Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

1995-11-30 10:04:00# 120. lþ. 46.5 fundur 96. mál: #A framleiðsla og sala á búvörum# (sauðfjárframleiðsla) frv., Forseti ÓE Þ_120 S_46_5 X_ÓE A_96 M_l U_2 R_R F_F F_A P_S Y_0707322629 Z_0-00-25 [prenta uppsett í dálka] 46. fundur RITARI:ee LESARI:ÁÞ Forseti (Ólafur G. Einarsson): Um fundahald í dag vill forseti taka fram að fyrstu fjögur dagskrármálin verða væntanlega tekin fyrir um kl. 12 á hádegi.

[10:04] Herra forseti. Ég byrja á því að biðjast velvirðingar á að mér hefur ekki gefist nægjanlegur tími til undirbúnings eins og vera skyldi í svo mikilvægum málaflokki sem hér er til umfjöllunar. Ástæðan er miklar annir fjárln. þar sem ég sit. Þó mun ég reyna í nokkrum orðum að fara yfir málin eins og þau koma að mér. Ég byrja á því að biðja forseta fyrir skilaboð til hæstv. landbrh. sem hefur ekki séð sér fært að mæta enn þá. Athugasemdir mínar eru fyrst og fremst varðandi ræðu hæstv. landbrh. í gær þegar hann fór nokkrum orðum um nefndarstörf og fleira. Hæstv. landbrh. taldi að e.t.v. væri ástæða langrar vinnu landbn. að menn hafi lagt sig þar sérstaklega fram í störfum. Það hvarflar að mér eftir að hafa hlýtt á ræðu hæstv. ráðherra að einhverju hafi verið ábótavant í vinnubrögðum við framsetningu frv. af hálfu ráðuneytis og ríkisstjórnar. Ég er þess fullviss að hver einasta nefnd þingsins leggur sig fram við hvert það mál sem er til umfjöllunar og þingmönnum er mætavel orðin ljós sú staða sem nefndir eru í eftir að þingið sameinaðist í eina málstofu. Nefndir hafa nefnilega miklar skyldur og ábyrgð og það er þá helst að einhver mistök verða þegar ráðuneyti keyra mál af hörku og í krafti meiri hluta í gegnum þingið. Að öðru leyti ætla ég ekki að fjalla mikið um ræðu hæstv. ráðherra. Ég tel sjálfur að ég viti nokkuð vel hver vandi landbúnaðar á Íslandi er þó ég ætli ekki að fara yfir allt málasviðið og þá kem ég að því, herra forseti, að mér gafst ekki nægur tími til að afla gagna um þann málaflokk allan eins og vera bæri. Hér er reyndar mest fjallað um sauðfjárframleiðsluna en í ræðu minni ætla ég að reyna að gera grein fyrir því sem ég þekki hvað best eftir þá vinnu mína sem fulltrúi umhvrn. við verkefnið Áform, sem hófst í maímánuði sl., í kjölfar lagasetningar sem við hv. núv. formaður landbn. stóðum að ásamt öllum þingmönnum í kjölfar samþykktar Alþingis á Þingvöllum á afmælishátíðinni. Herra forseti. Ég sagði áðan að mig langaði til að leggja nokkur orð inn í þá umræðu sem hér fer fram um samning og lög um framleiðslu og sölu á búvörum. Hér hafa verið rakin í ræðum á undan nefndarálit meiri og minni hluta í þremur álitum með tillögum um breytingar á lögunum í að minnsta kosti --- og nú bið ég hv. formann landbn. að taka eftir því sem hann veit mætavel --- 25 liðum og a.m.k. 12 greinum þurfti að gera breytingar á því frv. sem hæstv. landbrh. og hans ráðuneyti lagði fram. Ég fagna komu hæstv. ráðherra í salinn. Ég fer þá yfir það sem ég byrjaði á úr því að ráðherra er kominn hér. Þau orð sem ég taldi mig þurfa að nefna við hæstv. landbrh. voru vegna ræðu hans um störf nefndanna. Ég hygg að hann sé mér sammála um það að nefndir leggja sig mjög fram um að vanda málatilbúnað allan og fara vel yfir þau gögn sem þeim eru færð. Þess vegna tek ég undir þau orð að það er eðlilegt þegar svona mikilsvert mál kemur til umfjöllunar nefndar að það taki nokkurn tíma og væri óskandi að ráðherrar almennt hefðu skilning á því að nefndir þurfa að nota tímann vel til að fara yfir þau mál sem lögð eru fyrir. Það er a.m.k. í 25 liðum eða 12 greinum sem þurfti að gera breytingar á frv. því sem var til umfjöllunar á þskj. 254, 96. máli. Ég tel að nokkrar brtt. séu til bóta. Þó er ýmislegt sem þar er sem vekur spurningar. T.d. væri fróðlegt að fá að vita hjá hæstv. landbrh. hversu mikil uppkaup hafa þegar farið fram. Hvað eru margir bændur sem hafa selt fullvirðisrétt sinn að fullu til sauðfjárframleiðslu? Hvað er það há upphæð sem þegar hefur verið notuð til uppkaupa? Hver er aldur þeirra bænda sem hafa hætt búskap að fullu nú í kjölfar þeirra uppkaupa sem ég veit að hafa átt sér stað? Í blaðafregnum nú fyrir skömmu kom fram að uppkaup væru meiri en menn hefðu gert ráð fyrir. Þess vegna finnst mér eðlilegt að spyrja þessara spurninga þannig að okkur á hv. Alþingi sé betur ljóst hvernig þessi mál standa. Einnig held ég að rétt sé að spyrja um hvort upplýsingar séu til um það hvað margir bændur sitja áfram jarðir sínar með annan starfsgrundvöll en landbúnað af þeim sem hafa selt fullvirðisrétt sinn. Ég tek undir örfá atriði sem hv. landbn. tók sér fyrir hendur að lagfæra. Ég tel að það hafi verið rétt að fella á brott ákvæðið um að réttur til beingreiðslna falli niður þegar 70 ára aldri er náð. Úr því að ég sé hv. formann landbn. þakka ég honum fyrir þá vinnu því ég tel að þarna hafi verið um nauðsynlegt ákvæði að ræða þar sem næstum því hafi verið um að ræða mannréttindabrot. Ég er þó ekki það fróður í lögum að ég viti hvort það er rétt en einhvern veginn segir mér svo hugur um að það hafi ekki verið unnt að fara fram á þennan máta eins og gert var ráð fyrir. Úr breytingartillögunum má lesa stuðning við tilraunir til sölu á búfjárafurðum sérstaklega á erlenda markaði. Herra forseti. Sá sem hér talar hefur sagt frá upphafi í málatilbúningi sínum að einu möguleikar sauðfjárbænda á framleiðslu í einhverri líkingu við síðustu ár liggi í möguleikum í útflutningi á grundvelli hágæðavöru inn á dýra markaði erlendis. Ef þær tilraunir, sem nú er verið að gera og Alþingi samþykkti framlög til, bera ekki árangur á næstu tveimur til þremur árum er staða sauðfjárræktar í núverandi mynd í kalda koli. Ég hef þá skoðun að jafnframt þessum tilraunum verði að losa um hömlur. Það verður að rjúfa múrana sem bændur hafa verið umluktir, hv. form. landbn. Því miður hafa bændur verið blekktir til að afsala sér frelsi til að ráða sínum gjörðum. Leiðin er að vísu nokkuð löng að hinu gullna hliði frelsisins, svo notað sé orðalag í líkingu við það sem hv. form. landbn. temur sér í málflutningi, og þeir hlekkir sem brjóta þarf á þeirri leið eru misöflugir. En það mun gerast nokkuð hratt, trúi ég, eftir að stærstu hindrunum er rutt úr vegi. Herra forseti. Ég á því láni að fagna að vera skipaður í þann hóp manna sem vinnur að því að ná framgangi á þeim lögum sem sett voru um átaksverkefni um framleiðslu og markaðssetningu vistvænna og lífrænna afurða. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka hæstv. landbrh. það traust sem hann sýndi mér, eða hæstv. umhvrh. í því tilviki, með því að fara að tillögu forvera síns í embætti um að ég fengi að vinna að þessum málaflokki. Eins og ég sagði áðan er mér þetta mikið áhugamál. Lögin sem okkur ber að fara þar eftir eru í sex greinum örstuttum sem ég vil aðeins fá að fara yfir, með leyfi forseta: ,,1. gr. Efnt skal til átaksverkefnis um vöruþróun og sölu íslenskra afurða undir merkjum hollustu, hreinleika og sjálfbærrar þróunar á innlendum og erlendum mörkuðum. 2. gr. Landbrh. skipar fjóra menn í stjórn átaksverkefnisins og skal einn tilnefndur af landbrn., einn af umhvrn., einn úr Bændasamtökunum og einn samkvæmt tilnefningu VOR, landssamtaka bænda í lífrænum búskap. Landbrh. skipar formann úr hópi stjórnarmanna. Ef atkvæði falla jafnt við ákvarðanatöku hjá stjórninni ræður atkvæði formanns. 3. gr. Stjórn verkefnisins skal stuðla að verkefnum á sviði fræðslu um vistvæna og lífræna framleiðslu, gæðastjórnunar, áætlanagerðar, vöruþróunar og markaðssetningar íslenskra afurða undir merkjum hollustu, hreinleika og gæða.`` Þetta eru meginatriði þeirra laga sem sá hópur sem ég vinn með á að fara eftir. Það er kannski rétt að geta þeirra aðila sem eru að vinna að þessu verkefni. Þeir eru auk mín: Haukur Halldórsson, Jón Helgason og Guðmundur Elíasson. Starfsmaður okkar er Baldvin Jónsson. Ég tel að hann hafi lyft grettistaki í þessum málum og mér finnst ástæða til að það komi hér fram í máli mínu að þessi hópur er mjög vel samstæður við sína vinnu sem tengist mjög því lagafrv. sem við erum að ræða um. Þar kemur greinilega fram að menn telja og eru sammála um að það sé verið að vinna á réttum nótum að lausn þess vanda sem sauðfjárræktin býr við. Ég hef unnið að þessu verkefni af fullum heilindum og ég er sannfærður um að það er unnt að koma afurðum okkar í flokk hágæða vistvænna vara. En í þessum málum er því miður mikið verk óunnið. Reyndar er það svo að eftir að hafa unnið að þessu í hálft ár hef ég því miður komist að því að hvergi var að finna nokkurn þann aðila sem hafði áhuga á að kaupa íslenskar sauðfjárafurðir. Það var hörmulegt að komast að því eftir allt sem á undan er gengið. Erlendir markaðir eru því miður sem sviðinn akur, hvar sem komið er. Það er hörmulegt eftir að tugum milljarða hefur verið varið til útflutnings á undangengnum árum. Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að skýra nokkuð stöðu mála eins og þau blasa við mér sem köld staðreynd. Áður en ég hóf starf sem stjórnaraðili við umrætt átaksverkefni sem nefnist Áform hélt ég að ástandið væri betra en það í rauninni er. Ég tel að það sé fyllsta ástæða til að gera hv. Alþingi grein fyrir þessari reynslu þó ekki sé nema til að koma henni á síður Alþingistíðinda og að þingið fái að vita um að hverju hefur verið unnið frá samþykkt laganna. Í fjárlögum fyrir árið 1995 var ríkisstjórninni veitt heimild til að verja 25 millj. kr. til stuðnings við markaðsstarf fyrir hreinar íslenskar landbúnaðarafurðir. Þá hafði verið í undirbúningi lagafrv. um það efni sem formenn þingflokkanna höfðu tekið að sér að flytja. Það var algjör samstaða um það en þó dróst að frv. yrði lagt fram, þótt efni þess væri grundvöllur fjárlagaheimildar. Hugmyndin með þessari fjárlagaheimild var einkum að tryggja að framhald yrði á því kynningar- og markaðsstarfi sem bændasamtökin höfðu beitt sér fyrir að hefja í ársbyrjun 1994 með ráðningu umrædds Baldvins Jónssonar til þessa verkefnis. Þar sem mikilvægt var að sú vinna félli ekki niður eftir áramótin, ákvað landbrn. með samþykki fjmrn. og í samráði við Bændasamtökin að ráða Baldvin tímabundið til að halda því starfi áfram. Jafnframt var honum heimilað að leita aðstoðar Carls Haest og Thomas Harding. Þeir höfðu veitt margvíslega ráðgjöf á síðasta ári með viðtölum og heimsóknum hingað ásamt Mel Coleman eldri og yngri, Shari Lieberman, Jonelle og A. Gordon Reynolds, Patrick Quillin og James S. Logan. Þá var miðað við að verja mætti að allt að 6 millj. kr. í þessu skyni. Fyrrnefnt frv. var lagt fram á Alþingi í febrúar og það var afgreitt skömmu fyrir þinglok. Það var staðfest 3. mars af forseta. Samkvæmt því skyldi skipa í verkefnisstjórn til að annast framkvæmd átaksverkefnisins um framleiðslu og markaðssetningu vistvænna og lífrænna afurða. Þessi skipun, eins og ég gat um áðan, dróst fram til 22. maí og var því ekki hægt að koma að verkefninu fram að þeim tíma. Í marsmánuði náði Baldvin Jónsson sambandi við fyrirtækið Cooking Excellence í New York. Það er matvæladreifingarfyrirtæki og eru eigendur þess systkinin Karítas og Sigurður Baldvin Sigurðsson. Eftir viðræður Baldvins við þau kom í ljós að þau höfðu áhuga á að gera tilraun til innflutnings á lambakjöti til Bandaríkjanna og var gerður samningur við eigendur verslunarinnar Red Apple í New York og veitingahúsakeðjunnar Louis Food Service á sama svæði um að þeir aðilar gerðu tilraun til að selja íslenskt lambakjöt á komandi sumri, þ.e. á síðasta sumri. Yrði tilraunin svo árangursrík að hún gæfi vonir um áframhaldandi sölu á hækkandi verði, yrðu kannaðir möguleikar til stuðnings við gerð kynningarkvikmyndar um lambakjötið og Ísland. Eftir að fram höfðu komið eindregin tilmæli Bændasamtaka Íslands og Framleiðsluráðs landbúnaðarins um að gengið yrði að þessu tilboði Cooking Excellence samþykkti landbrn. að varið yrði 2 millj. kr. af fjárlagaheimild til markaðsátaksins, jafnframt því sem stjórn Framleiðnisjóðs landbúnaðarins samþykkti sömu upphæð í þessu skyni. Þar sem stjórn átaksverkefnisins hafði enn ekki verið skipuð gerði Framleiðsluráð landbúnaðarins samstarfssamning við Cooking Excellence hinn 6. apríl sl. samhljóða því sem það gerði samning við Kjötumboðið hf. um kjötkaupin. Fyrsta kjötsendingin var síðan tollafgreidd í Bandaríkjunum og fór í verslun og er búið að ganga frá næstu sendingu. Það eru fjölmörg önnur verkefni sem við höfum verið að vinna að og eru skemmra á veg komin. Þau bíða þess að teknar verði ákvarðanir um næstu áfanga við vinnu á þeim. Þar má benda á þá möguleika sem lögin um lífræna landbúnaðarframleiðslu skapa en Bændasamtökin höfðu forgöngu um undirbúning þeirra á síðasta ári ásamt lögum um átaksverkefnið. Herra forseti. Hér er í nokkru um getið fyrstu skrefanna í þessu verkefni. Ég tel ástæðu til þess að menn viti rækilega hvað hér er á ferðinni og við hvað er að etja í þessum málum sem við erum raunverulega að setja lög um að miklum hluta. Eins og ég sagði í upphafi máls míns er eini möguleikinn til þess að afsetja sauðfjárafurðirnar að koma þeim á markað erlendis, annars verður að draga verulega saman. Eitt er þar í mínum huga algjört bannorð. Það má ekki selja þessa vöru okkar á erlenda markaði sem umframframleiðslu. Það orð á að vera bannorð. Umframframleiðsla er hlutur sem erlendir menn segja mér að við eigum ekki að nefna. Mig langar að geta um markaðskannanir í Evrópu og Japan. Við í verkefnishópnum erum nú að láta vinna að markaðsrannsóknum í Evrópu og Japan. Það er unnið í samvinnu við ráðgjafana Carl Haest og Thomas Harding. Það hefur verið gert samkomulag við verslanir Delhaize í Belgíu og SuperBrugsen í Danmörku um markaðssetningu á lambakjöti núna í haust. Ég á eftir að koma mun betur að því hvernig það gekk nákvæmlega fyrir sig, allt frá því að þessir aðilar spurðust fyrir um lambakjöt eða kjöt á Íslandi og hvernig þar til kjötið var komið í búðirnar. Ágætur félagi minn, hv. þm. Lúðvík Bergvinsson, sagði í gær að í hans huga væri ferlið tiltölulega einfalt frá því að slátrun færi fram þar til að afurðin væri komin á borð neytandans. Ég get tekið undir að það er kannski einfalt þegar maður segir það svona. En þegar maður lítur yfir alla kerfisuppbygginguna er málið flókið. Það er meira að segja mjög flókið. Innkaupastjórar þeirra verslana sem ég nefndi áðan komu hingað til lands nú í september. Þeir kynntu sér kjötið, sláturhúsin og vinnslustöðvar. Þeir unnu upp verklýsingar fyrir afurðastöðvarnar og að því er ég best veit, var unnið þar kjöt til prufu samkvæmt þeirra fyrirmælum. Báðar verslanirnar virtust hafa mestan áhuga á að fá ferskt kjöt. Þeir vilja vinna að því að slátrun hefjist --- ég bið menn að taka eftir því --- í ágúst og standi fram í lok nóvember. Þeir telja að með þessum hætti munum við geta náð ákveðnu forskoti á samkeppnisaðilana sem koma með sitt ferska kjöt um miðjan september. Meiningin er að það fari fram nokkuð umfangsmikil kynning í verslununum í samvinnu við Flugleiðir og e.t.v. fleiri aðila. Einnig á að kanna möguleika á öðrum afurðum eins og gert er ráð fyrir í þeim lögum sem ég kynnti fyrr í ræðu minni. Þessar verslanir sem ég nefndi hér áðan Delhaize og SuperBrugsen eru stærstu verslanirnar í hvoru landi fyrir sig. Auk þess hafa staðið yfir viðræður við sambærilegar verslanir í Frakklandi og á Englandi. Þótt ég sé ekki að flytja hér neina skýrslu um þessi mál finnst mér fyllsta ástæða til að gera hv. Alþingi grein fyrir hvernig þeim hefur farnast. Því miður hafa verið uppi víða um land illar tungur í garð þessa verkefnis og ég tel ástæðu til að gera rækilega grein fyrir því, hæstv. forseti, sem ég vinn að í umboði hæstv. umhvrh. Jafnvel innan þess hóps sem á mestra hagsmuna að gæta, þ.e. bænda, hefur verið í gangi rógburður um þetta verkefni okkar og það er ástæða til að mótmæla því. Og ég vil ítreka það að starfsmaður þessa hóps, Baldvin Jónsson, hefur að mínu mati lyft grettistaki. Ég vil nefna að það hafa verði veittir styrkir til bænda til lífrænnar ræktunar, til að breyta búskaparháttum. Einnig hafa verið veittir styrkir sem ég kem heldur betur að á eftir til rannsókna á fitusýrum í lambakjöti og það er verið að vinna það verkefni undir stjórn Jóhanns Axelssonar hjá líftæknideild Háskóla Íslands. Ég held að það sé rétt að geta um það að hér var haldinn alþjóðlegur fundur í haust, IFOAM en IFOAM stendur fyrir International Federation of Organic Agricultural Movements. Alþjóðasamtök í lífrænni ræktun héldu sem sagt fund sinn hér á Íslandi í september. Rétt er að geta þess að forseti Íslands var við setningu þessa fundar ásamt fjölmörgum áhugamönnum um þessi málefni. En því miður voru ekki margir þingmenn af Alþingi Íslendinga við þessa setningu. Fundurinn bauð upp á tækifæri fyrir sérfræðinga okkar til að kynnast gaumgæfilega lífrænum búskap á heimsvísu. Það var boðið upp á ráðstefnu þar sem fjallað var um alla helstu þætti lífræns búskapar, þróun hans og markaðstækifæri. Eftir að hafa rætt við marga sem fundinn sóttu get ég sagt að mönnum þótti hann takast vel og samtökin hafa staðfest vilja sinn til að vera okkur innan handar við þróun vistvæns og lífræns búskapar hér á landi. Það kom fram hjá gestunum --- og ég bið menn að taka eftir því --- að ekkert land hefði jafnmikla möguleika og Ísland til að verða fyrsta lífræna landið. Með því gætum við styrkt stöðu okkar á erlendum mörkuðum og orðið fyrirmyndarþjóð á þessu sviði. Þá var einnig samþykkt að gefa fulltrúum frá Íslandi tækifæri til að taka þátt í gerð vottunarkerfis fyrir fisk og fiskeldisfisk. Hér er átt við það sem kallað er Organic-vottun sem mun styrkja gæðaímynd okkar fiskafurða. Þegar hefur verið samþykkt reglugerð um lífrænan búskap á Íslandi og vonandi er alveg á næstu grösum reglugerð fyrir vistvænan búskap. Þessi reglugerð verður að koma til þess að menn geti vottað eða sett upp vottunarstofu til að votta okkar framleiðslu og það er grundvallarskilyrði til þess að við komumst með vöru, okkar dýrmætu og hreinu og góðu vöru eins og hv. formenn landbn. gjarnan tala um í sínum ræðum, hvort sem þær eru til hátíðabrigða eða annars staðar. Þeir tveir ágætu herrar ræða gjarnan um íslenskar afurðir sem hreinustu og bestu vöru og þess vegna þurfum við að vinna að því að hér verði komið upp vottunarstofu til að staðfesta að þær hugmyndir sem þeir, ásamt mörgum öðrum, hafa um þessa vöru séu réttar. Þá kemur að því að ræða um stefnumótun. Það er unnið að því að kanna möguleika á samvinnu aðila um sölumál landbúnaðarafurða á erlendum mörkuðum. Með þessu móti verður hægt að vinna markvisst að sölumálum og koma í veg fyrir undirboð sem því miður virðast eiga sér stað. Ég bið menn að taka vel eftir máli mínu. Það er hörmung að vita til þess að hér skuli viðgangast með þessa viðkvæmu afurð okkar að hafi einn aðili náð góðum samningi miðað við það sem þekkist, kemur annar og býður vöruna t.d. lambakjötið, fram á lægra verði. Sami aðili fær því tilboð frá fleirum upp á mismunandi verð á þeirri afurð sem við erum að reyna að ná mörkuðum fyrir. En með því móti sem ég lýsti,verður hægt að vinna landbúnaðarafurðum sess á erlendum mörkuðum, vinna markvisst að sölumálum og koma í veg fyrir undirboð, sem því miður virðast eiga sér stað vegna ósamstöðu söluaðila. Það þarf að koma á vottunarstofu fyrir lífræna og vistvæna vottun. Það þarf að gera úttekt á stöðu landbúnaðar með tilliti til framangreindra vottunarkerfa og marka svo stefnu landbúnaðarins. Ég vil beina því til hæstv. landbrh., að það er bráðnauðsynlegt að móta stefnu, heildstæða og markvissa stefnu í þeim málum sem ég er hér að fjalla um. Að lokinni gerð búvörusamnings er sem sagt brýnt að það verði mörkuð stefna sem tekur tillit til stefnu ríkisstjórnarinnar um umhverfismál svo og Bændasamtaka Íslands. Það þarf að kanna hvaða sláturhús muni fá framleiðsluleyfi á Ameríku- og Evrópumarkaði. Sem stendur eru aðeins fjögur hús með slíkt leyfi. Það þarf fljótlega að huga að því hvernig standa eigi að slátrun og framleiðslu fyrir haustslátrun 1996. Það er einnig nauðsynlegt að fá staðfestingu Evrópubandalagsins á kvóta Íslands inn á Evrópumarkað og hér beini ég máli mínu til hv. formanns landbn. Þetta er algjör nauðsyn og ég veit að formaður landbn. mun koma þessum boðum til hæstv. landbrh. Hæstv. landbrh. er nú kominn í salinn og ég vil ítreka orð mín áðan. Það er nauðsynlegt, hæstv. landbrh., að fá staðfestingu Evrópubandalagsins á kvóta Íslands inn á Evrópumarkað. Það er ekki ljóst hver kvóti Íslands er eftir inngöngu Svía í Evrópubandalagið. Ég hef verið að fjalla hér að nokkru leyti um skort á stefnumörkun í íslenskum landbúnaði. Það væri að sjálfsögðu nauðsynlegt og gaman að fara í gegnum stefnuskrá norsku og sænsku bændasamtakanna sem stefna að heimsins hreinasta landbúnaði og gera síðan grein fyrir því átaksverkefni sem er til eflingar og framþróunar lífrænnar matvælaframleiðslu í Danmörku. Sá tími sem ég hafði ætlað mér til þess að gera grein fyrir þessum málum endist ekki til þess að fara rækilega í gegnum það sem upp á skortir varðandi umfjöllun mína um þennan málaflokk, stefnumótun í framleiðslu lífrænna og vistvænna afurða. Ég vil þó í nokkrum orðum geta um að hlutur lífrænnar landbúnaðarframleiðslu í Danmörku á að verða 20% af heildarframleiðslu um aldamót. Danir stefna að því að auka markaðshlutdeild lífrænnar framleiðslu í grænmeti, mjólk og eggjum úr 1% í 15--20% um aldamót. Þetta eru staðreyndir sem við okkur blasa. Danir voru fyrsta þjóðin í Evrópu sem settu lög um lífræna ræktun árið 1988. Í nokkuð langan tíma var nánast stöðnun í þessari þróun. Ég ætla að vona að eftir að við erum farin af stað hér á Íslandi þá lendum við ekki í þeirri stöðnun. Þá kemur til kasta þeirra aðila sem að þessum málum vinna. Stöðnunin má ekki eiga sér stað. Danir voru fyrsta þjóðin til að setja lög um lífærna ræktun árið 1988 en þá var eggjaframleiðsla þeirra t.d. aðeins 0,14% og kartöflur 1,8% af heildarframleiðslu landsins. En á undanförnum tveimur árum hefur framleiðslan tekið mikinn kipp og það er ekkert sem bendir til þess að þróunin stöðvist. Hinn nýi landbúnaðarráðherra Dana, Henrik Dam Kristensen, sem tók við embætti 1994 gerði það eitt af sínum fyrstu verkefnum að fá gerða áætlun um heildarstefnu í lífrænni ræktun og markaðssetningu og vöruþróun. Ég bið menn að taka eftir því að sú áætlun var lögð fram nú í maí 1995 og gefur vísbendingu um að bjart sé fram undan fyrir þá bændur sem eru tilbúnir að breyta búskaparháttum sínum. Ef spá þessa átaksverkefnis rætist mun danskur landbúnaður verða fyrirmynd annarra þjóða Evrópu. Áætlunin gerir ráð fyrir að hlutur lífrænna afurða verði orðinn á milli 15--20% af heildarlandbúnaðarframleiðslu Dana um aldamót. Danir stefna að því árið 2010 verði 20--40% af heildarakurlendi landsins orðið lífrænt. Samkvæmt áætluninni virðist ekki vera nokkurt vafamál að eftirspurnin eftir lífrænum afurðum fer mjög hratt vaxandi, ekki síst í Danmörku og þá helst í norðurhluta landsins. Hvergi í Evrópu er meiri áhugi en einmitt þar. Danmörk, sem við ættum að taka okkur til fyrirmyndar í þessum málum, er talið vera eitt þróaðasta markaðsland í heimi. Þeir hafa lagt höfuðáherslu á markaðssetningu með tilliti til útflutnings og líta svo á að með þessari stefnumótun megi staðsetja danskar afurðir sem lífrænar og styrkja þar með ímynd landsins og afurðanna. Þessi staðsetning á markaðnum er þó enn á vissu byrjunarstigi sem í vitund almennings í Evrópu er rétt að vakna og því þarf áherslan á markaðsmálin að taka mið af því að fræða viðskiptavinina. Þessi atriði sem ég hef verið að geta um ættum við að taka okkur til fyrirmyndar. Svona eigum við að vinna og ég mun gera það sem ég get til þess að vinna að stefnumótun á þennan hátt. Ég geri mér grein fyrir að það verður að vinna að þessu með styrkjum í upphafi. Þá er rétt að fá sem flesta bændur til að breyta búskaparháttum úr hefðbundnum búskap í lífrænan. Að þessum málum tel ég að sé verið að vinna með þessari lagasetningu og að því leyti styð ég þetta verkefni. Ég geri svo rækilega grein fyrir því hversu illa við stöndum að mínu mati og hversu lítt við erum tilbúin til að selja okkar vöru frá upphafi til enda vegna þess sem hv. ræðumaður hér í gær og félagi minn Lúðvík Bergvinsson gat um. Hann taldi þetta ferli einfalt, en ferlið er flókið. Danir stefna ekki að því að styrkir verði til langframa. Styrkjunum er ætlað að koma mönnum af stað og gera bændum og byggðum kleift að vera sjálfbær eins og fram kemur í þeirra áætlun. Með öflugri kynningu í Danmörku er reiknað með því að neytendur muni styðja þessa stefnu og hvetja bændur og matvælaframleiðsluna til að láta hana ná fram að ganga eins og segir í viðtali við Mathiesen. Búist er við að verð á eggjum muni hækka um 20--25% og fyrir lífrænt framleitt korn muni fást allt að 40% meira. Nútíma- og framtíðarneytandinn mun tvímælalaust gera sér grein fyrir mikilvægi hollra afurða sem ekki hafa skaðleg áhrif á umhverfið. Þess vegna er verið að vinna að slíkri stefnumótun. Með tilkomu styrkja landbúnaðarráðuneytisins í Danmörku er gert ráð fyrir að bændum sem breyta búskaparháttum fjölgi hratt. Bændur og framleiðendur hafa borið við miklum kostnaði við breytingarnar sem skiljanlegt er og það hefur komið í veg fyrir hraðar breytingar. Styrkir munu nema allt að 40% til að byrja með vegna breytinga fyrir minni og meðalstóra framleiðendur en stærri framleiðendur fá allt að 25% kostnaðar í styrki. Það væri kannski fróðlegt fyrir þingið að fá að vita hvað ég var að fjalla um þegar ég gat um styrki sem átaksverkefnið hefur veitt vegna greiningar á fitusýru í lambakjöti. Ég mun gera það í nokkrum orðum. Ég hef hér þó nokkurt ræðumál um það efni en mun gera grein fyrir því í nokkrum orðum. Um áramótin 1993/1994 voru hafnar athuganir á því hvaða fitusýrur væri að finna í lambakjöti, þá sérstaklega hlutfall mettaðra og ómettaðra fitusýra. Ástæða þess var að í rannsóknum sem höfðu verið gerðar á fólki sem býr á Fljótsdalshéraði hafi komið fram merkilega hár styrkur ómettaðra fitusýra, einkum svokallaðra Omega-3 fitusýra sem nær eingöngu eru taldar komnar frá sjávarafurðum og eru álitnar mjög hollar. Í athugunum sem Manneldisráð hefur gert kom í ljós að fólk af Fljótsdalshéraði borðar mjög lítinn fisk en mikið kjöt og þá einkum lambakjöt. Því vaknaði sú spurning hvaðan þessar hollu sjávarfitusýrur væru komnar. Menn reiknuðu með að þær væru komnar úr fæðunni því líkaminn getur ekki búið þær til. Þessar rannsóknir voru framkvæmdar með því að farið var til Egilsstaða í janúar 1994 og tekin sýni úr átta lömbum sem hafði verið slátrað um haustið.  Framhaldið var að haldnir voru fyrirlestrar í tilefni af afmæli heilsugæslu á Héraði um þessi mál. Þar voru birtar niðurstöður úr blóðfiturannsóknum á Héraðsbúum og hugsanlegar skýringar á hinum óvæntu niðurstöðum sem þar höfðu fengist. Þegar þessi ráðstefna var haldin var rætt við bændur og ráðunauta á Héraði. Menn náðu vel saman og kominn er góður grundvöllur fyrir því hvernig á að standa að rannsóknum og athugunum í framhaldinu. Það sem ég er hér að fjalla um er ákaflega merkilegt og getur orðið til þess að við munum á grundvelli rannsókna vinna markaði fyrir okkar vörur vegna þess hlutverks sem Omega-3 sýrur hafa að gegna í fæðukeðjunni. Ég vil nú geta um raunniðurstöður þeirra athuganna sem hingað til hafa farið fram og veit að þingmönnum er mætavel kunnugt um hverjir standa að þessu. Þessar rannsóknir er verið að vinna undir forustu landlæknis ásamt háskólanum. Átaksverkefnið Áform lagði fjármuni til verkefnisins af því sem okkur er falið að fara með, til þess að kaupa greiningartæki. Niðurstöðurnar sýna fram á að Omega-3 fitusýrur eru í talsverðum mæli í íslensku lambakjöti. Þessar niðurstöður voru mjög óvæntar því að hingað til hefur verið talið að kjöt af landdýrum innihaldi óverulegt magn af svona fitusýrum. Mesta magn þeirra fannst þó í nýfæddum lömbum eða 13--15% af heildarfitusýrunum. Þessar niðurstöður sem liggja fyrir eru hvatning til bænda til að halda áfram þessum forna sið að gefa lýsi og fiskimjöl í hæfilegu magni með það í huga að auka hraustleika dýranna, en niðurstöður sýna að þetta leiðir einnig til framleiðslu á heilsusamlegri afurðum. Og sannast nú einu sinni enn hið fornkveðna, að við erum það sem við borðum. Hér með fagna ég komu hv. formanns Framsfl. í salinn, en því miður vék hann af vettvangi jafnskjótt.  Ég á enn langt í land. Ég tel þó að ég geti stytt mitt mál, en ef ég á að gera það væri æskilegt að hér verði meiri hluti af hv. landbn. viðstaddur til að hlusta á það sem ég hef fram að færa um raunverulegt ástand varðandi markaðssetningu og meðferð okkar ágætu hreinu og dýrlegu afurða eins og hv. formaður landbn. hefur svo margsinnis sagt.

En þau verða öll á Bessastöðum. Það má ræða þetta þar.


             Herra forseti. Ég tel ástæðu til að gera þingmönnum góða grein fyrir því hvernig málum er háttað varðandi það að við erum að reyna að selja íslenskar landbúnaðarafurðir og þá helst lambakjöt á erlendum mörkuðum. Í maí og júní sl. fóru fram kynningar í 30 verslunum Gristedes og Sloanes á Manhattan-eyju. Cooking Exellence stóð að kynningunni í samvinnu við átaksverkefnið sem ég var að geta um. Matvælakynning fór fram þrisvar sinnum í hverri búð, samtals 90 kynningar. Sérhæft starfsfólk var fengið til kynninganna, viðskiptavinum var gefið að smakka lambakjötið, taka þátt í spurningaleikjum um Ísland þar sem vinningshafar fengu Íslandsferð í verðlaun í boði Flugleiða. Þá voru birtar auglýsingar í blöðum verslananna. Gefnir voru út kynningabæklingar með uppskriftum. Þá voru prentuð og sett upp veggspjöld í glugga og í framhaldi af þessum kynningum var eigendum og innkaupastjórum Red Apple og Louis Food Service boðið til Íslands þar sem kynntar voru afurðir sem þeir fannst vera áhugaverðar. Rétt er að gera hv. Alþingi grein fyrir því sem ég veit og ég er sannfærður um að fæstir hér vita að nú þegar er búið að gera pantanir á afurðum fyrir 60 millj. kr. Mönnum finnst það kannski ekki mikið. Það er alveg rétt. Það er ekki mikið. En það er þó meira en áður hefur verið. Á þessa staði hefur ekkert farið fyrr en nú nema í gegnum ágæta verslun hér sem sendir í hraðsendipósti einhver örfá læri og hryggi til áhugamanna í Bandaríkjunum um sérstakt kjöt. Ástæða er til að gera grein fyrir matvælakynningu hjá Shop Rite í New Jersey þar sem ég heyri að menn hafa mikinn áhuga fyrir þessu málefni og ég mun því gera það og gera vel grein fyrir því. Í ágúst fór fram svipuð matvælakynning í fjórum Shop Rite stórverslunum í New Jersey svokallað ,,pilot project``. Kynningin fór fram með þeim hætti að Karítas Sigurðsson ásamt öðrum matreiðslumeistara héldu námskeið um meðferð og eldun á lambakjöti. Þá voru birtar heilsíðuauglýsingar í blöðum Shop Rite á svæðinu og kynningar á Íslandi voru í gluggum verslananna og kynningabæklingum með spurningaleikjum var dreift á meðal viðskiptavinanna og auglýsingum dreift um verslanir og stöðugar kynningar stóðu yfir í innanhússhljóðkerfi búðanna. Þessi kynning hefur leitt af sér ákvörðun allra Shop Rite verslananna um að taka til sölu lambakjöt til reynslu á næstu mánuðum. Kynning verður núna á morgun, 1. og 2. des. og 9. og 10. des. í 91 verslun á þessu svæði. Þessar verslanir eru í New York, New Jersey, Connecticut, Delaware og Pennsylvaniu. Birtar verða heilsíðuauglýsingar í blöðum í 10 millj. eintaka á framangreindum svæðum. Auðvitað verður fróðlegt fyrir mig og alla sem hér eru að fá að vita hvernig salan gengur fram til jóla því að ráðgert er að þróa þessi viðskipti áfram á næstu þremur árum. Við höfum gert markaðsáætlun fram til maí 1996 en þá er einmitt eitt ár liðið frá því að fyrsta sending fór til Bandaríkjanna. Herra forseti. Ég hef gert grein fyrir því hvernig að málum hefur verið staðið að mjög litlu leyti. Ég þyrfti í raun miklu lengri tíma. En ég hafði sjálfur ekki ætlað mér nema klukkutíma og 20 mín. til þess að gera grein fyrir því hvernig staðan er og því mun ég stytta mál mitt um svona um það bil helming miðað við það sem þörf væri á. Ég bið menn að taka eftir því sem hér verður sagt. Eins og ég gat um áðan þá hófum við könnun í mars sl. á möguleikum á sölu á íslensku lambakjöti á erlendum markaði. Við skoðuðum möguleika í Bandaríkjunum og við kynntum kjötið í að minnsta kosti 30 verslunum í eigu Red Apple og við kynntum þessa vöru undir vörumerkinu All Natural Icelandic Lamb. Þessi kynning var önnur herferðin af þeim fjórum sem ætlað er að fara í verslanir Shop Rite. Kynningin sem fór fram í lok ágúst gekk það vel að flestar verslanirnar voru núna í nóvember og verða í desember með íslenskt lambakjöt og þær ætla að hafa það á boðstólum fram að páskum 1997. Það er um að ræða 130--140 verslanir. Núna er í gangi umfangsmikil og mjög vel unnin vörukynning fyrstu tvær vikurnar í desember. Það er búið að hafa samband við verslanakeðju í Belgíu, Danmörku, Bretlandi og Frakklandi. Fulltrúar frá verslununum Delhaize í Belgíu og SuperBrugsen í Danmörku komu hingað til lands um miðjan september og kynntu sér aðstæður. Þeir fengu sendingar og það tókst það vel að kjötið var metið af kjötsérfræðingum þeirra í Belgíu og það vakti mikla athygli fyrir gæði. Menn telja að möguleiki sé á því að íslenska lambakjötið geti náð 25% markaðshlutdeild innan þeirra verslana. Vandamálið sem kom upp þegar sendingin kom til Belgíu --- og þá er ég kominn að því máli sem mér finnst ástæða til að menn fylgist vel með.

Er það búvörusamningurinn?

Það tengist svo sannarlega, hv. þm. Stefán Guðmundsson, búvörusamningnum og þeim málum sem við erum að fjalla um og ég gerði að umtalsefni og gerði grein fyrir áður en hv. þm. var kominn í salinn vegna hvers og í hvaða sambandi ég færi svona rækilega í gegnum þessi mál. Það er vegna þess að sá samningur, sem liggur fyrir að ræða um og búvörulögin, tengjast þessum málum mjög alvarlega. Í þeim er tilhneiging til að styðja við útflutning á lambakjöti. Vandamálið sem kom upp var að þegar sendingin kom til Belgíu voru útflutningspappírar --- nú væri gott að fá hæstv. utanrrh. í salinn, herra forseti. Eða ég verð að treysta því að hæstv. landbrh. komi þeim ágöllum til skila sem eru varðandi það ráðuneyti vegna flutnings á okkar dýrmætu afurð á erlendan markað. Ég treysti því að hæstv. landbrh. geri það. Vandamálið sem kom upp var að útflutningspappírar frá utanrrn. voru ekki réttir og Delhaize varð að greiða 240 kr. í toll af hverju kg og 19% skatt sem var þó reyndar endurgreiddur síðar. Þetta er aðeins fyrsta atriðið sem ég nefni um það sem er að hjá okkur sjálfum. Annað atriði er að ekki vannst tími til að vinna kjöt í því magni sem þessir aðilar óskuðu eftir að fá. Þeir fengu vísbendingu frá okkur um að unnt væri að útvega 400--500 lömb. En þær upplýsingar sem við gáfum reyndust vera rangar þegar upp var staðið. Það langalvarlegasta við þessa tilraunasendingu sem ég er nú að geta um er að kjötinu var skilað að hluta til vegna þess að það aflitaðist. Það er vegna þess að ferska kjötinu var pakkað í plast sem er ætlað fyrir fryst kjöt en ekki ferskt og þar af leiðandi er plastið of þétt. Það er vegna þess að hitastigið á vatninu, sem notað er við pökkunina, var of hátt. Þetta leiðir hugann að því hversu vanbúin við erum til þess að takast á við þetta verkefni sem við héldum að við værum snillingar í, þ.e. að framleiða lambakjöt fyrir neytendur. Herra forseti. Eftir þau átök að reyna að koma íslensku kjöti á almennan neytendamarkað virðist mér staðreynd að við kunnum aðeins að flytja út frosið íslenskt lambakjöt í heilum skrokkum í kjötpokum. Búið og basta. Hvað varðar Super Brugsen gerðist það að annar aðili í Danmörku fékk kjöt á lægra verði en þeim hafði verið kynnt og það olli því að þessir aðilar vilja að sjálfsögðu endurskoða áætlun sína um kaup á kjöti frá Íslandi. Reiknað var með að það væri hægt að selja þeim, ég vil ekki tiltaka verðið, á mjög þokkalegu verði sem hefði skilað til bænda sæmilegu verði og hærra en það sem menn hafa hér verið að ræða um að gengi til þeirra. Hvað gerðist þá? Þá kemur þriðji aðilinn og býður íslenskt lambakjöt á lægra verði til sömu verslunarkeðju og var búið að gera samning við og þar með var búið að eyðileggja markaðinn. Þarna eigum við Íslendingar eftir að taka okkur tak og læra. Ég vil gera hæstv. landbrh. og reyndar hæstv. utanrrh. grein fyrir því --- vegna þess að það er á þeirra svæði að koma því í réttan farveg --- að ekki liggur fyrir hversu stóran kvóta við höfum til lambakjötsútflutnings í Evrópu. Við vitum að kvótinn á Evrópu var 600 tonn og þar af voru aðeins heimil 10% til útflutnings á fersku kjöti. Menn eru nefnilega ekki sammála um og vita ekki nákvæmlega hvort að kvótinn, sem var 600 tonn og þar af 10% af fersku kjöti, hafi fylgt inn á Evrópu eftir að Svíar gerðust aðilar að Evrópubandalaginu. Væri gott að biðja hæstv. landbrh. að gera grein fyrir þessu ásamt öðru því sem ég er búinn að leggja hér fram sem spurningar og hann hefur verið svo vinsamlegur að vera viðstaddur. Ég nefni nokkur atriði í viðbót. Ég vil tala um húsin sem hafa leyfi. Það liggur fyrir núna fljótlega --- og jafnvel er það komið nú þegar þó ég sé ekki búinn að fá það núna í hendur --- hvaða sláturhús og afurðastöðvar hafi útflutningsleyfi á Evrópumarkað og Ameríku. Þegar það liggur endanlega fyrir er afar brýnt að stillt verði upp vinnsluáætlun fyrir haustslátrun 1996. Ég er farinn að tala um næsta haust. Þá verður að koma því á hreint hvaða hús geta pakkað fersku kjöti og hver geta pakkað frystu kjöti með tilliti til þess sem hægt verður að áætla um sölumöguleika í næstu sláturtíð á fersku kjöti. Delhaize og SuperBrugsen mikla áherslu á að geta fengið kjöt frá byrjun ágúst og fá síðan kjötið sent með flugi reglulega á sláturtímabilinu allt fram til loka nóvember. Við þurfum að geta lengt sláturtíma okkar á þann tíma frá byrjun ágúst eða jafnvel í lok júlí og út nóvember. Þeir sem gerst þekkja til segja mér að þetta muni vera hægt. Þessir aðilar telja að með því að við komum með kjötið okkar snemma á markaðinn munum við ná fótfestu áður en samkeppnisaðilar frá Nýja-Sjálandi og Englandi koma með sitt ferska kjöt því þeir eru einum til hálfum mánuði á eftir þeim tíma sem ég nefndi áðan. Þessir aðilar vilja síðan taka vöru okkar til rækilegrar kynningar í ágúst og september 1996 þannig að við eigum möguleika. Ég fór í nokkrun orðum yfir stefnumótun því að það var örlítið brot af því sem Danir hafa verið að vinna varðandi stefnumótun um lífræna og vistvæna ræktun. Ég þyrfti langan tíma til að kynna stefnuskrá norsku bændasamtakanna, sænskra bænda og danskra og það hef ég auðvitað með mér til þess að geta vitnað til þess ef ég verð spurður um það á eftir hvernig þessum málum er háttað hjá þeim og ég mun þá reyna að gera grein fyrir því. En það sem okkur vantar á Íslandi er stefnumörkun í landbúnaði. Um þetta veit ég að hæstv. landbrh. er mér algerlega sammála. Því miður er það þannig að eftir þá stjórnun sem verið hefur undanfarna áratugi er alveg með ólíkindum að það skuli ekki vera til mörkuð heildstæð stefna um hvernig við eigum að standa að landbúnaði okkar og þá sérstaklega varðandi útflutning á kjöti sem við erum búnir að leggja til tugi milljarða og ekkert stendur eftir nema sviðinn akur og kaldakol. Enginn finnanlegur kaupandi eða áhugamaður um íslenskt kjöt var eftir nema þá einhverjir örfáir einstaklingar sem hafa kynnst þessum ágætu gæðum sem ég er sannfærður um að við höfum fram að bjóða. Ég tel að við eigum að fara að dæmi Norðmanna, Svía og Dana um stefnumörkun varðandi þessi málefni. Ég tel að landbrn., umhvrn. og Bændasamtökin eigi að standa að þessu og sem starfsmaður í þessum hópi mun ég leggja mitt af mörkum til þess að vinna það verk. Mér til mikillar ánægju er starfsmaður þessa hóps nú kominn á pallana og ég vil ítreka það sem ég hef tvítekið áður að ég tel að sá starfsmaður, sem heitir Baldvin Jónsson og hefur verið að vinna að þessum málum, hafi lyft grettistaki við þessa vinnu og hann hefur upplýst, ekki bara mig heldur hundruð manna um það hvernig við erum stödd varðandi útflutninginn. Þá er vert að fara yfir það sem er að. Við kunnum ekki að pakka í gáma. Fylgiskjöl um útflutning til Evrópu eru ekki í lagi. Tryggingamál okkar eru ekki í lagi. Það vantar reglugerðarform frá Evrópubandalaginu. Við erum ekki klár á því hvernig best er að standa að útflutningi með skipum eða flugi. Við höfum með ólíkindum litla yfirsýn yfir slátrunina. Þeir aðilar sem vildu kaupa kjöt geta ekki bara hringt og sagt: Ég þarf að fá 300 skrokka á bilinu 15--16 kg á þessum tíma vegna þess að framkvæmdin er svo handahófskennd við slátrun í landinu. Því miður er þetta sannleikur. Það er vegna þess að við höfum ekki gert okkur grein fyrir því að það þyrfti að vera svona. Ég er ekki að ásaka nokkurn mann í sambandi við þetta heldur er ég að benda á að það kom í ljós með þessu átaksverkefni að við erum mjög vanbúin til að selja þessa hágæðavöru og fara með hana á réttan hátt. Ég nefni örfá atriði til viðbótar. Það er t.d. um óstöðugleikann sem við eigum við að etja. Við erum að tala um þann verðmun sem við erum að slást við innan sömu markaða þegar það gerist þannig að búið er að ná samningum um þokkalegt verð sem skilar vel til bænda. Hvað gerist þá? Þá kemur annar eða þriðji aðili og býður sömu vöru á lægra verði og raunverulega eyðileggur það sem hefur verið gert og áunnist. Að sjálfsögðu vantar samræmda markaðsstarfsemi. Það vantar verulega á að við getum pakkað kjöti á þann veg sem til er ætlast. Við viljum ekki fá húsin okkar vottuð. Við eigum eftir að koma upp vottunarstöðvum bæði fyrir vistvæna og lífræna framleiðslu. Þetta er hluti af því átaki sem við eigum eftir að gera og eigum eftir að vinna við stefnumörkun. Ýmislegt fleira er að. Það er kannski það versta að sumir aðilar, sem fást við þessi mál, hafa ekki minnsta áhuga á því að koma þessari vöru á markað. Ég hef áður nefnt hvernig staðan er innan landbúnaðargeirans. Við sem erum að vinna í þessum átakshópi höfum fengið það á okkur að við höfum ekki staðið að þessu verkefni af heilindum. Það er alrangt. Ég tel að sá hópur sem þarna hefur verið að vinna hafi gert það mjög einarðlega og heiðarlega og komið því fram sem til var ætlast. Herra forseti. Ég er nálægt því að vera innan þeirra tímamarka sem ég taldi mig þurfa til að koma að í nokkrum orðum athugasemdum bæði um það frv. sem við erum að ræða hér og afleitt verkefni af því frv. Að sjálfsögðu þarf að fara miklu nákvæmar í málið og ég kannski geri það einhvern tíma við gott tækifæri. Ég vonast til að það gefist seinna. Ég er u.þ.b. hálfnaður í umfjöllun um þetta verkefni sem ég er að reyna að gera grein fyrir. Auðvitað á að biðja um skýrslu um hvernig til hafi tekist varðandi þetta. Það er eðlilegt því að ég er sannfærður um að það er fullur vilji þegar menn hafa kynnt sér málefnin á Alþingi fyrir því að þessu verði haldið áfram. Auðvitað væri gaman að vitna í ýmsar greinar og fréttir um hvernig til hefur tekist varðandi markaðssetninguna og umsagnir í blöðum. Ég er t.d. með umsögn úr The New York Times frá 15. nóv. sem ég tel að sé í meginatriðum jákvæð frétt. Í henni kemur fram sú vinna sem ég gat um áðan og ég er ekki viss um að menn viti almennt um að kjötið okkar er talið ljúffengt og safaríkt og sé verulega gott. Þó er í þessari frétt nefndur ákveðinn neikvæður punktur sem ég hef minnst á og er ástæða til að tala um. Herra forseti. Ég læt lokið máli mínu að sinni en ef til kemur að menn hafi áhuga á því að vita frekar um skoðanir mínar varðandi það sem ég tel að upp á vanta er ég reiðubúinn að svara þar um.

[11:25] Virðulegi forseti. Hv. þm. Gísli S. Einarsson hefur lokið stuttri en bráðsnjallri ræðu um búvörusamninginn sem hér hefur verið fjallað um og eyddi þó aðeins örfáum orðum að útflutnings- og markaðsmálunum sem eru eitt það stærsta í huga okkar sem fjalla almennt um vanda landbúnaðarins. Ég er á margan hátt sammála honum að þar hefur ekki verið vel staðið að verki og get meira að segja kveðið fastar að. Þar hefur verið staðið illa að. Mig langar að fá skýringu frá Gísla S. Einarssyni, sem hefur unnið að þessum málum ásamt fleirum, við því sem hann sagði: Við kunnum ekki að pakka í gáma. Við kunnum ekki að fylla út útflutningsskýrslur. Nú er eins og það hvarfli að mér og mig minnir að við flytjum út töluvert af sjávarafurðum og þar virðast menn kunna þau handbrögð að pakka í gáma og menn virðast líka kunna þar að fylla út útflutningsskýrslur. Hvernig má þetta vera, hv. þm., að menn geti ekki farið í smiðju í svo einföldum málum sem þessum? Ég vil hins vegar taka undir það sem hv. þm. sagði að ég held að það sé meginmál í útflutningsmálum í landbúnaði að vinna skipulega að markaðsmálum og þeir sem standa í slíku þurfa að læra þá einföldu reglu, þá einföldu, skýru og kláru reglu að menn þurfa að hugsa að utan og heim. Ég endurtek: Menn þurfa að hugsa að utan og heim en ekki öfugt eins og allt of lengi hefur verið gert í markaðsmálum.

[11:27] Herra forseti. Í síðustu orðum hv. þm. Stefáns Guðmundssonar var sú rækilega undirtekt við mál mitt að ég þarf varla að útfæra það frekar. Það sem hv. þm. missti af í upphafi máls mín var að fyrstu 20 mínúturnar sem ég talaði ræddi ég um þau lög sem liggja fyrir og búvörusamninginn, þó reyndar að litlu leyti og gat þá aðeins um þau atriði sem ég taldi vera verulega til bóta og ég get ítrekað hvað það er. Hv. þm. spurði um hvernig mætti það vera að við kunnum ekki að pakka í gáma og vera með þennan mikla útflutning á fiski og þar tækist vel til. Það er alveg rétt. Þar hafa menn lært af reynslunni. Það sem ég átti við er að það hefur komið í ljós að við erum að pakka mjög litlu magni í óheppilegum umbúðum og við tökum allt of mikið pláss í gámum miðað við það sem við gætum sent út þannig að útflutningurinn verður miklu dýrari en þarf að vera. Síðan á eftir að laga millistarfsemi en þetta eru allt saman atriði, hv. þm. Stefán Guðmundsson, sem þarf að taka á. Við þessa markaðssetningu komu fyrst í ljós þeir annmarkar sem eru á því að koma þessari vöru út á markað. Þess vegna komu öll þessi atriði upp. Það hafði ekkert reynt á það fyrr, því miður. Það er sárt að þurfa að fara þessa leið. En ég tel þó að það sé ekki þannig að við getum ekki haldið áfram. Við eigum skýlaust að halda áfram. Við eigum að lagfæra það sem að er. Síðan eigum við að halda áfram og ég segi það hér og ég stend við það að við þurfum 3--4 ár til viðbótar því sem nú er hafið. Ef við náum ekki árangri á þeim tíma verður að draga úr sauðfjárrækt a.m.k. 25--30% til viðbótar við það sem nú þegar er gert.

[11:29] Virðulegi forseti. Til umræðu er frv. til laga um breytingu á búvörulögum í kjölfar samnings ríkisstjórnar Íslands og Bændasamtaka Íslands um framleiðslu á sauðfjárafurðum. Í meðförum hv. landbn. hefur frv. tekið allnokkrum breytingum. Í fyrsta lagi var nauðsynlegt að gera ýmsar tæknilegar breytingar á frv. sjálfu. Í öðru lagi er búið að gera efnisbreytingar í atriðum sem búast má við að geri samninginn trúverðugri og miklu líklegri til árangurs. Mörg atriði í samningnum hafa valdið bændum óánægju. Það hefur komið fram í ræðu og riti af þeirra hálfu á undanförnum mánuðum og um það er fyrst og fremst þetta að segja: Athugasemdir þeirra og gagnrýni á samninginn og samningagerðina áttu við rök að styðjast. Þeir höfðu nokkuð til síns máls, enda þar menn á ferðinni sem vel til þekkja. Búvörusamningurinn er vissulega ekki fullkomið plagg, en báðir samningsaðilar þurftu að nálgast til að fá niðurstöðu. Frá því að farið var að beita framleiðslutakmörkunum í sauðfjárrækt hafa bændur verið í erfiðri stöðu. Þeir hafa verið bundnir í viðjar í ferli sem þeir gátu litlu sem engu um ráðið sjálfir. Þeim er síðan stillt upp sem sökudólgum. Þeir eiga að fá svo og svo marga milljarða á tilteknu árabili. Framleiðslutakmarkanirnar, kvótastýringin frá 1980 eða 1979 hefur orðið til þess að bændur hafa ekki fengið að njóta árangurs vinnu sinnar. Eðlileg framleiðniaukning hefði átt að vera á þessum 15 árum 1--2% á ári, eða u.þ.b. 25% á 15 árum. Þess í stað hefur meðalbúið minnkað u.þ.b. um 30%. Til hefur komið á þessu tímabili ný tækni við heyskap, við jarðrækt, aukin þekking og meiri færni. Það eru komin tæki sem t.d. skila meiri og jafnari fóðurgæðum og þannig mætti lengi telja. Margt það sem gerir auðveldara um vik að rækta fé sitt með árangri. En sauðfjárbændur hafa ekki fengið að auka framleiðnina. Þess í stað hefur hún minnkað. Þeim hefur verið sá kostur einatt nauðugur. Framleiðslustýring undanfarinna 15 ára hefur brugðist í allt of stórum og mörgum atriðum. Stýrikerfið hefur reynst ónothæft. Við erum að súpa seyðið af því. Búin hafa minnkað, framleiðnin einnig eins og ég sagði áðan. Nú þarf að verða breyting á, ný tök á málum. Ef við værum núna á árinu 1980 og hefðum ekki valið kvótakerfið, þá værum við í þeirri stöðu sem við vonumst til að hafa náð um næstu aldamót, þ.e. að markaðurinn ráði framleiðslunni og menn hafi um það frelsi hvert þeir selja afurðir sínar. Reynslan hefur vissulega verið dýrkeypt en hana þarf að nota vel. Það er í öllu falli sárabót ef reynslan verður vel notuð. Útflutningur landbúnaðarafurða, dilkakjöts, á vissu árabili milli 1960 og 1970 var tiltölulega hagstæður. Þá voru Evrópulönd með litla tolla og Íslendingar fengu í útflutningi 3 4 af innanlandsverðinu. Þá var gott að búa. Þá var gaman að auka og stækka búin, auka framleiðsluna. En síðan tóku Evrópulöndin upp ýmiss konar innflutningshöft og verðbólgan hér á landi gerði útflutninginn nær ómögulegan. Hvarvetna í kringum okkur í Evrópulöndum er landbúnaðurinn styrktur núna og verndaður. Hvers vegna gera menn það? Vegna þess að það borgar sig. Spurningum um það hvort sauðfjárrækt á Íslandi sé styrkt fram úr hófi og miklu meira en gengur og gerist er því til að svara að það er aðeins nautakjötið sem er minna styrkt á mælikvarða OECD, þ.e. á PSE-mælikvarða sem er tekjuígildi stuðnings fyrir bændur. Þar kemur fram að stuðningur við sauðfjárrækt er 62% af framleiðsluverðmæti. Aðeins nautakjötið er neðar á kvarðanum með 51%. Í eggjum er stuðningur miðað við framleiðsluverðmæti 78%, 83% í mjólk, 85% í kjúklingum og 78% í svínakjöti. Það er eingöngu nautakjötið sem nýtur minni stuðnings en sauðfjárræktin. Hvers vegna er nautakjötið lægra? Kannski vegna þess að nautakjötsframleiðslan lifir í skjóli niðurgreiddrar mjólkurframleiðslu en hinar greinarnar í landbúnaði njóta allar eins og ég sagði meiri stuðnings á þennan kvarða mælt. Þetta verða menn að hafa í huga þegar þeir gagnrýna stjórnvöld nú fyrir að setja lög sem skekki myndina fyrir samkeppnisgreinar kindakjöts eða sauðfjárræktar. Þau ákvæði lagafrv. sem nú hafa tekið breytingum í meðförum hv. landbn. eru að mínum dómi öll til mikila bóta, þ.e. breytingar á samningnum eru bændum til hagsbóta en auka ekki útgjöldin fyrir almenning í landinu. Og það sem meiningin er að ná fram með þessum samningi er fyrst og fremst það að sauðfjárræktin á Íslandi, eða kindakjötsframleiðslan, svari þörfum markaðarins en það sem umfram er eigi möguleika á erlendum mörkuðum og að unnið verði markvisst að því að markaðssetja með árangri erlendis. Það verður á ábyrgð bænda og afurðastöðva hvernig tiltekst og jöfnunarákvæðin eru nú miklu minni heldur en gert var ráð fyrir í samningnum. Vissulega hefur oft áður verið talað um að markaðir séu fyrir hendi erlendis, en menn eru í raun og veru að ná árangri þessa mánuðina í háu verði fyrir unna kjötvöru af íslensku sauðfé. Og gáum að því að við erum að taka fyrstu skrefin í að flytja út unnar kjötvörur og undir nýjum formerkjum, bæði lífrænt ræktað og svo með þeirri hollustu og hreinleika sem íslensk landbúnaðarvara almennt hefur. Gerum heldur ekki lítið úr því. Þess má geta að Evrópumenn sjá hvergi svo lágar mælitölur mengunar. Hreinleiki íslenskra landbúnaðarafurða er staðfestur í rannsóknum, ekki aðeins lífrænt ræktað heldur allt. Virðulegi forseti. Mikil vinna er fram undan í markaðssókn. Lífrænt ræktað lambakjöt er þar til stuðnings en ekki allsherjarlausnarorð að mínum dómi. En það er ástæða til að binda vonir við hvort tveggja. Ávinningurinn af meðferð landbn. á lögunum milli umræðna nú er einkum þessi: Í fyrsta lagi er 70 ára reglan um aldurstakmark á því að starfa sem bóndi ekki lögfest. Sjötugur bóndi þarf ekki að hætta búskap. Í öðru lagi er verðjöfnun felld út að mestu leyti. Eftir stendur 30 kr. gjald á kg, ákvæði um verðmiðlun og verðjöfnun. Í þriðja lagi er reglugerðarheimid til landbrh. um skipulag útflutningsmálanna. Í gærkvöldi var það nefnt austantjaldsskipulag sem væri verið að koma á, fyrrv. austantjaldsskipulag, en þar væri um ofstjórn að ræða. Við gerum hins vegar ráð fyrir að ekki þurfi stjórnvaldsaðgerðir nema að mjög litlu leyti, að allir útflytjendur lambakjöts sjái sér hag af því að standa saman en bjóða ekki niður verðið hver fyrir öðrum á erlendum mörkuðum. Þess má einnig geta að þær þjóðir sem lengst hafa náð í framleiðslu og sölu kindakjöts flytja ekkert út annað en unnar kjötvörur. Í fjórða lagi er heimilt að nota ónýtt uppkaupafé í markaðsaðgerðir. Þar sem 70 ára aldursmörkin falla brott, eru líkur á því að eitthvert innkaupafé af þeim lið verði ónothæft en það verður heimilt að nota í markaðsaðgerðir. Því kemur þar inn meiri trygging fyrir eðlilegu birgðahaldi, minni birgðum og engum birgðum þegar frelsið kemur í greininni. Þá er komið að því ákvæði sem ég hefði viljað sjá í samningnum en náði ekki fram og það er eina ástæðan fyrir því að ég gerði fyrirvara við nefndarálitið. Ákvæðið sem ég vildi ná fram strandaði á fulltrúum Bændasamtakanna, en erfitt hefði verið um vik að setja það inn og knýja það fram í andstöðu við þá. Þær endurbætur sem við höfum náð fram, verði frv. að lögum, eru það miklar að ég taldi ekki rétt að setja samninginn og þessi lög í nokkra hættu af þeim sökum. En í stuttu máli, gagnvart innanlandsmarkaðnum skulu þeir hafa jafnan rétt sem hafa takmarkað framleiðslu sína samkvæmt tilmælum og lögum, svo og þeir sem hafa þanið út framleiðslu sína og þeir sem hafa svindlað á kerfinu. Þeir sem hafa sprengt upp markaðinn og valdið öllum þessum vandamálum í birgðum í dag eiga nú að njóta sama réttar og hinir sem hafa farið að tilmælum og lögum í því að minnka framleiðslu sína og þrengja sinn kost. Nú á að koma inn með svartamarkaðskjötið, framhjásölukjötið inn á markaðinn og þannig stjaka við þeim í meiri útflutning í prósentum talið sem hafa lagað framleiðsluna að framleiðslutakmörkunum. Þetta er ekki réttlæti. Þetta eru því miður skilaboð til bænda að draga aldrei úr framleiðslu sinni heldur ganga þvert á kerfið og þenja sífellt út, burt séð frá markaðsþörf og eftirspurn. Hér er veikleiki og villa í öllu saman. Við þetta geri ég fyrirvarann. Að öðru leyti stend ég að áliti meiri hlutans og tók fullan þátt í vinnunni og þakka þeim og nefndarmönnum öllum gott samstarf í landbn. Stóri ávinningurinn er sá að kvótakerfið er á útleið og er tími til kominn. Það hefur ekki orðið til hagsbóta, það hefur ekki náð árangri sínum, hvorki fyrir bændur né neytendur. Það er löngu tímabært að minnka bilið milli framleiðenda og neytenda að nýju. Það er engum til góðs að halda uppi sem andstæðum fylkingum bændum og neytendum. Bændur hafa ekki hug á öðru en stunda sín störf í sátt við umhverfi sitt, fólkið í landinu, sinna þörfinni fyrir framleiðsluna og hafa til þess svigrúm að framleiða með sem hagkvæmustum hætti. Lagafrv. og búvörusamningurinn gefur þegar á allt er litið mikla möguleika til þess að þessum markmiðum verði náð. Hv. þm. Ágúst Einarsson talaði um framleiðsluaukninguna, hætta væri á því að framleiðslusprenging yrði á markaðnum og hv. þm. Lúðvík Bergvinsson ræddi það einnig í gærkvöldi að um væri að ræða framleiðsluhvetjandi kerfi sem við værum að taka upp með ákvæði í lögunum. Enn fremur sagði hv. þm. Lúðvík Bergvinsson að bændur þurfi að haga sér óskynsamlega til þess að frv. gangi upp. Þetta vona ég að sé ekki rétt og ég hygg svo ekki vera. Sauðfjárræktin er mjög víða orðin hlutastarf, ein greinin í tekjum heimilanna. Sumir munu fjölga, aðrir munu fækka fé, bændur taka um það ákvarðanir eftir sínum hagsmunum og aðstæðum. Ég hef fengið hagfræðinga til að reikna út fyrir mig hagkvæmni fækkunar niður í 0,7 vetrarfóðraða kind á ærgildi greiðslumarks. Fækkun er í mörgum tilfellum einnig hagkvæmari heldur en að standa í stað eða fjölga um eitthvert magn. Bóndi sem er t.d. með 6 tonna framleiðslu og fækkar til að komast hjá útflutningskvöð mun hagnast á því um 70--90 þús. kr. þegar öllu er til skila haldið. Vinnuliðurinn vegur að sjálfsögðu þungt í því dæmi. Á svæðum hins vegar þar sem erfitt er um vik að stunda aðra starfsemi koma menn sjálfsagt til með að fjölga fé og til þess þarf að gera þeim það kleift. Fjárupphæðirnar í samningnum hafa verið nokkuð til umræðu. Hvað varðar fjármagnið í búvörusamningnum, þá er það ákveðin stærð. Sú upphæð er komin til sem niðurstaða í samningaviðræðum og um hana er ekki mikið að segja að öðru leyti. 1. minni hluti landbn. hefur lýst því að hann telji upphæðina ekki of háa, en vill vissulega aðrar leiðir í ráðstöfun fjárins svo sem þeir gerðu grein fyrir í gærkvöldi. Meginatriðið er það að aðgerðirnar nái tilgangi sínum fyrir þjóðina og fyrir þá sem stunda þennan atvinnuveg, svo og það fólk sem á atvinnu sína undir landbúnaði í úrvinnslu- og þjónustugreinum. Um það eru nefndarmenn allir sammála. Skyndibreytingar og stórar sveiflur hlytu að verða til bölvunar. Menn verða líka að gæta að því að framleiðsluferlið er langt og það er erfitt um vik að breyta því nema á alllöngum tíma. Frv. sem byggir á búvörusamningnum tekur hins vegar ákveðin skref til meira frjálsræðis. Við erum að færa okkur frá ríkisafskiptum af búgreininni til þess ástands að greinin fái eðlilegt rekstrarumhverfi. Ég bið menn að gæta þess að hafa nægjanlega þolinmæði til þess. Ég hygg að á næstu árum verði svo mikil breyting í sauðfjárrækt á Íslandi að um það séu ekki dæmi síðan búvörulög yfirleitt voru sett. Ég hygg líka að sauðfjárræktin sé íslensku samfélagi mikils virði. Við skulum gæta að því að vinnuaflið er allt íslenskt og fóðrið og flest annað tengt greininni. Úrvinnslan er öll innan lands og eins og áður sagði, við erum farin að flytja út unna kjötvöru og þar liggja einnig okkar möguleikar ef rétt er á haldið. Það er mikilvægt því aðstæður geta breyst og niðurgreitt erlent korn hækkar. Það berast um það fréttir að heimsmarkaðsverð á korni sé að hækka umtalsvert. Jafnvel hafi sumar korntegundir hækkað um 150% á síðustu 12 mánuðum, en algengt er að undanfarnar vikur hafi hækkunin numið 100%. Óhjákvæmilegt er að slík hækkun muni hafa áhrif á kjötverðið í þeim greinum landbúnaðar og það er vissulega áhyggjuefni. Þar á ég við hækkun á kjúklinga- og svínakjöti vegna hækkunar á fóðurverði til framleiðenda. En framleiðslukostnaður á kindakjöti mun hins vegar fremur lækka en hækka ef markmið búvörusamningsins og búvörulagafrv. ná tilgangi sínum, en til þess eru vissulega auknar líkur. Fram hefur komið í umræðunni að allt of seint gangi. Á fundi hv. landbn. var sérstaklega fjallað um þetta. Er ekki hægt að fara hraðar í því að gefa verðlagningu frjálsa var m.a. spurt. Mig minnir að það hafi verið hv. þm. Ágúst Einarsson sem spurði og hlýtur að muna svarið. Nei, sagði Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. Nei, sagði Hagþjónusta landbúnaðarins. Umsagnir þessara aðila og ýmissa fleiri eru neikvæðar, segir minni hlutinn og ýmsir sem hér hafa tekið til máls. Eðlilega hljóta þeir sem við köllum til umsagnar um frv. að benda á ýmislegt sem betur má fara. Við hljótum að kalla eftir því og þeir hljóta að hafa skilið sitt hlutverk þannig sem eru fengnir til að gefa umsagnir um lagafrv. að þar ætti að benda á það sem betur má fara, benda á hugsanlegar villur til þess að frv. komi betur út, verði réttara og þjóni þeim markmiðum sem því er ætlað. Til þess er beðið um umsagnir að leita þess sem betur má fara í þeim frumvörpum sem þingnefndir hafa til umfjöllunar. Eins og ég sagði, tók frv. umtalsverðum breytingum til hins betra og því ber sannarlega að fagna. Ég vænti þess að það verði samþykkt og sauðfjárrækt og landbúnaður á Íslandi líti betri tíma fram undan til hagsbóta fyrir þá sem greinina stunda og fyrir þjóðina alla, neytendur ekki síður en aðra.

[11:49] Herra forseti. Ég vil gera tvær athugasemdir við ræðu hv. þm. Hann gerði grein fyrir fyrirvaranum og flutti mál sitt vel, ekki bara hvað fyrirvarann varðar. En hann er skilningsríkari en kannski margir aðrir í landbn. Hann áttar sig á gallanum í kerfinu sem hann lýsti hér ágætlega, talaði um kerfissveiflu varðandi þann þátt þegar menn geta aukið framleiðslu og fannst þar rangt að farið. Hann hefði hins vegar ekki náð fram breytingum á því og taldi aðra kosti frv. vera þess eðlis að hann ætlar að styðja það. Hins vegar er fyrirvarinn sem hann gerir og það með réttu það veigamikið atriði að markmið frv. geta ekki náðst. Fyrst þingmaðurinn áttaði sig á þessu, en það gera ekki allir stjórnarþingmenn, hefði verið heppilegra að hann hefði lagst gegn þessu frv. Við því er svo sem ekkert að segja, en ég vil draga sérstaklega fram mat þessa hv. þm. á þessum þætti málsins þar sem hann er grundvallaratriði í búvörusamningnum. Einmitt þessi kerfisvilla, eins og ég held að hann hafi orðað það, gerir það að verkum að við munum ekki ná neinum árangri með þennan búvörusamning. Hitt atriðið er að gefa verðið frjálst. Það var rætt um það og það kom fram í mörgum umsögnum þegar þau mál voru til umræðu í nefndinni. Hv. þm. leiðréttir mig. Hagfræðistofnun á að hafa sagt að jafnumfangsmiklar kerfisbreytingar og gerðar voru á Nýja-Sjálandi gætu varla gerst í fljótu bragði hér, en þar var m.a. um frjálsa verðlagningi á landbúnaðarvörum að ræða. Mig minnir að Hagþjónusta landbúnaðarins hafi rætt um að ef verð yrði strax gefið frjálst, yrðu breytingarnar auðvitað miklar. Það hefur kosti og galla, en ég man ekki til þess að annar hvor þessara aðila hafi lagst gegn því að verð á búvörum yrði fyrr gefið frjálst. Og eins og ég nefndi í gær, er verðið ekki gefið frjálst vegna þess að magnið er ákveðið, en það er annað mál. Auk þess draga fjölmargar aðrar umsagnir þetta skýrt fram varðandi hina frjálsu verðlagningu.

[11:51] Herra forseti. Um þetta er ekki svo sem mikið að segja. Það veit enginn hvað framhjásölukjötið er mikið. Bændur hafa líka heimtökurétt, en hitt er það að mörgum bóndanum sárnar það mjög, löghlýðnum manninum sem hefur farið af fremsta megni eftir fyrirmælum og lögum að njóta þess svo ekki í markaðshlutdeildinni, sérstaklega næstu tvö árin. En svo kemur að því að verð og framleiðsla eru gefin frjáls og þá förum við að ná enn meiri árangri.

[11:52] Herra forseti. Það er nokkuð liðið á þessa umræðu um búvörulögin og búið að segja trúlega flest af því sem segja þarf. Margt af því sem hefur komið fram var einnig sagt við 1. umr. en ég var einn af þeim stjórnarliðum sem tóku þátt í þeirri umræðu. Í ræðu minni gagnrýndi ég ýmislegt í þessum nýja samningi og frv. sem ég tel að mætti verða með öðrum hætti svo að bændur sæju betri tíma. Eitt af því sem ég hafði sérstaklega orð á voru útflutningsmál bænda sem að mati flestra hafa beðið mikið skipbrot, því að markaðir fyrir lambakjöt erlendis gefa bónda ekki nema um 100 kr. fyrir kg þegar heim er komið. Allir sjá og vita að það mun aldrei verða til þess að halda uppi íslenskri bændastétt. Ég get ekki séð að þessi lög verði til þess að útflutningur á lambakjöti verði betri eða öflugri en hann hefur verið og ekki er við breytingum að búast fyrr en á málum verður tekið með einhverjum nýjum hætti. Þau atriði sem ég hafði kannski fyrst og fremst orð á í ræðu minni og gerði fyrirvara um þegar málið var sent til nefndar varða vísitölutengingu beingreiðslunnar og uppkaupanna. Ég taldi þetta stílbrot miðað við stefnu ríkisstjórnarinnar og samninga á almennum vinnumarkaði og þeim almennu viðhorfum í landinu að laun og annað sem tengist greiðslum væri bundið við vísitölu. Að koma slíku í lög fannst mér og mörgum fleirum algert stílbrot á þá stefnu sem mörkuð hefur verið. Ég kom þessum áhyggjum mínum og athugasemdum á framfæri við hv. landbn. og í meðförum nefndarinnar var þessu ákvæði í frv. breytt. Ég ætla að leyfa mér að lesa þau atriði sem ég sendi til hv. nefndar, með leyfi forseta. Ég fór fram á að þar bættist við sérstök grein sem hljóðaði svo: ,,Ríkisstjórnin skal fyrir lok desember 1995 hafa skipað nefnd hagsmunaaðila, þ.e. ríkis, Bændasamtaka og neytenda sem hefur það hlutverk að leggja tillögur fyrir Alþingi fyrir árslok 1996 um hvernig stuðningi við landbúnað verði hætt á ákveðnu árabili eftir árið 2000 þegar samningurinn rennur út. Slíkar tillögur næðu bæði til sauðfjár- og kúabænda.`` Þessi tillaga fékk umfjöllun í nefndinni að því er mér er sagt og ég veit að það sérstaka atriði hefur verið tekið ákveðnum tökum af hálfu hæstv. landbrh. Hann upplýsti í umræðunni í gær að hann mundi, varðandi þetta atriði og endurskoðunarákvæði í samningnum, skipa sérstaka nefnd, kannski einhvers konar arftaka svokallaðrar sjö manna nefndar, sem færi ofan í stefnumörkun fyrir íslenskan landbúnað á nýrri öld. Í þessari nefnd eiga að vera fulltrúar ríkisins, bænda, ASÍ, VSÍ, BSRB og Vinnumálasambandsins. Aðrir sem vilja vera í nefndinni, eftir því sem ég skildi hæstv. ráðherra, ættu einnig möguleika á því að koma nálægt þessu verki. Ég spurði sérstaklega hæstv. ráðherra í andsvari í gær hvort Neytendasamtökin gætu átt hlut að því máli eða jafnvel samtök kaupmanna. Ég held að með slíkri framtíðarsýn gætum við kannski nálgast þau vandamál sem varða bæði það hvernig bændastéttin ætlar að komast af í markaðsþjóðfélagi nútímans og ná sátt við þéttbýlið og hvernig bændur ætla að yrkja jörðina í framhaldi af því. Ég held að það séu allir áfram um það að íslenskum landbúnaði vegni vel, en þær aðgerðir sem nýttar hafa verið hingað til hafa ekki leitt til þess. Ég get því fyrir mitt leyti verið ánægður með þá yfirlýsingu hæstv. landbrh. að hann setji nefnd á laggirnar til að móta framtíðarstefnu í landbúnaðinum yfirleitt. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvenær þessi nefnd muni taka til starfa og hvort hann muni setja henni tímamörk, t.d. á komandi ári. Það finnst mér mjög mikilvægt. Annað atriði sem ég setti fyrirvara við og lagði til við hv. landbn. að yrði breytt varðar setningu í 9. gr. sem hljóðaði svo: ,,Það tekur breytingum með vísitölu neysluverðs, sbr. 39. gr. laga þessara.`` Í staðinn kæmi: ,,Það tekur breytingum samkvæmt ákvörðun Alþingis hverju sinni.`` Í breytingartillögum hv. nefndar er lagt til að ákvæði 9. gr. sem hljóðar svo: ,,Það tekur breytingum með vísitölu neysluverðs, sbr. 39. gr. laga þessara`` falli brott þannig að vísitölutenging við neysluverð fellur út. Í 11. gr. stendur, með leyfi forseta: ,,Beingreiðsla skal vera 3.734 kr. á hvert ærgildi á ári og tekur árlegum breytingum eftir vísitölu neysluverðs miðað við grunnvísitölu 174,1 stig 1. október 1995.`` Samkvæmt brtt. falla orðin ,,... og tekur árlega breytingum eftir vísitölu neysluverðs miðað við grunnvísitölu 174,1 stig 1. október 1995`` brott þannig að bæði ákvæðin sem tengdust samningnum í frv. eru felld brott. Og sá fyrirvari sem ég setti fram var einvörðungu um að þetta yrði fellt brott. Ég heyri að minnihlutaaðilar í hv. landbn. ásamt fleirum hafa gert lítið úr þessu og telja að þetta skipti engu máli. Mér finnst það mjög merkilegt í ljósi þess að öll hagsmunasamtök þjóðarinnar hafa lagt höfuðáherslu á að þetta ákvæði félli brott og að þeir bændur sem fá greiðslur samkvæmt þessu fái enga sérstaka meðferð umfram aðra þjóðfélagsþegna. Þarna er verið að taka út sjálfvirkni hækkana og í stað þess mun Alþingi sjálft mun ákveða hver hækkunin verður. Auðvitað leggur ríkisstjórnin samkvæmt samningnum fram tillögu um að þessi viðbót sem kemur inn vegna vísitölunnar verði í fjárlögunum og fái eðlilega meðferð að hennar áliti, enda hefur ríkisstjórnin skrifað undir þennan samning. En Alþingi hefur ekki staðfest þetta ákvæði í samningnum og það er grundvallaratriði. Ég læt mér jafnvel detta í hug að minnihlutaaðilum sem hafa talað um léttvægi þessa ákvæðis, fyndist trúlega allt í lagi að það væri í lögunum. Þeim finnst sennilega allt í lagi að það sé í lögum að slík ákvæði séu föst, lagabundin og óbreytanleg nema með samþykki þingmanna. Í mínum huga er þetta mjög mikið grundvallarmál og réttlætismál sem snýr að allri þjóðinni þannig að ég fagna því sérstaklega og vil þakka meiri hluta landbn., því mér skilst að minni hluta landbn. hafi verið alveg sama þó að þetta væri í lögunum. Ég ætla að rifja upp það sem ég sagði við fyrri umræðu varðandi þessi tvö ákvæði. Með leyfi forseta hljóðar það svo: ,,Ég tel nauðsynlegt til að almennt sé hægt að samþykkja áframhaldandi stuðning við bændur að við sjáum einhvern tímann til lands og að styrkjatímabilinu ljúki. Enginn ætlast til þess að það gerist á næsta ári en að það sjái fyrir endann á þessari píslargöngu. Og bændur standi uppréttir og standi undir eigin framleiðslu. Á meðan þeir eru launaðir af ríkinu ættu þeir einnig að lúta sömu ákvæðum um vísitölutengingu bóta og aðrir launþegar.`` Fyrirvararnir hafa því að mínu viti verið teknir út hvað mig varðar þó svo ég sjái ekki fyrir mér að þessi samningur muni hjálpa bændum mjög langt. Ýmis ákvæði eru til frjálsræðisáttar þó að miklu lengra þyrfti að ganga. Til að það geti gengið þurfa bændur algert frelsi. Herra forseti. Ég vil ljúka máli mínu með því að lýsa því yfir að við atkvæðagreiðsluna á morgun mun ég samþykkja þetta frv.

[12:05] Herra forseti. Hv. þm. Kristján Pálsson taldi sig hafa gert tvenns konar fyrirvara ef ég skildi ræðu hans rétt, áður en frv. kom aftur úr nefndinni og hefur sætt sig við frv. núna. Annars vegar vegna þess að landbrh. ætlar að skipa nefnd sem á að vera í framhaldi af sjö manna nefnd. Nú er rétt að rifja það upp að sjö manna nefnd sú hin síðasta hóf störf eftir samkomulag í þjóðfélaginu árið 1990 í tengslum við kjarasamninga þar sem verkalýðshreyfingin og vinnveitendur lögðu á ráðin með ríkisvaldi og bændum um tilteknar breytingar í landbúnaðarmálum. Ég hygg að þó að þær hafi kostað mikið, þá hafi þær skilað okkur nokkuð á veg og það hefði verið eðlilegt að vinna í framhaldi af þeim núna. Það sem gerðist síðan í tíð núv. ríkisstjórnar var að þetta samkomulag var rofið. Það sem hefur mjög ljóslega gerst og eru kannski ein mestu pólitísku tíðindi sumarsins á landinu er að ASÍ, VSÍ og BSRB hrökkluðust frá þessu samkomulagi, frá þessari samstöðu um málefni landbúnaðarins sem þau höfðu áður. Því er sá gerningur sem hér er að fara fram ekki með samþykki þeirra. Ég fagna því að Kristján Pálsson skuli nú með sínum fyrirvara hafa komið þessu í lag aftur og kallað VSÍ, ASÍ og BSRB að borðinu. Á hinn veginn hafði Kristján ,,reddað`` málinu með verðtryggingunum og telur að nú séu ekki ákvæði um verðtryggingu á þessum upphæðum sem þarna eru nefndar. Hann hefur sennilega ekki lesið greinargerð sem fylgir nefndaráliti meiri hlutans og er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta, innan úr henni í 4. lið: ,,Ekki er talin ástæða til að hafa í lögum ákvæði um verðtryggingu einstakra atriða samnings um framleiðslu sauðfjárafurða, svo sem á upphæð beingreiðslna, þar sem skýr ákvæði er að finna í samningnum um að allar fjárhæðir skuli miðaðar við verðlag 1. október 1995 og að þær taki breytingum samkvæmt vísitölu neysluverðs ... Ljóst er að stjórnvöld eru bundin af því ákvæði þó að ekki sé að finna ákvæði um verðtryggingu í lögum.`` Kristján segir hins vegar: Þetta er þannig að Alþing ákveður hverju sinni hvort verðtryggingin sé eða ekki. Ég hef ekki setið lengi á þingi en mér sýnast orð stangast á. Ég vildi gjarnan kalla á það, bæði frá Kristjáni og hæstv. landbrh., hvort Alþingi geti afnumið verðtrygginguna, næst þegar þetta þarf að ákveða með formlegum hætti, hvort það geti lækkað upphæðina eða hvort það geti það ekki. Þetta er ósköp einfalt og þarf að koma fram.

[12:08] Herra forseti. Hv. þm. Mörður Árnason kom og ræddi um nefnd, svokallaða sjö manna nefnd eða ígildi hennar sem hæstv. landbrh. sagði í ræðu sinni í nótt að hann mundi skipa til endurskoðunar á lögum og samningum um landbúnaðinn og til að sjá inn í framtíð í þessum málaflokki. Ég fagnaði því áðan og geri enn að landbrh. skuli ætla að leggja af stað með nýja nefnd. Þessi nefnd sem var svokölluð sjö manna nefnd verður náttúrlega ekki endurreist í þeirri mynd sem hún var en hæstv. landbrh. svarar því. En ég tel það mjög mikilsvert skref af hálfu ráðherrans að teygja sig í áttina til aðila vinnumarkaðarins og aðila neytenda vonandi, því að án samkomulags og trúnaðar við launþega og neytendur verður ekki rekin nein skynsamleg stefna í þessum efnum. Þetta er mjög mikilvægt atriði og í mínum huga eitt af því stærsta sem hefur verið sagt í umræðunni þannig að ég fagna þessu sérstalega. Varðandi það að ríkisvaldið geti gert samninga sem fjárlagavaldið samþykkir ekki, ég vona að hæstv. landbrh. svari því líka, þá er að sjálfsögðu mikill munur á löggjafarvaldinu og framkvæmdarvaldinu. Framkvæmdarvaldið getur gert samninga sem löggjafarvaldið samþykkir alls ekki og í þessu tilfelli er um að ræða útgjöld samningsins og sem er ekki verðtryggður af hálfu löggjafarvaldsins þó að hann sé vísitölutryggður af hálfu framkvæmdarvaldsins. Löggjafarvaldið þarf vegna þess að þetta ákvæði var tekið út að samþykkja á hverju einasta ári þessar verðtryggingar og ríkisstjórnin verður að biðja um það. Þeir geta reynt að hafa þetta með einhverju móti, en þetta er staðreynd málsins.

[12:11] Forseti. Þetta voru ákaflega óskýr svör um verðtrygginguna. Það sem spurt er um er ósköp einfaldlega þetta: Já, þetta gerist þannig að ríkisstjórnin verður að koma inn á þingið. En getur þingið gert annað en staðið við ákvæði samningsins? Ég vil fá það frá hv. Kristjáni Pálssyni hvort hann telur að þingið geti breytt þeirri verðtryggingu sem um er samið hér eða hvort það getur það ekki.

[12:12] Herra forseti. Já. Þingið getur breytt þessu ef það kærir sig um. Þetta er rétt. 
            

Hljóð í salinn.

Við heyrum í hæstv. landbrh. á eftir en ég segi já. Löggjafarvaldið hefur ekki samþykkt þetta vísitöluákvæði og fjárveitingavaldið er í höndum löggjafarvaldsins. Framkvæmdarvaldið hefur annars vegar gert samning og löggjafarvaldið 

[12:13] Herra forseti. Hvort greiðslur eru ákveðnar í fjárlögum eða hvort þær eru ákveðnar í búvörulögum skiptir ekki máli svo þetta er ekki praktískt mál. Niðurstaðan er hin sama þannig að þetta eru hártoganir hjá hv. þm. Kristjáni Pálssyni. Hins vegar hélt hann því fram áðan að minni hlutinn í landbn. hefði viljað halda verðtryggingarákvæðum um beingreiðslurnar í lögunum. Ég vil vísa á bls. 7 í nál. 1. minni hluta og lesa þar upp, með leyfi forseta: ,,1. Beingreiðslur verði ekki verðtryggðar. Þessa tillögu hafa fjölmargir aðilar gert, m.a. Neytendasamtökin og verkalýðshreyfingin.`` Ég held að hv. þm. Kristján Pálsson sé læs og vænti þess að hann kynni sér þetta.

[12:14] Herra forseti. Ég bið hv. þm. Lúðvík Bergvinsson afsökunar á því að ég hef ekki lesið þessa greinargerð, en mér finnst á málflutningi minni hlutans að þetta skipti ekki neinu máli. Í ykkar huga skiptir engu máli hvort ákvæðið er í lögunum eða ekki þannig að það hlýtur að þýða um leið að það gæti alveg eins verið í lögunum. Það gefur alveg auga leið þó að það sé farið að skipta einhverju máli allt í einu ef það þarf ekki að vera þar, eða má ekki vera þar. Mér finnst þið vera tvísaga. Þið talið í einu orðinu um að það eigi að vera og í hinu orðinu að það megi ekki vera og í þriðja orðinu jafnvel að það sé allt í lagi, ekki skipti máli hvor leiðin sé farin. Þið áttið ykkur náttúrlega á því, hv. minnihlutamenn í landbn., að það var ein meginkrafa aðila vinnumarkaðarins að þetta ákvæði færi út úr frv. Og það er fjárlagavaldið, Alþingi Íslendinga, sem mun ákveða við fjárlög hverju sinni þær verðbætur sem settar verða á þennan samning sem gerður hefur verið af ríkisstjórninni. Það er grundvallaratriði. Þetta er prinsippmál og hv. formaður landbn. veit það. En það er svo aftur annað mál hvort meiri hluti Alþingis samþykkir þetta. Auðvitað vita það allir að ríkisstjórnin er með góðan meiri hluta á bak við sig og hugsanlega styðst við það.

[12:15] Herra forseti. Ég vil aðeins ítreka það sem ég sagði áðan. Við megum ekki rugla saman efni og formum. Hvort það er formlega ákveðið í búvörulögum að greiðslur samkvæmt búvörusamningi séu verðtryggðar eða hvort þær eru ákveðnar í fjárlögum skiptir ekki máli. Praktísk þýðing þess er engin, niðurstaðan hin sama. Sá samningur sem hefur verið gerður við Bændasamtökin kveður á um vísitölubindingu beingreiðslna og það heldur.

[12:16] Herra forseti. Það er ljóst að samningurinn er opinn hvað þetta varðar í dag. Það er hægt að breyta þessu ákvæði í samningnum nákvæmlega eins og 70 ára reglunni sem var breytt. Það er alveg ljóst að með því að hafa þetta ákvæði opið er að hægt er að breyta því, auðvitað með samkomulagi beggja aðila eða með einhliða ákvörðun Alþingis. Mér finnst mjög slæmt að hv. þm. Lúðvík Bergvinsson skuli ekki skilja almennilega þetta grundvallarprinsipp sem felst í því að vísitölutenging sé ekki í lögunum þótt hún sé í samningnum. Það er bara allt annað mál.

[12:17] Virðulegi forseti. Vegna ummæla og orða hv. þm. Kristjáns Pálssonar og reyndar véku hv. þm. Hjálmar Jónsson o.fl. einnig aðeins að því hvað varðar útflutningsmálin og þann árangur sem þar hefur náðst og menn orða það jafnvel svo að það hafi verið frekar verið um skipbrot að ræða. Ég vil ekki orða það svo þó að mistök hafi vissulega orðið en umræðan er a.m.k. góð um útflutningsmálin. En alvarlegra er þó, og það er það sem hefur farið fram hjá mönnum að ræða um og taka á, er hversu við höfum misst mikla hlutdeild í þeim markaði sem skilar bændum hæsta skilaverði. En það er einmitt innanlandsmarkaðurinn. Sú umræða hefur því miður nánast setið á hakanum það sem af er umræðunni um þetta mikilsverða mál. Menn hafa nánast eingöngu talað um markaðsmálin, hvað lýtur að útflutningi á þessum afurðum. Ekki hefur verið farið ítarlega yfir þann þáttinn er lýtur að innanlandsneyslunni og vegna hvers við höfum tapað jafndýrmætum mörkuðum og þar hafa verið og reynt að kryfja til mergjar þá neyslubreytingu sem orðið hefur hjá þjóðinni. Auðvitað mjög mikilvægt í þessu máli sem öllum öðrum að menn reyni að kryfja þann vanda sem við er að fást ef menn ætla á annað borð að sækjast eftir einhverjum árangri í þeim málum sem verið er að fjalla um.

[12:19] Herra forseti. Ég tek heils hugar undir allt sem hv. þm. Stefán Guðmundsson segir um markaðsmál á landbúnaðarafurðum. Að sjálfsögðu er innanlandsmarkaðurinn það sem skiptir öllu máli fyrir framtíð þessarar atvinnugreinar. Ég vona sannarlega að sú nýja nefnd sem hæstv. ráðherra ætlar að skipa muni taka á þessum málum, hvernig verði hægt að styrkja innanlandsmarkaðinn þannig að bændur haldi markaðshlutdeild sinni hér heima og gott betur. Þeir þurfa svo sannarlega á því að halda. Ég er heils hugar sammála og vona að við eigum eftir að sjá það á þessu samningstímabili að staða bænda á markaðnum batni og við getum með aðgerðum lækkað sláturkostnaðinn sem ég hef talið vera eina mestu meinsemdina í allri verðlagningunni, ekki vegna þess að þetta sé illa gert af hálfu sláturleyfishafa heldur er allt of mikill kostnaður sem hleðst utan á verðið. Það kostar eftir því sem mér er sagt yfir 150 kr. á kg að slátra einni á eða einu lambi. Allir sjá að meðan hægt er að fara út í verslun og kaupa sér pasta fyrir 150 kr. og láta það duga fyrir tveggja manna fjölskyldu kaupa menn frekar pasta en lambakjöt fyrir 400--500 kr.

[12:21] Herra forseti. Nokkur umræða hefur nú þegar verið um þetta mál og það er svo sem að vonum. Menn hafa ekki um nokkurt árabil haft til meðferðar stærra mál sem varðar málefni landbúnaðarins og fjárskuldbindingar ríkisins því að á bak við málið liggur einn stærsti samningur sem gerður hefur verið um nokkurt skeið hvað varðar beinar fjárskuldbindingar ríkisins. Því miður eru ekki þær aðstæður sem æskilegastar hefðu verið hvað tíma snertir til að ræða málið og ýmislegt mætti líka segja um aðdraganda þess og þau vinnubrögð sem þar hafa verið ástunduð. Ég er almennt þeirrar skoðunar þegar í hlut eiga hin viðameiri og stærri mál, sem eru stefnumarkandi til langs tíma litið og varða víðtæka hagsmuni í samfélaginu, að leita beri eftir eins mikilli pólitískri samstöðu og samráði um þau og kostur er. Það liggur í hlutarins eðli að þegar samið er um hlutina til langs tíma getur komið í annarra hlut en þeirra sem að samningagerðinni standa að framkvæma þá hluti að einhverju leyti og eru mörg og nýleg dæmi um það. Þá er að breyttu breytanda farsælt að sem mest þverpólitísk samvinna hafi átt sér stað um undirbúning og aðdraganda slíkra mála. Þetta á líka við um þátt umbjóðenda almannahagsmuna eins og verkalýðshreyfingin er í þessu sambandi eins og hún kemur fram fyrir hönd neytenda og íbúa landsins þegar í hlut á hagsmunagæsla af þeirra hálfu gagnvart slíkum málum. Herra forseti. Enginn vafi er á því að íslenskur landbúnaður hefur gengið í gegnum ekki minni og jafnvel meiri breytingar á undanförnum árum og áratugum en flestar aðrar greinar. Hann hefur a.m.k. ekki farið varhluta af því að miklar breytingar hafa átt sér stað í rekstrarumhverfi og allri aðstöðu. Landbúnaðurinn hefur á síðustu 100 árum margoft orðið að taka á sig miklu meiri sveiflur og gerbreytingu á starfsskilyrðum en fólk áttar sig almennt á. Þá á ég auðvitað sérstaklega við þá hluta sem hafa verið framleiddir á ákveðnum tímum með útflutning í huga. Íslenskur landbúnaður var öldum saman fyrir utan að vera aðaluppspretta fæðu og afkomu í landinu einnig helsti gjaldeyrisútvegurinn ásamt sjávarútvegi eftir því sem hann kom til og jókst að mikilvægi. Framleiðsluvörur landbúnaðarins voru þær sem skiluðu mönnum þó einhverjum erlendum gjaldeyri öldum saman og það hefur einnig átt við á köflum á síðustu áratugum. Það má t.d. nefna það tímabil þegar sauðir voru fluttir út fyrir beinharðan pening og voru á sínum tíma á ákveðnum áratugum síðustu aldar nánast eini gjaldeyririnn og einu peningarnir sem menn fengu í hendur. Allt annað var lagt inn í reikning og teknar út vörur á móti. Svo kom tímabil þar sem menn fluttu út saltkjöt. Svo lokuðust þeir markaðir og menn urðu að ganga í gegnum miklar breytingar til að tileinka sér nýja tækni. Í hönd fór það tímabil þegar allmikið af búvöru var flutt út fryst, fryst kjöt og einnig talsvert flutt út af mjólkurafurðum í kjölfar þess að við urðum sjálfum okkur næg um þá hluti. Síðan var rekin sú stefna um langt árabil að hvetja til aukinnar framleiðslu og uppbyggingar í greininni með opinbera fjármuni, jafnvel þar til stuðnings. Allt þetta verða menn að hafa í huga ef þeir ætla að ræða af einhverri sanngirni stöðu greinarinnar eins og hún hefur verið á allra síðari árum og er í dag. Það er nefnilega mikill misskilningur sem einhver ræðumaður sagði að framleiðsluferlið í landbúnaði væri ekki ýkjaflókið eða langt. Í fyrsta lagi er allmikill aðdragandi að því að framleiðsla komi á markað til að mynda í sauðfjárrækt í missirum talið en hitt er auðvitað miklu afdrifaríkara að sú uppbygging og fjárfesting sem liggur að baki er í flestum tilvikum áratugaverkefni. Sama á við ef breytingar verða sem gera það að verkum að ekki er hægt að nýta þá fjárfestingu er það hlutur sem ekki er auðvelt að stroka út með einu pennastriki. Ég held að fróðlegt sé í þessu sambandi að athuga aðeins hvernig staða landbúnaðarins var undir lok 8. áratugarins. Það má segja að þeirri áratugalöngu uppbyggingar- og framleiðsluhvetjandi stefu ljúki sem hafði verið af hálfu stjórnvalda allt frá miðbik þessarar aldar eða jafnvel fyrr þegar í gildi var svonefnd nýbýlastefna og menn fengu umtalsverðan fjárstuðning til þess að byggja upp nýbýli í sveitum. Það voru styrkir til að auka ræktun og auka framleiðslu í öllu tilliti. Síðan kom viðreisnarstjórnin með framleiðsluhvetjandi stefnu í formi útflutningsuppbóta en þá var tekin upp sú tilhögun að hvetja til framleiðslu í umtalsverðum mæli umfram þarfir hins innlenda markaðar og landbúnaðurinn átti þá sjálfkrafa rétt á útflutningsuppbótum sem nam í fjárhæðum yfirleitt um 10% af tiltekinni heildarframleiðsluverðmætisviðmiðun í greininni sem þá var notuð. Þetta ættu talsmenn þeirra stjórnmálaflokka, sem hér hafa verið að tjá sig til að mynda Alþfl. og Sjálfstfl., að hafa í huga þegar þeir gerast dómharðir um ástand mála eins og það er í dag. Skyldi það ekki vera svo að ekki síst stefna liðinna áratuga um stórkostlega framleiðsluaukningu og þar á meðal til útflutnings, sem var ríkisstyrkt, eigi sinn stóra þátt í þeirri stöðu sem menn eru nú að reyna að vinna sig út úr? Hver var staðan orðin undir lok 8. áratugarins þegar menn fóru að gera fyrstu alvörutilraunirnar til að snúa þarna við? Hún var sú að hér var á fóðrum á 10. hundrað þúsund fjár í landinu. Veturinn 1978--1979 hygg ég að verið hafi um 910 þúsund fjár á fóðrum en það lætur nærri að verða um 450 þúsund í dag. Hvað hefur þá gerst? Helmingsfækkun hefur orðið í þessari grein. Hún hefur dregist saman um helming og það samsvarar því ef við tökum þekkt dæmi sem mikið er talað um að meðaljafnstöðuafli okkar í þorskveiðum í kringum 300 þús. tonn er núna kominn ofan í 150 þús. tonn, a.m.k. miðað við útgefinn kvóta. Það sem hefur gerst í sauðfjárræktinni á þessum 15 árum er mjög sambærilegt við það sem hefur gerst í þorskveiðunum í samdrætti mælt. Skal þá engan undra að menn eigi þarna í talsverðum erfiðleikum. Er það ekki svo að það er viðurkennt t.d. í sjávarútveginum að þau landsvæði sem eru háðust þorskveiðum eins og Vestfirðir og hafa ekki átt þess kost að bæta sér upp samdrátt í afla þar með því að auka sókn í aðrar tegundir í sama mæli og sumir aðrir landshlutar eigi í gífurlegum erfiðleikum? Um það er ekki deilt og ekki heldur um skýringarnar eða orsakir þess. Ég held að ekki sé ósanngjarnt og fullkomin ástæða til þess að gera pínulítinn samanburð hvað varðar hagi sauðfjárræktarinnar sérstaklega, sem er hér aðallega til umræðu, og setja þetta í svolítið sögulegt samhengi. Auðvitað liggur í hlutarins eðli að geysilegur samdráttur í framleiðslu og umsvifum í einni atvinnugrein skapar gífurlega erfiðleika fyrir viðkomandi framleiðendur og þeim mun meiri erfiðleika ef um er að ræða starfsemi sem verður ekki auðveldlega hlaupið frá, menn geta fært sig yfir í annað eða nýtt mannvirkið til annarra hluta. Sama á að verulegu leyti við úrvinnslu og þjónustu við þessa grein. Þar hafa menn orðið að taka á sig mikla erfiðleika. Þó reynt hafi verið að hagræða í slátrun með úreldingu sláturhúsa og mikilli fækkun þeirra á síðustu árum standa eftir mannvirki sem voru byggð fyrir miklu meiri afköst og framleiðslu en nú er í boði vegna þessa gífurlega samdráttar. Þetta verða menn að horfast í augu við og ræða af hreinskilni ef þeir ætla að ræða um þetta af einhverjum lágmarksskilningi. Vandinn er hins vegar mjög mikill. Um það deilir enginn að þær aðstæður sem hæstv. núv. landbrh. stóð frammi fyrir á sl. vori þegar hann tók við embætti voru erfiðar. Ég skal fyrstur manna viðurkenna að hans beið erfitt verkefni og hann tók að mörgu leyti við vondu búi. Eitt sem hæstv. ráðherra tók við var að varðandi sauðfjárhliðina höfðu forsendur þær sem eldri búvörusamningur byggði á breyst um margt og að sumu leyti brugðist. Þar eru líka á ákveðnar skýringar. Ákveðnar aðstæður hafa þróast þannig í þjóðarbúskap okkar að ekki var við góðu að búast. Helstu ástæður þess að svo fór sem raun ber vitni eru auðvitað þær að hér hafa gengið yfir þrengingar í efnahags- og atvinnulífi, hér hefur orðið mikið atvinnuleysi. Það hefur orðið fallandi kaupmáttur og skert lífskjör í landinu sem átt hefur sinn þátt í því að framleiðslan hefur dregist saman og lent í erfiðleikum eins og fjölmargar aðrar sambærilegar greinar í þjóðarbúskapnum. Í þriðja lagi má svo nefna að af hálfu síðustu ríkisstjórnar var um að ræða stórfelldar vanefndir á framkvæmd síðasta búvörusamnings og er tæplega hægt að kalla þær annað en stórfelldar. Í reynd er það þannig að hæstv. fyrrv. landbrh. sat í fjögur ár með hendur í skauti og aðhafðist bókstaflega ekkert í málefnum þessarar greinar þó svo að ljóst væri, einkum síðari hluta kjörtímabilsins, að þar var að stefna í allt aðra og óhagstæðari þróun en menn höfðu gert ráð fyrir. Þar af leiðandi endurtek ég að núv. hæstv. landbrh. tók við miklum vanda og miklum erfiðleikum. Hvað niðurstöðu samningsins snertir, sem hér er til umræðu, verð ég að segja að mér finnst hann vera að mörgu leyti mjög sérkennileg samsuða. Hann ber þess ekki merki á neinn hátt að til grundvallar hafi legið heildstæð stefnumörkun um það með hvaða hætti skyldi stjórna málum íslensks landbúnaðar og í hvaða átt menn vildu láta hann þróast. Það einkennilegasta við samninginn er auðvitað það sambland af ofstjórn og frjálshyggju sem er í honum. Það er engu líkara en þeir sem stóðu að samningagerðinni hafi ekki með nokkru móti getað gert upp við sig hvort þeir vildu almennt séð stjórn á þessum málum eða hvort þeir vildu láta óheft lögmál framboðs og eftirspurnar, hinn frjálsa markað og samkeppni ráða þar lögum og lofum. Menn geta í hvorugan fótinn stigið þannig að niðurstaðan verður sambland af hvoru tveggja, bastarður sem hefur ævinlega gefist illa. Ég er þeirrar skoðunar að af tvennu illu sé mikið skárra að menn velji aðra hvora leiðina þegar menn standa í svona aðstöðu. Annaðhvort velji menn það að reyna að hafa stjórn á hlutunum, stjórna framleiðslunni, hafa stjórn á verðlagningu vörunnar og þar fram eftir götunum eða menn reyni það ekki og menn velji þá hina leiðina að láta markaðinn ráða þar ferðinni. Þessi sérkennilega samsuða þar sem annars vegar á að afnema framleiðslustjórnun og fella niður verðlagningu vörunnar og láta hana væntanlega ráðast af markaði, af lögmálum framboðs og eftirspurnar, en hins vegar á að þvinga alla til þess að taka þátt í sameiginlegu ábyrgðarkerfi gagnvart útflutningi og ýmsum verðskerðingargjöldum á vörurnar, er að mínu mati afar vond blanda. Þetta er vondur kokteill, herra forseti, svo ekki sé meira sagt. Ég held að með þessu fái menn marga þá galla sem hætt er við að fylgi blóðugri samkeppni á svona litlum, sérhæfðum og þröngum markaði eins og hér á í hlut, svo sem þá að um framleiðslusprengingu geti orðið að ræða og það verði glórulaus undirboð og mikið verðfall miklar á vörunni. Framleiðendur eða úrvinnsluaðilar freistist til þess að veita gjaldfrest til þess að reyna að hafa betur í samkeppninni um að koma sinni vöru út og afleiðingar alls þessa þekkjum við. Það verður hrina gjaldþrota, það verður verðlagning sem verður úr öllu samhengi við framleiðslukostnað, undirboð og tilheyrandi erfiðleikar þangað til menn verða komnir á hnén og hvað er líklegt að gerist þá? Þá er líklegt að menn nái saman um að stýra verðlagningunni og framleiðslunni og skrúfi upp verðið til þess að hafa upp í kostnaðinn af samkeppnistímabilinu. Nákvæmlega þetta hefur gerst í hverri greininni á fætur annarri hér í landbúnaðinum sem hefur gengið í gegnum sömu hluti. Þetta er kjúklingadæmið í hnotskurn og svínadæmið að verulegu leyti svo ekki sé minnst á kartöflurnar og gætu menn sagt ýmsar sögur af því hvernig sambærileg vitleysa hefur leikið með það.

En er þá hægt að halda ...?

Bíddu nú við, hv. þm. Á sama tíma og menn ætla að sleppa þessum þáttum lausum og taka þá væntanlega á sig herkostnaðinn af því sem ég óttast að verði umtalsverður í formi lakari lífskjara þeirra sem stunda þessa framleiðslu og úrvinnslu og dreifingu á vörunni, auðvitað má segja að það jákvæða sé þá að á einhverju tímabili njóta neytendur þessa í lægra vöruverði. Við vitum að óheilbrigt ástand af þessu tagi þegar farið er að selja vöruna undir framleiðslukostnaði kemur því miður í bakið á neytendum. Ef þeir verða síðan látnir sitja uppi með herkostnaðinn að lokum í formi hærra vöruverðs þegar menn hafa verið neyddir til þess af illri nauðsyn, náð á nýjan leik saman um framleiðslustýringu sem þjónar fyrst og fremst því markmiði að hækka verð vörunnar. Þá fara menn upp fyrir raunhæft verð eða nauðsynlegt verð til þess að ná inn fyrir herkostnaðinum af áflogunum sem eru að baki. Á sama tíma á að neita mönnum um það að starfa í kerfinu að öllu leyti þannig að þeir sterkustu geti lifað til frambúðar. Það er gert með þessum sameiginlegu þvingunarákvæðum um þátttöku allra í verðskerðingarkerfi vegna útflutnings og fleiri miðstýringar- eða ofstjórnarákvæðum sem þarna eru á ferðinni í bland við frjálshyggjuna. Þess vegna segi ég, herra forseti, að þetta er vond blanda og ég hef áhyggjur af því að þetta muni ekki leiða menn á farsæla braut. Ég held að það hefði verið miklu skárra ef það væri orðin niðurstaða manna að láta af allri stýringu, hvort sem heldur er verðstýringu eða framleiðslustýringu, að gefa framleiðsluna endanlega frjálsa, búa um þann stuðning sem menn yrðu sammála um að leggja inn í greinina og láta síðan hverjum og einum það eftir með hvaða hætti hann stundaði sinn búskap, hvort hann stílaði fyrst og fremst upp á framleiðslu fyrir innanlandsmarkað eða í bland fyrir innanlandsmarkað og útflutning eða þess vegna eingöngu útflutning. Það væri hverjum og einum í sjálfsvald sett og umfang manna í búskapnum að því leyti væri ekki takmarkað. Þá væri a.m.k. einhver von til þess að menn nytu þeirrar hagkvæmni sem lágur jaðarkostnaður viðbótarframleiðslu getur verið í hagkvæmum rekstrareiningum. Ég sé ekki annað en að með þessu þvingunarkerfi sé alveg girt fyrir það að menn geti reiknað sér til tekna þannig framleiðsluauka þar sem möguleikar eru fyrir hendi að stunda hann eða bæta honum við. Ég hefði þá sagt að einasta takmörkunin sem ætti að leggja á landbúnaðinn ef menn ætla að fara þessa leið á annað borð væri sú sem lyti að umhverfinu og landnýtingunni. Að öðru leyti ætti hann að starfa fullkomlega frjálst í landinu. Ég held að þessi aðferð varðandi útflutninginn alveg sérstaklega sé óvenjulega heimskuleg. Sé hæpið að kerfið geti gengið upp miðað við þarfir innlenda markaðarins á grundvelli framleiðslustjórnunar og opinberrar verðlagningar er enn fráleitara að slík íhlutun geti nokkurn tíma gengið gagnvart útflutningi því þar verða menn auðvitað að byggja á þeim lögmálum einum sem markaðirnir setja mönnum. Önnur framleiðsla en sú sem fær staðist á þeim forsendum þjónar ekki tilgangi nema menn séu á nýjan leik tilbúnir til þess að ráðstafa opinberum fjármunum til að styrkja slíkan útflutning. Herra forseti. Þá er ég kominn að öðru sem ég held að sé kannski næstalvarlegasta málið í sambandi við samninginn og það sem ég efast mest um. Það er sú stefnubreyting að hverfa frá þeim hreina aðskilnaði sem eldri búvörusamningurinn gerði á milli framleiðslu fyrir innanlandsmarkað og stuðningi við hana annars vegar og útflutningi hins vegar. Róttækasta breytingin í gamla búvörusamningnum frá 1991 var sú að útflutningsuppbætur voru lagðar af og gerð voru algerlega hrein skil á milli þeirrar framleiðslu sem ríkið studdi til að lækka verð vörunnar á innlendum markaði annars vegar og hins vegar þeirrar tilraunar sem menn kynnu sjálfir að vilja gera til að flytja út vöruna á eigin ábyrgð. Þessi skil eru nú gerð óhrein á nýjan leik eða tekin burt vegna þess að um leið og framleiðslustýring verður afnumin og mönnum í sjálfsvald sett hversu mikið þeir framleiða, t.d. umfram það greiðslumark sem þeir hafa, opnast aftur í reynd sá möguleiki að þarna flæði fjármagn á milli og það mun gera það. Enginn getur borið á móti því að þegar frá líður er alveg eins hægt að segja að stuðningurinn fari í að kosta útflutninginn sem mun eiga sér stað á hverjum tíma. Það er að mínu mati ekki bara vont og vitlaust vegna þess að þá fara skattpeningarnir ekki í að lækka verðið til neytenda innan lands. Þetta er stórhættulegt fyrir landbúnaðinn sjálfan vegna þess að þá mun sú umræða koma upp á nýjan leik sem var honum einna erfiðust á árum áður og það voru ásakanir um það opinbera fé sem fór í herkostnaðinn af útflutningnum. Það var auðvitað sá hlutur sem allra síst var hægt að verja í því ástandi sem ríkti fyrir árið 1991. Það voru þeir stórfelldu fjármunir í hundruðum millj. kr., ef ekki milljörðum sum árin, sem fóru í útflutningsuppbætur. Auðvitað var svo komið að engar pólitískar forsendur voru fyrir því í landinu að verja það kerfi og það sáu menn þegar komið var fram á þennan tíma. Ég sé ekki annað en menn séu að taka þarna stórfellda áhættu af því og þá á ég ekki síður við bændur og landbúnaðinn en neytendurna og þá hliðina að lenda í þessum ógöngum á nýjan leik. Um þetta hef ég miklar efasemdir, herra forseti, og ég sé eftir því að menn skuli ekki vera tilbúnir til að verja áfram þá stefnu sem tekin var upp árið 1991 með afnámi útflutningsuppbótanna. Auðvitað má segja að varðandi tekjur til bænda og möguleikana á aðstoð við þá sem eiga í miklum erfiðleikum geti þjóðhagslega séð til skamms tíma litið verið árangursrík aðferð að styðja við bakið á þeim með einhverjum fjármunum til að auka eitthvað framleiðslu sína og stíla á útflutningsmarkað. En sú leið ber dauðann í sér eins og við vitum. Sú framleiðsla sem ekki stendur á eigin fótum er til lengri tíma litið alltaf því marki brennd að hún er tekin úr samhengi við raunverulegar aðstæður, tilkostnað við framleiðslu og markaðsaðstæður og það getur aldrei verið æskilegt að standa þannig að málum. Niðurstaða mín var sú og er sú enn þann dag í dag að fjármununum sé betur varið í formi beinna greiðslna eða beins stuðnings til þessarar stéttar ef það er niðurstaða manna í samfélaginu að hún búi við óásættanleg kjör og þar þurfi að bæta eitthvað úr. Herra forseti. Ég geri eitt að umtalsefni og það er upphafið að málinu og að búvörusamningnum. Ég verð að segja alveg eins og er að mér fannst það dapurlegt þegar menn hófu enn á ný í haust sem leið nýja vegferð í þessum efnum og hrintu nýjum búvörusamningi úr vör með útsölu á kjöti. Það er eins og menn hafi ekkert lært og ætli ekkert að læra því að eitt af því sem klúðraði framkvæmdinni á eldri búvörusamningi var einmitt kjötútsala hæstv. landbrh. Halldórs Blöndals í ágústmánuði áður en búvörusamningurinn frá 1991 tók gildi þegar meira en tvöföld mánaðarsala ruddist út á einum mánuði sem verkaði auðvitað þannig eins og alltaf hefur verið að allar frystikistur bæði á heimilum og í vinnslustöðvum fylltust af gömlu kjöti og þegar ný framleiðsla kom á markað var engin sala mánuðum saman. Menn byrjuðu strax í upphafi að rúlla á undan sér birgðum með þessum hætti svo að nam hundruðum tonna. Að mínu mati var þessi útsala á sínum tíma í ágústmánuði áður en eldri búvörusamningurinn tók gildi hrein svik við bændur vegna þess að það var um það samið að það skyldi skila þeim birgðastöðu sem næmi þriggja vikna innanlandssölu. Um það var samið á sínum tíma og það var svikið með því að koma aftan að bændum og halda kjötútsölu í mánuðinum áður en bændur yfrtóku ábyrgðina á birgðahaldinu. Hvað er svo verið að gera núna? Hvað hafa menn lært af þessum ógöngum? Ekki neitt því að það er byrjað nákvæmlega eins núna með kjötútsölu í ágúst þannig að nú eru allar kistur á heimilunum og í vinnslustöðvunum fullar af gömlu kjöti og salan verður sáralítil fram að áramótum á framleiðslu þessa hausts. Menn byrja því að rúlla þessu einu sinni enn á undan sér og það getur ekki annað en haft neikvæð áhrif á söluna og verið vond vörukynning fyrir þessa vöru. Herra forseti, þetta er satt best að segja ákaflega dapurlegt. Herra forseti. Þetta eru þeir þættir sem ég tel vera einna lakasta og gera það að verkum að ég hef hvað mesta fyrirvara á um samninginn. Ég held að hvað ýmsa aðra þætti snertir svo sem þann fjárhagsramma sem þarna er lagður varðandi stuðning við greinina sé hann eins og við mátti búast og í ljósi þess hversu mikið ríkisútgjöld til þessa málaflokks drógust saman í kjöfar búvörusamningsins frá 1991 var varla við því að búast að menn treystu sér að halda þar áfram að draga stórfellt saman. Ég minni á og það er óumdeilt að sparnaður vegna þeirrar stefnubreytingar sem var tekin upp með samningnum 1991 er um 3--4 milljarðar kr. á ársgrundvelli nú. Ef borin eru saman til að mynda útgjöld til hefðbundinna búgreina árin 1991 og 1994 er munurinn þar á milli 3 og 4 milljarðar kr. þannig að þau markmið sem sett voru með samningnum að þessu leyti hafa óumdeilanlega náðst og engin ein aðgerð í ríkisfjármálum á síðari árum hefur skilað jafnmiklum sparnaði í opinberum útgjöldum. Herra forseti. Að lokum vil ég eins og margir fleiri hafa gert gagnrýna það að við gerð samningsins nú var með einhverjum hætti, mér liggur við að segja með óskiljanlegum hætti, klúðrað þeirri samstöðu sem hafði þó náðst í grófum dráttum milli allra helstu og víðtækustu hagsmunaaðila í þjóðfélaginu um það með hvaða hætti skyldi taka á þessum sérstöku vandamálum hefðbundinna búgreina í landbúnaði. Ég tel að það samkomulag og sú samstaða sem náðist á árunum 1990--1991 um það mál hafi í raun og veru verið gagnmerk vegna þess að hún markaði heilmikil tímamót í samskiptum þessara aðila. Árin þar á undan gætti vaxandi óánægju í verkalýðshreyfingunni með stöðu mála í landbúnaðinum, kröfur um innflutning á búvörum til þess að lækka vöruverð voru háværar og jafnvel var ályktað um þá hluti á landsþingum heildarsamtaka launamanna. Með starfi sjö manna nefndar og búvörusamningnum vorið 1991 náðist víðtæk samstaða um það hvernig skyldi tekið á þessum vandamálum. Það er auðvitað alveg ljóst að sú samstaða var m.a. grundvöllur þess að menn treystu sér almennt ekki til að mæla gegn þeim gerningi á hinum pólitíska vettvangi og var þó heitt í kolunum í aðdraganda alþingiskosninga vorið 1991. Það voru einstöku hetjur eins og hv. þm. Egill Jónsson og hv. þm. Páll Pétursson sem ætluðu sér að slá pólitískar keilur á því að vera á móti búvörusamningnum þá en töpuðu yfirleitt á því og fóru enga frægðarför. Ástæða þess að menn voru yfirleitt ekki með andstöðu var að mínu mat ekki síst þessi þverfaglega eða þverpólitíska samstaða sem tókst um samninginn og framkvæmd hans. Þessu var síðan klúðrað með einhverjum hætti og ég skil satt best að segja ekki hvernig menn fóru að því vegna þess að ég veit og ég fullyrði að það stóð góður hugur til þess af hálfu til að mynda forsvarsmanna verkalýðshreyfingarinnar, bæði Alþýðusambandsins og BSRB, að halda þessu starfi áfram. Það hefur þó ekki verið alveg óumdeilt í þeirra röðum að verkalýðshreyfingin ætti að axla pólitíska ábyrgð af því að ganga í þau erfiðu verk og standa ábyrg að þeirri erfiðu ákvarðanatöku sem þar var á ferðinni. Það hefur eðlilega ekki verið óumdeilt. Þannig að þeim mun meiri eftirsjá er í því að menn skyldu klúðra þessu. Umsagnir um málið bera þess vitni að þarna hefur mikilvæg samstaða rofnað og er það mjög ámælisvert. Að vísu hefur hæstv. landbrh. nú boðað að nú hyggist hann kveðja menn til funda á nýjan leik og setja á laggirnar nefnd og það er sjálfsagt betra seint en ekki, en ég veit auðvitað ekkert um það hvaða andrúmsloft verður ríkjandi t.d. í verkalýðshreyfingunni gagnvart því að koma að þessum málum meira og minna sem gerðum hlut. Auðvitað er það svo að innan verkalýðshreyfingarinnar eru líka að mörgu leyti skiptar skoðanir um stefnuna í þessum málum eins og er innan margra stjórnmálaflokka. Þar er stutt í sambærilegan áherslumun og menn finna gjarnan í máli þeirra sem annars vegar koma af landsbyggðinni eða af landbúnaðarsvæðunum og hins vegar þeirra sem nálgast málið meira frá sjónarhóli neytenda í þéttbýlinu. En verkalýðshreyfingin er þó að einu leyti sambærilega sett í málinu og stjórnvöld. Hún hefur innan sinna vébanda fólk sem á víðtækra hagsmuna að gæta í málinu báðum megin frá. Sem heildarsamtök launamanna að horfir hún auðvitað á lífskjörin, einnig í þeim skilningi hvert er vöruverðið í landinu og hver kaupmáttur launanna er gagnvart mikilvægum neysluvörum eins og búvöru, þótt hlutfall þeirra hafi að vísu farið jafnt og þétt lækkandi á undanförnum árum. En hún nálgast líka málin frá þeim sjónarhóli að þúsundir félagsmanna verkalýðshreyfingarinnar eiga atvinnu sína undir þessari atvinnugrein komna. Og ætli það sé ekki þannig að forustumenn verkalýðsfélaga á fjölmörgum þéttbýlisstöðum úti á landi hafi býsna mikinn skilning á því að það skipti máli að varðveita í landsframleiðslunni þau umsvif sem íslenskur landbúnaður, úrvinnsla og þjónusta stendur fyrir. Það er að bestu manna yfirsýn talið að um 12--15 þúsund ársverk í landinu tengist beint og óbeint þessari atvinnugrein. Þar má nefna staði eins og Hvolsvöll, kjördæmi hv. þm. sem hér stendur í dyrunum og talaði mjög spaklega um þessi mál í gærkvöldi. Við getum líka farið hringinn og tekið Selfoss og Borgarnes, Hvammstanga, Blönduós, Sauðárkrók, Akureyri, Húsavík, Egilsstaði. Ætli það sé ekki þannig að forsvarsmenn verkalýðsfélaga á þessum stöðum hafi líka skilning á málinu frá þessari hlið. Það held ég og ég fullyrði að það átti sinn þátt í því að t.d. Alþýðusambandið var jafntilbúið og raun bar vitni til að nálgast þessi mál með ábyrgum hætti og axla ábyrgð á erfiðum pólitískum ákvörðunum á sínum tíma. Þeim mun hraklegra er það og óskynsamlegra að reyna ekki að hafa gott samband og samráð við slíka aðila um meiri háttar stefnumörkun og ákvarðanatöku eins og búvörusamningur til margra ára auðvitað er. Þar er líka um ráðstöfun mikilla fjármuna að ræða, eins og hér hefur iðulega verið gert að umtalsefni. Herra forseti. Með vísan til þess sem ég hef að framan sagt og þeim efasemdum og athugasemdum sem ég hef lýst við samninginn, þá er það mín niðurstaða að ég mun ekki greiða honum atkvæði mitt í þeirri gerð sem hann liggur hér fyrir, enda í sjálfu sér ekki sérstaklega eftir því óskað. Það hefur ekki verið leitað samstarfs við stjórnarandstöðuna um málið og þar af leiðandi hlýtur hæstv. ríkisstjórn að bera á því alla pólitíska ábyrgð. En það er síður en svo þar með sagt af minni hálfu að samningurinn sé að öllu leyti slæmur. Ég viðurkenni það fúslega og manna fyrstur að auðvitað bar brýna nauðsyn til að ná lendingu í þessu máli og ná fram samningum. Það var stórlega ámælisvert hvernig fyrri ríkisstjórn hafði trassað það með öllu að taka á þeim vandamálum sem öllum var orðið ljóst að upp voru komin í landbúnaðinum, einkum og sér í lagi hvað sauðfjárframleiðsluna snertir. Ég ætla því heldur ekki að leggja stein í götu þessa máls með neinum hætti og vona að það teljist ekki né verði túlkað sem slíkt að ég hef leyft mér að tala um málið eins og hálfa stund.

[12:57] Herra forseti. Ég leyfi mér að mæla fyrir þáltill. á þskj. 240 um heimild fyrir ríkisstjórnina til að fullgilda fyrir Íslands hönd fríverslunarsamning milli Íslands og Litáens og fyrir þáltill. á þskj. 241 um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að fullgilda fyrir Íslands hönd fríverslunarsamning milli Íslands og Lettlands. Fríverslunarsamningar þessir voru undirritaðir í Kolding á Jótlandi 30. ágúst 1995. Fríverslunarsamningarnir eru hliðstæðir þeim samningum sem EFTA-ríkin hafa gert við ríki Mið- og Austur-Evrópu. Samningarnir kveða á um fríverslun milli landanna með iðnaðarvörur. Þeir ná einnig til fisks og fiskafurða og til vara sem unnar eru að hluta til eða öllu leyti úr landbúnaðarafurðum. Þessar vörur eru sérstaklega tilgreindar og nánar kveðið á um framkvæmd viðskipta með þær í sérstökum bókunum við samninginn. Ég vík nú sérstaklega að fríverslunarsamningi við Litáen. Ísland og Litáen afnámu alla innflutningstolla á iðnaðarvörum sem upprunnar eru í þessum löndum og gjöld sem hafa samsvarandi áhrif frá og með gildistöku samningsins. Hið sama gildir um fisk og fiskafurðir nema að því er varðar nokkrar fisktegundir þar sem um aðlögunartíma er að ræða. Litáen fær níu ára aðlögunartíma til þess að afnema tolla á þurrkuðum, söltuðum og reyktum fiski, svo og á niðurlögðum og niðursoðnum fiski. Þó gerir samningurinn ráð fyrir því að strax við gildistöku hans taki gildi í Litáen tollfrjás innflutningskvóti fyrir saltsíld. Sá kvóti verður 300 tonn fyrsta ár samningsins. Hann stækkar síðan um 40 tonn á ári þar til hann hefur náð 500 tonnum. Í sérstakri bókun með samningnum lýsir ríkisstjórn Litáens því yfir að á fyrsta fundi sameiginlegrar nefndar Íslands og Litáens um framkvæmd samningsins megi endurskoða hann með möguleika á því að auka saltsíldarkvóta. Varðandi viðskipti með landbúnaðarvörur lýsa samningsríkin sig reiðubúin, að því marki sem stefna þeirra í landbúnaðarmálum leyfir, að stuðla að samfelldri þróun viðskipta með landbúnaðarvörur. Spyrja mætti hvers vegna aðlögunartími fyrir niðurfellingu tolla á fiski er svo langur sem raun ber vitni. Skýringin er eftirfarandi: Þegar Ísland samdi við Litáen hafði nýlega verið gerður fríverslunarsamningur milli Evrópusambandsins og Litáens. Samkvæmt þeim samningi fær Litáen varanlega undanþágu frá fríverslun fyrir margar mikilvægar fiskafurðir. Evrópusambandið féllst á að Litáen mætti halda háum tollum á söltuðum, reyktum, þurrkuðum og niðursoðnu fiski. Litáen vildi semja um það sama til Ísland. Samningamönnum Litáens var tjáð að Ísland gæti ekki gert fríverslunarsamning við Litáen nema tryggð væri full fríverslun með fisk og fiskafurðir, enda væri fiskur fríverslunarvara hjá EFTA. Litáar fóru þá fram á langan aðlögunartíma fyrir niðurfellingu tolla á unnum fiski öðrum en frystum flökum. Var þá samið um níu ára aðlögunartíma. Tollar fara lækkandi á þessum aðlögunartíma en falla alveg niður að honum loknum. Í samningaviðræðunum við Litáen lagði Ísland mikla áherslu á að fá tollfrjálsan aðgang fyrir saltsíld þar eð Íslendingar þurfa nýja markaði fyrir síldina og áhugi er í Litáen á íslenskri síld. Herra forseti. Fríverslunarsamningurinn milli Íslands og Lettlands er að mörgu leyti mjög hliðstæður fríverslunarsamningnum við Litáen. Ísland og Lettland afnema alla innflutningstolla af iðnaðarvörum sem upprunnar eru í löndunum, svo og öll gjöld sem hafa samsvarandi áhrif frá og með gildistöku samningsins. Samningurinn gerir ráð fyrir fjögurra ára aðlögunartíma fyrir niðurfellingu tolla á vissum fiskafurðum. Tollar falla strax niður á öllum heilum, ferskum og frystum fiski nema á laxi og bristlingi. Hið sama gildir um fryst karfaflök og flök af flatfiski, svo sem lúðu og kolaflök. Hins vegar verður fjögurra ára aðlögunartími fyrir niðurfellingu tolla á söltuðum, reyktum, þurrkuðum og niðursoðnum fiski, svo og á frystum flökum öðrum en þeim sem ég gat um áður. Á aðlögunartímanum munu tollar fara lækkandi þannig að eftir tvö ár lækka tollar um þriðjung, eftir þrjú ár lækka tollar aftur um þriðjung og eftir fjögur ár falla tollarnir alveg niður. Í fríverslunarviðræðunum við Lettland lagði Ísland mikla áherslu á saltsíldina eins og í viðræðunum við Litáen. Farið var fram á fulla fríverslun strax fyrir saltsíld. Ekki náðist það fram. Hins vegar náðist mun styttri aðlögunartími en í Litáen, eða fjögur ár. Einnig fékkst tollfrjáls kvóti fyrir saltsíld, 200 tonn á ári. Í samningaviðræðunum var gerð bókun samningsaðila um að athugað yrði á fyrsta fundi sameiginlegrar nefndar hvort stækka megi saltsíldarkvóta. Eftir að fríverslunarsamningar við Litáen og Lettland höfðu verið undirritaðir hófust að frumkvæði annarra EFTA-ríkja, með samþykki Íslands og aðild Íslands, samningaviðræður milli EFTA-ríkjanna og allra Eystrasaltsríkjanna um gerð fjölþjóðlegra fríverslunarsamninga milli þessara aðila. Fyrir skömmu náðist samkomulag í þeim viðræðum. Er ráðgert að undirrita fríverslunarsamninga milli EFTA-ríkjanna og allra Eystrasaltslandanna á ráðherrafundi EFTA í Zermatt í Sviss 7. og 8. desember nk., þ.e. í næstu viku. Hinir fjölþjóðlegu samningar byggja í öllum aðalatriðum á tvíhliða samningunum milli einstakra EFTA-ríkja og Eystrasaltsríkjanna. Við munum reyna að flýta gerð þessa samnings hér á landi. Þýðing er þegar hafin og honum verður þá strax komið til utanrmn. því að auðvitað færi best á því ef hægt væri að ganga frá þeim samningi fyrir áramót og staðfesta hann hér á Alþingi því þá tækju samhliða gildi samningar við öll Eystrasaltsríkin þar sem EFTA-samningurinn nær til þeirra allra. Herra forseti. Ég legg til að þáltill. þeim sem ég hef mælt fyrir verði vísað til utanrmn. að lokinni þessari umræðu.

[13:03] Herra forseti. Það er ástæða til að fagna því að hér eru lagðar fram þáltill. til staðfestingar á fríverslunarsamningum Íslands við tvö Eystrasaltsríkjanna. Þessir samningar hafa verið lengi í undirbúningi, frá því snemma árs 1993. Þetta eru viðamiklir samningar, sams konar samningar og Ísland sem eitt af EFTA-ríkjunum hefur áður gert við ríki Mið- og Austur-Evrópu. Sannleikurinn er sá að þetta er viðamikil og flókin samningsgerð og nauðsynlegur liður í fríverslunarferlinu í Evrópu nú. Sumir kynnu að spyrja: Er ekki í óþarflega mikið lagt að útbúa samningsramma um svo lítil viðskipti? Því að sannleikurinn er sá að þótt Íslendingar hafi komið mjög við sögu við að tala máli Eystrasaltsþjóða í sjálfstæðisbaráttu þeirra á sínum tíma og eigi þar verðmæta, andlega inneign, þá eru þessi viðskipti í krónum og aurum býsna smá. Ef við lítum t.d. á Litáen, þá eru þær upplýsingar gefnar að fyrir árið 1994 voru útflutningsvörur okkar til Litáens um 20 millj. kr., 12,8 millj. veiðarfæri og 6,5 millj. prjónavörur, 2,4 millj. saltsíld. Innflutningsvörur voru tæplega 10 millj. kr., vefnaðarvörur og fiskmeti. Að því er varðar Lettland eru tölurnar á þær leið að verðmæti útflutnings til Lettlands sama árið er 6,4 millj. en innflutningur þaðan 50,2 millj. Það sem helst sætir tíðindum um þessa samninga er það sem varðar saltsíldarmöguleika, þar sem þetta eru þjóðir sem hafa langa hefð fyrir því. En spurningin er hvort kaupmátturinn leyfir það á samkeppnishæfu verði að þessir markaðir þróist, þótt samningsniðurstaðan sé ásættanleg. Það er ástæða til þess fyrir okkur þegar við ræðum fríverslunarsamninga við þessar þjóðir að spyrja sem svo: Hver er reynslan frá árinu 1991, eftir að Íslendingar urðu fyrstir þjóða til þess að viðurkenna endurheimt sjálfstæði þessara ríkja, af uppbyggingarstarfinu með þessum þjóðum? Hvað segir þessi reynsla okkur um það hvernig þeim hefur tekist til í framkvæmd við að treysta undirstöður sjálfstæðis síns að því er varðar uppbyggingu á atvinnu- og efnahagslífi, utanríkisverslun fyrir nú utan að byggja upp allt annars konar hagkerfi byggt á markaðskerfi, samkeppni, frjálsum utanríkisviðskiptum og því um líku. Sannleikurinn er sá að það er erfitt fyrir þá sem utan standa að átta sig á hvers konar erfiðleikatímabil það er sem menn þurfa að ganga í gegnum og þjóðir þegar á tiltölulega skömmum tíma þarf að umbreyta þjóðfélögum sem áratugum saman hafa búið við miðstýrðan efnahagsbúskap, lögreglustjórn og valdstjórnarfyrirkomulag af því tagi sem sovét-kommúnisminn var Ef við lítum fyrst til Litáens má segja að helstu erfiðleikarnir séu nú þegar að baki. Fyrstu tvö árin eftir að sjálfstæðið var endurheimt voru hins vegar miklir hörmungartímar. Þjóðarframleiðsla fór niður á við, hún minnkaði um það bil á helming á fyrstu 2--3 árunum. Verðbólga fór yfir 1000% á tímabili. Lífskjör fólks hrundu eins og gerist alls staðar í þessum löndum við sambærileg skilyrði. Kaupmáttur varð fórnarlamb þessarar óðaverðbólgu og gríðarleg þjóðfélagsleg spenna myndaðist að sjálfsögðu vegna þess að væntingarnar voru allt aðrar hjá öllum þorra almennings en reynslan síðan leiddi í ljós. Nú má segja að þessir erfiðleikar séu að baki að því leyti að þjóðarframleiðslan er hætt að hrynja og á yfirstandandi ári ef spáð hagvexti, t.d. í Litáen um 5%. Og í þeirra eigin áætlunum og spám fram á við, þ.e. út þessa öld, gera þeir jafnvel ráð fyrir miðað við gefnar forsendur að hagvaxtarskeið geti hafist með allt að 5--9% hagvexti á ári ef allt tekst til eins og best getur orðið. Þeim hefur tekist þokkalega, öllum löndunum, kannski Eistum best við aðalatriði þessara umbreytinga, þ.e. koma sér upp sjálfstæðri mynt, sem er frjáls á erlendum gjaldeyrismörkuðum. Verðbólgan almennt séð er komin í 20% eða jafnvel undir það. Þeir hafa lokið því verki að koma á löggjöf um frjálst viðskiptahagkerfi, um fjármagnsmarkaði, gjaldeyrismarkaði, utanríkisviðskipti o.s.frv. Einkavæðing, þ.e. að koma ríkisreknum fyrirtækjum í hendurnar á almenningi, hefur tekist bærilega. Í Litáen mun um 60% vinnandi fólks starfa utan opinbera geirans. En það sem einna helst hefur staðið á er þátttaka erlends áhættufjármagns í þessum löndum. Þar sker sig úr að erlent fjármagn hefur langsamlega verið mest í Eistlandi. Ef við tökum Litáen sem dæmi, þá er það nú að nálgast hálfan milljarð Bandaríkjadala. Okkur þætti það umtalsverð upphæð hér á landi þar sem við höfum enga erlenda fjárfestingu haft í 20 ár. En aðalatriðið er þó hverjar horfurnar eru fram undan um framhald efnahagslegrar uppbyggingar á þessum forsendum og þær eru þessar: Ef við lítum t.d. á sænskar skýrslur um Eystrasaltssvæðið, þá gefa þeir sér að undirstöðu samtengt svæði: Svíþjóð, Danmörk og Finnland af Norðurlöndunum, Pétursborgarsvæðið í Rússlandi, Eystrasaltslöndin þrjú, Eistland, Lettland, Litáen, uppbyggingin í Póllandi, hin risavaxna uppbygging og umskipti sem orðið hafa í austurhluta Þýskalands fyrir atbeina vestur-þýskra stjórnvalda. Þetta skapar eitt samfellt efnahagssvæði með um 50 millj. íbúa. Þar eru yfir 50 borgir með yfir 100 þúsund íbúa og þar er fjárfesting, að verulegu leyti frá Evrópusambandinu í stofnanaramma þjóðfélaganna, að komast á skrið og verða gríðarleg. Þar á ég við nýtt samgöngukerfi járnbrauta, vega, flugvalla sem eru af gríðarlegri stærðargráðu. Ef friður helst í þessum heimshluta, ef markmið þessara þjóða um að ná inngöngu í Evrópusambandið snemma á næstu öld nær fram að ganga, ef öryggismál þeirra verða tryggð með útvíkkun NATO, þá er ekki nokkur vafi á því að þarna verður eitt mesta hagvaxtarsvæði Evrópu á næstu öld.