Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti. Hér hafa verið rædd hruntengd mál í dag. Það er við hæfi að halda samhenginu og ræða enn hruntengt mál. Sú fyrirspurn um stofnun þjóðhagsstofnunar sem hér er fram borin kemur fyrir þingið í þriðja sinn, hún var fyrst borin fram á næstsíðasta þingi í febrúar 2011, síðan í nóvember sama ár á síðasta þingi. Þá var rakin forsaga málsins um hina fornu Þjóðhagsstofnun 1974–2002 sem lögð var niður og varð frægt það álit eftir 2008 að það hafi átt sinn þátt í hruninu að ekki var til sjálfstæð hagstofnun, því ekki dugðu greiningardeildir bankanna sem áttu að taka við að hluta til hlutverki Þjóðhagsstofnunar og ekki dugði Seðlabankinn sem þá var undir pólitískri stjórn úr Sjálfstæðisflokknum. Margir hafa talið að sú nýja stofnun sem hér um ræðir ætti að starfa innan vébanda Alþingis og njóta þar með sjálfstæðis á borð við Ríkisendurskoðun og umboðsmann. En hvernig sem tilhögunin væri er kjarninn í hugmyndinni sá, og kom á sínum tíma fram hjá þeim þingmanni sem nú er hæstv. forsætisráðherra, að sú stofnun væri sjálfstæð, það væri sjálfstæð stofnun þótt hún sinnti verkefnum á vegum þingsins, ríkisins og jafnvel sveitarfélaganna. Í þessu þingskjali sem fyrirspurnin er geymd á er vitnað til þingsályktunarinnar um viðbrögð Alþingis við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis 2010 sem ég gluggaði í áðan og er merkilegur lestur. Þar segir m.a., með leyfi forseta „að eftirlitsstofnanir hafi brugðist“. Þar er einnig ályktað að „stofnuð verði sjálfstæð ríkisstofnun sem fylgist með þjóðhagsþróun og semji þjóðhagsspá.“ Á þingskjalinu er líka vísað til yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar frá september á sama ári, þ.e. 2010, þar sem því er heitið að vinna að þessu. Þegar síðast var rætt um málið í þingsölum hafði komið fram að hæstv. forsætisráðherra hafði óskað eftir því að sérfræðingar innan Stjórnarráðsins færu yfir málið með fulltrúum Alþingis. Nú er einfaldlega spurt hvað hafi drifið á daga þeirra sérfræðinga og fulltrúa og hvar málið sé statt?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja reglulega máls á umræddu álitamáli. Eins og ég hef áður sagt er mikilvægt að draga þann lærdóm af efnahagshruninu að hér verði til sterk hagstjórnareining en tryggja verður að kraftar verði ekki of dreifðir á því sviði. Í skýrslu þingmannanefndar sem fjallaði um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis kom fram tillaga um að stofnuð yrði sjálfstæð ríkisstofnun sem starfaði á vegum Alþingis og hefði það hlutverk að meta og gefa út spár fyrir efnahagslífið á sama hátt og Þjóðhagsstofnun gerði á sínum tíma. Eins og áður hefur komið fram hefur ýmislegt breyst í stjórnsýslu efnahagsmála undanfarin missiri. Stefnumörkun og stjórnsýsla efnahagsmála er nú skipað í fjármála- og efnahagsráðuneyti og sama ráðuneyti fer nú með yfirstjórn málefna er varðar Seðlabanka Íslands. Við breytingu á lögum um Hagstofu Íslands árið 2009 var sett á laggirnar sjálfstæð rannsóknareining sem aðskilin er hagskýrslustarfseminni. Þá birti Seðlabankinn þjóðhagsspár sínar oftar en áður, eða fjórum sinnum á ári. Þrátt fyrir þessar breytingar innan stofnana framkvæmdarvaldsins tel ég að sterk rök hnígi til þess að hugað sé að því að koma á fót sérstakri óháðri einingu eða sérfræðistofnun sem gæti fylgst með og lagt mat á þjóðhagsþróunina og komið jafnframt að gerð þjóðhagsspár. Síðan hv. fyrirspyrjandi vakti síðast máls á þessu álitamáli í þinginu fyrir hartnær ári hefur málið verið rætt á vettvangi Alþingis og Stjórnarráðsins. Þá hefur sérstakur starfshópur sem skoðaði skipan efnahags- og viðskiptamála innan Stjórnarráðsins skilað af sér. Starfshópurinn velti fyrir sér nokkrum mismunandi möguleikum til að byggja upp og þróa sérfræðiþekkingu í efnahagsmálum utan Stjórnarráðsins. Einn þessara möguleika var að stofna sérstaka hagdeild á vegum Alþingis, hugsanlega í tengslum við Ríkisendurskoðun. Annar möguleiki er að stofna sérstakt efnahagsráð valinkunnra óháðra sérfræðinga til þess að leggja mat á efnahagsáætlanir og hagstjórn. Þriðji möguleikinn sem starfshópurinn velti fyrir sér er að setja á stofn sérstaka sjálfstæða stofnun til að vinna að efnahagsspám og samhæfingu hagstjórnar. Í ljósi þessara valmöguleika tel ég að sú lausn að stofnuð yrði sérstök hagdeild á vegum Alþingis ætti að vera skoðuð sérstaklega og veit ég til þess að sú leið verður rædd í forsætisnefnd þingsins. Treysti ég því að þingið komi með tillögur þess efnis fljótt og vel, en hjá þingmannanefndinni kom fram vilji að fyrirkomulagi þessara mála yrði að vera ákveðið og rætt á vettvangi þingsins en ekki á vettvangi framkvæmdarvaldsins. Bind ég vonir við að sú skoðun beri fljótt ávöxt. Burt séð frá bættri þjónustu við þingmenn, sem er löngu tímabær að mínu mati, mun ég mælast til að viðræður hefjist milli viðkomandi ráðuneyta og stofnana um stofnun sérstakrar hagrannsóknastofnunar þar sem kostir og gallar þessarar hugmyndar verða ræddir. Verði niðurstaða þeirra viðræðna jákvæð verður málið að sjálfsögðu lagt fyrir ríkisstjórn. Þessi nýja stofnun gæti haft margs konar hlutverki að gegna. Uppistaða í starfi þessara stofnana væri sérstakt hagráð, en hlutverk þess gæti meðal annars verið að sinna þjóðhagsspám sem Hagstofa Íslands sinnir nú. Þótt Hagstofan hafi sinnt því hlutverki með ágætum tel ég það koma til greina að flytja þá vinnu frá Hagstofunni og til hinnar nýju stofnunar. Þá sé ég fyrir mér að hagráðið taki ólík hagfræðileg viðfangsefni til umfjöllunar og setji sjónarmið sín fram á opinberum vettvangi. Í kjölfar hrunsins er full þörf á hagfræðilegum greiningum á efnahagslífinu á vettvangi sérstakrar stofnunar í anda gömlu Þjóðhagsstofnunar þar sem meðal annars yrði lagt mat á horfur í þessum efnum. Ég legg áherslu á að slík stofnun þyrfti að vera sjálfstæð og gagnrýnin eftir atvikum á þróun efnahagsmála, en svona óháð ráð eiga sér hliðstæðu í Danmörku og Svíþjóð. Hæstv. forseti. Með þessu skrefi yrði búin til sérstök sjálfstæð stofnun sem hefði víðtæku hlutverki að gegna og gæti fyllt út í það tómarúm sem skapaðist þegar Þjóðhagsstofnun var lögð niður fyrir um 11 árum síðan. Með því að setja á fót bæði sérstaka hagrannsóknastofnun og vonandi sérstaka hagdeild innan þingsins værum við að bæta til muna aðgengi þingmanna að hagfræðilegum greiningum og dýpka hagfræðilega umfjöllun um þróun efnahagsmála og þjóðarbúskaparins. Ég bind vonir við að ákvörðun um hugsanlega stofnun þessarar nýju hagrannsóknastofnunar, hvort sem það verður endanlegt heiti hennar eða ekki, liggi fyrir áður en vinnu við fjárlög næsta árs lýkur.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa fyrirspurn og líka svörin frá hæstv. forsætisráðherra. Ég held að við öll hér á þingi séum sammála um mikilvægi þess að bæta þær upplýsingar sem við fáum varðandi efnahagslífið og þær upplýsingar sem við byggjum síðan ákvarðanir okkar á. Ég er 1. flutningsmaður að frumvarpi um Þjóðhagsstofu, sem byggir einmitt á lögum um þær stofnanir sem falla undir Alþingi, sem sjálfstæða stofnun. Einnig hafa verið ræddir möguleikar á því, eins og hæstv. forsætisráðherra fór í gegnum, að horfa frekar til rannsóknarþjónustunnar hjá norska þinginu þar sem væri sett upp einhvers konar hagdeild við þingið, eins og hæstv. forsætisráðherra talaði um, en líka þyrfti væntanlega svokallaða lagaskrifstofu sem er nú búið að setja á stofn í Stjórnarráðinu en væri mjög brýnt að styrkja  Ég legg líka áherslu á að þó að þarna væri verið að vinna með þessa 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að stutt athugasemd er ein mínúta og að þeir reyni að halda ræðutíma.

Frú forseti. Ég vil þakka þessa umræðu. Ég tel mjög brýnt að menn ræði það hvort hagrannsóknum sé vel fyrir komið. Ég man þá tíð að stjórnarandstæðingar þess tíma efuðust um niðurstöðu frá Þjóðhagsstofnun vegna þess að hún væri höll undir ríkið. Það sem skiptir kannski mestu máli er að menn geti treyst því að upplýsingarnar séu óháðar og að stofnunin sé sjálfstæð. Kannski fer best á því, eins og hæstv. forsætisráðherra kom inn á, að slík stofnun eigi heima undir Alþingi, bara við hliðina á nefndasviði. Þar gætu þingmenn fengið þær upplýsingar úr hagkerfinu sem þeir þyrftu nauðsynlega á að halda fyrir starf sitt og gætu treyst þeim. Reyndar eru í dag starfandi mjög margar stofnanir hjá einstökum félögum eins og ASÍ og víðar og menn glugga í skýrslur þessara stofnana og lesa með þeim gleraugum að það eru hagsmunasamtök sem gefa þær út.

Forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin. Þetta gengur hægt en gengur þó. Vegna þess að þetta mál er þannig lagað að maður gerir ráð fyrir að að því standi menn úr ólíkum pólitískum fylkingum þá kynnum við að horfa fram á að af þessu verði á næsta ári, í samræmi við þá samþykkt sem kölluð er 63:0-samþykktin og kvað á um að komið yrði upp sjálfstæðri stofnun af þessu tagi. Mér líst ágætlega í stuttri áheyrn á þær tillögur sem forsætisráðherra kemur fram með, annars vegar um hagdeild eða þjóðhagsstofu, þannig að notað sé orðalag hv. þm. Eyglóar Harðardóttur, við Alþingi og hins vegar að stofnað verði einhvers konar hagráð þar sem óháðir sérfræðingar, gjarnan erlendir, stjórna sérstökum úttektum, heildarúttektum eða þáttarúttektum á íslensku efnahagslífi. Ég tek líka undir þau orð Eyglóar að komist upp ný stofnun af þessu tagi væri ekki úr vegi að fela henni sérstök verkefni sem aðrar stofnanir sinna ekki og teljast kannski ekki til klassískra verkefna af þessu tagi. Skuldir heimilanna eru eitt, grænt bókhald er annað. Ég veit að það er unnið gott verk við að koma á kynjaðri hagstjórn í fjármálaráðuneytinu og víðar í Stjórnarráðinu, en slíkar athuganir gætu einmitt verið á verksviði þessarar stofnunar. En ég tek undir það með öðrum þeim sem hér hafa talað að grunnurinn, kjarninn sem svona stofnun verður að standa á er hiklaust sjálfstæði og að vera óháð öllum hagsmunum og öllum hagfræðikreddum.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Ég held að draga megi þá ályktun af henni að þeir þingmenn sem hér hafa talað vilji að málið sé skoðað áfram í þeim dúr sem ég hef hér lýst. Ég get alveg tekið undir það og hef reyndar talað fyrir því sem þingmaður á sínum tíma fyrir mörgum árum að það væri mjög mikilvægt að stofna hagdeild við Alþingi og held að það ætti að vinda bráðan bug að því, því að það hefur verið niðurstaðan úr þeim viðræðum sem farið hafa fram milli Stjórnarráðsins og Alþingis um þetta efni. Ég vona að af því verði sem fyrst. Ég held að sé alveg full ástæða til að skoða tillögu hv. þm. Eyglóar Harðardóttur um þjóðhagsstofu. Þetta er ekkert heilagt nafn sem ég nefndi áðan um hagrannsóknastofnun. Mikilvægast af öllu er að við komum á fót óháðri sjálfstæðri stofnun, eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal nefndi. Ég held að það hafi verið mikil eftirsjá að Þjóðhagsstofnun á sínum tíma þegar hún var lögð niður fyrir ellefu árum síðan. Ég man að þáverandi ríkisstjórn, en þáverandi forsætisráðherra beitti sér fyrir niðurlagningu á þeirri stofnun, sú ríkisstjórn beitti sér fyrir því að í staðinn yrði aukið fjármagn til hagdeilda aðila vinnumarkaðarins. Það er mín skoðun að það hafi alls ekki komið í staðinn fyrir Þjóðhagsstofnun sem hafi gegnt mjög veigamiklu hlutverki. Maður freistast stundum til að hugsa, vegna þess hruns sem við höfum gengið í gegnum, hvort einhverjar viðvörunarbjöllur hefðu getað komið þaðan þegar við þurftum sannarlega á því að halda, enda er það rannsóknarnefndin sjálf sem bendir á að koma þurfi upp stofnun sambærilegri við Þjóðhagsstofnun. Ég mun vinna málið áfram á þeim grunni sem ég hef lýst og vona að 

Virðulegi frú forseti. Sú spurning sem ég er með var lögð fram í byrjun nóvember á síðastliðnu ári en hefur ekki komist á dagskrá fyrr. Hún lýtur að rannsókn á heilsu og líðan Íslendinga, spurningalista sem sendur var út á vegum landlæknisembættisins. Margar spurningarnar þar vekja mikla forvitni og það er sérstakt að fletta þeim lista. Athyglisverðast er þó að eftir er að búið er að fara í gegnum hinar ólíklegustu spurningar er spurt í lokin hvaða stjórnmálaflokk svarandinn kaus síðast og viðkomandi er líka boðið að vera áfram á spurningavagninum til að vita hvernig þetta breytist síðar meir. Spurningarnar eru margar og ólíkar og eru í 123 köflum. Sem dæmi um spurningar sem þarna eru lagðar fram fyrir fólk, með leyfi forseta, er þessi: „Hefur sálfræðingur greint hjá þér einhverja eftirfarandi sjúkdóma eða einkenni?“ Þá kemur upptalning á svarmöguleikum: Áfengis- eða fíkniefnavandi, langvinnur kvíði, áfallastreita, þunglyndi, eða aðrar geðsveiflur. Einnig er spurt að því hversu oft maður hafi drukkið á síðustu 12 mánuðum og svarmöguleikarnir eru til dæmis daglega eða næstum daglega, þrisvar til fjórum sinnum í viku, einu sinni til tvisvar í viku, sjö til ellefu sinnum í viku á síðustu 12 mánuðum, o.s.f.rv. Áfram er spurt um áfengishegðan manna, en í 66. spurningu er spurt hversu auðvelt það hafi verið að pirra mann í síðastliðinni viku og möguleikarnir eru: a) Það var auðvelt að pirra mig eða ergja. b) Ég fékk reiðiköst sem ég gat ekki stjórnað. c) Mig langaði að brjóta eða mölva hluti. d) Ég öskraði eða henti hlutum. e) Ég lenti í rifrildi. d) Mig langaði til að slá eða skaða einhvern. Svo er spurt, eftir öll reiðiköstin: Ertu framsóknarmaður eða sjálfstæðismaður eða styðurðu Hreyfinguna eða Vinstri græna eða jafnvel Samfylkinguna? Svo er spurt um útlit: Er ég ánægður með útlit mitt eins og það er? Finnst mér sjálfum ég aðlaðandi eða segir einhver við mig að ég sé aðlaðandi? Er ég ánægður eða óánægður með líkamsbyggingu mína, eða finnst öðrum eitthvað að líkamsbyggingu minni? Svona er áfram spurt, frú forseti. Þetta eru bráðkímnar spurningar, en ég spyr: Er þetta eitthvað sem á að leggja fyrir almenning til að svara? Ég spyr hæstv. ráðherra: Gaf hann leyfi  Frú forseti. Þetta eru fyndnar spurningar, en að spyrja síðan endilega um það hvaða stjórnmálaflokki viðkomandi tilheyrir eftir að hafa spurt hvort hann hafi orðið pirraður eða reiður - það finnst mér 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Jón Bjarnason beinir til mín munnlegri fyrirspurn um rannsókn á heilsu og líðan Íslendinga árið 2012. Fyrsta spurningin er hvort sá sem hér stendur, velferðarráðherra, hafi gefið leyfi sitt fyrir þeim spurningum sem þar eru settar fram. Svarið er að velferðarráðherra gefur ekki leyfi fyrir vísindarannsóknum, hvorki þessari né öðrum rannsóknum á heilbrigðissviði. Sótt var um leyfi fyrir rannsókninni til vísindasiðanefndar eins og lög mæla fyrir og var umbeðið leyfi veitt 28. ágúst 2012. Í öðru lagi spyr hv. þingmaður: Hefur Persónuvernd gefið leyfi sitt fyrir þeim spurningum sem þar eru settar fram? Svarið er að rannsóknin Heilsa og líðan Íslendinga 2012 er ekki leyfisskyld hjá Persónuvernd. Rannsóknin var tilkynnt til Persónuverndar eins og lög mæla fyrir um og var móttaka tilkynningarinnar staðfest með bréfi til embættis landlæknis þann 19. september 2012. Þriðja spurningin var: Hefur siðfræðiráð Læknafélags Íslands verið spurt álita á þeim spurningum sem þar eru settar fram? Svarið er að siðfræðiráð Læknafélags Íslands hefur ekki verið spurt álits á spurningunum. Engar kröfur eru gerðar til þess að leitað sé umsagnar siðferðisráðs Læknafélagsins áður en viðlíka rannsóknarkannanir eru framkvæmdar. Hlutverk siðfræðiráðs Læknafélags Íslands er að vera ráðgefandi fyrir stjórn félagsins, svæðafélög þess og sérgreinafélög. Síðasta spurningin var: Hefur Siðfræðistofnun Háskóla Íslands verið spurð álits á þeim spurningum sem þarna eru settar fram? Svarið er að Siðfræðistofnun Háskóla Íslands hefur ekki verið spurð álits á spurningalistanum enda engar kröfur um að það sé gert áður en viðlíka rannsóknarkannanir eru framkvæmdar. Hæstv. forseti. Rannsóknin Heilsa og líðan Íslendinga 2012 er nú framkvæmd í þriðja sinn, en fyrri rannsóknir undir sama heiti voru á ábyrgð Lýðheilsustöðvar árin 2007–2009. Gögnum er safnað með spurningalista sem margir aðilar, m.a. úr háskólasamfélaginu, hafa komið að undirbúningi á. Listinn er sendur til 10 þús. einstaklinga um allt land. Rétt er að halda því til haga að öll úrvinnsla gagna í rannsókninni Heilsa og líðan Íslendinga er ópersónugreinanleg, þ.e. það er ekki hægt að rekja hver svarar. Allir sem fá boð um að taka þátt geta hafnað því eða hafnað að svara einstökum spurningum rannsóknarinnar. Þúsundir Íslendinga hafa veitt leyfi sitt fyrir því að unnið sé nafnlaust úr svörum þeirra á liðnum árum og leggja þannig sitt af mörkum til að efla þekkingu um líf og heilsu landsmanna og efla starf sem miðar að bættu heilbrigði þeirra. Rannsóknin er mikilvæg við mat á heilsu og líðan Íslendinga og upplýsingar úr fyrri rannsóknum hafa nýst meðal annars í forvarnarstarfi Lýðheilsustöðvar og hjá embætti landlæknis, í starfi velferðarvaktarinnar og í vinnu við nýja heilbrigðisáætlun til ársins 2020. Ég vona að þetta svari spurningum hv. þingmanns þótt það sé auðvitað áhugavert að heyra sumar af þessum spurningum. Ég hef ekki séð listann fyrr en ég heyrði þarna nokkrar af spurningunum. En oft er það þannig þegar menn vinna svona ítarlega spurningalista að settar eru inn samanburðarbreytur á bak við sem menn nota til að fylgjast með hvort eitthvert samhengi sé á milli hlutanna og það kann að vera að þess vegna sé spurt um stjórnmálaskoðanir. Svona til gamans í lokin hefði verið áhugavert ef þingmaðurinn hefði bæði lesið spurningarnar og svörin þegar hann bar þetta fram áðan.

Frú forseti. Þó að sé hægt að taka létt á þessum spurningum ef þær hefðu bara verið einar og sér á þorrablóti, þá hefði verið hægt að hlæja að þeim og þetta verið kímni,  Spurningarnar þarna eru þannig að mér finnst þær nærri því persónulega meiðandi og fólk er hálfskikkað til að svara þeim þar sem þær eru sendar út í nafni eins virtasta embættis í landinu, embættis landlæknis. Sjáum til dæmis hvaða pólitíska innsæi er gefið í spurningu hjá spyrjanda, þegar hann spyr, með leyfi forseta: „Flestum finnst þeir tilheyra ákveðinni stétt. Hvaða þjóðfélagsstétt telur þú þig tilheyra?“ Síðan eru taldir upp möguleikar og hvað er nefnt? Lægsta stétt. Telur þú þig tilheyra lægstu stétt? Ég spyr: Hver er lægsta stétt? Síðan kemur: Verkamannastétt. Lægri millistétt. Millistétt. Efri millistétt og efsta stétt. Það má vel vera að þetta sé eins og hin klassíska niðurröðun sem aðrir horfa niður á samfélagið. En mér finnst það pólitískt þegar þessu er stillt upp svona. Síðan er spurt: Áttu við áfengisvandamál að stríða, sefurðu bara í fimm tíma á nóttunni, ferðu í sólböð? - Og með sólbaði er átt við þegar þú liggur meira eða minna nakin/n í sól, eins og stendur í spurningunni. Mér finnst þetta alvörumál, frú forseti. Síðan er spurt í lokin eins og ég sagði áðan, og krossa á við: Kaustu Borgarahreyfinguna? Kaustu Framsóknarflokkinn? Kaustu Frjálslynda flokkinn? Kaustu Lýðræðishreyfinguna, Samfylkinguna, Sjálfstæðisflokkinn 

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að taka af léttúð á þessum spurningum þótt ég hafi gaman af sumum þeirra. Full ástæða er til þess að gera athugasemdir af hálfu þeirra sem fá þessa spurningalista, ef þeir hafa þær. Aðalatriðið er auðvitað að það er val hvers og eins bæði hvaða spurningum þeir svara og hvort þeir svara. Það skiptir auðvitað miklu máli þegar menn eru að vinna svona röð af spurningum, fylgjast með þróun og hvaða upplýsingar er hægt að rekja að vel sé vandað til verka en auðvitað á að hreinsa út það sem er óþarfi að leita eftir svörum við. Fyrst og fremst er náttúrlega verið að spyrja um heilsu og líðan og reyna að átta sig á því með hvaða hætti þróunin er á hverjum tíma og hvort hægt sé að grípa til einhverra aðgerða til þess að bregðast við ef þróunin er óhagstæð með einhverjum hætti. Það á auðvitað ekkert skylt við stjórnmálaskoðanir eða óljósar stéttarspurningar. Oft er það nú þannig að svona spurningalistar sækja sér fyrirmyndir erlendis frá og eru í samanburði við kannanir erlendis, til þess að hægt sé að vinna úr þeim með þeim hætti. Athugasemdinni er hér með komið á framfæri í gegnum þessa umræðu. Landlæknisembættið fær athugasemdir hv. þingmanns og getur þá metið með hvaða hætti verður farið í næstu könnun, sem er sú fjórða í röðinni af þessum lýðheilsukönnunum um heilsu og líðan.