Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Borist hefur bréf frá 3. þm. Norðvest., Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, og 4. þm. Suðurk., Smára McCarthy, um að þau geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi sem varamenn fyrir þau Bjarni Jónsson og Oktavía Hrund Jónsdóttir. Kjörbréf þeirra Bjarna Jónssonar og Oktavíu Hrundar Jónsdóttur hafa þegar verið rannsökuð og samþykkt, en þau hafa ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.

Bjarni Jónsson og Oktavía Hrund Jónsdóttir hafa undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru boðin velkomin til starfa á Alþingi. Borist hefur bréf frá 3. þm. Norðaust. að hann geti ekki sinnt þingmennsku á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Björn Valur Gíslason.

Borist hafa sex bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneyti þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 325, um komugjald á flugfarþega, frá Oddnýju G. Harðardóttur; fyrirspurn á þskj. 343, um auðlindarentu raforkufyrirtækja, frá Oddnýju G. Harðardóttur; fyrirspurn á þskj. 330, um inn- og útskatt hótela og gistiheimila, frá Oddnýju G. Harðardóttur; fyrirspurn á þskj. 231, um Landsvirkjun, frá Silju Dögg Gunnarsdóttur; fyrirspurn á þskj. 339, um skattrannsókn á grundvelli keyptra gagna, frá Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, og fyrirspurn á þskj. 338, um hæstu og lægstu laun hjá ríkinu, frá Katrínu Jakobsdóttur. Borist hefur bréf frá innanríkisráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 252, um fjarskiptasjóð, stöðu ljósleiðaravæðingar o.fl., frá Steingrími J. Sigfússyni. Borist hafa tvö bréf frá velferðarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 219, um vistunarrúrræði fyrir börn með fötlun, frá Birni Leví Gunnarssyni, og við fyrirspurn á þskj. 238, um heilbrigðisþjónustu veitta erlendum ferðamönnum, frá Hönnu Katrínu Friðriksson.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.

Frú forseti. Þau tíðindi bárust í gær að erlendir vogunarsjóðir hygðust kaupa hlut í Arion banka af Kaupþingi. Þar liggur fyrir að enginn hlutur fer yfir 9,99%, en hluturinn þarf að vera 10% til að teljast virkur eignarhlutur. Þar með gilda allstrangar reglur um að Fjármálaeftirlitinu beri að meta hæfi viðkomandi eiganda til þess að eiga og reka viðskiptabanka. Það er því væntanlega ekki tilviljun að eignarhluturinn miðast við þessa tölu, 9,99%. Þá vekur líka athygli í ljósi þess að í samningum um stöðuleikaframlög var miðað við að sá hlutur, bókfært virði hans, miðaðist við krónu á móti krónu. Verðið núna virðist vera í kringum 0,8 og jafnvel aðeins undir því, jafnvel 0,79, en ef miðað er við 0,8 getur ríkið stigið inn og nýtt sér forkaupsrétt sinn. Samkvæmt frétt í Kjarnanum, sem birtist nú í dag, telja þeir að þetta gengi sé 0,79 en muni verða hærra ef viðkomandi aðilar nýti sér viðbótarkauprétt. Í þriðja lagi liggur ekkert fyrir um endanlega eigendur. Það sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra er í fyrsta lagi: Telur hann ekki rétt að meta þá aðila sameiginlega sem eru að kaupa hlut sem nemur allt að 30%, sem virðast vera að vinna saman? Er ekki rétt að meta hæfi þeirra sameiginlega þrátt fyrir að enginn eigi hlut yfir 10%? Er fjármálaráðuneytið búið að fara yfir gengið sem hluturinn fer á? Er það yfir 0,8 og gæti ríkið þannig nýtt sér forkaupsrétt sinn? 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég tek undir það að það er mjög ólíklegt að talan 9,99 sé tilviljun. Ég vil líka taka undir með hv. þingmanni að það er afar mikilvægt að vita í slíkum tilvikum hverjir eru endanlegir eigendur, þ.e. hverjir eiga þessa sjóði sem um ræðir. Nú er rétt að upplýsa að það er ekki fjármálaráðuneytið sem metur hæfi manna til að fara með eignarhlut heldur er það Fjármálaeftirlitið sem gerir það. Fjármálaeftirlitið fer eftir reglum þar um. Þó að almenna reglan sé sú að miðað sé við 10% eignarhald þá getur Fjármálaeftirlitið, ef eignarhald er t.d. dreift, horft á aðila sem eiga verulegan eignarhlut eða eignarhlut sem er líklegt að verði ráðandi, þó að tölunni 10% sé ekki náð. Ég tel afar mikilvægt að farið sé yfir þetta og það sé farið yfir þetta í samræmi við reglur. Mér er ekki kunnugt um að þessir aðilar séu tengdir aðilar í skilningi neinna laga, mér skilst að þetta séu mismunandi sjóðir. Fjármálaráðuneytið hefur upplýsingar um það að gengið í þessum viðskiptum sé yfir genginu 0,8 þannig að ég tel ekki ástæðu til að efast um þær upplýsingar. Það hefur margoft komið fram að það er mín skoðun að upplýsa eigi um endanlega eigendur að hlutafé.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Hann segir hér að samkvæmt upplýsingum ráðuneytisins sé gengið yfir 0,8. Getur hann upplýst Alþingi um hvert gengið er? Það er mikilvægt að þær upplýsingar liggi fyrir. Í öðru lagi kemur fram í máli hæstv. ráðherra að Fjármálaeftirlitið hafi heimildir til að meta hæfi þrátt fyrir að 10% markinu sé ekki náð. Kannski eru þessir aðilar ekki tengdir aðilar en það liggur fyrir að þeir ráðast sameiginlega í þessu kaup á sama tíma. Kallar það ekki á að Fjármálaeftirlitinu verði falið að meta hæfi þessara aðila? Og þá kem ég að því síðasta sem varðar hina endanlegu eigendur. Hér er um íslenskan viðskiptabanka að ræða sem varðar mjög miklu fyrir íslenskt atvinnulíf en ekki síður íslenskan almenning, hann fer með mörg fasteignalán íslensks almennings svo dæmi sé tekið, 

Frú forseti. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef er gengið yfir 0,8. Mér sýnist hins vegar sýnist mér miðað við þær tölur sem birtar hafa verið að það sé mjög nálægt tölunni 0,8 en þó yfir þeirri tölu. Enn og aftur legg ég áherslu á að það er Fjármálaeftirlitið sem metur hæfi manna til að fara með eignarhlut, en ég held að það sé afar mikilvægt og ég hef haft samband við forstjóra Fjármálaeftirlitsins um að það verði upplýst hverjir eru eigendur þessara hluta og hinir endanlegu eigendur og það komi fram. Ég tel að það sé algjörlega óviðunandi fyrir Íslendinga að vita ekki hverjir standa þarna á bak við.

Virðulegi forseti. Ég ætla að halda áfram á sömu nótum. Nú um helgina bárust þær fréttir að Goldman Sachs og þrír aðrir vogunarsjóðir hefðu keypt nærri 30% hluta í Arion banka fyrir 40 milljarða króna sem og að samið hafi verið um að fjárfestingarhópurinn fengi forkaupsrétt upp á 21,9% hlut í Arion banka. Það eru stórar fréttir enda í fyrsta sinn sem hluti í banka á Íslandi er seldur til erlendra aðila með þessum hætti. Í ljósi þessara fregna langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort einhver áform liggi fyrir um sölu eignarhlutar ríkisins, eignarhlutar þjóðarinnar, í Íslandsbanka og Landsbankanum. Eru þau til staðar? Liggja fyrir einhver drög eða undirbúningsvinna að þessu leyti? Og í framhaldinu langar mig einnig að spyrja: Er eitthvað til í þeim þráláta orðrómi sem verið hefur um að selja eigi Íslandsbanka til erlendra aðila? Er eitthvað til í því? Ég verð einnig að fá að vita hvort ráðherra telji skynsamlegt að ráðast í einkavæðingu á þjóðarbönkunum nú strax. Eitt af því sem okkur ber að taka tillit til er að sjálfsögðu skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir bankahrunsins. Þar kom mjög skýrt fram að of margir bankar voru seldir á allt of skömmum tíma, sem gerði það að verkum að við fengum ekki besta mögulega verðið fyrir bankana okkar, ekki hæfustu stjórnendurna til að kaupa bankana, hæfustu eigendurna. Sú sem hér stendur spyr sig: Erum við að sigla aftur inn í 2007? Erum við að fara að selja þrjá banka á einu bretti á þessu kjörtímabili? Verður þetta kjörtímabil einkavæðingar og í raun og veru endurreisn hrunsins?

Frú forseti. Ég ætla svo sannarlega að vona að það verði ekki endurreisn hrunsins eins og hv. þingmaður orðaði það svo skáldlega. Ég er algjörlega sammála því að til þess eru vítin að varast þau og ekki var staðið rétt að einkavæðingu bankanna á sínum tíma. Ég hef lýst því yfir í þessum ræðustól að ég telji að við eigum að fara okkur hægt. Ég held að við eigum að vanda okkur við þetta eins og mögulegt er þannig að okkur verði ekki aftur á þau mistök sem urðu árið 2003 og 2004 þegar menn voru að einkavæða bankanna. Það eru engin sérstök áform um sölu á eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka og Landsbanka. Ég veit ekki til þess að neinir kaupendur hafi tilkynnt að þeir hafi áhuga á því og ríkið hefur ekki gert neitt til að bjóða þessa hluti til sölu. Svarið við því er að það eru engin sérstök áform uppi um það á þessum tíma og ég hef sagt að það væri betra og farsælla fyrir þjóðina að þetta verði selt hægt. Ef það tekur langan tíma, ef það tekur eitt kjörtímabil eða tvö, þá eigum við að frekar að gera það en að ana að einhverju sem við komum til með að sjá eftir síðar. Um orðróm um sölu á Íslandsbanka get ég bara ekkert sagt. Ég hef ekki heyrt hann og hann er ekki frá mér kominn og ég ætti að vita um það ef menn væru að selja hann. Ég held að það skipti afar miklu máli, eins og ég sagði áðan, að við vöndum okkur. Ég held að allir hv. þingmenn séu mér sammála um að í þetta sinn eigum við að vanda okkur þegar hlutur ríkisins verður seldur í bönkunum.

Virðulegi forseti. Já, ég get tekið undir að við eigum að vanda okkur. Hæstv. fjármálaráðherra talar um að við eigum að taka okkur eitt kjörtímabil eða jafnvel tvö. Ég held að við eigum að hugsa lengra fram í tímann. Við eigum að hugsa þetta mjög heildstætt. Á ríkið að eiga hlut í bönkunum? Það er líka ein spurning. En það sem mig langar til að beina að hæstv. fjármálaráðherra er hvernig hann hyggst þá standa að mögulegri einkavæðingu. Hvernig eigum við að vanda okkur í þetta sinn? Það sem gerðist síðast var að engum reglum eða siðalögum var í raun fylgt eftir. Allar reglur voru brotnar sem gerði að verkum að við enduðum þar sem við enduðum. Hvað ætlar hæstv. fjármálaráðherra að gera, komi til þess að selja hlut í Íslandsbanka eða Landsbankanum, til þess að tryggja að menn fari vandlega undirbúnir af stað og að niðurstaðan verði vönduð?

Frú forseti. Þetta er mjög góð spurning. Hvernig á að selja hlutina í bönkunum? Eina ástæðan fyrir því hve illa tókst til síðast var sú að þá var leitað eftir kaupendum á stórum hlutum í bönkunum, ráðandi hlutum í bönkunum tveimur. Það var ekki farsæl stefna. Ég hef ítrekað lýst því yfir að ég tel farsælast að eignarhald á bönkum sé dreift. Ég tel betra að það væri ekki einn aðili sem færi með ráðandi hlut í bönkum. Auðvitað þarf þetta að gerast í ferli sem allir eiga möguleika á að koma að. Ég held að það væri ágætt að selja bankana ekki í allt of stórum hlutum, en auðvitað verður það að ráðast af aðstæðum á hverjum tíma, bæði í samfélaginu og hér meðal fulltrúa þjóðarinnar. Ég er sammála því að þetta er þjóðareign sem við verðum að fara vel með.

Virðulegi forseti. Sá sem hér stendur spurði hæstv. fjármálaráðherra fyrir nokkru um samninga við vogunarsjóðina vegna afnáms hafta. Það verður að segjast eins og er að svar ráðherrans var sérkennilegt þar sem hann lýsti því yfir að engir samningar hefðu átt sér stað, en tveimur dögum síðar lágu fyrir samningar um kaup vogunarsjóðanna á aflandskrónum sínum. Núna erum við stödd á aðeins öðrum stað. Aftur eru spurningar um hvernig aðkoma stjórnvalda hefur verið að vogunarsjóðum sem eru að kaupa í Arion banka. Það var talað við einn af forsvarsmönnum þeirra sem eru að kaupa og hann gerði sér grein fyrir því að mönnum finnst óþægilegt að vogunarsjóðir séu að eignast banka á Íslandi. Þess vegna segir hann, með leyfi forseta, í Fréttablaðinu: „Við höfum reynt að leika slíkt hlutverk í þessu ferli, ekki síst gagnvart stjórnvöldum og eftirlitsstofnunum, svo að þessi kaup næðu fram að ganga.“ Því spyr ég: Í hvaða samskiptum áttu kaupendur við yfirvöld, fjármálaráðherra og/eða Seðlabanka, í aðdraganda kaupanna? Kynntu kaupendur á einhverjum tímapunkti áform sín um að kaupa hluti í Arion banka? Það má líka spyrja: Hafa hæstv. fjármálaráðherra eða starfsmenn hans hitt þessa vogunarsjóði til að ræða kaup þessara aðila á Arion banka? Er fjármálaráðherra tilbúinn að leggja fram fundargerðir frá New York fundinum með upplýsingum um hverjir sátu þann fund og um hvað var rætt? Forsætisráðherra og fjármálaráðherra hafa keppst við að lofa þetta, kallað þetta tímamót og sagt þetta sýna styrkleika í efnahagslífi þjóðarinnar. Tímamótin virðast því miður aðallega felast í því að nú virðist arðurinn eiga að renna úr landi, frá bankanum til erlendra eigenda, og vaxtagreiðslur heimilanna renna þar af leiðandi þangað. Því er áhugavert að bæta við þeim spurningum hvort salan á 30% hlut Arion banka sé í samræmi 

Frú forseti. Því er til að svara við fyrirspurn hv. þingmanns að ég hef ekki átt í neinum samskiptum við þessa kaupendur. Mér er ekki kunnugt um að neinn þessara kaupenda hafi átt í samskiptum við starfsmenn fjármálaráðuneytisins. Það er rétt að minna á að það er ekki ríkið sem er að selja þessa hluti, það er Kaupslit sem er að selja þessa hluti minnir mig að það heiti, þ.e. það er slitabú Kaupþings sem er að selja hlutina. Þegar gerðir voru stöðugleikasamningarnir við þessi slitabú í fyrra var það gefið upp að þeir mættu selja hlutina samkvæmt ákveðnum reglum. Ég reikna með því að hv. þingmaður sem sat þá í ríkisstjórn hafi fallist á þær reglur fyrir sitt leyti. Hv. þingmaður spyr líka um fundinn í New York. Það vill nú svo til, af því hann hefur áður vísað til þessa fundar sem leynifundar, að hv. þingmaður vissi nú af þeim fundi fyrir fram og hverjir myndu sitja hann fyrir Íslands hönd, en ég get vel upplýst það hér. Það voru Benedikt Árnason úr forsætisráðuneytinu, Guðmundur Árnason úr fjármálaráðuneytinu og Jón Sigurgeirsson úr Seðlabankanum. Ég get alveg staðið við þau orð mín síðast að ekki var gengið frá neinum samningum á þeim fundi enda var ég búinn að lofa því að upplýsa það þegar í stað ef eitthvað slíkt yrði.

Virðulegi forseti. Ég vil bæta við nokkrum spurningum til hæstv. ráðherra. Er það hans mat að kaup erlendra vogunarsjóða séu til þess fallin að auka trú almennings á Íslandi á bankakerfinu? Telur hæstv. fjármálaráðherra að með þessu sé eignarhald á Arion banka gagnsætt? Í ljósi orða ráðherrans hér fyrr í umræðum: Telur ráðherra að þessi sala falli undir vönduð vinnubrögð? Er þetta það að vanda sig? Ég vil ítreka spurninguna sem ég spurði hér áðan: Verða erlendir sjóðir jafn velkomnir fjárfestar þegar kemur að sölu á ríkisbönkum? Verður það einnig talið styrkleikamerki og tímamót? Ég verð að lýsa því yfir hér, frú forseti, að það er mjög erfitt að komast að annarri niðurstöðu í ljósi alls sem gerst hefur í samskiptum við aðila sem vilja fjárfesta á Íslandi 

Frú forseti. Ég vil fyrst svara því í sambandi við vinnubrögðin að hv. þingmaður þekkir það auðvitað mjög vel að hér er samfélag þar sem menn virða samninga og ríkisstjórnin sem hv. þingmaður sat í á sínum tíma gerði samninga um hvernig sýsla mætti með þessi hlutabréf, þannig er það gert. Ég held hins vegar að það sé alveg rétt að ástæða sé til þess að íhuga hverjir hinir endanlegu eigendur eru. Eru allir sem eiga vogunarsjóði slæmir eigendur? Eða gæti það verið að einhverjir sem eiga vogunarsjóði séu bara mjög virðingarverðir eigendur sem við viljum mjög gjarnan hafa sem eigendur að íslenskum bönkum? Ég held hins vegar að þegar 

Frú forseti. Hæstv. ráðherra. Það er óhætt að mæla með þáttum Mikaels Torfasonar í útvarpinu á laugardagsmorgnum um fátækt. Það er því miður engin skemmtihlustun heldur birtist þar nákaldur veruleikinn á þessari velsældareyju okkar þar sem hagvöxtur er í sögulegu hámarki og helstu vandræðin birtast í sísterkari krónu og ofhitnun hagkerfisins. Ljósi punkturinn er auðvitað að upplifa ótrúlegt æðruleysi og dugnað og skilyrðislausa ást foreldra á börnum sínum. Í þáttunum er varpað upp hversdagsbrotum úr lífi og aðstæðum venjulegs fólks, einstaklinga og fjölskyldna sem berjast við að draga fram lífið á allt of lágum launum á rándýrum og ótryggum húsnæðismarkaði, svipmyndum af venjulegu fólki sem þarf að ákveða hvort það borgar reikninga, veitir börnum sínum möguleika á tómstundum eða sjálfu sér nauðsynlega heilbrigðisþjónustu, í þessum tilfellum voru nefnd geðlyf og tannlækningar. Afleiðingar fátæktar eru okkur öllum kunnar, óöryggi, vanvirkni, félagsleg útskúfun, skömmun og í versta falli sultur. Frú forseti. Þetta er ógeðslegt. Hér inni getur enginn flokkur lýst sig saklausan af ástandinu. Fyrir utan auðvitað þjóðarskömmina, að land sem er ríkt láti þetta óréttlæti viðgangast. Hvernig í ósköpunum getum við kallað þetta stöðugleika? Við erum að bregðast tugþúsundum Íslendinga og ungu fólki sem á að verða burðarás hér í samfélaginu á næstu árum. Spurningin er: Til hvaða aðgerða ætlar ríkisstjórnin að grípa til að bregðast við fátækt á þessum uppgangstímum? Ætlar hæstv. ráðherra með markvissum aðgerðum að ráðast gegn fátækt? Kemur þá til greina að fara í skattkerfisbreytingar og jafna stöðu tekjuhópa? Hækka fjármagnstekjuskatt, fara í skarpari þrepaskatt, taka upp hátekjuskatt eða auðlegðarskatt? Þannig getum við komið í veg fyrir að fólk þurfi að velja á milli þess að kaupa sér mat, veita börnunum tómstund eða fara sjálft til læknis. 

Frú forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það er hörmulegt til þess að vita hve bág kjör margra í samfélagi okkar eru. Ég get jafnframt tekið undir það með þingmanninum að í því er ekki hægt að benda á einhvern einn eða eina ríkisstjórn og segja að hún ein hafi brugðist. Þetta vandamál hefur verið lengi. Það hefur verið viðvarandi. Við verðum sem samfélag að reyna að grípa þar inn í með þeim ráðum sem við mögulega getum. Við höfum í þessari ríkisstjórn t.d. verið að grípa til ráða í sambandi við húsnæðismálin sem bent hefur verið á að eru vandi margra, ekki bara fátækasta fólksins heldur líka margra sem eru að koma inn á húsnæðismarkaðinn í fyrsta sinn, ungt fólk, námsmenn og fleiri. Ég held hins vegar að leiðirnar sem hv. þingmaður benti á, að leggja á ýmiss konar skatta, hátekjuskatta, hækka skatta af ýmsu tagi, leiði ekki til þess að útrýma fátækt. Það myndi hins vegar breyta mjög skattheimtulagi ríkisins. Ég held að það sé betra að fólk hafi sjálft ráð yfir peningum sínum eins og mögulegt er. En við verðum auðvitað að hafa næga skattheimtu þannig að við getum borið það velferðarsamfélag sem við erum öll sammála um að eigi að vera á Íslandi.

Frú forseti. Spurningin er um eðli skattkerfisins. Lítur hæstv. ráðherra á það sem klassískur hægri maður að hér sé aðeins um tekjuöflunartæki að ræða eða eigum við að nota það til tekjujöfnunar? Ég vil að hæstv. ráðherra svari mér því: Kemur eitthvað af þeim leiðum, sem ég nefndi áður, til greina? Skarpari tekjuskattur, hátekjuskattur, auðlegðarskattur og stighækkandi fjármagnstekjuskattur? Svar við því, takk.

Frú forseti. Ég held að við getum alveg rætt hér um breytt skattkerfi. Ég minni hv. þingmann t.d. á tillögur samráðsvettvangs þar sem talað er um annars konar tekjuskatt en við erum með núna þar sem persónuafsláttur er t.d. breytilegur. Það yrði til þess að þeir sem eru með lægstar tekjurnar yrðu með hæsta persónuafsláttinn og hann færi síðan stiglækkandi þar til hann yrði horfinn á allra hæstu tekjur. Ég held að það sé vel þess virði að horfa á tekjuskattsbreytingu af því tagi. Ég held við eigum líka að horfa á aðrar tillögur á þessum samráðsvettvangi. Ég held að það væri mjög farsælt að gera það og ég mun láta hefja vinnu við það í Fjármálaeftirlitinu innan skamms.

Forseti. Segja má að fáir hlutir beri uppi lýðræðið í landinu á sama hátt og tjáningarfrelsi gerir. Þetta frelsi er ekki einungis dýrmætt fyrir einstaklinginn í samfélaginu heldur veitir það fjórða valdinu vernd til að draga þingheim til ábyrgðar. Það leggur grunn að fjölbreyttari menningu og stuðlar að gagnsæi og réttlæti í samfélaginu. Fimmti hver landsmaður treystir Alþingi Íslendinga og traust við stjórnsýsluna er í lágmarki. Þess vegna verður maður agndofa við athugasemdir hæstv. dómsmálaráðherra um þennan síðasta áfellisdóm Íslands hjá Mannréttindadómstóli Evrópu í tjáningarfrelsismálum. Aðspurð um hvort þetta sé ekki vandræðalegt svarar hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: „Nei, nei, ég myndi nú ekki segja það. En þetta er auðvitað vísbending um að það sé eitthvað óljóst í þessum málum sem þurfi að skýra betur.“ Er hæstv. ráðherra alvara með þessum ummælum sínum? Áðurnefnd ummæli ráðherra eru ekki líkleg til að auka traustið á Alþingi. Hæstv. ráðherrann lýsir sig tilbúinn til að skoða málið sem hingað til hefur þýtt að gera akkúrat ekki neitt. Nú er búið að dæma Ísland fyrir brot á fjölmiðlafrelsi í fimmta sinn á örfáum árum. Samtímis bendir formaður dómarafélagsins á að nútímavæða verði almenn hegningarlög í stað þess að dvelja í fortíðinni og afneita augljósri þróun samfélagsins og lýðræðis á Íslandi. Við vitum að skerðing á tjáningarfrelsi er eitt helsta vopn þjóðernissinna og fasista. Við eigum að vera með bestu löggjöf í heimi um tjáningarfrelsi og útfærslan verður að vera traustvekjandi og sanngjörn. Í ljósi áðurnefndra fullyrðinga hæstv. dómsmálaráðherra spyr ég: Hvað sér hún sem eðlilega leið til að bregðast við í þessu máli? Hefur hæstv. ráðherra ekki áhyggjur af því að ítrekuð brot íslenskra dómstóla gagnvart tjáningarfrelsi íslenskra blaðamanna, líkt og dómar Mannréttindadómstólsins í Evrópu eru dæmi um, ógni lýðræði á Íslandi?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu máli sem upp kom um síðustu helgi, þ.e. nýfallinn dómur Mannréttindadómstóls Evrópu, og varðar tjáningarfrelsi. Hv. þingmaður leggur kannski aðra merkingu í þau orð sem höfð voru eftir mér um að ég teldi málið ekki beint vandræðalegt sem slíkt. Ég tel mjög mikilvægt að menn hafi alltaf á hverjum tíma tækifæri til að bera mál sín undir dómstóla. Það á ekki að líta á það sem neitt vandræðalegt að tapa máli fyrir dómstólum, í þessu tilfelli vandræðalegt fyrir ríkið, ekki frekar en fyrir sækjendur í þessu máli sem ekki fengu öllum sínum kröfum framgengt og ekki var fallist á allar kröfur þeirra í málinu. Það er heldur ekki vandræðalegt fyrir þá í þessum málum sem um ræðir, þ.e. þessi núna fimm mál sem mannréttindadómstóllinn hefur fjallað um og varða tjáningarfrelsisákvæði. Þau mál sem mannréttindadómstóllinn hefur fjallað um eru hins vegar ekki alls kostar sambærileg ef maður skoðar þau aftur í tímann. Ráðuneytið hafði skoðað þessi mál áður en dómurinn féll og sent skýrslu til Evrópuráðsins um aðgerðir hér. Þá var það mat á þeim tíma, þegar sú skýrsla var send Evrópuráðinu, að ekki væri tilefni til frekari lagabreytinga en höfðu þá þegar verið gerðar. Ég vek athygli á því að lagabreytingar hafa farið fram, t.d. á lögum um prentrétt og breytingar á lögum um fjölmiðla. Nokkrar lagabreytingar hafa verið gerðar til þess einmitt að koma til móts við sjónarmið sem hafa verið viðruð og reifuð við mannréttindadómstólinn, m.a. um ábyrgð ritstjóra og þeirra sem skrifa fréttir. Það er ekki útilokað að menn vilji gera frekari lagabreytingar, t.d. bara afnema með öllu löggjöf um ærumeiðingar. Það er auðvitað alveg sjónarmið. Það væri áhugavert að heyra 

Mig skortir upplýsingar um næstu skref í því sem hæstv. ráðherra segir hér. Mér finnst gott að heyra að það eru, alla vega þegar kemur að dómstólum, hugmyndir um hvernig við eigum að takast á við meiðyrði o.s.frv. en réttarkerfið í sjálfu sér, eins og þessi dómur lagði áherslu á, fjallar ekki bara um - og ég er sammála hæstv. ráðherra - að það að geta farið í þetta ferli sé mikilvægt. Það sem þetta fjallar um er að þegar svona dómar koma fram er um að ræða skerðingu á tjáningarfrelsinu, að setja svona dóm fram gerir að verkum að umhverfið í kringum almenning og fjórða valdið verður skert. Mér finnst ekki að maður geti tekið einn dóm hér og einn dóm þar og sagt það sem hæstv. ráðherra segir að það sé margt og mikið að skoða ef maður fer dýpra inn í hvert mál hér. En í heild sinni: Finnst hæstv. ráðherra þetta eðlilegt?

Virðulegur forseti. Ég get bara sagt það að vonandi finnst dómsmálaráðherra á hverjum tíma ekkert óeðlilegt við það að menn reki mál sín fyrir dómi. En hvað varðar næstu skref í þessu máli get ég látið þess getið hér að ég sendi reyndar áður en þessi dómur var kveðinn upp dómstólaráði bréf þar sem reifað er og minnt á fyrri dóma sem hafa fallið í þessum málum. Ég hef lagt upp með að kanna hvort það sé eitthvert tilefni til þess fyrir dómstólana sjálfa að huga að framkvæmd við uppkvaðningu dóma, m.a. með því að þétta betur rökstuðninginn fyrir dómum. Gleymum því ekki að í þessum nýjasta dómi Mannréttindadómstólsins var ekki fundið í sjálfu sér að löggjöfinni eða lagastoðinni undir dómnum heldur var fundið að því að dómur Hæstaréttar hefði ekki verið nægilega rökstuddur um þá takmörkun sem dómurinn felldi niður. Það kann þá að vera að löggjafinn vilji 

Hæstv. ráðherra. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra umhverfismála fyrir að taka þátt í þessari umræðu og taka málið á dagskrá. Eins og fram hefur komið ræðum við hér um skipulag haf- og strandsvæða. Vegna aukinnar ásóknar í nytjar á haf- og strandsvæðum er málið orðið allverulega aðkallandi. Menn standa frammi fyrir flóknum úrlausnarefnum og mörgum spurningum er ósvarað þegar kemur að nýtingu þessarar auðlindar og skipulagi svæða. Kveikjan að þessari umræðu eru viðbrögð ýmissa sveitarstjórna við frumvarpsdrögum sem eru í umsagnarferli og spurningar sem varpað hefur verið fram. Málið á sér nokkra forsögu sem eðlilegt er um svo viðamikið verkefni. Árið 2011 lét þáverandi ráðherra sjávarútvegs- og landbúnaðar vinna úttekt á þágildandi lögum og reglum um framkvæmdir og athafnir með ströndum landsins og í efnahagslögsögunni. Með útgefinni landsskipulagsstefnu hafa komið út greinargerðir um stöðu haf- og strandsvæðaskipulags. Þá hefur verið unnin mikilvæg vinna við skilgreiningu hugtaka og skráningu auðlinda. Öll sú vinna færir okkur nær því marki að koma málum í gott horf. En allt samtal er af hinu góða og mikilvægt er að við hér séum upplýst um stöðuna og hugsanlegan framgang. Með frumvarpi um skipulag haf- og strandsvæða er stigið nýtt skref þar sem ekki er fyrir hendi löggjöf um skipulagningu á þessum svæðum. Lögð er áhersla á fjölbreytta nýtingu sem byggist á heildarsýn, vistkerfanálgun, náttúruvernd og sjálfbærri þróun. Það er gott. Þá er lagt til að ráðherra skipi svæðisráð með fulltrúum viðkomandi ráðuneyta, aðliggjandi sveitarfélaga og sambandi íslenskra sveitarfélaga og að svæðisráðið beri ábyrgð á gerð strandsvæðisskipulagsins á viðkomandi strandsvæði. Skipulagsstofnun er ætlað ákveðið hlutverk við framkvæmd laganna, m.a. að annast gerð strandsvæðisskipulags í umboði svæðisráða. Við þessi atriði hafa vaknað spurningar um hvort það sé ekki óþarfaflækjustig. Er ekki markvissara að þessi mál heyri beint undir sveitarstjórnir líkt og skipulagsmál á landi? Er samfella í því að treysta sveitarstjórnum fyrir að skipuleggja allt á landi en ekki á sjó? Vegna vaxandi umsvifa á strandsvæðum, svo sem vegna fiskeldis og efnistöku, taka menn undir þau sjónarmið að brýnt sé að skipulagsskylda haf- og strandsvæða utan netalagna verði bundin í lög. En skipulagslög frá 2010 taka eingöngu til skipulagsáætlana innan lögsagnarumdæma sveitarfélaga sem afmarkast nú af ytri mörkum netlaga. Þá leggja sveitarstjórnarmenn áherslu á mikilvægi þess að skipulagslöggjöf gangi ekki á hefðbundið forræði sveitarfélaga í skipulagsmálum, því að eins og menn vita endurspeglar aðalskipulag í samspili við deiliskipulag vilja samfélagsins og framtíðarsýn gagnvart landnotkun og framtíðarþróun. Að hafa þetta vald á forræði sveitarfélaga tryggir að stjórnvaldsfyrirmæli skipulagsáætlana byggja á lýðræðislegum grunni sveitarstjórna. Með beinum og óbeinum hætti eru strandsvæði ásamt innfjörðum og flóum hluti af skipulagsáætlunum sveitarfélaga. Ætla má að mikið óhagræði og árekstrar milli ólíkra hagsmuna geti orðið verði þessi svæði slitin úr samhengi, jafnvel svo að þau grundvallarmarkmið skipulagslöggjafar sem stuðla að nýtingu og verndun auðlinda á sjálfbærum grunni í þágu efnahagslegrar uppbyggingar og félagslegrar velferðar verði fyrir borð borin. Því til stuðnings vil ég nefna eyðifjörð austur á landi þar sem skipulagt hefur verið göngusvæði og unnið með hugmyndir um þjónustu við ferðamenn sem byggir á því að fjörðurinn er í eyði. Þar hefur verið sótt um leyfi til að setja niður sjókvíar. Þarna stangast á ólík sjónarmið og ólíkir hagsmunir. Tillögur frumvarpsdraganna ganga gegn þeirri meginreglu að efla skuli staðbundið vald og ákvarðanatöku með tilliti til almannahagsmuna og skynsamlegrar meðferðar opinberra fjármuna. Þróun undanfarinna ára hefur verið í þá átt að æ fleiri verkefni hafa verið færð yfir til sveitarfélaga frá ríki. Því eru fulltrúar sveitarstjórna víða um land undrandi á því að við allt annan tón kveður í skipulagsmálum. Málaflokkurinn er meðal mikilvægustu kjarnaverkefna sveitarfélaga sem flest hverfist um í raun. Ég spyr: Hver telur ráðherra að sé best til þess fallinn að hafa skipulagsvald yfir haf- og strandsvæðum? Hver eru viðhorf ráðherra til þess að sömu lög gildi um skipulag sveitarfélaga á landi og í fjörðum? Og að lokum: Hve langt er eðlilegt að það vald nái?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna. Talsvert hefur verið fjallað um þetta málefni að undanförnu og fyrir liggja nokkrar skýrslur og greinargerðir eins og hv. þingmaður fór svo ágætlega yfir hér að framan. Þær greiningar hafa dregið fram skýra þörf fyrir gerð skipulags á haf- og strandsvæðum og setningu laga um slíkt. Ég hyggst leggja fram lagafrumvarp þar að lútandi á þessu þingi. Fyrst er spurt hvert viðhorf ráðherra sé til þess að sömu lög gildi um skipulag sveitarfélaga á landi og í fjörðum. Því er til að svara að lögsögumörk sveitarfélaga miðast við netlög sem eru samkvæmt skilgreiningu 115 metrar frá stórstraumsfjöruborði og skipulagslögin fjalla um skipulag á því svæði sem tilheyrir lögsögu sveitarfélaganna. Þar er gert ráð fyrir að sveitarfélögin hafi þá skyldu að annast skipulagsgerð hvert á sínu svæði. Haf- og strandsvæði fyrir utan netlög, svokallaður hafalmenningur, eru á forræði ríkisins og ekki háð neinum einkaeignarrétti. Í ljósi þess að haf- og strandsvæðin utan netlaga eru á forræði ríkisins var gert ráð fyrir, í gerð frumvarpsins sem ég nefndi hér áðan, að ríkið stæði að gerð skipulags á þessum svæðum en í ljósi hagsmuna sveitarfélaga var jafnframt tekin sú ákvörðun að þau hefðu aðkomu að ákvörðunum um nýtingu þessara svæða með þátttöku í svæðisráðum. Samkvæmt umræddu frumvarpi bera þau ábyrgð á gerð strandsvæðisskipulags. Það er að mínu mati mjög mikilvægt að gæta heildarhagsmuna almennings við ákvörðun um nýtingu og vernd auðlinda haf- og strandsvæða. Í því felst að auðlindir verði nýttar á hagkvæman og sjálfbæran hátt og það er líka mjög mikilvægt að hafðir séu í huga hagsmunir íbúa nærliggjandi sveitarfélaga, m.a. í tengslum við atvinnu- og byggðaþróun. Því ætti það fyrirkomulag sem frumvarpið gerir ráð fyrir að virka vel en þar er gert ráð fyrir sameiginlegri ákvörðunartöku ríkis og sveitarfélaga í gegnum svæðisráðin. Ef nýta ætti sama fyrirkomulag og skipulagslög kveða á um, þ.e. skipulagsáætlanir sveitarfélaga, þyrfti að færa út lögsögumörk sveitarfélaga. Það að sveitarfélögin myndu annast skipulagsgerð á haf- og strandsvæðum myndi væntanlega leiða til þess að hagsmunir einstakra sveitarfélaga yrðu ríkjandi við skipulagsgerðina en eins og ég nefndi hér fyrr þá tel ég að það fyrirkomulag sem frumvarpið gerir ráð fyrir, með sameiginlegri ákvörðunartöku ríkis og sveitarfélaga í gegnum þessi svæðisráð, muni virka vel þegar horft er til heildarhagsmuna. Næst spyr hv. þingmaður hver eigi að hafa skipulagsvald yfir haf- og strandsvæðum. Ég fór yfir það áðan að ríkið er með forræði á haf- og strandsvæðum utan netlaga og því er ákvörðunarvaldið um nýtingu og vernd á þeim svæðum þar. En þetta snýr bæði að heildarhagsmunum almennings og hagsmunum einstakra sveitarfélaga og því tel ég réttast að ríkið beri meginábyrgðina og að sveitarfélögin taki þátt í ákvörðunartöku í gegnum áðurnefnd svæðisráð. Þá er líka spurt hve langt skipulagsvaldið eigi að ná, hvað sé eðlilegt í því. Staðan er sú í dag að lögsögumörk sveitarfélaga ná út að mörkum netlaga. Ef við ætlum að færa það til þarfnast það væntanlega heildstæðrar umræðu. Spurt er um stefnu ráðherra varðandi leyfisveitingar, úthlutun leyfa til að nýta haf- og strandsvæði, og eftirlit með því. Í frumvarpinu er sú skylda lögð á leyfisveitendur að þeir sjái til þess að útgáfa leyfa verði í samræmi við gildandi strandsvæðisskipulag. Þá verður rekstraraðilum einnig gert skylt að hafa sína starfsemi og framkvæmdir í samræmi við strandsvæðisskipulag. Skipulagsstofnun mun birta á heimasíðu sinni heildarlista yfir útgefin leyfi á haf- og strandsvæðum. Varðandi mína persónulegu stefnu hvað leyfisveitingar varðar þá sjáum við að þetta er brýnt umræðuefni nú þegar laxeldið er komið og þá stöndum við frammi fyrir því að sumir fóru snemma í röðina og fengu leyfi og við vitum ekki hvað gerist út af því að burðarþol fjarðanna er auðvitað takmarkað. Hvað verður um þá sem sækja um leyfi þegar firðirnir eru fullnýttir? Það er vandamál sem við verðum að komast fyrir, það má ekki verða „fyrstur kemur, fyrstur fær“. Ég kemst ekki yfir þetta allt saman, þetta voru ítarlegar og góðar spurningar. Það var líka verið að spyrja um leyfisveitingar. Það er verið að samræma þá vinnu og það er mjög yfirgripsmikið verk því að þar koma margar stofnanir að, ekki bara hjá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu, og við þurfum að nálgast það og vinna heildstætt í stjórnkerfinu.

Virðulegi forseti. Þetta er mjög brýn umræða og ég þakka fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það er auðvitað löngu kominn tími til að við tökum upp skipulag haf- og strandsvæða, rétt eins og okkur vantar sárlega landsskipulag sem tekst á við margs konar nýtingu sem þar fer fram, ég nefni ferðaþjónustuna. Þar kemur inn í líka almannaréttur, um aðgengi. Það gildir líka um strandsvæðin. Ég sé fyrsta kastið margt mjög jákvætt við að sveitarstjórnir hafi skipulagsvaldið og séu þar með ytri svæðin, utan netlaga, ég lít á svæðisráð sem jákvætt skref. En málið er gríðarlega flókið og við þurfum að gefa okkur góðan tíma til umræðna. Nýtingin er fjölþætt. Þar vegast á náttúrunytjar og náttúruvernd og það er spursmál varðandi rannsóknir og þekkingu á þessum svæðum, hvort þær séu raunverulega nægar til þess að við getum afgreitt þetta mál án mikið meiri umræðu en á þessu þingi. Það sem meira er, þar sem koma upp deilur í þessu málum sem snerta annars vegar almannahagsmuni, hagsmuni sveitarstjórnanna og svo ríkisins getur verið óvíst hvar úrskurðarvaldið liggur. Það eru margar ríkisstofnanir sem eru til þess bærar til að leggja í púkkið, ég nefni Umhverfisstofnun, ég nefni Náttúrufræðistofnun Íslands, Hafró og fleiri stofnanir. Spurning er hvort ekki þurfi að setja sérlög um sumt af því sem við höfum verið að ræða í þessu sambandi, eins og fiskeldið. Inn í þetta kemur þangskurður sem verið hefur við lýði nokkuð lengi og það er spurning hvernig honum reiðir ef. Ég held að þetta sé málefni sem taka þarf mjög vandlega umræðu um en ekki flana að neinu.

Virðulegi forseti. Við fjöllum hér um ákveðið grundvallarmál sem snýst um það hvort sveitarfélög og landeigendur eigi að hafa eitthvað um atvinnustarfsemi að segja, t.d. á borð við fiskeldi og þangskurð sem fer fram skammt undan landi. Ég vil benda á þrjár hliðar þessa máls. Í fyrsta lagi er þetta jú skipulagsmál. Fréttir bárust af því að austur á Reyðarfirði hafi sveitarstjórnin átt fullt í fangi með að halda siglingaleiðum að bryggjum sveitarfélagsins opnum vegna fyrirætlana laxeldisfyrirtækja um staðsetningu eldiskvía. Ég hef nú svo sem trú á að það bjargist. Í öðru lagi snýst þetta um fjármuni, mikla fjármuni. Svo virðist sem þarna sé um að ræða einhvers konar einskismannslands, þ.e. utan við þessa 115 m, þar sem tekjur viðkomandi sveitarfélags eru ekki nema brot af því sem þær væru ef þessi atvinnustarfsemi færi fram á landi eða innan 115 m. En auðvitað snýst þetta fyrst og fremst um náttúruvernd og það er að mínu mati mikilvægasta hliðin á þessu máli. Mér er nokk sama, ef ég má segja svo, um hver það er sem fer með skipulagsmál yfir haf- og strandsvæðum ef við skoðum þetta í stóra samhenginu. Norðmenn hafa fengið að kenna á lúsavanda, genabreytingum vegna fiska sem hafa sloppið úr eldiskvíum. Það er ein stórkostleg vá sem vofir yfir. Fregnir hafa borist af því að Svíar hafi bannað fiskeldi í sjó á þremur stöðum vegna efasemda um að Eystrasaltið geti brotið niður öll þau efni sem fylgja fiskeldinu. Hér minntist hæstv. umhverfisráðherra einmitt á burðarþol fjarða að því leyti. Svo mikið er víst að við verðum að ræða þessi mál á heildstæðan og opinskáan hátt með málefni náttúruverndar að leiðarljósi fyrst og fremst, ekki með málefni atvinnustarfsemi að leiðarljósi.

Frú forseti. Það er vaxandi eftirspurn eftir athafnasvæðum á haf- og strandsvæðum. Aukning í þessari starfsemi kallar réttilega á heildstæða löggjöf um skipulagningu slíkra svæða eins og hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra boðar, og því ber að fagna. Uppbygging fiskeldis er besta dæmið. Ég tel mikilvægt að stjórnvöld styðji áfram við þá uppbyggingu með sjálfbærni að leiðarljósi. Að mínu mati er vel hægt að hugsa sér þá leið að byggja áfram á þeirri meginreglu gildandi skipulagslaga að leggja málið þannig upp að skipulagsvaldið verði áfram í höndum sveitarfélaga. Samkvæmt núgildandi löggjöf nær skipulag sveitarfélaga aðeins 115 m út á sjó eins og hér hefur komið fram. En hægt er að færa þessi mörk með lögum og það er tiltölulega einfalt. Þetta er gömul regla, gömul viðmiðunarregla, sem hægt er að uppfæra svo að hún taki mið af nýjum aðstæðum og nýjum verkefnum sem við erum hér að fást við. Skipulagsstofnun myndi svo eftir sem áður staðfesta skipulag strandsvæða sveitarfélaga og tryggja að skipulagið væri á hverjum stað í samræmi við landslagsskipulagsstefnu ríkisins. Með þessu fyrirkomulagi væri tryggt að skipulagsvald strandsvæða, eins og til dæmis fyrir starfsemi fiskeldis og ferðaþjónustu, verði á ábyrgð fulltrúa heimamanna á hverju svæði og íbúar hefðu aðkomu að ákvörðunartöku um skipulag í sínu nærumhverfi. Þetta er mikilvægt að hafa í huga. Þetta skiptir máli. Það eru heimamenn sem hafa oft og tíðum þá þekkingu, þá reynslu, sem þarf til að meta hvaða starfsemi geti farið saman og hvaða ólíku starfsemi er hægt að samþætta og tryggja að fari saman.

Virðulegi forseti Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu um skipulag haf- og strandsvæða. Við erum alltaf að læra það betur og betur að allar tegundir atvinnuuppbyggingar hafa í för með sér einhverjar hliðarverkanir, hvort sem um er að ræða virkjun, ferðaþjónusta eða fiskeldi í sjó. Allir þessir hlutir geta verið jákvæðir fyrir á atvinnulífið, en líka falið í sér hættur fyrir náttúruna. Eins og oft vill verða, reyndar oftast, fer atvinnulífið gjarnan hratt af stað þegar eitthvað borgar sig, hraðar en löggjafinn. Afköst fiskeldisins jukust þannig um 80% frá árinu 2015 til ársins 2016. Við í Viðreisn höfum verið jákvæð í garð þeirrar hugmyndar að skipulagsvald sveitarfélaga verði fært út fyrir netalög. Í stefnu okkar segir: „Vaxandi fiskeldi við strendur landsins krefst þess að skoðað verði hvort ekki sé nauðsynlegt að skipulagsvald sveitarfélaga verði víkkað út fyrir netlög, þ.e. 115 metra frá stórstraumsfjöruborði.“ En auðvitað er þetta mál stórt og flókið og það er mikilvægt að við vöndum okkur. Lærum af reynslu annarra þjóða. Tryggjum ákveðinn stöðugleika í greininni og um leið hagsmuni náttúrunnar sem og aðkomu heimamanna að uppbyggingu atvinnulífsins og skipulag svæðisins. En um leið þurfum við að sjálfsögðu að tryggja hagsmuni heildarinnar.

Frú forseti. Eitt grunnstefið í málflutningi Samfylkingarinnar er virðing fyrir náttúru landsins, og umhverfisvernd er ríkur undirtónn í allri umfjöllun okkar á þessum vettvangi. Stöðugt er tekist á um sjónarmið og hagsmuni: Hvenær göngum við á rétt náttúrunnar? Erum við að taka áhættu? Eru aðgerðir okkar óafturkræfar? Erum við að ganga fram með óábyrgum hætti gagnvart núverandi og komandi kynslóðum? Þetta eru einhverjar af þeim mikilvægu spurningum sem okkur ber að velta upp, leita svara við og ná sátt. Ýmislegt af ákvörðunum okkar í samfélaginu undangengna áratugi sem snerta náttúruvernd og umhverfismál orka tvímælis, sumt af því er afturkræft og annað ekki, sem getur verið afdrifaríkt. Á þingmálaskrá eru nú tvö frumvörp sem lúta að nytjum haf- og strandsvæða. Strandsvæði eru ásamt innfjörðum og flóum hluti af skipulagsáætlunum sveitarfélaga, bæði beint og óbeint, en er takmarkað samkvæmt núgildandi lögum. Sveitastjórnir sem í hlut eiga telja að mikilvæg markmið um nýtingu og verndun auðlinda á sjálfbærum grunni, bæði í þágu uppbyggingar og velferðar, náist ekki að óbreyttu og vilja aukið sjálfsforræði varðandi skipulag strandsvæða. Nýjar atvinnugreinar spretta upp við ströndina og aðrar eru í mikilli sókn. Það er skoðun okkar jafnaðarmanna að mikilvægt sé að treysta grundvöll atvinnu á landsbyggðinni sem hefur farið halloka mörg undanfarin ár. Við eigum að gefa landsbyggðinni séns. Við eigum að skoða hvern möguleika í þaula með opnum huga og með ábyrgum hætti, vega og meta hagsmuni fólks og umhverfis. Við jafnaðarmenn leggjum áherslu á að fagleg vinnubrögð séu viðhöfð í hvívetna. Regluverk og lög þurfa að vera skýr, raunveruleg eftirfylgni tryggð og eðlilegt afgjald, fyrst og fremst til styrktar viðkomandi sveitarfélögum, sé fyrir hendi. Við fögnum nýjum og uppbyggilegum tækifærum, viðbótum við fremur fábreytta atvinnuflóru en eingöngu að uppfylltum ströngustu skilyrðum sem stjórnvöld setja og framfylgt er af fagfólki og viðurlögum beitt ef svo ber undir.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Þórunni Egilsdóttur, fyrir að hefja umræðu um þetta mikilvæga mál í þinginu. Það hefur lengi legið fyrir að nauðsynlegt er að setja löggjöf um nýtingu strandsvæða. Ég þakka einnig hæstv. ráðherra þau svör sem hún gaf. Hér er fjallað um haf- og strandsvæði. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé fyrst og fremst verið að tala um skipulag strandsvæða í þessu samhengi eða hvort allt hafið liggi undir, þ.e. 200 sjómílurnar, og þá hvernig ráðherrann sér það fyrir sér. Við höfum m.a. fyrirmyndir frá Skotlandi og Noregi, sem eru mjög ólík, hvað þá Svíþjóð, og þurfum auðvitað að skoða þetta sjálf. Mín skoðun er sú að við eigum að einbeita okkur að strandsvæðunum þar sem mjög margt er að gerast, bæði á landi og eins rétt utar í sjónum, nefna má fiskeldi, kræklingarækt og önnur not af auðlindinni. Ég skildi ráðherrann þannig að hún ætlaði ekki að breyta núgildandi löggjöf um fjarlægðir heldur væri þetta til netlaga. Ég vil biðja ráðherrann að bregðast við því ef það er ekki rétt skilið. Spurningin er þessi: Eru það þá svæðisráðin sem eiga að sjá um rest, þ.e. samstarf sveitarfélaganna og ríkisins? Ég vil spyrja ráðherrann: Hver á að staðfesta skipulag á þeim svæðisráðum? Í hvaða höndum er það verkefni að staðfesta skipulagsáætlanir strandsvæða, sem geta fallið undir þó nokkur sveitarfélög og jafnvel heila landshluta? Ég sé að tíma mínum er lokið og ég verð því að senda fyrirspurn varðandi leyfisveitingar beint til ráðherrans, til að fá þau svör, ef þau birtast ekki hér í samtalinu.

Virðulegi forseti. Aðalskipulag sveitarfélaga og svæðisskipulag sem fleiri sveitarfélög taka sig saman um, stundum um ákveðna málaflokka eins og samgöngur, ferðaþjónustu og náttúruvernd, er eitt mikilvægasta stjórntæki sveitarfélaganna í landinu. Það er mikilvægt að sveitarfélögin fari með skipulag haf- og strandsvæða á sínum svæðum ekki síður en á landi. Hagsmunirnir eru mjög tengdir og miklir. Ég nefni ferðaþjónustu, sjávarnytjar, fiskeldi, verndun villtra laxastofna, verndun á hafsbotni og lífríki, samræmingu mismunandi nýtingar og verndunar. Ég tel vart réttlætanlegt að ganga á skipulagsvald og sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga nema ríkir almannahagsmunir kalli á slíkt, svo sem vegna áforma um stórfelld náttúruspjöll eða til að tryggja öruggt sjúkraflug. Skipulagsvald sveitarfélaga á haf- og strandsvæðum þarf að tryggja með lagasetningu eftir því sem við á. Enn fremur að sveitarfélögin fari með ríkari umsýslu á haf- og strandsvæðum og svæðisbundnar eftirlits- og rannsóknarstofnanir fái aukið fjármagn og hlutverk við eftirlit og rannsóknir ásamt ráðgjöf um verndun og nýtingu. Vil ég þar nefna heilbrigðiseftirlitin, náttúrustofurnar víðs vegar um landið, HA, Hólaskóla, Selasetrið á Hvammstanga, BioPol á Skagaströnd og síðast en ekki síst Háskólasetrið á Vestfjörðum sem sérhæfir sig í nýtingu og verndun haf- og strandsvæða.

Virðulegi forseti. Gömlu netalögin gefa sjávarjarðareigendum leyfi til að nytja frá meðalstórstraumsfjöru út að 115 metrum. Nú liggja fyrir frumvörp, ýmist á leiðinni til þingsins, frá fráfarandi þingi eða ný af nálinni, eins og um nytjar þangs og þara, og eins varðandi heildstæða stefnumótun um laxeldi. Landeigendur hafa hingað til verið leyfisveitendur í þangtöku í fjörum sínum. Því kemur það mér spánskt fyrir sjónir að veita sérstök leyfi og beita kvótakerfi á þangtöku, en klóþang vex einmitt í fjörum á litlu dýpi. Má landeigandi ekki nytja fjörur sínar ef kvótinn er uppurinn? Þegar kvótinn er uppurinn utan netalaga, eiga þá landeigendur að geta leyft aðilum að strípa sínar fjörur gegn gjaldi? Ættu landeigendur að geta tekið sig saman og stofnað til laxeldis inni á firði í sínu eigin landi? Á ríkið að geta veitt leyfi fyrir stórfelldu laxeldi sem mengar síðan fjörur landeigenda, nú þegar eigendur veiðiáa hafa sleppt seiðum í áratugi í sínar ár og enginn hefur getað meinað þeim það? Það reynist landeigendum hins vegar erfitt að fá leyfi til að setja upp kræklingarækt, sem er töluvert minna raskandi en t.d. laxeldi. Því spyr ég ráðherra: Er ekki rétti tíminn núna til að móta heildstæða stefnu um nytjar strandveiða í samvinnu við sveitarfélög áður en ráðist er í kvótasetningu þangs og þara eða stærðarinnar laxeldisáform verða að veruleika? Málshefjandi nefndi að fjórar undirstofnanir veittu nú leyfi til nytja á strandsvæðum. Þarf ekki að færa þetta skipulagsvald undir eina stofnun? Þurfum við ekki að rannsaka frekar áhrif á þangtöku áður en við kvótasetjum iðjuna? Þurfa þessir hlutir endilega að gerast samhliða eins og áform ríkisstjórnarinnar hljóma?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu. Skipulagsmál eru eitt mikilvægasta stjórntæki hverrar sveitarstjórnar. Ég ber miklar taugar til þeirra sem gamall bæjarstjóri. Svæðisskipulag, aðal- og deiliskipulag, endurspeglar vilja hvers samfélags um landnotkun, framtíðarsýn og framtíðarþróun hvers svæðis. Forræði sveitarstjórna á skipulagsmálum tryggir lýðræðislega meðferð skipulagsáætlana og landnotkunar fyrir atvinnulíf og samfélag. Netlög miðuð við 115 metra frá stórstraumsfjöru eru barn síns tíma. Við ættum að færa þá línu út til nútímans þegar stórfelld atvinnustarfsemi fer fram skammt undan landi í fjörðum og flóum. Atvinnustarfsemi eins og fiskeldi, ferðaþjónusta og jafnvel rafmagnsframleiðsla sem á eftir að ryðja sér til rúms við strendur Íslands í fjörðum og röstum á dýpi utan stranda eru ónýtt tækifæri sem munu koma á næstu árum. Virðulegi forseti. Það er því áríðandi að í framtíðinni verði lögð aukin áhersla á fjölbreytta nýtingu í skipulagi haf- og strandsvæða sem byggir á heildarsýn, vistkerfisnálgun, náttúruvernd og sjálfbærri þróun og nýtingu. Það er því ekki hægt að líta fram hjá því að besta þekkingin á þeim möguleika sem felst í umhverfinu er hjá sveitarstjórnum og fólkinu sem býr í samfélögunum. Það verður ekki litið fram hjá þekkingu og reynslu íbúa og samfélaga þegar við fjöllum um hvernig skipulagsmálum fyrir haf- og strandsvæði verður háttað. Sveitarstjórnarstigið er hinn lýðræðislegi grunnur þar sem skipulag og gjaldtaka mannvirkja á haf- og strandsvæðum er ákveðin, að mínu mati. Hér er sannarlega brýnt mál á ferðinni sem krefst umræðu sem leiðir okkur að betri lausn.

Frú forseti. Ég þakka þessa umræðu. Umræðan um skipulagsmálin er sannarlega mikilvæg, en ég hvet til þess að umræðan um fiskeldi í opnum sjókvíum snúi ekki einungis að skipulags- og atvinnumálum heldur ekki síður að umhverfismálum og hvaða áhætta sé tekin með því að veita leyfi fyrir fiskeldi í opnum sjókvíum og að arður af auðlindinni gangi til samfélagsins. Í Fréttatímanum frá því um síðustu helgi var frétt um að Svíar hefðu bannað fiskeldi í opnum sjókvíum á þremur stöðum meðfram strandlengjunni í Austur-Svíþjóð vegna slæmra umhverfisáhrifa slíks eldis. Það er niðurstaða dómstóls í Svíþjóð sem sérhæfir sig í umhverfismálum. Dómurinn telur ólíklegt að sjórinn geti brotið niður þau efni sem berast út í hann í slíku fiskeldi. Samkvæmt Fréttatímanum er dómurinn talinn bera með sér endalok alls sjókvíaeldis í Svíþjóð. Á sama tíma og þetta er að gerast í Svíþjóð erum við Íslendingar að auka sjókvíaeldi verulega. Nú þegar er búið að veita leyfi fyrir laxeldi í sjó fyrir þúsundum tonna og sótt hefur verið um leyfi fyrir viðbót á starfrækslu eldis á tugum þúsundum tonna víðs vegar um landið án þess að fullnægjandi undirbúningur hafi farið fram. Ekki hafa verið gerðar nægilegar rannsóknir á lífríkinu og þar með hafa þeir sem eiga beina hagsmuni af því að vistkerfi sjávar verði ekki raskað ekki nægilega góðar upplýsingar til að geta varið hagsmuni sína. Eitt af því sem þarf t.d. nauðsynlega að liggja fyrir eru upplýsingar um lyf sem notuð eru í slíku fiskeldi og hvaða áhrif þau ein og sér hafa á lífríkið. Skipulagsmálin eru eitt af kjarnaverkefnum sveitarfélaganna og eitt mikilvægasta stjórntæki þeirra. Við lagasetningu þarf að taka tillit til þessa og við ákvörðun um úthlutun leyfa verður að ganga úr skugga um að ýtrustu kröfum um umhverfismál verði fylgt og að auðlindarentan renni til samfélagsins.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þessa umræðu. Hún er greinilega þörf. Það er aðkallandi að við komum okkur áfram í þessu mikilvæga máli sem lýtur að framtíð okkar í þessu landi. Ég fagna því að ráðherra talar um að hér eigi að koma betra skikki á umsóknarferli og eftirlit með umsóknum því að umsóknarferlið er flókið og mikið. Þar sér Hafró um burðarþolsmælingar, Skipulagsstofnun um umhverfismat, Umhverfisstofnun og Matvælastofnun eru báðar eftirlitsaðilar en það vantar alveg stofnunina sem er hausinn á verkefninu, hefur yfirsýn með þessu. Ég spyr: Hvaða leiðir sér ráðherra í því? Það sem ég líka hef tekið eftir í þessu samtali sem við eigum er að menn sjá leið til að breyta. Það kemur fram í áliti frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, sem fer með stefnumörkun fyrir sveitarfélögin, að í þeirri vinnu verði lögð áhersla á, með leyfi forseta, „að skipulag strandsvæða, allt að einni sjómílu út frá grunnlínu landhelginnar, verði á forræði sveitarfélaga.“ Þá kom fram í máli þingmanna að það væri hægt að færa mörk. Það hefur komið fram hjá nokkrum sveitarfélögum að það ætti í rauninni að miða við firði. Mælieiningin sem við höfum á þá er frá nesi til ness. Þar er dregin lína. Sér ráðherra það sem leið? Er möguleiki á að útvíkka það? Því ég gat ekki merkt það á máli ráðherra að hún ætlaði sér að breyta einhverju í þessu skipulagi. Ég spyr þá bara beint að því: Er hún tilbúin til að skoða þessar hugmyndir sveitarfélaga og fulltrúa sveitarfélaga um breytingu í þessa átt? - Annars vil ég þakka góða umræðu.

Virðulegi forseti. Takk fyrir, allir hv. þingmenn, og auðvitað málshefjandi, fyrir góða umræðu. Hér vegast á sjónarmið um sveitarfélögin og þá væntanlegu atvinnuuppbyggingu sem verða mun, og jafnframt það að við fjöllum hér um almenning. Við erum ekki að tala um það sem nú heyrir undir skipulag sveitarfélaga, en margir mæla fyrir því að við útvíkkum skipulagið til almennings. Ég verð að segja að mér finnst það ekki sérstaklega góð hugmynd. Mér finnst að þetta eigi að vera, eins og lagt er upp með í frumvarpsdrögunum, sameiginleg ákvarðanataka, að ríki og sveitarfélög komi að þessu máli saman. Þarna er meira að segja verið að rétta ekki bara litlaputta heldur heila hönd. Þarna er ríkið að segja: Komið, tökum þessa samræðu í gegnum svæðisráðin, svo skulum við komast að góðri niðurstöðu saman. Hægt hefði verið að fara þá leið að segja: Þetta kemur ykkur ekkert við, við ætlum bara að setja þetta svona fram, ríkið. En það var ekki það sem við stefndum að. Svo vilja kannski allir taka alla höndina. Ég er treg til. Mér finnast þessir hagsmunir vera almannahagsmunir. Eins og fram kom í máli margra þingmanna er náttúruverndin þarna mjög mikilvæg, lífríki og vistgerðir. Við þurfum að passa upp á að sú rödd og þeir hagsmunir séu í hávegum hafðir. Það gerist þegar við tölum um þetta saman og gerum þetta í sameiningu. Þannig að nei, ég mæli ekki með því að skipulagsvald sveitarfélaga sé víkkað. Það þarfnast mun meiri umræðu. 

Virðulegi forseti. Ríkisstjórn Íslands samþykkti á fundi sínum 16. febrúar 2016 að stofnaður yrði sérstakur sjóður, hamfarasjóður, sem hefði það hlutverk að sinna forvörnum og samhæfingu verkefna, náttúruvár, og um leið verkefna á sviði forvarna. Hamfarasjóður á jafnframt að hafa umsjón með greiðslu tiltekins kostnaðar opinberra aðila og bóta í takmörkuðum tilvikum vegna tjóns sem verður af völdum náttúruhamfara. Það er gert ráð fyrir að hamfarasjóður verði deildaskiptur í forvarna- og bótasjóð. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið átti að vinna að framfylgd tillagna um stofnun hamfarasjóðsins á grundvelli ákvörðunar þessarar ríkisstjórnar. Meðalkostnaður ríkissjóðs á ári frá árinu 2008–2016 vegna hamfara nam 456 millj. kr., þannig að þetta er greinilega stórt mál. Ég lagði því eftirfarandi fyrirspurnir fyrir hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra: Hvenær er að vænta aðgerða í samræmi við ákvörðun fyrrverandi ríkisstjórnar? Er gert ráð fyrir að sett verði á laggirnar sérstök stofnun til að sinna verkefnum hamfarasjóðs eða hvernig verður þeim sinnt að öðrum kosti? Hvernig sér ráðherra fyrir sér nægt fjármagn, að það verði tryggt með einhverju móti? Allt eru þetta mikilvægar spurningar vegna þess að einhvern veginn hefur það farið svo að frá því í febrúar 2016 hefur mjög litlum fregnum farið af hamfarasjóði.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Málshefjandi rakti upphaf þessa máls mjög vel og það hvernig fyrri ríkisstjórn skipaði starfshóp til þess að kanna fýsileika á þessum sérstaka hamfarasjóði. Í kjölfarið skipaði þáverandi umhverfis- og auðlindaráðherra starfshóp um gerð frumvarps vegna stofnunar hamfarasjóðs. Það eru ýmsir sem eiga sæti í þeim hópi, fulltrúi fjármála- og efnahagsráðuneytisins, innanríkisráðuneytis, atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis og Sambands íslenskra sveitarfélaga og hópnum er stýrt af fulltrúa í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu. Starfshópurinn áætlar að ljúka við gerð frumvarps á þessu ári. Ég stefni á að leggja það fram á næsta löggjafarþingi. Spurt er: Er gert ráð fyrir að sett verði á laggirnar sérstök stofnun til þess að sinna verkefnum hamfarasjóðs eða hvernig verður þeim sinnt að öðrum kosti? Í skýrslu þess starfshóps sem málshefjandi tiltók hér áðan þá var lagt til að hamfarasjóður yrði vistaður hjá umhverfis- og auðlindaráðuneytinu en ekki yrði sett á fót sérstök stofnun til að koma honum á fót. Núverandi starfshópur sem undirbýr þetta frumvarp …  Þá er spurt hvernig ráðherra sjái fyrir sér að nægt fjármagn til sjóðsins verði tryggt. Lagt var til að hamfarasjóður yrði fjármagnaður með þeim tekjustofnum sem til staðar eru í dag. Þar er um að ræða tekjur ofanflóðasjóðs, framlag ríkissjóðs í A-deild Bjargráðasjóðs, hlutdeild í tekjum Viðlagatryggingar Íslands og framlagi sveitarfélaga ásamt viðbótarframlagi ríkissjóðs eftir þörfum. Stærsti hluti þessara tekna eru tekjur af ofanflóðagjaldi. Starfshópurinn sem undirbýr umrætt frumvarp vinnur m.a. að útfærslu á framangreindri tillögu.

Virðulegi forseti. Bræðraþelið er mikið í Vinstri grænum. Það skiptir engu máli hver talar fyrir okkar hönd. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra meira um fjármögnunina. Nú erum við á þeim stað í þessum fjármála- og fjármögnunarhring undir nýjum lögum um opinber fjármál að væntanlega þyrfti að fara að gera ráð fyrir því að þetta yrði á sínum stað ef það á að taka gildi á næsta ári. Er verið að huga að því í þeirri vinnu sem á sér án efa stað í ráðuneytinu? Eða munum við vakna upp við það í haust þegar nær dregur jólum að þetta þurfi að fara inn í næsta hring af því það gleymdist að stimpla það inn í þetta nýja umhverfi?

Frú forseti. Ég þakka kærlega fyrir svör hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra. Það er gleðilegt að þetta frumvarp sjái dagsins ljós á þessu ári. Ekki var ljóst af svörum hæstv. ráðherra hvernig þessum sjóði verði ráðstafað. Ef þetta nýtist seint og um síðir, sem við skulum vona, verður um að ræða úthlutanir á töluverðu fé. Þessi sjóður mun innihalda hundruð milljóna ef ekki meira. Ég sé heldur ekki fyrir mér hvort tekjur þær sem hún nefnir og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé kom inn á, séu raunverulega nægar. Það verður þá að koma í ljós eða hæstv. ráðherra verður að skýra það betur. Það er ljóst að maður þarf ekki að fjölyrða um eldvirkni og jarðskjálftavá á Íslandi eða snjóflóð, eða jökulhlaup eins og í Skaftá með tilheyrandi landskemmdum, eða skotrað augum á Bárðarbungu eða Heklu eða Kötlu eða Grímsvötn, það þarf að setja kraft í að ljúka við þennan þátt í viðbrögðum við náttúruvá sem felst í því skrefi að stofna hamfarasjóð og koma honum í gagnið með sem bestum skikk hvað snertir alla stýringu, úthlutanir, fjármálin og annað slíkt. Ég vona virkilega að þetta frumvarp sjái dagsins ljós sem allra fyrst og verði mjög vandað að allri gerð.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir brýninguna frá hv. málshefjanda. Það er auðvitað alveg ljóst að forsenda þess að hamfarasjóður virki eins og við hugsum hann, og erum öll greinilega á sama máli um það, er að það komi skilvirkar greiðslur og það sé allt í farvegi. Það er unnið að því að finna leið til að þetta geti gengið greiðlega fyrir sig. Ég get ekki svarað því betur til. Frumvarpið er ekki tilbúið. En eins og ég segi er áætlað að við leggjum það fram á næsta löggjafarþingi. Það verður að huga að þessum málum. Eins og hv. þingmaður veit örugglega manna best á Íslandi getum við átt von á náttúruhamförum á hverri stundu. Þá er brýnt að hafa alla innviði í lagi. Ég vona að okkur takist það.

Hæstv. forseti. Þann 31. maí 2016 samþykkti ríkisstjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins að skipa nefnd til að vinna aðgerðaáætlun á sviði samfélags- og atvinnuþróunar fyrir Vestfirði, þ.e. Vestfjarðanefndina. Vinnan fór fram undir forystu forsætisráðuneytisins en í nánu samstarfi við önnur ráðuneyti og í samráði við stýrihóp ráðuneytanna um byggðamál. Vestfjarðaskýrslan var kynnt í ríkisstjórn þann 5. september 2016 og einnig á haustþingi Fjórðungssambands Vestfirðinga þann 9. september 2016. Í Vestfjarðaskýrslunni kemur fram að sóknarfæri séu í stofnun fræðslumiðstöðva þar sem hægt verði að stunda fjarnám á ýmsum stigum, sérstaklega á framhaldsskólastigi, svo að börn geti stundað nám í heimabyggð. Þessum fræðslumiðstöðvum hefur verið komið upp á Hólmavík og í Vesturbyggð en slíku er ekki fyrir að fara í Reykhólahreppi. Í skýrslunni er lagt til að framhaldsskóladeild verði stofnuð í Reykhólahreppi. Rökstuðningur fyrir þessari tillögu er sá að nú eru stórir árgangar á Reykhólum, þ.e. unglingar sem eru að nálgast framhaldsskólaaldur. Fram kemur að vísir sé að framhaldsdeild á Hólmavík og Reykhólahreppur sækist eftir því að fá að vera í samfloti með Strandamönnum um fjölbreytta kennslu á framhaldsskólastigi. Undirbúningur um framkvæmd krefst þess að fljótlega verði hafist handa um útfærslur. Því er æskilegt að fá styrk fyrir starfsmann til að sinna málum frá og með haustinu 2016. Lagt er til að þetta verkefni verði unnið í samstarfi við fræðslumiðstöð Vestfjarða og framhaldsskólana. Með þessu fyrirkomulagi gefst þeim sem eru búsettir í dreifbýli kostur á að sækja nám án þess að flytjast búferlum en framboð á fjar- og dreifnámi hefur vaxið síðustu ár, enda verið mikil eftirspurn eftir slíku námi. Nemendur eru úr flestum aldurs- og samfélagshópum. Aukið framboð hefur veitt fleirum tækifæri til náms og þannig er stuðlað að jöfnun aðstöðu til náms óháð búsetu. Kostnaðaráætlun vegna þessa verkefnis er metið á 7,2 milljónir í tvö ár og ábyrgð á og framkvæmd með verkefninu hefur mennta- og menningarmálaráðuneytið. Mig langar því að spyrja hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hvort hann hafi hafið undirbúning að stofnun framhaldsskóladeildar á Reykhólum í samvinnu við framhaldsskóladeildina í Strandabyggð og byggt þann undirbúning á tillögu í skýrslu Vestfjarðanefndarinnar.

Virðulegi forseti. Því er til að svara að fyrirspurn sem lýtur að þessu máli kom frá Reykhólahreppi inn í ráðuneytið í september á síðasta hausti. Þar var spurst fyrir um möguleikana á því að setja á laggirnar framhaldsskóladeild á Reykhólum. Ráðuneytið tók þetta til umfjöllunar og er enn að vinna með málið. Það hefur ekki verið tekin nein ákvörðun um það með hvaða hætti unnið verði frekar að því verkefni en ég tek undir það sem kom fram í máli hv. þingmanns áðan að það er gríðarlega mikilvægt að reyna að skoða alla kosti þess sem uppi geta verið til þess að gera ungum nemendum kleift að stunda framhaldsnám í heimabyggð sinni eins lengi og unnt er, þá sérstaklega á framhaldsskólastigi. Það er allra hagur að málin geti gengið þannig fyrir sig. Til þess að þetta sé kleift þarf að tryggja ýmsa þætti, sérstaklega þá sem lúta að kennsluumsjón og aðra þætti sem er nauðsynlegt að fella í ákveðinn farveg. Sömuleiðis þarf að tryggja fjármuni til að gera það kleift að viðkomandi framhaldsskóladeildir geti rekið sig skynsamlega. Við höfum góða reynslu af starfi slíkra framhaldsskóladeilda. Það kunna að vera á þessu máli einhverjir þeir annmarkar sem ég hef ekki upplýsingar um eða þá einhverjir kostir í stöðunni sem vel er hægt að nýta. Það kemur í ljós þegar ráðuneytið hefur lokið umfjöllun sinni um málið.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Kristjáni Þór Júlíussyni fyrir svarið. Mig langar að upplýsa hæstv. ráðherra um að þetta var fyrirspurn sem hv. þingmenn Norðvesturkjördæmis fengu á ferðalagi sínu um kjördæmið í síðustu kjördæmaviku. Ég fagna því að vinna sé hafin í mennta- og menningarmálaráðuneytinu til að skoða alla fleti þessa máls og hvort verkefni sem þetta sé framkvæmanlegt. Ég leyfi mér að vera bjartsýn á að þetta ætti að geta gengið upp, sérstaklega þar sem fram kemur í rökstuðningi frá Reykhólahreppi að nú séu stórir árgangar af nemendum að komast á framhaldsskólaaldur. Það hefur líka verið einstaklega gaman að fá fréttir frá byggðarlögum þar sem deildir sem þessar eru starfræktar þar sem - þegar ég var að vinna að undirbúningi að þessu máli tók ég eftir því að mikið líf hafði færst í samfélögin með því að nemendur fengu að vera lengur heima. Ég sá m.a. fréttir af því að líf hefði færst í leikfélög og aðra starfsemi sem skiptir samfélögin gríðarlega miklu máli. En mig langar að lokum að spyrja hæstv. menntamálaráðherra hvort sett hafi verið upp einhver tímalína innan ráðuneytisins um þá ákvörðun sem tekin verður um hvort þetta verkefni geti orðið að veruleika eða ekki.

Virðulegi forseti. Já, það vakna og kvikna margar spurningar í kjördæmavikum þingmanna, eðlilega. Það er mjög ánægjulegt að þær séu bornar inn á löggjafarsamkunduna til umræðu og íhugunar fyrir alla sem hér sitja. Það er mjög hollt að þingmenn heyri það sem brennur á fólki vítt um land, sem er kannski ekki alla jafna í fjölmiðlum á degi hverjum. Þetta er eitt af slíkum málum þar sem heimamenn eru að reyna að vinna að framfaramálum fyrir sína sveit og það er vel. Því ber að fagna. Ég hef ekki upplýsingar um það hvenær og hvernig stendur á í tíma varðandi þetta verkefni. Það er hins vegar alveg ljóst, eins og ég gat um í fyrra svari, að ef við ætlum að sjá þetta verða að veruleika verðum við að sjá því stað í fjárlögum viðkomandi árs. Það er nokkuð ljóst að þetta er ekki á fjárlögum ársins 2017. Í fyrsta lagi gæti þetta þá komið inn í tengslum við fjárlagagerð ársins 2018. Það verður tíminn að leiða í ljós. Ef skoðun ráðuneytisins er á þann veg að þetta sé vel gerlegt og æskilegt sé að fara til þess starfs þarf þá að skoða og leita eftir fjármögnun til verkefnisins, ef niðurstaða athugunarinnar verður jákvæð.

Hæstv. forseti. Í nýútkominni skýrslu um vinnumarkað hjúkrunarfræðinga sem unnin var af Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga kemur fram að alls vanti 290 hjúkrunarfræðinga til starfa til að manna fjármögnun stöðugilda hjúkrunarfræðinga á heilbrigðisstofnunum á Íslandi. Samkvæmt mati framkvæmdastjóra hjúkrunar og hjúkrunarforstjóra vantar hins vegar 523 hjúkrunarfræðinga til starfa samkvæmt áætlaðri þörf. Í fréttatilkynningu sem kom frá Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga segir að samkvæmt greiningu á vinnumarkaði hjúkrunarfræðinga séu einungis 69% þeirra félagsmenn í Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga og starfa um þúsund hjúkrunarfræðingar við annað en hjúkrun. Þá kemur fram í fréttatilkynningunni að brottfall nýútskrifaðra hjúkrunarfræðinga úr starfi sé að meðaltali 15% á undanförnum fimm árum og launamunur á hjúkrunarfræðingum og öðrum stéttum með sambærilega menntun og ábyrgð í starfi hjá hinu opinbera sé 20%. Algengustu byrjunarlaun hjúkrunarfræðinga eru 359 þús. kr. fyrir fullt starf og meðaltalsdagvinnulaun hjúkrunarfræðinga eru því 526 þús. kr. Formaður Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga segir jafnframt að til að tryggja næga mönnun í hjúkrun og þar með öryggi sjúklinga og til að draga úr dánarlíkum þeirra sé nauðsynlegt að gripið verði til aðgerða hjá hinu opinbera og á heilbrigðisstofnunum. Í nýjustu fréttum sem ég fann á vef Háskóla Íslands, það eru reyndar tölur frá 2015 og jafnvel hefur hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra aðrar og nýrri tölur, kemur fram að fyrir haustið 2015 uppfylltu 157 umsækjendur inntökuskilyrði í hjúkrunarfræðideild. Samkvæmt fjöldatakmörkunum í grunnnám í hjúkrunarfræði eru 100 nemendur teknir inn en fjöldinn miðast við afkastagetu sjúkrahúsa og heilbrigðisstofnana varðandi verklega þjálfun stúdenta. Inntökureglur kveða á um að ef tveir eða fleiri nemendur eru jafnir í síðasta sæti að teknu tilliti til fjöldatakmörkunar öðlist báðir jafnan rétt til náms. Því var það þannig þegar þessir 157 umsækjendur uppfylltu inntökuskilyrðin að 105 komust að, þó sóttu 180 nemendur um námið á þeim tíma. Mig langar að spyrja hæstv. menntamálaráðherra hvort hann ætli að beita sér fyrir auknu fjármagni til námsbrauta í hjúkrunarfræði til að koma á móts við skort á hjúkrunarfræðingum og hvernig hann ætli sér að bregðast við því brottfalli sem er úr námi í hjúkrunarfræði. Einnig langar mig að spyrja hvort hann muni beita sér fyrir því að fjölga verknámsplássum fyrir hjúkrunarfræðinema innan heilbrigðisstofnana og þá hvernig.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar sem eru þrjár. Í fyrsta lagi er spurningin sú hvort ég hyggist beita mér fyrir auknu fjármagni til námsbrauta í hjúkrunarfræði til að koma til móts við skort á hjúkrunarfræðingum. Því er til að svara að ég hyggst í störfum mínum leggja áherslu á fjármögnun háskólakerfisins í heild en ekki beita mér sérstaklega fyrir auknu fjármagni til einstakra námsbrauta. Í fjármálaáætlun síðustu ríkisstjórnar og fjárlögum fyrir þetta ár er skýrt kveðið á um að gerð verði áætlun um hvernig efla megi fjármögnun á hvern nemanda í háskólunum. Ég hyggst halda þeirri áætlun til streitu og vinna að bættum gæðum og fjárveitingum til háskólakerfisins, m.a. með endurskoðun á reiknilíkani háskólanna. Slík áhersla gagnast háskólakerfinu í heild sinni, sérstaklega háskólunum, og hjúkrunarfræðinni til jafns við aðrar greinar. Þegar spurt er um með hvaða hætti ráðherra ætli að bregðast við brottfalli úr námi í hjúkrunarfræði þá ber að vitna til þess að brotthvarf úr einstökum greinum eða námsbrautum háskóla er viðfangsefni háskólanna sjálfra sem sjálfstæðra stofnana, þannig að mennta- og menningarmálaráðuneytið hefur ekki beitt sér sérstaklega í slíkum afmörkuðum viðfangsefnum. Ég hyggst hins vegar beita mér fyrir aukinni skilvirkni og bættri framvindu í háskólanámi almennt, m.a. með breytingum á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna og endurskoðun á reiknilíkani fyrir fjárveitingar til háskólanna, eins og ég nefndi áðan. Það er sömuleiðis álitamál hvort brotthvarf úr námi í hjúkrunarfræði skilur sig á einhvern hátt frá námi í öðrum greinum á háskólastigi. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands um brautskráningarhlutfall nemenda á háskólastigi árið 2012, sem var uppsafnað fyrir 10 ár, var meðaltalið rúmlega 69%. Samkvæmt upplýsingum sem ráðuneytinu hafa borist frá Háskóla Íslands var meðaltal útskrifaðra hjúkrunarfræðinga frá Háskóla Íslands 2011–2016 83%, sem er nokkuð hærra en almennt meðaltal. Samkvæmt upplýsingum frá Háskólanum á Akureyri hafa á síðustu árum um eða yfir 90% þeirra sem hefja nám í hjúkrunarfræði brautskráðst frá skólanum þar. Ég vil sömuleiðis benda á að samkvæmt tölum um útskriftir hjúkrunarnema í aðildarlöndum OECD frá 2013, en þetta eru nýjustu alþjóðlegu samanburðartölur sem við höfum undir höndum, útskrifuðu íslenskir háskólar 73 hjúkrunarfræðinga á hverja 100.000 íbúa. Það er hæsta hlutfall brautskráðra hjúkrunarfræðinga á íbúa á öllum Norðurlöndunum og einungis útskrifuðu fimm ríki innan OECD fleiri hjúkrunarfræðinga. Þótt hafa beri það í huga að flestir heilbrigðisstarfsmenn starfa á höfuðborgarsvæðinu er Ísland strjálbýlt land og sinna þarf heilbrigðisþjónustu á landsvísu sem kallar á fleiri hjúkrunarfræðinga en í þéttbýlli löndum. Af framansögðu er ljóst að vandinn liggur ekki endilega í því að við menntum ekki nægilegan fjölda hjúkrunarfræðinga heldur frekar að þeir hjúkrunarfræðingar sem við menntum í háskólunum skila sér ekki til vinnu hjá íslenskum heilbrigðisstofnunum. Það er viðfangsefni sem þarf að skoða sérstaklega. Það er alveg hárrétt sem hv. málshefjandi nefndi áðan að þúsund útskrifaðra hjúkrunarfræðinga sem starfa við eitthvað annað en fagið sem við menntuðum viðkomandi til, þ.e. við hjúkrun. Því tengist það lokaspurningu frá hv. þingmanni. Spurt er hvort ég ætli að beita mér fyrir því að fjölga verknámsplássum fyrir hjúkrunarfræðinga innan heilbrigðisstofnana og þá hvernig. Eins og ég hef bent á tel ég ekki að meginvandinn við mönnun starfa við hjúkrun sé kominn til vegna þess að ekki nógu margir mennti sig í faginu. Verkleg kennsla hjúkrunarfræðinema fellur undir lög um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, og er framkvæmd þeirra á ábyrgð heilbrigðisráðherra.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir svör hans og verð að segja það að maður verður óneitanlega hugsi þegar maður sér þessar tölur um vöntun sem kemur fram í því mati sem gert hefur verið. Það er rétt sem hæstv. menntamálaráðherra, fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, bendir á að það er mikilvægt að horfa á landið í heild sinni þegar kemur að störfum hjúkrunarfræðinga og auðvitað öllum öðrum störfum sem sinnt er hér á landi. Því erum við Framsóknarmenn mjög sammála og lítum til þess í þingsályktunartillögu sem við höfum lagt fram um heilbrigðisáætlun fyrir landið allt þar sem er kveðið á um þjónustu á landsbyggðinni allri. Ég vil þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir svörin. Það er ánægjulegt að heyra að það eigi að veita aukið fjármagn til háskólanámsins alls og endurskoða reiknilíkön og að það muni gagnast háskólunum að öllum líkindum, þeim námsbrautum sem þar eru og þar er sinnt. Auðvitað vill maður taka það fram eins og fram kom í ræðu hæstv. ráðherra að við megum ekki bara horfa á Háskóla Íslands heldur líka þær öflugu háskólastofnanir og skóla sem við höfum víða um landið eins og á Akureyri og einnig í Norðvesturkjördæmi. Ég vona svo sannarlega að við verðum öll vakandi yfir því brottfalli sem á sér stað því við verðum, og það er ábyrgðarhlutverk okkar, að reyna að spyrna við fótum gagnvart því ástandi sem nú er og fá fólk inn í þessi störf, því að þetta varðar okkur öll.

Virðulegi forseti. Það er rétt, þetta varðar okkur öll. Það er umhugsunarvert þegar við horfum til hjúkrunarfræðinga, en sömuleiðis til kennarastétta, leikskólakennara, grunnskóla- og framhaldsskólakennara, hvernig okkur gengur að manna þessi störf. Ég held að lausnin á vandanum sé ekki endilega fólgin í því hvernig námið er unnið í skólakerfinu eða háskólastiginu. Það eru miklu fjölþættari viðfangsefni sem valda þeirri þróun sem við erum að glíma við, þá sérstaklega í því sem vekur þessa umræðu, í málefnum hjúkrunarfræðinga. Það er augljóst af þeim tölum sem hér hafa verið nefndar og upplýsingum sem ráðuneytið hefur um brotthvarf úr námi að það er ekki svo yfirgengilega mikið, heldur er skorturinn á því fagfólki sem við þurfum á heilbrigðisstofnanirnar á sviði hjúkrunarfræðinga fyrst og fremst bundinn því að hjúkrunarfræðingar kjósa að ganga til annarra starfa en þeir hafa menntað sig til. Það er viðfangsefni sem við þurfum að horfa til miklu víðar en eingöngu inn í menntakerfið. Það er rétt að áhersla mín lýtur að því að styrkja fjármögnun háskólakerfisins og við þurfum að endurskoða reiknilíkanið fyrir háskólamenntunina. Það gagnast öllum fagstéttum eða því námi sem við ætlum að veita innan þess skólastigs. Ég veit og geri ráð fyrir því að eiga ágætissamstarf við forsvarsmenn háskólanna um þau efni.

Frú forseti. Staða íslenskunnar í stafrænum heimi hefur verið mörgum hv. þingmönnum hugleikin á undanförnum árum. Hér var samþykkt þingsályktunartillaga frá hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur sem miðaði að því að sett yrði af stað nefnd sem myndi smíða aðgerðaáætlun um það að íslenskan yrði gjaldgeng í hinum stafræna heimi. Á svipuðum tíma var lagt fram mat 200 evrópskra sérfræðinga sem höfðu greint stöðu 30 evrópskra tungumála út frá hinum nýja veruleika. Þar kom fram að íslenskan væri í næstmestri útrýmingarhættu af þeim 30 tungumálum sem metin voru, á eftir maltnesku. Ég veit að hæstv. ráðherra gerði íslenskuna að umtalsefni á fyrstu vikum sínum í embætti. Ég fagna því ef hæstv. ráðherra ætlar að taka þau mál til sérstakrar skoðunar. Það var farin af stað vinna sem fyrrverandi hæstv. ráðherra Illugi Gunnarsson boðaði um að samin yrði aðgerðaáætlun hvað varðar tungutækni og máltækni. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra sérstaklega út í nám í máltækni og framtíðarhorfur þess. Ég hef grafist fyrir um að ekki verði tekið við umsóknum fyrir kennsluárið 2017–2018 inn í meistaranámið í máltækni við Háskóla Íslands, sem er það fræðisvið sem snýst um að mennta nemendur til að geta unnið með annars vegar tæknina og hins vegar tungumálið. Þetta kom mér á óvart. Því langar mig að spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þeirra upplýsinga, nema einhverjar nýjar upplýsingar séu fyrir hendi um að þessu hafi verið breytt, hvort til standi að skoða þetta nám sérstaklega og styrkja það með tilliti til þeirra áætlana sem stjórnvöld hafa boðað um að efla íslenskuna í stafrænum heimi. Meistaranámið snýst um að tengja saman gervigreind, málvísindi, tölvunarfræði, tölfræði og sálfræði þannig að þeir sem ljúka því námi geti komið að því verkefni að þróa búnað sem getur unnið með og skilið náttúruleg tungumál og stuðlað að notkun þeirra í samskiptum manns og tölvu. Það er það sem stendur upp úr öllum sérfræðingum á þessu sviði, að svo verði innan fárra ára, og raunar er það þegar byrjað, ég hef kynnt mér einhver slík tæki sem láta stjórnast af tali mínu en krefjast ekki þess að maður nýti fingurna til að slá inn skipanir. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í framtíðarsýn hans varðandi þetta nám og hvort til einhverra aðgerða verði gripið þannig að unnt sé að taka inn nemendur í þetta nám, helst á hverju ári.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnirnar. Þær eru í tveimur liðum og lúta að framtíðarhorfum í máltækninámi á háskólastigi. Hér er spurt hvort til standi að styrkja sérstaklega nám í þeirri grein með tilliti til áætlana stjórnvalda um að efla íslensku í stafrænum heimi. Fyrirspyrjandi vitnaði réttilega til samþykktar sem síðasta ríkisstjórn gerði og það var á fundi ríkisstjórnarinnar 2. september sl. Þar var samþykkt að leggja til 50 millj. kr. á fjáraukalögum á árinu 2016 til kortlagningar á tækni fyrir máltækni, stefnumörkunar og vals á tæknilegri útfærslu fyrir íslenskuna, stöðumats íslenskra gagnasafna og gerðar nákvæmrar fjárhags- og verkáætlunar fyrir fimm ára markáætlun á sviði máltækni fyrir íslensku. 28. október sl. var skipaður sérstakur stýrihópur yfir þetta verkefni. Meginverk hans er að setja upp verkáætlun um máltækni fyrir íslenskuna. Í tengslum við þá vinnu stýrihópsins er verið að vinna jafnhliða að skýrslu um stöðu og framtíð menntunar í máltækni. Í þeirri skýrslu á að fjalla sérstaklega um almenn námskeið í háskólum sem tengja megi við máltækni eða máltækniverkefni, hvernig skuli skipuleggja meistaranám í máltækni og hvaða verkefni gætu fallið innan þess. Jafnframt á í þeirri skýrslu að taka sérstaklega á þáttum sem lúta að doktorsnámi sem gætu tengst máltækni á hinum ýmsum fræðasviðum háskóla hér á landi. Þá skýrslu munu fjórir háskólakennarar vinna, tveir frá tölvunarfræðideildum Háskólans í Reykjavík og Háskóla Íslands og frá íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands og fulltrúar frá samtökum atvinnulífsins. Það er von á skýrslunni á næstu mánuðum. Hún er beinlínis tengd þeirri fimm ára aðgerðaáætlun um máltækni fyrir íslenskuna sem ég nefndi áðan. Síðast þegar ég frétti af því verki og spurðist fyrir um stöðu þess máls átti ég að fá tillögur að markáætlun núna á vormánuðum. Svo er spurt hvort teknir verði inn nýir nemendur í meistaranám í máltækni við Háskóla Íslands næsta haust og ef svo er ekki hver ástæðan sé. Meistaranámið í máltækni á háskólastigi hefur verið rekið í samstarfi Háskóla Íslands og Háskólans í Reykjavík frá árinu 2007. Í upphafi, og nú eru þetta upplýsingar sem mér eru bornar úr ráðuneytinu, var ákveðið að taka inn annað hvert ár og gekk það upp að mestu leyti fram til ársins 2015. Fram að árinu 2011 var námið rekið í samstarfi við Norræna máltækniskólann sem gerði háskólunum kleift að senda nemendur í stutt námskeið við háskóla á Norðurlöndum og í Eystrasaltslöndunum. Þegar því samstarfi lauk skilst mér að það hafi veikt mjög námsframboð í máltækni hér á landi. Af þeirri ástæðu hafi Háskóli Íslands og Háskólinn í Reykjavík ákveðið að bjóða ekki upp á meistaranám í máltækni veturinn 2016–2017, m.a. vegna skorts á hæfum kennurum og erfiðleikum með að bjóða upp á sérhæfð námskeið í máltækni. Persónuleg skoðun mín á þessu máli er sú að ég tel mikilvægt að líta til forgangsröðunar í þágu máltækni á háskólastigi, bæði hvað varðar skipulag og fjármögnun. Ég hef óskað eftir að það verði skoðað sérstaklega í tengslum við aðgerðaáætlun um máltækni fyrir íslenskuna sem ég nefndi áðan. Ég hef heyrt utan að mér, án þess að hafa fengið það staðfest, að legið hafi fyrir að það væri áhugi og nemendur sem vildu gjarnan komast til þessa náms. Ég hef ekki fengið aðrar skýringar en þær sem ég hef rakið á því hvers vegna ekki hefur verið boðið upp á þetta. Vilji minn stendur til þess að tengja þetta því verki sem ég hef gert að umtalsefni um aðgerðaáætlun eða markáætlun í máltækninni og ég bind vonir við að við getum einhvern veginn fjármagnað starf innan háskólans á þessu sviði í tengslum við það verkefni.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þær upplýsingar sem hann kemur hér fram með. Ég viðurkenni að mér var ekki kunnugt um að ekki hefði heldur verið boðið upp á þetta nám þennan veturinn, þ.e. 2016–2017, sem eykur nú enn á áhyggjur mínar í ljósi þess að við höfum verið að ræða þetta mál í raun og veru allt frá 2013 þegar fram kom sterkt ákall um það þyrfti að fara að vinna að þessum málum. Það liggur fyrir að þessi verkefni, eins og önnur, skertust eftir hrun. En það má líka benda á að það átak sem ráðist var í í tíð hæstv. fyrrverandi ráðherra Björns Bjarnasonar var tímabundið en það skipti miklu máli. En ég held að staðan núna sýni okkur að ekki er hægt að gera þetta bara með átaksverkefni. Það þarf að tryggja viðvarandi nám, kennslu og rannsóknir á þessu sviði. Þetta eykur enn á áhyggjur mínar í ljósi þess að tíminn líður ansi hratt í þessum málum. Við sjáum tæknina þróast með miklum hraða, en vitum um leið að við höfum ekki staðið okkur í því að uppfæra þessa tækni. Hæstv. ráðherra vitnar til þess að veittar hafi verið 50 milljónir á fjáraukalögum 2016 til mótunar aðgerðaáætlunar og að fyrir liggi áætlanir um ákveðna fjármuni til lengri tíma. Sér hæstv. ráðherra fyrir sér að það geti nýst til þess að bjóða upp á það nám sem kynnt er á heimasíðu HÍ sem samstarfsverkefni HÍ og HR veturinn 2017–18, að það sé unnt? Hæstv. ráðherra segir, og ég hef heyrt hið sama, að það virðist vera talsverður áhugi á náminu. Mér finnst tækifærin vera að fara fram hjá okkur, að við fáum ekki inn nemendur sem séu að fara að undirbúa sig undir það að taka þátt í því stóra verkefni sem fram undan er.

Virðulegi forseti. Ég deili áhyggjum hv. fyrirspyrjanda af því að við séum ekki að halda í við hraða tækninnar, ekki að mæta þeim áskorunum sem þar eru uppi og gera í raun ekkert annað en að aukast. Þeim fjölgar viðfangsefnunum sem við þurfum að glíma við á degi hverjum og á meðan við mætum þeim ekki með einhverjum hætti lætur íslenskan undan síga. Það er eitthvað sem við viljum ekki sjá og höfum ágætan samhljóm í því hér í þessum sal að reyna að berjast gegn þeirri þróun. Þegar spurt er um fjármögnun á þessu námi veturinn 2017/2018, hvort þessi aukafjárveiting geti gagnast í þeim efnum, þá þekki ég það ekki. En ég mun skoða það og leita þeirra leiða sem færar eru til þess að mæta þeim áhuga sem við erum, bæði fyrirspyrjandi og sá sem hér stendur, upplýst um að sé fyrir hendi í háskólasamfélaginu, þar sé áhugi fyrir hendi að takast á við nám í þessum fræðum. Við erum á þeim stað í tíma að við eigum að nýta og grípa sérhvert tækifæri í þeim efnum sem gefst til að geta barist gegn þessu. En veröldin er svo fljótandi og hröð í dag að ég heyrði fyrst af þessum hugrenningum í einni lítilli fésbókarfærslu þar sem ég bara rakst á þessar upplýsingar sem við höfum verið að skjóta hér á milli okkar. Lokaorð mín í þessu eru þau að ég mun nýta sérhvert það tækifæri sem ég get komið auga á til að skjóta styrkari stoðum undir þá vinnu sem við ætlum að leggja í á þessu sviði til þess að mæta þeim áskorunum sem íslenskan stendur frammi fyrir.

Hæstv. forseti. Íbúum í Reykjanesbæ fjölgaði um 7,5% á síðasta ári eða um 1.100 manns inni á svæðinu. Þar er nú gríðarleg atvinnuuppbygging. Gamla varnarsvæðið á Keflavíkurflugvelli er nú eitt af íbúðahverfum Reykjanesbæjar og heitir Ásbrú. Þar eru reknir tveir leikskólar og grunnskóli. Þá rekur sveitarfélagið hæfingarstöð fyrir fólk með fötlun á Ásbrú. Frá því að Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar, Kadeco, tók yfir eignir varnarliðsins fyrir áratug síðan hafa tekjur af þeim rekstri verið upp á 17 milljarða króna en kostnaður við umbreytingu herstöðvarinnar í borgaralegt samfélag hefur á sama tíma verið 7 milljarðar. Þetta þýðir að 10 milljarðar hafa runnið í ríkissjóð. Nú hefur nær allt húsnæði á svæðinu verið selt út úr rekstri Kadeco og því komið í borgaraleg not, nú síðast með sölu fasteigna fyrir 5 milljarða króna til Íslenskra fasteigna ehf. Með sölunni hefur Kadeco lokið við að selja um 93% þess húsnæðis sem félagið hefur haft til umsýslu á Ásbrú fyrir hönd ríkissjóðs eftir brotthvarf hersins. Frá þeim tíma hafa fasteignirnar verið seldar til 38 mismunandi aðila í opnu söluferli. Samtök atvinnurekenda á Reykjanesi, SAR, stóðu fyrir fundi í Reykjanesbæ á dögunum þar sem stöðunni á Ásbrú var m.a. velt upp. Þar kom fram að höggið hefði verið mikið fyrir atvinnulífið á svæðinu þegar herinn fór 2006 sem hafði slæm áhrif á rekstur bæjarfélagsins sem síðan versnaði enn frekar í kjölfar efnahagshrunsins tveimur árum síðar. Kostnaður Reykjanesbæjar vegna Ásbrúar hafi frá upphafi verið mun meiri en tekjur sveitarfélagsins á svæðinu. Því er tilefni til að velta því upp við hæstv. fjármálaráðherra hvort hann telji ekki eðlilegt að ríkið leggi til fjármuni til uppbyggingar á svæðinu sem koma út úr sölu eigna á Ásbrú. Einnig væri áhugavert að vita hvaða sýn hæstv. ráðherra hefur á framtíðarfyrirkomulag og rekstur Þróunarfélags Keflavíkurflugvallar. Félagið var stofnað til þess að þróa fyrrum varnarsvæði og koma eignum þar í verð. Nú er rúmur áratugur liðinn frá því að ameríski herinn hvarf af landi brott. Á Suðurnesjum eru fimm sveitarfélög sem starfa náið saman að þróun svæðisins ásamt Markaðsstofu Suðurnesja og Heklunni. Maður hlýtur að velta fyrir sér: Er enn grundvöllur fyrir rekstri Kadeco eða er tími til kominn að leggja félagið niður? Hvaða skoðun hefur hæstv. ráðherra á því, þ.e. varðandi framtíð Kadeco? Liggur sú stefna fyrir?

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrirspurnina. Hún spyr hvort ráðherra hyggist beita sér fyrir því að þeir fjármunir sem fáist af sölu eigna á Ásbrú, fyrrum varnarsvæðinu í Reykjanesbæ, verði notaðir til uppbyggingar á svæðinu. Fyrst vil ég ræða aðeins um aðdraganda og helstu tölur. Við yfirtöku íslenska ríkisins á fyrrum varnarsvæðinu var því skipt upp í þrjú skilgreind svæði, A, B og C. Svæði A er flugvallarsvæðið. Það er stærsti hluti flugverndarsvæðisins og landsvæði og byggingar sem nýttar eru til flugrekstrar. Svæðið er í umsjá Isavia. Svæði B er öryggissvæði, þ.e. sá hluti flugverndarsvæðisins sem nýttur er til varnarþarfa, svo sem reksturs ratsjárkerfa og loftrýmisgæslu. Starfssvæði C er í grófum dráttum sá hluti fyrrum varnarsvæðisins sem er utan flugverndargirðingarinnar. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 176/2006, um ráðstafanir í kjölfar samnings við Bandaríkin um skil á varnarsvæðinu, var heimilt að fela Þróunarfélagi Keflavíkurflugvallar ehf. að annast í umboði ríkisins umsýslu fasteigna á þessu síðastnefnda svæði, C. Markmiðið var að koma svæðinu hið fyrsta í arðbær borgaraleg not. Enn fremur var heimilt að fela félaginu umsýslu tiltekinna fasteigna á flugvallarsvæði og önnur verkefni sem tengjast framþróun og umbreytingu flugvallarsvæðis og starfssvæðis. Á svæði C, sem er tæplega 60 ferkílómetrar lands sem umlykur flugvöllinn, voru í heildina um 320 þús. fermetrar af húsnæði miðað við brúttóflatarmál, þar af um 210 þús. fermetrar af íbúðarhúsnæði. Afgangurinn, 110 þús. fermetrar, eru iðnaðar- og þjónustuhúsnæði. Þegar búið var að færa fasteignirnar til skráningar hjá Þjóðskrá Íslands voru birtir fermetrar um 280 þús., þar af um 160 þús. fermetrar af íbúðarhúsnæði en 120 þús. fermetrar af iðnaðar- og þjónustuhúsnæði. Heildarfjöldi íbúða var 2.000, þar af 950 hefðbundnar fjölskylduíbúðir og 1.050 einstaklingsíbúðir. Samkvæmt upplýsingum frá Kadeco, Þróunarfélagi Keflavíkurflugvallar, hafa um 94% húsakostarins verið seld til 40 mismunandi aðila. Jafnframt var veitukerfi svæðisins selt til hitaveitu Suðurnesja fyrir 84 millj. króna. Reykjanesbær tók við viðhaldi gatnakerfis svæðisins. Heildarsöluverð eigna í umsýslu félagsins nemur því um 18 milljörðum kr. hingað til. Til þess að svara fyrirspurn hv. þingmanns þá hafa allar greiðslur vegna sölu eigna á svæði C runnið til ríkissjóðs og munu gera það áfram. Það er í samræmi við meðferð söluandvirðis allra annarra eigna ríkisins um allt land. Ég mun ekki beita mér fyrir því að gera undanþágu frá þessari reglu í þessu tilviki. Í þessu samhengi er þó ágætt að nefna þau fjölþættu jákvæðu áhrif sem hlotist hafa af viðbrögðum yfirvalda og einkaaðila í kjölfar brottflutnings varnarliðsins. Fasteignagjöld af öllum fasteignum sem komið hefur verið í borgaraleg not renna til sveitarfélaga á svæðinu. Gera má ráð fyrir því að kaupendur og leigjendur fyrrgreindra eigna hafi til viðbótar kaupfjárhæð lagt umtalsverðar fjárhæðir í endurbætur eignanna til að gera þær nothæfar. Við fyrrgreindar ráðstafanir hafa orðið til fjölmargir nýir vinnustaðir á þessu svæði með tilheyrandi virðisaukandi og atvinnuskapandi starfsemi sem og skatttekjum svæðinu til heilla. Yfir 650 manns starfa hjá 115 fyrirtækjum eins og t.d. Keili – Miðstöð vísinda, fræða og atvinnulífs, fjórum gagnaverum, fyrirtækjum í tækniklasa tengdum jarðvarma á Reykjarnesi sem og líftækni. Fjárfestingar eins þessara fjögurra gagnavera eru nú á þriðja tug milljarða. Það er afar ánægjulegt að fylgjast með þeirri umbreytingu sem orðið hefur á Suðurnesjum á undanförnum árum þar sem atvinnuástand hefur breyst mjög til hins betra og fjölbreytileg störf eru nú í boði á svæðinu. Þá má benda á að fjárfestingar ríkisfyrirtækisins Isavia á flugvallarsvæðinu, svæði A, hafa verið umtalsverðar undanfarin misseri og áætlað er að þær verði enn umfangsmeiri næstu árin. Árleg fjárfesting hefur verið og verður upp undir 20 milljarðar kr. Gróflega má segja að á hverju ári sé þannig fjárfest fyrir jafnvirði heildarsöluverðmætis eigna svæðisins hingað til. Að síðustu vil ég nefna að fundir hafa verið haldnir með sveitarfélögum á svæðinu um mögulegt samstarf um framtíðaruppbyggingu svæðisins og ráðuneytið mun halda þeim fundum áfram. Varðandi síðustu fyrirspurn hv. þingmanns vil ég segja að ég hef verið með í undirbúningi fund með Kadeco en hef ekki mótað mér stefnu um framtíð félagsins.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að svara fyrirspurnum mínum mjög skilmerkilega. Mjög greinargóð svör sem hann gaf hér og ágæt yfirferð, áhugaverðar upplýsingar varðandi svæðið og framtíðarsýn hans á uppbyggingu svæðisins. Við erum sammála um að uppbygging svæðisins er mjög jákvæð. Það eru mjög spennandi hlutir fram undan. Það er svo sannarlega rétt að sú uppbygging sem hefur átt sér þarna stað hingað til hefur haft verulega jákvæð áhrif fyrir Suðurnesin, svæðið í heild sinni, þ.e. til hefur orðið fjöldi nýrra fyrirtækja. Það er rétt að sveitarfélagið Reykjanesbær hefur náttúrlega fengið fasteignagjöld af þeim eignum sem hafa farið í borgaraleg not og annað slíkt. Auðvitað munar um minna. En það veldur mér samt sem áður vonbrigðum að hæstv. ráðherra hafi tekið endanlega ákvörðun um að sá hagnaður sem kemur af sölu eigna renni ekki, ekki einu sinni lítill hluti, til áframhaldandi uppbyggingar á svæðinu. Þó svo að bæjarfélagið, sem er eins og hæstv. ráðherra veit afar skuldsett sveitarfélag, fái ýmis gjöld og græði á þeirri atvinnuuppbyggingu sem á sér stað þarna er mjög kostnaðarsamt að breyta fyrrverandi herstöðvarsvæði í venjulegt íslenskt hverfi. Það þarf að gera ýmislegt. Ásýnd svæðisins eins og hæstv. ráðherra veit er mjög herstöðvarleg enn þá. Maður myndi vilja sjá svæðið verða fallegra en það er nú þegar. Það kostar peninga. Því hefði ég kosið að ráðherra  En það er þá gott að þetta liggur fyrir. Ég veit að sveitarfélög á Suðurnesjum verða ekki ánægð með þessi svör ráðherra en þetta er afstaða hans. Ég mun fylgja því máli vel eftir varðandi hvaða framtíðarsýn hæstv. ráðherra hefur um 

Frú forseti. Ég vil ítreka það að ég deili með hv. þingmanni áhyggjum af fjárhagsstöðu Reykjanesbæjar. Ég held að hún sé öllum áhyggjuefni sem fylgst hafa með því hvernig bærinn hefur lent í miklum hremmingum sem hann er svo sannarlega ekki kominn út úr enn þá. Ég held að hins vegar sé kannski ofmælt að segja að enginn hluti af andvirðinu fari til uppbyggingar á svæðinu. Auðvitað fara skatttekjur með ýmsum hætti til uppbyggingar á svæðinu. Við vitum að það eru brýn verkefni sem þarf að vinna á Suðurnesjum. Ég get t.d. nefnt tvo hluti í samgöngum sem hafa verið mikið í fréttum að undanförnu, Grindavíkurvegur og breikkun á Reykjanesbraut, alla leið. Ég hygg að ég og flestallir þingmenn, kannski allir, séu sammála um að það er afar mikilvægt að fara í þær framkvæmdir. Vonandi verður hægt að ná nægum peningum til þess að það verði frekar fyrr en síðar. Varðandi Kadeco get ég upplýst hv. þingmann um að það er búið að vera á dagskrá hjá mér býsna lengi að fara og heimsækja fyrirtækið. Það hefur af ýmsum ástæðum ekki fundist tími. Þetta hefur verið sveigjanlegur fundartími sem hefur færst til í dagskrá minni. Vonandi tekst mér innan tíðar að koma þangað og ég hlakka mikið til þess fundar.

Virðulegi forseti. Mig langar að eiga orðastað við og fá svör frá hæstv. fjármálaráðherra varðandi endurgreiðslu af virðisaukaskatti til ferðamanna eða svokallað „tax free“ eins og það heitir víst á engilsaxnesku, með leyfi forseta. Eins og staðan er núna er 15% endurgreiðsluhlutfall til ferðamanna á vöru sem kostar yfir 6 þús. kr. og er keypt hér á landi og er þetta u.þ.b. það sem gengur og gerist annars staðar í Evrópu. Ástæðan og hugmyndafræðin á bak við „tax free“ er til þess að auka smásöluverslun og að sama skapi að þeir ferðamenn sem koma hingað til lands noti ekki innviði okkar til jafns við þá sem búa hér og eigi því að greiða minna til samfélagsins. Það eru alla vega ein rök fyrir því að endurgreiðsla af virðisaukaskatti eigi að vera til staðar fyrir ferðamanna. Árið 2014 voru endurgreiðslur til ferðamanna 2 milljarðar úr ríkissjóði, sem fóru til baka í vasa ferðamanna sem og milliliða sem sjá um að endurgreiða virðisaukaskattinn, og 2,2 milljarðar árið 2015. Við sjáum gríðarlegan vöxt í því. Á sama tíma sjáum við m.a. að vegakerfinu okkar er ekki nógu vel við haldið. Það er oft verið að ræða hvernig við eigum að ná tekjum af ferðamönnum til þess að komast til móts við þá uppbyggingarþörf sem er til staðar vegna ferðamannaiðnaðarins. Því spyr ég tiltölulega opið: Hver er afstaða ráðherra til endurgreiðslu á virðisaukaskatti til ferðamanna? Telur ráðherra að hækka eða lækka eigi endurgreiðsluna? Telur ráðherra nauðsynlegt að bjóða upp á endurgreiðsluna? Er nauðsynlegt að gefa til baka fyrir hverja selda vöru? Væri ekki möguleiki að minnka endurgreiðslur úr ríkissjóði með því t.d. að færa hámarkið upp í 10 þús. kr., 15 þús. kr? Í Frakklandi þarf til að mynda að kaupa fyrir 175 evrur til að fá endurgreiðslu. Það er margt hægt að gera til að tryggja að við höldum áfram að byggja upp t.d. vegakerfið. Þetta er ein umræða sem þarf að taka. Ég hlakka til að heyra svör hæstv. ráðherra.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ástu Guðrúnu Helgadóttur fyrir fyrirspurnina. Það hefur lengi tíðkast að endurgreiða virðisaukaskatt af vörukaupum erlendra ferðamanna til samræmis við þá meginreglu að útflutningur skuli ekki bera virðisaukaskatt. Ég vil taka fram að þeim tölum sem ég hef fengið frá ráðuneytinu ber ekki fyllilega saman við tölur hv. þingmanns, en þó skiptir það ekki máli í neinum meginatriðum. Samkvæmt þeim tölum sem ég hef endurgreiddi tollstjóri á árinu 2016 rúmlega 1,6 milljarða kr., af þeim fóru 515 milljónir í umsýslukostnað hjá endurgreiðslufyrirtækjum en afgangurinn, u.þ.b. 1 milljarður, fór til baka til ferðamannanna. Spár samkvæmt því gera ráð fyrir því að endurgreiðslan muni nema 1,8 milljörðum í ár, þar af munu tæplega 600 milljónir fara í kostnað til endurgreiðslufyrirtækjanna. Ekki er hægt að fá endurgreiddan virðisaukaskatt fyrir vörukaup fyrir lægri fjárhæð en 6 þús. kr., en þá nemur endurgreiðslan 850 kr. af þeirri fjárhæð. Upphæð endurgreiðslunnar eða öllu heldur lágmark endurgreiðslunnar er sett með reglugerð. Ferðamenn fá ekki endurgreiddan allan virðisaukaskattinn og fer mismunurinn í umsýslukostnað einkafyrirtækja og í seinni tíð þóknanir til verslana. Hv. þingmaður spyr um afstöðu mína til endurgreiðslu virðisaukaskatts til ferðamanna. Ég er þeirrar skoðunar að draga megi úr endurgreiðslu virðisaukaskatts. Til umræðu hefur verið m.a. í fjármála- og efnahagsráðuneytinu að hækka lágmarksfjárhæðir. Sem dæmi hefur verið nefnt að vörukaup þyrftu að lágmarki að nema 15 þús. kr. sem skila sér í u.þ.b. 2 þús. kr. endurgreiðslu. Ég hef verið jákvæður gagnvart slíkum hugmyndum. Þetta mun hafa það í för með sér að örtröð sem myndast í flugstöðinni í Keflavík minnkar, það auðveldar ríkinu að hækka endurgreiðsluhlutföll ferðamannanna sjálfra og síðast en ekki síst mun það minnka heildarfjárhæð endurgreiðslunnar. Fyrstu útreikningar gera ráð fyrir að slík breyting lækki endurgreiðslur um tæplega þriðjung, eða 25–30%, eða yfir 400 millj. kr. miðað við þau umsvif sem ég las upp á árinu 2016. Þingmaðurinn spyr einnig hvort ráðherra telji nauðsynlegt að bjóða upp á endurgreiðsluna. Mín skoðun er sú að endurgreiðsla sé ekki nauðsynleg, hún er ekki grundvölluð á alþjóðlegum samningum eða skuldbindingum. Með góðum rökum má segja að endurgreiðslan sé ívilnun fyrir einstakan geira viðskiptalífsins, þ.e. smásölu til ferðamanna. Mjög góð rök þurfa að standa til þess að ríkið ívilni greinum á þennan hátt. Þeir tæplega 2 milljarðar sem að óbreyttu fara í endurgreiðslur í ár gætu, eins og hv. þingmaður bendir á, nýst vel í ríkisrekstrinum eða til niðurgreiðslu skulda ríkisins. Þess ber þó auðvitað að geta að væntanlega virkar endurgreiðslan sem hvatning til kaupenda til viðskipta og þau gætu því orðið minni eftir því sem endurgreiðslan er lægri. Það er í öllu falli eðlilegt að endurskoða bæði lágmarksfjárhæð til hækkunar og endurgreiðsluhlutfall til hækkunar svo að stærri hluti fari þá til ferðamannanna sjálfra. Kerfi þar sem þriðjungur endurgreiðslunnar fer í kostnað við umsýslu er sennilega of bólgið.

Virðulegi forseti. Ég má til með að þakka fyrir þetta svar. Varðandi þær tölur sem virðast ekki stemma hjá okkur þá fæ ég mínar tölur frá ríkisreikningi 2014 og 2015. Það getur vel verið að aðrar tölur komi fram annars staðar, það ber að athuga. Mér heyrist við hæstv. fjármálaráðherra vera tiltölulega sammála og samstiga í þessum efnum, ótrúlegt en satt. Ég hugsa að það væri kannski tilefni til að gera úttekt á því hversu mikið gildi „tax free“ eða endurgreiðsla til ferðamanna hefur á smásölurekstur hér á landi áður en farið er út í miklar breytingar. Ég veit það alla vega vegna reynslu minnar þar sem ég er alin upp í verslun sem selur föt að þetta var engin sérstakur sölupunktur, ef svo má að orði komast. Það eru margir sem hreinlega nenna ekki að standa í þeirri umsýslu að fá skattinn endurgreiddan. Ég hvet hæstv. ráðherra einfaldlega til að fara fyrst í úttekt í samráði við verslunareigendur til að athuga hvort hægt væri að ná einhverri lendingu í þeim efnum. Eins og við hæstv. fjármálaráðherra erum sammála um er nauðsynlegt að bæði greiða niður skuldir og styrkja innviði. Hver einbreið brú kostar u.þ.b. 500 milljónir, að laga hana, til þess að setja í tvíbreiða brú. Við getum litið á þetta sem fjárfestingu inn í framtíðina, til þess að tryggja ferðamannaiðnaðinn fyrir komandi kynslóðir.

Frú forseti. Ég vil segja að það kemur mér alls ekki á óvart að við hv. þingmaður séum sammála. Ég er nánast viss um það að flestir þingmenn eru sammála um skynsamleg mál. Þetta er einmitt eitt þeirra. Við megum auðvitað ekki að flana að neinu. Ég er sammála hv. þingmanni að það er sjálfsagt að skoða málið vel. Það vill svo til, eins og ég gat um í ræðu minni, að við vorum þegar farin að skoða þetta mál í fjármála- og efnahagsráðuneytinu, þess vegna má segja að fyrirspurnin hafi komið á ágætum tíma. Þetta var eitthvað sem við höfðum hugsað. Það er ekki alltaf sem þingmenn eru svo tillitssamir að spyrja ráðherra um eitthvað sem þeir eru búnir að hugsa fyrir fram, en svo var í þetta sinn. Ég held að ástæða sé til að íhuga breytingar t.d. frá og með næsta ári. Ég held að breytingar af þessu tagi sé ekki gott að gera mjög skyndilega, ég held við séum sammála um það, ég og hv. þingmaður, en á næsta ári gæti vel komið til greina að hækka viðmiðunarverðið með þeim hætti sem ég nefndi. Það var fróðlegt að heyra tölur frá öðrum löndum sem eru býsna miklu hærri, sem þýðir að þetta er kannski sérstaklega hvetjandi um kaup á dýrustu hlutunum.

Frú forseti. Staða fólks á leigumarkaði er mjög erfið og um það hefur verið rætt bæði á Alþingi og úti í samfélaginu í alls konar samhengi. Það á ekki hvað síst við þegar hafðir eru í huga þeir sem hafa lágar ráðstöfunartekjur. Húsnæðisstuðningur hins opinbera og hvernig honum er háttað skiptir þar veigamiklu máli. Því miður eru ófá dæmi um að fólk sem hefur lágar ráðstöfunartekjur greiði allt að 60% eða meira af ráðstöfunartekjum sínum í leigu. Eins og málum er nú háttað byrja húsnæðisbætur ríkisins að skerðast við rúmar 258 þús. kr. tekjur. Ég vil því annars vegar spyrja hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra hvenær hann hyggist í samræmi við 30. gr. laga um húsnæðisbætur, nr. 75/2016, gera breytingar á fjárhæðum frítekjumarka miðað við árstekjur í 17. gr. laganna þannig að t.d. öryrkjar sem búa einir og hafa einungis greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins til framfærslu njóti fullra húsnæðisbóta. Mig langar að taka fram að þótt ég taki öryrkja sem dæmi er rétt að benda á það að frá 1. maí næstkomandi munu lágmarkstekjur eftir sex mánaða störf á vinnumarkaði hækka þannig að þá fyrst verða þær 280 þús. kr. Þó svo að hér sé sérstaklega spurt um öryrkjana gildir þetta því um fleiri hópa sem hafa mjög lágar ráðstöfunartekjur, húsnæðisbæturnar skipta þá máli. Hins vegar vil ég líka spyrja, vegna þess að með breytingum sem gerðar voru á húsnæðisstuðningi teljast bætur almannatrygginga og þar með talið uppbætur á lífeyri til tekna, hvort hæstv. ráðherra muni beita sér fyrir breytingu á lögunum til að koma í veg fyrir að uppbætur á lífeyri, svo sem uppbætur vegna lyfjakostnaðar og desemberuppbót, sérstaklega eru uppbætur vegna lyfjakaupa ekki 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir þessa fyrirspurn. Ég vil taka það fram í upphafi að ég deili áhyggjum hennar af stöðu á húsnæðismarkaði almennt. Það er alveg ljóst að þar er kostur margra mjög þröngur og kannski ekki hvað síst nú vegna þess að það er einfaldlega mikill skortur á húsnæði og það eykur verulega hættuna á því að hvort heldur kaupverð eða leiguverð sé sprengt upp. Það er full ástæða til þess að hafa áhyggjur af stöðu mála og raunar er að störfum sérstakur átakshópur á vegum ríkisstjórnarinnar um það hvaða úrræða ríkisstjórnin geti gripið til til þess að liðka fyrir þessari þröngu stöðu á markaði. Hv. þingmaður beinir til mín tveimur spurningum sérstaklega, annars vegar hvort við hyggjumst breyta frítekjumörkum hvað varðar húsnæðisbætur og þá hvenær. Svarið er einfaldlega já, við ætlum að gera það. Það er reglugerð í smíðum í velferðarráðuneytinu til þess að taka á þessari breytingu hratt og örugglega. Forsaga málsins er afar einföld. Frá því að Alþingi afgreiddi lög um húsnæðisbætur sl. haust þá breyttust forsendur eða tekjuforsendur lægstu bóta þar sem bætt var við þær miðað við þær forsendur sem lagt var upp með í húsnæðisbótafrumvarpinu á sínum tíma. Þar af leiðandi varð í raun og veru misræmi milli lægstu bóta og frítekjumarka húsnæðisbótakerfisins. Það gefur auga leið og er eðlilegt að vænta þess að einstaklingur á lágmarksbótum sem býr einn njóti fullra húsnæðisbóta. Þessu munum við breyta og erum þegar að undirbúa það. Ég vænti þess að það geti gengið tiltölulega hratt og örugglega fyrir sig og taki vonandi gildi frá næstu mánaðamótum ef vel tekst til. Hvað seinni hluta spurningarinnar varðar, hvort við hyggjumst breyta því fyrirkomulagi að aðrar tekjur, svo sem desemberuppbót og mögulega sérstakur stuðningur vegna lyfjakostnaðar, komi til frádráttar, þá er stutta svarið við þeirri spurningu: Nei. Grundvallaratriðið í endurskoðun húsnæðisbótanna var að allar skattskyldar tekjur kæmu til frádráttar og að gætt væri jafnstöðu milli einstaklinga óháð því hvaðan tekjur þeirra væru sprottnar. Húsnæðisbótakerfið var hannað með þetta í huga strax í upphafi þannig að það var bætt verulega. Það verður að hafa í huga að grunnfjárhæðin, hámarksfjárhæðin, var hækkuð úr 22 þús. kr. í 31 þús. kr. og er áætlað að útgjöld ríkissjóðs vegna þessa muni aukast um liðlega 2 milljarða til að ná þessari jafnstöðu, sem ég held að sé mjög mikilvægt. Ég hef rætt um áður í öðru samhengi að það skipti gríðarlega miklu máli í stuðningskerfum okkur að við mismunum fólki ekki eftir því hvaðan tekjur þess koma heldur sé fyrst og fremst tekið mið af því hvort þær eru háar eða lágar. Það var grunnhugsunin sem var mjög til bóta í húsnæðisbótalögunum hinum nýju, ekki er lengur gerður greinarmunur á því hvaðan fólk hefur tekjur, það nýtur stuðningsins á grundvelli lágra tekna hvort sem þær eru af vinnumarkaði eða vegna örorkubóta eða annarra tekna. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli því ella getum við oft lent í því, það er alla vega mín skoðun, að það séu ákaflega röng skilaboð af hálfu hins opinbera að segja fólki: Við getum ekki veitt þér stuðning ef þú hefur lágar tekjur af vinnumarkaði, en við getum hjálpað þér miklu meira ef þú hefur lágar tekjur t.d. af örorku eða einhverju þess háttar. Að þessu þurfum við að gæta. Það er raunar ein af þeim aðgerðum sem við horfum líka til, til viðbótar stuðningi á húsnæðismarkaði, að beina þessum húsnæðisbótum og vaxtabótum mögulega, barnabótum og öðru slíku, einmitt að tekjulægstu hópunum, óháð uppruna tekna. Ég vona að þetta svari spurningum hv. þingmanns.

Frú forseti. Mig langar til að þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir fyrirspurnina og langar til að nýta tækifærið til að ræða framfærslu og skerðingar almennt. Þrátt fyrir tal ríkisstjórnarinnar um uppsveiflur, hagvöxt og batnandi hag almennings er bersýnilegt að það er sívaxandi hópur fólks á Íslandi sem hefur verið skilinn eftir. Fólk, sem í skjóli íslenskrar velferðarstefnu er haldið í fátæktargildru, lágmarksaðstoðar með skerðingum. Velferðarstefnan hefur í gegnum árin sett lög og reglugerðir sem veita fólki svo lágar bætur að upphæðirnar eru innan fátæktarmarka, og svo eru aukatekjur og bætur skertar með þeim afleiðingum að halda fólki í fátækt. Svo vill til að Ísland er samningsbundið til að tryggja efnahagsleg og félagsleg réttindi fólks í landinu samkvæmt alþjóðasamningi Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Ég hefði áhuga á að heyra hvort ráðherra telji okkur vera að uppfylla skyldur okkar samkvæmt þeim samningi, og ef ekki, hvernig ráðherra hyggst styrkja efnahagsleg og félagsleg réttindi Íslendinga og tryggja að fólk hafi hér jöfn tækifæri?

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og einnig hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir innskot hennar og athugasemd í þessa umræðu. Ég er glöð að heyra það að ráðherra deilir með mér áhyggjum af stöðu á húsnæðismarkaði. Ég vona svo sannarlega að þetta stutta samtal sem við eigum hér verði innlegg í þá stóru umræðu því það er mjög mikilvægt að því er ég tel að við nálgumst húsnæðismálin og stöðuna á húsnæðismarkaði út frá mjög mörgum ólíkum sjónarmiðum því þetta er mjög víðtækur og margbrotinn og svo sannarlega erfiður vandi sem margir standa frammi fyrir, því húsnæði er auðvitað eitt það dýrmætasta sem hver einstaklingur og hver manneskja á. Ég vil byrja á að fagna fyrra svari hæstv. ráðherra um að það sé reglugerð í smíðum og vona að það standist að hún verði jafnvel bara tilbúin um næstu mánaðamót og hvet hæstv. ráðherra til góðra verka þar. Ég leyfi mér að spyrja: Er ráðherrann til í að upplýsa okkur hér og nú um það hver frítekjumörkin verða? Hvers verður að vænta þar? Hvað varðar síðari spurninguna þá finnst mér ekki alveg jafn gaman að hæstv. ráðherra svari þar neitandi, en hann gerði svo sem ágætlega grein fyrir því hvernig hann nálgast það mál og það er alveg hægt að taka undir að það sé kannski ekki rétt að kerfið mismuni fólki eftir því hvaðan það hefur laun sín. En þá vil ég jafnframt benda á að það er mjög líklegt að lífeyrisþegar, örorkulífeyrisþegar, 

Ég vil enn og aftur þakka ágæta umræðu. Í afskaplega stuttu svari þætti mér rétt að hnykkja aðeins á því að þegar kemur að umræðu um velferðarmálin, þegar kemur að umræðu um fátækt hér á landi og tækifæri fólks þar að lútandi þá finnst mér afskaplega mikilvægt að hafa í huga að þrátt fyrir að við eigum alltaf að vera að vinna að því að gera betur megum við líka þakka fyrir það að staða okkar er á alla mælikvarða gríðarlega sterk. Það er jákvætt. Við upplifum mjög sterka góða efnahagslega stöðu sem þjóð og hvar sem okkur ber niður þegar við skoðum þá þætti sjáum við að kaupmáttur hefur aldrei verið hærri, launajöfnuður hefur aldrei verið meiri þegar horft er á svonefnda Gini-stuðla og þegar við berum okkur saman við önnur ríki. Kaupmáttur eldri borgara hefur heldur aldrei verið hærri, þökk sé m.a. ört batnandi eða sterkara lífeyriskerfi og samspili þess við almannatryggingarnar. Útgjöld til almannatrygginga voru aukin um að ég held eina 23 milljarða á milli ára 2016–2017. Það er alveg ljóst að við erum þar af leiðandi að bæta talsvert í til þess að styðja við tekjulága einstaklinga. Þar eigum við alltaf að hafa að metnað til að gera enn betur, lagfæra kerfið þar sem brotalamir kunna að vera o.s.frv. Það má líka hafa í huga að það þarf ekki endilega að rífa niður með neikvæðri umræðu allt það sem vel hefur verið gert í gegnum árin, sem mér finnst alls ekki hafa verið gert í ræðum hv. þingmanna en stundum þykir mér talað eins og, og m.a. umræður helgarinnar báru merki um það, hér sé allt ómögulegt. Þó svo að vissulega sé það alltaf svo, því miður, að fólk glími við fátækt þá vitum við að sá hópur er fámennari nú en nokkru sinni fyrr.