Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í byrjun þings var ríkisreikningnum fyrir 1963 útbýtt meðal hv. alþm. Yfirskoðunarmenn ríkisreikninga höfðu þá ekki endanlega lokið aths. sinum og gátu þær því að sjálfsögðu ekki fylgt með. Nú hefur reikningnum verið útbýtt að nýju meðal þm. með aths. yfirskoðunarmanna, svörum ráðh. og till. yfirskoðunarmanna. Þá er einnig síðast í reikningnum það nýmæli, að mjög ýtarlegt efnisyfirlit er með reikningnum til þess að gera mönnum auðveldara að finna það, sem þeir óska eftir í reikningnum. Það, sem hér liggur fyrir, er frv. til l. um samþykkt á þessum ríkisreikningi fyrir 1963, og tel ég ekki ástæðu til þess að rekja niðurstöður hans í einstökum atriðum, þar sem það var gert við 1. umr. fjárl. nú nýskeð. Ég vil leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Hér liggur fyrir ríkisreikningurinn fyrir árið 1963. Á þessum reikningi eru háar tölur. Hann ber það með sér, að kostnaður við ríkisreksturinn er orðinn ákaflega mikill. Sá kostnaður hefur aukizt gífurlega á valdatíma núverandi hæstv. ríkisstj. Ég vil nefna aðeins örfá dæmi um þá útgjaldahækkun, sem orðið hefur á þessu tímabili. Á 10. gr. reikningsins er færður kostnaður við stjórnarráðið. Árið 1958 var hann 16.6 millj. kr., en 1963 35.8 millj. Hækkunin er 115%. Á sömu grein er kostnaður við utanríkismál. Hann var 1958 10.6 millj., en 1963 23.2 millj. Hækkunin er 119%. Á 11. gr. reikningsins er færður kostnaður við ríkisskattanefnd og skattstofur. Árið 1958 var kostnaður við ríkisskattanefnd, skattstofur og skattanefndir um 8 millj. kr., en 1963 er kostnaðurinn við ríkisskattanefndir og skattstofurnar orðinn 18.5 millj. Hækkunin á þessum lið nemur 130%. Þegar sú breyting á skattal. var gerð fyrir 2-3 árum að leggja niður skattanefndirnar og stofna nokkrar skattstofur í staðinn, var því haldið fram, að þeirri ráðstöfun mundi fylgja sparnaður. Þetta hefur ekki reynzt þannig, heldur þvert á móti. Og auk þess sem þetta nýja fyrirkomulag hefur reynzt dýrara en hið eldra, þá er það miklu seinvirkara. Ég held, að mér sé óhætt að fullyrða það, að síðan þessi nýi háttur var upp tekinn, séu skattskrár yfirleitt um landið lagðar síðar fram heldur en áður var, meðan skattanefndir fjölluðu um þessi mál. Ég held, að á næstliðnu ári hafi þær víða ekki komið fyrir augu almennings fyrr en í septembermánuði. Og þessi dráttur hefur í för með sér seinkun á ýmsum öðrum störfum, eins og t.d. embættisstörfum sýslumanna. Sýslumenn voru víða að auglýsa manntalsþing í októbermánuði í haust. Það er seinna en venjulegt var áður, og ég held, að ég muni það rétt, að ég hafi heyrt um daginn tilkynningu í útvarpi frá einum sýslumanni hér á landi, þar sem hann var að auglýsa manntalsþing í desember. Þetta er áreiðanlega nýlunda. Ein af aths. yfirskoðunarmanna ríkisreikningsins, sú þriðja í röðinni, fjallar um þetta efni, þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Samkv. 11. gr. B. 2 hefur kostnaður við ríkisskattanefnd og skattstofur orðið á árinu kr. 18 580133.28, og er umframgreiðsla frá fjárl. á þessum lið kr. 10 101133.28. Þetta virðist sanna greinilega, að hið nýja fyrirkomulag á innheimtu skattanna er miklu dýrara heldur en hið gamla var. Er því rík ástæða til, að þetta mál sé tekið til rækilegrar athugunar á ný.“ Í svari sínu út af þessari aths. ber hæstv. ráðh. ekki á móti þessu, en talar þar um sparnað vegna breytinga á innheimtufyrirkomulagi skatta í Reykjavík. Ríkisreikningurinn ber ekki með sér, hver sá sparnaður er, en í því sambandi má benda á, að allur gjaldaliðurinn á 11. gr. ríkisreiknings, sem ber yfirskriftina „kostnaður vegna innheimtu tolla og skatta“, er 90% hærri nú, 1963, samkv. þessum reikningi heldur en hann var 1958. Og um þetta segja svo yfirskoðunarmenn í sínum till.: „Þar sem kostnaður við innheimtu og álagningu skatta hefur farið yfir 10 millj. kr. fram úr áætlun fjárl., er greinilegt, að breytingin gefst ekki vel. Er því rík ástæða til ýtarlegrar athugunar á þessu máli.“ Í 17. aths. yfirskoðunarmanna segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Á ríkisreikningi 1963, 19. gr., er greiðsla vegna hagsýslukostnaðar kr. 891 188.45. Undanfarin ár hefur verið varið allmiklu fé í þessu skyni.“ Og síðan birta yfirskoðunarmenn yfirlit yfir þetta allt frá árinu 1960 til ársins 1963, og samanlagður er kostnaðurinn þessi 4 ár kr. 2 701 577.05. Síðan segja yfirskoðunarmenn um þetta: „Sagt er, að til þessara starfa hafi verið stofnað til að gera ýmsar starfsgreinar í rekstri ríkisins einfaldari og ódýrara bókhald og skýrslur þess fullkomnari og aðgengilegri. Við þessi störf hafa fengizt allmargir menn, bæði innlendir og erlendir, og nema greiðslur til sumra þeirra talsverðu fé. Yfirskoðunarmönnum er ekki ljóst, hver árangur hefur nú þegar orðið af þessu starfi eða hvort vænta megi enn meiri árangurs síðar meir og hvort mikið sé enn ógert við þennan hagsýsluundirbúning, áður en sú sýslan kemst í framkvæmd.“ Síðan óska þeir upplýsinga um, hvað þessu máli liði. Sem svar við þessari aths. er birt umsögn ríkisendurskoðanda um hagsýsluna, og þar nefnir hann þrjú atriði, þar sem árangur hafi orðið til sparnaðar af hagræðingarstörfum. Fyrst nefnir hann sameiningu Áfengisverzlunar ríkisins og Tóbakseinkasölu ríkisins. Kostnaður við hina sameinuðu stofnun er án efa lægri en áætla mætti, að hann hefði verið nú að óbreyttu fyrirkomulagi, segir ríkisendurskoðandi. Það er nú svo um þessa stofnun, Áfengisog tóbaksverzlunina, að reikningur hennar er nokkuð öðruvísi upp settur í ríkisreikningi heldur en áður var, meðan verzlanirnar voru tvær. En þó verður ekki betur séð en rekstrarkostnaður fyrirtækisins sé a.m.k. eins mikill 1963 hlutfallslega, miðað við brúttótekjur af vörusölu, og hann var hjá hinum tveim verzlunum fyrir sameininguna. Einnig vil ég benda á það, að ekki þurfti að setja upp neina hagsýslustofnun til þess að sameina þessar tvær verzlanir. Það var ekki svo flókið mál. En um þennan lið í aths. segja yfirskoðunarmenn svo í till. sínum: „Svar ríkisendurskoðanda við fsp. yfirskoðunarmanna gefur frekar litlar upplýsingar um þetta mikla vandamál. En þar sem líkur eru til, að áfram verði fé varið til hagsýsluundirbúnings, þer nauðsyn til að taka það mál fastari tökum en verið hefur. En hyggilegt mun að gæta fullrar varúðar í því fyrir okkur að miða í þessum efnum við það, sem gerist hjá miklu fjölmennari þjóðum. Málið er því til athugunar framvegis.“ Annar liður, sem ríkisendurskoðandinn nefnir, er stofnun Gjaldheimtu Reykjavíkur, og segir hann, að kostnaður ríkisins af þeirri stofnun sé mun minni en áætla mætti, að hann hefði verið nú við innheimtu þeirra gjalda, sem hún annast, að óbreyttu fyrirkomulagi. Ég hef áður getið þess, hvað mikil hækkun hefur orðið í heild á skattamálaliðnum á 11. gr., sem var 90% á tímabilinu frá 1958 til 1963. Í þriðja lagi nefnir ríkisendurskoðandi það, að hagsýsla ríkisins hafi beitt sér fyrir athugun á bifreiða og vinnuvélakostnaði ríkisstofnana og skynsamlegri endurnýjun hans og nýtingu, og talar um, að það hafi verið sparað mikið fé á þessum liðum, en ekki liggja hins vegar fyrir um það neinar tölulegar upplýsingar. Það verður því ekki séð, að enn sem komið er sé mikill árangur af þessum hagsýslustörfum, sem hafa kostað til ársloka 1963 um 2.7 millj. kr. Ég ætla ekki nú við 1. umr. þessa máls að nefna fleiri dæmi en ég hef þegar gert um þær miklu hækkanir, sem orðið hafa á kostnaði við ríkisreksturinn, þó að þar sé vitanlega margt fleira umtalsvert. “ Í svörum sínum nefnir hæstv. ráðh. einkum launahækkanir til skýringar á þeim gjaldahækkunum, sem orðið hafa. Ekki eru þetta fullnægjandi skýringar. Að vísu varð hækkun á launum opinberra starfsmanna á árinu 1963, og ef ég man rétt, var áætlað af ríkisstj., að sú launahækkun mundi nema að meðaltali eitthvað milli 40 og 50%. En á það er að líta, að sú launahækkun gekk ekki í gildi fyrr en á árinu 1963, sem þessi reikningur er fyrir, og má því auðvitað gera ráð fyrir, að sú launahækkun komi með meiri þunga á næsta reikningi. 19. aths. yfirskoðunarmanna snertir endurskoðunina í fjmrn. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Eins og að undanförnu hafa yfirskoðunarmenn fengið skýrslu frá endurskoðunarnefnd fjmrn. um það, hve langt endurskoðun hennar er komið. Samkv. þessari skýrslu, sem hér fylgir, er ástandið í þessu efni engan veginn gott og hefur því miður gengið í öfuga átt við það, sem yfirskoðunarmenn hafa gert sér vonir um og gert ráð fyrir að undanförnu. Um tíma færðist þetta í betra horf, þannig að endurskoðuninni miðaði nokkuð vel áfram, en samkv. þessari skýrslu er hér um afturför að ræða og það að mun.“ Þetta segja þeir m.a. Í svarinu, sem fengið er frá ríkisendurskoðanda, er því hins vegar haldið fram, að endurskoðuninni hafi aldrei, síðan núv. ríkisendurskoðandi tók við sínu starfi, verið svo vel á veg komið sem nú, og er þá talið eftir því, hve miklu er lokið af endurskoðunarverkinu, en ekki eftir fjölda þeirra stofnana, sem ekki er lokið endurskoðun í. Hann segir í lok svarsins, að með fleiri þjálfuðum og vel menntuðum starfsmönnum mætti komast nær því marki að ljúka endurskoðun fyrr, en slíkt mundi að sjálfsögðu hafa verulega aukinn kostnað í för með sér. En yfirskoðunarmenn segja aftur á móti í sínum till. um þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Yfirskoðunarmenn byggðu aths. á skýrslu frá ríkisendurskoðuninni, og efast yfirskoðunarmenn ekki um, að sú skýrsla er rétt.“ Þessi skýrsla frá ríkisendurskoðuninni í fjmrn. fylgir ekki reikningnum, og verður því ekki um þetta dæmt að svo stöddu. En af því, sem þarna kemur fram, sýnist mér, að það sé ekki rétt að afgreiða þetta frv. nú þegar, heldur fresta afgreiðslu þess, þar til nánari upplýsingar liggja fyrir og vitneskja hefur fengizt um það, að endurskoðuninni hjá fjmrn. sé lokið.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér ásamt 5. þm. Austf. (LJÓs) og hv. 10. landsk. þm. (GeirG) frv. til laga, sem felur í sér tvennt: Í fyrsta lagi að fella l. nr. 33 frá 3. nóv. 1915, um verkfall opinberra starfsmanna, úr gildi. Og í öðru lagi að fyrirskipa sérstakar ráðstafanir í sambandi við nokkrar einstakar starfsgreinar og samninga um verkfallsrétt í þeim, sem ég mun nánar koma inn á á eftir. Lögin um bann við verkföllum opinberra starfsmanna eru bráðum orðin 50 ára gömul. Þessi lög voru þrælkunarlög, þegar þau voru sett. Þau voru sett á tíma, þegar það var alveg sérstök kúgun gagnvart starfsmönnum ríkisins, sem kom fram í því, að þau voru sett þá. Verkalýðshreyfingin var sjálf að byrja þá að hreyfa sig alvarlega gegn dýrtíðaröldunni, sem þá var að rísa vegna stríðsins og þessi lög voru þá sett til þess að hindra opinbera starfsmenn í því að geta fengið nokkrar endurbætur á sínum hag. Síðan er nú brátt liðin hálf öld og hafa orðið á þeirri hálfu öld meiri þjóðfélagslegar breytingar í okkar þjóðfélagi en á meir en þúsund árum áður, þjóðfélagið svo umskapað, að gersamlega er ólíkt því, sem þá var. En þessi lög hafa verið látin standa. Þau hafa orðið þarna eins og steingervingur, sem heldur enn þá í fjötrum þeim réttindum, sem opinberir starfsmenn eiga eins og aðrir launþegar að hafa. Það var lítið um baráttu gegn þessum lögum, þegar þau voru sett. Það var Guðmundur Björnsson landlæknir einn svo að segja, sem barðist gegn þeim og greiddi atkv. gegn þeim. Hann sagði þá um þau, að þau væru svo ófrjálsleg, að þau mundu flekka íslenzka löggjöf. Og þessi blettur á íslenzkri löggjöf hefur haldizt síðan. Á þessum tíma, sem liðinn er, hafa sambönd opinberra starfsmanna risið upp og sérstaklega nú á síðustu árunum orðið mjög sterk og voldug og samhuga. Þau hafa á undanförnum áratug hvað eftir annað krafizt þess að fá þennan verkfallsrétt, sem öll launþegasamtök í landinu annars hafa. Og ég álít nú tíma til þess kominn og við, sem flytjum þetta frv., að það verði orðið við þessari kröfu. Það gerðist allstór breyting í þessum efnum, þegar lög um kjarasamninga opinberra starfsmanna voru sett og út í það þarf ég ekki að fara, það er öllum hv. þm. enn þá svo í fersku minni. Það eru ekki nema tæp 3 ár síðan þau lög voru sett. En þegar þau lög voru undirbúin, voru í þeirri nefnd, sem falinn var undirbúningurinn, m.a. 2 menn, sem voru sérstaklega, vil ég leyfa mér að meina, sem fulltrúar opinberra starfsmanna. Það voru þeir Guðjón B. Baldvinsson deildarstjóri og Eyjólfur Jónsson lögfræðingur. Og þeir skiluðu sérstöku nál. eða réttara sagt útbjuggu sérstakt lagafrv. og í frv. til l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna, eins og það var lagt fyrir Alþingi 1961–62, er þetta lagafrv. þeirra prentað sem eitt af fskj. þríklofnaði og þessir fulltrúar bandalags opinberra starfsmanna voru þar tveir saman um þá kröfu, að opinberir starfsmenn fengju þá þegar verkfallsrétt og í þeirra frv. að kjarasamningunum fólst það, að eftir öll þau stig, sem samningarnir gengju í gegnum í hvers konar nefndum og sáttanefndum og öðru slíku, þá skyldu þeir þó að lokum hafa rétt til verkfalls. Þeir sóttu sína fyrirmynd alveg sérstaklega í þau lög, sem nýlega höfðu verið sett í Noregi 1958 og um þau lög segir í þeirra grg., sem ég ætla að leyfa mér að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta, - þar segja þeir um þessi norsku lög: „Verður með þeim lögum sú breyting á, að nú ber ríkisvaldinu og samtökum ríkisstarfsmanna gagnkvæm skylda til þess að taka upp samninga um kaup og kjör samkv. kröfu frá öðrum hvorum aðila. Er ríkisstarfsmönnum með l. fenginn svipaður réttur til samninga um kaup og kjör og aðrar stéttir hafa á hinum frjálsa vinnumarkaði. Launalög eru úr sögunni og ríkisstarfsmenn fá verkfallsrétt, þó með undantekningum (öryggisþjónusta og æðri embættismenn). Tiltekin ágreiningsatriði skal úrskurða af gerðardómi og nákvæmar reglur eru settar um sáttaumleitanir. Þá er heimilt að skylda starfsmenn til þess að gegna stöðum sinum um þriggja mánaða skeið, þótt þeir hafi sagt þeim löglega upp, ef brottför þeirra úr starfi stofnar í hættu mikilvægum þjóðfélagshagsmunum.“ Þetta er það, sem þeir segja þarna um þau norsku lög, sem þá höfðu verið sett rétt áður, 1958 og þeir að nokkru leyti byggðu á sínar till. Það kom alveg greinilega í ljós þá, að bandalag opinberra starfsmanna var mjög inni á þeim till., sem þessir, svo að segja, fulltrúar þeirra í n. voru með. Þegar hins vegar kom til þess að útkljá um þetta hér á Alþingi, þá varð það ofan á, sem hæstv. ríkisstj. þá hafði gert að sinni till., að opinberum starfsmönnum var veittur samningsréttur. Þeim var veittur réttur til að standa nokkurn tíma í samningum til að geta jafnvel greitt í félögunum atkv. um slíka samninga, til þess að geta þannig látið sínar skoðanir koma í ljós og þeir voru viðurkenndir sem samningsaðili gagnvart ríkisstj. Þetta var stórt spor fram á við frá því, sem áður hafði verið. Og eins og þá var komið, þegar ekki var nein von til þess að fá neitt annað í gegn, þá tókum við Alþb.-menn þá afstöðu a.m.k. flestir á því þingi, að við vorum ekki á móti framgangi þessa lagafrv., vegna þess að í því voru þó spor fram á við frá þessum þrælkunarlögum frá 1915, en hins vegar greiddum við flestir ekki heldur atkv. með því, vegna þess að við álítum, að opinberir starfsmenn ættu þarna meiri rétt og þyrftu að fá þennan rétt. Stjórnarfrv. var síðan samþ. og eins og menn muna, kom síðan rétt á eftir til þeirra úrskurða, sem kjaradómur þá kvað upp. Menn muna kannske eftir því, að það var þó nokkur hækkun, sem fólst í því, þó að hún væri misjöfn og kæmi misjafnt niður og það sköpuðust þá vonir hjá ýmsum opinberum starfsmönnum og jafnvel fleiri um, að með þessari nýju leið þarna, kjaradómi án verkfallsréttar viðkomandi launþega, væri fundin ný leið til að gera launþega mjög ánægða með eins konar gerðardóma. Hins vegar leið ekki á löngu, áður en þær vonir, sem einhverjir hafa gert sér út af þeim úrskurði, urðu að frekar litlu, þegar frekari dómar voru kveðnir upp og ég held, að það sé óhætt að fullyrða það nú, að almennt hafi starfsmenn hins opinbera orðið fyrir miklum vonbrigðum af þessum lögum, sérstaklega vegna þeirra dóma, sem kveðnir hafa verið upp nú, upp á síðkastið í þeim málum, sem þeir hafa skotið til úrskurðar kjaradóms. Því er nú komið svo, að meðal opinberra starfsmanna eru áreiðanlega sterkari og almennari kröfur um það, en jafnvel nokkru sinni fyrr og hafa þeir þó samþykkt þetta þing eftir þing hjá sér, á þingum BSRB, að fá nú fram fullan verkfallsrétt. Það eina, sem raunverulega bannar þessi verkföll, eru lögin frá 1915. Og það eina, sem gerir þau refsiverð, eru lögin frá 1915. Að vísu er, - ég vil taka það fram, vegna þess að í þessu frv. okkar tvímenninganna felst ekki nein breyt. á l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna, - í 1. um kjarasamninga opinberra starfsmanna er aðeins í einni grein eitt orð, sem gæti í raun og veru skoðazt sem eins konar bann. Það er þetta í 21. gr.: „Dómur kjaradóms er fullnaðarúrlausn kjaradeilu.“ Það væri hægt að skilja þetta orð, „fullnaðarúrlausn“, þannig, að verkföll væru bönnuð. En þegar ekki er tekið sérstaklega fram, að þau séu bönnuð, þá er það hins vegar mjög hæpið að líta svo á. Og þegar þar að auki engin sektarákvæði eru í slíkum l., þá lít ég svo á og við, sem flytjum þetta frv., að með því að fella l. frá 1915 úr gildi sé raunveruleg heimild sköpuð fyrir opinbera starfsmenn til þess að geta gert verkföll. Það mundi ganga sinn gang, sem l. um kjarasamninga segja fyrir, en þegar kjaradómur hefur fellt sinn úrskurð, ef opinberir starfsmenn, fleiri eða færri þeirra félaga, vilja ekki sætta sig við það, þá er þeim opin leiðin til verkfalla og ekki hægt að koma við sektum eða refsivist eða neinu slíku gagnvart þeim. Þess vegna höfum við takmarkað þetta frv. aðeins við tvennt: Í fyrsta lagi að fella burt lög um verkfall opinberra starfsmanna frá 1915, lög, sem eru raunverulega um bann við slíkum verkföllum og þar eru sektir og jafnvel þyngri refsingar, sem við liggja. Ég held, að það sé ótvírætt tími til kominn, að slíkt sé gert. Og ég held, að það mundi aðeins verra hljótast af, svo framarlega sem farið væri að reyna að standa á móti þeim sterka vilja, sem kemur fram hjá opinberum starfsmönnum í þessu efni nú. Ég vil sérstaklega benda yfirstétt og stjórnarvöldum á það, að það hefur venjulega þótt skynsamlegt af hverri yfirstétt að gæta sín í tíma, þegar hreyfingar hafa verið að vaxa hjá alþýðu manna. Og ég vil aðeins benda í því sambandi á eitt atvik, sem nýlega kom fyrir hér í Reykjavík. Það var, að menn í einum ríkisbankanum, allt starfsfólk í Útvegsbanka Íslands, gerði verkfall, gerði eins dags mótmælaverkfall, verkfall, sem ég býst við, ef farið væri eftir þessum lögum frá 1915, að væri ef til vill hægt að skoða ólöglegt, þó skal ég ekkert um það fullyrða. Það var ekki svo nákvæmt um mótmælaverkföll eða önnur slík í þeim, að það væri öruggt, að það væri hægt að koma því þar undir og þau lög hafa sjaldan verið notuð. En það er athyglisvert, að í einni ríkisstofnun, í einu starfsmannafélagi, sem lengst af hefur raunverulega verið sem maður mundi kalla ákaflega rólegt og spakt starfsmannafélag, skuli allt í einu svo að segja með engum fyrirvara vera hægt að gera algert verkfall án sérstakra heimilda í lögum, ef svo má segja og það með slíkri samúð í öllum bönkum landsins, að ég held, að það megi nokkurn veginn fullyrða, að ef ætti að fara að framfylgja einhverjum refsiaðgerðum t.d. gagnvart þessu starfsfólki, þá geti alveg eins orðið opinbert verkfall í öllum bönkum landsins. Þegar vilji hjá almenningi, sem í hlut á, er orðinn svona sterkur, þá er það vísbending til allra viturra stjórnarvalda, að nú er tími til kominn að breyta um. Sú yfirstétt á jörðinni, sem sýnt hefur venjulega mest klókindi í því að kunna undanhald í tíma, er brezka yfirstéttin. Sú sama stétt, sem hafði fjórða hluta jarðarkringlunnar undir sínum yfirráðum, þegar þessi öld hófst, án þess að hafa hernaðarlegan styrk til þess að geta haldið þeim fjórða hluta niðri, hefur haft vit á því, þegar hún sá, að hún gat ekki lengur stjórnað þarna, að halda undan í tíma. Og það er það, sem ég vildi sérstaklega benda okkar stjórnarvöldum, okkar hæstv. ríkisstj. og okkar yfirstétt í landinu á, það er, að það er áreiðanlega tími til kominn að fara að halda undan á þessu sviði gagnvart opinberum starfsmönnum. Og ég held, að það væri einmitt góð byrjun að samþ. þetta frv., sem hér liggur fyrir, fella burt hótunina um refsivist, sektir og annað slíkt, sem felst í l. frá 1915, þessum 50 ára gamla steingervingi og láta sér ekki detta í hug að fara að beita því gagnvart opinberum starfsmönnum ríkisins. Og um leið og þau l. væru fallin úr gildi, mundi skapast mjög góður möguleiki til að ræða milli BSRB og hæstv. ríkisstj. um, hvaða háttur yrði hafður í framtíðinni og hvaða breytingar yrðu gerðar á l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna. 2. gr. okkar frv. kemur nokkuð inn á þá hluti og mælir svo fyrir, með leyfi hæstv. forseta, og hljóðar svo: „ Ríkisstj. skal í samráði við stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og stjórnir þeirra sérfélaga þess, er málið sérstaklega varðar, undirbúa frv. til l. um réttindi og skyldur starfsmannafélaga, er gegna þess háttar störfum, að framkvæmd þeirra varði líf og heilsu almennings. Skal frv. miða að því að tryggja rétt þessa starfsfólks til hagsmunabaráttu, eins og frekast samræmist öryggi um líf og heilsu almennings. Þegar samkomulag hefur náðst um slíkt frv. milli samtaka þessara og ríkisstj., skal leggja það fyrir Alþingi.“ Þessi gr. miðar þannig að því að tryggja, að teknir séu upp samningar á milli ríkisstj. annars vegar og hins vegar BSRB sem heildar og sérstaklega þeirra starfsgreina innan þess, þar sem í eru aðilar, sem hafa slík störf með höndum, að það mundi þykja eðlilegt, að um það giltu nokkuð sérstakir samningar, við skulum segja læknar, hjúkrunarfólk, slökkvilið og þess háttar. Og ég efast ekki um, að það mundi vera tiltölulega auðvelt verk fyrir hæstv. ríkisstj. og BSRB að ná mjög friðsamlegu samkomulagi um réttindi annars vegar og skyldur hins vegar þessa fólks. Við vitum það ósköp vel, að íslenzk verkalýðssamtök hafa yfirleitt háð sína launabaráttu þannig, að hún hefur verið með margfalt mildara hætti, en verkfallsbarátta yfirleitt tíðkast annars staðar í heiminum. Það hefur verið gengið svo langt í að reyna meira að segja að tryggja ýmis þægindi almennings, að jafnvel verkföll hafa oft og tíðum orðið verkamönnum sjálfum dýrari og lengri þess vegna og þau hafa alltaf færzt meira og meira í þessa áttina: leyfa mjólkurflutninga, leyfa sölu mjólkur og ýmislegt annað, sem almenningi sé nauðsynlegt eða bagi væri að vera án og það án þess að taka upp, eins og sums staðar er gert, stranga skömmtun mjólkur, aðeins handa ungbörnum, og slíkt, þegar verkföll eru, þannig að það er mjög greinilegt, að það hefur meir og meir skapazt sú hefð hjá íslenzkum verkalýðssamtökum að beita verkfallsvopninu ákaflega mildilega. Það hefur verið alveg sérstakur, svo að maður noti ensku orðin „fair play“ í þessum átökum og einmitt kannske þessi sérstaki háttur, sem orðið hefur þannig á stéttabaráttunni hér, hefur leitt til þess, að það hefur verið hægt að gera t.d. aðra eins samninga og þá, sem voru gerðir í júní s.l. Það er þess vegna alveg gefið mál, að þótt opinberir starfsmenn væru að fá sinn verkfallsrétt nú, þá mundu þeir, eins mikið og þeir eru undir áhrifum þeirrar hefðar, sem skapazt hefur í launabaráttu íslenzkra verkalýðssamtaka, alveg tvímælalaust ekki síður vilja taka öll þau tillit, sem fært væri í sambandi við ekki sízt það, sem um er nú að ræða, líf og heilsu almennings, eins og í þessum greinum, sem ég nefndi, þannig að ég álít, að það væri mjög auðvelt verk að ná góðum og réttlátum samningum á milli ríkisstj. og starfsmannagreinanna um þessi efni, sem síðan yrði þá lögbundið á eftir, þegar samkomulag væri orðið þar um. Ég held, að það sé þess vegna einmitt sá rétti tími núna til að taka upp breytta hætti í afstöðunni milli ríkisvaldsins og hinna opinberu starfsmanna. Milli ríkisvaldsins og launþegasamtakanna ríkir nú, eins og ég gat um, meiri friðar- og sáttatilhneiging, en verið hefur um langan aldur, þótt það geti vissulega allt í einu rofnað aftur næsta vor, ef verkalýðssamtökin mæta skilningsleysi. En þeir samningar, sem gerðir voru í júní, gáfu okkur meira að segja vonir um, að þarna væri að verða veruleg breyting á. Og ég held, að nú einmitt í því vopnahléi, sem er til júní næsta árs, sé rétti tíminn fyrir okkur hér á Alþingi að reyna nú með friðsamlegu samkomulagi innan þingveggjanna að koma ýmsum þeim málum í rétt horf, sem við vitum að launþegasamtökin í landinu leggja mikið upp úr. Það er allt annað að eiga semja við samtök, t.d. eins og samtök opinberra starfsmanna, ef Alþingi sem fulltrúi ríkisvaldsins hefur að fyrra bragði sýnt sig í því að vilja ótilkvatt af þeirra hálfu beinlínis nú leggja sig fram um að taka visst tillit til gamalla krafna, sem þau hafa flutt. Allt slíkt gerir líka auðveldari alla samninga eftir á. Ég vil þess vegna leyfa mér að vona, að þetta litla frv. mæti skilningi hjá hv. þm. og hjá hæstv. ríkisstj. og að því verði nú, þegar þessari umr. er lokið, vísað til 2. umr. og til hv. heilbr.- og félmn. og það megi í þeirri nefnd takast samkomulag um að reyna að afgreiða þetta frv. Við flm. erum náttúrlega ekki að gera kröfu til þess endilega í þeirri mynd, sem við leggjum það hér fyrir, en að aðalatriðið í því yrði samþykkt frá Alþingi nú. Ég held, að það væri verulegt framlag frá hálfu Alþingis til þess að reyna að skapa sem beztan anda og skapa sem bezta möguleika til farsælla lykta í þeim átökum, sem fram undan eru í okkar þjóðfélagi.



Herra forseti. Eins og hv. flm. rakti hér í framsöguræðu sinni, hefur það lengi verið baráttumál opinberra starfsmanna að fá samningsrétt til jafns við aðrar stéttir. Og ekki sízt hefur þetta orðið baráttumál opinberra starfsmanna hér síðan sá háttur komst á í Noregi, að opinberir starfsmenn þar hafa nokkurn veginn fullan samningsrétt á við aðrar stéttir þar í landi eða á nokkuð svipuðum grundvelli og lagt er til í því frv., sem hér liggur fyrir. Seinustu árin hafa opinberir starfsmenn eða þeirra samtök borið fram endurnýjaðar kröfur um það að fá slíkan fullan samningsrétt. Þetta leiddi hins vegar til þess, að það voru teknir upp samningar við ríkisvaldið eða ríkisstj. um þessi mál fyrir 3–4 árum og niðurstaða þeirra samninga var sú, að það náðist bráðabirgðasamkomulag milli þessara aðila, sem felst í l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna frá 17. apríl 1962. Samkv. þessum l. er opinberum starfsmönnum veittur takmarkaður samningsréttur. Þau gengu að nokkru leyti til móts við þeirra óskir, en þó hvergi nærri fullnægjandi og þess vegna var það rækilega áréttað af forvígismönnum þeirra, þegar frá þessu samkomulagi var gengið, að þetta væri bráðabirgðasamkomulag af hálfu samtakanna og færi framhaldið að sjálfsögðu eftir því, hvernig þessi lög reyndust í framkvæmd. En aðalatriði þessara laga, eins og kunnugt er, er að fyrst skuli reyndir samningar milli fulltrúa opinberra starfsmanna og ríkisstj., en ef þeir nást ekki, skuli sérstakur dómstóll, sem nefndur er kjaradómur, úrskurða laun opinberra starfsmanna. Það fór nú svo, þegar kom til fyrstu samninga um launamálin milli fulltrúa opinberra starfsmanna og ríkisstj., að það náðist ekki samkomulag milli þessara aðila og málið gekk þess vegna til kjaradóms, sem felldi fyrsta úrskurð sinn sumarið 1963 eða 1. júlí 1963, rétt eftir kosningarnar, sem þá fóru fram. Þó að ýmsir opinberir starfsmenn hefðu talsvert við þann úrskurð að athuga, hygg ég, að almennt hafi verið litið þannig á, að í honum fælist veruleg bót frá því, sem verið hafði og að með þeim úrskurði fengju opinberir starfsmenn leiðréttingu, sem þeir hefðu lengi haft þörf fyrir og samkv. þeim úrskurði nálguðust þeirra kjör nokkuð það að vera sambærileg við það, sem aðrar stéttir hefðu fengið. En í l. er svo ákveðið, að þegar kjaradómur fellir slíkan úrskurð, skuli hann gilda til tveggja ára, en hins vegar er beint í l. gert ráð fyrir því, að ef verða hækkanir á almennu kaupgjaldi í landinu á þessu tveggja ára tímabili, þá skuli opinberir starfsmenn fá hliðstæðar hækkanir á sínu kaupi. Nú gerðist það, eftir að umræddur úrskurður var felldur um kaup opinberra starfsmanna sumarið 1963, að þá um haustið urðu mjög verulegar almennar kauphækkanir í landinu eða um áramótin seinustu, eins og kunnugt er og samkv. því áttu opinberir starfsmenn fullan rétt á því samkv. l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna að fá hækkanir á sínu kaupi í samræmi við þær kauphækkanir, sem orðið höfðu hjá öðrum stéttum, síðan kjaradómur felldi úrskurð sinn 1. júlí 1963. Opinberir starfsmenn fóru fram á það við ríkisstj. að fá þessa leiðréttingu, án þess að til úrskurðar kjaradóms þyrfti að koma, en það fékkst ekki og þess vegna gekk málið til kjaradóms, sem felldi sinn úrskurð 1. apríl s.l. og á þann veg, að hann var mjög til vonbrigða opinberum starfsmönnum og ég vil segja meira, en til vonbrigða, ég vil segja, að með þessum síðari úrskurði kjaradóms sé raunverulega kippt grundvelli undan því samkomulagi milli opinberra starfsmanna og ríkisstj., sem l. um kjarasamninga byggjast á, því að það liggur í augum uppi, ef menn lesa l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna, að sá úrskurður, sem kjaradómurinn felldi á s.l. vori um kröfur opinberra starfsmanna, er rangur og fær ekki staðizt samkv. lögum. Og eftir að meiri hl. kjaradóms er farinn að haga sér á slíkan hátt, er að sjálfsögðu ekki hægt fyrir opinbera starfsmenn raunverulega að telja það samkomulag öllu lengur í gildi, sem gert var við ríkisstj. og felst í lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna og þeir hljóta þess vegna að gera kröfu til þess að fá aðra og réttlátari skipan á þessu máli. Að það sé ekki neinn sleggjudómur, sem ég segi um úrskurð kjaradóms, meiri hl. kjaradóms, á s.l. vori, vil ég m.a. rökstyðja með því að vitna til eins færasta lögfræðingsins, sem á sæti hér á Alþingi, hæstv. forsrh. Þessi mál bar nokkuð á góma á s.l. hausti hér á Alþingi, þegar rætt var um almenn launamál þá og meðal þeirra, sem tóku til máls í þessum umr., var hæstv. forsrh. og hann lét þá m.a. falla eftirfarandi ummæli, sem hefur nokkrum sinnum verið vitnað til síðar, m.a. í plöggum, sem opinberir starfsmenn hafa látið frá sér fara. Hæstv. forsrh. fórust þá orð á þessa leið: „Nú segja stjórnarandstæðingar, að hækka þurfi almennt kaupgjald til samræmis við hækkanir til opinberra starfsmanna. Þá er tvennu gleymt: Í fyrsta lagi, að samkv. 20. gr. kjaradómslaganna ber kjaradómi að miða ákvörðun sína við annað kaupgjald í landinu. Í öðru lagi - og það sker úr, að opinberir starfsmenn eiga samkv. 7. gr. sömu laga rétt á hlutfallslegum hækkunum til sín, ef almennt kaupgjald í landinu hækkar verulega.“ Þessi skilningur hæstv. forsrh. á l. er vissulega réttur. Eftir að hæstv. forsrh. lét þessi ummæli falla hér á hv. Alþingi, gerðist það, að kaupgjald almennt í landinu hækkaði um 15% og samkv. kjaradómsl. og útskýringu hæstv. forsrh., sem er alveg rétt, áttu opinberir starfsmenn rétt á þessari hækkun. Þess vegna er það, að þegar meiri hl. kjaradóms felldi þann úrskurð á s.l. vori, að kjör opinberra starfsmanna skyldu standa óbreytt, þá átti sá úrskurður enga stoð í lögum. Hann var fullkomlega rangur og með því var raunverulega rofið það bráðabirgðasamkomulag, sem opinberir starfsmenn og ríkisvaldið höfðu gert á sínum tíma og l. um kjarasamninga opinberra starfsmanna byggjast á. Það er í eðlilegu framhaldi af þessu, að opinberir starfsmenn hljóta að endurnýja sínar fyrri kröfur um að fá fullan samningsrétt, þegar það er reynt, að grundvöllurinn er horfinn undan þessu bráðabirgðasamkomulagi, sem gert var við ríkisvaldið fyrir 2–3 árum. En sá grundvöllur hefur vissulega horfið með áðurnefndum úrskurði meiri hl. kjaradóms. Nú er líka þannig komið með hag opinberra starfsmanna, að þeir eru orðnir langt á eftir öðrum stéttum. Það er ekki aðeins, að það sé þetta 15% bil á milli þeirra og annarra stétta, sem skapaðist við hina almennu launahækkun á s.l. vetri og opinberir starfsmenn hafa enn ekki fengið, heldur hafa orðið nokkrar kauphækkanir hjá ýmsum stéttum á þessu ári, sem opinberir starfsmenn hafa ekki fengið neitt tilsvarandi, enda er það vitað mál, að kjör margra þeirra opinberu starfsmanna, sem taka laun samkv. lægri launaflokkunum, eru langt fyrir neðan það, sem eðlilegt verður talið og þar við bætist um þessa starfsmenn, að þeir hafa að ýmsu leyti örðugri aðstöðu til að afla sér aukatekna, en ýmsar aðrar stéttir í landinu. Það verður líka alltaf meira og meira áberandi í hinum opinbera rekstri, að þar skortir starfsfólk. Við þekkjum vel, hvernig ástatt er í skólum landsins, hve mjög skortir á hæfa starfskrafta þar. Slíkt hið sama gildir um margar stofnanir aðrar, og mér er t.d. sagt, að það gangi mjög erfiðlega að fá menn til lögreglustarfa, vegna þess að laun lögregluþjóna eru orðin lakari, en menn geta fengið við mörg önnur sambærileg störf í landinu. Opinberir starfsmenn hafa sem sagt dregizt aftur úr vegna hins ranga úrskurðar, sem meiri hl. kjaradóms felldi á s.l. vori. Við þetta bætist einnig það, að það hefur mjög orðið til að þrengja hlut opinberra starfsmanna, að hinar gífurlegu skattaálögur, sem hafa verið lagðar á, á þessu ári, hafa orðið til þess, að verulegur hluti þeirrar hækkunar, sem þeir fengu, hefur ekki runnið til þeirra, heldur runnið beint til ríkisins aftur í gegnum hinar þungu skattaálögur. Opinberir starfsmenn eða samtök þeirra fóru fram á það að fá nokkra leiðréttingu á þessum málum og um skeið leit þannig út, að hæstv. ríkisstj. ætlaði að taka því með nokkrum skilningi, því að hún bauðst til að eiga viðræður við þá og fulltrúa frá öðrum launþegasamtökum einnig, en niðurstaða þeirra viðræðna er nú orðin sú, að ekkert jákvætt hefur fengizt frá hæstv. ríkisstj. í þessum efnum. Það reyndist sem sagt, þegar til kom, að hún vildi engan afslátt veita eða engar lagfæringar gera vegna þeirra þungu skattaálaga, sem hafa verið lagðar á, á þessu ári og hafa bitnað með alveg sérstökum þunga á opinberum starfsmönnum. Allt þetta veldur að sjálfsögðu því, að opinberir starfsmenn verða nú að hefjast handa um nýjar leiðir í kjarabaráttunni. Þeir geta ekki lengur treyst á lögin um kjarasamninga opinberra starfsmanna frá 1962 og hafa ekki annað að gera, en herða baráttuna fyrir því að fá fullan samningsrétt. Og ég held, að þegar sú saga er athuguð, sem ég hef nú rifjað upp, þá sé erfitt að mæla á móti því, að veita opinberum starfsmönnum þeirra rétt. Þeir hafa viljað reyna þarna meðalveg í samvinnu við ríkisvaldið, þar sem er kjaradómsleiðin, en henni hefur raunverulega verið lokað af meiri hl, kjaradóms. Ég verð líka að segja það, að ég á erfitt með að skilja þá mótstöðu, sem er gegn því að veita opinberum starfsmönnum samningsrétt. Ég sé ekki, að það sé nokkur ástæða til þess að vantreysta þeim meira í þessum efnum, en öðrum stéttum, þannig að þeir muni halda verr á þessum rétti og ósanngjarnlegar, en aðrar stéttir. Ég vildi miklu frekar halda því fram vegna ýmissar aðstöðu opinberra starfsmanna og þeirrar menntunar, sem þeir hafa aflað sér, að þá væru þeir miklu líklegri til þess ,en margir aðrir, án þess að ég vilji gefa þeim nokkrar rangar sakir, að halda vel og réttilega á fullum samningsrétti. En það er að sjálfsögðu rétt, sem kemur líka fram í þessu frv., að ef opinberum starfsmönnum yrði veittur fullur samningsréttur, eins og t.d. í Noregi, þá eru gerðir sérstakir samningar um vissar stofnanir, eins og spítala og aðrar slíkar, sem nauðsynlegt er að haldi áfram störfum og verkföll nái ekki til. Og ég efa það ekki, að það mundi ekki standa á opinberum starfsmönnum að semja um þessi atriði á þann hátt, að vel megi við það una. Ég skal svo ekki hafa þessi orð mín fleiri, en ég tek fullkomlega undir það og álít það algert réttlætismál, að opinberir starfsmenn verði látnir njóta sömu réttinda í þessum efnum og aðrar stéttir.