt í því, hve fáir hreppar hafa notað þann frest, sem alþingi hefir gefið. Ef óánægja hefði verið, mundi framkvæmd lagaákvæðanna hafa verið dregin meir. Eg sé því alveg ástæðulaust, vegna einna 20 hreppa, að vera að grauta í því, sem alþingi hefir einu sinni samþykt og vona að háttv. deild felli þetta frumvarp, hvernig sem hún annars lítur á fræðslulögin sjálf.