Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið var til dagskrár, las forseti upp svolátandi símskeyti, frá ekkju Guðlaugs heitins Guðmundssonar sýslumanns Eyfirðinga og bæjarfógeta á Akururevri: „Um leið og jeg þakka Alþingi innilega fyrir hluttekningu þá, er það hefur „sýnt mjer við fráfall mann míns sáluga, „óska jeg, að guðs blessun fylgi störfum Alþingis framvegis. „0. Guðmundsson.“ Var síðan gengið til dagskrár.

Steingrímur Jónsson, framsögum.: Það eru ekki miklar breytingar, sem nefndin ræður hv. deild til þess að gera við frv. þetta. Þær eru aðeins 8 talsins, og af þeim hafa 4 áhrif á gjöldin. Tvær breytingar eru til hækkunar og nema þær báðar 30,300 kr., en tvær þeirra eru til lækkunar og nema þær 1166 kr. 67 au., og er því tillaga nefndarinnar, að hækka útgjöldin á frumv. frá því sem hv. Nd. gekk frá því, um 29,133 kr. 33 au. Í athugasemdum stjórnarinnar við frv. er gerð all ítarleg grein fyrir fjárhagnum, og eftir þeirri áætlun er tekjuafgangur 144 þús. kr. eða rúmlega það. Þetta vil jeg leggja áherzlu á, til þess að sýna, að það sje forsvaranlegt að leggja fram fje á fjáraukalögunum. Og tekjuafgangurinn getur orðið meiri, þar sem vörutollurinn átti eftir þessari hálfs árs reynslu, sem fengin er, að gefa 50 þús. kr. fram yfir áætlun, og tekjuafgangurinn því að verða 190 þús. kr. Á þetta vildi jeg benda, til þess að hv. deildarmenn geti sjeð, að það sje forsvaranlegt að veita fje á fjáraukalögunum, því jeg tel forsvaranlegt að veita þar fje, þegar hægt er að benda á tekjuafgang, og þarf því ekki að taka ný lán. Jeg skal þá víkja orðum mínum að brtill. nefndarinnar. Fyrsta brtill. er um 300 kr. styrk til sjúklingsins Einars Guðmundssonar á Þórarinsstaðaeyri. Í nefndarálitinu er þess getið, hvernig sjúkdóminum er varið, að hann, þessi 9 ára drengur, sje máttlaus öðru megin. Eftir þeim upplýsingum, er nefndin hefur fengið, er talið líklegt, að hann geti fengið bata, ef að hægt sje að leita honum læknishjálpar í Danmörku, en foreldrar drengsins eru öreigar, svo það Er ekki tiltaksmál, að þeir geti staðizt þann kostnað, er leiðir af förinni, og varla yrði hann minni en 500 kr. Og það er sótt um þennan styrk í þeirri von, að það. sem ávantar fáist annarsstaðar að. Jeg get búizt við því, að einhverjir segi, að það sje skylda sveitarsjóðsins, að veita þennan styrk, en nefndin lítur svo á, sem það sje rjett, að landssjóður hlaupi hjer undir bagga. Það hefur líka verið stefna löggjafarvaldsins, að gera ekki slíka styrki að sveitarstyrkjum, ef unt er að komast hjá því. Þegar sjúkdóminum er svo háttað, að enginn viðbúnaður er hjer á landi til þess að bæta úr vanheilsunni, virðist rjett, að landssjóður hlaupi undir bagga, Og í öðru lagi má geta þess, að ef drengurinn er ekki kostaður af sveitinni, þá verður kostnaðurinn minni. Nefndinni hefur sem sje verið skýrt svo frá, að þá muni hann fá umbúðir o. fl. ókeypis  (B. Þ.: Það er rjett)  og kostnaðurinn þar af leiðandi minni. Að þessu athuguðu, virðist ekki neitt verulegt vera á móti því, að drengnum verði veittur þessi styrkur. En það gæti verið talsverð ástæða á móti því, ef þetta væri fyrsti sjúkrastyrkurinn, sem hjer væri um að ræða á þinginu; slíkir styrkir hefðu ekki verið veittir áður. Jeg hef aðgætt í þessu efni nokkur síðustu þing, og hafa verið veittir svipaðir styrkir á þingunum 1905, 1907, 1909 og loks 1911. Þá var Önnu Magnúsdóttur veittar 1000 kr. til þess að leita lækningar á ljóslækningastofnun Finsens. Alþingi virðist því, að minsta kosti hin síðustu 8 ár, hafa fylgt þeirri reglu, að veita slíka styrki til líknarstarfsemi, þegar svo hefur hagað til, að engin tiltök hafa verið að fá lækning við sjúkdóminum hjer á landi. Og í því tilfelli, er hjer ræðir um, hagar einmitt svo til, að engin tiltök er að lækna þennan sjúkling hjer heima. Önnur brtill. nefndarinnar er við 4. gr., og er það aðalbreytingin. Sú breyting er um pósthúsið. Eins og kunnugt er, þá er hin mesta nauðsyn á því, að rýmka húsnæði það, er póststjórnin hefur til afnota. Þar er nú afgreitt bæði pósturinn og síminn, og hver sem kemur inn til símastjórans eða á landssímann, sjer strax, að húsnæðið er alveg óviðunandi og litlu betra, hvað pósthúsið snertir. Það er jafnvel skaði að því, að vera ekki búinn að byggja. Og nefndin lítur svo á, að bezt sje að byggja strax. Stjórnin setti upphæð til viðbótarbyggingar við pósthúsið á fjáraukalög, og ætlaðist til þess, að bygging þessi yrði 28 álnir meðfram Pósthússtræti og 34 álnir meðfram Austurstræti 20 álnir að breidd, en fjárlaganefnd Nd. feldi burtu fjárveitinguna, og ætlaðist til þess, að hún yrði sett á fjárlögin fyrir árin 1914 og 1915. En nú hefur fjárlaganefndin í þessari hv. deild borið sig saman um þetta efni við fjárlaganefnd Nd., og þær hafa orðið sammála um, að leggja til, að byggingin verði bygð strax, þótt þær hins vegar búist ekki við, að upphæðin verði notuð upp í ár, en það gerir ekki mikið til. Öðru máli er að gegna um það, hvort það sje heppilegt, að bygging þessi verði bygð sem viðbótarbygging við pósthúsið, þar sem það nú er. Það, sem þar vakti fyrir nefndinni, er það, hvort ekki sje eins hagfelt, eða hagfeldara, að byggja nýtt pósthús annarsstaðar í bænum. Ef það yrði gert, þá fengi landsíminn alt gamla pósthúsið til afnota, og hefði þar gott og notalegt rúm, að minsta kosti fyrst um sinn, að því er landsímastjóri segir, og það losar úr tvíbýli, sem alt af fylgja ýmsir gallar. Það er talið svo, af byggingarfróðum mönnum, eftir því, sem nefndin hefur fengið upplýst, að byggja megi eins stórt hús, og þessi fyrirhugaða viðbótarbygging við pósthúsið, fyrir sama verð, ef bygt sje á Arnarhólslóð. Það þyrfti þá einum vegg, eða hluta úr vegg meira, en þeir segja, að það muni að minsta kosti svo miklu, hversu betra sé að byggja þar uppfrá. Jeg vænti þess, að hin háttv. deild geti fallizt á þessa fjárveitingu, og sjái, að það dugar ekki lengur, að fresta þessu máli; það er beint tap bæði á húsaleigu og vinnu, því afgreiðsla póstsins útheimtir miklu meiri vinnu, af því hve óhentugt húsnæðið er. Þá kem jeg að lækkunartillögum nefndarinnar. Eins og háttv. þm. er kunnugt, þá var 1907, þegar ákveðið var að leggja símann austur að Garðsauka, ákveðið, að austursýslurnar skyldu leggja fram 20 þús. kr. til þessarar símaálmu, og átti Árnessýsla að leggja fram 12 þús. kr., en Rangárvallasýsla 8 þús. kr. Á þinginu 1909 voru framlög þeirra lækkuð um helming, svo framlag Árnessýslu varð 6 þús. kr. og framlag Rangárvallasýslu 4 þús. kr., samanber fjáraukalög 1908–1909, 3. gr., og þessar upphæðir voru sýslunum veittar sem viðlagasjóðslán, Árnessýslu 29/10 1903. og Rangárvallasýslu 15/10 1909. Svo líður og bíður til ársins 1912, að það var engin breyting gerð á þessu, en þá er samþykt að kaupa símann til Vestmannaeyja, og þá var þessi símalína jafnframt gerð að 1. flokks línu, og þá er farið fram á endurborgun á tillaginu. Nefndin lítur svo á, að engin ástæða sje til að gefa eftir öll tillögin, heldur aðeins þá upphæð, er óborguð var, er síminn varð 1. flokks sími, en það er Rangárvallasýsla 3333,33 og Árnessýsla 2500,00 krónur. Ástæðurnar til þess, að nefndin leggur þetta til, eru: í fyrsta lagi, að hún sjer ekki ástæðu til, að meira sje gefið eftir en óborgað var, er línan varð að 1. flokks línu, því þá fyrst fjekk sýslan nokkurn rjett til að biðja um eftirgjöfina, og í öðru lagi, að nefndin vill slá þessari reglu fastri fyrir eftirtímann. En það hefur mikla þýðingu, eða getur haft það, að því sje slegið föstu, að ef símalína sje gerð að 1. flokks línu, þá beri hlutaðeigandi hjeraði ekki endurgreiðsla á meiru en því, sem þá er óborgað af láninu, er breytingin fer fram. Þetta telur nefndin mjög sanngjarnt, og álítur, eins og jeg áðan sagði, að fjárveitingarvaldið eigi að mynda sjer hjer fastar reglur til að fara eftir. Og þótt línan frá Breiðumýri til Húsavíkur yrði gerð að 1. flokks línu, sem hún verður fyr eða síðar, þá dytti mjer ekki í hug, að fara fram á meiri endurgreiðslu en samkvæmt fyrirsagðri reglu. Jeg álít, að Þingeyjarsýsla ætti ekki rjett á að fá meira. Um Patreksfjarðarsímann gildir alt annað. Það er viðurkent af öllum, að áætlunin hafi verið röng, og að sýslan hafi eingöngu átt að greiða 15 þús. kr. eftir því hvað síminn kostaði, en ekki 20 þús. kr., og því er endurgreiðsla þar sjálfsögð. Þá leggur nefndin það til, í 5. brtill. sinni, að orðin „alt að“ komi framan við fjárveitinguna til brunngraftrar við Garðskagavitann. Vitavörðurinn þar og umsjónarmaður vitanna telja gerlegt, að grafa brunn við vitann, og telja æskilegt, að það verði framkvæmt og í því skyni er þetta fje veitt, 800 kr. Nefndin er þessu samþykk, en það liggur engin regluleg áætlun fyrir. Hjer er því að eins um tilraun að ræða, sem ef til vill hepnast, og ef til vill ekki, og því hefur nefndin viljað bæta þessum orðum inn í liðinn, til þess að sýna, að hún vilji ekki að meira fje sje veitt, en vonast eftir, að minna verði brúkað, ef tilraunin ekki hepnast. Brtill. nefndarinnar við 5. gr. er aðeins leiðrjetting á prentvillu, er sumpart stafar alla leið frá stjórnarfrumvarpinu. Við 6. gr. er engin brtill. frá nefndinni, en henni hefur þótt það rjettara, að taka í fram, að stjórnin eigi að fara varlega í greiðslur úr landssjóði, sem eigi eru fyrirfram heimilaðar. Nefndin viðurkennir, að það geti komið fyrir, að hagsmunir eða heiður landsins krefjist þess, að gripið sje til fjár, þótt ekki sje á fjárlögunum veiting fyrir því. En þetta er vitanlega mesta vandamál, og þar reynir á, að stjórnin sýni „conduite“. Það má ekki skilja orð mín svo, að nefndin vilji vita stjórnina fyrir þessar 2 smáupphæðir, þvert á móti er hún stjórninni sammála um, að hún hafi breytt heppilega  (Hákon Kristofjersson: En þriðja liðinn?)  . Þá er leikfimishúsið á Hvanneyri. Á fjárlögunum 1912 –13 voru veittar 2000 kr. til að byggja þetta leikfimishús. Að ekki var veitt meira fje, kom til af því, að þar lá fyrir töluvert efni, er var talið 2 þúsund kr. virði, og fjárlaganefndin og þingið leit svo á, að það mætti nota það í þessa byggingu, sem hægt væri að byggja fyrir 4000 kr. En reyndin hefur orðið alt önnur, leikfimishúsið hefur kostað kr. 2000 er veittar voru á fjárlögunum, 2000 kr. í efnisleifum og 3258 kr. 27 aura, sem farið er fram á að veittar verði hjer á fjáraukalögunum. Ef efnið hefur því alt gengið til hússins, hefur það kostað 7258 kr., 27 aura, svo það hlýtur að vera óvanalega gott og vandað leikfimishús, enda umframgreiðslan mikil og mjög athugaverð. Nefndin vill þess vegna bæta aftan við liðinn því skilyrði, að styrkur þessi verði ekki útborgaður, fyr en stjórnarráðið hefur fengið fullkomna skilagrein fyrir efnisleifum frá byggingu skólahússins á Hvanneyri. Þá hef jeg minst á allar breytingar, er nefndin leggur til að gerðar verði við frumvarpið. En svo er eitt atriði, er nefndin ræddi um, og það var 2. liður 9. gr. Nefndin lítur svo á, sem það geti ekki komið til mála, að „Det forenede Dampsskibsetskab“ hafi verið leyst frá samningi sínum um samgöngur hjer við land með vörutollslögunum frá síðasta alþingi. Nefndin lítur svo á, að Sameinaða fjelaginu beri að í hlýða lögum þessum eins og hverjum öðrum lögum, sem sett eru hjer á landi. En þar sem fjelaginu hinsvegar var íþyngt með gjaldi þessu, þá virðist nefndinni nokkur sanngirni í því, að fjelagið fengi þann kostnað endurborgaðan. Samkvæmt samningi við Hið sameinaða gufuskipafjelag frá 7. ágúst 1909, leit innanríkisráðherra Dana svo á, að ekki mundi verða undan því komizt að endurgreiða fjelaginu farmgjaldið af kolum þeim, er það tæki hjer á landi handa skipum sínum, og hefur hann því gefið loforð um endurgreiðsluna, en þó með því skilyrði, að Íslandi stæði opinn vegur til þess, að láta dómstólana skera úr því, hvort fjelagið ætti rjett á því, að fá kolatollinn endururgoldinn, og skyldi fjelagið borga upphæðina aftur til baka, ef málið fjelli á það. Að fella þessar 5000 kr. burt úr fjáraukalögunum, getur ekki komið til mála –það væri sama sem að segja, að við vildum ekki borga innanríkisstjórn Dana fje það, sem hún hefur lagt út fyrir oss. Auk þess níundi oss ekki haldast það uppi, þótt við vildum smokka oss undan greiðslu þessari, því að innanríkisráðherrann mundi telja sjer heimilt að halda eftir upphæð þessari af 60,000 kr. árgjaldinu frá Dönum. Enn bætist það við, að ráðherra vor mun hafa lofað að greiða fje þetta. En sjálfsagt er opinn vegur fyrir alþingi að höfða mál gegn Sameinaða gufuskipafjelagina, og vinnist það mál, þá verða þessar 5000 kr. að sjálfsögðu aftur borgaðar inn í landssjóð. Þess er að gæta, að það er ekki eingöngu um þessar 5000 kr., að ræða fyrir árið 1913, heldur og svipaða upphæð fyrir hin 6 árin, sem eftir eru af samningstímabilinu. Af því þetta veltur á allmiklu fyrir landssjóð, þá áskilur nefndin sjer rjett til síðar á þessu þingi að bera fram þingsályktunartillögu um málshöfðun gegn Sameinaða gufuskipafjelaginu, á þann hátt, sem bent er á í athugasemdum stjórnarinnar við fjáraukalagafrumvarpið. Þetta telur nefndin eðlilegustu leiðina í máli þessu. En áður en lengra er farið, mun hún þó taka málið til nánari athugunar en henni hefur enn gefizt kostur á, og fyrst að því búnu koma fram með ákveðnar tillögur. Þá á jeg eftir að minnast á 2 erindi, sem nefndinni hafa borizt. Annað er frá stjórninni um endurgjald á álagi á Þönglabakkakirkju; hitt er gamall kunningi hjer á þingi, það er um álag á Viðvíkurkirkju. Nefndin hefur enn eigi vísað erindum þessum á bug, en virðist rjettara að geyma að gera út um þau, þangað til fjárlögin koma til meðferðar, því að hlutaðeigendum mun á minstu standa, hvort þeir fengju það, sem fram á er farið, fyrir nýár eða eftir það.



Jeg sje, að háttv. nefnd leggur til að 30,000 kr., sjeu veittar til pósthússbyggingar í Reykjavík. Jeg vil leyfa mjer að spyrja hv. nefnd, hvort hún viti , til, að glögg áætlun hafi verið gerð um þann kostnað, sem leiða muni af byggingu þessari. Það er meira en varhugavert, að byrja á byggingunni, áður en gerð hefur verið áætlun um, í hvaða stíl byggja skuli og hvað byggingin muni kosta; sje það vanrækt, gæti svo farið, að byggingin væri byrjuð á þann hátt, að þing ið sæi sjer ekki fært, að veita það fje, sem þyrfti til að fullgera hana. Því segi jeg það, að þingið þarf nokkurn veginn að vita fyrirfram um tilhögun byggingarinnar og kostnað við hana, áður en það fer að veita fje til hennar. Þá er að minnast á brtill. hv. nefndar um endurgreiðsluna á tillagi Rangárvallasýslu til Garðsaukasímans. Jeg vil ekki gera árás á hinar almennu hugleiðingar hv. frsm. (Stgr. J.) um endurgreiðslu á tillagi hjeraða til símalagninga. En hjer stendur nokkuð sjerstaklega á. í áliti nefndarinnar í ritsímamálinu hjer í deild 1912 var meira að segja bygt á því, að þessi endurgreiðsla færi fram, og vil jeg með leyfi h. forseta lesa upp kaflann úr nefndarálitinu um þetta. Hann er þannig: „Ef línan til Vestmannaeyja verður 1. fl.lína, má búast við því, að Rangæingar óski að fá endurgreiddar þær 4000 kr., sem þeir hafa lagt til hennar, og býst nefndin við, að þinginu þyki rjett að taka þá ósk til greina á sínum tíma, en álítur, að það ætti þó að veitast með því skilyrði, að 2000 kr. af þeirri upphæð, væru lagðar til Víkursímans. Yrði þá ekki mjög þungt tillag það, er Skaftfellingar yrðu til hans að leggja, enda liggur fyrir, að þeir verði einir að leggja fram tiltölulega mikið fje, þegar til þess kemur, að halda símanum lengra austur. En þar sem háttv. Nd. lækkaði hjeraðstillagið til Víkursímans um 1000 kr. frá því, sem í stjórnarfrv. stóð, með tilliti til áðurnefnds framlags Rangárvallaýslu, sem deildin ætlaðist til að hjeldist, leggur nefndin til, að aftur verði upptekin tillaga stjórnarinnar og tillagið látið vera 5000 kr., ef samþykt verður, að línan til Vestmannaeyja verði „1. flokks lína.“ Jeg vona, að hv. nefnd taki þetta til athugunar og komist að þeirri niðurstöðu, að eftir því, sem undan er gengið, sje það rjett, að gefa Rangárvallasýslu eftir sömu upphæð, og gert er ráð fyrir í stjórnarfrv. Næst kem jeg að 2. lið 9. gr. frumv. um endurgreiðslu á vörugjaldi af kolum Sameinaða fjelagsins. Það munu margir vera svo skapi farnir, að þeir vilji ekki að óþörfu taka þessa kröfu fjelagsins til greina; viðskiftum þess við oss Íslendinga hefur nú verið þannig háttað, að það hefur ekki aflað sjer hjer sjerlegra vinsælda. Það sem mjer virðist sjerstaklega athugavert hjer, er það, að málinu hefur verið komið í það horf, að það er orðið erfiðara viðfangs, en vera hefði þurft. Innanríkisráðherra Dana hefur gert þær ráðstafanir, og ráðherra vor samþykt, að nú verðum vjer að lögsækja fjelagið, ef við viljum ná þessum 5000 kr., sem ágreiningurinn er um, í stað þess að eðlilegast hefði verið, að málinu hefði verið haldið í því horfi, að fjelagið hefði orðið að lögsækja oss. Jeg sje ekki, að innanríkisráðherrann hafi upp á eigin spýtur heimild til að halda eftir þessum 5000 kr. af tillagi Danmerkur til Íslands. Vitaskuld er þó erfitt fyrir oss nú að fást við þetta, eftir að ráðherra vor hefur samið við innanríkisráðherrann á þann hátt, sem hann hefur gert. En jeg verð að telja það athugavert, og væri ráðherra viðstaddur hjer í deildinni, mundi jeg spyrja hann að, hversvegna hann hefði gert það. Mjer finst óviðkunnanlega komizt að orði hjá hv. nefnd, að telja það sjálfsagt, að halda fjárveitingu þessari í frv., þar sem innanríkisráðherrann hafi lofað að greiða hana. Jeg get ekki gengið inn á, að hann hafi haft rjett á, að lofa nokkru fyrir vora hönd, nema vjer hefðum gefið honum heimild til þess.



Jeg ætla að minnast á brtill. hv. nefndar um pósthússbygginguna. Í frv. stjórnarinnar er farið fram á fjárveitingu, til að byggja viðbót við pósthúsið. Hefur stjórnin látið gera áætlun um, hvað sú viðbót mundi kosta ? Öllum mun koma saman um það, að pósthúsið sje orðið oflítið og að nauðsynlegt sje að að fá meira húsrúm. En úr því skiftast sjálfsagt skoðanir manna H. nefnd segir, að það muni vera skiftar skoðanir um, hvort rjettara sje, að byggja viðauka við pósthúsið eða pósthús á öðrum stað, svo að landssíminn einn geti fengið alt hið núverandi pósthús til afnota. Mjer þykir það langsennilegast, að sje málið vandlega athugað, þá muni sú verða niðurstaðan, að hyggilegast sje fyrir landið, að hugsa ekki um þessa viðbótarbyggingu við pósthúsið, hún mundi hvort sem er ekki nægja nema til bráðabyrgða. Hitt mun ráðlegra, að byggja nýtt pósthús, svo stórt, að það mætti nægja fyrst um sinn, og þannig fyrirkomið, að auðvelt væri að stækka það, þegar þörf krefði. Það hefur aðeins verið gerð heldur lausleg áætlun um, hvað viðbót við gamla pósthúsið mundi kosta, en engin áætlun um kostnað við að byggja nýtt pósthús. Eitt er víst: ætti að byggja það eftir nútíðarkröfum og við vöxt, þá mundi það verða margfalt dýrara en viðbótin. Það þarf því að athuga málið betur en gert hefur verið, og þingið koma sjer niður á, hvort það vill láta byggja nýtt hús eða ekki. Jeg kann ekki við, að stjórnin sje látin einráð um það, en vil að þingið hafi þar hönd í bagga. Jeg kann ekki við, að þingið veiti fje út í loftið til stórmannvirkja ; og því síður er við það unandi, þar sem, eins og hjer, er aðeins um byrjunarfjárveiting að ræða, sem ekki er hægt að sjá, hvern dilk muni draga eftir sjer. Mjer finst, að fast verði að halda við það, að jafnan, er þingið veitir fje til stórra fyrirtækja, þá skuli fyrir það lögð nýtileg kostnaðaráætlun. Það sem sjerstaklega vakti umhugsun mína um þetta, var sanað mál, sem bráðum mun koma fyrir þingið. Það er önnur af byggingum landsins, sem einnig þarfnast viðbótar. Jeg á við geðveikrahælið á Kleppi. Þingmenn utan Reykjavíkur hafa eflaust orðið þess varir, hve ónógt húsrúm þar er. Stjórn hælisins hefur árlega vakið athygli á því, að byggja þyrfti í viðbót, en landstjórnin hefur hingað til ekki sjeð sjer fært að verða við þeirri ósk. Nú getur það ekki dregizt lengur. Það hafa komið áskoranir frá mörgum þingmálafundum um, að hælið væri stækkað, enda rúmar það ekki meira en helming af sjúklingum þeim, sem það þyrfti að geta veitt viðtöku; og sjúklingar, sem nauðsynlega þyrftu að komast þangað og erfitt er að geyma heima, verða að bíða árum saman eftir hælisvistinni sökum rúmleysis þar. En þótt mikil þörf sje á að stækka húsakynni á Kleppi líklega enn meiri en á að stækka pósthúsið - þá hefur mjer þó ekki komið til hugar að bera fram tillögu um, að veitt væri einhver upphæð út í loftið til þessa. En tillögu mun jeg bera fram um það, að þingið veiti dálítið fje til þess að undirbúa málið undir næsta þing, svo að það geti legið ljóst og skýrt fyrir því; þá fyrst er tími til kominn að biðja um fje til byggingarinnar sjálfrar. Eins og málið um pósthússbygginguna liggur nú fyrir, get jeg ekki greitt atkv. með því ; það væri ekki gætileg aðferð. Jeg veit, að það þarf að bæta pósthúsið; en því fylgja svo mikil gjöld fyrir landssjóð, að það má ekki ana út í það rannsóknarlaust. Jeg fæ ekki skilið, að fjárveiting þessi megi ekki bíða reglulegra fjárlaga eða öllu heldur næsta þings. Þar sem málinu er enn eigi komið svo langt, að ákvörðun hafi verið tekin um, hvort heldur skuli bygt nýtt hús eða viðbót við gamla húsið, þá er ekki líklegt, að byrjað verði á byggingunni á þessu hausti. Yrði málinu frestað nú, ætti að geta legið fyrir næsta þingi áætlun um, hvað nýtt og gott pósthús mundi kosta. í Reykjavik, og þá getur þingið skorið úr, hvort það sjer sjer fært, að leggja fram fje til að byggja það eða ekki. Jeg tek það enn fram: megi ekki biða að bæta pósthúsið, þá má ekki heldur bíða með að auka húsakynnin á Kleppi, því að hver sanngjarn maður hlýtur að játa, að þótt mikil nauðsyn sje á að stækka pósthúsið, þá er enn meira knýjandi þörf að auka húsrúm í geðveikrahælinu.



Jeg get verið sammála háttv. 6. kgk. (G. B.) fyrir ummæli hans um geðveikrahælið, og vona, að ekki líði á löngu, þangað til það verður stækkað; þess er mikil þörf. Mjer er það kunnugt, að það stafa vandræði af því, að margir sjúklingar verða að biða árum saman heima í sveit og komast ekki á hælið vegna rúmleysis þar. En það hygg jeg, að ekki sje þörf á að vera að veita fje til undirbúnings byggingunni; jeg sje ekki betur, en að húsabyggingarmeistari Rögnvaldur Ólafsson, sem er launaður af landsfje, ætti að geta unnið að þeim undirbúningi. Háttv. framsm. (Stgr. J.) gat þess, sem mjer þótti vænt um að heyra, að hann teldi það varhugavert, að stjórnin veitti nokkurt fje á fjáraukalögunum, sem þingið hefði ekki veitt heimild til. Jeg er þar sömu skoðunar, og vil ekki að það komi fyrir, nema bráð og brýn nauðsyn kalli að. Þar sem háttv. framsm. (Stgr. J.) taldi það nauðsynlegt, að veita fje til pósthúsbyggingar á fjáraukalögum, svo að byrjað yrði á verkinu í haust, þá er jeg þar á annari skoðun. Jeg verð þar fremur að hallast að skoðun háttv. 6. kgk. (G. B.), að málið sje ekki nóg undirbúið, á meðan ekki er svo mikið sem búið að ákveða um, hvort reisa skuli nýtt hús eða byggja viðbót við gamla pósthúsið. Auk þess er það óheppilegt, að byrja á bygginginni að hausti til, eða það hlýtur að haga sjerstaklega til með veðurátt hjer í Reykjavík, ef það er ekki dýrara að byrja á byggingu að haustinu, en að vorinu. Hv. 6. kgk. þm. (G. B.) sagði, að stjórninni væri ekki trúandi fyrir því, að ráða til lykta um pósthúsbygginguna. Háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) hefur þar víst gleymt því, hvað trúa þjóna við eigum fyrir þjóðfjelagið ! Þá ætla jeg að minnast á brtill. mína á þgskj. 444 um styrkinn handa Valgerði Jónsdóttur, sem mun vera ekkja Jóns frá Múla. Jeg hef leyft mjer að leggja til, að sá liður sje feldur burtu. Jeg sje ekki ástæðu til að veita þennan styrk. Jeg mæli að vísu ekki á móti því, að vel fari á, að stjórnin sje góðgjörn, og að hún veitti sem oftast styrk bágstöddum, ef fjárhagurinn leyfði það, en nú gerir hann það ekki, og þá verður að sníða stakk eftir vexti. Eftir upplýsingum, sem jeg hef fengið, mun þessi ekkja þar að auki standa betur að vígi, en fjölda margar aðrar ekkjur. Hún á uppkomin börn, sem hafa bæði siðferðisskyldu og lagaskyldu að sjá fyrir henni, og auk þess hef jeg heyrt, að hún fengi styrk úr annari átt, sem henni muni nægja. Jeg kem ekki með brtill. af neinni meinbægni við þessa persónu, heldur af því að jeg álit, að hún þurfi ekki á styrknum að halda. Jeg er þakklátur háttv. nefnd fyrir það, hvað hún hefur tekið vel í að styrkja drenginn. Jeg vona, að hún sjái, að brtill. mín er sanngjörn, og óska, að nafnakall sje viðhaft, þegar hún verður borin undir atkvæði.

Steingrímur Jónsson, framsögumaður: Háttv. þm. V.-Sk. ( S. E.) og háttv. 6. kgk. þm. (G. B.) hafa komið fram með athugasemdir viðvíkjandi pósthúsbyggingunni. Það lítur út fyrir, að þeir hafi hvorki tekið vel eftir orðum mínum nje lesið vandlega athugasemdir stjórnarinnar við fjáraukalagafrumvarpið. Það liggur hjer fyrir áætlun eins góð, eins og menn eiga að venjast, frá Rögnvaldi Ólafssyni húsameistara. Áætlun þessi, ásamt teikningum, liggur hjer á þinginu, og mundu háttv. þm. eflaust hafa getað fengið að sjá hana, og geta það enn. Ennfremur gat jeg þess áðan, að fyrir lægi yfirlýsing frá byggingarmeisturum hjer í Reykjavík um, að jafnstórt hús viðbótinni mætti byggja sjerstakt fyrir 65000 krónur; og gæti það orðið hagkvæmara pósthús, en það sem menn eiga við að búa. Lengra er þessu máli ekki komið enn. Komizt stjórnin að þeirri niðurstöðu, að rjettara sje að byggja sjerstakt hús, sem svo megi stækka eftir þörfum siðar, þá má vænta þess, að hægt verði að leggja fram tillögur um það og áætlanir fyrir þinglok, svo að þingmenn sjái hjer um bil, að hverju er að genga, en þurfi ekki að veita fje út í loftið eins og háttv. 6. kgk. (G. B.) komst að orði. Jeg hjelt, að flestum háttv. þingmönnum væri það ljóst, að full þörf er á þessari byggingu. Þeir munu flestir hafa komið upp á landsímastöðina og sjeð, hve óforsvaranlega þröngt þar er. Þó er enn verra með sjálft pósthúsið. og skal jeg með leyfi háttv. forseta lesa upp katla úr brjefi frá póstmeistaranum um, hvernig þar er ástatt: í því segir svo: „Húsrúm það, sem afgreiðslan hefur til umráða, er af svo skornum skamti, að það hefur stundum orðið að flytja afgreiðslu á böglapósti út í bæ; og nú er orðið óhjákvæmilegt, að leigja húsnæði að staðaldri úti í bæ fyrir böglapóstinn, því að um langan tíma hefur verið ómögulegt sakir þrengsla að hafa gát á, hvort allar þær sendingar koma á pósthúsið, sem póstsendingaskrárnar segja, nje hafa nauðsynlega reglu á útsendingu þeirra. Hið eina húsnæði, sem kostur er á til þessa, sem er Báruhúsið, neðri hæðin, mundi eigi fást leigð fyrir minna en 2400 kr. á ári. Þegar póstafgreiðslan yrði þannig tvískift, yrði eigi komizt hjá að fjölga póstþjónunum, enda mundi vinna þeirra eigi notast jafnvel eins og að undanförnu, og svo þyrfti að hafa lokaðan vagn sífelt á ferðinni, til þess að skifta póstsendingum á milli pósthúsanna, bæði þeim, sem koma, og þeim, sem fara“. Með öðrum orðum: Hjer þyrfti fyrst og fremst að leigja hús fyrir 2400 kr., og óvíst hvort það nægði. Í öðru lagi þyrfti að fjölga póstþjónum sökum óhentugs og ónógs húsrýmis, og loks hefur tvískifting in það í för með sjer, að næga tryggingu vantar fyrir því, að póstsendingar geti ekki glatazt. Síðan 1907 hefur það vakað fyrir þinginu, að pósthúsið væri ófullnægjandi, og ekki yrði hjá því komizt, að bæta. það á einhvern hátt. Nú er það hugmyndin, að byrja á verkinu þegar í haust, með því einu móti er hægt að ljúka verkinu svo tímanlega, að flutt verði inn í nýju bygginguna haustið 1914. Þetta er meiningin með því, að setja nokkuð af byggingarkostnaðinum á fjáraukalög. Upphæðin, sem til er nefnd, 30000 kr., er sett nokkuð af handahófi, og sennilegt, að ekki verði alt fjeð notað fyrir nýár, en alt kemur í sama stað niður, og betra að taka heldur riflega til, en að verkið verði að stöðvast um stund vegna fjárskorts. Jeg er á sama máli og háttv. 6. kgk. þm. (G. B.l, að nauðsyn sje á að auka húsnæði á Kleppi. Hús þar veit jeg að hafa reynzt ónóg síðan 1909 og verða margir sjúklingar stöðugt að bíða. En á slíkt að tefja fyrir pósthúsviðaukanum? Það mundi þvert á móti verða báðum málunum til hagnaðar, að pósthúsinu væri flýtt. Og jeg mun eigi leggjast móti því, að aukið sje við Klepp, en jeg veit eigi til, að farið sje að hreyfa því máli ennþá. En hins vegar vona jeg, að háttv. deild samþykki þessa fjárveitingu, og við umræður fjárlaganna getur það komið til nánari athugunar, hvort fylgja eigi þessari áætlun, sem þegar er gerð, eða breyta henni, og veita fje til að byggja pósthús. Þá vill háttv. þm. V.-Sk. (S. E. ), að alt tillagið frá Rangárvallasýslu til Garðsaukasímans verði endurgoldið, og get jeg eigi fallizt á þetta, en vil, að fjárveitingarvaldið ráði, hvernig eftirgjöfunum er hagað, fordæmisins vegna, og legg áherzlu á, að þess sje gætt, að fara þá leið, sem nefndin stingur upp á, hvenær sem um eftir gjöf er að ræða. Landssjóð mundi muna það miklu, að borga út aftur allar þær upphæðir, sem farið mundi fram á að fá endurgreiddar, ef þessi leið væri ekki farin, en hjeruðin munar það minna, þótt þau eigi fái það endurgoldið, sem þau eru einusinni búin að leggja al mörkum. Að því, er snertir kolatollinn, sem háttv. þm. V.-Sk. mintist líka á, þá getur varla komið til mála að neita að greiða fjeð, að minsta kosti til bráðabirgða, þangað til málið er útkljáð fyrir dómstólunum. Menn verða að gæta þess. að innanríkisráðherra Dana er aðalsemjandinn og Sameinaða fjelagið á aðganginn að honum. Því samkvæmt stöðulögunum á danska stjórnin að annast þetta, og er því eðlilegt, þó að hún verði að borga peningana, því annars bíður ríkissjóður Dana halla  (Sig. Eggerz: Hvernig líður ríkissjóður Dana halla?)  . Á þann hátt að Sameinaða fjelagið segir upp samningunum, svo að semja þarf að nýju, og þá mundi fjelagið sennilega heimta hærra árgjald. Jeg segi ekki, að það ætti að gera það, en jeg segi, að það hafi rjett til að gera það. Annað er það, hvort innanríkisráðherrann hafi rjett til að ákveða, að borga fjelaginu þessar 5000 kr., en vita má, hvort það fje fæst ekki með málssókn aftur, þó að ekki sje vert að gera sjer of háar vonir um, að svo verði. Viðvíkjandi því, er háttv. þm. Barðstr. (H. Kr.) vill fella burtu 400 kr. til ekkju Jóns sáluga frá Múla, þá getur verið, að að það mæli með því, að vissa er fyrir, að hún fær fyrst um sinn styrk frá fyrri húsbónda Jóns í Múla, en það er óviðkunnanlegt, að fella þessa upphæð burtu, sem þar að auki er veitt í eitt skifti fyrir öll, í viðurkenningarskyni frá vinum hans, og til að heiðra minning hans, og auk þess vissi stjórnin, að ekkjan var efnalítil og bágstödd, ef niður fjelli eftirlaunin frá Zöllner. Það væri ver farið en heima setið, ef þingið kipti nú að sjer hendinni.



Það var fátt eitt, sem jeg vildi minnast á. Sjerstaklega er það þó 1. brtill. við 4. gr., sem jeg vildi víkja að nokkrum orðum. Hjer er í sjálfu sjer um smámuni að ræða, sem jeg geri ekki að miklu kappsmáli, og mjer finst, að nefndin hefði heldur ekki átt að gera það, en jeg get þó eigi felt mig við brtill. og ekki fallizt á ástæður háttv. framsögumans; þessi brtill. sem jeg á við, er um niðurfærslu á endurgreiðslu á tillagi Árnessýslu til símalínunnar frá Ölfusárbrú til Eyrarbakka og Stokkseyrar. Jeg hafði búizt við, að heyra einhverjar góðar ástæður frá nefndinni fyrir þessu, en hef eigi orðið þeirra var, svo að mjer þyki fullnægjandi. Fjáraukafagafrumvarpið, eins og það kom frá Nd., lagði til að endurgreiða helming tillagsins, alt að 3000 kr., en fjárlaganefndin leggur til, að það sje nú fært niður í 2500 kr. Ástæða nefndarinnar fyrir þessu er sú, að þessar endur greiðslur verði að byggjast á einhverjum föstum grundvelli. En jeg verð að álíta, að nefndin hefði þá átt að geta fundið annan grundvöll betri en þennan, sem hún nú byggir á, að endurborga ekki meira en nemur eftirstöðvunum af lánunum, hvort sem þær eru meiri eða minni, og láta svo vera happ sem hlýtur. Háttv. framsm. (Stgr. J.) gat þess, að kostnaðaráætlunin við Patreksfjarðarsímann hefði verið alt of há, og því væri endurgreiðsla þar sjálfsögð, en þannig er líka einmitt ástatt hjer, að línan kostaði ekki eins mikið og áætlað var, eða litlu meira en tillagið nam, og þessvegna var þessi endurgreiðsla einnig rjettmæt og sjálfsögð. Þrátt fyrir tilraunir minar hef jeg aldrei getað fengið nákvæmar upplýsingar um kostnaðinn við þessa símalinu. Símastjórnin lagði að vísu fram reikninga, að verkinu loknu, um allan símann austanfjalls í heild sinni, en þeir reikningar sýndu ekki neitt, hvað þessi lína kostaði út af fyrir sig ; þegar jeg í fyrra gat þess opinberlega, að þessi lína hefði ekki kostað meira en tillaginu nam, svaraði símastjóri því atriði ekki, en bauðst til að gefa upplýsingar um símamálið, ef jeg vildi meira um það skrifa; jeg tók þessu boði hans og óskaði eftir að fá að sjá sundurliðaðan reikning yfir kostnaðiun við þessa línu, en hann er ókominn enn, og fyrirspurn í síma nú í vor frá sýslunefnd Árnessýslu svaraði landsímastjóri á þá leið, að síminn hefði kostað um 9000 kr., en þetta svar verð jeg að telja ófullnægjandi. Það, sem jeg hafði fyrir mig að bera um það, að þessi lína hefði kostað miklu minna, er eftir sem áður óhrakið. Það er einmitt út af tilboði landsímastjórans sjálfs um upplýsingar í málinu, að jeg beiddi um sundurliðaða kostnaðarreikninga, en það kom fyrir ekki, og jeg verð því að álita það enn óhrakið, að Árnessýsla ætti rjett á endurgreiðslu. Stjórnin, landsímastjórinn sjálfur, eftir því sem jeg hef heyrt, og háttv. neðri deild hefur nú fallizt á að endurgreiða 3000 kr. En svo tekur fjárlaganefndin sig til, og lækkar þetta um 500 kr., ojæja, hún getur lotið að litlu, og jeg ann henni ánægjunnar af þessu. Mjer er ekki kappsmál um þessa smámuni, en jeg vil benda á ósamræmið hjá nefndinni, ef hún álítur, að hjer sje farið fram á of háa endurgreiðslu í samanburði við Patreksfjarðarsímann, og hygg jeg, að finna megi aðra hagfeldari endurgreiðsluleið, en nefndin er hjer komin inn á. Hjer er um litla fjárhæð að ræða, sem tæplega tók fyrir háttv. nefnd að færa niður. Háttv. nefnd hefur farið vel af stað að spara, og verið í því efni nærfærin og nákvæm, og vona jeg, það verði þannig einnig á öðrum sviðum, og um ýmsa liði fjárlaganna, þegar nefndin fær þau til meðferðar. Hjer er vegið á netta vog, endurgreiðslan til Rangárvallasýslu reiknuð út upp á 3 aura, og þótt jeg geti ekki lagt svo mikið upp úr þessari 3 aura nákvæmni, eða 3 aura sanngirni nefndarinnar, þá getur verið hún þykist hafa þar talsvert til síns máls, en helzt hefði jeg óskað, að hún hefði ekki beitt henni á þessum lið, og að það hefði fengið að standa, sem Nd. hefur gert í þessu atriði.



Jeg tók það fram í fyrstu ræðu minni, að nauðsyn væri á að endurreisa pósthúsið og kastaði fram spurningunni um það, hvort kostnaðaráætlun fyrir byggingunni lægi fyrir. En jeg get eigi sjeð, að hjer liggi fyrir nema áætlun um viðbót. Stjórnin er sjálfri sjer samkvæm. Þar sem hún fer aðeins fram á viðbót, en nefndin er það ekki, þar sem hún vill veita fje annaðhvort til viðbótar eða til að byggja nýtt pósthús. Þessi fjárveiting, sem farið er fram á, getur verið nóg til viðauka, en alls ekki til pósthússbyggingar, og það er eigi rjett að spara nokkrar krónur í svip, ef strax þarf að framhalda byggingunni með auknum fjárframlögum. Að því er snertir eftirgjöf á tillaginu til Garðsankasímans, þá er alls eigi rjett, að mynda neitt fordæmi hjer, því hjer stendur alveg sjertaklega á. Það hefur verið gefið undir fótinn með þessa endurgreiðslu, og með hana fyrir augum hefur tillagið til Víkursímans verið hækkað. Þá mega og þingin ekki fyrirlíta hvert annars vilja og gerðir. Mjer virðist sem þingið í fyrra hafi lofað þessari endurgreiðslu, og þá er skylda þessa þings að uppfylla það loforð; og held jeg þessu ekki fram af hreppapólitík. Að því, er snertir athugun háttv. frsm. (Stgr. J.) viðvíkjandi vörutollinum, þá álit jeg, að það sje eigi rjett hjá honum. Innanríkisráðherrann getur alls eigi gefið þannig löguð loforð, að alþingi sje skyldugt að uppfylla þan, og virðist það fullljóst. Það nægir eigi, að visa til 6. gr. stöðulaganna í þessu efni, því hjer er ekki lögð sjerstök gjöld á póstflutning, en aðeins er hjer að ræða um almenn tolllög fyrir Ísland. Og auk þess mun „Sameinaða fjelagið“ geta hagað svo kolakaupum sínum, að kaupa þau eigi hjer, og hvernig á fjelagið þar að auki að sanna, eða hvaða skilríki eru heimtuð fyrir því, að það hafi keypt svo og svo mikil kol hjer. Afskifti innanríkisráðherrans af þessu máli hafa gert það að verkum, að við verðum að sækja „Sameinaða fjelagið“, í stað þess, að það sækti oss, sem eðlilegast var. En hafi innanríkisráðherrann gert þetta í samráði við hæstvirtan ráðherra vorn, þá er alt öðru máli að gegna. Um það þarf upplýsinga hæstv. ráðherra, en hann er hjer ekki viðstaddur.

Hákon Kristoffersson Háttv. frsm. (Stgr. J.) gat þess viðvíkjandi brtill. minni, að styrkveitingin til ekkju Jóns frá Múla væri nokkurskonar viðurkenning frá vinum hins látna. Jeg lasta eigi vinsemd, en ef þessir menn eða aðrir, vilja sýna hana, eiga þeir að gera það með sínu eigin fje en ekki landssjóðs. Það er víst satt, að hann var mesti myndarmaður. Og mjer er það kunnugt, að hann lifði mjög myndarlegu lífi. En þó hefur þessi myndarlegi maður látið eftir ekkju sína svo fátæka, að hún verður að fá styrk. Hvernig stendur á því? Jeg neita því ekki, að gott og fagurt sje að styrkja þá, sem bágt eiga. En jeg vil ekki, að hver sem vill geti farið í landssjóð og fengið styrk úr honum. Jeg er því mótfallinn, að ekkjur þingmanna fái styrk úr landssjóði, af því að þeir hafi unnið svo mikið í þarfir þjóðfjelagsins; það eru fleiri en þingmenn, sem vinna í þarfir þess, og það getur ekki komið til mála, að launa ekkjur þeirra allra, enda þótt þær hefðu þörf á því. Ef ekkja þessi, sem hjer er um að ræða, er verulega styrks þurfi, þá lægi næst, að vinir hins látna þingmanns legðu eitthvað af mörkum handa henni af eigin fje. Þá kæmi fram vináttuþel þeirra í göfugri mynd. Vilji þingm. skjóta saman handa ekkjunni hinni umræddu fjárhæð (420 kr.), þá skal jeg taka hlutfallslegan þátt í því.

Steingrímur Jónsson, framsögum.: Hv. þm. Arn. (J. J.) mintist á 3 aura sanngirni nefndarinnar. Það er satt, að nefndin gerði sjer far um, að líta með sanngirni á málin, og eins á það mál, sem hv. þm. Árn. ber fyrir brjósti. Hún vildi líta á það með sanngirni gagnvart hlutaðeigandi hjeruðum og með gætni gagnvart landssjóði. Það er ekki vegna hjeraðsins eða til að íþyngja því, að farið er fram á þetta, heldur vegna fordæmisins, sem það getur myndað. Það er aðalatriðið. Árnessýsla hefur greitt 1000 kr. heilar af láninu, og, hún verður ekki harðar úti í þessum efnum en önnur hjeruð. Jeg álít því sanngjarnt, að sýslunum sje endurgreitt það, sem eftir er af lánunum, og ekki heldur meira. Hvað kostnaðinn við lagningu símalínunnar til Eyrarbakka og Stokkseyrar snertir, þá hefur símastjóri sagt það í skýrslu, gefinni í embættisnafni, að hún hafi kostað 9000 kr. með skiftiborði á Eyrarbakka, og annað hef jeg ekki að halda mjer við. Jeg trúi því, að það sje rjett, þar til sannað verður, að það sje rangt. Það dugir ekki að varpa hjer fram jafnþungri ákæru á hendur landsímastjóra og þeirri, að hann segi rangt frá þessu. Hv. þm. V: Skf. (S. E.) skal jeg svara því, að jeg hjelt, að jeg þyrfti ekki oft að taka það fram, að það er til áætlun um kostnað við þessa pósthússbyggingu, sem hjer ræðir um  (S. E.: Er til áætlun um nýtt pósthús?)  . Nei, en áætlun um viðbót við pósthús, og kostnaðurinn verður samur, hvort sem það verður bygt hjá gamla pósthúsinu eða á Arnarhóli. Það er að vísu nokkur kostnaðarauki við að byggja á Arnarhóli, en er aftur að sumu leyti hentugra, að byggja þar, svo að það jafnast. En sje ráðizt í að byggja alt öðru vísi, og þeirri teikningu verði breytt, er hjer liggur fyrir, þá þarf nýja áætlun, og hún yrði þá auðvitað lögð fyrir þetta þing. Jeg er sammála hv. þm. V.-Skf. (S. E.) í um það, að það er óheppilega komið, er við þurfum að sækja rjett okkar í hendur gufuskipafjelagsins sameinaða. En það er ekki okkur að kenna. Og stjórnin gat heldur ekki hindrað það. Þetta varð að samkomulagi milli innanríkisráðherrans danska og þess „Sameinaða“, til þess að fjelagið hjeldi áfram ferðum sínum. Stjórnin íslenzka varð að ganga að þessu, en ráðherra fjekk áskilið alþingi rjett til málshöfðunar, ef því litist svo. Þetta er alt mikið álita- og vafamál, en jeg fyrir mitt leyti tel óráðlegt að fara í mál út af þessu. Hv. þm. Barð. (H. Kr.) hef jeg áður svarað, og jeg sje ekki ástæðu til að endurtaka það. Hjer er og um svo litla upphæð að ræða, að það tekur því ekki að hata langar umræður um hana.

Guðmundur Björnsson Háttv. frsm. (Stgr. J.) tók það greinilega fram, að það væri aðeins til áætlun um kostnað við að reisa viðbót við pósthúsið, en það er engin áætlun til um nýtt, stórt og vandað sjerstakt pósthús. Jeg er nefndinni hinsvegar algerlega samdóma um það, að að það sje hið mesta álitamál, hvort heldur eigi að byggja viðbót við pósthúsið eða nýtt pósthús, þar sem allir póstar hefðu nægilegt rúm. Og jeg er þess viss, ef það mál væri rannsakað, að það yrði ofan á, að langrjettast og hagkvæmast væri að reisa nýtt pósthús, stórt og vandað. Jeg geri mjer svo miklar vonir um framtíð og framfarir þessarar þjóðar, blómgun atvinnuvega og vöxt allra viðskifta í landinu, að þar komi, áður en langt um líður, að síminn þarfnist umráða yfir allri þeirri lóð, er nú heyrir pósthúsinu til, og að fá verði pósthúsinu nýjan stað. Af þessum ástæðum tel jeg hyggilegast, að reisa alveg nýtt pósthús, en enga viðbót við gamla pósthúsið. Og einkum lízt mjer mjög óráðlegt að reisa viðbótarhús á Arnarhólstúni. Við þekkjum allir þau óþægindi, er af því leiðir, að póststjórnin verður nú að leigja húsnæði út í bæ, t. d, í Bárubúð, og það verður ávalt dýrara að hafa póstinn í tveim póststofum en einni. Þá sagði hv. frsm. (Stgr. J.), að ráða mætti bót á þessu vankvæði á þann hátt, að fá nýja áætlun fyrir þinglausn. Jeg hef nokkur kynni af húsagerð og reynslu fyrir mjer í þeim efnum, og get því fullyrt, að langan tíma þarf til að semja slíkar áætlanir. svo að þær sjeu ábyggilegar. Þær verða alls ekki samdar í einu vetfangi. Jeg hef því enga trú á, að nokkur tök sjeu á að fá nýtilega áætlun fyrir þinglausn. Ef menn því vilja ekki fallast á tillögur stjórnarinnar, en þykir hyggilegra að reisa nýtt pósthús, þá er ekki hægt að afgreiða málið frá þessu þingi, svo að í nokkru lagi sje. Að síðustu skal jeg geta þess, til að gleðja hina hv. nefnd, að jeg mun greiða atkv. með öðrum till. hennar.

Steingr. Jónsson, framsögumaður: Jeg verð að játa, að mjer kemur það á óvart að. h. 6. kgk. þm. (G. Bj.) tekur ekki rjett eftir eða skilur ekki það, sem jeg hef sagt um pósthúsið. Hjer er bent á tvær leiðir. Annaðhvort 65 þús. kr. til viðbótarbyggingar við pósthúsið, eða þá til byggingar á Arnarhóli, og ef það verður gert, þá fær síminn sæmilegt húsrúm, að minsta kosti fyrst um sinn, og pósthúsrúm verður viðunandi, að minsta kosti nokkur ár. En þriðja leiðin er sú, að reisa stórt og vandað hús, miklu stærra en hægt er að reisa fyrir 65 þús. kr., sem áætlaðar eru nú til byggingar handa pósthúsinu, en um það er ekki hægt að samþykkja neitt, nema sæmileg áætlun sje fyrir hendi. En það vakti fyrir nefndinni, að óhjákvæmilegt væri að byggja í þessu skyni, og að vinda yrði bráðan bug að því, og því kom hún fram með þessa tillögu  (G. B.: „Venjulegt flaustur)  . Jeg trúi því ekki, að hv. 6. kgk. þm. vilji bíða til 1916 eða 1917 eftir sæmilegu pósthúsi, bæði af því að hann er Reykvíkingur, og eins af hinu, að hann er maður athugull. Svo óviðeigandi og ófullnægjandi er ástandið í alla staði.



Mjer finst það rjett, sem nefndin hefur stungið upp á um endurgreiðslu á símaláninu til Árness- og Rangárvallasýslu. Með þessu er myndað heppilegt fordæmi. Eftir þessari reglu verður að líkindum farið í framtíðinni, er líkt stendur á. Ef það verður sannað, að Eyrarbakkalínan hafi ekki kostað eins mikið og sagt er, þá er sjálfsagt að leiðrjetts endurborgun á láninu eftir því, þegar þar að kemur. Um Patreksfjarðarsímann er alt öðru máli að gegna, því að það er vitanlegt, hvað sveitirnar hafa oflagt til. Jeg mun því greiða atkvæði með brtill. nefndarinnar, einmitt af því að hjer er verið að mynda fordæmi. Það er með öllu ósannað, að Árnessýsla hafi greitt meira en henni bar að tiltölu. Það verður því að byggja á því, sem nú liggur fyrir í þessu efni.



Jeg ætlaði mjer ekki að taka til máls við þessa umræðu. En úr því verið er að biða eftir hv. ráðherra, sem er ekki viðlátinn í bili, af því að hann þarf að vera í Nd., þá ætla jeg að gera ofurlitla athugasemd út af því, sem nefndinni hefur verið álasað fyrir tillögu sina um endurgreiðslu á símaláninu, og reynt að finna ósamræmi í tillögum hennar, einkum í sambandi við Patreksfjarðarsímann. Það hefur verið samþykt hjer í deildinni, að gera þá linu að 1. flokkslínu, og það liggur nú fyrir hv. Nd. Það liggur í augum uppi, að hjer kemst enginn samanburður að. Ef það verður ofan á, að gera þessa linu að 1. flokks línu, þá þarf ekki sjerstaklega þessa 5 þús. kr. eftirgjöf, því að hún felst þá í upphæð þeirri, sem verður endurgreidd, af því að línan var hafin í 1. flokk. En þá er það hefur að fullu verið samþykt, að setja hana í 1, flokk, þá fyrst kemur það til að skera úr því, hvort endurgreiða eigi hlutaðeigandi hjeraði alla upphæðina, sem það hefur lagt fram, eða aðeins það, sem hún á óendurgoldið af láninu, og er þá sjálfsagt, að við yrði haft fullt samræmi við aðrar endurgreiðslur. Það var aðeins þessi athugasemd, er jeg vildi gera. En úr því að jeg stóð upp, þá vil jeg geta þess um brtill. á þgskj. 444, að jeg hef áskilið mjer rjett til þess í nefndinni, að sitja við atkvæðagreiðslu um þá grein frv., er brtill. snertir, og mun jeg því ekki greiða atkv. gegn þeirri brtill.



Mjer er sama, þó að jeg tali mig dauðan, meðan þessi þögn er hjer í deildinni. Jeg ætla ekki að þrátta við hina hv. nefnd um þá meginreglu, er hún hygst að skapa með brtill. sinni um endurgreiðslu á símaláninu. Það er með öllu gagnslaust. En það var eitt atriði í ræðu hv. frsm. (Stgr. J.), er jeg vildi mótmæla. Hann sagði, að Árnessýsla yrði ekki harðara úti enn önnur hjeruð. Það var aðal röksemd hans. Jeg fæ ekki sjeð, að ósanngirni eða órjettlæti verði rjettmætt, þó að því sje beitt annarsstaðar. Hv. frsm. og hv. þm. N.-M. (E. J), sögðu, að það væri ósannað, að línan hefði kostað minna, en hermt væri í skýrslunum, en hitt er líka ósannað, að hún hafi kostað svo mikið. Það er eftir að sýna það með skýrum tölum, og sundurliðuðum reikningum. Þetta vildi jeg taka fram. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til að lala meira um frv. Jeg er samþykkur hv. 6, kgk. þm.(G. B.) um það, sem hann hefur sagt um pósthúsið. Það leikur alt í lausu lofti, sem ráðgert er um það, og það vantar skýrar og ábyggilegar rannsóknir á því máli. Eins og málið liggur nú fyrir, er þessi fjárveiting alveg út í loftið, og jeg mun ekki greiða henni atkvæði ; það er ekki rjett, að veita fje til að byrja á byggingu, sem enginn veit, hvað kosta muni, ef fullnægjandi ætti að vera.

Ráðherrann: Jeg hef því miður ekki haft tækifæri til að hlýða á mál manna hjer í deildinni í dag. Jeg hef orðið að vera í Nd. og taka þátt í 2. umræðu um fjárlögin. Jeg hef heyrt, að nokkrar mótbárur hafi komið fram gegn endurgreiðslu á kolatollinum til gufuskipafjelagsins „Sameinaða“, og að það hafi verið gefið í skyn, að það sje mínum ráðstöfunum eða stjórnarinnar að kenna, að svo er nú komið, að greiða verður þetta gjald , eða alþingi verður að höfða mál gegn fjelaginu. Jeg skal því gefa háttv. deild vitneskju um, hvernig öllu er háttað. Þá er jeg kom til Hafnar í haust, fjekk jeg brjef frá stjórn hins Sameinaða gufuskipafjelags, þar sem var tilkynt, að fjelagið teldi sig leyst frá samningunnm frá 1909, er alþingi hefði samþykt lagafrumvarp um kolatoll, því þar með væru burtfallin þau grundvallarskilyrði fyrir samningnum, að annar samningsaðilinn gerði ekki hinum ókleyft að uppfylla hann fyrir um samið verð. Það hafði og tilkynt þetta innanríkisráðherra Dana, sem að vísu var aðalsamningsaðilinn, en Íslandsráðherra hafði skrifað undir samninginn með honum 1909 af Íslands hálfu. Hjer þurfti bráðra aðgerða. Engin tök voru á að fá önnur skip fyrir eins lítið verð og áður var kostur á, og því nauðsynlegt, að halda fast við samningana. Jeg leitaði álita lögkænna manna um þetta efni. Þeir töldu fjelagið hafa farið of langt, en hins vegar hjeldist Íslendingum, sem öðrum samningsaðilanum, ekki uppi að gera fjelaginu ferðirnar dýrari, en áður voru þær, að óbreyttu tillaginu. Árangurinn af málshöfðun mundi því verða sá, að fjelagið yrði að halda áfram samgöngum, en Íslendingar yrðu að endurgjalda fjelaginu þann halla, er það biði sökum kolatollsins, eða sleppa kröfunni til kolatolls frá skipum þess. Jeg skal leyfa mjer að lesa hjer upp til skýringar katla úr brjefi til stjórnarinnar frá fjelaginu, er ritað var, þegar fjelagið loks, eftir talsverðar munnlegar ráðstefnur um málið, sendi ferðaáætlunar uppkast sitt fyrir árið 1913. „Det er imidlertid fra vor Side en Selvfölge, at nærværende Indsendelse ikke præjudicerer vort for det ærede Kontor bekendte principielle Standpunkt nemlig at Overenskomstens Forudsætninger ensidigt er tilsidesatte ved den omhandlede Foranstaltning, der væsentlig fordyrer vor Virksomhed, saaledes at vi ikke kan paatage os at udföre Trafiken í Henhold til det vedlagte Udkast, uden at der forud opnaas Forstaælse om Stillingen í det hele“. Það varð því úr, að innanríkisráðgjafinn, með samþykki ráðherra Íslands, gerði tilboð um að borga upphæð þá, er fjelagið yrði að greiða hjer í toll af þeim kolum, sem millilandaskip þess yrðu að taka hjer af landi og greiða toll af, með því skilyrði, að fjelagið skuldbindi sig til að endurborga hana, ef dómur fengist fyrir því, að þessi krafa fjelagsins væri ekki rjettmæt. Hinsvegar setti innanríkisráðherrann það upp við mig, að Ísland endurborgaði ríkissjóði þá upphæð, er hann í þessu skyni yrði að greiða. Upphæðin var því útborguð með reservation, og leiðir af sjálfu sjer, að ef vjer viljum reyna til að fá hana endurgoldna, þá verðum vjer að höfða mál. Jeg get ekki sjeð, að stjórn Íslands hafi gert sig seka í neinni yfirsjón í þessu máli ; þvert á móti, hjer var sú aðferð höfð, sem var sjálfsögð eftir málavöxtum. Háttv. þm. verða að gæta þess, að hjer er um fastbundinn samning að ræða. sem hvorugur aðili má rjúfa. Jeg fyrir mitt leyti er sannfærður um, að Island mundi hafa kostnað einn upp úr málshöfðun, því að í stöðulögunum er svo mælt fyrir, að ef nokkurt gjald verður lagt á póstferðirnar milli Íslands og Danmerkur, þá hafi Danastjórn rjett til að draga jafnmikið af árstillaginu til Íslands. Það getur því tæpast leikið neinn vafi á því, að Ísland yrði dæmt til að borga umrædda upphæð. Mjer er sagt, að hjer í deildinni hafi komið fram mótmæli gegn tillögu stjórnarinnar um að bæta við pósthúsið, vegna þess að það mál sje of illa undirbúið. En þótt svo sje, að mörgum leiki hugur á, að fá nýtt pósthús annarsstaðar í bænum, þá er á það að lita, að hjer þarf hið bráðasta að bæta úr brýnni þörf. Og það er full ástæða til þess að taka þessa fjárveitingu inn á fjáraukalögin, því að öll líkindi eru til, að fjárlögin fyrir 1914–15 verði svo yfirhlaðin, að þar sje ekki á bætandi. Því að ef alt verður samþykt, sem fram á hefur verið farið, - sem jeg raunar hef góða von um að ekki verði til fulls - þá sýnist óhjákvæmilegt, að ávísað verði 500–600 þús. króna tekjuhalla á viðlagasjóðinn, sem allur stendur fastur í útlánum. Hinsvegar virðist áreiðanlegt, að þó nokkur tekjuafgangur verði eftir fjárhagstímabilið 1912–13, sem gengið gæti til pósthúsviðbótarinnar, svo að af þeim ástæðum þarf ekki að fella þennan lið úr fjáraukalögunum. Jeg vona því, að háttv. deild láti hann óhaggaðan.



Það, sem jeg hef sagt, er þetta, að innanríkisráðherrann danski hafi ekki heimild til þess, að gera neinar þær ráðstafanir, sem skuldbindandi sjeu fyrir Ísland í þessu efni. Þetta hygg jeg að öllum hljóti að vera ljóst. En með því að samþykkja, að innanríkisráðherrann gerði þessa ráðstöfun, hefur ráðherra vor komið því til leiðar, að í stað þess, að hið Sameinaða gufuskipafjelag hefði átt að lögsækja Ísland, verður Ísland nú að lögsækja fjelagið. Jeg hygg ekki, að mikið sje byggjandi á því ákvæði stöðulaganna, sem hæstv. ráðherra vitnaði í. Þótt vjer gefum slik tolllög, þá er ekki hægt að segja, að þar með sje lagt á póstferðirnar sjerstaklega, því að Sameinaða fjelagið er ekki neytt til að taka kol sín hjer. En ef svo væri, þá ætti fjelagið að minsta kosti að sanna, hvað mikið af kolum það þyrfti að taka hjer.

Ráðherra: Háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) leggur mikla áherzlu á, að innanríkisráðherrann hafi ekki getað skuldbundið Ísland í þessu máli. Það gerði hann heldur ekki. Hann skuldbatt sig gagnvart fjelaginu, en jeg skuldbatt Ísland gagnvart innanríkisráðgjafanum til þess, að greiða upphæðina, ef dómur fjelli svo, að fjelagið ætti rjett á henni. Þetta varð að ganga í gegnum innanríkisráðgjafann, af því að hann hafði gert samninginn 1903, þótt í sambandi við Íslandsráðherra væri. Hann hefði auðvitað getað látið sjer í ljettu rúmi liggja og látið sjer nægja, að halda einhverju litlu póstsambandi milli Danmerkur og Íslands, samkvæmt stöðulögunum 1871, en hann gerði það ekki. Hann gerði það bezta, sem hann gat til að bjarga samgöngunum, með því að ganga inn á kröfur fjelagsins með reservation. Annars sýnist það veru furðu þýðingarlítið, hvort Ísland höfðar mál eða fjelagið. Hinn háttv. þm. hjelt því fram, að fjelagið þyrfti ekki að taka kol hjer. Það er langt frá því að vera rjett, því að öll þau skip, sem ekki koma beint til Reykjavíkur, heldur þurfa að fara kringum land, eru nauðbeygð til þess að taka kol hjer við land. Engin þeirra skipa, sem í póstferðum eru, eru svo stór, að þau geti birgt sig í Leith að kolum til svo langrar ferðar, báðar leiðir.