Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hjeðinn Valdimarsson Jeg vildi leyfa mjer að óska þess, að mál þetta væri tekið út af dagskrá nú. Jeg hefi ekki enn haft tækifæri til að koma fram með nál., og hv.frsm. 1. minni hl. er ekki viðstaddur.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Það er nú orðið svo áliðið þingtímann, að mjer er ekki vel við, að málið sje tekið af dagskrá. Jeg vil að minsta kosti gjarnan vita, hvenær háttv.þm. (HjV) álítur, að nál. geti komið. 

Forseti (BSv): Þess hefir verið óskað, að þetta mál yrði tekið út af dagskrá, og þar sem mjer heyrðist hæstv. stjórn vera því frekar hlynt, er það gert hjer með.

Frsm. 1. minni hl. (Jörundur Brynjólfsson) * Jeg get verið stuttorður um mál þetta. Eins og getið er um í nál. á þskj. 503, hefir nefndin ekki orðið sammála um afgreiðslu málsins. Hefir hún klofnað í þrent. Milli 1. og 2. minni hl. ber ekki svo mikið um frv. það, sem til allshn. var vísað, um varðskip ríkisins og sýslunarmenn á þeim. Brtt. þær, sem við í 1. minni hl., jeg og hv.þm. Dal. (JG), berum fram við frv., eru ekki svo stórvægilegar, að þörf sje að fjölyrða um þær. Hv. þm. hafa sjálfsagt borið þær saman við frv., og sje jeg því ekki ástæðu til að rekja þær lið fyrir lið. Sá orðamunur, sem við leggjum til, að gerður verði, er aðeins breyting á orðalagi frv., en snertir ekki verulega efni þess. Aðalbreytingin er í því fólgin, að við viljum, að í frv. sjeu ákvæði um það, hve margir embættismenn eigi að vera á skipunum og hvaða kjör þeir eigi að hafa. Við teljum betra að hafa ein lög um þetta en að hafa sjerstök lög fyrir varðskipin og sýslunarmenn á þeim, en önnur um launakjör þeirra. Við höfum heldur ekki getað fallist á efni þess frv., er vísað var til fjhn. og ræddi um embættaskipun og launakjör þessara manna. Við teljum betur fara að hafa þetta í einum lögum, og því höfum við komið fram með þessar brtt., meðal annars af því að þessi embættiskostnaður og laun eiga ekki að greiðast nema að nokkru leyti úr ríkissjóði. Það er landhelgissjóður, sem á að annast úthald þessara skipa og greiða laun þeirra manna, sem á þeim eru. Þess vegna er rjettara að láta lög um þetta efni innibinda í sjer ákvæði, sem starfinu viðkemur. Auk þess get jeg getið þess, að þó að sjálfsögðu þurfi að hafa þá mannatölu, sem nú er, þá gerum við mun á því, hvort menn eru ráðnir á þann hátt, sem við leggjum til, eða hafa föst embætti. Má vera, að það skifti ekki miklu máli upp á launakjörin og tilkostnaðinn við útgerð skipanna, en þó er það sitthvað að hafa þessar sýslanir lausar og hafa menn ekki bundna um ótiltekinn tíma við starfið, eða geta gert með fyrirvara breytingu á ráðningunni á skipunum. Við höfum gert þá breytingu, að menn geti sagt upp þessu starfi með fyrirvara, og eins eiga stjórnarvöldin, sem með þessi mál fara, að geta sagt mönnum upp á sama hátt. Jeg hygg, að með till. okkar sje á engan hátt sjeð verr fyrir þessu máli en í frv. Það er ekki tilgangur okkar, að skipverjar, er á skipum þessum starfa, sjeu látnir hafa nokkuð verri kjör en tíðkast á öðrum skipum. Til þessa starfa þarf nýta og góða menn, ekki aðeins yfirmennina, heldur og skipverja alla. En jeg get ekki betur sjeð en það auki meira kostnaðinn fyrir landið að fara að gera þá alla að föstum embættismönnum heldur en að hafa það eins og við leggjum til. Eftir því sem tilkostnaðurinn við embættismannahaldið í landinu verður meiri, borið saman við efnahag landsins og fólksfjölda, því varlegar verðum við ætíð að fara í það á hverjum tíma að stofna ný föst embætti. Jeg hefi ekki talið saman síðan dýrtíðaruppbótin var lækkuð, hvað mikið fer til embættismanna landsins, en jeg hygg, að það sje ekki fjarri 5 milj. kr. Er þó ekki alt reiknað. Þá eru á 2. milj. kr. fastákveðin gjöld í vexti og afborganir. Þarna eru þá komnar á 7. milj. kr. í fjárlagafrv. því, sem nú liggur fyrir þinginu, er gert ráð fyrir 10 milj. kr. tekjum. En þó að það falli svo vel um atvinnurekstur landsins, að þessar tekjur komi allar inn á árinu 1928, þá er jeg því miður hræddur um, að að því reki áður en varir, að tekjur ríkissjóðs nái ekki þessari upphæð. Nálgist verðlagið, sem var fyrir stríð, eins og alt bendir til, og komist útflutningsvörur okkar svo langt niður, sem engan hefði órað fyrir, þá sje jeg fram á það, að ekki verði hjá því komist á næstu þingum að ljetta af sköttunum að verulegum mun. Er ólíklegt, að menn geti greitt á næstu árunum 20% af þjóðartekjunum, eða ef til vill meira, en það eru um tvöfalt hærri gjöld en erlendir sjerfræðingar hafa talið fært, að lagt væri á gjaldendur. Þegar á alt er litið, er teflt á tæpasta vaðið í skattamálunum og verður brátt að fara að draga eitthvað úr. Er þá bersýnilegt, hvar sá sparnaður á að koma niður. Jeg geri þó ráð fyrir, að þó að einhver sparnaður yrði á embættismannahaldinu við fækkun eða sameiningu embætta, þá verði sá útgjaldaliður altaf mjög hár. Að því er snertir vexti og afborganir af lánum, sem greiða þarf, getur um engan sparnað verið að ræða, ef við á annað borð getum staðið í skilum. Það verður því svo, að sparnaðurinn lendir aðallega á hinum verklegu framkvæmdum. Úr þeim verður að draga. En þegar þessu horfir þannig við, þá er okkur skylt að hafa gát á því að stofna ekki föst embætti nema brýnasta nauðsyn sje til. Jeg get nú búist við, að mjer verði svarað því, að það þurfi að annast landhelgisgæsluna og hafa menn á skipunum, hvort sem þeir eru þar í föstum embættum eða launaðir svipað því, sem við leggjum til. Jeg er þó ekki viss um nema það mundi draga úr mannahaldinu meira en gert er í frv. Það er eðlismunur á því, hvort hjer er um að ræða föst embætti eða hvort mennirnir eru aðeins ráðnir með þeim hætti, sem við leggjum til. Landið hefir ekki sömu skyldur gagnvart þeim, sem ráðnir eru, og þeim, sem eru í föstum embættum. Jeg gæti líka eins vel búist við því, að mennirnir væru eins vel settir með þeim ráðningarmáta og hinum. Viðvíkjandi skyldum þessara manna vildum við, eins og felst að nokkru leyti í frv. stjórnarinnar, ganga svo frá, að þeir geti ekki lagt niður vinnu eða sagt upp starfinu nema þá með tilteknum uppsagnarfresti. Þetta er svo þýðingarmikið atriði, að ekki geti komið til mála að hafa þann ráðningarmáta og svo mikilsvert að okkar áliti, að það eigi ekki við að hafa þetta atriði grímuklætt í frv. Það er best að segja hreint til litar og mæla svo fyrir um, að menn megi ekki leggja niður vinnu. Það eru ákvæði í frv. eins og það er nú, sem benda til þessa, einnig tilvitnanir þær í lög, sem þar eru. En við viljum láta þetta koma skýrt fram, svo að menn viti, að hverju þeir ganga og að þeir verði að sæta ábyrgð, ef þeir víki frá þessu. Að því er snertir ákvæðin um launin, þá höfum við lagt til, að laun skipherranna verði lækkuð um 300 kr. Annars geri jeg lítið úr því. Við höfum aftur lagt til, að launakjör hinna yfirmannanna hækkuðu ofurlítið, og mega þau eiginlega ekki minni vera en við höfum sett þau. Það má búast við því, að þessir menn verði helst til langframa á skipunum og að á herðum þeirra komi starfræksla skipanna til að hvíla ef til vill meira en hinna. Það er því þýðingarmikið, að allir leysi starf sitt vel af hendi og sjeu við bærileg kjör. Aftur á móti eru undirmennirnir kannske á skipunum um stundarsakir, ef til vill aðeins til náms, og því ekki til frambúðar. Þó ætti að vera frjálst að ráða þar góða menn til frambúðar, ef nauðsyn þykir, og þá með þeim kjörum eða skilmálum, sem gerir vist þeirra á skipunum mögulega. Jeg held, að jeg þurfi svo ekki að fjölyrða meira um þetta mál. Jeg mun ekki gera mitt til að lengja umr., enda vona jeg, að jeg hafi ekki með ummælum mínum nú gefið tilefni til þess. Jeg vil þá í lok máls míns minnast stuttlega á nefndarálit háttv. 3. minni hl. Hann segir þar, að samkvæmt tillögum okkar eigi launakjörin á varðskipunum að vera verri en á verslunarskipunum. Atriði það, sem hann drepur á, hefir ekki við neitt að styðjast, nema ef hann meinar yfirmennina, en laun þeirra viljum við lækka ofurlítið. Því að um aðra skipverja segjum við ekki neitt. Jeg get ekki sagt, hver sje munurinn á launum þessara manna og yfirmanna á verslunarskipunum, en þó hygg jeg, að hann sje ekki eins mikill og háttv. 3. minni hl. (HjV) vill vera láta. Þá sagði hann líka, að þetta frv. væri til ills eins og ekki hættulaust, þar sem hætta gæti verið á því, að skipverjum varðskipanna væri ætlað svipað verk og ríkislögreglan, sem hjer átti að koma á fót, skyldi hafa. Jeg held þó, að þetta sje misskilningur hjá hv.þm. (HjV). Jeg vona að minsta kosti, að svo sje. Jeg held, að það komi ekki til mála, að þessir menn verði látnir inna af hendi annað en löggæslu á sjó. Ef gripið væri til þeirra við löggæslu á landi, þá álít jeg, að það væri brot á þeirri starfsemi, sem þeim er ætluð. Jeg held því, að það sje alveg óþarfi hjá hv.þm. (HjV) að óttast þetta. Tel jeg svo óþarft að ræða meira um þetta að sinni og læt því hjer staðar numið. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. 2. minni hl. (Jón Kjartansson) Það eru mörg ár síðan Íslendingar þráðu að geta tekið landhelgisgæsluna í sínar hendur. Nú hafa þeir að mestu leyti uppfylt þær óskir sínar. Það er nú ekki ábyrgðarlaust fyrir hið íslenska ríki að hafa tekið þetta starf í sínar hendur. Það er áríðandi, að ekkert víxlspor sje stigið í þessu efni. Með þessu frv. er reynt að tryggja landhelgisgæsluna sem best með lögum. Allir eru sammála um það, að nauðsynlegt sje að búa eins tryggilega um landhelgisgæsluna sem unt er og að það væri ósæmilegt fyrir ríkið að taka hana í sínar hendur, ef það sæi ekki jafnframt um, að hún sje vel af hendi leyst. Í þessu frv. er ráð fyrir því gert, að þessir löggæslumenn á sjónum verði gerðir að föstum sýslunarmönnum ríkisins og þar með gerðir hliðstæðir lögreglunni í landi. Það er öllum ljóst, að úr því að ríkið færir löggæsluna út fyrir landsteinana, þá hlýtur það að verða að taka ábyrgð á þeim mönnum, sem framkvæma hana, en það gerir það með því að taka þá í tölu sýslunarmanna ríkisins. Þetta er aðalatriði frv., og eru bæði 1. og 2. minni hl. allshn. sammála um það atriði. Þeir eru báðir sammála um nauðsyn slíkra laga sem þessara. En 1. minni hl. hefir viljað ganga lengra. Hann hefir viljað fljetta inn í þetta frv. öðru frv., sem hv.fjhn. hefir til meðferðar, um laun skipherra og skipverja á varðeimskipum ríkisins. En við 2. minni hl. allshn. höfum ekki viljað blanda okkur inn í verkahring hv.fjhn. Ef við verðum ekki ánægðir með gerðir hennar við það frv., þá getum við gert breytingar við þær á sínum tíma hjer í deildinni. Því gátum við ekki aðhylst þessa leið hv. 1. minni hl. En þetta er ekki stórt atriði, og hv. deild verður að gera það upp við sig, hvorum minni hl. hún vill fylgja í þessu efni, og geri jeg fastlega ráð fyrir því, að hún muni fylgja okkur að málum. Mjer virtist hv.frsm. 1. minni hl. (JörB) gera of mikið úr því, að hjer væri stofnað til mikils embættabákns með því að gera alla þessa menn að sýslunarmönnum. Þetta er villandi. Úr því að ríkið ætlar sjer að gera skipin út, þá getur það ekki hliðrað sjer hjá því að greiða skipverjunum kaup. En þar sem ríkið ætlar sjer að bera ábyrgð á starfi þessara manna, þá er ekki nema eðlilegt, að það sje ákveðið með lögum, að þeir sjeu sýslunarmenn ríkisins og njóti sömu rjettinda og hafi sömu skyldur sem aðrir sýslunarmenn. Hjer er ekki verið að stofna mörg embætti, heldur aðeins ákveðið, hve mikið ríkið ætlar sjer að borga þessum mönnum, sem vinna á skipunum. Jeg sje enga ástæðu til þess að amast við því, að aðrir en yfirmenn skipanna sjeu gerðir að sýslunarmönnum. Það er sjálfsagt, að þeir sjeu það, en hitt er einnig til bóta, að skipverjarnir sjeu það líka. Þeir finna þá því meira til ábyrgðarinnar, sem á þeim hvílir, og ríkið finnur einnig meira til ábyrgðarinnar gagnvart þeim. Það er líka þýðingarmikið, að það sje íslenska ríkið, sem ber ábyrgð á þeim út á við. Jeg vænti, að hv.þdm. leggi ekki mikið upp úr þeirri andúð, sem reynt er að vekja gegn frv. þessu bæði utan þings og innan. Þetta mál er of mikils virði til þess, að slík andúð eigi að geta komið til greina hjer á Alþingi. Jeg vænti, að Alþingi sje mjög einhuga ánægt yfir því, að við höfum nú tekið landhelgisgæsluna sjálfir í okkar hendur. En ef svo er, þá verður Alþingi að tryggja það, að þetta starf verði okkur ekki til vansæmdar í framtíðinni. Jeg vænti þess, að þessi deild skilji þetta eins vel og hv.Ed. og samþykki óbreytt það frv., sem hjer liggur fyrir. Jeg held, að óhætt sje að fullyrða, að það sje ekkert í þessu frv. þannig vaxið, að ekki sje örugt að samþykkja það.

Frsm. 3. minni hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Það virðist vera sameiginlegt flokksmál beggja Íhaldsflokkanna hjer á Alþingi að láta þetta frv. stjórnarinnar ná fram að ganga. 1. minni hl. allshn., sem tilheyrir þeirri grein íhaldsins, sem nefnir sig framsókn, vill samþykkja frv. með þeim breytingum, að fljetta frv. um laun skipherra og skipverja á varðeimskipum ríkisins inn í þetta frv. Það gefur mjer tilefni til að tala um launakjörin í sambandi við þetta frv., sem nú liggur fyrir. Þá liggur fyrir að athuga það, hvað þetta frv. hefir inni að halda, sem sje svo mikilsvert, að báðir flokkar, sem um völdin keppa, fallast í faðma um það. Aðalatriði frv. er að gera sjómennina á strandgæsluskipunum að sýslunarmönnum ríkisins. Síðan eru ákveðin rjettindi þeirra og skyldur, en mjer virðist nú að vísu meira bera á skyldunum en rjettindunum. Í upphafi var t. d. svo til ætlast, að engin ákvæði væru í frv. um slysatryggingu, en það fjekst þó sett inn í hv.Ed. fyrir tilstilli háttv. 5. landsk. (JBald), að um slysatryggingu skuli fara eftir svipuðum reglum og á skipum ríkissjóðs og Eimskipafjelagsskipunum, - en hví mátti ekki láta gilda þar um alveg sömu reglur? Þá er gert ráð fyrir því í 4. gr. frv., að skipherrann geti hvenær sem er rekið háseta og kyndara, en þess er ekki getið, að þeir hafi nokkurn rjett á móti. Einnig er ákveðið, að þeir skuli greiða iðgjald í lífeyrissjóð embættismanna, en ef þeir fara frá þessu starfi sínu, þá eiga þeir ekki ótvíræða kröfu til þess að fá iðgjöldin endurgreidd, heldur ákveður ráðuneytið það. Þess er getið, að skráning manna á skipin skuli ekki fram fara fyrir skráningarstjóra, heldur skuli þeir lúta ákvæðum þessara laga. Ef sýslunarmaður brýtur gegn skyldum sínum eftir reglum þessara laga, þá varðar það ábyrgð sem brot á embættisfærslu, nema brotið sje svo vaxið, að það varði ábyrgð eftir siglingalögunum. Hjer er alt strangara en ella er venja. Ef þetta er borið saman við rjettindi skipverja á öðrum skipum ríkisins, svo sem Esju og Villemoes, þá sjest, að þar er ekki svo lítill munur, en á þau skip eru menn skrásettir samkvæmt siglingalögunum. Nú má benda á það, að siglingalögin eru gömul orðin - þau eru frá 1914 - og alls ekki sniðin eftir nútíma kröfum sjómanna, en þó eru þau á allan hátt frjálslyndari og veita skipverjunum miklu meiri rjettindi en þetta frv., og skal jeg því til sönnunar benda á nokkrar greinar þeirra. Eftir 87. gr. siglingalaganna stendur ráðningin yfir þangað til skipið er komið á ráðningarhöfn eða innlenda höfn, og er ekki hægt að vísa manni af fyr, en samkv. þessu frv. er hægt að reka mann af skipinu hvenær sem er. Í annari grein er þess getið, ef menn fara af skipi erlendis, þá eigi þeir kröfu til ferðakostnaðar heim, en ekkert slíkt ákvæði er í þessu frv. Eftir 88. gr. siglingalaganna getur skipverji, þegar hann er búinn að vera tvö ár háseti, hvernig sem ráðningarsamningur hans er, krafist lausnar á næstu höfn, sem skipið kemur á til fermingar eða affermingar, nema það fari beint til hinnar upprunalegu ráðningarhafnar. Samkvæmt þessu getur háseti sagt upp án uppsagnarfrests. En hjer er gert ráð fyrir löngum uppsagnarfresti. Samkv. 91. gr. siglingalaganna getur skipverji krafist brottfarar, ef skipstjóri misþyrmir honum eða ef hann hefir ekki sæmilegt fæði. Á hann þá heimting á eins mánaðar kaupi og jafnvel ferðakostnaði. Engin ákvæði, sem að þessu lúta, eru í þessu frv. Ef skipverji sýkist eða slasast og honum er ekki sjálfum um að kenna, þá fær hann samkv. 95. gr. siglingalaganna fult kaup þangað til hann er afskráður og hjúkrun í 4 vikur, og hjúkrun í 8 vikur þar sem ekki er hægt að afskrá hann. Engin ákvæði svipuð þessu eru í frv. stjórnarinnar. 1. málsgrein 100. gr. siglingalaganna hljóðar svo: „Nú fækkar skipverjum meðan á ferðinni stendur, og hinir, sem eftir voru, vinna skipsstörfin, og skal þá því kaupi, sem sparast hefir við fækkunina þann tíma, sem skipið er í hafi, skift meðal hinna, sem eftir voru, að rjettri tiltölu við aukið starf hvers þeirra“. Með öðrum orðum: þarna er vernd gegn því, að lögð sje of mikil vinna á skipverja. Í frv. stjórnarinnar eru engin takmörk fyrir því, hve mikla vinnu má leggja á skipverjana. Samkvæmt 101. gr. siglingalaganna fá skipverjar sjerstaka þóknun fyrir helgidagavinnu við fermingu og affermingu skipa, og skal sú þóknun metin jöfn hálfs dags kaupi fyrir hverjar tvær klukkustundir eða hluta úr þeim. Í þessu frv. stjórnarinnar og ekki heldur í launafrv. er þess nokkursstaðar getið, að skipverjarnir fái nokkra þóknun fyrir helgidagavinnu eða aðra aukavinnu, hvort heldur sem er á nóttu eða degi. 107. gr. siglingalaganna kveður á um það, hvenær megi draga kaup af skipverjum, og eru þar taldar upp ýmsar ákveðnar sakir. Hjer í þessu frv. er engu slíku til að dreifa, heldur er alt lagt undir úrskurð stjórnarinnar og skipherrans. Af þessu öllu er það því sýnilegt, að staða þeirra manna, sem skráðir eru á skipin og hlíta reglum siglingalaganna, er mjög frábrugðin kjörum þeirra manna, er heyra undir ákvæði þessa frumvarpsóskapnaðar, sem hjer liggur fyrir. Hjer er ekkert gert til að bæta kjör þessara manna, heldur er alt svo í pottinn búið, að stjórnin og skipherrarnir geti haft sem best hendur í hári þessara manna og skipað þeim að gera alt, sem þeim þóknast. Ef þetta frv. er borið saman við samninga þá, sem sjómenn, kyndarar, hásetar og stýrimenn hafa við Eimskipafjelag Íslands eða stjórnina á skipum hennar, þá kemur það í ljós, að kjör og aðbúð þessara manna eru miklu verri en hinna. Vinnutími á þeim skipum er 8 tímar; ef unnið er lengur, þá fá skipverjarnir yfirvinnu. Á varðeimskipum ríkisins er enginn takmarkaður vinnutími. Hann getur verið lengri en á togurunum, frá 16–18 tímar, og getur orðið 24 tímar í sólarhring. En það er algerlega ósæmilegt að ætla þessum mönnum svona langan vinnutíma. Ef kaupgjald samkvæmt launafrv. stjórnarinnar er borið saman við laun á verslunarskipunum, þá kemur það í ljós, að þessum sýslunarmönnum eru ætluð lakari launakjör en samskonar mönnum á verslunarskipunum. Fullgildur háseti á verslunarskipi fær 4056 krónur, en samkv. frv. fær fullgildur háseti 2880 kr. með dýrtíðaruppbót, eða ca. 1200 kr. lægra en hinn. Fullgildur kyndari hefir 700 kr. lægra á þessum skipum en á verslunarskipunum. Þannig má halda áfram. 1. stýrimaður hefir 400 kr. minna samkv. frv. stjórnarinnar, en 2. stýrimaður hefir 100 kr. minna, og er það lítt skiljanlegt, hvers vegna 1. og 2. stýrimanni er ekki gert jafnhátt undir höfði í þessu efni. Er vjelstjórarnir eru athugaðir, verður munurinn enn átakanlegri. Kaupmunurinn fyrir 1. og 2. vjelstjóra er á ári 650–750 kr., en fyrir 3. vjelstjóra alt að 1600 kr. Ofan á þetta bætist, að hærri laun hjá vjelstjórum á verslunarskipum miðast við, að skipin hafi vjelar yfir 700 hestöfl, en á varðeimskipunum þurfa vjelarnar að hafa yfir 800 hestöfl, og ætlast frv. því til, að ríkissjóður græði á þessum stigmun af vjelstjórunum annað eins og sem samsvarar launamismuninum. Hjer er því sýnilegt, að stjórnin er ekki að koma upp þessum flokki sýslunarmanna til þess að láta skipverjunum líða betur, heldur til þess að láta þeim líða ver, og yfirleitt eru því meira lækkuð laun þeirra, sem þeir hafa lægri laun fyrir, ráðist á garðinn þar sem hann er lægstur. Bæði hjá sjómönnum, vjelstjórum og stýrimönnum er ákveðið í samningum sumarfrí með kaupi, alt frá 7 dögum upp í 20 daga, og auk þess alveg reglubundið landgönguleyfi. En hjá sjómönnum á strandvarnarskipunum er ekkert tiltekið um það, enda hafa þeir haft landgönguleyfi mjög af skornum skamti og alls ekki fengið sumarfrí. Kemur þetta mjög undarlega fyrir sjónir, þegar þess er gætt, að í Danmörku - þangað sem hæstv. stjórn sækir oftast fyrirmyndir sínar - er kaup manna á strandvarnarskipunum hærra en á verslunarskipum. Jeg þykist þá hafa sýnt með þessu, að skipverjar á þessum skipum koma til með að hafa lægra kaup en eftir þeim samningum, er nú gilda um kaup á verslunarskipum innlendum eða á strandferðaskipum ríkisins, og mun lægra en væru þeir skráðir eftir siglingalögum. Og þó dirfist háttv. 1. minni hl. að segja í nál., að þetta sje gert til tryggingar því, að hægt sje að fá betri menn á skipin. En þetta er ekkert annað en fjarstæða, enda mun sýna sig, er stundir líða, að á skipin fást ekki aðrir en óvanir menn og liðljettingar. Í frv. er ekkert sagt fyrir um, hvernig farið verði með viðvaninga, en þó gert ráð fyrir, að þeir verði allmikið notaðir við starfið. Hv. 1. minni hl. hefir víst þótt þetta gat á lögunum og kemur nú með nýja og sjerstaka grein, sem heimilar ráðherra að ákveða fyrir eitt ár í senn mánaðarkaup til þessara manna, eða viðvaninga, óvaninga og vikadrengja, sem svo eru nefndir. En hv. 2. minni hl. minnist ekki á neinar kaupgreiðslur til þeirra, og eflaust með það fyrir augum, að hægt verði að komast sem ljettast út af því að greiða borgun fyrir starf þeirra. Annars verð jeg að telja hagkvæmara, að sama gildi um ráðningu skipverja á strandvarnarskipunum og á sjer stað á öðrum skipum, er ganga hjer við land. En sjeu menn hræddir um, að sjómenn á strandvarnarskipunum geri verkfall, þá geri jeg ráð fyrir, að það hefði verið auðvelt fyrir stjórnina að gera þá samninga við Sjómannafjelagið, er fyrirbygðu þessum sjerstöku sjómönnum að gera verkfall, en kaupgjald þeirra fylgdi samningum við Eimskipafjelagið, og ef samningslaust væri eða verkfall hjá því fjelagi, þá síðustu samningum. Annars sje jeg ekki, hvers vegna á frekar að banna þeim, sem vinna hjá ríkinu, að gera verkfall en öðrum. Þeir ættu þá að minsta kosti að vera betur launaðir en aðrir fjelagar þeirra, ef þeir eiga að afsala sjer að nota þennan dýrmæta rjett, sem reynst hefir best á þroskabraut stjettarinnar. Af 7. gr. frv. má marka, þar sem ráðuneytinu er ætlað að setja reglur um löggæslustarf skipsins, að það eru engin takmörk fyrir því, sem stjórnin getur skipað þessum mönnum að gera. Að minsta kosti býst jeg við því af hæstv. stjórn, eftir framkomu hennar í öðrum málum verkalýðsins, að hún setji þær reglur, að þessa menn megi kalla lögreglunni til aðstoðar til þess að berja niður verkföll, og með því móti reyna enn um stund að þrjóskast við að sinna rjettlátum sanngirniskröfum hinnar vinnandi stjettar í landinu. Eins og jeg hefi margtekið fram, er jeg á móti frv. og legg til, að hv. deild felli það nú þegar. En fari svo, mót von minni, að frv. verði sett á og því ætlað að verða að lögum, þá mun jeg, ef ráðrúm gefst fyrir 3. umr., bera fram brtt. til að lagfæra það, þótt jeg játi, að það muni erfitt að lagfæra svo illa samið og vitlaust frv. sem þetta er, að við það megi una. En í sambandi við þetta mál vildi jeg segja örfá orð um strandvarnarmálið yfirleitt. Út af orðum, sem jeg ljet falla hjer í hv. deild í vetur, hefir skipherrann á Óðni heimtað, að látin væri fara fram rjettarrannsókn, og var það framkvæmt. Þessi rannsókn sýndi, að engu aðvörunarskoti hafði verið skotið á þeim stöðvum, er minst hafði verið á, enda hafði jeg áður en rannsóknin fór fram komist að því, að það hafði ekki verið Óðinn, sem skaut viðvörunarskoti, og skýrt dómaranum frá því. En jafnframt sýndi rannsóknin, að stjórn skipsins, að því leyti er landhelgisgæsluna snertir, hefir verið mjög slæleg, því að upplýst er, að skipið hafi oft komið að Öndverðanesi, þegar þar var fjöldi togara að veiðum um þrjár sjómílur utan landhelgi, að því er giskað er á, og ekki sjest betur en að umsögn mín um, að fjöldi togara hafi verið þar að veiðum í landhelgi, þegar þeir sáu til Óðins, hafi verið hárrjett í alla staði. Enda hafa skipstjóri og stýrimenn játað, að þeir hafi ekki mælt nákvæmlega. Þetta er frámunalega slælegt eftirlit, að byggja það aðeins á því, sem manni sýnist í það og það skiftið, hvort stór floti af togurum sje að veiðum í landhelgi eða ekki. Þeir, sem kunnugir eru slíkum mælingum, vita, að það getur skakkað meira en sjómílu á nálægðinni við land, þegar varðskipið er langt í burtu og ekki farið eftir öðru en tómum ágiskunum. Nú skal jeg ekki segja, að það sje beinlínis vilji strandvarnarskipstjóranna að láta sem flesta togara sleppa, en hitt má fullyrða, að skipin fara ekki að togurum á þann hátt, sem skyldi, þegar þeir eru að veiðum eins nærri landhelgi og giskað er á. Annars er síst úr vegi að vekja athygli á því, að það eru ekki allfáir dagar yfir sjálfan strandgæslutímann, sem skipin liggja inni á höfnum. Þannig er það upplýst, að á þeim 5 mánuðum, sem Óðinn hafði strandgæslu í fyrra, hafi hann legið 39 daga hjer inni á höfn, en Þór, sem talinn er að hafa verið 6 mánuði við strandgæslu, liggur 70 daga hjer inni. Það svarar til, að Óðinn hafi legið hjer um 8 daga að meðaltali á mánuði hverjum, en Þór 12 daga. Þegar svo við bætist Hafnarfjörður, Stykkishólmur, Vestmannaeyjar, Siglufjörður, Akureyri, Ísafjörður og fleiri hafnir, þar sem strandvarnarskipin liggja meira og minna inni, þá virðist, að um allmikinn frádrátt sje að ræða um þann tíma, sem skipin eru talin að vera við landhelgisgæsluna. Verður því ekki annað sagt en að enn sem komið er sje landhelgisgæslan mjög slælega rekin og að það sje síst ófyrirsynju, þó að á það hafi verið minst og um það vandað við hæstv. stjórn.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Mjer virðist af þessum brtt.hv. 1. minni hl. á þskj. 503, að ekki sje langt á milli álits hans og þess, sem stjórnin hefir lagt til með sínu frv. Mjer skilst, að aðalbreytingin sje aðeins fólgin í því, að launaákvæðin sjeu tekin upp í þetta frv., í staðinn fyrir, að um það hefir verið borið fram sjerstakt frv. Annars ætla jeg að sneiða hjá þeim smábreytingum, er jeg tel ekki skifta miklu máli, en fara heldur nokkrum orðum um hinar, sem mjer virðast skifta máli og ekki til bóta, eins og t. d. á sjer stað um 5. brtt., þar sem lagt er til, að felt verði aftan af 5. grein frv., að siglingatími sýslunarmanna á varðeimskipunum skuli tekinn til greina sem siglingatími skráðra manna á öðrum eimskipum sömu stærðar í utanlandssiglingum. Þessi tvö orð „í utanlandssiglingum“ leggur 1. minni hl. til, að feld verði niður. En það finst mjer nauðsynlegt, að tekið sje fram, hvort þetta ákvæði eigi eingöngu við innanlandssiglingar eða nái einnig til utanlandssiglinga, af því að það eru mismunandi reglur, sem um þetta gilda hjá okkur, samkvæmt lögum um atvinnu við siglingar. Þá finst mjer undarlegt að taka frv. frá öðru ráðuneyti og annari nefnd í þinginu og fella það inn í þetta frv. Við höfum haft þá reglu að hafa ákvæði um laun starfsmanna ríkisins í sjerstökum launalögum. Mjer skildist á hv.frsm. þessa hluta nefndarinnar (JörB), að þetta gæti rjettlæst af því, að lagt væri til, að launin yrðu að nokkru greidd úr landhelgissjóði. En þess ber að gæta, að launin eru greidd úr ríkissjóði, þó að landhelgissjóður leggi fram fast tillag á ári. Þess vegna er það ríkissjóður, sem gefur út reikninginn um rekstrarkostnað skipanna árlega. Annars þótti mjer vænt um að heyra það af vörum þessa hv.þm., að sá nefndarhluti, sem hann fylgir, hefir gengið inn á þá hugsun, sem í frv. felst. Hæstv. forsrh. (JÞ) mun að gefnu tilefni taka til máls um það frv., sem hann hefir borið fram og 1. minni hl. háttv. nefndar vill fella inn í þetta frv., svo að jeg sleppi að fara inn á þá hlið málsins og held mjer að mestu við það frv., sem jeg hefi borið fram, þótt jeg hinsvegar verði að segja, að það sje ekki til neinna bóta að steypa báðum þessum frv. saman, og ekki ástæða til fyrir þennan hv. nefndarhluta að taka traustataki á launafrv. frá hv.fjhn., því að til hennar var því vísað og með það fyrir augum, að sú nefnd kæmi með álit um málið, en ekki hv.allshn. Jeg skal ekki að svo stöddu fara frekar út í brtt. á þskj. 503. Þær sýnast miklar að vöxtunum, en eru það ekki, þegar þær eru nánar athugaðar. Hv. frsm. (JörB) gerði heldur ekki mikið úr þeim og sagðist fylgja málinu, hvað sem um þær yrði. Að því leyti get jeg þakkað þessum hv. nefndarhluta fyrir það, hvernig hann hefir tekið í málið. En þar er öðru máli að gegna, er til minsta hl., hv. 4. þm. Reykv. (HjV), kemur. Hann fann frv. alt til foráttu og talaði móti því af miklum móði. Hann taldi upp marga galla á frv. og vitnaði óspart í siglingalögin. En þess ber að geta, að hjer horfir öðruvísi við en um aðra skipverja, af því að þessir starfsmenn varðskipanna eru jafnframt gerðir að sýslunarmönnum ríkisins. Hann fann einnig mjög að því, að ekki væri nægilega tryggilega um búið, að þessir menn gætu fengið endurgreitt úr lífeyrissjóði það, sem þeir hafa í hann látið, þegar þeir láta af starfi sínu og fara úr þjónustu ríkisins. Nú er það svo, að enginn embættis- eða sýslunarmaður á kröfu á endurgreiðslu úr lífeyrissjóði, nema því aðeins, að þeir láti af embætti sakir elli eða vanheilsu. En hjer er þó gerð sama undanþága frá lögunum og gerð hefir verið um símastúlkur, vegna þess hve oft þær skifta um stöðu. Þessir menn eru því að þessu leyti betur settir en allir aðrir starfsmenn ríkisins. Hann benti á, að því fylgdi mikill rjettur að vera lögskráður skipverji samkvæmt siglingalögunum. En því er til að svara, að það er ekki svo lítill rjettur, sem þessir menn fá með því að verða sýslunarmenn ríkisins, þar sem sú venja er komin á að greiða t. d. sjúkum embættismönnum full laun að minsta kosti um þriggja mánaða tíma, og stundum lengur. Að vísu má segja, að ákvæði um þetta sje ekki í lögum, en þetta er orðin föst venja, sem óþarft er að gera ráð fyrir, að horfið verði frá. Að öðru leyti finst mjer ekki ástæða til að veita þessum mönnum meiri rjett en öðrum sýslunarmönnum. Hv. sami þm. (HjV) var mikið að tala um utanlandssiglingar og vitnaði í rjett manna samkv. siglingalögum, ef þeir yrðu skildir eftir erlendis. En það er ekki venja að flytja sýslunarmenn ríkisins úr landi og skilja þá eftir erlendis. Slík fjarstæða sem þessi kemur víst engum til hugar nema hv. 4. þm. Reykv. Þá var hann eitthvað að kvarta undan því, að ekkert ákvæði væri í frv., sem bannaði, að mönnum þessum væri misþyrmt eða látnir hafa ilt fæði. En um þetta er sama að segja og flestar aðfinningar hans, að engin slík ákvæði eru til í lögum um aðra sýslunarmenn ríkisins. Þá var það sunnudagavinnan, og fanst honum óbærilegt, að engin ákvæði væru í frv., er skipuðu svo fyrir, að starfsmenn varðskipanna fengju aukaborgun fyrir að vinna á sunnudögum. En það er ekki siður að taka slíkt fram um starfsmenn ríkisins. Hjer er líka um tiltölulega ljett störf að ræða og minni vinnu á þessum skipum en t. d. verslunarskipum, sem sigla eftir fastri áætlun. Annars má fullyrða, að það verður engin ekla á því að fá menn á þessi skip, þó að launin sjeu ekki hærri. Það hafa margir komið til mín í atvinnuleit og sagst vilja fremur komast á þessi skip en önnur, af því að þeir líti svo á, að atvinnan væri tryggari en annarsstaðar. Hann sagði, að þetta frv. væri ekki fram borið til þess að þessir menn fengju hærri laun eða betri kjör, heldur lægju einhverjar aðrar ástæður að baki. Og má það til sanns vegar færa, þó að ekki sjeu það sömu ástæðurnar og hv. 4. þm. Reykv. var að dylgja um. Frv. er fram komið eingöngu í þeim tilgangi að samræma kjör þessara manna við önnur lög, sem fyrir eru um sýslunarmenn ríkisins. Því, sem hann sagði um sumarleyfi og landgönguleyfi þessara manna, er sama að svara og svo mörgu öðru, að það er ekki siður að heimila sýslunarmönnum sumarleyfi með lögum, þó að hinsvegar sje mjög oft gert að veita það, og mundi sama regla ná til þessara manna sem annara starfsmanna ríkisins. Þá vildi hann halda því fram, að rjettara væri að semja um kaupgreiðslu og annað við stjettarfjelag sjómanna, en það virðist vera nokkuð hæpin ályktun, þegar tekið er tillit til, hve lengi hefir staðið á slíkum samningum á stundum. Það gæti þá farið svo, að skipin yrðu að liggja dögum eða mánuðum saman hjer við hafnargarðinn og fengjust ekki út hvað sem við lægi. Og þó að þetta kæmi helst fyrir á þeim tíma, sem íslensku togararnir lægju inni, þá gæti þó verið fullilt ástand að hefta strandgæsluskipin, því að erlendir togarar mundu þá gera sjer leik að því að vaða uppi innan landhelginnar. Nei, aðalatriði þessa máls er að tryggja sem best landhelgisgæsluna, og það verður einmitt best gert með því að gera þessa starfsmenn á varðskipunum að sýslunarmönnum ríkisins, svo að þeir verði sem óháðastir öllum þeim bindandi reglum og ákvæðum, sem ríkja innan stjettarfjelagsskapar sjómanna. Að öðru leyti fann jeg ekki, að ræða þessa hv.þm. gæfi tilefni til andsvara. Jeg get þó minst á það, sem hann sagði um strandgæslu yfirleitt. Hann tók nú aftur það, sem hann hafði áður sagt, um að skotið hefði verið til aðvörunar á togara í vetur við Öndverðanes. En út af aðfinslum hans um það, að yfirmennirnir á Óðni hefðu ekki mælt fjarlægð togaranna frá landi í hvert skifti, þá verð jeg að segja það, að jeg er viss um, að þeir vanans vegna geta mælt fjarlægðir talsvert nákvæmlega. Og jeg trúi miklu betur slíkri mælingu en staðhæfingu þessa hv.þm. um, að þeir hafi verið í landhelgi, því að hann hefir ekki einu sinni mælt fjarlægðina með auganu. Það er og auðsætt, að þó að strandvarnarskip sjái skip úti á hafi, þá er ekki nauðsynlegt að mæla það í hvert skifti, hvort þau eru í landhelgi eða ekki; slíkt má oftast sjá með fullri vissu. Hv. 4. þm. Reykv. getur því ekki gefið neinar reglur um það, hvenær þörf er á að mæla og hvenær ekki; því verða yfirmenn skinanna að ráða. Hv. þm. kvartaði undan því, að skipin lægju of mikið í höfn, en það kemur ekki vel heim við þá kvörtun hans, að hásetar gætu ekki fengið að koma í land. Skipin geta ekki altaf verið úti á sjó. Þau verða að koma við og við og taka vistir, kol og fá katlana hreinsaða. Þegar þetta er alt samanlagt, þá eru ekki margir dagar, sem Óðinn hefir legið inni að óþörfu. Þór þurfti að gera við í fyrra, en jeg býst við, að hv.þm. taki lítið tillit til þess, eftir annari sanngirni hans að dæma. Okkar strandvarnarskip hafa altaf legið eins lítið á höfn og unt hefir verið, en það er annað mál, að skipin þurfa ekki ósjaldan að koma í höfn til þess að afla sjer vista og annara nauðsynja.

Hákon Kristófersson * Jeg vil byrja á því að neita þeim ummælum háttv. 4. þm. Reykv., að þetta sje flokksmál. Mjer er ekki kunnugt, að svo sje. Jeg get tekið undir með hæstv. atvrh., að það er undarlegt, að málið virðist svo komið, sem það sje samsteypa tveggja flokka, og er því ekki eins gott að átta sig á því sem skyldi. Það er alkunna, að stjórnin hefir ráðið menn á strandvarnarskipin með einhverjum kauptaxta. En þegar maður virðir fyrir sjer þetta frv. og þann kauptaxta, sem í því er tilgreindur, þá verður ekki gengið fram hjá því, hvort svo sje, að þeir hugsi sjer samanburð á þessum kauptaxta og þeim, sem er hjá Eimskipafjelagi Íslands. Maður sjer undir eins, að þetta er svo fjarri lagi, að enginn samanburður getur hjer átt sjer stað. Á þessi skip verður að velja trúverðuga menn, sem fullkomlega má treysta, eins og á önnur skip ríkissjóðs. Maður hlýtur að nema staðar við þá hugsun, hvernig stendur á þessum mikla mismun á væntanlegum launakjörum. Jeg hefði talið mjög æskilegt, að eitthvað svipað hefði verið gert við menn á þessum skipum og á öðrum skipum ríkissjóðs. Hjer er mikill mismunur. Frá mínum bæjardyrum sjeð, þá getur ekki komið til mála aukaþóknun fyrir helgidagavinnu. Því verður að slá föstu, að á þessum skipum sjeu jafntrúverðugir menn og á verslunarskipunum. Hv. 4. þm. Reykv. benti á þennan mikla mismun, og þarf jeg því ekki að taka það fram, en hann er mjög áberandi. Jeg hefi ekki fyr en rjett nú á þessari stundu kynt mjer nauðsynleg gögn þessa máls, en engu að síður sje jeg, hver munurinn er. Þetta má ekki skilja svo, að jeg fallist ekki á launagreiðsluna, en þegar litið er á þá frá hinni hliðinni og borið saman við launagreiðslu á öðrum skipum, þá fæ jeg ekki sjeð, við hvað þessi mikli munur hefir að styðjast. Eins og hæstv. atvrh. benti á, má setja það í samband við það, að eftirspurn eftir þessu starfi verði mikil, en það er líka mikil eftirspurn eftir sambærilegum starfa á hinum skipunum. Frá minni sjónarhæð verður ekki sjeð, að þetta geti haft áhrif á kaupgreiðsluna. Þá er jeg sammála hv. 4. þm. Reykv. um það, að í frv. felst miklu minna öryggi fyrir sjómenn á þessum skipum. Jeg get með engu móti kallað þá starfsmenn ríkisins, þar sem þeir hafa ekki fastar stöður, en ganga í landi um lengri tíma. En yfirmennirnir verða að sjálfsögðu fastir starfsmenn ríkisins. Er jeg athuga brtt. III við 4. gr., frá hv. 1. minni hl. allshn., þá fæ jeg ekki betur sjeð en að í henni sje dálítið ósamræmi, eða jafnvel hugsunarvilla. Þar stendur í enda fyrstu málsgreinar: „Mönnum þessum getur skipherra hvenær sem er vikið frá sýslan, um stundarsakir eða fyrir fult og alt, en skýra skal þá tafarlaust ráðuneytinu frá málavöxtum“. Hjer er ekki annað en skýra ráðuneytinu frá málavöxtum, en ráðherra haggar þar engu. En í síðari málsgrein segir svo: „Nú álítur skipherra, sem staddur er á varðskipi utan Reykjavíkur, nauðsynlegt, að einhverjum þeirra starfsmanna, sem taldir eru í 3. gr., sje mikið frá sýslan, og má hann þá víkja sýslunarmanninum frá um stundarsakir, en skýra skal hann ráðuneytinu þegar í stað frá því, og leggur ráðherra úrskurð á málið“. Í þessari málsgrein á ráðh. að leggja úrskurð á málið, en í hinni fyrri á aðeins að skýra honum frá málavöxtum. Það má vera, að þetta sje misskilningur hjá mjer, en jeg fæ ekki skilið þetta á annan hátt. Annars finst mjer sjálfsagt, að ráðherra leggi úrskurð á málið, því að jeg treysti hverri stjórn til þess, að hún fallist ekki á burtvikningu, nema hún hafi við rök að styðjast. En jeg get ekki fallist á, að þessi ákvæði sjeu í höndum skipstjóra; við getum ekki altaf búist við að hafa slíka ágætismenn og þá, sem nú eru. Þetta gæti orðið hættulegt vopn í höndum sumra hverra, því að það þyrfti ekki annað en að þeim sinnaðist við undirmenn sína, þá gætu þeir sagt þeim að fara. Hv. 4. þm. Reykv. benti á, að þessir sjómenn hefðu engan dómstól til þess að áfrýja málum til, ef með þyrfti. Þetta er rjett, en sá dómstóll, er þeir geta sætt sig við, er atvinnumálaráðuneytið.  Hæstv. atvrh. sagði, að engin ástæða væri til þess, að rjettur manna væri fyrir borð borinn. Jeg treysti hæstv. ráðh. svo vel, að jeg gæti verið ánægður með að hafa mál mitt undir hans úrskurði. En það er engin trygging fyrir því, að jafn samviskusamir menn og hann fari altaf með völdin hjer á landi. Það leiðir af sjálfu sjer, að menn á þessum skipum verða að vera undir yfirráðum stjórnarinnar, fremur en aðrir siglingamenn, því að þessi skip verður stjórnin oft að senda annara erinda en um beinar landhelgisvarnir. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að vinnutími væri of langur. Hann er ekki hægt að takmarka, því að ef svo ætti að vera, mundi starfið fara í mola, eða jafnvel í handaskolum. En það er annað mál, að það eru knýjandi ástæður til þess, að þessir menn beri ekki minni laun frá borði en aðrir siglingamenn. Stjórnin hefir ekki lagt þetta eins til grundvallar og jeg hefði óskað. Það, sem jeg hefi út á frv. að setja, er, að kaupgreiðsla er fyrir neðan kaup þeirra, sem eru á öðrum skipum ríkissjóðs, svo fremi sem það kaup á að haldast óbreytt. Þá er rjettaröryggi þessara manna ekki eins vel umbúið og annara siglingamanna, þegar litið er til siglingalaganna, nema því aðeins, að altaf megi treysta stjórninni, en það býst jeg við, að verði ofan á. Segjum svo, að maður veikist á varðskipi fyrir austan land. Eftir frv. hefir hann enga von um að fá uppihaldskostnað, en eftir siglingalögunum hefir hann fullkominn rjett til hans. Hæstv. atvrh. sagði, að ekkert þyrfti að óttast hvað þetta snerti, og meðan hann fer með völdin, er engin hætta á því. Þá segir, að byrjunarlaun skipstjóra skuli vera 6000 kr., en hækki upp í 6900 kr., en jafnframt, að núverandi laun skipstjóra skuli óhögguð. Þá sje jeg enga ástæðu til, að skipstjórar þurfi að hafa hið svokallaða „reserve“-lautinantspróf, eða ekki urðu nein mistök á gæslunni meðan 1. stýrimaður á Óðni fór með Þór. Hvernig sem á þetta mál er litið, þá er það auðsætt, að menn í þessum stöðum munu heldur fara til Eimskipafjelags Íslands, ef þeir eiga kost á því, vegna þess að þar er kaup hærra og líf þeirra og aðstandenda tryggara. En jeg tel mjög óheppilegt að þurfa að skifta oft um menn. Hæstv. ráðherra benti á, að vinna á þessum skipum væri ljettari en á verslunarskipunum, en jeg vil þá um leið geta þess, að eftirvinna á öðrum skipum er borguð aukalega, nema ef til vill yfirmönnunum. En það segir sig sjálft, að duglegir menn vilja heldur hafa erfiða vinnu og bera meira frá borði. Þá er oft ónæðissamt á þessum skipum. Þau verða oft að vera úti á sjó í verstu veðrum við Vestmannaeyjar, til aðstoðar mótorbátum þar, og verða mennirnir þá að hætta bæði lífi og limum. Það hefði verið betur farið, að stjórnin hefði haft launin svo viðunanleg, að ekki þyrfti að koma til samninga við stjettarfjelög; þessi skip verða að vera fyrir utan það. Hitt gæti haft alvarlegar afleiðingar, ef á verkfalli eða samningum stæði, þegar landhelgisgæslunnar væri mest þörf. Þá mega þessir menn ekki búast við sumarfríi. Meginþorri þjóðarinnar hefir ekki ástæður til þess að veita sjer viku eða hálfsmánaðar sumarfrí, enda mun mest bera á því hjá verslunar- og skrifstofufólki í Reykjavík. Það er ekki nema eðlilegt, því að þetta fólk þarf þess frekar með en sjómenn; fyrir þá er það ekki nauðsynlegt. Þeir koma oft á hafnir og fara í land. En þeir þurfa að fá sæmilegri laun. Jeg verð að segja það, að svo framarlega sem það er tilætlunin, að frv. gangi fram með því fyrirkomulagi, sem á því er, þá sje jeg mjer ekki fært að fylgja því út úr deildinni, nema hæstv. ráðh. álíti, að meira samræmi í launagreiðslunni sje væntanlegt en nú er. Eins og jeg benti til áðan, er það tilætlunin, að laun skipstjóra og fyrsta stýrimanns haldist samkvæmt samningi, miðað við þann tíma, sem liðinn er frá því að þeir rjeðust í þjónustu ríkisins. En mjer sýnist sjálfsagt, að hið sama gildi um launagreiðslur 2. stýrimanns og vjelstjóra. Rjettur þessara manna hlýtur að vera hinn sami. Jeg verð að ganga út frá því, að stjórnin geti ekki gengið inn á það í öðru atriðinu, sem hún getur ekki í hinu. Eins og gefur að skilja, er jeg sammála hæstv. atvrh. um það, að þessi samslenging frv. sje mjög óheppileg, og jeg verð að lýsa því yfir, að jeg sje mjer ekki fært að greiða atkv. með brtt. 1. minni hl. á þskj. 503. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg get ekki neitað því, að mjer brá heldur í brún, þegar jeg sá álit hv. 1. minni hl. allshn. á þskj. 503, og sá það, að tveir hv.þm., annar, sem er búinn að sitja alllengi á þingi, en hinn nýr, hafa tekið frv., sem hefir legið hjer fyrir deildinni og verið vísað til annarar nefndar, og sett það inn í annað óskylt mál, sem til allshn. var vísað. Jeg býst við, að þessir hv.þm. viti það, að þetta mál heyrir undir annað ráðuneyti en það, sem til þeirra var vísað. Öll launamál heyra undir fjármálaráðuneytið. Nú hljóta allir að sjá, að þetta er mjög óheppilegt. Í fyrsta lagi vegna þess, að þegar að því kemur, að leggja á lögin fyrir konung til undirskriftar, þá kemur fram vafi um það, hvor ráðherra eigi að undirskrifa þau með honum, og svo öll framkvæmd laganna síðar. Þetta sýnir því mjög mikinn viðvaningshátt í löggjafarstarfinu hjá þessum hv.þm. Jeg hefi nú spurt hv. form. fjhn. (KIJ), hvort nefndin hafi fallist á þessa meðferð málsins, og jeg hefi fengið þau svör, að hann hafi ekki heyrt á þetta minst fyr en nál. á þskj. 503 kom fram. Þetta er nú bara formshlið málsins. Jeg verð að segja það, að till. þessara tveggja hv.þm. ganga mörg spor aftur á bak, í samanburði við frv. eins og það kom frá stjórninni og eins og það kom frá hv.Ed., þó að hún breytti því ekki til bóta. Þar voru útgjöld ríkisins heldur aukin. Við meðferð launamálsins í hv.Ed. kom það fram, að laun yfirvjelstjóra væru of há í samanburði við laun annara, t. d. stýrimanna. Á því get jeg ekki gefið aðra skýringu en þá, að alt fram að þessu mun hafa verið mikil ekla á vjelstjórum, og því hafa laun þeirra yfirleitt orðið há, og miklu hærri hjer en vjelstjóralaun í nágrannalöndunum. Stjórnin sá sjer því ekki fært annað en miða við ástandið eins og það er. En nú hafa þessir tveir nefndarmenn allshn. komið fram með brtt. um allmikla hækkun á láunum vjelstjóra, og ekki á byrjunarlaunum þeirra, heldur lokalaununum, einmitt þeim, sem lengst verða greidd, af því að aldurshækkunin kemur svo fljótt. Þetta sýnir, að hv.allshn. er ekki fær um að taka málið úr höndum þeirrar nefndar, sem því var vísað til. Jeg verð að segja það, að launahækkun gat hvergi komið ver niður en á þessum lið, sem þessir hv.þm. báru niður á. Þá hafa þessir hv.þm. felt niður úr till. sínum og ætlast til, að niður fjelli úr frv. ákvæði um laun annara fjölmennra starfsmannaflokka á þessum skipum, nefnilega háseta og kyndara, og einnig ákvæði um laun stýrimanna, annara en 1. stýrimanns. Jeg hefi nú heyrt það, að það eigi að vera eitt númerið í kosningabaráttunni hjá andstæðingum stjórnarinnar, að hún sje að stofna stóran flokk embættismanna með. þessum lögum. Út af þessu tel jeg mjer skylt að taka það fram, að það verður ekki sparnaður fyrir ríkið, að laun þessara manna sjeu óákveðin. Jeg er þvert á móti sannfærður um það, að það verður dýrara fyrir ríkissjóð í bráð og lengd, ef launin eru ekki ákveðin með lögum. Dýrtíðin hefir vitanlega farið minkandi, en verðlagið er þó ekki komið á það stig, sem það kemst, þegar peningarnir eru komnir í gullgildi. Það er löng og erfið leið eftir. Reynslan sýnir, að laun þeirra, sem hjá ríkinu vinna, hafa lækkað svo, að fyrir hverjar 178 kr., sem greiddar voru 1925, eru greiddar 144 kr. í ár, og enn er fyrirsjáanleg allveruleg lækkun við næstu áramót. Hjá þeim, sem fá laun sín eftir reglum ríkisins, hafa þau lækkað um ca. 25%, 34 kr. af hverjum 178 kr., og þessi lækkun kemur án þess að nokkuð þurfi fyrir henni að hafa frá hálfu ríkisins. Jeg er nú nýbúinn, að gefnu tilefni, að sýna fram á það, að kennarakaup hefir lækkað um 20% eftir launalögunum, en mjer er ekki kunnugt um, að stundakenslukaup hafi lækkað um einn eyri síðan það var hæst. Jeg verð að segja það, að það er mjög óviðfeldið og lýsir reglulegum viðvaningshætti hjá hv. 1. minni hl. allshn., að upp í frv. taka þeir ákvæði um laun skipstjóra, 1. stýrimanns, vjelstjóra og svo vikadrengja, en þegja um laun allra hinna, sem þar liggja á milli. Þeir grípa á báðum endum, en sleppa öllum hinum, sem vitanlega er langmestur hluti þeirra manna, sem á skipunum vinna. Þetta á því alt að vera í stjórnarinnar hendi, og það sýnir óneitanlega mikið traust þessara hv.þm. á stjórninni, að þeir vilja láta þingið afsala sjer þeim rjetti, sem það hefir til að ákveða laun þessara manna, í hennar hendur. En jeg vil segja hv.flm.till. á þskj. 503, að þingið gegnir alls ekki sinni skyldu í þessu máli, ef það sleppir öllum ákvæðum um það, hve mikið kaup skuli greiða þessum starfsmönnum. Það er því till. mín, að við atkvgr. verði allar þær brtt. á þskj. 503, sem snerta frv. um laun skipherra og skipverja á varðskipum ríkisins, feldar, og jeg vona, að hæstv. forseti sjái sjer fært að haga atkvgr. svo, að hægt sje að fella þessar brtt. án þess að það verði frv. því, sem hjer liggur fyrir, að öðru leyti að grandi.

Klemens Jónsson Út af ummælum, sem hjer hafa fallið, vil jeg sem formaður fjhn. segja nokkur orð. Eins og kunnugt er, var launafrv. vísað til fjhn., þangað sem það átti heima, en við höfum haft svo mikið að gera í nefndinni, að hún hefir enga ákvörðun tekið ennþá. Það kom líka fram í fjhn., að það þótti rjett að bíða eftir afdrifum þessa frv., sem hjer liggur fyrir, og hvaða till.háttv.allshn. gerði um það. Einn af fjhn.-mönnum tókst á hendur að fá upplýsingar um, hvað frv. liði hjá hv.allshn., en fjekk ekki aðrar en þær, að það mundi verða afgreitt frá nefndinni. Jeg held, að mjer sje óhætt að fullyrða, að enginn úr fjhn. hafi haft minstu hugmynd um, að hv.allshn. ætlaði sjer að taka fram fyrir hendur hennar að því er launafrv. snerti. Síðan nefndarálit háttv.allshn. kom fram, hefir fjhn. að vísu haldið fund, en það hafa legið fyrir önnur mál, sem hún hefir orðið að meta meira. Jeg skal því sem form. fjhn. lýsa yfir því, að hún hefir um þetta óbundin atkv. Hún hefir enn ekki tekið afstöðu til þessa. En jeg er að því leyti sammála hæstv. fjrh., að jeg verð að líta svo á, að allshn. hafi með þessu gengið inn á verkefni fjhn., og það án þess að leita í nokkru hennar álits. Jeg held, að hv.allshn. hefði að minsta kosti átt að láta fjhn. vita; hún hefði þá fengið tækifæri til að taka ákvörðun um málið. Jeg skal lýsa yfir því, að jeg get ekki samþykt þær brtt., sem snerta launafrv., og jeg ímynda mjer, að fjhn. í heild kjósi heldur að koma fram með sínar eigin till. fyrir þingið. Mjer er ekki gjarnt til að taka til máls í málum, sem jeg hefi ekki sjerstakan áhuga fyrir, en jeg skal geta þess, að jeg mun að öðru leyti geta samþykt þær brtt., sem fram hafa komið, að undanskildum þeim, sem snerta launamálið.

Frsm. 3. minni hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Hæstv. forsrh. (JÞ) hefir þá aðferð, að hann lætur ekki sjá sig nema með höppum og glöppum hjer í deildinni. Hann þýtur upp eins og hani á vekjaraklukku og hleypur svo út, þegar hann er búinn að syngja sinn söng. Hæstv. ráðh. skýrði frá því, að tilgangur stjórnarinnar væri sá, með því að gera skipverjana á varðskipunum að sýslunarmönnum ríkisins, að kaup þeirra gæti lækkað meira með því móti en ef þeir væru ekki sýslunarmenn, því að launalækkun opinberra starfsmanna verði meiri eftir vísitöluútreikningi hagstofunnar heldur en launalækkun hjá sjómönnum og verkafólki með samningum við atvinnurekendur, vinnudeilum og verkföllum. Ef menn nú athuga, hvernig málið liggur fyrir, þá sjá menn, að fyrst eru byrjunarlaun þessara manna ákveðin miklu lægri en laun annara sjómanna, og síðan er ætlast til þess, að þau lækki miklu meira en hjá þeim. Hjer er því verið að níðast á einni stjett manna, og er slíkt ósamboðið stjórn landsins. Þegar hæstv. atvrh. fór að svara því, sem jeg sagði um rjettinn samkv. siglingalögunum, sem á að svifta þessa menn, og rjettindin, sem því fylgja að vera sýslunarmenn ríkisins, þá datt mjer í hug vísan: „Ó, hve margur yrði sæll og elska mundi landið heitt, mætti hann vera mánuð þræll og moka skít fyrir ekki neitt“. Það er það, sem hæstv. ráðh. (MG) gengur út frá, að ef þessir menn megi kalla sig sýslunarmenn ríkisins, þá sjeu þeir sælir, þó að kjör þeirra verði verri. Annars liggur það ekki fyrir hjer að tala um launakjörin, heldur hitt, hver rjettur mannanna verði, þegar þeir koma á skipin, og samkv. stjfrv. er það svo, að þeir eiga ekki að njóta verndar nokkurra laga. Það er út af fyrir sig einkennilegt, og mun ekki þekkjast annarsstaðar en hjer á landi, að óbrotnir sjómenn sjeu gerðir að sýslunarmönnum ríkisins. En nú eru fleiri sjómenn í þjónustu ríkisins en þeir einir, sem vinna á varðskipunum, - og hvers vegna eiga þeir þá ekki líka að kallast sýslunarmenn? Stjórnin hefir fleiri skip, t. d. Esju, Villemoes og svo skip það, sem vitamálastjóri hefir til umráða, og jeg hefi ekki heyrt þess getið, að hún hefði í hyggju að gera starfsmennina á þessum skipum að opinberum sýslunarmönnum. Þeir eiga þó sama rjett á því eins og hinir, ef um rjett væri að tala. Það er ekki að undra, þótt menn vilji hafa nokkra tryggingu í lögum gegn því, að skipstjórar misbeiti valdi sínu gegn sjómönnunum. Í siglingalögunum eru ákvæði um, að skipstjóri hafi ákveðið vald yfir hásetum, og í þessum frv.-óskapnaði er gengið út frá siglingalögunum, þar sem ekki eru önnur sjerstök lög, sem herða enn meira á þessu. Það hefir þótt bregða fyrir á skipum erlendis, að ekki væri of vel farið með undirmennina, stundum settir í svarthol eða kjöldregnir fyrir smáyfirsjónir, og það hefir verið kallað „agi“. Hæstv. ráðh. gat þess, að vinnan væri miklu ljettari á þessum skipum en á verslunarskipum. Það er mikill misskilningur, því að þegar vinnutíminn er ekki nema 8 tímar á verslunarskipunum, er hann 16–18 og upp í 24 tíma á strandvarnarskipunum. Það er líka viðurkent af mönnum, sem þar hafa unnið, að vinnan sje ill, mikil vosbúð og erfiði. Þá fanst hæstv. ráðh., að launin yrðu að vera lægri, af því að svo mikil „trygging“ væri í því fólgin að vera stöðugur starfsmaður ríkisins. En þegar búið er að benda á, eins og háttv.þm. Str. (TrÞ) hefir gert, að tryggingin sje alveg sú sama á Villemoes, Esju og Eimskipafjelagsskipunum, þá er þessi ástæða hæstv. ráðh. vegin og ljettvæg fundin. Um lífeyrinn, sem hæstv. ráðh. álítur svo mikil hlunnindi að fá, er það að segja, að fyrst og fremst borga mennirnir hann sjálfir, en yfirmennirnir fá eftirlaun, án þess að láta nokkuð úti sjálfir. Hæstv. ráðh. þykist vera hræddur við það, að ekki mundi semjast á milli sjómanna og stjórnarinnar um kaupgjald, og því sje best að hafa launin ákveðin í lögum. Það er engin ástæða til að efast um, að stjórnin verði verri viðfangs en aðrir aðiljar, og auk þess er jeg sannfærður um, að hægt er að fá þannig lagaða samninga, að kaupgjaldið sje altaf það sama og á verslunarskipunum. Þetta veit hæstv. ráðherra, svo að hann getur heldur ekki notað það sem ástæðu fyrir þessu frv. Það má geta þess um Þór, að hann er ekki að öllu leyti strandvarnarskip. Hann á mikið við björgun, auk þess sem hann sjer um strandvarnir. Kaupsamningar gerast heldur ekki á sama tíma á verslunarskipum og botnvörpungum, og á skipum ríkissjóðs mætti koma þeim við á enn öðrum tíma. Jeg hefi ekki sagt, að ekki hafi verið skotið við Öndverðanes, en jeg hygg, að það sje missögn, að Óðinn hafi skotið í þetta sinn. Það þýðir lítið fyrir hæstv. ráðh. að ætla sjer að telja vönum sjómönnum trú um, að yfirmennirnir geti mælt með auganu, hvort skipin eru fyrir innan línuna, eða þau sjeu „cirka 31/3 mílu“ undan landi, þegar strandvarnarskipin eru langt í burtu. En þetta er gert hvað eftir annað, eins og sjest á dagbókum skipsins, enda hafa togararnir vitanlega ekki fengið svo lítinn fisk úr landhelginni í vetur. Þá er það líka til marks um, hve mikla athygli yfirmennirnir hafa veitt togurunum, að þeir kannast ekki við nafn á einu einasta skipi íslensku. Þegar skipverjar eru síðan spurðir, hvort þeir muni ekki nafn á neinum íslenskum botnvörpung, segja þeir altaf: „nei“. Þeir geta heldur ekki svarað því, hvort skip, sem er á landhelgismörkunum, sje á útleið eða ekki. Allir sjá, að þetta er ákaflega grunsamlegt. Hæstv. ráðh. vildi afsaka innilegudagana hjá Þór og Óðni með því, að skipin væru að taka vistir, hreinsa katlana o. s. frv. En hæstv. ráðherra veit ósköp vel, að ekki þarf 8–12 daga í þessum tilgangi, og síðan í sama tilgangi á öllum höfnunum, sem jeg gat um áðan, Hafnarfirði, Stykkishólmi, Ísafirði, Siglufirði, Akureyri, svo að innilegudagarnir eru að minsta kosti helmingur alls strandvarnartímans. Það hefir verið upplýst, að þessi mál heyra undir skrifstofustjóra 1. skrifstofu stjórnarráðsins. Ef svo er, þá er ekki hægt að lofa hann fyrir þá yfirstjórn. Jeg held, að best sje fyrir hæstv. ráðh. að játa, hvað fyrir honum vakir. Hann getur hvort sem er ekki til lengdar farið í kringum það, að verið er að reyna að koma upp sjóher, enda er sá, sem hefir samið þetta frv., skipstjórinn á Þór, þeirrar skoðunar, að þetta sje upphaf sjóhers. Hæstv. ráðh. vill hafa undirmennina fyrir sem minst kaup, en þó vill hann hafa sem mest völd yfir þeim.

Frsm. 1. minni hl. (Jörundur Brynjólfsson) * Jeg þarf í rauninni engum að svara nema hæstv. ráðh. En jeg sje, að hann er ekki í deildinni, og vil jeg mælast til, að einhver geri honum aðvart. Á meðan ætla jeg að drepa á örfá atriði hjá öðrum hv.þm. Hv. frsm. 2. minni hl. (JK) þarf jeg engu að svara. Okkur ber svo lítið á milli, að ekki er orðum að því eyðandi. Hann vildi gefa í skyn, að skipverjar fyndu meira til ábyrgðarinnar, sem á þeim hvíldi, ef þeir væru gerðir að sýslunarmönnum ríkisins. Jeg fyrir mitt leyti geri ekkert úr því atriði. Hv. 3. minni hl. (HjV), sem hefir sjerstöðu í þessu máli, þarf jeg engu að svara. Hann kom ekki fram með annað en menn höfðu búist við og vissu áður. Jeg held, að hann máli skollann á vegginn, þegar hann heldur því fram, að hjer sje verið að stofna til lögreglu eða herliðs. Hæstv. atvrh. tók vel í afgreiðslu okkar á þessu máli, þó að honum fyndist, að við hefðum að nokkru leyti hnuplað málinu frá hinu rjetta ráðuneyti og hinni rjettu nefnd. Þó að hæstv. ráðh. og hv.fjhn. þyki þetta gripdeildir, vona jeg, að það sje engin skóggangssök og að við höfum rjett til þess að taka inn í frv. þau atriði, sem okkur virðast vera rjettmæt og sjálfsögð. Um það, sem hæstv. ráðh. drap á, að ekki væri sama orðalag á siglingatímanum í 5. brtt., skal jeg taka það fram, að það er af ásetningi gert. Jeg skal játa, að jeg stend hjer nokkuð höllum fæti, þar sem jeg er ekki siglingafróður maður, en jeg átti tal um þetta atriði við siglingafróðan mann, og hann taldi, að ekki ætti að vera um sama tíma að ræða hjer og milli landa. En þetta atriði skiftir ekki miklu máli. Hv. þm. Barð (HK) drap á, að ósamræmi væri í 3. brtt. okkar. En það er ekki, því að fyrra atriðið tekur til þeirra manna einnig, sem stjórnarráðið skipar. Það liggur því í hlutarins eðli, að það hefir vald yfir þeim. Þá kem jeg að hæstv.forsrh. (JÞ). Hann talaði í þeim tón og með þeim myndugleik, að ætla mætti, að hann hefði eitthvað til að byggja ummæli sín á. En svo var ekki að sama skapi. Hæstv. ráðh. var alveg undrandi yfir tillögum okkar 1. minni hl. og þótti þær sýna mikinn viðvaningshátt. Þetta getur ekki átt við annað en það atriði, sem við viljum bæta inn í frv., enda fanst hæstv. ráðh. það vera aðalásteytingarsteinninn, að „blanda inn óskyldum málsatriðum“. Enda þótt þetta meiði ekki hans hágöfugu persónu, þótti honum hlýða að fara um það mörgum og hörðum orðum. Það lítur svo út, sem hæstv. ráðh. sje búinn að gleyma sinni fyrri tíð hjer. Þá henti það hann að fremja þingsafglöp. En þó að hæstv. ráðh. finnist við blanda hjer inn óskyldum efnum, þá er það aðeins að hans dómi og fárra annara, og jeg viðurkenni ekki, að hann hafi rjett til að gefa mönnum forskriftir að tillögum þeim, sem þeir bera fram. Maður skyldi ætla, að slíkur fræðari væri svo vel að sjer, að hann þekti, hvort til væru í okkar löggjöf hliðstæð ákvæði. En hann þekkir það ekki. Jeg skal t. d. benda á lög um ullarmat. Inn í þau lög er blandað launagreiðslu. Sama er að segja um lög um síldarmat, og einnig um lög um skipun barnakennara og laun þeirra. Verkefni barnakennara er þó áreiðanlega ekki skyldara launakjörunum en starf skipverjanna er launum þeirra. Þá má nefna lög um Landsbankann. Inn í þau er blandað launakjörum starfsmannanna. Jeg hefi ekki fleiri dæmi á reiðum höndum, en eflaust eru þau miklu fleiri. Jeg læt þetta nægja, til þess að sýna, hvílíka firru hæstv. ráðh. (JÞ) fór með. Annars vil jeg minna á, út af því, sem hæstv. ráðh. sagði um, að launaatriðin væru alveg óviðkomandi allshn., að úr því að hæsty. ráðh. er þannig að gera upp á milli nefnda og fetta fingur út í það, hvernig þær haga störfum sínum, þá mætti ætlast til þess, að hann reyni að koma hverju máli til þeirrar nefndar, sem hann álítur hæfasta til að afgreiða það. Í þessu sambandi má nefna Landsbankafrv., sem í mörg ár hefir verið á ferðinni hjer á Alþingi og hæstv. ráðh. fjekk vísað til fjhn.Ed. í þingbyrjun. Þar er það svo að þvælast á þriðja mánuð, og þegar það loksins kemur frá nefndinni, hefir það ekki tekið þeim búningsbótum, að ætla mætti, að miklir fjármálaspekingar hefðu um það fjallað. Þegar hæstv. ráðh. fer að kenna mönnum þingleg fræði næst, þá ætti hann að hafa við meira að styðjast en hann nú hefir. Hæstv. ráðh. mintist á, að hjer væri verið að stíga stórt spor afturábak. Mennirnir eru ekki svo margir, að miklu muni fyrir ríkissjóð. En til að fá góða menn, gerðum við ráð fyrir, að launin mættu ekki vera lægri en þetta. Þó að hæstv. ráðh. byggist við því, þá vakti það ekki fyrir mjer með andstöðu minni, að stjórnin ætlaði að skipa þarna embættismannaflokk um sig. Fyrir mjer vakti það, að jeg taldi varlegra að hafa ekki fleiri embættismenn fastráðna en nauðsynlegt er. Þó að við höfum fullan hug á að stunda okkar landhelgisgæslu, er óþarfi að óttast, að við getum ekki haft jafnmörgum góðum og gegnum mönnum á að skipa, þó að þeir sjeu ekki embættismenn. Það getur unnið sig upp, meðal annars með því að veita þessum mönnum styrk, þegar þeir fara að eldast, sem óhjákvæmilegt myndi verða, en það myndi draga dilk á eftir sjer. Þá hefir hæstv. ráðh. víst fundist, að hann væri búinn að heyra nóg um embættafjölgunina, úr því að hann fór að koma með þetta. Líka má vel vera, að hann hafi fengið eitthvert samviskubit. Annars get jeg sagt hæstv. ráðh. það, að mjer hefir fyrir löngu þótt nóg um embættafjölgun hæstv. stjórnar; má þar til nefna Spánarlegátann, sendiherrann í Kaupmannahöfn, með 35 þús. kr. launum, o. fl. o. fl. Það var nú alls ekki meining mín að fara að ganga í skrokk á hæstv. stjórn fyrir þetta; hennar raunir eru nógar samt. Þá gat hæstv.forsrh. þess, að ekki hefði mátt hafa þennan embættismannaflokk hærra launaðan en frv. hans gerir ráð fyrir, þegar laun embættismanna hefðu lækkað að miklum mun, og að allir yrðu að lúta lögunum. Jeg skil ekki, hvernig hæstv. ráðh. fer að halda þessu fram, þar sem hann veit, að óánægjan út af lækkun dýrtíðaruppbótarinnar hefir logað hjer í vetur meðal embættis- og sýslunarmanna, og að sendar hafa verið til þingsins áskoranir um bætt launakjör. Það er því öðru nær en þetta hafi gengið orðalaust. Þá gat hann þess, að það myndi leiða til hækkunar, ef launakjör þessara manna yrðu ekki fest með lögum. Þetta er bara spádómur, sem hægt er að varpa fram. Launin verða hækkuð hvort sem þau verða fest með lögum eða ekki, ef kröfur koma um það. Annars finst mjer óþarft að stofna sum þessi embætti, sem talað er um í frv. stjórnarinnar. Jeg tel, að draga hefði mátt úr því embættahaldi, en láta hásetana aftur fá meiri laun. Sje jeg svo ekki ástæðu til að tala um þetta frekar, en jeg mun fylgja frv. eins og jeg hefi tekið fram áður, þó að brtt. okkar verði ekki samþyktar, enda þótt hæstv.forsrh. hafi tekið þeim óskynsamlegar en vænta hefði mátt af manni í hans stöðu.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. þm. Barð. (HK) hjelt því frarn á fundi hjer í dag, að sjer þætti launin of lág hjá skipverjum, og beindi því atriði til mín. En þar sem þau atriði, sem lúta að launum, eru tekin úr frv. hæstv.forsrh., þá sje jeg ekki ástæðu til að fara að ræða um þau nú, því að hæstv.forsrh. mun svara því sjálfur. Að öðru leyti hjelt hv.þm. Barð. því fram, að rjettaröryggi þessara manna væri ekki eins mikið og þeirra manna, sem lögskráðir væru á skip, og tók þar að sumu leyti í sama strenginn og hv. 4. þm. Reykv. (HjV), en þar sem hv. 4. þm. Reykv. tók fleiri atriði en hv.þm. Barð. (HK), þá mun jeg láta mjer nægja að svara aðeins hv. 4. þm. Reykv. Hv. þm. byrjaði sína seinni ræðu með að lýsa yfir því, að undarlegt væri og óviðkunnanlegt, að hæstv.forsrh. væri ekki altaf hjer í deildinni til þess að vera við umr. um mál, sem hann snerti, en það er mjög ósanngjarnt að ætlast til þess, þegar sami ráðherrann hefir mál í báðum deildum, að hann geti þá verið í báðum samtímis. Það ættu allir að sjá, að það er ekki sanngjarnt að heimta af sama manni, að hann sje á tveimur stöðum í senn. Þá spurði hv.þm. að því, hvaða gagn þessum mönnum væri að því að vera kallaðir sýslunarmenn. Jeg hefi skýrt þetta áður; það er af því það er sú tryggasta atvinna, sem hægt er að fá. Jeg viðurkenni það fúslega, að ríkissjóður launar lægra heldur en ýmsir einstakir menn og ýms einstök atvinnufyrirtæki gera, en það er samt altaf álitið betra að vera starfsmaður ríkisins heldur en einstakra manna, og það sem embættis- og sýslunarmenn ríkisins geta sætt sig við, það ættu óbreyttir sjómenn að geta sætt sig við líka. Þá sagði hv.þm., að ekki væri um það að ræða, hvernig farið yrði með þessa starfsmenn ríkisins, heldur skifti það meiru, hvern lagarjett þeir hefðu. Jeg verð að segja, að föst „praksis“ hefir svipað gildi og lög, og jeg held, að það sje ekki hægt að segja um ríkissjóð, að honum farist illa við sína starfsmenn. Það hefir ætíð verið svo, að ríkissjóður hefir verið fús til að hlaupa undir bagga með þeim mönnum, sem orðið hafa fyrir slysum eða veikindum, ef þeir hafa verið í þjónustu hins opinbera. Þá spurði hv.þm. um það, hvers vegna ekki væri látið hið sama ganga yfir menn á þessum skipum eins og menn á Esju, Villemoes eða vitabátnum Hermóði. Því er fljótsvarað; það er af því, að það er alt annað starf, sem þeim er ætlað að inna af hendi. Við höfum ekkert hliðstætt starf; skipin eru lögregluskip, ætluð til að halda uppi lögreglu á sjó, en það er alt annað starf en venjulegum flutningaskipum er ætlað. Það er því ekkert undarlegt, þótt settar sjeu aðrar reglur um skip, sem eiga að hafa alt annað starfssvið. Þá sagði hv.þm., að vinnutíminn á Óðni kæmist stundum upp í 24 stundir á sólarhring. Jeg veit ekki, hvaðan hv.þm. hefir það, en jeg veit, að það eru svo margir menn á skipinu, að það er hægt að skifta sólarhringnum í 8 klst. vaktir. En ef til vill getur það komið fyrir, að það verði í einstökum tilfellum lengri vinnutími en álitið er rjettmætt, en það eru undantekningar, sem allir opinberir starfsmenn verða að hafa. Við verðum t. d. stundum að hafa það hjer í þinginu, en venjulegast er það, að vinnutíminn er alls ekki langur. Þá hjelt hv.þm. því fram, að það væri engin þörf á að hugsa um að hindra það, að þessir menn tækju þátt í verkföllum, vegna þess að stjórn Sjómannafjelagsins mundi verða svo liðleg í samningum. En það liggur ekki neitt fyrir um það annað en orð þessa hv.þm., og jeg er ekki að gera neitt lítið úr þeim, en jeg skil ekki, að það sje neitt stórt atriði fyrir þá, sem eiga að semja um kaup fyrir sjómenn alment, þótt þessir fáu menn sjeu undanteknir samningum. En það, sem fyrir stjórninni vakir, er það, að það má ekki koma fyrir, að menn á þessum skipum geri verkfall, því að það myndi verða samtímis og okkar togarar lægju hjer í höfn, og þá gætu útlendu togararnir verið óhultir í landhelgi á meðan. Þetta er atriði, sem ekki er hægt að ganga framhjá, eða að minsta kosti er það svo, að allir nefndarmenn, nema hv.þm. (HjV) einn, hafa álitið nauðsynlegt að fyrirbyggja, að slíkt kæmi fyrir. Að því leyti, sem hv.þm. var að tala um, hve slælega eftirlitið með landhelginni væri rækt, þá verð jeg að segja það, að þótt hv.þm. haldi því fram, að fjarlægð skipa sje ekki nægilega oft mæld, er skipsmenn álíta það engum vafa undirorpið, að skipin sjeu fyrir utan landhelgi. Og þá veit jeg heldur ekki, hvernig hv.þm. (HjV) getur fundið það út, sem hann sagði í þinginu fyrir nokkru, að hann vildi fullyrða, að þessir togarar hefðu verið í landhelgi. En það er langt á milli þessa tvenns, og hv.þm. hefir enga heimild til að segja slíkt, enda þótt það kynni að vera rjett hjá honum, að of sjaldan væri mælt.  Svo fór háttv.þm. að hnýta í skrifstofustjórann í dómsmálaráðuneytinu. Jeg geri ráð fyrir því, að háttv.þm. þekki þennan ágæta embættismann lítið og lof hans eða last um hann skifti því litlu, enda hygg jeg, að skrifstofustjórinn láti sjer í ljettu rúmi liggja, hvort hv.þm. lastar hann eða lofar, en jeg álít, að hann eigi miklar þakkir skilið fyrir starf sitt. Svo kom stærsta trompið hjá háttv.þm., að skipverjar varðskipanna væru sjóher. Jeg veit ekki, hvaðan hv.þm. hefir það, því að hjer í frv. stendur, að skipherrar á varðskipunum sjeu löggæslumenn ríkisins á landhelgissvæðinu og að stýrimenn sjeu aðstoðarmenn þeirra við löggæsluna. Með öðrum orðum, það er aðeins um löggæslu, en engan her að ræða, nema ef hv.þm. vill kalla alla lögreglu her. Það má hann gjarnan fyrir mjer, en hingað til hefir það þó verið álitið talsvert annað; en jeg skal ekki deila um nöfn við hv.þm., ef okkur annars kemur saman um, hvað þessi skip eiga að gera. Þá vildi jeg gjarnan með fáeinum orðum snúa mjer að hv. 2. þm. Árn. (JörB), en jeg ætla ekki að fara út í þær deilur, sem hv.þm. á í við hæstv.forsrh. um þau ákvæði viðvíkjandi launum, sem hv. 2. þm. Árn. vill taka upp í þetta frv. En hv.þm. áleit það ekki skóggangssök að hnupla svolítið frá hæstv.forsrh. úr hans frv., og býst jeg við, að svo sje. En þar sem hv.þm. ætlar að fara að gefa mjer þetta í mitt frv., þá vil jeg helst vera laus við það, því að jeg þykist hafa nóg á minni könnu. Jeg verð að segja það sama og í dag, að jeg vil helst vera laus við þessar gjafir hv. 2. þm. Árn., en annars var það svo, þegar jeg talaði hjer í dag, að þá fór jeg ekki nákvæmlega út í brtt. á þskj. 503, og þess vegna verð jeg að minnast á þær nú með örfáum orðum. Um 1. brtt. er það að segja, að jeg hefi ekkert á móti því, að hún sje samþykt, en um 2. brtt. vil jeg geta þess, að jeg tel hana ekki til bóta. Jeg tel rjettara að láta stjórnarráðið ráða alla stýrimenn og vjelstjóra skipsins heldur en að fela skipstjóra að ráða 2. og 3. stýrimann og 2. vjelstjóra, en stórt atriði er þetta náttúrlega ekki. Um síðari málsgrein 2. brtt.hv. 1. minni hl. allshn. vil jeg aðeins segja það, að jeg sje ekki, að hverju leyti orðin: „ef í hlut á skipverji, sem skipaður er eða settur af ráðuneytinu“, eiga hjer við, því að þá finn jeg ekki, eftir hvaða reglu á að setja af þá menn, sem ráðuneytið hefir ekki skipað.

Það stendur í 4. gr.

. Lítum þá á 4. gr. Þar stendur, að þá menn, sem ráðuneytið hefir skipað, skuli setja af eftir venjulegum reglum um aðra sýslunarmenn ríkisins. En eftir hvaða reglum á þá að setja hina af ? Jeg álít, að þessi orð í brtt. eigi að fella burt. Við 3. brtt. hefi jeg ekkert að athuga. Það er örlítil orðabreyting, og get jeg ekki verið að gera hana að neinu kappsmáli. En út af því, sem hv.þm. Barð. (HK) sagði um ósamræmi þessarar greinar, þá vil jeg benda á, að það er misskilningur hjá hv.þm., því að í seinni hluta gr. er átt við þá, sem skipaðir eru af ráðuneytinu, en í fyrri málsgreininni er átt við þá, sem ráðnir eru af skipstjóra. Það er rjett að leyfa þeim mönnum, sem eru á varðskipunum, að öðlast sama rjett eins og þeir væru í utanlandssiglingum, því að jeg geri ráð fyrir, að ferðir þær, er skipin fara, líkist meira utanlandssiglingum heldur en siglingum hjer með ströndum fram. Þessi skip halda sig miklu meira úti á rúmsjó heldur en skip, sem sigla hafna milli innanlands, og stundum fara þau til útlanda. Þess vegna var sett brtt. inn í frv. háttv.Ed., til þess að sýna það augljóslega, að skipverjar á varðskipunum væru jafnhátt settir og skipverjar á millilandaskipum. Af þessum ástæðum geri jeg ekki ráð fyrir, að hv.flm. sje mjög í mun að fá samþykta 5. brtt. sína á þskj. 503. Þá er 6. brtt. á sama þskj. Jeg get ekki skilið, að hv.flm. finnist bót í því, að 6. gr. falli niður. Hvernig fer um endurgreiðslu úr lífeyrissjóði, ef sú grein er feld burtu? Á þá ekki að láta gilda um þessa menn þá einu undantekningu, sem er um símameyjar í lögum frá 1924, að þeir fái útborgað úr lífeyrissjóði, er þeir láta af starfi sínu, þó að ekki sje sökum elli eða veikinda? Jeg vona, að hv.flm., fallist á það að taka þessa brtt. aftur. Um 7. brtt. er mjer ekkert kappsmál, hvort hún verður samþykt eða feld. Það er aðeins lítil orðabreyting, en að mínum dómi alveg óþörf. 8. brtt. get jeg fallist á. Hv. flm. hafa tekið upp 8. greinina eins og hún er í frv., en bætt því við hana, að þátttaka í verkfalli varði ábyrgð samkv. 1. nr. 33 1915. Það var auðvitað tilgangurinn með því að gera þessa menn að opinberum sýslunarmönnum, að ákvæði þessara laga næðu til þeirra, en jeg er sammála hv.flm., að það sje betra að þetta komi skýrt og ótvírætt fram í frv. sjálfu. 9. brtt. er í raun rjettri tvær brtt., því að í fyrsta lagi er farið fram á, að 9. gr. frv. falli niður, og í öðru lagi, að bætt sje inn nýrri grein. Jeg vil því leyfa mjer að beina þeirri ósk til hæstv. forseta, að hann beri þessa brtt. upp í tvennu lagi, þegar til atkvæðagreiðslu kemur. Að mínu áliti er ekki ástæða til þess að fella 9. gr. niður, því að þar stendur: „Lög þessi ná aðeins til þeirra varðskipa, sem eru eign ríkisins og ráðuneytið telur aðalvarðskip“. Þetta ákvæði er sett vegna þess, að oft eru leigðir vjelbátar til strandgæslu um lengri eða skemri tíma, og það er ekki tilætlunin, að þessi lög nái til þeirra, og eigi heldur til vitaskipsins Hermóðs, þó að hann stundi strandgæslu einhverntíma eins og komið hefir fyrir. Þetta er það, sem 9. gr. frv. á við, og jeg geri mjer í hugarlund, að hv.flm.brtt. muni ekki hafa á móti því, að hún fái að standa. Annars er það undir því komið, hvernig fer um 4. brtt., hvort 9. brtt. kemst að. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira; aðeins endurtek jeg, að mjer þykir vænt um, að þessir tveir hv. nefndarmenn eru sammála um að fylgja frv. áfram, enda þótt brtt. þeirra verði ekki samþyktar.

Frsm. 3. minni hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Það er spurningin, hvort betur muni verða sjeð fyrir landhelgisgæslunni en áður með þessu frv. eða ekki. Til þess að betur verði sjeð fyrir landhelgisgæslunni, þarf að gera mennina á varðskipunum ánægða, svo að þeir dvelji þar langdvölum og til þeirra veljist úrval sjómanna. En samkv. þessu frv. eiga varðskipsmenn að hafa miklu lakari laun heldur en menn, sem gegna samskonar stöðum á öðrum skipum, eins og hæstv. atvrh. hefir viðurkent.  (Atvrh. MG: Það hefi jeg aldrei sagt)  . Jæja, hann vitnaði um það í starfsbróður sinn, hæstv.forsrh., sem hefir óvirt þessa hv. deild með því að vera ekki við þessar umr. nema svo sem 5 mínútur.  (Nokkrir þm.: Hann er við umr. fjárlaganna í Ed.)  . Er nú hægt að búast við því, að menn á varðskipunum verði ánægðir, þegar þeir hafa miklu verri kjör en aðrir stjettarbræður þeirra á verslunarskipunum, en skyldur miklu meiri og miklu minni rjettindi? Nei, og aftur nei! Frv. miðar að því, að á skipin veljist ljelegri menn, með svo auðvirðilegan hugsunarhátt, að þeir sætti sig við að vera verkfæri í höndum stjórnarinnar og sitja og standa eins og henni þóknast. Hæstv. atvrh. virðist leggja mikla áherslu á, hve tryggt það sje að vera starfsmaður hins opinbera. Þar til er því að svara, að það er munur að vera sýslunarmaður á þessum skipum eða embættismaður í landi með þrefalt hærri launum. Það er munur að hafa svo sem 8–9 króna kaup á dag og vera skyldur til að vinna altaf, hvenær sem kallið kemur, eða hafa 8–9 þús. króna árstekjur fyrir svo sem tveggja stunda hæga vinnu á dag, eins og t. d. ýmsir kennarar við háskólann, dósentar og aðrir. - Það hefir ekki borið á því, að skipverjar á verslunarflotanum hafi ekki fengið kaup sitt greitt. Þeir hafa meira að segja átt hægra með að ná sínu kaupi heldur en margir aðrir. Þeir yrðu því varla betur trygðir hvað það snertir, þótt þeir kæmust á varðskipin, nema síður sje. Það hefir sem sje sýnt sig, að ekki stendur alt á stöðugu hjá ríkissjóði eða hæstv. stjórn, og þess vegna er ekki ástæða til að taka orð hæstv. atvrh. alvarlega. Það hefir svo sem þráfaldlega komið fyrir, að þó menn hafi verið í þjónustu stjórnarinnar, þá hafa þeir mist stöðu sína. Jeg skal hjer t. d. nefna það, að þá er gufuskipið Borg var selt, þá voru margir menn þar sviftir atvinnu. Hið sama hefði orðið uppi á teningnum, þótt þeir hefðu verið taldir opinberir sýslunarmenn. Skipið hefði verið selt engu að síður. Hæstv. ráðh. gat þess, að nokkuð væri svipað „praxis“ og lagarjettur. Jeg neita því. Hæstv. ráðh. hefir oft breytt „praxis“; en svo er hjer ekki heldur um „praxis“ að ræða, heldur er verið að skapa nýja stjett embættismanna. En svo á með reglugerð að setja þessa menn undir sjerstakan aga, og þar er jafnvel svo langt gengið, að ef stjórnin heldur, að reglugerðin gangi ekki nógu langt í því að halda mönnunum niðri, þá á að beita gegn þeim ákvæðum siglingalaganna, þar sem þau eru strangari en ákvæði reglugerðarinnar. Hæstv. atvrh. sagði, að það ætti að hafa sjerstakt við skipverja á varðskipunum vegna þess að þeir væru sjerstök stjett í landinu. Jeg fæ ekki sjeð, að það sje neinn munur á þeim og skipverjum á Esju og Villemoes, enda þótt þeir sjeu kallaðir sýslunarmenn. Nafnið breytir engu, þegar um samskonar stöðu og starf er að ræða. Eða hvaða munur halda menn að sje á kyndurum á Esju og Villemoes og kyndurum á Þór og Óðni? Þeir vinna nákvæmlega sama verk. Og hvaða ástæða er þá til þess, að aðrir sjeu látnir vera undir heraga og ákveðnum launalögum, en hinir vinni eftir samningi og hafi öll fríðindi samkvæmt siglingalögum og stjettarsamningum sínum? Hæstv. atvrh. vildi láta líta svo út, sem vinnutíminn á varðskipunum væri ekki nema 8 stundir á sólarhring. Það er von, að hann fari þar ekki rjett með, því að hann talar þar af ókunnugleika, eins og kom fram í því, að hann sagði, að á skipunum væri þrískift „vakt“, og virtist skilja það svo, að hver „vakt“ hefði frí eftir 8 stundir. Það segir sig sjálft, að það sannar ekkert um, hvað vinnutími er langur, að þrískift er vakt. Á togurum er fjórskift vakt, en samt vinna menn þar 18 stundir í sólarhring. Sama er að segja um vinnubrögð á Þór og Óðni að undanförnu, að vinnutíminn hefir þar verið 16–18 stundir. Maður skyldi nú ætla, að tillit hefði verið tekið til þessa í tilvonandi löggjöf um skipin, en svo er ekki, síður en svo, eins og jeg hefi þegar sýnt. Hæstv. atvrh. leit svo á, að það gæti ekki verið mikilvægt atriði í augum stjórna stjettafjelaganna, þó að skipverjar á varðskipunum hefðu ekki sömu laun og skipverjar á verslunarskipunum. En þetta er einmitt stórt atriði frá sjónarmiði stjettafjelaganna, vegna þess, að hjer er um nákvæmlega sömu vinnu að ræða. Og er það ekki einmitt tilgangurinn með því að setja kaupið þannig niður, að aðrir geti vitnað í það, og þannig komist á almenn kauplækkun á sjónum? Það er engin furða, þótt stjettafjelögin láti sig ekki einu gilda slíkar aðfarir. Það hefir verið bent á það, að ekki er mikil hætta á verkfalli hjá þeim, sem vinna samkvæmt samningi á ríkissjóðsskipunum. Og hæstv. atvrh. veit, að ekkert er auðveldara en að komast hjá verkfalli. Það er rangt hjá hæstv. atvrh., er hann gat þess, að ef verkfall yrði á togurunum, þá yrði líka verkfall á varðskipunum. Það gæti þá aðeins orðið með því móti, að stjórnin gengi inn í „Fjelag íslenskra botnvörpuskipaeigenda“ og gengi til samninga með þeim, en ekki með stjórnum verslunarskipanna, sem semja um kaup á skipum sínum á öðrum tíma en togaraeigendur. Það sannar ekkert ágæti frv. þessa eða mál hæstv. atvrh., þótt 4 nefndarmenn gangi að nokkru inn á frv. Þótt 99 af 100 gætu fallist á það, sannaði það ekkert um rjettmæti þess. Jeg hefi þegar sýnt fram á það, að frv. er ekki komið fram til þess að tryggja það, að bestu menn veljist á varðskipin. Það er ekki til þess fallið að koma í veg fyrir verkföll, en það er fram komið til þess að koma því liði á skipin, er stjórnin hefir ráð þess í hendi sjer, og yfirleitt veikja samtök verkalýðsins á sjónum. Hæstv. atvrh. komst út í það að tala um landhelgisgæsluna og sagði, að jeg hefði fundið það út, að togarar hefðu verið að veiðum í landhelgi hjá Öndverðanesi af því að ekki hefði verið nógu oft mæld fjarlægð skipanna frá landi.  (Atvrh. MG: Það voru orð hv. 4. þm. Reykv.!)  . Það mun á sínum tíma sjást á ræðum okkar hjá skrifurunum. En það hefir löngu áður komið fram, að togarar hafa verið að staðaldri að veiðum í landhelgi þarna, og þetta veit hæstv. atvrh. sjálfsagt líka, ef hann hefir talað við sjómenn. Hv. þm. Snæf. hefir einnig borið fram kæru um þetta hjer á þingi. Það er á almanna vitorði, að mikið af þeim fiski, sem hjer kom á land í vetur, var landhelgisfiskur. Og það þori jeg að segja fyrir víst, að yfirmenn á Óðni geta ekki svarið, að skip hafi verið utan landhelgi, með því að mæla vegalengdina aðeins af sjónhendingu, enda þótt hæstv. atvrh. segi, að hún sje þeim nóg. Jeg var ekki að setja út á skrifstofustjórann í dómsmálaráðuneytinu fyrir venjuleg störf hans, en hinu hjelt jeg fram, að dæmin væru deginum ljósari um það, að skipin væru ekki eins mikið á verði og þau ættu að vera. Þetta sjest best á því, er Þór liggur hjer á Reykjavíkurhöfn 12 daga á mánuði til jafnaðar, fyrir utan innilegur á öðrum höfnum, og jeg fullyrði, að þessar innilegur sjeu að mestu óþarfar og ónauðsynlegar. Jeg hefi áður getið þess, hver munur er á að sigla undir þessum lögum og siglingalögunum. En það má rifja þetta betur upp fyrir sjer. Hjá Eimskipafjelaginu hafa yfirmenn eftirlaunarjett, án þess að greiða sjerstakt gjald. Það er uppbót á kaupi þeirra. Skipverjar hafa samningsbundnar frístundir, ákveðinn matmálstíma og ákveðin landgönguleyfi. Fatnaður þeirra er trygður fyrir 450–1000 kr., og þeim sjálfum er trygður nægilegur hvíldartími áður en þeir fara á „vakt“. Það er því eins og jeg hefi sagt: Bestu mennirnir munu forðast varðskipin, ef frv. þetta verður að lögum, og þangað velst lakasta liðið.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Það var ekki von, að hv. 2. þm. Árn. (JörB) líkaði sú ádrepa, sem jeg gaf honum, en þó snerti hún bara þetta mál. En það, sem jeg heyrði af svörum hans, þá voru ekki í þeim miklar varnir fyrir afstöðu hans og hv.þm. Dal. (JG) í þessu máli. Hann var að reyna að afsaka það, að allsherjarnefnd sölsaði málið undir sig, með því, að hv.fjhn., sem átti að hafa það til meðferðar, væri svo illa að sjer, að það gæti ekki talist neitt ódæði að taka málið frá henni. En þegar hann fór að rökstyðja þetta með dæmum, þá gat hann ekki bent á neitt misjafnt í fari hv.fjhn. þessarar hv. deildar, heldur hafði honum eitthvað mislíkað við fjhn.hv.Ed. í einhverju máli á þessu þingi. En það gat nú varla gefið tilefni til þess, að allshn. færi að ganga inn í verkahring fjhn. þessarar deildar. Hv. þm. (JörB) kannaðist við það, að þeir tveir í 1. minni hl. nefndarinnar færu fram á launahækkun vjelstjóra, og þó eru þeim ætluð langhæst laun af öllum þessum starfsmönnum tiltölulega. Hann sagði, að þeir gerðu þetta til þess, að víst væri, að hægt væri að fá menn í þessar stöður. En jeg lít svo á, að þegar stjórnin, sem hefir þann vanda að standa í þessu og útvega mennina, stingur upp á sjerstökum launakjörum, þá sje það ekki rjett af þingmönnum, sem af kjósendum er falið það umboð að gæta í hvívetna sparnaðar fyrir landsins hönd, að þeir fari að troða upp á stjórnina meira fje en hún fer fram á að fá. Og jeg fullvissa hv.þm. um það, að hann þarf ekki að bera neinn kvíðboga fyrir því stjórnarinnar vegna, að henni muni ekki takast að fá menn fyrir það kaup, sem hún hefir stungið upp á. Mjer heyrðist á hv.þm., að hann hefði það á móti ákvæðum frv. um laun skipverja, að það væri ekki víst, að það væri rjettmætt að ná þeim sparnaði í starfrækslunni, er jeg sýndi fram á, að stjórnin ætlaði sjer að ná með frv. Nú er það náttúrlega hverju orði sannara, að eins og embættis- og starfsmannalaunin eru naumt skömtuð, þá má segja, að sá, sem þau fær, hefir fulla þörf fyrir þau, og þó að meira væri. En það verður að líta á hag landsmanna allra. Og þeir, sem í raun og veru borga laun hinna opinberu starfsmanna, eru ekki svo vel stæðir, að rjett sje að halda því að stjórninni að greiða hærri laun en hún sjálf telur, að komist verði af með. Jeg held, að athugun á launaspursmálinu og samanburði við aðra starfsmenn sje alment betur borgið hjá þeirri nefnd, sem fjekk þetta mál til meðferðar, en það var fjhn. Og jeg held, að hv. 2. þm. Árn. hafi ekki komið fram með þau rök, að rjett væri að samþ. hinar ófullkomnu og óheppilegu till. um launagreiðslu, sem hann hefir stungið upp á og ofið inn í alveg óskylt frv.

Frsm. 2. minni hl. (Jón Kjartansson) Það eru aðeins örfá orð. Jeg þarf engum að svara, því aðeins og jeg tók fram áður, þá er eiginlega enginn ágreiningur milli 1. og 2. minni hl. Það, sem kom mjer aðallega til þess að standa upp, var, að hv. 4. þm. Reykv. (HjV) hefir altaf í allan dag verið að endurtaka þá fullyrðingu, að það væri ekki nema til ills eins fyrir skipverja á varðskipunum að verða sýslunarmenn ríkisins. Jeg vil mótmæla þessu og jeg skil ekki einu sinni, hvers vegna hv.þm. er að bera þessa fjarstæðu fram. Hann heldur, að rjettur skipverja væri betur trygður, ef þeir væru lögskráðir á skipin samkv. siglingalögunum. Þetta er mesta blekking, og er undarlegt, að hv.þm. skuli halda þessu fram, þar sem hann telur sig vera málsvara þessara manna. Hæstv. atvrh. benti í dag á mikilvægt atriði í þessu efni. Hæstv. ráðherra benti á það atriði, að ef sýslunarmaður skyldi veikjast og verða frá verki, og jafnvel þó að það verði upp undir eitt ár, þá heldur hann samt fullum launum.  Við skulum líta á annað atriði, og það er frávikning úr skiprúmi. Jeg hefi starfað töluvert við að skrá menn á skip, þegar jeg var hjá lögreglustjóra. Hjer er það nærri undantekningarlaus regla, að menn eru ráðnir til óákveðins tíma. En hvað vill það segja? Að það má altaf reka þá af skipi, hvenær sem er, og það án nokkurs fyrirvara. Þeir hafa engan rjett, þó að þeir sjeu reknir. En hvernig er þetta að því er snertir sýslunarmenn ríkisins? Samkvæmt 3. málsgr. 3. gr. fer um frávikning þessara manna eins og annara sýslunarmanna ríkisins. Vill nú ekki hv.þm. (HjV) spyrja um rjettarvenjuna? Hún er sú, að ef ekki er um sök að ræða, þá má ekki víkja sýslunarmanni frá nema hann fái full laun í 6 mánuði. Ef um sök er að ræða, þá fer þetta eftir 6. gr., enda er þá líka öðru máli að gegna. Ætlar nú hv. 4. þm. Reykv. að standa upp aftur og segja, að það sje ekkert í það varið að vera sýslunarmaður ríkisins? Sennilega gerir hann það. En verður honum trúað? Ólíklegt er það, því að það er of áberandi blekking, sem háttv.þm. hefir haldið fram í þessu máli, til þess honum verði trúað. Það getur ekki verið vegna skjólstæðinga hv.þm., sjómannanna, að hann kemur með þessar rakalausu fullyrðingar um sýslunarmenn ríkisins. Nei, það er annað, sem hjer liggur á bak við og sem hv.þm. hefir ekki mótmælt, heldur fyllilega gefið í skyn, og það er, að hann vill með engu móti, að ríkið geti varnað hásetum varðskipanna að gera verkfall. Hann vill til þess vinna að gera þessum mönnum ilt, láta þá missa stórkostleg rjettindi, ef þeir geti orðið verkfæri í höndum forkólfanna í landi, sem vilja ráða yfir orðum og athöfnum sjómannanna sem annara verkamanna.

Frsm. 1. minni hl. (Jörundur Brynjólfsson) * Jeg get verið stuttorður. Það eru nokkur orð í ræðu hæstv. atvrh. (MG), sem jeg vildi minnast á. Hann gerði nokkrar athugasemdir við till. okkar, en í stuttu máli sagt voru athugasemdir hans þannig, að við gerum ekki að neinu atriði, hvort brtt. þær, sem hann drap á og fann að, verða samþ. eða ekki. - Hann gerði athugasemd við 2. brtt. og vildi fella niður þessa setningu í 2. málsgr.: „Ef í hlut á skipverji, sem skipaður er eða settur af ráðuneytinu“. Taldi hann betur á því fara. En þetta snertir aðeins þá menn, sem ráðuneytið ræður, og því höfðum við það. Ef það er hinsvegar betra, að þessi setning falli burt, þá skiftir það ekki miklu máli. Þá drap hæstv. atvrh. á siglingatímann og taldi rjettara að hafa samskonar æfingu á þessum skipum eins og á millilandaskipunum. Jeg hefi átt tal við siglingafróðan mann og hann taldi, að æfingin væri ekki jafnmikil, og því höfum við gert þessa brtt. Annars er nú mjög lítill munur á þessu. Um 6. brtt. er engin ástæða til þess að tala, en jeg get lýst því yfir, að við skoðum það ekki sem neitt ágreiningsatriði og látum okkur í ljettu rúmi liggja, hvernig um það fer. Að því er snertir 9. gr. frv., þá er í henni, satt að segja, alveg óþarft ákvæði, því að ekki er hjer átt við önnur skip en varðskipin. Samkvæmt orðanna hljóðan munu þessi ákvæði ekki eiga að ná til mótorbátanna. Annars má segja um þessa brtt. okkar líkt og um 6. brtt., að hún er smávægileg og skiftir ekki miklu máli. Yfirleitt hefir hæstv. atvrh. tekið þessum brtt. okkar vel, og ætla jeg því ekki að fjölyrða meira um það. Þá verð jeg að víkja ofurlítið að hæstv.forsrh. (JÞ). Honum þótti jeg ekki hafa brugðist vel við ádrepu, er hann gaf mjer. Má vera, að honum hafi brugðist þar bogalistin, að jeg hafi ekki tekið því eins ljúfmannlega og hann ætlaðist til, en þó held jeg, að jeg hafi gert það jafnvel og hann verðskuldaði það. Ef hæstv. ráðherra hefði talað þá svipað því, sem hann gerði nú, þá hefði jeg líka talað í öðrum tón. En þó að hæstv.forsrh. talaði stutt í þetta sinn, þá varð hann samt að rangfæra ummæli mín og gera mjer upp aðrar meiningar en jeg hafði. Hann sagði, að jeg hefði verið að rjettlæta það tiltæki okkar að taka inn í frv. þetta óskyld ákvæði, með því að fjhn. væri svo illa að sjer, að þörf væri að taka fram fyrir hendur hennar. Ef við hefðum mælst hjer einir við, þá hefði jeg kannske getað búist við þessu, en þar sem allir háttv.þdm. heyrðu, hvað á milli okkar fór, þá þykir mjer undarlegt, að hann skyldi taka þannig til orða. Jeg var hvorki að tala um starfhæfi fjhn. í Nd. eða Ed. En jeg leyfi mjer að halda því fram, að athugasemdir okkar sjeu fyllilega þinglegar, og einnig þau málsatriði, sem við berum hjer fram, því að það úir og grúir af þessu í löggjöf vorri. Jeg þurfti því ekkert að rjettlæta. Og þó að frv. um laun þessara manna sje nú í annari nefnd, þá höfum við fullkominn rjett til þess að gera till. um þau. En þegar hæstv.forsrh. fór að gera lítið úr till. okkar, taldi þær lítilvægar og ekki á rökum bygðar, þá mátti nú með sanni segja, að „höggur sá, er hlífa skyldi“. Till. eru svo að segja orðrjett teknar upp úr frv. því, sem hæstv.forsrh. flutti. Við höfum ofurlítið breytt launakjörunum, en það er mjög smávægileg breyting. Hið eina frábrugðn? hjá okkur er það, að við viljum ekki koma upp stórum skara af föstum embættismönnum á skipunum. Jeg hygg, að hæstv. ráðh. veitist erfitt að telja mönnum trú um, að það sje nauðsynleg sú tilhögun á ráðningu manna á skipin. Það, sem jeg vjek að fjhn., var það að jeg sagði, að nefndirnar hefðu ekki verið skipaðar beint með það fyrir augum að gera till. um fjármál, og jeg leyfði mjer að efast um, að menn hefðu verið valdir í fjhn.Ed. sjerstaklega til þess að fara með fjármálin, og jeg tók eitt mál því til sönnunar. Jeg býst við, að hæstv.forsrh. gangi erfitt að sanna, að afgreiðsla þess máls beri vott um starfhæfi nefndarinnar. Hann verður þá að leita til annara mála til þess að sýna það. Þá vjek hæstv.forsrh. að launakjörunum enn og taldi óviðfeldið, að önnur nefnd fjallaði um það en fjhn. Jeg drap á það áðan, hvernig ástatt væri í löggjöf vorri í þessu efni. Það er alkunna, að launakjörunum er oft blandað saman við starfstilhögunina. Jeg hefði getað vitnað til eins máls, sem nú liggur fyrir þinginu, en það er frv. um samskóla Reykjavíkur. Því var vísað til mentmn. En auk þess, sem í því eru ákvæði um starfstilhögunina, þá eru þar líka launaákvæði. Má vera, að í nefndina hafi verið valdir starfhæfir menn með tilliti til launamála, en þó hygg jeg, að það hafi ekki verið, þegar litið er á það, hvernig nefndin er skipuð. Reglan er nú sú, að vísa málunum til nefnda eftir aðalefni þeirra. Þó að launaákvæði sjeu einhver í málinu, þá hefir það ekkert að segja. Þetta er því aðeins viðbára hjá hæstv.forsrh. Hann ætlaði að andmæla málinu, en hefir seilst helst til langt í röksemdunum gegn því. Hæstv. ráðh. telur, að ekki eigi að veita hærri laun en þau, sem stjórnin þykist geta komist af með. Jeg tel það þó stundum hæpið. Það er ekki altaf sjálfsagt, að það sje best fyrir málefnin, að launin sjeu sem lægst. Jeg verð að líta svo á, að þessi störf sjeu það þýðingarmikil fyrir okkur, ekki einungis vegna hagsmuna okkar hjer, að fiskimiðanna sje vel gætt vegna fiskiveiðanna í framtíðinni, heldur er líka löggæslustarfið þannig út á við, að vel þarf að vanda til yfirmanna þeirra, sem eiga að sjá um það. Til þess að hafa góða menn verðum við að geta boðið þeim ekki lakari launakjör en á öðrum skipum tíðkast. Við höfum nú lagt til, að hækkuð verði laun sumra, en aftur lækkuð laun annara, og byggjast till. okkar á því, hvað þessir menn geti sæmilega unað við. Hæstv. forsrh. drap á hag landsmanna og sagði, að ekki væri vert að vera að íþyngja þeim, heldur ætti að spara laun embættismanna eins og hægt væri. Jeg er sammála honum um það, að það sje ekki nema sjálfsagt, að þetta sje gert. En jeg held nú samt, að það væri rjett, að sá sparnaður næði til fleiri manna en þessara. Það er áreiðanlegt, að til eru svo há embættislaun, að sanngjarnara væri að taka eitthvað af þeim. Hjer eru til embættismenn, sem hafa líklega um 50 þús. kr. í laun eða meira, þó að þeir sjeu nú ekki margir, og á aukatekjulið eins embættismannsins standa 30–40 þús. kr. Það er því hjer, sem á að spara. Jeg get tekið undir það, enda drap jeg á það í dag, að gjaldþoli þegnanna er misboðið eins og nú er, og má gera ráð fyrir, að það verði enn tilfinnanlegra síðar. Jeg verð nú að segja það viðvíkjandi till. okkar um starfstilhögun og laun skipverja, að með því er mál það, sem vísað var til fjhn., ekki frá henni tekið. Hún getur gert till. um bað eftir sem áður, og ræður svo auðvitað hv. deild, hvað gera skal. En það er fjarri því að við 1. minni hl. biðjum nokkurrar afsökunar, þó að við höfum gert þessar till. Það ætti að vera öllum skiljanlegt, að við höfum ekki getað fallist á að búa til þetta embættisbákn, og til þess að tryggja það, að það yrði ekki gert, höfum við gert þessar till. Sker svo háttv. deild úr málinu. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Jón Auðunn Jónsson Jeg stend aðallega upp út af tveim atriðum í ræðu hv. 4. þm. Reykv. (HjV). Þegar hann talar um landhelgisgæsluna, þá er eins og hann sjái ekki annað en það, sem aflaga fer, og notar þá vanalega stór orð. - Hann segir, að mikið af þeim fiski, sem veiddur er, sje fenginn í landhelgi. Mjer þykir þetta undarlega mælt, því að þó eitthvað sje ef til vill veitt í landhelgi, þá er það ekki nema mjög lítill hluti þess fiskjar, sem hjer er veiddur. Af þeim tveim togurum, sem jeg þekki til, þar sem jeg hefi með útgerð annars að gera og hins að nokkru leyti, hefir allur aflinn, að undanteknum 30 fötum af öðrum þeirra og 50 fötum af hinum, veiðst á Selvogsbanka. Jeg get fullyrt, að hvorugur þessara togara hefir nokkurntíma komið í landhelgi. Slík fullyrðing, sem hv. 4. þm. Reykv. kom með áðan, er því mjög óviðfeldin hjer á Alþingi. Þá. segir þessi sami hv.þm., að starfsmönnum á varðskipunum sje ætlaður lengri vinnutími en á öðrum skipum. Hann ber þetta þó til baka með ummælum sínum um landhelgisgæsluna að öðru leyti. Það er nú svo, að á þessum skipum eru ekki fleiri menn en það, að það má engan þeirra missa, ef á að taka skip. Þegar skip er tekið, þarf að skjóta út báti til þess að fara út í sökudólginn. En þegar búið er að senda hann, þá eru ekki fleiri menn eftir en komist verður af með til þess að stjórna skipinu. Ef nú á að skifta í vökur, þannig að altaf sje 1/3 hluti skipverja undir þiljum, þá er alveg ómögulegt að handtaka nokkurn sökudólg. - Hv. þm. (HjV) sagði, að hjer væri gerð meiri krafa til vinnu en á öðrum skipum. En á ræðu hans áðan skildist mjer, að varðskipin lægju í höfn 12 daga á mánuði hverjum og það bara í Reykjavík, og svo einhvern tíma á öðrum höfnum. Er nú samræmi í þessu? Skipin liggja að sögn hv.þm. (HjV), sem er nú auðvitað ekki rjett, 12 daga í höfn á hverjum mánuði. En má jeg nú spyrja: Er þessum mönnum, sem eru þannig 12 daga í höfn aðeins í Reykjavík á hverjum mánuði, ofþjakað með 16 tíma vinnu þessa fáu daga, sem þeir eru úti. Nei, röksemdir hv. 4. þm. Reykv. stangast illilega, vegna þess að þær hafa tvöfaldan tilgang. Þær eiga í fyrsta lagi að setja eins mikinn blett á landhelgisgæsluna og hægt er, og í öðru lagi að koma skipverjum sem mest undir yfirráð þeirra manna, sem stjórna verkalýðsfjelögunum hjer í Reykjavík.

Frsm. 3. minni hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Það voru 3 atriði, sem hv.þm. V.-Sk., frsm. 2. minni hl. (JK), tók til dæmis um, að betra væri fyrir skipverja að vera sýslunarmenn heldur en að sigla undir siglingalögunum, og eflaust eru allir kostirnir þar með upp taldir. Fyrst var það, að þeim væri greiddur sjúkrastyrkur í 6 mánuði, ef þeir væru sýslunarmenn. Jeg hygg, að skipverjar á varðskipunum eigi enga lagaheimtingu á því, heldur eigi þeir undir högg að sækja um það til landsstjórnarinnar. Og meðan önnur eins „sparnaðar“-stjórn situr eins og nú er hjer á landi, verður víst ekki farið að greiða mönnunum meira en nauðsynlega þarf. Annað atriðið var það, að ekki væri altaf hægt að reka sýslunarmenn. Það má vera, að svo sje stundum. En hjer er þá gerð undantekning, því að auk þess sem ráðh. má reka þessa menn, er skipherra leyft það. Og ekki má aðeins reka þá fyrir fult og alt, heldur líka um stundarsakir. Þá eru þeir sviftir kaupi sínu, en geta ekkert annað farið. Það er hægt að reka þá, ekki aðeins ef þeir brjóta á móti lögunum, heldur og ef þeir brjóta á móti reglugerð, sem stjórninni er heimilað að setja eftir þessum lögum. - Loks hafa þeir engan áfrýjunarrjett til dómstólanna, ef þeir eru reknir, eins og aðrir. Landsstjórnin er útgerðarmaður, sem sjálfur úrskurðar, hvort hann eða undirmaður hans hefir rjett fyrir sjer, og þar er ekki tekið tillit til fleiri aðilja. Loks er þriðja atriðið, að ekki megi afskrá skipverja hvar sem er eða hvenær sem er. Það er mikið vafamál, hvort þetta er nokkur fengur fyrir skipverjana, því að þeir mega sjálfir krefjast afskráningar eftir 90. gr. siglingalaganna, ef þeir eiga kost á skipstjórastöðu, yfirstýrimanns- eða vjelstjórastöðu. Þessi rjettur er þeim mjög dýrmætur, en samkv. frv. sýnast þeir engan rjett hafa til að krefjast lausnar, þótt þeim bjóðist æðri staða utan „herskipaflotans“. - Þarna eru upptaldir „kostirnir“, sem því eiga að fylgja að vera sýslunarmaður frekar en lögskráður háseti. Mjer finst það mjög mikilsverður rjettur fyrir alla menn að mega gera verkfall. Verkfallsrjetturinn er að geta sagst ekki vinna, nema maður fái kjör sín bætt, og er hinn eini rjettur, sem verkalýðurinn hefir í baráttunni fyrir betri kjörum. Mjer sýnist ástæðulaust að svifta menn, sem eru á lágum launum, þessum rjetti, svo sem sýnist gert við skipverja á varðskipunum eftir frv. Enda er það algerlega tilgangslaust að reyna að svifta menn verkfallsrjettinum. Það verður altaf farið í kringum það ákvæði. Enda eru þess dæmi, að opinberir sýslunarmenn hafa knúð fram vilja sinn með því að hóta að leggja niður vinnu. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) hefir ekki tekið rjett eftir því, sem jeg sagði. Jeg talaði ekki um að takmarka vinnutímann á skipunum, en hitt sagði jeg, að launin verða að vera í einhverju hlutfalli við vinnutímann. Hv. þm. taldi mótsögn í því að tala um of langan vinnutíma og marga innilegudaga, sem hann sagði, að „auðvitað“ væru miklu færri en jeg hefði gefið í skyn. Jeg veit nú ekki, hvað hann hefir fyrir sjer í þessu, en annars ætti að vera ofurauðvelt að komast að því, því að það hlýtur að sjást í skipsbókunum. - Annars geta menn þurft að vinna nokkuð lengi, þótt skipið liggi í höfn, svo að í því felst engin sönnun fyrir því, að lítið sje að gera. - En hvað ætli starfsmenn hins opinbera í landi, t. d. í stjórnarráðinu, segðu um það að vinna annað eins og þessir menn eiga að gera fyrir einar 6–8 krónur á dag? Það er algerlega rangt, að jeg hafi viljað setja nokkurn blett á landhelgisgæsluna með aðfinslum mínum. Sá er vinur, sem til vamms segir.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg þarf engu að svara hv.frsm. 1. minni hl. (JörB). Samkomulagið milli okkar er nú orðið svo gott, að nærri stappar fullri vináttu. En það gengur ver með hv.frsm. 3. minni hl. (HjV). Honum þótti vinnutíminn of langur, sagði, að hann væri upp í 24 klst. á sólarhring. En þetta er hrein fjarstæða. Fastur vinnutími á skipunum er aðeins frá kl. 8 að morgni til 5 að kveldi, og er þar af veittur matmálstími. Auðvitað eru menn kallaðir á þiljur, þegar verið er að taka skip, en það er svo sjaldan, að ekki er hægt að telja það til fastrar vinnu. Hv. frsm. 3. minni hl. (HjV) sagði, að skipverjar væru óánægðir og yrðu þó enn óánægðari, ef þetta frv. yrði að lögum. En jeg þekki varla þann flokk embættismanna, sem ánægður er með launakjör sín. Samband starfsmanna ríkisins er núna t. d. að fara fram á hækkun á dýrtíðaruppbót o. s. frv. - Þá talaði hv.þm. um það, þegar Borg var seld, að ekki hafi þá verið hugsað mikið um þá, sem á skipinu voru. En skipverjar á Borg voru ekki sýslunarmenn, og höfðu því einskis að krefjast. Þetta dæmi hv.þm. sannar því einmitt mitt mál, en ekki hans.  Hv. þm. áleit mjög varasamt að leyfa stjórninni að setja reglugerð um ýms frekari atriði, því að hún gæti sett skipverja undir aga!! En það er alsiða að mæla svo fyrir, að mönnum sje sett erindisbrjef, og jeg hefi aldrei heyrt því haldið fram, að þar með væru þeir ofurseldir einhverjum óskaplegum misþyrmingum. Þá var hv.þm. að tala um laun skipverja, en þetta frv. nefnir launin ekki einu orði.  Hv. þm. sagði, að það væri rangt hjá mjer, að endilega þyrfti að vera verkfall á togurunum þegar verkfall væri á varðskipunum, þ. e. a. s. ef skipverjar hefðu verkfallsrjett. Vitanlega þarf þetta ekki að fara saman, enda tók jeg það aðeins sem dæmi. Miklu verra væri ástandið, ef verkfall væri á varðskipunum, en togarar allir á sjó.  Hv. þm. sagði ennfremur, að það væri á almannavitund, að mikið af þeim fiski, sem bærist á land, væri veitt í landhelgi. Þetta er alveg rjett. Svo að segja allur smábátaafli er fenginn í landhelgi, á löglegan hátt. En það er eftir að sanna, hve mikið af fiski sínum togararnir taka í landhelgi. Hv. 4. þm. Reykv. getur ekkert um það vitað, þar sem hann er altaf í landi sjálfur. Annað veifið finnur hv.þm. að því, að skipin liggi altaf í höfn, hitt, að skipverjar fái aldrei að stíga fæti á land. Svona er samræmið. En altaf þegar skipin eru í höfn, er svo mörgum mönnum leyft að fara í land sem hægt er. - Hv. þm. virðist vilja, að þessir sýslunarmenn hafi meiri rjett en allir aðrir. Jeg vil, að þeir hafi hinn sama. Hv. þm. lofaði mjög verkfallsrjettinn og áleit ilt fyrir skipverja að sjá af honum. En jeg held, að það sje ekki verra fyrir þessa en alla aðra embættis- og sýslunarmenn. Það eru ósannindi, að embættismenn hafi nokkurntíma gert verkfall. - En vilji einhverjir ekki sleppa verkfallsrjettinum, þá er bara að ráða sig ekki á skipin. Jeg veit, að nógu margir fást hvort sem er. Daglega koma til mín menn að falast eftir vinnu á skipunum; svo mikilsvert þykir mönnum að eiga vissa atvinnu allan ársins hring.

Jón Auðunn Jónsson Það er að bera í bakkafullan lækinn að segja meira um þetta mál. En orð hv.frsm. 3. minni hl. (HjV), að sá sje vinur, sem til vamms segir, fá mig til að standa upp. Mjer finst blærinn á sögum hv.þm. vera miklu líkari því, sem Gróa sagði forðum: „Ólyginn sagði mjer, en blessaður berðu mig ekki fyrir því!“ Enda sýnist tilgangurinn svipaður og hjá Gróu sálugu. 

Frsm. 1. minni hl. (Jörundur Brynjólfsson) * Jeg hefi leyft mjer að flytja brtt. við 3. gr. Það er, að nánar sje ákveðið en í greininni, með hvaða fyrirvara skipverjar geti sagt upp starfi sínu, og eins ef yfirmenn segja þeim upp, þá sje það með tilteknum fyrirvara. Jeg tel heppilegra fyrir báða aðilja, að þetta sje skýrt fram tekið, en ekki óákveðið, þótt þá yrði farið eftir ákvæði um uppsögn sýslunarmanna ríkisins. Hæstv. atvrh.. sem nú mun bundinn í hv.Ed., hefir tjáð mjer, að hann geti fallist á þessa till. mína og þætti betur, ef hún yrði samþykt. Um brtt.hv.þm. Barð. (HK) vil jeg segja það, að jeg tel ekki rjett, að hún verði samþykt. Þau ákvæði, sem hann vill nema brott úr 4. gr. 1. málsgr., get jeg ekki betur sjeð en að þurfi að standa, og teldi jeg miður farið, ef brtt. yrði samþykt. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum.

Hákon Kristófersson * Jeg á litla brtt. á þskj. 553. Hv. frsm. 1. minni hl. mintist á hana nokkrum orðum og taldi miður farið, ef hún yrði samþykt. Ekki færði hann þó nein rök fyrir því. Það má altaf segja, að þetta og þetta liggi í augum uppi, en jeg lít svo á, að orðin: „Mönnum þessum getur skipherra hvenær sem er vikið frá sýslan, um stundarsakir eða fyrir fult og alt, en skýra skal þá tafarlaust ráðuneytinu frá málavöxtum“, sjeu alveg óþörf, eða með öðrum orðum: skipherra er gefið þarna einveldi yfir þessum mönnum.

Þetta er misskilningur!

. Þetta er ekki misskilningur. Það, sem kemur fram í 8. gr., er nægileg trygging og þetta ákvæði í 1. málsgr. 4. gr. er alveg óþarft, enda seinni málsgr. sömu greinar nægileg. Mjer er óskiljanlegt, hvernig hægt er að líta svo á, að þessir menn sjeu ekki lögum háðir, heldur áliti eins manns, en samkv. 8. gr. getur ráðuneytið vikið þeim frá, að fengnum upplýsingum frá skipherra. Ætla jeg svo ekki að fara frekar út í þetta mál; það liggur svo ljóst fyrir frá mínum bæjardyrum sjeð, að þess gerist ekki þörf. Jeg taldi mjer skylt að koma fram með brtt. og jeg vil slá því föstu, að hún sje að minsta kosti ekki skemd á frv. Læt jeg svo háttv. deild um það, hvað hún gerir við hana, en vona, að hún mæti meiri samhug og skilningi hjá ýmsum öðrum hv. deildarmönnum en hjá hv.frsm. 1. minni hl.

Frsm. 1. minni hl. (Jörundur Brynjólfsson) * Hv. þm. Barð. er vorkunnarmál, þótt hann heimti skýringu, en jeg hafði sannast að segja haldið, að hann væri búinn að átta sig á þessu. Nú sje jeg, að svo er ekki, og skal jeg því upplýsa þetta fyrir honum. Í þessari málsgrein, sem hv.þm. vill fella burt, er það aðalatriðið, að skipherra getur sagt upp þeim mönnum, er hann ræður sjálfur á skipið. Þetta er ákvæði þessarar greinar.

Þetta er vitleysa, og ekkert annað

. Ef hv.þm. les greinina, sjer hann, að þetta er rjett, en jeg hjelt, að hann hefði komið auga á þetta og þyrfti því ekki skýringar við. Í næstu málsgr. er átt við alla skipverja, að þeim megi víkja burt, ef ríkar ástæður eru fyrir hendi, einnig þeim, sem ráðuneytið hefir ráðið. En þá skal skýra ráðuneytinu frá málavöxtum, sem síðan leggur úrskurð á málið. Að þessu lýtur síðari málsgrein. Þó að skipherra víki burt þeim mönnum, sem hann hefir ráðið, skal hann einnig skýra ráðuneytinu frá málavöxtum, og sjeu ónógar ástæður fyrir frávikningu, fær skipverji að halda stöðu sinni sem áður. Þetta ákvæði fyrstu málsgr. er því aðeins til tryggingar fyrir skipverja. Hvað viðvíkur 8. gr., þá er þar talað um að koma fram ábyrgð á hendur mönnum og gert ráð fyrir, að brotið sje þannig vaxið, að ekki nægi til frávikningar. Brotið getur verið þess eðlis, að koma þurfi fram ábyrgð, en stundum nægir líka frávikning um stundarsakir eða fyrir fult og alt. Að þessu lúta ákvæði 8. gr. Nú þegar jeg hefi skýrt þetta fyrir hv.þm., vona jeg, að honum sje ljóst, að brtt. hans er til hins verra og að þessi ákvæði mega ekki falla niður. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg vil lýsa yfir því, að jeg hefi ekkert að athuga við brtt. á þskj. 558, frá hv. 2. þm. Árn. (Jör B). Tel jeg hana til bóta og vil mæla með því, að hún verði samþykt. Öðru máli er að gegna um brtt. á þskj. 553, frá hv.þm. Barð. (HK). Hana tel jeg ekki til bóta. Hv. þm. mun ekki hafa verið viðstaddur, er jeg mintist á aðfinslur hans við 4. gr. við 2. umræðu málsins. Nú hefir háttv.frsm. 1. minni hl. skýrt, hvernig í þessu liggur, að skipherra hefir vald til þess að víkja burt bæði þeim mönnum, sem hann hefir sjálfur ráðið, og þeim, sem ráðnir eru af stjórninni. Hann á að vera einráður um þá menn, sem hann hefir sjálfur ráðið, og virðist það ekki nema rjett, að sama vald, sem ræður mennina, víki þeim frá. En þegar um þá menn er að ræða, sem ráðuneytið hefir ráðið, skal hann bera frávikninguna undir það, og ræður það úrslitum. Þetta er það, sem felst í 4. gr.

1834Hákon Kristófersson: * Jeg ætla aðeins að gera örstutta athugasemd. Þrátt fyrir skýringu hv.frsm. 1. minni hl. og yfirlýsingu hæstv. atvrh. er jeg enn sömu skoðunar. Það liggur sitthvað í hugtakinu að segja upp stöðu og að víkja frá stöðu. Hæstv. atvrh. benti á, að það væri eðlilegt, að sama vald, sem rjeði mennina, viki þeim frá stöðu. Þá fer að verða nokkuð lítið úr því að kalla þá sýslunarmenn ríkisins, ef það hefir ekki framkvæmdarvald til slíks, en eftirlætur það skipherra. Jeg er því algerlega mótfallinn, að hann sje einráður um slíkt. Jeg lít svo á, að ef kalla á menn þessa sýslunarmenn ríkisins, þá víki skipherra þeim frá í umboði ráðuneytisins. Eftir því er líka komin fram brtt. frá hv.frsm. 1. minni hl. viðkomandi uppsögn frá hvorum aðilja; þar lítur hann auðsjáanlega ekki svo á, að uppsögn og brottvikning sje eitt og hið sama. Þar hefir skipherra vald til þess fyrir hönd ráðuneytisins að segja mönnum upp stöðu; hið sama vald virðist mjer hann þurfa til þess að víkja þeim mönnum úr stöðu sinni, sem óhæfir reynast. Til öryggis fyrir þessa menn vil jeg, að ráðuneytið samþykki slíkar ráðstafanir. Ef hv. deild finst þessi till. mín ekki eiga rjett á sjer, verður hún látin fara sömu leið og vant er um slíkar till., en jeg held því enn fast fram, að till. sje til bóta en engra skemda á frv. Læt jeg svo úttalað um þetta frá minni hálfu, enda er það mjer ekkert kappsmál. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Í nágrannalöndunum er nokkuð langt síðan komið hefir verið á eftirliti með verksmiðjum. Í Danmörku er um það víðtæk löggjöf, og var þar fyrst leitt í lög slíkt eftirlit árið 1873. Síðan hefir þeim verið breytt á ýmsan hátt og aukið við þau. Þessi lög eru á þá leið, að ákveðnir eftirlitsmenn koma á þá staði, sem taldir eru verksmiðjur, eða þar sem 5 menn eða fleiri vinna og unnið er með vjelum. Eiga þeir að gæta þess, að loftrás sje heilsusamleg og útbúnaður vjela þannig, að hann sje ekki hættulegur heilsu manna eða slys hljótist af o. fl. Nú er hjer lögákveðið að hafa skoðun á skipum, en á landi er ekki haft slíkt eftirlit. Einn af starfsmönnum stjórnarinnar hefir kynt sjer þetta mál, og það ætti því að vera auðvelt fyrir stjórnina að undirbúa þetta mál með hans aðstoð til næsta þings. Verksmiðjur hafa margar risið hjer upp á síðari árum, svo sem síldarverksmiðjur úti um land og margvíslegar verksmiðjur í Reykjavík, og eru þær mjög misjafnt útbúnar. Það þarf varla að eyða orðum að því, hversu nauðsynlegt sje að tryggja heilsu og líf þeirra manna, sem þar vinna, með því að sjá um, að allur útbúnaður verði sem heilsusamlegastur og tryggastur, enda er það jafnframt til hagsmuna fyrir atvinnurekendur, að slíkt eftirlit sje með öllum verksmiðjum.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Það er rjett til getið hjá hv.flm., að engin ástæða sje til annars en taka þessari till. vel, einkum þegar þess er gætt, að einn af starfsmönnum ríkisins, Ólafur Sveinsson vjelfræðingur, hefir talsvert athugað þetta mál. Var það í samráði við mig, að hann gerði það í utanför sinni í fyrra. Eru til talsverð drög að frv. um þetta mál, þótt það þætti ekki nægilega undirbúið til þess að leggja það fyrir þetta þing. Það er fyrirsjáanlegt, að þessu eftirliti fylgir nokkur kostnaður, ef það á að ná til allra verksmiðja á landinu. Mun kostnaður við eftirlitsferðir vera það tilfinnanlegasta, en það er bót í máli, að þær má sameina við aðrar ferðir þessa manns, þar eð hann hefir eftirlit með skipum og bátum á hverju sumri. Væri eflaust heppilegt, ef hægt væri að sameina þetta tvent. Stjórnin hefir ekkert á móti að athuga þetta mál fyrir næsta þing, og mun þá sennilega koma með frv.

Björn Líndal Jeg vil eindregið mæla með því, að till. verði samþ., enda er hún í samræmi við það, sem jeg lagði til á þinginu í vetur, í formi rökstuddrar dagskrár, sem þá náði ekki samþykki deildarinnar, af ástæðum, sem rjettast er að tala sem minst um. - Jeg vil jafnframt taka það fram, að þessi styrkveiting til stúdentaefna frá Akureyri til þess að sækja próf hingað til Reykjavíkur getur hæglega gefið tilefni til þess, að stúdentaefni annars staðar frá á landinu sæki um samskonar styrk, og virðist mjer, að þeir eigi til þess jafnmikla sanngirniskröfu. Jeg vil því ekki láta skoða þessa styrkveitingu sem fordæmi fyrir slíku framvegis, heldur aðeins sem hjálp í þetta eina sinn, af því að nokkuð sjerstakar ástæður eru fyrir hendi.

Flm. (Jakob Möller) Jeg bjóst ekki við því, að svo fljótt kæmi að þessu máli, vegna þess, að miklar umr. mundu verða um málið, sem var næst á undan á dagskránni. En það gerir ekkert til, því að jeg hafði ekki ætlað mjer að flytja neinn fræðifyrirlestur um þetta mál. Jeg hygg, að um þessa till. geti tæplega verið mjög skiftar skoðanir. Það er kunnugt, að á seinni árum er farið að nota hveri, bæði orkuna og svo ýms efni í gufunni, og það er augljóst, að hverir hafa í sjer fólginn mikinn auð, sem gæti orðið til mikilla nota fyrir landið, ef þeir lenda ekki í braski. Jeg hygg því, að hv.þdm. geti fallist á það, að það sje ekki síður ástæða til að setja lög um eignar- og hagnýtingarrjett hveraorku heldur en vatnsorku. Þetta er að því leyti svipað, að það má nota orku hveranna til að framleiða rafmagn, auk þess sem nota má gufuna til hitunar. Annars er það svo margt, sem farið er nú að hagnýta hveri til, og vitanlega er það enn mjög rannsóknarefni, sem jeg tel naumast rjett að blanda inn í þetta mál. Hjer er aðeins um það að ræða að skora á stjórnina að láta undirbúa löggjöf um þetta, á sama hátt og lög hafa verið sett um vatnsrjettindi. Mjer þykir leitt, að enginn úr hæstv. stjórn skuli vera hjer viðstaddur. Hæstv. atvrh. (MG) hvarf í skyndi af fundi, þegar jeg var að standa upp. En jeg vona, að stjórnin taki þetta eigi að síður til athugunar, ef samþ. verður, með því að jeg veit, að hún hefir fengið mjög einróma áskorun um þetta frá Verkfræðingafjelagi Íslands. Mjer þótti það rjett, að deildin styddi þessa ályktun fjelagsins, sem vitanlega styðst við sjerþekkingu á málinu. Jeg geri ráð fyrir, að mál þetta heyri undir hæstv. atvrh. (MG), og vænti, að hann taki till. vel.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg gat því miður ekki hlustað á ræðu hv.flm. (JakM), en jeg get getið mjer til um efnið, eftir till. að dæma, og jeg skal lýsa því yfir, að jeg hefi ekkert á móti því að athuga þetta mál eða láta athuga það fyrir næsta þing. Jeg skal geta þess, að jeg var í vetur boðinn á fund í Verkfræðingafjelaginu, og var þetta mál þar til umr., og talið, að löggjöf þyrfti um þetta efni, en tíminn var þá naumur til undirbúnings. En nú er hægt að taka það nógu snemma, svo að það komist fyrir næsta þing. Jeg skal svo aðeins lýsa því yfir, að stjórnin er þess albúin að taka við till. og athuga málið á þeim grundvelli.

Sveinn Ólafsson Jeg stend ekki upp til þess að mótmæla till. Jeg álít einmitt, að hún eigi nokkum rjett á sjer. Jeg vildi aðeins gera fáar aths. út af orðum hv.flm. (JakM). Hann virtist líta svo á, að eftir væri að setja lög um eignar- og afnotarjett hveraorku, en ekki annarar vatnsorku. En jeg lít svo á, að búið sje að setja lög um þetta hvorttveggja með vatnalögunum frá 1923, 9. og 10. gr. Þar er fastákveðinn eignar- og afnotarjettur landeiganda að hverum og meðal annars lagðar á hann þær kvaðir að láta hveraorku fala í þarfir almennings. Jeg held því, að löggjöfin sje í þessu efni fullkomlega skýr. En jeg get ímyndað mjer, að þörf sje á lögum um það, á hvern hátt þessi almenningsnot megi verða eða hvenær megi skylda eigendur til að láta orkuna eða heita vatnið af hendi. Um sjálfan eignar- og umráðarjettinn tel jeg að sje alveg skýrt ákveðið í þessum tilvitnuðu greinum vatnalaganna, En jeg er við því búinn að greiða till.atkv., þótt jeg hafi annan skilning á verkefni stjórnarinnar við undirbúning frv. um þetta efni en hv.flm.

Flm. (Jakob Möller) Jeg geri ekki ráð fyrir, að það þurfi að vera ágreiningur um þetta efni milli mín og hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Jeg lít þó svo á, að vatnalögin taki fyrst og fremst til yfirborðsvatns, en hjer er um að ræða hveraorku, ekki beint vatnið, heldur gufuna, og til þess að hagnýta þessa orku þarf oft að bora langt niður í jörðina. Mjer skilst, að það geti verið vafamál, hvað rjettur landeiganda nær langt niður.

Að miðdepli jarðar

. Um þetta skal jeg ekki deila, enda er nógur tími til þess, þegar frv. kemur fram um þetta efni. Jeg hygg, að það sje áreiðanlegt, að vatnalögin nái ekki yfir þetta. Annars er þetta ekki eins þýðingarmikið atriði eins og sumir kunna að álíta. Aðalatriðið er, að afnotarjettinum, sem ríkið mundi öðlast, yrði ráðstafað til almenningsheilla. Það er það, sem meint er með till.

Flm. (Jakob Möller) Á tveim þingum, 1924 og 1925, bar jeg fram frv. til laga um heimild fyrir ríkisstjórnina til að veita sjerleyfi til að reka útvarpsstarfsemi. Frv. þetta var samþ. á þinginu 1925 og sjerleyfið veitt hlutafjelagi, sem stofnað var hjer í bænum, og hefir fjelag þetta nú starfrækt útvarpið um tíma. Nú er það kunnugt, að allmikið hefir borið á óánægju meðal útvarpsnotenda með rekstur og fyrirkomulag útvarpsins, en út í það ætla jeg ekki að fara hjer. Jeg býst við, að menn geti orðið sammála um þessa till., þó að ekki sje þeim ástæðum til að dreifa. Eins og sagt er í greinargerðinni, er það fyrirsjáanlegt, að útvarpið verður ekki rekið til lengdar á þeim grundvelli, sem nú er, og jeg hygg, að það sje skoðun manna, að þessari starfsemi verði best borgið í höndum hins opinbera, þegar til lengdar lætur. Þessari skoðun var líka haldið fram í upphafi, en hún mætti mótspyrnu, ekki síst af hálfu þáverandi landssímastjóra, sem nú er nýlátinn. Um afstöðu núverandi landssímastjóra er mjer ekki kunnugt, en þar sem nú útvarpið er komið á, og hinsvegar svo ástatt með það fjelag, sem hefir rekstur þess með höndum, að búast má við, að það verði að gefast upp vegna fjárhagsörðugleika, þá er það nauðsynlegt, að stjórnin taki málið til athugunar sem fyrst, til þess að vera viðbúin, ef að þessu rekur. En ef fjelagið getur haldið áfram, þá er það vitanlega í fullum rjetti sinn sjerleyfistíma, sem mun vera 7 ár. Till. mín er bygð á þessu, að það hljóti innan skamms að reka að því, að hið opinbera verði að taka ákveðna afstöðu til þessa máls. Jeg sje ekki, að hægt sje að hreyfa rökstuddum andmælum gegn till., en geymi mjer rjett til andsvara, ef til kemur. Jeg geri ráð fyrir, að skipun nefndar ætti ekki að verða sundurþykkjuefni. En hvort stjórnin telur sjer fært að ætla nefndinni að vinna kauplaust, veit jeg ekki. En fyrir hönd fjelags víðvarpsnotenda get jeg lýst því yfir, að það mun ekki verða til fyrirstöðu af þess hálfu.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg skal fyrir hönd stjórnarinnar lýsa því yfir, að hún hefir ekkert á móti því, að skipuð verði nefnd til að athuga og gera till. um þetta mál, eins og gert er ráð fyrir í till. Og jeg skal bæta því við, að jeg held, að það sje hyggilegt að rannsaka það, hvort ekki sje rjett að taka útvarpið til opinbers rekstrar. Þó að fjelaginu, sem útvarpsleyfið fekk, hafi tekist að fá það fje, sem minst var áskilið, þá hefir það sýnt sig, að það var of lítið. Það hefir líka sýnt sig, að fjelagið á mjög erfitt uppdráttar án sambands við landssímann; einkum kemur það mjög ljóst fram, hve erfitt er að ná inn gjöldunum án hans stuðnings. En aðalþröskuldurinn í vegi þessa fjelags er það, hvað erfitt það hefir reynst að fá nóg fje til rekstrar fyrirtækinu. Ef nóg fje hefði fengist, hygg jeg, að hefði mátt reka það með arði, svipuðum og t. d. síminn gefur. Jeg álít því margt mæla með því, að landssíminn taki við fyrirtækinu, því að það er ekki sjáanlegt, að hægt sje að fá nóg fje til að reka það með öðru móti. Ef það yrði ofan á, að það þætti ráðlegast, geri jeg ráð fyrir. að stjórnin mundi koma fram með frv. í þá átt á næsta þingi. Í þessu sambandi vil jeg benda á það, að mjer er kunnugt um, að ungur Íslendingur dvelur nú erlendis, sem leggur fyrir sig aðallega þær greinar, sem að þessu lúta, og jeg veit, að hann mundi heldur vilja starfa hjer heima en erlendis, að loknu námi, og ef við fáum hann til að starfa við útvarpið, er þess að vænta, að hægt verði að koma þessum málum í gott horf. Af hálfu h. f. „Útvarps“ hygg jeg, að ekkert sje því til fyrirstöðu, að það vilji framselja sjerleyfið með góðum kjörum. Jeg skal að lokum taka það fram, að jeg tek með ánægju við till.hv. 1. þm. Reykv. (JakM) og álít rjett að taka til athugunar, hvort ekki sje heppilegast að breyta um aðferð í þessu máli.

Klemens Jónsson Það er í rauninni óþarfi að tala langt mál frekar, eftir þær undirtektir, sem hæstv. ráðh. (MG) hefir veitt. En jeg hafði ásett mjer að standa hjer upp til að styðja till., sem jeg álít mjög nauðsynlega. Jeg held mjer sje óhætt að fullyrða það, að allir bæjarbúar hafi fagnað því, þegar hjer var stofnað fjelag í þeim tilgangi að reka útvarpsstarfsemi. Jeg get sagt það fyrir mitt leyti, að jeg varð mjög glaður og útvegaði mjer strax tæki og gekk í fjelagið. En jeg hefi orðið fyrir miklum vonbrigðum, og jeg hygg, að allur almenningur hafi líka þóst verða fyrir vonbrigðum. Fjelagið ljet, er það var stofnað, í ljós það markmið, að það ætlaði að útbreiða útvarpið og gera það alment. En jeg held, að það hafi reynst svo frá allra fyrstu byrjun, að það hafi tafið fyrir útbreiðslu þess á ýmsan hátt. Í fyrsta lagi með háu gjaldi. Það ljet sjer ekki nægja minna en 50 kr. ársgjald, þar við bættust svo mjög dýr tæki og sjerstakt stofngjald, 85 kr., á hvern notanda. Þetta var í byrjun alt of dýrt og sjáanlegt, að með því móti yrði útvarpið ekki alment menningarmeðal. En hvað fengu svo útvarpsnotendur fyrir þessi háu gjöld? Ýmislegt gott, en fleira ljelegt. Við höfum fengið guðsþjónustur á hverjum sunnudegi, og er það auðvitað út af fyrir sig gott, einkum fyrir gamalt fólk, sem ekki er fært um að troðast inn í kirkjurnar hjer, sem venjulega eru fullar. Stöku sinnum eru haldnir fyrirlestrar, en þeir eru misjafnir, eins og gengur, og sumir mjög ljelegir. Hljóðfærasláttur er á hverju kvöldi frá sjerstöku kaffihúsi í bænum, og vil jeg sem minst um hann tala. Oft er ennfremur „grammófónmúsík“, og geta menn alveg eins notið hennar heima hjá sjer á sitt eigið hljóðfæri, því að flestir, sem efni hafa á útvarpstækjum, eiga líka „grammófón“, og er það sannarlega ljettmeti að bjóða fólki fyrir hátt gjald. Nú nýlega er farið að segja börnum sögur og æfintýr eitt kvöld í viku, og er það vitanlega vel þegið. Þá er daglega útvarpað gengisfrjettum og veðurskeytum, og það kemur auðvitað að gagni, ef á annað borð er hægt að heyra það. En eitt heyrist þó altaf yfirgnæfa það, sem útvarpað er, og það er „tikk, takk, tikk, takk“ frá loftskeytastöðinni. Jeg veit ekki, hvernig heyrist á sjónum, en á landi nær stöðin skamt. Norður á bóginn heyrist ekki vel lengra en upp í Borgarfjörð og austur eftir ekki lengra en undir Eyjafjöll. Útvarpsstöðin hjer er því alveg ónóg. Það er lítið gagn í að hlusta á fyrirlestra á kvöldin, ef svo er eilíft „tikk takk“ frá loftskeytastöðinni til að trufla. Jeg verð að álíta, að þetta áhald sje mjög merkilegt fyrir Íslendinga, ekki aðeins til gamans og dægrastyttingar, heldur og til mikils gagns. Þykir mjer því full ástæða til að sýna málinu meiri sóma en þetta fjelag hefir gert. Því miður hefir reynslan sýnt, að mikil mistök hafa orðið hjá fjelaginu. Því álít jeg tillögu hv. 1. þm. Reykv. (JakM) eðlilega og rjettmæta. Jeg er sammála honum um, að gott sje, að rekstur útvarpsins sje í höndum hins opinbera. Úr því að hæstv. atvrh. (MG) hefir tekið svona vel í málið, vænti jeg, að það nái fram að ganga.

Jón Guðnason *) Jeg vil mæla hið besta með þeirri till., sem hjer liggur fyrir, og jeg veit, að mjög mikill hluti þjóðarinnar óskar, að málið verði tekið upp í þessu formi. Það eru ekki margar nýjungar, sem hafa vakið eins mikinn áhuga hjá almenningi og útvarpsmálið, en því miður verð jeg líka að segja, að það eru ekki margar nýjungar, sem hafa brugðist eins vonum manna og það hefir gert. Um það, hvort fjelagið, sem hefir haft útvarpið með höndum, hefir rækt hlutverk sitt vel eða ekki, skal jeg ekki segja. Það er annað atriði í þessu máli, sem jeg vildi vekja athygli á og óska eftir, að yrði tekið til nákvæmrar íhugunar, sem sje sölufyrirkomulagið á viðtækjunum, sem notuð eru. Um þau er það að segja, að úti um sveitir landsins, að minsta kosti þar sem jeg þekki til, hafa þau reynst mjög svikul. Menn hafa ekki skilyrði til að geta metið gæði þeirra og kasta svo mörgum hundruðum króna alveg út í bláinn. Tækin eru í sífeldu ólagi, sem að vísu stafar að einhverju af því, að menn kunna ekki með þau að fara og sjá ekki, í hverju bilunin liggur. En til þessa hljóta að liggja fleiri orsakir, því að þó að fagmenn komi sunnan úr Reykjavík til að gera við tækin, bila þau jafnharðan aftur. Það er því ósköp eðlilegt, að þetta fyrirtæki verði fyrir tortrygni almennings, og ef ekki verður undinn bráður bugur að því að koma þessu í lag, hlýtur að reka að því, að menn verði beinlínis ragir við að taka upp þessa nýjung. Þýðingarmesta atriðið er einmitt það, að trygt sje, að tækin komi að tilætluðum notum og sjeu ekki of dýr. Það hefir að minsta kosti heyrst, að meira en lítið sje lagt á þessi tæki. *) Ræðuhandr. óyfirlesið.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg ætla aðeins að gefa svolitlar upplýsingar um aðgerðir á útvarpstækjunum. Það er svo, að ekki er fyrir almenning að gera við þau. Það er oft, sem fagmaður getur gert við tæki á svipstundu, þótt ólærður maður í þessari grein geti það alls ekki, hversu langan tíma sem hann hefir. Mjer er ekki fyllilega kunnugt um, hvort tækin hjer eru góð, en jeg veit það, að í öðrum löndum koma fram samskonar kvartanir og hjer. Það er einmitt einn kosturinn við að hafa útvarpið í sambandi við landssímann, að þá er mun hægara að fá gert við þau. Þá getur stöðvarstjóri á hverjum stað kent mönnum að gera við algengustu bilanir. Viðvíkjandi því, að sumstaðar á landinu heyrist ekkert, þá skal jeg viðurkenna, að stöðin er of lítil. En það er sama, hvað stóra stöð við fáum, það verða samt altaf svonefndir „dauðir blettir“ hjer og þar, þar sem ekkert heyrist. Í Osló til dæmis er mjög stór „broadcasting“-stöð, en á stað, sem er 10 mílur frá Osló, heyrist ekkert, þó að alt í kring megi heyra og jafnvel mörg hundruð mílna í burtu. Það er ekki hægt að komast af með eina stöð, ef á að heyrast um alt land. Í Osló í fyrra var jeg boðinn af British North-Westem Electric að hlusta á þeirra eigin stöð. En þegar jeg kom, heyrðist ekkert. Eigendurnir sögðu, að þetta stafaði af truflunum í borginni og kæmi fyrir svo að segja í viku hverri. „Við vitum ekki, hvernig við eigum að fyrirbyggja það“, sögðu þeir, „við getum að vísu styrkt hljóðið eins og við viljum, en þá margföldum við um leið hávaðann í loftinu“. Þetta vildi jeg aðeins taka fram, til að sýna, að þó að stundum sjeu mistök á, er það ekki altaf stöðinni að kenna. Jeg vil vekja athygli á því, að loftskeytastöðin hjer truflar afskaplega, einkum gamla stöðin. Gerð hennar er orðin úrelt, og er ómögulegt að heyra neitt í útvarpinu, þegar hún er notuð.