Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Þetta frv. virðist hafa vakið alveg furðanlega eftirtekt síðan það var afgreitt frá 2. umr., því að síðan hafa komið fram brtt. 7 hv.þm. við það. Þessar brtt. eru á þskj. 392, 397 og 399. Hafa þær verið athugaðar af samgmn. og hefir nefndin leitað álits vegamálastjóra um þær. Við það verður að kannast, að sumar þessar till. styðjast við allmiklar sanngirnisástæður, en eru þó ekki allar jafnþungar á metunum. Þar sem vegamálastjóri hefir nú lagt á móti öllum till., þá hefir nefndin ekki sjeð sjer fært að gera upp á milli einstakra flm., og hefir hún því leitt hjá sjer að ákvarða sig um þær og leggur ekki með neinni þeirra. En auðvitað hafa nefndarmenn alveg óbundnar hendur að því er atkvæðin snertir um einstakar till.; þó vænti jeg þess, að þeir verði, er til kemur, flestir á móti till. - ekki vegna þess, að þær eigi í rauninni ekki rjett á sjer, heldur vegna hins, að vænta má, að samþykt þeirra yrði annars til að tefja frv. um of, eða að fella það hjá háttv.Ed. Þær brtt., sem við gild rök hafa að styðjast, geta væntanlega komist að síðar, þegar búið væri að lögfesta þá skipun vegamálanna, sem hjer er gert ráð fyrir; svo það er í rauninni enginn skaði skeður, þótt þær verði ekki teknar til greina nú. Við 2. umr. málsins var það einkum fundið að meðferð nefndarinnar á því, að hún gerði ekki nógu ítarlega grein fyrir kostnaðarhliðinni. Var þeirri aðfinslu einkum beint að nefndinni fyrir það, að hún hefði ekki útvegað yfirlit um kostnaðinn við viðhald akbrauta þeirra, sem flytja á nú yfir á ríkissjóðinn. Til þess að upplýsa það mál, hefir nefndin nú snúið sjer til vegamálastjóra og fengið hjá honum allar upplýsingar þar að lútandi. Skal jeg nú gefa hv. deild yfirlit yfir skýrslu hans í aðalatriðunum. Vegamálastjóri hefir þá fyrst skýrt nefndinni svo frá, að viðhald þeirra akvega, sem enn er haldið við af hjeruðunum, sje um 25 þús. kr. Þar í er innifalin allstór upphæð, sem ekki lýtur beint að viðhaldi, heldur endurbyggingu á Holtaveginum í Rangárvallasýslu. Myndi þessi upphæð vera um 3–4 þús. kr. lægri, ef sá vegur væri ekki með talinn, eða ef aðeins væri um tómt viðhald að ræða. Hinsvegar bendir vegamálastjóri á, að nokkrar akfærar brautir, sem afhenda megi nú þegar til viðhalds hjeraðanna, sjeu enn óafhentar. Meðal þeirra er t. d. Biskupstungnabrautin, sem áætlað er, að kosti í viðhaldi 3 þús. kr. á ári, Hvammstangabrautin, sem kosti 500 kr., og Skagafjarðarbrautin, sem kosti 1500 kr. Er það samtals 6500 kr. kostnaður, sem þar hvílir enn á ríkissjóðnum, en sem leggja mætti á hjeruðin samkvæmt núgildandi lögum. Hjer við bætist svo viðhaldskostnaður við akfæra þjóðvegi, sem afhenda mætti samkvæmt núgildandi lögum, og er hann alls talinn 12 þús. kr. Samtals verður þá sá viðhaldskostnaður, sem þannig má firra ríkissjóð og leggja á hjeruðin, um 43500 kr. Af þeirri upphæð hvíla 25 þús. kr. nú þegar á hjeruðunum. Það mætti því í rauninni segja, að með þessu frv. sje um það að ræða að ljetta á hjeruðunum og leggja á ríkissjóðinn sem nemur 43500 kr. En þessu er samt ekki þann veg varið, því að eftir samþykt laganna um sýsluvegi frá síðasta þingi er opnuð leið til þess að fá frá ríkinu vist tillag til viðhalds vegum, hafi hjeruðin áður uppfylt viss skilyrði um framlög úr eigin sjóði. Vex það tillag ríkissjóðsins eftir því, sem hjeruðin leggja meira á sig. Samkv. þessari heimild samþyktalaganna frá 1923 áætlar vegamálastjóri, að 23300 kr. dragist frá, sem verði aftur lagðar á ríkissjóð, og er þá mismunurinn, sem eftir er, 20200 kr., og ennfremur viðhald á svo nefndum Strandavegi, sem nemi um 2000 kr. árlega. Telur því vegastjóri, að sá raunverulegi kostnaður ríkissjóðs á ári, sem verður vegna þessarar lagabreytingar, nemi 22200 kr. Upphæðin er ekki ýkjastór í sjálfu sjer, en hún kemur niður á fremur fáum hjeruðum, eins og nú hagar til, og verður þeim tiltölulega þungbær, þar sem önnur hjeruð hafa verið losuð við þessa byrði, og kennir því hjer nokkurs misrjettis, ef frv. verður ekki samþykt. Þess vegna er, eins og tekið var fram við 2. umr., verið með þessu frv. að fylgja fram þeirri rjettlætisskyldu að gera öllum jafnhátt undir höfði. Þó skal jeg kannast við það, að þó að þetta frv. verði samþykt, þá eru eftir nokkrir vegir, þar sem viðhaldsskyldan hvílir ekki á landssjóði, og af því munu sumar brtt. fram komnar. En það stendur samt svo á, að í þeim hjeruðum, sem þessir vegir eru, þá eru og aðrir vegir, sem teknir eru upp í þjóðvegatölu og sem ríkið annast, og því ekki hægt að segja, að þessi hjeruð verði algerlega útundan. Hefi jeg hjer sjerstaklega í huga Eyjafjarðarbrautina frá Akureyri að Grund, sem ekki er tekin með, en um leið er þó ljett af sýslunni brautinni út Kræklingahlíðina til Skagafjarðar og eins viðhaldi á framhaldi þess vegar austur á bóginn, að því leyti, sem hann heyrir til Eyjafjarðarsýslu. Þessar eru þær upplýsingar, sem jeg get frekast gefið viðvíkjandi ágreiningsatriðum þeim, er fram komu við 2. umr. Finst mjer raunar ekki um stóra upphæð að ræða fyrir ríkissjóð, en hún kemur aðallega á 3 sýslufjelög, sem ótilhlýðilegt er, að verði látin bera þá byrði lengur, þar sem búið er að losa önnur við hana. Að því er snertir kostnaðinn við nýjar vegalagningar skal jeg ekki fjölyrða, með því að greinargerðin bendir á, hver kostnaðurinn að líkum verði, ef vegirnir verða lagðir. En eins og jeg hefi áður tekið fram, er ekki hægt að gera nú þegar ábyggilegar áætlanir um kostnað við slíkar nýlagningar, sem ef til vill verða ekki framkvæmdar fyr en eftir tugi ára, þegar alt verður breytt orðið, bæði hvað peningagildi snertir og annað. Loks vil jeg taka það fram, að þar sem samgmn. er ekki allskostar sammála um meðferð frv., og nefndin hefir því óbundin atkvæði um það, verður að fara sem verkast vill um úrslit einstakra brtt. En fyrir mjer og ýmsum öðrum vakir það, að rjett sje að afgreiða frv. eins og það er á þskj. 383, með þeim brtt. einum, sem gerðar voru við 2. umr., þótt jeg hinsvegar viti, að einstakir hv. nefndarmenn hefðu heldur kosið, að einhverjar fleiri brtt. hefðu líka komist að. Jeg fyrir mitt leyti treysti því, að þegar þessi skipun á vegalögunum er komin á, muni ekki líða á löngu, áður en sanngjarnlegar breytingar fáist. En eins og fyr verð jeg að telja, að samþykt frv. sje nokkurn veginn vís, einnig í hv.Ed., ef því verður ekki breytt frekar, því hv. samgmn. Ed. hefir lýst því yfir, að hún fallist á þær brtt., sem samþyktar voru hjer við 2. umr.

Bernharð Stefánsson Jeg gat þess við 2. umr. þessa máls, að jeg myndi flytja brtt. til 3. umr. Þessi brtt. er nú fram komin á þskj. 392 og fer fram á það, að flutningabrautin frá Akureyri og fram að Saurbæ í Eyjafirði sje tekin í tölu þjóðvega. Eins og jeg gat um við 2. umr., þá eru allar flutningabrautir landsins teknar í tölu þjóðvega samkv. frv., nema Eyjafjarðarbrautin og partur af Borgarfjarðarbrautinni, og jeg veit ekki enn nje hefi fengið neina skýring á því, hvers þessar brautir hafa átt að gjalda. Verði frv. þetta að lögum, þá eru þessar tvær flutningabrautir skildar eftir í nokkurskonar greinarleysi, því flutningabrautir falla þá úr sögunni sem sjerstakur flokkur vega. Þetta eru ekki hreppavegir eða sýsluvegir, og það er engin vissa fyrir því, að brautirnar verði teknar í tölu sýsluvega. En meginstefna þessa frv. og sú aðalbreyting, sem það gerir á núgildandi lögum, er, að flutningabrautir verði teknar í tölu þjóðvega, og því finst mjer, að þessar tvær brautir hefðu ekki átt að falla undan frekar en aðrar. Jeg get búist við því, að það verði haft á móti þessari brtt. minni, að Eyjafjarðarbrautin komi ekki að almenningsnotum, að hún sje ekki þjóðleið, heldur aðeins fyrir eitt einstakt hjerað. Við þessu er það fyrst að segja, að í frv. eru teknar upp brautir, sem alveg eins er ástatt um, t. d. Skagafjarðar-, Hvammstanga-, Biskupstungna- og jafnvel Reykjanesbrautin. Jeg get ekki sjeð, að vegurinn út á Reykjanes sje nein almenn þjóðleið. Í öðru lagi má geta þess, að partur af Eyjafjarðarbrautinni má heita þjóðvegur, því vegurinn frá Akureyri og að minsta kosti fram að Grund er farinn af svo mörgum, að hann verður að teljast til almenningsnota. Samkvæmt þessu, sem jeg hefi nú tekið fram, verð jeg að álíta það hreint og beint ranglæti og gagnstætt meginhugsun frv. sjálfs, gagnstætt þeirri hugsun, sem liggur til grundvallar frv., ef brtt. mín verður feld. Án þess að jeg vilji á nokkurn hátt spilla sjerstaklega fyrir öðrum brtt., sem komnar eru fram við frv., verð jeg að segja, að mjer finst standa þar talsvert öðruvísi á. Jeg held, þó að jeg sje ekki vel kunnugur staðháttum, að þar sje að ræða um sýsluvegi, en ekki flutningabrautir, sem farið er fram á, að teknar sjeu í tölu þjóðvega. Svo er um brtt.hv. 2. þm. Skagf. (JS). Jeg tek hana aðeins til dæmis, en ekki af því, að jeg sje að mæla á móti henni. Þar er um sýsluveg að ræða, og er sú till. hliðstæð því, að jeg færi þess á leit, að vegurinn frá Dalvík og inn að vegamótum væri tekinn í tölu þjóðvega. En sem sagt, mjer finst brtt. mín nauðsynleg, til þess að samræmi sje í frv. og sú hugsun náist, sem hefir skapað það. Háttv. frsm. mintist á þessar brtt., sem fram eru komnar, og sagði, að nefndin hefði ekki sjeð sjer fært að mæla með neinni þeirra, því hún hefði ekki treyst sjer til að gera upp á milli þeirra, en hann gat þess þó, að sumar myndu eiga talsverðan rjett á sjer. Mjer finst, að auðvelt hefði verið fyrir hv. samgmn. að gera þannig upp á milli till., að mæla með þeim, sem eru í sama anda og frv. sjálft, og það er mín brtt., en leggja þá á móti hinum, sem svo er ekki ástatt um. Það getur vel verið, að ef samþyktar verða brtt. við frv. nú, þá geti það tafið málið, og af því að áliðið er þingtímans, þá verði það til þess, að málið nái ekki fram að ganga að þessu sinni. Jeg verð að vísu að telja það illa farið, að svo færi, en fyrir þær sakir einar á jeg samt erfitt með að taka mína brtt. aftur. Því ef frv. verður ekki breytt að öðru leyti en því, sem er sjálfsögð rjettlætiskrafa, þá skil jeg ekki í því, að hv.Ed., sem er málinu fylgjandi, eins og hún hefir sýnt, fari að hindra framgang þess þess vegna. Trúi jeg ekki slíku fyr en jeg tek þá á því. Jeg skal svo ekki tefja tímann meira, en jeg vonast fastlega eftir þeirri sanngirni hjá hv. deild og Alþingi í heild sinni, að það taki þessa brtt. mína til greina.

Fjármálaráðherra (JÞ): Háttv. frsm. hefir nú gefið nokkrar upplýsingar viðvíkjandi þeim atriðum, sem jeg benti á við 2. umr., að áfátt væri að því er snertir undirbúning þessa máls. Jeg vildi gera ofurlítið frekar grein fyrir því, hverjar ástæður eru til þess að flytja allan viðhaldskostnað af sýslufjelögunum yfir á ríkissjóðinn, eins og sakir standa nú. Og styðst jeg þá við sömu tölur um áætlaðan kostnað frá vegamálastjóra eins og hv.frsm. Jeg tek flutningabrautirnar út úr, því ákvæði vegalaganna um þær eru þegar komin til framkvæmda. En jeg tek ekki þjóðvegakafla, því að þó að heimild sje fyrir hendi um að afhenda sýslusjóðum viðhaldsskyldu þeirra, þá hefir það aldrei verið gert, og jeg býst ekki við, að svo verði heldur í framtíðinni. Það er nú svo, að viðhaldskostnaður þeirra flutningabrauta, sem flytja á yfir á ríkissjóð, nemur 31500 kr. á ári, og þennan kostnað áttu sýslusjóðirnir að bera, þangað til breyting var á þessu gerð með lögum frá 1923 um sýsluvegasjóði, en samkv. þeim lögum var opnuð leið fyrir sýslusjóðina til að ljetta af sjer 19150 kr., sem færast yfir á ríkissjóð. Þá eru eftir 12350 kr. og verða 11 sýslufjelög að bera þann viðhaldskostnað; nemur hann ekki meiru en 1200 kr. hjá neinu sýslufjelagi, nema ef Holtavegurinn, sem hv.frsm. nefndi, er tekinn með. En þar er ekki um viðhald að ræða, heldur endurbygging samkv. sjerstakri fjárveiting, og hefir fjárveitingavaldið í hendi sjer að ákveða, að sýslufjelagið leggi ekki meira til en sanngjarnt þykir. Jeg verð því að líta svo á, að með þessum lögum um samþyktir um sýsluvegasjóði hafi verið gerðar nægar ráðstafanir til að ljetta viðhaldinu af sýslusjóðunum, að minsta kosti þangað til reynsla er fengin um þá tilhögun. Og jeg get engan veginn talið það þýðingarlaust, hvort sýslufjelögin eiga einhverra hagsmuna að gæta í þessu efni eða ekki. Jeg veit það af eigin reynslu, að kostnaðurinn verður minni, ef þeir, sem á svæðinu búa, eiga að leggja sinn hluta af mörkum; þá er ekki meiru eytt en þarf, en sje aðeins um landsfje að ræða, þá er ekki sýnd nein hlífð í kröfunum. Jeg held því, að heppilegra sje, að sýslusjóðirnir beri eitthvað af viðhaldskostnaðinum. Hinsvegar býst jeg við, að byrði ríkissjóðs aukist miklu meira en um þessar 12350 kr., sem enn hvíla á herðum sýslufjelaganna, því að eftir stendur heimildin frá 1923, sem veitir sýslufjelögunum rjett til að leggja fje til annara vega í sýslunni og fá um leið fjárframlög úr ríkissjóði. Og jeg verð að gera ráð fyrir, að sýslufjelögin noti þessa heimild ekki til að ljetta undir viðhaldið, heldur til þess að hraða vegalagningu innan hjeraðs að öðru leyti, og myndi þá fljótt fara svo, að upphæð sú, sem ríkissjóður yrði að greiða þannig aukreitis, færi að nálgast viðhaldskostnaðinn. Þetta er í sjálfu sjer ekki nema gott, að vegagerðinni miðaði hraðar áfram, ef svo stæði á, að fært þætti að auka álögur á mönnum og gjöld til opinberra þarfa. En á þessum tímum þykir slíkt ekki fart, hvorki til annars nje heldur á þessu sviði. Leyfi jeg mjer því að leggja til, að málið verði afgreitt með rökstuddri dagskrá, sem jeg leyfi mjer hjer með að lesa upp: Með því að sýslufjelögin hafa með lögum nr. 10, frá 20. júní 1923, um samþyktir um sýsluvegasjóði, fengið tækifæri til þess að færa vegakostnað sinn að talsvert miklu leyti yfir á ríkissjóð, ef hann verður hærri en svo, að hæfilegt megi telja, þykir deildinni ekki rjett að samþykkja að svo stöddu það höfuðákvæði frumvarpsins, að færa allan viðhaldskostnað flestra flutningabrautanna yfir á ríkissjóð, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá. Jeg tel, að þessi afgreiðsla frv. sje í samræmi við þá stefnu, sem að öðru leyti þykir nauðsynlegt að fylgja á þessu þingi að því er snertir fjárframlög ríkissjóðs. Og jeg get ekki sagt annað en að það væri lítt verjandi hringl, að gera í öðru lagi ráðstafanir, sem ljetta um 2/3 af viðhaldskostnaðinum af hjeruðunum, en gefa sjer svo ekki tíma til að sjá, hvernig þær ráðstafanir reynast, heldur rjúka til á næsta þingi og gera þá gagngerðu breytingu að færa viðhaldið alveg yfir á ríkissjóð. Jeg á eina brtt. við frv., þá þriðju á þskj. 392, og af því að jeg geri ekki ráð fyrir, að dagskráin komi til atkvæða fyr en umr. er lokið, vil jeg nú gera grein fyrir þeirri brtt., ef svo færi, að dagskráin yrði feld. Brtt. felur ekki annað í sjer en það, að því sje ekki slegið föstu, hvar brúa á Víðidalsá í Vestur-Húnavatnssýslu. Eins og hv.þm. vita, er vegarstæðinu breytt í þessu atriði í stjfrv. Það stendur svo á um þetta hjerað, að verslunarstaðurinn er þar Hvammstangi, og vegakerfið verður því að vera þannig, að sveitirnar fái þangað akveg. Nú er enginn ágreiningur um vesturhluta vegarins, sem liggur um Línakradal, en þegar því dalverpi sleppir, skiftist leiðin, því þá koma tvær sveitir, sem báðar verða að fá veg til sín. Önnur er Vesturhópið, sem liggur til norðurs og verður að fá veg í norður, og hin er Víðidalurinn, sem liggur frá norðri til suðurs nokkru austar, og verður að fá veg þvert yfir ása, sem þar liggja, og yfir til sín. Nú er gert ráð fyrir því í stjfrv., að vegarálman að Vesturhópi verði tekin í tölu þjóðvega. Um þetta hefir þó ekki orðið samkomulag innanhjeraðs. Núverandi þjóðvegur liggur mitt í milli þessara tveggja vega. Í frv. er líka gert ráð fyrir, að Víðidalsá verði brúuð á Steinsvaði. Þetta er að mínu áliti alveg rangt. Ef áin verður ekki brúuð á Vesturhópsveginum, þá ætti að brúa hana svo nálægt hinum veginum, að allur Víðidalur austan ár geti notið brúarinnar á kaupstaðarleið sinni, svo að vegirnir verði aðeins tveir eftir að Línakradal sleppir, en ekki þrír. Brtt. mín gengur því út á það að fastákveða ekki þjóðveginn þar, sem hann mun verða óþarfur þegar báðar hinar leiðirnar eru orðnar vegaðar. Jeg hefi borið mig saman við hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ), sem er andstæður þeirri breytingu, er felst í stjfrv., og er hann sammála mjer um þetta atriði. Veginn þarf að leggja svo sunnarlega yfir Víðidal, að hann geti orðið kaupstaðarvegur fyrir allan Víðidal, en ekki aðeins nyrstu bæina. Jeg vona, að deildin fallist á þetta, enda þótt menn sjeu ekki sammála um það innanhjeraðs, hvor leiðin eigi að vera þjóðvegur. Jeg býst heldur ekki við, að vegamálastjóri muni setja sig á móti þessu.

Þorleifur Jónsson Jeg hafði ekki búist við því, er jeg kom með brtt. mínar, að jafnmargar brtt. myndu koma fram við þetta frv. og raun er á orðin. Þó hygg jeg, að mínar brtt. sjeu þær, er binda ríkissjóði einna minstan bagga. Jeg skal ekki fara út í 1. brtt. mína, enda er þar aðeins um orðabreytingu að ræða, eins og menn munu sjá. En það er 2. brtt. mín, sem skiftir mestu máli, og um hana vil jeg fara nokkrum orðum. Eins og mönnum mun kunnugt vera, var stofnað kauptún í Hornafirði árið 1897. Um aldamótin var lagður þangað vegur af þjóðveginum, sem enginn hafði verið áður, og kostaði landssjóður lagningu hans að helmingi, en sýslan að helmingi. Viðhaldið hvíldi hinsvegar á sýslunni. Út af þessu hefir orðið almenn óánægja þar. Þessi vegur er fyllilega sambærilegur við Hvammstangaveginn og Eskifjarðarveginn, sem báðir eru orðnir þjóðvegir. Þessi vegur er ekki nema 5 kílómetrar á lengd, svo að viðhaldskostnaður ríkissjóðs á honum gæti aldrei orðið ýkjamikill, enda þótt sýslunni veitist viðhald hans erfitt. Nú þarf að byggja upp veg þennan, og voru í fyrra veittar til þess 5000 kr. úr ríkissjóði. Jeg er alls ekki beint að færast undan því fyrir hönd sýslunnar, að hún leggi eitthvað fram í þetta skifti á móti framlagi ríkissjóðs til að byggja veginn upp, heldur fer jeg aðeins fram á, að þessi vegur sje tekinn í tölu þjóðvega, eins og aðrir, sem líkt er ástatt um, og að ríkissjóður annist hann hjer eftir eins og aðra slíka vegi. Þessi vegur er mjög fjölfarinn kaupstaðarvegur og eftir honum fara allir þeir, er erindi eiga í kauptúnið. Og flestir, sem fara eftir þjóðveginum um sýsluna, eiga og leið í kauptúnið. Auk þess er þetta póstleið, því póstur gengur frá Höfn með allan skipapóst. Það er því engin fjarstæða, að hann væri tekinn í þjóðvegatölu. Það er ekki heldur svo að skilja, að þetta sje eini vegurinn, er sýslan hefir að annast. Hún verður að kosta viðhald annars vegar, sem liggur innar yfir Hornafjarðarfljót, og vegar í Lóni og víðar, en hún hefir ekki haft bolmagn til að laga alla þessa vegi sem skyldi. Jeg skal ekki dæma um rjettmæti þeirra tillagna, er fram hafa komið hjer frá ýmsum öðrum, en víst er um það, að þær eru flestar eða allar fjárfrekari en mínar. Jeg get nú að vísu ekki búist við góðu um að þær nái fram að ganga, þar sem hv.frsm. samgöngumálanefndar er þeim andvígur, en mjer þótti þó rjett að koma fram með till. þessar og bjóst ekki við, að þær þyrftu að leiða til þess, að margar aðrar kæmu fram. Jeg vona, að menn sjái, að það, sem jeg fer fram á, sje sanngjarnt, og tillaga mín nái fylgi hv. deildar. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta.

Pjetur Þórðarson Jeg tek hjer til máls vegna flutningabrautarinnar í Mýrasýslu, í sambandi við framkomnar brtt., þar sem svo er til ætlast, að sá hluti hennar, er enn hvílir ekki á ríkissjóði, verði ekki tekinn í tölu þjóðvega. Jeg get ekki stilt mig um að minnast á málið í heild sinni um leið, enda þótt það væri heldur hlutverk frsm. Hjer hefir gætt ýmislegs misskilnings hjá ýmsum þingmönnum, jafnvel hæstv. fjrh. (JÞ). Jeg skal fara fljótt yfir sögu. Með þessu frv. er ætlast til, að ákveðin sje nokkurskonar hringbraut um þjettbygðustu sveitir landsins til og frá Reykjavík, að undanskildu/m útkjálkum, þar sem fólk er fæst, svo sem Vestfjörðum. Út frá þessari hringbraut liggja svo ýmsar álmur, og skifta þar mestu máli álman vestur í Dalasýslu og álman um Strandasýslu til Djúps. Þetta hefir orðið sumum þingmönnum þyrnir í augum, og bjóst jeg þó sannarlega ekki við, að þetta yrði til að fella frv., enda vona jeg, að svo verði ekki. Jeg vil biðja þá hv.þm., sem hjer eiga brtt., og þá sjerstaklega hv. 2. þm. Eyf., að athuga það, að þar sem aðalbrautin á að liggja eða liggur um aðalkaupstaði og kauptún landsins, er ekki tekið sjerstakt tillit til vegakerfa innan hinna einstöku hjeraða. Að vísu eru vegirnir í Árnessýslu undantekning frá þessari reglu, en fyrir því eru gild og góð rök. Annarsstaðar, þar sem þessi hringbraut nær ekki til aðalkaupstaðanna, koma aukabrautir til greina. Til þess að fullnægja þessu skipulagi þurfti viðhaldsskylda ríkisins hvorki að ná til Borgarfjarðarbrautarinnar nje Eyjafjarðarbrautarinnar. Þetta er aðalatriðið, þótt hv. deildarmenn hafi, ef til vill, ekki gert sjer það nægilega ljóst. Hæstv. fjrh. lýsti því skipulagi á vegamálunum, er komið var á með lögum frá 20. júní 1923. Samkvæmt því áttu allar sýslur landsins, til þess að fullnægja sinni áætluðu vegaþörf, að fá 60 þús. kr. úr ríkissjóði árlega, eftir áætlun vegamálastjóra. Af þessari fjárupphæð ætti að koma niður á Árnessýslu fullkomlega 1/5 hluti, eða 12,13 þús. kr., Gullbringusýslu 1/6 hluti, eða 10 þús. kr., Mýrasýslu 6,60 þús. kr., Eyjafjarðarsýslu 6,35 þús. kr., Rangárvallasýslu 5,29 þús. kr., Skagafjarðarsýslu 3,84 þús. kr., Austur-Húnavatnssýslu 3,82 þús. kr., Suður-Þingeyjarsýslu 3,58 þús. kr., Borgarfjarðarsýslu 3,10 þús. kr., Norður-Múlasýslu 2 þús. kr., Suður-Múlasýslu 1,79 þús. kr., Vestur- Húnavatnssýslu 1 þús. kr., og Austur- Skaftafellssýslu 0,50 þús. kr. Af þessari áætluðu fúlgu koma næstum ¾ hlutar niður á 5 fyrsttöldu sýslurnar, en rúmlega ¼ hluti á hinar 8 sýslur, er jeg nefndi. 10 sýslur landsins áttu ekkert fje að fá í þessu skyni samkvæmt sömu áætlun og miðað við lögin frá 20. júní 1923. Allir hv.þdm. vita, hvers vegna þessu er þannig varið, og þarf ekki að rekja það hjer, og þótt þetta frv., sem hjer liggur fyrir, verði að lögum, raskar það í raun og veru ekki gildi þessara margnefndu laga um sýsluvegasjóði. Þau eru og verða jafnnauðsynleg, þótt áætlun sú, er jeg nefndi, um fjárframlög ríkisins eftir þeim, breytist nokkuð í heild sinni, og sjerstaklega hlutföllin milli hjeraðanna. Samkv. áætlun vegamálastjóra, þeirri, er nú er hjer fram komin, um aukinn árlegan viðhaldskostnað ríkissjóðs eftir þessu frv., að upphæð 22 þús. kr., koma 14 til 15 þúsund í stað jafnmikillar upphæðar af þeim 60 þús. króna, er jeg hefi minst á, en vitanlega verða hlutföllin milli hjeraðanna alt önnur. Af þessum alt að 15 þús. kr. koma langstærstar upphæðir á tvær sýslur. Önnur þeirra er Rangárvallasýsla með helmingi hærri upphæð en nokkur önnur sýsla, eða 4000 kr., enda munaði mjög litlu í fyrra, að viðhaldi Holtavegarins væri ljett af henni. Því var aðeins frestað þá, en nauðsyn og sanngirni gera það ekki fært lengur. Þá er rjett, að jeg víki að aðalatriði þess, er jeg vildi sagt hafa, nefnilega Borgarfjarðarbrautinni. Jeg og hv.þm. Borgf. (PO) vildum ekki flytja till. um að ljetta viðhaldi hennar af sýslunum. Enda þótt Mýrasýsla beri 7/10 kostnaðar, er af viðhaldinu leiðir, og ætti hina fylstu sanngirniskröfu til þess, að viðhaldinu væri ljett af, þá var mjer það ljóst, að slík krafa mundi heldur spilla fyrir framgangi frv. eins og nú standa sakir, eins og jeg álít, að allar þær brtt. geri, sem hjer eru fram komnar. Við vildum því ekki fylgja hv. 2. þm. Eyf. (BSt) í því, að taka þessar brautir (Eyjafjarðar- og Borgarfjarðarbraut) upp í frv. Það er aðeins vegna þess, að jeg tel, að með þessu frv. sje svo mikil bót ráðin á vegakerfi landsins, þó að ef til vill sje langt til verklegra framkvæmda, að jeg vil ekki spilla fyrir framgangi þessa máls nú með því að flytja brtt. í þessa átt. En í raun og veru liggja fyllri ástæður fyrir þeirri brtt. en nokkurri annari, sem fram hefir komið. Vænti jeg þess, að hv. deildarmenn geti látið sjer það skiljast, ef þeir hafa fylgst með tölum þeim um vegakostnað í ýmsum hjeruðum, sem jeg las upp. Jeg get ekki stilt mig um að minnast á einstöku brtt., þó að jeg búist við, að hv.frsm. geri það einnig, til þess að sýna, hve lítillar sanngirni gætir í sumum þeirra. Vil jeg fyrst minnast á það, sem mest virðist standa á milli, en það er það, sem hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) sagði um vegi þar í sýslu. Hv. þm. hefir flutt brtt. um að taka upp í kerfið vegarspotta frá þjóðveginum til aðalkauptúnsins. Þegar þess er gætt, að til þessa vegar hefir að minsta kosti verið lagt eins mikið úr ríkissjóði sem til annara sýsluvega og að vegurinn er mjög stuttur, ætti það ekki að vera sýslunni ofurefli að halda honum vel við. Jeg verð að segja það, að það er í vægasta lagi ekki nákvæmt hjá hv.þm., þegar hann segir, að sýslan hafi lagt allmiklar byrðar á sig til þess að halda við þessum vegi og öðrum. Til þess að sýna, hve nærri sjer sýslan hefir tekið, þá skal jeg skýra frá, eftir upplýsingum vegamálastjóra, að hún hefir ekki hækkað vegagjaldið upp úr kr. 1,25 á mann, en flestar sýslur aðrar hafa hækkað það mjög; sumar upp í hámark, 3 kr. á mann. Þetta sýnir, að Austur- Skaftafellssýsla hefir ekki þurft að bera miklar byrðar vegna vega sinna. En jeg játa, að á henni geti hvílt aðrar byrðar af samgöngutækjum. Um það er mjer ekki kunnugt, en þó veit jeg, að sýslan hefir fengið sanngjarnan hlut hingað til af bátastyrknum, þó að brugðið geti til beggja vona um það eftirleiðis. Það sýnir þó, að vegakerfi sýslunnar er lítið, að það eru aðeins 500 kr., sem hugsanlegt er, að komi á ríkissjóð til styrktar vegagerðum þar, þó að farið sje upp í hámark laganna frá 1923. Jeg skal játa, að brtt.hv. 2. þm. Eyf. er næst því að hafa sanngirnisrjett, því að Eyjafjarðarsýsla er ein af þeim sýslum, sem mest hafa lagt á sig til vegagerða, og hefir hún fjórðu þyngstu byrðarnar í þessu efni. En eins og hv.þm. mintist sjálfur á, er þessi braut inni í miðju hjeraði, og aðalþjóðbrautin liggur um stærsta kauptún sýslunnar. Hv. þm. gat um, að ekki ætti illa við, að þessi braut og jafnvel Borgarfjarðarbrautin væru teknar í þjóðvegatölu, þar sem ekki væri víst, að þær yrðu teknar í sýsluvegatölu. Jeg tel það engan galla fyrir hlutaðeigandi hjeruð, því að ef unt er að bægja þessum brautum frá því að komast í sýsluvegatölu, þá eru engin önnur ráð en að ríkissjóður taki þær að sjer, þótt síðar verði, og tel jeg þá, að það sje ekki nema meðalsanngirniskrafa til þess að koma þessu heim á eftir. Það er hvorki hlutverk mitt nje ætlun að tala um allar brtt. Jeg hefi nú minst á þær tvær, sem mjer voru sjerstaklega minnisstæðar, í sambandi við þá tillögu, sem jeg ljet kyrra liggja. Þó get jeg ekki stilt mig um að nefna brtt.hv. 2. þm. Skagf. (JS). Mjer er ekki ljóst það rjettlæti eða sú sanngirni, sem þessi brtt. er bygð á. Bæði er það, að þessi vegur er mjög langur, á að giska 35–40 km., eftir uppdrættinum að dæma, og að hann liggur út eftir hjeraðinu án þess að enda í aðalkauptúni.  (Atvrh. MG: Hann liggur ekki út úr hjeraðinu)  . Það veit jeg líka, og það er gott, að hæstv. ráðherra leiðrjetti það, hafi jeg sagt, að hann lægi út úr hjeraðinu, í stað þess, að jeg vildi sagt hafa út eftir hjeraðinu, því að það er einmitt aðalástæðan á móti brtt., að veginn nota hjeraðsbúar, og aðrir ekki. Annars þekki jeg ekkert, sem gerir það rjettmætt, að hann sje tekinn upp í kerfið, eins og það liggur nú fyrir, vegna þess skipulags, sem jeg áður gat um. Jeg hefi mikla tilhneigingu til þess að minnast á brtt.hv. 1. þm. G.-K. (ÁF). En þar sem jeg tel rjett, að frv. gangi fram án frekari breytinga en á því eru orðnar, get jeg ekki fallist á neina brtt., en þó tel jeg þessa brtt.hv. 1. þm. G.-K. eiga einna mestan rjett á sjer, og meiri en brtt.hv. 2. þm. Eyf. Þessi sýsla hefir lagt svo mikið á sig og steypt sjer í skuldir vegna vegagerða, að sanngjarnt væri að rjetta henni verulega hjálparhönd frá ríkissjóði. Þessi sýsla hefir svo þungar byrðar, að hún á kröfu til 1/5 af öllu framlagi ríkissjóðs samkvæmt lögunum frá 1923. En þar sem hún hefir nú fengið góðan spöl og dýran upp í þetta frv., verð jeg að vera á móti brtt. að þessu sinni. Jeg er ekki eins kunnugur í Húnavatnssýslu og hæstv. fjrh., en þó dálítið. Þykir mjer undarlegt ósamræmi milli brtt. hans um vegi þar í sýslu og afstöðu hans til frv. í heild. Hæstv. fjrh. er mótfallinn frv., einkum af því að það eykur væntanlega útgjöld ríkissjóðs þegar í stað, og meira er frá líður, en þó vill hann heldur láta taka upp í frv. þá stefnu, sem að líkindum verður allmikið dýrari, en vafasamt nema komi færri að notum. Þykir mjer þetta í litlu samræmi við fjárhagsstefnu hans í þessu máli. Hæstv. fjrh. sagði, að heimildin til þess að færa viðhald þjóðvega yfir á hjeruðin hefði ekki verið notuð ennþá. En það er langt síðan viðhald þjóðvegarins vestur Mýrar var lagt á hjeraðið, og hefir það verið mjög þung byrði á því.  (Fjrh. JÞ: Það var gert með sjerstökum lögum, sem eru eldri en vegalögin frá 1907)  . Er þá sanngjarnt að gera ráð fyrir, að viðhaldið, sem kemur svo þungt niður, haldi áfram að hvíla á þeim hjeruðum, sem hafa tekið það á sig áður? Þessi braut liggur aðeins yfir vestustu hreppana og er sjálfsagt að ¾ notuð af öðrum en sýslubúum. Það er álíka sanngjarnt að láta sýsluna halda þeim vegi við eins og að leggja á viðkomandi hjeruð viðhald vegarins frá Reykjavík austur yfir fjall eða yfir Mosfellsheiði. Sú stefna er fyrir löngu viðurkend, að ekki er rjett að leggja viðhald vega á þær sveitir, er þeir liggja um, ef þeir eru notaðir miklu meir af öðrum hjeruðum. Jeg þykist vita, að horfur sjeu á því, að mönnum segi þungt hugur um að samþykkja þetta frv. nú, og hæstv. fjrh. hefir nú sjerstaklega vegið að því með þeirri rökstuddu dagskrá, sem hann hefir borið fram. En mjer er ekki ljóst, hvað það er, sem gerir hv.þm. örðugt að fylgja frv., þar sem misrjettið í því er lítilsvirði í samanburði við það, sem sjálfsagt er, að vegakerfið sje upptekið öðruvísi en verið hefir.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vil einungis leiðrjetta þann misskilning hjá hv.þm. Mýra. (PÞ), er honum virtist brtt. mín fara fram á að velja dýrara vegarstæðið af þeim 2, sem um hefir verið rætt. En svo er ekki. Brtt. mín fer ekki fram á, að vegurinn verði ekki lagður um Vesturhóp, eins og stjfrv. ákveður, heldur einungis það, að vegarstæðið verði ekki eins einskorðað og það er nú í frv., svo að unt sje að taka alt tillit til vegaþarfar hjeraðsins við endanlega ákvörðun vegarins. Það liggur ekkert fyrir um það, að vegurinn þurfi að vera dýrari, þó að brúin á Víðidalsá verði ofurlítið framar en á Steinsvaði. Þá vil jeg benda á viðvíkjandi tölum hv.þm. Mýra., að þær tölur, sem hann hafði eftir vegamálastjóra um Árnessýslu, eru miðaðar við annað ástand en nú er, því að síðan hefir viðhaldi Flóavegarins, milli Ölfusár og Þjórsár, verið ljett af sýslunni.

Mínar tölur voru miðaðar við þá skýrslu, sem í fyrra var gefin

. En hv.þm. bar þær saman við þá skýrslu, sem gefin var 1922.

Þórarinn Jónsson Hjer mun nú varla fundarfært, en jeg verð þá að segja eitthvað yfir auðum stólunum, þó að enginn sitji í þeim. Jeg gat um það við 2. umr., að nefndin hefði ekki gefið nógu glögga skýrslu um það, hve miklum útgjaldaauka þetta frv. mundi valda ríkissjóði. Hv. nefnd hefir nú gert grein fyrir því, eftir upplýsingum frá vegamálastjóra, og eftir því er það ekki ýkjahá upphæð, sem samþykt frv. leggur á ríkissjóð fyrst um sinn. Það eru um 20 þús. kr. Verði þetta frv. ekki samþykt nú, geta menn átt það öldungis víst, að á hverju þingi framvegis verður sótt fast af þeim hjeruðum, sem eiga brautir, er hingað til hafa ekki verið í þjóðvegatölu, þangað til þær eru allar komnar í kerfið. Það eru tvær ástæður til þess, að best er að gera þetta sem fyrst. Við það sparast tími þingsins framvegis og viðhaldið verður betra af hálfu ríkissjóðs en hjeraðanna, sem er þveröfugt við það, sem hæstv. fjrh. (JÞ) hjelt fram. Hann orðaði það þannig, að viðhaldið mundi kosta minna hjá hjeruðunum, en það er sama sem að það verði verra. Það eru dæmi til að rökstyðja þetta með. Þegar hjeruðin sunnanlands áttu að halda við vegum sínum, voru þeir algerlega vanhirtir, og hefir ríkissjóður nú tekið að sjer að leggja þá á ný að 2/3 hlutum. Það er miklu dýrara en að kosta viðhaldið. Þessi ástæða vegur þungt hjá mjer, þegar kostnaðaraukinn er ekki meiri. Það vakti fyrir mjer, að ef ríkissjóður ætti að leggja geysimikið af mörkum, þá gæti verið athugavert að leggja út í þetta. Jeg skal játa, að verði allar brtt. samþyktar, eru horfur á því, að kostnaðaraukinn verði meiri framvegis. En mjer er næst skapi að vera á móti öllum brtt., þar sem jeg á erfitt með að meta, hve mikla sanngirniskröfu þeir vegir eiga á því að komast inn í kerfið, á móts við ýmsa aðra vegi. Jeg gæti nefnt ýmsa vegi hingað og þangað, sem hins sama mætti krefjast fyrir með eins miklum rjetti. Jeg hefi ekki getað gert þetta eins vel upp fyrir mjer og jeg hefði viljað. Þá kem jeg að þeirri brtt., sem snertir mitt kjördæmi, en það er brtt.hæstv. fjrh. um brúna á Víðidalsá, og verð jeg þá að fara dálítið aftur í tímann. Jeg ætla að það hafi verið á þinginu 1917, að tekin var upp í frv. frá þáverandi vegamálastjóra, hæstv. fjrh., sú breyting á þessum vegi, að hann lægi um Vesturhóp og yfir Víðidalsá töluvert norðar eða vestar en nú, og jafnframt því sem þessi breyting var fyrirhuguð, var það látið heita svo, sem ríkissjóður ætti að kosta aðra brú á Víðidalsá fyrir framan Víðidalstungu. Þó að kjördæmi mitt ætti í hlut, þótti mjer hjer of mikið í borið, og ef annarsstaðar ætti að koma vegakerfinu í svipað horf, mundi það kosta svo mikið, að ekkert viðlit var til, að ríkissjóður gæti kostað það. Jeg átti því hlut að því, að þetta var tekið út úr frv. og látið bíða, enda var engin ástæða til að hraða því. Það var vitað, að engar framkvæmdir mundu á þessu verða í bráð. Núverandi vegamálastjóri tókst ferð á hendur til að rannsaka þetta. Fór hann eftir þessari vestari leið, en mjer er sagt, að hann þá hafi ekki komið á eystri eða gömlu leiðina, og hafði verið í för með honum maður, sem fylgdi vestari leiðinni. En í þjónustu hans hafa síðan verið aðrir verkfræðingar, sem rannsökuðu báðar leiðir, og hurfu þeir frá þessu fyrirhugaða vegarstæði. Get jeg nefnt þá Jón Ísleifsson og Halldór Pálsson, sem báðir hafa eindregið lagt til, að eystri leiðin yrði tekin. Og það, sem meira er, er það, að vegamálastjóri, sem farið hefir loksins þarna um sjálfur, var síðastliðið sumar orðinn eindregið fylgjandi þessu, og býst jeg við að geta fært sönnur á það, ef það verður vefengt. Þetta er sama leiðin, sem jeg hjelt fram að yrði valin 1917, og hefi jeg ekki breytt um skoðun síðan. Það mun heldur ekki hafa verið meining hæstv. fjrh., að ríkið kostaði brú á Víðidalsá fremst í dalnum, heldur var það dula til að veifa framan í þá, sem voru óánægðir. Fyrsta ástæðan, sem jeg heyrði færða fyrir því að færa brúna, var sú, að menn, sem sóttu verslun á Blönduós af Vatnsnesi og úr Vesturhópi, hefðu oft teflt fje sínu í hættu við að reka yfir ána. Og á þessum grundvelli hefir málið altaf verið rekið. Það hefir altaf verið gripið til þess að safna fjártölu þeirra manna, sem reka til Blönduóss. En í mínum augum er þetta engin ástæða, því jeg lít svo á, að ríkið ætti síst að stuðla að því, að menn reki verslun utan síns hjeraðs, án nokkurs ávinnings, en með talsvert auknum kostnaði. Fækkar þeim líka óðum, sem það gera. Menn verða líka að gæta þess, að þegar komið er norðan af Vatnsnesi fram fyrir Stóruborg, þá er skemra orðið til Hvammstanga og þá er líka krókur fyrir þá menn að fara brúna. Er mjer þess vegna mikil ánægja að því, að hæstv. fjrh. virðist kominn á mína skoðun, að þetta, sem jeg nefndi, og margt fleira, sjeu engar ástæður með vestari leiðinni. Og hvað það snertir, að komið gæti til mála að setja brúna framar á Víðidalsá en um Steinsvað, eins og hæstv. fjrh. hefir stungið upp á, þá fjelst jeg á, að það yrði athugað, og er það hið eina, sem jeg hefi fallist á við hann í þessu máli. En hitt get jeg ekki fallist á, að rjett sje að samþykkja brtt. Það er líka svo, að hún er þannig orðuð, að hún getur misskilist. Að minsta kosti hygg jeg, að menn nyrðra geti vilst á því, að vegurinn er ákvarðaður eftir till. um Línakradal. Nú er nefndur Línakradalur vestan Múlans og einnig þarna að austan; hvort rjettara er, sker jeg ekki úr, og mun ágreiningur verða um það í hjeraðinu. Er þá leiðin opin fyrir deilur og rifrildi innan hjeraðs. En þó frv. verði samþykt eins og það kom frá Ed., þá er ekki loku skotið fyrir það, að rannsakað verði, hvort ekki sje heppilegra að hafa brúna framar. En tvent er athugavert við að færa brúna. Í fyrsta lagi er sumum bæjum gert erfiðara fyrir með því, þótt aðrir auðvitað vinni líka, og í öðru lagi verður vegastæðið að mínum dómi verra. Í þriðja lagi fæst ekki eins góður halli á brautina með því móti. Ennfremur lægi hann þá um engjar, þar sem Víðidalsá gæti ef til vill valdið skemdum á veginum. Er því vafalaust, að þessi breyting myndi hafa mikinn aukinn kostnað í för með sjer. Og þó jeg játi, að einhverjum yrði gert hægra fyrir með því móti, þá veit jeg ekki, hvort það vegur á móti annmörkunum við það. Og víst er það, að Víðidalnum austan árinnar er fullnægt með brúnni á Steinsvaði, eftir því sem fram hefir komið. En jeg hygg, að það, sem fyrir hæstv. ráðherra vakir, sje það að fá akveg inn á hvert heimili í sveitinni. En sá vegur kemur hvort sem er, og mjer virðist, að sýslan hvorki græði nje tapi á því, en nokkuð mikið til þess kostað af ríkissjóði. Enn vil jeg geta þess, að eins og vestari vegurinn er ákveðinn, liggur hann alt of austarlega í Vesturhópi; aðeins 2 bæir þarmegin geta notið hans, en vestanmegin liggja þeir svo hátt uppi í hlíðinni, að hæpið er að fá þangað akveg. Því hlýtur sýsluvegurinn að liggja nær fjallinu. Sömuleiðis er það við þetta að athuga, að frá veginum frá Stað til Blönduóss er gistingarstaður í Víðidal. En verði póstleiðin eins og er í frv., þá er um engan gistingarstað að ræða á þeirri leið á hentugum stað, nema Breiðabólsstað. En sá bær er alt of langt frá brautinni, og oft líka ófært þangað fyrir fannfergju, jafnvel þó kominn væri afleggjari á þjóðveginn. Í sambandi við þetta vil jeg geta þess, til að færa sönnur á hve snjóalög geta gert vegina ófæra, að heim til mín liggur flutningabraut af Blönduósi, um 3 km. á lengd. Liggur hún yfir móa með ofurlitlum lægðadrögum. En þó ekki sje snjóþungt á þessum slóðum, var það þó svo vorið 1920, að ófært var á brautinni. Voru hestar og vagnar dregnir þar upp og er þó ólíkt um snjóþyngsli þar og í Vesturhópi. Og í vorleysingum er veginum mikið tjón búið af vatnsrensli, sem skolar ofaníburðinum af veginum. - Samkvæmt þeim áætlunum, sem gerðar hafa verið yfir kostnaðinn við þessar vegalagningar, þá er munurinn um 60 þús. kr. En enginn skal ímynda sjer, að hann fari ekki upp undir 100 þús. eða meira, eftir því, sem áætlanir eru vanar að standast. Ætti það því að borga 5 ára viðhald á flutningabrautum landsins, sem nú eykst það samkv. þessu frv., verði það að lögum. Jeg vildi því mælast til þess við hæstv. ráðherra, að hann tæki till. sína aftur. Og þó að hann segist meina með henni að vilja aðeins láta færa brúna fram fyrir Steinsvað, þá þykir mjer óviðfeldið að samþykkja frv. með þessu opi. Vil jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta. Vona jeg, að hv. deild hafi skilið, hvernig jeg lít á þetta mál og hvers vegna jeg vil láta frv. standa óbreytt.

Fjármálaráðherra (JÞ): Háttv. þm. V.-Húnv. (ÞórJ) talaði langt mál um þessa till., að færa veginn um Vesturhóp. En það var samt engin ástæða til þess, þar sem engin brtt. hefir komið í þá átt. En sannast mun það, að þegar fullkominn vegur verður gerður gegnum Vestur-Húnavatnssýslu, sennilega eftir okkar beggja dag, þá mun hann verða látinn liggja eftir Vesturhópi, því að þar er vegarstæði best og haganlegast. En greinilega mátti heyra í ræðu hans óminn af þeirri hreppapólitík, sem á sjer stað í þessu máli í Húnavatnssýslu. Vil jeg ekki fara að blanda mjer í þær sakir. En ekki get jeg orðið við þeirri beiðni að taka till. mína aftur. Jeg vil láta það sjást, að jeg viti, hvað skynsamlegast sje að gera í þessu máli, en það er að komast af með 2 vegi í stað 3, eins og þeir hljóta að verða, ef frv. verður samþykt óbreytt.

Þórarinn Jónsson Jeg vil aðeins geta þess, að verði vegur lagður þarna eftir okkar daga, þá verður höfn komin í Hindisvík á Vatnsnesi, og þá verður vegurinn lagður meðfram Hópinu og yfir Víðidalsá, þar sem hún fellur í Hópið, og norður Vatnsnesið.

Jakob Möller Það er náttúrlega sæmandi að skera niður umræður um slíkt mál sem þetta, beita meirihlutavaldi til þess að hefta málfrelsi manna um það, hvort fara eigi öfuga leið með æðsta dómstól landsins! Í stað þess að efla hann, eða a. m. k. að hlúa að honum, að rýra hann, svo virðing manna fyrir honum hljóti að minka. Þó er auðsætt, að þeir, sem lögðu það til, að umr. um málið yrði slitið, hafa fundið til þess, að þessar aðfarir væru ekki allskostar sæmilegar, úr því þeir vildu þó ekki láta meina þeim orðið, sem þegar höfðu kvatt sjer hljóðs. Í þessu gægist fram hin vonda samviska, á líkan hátt og í áliti nefndarinnar, sem um málið fjallaði, sem eftir undarlegum krókaleiðum kemst að þeirri niðurstöðu, að „samkvæmt framanskrifuðu“ verði hún að leggja það til, að frv. verði samþykt óbreytt. Það hefir verið minst á nál. áður, og jeg sje ekki ástæðu til þess að fara um það mörgum orðum. Það er furðumargt rjett í því, en niðurstaðan er alveg þveröfug við það, sem forsendurnar benda til. Jeg hefi að öðru leyti ekki annað um nefndarálitið að segja en að skýrari spegilmynd kúgaðrar flokkssálar get jeg ekki hugsað mjer. Þetta frv. er borið fram af aðalforingja Íhaldsflokksins, stjórnarflokksins hjer í þinginu, hæstv. forsætisráðherra, í sparnaðarskyni. En þessi forsætisráðherra er jafnframt dómsmálaráðherra. En mundi það ekki vera einsdæmi um víða veröld, að dómsmálaráðherra beri fram frv., sem rýrir æðsta dómstól landsins, og þar með rjettaröryggið í landinu! En þetta telur hæstv.forsrh. (JM), dómsmálaráðherrann, sjer ekki aðeins sæmandi, heldur blátt áfram skylt, og þó lýsir hann jafnframt yfir því, að þessi breyting, sem í frv. felst, veiki rjettaröryggið í landinu. Jeg hefi ekki heyrt nokkur dæmi þess, að nokkur ráðherra ljeti sjer sæma, hvað þá teldi sjer skylt, að bera fram frv. með slíkum forsendum. Það hefir glatt mig undir þessum kringumstæðum að heyra þó einstöku raddir úr stjórnarflokknum andmæla þessu frv. Og raunar skín það í gegn í nál., að nefndarmenn hafa gert það nauðugir að skrifa undir það. En því merkilegra er það, ef frv. á að ganga í gegn, eins og því miður allar líkur eru til. Og hvað veldur! Jú, einhver sagði við fyrri hluta þessarar umræðu, að líklega yrði þetta eina sparnaðarmálið, sem þingið að þessu sinni bæri gæfu til að koma í gegn. Og þar sem svo er nú komið, eftir alt sparnaðarfleiprið, þá er mönnum öll vorkunn, þótt þeim þyki sárt að sleppa þessari síðustu von. Hjer er nú samt útbýtt öðru nál. um frv., sem fer í sparnaðaráttina, en þó undarlegt sje, þá er meiri hluti nefndarinnar mótfallinn því frv. Mjer datt í hug, þegar frv. um hæstarjett kom fram: Er þeim þá ekkert heilagt! Er þá ekkert til, sem þeir dirfast ekki að snerta! Að minsta kosti er hæstirjettur ekki svo heilagur. Það getur verið eitthvað annað, sem kemur þá væntanlega fram síðar. En hvað ætti að vera heilagt í augum þingsins, ef ekki hæstirjettur! Rjettarfarsöryggið í landinu er hyrningarsteinn sjálfstæðisins og þjóðskipulagsins yfir höfuð. Ef traustið á æðsta dómstólnum fer forgörðum, þá er greidd gata byltingar og algerðs stjórnleysis. Ef virðing innlendra og erlendra manna fyrir rjettarfarinu í landinu hverfur, þá er ekki hægt að búast við því, að þjóðin haldi sjálfstæði sínu; því rjettarfarið hjer snertir ekki aðeins innlenda menn, heldur og allar erlendar þjóðir, sem hjer eiga viðskifti. Það er því ekki verið að spara hjer á því, sem okkur einum viðkemur, heldur ekkert síður öðrum þjóðum. Þegar sjálfstæði vort var viðurkent, var það gert í því trausti, að þjóðin væri fær um það að halda sjálf uppi rjetti í landinu. Ef það kemur í ljós, að hana brestur þroska til þess - ef það verður bert, að hún sjer ekki, hvaða þýðingu það hefir að tryggja sem best rjettaröryggi í landinu, þá hefir hún mist sjálfstæðisrjett sinn. Að þessu er stefnt með frv., sem sjálfur dómsmálaráðherrann ber fram. Jeg veit ekki, hvað mikið á að leggja upp úr öðru eins og þessu. Jeg hefi orðið þess var, að sumir stuðningsmenn hæstv. stjórnar fella sig illa við þetta frv. En hve illa? Þeir geta hindrað framgang þessa máls. Ábyrgðin hvílir á þeim, ef þeir gera það ekki. Á þeim hlýtur ábyrgðin að skella, sem sjá, hvert stefnir, en reyna ekki að bjarga við, ef málið nær fram að ganga. Nú verður því ef til vill haldið fram af einhverjum öðrum en hæstv.forsrh., að rjettaröryggið sje ekki skert með fækkun dómenda í hæstarjetti. Dómurinn standi jafnrjettur eftir sem áður. En það verður að reyna að ganga svo frá þessu máli, að allir sjái, að svo er ekki. Hjer hefir heyrst, að hæstirjettur hafi ekki fleiri dóma að dæma en þrem mönnum geti vel unnist tími til að ganga frá. Það er eins og menn sjái ekkert annað í þessu efni en það, hvað dómarnir eru margir. En þetta er aukaatriði. Það er ekkert aðalatriði, hvort dómurinn er afkastamikill, hvort hann dæmir marga eða fáa dóma. Aðalatriðið er það, að hann dæmi rjett, þegar mönnum er fjölgað í dóminum, þá er verið að auka hann að mannviti, þekkingu og dómarahæfileikum. Þegar fækkað er, eru þessir eiginleikar dómsins skertir. Því fleiri sem dómararnir eru, því meiri trygging er fyrir því, að rjetturinn sje fær um það að leggja rjettan úrskurð á hvert mál. Það er vitanlegt, að hjer var, áður en hæstirjettur var stofnaður, yfirrjettur, er skipaður var 3 mönnum. En þá var dómstig fyrir ofan hann, sem var hæstirjettur Dana. En það þótti ekki samrýmanlegt sjálfstæðinu að hafa hæstarjett í öðru landi. En er gera átti yfirrjettinn að hæstarjetti, þótti það sjálfsögð nauðsyn að bæta í hann 2 dómendum, og það var áreiðanlega það minsta, sem hægt var að komast af með. Því er ekki að leyna, að mjög mörgum var um og ó að leggja niður æðsta dómstól landsins, sem verið hafði mjög lengi. Hitt er öllum ánægjuefni, hve vel hæstirjettur okkar hefir reynst. Hann hefir og verið skipaður ágætum mönnum, og jeg hefi ekki orðið þess var, að nokkur málsúrskurður, sem hann hefir felt, hafi verið í ósamræmi við rjettarmeðvitund almennings. En sú breyting, sem nú er farið fram á að gerð sje á rjettinum, er í raun og veru sú, að gera hann aftur að yfirrjetti; gera hann aftur að sama dómstólnum, sem áður var undirdómstóll, en kalla hann hæstarjett. Einn hv.þm. sagði við þessa umræðu, að hann væri óhræddur við að eiga sitt mál undir þremur samvöldum, góðum dómurum. Undir þetta geta víst allir skrifað. En skipi nú aðeins 3 menn dóminn, þá er vitanlega engin trygging fyrir því, að í dóminum verði altaf þrír „samvaldir og góðir dómarar“, að enginn þeirra verði miður hæfur. Hver ber svo ótakmarkað traust til allra komandi stjórna, að hann þori að treysta því, að aldrei geti mistekist valið á einum og einum hæstarjettardómara! En það þarf auk heldur raunar ekki til, að valið mistakist nokkru sinni. Fleira þarf að athuga í sambandi við þetta. Meðal annars það, að tryggingin fyrir rjettum dómum verður ávalt meiri, ef fleiri eru dómarar í rjettinum, aðeins fyrir það, að sjóndeildarhringurinn verður þá víðari; einn kann að sjá það, sem annar sjer ekki, þó að allir sjeu í rauninni jafn„góðir og samvaldir“. Hjer munu oft verða skipaðir í dóminn menn, sem í rauninni eru kannske lærðir og skarpir lögfræðingar, en óvanir dómarar. Það eitt gerir nauðsynlegt, að mennirnir sjeu fleiri. Þá er eitt atriði, sem ber að athuga. Dómararnir verða oft að víkja úr rjettinum. Hefir það komið fyrir, að reglulegir dómarar hafa verið þar í minni hluta. Ef dómararnir væru aðeins þrír, gæti það átt sjer stað, að enginn þeirra ætti sæti í rjettinum, þegar dæma skyldi vandasöm og áríðandi mál. Þau mál yrðu þá ef til vill dæmd af eingöngu óvönum dómurum. Hæstv. dómsmálaráðherra (JM) hefir sagt, að betra væri að hafa 5 dómara en 3, en það væri líka betra að hafa 7 en 5. Þótt æskilegt væri auðvitað að hafa 7, þá er hjer ekki um það að ræða. Það er enginn að fara fram á fjölgun dómendanna, og er því óþarfi fyrir hæstv. dómsmálaráðherra að vera að berjast á móti slíkri kröfu. Hjer fer enginn lengra í kröfunum en að það skipulag dómsins, sem nú er í gildi, mætti vera í friði fyrir áreitni hæstv. dómsmálaráðherra. Jeg þykist vita, að sumir hv.þm. muni ætla að greiða þessu frv. atkvæði með það fyrir augum, að miðdómur verði settur á stofn, á næsta þingi jafnvel. En hvaða ástæðu hafa hv.þm. til að ætla, að svo verði, þegar stjórnin hefir skýrt og skorinort lýst því yfir, að hún muni alls ekki leggja neitt slíkt frv. fyrir næsta þing eða í náinni framtíð! Og hvaða tryggingu hafa hv.þm. fyrir því, að samþykt yrði slíkt frv. á næsta þingi, þó að það kæmi fram! Og hvaða trygging væri líka fyrir því, að næstnæsta þing legði þá ekki þetta nýstofnaða miðdómstig niður af sparnaðarástæðum, þó að næsta þing stofnaði það nú! Við skulum reyna að halda því, sem við höfum, en ekki vera að bollaleggja um endurbætur í þessu efni. Öllum má vera það ljóst, að slíkt er tilgangslaust, þegar annað eins frv. og þetta er borið fram af sparnaðarástæðum, og það af sjálfum dómsmálaráðherra landsins, sem þó játar, að það rýri rjettaröryggið með þjóðinni. Því er borið við, að þjóðin krefjist sparnaðar. En jeg neita því, að þetta frv. sje fram borið til að spara. Það er fram borið til að sýnast spara, Það er enginn spámaður að þessari dómendafækkun í hæstarjetti í samanburði við eyðsluna á öðrum sviðum. Frv. er fram borið til að geta veifað því framan í kjósendur, til þess að þeim glepjist svo sýn, að þeir sjái ekki alla ósamkvæmnina, alt hringlið og öll glappaskotin. Þjóðin heimtar engan skollaleik. Og hún krefst þess síst af öllu, að fjöregg hennar sje haft að leiksoppi í loddaraleik hv.þm. Ef dómsmálaráðherra hefði sagt hreint og beint: Ja, jeg flyt þetta frv. af því að jeg er í standandi vandræðum. Þjóðin heimtar sparnað, en jeg sje ekki neina skynsamlega leið. - En hvað sparast! Ein 20 þúsund, 21 þúsund í hæsta lagi. Og eru þm. þau börn, að þeir telji sjer trú um það, að fyrir þá upphæð vilji þjóðin rýra rjettaröryggið í landinu! Og hverjir hafa þá, ef um slíka þjóðarkröfu er að ræða, blásið þjóðinni slíkri vitfirringu í brjóst! Hv. þm. sjálfir, og engir aðrir. Það er þá þeirra skylda að koma vitinu fyrir þjóðina aftur, ef þeim í raun og vera hefir tekist að glepja henni sýn í þessu máli. Og jeg býst við því, að enginn vilji í alvöru neita því, að nokkurnveginn standi á sama, hvort 20 þúsundum meira eða minna er eytt í hæstarjett, aðeins ef rjettarörygginu er þá betur borgið, eins og hæstv. dómsmálaráðherra telur að væri. Yfirrjetturinn kostaði um eitt skeið miklu meira að tiltölu en hæstirjettur nú. Um það talaði enginn; datt engum í hug að tala um það. Og óneitanlega var þó þá ríkjandi sannari og heilbrigðari sparnaðarandi en nú. Ef það er virkilega álit þm., að nauður reki til að spara 20 þúsund krónur, þá er áreiðanlega hægt að láta þann sparnað koma niður á öðru heppilegra en hæstarjetti. Mætti t. d. sameina landsverslun og áfengisverslun, og spara með því þessa upphæð margfalda. En það má ekki nefna. Það er helgur dómur. En umfram alt að rýra hæstarjett og háskólann og gera þær stofnanir óstarfhæfar. En hv. deildarmenn eru ekki að hugsa um að spara, heldur að sýnast, alt frá forsætisráðherra (JM) og niður að hinni lítilsigldustu sparnaðarsál deildarinnar. Það verður að segjast og verður að skiljast.

Björn Líndal Jeg vil aðeins gera grein fyrir afstöðu minni til málsins. Jeg mun greiða atkvæði á móti frv. og óska, að það verði felt. En þar sem jeg býst samt við, að það nái fram að ganga, mun jeg, ásamt fleirum háttv.þm., koma með brtt. til 3. umr., sem miðar að því að koma í veg fyrir, að frv. skerði svo mjög rjettaröryggi í landinu, sem það óneitanlega gerir eins og það er nú úr garði gert. Mun hún ganga í þá átt, að bætt verði tveim mönnum í dóminn, þegar um er að ræða mál, sem varða líf og æru manna, og þegar föstu dómararnir 3 eru ekki sammála um dómsúrslitin.

Forseti (BSv): Það er komin fram tillaga um að slíta umræðum, þegar þeir hafi talað, sem höfðu kvatt sjer hljóðs. En nú eru tvær nýjar brtt. komnar fram, önnur á þskj. 443, hin á þskj. 456, og þarf afbrigði frá þingsköpum til þess að leyft verði að ræða þær.

Forsætisráðherra (JM): Má ekki geyma að ræða þessar brtt. til 3. umr., úr því að þá er von á fleiri brtt.?

Forseti (BSv): Ef fara skal með hrapaði að afgreiðslu mála, sem eru örlagaþrungin og afdrifamikil fyrir þjóðina, þá ræður deildin því og ber um leið ábyrgðina, sem því fylgir. Forseti hefir ekki vald til þess að neita hv. deild um úrskurðarrjett í því efni, og getur meiri hluti kúgað minni hluta með atkvæðamagni til að slíta umræðum. Ber jeg því framkomna tillögu undir atkvæði.

Frsm. (Jón Kjartansson) Jeg vil nú gera það mönnum til þægðar að lýsa að nokkru afstöðu nefndarinnar í þessu máli. Leit hún svo á, að fært væri að fækka dómendum, ef miðdómur yrði þá settur á stofn. Sjerstaklega er það mín persónulega skoðun, að án þess að miðdómur verði settur á stofn sje illfært að fækka dómendum. Tel jeg rjettarörygginu enn betur borgið en nú, ef dómstigin yrðu þrjú, jafnvel þó að aðeins væru 3 dómarar í hæstarjetti. Var það misskilningur hjá hv. 2. þm. Rang. (KlJ), að nefndin ætlist til, að prófessorar háskólans, þ. e. lögfræðideildarinnar, skipi miðdóminn. En dómurinn gæti verið til mikilla bóta, þó að aðeins sæti í honum einn maður. Ef bornir eru saman hinir ýmsu dómar, sem koma fyrir hæstarjett, mun það koma í ljós, að dómar bæjarfógetans hjer bera langt af dómum hinna ýmsu sýslumanna utan af landi. Þó að aðeins einn slíkur maður sæti í miðdóminum, væri það því stór bót. Er það alls ekki rjett, að sparnaður verði ekki að þessari breytingu, að minsta kosti fyrir almenning. Því að þótt ekki sje hægt að banna mönnum að fara með mál sín fyrir hæstarjett, mundu þó margir láta sjer nægja miðdóminn og una úrslitum þeim, sem málin fengju þar. Nefndin vildi ekki bera fram brtt. við frv., þar sem hún taldi þá hætt við, að alt kynni að fara út um þúfur. Enda bjuggumst við fastlega við því, að málið mundi á þessum grundvelli fá góðar undirtektir. Um innra skipulag dómsins tel jeg litlu skifta. Vil jeg aðeins geta þess, að jeg tel óheppilegt að gera að skyldu, að birt verði ágreiningsatkvæði. Mundi það aðeins verða til þess, að rjetturinn mundi verða fyrir óþörfu aðkasti almennings, sem ekki ber skyn á alla aðstöðu í vandasömum málum. Jeg vil sjerstaklega kröftuglega mótmæla þeirri aðdróttun hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að hjer sje um nokkra flokksþvingun að ræða. Málið hefir ekki einu sinni verið rætt á flokksfundi í Íhaldsflokknum. Annars hefi jeg ekki svo mjög að athuga við ræðu hv.þm. Þar var margt rjettilega fram tekið. Vil jeg enn taka það fram, að þessum málum er svo best komið, að dómstigin sjeu þrjú, og að því á að stefna. Um brtt. greiða nefndarmenn atkvæði eins og þeim þóknast, þar sem nefndin sem heild hefir ekki tekið til þeirra afstöðu, og hefir því óbundnar hendur.

Magnús Torfason Jeg játa það fúslega, að rjettaröryggið í landinu er skert að mun með þeim ákvæðum um fækkun dómara, sem þetta frv. fer fram á. Það, sem um er deilt, er því rjettaröryggið annarsvegar og sparnaðurinn hinsvegar. Verða því afdrif frv. undir því komin, hvort menn vilja fórna rjettarörygginu fyrir peninga. Hve mikils virði það er, verður auðvitað álitamál. Það fer eftir því, hve mönnum er ant um aurana og hve þeir leggja mikið upp úr rjettarörygginu. Í haust þegar kosningar fóru fram, kom fram ákveðin krafa af hálfu kjósenda um það, að sparað skyldi á alla lund. Ennfremur virtist mjer í byrjun þessa þings, að almennur áhugi væri fyrir því meðal þm., að þingið gerði tilraunir til sparnaðar þar, sem því yrði við komið. Jeg áleit þess vegna, að þetta frv. væri einn liðurinn í hinni almennu sparnaðarviðleitni þingsins. En nú hefir þetta farið svo, að næsta lítið hefir orðið úr sparnaðartilraunum þingsins. Jeg verð því að segja, að mjer finst það harla óviðkunnanlegt, ef hin eina verulega sparnaðartilraun þingsins, sem samþykt yrði, væri það, að dregið skuli úr hæstarjetti og hann rýrður til muna. Samt sem áður mundi jeg telja mjer skylt að fylgja í þessu máli yfirlýstum vilja kjósenda minna, ef um virkilegan sparnað væri að ræða. Þessar raddir um sparnað við hæstarjett ríkisins eru vitanlega komnar fram sem kröfur frá þjóðinni um sparnað á neyðartímum, og er þá vitanlegt til þess er ætlast, að þessi sparnaður komi straks til framkvæmda. En það er nú ekki því að gegna um þetta frv. Eins og það er lagt fram, get jeg ekki af orðalagi þess sjeð, að af því leiði nokkum sparnað um ófyrirsjáanlegan tíma. Það eru ákvæði í þessu frv. um frestun á framkvæmd laganna, ef það verður samþykt. Kemur það skýrt fram í 10. gr. frv. Þar stendur, að lög þessi skuli ekki koma til framkvæmda fyr en „fast sæti í hæstarjetti losnar næst“. Þetta þýðir, að þessi lög munu ekki koma til framkvæmda fyr en einhver dómaranna í hæstarjetti biður um lausn frá embætti eða deyr. Verður það ekki skilið á annan veg, enda hefir það og komið fram í ýmsum öðrum þingfrv., að það mun ætíð vera tilgangurinn að lofa mönnum að „rorra“ í embætti meðan þeir sjálfir vilja, þegar svo er tekið til orða, og ákvæði 10. gr. eru nákvæmlega orðuð eins og venja er til um samskonar ákvæði í svipuðum lögum. Jeg fæ því ekki betur sjeð en stjórnin hafi hreint og beint gengist undir að leysa engan dómara úr embætti, ef þessi lög verða samþykt. Afleiðingin af þessu verður, eftir því sem jeg frekast veit, að hæstarjettardómararnir munu stritast við að sitja sem allra lengst í embættunum, í von um betri tíma. Allir vita sem sje, að þetta frv. er borið fram þvert á móti yfirlýstum vilja hæstarjettardómaranna, en þegar þessir betri tímar eru komnir og meira fje er handbært í ríkissjóðnum, mun þingið verða tilleiðanlegra til þess að nema þessi lög úr gildi, ef þau hafa hvort sem er aldrei komist til framkvæmda. Jeg er sem sje ekki í neinum vafa um það, að ef batnar í ári og alt kemst í blóma aftur, munu nýir þingherrar óðar afnema þessi lög aftur. Sparnaðurinn er því allur í orði, en enginn á borði. Þetta er aðeins gert til þess að sýnast. Þetta eru „egg til sýnis.“ Jeg fyrir mitt leyti vil alls ekki eiga þátt í neinu slíku. Jeg lít svo á, að ekki sje tilhlýðilegt að leika þannig með hæstarjett, sem, eins og menn vita, var notaður til að „dubba“ upp á fengið sjálfstæði, með því að bæta 2 mönnum við í yfirrjettinn. Þetta vil jeg ekki láta taka aftur, nema það þá sje gert í fullri alvöru, og það verður ekki gert á annar hátt en þann, sem jeg hefi lagt til, með því að breyta 10. gr. þessa frv. Þá sjest það best, að þessi sparnaður er ekki aðeins í orði; hann er þá líka á borði. Hin brtt. er samskonar og brtt. á þskj. 456, að það er gengið út frá því, að dómstjóri rjettarins verði ekki kosinn, heldur skipaður. Jeg hefi mikið undrast það, að annað eins og það, að láta kjósa dómstjórann, skuli hafa komið hjer fram, þar sem það er alkunna, að 4 dómarar í rjettinum hafa mælt á móti því, að þessi breyting skuli gerð. Mjer sýnist eins og hjer sje hreint og beint verið að leika sjer að því að lítilsvirða og særa hæstarjett með þessari tillögu, sem enginn sparnaður felst í. Í þessu kemur fram hrein og bein lítilsvirðing á rjettinum, algerlega að raunalausu og þarflausu. Þetta vil jeg alls ekki gera, og því flyt jeg þessa brtt. Jeg skal svo enda þetta mál mitt með því, að ef um raunverulegan sparnað væri að ræða og ef þessi brtt. mín verður samþykt, mun jeg veita þessu frv. mitt atfylgi; og jeg get gert þetta með góðri sannvisku, vegna þess að útgjöldin til annara dómstóla hafa verið skert að mun í fjárlögunum, án þess að sjerstaklega hafi um það verið kvartað. Skrifstofukostnaður hjeraðsdómara hefir verið færður niður um 1/8 hluta, þrátt fyrir að dýrtíðin hefir aukist í sama hlutfalli, og er því þessi skerðing á skrifstofukostnaðinum ekki minni en ¼ hluti. Afleiðingin af þessu er vitanlega sú, að bæði jeg og aðrir hjeraðsdómarar og sýslumenn verðum að borga meira fyrir skrifstofur okkar en við fáum til þess úr ríkissjóði. Við verðum að leggja fram fje úr eigin vasa. Jeg endurtek það svo, að með pappírssparnaði, sem sennilegast er um, að komist aldrei á, vil jeg alls ekki vera og vil fyrir engan mun leggja þar nafn mitt við.

Sigurjón Jónsson Í samráði við háttv. 1. þm. Árn. (MT) ætlum við flm.brtt. að taka hana aftur við þessa umr. og geyma hana til 3. umr., og sama mun hv. 1. þm. Árn. gera um brtt. sína á þskj. 443, og munu því þessar brtt. allar báða til næstu umr.

Forsætisráðherra (JM): Þar sem brtt. hafa verið teknar aftur, sje jeg ekki ástæðu til að lengja fundinn með því að tala um þær. En jeg verð með fáum orðum að svara hv. 3. þm. Reykv. (JakM), og get jeg þó að mestu leyti vísað til þess, sem jeg hefi áður sagt. Hv. þm. viðhafði stór orð í ræðu sinni. Slíkt hefir heyrst hjer oft áður í öðrum sal hjer í þinginu. Hann sagði það satt, að jeg viðurkenni, að dómar eru betur trygðir með 5 manna dómi en þriggja. Það má vel segja, að öryggi dómanna er betur trygt með fleiri mönnum, og hefir háttv.þm. rjettilega bent á það. En það er álitamál, er hver þingmaður verður að gera upp við sjálfan sig, hvað komast megi af með í þessu atriði. Háttv. þm. talaði um það, að margar stofnanir væru svo heilagar, að jafnvel Alþingi mætti ekki hrófla við þeim, t. d. stjórnarskráin, hæstirjettur etc. Þetta eru bara orð, eintóm orð og hafa heyrst annarsstaðar. Auðvitað hvílir ábyrgðin á þeim, sem frv. samþykkja. Þá er jeg ekki alveg viss um, að það verði til þess að auka dómarahæfi leikana að hafa fleiri dómara í rjettinum. Eftir því, sem þeir eru fleiri, vinnur hver fyrir sig minna. Það er oftast nær þannig, að ekki brjóta allir dómararnir hvert mál jafnt til mergjar. Sá, sem fyrstur greiðir atkvæði, hefir venjulega mest fyrir, ef ekki er um ágreiningsatkvæði að ræða. Það er eins og hv.þm. sagði, að það getur þráfaldlega komið fyrir, að dómarar verði að víkja sæti, og það margir saman, jafnvel í 5 manna dómi, en þá eru ákvæði um það í hæstarjettarlögunum, að þá komi venjulega lagakennararnir til. Það eru venjulega allgildir lögfræðingar, þó þeir máske sjeu ekki allir þaulreyndir dómarar. En sem sagt, jeg hefi ekki ástæðu til þess að ræða þetta mál frekar að þessu sinni.

Jakob Möller Jæja, hæstv.forsrh. (JM) vísaði til þess, sem hann hafði áður sagt, og slíkt hið sama get jeg yfirleitt gert. Hæstv. forsrh. gerði engar tilraunir til þess að hrekja þær staðhæfingar, sem jeg bar fram um þetta mál, sem sje, að með þessu frv. sje fyrst og fremst rýrt rjettaröryggið í landinu og um leið grafið undan sjálfstæðisrjetti þjóðarinnar. Mætti vel svo fara, að með þessu væri jafnvel gatan greidd fyrir stjórnleysi og byltingum í landinu, þegar virðingin fyrir rjettarfarinu og öryggi þess er eyðilagt. Jeg hefi í fyrri ræðu minni lýst því, hvernig fara mundi, ef þjóðin misti trúna á rjettarfarið í landinu, og þessu hefir hæstv.forsrh. ekki andæft með einu orði. Hann játaði jafnvel, að sjer væri fullljóst, að í þessa átt væri stefnt með frv., og hann undirstrikaði það, að hann teldi sjer þetta vel sæmandi. Jeg öfunda hann ekkert af því. Já, það er satt, það er álitamál, hvort þm. vilja kaupa þennan sparnað svo dýru verði. Jeg verð og að líta svo á, að hv. flokkamenn hæstv.forsrh. hafi nokkra afsökun, þótt þeir fylgi honum á þessari leið, sem til glötunar liggur og hann hefir vísað þeim á. Hann hefir og sagt þeim, að þeir geti gengið að þessu með sæmilega góðri samvisku, hann telji þetta „full“-forsvaranlegt sjálfur. Jeg get að vísu fallist á það með honum, að ábyrgðin hvíli á þeim, sem samþykkja þetta; en aðalábyrgðin hvílir þó á honum sjálfum og á þeim hv.þm., sem styðja hann til þess að vera stjórnarformaður, þótt þeir sjái hvert stefnt er með þessu frv., hvort sem þeir samþykkja þetta með honum eða ekki. Það eru þeir, sem sjá, að hjer er verið að halda út í ógöngur, en vilja þó styðja hann eða hvaða stjórn sem er til þess að halda áfram á þeirri leið. - Þeirra er ábyrgðin mest. Jeg segi þetta ekki vegna þess, að jeg vænti, að mjer takist að vekja efasemdir í brjósti hæstv.forsrh. eða þeirra, sem þetta vilja forsvara með honum, heldur til þess að vekja athygli þeirra þm., sem jeg tel bera ábyrgðina á þessu með honum, ef þeir styðja hann áfram til þess að vera við völd. Það var annars svo lítilfjörlegt, sem hæstv.forsrh. hafði fram að færa sjer til varnar, að það tekur naumast að svara því. - Hann kvað fjölgun dómaranna ekki auka neitt dómarahæfileika rjettarins, en það viðurkendi hann þó í hinu orðinu, er hann gekk inn á það, að dómurinn væri betri eftir því sem fleiri væru í honum. Þetta er nú víst það, sem menn kalla að vera ekki samkvæmur sjálfum sjer. Það er nú svo, að þótt aðeins einn dómaranna undirbúi mál hvert undir dóm, þá kemur þekking hinna einnig til að hafa áhrif á úrslit allra mála. Aðalatriðið er þetta, sem hæstv.forsrh. hefir viðurkent, að það er dregið úr rjettarörygginu, ef dómurunum er fækkað. Það er þetta, sem hv. þm verða að gera upp við sig, hvort þeir vilja vinna það til fyrir þessa litlu upphæð.

Ágúst Flygenring Jeg vildi aðeins taka það fram, út af orðum háttv. 3. þm. Reykv. (JakM), að það er hreinasta hunda-„logik“ að halda því fram eins og hann gerði, að fylgismenn stjórnarinnar beri ábyrgð á öllum gerðum hennar, og það einnig þeim, sem þeir greiða atkv. á móti. Það liggur í hlutarins eðli, að svo getur ekki verið, því enginn getur vitað fyrir, hvað einum ráðherra getur dottið í hug að bera fram. Myndi og enginn heilvita þm. nokkurntíma þora að taka að sjer stuðning stjórnar, ef þessu væri svo varið, sem hv.þm. (JakM) lætur í veðri vaka.

Jakob Möller Jeg hefði gert ráð fyrir, að hv. 1. þm. G.-K. (ÁF) væri kunnugt um það, hve sterk áhrif stjórnarflokksins eru jafnan á stjórnina og löggjöfina - eða geta verið að minsta kosti. Það eru þau vegna þess, að sá flokkur getur ávalt, er hann vill, sagt stjórninni að fara frá. Hver einasti flokksmaður, sem er þeirrar skoðunar, að stjórnin fari óforsvaranlega að í einhverju stórmáli, er því skyldur til að vara hana fyrst við, og dugi það ekki, þá að segja hingað og ekki lengra. Það er því í raun og veru ávalt á valdi stuðningsmanna stjórnarinnar, hver stefna er upp tekin í slíkum málum. - Það var fjarri mjer að vilja halda því fram, að stuðningsmenn stjórnar eigi að styðja hana í öllu. Og síst geri jeg þá kröfu eins og nú stendur á. En hinu held jeg fram, að ef þessi yfirlýsing sumra hv. stjórnarsinna er meira en orðin tóm, þá eiga þeir að láta það koma fram á þann hátt, sem hrífur.

Sigurjón Jónsson Út af þeim umr. sem nú hefir verið stofnað til, þá vildi jeg aðeins spyrja hv. 3. þm. Reykv. (JakM), hvernig hann, sem góður flokksbróðir fyrverandi forsætisráðherra, hjelt uppi heiðri hæstarjettar, þegar rjetturinn í tíð þeirrar stjórnar var opinberlega svívirtur í einu málgagni hjer í Reykjavík. Jeg álít ekki rjett, að hv. 3. þm. Reykv. beri ábyrgð á vanrækslu fyrv. forsætisráðherra, flokksbróður síns, en með því væri sanngjarnara að brýna hann en að hann nú er að brýna okkur Íhaldsmenn yfirleitt með þessu máli. Hjer er alls ekki um það að ræða að svívirða að nokkru leyti rjettinn, og er því ólíku saman að jafna, en þá var líka ólíkt meiri ástæða til þess að láta til sín taka.

Háttv. þm fylgist auðsjáanlega ekki sem best með því, sem á þingi gerist, er hann veit ekki, að jeg var alls ekki neinn stuðningsmaður fyrverandi stjórnar

.

Árni Jónsson Við hv. 3. þm. Reykv. (JakM) höfum til þessa mjög sjaldan fylgst að í málum, en með því að svo hefir viljað til nú, þá þykir mjer hálfundarlegt, að hann skuli fara að hnýta í okkur, sem erum honum sammála í þessu máli. Hann segir, að við eigum að láta það sjást, ef þetta sjeu ekki bara orðin tóm. - Já, við munum sjálfsagt gera það við atkvgr. Hæstv. forsrh. hefir flutt þetta fram sem sparnaðarmál, og ef hv.þm. (JakM) hefir athugað stefnuskrá flokksins, þá er sparnaðurinn þar einmitt efst á baugi. Aðgerðir hæstv.forsrh. eru því hjer fullkomlega í anda flokksins, og þótt hann vilji fara nokkru lengra í sparnaðinum á þessu sviði en sumir flokksmannanna, þá nær það auðvitað ekki nokkurri átt, að við förum að snúast á móti stjórninni fyrir það.