Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti Íslands hefur gefið út svohljóðandi bréf: ,,Forseti Íslands gjörir kunnugt: Ég hefi ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda þriðjudaginn 21. janúar 2003 kl. 13.30. Gjört í Reykjavík, 10. janúar 2003. Ólafur Ragnar Grímsson. ------------------- Davíð Oddsson. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda.`` Fundir Alþingis hefjast því nú á ný. Hæstv. forseta, hv. alþingismönnum svo og starfsmönnum Alþingis óska ég gleðilegs árs, þakka hið liðna og býð menn velkomna til þingstarfa og læt í ljós þá ósk og von að störf okkar megi verða landi og lýð til blessunar.

Ég þakka hæstv. forsrh. góðar óskir í garð okkar þingmanna og starfsmanna Alþingis. Ég óska alþingismönnum og starfsmönnum Alþingis gleðilegs árs. Jafnframt sendi ég landsmönnum öllum mínar bestu nýársóskir. Ég vona að hlé það sem verið hefur á reglulegum fundum Alþingis hafi nýst alþingismönnum vel til fundahalda í kjördæmum og til annarra samskipta við kjósendur. Fyrir höndum er nú stutt þinghald þar sem kosningar til Alþingis verða í maí. Samkvæmt starfsáætlun lýkur þingstörfum 14. mars, eftir tæpar átta vikur. Ég vænti þess fastlega að við þá áætlun verði staðið og að afgreiðsla mála og umræður taki mið af því.

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Reykjavík, 8. janúar 2003. Virðulegi forseti. Afráðið hefur verið að ég taki við störfum hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum í Washington DC hinn 16. janúar nk. Segi ég því af mér þingmennsku frá þeim degi. Ég þakka þér, virðulegi forseti, samstarfið á liðnum árum sem og alþingismönnum og starfsfólki þingsins. Ég óska ykkur öllum farsældar í störfum ykkar í framtíðinni. Virðingarfyllst, Vilhjálmur Egilsson.`` Samkvæmt þessu bréfi verður Adolf H. Berndsen 4. þm. Norðurl. v., en Sigríður Ingvarsdóttir 1. þm. Norðurl. v. Adolf H. Berndsen hefur áður tekið sæti á Alþingi og undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni. Ég býð hann velkominn til starfa. Við brotthvarf Vilhjálms Egilssonar af þingi vil ég færa honum þakkir fyrir þau störf sem hann hefur unnið á Alþingi, sérstaklega setu hans í efh.- og viðskn. frá árinu 1991 og formennsku í nefndinni 1992--1993 og samfellt frá 1995. Ég veit ég mæli fyrir munn þingmanna þegar ég þakka honum ánægjuleg kynni og gott samstarf sem skilur eftir góðar minningar. Við njótum starfskrafta hans, reynslu og þekkingar í öðru mikilvægu starfi. Ég óska honum allra heilla á þeim vettvangi.

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég get ekki sótt þingfundi á næstunni vegna veikinda óska ég þess með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að 2. varaþingmaður Samfylkingarinnar í Suðurl., Björgvin G. Sigurðsson, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni og forföllum 1. varaþingmanns. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Margrét Frímannsdóttir.`` Enn fremur hefur borist svohljóðandi bréf: ,,Hér með tilkynnist að vegna anna get ég, sem er 1. varaþingmaður Samfylkingarinnar á Suðurlandi, ekki tekið sæti Margrétar Frímannsdóttur nú í veikindaleyfi hennar. Reykjahlíð, þann 15. janúar 2003. Katrín Andrésdóttir, héraðsdýralæknir á Suðurlandi.`` Björgvin G. Sigurðsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa á ný. Fyrir hönd okkar alþingismanna sendi ég Margréti Frímannsdóttur hlýjar kveðjur frá Alþingi með góðum óskum um skjótan bata.

Eftir þingvenju, samanber einnig 2. mgr. 17. gr. þingskapa, tekur Adolf H. Berndsen sæti Vilhjálms Egilssonar í nefndum þingsins nema þingflokkur hans óski annars eins og heimilað er í 16. gr. þingskapa. Þetta eru efh.- og viðskn., sjútvn. og kjörbréfanefnd. Hins vegar hefur borist ósk frá þingflokki sjálfstæðismanna um að Gunnar Birgisson taki sæti Vilhjálms Egilssonar sem varamaður í utanrmn. Enn fremur að Gunnar Birgisson verði aðalmaður í Íslandsdeild þingmannanefndar EFTA í stað Vilhjálms Egilssonar en Adolf H. Berndsen verði varamaður. Þess er vænst að efh.- og viðskn. kjósi sér formann á næsta reglulegum fundi nefndarinnar, sem er á fimmtudag, svo og Íslandsdeild þingmannanefndar EFTA. Borist hefur tilkynning um að á fundi sjútvn. í dag sagði Einar K. Guðfinnsson af sér formennsku í nefndinni. Í hans stað var Árni R. Árnason kjörinn formaður sjútvn.

Áður en gengið er til dagskrár fer fram umræða utan dagskrár um mótvægisaðgerðir vegna stóriðjuframkvæmda á Austurlandi. Málshefjandi er hv. þm. Ögmundur Jónasson en hæstv. forsrh. Davíð Oddsson verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Herra forseti. Í næstu viku fara fram á Alþingi umræður um heimild til að reisa álver í Reyðarfirði. Sú heimild verður ekki aðskilin heimild til að reisa virkjun við Kárahnjúka. Tvær ástæður eru fyrir því að þessar framkvæmdir verða ekki aðskildar. Í fyrsta lagi má líta á virkjunina sem hluta af álverinu. Það er reist einvörðungu til að knýja þessa einu verksmiðju. Hin ástæðan fyrir því að Kárahnjúkavirkjun og álverksmiðjan eru óaðskiljanlegar framkvæmdir er sú að ef af þeim yrði mundu þær byggja á fjárfestingum sem saman hefðu í för með sér mjög miklar og að öllum líkindum afdrifaríkar efnahagslegar afleiðingar. Deilur efnahagssérfræðinga um sjálfa virkjunina hafa verið af tvennum toga. Annars vegar hvort fjárfestingin sé arðvænleg í þeim skilningi að hún skili meiri arði en aðrir fjárfestingarkostir mundu gera. Margir málsmetandi hagfræðingar hafa verið efins um þetta, ekki síst í flokki hæstv. forsrh. Hér vísa ég til gagnrýni á þessa risavöxnu miðstýrðu framkvæmd. Þeir telja hana ekki arðsama í þeim skilningi og það sem verra er, þeir telja að hún verði beinlínis þrándur í götu annars atvinnureksturs, sérstaklega smárra og meðalstórra fyrirtækja sem munu þurfa að taka lán með hærri vöxtum en ella til að vaxa áfram eða hreinlega bara til að brúa bilið milli útgjalda og tekjustreymis. Í þessu sambandi er talað um ruðningsáhrif í atvinnulífinu. Þessum fyrirtækjum yrði hreinlega rutt úr vegi. Hitt deilumálið á meðal efnahagssérfræðinga er enn alvarlegra og vísa ég til þeirra sérfræðinga sem staðhæfa í ljósi þeirra gagna sem liggja fyrir og þess sem ætla má um framkvæmdina að beinlínis verði bókhaldslegt tap á framkvæmdinni. Íslendingar munu með öðrum orðum tapa á því að reisa orkuverið fyrir Alcoa. Því miður hefur margt komið fram sem bendir til að þessir aðilar hafi rétt fyrir sér. Enginn deilir um að Kárahnjúkavirkjun muni valda miklum óafturkræfum náttúruspjöllum. Það er helst að vinir okkar í Samfylkingunni telji að virkjunin sé ákjósanleg umgjörð fyrir þjóðgarð. En þrátt fyrir þessi náttúruspjöll segir ríkisstjórnin að hinn efnahagslegi ávinningur sé svo mikill að réttlætanlegt sé að fórna náttúrunni. Þetta hefur verið röksemd ríkisstjórnarinnar. Þeir sem svona tala verða að geta stutt mál sitt mjög gildum rökum. Á það hefur skort. Sjálf hefur ríkisstjórnin margoft sagt að ef ekkert verði að gert samhliða þessari gríðarmiklu innspýtingu á fjármagni í hagkerfið mundi það ofhitna með blússandi verðbólgu og afleiðingum sem til lengri tíma mundu grafa undan efnahag þjóðarinnar. Þessu sé hins vegar hægt að mæta á þrennan hátt. Í fyrsta lagi með því að hækka vexti, gera lánsfjármagn dýrara. Hvers vegna? Til að koma í veg fyrir að einstaklingar og fyrirtæki sækist eftir fjármagni til framkvæmda. Með öðrum orðum til að sporna gegn því að þau byggi sig upp og færi út kvíarnar. En það er meira sem gerist. Hækkun vaxta mundi að sjálfsögðu koma í bakið á þeim fyrirtækjum sem þegar eru skuldsett og verða áfram háð lánafyrirgreiðslu. Hefur ríkisstjórnin á prjónunum mótvægisaðgerðir gagnvart skuldsettum aðilum, einstaklingum, fjölskyldum og fyrirtækjum. Á hvern hátt er ráðgert að draga úr ruðningsáhrifum þessara stóriðjuframkvæmda? Í öðru lagi er talað um að hið opinbera dragi úr fjárfestingum sínum. Hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson hefur í haust alltaf annað veifið verið að spyrjast fyrir um Sundabrautina í Reykjavík, hvað því líði að hún verði lögð. Ég held að honum sé óhætt að gleyma henni næstu árin og hið sama gildir um vegáætlun fyrir landið í heild nema náttúrlega, og við því þurfum við að fá svör og það skýr svör, að niðurskurðarhnífnum verði beitt einvörðungu á skóla, söfn og sjúkrahús. Hér þarf ríkisstjórnin að tala skýrt. Hvar verður skorið niður? Í þriðja lagi hefur ríkisstjórnin talað um nauðsyn þess að opna vinnumarkaðinn tímabundið fyrir innstreymi erlends vinnuafls. Hvers vegna? Til að koma í veg fyrir að takmarkað framboð á innlendum vinnumarkaði hleypi launakostnaði upp. Fyrir erlendu fyrirtækin þýðir þetta á mannamáli möguleikana á að flytja inn ódýrt vinnuafl til að undirbjóða innlent og nú berast einmitt fréttir af því að ítalska fyrirtækið Impregilo ætli að flytja allt sitt vinnuafl inn. Hafa farið fram viðræður við Samtök íslenskra málmiðnaðarmanna eða önnur hlutaðeigandi samtök sem hafa ályktað og krafist þess að Landsvirkjun og stjórnvöld tryggi fulla atvinnuþátttöku Íslendinga í virkjana- og álversframkvæmdunum ef af þeim verður? Sem við vonum að verði ekki. Að lokum er það spurningin um gengið. Hvar verða lánin til framkvæmdanna tekin? Einkum hefur verið talað um lán í útlöndum en það mundi hækka krónuna í verði. Ég beini þeirri spurningu til hæstv. forsrh. hvaða afleiðingar ríkisstjórnin telji slíka erlenda lántöku hafa fyrir útflutningsgreinarnar og er þegar farin að hafa. Eða ætlar hann ekki að taka varnaðarorð fulltrúa úr sjávarútvegi alvarlega?

Herra forseti. Við Íslendingar höfum góða reynslu af rekstri álvera hér á landi. Álverin í Straumsvík og Hvalfirði hafa styrkt íslenska þjóðarbúið svo um munar og átt ríkan þátt í því að bæta lífskjör þjóðarinnar allrar. Engin ástæða er til að ætla annað en að álver það sem nú stendur til að reisa í Reyðarfirði muni reynast efnahagslífi okkar jafn vel. Talið er að árlegur hagvöxtur á framkvæmdatímanum muni verða 1,5% hærri en ella og jafnframt er áætlað að landsframleiðsla verði um 1% hærri þegar til lengri tíma er litið. Þetta er gríðarlega mikilvægt fyrir þjóðina sem heild. Aukinn hagvöxtur, sé rétt á málum haldið, er ávísun á aukinn kaupmátt almennings í bráð og lengd. Þar með heldur kaupmátturinn áfram að aukast eins og hann hefur gert undanfarin átta ár samfleytt. Meiri hagvöxtur styrkir ríkissjóð og gerir stjórnvöldum kleift að halda áfram að greiða niður skuldir þjóðarinnar, lækka skatta á fyrirtæki og almenning og reka öflugt velferðarkerfi. Við þessi almennu áhrif sem þjóðin mun öll njóta góðs af bætast jákvæð áhrif á byggð og byggðaþróun á Austurlandi. Hressileg viðbrögð Austfirðinga þegar fréttir bárust um ákvörðun Alcoa að hefja byggingu álversis sögðu allt um hversu miklu þessi framkvæmd skiptir fyrir fjórðunginn. Bjartsýni og framkvæmdahugur einkennir nú mannlífið á fjörðunum eystra og það blandast engum hugur um hversu mikilvæg Kárahnjúkavirkjun og álverið á Reyðarfirði er fyrir byggðaþróun í fjórðungnum. Undanfarin missiri var ríkisstjórnin harðlega gagnrýnd af stjórnarandstöðunni í þingsölum vegna þenslu í þjóðarbúskapnum. Kallað var eftir aðgerðum ríkisstjórnarinnar til að koma á hana böndum og voru margir býsna stóryrtir um meint aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórninni tókst, í góðu samstarfi við aðila á vinnumarkaði, að koma böndum á þensluna og koma þannig í veg fyrir að allar þær hrakspár sem hver þuldi upp eftir öðrum gengju eftir. Nú er svo komið að verðbólga er innan þeirra marka sem Seðlabanka er gert að halda henni innan. Sú spenna sem ríkti á vinnumarkaði er horfin og talið er að hagvöxtur hafi verið um hálft prósent á árinu sem var að líða. Við þessar aðstæður er mjög gleðilegt að þjóðin fái ráðist í þessar miklu framkvæmdir á Austfjörðum. Einmitt nú er gott svigrúm til þess, eftir að svo vel tókst til við að slá á þensluna á síðasta ári. Umfang framkvæmdanna gefur hins vegar tilefni til að vera á varðbergi gagnvart mögulegum þensluáhrifum þeirra vegna. En það er á hinn bóginn argasta öfugmælavísa að tala eins og þar sé á ferðinni einhver sérstakur voði eða vá sem kalli á skyndiákvarðanir í ríkisfjármálum eða varðandi stjórn peningamála á þessari stundu. Meginþungi framkvæmdanna verður á árunum 2005 og 2006. Það er engin leið að sjá fyrir með öruggri vissu hvert ástand efnahagsmála verður á þeim tíma. Það liggur t.d. ekki fyrir í dag hver þorskafli verður á árinu 2005, hverjar aðstæður verða á helstu útflutningsmörkuðum okkar eða t.d. hvernig kjarasamningar hafa þá gengið fyrir sig. Allt eru þetta þættir sem miklu ráða um ganginn í efnahagslífinu. Það er því engan veginn við hæfi nú að lýsa því til hvaða aðgerða eigi að grípa í ríkisfjármálum. Slíkar ákvarðanir hljóta að verða teknar við vinnslu fjárlaga á árinu 2004 og á næstu árum þar á eftir. Sama gildir um aðgerðir við stjórn peningamála. Þær hljóta að taka mið af efnahagsástandinu á hverjum tíma. Því er engan veginn hægt að fullyrða um að þróun vaxta verði okkur óhagstæð á þessum tíma. Í augnablikinu er reyndar mikilvægast að lækka vextina eins og kunnugt er. Það er mikilvægt að hafa í huga að íslenska hagkerfið hefur eflst mjög á undanförnum áratug. Jafnframt er það mun sveigjanlegra en nokkru sinni fyrr. Þetta mátti gjörla sjá þegar viðskiptahallinn, sem ýmsir töldu óviðráðanlegan, hvarf eins og hendi væri veifað. Geta íslenska hagkerfisins til þess að taka á móti fjáfestingu á borð við þá sem ráðist verður í á Austurlandi er miklu meiri og hagfelldari en nokkru sinni fyrr. Jafnframt er rétt að líta til þess að hlutfallslegt umfang framkvæmdanna nú er síst meira en t.d. þegar ráðist var í framkvæmdir vegna álversins í Straumsvík og virkjanaframkvæmdir þeim tengdar. Herra forseti. Aðalatriði þessa máls er að komi til þess að grípa þurfi til einhvers konar sérstakra aðhaldsaðgerða vegna Kárahnjúkavirkjunar og álversins þá eru slíkar aðgerðir einungis tímabundnar. En ávinningurinn af fjárfestingunni verður til langs tíma og hann verður verulegur. Allt hagkerfið styrkist og hagvöxtur verður meiri en ella. Útflutningur eykst, atvinna eykst, ríkissjóður styrkist og byggðin á Austfjörðum eflist til muna. Lífskjör þjóðarinnar batna því óumdeilanlega og það er ábyrgðarleysi að standa gegn þessari miklu atvinnuuppbyggingu sem nú er fram undan á Austfjörðum vegna þess eins að aðlaga þurfi efnahagsstarfsemina í landinu þessum framkvæmdum um örskamma hríð.

Herra forseti. Ruðningsáhrifa vegna væntanlegra framkvæmda eystra er þegar farið að gæta. En hvar eru mótvægisaðgerðirnar? Hæstv. forsrh. spyr í áramótagrein sinni í Morgunblaðinu: Hvað hefði gerst ef við hefðum ekki að undanförnu búið við okkar eigin mynt? En ég spyr á móti: Hvar eru kostirnir við að búa við okkar eigin mynt? Ég auglýsi eftir þeim stjórntækjum til áhrifa í efnahagslífinu sem hæstv. forsrh. þykja svo mikilvæg að hvorki má ræða ESB né upptöku evrunnar. Í grunndæmi fjmrn. frá 8. þessa mánaðar er gengi krónunnar mikilvæg forsenda og miðað við meðaltal ársins 2002. Við mat á stofnkostnaði er miðað við dollarann á 85 kr. En hann hefur nú fyrir nokkru hreiðrað um sig mun neðar, hefur undanfarið verið undir 80 kr. Atvinnuleysi fer vaxandi, herra forseti. Þróun gengisins hefur þegar sett alvarlegt strik í reikninga útflutnings- og samkeppnisfyrirtækjanna og ef þessi staða verður óbreytt mun hún enn auka á uppsagnir og atvinnuleysi, fjölda fyrirtækja verður lokað því að þau ráða ekki við þá gengisþróun sem fyrirhugaðar framkvæmdir hafa þegar kallað fram. Í svari við fyrirspurn frá Jóhönnu Sigurðardóttur á síðasta vori, um mótvægisaðgerðir vegna efnahagslegra áhrifa Noral-verkefnisins, kemur fram að búast megi við þessum áhrifum á gengi krónunnar í aðdraganda og á fyrstu stigum framkvæmdanna. Jafnframt segir að þessar gengissveiflur hefðu veruleg áhrif á raungengi og samkeppnisstöðu útflutnings- og samkeppnisgreina. Herra forseti. Hvar eru stjórntækin ómissandi? Hversu langt á að ganga áður en þau verða sýnd?

Herra forseti. Eftir ræðu hv. þm. Vinstri grænna hljóta ýmsar spurningar að vakna. Maður hlýtur að spyrja hv. þm. hvort hann hafi ekki tekið eftir blikum á lofti í íslensku atvinnulífi þar sem hinn skelfilegi vágestur, atvinnuleysið, hefur gert vart við sig. Telur hann ekki að bregðast þurfi við? Maður hlýtur líka að spyrja hvort hv. þm. viti ekki að á framkvæmdatímanum einum, 2003--2007, er áætlaður launakostnaður 11 milljarðar kr. Maður hlýtur að spyrja hvort hv. þm. telji ekki fagnaðarefni að á þessum tíma skuli 11 milljarðar renna í vasann á íslensku launafólki  Er það ekki fagnaðarefni að með þessu verkefni skuli varanleg verðmætasköpun í útflutningsverðmætum aukast um tugi milljarða kr. og þar með lagður enn frekari grunnur að íslensku velferðarkerfi og hugsanlega skapað svigrúm til frekari kjarabóta handa íslensku launafólki? Herra forseti. Hv. þingmenn Vinstri grænna munu örugglega koma síðar í vetur í þennan ræðustól og krefjast kjarabóta fyrir íslenskan almenning og ýmissa útgjalda úr velferðarkerfinu. En herra forseti, mér verður stöðugt óljósara hvernig þeir hyggjast sækja þau verðmæti. Sú stefna að peningar komi af himnum ofan og ríkisútgjöld skuli vera óendanleg er líklega helsta ógnin við allar hagtölur og efnahagslegan stöðugleika á Íslandi.

Herra forseti. Fólksfækkun er mest á norðausturhorninu, austan Eyjafjarðar; Norðvesturlandi, norðan Borgarfjarðar og á Austurlandi. Ég tel að það sem við þurfum að hafa mestar áhyggjur af, a.m.k. á þessu ári og jafnvel því næsta, sé vaxandi atvinnuleysi eins og komið hefur fram að undanförnu. Ég tel óráð að draga úr framkvæmdum ríkisins á þessu ári. Ég held að réttara væri að styrkja atvinnustigið á þessu ári og efla framkvæmdir ríkisins. Hins vegar þarf auðvitað, þegar kemur fram á árið 2005 og 2006, að bregðast við þeim miklu framkvæmdum sem þá mun farið í á landinu. Að mínu viti er mesta vandamálið nú um stundir það atvinnustig sem virðist vera á landinu. Fólksflóttinn af landinu hefur beinst til suðvesturhornsins, þangað hefur fólkið leitað. Ég hef miklar áhyggjur af mínu kjördæmi, hinu nýja Norðvesturkjördæmi, varðandi það hvað eigi að verða til vaxandi velsældar þar. Þar eru ekki fyrirhugaðar neinar sérstakar framkvæmdir til mótvægis við þær aðgerðir sem fyrirhugaðar eru á Austurlandi og verða þar vonandi öllum til gæfu og gengis.

Herra forseti. Það hefur verið sagt um okkur Íslendinga að þegar við komumst í feitt þá kunnum við okkur ekki magamál. Sú er því miður raunin ef ráðast á í hartnær 200 milljarða kr. fjárfestingu á einum stað og tengja hana einu fyrirtæki. Verði af stækkun Norðuráls á sama tíma með tilheyrandi virkjunarframkvæmdum lætur nærri að fjárfest verði á örfáum árum fyrir um eina milljón á hvern Íslending í áliðnaði einum saman, til viðbótar því sem fyrir er. Það er mat flestra hagfræðinga sem hafa tjáð sig um fyrirhugaða Kárahnjúkavirkjun og Fjarðaál að þær framkvæmdir muni valda gífurlegri þenslu, ekki einungis á Miðausturlandi heldur ekki síður á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Öðrum landshlutum og öðrum atvinnugreinum mun blæða vegna hærri vaxta og hærra gengis krónunnar sem framkvæmdirnar munu kalla fram. Verði af þessum risaframkvæmdum munu þær hefta allan vöxt annarra útflutningsgreina á framkvæmdatímabilinu og ryðja mörgum þeirra burt. Atvinnulífið verður einhæfara en ella. Er það þetta sem við viljum, virðulegi forseti? Ein milljón á hvern Íslending í áli. Áhrifin eru þegar að koma í ljós. Gengi krónunnar er nú þegar 10--15% hærra en efnahagslífinu er eðlilegt og gert var ráð fyrir við afgreiðslu fjárlaga þessa árs. Atvinnulífið heldur að sér höndum. En þetta er aðeins forsmekkurinn. Sérfræðingar fjmrn. segja að gengið muni hækka, vextir hækka og viðskiptahalli verði gríðarlegur. En háir vextir og hátt gengi munu fyrst og fremst bitna á öðrum útflutningsgreinum, einkum á landsbyggðinni. Mun ferðaþjónustan þola 10--20% tekjuskerðingu á næstu árum? Munu sjávarútvegurinn og fiskvinnslan þola samsvarandi skerðingu á tekjum og beina launalækkun sjómanna vegna hærra gengis? Gengishækkun upp á 15% þýðir um 500 millj. kr. lækkun á útflutningstekjum landbúnaðarins og þar fjúka 100 störf. Er það þetta sem við viljum?

Virðulegi forseti. Það er sannarlega undarlegur málflutningur, að þegar efnahagsumsvifin í landinu vaxi þá kalli það böl yfir þjóðina. Þannig hafa hv. þm. Vinstri grænna talað í dag. Það sé sérstaklega slæmt að vita til að auka eigi efnahagsumsvifin og að fjárfestingin í landinu, sem hefur verið að dragast saman, eigi að aukast. Við sjáum fram á að landsframleiðslan muni aukast til lengri tíma og hagvöxtur aukast, lífskjörin muni batna. Það telst sérstakt böl, sérstakt vandamál sem hefur verið útmálað með þessum hætti. Þetta er undarlegur málflutningur. Auðvitað rekur sig þarna hvað á annars horn. Vitaskuld er ánægjulegt að efnahagsumsvifin í landinu eru að aukast, ekki síst vegna þess að það hefur dregið úr vexti atvinnulífsins upp á síðkastið. Við sjáum þarna mikla möguleika. Það er auðvitað rétt, það vita allir, að haga þarf hagstjórninni með öðrum hætti þegar vöxtur er í atvinnu- og efnahagslífi en þegar samdráttur er. Auðvitað verða menn að bregðast við með einhverjum þeim hætti. En að draga upp þá mynd að hér fari allt á hliðina og það verði ekki hægt að leggja vegi, byggja skóla eða sjúkrahús o.s.frv., eins og hv. málshefjandi talaði um áðan, er auðvitað alveg út í loftið. Fjmrn. vakti athygli á að mótvægisaðgerðirnar gætu hugsanlega falist í að draga saman opinberar framkvæmdir um 10%. Rímar það saman við lýsingu hv. þm. áðan sem sagði að hér yrði ekki hægt að leggja vegi eða byggja skóla? Hann gaf í skyn að hér yrði ekki hægt að gera nokkurn skapaðan hlut vegna Kárahnjúkavirkjunar og álverksmiðju á Austfjörðum. Vitaskuld sér það hver einasti maður, virðulegi forseti, að svona málflutningur er gjörsamlega út í loftið. Það tekur því varla að ræða hann.

Enda viljið þið ekkert ræða þetta.

Hæstv. forseti. Það er full ástæða til að ræða um mótvægisaðgerðir, nú þegar mestu framkvæmdir Íslandssögunnar vegna orkuframleiðslu til stóriðju á Austurlandi liggja fyrir. Mótvægisaðgerðir í aðdraganda stórframkvæmda þurfa í aðalatriðum að vera tvenns konar. Í fyrsta lagi vegna almennra áhrifa í hagkerfinu öllu til að jafna út spennu sem þessi gríðarlega framkvæmd skapar. Þar hljóta vaxtalækkanir að koma helst til greina eins og ástandið er í þjóðfélaginu. Rökin fyrir vaxtalækkunum eru augljós. Hér eru sligandi háir vextir og þó er minnkandi eftirspurn, vaxandi atvinnuleysi og almennur samdráttur í hagkerfinu greinilegur. Nú er því gott umhverfi til að lækka vexti, tækifæri til að færa vaxtastigið verulega í átt til þess sem gerist í samkeppnislöndum okkar. Nú reynir á það hvort stjórntækið, sem hæstv. forsrh. telur svo mikils virði að geta beitt þegar á þarf að halda, virkar í raun og veru. Í öðru lagi minni ég á tillögur okkar samfylkingarmanna um aðgerðir gegn ójafnvægi í byggðamálum, ójafnvægi sem mun augljóslega skapast vegna þeirra gífurlegu framkvæmda sem í stefnir á norðausturhluta landsins. Það hefur nefnilega verið ákveðið að fara í einhverjar mestu framkvæmdir í vegamálum sem um getur líka á þessu landsvæði. Ný byggðaáætlun hefur verið ákveðin sem beinir athyglinni fyrst og fremst inn á þetta svæði og til Akureyrar. Svo hefur hæstv. byggðamálaráðherra verið iðin við að flytja alls kyns verkefni norður til Akureyrar og á það svæði, og það meira að segja frá svæðum sem eiga undir högg að sækja. Þess vegna er ástæða til að horfa til þess að koma af stað framkvæmdum á öðrum hlutum landsins, öðrum byggðasvæðum, og manni verður á að spyrja: Hvar voru þingmenn og ráðherrar þessara svæða þegar þessar ákvarðanir voru teknar?

Virðulegi forseti. Maður undrar sig á málflutningi allflestra þingmanna hér sem virðast greinilega vera komnir á álvagninn. Umræðan hér snýst um atvinnuuppbyggingarstefnu, eða pólitík, og eins og kunnugt er er það ekki í anda okkar hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði að stuðla að stóriðjuuppbyggingu. Þjóðgarðar, glæsilegir þjóðgarðar, eru líka atvinnuskapandi tækifæri fyrir þjóðina  Ég skil heldur ekki, virðulegi forseti, hvernig hv. þm. geta talað, sérstaklega landsbyggðarþingmenn, eins og að þessi ákvörðun, ef af verður, hafi engin áhrif á atvinnulífið á landsbyggðinni. Annað segja menn sem standa í atvinnurekstri úti á landi. Hækkandi vextir sem afleiðing af ákvarðanatökunni, ef af verður, eru íþyngjandi fyrir grunnatvinnulífið. Styrking krónunnar er þegar farin að valda vandræðum, það vitum við. Og að draga úr opinberum framkvæmdum, t.d. vegagerð, er mjög alvarlegt mál að horfast í augu við fyrir landsbyggðina, og ekki síður höfuðborgarsvæðið þar sem veruleg vandræði eru. Þess vegna er brýnt að kalla á það, virðulegi forseti, hverjar mótvægisaðgerðir ríkisstjórnarinnar verða ef af þessum framkvæmdum verður. Má búast við að mótvægisaðgerðirnar leiði til þess að e.t.v. töpum við hundruðum og kannski þúsundum starfa í atvinnugreinum þjóðarinnar sem eru í gangi til þess að fá þessi nokkur hundruð störf í staðinn? Þetta eru allt hlutir sem verður að svara. Síðan í öllum atganginum við þetta verður að krefja ríkisstjórnina svara um hvort verið sé að draga úr mengunarvarnakröfum varðandi fyrirhugað álver við Reyðarfjörð. Það hefur komið fram í fréttum að áformað sé að notast við þurrhreinsibúnað í stað vothreinsibúnaðar sem kallar á tvo reykháfa upp á tugi metra, 80--100 metra.

Hæstv. forseti. Við erum að tala hér um nauðsynlega innspýtingu í efnahagslífið. Við erum að tala um bætt lífskjör í landinu. Við erum að tala um aukna atvinnu. Við erum að tala um auknar útflutningstekjur. Við erum að ráðast í framkvæmd sem hefur góð áhrif á efnahagslífið á landsbygginni. Hvert er áhyggjuefnið? Hvað vilja vinstri grænir? Samfylkingin er reyndar að koma til ráðs, a.m.k. formaðurinn, jafnvel báðir, þó að það sé með hnút í maganum.  Þetta á einnig við um fyrirtæki um allt land, og ekki síst á höfuðborgarsvæðinu. Í nýrri könnun Samtaka atvinnulífsins kemur fram að fyrirtæki hyggjast fækka fólki. Það kemur til viðbótar vaxandi atvinnuleysi eins og fram kemur í spá Vinnumálastofnunar. Fyrir helgi voru 5.644 atvinnulausir á landinu. Það er ekki í íslensku þjóðarsálinni að búa við atvinnuleysi. Nú er heppilegur tími til að takast á við þetta góða verk. Hámark uppsveiflunnar er eftir tvö eða þrjú ár og ef nauðsynlegt verður bregðast stjórnvöld auðvitað við þá. Það er ekki hægt, hæstv. forseti, hvernig sem menn reyna, að líta á framkvæmdirnar sem efnahagslegt vandamál. Það er hreinlega ekki hægt. Við hljótum að fagna virkjun og álveri á Austurlandi sem jákvæðu framlagi í íslenskt efnahagslíf.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin en mjög voru þau rýr. Ég fékk ekki svar við þeim spurningum sem ég setti fram. Ég spurði um hvernig mæta ætti hugsanlegum ruðningsáhrifum í atvinnulífinu, hvernig ætti að bregðast við hækkun vaxta fyrir fjölskyldur og fyrirtæki. Engin svör. Ég spurði hvort horfa ætti aðgerðalaust á fyrirtæki á borð við Impregilo undirbjóða innlent vinnuafl. Engin svör. Og ég vil leggja áherslu á að Impregilo, þetta ítalska fyrirtæki, er þekkt fyrir þetta. Það er líka þekkt fyrir hneykslismál. Ég hvet menn til á fara á netið og fletta upp Impregilo scandals og þá fyllist skjárinn einhverra hluta vegna. Þetta fyrirtæki er þekkt fyrir að bjóða lágt en keyra síðan kostnaðinn upp frammi fyrir dómstólum. Ég spurði um niðurskurð hjá hinu opinbera. Hv. þm. Einar K. Guðfinnsson talaði af léttúð um niðurskurð upp á 10% og hækkun raunvaxta um 2 prósentustig. En það segir í greinargerðinni sem hann vitnar til frá fjmrn. frá 8. janúar, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt þessum útreikningum mundu aðgerðirnar ekki duga einar sér til að halda verðbólgu innan þolmarka.`` Og hér er vísað í 10% niðurskurð. Ég óska eftir að fá að vita hvar verður skorið niður. Hvers vegna fáum við ekki svör um þetta? Síðan er talað um hinn efnahagslega ávinning af þessu. Það er einmitt hann sem menn eru að bera brigður á, að ekki sé ávinningur af þessu verkefni. Það er það sem hagfræðingar eru að vara okkur við og þeir eru að benda okkur á að skoða vinnsluvirðið út úr þessari framkvæmd eftir að búið er að flytja arðinn úr landi, skoða hvað situr eftir í íslensku hagkerfi. Og síðan þetta með atvinnuna. Vita menn hvað hér hafa skapast mörg störf á landi síðan um 1970? Að meðaltali á milli 1.000 og 1.500 á ári. Og við þurfum á næsta áratug að skapa 14 þúsund ársverk. Hér erum við að tala um 700 störf í álverinu og afleidd störf. Telja menn að þessar ráðagerðir og þær afleiðingar sem þær munu hafa í för með sér stuðli að því að við mætum þessu marki? Ég held ekki. En hvar eru svörin, hæstv. ráðherra?

Herra forseti. Það er út af fyrir sig hægt, og ekkert óeðlilegt við það, að velta fyrir sér þessum miklu málum á grundvelli umhverfismála og náttúru og slíkra stórmála og sjálfsagt og eðlilegt að fara yfir þau mál og velta fyrir sér hvort menn styðji þessar framkvæmdir eða ekki með þeim rökum. En það er eiginlega ekki hægt að ætla að reyna að finna sér málstað til að vera á móti þessum framkvæmdum vegna þess að á tveggja ára tímabili kunni menn hugsanlega að þurfa að laga efnahagslífið í landinu að tilteknum framkvæmdahápunkti, að ætla sér að vera á móti því að skapa hér efnahagsleg tækifæri sem munu hjálpa okkur um 40 ára skeið vegna þess að á tilteknum hápunkti framkvæmdanna þurfi menn kannski að laga efnahagslífið að þessum veruleika. Geta menn verið á móti málinu á þeim forsendum?

Á tveimur árum?

Já, á hápunkti framkvæmdanna, 2005--2006. Mér finnst ekki hægt að leggja málið upp með þeim hætti. Það er sjálfsagt og eðlilegt að ræða um það út frá umhverfismálum og náttúrufari. Það eru stórmál og sjálfsagt að gera það og mynda sér skoðun út frá því. En það er ekki hægt út frá þessum punkti, finnst mér. Ég vek athygli á því og nefndi það hér áðan að þegar menn voru að fara í álverið í Straumsvík árið 1968 voru fjárfestingar vegna álvers og vegna Landsvirkjunar um 7,56% af vergri landsframleiðslu árið 1968 og um 6,44% árið 1969. Núna erum við að tala um framkvæmdir upp á 5,5% af vergri landsframleiðslu við aðstæður þegar efnahagslífið er miklu sveigjanlegra og miklu færara um að taka á móti framkvæmdum af þessu tagi. Menn geta ekki verið að búa sér til andstöðu á þessari forsendu, minn ágæti hv. þm. Ögmundur Jónasson.

Hvernig væri að svara spurningunum um niðurskurðinn, um ruðningsáhrifin?

Ég skal gera það sem forsætisráðherra hér 2005.

Komið hefur fram ósk um að 1.--3. dagskrármál verði rædd saman, sbr. 3. mgr. 63. gr. þingskapa. Ef ekki koma fram andmæli við því verður við því orðið en samkomulag er um við formenn þingflokka að taka fyrst fyrir nál. um 1. dagskrármálið og gefa framsögumönnum nefndarinnar að sjálfsögðu tækifæri til að tala, síðan 2. dagskrármáls og loks 3. Síðan verði almennar umræður og málin rædd í heild sinni.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. meiri hluta hv. allshn. um frv. til laga um Vísinda- og tækniráð. Frv. var einnig lagt fram í fyrra en varð þá ekki útrætt. Við í nefndinni fjölluðum náið um þetta mál í samstarfi við menntmn. og iðnn. þingsins. Frv. er samtvinnað 357. máli, um opinberan stuðning við vísindarannsóknir, sem menntmn. hefur til umfjöllunar og 345. máli, um opinberan stuðning við tækniþróun og nýsköpun í þágu atvinnulífsins, sem iðnn. hefur til umfjöllunar. Við fengum umsagnir frá fjöldamörgum aðilum sem getið er um í nál. meiri hluta allshn. og fengum jafnframt til okkar marga góða gesti sem komu með góðar og þarflegar ábendingar til okkar. Með þessu frv. er lagður grunnur að nýskipan vísindarannsókna, vísindamenntunar og tækniþróunar í landinu. Markmiðum frumvarpanna er lýst í 1. gr. Þar kemur skýrt fram, með leyfi forseta: ,,Markmið laga þessara er að efla vísindarannsóknir og vísindamenntun á Íslandi með því að styrkja grunnrannsóknir og hagnýtar rannsóknir og stuðla að samvinnu þeirra aðila sem starfa að vísindarannsóknum jafnframt því að tryggja áreiðanleika og gæði upplýsinga um vísindi og rannsóknir hér á landi.`` Sem sagt, ætlunin er að stuðla að því að vísindarannsóknir og tækniþróun eflist og dafni í samræmi við þjóðlífið. Áhrif rannsókna á þjóðarhag og hagvöxt verða þá um leið sýnileg og fá aukna opinbera umfjöllun sem að mínu mati er þarft mál. Í fyrra, eins og ég gat um áðan, var þetta frv. lagt fram en helstu breytingu sem hefur orðið á milli þinga má finna í 2. mgr. 3. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Auk framangreindra skulu forsætisráðherra, fjármálaráðherra, iðnaðarráðherra og menntamálaráðherra eiga föst sæti í ráðinu, en þar að auki skal forsætisráðherra vera heimilt að kveðja allt að tvo ráðherra til setu í ráðinu í senn. Forsætisráðherra er formaður ráðsins.`` Hér er farið m.a. eftir ábendingu sem nefndirnar fengu því að þetta lýtur að því að málefni hinna ýmsu atvinnuvega komi til álita í Vísinda- og tækniráði og þá ekki bara þeir atvinnuvegir sem falla undir þá ráðherra sem þeir heyra undir og getið er um í liðum a--i í 3. gr., heldur getur forsrh. kvatt til fleiri ráðherra ef svo ber undir, til að mynda ef málefnið félli undir samgöngumál svo dæmi sé nefnt. Líklegt er að með þessum frv. verði hægt að tengja enn frekar rannsóknir innan háskólanna og rannsóknarstofnana og tryggja náin tengsl við atvinnulífið og notendur. Í máli gesta þótti oft skorta á þessa tengingu. Því vona menn að þessi frv., m.a. með tilliti til reynslu Finna, leysi þetta vandamál en almennt eru menn ánægðir með að litið skuli vera til reynslu Finna og tekið það besta frá þeirra reynsluheimi og reynt að yfirfæra á íslenskan veruleika. Ábyrgð á þessum málum hefur til þessa hvílt á einstökum fagráðuneytum en að mestu án heildarsamræmingar þeirra á milli. Og það er rétt að geta þess að þegar unnið var að gerð þessara frv. var unnið þvert á faglega skiptingu Stjórnarráðsins til að skapa sem heildstæðasta löggjöf og umgjörð. Með hliðsjón af breyttum aðstæðum er nú lagt til að samræmd umfjöllun um málefni vísinda og tækni verði færð á efsta stig stjórnsýslunnar og málaflokkurinn þannig efldur til muna líkt og var gert í Finnlandi á sínum tíma. Mikilvægt þykir að ákvarðanir séu teknar með heildarsýn í fyrirrúmi á grundvelli stefnu sem mörkuð er af stjórnvöldum. Með frv. er þannig lagt til að stefnumótun í málefnum vísindarannsókna og tækniþróunar fari fram í Vísinda- og tækniráði sem skipað verði 14 einstaklingum, vísindamönnum og fulltrúum atvinnulífsins auk þess sem fjórir ráðherrar munu eiga fast sæti í ráðinu. Aðrir ráðherrar sem tengjast rannsóknum að umtalsverðu leyti tilnefna í ráðið. Jafnframt er forsrh. heimilt að kveðja allt að tvo ráðherra til setu í ráðinu í senn, en það eru nýmælin sem ég gat um áðan. Ef ríkisstjórnin vill leggja sérstaka áherslu í málum sem snerta ráðherra, aðra en þá sem eiga fast sæti í ráðinu, geta viðkomandi ráðherrar tekið þátt í störfum ráðsins þegar þeirra mál eru til umfjöllunar. Þeir gætu síðan horfið úr ráðinu og aðrir tveir tekið við ef svo bæri undir. Með tilliti til heildarsamsetningar ráðsins var ekki talin ástæða til þess að fleiri en sex ráðherrar væru í því hverju sinni. Með þessu er verið að reyna að stilla saman strengi vísindamanna, atvinnulífs og stjórnmálamanna. Þegar litið er til samantektar Vilhjálms Lúðvíkssonar, framkvæmdastjóra Ranníss, sem var gerð um Finnlandsferð segir m.a., með leyfi forseta: ,,Allir viðmælendur hópsins,`` --- þess hóps sem fór til Finnlands á sínum tíma --- ,,töldu að Vísinda- og tækniráð`` --- ég vil geta þess að það voru mjög hæfir einstaklingar sem tóku á móti okkur, toppmenn á sínu sviði, yfirmenn Sitra, Tekes og finnska vísindaráðsins. Ég sé að hér í þessum sal glotta ákveðnir aðilar, og við höfum áður rætt það að það var því miður ekki hægt að koma því þannig fyrir að fleiri en formenn viðkomandi nefnda gætu komist í þessa ágætu ferð. En ég held að það sé samhugur meðal þingmanna hvað þau mál varðar  Engu að síður var þetta tækifæri nýtt af þeim nefndarformönnum sem fóru í þessa ferð sem var afskaplega fræðandi  ,,Allir viðmælendur hópsins töldu að Vísinda- og tækniráð undir formennsku forsætisráðherra hafi skilað mikilvægum árangri í samræmdri stefnumótun og samstillingu sem skýri að verulegu leyti sóknarárangur og efnahagsframfarir í Finnlandi á undanförnum árum. Framlög til vísinda og tækni hafa aukist hröðum skrefum, einnig eftir hrun Sovétríkjanna þrátt fyrir efnahagssamdráttinn sem þá varð. Þau námu 3,6% af vergri þjóðarframleiðslu á sl. ári.`` --- Þess ber að geta að fjármagn okkar Íslendinga til rannsókna og vísinda eru um 3% af vergri þjóðarframleiðslu. Við erum því ekki langt á eftir Finnum þó að þeir séu aðeins á undan okkur en þess ber að geta að í löndum Evrópusambandsins er, að mig minnir, 2% varið til vísinda og tækni miðað við verga þjóðarframleiðslu. Síðan segir áfram, herra forseti: ,,Þetta er talið hafa átt meginþáttinn í þeim breytingum í átt til hátækni- og þekkingarþjóðfélags sem orðið hafa í Finnlandi síðustu 15--20 árin. Forsætisráðherrar hafa sýnt störfum ráðsins mikla athygli ásamt mennta- og iðnaðarráðherrum. Aðrir ráðherrar koma að einstökum málum sem þá varða sérstaklega.`` Síðan er annar nokkuð athyglisverður punktur sem kom líka fram í þessari samantekt. Þar er verið að fjalla um að finnska þingið hefur haft frá árinu 1994 starfandi nefnd um framtíðarmálefni Finnlands. Ég er ekki endilega að taka undir að við eigum að taka þá hugmynd hráa upp en það hefur m.a. verið viðrað í óformlegum samræðum við gesti nefndarinnar að það væri gott ef það væri hægt að skapa hér samræðugrundvöll milli þingmanna, vísindamanna og atvinnulífs, og það yrði hugsanlega skipuð hér ,,ad hoc-nefnd`` á vegum þingsins sem mundi fara þá yfir framtíðarmálefni vísinda, hvað gert hefur verið í þeirri þróun og hvað hægt er að gera. En þetta er einungis hugmynd sem hefur verið viðruð meðal okkar ágætu gesta. Umsagnir, herra forseti, sem nefndinni bárust lutu meira og minna að tilnefningum þeirra sem vildu fá sæti í bæði Vísinda- og tækniráði og síðan vísindanefndinni og tækninefndinni. Kannski má segja að það sé ávallt vandrataður hinn gullni meðalvegur en við í meiri hluta allshn. leggjum til að þetta verði óbreytt. Þess ber að geta að Kennaraháskóli Íslands benti á að félagsvísindi hefðu hugsanlega ekki nægilegan hljómgrunn hjá Vísinda- og tækniráði. Við inntum gesti okkar sérstaklega eftir því, fórum vel yfir þessi mál, og það er engan veginn verið að undanskilja félagsvísindin og þær rannsóknir sem þeim fylgja enda er menntmrh. tengdur vel inn í þetta og á að bera ábyrgð á því að félagsvísindum sem öðrum vísindum sé gert hátt undir höfði. Einnig hefur í þessu frv. verið farið vel yfir það hvað vel hefur verið gert hjá Rannís og reynt hefur verið að viðhalda þeim þáttum sem vel hafa verið gerðir á þeim bænum. Þess má geta að Rannsóknasjóður verður til úr Tæknisjóði, og Vísindasjóður verður rekinn á sama grunni og fyrirrennari hans. Tækniþróunarsjóður styður þróunarstarf og tæknirannsóknir sem miða að nýsköpun í atvinnulífinu. Fagráð, en þau eru skipuð til tveggja ára í senn eins og í núverandi fyrirkomulagi, tryggir þetta jafningjamat sem er viðurkennd aðferð í vísinda- og tæknisamfélaginu til að meta umsóknir. Þessi fagráð munu leggja mat á umsóknir í Tækniþróunarsjóð líkt og í Rannsóknasjóð. Tækniþróunarsjóður getur líka átt aðild að uppbyggingu sprotafyrirtækja og gegnir kannski svipuðu hlutverki og að mig minnir Sitra í Finnlandi en það fyrirtæki hefur eflt mjög nýsköpunarfyrirtæki eða sprotafyrirtæki. Það er ekki ætlunin og engan veginn tilgangurinn að skilja að grunnrannsóknir, hagnýtar rannsóknir og nýsköpun og þróun, það var margundirstrikað af hálfu gesta okkar. Í ljósi alls þessa, þegar litið er til umsagna, vinnu og í rauninni þeirra undirtekta sem þessi frv. fengu meðal gesta, er ljóst að það er víðtækur stuðningur við þessi frv. og því mælir meiri hlutinn með því að þetta frv. verði samþykkt með þeirri breytingu sem getið er um á þingskjali. Meiri hlutinn tekur sem sagt undir markmið frv. og telur að með því sé tryggður aukinn stuðningur við vísindarannsóknir og tækniþróun í landinu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir frásagnir af ferðum stjórnarliða til Finnlands sem síðar voru notaðar til þess að rökstyðja að hér sé mjög merkt og mikilvægt mál á ferðinni. Ég held að það hefði verið mikilvægt að fleiri hefðu farið í þessa ferð til að geta kynnt sér þetta sjálf, og þá ekki síst að þar hefðu verið fulltrúar stjórnarandstöðunnar. En því miður var það ekki hægt í þessari ferð. Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. minni hluta allshn. en ásamt þeim sem hér stendur standa að álitinu hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir og Guðjón A. Kristjánsson. Frumvörpin þrjú um Vísinda- og tækniráð, sem allsherjarnefnd hefur til umfjöllunar, um opinberan stuðning við vísindarannsóknir, sem menntamálanefnd hefur til umfjöllunar, og opinberan stuðning við tækniþróun og nýsköpun í þágu atvinnulífsins, sem iðnaðarnefnd hefur til umfjöllunar, eru tengd órofa böndum og því standa fulltrúar Samfylkingarinnar í menntamálanefnd og iðnaðarnefnd einnig að nefndaráliti þessu. Minni hlutinn tekur undir það markmið frumvarpanna að efla þurfi vísindarannsóknir og tækniþróun í landinu en getur ekki stutt þær leiðir sem ríkisstjórnin vill fara til að ná því. Minni hlutinn styður heildarstefnumótun um vísindi og rannsóknir í einu frumvarpi þar sem fram komi heilsteyptur rammi um íslenska vísinda- og tæknistarfsemi. Það að frumvörpin eru þrjú, vistuð í þremur ráðuneytum undir hatti þriggja ráðherra, opinberar ágreining á milli stjórnarflokkanna um málið og innbyrðis innan Stjórnarráðsins. Að þessum ágreiningi hafa þessi lagafrumvörp síðan verið sniðin í stað þess að ráðast í þá uppstokkun sem nauðsynleg er í stjórnkerfinu til þess að gera málaflokknum kleift að þrífast og dafna. Með breytingunni er m.a. ætlunin að auka bein pólitísk afskipti af stefnumótun og þróun vísinda og tækni. Hugmyndin er sú að með því sé unnt að efla samvinnu vísindasamfélagsins og stjórnvalda en það býður um leið þeirri hættu heim að stjórnvöld hverju sinni forgangsraði verkefnum fyrir vísindasamfélagið. Slíkt er mjög varasamt fyrir þróun vísinda og rannsókna. Við þessa lagasmíð er gjarnan vísað til Finnlands sem fyrirmyndar og þess árangurs sem þar hefur náðst í vísinda- og tæknistarfsemi á síðustu árum. Árangur Finna er athyglisverður en margt er ólíkt með okkur og frændum vorum Finnum þegar kemur að þessum málaflokki. Finnar hafa lagt óhemju vinnu og fjármagn í uppbyggingu vísinda- og tækniþróunar. Á sama tíma og ríkisstjórn Íslands hefur þrengt svo að verk- og tæknimenntun að til vandræða horfir og svelt fjárhagslega bæði framhalds- og háskólastigið hafa Finnar lagt áherslu á fjárfestingu í menntun og rannsóknum, m.a. með stofnun 20 háskóla og tækniháskóla utan Helsinki og 37 tækniskóla. Þeir gengu auk þess í Evrópusambandið fyrir nokkrum árum sem hefur haft gagnvirk áhrif á þróun og uppbyggingu vísinda og tækni í samfélaginu. Þá var árið 1994 stofnuð sérstök þingnefnd um framtíðarmálefni Finnlands sem er skipuð 17 þingmönnum en hlutverk hennar er, eins og sumir hafa kallað, að ,,finna upp framtíðina``. Hefur nefndin sérstaklega beint sjónum að byggðaþróun, framtíð vinnunnar og eðli á tímum þekkingarþjóðfélagsins og þekkingarstjórnun. Þá hefur nefndin einnig gefið út skýrslur um samskipti þingsins við finnskt þjóðfélag og um möguleikana sem felast í Evrópusambandsaðildinni, en allt eru þetta verkefni sem nefndin telur skipta miklu þegar framtíð Finnlands er annars vegar. Finnar hafa tileinkað sér samráðs- og samræðuhefð til að stilla saman strengi og ná sáttum um mikilvæg stefnumál. Finnska kerfið er sniðið að þessari hefð en því miður er ekki því sama að fagna á Íslandi. Til marks um þetta má benda á undirbúning breytinganna sem birtast í frumvörpunum þremur en þau voru unnin algerlega án samráðs við stjórnarandstöðuna. Tvær kynningarferðir voru m.a. farnar til Finnlands vegna málsins og var fulltrúum stjórnarandstöðu haldið utan við þær. Í máli flestra fulltrúa vísindasamfélagsins sem gáfu umsagnir kom það fram að lykillinn að því að árangur næðist á vettvangi vísinda og tækni væri stórlega aukið fjármagn til málaflokksins. Ekkert hefur komið fram sem sýnir vilja stjórnvalda til slíkrar fjárfestingar. Í ljósi þess sem að framan greinir mun minni hlutinn ekki styðja frumvarpið. Svo langt er það nál. sem við hv. þm. Samfylkingarinnar í menntmn., allshn. og iðnn. stöndum að, auk hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar. Í þessu áliti okkar er vakin sérstök eftirtekt á þeirri miklu miðstýringu og pólitísku afskiptum sem nú eru uppi hugmyndir um að muni ráða för í þessum efnum. Mig langar, virðulegi forseti, að lesa fyrstu þrjár greinar frv. svo menn geti áttað sig á hvað verið er að fara þegar þetta er sett fram en, með leyfi forseta, hljóðar 1. gr. svo: ,,Markmið laga þessara er að efla vísindarannsóknir, vísindamenntun og tækniþróun í landinu í því skyni að treysta stoðir íslenskrar menningar og auka samkeppnishæfni atvinnulífsins.`` 2. gr.: ,,Stefna stjórnvalda í vísinda- og tæknimálum skal mörkuð af Vísinda- og tækniráði til þriggja ára í senn. Umfjöllun þess á hvoru sviði um sig skal undirbúin af vísindanefnd og tækninefnd.`` 3. gr.: ,,Forsætisráðherra skipar 14 menn í Vísinda- og tækniráð til þriggja ára í senn og jafnmarga til vara samkvæmt tilnefningum eftirtalinna aðila: a. Fjóra samkvæmt tilnefningu samstarfsnefndar háskólastigsins, b. tvo samkvæmt tilnefningu Alþýðusambands Íslands, c. tvo samkvæmt tilnefningu Samtaka atvinnulífsins,`` --- síðan eru talin upp afskipti einstakra ráðherra: ,,d. einn samkvæmt tilnefningu menntamálaráðherra, e. einn samkvæmt tilnefningu iðnaðarráðherra, f. einn samkvæmt tilnefningu sjávarútvegsráðherra, g. einn samkvæmt tilnefningu landbúnaðarráðherra, h. einn samkvæmt tilnefningu heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, i. einn samkvæmt tilnefningu umhverfisráðherra. Auk framangreindra skulu forsætisráðherra, fjármálaráðherra, iðnaðarráðherra og menntamálaráðherra eiga föst sæti í ráðinu, en þar að auki skal forsætisráðherra vera heimilt að kveðja allt að tvo ráðherra --- hvar svo sem hann finnur þá --- ,,til setu í ráðinu í senn.`` Rétt er að taka það fram eins og fram kemur í greininni að forsrh. er að sjálfsögðu formaður ráðsins. Það er alveg ljóst, virðulegi forseti, að sú leið sem hér er ákveðið að fara, að miðstýra þessum framlögum til vísinda- og tæknirannsókna langt umfram það sem verið hefur, býður þeirri hættu heim sem rakin er til að mynda í áliti Félags háskólakennara og Félags prófessora, en í álitinu segir, með leyfi forseta: ,,Til þess að slíkar hugmyndir nái að dafna er nauðsynlegt að skapa rannsóknaumhverfi þar sem frumkvæði og sjálfstæði rannsóknarfólks, bæði einstaklinga og hópa, fær notið sín. Forsenda þess er í fyrsta lagi að vísindamenn, rannsóknastofnanir, atvinnulíf og háskólar geti keppt á jafnréttisgrundvelli um þá fjármuni sem til ráðstöfunar eru og í öðru lagi að fjármagni sé úthlutað á grundvelli frammistöðu og gæða verkefna eins og þau eru metin af þeim sem best þekkja til í vísindasamfélaginu.`` Áfram segir svo, með leyfi forseta: ,,Frumvörpin bjóða hins vegar þeirri hættu heim að stjórnvöld hverju sinni forgangsraði rannsóknaverkefnum fyrir vísindasamfélagið, slíkt telja félögin mjög óæskilegt.`` Það er ef til vill hér, virðulegi forseti, sem kjarninn er dreginn fram í þeirri gagnrýni sem við setjum fram á þetta frv. að það sé um of miðstýrt og það sé um of fært í hendur einstakra ráðherra að hafa áhrif á hvernig rannsóknum á Íslandi vindur fram. Meginatriðið sem hefur fleytt mönnum áfram í Finnlandi og skýrt þann árangur sem þar hefur náðst er kannski fyrst og fremst að þar hafa menn sett í þetta aukið fjármagn. Og maður hefði haldið í ljósi þeirra fögru fyrirheita sem gefin eru í þeim frv. sem við ræðum nú að þeim hefði verið fylgt eftir í nýafgreiddum fjárlögum með auknum framlögum svo um munaði en, virðulegi forseti, svo var ekki. Það er því vandséð hvernig meiri hlutinn eða stjórnarliðar ætla að ná þeim árangri sem að er stefnt. Það er þó eins og kom fram í áliti okkar ýmislegt í þessu sem telja verður til bóta en miðstýring rannsókna af hinu pólitíska valdi og framlög sem ekki eru í neinu samræmi við það sem þekkist í þeim löndum sem við berum okkur saman við gerir það að verkum að ólíklegt er að þau frv. sem hér liggja fyrir muni verða grunnurinn að því að ná þeim árangri sem að er stefnt og því styðjum við ekki frv.

Herra forseti. Gestir okkar ágætu nefndar voru ekki svona hræddir við miðstýringuna og m.a. orðaði forstjóri Iðntæknistofnunar þetta þannig að hann væri alls ekki hræddur við pólitíkusana í þessum málum. Ég vil einnig geta þess að í umsögn Félags háskólakennara og Félags prófessora sem hv. þm. Lúðvík Bergvinsson gat um áðan segir m.a., ef hv. þm. hefði flett á næstu blaðsíðu, með leyfi forseta: ,,Félögin telja eðlilegt að forsætisráðherra, fjármálaráðherra og menntamálaráðherra eigi sæti í ráðinu ...`` Þeim finnst fullkomlega eðlilegt að stjórnmálamenn eigi sæti í þessu ráði og það verði hafið upp á, eins og menn hafa verið að tala um, æðra stjórnsýslustig. Ég vil einnig geta þess að Raunvísindastofnun Háskóla Íslands segir m.a., með leyfi forseta: ,,Stjórn RH fagnar þessum frumvörpum og telur að með samþykkt þeirra séu líkur á að vísindarannsóknum og tækniþróun á Íslandi verði komið í farveg sem leiði til bætts árangurs miðað við það sem nú er.`` Það er í rauninni það sem við erum að stuðla að. Við erum að stuðla að enn frekari þróun þannig að við getum eflt okkur og bætt í vísinda- og rannsóknasamfélaginu. Ég vil einnig spyrja hv. þm. Lúðvík Bergvinsson hvort hann sé ósammála formanni Samfylkingarfélagsins á Seltjarnarnesi sem segir í Morgunblaðsgrein frá 18. desember 2002 m.a., með leyfi forseta: ,,Samþykkt frumvarpanna þriggja mun leggja grunn að heildstæðu stuðningskerfi fyrir rannsóknir, þróun og nýsköpun á Íslandi og treysta þar með grunnstoðir nútímasamfélags.``

Virðulegi forseti. Ég geri mér ekki nákvæma grein fyrir hvaða erindi hv. þm. átti í ræðustólinn en ef ég skildi ræðu hv. þm. rétt þá kemur fram að Félag háskólakennara og Félag prófessora hefur sent frá sér umsögn þar sem þau vara mjög við miðstýringu en vitna síðan til þess að það sé ekkert óeðlilegt að tilteknir ráðherrar sitji í nefndinni. Ég spyr hv. þm. vegna þeirrar röksemdafærslu sem þeir settu fram um óttann við að þetta mundi leiða af sér miðstýringu: Er hann sleginn af á blaðsíðu 2 vegna þess að þeir vitna til þess að það sé eðlilegt að efsta stig stjórnsýslunnar sitji og fylgist með því sem er að gerast? Það er vandséð, virðulegi forseti, eða bara vandskilin sú röksemdafærsla sem hér var verið að reyna að setja fram, virðulegi forseti, þannig að ég á bara erfitt með að átta mig á því hvað hv. þm. er að fara. Ég vil benda á að þeir óttast það að þessi miðstýring geti leitt til þess að menn nái ekki þeim árangri sem að er stefnt og þeim árangri sem menn vilja ná. En það hefur ekkert með þetta að gera. Hinni spurningunni, virðulegi forseti, er auðsvarað en þá er vísað í blaðagrein samflokksmanns á Seltjarnarnesi sem hefur komist að þeirri niðurstöðu að hann styðji þetta mál. Það er alveg augljóst, virðulegi forseti, að í áliti okkar kemur fram að við styðjum ekki málið. Þegar af þeirri ástæðu er alveg ljóst að greinarmunur er þar á en það breytir ekki hinu að í okkar flokki er það einfaldlega þannig að við finnum ekki að því þó að flokksmenn hafi mismunandi áherslur í einstökum málum en það er kannski eitthvað sem hv. þm. þekkir ekki í sínum flokki.

Herra forseti. Ég hélt að hv. þm. kæmi glaðari hingað inn á þing úr jólafríinu en raun ber vitni. Það sem ég var að meina með því að vísa m.a. til umsagnar Félags háskólakennara og Félags prófessora um að félögin telja eðlilegt að forsrh., fjmrh. og menntmrh. eigi sæti í þessu ráði, eru ummæli sem fallið hafa af vörum þingmanna Samfylkingarinnar um að það sé slæmt að stjórnmálavæða þessi málefni, þennan málaflokk. Það voru í rauninni allir sem komu á fund nefndarinnar sem lýstu yfir eindreginni samstöðu og vilja til þess að fá þessi frv. í gegn. Og það væri ágætt ef hv. þm. benti á nokkra aðila sem hefðu einfaldlega staðið þvert gegn frv. Það kom fram mikill vilji bæði hjá þeim gestum sem komu á fund nefndarinnar og í þeim umsögnum sem nefndin fór yfir þannig að það er alveg skýrt að menn úti í samfélaginu eru ekki jafntortryggnir út í stjórnmálamenn og hv. þm. Lúðvík Bergvinsson. En það sem ég vildi segja áðan með því að benda á þá skoðun sem formaður Samfylkingarfélagsins á Seltjarnarnesi setur fram í blaðagrein sinni --- og ég fagna því sérstaklega að þingmaðurinn taki fram að leyfðar séu fleiri skoðanir en ein í flokki þeirra --- er að þar er maður með fagþekkingu. Þar er maður sem vinnur hjá Rannís og skilur um hvað málið fjallar og hann styður málið. Það er það sem skiptir máli.

Virðulegi forseti. Hafi fyrra andsvar hv. þm. verið undarlegt þá held ég að síðara andsvarið hafi eiginlega slegið það fyrra út og er þá langt til jafnað. Það er alveg ljóst að margir hafa fært fram rök fyrir því að þessi leið sé ekki æskileg og margir sem komu á fund nefndarinnar drógu hana í efa, það er rétt að halda því til haga. Þetta eru svipaðar frásagnir og ferðin til Finnlands, þangað sem stjórnarliðar fóru og fundu þar öll helstu rök sín fyrir því að rétt sé að fara þessa leið af því að aðrir voru ekki á vettvangi. Slík röksemdafærsla heldur vitaskuld engan veginn. Ég ætla að leyfa mér, virðulegi forseti, að lesa á nýjan leik, þar sem það hefur gengið eitthvað illa að ná því sem hér kom fram og ég vitnaði til í umræðunni áðan, virðulegi forseti, og það er kannski ánægjulegt að hæstv. forseti þingsins skuli sitja í stólnum, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Frumvörpin bjóða hins vegar þeirri hættu heim að stjórnvöld hverju sinni forgangsraði rannsóknaverkefnum fyrir vísindasamfélagið, slíkt telja félögin mjög óæskilegt.`` Hér er vísað í umsögn Félags háskólakennara og Félags prófessora. Það má vel vera að taka megi þessa umsögn eitthvað úr samhengi og finna einhverjar málsgreinar eða eitthvað í henni sem gæti bent til þess að menn séu ekki alfarið á móti þessari niðurstöðu. En, virðulegi forseti, þá væri gott að hv. þm. gæti lesið þetta allt saman í samhengi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. um opinberan stuðning við vísindarannsóknir frá meiri hluta menntmn. Rétt er, virðulegi forseti, að lesa upp 1. gr. frv., með leyfi forseta: ,,Markmið laga þessara er að efla vísindarannsóknir og vísindamenntun á Íslandi með því að styrkja grunnrannsóknir og hagnýtar rannsóknir og stuðla að samvinnu þeirra aðila sem starfa að vísindarannsóknum jafnframt því að tryggja áreiðanleika og gæði upplýsinga um vísindi og rannsóknir hér á landi.`` Farið var í smiðju til vina okkar Finna við smíði og gerð þeirra þriggja frv. sem hér eru til umræðu, og mikil bylting sem verður í vísindum og rannsóknum eftir að þau verða að lögum. Fjallað var um málið í samstarfi við allshn. og iðnn. þingsins. Mál þetta var lagt fram á 127. þingi, á síðasta ári, en varð þá ekki útrætt. Frumvarpið var sent til umsagnar víða og rétt að fara yfir hvaðan umsagnirnar bárust. Þær bárust frá Alþýðusambandi Íslands, Arkitektafélagi Íslands, Bandalagi háskólamanna, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Bændasamtökum Íslands, dr. Skúla Sigurðssyni, Félagi háskólakennara, Félagi íslenskra landslagsarkitekta, Félagi prófessora við Háskóla Íslands, Fornleifavernd ríkisins, Hafrannsóknastofnun, Háskóla Íslands, Háskólanum á Akureyri, Háskólanum í Reykjavík, Hjartavernd, Iðntæknistofnun, Kennaraháskóla Íslands, læknaráði Landspítala -- háskólasjúkrahúss, Náttúrufræðistofnun Íslands, Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins, Orkustofnun, Rannsóknarráði Íslands, Rannsóknastofu Háskóla Íslands í meinafræði, Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum iðnaðarins, Seðlabanka Íslands, Skipulagsfræðingafélagi Íslands, Veðurstofu Íslands og Veiðimálastofnun. Öllum aðilum sem eiginlega geta tengst þessum frv. voru send þau til umsagnar og bárust umsagnir frá þeim. Á þessu þingi voru frv. lögð fram að nýju að teknu tilliti til þeirra athugasemda sem fram komu við meðferð þeirra á síðasta þingi. Ýmsar athugasemdir komu fram frá umsagnaraðilum og var tekið tillit til þeirra. Ég held að það hafi bætt þessi frv., öll þrjú. Á yfirstandandi þingi fékk menntmn. á sinn fund, sameiginlegan fund allshn., menntmn. og iðnn., Pál Skúlason og Jón Atla Benediktsson frá Háskóla Íslands, Hallgrím Jónasson frá Iðntæknistofnun, Þorstein Tómasson frá Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Úlfar Steindórsson frá Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins, Hafliða P. Gíslason og Kristján Kristjánsson frá Rannsóknarráði Íslands, Davíð Lúðvíksson frá Samtökum iðnaðarins, Hólmar Svansson og Róbert Jónsson fyrir hönd atvinnuþróunarfélaganna á landsbyggðinni. Þá bárust nefndunum á ný umsagnir um frv. frá Bandalagi háskólamanna, Rannsóknarráði Íslands, Orkustofnun, Samtökum atvinnulífsins, Raunvísindastofnun Háskóla Íslands, Bændasamtökum Íslands, Kennaraháskóla Íslands, Hafrannsóknastofnun, Háskólanum í Reykjavík, læknaráði Landspítala -- háskólasjúkrahúss, Seðlabanka Íslands, Félagi háskólakennara, Félagi prófessora við Háskóla Íslands, Rannsóknastofu Háskóla Íslands í meinafræði, Háskóla Íslands, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og dr. Skúla Sigurðssyni. Þessi mál hafa sem sagt farið víða og verið mikið rædd. Margar athugasemdir hafa komið og tekið hefur verið tillit til þeirra. Þetta mál hefur verið afar vel unnið og ég vil taka undir þau orð hv. formanns allshn. að benda á þá aðila sem þarna komu að máli sem voru á móti frv. í upphafi. Lögbundin endurskoðun laga um Rannsóknarráð Íslands, nr. 61/1994, leiddi til þess að lögð hafa verið fram framangreind frumvörp sem taka til vísindarannsókna og tækniþróunar á Íslandi. Með frumvarpi þessu er fjallað um opinberan stuðning við vísindarannsóknir og er það háð því að frumvarp forsætisráðherra um Vísinda- og tækniráð verði að lögum. Helstu nýmæli frumvarpsins eru samkvæmt greinargerð þau að lagt er til að nýr sjóður, Rannsóknasjóður, taki við hlutverki Vísindasjóðs og Tæknisjóðs samkvæmt núgildandi lögum um Rannsóknarráð Íslands. Stjórn Rannsóknasjóðs tekur við hlutverki því sem úthlutunarnefndir höfðu áður. Þá er lagt til að Tækjasjóður taki við hlutverki Bygginga- og tækjasjóðs samkvæmt sömu lögum og fer stjórn Rannsóknasjóðs einnig með stjórn hans. Hins vegar er lagt til að Rannsóknarnámssjóður starfi áfram undir sérstakri stjórn. Þá er gert ráð fyrir að grunnrannsóknir og hagnýtar rannsóknir heyri áfram undir menntamálaráðuneytið. Rannsóknasjóður mun gegna lykilhlutverki við styrkveitingu til rannsókna og áhersla verður lögð á að rannsóknir séu styrktar eftir gæðum sem metin verða samkvæmt faglegum kröfum á viðkomandi sviði. Lagt er til að Tækjasjóður taki við hlutverki Bygginga- og tækjasjóðs. Jafnframt er gert ráð fyrir því nýmæli að sömu aðilar sitji í stjórn Rannsóknasjóðs og Tækjasjóðs og úthluti styrkjum svo sem fyrir er mælt. Meiri hlutinn tekur undir markmið frumvarpsins og telur að með því hafi tekist að draga skýr mörk á milli stefnumótunar stjórnvalda á sviði vísinda og tækni annars vegar og úthlutunar styrkja og þjónustu við rannsóknaraðila hins vegar auk þess sem náðst hefur fram einföldun á þessu sviði öllu. Þá hefur komið fram nauðsyn þess að breyta 3. mgr. ákvæðis til bráðabirgða og tryggja umboð Rannsóknarráðs til úthlutunar fyrir árið 2003. Meiri hlutinn leggur til eftirfarandi breytingu við 3. mgr. ákvæðis til bráðabirgða sem hljóðar þá svo, með leyfi forseta: ,,Rannsóknarráð Íslands samkvæmt lögum nr. 61/1994 skal annast úthlutun styrkja úr sjóðum í vörslu ráðsins á árinu 2003 og jafnframt vinna að undirbúningi tillagna um úthlutunarreglur skv. 8. gr. laga þessara um styrkveitingar á árinu 2004, þó eigi lengur en til 30. mars 2003. Skipað skal í stjórn Rannsóknasjóðs samkvæmt lögum þessum eigi síðar en 1. apríl 2003.`` Meiri hlutinn leggur til að frv. verði samþykkt með ofangreindri breytingu. Undir þetta skrifa Gunnar Birgisson, formaður og frsm., Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Kjartan Ólafsson, Sigríður Ingvarsdóttir, Hjálmar Árnason og Pétur H. Blöndal. Með frv. þessu og hinum tveimur er verið að búa til rammann fyrir vísindarannsóknir og þróun þeirra hér á landi. Þegar tilbúningi hans er lokið er hægt að fara að huga að fjármálum. Það er alveg ljóst að meiri fjármuni vantar inn í þetta en fyrst var að búa til rammann og síðan er hægt að stíga næsta skref. Að lokum legg ég til að þetta mál gangi til 3. umr.

Herra forseti. Við ræðum nú þrjú frv. sem fjalla um eflingu og traustari stoðir undir vísinda- og tæknirannsóknir á Íslandi og ég vil taka fram áður en lengra er haldið að í markmiðssetningum þessara þriggja frv. koma fram mjög skýr og öflug markmið og ég er sammála þeim. Hins vegar er eitt og annað við framgang og hönnun þessa máls að athuga, eins og fram kemur í nál. mínu sem ég mun nú fara yfir, herra forseti. Áður en ég hef það vil ég gagnrýna nál. meiri hluta þessara þriggja nefnda sem hafa fjallað um þetta mál því að það er sannarlega tilefni til að setja í þingskjöl meira af umræðunni sem fram fór í nefndunum --- hún var nú ekki svo mikil --- en formenn hv. nefnda hafa ákveðið að gera. Mér finnst þau fremur snautleg, öll þrjú nál., í jafnviðamiklu máli og hér um ræðir. Herra forseti. Í nál. mínu á þskj. 802 kemur fram eftirfarandi: Í annað sinn hafa þrjár þingnefndir fjallað um þrjú frv. um vísinda- og tæknirannsóknir, tækniþróun og nýsköpun í þágu atvinnulífsins og opinberan stuðning við þessa mikilvægu þætti atvinnulífs og vísinda. Öll miða frumvörpin að því að efla vísindarannsóknir, vísindamenntun og tækniþróun í landinu. Þau voru til umfjöllunar á 127. löggjafarþingi en umfjöllun um þau var þá ekki lokið enda voru mjög deildar meiningar um efni þeirra í vísinda- og fræðasamfélaginu. Eftir vinnu sjö manna nefndar menntamálaráðherra, sem sett var á stofn og falið að yfirfara viðamiklar umsagnir sem nefndir þingsins höfðu fengið frá fjölmörgum stofnunum og einstaklingum voru frumvörpin lögð fram í breyttri mynd og hafði þá verið tekið tillit til ýmissa atriða í athugasemdum sem gerðar höfðu verið. 2. minni hluti tekur undir það að frumvörpin hafi haft gott af vinnu nefndarinnar en vill þó vekja athygli á ýmsu sem enn er ábótavant hvað varðar málið í heild. Það sem vekur mesta athygli við alla umfjöllun um málið er sú alvarlega staðreynd að stjórnvöld sýna lítil sem engin merki um að þessi formbreyting málaflokksins muni leiða af sér auknar fjárveitingar til vísinda- og tæknirannsókna. Þvert á móti kemur fram í umsögnum fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytis sem fylgja frumvörpunum að jafnvel verði um samlegðar- og sparnaðaráhrif að ræða sem leiði til lækkunar útgjalda hvað varðar ákveðna þætti málsins. Herra forseti. Þetta stríðir gegn þeim fullyrðingum ríkisstjórnarinnar að nú skuli fetað í fótspor Finna sem hafa eflt vísindarannsóknir til muna sl. 10--15 ár. Það hefur verið gert m.a. með því að hækka umtalsvert fjárveitingar til rannsóknastarfa. Það kom fram í máli gesta sem komu á fund nefndanna að formbreytingin ein væri lítils virði ef ekki fylgdu auknar fjárveitingar. Helsta umkvörtunarefni vísinda- og fræðimannasamfélagsins hingað til hefur einmitt verið skortur á fjármunum og hefur verið bent á hróplegt ósamræmi milli fjölda og umfangs umsókna í vísindasjóðina og þeirra fjármuna sem ríkisstjórnin hefur ætlað málaflokknum. Í því sambandi, herra forseti, má rifja það upp sem sjálfur formaður Rannsóknarráðs Íslands, Hafliði P. Gíslason, sagði á fundum menntmn. sem haldnir voru síðasta vetur þegar verið var að fjalla um þessi mál. Hann sagði að sjóðirnir hefðu verið sveltir í mörg undangengin ár. Og í þessu sambandi öllu má því spyrja, herra forseti: Hvers vegna var ekki lögð fram áætlun um auknar fjárveitingar samhliða þessum frv.? Fyrst Finnar eru nefndir má auðvitað gagnrýna að það er enginn rökstuðningur í greinargerðum með þessum málum hvers vegna Finnar urðu fyrir valinu sem fyrirmynd Íslendinga. Auðvitað eru fleiri þjóðir sem hafa verið að efla þessa málaflokka hjá sér á síðasta áratug og ég sakna þess að ég skuli ekki hafa fengið röksemdafærsluna fyrir því að íslensk stjórnvöld ákváðu einmitt að velja sér Finna sem fyrirmynd. Þótt haldið sé fram að mál þetta sé vel ígrundað er það mat 2. minni hluta að samhliða undirbúningi þessara breytinga hefði verið full þörf á að gera óháða athugun á stöðu rannsókna á Íslandi þar sem beitt væri viðurkenndum aðferðum á sviði vísindastjórnunar. Á þann hátt hefði legið fyrir trúverðug greining á ástandinu sem hefði getað orðið örugg vísbending fyrir þá sem nú fá það verkefni að vinna stefnumótun fyrir málaflokkinn. Þar sem engin slík rannsókn eða greining liggur í sjálfu sér fyrir má ætla að stefnumótunarstarfið skorti viðmiðanir og verði því ekki eins markvisst og ella hefði orðið, sérstaklega þegar á það er litið að heildarsamræming er ein höfuðröksemdin sem stjórnvöld nota fyrir þessum breytingum. Í athugasemdum með frumvarpi til laga um Vísinda- og tækniráð Íslands sem lagt var fram og afgreitt á Alþingi 1993--1994 er vitnað í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem samþykkt var 21. september 1993. Við endurskoðun málaflokksins er eðlilegt að litið sé til fyrri stefnumörkunar og skoðað hvort þau markmið sem sett voru 1994 hafi náðst. Ekkert slíkt liggur fyrir um það og verður að telja það til vansa í undirbúningi málsins. Einnig má nefna skýrslu um rannsókna- og vísindastefnu ríkisstjórnarinnar sem lögð var fram á 116. löggjafarþingi. Það verður að telja miður að sá staðall sem kynntur var varðandi vinnubrögð í þessum málaflokki skuli ekki hafa verið notaður áfram sem viðmiðun við gerð þeirra frumvarpa sem nú liggja fyrir. Þegar skoðuð er sú grundvallarbreyting sem fylgir aukinni þátttöku stjórnvalda í stefnumörkun, eða eins og segir í greinargerð með frumvarpi til laga um Vísinda- og tækniráð að málefni vísinda og tækni verði með þessum breytingum færð á efsta stig stjórnsýslunnar, má benda á gagnrýni sem er hávær í alþjóðasamfélaginu nú um stundir. Þar er varað við miklum pólitískum afskiptum af vísindasamfélaginu þar sem slíkt er talið geta takmarkað frelsi vísindamanna. Við þurfum auðvitað að viðurkenna nauðsyn þess að vísindin sjálf megi ekki færa í pólitískar viðjar valdhafanna. Í því sambandi má taka undir það sem segir í umsögn Háskóla Íslands um málið (dags. 5. des. 2002) þar sem fjallað er um þann ramma sem frumvörpin setja vísinda- og tæknistarfsemi á Íslandi, en þar segir, með leyfi forseta, að: ,,sá rammi hlýtur ætíð að byggjast á óskráðum meginreglum vísindasamfélagsins, fyrst og fremst þeim: að vísindamenn hafi frelsi til þess að einbeita sér að þeim rannsóknum sem þeir telja mestu skipta, að opinber stuðningur við verkefni grundvallist ávallt á gæðum verkefna og faglegu mati á hæfni þeirra sem stunda rannsóknir, tækniþróun og nýsköpun og að þekking og sjónarmið innan vísindasamfélagsins séu ráðandi þáttur við þróun þess.`` Í almennri umræðu hefur einnig verið varað við auknum áhrifum fjársterkra og fjölþjóðlegra fyrirtækja í iðnaðarrannsóknum. Slíkar rannsóknir eru nú í auknum mæli framkvæmdar í leyni og niðurstöður þeirra ekki gefnar upp í krafti eignarréttar fyrirtækjanna. Umræða um þessa þætti hefur verið í lágmarki í vinnunni við þessi frumvörp og er það að mínu mati miður. Í meðferð frumvarpanna hefur verið gagnrýnt það fyrirkomulag að stjórnsýslu- og stofnanaþáttur frumvarpanna skuli aðskilinn á þann hátt sem frumvörpin gera ráð fyrir. Um það atriði hefur ekki farið fram næg umræða. Þá vill 2. minni hluti taka undir með Háskóla Íslands, en rektor segir í umsögn sinni, með leyfi forseta: ,,Háskóli Íslands er ein af undirstöðustofnunum íslensks samfélags og gegnir lykilhlutverki í menntun ungra vísindamanna. Háskólinn sinnir rannsóknum á fjölmörgum fræðasviðum í samræmi við alþjóðlegar viðmiðanir og í fjölþjóðlegu samstarfi. Leiðandi framlag hans til vísinda og fræða á Íslandi er óumdeilt og forsenda þess að ná megi markmiðum frumvarpanna þriggja. Því verður að telja í hæsta máta eðlilegt að skipan Vísinda- og tækniráðs taki mið af þessu, með því að háskólarektor eigi fast sæti í ráðinu. Enn fremur að háskólastigið eigi fimm fulltrúa í ráðinu, þar af a.m.k. þrjá frá Háskóla Íslands. Með þessu móti er tryggt að skipan ráðsins endurspegli meginþætti í íslensku háskólasamfélagi.`` Undir þetta má sannarlega taka, herra forseti, sérstaklega í ljósi þeirra umræðna sem hafa farið fram núna upp á síðkastið um stöðu háskólasamfélagsins, stöðu háskólanna og þá ekki síst samkeppnisstöðu þeirra og rannsóknarhlutverk. Annar minni hluti menntamálanefndar gagnrýnir að ekki skuli hafa verið fjallað á formlegan hátt um breytingartillögur Háskóla Íslands í nefndunum. Þá ber að harma að frestunin á afgreiðslu frumvarpanna í fyrravor skyldi ekki hafa skilað sér í aukinni vinnu í nefndum Alþingis. Þannig var lokaspretturinn í afgreiðslu þessara mikilvægu mála allt of flausturslegur og gerði það þingmönnum beinlínis erfitt fyrir að ljúka umfjöllun um alla þætti málsins. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið, herra forseti, í nefndaráliti á þskj. 802 tel ég mér ekki fært að styðja frumvarp til laga um opinberan stuðning við vísindarannsóknir, né heldur frumvarp til laga um Vísinda- og tækniráð eða frumvarp til laga um opinberan stuðning við tækniþróun og nýsköpun í þágu atvinnulífsins þótt tvö þau síðarnefndu séu formlega ekki á sviði menntamálanefndar. Meginröksemd mín, herra forseti, gagnvart þessu er sem sagt sú að þrátt fyrir góða, jákvæða og öfluga markmiðssetningu þessara laga tel ég stjórnvöld ekki hafa sýnt okkur fram á í þessari umfjöllun að aðgerðir þeirra eða þessar formbreytingar komi til með að helga þetta meðal. Ég sé ekki að þessum markmiðum verði náð nema til komi umtalsvert öflugur fjárstuðningur umfram það sem verið hefur. Herra forseti. Mig langar í því sambandi að vitna til tæplega þriggja ára gamallar greinar. Þetta er grein sem hefur lifað með mér þennan tíma vegna þess að ég tel hana afar merkilega og sýna miklu betur en margar þykkar skýrslur hvert ástandið er í raun og veru í vísinda- og fræðasamfélagi okkar. Þessi grein er skrifuð af þáverandi úthlutunarnefnd Vísindasjóðs, þeim dr. Guðmundi E. Sigvaldasyni, dr. Sigríði Halldórsdóttur, dr. Guðrúnu Agnarsdóttur, dr. Stefáni Ólafssyni og dr. Önnu Agnarsdóttur. Þau skrifa þessa grein í Morgunblaðið sunnudaginn 13. febrúar árið 2000 og kalla hana ,,Vísindasjóður fjárfestir``. Mig langar til að vitna til þessarar greinar, með leyfi forseta. Þar segir: ,,Vísindi í leit að pólítík. Í vetrarbyrjun gerðust nokkur tíðindi. Ráðstefna var kölluð saman til að ræða nýja skýrslu um grunnrannsóknir á Íslandi. Kjörorð ráðstefnunnar var ,,Vísindi í leit að pólítík``. Í örfáa daga kepptust fjölmiðlar við að greina frá undarlega þversagnakenndri niðurstöðu skýrslunnar ,,Staða grunnrannsókna á Íslandi`` eftir Ingu Dóru Sigfúsdóttur og Þórólf Þórlindsson. Niðurstaða þeirra var að afköst íslenskra vísindamanna og gæði vinnu þeirra stæðist samanburð við það sem vel er gert í þeim löndum sem sýna mest afköst og gæði í vísindastarfi (miðað við fólksfjölda). Afköstin eru mæld í birtum tímaritsgreinum í alþjóðlegum tímaritum, gæðin eru metin eftir því hversu oft er vitnað til þessara greina á alþjóðlegum vettvangi. Þessi niðurstaða kom mörgum á óvart, ekki síst þeim, sem gjörla vita að umgjörð grunnrannsókna á Íslandi er síst til þess fallin að hægt sé að vænta mikilla afreka á því sviði. Niðurstaða skýrsluhöfunda varð því sú að andstætt öðrum löndum, þar sem beint samband virðist vera milli fjárveitinga til vísinda og afraksturs vísindastarfs, þá er því ekki fyrir að fara í íslensku samfélagi. Enda þótt höfundar skýrslunnar um stöðu grunnrannsókna á Íslandi hafi ekki boðið ráðstefnugestum einhlíta skýringu á niðurstöðu könnunarinnar hlaut úthlutunarnefnd Vísindasjóðs árið 2000 að velta því alvarlega fyrir sér hvaða afl það væri sem framleiddi þau ókjör af umsóknum um styrki til grunnrannsókna sem sjóðnum höfðu borist. Við blasti stafli, sem í voru 283 umsóknir um alls 600 milljónir króna.`` Herra forseti. Hér kemur skýrt fram að það fólk sem starfað hefur í úthlutunarnefndum þeirra sjóða sem hingað til hafa starfað á Íslandi kveinkar sér sáran. Undan hverju? Undan skorti á fjármagni til sinna starfa. Og það segir áfram í greininni að í úthlutunarnefnd Vísindasjóðs sitji fólk sem hefur starfað í ólíkum greinum grunnvísinda í langan tíma og að þetta fólk hafi allar forsendur til að meta þetta á þann hátt að mark sé takandi á. Þessir mætu höfundar segja að okkar fólk, okkar ungu vísindamenn sem sækja um í þessa sjóði, biðji um smápeninga og fái ýmist einhverja hungurlús eða alls ekki neitt. Þetta fólk segir jafnframt frá því að þegar það byrjaði að starfa í þessari úthlutunarnefnd hafi það farið á fund þáv. menntmrh., sem mun að öllum líkindum hafa verið hv. þm. Björn Bjarnason, það hafi greint honum frá bágri stöðu Vísindasjóðs og beðið hann um að íhuga möguleikana á að auka ráðstöfunarfé sjóðsins, sem þá var 150 millj., í 450 millj. kr. Með þá upphæð í höndunum töldu þessir ágætu doktorar sér kleift með ábyrgu aðhaldi að sinna þeim umsóknum sem getið var um áðan upp á 600 millj. kr. En sannleikurinn er auðvitað sá að þessar 450 millj. sem úthlutunarnefnd Vísindasjóðs bað um fyrir þremur árum eru ekki enn komnar. Við erum komin í heildina upp í 300 millj. og það er ekki útlit fyrir að það eigi að auka við það miðað við þessar umsagnir fjárlagaskrifstofu fjmrn. sem ég vitnaði til áðan og sem fylgja frumvörpunum. Herra forseti. Í þessari ágætu Morgunblaðsgrein segja þau í úthlutunarnefnd að jafnvel hafi margir einstaklingar gefist upp á að senda umsóknir til sjóðanna, svo slæmt sé ástandið. Í öllu falli er niðurlag þessarar greinar mjög skýrt og í því eru skilaboð til Alþingis Íslendinga og framkvæmdarvaldsins. Þar halda höfundarnir fram að við höfum náð ótrúlega góðum samningum við vísindamennina sem eru í sjálfu sér að selja okkur vöru sína, þekkingu sína og kunnáttu í gegnum rannsóknir sínar. Þessi úthlutunarnefnd telur að úthlutunarnefndirnar séu samninganefndir í raun og veru fyrir hönd ríkisins sem geri þessi innkaup sem síðan nýtist samfélaginu öllu og þau telja sig hafa náð ótrúlega góðum samningum, gert reyfarakaup, en segja jafnframt að aukið ráðstöfunarfé Vísindasjóðs þurfi að koma til og leggja til í því sambandi hundruð milljóna kr. hækkun. Niðurlag greinarinnar er með þessu móti svo að ég fái að vitna beint, með leyfi forseta: ,,Eitt er víst að vísindi á Íslandi hafa fengið gæðavottun sem ætti að nægja Alþingi og framkvæmdarvaldi til að sannfærast um réttmæti þess að hætta á að fjárfesta í grunnrannsóknum. Í upplýsingasamfélagi nútímans eru engar upplýsingar án þekkingar og engin þekking án visku, þar á meðal stjórnvisku.`` Herra forseti. Ég held að okkur í þessum sal hafi skort stjórnvisku í meðferð þessara mála. Ég held að við hefðum átt að geta staðið betur að málum hér en við virðumst ætla að bera gæfu til. Mér sýnast þessi göfugu markmið vera þess eðlis að það hefði verið margt í sölurnar leggjandi sem ríkisstjórnin virðist ekki ætla að leggja í sölurnar fyrir markmiðsgreinar þessara þriggja frv. þannig að, eins og ég sagði í niðurlagi nál. míns, ég sé mér ekki fært að styðja þetta mál til enda.

Herra forseti. Ég mun í ræðu minni síðar víkja að mörgum þeim atriðum sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir hefur drepið á. Ég hygg að ég geti lofað henni því að ég mun gera henni auðveldara en ekki að styðja þetta frv. eftir að hafa tekið til máls hér á eftir því að sumt af því sem hún hefur sagt hér byggir að hluta til á misskilningi. En það sem mér finnst vera sjálfsagt að leiðrétta strax er það sem kom fram í tali hennar um að það skorti óháða athugun á stöðu rannsókna á Íslandi þar sem beitt væri viðurkenndum aðferðum til þess að skoða hvar við stöndum að þessu leyti. Það hefur verið ákveðið að gera úttekt á stöðu vísinda- og tæknimála á Íslandi og hún verður unnin í samvinnu við dr. Eric Arnold sem hefur m.a. unnið að úttektum á norska og írska rannsóknarráðinu. Ég býst við því að niðurstöður þessarar úttektar verði kynntar í lok mars 2003. Fyrir liggja tvær OECD-úttektir sem voru hafðar til hliðsjónar við gerð fyrirliggjandi laga um Vísinda- og tækniráð og í raun má kannski segja að þau frv. sem hér eru til umfjöllunar í dag séu, eða megi rekja m.a., til úttekta á íslensku rannsóknastarfi sem OECD framkvæmdi á sínum tíma. Þetta kemur fram í gögnum málsins þannig að það sem við erum að gera í dag er í raun í samræmi við vísbendingar sem við höfum fengið frá OECD í kjölfar slíkra úttekta.

Herra forseti. Það er sjálfsagt að fagna því sem hæstv. menntmrh. segir okkur frá núna, að ákveðið hafi verið að láta fara fram úttekt á borð við þá sem ég lýsti í nál. mínu að þyrfti að fara fram. Auðvitað hefði maður samt viljað sjá slíka úttekt sem unnin er með viðurkenndum aðferðum vísindanna gerða áður en frv. voru samin og lögð fram, þ.e. á því vinnslustigi sem þau hafa verið undanfarin tvö ár hefði slík úttekt auðvitað átt að liggja fyrir. Auðvitað veit ég um OECD-úttektirnar sem hafa verið til hliðsjónar við samningu og gerð þessara frv. En ég held að við getum öll verið sammála um að þær úttektir skortir ákveðna dýpt, ákveðna fagmennsku og fara ekki það djúpt í smáatriðin að hægt sé að votta þær rannsóknir sem óháðar vísindalegar úttektir unnar með bestu fáanlegu faglegu aðferðum sem vísindin eiga til í þessum efnum. En rétt er að fagna því að rannsókn og óháð úttekt að þessu leyti skuli eiga að fara fram þó að vissulega hefði verið meira gagn í að að fá hana fyrr.

Herra forseti. Hvort sem litið er til úttektar OECD á íslensku rannsóknarumhverfi ellegar á ýmsa aðra mælikvarða sem hafa verið lagðir á framlög Íslands til vísindastarfs er yfirleitt hægt að fullyrða að niðurstaðan bendi til mikils styrkleika íslensks vísindastarfs og þess að íslenska þjóðfélagið hafi lagt mikið af mörkum til að byggja afkomu sína á vísindum. Ég mun færa rök að þessu í máli mínu á eftir. Það er engin ástæða til þess að bera kinnroða fyrir slíkt. Þvert á móti eiga menn að viðurkenna það sem vel er gert. Auðvitað byggist þetta allt á því sem íslenskir skattgreiðendur leggja fram til að efla eigið samfélag og við eigum að vera stolt af því. Við eigum að styðja það. Að því er varðar grunnvísindi og þá skýslu sem hv. þm. vitnaði í áðan ber að geta þess að sú skýrsla byggir á rannsóknum starfsmanna Háskóla Íslands. Í hana vantar upplýsingar um grunnrannsóknir sem t.d. fara fram hjá raunvísindastofnunum atvinnuveganna. Það munu vera um 30% af grunnrannsóknum á Íslandi. Á þeirri ágætu skýrslu sem hv. þm. var að vitna í er þó sá meinbugur.

Herra forseti. Ég vil ekki að hæstv. ráðherra geri mér það upp að ég sé ekki stolt af íslenskum vísindamönnum. Ég er afar stolt af íslenskum vísindamönnum og það er úthlutunarnefnd Vísindasjóðs, sem ég var að vitna til, líka. Sannleikurinn er sá að íslenskir vísindamenn hafa búið við þröngan kost en staðið sig ótrúlega vel miðað við það fjármagn sem þeir hafa fengið til rannsókna sinna. Ég var auðvitað fyrst og fremst að benda á það í máli mínu þegar ég vitnaði í þessa þriggja ára gömlu Morgunblaðsgrein, að íslenskir vísindamenn hafa unnið þrekvirki með mjög naum fjárráð. Ég er afskaplega stolt af því sem íslenskir vísindamenn hafa lagt til, ekki bara til vísinda á Íslandi heldur og á alþjóðlega vísu. Sannarlega vil ég að við styðjum vel við bakið á þessum vísindamönnum. Ég vil ekki að hægt sé að segja um okkur að íslenskir vísindamenn séu hættir að sækja um í sjóðina vegna þess að þeir séu svo fjársveltir. Ég vil að við eflum þessa sjóði. Það er ekki hægt að gera það á annan hátt en að taka hraustlega til hendinni, búa til áætlun um hvernig við ætlum að fjármagna þessa sjóði, t.d. til næstu sex til tíu ára. Slík áætlun hefði auðvitað átt að liggja fyrir í umfjölluninni um þessi frumvörp.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. um frv. til laga um opinberan stuðning við tækniþróun og nýsköpun í þágu atvinnulífsins frá meiri hluta iðnn. Eins og fram hefur komið í umræðunni í dag er þetta liður í einu af þremur frumvörpum í svokölluðum vísindapakka, þrílembingi vísinda og tækni sem snýr að þekkingarsköpun og því að hagnýta þekkinguna í vísindasamfélaginu. Hér hefur einnig komið fram, herra forseti, að allshn., menntmn. og iðnn. hafa unnið þessi frumvörp nokkuð samhliða. Á þskj. 689 eru talin upp nöfn þeirra umsagnaraðila og gesta sem heimsóttu nefndirnar. Því frv. sem hér er sérstaklega til umfjöllunar og ég geri grein fyrir nál. frá meiri hluta iðnn. um er ætlað að brúa bilið á milli þekkingarsköpunar sem verður til í vísindasamfélaginu og frumkvöðla og fyrirtækja sem hagnýta þekkinguna. Með öðrum orðum er með frv. leitast við að byggja brú sem geti orðið til að hagnýta hið merka starf sem fram fer í vísindasamfélaginu og byggja úr þekkingu, verðmæti, fyrirtæki og þar fram eftir götunum. Sú leið sem lagt er til í frv. að farin verði til að ná þessu markmiði er annars vegar sú að koma á vegum Iðntæknistofnunar Íslands upp nýsköpunarmiðstöð fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki og hins vegar er lagt til að stofnaður verði sérstakur tækniþróunarsjóður sem hafi það hlutverk að styrkja þróun og rannsóknir sem miða að nýsköpun í íslensku atvinnulífi. Þar kemur glöggt fram þessi skírskotun yfir til atvinnulífsins, þ.e. að sækja nýsprota, hugmyndir úr vísindaheiminum, hrinda þeim í framkvæmd og stuðla þannig að nýsköpun í íslensku atvinnulífi. Það má segja að frv. þetta sé í raun afskaplega kærkomið því eins og margsinnis hefur komið fram í fjölmiðlum og í umræðum á Alþingi hefur mikið verið um það rætt að skortur sé á svokölluðu þolinmóðu fjármagni, þ.e. fjármagni fyrir frumkvöðla sem eru að hasla sér völl með ný verkefni. Vitið og fjármagnið þurfa ekki endilega að fara saman því oft hafa frumkvöðlar takmarkaðan aðgang að eða takmörkuð umráð yfir fjármagni. Það hefur jafnframt komið fram, herra forseti, m.a. í nýlegri alþjóðlegri könnun sem birt var ekki alls fyrir löngu, að nýsköpun er í sjálfu sér afskaplega vel sinnt og hún er mikil hér á landi. Hins vegar hefur veikleikinn verið sá sem ég nefndi, þ.e. aðgangur að þessu þolinmóða fjármagni. Með þessu frv. er hugsunin einmitt sú annars vegar að styðja við bakið á þeim frumkvöðlum sem vilja nýta sér þá þekkingu og nýsprota sem koma úr vísindasamfélaginu og hins vegar að styðja við bakið á þeim með því að opna fyrir aðgang að þessu þolinmóða fjármagni, einmitt þegar nýsprotafyrirtækin standa á brauðfótum hvað fjárhagslega stöðu varðar, meðan þau eru í þróunarstarfi. Næsta skref á eftir er þá væntanlega að þau gangi á markað þar sem aðrar og hefðbundnari fjármálastofnanir koma inn. Það ætti því ekki að koma á óvart, herra forseti, að meiri hluti iðnn. mælir með því að frumvarpið verði samþykkt óbreytt og mælir með því að það gangi til 3. umr. Undir það rita Hjálmar Árnason, formaður og framsögumaður, Guðjón Guðmundsson, Pétur H. Blöndal, Kjartan Ólafsson og Ísólfur Gylfi Pálmason.

Herra forseti. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson gerði grein fyrir áliti okkar samfylkingarfólks í þeim þremur nefndum sem fjallað hafa um þau þrjú frumvörp sem hér eru rædd í einum pakka. Eins og fram kom í máli hv. þm. munum við ekki styðja þau frumvörp sem hér liggja fyrir. Fyrir því eru nokkrar ástæður. Í upphafi er rétt að geta þess að frá því að frumvörpin voru fyrst lögð fram á síðasta þingi hefur margt lagast í þeim í meðförum þingsins. Auðvitað ber að þakka það en enn eru nokkur atriði þess utan sem eru þess valdandi að við munum ekki styðja frumvörpin. Hins vegar er ljóst að það er víðtæk samstaða í þinginu og meðal þjóðarinnar um að mikil nauðsyn sé á að efla vísindarannsóknir og tækniþróun í landinu. Þess vegna er óskandi að það skref sem hér verður væntanlega stigið verði skref í þá átt, þó svo að við teljum að það hefði verið hægt að bæta þetta þannig að það skref hefði verið markvissara og niðurstaðan betri. Hið fyrsta sem ég vil nefna um það sem við teljum að hefði átt að vera öðruvísi er að í raun hefði verið eðlilegra að þessi þrjú frumvörp hefðu verið í einu frumvarpi og sett væri um þetta ein rammalöggjöf. Að mínu mati hafa ekki komið fram fullnægjandi skýringar á því af hverju sú leið var ekki farin, nema ef vera skyldi það sem oft hefur blasað við í umræðunni, að skort hafi samstöðu, hugsanlega fyrst og fremst milli stjórnarflokkanna. Ef þetta hefði verið sett undir hatt eins hæstv. ráðherra hefði trúlega örlítið færst frá hæstv. ráðherra Framsfl. Hefði þetta verið sett undir einn hæstv. ráðherra hefði auðvitað verið eðlilegt að hæstv. menntmrh. hefði farið með allan pakkann. Ég verð að segja, herra forseti, að vonandi koma í umræðunni fram einhver rök fyrir því af hverju sú leið var ekki farin, ef skýringin er einhver önnur en sú sem ég nefndi áðan. Herra forseti. Það eru ekki eingöngu fulltrúar Samfylkingarinnar í þessum þremur nefndum sem eru þessarar skoðunar. Til þess að færa enn frekari rök fyrir máli mínu vil ég vitna í umsögn frá Háskóla Íslands frá 5. des. 2002, en þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Í umsögn sinni um frumvörpin þrjú, eins og þau lágu fyrir Alþingi síðastliðið vor, benti Háskóli Íslands mjög eindregið á að frumvörpin gengju ekki nógu langt til þess að skapa heilsteyptan ramma um íslenska vísinda- og tæknistarfsemi og var lagt til að frumvörpin þrjú yrðu endurskoðuð og felld saman í almenna rammalöggjöf.`` Og skömmu síðar segir í umsögn háskólans, með leyfi hæstv. forseta: ,,Endurskoðuð frumvörp sem nú hafa verið lögð fyrir Alþingi sýna að ekki hefur verið komið nægjanlega til móts við framangreindar tillögur og athugasemdir þrátt fyrir ítarlegan rökstuðning. Til þess að meginmarkmið frumvarpanna þriggja nái fram að ganga --- að tengja sem nánast vísindarannsóknir, tækniþróun og nýsköpun --- er nauðsynlegt að stjórnsýsla og stofnanaþáttur frumvarpanna sé á sömu hendi.`` Herra forseti. Ég tel að hér sé afar góð lýsing á því hvers vegna mikilvægt er að þetta sé allt á einni hendi. Eins og ég sagði áðan er ótrúlegt að ekki hafi verið færð betri rök fyrir því af hverju þetta er ekki allt saman á hendi hæstv. menntmrh. Herra forseti. Það eru fleiri atriði sem við teljum varhugaverð í þessu. Það er auðvitað nauðsynlegt að efla samvinnu vísindasamfélagsins og stjórnvalda, en sú leið sem farin er --- og fyrirmyndin er sótt til Finnlands --- skapar að sjálfsögðu ýmsar hættur. Það eru fleiri en við fulltrúar Samfylkingarinnar í þeim þremur nefndum sem um þetta hafa fjallað sem hafa varað við þessu. Fyrst og fremst er kannski talin stafa af fyrirkomulaginu hætta, eins og segir í umsögn Félags háskólakennara og Félags prófessora, með leyfi hæstv. forseta: ,,Frumvörpin bjóða hins vegar þeirri hættu heim að stjórnvöld hverju sinni forgangsraði rannsóknaverkefnum fyrir vísindasamfélagið, slíkt telja félögin mjög óæskilegt.`` Þetta, herra forseti, er hætta sem óhjákvæmilegt er að benda á. Því miður er ýmislegt í háttum þeirra stjórnvalda sem við sitjum uppi með sem bendir til að á þessu sé meiri hætta en ella, ef við yrðum svo óheppin að sitja eftir með þau mörg árin í viðbót en vissulega er tímapunktur fram undan sem getur breytt því. Félag háskólakennara og Félag prófessora segir síðan, með leyfi hæstv. forseta, í umsögn sinni: ,,Sá mælikvarði sem á að ráða við val á rannsóknaverkefnum og úthlutun fjármuna er strangt jafningjamat og frammistaða á alþjóðlegum vettvangi. Því er nauðsynlegt að tryggja sem best að pólitískt áhrifavald verði sem minnst, þannig að samkeppni og árangursmat innan vísindasamfélagsins fái að njóta sín sem best.`` Herra forseti. Hér er bent á það atriði sem trúlega er hvað varhugaverðast í þessu, þ.e. þá áhættu að stjórnvöld fari að forgangsraða rannsóknaverkefnum fyrir vísindasamfélagið. Þá er hugsanlega meiri hætta á að of skammt sé litið fram í tímann. Eitt af því sem fram kemur í merkri skýrslu þeirra Finnlandsfara er einmitt að í Finnlandi er m.a. starfandi svokölluð framtíðarnefnd á vegum finnska þingsins. Slíka nefnd eigum við ekki og þar af leiðandi munu stjórnvöld hér ekki hafa sömu leiðsögn inn í framtíðina og í Finnlandi. Vissulega er margt fleira öðruvísi í Finnlandi samanborið við það sem er hjá okkur. Það eru margar mismunandi áherslur milli þessara landa. Ég ætla mér ekki að fara yfir öll þau atriði í minni stuttu ræðu og tína þar allt til. En það er t.d. mjög sláandi munur á því hvernig staðið hefur verið að margs konar uppbyggingu í Finnlandi samanborið við okkur. Herra forseti. Til þess að það líti ekki þannig út að eingöngu við fulltrúar Samfylkingarinnar í þessum þremur nefndum séum að vekja athygli á þessu vil ég leyfa mér vitna í skýrslu sem Vilhjálmur Lúðvíksson tók saman eftir Finnlandsferðina hina seinni. En eins og fram hefur komið í umræðum voru í hópi Finnlandsfara engir fulltrúar stjórnarandstöðunnar. Það er eitt dæmið um muninn á vinnubrögðum á Íslandi og í Finnlandi. Finnar virðast hafa náð að þróa með sér ákveðið samstarf og samræðuform sem við virðumst eiga töluvert langt í land með að tileinka okkur. Ég þori að fullyrða, miðað við það sem ég hef séð af hefðum þeirra, að þeim hefði ekki dottið í hug að fara í tvær ferðir til Finnlands án þess að fulltrúi stjórnarandstöðu kæmi þar nokkurs staðar nálægt. Herra forseti. Hv. þm. Þorgerður K. Gunnarsdóttir, frsm. allshn., kom inn á þetta mál sjálf áðan og var sammála mér í því að þetta hefði verið mjög óæskilegt og ég veit að hæstv. menntmrh. er okkur sammála um það. Þess vegna held ég að þar sem þetta er búið og gert sé rétt að horfa til framtíðar og reyna framvegis að tryggja að svona lagað gerist ekki. Það er kannski eðlilegt í framhaldi af þessu að spyrja hæstv. menntmrh., sem hefur boðað það að hann muni halda hér yfirgripsmikla ræðu á eftir, hvort það sé hugsanlegt að Finnlandsferð hin þriðja verði farin á næstunni og þar sé þá hægt að bæta fyrir það sem misfórst í Finnlandsferðunum fyrri. Herra forseti. Ég ætla að vitna hér stuttlega í skýrslu Vilhjálms Lúðvíkssonar sem tekin var saman eftir Finnlandsferðina seinni sem farin var 18.--20. september 2002 þar sem Vilhjálmur kemur m.a. inn á það sem ég nefndi áðan um hinar gjörólíku áherslur í uppbyggingu menntunar og rannsókna á Finnlandi og á Íslandi. En hér segir Vilhjálmur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Finnar hafa um langt skeið lagt áherslu á fjárfestingu í menntun og rannsóknum. Stofnun 20 háskóla og tækniháskóla utan Helsingfors á 7. og 8. áratugnum og 37 tækniskóla á síðasta áratug aldarinnar hefur haft afar jákvæð áhrif á menntunarstig Finna.`` Það væri auðvitað fróðlegt að skoða síðan samsetninguna á því hversu mikill munur er á því hvernig þessir nemendur skiptast í Finnlandi og hjá okkur, hvernig áherslan er mun meiri á verk- og tæknigreinar hjá þeim en hjá okkur. Þetta er eitt af þeim málum sem við þurfum sérstaklega að taka á. Þess vegna segi ég þetta, herra forseti, að það væri kannski full þörf á því að Finnlandsferðin þriðja yrði farin og skoðaðir ýmsir fleiri þættir en skoðaðir voru í Finnlandsferðunum tveimur sem lokið er. Herra forseti. Það sem skiptir ekki hvað síst máli þegar við skoðum Finnland og Ísland er það sem ég nefndi áðan um það hvernig Finnar hafa náð að tileinka sér samráðs- og samræðuhefð sem ég tel að hafi skilað þeim býsna langt fram á veg. Með slíku er miklu auðveldara að stilla saman strengi og ná sáttum um hin mikilvægu mál sem er auðvitað mikilvægt þegar um jafnstóran málaflokk er að ræða og við erum hér að fjalla um. Herra forseti. Það sem sker þó mest í augu og skiptir líklega hvað mestu máli, enda kom það fram í umsögnum mjög margra aðila og einnig á sameiginlegum fundi sem haldinn var hjá nefndunum þremur þar sem ýmsir fulltrúar þeirra sem umsagnir höfðu veitt komu fram, er það fjármagn sem í þetta mun fara. Það mátti augljóslega heyra það hjá ýmsum þegar þeir voru að lýsa því yfir að þeir teldu afar nauðsynlegt að þessi frv. yrðu afgreidd sem allra fyrst að það var yfirleitt alltaf gert í þeirri trú að fjármagn mundi þá fylgja sem allra fyrst inn í þennan geira. Það var oft og tíðum það sem maður fékk á tilfinninguna að væri í raun og veru skýringin á því að menn vildu láta samþykkja þessi frv. Þá væri ekki lengur hægt að nota það sem röksemd fyrir því að ekki væri bætt fjármagni í þetta að ekki væri búið að endurskoða löggjöfina. Herra forseti. Við verðum auðvitað að vona að þeir sem bera ábyrgð á því að nákvæmlega þessi leið er farin átti sig jafn vel á því og aðrir að til þess að þessi leið skili árangri verður auðvitað að auka fjármagnið sem í geirann fer. Því miður er ekkert enn haldfast í þeim efnum. Herra forseti. Ég vil gera það að lokaorðum mínum að ég vænti þess að þegar hæstv. menntmrh. heldur hér ræðu sína á eftir verði það ótvírætt í hans máli að unnið sé að því á öllum þeim vígstöðvum sem þarf að tryggt verði sem allra fyrst að fjármagn verði aukið til þessarar starfsemi.

Hæstv. forseti. Nú eru þau komin hingað til 2. umr. frv. þrjú um opinberan stuðning við vísindarannsóknir, frv. til laga um Vísinda- og tækniráð og um opinberan stuðning við tækniþróun og nýsköpun í þágu atvinnulífsins. Þessi frv. hafa verið nokkuð lengi í pípunum. Það verður að segjast að það kom ákaflega flatt upp á vísindasamfélagið á Íslandi þegar hæstv. fyrrv. menntmrh., Björn Bjarnason, flutti ræðu á aðalfundi Ranníss árið 2001 og boðaði þessar breytingar. Þær hugmyndir sem þar voru settar fram um hvað í þessum pakka ætti að verða hafa sem betur fer tekið nokkrum jákvæðum framförum síðan þá. Fyrir liggur engu að síður að áður hafði verið nokkuð víðtæk sátt, loksins, um opinberan stuðning við vísindarannsóknir á Íslandi, þ.e. þær aðferðir sem var beitt. Það hafði reyndar ekki alltaf verið svo. Eftir síðustu lagabreytingar hafði verið nokkuð víðtæk sátt um þessi mál eins og kemur hér fram í umsögn læknaráðs Landspítala þar sem segir m.a. að læknaráð hafi áður vakið athygli á því að það fyrirkomulag við mat á umsóknum sem byggt hafi verið upp á undangengnum árum af Rannís hafi verið vel gegnsætt, því hefði verið vel treyst og það tryggði eins og kostur var vönduð vinnubrögð í sambandi við úthlutun úr sjóðnum. Þetta hafi byggst á mati fagráða og síðan á úthlutun samkvæmt mati sérstakrar úthlutunarnefndar sem valin hefði verið af Rannís. Það var sem sagt víðtæk sátt um þær aðferðir sem beitt var en það voru auðvitað heilmikil og stöðug vonbrigði vegna þess fjármagns sem til þessa málaflokks var varið. Hefðu kannski ýmsir ætlað að fyrst það átti að koma fram með svo róttækar breytingar sem hér liggja fyrir hefði fylgt eitthvað með um aukinn opinberan stuðning við vísindarannsóknir á Íslandi, sérstaklega vegna þess að stöðugt er vísað til að þetta fyrirkomulag sé að finnskri fyrirmynd. En það er einmitt það sem er sérstakt við þau lög, sem á sínum tíma voru samþykkt í Finnlandi og eru talin hafa stuðlað að miklum framförum í vísindarannsóknum þar, að inn í þau lög, inn í löggjöfina sjálfa, var byggt að fjármagn til vísindarannsókna var aukið ár frá ári. Það er kannski fyrst og fremst það sem hefur valdið þeirri stökkbreytingu sem varð í Finnlandi eftir 1990, að það var veitt mun meira fjármagn en áður til vísindarannsókna og ekki bara til vísindarannsókna, heldur til háskólanáms í t.d. tæknigreinum, lögð á það mikil áhersla miðað við það sem áður hafði verið. Það er auðvitað þessi alvarlegi fjárskortur sem hefur háð viðgangi vísindarannsókna hér á landi á undanförnum árum. Það er svo komið, eins og hér hefur áður komið fram í umræðunni, að vísindamenn tala um að svo lítill hluti af umsóknum fái styrk, jafnvel þótt þær séu metnar hæfar, að það taki því ekki lengur að vera að sækja um þetta, það verði að leita að fjármögnun eftir einhverjum öðrum leiðum. Ég efast ekki um að markmið þessara frv. sé að efla vísindarannsóknir á Íslandi, ég efast ekki um að sá er tilgangurinn. En einhvern veginn er það svo að eftir að hafa farið í gegnum þessi frv. og þá umræðu sem við höfum tekið þátt í, t.d. í hv. menntmn., hefur maður ekki sannfærst um að tilkoma frv. ein og sér muni efla vísindarannsóknir á Íslandi. Svo ég taki eitthvað til er það mjög sérkennilegt að þarna skuli vera lögð fram þrjú frv. Hvers vegna í ósköpunum var þetta ekki sameinað í einu frv. eins og hér hefur áður komið fram á fundinum, frv. sem heyrði þá undir hæstv. menntmrh. eins og Rannís hefur hingað til gert? Ég held að verið sé að drepa þessum málum á dreif með því fyrirkomulagi sem hér er viðhaft og hefði verið mun einfaldara og gegnsærra að hafa þessi lög í einu frv. Það hefur komið fram að þetta hafi verið gert vegna ágreinings milli ráðuneyta um hvernig verkaskiptingu skyldi háttað og ég verð að segja að ég harma það að sú skyldi verða niðurstaðan af þessu máli að það skyldi þurfa að fara með þetta fram í þremur hlutum, heyrandi undir þrjú ráðuneyti. Það hefur komið fram í umsögnum að markmið þessara frv. sé kannski fyrst og fremst að auka bein pólitísk afskipti af stefnumótun og þróun vísinda og tækni. Vonandi er tilgangurinn ekki sá en það verður að segjast eins og er að hvernig þessum málum er háttað og hvernig þetta allt er sniðið býður þessari hættu heim, t.d. varðandi skipun Vísinda- og tækniráðs þar sem forsrh. skipar 14 menn, fjóra samkvæmt tilnefningu háskólastigsins, tvo samkvæmt tilnefningu Alþýðusambands Íslands --- og þó að ég vilji Alþýðusambandi Íslands allt hið besta verð ég að segja: Hvers vegna ekki BHMR? Hvers vegna ekki BSRB? Hvers vegna ekki Kennarasambands Íslands? Ég undrast það að yfir öll stéttarfélögin eigi að ganga þessir tveir fulltrúar sem á að skipa samkvæmt tilnefningu Alþýðusambands Íslands; tvo samkvæmt tilnefningu Samtaka atvinnulífsins --- mér heyrðist á umsögnum þeirra á fundum okkar í haust og fyrravor að þeir væru ekki allir á eitt sáttir um það; og svo einn samkvæmt tilnefningu menntmrh., einn samkvæmt tilnefningu iðnrh., einn samkvæmt tilnefningu sjútvrh., einn samkvæmt tilnefningu landbrh., einn samkvæmt tilnefningu heilbr.- og trmrh. og einn samkvæmt tilnefningu umhvrh. Síðan er ekki orð um það meir hverjum kostum eða hvaða hæfileikum þessir menn þurfa að vera búnir eða hvaða reynslu þeir þurfi að hafa sem á að skipa í Vísinda- og tækniráð. Ég verð að segja að mér finnst þarna vera teflt nokkuð djarft. Ég veit að margir hafa tekið undir það með mér að til þyrfti að koma miklu nánari skilgreining á því hvaða reynslu og hvaða bakgrunn það fólk ætti að hafa sem þarna væri skipað. Ég minni á að það kemur fram í umsögn Raunvísindstofnunar Háskólans að það sé mikið atriði að í slíkt ráð veljist einstaklingar, auk þá ráðherra sem er gert ráð fyrir að sitji hér, sem allt í senn hafa stundað rannsóknir með árangri, hafa reynslu af stjórn rannsóknarverkefna, af stjórnun almennt og reynslu af hagnýtingu á rannsóknarniðurstöðum. Ég verð að spyrja: Ef það er tilgangurinn að slíkir menn verði skipaðir í þetta ráð, hvers vegna er það ekki sett í lagatextann? Hvers vegna er því gefið undir fótinn að menn geti ímyndað sér að ráðherrarnir bara skipi ráðuneytisstjóra sína eða helstu pólitísku ráðgjafa í þetta ráð? Mér finnst að það hefði verið mun hreinlegra að ganga frá því með lagasetningu hvers konar fólk ráðherrar væru að skipa þarna sér við hlið, auk þess sem þeir eiga náttúrlega föst sæti í ráðinu sem frv. gerir ráð fyrir, að sagt er að finnskri fyrirmynd. Mér finnst það ekkert sérstaklega til fyrirmyndar. Ég verð að segja það. Ég hafði náttúrlega ekki tækifæri til að fara í þessar Finnlandsferðir til að kynna mér náið hið finnska fyrirkomulag. Ég hef þó reynt að spyrjast fyrir um þetta. Mér skilst að að vísu sé þessu þannig varið með einn af þessum sjóðum sem styrkja vísindastarf og tækniframfarir í Finnlandi, en aðrir sjóðir, öðruvísi skipaðir, veiti einnig styrki. Jafnvel þó að Finnar séu ekki stór þjóð á mælikvarða heimsins eru þeir þó stórþjóð á okkar mælikvarða og hafa veitt af miklum myndarskap til þessara verkefna, ekki bara úr þessum eina sjóði sem hér er alltaf vitnað til heldur einnig úr öðrum sjóðum, enda hafa þeir náð athyglisverðum árangri. En það hafa einnig aðrir gert. Einnig er talað mikið um, m.a. í skýrslunni sem við fengum nú seint og um síðir um þessar Finnlandsferðir formanna nefndanna sem um þessi mál áttu að fjalla, og mikið hefur verið úr því gert að Finnar leggi mikla vinnu í uppbyggingu vísinda- og tækniþróunar og að þeir hafi þá hefð í þróun sinna mála, t.d. í þingi, að þar sé unnið að málum þindarlaust þangað til um þau ríki sátt. En það verður nú að segjast eins og er að ýmislegt liggur betur fyrir þessari ríkisstjórn en að hafa samráð. Ég rak augun í það í umsögn frá Bandalagi háskólamanna að þeir gagnrýna það, og það kemur mér ekki á óvart, að við gerð þessa lagabálks alls hefur aldrei á neinu stigi verið haft samráð við heildarsamtök háskólamanna í landinu. Hefði ég þó haldið að að þau samtök hefðu á að skipa ýmsu því fólki sem hefði verið mjög gagnlegt að fá til samvinnu og samráðs einmitt þegar þessi frv. voru í smíðum en ekki að ætlast til að það samþykki þau svo hrá þegar þau eru lögð fram fullsköpuð og varla má hnika til orði í þeim. Ég vil líka minnast á þessa sérstöku framtíðarnefnd í finnska þinginu sem hefur starfað frá 1994 og við fengum fyrir tilstilli hæstv. menntmrh. Tómasar Inga Olrichs að kynnast í Rúgbrauðsgerðinni í fyrra þegar formaður þeirrar nefndar var hér á ferð. Ég vil þakka fyrir það. Það var mjög gagnlegur fundur sem okkur var boðið að sækja. Þeir hafa nefnd sem hefur það hlutverk að finna upp framtíðina, ef svo má að orði komast, sem er auðvitað hið merkasta mál. Sú nefnd hefur sérstaklega beint sjónum að byggðaþróun, framtíð vinnunnar og eðli á tímum þekkingarþjóðfélags og þekkingarstjórnun. Það er mjög mikilvægt að innan þjóðþings starfi slík nefnd sem sérstaklega leitast við að safna saman upplýsingum um í hvaða átt þróunin gengur og gerir svo spár til að auðvelda stjórnvöldum að bregðast við. Ég vildi óska þess, fyrst að við erum farin að læra af Finnum á annað borð, að kannski reyni íslenska þingið eða íslensk stjórnvöld að gera eitthvað sambærilegt við finnsku framtíðarnefndina. Það mundi ábyggilega verða til góðs. Ég er ekki í vafa um að það mundi t.d. efla vísindarannsóknir og efla stöðu þeirra sem þurfa að segja til um hvað eigi sérstaklega að styrkja hverju sinni. Að lokum vil ég ítreka það sem oft hefur komið fram í máli manna við þessa umræðu að lykillinn að auknum árangri í vísindarannsóknum á Íslandi er að efla þá fjármögnun sem þangað rennur. Ef það hefði verið hægt hefði verið æskilegt, og ekki bara æskilegt heldur nauðsynlegt, að þess hefði verið getið eða þess séð á einhvern hátt stað, t.d. í greinargerð eða lagasetningu með þessum frv., hvernig það ætti að gera. Mér sýnist þvert á móti að með frumvörpunum fylgi umsagnir frá fjmrn. sem hreinlega gera ráð fyrir að vegna samlegðar- og sparnaðaráhrifa ætti samþykkt þessara frv. að geta leitt til lækkunar útgjalda vegna ákveðinna þátta þessa máls. Ég harma að hér skuli ekki vera skýrar sett fram hvernig eigi að fjármagna þetta í framtíðinni því að ef fjármögnun verður ekki tryggð þá hefur það engan tilgang að hræra í þessum potti endalaust og breyta skipulagi stjórnunar einhvers sem ekkert er. Að auki verð ég að segja svona alveg í blálokin að miðað við stöðuna núna í skoðanakönnunum þegar Sjálfstfl. virðist vera orðinn minni en Samfylkingin sem gæti nú vísað til ákveðinna atriða sem gætu gerst í framhaldi næstu kosninga þegar einhverjir aðrir flokkar en Sjálfstfl. gætu setið við stjórnvölinn á Íslandi, þá finnst mér það að þeir skuli berjast fyrir samþykkt akkúrat þessara frv. sem setja stjórn vísindamálanna algjörlega í hendur pólitíkusa eða alla vega það hvert fjármagni skuli beint --- þ.e. mér finnst sem sagt framlagning þessara frv. af þeirra hálfu hér í þinginu vera hættuspil.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa ýkja mörg orð um efni þessara frv. þó að þau gefi vissulega tilefni til ýmiss konar vangaveltna um stöðu þessara mála hér hjá okkur þar sem ýmislegt og sem betur fer margt er vel gert en öðru ábótavant. Lengi vel var stuðningur opinberra aðila við raunverulega grundvallarstarfsemi á sviði grunnrannsókna og vísinda afar bágborinn. Það var kannski eðlilegt og afsakanlegt á fátæktartímum í íslensku samfélagi. En þó er ein vænlegasta leiðin til að vinna sig út úr slíku einmitt sú að leggja grunn að uppbyggingu með öflugu rannsóknar-, nýsköpunar- og þróunarstarfi eftir því sem mönnum er nokkur kostur að ráðstafa fjármunum til slíkra hluta. Það ætti í öllu falli ekki að vera okkur sérstakt vandamál nú á síðustu tímum þegar íslenskt þjóðfélag býr sannarlega orðið við mikið ríkidæmi þó að því sé að sönnu nokkuð misskipt. Vissulega hafa hlutirnir heldur verið að þróast í rétta átt. Þá er ég ekki bara að tala um það sem lagt er af mörkum til opinberra rannsókna í gegnum það kerfi sem við erum hér með til umfjöllunar heldur líka það sem gert er í menntastofnunum, fyrst og fremst í háskólunum og að einhverju leyti líka í vaxandi mæli úti í atvinnulífinu sjálfu þar sem menn stunda rannsóknar- og þróunarstarf. Þær kerfisbreytingar sem hér er verið að gera --- menn tala mikið um Finnland í því sambandi eins og þar hafi verið fundið fyrirheitna landið í þessum efnum --- eru sumpart eðlilegar út frá þeirri viðleitni að samræma yfirstjórn þessara mála, kannski betur en áður hefur verið gert. Var þó ætlunin með lögum sem sett voru snemma á tíunda áratugnum að ná betur utan um það en áður var, þ.e. að vísindarannsóknir, vísindamenntun og stuðningur við tækniþróun og nýsköpun í atvinnulífinu væru samræmd og skilvirk hér á landi. En það er ekki þar með sagt, herra forseti, að sú formúla sem hér er fundin upp --- þá á ég einkum og sér í lagi við frv. um Vísinda- og tækniráð sem setja á upp undir forsrn. --- sé endilega gáfulegasta lausnin í þeim efnum eða sú eina sem til greina komi. Ég verð nú með fullri virðingu fyrir vinum okkar Finnum að segja að þó að þeim hafi vegnað vel að ýmsu leyti í atvinnuuppbyggingu á undanförnum árum, og ekki síst á sviði hátækni þar sem þeir hafa veðjað mjög á rafeinda- og fjarskiptaiðnaðinn og ýmiss konar hátæknigreinar tengdar honum, er ekki alveg einfalt mál, held ég, að fara eins og í eina heimsókn, þótt með merka nefndarformenn úr meiri hlutanum sé, og sækja bara þetta finnska fyrirkomulag og smella því hér upp á Ísland. Þar fyrir utan er örugglega áhugaverð fordæmi að finna víðar en í Finnlandi, með fullri virðingu fyrir þeim, aftur sagt. Ég held t.d. að það sem þjóðir eins og Írar, Hollendingar, Danir og fleiri hafi verið að gera sé á margan hátt ekki síður lærdómsríkt og fróðlegt. Ég er ekki viss um að alls staðar sé um sambærilega skipulagningu þessara mála að ræða innan stjórnkerfisins. Þar á ofan kemur þessi finnska útgáfa sem hér er sett fram í frumvarpsformi, að svo miklu leyti sem þá er beinlínis ætlunin að líta til þess fordæmis, mér sumpart spánskt fyrir sjónir af minni takmörkuðu þekkingu á þessum hlutum í Finnlandi. Ég held að sé nefnilega varhugavert að alhæfa um eitthvert ,,finnskt módel`` í þessum efnum. Ég heyrði finnskan fræðimann halda merkan fyrirlestur á ráðstefnu í Ósló um hvernig Finnar hefðu náð þeim árangri sem raun ber vitni. Hann lagði ekki síst áherslu á að hann hefði skapast í rauninni í gegnum mjög fjölþættar aðgerðir sem væru alls ekki einfaldlega frá stjórnvöldum komnar eða á forræði þeirra. Það skipurit sem hann dró upp af bæði rannsókna- og þróunarstarfi og stuðningsaðgerðum við nýsköpun í finnsku atvinnulífi var geysilega fjölbrotið. Það voru fleiri en ein og fleiri en tvær meginstoðir í því kerfi. Ég heyrði hér einn ræðumann áðan nefna Sitra og það fyrirkomulag. Það er aðeins eitt af fleiri en einu og fleiri en tveimur slíkum fyrirbærum sem eru til staðar í Finnlandi. Á vegum stjórnvalda er mjög öflug starfsemi í háskólum sem Finnar hafa byggt upp og eflt á vegum atvinnulífsins sjálfs. Þeir hafa eftir að hafa gengið í Evrópusambandið að sjálfsögðu sótt sér þá styrki þangað sem þeir eiga möguleika á o.s.frv. Varðandi stjórnkerfið sjálft og frv. til laga um Vísinda- og tækniráð, þá staldra ég nú langmest við gríðarlega ráðherravæðingu þessa málaflokks. Ég hef hvergi séð neitt þessu líkt áður á prenti. Það vantar í raun og veru nánast eiginlega sáralítið upp á að öll ríkisstjórnin eigi að sitja þarna í þessu Vísinda- og tækniráði. Ég spyr nú bara: Til hvers? Og af hverju er hún ekki bara öll þarna? Það tekur því varla að sleppa þeim sem eru ekki taldir upp. Ef menn vilja láta ríkisstjórnina vera í einhverju vísinda- og tækniráði, þá finnst mér að eigi ekkert að vera að mismuna ráðherrum í þeim efnum. Ég hef áður nefnt það og ég endurtek að ég undraðist það þegar ég fór að lesa þetta og skoða hverjir væru þarna og hverjir ekki, að einum ráðherranum skyldi þá vera sleppt sem ég hefði nú talið að ætti að vera í hópi þeirra fyrstu og það er utanrrh. Af hverju er ekki utanríkisviðskiptaráðherra og yfirmaður Útflutningsráðs í þessum hópi úr því að verið er að þessu á annað borð, þessari algjöru ráðherravæðingu yfirstjórnar þessa málaflokks? Þetta er sem sagt þannig, herra forseti, eins og sjálfsagt öllum er ljóst sem hafa skoðað málið en sakar ekki að fara yfir, að sex ráðherrar eiga að tilnefna fulltrúa í Vísinda- og tækniráðið, í þennan 14 manna hóp sem fyrir utan ráðherrana sjálfa sitja þar. Það eru menntmrh., iðnrh., sjútvrh., landbrh., heilbr.- og trmrh. og umhvrh. Þessir ágætu ráðherrar tilnefna einn fulltrúa sinn hver. Það gæti t.d. verið pólitískur aðstoðarmaður þessara ráðherra sem þeir tilnefndu. Það skyldi nú ekki vera að þeim dytti það í hug, gæti verið? Gæti verið einhver fagmaður. Vitum það ekki. En síðan sitja í ráðinu í eigin persónu forsrh., fjmrh., iðnrh. og menntmrh. En það er ekki nóg. Það gæti þurft að auka vægi ríkisstjórnarinnar aðeins betur í þessu, þannig að forsrh. hefur heimild til að kveðja allt að tvo ráðherra í viðbót til setu í ráðið í senn. Hann getur ákveðið, ja við skulum segja utanrrh., kannski fengi hann fyrir náð og miskunn að fljóta þarna inn, eða félmrh. og þeir mættu vera þarna í stjórninni annað árið og svo kannski þeir tveir eða þrír sem þar fyrir utan væru þá enn óupptaldir í ríkisstjórn, t.d. ráðherra Hagstofunnar, þeir væru svo hitt árið. Ég verð að segja alveg eins og er, herra forseti, að mér blöskraði alveg þegar ég sá þetta. Ég hefði næstum því talið að einfaldara væri þá að hafa alla ríkisstjórnina og vera ekkert að mismuna mönnum. Það má alveg færa rök fyrir því að t.d. félmrh. gæti verið þarna sem er ráðherra sveitarfélaganna sem aftur fara með veigamikið hlutverk og bera vissa ábyrgð á atvinnumálum innan umdæma sinna. Og síðan eins og áður sagði utanrrh. sem er þó utanríkisviðskiptaráðherra og er yfir Útflutningsráði og hefur einmitt verið að bagsa við það í ráðuneyti sínu undanfarin ár að efla hlut utanríkisþjónustunnar á sviði markaðsaðgerða erlendis fyrir íslenskar vörur. En hann er ekki hafður með. Ég spyr nú bara: Hvers á hann að gjalda og sérstaklega miðað við núverandi aðstæður þar sem hann er formaður annars stjórnarflokksins? Og síðan það að forsrh. sjálfur sé formaður þessa ráðs og fari með svona sérstakt tilnefningarvald á öðrum ráðherrum inn í ráðið er afar sérkennilegt fyrirbæri, herra forseti. Ég leyfi mér að spyrja: Hafa einhverjir stjórnsýslusérfræðingar, menn sem eru vel að sér um stjórnskipun lýðveldisins, hafa þeir farið yfir þetta og velt þessu fyrir sér út frá ýmsum grundvallarhugmyndum í þeim efnum? Ég minnist þess aldrei áður að hafa séð að forsrh. í fjölskipaðri ríkisstjórn væri falið tilnefningarvald á öðrum ráðherrum, óskilgreint, inn í stjórnskipað fyrirbæri af þessu tagi. Kannski eru til einhver fordæmi fyrir þessu og kannski er þetta allt í lagi í sjálfu sér, en ég leyfi mér að geta mér þess til að þetta sé a.m.k. afar athyglisverð nýbreytni, svo ekki sé meira sagt. Síðan er það eitt enn, herra forseti, sem mér finnst líka þurfa að staldra við í þessu og það hef ég áður nefnt í tengslum við hliðstæð mál og það er að það gætir æ ríkari tilhneigingar til þess að breyta stöðu forsrn. og gera forsrn. sumpart hliðstætt fagráðuneytunum sem framkvæmdaráðuneyti á þessu sviði. Færð hafa verið undir forsrn. hlutverk t.d. í sambandi við eftirlitsstarfsemi í landinu, eftirlitsiðnaðinn sem stundum er kallaður og færð hafa verið undir forsrn. ýmis mál á undanförnum árum sem hafa smátt og smátt verið og eru að breyta stöðu þess frá því að forsrn. var tiltölulega laust við slík verkefni og hafði þessa skýru stöðu að vera ráðuneyti forsrh., m.a. með sitt lögskipaða úrskurðarhlutverk í deilumálum milli ráðuneyta og með það hlutverk að gefa út reglugerð um Stjórnarráð Íslands og annað sem hinni sérstöku stöðu forsrn. tengist. Ég hef oft velt því fyrir mér hvort við Íslendingar séum ekki á villigötum með þessa þróun undanfarin ár sem sérstaklega hefur orðið áberandi í tíð síðustu ríkisstjórna undir forustu Davíðs Oddssonar, hæstv. forsrh., að rugla þessum reytum saman. Er það endilega svo sniðugt að forsrn. og forsrh. með hina sérstöku stöðu sem það ráðuneyti auðvitað eðli málsins samkvæmt hefur í stjórnskipun landsins, sé í vaxandi mæli að taka yfir málaflokka framkvæmdalegs eðlis af þessu tagi og verði að því leyti til eins og eitt af framkvæmdaráðuneytunum eða fagráðuneytunum, en eigi áfram að hafa m.a. það hlutverk að úrskurða í deilumálum sem upp kunna að koma á milli þeirra? Þau geta sprottið upp og þar á meðal milli þessara ágætu ráðuneyta sem á að hrúga inn í þetta Vísinda- og tækniráð. Herra forseti. Þessar hugleiðingar mínar leyfi ég mér að setja hér fram. Ég tel að það geti út af fyrir sig vel verið að þetta blessist allt saman og gangi upp, en mér finnst bæði dálítið undarlegt og þunglamalegt fyrirbæri þetta Vísinda- og tækniráð svona mannað, þetta verði geysilega fjölmenn samkunda og silkihúfuleg. Ég spái því að ekki verði auðboðað til funda þar sem allir yrðu mættir þegar meira en hálf ríkisstjórnin er sest inn í þetta og ég sé ekki alveg tilganginn með því að hauga þarna saman inn í ráð af þessu tagi annars vegar fulltrúum ráðherranna og svo ráðherrunum sjálfum. Verða þeir ekki svolítið kindarlegir fulltrúar ráðherranna í Vísinda- og tækniráðinu þegar ráðherrar þeirra sjálfur sest svo við hliðina á þeim inni á fundi? Hefur hann mikinn tilgang að hafa hinn tilnefnda fulltrúa með þegar húsbóndi hans og sá sem tilnefndi hann og hefur væntanlega oftast yfir honum að segja sem embættismanni, alla vega ef ráðherrann velur að taka einn af undirmönnum sínum út úr ráðuneyti eða undirstofnun? Hefur það þá mikið upp á sig að láta hann sitja við borðið við hliðina á ráðherranum sínum? Og er líklegt að menn væru óþvingaðir af því að tjá t.d. gagnstæðar skoðanir ef þær kæmu nú upp? Ég hef miklar efasemdir um þetta og hefði talið að ef menn vilja ráðherravæða málaflokkinn og færa hann undir forsrn. sem ég sé líka ýmsa annmarka á, þá hefði kannski verið nær að hafa þetta þriggja manna ráðherraráð með einhverjum tilnefningum utan frá og ég hefði þá auðvitað horft til vísindasamfélagsins til að styrkja þar stöðu rannsóknastofnana háskólans og háskólanna, vísindasamfélagsins, að þeir hefðu tilnefnt þarna fulltrúa og svo e.t.v. atvinnulífið. Herra forseti. Síðan ætlaði ég að fara nokkrum orðum um hin frumvörpin, fyrst og fremst frv. til laga um opinberan stuðning við tækniþróun og nýsköpun í þágu atvinnulífsins. Fyrst aðeins um frv. um sjóðina sem ég geri í sjálfu sér engar stórar athugasemdir við. Ég tel að það geti vel komið til greina að endurskipuleggja þetta sjóðafyrirkomulag. Ég held að það í sjálfu sér breyti ekki mjög miklu. Ég sé ekki nein stórfelld tíðindi í því frá því sem áður hefur verið. Það sem mestu máli skiptir auðvitað þarna er hvaða fjármuni menn hafa, hvert er afl hlutanna sem gera skal. Þar hafa menn auðvitað verið með mjög takmarkaða fjármuni miðað við eftirspurn. Það þekkja menn og það hefur valdið því að menn hafa rætt mikið á þeim vettvangi um hvort þeir ættu að fækka styrkjum og hækka þá, m.a. vegna þess að það fylgir því allmikið umstang að sækja um og það fer talsvert í sjálft sig ef úthlutað er síðan gríðarlegum fjölda af tiltölulega smáum styrkjum vegna þess að menn hafa takmarkaða fjármuni. Á hinn bóginn ef valin er sú leið að fækka þeim sem fá úthlutað og stækka þá eða hækka upphæðirnar, þá verður enn þá tilfinnanlegra en ella að hafna öllum þeim fjölmörgu, ágætu umsóknum sem full efni væru til að styðja, en ekki er þó hægt vegna peningaleysis. Ég var ræðumaður á ársfundi þessa ágæta batterís fyrir nokkrum árum síðan og tók þá þátt í miklum umræðum um þetta og maður fann eiginlega sárt til þess þegar menn fóru að útmála það hversu erfitt hlutskipti það í raun og veru væri að fá allar þessar áhugaverðu og góðu umsóknir inn á borð, í hverjar væri búið að leggja gríðarlega vinnu og hafa síðan mjög takmarkaða fjármuni til að vinna úr þeim. En þetta finnst mér, herra forseti, kannski ekki vera aðalatriðið í þessu máli, þessi endurskipulagning á úthlutunarsjóðunum sem hér er verið að gera. Um frv., herra forseti, um opinberan stuðning við tækniþróun og nýsköpun í þágu atvinnulífsins má segja, eins og margt fleira og gildir um þessi mál í heild, að markmiðin eru ákaflega glæsileg og góð og maður vildi svo gjarnan að innstæður væru fyrir því að með þessum hlutum ætti að efla vísindarannsóknir, vísindamenntun og tækniþróun í landinu í því skyni að treysta stoðir íslenskrar menningar og auka samkeppnishæfi atvinnulífsins. Þetta er nú aldeilis ekki dónalega orðað og glæsilegt ef það gengur eftir, ef frv. verða til þess. En ég held að ráðherravæðingin á þessu sé ekkert pósitíft efnislegt innlegg í það mál sem slíkt. Ég hef ekki þá trú, miklu frekar að þetta verði heldur silkihúfulegt við þær breytingar. Leggi menn hins vegar beinlínis fram aukna fjármuni, efli þeir þau tæki sem þeir ætla að nota í þessu skyni, rannsóknastofnanir, fræðastofnanir og/eða opinbera sjóði sem eiga að úthluta fjármunum þá er hægt að fara að tala um að þess sjái efnislega stað að menn ætli að gera eitthvað í þessum efnum. Frv. um stuðning við tækniþróun hefur líka göfug markmið, þ.e. að efla samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs með því að byggja upp innviði og tæknilega getu fyrirtækja. Ég hefði kannski orðað þetta þannig að það ætti ekki að tala beint um innviði og tæknilega getu fyrirtækjanna heldur hina almennu innviði sem fyrirtækin eða atvinnulífið aftur styðst við. Það er auðvitað ekki hlutverk stjórnvalda að fara inn í fyrirtækin og byggja upp þar heldur að leggja grunninn sem atvinnulífið stendur á. En þegar kemur að stofnunum og beinum stuðningi við frumkvöðla þá gildir þetta og hér er talað um það og að takast á við tækniþróun og rannsóknir er henni tengjast sem leiða til nýsköpunar í íslensku atvinnulífi. Maður getur heldur betur tekið undir þetta allt saman af öllu hjarta, herra forseti. Svo kemur fyrirkomulagið sem þarna á að koma til sögunnar, þ.e. nýsköpunarmiðstöð á vegum Iðntæknistofnunar fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Það er ákaflega gaman að sjá þessa skilgreiningu loksins komna inn í lagafrv. hér á landi. En á það hefur mér þótt skorta mjög og okkur mörgum að menn hefðu augun opin og beindu sjónum sínum ekki síður að nýsköpun, að tilurð nýrra fyrirtækja og vexti smárra og meðalstórra fyrirtækja, heldur en hinum stóru patentlausnum sem Íslendingar hafa reynst ákaflega haldnir af, jafnvel í nútímanum. Nægir að vitna til ríkisframkvæmdanna miklu í virkjana- og stóriðjumálum sem eru einstæðar í sögunni á Vesturlöndum að ég hygg, þ.e. að í sjálfstæðu hagkerfi sé ráðist í svo hlutfallslega stórar framkvæmdir miðað við þjóðartekjur eða veltu í þjóðarbúskapnum eins og þær eru, beint og óbeint á vegum ríkisins og knúnar áfram af því. Guð láti gott á vita að þetta sé til marks um einhverja meðvitund gagnvart því að það verður auðvitað fyrst og fremst að hlúa að og treysta á vöxt í hinu almenna atvinnulífi, þ.e. nýgræðinginn, vegna þess að það þarf ekki nema einfaldan hlutfallareikning til að sjá að einstakar stóriðjuframkvæmdir, þó risavaxnar séu í fjármunum talið eins og þessar miklu framkvæmdir fyrir austan eða þess vegna stækkanir hér á suðvesturhorninu, skila ekki nema broti af þeim störfum sem verða að vera til í hinu almenna atvinnulífi á hverju einasta ári ef ekki á að vaxa hér upp atvinnuleysi. Það þurfa að verða til kannski 1.500--2.000 ný störf í atvinnulífinu á hverju einasta ári ef atvinnuleysi á ekki að vaxa þannig að 700 störf sem verða til eftir fimm ára framkvæmdaskeið eru náttúrlega eins og dropi í hafið. Þess vegna væri háskalegt ef menn einblíndu á slíkar patentlausnir og vanræktu nýgræðinginn á akri nýsköpunar og þróunar í atvinnumálum þar sem hið almenna atvinnulíf verður auðvitað að leggja til helftina. Það sem ekki bætist við í vexti opinberrar þjónustu og gegnum aukna samneyslu verður að koma til sögunnar í almenna atvinnulífinu í formi nýrra fyrirtækja og þess vaxtar sem á sér stað í smáum og meðalstórum fyrirtækjum. Þessi skilgreining er alþjóðlega viðurkennd. Að vísu væri áhugavert að glíma við að setja upp íslenskar viðmiðanir í þessum efnum vegna þess að t.d. viðmiðanir Evrópusambandsins um hvað skuli teljast og flokkast smá og meðalstór fyrirtæki eru þannig að obbinn af íslensku atvinnulífi lendir inn í þá skilgreiningu ef við notum þær tölur um starfsmannafjölda eða veltu sem skilgreiningar t.d. í evrópska sáttmálanum um smá og meðalstór fyrirtæki gera ráð fyrir. Kannski ættum við að velta því fyrir okkur að eiga einhverja íslenska greiningu í þessum efnum. En kosturinn við að nota hina alþjóðlegu skilgreiningu er þó sá að við getum t.d. beitt stuðningsaðgerðum þannig að þær samræmist að öllu leyti samkeppnisreglum Evrópska efnahagssvæðisins á grundvelli hinnar evrópsku skilgreiningar. Við getum hlúð sérstaklega að tilurð og vexti þessara smáu eininga í atvinnulífinu. Fyrir því eru fordæmi og það er hægt að gera án þess að það brjóti hinar almennu samkeppnisreglur. Og þarf þá ekki að vera um að ræða stuðning á sérstökum byggðaþróunarsvæðum. Herra forseti. Vonandi verður nýsköpunarmiðstöðin barn í brók og eitthvað meira en bara fögur orð og fögur markmið á blaði. En til þess þarf auðvitað að standa myndarlega að þeirri uppbyggingu og leggja henni til fjármuni. Það má heldur ekki, herra forseti, fara þá leið sem stundum hefur verið farin á Íslandi að menn hafa ákveðið að stofna sjóð eða setja á fót eitthvert þróunarfélag eða hvað það nú hefur verið kallað á mismunandi tímum --- Þróunarfélagið, Nýsköpunarsjóður og auðvitað Byggðastofnun og margt fleira mætti nefna --- og standa svo þannig að framkvæmdinni eða hafa úthlutunarreglur og fyrirgreiðslureglur þannig að það komi að sáralitlum notum. Það hefur líka gerst. Það þýðir lítið að stofna sjóði sem eiga að styrkja atvinnulíf, kannski sérstaklega á landsbyggðinni, en gera þannig ávöxtunarkröfur eða þannig kröfur um tryggingar að það sé nánast undantekning að nokkur maður ráði við þær þannig að afleiðingin verður að sjóðirnir bólgna út af peningum, þeir komi þeim ekki út og fara að kaupa verðbréf hver í öðrum til þess að koma peningunum fyrir. Um það höfum við nýleg dæmi að nákvæmlega þannig hefur farið. Þeir hlutir sem menn þó sögðust ætla að gera hafa því ekki nýst. Maður heyrir náttúrlega mjög mikið kvartað undan því nú að erfiðara en nokkru sinni sé að fá lágmarksfyrirgreiðslu, fjármagnsfyrirgreiðslu, jafnvel bara venjulega bankaþjónustu ef í hlut eiga veikburða tilraunir til atvinnuuppbyggingar, sérstaklega á landsbyggðinni, þar sem hinir fínu, háeffuðu og einkavæddu bankar og sjóðir nánast nota það sem sjálfkrafa viðmiðun til að segja nei ef þeir sjá að póstfangið víkur eitthvað verulega frá suðvesturhorninu eða kannski Akureyri og næsta nágrenni. Þetta er bara veruleikinn eins og hann er. Ef menn halda að hér sé verið að mála hlutina dökkum litum eða fara með fleipur þá hvet ég þá til þess að taka sér smáreisu, t.d. um norðvestanvert eða norðaustanvert landið og ræða við aðila sem tugum saman hafa verið nákvæmlega í þessum sporum, að reyna að fá stuðning við einhverja nýsköpun í atvinnulífinu, og heyra hvaða sögu þeir hafa að segja. Ég fullyrði það, herra forseti, að þær breytingar sem orðið hafa í fjármálakerfinu og þrátt fyrir tilkomu sjóðanna með fínu nöfnunum þá hefur þetta sumpart farið aftur á bak en ekki áfram þegar kemur að því að fá fyrirgreiðslu, jafnvel bara lágmarksbankaþjónustu og lágmarksfyrirgreiðslu í sambandi við fjárfestingar, uppbyggingu á húsnæði eða kaupum á tækjakosti eða öðru slíku og jafnvel þó þar séu sett, að menn hefðu einhvern tímann talið, fullgildandi veð t.d. í iðnaðarhúsnæði á landsbyggðinni. En vita menn hvers virði það er nú talið af hinum háu herrum sem ráða háeffuðu og einkavæddu bönkunum og sjóðunum? Það er nú ekki gefið mikið fyrir það ef iðnaðarhúsnæðið er á Vestfjörðum, á norðausturhorninu eða einhvers staðar annars staðar. Þannig hafa breytingarnar orðið, herra forseti, að aðilar sem fyrir nokkrum árum síðan áttu í gegnum fjárfestingarlánasjóði sinna atvinnugreina, eins og Fiskveiðasjóð og Iðnlánasjóð, vísa fyrirgreiðslu upp á 60% af stofnkostnaði við byggingu fiskvinnsluhúsnæðis eða iðnaðarhúsnæðis eða kaupa á fiskiskipi, ganga nú svipugöngin fram og til baka og fá litla sem enga fyrirgreiðslu, þar á meðal frá bönkunum eða bankanum sem gleypti þessa sjóði með húð og hári og hvers eigið fé myndar nú að verulegu leyti. Um þetta þekki ég mörg dæmi, herra forseti, að jafnvel við kaup á nýjum fiskiskipum þar sem menn bjóða fyrsta veðrétt í mjög fullgildri verðmætri eign sem er afsetjanleg og er ekki einu sinni föst á grunni þá kemur það til lítils eða einskis gagns. Þar hefur auðvitað orðið mikil afturför, herra forseti, frá því sem áður var. Herra forseti. Ég veit að þetta þykir sjálfsagt hæstv. ráðherra eða ráðherrum sem hér eru við ekki skemmtitölur og að þeir vildu miklu frekar að maður mærði hér hin göfugu og fallegu markmið sem frumvörpin setja fram. En mér þykir nú ekki mikið upp á sig hafandi að ræða þá hluti ef ekki er hægt að taka þá í samhengi við þann veruleika sem blasir við þeim mönnum sem eru þó að glíma við þessa hluti í reynd. Ég geri ráð fyrir því að meira að segja hæstv. menntmrh. þekki eitthvað til þessara vandkvæða sem menn standa frammi fyrir sem eru að reyna nýsköpun í atvinnulífinu út um landið. Það er a.m.k. ákaflega algengt umfjöllunarefni á fundum okkar þingmanna þegar við förum sumir um saman og ræðum við umbjóðendur okkar í þinghléi eða kjördæmaviku, sennilega eitt algengasta umræðuefni sem þar ber á góma fyrir utan vonda vegi. Herra forseti. Ég tel þó að það sé sumpart jákvætt og ánægjulegt að í þessu frv. um opinberan stuðning við tækniþróun og nýsköpun í þágu atvinnulífsins sé horft til hlutanna með þessum hætti. Þarna er talað sérstaklega um nýsköpunarmiðstöð fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki. Þetta hafa Svíar t.d. gert með ágætum árangri. Þeir reka bæði slíka nýsköpunarmiðstöð og reyndar líka sjálfstæða rannsóknarmiðstöð sem eingöngu sinnir rannsóknum á nýsköpun í smáum einingum og einbeitir sér að því að greina þau mál, greina þau vandamál sem þar eru að fást við o.s.frv. Ég vil í því sambandi og að lokum, herra forseti, minna á að fyrir þessu þingi liggur till. til þál. um aðgerðir til stuðnings atvinnurekstri í smáum og meðalstórum fyrirtækjum, flutt af okkur þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Þessi tillaga er nú komin til nefndar og gjarnan hefði ég viljað sjá að hún hefði sömuleiðis fengið afgreiðslu á þessu þingi og henni mætti mjög gjarnan að verulegu leyti vísa til hinnar nýju nýsköpunarmiðstöðvar fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki vegna þess að margt af því sem talið er upp sem verkefni þeirrar nýsköpunarmiðstöðvar fellur ágætlega að þeim þáttum sem við erum að taka á í þessari þáltill. Þar er að vísu ýmislegt fleira sem tæpast er að vænta að þróunarstarf af því tagi sem nýsköpunarmiðstöðin á væntanlega fyrst og fremst að sinna, leysi af hendi. Það þarf auðvitað líka að skoða hluti eins og skattalög og ákvæði, samkeppnisskilyrði almennt, ýmislegt sem lýtur að kostnaði af samskiptum við stjórnvöld, af eftirliti og af leyfisveitingum, því t.d. hvernig menn auðvelda stofnun nýs rekstrar, auðvelda ættliðaskipti í slíkum atvinnurekstri og fleira og fleira sem í ljós kemur að getur orðið vandamál, getur orðið þröskuldur sem jafnvel knésetur svona starfsemi, sérstaklega ef hún er á unga aldri og má ekki við miklum áföllum. Auðvitað þyrftu því fleiri aðilar að koma til. Ég held að mjög vænlegt væri að fara þá leið sem við leggjum til í tillögu okkar. Þar er svo sem ekki verið að finna upp hjólið. Þar er vísað til hluta sem margar aðrar þjóðir hafa gert, að vinna heildstæða framkvæmdaáætlun, að setja í lög eða staðfesta sáttmála um málefni þessara tegunda atvinnurekstrar. Það hefur verið gert í Evrópusambandinu. Það hefur verið afgreitt á vettvangi Norðurlandaráðs og ég sé ekki neitt því til fyrirstöðu að við gerum það einnig hér, Íslendingar eða Alþingi Íslendinga. Á þeim grunni yrði síðan unnin slík vinna, bæði upplýsingasöfnun og úttekt á stöðunni og síðan gerð áætlun um tillögur til úrbóta á helstu þáttum sem ástæða væri til að taka á. Það er enginn vafi á því að þar er margt hægt að gera og það kostar ekki allt peninga. Stundum er spurningin einfaldlega sú að hafa alla umgjörðina, lagarammann og starfsskilyrðin sem þjálust og þannig að þau styðji við bakið á slíkri starfsemi en jafnvel torveldi hana ekki eins og annars getur verið hætta á. Við munum að sjálfsögðu, herra forseti, leggja áherslu á að fá þessa tillögu okkar afgreidda. Mér fyndist fara vel á því að hún fengi að fljóta með í framhaldinu verði þetta lögtekið hér á næstu vikum, sem ætla má. Fyrir vorið yrði komin í gang vinna af þessu tagi og þá fengi hin ágæta nýsköpunarmiðstöð ærið að starfa að svo miklu leyti sem menn veldu þá að vísa slíkum verkefnum til hennar. En þá þarf auðvitað að efla hana til mikilla muna frá því sem enn er fyrirhugað og gera henni kleift að sinna starfi sínu vel. Herra forseti. Eins og ég hef farið hér yfir er ýmislegt jákvætt og gott um þessi frv. að segja, sérstaklega hin fögru orð sem þar eru víða sett á blað. Annað orkar meira tvímælis og sumt höfum við miklar efasemdir um eins og þegar hefur komið fram í framsöguræðu talsmanns okkar, Kolbrúnar Halldórsdóttur, sem flutt var hér áðan.

Herra forseti. Vorið 2001 boðaði þáv. hæstv. menntmrh. breytingar á lagaumhverfi vísindarannsókna í landinu. Það gerði hann á fundi Ranníss en fáeinum dögum síðar fór fram, að frumkvæði hv. þm. Sigríðar Jóhannesdóttur, utandagskrárumræða um það efni á Alþingi. Frá því að þessar lagabreytingar voru boðaðar vorið 2001 og þar til nú, að þessi frv. koma hér til umfjöllunar á Alþingi, hefur málið tekið nokkrum breytingum. Sjálf frv. hafa ekki tekið miklum breytingum en tónninn er að sumu leyti annar og heldur skárri en þegar hæstv. þáv. menntmrh., Björn Bjarnason, boðaði breytingarnar. Sú hugmyndafræði sem þessi frv. byggja á kemur fram í athugasemdum með þeim. Þar er annars vegar vísað í rannsóknir á vegum OECD, Efnahags- og framfarastofnunarinnar, þar sem ríki heims eru hvött til að efla rannsóknarvinnu. En þar er einnig vísað í ferska hægri strauma í atvinnulífinu, sem menn nefna sérstaklega. Hér segir, með leyfi forseta, í upphafi athugasemda með frv. um Vísinda- og tækniráð: ,,Á undanförnum áratug hafa blásið nýir vindar í íslensku atvinnulífi. Miklar skipulagbreytingar hafa orðið við aukið frelsi á fjármálamarkaði og einkavæðingu ríkisfyrirtækja. Fyrirtæki í hefðbundnum greinum hafa sameinast og nýir frumkvöðlar tekið forustu í þeim.`` Við höfum síðustu daga verið að kynnast þessum nýju frumkvöðlum. Það er ekki lengra liðið en svo að á gamlársdag afhenti hæstv. iðnaðar- og bankamálaráðherra þjóðbankann, í Þjóðmenningarhúsinu mun það hafa verið gert, nýjum frumkvöðlum. Fulltrúum Framsfl. í efnahagslífinu hefur síðan verið afhentur Búnaðarbankinn, eins og alþjóð er kunnugt. Það er í þessum anda sem þessi frv. um breytingar á vísindarannsóknum eru kynnt hér í þinginu. Mér finnst þetta umhugsunarefni. Mér finnst líka umhugsunarefni að menn hafi fyrst og fremst beint sjónum sínum til Finnlands til að sækja um fyrirmyndir. Finnland er það ríki, sú þjóð, sem hefur gengið lengst í einkavæðingu allra á Norðurlöndum, gengið lengst í að samtvinna vísindarannsóknir atvinnulífinu. Nú er ég engan veginn að mæla því í mót í sjálfu sér heldur hinu á hvern hátt það er gert. Það er að því sem gagnrýni mín á þessi lagafrumvörp beinist. Áður en við hverfum frá Finnlandi vil ég halda til haga þeirri gagnrýni sem reyndar hefur komið fram við umræðuna fyrr í dag að það var mjög ámælisvert að starfshópur sem fór til Finnlands til að kynna sér stöðu mála þar í landi, þar sem þingmönnum var m.a. boðið að slást í för, var eingöngu skipaður fólki úr ráðuneytum, úr stjórnsýslunni eða úr stjórnarmeirihlutanum hér á Alþingi. Fulltrúum stjórnarandstöðunnar var ekki gert kleift að fara í þessar ferðir. Þeim var að vísu boðið að slást í för á eigin kostnað. Þetta er gagnrýni sem ég tel mikilvægt að við höldum til haga. Ég sagði áðan að ég væri ekki andvígur því að samtvinna hagsmuni atvinnulífsins vísindarannsóknum í landinu. Spurningin er einvörðungu á hvern hátt það verði best gert. Ég tel það hlutverk hins opinbera að styðja við bakið á grunnrannsóknum og almennu vísindastarfi í landinu en því beri að forðast að gera það með miðstýringu og á pólitískan hátt. Ég held að það sé mjög varasamt og byggi á mjög íhaldssamri hugsun. Það byggir á því sem er núna og með þessu móti er verið að hvetja til þess að vísindasamfélagið lagi sig að því sem er. Ef við stuðlum hins vegar að frelsi, treystum á vísindastofnanirnar og unga fólkið sem er að leita sér að starfsvettvangi, þá er það miklu líklegra til að leiða okkur fram á veginn en að reyra þessar rannsóknir allar á klafa hins pólitíska valds. Hæstv. iðnrh. komst svo að orði að við værum að að lyfta þessu upp á æðra stig þegar hún væri komin í nefnd sem ráðskaðist með þessi mál. Ég held að við séum ekki að gera það. Ég held að við séum að stíga skref aftur á bak en ekki fram á við. Þetta er íhaldssöm nálgun. Hún byggir á því sem er en treystir ekki á stofnanir, á að unga fólkið leiti inn í nýjar lendur. Það er gert ráð fyrir því að yfir Vísinda- og tækniráði, sem heyrir undir forsrn., séu fulltrúar sem skipaðir séu af ráðherrum --- skipaðir af einhverjum samtökum að vísu, Alþýðusambandi Íslands, Samtökum atvinnulífsins, af samstarfsnefnd háskólastigsins og síðan koma ráðherrarnir sem skipa sína fulltrúa. Hverja þeir skipa er þeim í sjálfsvald sett samkvæmt þessu frv. Menn hafa gert við þetta ýmsar athugasemdir. Raunvísindastofnun Háskóla Íslands telur t.d. að það sé mikilvægt að einvörðungu verði þarna skipaðir einstaklingar sem hafi í senn stundað rannsóknir með árangri, hafi reynslu af stjórnun rannsóknarverkefna, af stjórnun almennt og reynslu af hagnýtingu á rannsóknarniðurstöðum. Þetta er inntakið í því sem Raunvísindastofnun hefur um þetta atriði að segja. Við höfum hins vegar reynslu af því að ráðherrar skipi fulltrúa sína í nefndir og ráð. Man ég það ekki rétt að gerðar hafi verið breytingar á stjórnsýslunni í Háskóla Íslands fyrir fáeinum árum? Þar var hugmyndin sú að ráðherra skipaði fulltrúa almennings í háskólaráð, fulltrúa mannsins á götunni. Hvern skyldi hæstv. menntmrh. hafa skipað í háskólaráð þegar hann fékk tækifæri til þess? Hver var fulltrúi menntmrh. í nefndina, fulltrúi mannsins á götunni, almennings? Það var að sjálfsögðu forstjóri Eimskipafélags Íslands. Hann var settur þar inn. Í framhaldi af þessu vaknar spurningin um hvaða viðmið ráðherrar hafi við að skipa í þetta ráð. Verða það pólitískir fulltrúar eða verða það fulltrúar atvinnulífsins? Hvert stefna menn í því efni? Þetta finnst mér skipta máli. Ég hef jafnframt mjög miklar efasemdir um að festa vísindastarfsemi í landinu undir hið pólitíska vald. Ég hef reyndar ákveðnar efasemdir um að tengja hana stofnunum atvinnulífsins á þann hátt sem hér er gert. Mér finnst skipta máli á hvern hátt menn nálgast þetta. Þegar fulltrúi Alþýðusambandsins kom á fund allshn. á sínum tíma stóð það upp úr honum að mikilvægt væri að efla álrannsóknir við Háskóla Íslands. Álrannsóknir. Miðstýrð ákvörðun átti að koma að ofan um að efla álrannsóknir. Eigum við ekki frekar að kanna það hver eftirspurnin verður eftir slíku og láta unga fólkið leiða okkur inn á þær brautir? Við heyrðum hver viðhorfin eru til þungaiðnaðar í landinu. Þetta er æðsti draumur ríkisstjórnarinnar, að byggja atvinnulíf Íslendinga á þungaiðnaði. Þessi hópur sem á að stýra málum mundi án efa beina rannsóknastarfseminni í landinu inn á þessar brautir, að sjálfsögðu. Það er verið að boða þetta. Þetta er verið að boða. Maður hefði trúað að menn vildu slíkt í gömlu austantjaldsríkjunum hér á sínum tíma, að menn vildu fara inn á þessa braut. En að slíkt komi frá mönnum sem kenna sig við hægri stefnu og frjálslyndi, það er óskiljanlegt. Ég hef einnig spurt sjálfan mig hvernig á því stendur að viðbrögð vísindasamfélagsins, sem svo er nefnt, eru eins linkuleg og raun ber vitni. Hvers vegna fáum við svona linkuleg viðbrögð frá talsmönnum vísindasamfélagsins? Óttast þeir um eigin hag? Þora þeir ekki að segja hvað býr þeim raunverulega í hjarta og sannfæringu? Þegar maður fer út í háskólana og ræðir við fólkið þar heyrir maður alls staðar miklar efasemdir um þetta. Þar telja menn sig ekki komast á æðra plan með því að verða fastreyrðir undir þeim sem sitja hér á ráðherrabekkjunum, nema síður sé. Menn telja að farið verði langt aftur í tímann með þessum kerfisbreytingum. Eitt af því sem maður heyrir sagt vísindamanna á meðal er að ekkert sé við þessu að gera, að ekkert verði við þetta ráðið og hugsanlega sé þarna komin leið til að tryggja aukið fjármagn inn í rannsóknir. Þetta hafa menn verið að segja. Reyndar var að heyra á hæstv. ráðherra að hann væri býsna ánægður með framlag þjóðarinnar til rannsókna. Ég heyrði ekki betur. En nú óska ég eftir því að hæstv. ráðherra sundurgreini framlagið sem látið er renna til rannsókna í landinu. Það er ekki nóg að benda á háar prósentutölur. Vita menn að þær byggja að verulegu leyti á framlagi sem kemur í gegnum Íslenskla erfðagreiningu? Er það ekki rétt? Gætum við fengið þetta sundurgreint? Hvaðan koma þeir peningar? Hvaðan skyldu þeir peningar hafa komið? Þeir hafa m.a. komið frá ríkisbönkunum, sem væntanlega fengu skipun um að kaupa út ameríska áhættufjárfesta á sínum tíma fyrir þúsundir milljóna króna. Ýmsir hafa fjárfest þar stórar upphæðir einnig. Þetta er hluti af því sem hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin stæra sig af. Mér finnst mikilvægt að við fáum sundurgreiningu á þessu fjármagni. En nú segja menn að hér sé hugsanlega komin leið til að tryggja aukið fjármagn í rannsóknir. Hins vegar kemur fram í öllum þessum frv. að svo sé ekki. Meira að segja sé stefnt að því að ná fram sparnaði í hagræðingu með aukinni miðstýringu. Ekki ætla ég að lasta það að menn spari í bættum vinnubrögðum þar sem þau kunna að finnast, en mér hefði fundist að með þessum frv. hefði átt að fylgja aukið fjármagn til langtímarannsókna. Við stöndum hins vegar frammi fyrir því að það fjármagn sem er til ráðstöfunar í íslensku þjóðfélagi á að renna allt annað á næstu árum. Það á að renna inn í stóriðjuframkvæmdir. Það á ekki að renna inn í mennta- eða velferðarkerfið, undirstöðuna undir efnahagslífið. Nei, það á að beina því á markvissan hátt inn í stóriðjufarveginn og ríkisstjórnin talar nú um það að ekki aðeins þurfi að hækka raunvexti til að mæta afleiðingum stóriðjunnar heldur að skera stórlega niður. Í greinargerð sem kom frá fjmrn. og er dagsett 8. janúar kemur fram að að draga þurfi úr fjárfestingum um 10%, fjárfestingum hins opinbera. Er það í menntamálum? Er það í heilbrigðismálum? Er það í samgöngumálum, vegamálum? Hvar á að skera niður? Við fáum engin svör við því, ekki nokkur einustu svör. Er til of mikils mælst, herra forseti, að við óskum eftir útskýringum hæstv. ráðherra á þeim yfirlýsingum sem berast núna frá ráðuneytunum um niðurskurð, um 10% niðurskurð að minnsta kosti? Verður það á vettvangi menntamálanna? Ég spyr. Hefur þetta verið rætt í ríkisstjórn? Við kölluðum eftir þessum svörum, Vinstri hreyfingin -- grænt framboð, við utandagskrárumræðuna í dag. En við fengum engin svör, ekki nokkur svör. Menn boða kerfisbreytingu, aukna miðstýringu og ráðherravæðingu sem svo hefur verið nefnd, á stjórnskipulagi rannsókna hér í landinu og síðan endalausan niðurskurð. Menn hafa vísað, eins og ég gat um áðan, til Finnlands og góðrar reynslu Finna. En er það ekki svo, og mér þætti vænt um að heyra hæstv. menntmrh. tjá sig um það, að Finnar juku mjög framlag til menntamála á níunda áratugnum og þeim tíunda og þar sé komin skýringin á því að þeir höfðu nokkurn árangur af rannsóknavinnu? Er það ekki skýringin? Er ekki skýringin aukið fjármagn fremur en sú skipulagsbreyting sem gumað er af og stöðugt er vísað í? Auðvitað hlýtur maður að staðnæmast við álitsgerðir sem koma t.d. frá læknaráði Landspítalans þar sem vakin er athygli á því. Ég ætla að leyfa mér að vitna í þá álitsgerð, með leyfi forseta: ,,Í fyrri athugasemdum stjórnar læknaráðs var vakin athygli á því að það fyrirkomulag við mat á umsóknum sem byggt hafi verið upp á undangengnum árum af Rannís hafi verið vel gegnsætt, því hefði verið vel treyst og það tryggði eins og kostur var vönduð vinnubrögð í sambandi við úthlutun úr sjóðnum. Þetta hefur byggst á mati fagráða og síðan á úthlutun samkvæmt mati sérstakrar úthlutunarnefndar sem valin hafði verið af Rannís.`` Með öðrum orðum, menn eru að tala þarna um ágætt kerfi en upp úr öllum stendur fjárskorturinn, það hafi skort peninga. Íslenska þjóðin hefur pumpað fjármagni inn í fyrirtæki á borð við Íslenska erfðagreiningu en hin hafa verið svelt, opinberu stofnanirnar hafa verið sveltar, rannsóknir á þeirra vegum hafa verið sveltar. Þetta er staðreyndin. Að sjálfsögðu þurfum við að fá sundurgreiningu á því fjármagni sem rennur til rannsókna. Það þýðir ekki að birta hér hráar prósentutölur án þess að segja okkur hver veruleikinn að baki þeim prósentum raunverulega er. Annað sem ég vildi nefna og leyfa mér að gagnrýna, herra forseti, er að Bandalagi háskólamanna, sem beinlínis hefur leitað eftir því að koma að þessu máli, var meinað um það í reynd því að hér segir á þá leið að BHM gagnrýni að ekki skuli hafa verið haft samráð við heildarsamtök háskólamanna. Reyndar leggjast síðan þau samtök gegn þessum breytingum en hér segir m.a., með leyfi forseta: ,,BHM leggst gegn þeirri skipan sem lögð er til í 539. máli að forsætisráðherra skuli skipa 14 menn í Vísinda- og tækniráð --- þar af fjóra samkvæmt tilnefningum stærstu heildarsamtaka á vinnumarkaði en engan frá BHM sem einu heildarsamtökum háskólamenntaðs launafólks.`` Nú má vel vera að hægt sé að finna fyrirkomulag þar sem fulltrúar heildarsamtaka og atvinnulífsins eigi að koma að. En mín skoðun er engu að síður sú að ég tel að þessar vísindastofnanir eigi að búa við eins mikið frjálsræði og unnt er. Ég treysti þeim. Ofar öllu treysti ég unga fólkinu að finna nýjar lendur í stað þess að setja þetta allt undir hæstv. ráðherra Tómas Inga Olrich og Valgerði Sverrisdóttur og hæstv. forsrh. Davíð Oddsson, sem ætla að fara að stýra hér rannsóknastarfsemi í landinu og beina öllum væntanlega inn í þungaiðnaðinn, álframleiðslu. Ég er ekki að grínast. Þannig hefur verið talað. Þannig hafa talað, og ég nefndi dæmi um það áðan, fulltrúar þeirra aðila sem er ætlað að sitja í þessum ráðum, að efla þurfi þær rannsóknir sem tengjast þungaiðnaði. Hví ekki að gefa unga fólkinu frjálsan tauminn? Hvers vegna þessa miðstýringu, þessa pólitísku miðstýringu? Treysta menn ekki vísindastofnunum? Treystir ríkisstjórnin ekki unga fólkinu sem er sjálft að leita inn á nýjar lendur? Hæstv. menntmrh. sagði við umræðuna fyrr í dag að menn hefðu haft til hliðsjónar ábendingar frá OECD og það er vel að því leyti sem ég þekki þær og eru almenns eðlis þótt ég skrifi ekki upp á allar ábendingar af þeim bæ svona í seinni tíð. En ég vil taka undir það sem fram kom í máli hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur að eðlilegt hefði verið að gera heildstæða úttekt á stöðu þessara mála í landinu í stað þess að ráðast fyrst í lagabreytingarnar og fara síðan að fletta upp í gömlum gögnum. Þannig var t.d. gerð lagabreyting veturinn 1993--1994, breyting á lögum um Vísinda- og tækniráð Íslands og þar var skírskotað í stefnumörkun. Hvers vegna hefur þróunin ekki verið mátuð við þá stefnumörkun og kannað á hvern hátt hafi tekist vel til og á hvern hátt ekki? Þetta kann að hafa verið gert af einhverjum aðilum í ráðuneytum en ekki hefur það komið fram við þessa umræðu í nefndunum. Þar hefur einmitt verið kvartað yfir því að þessi grunnvinna hafi ekki verið unnin. Fróðlegt væri að fá fyrirlestur hér á eftir frá hæstv. menntmrh. um það hvernig hann réttlæti það að fara með alla þessa vísindastarfsemi inn í þennan miðstýrða farveg. Hver er réttlætingin fyrir því? Er þetta einhver ofurtrú á hinu pólitíska valdi? Þarf hið pólitíska vald að valta allt undir sig? Treystir hann ekki vísindastofnunum? Reyndar eru sjónarmið núv. hæstv. menntmrh. ívið skárri að þessu leyti en forvera hans sem í ræðunni frægu vorið 2001 boðaði styrkveitingar nánast einvörðungu til einstaklinga. Það átti að sniðganga stofnanir að meira eða minna leyti ef ég man rétt. Áherslurnar eru að breytast. Auðvitað skiptir öllu máli, ef þessi frv. verða að lögum sem flest bendir til, hvernig til mun takast við framkvæmdina. Hverja munu ráðherrarnir skipa í þessi ráð, í Vísinda- og tækniráðið þá sérstaklega? Verða það forstjórar Eimskipafélagsins og samsvarandi fyrirtækja? Verða það pólitískir aðstoðarmenn ráðherranna? Eða verður farið að ábendingum, sem m.a. koma frá Raunvísindastofnun um að fagleg sjónarmið ráði þar ferðinni? En öll hugsunin að baki þessum frv. þegar allt kemur til alls byggir á tvennu, annars vegar að hnýta vísindarannsóknir og pólitíkina fastari böndum og hins vegar atvinnulífið eins og það er. Ég tel að þar felist hættur vegna þess að þetta er íhaldssöm hugsun og hugsun sem byggir ekki á því að treysta fólki.

Virðulegi forseti. Við tökum hér fyrir umræðu um þrjú frv. til laga, frv. til laga um Vísinda- og tækniráð, frv. til laga um opinberan stuðning við vísindarannsóknir og frv. til laga um opinberan stuðning við tækniþróun og nýsköpun í þágu atvinnulífsins. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þessi frv. því að félagar mínir úr Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði, hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Ögmundur Jónasson, hafa lýst afstöðu okkar hvað varðar þessi frv. Ég vil þó taka fram, eins og hinir félagar mínir hafa gert, að ég tel að markmiðslýsingin sé góð og að allir geti skrifað undir markmiðslýsingar í 1. gr. frumvarpanna, en í frv. til laga um Vísinda- og tækniráð segir, með leyfi forseta: ,,Markmið laga þessara er að efla vísindarannsóknir, vísindamenntun og tækniþróun í landinu í því skyni að treysta stoðir íslenskrar menningar og auka samkeppnishæfni atvinnulífsins.`` Í frv. um opinberan stuðning við vísindarannsóknir er álíka markmiðslýsing: ,,Markmið laga þessara er að efla vísindarannsóknir og vísindamenntun á Íslandi með því að styrkja grunnrannsóknir og hagnýtar rannsóknir og stuðla að samvinnu þeirra aðila sem starfa að vísindarannsóknum jafnframt því að tryggja áreiðanleika og gæði upplýsinga um vísindi og rannsóknir hér á landi.`` Þetta eru háleit og góð markmið sem ég held að allir hv. þm. geti skrifað undir og hafa reyndar gert það í málflutningi sínum hér í dag. Í frv. til laga um opinberan stuðning við tækniþróun og nýsköpun í þágu atvinnulífsins segir í 1. gr.: ,,Markmið laga þessara er að efla samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs með því að byggja upp innviði og tæknilega getu fyrirtækja, stofnana og frumkvöðla til að takast á við tækniþróun og rannsóknir er henni tengjast sem leiða til nýsköpunar í íslensku atvinnulífi.`` Þannig eru markmiðslýsingarnar með frv. öllum þremur góðar. En það sem við höfum gagnrýnt hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði í þessari umræðu er að við teljum að nálgun að breytingum á þessum málaflokki hafi verið röng. Eins og fram hefur komið í umræðunni í dag var mikið litið til Finnalands til að finna módel eða fyrirmynd að því hvernig við ættum að fara í breytingar á málaflokknum. Það hefur síðan leitt til þess að öll frv. byggja á mikilli miðstýringu þar sem vald og áhrif ráðherra verða efld, eins og fram hefur komið. Ég held að það hafi verið óheppilegt í vinnunni að leggja svo mikla áherslu á þessa finnsku fyrirmynd. Menn hefðu átt að leita fanga víða annars staðar vegna þess að staða Finna er ekki dæmigerð ef við lítum á löndin í kringum okkur vegna þess að í kjölfar hruns Sovétríkjanna lentu Finnar í má segja efnahagslegum hamförum þar sem iðnaður þeirra var að langmestu leyti grundvallaður á afhendingu vöru og þjónustu til Sovétríkjanna með miðstýrðum samningum þar að lútandi. Þegar þjóðfélagið breyttist þar austan við stóðu Finnar frammi fyrir nánast efnahagslegu hruni með gríðarlegu atvinnuleysi í kjölfarið. Leið Finna til þess að komast út úr vandanum á sem skjótvirkastan hátt var því að byggja á einhvers konar átaksverkefni, og það varðaði vísindamál eins og margt annað. Ég tel því að ákaflega óheppilegt hafi verið að velja Finnland sem fyrirmynd vegna þess að nálgun þeirra byggðist á efnahagslegum og félagslegum hamförum á sínum tíma og leið þeirra til að komast sem skjótast út úr því var að beita handafli að vissu leyti. Við getum sagt að eitt sveitarfélag á Íslandi hafi lent í svipuðum hremmingum efnahagslega og félagslega, þ.e. Akureyrarkaupstaður og Eyjafjörður þar sem iðnaður var að mjög miklu leyti grundvallaður á afhendingu vöru til Sovétríkjanna. Þar voru Sambandsverksmiðjurnar og síðan náttúrlega niðurlagningarverksmiðjur og prjónaverksmiðjur og þetta kallaði í kjölfarið ekkert ólíkt og í Finnlandi á hundruða manna atvinnuleysi. Eins og menn muna var valin sem einn liður í uppbyggingunni á Akureyri á sínum tíma að hluta til leið sem hefur verið farin í Finnlandi, þ.e. uppbygging menntakerfisins. Það er ekkert vafamál að Háskólinn á Akureyri sem var settur á laggirnar í kjölfarið hefur verið gríðarlega mikið innlegg í að endurreisa og koma efnahagskerfinu á þeim stað inn á nýjar brautir miðað við breytt ástand. Það er sem sagt fyrst og fremst þetta, virðulegi forseti, sem ég vil gera athugasemdir við, þ.e. þessa miðstýringaráráttu. Ég held að hættulegt sé að vera með miðstýrða pólitíska stýringu ef við lítum til lengri tíma. Ég held að vísindasamfélagið sjálft eigi að fá svigrúm til þess að fjalla um áherslur sínar. Það er nú svo samkvæmt reynslunni að það sem okkur finnst kannski einskis nýt vísindi í dag geta orðið okkur að miklu gagni eftir nokkra áratugi. Um þetta höfum við mörg dæmi þar sem við í núinu skiljum ekki beint hvað vísindamenn eru að fara út í. Þess vegna er mjög varhugavert að mínu mati að fara út í miðstýrða ráðherrastýringu sem ég held að leiði alltaf af sér að menn sjái ekki þá möguleika og færi sem e.t.v. aðrir sjá þegar litið er áratugi fram í tímann. Það er fyrst og fremst út frá þessari uppsetningu, þessari pólitísku stýringu á málaflokknum sem við hjá Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði getum ekki stutt þessi frv. og hefðum viljað að aðkoman að vinnunni í kringum þau hefði verið á allt öðrum grunni. Því hefur verið haldið á lofti að vísindasamfélagið hafi skrifað undir þessi frv. og sé búið að samþykkja þau meira eða minna. Ég hef nú samt á tilfinningunni að vísindasamfélagið sé yfir höfuð ekki ánægt en meti stöðuna þannig að það þýði ekki að streitast á móti lengur, að ekki verði komist fram með breytingar sem vísindasamfélagið --- alla vega margir sem ég hef talað við -- vill sjá á þessum frv. Maður hefur heyrt það nefnt að engan tíma megi missa lengur vegna þess að verkefni séu í gangi sem þurfi á fjárveitingum að halda og frumvörpin verði því að fara í gegnum þingið og það er náttúrlega alveg óviðunandi röksemdafærsla. Ég hef þess vegna á tilfinningunni af samtölum mínum við vísindamenn að þeir taki undir þær áhyggjur sem hafa komið fram í ræðum margra þingmanna hér í dag af því að sérstaklega hefði þurft að þurrka þessa pólitísu stýringu, miðstýringu, út úr frumvörpunum og kappkosta um að stuðla að valddreifingu og dreifðri ákvarðanatöku um fjárveitingar og val verkefna sem á að vinna í vísindalegum tilgangi í samfélaginu.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka þeim þremur hv. nefndum hv. Alþingis sem hafa fjallað um þessi þrjú svokölluðu vísindafrv. fyrir ágæt störf. Það er ljóst að innan þessara nefnda hefur farið fram mikið starf og það hefur verið vel af hendi leyst. Þetta mál hefur verið nokkurn tíma í umfjöllun og þegar ég ákvað það á liðnu vori að fresta afgreiðslu málsins þá var það gert í raun í trausti þess að um þetta ágæta mál yrði breiðari og meiri samstaða ef það fengi meiri tíma til að þróast, gerjast og þroskast. Ég held að það sé nákvæmlega það sem gerst hafi. Ég held að hægt sé að fullyrða það hér og nú að málið hefur fengið meiri umfjöllun. Það nýtur meiri skilnings og mun meiri samstaða er um það. Ég tók eftir því að á kynningarfundi sem haldinn var í lok þess starfs sem sjömannanefndin svokallaða vann komu engar grundvallarathugasemdir við málið og það sést líka á umsögnum um málið hjá nefndum Alþingis að um það er orðin almenn samstaða. Nokkuð hefur verið rætt um það hér að standa hefði þurft öðruvísi að kynningarmálum en gert var og þá er sérstaklega nefnd til sögunnar ferð sem farin var að minni tilstuðlan til Finnlands og er í raun önnur ferð sem farin er þangað til lands til þess að fræðast um ekki aðeins fyrirkomulag stefnumótunar í vísindamálum heldur einnig almennt samstarf vísindasamfélagsins og stjórnmálamanna. Þess ber að geta að þetta ferðalag var aðeins liður í þeirri viðleitni minni að auka upplýsingagjöf um þetta, en ég stóð fyrir fundi 20. júní sl. þangað sem kom finnskur þingmaður sem var formaður framtíðarnefndarinnar, Markku Markkula og fór yfir stefnumótun finnska þingsins í málefnum þekkingarsamfélagsins. Ef ég man rétt þá var öllum stjórnmálaflokkum boðinn aðgangur að þessum kynningarfundi og flestir nýttu sér það með góðum árangri. Að því er varðar Finnlandsferðina þá skrifaði ég Alþingi bréf þar sem ég bauð upp á það að þingið sendi fulltrúa stjórnmálaflokkanna, að sjálfsögðu á kostnað þingsins, og taldi eðlilegt að þeir fengju aðild að þessu ferðalagi og það gæti þá orðið nefndum þingsins til frekari upplýsingar um þessi mál. En því var svarað svo til að ekki væru fjármunir til þess að standa undir þessum ferðakostnaði þannig að frammi fyrir þeirri stöðu þá ákvað ég að leggja til að ráðuneytin greiddu ferðakostnað formanna nefndanna, iðnrn., menntmrn. og fjmrn., minnir mig að hafi staðið straum af þessu, til þess að tryggja þó þannig upplýsingagjöf inn í þessar nefndir. Síðan lagði ég áherslu á að birt yrði skýrsla um ferðalagið sem yrði þingmönnum til upplýsingar um þessa fundaröð sem við stóðum fyrir í Finnlandi og var mjög gagnleg. Ég vil því taka fram að ég tel að þarna hafi verið eðlilega að málum staðið, en ekki voru tök á að styðja þingmenn til þessarar farar sjálfsagt vegna þess að rekstrarliður þingsins hefur verið naumt skammtaður. Þegar ég lít yfir nál. minni hlutans um þessi mál og hlusta á málflutning hans verð ég að segja eins og er að mér finnst að ekki hafi komið fram sterk rök fyrir því að þingmenn sameinist ekki um þetta mál. Mér finnst ekki hafa komið fram sterk rök fyrir því. Fyrir það fyrsta vil ég taka það sérstaklega fram að sú skipan mála að hér er farið fram með þrjú frv. en ekki eitt stafar alls ekki af því að ágreiningur hafi verið milli stjórnarflokkanna um þetta mál, alls ekki. Þvert á móti er þetta bein afleiðing af því stjórnskipulagi sem hér ríkir. Ljóst er að vísindi eru nú samofin viðfangsefnum mjög margra ráðuneyta, í raun og veru allra en þó í mismiklum mæli. Þau eru að sjálfsögðu eitt höfuðviðfangsefni menntmrn. og að því er varðar tækniþróun eru þau eitt af hinum stærstu viðfangsefnum sem iðnrn. fæst við. Auk þess má geta þess að atvinnumálaráðuneytin fást mjög mikið við rannsóknir og byggja starfsemi sína bæði á grunnrannsóknum og hagnýtum rannsóknum. Við getum t.d. ímyndað okkur að sjútvrn. ætti í mjög miklum erfiðleikum með að marka sér framtíðarsýn, ef það ráðuneyti styddist ekki við störf Hafrannsóknastofnunar. Það leiðir af sjálfu sér að Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins starfar líka að því að reyna að ýta undir framþróun í fiskiðnaði. Starf sjútvrn. er því mjög háð rannsóknum og vísindum. Það gildir einnig um önnur ráðuneyti, ekki síst atvinnuvegaráðuneytin. Eðli málsins samkvæmt er hins vegar er æskilegt að ráðherrarnir vinni saman á vettvangi. Þegar sá vettvangur hefur verið mótaður er eðlilegt að forsrh. sinni þar þeim skyldum sínum að samræma stefnumörkunina. Þessi þrjú vísindafrv. endurspegla að vissu leyti þau tök sem þessi mál hafa verið tekin í Finnlandi en þar er farin þessi sama leið og hún hefur reynst vel. Ég kem að því hér á eftir hvers vegna finnska fordæmið er æskilegt og gott fordæmi. Nákvæmlega af þeim ástæðum er aðkoma forsrh. að þessu máli er æskileg, án þess að hann verði þar með fagráðherra --- ekki er verið að ýta neitt undir það að forsrn. verði fagráðuneyti. Hins vegar er sú staðreynd viðurkennd hvaða hlutverki forsrn. gegnir, hversu mikið vægi vísindanna er almennt orðið í Stjórnarráðinu, hversu æskilegt er að ráðherrarnir komi að þessum málum hver með sínum hætti og hversu mikilvæg þessi stefnumörkun er fyrir einstök ráðuneyti. Því er eðlilegt að haga þessu svona og þetta endurspeglar ekki ágreining. Það er mjög mikilvægt að ég eyði þessum misskilningi því að það er ekki svo að þarna hafi verið ágreiningur á ferðinni heldur er þetta eðlileg skipan mála miðað við okkar fyrirkomulag. Í raun og veru var Vísinda- og tækniráð sá þáttur málsins sem ekki hafði verið hrint í framkvæmd af þeim heildarhugmyndum sem bent var á af OECD á sínum tíma. Við gengum í verulega endurskipulagningu á styrkjakerfinu, sjóðakerfinu og það hefur reynst vel. Það hefur komið fram að það hafi reynst vel. Það er hárrétt. Það hefur reynst ágætlega enda er ekki verið að breyta því. Áfram er stuðst við hinar faglegu aðferðir sem hafa verið mótaðar í rúm tíu ár innan Rannsóknarráðs um hvernig eigi að veita styrk. Það er að vísu breytt úr þriggja þrepa kerfi í tveggja þrepa kerfi, ef svo má að orði komast, en alls ekki í öðrum tilgangi en að viðhalda faglegum vinnubrögðum. Það er afar mikilvægt að menn skilji að það stendur ekki til að breyta þessum faglegu vinnubrögðum. Þau hafa reynst vel og við þau verður áfram stuðst. Hins vegar hafa menn verið að viðurkenna þá staðreynd að vísindin eru verulega mikilvægur hlutur í hagvexti þjóðarinnar, verulegur hlutur í atvinnustigi og lífskjörum þjóðarinnar. Þess vegna er verið að færa stefnumörkunina frá Rannsóknarráði Íslands, Rannís, og upp á stigið þar sem ríkisstjórnin starfar. Þar er verið að stefna saman þremur mikilvægum aðilum, þ.e. vísindasamfélaginu, stjórnmálamönnum, sem bera ábyrgð á framkvæmdarvaldinu, og atvinnulífinu. Það er þessi samvinna sem tryggð verður með þessum hætti. Það er einmitt samvinna af þessu tagi sem hefur lukkast mjög vel í Finnlandi. Við erum að vissu leyti að feta í fótspor þeirra í þessum efnum. Mikilvægt er að menn geri sér grein fyrir þessu. Hér hefur málið verið skilgreint þannig að verið sé að stjórnmálavæða vísindin. Ég tek fram að þessi frumvörp fjalla um stefnumörkun. Mér bregður svolítið þegar menn tala í mjög neikvæðum tón um að stjórnmálavæða stefnumörkunarstarf í þjóðfélaginu. Hvert er hlutverk okkar stjórnmálamanna ef ekki einmitt að móta stefnu? Er það illt í sjálfu sér að við setjum ramma utan um samstarf atvinnulífsins, vísindamanna og stjórnmálamanna? Er það slæmt í sjálfu sér?

Það verður bara ríkisstjórnarstefna.

Því miður er þetta byggt á misskilningi. Þarna er verið að stíga mjög jákvætt skref. Það er verið að gera stjórnmálamönnum fært að axla með árangursríkari hætti þá ábyrgð sem þeir eiga að bera, að marka stefnu í öllum málum samfélagsins og þá ekki síst með tilliti til þess að vísindin eru samofin flestum þáttum í uppbyggingu samfélagsins. Þetta er mikilvægt að menn hugleiði. Það er einnig mikilvægt að menn hafi hugfast, sem ég er reyndar búinn að skýra áður í umræðum um þessi mál þó að mér heyrist að á það hafi ekki verið hlustað, að þessi þrjú frumvörp fjalla ekki um fjármögnun sjóðakerfisins. Þeim er ekki ætlað að gera það. Sú gagnrýni að hér sé verið að tala um peninga en ekki stefnumörkun er á misskilningi byggð. Hér er verið að búa til ramma um stefnumörkun. Sá er tilgangur frv. Menn eru því að fara í geitarhús að leita ullar þegar þeir spyrja um fjármuni í þessu frv. Sérstaklega er það fjarri öllu lagi að telja, þegar fram kemur í þessum frumvörpum það álit að stjórnsýslukostnaður við þetta fyrirkomulag muni minnka, að með því eigi að minnka fjárframlög til vísinda. Þetta er hártogun. Af því að ég horfi hér á marga vandaða þingmenn sem leggja það ekki í vana sinn að vera með hártoganir þá finnst mér það ekki þeim samboðið að tala um þetta á þeim grundvelli. Kostnaðarútreikningurinn með þessum frumvörpum er ekki umfjöllun um fjárframlög til vísinda. Engum ætti að detta það í hug. Það er verið að reikna út stjórnsýslukostnað. Það er beinlínis sagt að það verði lægri stjórnsýslukostnaður vegna kerfisins. Hins vegar mega þingmenn gjarnan spyrja þann sem hér stendur um hver sé staða mála í fjárframlögum til vísinda og þar með til hinna frjálsu vísindasjóða. Það er eðlilegt að um það sé spurt og skal ég nú koma að því og því hvort sú lýsing stenst fyllilega sem hér hefur komið fram hvað eftir annað, að mjög illa sé staðið að þeim málum á Íslandi almennt. Í raun væri hægt að nota ýmsa mælikvarða til að sjá hvernig þjóðin stendur sig í þessum efnum. En mælikvarðarnir sem við getum lagt á þetta eru fólgnir í því annars vegar að líta á framlög til vísinda og rannsókna í heild og í öðru lagi á opinber framlög til vísindarannsókna. Í þriðja lagi, eins og hér var beðið um, verður að skoða framlög einkageirans til vísindarannsókna og að lokum er athyglisvert að skoða þessi framlög sem hlutfall af vergri landsframleiðslu og kalla saman samanburð á þeim efnum við aðrar þjóðir. Í raun og veru getum við ekki notast við marga aðra mælikvarða þó að einn mælikvarði sé þá eftir. Sá er að vísu ekki nákvæmur en hann segir sýnilega mestu söguna, þ.e. hvernig þjóðinni vegnar og hversu mikill hluti af þeim hagvexti og batnandi lífskjörum sem við búum við og höfum byggt hér upp sl. rúm 10 ár byggist raunverulega á því að við höfum ákveðið að fjárfesta í háskólum, menntun og rannsóknum. Ef við lítum aðeins á þessi mál er það ljóst að OECD-ríkin hafa sett sér það markmið að ná heildarframlögum til rannsókna yfir 3% af landsframleiðslu. Íslendingar komust nýlega yfir þetta mark. Þeir í hópi örfárra ríkja sem hafa náð þessu marki. Finnar hafa lengi verið nokkuð yfir þessu marki. Svíar hafa einnig verið yfir því en hins vegar blasir við sú mynd að framlag Svía til rannsókna, bæði frá opinbera geiranum og frá ríkinu, hefur verið í jafnvægi lengi og er heldur að lækka ef eitthvað er. Hjá okkur hefur þetta stöðugt vaxið, meira að segja svo mikið að vöxturinn hefur, ef ég man þetta rétt, verið um 13% á ári. Sá vöxtur er langt umfram það sem viðmiðunarþjóðir okkar hafa nokkurn tíma boðið upp á. Þetta er íslenska samfélagið að gera. Ekkert samfélag í Evrópu, sambærlegt við Ísland að mannafla, ber sig til með þessum hætti. Ég ráðlegg þingmönnum að kynna sér hvað það samfélag sem við erum oftast borin saman við þegar rætt er um Evrópusambandsaðild okkar, þ.e. Lúxemborg, rekur marga háskóla og ver miklu til vísinda. Ég held það væri gagnlegt fyrir þingmenn að kynna sér þetta. Þeir reka reyndar engan háskóla. Engan.  Íslendingar leggja hátt hlutfall opinbers fjár til rannsókna miðað við aðrar þjóðir. Íslendingar leggja mikla peninga til rannsókna miðað við aðrar þjóðir. Á árinu 2001 námu opinber framlög til rannsókna 1% af vergri landsframleiðslu. Það er, hv. þingmenn, með því hæsta sem gerist í heiminum. Hér er verið að ýja að því að svo sé ekki heldur sé nánasarlega staðið að framlögum til rannsókna og vísinda. Þessu er öfugt farið. Við erum með einna hæst framlag í heiminum. Aðeins Finnar leggja hlutfallslega jafnmikið af opinberu fé til rannsókna. Næstir í röðinni eru Frakkar með 0,89% af vergri landsframleiðslu. Þá komum við að þróuninni varðandi skiptinguna á milli einkageirans og opinberra aðila. Um það bað hv. þm. Ögmundur Jónasson alveg sérstaklega. Þar hefur orðið bylting á Íslandi undanfarin tíu ár. Það er ekki langt síðan ríkið lagði fram um það bil 70% af því fjármagni sem gekk til rannsókna. Nú leggur einkageirinn til 64% af því fjármagni sem fer til rannsókna. Ég minni á það aftur að við erum nú í flokki örfárra þjóða heimsins sem leggjum meira til heldur en 3%. Hvernig stendur á því að einkageirinn hefur aukið framlag sitt til vísinda svo mjög? Það er vegna þess að hann hefur skynjað að það er stefna stjórnvalda að auka þátttöku atvinnulífsins í rannsóknum og vísindum. Við höfum búið til umhverfi sem gerir það jákvætt fyrir fyrirtækin að fjárfesta í vísindum, enda hafa þau gert það eins og þessar tölur sýna. Þetta hefur gerst á örfáum árum. Á um það bil áratug hefur orðið þessi mikla bylting, einmitt á sama tíma og lífskjör á Íslandi hafa farið stórlega batnandi. Nú er svo komið að um 64% koma frá einkageiranum, um 23% koma frá ríkinu og opinberum aðilum en 13% koma beinlíns frá útlöndum. Það hvernig við höfum laðað erlent fjármagn til þess að verða virkt í íslensku vísindastarfi er að sjálfsögðu líka mjög jákvæð þróun. Ég reikna með því að fulltrúar stjórnarandstöðunnar hafi ekki sömu viðhorf til þátttöku einkageirans í rannsóknastarfi eftir því hvar þeir sitja í flokki. Ég heyrði að hv. þm. Ögmundur Jónasson varaði við aukinni þátttöku einkafyrirtækja í rannsóknum. Ég skildi hann þannig að hann slægi varnagla við því að fyrirtækin tækju mikinn og aukinn þátt í þessu. Hann ímyndaði sér að þetta kæmi með einhverjum sérkennilegum hætti inn í fyrirtækin, gegnum banka eða eitthvað annað. Ég býst við því að ef þarna er um einhvern misskilning að ræða þá vilji hv. þm. gjarnan leiðrétta þann misskilning og mun ég þá taka mark á þeim leiðréttingum. Ég ætla aðeins að nefna nokkur dæmi um hve mikilvæg þátttaka atvinnulífsins í rannsóknum hefur í heild orðið. Nefna má sem dæmi að erlend fyrirtæki hafa keypt rannsóknarniðurstöður íslenskra vísindamanna fyrir tugi milljarða kr. á sl. árum. Með öðrum orðum hafa niðurstöður íslenskra vísindamanna fært fyrirtækjum hér milljarða kr. og tugi milljarða kr., vegna þess að þessi starfsemi hefur eflst svo mikið. Hvernig eru þeir fjármunir notaðir sem hingað beraast sem tekjur af vísindastarfsemi? Að langmestu leyti eru þessir fjármunir notaðir til að fjárfesta í vísindum og margfalda þar með verðmæti starfseminnar. Ef við lítum til þess hlutverks sem einkageirinn gegnir almennt í vísindum, þá getum við tekið sem dæmi að burðarásinn í framförum í lyflæknisfræði eru einkafyrirtækin. Það er mjög áhættusamur atvinnurekstur sem krefst þess að mikið áhættufjármagn sé til staðar og menn séu reiðubúnir til þess að taka mikla áhættu en geti jafnframt haft mikinn arð af ef vel tekst til. Þetta vildi ég að kæmi fram vegna þess að ég held að sú staðreynd blasi við að við Íslendingar höfum orðið blessunarlega þátttakendur í því sem best hefur gerst í heiminum í samstarfi atvinnulífs og vísinda. Þetta hefur tekist hjá okkur og það hefur tekist vegna þess að opinberir aðilar hafa verið reiðubúnir að fjárfesta í menntun og vísindum og vegna þess að skapað hefur verið jákvætt andrúmsloft fyrir fyrirtækin til að taka þátt í þessari þróun. Spurt hefur verið um það hvernig standi á því að við leitum svo mikið til Finna með hugmyndir um hvernig standa beri að stefnumörkun í vísindum og það eru ástæður fyrir því. Þær ástæður eru til þess að gera skýrar og einfaldar. Finnar eru reyndar ein af smáþjóðunum í heiminum þannig að ef við viljum leita sambærilegra aðstæðna þá leitum við gjarnan til þjóða sem eru kannski svipaðar að stærð og Norðurlandaþjóðirnar þó að þær séu margfalt stærri samfélög en við, kannski 15--20 sinnum stærri samfélög en Ísland er, þá leitum við fanga þangað. Við berum okkur ekki gjarnan saman við þær þjóðir sem eru álíka stórar og við eins og Möltubúar og Lúxemborgarar. Við gerum það ekki mikið af einhverjum ástæðum, við teljum það ekki passa. Það er talið passa þegar við erum að tala um ganga í Evrópusambandið en við teljum það ekki hæfa þegar við erum að meta framlag okkar til lista og framlag okkar til mennta og menningar á Íslandi. Ég geri enga athugasemd við það. Ég tel það fullkomlega eðlilegt að við berum okkur saman við stærri þjóðir en við erum. En ef við berum okkur saman við Finna og viljum reyna að leggja mat á það hvort við höfum staðið með einhverjum hætti að uppbyggingu menntastofnana okkar á þann máta að við þolum ekki samanburð við Finna, þá verð ég að segja eins og er að á það get ég ekki fallist með nokkru móti. Finnar hafa stofnað um það bil 20 háskóla. Þessi þjóð hefur stofnað um það bil 20 háskóla og af þessum 20 háskólum eru þrír tækniháskólar. Íslendingar hafa stofnað um 7--8 háskólastofnanir, þar af eina akademíu og þeir eiga nú tækniháskóla. Sem hlutfall af umsvifum þjóðarinnar og stærð þjóðarinnar er þetta hlutfallslega meira en Finnar gera á þessu sviði. En það er hins vegar hárrétt sem komið hefur fram hjá fjölmörgum ræðumönnum að þeir byggja upp á eldri grunni og hafa lengi staðið vel að þessu. Ég tek undir það með þeim ræðumönnum sem hafa sagt hér að við þurfum að efla tækninám. Það er ein af þeim áherslum sem við þurfum að leggja hér á Íslandi. Að ýmsu öðru leyti eru aðstæður öðruvísi. Finnar hafa t.d. lagt áherslu á að nota vísindi og tækni til að endurbyggja sinn hefðbundna iðnað eins og skógarhöggið, finna nýja möguleika fyrir þær hefðbundnu atvinnugreinar sem áttu í miklum erfiðleikum eftir að markaðsaðstæður versnuðu hjá Finnum. Ég held að vandfundin sé sú þjóð í Evrópu án þess að ég vilji nokkur vera að hæla Íslendingum sérstaklega fyrir það, þá held ég að það sé þannig að vandfundin sé sú þjóð sem hefur fjárfest jafnmikið í menntun og vísindum og Íslendingar hafa gert. Ég bar Ísland saman við Lúxemborg og sá samanburður er að mörgu leyti æskilegur og réttlátur. Önnur þjóðin, Lúxemborgarar, býr við einna best lífskjör í Evrópu. Hin þjóðin, Íslendingar, er þar mjög nærri. Báðar þjóðirnar eru í fremstu röð að því er lífskjör varðar. Önnur þjóðin býr í miðju sjálfu markaðssvæði ESB. Hin þjóðin býr við útjaðar markaðarins og verður að borga talsverða fjármuni fyrir að koma vörum hingað til neyslu og til að koma framleiðsluvörum sínum á markað. Þetta eru hindranir sem við verðum að yfirstíga og við fáum enga hjálp við það. Það verðum við að gera með okkar eigin aðferðum. Eins og ég sagði áðan þá hafa Lúxemborgarar ekki fjárfest í vísindum og menntun í neinum þeim mæli sem við höfum gert. Þeir hafa nýtt sér háskóla nágrannaþjóðanna. Þeir þurfa ekki að vera með sjóði til þess að styrkja skipti á nemendum vegna þess að þau skipti eru nánast á einn veginn. Lífskjör markast líka þar af því að þeir þurfa ekki að halda uppi dýru samgöngukerfi eins og við þurfum að gera á Íslandi, það er bara hluti af stöðu okkar í heiminum að við erum að fjárfesta mikið í því að halda uppi samgöngukerfi, bæði innan lands og við útlönd. Lífskjör í Lúxemborg eru góð af því að þeir hafa ekki þurft að fjárfesta í vísindum, samgöngutækjum og öðru heldur getað notað sér það sem þar er boðið upp á í nágrannalöndunum. Lífskjör á Íslandi eru hins vegar góð af allt öðrum ástæðum og fyrst og fremst vegna þess að við höfum tekið þá upplýstu ákvörðun að fjárfesta í vísindum og menntun og um það hafa allir flokkar verið sammála. Lífskjör á Íslandi eru góð vegna þess að við höfum fjárfest í menntun á Íslandi og við eigum að viðurkenna þetta, við eigum að horfa á hagtölur sem segja okkur þessa sögu skýrt og skorinort og við eigum aldrei að gera lítið úr því. Um leið og ég lýsi þessu þá er sjálfsagt mál að viðurkenna að vísindasjóðirnir eru veikleiki okkar. Þeir eru of smáir. Úr því þurfum við að bæta. Forsendurnar fyrir að bæta úr því eru m.a. fólgnar í þessum frv. sem við höfum lagt fram og sú áhersla sem kemur fram í samsetningu ráðherranna í Vísinda- og tækniráði, þ.e. forsrh. sem er samræmingaraðili um stefnumörkunina, fjmrh., menntmrh. og iðnrh., endurspeglar nákvæmlega áhersluna á það hvað þessi mál skipta miklu máli og hvað það er mikilsvert að þessir ráðherrar komi að stefnumörkuninni, m.a. til þess að tryggja fjármagn til verkefnanna. Ég held ég hafi svona í stórum dráttum vikið að flestum þeim stóru spurningum sem hafa komið fram hér. Ég tel að umræðan öll um stjórnmálavæðingu vísindanna sé byggð á misskilningi ef menn ímynda sér að þetta sé allt saman gert til þess að misnota stöðuna innan Vísinda- og tækniráðs. Ég verð að segja eins og er að ég hrökk dálítið við þegar ég heyrði hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur ýja að því að það væri skrýtið að við skyldum leggja þetta frv. fram miðað við það að svo gæti komið ný ríkisstjórn til þess að misnota sér lögin. Þetta þótti mér mjög sérkennilegt. Það stendur ekki til af hálfu þeirra flokka sem standa að núv. ríkisstjórn að misnota þessi lög, enda eru engin efni til þess. Þetta er frv. um stefnumörkun og verið er að stefna saman helstu aðilum málsins, atvinnulífinu, vísindaheiminum og stjórnmálamönnunum til að marka þessa stefnu og ég treysti því að hver sú ríkisstjórn sem kemur að eftir næstu kosningar muni standast þá prófraun að nýta þessi lög, þegar þessi frv. verða orðin að lögum, til framdráttar fyrir samfélagið til að stilla saman strengi vísindaheimsins, stjórnmálamannanna og atvinnulífsins þjóðinni til góðs, og að allar hugleiðingar um hið gagnstæða séu byggðar á misskilningi og eigi enga stoð. Ég vil að lokum þakka fyrir þessa umræðu. Ég held að hún hafi verið gagnleg og ég tek það ekkert nærri mér þó að hér hafi verið ýjað að því að meiningin væri að stjórnmálamenn kæmu með yfirþyrmandi hætti að þessu. Það kann vel að vera að það viti þannig við stjórnarandstöðunni að þegar verið er að búa til vettvang þar sem stjórnmálamenn, vísindamenn og fulltrúar atvinnulífsins geta náð betur saman og stillt saman strengi sína, þá líti menn svo á að það sé einhver ógn við samfélagið. Ég er ekki þeirrar skoðunar. Ég tel hins vegar að það sé afar eðlilegur hlutur miðað við það hversu mikilvægu hlutverki vísindin gegna í nútímasamfélagi og hversu lífskjörin hafa mikið batnað á undanförnum árum einmitt vegna þess samstarfs sem náðst hefur milli stjórnmálamanna, atvinnulífs og vísindamanna.

Herra forseti. Ég vil byrja á að taka það fram að mér finnst framlag hæstv. menntmrh. til þessarar umræðu hafa verið mjög gott og mjög gagnlegt og málefnalegt. Hann hefur reynt að svara þeim spurningum sem settar hafa verið fram og tekið þátt í umræðunni þótt ég sé honum ekki sammála í grundvallaratriðum. Það eru nokkur atriði sem ég vildi víkja að. Í fyrsta lagi hvað varðar ferðina til Finnlands, þá er það rétt að hæstv. ráðherra ritaði þinginu sem hafnaði því að senda fulltrúa stjórnarandstöðunnar til Finnlands. Þá tók hæstv. ráðherra þá ákvörðun að senda fulltrúa stjórnarmeirihlutans á kostnað ráðuneytsins. Það finnst mér hafa verið gagnrýnisvert. Það hefði verið eðlilegra að tryggja þarna jafnræði með stjórn og stjórnarandstöðu. Varðandi það atriði að almenn sátt ríki um þessi frv., þá held ég að það sé ekki rétt. Það hefur dregið heldur úr andstöðunni. Menn hafa hreinlega gefist upp, talið sig standa frammi fyrir gerðum hlut. Almennt held ég að það viðhorf sé ríkjandi að menn telji sig búa við nokkuð gott kerfi en það vanti peninga, fjármagn vanti. Það er enginn misskilningur af okkar hálfu að telja að þessi frv. hafi í sjálfu sér átt að tryggja fjármagn og engin hártogun sem kemur fram af okkar hálfu hvað þetta snertir eins og hæstv. ráðherra lét liggja að hér áðan. Við sögðum einfaldlega að með þessum kerfisbreytingum hefðu stjórnvöld átt að sýna þann yfirlýsta vilja sinn í verki með því að tryggja fjármagn til vísindarannsókna en það var ekki gert. Hæstv. ráðherra talaði um að hann hrykki jafnan við þegar hann heyrði menn efast um það í þessum sal að það ætti að stjórnmálavæða stefnumótun, það væri hlutverk stjórnmálamanna. Spurningin er á hvaða sviði þetta er gert. Fyrr á síðustu öld var talað um að stjórnmálavæða listsköpun í landinu. Ekki vilja menn það. Og á sama hátt höfum við efasemdir um það að stjórnmálavæða vísindarannsóknir. Við viljum treysta á unga fólkið, hugkvæmni þess, tilraunir til að fara inn í nýjar lendur í stað þess að reyra þessar rannsóknir undir pólitískt miðstýrt vald eins og gert er og boðað með þessum frv.

Herra forseti. Af því sem fram hefur komið hjá hv. síðasta ræðumanni, Ögmundi Jónassyni, þá tel ég að ég geti tekið alveg mark á því sem hann segir. Ég get vel tekið á mig gagnrýni fyrir það sem menntmrh. að hafa boðið formönnum nefndanna. Ég taldi hins vegar að það væri ekki beinlínis hlutverk framkvæmdarvaldsins að kosta þingmenn, það væri hlutverk þingsins. Ég tel að mikil og víðtæk sátt ríki um þetta mál þó að ekki hafi allir fengið sínum athugasemdum framfylgt og þær viðurkenndar samanber það að Háskóli Íslands vill hafa rektor í ráðinu. Það hafa fjölmargar stofnanir viljað hafa sína menn í ráðinu. Það er hluti af liðinni tíð og ég hef enga samúð með slíkum málflutning satt best að segja. Mér finnst hann ekki tilheyra nútímanum. Hártoganirnar um sparnaðinn eru bara beint teknar upp eftir þeim ummælum sem hér voru höfð. Vitnað var í að frv. ætti að leiða til sparnaðar, það er stjórnsýslulegur sparnaður og þess vegna leyfi ég mér að hafa þau þungu orð að kalla þetta hártoganir en ég sæki það ekki fast að sú nafngift verði látin blífa. Hins vegar er það mikilvægasta sem mér finnst rétt að taka fram í lokin og ég hef kannski ekki vikið nægilega vel að í ræðu minni og vil reyna aðeins að bæta úr því. Það er að ekki er meiningin að draga úr frelsi vísindanna. Vísindamenn munu áfram hafa frelsi til að sinna hugðarefnum sínum. Hins vegar munu stjórnmálamennirnir fá tækifæri til að marka forgangsröðun ákveðinna vísindasviða þar sem þeir vilja að menn beiti sér sérstaklega og ég sé fyrir mér að uppbygging íslensks samfélags mun leiða til þess að ákveðin svið munu lenda í forgangsröðun og eru raunar þegar komin í forgangsröðun. Ég sé að ég mun ekki hafa tíma til þess að nefna þau öll en ég tel það mikilsvert að stjórnmálamenn hafi tækifæri til þess án þess að ganga á frelsi vísindanna að marka sér sérstök forgangssvið fyrir samfélagið í heild.

Herra forseti. Aðeins til að ljúka því sem ég var byrjaður á í fyrra andsvari, ég taldi upp nokkra efnisþætti. Síðasti efnisþátturinn sem ég vildi koma inn á varðar framlag einkafyrirtækja til vísindastarfs og rannsóknarvinnu. Það er misskilningur hjá hæstv. ráðherra að ég sé því andvígur eða sé á nokkurn hátt að gera lítið úr því nema síður sé, mér finnst það fagnaðarefni. Mér finnst hins vegar skipta meginmáli hvernig samspilið er á milli vísindarannsókna á vegum hins opinbera annars vegar og síðan fyrirtækjanna og atvinnulífsins sem ég vil að sjálfsögðu að njóti góðs af því vísindastarfi sem fram fer í háskólum eða öðrum rannsóknastofnunum landsins. Það þyrfti langt mál til að skýra hvað ég á nákvæmlega við en ég hef gert það við fyrri umræðu um þetta mál. Varðandi Íslenska erfðagreiningu sem ég vék sérstaklega að, það var eiginlega svolítið sértækt vegna þess að ég held að það sé drjúgur hluti af þeim 64% sem hæstv. ráðherra vék að í sundurgreiningu sinni á framlagi til vísindastarfs. Þar sagði ég að þeir peningar væru að sjálfsögðu komnir úr íslensku samfélagi, m.a. bankakerfinu sem keypti ameríska áhættufjárfesta út á sínum tíma fyrir nokkur þúsund milljónir króna. Þetta eru náttúrlega peningar sem koma hér upp úr sjónum eða annars staðar úr atvinnulífinu. Þetta er svolítið sérstakt dæmi og raskar heildarmyndinni vegna þess hve stórt það er í sniðum og gefur hugsanlega ekki alveg rétta mynd af framlagi samfélagsins til vísindarannsókna þegar til lengri tíma er litið. Ef það er hins vegar rétt, og ég ætla ekkert að efast um það, að við verjum meiru á vegum hins opinbera til rannsókna en aðrar þjóðir gera, allar aðrar þjóðir, finnst mér það að sjálfsögðu fagnaðarefni en er nokkuð sem ég hef sérstakan áhuga á að kynna mér nánar.

Herra forseti. Ég fagna því að við höfum sama skilning, ég og hv. síðasti ræðumaður, á mikilvægi þess að einkafyrirtækin taki þátt í að fjármagna rannsóknir. Það er grundvallaratriði. Hér var nefnt sérstaklega hversu mikill þáttur Íslenskrar erfðagreiningar er í þessari aukningu. Hann er mjög verulegur. En það er svo að t.d. í fjárfestingu Finna í einkageiranum í rannsóknum er hlutur Nokia mjög stór. Það er nánast eðli samfélaga af þessari stærð að þegar mikil áhætta er tekin, verið er að fjárfesta í vísindum og nokkur fyrirtæki uppskera en ekki öll --- þetta er mikil áhætta og það er ekki nema hluti af verkefnunum sem fram gengur í raun --- gerist það gjarnan að fyrirtæki sem ná að hasla sér völl verða sterk og fyrirferðarmikil. Þess vegna megum við ekki gera lítið úr því að það er jafnmikilvægt fyrir okkur eins og Finna að fá sterk fyrirtæki og góð sem ná árangri. Við þurfum líka að gera okkur grein fyrir því að einmitt þetta landslag atvinnustarfseminnar sem er svona háð rannsóknum markar líka ákveðna viðkvæmni efnahagskerfisins í þessum efnum. Við vitum að þetta er mjög áhættusamur rekstur. Þess vegna er það líka mikilvægt fyrir samfélagið að hlúa með ýmsum hætti að þessari starfsemi vegna þess hve mikla áhættu fyrirtækin taka. Sú áhætta er ekki bara tekin af fyrirtækjunum, hún er líka tekin af þjóðfélögunum sem undir þeim standa.

Herra forseti. Ég tek undir þau orð hv. þm. Ögmundar Jónassonar að mér finnst hæstv. ráðherra hafa svarað spurningum hér afar málefnalega og ég þakka ræðu hans hér í lokin á þessari umræðu. Mér finnst hún varpa ljósi á ýmsa þætti sem hafa verið orðaðir í ræðum hv. þingmanna hér í dag. Hæstv. ráðherra segir að mikið starf hafi verið af hendi leyst. Ég held því fram, sem ég áður kom inn á í ræðu minni, að nefndir þingsins hefðu getað unnið betur í þessum málum. Sannarlega hefur þessi sjö manna nefnd ráðherra sem starfaði í málinu á milli þinga unnið vel, ég viðurkenni það og sé, en ég hefði kosið betri tíma og meiri umfjöllun í þingnefndunum. Ég vil meina, herra forseti, að kannski skýrist aukin samstaða í háskólasamfélaginu um þessi frv. fyrst og síðast af því að menn eru orðnir úrkula vonar um að fjármunir til vísinda- og tæknirannsókna verði auknir og þess vegna hafi þetta verið eina ráðið. Þessi formbreyting er það eina sem stjórnvöld hafa boðið og menn hafa verið orðnir, eins og ég segi, úrkula vonar um að nokkuð annað yrði gert. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna formleg aðkoma þjóðarskóla okkar, Háskóla Íslands, er ekki meiri en raun ber vitni. Mér heyrðist hæstv. ráðherra tala í fremur niðrandi tóni í sínu síðasta andsvari eða í lok ræðu sinnar áðan, ég man ekki hvort heldur var, um aðkomu Háskóla Íslands, okkar þjóðarháskóla, að þessum málum. Hinum faglegu vinnubrögðum verður ekki breytt, segir hæstv. ráðherra, og ég fagna því og treysti því auðvitað að hæstv. ráðherra standi vörð um það. En hverju svarar þá hæstv. ráðherra þeirri gagnrýni sem mikið hefur verið fjallað um í alþjóðasamfélaginu og víðar, að það sé tilhneiging nú á tímum hjá stjórnmálamönnum, ráðandi öflum, valdhöfum, að setja fingurna inn í vísindarannsóknir og stjórna þeim? Þetta styður kannski það sem ég var að segja áðan í frammíkalli að hér væri eðlilegt að gagnrýna að hér gæti verið um einhvers konar ríkisstjórnarstefnu að ræða í vísindarannsóknum.

Herra forseti. Að sjálfsögðu verð ég að lýsa því yfir að eftir að ég tel mig hafa lagt mig fram um að auka skilning á þessum málum, bæta umfjöllunina og upplýsingastreymið um málið og var það að sjálfsögðu gert í þeirri von að almenn samstaða mundi skapast um þetta mál. Ég hef orðað það svo að málið væri of gott til þess að ekki yrði breið og almenn samstaða um það. Þess vegna hefði ég fagnað því ef stjórnarandstaðan hefði getað staðið að þessu með stjórnarflokkunum. Að því er varðar Háskóla Íslands er fjarri því að talað hafi verið niður til hans. Hins vegar er ég alveg reiðubúinn til þess að gagnrýna það sjónarmið að forustumenn stofnana eins og Háskóla Íslands eða Rannsóknastofnana atvinnuveganna telji málum best borgið með því að þeir láti sér ekki nægja að stýra sínum eigin stofnunum heldur vilji sitja í ráðum eins og þessum.

Það vilja ráðherrarnir líka.

Það er af nógu að taka í vísindasamfélaginu. Þar geta komið menn með mjög fullkomna þekkingu á vísindamálum inn í þetta ráð og gert þar meira gagn en forustumenn og forstöðumenn ríkisstofnana. Það er hins vegar beinlínis hlutverk stjórnmálamannanna að axla þá ábyrgð að taka þátt í stefnumörkuninni og þess vegna eiga þeir beint erindi þarna inn. Og ég tek það fram að háskólasamfélagið á aðgang að þessu ráði eins og lögin um Vísinda- og tækniráð sýna fram á þannig að þeirra hagsmunir eru þar fullkomlega tryggðir og með eðlilegum hætti. Að lokum vil ég geta þess að þau þjóðfélög sem hafa náð mestum framförum og hafa getað skilað mestum hagvexti og bestum lífskjörum til þegna sinna eru þau sem hafa borið gæfu til þess að búa til vettvang þar sem vísindamennirnir og stjórnmálamennirnir tala saman og ná saman um verkefni sín.

Herra forseti. Ekki skal ég draga úr mikilvægi þess að menn tali saman og að leitað sé samstöðu um mál. Og ég er sammála hæstv. ráðherra um að í máli af þessu tagi þurfi að leita víðtækrar samstöðu og hann telur sig hafa gert það en greinilega fyrst og fremst úti í háskólasamfélaginu, vísindamannasamfélaginu og fræðamannasamfélaginu. Ég gagnrýni það að stjórnarandstaðan skyldi ekki hafa verið höfð meira með í ráðum þegar þetta mál var allt saman hannað og lá á teikniborðum stjórnvalda. Þetta er dæmigert mál sem t.d. ríkisstjórnir í Skandinavíu hefðu leitað eftir breiðri samstöðu um. Í löndum þar sem minnihlutastjórnir eru viðhafðar eru menn vanir að leita eftir breiðri pólitískri samstöðu þvert á flokka. Ég vil meina að þetta mál hefði getað litið öðruvísi út í dag ef slík vinnubrögð hefðu verið viðhöfð hér, og þar með held ég að aðkoma stjórnarandstöðunnar að þessum málum hefði getað auðgað málið til muna, hefði getað lægt öldur í vísinda- og fræðamannasamfélaginu sem eru til staðar og hefði getað skilað þessu máli mun betur í höfn en hæstv. ríkisstjórn er að gera að mínu mati. Varðandi mælikvarðana sem hæstv. ráðherra talar um --- hann talar um verga landsframleiðslu eða reyndar ýmist verga landsframleisðlu eða verga þjóðarfamleiðslu --- þegar verið er að tala um framlög Íslands til vísindarannsókna miðað við önnur lönd vil ég segja að það er ekki endilega rétti mælikvarðinn. Við verðum að sjá þessa mælikvarða á annan hátt, við verðum líka að sjá hvernig frammistaða okkar er með tilliti til höfðatölu þjóðarinnar eða fjölda stúdenta, fjölda þeirra sem stúdera á háskólastigi. Og ég verð að viðurkenna að í þessari umfjöllun nefndanna hef ég ekki séð annan samanburð en þann sem hæstv. ráðherra nefnir, þ.e. verga landsframleiðslu sem Rannsóknarráð hefur sýnt okkur og OECD hefur látið reikna út og við höfum séð sem súlurit þar um. Ég hefði viljað sjá þetta mælt á fleiri mælikvarða. En ég vil segja hér í lokin, herra forseti, að umræðan hefur verið kjarnyrt og góð og hana ber að þakka.

Herra forseti. Þegar hér er kvartað undan því að við höfum ekki sömu umræðuhefð á Íslandi og Finnar kann vel að vera að eitthvað sé til í því. En það skrifast reyndar á reikning stjórnarandstöðunnar jafnt og stjórnarflokkanna. Þetta er bara sú hefð sem hefur skapast hér. Ég minnist þess t.d. ekki í umræðunni um gagnagrunninn að annað gerðist en að menn græfu sér nokkrar skotgrafir þar og skytust á. Jafnvel þeir aðilar innan stjórnarandstöðunnar sem voru efnislega sammála gagnagrunnsmálinu tóku afstöðu gegn honum af hefðbundnum ástæðum. Þarna eigum við kannski eitthvað óunnið, ég skal ekki neita því. Ég hef reynt í þessari umræðu að halda þessu á málefnalegum grundvelli eftir því sem ég ber gæfu til. Hinu má heldur ekki gleyma að sérhver þjóð hefur sinn stíl. Íslendingar eru átakaþjóð og taka málin með miklum krafti, það er þeirra stíll og það hefur líka sína kosti þótt það hafi sína annmarka. Ég geld varhuga við því að við förum að sækja okkur aðra þjóðarsál til Finna. Það er ekki skynsamlegt, held ég.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um vatnsveitur sveitarfélaga. Þetta frv. er samið í ráðuneytinu og byggist að hluta til á frv. sem ég flutti á 127. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga þá. Við gerð þessa frv. sem nú er lagt fram hefur verið tekið tillit til umsagna sem bárust félmn. um málið og hefur ráðuneytið haft samráð við fulltrúa Samorku, samtök rafveitna, hitaveitna og vatnsveitna, við frumvarpsgerðina. Varð niðurstaðan af því samráði að leggja til verulega umfangsmeiri breytingar á lögum um vatnsveitur sveitarfélaga, nr. 81/1991, með síðari breytingum, en upphaflega var fyrirhugað. Einnig hefur ráðuneytið átt óformlegt samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga um efni frv. Þær breytingar sem eru lagðar til í frv. miða einkum að því að auka sveigjanleika í stjórn og rekstri vatnsveitna. Jafnframt er að því stefnt að einfalda gjaldtökuheimildir vatnsveitna. Loks miða breytingarnar að því að hindra eftir megni sóun neysluvatns. Helstu nýmæli í frv., herra forseti, eru eftirfarandi: Kveðið er á um að sveitarstjórn sé heimilt að ákveða rekstrarform vatnsveitu í eigu sveitarfélagsins og breytingunni er m.a. ætlað að tryggja samræmi við ákvæði 3. gr. laganna sem varða vatnsveitur í eigu tveggja eða fleiri sveitarfélaga. Þá er mælt fyrir um heimild sveitarstjórnar til að framselja einkarétt sveitarfélags á rekstri vatnsveitu og sölu vatns innan marka sveitarfélagsins til stofnunar eða fyrirtækis sem að meiri hluta er í eigu ríkis eða sveitarfélaga. Ég endurtek að salan er til stofnunar eða fyrirtækis sem að meiri hluta er í eigu ríkis eða sveitarfélaga. Framsalið gildir einungis til ákveðins tíma og heimilt er að binda það þeim skilyrðum og kvöðum sem ástæða þykir til. Þá er kveðið á um heimild eiganda vatnsveitu til að áskilja sér árlega allt að 7% arð af eigin fé veitunnar. Samsvarandi heimild er þegar að finna í orkulögum, nr. 58/1967, að því er varðar hitaveitur og rafveitur. Þá er mælt fyrir um skyldu vatnsveitu til að sjá um að nægilegt vatn og vatnsþrýstingur sé fyrir hendi til slökkvistarfs og fyrir sérstakan slökkvibúnað þar sem hans er krafist, enda verði því við komið. Jafnframt er lagt til að vatnsveita geti krafið einstaka notendur um hluta kostnaðar í þeim tilvikum þegar nauðsynlegt er vegna stærðar og/eða nýtingar fasteignar að auka vatnsþrýsting til hennar. Meðal annars getur reynt á ákvæðið vegna krafna um brunavarnir en samkvæmt gildandi lögum ber sveitarstjórn allan kostnað af vatnsöflun vegna brunavarna. Lagt er til að orðið ,,notkunargjald`` komi í stað ,,aukavatnsgjalds`` í gildandi lögum og að innheimta megi notkunargjald óháð því hvort notandi greiðir jafnframt vatnsgjald skv. 7. gr. laganna. Gert er ráð fyrir að notkunargjald sé greitt af allri atvinnustarfsemi sem vatns getur notið og öll notkun vatns til annars en venjulegra heimilisþarfa skuli jafnframt háð notkunargjaldi. Jafnframt er lögð til sú breyting að kveðið verði á um heimild til að skipta greiðendum notkunargjalds í mismunandi gjaldflokka en afnumið er ákvæði um að hámark aukavatnsgjalds skuli miðast við ákvæði í reglugerð sem ráðherra setur. Miðast hámarkið þess í stað við almenn sjónarmið um innheimtu þjónustugjalda. Þá er lagt til að regla sem nú er í 1. mgr. 7. gr. verði 2. málsl. 11. gr. og byggist ákvæðið á almennum sjónarmiðum um álagningu þjónustugjalda, þ.e. að ekki skuli ákveða í gjaldskrá hærra gjald en meðalkostnað af að veita þjónustuna. Í frumvarpinu er miðað við að daglegur rekstur vatnsveitu sé á ábyrgð stjórnar vatnsveitu í umboði sveitarstjórnar. Það er í samræmi við ákvæði reglugerðar um vatnsveitur sveitarfélaga, nr. 421/1992, með síðari breytingum. Þar sem svo háttar til að ekki hefur verið kosin sérstök stjórn vatnsveitu fer sveitarstjórn með ákvörðunarvald um málefni vatnsveitu. Sveitarstjórn er heimilt að setja samþykkt um stjórn vatnsveitu þar sem kveðið er á nánar á um heimildir stjórnar vatnsveitunnar. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa framsögu lengri. Ég legg til að að lokinni umræðu í dag verði þetta mál sent hv. félmn. til athugunar.

Herra forseti. Við erum að fjalla um frv. til laga um breytingu á lögum um vatnsveitur sveitarfélaga. Þetta er frv. sem var til umfjöllunar á síðasta þingi og kom þá til hv. félmn. Þar var það langt komið í vinnslu en var ekki afgreitt úr nefndinni. Hér hefur verið bætt inn í frv. breytingum í samræmi við umsagnir sem bárust nefndinni við vinnslu þess á síðasta þingi. Samfylkingin hefur verið hlynnt því að það eigi að vera á valdi sveitarfélaganna hvernig þau haga rekstri sínum á fyrirtækjum eins og vatnsveitum. Við teljum eðlilegt að sama gildi um vatnsveitur eins og t.d. hitaveitur og rafveitur, eins og lagt er til í þessu frv. Einnig eru lagðar til ýmsar aðrar breytingar sem auka sveigjanleika í stjórn vatnsveitna og við teljum það eðlilegt. Þar sem ég á sæti í hv. félmn. þá munum við auðvitað fara yfir þetta mál lið fyrir lið þegar það kemur til nefndarinnar og skoða nánar. Í fljótu bragði get ég ekki séð annað en að þær breytingar sem lagðar eru til hér eftir umsagnirnar sem komu á síðasta þingi séu yfirleitt til bóta. Ég mun hins vegar koma frekar að vinnslu málsins í nefndinni.

Herra forseti. Hvað skyldi hafa einkennt samfélagsbreytingar í heiminum á síðustu 10--15 árum? Ég held að óhætt sé að alhæfa um það efni. Það er markaðsvæðing, einkavæðing og markaðsvæðing, ekki bara hér á landi heldur víðs vegar um heiminn. Þjóðir hafa gengið mishart fram í þessu efni. Lengi vel var talað um Nýja-Sjáland sem eins konar tilraunabú frjálshyggjunnar. Nýsjálendingar riðu á vaðið með að markaðsvæða ýmsa grunnþjónustu í samfélaginu. Þeir markaðsvæddu símkerfin fyrst, síðan komu raforkukerfin og bankarnir. Sama gerðist reyndar í Ástralíu. Þeir gengu nokkuð hart fram í einkavæðingunni en þessar þjóðir eru nú að reyna að snúa til baka. Eftir að bankarnir komust algerlega úr þeirra eign, voru á valdi erlendra auðhringa, var að nýju farið að tala um að stofna þjóðbanka í þessum ríkjum. Fréttir um þetta bárust nú ekki alls fyrir löngu. Þeir gerðu sem sagt mistök. Það hafa Íslendingar gert líka en þeir láta ekki þar við sitja, að gera mistök. Þeir leita uppi mistök til að gera þau. Þeir sækja hugmyndir í allar helstu mistakasmiðjur heimsins. Hæstv. fyrrv. fjmrh., Friðrik Sophusson, bauð hingað til lands á sérstakan viðhafnarfund Ruth Richardson, fyrrum fjármálaráðherra á Nýja-Sjálandi. Hún hélt hér glærusýningu undir miklum ljóskösturum á Hótel Loftleiðum. Ég man alltaf hver boðskapur hennar var, þ.e. að ákveða hvað þú ætlar að gera, hlusta ekki á neina gagnrýni og framkvæma það. Það hefur hæstv. félmrh. ekki gert með þetta frv. Það er gott. Það er kannski þess vegna sem það hefur lagast frá því að það var síðast sett fram. Nú eru nefnilega ákvæði í þessu lagafrv. um að vatnsveitur, ef þær eru gerðar að hlutafélagi, skuli að meiri hluta vera í eign ríkis eða sveitarfélaga. Þetta er gott en ég tel hins vegar mjög vafasamt að fara út á þessa braut. Ég ætla að skýra hvers vegna. Ástæðan er sú að sú röksemd að Alþingi beri fyrst og fremst að hlusta á raddir sveitarfélaganna og vilja þeirra stenst ekki þegar um slík grundvallaratriði er að ræða, þ.e. grunnþjónustuna í landinu. Þar eiga að gilda almenn lög, almennar grundvallarreglur sem tryggi að grunnþjónustan sé ekki tekin úr höndum samfélagsins vegna þess að ef farið er út á þá braut að einkavæða vatnsveiturnar, Gvendarbrunnana eða raforkuna, þessa grundvallarþjónustu, þá verður ekkert aftur snúið. Alla vega gæti þá orðið erfitt að snúa til baka. Þá er komin fram skaðabótaskylda og ýmsir erfiðleikar við að snúa til baka. Við eigum því að fara okkur mjög hægt. Það var þess vegna gott að við gáfum okkur tíma til að hugsa þetta mál áður en vatnsveitufrumvarpinu hinu fyrra var hrint fram. Ég held að við eigum að gera hið sama með þetta. Ég hef áður rakið samspilið á milli alþjóðasamninga annars vegar og hins vegar þegar gerðar eru lagabreytingar af þessu tagi. Þetta samspil skiptir nefnilega mjög miklu máli. Nú fara t.d. fram alþjóðalegir samningar á vegum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar, WTO. Þessir samningar hafa verið kenndir við GATS, General Agreement on Trade in Services, almennt samkomulag um verslun í þjónustu. Menn eru að takast á um hverning eigi að skilgreina þjónustu, til hvaða þátta, til hvaða sviða GATS-samningarnir eigi að taka. Margir óttast að kröfur þeirra sem vilja ganga hart fram í því að markaðsvæða grundvallarþjónustu í samfélaginu, t.d. vatnið og rafmagnið, muni koma til með að heyra undir GATS, ekki aðeins bankastarfsemi eða tryggingar heldur allt þetta svið. Nú erum við þar stödd í samningunum að einstök ríki eru að reisa kröfur á hendur öðrum um hverju þau vilja ná fram. Við höfum t.d. fengið kröfur frá Indlandi, frá Japan, frá Bandaríkjunum og að því er ég hygg frá Evrópusambandinu líka. Evrópusambandið er búið að setja sínar kröfur fram. Það varð mikið uppistand þegar upplýstist hvað var í þeim kröfum, t.d. þeim sem settar voru á hendur Kanadamönnum um að einkavæða vatnið í Kanada. Evrópusambandið sagði: Ef þið viljið fá aðgang að okkar mörkuðum í Evrópu með ykkar korn þá verðið þið að hleypa okkur inn í ykkar vatn. Svona eru menn að ræða saman. Nú erum við þar stödd í þessu samningsferli að einstök ríki eru að ræða hvert við annað. Almannasamtök eru að reyna að opna þessar viðræður. Það hefur m.a. verið gert hér á landi af hálfu BSRB sem hefur óskað eftir því að utanrrh. upplýsti hvaða kröfur hafa verið reistar á hendur Íslendingum. Það hefur ekki fengist upplýst en nú hefur utanrrn. brugðist þannig við að þessar kröfur verða settar á netið. Þar verða þær ekki sundurgreindar, þ.e. þar kemur ekki fram frá hvaða landi þær koma heldur verði kröfurnar almennt settar á netið. Sama mun vera að gerast í Evrópu eftir þrýsting frá verkalýðshreyfingu og almannasamtökum. Verði samið um að tilteknir þættir í efnahagslífinu, líka þessir grunnþjónustuþættir, heyri undir þessa samninga og við tökum síðan þessi fyrirtæki og keyrum undir markaðslöggjöf og gerum þau að hlutafélögum þá getur svo farið að samkvæmt þessum alþjóðlegu skuldbindingum verði okkur þröngvað til að hætta hvers kyns niðurgreiðslu, okkur verði þröngvað til að fara með þessa þjónustustarfsemi að öllu leyti inn á markað. Þarna er samspilið. Við þessu samspili eru menn að vara. Ekki vildum við að það gerðist sem henti Suður-Afríkumenn og Argentínumenn, að erlend stórfyrirtæki sem sérhæfa sig í að sölsa undir sig almannaþjónustu eins og vatnsveitur og rafmagn, næðu Gvendarbrunnunum okkar eða vatnsveitum hér í landinu. Mig grunar að þetta sé ekki efst á óskalista hæstv. félmrh. að öðru leyti en því að hann kann að vilja verða við kröfum sveitarfélaga. Mér finnst hins vegar að við eigum að fara mjög varlega í þessu. Hér eigum við að láta almennar reglur gilda. Nú gerðist það t.d. fyrir jólin að við samþykktum lög. ,,Við``, segi ég. Ég samþykkti þau ekki. Þau voru samþykkt gegn mínum mótmælum og mótmælum okkar í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði. Það voru samþykkt lög um Norðurorku þar sem það var hreinlega gert heimilt að breyta henni í hlutafélag, sem var síðan gert um áramótin. Þar inni er vatnsveitan, reyndar þannig að eignarhaldið samkvæmt þeim lögum er enn á hendi sveitarfélagsins og er þar um einhvers konar rekstrarsamning að ræða. Ég tek þetta sem dæmi um hvert við erum að halda með alla þessa þjónustu. Ég tók við þá umræðu dæmi af reynslu Norðmanna sem eru búnir að markaðsvæða rafmagnið með aldeilis hrikalegum afleiðingum. Við þessa umræðu vitnaði ég í talsmenn norsku neytendasamtakanna sem sögðu að nú væri svo komið að þessi fyrirtæki hefðu samráð sín í milli, mökkuðu um verðlagið og háfuðu síðan inn arðinn, eins og einn komst að orði, háfuðu inn arðinn í milljörðum króna. Og sá sem sæti eftir með sárt ennið væri notandinn, væri almenningur í landinu. Þetta er sú þróun sem við eigum að reyna að sporna gegn vegna þess að þeir sem ráða yfir fjármagninu vilja sækja inn á þessar lendur. Það er bara staðreynd, ekki bara á þessu sviði heldur öðrum sviðum sem við höfum skilgreint sem grunnþjónustu og hluta af okkar velferðarþjónustu. Það er engin tilviljun að Verslunarráðið skuli efna til funda, ég held bara margra morgunverðarfunda, um mikilvægi þess að einkavæða heilbrigðisþjónustuna. Hvers vegna? Til að komast inn í arðinn sem er að hafa af henni þegar menn eru búnir að gera hana að hlutafélögum sem greiða arð til eigenda sinna. Eigandi Öldungs hf. sagði að það væri alveg rakið að veðja á aldraða. Þannig var það orðað. Það væri svo mikinn pening að hafa út úr þeim bisness að reka öldrunarstofnanir sem ríkisstjórnin hefði einkavætt, og gæfi verulega vel í aðra hönd. Ég meina, það er inn á þessar brautir sem handhafar fjármagnsins eru farnir að leita og auðvitað er það mjög dapurlegt að í stað þess að sýna hugkvæmni sjálfir þá leita þeir inn á þessar slóðir. Sem betur fer á það ekki við um atvinnureksturinn þegar á heildina er litið vegna þess að að hér á landi hefur gætt mikillar og frjórrar nýsköpunar um langan tíma sem hefur orðið þess valdandi að hér hafa orðið til um 1.500 störf á ári hverju í langan tíma. Það er nú umhugsunarefni í ljósi þess að menn eru hér að rembast við að skapa 700 störf fyrir 200--300 milljarða kr. í þungaiðnaði, sem eru náttúrlega alveg galnar forsendur og furðulegt að séu uppi og gangi hér átölulaust í gegnum ríkisstjórn og stjórnarmeirihluta á þingi og stjórnarandstöðuna einnig að undanskilinni Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði og varnaðarorðum sem hér hafa komið hjá frjálslyndum hvað það snertir. Herra forseti. Þetta var það sem ég vildi leggja áherslu á við 1. umr. um þetta mál. Ég segi með öðrum orðum að ég tel frv. betra, miklu betra en það var þegar það kom fram á síðasta þingi og mér finnst þakkarvert að það skuli hafa verið endurskoðað þá. Mér finnst það vera mjög gott. En ég tel að ekki sé nóg að gert og varnaðarorð mín lúta að þessu samspili lagabreytinga og formbreytinga sem við gerum á rekstri þjónustustofnana af þessu tagi annars vegar og hins vegar alþjóðlegum skuldbindingum sem við erum að ganga inn í. Reyndar tel ég að við þurfum að skoða hvort við höfum staðið nægilega vel vaktina varðandi GATS og að mér læðist sá illi grunur að þegar okkur gafst kostur á að undanskilja vatnsgeirann GATS-samningunum þá hafi það ekki verið gert. En þetta er hlutur sem væri eðlilegt að yrði skoðaður því ef svo er, ef við erum búnir að gera einhverjar skuldbindingar um markaðsvæðingu á þessu sviði, þá er hættan augljós þegar við formbreytum þessari starfsemi yfir í hlutafélög eins og þetta lagafrv. veitir heimild til.

Herra forseti. Við ræðum frv. til laga um breytingu á lögum um vatnsveitur sveitarfélaga. Þetta frv. var kynnt hér áður og hefur tekið þó nokkrum breytingum. Mér sýnist alla vega eins og frumvarpstextinn er að það sé nokkuð tryggt að vatnsveitur verði í eigu sveitarfélaga og verði ekki teknar í einkarekstur sem slíkar þó að fela megi stjórn þeirra fyrirtæki eða sveitarstjórnir geti framselt reksturinn um ákveðið tímabil eins og hér er sagt. Ég tel að frv. eins og það er nú í pottinn búið sé mun ásættanlegra en það sem hér hafði áður verið kynnt og að nú sé í raun tryggt að einkaréttur sveitarfélaganna verði áfram til staðar og sveitarfélögin eigi vatnsveiturnar í hvaða rekstrarform sem þær svo verða settar. Hins vegar velti ég fyrir mér og langar kannski að fá nánari útskýringar á því frá hæstv. ráðherra hvers vegna hér er verið að auka arðsemiskröfuna af eigin fé. Er það svo að vatnsveitur almennt í sveitarfélögum hafi eigi staðið undir rekstri sínum eða myndað tekjur til sveitarfélaganna? Er almennt talið að sú ávöxtun eða arður sem hefur orðið af vatnsveitum hafi ekki nægt til viðhalds þeirra eða lagningar vatnsveitu? Eða af hvaða orsökum sérstaklega er hér verið að heimila hærri arðkröfu til eigenda? Er hér eingöngu verið að horfa til hækkandi tekjustofns viðkomandi sveitarfélags? Mig langaði til að fá þetta betur upplýst frá hæstv. ráðherra en ég tel að frv. sé í betri búningi nú en áður var og að eignarréttur sveitarfélaganna sé alla vega tryggður hér.

Herra forseti. Ég vil þakka þessar umræður. Það var reyndar aldrei meiningin að einkavæða vatnsveitur. Það var snúið út úr orðalagi í frv. í fyrra. Það var aldrei meining mín að bera fram frv. um að einkavæða vatnsveitur, enda er vatnsöflun skylduverkefni sveitarfélaga og eðlilegt að svo sé. Það er ekki markaðsvæðing í þessu frv. heldur er skilyrt að vatnsveita skuli að meiri hluta ávallt vera í eigu sveitarfélags eða ríkis. 2. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,4. gr. laganna verður svohljóðandi: Sveitarfélag, sem lagt hefur vatnsveitu, hefur einkarétt á rekstri hennar og sölu vatns á því svæði sem vatnsveitan nær yfir og hún getur fullnægt innan staðarmarka sveitarfélagsins. Einkaréttinn getur sveitarstjórn framselt stofnun eða fyrirtæki sem að meiri hluta er í eigu ríkis eða sveitarfélaga um ákveðið tímabil í senn`` --- um ákveðið tímabil í senn --- ,,með þeim skilyrðum og kvöðum sem ástæða þykir til.`` Nokkuð er um það að vatnsveita sé í eigu fleiri en eins sveitarfélags og eðlilegt er að hægt sé að reka hana í hlutafélagsformi finnst mér. Mér þykir líka eðlilegt að sama gildi um vatnsveitur og hitaveitur og rafveitur hvað varðar arðgreiðslu, að unnt sé að taka allt að 7% arð af eigin fé. Í 3. gr. frv. segir, með leyfi forseta: ,,Ákvæði þetta gildir eingöngu um vatnsveitu sem er ekki sjálfstæður skattaðili og er að öllu leyti í eigu eins eða fleiri sveitarfélaga.`` Ég hef enga trú á því að við þurfum að óttast það að íslenskar vatnsveitur muni freista gróðapunga til að reyna að sölsa þær undir sig ef arðgreiðslan má ekki að vera meiri en 7%. Ég held að þeir fésýslumenn muni sækja eftir hærri arði. Ég held að það þurfi að vera skipulag á þessum málum og ég vil að það sé fest rækilega í lög að sveitarfélögin hafi þetta á valdi sínu m.a. vegna þess, sem ástæða er til að komi fram í þessari umræðu, að vatn er einhver mesta auðlind heimsins og vatn er að verða og verður sú vara sem e.t.v. verður eftirsóknarverðust í framtíðinni.

Herra forseti. Ég er ekki sammála hæstv. ráðherra um að snúið hafi verið út úr orðum hans eða frv. á sínum tíma um að það opnaði á einkavæðingu vatnsins því að ég tel að það hafi gert það. Það var hins vegar sagt að ekki stæði til að selja vatnsveiturnar eða einkavæða þær, aðeins heimila formbreytingu á sama hátt og verið var að heimila formbreytingu á Pósti og síma á sínum tíma. Það stóð aldrei nokkurn tíma til að selja Landssímann, aldrei nokkurn tíma. Þáv. hæstv. ráðherra, Halldór Blöndal, lýsti því yfir --- ég á það á prenti --- að í sínum huga kæmi ekki annað til greina en að sú stofnun væri í meirihlutaeign ríkisins, almennings. En svo fór sem fór og þetta er þula sem hefur alltaf verið höfð yfir þegar fyrstu skrefin eru stigin í átt til einkavæðingar á almannastofnunum. Ég tók það hins vegar fram að ég hef aldrei grunað hæstv. félmrh. um að næra slíka drauma í sínu brjósti, aldrei nokkurn tíma. Ég hef hins vegar verið að benda á aðrar leiðir til að svara þessu kalli sem hæstv. ráðherra er að vísa í, þ.e. kröfur sveitarfélaganna sem vilja ganga til samstarfs hugsanlega við önnur sveitarfélög um að búa við rýmri möguleika til skipulagsbreytinga og þar vísa ég í byggðasamlag. Það hefur verið reynt. Reynslan hefur verið ágæt á höfuðborgarsvæðinu af sameiginlegum rekstri slökkviliðanna í Reykjavík, Kópavogi og Hafnarfirði, svo að dæmi sé tekið. Ég held að þetta sé ágætt rekstrarform fyrir almannaþjónustu af þessu tagi.

Herra forseti. Ég ætla ekki að þrátta við hv. þm. um orðalag frv. í fyrra. Við skulum ræða þetta frv. sem er á þskj. 533. Ég tel að þar sé slegið í gadda að vatnsveitur skuli vera að meiri hluta a.m.k. í opinberri eigu. Við þurfum ekki að þræta um það. Það getur verið smekksatriði hvort arðsemiskrafan sé passleg, hvort hún er of há eða hvort hún er ekki nægileg. Þetta er til samræmis við hinar veiturnar, rafveitu og hitaveitu. Þess vegna eru þessi 7% í þessu frv. Mér þykir eðlilegt að það sama gildi um þetta. Það getur komið til að rekstur vatnsveitu verði mikið gróðafyrirtæki. Við skulum ímynda okkur að upp gangi áætlanir manna um útflutning vatns frá Hvammstanga þar sem í undirbúningi er að hefja stórfelldan útflutning. Sú vatnssala gæti staðið undir eða verið auðsuppspretta fyrir það samfélag og ég sé ekkert á móti því að hafa þessa heimild.

Herra forseti. Jú, ég tel það ekki heppilegt. Ég tel að löggjafinn eigi að marka annað rekstrarform sem grundvöll fyrir almannaþjónustu af þessu tagi. Ég er ánægður með það í sjálfu sér að það sé sett eitthvert hámark á þann arð sem hægt er að taka út úr stofnunum eða fyrirtækjum sem hafa verið markaðsvædd en eiga að sinna almannaþjónustu. Þetta er leið sem Bandaríkjamenn hafa farið t.d. til að koma í veg fyrir að fjárglæframenn geri sér slíka þjónustu að féþúfu. Hver þessi prósenta á að vera er svo annað mál en 7% er sæmilegur arður. Lífeyrissjóðirnir eru að kaupa húsbréf með mun minni ávöxtun. Þetta er traust ávöxtun sem þeim þykir arðvænleg og ég held að það sé alveg rétt hjá hæstv. félmrh. að fyrirtæki sem sérhæfa sig í almannaþjónustunni horfa mjög til vatnsveitnanna vegna þess að þar er örugg uppspretta ekki bara vatns heldur auðs þegar til langs tíma er litið. Ég held að við eigum að gaumgæfa þessi mál mjög rækilega og ekki flýta okkur um of. Ég tel að við eigum að setja þetta frv. í frost eða breyta því og heimila þarna annað rekstrarform, byggðasamlög hugsanlega en ekki fara út á þessa braut.

Herra forseti. Ég hef reynslu af því að hv. þm. er mjög krítískur á alla einkavæðingu hverju nafni sem hún nefnist. Það er ég að vissu leyti líka svo að við deilum þeirri skoðun að hluta til. Hins vegar tel ég að hann gangi of langt stundum í ótta sínum við hlutafélagavæðingu. Ég tel að ekki sé ástæða til þess að fordæma hlutafélagarekstur í öllum tilfellum með sama hætti og hv. þm. gerir.